Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Þetta frv. var í þingbyrjun lagt fyrir hv.Ed., og var því þá áð efni mjög lítið breytt frá samnefndu frv., sem þessi hv. deild samþykti í fyrra. Jeg geri því ráð fyrir, að aðaltilhögun þeirra mála, sem frv. fjallar um, sje öllum hv.þdm. kunnug. Í meðferð málsins í háttv.Ed. hafa orðið á frv. nokkrar breytingar, en þó engar, sem raska þeim höfuðgrundvelli frv., að Landsbankanum sje fengin seðlaútgáfan og honum jafnframt skift í tvær deildir, sparisjóðsdeild og seðlabanka. Jeg mun ekki lýsa hverri einstakri breytingu, er hv.Ed. gerði á frv., en aðeins geta tveggja þeirra veigamestu. Önnur er sú, að 15 manna nefnd, er Alþingi átti að kjósa og hafa skyldi yfirstjórn bankans með höndum, er alveg feld niður. Mjer mun óhætt að segja, að ástæða hv.Ed. til þess hefir fyrst og fremst verið sú, að ekki fjölmennara en okkar Alþingi er, hefir deildinni fundist, að það gæti sjálft kosið bankaráð, og að öðrum störfum Landsbankanefndarinnar mætti koma fyrir á fullnægjandi hátt. Hitt atriðið er um starfsemi bankaráðsins. Í hv.Ed. hefir orðið sú aðalbreyting á starfstilhögun bankaráðsins, að þar sem í stjfrv. var gert ráð fyrir, að formaður ætti daglega fund með framkvæmdarstjórn bankans, þá er komið í staðinn, að formaður og tveir aðrir bankaráðsmenn komi daglega í bankann til eftirlits. Til þess er ætlast, að þeir hafi sjerstakt herbergi í bankanum og geti þar farið í gegnum bækur undanfarinna daga og annað, er þeim þykir ástæða til. - Jeg get ekki annað en fallist á, að þetta sje eins góð tilhögun, að ætla bankaráðinu eftirlitsstörfin, enda þótt jeg játi, að það geti verið álitamál. Þetta eru höfuðbreytingar þær, er frv. hefir orðið fyrir; hitt eru smáatriði, og af því að málið var svo ítarlega rætt hjer í fyrra, fjölyrði jeg ekki um það, en legg til, að því verði að umr. lokinni vísað til hv.fjhn.

Magnús Jónsson Mjer þykir rjett að minna nú á eitt atriði, sem raunar mætti eins koma til umræðu í sambandi við síðasta mál á dagskrá, stjórnarskrárbreytinguna. - Það kom fram í meiri hl. milliþinganefndarinnar um bankamál í fyrra, að aðalhættan af því, að ríkið ræki bankastarfsemi, lægi í því, að ríkisvaldið kæmi til með að hafa of mikil tök á bankanum og gæti misnotað þau, ef illa færi. Dálítið er reynt að koma í veg fyrir þetta, með því að taka upp í frumvarpið ákvæði um takmörk fyrir því, hve mikið og til hve langs tíma bankinn megi lána ríkissjóði. En það er þó hætta, sem oft hefir komið fram erlendis, einkum þó í einvaldsstjórnarlöndum, að ríkisvaldið misnotaði bankana í sína eigin þágu. Víða hafa menn ekki sjeð önnur ráð til tryggingar gegn þessu en að skjóta inn millilið milli bankanna og valdhafanna, hafa fengið hluthöfum þá til eignar að meira eða minna leyti. - Í Danmörku var það t. d. svo, að enginn treysti ríkisbankanum, meðan það var álit manna, að stjórnin hefði full tök á að fá fje að láni úr bankanum. - Það er vitanlegt, að fyrir þessa hættu verður ekki girt nema að litlu leyti með ákvæðum í sjálfum Landsbankalögunum. Þeim væri hægt að ryðja úr vegi á einu þingi. Því lagði meiri hl. nefndarinnar til, að ákvæði um þetta væru tekin upp í stjórnarskrána, næst þegar henni væri breytt hvort sem er. Þetta kom ekki neitt til, þegar málið var til meðferðar í fyrra, vegna þess að þá var engin breyting á stjórnarskránni á döfinni; jeg held engum hafi dottið í hug að gera stjórnarskrárbreytingu einungis fyrir þetta atriði. Enda farast líka meiri hl. milliþinganefndarinnar þannig orð - að mig minnir -, að þeir leggja til, að þessi ákvæði verði tekin upp í stjórnarskrána, þegar breyting verður gerð á annað borð. Jeg hafði því hugsað mjer í samræmi við þetta nál., sem jeg hefi undirskrifað, að bera fram brtt. við stjórnarskrárfrumvarpið um þetta atriði. Mjer þótti aðeins rjett að minnast á þetta, því að þó að það verði að ræðast í sambandi við hitt málið, þá er það viðkomandi þessu máli. Því minnist jeg á þetta við 1. umr., að hitt málið er á förum úr deildinni; er að vísu óheppilegt, að þetta mál sje ekki lengra komið, áður en stjórnarskrármálinu er fullkomlega til lykta ráðið.

Tryggvi Þórhallsson Jeg verð að játa, að mjer kom það nokkuð á óvart, að þetta mál skyldi koma svo fljótt fyrir. Jeg hafði tekið það skakt eftir, að jeg taldi stjórnarskrármálið eiga að koma fyrir á undan; auk þess hafa verið tekin af dagskrá mál, sem voru á undan þessu, og hefir það flýtt fyrir. Jeg hafði hugsað mjer að koma að nokkrum athugasemdum í sambandi við þetta mál, en af þeim ástæðum, er jeg hefi nefnt, er jeg ekki búinn að undirbúa mig til þess eins og jeg hefði óskað. En jeg get ekki látið 1. umr. líða svo hjá að koma ekki að nokkrum aths. Að vísu var þetta mál til rækilegrar íhugunar í fyrra hjer í hv. deild; en það ber nú að öðruvísi en þá að ýmsu leyti. Það, sem jeg vil vekja athygli á, er atriði, sem fyrir tilverknað hæstv.forsrh. hefir komið fram í hv.Ed.Hæstv. ráðh. hefir gert grein fyrir því, að málið hafi tekið nokkrum breytingum í hv.Ed. og talið þær aðallega skipulagsatriði. Jeg verð að vera hæstv.forsrh. mjög ósammála um þetta. Jeg álít, að með hliðsjón af þeim ískyggilegu tímum, sem nú eru, þá hafi af hálfu hæstv. ráðh. komið fram í hv.Ed. hlutir mjög alvarlegs eðlis. Önnur till., sem samþykt var við 1. gr., og hin, sem kom frá meiri hl. fjhn. og hann veitti stuðning sinn, - þetta eru atriði, sem að mínu áliti eru miklu stærri og merkilegri heldur en þau formsatriði, sem hæstv. ráðh. var að gera grein fyrir, að breyst hefðu í hv.Ed. 1 1. gr. frv. stendur nú, að Landsbankinn sje eign ríkisins, en samt samþ.hv.Ed.brtt.hæstv.forsrh. um að lýsa því yfir síðar í greininni, að ríkið ætli sjer ekki að bera ábyrgð á þessari stofnun. Og þó á ríkið að skipa menn í stjórn bankans. Það er nú kannske af því, að jeg fylgi þeirri stefnu, sem samvinnufjelögin byggjast á, þar sem það er grundvöllurinn undir fjelagslegri starfsemi, að menn bera fullkomna ábyrgð á sínum skuldbindingum - í mótsetningu við hlutafjelögin - að jeg get ekki látið þessu atriði ómótmælt, að ríkið reki stofnun, bjóði mönnum að koma með sparifje sitt, setji lög um stofnunina, skipi menn til að veita henni forstöðu, og svo eigi ríkið að afneita allri ábyrgð á sinni eigin stofnun. Þetta kann að vera í samræmi við lífsskoðun þeirra manna, sem álíta ekkert að athuga við það að stofna hlutafjelög, er taki stórkostleg lán, en hluthafar beri enga ábyrgð á tapi, ef illa gengur, en hirði aðeins gróðann, ef vel gengur. En út frá sjónarmiði hinna, sem álíta, að ef menn taki gróðann, eigi þeir líka að bera ábyrgð á tapi, að svo miklu leyti sem geta þeirra fellur til, - út frá því sjónarmiði verð jeg eindregið að mótmæla þessu, að ríkið reki slíka stofnun, sem það vill ekki bera ábyrgð á. Nú hefir því miður farið svo í okkar landi, að hallast hefir hagur okkar ákaflega mikið, bæði einstaklinga og stofnana. Það er vitanlega sumpart af óviðráðanlegum hlutum, svo sem breytingum á verðlagi í umheiminum; en það er ekki árferði að kenna, því að það var framúrskarandi gott. Þessi mikli afturkippur í okkar fjármálalífi er að langmestu leyti að kenna þeirri misvitru fjármálastjórn, er við höfum átt við að búa undanfarin ár, sem hefir leitt yfir okkur þá ógæfu á mjög stuttum tíma, að peningagildið hefir raskast svo, að stórtöp hafa yfirleitt orðið á öllum atvinnurekstri í landinu. Fjármálaástandið og horfurnar eru svo alvarlegar, að flestum hrýs hugur við. Og þar sem tímarnir eru nú svo alvarlegir, þá held jeg því fram, að það verði að leggja á það sjerstaka áherslu gagnvart aðalpeningastofnun landsins, að að henni sje búið vel í alla staði og ekkert sje gert til þess að hnekkja áliti þeirrar stofnunar, - ekkert gert til þess að skapa óró kringum hana. Þó að við eigum allir, sem sitjum á Alþingi, að gegna þessari skyldu í ríkum mæli, þá verður þó skyldan fyrst og fremst að hvíla á fjármálaráðherra. Jeg vil benda á, að auk þess, sem jeg álít þetta atriði, sem hæstv. fjrh. kom með inn í bankafrv., ósiðferðilegt, þá er það líka hlutur, sem er til þess fallinn að veikja traust manna á banka landsins, að hæstv. fjrh. skuli nú, þegar málið er búið að vera lengi í meðferð - meðal annars í milliþinganefnd - grípa tækifærið til þess að bera fram slíka till., að ríkissjóður ætli ekki að bera ábyrgð á banka landsins. Slíkum firnum verð jeg að mótmæla. Þá vil jeg benda á annað atriði í meðferð fjhn.Ed. og hæstv. fjrh. á frv. í Ed., sem jeg verð mjög að áfella. Fjhn. lagði það til og hæstv. fjrh. studdi þá tillögu, að skipuð væri rannsóknarnefnd á Landsbankann. Frsm. till. er sá maður, sem vitað er um, að hann er hinn tortryggasti gagnvart bankanum, og til skýringar þessari rannsókn vitnaði hann í hina alræmdu ofsóknarrannsókn á hendur Landsbankanum 1909. - Þetta verður ekki síður til þess að sýna, að fjármálaráðherra landsins vill gera ráðstafanir til þess að gera þjóðbankann tortryggilegan. Jeg vil taka þetta tækifæri til þess að benda á þetta atriði og mótmæla því. Vegna minnar sjerstöku aðstöðu til þess að vera kunnugur þessari stofnun, þar sem jeg er yfirskoðunarmaður bankans, þá vil jeg lýsa því yfir út frá mínum kunnugleika, að jeg tel algerlega ástæðulaust að láta slíkt koma fram gagnvart bankanum. Jeg vil gera ráð fyrir, að það mundi vera torvelt að fá menn, sem væru betur færir að standa fyrir bankanum - að öllu samantöldu - heldur en þá, sem nú stýra honum, og því sje það ómaklegt að láta slíkt koma fram gagnvart Landsbankanum. Þótt jeg sje reiðubúinn - eins og á síðasta þingi - til þess að fylgja málinu í því stóra atriði að gera bankann að seðlabanka, þá verð jeg að nota fyrsta tækifærið til að mótmæla, að annað eins og áðurnefnt ákvæði í 1. gr. sje látið standa í bankalögunum, frá hvaða sjónarmiði, sem á það er litið. Og jeg vil gjarnan segja það strax, að þótt jeg sje sammála þessum lögum að öðru leyti, þá mundi jeg aldrei geta fallist á að samþ. frv. með þessu atriði. Jeg vil eindregið beina því til þeirrar nefndar, sem fær málið til athugunar hjer, að hún afgreiði það á þeim grundvelli, að taka úr því þetta atriði. Jeg segi það enn sem sá maður, sem vel þekkir til þessa banka, að það er alveg ástæðulaust að stofna til slíkrar rannsóknar á bankann, samhliða þessu ákvæði, sem hæstv. fjrh. hefir komið með inn í 1. gr. Jeg álít alveg óforsvaranlegt, einkanlega eins og fjármálaástandið er hjer á landi, að fjármálaráðherra hafi slíka aðstöðu. Ef jeg hefði búist við, að þetta mál hefði komið svo fljótt, þá hefði jeg undirbúið mig frekar að gera grein fyrir því, að hve miklu leyti jeg álít það mjög illa farið, að þetta er komið fram, einkanlega á slíkum alvarlegum tímum, þar sem jeg vildi láta koma fram þá áskorun til fjvn. deildarinnar, að hún tæki mjög greinilega afstöðu móti þeim atriðum, sem fram komu frá hæstv. fjrh. (JÞ) gagnvart Landsbankanum við afgreiðslu málsins í hv.Ed.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir nú lýst því, að honum þyki það hafa verið alveg óforsvaranleg afstaða, sem jeg hefi tekið í Ed. gagnvart tveimur tilteknum atriðum, sem hann nefndi. Þessi atriði hafa ekki komið til umræðu hjer í deildinni, svo að jeg viti; og úr því að hv.þm. Str. fellir nú þann dóm fyrirfram, að framkoma þeirra sje óforsvaranleg, þá þykist jeg vita, að jeg geti ekki forsvarað þau gagnvart honum, þegar af þeirri ástæðu, að hann þykist of mikill maður til þess að taka aftur dóminn, þótt hann sje kveðinn upp í fljótfærni og án þess að hafa heyrt málavexti. - Jeg ætla að forsvara mínar gerðir gagnvart þeim hv.þdm., sem ekki eru búnir að fella sinn dóm fyrirfram. Það hefir oft borið á góma þetta atriði um ábyrgð ríkissjóðs á Landsbankanum. Jeg hefi ávalt lýst þeirri skoðun, þegar svo hefir borið undir, sem jeg hefi orðað í lagafrv., að ríkið beri ekki ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans eins og bankinn er nú. Ekki nema á slíkum tilteknum skuldbindingum, sem með einhverjum gerningum þings eða stjórnar verða sjerstaklega upp á ríkissjóðinn teknar, svo sem með því að ganga í ábyrgð fyrir tilteknum lánum handa bankanum. Nú liggur fyrir að setja Landsbankanum nýja löggjöf; og jeg skal þá rifja upp aðstöðuna til þessa máls í þeim frv., sem hingað til hafa komið fram í þessu seðlaútgáfumáli. Fyrsta frv. var samið af sjálfri stjórn Landsbankans og borið fram af fjhn.Ed. árið 1924, eftir beiðni fyrverandi stjórnar. Hver, sem kynnir sjer það frv., hlýtur að ganga úr skugga um það, að þar er tekin upp tilhögun, sem algerlega útilokar þann skilning, að ríkissjóður sje ábyrgur fyrir skuldbindingum bankans. Það er af því, að gert er ráð fyrir innborguðu stofnfje, sem geti verið jöfnum höndum eign ríkissjóðs og annara, - þetta er með öðrum orðum hlutafjelagsfyrirkomulag, sem alveg útilokar, að einn tiltekinn hluthafi geti verið ábyrgur fyrir skuldbindingum fyrirtækisins, að öðru leyti en með stofnfje sínu og með því, sem hann kynni að taka á sig eftir sjerstakri ákvörðun í hvert sinn. Sömu tilhögun var haldið í stjfrv., sem var lagt fyrir þingið 1925. Það var máske ennþá skýrar orðað, að það væri hlutafjelagstilhögun. Var það af öllum viðurkent, að það væri hin sama tilhögun eins og í því frv., sem Landsbankastjórnin hafði samið. Fyrstu upptök að löggjöf á þeim grundvelli, að ríkissjóður sje ekki ábyrgur fyrir skuldbindingum bankans, komu því frá núverandi stjórn Landsbankans. Og eftir þeim loflegu ummælum hv.þm. Str. um þá bankastjórn, þá vil jeg vona, að hann telji þetta ekki svo mikið ódæði af mjer, eftir að vera búinn að heyra, hvaðan þetta fyrst er komið. Í milliþinganefnd varð ágreiningur um þetta atriði, og var það svo að segja eina atriðið. Meiri hl. stakk sem sje upp á tilhögun, sem gerði ríkissjóðinn ábyrgan fyrir skuldbindingum bankans, þótt það væri ekki beinlínis orðað þannig. Það var orðað þannig, að ef bankinn tapaði svo miklu, að varasjóður ekki nægði og stofnfje yrði skert, þá ætti ríkissjóður samkvæmt bankalögunum að bæta honum upp tapið á stofnfjenu. Þannig skyldi hann hafa stofntfje sitt óskert eftir. Þetta er vitanlega sama sem að ríkissjóður taki á sig ábyrgð á öllum töpum bankans. Háttv. 2. þm. Reykv. (MJ) gerði ágreining um þetta atriði í nefndinni. Í stjfrv. var felt úr frv. milliþinganefndarinnar þetta ákvæði, að ríkissjóður skyldi bæta bankanum upp sjerhvert tap, sem gengur svo langt, að stofnfje hans skerðist við það. Og eftir öllum málavöxtum álít jeg, að burtfelling á þessu ákvæði meiri hl. nægði til þess, að ríkissjóður væri þá ekki samkv. þessum lögum ábyrgur fyrir skuldbindingum bankans. Nú hefir þetta mál verið tekið upp aftur á þessu þingi, og það við tvö tækifæri. Fyrst kom málið upp í sambandi við það frv., sem fjhn. þessarar hv. deildar bar fram, eftir ósk stjórnarinnar, um almenna heimild handa stjórninni til þess að ábyrgjast rekstrarlán fyrir Landsbankann. Við umr. um þetta mál kom í ljós, að þm. þótti ekki rjett, að stjórnin hefði almenna heimild til þess að ganga í slíkar ábyrgðir fyrir Landsbankann, heldur væri áskilið að heimila það með lögum í hvert skifti, sem slíka ábyrgð ætti að taka á ríkissjóðinn. Og þessi skoðun varð alveg ofan á í þinginu. Frv., eins og það var samþykt, ber vitni um þennan skilning, þannig, að heimildin, sem ríkisstjórnin hefir til að ábyrgjast fyrir bankann, er einskorðuð við það, sem upp er talið í þessum lögum. Það kom svo átakanlega berlega í ljós við umr. um frv., að ekki væri litið svo á, að ríkissjóður væri ábyrgur fyrir skuldbindingum Landsbankans, nema hann hefði sjerstaklega tekið ábyrgð á þeim. Jeg held meira að segja, að hv.þm. Str. hafi þá ekki verið í nokkrum vafa um sína skoðun á þessu sviði. Og hún er sú sama sem hjer kemur fram í þessum lögum um heimild fyrir ríkissjóðinn til þess að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann. Hinsvegar kom þetta sama málsatriði til meðferðar í fjhn.hv.Ed. á þann hátt, að nefndin leitaði álits hjá einum kennara í lögum við háskólann, hvort ríkissjóður sje ábyrgur fyrir skuldbindingum Landsbankans, meðal annars eftir því frv., sem hjer liggur fyrir. Þessi prófessor ljet í ljós sem sína skoðun, að þar sem tiltekið væri, að Landsbankinn væri eign ríkisins - þótt hinsvegar sje berum orðum takmarkað framlag ríkissjóðs til þessa eignarfyrirtækis, - þá mundi mega líta svo á, sem ríkissjóður bæri ábyrgð á öllum skuldbindingum þessarar stofnunar. En álit þetta fór gersamlega í bága við það álit, sem þetta þing hafði staðfest með lögunum um heimild til að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann. Og ennfremur fór það í bága við þann skilning, sem jeg hafði ætlað mjer að leggja í þetta frv., og í bága við þann skilning, sem ótvíræðlega hefir orðið að leggja í frv., sem lágu fyrir árin 1924 og 1925. Og jeg taldi mjer þá skylt, til þess að taka af öll tvímæli, að bera fram brtt. við 1. gr. frv., sem einmitt einskorðaði ábyrgð ríkissjóðsins við framlag hans til þessarar stofnunar, og tel mig þar ekki hafa gert neitt annað en framfylgja þeim skilningi, sem þetta sama þing, sem nú situr, er búið að gera gildandi að því er snertir ábyrgð ríkissjóðs á skuldbindingum bankans. Nú hefir hv.þm. Str. fundið ýmsar ástæður til þess að álíta ekki rjett að takmarka ábyrgð ríkissjóðs þannig. Hann hefir fært aðallega tvær ástæður á móti þessu. Fyrri ástæðan er sú, að það sje siðferðilega rangt, að sá, sem tekur ágóðann, þegar vel gengur, - í þessu tilfelli ríkissjóður -, hann beri ekki áhættuna, þegar illa gengur. Þegar hv.þm. segir þetta, þá hefir hann ekki athugað nægilega vel önnur ákvæði frv. Það er nefnilega alls ekki frá þessu gengið þannig, að ríkissjóður ætli sjer að reka þennan banka sem gróðafyrirtæki fyrir sig. Fyrst og fremst er sparisjóðsdeild, sem á að hafa alveg sjálfstæðan efnahag. Allur sá afrakstur, sem af henni verður fyr og síðar, á að ganga til hennar eigin varasjóðs, og aldrei nokkur eyrir af því til ríkissjóðs. Þannig er að því er snertir sparisjóðsdeildina einmitt ætlast til þess í frv., að sá beri áhættuna, sem nýtur arðsins, þ. e. sparisjóðsins eiginn sjóður. Um seðlabankann er það að segja, að þar á ríkissjóður heldur ekki að taka neinn gróða. Það er afskamtað, að hann megi ekki fá meira en 6% ársvexti af því stofnfje, sem hann leggur seðlabankanum, fyr en eftir að varasjóður seðlabankans sjálfs út af fyrir sig er kominn yfir 4 milj. króna; þá fyrst getur komið til mála, að ríkissjóður njóti einhvers umfram þessa vexti. - Hinsvegar tekur ríkið samkvæmt ákvæðum frv. ábyrgð á skuldbindingum seðlabankans með öllu hans stofnfje, sem nú er stungið upp á, að verði 5 milj. króna; þó þannig, að fyrst um sinn er seðlabankanum aftur gert að skyldu að standa í ábyrgð fyrir sparisjóðinn með því fje, sem Landsbankinn nú þegar hefir fengið frá ríkissjóði og nú þegar er til tryggingar sparisjóði hans. Þetta ákvæði var sett inn í frv. við meðferð málsins í hv.Ed., til þess að gera það öldungis ótvírætt, að það er ekki með þessari lagabreytingu tekin nein sú trygging frá innstæðueigendum við sparisjóð Landsbankans, sem þeir nú hafa og hafa haft hingað til. Nú tryggir frv. ríkissjóði það á engan hátt, að hann fái í öllum árum 6% vexti, eða nokkra vexti, af framlagi sínu til bankans, svo að þótt hann einhverntíma eftir að varasjóðurinn er orðinn 4 milj. kr. kynni að fá eitthvað yfir 6% í sumum árum, þá fer því fjarri, að ákvæðin til samans feli það í sjer, að ríkissjóður eigi að hirða gróðann af seðlabankanum, þegar vel gengur. Hin ástæðan, sem hv.þm. hafði í móti ákvæðinu, var sú, að ástand atvinnuveganna væri svo alvarlegt og óstöðugt, að ekki mætti gera neitt, sem gæti skapað óróa um peningastofnanirnar í landinu. En jeg get ekki ímyndað mjer, hvernig það getur skapað óróa, þótt verið sje að ræða og gera að lögum frv., sem leggur bankanum til 3 milj. kr. stofnfje umfram það, sem hann hefir haft hingað til. Í sambandi við þetta nefndi hv.þm. Str. till., sem ekki komst inn í frv., en borin var fram af meiri hl. fjhn. í Ed., um mat á bankanum áður en hann tæki skipulega til starfa. Hv. þm. misskildi algerlega tilgang þessarar till. og kom ekki auga á samband þessa og ákvörðunar um stofnfje og tryggingar, sem bankinn á að fá. Landsbankinn hefir orðið fyrir miklum töpum, sem kunnugt er og reikningar hans sýna. Hugsun meiri hl. fjhn. með till. var því sú, að meta skyldi hag bankans til þess að komast að fastri niðurstöðu um það, hversu mikið fje ríkissjóður þyrfti að leggja bankanum til, til þess að stofnfje hans væri óskert þegar í byrjun. Það er tryggingarráðstöfun að láta slíkt mat fara fram, til þess að ganga úr skugga um það þegar í upphafi, að ekki neitt af því stofnfje, sem lögin tilgreina, sje tapað. Er þá ætlast til, að töpin sjeu fyrst gerð upp og síðan borgað inn úr ríkissjóði til þess að stofnfjeð sje óskert sjálfseign bankans. Þennan góða tilgang með till. hefir háttv.þm. alveg misskilið. Nú er svo ákveðið í frv., að ráðherra sjái um, að úttekt á bankanum fari fram í hendur bankaráðs, og þetta er að efni til alveg sama ákvæði og hitt, sem hv.þm. áfellir svo mjög. Það, sem hv.þm. sagði um ummæli háttv. 1. þm. G.-K. (BK) í Ed. um Landsbankarannsóknina 1909, þarf jeg ekki að koma inn á, annað en geta þess, að þar sem hv.þm. Str. sagði, að sú rannsókn hefði verið framkvæmd að ráði hv. 1. þm. G.-K. sem árás á bankann, þá tel jeg mjer skylt að skýra frá því hjer í þessari hv. deild, að hv. 1. þm. G.-K. gerði grein fyrir því í Ed., að sú rannsókn hefði ekki farið fram fyrir sitt tilstilli. Hafi jeg, eins og hv.þm. Str. ljet á sjer skilja, gert samband við hv. 1. þm. G.-K. um afgreiðslu málsins í Ed., þá tel jeg það ekki nema báðum okkur til sóma að hafa gengið í bandalag um afgreiðslu svo merkilegs máls. Ef háttv.þm. Str. vill kynna sjer breytingar þær, sem frv. tók í Ed. og samþ. voru með atkv. okkar beggja, hv. 1. þm. G.-K. og mínu, mun hann þar finna ákvæði, sem engum blandast hugur um, að eru gerð stofnuninni til styrktar og eflingar, t. d. aukið stofnfje, stytting þess tíma, er bankinn er skyldur að endurkaupa víxla af Íslandsbanka, o. fl. Þetta ætti að nægja til þess að hnekkja hugarburði hv.þm. Str. um andúð gegn Landsbankanum frá mjer og öðrum í sambandi við afgreiðslu þess máls þar. Afstaða mín er hin sama og áður fyr. Jeg hefi reynt að vega sem nákvæmast alla málavöxtu og þræða meðalveginn milli hagsmuna, sem mönnum finnast rekast á, í sambandi við endanlega skipun seðlaútgáfunnar.

