Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég lét þess getið við setningu Alþingis, að ég mundi við fyrstu hentugleika gera hv. þingi grein fyrir helztu viðfangsefnum ríkisstj. og þeim málum, sem þegar væri vitað um, að hún mundi leggja fyrir þingið með flutningi frumvarpa eða með öðrum hætti. Ég mun nú um þessi mál fjalla. Enda þótt hér geti ekki verið um tæmandi grg. að ræða, er til ætlazt, að með henni gefist hv. þm. yfirlit viðfangsefna af hálfu ríkisstj. og þá ekki síður hv. stjórnarandstöðuflokkum, sem eðlilega hafa ekki verið hafðir með í ráðum, en engu að síður kemur til kasta þeirra að fjalla um meðferð málanna, eftir að Alþ. hefur starfsemi sína að nýju. Ég er sammála þeim sjónarmiðum, sem fram komu nýlega hjá formanni Framsfl. í sjónvarpsviðtali, að í þingræðislandi eins og Íslandi hefur stjórnarandstaðan sínu mikilvæga og jafnframt ábyrgðarmikla hlutverki að gegna. Meginstefna ríkisstj. er hin sama og Ólafur Thors lýsti þegar í nóvember 1959 við upphaf samstarfs núverandi stjórnarflokka og Bjarni Benediktsson staðfesti síðar ítrekað fyrir hönd síns rn., að tryggja heilbrigðan grundvöll efnahagslífsins, svo að framleiðsla aukist sem örast, atvinna haldist almenn og örugg lífskjör geti enn farið batnandi. Eftir alvarlegar deilur aðila vinnumarkaðarins á liðnu vori og samningagerðir að lokum eftir löng verkföll mátti ljóst vera, að ný viðhorf sköpuðust þar af leiðandi. Af hálfu ríkisstj. hafði því verið lýst yfir og það er stefna ríkisstj., að launþegum beri rétt hlutdeild í auknum þjóðartekjum, en frá erfiðleikaárunum 1967 og 1968 hafði á öndverðu þessu ári orðið mikill bati í efnahagslífinu. Deilan stóð nú sem fyrr um það, hvað sé rétt hlutdeild, og sýnist sitt hverjum. Ríkisstj. lagði til málanna ábendingu um tilteknar kauphækkanir samfara hækkuðu gengi krónunnar, sem miðað væri við, að jafnvægi gæti haldizt. Eigi var á þá ábendingu fallizt og deilur leystar af samningsaðilum vinnumarkaðarins, fulltrúum launþega og atvinnurekenda. Enginn dómur skal á úrlausn mála lagður, en á það minnt, að ríkisstj. ritaði Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands bréf hinn 1. júlí, sem rétt þykir að tilfæra hér orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Í gær, þriðjudaginn 30. júní 1970, var svo hljóðandi samþykkt gerð á fundi ríkisstj. Íslands: Þar sem margföld reynsla sýnir í fyrsta lagi, að víxlhækkanir á kaupi og verðlagi hafa mjög orðið til þess að draga úr gildi kauphækkana fyrir launþega jafnframt því, sem þær hafa ofþyngt atvinnuvegunum, svo að gagnráðstafanir hafa orðið óumflýjanlegar, og í öðru lagi, að mjög er áfátt um undirbúning og aðferðir við samningagerð í kaupgjaldsmálum, óskar ríkisstj. samstarfs við Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands um rannsókn þessara vandamála og tillögugerð, er verða megi til varanlegra umbóta í þessum efnum. Svars við þessari málaleitan er vænzt svo fljótt sem við verður komið og reynist þau jákvæð, mun verða haft samráð við aðila um það, hvernig samstarfinu verði bezt háttað.“ Báðir aðilar svöruðu þessu bréfi ríkisstj. jákvætt og samkv. því hófust viðræður þessara þriggja aðila þann 20. ágúst. Fram komu óformleg tilmæli frá Stéttarsambandi bænda um aðild að viðræðunum, og var á það fallizt, að fulltrúar þess tækju þátt í þeim að því er varðaði þann þátt mála, er það snerti sérstaklega. Eins og kunnugt er, hafa þessar viðræður staðið fram til þessa og mun haldið áfram. Að mestu leyti hefur tímanum verið varið til rannsókna vandamálanna. Engu að síður hefur á viðræðufundum verið varpað fram óformlegum hugmyndum að tillögugerð, en í alla staði óbindandi fyrir alla aðila. Aldrei hefur verið til þess ætlazt, að árangur slíkra viðræðna gæti leitt til samningagerðar milli viðkomandi aðila, sem réttilega hafa ekki aðstöðu eða umboð til slíks. Að því hefur fyrst og fremst verið stefnt að ná samstöðu um skilning vandamálanna og með þeim hætti að forðast óþarfar deilur um orðna hluti og líkleg áhrif þeirra á þróun mála. Vissulega hefur ætíð mátt vænta, að úrlausn mála kynni að horfa misjafnlega við, en af hálfu aðila talið mikilvægast, að raungildi kauphækkana, sem um var samið, gæti haldizt í sem ríkustum mæli í skjóli þess efnahagsbata, sem orðinn var og enn hefur haldizt og vonir standa til, að varðveitist. Ljóst er, að án nokkurra aðgerða stefnir að því, að raungildi launa minnki samfara minnkandi getu atvinnuvega til þess að rísa undir vaxandi tilkostnaði. Svara verður, hvort verðstöðvun í einni mynd eða annarri gæti, þegar á reynir, orðið til varðveizlu verðmæta fremur en fórna fyrir nokkurn eða þjóðfélagsþegnana í heild. Ríkisstj. vill leita svars við þessum vanda og telur sig hafa ástæðu til þess að ætla, að svipuð sjónarmið ríki hjá aðilum vinnumarkaðarins og fulltrúum bænda. Á þessu stigi verður ekki frekar fullyrt um árangur viðræðna eða úrlausn mála. Eins og kunnugt er, lagði ríkisstj. fyrir síðasta þing frv. til l. um verðgæzlu og samkeppnishömlur. Ekki er ósennilegt, að framvinda þessa máls samtvinnist tímabundnum verðstöðvunaraðgerðum, en ríkisstj. hafði þegar ákveðið að hefja undirbúning framkvæmda nýs verðgæzlukerfis í samræmi við meginsjónarmið þau, sem verðgæzlufrv. grundvallaðist á. Frv. til fjárl. fyrir árið 1971 hefur þegar verið útbýtt í þinginu. Afgreiðslu þess verður lokið fyrir áramót. Í sambandi við umr. um fjárlagafrv. mun fjmrh. á næstunni gera grein fyrir ríkisfjármálunum og verður því ekki að þeim vikið nú. Ríkisstj. telur hagsmunagæzlu Íslendinga og réttarvernd á landgrunninu eitt veigamesta viðfangsefnið á næstunni. Leggja ber áherzlu á samstöðu landsmanna á þessum