Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Torfason) Till. þessi, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram í hv. deild, er komin hjer samkvæmt þingmálafundarsamþykt að Tryggvaskála 30. f. m. Þar var samþykt svohljóðandi till. í einu hljóði: „Að gefnu tilefni mótmælir fundurinn því, að hækkað verði gengi krónunnar, og krefst þess jafnframt, að vextir verði færðir niður“. Það er ekki svo að skilja, að líkt þessu hafi ekki verið samþykt fyr á þessum stað. Mjer er óhætt að segja að á hverjum þingmálafundi síðan um kosningar hafi komið kröfur frá kjósendum um lækkun vaxta. Jeg verð að játa þá synd mína að hafa látið farast fyrir að koma fram með þessa till. þar til nú. En ástæðurnar eru þær, að 15. febr. 1924, sama dag og þing var sett, var krónan lækkuð að mun, eða um 10%, þannig, að sterlingspundið varð 33 kr. í stað 30. Þetta var vitanlega svo mikil linkind gagnvart atvinnuvegum landsins, að ekki var ástæða til að fara fram á frekari lækkun. Aftur er frá því að segja, að á þingi 1925 var hjer alt í blóma og því ekki ástæða til að bera fram slíka tillögu, enda mjer kunnugt um, að annar bankinn hafði í hyggju að lækka vextina, og var það líka gert í október 1925, úr 8% niður í 7%. Nú er svo komið, að jeg hefi ekki sjeð neitt undanfæri að flytja þessa till. Eins og kunnugt er, hefir hagur manna hríðversnað nú talsvert á annað ár og orðið erfiðari með degi hverjum. Og það er mál manna, að landshagurinn sje jafnvel verri nú en 1923. En við, sem hjer sitjum, vitum, að þjóðin hugsaði þá um það eitt að leysa úr fjárhagsvandræðunum. Hagur landsins er ábyggilega verri nú að því leyti, að 1923 rofaði þó fyrir því, að rætast mundi úr. En nú eru engar slíkar vonir fram undan, a. m. k. ekki á nálægum tíma - alls engar vonir. Ástæðurnar eru líka að sumu leyti mun verri nú en 1923, og þarf ekki mörgum orðum um það að eyða, því það er alkunnugt. Bændur flýja bestu jarðir í sveitum, jafnvel hingað í atvinnuleysið, en það er glöggur vottur þess, að þeir eru að gefast upp. Sjávarútvegurinn er engu betur staddur, nema ver sje. Það hefir ekki fyr heyrst talað um, að atvinnuvegur í heilum landsfjórðungi væri kominn alveg á heljarþrömina. Þegar svona stendur á, vænti jeg þess, að hv. deild telji það skyldu sína að rjetta atvinnuvegunum, og þá sjerstaklega þeim, sem draga í búið, einhverja hjálparhönd. Til þess geta verið margar leiðir. Beinasta og hægasta leiðin væri sjálfsagt sú, að lækka hreint og beint krónuna. Jeg hefi ekki viljað fara þá leið, af því að jeg held, að jafnvel alt þingið sje sammála um að gera það ekki, ef með nokkru móti verður hjá komist. Það langar víst engan til þess, að þjóðin þurfi að súpa þann kaleik aftur. Sú leið verður heldur ekki farin án þess menn lendi í stefnustríði um gengismálið, en þar er, eins og kunnugt er, hver höndin upp á móti annari. Önnur leið, sem þingið gæti kannske farið, er sú, að lækka skattana. En sú leið þykir víst ekki fær heldur. Ríkinu veitir áreiðanlega ekki af tekjum sínum; a. m. k. hefir stjórnin ekki borið fram neitt frv. um að lækka skatta; þvert á móti mun hún líta svo á, að þörf sje á auknum sköttum, og eitt frv. hefir hún komið með í þá átt, þó lítið sje. Þriðja leiðin er sú, að lækka vexti. Jeg hefi kosið að fara þá leið, af því jeg held, að hún sje sanngjörnust og rjettlátust. Eins og menn vita, fylgir hækkun krónunnar hækkun vaxta. Til