Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ágúst Þorvaldsson, fyrrv. alþm. og bóndi á Brúnastöðum, andaðist í gær í sjúkrahúsi hér í borg, 79 ára að aldri. Ágúst Þorvaldsson var fæddur í Simbakoti á Eyrarbakka 1. ágúst 1907. Foreldrar hans voru Þorvaldur verkamaður og sjömaður þar Björnsson bónda á Bollastöðum í Hraungerðishreppi Björnssonar og kona hans, Guðný Jóhannsdóttir bónda í Hæringsstaðahjáleigu og síðar í Eyrarkoti á Eyrarbakka Magnússonar. Nokkurra vikna var hann tekinn í fóstur á Eyrarbakka og var þar tíu fyrstu æviárin, en fluttist þaðan að Brúnastöðum í Hraungerðishreppi og átti þar heimili upp frá því. Rúman áratug, 1925–1936, var hann við sjóróðra í Vestmannaeyjum á vetrarvertíðum. Bóndi á Brúnastöðum varð hann árið 1932. Ágúst Þorvaldsson átti skamma setu á skólabekk, naut barnafræðslu fjóra vetur á æskuárum. Með bóklestri og við aðra lífsreynslu öðlaðist hann þann fróðleik og þá menntun sem entist honum til giftudrjúgrar forustu í félagsmálum á ýmsum sviðum. Hann var formaður Ungmennafélagsins Baldurs í sveit sinni 1932–1941, í hreppsnefnd Hraungerðishrepps 1936–1966, oddviti hennar frá 1950, í skattanefnd 1946–1950, úttektarmaður frá 1948 og sáttamaður frá 1950. Formaður áfengisvarnanefndar var hann frá 1961. Hann var í stjórn Mjólkurbús Flóamanna frá 1961, í stjórn Mjólkursamsölunnar frá 1966, formaður stjórnarinnar frá 1970. Frá 1976 var hann formaður jarðanefndar Árnessýslu og formaður Veiðifélags Árnesinga. Hann var í stjórn Framsóknarfélags Árnessýslu 1947–1967. Við alþingiskosningarnar 1956 var hann kjörinn þingmaður Árnesinga og sat á Alþingi samfellt til vors 1974, var þm. Suðurlandskjördæmis frá hausti 1959, sat á 19 þingum alls. Formaður sparnaðarnefndar var hann 1956–57, í endurskoðunarnefnd laga um aðsetur ríkisstofnana 1959–1962, formaður Vélanefndar ríkisins 1958–1963 og 1967–1972, í endurskoðunarnefnd ábúðarlaga 1959 og í endurskoðunarnefnd laga um Stofnlánadeild landbúnaðarins o.fl. 1972. Í bankaráði Búnaðarbanka Íslands var hann 1977–1980, hafði áður verið þar varamaður. Ágúst Þorvaldsson var fyrst og fremst bóndi. Hann vann lengstum að búi sínu, stýrði fjölmennu rausnarheimili, bætti jörð sína stórum að ræktun og húsakosti. Stéttarbræður hans kusu hann til forustustarfa og hann brást ekki því sem honum var til trúað. Í tæpra tveggja áratuga setu á Alþingi átti hann lengst af setu í landbn. og fjvn. Landbúnaðarmál voru honum að vonum hugstæð og sinnti hann mest þeim málaflokki auk annarra nytjamála kjördæmis síns. Hann var vel máli farinn, þjálfaður af félagsstörfum frá unga aldri, hógvær og stefnufastur. Síðustu æviárin naut hann rósamrar elli á Brúnastöðum, hafði fengið bú þar í hendur sonum sínum. Ég vil biðja hv. þm. að minnast Ágústs Þorvaldssonar með því að rísa úr sætum. - 
            



Borist hefur svohljóðandi bréf, dags. 12. nóv. 1986: „Alexander Stefánsson, 2. þm. Vesturl., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég þarf að fara til útlanda í opinberum erindum get ég ekki sótt þingfundi og óska ég eftir því að 2. varafulltrúi Framsfl. í Vesturlandskjördæmi, Sigurður Þórólfsson oddviti í Innri-Fagradal, taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni. 1. varafulltrúi, Jón Sveinsson, getur ekki tekið sæti vegna fjarveru minnar.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ingvar Gíslason, forseti neðri deildar.“ Bréfi þessu fylgir yfirlýsing og kjörbréf Sigurðar Þórólfssonar sem þarf að taka til meðferðar. Er þess óskað að hv. kjörbréfanefnd taki bréfið til meðferðar, en fundi er frestað í fimm mínútur á meðan. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur kannað kjörbréf Sigurðar Þórólfssonar, 2. varamaður Framsfl. í Vesturlandskjördæmi. 1. varamaður, Jón Sveinsson, er löglega forfallaður. Hann er í opinberum erindagerðum erlendis. Nefndin mælir með því að kjörbréfið verði samþykkt.



Sigurður Þórólfsson hefur ekki setið áður á Alþingi og vinnur nú heit að stjórnarskránni. Sigurður Þórólfsson, 2. þm. Vesturl., undirritaði drengskaparheit um að halda stjórnarskrána.



