Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nú orðið alllangt síðan þetta mál var hér á dagskrá og ég hafði þá kvatt mér hljóðs til þess að gera stuttar aths.: annars vegar til þess að leiðrétta nokkuð staðleysur, sem komu fram um afstöðu Sjálfstfl. eða þm. Sjálfstfl. til þessa máls, og svo hins vegar til þess að vekja athygli á áhrifaleysi Alþfl. sem fram kemur í þessari fsp. Varðandi síðara atriðið er það ekki lengur fréttnæmt og telst ekki til mikilla tíðinda, þar sem það blasir við allri þjóðinni, hversu lítilla áhrifa gætir af hálfu Alþfl. í þessari ríkisstj., en það kemur m.a. fram í þessari fsp., þar sem þeirri spurningu er beint til hæstv.. forsrh. hvort ríkisstj. muni beita sér fyrir því að afnema „kommissarakerfið“. Nú er þetta eitt af þeim málum, sem Alþfl. barðist mjög skelegglega fyrir í kosningabaráttunni, að afnema þetta svokallaða skömmtunarkerfi og „kommissarakerfi“. Ég fyrir mitt leyti var algerlega sammála þeim sjónarmiðum, sem fram komu hjá þeim Alþfl.mönnum fyrir kosningarnar. Maður hefði getað haldið, að þeir hefðu í stjórnarmyndunarviðræðum getað tekið af skarið um það, að breytingar væru gerðar í þá átt sem þeir töluðu um fyrir kosningar. En svo kemur á daginn að þeir hafa engu þar um ráðið og þurfa að bera fram fsp. hér í hv. Sþ., og auðmýking þeirra er alger þegar hæstv. forsrh. svarar þessari spurningu þannig, að málið sé nú til endurskoðunar í nefnd, sem hafi það með höndum að fara yfir lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins. Öllum er þó ljóst, að breyting á „kommissarakerfinu“ ræðst ekki af lagabreytingum. Samkv. ákvæðum þessara laga skal skipa forstjóra þessarar stofnunar af hálfu stjórnar Framkvæmdastofnunar. Ég geri ráð fyrir því, að ef þessi stofnun á að vera áfram, þá sé óhjákvæmilegt að hafa forstjóra við þessa stofnun. Ég held að allir geti verið sammála um það, hvort sem þeim líkar vel við þessa stofnun eða ekki. Siðleysið, sem viðgengst í þessum málum, er hins vegar það, að stjórn þessarar stofnunar hefur ráðið til forstjórastarfa tvo alþm. Það þarf auðvitað enga lagabreytingu til þess að gera breytingu á þessu, heldur einfalda stjórnarákvörðun hjá þessari stofnun, til þess þarf engin lagabreyting að koma. Sjálfstfl. gagnrýndi á sínum tíma mjög lögin um Framkvæmdastofnun, sem var fyrst og fremst byggt á því, að undir stofnunina var sett hagrannsóknadeild, og svo hinu, að forstjórar þessarar stofnunar skyldu ráðnir af ríkisstj., vera pólitískir „kommissarar“ ríkisstj. Þessu hvoru tveggja hefur verið breytt með lögum. Hins vegar skeði það fyrir 2–3 árum, þegar lagabreytingin var gerð, að ég leyfði mér að bera fram brtt. við lögin beinlínis um það, að þm. væri bannað að taka að sér þessi störf. Það fór fram ákaflega söguleg atkvgr. þá, vegna þess að þessi brtt. var felld með 12:1 1 atkv. Þar réðu úrslitum þeir hv. þm. Sverrir Hermannsson og Tómas Árnason, sem skipa stöður forstjóranna. Forseti er orðinn óþolinmóður og ég get ekki talað lengur í þessu máli. En ég vil, um leið og ég vek athygli á því, að við þm. Sjálfstfl. höfum margir hverjir beitt okkur einarðlega gegn því að þm. gegndu þessum forstjórastörfum, koma þeirri ábendingu 5 framfæri við Alþfl., að hér er um einfalda ákvörðun stjórnarinnar að ræða, sem þeir geta beitt sér fyrir í stjórnarliðinu sjálfu, þar sem þeir hafa meiri hl. í þessari stjórn núna. Það er einfalt fyrir þá að byrja á því að segja upp hæstv. fjmrh. Tómasi Árnasyni, sem er annar þessara forstjóra.