að svara útlánsvöxtum af vissri upphæð þurfti bóndinn 5 dilka, meðan krónan stóð í 50 aurum, en nú, þegar hún stendur í fullum 80 aurum, þarf hann 8 dilka, að öðru jöfnu. Sama máli gegnir um sjávarútveginn. Sá, sem þurfti 50 skpd. til vaxtagreiðslu 1924, þarf 80 skpd. nú, til að greiða vexti af sömu upphæð. Þetta er vitanlega stór baggi á öllum atvinnuvegum landsins. Að því er innlánsvexti snertir, mættu eigendur innstæðna ekki kvarta, þó að vextir af fje þeirra lækkuðu, því að þeir hafa hækkað að sama skapi og útlánsvextirnir. Mjer finst þeir mega tæplega ætlast til að fá bæði í bak og fyrir, bæði hækkaða krónu og stórhækkaða vexti, enda mun nú vera svo, þegar öllu er á botninn hvolft, að þeir innstæðueigendur munu vera fáir hjer, sem ekki bíða meiri eða minni skaða við örðugleika atvinnuveganna. Þess verður að gæta, að munurinn á innláns- og útlánsvöxtum er afar mikill, svo mikill, að jeg hefi ekki orðið þess var, að hann væri eins mikill hjá nokkurri kristinni þjóð, sem ekki lenti í ófriðnum mikla. Innlánsvextir eru en útlánsvextir 7%, mætti fremur segja 7½, því að það er aðeins af nýjum lánum, sem 7% eru greiddir. Af öllum framlengingarlánum verður að borga 7½% eða því sem næst. Jeg hefi nú í svo fáum orðum sem unt var fært fram aðalástæðumar fyrir þessari till. En fleiri mætti nefna. Jeg skal fyrst geta þess, að mjög þegnsamleg tilmæli hæstv. fjrh. (JÞ) í ræðu hans, er hann lagði fram fjárlagafrv., ýttu mjög undir þessa till.Hæstv. fjrh. óskaði þess, að þingið hjálpaði sjer til þess að leysa úr fjárhagsvandræðunum. Þessi till. er fram komin til að sýna lit á slíku. En það sem í upphafi varð til þess, að hert var á, að slík till. kæmi fram að Tryggvaskála, var nýársboðskapur hæstv. fjrh. (JÞ), er hann nýlega hefir árjettað í málgagni sínu. Þar er sýnilega gert ráð fyrir að halda áfram að hækka krónuna, hvenær sem því verður við komið. Jeg vil leyfa mjer að mótmæla því algerlega, að krónan sje látin hækka meðan vextir eru jafngífurlega háir sem nú. 1925 voru vextirnir 8%. Jeg leit svo á, og hafði orð á því við þá menn, sem um þetta áttu að vjela, að ekki væri gerlegt að hækka krónuna svo gífurlega sem gert var, nema sýnt væri, að vextir gætu lækkað að mun. Lágir vextir sýna vitanlega, að fjárhagur þjóðarinnar sje kominn í eðlilegt horf. Meðan vextir eru háir, er sýnt, að fjárhagurinn og peningastofnanirnar eru ekki í góðu horfi. Því hefi jeg komið með þessa till. mína, og hún á þá jafnframt að vera mótmæli gegn frekari hækkun krónunnar, þar til peningamál landsins eru komin í það lag, að vextir komi sæmilega við. Jeg skal að endingu taka það fram, að jeg hefi orðið var við, að menn líta svo á, að jeg ætli hæstv. fjrh. (JÞ) nokkuð mikið með þessari kröfu um vaxtalækkun; hann sje þess ekki megnugur að koma henni fram. En jeg lít svo á, að hann hafi nóg vald til að framkvæma þessa umbót.

3608Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það er alveg rjett á litið af hv. flm þessarar till., að það mundi hafa verulega þýðingu fyrir atvinnuvegi landsins, ef unt væri að lækka vexti. Þetta hefir stjórninni jafnan verið ljóst, og hún hefir sýnt það í verki, því að sú vaxtalækkun, sem hjer fekst síðast, í október 1925, komst fram, eins og áður hefir verið upplýst hjer í þinginu, fyrir ekki sjerlega litla eftirgangsmuni stjórnarinnar, sem tók þetta mál upp við bankana og fekk því fram komið, að