Sigurður Þórólfsson hefur unnið drengskaparheit að stjórnarskránni og er hann boðinn velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að í árslok 1985 varð Hafskip hf. gjaldþrota og að hér væri um að ræða eitt mesta gjaldþrot fyrirtækis í sögu íslenska lýðveldisins. Er talið ósennilegt að heildartap ýmissa aðila af gjaldþrotinu verði undir 1 milljarði kr. Þar af áætlar bankaeftirlit Seðlabanka Íslands að einn ríkisbankanna, Útvegsbanki Íslands, muni tapa um það bil 600 millj. kr., en Hafskip hf. var um langt skeið einn helsti viðskiptaaðili bankans. Það fer ekki hjá því að svo mikið gjaldþrot leiði til margháttaðra rannsókna. Ítarleg rannsókn á gjaldþrotinu hefur farið fram hjá skiptaráðendum og Rannsóknarlögreglu ríkisins. Eru rannsóknargögn nú hjá ríkissaksóknara og er beðið ákvörðunar hans um ákæru. Ég mun ekki fjalla hér um rannsókn þessara aðila heldur rannsókn á grundvelli laga um nefnd til að kanna viðskipti Útvegsbanka Íslands og Hafskips hf. Lög þessi voru sett í desember 1985 eða skömmu eftir uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar. Samkvæmt lögunum var Hæstarétti falið að tilnefna þrjá menn til að kanna viðskipti bankans og skipafélagsins. Í rannsóknarnefnd þessari áttu sæti Jón Þorsteinsson hrl. sem var formaður nefndarinnar, Brynjólfur I. Sigurðsson dósent og Sigurður Tómasson löggiltur endurskoðandi. Nefndinni var falið að hraða störfum sínum og skila skýrslu til viðskrh. sem skyldi síðan gera Alþingi grein fyrir störfum og niðurstöðum nefndarinnar. Nefndin hefur nú lokið störfum og skilaði mér skýrslu sinni s.l. mánudag. Nefndin hefur unnið þetta starf á tiltölulega skömmum tíma og vil ég hér með gera Alþingi grein fyrir niðurstöðum í skýrslu hennar. Ég vil undirstrika að einungis er unnt að gera grein fyrir nokkrum helstu atriðum í skýrslunni, en að öðru leyti vísast til einstakra kafla hennar um nánari skýringar. Í áðurnefndum lögum um nefnd til að kanna viðskipti Útvegsbanka Íslands og Hafskips hf. nr. 119 frá 1985 var lagt fyrir rannsóknarnefndina að athuga hvort lánafyrirgreiðsla Útvegsbankans til Hafskips hafi verið í eðlilegu samræmi við starfsumfang fyrirtækisins, eiginfjárstöðu þess og tryggingar fyrir skuldum. Athuganir þessar og niðurstöður liggja fyrir í einstökum köflum skýrslunnar, en niðurstöður hennar eru í stuttu máli þær, eins og segir í skýrslunni, að lánafyrirgreiðslan við Hafskip hafi hvorki verið í eðlilegu samræmi við starfsumfang fyrirtækisins né eiginfjárstöðu þess og að tryggingum fyrir skuldum hafi verið mjög ábótavant. Nefndin bætti því við að lánafyrirgreiðslan hafi heldur ekki verið í eðlilegu samræmi við eiginfjárstöðu Útvegsbankans. Nefndin rekur þróun viðskiptanna og segir á bls. 108: „Meginástæðan fyrir því að viðskiptin fóru svo mjög úr skorðum var tvíþætt. Annars vegar var það mikill aðgæsluskortur af hálfu Útvegsbankans ásamt veilum í ríkisbankakerfinu. Hins vegar var það mikil og vaxandi lánsfjárþörf Hafskips. Félagið jók sífellt umsvifin þrátt fyrir ört versnandi efnahag. Með þessum umsvifum sýndu ráðamenn félagsins óraunsæja bjartsýni, en þeim tókst lengi vel að dylja raunverulega afkomu félagsins með vinnubrögðum sem ekki voru í samræmi við eðlilega viðskiptahætti. Síðustu árin voru þessi viðskipti orðin bankanum ofviða.“ Ég mun víkja nánar að þessum atriðum síðar í ræðu minni. Með lögunum var nefndinni enn fremur falið að kanna alla viðskiptalega þætti málsins sem henni þættu þurfa athugunar við, þó ekki þau atriði sem unnin væru af opinberum rannsóknaraðilum lögum samkvæmt. Ég mun víkja einnig að þessu síðar. Að því er varðar aðgæsluskort af hálfu Útvegsbankans og veilur í ríkisbankakerfinu drepur nefndin á nokkur atriði. Á bls. 72 segir þannig: „Að dómi nefndarinnar er það engum vafa undirorpið að bankastjórar Útvegsbankans bera meginábyrgð á þeim áföllum sem bankinn varð fyrir við gjaldþrot Hafskips, enda þótt bankastjórarnir eigi sér líka nokkrar málsbætur.“ Þá segir á bls. 74: „Stærsta yfirsjón bankastjóranna var að hafa tryggingar ekki í lagi og á þetta við um allt rannsóknartímabilið þótt síðustu árin ráði úrslitum í því efni. Hlutdeild í þessari yfirsjón verður að skrifa á reikning forstöðumanns lögfræðideildar bankans sem á árunum 1978–1985 fylgdist með tryggingunum og samdi yfirlit yfir stöðu þeirra með tilliti til skuldbindinga félagsins. Mikil verðlækkun kaupskipa eftir 1981 virðist að mestu hafa farið fram hjá bankastjórunum og forstöðumanni lögfræðingadeildarinnar. Það var fyrst í ágúst 1985 að bankinn leitaði eftir sjálfstæðum upplýsingum erlendis frá um markaðsverð skipa.“ Síðar á sömu síðu segir: „Það er augljóst að bankastjórar Útvegsbankans fylgdust ekki nægjanlega vel með rekstri og fjárhag Hafskips, einkanlega eftir 1981.“ Nefndin greinir frá ítrekuðum erfiðleikum Hafskips í viðskiptum sínum við Útvegsbankann þar sem félagið stóð jafnvel á barmi gjaldþrots, en greinir frá því að bankanum hafi tekist að styðja félagið yfir erfiðustu hjallana, m.a. í kjölfar athugana og viðvarana bankaeftirlitsins. Í skýrslunni er tekið fram að slakað hafi á öllu eftirliti bankans með viðskiptunum við Hafskip eftir árið 1980, sbr. bls. 46 í nál. Segir að bankinn hafi ekki fylgst með fjárhag Hafskips á þann hátt að unnt hefði verið að gera ráðstafanir í tæka tíð til að tryggja hagsmuni hans, eins og segir á bls. 26, og á bls. 73 í skýrslunni eru helstu mistök bankastjóranna í viðskiptum við skipafélagið rakin lið fyrir lið, en þau eru orðrétt talin: „1. Að gæta þess ekki að hafa nægar tryggingar fyrir skuldbindingum Hafskips. 2. Að fylgjast ekki nægjanlega vel með rekstri og fjárhag Hafskips, einkum eftir 1981. 3. Að gera ekki ráðstafanir til að knýja fram gjaldþrot eða sölu á eignum fyrirtækisins löngu fyrr en raun varð á. 4. Að gjalda ekki varhug við Atlantshafssiglingunum sem hófust haustið 1984.“ Síðan segir að þessi mistök ásamt alvarlegum mistökum og óhöppum í rekstri Hafskips hafi runnið saman í einn óheillafarveg. Nefndin telur að eðlilegt hefði verið að nýkjörið bankaráð sem tók til starfa í ársbyrjun 1986, hefði vikið öllum bankastjórum Útvegsbankans úr starfi um stundarsakir meðan rannsóknaaðilar væru að störfum. Í þessu sambandi var m.a. tekið fram að miklar líkur hefðu þegar í upphafi bent til aðgæsluskorts og mistaka af hálfu bankastjórnarinnar. Bankaráðsmenn lýstu því þó yfir við nefndina að af þeirra hálfu hefði ekki komið til álita að víkja bankastjórunum frá um stundarsakir. Bankinn hefði ekki mátt við því að missa af reynslu þeirra og þekkingu á málefnum bankans., sbr. bls. 70. Eflaust hafa aðrar ástæður einnig haft einhver áhrif, t.d. það að verðlækkanir á skipum virtust hafa verið óvenjumiklar undir hið síðasta, en slíkar verðlækkanir gerðu veð bankans í þeim mun minna virði en áætlað hafði verið. Því má bæta hér við til fróðleiks að verðlækkanir og jafnvel verðhrun á skipum átti sinn þátt í því að a.m.k. tvö stór norsk skipafélög, Augustsson og Rigsten, urðu gjaldþrota og fengu jafnvel heimsþekktir bankar, eins og City Bank og Hambrosbanki, talsvert mikla skelli þótt þessir bankar hafi mikla reynslu af alþjóðaviðskiptum og hafi miklu sérfræðingaliði á að skipa. Nefndin telur að bankaráð Útvegsbankans hafi einkum látið tvennt undir höfuð leggjast og vitna ég þá í bls. 66: „1. Að marka almenna útlánastefnu fyrir bankann. M.a. þurfti að kveða á um hámark útlána og ábyrgða til einstakra viðskiptamanna með hliðsjón af stöðu bankans á hverjum tíma. 2. Að fylgjast vel með stærstu lánþegum bankans, skuldbindingum þeirra og tryggingum.“ Á bls. 67 kemur fram að samkvæmt fundargerðabók hafi málefni Hafskips aldrei verið rædd í bankaráðinu frá því í nóvember 1977 þar til í mars 1985. Það vakti eftirtekt nefndarinnar að bankaeftirlitið, sem hafði haft margháttuð afskipti af stöðu Hafskips gagnvart Útvegsbankanum, hafði engin afskipti af viðskiptum bankans og félagsins á tímabilinu frá mars 1980 til júlí 1985. Ef bankaeftirlitið hefði látið til skarar skríða haustið 1984 taldi nefndin að slíkt hefði að öllum líkindum getað orðið til þess að draga úr þeim áföllum er síðar komu fram eins og ljóst er ef við lesum álitið á bls. 83. Var bankaeftirlitið gagnrýnt fyrir að hafa ekki skoðað skuldastöðu Hafskips við Útvegsbankann á þessu fimm ára tímabili þótt tekið væri fram að bankaeftirlitið hefði þegar á heildina væri litið sýnt bæði skarpskyggni og vandvirkni í þeim athugunum sem það hefði áður gert og hvað eftir annað varað sérstaklega við þróun mála í samskiptum aðilanna. Eins og ég sagði fyrr vék nefndin að óraunsærri bjartsýni ráðamanna Hafskips er þeir juku sífellt umsvifin þrátt fyrir ört versnandi efnahag. Helstu orsakir gjaldþrotsins voru raktar til langvarandi tapreksturs félagsins, missis varnarliðsflutninganna vorið 1984 og Atlantshafssiglinganna sem hófust haustið 1984. Eflaust hafa þessir menn einhverjar málsbætur, enda verður ekki séð fyrir öllu í áhætturekstri, til dæmis missi varnarliðsflutninganna auk óvenjumikilla og snöggra verðlækkana á skipum. Eins og áður sagði greindi nefndin frá því í niðurstöðum sínum að ráðamönnum félagsins hefði tekist lengi vel að dylja raunverulega afkomu félagsins með vinnubrögðum sem voru ekki í samræmi við eðlilega viðskiptahætti. Nánar segir frá því á bls. 49 í skýrslu nefndarinnar að niðurstaða endurreiknings og samanburðar á hennar vegum sé sú að reiknaðar tekjur vegna verðlagsbreytinga samkvæmt ársreikningum Hafskips séu ekki í samræmi við viðurkenndar reikningsskilavenjur og rekstrarreikningar hafi gefið verulega ranga mynd af rekstrarafkomu félagsins á árunum 1982 og 1983. Í reynd hafi verið um taprekstur að ræða þrátt fyrir jákvæðar niðurstöður samkvæmt framlögðum rekstrarreikningum félagsins. Á bls. 53 segir um sama atriði að ársreikningagerð árin 1982 og 1983 hafi verið ábótavant. Ónákvæm aðferð við útreikning á reiknuðum tekjum vegna verðbreytinga hafi gefið notanda ársreikninga félagsins 1982 og 1983 allt aðra mynd af rekstrarafkomu félagsins en hún var í raun. Þrátt fyrir ágalla hafi þó mátt lesa um hættumerki í skýringum og öðrum upplýsingum sem í ársreikningunum voru. Jafnframt segir að í skýrslunni hafi áður verið lýst að bankinn hafi ekki látið framkvæma neina úttekt eða skoðun á ársreikningum félagsins árin 1981–1983. Af þeim sökum m.a. hafi ráðamenn bankans aldrei gert sér grein fyrir raunverulegri stöðu félagsins. Jafnvel þótt tekjufærsla vegna verðlagsbreytinga hafi verið misreiknuð og rekstrarreikningar áranna 1982 og 1983 þannig sýnt þóknanlegri niðurstöðu átti sú niðurstaða ekki að afvegaleiða notanda þegar öll önnur atriði voru tekin inn í myndina, hvort sem þau voru sérstaklega skýrð í ársreikningunum eða ekki. Þá segir á bls. 75 að fjárhagsstaðan í árslok 1983, sem öllum virtist ókunn þá, hafi í raun falið í sér gjaldþrot. Að því er varðar önnur rannsóknarefni vil ég nefna að á sínum tíma var Albert Guðmundsson núv. iðnrh. sakaður um að hafa misnotað aðstöðu sína sem formaður bankaráðs Útvegsbankans til að greiða fyrir viðskiptum Hafskips hf. við bankann. Albert var um tíma nokkrum árum fyrir gjaldþrotið samtímis stjórnarformaður Hafskips og formaður bankaráðs Útvegsbankans, nánar tiltekið á tímabilinu frá janúar 1981 til júní 1983. 1 skýrslu nefndarinnar segir m.a. á bls. 96: „Þegar litið er til lánveitinga Útvegsbankans til Hafskips verður ekki séð að fyrirgreiðsla bankans við félagið aukist miðað við starfsumfang þess á bankaráðsárum Alberts Guðmundssonar. Á þessum árum var hins vegar slakað á hagsmunagæslu bankans, t.d. kröfum um raungildi veða.“ Á sömu síðu segir: „Ekkert hefur komið á daginn sem bendir til þess að Albert Guðmundsson hafi beitt áhrifum sínum í Útvegsbankanum til hagsbóta fyrir Hafskip. Bankastjórarnir, sem á umræddu tímabili störfuðu í Útvegsbankanum, hafa allir lýst því yfir að Albert Guðmundsson hafi aldrei farið þess á leit við þá að þeir veittu félaginu fyrirgreiðslu.“ Þá segir á bls. 97: „Á hitt ber að líta að staða Alberts Guðmundssonar sem bankaráðsformanns og stjórnarformanns var almennt til þess fallin að styrkja stöðu Hafskips hjá Útvegsbankanum með óbeinum áhrifum án þess að hann, sem þar að auki var áhrifamikill maður í þjóðfélaginu, þyrfti að beita sér persónulega.“ Eins og áður segir slaknaði ekki aðeins á eftirliti bankans með skipafélaginu eftir 1980 heldur og eftirliti af hálfu bankaeftirlitsins. E.t.v. hefur hin ranga mynd sem ársreikningar fyrirtækisins fyrir árið 1982 og 1983 gáfu leitt til meira andvaraleysis en ella hefði orðið. Það er of snemmt að draga nú þegar endanlegar ályktanir af öllu því sem snertir Hafskipsmálið og skýrslu rannsóknarnefndarinnar, en menn hljóta að velta vöngum yfir ýmsu og ég vil drepa á nokkur atriði. Ein mikilvægasta spurningin sem hugleiða þarf er hvort ástæða sé til að setja í lög hér á landi ákvæði um hámark lánveitinga innlánsstofnana til einstakra fyrirtækja eins og gert er samkvæmt upplýsingum nefndarinnar í flestum nágrannalandanna. Þannig er miðað við 35% af eigin fé í Danmörku, 50% í undantekningartilfellum. Einhverjir erfiðleikar kunna að vera á orðalagi slíkra ákvæða hér á landi vegna sérstakra aðstæðna, t.d. stærðar fyrirtækja í litlum byggðarlögum, en hugsanlega mætti leysa úr því með eðlilegum undanþágumöguleikum í lögunum. Að vísu eru til lagaákvæði sem hníga í þessa átt hér á landi. Í 15. gr. nýju laganna um Seðlabanka Íslands, þar sem vikið er að hlutverki bankaeftirlitsins, segir að bankaeftirlitið skuli fylgjast með því að útlán og aðrar skuldbindingar viðskiptaaðila við innlánsstofnun séu í samræmi við þá áhættu sem í viðskiptunum felst með hliðsjón af greiðslutryggingu, fjárhagslegum styrkleika innlánsstofnunar og eigin fé stofnunarinnar. Engin prósentutala er nefnd í þeirri grein, en menn þurfa að hugleiða hvort nokkuð minna dugi en skýr viðmiðun. Engin prósentutala er heldur í 21. gr. laga um viðskiptabanka og 24. gr. laga um sparisjóði sem kveða á um að bankaráð eða sparisjóðsstjórnir setji almennar reglur um lánveitingar sem senda skuli bankaeftirlitinu. Í grg. með frumvörpunum til laganna er m.a. vikið að því að unnt væri á þessum grundvelli að leggja bann við lánum til einstakra viðskiptaaðila umfram tiltekið hlutfall af eigin fé banka eða sparisjóða. Ég endurtek að engin prósentutala er nefnd í þessum tilteknu lagaákvæðum. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar kemur fram að slíkar hugmyndir hafi ekki fundið náð fyrir augum þeirrar nefndar sem samdi frv. til l. um viðskiptabanka. Gjaldþrot Hafskips kom hins vegar til eftir að nefndin starfaði og verður að vega og meta hvort slíkt eigi ekki að hafa einhver áhrif. Nefndin sagði að slíkt ákvæði gæti hvatt til sameiningar banka. Ákvæðið gæti einnig leitt til þess að stór fyrirtæki yrðu að leita til fleiri en einnar bankastofnunar. Áhættunni yrði þannig dreift. Mikilvægt er að koma í veg fyrir að bankaslys sem þetta endurtaki sig í íslenskum innlánsstofnunum. Það er athyglisvert að bankaráð Útvegsbanka Íslands tók samkvæmt fundargerðabók ekki fyrir málefni Hafskips sem viðskiptavinar bankans um fjölmargra ára skeið frá því í nóvember 1977 þar til í mars 1985. Hér hljóta menn að hugleiða hvort ekki væri til bóta að setja lög um viðskiptabanka, ákvæði um sérstaka skyldu bankaráða til að fjalla um stöðu helstu viðskiptavina bankanna gagnvart viðkomandi bönkum. Svipað ákvæði kæmi þá væntanlega líka til álita varðandi sparisjóðina. Eins og ég vék að tók nefndin til meðferðar hugsanlegan hagsmunaárekstur, þ.e. formaður bankaráðs Útvegsbankans var um skeið stjórnarformaður Hafskips nokkrum árum áður en til gjaldþrots kom eins og ég sagði áðan. Ekki var sýnt fram á að tjón hefði hlotist af í tilviki því sem hér um ræðir. Bent var á að þetta væri ekkert einsdæmi. Komið hefði fyrir að fyrirsvarsmenn mestu skuldunautanna hefðu átt sæti í bankaráðum ríkisbankanna. Þessi spurning er þó víðtækari en svo að hún sé bundin við starfsemi innlánsstofnana. Hugleiða má út frá almennum sjónarmiðum hvort setja ætti í lög að menn gætu t.d. ekki samtímis verið formenn bankaráða og stjórna sparisjóða og formenn í stjórnum stærstu viðskiptavina þessara innlánsstofnana. Má jafnvel halda því fram að öruggara sýnist að hafa lagaákvæði um þessi atriði en styðjast við frjálsar ákvarðanir hverju sinni. Þá kemur til athugunar að setja skýrari ákvæði í lög til að tryggja betur að innra eftirlit banka eða annarra innlánsstofnana með helstu viðskiptavinum sé raunhæft. Slíkt kostar auðvitað aukið fé og fyrirhöfn, en ekki virðist vanþörf á því þegar litið er til þess hversu stórir skellir geta ella hlotist af. Hér er m.a. átt við eftirlit með rekstri stærstu viðskiptavina innlánsstofnana, t.d. þegar viðkomandi fyrirtæki leggja út í áhættusamari tegund rekstrar en áður, sbr. Atlantshafssiglingar Hafskips svo að ég nefni eitt dæmi. Þá þarf að leggja í meiri vinnu þannig að tryggingar séu í sem bestu lagi og sjá verður í því sambandi til þess að of miklum margháttuðum skyldum sé ekki hlaðið á einstaka starfsmenn eins og ég hef grun um að hafi gerst í þessu tilfelli. Með tilliti til þess að fram kom í skýrslu rannsóknarnefndarinnar að bankaeftirlitið hefði ekki um nokkurra ára skeið gert neina sérstaka könnun á stöðu Hafskips gagnvart Útvegsbankanum kemur til álita að skerpa þurfi ákvæði í lögum um Seðlabanka Íslands þannig að bankaeftirlitið leggi sérstaka áherslu á að athuga stöðu stærstu viðskiptavina a.m.k. gagnvart helstu innlánsstofnunum. Ég vek athygli á því að ég sagði í samtali við fréttamenn í gærkvöld að ég væri andvígur þeirri skoðun nefndarinnar að það hefði átt að víkja núverandi bankastjórum Útvegsbankans frá starfi. Það hefur ekkert komið fram sem hefur sannað að það hafi átt að víkja þeim frá starfi. Ég vil líka minna á að nefndin fer nokkuð út fyrir sitt starfssvið þegar hún tekur sig til að dæma Alþingi fyrir kjör á mönnum í bankaráð Útvegsbankans, en það kjör fór fram ef ég man rétt 21. des. 1985. Við það kjör verður aðeins ein breyting á bankaráðinu. Þrír stjórnmálaflokkar velja sömu menn í bankaráðin og voru áður. Aðeins einn flokkur breytir um mann, tekur mann sem var í bankaráði Landsbankans og færir hann yfir í Útvegsbankann en bankarnir eru við sömu götu. Ég held að þessi breyting hafi verið afar lítil og í raun og veru sá Alþingi ekki ástæðu til að skipta um menn í bankaráðum með þessum hætti nema að þessu eina leyti og hví átti þá að veita mönnum lausn sem voru ekki nema lítinn hluta af því tímabili sem þessi rannsókn og aðfinnslur ná yfir? Ég tel að það eigi engan mann að dæma fyrir fram. Það verði að bíða eftir dómsvaldinu í þeim efnum. Það á heldur engan að sýkna fyrir fram. Og eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar eru þessi mál í höndum dómsvaldsins, í höndum skiptaráðanda, hafa verið hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins að hluta til og eru nú hjá ríkissaksóknara. Hann tekur ákvörðun um hvort eigi að ákæra einhverja tiltekna aðila eða ekki og þá verður það mál tekið fyrir hjá réttum aðilum. Þess vegna verðum við að bíða eftir þeirri niðurstöðu. Í þessari ræðu minni hef ég ekki fjallað um endurskipulagningu bankakerfisins og lausn á fjárhagsvanda Útvegsbankans. Það er annað mál. Fyrstu tillögum var dreift til þm. í gær. En það er mál sem er orðið mjög aðkallandi og þarf að fara að nást samkomulag um. En það eru flókin mál og erfið sem gæti tekið langan tíma að ræða hér. Ég hygg að það sé skynsamlegra að ræða þau mál bæði á milli flokka og á milli þm., hvaða leið er markvissast að fara til að sjá að mikilvægar breytingar geti þar átt sér stað. Út af þeim hugleiðingum, sem ég hef komið fram með um nauðsyn þess að breyta lögum eða setja skýrari ákvæði, bæði viðskiptabankalög og seðlabankalög, þá hef ég ekki endanlega tekið ákvörðun um en mér þætti mjög líklegt að ég hallaðist að þeirri skoðun að það væri nauðsynlegt að skipa nefnd, sem fulltrúar stjórnmálaflokkanna hér á þingi ættu aðild að, til þess að fjalla um það atriði en það væri ekki eingöngu á vegum ríkisstjórnarinnar, því hér er um mjög stórt og mikið mál að ræða sem ég held að sé fengur að að fulltrúar allra flokka eigi kost á að fjalla um.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka það fram að ég tel að sú hugmynd, sem hæstv. viðskrh. nefndi hér í lok máls síns áðan, að skipa nefnd fulltrúa stjórnmálaflokkanna sem fulltrúa eiga á Alþingi til að fara yfir þessi bankamál, m.a. skipulagsmál bankanna, sé skynsamleg, sérstaklega ef takast á að leysa úr þessum vandamálum nú í vetur, sem er brýnt að verði. Það má að mínu mati ekki dragast stundinni lengur að tekið verði á þeim vandamálum sem við erum hér aðeins að fjalla um í dag í tengslum við Útvegsbanka Íslands. En það er alveg ljóst af þeirri skýrslu sem við höfum fyrir framan okkur um Útvegsbanka Íslands að hér getur verið um að ræða vandamál sem snerta alla banka í landinu, ekki bara ríkisbanka heldur líka einkabanka. Það getur verið um það að ræða í öðrum bönkum að hlutir séu ekki nægilega vel tryggðir, að veð séu ekki nægilega glöggt metin, að upplýsingar séu ekki yfirfarnar með nægilegri gagnrýni í huga. Mér sýnist að þetta Útvegsbankamál og þessi skýrsla setji bankamálin í heild á dagskrá Alþingis og stjórnmálaflokkanna. Ég vil að öðru leyti segja það um skýrsluna að hún er allskýr. Hún er skrifuð á mannamáli, sem er ekki mjög algengt með opinberar skýrslur. Og það er ástæða til að þakka það sérstaklega þegar slíkt gerist. Textinn er skýr og aðgengilegur og nokkuð glöggt hvað nefndin er að fara með þeim texta sem lagður hefur verið fyrir okkur. Efnisatriði skýrslunnar eru sum ógnvekjandi, að ekki sé meira sagt. Sumt er þannig í þessari skýrslu að ástæða er til að gera við það athugasemdir og hreyfa alvarlegri gagnrýni. M.a. tel ég að það hafi ekki verið hlutverk nefndarinnar að fjalla um þátt Alþingis sérstaklega, eins og hún gerir í þessari skýrslu, en að öðru leyti er skýrslan glögg og nauðsynlegt gagn til að hafa við hendina þegar við ræðum þessi mál á komandi mánuðum. Ég vil hins vegar taka undir það, sem kom hér fram hjá hæstv. viðskrh., að það er hætt við því að þetta sé aðeins fyrsta vers, fleira eigi eftir að koma fram úr samskiptum Útvegsbankans og Hafskips á komandi mánuðum sem skýri myndina enn þá frekar, og þess vegna sé ekki ástæða til þess að líta svo á að með þessari skýrslu sé þetta vandamál tæmt, heldur þvert á móti að við höfum með þessari skýrslu séð aðeins í upphaf málsins. Ég vil í tilefni af orðum viðskrh. einnig minna á það að hann gat um að gera þyrfti breytingar á bankalögum. Það er athyglisvert að ráðherrann skuli flytja þær hugmyndir núna vegna þess að hann tók þátt í því vorið 1985 að fella brtt. við viðskiptabankalögin, brtt. sem ég flutti, þar sem gert var ráð fyrir heimild til ráðherra til að setja reglur um hámark lánveitinga til einstakra viðskiptamanna bankanna. Í tillögu minni var gert ráð fyrir því að bankaeftirlitið gerði tillögur til ráðherra um þessa takmörkun og eins og ég sagði áðan þá var þessi tillaga felld. Ég held að það hafi verið mikil mistök að fella þessa tillögu. Ég held að það væru líka mikil mistök að setja inn í bankalögin fastbundna prósentu í þessu efni. Ég held að það væri mikið skynsamlegra að um væri að ræða reglugerðarheimild handa ráðherra. Ég tel að þessar prósentuviðmiðanir gætu jafnvel verið mismunandi eftir bönkum og aðstæðum þeirra. Í þeim efnum þyrfti kannske að setja strangari reglur um veika eiginfjárstöðu banka eins og Útvegsbankans, heldur en t.d. er um að ræða í Búnaðarbankanum eða Landsbankanum. Ég held að það hafi verið mikil mistök að fella þessa tillögu, en ég fagna því að hæstv. ráðherra tekur undir efni hennar og opnar fyrir það að slík breyting verði samþykkt og gerð að lögum í vetur. Þá vil ég einnig minna á till. sem ég flutti á þinginu vorið 1985, sem var á þessa leið: „Bankarnir skulu birta opinberlega lista yfir öll útlán sem veitt hafa verið sama aðila á liðnu ári er nema hærri fjárhæð en 20 millj. kr. og veitt eru til lengri tíma en tveggja ára, ásamt upplýsingum um nöfn lántakenda, lánskjör og yfirlýstan tilgang lánanna. Þá skal einnig birta lista yfir einstaklinga, félög og stofnanir sem skulda við áramót meira en 40 millj. í viðkomandi stofnun.“ Ég tel að birting slíkra upplýsinga mundi vekja umræðu reglulega um stöðu bankanna gagnvart einstökum skuldurum og viðskiptamönnum bankanna, umræðu sem yrði með þeim hætti að útilokað væri fyrir bankastjóra að koma eftir á og segja: Þetta eru hlutir sem við vissum ekki um. Vegna þess að umræða mundi opna málið og leiða til þess að menn yrðu dæmdir til að taka á málinu. Þegar Alþingi fjallaði um þetta mál fyrir réttu einu ári þá fluttum við Alþýðubandalagsmenn tillögur um það að Alþingi fengi að fylgjast með þessari rannsókn. Því miður voru þær tillögur felldar. Alþingi mátti ekki koma nálægt málinu fyrr en skýrslan væri tilbúin. Nú liggur hún hér fyrir. Það voru fjögur atriði eða kannske fimm sem nefndinni var falið að fjalla um. Í fyrsta lagi var hlutverk hennar að kanna hvort um óeðlilega viðskiptahætti hafi verið að ræða í viðskiptum Útvegsbanka og Hafskips hf. á undanförnum árum. Svar nefndarinnar er: Já. Það hefur verið um að ræða óeðlilega viðskiptahætti. Í öðru lagi átti nefndin að fjalla um það hvort um óeðlilega viðskiptahætti hefði verið að ræða í viðskiptum Útvegsbanka Íslands og Hafskips hf. eða í viðskiptum Hafskips við aðra aðila. Ég tel að þetta sé einn veikasti þáttur skýrslunnar, hvað skýrslan tekur lítið á viðskiptum Hafskips við aðra aðila en Reykvíska endurtryggingu og Íslenska skipafélagið, sem svo var kallað, sem ég kem hér aðeins að á eftir. Ég tel að þarna hefði nefndin þurft að fara mikið rækilegar ofan í saumana á fyrirtækjatengslum Hafskips vegna þess að það er vitað að fjöldi fyrirtækja tengdist Hafskip með ýmsum hætti, m.a. þeim að forráðamenn margra stórfyrirtækja áttu aðild að Hafskipi sem hluthafar eða jafnvel sem stjórnarmenn. Síðan segir: Nefndin á að athuga hvort lánafyrirgreiðsla Útvegsbankans til fyrirtækisins hafi verið í eðlilegu samræmi við starfsumfang fyrirtækisins. Nefndin svarar: Nei. Lánafyrirgreiðslan var of mikil miðað við starfsumfang fyrirtækisins. Nefndin átti líka að kanna hvort lánafyrirgreiðslan hefði verið í samræmi við eiginfjárstöðu fyrirtækisins. Svar nefndarinnar er: Nei. Fyrirgreiðslan var of mikil miðað við eiginfjárstöðu fyrirtækisins. Og það er líka spurt: Var fyrirgreiðslan eðlileg miðað við þær tryggingar sem lagðar voru fram fyrir skuldum? Svar nefndarinnar er: Nei. Hér er sem sagt um að ræða, að mínu mati, mjög afdráttarlausa niðurstöðu í þessum efnum af hálfu nefndarinnar. En hvernig stendur á því að þetta gerist? Hvað er það sem hefur gerst? Eru það bankastjórar, eru það bankaráðsmenn, eru það forstöðumenn hagdeilda, lögfræðideilda, Seðlabankans, bankaeftirlitsins, eða hvað? Hverjir eru það sem hérna bera ábyrgð? Og hvernig stendur á því að þessi ósköp gerast? Svar við þeirri spurningu er að finna á bls. 44 í skýrslunni. Þar er birtur orðréttur kafli í skýrslu forstöðumanns hagdeildar Útvegsbankans sem hann sendi bankastjórn um úttekt á félaginu 1. apríl - en á þeim dögum gerist ýmislegt eins og menn vita - 1981. Orðrétt segir í þessari skýrslu: Í fyrsta lagi. „Stuðningur Útvegsbankans við Hafskip kemur í veg fyrir einokun og stuðlar að heilbrigðri samkeppni ...“ Með öðrum orðum, það var litið svo á af Útvegsbankanum, eða a.m.k. ákveðnum aðilum þar, að það væri nauðsynlegt að taka áhættu fyrir hönd bankans til þess að halda uppi því sem kallað hefur verið „heilbrigð samkeppni“, m.ö.o. pólitískt markmið sem þarna er sett, burtséð frá í rauninni afkomu bankans. Í öðru lagi segir: „Forsvarsmenn fyrirtækisins eru duglegir og hæfir stjórnendur sem hafa sterkt afl á bak við sig.“ Hvaða sterka afl er það sem forsvarsmenn fyrirtækisins höfðu á bak við sig? Hið sterka afl er Sjálfstæðisflokkurinn. Forráðamenn Sjálfstfl., ráðherrar Sjálfstfl., bankaráðsmenn Sjálfstfl., bankastjórar Sjálfstfl. og fjölmiðlar Sjálfstfl. eins og DV, svo dæmi sé tekið. Með öðrum orðum: Þegar verið var að lána Hafskipi hf. þá var ekki bara spurt um veð og tryggingar eignanna lausafjármuna, skipa, aðstöðu. A bak við allt var hið pólitíska veð. Hið pólitíska veð í hinu sterka afli sem heitir Sjálfstæðisflokkurinn. Það er hins vegar ástæða til að benda á það til viðbótar í þessu efni að Hafskip og Útvegsbankinn hafa orðið pólitískt bitbein innanflokksátaka í Sjálfstfl. vegna þess að á milli Hafskipsmanna og Eimskipafélagsmanna lágu línur, átakalínur innan Sjálfstfl. um margra ára skeið. Útvegsbankinn og Hafskip líka guldu fyrir þetta pólitíska innanflokksstríð sem stóð yfir í Sjálfstfl. um margra ára skeið. Þriðja skýring hagdeildarinnar 1981, og ég endurtek að þetta var skrifað 1. apríl það ár, um viðskiptin er þessi: „Ekki er beinlínis um áhættusaman atvinnurekstur að ræða.“ Þetta var stefnan. Og í fjórða lagi: „Vel er fylgst með rekstrinum og ætti að vera tiltölulega auðvelt fyrir bankann að grípa í taumana ef hætta er á ferðum.“ Þetta var síðasta orðið sem kom frá hagdeild bankans, samkvæmt þessari skýrslu, frá 1981 til 1985. Á tímabilinu þar á milli er samkvæmt þessari skýrslu ekki um það að ræða að hagdeildin hafi lagt mat á hlutina. Ég vil í tilefni af þessu sérstaklega spyrja hæstv. viðskrh.: Hefur hann kannað þetta atriði? Getur það verið að hagdeildin hafi ekki verið spurð um stöðu þessa fyrirtækis í fjögur ár? Það er með ólíkindum. Það er blátt áfram ótrúlegt að svo hafi verið. Skýringin á þessum slappleika og mistökum, sem þarna er um að ræða, liggur m.ö.o. í hinu sterka afli, hinu sterka pólitíska afli. Það er þess vegna rangt sem segir í skýrslunni að það sé hið pólitíska kerfi, hið pólitíska eftirlitskerfi bankanna sem þarna beri sök fyrst og fremst í þessu efni. Niðurstaðan er sú að það er hin flokkspólitíska einokun Sjálfstfl. á þessu máli, öllum endum þess, sem ræður úrslitum og ber að skoða sérstaklega. Það er ekki viðeigandi, herra forseti, að ég fari í þessari ræðu minni núna að setja á mjög langar umræður um einstök atriði í skýrslunni vegna þess að hér þurfa fulltrúar fleiri þingflokka að komast að. Það hefði verið freistandi að fara hér yfir fyrirtækjatengsl Hafskips við fyrirtæki eins og Frjálsa fjölmiðlun, við fyrirtæki eins og Íslenska skipafélagið, við fyrirtæki eins og Arnarflug, sem var veitt syndakvittun hér á s.l. vori með sérstakri ríkisábyrgð. Það væri fróðlegt að rifja hér upp upplýsingar sem komu fram í fyrra um sukkið í rekstri þessa fyrirtækis, m.a. í ræðum sem voru fluttar þá úr þessum stól af hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, svimandi há laun forráðamanna þessa fyrirtækis, lúxuslifnað á kostnað fyrirtækisins, bæði hérlendis og erlendis, en tíminn leyfir ekki að farið verði út í það hér. Hitt verð ég aðeins að nefna að í skýrslunni er þáttur sem heitir Alberts þáttur Guðmundssonar, og þar er átt við hæstv. iðnrh., minnir á kaflafyrirsagnir í Íslendingasögum um Sneglu-Halla þátt og fleiri góða þætti. Þar er Alþingi gagnrýnt sérstaklega fyrir það að hafa kosið hæstv. iðnrh. í bankaráð Útvegsbankans. Og síðan er það gagnrýnt sérstaklega að viðskrh. skuli hafa hnykkt á þeirri andvaralausu kosningu með því að skipa þann mann. Nú er það svo á vissum fréttamiðlum hér í landinu að í hvert sinn sem þeir heyra góðs manns getið og gott verk unnið þá telja þeir jafnan að ég hafi unnið það verk. Þess vegna var mér á ákveðinni sjónvarpsstöð hér eignað það verk að hafa skipað Albert Guðmundsson formann bankaráðs Útvegsbankans. En svona til að hafa hlutina rétta í sögulegu samhengi þá var það nú ekki, heldur var það maður sem heitir Tómas Arnason, og situr nú í Seðlabanka, hefur forframast í peningakerfinu. Auðvitað er það þannig að Alþingi ber þarna ábyrgð. Sá flokkur sem tilnefnir viðkomandi mann ber þarna ábyrgð. Ráðherrann og ríkisstjórnin bera þarna ábyrgð. Það er engu að síður útilokað að sakfella á grundvelli þessara plagga einn eða neinn, eins og þau liggja hér fyrir, það er verkefni annarra að kveða upp dóma. En það segir í skýrslunni þó fullum fetum: Málið var aldrei lagt fyrir bankaráðið frá 1981 fyrr en allt var komið í óefni - á bls. 95 í þessu plaggi. Af hverju skyldi það vera? Getur verið að það hafi stafað af því að bankastjórarnir hafi viljað sýna hæstv. iðnrh., sem þá sat í bankaráðinu, þá tillitsemi að taka ekki upp í bankaráðinu verkefni og vanda þess stóra fyrirtækis sem hann á sama tíma veitti forstöðu? Ég orða þetta svona til að undirstrika að það að fulltrúi þessa stóra fyrirtækis er þarna inni, það veikir í raun bankastjórana í þessu efni. Þess vegna er baktryggingin í hinu sterka afli í rauninni engin trygging, og hún veikir bankana á þessum tíma, þegar allt kemur til alls. Því nefndin segir meira. Hún segir hvorki meira né minna en þetta: „Á þessum árum var hins vegar“ eins og það sé eitthvert minna mál - „slakað á hagsmunagæslu bankans [gagnvart félaginu].“ Og það eru aldeilis upplýsingar um það sem birtast okkur hér í þessari skýrslu á mörgum síðum hennar. Ég kem hér á eftir aðeins nánar að hlutverki bankans, bankaeftirlitsins, bankastjóra og bankaráða. En ég get ekki sagt að mér finnist þessi kafli, um Alberts þátt Guðmundssonar, sterkasti hluti skýrslunnar. Í plagginu er rakinn vandi Hafskips, af hverju hann stafar. Þar kemur fram að menn telja að hermangstekjur fyrirtækisins hafi verið verulegur þáttur í tekjum þess af Íslandssiglingum, eins og það er orðað. Það er talað um að það hafi verið 30–35% af tekjum af flutningum fyrir herinn yfirleitt. Síðan segir um forráðamenn Hafskips, þegar menn velta því fyrir sér: Af hverju hættu þeir ekki þessum hernámsflutningum, af hverju hættu þeir ekki?“ Og því er svarað, þar kemur enn sterka aflið inn í: „Þeir treystu á mátt stjórnvalda til þess að endurheimta þessa flutninga skjótlega og héldu því uppi kostnaðarsömum áætlunarferðum til Bandaríkjanna næstu mánuðina. Þegar sú von brást var tapið orðið mikið.“ Með öðrum orðum, enn og aftur komum við að því að það er hið pólitíska mat forráðamannanna og hinar pólitísku tryggingar sem þeir ætlast til að dugi fyrirtækinu og tengslum þess við Útvegsbankann í þessu máli. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara hér ítarlega yfir þær hroðalegu lýsingar sem eru í skýrslunni á tryggingatöku hjá fyrirtækinu á undanförnum árum. Tryggingarvíxill upp á nærri milljón þýsk mörk, metinn ónýtur 1978, liggur sem fullgild trygging enn þá 1985 þegar bankaeftirlitið fer aftur að sinna málinu. Tryggingargildi skipanna í eigu Hafskips er ekki lækkað a þeim tímum þegar skipaverð fer hraðlækkandi, það er hækkað. Það er hækkað úr 70% upp í 85% af markaðsverði skipanna. Og það kemur fram í skýrslunni að veð eru tvítekin, upp á hálfa milljón dollara er það tiltekið í einu tilviki að veð eru tvínotuð. Ja, þvílíkt og annað eins! Og þó lá þetta fyrir í veðbókarskjölum sem lögfræðingar og aðrir aðilar í bankanum höfðu átt að hafa aðgang að. Athugasemdin er þinglýst, að þetta veð hafi verið tekið annars staðar. Þetta sjá menn, en samt er haldið áfram. Og það kemur fram að á heilum 14 mánuðum, það er fullyrt í þessari skýrslu að á heilum 14 mánuðum hafi aldrei sést hjá bankastjórum yfirlitsblöð um tryggingar fyrirtækisins, en venjulega eru slík yfirlitsblöð framleidd í hagdeildum mánaðarlega eða svo þegar um stærri viðskiptaaðila er að ræða. Það kemur líka fram að upplýsingar um veðmat skipanna koma bara frá Hafskip og eru aldrei sannreyndar í bankanum, fyrr en á árinu 1985. Ég sagði það hér áðan, herra forseti, að þessi skýrsla gæfi tilefni til að athuga fleiri banka. Ég vil endurtaka það í tilefni af þessu. Ætli þetta sé svona víðar? Ætli það geti verið að ríkisbankarnir, eða bankar hér yfirleitt, taki bara við upplýsingum frá fyrirtækjunum sem góðri og gildri vöru og athugi ekki málið? Getur það verið? Mér finnst þetta mál setja í raun og veru ekki bara Hafskip og Útvegsbankann hér á dagskrá, heldur bankakerfið yfirleitt. Það er makalaust líka að sjá það, sem kemur fram á bls. 53 og 58, 48 og 50 í skýrslunni, að það er ekki notuð sama vísitala til að mæla hækkun fastafjármuna annars vegar og verðbreytinga í rekstri hins vegar. Það er ekki notuð sama vísitalan, heldur mismunandi vísitölur við framreikning á niðurstöðum. Þetta er þó svo einfalt mál að hver sæmilega þjálfaður maður ætti að geta séð þessa hluti. Svo segir stjórnarformaður Hafskips á árinu 1982, með leyfi forseta, samkvæmt skýrslunni: „Ég leyfi mér fyrir hönd félagsins að lýsa því afdráttarlaust yfir að endurreisn Hafskips hf. hefur tekist.“ Um afskipti stjórnvalda af þessu máli er farið nokkrum orðum í skýrslunni, t.d. um afskipti viðskrh. á bls. 64 og 65, um bankaráðið á bls. 66, og það er fundið að því að Alþingi skuli ekki hafa viljað sinna þessum málum betur, m.a. sérstaklega með því að skipta um menn í bankaráðum, bankaráði Útvegsbankans. Niðurstaðan í þessu máli, að Útvegsbankinn væri í raun og veru mjög illa staddur, hún lá fyrir fyrir u.þ.b. einu ári. Þá þegar var ljóst að það yrði á komandi misserum að gera ráðstafanir til þess að bæta stöðu Útvegsbankans og endurskipuleggja bankakerfið í heild. Þá þegar lá það fyrir að samstaða var um þá stefnu hér á Alþingi. Þó útfærslutillögur í einstökum atriðum lægju ekki fyrir, þá var samstaða um þá meginstefnu hér á Alþingi. Við þær aðstæður hefði það engu breytt til eða frá hvaða ákvarðanir hefðu verið teknar um það að hafa sömu menn eða ekki í bankaráði Útvegsbankans. Það er auðvitað eins og hver annar kattarþvottur þegar menn eru að reyna að gera það að einhverju stórmáli í þessu plaggi. Það er m.a. eitt af því sem ég vil gagnrýna í plagginu vegna þess að það kemur ekki efni málsins við eins og það lítur hér út. Það er líka spurt: Átti að reka þessa bankastjóra sem núna starfa við Útvegsbankann? Ég ætla mér ekki að kveða upp neinn dóm í þeim efnum, en bendi á eitt atriði. Tveir þessara bankastjóra voru ráðnir af bankanum sem slíkir á miðju ári 1984. Þá strax var hafist handa við að reyna að lagfæra þarna ýmsa hluti. M. a. hófust þá viðræður við Eimskipafélag Íslands. Og m.a. var þá fljótlega tekin ákvörðun um hlutafjáraukningu. Það er því alveg ljóst að þeir bankastjórar sem eru nú tóku fljótlega til hendinni. En hitt er aðalatriðið að ég tel að um það sé samstaða hér í þinginu að taka á þessu máli til frambúðar, Útvegsbankamálinu. Ríkisstjórnin hefur sýnt okkur ákveðnar tillögur í þeim efnum. Ég hef margt við þær að athuga, en ég segi alveg eins og er, sem alþm. þá er ég feginn því ef það loksins gerist að á þessu máli verði tekið. Það verður að leiða það til lykta núna í vetur. Það getur vel verið að við höfum skiptar skoðanir um það hvernig það á að gerast, en það verður að gerast. Þingið getur ekki horft á bankastofnun eins og Útvegsbankann veslast upp með þeim hætti sem nú er að gerast, með 100 milljón króna tapi á fyrstu mánuðum ársins eins og fréttir dagsins í dag bera með sér. En áfellisdómurinn yfir bankastjórunum, sem þarna kemur fram á bls. 72 og 76, hann er hrikalegur. Ég held að hæstv. viðskrh. hafi ekki lesið þann kafla sem kemur fram á bls. 76. En hvað gerðu þeir, með leyfi forseta? „Þeir treystu því að ársreikningar félagsins, undirritaðir af löggiltum endurskoðanda þess, væru öruggir.“ Þeir treystu því. Og það er bersýnilega gagnrýni vert að treysta því. Ég vil þá spyrja í framhaldi af þessu: Hvað er með þessa stétt sem heitir löggiltir endurskoðendur? Er ekki ástæða til þess að athuga aðeins starfsreglur þeirra og siðareglur? Eða telja þeir sig rétt ráðna til þess á vegum stórfyrirtækja að plata fólk, bankastofnanir, ríkisvald, Alþingi og aðra slíka aðila? Í öðru lagi: „Þeir treystu upplýsingum frá Hafskipi hf. um verðmæti eigna félagsins.“ Ég hef rakið það hvernig það hefur gerst. Það er auðvitað alveg með ólíkindum ef það er nákvæmlega rétt sem hér segir, að verðmæti eigna félagsins hafi aldrei verið skoðað í bankanum og ekki litið á málin af hagdeildinni frá 1981 til 1985. Í þriðja lagi segir: „Þeir treystu því að Hafskip fengi varnarliðsflutningana aftur.“ Þ.e. bankastjórarnir voru líka farnir að gera sér vonir um að hið sterka pólitíska afl dygði á Reagan og leysti vandann með Rainbow Navigation sem Geir Hallgrímsson, hæstv. fyrrv. utanrrh., var að strita við árum saman. Bankastjórarnir voru farnir að „investera“ í því. Síðan segir: „Þeir treystu fyrirætlunum Hafskips um Atlantshafssiglingarnar.“ - Sem sýnist vera glæfraspil. En þeir Hafskipsmenn sögðu í fréttatilkynningu, sem var birt með stóru letri í Dagblaðinu á sínum tíma, að þetta væri aðferð til að losa sig eins og út úr íslenska hagkerfinu, hinu valta íslenska hagkerfi. Losa sig við hinar miklu kollsteypur sem fylgja því að reka fyrirtæki á Íslandi og fara bara til útlanda með þetta. En bankastjórarnir treystu því. Og svo kom í fimmta lagi: Þeir treystu á styrk hluthafanna í Hafskipi og fjármálareynslu stjórnarmanna þess. Amen. Amen á eftir þessu efni. Það er meira skelfingar traustið og ég vona það svo sannarlega að aðrir bankastjórar eða núv. bankastjórar Útvegsbankans láti sig ekki hafa það að treysta framar á það sem heitir fjármálareynsla hins sterka afls í þjóðfélaginu. Á bls. 82 er komið aðeins inn á bankaeftirlitið. Mér finnst bankaeftirlitið hafa sloppið of vel í umræðum um þetta mal. Ég tel að bankaeftirlitið hefði átt að geta komið upplýsingum um þessa hluti á framfæri við stjórnvöld mikið fyrr og ég segi ekki það hefði átt að geta það heldur bar skylda til þess, bæði við Alþingi og ríkisstjórn. Ég undirstrika að ég tel að margt hafi verið vel gert af bankaeftirlitinu en ég tel hins vegar að það hefði getað hreyft við mönnum í þessu máli mikið fyrr en gert var. Herra forseti. Niðurstaða mín eftir að hafa hugleitt þetta mál er í stuttu máli þessi: Ég tel að flokkspólitísk einokun íhaldsins í ríkiskerfinu, sem kemur fram í öllum ríkisbönkum, bankaráðum, bankastjórum og öðrum embættismönnum, síðan ráðherrum og öflugum fjölmiðlum, sé ein meginástæðan fyrir þeim mikla vanda sem þjóðin stendur nú frammi fyrir. Í öðru lagi sýnist mér að hér hafi átt sér stað mjög alvarleg bankatæknileg mistök. Í þriðja lagi er ljóst að stjórn ríkisins á bankakerfinu og ríkisstjórnarinnar og þar með Alþingis á þessum stofnunum er of veik, er of tilviljanakennd, er of kraftlítil. Alþingi hefur ekki viljað fallast á tillögur mínar eða Alþýðubandalagsmanna yfirleitt á undanförnum árum um að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart þessum stofnunum, því miður. En til úrbóta tel ég að eftirfarandi atriði eigi að vera inni í umræðunni. 1. Sjálfstætt bankaeftirlit eins og við höfum sett fram tillögur um m.a. í frv. sem nú liggur fyrir þinginu. 2. Viðskrh. gefi Alþingi reglulega skýrslur um þróun peningamála og rekstur ríkisbankanna. Tillögur um þetta efni hafa verið felldar af stjórnarmeirihluta Framsfl. og Sjálfstfl. á Alþingi en ég tel þetta einnig vera stórmál, þannig að Alþingi komi að þessum málum a.m.k. einn dag á ári í rækilegri umræðu um banka- og peningastofnanir í landinu. 3. Ég tel að það eigi að birta upplýsingar um stærstu lántakendur bankanna. Það er mín skoðun og ég mun halda áfram að flytja tillögur um það efni þangað til menn sjá að það er eina leiðin til að veita almannaaðhald í þessum málum. Sumir eru alltaf að tala um lýðræði. Hlutirnir eiga að vera opnir en þegar til kastanna kemur reynast það vera þeir sem eru harðastir á hinni lokuðu ríkiseinokun ríkisstofnananna. Þar hefur Sjálfstfl. algera forustu í þessu landi, jafnvel umfram Framsfl. og er þá langt til jafnað. 4. Taka á upp þá reglu að æðstu starfsmenn ríkisstofnana og ráðuneyta og bankastjóra ríkisbankanna séu aðeins ráðnir um takmarkaðan tíma í senn, fimm ár eða svo. Aftur og aftur höfum við flutt tillögur í þessu efni hér á hv. Alþingi. Þær hafa auðvitað verið felldar af þessu liði sem vill halda í þetta lokaða, þunga ríkiskerfi eins og það hefur verið. 5. Ég tel að það eigi að íhuga það mjög vandlega hvort ekki er hægt að setja reglur um hæfni bankastjóra til starfa. Hugsanlega mætti setja dómnefnd í það verk eins og gert er þegar veittar eru prófessorsstöður við Háskólann þó að við höfum stundum slæma reynslu af ráðherrum þrátt fyrir slíkar niðurstöður eins og til dæmis þegar veitt var staða rannsóknarlektors í Háskóla Íslands sællar minningar nýverið. 6. Það á að setja í lög heimildir fyrir Alþingi til að hafa eftirlit með ríkisstofnunum, kalla í forstöðumenn ríkisstofnana og ræða við þá. Þetta á að vera fastur liður í verkefnum þingnefnda, t.d. í þinghléum. 7. Ég bendi á að í Bandaríkjunum hefur fyrir löngu verið tekinn upp sá háttur að forráðamenn ríkisfyrirtækja eru kallaðir til yfirheyrslna af þingnefndum, opinna yfirheyrslna sem fjölmiðlar og almenningur fær að fylgjast með. Ég tel einnig að þetta mundi stuðla að betra aðhaldi og betri vinnubrögðum í þessum stofnunum en nú eru. 9. Ég tel sjálfsagt að herða starfsskyldur bankaráða en tek fram að þær hafa mjög lagast í nýjum lögum um viðskiptabankana. 10. Ég tel það framför, sem þurfi nú að láta reyna á, að ríkisendurskoðunin hefur verið lögð undir Alþingi og þingið þarf að kanna vandlega hvort unnt er að koma hlutum þannig fyrir að ríkisendurskoðunin fylgist með ríkisstofnunum eins og ríkisbönkum. 11. Ég tel að reynslan sýni að það er óhjákvæmilegt að settar verði hér almennar reglur í lög um hagsmunaárekstra þegar um er að ræða skipan manna í trúnaðarstöður. Þessi atriði 11 talsins vildi ég draga hér inn í umræðuna, herra forseti, um leið og við fjöllum um þetta mál þannig að þessi atriði væru hér á dagkrá líka um leið og hugmyndir hæstv. viðskrh. eru hér til meðferðar. Hafskip átti að sýna styrk frjálshyggjunnar, samkeppnisvilja hinna nýju vinnubragða í íslensku viðskiptalífi, átti að sækja fram með íslenskt hugvit á alþjóðamörkuðum, í siglingum og víðar og víðar. Og hinir ungu riddarar Sjálfstfl. stukku fram úr fundarherbergjum flokksins, út úr fyrirtækjunum og gerðust aðilar að Hafskipi. Þarna átti að sigra, sýna reisn og þrótt hins nýja afls. Draumur þeirra hefur nú breyst í martröð þjóðarinnar sem hún verður að greiða fyrir hundruð milljóna króna.



Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að í þeim umræðum sem eiga eftir að verða megi málið vera rætt málefnalega. Mál það sem hér er á dagskrá er skýrsla hæstv. viðskrh. um viðskipti Útvegsbanka Íslands og Hafskips sem er þskj. 153. Það sem ég vil leiðrétta er að hv. 3. þm. Reykv. tók fram í upphafi að í þessari skýrslu hefði nefndin sem hana gerði ekki átt að ræða þátt Alþingis, hún hafi ekki verið sett á laggirnar til þess. Svo vill nú til að bankaráð sem þá sat og ég var formaður fyrir var kjörið af Alþingi svo að Alþingi kemur beint við sögu. Annað atriði sem ég vil nefna á þessu stigi umræðna eru þær setningar sem hv. 3. þm. Reykv. vitnaði til á bls. 44 í þessari skýrslu undir liðnum 2.5., Viðhorf í Útvegsbankanum. Þar las hann 1. tölul., um stuðning Útvegsbankans við Hafskip o.s.frv., að stuðlað sé að heilbrigðri samkeppni. Hann gerði ekki miklar athugasemdir við það. 2. tölul.: „Forsvarsmenn fyrirtækisins eru dugmiklir og hæfir stjórnendur sem hafa sterkt afl á bak við sig.“ sneri hann upp í eins konar spaugsatriði og las lítið úr þeim skýringum sem fylgja á bls. 45. En ég vil leyfa mér að lesa þær. Með leyfi forseta, hljóða þær á þessa leið: „Með þeirri staðhæfingu að forsvarsmennirnir hafi sterkt afl á bak við sig er átt við hluthafa og stjórnarmenn Hafskips. Í þeirra hópi voru margir landskunnir athafnamenn úr atvinnu- og viðskiptalífinu. Þar var einnig að finna áhrifamenn í stjórnmálum.“ Við áhrifamenn úr stjórnmálum staldraði hv. 3. þm. Reykv. og lét falla orð um Sjálfstfl. og gerði hann að þessu afli sem stóð að baki bankaráðs Útvegsbankans og þá Hafskips á sínum tíma. Ég vil að það komi fram við þessar umræður, til þess að þær geti verið málefnalegar, að ég var ekki í bankaráði Útvegsbankans sem þm. Sjálfstfl. Ég var ekki beðinn um það af Sjálfstfl. né heldur valinn af Sjálfstfl. í bankaráð Útvegsbankans. Eftir að hafa hafnað ósk ríkisstjórnarinnar tvisvar eða þrisvar sinnum var ég boðaður á fund forsrh. Þar voru staddir fulltrúi frá Framsfl. og frá Alþb. Á þeim fundi gekk ég að því boði, skulum við segja, með þeim fyrirvara að Sjálfstfl. hefði ekkert á móti því, að gerast bankaráðsformaður Útvegsbankans. Sem sagt, ég var fulltrúi þeirrar ríkisstjórnar sem hv. 3. þm. Reykv. Svavar Gestsson og aðrir hans flokksbræður og hans flokkur sat í og stóð að. Ég sé ekki ástæðu til þess að harma það en þetta er staðreyndin. Að vísu hafði Sjálfstfl. ekkert á móti því að ég færi í þessa stjórn en ég var ekki fulltrúi Sjálfstfl. Þetta vil ég að sé alveg á hreinu þannig að þetta pólitíska afl, sem í mér fólst þá, kom ekki að beiðni Sjálfstfl. inn í bankaráð Útvegsbankans. Það var ekki Sjálfstfl. sem slíkur sem gerði mig að formanni. Það var sú ríkisstjórn sem þá sat sem óskaði eftir því að ég færi inn í bankaráð Útvegsbankans. Á þeim tíma hafði ég verið formaður stjórnar Hafskips um nokkurn tíma en þegar ég tók við því embætti var Hafskip í sömu stöðu og þegar yfir lauk nú á síðasta ári.



Herra forseti. Enn stöndum við og ræðum um málefni Hafskips. Og enn verðum við vitni að einkennilegum uppákomum innan úr myrkviðum þeirra pólitísku afskipta sem augljóslega eru af bankamálum hér á landi. S.l. haust auglýsti Útvegsbankinn skuldabréf sín til sölu með auglýsingaslagorði sem var á þessa leið: „Í ríkisbanka er áhættan engin.“ Nú segja menn: Í ríkisbanka er ábyrgðin engin. Það hlýtur að vera hið nýja auglýsingaslagorð þeirra sem augljóslega spyrja sig ekki grundvallarspurninga um hvort ástæða sé til þess að breyta verulega til í bankamálum í landinu. Það sem menn verða held ég að spyrja sig um núna, eftir að hafa lesið þessa skýrslu sem ég held að hljóti að vera einsdæmi, er: Eigum við að draga einhverjar sérstakar niðurstöður um að í Útvegsbanka hafi verið óvenju óhæfir starfsmenn og að að rekstri Hafskips hafi staðið óvenju óhæfir stjórnendur eða eigum við að spyrja okkur spurninga um það hvort við séum með bankakerfi sem sé óöruggt, bankakerfi sem ekki geti varist áföllum af því tagi sem alltaf kunna að koma upp? Ef við teljum að við eigum að skoða þetta mál í víðara samhengi en því einu sem viðvíkur samskiptum Útvegsbankans og Hafskips verðum við náttúrlega að spyrja okkur: Viljum við t.d. halda áfram að hafa ríkisbanka eða eigum við að gera grundvallarbreytingar þar á? Nú vill svo til að margt í þeirri sögu sem sögð er í þessari skýrslu hefur þegar birst í þskj. vegna þess að á s.l. vori var dreift hér skýrslu viðskrh. um afskipti bankaeftirlitsins af málefnum Útvegsbankans. Það var þskj. 692 og því var dreift í mars s.l. Ég hef stundum kallað það Opinberunarbók Matthíasar nr. 1. Þar komu fram fjöldamörg þau mál sem vikið er að í þeirri skýrslu sem er til umræðu núna. Þar komu fram atriði eins og þau að almennt skipulag á stjórn útlánamála í bankanum væri veikt, að af bankans hálfu væri ekki nægilega fylgst með fjárhag stærstu viðskiptavinanna, að mjög háar útlánaupphæðir væru kyrrstæðar því að bankinn fengi ekki eðlilegar endurgreiðslur af þeim o.s.frv., o.s.frv. Og þessar upplýsingar náðu aftur til 1975, þ.e. við erum að tala um gamla sögu að hluta. Það kemur t.d. fram í skýrslu sem var dreift í gær um endurskipulagningu bankakerfis og lausn á fjárhagsvanda Útvegsbanka Íslands að talið er að á verðgildi í dag nemi verðmæti fjárframlaga ríkissjóðs og Seðlabanka til Útvegsbankans á síðustu 12 árum 535 millj. kr. þannig að við erum ekki bara að tala um það að kannske hafi hundruð milljóna farið í súginn í þessu gjaldþroti heldur erum við að tala um langa sögu og mikla peninga. Það er sem sagt augljóst að hér hafa hlutir lengi verið að gerast. Svo að ég víki nánar að þessari skýrslu sem liggur fyrir núna, þá er hún náttúrlega ævintýralegt plagg. Ég hugsa að það hafi aldrei birst í heild sinni vitnisburður af því tagi, um nokkurn fyrirtækjarekstur á Íslandi, sem hér er á ferðinni. Þar eru á ýmsan hátt staðfestar upplýsingar, sem áður hafa komið fram, um ævintýralegan rekstur fyrirtækisins Hafskips, villandi upplýsingar um stöðu fyrirtækisins, slæleg vinnubrögð innan Útvegsbankans, upplýsingar og efasemdir um það að hagdeild bankans hafi staðið eðlilega að sínum málum, mjög alvarlegar ásakanir á hendur bankastjóra um að þeir hafi ekki sinnt sínum málum, alvarlegar ásakanir í garð bankaráðs, bankaeftirlits, og þar er sérstakur kafli um hæstv. iðnrh. En þar er hins vegar enginn sérstakur kafli um eðli og art og starfshætti hins pólitískt skipaða ríkisbankakerfis sem við búum við á þessu landi. Hins vegar er fullt af upplýsingum ef vel er leitað og athugasemdum og umsögnum um hvernig það kerfi vinnur. Ef við spyrjum okkur hvaða lærdóm eigi að draga og hvort við viljum læra eitthvað af þessari skýrslu sem við gætum hugsanlega haft not af víðar en bara í Útvegsbankanum eigum við að spyrja: Höfum við t.d. næga tryggingu fyrir því að hliðstæðir hlutir gerist ekki í öðrum ríkisbönkum? Við höfum lesið langar lýsingar um afskiptaleysi bankaráðs Útvegsbanka. Hvað er með bankaráð annarra ríkisbanka? Eru þau meira vakandi? Sinna þau sínum málum betur? Við höfum upplýsingar um það í hvernig starfsaðstöðu hinir pólitískt skipuðu bankastjórar eru. Þeir eru pólitískt skipaðir á fleiri stöðum en í Útvegsbankanum einum. Við höfum athugasemdir um það í þessari skýrslu hvernig pólitískur þrýstingur sé til að halda á floti hæpnum eða jafnvel illa reknum fyrirtækjum æ ofan í æ þannig að hér er á ferðinni saga úr - sem ég vil kalla - myrkviðum hins pólitíska ríkisbankakerfis. Alþingi og alþm. ber skylda til að líta á þessa skýrslu í því samhengi. Þess vegna verða menn að spyrja sig: Á að hafa ríkisbanka? Ef menn vilja hafa ríkisbanka eiga þeir að spyrja: Á að láta Alþingi kjósa bankaráð? Og ef menn kæmust nú að þeirri niðurstöðu að það ætti að láta Alþingi kjósa bankaráð þá verða þeir líka að spyrja: A að leyfa alþm. að sitja í bankaráði? Allra þessara spurninga verður að spyrja og öllum þessum spurningum verður að svara. Nú langar mig til þess að vísa og vitna í hluta af þessari skýrslu sem fram kom í máli hv. þm. Svavars Gestssonar að hann væri svo sem ekkert allt of ánægður með. Það voru vangaveltur skýrsluhöfunda um hlut Alþingis og það mátti skilja á máli ræðumanns að þetta væru svo sem hlutir sem þessum skýrsluhöfundum beinlínis kæmi ekkert við. Með leyfi forseta ætla ég að hefja lestur á bls. 67. Þar stendur: „Þegar litið er til þess að Útvegsbankinn varð fyrir það miklu tapi við gjaldþrot Hafskips að allt eigið fé bankans glataðist er eðlilegt að viðbrögð „kerfisins“ séu skoðuð nánar. Þar sem stjórnendur bankans sitja áfram þrátt fyrir áfall bankans, þá er eðlilegt að spurt sé hvort ríkisbankakerfið sé þannig upp byggt að enginn beri ábyrgð á því sem gerst hefur.“ Það eru akkúrat spurningar af þessu tagi sem fólk úti í þjóðfélaginu spyr sig þessa dagana. Ég vil lesa áfram, með leyfi hæstv. forseta, og byrja á bls. 68: „Bankaráð Útvegsbankans er kosið hlutfallskosningu á Alþingi til fjögurra ára í senn og svo er einnig um bankaráð hinna ríkisbankanna. Samt hefur bankaráð engum skyldum að gegna við Alþingi, hvorki upplýsingaskyldu né skyldu til að leita álits þingsins. Þetta stafar m.a. af lagafyrirmælum um bankaleynd.“ Þarna er Alþingi sem sagt að kjósa bankaráð en, eins og reyndar segir síðar, á síðan í raun ekkert tilkall eða enga kröfu á þessi bankaráð af neinu tagi um upplýsingar. Í raun réttri má orða það svo að í starfi sínu heyri bankaráð ekki undir Alþingi sem stofnun. Þetta eru merkilegar upplýsingar. Á hinn bóginn er vitað að flestir stjórnmálaflokkanna sem fulltrúa eiga á Alþingi sækjast mjög eftir því að koma sínum mönnum í bankaráð ríkisbankanna. Skyldu þeir sækjast eftir því, spyr ég, að koma sínum mönnum í bankaráð ríkisbankanna til þess að þeir sitji þar síðan og þegi og megi ekkert segja og flytji þingflokkum sínum engar upplýsingar? Af hverju eru stjórnmálaflokkar að sækjast eftir því að koma sínum mönnum í bankaráð ríkisbankanna? Ég les áfram: „Verða þá gjarnan fyrir valinu þingmenn eða stjórnmálamenn. Nú er t.d. þannig ástatt að formenn bankaráða ríkisbankanna þriggja eru allir starfandi alþingismenn. Með þessar staðreyndir í huga er hætt við því að sérhver bankaráðsmaður líti fyrst og fremst á sig sem fulltrúa þess flokks sem kom honum í ráðið og hann beri ábyrgð gagnvart flokknum svo sem með því að hlíta fyrirmælum flokksins um val á bankastjórum.“ Hér er verið að segja nokkuð merkilega hluti. Síðan er sagt: „Síðan er það flokkurinn sem ræður hvort bankaráðsmaðurinn verður endurkjörinn eða ekki.“ Ég vil lesa áfram úr þessari skýrslu, herra forseti, með yðar leyfi. Þar stendur á bls. 69: „Í þessu máli stóð alveg sérstaklega á fyrir bankaráðsmönnum Útvegsbankans. Hafskip varð gjaldþrota 6. des. 1985 og þá þegar var ljóst að um stórgjaldþrot var að tefla og að Útvegsbankinn riðaði til falls. Tveim vikum síðar, eða 21. des., kaus Alþingi nýtt bankaráð Útvegsbankans. Þetta kom til af því að ný lög höfðu verið sett um viðskiptabanka sem mæltu fyrir um kosningu nýrra bankaráða fyrir ríkisbankana og felldu niður umboð starfandi bankaráða frá árslokum 1985 að telja.“ Síðan segir í skýrslunni: „Þannig átti Alþingi þess kost að skipta um bankaráðsmenn í Útvegsbankanum í kjölfar gjaldþrotsins ef því bauð svo við að horfa. Svo fóru leikar að fjórir af fimm bankaráðsmönnum voru endurkjörnir en hinn fimmti var ekki boðinn fram.“ Áfram segir: „Þess ber að minnast að Hafskipsmálið hafði ekki verið rannsakað þegar kosning bankaráðsins fór fram og því var hlutdeild bankaráðsmanna í hrakförum Útvegsbankans óviss á þeim tíma. Á hitt er að líta að daginn fyrir kosninguna hafði Alþingi samþykkt lög um sérstaka rannsókn á viðskiptum Hafskips og Útvegsbankans og jafnframt gert breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti í því skyni að auka rannsóknarvald skiptaráðanda með hliðsjón af gjaldþroti Hafskips.“ Þannig að nákvæmlega þá sömu daga og Alþingi er að gera mjög afdrifaríkar ráðstafanir vegna þessa alvarlega máls er endurkosið í bankaráð þess banka að mestu leyti. Síðan segir í skýrslunni: „Eins og málin stóðu var sá möguleiki ekki fyrir hendi að víkja bankaráðsmönnum úr starfi um stundarsakir. Alþingismenn, eða m.ö.o. þingflokkarnir, urðu því að ráða fram úr þeim vanda hvort endurkjósa ætti bankaráðsmennina eða ekki. Með því að endurvelja fjóra af fimm bankaráðsmönnum Útvegsbankans sýndi Alþingi lítinn áhuga á því að beita starfsábyrgð á því stigi málsins og gætir þar nokkurs ósamræmis samanborið við rannsóknarvilja þingsins.“ Þarna er réttilega bent á það ósamræmi sem þarna kemur fram að á sama tíma og Alþingi er að gera róttækar ráðstafanir til þess að þetta mál verði rannsakað og lítur þetta mál greinilega mjög alvarlegum augum og um þetta höfðu farið fram mjög miklar umræður innan þingsins kemur ekki fram vilji af hálfu þingsins til þess að beita starfsábyrgð eða kjósa nýtt bankaráð í bankann. Það eiga sem sagt ekki að fara saman völd og ábyrgð. Áfram vil ég lesa vegna þess að þetta er kafli sem hv. ræðumaður Svavar Gestsson las ekki upp úr og ég er ekki viss um að margir vilji lesa upp úr honum: „Þegar hið nýkjörna bankaráð tók til starfa í ársbyrjun 1986 hefði verið eðlilegt að það viki öllum bankastjórum Útvegsbankans úr starfi um stundarsakir meðan rannsóknaraðilar væru að störfum. Það er góð og gild regla, þegar mál af þessu tagi koma upp, að víkja ráðamönnum frá meðan rannsókn stendur yfir því að það er ekki viðeigandi að maður gegni starfi sínu meðan afleiðingarnar af verkum hans og hugsanleg mistök eru í rannsókn, hver svo sem niðurstaðan verður að lokum. Að lokinni rannsókn á svo að taka ákvörðun um hvort frávikningin verði endanleg eða starfsmaðurinn hljóti stöðu sína aftur. Um þetta efni er rétt að vísa til III. kafla laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins“ o.s.frv. Síðan segir í skýrslunni: „Hér var frávikningartilefnið óvenjusterkt þar sem Alþingi hafði sett sérstök rannsóknarlög, auk þess sem miklar líkur bentu þegar í upphafi til aðgæsluskorts og mistaka af hálfu bankastjórnar Útvegsbankans.“ - Engu að síður var engum þar vikið frá störfum. Enn þá eru menn að leita og spyrja þeirrar spurningar: Bar enginn ábyrgð? Eða menn geta spurt: Hver eiginlega stjórnar þessu? Á bls. 71 segir, með leyfi forseta, í skýrslunni: „Bankaráðsmenn Útvegsbankans bera ábyrgð á gjörðum sínum eins og aðrir opinberir trúnaðarmenn þótt ýmsir annmarkar séu á því að koma fram starfsábyrgð á hendur þeim. Á hinn veginn ber ráðherra ekki ábyrgð gagnvart Alþingi á störfum bankaráðsmanna þar sem þeir eru þingkjörnir.“ Þar kemur í ljós að ráðherra ber ekki ábyrgð á störfum bankaráðsmanna. Ef við tökum saman þær upplýsingar sem koma fram á þennan hátt kemur fram í fyrsta lagi að Alþingi kýs bankaráð, en bankaráð á engar skyldur við Alþingi sem stofnun.

