Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vil að eins geta þess, að þetta frv. var flutt í Ed. af háttv. 2. þm. G. K. (K. D.) samkvæmt umboði frá hreppsnefndinni í Keflavíkurhreppi sökum þess, hve ilt er um vatn í Keflavík. Jeg vona að háttv. deild hafi ekkert á móti því að gefa þessa heimild, er frumvarpið fer fram á, svo að ekki einungis Keflavíkingar, heldur og allir þorpsbúar í landinu, geti grafið brunna og veitt vatni á kostnað bæjarbúa, að svo miklu leyti sem þeir æskja sjálfir.

Flutnm. (Sigurður Eggerz) Norðurálfuófriðurinn geisar alstaðar í kringum oss. Eftirlitið með kaupsiglingum til vor verður harðara dag frá degi. Nú heyri jeg sagt, að skipum sje boðið að koma við í einhverri höfn á Englandi, og ef út af sje brugðið, megi búast við kolaútflutningsbanni. Enginn veit enn, hvernig stríðið getur snúist, og enginn veit enn, hvaða skelfingar eiga eftir að dynja yfir þjóðirnar. Vjer höfum enn sem komið er átt því láni að fagna, að ófriðaröldurnar hafa nálega ekki snert oss. Að vísu hafa vörur stigið mikið í verði, og kjör þeirra manna, sem af handafla lifa, hafa því verið allörðug, en hins vegar hafa afurðir vorar til lands og sjávar verið í geypiháu verði. Tilhneiging er því vitanlega rík í þá átt, að selja sem mest af þessum afurðum, og þessi háttvirta deild hefir ekki sjeð fært að gjöra þær ráðstafanir, sem dragi úr þessum eðlilega gróða, með því að veita greiðan aðgang að því, að hefta útflutning þeirra. Jeg held, að þessi stefna sje rjett, en hún er vitanlega því að eins rjett, að jafnframt sjeu gjörðar tryggar ráðstafanir til þess, að sjá fyrir því, að nægar kornvörur flytjist til landsins. Og það hlýtur því að vera alvarlegt íhugunarefni fyrir þingið, hvort nokkur hætta sje á því, að flutningar geti tepst. Er nokkur slík hætta á ferðum? Mjer hefir nú skilist, að svo margar þjóðir geti flækst inn í ófriðinn og hann geti orðið rekinn með svo miklum fjandakrafti, að hin breiðu sund, sem til Íslands liggja, verði ótrygg yfirferðar. Og jafnvel nú, er ekki með öllu víst, að kornvörufarmar frá Ameríku kæmust hingað óteptir, nema sjerstakrar verndar væri leitað. En hver veit líka nema Ameríka komist inn í ófriðinn, og hver veit, hvaða áhrif það hefir á aðflutninga hingað? Leiðirnar til Danmerkur geta vitanlega lokast á hverri stundu. Og ef allar leiðirnar lokast, þá vita allir, að stórhætta er á ferðum. Hættan kemur ef til vill aldrei, og það væri best, en hún getur líka komið í opna skjöldu, ef alt verður látið reka á reiðanum. Bóndinn, sem setur fje sitt ekki á heyforða sinn, heldur á þá trú, að forsjónin gefi honum góðan vetur, hann þykir maður óvitur, og þingið er alt af við og við, að reyna að setja lagaskorður við slíkum ásetningi. Jeg skal nú að vísu játa, að jeg hefi ekki mikla trú á slíkri lagasetningu, en síst ætti það þing að skifta sjer af þeim sökum, sem væri svo óhyggið, að skjóta jafnmiklu velferðarmáli eins og því, hvort matvæli verða næg í landinu á komandi vetri, - skjóta því frá sjer í þeirri von, að stjórnin og forsjónin sjái landinu einhvern farborða. Því að það má öllum vera ljóst, að engin vissa er á, að samvinna verði milli forsjónarinnar og stjórnarinnar um það mál. Stríðið kemur ekki til vor í annari mynd en þessari. Og það er skylda vor að sporna við því, að slíkt geti orðið. Vjer megum ekki leggja oss og þjóð vora í arma óvissunnar, láta reka á reiðanum, og treysta því, að alt fari vel. Vjer