annar bankinn lækkaði útlánsvextina um 1%, en hinn um ½%. En þótt allir geti verið sammála um, að æskilegt sje vegna atvinnuveganna að hafa vexti lága, fer um verðlag á lánsfje eins og um verðlag á öðrum hlutum, að það fer eftir fleiru en menn kynnu að óska í þann og þann svipinn, og óskum um lækkun vaxta verður því aðeins framfylgt, að mönnum takist að skapa skilyrði fyrir því, að vextir geti lækkað. Það er ekki svo að valdboð stjórnar eða þings nái til þessa sviðs, nema að örlitlu leyti. Það er, eins og till. ber með sjer, farið fram á, að vextir aðallánstofnananna verði lækkaðir; en aðallánstofnanirnar eru bankarnir tveir og útibú þeirra. Nú eru þessir bankar báðir að meira eða minna leyti handbendi löggjafarvaldsins, og má því segja, að stjórn og þing hafi nokkur tök á þeim, en þó einungis að því leyti sem bankamir eiga sjálfir það fje, sem þeir fara með. En það er því miður svo, að sjálfseign beggja bankanna er tiltölulega lítil á móts við veltu þeirra. Hjer um bil alt það fje, sem bankarnir hafa til útlána, er ekki þeirra eign, heldur er það falið þeim af öðrum til ávöxtunar. Það gefur að skilja, að í sambandi við allar ráðstafanir viðvíkjandi vöxtunum verður að taka fult tillit til þess, að stofnanirnar geti haldið áfram og missi ekki það fje, sem þeim er trúað fyrir til ávöxtunar. Jeg veit, að því muni verða haldið fram af bönkunum, að ef farið verði of langt í að heimta af þeim niðurfærslu vaxta, megi búast við því, að svo og svo mikið fje verði tekið út úr bönkunum, af því að eigendurnir vilji þá heldur sjá um ávöxtun þess sjálfir. Það er ýmislegt, sem hjer kemur til greina, sem mjer finst ekki hægt að fara út í núna. Jeg skal segja það strax, að jeg álít rjettast, að þessari umræðu verði frestað og till. vísað til fjhn., því til athugunar, hvort um sje að gera ráðstafanir til þess, að vextir lækki. Jeg vil benda á, að ein hliðin á útlánsstarfseminni, sem í raun og veru hefir verið afrækt undarfarin ár, er fasteignalánastarfsemin. Hún hefir nú síðustu mánuðina komist í nokkurt horf, og jeg hygg, að óhætt sje að segja, að ef von á að vera til þess að almennir vextir lækki hjer, verði að sjá fyrir því, að fasteignalánastarfsemin haldin áfram óhindruð, til þess að ekki þurfi að bætast við úr þeirri átt óeðlileg samkepni um það fje, sem bankarnir hafa til annara útlána. Jeg finn þannig ekki ástæðu til annars en að taka þessari tillögu vel og óska, að hún fái þá meðferð, sem líklegust er til að leiða til einhvers árangurs. Út í ræðu hv. aðalflm. (MT) sje jeg ekki ástæðu til að fara, einkum í þau atriði ræðu hans, sem snertu gengismálið. Jeg býst við, að mjer gefist seinna tækifæri til þess, enda kýs jeg að gera það þá í samhengi, heldur en að vera nú að stikla á einstökum atriðum, eins og ræða hans gaf tilefni til. Jeg verð að segja, að það kveður við nokkuð annan tón nú en þegar stjórnarskiftin urðu 1924. Nú er gengislækkun sú, sem þá varð og olli almennum ótta og kvíða, í munni hv.flm. (MT) bara orðin linkind við atvinnuvegina. Hv. flm. benti á, að til væri ein leið enn, til þess að ljetta á atvinnuvegum landsins, nefnilega lækkun skatta. Sagði hann, að stjórnin hefði ekki treyst sjer til þess að fara þá leið. Þetta er að því leyti rjett, að stjórnin hefir ekki lagt neitt slíkt fyrir þetta þing. En þessa leið er búið að nota. Á þinginu í fyrra voru samþyktar lagabreytingar, sem ljettu að