Hjeðinn Valdimarsson Það er óhætt að segja, að nú er svo komið, að mest er um það vert, að peningastofnanir landsins sjeu á rjettum og traustum grundvelli reistar. Mætti því búast við, að í slíku frv. og því, er hjer er um að ræða, væri gert alt, sem hægt er af landsins hálfu, til þess að efla sem mest þá stofnun, sem á að verða seðlabanki landsins. Seðlabankar hafa það hlutverk í öllum löndum að stjórna peningamálum hvers lands. Þeir ráða vaxtakjörum til einstakra manna og annara banka, og því er undir ákvörðun þeirra komið, hvernig atvinnurekstur getur borið sig. Í öðru lagi eiga þeir að sjá um jafnvægi á peningagildi landsins, þannig að gengi sveiflist sem minst upp og niður, eða þá færa það til eftir atvikum, eftir því sem Alþingi kann að orka. Það er því næsta mikils virði, að seðlabank.ar sjeu sterkar stofnanir og að baki þeim standi sterkur og eindreginn vilji almennings. Fyrst þá, er sagt verður, að svo sje, má búast við verulegum árangri af starfi þeirra. Þá þurfa þeir og að hafa töluvert mikið eigið fje. Er viðskiftakreppur koma, hlaupa seðlabankarnir í skörðin þar, sem almennir bankar bregðast. Þeir eru til með sína seðla og sitt fjármagn til þess að hjálpa öðrum peningastofnunum og almenningi, er á þarf að halda og mest liggur við. En til þess er nauðsynlegt, að seðlabankinn njóti alls mögulegs trausts og svo tryggilega um hann búið, að ekki sje ástæða til að halda, að bankinn hafi ekki á bak við sig það fjármagn og gjaldþol, sem hægt er að safna að aðalpeningastofnun í landinu. Ennfremur þarf að vera trygt eftirlit frá þings og þjóðar hálfu, áður en tekin er ákvörðun um slíkan banka, og stjórn hans þannig fyrir komið, að hún sje ódýr og þannig, að ekki nema tiltölulega fáir menn beri ábyrgðina, til þess að hún dreifist sem minst, en verði því traustari. En sje skoðað frv. eins og það kemur frá hæstv. stjórn og hv.Ed. með þetta fyrir augum, verður mönnum það á að segja, að engu er líkara en að þessir tveir aðiljar hafi gert sitt til þess að rýra væntanlega seðlabankastofnun og veikja aðstöðu hennar frekar en styrkja. Jeg get mint á atriði, sem hv.þm. Str. (TrÞ) gat um og mestum býsnum veldur, en það er takmörkun ábyrgðar ríkissjóðs við stofnfje bankans sjálfs. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir komið með ýmsar ástæður til þess að afsaka þessa breytingu á frv. Það er þá fyrst sú ástæðan, að komið hefir fram á undanförnum þingum frv. til laga um banka með takmarkaðri ábyrgð. En með því að þar var um hluthafabanka að ræða, afsakar það ekki takmarkaða ábyrgð á seðlabanka ríkisins, enda náði þetta frv. ekki fram að ganga og sætti óvenjumikilli andúð utan þings. Enn gat hæstv. fjrh. þess, að þegar umr. voru hjer í þinginu um heimild fyrir ábyrgð á láni handa Landsbankanum, þá mætti það mótspyrnu af hendi margra þingmanna. Út frá því komst hæstv. ráðh. að þeirri niðurstöðu, að sú mótspyrna hlyti að vera bygð á þeirri forsendu, að þeir hinir sömu þingmenn hafi að minsta kosti ekki þá gert ráð fyrir því, að ríkið bæri ábyrgð á bankanum yfirleitt. Jeg mótmæli, að svo hafi verið um mig að minsta kosti og veit, að svo er um fleiri hv.þm. Slíkt kom okkur aldrei til hugar, þótt við vildum ekki fá hæstv. ríkisstjórn svo að segja ótakmarkaða lánsheimild í hendur. Það er alt annað mál, að ríkissjóður beri ábyrgð á bankanum, þegar hann er illa stæður, eða að ríkisstjórnin hafi á hverjum tíma heimild til þess að taka ný lán fyrir bankans hönd, svo mikil, sem henni sýnist. Hjer var um að ræða 9 milj. kr. lán hjá nýjum viðskiftavin, og auk þess ástæðan til lántökunnar sú, að styrkja átti annan banka heldur en Landsbankann, því að það er öldungis óvíst, að lánið hefði verið tekið annars, ef sú ástæða hefði ekki verið fyrir hendi. Jeg tók það fram þá, að jeg hefði ekkert á móti heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að ábyrgjast lán fyrir bankann, ef ekki væri ætlast til að ganga inn á nýja braut með því að ná stórfeldum peningastraum til landsins, sem mundi hafa í för með sjer miklar breytingar á peningamálum þjóðarinnar. Ekkert er eðlilegra en það, að Alþingi áskilji sjer rjett til þess að athuga, hvort rjett sje að fara inn á þá nýju braut. Hæstv. ráðh. (JÞ) hefir játað, að lagaprófessorinn, sem spurður var álits um þetta atriði, telji, að ríkissjóður muni sem stendur bera ábyrgð á Landsbankanum lögum samkvæmt. En á móti þeirri skoðun setti hann sína skoðun, að eins og sakir stæðu, kæmi ekki til mála, að það væri hægt í framkvæmdinni. Því er svo háttað, að það hefir afdrifamiklar afleiðingar, ef menn ætla sjer að halda því fram, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á Landsbankanum. Má til nefna aðrar stofnanir, sem ríkið rekur, t. d. verslanir ríkissjóðs. Gjaldtraust þeirra er bygt á því, að ríkissjóður standi þar á bak við. Mjer er kunnugt um það, að ríkissjóður eða ráðherra sem slíkur hefir ekki tekist formlega á hendur ábyrgð á viðskiftalánum t. d. landsverslunarinnar, meðan jeg var starfsmaður þar. Það var gengið út frá ábyrgðinni sem gefinni. Afnám ábyrgðarinnar hlýtur að hafa í för með sjer veikt gjaldtraust út á við fyrir þessar stofnanir. Einnig má gera ráð fyrir, að það hefði þau áhrif, að gjaldtraustið minkaði inn á við. Þegar erfitt er í ári og hætt við, að bankinn tapi, er enginn vafi á því, að innlánsfjeð mundi verða tekið út og lagt inn annarsstaðar, þar sem því væri betur borgið. Gæti jafnvel hugsast, að það yrði flutt til útlanda. Hæstv. fjrh. vildi geta þess, að þar sem bankinn væn ekki stofnaður sem gróðafyrirtæki, þá væri ekki ástæða til, að ríkissjóður bæri ábyrgð á honum, nema að því leyti, sem þyrfti til þess að auka og viðhalda stofnfje bankans. En bankinn er eftir sem áður gróðafyrirtæki, og gróðinn rennur í ríkissjóð. Þótt sparisjóðsdeildin sje sjálfstæð stofnun og tekjuafgangur renni í varasjóð deildarinnar, þá er varasjóður þó ávalt eign ríkissjóðs, og þótt seðl4abankinn gefi aðeins 6% í ríkissjóð, þá er það þó nokkuð, og bankinn þá eign ríkissjóðs. En öllu þessu má hvenær sem er breyta með nýjum lögum og leggja allar eignir bankans beint inn í ríkissjóðinn. Það er skiljanlegt hverjum manni, sem athugar það, að með þessu, að taka af bankanum ríkissjóðsábyrgðina og láta hann hafa í staðinn 3 milj. kr., er verið að láta ríkissjóð kaupa af sjer ábyrgðina. Jeg efast ekki um, að enginn fjármálamaður, hvorki utanlands nje innan, telur það ekki borga sig fyrir bankann að fá 3 milj., en tapa í þess stað ótakmarkaðri ábyrgð ríkissjóðs. - Þessi breyting á frv., sem hæstv. fjrh. er að mæla með, mundi því skerða mjög gjaldtraust bankans. Þá eru enn nokkur atriði í frv., sem eru miður ákjósanleg. Mun jeg drepa á þau helstu. Stjórn bankans á að vera í höndum 5 manna bankaráðs og 3 bankastjóra. Þetta bankaráð á að hafa á hendi mikið starf, alt daglegt eftirlit í bankanum, og að launum 25 þús. kr. á ári. Undir því starfa 3 bankastjórar sem framkvæmdarstjórn bankans, og er einn þeirra hæstur í tigninni, en ekki eins og nú, að allir sjeu jafnrjettháir, þótt ekki verði sjeð af frv., að hvaða leyti aðalbankastjóri hafi völd fram yfir hina tvo. Verður það sennilega tiltekið í erindisbrjefi hans. Bankastjórarnir hafa að launum 12 þús. kr. á ári, auk dýrtíðaruppbótar, en laun aðalbankastjóra skulu ákveðin af bankaráðinu með samningi. Það lítur út fyrir, að þessi aðalbankastjóri eigi að verða nokkuð dýr maður, úr því að ekki þykir fært að geta um launaupphæð hans. Ef hægt væri að sýna fram á brýna nauðsyn til þess að hafa yfirbankastjóra, þá er auðvitað ekkert við því að segja að skipa mann í þá stöðu, þótt hann hefði að sjálfsögðu nokkru hærri laun en hinir. En alt virðist benda á, að 3 bankastjórar, jafnir að völdum og metorðum, geti vel annast framkvæmdarstjórn bankans, þannig að allir sjeu ánægðir, og verður því ekki sjeð, hvað vakir fyrir hæstv. fjrh. með þessu. Þegar slíkt bákn er yfir bankanum, 5 manna bankaráð og 2 bankastjórar, auk aðalbankastjóra, með tilskildu bókhaldi, skriffinsku og eftirliti, þá má fyrst búast við, að færi að bera á ágreiningi um mál bankans við ýms tækifæri. og þá færi heldur en ekki að dreifast ábyrgðin frá því, sem nú er, og vandalaust að skjóta sjer undan henni fyrir hvern einstakan. Eins og nú er á fje opinberra sjóða að ávaxtast í Landsbankanum, þar sem því verður viðkomið. En eftir frv. er ekki ætlast til þess. Það má auðvitað ávaxtast þar eins og í hverjum öðrum banka, en það er ekki nein skylda. Við þetta atriði er tvent að athuga. Annað er það, að hætt er við, að hæstv. stjórn mundi hyllast svo til að opinbert fje, sem nú er ávaxtað þar, yrði flutt þaðan og yfir í aðra peningastofnun, t. d. Íslandsbanka. Gæti það haft stórkostleg áhrif, ef svo óskynsamlega væri farið að, og er ekki enn sjeð fyrir afleiðingarnar af slíku ráðlagi. Í öðru lagi mundu menn álykta og álíta svo, að ekki sje bankinn sjerlega tryggur, úr því að hæstv. stjórn ber það fram og háttv. Alþingi samþykkir - en það vona jeg, að komi ekki til -, að Landsbankinn, sem þó er eign ríkisins, skuli ekki hafa í sinni vörslu fje opinberra sjóða. Í sömu átt gengur það, að fram skuli fara sjerstök úttekt á bankanum. Það lítur ógn sakleysislega út eins og það er í upphafi í frv. En þó var feld í hv.Ed.till. um, að sú úttekt færi fram á venjulegan hátt, þannig að eftirlitsmaður banka og sparisjóða framkvæmdi hana. Það virðist benda á, að skipa eigi sjerstaka rannsóknarnefnd í því skyni. Sú rannsókn gæti valdið ekki lítilli tortrygni í garð bankans. Fleira virðist og benda á, að til sjeu þeir menn, sem er það ekki fjarri skapi að gera Landsbankann tortryggilegan. Í aðalmálgagni hæstv. stjórnar, Morgunblaðinu, birtist t. d. nýlega grein, sem gekk út á það að veikja trú manna á bankanum, með því að hamra á þeirri skoðun, að landið beri ekki ábyrgð á honum. Þá er það ákvæði aftast í frv., að skylda bankann til þess að endurkaupa viðskiftavíxla af Íslandsbanka. Við því er auðvitað ekkert að segja, að ætlast sje til, að Landsbankinn kaupi víxla af öðrum bönkum, og þá vitanlega ekki síður af Íslandsbanka, að öðru jöfnu. En slík skilyrðislaus skylda að kaupa fyrir vissa upphæð víxla af ákveðnum banka, án þess neitað verði, hvernig sem á stendur, virðist ekki vera til þess að styrkja aðstöðu Landsbankans gagnvart þeim banka. Enn eru tvö atriði, sem jeg þarf að minnast á. Hæstv. forsrh. lagði mikla áherslu á það, að bankastjórar mættu ekki vera alþingismenn, og það var ekki fyr en úrskurður kom um það frá hæstv. forseta Ed. (HSteins), að þetta ákvæði væri á móti stjórnarskrá landsins, að hæstv. ráðh. ljet af þrákelkni sinni. En nú kemur þetta ákvæði afturgengið fyrir tilstilli stuðningsmanna hæstv. stjórnar í Ed., og er svipurinn enn vel þekkjanlegur, en hljóðar nú svo, að alþingismenn megi ekki vera bankastjórar. Sjá allir, hver munurinn er; það er sætaskifti á orðum, en eðlismunur enginn. Mjer finst það hart, ef Alþingi færi nú að samþykkja, að nokkrir af samþingismönnum vorum megi ekki hafa á hendi embætti eða önnur störf fyrir þjóðina auk þingmensku. Það er bæði á móti anda og orðahljóðan 44. gr. stjórnarskrárinnar. Og kunnugt er, að þetta er gert fyrir harðfylgi hæstv.forsrh., til þess að bola frá þingsetu ákveðnum manni, sem er eindreginn andstæðingur hæstv. stjórnar, en er jafnframt bankastjóri við Íslandsbanka. Er þessi vansi enn óvirðulegri fyrir þær sakir. Þá vildi jeg minnast á síðasta atriðið, þar sem ætlast er til með frv., að kosning í bankaráðið skuli fara fram á þessu þingi. Nú standa kosningar fyrir dyrum og það er víst, að flokkur núverandi stjórnar verður í minni hluta eftir kosningarnar og að bráðabirgðastjórnin, sem nú situr, verður þá að fara frá. - Er þetta því hálfgert gerræði, að ætlast til þess, að þetta þing, sem vitað er, að er í ósamræmi við vilja þjóðarinnar, skipi nú bankaráð, sem á að vera fulltrúi þjóðarinnar við bankann. Að endingu vil jeg draga það saman, sem jeg nú hefi sagt um frv. Þær breytingar, sem hæstv. stjórn hefir lagt mesta áherslu á í hv.Ed., ganga í þá átt að rýra álit Landsbankans út á við og gera honum óhægra um að vera aðalfjárstofnun landsins, draga sem mest úr áhrifum hans á stjórn peningamálanna, og þá jafnframt gera einkabönkum sem auðveldast að leika lausum hala.