megum ekki friða samviskuna með heimild þeirri, sem vjer gáfum stjórninni í dýrtíðarfrumvarpi því, sem samþykt var hjer, og nú er komið til háttv. efri deildar. Ef vjer gjörum ekki frekara, þá megum vjer ekki heldur ámæla stjórninni, þótt hún dragi allar ráðstafanir þangað til sundin eru lokuð, því að hún hefir vitanlega ekki minni tilhneigingu til að reiða sig á teningskastið en þingið, enda eðlilegra, að hún sje ragari til stórræðanna en það. Annars, satt að segja, þótt mjer virðist ekkert sjálfsagðara en að gjöra nú þegar alvarlegar ráðstafanir í dýrtíðarmálinu, þá ber jeg kvíðboga fyrir því, að slíkar ráðstafanir dagi uppi í þeirri hálfvelgju, sem stundum rekur höfuðið upp á þessu háa Alþingi og ruglar hreinum línum í stjórnmálum vorum. En hvað sem nú þessu líður, vjer, sem flytjum þessa tillögu, viljum ekki taka á oss ábyrgðina af drætti í þessu máli; hina ábyrgðina, sem af því kynni að leiða, að verðfall yrði á vörunni, eftir að landssjóður hefði keypt hana, viljum vjer heldur taka á herðar vorar. En satt að segja gjöri jeg ekki ráð fyrir, að kvíðboga þurfi að bera fyrir slíkri verðlækkun, enda verður ekki fyrir alt synt. Fyrsta spurningin, sem vaknar, er tillaga þessi er borin fram, er sú: Hvar er fjeð? Og þessari spurningu hreyfði hæstv. ráðherra í umræðunum um dýrtíðarmálið. En fjeð er til. Samkvæmt ráðstöfun Velferðarnefndar og fyrri stjórnar, eru nú geymdar, að jeg hygg, um 600 þús. króna í banka í Ameríku. Hálf miljón af þessu fje var tekin í Íslandsbanka að láni samkvæmt heimild í fyrri dýrtíðarlögum, einmitt í því skyni, að fjeð gæti verið til í Ameríku, þegar í harðbakkana slægi. Fje þetta stendur með mjög lágum vöxtum, c. 2%, en í augnablikinu er hins vegar dollarinn svo dýr, að á því græðist að mun, að fjeð var komið til Ameríku á undan aðalverðhækkun dollaranna. Fjármótbáran er því fallin, og auk þess má geta þess, að þó þessu fje verði varið til matarkaupa, þá er þó til gullforði í landinu, sem nokkru nemur. En til þess að gullforðinn geti komið að liði í þessu efni, þá verður gullforðinn að vera í landinu, enda óverjandi að leyfa að gullforðinn sje geymdur annarstaðar. Þá hefir sú mótbára heyrst gegn ráðstöfun þessari, að landið munaði svo litlu, þótt matvara væri keypt fyrir hálfa miljón króna. En þetta er ekki rjett álitið. Vitaskuld er ekki, eins og sakir standa, hægt að segja með neinni vissu, hvernig verð er á matvöru nú; en þótt ekki fengjust nema rúmar 2000 smálestir af matvöru, þá er það þó c. 1/6 hluti af öllu, sem innflutt var til landsins 1913, en þá voru innfluttar 13 þúsund smálestir, og er það æðimikill styrkur að grípa til, ef í vandræði rekur, því að fyrir oss flutningsmönnum vakir, að matvöruforði sá, sem landið kaupir, verði geymdur til tryggingar, og ekki á honum tekið, fyrr en birgðir kaupmannanna fara að þrjóta, að því undanskildu, að fátækum mönnum verði, þegar harðnar að, gjörður kostur á að kaupa matvöru með innkaupsverði, eins og farið var með kolasöluna síðasta ár. Ein aðalmótbáran hefir enn heyrst gegn tillögu þessari, sú, að þessi kaup mundu draga úr viðleitni kaupmanna til að birgja landið og að með þessu væri gengið á hag verslunarstjettarinnar. En að því er hag verslunarstjettarinnar snertir, þá sýnist mjer ekki þurfa að bera svo mjög kvíðboga fyrir henni, því verslunarstjettin mun enn sem komið er yfirleitt hafa grætt á ófriðnum, en þar sem matvöruforðinn á að geymast, þá ætti það