verulegum mun gjöld á atvinnuvegum landsins, þeim, sem verst höfðu orðið úti. Þær lækkanir nema svo miklu, að stjórnin sjer sjer ekki fært að ganga lengra en þá var gert. Það er ekki rjett hermt hjá hv.flm., að munurinn á innlánsvöxtum og útlánsvöxtum sje hjá okkur meiri en hjá öðrum kristnum þjóðum. Munurinn á innlánsvöxtum og útlánsvöxtum hefir allan þann tíma, sem jeg hefi þekt til, verið hærri á Englandi en hjer, og hafa Englendingar þó ekki þótt eftirbátar annarra þjóða í peningamálum. En það hefir farið svo, að vextir af innlánsfje eru þar mjög lágir. Þó að þetta sje svo, væri mjög æskilegt, ef okkar bankar sæju sjer fært að hafa þennan mismun á innlánsvöxtum og útlánsvöxtum lægri en hann er nú. Hitt, sem hv.flm. bar fram og snerti gengismálið að mestu leyti, ætla jeg ekki að fara út í. Jeg vil aðeins enda mál mitt með því að láta í ljós, að jeg get ekki neitað því, að mjer fanst hv.þm. (MT) mála upp meira vonleysi en nokkur ástæða er til, enda þótt ástandið sje erfitt. Því að það, sem kreppir að, er í aðalatriðunum það sama og svo oft áður, sem sje verðfall á okkar afurðum. Verð á þeim er svo miklum sveiflum undirorpið, að það er altaf tilfinnanlegt, þegar þær falla úr sæmilega háu verði niður í það, sem kalla má mjög lágt verð, í samanburði við alment verðlag í heiminum. Slíkt heldur áfram að koma fyrir, og er því ekki ástæða til að örvænta. Það lagast aftur. Á hinn bóginn er ekki rjett að miklast um of, þó að verðlag hækki aftur í eitt eða tvö ár, og telja sjer alla vegi færa. Það er best að líta á alt þetta með ró og yfir lengri tíma í einu. Jeg vil sem sagt taka þessari tillögu hið besta, að því leyti sem hún er hugsuð sem tilraun til þess að koma einhverju fram í þessa átt. Tel jeg sjálfsagt, að henni verði vísað til fjhn.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg get lýst ánægju minni yfir því, hve hæstv. fjrh. (JÞ) hefir tekið vel í þetta mál. Hann staðfesti með eigin orðum þau ummæli mín, að hann hefði vald til að lækka vexti, með því, að hann kallaði bankana handbendi stjórnarinnar. Það er einmitt með tilliti til þessa, sem jeg hefi litið svo á, að hæstv. fjrh. gæti í raun og veru gert það, sem hann vildi. Hinsvegar vildi jeg ekki hafa farið svo hörðum orðum um ástand bankanna eins og fram kom hjá hæstv. fjrh. En eins og hann sagði, er svo margt utan um þetta, sem ekki er vert að draga mjög fram í umr. hjer Hæstv. fjrh. byrjaði með því að þakka stjórninni, að vextir hefðu lækkað 1. október 1925. Jeg skal ekki vefengja, að hann hafi stutt þar að. En áður en jeg fór heim af þingi vorið 1925, vissi jeg ekki betur en að annar bankinn hefði í hyggju að lækka vextina, og einu vonbrigðin mín urðu þau, að vextirnir voru ekki lækkaðir fyr en 1. október í stað 1. júlí. En til þess var fullgild ástæða, sem sje sú, hvað krónan hækkaði ört. Af því hljóta bankar að bíða meira eða minna tjón, sem þeir verða að reyna að vinna upp með nokkuð háum vöxtum. Þá benti hæstv. fjrh. á það, að ekki væri nóg að heimta vaxtalækkun, heldur yrði að skapa skilyrði fyrir því, að hægt yrði að framkvæma þá lækkun. Jeg verð að játa, að þetta er rjett. En þá verður jafnframt að taka það fram, að sumarið 1925 voru öll skilyrði til fyrir vaxtalækkun, en krónuhækkunin eyðilagði þau skilyrði. Það hefði verið mun snjallara þá að lækka meira vextina en að fara eins ört í krónuhækkunina og gert var. Þá hefði