Kýs Alþingi bankaráð?

Í öðru lagi kemur fram...  Hér er sem sagt á ferðinni mjög sérkennileg stjórnkerfisleg flækja sem er á þá leið að bankaráð er æðsta yfirvald innan bankans og ráðherra fer með yfirstjórn þessa banka. Ráðherra fer með yfirstjórn þessa banka skv. stjórnarskrá og reglugerð um stjórnarráð, en ráðherra ber ekki ábyrgð á störfum bankaráðs af því það er kjörið af Alþingi. En bankaráðið hefur engar skyldur við Alþingi sem stofnun t.d. vegna bankaleyndar. Maður getur spurt aftur þeirrar spurningar sem var komið inn á í byrjun: Hvar liggur ábyrgð? Eigum við að fylgja því eftir hvernig ábyrgð hlýtur að raðast upp í svona stofnun? Það er hinn almenni starfsmaður, síðan koma deildarstjórar, síðan koma bankastjórar, síðan kemur bankaráð, en frá bankaráði liggur engin augljós leið. Ráðherrann, sem fer með yfirstjórn bankans og er yfir bankaráðinu, ræður ekkert yfir bankaráðinu vegna þess að það er kosið af Alþingi og þetta sama Alþingi, sem kýs þetta bankaráð, hefur ekkert um þetta bankaráð að segja vegna þess að það er undir bankaleynd og má engum segja neitt. Það sem eftir stendur er þá það að Alþingi hefur samkvæmt lögum þær undarlegu skyldur að kjósa bankaráð, en þetta bankaráð heyrir ekki undir ráðherrann, sem er þó æðsta stjórnvald í bankanum, og hefur engar skyldur gagnvart þinginu sem kaus það. Ég held að menn hljóti að endurskoða þetta fyrirkomulag. Menn geta haft ýmsar skoðanir á því hvort eigi að vera ríkisbankar eða ekki, en menn verða að hafa alveg ljósan feril valda og ábyrgðar þannig að það verði ekki eins og segir í auglýsingunni að í ríkisbanka sé áhættan engin. Það má ekki verða að í ríkisbanka sé ábyrgðin engin. Þetta fyrirkomulag nær engri átt. Ef menn vilja halda í ríkisbankakerfi er það augljóst samkvæmt stjórnarskrá að það er viðskrh. sem fer með yfirstjórn þess banka og það er sami viðskrh. sem á þá að skipa bankaráð og hefur þar með yfir því að segja. Ég ætla að lesa svolítið meira úr þessari ágætu skýrslu, með leyfi forseta. Neðst á bls. 77 segir: „Svo er málum háttað að bankastjórar Útvegsbankans sem og annarra ríkisbanka eru valdir á flokkspólitískum grundvelli. Sérhver bankastjóri að heita má hlýtur stöðu sína fyrir tilstyrk einhvers stjórnmálaflokks. Sama máli gegnir um bankaráðin eins og áður er frá skýrt. Í ríkisbönkunum ríkir þannig pólitískt valdajafnvægi. Þetta fyrirkomulag hefur það í för með sér að fyrirtæki með sterk pólitísk sambönd, eins og t.d. Hafskip, eiga greiðari aðgang að fjármunum ríkisbankanna en hin sem ekki njóta slíkra sambanda. Hin mikla fyrirgreiðsla, sem Hafskip hlaut í Útvegsbankanum, var því að hluta til af pólitískum rótum runnin þar sem bankastjórunum var ætlað að þjóna kerfinu.“ Þetta eru aldeilis stórkostlegar upplýsingar. Þetta gæti verið úr greinargerð sem ég hefði skrifað fyrir ca. tveimur árum. „Hin mikla fyrirgreiðsla, sem Hafskip hlaut í Útvegsbankanum, var því að hluta til af pólitískum rótum runnin þar sem bankastjórunum var ætlað að þjóna kerfinu. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því að bankaeftirlitið segir um skuldir Hafskips við Útvegsbankann í skýrslu frá miðjum októbermánuði 1985: „Ljóst er að bankaleg sjónarmið hafa ekki ráðið þróun þessa skuldamáls.““ Hér er sem sagt verið að segja að hið pólitíska valdajafnvægi, sem ríki í bankanum með skipan bankaráðs og pólitískri skipan bankastjóranna, hafi ráðið þróun þessa skuldamáls. Þannig ber að skilja þessa skýrslu. Hins vegar lætur bankaeftirlitið ósagt hvaða sjónarmið voru lögð hér til grundvallar, en það voru greinilega ekki heilbrigð viðskiptasjónarmið. „Í framhaldi af þessu skal vakin athygli á að það tíðkast nokkuð hjá ríkisbönkunum að fleyta áfram stórum illa stæðum atvinnufyrirtækjum sem hafa fjölda manns í vinnu og njóta stuðnings margra hagsmunaaðila sem eiga mikið undir því að reksturinn haldi áfram. Þær ákvarðanir bankastjóra Útvegsbankans að halda sífellt áfram lánveitingum til Hafskips í stað þess að stöðva þær þegar við átti kunna að eiga rót sína að rekja til þess að bankastjórarnir hafi ekki treyst sér til að standa gegn þeim pólitíska þrýstingi úr ýmsum áttum sem þeir áttu von á að beitt yrði til björgunar fyrirtækinu og rekstri þess.“ Síðan segir: „Pólitískt ríkisbankakerfi ýtir undir þau viðhorf bankastjórnenda að meta ekki allar lánafyrirgreiðslur út frá hreinum peningalegum sjónarmiðum.“ Síðasta tilvitnunin sem ég vil hafa í þessu sambandi úr þessari skýrslu, herra forseti, er í niðurlagsorðum á bls. 108. Þar segir, með leyfi forseta: „Þróun viðskiptanna er rakin í þessari skýrslu. Meginástæðan fyrir því að viðskiptin fóru svo mjög úr skorðum var tvíþætt. Annars vegar var það mikill aðgæsluskortur af hálfu Útvegsbankans ásamt veilum í ríkisbankakerfinu. Hins vegar var það mikil og vaxandi lánsfjárþörf Hafskips.“ Ég held, herra forseti, að ef menn skoða þennan vitnisburð án þess að hugsa um það eitt að beina spjótum sínum að einhverjum tilteknum ráðamönnum eða tilteknum stjórnmálaflokki hljóti menn að verða að spyrja þeirrar spurningar hvort það sé nokkuð sem kemur í veg fyrir það í okkar ríkisbankakerfi að í þessum sporum gæti staðið annar flokkur með annað fyrirtæki í jafnslæmum málum. Þess vegna verða menn að spyrja, og það er ekki hægt annað en að taka upp þá umræðu í vetur í kjölfar alls þessa, hvort þeir vilji ríkisbanka eða hvort menn telji að bankastarfsemi eigi að vera í annarra höndum. Menn verða að spyrja hvort þeir telji að Alþingi eigi að kjósa bankaráð, en eins og ég lýsti áðan kemur upp mjög undarleg flækja í ferli ábyrgðar og valda í því sambandi. Náttúrlega verða menn líka að spyrja hvort það eigi að kjósa alþm. í bankaráð þar sem alþm. eru þeir sem eiga að setja landinu lög, en eru ekki þeir sem eiga að sjá um framkvæmd þeirra laga. Það hafa sumir orðað það svo að við höfum ekki efni á að leyfa alþm. að reka banka vegna þess að í þetta skipti hafi það kostað skattgreiðendur í þessu landi a.m.k. 600 milljónir.

Miklu meira.

Ég kom að því í inngangi að til viðbótar við þessar 600 milljónir hafa líklega um 500 milljónir farið á síðustu tólf árum á núvirði í þessa stóru hít þannig að það er orðinn nokkuð dýr rekstur. Það urðu margs konar umræður um þetta mál á síðasta þingi. Þá var lagt til að skipuð yrði rannsóknarnefnd Alþingis til að fjalla um það. Meiri hluti þingsins treysti sér ekki í það að setja þingnefnd. Menn töldu að það yrði þyrlað upp slíku pólitísku moldviðri að enginn hefði gott af. Þó svo virðist vera að hugmyndin um rannsóknarnefndir eigi nú almennt fylgi að fagna innan þingsins og að þingnefndir sinni í auknum mæli eftirliti með ýmiss konar starfsemi virðast menn þó alla vega ekki treysta sér til þess að láta Hafskipsmálið verða það mál sem yrði til að hrinda slíkri starfseini úr garði. Það hafa ýmsar tillögur komið fram og komu fram margar tillögur á síðasta þingi sem vörðuðu þessi bankamál. Alþfl. flutti þá t.d. og einstakir þm. þar ýmsar tillögur um breytingar á lögum um viðskiptabanka sem vörðuðu aukið aðhald og reglur um hámarkslánveitingar. Allir þessir hlutir væru mjög til bóta og ef löggjöf af því tagi hefði verið sett upp fyrr stæðum við ekki í þeim sporum sem við stöndum í núna. Það er því ekki svo að þingheimur allur hafi flotið sofandi að feigðarósi í þessu máli. Ég get ekki lokið máli mínu, herra forseti, án þess að koma hér að einum kafla sem ég ætla að láta verða lokaorð mín að þessu sinni. Það er kafli nr. 4.1 sem heitir Þáttur Alberts Guðmundssonar. Það hefur orðið hlutskipti Alberts Guðmundssonar hæstv. iðnrh. að verða kannske nokkurs konar ímynd hagsmunaárekstra, en það hugtak er nú í auknum mæli að hefja innreið sína í íslensk stjórnmál. Ég ætla ekki að fara efnislega í hvernig Albert Guðmundsson komst í þá aðstöðu sem lýst er í þessari skýrslu að sé stórvarhugaverð vegna þess að manni sýnist helst að samfara setu hæstv. iðnrh. í Útvegsbanka og Hafskipi hafi það gerst í báðum þessum stjórnum að menn hafi ekki getað rætt þar um viðskipti. Maður getur reyndar spurt um hvað menn hafi getað rætt. Þeir hafa kannske bara verið að spila. Það kemur alla vega fram að þennan tíma hafa menn af tillitssemi ekki rætt um málefni Hafskips í bankaráði Útvegsbankans. Og ætli menn hafi rætt verulega mikið um Útvegsbankann í stjórn Hafskips af þessari sömu tillitssemi við hæstv. núverandi ráðherra? Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þennan þátt. Það er næstum því með ólíkindum að þetta sé þáttur í opinberri skýrslu. Þetta lítur miklu frekar út eins og lokaþáttur í grínleikriti vegna þess að á sama tíma og menn reyna að draga þær ályktanir af þessum kafla að þar sé Albert Guðmundssyni gefin syndakvittun lýkur þessum kafla með þeim orðum: „Um stöðu Alberts Guðmundssonar sem bankaráðsmanns vísast að öðru leyti til kaflans um yfirstjórn Útvegsbankans, skyldur og ábyrgð eftir því sem við á.“ Þar kom, í þeim kafla, fram skýlaus yfirlýsing um að það væri bankaráð sem hefði brugðist. Ég ætla, herra forseti, ekki að hafa um þetta fleiri orð að þessu sinni, en umræðum um þetta mál er augljóslega ekki lokið.



Herra forseti. Hv. þm. hafa haft rúman sólarhring til að kynna sér skýrslu rannsóknarnefndar um viðskipti Útvegsbanka Íslands og Hafskips hf. Má með sanni segja að ekki er þm. ætlaður langur tími til að kynna sér helstu atriði þessa stærsta gjaldþrotamáls í sögu íslenska lýðveldisins eins og þau koma fyrir í þessari skýrslu. Eru slík vinnubrögð lítt til fyrirmyndar og þá ekki heldur þau hvernig skýrsla þessi barst í hendur fjölmiðla og ýmissa annarra aðila á undan hv. þm. sem tvímælalaust og samkvæmt lögum bar að birta skýrsluna fyrstum allra. Skýrsla þessi er í mörgu stórfróðleg og makalaus lesning og, eins og hv. 3. þm. Reykv. tók fram, skrifuð á mannamáli sem er bæði sjaldgæft og guðsþakkar vert. En skýrslan er ævintýraleg. Svo að segja á hverri bls. hennar eru tíunduð afglöp og mistök í stjórnun og meðferð fjármuna. Öðruvísi mér áður brá, getur hver hagsýn húsmóðir sagt sem sitja hefur mátt undir löngum tölum um yfirburðahæfni húsbænda til meðferðar fjármuna og reksturs fyrirtækja og stofnana. Helstu niðurstöður þessarar hörmulegu skýrslu eru: 1. Hreint tap þjóðarinnar vegna viðskipta Útvegsbankans og Hafskips er áætlað a.m.k. 600 millj. kr. 2. Þetta tap er til komið vegna þess að stjórnendur Útvegsbankans sýndu margvíslegt aðgæsluleysi í viðskiptum bankans við fyrirtækið. Þeir gengu ekki úr skugga um að nægilegar greiðslutryggingar væru fyrir hendi til að tryggja skuldir fyrirtækisins, þeir mörkuðu enga útlánastefnu í viðskiptum sínum við fyrirtækið, þeir létu bankann ekki gera reglulegar úttektir á fjárhag Hafskips þótt þeir hafi ekki komist hjá því að vita að fyrirtækið stóð tæpt og rambaði hvað eftir annað á barmi gjaldþrots, þeir báðu bankaeftirlit Seðlabankans heldur ekki um úttekt á viðskiptum bankans og fyrirtækisins né hafði bankaeftirlitið frumkvæði að slíkri úttekt síðustu fimm árin þótt vitað væri að Hafskip stæði tæpt og stæði fyrir áhættusömum nýjungum í rekstri. Bankastjórnin nýtti sér ekki einu sinni þá sérfræðilegu þekkingu sem til staðar var innan hagdeildar bankans til að fylgjast með fjárhag Hafskips, að því er segir í skýrslunni. Í stað þess að fylgjast náið með rekstri þessa áhættusama og skulduga fyrirtækis og í stað þess að sýna varúð í viðskiptum sínum við það, sem eðlilegt hefði verið samkvæmt þeim gögnum og upplýsingum sem bankastjórnin þó hafði í höndum, virðist hún annaðhvort hafa flotið sofandi að feigðarósi eða látið annarleg sjónarmið ráða gerðum sínum. „Sú spurning hlýtur að vakna“, segir á einum stað í skýrslunni með leyfi forseta, „hvort meira var hugsað um að réttlæta lánveitingar til Hafskips en að gæta hagsmuna bankans.“ Bankinn lét hvorki eigin úttekt á fjárhagslegri stöðu fyrirtækisins né gagnrýnið mat á tryggingum ráða ákvörðunum sínum um þá fyrirgreiðslu sem hann veitti. „Fyrirgreiðslu sem hvorki var“, eins og segir í skýrslunni með leyfi forseta, „í eðlilegu samræmi við starfsumfang fyrirtækisins né eiginfjárstöðu þess... né í eðlilegu samræmi við eiginfjárstöðu Útvegsbankans“, eins og segir þar nokkru síðar. Þetta eru þungar ásakanir sem hér eru bornar á gæslumenn almannafjár. Og þær eru ekki órökstuddar í þessari skýrslu hvað sem gagnrýnendur hennar segja, enda ber gagnrýnin merki þess að skýrslan er óþægileg fyrir þá sem í hlut eiga. Það er augljóslega óþægilegt þegar samtrygging fjármagns og pólitísks valds kemur upp á yfirborðið og verður sýnileg með þessum hætti sem gerist í þessari skýrslu og eru viðbrögð þeirra sem í hlut eiga greinilega sprottin þar af. Hvað sem hæstv. bankamálaráðherra og hv. formaður bankaráðs Útvegsbankans segja tel ég engum vafa undirorpið að auðvitað hefðu bankastjórar Útvegsbankans og einnig bankaráð hans, svo ekki sé minnst á aðra sem málinu tengjast, átt að víkja tímabundið frá störfum á meðan rannsókn þessa máls stóð yfir. Það er í samræmi við allar viðteknar venjur í lýðræðislegu réttarríki og sjálfsögð starfsregla að standá þannig að málum. Með því er vitaskuld ekki verið að kveða upp dóm fyrir fram um menn og störf þeirra eins og allir hv. þm. vita. Það dugar lítt að segja að bankastjórarnir hafi verið tiltölulega nýráðnir af bankanum og bankaráðið nýlega komið til starfa og setja það fram sem rök fyrir því að þeim sé málið lítið skylt. Í fyrsta lagi telst það tvímælalaust skylda þessara aðila að kynna sér stöðu mála þegar þeir taka við starfi sínu og taka á þeim málum sem undir þá heyra. En ekki er að sjá að svo hafi verið t.d. af fundargerðum bankaráðs hvað sem hv. 3. þm. Reykv. segir þar um. Í öðru lagi gerðist hluti þeirra atburða sem hér um ræðir á starfstíma þeirra. Þeir eru því ekki lausir undan ábyrgð eins og ýmsir vilja vera láta. Hins vegar er það ekki í anda og ekki í samræmi við starfsvenjur samtryggingarinnar að viðurkenna þessa ábyrgð. Hér höfum við enn eitt dæmið um hvernig hún virkar og það er reyndar þvert á hægri/vinstri litróf íslenskra stjórnmála. Reyndar er málflutningur hv. þm. Valdimars Indriðasonar, formanns bankaráðs Útvegsbankans, í þessu máli með töluverðum ólíkindum. Í Morgunblaðinu í dag má lesa það eftir honum haft að opinberir aðilar sem málinu tengjast hafi allir saman unnið vel, bæði bankaráðið undir hans forustu og jafnt núverandi sem fyrrverandi bankastjórar Útvegsbankans. Samt stöndum við hér með stærsta gjaldþrotamál í sögu íslenska lýðveldisins í höndunum. Hvernig má slíkt vera ef allir hafa unnið svona vel? Það stendur augljóslega ekki steinn yfir steini í málflutningi af þessu tagi. Hv. þm. Valdimar Indriðason er líka á því að ekki sé á nokkurn hátt hægt að draga Alþingi til ábyrgðar í þessu máli. Þar er ég honum gjörsamlega ósammála. Ég tel að ábyrgð Alþingis, þeirra stjórnmálaflokka sem þar hafa farið með meirihlutavald, sé gríðarleg í þessu efni. Reyndar er það það atriði sem ég tel einna mikilvægast fyrir Alþingi að velta fyrir sér nú, þ.e. hvar liggur ábyrgðin á meðferð almannafjár eins og í Útvegsbanka Íslands? Ég vil skjóta því að í leiðinni að hún liggur varla hjá bankaeftirliti Seðlabanka Íslands eins og lesa má út úr orðum hv. 3. þm. Reykv. í Morgunblaðinu í dag. Í öðru lagi ættum við að velta því fyrir okkur hvernig má koma í veg fyrir að aftur komi upp ríkisgjaldþrotamál af þessu tagi. Ljóst er að samkvæmt lögum bera bankastjórar og bankaráð ríkisbankanna ásamt með bankamálaráðherra ábyrgð á stjórn bankanna og meðferð þeirra fjármuna sem þar eru. Bankaráð eru kosin af Alþingi og því ber Alþingi alla ábyrgð á því að til þeirra séu kosnir menn sem eru starfi sínu vaxnir. Jafnframt hefur Alþingi eftirlitsskyldu gagnvart bönkunum og hefur því tvöfalda ábyrgð að því leytinu til að kjósa ekki menn í bankaráð sem jafnframt eiga að gegna eftirlitsskyldu sem þm. og löggjafar á Alþingi. Í þessu efni er ábyrgð Alþingis mikil. Hvað varðar bankaráð Útvegsbankans má segja að Alþingi hafi brugðist ábyrgðarhlut sínum með því að kjósa starfandi þm. í ráðið og auk þess menn sem áttu viðskiptahagsmuna að gæta gagnvart bankanum. Þar fyrir utan var ósamkvæmni Alþingis með ólíkindum þegar það svo að segja í sömu andránni gagnrýndi af hörku meðferð fjármuna Útvegsbankans og heimtaði rannsókn á málinu og endurkaus um leið fjóra af fimm bankaráðsmönnum hans. Í öðru lagi ber bankamálaráðherra ábyrgð á málefnum bankans, en hann hlýtur umboð sitt á hverjum tíma hjá Alþingi, þannig að einnig þar er Alþingi ábyrgðaraðili. Alþingi kýs ekki bankastjóra ríkisbankanna, en þeir eru ráðnir til starfa eftir pólitískum viðhorfum og styrk stjórnmálaflokka þannig að þar koma sömu menn nærri og þeir sem mynda meiri hluta á Alþingi hverju sinni. Síðast en ekki síst er það Alþingis - og þetta er e.t.v. veigamesta atriðið - að setja lög um skipan bankamála hér á landi. Þannig er það í einu og öllu á ábyrgð Alþingis að setja lög sem eru þannig úr garði gerð að þau fyrirbyggja að mál sem viðskipti Útvegsbankans og Hafskips geti komið upp. Einnig þar hefur meiri hluti Alþingis brugðist. Alþingi setur bankaleynd í lög sem gerir það að verkum að erfitt er að fylgjast með málefnum ríkisbankanna. Það lætur undir höfuð leggjast að setja lög sem takmarka lánveitingar ríkisbankanna til fyrirtækja við ákveðið hlutfall, lög sem hugsanlega hefðu getað komið í veg fyrir þær hörmungar sem við stöndum nú frammi fyrir. Í lög vantar ákvæði um samskipti ráðherra og bankaráðs, um skyldur bankaráðs gagnvart Alþingi og þannig mætti áfram telja. Ábyrgð Alþingis er mikil hvernig sem á málið er litið og undan henni þýðir ekki að víkjast. Vald er vandmeðfarið og það er alveg ljóst að þetta mál krefst þess að þegar í stað verði hafin gagngerð endurskoðun á meðferð og dreifingu valds í íslenska stjórnkerfinu og að þau óljósu skil sem nú eru á milli pólitísks valds og fjármagnsvalds verði tafarlaust skýrð og þetta tvennt vendilega aðgreint. Ella mun seint takast að uppræta það siðleysi og spillingu sem viðgengst í skjóli pólitísks valds sem heldur verndarhendi sinni yfir fjármagnsvaldinu og öfugt og sem viðgengst í skjóli samtryggingar sem leyfir að meðferð almannafjár sé ekki í eðlilegu samræmi við þær efnahagsstærðir sem við blasa svo ég víki aftur að þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir. Fyrir utan endurbætur á bankalöggjöfinni og ráðstafanir í málefnum Útvegsbankans er þetta, herra forseti, það stóra verkefni sem ég tel að okkur sem hér sitjum beri ótvíræð skylda til að takast tafarlaust á við.