ekki svo mjög að draga úr viðleitni kaupmannanna. Enda valt á svona tímum að reiða sig eingöngu á verslunarstjettina, sem ef til vill hefir ekki nóg bein í hendi. Þá hefir sú mótbára komið fram, að geymslustað vantaði fyrir kornforðann. En þessi mótbára er þannig vaxin - svo vandræðaleg í eðli sínu -, að hún ætti tæplega að heyrast, því úrræðaleysið í þessu landi væri þá búið að ná hámarki sínu, ef engin tök væru á því, að geyma vöruforða fyrir landið á ófriðarári; þá mætti þó alt af búa til vöruskýli, og yfirleitt ef húsleysið væri hjer Þrándur í Götu, þá væri þar með búið að kveða niður allar ráðstafanir, sem gengi í þá átt, að útvega landinu forða til lengri tíma. Og vil jeg hjer enn minna á það, sem jeg tók fram í umræðunum í dýrtíðarmálinu. Ef vissa væri fyrir því, að samgöngurnar hættu 30. nóv. í haust og vöruforði væri boðinn 20. nóv. - ef stjórnin svo neitaði vegna húsleysis, að taka á móti kornforðanum, þá myndi hún jafnvel fá bágt hjá þeim, sem vernda hana með sjálfstæði sínu gegn títuprjónastungum. Þá hafa enn heyrst mótbárur um það, að tillaga þessi komi of snemma fram, að hún hefði átt að bíða eftir heimildarlögunum, sem hjer eru á ferðini. Því hefir verið haldið fram, að stjórnin geti ekki keypt vörur samkvæmt þessari ályktun einni. Ef stjórnin treystir sjer ekki til að fara eftir tillögunni einni, þá bíður hún eftir heimildarlögunum, og þeim má hraða. Jeg sje því ekki, að þessi mótbára sje annað en ný tilhneiging til að finna ástæðu til að draga alt á langinn og gjöra ekki neitt. Þó ekki sje minst á kolakaup hjer í tillögunni, þá er það síst af því, að vjer teljum ekki brýna nauðsyn á, að hugsað sje fyrir því, að sem mest sje flutt inn kolum, því illa færi, ef siglingar teptust til og frá landinu, vegna kolaleysis, og reynslan frá fyrra ári sýnir ljóslega, hve mikið gagn varð að kolakaupum stjórnar og Velferðarnefndarinnar, því fyrir þau kaup björguðust meðal annars margir skipsfarmar á markaðinn. Og sú reynsla verður væntanlega nægileg bending fyrir stjórnina til að ýta á kolamálið. Það má vera, að ýmsum öðrum mótbárum en þeim, sem jeg hefi talið, verði veifað gegn þingsályktunartillögu þessarri. En vitanlegt er það, að vjer, sem minni hlutann skipum á þessu þingi, getum ekki annað en komið með þær tillögur, sem vjer teljum landi og lýð hollar, en meiri hlutinn hefir vitanlega líf þeirra í hendi sjer. En tillögur þær, sem hjer eru á ferðinni, eiga, samkvæmt eðli sínu, að standa fyrir utan pólitíska vígvöllinn, enda vona jeg, að svo verði litið á af flestum, og treysti jeg því, að þessi tillaga eins og önnur tillaga, sem borin var fram hjer í þessarri hv. deild, verði ekki fórnað á þeim pólitíska offurstalla. Allar þjóðir svo að segja reyna að sameina sig um ófriðarráðstafanir, er þær gjöra. Að dæmi þeirra eigum vjer einnig að fara í þessu máli. Ekki veit jeg, betur en bæði Danir og Norðmenn leggi aðaláhersluna á að korntryggja landið, og það man jeg, að þegar jeg var í Kaupmannahöfn síðastliðinn vetur, þá voru engin mál ofar á dagskrá en slík kornvörutrygging fyrir landið. Vjer erum skyldir að gæta allrar varúðar í þessu máli, og stjórnin verður að heyra ákveðinn vilja þingsins um það, að velferð landsins sje ekki lögð undir teningskast atvikanna. Vjer viljum tryggja landið svo með matvöruforða, að vjer getum horft ókvíðnir í augu vetrarins. - Jeg er sannfærður um, að þetta er fastur og eindreginn vilji þjóðarinnar.