verið nær að fylgja því heilræði hæstv. fjrh., að miklast ekki um of, þó að verðhækkun yrði á afurðum landsins í 1 eða 2 ár. Vextirnir hefðu verið lækkaðir og atvinnuvegunum gert kleift á sínum tíma að þola krónuhækkunina. Mjer er kunnugt um það, að sjálfseign bankanna er lítil sem stendur, og þar kemur munurinn nú og 1923. Þá var hún að nafninu til mun meiri en nú. Nú eru engir sjóðir til að hlaupa upp á og skrifa af. Mjer hefir vitanlega ekki dottið í hug, að fara eigi ógætilega í niðurfærslu vaxta. Jeg vil sannarlega, að mál þetta verði vel og vandlega athugað. Hefði jeg verið hjer í deildinni, þegar ákveðið var, hvernig ræða skyldi málið, þá hefði jeg stungið upp á tveim umræðum. Það er full ástæða til að fara með þetta mál eins og önnur fjárhagsmál, sem fyrir þinginu liggja. Þegar talað er um, að ekki megi fara ógætilega í niðurfærslu vaxta, af því að bankamir missi við það viðskiftafje, er þar um leið sú bót í máli, að þeir fá betri og vissari viðskiftamenn með lækkun vaxranna. Að Landsbankinn stendur nú fult eins vel eða betur að vígi en Íslandsbanki, er að þakka lægri vöxtum. Jeg hjelt satt að segja, að það væri enginn skaði skeður, þó að ýms fjárglæfrafyrirtæki eða óviss atvinnuvegur, eins og t. d. síldarútvegur, væri rekið fyrir annað fje en bankanna. Hæstv. fjrh. hefir nú með þessu, sem hann hefir lýst yfir, beinlínis látið í ljós, að þegar um vaxtalækkun sje að ræða, standi á bönkunum. Það hefði verið betra að sjá þetta fyrir 1925. Þá fórust hæstv. fjrh. þannig orð, að ætla mætti, að niðurfærslu gjalda og skatta væri svo langt komið, að ekki yrði komist lengra á þeirri leið. Jeg vil einmitt vona, að við getum lækkað skattana talsvert, því 1924 voru lagðir á nýir, þungir skattar, og það er langt frá því, að búið sje að fella þá niður. Það, sem jeg átti sjerstaklega við, þegar jeg lýsti því yfir, að stjórnin treysti sjer ekki til að lækka skattana, voru fjárlögin. Þar er gert ráð fyrir svo miklum útgjöldum, að ef þau verða ekki lækkuð að miklum mun, get jeg ekki sjeð, að við getum lækkað skattana. En jeg hjelt, að það væri hugsun hæstv. fjrh. og annara góðra manna hjer, að við mættum ekki stofna til fjárlaga með miklum tekjuhalla. Hæstv. fjrh. gat þess, að Englendingar hefðu meiri vaxtamun en við hjer. Jeg skal ekki rengja hans orð, en hinsvegar er ekki nema hálfsögð sagan. Jeg veit, að þjóðbankinn enski hefir afarlága vexti, en það eru ekki vextir í eiginlegum skilningi. Hans fje er geymslufje, sem stórríkir menn eiga og vilja fyrir hvern mun halda í. En jeg vissi ekki, að munurinn væri svona mikill á Englandi yfirleitt. Jeg hjelt, að við hefðum fengið smjörþefinn af því, þar sem vextirnir af enska láninu voru talsvert háir. En það má vera, að hæstv. stjórn hafi verið alveg sjerstaklega óheppin, þegar hún samdi um það lán; um það má henni vera kunnugra en mjer. Þá sagði hæstv. fjrh., að jeg hefði málað fjárhagsástæður þjóðarinnar fulldökkum litum. Það kann vel að vera. Jeg get sagt hæstv. fjrh. það, að einn af þeim mönnum, sem þekkja allra best fjárhag þessa lands, sagði við mig meðal annars, að Árnesingar væru nú að verða „skárstir“, og jeg hjelt satt að segja, að lengra mundi nú ekki þurfa að vitna. Hitt er vitanlega satt, og því hefi jeg aldrei neitað, að það verðfall, sem er á vörum okkar utanlands, í þessari kreppu, sem nú er, - og jeg hefi verið svo sanngjarn að játa það á