Herra forseti. Það er með því furðulegra, sem hér gerist, að heyra sjálfstæðismenn standa upp og vera að hneykslast á því, að aðrir hafi ekki beitt sér nógu mikið í sambandi við „kommissarakerfið“. Saga Sjálfstfl. í því máli er sú, að hann snerist öndverður gegn Framkvæmdastofnuninni, þegar vinstri stjórnin 1971–1974 setti hana upp, og barðist þá með kjafti og klóm. Einstakir þm. hans heimtuðu að stofnunin væri lögð niður. En svo gerðist það, að þeir komust sjálfir í stjórn og hvað tók þá við? Þá lögðu þeir niður skottið, skriðu inn í stofnunina og settust ánægðir eins og kettir í sæti „kommissars“, í sæti formanns stjórnarinnar og í allt „apparatið“. Svo standa þessir menn upp og ráðast á aðra fyrir að hafa ekki komið „kommissara“-kerfinu fyrir kattarnef.  Sannleikurinn er sá, að ein af þeim höfuðbreytingum, sem stjórn Sjálfstfl. gerði, var að fastráða þessa „kommissara“, svo að þeir eru orðnir jafnnaglfastir í stöðum sínum og bankastjórar, og það gerir stórum erfiðara að gera á breytingu. Þar að auki situr stjórnin í stofnuninni í dag óbreytt eins og hún hefur verið frá því að Sjálfstfl. kom til valda. Ég held að þeir ættu að gera þessi mál upp sín á milli og reyna að fylgja einhverri samfelldri stefnu frekar en hegða sér eins og þeir hafa gert í þessu máli, sem er Sjálfstfl. til skammar, en sýnir að þetta er ekki einn flokkur. Þetta er samansafn af hópum manna með mismunandi skoðanir og mismunandi hagsmuni og virðast vera jafngírugir í „kommisarastöður“ og formannastöður í peningastofnunum og hverjir aðrir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. félmrh., um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga: „Hversu mikið skerðist að óbreyttu framlag úr ríkissjóði til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna niðurfellingar söluskatts á matvörur á árunum 1978 og 1979? Hyggst ríkisstj. bæta sveitarfélögunum þennan tekjumissi og ef svo er með hvaða hætti?“ Þessi fsp. þarfnast ekki mikilla skýringa. Eins og hv. þm. er kunnugt hefur Jöfnunarsjóður sveitarfélaga tekjur af söluskatti. Þegar söluskattur var felldur niður af matvöru rýrðust tekjur Jöfnunarsjóðs að nokkru leyti. Það er þannig ástatt með sveitarfélögin, að þau hafa miklu ótryggari tekjustofna en ríkissjóður í verðbólgu eins og hefur verið hjá okkur núna. Sveitarstjórnarmenn segja gjarnan, að 11% útsvar þýði í raun 7% eftirágreitt útsvar, þegar tekið er tillit til verðbólgunnar. Með tilliti til þess, að sveitarfélögin hafa svo ótrygga tekjustofna sem raun ber vitni, hafa sveitarstjórnarmenn að sjálfsögðu áhyggjur af því, að á sama tíma skerðist jöfnunarsjóðsframlagið til þeirra, sem er eitt af því fáa sem er verðtryggt af tekjustofnum þeirra. Ég hef af þessum ástæðum leyft mér að leggja fram þessa fsp.