Pjetur Jónsson Jeg bjóst við, að einhverjir fleiri mundu taka til máls út af þessarri tillögu en hv. flutnm. hennar (S.E.). Því miður er jeg ekki við því búinn að ræða mikið um þetta dýrtíðarmál, þar sem jeg hefi verið nokkuð mikið önnum kafinn af öðru nú að undanförnu. Jeg verð að játa, að dýrtíðarmálið sje eitt af allra stærstu málunum, sem þetta þing hefir til meðferðar, og jeg álít, að það hafi komið í ljós við umræðurnar hjer í Nd. um dýrtíðarfrv., að menn hafi ekki lagt sig eins fram í þessu máli og átt hefði að vera. Jeg gjöri ráð fyrir, að þessi þingsályktunartill. sje fram komin fyrir það, að flutnm. hennar (S. E.) hafi sýnst, að málinu hafi ekki verið sint með eins miklum krafti og hraða og þurft hefði. Jafnvel þótt jeg sje að nokkru leyti sammála honum í þessu, get jeg ekki fallist á tillöguna eins og hún liggur fyrir. Jeg er ekki viss um, að það sje alls kostar rjett að skora á stjórnina að kaupa þegar í stað korn, til þess að birgja landið, án alls undirbúnings. Eins og kunnugt er, er frumv. á leiðinni í gegn um þingið, þar sem stjórninni er heimiluð lántaka, til þess að birgja landið með nauðsynjavöru, bæði korni, kolum, salti o. s. frv. Jeg verð að taka þessa till. svo, að með henni sje verið að herða meira á stjórninni en þetta frv. gjörir, þegar það er orðið að lögum, sem væntanlega verður innan skams. Að öðru leyti er tillagan ekki um annað en það, sem frumv. segir fyrir um. Það, sem aðallega gjörir það að verkum, að jeg get ekki fallist á tillöguna, er það, að jeg tel varhugavert, að stjórnin hrapi svo að kornkaupunum, að nauðsynlegur undirbúningur farist fyrir. Jeg álít, að hún þurfi áður að kynna sjer, hvaða útvegi kaupmenn og kaupfjelög úti um landið hafi, til þess að afla sjer vörubirgða fyrir veturinn. Jeg er hræddur um, ef landsstjórnin gjörir nú þegar, án alls undirbúnings, ráðstafanir til forðakaupa, að það geti orðið til þess, að þeir kippi að sjer hendinni, sem annars mundu birgja landið upp á venjulegan hátt. Gæti þá farið svo, að árangurinn yrði annar en til er stofnað, og að kornforðinn yrði, með þessu móti, minni í landinu, í stað þess að vera meiri. Það er vitaskuld, að svo getur farið, ef aðflutningar til landsins teppast alt í einu, að ráðstafanir þær, sem kaupmenn og kaupfjelög kunna að hafa gjört, komi að engu haldi. En þetta sama getur líka orðið, áður en ráðstafanir landsstjórnarinnar komist í framkvæmd. Jeg er alls ekki á móti skoðun hv. flutningsm. tillögunnar (S. E.), að rjett sje að hafa vakandi auga á því, að ekki dragist úr hömlu að birgja landið með nauðsynjavöru. En jeg vil ekki heldur, að hjer sje rasað fyrir ráð fram. Jeg hygg, að engin ástæða sje til, að vantreysta stjórninni í þessu efni, sjerstaklega þar sem innan skamms verður kosin Velferðarnefnd henni til aðstoðar. Jeg gjöri ráð fyrir, að undir eins og nefndin er kosin, þá fari hún að leita sjer upplýsinga um vöruforða í landinu og þær ráðstafanir, sem kaupmenn og kaupfjelög hafa gjört, til þess að útvega vörur. Þar sem jeg, eins og jeg þegar hefi tekið fram, er að vissu leyti samþykkur efni tillögunnar, þá kann jeg ekki við að greiða beinlínis atkvæði á móti henni. Jeg vildi heldur víkja henni hjá, á annan hátt. Mjer hefir því dottið í hug að bera fram rökstudda dagskrá, sem hljóðar á þessa leið: Í því trausti, að landsstjórnin, í samráði við væntanlega Velferðarnefnd, annist í tíma nauðsynlegar og lögmæltar ráðstafanir gegn bjargarskorti, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Ráðherra: Jeg skal reyna að vera mjög stuttorður, enda ætti það að vera hægt, því að ræða háttv. flutnm. (S. E.) gaf ekki tilefni til svars í mörgum atriðum. Margt af því, sem hann sagði, var alveg rjett, t. d. það, að mál eins og þetta ættu að standa utan og ofan við alla pólitíska flokka, í hvaða landi sem væri. Um þetta er jeg honum alveg fyllilega samdóma, og vildi jeg óska, að svo yrði hjer. Það var satt, sem háttv. flutningsm. (S. E.) sagði, að í fyrra var sú alda uppi, bæði í Noregi, Svíþjóð og Danmörku og sjálfsagt víðar, að birgja löndin upp með matvöru á ríkiskostnað. Hins vegar er mjer ekki kunnugt