Jakob Möller Jeg hefi ekki breytt þeirri skoðun minni í þessu máli frá síðasta þingi, að rjettast væri að setja á stofn sjerstakan seðlabanka. En jeg býst ekki við, að við, sem vorum því fylgjandi þá, tökum nú það ráð upp að koma með sjerstakt frv. í þá átt, því að það virðist tilgangslaust, þar sem mál þetta er nú búið að ganga gegnum hv.Ed. og var afgreitt þaðan með miklum meiri hl. atkv., og gegnum þessa hv. deild fór það í fyrra, sömuleiðis með fylgi flestra deildarmanna. Hvað efni málsins snertir, hefi jeg ekki mikið um það að segja nú. En jeg verð að láta í ljós undrun mína yfir því, að hæstv.forsrh. (JÞ) skuli hafa viljað tefla þessu máli, sem jeg veit, að hann leggur áherslu á, í þá tvísýnu, að því verði vísað frá, þar sem það kemur fram í því formi, að vafi getur leikið á, að heimilt sje að taka það til meðferðar. Þannig er nefnilega ástatt um frv. þetta, að í 42. gr. þess er svo ákveðið, að alþingismenn megi ekki vera bankastjórar. Í frv. eins og það var lagt fyrir þingið var ákvæði þetta orðað svo, „að bankastjórar mættu ekki vera alþingismenn“. En það hefir vitanlega alveg sömu merkingu, þó að setningunni sje snúið við. Nú er það öllum vitanlegt, að í 30. gr. stjórnarskrárinnar er svo ákveðið, að allir þeir, sem kosningarrjett eiga til Alþingis, sjeu og kjörgengir. Þó með þeirri undantekningu, að dómarar, sem ekki hafa umboðsstörf á hendi, eru ekki kjörgengir. Það er því augljóst, að ekki er hægt að svifta bankastjórana kjörgengi með ákvæði í einföldum lögum. Nú er svo ákveðið í 27. gr. þingskapanna, að hvert það lagafrv., sem feli í sjer till. um breytingu á stjórnarskránni, skuli í fyrirsögninni nefnt frv. til stjórnskipunarlaga. Að öðrum kosti ber forseta að vísa því frá. Það var nú þegar augljóst, að frv. þetta bar ekkert slíkt með sjer í fyrirsögninni, og finst mjer því harla undarlegt hjá hæstv. forsh., að hafa frv. þetta þannig orðað, að til mála geti komið að vísa því frá. Hæstv. ráðherra vill nú kannske skjóta sjer undir það, að frv. þetta hafi verið til meðferðar hjer í fyrra, og þá hafi engin aths. verið við það gerð hvað þetta snerti. Mjer til afsökunar skal jeg taka það fram, að þar sem jeg var á móti öllu málinu í heild, þá athugaði jeg ekki svo nákvæmlega hverja einstaka grein, að mjer gæti ekki skotist yfir sjerstök atriði; auk þess gafst mjer ekki tími til að koma fram með brtt. Jeg verð að taka undir það með hv. 4. þm. Reykv. (HjV), að þessi breyting, sem gerð hefir verið á 42. gr. frv., að setja „alþingismenn mega ekki vera bankastjórar“ í staðinn fyrir „bankastjórar mega ekki vera alþingismenn“, bjargar þessu máli á engan hátt, því að það er augljóst, að með sama hætti mætti svifta alla starfsmenn ríkisins kjörgengi, með því að setja slíkt ákvæði inn í launalögin. Hvers vegna var þetta ekki gert með dómarana, að svifta þá kjörgengi með einföldum lögum? Vitanlega af því, að ekki hefir annað þótt fært en að hafa ákvæði í stjórnarskránni um það, hverjir ekki væru kjörgengir. Þetta ákvæði um dómarana í stjórnarskránni tekur því af allan vafa um það, að hægt sje að svifta menn kjörgengi með ákvæðum í einföldum lögum. Breyting þessi, að „alþingismenn megi ekki vera bankastjórar“, er alveg þýðingarlaus. Hún felur í sjer hið sama og fyrra ákvæði þessarar greinar, að bankastjórar verði að segja af sjer starfi sínu, ef þeir vilja verða alþingismenn, alveg eins og dómarar verða að gera, vilji þeir verða alþingismenn. Það liggur því í hlutarins eðli, að þetta kemur í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Leyfi jeg mjer því að skjóta því til hæstv. forseta að taka 27. gr. þingskapanna til athugunar í sambandi við þetta atriði. Þá er annað atriði, sem jeg finn ástæðu til að fara um nokkrum orðum. Það er sú breyting, sem gerð var á frv. í Ed„ eftir till.hæstv.forsrh. (JÞ), þar sem svo er ákveðið, að ríkissjóður beri ekki ótakmarkaða ábyrgð á bankanum. Jeg vil nú alls ekki áfellast hæstv. ráðh., þó að hann vilji takmarka þessa ábyrgð, og jeg tel það ekki varða eins miklu eins og þeir tveir hv. þm„ sem töluðu síðast, ljetu í ljós. En að hjer sje ekki breytt frá því, sem áður var, nær engri átt. Um þetta atriði hafa skoðanir þingsins að undanförnu verið mjög á reiki, en þó bendir öll framkoma þess í þá átt, að það telji ríkissjóð bera ábyrgð á bankanum. Má því til sönnunar benda á till., sem jeg bar fram á þinginu 1923 um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að ábyrgjast lán fyrir bankann. Var henni vísað frá með þeim forsendum, að ríkisstjórnin hefði ótakmarkaða heimild til þess að ábyrgjast lán fyrir bankann. En þessa heimild gat stjórnin ekki haft nema í stofnlögum bankans frá 1885, ekki þó fyrir neitt sjerstakt ákvæði laganna, heldur af þeirri ástæðu, að Landsbankinn sje ríkisstofnun, sem ríkissjóður á að bera ótakmarkaða ábyrgð á. Í lögunum er sem sje ekkert ákvæði, er takmarki ábyrgð ríkissjóðs. Það er aðeins ákveðið, hve mikið rekstrarfje bankanum skuli lagt, en eins og allir vita, er hægt að stofna fyrirtæki með ótakmarkaðri ábyrgð, enda þótt stofnfje og rekstrarfje sje takmarkað. Ef ábyrgð ríkissjóðs hefði verið takmörkuð með bankalögunum 1885, þá hefði ríkisstjórnin aldrei mátt ganga í ábyrgð fyrir bankann umfram það, nema hún fengi til þess sjerstaka heimild í hvert skifti. Það er rjett hjá hv. 4. þm. Reykv. (HjV), að það gildir hið sama um afstöðu ríkissjóðs til Landsbankans eins og afstöðu hans til landsverslunarinnar. Ríkissjóður hlýtur að bera fulla ábyrgð á báðum stofnununum. Þetta hafa þeir einmitt sjeð, sem andvígastir hafa verið landsverslun, því að þeir hafa haldið því fram, að ríkissjóði væri stofnað í hættu með landsverslun. Sem sagt, ríkissjóður hefir stofnað Landsbankann án þess að takmarka sína ábyrgð, og eins og einstakir menn bera fulla ábyrgð á fyrirtækjum sínum, ef þeir takmarka hana ekki beinlínis, eins hlýtur að vera um ríkissjóð gagnvart Landsbankanum. Og það er einmitt sterk sönnun fyrir því, að þessu sje þannig farið, að ríkisstjórn hefir gengið í ábyrgð fyrir lánum bankans. Jeg skal ekkert um það segja, hve hættulegt það kunni að vera fyrir Landsbankann, að ábyrgð ríkissjóðs sje takmörkuð. En jeg er ekki eins myrkfælinn við það eins og hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Eins og stendur er fjárhagsástandið erfitt, og telja þessir hv.þm., að það geti verið hættulegt þess vegna að takmarka ábyrgðina nú. En með því fje, sem nú á að leggja Landsbankanum, finst mjer, að bankastofnunin hljóti að njóta mikils trausts í samanburði við aðrar stofnanir og kjör þjóðarinnar í heild sinni. Þetta atriði kemur að vísu til rækilegri athugunar á öðru stigi málsins, og er því óþarfi að fara frekar út í það að sinni.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg finn ekki ástæðu til þess að fara ítarlega út í það, að hve miklu leyti ríkissjóður hefir borið ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans að undanförnu. En vegna þess, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og hv. 4. þm. Reykv. (HjV) komu inn á þetta atriði, þá skal jeg gera grein fyrir skoðun þeirra lögfræðinga, sem jeg hefi borið mig saman við um þetta mál og eru ekki ómerkari heldur en sá prófessor, sem um málið hefir skrifað. Þessir lögfræðingar segja, að samkvæmt 1. 1885 sje Landsbankinn sjálfstæð stofnun, sem fær lítið fjárframlag úr ríkissjóði, mig minnir 10 þús. kr., í eitt skifti fyrir öll, og svo lán, sem greitt er með seðlum, þó miljón króna. Svo eru í lögunum sett þau ákvæði, að ef stofnunin verður gerð upp, þá hafi kröfur allra innstæðueigenda forgangsrjett og ríkissjóður fær ekki seðlaskuldina greidda nema afgangur verði, þá er allar aðrar skuldir eru greiddar. Þessir lögfræðingar halda því svo fram, að lögin beri það með sjer, að ákvæði þeirra um viðskifti bankans við ríkissjóðinn eigi að vera tæmandi, og því sje ríkissjóður ekki frekar ábyrgur fyrir bankann samkvæmt þeim lögum en þau sjálf tilgreina beinlínis og jeg hefi skýrt frá. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta atriði málsins. En að því leyti, sem vísað hefir verið í skoðanir fyrverandi stjórna og núverandi stjórnar, að þær hefðu talið sjer heimilt að ganga í ábyrgð fyrir rekstrarlánum Landsbankans, þá vil jeg segja það, að mjer sýnist ekki rjett að bera þá skoðun fram sem röksemd fyrir því, að ríkissjóður sje ábyrgur fyrir öllum skuldbindingum Landsbankans. Það er hreinasta fjarstæða. Stjórnin hefir aðeins viðurkent, að þörf hafi verið á því, að ríkisvaldið gengi í ábyrgð fyrir tilteknum lánum bankans, en hún hefir talið það spursmál, hvort hún þyrfti að leita lagaheimildar til þess í hvert sinn. Því hefir nú verið haldið fram, að ríkissjóður sje ábyrgur fyrir öllum skuldbindingum Landsbankans, bæði þeim, sem hann hefir tekið ábyrgð á, og hinum, er hann hefir ekki ábyrgst. Þetta er þveröfugt við það, sem á sjer stað annarsstaðar innan þjóðfjelagsins. Hv. 1. þm. Reykv. er t. d. ekki í ábyrgð fyrir skuldbindingum háttv. 4. þm. Reykv., en hann hefir heimild til þess að taka á sig slíka ábyrgð með sjerstökum gerningi, ef hann vill. Stjórnin hefir álitið, að þessi væri afstaða ríkissjóðs til Landsbankans, og á þennan skilning hefir hv.Ed. fallist, því að í 1. gr. frv., eins og það kemur frá henni, segir svo í 3. málslið: „Ríkissjóður ber ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans umfram stofnfje það, sem hann leggur seðlabankanum samkvæmt 5. gr., nema sjerstaklega sje ákveðið með lögum“. Með þessu er það skýrt tekið fram, að ríkissjóður ber ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans, en getur með lagaheimild gengið í ábyrgð fyrir skuldbindingum hans, eða sjerstökum flokkum skuldbindinga. Hv. 4. þm. Reykv. tók landsverslun sem hliðstætt dæmi við Landsbankann, en það er ekki rjett, því að um hana er engin hliðstæð löggjöf við Landsbankalögin, og alls ekki tæmandi um, hver sje afstaða ríkisvaldsins til landsverslunar. Jeg er sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að lagasetning sem þessi getur ekki orðið til þess að rýra traust bankastofnunarinnar út á við. En ef menn halda það, þá getur það ekki stafað af öðru en því, að bankanum sje ekki lagt til nægilega mikið stofnfje. En jeg hygg, að honum sje ætlað sæmilega mikið stofnfje í samanburði við veltuna og þegar allar kringumstæður eru teknar til greina. Jeg ætla, að 5 milj. kr. stofnfje gefi bankanum það traust, sem þörf er á. Jeg skil það ósköp vel, að hv. 4. þm. Reykv. vill endilega, að ríkissjóður beri ábyrgð á öllum skuldbindingum Landsbankans, því að með því sjer hann opna leið til þess, að öll peningamálastarfsemi í landinu sogist í hendur ríkisins. Þetta er alveg í samræmi við stefnu hans flokks. Það er augljóst, að ef einn sparisjóður, svo sem sparisjóður Landsbankans, hefir ríkisábyrgð á bak við sig, þá fer svo, hvenær sem erfiðir tímar koma, að þá leitar innstæðufje frá öðrum stofnunum til þessarar einu, sem ríkissjóður er skjólgarður fyrir. Þetta lamar allar aðrir peningastofnanir og getur ekki leitt til annars en þess, að Landsbankinn með útibúum sínum verði eina peningastofnunin, er fær fje til ávöxtunar. En það hygg jeg, að enginn vilji nema jafnaðarmenn, að draga alla áhættu peningaverslunarinnar yfir á ríkið. Og þeir, sem ekki vilja stíga það stóra spor, mega ekki draga merg úr þeim sparisjóðum, sem nú eru að rísa upp og reyna að verða lyftistöng framfara, hver í sínu hjeraði, því til þess að þeir geti náð þeim tilgangi sínum, verða þeir að njóta jafnrjettis við aðrar peningastofnanir. Vegna þess að þetta er 1. umr. um málið, skal jeg ekki fara neitt út í einstök atriði, svo sem um vörslu opinbers fjár í Landsbankanum, víxlakaup hans o. s. frv., en minnast lítið eitt á þær aths., er hv. 1. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv. gerðu út af því, að sami maður gæti ekki verið í senn bankastjóri og alþingismaður. Hv. 1. þm. Reykv. komst svo að orði, að það væri óvarkárlegt af mjer að halda fast við þetta ákvæði, því að það væri til þess að tefla málinu í tvísýnu og hætta á, að því yrði vísað frá samkv. þingsköpum. Þetta ákvæði stóð í frv. milliþinganefndarinnar upphaflega, en það stóð ekki í frv. þeim, sem stjórnin lagði fyrir þingið 1924 og 1925. Milliþinganefndin tók það upp hjá sjer að bæta þessu ákvæði inn í frv., og það gekk í gegnum allar 3 umr. í þessari hv. deild í fyrra. Þessi grein, sem ákvæðið er í, var borin sjerstaklega undir atkv., eins og aðrar greinir frv., og þá kom hvorki forseti nje þdm. auga á, að ákvæði hennar færi í bág við stjórnarskrána. Jeg held líka, að þau ummæli, sem fallið hafa um þetta atriði utan þings og innan, að 42. gr. frv. komi í bág við stjórnarskrána, sjeu sprottin af því, að í stjfrv. er tekið upp ákvæði, sem stjórninni þótti sjálfsagt og eðlilegt, að hið sama skuli ganga yfir hina stjórnskipuðu bankastjóra Íslandsbanka eins og Landsbankastjórana. Jeg hygg, að það sjeu niðurlagsákvæði 64. gr. frv., sem hafa komið öllum þessum umræðum á stað. Það er ekki nema eðlilegt, að jeg haldi fast við 42. gr. frv., því að engar brtt. komu fram við hana í hv.Ed., nema brtt. mín á orðalagi hennar, sem var gerð til þess að sýna það ljóslega, að það var ekki meiningin að taka kjörgengi af neinum, heldur að takmarka hóp þeirra manna, sem geta orðið bankastjórar, eins og meining milliþinganefndarinnar var. Greinin er alveg óbreytt að efni eins og hún var í frv., sem stjórnin lagði fyrir þingið, og eins og milliþinganefndin vildi hafa hana. Mig þarf því ekki að saka um það, þótt jeg haldi fast við hana, þar sem jeg hefi ekki haft ástæðu til að taka afstöðu til neinnar brtt. við hana. Það getur að vísu verið álitamál, hvort rjett sje að aðskilja þingstörf og bankastjórastörf, þótt það sje álit milliþinganefndarinnar og jafnvel núverandi Landsbankastjórnar, sem hefir gert þær kröfur til útibússtjóra sinna, að þeir hjeldu ekki áfram þingsetu fram yfir kosningar. Og það er margt, sem mælir með því að að skilja þessi störf, en jeg þarf ekki að taka það upp hjer. Það má líka hafa það í móti þessu ákvæði, að ekki sje úr jafnmörgum hæfum mönnum að velja í bankastjórastöðu, ef ekki má grípa til alþingismanna. En eigi að setja þetta skilyrði um Landsbankastjóra, þá hlýtur það ákvæði líka að eiga að ná til hinna stjórnkosnu bankastjóra Íslandsbanka samkvæmt afstöðu ríkisvaldsins til hvors bankans.

Klemens Jónsson Mjer heyrðist á hv. 1. þm. Reykv., að hann vildi vjefengja það, að frv. þetta væri löglega fram borið og að málið kæmi í bág við 30. gr. stjórnarskrárinnar, og ætti því að vísa því frá samkv. 27. gr. þingskapanna. Og hann skaut því til forseta að gefa úrskurð um þetta við 2. umr. Jeg tel víst, að fjhn. fái mál þetta til athugunar, en hún á nú mörg mál óafgreidd, því að hún hefir ekki getað haldið nema einn fund nú í hálfan mánuð. En ef svo skyldi fara, að forseti úrskurðaði við 2. umr., að málið væri ólöglega upp borið, þá er óforsvaranlegt að láta fjhn. leggja mikla vinnu í málið áður, þar sem hún hefir nóg önnur verkefni. Jeg vil því fara þess á leit við hæstv. forseta, fyrir hönd nefndarinnar, að hann kveði nú þegar upp úrskurð um það, hvort málið er löglega fram borið eða ekki.