vettvangi, sbr. þáltill. frá 5. maí 1959, þar sem Alþ. lýsir yfir, að það telur Ísland eiga ótviræðan rétt til 12 mílna fiskveiðilandhelgi og að afla beri viðurkenningar á rétti þess til landgrunnsins alls, svo sem stefnt var að með lögum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948. Enn fremur skal vitnað til laga frá 24. marz 1969, um yfirráð íslenzka ríkisins yfir landgrunninu umhverfis Ísland, þar sem lýst er yfir, að íslenzka ríkið eigi fullan og óskoraðan yfirráðarétt yfir landgrunni Íslands að því er tekur til rannsókna á auðæfum landgrunnsins og vinnslu og nýtingu þeirra. Auka verður vísindarannsóknir og efla landhelgisgæzluna í tengslum við þetta lífshagsmunamál þjóðarinnar. Ríkisstj. hefur unnið að því undanfarin ár að kynna þetta mál og afla því fylgis og mun fylgja því eftir af fremsta megni. Rætt hefur verið um það hjá Sameinuðu þjóðunum að kalla saman þriðju alþjóðaráðstefnuna um lög hafsins, þar sem þetta mál verður eitt aðalmálið. Ákvörðun um þessa ráðstefnu verður væntanlega tekin á yfirstandandi allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, og um verksvið ráðstefnunnar, þegar til kemur. Þar mun þá málið verða flutt af Íslands hálfu með öllum þeim þunga, sem mögulegt er, en stefna ríkisstj. er í aðalatriðum eftirfarandi: Ríkisstj. Íslands er því samþykk, að kvödd verði saman alþjóðleg ráðstefna varðandi réttarreglur á hafinu, enda verði verksvið hennar nægilega víðtækt til að fjalla um öll atriði varðandi réttindi strandríkis á svæðum, sem liggja að ströndum þess. Það er skoðun ríkisstj., að strandríki eigi rétt á að ákveða takmörk lögsögu sinnar innan sanngjarnra takmarka með hliðsjón af landfræðilegum, jarðfræðilegum, efnahagslegum og öðrum sjónarmiðum, er þýðingu hafa. Að því er Ísland varðar er lögsaga og umráð yfir landgrunni þess og hafinu yfir því sanngjörn og réttlát og verðskuldar viðurkenningu samfélagsþjóðanna. Ríkisstj. telur tímabært, að haft sé samráð þingflokka um endurskoðun stjórnarskrárinnar með hliðsjón af þróun mála á aldarfjórðungsskeiði lýðveldisins. Endurskoða þarf kjördæmaskipun og kosningalöggjöf, svo að gætt sé meginsjónarmiða lýðræðis um jafnrétti þegnanna. Nauðsyn er að bæta starfsreglur Alþingis og starfsskilyrði þm. og í því sambandi að taka ákvarðanir um það, hvort hentara þætti, að Alþingi starfaði í einni málstofu, en deildaskipting yrði afnumin. Ríkisstj. mun leggja fyrir þingið frv. til breytinga á skattalögum, en í því sambandi hefur því þegar verið lýst yfir af hálfu ríkisstj., að stefnt væri að því, að skattaleg aðstaða fyrirtækja hér á landi verði svipuð eða ekki lakari en gerist í löndum Fríverzlunarbandalagsins og að aðlögun íslenzkra fyrirtækja að breyttri samkeppnisaðstöðu, svo sem með samruna fyrirtækja eða hliðstæðri stækkun eininga, verði ekki skattalega torvelduð. Frv. um þetta efni, sem lagt var fyrir síðasta þing, hefur verið til athugunar í sumar hjá mþn. skipaðri þm. úr fjhn. Alþ., og embættismannanefnd hefur unnið að viðbótartill., bæði varðandi fyrirtækjaskatta og einnig endurskoðun ýmissa atriða varðandi skattgreiðslur einstaklinga. Vegna nýs fasteignamats er unnið að endurskoðun margvíslegrar löggjafar, þar sem gjöld eru miðuð við fasteignamat. Till. varðandi staðgreiðslukerfi skatta verður lögð fram, og loks er stefnt að því að geta gert þinginu grein fyrir virðisaukaskattkerfinu. Ríkisstj. telur nauðsyn til bera að leggja aukið kapp á rannsóknir eða undirbúning þess að nýta sem bezt auðlindir landsins, svo sem orku fallvatna og jarðvarma, til aukinnar iðnþróunar og fjölþættara atvinnulífs í tengslum við stóriðju. Fyrir þingið verða lögð frv. til l. um virkjun við Sigöldu og Hrauneyjafoss í Tungnaá og um virkjun Lagarfoss, og til athugunar eru virkjunarmöguleikar fyrir Norðurl. v. í undirbúningi er ný rafvæðingaráætlun sveitanna, og að öðru leyti er frekar unnið að undirbúningsrannsóknum frekari virkjana, hagnýtingu bæði fallvatnanna og varmaorkunnar. Endurflutt er á þinginu frv. til l. um olíuhreinsunarstöð á Íslandi, sem ríkisstj. telur tímabært, að öðlist nú lagagildi, en um er að ræða stofnun undirbúningsfélags að byggingu olíuhreinsunarstöðvar, ef hagkvæm reyndist í rekstri og frá þjóðhagslegu sjónarmiði vegna erlendra viðskipta. Ljóst er, að forða ber frá hvers konar náttúruspjöllum, sem að ófyrirsynju kynnu að stafa af atvinnuþróun til almennrar hagsældar, og hefur ríkisstj. þegar hlutazt til um rannsóknir af slíku tilefni, bæði varðandi fuglalíf við Þjórsárver og fiskirækt á Laxársvæðinu, en lofsvert er, hve orkuverin hafa á margan hátt af eigin frumkvæði stuðlað að fegrun umhverfis og náttúruvernd. Fyrir þingið er lagt frv. til l. um lífeyrissjóð bænda, en jafnframt er í könnun aðstaða til lífeyrissjóðsstofnana fyrir aðrar stéttir og starfsgreinar, sem eigi njóta enn hlunninda lífeyrissjóða, þannig að lífeyrissjóðir starfi fyrir alla landsmenn. Settar verða reglur um ráðstöfun fjár lífeyrissjóðanna í samráði við fulltrúa sjóðsstjórnanna eða samtaka þeirra. Í tengslum við frv. um lífeyrissjóð bænda hefur verið flutt frv. til l. um breytingu á lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins. Á vegum ríkisstj. er starfandi 7 manna n., sem skipuð var í samráði við stjórn Stéttarsambands bænda til þess að athuga og vinna að ýmsum þeim verkefnum, sem miklu skipta landbúnað og þá jafnframt almenna hagsmuni. Þar undir fellur athugun þess, hvort tiltækilegt sé að gera framleiðslu búvöru hagkvæmari og laga betur að þörfum neytenda, m.a. með því að stuðla að sérframleiðslu búvöru á vissum svæðum, enn fremur hvort æskilegra væri að nota það fjármagn, sem varið er til niðurgreiðslu og