Herra forseti. Hér er spurt, hversu mikið framlög úr ríkissjóði til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga skerðist á árunum 1978 og 1979 vegna niðurfellingar söluskatts á matvörum, hvort ríkisstj. hyggist bæta sveitarfélögunum þennan tekjumissi og ef svo er með hvaða hætti. Samkv. 9. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga nemur það framlag ríkissjóðs, sem hér um ræðir, 8% af söluskatti samkv. lögum nr. 10 frá 1960, um söluskatt. Þessi lög kveða á um 11% söluskatt og er hluti Jöfnunarsjóðs því 8% af þeim söluskattstekjum, en ekki öllum söluskattinum eins og hann er nú orðinn. Niðurfelling söluskatts á matvörum var einn liður í ráðstöfunum núv. ríkisstj., sem gerðar voru í septemberbyrjun s.l. til að hamla gegn verðbólgunni. Þessi lækkun á útsöluverði matvöru kemur fram í minni hækkun launakostnaðar en ella hefði orðið og veldur því útgjaldalækkun fyrir sveitarfélögin eða öllu heldur minni útgjaldahækkun en ella hefði orðið. Rétt mynd af afleiðingum þessara aðgerða á afkomu sveitarfélaganna fæst ekki nema báðar hliðar dæmisins séu skoðaðar. Þjóðhagsstofnunin hefur reiknað út, að rýrnun tekna Jöfnunarsjóðs vegna niðurfellingar söluskatts nemi 100 millj. kr. á þessu ári. Þessi útreikningur byggist á fjárlagatölu 1978, sem var 4 milljarðar 860 millj. Nú er hins vegar ljóst, að framlag ríkisjóðs verður í raun töluvert hærra, því að alls verða tekjur Jöfnunarsjóðs um 6900 millj. á árinu. Þar af eru landsútsvörin um 750 millj. og framlag ríkissjóðs því um 6 milljarðar 150 millj. Miðað við þessar breyttu forsendur gæti því rýrnun tekna Jöfnunarsjóðs orðið allt að 125 millj. kr. á þessu ári. Nokkru örðugra er að gera sér grein fyrir þeim útgjaldasparnaði, sem leiðir af þessum ráðstöfunum fyrir sveitarfélögin. Þó má í stórum dráttum ætla að rekstrarútgjöld sveitarfélaganna séu á ársgrundvelli um 25–30 milljarðar og þar af séu laun og launatengd gjöld ekki undir 15 milljörðum. Niðurfelling söluskattsins á matvörum kom í veg fyrir 2.9'% launahækkun, sem jafngildir þá um 450–500 millj, kr. lækkun rekstrarútgjalda sveitarfélaga á ársgrundvelli frá því sem ella hefði orðið. Er því næsta ljóst, að rekstrarafkoma sveitarfélaganna hefur ekki versnað á árinu vegna þessara aðgerða út af fyrir sig og tekjumissir sveitarfélaganna því í raun og veru þegar bættur: Af hálfu ríkisstj. eru því ekki fyrirhugaðar frekari aðgerðir af þessu tilefni. Árið 1979 verður rýrnun á tekjum Jöfnunarsjóðs vegna umræddrar niðurfellingar söluskatts um 420 millj. miðað við teknaáætlun fjárlagafrv. fyrir það ár, en í raun eitthvað meiri fari þessar tekjur fram úr áætlun, eins og oftast mun hafa orðið raunin. Tilsvarandi útgjaldalækkun ætti samkv. framansögðu ekki að nema lægri fjárhæð. Hitt er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að þetta er eini tekjustofn sveitarfélaganna, sem er í reynd verðtryggður, og þess vegna mikil eftirsjón að þessum hluta tekna þeirra. Það væri freistandi að taka fjármál sveitarfélaganna til ítarlegri umr. í tilefni af þessari fsp., en til