þingmálafundum austur í Árnessýslu, - er ekki að öllu leyti gengishækkun að kenna. Mjer dettur ekki í hug að segja það. En hitt er víst, að hún hefir stórkostlega hert á. Það er eitt, sem jeg svo að lokum vildi taka fram og brýna fyrir mönnum, og ekki síst fyrir hæstv. fjrh. Jeg held, að það sje áreiðanlega og ábyggilega víst, að ekki sje rjett að líta of björtum augum á framtíðina, því að jeg held áreiðanlega, að við eigum eftir afarþung ár, og munum eiga mjög erfitt með að komast fram úr þeirri kreppu, sem við erum í núna. Jeg segi þetta af því, að það er eins og hæstv. fjrh. í skrifum sínum líti aðeins til ókomna tímans og miði alt við hann en það dugir ekki; við verðum fyrst og fremst að hugsa um ástandið eins og það er, því hvað gagnar okkur að grasið grói, þegar fyljan er fallin? Og jeg hygg, ef alt á að reka á reiðanum og ekki á að hugsa um það að bæta fjárhag þeirra, sem nú eiga erfiðast með að standa í skilum og reka sinn atvinnuveg, að við komumst þá ekki hjá því að láta krónuna falla. En þessi till., sem jeg kem með hjer, er einmitt meðfram gerð til þess að forðast það, ef hægt væri.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer þykir sem hv.flm. (MT) hafi ekki haft neitt að athuga við þá meðferð málsins, sem jeg stakk upp á, að vísa því til fjhn., svo að jeg þarf ekki að fjölyrða um það, og í raun og veru kom ekkert nýtt fram í ræðu hv.flm., sem snertir þetta mál. Jeg verð þó að leiðrjetta það hjá hv.flm., þar sem hann sagði, að stjórnin hefði vald til að ráða vöxtum í landinu. Jeg benti þvert á móti á, að stjórnin hefði ekki vald til að gera það, en benti á, að þessir vextir verða yfir höfuð nokkuð mikið að fylgja viðskiftalögmálum, sem enginn getur rofið án þess að hitta sjálfan sig fyrir. Þá vildi hv.flm. hafa það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að bankarnir væru handbendi stjórnarinnar. Jeg held, að jeg hafi ekki sagt það, heldur löggjafarvaldsins; meinti jeg þar með, að löggjafarvaldið hefir meiri afskifti af þeim en annarsstaðar er tíðkanlegt, og er ekkert merkilegt við það, því að annar þeirra er að nokkru leyti fyrverandi seðlabanki, og er það enn, en hinn er að nokkru leyti að byrja að taka við. Hv. flm. sagði, að það hefði verið snjallræði að lækka vextina árið 1925, en hækka ekki krónuna. Jeg er ekki þeirrar skoðunar. Jeg hygg heldur, að snjallast hafi verið að gera hvorttveggja, eins og gert var. Ekki held jeg, að það lýsi nægum kunnugleika á högum bankanna hjá okkur, að hv.þm. (MT) heldur, að sjálfseign þeirra hafi verið meiri árið 1923 heldur en hún er nú. Það lýsir fremur ókunnugleika. Þegar jeg talaði um það, að bankarnir ættu á hættu að missa viðskiftamenn, ef þeir færðu vextina um of niður, þá átti jeg vitanlega ekki við lántakendur; það firtist enginn lántakandi af því, þótt þeir færi vextina niður, en hinu má búast við, að einhverju leyti, ef innlánsvextir eru færðir meira niður en hæfilegt þykir í hlutfalli við það, sem lántakendur bjóða í þessa peninga, að eitthvað hverfi úr bönkum af innlánsfje. Það er undir venjulegum kringumstæðum ekkert ólán, þótt eitthvert innlánsfje sje á vöxtum utan banka, en bankarnir verða að fara sjerstaklega varlega á þeim tíma, sem erfitt er fyrir atvinnuvegina að borga nokkuð verulega af lánum. Ef innstæðumenn taka sitt fje út úr bönkunum, af því að þeir þykjast ekki fá nægilega háa vexti, þá verða bankarnir að