útflutningsuppbóta, með öðrum hætti en nú er gert, þannig að það komi bændum og þjóðarheildinni að betri notum. Sérstaklega sé athugað, hvort mögulegt sé að lækka framleiðslukostnað á búvörum og gera verðlagningarkerfið einfaldara. Hvort sú endurskoðun, sem að framan greinir, kæmi á einn eða annan hátt til kasta þingsins nú, er ekki ljóst enn þá. Fyrir þingið hefur þegar verið lagt frv. til l. um eflingu Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Flutt verður frv. til l. um breytingu á vegalögum og endurskoðaða vegáætlun fyrir árin 1971 og 1972. Með bréfi, dags. 28. maí 1970, var skipuð n. til þess að endurskoða gildandi lög um almannatryggingar. Var gert ráð fyrir, að n. skilaði áliti svo tímanlega, að hægt verði að leggja niðurstöður hennar fyrir Alþingi það, sem nú hefur komið saman. Lögð verður áherzla á almenna hækkun tryggingabóta, m.a. til samræmis við verðhækkanir. Mjög er til athugunar breyting á ákvæðum um fjölskyldubætur, svo og á sjúkratryggingakerfinu auk ýmissa annarra lagfæringa á lögunum. Í heilbrigðismálum verður haldið áfram að bæta þjónustu, m.a. með læknamiðstöðvum, en lög gera ráð fyrir frumkvæði heima í héruðum. Hraðað verði byggingu fæðingar- og kvensjúkdómadeildar, sem nú er hafin á landsspítalalóðinni, sem hefur verið stórum stækkuð með fyrirhuguðu nýju skipulagi, er rúmar bæði kennslustofnanir Háskólans, rannsóknarstofnanir og aðrar sjúkra- og heilbrigðisstofnanir. Frv. til l. um dómsmálastörf, lögreglustjórn o.fl. var lagt fyrir síðasta þing, en ekki afgreitt. Hefur það verið í sérstakri endurskoðun í dómsmrn. á grundvelli margra umsagna og grg., sem bárust um málið. Það felur í sér breytta skipan lögreglumála og á rannsókn mála. Gert befur verið ráð fyrir að sameina á einum stað alla starfsemi lögreglunnar í Reykjavík, þegar lögreglustöðin nýja yrði að fullu tekin í notkun, sem verður á næsta ári. Að athugun lokinni yrði málið væntanlega lagt fyrir Alþingi að nýju. Fleiri atriði varðandi endurskoðun á skipan dómsmála og réttarfars eru í athugun. Unnið verður áfram að endurbótum í fangelsismálum á grundvelli þeirrar áætlunar, sem lögð var fram á Alþ. á s.l. ári. Lögð verða fyrir Alþ. frv. til l. um skólakerfi og fræðsluskyldu og frv. til l. um grunnskóla, og er þeim ætlað að koma í stað gildandi laga um skólakerfi og fræðsluskyldu, laga um fræðslu barna og laga um gagnfræðanám. Enn fremur verður lagt fyrir Alþ. frv. um nýskipan á menntun kennara. Þá hefur verið skipuð n. til þess að semja frv. um réttindi og skyldur kennara á öllum skólastigum, og er til þess ætlazt, að það verði einnig lagt fyrir Alþ. En til athugunar er ítarlegt nál. um endurmenntun kennara. Þá verður jafnframt haldið áfram þeirri gagngeru endurskoðun, sem stendur yfir á námsefni barna- og gagnfræðaskóla, endurskipulagningu menntaskólanámsins á grundvelli hinna nýju menntaskólalaga og fjölgun námsleiða við Háskólann. N. starfar og að endurskoðun tæknináms í landinu. Þá verður endurflutt frv. til útvarpslaga. N. vinnur að endurskoðun laga um þjóðleikhús, og mun frv. um það efni lagt fyrir þingið. Á grundvelli laga frá síðasta þingi um félagsheimilasjóð er verið að endurskipuleggja fjármál hans. Unnið er að áætlun iðnþróunaráforma og reglum um útflutningsmiðstöð iðnaðarins. Hagnýta ber af kappi þá nýju möguleika, sem skapazt hafa við stofnun norræna iðnþróunarsjóðsins, við aðild Íslands að Fríverzlunarbandalaginu og á grundvelli laga frá síðasta þingi um útflutningslánasjóð og samkeppnislán og tryggingasjóð útflutningslána. Ríkisstj. mun fylgjast náið með hugsanlegum breytingum í efnahagssamstarfi Evrópuríkjanna og hafa í því sambandi samráð við fulltrúa stjórnarandstöðu í EFTA-nefndinni, sem og ríkisstj. Norðurlanda, en slík tengsl eru þegar fyrir hendi. Teknar hafa verið ákvarðanir um endurnýjun togaraflotans með nýtízku skuttogurum, en samhliða er stefnt að því áfram að efla innlendar skipasmíðar, þannig að við getum sjálfir annazt endurnýjun og viðhald fiskiskipaflotans og tekizt á hendur stærri viðfangsefni, ef henta þykir, á grundvelli fenginnar reynslu. Endurflutt er frv. til l. um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Í utanríkismálum mun ríkisstj. enn sem fyrr taka heils hugar þátt í starfi Sameinuðu þjóðanna, norrænni samvinnu og friðarvörzlu Atlantshafsbandalagsins. Þótt hin minnstu ríki geti ekki skipt sköpum í átökum stórvelda, eru margvísleg áhrif til góðs á alþjóðavettvangi, er frá þeim stafa. Ríkisstj. er hlynnt þeim hugmyndum, sem fram hafa komið um öryggisráðstefnu Evrópu, enda sé ráðstefnan vandlega undirbúin og bæði Kanada og Bandaríkin aðilar ráðstefnunnar. Herra forseti. Nú sem fyrr mun sitt sýnast hverjum um störf og stefnu ríkisstj. Ég hef ekki dregið dul á, að ég legg á það mikið kapp, að takast megi að ná sem víðtækastri samstöðu um úrlausn þeirra vandamála, sem hvað helzt er við að glíma nú og á næstunni. Á ég þá við aðgerðir til viðnáms þeim vanda, sem víxlhækkanir kaups og verðlags fela í sér með vaxandi verðbólgu. Ríkisstj. er það öðru fremur kappsmál, að ekki renni út í sandinn að ófyrirsynju sá bati, sem undanfarið hefur orðið í efnahagsmálum eftir erfið áföll. Ég vil hins vegar taka af öll tvímæli um það, að ríkisstj. mun ekki hika við að gera þær ráðstafanir í þessum málum, sem hún telur öllum almenningi og atvinnulífi fyrir beztu, enda þótt hún með því stuðningsliði, sem hún nýtur, verði ein um að bera ábyrgð þeirra gerða Hún mun kappkosta, að hver haldi sínu og á engan sé hallað, en gagnkvæmur skilningur aukist á því, að það er öllum fyrir beztu, að atvinnulíf eflist með hagkvæmum rekstri fyrirtækja, vaxandi framtaki og frelsi í viðskiptum, sem er öruggasta vörnin gegn atvinnuleysi og undirstaða almennrar velmegunar.