Hv. 11. þm. Reykv. fann að því í ræðu sinni áðan að það mál sem hér er til umræðu hafi verið tekið á dagskrá of fljótt, það hafi ekki unnist tími, mátti skilja, fyrir þm. til þess að kynna sér svo mikilvægt mál. Það skal tekið fram að forseti tjáði hv. þm. í gær að það væri ætlunin að taka þetta mál á dagskrá. Það skal tekið fram að þó að mál sé tekið á dagskrá er ekki þar með sagt að það sé tekið til umræðu. Það kemur stundum fyrir eins og alkunna er að einhver þm. kemur að máli við forseta og óskar eftir að mál sem er á dagskrá sé ekki tekið til umræðu. Slík ósk kom ekki fram frá hv. 11. þm. Reykv. Það skal og tekið fram að það var almennur vilji fyrir því að ekki drægist að taka þetta mál til umræðu. M.a. sagði hv. 3. þm. Reykv. í Nd. í gær að hann skoraði á hæstv. viðskrh. að beita sér fyrir því að þessi umræða gæti farið fram strax á morgun, eins og það var orðað. Forseti taldi þetta vera réttmæta skoðun og þess vegna var málið tekið á dagskrá. Þetta skal tekið fram að gefnu tilefni.



Herra forseti. Það ber síst að kvarta út af því, úr því að þessi langþráða skýrsla er nú öll komin í réttar hendur, í hendur alþm., að hún skuli tekin til umræðu þegar í stað. Málið hefur lengi verið til meðferðar á Alþingi og satt að segja sýnist mér við lestur þessarar skýrslu að þær upplýsingar sem þar birtast komi ekkert á óvart. Ég rifja upp, herra forseti, að á sínum tíma, snemma s.l. haust, lögðum við fram, ýmsir þm. Alþfl., Bandalags jafnaðarmanna og Kvennalista, beiðni um skýrslu þar sem við settum fram 13 spurningar sem fyrst og fremst vörðuðu stöðu Útvegsbanka Íslands í ljósi upplýsinga, sem þá höfðu nýlega birst í fjölmiðlum og þó einkum Helgarpóstinum, um viðskipti bankans og fyrirtækisins Hafskips hf. Þessar spurningar snerta, sýnist mér nú við lestur skýrslunnar, allan kjarna málsins. Ég vek athygli á því, herra forseti, að svar við þessari beiðni um skýrslu barst undir þinglok á 108. löggjafarþingi. Mér hefur satt að segja ekki gefist tóm til að fara rækilega ofan í saumana í samanburði á þeim svörum sem þá bárust við þessari skýrslu og þeirri sem við nú höfum hér til umræðu. Þó er ljóst að þeim ber í veigamiklum atriðum ekki saman. M.ö.o.: miðað við þær upplýsingar, miðað við viðbrögð ráðamanna, hæstv. ráðherra, bankaráðsmanna og annarra ábyrgðarmanna hins pólitíska bankakerfis, og þær upplýsingar sem þeir gáfu þá, þá er nú komið á daginn að það er margt með öðrum hætti en fyrstu svör þeirra gáfu til kynna. Mér sýnist, herra forseti, að kjarni þessa máls birtist í einni málsgr. á bls. 67 í þessari skýrslu þar sem segir, með leyfi forseta: „Þegar litið er til þess að Útvegsbankinn varð fyrir það miklu tapi við gjaldþrot Hafskips að allt eigið fé bankans glataðist er eðlilegt að viðbrögð „kerfisins“ séu skoðuð nánar. Þar sem stjórnendur bankans sitja áfram þrátt fyrir áfall bankans, þá er eðlilegt að spurt sé hvort ríkisbankakerfið sé þannig upp byggt að enginn beri ábyrgð á því sem gerst hefur.“ Þetta sýnist mér vera kjarni málsins. Það er sama hvernig við orðum þessar spurningar, hverjir bera ábyrgð á óförunum, hverjir bera ábyrgð á því að rúmlega milljarður af fé skattgreiðenda að lokum er fokinn út í veður og vind. Er það Alþingi sem sætir nokkurri gagnrýni í þessari skýrslu? Eru það hin pólitískt kjörnu bankaráð? Eru það hinir pólitískt ráðnu bankastjórar? Er það bankaeftirlitið? Er það yfirstjórn Seðlabankans sem hefur húsbóndavald yfir bankaeftirliti? Er það viðskrh.? Er það ríkisstjórn? Eða er það hið sameinaða pólitíska kerfi sem haldið hefur verndarhendi sinni yfir þeirri skipan bankamála sem er dálítið einkennandi fyrir stjórn efnahagsmála í þessu landi og óvenjuleg ef við lítum til samanburðar til grannþjóða okkar annarra á Vesturlöndum? Hver ber ábyrgð? Það er sama hvernig við veltum þessum spurningum fyrir okkur. Mér sýnist kjarni málsins í þessari skýrslu vera sá að höfundar skýrslunnar spyrja að lokinni rannsókn sinni hvort ríkisbankakerfið sé þannig uppbyggt að enginn beri ábyrgð á því sem gerst hefur. Og vantar þó ekki að við getum talið upp langan lista af mönnum sem við héldum að bæru ábyrgð. Það vantar ekki að hér er staðfest alvarleg gagnrýni á þá aðila sem ég var að telja upp. Að vísu kemur fram að viðskiptaráðherrar þeir sem gegnt hafa embætti á undanförnum árum eru ekki taldir hafa rækt sín störf með þeim hætti að þeir verði beinlínis dregnir til ábyrgðar. Það eru rifjuð upp afskipti þeirra af harmkvælum Útvegsbankans fyrr, sem eru satt að segja orðin ærin, framlög af almannafé upp á rúmlega 500 millj. eða 535 millj. á tólf árum í ítrekuðum björgunarleiðöngrum. En um bankaráðin er sagt í fyrsta lagi að þau hafi látið undir höfuð leggjast að marka almenna útlánastefnu fyrir bankann, m.a. leiði af þeirri gagnrýni að það þurfi að kveða á um hámark útlána og ábyrgðar til einstakra viðskiptamanna með hliðsjón af stöðu bankans á hverjum tíma, og í annan stað að þau hafi ekki fylgst með stærstu lánþegum bankans, skuldbindingum þeirra og tryggingum. Reyndar er það staðfest að bankaráð þessa tiltekna banka tók þetta mál ekki á dagskrá, þrátt fyrir að það var á almannavitorði í viðskiptalífinu, þrátt fyrir að það var komið til umræðu í fjölmiðlum, fyrr en eftir dúk og disk þegar skaðinn var skeður. Gagnrýni er beint að Alþingi, ekki hvað síst fyrir það að um leið og Alþingi lýsti áhyggjum sínum af þróun þessa ríkisbankakerfis með því að samþykkja ný lög um viðskiptabanka, sem m.a. gáfu tilefni til þess að kjósa bankaráð upp á nýtt, staðfesti Alþingi, eða öllu heldur þeir þingflokkar flestir hverjir sem hér eiga aðild og stilla mönnum upp á framboðslista til bankaráða, vilja sinn til að taka á af ábyrgð með formlegum hætti, þótt ekki sé í reynd, á óförunum með því að endurkjósa þá menn sem höfðu verið kjörnir til setu í bankaráðum þrátt fyrir að þessi sömu bankaráð eru hér harðlega gagnrýnd. Aðeins ein undantekning var á því. Þingflokkur Alþfl. bauð ekki fram til endurkjörs þann fulltrúa sem hafði setið fyrir hönd þess þingflokks í bankaráði og valdi til þess annan mann sem hafði verulega starfsreynslu sem bankamaður, hafði m.a. gegnt starfi sem útibússtjóri við Landsbankaútibú á ísafirði og starfað ekki aðeins við Landsbankann heldur einnig Framkvæmdabanka Íslands, var m.ö.o. bankamaður. Við áréttuðum þannig að við teldum í fyrsta lagi ekki rétt að endurkjósa þann fulltrúa sem setið hafði í bankaráðinu sem hér er gagnrýnt fyrir að hafa ekkert aðhafst og vildum leggja áherslu á vilja okkar til breytinga með því að velja þar sem fulltrúa okkar mann sem teldist vera fagmaður í bankamálum. Það sem kannske einna helst vekur athygli hér og menn staldra við er hversu harkalega hinir pólitískt ráðnu bankastjórar eru gagnrýndir. Því er slegið föstu að það sé að dómi nefndarinnar engum vafa undirorpið að bankastjórar Útvegsbankans beri meginábyrgð á þeim áföllum sem bankinn varð fyrir við gjaldþrot Hafskips, enda þótt bankastjórarnir hafi að vísu einhverjar málsbætur. Þrátt fyrir þær málsbætur segir hér að þegar litið er til Útvegsbankans og viðskipta hans við Hafskip sé greinilegt að mistökin séu hins vegar of mörg, of mikil og of afdrifarík til þess að unnt verði að afgreiða þau slétt og fellt með vísan til annarra málsbóta eins og t.d. verðfalls á skipum á alþjóðlegum markaði eða öðrum slíkum skýringum. Helstu mistök bankastjóranna í viðskiptum við félagið eru eftirfarandi að mati skýrsluhöfunda: að hafa ekki gætt þess að hafa nægar tryggingar fyrir skuldbindingum Hafskips, að fylgjast ekki nægilega vel með rekstri og fjárhag Hafskips, einkum eftir 1981, að hafa ekki gert ráðstafanir til þess að knýja fram gjaldþrot eða sölu á eignum fyrirtækisins löngu fyrr en raun varð á, að gjalda ekki varhug við Atlantshafssiglingunum sem hófust haustið 1984. Þetta er satt að segja miklu alvarlegri gagnrýni en nokkur alþm. leyfði sér að bera fram í þeim umræðum sem um þetta mál fóru fram hér á hinu háa Alþingi á liðnum vetri. Og þessi gagnrýni er rökstudd allítarlega, bæði að því er varðar vanrækslu við að ganga frá öruggum tryggingum, vanrækslu að því er varðaði eftirlit með upplýsingum frá fyrirtækinu og andvaraleysi gagnvart síendurteknum beiðnum fyrirtækisins um skuldbreytingar og ný langtímalán með vísan til fyrri reynslu af viðskiptum fyrirtækisins og bankans og ekki hvað síst með ítarlegri umfjöllun um hvílíkt glapræði það hafi verið þegar bjarghringurinn fyrir fyrirtækið átti að vera fólginn í nýrri útrás í Atlantshafssiglingum einmitt á þeim tíma þegar samdráttartilhneigingar í þeim voru hvað mestar og samkeppni hörðust. Bankaeftirlitið fær líka þrátt fyrir allt sinn skerf af gagnrýni þó að þar skiptist á annars vegar að því er hælt fyrir viðvaranir sínar frá fyrri tíð, en engu að síður komist að þeirri niðurstöðu að það sé gagnrýnisvert að bankaeftirlitið hafði aldrei á tímabilinu frá marsmánuði 1980 og þar til í júlímánuði 1985 eða í meira en fimm ár skoðað skuldastöðu Hafskips við Útvegsbankann. Þrátt fyrir að því er hælt fyrir skarpskyggni og vandvirkni í fyrri athugunum eru þetta líka alvarlegar ásakanir. Og partur af þessari gagnrýni hlýtur líka að lenda á seðlabankastjórn sem hefur húsbóndavald yfir því bankaeftirliti sem ekki hefur fengist enn til að gefa sjálfstæða stöðu. Að því er varðar þá gagnrýni sem fram kom um hagsmunaárekstur og varðaði stöðu hæstv. iðnrh. nú þegar hann gegndi á tveggja og hálfs árs tímabili hvoru tveggja embættinu, formennsku í bankaráðinu og stjórnarformennsku í fyrirtækinu, þá er sagt í þessari skýrslu að sú gagnrýni sé réttmæt. Þar segir: „Almennt eiga ráðamenn að forðast að komast í þá aðstöðu að vera á sama tíma í fyrirsvari fyrir tvo aðila, sem geta lent í hagsmunaárekstri, en það getur augsýnilega hent þegar um lánveitanda og lánþega er að ræða. Eigi fer vel á því að fulltrúar skuldaranna stjórni bankastofnun. Á þessum forsendum liggur beint við að gagnrýna Albert Guðmundsson fyrir það að gefa kost á sér til setu í bankaráði Útvegsbankans án þess að víkja úr stjórn Hafskips. En sökin er ekki fyrst og fremst hans heldur Alþingis, sem kaus hann í bankaráðið vitandi um stöðu hans hjá Hafskipi, en Albert Guðmundsson og aðrir bankaráðsmenn urðu sjálfkjörnir í ráðið. Síðan hnykkti þáv. viðskrh.“ - sem mig minnir að hafi verið núverandi seðlabankastjóri Tómas Árnason frá Hánefsstöðum - „á þessari andvaralausu kosningu með því að skipa Albert Guðmundsson formann bankaráðsins.“ Hæstv. iðnrh. hefur svarað þessari gagnrýni í þessum umræðum með vísan til þess að hann hafi verið þrábeðinn af þáverandi stjórnarflokkum, þ.e. hæstv. þáv. forsrh. og samstarfsflokkum hans, Framsfl. og Alþb., að taka að sér þessa stöðu. Vera má að hann hafi ekki verið kosinn til þess sem fulltrúi Sjálfstfl. þó að það hafi legið fyrir að Sjálfstfl. hafi gefið samþykki sitt. Þetta er út af fyrir sig ekki kjarni málsins heldur er hann að mínu mati sá sem hér stendur, að þetta sé gagnrýnisvert, þarna hafi verið boðið upp á hagsmunaárekstra, þeir séu óeðlilegir og allir aðilar málsins, sá sem tók kjöri og þeir sem buðu það, hefðu átt að vita betur og breyta á annan veg. Ég minnist þess að í málsvörn hæstv. ráðh. á sínum tíma að því er varðaði bankann hafi hann fullyrt að hann hafi aldrei haft í starfi sínu sem stjórnarformaður bankaráðsins nein afskipti af lánamálum í Hafskip og hann hefur einatt vísað til þess að staða fyrirtækisins hafi á þeim tíma alls ekki verið gagnrýni verð, hún hafi verið með blóma. Þess vegna finnst mér athyglisvert það sem segir í skýrslunni á bls. 96, með leyfi forseta: „Eigi verður séð að Albert Guðmundsson hafi á því skeiði, er hann var bæði bankaráðsformaður og stjórnarformaður, fylgst neitt að ráði með vinnubrögðum framkvæmdastjóra Hafskips og annarra ráðamanna varðandi reikningsskil og verðmat skipa. Hann telur þetta tímabil hafa verið blómaskeið Hafskips, en það er mikill misskilningur eins og fram kemur í þessari skýrslu.“ Herra forseti. Í raun og veru verður að játast að það er umhugsunarefni, svo að ekki sé meira sagt, að það skuli hafa verið fulltrúi fjórða valdsins, fulltrúi fjölmiðlanna, og þá fyrst og fremst hið umdeilda blað Helgarpósturinn, sem tók þessi stóru mál til gagnrýninnar umfjöllunar fyrst en ekki þessar viðamiklu stofnanir, sem ríkið þrátt fyrir allt hefur í sinni þjónustu, og er ég þá að vísa til þessa mikla pýramída frá bankaráðunum sem hafa vissulega skyldum að gegna þótt hér sé því lýst nánar hversu öndvert er fyrir komið samskiptareglum annars vegar pólitískt kjörinna bankaráðsmanna og hins vegar þingflokkanna þar sem er um að ræða lagafyrirmæli um þagnarskyldu sem m.a. geta útilokað að þingflokkarnir geti þá í reynd beitt einhverju eftirliti sem hlýtur að byggjast á því að þeir hafi greiðan aðgang að upplýsingum. M.ö.o.: það voru ekki bankaráðin, sem ræddu ekki einu sinni málið fyrr en allt var komið í óefni að sögn þessarar skýrslu, jafnvel vikum og mánuðum eftir að umrætt blað, Helgarpósturinn, hafði birt upplýsingar sem hlutu að teljast svo alvarlegar að maður skyldi hafa ætlað að bankaráðið brygðist við, vaknaði upp, og það var ekki bankaeftirlitið, sem á fimm ára tímabili gerði enga rannsókn eins og ég vitnaði til áðan, og það voru ekki bankastjórnarmennirnir sem ekki þótti þá ástæða til eftir því sem hér er sagt að leggja staðreyndir á borðið fyrir bankaráðið og vara við ástandi mála í tæka tíð. Nei, það var ekkert af þessum viðamiklu eftirlitsstofnunum hins pólitískt rekna bankakerfis sem brást við í tæka tíð áður en skaðinn var skeður. Það var eitt mjög svo umdeilt vikublað og er ekkert launungarmál að af hálfu varðmannakerfisins hafa þeir kunnað því blaði litlar þakkir fyrir. Sú umræða öll vekur upp ótal spurningar og getur verið tilefni til langrar rökræðu, en eftir stendur þessi meginstaðreynd: að eftirlitskerfið brást og það var fulltrúi fjórða valdsins, fjölmiðlunarinnar, sem fyrst hreyfði málinu og nú er upplýst að upplýsingarnar, sem þar voru birtar en vefengdar um leið og jafnvel lýstar firrur og óhróður, voru í sumum tilvikum ekki aðeins réttar heldur reyndar ekki eins tæmandi og nú er komið á daginn að þær voru í reynd. Herra forseti. Í raun og veru er þá eftir ein spurning. Skaðinn er skeður, en spurningin er þessi: Hvað getum við lært af óförunum? Það er ekki lengur aðalatriðið í þessari umræðu að rekja það stig af stigi, enda ljóst að eftirlitskerfið er ónýtt. En hvað getum við lært af þessu? Hvaða hugmyndir eru uppi um að breyta þessu pólitíska ríkisbankakerfi sem upplýst er að enginn ber ábyrgð á, ekki nokkur einasti maður? Það mál verður hér á dagskrá væntanlega innan tíðar vegna þess að það hafa liðið ekki aðeins vikur og mánuðir heldur misseri án þess að tekin væri ákvörðun um hvað ætti að gera varðandi örlög Útvegsbankans sem nú er í gjörgæslu og rekinn á ábyrgð ríkissjóðs og Seðlabanka. Það bendir til þess að þetta sé heldur silalegt kerfi og erfitt að fá skjótar ákvarðanir því öllum ber saman um það og allir hafa talað um það hver á fætur öðrum og hver upp í annan mánuðum og vikum saman að það mál þoli enga bið. Nú er þrátt fyrir allt búið að leggja fram álitsgerð frá stjórn Seðlabankans um það efni, stilla upp valkostum, og kominn tími til að taka afstöðu í því máli. Ég ætla ekki að fara út í efnislega umræðu um þá skýrslu, enda er hún ekki á dagskrá nú, en ég ætla að lýsa því stuttlega hver eru mín viðbrögð við þessari hrakfallasögu og meginniðurstaða. Hún er þessi: Þetta ábyrgðarlausa pólitíska ríkisbankakerfi getur ekki staðist óbreytt svona lengur. Þetta kerfi gengur ekki og því á að breyta. En það er hægt að hugsa sér að breyta því í áföngum. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að stefna að því að endurskipuleggja bankakerfið hér á Íslandi á þann veg að við komum upp hlutafélagabönkum og ríkið hætti beinum afskiptum af rekstri viðskiptabanka. Þetta er ekki mjög róttækt sjónarmið því að almennt séð má segja að þetta sé sú skipan bankamála sem viðgengst í flestum vestrænum löndum. Hitt skal svo sagt að vel má vera að meðan við fikrum okkur áfram út úr þessu pólitíska og ábyrgðarlausa miðstýringarkerfi viljum við, a.m.k. á ákveðnu tímaskeiði, hafa hér einn öflugan ríkisbanka til að tryggja á umþóttunarskeiði að samkeppni verði milli tveggja slíkra aðila, en ég er ekki í nokkrum vafa um að núverandi kerfi hefur gengið sér til húðar og við eigum að stefna að því að koma á hlutafjárbönkum þar sem væri um að ræða raunverulega dreifða eignaraðild og þar sem bankastjórnir, þeir sem annast rekstur og bankaþjónustu, séu undir aðhaldi frá raunverulegum hlutafjáreigendum um bæði hagkvæmni í rekstri og arðsemi. Við erum búnir að fá rækilega reynslu af þeim hörmulegu mistökum sem þrifist hafa í núverandi kerfi, ekki bara í útþenslu þessa kerfis, ekki bara í skipulagsleysi þess, ekki bara í skriffinnskunni, útþenslunni, mannahaldinu o.s.frv. heldur ekki hvað síst í þeim hrikalegu mistökum sem þar hafa átt sér stað vegna þess að þessir bankar eru ekki reknir á faglegum grundvelli sem bankastofnanir heldur verða þeir alltaf að lúta pólitísku forræði öðrum þræði og verja fé þvert gegn öllum venjulegum reglum vegna pólitísks þrýstings. Það kerfi getur aldrei endað nema á sama veg, þennan sem við höfum hér fyrir augunum, og er kerfi sem er þrautreynt á ýmsum pörtum jarðarkringlunnar. T.d. gætu Pólverjar sagt okkur hvernig slíkt kerfi endar ef það er látið renna sitt skeið til rökréttrar niðurstöðu. Í fljótu bragði sýnist mér það koma mjög vel til álita og beri að skoða mjög vandlega þann kost sem nefndur er um sameiningu Útvegsbankans og einkabankanna þó að mér sé kunnugt um að það muni verða erfitt í framkvæmd, ekki hvað síst vegna þess að veikleiki einkabankanna er gífurlegur. Þetta eru ekki öflugir bankar. Þetta er raunverulega lítið meira en sparisjóðir. Þau ákvæði í núverandi viðskiptabankalögum sem kveða t.d. á um hlutfall eigin fjár og fjárfestingar í bæði húseignum og fastabúnaði eru af því tagi að þessir bankar hafa ekkert vaxtarskeið til mikillar fjárfestingar eða útþenslu á næstu árum og spurning er um hvort þeir séu raunverulega nægilega öflugir til að valda sínu hlutverki í slíkri sameiningu. A.m.k. er eitt ljóst. Það ber ekki að fara úr öskunni í eldinn, það ber ekki að fara úr miðstýrðu og ábyrgðarlausu ríkisbankakerfi yfir í klíkurekstur örfárra fjármagnseigenda sem raunverulega eru líka partur af hinu pólitíska skjólstæðingakerfi. Þessi banki, einkabanki ef af verður, verður að vera með fjöldaaðild og með mjög dreifðri hlutafjáreign þannig að það verði tryggt að hann verði ekki í reynd, þótt undir öðrum formerkjum eða nöfnum sé, undir klíkustjórn pólitískra forréttindaaðila í þessu þjóðfélagi.