um, hvort menn hafa nú fundið ástæðu til að gjöra sams konar ráðstafanir. Nú horfir þetta öðruvísi við en þá. Þegar við sátum hjer á þinginu í fyrra, var ófriðurinn að byrja. Þá var, eins og líka eðlilegt var, óróinn og hræðslan mest. Nú hefir færst miklu meiri ró yfir ófriðinn og hræðslan mikið minkað. Þar með er ekki sagt, að rjett sje og sjálfsagt að taka öllu með svo mikilli ró, að ekkert verði gjört. Það dettur engum heilvita manni í hug. Hjer er um það að ræða, hvaða afstöðu þingið eigi að taka til þessa máls. Hv. flutnm. (S. E.) sagði, að stjórnin þyrfti að heyra vilja þingsins. Ef dýrtíðarfrumv., sem samþykt hefir verið hjer í Nd. og afgreitt var frá Ed. í gær, verður að lögum, þá lít jeg svo á, að stjórnin hafi fengið nægilega að heyra vilja þingsins. Samkvæmt þessum lögum á að kjósa 5 manna nefnd, á sama hátt og í fyrra, stjórninni til aðstoðar og ráðuneytis um allar framkvæmdir og ráðstafanir, sem ófriðurinn gjörir nauðsynlegar. Í fyrra, þegar hræðslan var mest, voru gefin út sams konar lög, og stjórninni og nefndinni í sameiningu falið að gjöra þær ráðstafanir, sem í þessu efni væru nauðsynlegar. Þá sáu menn ekki ástæðu til að bera fram sams konar tillögu og þessa, hvað þá að samþykkja hana. Hvað er það nú, sem gjörir það nauðsynlegt, að reka meira á eftir stjórninni í þessu efni en þá? Velferðarnefndin, sem væntanlega verður kosin í sameinuðu þingi, verður að sjálfsögðu skipuð trúnaðarmönnum þingsins. Jeg býst ekki við, að þingið hafi ástæðu til að vantreysta nefndinni, fremur nú en í fyrra. Jeg býst við, að í hana veljist jafngóðir menn og í fyrra og með jafngóðum vilja á að gjöra skyldu sína. Það má vitanlega segja, að nefndin verði skipuð skeikulum mönnum, eins og við erum allir. En nefndin í fyrra var líka skipuð skeikulum mönnum, og þingið er sjálft líka skeikult, og jafnvel háttv. flutnm. (S. E.). Ef þingið getur ekki nokkurn veginn treyst þeim mönnum, sem það velur í Velferðarnefndina, þá er það ekki ómaksins vert, að skipa þá nefnd. Tillagan er orðuð sem áskorun til stjórnarinnar. Má segja, að með því að samþykkja hana sje ekki svo litlum vanda ljett af stjórninni í þessu efni. Jeg vil þó benda á, að þó að tillagan nái samþykki hjer í Nd., þá er ekki þar með sagt, að meiri hluti þingsins standi á bak við hana. Til þess að samþykkja tillöguna hjer þarf ekki nema 13 atkv. Ekkert er um það víst, hvernig Ed. lítur á þetta mál. Eins víst, að meiri hlutinn þar líti líkum augum á það og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.). Gæti því orðið hæpið fyrir stjórnina að fara eftir tillögunni, þó að hún flyti að eins í gegn um þessa deild. Jeg skil vel, að háttv. flutnm. (S. E.) treysti ekki stjórninni eins vel til að ráða fram úr þessu vandamáli og hann treysti þeirri stjórn, þeim manni, er að völdum sat hjer á landi í fyrra. En jeg vil benda honum á það, að engin ástæða er til að væna væntanlega Velferðarnefnd því, að hún gjöri ekki skyldu sína. Og jeg get sagt það fyrir mig, að ef jeg sit áfram í því sæti, sem jeg sit nú í, þá mun jeg fara að ráðum meiri hluta Velferðarnefndarinnar í flestum tilfellum, eins og háttv. flutnm. (S. E.) gjörði í fyrra, þegar hann var ráðherra. Tel jeg, að hann hafi farið þar rjett að. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) hefir tekið skýrt fram þau varhugaverðu atriði, sem snerta kaupsýsluhlið þessa máls. Við það hefi jeg engu að bæta. Út af því, sem hann sagði, að stjórnin þyrfti að kynna sjer, hve mikill vöruforði væri í landinu og hvaða ráðstafanir kaupmenn og kaupfjelög hefðu gjört, til þess að útvega vörur, þá skal jeg taka það fram, að stjórnin hefir þegar gjört gangskör að því, að afla sjer upplýsinga um þetta. Sýslumönnum hefir verið símað, eins og í fyrra, og þeir beðnir að senda stjórninni skýrslur um þessi efni. Málið horfir líkt við mjer og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), að varhugavert sje, að ráðast í forðakaupin, fyrr en þessar upplýsingar eru fengnar. Enda verður gengið eftir því, að þær komi sem fyrst. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til, að fara frekar út í málið að svo komnu.