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér á þingsetningardag, að hér er raunar ekki um myndun nýrrar ríkisstj. að ræða, heldur er hér um að tefla framhald þess stjórnarsamstarfs, sem hófst með myndun viðreisnarstjórnarinnar á sínum tíma. Að vísu má segja, að að formi til sé um að ræða nýtt rn., en svo er ekki í reyndinni, þetta er í raun og veru sama ríkisstj., sama stefnan, sömu mennirnir með þeirri breytingu þó, sem alkunn er. Þar af leiðir, að það þarf náttúrlega ekki að spyrja um það, hver afstaða Framsfl. sé til þessarar ríkisstj. Hún er að sjálfsögðu hin sama og til fyrri ríkisstj. Framsfl. er í stjórnarandstöðu og mun rækja hlutverk stjórnarandstöðu, veita stjórninni aðhald og halda uppi gagnrýni eftir því, sem þörf krefur og efni standa til. Við framsóknarmenn berum ekki traust til þessarar ríkisstj., enda þótt ég efist ekki út af fyrir sig um það, að þessir menn, sem sitja í ráðherrastólum, vilji láta gott af sér leiða. En stundum er því miður æðimikið til í því, að „góð meining enga gerir stoð“. Við framsóknarmenn höfum ekki trú á því, að þessi ríkisstj. ráði við þau verkefni, sem úrlausnar bíða. En þau viðfangsefni eru vissulega vandasöm. Ég vil ekki á neinn hátt gera lítið úr þeim erfiðleikum, sem eru fyrir hendi eða kunna að verða fyrir hendi. Þó er í því sambandi rétt að hafa í huga, að þetta ár er á margan hátt mjög hagstætt Íslendingum, sérstaklega í sjávarútveginum, bæði vegna ágætra aflabragða og alveg óvenjulega hagstæðs verðlags á útflutningsafurðum. Hins vegar hefur þetta ár líka verið alveg óvenjulega óhagstætt í landbúnaði þessa lands. Ég er sammála hæstv. forsrh. um það, að sá vandi, sem nú ber hæst, er verðbólguvandinn og fylgifiskar hans, en sá vandi er því miður orðinn í dag miklu stærri og erfiðari viðfangs að mínum dómi, vegna þess að það hefur ekki verið gripið í taumana í tæka tíð. Ferill stjórnarinnar í þessum dýrtíðarmálum lofar ekki góðu að okkar dómi og gefur ekki von um, að stjórnin verði sigursæl í glímunni við verðbólguna. Þó að ég sé í andstöðu við þessa ríkisstj., þá vil ég nota þetta tækifæri til þess að óska hæstv. forsrh. til hamingju með það, að hann skuli fyrstur forsrh. hafa orðið til þess að leiða konu til sætis í ráðherrastól hér á landi. Og það er rétt, sem hann sagði, að það er vissulega sögulegur atburður. Og um leið vil ég óska hinum nýskipaða dómsmrh. persónulega afls góðs í virðulegu, en vandasömu starfi. Við höfum nú heyrt boðskap forsrh. Ég hef ekki hugsað mér að hefja miklar deilur við hann á þessu stigi og við þetta tækifæri og mun því ekki svo mjög fjölyrða um þau mörgu mál, sem hann minntist á, og þau mörgu frv., sem hann drap á, enda var ræða hans um þau efni það almenns eðlis, að það er engan veginn auðvelt að taka á þeim nú. En að sjálfsögðu verður tekin afstaða til þeirra, þegar þau verða lögð fram í endanlegu formi og með viðeigandi skýringum, og verður þá að sjálfsögðu fjallað um þau með eðlilegum hætti. Ég skal þó aðeins drepa á örfá atriði, sem hæstv. forsrh. minntist á. Mér virtist, að dýrtíðarmálin væru honum efst í huga og að verðstöðvun væri það úrræði, sem hann hefði helzt í huga, og talaði hann þó engan veginn skýrt um það atriði. Um það vil ég segja það, að verðstöðvun getur verið skynsamleg og réttlætanleg ráðstöfun, sé hún byggð á réttum grundvelli. En við höfum reynslu af verðstöðvun. Það var framkvæmd hér verðstöðvun fyrir síðustu kosningar. Við framsóknarmenn vorum þá með því að reyna verðstöðvun. Já, við vorum, ef ég man rétt, eini flokkurinn, sem mælti með því frv. óbreyttu, sem stjórnin í öndverðu lagði fyrir þingið. En við sögðum þá, að til þess að verðstöðvun kæmi að gagni og til þess að hún bæri árangur, þá þyrftu tilteknar forsendur að vera fyrir hendi og hún þyrfti að vera byggð á réttum grundvelli. En það var sú verðstöðvun, sem þá var framkvæmd, ekki að okkar dómi. Við sögðum, að hún væri byggð á víxlum, sem framtíðin þyrfti að greiða. Það reyndist rétt. Víxlarnir féllu í gjalddaga í nóvember kosningaárið - þá var gerð gengisfelling. Og það hefur reyndar verið gripið til verðstöðvunar fyrr, ef ég man rétt, líka nálægt kosningum. Var það ekki 1959? Það er annars einkennileg tilviljun, að þessar verðstöðvanir skuli einkum koma til álita, þegar kosningar fara að nálgast, en þær geta verið góðar fyrir því. En það verður að byggja verðstöðvun á réttum grundvelli. Annars er, því miður, hætta á, að vandanum sé bara skotið á frest - að uppistaðan safnist fyrir og hún brjótist fram með enn meiri þunga, þegar verðstöðvuninni lýkur. En þessi orð mín má ekki skilja svo, að ég sé andvígur því, að gerð sé tilraun til verðstöðvunar. Það er þvert á móti, við erum þar sama sinnis eins og fyrr, en vitaskuld verður að athuga allar aðstæður, þegar till. er gerð um verðstöðvun, og hvernig hún þá litur nánar út. Ég held meira að segja, að það hefði verið mikil ástæða til þess að grípa til verðstöðvunar fyrr. Það hefði verið ástæða til þess að grípa til hennar í sumar í stað þess að láta þá hverja verðhækkunina á fætur annarri dynja yfir. Auðvitað hefði ekki verið hægt að setja á algera verðstöðvun, því að vitaskuld hefðu bændur orðið að fá sína kjarabót, sambærilega kjarabót við aðrar stéttir, og auðvitað hefði ekki verið staðið gegn öllum verðlagshækkunum, til þess að standa undir hækkuðu kaupi hjá þeim, sem við verzlun vinna. Þessu verður vitaskuld að beita með nokkurri skynsemi. En mér virðist nú reynslan sú, að það hafi mjög litið verið staðið gegn verðhækkunum í sumar. En sem sagt, það er sjálfsagt að athuga þetta mál, verði það síðar lagt fram, og taka þá afstöðu til þess. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að stjórnin hefði hug á því að beita sér fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar og hafa um það samráð við þingflokkana. Ég get tekið undir það, að það sé ástæða til þess að endurskoða stjórnarskrána, sú skoðun hefur komið fram hjá mér áður. Og ég tel það mjög skynsamlegt, að það sé leitazt við að hafa sem viðtækast samstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. En því miður hefur ekki alltaf tekizt á undanförnum árum að ná samkomulagi um það efni. Ég fagna að sjálfsögðu yfirlýsingu hæstv. forsrh. varðandi landgrunnið, þar sem hann lýsti því yfir, að stjórnin væri ákveðin í því að vinna að því máli á þeim grundvelli, sem lagður hefði verið með þál. frá 1959, og ég er auðvitað sammála því, að það skuli vera stefna Íslands, að strandríki hafi rétt til þess að ákveða sína landhelgi innan vissra marka með tilliti til þeirra atriða, sem hann benti á, og reyndar e.t.v. fleiri. Hins vegar er kannske dálítið umhugsunarefni, hvort það sé stofnað til þessarar fyrirhuguðu ráðstefnu, sem hann minntist á, með því hugarfari, að það sé ástæða fyrir Ísland að standa sérstaklega að henni. Auðvitað eru allir því sammála, að það eigi að rannsaka auðlindir landsins, og sjálfsagt geta menn verið sammála því að setja ýmis virkjunarlög, sem vikið var að, og að sjálfsögðu ber að fagna því, að í undirbúningi sé að gera rafvæðingaráætlun sveitanna, og kem ég kannske örlítið að því síðar. Og auðvitað er ástæða til þess að fagna því, að staðið verði fast gegn náttúruspjöllum. Og þannig var sitthvað í ræðu hæstv. forsrh., sem auðvelt er og eðlilegt að taka undir og ég geri ekki ráð fyrir, að ágreiningur verði um að stefnu til. Hinu er ekki að leyna, að það var sitthvað, sem ég saknaði í ræðu hæstv. forsrh. T.d. saknaði ég þess, þegar hann var að tala um togarakaupin og lét þess getið, að ríkisstj. mundi halda áfram að vinna að eflingu togaraflotans, að hann skyldi ekki þá neitt minnast á það, hverja afstöðu ríkisstj. hefði eða ætlaði að taka til málaleitana þeirra staða - minni staða víða um land, - sem eru að berjast við það og hafa verið að berjast við það að kaupa skip eða láta byggja skip, togskip, - hina svokölluðu minni gerð togara. Í sambandi við afgreiðslu togarafrv. á síðasta Alþ. bar þetta mál mjög á góma. Stjórnarandstæðingar fluttu þá till. um það að láta þessar minni gerðir togaranna sæta sömu kjörum eða veita ríkisstj. heimild til þess, að þessar minni gerðir togaranna sættu sömu kjörum eins og hinir stærri togarar, sem ríkisstj. fékk heimild til þess að kaupa. Þessi till. okkar var þá felld, en jafnframt lét hæstv. sjútvrh. þau orð falla í umr. um það mál, að af ríkisstj. hálfu mundi verða lítið á málaleitanir þessara staða með mikilli vinsemd. Mér hefði leikið forvitni á því að vita, í hverju sú vinsemd verður fólgin. Það er svo náttúrlega ekki nóg að hafa áferðarfallegar stefnuyfirlýsingar og gefa falleg fyrirheit. Það skiptir höfuðmáli, hvernig við stefnuyfirlýsingarnar er staðið. Það er framkvæmdin, sem jafnvel skiptir öllu máli. Það hefur svo sannarlega ekki skort á stefnuyfirlýsingar af hálfu viðreisnarstjórnarinnar. En henni hefur vægast sagt gengið heldur erfiðlega að standa við sínar höfuðstefnuyfirlýsingar, og án þess að ég vilji hér fara að byrja neinn eldhúsdag, þá kemst ég ekki hjá því að minna á þessa staðreynd. Það var t.d. fyrsta höfuðstefnumál viðreisnarstjórnarinnar að stöðva dýrtíðina og það var undirstrikað með stórum orðum og sterkum, sem hér skulu ekki rifjuð upp. En það heldur því vitaskuld enginn fram í dag, að það hafi tekizt að stöðva verðbólguna. Þvert á móti hefur verðbólgan vaxið örar á þessum síðasta áratug heldur en nokkru sinni áður, ef styrjaldarárin eru undanskilin. Og ef ég man rétt, þá var birt á s.l. sumri einhver tilkynning eða skýrsla, sem sýndi það að verðbólguvöxturinn á Íslandi hefði s.l. ár, miðað við marz eða apríl, ef ég man rétt, haft algert Evrópumet, numið 12 stigum, þar sem Noregur komst þó aðeins í næsta sæti með 10 stig. Annað höfuðstefnumál viðreisnarstjórnarinnar var á sínum tíma það, að verðgildi krónunnar skyldi tryggt. Þar um segja fjórar gengisfellingar sína sögu. Ég býst ekki við því, að neinum óbrjáluðum manni detti í hug að halda því fram nú, að verðgildi íslenzku krónunnar hafi verið tryggt eða sé tryggt. Það var þriðja höfuðstefnumálið, að það átti að lækka skuldir við útlönd. Staðreyndirnar tala þar sínu máli. Þær hafa ekki lækkað, heldur hækkað á þessu tímabili. Og fjórða stefnumálið, sem hæstv. forsrh. - ef ég tók rétt eftir - rifjaði upp að nokkru leyti, var það, að það átti að koma atvinnuvegunum á traustan og heilbrigðan grundvöll. Ég skal fúslega játa, að það er miklu teygjanlegra, hvenær hægt er að segja það, að atvinnuvegunum sé komið á traustari og heilbrigðari grundvöll, heldur en hin atriðin þrjú, sem ég nefndi, þar sem hægt er alveg að miða við ákveðnar staðreyndir. En ég býst nú við því, að það yrði leitun á þeim atvinnurekanda, sem fengist til að standa upp og lýsa því yfir, að íslenzkir atvinnuvegir væru á traustum og heilbrigðum grundvelli í dag. Og svo átti að afnema beina skatta á þurftartekjum. Það held ég að hver og einn launþegi geti sagt til um, hvort framkvæmt hefur verið. Nei, fallegar stefnuyfirlýsingar eru ekki einhlítar. Það er allt komið undir því, hvernig efndirnar verða. Og stjórn, sem á að baki slíkan feril sem hæstv. ríkisstj., bjargar sér ekki með nýjum loforðalista, eða því vil ég a.m.k. ekki trúa. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en í sambandi við þá stefnuræðu, sem hæstv. forsrh. hefur hér flutt, þykir mér rétt að gera nokkra grein fyrir þeim málefnum, sem Framsfl. mun leggja mesta áherzlu á á þessu þingi. Ég held, að það sé út af fyrir sig eins nytsamt og nánari krufning af minni hálfu á einstökum atriðum í ræðu forsrh. Ég vona, að það verði ekki talið óviðeigandi af mér að gera það, svo að okkar hugmyndir geti þá legið á borðinu við hlið stefnuyfirlýsingar stjórnarinnar. Ég held, að með þeim hætti geti það orðið skýrara, hvað skilur á milli stefnu stjórnarinnar annars vegar og stefnu Framsfl. hins vegar. Og það ætti að geta gert það ljósara en ella, hverjir valkostir eru fyrir hendi á þjóðmálasviðinu. Hjá Framsfl. eru atvinnumálin efst á blaði. Framsóknarmenn vilja láta eflingu atvinnulífsins ganga fyrir öðru. Þeir leggja áherzlu á að treysta grundvöll atvinnuveganna, auka hagræðingu í rekstri þeirra og byggja upp nýjar atvinnugreinar. En jafnframt þarf að skipuleggja fjárfestingu og framkvæmdir með þetta fyrir augum. Annar málaflokkurinn, sem við leggjum áherzlu á, eru fjármál ríkisins. Það þarf að okkar dómi að taka upp breytta stefnu í fjármálum ríkisins. Það þarf annars vegar að hamla gegn hinni sívaxandi útþenslu ríkisútgjalda, og hins vegar þarf að taka tekjuöflunarleiðir ríkissjóðs til gagngerðrar endurskoðunar, og þá sérstaklega með það hvort tveggja fyrir augum, að álögurnar komi réttlátar niður en nú og skili sér betur. Þriðji málaflokkurinn, sem við leggjum áherzlu á, eru dýrtíðarmálin. Það þarf að stefna að stöðugri verðlagsþróun og setja skorður við dýrtíðarvextinum. Það þarf að taka þau mál að okkar dómi allt öðrum og betri og árangursríkari tökum en gert hefur verið að undanförnu. Fjórði málaflokkurinn, sem ég vil nefna, eru skóla- og menningarmál. Þar er þörf á umbótum. Þar þarf að leggja áherzlu á að tryggja öllum sem jafnasta og bezta aðstöðu til menntunar og jafnframt þarf að endurskoða og endurskipuleggja allt skólakerfið með tilliti til breyttra aðstæðna og nýrra tíma og nýrra þarfa. Fimmti málaflokkurinn, sem við leggjum sérstaka áherzlu á, eru byggðajafnvægismál. Þar teljum við, að hið opinbera eigi að stefna að því ákveðið og markvisst að auka jafnvægi í byggð landsins, ekki aðeins með efnahagslegum aðgerðum, heldur einnig félagslegum, menningarlegum og stjórnsýslulegum ráðstöfunum. Í sjötta lagi vil ég nefna það, að við leggjum áherzlu á endurskoðun stjórnsýslukerfisins og umbætur í stjórnarfari. Í sjöunda lagi viljum við framsóknarmenn leggja sérstaka áherzlu á, að ný og undanbragðalaus sókn sé hafin í landgrunnsmálinu og stækkun landhelginnar, og fellur skoðun okkar þar algerlega saman við þá yfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. gaf. Í áttunda lagi vil ég nefna mál eins og heilbrigðismál, vegamál, raforkumál og tryggingamál. En í öllum þeim málaflokkum teljum við þörf stórra átaka og mikilla endurbóta. Ég nefni það t.d., að vegamálin mega heita í algerri sjálfheldu, t.d. viðhald veganna, sem er í hinu mesta ófremdarástandi. Okkar stefna, framsóknarmanna, í þeim efnum hefur verið sú og er sú að verja meiru af tekjum af umferðinni til vegamálanna. Einnig vil ég nefna það, að við höfum flutt og flytjum væntanlega á þessu þingi frv. um lagningu hringbrautar um landið. Það þarf margt að gera í heilbrigðismálum, og það er sjálfsagt að fagna því, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. og snýr í rétta átt í þeim efnum, en ég held, að í heilbrigðismálunum sé það ekki hvað sízt læknaskorturinn víðs vegar um landið, sem úr þarf að bæta. Það er satt að segja alls ekki hægt að standa andspænis því fólki kinnroðalaust, sem býr við læknaskortinn úti á landi. Ég segi, að úr því verði að bæta, hvað sem það kostar. Það mætti margt segja um tryggingamálin, og þar er hæstv. forsrh. með ýmsar till., sem ég get tekið undir, og það var ánægjulegt að heyra hann lýsa því yfir, að það væri í athugun að setja upp lífeyrissjóð fyrir þá aðra, sem ekki nytu hans enn, sem sagt lífeyrissjóð fyrir landsmenn alla. En það eru nú meira en 13 ár frá því, að ég ásamt öðrum framsóknarmönnum flutti hér í fyrsta skipti á Alþ. till. um lífeyrissjóð fyrir landsmenn alla. Það var tekið jákvætt á því máli. Það hafa verið skipaðar nefndir í það mál og þær hafa sumar a.m.k. skilað áliti, já, jákvæðu áliti. En það hefur ekki orðið af framkvæmdum í því máli, og það finnst mér leiðinlegt, vegna þess að sá flokkur, sem hefur haft með þessi mál að gera öll þessi ár, hefur einmitt sérstaklega státað af því og það að vissu leyti með réttu, að hafa tryggingamálin sérstaklega á sinni stefnuskrá. Og um raforkumálin er það að segja, að það þarf ekki aðeins að gera þessa áætlun, sem hæstv. forsrh. minntist á, heldur þarf beinlínis að ljúka rafvæðingunni um sveitirnar og leiða rafmagnið sem allra fyrst inn á þá sveitabæi, sem ekki hafa fengið það enn. Og það þarf líka að aflétta þeim afarkostum, sem æðimargir hafa orðið að gangast undir nú upp á síðkastið í sambandi við raforkumálin, þar sem þeir hafa því aðeins fengið rafmagn heim á sína bæi, að þeir útveguðu lánsfé og stæðu undir vöxtum af þeim lánum. Um þessa málaflokka skal ég annars ekki fjölyrða hér frekar, en stefna okkar í þeim mun síðar skýrast af frv.