Tryggvi Þórhallsson Þetta mál er nú komið inn í annan farveg heldur en jeg hafði gert ráð fyrir, þar sem þegar er komin fram ósk um það, að því sje vísað frá. Jeg verð að taka undir það með hv. 1. þm. Rang. (KLJ), að ef það á að vísa málinu frá, þá sje það gert þegar, svo að menn sjeu ekki að ræða það að þarflausu eða setja það í nefnd. Það eru þegar komnar fram ákveðnar áskoranir til forseta um að ljúka þingstörfum fyrir vissan tíma, og við höfum enn svo mörg mál til umræðu, að við megum ekki tefja okkur á því að vera að ræða þau mál, sem annaðhvort eru dauðadæmd eða á að vísa frá. Það má að vísu vera, að hæstv. forseti sje ekki við því búinn að gefa úrskurð nú þegar, en það ætti ekki að þurfa að standa lengi á þeim úrskurði. Jeg vil árjetta ásökun mína á hendur hæstv. stjórn fyrir það, hvernig hún hefir komið fram í málinu í hv.Ed., og fyrir það, hverja afstöðu hún hefir til Landsbankans. Jeg býst við því, eftir þeim röddum, sem jeg hefi heyrt hjer á Alþingi, að fáir vilji koma fram fyrir þjóðina með annað eins vantraust á Landsbankann eins og hæstv. fjrh. (JÞ) hefir gert. Hann sagði, hæstv. fjrh., að jeg hefði kveðið upp dóm í málinu án þess að kynna mjer málavöxtu. Það hefi jeg ekki gert. Jeg fylgdist vel með því, sem gerðist í málinu í hv.Ed. - jeg taldi það sjerstaka skyldu mína -, og minn dóm byggi jeg á því. Til stuðnings því, að ríkissjóður bæri ekki ábyrgð á skuldbindingum bankans, vildi hæstv. fjrh. vísa til þeirrar heimildar, sem gefin var hjer á þinginu í vetur um að ganga í ábyrgð fyrir stórláni handa bankanum. Það er undarlegt, að hæstv. fjrh. skuli bera þetta fram, því að það er kunnugt, að hann ætlaði að láta ríkið taka á sig þessa ábyrgð án þess að spyrja þingið að, og taldi sig hafa heimild til þess. En það var aðeins vegna þess, að útlendingarnir, sem áttu í hlut, vildu ekki taka ábyrgð hæstv. ráðherra gilda, að leitað var til þingsins og fengin sjerstök heimild hjá því. Þarna var líka að ræða um alveg sjerstakt lán, og jeg get lýst yfir því fyrir mitt leyti, að jeg vil ekki, að stjórnin hafi ótakmarkaða heimild til þess að ábyrgjast fyrir bankann hvaða lán sem er, heldur að Alþingi hafi þar jafnan hönd í bagga. En að ríkissjóður eigi að standa við allar skuldbindingar, sem gerðar eru í ríkisins nafni, getur ekki orkað tvímælis. Hæstv. fjrh. sagði, að ríkissjóður gæti ekki grætt neitt á bankanum, og þess vegna ætti hann ekki að bera ábyrgð á skuldbindingum hans. Í 24. gr. frv. er þó svo fyrir mælt, að ríkissjóður fái 6% af stofnfjenu. Tekjuafgangur bankans rennur í varasjóð, en þegar hann hefir náð ákveðinni upphæð, þá skiftist arður bankans þannig, að ríkissjóður fær 3/4 hluta, en seðlabankinn 14. Með þessu skilst mjer, að ríkissjóður geti grætt á bankanum. En ef horfið yrði nú að því ráði að láta ríkissjóð hætta að reka bankann og hann yrði gerður upp - hver mundi þá eiga það, sem bankinn hefði umfram skuldir? Getur nokkrum blandast hugur um, að það sje ríkiseign? Það er einmitt vegna þess, að það er ljóst af lögunum, að ríkissjóður tekur hagnaðinn af rekstri bankans, að þá á ríkið að bera ábyrgð á honum. Jeg verð að telja það beinlínis ósiðferðilegt, ef ríkið tekur hagnaðinn, en vill ekki taka afleiðingunum af rekstri bankans. Hæstv. ráðh. hefir ekki reynt að vjefengja það, að það, að koma því ákvæði inn í bankalöggjöfina, að ríkið beri ekki ábyrgð á Landsbankanum, það hlýtur að veikja traust bankans út á við. Viðvíkjandi rannsókninni á bankanum vildi hæstv. ráðh. draga úr því, að hún hefði ill áhrif á bankann. - Hann mintist á rannsóknina, sem fór fram á Landsbankanum 1909, og jeg efast ekki um, að hún var gerð í góðum tilgangi, en hún hafði mjög ill áhrif á traust bankans. En einmitt það, að þessi rannsókn er sett við hlið rannsóknarinnar 1909, og svo hitt, að hæstv. ráðh. gekk í samband við hv. 1. þm. G.-K. (BK), sem öll þjóðin veit, hvern hug hefir til Landsbankans, það sýnir best, hvers eðlis sú rannsókn, sem nú átti fram að fara, átti að vera. Jeg vil segja það þeim flokksmönnum hæstv. ráðh. í Ed., sem voru á móti þessu, til hróss, að þeir sáu, hvað var í húfi. Þeir sýndu, að þeir skildu það. Það er því einkennilegra, að hæstv. ráðh. skuli nú fylgja fram þessari rannsókn, þegar það er vitað, að hann lagðist á móti því, að fram færi rannsókn á hag Íslandsbanka hjer um árið, þegar ríkið átti að taka á sig stórar fjárhagslegar skuldbindingar hans vegna. Og eins og till. er flutt af háttv. 1. þm. G.-K. (BK), sem allir vita, að tortryggir Landsbankann, er það firra að ætla að halda því fram, að ekki komi fram andúð gagnvart bankanum í þeirri till. Nei, sá góði tilgangur er líklega álíka góður og sá, sem kemur fram í till. hans gagnvart samvinnufjelögum landsins. Það vita allir, hvernig samvinnufjelögin líta á viðleitni hans til að vinna þeim mein, og eins hygg jeg, að Landsbankinn líti á þetta. Þessi mótmæli vildi jeg koma fram með áður en málinu yrði vísað frá. Jeg gat fullkomlega óttast, að svo færi enn; það hefir áður komið fyrir hæstv. stjórn að koma fram með mál, sem hafa falið í sjer stjórnarskrárbrot, sem orðið hefir að vísa frá, og það gat eins komið fyrir nú.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg skal aðeins kvitta með örfáum orðum fyrir síðustu ummæli hv.þm. Str. (TrÞ). Annars sagði hann ekki neitt í þessari síðustu ræðu sinni, sem hann hafði ekki sagt áður. Það er náttúrlega fjarstæða, að það sje nokkurt vantraust á Landsbankanum, þó að menn vilji koma á fót seðlabanka, sem sje í samræmi við þá reglu, sem í langflestum ríkjum Norðurálfunnar er fylgt um seðlabanka. Það er að segja, að hann sje sjálfstæð stofnun, sem hafi sitt stofnfje frá ríkinu og ekki annað. Þó að til sjeu undantekningar, þá er þetta þó tilhögunin í langflestum ríkjum Norðurálfunnar. Jeg hefi gert grein fyrir því áður, að það er munur á því, hvort ríkisvaldið fær heimild til þess að ábyrgjast tilteknar skuldbindingar fyrir bankann, eða hvort ríkið ber ótakmarkaða ábyrgð á öllum skuldbindingum hans. Hv. þm. Str. sagðist fyr á þinginu vilja láta þingið segja til um það, í hvaða ábyrgðir ríkissjóður gangi fyrir Landsbankann. En hvað á slíkt að þýða, ef ríkissjóður er hvort sem er ábyrgur fyrir öllum skuldum bankans? Bankastjórnin getur þá ein skuldbundið ríkissjóðinn, því að það stendur í lögunum frá 1885, og hefir staðið í öllum þeim frv., sem hafa komið fyrir þingið, að bankastjórnin hefir fult vald til þess að taka lán fyrir hönd bankans. Í þessu er því alger mótsögn, að vilja fyrst heimila bankastjórninni ótakmarkað vald til lántöku á þeim grundvelli, að ríkið beri ábyrgð á öllu, en vilja þó láta þingið segja sinn vilja í lagaformi í hvert skifti. Hv. þm. (TrÞ) var að tala um það, að bankastjórnin gerði ráðstafanir í bankanum í ríkisins nafni. Slíkt hefi jeg nú aldrei heyrt, og það er ekkert í frv., sem gefur bankastjórninni tilefni til að koma fram í nafni ríkisins, heldur í nafni Landsbankans. Þá reyndi hv.þm. að vjefengja það, að ríkissjóði væri ekki ætlað að græða á bankanum. Hann virtist þó fallast á það með sparisjóðsdeildina, enda ríkissjóði ekki ætlað að leggja honum til meiri tryggingu en hann hefir þegar gert. Hvað snertir seðlabankann, þá er það svo, að þegar varasjóður er kominn yfir 4 miljónir, fær ríkissjóður 3/4, en varasjóður 1/4 af Því, sem fram yfir verður. En þetta er ekki meira en uppbót fyrir áhættu ríkissjóðs og vaxtatap af stofnfje því, sem hann á að leggja bankanum til. Það getur farið svo í mörg ár, að ríkissjóður fái ekki neitt, og það er svo fyrir sjeð, að hann fær aldrei meira en 6%, meðan varasjóðurinn ekki er orðinn 4 milj. kr. Þegar þessi ákvæði eru tekin í samhengi, er ekki hægt að tala um, að verið sje að stofna til gróða fyrir ríkið. Ætti jeg sem fjrh. að velja um, mundi jeg hiklaust kjósa það fremur, að ríkissjóði væru trygðir bara vextirnir. Jeg er þess vegna algerlega á gagnstæðri skoðun við hv.þm. Str. um það, hvort hjer sje um gróðafyrirtæki að ræða fyrir ríkið. Um úttektina á bankanum skal jeg fyrst geta þess, að jeg setti hana alls ekki í samband við rannsóknina 1909. En jeg hefi um þetta bent á eitt fordæmi, sem er hliðstætt, og það var það mat, sem fór fram á Íslandsbanka samkv. 1. frá 1921, áður en ríkissjóður legði fje í bankann. Þá var stjórninni heimilað að leggja hlutafje íbankann eða veita honum lán. Það var því alveg sjálfsagt, að mat færi fram, áður en það gæti orðið, á hag bankans. Það hlýtur að vera misminni hjá háttv.þm. Str., að jeg eða mínir flokksmenn hafi verið á móti því, að þetta mat færi fram. Það var samþykt alveg mótmælalaust á þinginu 1921. En það kom upp úr þurru síðar, að það átti að fara að setja nýja rannsókn á hag Íslandsbanka, og því var jeg mótfallinn, af því að ekkert tilefni var til slíkrar rannsóknar þá, og hún hefði því aðeins orðið til að vekja tortrygni á bankanum. Má vera, að hv.þm. eigi við þetta, en þá var engin ástæða til rannsóknar, eins og jeg hefi sýnt fram á, en nú er ástæða til þess að því er Landsbankann snertir. Nú verður að meta hag Landsbankans, til þess að hægt sje að sjá, hvort hann getur byrjað með óskertu stofnfje. Alt ódæðið í till. var það, að í staðinn fyrir að stjórnin átti, eftir frv., að skipa matsmennina, þá var ætlast til þess í till., að hæstirjettur tilnefndi þá. Jeg get nú ekki sjeð, að það sje neitt ódæði að leggja þetta til, þó að jeg vitanlega geti fallist á það með hv.þm. Str., að núverandi stjórn væri vel trúandi til að velja mennina vel. Jeg get því ekki fallist á, að hjer sje um neitt ódæði að ræða, og því síður tilræði af hv. 1. þm. G.-K. (BK) gagnvart Landsbankanum. Hitt verður háttv.þm. Str. að virða mjer til vorkunnar, þó að jeg greiði atkv. eins og hv. 1. þm. G.-K., þegar svo stendur á, að við erum á sama máli um eitthvert atriði.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vænti eins og fleiri hv.þm., sem talað hafa, að hæstv. forseti taki til athugunar ákvæðið um þingsetu bankastjóranna. Það er alveg greinilegt, að þó að þetta ákvæði hafi nú verið orðað um, þá gildir það sama sem fyr. Það er líka enginn efi á því, að ákvæði stjórnarskrárinnar hjer að lútandi er gert í þeim tilgangi, að ekki sje hægt að setja embættismönnum stólinn fyrir dyrnar í þessu efni. Þeim er heimilað að sitja á þingi, ef þeir setja annan mann til að gegna stöðu sinni á meðan. En hjer er mönnum hótað með atvinnumissi, ef þeir verða alþingismenn, bæði bankastjórum og bankaráðsmönnum. Það hefir líka yfirleitt þótt brenna við hjá íhaldsmönnum, að þeir hafa viljað beita pólitískri andstöðu svo, að menn hafa ýmist átt á hættu að missa eða ekki getað fengið stöður, ef þeir voru á öndverðum meiði og stóðu framarlega í stjórnmálum. Brjef Ólafs prófessors Lárussonar segir það alment viðurkenda rjettarreglu, að hver einstaklingur beri með öllum eignum sínum ábyrgð á þeim skuldbindingum, sem hann bakar sjer. Þetta gildir auðvitað jafnt um einstaklinga og ríki. Nú virðist það svo, sem það sje skoðun hæstv.forsrh., að þegar búið sje að búa um Landsbankann með frv. þessu, þá sje hann ekki lengur ríkisstofnun; ríkið eigi þá ekki lengur bankann nje eignaaukningu hans. En mjer er spurn, - ef ríkið á ekki Landsbankann, hver á hann þá? Hæstv. ráðh. vildi líta svo á, að ef Landsbankinn fengi 5 milj. kr. stofnfje, þá væri ekki ástæða til að óttast um gjaldþol hans, hvorki fyrir innlendum eða erlendum skuldheimtumönnum eða innstæðueigendum. En nú er það vitanlegt, að Íslandsbanki hefir haft 41/4 milj. kr. hlutafje, meðan peningarnir voru meira virði en þeir eru nú, - og hvernig hefir farið með traust manna á honum? Íslandsbanki hefir stórtapað, og síðastliðið ár mun hafa verið tekið úr honum um 6 milj. kr. af innstæðufje. Það sýnir best traust manna á bankanum, að innstæðueigendur hafa farið þaðan með sparifje sitt. En úr því að svona fór með Íslandsbanka, væri þá ekki ástæða til, að eins gæti farið með Landsbankann, ef ríkissjóðsábyrgðin, sem allur almenningur ber traust til, hyrfi? Það er því miður ekki víst, að Landsbankanum verði altaf svo vel stjórnað, að ekki geti óhöpp komið fyrir. Það er alls ekki sambærilegt, hvað erlendir seðlabankar eru miklu sterkari og sjálfstæðari stofnanir en Landsbankinn, og það er óhugsandi, að þetta yrði ekki til þess að rýra stórum traust manna á gjaldþoli bankans. Það kom mjög greinilega fram í ræðu hæstv.forsrh., til hvers refirnir eru skornir. Hann sagði beinlínis, að ef ríkissjóðsábyrgð stæði á bak við bankann, þá mundi sparifje landsmanna sogast þangað og hann yrði aðalpeningastofnunin í landinu. Menn skyldu nú halda, að þegar verið er að ganga frá aðalbanka landsins, þá sje reynt að styrkja hann sem mest, en ekki hitt, að veikja aðstöðu hans með því að búa svo um, að aðrir bankar geti náð af honum miklu af því innstæðufje, sem hann hefir nú. En einmitt þetta er tilgangurinn hjá hæstv. ráðh. Það er ekki hægt að segja, að slík ráðstöfun sje til að styrkja Landsbankann. Annað atriði vildi hæstv. ráðh. ekki tala um, og það er vöxtun opinbers fjár. Ef það er lagt á vöxtu í Landsbankanum, þá getur það munað bankann miklu, því að hjer er um mikið fjármagn að ræða, sem verður veltufje bankans. Það er því mikils um vert fyrir Landsbankann, að fastákveðið sje, að opinbert fje skuli ávaxtast í honum. Innstæðufje hins opinbera gæti horfið úr Landsbankanum, ef aðrir bankar gætu kept við hann með hærri vöxtum, og hann yrði þá að ná því fje aftur með því að hækka sína innlánsvexti.

Jakob Möller Það eru aðeins örfá orð, sem jeg ætla að segja. Hæstv. forsrh. (JÞ) heldur því fram enn sem fyr, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á skuldbindingum Landsbankans. Um þetta vísaði hann til lögfræðinga jafnfærra þeim prófessor, sem látið hefir uppi álit sitt um þetta efni. Ennfremur vísaði hann til laganna frá 1885, og hafði það eftir lögfræðingi, að þau lög yrðu að skoðast tæmandi um þetta efni. Það út af fyrir sig er auðvitað ekki annað en staðhæfing, sem ekkert gildi hefir. Ef hæstv. ráðh. vill athuga þessi lög, þá vil jeg benda honum á 32. gr. Hún er á þessa leið: „Ef svo skyldi fara, að bankinn yrði lagður niður, eða framkvæmdir bankans hætti að fullu, skal fyrst greiða öllum lánsölum bankans allar skuldakröfur þeirra, að undanskildum landssjóði sem lánssala að seðlaupphæð þeirri, er hann hefir lánað bankanum. Þær eignir, sem þá eru eftir, renna í landssjóð og leysir hann síðan til sín hina útgefnu seðla með fullu ákvæðisverði“. Jeg sje ekki annað en að þessi grein geti talist tæmandi í hina áttina, um ábyrgð ríkissjóðs á bankanum; segir greinin ákveðið, að ef bankinn legst niður, þá skuli greiða allar skuldakröfur án tillits til þess, hvort eignirnar hrökkva fyrir þeim, og virðist það tæmandi í þá átt, að ríkið beri fulla ábyrgð á bankanum. Út af hinu atriðinu, sem jeg talaði um, ákvæðum 42. gr., sem svifta bankastjórana rjetti til þess að vera alþingismenn, eða alþingismenn rjetti til þess að vera bankastjórar, þá skildist mjer hæstv.forsrh. (JÞ) gera mikið úr því, að deilan um þetta væri ekki sprottin vegna þess að Landsbankastjórunum væri bönnuð þingseta, heldur vegna hins, að bankastjórar Íslandsbanka væru teknir með. Það er nú eðlilegt, að það vekti athygli, er þeir voru teknir með, af því að sá eini bankastjóri, sem setið hefir á þingi, einmitt er bankastjóri Íslandsbanka og er ákveðinn andstæðingur hæstv. stjórnar. Hinsvegar munu margir hafa litið svo á, sem bankastjórar Landsbankans hirði ekki um að eiga sæti á þingi og þetta ákvæði sje beinlínis komið inn í frv. eftir ósk þeirra. En þetta breytir engu um skoðun manna á því, hvort heimilt sje að hafa ákvæði um þetta í einföldum lögum. Það má færa rök bæði með því og móti, hvort heppilegt sje, að bankastjórar vasist í stjórnmálum. En ef það er álitið rjett að banna þeim þingsetu, þá er önnur leið heppilegri en sú, sem hjer er farin, sem sje að setja ákvæði um þetta inn í stjórnarskrárfrv., sem hjer er borið fram af hæstv. stjórn. Þá tel jeg málið vera formlega fram borið. Jeg ætla mjer ekki að koma fram með brtt. við stjórnarskrána þessa efnis, jeg tel það ekki mitt hlutverk, en það er ómögulegt annað en viðurkenna það, að betur færi á því að hafa ákvæði um þetta í sjálfri stjórnarskránni. Mjer finst, að hæstv.forsrh. (JÞ) gæti vel komið fram með slíka brtt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) spurði, hver jeg áliti, að ætti Landsbankann. Hv. þm. þarf ekki annað en taka frv. og lesa 1. línu 1. gr. til þess að sjá það. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Landsbanki Íslands er sjálfstæð stofnun, sem er eign ríkisins, undir sjerstakri stjórn“ o. s. frv. Brtt. sú, sem sett var inn í frv. í hv.Ed., afmarkar þessa eign ríkisins frá öðrum eignum þess og tilefni til hennar var gefið af prófessor Ólafi Lárussyni. Jeg bar brtt. fram til þess að útiloka ágreining um þetta efni, en ekki vegna þess, að jeg álíti skoðun prófessorsins rjetta. Þá þótti mjer leitt að heyra þennan hv.þm. halda því fram sem sinni skoðun, að ríkið mætti hvenær sem er ráðstafa gróða þessarar stofnunar með lögum. Það kann að vera, að þingið hafi að formi til þessa heimild, en þó líklega ekki gagnvart skuldbindingum, sem fallnar eru á bankann; en það verður að standa fast, að seðlabankinn sje verndaður fyrir tilhneigingu löggjafarvaldsins til þess að rjetta hendina niður í fjehirslu hans og nota fjeð til annars en eigin þarfa bankans. Skoðun hv. 4. þm. Reykv. og mín á markmiði Landsbankans er mismunandi. Hv. þm. vill sem góður jafnaðarmaður, að Landsbankinn sje eina peningastofnun landsins, en jeg og fleiri eru þeirrar skoðunar, að affarasælast sje að stýra seðlabanka okkar inn á sömu braut og gert er hjá þeim þjóðum, sem bankamálin eru lengst á veg komin hjá, sem sje að draga hann sem mest út úr áhættusamri lánsstarfsemi. Starfsemi seðlabankans á að vera fólgin í því, sem felst í 4. gr. frv., að stuðla að tryggri skipun á peningamálum landsins, með það fyrir augum, að gull og gullgildir seðlar geti sem fyrst orðið og haldi síðan áfram að vera hinn almenni gjaldeyrir í landinu. Því er best, að hann sje laus við að lána til áhættusamra atvinnuvega. Að þessu eigum við að stefna, en ekki að því að láta Landsbankann soga að sjer innlánsfje frá öðrum stofnunum, heldur hafa eðlilega samkepni um það, uns það þykir tímabært að skilja sparisjóðsdeildina frá seðlabankanum. Hv. 1. þm. Reykv. þarf jeg ekki miklu að svara. Það hefir aldrei verið ágreiningur um það, að sjerstaka ábyrgð þyrfti að láta í tje til þess að ríkissjóður ábyrgist skuldbindingar Landsbankans. Um hitt hefir verið deilt, hvort stjórnin geti veitt ábyrgðina án lagaheimildar, og úr því hefir verið skorið nú á þessu þingi; stjórnin þarf lagaheimild í hvert sinn. Þetta er ósamrýmanlegt því, að ríkissjóður beri ábyrgð á öllum skuldbindingum Landsbankans. Hví skyldi þá hverju sinni, er bankinn tekur lán, þurfa að leita til þings og stjórnar um ábyrgð? Þá spurði þessi háttv.þm., hvers vegna jeg hefði gert till. milliþinganefndarinnar um þingsetu bankastjóranna að minni tillögu. Þegar jeg tók við frv. milliþinganefndarinnar til þess að leggja það fyrir þingið, þá vildi jeg ekki breyta öðru í því en því, sem jeg fann rök fyrir, að breyta þyrfti. Þetta ákvæði taldi jeg heppilegt, og því tók jeg það upp og bar það fram, að því viðbættu, að sama regla skyldi gilda um hina stjórnskipuðu bankastjóra Íslandsbanka. Jeg legg ekki svo mikið kapp á þetta, að jeg vilji taka það upp í stjórnarskrána. Jeg álít þetta atriði ekki stærra en svo, að rjett sje, að almenni löggjafinn geti úr því skorið. Jeg mun því ekki bera fram brtt. um þetta við stjórnarskrárfrv. Hv. 4. þm. Reykv. vísaði um þetta til ákvæða 44. gr. stjórnarskrárinnar, um embættismenn. En það kemur auðvitað ekki til mála að líta á bankastjórana sem embættismenn. Landsbankastjórana ræður bankaráð, en ekki stjórnin, og þeir eru ráðnir með uppsagnarfresti. Bankastjórar Íslandsbanka eru framkvæmdarstjórar í hlutafjelagi, en starfa ekki í þjónustu ríkisins. Samherja hv.þm. í Ed., háttv. 5. landsk., datt heldur ekki í hug að halda þessu fram, heldur reyndi hann að heimfæra þetta undir 30. gr. stjórnarskrárinnar, en áleit, sem rjett var, að þetta kæmi ekkert við 44. gr.

Sveinn Ólafsson Á síðasta þingi fylgdi jeg þessu máli með töluverðum áhuga. Jeg leit svo á, að afgreiðsla þess mætti ekki dragast, og lít reyndar svo á það enn. Nú mundi einnig horfa annan veg við um málið, ef það væri hjer í sama búningi, sem það hafði við afgreiðslu hjeðan úr deildinni á síðasta þingi. Frv. hefir nú tekið miklum breytingum í hv. efri deild og mjer er til efs, að jeg geti fylgt því hjeðan í óbreyttum búningi, þótt jeg sjái, að nauðsynin á því, að það nái fram að ganga, sje ríkari nú en nokkru sinni áður. Jeg þarf ekki að fara ítarlega út í orsakir þær, sem gera það að verkum, að jeg get ekki sætt mig við frv. eins og það er nú. Þær hafa verið taldar hjer áður og eru aðallega tvær. Hin fyrri er breyting sú, sem sett var inn í Ed. við 1. gr. frv., um ábyrgðarleysi ríkisins á Landsbankanum eða vörslufje í honum, en hin er sú, að tekið hefir verið burt ákvæðið, sem sett var inn í Landsbankalögin 1919, um það, að Landsbankinn skuli ávaxta fje opinberra sjóða og stofnana. Jeg geri nú ráð fyrir því, að þetta innskot í 1. gr., um ábyrgðarleysi ríkisins, yrði ekki notað, ef til þess kæmi, að vörslufje týndist, heldur verður að skoða þetta sem hræðu fyrir eigendur innlánsfjár, aðvörun um að geyma fjeð annarsstaðar en í Landsbankanum. Slík aðvörun er í senn bæði skaðleg bankanum og ósæmileg af hendi þingsins. Hún er vantraustsyfirlýsing á þeirri stofnun, sem þjóðin vill láta hafa forustu í öllum fjármálum sínum út á við. - Ábyrgð ríkisins verður í reyndinni sama og áður hefir verið eftir óskráðum lögum, eins og sýndi sig nýlega, er lánsstofnun ein hjer í nágrenni lenti í vanskilum og Alþingi beindi þeirri ósk til Landsbankans að leysa innstæðueigendur án mikils tjón. Ríkisins mundi leitað um hjálp, ef innstæðurnar týndust, jafnvel þótt hjá einkalánsstofnun væri. Þess vegna er líka þessi fráleiti varnagli í 1. gr., um ábyrgðarleysið, óhafandi. Niðurfelling 52. gr. frv., eins og það fór frá þessari deild á síðasta þingi, þ. e. ákvæðin um ávöxtun opinberra sjóða í Landsbankanum, er líka að mínum skilningi hrein óhæfa. Þetta firtir sjóðeigendur frá bankanum og er þá aðeins til hagsmuna öðrum lánsstofnunum. Jeg vil því leyfa mjer að skora á hv.fjhn. að bæta úr þessu tvennu við væntanlega meðferð málsins, taka þennan fleyg burt úr 1. gr. og taka upp aftur 52. gr. frv. frá í fyrra. Að vísu eru ýmsar aðrar misfellur komnar inn í frv. frá því á síðasta þingi, svo sem niðurfelling bankanefndar o. fl., en þær eru þó ekki jafnfráleitar og þær tvær, sem fyr voru nefndar. Fleira skal jeg ekki um málið segja að þessu sinni, en vil aðeins geta þess, að jeg mun tæpast sjá mjer fært að fylgja málinu á síðari stigum þess, ef ekki fást þessar tvær aðalbreytingar fram.