þess gefst ekki tóm núna. Ég vil þó benda á að verðbólgan hefur sannarlega leikið flest sveitarfélögin harla gráu, því að ljóst er að við ríkjandi aðstæður verða útsvörin þeim engan veginn sú tekjulind sem lögin um tekjustofna þeirra gera ráð fyrir. Baráttan við verðbólguna er því að mínu mati mesta hagsmunamál sveitarfélaganna. Jafnvel þótt heimildinni til hækkunar útsvara úr 10 í 11% sé beitt, verða tekjurnar í raun miklu minni, þar sem ætíð er lagt á tekjur gjaldandans næstliðið almanaksár. Í 40% verðbólgu nema útsvörin í reynd aðeins um 7.8'%, og tæpast nema 7.2% þegar verðbólgan kemst upp í 52% á ári. Þessu vandamáli hef ég hreyft í ríkisstj. og gert grein fyrir tveimur mögulegum leiðum til úrbóta: Annars vegar hækkun álagningarprósentunnar, ef verðbólgan fer yfir ákveðið stig, og hins vegar staðgreiðslukerfi útsvara. En ég tek það skýrt fram, að um þetta hefur engin samþykkt verið gerð í ríkisstj. Þetta eru hugmyndir mínar. Það mætti hugsa sér að heimild til hækkunar í 12% mætti nota, ef verðbólga færi yfir 25% á ársgrundvelli, og kannske upp í 13%, ef hún færi yfir 40%. En ég ítreka það, að þetta eru hugmyndir mínar. Það hefur alls ekki verið samþykkt neitt í þessa átt í ríkisstj. Hinn kosturinn er staðgreiðslukerfi útsvara og sá kostur er að mínu mati miklu betri og er sú leið fær, þótt staðgreiðsla skatta komist ekki í framkvæmd samhliða. Undirbúningur að þessari breytingu mun þó taka lengri tíma en svo, að hún geti komist á um næstu áramót. Hins vegar ætti það að vera auðvelt um áramótin 1979–1980, ef vilji er fyrir hendi. Ég tek að lokum fram, að þótt þessar hugmyndir hafi verið kynntar og ræddar lítillega í ríkisstj. hefur engin ákvörðun verið tekin um þær. Herra forseti. Ég skil vel þær ástæður, sem liggja að baki fsp. frá hv. fyrirspyrjanda, og ég ítreka það, að það er ekkert einstakt hagsmunamál sveitarfélaganna stærra en það að ráða niðurlögum verðbólgunnar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, sem voru út ef fyrir sig glögg. Ég verð þó að harma að hæstv. ríkisstj. virðist ekki hugsa sér að bæta sveitarfélögum þennan tekjumissi af jöfnunarsjóðsframlagi, en þarna er um að ræða, eins og kom fram hér hjá hæstv. ráðh., eina verðtryggða tekjustofn sveitarfélaganna í dag. Það má vel vera, að það sé hægt að finna aðra leið til þess að hjálpa sveitarfélögunum í þeim vanda, sem þau standa framnú fyrir nú og glöggt kom fram í máli hæstv. ráðh. vegna þeirrar verðbólgu sem ríkir hér hjá okkur, að tekjustofnar þeirra eru ekki verðtryggðir og eftiráinnheimta á tekjum þeirra. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. skoði það mál rækilega. Ég vona að hæstv. ríkisstj. hugsi sér ekki að þrengja að sveitarfélögunum með þessum hætti. Að draga til ríkisvaldsins meiri verkefni frá sveitarfélögunum sýnist mér vera stefna í öfuga átt við það sem ætti að gera. Ég lít svo á, að það ætti að fela sveitarfélögum fleiri verkefni og láta þau hafa meiri tekjustofna til þess að sinna þeim verkefnum, vegna þess að það stjórnvald er nær fólkinu en ríkisvaldið.