Flutnm. (Sigurður Eggerz) Jeg sje ekki ástæðu til að halda langa ræðu. Í ræðu minni áðan mintist jeg á flest þau mótmæli, sem nú hafa komið fram. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) talaði um, að hann gæti ekki fallist á, að skora á stjórnina, að kaupa kornforða handa landinu, án nokkurs undirbúnings. Mig furðar á þessum ummælum háttv.þm. (P. J.). í tillögunni stendur skýrum orðum, að skorað sje á landsstjórnina, að gjöra ráðstafanir til að birgja landið upp með korni. Vitanlega hefir okkur flutningsmönnum tillögunnar ekki dottið í hug, að stjórnin ryki til að kaupa kornið, alveg fyrirhyggjulaust og undirbúningslaust. Nei, við ætluðumst til, að hún ljeti framkvæma allar þær rannsóknir, sem nauðsynlegar mætti telja, áður en hún færi að semja um kaupin. Það var alls ekki meiningin, að hún færi strax að síma eftir korninu, eftir fundinn í dag. Aðalmunurinn á skoðun minni og skoðun háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) er fólginn í því, að hann lítur svo á, að ekki sje nauðsynlegt að gjöra nú þegar ráðstafanir til þess, að tryggja landið með kornforða. Hann lítur svo á, að óhætt sje að bíða. Ræða hans verður ekki skilin öðruvísi en á þessa leið. Eftir að stjórnin hefir heyrt slík orð frá framsögumanni dagskrárinnar (P. J.), og ef dagskrá sú, sem þessi háttv.þm. (P. J.) bar fram, nær samþykki deildarinnar, þá má stjórninni vera vel um vært, þó að hún hraði ekki mikið þessu máli. Því hvað er þetta annað en bending til stjórnarinnar um, að óhætt sje að fara að öllu með mestu hægð? Með öðrum orðum, jeg get ekki betur sjeð en að dagskráin gangi í þá átt, að óhætt sje að láta reka á reiðanum og setja alt á guð og gaddinn. Eins og jeg tók fram, þegar dýrtíðarfrumv. var til umræðu hjer í deildinni, þá getum við ekki búist við því, að fá það tilkynt með fyrirvara, hve nær aðflutningar teppast til landsins. Síst með svo miklum fyrirvara, að þá sje nægur tími til að birgja landið með matvælum. Samgöngubannið kemur alt í einu, ef það kemur, og að öllum líkindum alveg fyrirvaralaust. Eins og jeg hefi sýnt fram á, er það fyllilega á valdi þingsins að gjöra ráðstafanir til þess, að landið saki ekki, þó að samgöngubann detti yfir, og þess vegna alveg óverjandi varúðarleysi, ef það lætur þær ráðstafanir farast fyrir. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) mintist á, að áður en stjórnin rjeðst í þessi kornkaup, þyrfti hún að afla sjer upplýsinga um þær vörubirgðir, sem til væru í landinu, og þær ráðstafanir, sem kaupmenn og kaupfjelög hefðu gjört til þess, að útvega vörur til vetrarins. Þetta væri vitanlega gott og blessað. En jeg býst þó við, að stjórninni takist aldrei að fá ákveðnar upplýsingar um þetta. Það getur á ýmsan hátt farið í handaskolum. Og þó að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) haldi það ekki, þá geng jeg út frá því sem gefnu, að kaupmenn og kaupfjelög landsins gjöri alt, sem í þeirra valdi stendur, til að útvega landinu forða, þó að stjórnin gjöri þær ráðstafanir, sem tillagan fer fram á. Enda þótt stjórnin geti gjört þessar ráðstafanir samkvæmt heimildarlögum, þá þarf hún ekki að nota heimildina, fremur en henni sjálfri sýnist. Og það er ekki nema eðlilegt, að verði stjórnin vör við, að Alþingi álíti ekki þörf á ráðstöfununum nú þegar, þá taki hún þá ákvörðun að bíða. Svo kemur veturinn og kann ske siglingabann, og þá eru það dagskrárflytjendur, sem bera ábyrgð á því gagnvart landsmönnum, að ekkert hefir verið gjört. Jeg vil ekki bera þá ábyrgð. Hæstv. ráðherra sagði, að nú væri alt miklu rólegra en áður, og getur það verið rjett að sumu