Herra forseti. Sú skýrsla sem hér er til umræðu er um margt mjög merkileg. Hún lýsir ekki aðeins glæfralegum rekstri eins stærsta fyrirtækis landsins, barnalegri oftrú Útvegsbankans og vanhæfni stjórnenda hans heldur er hún um leið saga um pólitísk tengsl, óeðlilega fyrirgreiðslu og siðleysi. Skýrslan um samskipti Útvegsbankans og Hafskips hf. lýsir ákaflega vel einum geira íslensks samfélags þar sem fornar venjur kunningsskapar, reddinga og hagsmunatengsla ráða ríkjum, en hagsmunir almennings í landinu eru grafnir og gleymdir. Þessi skýrsla svarar mörgum spurningum, en hún vekur líka spurningar um ábyrgð, hlutverk stjórnenda opinberra stofnana og ekki síst þær kröfur sem stjórnendur og stjórnmálamenn gera til sjálfra sín. Niðurstöður skýrslunnar eru þær helstar að Útvegsbankinn hafi fylgst ákaflega illa með málefnum Hafskips, stærsta viðskiptavinar síns. Lánveitingar urðu miklu meiri en eðlilegt gat talist, tryggingar skorti, stjórnendur bankans treystu blint á upplýsingar Hafskips og þeir aðilar sem áttu að sinna eftirliti sváfu á verðinum. Meginniðurstaðan er svo auðvitað sú að stjórnendur Útvegsbankans hafi verið og séu í raun óhæfir til þeirra starfa sem þeir hafa valist til. Þegar saga samskipta bankans og Hafskips er skoðuð og í ljós kemur að fyrirtækið rambaði á barmi gjaldþrots 1973, 1977 og átti við vaxandi erfiðleika að etja eftir 1982 verður nær óskiljanlegt hversu illa bankinn fylgdist með gangi mála. Að vísu sýndu reikningar fyrirtækisins allt aðra útkomu en hún raunverulega var og svo virðist sem Hafskip hafi átt mjög traustan stuðningsmann innan bankans sem í skýrslum sínum sýndi ótrúlega tryggð við skipafélagið og afhenti gagnrýnislaust upplýsingar um veð sem ekki stóðust. Hvað eftir annað var skipafélaginu bjargað út á lygnan sjó að því er bankinn taldi. Að sjálfsögðu þarf það ekki að vera neitt óeðlilegt að fyrirtækjum sé hjálpað yfir erfiðan hjalla, t.d. til að koma í veg fyrir atvinnuleysi eða jafnvel hrun lítilla byggðarlaga. Vandinn er hins vegar sá hvar eigi að draga mörkin, hvenær rekstur er orðinn vonlaus. Og þar brást stjórnendum Útvegsbankans bogalistin. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Þótt ársreikningi 1984 hafi verið áfátt í ýmsum veigamiklum atriðum þurfti samt enginn að vera þess dulinn að félagið var gjaldþrota í árslok 1984.“ Í árslok 1984 voru þeir bankastjórar sem enn starfa við Útvegsbankann komnir til starfa og hvað gerðist? Enn einu sinni átti að bjarga skipafélaginu. Hlutafjáraukning og yfir máta bjartsýnar áætlanir um Atlantshafssiglingar áttu að koma fleytunni á flot að nýju þrátt fyrir mikið tap á siglingum yfir Atlantshafið. Á miðju ári 1985 reyndu bankaráð og stjórn bankans að klóra í bakkann gagnvart fjölmiðlum. Enn var verið að reyna að bjarga því sem bjargað varð. Síðasta ævintýrið var stofnun Íslenska skipafélagsins, örlítil lenging á hengingarólinni sem mun kosta bankann litlar 20–30 millj. að mati rannsóknarnefndarinnar. Þetta gerðist á tíma þeirra bankastjóra og þess bankaráðs sem enn sitja. Hvers vegna fór sem fór? Samkvæmt skýrslunni svara bankastjórarnir því svo á bls. 76, með leyfi forseta: „Þeir treystu því að ársreikningar félagsins, undirritaðir af löggiltum endurskoðanda þess, væru öruggir. Þeir treystu upplýsingum frá Hafskipi um verðmæti eigna félagsins. Þeir treystu því að Hafskip fengi varnarliðsflutningana aftur. Þeir treystu fyrirætlunum Hafskips um Atlantshafssiglingarnar. Þeir treystu á styrk hluthafanna í félaginu og fjármálareynslu stjórnarmanna þess. Svo kom það í ljós að Hafskip brást þessu trausti og því fór sem fór.“ Niðurstaða mín eftir þennan lestur er sú að því miður sitji og hafi setið í stjórn Útvegsbankans menn sem ekki eru starfi sínu vaxnir. Og hvers vegna skyldi það vera? Mín skoðun er sú að um sé að kenna þeirri staðreynd að bankastjórar og bankaráðsmenn eru valdir pólitískt. Peningastofnanir þjóðarinnar eru eign allra landsmanna og það er sameiginlegur sjóður allra landsmanna, ríkissjóður, sem ber ábyrgðina og tekur á sig skellinn þegar dæmið verður endanlega gert upp. Almenningur í landinu á að geta treyst því að við stjórnvölinn sitji menn sem vinna með almannaheill í huga en setja ekki hagsmuni einstaklinga, þótt valdamiklir séu, í öndvegi. Sú venja hefur skapast hér á undanförnum áratugum að bankastjóraembættin, býsna mörg, eru eins konar atvinnubótavinna fyrir þreytta þingmenn og fyrrv. ráðherra sem um leið eiga auðvitað að treysta hagsmunatengslin. Hér þarf að verða stefnubreyting. Allar stöður bankastjóra á að auglýsa, líka í Seðlabankanum, og velja til starfa menn sem hafa þá viðskipta- eða hagfræðimenntun og reynslu sem nauðsynleg er. Eins og fram kemur í skýrslunni var bankalegra sjónarmiða, eins og það er kallað, ekki gætt í samskiptum Útvegsbankans og Hafskips heldur var viljinn til að bjarga Hafskipspiltunum, þessum grónu viðskiptavinum bankans, hagsmunum bankans yfirsterkari. Það sýnir svo að ekki verður um villst að þrátt fyrir þau ummæli sem höfð eru eftir bankaráðsmönnum um að bankinn hefði ekki mátt missa af reynslu bankastjóranna og þekkingu þeirra á málefnum bankans, að reynslan ber vott um hið gagnstæða. Það vekur athygli við lestur skýrslunnar hve öllu eftirliti með starfsemi bankans var áfátt. Ekki vantar þó kerfið í kringum hann, ráðherra, bankaráð, bankaeftirlitið. Bankaráðið fylgdist ekki með viðskiptum Hafskips. Bankaeftirlitið leit ekki á málið árum saman þrátt fyrir fyrri erfiðleika Hafskips. Lögum samkvæmt á bankaráð Útvegsbankans að hafa yfirumsjón með starfsemi hans. Hvað þýðir það? Fær bankaráðið ekki reglulegt yfirlit um stöðu bankans? Fer það ekki yfir ársreikninga bankans? Fylgist það ekki með útlánum og innlánum? Ég vildi gjarnan heyra skýringar frá formanni bankaráðsins, hv. þm. Valdimar Indriðasyni. Það væri hægt að hafa langt mál um þessa skýrslu, en ég vil að lokum fjalla um það atriði sem mér finnst vera aðalatriðið í þessu máli öllu, það siðferði sem skýrslan endurspeglar og það siðferði sem kemur fram í viðbrögðum þeirra manna sem nú verja sig og sína í fjölmiðlum. Að mínum dómi eiga stjórnmálamenn að gera miklar kröfur til sjálfra sín, meiri kröfur en aðrir. Alþm. hafa því hlutverki að gegna að setja landinu lög og að sjá til þess að þeim sé framfylgt. Þeir verða að halda árunni hreinni, halda sig utan við hagsmunapot úti í þjóðfélaginu og forðast að koma sér í þá aðstöðu að hægt sé að beita þá óeðlilegum þrýstingi. Kjósendur í landinu eiga að geta treyst því að allar ákvarðanir séu teknar með almannaheill í huga að bestu manna yfirsýn. En því miður er langt frá að svo sé. Að mínum dómi er það blettur á Alþingi að alþm. sitji í bankaráðum og það er Alþingi til vansæmdar að hafa kjörið aftur þá bankaráðsmenn sem sátu í súpunni þegar Hafskipsmálið komst í hámæli. Hvort sem þeir vissu eða vissu ekki um hin einkennilegu samskipti Útvegsbankans og Hafskips hefðu þeir ekki átt að gefa kost á sér og Alþingi alls ekki að kjósa þá. Það sýnir vægast sagt undarlegt mat að senda aftur að bankaráðsborðinu þá menn sem hefðu átt að fylgjast betur með en gerðu það ekki. Allt vekur þetta þá spurningu hvar sjálfsvirðing manna er stödd sem sitja sem fastast þrátt fyrir mesta fjármálahneyksli aldarinnar hér á Íslandi og spurningu um hvaða kröfur menn gera til sjálfra sín. Ég varpa þeirri spurningu fram hvaða viðbrögð menn haldi að hefðu komið fram erlendis við máli eins og þessu í löndum eins og Norðurlöndunum eða Bretlandi. Halda menn að viðkomandi ráðamenn hefðu setið áfram? Í blöðunum í morgun reyna menn hver um annan þveran að verja sig og nánast skella skuldinni á rannsóknarnefndina. Bankamálaráðherra ver bankastjórana með þeim rökum að þeir hafi starfað svo skamman tíma. En ég spyr: Hvað gera menn sem taka við stjórn fyrirtækis? Kynna þeir sér ekki stöðu fyrirtækisins? Hvað gerðu bankastjórarnir í þeirri stöðu sem upp var komin í árslok 1984 þegar Hafskip var í raun gjaldþrota eftir því sem segir í skýrslunni? Þeir ætluðu enn að bjarga málum þótt lán til Hafskips væru komin upp úr öllu valdi og orðin miklu meiri en eiginfjárstaða bankans þoldi. Er þetta afsakanlegt, herra bankamálaráðherra? Bankastjórarnir verja sig og skjóta í laumi á hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson sem er nánast hvítþveginn í skýrslunni eins og hér hefur komið fram. Um Albert Guðmundsson segir að skjalfestar upplýsingar um afskipti hans af málefnum Hafskips meðan hann sat báðum megin borðsins sem formaður bankaráðsins og stjórnarformaður Hafskips hafi ekki komið fram. Í Þjóðviljanum í morgun er haft eftir Lárusi Jónssyni bankastjóra að þau orð að Albert hafi ekki beitt áhrifum sínum innan bankans séu ekki frá þeim bankastjórunum komin. Enn vaknar spurning: Er þáttur Alberts Guðmundssonar enn óupplýstur? Af þessu öllu saman dreg ég eftirfarandi ályktun: Í ljósi þeirra upplýsinga sem fram koma í skýrslunni um viðskipti Útvegsbankans og Hafskips hf. ber bankaráðsmönnum að segja af sér þegar í stað og bankastjórum að láta af störfum. Banki með slíka stjórn og slíka fjármálapólitík á sér varla viðreisnar von eftir útkomu þessarar skýrslu nema þar verði stórfelldar breytingar gerðar. Sé þingmönnum annt um virðingu Alþingis og heill umbjóðenda sinna ættu þeir að snúa sér alfarið að þingstörfum og velja til bankaráðsstarfa fólk úr atvinnulífinu, launafólk, karla og konur sem hafa hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi í stað þröngra flokkssjónarmiða og samtryggingar hinna sterku sem stundum reynast þó veikari en sýnast.



Herra forseti. Ég byrja á að þakka ráðherra fyrir þá skýrslu sem hann hefur hér lagt fram og er til umræðu. Ég tel að hún sé um margt athyglisverð og umhugsunarverð. Ég hef hlustað þó nokkuð á mál manna um hvaða lærdóm megi af henni draga og satt best að segja gerast allundarlegir hlutir í þeim málflutningi. Hv. 4. landsk. þm. fullyrðir að þar sem bankaráðsmenn þurfi að lúta bankaleynd sé óhæfa að Alþingi kjósi þá þar sem þeir geti ekki gert grein fyrir stöðu mála hér á þingi. Með sömu rökum væri þá hægt að segja að það væri óhæfa að kjósa menn í utanrmn. Þeir eru látnir þegja þar yfir mikilsverðum upplýsingum sem þeir fá í staðinn fyrir að gera Alþingi grein fyrir þeim. Ástæðan er sú að það er talin nauðsyn að þannig sé að málum staðið. Og ég veit ekki betur en allir stjórnmálaflokkar á Íslandi hafi litið svo á að þannig ætti þetta að vera. Ég tel að það sé eðlilegt að þeir þm., og ég að sjálfsögðu ekki undanskilinn, leiti eftir því að sú leynd verði þá rofin fyrst og almennum þm. og þjóðinni verði trúað fyrir málum utanrmn. að fullu ef menn eru að tala um að afnema hér leynd. Hlýtur það ekki að vera fyrsta skrefið? Ég held að það blasi við og hljóti að vera rökrétt að líta svo á að ábyrgð Alþingis byggist á þeirri lagasetningu sem ríkið hefur sett og hún byggist á kosningu bankaráðanna sem þó er dálítið skondið að setja upp þannig að það sé Alþingi sem kýs bankaráðin. Fulltrúarnir eru kosnir á Alþingi. Á þessu er nokkur munur. Þá hlýtur hver og einn að bera ábyrgð á þeim fulltrúum sem hann hefur kosið. Ég er reiðubúinn að segja af mér þingmennsku ef dómstólar komast að þeirri niðurstöðu að Jóhann Einvarðsson hafi í starfi sínu í bankaráði Útvegsbankans gerst brotlegur við íslensk lög. En ég vil fá dóm dómstóla, enda eiga þeir að dæma samkvæmt stjórnarskránni. Hitt vænti ég að verði upplýst hér og nú hvað Arnbjörn Kristinsson prentsmiðjustjóri braut af sér og að formaður Alþfl. liggi ekki á því að upplýsa þingheim um það hvers vegna hann var settur af, hvað hann braut af sér, yfir hverju hann þagði. Hvað vissi hann og kom ekki á framfæri við Alþfl. sem hann átti að gera? Herra forseti. Ég tel eðlilegt að formaður Alþfl. komi í salinn og geri grein fyrir þessu, hlusti á þessa hluti, því að eini maðurinn sem hefur verið dæmdur til þessa er Arnbjörn Kristinsson, maður úr atvinnulífinu, prentsmiðjustjóri, ekki gjörspilltur stjórnmálamaður. Hér hefur því verið haldið fram af hv. 5. þm. Reykv. að aðallærdómurinn sem megi draga af því sem gerst hefur sé að ríkisbankar eigi ekki að vera til, það eigi að vera hlutafélagsbankar. Og alveg sérstaklega, vegna þess að ég veit að hv. 5. þm. Reykv. er nokkuð góður í Íslandssögu, nokkuð vel að sér í Íslandssögunni, held ég að það sé óhjákvæmilegt að spyrja hann nokkurra spurninga varðandi þetta. Eins og allir vita var starfandi í þessu landi banki sem bar nafnið Íslandsbanki hf. Hann starfaði nákvæmlega í anda þess sem hv. 5. þm. Reykv. telur að banki eigi að starfa. Hann var hlutafélagsbanki, hann var í eign þó nokkuð margra, hann var í eign manna sem hugsuðu um að fá arð af þeim peningum sem voru í bankanum. En hvað gerðist? Það urðu gjaldþrot og með leyfi forseta vil ég minna á að Ólafur Björnsson prófessor ritaði bók sem ber nafnið „Saga Íslandsbanka hf. og Útvegsbanka Íslands 1904–1980.“ Þetta er góð bók. Það hefði kannske ekki verið svo óeðlilegt að þeir sem nú kveða upp dóm yfir ríkisbönkunum sem gersamlega óhæfum kynntu sér þessa bók. Það fóru nefnilega fyrirtæki á höfuðið þó að þau væru í viðskiptum við Íslandsbanka og þau urðu til að skaða bankann. Undur og stórmerki! Hvernig mátti það gerast að hlutafélagabanki, alfullkominn banki, yrði fyrir slíkum skaða? Fulltrúar arðsins, auðsins sátu yfir því að velja menn í bankastjórastöður og heimtuðu arð út úr bankanum, meira að segja þegar reksturinn gekk illa. Þeir sátu uppi með stórkostuleg gjaldþrot. Hér er, með leyfi forseta, á bls. 35 kaflafyrirsögn sem ber heitið „Syrtir í álinn fyrir Íslandsbanka. Gjaldþrot Milljónafélagsins.“ Þetta er miklu flottara nafn en nokkurn tíma Hafskip hf. Hvenær gerðist það að þeir sem töldu sig eiga að leiðbeina öðrum, kenna þeim hvað læra mætti af sögunni, teldu að það væri nóg að taka fyrir tíu ára tímabil? Það yrði hálfskrýtin útkoma í söguskýringum ef slíkt væri lagt til grundvallar. Nei, ætli það sé ekki staðreynd að hlutafélagabankar um alla Evrópu hafa farið á höfuðið. En hverjir hafa þá tapað fé? Það var almenningur í þessum löndum, það var fólkið sjálft, fátækir verkamenn sem höfðu trúað þessum bönkum fyrir sínu fé, millistéttarfólk sem varð að öreigum við þessi gjaldþrot um alla Evrópu á svipuðum tíma, í heimskreppunni miklu. En fjármálamennirnir höfðu valsað með þetta fé. Er það það sem við fyrst og fremst hörmum hér í dag að þannig skyldi hafa til tekist að það séu ekki sparifjáreigendur Útvegsbankans sem töpuðu öllu sínu? Er það það sem hv. 5. þm. Reykv. grætur í dag, að fólkið sem sparaði fé í þessum banka fær það greitt og það er tryggt? Er hann að harma að þeir skyldu ekki hafa orðið fyrir þessum skelli? Ég hygg að það væri rétt að hann læsi þessa bók um sögu Íslandsbanka og Útvegsbankans og kynnti sér hverjir voru fyrstu bankastjórarnir í nýreistum Útvegsbanka.  Nei, nú er staðan sú að hann telur að þeir sem þá sátu yfir taflinu og tóku þær ákvarðanir sem teknar voru hafi verið menn sem vissu ekkert hvað þeir voru að gera og komi á gerspilltu bankakerfi. Það er niðurstaðan. Ætli hann fari ekki að skila nafninu? Auðvitað væri það rökrétt, það minnsta sem hægt væri að gera í stöðunni. Ég vara við því að menn komi hér upp og dragi þær ályktanir að ríkisbankar séu úrelt form. Hitt hlýtur Alþingi Íslendinga að verða að gera. Þar hljóta menn að verða að setjast niður og brjóta um það heilann og komast að niðurstöðu, og þá þm. hver og einn: Hvað er það sem hægt er að kveða skýrar á um í bankalöggjöfinni til að koma í veg fyrir það, hvort heldur er hjá einkabönkum eða ríkisbönkum, að stórfelld gjaldþrot eigi sér stað? Og þar kemur fram eitt atriði sem hefur komið fram hér í umræðu. Það er spurningin hvort ekki verði að takmarka útlán til einstakra aðila, að þau megi aldrei fara yfir visst hlutfall af fjármunum bankans. Þetta hlýtur að verða atriði sem þarf að skoða. Ég tel að það sé ekki verkefni Alþingis að annast dómstörf og ég tel að það hljóti að verða að koma í ljós, það hefur ekki enn verið neitt endanlegt í þeim efnum, hvort þetta mál er búið eða hvort ríkissaksóknari á eftir að höfða mál á hendur einhverjum mönnum vegna þess gjaldþrots sem varð. Auðvitað hljótum við að ætla að þetta mál verði rannsakað ofan í kjölinn eins og hægt er. Hitt vil ég fullyrða að það sem stendur á bls. 77 hlýtur mjög oft að koma upp þegar bankastjórar þurfa að meta hvort þeir eigi að halda áfram að lána fyrirtæki eða hvort þeir eigi að stöðva lánveitingar og gera það upp. Þar segir svo í skýrslunni, með leyfi forseta: „Bankastjórarnir stóðu löngum frammi fyrir þeim vanda í viðskiptum við Hafskip að velja á milli þess að hætta lánveitingum til félagsins og stöðva rekstur þess eða gera það gjaldþrota, og eiga þá víst nokkurt tap fyrir bankann, ellegar að halda áfram áhættusömum lánveitingum í von um batnandi hag félagsins. Þetta kom greinilega fram árin 1973 og 1978 þegar ákveðið var að bjarga félaginu. Það er skiljanlegt að bankinn vilji halda tryggð við gamalgróinn viðskiptavin og knýi hann ekki til uppgjafar eða gjaldþrots nema brýna nauðsyn beri til, en valið í þessum efnum er vandasamt.“ - Þarna er slegið úr og í á vissan hátt. Alþingi Íslendinga ræður litlu um rekstrargrundvöll fyrir alþjóðlegum siglingum og Útvegsbankinn ræður litlu um rekstrargrundvöll fyrir alþjóðlegum siglingum. Þar getur orðið breyting á örstuttum tíma á þann veg að það sem líta mátti á sem sæmileg veð getur orðið verðlítið eða verðlaust á morgun. Þetta verða menn að hafa í huga. Hins vegar hefur Alþingi með lagasetningu, eins og t.d. þeirri lagasetningu að stöðva innflutning á fiskiskipum til landsins, haft þau áhrif að fiskiskip hér á landi eru komin hátt yfir heimsmarkaðsverð. Lítil skip eru á hærra verði en margfalt, margfalt stærri flutningaskip. Það skyldi þó ekki vera að ástæðan fyrir þessu hefði að hluta til verið sú að menn vildu tryggja veð sem voru í þessum skipum og gjaldþrot sem hefðu ella blasað við. Herra forseti. Ég tel að hjá því verði ekki komist þegar umræðurnar hefjast um hvað nú beri að gera í stöðunni að ræða það á nýjan leik hér í þingsölum hvort hlutafélagsbankar og einkabankar séu lausn á öllum vanda. Mér er ekki kunnugt um að það séu nein lög í þessu landi sem banni hlutafélagsbönkunum að stækka og verða stórir. En er ekki eðlilegt að þeir sjái sjálfir um að stækka og verða stórir? Auðvitað er ágreiningurinn fyrst og fremst um það atriði og hvort söguskýringin eigi að verða á þann veg að lýðræðið sé nánast óhæft til að bera ábyrgð á fjármálum hjá þjóðinni.