-flutningi, sem við munum standa að. En að hinum sjö málaflokkunum, sem ég nefndi fyrst, vil ég til frekari skýringar aðeins víkja ofurlítið nánar. Sá málaflokkur, sem ég nefndi fyrst, voru atvinnumálin. Ég held, að fyrsta viðfangsefnið sé efling atvinnulífs. Og það verður að mínum dómi að ganga fyrir öllu öðru, vegna þess að blómlegt atvinnulíf er forsenda fyrir bættum lífskjörum og undirstaða framfara á öðrum sviðum þjóðlífsins. Þess vegna verður að leggja höfuðáherzlu á alhliða uppbyggingu atvinnuveganna. En sú uppbygging kemur ekki af sjálfu sér. Það má ekki treysta á nein höpp eða tilviljanir, heldur verður að vinna að slíkri uppbyggingu skipulega og á markvissan hátt. Það má segja, að þetta geti allir sagt, og ég býst við því, að allir vilji þetta í raun og veru. En það, sem öllu máli skiptir, er það, hvernig að þessu er staðið og hvernig að þessu er unnið, og það er þar, sem leiðir skilur. Þar hefur Framsfl. markað ákveðna stefnu, sem sé þá, að þar eigi hið opinbera - ríki og sveitarfélög - að hafa vissa forustu. Sú forusta getur verið með margvíslegu móti. Í sumum tilvikum nægir hvatning, fyrirgreiðsla og stuðningur við einkaaðila, hvort heldur það eru einstaklingar eða félög, en í öðrum tilfellum þarf hið opinbera e.t.v. að skerast í leikinn með beinni þátttöku í atvinnurekstrinum, t.d. með því að stuðla að stofnun nýrra atvinnufyrirtækja, með því að tryggja, að atvinnufyrirtæki, sem fyrir eru, séu fullnýtt o.s.frv. Hér þarf að grípa til þeirra úrræða, sem bezt henta á hverjum stað, alveg án tillits til allra fordóma um rekstrarform. Við framsóknarmenn teljum að vísu atvinnureksturinn almennt bezt kominn í höndum einstaklinga og félaga, en ríki og sveitarfélög verða að koma inn í atvinnureksturinn að okkar dómi, ef á þarf að halda. Uppbygging atvinnuveganna þarf að byggjast á þjóðfélagslegri yfirsýn. Það er auðvitað ekki hægt að gera allt í einu. Það verður að velja það úr, sem fyrir á að ganga og nauðsynlegast er og þjóðarheildinni er fyrir beztu. Þess vegna leggjum við framsóknarmenn áherzlu á nauðsyn ítarlegrar áætlunargerðar um atvinnuþróunina. Þar þarf hið opinbera að hafa forustu, gera áætlanir og sjá um, að þær komist í framkvæmd. Uppbygging og efling atvinnuveganna er að mínum dómi mál málanna. Þess vegna á að einbeita fjárhagslegri getu þjóðarinnar á næstunni að uppbyggingu atvinnulífsins fyrst og fremst. Það þarf að tryggja atvinnuöryggi í öllum byggðarlögum landsins. En til þess að hægt sé að hafa þá stjórn á atvinnumálunum, sem hér hefur verið lítillega minnzt á, þá er óhjákvæmilegt að hafa stjórn á fjárfestingunni. Þessa stefnu í atvinnumálum hafa framsóknarmenn sett fram ekki aðeins í almennum samþykktum, heldur hafa þeir mótað hana hér með flutningi þingmála. Ég nefni t.d. frv. um atvinnumálastofnun ríkisins, sem flutt var á næstsíðasta Alþ. og þá vísað til ríkisstj. En frá henni hefur síðan ekkert heyrzt um það mál. Það nægir ekki að mæta því máli með hrópum um það, að það séu höft, sem þar séu boðuð, og haftastefna, sem upp sé tekin. Það var skýrt tekið fram í grg. og okkar málflutningi með því frv., að það er ekki hið gamla leyfakerfi, sem við ætlumst til að upp sé tekið, heldur að stjórn verði höfð á þessum málum með setningu almennra reglna. Ég nefni líka frv., sem flutt var á síðasta Alþ. um togaraútgerð ríkisins og um stuðning við útgerð sveitarfélaga eða félög, sem sveitarfélög eiga aðild að. En það var á því byggt, að ríkið keypti og ræki nokkra togara til atvinnujöfnunar og til atvinnumiðlunar. Og hinum þættinum, sem að mínum dómi var ekkert þýðingarminni, má ekki gleyma. Það var gert ráð fyrir því, að ríkið stofnaði sjóð, sem hefði það hlutverk að leggja fram nokkurt fé í sambandi við útgerðarfélög, sem stofnað yrði til með atbeina sveitarfélaga til þess að brúa það bil, sem því miður er viða fyrir hendi, þrátt fyrir góðan vilja og fórnfús framlög frá heimamönnum. Það má að sjálfsögðu nefna mörg önnur mál, sem við höfum flutt og munum flytja á þessu þingi til áherzlu þessari stefnu okkar. Ég get t.d. nefnt mál varðandi iðnaðinn, eins og t.d. lækkun tolla á hráefnum og vélum til iðnaðar og eins rekstrarlán til iðnfyrirtækja, frv. um nýsmíði fiskiskipa innanlands o.fl., og ég get líka vísað til þeirra atriða, sem ég nefndi í ræðu minni hér í fyrra í sambandi við inngöngu í EFTA, en þar benti ég á ýmis atriði, sem nauðsynlegt væri að framkvæma, ef nokkur von ætti að vera til þess, að EFTA-aðild kæmi okkur að gagni. Sjálfsagt eru ýmis atriði í athugun og e.t.v. búið að framkvæma einhver þeirra, en ég hygg, að obbinn af þeim sé nú eftir. Og þ. á m. er auðvitað að mínum dómi óhjákvæmilegt að setja iðnþróunaráætlun, gera sér þannig grein fyrir því, hvert á að stefna í þeim efnum. En till. um það efni var af okkar hálfu fyrst flutt á Alþ. 1960. Ég nefndi næst fjármál ríkisins. Ég skal nú ekki fara langt út í það efni, vegna þess að fjárlagaumræður munu fara fram nú á næstunni, en ég vil bara segja það, að það er kunnara en frá þurfi að segja, að útgjöld ríkisins hafa vaxið með ári hverju eða síðustu 5 árin um Í milljarð á ári að meðaltali. Og nú hafa menn séð fjárlagafrv. og sjá, hvaða upphæð er þar að finna, sem ber því vitni, að gert er ráð fyrir, að fjárlögin hækki um miklu meira en Í milljarð á þessu ári. Og það er ekki að furða, þótt stjórnarblaðið Vísir léti þau orð falla, að fjárlagafrv. væri leiðinlegt, en sannleikurinn er sá, að það er miklu meira en leiðinlegt; það er uggvænlegt, og jafnvel vil ég hafa enn sterkari orð og segja, að það sé hrollvekjandi. Ég held, að það verði ekki haldið áfram öllu lengur á þessari braut. Auðvitað liggur það í augum uppi, að útgjöld hljóta að vaxa, þegar verðbólga vex, eins og hér hefur átt sér stað, og auðvitað er ekki óeðlilegt, að fjárlög í þjóðfélagi, sem er í örum vexti, vaxi eitthvað, en ég held því fram, að hér hafi allt of langt verið gengið og að hér verði að spyrna við fótum, það megi ekki alltaf hafa þann háttinn á að leita bara að nýjum tekjupóstum á móti til að jafna metin. Ég held, að það sé óhjákvæmilegt að fara að líta