Herra forseti. Ég vildi aðeins koma hér að smáaths. í sambandi við þetta mál. Þegar ljóst var að þær ráðstafanir, sem ríkisstj. gerði á s.l. hausti, mundu hafa þær afleiðingar að tekjur sveitarfélaga af söluskatti rýrnuðu, ákvað stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga að ganga á fund ráðh. og átti fund með hæstv. félmrh. og hæstv. fjmrh. um málið og gerði þeim grein fyrir því, hvernig staða sveitarfélaga eða fjárhagur sveitarfélaga væri um þessar mundir og hvaða afleiðingar þessi ráðstöfun mundi hafa. Það hefur komið hér fram áður og hefur raunar verið opinbert, að tekjustofn sveitarfélaga, útsvörin, 11%, er að raungildi aðeins 7.3% miðað við verðbólgu sem geisar í landinu. Ég tek það fram, að sveitarfélögin hafa miklar áhyggjur af þessum málum og á fundum og ráðstefnum þeirra hefur verið rætt um það í alvöru, til hvaða ráða mætti grípa til þess að styrkja stöðu þeirra til þess að sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin. M.a. hefur það komið fram, sem hæstv. ráðh. minntist á áðan, að sveitarfélögin hafa gjarnan viljað láta athuga það í fullri alvöru, hvort ekki væri möguleiki á því að taka upp staðgreiðslukerfi útsvara án þess að tengja það staðgreiðslukerfi skatta. Þetta er mál, sem sveitarstjórnarmenn hafa mikinn áhuga á, og ef það er framkvæmanlegt, þá verði það undirbúið. Það má segja, að það sé neyðarúrræði að fara inn á þá braut að ákveða 12 eða 13% útsvarsálagningu ef hægt er að gripa til annarra ráða. Ég vil minna á það einnig í leiðinni, að það hefur verið ósk sveitarfélaga lengi að þau fengju hlutdeild í öllum söluskattinum, þ.e.a.s. öllum söluskattsstigunum, en svo er ekki í dag. Ef hægt væri að verða við þessu mundi það bæta að vissu marki þetta vandamál sveitarfélaganna. Ég vil nota tækifærið hér til þess að ítreka það enn, að ég vona að ríkisstj. taki þessi mál til mjög gaumgæfilegrar athugunar þar sem fjárhagur sveitarfélaga er ekki síður þýðingarmikill en fjárhagur ríkisins.



Herra forseti. Hinn 6. maí 1978 var samþ. svo hljóðandi þáltill. um atvinnumöguleika ungs fólks, sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta gera athugun á vinnuaflsþörf íslenskra atvinnuvega í nánustu framtíð með sérstöku tilliti til atvinnumöguleika ungs fólks. Við gerð þessarar athugunar verði lögð áhersla á að ganga úr skugga um, hvort æskilegt jafnvægi sé milli menntunar ungs fólks annars vegar og eðlilegra þarfa atvinnuveganna hins vegar í þeim efnum. Athugun þessari skal lokið fyrir árslok 1978.“ Af þessu tilefni leitaði ég mér upplýsinga í félmrn., en þangað var þessi samþykkt Alþ. send. Samkv. upplýsingum í rn. frá Jóni S. Ólafssyni hefur rn. ekki gert neitt í þessu máli. Það þarf tíma til að gera þessar kannanir, eins og hv. þm. hlýtur að vera kunnugt, en hálfnað er verk þá hafið er. Verkið er bara ekki hafið. Af þessu gefna tilefni hef ég leyft mér að flytja á þskj. 109 svo hljóðandi fsp. til hæstv. félmrh: „Hvað hefur ríkisstj. gert í könnun þeirri á vinnuaflsþörf íslenskra atvinnuvega í nánustu framtíð, sem samþ. var að gerð skyldi, samkv. þáltill. samþykktri á Alþ. 6. maí 1978, um atvinnumöguleika ungs fólks, þar sem kanna átti jafnvægi milli menntunar ungs fólks annars vegar og eðlilegra þarfa atvinnuveganna hins vegar?“



Herra forseti. Þessari fsp, er fljótsvarað. Það hefur til skamms tíma ekkert verið gert í þessu máli. Aftur á móti hefur áætlanadeild Framkvæmdastofnunar nýlega verið falið að skoða þetta mál í framhaldi af þessari þál., og ég vona að út úr þeirri könnun komi það sem þál. er um efnislega. Ég endurtek: fram undir það síðasta hefur ekkert verið í málinu gert.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svar,hans. Fsp. þessi er flutt til þess að reka á eftir því, að þessi könnun fari fram hið fyrsta. Ég sé að hún hefur borið tilætlaðan árangur. Fyrir það vil ég þakka hæstv. ráðh.