Hæstv. forseti. Það er aðeins lítil leiðrétting sem ég vil gera vegna ummæla hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur. Hún vitnaði í dagblöð. Ég held að það sé Þjóðviljinn í dag sem hún vitnaði í. Þar eru höfð eftir ummæli Lárusar Jónssonar bankastjóra Útvegsbankans. Ég hygg ég hafi skrifað það orðrétt, en hún sagði að ekki hefði það komið frá bankastjórum Útvegsbankans að Albert Guðmundsson hefði ekki skipt sér af málefnum Hafskips. Nú vil ég taka fram að ég var hættur störfum hjá Hafskip og ég var hættur störfum hjá Útvegsbanka Íslands þegar fyrrv. hv. þm. Lárus Jónsson, núverandi bankastjóri, hóf störf í bankanum. En í skýrslunni segir á bls. 96, með leyfi hæstv. forseta, og ég les upp þann kafla sem snertir þetta mál: „Því verður ekki á móti mælt að Albert Guðmundsson komst í alveg sérstaka aðstöðu til áhrifa í samskiptum Útvegsbankans og Hafskips. Þar með er ekki sagt að hann hafi misnotað þessa aðstöðu þótt hann sjálfur telji sig „fyrirgreiðslureddara“ og nefndin dragi þá staðhæfingu út af fyrir sig ekki í efa. Ekkert hefur komið á daginn sem bendir til þess að Albert Guðmundsson hafi beitt áhrifum sínum í Útvegsbankanum til hagsbóta fyrir Hafskip. Bankastjórarnir, sem á umræddu tímabili störfuðu í Útvegsbankanum, hafa allir lýst því yfir að Albert Guðmundsson hafi aldrei farið þess á leit við þá að þeir veittu félaginu fyrirgreiðslu“ og ég vona að hv. þm. geri mun á hvort rætt er við bankastjóra sem störfuðu með mér sem bankaráðsformanni eða bankastjóra sem hóf störf löngu eftir að ég hafði lokið mínum störfum hjá Útvegsbankanum og Hafskipi líka. Ég harma það, hæstv. forseti, að hv. 5. þm. Reykv. skuli vera farinn úr salnum vegna þess að hans ræða sýnir hve lítið hann fylgist með málum. Hann segir í sinni ræðu að stefna í útlánum hafi verið engin og meinar þá líklega Útvegsbankann því að hann er til umræðu. En ég gæti alveg eins trúað að hann ætti við alla bankana. Ég vil draga athygli að því að Útvegsbankinn tók strax upp þá stefnu eftir að ég gerðist þar bankaráðsformaður að draga í land með útlán, hætta útlánum til þeirra staða, byggðarlaga, fyrirtækja þar sem bankinn hafði ekki útibú, hafði ekki sparifé fólksins í sinni veltu. Þetta þýddi að Seðlabankinn varð að aðstoða Landsbankann til að yfirtaka þó nokkuð af stórum, þungum, útgerðarfyrirtækjum á 7 eða 8 stöðum víðs vegar um landið. Á sama tíma og Seðlabankinn veitti Landsbankanum þessa fyrirgreiðslu og Útvegsbankinn hafði eilítið meira svigrúm var stofnuð sérstök deild í Útvegsbankanum sem var nýjung þá og hét Átak og er áreiðanlega til enn þá þó minna fari fyrir henni nú en þá. Átaksdeildin var til þess að aðstoða sjúka og fólk sem hafði þurft á endurhæfingu vegna drykkju að halda til þess að komast aftur inn í atvinnulífið til að byggja sig upp. Ég held að þetta hafi verið þörf starfsemi sem bankinn tók upp og var ný stefna í peningamálum. Þá tók bankinn upp ráðgjöf fyrir einstaklinga sem allir bankarnir tóku síðan upp. Það er fleira af þessu tagi. Þetta var gert til að ná til einstaklingsins, ná til litla mannsins og menn geta, sérstaklega þm. sem hafa lagt á sig mikið verk til að kynna sér starfsemi Útvegsbankans, kynnt sér hvað afgreiðslunum fjölgaði í bankanum á þeim tíma. Þannig mótmæli ég því að Útvegsbankinn hafi ekki haft og hafi ekki útlánastefnu þó svo að einu og einu fyrirtæki og þar með Hafskipi mistakist í sínum rekstri. Ég ætla ekki fara út í að svara hér og nú hv. þm. Guðmundi Einarssyni. Það er svo oft þegar hann talar að hann talar í skeytasendingaformi og reynir að fá fólk til að hlæja. Hann vildi meina að í ríkisbönkunum og þá yfirleitt peningastofnunum ætti slagorðið að vera: „Í ríkisbönkum er ábyrgð engin.“ Hann talaði líka um að skýrslan, sem hér liggur frammi, væri með ólíkindum af skýrslu að vera og lokaþátturinn væri eins og grínleikrit. Ég sá fyrir mér, þegar ég hlustaði á hann, mann í sárum, mann í hálfgerðri sorg, ekki vegna þess að hann hafi meitt sig heldur að náinn ættingi hafi orðið fyrir áfalli. Þá fór ég að hugsa: Hver getur þessi ættingi verið? Það skyldi þó aldrei vera Gróa á Leiti?



Herra forseti. Það er farið að líða a dag og þessi skýrsla er búin að vera hér mikið til umræðu sem eðlilegt er og það er auðheyrt á mörgum ræðumanna að þeir líta á hana sem stóra sannleik, en því miður get ég ekki lýst því yfir fyrir mína parta því það eru þættir í henni sem ég þekki allt of vel til þess og ég get ekki annað en gagnrýnt þá. Auðvitað er sjálfsagt og ég er fyrir það þakklátur að fá þessa skýrslu að mörgu leyti einmitt fyrir það að við getum áttað okkur á ýmsum hlutum í okkar kerfi sem mættu betur fara. Ég er alls ekki að halda því fram að Útvegsbankinn sé hvítþveginn af öllum málum sem þar fara fram. Hins vegar verðum við að lesa þetta með nokkuð opnum huga án þess að draga beinar ályktanir af því sem þarna er sagt. Lítum t.d. á bls. 72 þar sem talað er um bankastjórana. Það er harður dómur sem stendur þar, með leyfi forseta, í næstneðstu greininni: „Að dómi nefndarinnar er það engum vafa undirorpið að bankastjórar Útvegsbankans bera meginábyrgð á þeim áföllum sem bankinn varð fyrir við gjaldþrot Hafskips, enda þótt bankastjórarnir eigi sér líka nokkrar málsbætur.“ Þeir bera meginsök á öllu, segir skýrslan. Þetta finnst mér harður dómur af þeim aðilum sem um þetta fjalla. Við skulum gera okkur það ljóst, það hefur komið fram hér í umræðunum, að þessir þrír bankastjórar, sem þarna er um að ræða, eru menn sem eru búnir að starfa þarna um skamman tíma Halldór Guðbjarnason frá því í maí 1983, Ólafur Helgason og Lárus Jónsson frá því í júní 1984. Það kom fram í umræðunni einnig að þessir menn gerðu ekkert til að reyna að beygja af þeirri braut sem allir sáu að fyrirtækið var komið á. Þetta kom fram sérstaklega áðan hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur og skal ég fara nokkrum orðum um þetta. Skýrslan segir að staða Hafskips 1983 hafi verið slæm. Reikningar sem við fáum í bankaráðinu 1984 um mitt sumar, endurskoðaðir, frá Hafskipi, segja okkur að það sé rekstrarhagnaður á fyrirtækinu um 22,5 millj. og fylgja áætlanir með um frekari starfsemi. Það er rétt að við létum ekki sérstaka endurskoðendur fara ofan í að endurskoða löggiltan endurskoðanda við fyrirtækið. Hvernig værum við stödd þá í okkar þjóðfélagi ef við gætum ekki treyst löggiltum mönnum í þessum störfum? Ég læt þetta koma fram hér til að skýra nokkuð og sem afsökun í leiðinni fyrir því hvað við vorum bláeygir í þessum efnum. Þessu geta menn lært af vegna seinni tíma. Það má ekki treysta öllum hlutum. Þegar líður á haustið sjáum við að áætlanir standast alls ekki. Það er þá sem nýju bankastjórarnir taka sig til. Í desembermánuði 1984 kalla þeir fyrir sig forsvarsmenn Hafskips og segja að þetta gangi ekki lengur. Annaðhvort verði fyrirtækið stöðvað eða þá að þeir komi því í annarra manna eign. Forustumenn Hafskips fóru þá og leituðu hófanna um samninga við Eimskip. Það var ekki bankinn sem það gerði heldur þeir sjálfir. Þeir samningar gengu ekki. Þeir komu og báðu um meiri fyrirgreiðslu og því var gersamlega neitað. Það var gerð krafa um það því að það blasti við gjaldþrot ef ekkert var gert. Það kom einnig fram áðan hjá hv. þm. Ólafi Þórðarsyni að menn eiga stundum um erfiða kosti að velja. Þetta er rétt. Það blasir við þér: Á ég heldur að taka þann möguleika að lána mönnum í viðbót einhverja upphæð en að tapa nokkur hundruð milljónum eins og málið blasti við? Það var samþykkt að lána þeim viðbót, ef þeir gætu aukið hlutaféð um 80 millj., til þess að þeir gætu haldið áfram út á þær áætlanir sem þeir gerðu sjálfir og voru mjög bjartsýnar. Þetta var samþykkt á hluthafafundi hjá þeim og það voru sterkir menn, vil ég segja, sem komu með ábyrgðir fyrir hlutafjárloforðum. Ég tek við formennsku bankaráðs 16. jan. 1985 og við fáum reikningana frá bankanum í júnímánuði 1985. Þá fáum við reikningana fyrir 1984 og milliuppgjör og áætlanir sem voru fyrir 1985. Þær áætlanir sýndu okkur að það var full bjartsýni á því, það var kölluð óskhyggja í dag og hefur sjálfsagt verið það, að þetta mundi ganga upp. Við bíðum í einn mánuð. 17. júlí 1985 var mælirinn fullur. Þá sögðum við algert stopp. Þá var farið á stúfana að leita eftir að koma þessu fyrirtæki í annarra manna eigu. Það var aftur leitað til Eimskips en það gekk treglega. Það gekk ekki, náðist ekki samkomulag. Bankastjórnin fór svo í þetta sjálf þegar leið á haustið. Það endaði ekki með því að Útvegsbankinn seldi Eimskipafélaginu sem slíku en búið var að lýsa yfir gjaldþroti 6. des. áður en hægt var að ná samkomulagi. Þann punkt vil ég aðeins minnast á vegna þess að við munum það þm. að í þingsölum í fyrra um þetta leyti var mikil umræða um Hafskipsmálið. Ég fullyrði í þessum stól að hefðum við fengið að vera í friði þá með það að selja fyrirtækið og koma því í verð hefði það munað, ég fullyrði það, 150 millj. hefðu ekki fjölmiðlar og hv. Alþingi hent þetta eins mikið á lofti og gert var þá. Það gerspillti öllum sölumöguleikum. Skeytunum rigndi yfir að utan, verðin féllu. Það var beint strik niður. Endaði á að hlutir sem við gátum sennilega selt á 12,5 millj. dollara eða jafnvel 15 hröpuðu niður í 7,5 millj. dollara. Þetta urðum við að búa við í fyrrahaust. Svo er sagt að við höfum ekkert gert. Það er ósköp eðlilegt, þegar búið er að lesa þessa skýrslu, að álykta að við höfðum verið bláeygir og ekki staðið að málum eins og átti að gera. Það legg ég ekki dóm á sjálfur. En þannig blöstu málin við. Það má dæma okkur alla sem að þessu stóðum þegar að því kemur, en það er ekki hlutur skýrslunnar að segja til um hvaða dóm hver og einn skal hljóta. Í sambandi við bankaráðið, sem er fjallað allítarlega um á bls. 78 en ég ætla ekki að lesa sérstaklega fyrir þingheim, það er búið að gera í dag, er því blákalt haldið fram að bankaráðsmenn, af því að þeir eru kosnir af pólitískum flokkum, hljóti þeir að vinna samkvæmt og eftir fyrirskipunum sinna pólitísku flokka. Þessu mótmæli ég alfarið hér. Þetta kalla ég dylgjur. Þann tíma sem ég hef verið í þessu og þeir menn sem með mér hafa unnið höfum við ekki í einu einasta tilviki verið beittir þrýstingi, ekki ég af Sjálfstfl., ekki Jóhann Einvarðsson af Framsfl., ekki Garðar Sigurðsson af Alþb. og ekki Kristmann Karlsson af Sjálfstfl. og ég veit ekki heldur til þess með Þór Guðmundsson af Alþfl. Ég vildi gjarnan að þessir menn fengju að svara þeim sökum sem hér eru bornar á þá, að þeir hljóti að vinna eftir pólitískri línu og þrýstihagsmunahópum utan úr bæ, annars gætum við ekki verið þarna. Ég bið þm. að ræða varlega um slík mál áður en þeir kynnast þeim betur. Þessir menn eru fjarverandi. Ég er einn til að svara fyrir þá. Þetta er algerlega rangt. Það fullyrði ég hér. Það kom fram í umræðunum fyrr í dag að bókun á málum Hafskips hafi ekki sést í bókum bankaráðs ég man ekki hvaða tíma - allverulegan tíma, er sagt. Þetta má vel vera rétt. Ég hef ekki skoðað það svo, ætla ekkert að vefengja það hér. En það er atriði sem mætti taka til athugunar þegar þetta er betur skoðað af þeim sem setja reglugerð um þessa starfsemi alla að það sé ítarlegar bókað í bankaráðum. En ég fullyrði að þessi mál voru oft rædd fram til 1985 a.m.k. meðan ég átti sæti í bankaráði. Bankastjórar og fulltrúar frá hagdeild bankans komu og gerðu skil á ýmsum þáttum. Það kom einnig fram, það er í skýrslunni, að það hefði ekki neitt komið frá hagdeild bankans frá 1981 þar til í mars 1985. Ég ætla ekki að verja forvera minn að þessu leyti, en ég held að það sé fyrst og fremst skortur á því að þarna hafi verið bókað eins mikið og skyldi. Þess vegna má fá slíka átkomu til að gera allt tortryggilegt. Þá kem ég að bankaráðinu aftur og einmitt að lokaorðum hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur: Við eigum að velja fólk úr atvinnulífinu til að stjórna bankamálum og öðrum stofnunum þjóðfélagsins. Í þessum dúr var þetta. Það er ekki orðrétt hjá mér. Þess vegna vil ég spyrja hv. þm.: Er það blettur á mér að ég hef verið 27 ár framkvæmdastjóri fyrir atvinnufyrirtæki? Er það blettur á mér að ég skuli vera settur í bankaráð Útvegsbankans? Fyrirtækin sem ég hef stjórnað hafa aldrei skipt við Útvegsbankann. Og eitt í viðbót. Það er ekkert einasta útibú frá Útvegsbankanum í Vesturlandskjördæmi. Er maðurinn á götunni betur fær um þetta en ég af því ég hef álpast inn á þing? Er ég óhæfur af því að ég er á þingi? Svona röksemdir skil ég ekki og mótmæli þeim algerlega. Ég ætla ekki, held ég, að eyða fleiri orðum að þessu. Það er búið að segja það mikið. En margt má segja um þetta í viðbót. Ég tek undir að það er ýmislegt sem má laga og ég mun beita mér fyrir því eins og ég get við viðskrh., ræða um það betur. Það mætti laga ýmislegt í bankakerfinu og ekki síst ríkisbankakerfinu. Ég vona að hinir ríkisbankarnir séu í mjög góðu lagi. Ég dreg það ekki í efa. En það eru ýmsir liðir sem þar mættu betur fara. Hámarkslán t.d. hafa ekki verið ákveðin í þessum bönkum að ég best veit, enda væri það erfitt viðureignar, en sjálfsagt að athuga. En ég held að ég láti máli mínu lokið. Ég hef gefið stuttar skýringar á því hvernig staðan er. Ég vona að hv. þm., a.m.k. Kvennalistans, hafi fengið svör við því sem að mér var beint áðan.



Herra forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu mikið. Ég vil aðeins draga inn í umræðuna um þetta mál einn þátt þessa máls sem ég tel óhjákvæmilegt að ræða lítillega og þar á ég við þátt eftirlitsaðila málsins, þátt bankaeftirlitsins og frammistöðu þess og einnig hvernig með álit og starf bankaeftirlitsins hefur verið farið. Það er haft, herra forseti, eftir kerlingu fyrir austan, eins og við segjum, að til þess séu slysin að varast þau og mun konan hafa átt við að menn ættu að reyna að læra af mistökunum og varast vítin þar sem þeir vita um þau. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að það fyrirkomulag eftirlitsmála í bankakerfinu sem við höfum búið við og stendur til að búa við samkvæmt núgildandi og nýjum seðlabankalögum verði tekið til rækilegrar skoðunar í framhaldi af þessu máli og reynt að læra af mistökunum og girða fyrir að bankaslys, svo ég vitni nú í hæstv. viðskrh., af þessu tagi geti átt sér stað. Í því sambandi vil ég benda á bls. 80 og áfram í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu um viðskipti Útvegsbanka Íslands og Hafskips hf. Ég vil enn fremur minna á, eins og reyndar er getið í skýrslunni, að hér var lögð fram á Alþingi í fyrra skýrsla um afskipti bankaeftirlitsins af málefnum Útvegsbankans samkvæmt beiðni okkar þm. Alþb. Í þeirri skýrslu eru greinargóðar upplýsingar um öll samskipti bankaeftirlitsins og Útvegsbankans og einnig er sérstakur kafli sem fjallar um samskipti þessara nefndu aðila þar sem Hafskip hf. tengist málinu á einn eða annan hátt. Höfundar þessarar skýrslu komast reyndar að þeirri niðurstöðu á bls. 83 að þegar á heildina sé litið, með leyfi forseta, hafi bankaeftirlitið sýnt bæði skarpskyggni og vandvirkni í þeim athugunum sem það hefur gert og hvað eftir annað varað sterklega við þróun mála í samskiptum Hafskips og Útvegsbankans. Hins vegar gagnrýna þeir bankaeftirlitið fyrir að hafa ekki á tímabilinu frá því í mars 1980 og þar til í júlímánuði 1985, í meira en fimm ár, skoðað stöðu Hafskips við Útvegsbankann. Ég tek undir með höfundum skýrslunnar hvað það varðar og ég fullyrði að bankaeftirlitið sem slíkt brast ekki skyldu sinni, þeirri skyldu að vara við og vekja athygli á þeim hættum sem hér væru á ferðinni. Um það má deila hvort bankaeftirlitið hefði átt að halda málinu áfram og fylgjast tíðar og betur með stöðu málanna á þessu tímabili sem áður var nefnt, en ég bendi á að á þessu tímabili voru í gangi að segja má stanslausar viðræður, og það kemur fram í þessum gögnum, milli forráðamanna Útvegsbankans og Seðlabankans um stöðu hins fyrrnefnda og þar á meðal stöðu Hafskips sem stórs viðskiptavinar. Þetta kemur fram í skýrslunni. Ég get því ekki álasað bankaeftirlitinu sérstaklega fyrir þess þátt, m.a. vegna þess að þar hafa menn væntanlega vitað að þessar viðræður áttu sér stað nær samfellt á þessu tímabili. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa upp úr skýrslu þeirri, sem dreift var á Alþingi í fyrra og var 172. mál Sþ. á þskj. 692, rétt til að nefna dæmi um hversu sterklega bankaeftirlitið tók til orða í skýrslum sínum á árunum 1975–1978 um stöðu Hafskips og þær hættur sem Útvegsbankanum stöfuðu af því. Þannig segir t.d. í skýrslu sem skilað var 31. mars 1975 og byggir á athugun á viðskiptum þessara aðila allt frá árinu 1972, með leyfi forseta: „Þróun þessara skuldaviðskipta er þannig allt fram á árið 1973 að vægast sagt verður ekki séð að hún hafi á neinn hátt verið í samræmi við hagsmuni bankans.“ Ég get ekki, herra forseti, séð að öllu sterklegar verði tekið til orða en að fullyrða að öll þessi viðskipti hafi engan veginn verið í samræmi við hagsmuni bankans. Og enn segir: „Á hinn bóginn er bankinn nú kominn í ískyggilega miklar ábyrgðir fyrir fyrirtækið. En þær eru á erlendum lánum og við síðustu gengisfellingu fóru heildarskuldbindingar við bankann upp fyrir fram lagðar tryggingar eins og fram kemur hér á undan. Hér er því enn um mjög erfið viðskipti að ræða fyrir bankann og óséð hvort honum tekst að sigla þar fyrir öll sker.“ Þegar á árinu 1975 bendir bankaeftirlitið á að skuldirnar fara upp fyrir settar tryggingar og varar sem sagt, eins og ég hef áður rakið, mjög sterklega við því að þetta sé ekki í samræmi við hagsmuni bankans. Síðan er á árinu 1977 skilað skýrslu um viðskipti þessara aðila. Hún kemur fram í nóvember 1977. Þar er einnig mjög sterklega tekið til orða og bankaeftirlitið tekur fram að þróun þessara viðskipta frá árinu 1975 hafi komið því mjög á óvart eftir fyrri viðvaranir. Og það er sagt: „Ekki verður annað sagt en þær staðreyndir, sem nú blasa við um þróun viðskiptanna við Hafskip hf. s.l. 2–3 ár og stöðu þeirra mála í dag, hafi komið bankaeftirlitinu á óvart. Með tilliti til fyrri reynslu bankans af þessum viðskiptum og með hliðsjón af mjög erfiðri fjárhagsstöðu bankans sjálfs mátti ætla að ýtrasta aðhald og aðgát yrði sýnd í þessu máli.“ Og enn fremur segir í þessari skýrslu frá árinu 1977: „Hvernig sem á þetta mál er litið er ljóst að staða Útvegsbankans er orðin stórlega viðsjárverð. Komi til gjaldþrots hjá fyrirtækinu“, þ.e. Hafskipi hf., „gæti bankinn á skömmum tíma þurft að leysa til sín kröfu upp á hundruð milljóna kr.“ Síðan er reyndar tekið fram að heildarskuldir fyrirtækisins eru þá þegar komnar upp fyrir eigið fé bankans þannig að þá má öllum ljóst vera hvílík hætta er á ferðum fyrir bankann ef þessi viðskiptavinur hans rúllar. Ég gæti vitnað áfram í skýrslu sem kemur fram á árinu 1978 og í afskipti bankaeftirlitsins á árunum 1978–1980. Það er allt á einn veg, herra forseti, og þarf ekki að hafa um það fleiri orð. Bankaeftirlitið varar mjög sterklega við þessari þróun og bendir yfirvöldum sínum á að þessi viðskipti séu stóralvarleg fyrir hagsmuni bankans. Það má velta því fyrir sér hvernig frammistaða þeirra var sem tóku við ábendingum bankaeftirlits, þ.e. í flestum tilfellum bankastjórn Seðlabankans. Hvernig var þeirra frammistaða í því að vekja athygli á þessum viðvörunum og gera eitthvað í málunum? Mér sýnist fljótt á litið að einungis einu sinni hafi viðskrh. á öllu þessu tímabili í raun haft bein afskipti af þessum málum, þ.e. á árinu 1979. Þá verður einnig að spyrja: Hvað var hæstv. viðskrh. eða ráðherrar áranna 1980–1985 að gera? Það var vitað að yfir stóðu allan þennan tíma viðræður yfirmanna Seðlabankans við Útvegsbankann um alvarlega stöðu hins síðastnefnda. En ekki verður séð að viðskrh. á þessum tímum hafi beitt sér í þessu efni. Þess vegna vek ég sérstaklega athygli á þessu, herra forseti, að ég tel og fullyrði að bankaeftirlitið sem slíkt hafi staðið í stykkinu í öllum meginatriðum, en það sem hafi brugðist sé stjórnskipuleg staða bankaeftirlitsins sjálfs til að hafa áhrif á framgang mála, til að koma skoðunum sínum á framfæri og fylgja þeim eftir. Ég verð að segja alveg eins og er að í ljósi þessa máls og þess lærdóms sem af því verður að draga finnst mér niðurstaðan í nýju seðlabankalögunum algerlega óviðunandi. Og ég spyr hæstv. viðskrh., eigi hann eftir að taka hér til máls: Hefur ekki læðst að hæstv. ráðh. grunur um að þetta fyrirkomulag, sem við höfum búið við og virðumst eiga að búa við áfram skv. nýjum lögum, sé gallað, að m.a. þess vegna hafi þessir hlutir getað gengið svona langt í heilan áratug þrátt fyrir að öllum var ljós þessi hætta eða átti að vera hún ljós, vegna þess að eftirlitsaðilinn, í þessu tilfelli bankaeftirlitið, hafði staðið í stykkinu og komið sínum ábendingum á framfæri? Að lokum, herra forseti, vil ég minna á að við hv. fjórir þm. Alþb. höfum flutt frv. til l. á þessu þingi, reyndar endurflutt frá síðasta ári, um sjálfstæða stofnun sem heiti Bankaeftirlit ríkisins. Þar er í öllum meginatriðum tekið mið af því fyrirkomulagi sem er í okkar nágrannalöndum. Það er nánast undantekningarlaust þannig í nálægum löndum að bankaeftirlitin eru sjálfstæðar óháðar stofnanir og yfirleitt öflugar stofnanir sem hafa víðtækar heimildir til að fylgjast með í bankakerfinu og grípa til aðgerða ef málin fara þar úr böndunum. Ég get ekki skilið að það sé í raun og veru eðlilegt samkvæmt þeim aðskilnaði verkefna sem yfirleitt er reynt að viðhafa í opinberu stjórnkerfi að bankaeftirlitið skuli vera deild og undirsáti í einni bankastofnun. Það er með öllu óeðlilegt. Rétt eins og Ríkisendurskoðun gæti t.d. bara verið deild eða undirsáti í einhverju ríkisfyrirtækinu. Dettur mönnum yfirleitt í hug að slíkt fyrirkomulag gæti gengið? Ég held ekki. Nú hefur einmitt verið með nýjum lögum gerð skipulagsbreyting sem við gætum að mínu viti látið vísa veginn í þessum efnum, þar sem er hin nýja staða Ríkisendurskoðunar samkvæmt nýlega samþykktum lögum. Ég vil t.d. vitna í 3. gr. í þessu frv. og mun ég nú fara að stytta mál mitt þar sem segir: „Bankaeftirlitið skal fylgjast með að útlán og greiðslutryggingar viðskiptaaðila séu í samræmi við fjárhagslegan styrk innlánsstofnunar og eigið fé viðskiptaaðila. Það skal einnig fylgjast með heildarskuldbindingum viðskiptaaðila sem eru svo fjárhagslega tengdir öðrum viðskiptaaðilum að nauðsynlegt er talið að líta á þær í heild.“ Það þarf að vera til stofnun sem hefur þetta verkefni og sem hefur stöðu í stjórnkerfinu til að koma á framfæri ábendingum og grípa til aðgerða fari þessi mál úr böndunum. Ég ítreka að ég tel að lærdómar af þessu máli, verði þeir einhverjir dregnir, og vonandi hefst þá eitthvað upp úr því af því taginu að menn verði einhverri reynslu ríkari, hljóti m.a. að verða þeir að menn taki til endurskoðunar stöðu bankaeftirlitsmála á Íslandi. Og ég ítreka þá spurningu mína til hæstv. viðskrh. hvort ekki hafi að honum læðst efasemdir um það fyrirkomulag sem var við lýði á þeim tíma sem þetta bankaslys, eins og hann hefur orðað það, átti sér stað og er enn samkvæmt gildandi lögum.