leyti. En ekki má samt gjöra of mikið úr því. Hafi verið hætta á ferðum í fyrra, þá er hún engu síður fyrir hendi nú, nema fremur sje. Yfir stríðinu er engin ró; það harðnar stöðugt, og öll þau úrræði, sem þjóðirnar beita, eru svo hörð, að engum mun hafa dottið þau í hug í byrjun ófriðarins. Við höfðum ekki á seinasta þingi hugmynd um alla þá farartálma, sem yrðu á leið kaupfara okkar. Okkur dreymdi ekki um tundurdufl á alþjóðasiglingaleiðum, og að saklausum skipum yrði sökt af ófriðarþjóðunum. En reynslan hefir sýnt okkur þetta alt. Skilyrðin eru alt af að harðna; nú seinast er komin fyrirskipun um það, að skip okkar verði að koma við í einhverri enskri höfn, ef þau vilja ekki eiga það á hættu, að verða skotin niður. Ef þingið væri ekki svona gagntekið og svæft af þessari miklu ró, þá gætu menn ekki litið rólegir á þetta og sagt, að ástandið væri ekki eins ískyggilegt og í fyrra. Enn fremur ber þess að gæta, að í fyrra vorum við svo ókunnugir því, hverjar leiðir væri heppilegast að fara, til þess að afla okkur matvöru, en síðan höfum við fengið reynslu í þessu efni, og nú liggur ekki annað fyrir en að ákveða, hvort við eigum að kaupa matvöruna nú eða ekki. Hæstv. ráðherra sagði, að nú yrði bráðlega kosin velferðarnefnd, og þess vegna væri ekki ástæða til þess, að þingið færi að gjöra slíkar ályktanir. Jeg er alls ekki að vantreysta væntanlegri velferðarnefnd, en sjálfs er höndin hollust, og gjöri þingið sjálft ekkert, sem dugir, þá eru ekki líkindi til þess, að 5 manna nefnd, kosin af því, gjöri það fremur. Enn fremur sagði hæstv. ráðherra, að æskilegt væri, að sams konar tillaga yrði borin fram í háttv.Ed., og það því fremur, sem ætlast væri til þess, að varið yrði ½ miljón kr. til þessara kaupa. En jeg fæ ekki skilið það, ef þessi deild samþykti till., og ef það, sem hún fer fram á, er jafnframt leyft með heimildarlögum, að nokkur stjórn geti verið hrædd við að gjöra ráðstöfunina með þetta á bak við sig, heimildarlög, samþykt af öllu þinginu og áskorun frá þeirri deild, er mestu á að ráða um fjármál landsins. Það er óverjandi skeytingarleysi af háttv.þm., að gjöra ekkert annað en halda langar ræður og segja svo við stjórnina: »Gjörðu það, sem þjer sýnist«. Mjer skildist það á hæstv. ráðherra, að hann liti svo á, að jeg bæri fram þessa tillögu vegna þess, að jeg hefði sjerstaka tilhneigingu til þess að sýna honum vantraust. Jeg tók það fram í fyrri ræðu minni, að jeg líti svo á, að þessu máli væri svo varið, að það ætti að vera fyrir utan vígvöll stjórnmálanna. Mjer hefir ekkert vantraust dottið í hug með flutningi tillögunnar, enda færði jeg ljós rök fyrir því, hversu nauðsynlegt það væri, að útvega landinu nógar vörur. Mig furðar satt að segja á því, að stjórnin skuli ekki vera þakklát fyrir það að fá slíka áskorun frá þinginu. Hún hefir nóga ábyrgð samt. Jeg segi fyrir mig, að jeg mundi í sporum hæstv. ráðherra vera mjög glaður yfir því, að hafa ákveðinn þingviljann að baki mjer. Og það má hv. deild vita, að samþykki hún ekki till., þá getur hún ekki kastað steini á stjórnina, þótt hún vanræki eitthvað í þessu efni. Jeg mintist á háttv.Ed. áðan. Jeg skal bæta því við, að svo framarlega sem þessi tillaga verður samþykt hjer í deildinni, þá verður sams konar tillaga borin fram í háttv.Ed. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Það verða mjer mikil vonbrigði, ef háttv. deild samþykkir ekki jafn sjálfsagða tillögu og þá, er hjer liggur fyrir. En fari svo, þá er ekki nema eðlilegt, að menn hæðist að fuglafriðunarlögunum, og telji þau sem tákn um alvöru þingsins í stærstu velferðarmálum þjóðarinnar.