heimta sömu fjárfúlgu jafnharðan frá skuldunautum sínum, atvinnurekendunum. Þetta er ástæða, sem jeg hygg að hv.flm. hafi fullkomlega komið auga á. Hv. flm. benti rjettilega á það, að það er ekki búið að fella niður alla skatta- og tollahækkun frá árinu 1924, en jeg held það líka ákaflega hæpinn mælikvarða að gera sjer vonir um það, að við getum felt burtu allar þessar hækkanir. Og jeg vil minna á það, að næstu árin á undan 1924, áður en þessi hækkun kom til, var búskapur ríkissjóðs rekinn með árlegum tekjuhalla, sem svarar frá 2 og upp í 3½ milj. kr. Og að ástandinu svona ekki mikið breyttu, þá get jeg ekki sjeð, að það muni verða hægt að setja tekjur ríkissjóðs aftur í það sama far og þær voru í þessi tekjuhallaár. Um vexti í Englandi er það að segja, að jeg hafði ekki svo mjög hugsað mjer vexti Englandsbanka, því að það er ekki óvenjulegt um hann, eins og aðra þjóðbanka og seðlabanka, að þeir gefi litla vexti af innlánsfje. Jeg átti þar við hina stærri viðskiftabanka, sem mest ber á í Englandi. Þeir borga ákaflega litla vexti af innlánsfje. Að nefna enska lánið frá 1921 kom ekkert við þessu máli, af því að þetta enska lán frá 1921 er alls ekki bankalán. Það er handhafaskuldabrjefalán, og ef erfið kjör á því láni ættu að sanna nokkuð hjer um, þá sannaði það náttúrlega mitt mál, að mismunur á þeim útlánsvöxtum, ef menn vilja kalla það útlán, og innlánsvöxtum banka í Englandi, er miklu hærri en hjer. En sá samanburður er ekki rjettur, af því að þetta var alls ekki bankalán. Þá held jeg, að jeg verði að vera hv.flm. alveg ósammála um það, að vaxtalækkun sje ráð til að forðast lækkun gjaldeyris. Mjer skildist virkilega hv.flm. segja þetta. Hitt vita allir, sem nokkuð hafa kynt sjer þetta mál, að að því leyti sem mismunandi vöxtum er beitt til þess að hækka gjaldeyri, þá er það vaxtahækkun og háir vextir, sem „þjena“ til þess, ef svo má segja, að halda honum uppi eða hækka hann. Að það sje hægt að halda uppi eða hækka gengi gjaldeyris með vaxtalækkun, lýsir svo mikilli vanþekkingu á þessu efni, að slíkt má ekki heyrast í þingsal. En þótt jeg sje hækkunarmaður, þá vil jeg gjarnan bíða, því að jeg get mjög vel unnað atvinnuvegunum þeirrar hjálpar, sem hægt er, með lágum vöxtum, þótt jeg hyggi, að fræðimennirnir hafi rjett fyrir sjer í því, að það muni ekki verða til þess að hækka gjaldeyrinn.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg gleymdi í fyrri ræðu minni að geta þess, að jeg hafði hugsað mjer dálítið aðra meðferð heldur en hæstv. fjrh. á þessu máli. Jeg hafði hugsað mjer, að umr. væri aðeins frestað, en till. ekki vísað beint til nefndar. Svo stendur á, að við vitum, og jeg býst við, að hæstv. fjrh. viti það líka, að fjvn. hefir einmitt hugsað sjer að tala við ráðherrana um fjárhagsástandið yfirleitt, áður en hún tekur nokkra ákvörðun um einstaka liði fjárlaganna, og þá hafði jeg hugsað mjer, að þetta gæti um leið komið til tals. En ef svo vill verkast, þá er ekkert á móti því, að nefndarmenn taki þá einnig þetta til íhugunar. Þess vegna er það fyrst og fremst mín till., að umr. sje aðeins frestað. Hæstv. fjrh. vildi ekki kannast við það, að hann hefði vald til að ráða vöxtum bankanna. Já, mjer fanst það beint liggja í orðum hans, og jeg verð að segja, að jeg er þeirrar skoðunar, og jeg hjelt, að hæstv. ráðh. áliti það líka, að ef einhver maður er annars manns handbendi, þá hljóti