Halldór Stefánsson Jeg mun ekki fara út í almennar umr. um þetta frv., þó að til þess væri nokkur ástæða, en láta mjer nægja aðeins að gera grein fyrir þeim brtt., sem jeg flyt á þskj. 461. Þetta frv. sjálft og þau ákvæði, sem í því eru til breytinga á stjórnarskránni, voru aðallega rökstudd með því, að þau væru til sparnaðar. Það er höfuðástæðan, sem færð hefir verið fyrir þeim, og svo í öðru lagi, að þjóðin vilji breytingarnar, og þá mun vilji þjóðarinnar einnig vera bygður á þeirri ástæðu, að það sje sparnaður. Till. sú, sem hv. meiri hl. nefndarinnar flutti hjer við 2. umr. um niðurfelling landskjörs og fækkun þm., var líka aðallega rökstudd með því, að hún væri til sparnaðar. Sú till. er nú fallin, eins og kunnugt er, og því óþarft að ræða um hana. Hinsvegar er það að segja um aðalatriði frv. þess, sem fyrir liggur, fækkun þinga, að þó að játa megi, að það myndi að vísu vera sparnaður, þá hygg jeg, að sá sparnaður verði minni en menn gera sjer vonir um, bæði vegna þess, að fjárlagaþingin verða lengri og eins vegna hins, að þá myndi það verða mjög títt, að aukaþing yrðu háð, og við vitum það af reynslu síðari ára, áður en ákveðið var að hafa þing á hverju ári, að þá voru aukaþing mjög tíð. Auk þess hefir sú leið, sem hjer er stungið upp á í frv., þann höfuðókost, að það dregur úr áhrifum og valdi þjóðarinnar á stjórn landsins, og af þessum ástæðum býst jeg ekki við að geta að lokum verið með þessu frv., nema því aðeins, að fleiri ákvæði, sem jeg tel að sjeu til verulegra bóta, kæmust að við meðferð málsins. Það er nú ekki fyrir það, að jeg viðurkenni ekki, að sparnaðarleiðin sje algerlega rjettmæt ástæða í sjálfu sjer, ef hún er ekki of dýru verði keypt, en það eru til fleiri leiðir í sambandi við þetta mál til sparnaðar heldur en þær, sem enn hafa komið fram, að öðru leyti en því, sem þær liggja fyrir í mínum till. Ef hægt væri að koma því svo fyrir, að þingin stæðu að miklum mun skemur en nú er, án þess að verulegur bagi væri að fyrir þingstörfin, þá væri að því mikill sparnaður, og það er áreiðanlegt, að þjóðin kvartar um það engu síður, hve þingin eru löng, heldur en um aðalatriði frv. - þingafækkunina -, sem hjer liggur fyrir. Það eru eðlilegar ástæður fyrir því, hvers vegna þingin eru svo löng, og er þá fyrst að nefna þann málafjölda, sem jafnan liggur fyrir og sem lítur út fyrir að stafi af því, að þjóðlífið tekur svo margvíslegum og örum breytingum, að altaf þurfi að vera að sníða um stakkinn. Samt sem áður getur verið álitamál um það, hvort ekki mætti vel hlíta, þótt breytingar á löggjöfinni væru ekki eins örar og á sjer stað, og er vafamál, hvort mikill bagi væri að, þótt það gengi meira hægfara. En önnur ástæða til lengdar þinga er tvímælalaust þingsköpin; þau gera ráð fyrir ítarlegri meðferð málanna, og þar til heyrir þá náttúrlega tvískifting þingsins og það, að hverju máli eru áskildar þrjár umræður með hæfilegum fresti, og að málin geta svo komið til einnar umr. í hvorri deild og loks fyrir sameinað þing, svo að það geta verið 9 umr. um hvert mál. í sjálfu sjer ber ekki að lasta þetta, ef það er algerlega nauðsynlegt, en þá er það að athuga, hvort það er jafnnauðsynlegt um öll mál. Róttækasta leiðin í þessu efni væri sú, að afnema deildaskiftingu þingsins, og jeg fyrir mitt leyti gæti gengið að slíkri till. En jeg býst þó við, að þetta sje fjarri því, sem alment er álitið, og væri því þýðingarlaust að bera slíka till. fram, enda hefi jeg ekki ráðist í það. Öðru máli væri að gegna, ef tvískiftingin væri afnumin um þetta eina mál, sem jeg hefi nú stungið upp á. Fjárlögin eru að sumu leyti yfirgripsmesta mál þingsins, og jeg get bætt við, þýðingarmesta mál þess. Af þessu leiðir þó ekki, að það mál þurfi að fá sömu meðferð og önnur mál, og stafar það af því, að það er annars eðlis en öll önnur löggjafarmál. Fyrst er þá það, að það er tiltölulega einfalt atriði að taka afstöðu til fjárlaganna. Þar þarf annarsvegar aðeins að taka afstöðu til heildarniðurstöðu fjárlaganna, hver hún megi og eigi að vera, og hinsvegar til hinna einstöku till., er fyrir kunna að liggja. En til þess að menn geti gert það, ætti málið ekki að þurfa að fara í gegnum 9 umr. í þinginu. Fjárlögin, þó að umfangsmikil sjeu, eru annars eðlis en almenn löggjafarmál. Það má aftur segja, að um öll hin vandasamari mál sje miklu erfiðara að taka afstöðu, vegna þess að þau grípa inn í alt löggjafarkerfi vort og líka inn í þjóðlíf vort og verða því aldrei of vel athuguð. Þá stendur sjerstaklega á um fjárlögin að öðru leyti, en það er það, að svo er ákveðið, að ekki megi slíta þingi fyr en þau hafi verið samþykt. Eru þau eina málið, sem svo stendur á um. Það má hlaupa frá öllum öðrum málum óafgreiddum. Sá undirbúningur, sem málin hafa fengið, þyrfti ekki að verða ónýtur fyrir það, en bíður þá bara seinni tíma. Raunar tefjast málin við það, að farið er frá þeim áður en þau eru afgreidd, en þau bíða þá aðeins til næsta þings, og í flestum tilfellum gætu þau grætt við þá athugun, sem þau fengju á þessum fresti. Af þessum ástæðum, sem jeg nú hefi nefnt, hefi jeg leyft mjer að bera fram till., sem fer í þá átt að gera undantekningu frá tvískiftingu þingsins um fjárlögin, að þau komi aðeins fyrir þingið óskift, sameinað Alþingi. Þessi næstliðnu þing, sem jeg þekki til, hafa yfirleitt verið álíka löng, þetta frá 90–100 daga. Þykir þetta langur tími og er of langur, bæði fyrir kostnaðar sakir og vegna þess, að margir þm. geta hvorki nje mega vera svo langan tíma að heiman eða frá starfi sínu. En það er nú svo, að þingin eru aldrei lengd neitt verulega eftir að fjárlögin eru afgreidd, og jeg býst líka við því, að með óbreyttum þingsköpum verði heldur ekki hægt að gera ráð fyrir, að þau verði neitt verulega styttri. Að vísu er það svo, að tíminn, sem fjvn.Nd. hefir fjárlögin til meðferðar, hefir verið þessi undanförnu þing um 5–7 vikur, og sýnist það í rauninni vera óhæfilega langur tími. En þegar rætt er um þetta við fjvn.-menn, þá vilja þeir ekki við það kannast, að þeir geti komist af með styttri tíma. Og með öllum frestum og umr. um málið er ekki hægt að búast við því, að þingin verði styttri, ef meðferð sú er höfð á fjárlögunum, sem þingsköp ákveða. En það gæti munað miklu, ef menn vildu fallast á afgreiðslu fjárlaganna í óskiftu þingi. Þingin ættu þá að geta orðið þriðjungi styttri vegna fjárlaganna sjálfra. Og þó að þá yrði kannske að fara frá mörgum málum óafgreiddum, þá teldi jeg það engan sjerstakan baga, því að þau frv., sem mest væru aðkallandi og síst mættu bíða, mætti þá láta sitja fyrir öðrum, og jeg held, að það væri ekki nema hollur hemill á hina öru og þýðingarminni löggjöf vora, þótt slík mál yrðu að bíða til næsta þings. Jeg býst nú við, að þær ástæður verði færðar á móti till. minni, að ekki yrði þá eins örugt um, að fjárlögin yrðu eins skipulega afgreidd og nú og ekki eins trygt, að heildarniðurstaðan yrði sú, sem hún ætti að vera að rjettu lagi, með tilliti til allra ástæðna. Jeg býst við, að menn hafi einkum í huga, að þetta mundi leiða til meiri útgjalda og að hin fjárhagslega niðurstaða fjárlaganna yrði verri, meiri tekjuhalli eða minni afgangur. En jeg hyggst nú að geta stutt till. mína með því, meðal annars, að líkindi sjeu til, að afgreiðsla fjárlaganna yrði skipulegri eftir en áður og að síður væri hætt við, að samþykt yrðu ónauðsynleg útgjöld. Því að það liggur í augum uppi, að þessar mörgu umr. eru opnar leiðir og tækifæri til þess að koma inn í fjárlögin nýjum og nýjum liðum til útgjalda. Jeg þykist hafa tekið eftir því, eftir þeirri reynslu, sem jeg hefi í þessum efnum, að því lengra sem líður á meðferð fjárlaganna, því auðveldara virðist að koma inn till., sem helst mættu verða útundan og minst nauðsynlegar eru. Jeg hefi hjer fyrir mjer yfirlit yfir rekstur fjárlaganna nokkur undanfarin ár, og heildarblærinn er sá sami, sem jeg hefi lýst. Það er auðvitað ekki sönnun þess, að ónauðsynlegustu útgjöldin komi inn síðast, en það er sönnun þess, að útgjöldin hækka altaf eftir því, sem á líður. Það er ekki altaf, að fjárlögin koma fyrir Sþ., heldur annaðhvort að Nd. gengur að þeim eins og þau hafa verið samþ. af Ed. eða að Ed. gengur að þeim eins og þau hafa verið samþ. við eina umr. í Nd. Lítur út fyrir, að ástæðan sje einmitt sú, að menn óttist óþörf útgjöld og óskipulega afgreiðslu fjárlaganna, ef leiðinni er lengur haldið opinni. Þjóðin er ekki sýtingssöm um fjárveitingar, sem hún telur að vel sje varið, en hitt hefi jeg heyrt, óánægju um ýmsar fjárveitingar, sjerstaklega til einstakra manna. Um slíkar fjárveitingar má hiklaust segja, að það orkar oft tvímælis, hvort rjettmætar eru eða þarfar, einkum þegar litið er á, hvernig ríkið fær tekjur sínar í mörgum tilfellum, með því að heimta þær með harðri hendi jafnvel af sárfátækum fjölskyldumönnum með því að tolla nauðsynlegar þurftarvörur, þá er ekki óeðlilegt, að kvartað sje yfir því, að í fjárlögum sjáist fjárveitingar, sem sje gálauslega varið. Að þessu hnígur síðasta brtt. mín, 2.b. Hún á að gera það erfiðara að fá samþ. fjárútgjöld, sem veitt eru á nöfn til einstakra manna, vegna þess að þær till. orka altaf tvímælis, hvort rjettmætar eru. Er áskilið, að það þurfi 3/5 hluta atkv. til þess að fá þær samþ. En það ætti ekki að hamla því, að þegar um er að ræða viðurkenda verðleika eða þjóðarnauðsyn, þá verði hægt að fá þann litla meiri hl., sem hjer þarf yfir einfaldan meiri hl., til þess að þær till. nái samþykki, sem eru þess eðlis, að þær hafa fylsta rjett á sjer. Eins og jeg hefi áður vikið að, er aðalröksemdin fyrir þessu frv., sem hjer liggur fyrir, sparnaður, og ekkert annað. Jeg hefi nú borið fram þessa till. vegna þess, að jeg viðurkenni, að þessi röksemd sje rjettmæt, ef hægt væri að fá þessi gæði án þess að kaupa þau of dýru verði. Jeg vil með brtt. mínum gefa mönnum kost á að sýna, hve mikil alvara fylgir þessari höfuðástæðu, sem talin er til breytingar á stjórnarskránni. Þetta eru auðvitað nokkur nýmæli, og verið getur, að menn sjeu ekki búnir að hugsa þau til fulls eða að þeir geti ekki fallist á þá hugsun og þau rök, sem jeg hefi hjer látið fylgja. En fari svo, að till. mínar verði ekki samþ., þá vona jeg samt, af því að jeg er sannfærður um rjettmæti þeirra, að þeim muni aukast fylgi með tímanum og verða teknar til greina síðar, er hugsað verður til breytinga á stjórnarskránni.

Magnús Torfason Jeg á brtt. við þetta frv. á þskj. 468, og ber að skoða þær sem nokkurskonar greinargerð fyrir atkvgr. minni við 2. umr. málsins. Jeg greiddi þá atkv. gegn því, að frv. gengi til 3. umr.Brtt. mínar eru vottur um það, hvers vegna jeg var á móti því, að málið gengi þannig lagað áfram í þinginu. Stjórnarskrá eins lands er grundvöllurinn undir þjóðskipulagi þess, og sá grundvöllur, sem almennar lagasetningar og framkvæmdir eiga að byggjast á. Hún er alstaðar annarsstaðar, eins og kunnugt er, skoðuð sem dýrgripur eða helgidómur, sem ekki má hrófla við nema nauðsyn reki til. En hjer er því öðruvísi háttað. Það lítur svo út, sem hjer sje sú skoðun uppi, að hver maður hafi leyfi og rjett til þess að bera fram stjórnarskrárbreytingu á hverju þingi, alveg eins og menn bera fram breytingar við hrossakynbótasamþyktarlög og annað slíkt. Að þetta á sjer stað hjer, hefir sína orsök, og hún er sú, að sjálfstæðisbarátta vor var í því fólgin að búa til stjórnarskipunarlög eða breyta þeim. Það var ekki hægt með öðru móti að sækja rjett vorn í hendur erlendrar þjóðar en með því að breyta þessum lögum. Það var því ekki nema eðlilegt, eins og sú barátta var löng, að það kæmu fram margar till. um breytingar á stjórnarskránni. Nú er þessi ástæða, að berjast fyrir auknum rjetti þjóðarinnar með breytingum á stjórnarskránni, fallin burtu með sambandslögunum frá 1918, sem ekki er hægt að breyta fyr en 1943. Þess vegna hjelt jeg, að hlje yrði á því, að menn færu að breyta slíkum lögum, og að það yrði ekki gert nema alveg sjerstök ástæða væri til þess. Sjerstaklega hjelt jeg, að ein stjórn mundi ekki fara að bera fram slíkar breytingar, nema annaðhvort nauður ræki til ellegar stjórnin væri með þessu að láta þjóðina fá rjettarbót, sem henni fyndist, að ekki mætti bíða og sem þjóðin mundi tveim höndum taka. En í frv. eins og það er lagt fram er engin slík rjettarbót. Þvert á móti; þar eru eintómar rjettarskemdir. Þannig var málið, er það kom til Nd., en jeg játa það fúslega, að þessari hv. deild hefir tekist að sníða af því verstu gallana, sem horfðu til baka, en ekki fram, og voru rjettarskemdir. Jeg verð nú að segja það um aðalbreytinguna, sem er eftir í frv., að hún er í sjálfu sjer rjettarskemd. Vitaskuld má hjer segja, að ekkert er svo ilt, eð ekki fylgi nokkuð gott. Aðalbreytingunni, sem er þing annaðhvert ár, fylgir þó væntanlega, samkvæmt áliti tillögumanna, sú bót, að þingkostnaðurinn sparast, að minsta kosti fyrstu árin. Þó skal jeg alls ekkert um það fullyrða. Því að jeg ætla ekki að ganga út frá því, að málið, eins og það hefir komið fram, sje svo ilt og óheilindin svo mikil, að jafnvel þeir, sem barist hafa fyrir því, trúi ekki á það, að sparnaður verði að því. Það vita allir, að það hefir verið flaggað með því, að þetta sje ágæt sparnaðartill. En það er ekki þar fyrir, jeg veit, að til eru þeir menn, sem hafa haldið að kjósendum þessari stjórnarskrárbreytingu, jafnvel þó að flokkur þeirra hafi verið á móti henni. Jeg veit meira að segja af manni, sem hefir gerst upphafsmaður að því að halda þessu að þjóðinni gagnvart flokki sínum. Mjer er kunnugt um, að það eru ekki aðeins Framsóknar- og íhaldsmenn, heldur líka Jafnaðarmenn, sem hafa haldið þessari sparnaðarkenningu að kjósendum sínum. Einn jafnaðarmaður í mínu kjördæmi hjelt þessu fram, þinghaldi annaðhvert ár, og náði þó nokkrum atkvæðum á því, en allir vita þó, að flokkur hans er á móti þessu. En eitt er það, að þingmannaefni halda þessu fram til þess að afla sjer kjörfylgis, og annað hitt, að halda því fram þegar komið er inn í þingsalinn og ábyrgðin færist yfir. En annars er sú kórvilla á flutningi þessarar till., að það er ekki fyrst og fremst hugsað um þjóðskipulagið, þingstörfin eða löggjafarstörfin. Þegar slík till. um þinghald annaðhvert ár er borin fram, þá á auðvitað fyrst að hugsa um það, hvað gagnar best löggjafarstarfinu. En þegar málið er athugað frá því sjónarmiði, þá er langt frá því, að löggjafarstarfinu sje betur borgið með þessu móti. Þvert á móti, það er stórskemt. Jeg verð að segja, að þegar breyta á stjórnarskrá eins lands til þess að spara nokkra tugi þúsunda, sem þó er óvíst að verði, þá legst lítið fyrir kappann, ef þingmenn konungsríkisins Íslands ætla að fara að rýra rjett þings og þjóðar á þennan hátt. Því að það er ekki svo vel, að þessi breyting sje meinlaus; hún er stórkostlegur rjettarspillir. Vald þingsins minkar og eftirlitið með stjórninni minkar, það er erfiðara að hafa hendur í hári þeirra stjórnarherra, sem mönnum líkar ekki við, og stjórnin getur gert ákvarðanir á löngum tíma, sem ekki verður um bætt eftir á. Að því er snertir þýðingu þessarar breytingar fyrir fjárlögin, þá eru ákvæðin mun verri og vitlausari en þau voru með gamla fyrirkomulaginu um þinghald annaðhvert ár. En það liggur í því, að þegar sumarþing voru hjer á árunum, þá liðu ekki nema 4 mánuðir uns fjárlögin gengu í gildi. Nú líða 8 mánuðir uns fjárlögin ganga í gildi, en þetta þýðir það, að fjárlög, sem samin eru í maí, ganga ekki í gildi fyr en eftir 32 mánuði. Þetta gengur á móti reynslu annara þjóða. Þar eru fjárlög samin til eins árs, og það er ekki nóg með þá takmörkun, heldur eru fjárlögin látin skríða út úr þinginu daginn áður en þau eiga að ganga í gildi. öðrum þjóðum þykir nóg, ef þingið á að sjá um fjárlög til eins árs. Meira að segja hafa nú á þingi Dana verið samþykt bráðabirgðafjárlög 31. mars, sem áttu að ganga í gildi 1. apríl. Það er svona mikil áhersla lögð á þetta þar. Í sambandi við þessa reynslu var horfið að því ráði hjer að hafa fjárlögin til eins árs. Það voru líka sjerstakar ástæður til þess. Þetta var gert í stríðslokin, af því að þá var vitanlegt, að mikill glundroði mundi verða á fjármálum manna og því ekki nokkur von til þess, að hægt væri að sjá lengra fram í tímann en eitt ár. Enda kom það í ljós, að þetta gafst vel. Þingið 1924 var kosið til þess að koma fjárreiðum ríkisins í rjett horf. Það var og gert vel og rösklega að öllu leyti. En ef fjárlög hefðu gilt til tveggja ára, þá hefði þessi mikla breyting dregist til 1925. Af þessu sjest, að tveggja ára fjárlög eru beggja handa vopn. Ef við í fyrra hefðum samið fjárlög fyrir 1928, þá hefðu vitanlega þær sparnaðartilraunir, sem gerðar hafa verið á þessu þingi, aldrei komist að. Svo yfirstandandi tími sýnir líka, að þessi breyting er beggja handa járn. Það er alveg víst, að það er fylsta ástæða til þess nú að hafa fjárlög fyrir eitt ár, eins og áður var. Nú er gjaldeyririnn og alt annað hjer á hverfanda hveli og aldrei hefir verið verra útlit fyrir fjárreiður ríkisins en nú. Því virðist mjer full ástæða til þess að geyma slíka breytingu sem þessa fyrst um sinn. Það er engin ástæða til þess að koma með hana núna. Þegar krónan er komin upp í gullgildi, eða stöðvuð og búin að standa stöðug nokkur ár, þá væri þessi breyting skiljanleg, en fyr ekki. Jeg verð að segja, að slík breyting sem þessi, á þeim tímum, sem nú eru, er einsdæmi í sögu þjóðarinnar. Jeg er sannfærður um það, að síðar verður þetta þing frægt að endemum fyrir það að samþykkja slíka stjórnarskrárbreytingu án þess að henni fylgi nokkur rjettarbót. Þegar báðir stóru flokkarnir hjer í þinginu standa að þessari breytingu, þá geri jeg ráð fyrir því, að hún muni ná fram að ganga. Þess vegna hefi jeg borið fram brtt. mínar á þskj. 468, til þess að barnunginn verði ekki alveg eins snoðinn þegar hann fer út úr deildinni, ef þær verða samþyktar eða eitthvað í sömu átt. Jeg vil gefa hv. deild kost á því að láta þjóðina fá nokkrar rjettarbætur með þessari stjórnarskrárbreytingu. Brtt. mínar eru í þrennu lagi. Fyrsta brtt. er þess efnis að miða kosningarrjett til Alþingis við 21 árs aldur. Jeg lít svo á, að þegar lögræðisaldurinn er miðaður við 21 ár, þá eigi kosningarrjettur til Alþingis að vera það líka. Þetta eru skyld mannrjettindi og mjer hefir altaf fundist, að allir vinnandi menn ættu að hafa þau, því að verður er verkamaðurinn launanna. Þegar maðurinn er orðinn verkamaður í víngarðinum, þá á hann líka að fá mannrjettindin. Þá er annað atriði í þessari brtt., að menn, sem eru orðnir 30 ára, hafi kosningarrjett við hlutbundnar kosningar til Alþingis. Jeg sje, að komin er fram brtt. um að færa þetta aldurstakmark niður í 25 ár. Það er síður en svo, að jeg sje á móti því, en jeg setti nú 30 ár vegna þess, að jeg taldi það vænlegra til þess að ná fram að ganga. Jeg bjóst við, að það þyrfti að skifta rjettarbótunum, fara skemra fyrst, en þokast svo smátt og smátt áfram. Að jeg fer fram á, að 30 ára konur og karlar skuli hafa kosningarrjett við hlutbundnar kosningar, stafar blátt áfram af því, að jeg veit, að þá hafa menn náð fullum þroska, og er því ekki nema eðlilegt, að þeir hafi fullkomin þegnrjettindi. Það er ýmislegt, sem sýnir, að það er býsna hlálegt að miða þessi rjettindi við 35 ára aldur. Ef við lítum t. d. í kringum okkur hjer í salnum, þá sjáum við þingmenn fleiri en einn, sem ekki hafa kosningarrjett við hlutbundnar kosningar til Alþingis. Það er eitthvað bogið við þetta. En aðalástæðan fyrir því, að jeg kom fram með þessa brtt., er þó sú, að lífið er miklu hraðgengara nú en áður. Á árunum 1880–'90 var ekki svo mikill skoðanamunur milli þeirra eldri og hinna yngri; þá breyttist lífið svo lítið. En nú breytist lífið svo hraðfara, að gamalmennin komast fyr aftur úr því en áður og eiga erfiðara með það að fylgjast með tímanum, og því verður að færa landskjörið niður í 30 ár til þess að vega á móti þessu. Jeg komst á þessa skoðun vegna þess, að jeg sá, að það nær ekki nokkurri átt, að þjóð, sem er 100 árum á eftir tímanum, megi við því að láta gamalmennin ráða of miklu. Hún verður að reyna af öllum mætti að styðjast við framsókn hinna ungu manna, frekar en aðrar þjóðir, sem betur hafa fylgst með tímanum. Þá er önnur brtt. á þskj. 468, en hún er aðeins afleiðing af hinni fyrri, um 30 ára kjörgengi. Þá er þriðja og síðasta brtt. þess efnis, að þingið komi framvegis saman 20. september, í stað 15. febrúar nú. Þetta er gert til þess að færa þingið nær fjárhagsárinu en áður. Jeg hefi sett 20. september; það má ekki seinna vera vegna fjárhagsársins, en jeg býst þó við, að með þessu móti verði hægt að fá fjárlögin samþykt fyrir jól. Jeg býst nú við, að mörgum muni verða illa við að hafa samkomudag Alþingis 20. september og þyki mörgum gert erfitt fyrir um þingsetu með þessu móti. En annaðhvort verður að gera: breyta samkomudegi Alþingis eða fjárhagsárinu. Það mætti gjarnan láta það byrja 1. júlí eða 1. júní; það er okkar gamla góða fardagaár. Jeg þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta. Jeg er alveg ófáanlegur til þess að fylgja svona snoðnum breytingum, með mikilli rjettindaspilling, nema því aðeins, að við gefum þjóðinni jafnframt kost á einhverjum rjettarbótum. Annars hafði mjer dottið í hug, að það væri sjerstök ástæða fyrir mig að koma fram með brtt. viðvíkjandi tölu ráðherranna. Því hefir verið haldið fram jöfnum höndum, eftir því sem best hefir þótt henta, að þeir þyrftu samkvæmt stjórnarskránni að vera 3. Á þinginu 1924 bar jeg fram þáltill. þess efnis, að ráðherrar skyldu vera tveir. Hún fjekk heldur dauft fylgi, en var þó ekki feld með miklum atkvæðamun. Því hefði ekki verið fjarri sanni, að jeg kæmi nú með brtt. um þetta. En jeg hefi ekki gert það, vegna þess að jeg álít það staðfest af hæstv. stjórn, eftir útnefninguna 29. mars, að það sje löglegt, að ráðherrar sjeu ekki nema 2, og því er ekki ástæða til þess að koma fram með brtt. um þetta, ef þessu verður ekki mótmælt.