Pjetur Jónsson Jeg skil illa þenna ákafa háttv. flutningsmanns (S. E.), því að jeg fæ ekki sjeð, að okkur beri í raun og veru nokkuð í milli, að því er efni málsins snertir, nefnilega það, að stjórnin gjöri þær öryggisráðstafanir í þessu máli, sem nauðsynlegar sjeu. Háttv. flutningsm. (S. E.) sagði, að sá skilningur, sem mjer virtist rjett að leggja í tillöguna, að stjórnin ætti án undirbúnings að ráðast í þessi matvörukaup, kæmi ekki til nokkurra mála. En sje svo, þá er ekkert, sem milli ber, annað en það, að jeg tel þá tillöguna óþarfa. Jeg verð að halda því fram, að nægilegt sje af þingsins hálfu það, sem heimildarlagafrumv. fer fram á. 2. gr. þess gjörir ráð fyrir því, að stjórnin kaupi matvörubirgðir handa landinu, ef þörf gjörist, og heimilar henni að taka alt að 1 milj. kr. lán í þeim tilgangi. Jeg álít það í alla staði rjett og sjálfsagt, að stjórnin fari nú þegar að grenslast eftir því, hvort hún geti fengið lánið, sem þarf, auk peninganna í Ameríku, og eins hvort hún megi vera án þeirra peninga frá öðrum útgjöldum. Jeg hefi þá von, að þessi ½ milj. kr. í Ameríku sje handbær til kaupanna. Háttv. flutningsm. (S. E.) lagði þá andstæðu þýðingu í dagskrána, sem liggur hjer fyrir, að hún leyfði stjórninni að bíða með þessar ráðstafanir von úr viti. Það væri allóheppilegt, ef samþykt dagskrárinnar yrði til þess, að lagður yrði þveröfugur skilningur í hana. En jeg veit, að svo verður ekki. Það var alls ekki meining mín, að bíða ætti með það, að vinna að málinu, fremur en það hefir verið meining hv. flutningsm. (S. E.), að rjúka til þess, að kaupa birgðirnar undirbúningslaust. En ef hætt er við, að lagður verði andstæður skilningur, bæði í þingsál.till. og dagskrána, þá teldi jeg það rjettast, að hv. flutningsm. tillögunnar tæki hana aftur, og væri jeg þá fús á að taka dagskrána aftur, enda fjelli hún af sjálfu sjer. Þá stæði frumv. eitt eftir, og yrði að lögum. Jeg hefi þá hugsað mjer ganginn í málinu eitthvað á þessa leið: Ráðherra hefir lýst yfir því, að þegar sje farið að undirbúa málið af stjórnarinnar hálfu. Það er auðvitað ágætt. Svo verður bráðlega Velferðarnefnd kosin, og kemur þá auðvitað fleira til athugunar. Jeg býst við, að háttv. flutnm. (S. E.) verði í þeirri nefnd, og er þá hægurinn hjá, að herða á stjórninni, ef hún hraðar sjer ekki svo sem þörf er á. Þingið situr fram í september, svo að jeg fæ ekki annað sjeð en að það geti hert á stjórninni, hve nær sem því sýnist, ef þörf gjörist fyrir þinglok. Háttv. flutningsm. (S. E.) sagði, að það væri á valdi þingsins, að taka ráð í tíma. En hvaða ráð eru þetta, sem þingið á að taka? Jeg hefi bent á það áður, að sú marg um talaða ráðstöfun gæti orðið til þess, að kaupmenn keyptu mikið minna korn, og svo gæti farið, að það, sem drægist frá af kornpöntunum, gæti numið meira en því, sem landið útvegaði. Og þá væri illa farið. Jeg kann illa við það, að fá brýnslur hjá háttv. flutnm. (S. E.) um öryggisráðstafanir. Jeg er eldri maður en hann, og hefi nú í 30 ár aðallega fengist við það, að hugsa um öryggisráðstafanir undir veturinn, raunar ekki fyrir alt landið, en dálítinn part af landinu, stóra sýslu. Og jeg er búinn að fá reynslu fyrir því, hvað þessar ráðstafanir kosta, og hvers virði þær eru. Jeg hefi svo ekki miklu við að bæta. Jeg vil ekki fortaka það, að rjett gæti verið, að draga kaupin ekki lengi, sjerstaklega ef þau yrðu gjörð í samráði við kaupmenn og kaupfjelög út um land, svo að ekkert yrði dregið úr þeirra vöruútvegunum. Við því vil jeg vara menn. Í þessu sambandi vil jeg nota tækifærið, til að minna á það, ef til útvegana á vöruforða kemur, af stjórnarinnar hálfu, að það er ekki heppilegt, að sá forði sje allur settur á land hjer í Reykjavík. Það gjörir vöruna dýrari, að þurfa að borga uppskipun og útskipun og fragt m. m. umfram fult verð hjer í Reykjavík. Það getur auðvitað verið, að kalla megi alt landið trygt, ef vörurnar eru lagðar upp í Reykjavík, en sú trygging er ekki næg, ef t. d. ís kemur og hindrar samgöngurnar. Og þó ís sje ekki til að dreifa, getur orðið örðugt og óvíst, að ná vörunum frá Reykjavík á sumar hafnir. Málið tekið út af dagskrá, eftir ósk ráðherra og fleiri.