Herra forseti. Út af ræðu hv. síðasta ræðumanns vil ég segja honum að ég hef gegnt embætti viðskrh. í rúmt ár og það hafa ekki liðið margir dagar á milli afskipta minna af bankamálum þennan tíma. Þeir verða ekki taldir í mánuðum eða árum. Það hafa verið eiginlega flestir dagar sem hefur komið til mikilla afskipta af bankamálum í landinu. Ég hygg að aldrei hafi það verið oftar en núna. Það er að sumu leyti nokkur lærdómur að hlusta hér á umræður manna og hvernig talað er um banka og bankastarfsemi. Við höfðum bankalöggjöf til skamms tíma sem voru lög um ákveðnar bankastofnanir og tilgang þeirra. En lögin sem núna eru gildandi tóku gildi 1. janúar 1986 um alla viðskiptabanka, bæði ríkisviðskiptabanka og hlutafélagabanka. Þau hafa sem sagt ekki verið í gildi í heilt ár enn þá. En á meðan allt þetta gekk yfir og allt þetta kom fyrir voru í gildi lög um Útvegsbankann þar sem segir: „Hlutverk Útvegsbanka Íslands er að reka hvers konar bankaviðskipti, styðja sjávarútveg, iðnað og verslun landsmanna og greiða fyrir fjármálaviðskiptum þeirra er stunda þessar atvinnugreinar.“ Það eru greinileg fyrirmæli um að styðja við atvinnureksturinn í landinu. Sama var að segja um Landsbankann. Þar segir: „Hlutverk Landsbankans er að reka hvers konar bankaviðskipti og stuðla að vexti og viðgangi atvinnuvega landsmanna.“ Hver hefur gefið bönkunum þessi fyrirmæli? Alþingi Íslendinga hefur gefið bönkunum þessi fyrirmæli og eftir þessum fyrirmælum hafa stjórnendur bankanna orðið að fara hvort sem þeir hafa viljað eða viljað ekki, hvort sem þeir hafa verið í bankaráðum eða eru bankastjórar sem vitaskuld hvílir á allur daglegur rekstur. Halda menn svo að hjá því hafi farið að stofnanir sem slíkar hafi á liðnum árum oft þurft að taka áhættu hvað eftir annað? Á svo alltaf að klifa á því að áhættan, sem þessar stofnanir hafa orðið að taka, hafi orðið til vegna einhvers kunningsskapar, vegna þrýstings frá stórhættulegum stjórnmálamönnum og þingmönnum? Það er litið af þingmönnum sjálfum á aðra þingmenn eins og þeir séu óalandi og óferjandi. Ég hugsa að það sé hvergi talað í öðrum hópi jafnsvívirðilega hver til annars og á hinu háa Alþingi. Ég vil ekki halda því fram að þeir menn sem þjóðin velur til setu á Alþingi séu ótíndir dónar eða eitthvað enn verra. Ég hef á þeim tíma sem ég hef verið á Alþingi verið með ágætu fólki, að vísu misjafnlega góðu eins og gerist og gengur, en yfirleitt hefur þetta verið fólk sem hefur átt trausti og vinsældum að mæta á öllum þessum tíma. Ég sat í fjárveitinganefnd í tólf ár. Það var töluverður skóli fyrir mann. Við urðum þar, menn úr hinum mismunandi stjórnmálaflokkum, miklir vinir. Við rifumst um fjárveitingar og annað og auðvitað verður alltaf kjördæmapot á milli manna og þess háttar. En í bankamálum hef ég aldrei leyft mér að fara fram á það við bankastjóra að hann geri hluti sem eru andstæðir hagsmunum bankans og hagsmunum stjórnvalds. Ég bið menn að gæta þess í orðum sínum að það hefur verið unnið gífurlegt starf í bankamálum. Setning laganna um viðskiptabanka, sem tóku gildi 1. janúar s.l., er gjörbreyting frá fyrri stefnu. Það eru allt aðrar skyldur lagðar á bankana með þeim. Þar er farið inn á að treysta innviði bankanna með stofnun tryggingarsjóðs o.fl. Þetta er rétt að byrja. Það stóð ekkert á reglugerðinni. Hún átti að vera til mánuði seinna eftir lögunum. Hins vegar er aftur mjög slæmt að lögin um Seðlabanka tóku gildi 1. nóvember. Það átti samkvæmt þeim að kjósa bankaráð fyrir Seðlabankann. Forseti sameinaðs þings tók þetta á dagskrá á tilskildum tíma, en það hefur ekki verið kosið enn þá vegna þess að ákveðnir flokkar biðja um frest á því. Það er ekkert bankaráð í Seðlabankanum svo menn geta sparað sér að skamma það.  Ég vil líka minna menn á að það hafa orðið áföll í íslensku efnahagslífi og peningamálum fleiri en þetta þó ég sé á engan hátt að gera minna úr þessu máli, sem ég hef ekki gert, hvorki fyrr í dag í ræðu minni eða áður, en það er eiginlega aldrei minnst á það. Hvað er Fiskveiðasjóður búinn að tapa miklu að undanförnu á tiltölulega fáum skipum? Af hverju tapaði hann? Hverju hefur Byggðasjóður tapað líka? Fiskveiðasjóður tekur fyrsta veð í skipum. Efnahagsstefnan sem hér var ríkjandi þegar íslenska krónan féll gagnvart dollar yfir 100% t.d. á einu ári gerði það að verkum að eigið fé þessara útgerða brann upp á tiltölulega örfáum vikum, jafnvel á einum mánuði. Síðan fór að brenna upp fé það sem Byggðasjóður lánaði og síðan hluti af fjármagni Fiskveiðasjóðs. Áttum við ekki að reka þá alla hjá Fiskveiðasjóði og Byggðasjóði og bankanum? Ástæðan var fyrst og fremst sú að gengið féll svona heiftarlega.

Þið lögðuð Byggðasjóð niður.

Mörg gjaldþrot eiga sér stað í okkar landi, því miður, allt of mörg gjaldþrot. Sennilega verða mörg gjaldþrot til fyrir óraunsæi manna. Sum verða líka til fyrir óviðráðanlega erfiðleika þó allir séu á eitt sáttir um að berjast harðri baráttu og sé ekki hægt að kenna mönnum persónulega um. Það er stórt gjaldþrot t.d. í Kaupfélagi Svalbarðseyrar. Við skulum ekkert dæma það. Það kemur á sínum tíma. Gjaldþrot eru hjá prjónastofum og hér í Reykjavík eru tugir gjaldþrota alltaf í meðferð með mismunandi móti. Stundum eru þetta óviðráðanlegir hlutir. Oft er líka um óheiðarleika að ræða. Við eigum bara ekki að dæma fyrir fram. Það er þetta dómsvald sem ákveðnir menn og ákveðnir stofnanir eru farin að taka í sínar hendur, þetta að reka og reka. Ég sá í Morgunblaðinu í dag viðtal við presta út af Hjálparstofnun kirkjunnar. Þeir telja að það eigi að hengja þá þarna í Hjálparstofnun. En þeir koma á hverjum sunnudegi og messa yfir manni að maður eigi að innræta sér kristilegan kærleika og fyrirgefa öðrum syndir og það sem þeir gera rangt gagnvart manni. En mildin nær ekki lengra. Og hver er sökin? Jú, þeir munu hafa tvöföld prestlaun þessir skarfar þarna hjá Hjálparstofnun kirkjunnar. Ha. Ætli það megi ekki halda áfram í þessum dúr? Endilega. Þetta er alveg stórkostlegt. Við skulum taka sem dæmi Flugleiðir fyrir örfáum árum, þegar Flugleiðir urðu fyrir stórfelldu áfalli. Af hverju? Var það vegna þess að það væru vondir menn sem stjórnuðu þeim? Nei, það varð of mikið framboð á flugleiðum. Það var vitfirringslegt kapphlaup um farþegana yfir Atlantshafið sem gerði það að verkum að rekstrargrundvöllur félagsins hrundi. Átti þá ekki að segja: Gerum Flugleiðir upp, gerum Flugleiðir gjaldþrota á stundinni. Hvar stæðum við í dag? Við ættum engar Flugleiðir og ættum ekkert flugfélag. Við þyrftum að fljúga með erlendum flugfélögum, þ.e. ef þau teldu það þess virði að koma við á þessu skeri. Það verður stundum að líta á hlutina frá fleiri en einni hlið. Nú hafa Flugleiðir rétt sig við. Þær þrefölduðu hlutabréfaeignina á s.l. ári og vonandi heldur útgáfa jöfnunarhlutabréfa áfram eftir fleiri ára hlé þar sem enginn arður var greiddur og hlutabréfin voru hátt á annan áratug óbreytt að krónutölu í þeirri verðbólgu sem þá var hér. Eigum við ekki að hafa þetta líka með í myndinni? Þurfum við ekki að staldra aðeins við? Ég held að ég komist ekki hjá að ræða örfá atriði, sérstaklega í ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann er fundvís maður. Hann staldraði við á bls. 44 á skýrslunni. Þar segir: „2. Forsvarsmenn fyrirtækisins eru duglegir og hæfir stjórnendur sem hafa sterkt afl á bak við sig.“ Hann fann það út að sterka aflið á bak við þá væri Sjálfstfl. sem öllu réði í Peninga- og bankamálum. Nú spyr ég hv. alþm.: Í hvaða banka á Sjálfstfl. meiri hluta, í hvaða ríkisbanka? Hann á hvergi meira en tvo menn í bankaráðum af fimm. Það finnst hvergi nema einn maður í bankastjórn sem telst til Sjálfstfl. Og það þarf alltaf tvo, skal ég segja mönnum, til að skuldbinda tvo bankastjóra til að skuldbinda banka. Þetta veit ég að hv. 3. þm. Reykv. veit vel. En hann þurfti að bregða svolítið á leik. En ég gæti líka brugðið á leik og túlkað þessi orð „sem hafa sterkt afl á bak við sig“. Þetta er skrifað 1. apríl 1981. Það skyldi þó aldrei vera að sterka aflið á bak við forsvarsmenn fyrirtækisins hafi verið ríkisstjórnin sem þá sat? Þar átti 3. þm. Reykv. sæti.  Hæstv. iðnrh. hefur marglýst því yfir að hann fór í bankaráð af því að þeir gengu á eftir honum, sérstaklega hv. 3. þm. Reykv. og hv. fyrrverandi þm. sem verður í 2. sæti á lista Alþb. í Reykjaneskjördæmi í næstu kosningum, að fá hann til að verða formann bankaráðs. Þetta hefur hæstv. iðnrh. marg- margoft sagt mér. En það hafa engir hræsnað meira í þessum ræðum en væntanlegur annar maður á lista Alþb. í Reykjaneskjördæmi og hv. 3. þm. Reykv. Ég þakka hv. 5. þm. Reykv. fyrir að hann tók undir þá hugmynd að það væri sjálfsagt og eðlilegt að stofna sterkan einkabanka. Ég er ekki að segja að ríkisbankar séu ómögulegir. Ég held að þróunin í heiminum sé sú að það er ekkert endilega sjálfsagt að eitthvað annað en þetta kerfi eigi að vera alls ráðandi. Hér eru einkabankarnir svo litlir þegar á heildina er litið að þeir þyrftu að styrkjast. Þeir eru líka allt of margir, þyrftu að vera færri. Þeir eru fjórir og eru of litlir. Þetta eru of litlar einingar sem við erum að tala um. Ekki er í raun og veru verið að deila um hvort það eigi að vera ríkisbankar eða einkabankar. Það er fyrst og fremst verið að deila um að þessar einingar séu of litlar og þurfi að stækka þær. Ég er ekki að halda neinu ákveðnu fram, en ég held að það sé bráðnauðsynlegt að við eignumst tiltölulega sterkan einkabanka. Ég ætla, út af því sem hv. 3. þm. Reykv. og fleiri sögðu, að minna á að ég gaf til kynna í fyrri ræðu minni í dag að það væru tiltekin atriði sem væri nauðsynlegt að endurskoða nánar og ég teldi rétt að hafa samvinnu um við þingflokka almennt, ekki við stjórnarliðið eitt. Ég held að hv. 4. þm. Norðurl. e. hafi ekki hlustað vel á ræðu mína í dag því inn á þessi atriði kom ég öll. Í sambandi við bankaeftirlitið, að gera bankaeftirlitið að sjálfstæðri stofnun. Ég held að það sé ekki það sem við þurfum, að bæta við fleiri stofnunum. Með seðlabankalögunum, sem tóku gildi 1. þ.m., er bankaeftirlitið gert mun sjálfstæðara en áður var. Það er gert ráð fyrir samstarfsnefnd í þeim lögum þar sem forstjóri bankaeftirlitsins á sæti, annar er skipaður af viðskrh., ég held að það séu engar deilur um það, og þriðji er skipaður af bankastjórn Seðlabankans, en með kaflanum um bankaeftirlitið fær bankaráð Seðlabankans meiri áhrif en var í eldri lögum. Ég held að það sé nauðsynlegt að við fáum einhverja reynslu áður en við hlaupum til að gjörbreyta því sem við vorum að ganga frá. Það er t.d. mjög mikill misskilningur hjá hv. 3. þm. Reykv. þegar hann setti fram tiltekinn fjölda atriða í lok síns máls og sagðist vilja fá breytingu á. Ein breytingin er á ráðningu bankastjóra, ekki eingöngu í lögunum um viðskiptabanka heldur einnig í lögunum um Seðlabanka, að bankastjórar eru skipaðir hér eftir til sex ára. Það er eins og menn muni ekki stundinni lengur hvað er komið í lög og hvað ekki. Eins og ég hef áður sagt er það sem skiptir mestu máli það að búið er að gera verulegar breytingar um aukið aðhald í bankastarfseminni. En ég hygg að við verðum mörg að vera eilítið mildari í dómum við þá menn sem eiga að starfa að þessum málum. Það mun aldrei finnast maður í þessi störf sem ekki verður hægt að setja eitthvað út á. Þegar við gerum auknar kröfur til bankaráða getum við ekki í sömu andránni neitað því að þeir eigi að hafa laun og það sé litið á bankaráðin eins og hverja aðra bitlinga sem menn vinni ekki fyrir. Ef það á að leggja mikil störf á menn og ábyrgð verða Alþingi og stjórnvöld að meta og vega að það þarf að greiða fyrir þau störf með sæmilegum hætti. Ég er ekki að tala um nein ofsalaun, en þannig laun að menn sem fara í svona störf, sem eru til skamms tíma í einu og það er lögð á þá mikil ábyrgð, fái greiðslu fyrir þá ábyrgð. Ég hef kynnst allmörgum bankastjórum, bæði á síðasta ári og löngum áður, og yfirleitt verð ég að segja að við höfum, Íslendingar, verið að verulegu leyti lánsamir með marga af okkar stjórnendum í bönkum. Þetta hafa verið miklir hæfileikamenn og harðduglegir menn. Hins vegar geta alltaf átt sér stað undantekningar frá því og þá er sjálfsagt, ef það eru ekki menn sem eru hæfir til starfa, að þeir fari. En að síðustu þetta: Við skulum ekki dæma menn fyrir fram, hvorki sýkna né seka. Þeir verða að bíða eftir því að fá eðlilega umfjöllun dómstóla ef það er talið að þeir hafi ekki staðið við sínar skyldur og ábyrgð. Þá verðum við að hafa biðlund eftir dómstólum en rasa ekki um ráð fram í gagnrýni okkar og dómum.



Herra forseti. Ég skal ekki fara með langt mál. Hér hefur margt verið rætt og þessi skýrsla gefur að sjálfsögðu tilefni til margvíslegra íhugunarefna. En ég vil segja það fyrst að mér þykir þess gæta í málflutningi sumra þm. og nú seinast hjá hæstv. ráðh. að menn skjóti sér á bak við að menn eigi að bíða eftir því að gá hvort sé um lögbrot að ræða hjá þeim aðilum sem hérna eru til umfjöllunar og þá fyrst og fremst bankastjórn Útvegsbankans. Auðvitað er það ekki hlutverk Alþingis að dómfella menn fyrir lögbrot eða sakargiftir af því tagi, en í mínum huga er það ekki það mál sem er á dagskrá. Það vill nefnilega þannig til að við erum í sæti atvinnurekandans. Við erum með menn í vinnu. Það er eðlilegt og sjálfsagt og reyndar skylda Alþingis, tel ég, að dæma frammistöðu þeirra sem það hefur í vinnu, dæma frammistöðu þeirra sem það hefur trúað til mikilla verka. Og spurningin er: Stóðu þeir sig eða stóðu þeir sig ekki? Samkvæmt þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir er niðurstaðan þar sú að þeir hafi ekki staðið sig. Og það er þetta sem er vissulega mikið umhugsunarefni og er sjálfsagt umræðuefni hér og menn mega ekki blanda því saman við spurninguna um refsivert athæfi eða lögbrot af einhverju tagi. En það er jafnframt skylda Alþingis að líta til með þeim sem það hefur í vinnu og hafa skoðun á því hvort þeir standi sig eða standi sig ekki. Þessi skýrsla er unnin að sérstakri ósk Alþingis. Hún er auðvitað bara álit þriggja manna. En þeir hafa væntanlega vandað sig eins vel og þeir gátu. Það er ekki endanlegur dómur. Það er Alþingis að ákveða hvort það álit, sem þarna kemur fram, sé rétt eða ekki. En ég tel það skyldu alþm. að gera upp við sig hvort þeir telja að það álit sem þarna er sett fram um störf þessara aðila sé nægilega vel rökstutt eða ekki eða hvort það þarfnist frekari athugunar áður en menn kveða upp dóm sinn um hvernig mennirnir hafa staðið sig. En það er annað atriði sem mig langar að drepa á. Manni verður það umhugsunarefni við að lesa þessa skýrslu hvort hér sé um einstakt fyrirbæri að ræða, Hafskip, eða hvort víðar kunni að vera pottur brotinn. Hæstv. ráðh. gerði það að umræðuefni að vitaskuld væru gjaldþrot hér og hvar í þjóðfélaginu. Það er ekki nema eðlilegt í okkar þjóðfélagi að slíkt komi fyrir. Það er öryggisventill á því hagkerfi sem við búum við. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort það geti verið að fleiri stórviðskiptaaðilar ríkisbankanna, svo við höldum okkur eingöngu við þá, hafi hlotið lánafyrirgreiðslu sem sé að einhverju leyti í hátt við það sem hér hefur gerst, þ.e. þar sem tryggingar séu ónógar eða ógætilega að farið. Það ganga annað veifið sögur um að svo sé. Lestur þessarar skýrslu vekur upp þá hugsun hvort svo kunni að vera. Ég tók eftir því að einhverjir þm. orðuðu það svo að þetta væri aðeins fyrsta vers, málin væru ekki tæmd. Ég veit ekki hvort þeir voru að hugsa um að einhverjir yrðu dæmdir fyrir lögbrot. En ég get alveg eins hugsað áfram: Eru einhver mál af þessu tagi í farvatninu, annaðhvort í Útvegsbankanum eða einhverjum öðrum banka? Ég vildi beina þeirri fsp. til hæstv. viðskrh. hvort hann telji að svo geti verið eða líklegt sé að svo sé eða hvort hann telji það ólíklegt eða hvort hann muni láta kanna það sérstaklega eða hafi látið kanna það sérstaklega. Það væri vissulega alvarlegt.



Herra forseti. Ég get ekki sagt að það séu mál á svipuðu stigi og Hafskipsmálið. Hins vegar eru til fyrirtæki sem standa mjög höllum fæti í bankakerfinu og sem unnið er að rannsókn á. Ég get ekki á þessu stigi fullyrt um hvort um gjaldþrot sé þar að ræða eða ekki.