Þórarinn Jónsson Jeg á hjer brtt. á þskj. 474 ásamt tveimur öðrum hv.þm., og vil jeg minnast hennar fám orðum, enda þótt mjer virðist hv.þm. ekki gefa þessu máli sjerlega mikinn gaum, frekar en það væri eitthvert hjegómamál, þar sem sárfáir hafa verið í deildinni undir umræðum. Þessi brtt. fer fram á að fella niður síðustu málsgrein 1. gr. frv., þess efnis, að breyta megi með einföldum lögum því ákvæði, að þing skuli haldið annaðhvert ár. Er þessa breytingu bar á góma við 2. umr. þessa máls, þá mátti segja, að hæstv.forsrh. tæki henni ekki illa. En hann gat þess, að þar sem jeg hefði ekki meiri trú á þinghaldi annaðhvert ár en þetta, þá væri það ekki hugsunarrjett að bera fram brtt. um það að fella þetta ákvæði niður. Þetta kann nú að virðast rjett og er alveg talað út frá hjartarótum hæstv.forsrh. Því það verður ekki átakanlegar uppmálað vonleysi hæstv.forsrh. á þinghaldi annaðhvert ár en með þessu ákvæði, að því megi breyta með lögum. Og hver einasti þm., sem þinghaldið vill hafa árlega, vill ekki breyta þessu fremur en hæstv.forsrh. Þess vegna er það ekki nema eðlilegt, þó að hæstv.forsrh. teldi þetta ósamræmi hjá mjer. Það, sem jeg vil þá árjetta, er það, að þó að jeg og við flm. höfum ekki fulla trú á þessu fyrirkomulagi, vil jeg samt láta reynsluna skera úr, en það hyggjum við, að best verði með því að gera ófrávíkjanlegt að hafa þinghald aðeins annaðhvert ár, nema þá með stjórnarskrárbreytingu. Og þó að menn felli sig ekki við ný lög, eins og þolleysi manna er á öllum sviðum, enda mörgum svo farið, að þeir vilja breyta um áður en nokkur varanleg reynsla er fengin, þá vil jeg og við flm. ganga svo skýrt frá þessu, að trygging sje fyrir því, að það fái að reyna sig, og að síður muni verða rokið í að breyta stjórnarskránni á ný, fyr en reynslan hefir skorið ákveðið úr. Jeg hefi hlustað á hæstv.forsrh. halda því fram, að þetta ákvæði geti ekki komið til framkvæmda fyrst um sinn, vegna undirbúnings þúsund ára afmælishátíðar Alþingis.  (Forsrh. JÞ: Þetta er alger misskilningur)  . Jeg hefi skilið hann svo, en sje ekki við nánari athugun, að þetta ákvæði geti á neinn hátt komið í bága við undirbúning hátíðarinnar. Nefndin, sem á að gera till. um undirbúninginn, á að hafa lokið því á næsta þingi, og verður þá að taka ákvörðun um kostnaðarundirbúninginn til tveggja ára, alveg eins og í fjárlögum. Jeg get því ekki sjeð, að undirbúningsstarfi hátíðarhaldanna sje ver borgið, þó að brtt. verði samþ. Þegar jeg lít nú á allar þessar brtt., sem fram eru komnar, blandast mjer ekki hugur um, að þær eru ýmsar eins líklegar til þess að stofna málinu í hættu eins og tillagan um niðurfelling landskjörs, sem fram kom við 2. umr. Var hún til þess að sameina menn um aðaltillögu frv. og jafnframt bæta við því ákvæði, sem sjálfsagðast er, ef breyta á stjórnarskránni. Ef hæstv. stjórn hefði tekið þessu vel og unnið fyrir málið á þeim grundvelli, myndi það hafa fengið góðan enda. En nú sundrast menn um málið, vegna þess hvernig fór um þá tillögu. Þó vil jeg ekki skorast undan að fylgja frv. vegna þinghalds annaðhvert ár, ef brtt. okkar á þskj. 474 verður samþ. Fyrir mjer er þetta aðalkjarni málsins eins og það nú horfir við. Og jeg á bágt með að trúa því, að hæstv.forsrh. geti ekki fallist á brtt. okkar, ef hann á annað borð hefir trú á þinghaldi annaðhvert ár. Að svo mæltu ætla jeg ekki að fjölyrða frekar um þetta mál að sinni, enda býst jeg við, að nógu margir verði til þess að lengja umr.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Mínu starfi sem frsm. meiri hl. stjórnarskrárnefndarinnar er nú lokið. Nefndin hefir ekki haft tækifæri til að taka afstöðu til brtt. þeirra, sem hjer liggja fyrir á mörgum þskj. Þó skal jeg geta þess, að brtt.hv.þm. Ak. (BL) á þskj. 381 kom til umræðu á nefndarfundi, og gat nefndin ekki fallist á hana. Mitt erindi nú, er jeg kvaddi mjer hljóðs, verður því ekki annað en að gera nokkra grein fyrir brtt. þeim, sem jeg hefi borið fram á þskj. 475. Jeg þykist hafa samið þessar brtt. í samræmi við afstöðu hæstv.forsrh. til landskjörsins og með tilliti til þess, er hann hjelt hjer fram við 2. umr. Fyrsta brtt. mín, við 27. gr. stjórnarskrárinnar, fer í líka átt og 4. gr.stjfrv. var orðuð upphaflega. Legg jeg til með henni, að kjörtímabilið skuli vera 4 ár. Þetta er í samræmi við anda stjfrv., að ákveða sama kjörtímabil fyrir landskjörna þm. og hina, sem kosnir eru í sjerstökum kjördæmum, og að allir landskjörnir þm. sjeu kosnir í senn. Með þessu móti getur landskjörið orðið uppbót, ekki þó sjerstaklega fyrir þau kjördæmi, sem nú þykjast fara varhluta um þingmannatölu, heldur getur það þá orðið uppbót fyrir stjórnmálaflokkana og þá stefnu, sem ofan á er í landinu í það sinn, sem kosið er. Önnur brtt. mín fer í þá átt, að kosningarrjettaraldur til landskjörs sje hinn sami og nú gildir við almennar kosningar, en það er 25 ár. Jeg held, að allir viðurkenni nú, að landskjörið fullnægi ekki þeim kröfum, sem ætlast var til í öndverðu, því að tilgangurinn var upphaflega sá, að landskjörið kæmi í staðinn fyrir konungkjörið gamla og yrði þar af leiðandi einskonar kjalfesta þingsins. En þetta hefir farið á annan veg. Þess vegna er rjettara að líta á landskjörið sem einskonar leiðrjetting eða uppbót á rangri og ósanngjarnri kjördæmaskiftingu. Þá liggur í augum uppi, að um fullkomna uppbót getur ekki verið að ræða í þessu efni, fyr en kosningarrjettur er hinn sami. Annars vona jeg, að það verði ekki talin nein stjórnmálakænska af mjer að bera fram þessa brtt. Hitt finn jeg ekki ástæðu til að fara í launkofa með, að ef kosningarrjetturinn miðast við 35 ára aldur, þá er það fyrst og fremst til uppbótar fyrir Íhaldsflokkinn, og það af þeirri einföldu ástæðu, sem vitanleg er, að í hinum flokkunum eiga hinir yngri menn fremur heima. Hjer er því farið fram á að skapa meira rjettlæti fyrir alla, með því að kosningarrjetturinn sje hinn sami, eða miðist við sama aldurstakmark. Þó að það sje nú svo, að Íhaldsflokknum sje það mestur ávinningur, að kosningarrjettur til landskjörs miðist við 35 ára aldur, þá er fjarri mjer að ætla, að slíkt hafi vakað fyrir hæstv. stjórn, er hún var að semja brtt. sínar við stjórnarskrána. Þá er önnur brtt. undir þessum sama tölulið frá mjer, um að fella niður úr frv. það skilyrði fyrir kosningarrjetti, að menn sjeu ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Um þetta atriði get jeg vísað til umr. þeirra, sem hjer fóru fram þegar frv. um breytingar á fátækralögunum var hjer á ferðinni. Þá hreyfðu margir því, að ekki yrði ráðin bót á þessum ágalla, af því að þetta væri fyrirskipað í stjórnarskránni. Hinsvegar benti jeg á þá, að af því að kringum þetta ákvæði væri reynt að komast með fátækralögunum, þá væri rjettara að breyta því í stjórnarskránni. Þriðja og síðasta brtt. mín fer í þá átt að samræma kjörgengi við kosningarrjett manna samkvæmt þeim till., sem á undan eru fluttar. Mjer finst, að hv.þdm. geti fallist á þessar brtt. mínar. Þær eru engar byltingatill., og heldur ekki fæ jeg sjeð, að neinn geti með sanngirni skoðað þær sem fleyg, er spilla eigi framgangi málsins. Þær eru allar í þeim anda, sem stjfrv. var upphaflega flutt. Finst mjer því, að þeir, sem á annað borð gátu gengið inn á það, geti þá með góðri samvisku greitt mínum brtt. atkvæði. Annars hafa hjer komið fram fleiri brtt., sem fara í líka átt og mínar till. Að þeim standa hv. 1. þm. Árn. (MT), hv.þm. Dal. (JG) og hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Geri jeg ráð fyrir, að brtt.hv. 4. þm. Reykv., sem lengst fara í þessu efni, verði bornar fyrst upp, og falli þær, verða þá mínar næst, og fari eins um þær, koma brtt.hv. 1. þm. Árn. til atkv., en síðast brtt.hv.þm. Dal., en þær fara skemst. Annars sje jeg ekki ástæðu til að orðlengja frekar um brtt. þessar, og um málið sjálft mun ekki hafa mikla þýðingu að ræða. Enda býst jeg við, að hv.þdm. sjeu flestir þeirrar skoðunar, að það verði ekki til mikils sparnaðar, þó að nú verði samþ. sú breyting, að Alþingi skuli háð annaðhvert ár, því að bráðlega muni að því ráði horfið aftur, að fjárlagaþing verði háð á hverju ári. Þó verð jeg að segja það, að um meiri sparnaðarvilja er að ræða í brtt. meiri hl. stjórnarskrárnefndar en í stjfrv., þó að hæstv.forsrh. vilji ekki viðurkenna það. Hann vildi halda því fram, að með till. okkar um að færa tölu þm. úr 42 niður í 36 væri ekki um neinn sparnað að ræða, af því að þingmannatalan væri ekki fastákveðin og ekki loku fyrir skotið, að þeim mætti ekki fjölga. En það er alveg sama og nú á sjer stað; þingmannatalan er ekki fastákveðin. Þetta er því á misskilningi bygt hjá hæstv. ráðherra. Þó að svo sje fyrirskipað nú, að þm. eigi að vera 42, þá liggur beint við, að þeim geti fjölgað úr því. Fækkun þm. um 6 þýðir því allmikinn sparnað á kostnaðinum við þinghald. Og sá sparnaður er ekki aðeins fólginn í því, sem sparast við þingfarar- og dagkaup þessara 6 þm., heldur styttir það líka þingstörfin, því að eftir því sem fleiri tala á fundum, tekur afgreiðsla málanna lengri tíma, auk þess sem umræðupartur Alþt. verður lengri og prentkostnaður allur hærri. Þess vegna get jeg ekki tekið alvarlega þær umkvartanir yfir því, að þingin sjeu óhæfilega löng og því æskilegt að stytta þau, ef þeir, sem um það tala hæst, geta ekki fallist á þessa brtt. um fækkun þm. Að halda þing annaðhvert ár mundi ekki hafa annað í för með sjer en að þingið yrði lengra í hvert sinn, eða, sem mjer finst þó trúlegra, að haldið yrði áfram að kalla það saman á hverju ári. Hvernig sem á þetta er litið, mundi ekki um neinn sparnað að ræða, þó að inn í stjórnarskrána kæmist nú, að þing skuli háð annaðhvert ár. Annars þætti mjer gaman í þessu sambandi að fá svar hæstv. stjórnar við spurningu, sem jeg ætla að bera upp. Að vísu skal jeg taka það fram, að sú spurning byggist ekki á öruggum upplýsingum, heldur á orðasveimi, sem borist hefir til eyrna minna utan þingsins. Jeg hefi sem sje heyrt því fleygt, að það muni vera ásetningur hæstv. stjórnar að leysa upp þingið og efna til nýrra kosninga, ef fjárlögin fyrir 1928 verða afgreidd frá þinginu með álíka tekjuhalla og þau fóru hjeðan út úr hv. deild og ef engar stjórnarskrárbreytingar verða samþyktar. Vitanlega er þetta orðasveimur, enda dettur mjer ekki í hug að leggja trúnað á það, að hæstv. stjórn ætli sjer að efna til nýrra kosninga í þeim eina tilgangi að spara eitthvað af þessum 300 þús. kr. tekjuhalla, sem nú er á fjárlögunum. Annars vænti jeg eftir svari hæstv. stjórnar og læt svo lokið máli mínu að sinni.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram nokkrar brtt., sem er að finna á þskj., 471. Jeg ætla þá fyrst að snúa mjer að þeirri brtt., sem aðalbreytingin er fólgin í, sem sje þeirri, að kosningarrjettur til Alþingis, sem nú er bundinn við 25 ára aldur við kjördæmakosningar og 35 ár við landskjör, skuli færast niður í 21 ár. Jeg hefi áður skýrt frá því hjer í hv. deild, hvernig þessi 21 árs kosningarrjettur hefir rutt sjer víða til rúms erlendis og þótt gefast þar vel, svo að jeg sje ekki ástæðu til að orðlengja frekar um það nú. En á hitt mætti benda, að þar sem svo er fyrir mælt í lögum, að menn skuli myndugir 21 árs og þá fjár síns ráðandi, þá virðist einmitt samræmi í, að kosningarrjetturinn miðist við sama aldurstakmark. Það mun líka vera skoðun margra, að eftir því sem aldur færist yfir menn, því seinna gangi löggjafarstarfið, svo að þar er enn ein ástæða fyrir því að færa kosningarrjettinn niður. Um búsetuskilyrðið er það að segja, að í staðinn fyrir 5 ár, eins og nú er, þá held jeg, að nægi, að komi 1 ár. Þetta mun upphaflega vera sett vegna Dana, til þess að fyrirbyggja, að þeir gætu haft áhrif á löggjöf okkar. En það virðist ástæðulaust að óttast, að innflutningur þeirra verði svo mikill, að þeir reynist okkur ofjarlar. En 5 ára búsetuskilyrðið er órjettlátt gagnvart þeim Íslendingum, sem dvalið hafa erlendis, en tækju sjer hjer bólfestu aftur. Eftir því, sem flokkum er skipað í þinginu, hefi jeg litla trú á, að þessar rjettmætu brtt. mínar verði samþ. T. d. veit jeg með vissu, að Íhaldsflokkurinn er á móti því að færa kosningarrjettinn niður. Hann veit sem er, að eftir því sem fleiri ungir menn kjósa, eftir því eykst andstæðingunum fylgi. Það er reynsla um allan heim, að ungir og áhugasamir menn eiga ekki samleið með neinum Íhaldsflokki eða afturhaldi. En þó að jeg þykist vita fyrirfram, að till. mínar hafi lítinn eða engan byr, hefi jeg þó ekki hikað við að bera þær fram. 3. brtt. mín er bein afleiðing af 2. brtt., um kosningarrjettinn, eða m. ö. o., að kjörgengur við alþingiskosningar skuli hver sá ríkisborgari vera, sem kosningarrjett hefir. Í raun og veru mætti segja, að ekki sje ástæða til að takmarka með lögum aldur til kjörgengis, heldur láta kjósendur eina um það, eins og víða tíðkast erlendis. En þó fanst mjer rjettara að miða kjörgengið við 21 árs aldur. Þá er það 4. brtt., sem fer í þá átt að færa út þjóðaratkvæði. Í stjórnarskránni er ákvæði um, að þjóðaratkvæðis skuli leita um breytingar á stjórnarskránni og sambandslögunum, og er þessu þannig fyrir komið, t. d. um stjórnarskrá okkar, að breytingar á henni öðlast ekki gildi nema þingið sje leyst upp og efnt til nýrra kosninga og að hinir nýkjörnu þm. fallist á breytingarnar. Með brtt. minni er ætlast til, að þjóðaratkvæðis megi leita um hvaða þingmál sem er, ef ákveðin tala kjósenda í landinu óskar þess skriflega. Þetta verður vitanlega ekki gert, nema líkindi sjeu til, að annar þjóðarvilji ríki í landinu en sá, er stjórnin reiknar með, að því leyti, er til stuðningsmanna hennar kemur í sjálfu þinginu. Samskonar ákvæði er að finna í stjórnarskrám sumra erlendra ríkja, t. d. Sviss, og hefir þótt gefast vel. Þetta er sjálfsagður hemill á því, hvernig þm. hagi sjer yfir höfuð og aðhald fyrir þá að fylgja vilja kjósendanna. Jeg hefi með vilja hlaupið yfir 1. brtt. mína, en ætla nú að víkja nokkrum orðum að henni. Í 26. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt, að með einföldum lögum megi skipa svo fyrir, að hlutbundnar kosningar til Alþingis fari fram í Reykjavík. Þetta hefir nú verið gert, og eru þannig 10 þm. af 42, sem sæti eiga á Alþingi, kosnir hlutbundnum kosningum, 4 úr Reykjavík og 6 landskjörnir. Þetta er gert til þess, að flokkarnir njóti meira jafnrjettis. En ef þetta er rjett ályktað og hefir þótt nauðsynlegt, þá ætti sama að gilda annarsstaðar, að minsta kosti í flestum þeim kjördæmum, sem kjósa eiga tvo þingmenn. Það hefir komið fram í einu blaði íhaldsins, að ákveða, að fjórðungskosning væri hlutbundin. Jeg vænti þess, að þessi till. verði prófsteinn á það, hvort hv.þm.Nd. líta svo á, að hlutbundin kosning sje rjettmæt eða ekki, og hvort þeir yfirleitt vilji breyta í það horf, að hlutbundnar kosningar komist á eða ekki. Jeg ætla svo ekki að tala meira um mínar brtt., en minnast á 3–4 aðrar. Það er þá fyrst brtt. á þskj. 461, frá hv. 1. þm.N.-M. Er það sjerstaklega liðurinn 2.b., sem jeg get ekki fallist á. Mjer finst það mjög undarlegt, að samþykkja þurfi persónulegar styrkveitingar með 3/5 hlutum atkvæða, en meiri hluti atkvæða ráði um annað. Segjum sem svo, að till. komi um að veita hlutafjelagi fjárstyrk; þá þarf ekki nema einfaldan meiri hluta til þess að samþykkja það, en hluta atkvæða til þess að samþykkja styrkveitingu til efnilegs námsmanns. Jeg get ekki skilið, að þess muni þurfa. Þá er brtt. á þskj. 468, frá hv. 1. þm. Árn. Jeg get alls ekki fallist á 3. lið þeirrar brtt., þótt jeg hinsvegar geti fallist á aðra liði hennar, um að þing komi saman 20. september, í stað 15. febr. Þetta er alls ekki hægt, ef halda á þeim kjördegi, sem verið hefir og þingið virðist vilja halda, því að þá koma þingkosningar á miðjum þingtíma. Þá hefir hv. 1. þm. S.-M. komið með brtt. þess efnis, að breyta 33. gr. stjórnarskrárinnar, og á þar líklega við, að halda megi Alþingi á Þingvöllum. En verði þessu breytt, má líka heyja þing annarsstaðar en á Íslandi, því það er skilyrði í stjórnarskránni, að Alþingi sje háð hjer á landi. Jeg legg því eindregið á móti þessari brtt.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi því miður ekki haft tækifæri til þess að fylgjast alveg með þessum umræðum. En jeg sje, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM), sem var, og er ef til vill enn, frsm. meiri hl. stjórnarskrárnefndarinnar, hefir talað, og býst jeg því við, að hann hafi skýrt frá því, að aðstaða meiri hlutans hefir breyst frá því, sem hún var við 2. umr. málsins. Það voru tvö meginatriði, sem sköpuðu meiri hlutann. í fyrsta lagi fækkun þinga og í öðru lagi fækkun þingmanna. Þegar svo þessi tvö atriði voru aðskilin, breytingartillagan um þingmannafækkunina var feld, voru þær meginstoðir, sem sköpuðu meiri hlutann, fallnar, og því alt samkomulag í nefndinni um þessa hluti komið út um þúfur, sem og meðal annars má sjá á því, að fjöldi brtt. er fram kominn, og eru flestir nefndarmanna riðnir við einhverja þeirra. Hvað mig snertir, þá get jeg lýst ánægju minni yfir því, hvernig máli þessu er komið nú, því að nú má segja, að það sje í sama formi og jeg bar það fram, þar sem búið er að fella burtu úr því lengingu kjörtímabilsins og breytinguna á landskjörinu. En engu að síður hefi jeg leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 476, og jeg hefi hagað henni svo, að hún kemur síðast til atkvæða; hefi jeg gert það til þess að geta tekið hana aftur, ef allar aðrar tillögur verða feldar, til þess að tefja sem minst framgang málsins. Svo jeg geri grein fyrir þessari brtt., þá tel jeg það mjög þýðingarmikið, að slíkt ákvæði sem þetta standi í stjórnarskránni, og yfir höfuð lít jeg svo á, að í stjórnarskrá landsins eigi þeir hlutir að vera, sem varða þjóðfjelagið mikils. Þetta atriði, sem brtt. mín fjallar um, að ekki megi veita sjerleyfi til fossavirkjunar í stórum stíl nema með samþykki tveggja Alþinga í röð, tel jeg tvímælalaust svo stórt atriði, að það eigi að standa í stjórnarskránni, svo ekki sje hægt að veita slíkt leyfi með einföldum lögum. Um þetta þarf jeg svo ekki að fjölyrða, því að í sambandi við þá stórfeldu fossavirkjun, sem var hjer til umræðu fyrir skömmu, ljet jeg í ljós þá skoðun mína, að jeg tel, að slík stórvirki geti haft í för með sjer mikla og hættulega röskun fyrir þjóðfjelagið. Og út frá öðru sjónarmiði tel jeg líka sjálfsagt, að ákvæði um þetta standi í stjórnarskránni. Það er alkunna, að á undanförnum þingum hafa ýmiskonar sjerrjettindi verið veitt til handa útlendum mönnum, en svo hefir ekkert verið aðhafst. Þessar sjerrjettindaveitingar tel jeg smán fyrir Alþingi. Leyfishafar flagga með rjettindin úti um allan heim, segjandi, að þetta hafi Alþingi Íslendinga veitt þeim. Í fyrra voru ekki færri en þrjú slík mál á ferðinni, og jeg greiddi atkvæði á móti þeim öllum. Og nú er búið að afgreiða eitt frá þessu þingi, og það er ekki hvað síst vegna þess, að jeg kem með þessa brtt. Jeg er að vona, að jafnvel þeir þingmenn, sem annars eru því hlyntir að veita sjerleyfi, telji þó nóg komið í bili og geti því verið með að þrengja vald Alþingis á þessu sviði. Til þess að þrengja þetta vald þingsins hefði mátt fara ýmsar leiðir, t. d. hefði mátt setja þingrof að skilyrði, en svo langt vildi jeg þó ekki ganga, enda þótt jeg hefði helst viljað hafa slíkt ákvæði. Mun jeg því fús að fylgja hverri þeirri breytingu, sem gengur í þá átt að herða á þessu, ef einhver skyldi koma fram með hana. í annan stað hefði mátt skapa þetta aðhald með því að láta fara fram þjóðaratkvæði áður en slíkt leyfi væri veitt. Annars virðist mjer, að eitt hið stærsta skilyrði til þess að tryggja farsæla þróun í landinu sje að fyrirbyggja það, að útlendingar nái alt of miklum yfirráðum yfir mikilsverðum auðsuppsprettum landsins. Um brtt. þær, sem komið hafa frá einstökum þingmönnum, ætla jeg ekki að fjölyrða. Þó hefi jeg tilhneigingu til að greiða mörgum þeirra atkvæði, því að jeg tel þær til bóta. Má þar til nefna tillöguna frá hv.þm. Dal. (JG) um að færa kosningarrjett við landskjör niður. Sömuleiðis tel jeg til stórra bóta tillöguna um að fella burt úr stjórnarskránni ákvæðið um, að skuld fyrir þeginn sveitarstyrk skuli svifta menn kosningarrjetti til Alþingis. En sem sagt, þá legg jeg aðaláhersluna á þingafækkunina og mun fylgja frv. með þeirri aðalbreytingu, hvað sem öðru líður.