hann að ráða við hann. Hæstv. fjrh. vildi segja það, að hagur bankanna hefði verið betri árið 1923. Jeg tók beint fram, eða mjer fórust þannig orð, að jeg vildi ekki deila um það, meðal annars vegna þess, að mjer er það mál of ókunnugt, bæði þá og nú, til að geta felt ábyggilegan dóm um það. En jeg sagði það, að ástandið hefði þá verið betra að nafninu til, og jeg vil meðal annars færa þessum orðum mínum stað, að minsta kosti hvað annan bankann snertir. Við vitum, hverju hlutabrjef Íslandsbanka standa í núna. Þau eru undir 30 krónum.  (KlJ, og fjrh. JÞ: Nei, þau eru yfir 30)  . Jeg sá þó að minsta kosti í nýjum blöðum nýlega, að kaupandi vildi fá þau á 29 krónur, en hinn vildi selja á 30, og þetta bendir á, að þeir, sem að bankanum standa, hafi ekki mikið álit á fjárhag hans. En árið 1923 stóðu brjefin miklu hærra. En þess er líka að gæta, að krónan stendur miklu hærra nú en þá, svo að þau ættu að standa mun hærra. Þá hneykslaði jeg hæstv. ráðh. (JÞ) með því að skjóta því fram, að jeg skoðaði þessa vaxtalækkun sem ráð til þess að halda uppi gjaldeyrinum. Jeg hefi aldrei ætlað mjer þá dul að vera nokkur sjerstakur gjaldeyrisfræðingur, þótt jeg hafi reynt að fylgjast með þeim málum. En jeg vil benda á, að jeg vissi vel um þessa kenningu og hafði meðal annars hugsað mjer, að það gæti ekki komið til mála, að bankinn lækkaði vextina, á meðan hann væri að vinna töpin upp af hækkuninni, en það, sem jeg vildi segja, var það, að ástæðurnar hjer innanlands eru þannig, að það er mikil ástæða til að efast um, hvort þessar almennu kenningar hafa nokkurt verulegt gildi á Íslandi. Þær geta verið í gildi þar, sem um stóra og fasta atvinnuvegi er að ræða, þar sem menn láta sjer nægja með mjög lítinn arð. Jeg efast ekki um, að þær gildi þar. En jeg hygg, að þær hafi ekki nærri eins mikið gildi hjer hjá okkur. Aðalatvinnuvegurinn, sem hjá okkur hefir sópað til sín peningunum, og vitanlega átt mestan þátt í hækkun og lækkun krónunnar, hann fer ekkert eftir því, hvort krónan hækkar eða lækkar; hjá slíkum atvinnuvegum getur verið að tala um 100% tap eða gróða á árinu. Sá atvinnuvegur fer mjög lítið eftir því, hve háir vextirnir eru, svo að þessi regla gildir ekki nærri eins alment hjer eins og annarsstaðar. En það er enginn vafi á því, að slíkt ljettir fyrir atvinnuvegunum, og sjerstaklega á þann hátt að auka þeirra vonir, og það er kannske ekki minst í það varið, einmitt þegar menn kúgast undir vaxtabyrðinni. Þeir eru kannske komnir að því að leggja alveg árar í bát, en ef þeir fá einhverja linkind, þá eykur það stórum þol og þrek þeirra, og það er máske mest gagn að því að auka vonir þeirra, sem hagur þjóðarinnar stendur og fellur með. Það er að auka þeim ásmegin.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get vel gengið inn á það með hv.flm., að það er efasamt um þýðingu hárra vaxta fyrir gengið. En hitt dugir alls ekki, að snúa blaðinu við og segja: lágir vextir eru gengishækkandi hjer. Jeg verð að halda fast við till. mína, að málinu verði vísað til fjhn. Þetta mál, ef það er meiningin, að það verði nokkuð annað en sýningarnúmer hjer á þinginu og út á við, stendur í sambandi við mál, sem hljóta að koma til meðferðar hjá fjhn., og óska jeg þess vegna, að þessu máli verði þangað vísað, eingöngu af því, að jeg hefi allan hug á því, ef mögulegt væri, að einhverju yrði framgengt í þá átt, sem till. fer fram á.