Sveinn Ólafsson Jeg get byrjað á líkri játningu og fram kom hjá hv. 1. þm. Árn. (MT), að jeg greiddi atkvæði á móti þessu frv., þegar það fór hjer frá 2. umr., og ástæðan til þess, að jeg gerði það, var auðvitað svipuð og fyrir hv. 1. þm. Árn., sem sje sú, að jeg taldi og tel ekki í frv. felast þá rjettarbót, sem ástæða sje til að halda fram til sigurs. Jeg get látið þess getið strax, að jeg er í rauninni mótfallinn í þessu máli bæði flytjanda frv., hæstv. stjórn, og mínum eigin flokksbræðrum, sem styðja þetta mál og leggja áherslu á það atriði, að fækka þingum. Það er ekki aðeins, að það sje engin rjettarbót; jeg tel þvert á móti, að það sjeu hrein rjettarspjöll, spilli að miklu leyti því stjórnarfari, sem nú er. Það dregur bersýnilega, eins og fleiri að vísu hafa fundið, þó að óbeint sje, vald og áhrif á þau opinberu mál úr höndum þjóðarinnar og flytur það vald að sama skapi yfir í hendur stjórnarinnar, dregur þannig valdið úr höndum þingsins og felur það stjórninni. Hún verður miklu einráðari en áður og aðhaldsminni, og það, sem sjerstaklega er ætlast til, að verði að ávinningi - þingafækkunin - verður beinlínis til tjóns. Jeg legg alls engan trúnað á það, að í reyndinni verði nokkur þingafækkun. Ef til vill kynni svo að verða einu sinni eða tvisvar, meðan nýjabrumið væri mest, en heldur ekki oftar. Úr því yrðu aukaþing annaðhvert ár og hin árin fjárlagaþing, sem vegna erfiðleikanna við að búa til fjárlög fyrir tvö ár í senn myndu verða snögt um lengri en nú gerist, auk allra þeirra missmíða, sem giska má á við tveggja ára fjárlög. Jeg held í raun og veru, að aukafjárlögin fyrir 1921 geti gefið dálitla bendingu um það, hvernig fara mundi, þegar Alþingi ætti að fara að geta í eyðurnar og búa til fjárlög fyrir löngu ókominn tíma, tíma, sem lægi nærri heilt kjörtímabil framundan. Hjer var í raun og veru boðið miklu álitlegra boð en nú liggur fyrir við 2. umr. málsins; það boð bauð hv. meiri hl. stjórnarskrárnefndarinnar, og það boð mátti segja, að væri þó raunverulegt sparnaðartilboð, þar sem þingmannafækkunin var, eða niðurfelling landskjörs. En þessu boði var reyndar hafnað, og jeg tel rjett að hafna því, þótt það væri raunverulegur sparnaður að því, af því að það leiddi jafnframt til rjettindaskerðingar fyrir mikinn hluta þjóðarinnar. Samkvæmt þessu, sem jeg hefi sagt, hlýt jeg nú þannig að greiða atkvæði á móti frv. út úr þessari hv. deild. Jeg geri það hiklaust, af því að jeg lít á flutning málsins eins og loddarahátt. En með því að jeg get ekki vitað, hvort frv. muni ganga fram eða ekki, þá leiðir það af sjálfu sjer, að jeg styð þær till., sem mjer þykja til bóta vera, ef svo ólíklega færi, að frv. yrði að lögum; en þar sem jeg vil ekki styðja frv. sjálft, þá mun jeg að lokum greiða atkvæði á móti því. Jeg flyt hjer eina ógnar lítilvæga brtt., á þskj. 482, og er hún um það að bæta aftan við 33. gr. stjórnarskrárinnar því ákvæði, að þeirri grein megi breyta með lögum, en sú grein ákveður, að þingið skuli koma saman í Reykjavík, nema konungur, þegar sjerstaklega stendur á, ákveði einhvern annan samkomustað. Aðalástæðan til þess, að jeg ber fram þessa brtt., er sú, að jeg tel rjett, að þjóðin með einföldum lögum geti tekið ákvörðun um þetta efni, alveg eins og hitt, hvenær á árinu þingið eigi að koma saman. Ef þjóðin nú t. d. árið 1930 vildi eða yrði sammála um að flytja þingið úr stað, sem vissulega margir óska eftir og álíta rjett, að gert verði, þá finst mjer rjett, að hún geti það án þess að kostað verði til stjórnarskrárbreytingar til þess að lögfesta þá skipun. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) lagði á móti þessari brtt., eins og reyndar fleirum, og fann það til meðal annars, að þessi brtt., ef samþykt yrði, gæti leitt til þess, að ekki aðeins þingið yrði flutt frá Reykjavík, heldur jafnvel til þess, að það yrði flutt úr landi. Jeg þarf nú ekki að skera þessum hv.þm. roð, eins og kallað er, um skilningsleysi, enda veit hann vel, hvað þarna er í efni. Háttv. þm. er vel kunnugt um það, að löggjafarsvið Alþingis nær ekki út fyrir landhelgistakmörkin, og það myndi þegar af þeirri ástæðu ekki geta flutt Alþingi til annara landa. En hinsvegar mætti vissulega ætla, að Alþingi, þó að þetta ákvæði væri rýmkað, færi ekki að setja þingið niður á eitthvert eyðisker, eða þar, sem sjerstaklega óhaldkvæmt væri að hafa það, og vitanlega myndi það verða innan endimarka löggjafarsvæðisins. Nú er svo ákveðið víðar í stjórnarskránni, eins og líka í þessu frv., sem fyrir liggur, að einstökum ákvæðum hennar megi breyta með einföldum lögum; en það mætti auðvitað, ef maður vildi hártoganir við hafa, geta sjer þess til, að Alþingi notaði einhverntíma þessa heimild til óforsvaranlegra hluta, en slíkt eru alt of langt sóttar samlíkingar og tekur ekki að tala um það. Samkvæmt því, sem jeg nú hefi sagt, vil jeg láta þess getið, að jeg mun styðja tillöguna á þskj. 489, því að í henni felst vissulega rjettarbót. Á það hafa líka fleiri minst, sem talað hafa, enda tel jeg hana sjálfsagða. Hún færir sem sje aldurstakmarkið niður úr 35 í 30 ár fyrir þá, sem kosningarrjett hafa við landskjör. Einnig skal jeg geta þess, að jeg styð brtt.hv.þm. Str., á þskj. 476, og álít hana sjálfsagða rjettarbót. Fleiri tillögur má nefna; t. d. get jeg vel nefnt 1. lið í brtt.hv. 1. þm. Reykv. (JakM); en jeg vil hinsvegar taka það fram, að jeg álít brtt. þá, sem fram er komin frá hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), hv.þm. Borgf. (PO) og hv.þm. Ak. (BL), töluvert athugaverða, jafnvel hættulega. Jeg er sem sje fulltrúa um það, að ef þessi stjórnarskrárbreyting verður lögfest á þessu þingi, þá líður ekki langur tími áður en þjóðin finnur til þarfarinnar að breyta til árlegra þinga aftur, og þá er það alveg óviðurkvæmilegur þröskuldur í vegi fyrir breytingunni, að þingrof þurfi. Þess vegna vil jeg leggja til, að heimildin til að breyta þessu aftur með einföldum lögum verði látin haldast. Jeg hirði svo ekki að minnast á fleiri brtt.; jeg lít reyndar misjafnlega á þær, sem hjer liggja fyrir, en jeg skal geta þess út af brtt. frá hv. 1. þm. Árn., sem vill færa þinghaldið til haustsins, að jeg álít það með öllu ósamrýmanlegt við landshætti hjer á landi. Hv. þm. Ak. hefir lagt til, að þingið byrjaði 1. febrúar, en það er tillaga, sem mjer fellur ekki, því að jeg lít svo á, að því nær sem þingið er flutt vetrarsólhvörfum og myrkri, því ver sje það sett, en því nær ljósi og löngum dögum sem það flyst, því betra, og þá best á miðju sumri eins og var til forna. En báðar þessar brtt. um færslu þingtímans verð jeg að líta á eins og þær sjeu fremur til skaða en bóta.

Björn Líndal Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) gerði svo glögga og góða grein fyrir brtt. á þskj. 474, að jeg hefi ekki ástæðu til að bæta þar við neinu öðru en því, að mjer finst það vera ótvíræður vottur um, hve litla trú hv. þingmenn hafa á fækkun þinga, ef þeir ætla að greiða atkvæði á móti þessari brtt. okkar. Jeg get vel skilið það, að þeir hv. þingmenn, sem ekki álíta, að þetta megi að nokkru gagni koma, vilji ekki fella heimild til þess niður, að þessu megi breyta aftur með einföldum lögum. En hinir, sem þykjast trúa því, að fækkun þinga sje breyting til varanlegra bóta, sýna sannarlega ekki trú sína af verkum sínum með því að greiða atkvæði á móti því, að þessu megi ekki aftur breyta með einföldum lögum, eða vilja með öðrum orðum, að hægt sje með einföldum lögum að hringla með fjölgun og fækkun þinga eftir því sem hinn pólitíski vindur blæs í þann og þann svipinn. Eins og jeg tók fram við 2. umr. þessa máls, tel jeg það mjög hættulegt, að unt sje að hringla með mikilsverð ákvæði stjórnarskrárinnar frá ári til árs með einföldum lögum, og hvað þetta atriði snertir, þá tel jeg, að hjer sje um svo mikla breytingu að ræða, að þetta verði að telja eitt af höfuðatriðunum. Þá vil jeg minnast á brtt. mína á þskj. 481. Hún byggist fyrst og fremst á því, þó að það sje ekki berlega sagt í tillögunni, að jeg vil nema úr stjórnarskránni aðra heimild til að breyta því, sem miklu máli skiftir, með einföldum lögum, og það er samkomudagur þingsins. Jeg gerði grein fyrir því líka við 2. umr., að svona ákvæði í stjórnarskrá má misbrúka ákaflega mikið, ef harðvítugur og illvígur stjórnmálaflokkur fær að hringla með samkomudag þingsins eins og honum sýnist, þá getur hann jafnvel algerlega útilokað suma andstæðinga sína frá að sitja á þingi, því að atvinnuvegum margra er svo háttað, að þeir geta ekki með nokkru móti setið á þingi nema að vetri til. Jeg tel það þess .vegna mikilsvert, að heimildin til að breyta þingsetningartímanum með einföldum lögum verði feld niður. Hitt játa jeg, að jeg tel það skifta minna máli, hvort þingið byrjar 1. eða 15. febrúar, því að vitanlega verður að vera heimild eins og áður til þess að kalla þingið saman nokkru fyr á árinu, ef þurfa þykir. Þessari heimild hefir líka verið beitt mikið síðustu árin, jeg held undantekningarlaust altaf síðan jeg eignaðist hjer sæti. Tel jeg það mjög til bóta, að þingið geti byrjað fyr en verið hefir, og þá helst ekki seinna en 1. febrúar, því að það hygg jeg öllum ljóst, sem hugsa um málið af skynsamlegu viti, að fækkun þinga hlýtur að leiða til þess í framtíðinni, að þau verði lengri, með því skipulagi, sem nú er, og það jafnvel mun lengri. Þeir, sem hafa mörgum störfum að gegna, vita vel, hve erfitt það er að þurfa að vera jafnvel fjóra mánuði ársins að heiman, og þó sjerstaklega á vorin, þegar vorannir eru að byrja. Jeg verð að telja, að þessi brtt. miði til þess að draga úr því tjóni, sem af því geti stafað, að þingmenn komist ekki heim til sín fyr en jafnvel í miðjum júní. Það hafa lengi verið skiftar skoðanir um það, hvenær þing ætti að halda, og það sýnir sig berlegast á einni þeirri tillögu, sem hjer liggur fyrir. Það er brtt. frá hv. 1. þm. Árn. (MT), á þskj. 468; en því verð jeg nú samt að halda fram, að þessi hv.þm. geti naumast hugsað sjer það í alvöru að flytja samkomu þingsins til 20. sept., því að það er öllum vitanlegt, að það er hinn allra óheppilegasti tími, sem hægt er að finna, jeg held undantekningarlaust fyrir alla atvinnurekendur, en þó sjerstaklega fyrir bændur landsins, því að það er algerlega útilokað, að þeir geti farið frá heimilum sínum um sláttarlokin og verið í burtu um sláturtíðina og allan haustannatímann. Jeg held, að háttv.þm. hafi hlotið að segja þetta í spaugi, og þótt jeg geti illa fyrirgefið spaug í jafnalvarlegu máli og stjórnarskráin er, þá get jeg þó betur fyrirgefið það en alvarlega tilraun til þess að gerspilla stjórnarskránni. Þá skildi jeg ekki vel, hvað vakti fyrir hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), þegar hann vildi flytja þingið sem næst sumri eða fram á sumar. Var helst að skilja hann þannig, að hann teldi þingstörfin mundu verða betur unnin, þegar sól væri og sumar, en í skammdegismyrkrinu. Mjer þykir það undarlegt, að hv.þm. skuli þá helst vilja loka sig inni í húsum við heldur andlítil og þreytandi þingstörf, þegar sól er hæst á lofti og hásumarblíða, í stað þess að geta notið þess stutta sumars, sem við fáum hjer, til þess að starfa að útiverkum og verið sem mest undir beru lofti, því að skammdegið okkar er sannarlega nógu langt. Jeg get að minsta kosti sagt það fullum fetum hvað sjálfan mig snertir, að minn hugur dregst mjög frá þessum verkum, þegar sumarið gengur í garð, og hygg jeg, að svo sje um fleiri, að þeir sjeu svo mikil sólskinsbörn, að þeir vilji heldur sinna þingstörfum að vetri til en um hábjargræðistímann.

Magnús Jónsson Jeg gat um það hjer, þegar Landsbankafrv. var til 1. umr., að jeg myndi bera fram brtt. við stjórnarskrána í sambandi við bankamálið, og hefir henni verið útbýtt hjer á þskj. 480. Í nál. meiri hluta bankanefndarinnar var þess getið, að þeir nefndarmenn vildu leggja það til, að tekin yrðu upp í stjórnarskrána ákvæði um nokkur grundvallaratriði viðvíkjandi seðlabanka ríkisins, og þá sjerstaklega um það, að seðlaútgáfurjetturinn skyldi bundinn við þann banka, svo að honum yrði ekki ráðstafað á annan hátt, t. d. til einkafjelaga, og að ekki væri hægt með lögum að skuldbinda bankann annaðhvort til að veita lán eða gefa upp skuldir, með öðrum orðum að koma í veg fyrir þá hættu, sem getur verið í því, að löggjafarvaldið hafi alt of bein umráð yfir bankanum og geti notað það vald sitt á krepputímum, eða þá eftir því, sem pólitískum flokkum býður við að horfa. Það hefir verið reynt að koma í veg fyrir þetta með því að selja þessi rjettindi í hendur vissum hluthöfum, og er þá málið komið undir ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrjettinn, og er þá bankinn trygður gegn þeirri hættu. Nú sje jeg það, að hjer getur verið um tvær leiðir að ræða í þessu efni. önnur er sú, að fylgja nokkuð mikið orðanna hljóðan, eins og hjá hv. meiri hl. milliþinganefndarinnar, að ekki megi skuldbinda bankann gegn vilja bankastjórnar; en þó hvarf jeg frá því og vildi heldur bera málið fram í því formi, sem fram kemur í bankalagafrv., hafa ákveðnar upphæðir og tímalengd, sem veita má lán til ríkisins úr seðlabankanum. Það er vitaskuld, að þetta getur ekki átt við annað en seðlabankann sjálfan, og það er svo ríkt ákveðið, að ekki megi lána ríkissjóði í neinni annari mynd en hjer er ákveðið, og ekki heldur fara í kringum lögin með því að láta bankann veita lánið óbeinlínis, t.d. með kaupum á verðbrjefum og með þessu er ætlast til, að kveðið sje ríkara að heldur en hægt er að gera í bankalögunum sjálfum, til þess að hindra, að hann verði misnotaður í þessu skyni. En jeg ætla ekki að eyða löngum tím í það að mæla fyrir þessari brtt., af því að jeg hefi ráðið það við mig að taka hana aftur, en mjer þótti rjett, úr því að henni var útbýtt, að gera þessa stuttu grein fyrir henni. En ástæðan til þess að jeg tek hana aftur, er sú að hv. Ed þóknaðist að meta stjórnarskrárbreytinguna meira heldur en bankamálið, og hefir þess vegna tafið það svo lengi, að það er hjer til 1. umr. á sama tíma og stjórnarskrárbreytingin er það fara hjeðan út deildinni; en jeg hafði samt hugsað, af því að því máli gekk svo greiðlega í fyrra, að það myndi nú sigla beggja skauta byri í gegnum deildina. En nú er svo komið, að hjer eru komnir einhverjir kastvindar, og þá úr annari átt en jeg hafði búist við. Það er eins og sumir háttv.þm. hafi verið að leita með logandi ljósi í þessu máli til þess að finna eitthvað, er þeir gætu hengt hatt sinn á og snúist gegn málinu. Jeg verð nú að segja það að jeg kann ekki við að vera að halda fram breytingu á stjórnarskránni, er á að snerta þessa stofnun, en ef til vill kemst ekki á nú í bráð. Ef frv. það verður samþ. þá er altaf nægur tími til að koma inn í stjórnarskrána ákvæði um seðlabankann á þennan hátt. En fari nú svo, að það verði ekki afgreitt, eða kannske felt, þá stendur þetta ákvæði í stjórnarskránni sem illa gerður hlutur. Er því rjettast að taka till. aftur. Jeg býst líka við, að það sje óhætt að sleppa henni nú, því að það verður nú víst varla liðið meira en eitt ár frá því stjórnarskrárbreytingin er gerð og þangað til menn vilja fara að breyta aftur. Það má alt eins vel búast við því, að hægt verði að koma þessu ákvæði inn í stjórnarskrána fyrir 1930. Jeg ætla ekki að tefja umr. með því að fara að tala um hinar aðrar brtt. Og um frv. alment ætla jeg heldur ekki að segja mikið. Annars finst mjer nú engin þörf á því að breyta stjórnarskránni. Jeg er það íhaldssamur, að jeg vil halda í hana eins og hún er, svo lengi sem ekki eru í henni ákvæði, sem standa beint í vegi fyrir auknum framförum. En nú er svo komið að það er orðinn nokkuð almennur vilji á prófa þinghald annaðhvert ár. Mjer virðist því sjálfsagt að lofa mönnum að prófa það, því að það er sýnilegt að meðan þetta ekki er gert, þá verður altaf veið að klifa á þessu og þingin tafin með gagngerðum breytingum er ganga í þessu átt. Því er rjett, að menn fái að reyna það og hlaupa af sjer hornin með það. En það er alveg sjálfsagt að það standi opin leið til þess að breyta í þessu aftur með almennum lögum. En verði sú brtt.samþ. sem nemur þetta ákvæði burtu, þá er jeg alveg óviss um, hvort jeg fylgi frumvarpinu áfram.

Jón Guðnason Jeg ætla ekki að tefja mikið umr. með að tala um málið alment, þó að full ástæða væri að víst til þess, því að breyting á stjórnaskránni er svo mikilvært mál, að það er eðlilegt, að um það fari fram ítarlegar umr. Það má auðvitað segja að það sje fullsnemt að fara að gera þessar breytingar, sem hjer liggja fyrir þær ( óskiljanlegt letur) fá 7 ár liðin síðan stjórnarskráin var í lög leidd, enda mun sú skoðun vera almennust, að ekki sje rjett að gera breytingar á stjórnaskránni ein ört og á öðrum lögum. Eins og frv. liggur nú fyrir eftir 2. umr. hjer í deildinni, þá er þar ekki annað eftir, sem máli skiftir, en þetta margumtalaða ákvæði um þinghald annaðhvert ár. Þetta atriði hefir nú verið mikið rætt undanfarin ár og sterkar raddir um það heyrst, að hverfa ætti að þessu fyrirkomulagi aftur. Jeg geri ráð fyrir, að það, sem fyrir þjóðinni vakir með að knýja þessa breytingu fram sje sú ástæða, sem hjer hefir helst verið minst á, sem sje sparnaðurinn sem af þessu leiðir. Það er hinsvegar eðlilegt að þjóðinni sje ekki eins ljóst, þó að agnúar kunni að vera á þessu í framkvæmdinni, vegna þess hve tímarnir hafa breyst síðan það fyrirkomulag gilti. En jeg verð þó að líta svo á, að það sje vel þess vert að gera þessa tilraun, þó að menn sjeu misjafnlega trúaðir á, að hún verði framkvæmanleg til lengdar. Jafnvel hæstv. stjórn, sem borði hefir þetta frv. fram. lítur á þetta aðeins sem tilraun, því að hún hefir sett í frv. ákvæði, sem líta verður á sem algert merki vantrúar á því, að þetta fyrirkomulag dugi til lengdar. Það er ákvæðið um það, að þessu megi breyta aftur með einföldum lögum. Mjer fyrir mitt leyti finst sjálfsagt að reyna þetta, þó að jeg sje ekki trúaðri á það en svo að jeg er á móti þeirri brtt., að fella niður ákvæðið, sem jeg nefndi. Jeg hygg að ef þetta reynist vel, en úr því verður reynslan að skera, þá sje engin hætta á því, að rasað verði um ráð fram og farið að fjölga þingunum aftur. Jeg ætla þá lítillega að minnast á brtt. þær, sem jeg hefi leyft mjer að bera fram á þskj. 489. Í þessum brtt. er farið fram á , að 2 breytingar verði gerðar á 29. gr. stjórnarskrárinnar. Önnur miðar að því að lækka aldurstakmarkið fyrir kosningar um alt land úr 35 árum niður í 30 ár. Jeg hygg, að jeg þurfi ekki að eyða mörgum orðum að þessari brtt. Það mun vera almenn skoðun, að aldurstakmarkið til hlutbundinna kosninga um land alt sje óþarflega og jafnvel óhæfilega hátt. Og þó að ætlast sje til, að landskjörið skuli vera festan í þinginu og eldri kjósendur velji þangað þm. þá eru þó flestir búnir að ná öllum þeim þroska og þekkingu, er þeir eru orðnir 30 ára, sem þeir annars ná á æfinni. Mun því ekki kjósendahópurinn til landskjörs versna, heldur þvert á móti batna, ef breyting þessi nær fram að ganga. Hin brtt. er um það, að ákvæðinu í stjórnarskránni um það, að menn sem standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, skuli ekki hafa kosningarjett, megi breyta með einföldum lögum. Þrír breyta með einföldum lögum. Þrír háttv. þingmenn vilja fella burtu ákvæðið um þennan rjettindamissi. En jeg vil í till. minni ganga skemmra. Bæði till. þessara þriggja hv.þm. og till. mín byggjast á þeirri skoðun, sem nú er almenn orðin, að rangt og ómannúðlegt sje að svifta þá menn kosningarrjetti, sem lenda í þeirri ógæfu að verða mannaþurfar, eins og kallað er. Að þessi skoðun sje almenn, og það einnig meðal þeirra, sem fara með löggjafarmálin, má sjá með því að athuga fátækralagafrv. það, er legið hefir nú fyrir þinginu. Þar kemur hæstv. stjórn með breytingu, sem fer í þá átt að gera mögulegt að láta að minsta kosti suma, sem þiggja af sveit, halda kosningarrjetti sínum. Okkur, sem vorum í nefnd þeirri, er um þetta mál fjallaði, fanst óþægilegt að vera að eiga við þessa breytingu á þessu frv., sem að rjettu lagi er lögfest í stjórnarskránni. Þess vegna virðist mjer nú, þegar breyting á stjórnarskránni liggur fyrir Alþingi, að rjett sje að nota tækifærið og rýmka um þetta ákvæði í stjórnarskránni. En jeg get aftur á móti ekki felt mig við till. um að fella þetta ákvæði alveg burt, vegna þess að jeg hygg, að því verði ekki neitað, að með því væri of langt gengið, ef veita ætti öllum, sem þegið hafa af sveit, kosningarrjett. Í hópi þeirra eru ýmsir, sem auðvelt er að sýna, að ekki hafa jafnvel hin einföldustu skilyrði, sem gera þarf til alþingiskjósenda.

En er þá ekki sama um þá að segja, sem eru yfir 25 ára?

. Það kann vel að vera, enda verður varla siglt fyrir öll sker í þeim efnum. En það, sem fyrir mjer vakir hjer, er það, að Alþingi geti átt kost á að setja sjerstaka löggjöf um þetta áður en ákvæði eru sett um það, hvort öllum, sem þegið hafa af sveit, skuli veittur kosningarrjettur, eða aðeins nokkrum hluta þeirra. Jeg held, að þessi till. mín sje eins og varfærnari en till. hinna þm., sem jeg nefndi áðan, og því rjettara að samþ. hana en þær. Álít jeg svo ekki þörf að taka neitt frekar fram um till. þessar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vildi aðeins segja örfá orð, til þess að lýsa afstöðu minni til brtt. þeirra, er fyrir liggja, og tek jeg þær í röð eftir þskj. Jeg er mótfallinn brtt. á þskj. 461, frá hv. 1. þm.N.-M. (HStef), og er um það, að fjárlögin verði rædd í Sþ. einungis og tekin til meðferðar við 3 umr. Það er ljóst, að fjárlögin eru eitt af mikilsverðustu málum hvers þings, og má því alls ekki ætla þeim óvandaðri meðferð en öðrum málum. Og þegar ofan á þetta bætist svo ef til vill, að farið verður að halda reglulegt þing aðeins annaðhvert ár, þá verður enn minni trygging fyrir góðri afgreiðslu fjárlaganna. Jeg er mótfallinn brtt. á þskj. 468, frá hv. 1. þm. Árn. (MT). Þar er farið fram á að fella burt það skilyrði fyrir kosningarrjettinum, að menn sjeu ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk, og einnig er aldurstakmarkið fært niður í 21 ár. Mjer sýnist ekki rjett að fara að breyta þessu. Það er alment álitið, að kosningarrjetturinn, að því er þetta atriði snertir, sje við okkar hæfi, og það er engin röksemd, þó að menn sjeu fullveðja um sín eigin fjármál, að rjett sje líka að gefa þeim umráð yfir málum þjóðarinnar. Og ekki sýnist mjer heldur ástæða til þess að lækka aldurstakmark landskjörskjósenda úr 35 árum niður í 30 ár, eins og annar hv.þm. (JG) fer fram á. Um 3. brtt.hv. 1. þm. Árn., sem er um það að láta þingið hefjast 20. sept., get jeg sagt það, að það er óhentugasti tími, sem hægt er að velja fyrir marga, sjerstaklega fyrir bændur, til þess að sitja á þingi. Þeir verða þá að fara að heiman fyrir rjettirnar og eru svo burtu frá öllum haustönnunum. Auk þess fellur líka kjördagurinn þá á miðjan þingtímann. Um brtt. á þskj. 471, frá háttv. 4. þm. Reykv. (HjV), hefi jeg hið sama að segja. Jeg er þeim mótfallinn, og einnig 1. brtt., þó að hún í sjálfu sjer sje meinlítil. Jeg tel rjett að halda svo lengi sem unt er í aðalatriðunum þeirri kjördæmaskipun, sem nú er í landinu. Um brtt. á þskj. 474, frá hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) og tveim öðrum hv.þm. (PO, BL), og er um það að fella burt ákvæðið um það, að með lögum megi ákveða, að þing skuli haldið á hverju ári, þarf jeg ekki að segja annað en það, sem jeg sagði við 2. umr. þessa máls. Mjer fyrir mitt leyti er sama, þó að hún verði samþ. En jeg er á móti henni fyrir þá sök, að hún kann að draga atkv. frá frv. í heild sinni. Að efni til er jeg ekki á móti henni. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 475, frá hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Þar er farið fram á, að kjörtími allra þm. jafnt skuli vera 4 ár. En eins og hv.flm. tók fram, er þetta í samræmi við sama ákvæði, sem var í stjfrv., nema bara að hjer er kjörtíminn 4 ár, í stað 6 ár í stjfrv. Jeg heyri, að úr ýmsum áttum er lögð mikil áhersla á það, að kjörtíminn verði ekki lengri en 4 ár. Jeg get því lýst því yfir, að til samkomulags við þá þm., sem leggja áherslu á þetta, skal jeg fallast á þessa brtt.háttv. 1. þm. Reykv. eins og hún er fram borin. Jeg sje aftur á móti ekki ástæðu til þess að mæla með hinum tveim brtt. Jeg er alveg mótfallinn 2. brtt., þar sem kippa á burt því skilyrði fyrir kosningarrjettinum, að menn standi ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk.

Það er borið fram sjerstaklega

. Nei, ekki eins og það er hjer. Það er heldur engin ástæða til þess að breyta þeim takmörkunum, sem stjórnarskráin setur fyrir kosningarrjetti til landskjörs. Með því að halda þessu, er haldið þeim verulegasta þætti í ætlunarverki landskjörsins, sem er það að skapa gætni og festu í Ed. þingsins. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 476, frá hv.þm. Str. (TrÞ), og er um það að taka sjerstök ákvæði um vatnsorkusjerleyfi upp í stjórnarskrána. Mjer finst það satt að segja ekkert varhugavert, þó að virkjuð verði hjer yfir 25000 hestöfl, og jeg sje ekki, að sá atvinnurekstur þurfi að vera landinu neitt hættulegri en margt annað. Hvaða atvinna, sem rekin er hjer á landi, er til gagns, en ekki ógagns fyrir okkur. Jeg er einnig á móti till. vegna þess, að þegar um sjerleyfi er að ræða, þá eru þau venjulega bundin við hagsmuni vissra landshluta, og því á þetta ekki heima í stjórnarskránni. Þar eiga ekki að standa önnur ákvæði en þau, sem varða alla landsmenn jafnt eða einhverja alþjóðarstofnun. Jeg álít því ekki rjett að samþ. þessa brtt. Brtt. á þskj. 480 hefir verið tekin aftur, og þarf jeg því ekkert um hana að segja. Þá kem jeg að brtt á þskj. 481, frá hv.þm. Ak. (BL). Er þar ákveðið að þingið skuli hefjast 1. febr. Mjer þykir sú till. einskorða um of tíma þann sem ákveður, hvenær þingið eigi að byrja störf sín. Það er alveg nógu þröngt eins og það er, þar sem ákveðið er, að þingið megi ekki byrja seinn en 15. febr. en svo er það lagt í hendur stjórnarinnar, að taka tillit til óska þm. um það, að þinghaldið byrji fyr, ef því verður við komið. Jeg er mótfallinn brtt. á þskj. 482. frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Mjer sýnist ákvæðið um það, hvenær Alþingi skuli halda, svo rúmt í 33. gr. stjórnarskrárinnar, að ekki sje ástæða til að bæta við því ákvæði, að breyta megi þessu með lögum. Þá kem jeg loks að brtt. á þskj. 489. frá, hv.þm. Dal. (JG). Jeg er einnig mótfallinn þeim. Það virðist ekki rjett að setja inn það ákvæði, að breyta megi því skilyrði fyrir kosningarrjetti, að menn hafi ekki þegið af sveit, með einföldum lögum. Þá er ekki heldur ástæða til þess að færa aldurstakmarkið til landskjörs úr 35 árum, niður í 30 ár. En jeg verð nú að segja það að ef fara ætti að breyta þessu á annað borð, þá væri miklu betra að stíga sporið heilt út, eins og gert er í till.hv. 1. þm. Reykv. og hafa aldurstakmarkið sama og við kjördæmakosningar. En eins og jeg hefi lýst yfir, er jeg ekki þeirrar skoðunar, að ástæða sje til að stíga þetta spor.

Frsm. meiril hl. (Jakob Möller) Jeg kann ekki við það að láta umræður falla niður um svona merkilegt mál svona snemma kvöld, og það því fremur þar sem lítið hefir verið um þetta mál rætt frá almennu sjóarmiði, sem þó er hlutverk 3. umr. Jeg vil því leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þetta mál frá almennu sjónarmiði og minna hv. þingdeildarmenn á, hvað hjer er verið að gera. Það er talið að þetta frv. sje borði fram í sparnaðarskyni. En jeg þykist sjá fram á það að það muni leiða til hins mesta ósparnaðar. Jeg hygg að þingið geti ekki fundið upp nokkra ráðstöfun á stjórnarfyrirkomulaginu, sem yrði ríkissjóði dýrari en einmitt þessi að taka upp þinghaldi annað hvert ár. Það er enginn vafi á því að þó fjárlagaþing verði ekki haldið nema annaðhvert ár, það verður haldið aukaþing hitt árið, og fjárlagaþingið mun auk þess verða miklu lengra en fjárlagaþingin eru nú. Þau standa nú yfir í 4 mánuði, en jeg tel fyrirsjáanlegt að frjárlagaþing annað hvert ár, muni ekki standa skemur en 11/2 mánuð, og sjest þá, að sparnaðurinn verður ekki mikill. Mjer virðist því fremur sýnt, að þetta muni auka útgjöld ríkissjóðsins og auk þess verða fjárlögin sett í meiri blindni eftir en áður. Þá einnig annað atriði, að valdið færist meira út höndum þingsins og yfir til stjórnarinnar. Einn hv.þm. gat þess við 2. umr. að þetta væri gott, en jeg er á gagnstæðri skoðun um það. Meðan við höfum þingræði, þá er það auðvitað að þingið, sem á að ráða mestu um úrslit landsmálanna. Jeg vil beina athygli þessa hv.þm. að því hvort hann muni ekki hafa einblínt á það, að hann er ánægður með þá stjórn sem nú situr við völd. Því telji hann það ver farið að sú stjórn, sem hann treystir, hafi sem mest völd. En vill hann með jafnglöðu geði afsala völdunum í hendur þeirrar stjórnar, sem hann ekki treystir. Jeg efast um það. Jeg verð að líta á þetta spor, sem hjer er stigið sem stórt skref aftur á bak. Jeg get ekki varist þess að láta undrun mína í ljós yfir því að slíka uppástunga sem þessi skuli geta komið fram, að þessu standa bæði Framsóknarflokkurinn og Íhaldsflokkurinn. En þetta er ekki framsókn, það sjá allir. Þetta er ekki íhald, það sjá allir. Þetta er hreint afturhald. Jeg er hræddur um ef þetta verður samþykt, að þá verði hætt að tala um bæði íhöldin hjer á þingi; það verður talað um bæði afturhöldin.