á útgjaldahliðina og athuga það í mikilli alvöru, hvort ekki er hægt að koma einhverjum sparnaði við. Ég held, að það verði að fara að gæta þess mjög, hvort ekki er hægt að gæta meira hófs í beinum rekstrarútgjöldum en nú virðist vera gert. En annað skiptir þó ekki minna máli í sambandi við fjárlögin, og það er að endurskoða tekjuöflunarleiðirnar. Ég fæ ekki betur séð en að því sé stefnt að ná sem mestu af ríkistekjum með almennum neyzlusköttum. Sú stefna sýnir sig í hækkun söluskatts, jöfnun innflutningsgjalda og vanreiknun persónufrádráttar. Það er athyglisvert, að söluskatturinn skuli nú vera orðinn langsamlega hæsti tekjuliðurinn, þessi skattur, sem á sínum tíma var af áhrifamönnum talinn ranglátastur allra skatta hér á landi. Og sannleikurinn er sá, að það er nú svo komið, að skattabyrði almennings er orðin óhæfilega þung. Og það eru vissulega takmörk fyrir því, hvað mikið er hægt að leggja á fólkið í þessu landi. Framsfl. er algerlega andvígur þessari skattastefnu. Hann vill hafa aðflutningsgjöld mjög mismunandi há eftir því, um hvers konar vörur er að tefla, lág á nauðsynjavörum, en há á hinum ónauðsynlegri. Framsfl. vill fella niður söluskatt af brýnustu lífsnauðsynjum. Hann vill, að persónufrádrátturinn breytist í samræmi við framfærslukostnað, þannig að gildi hans haldist óbreytt þrátt fyrir verðbólgu, og sama gildir um skattþrepin. Við viljum einnig bæta skatteftirlitið, svo að komið verði í veg fyrir þau stórfelldu skattsvik, sem virðast eiga sér stað. Þess vegna höfum við flutt tillögur um, að gerður verði útdráttur á svo sem tíunda hverju skattframtali til sérstakrar rannsóknar, og við viljum enn fremur laga skattgreiðslur fyrirtækja, þannig að þau geti afskrifað með eðlilegum hætti og safnað nokkrum varasjóðum. Og að því er það atriði varðar geri ég ráð fyrir, að við getum verið sammála því, sem hæstv. forsrh. sagði í sinni stefnuræðu áðan. En þar er skemmst af að segja, að þessa stefnu okkar í skattamálunum höfum við undirstrikað og munum undirstrika á þessu þingi með tillögu- og frumvarpaflutningi. En um þetta efni skal ég nú ekki ræða nánar, eins og ég sagði, vegna þess að það verður eðlilega gert í sambandi við fjárlagaumræður. Verðbólguvandamálið og dýrtíðarmálin eru áreiðanlega eitt stærsta vandamálið, eins og sakir standa. Vaxandi verðbólgu vilja margir eingöngu rekja til kauphækkunar þeirrar, sem samið var um s.l. vor. Kjarabætur voru þá óhjákvæmilegar, eins og á stóð. Ísland var orðið láglaunasvæði, og virðast í raun og veru allir hafa verið sammála um það, að kjarabætur yrðu að koma til. Ég held, að þær kjarabætur, sem um var samið, hafi ekki verið úr hófi fram, ef rétt hefði verið á haldið. Ég vil a.m.k. ekki sætta mig við þá tilhugsun. Það er annað slagið verið að segja, að Ísland sé í röð þeirra ríkja, sem hafa hvað mestar þjóðartekjur miðað við einstakling. Það virðist því eitthvað vera bogið eða eitthvað vera að einhvers staðar, ef ekki er þá unnt að greiða það kaup, sem er eitthvað í námunda við það, sem er hjá nágrannaríkjum. Aðalatriðið var auðvitað, að umsamdar kauphækkanir færu ekki strax með fullum þunga út í verðlagið. Það þurfti að gera ráðstafanir til að afstýra því. Það var ekki gert, og þess vegna hefur verðbólguþróunin orðið svo ör á þessum tíma, eins og raun ber vitni, og þess vegna stefnir nú í það óefni, sem fram undan er, ef ekkert verður að gert. Hvað á að gera? Við framsóknarmenn státum ekki af því, að við eigum neinn töfrasprota til þess að vinna gegn verðbólgu. Ég vil segja það, að ég hef mjög takmarkaða trú á því, að það sé hægt að stöðva verðbólgu algerlega. Hins vegar held ég, að það sé hægt að halda henni í nokkrum skefjum. Þar dugir ekkert eitt ráð, held ég, heldur verður að lita á fleira og fleira að koma til. En ég held, að það sé ástæða til þess að líta á það, hvaða úrræði hafa dugað bezt í baráttu við verðbólguna. Því er um þessar mundir mjög haldið að mönnum, að öllum ríkisstj. hafi gengið jafnilla í baráttunni við verðbólguna. Það er ekki rett, það má sýna með tölum. Það er t.d. athyglisvert, að á öllu tímabilinu frá 1950 til 1960 hefur vísitala vöru og þjónustu aðeins hækkað um 123%. En á tímabilinu frá 1960 og þangað til í ágúst 1970 er samsvarandi hækkun 250%. Og vitaskuld væri ekki óeðlilegt að taka til athugunar verðlagshækkanir á Norðurlöndum og á Íslandi og bera þær saman, bæði á undan og eftir að núverandi stjórn tók við völdum. Það gæti verið lærdómsríkt. Um það er t.d. upplýsingar að finna í Nordisk statistisk skriftserie nr. 16 á bls. 45, en þetta rit er gefið út af aðilum frá Norðurlöndunum. Þar litur þetta t.d. þannig út, að á árunum 1954–1958 er meðaltalsverðhækkun á ári sem hér segir: Í Danmörku 4%, í Finnlandi 7%, á Íslandi 6%, Noregi 3% og Svíþjóð 4%. En svo, ef maður tekur tímabilið 1958–1967, en lengra nær ekki þessi skýrsla, þá lítur dæmið hins vegar þannig út, að þá hefur meðaltalshækkun árlega orðið í Danmörku 4%, Finnlandi 41/2%, Íslandi 10%, Noregi 3% og Svíþjóð 31/2%. Ég held, eins og ég sagði, að það dugi hér ekkert eitt úrræði, heldur verði að grípa til fleiri úrræða og þar er m.a. eitt, sem við höfum bent á og flutt frv. um á þessu þingi, og það er niðurfelling söluskatts af brýnustu nauðsynjum. Að sjálfsögðu geta niðurgreiðslur komið hér líka til greina og e.t.v. er hægt að nota tryggingakerfið á einhvern hátt í þessu skyni og að sjálfsögðu einnig sterkt verðlagseftirlit, og sjálfsagt getur líka verðstöðvun í einhverri mynd komið til álita. En það verð ég að segja af því, sem hæstv. forsrh. sagði, að ég skildi nú ekki vel þá röksemdafærslu, að það þyrfti að tengja eða væri líklegt, að verðgæzlufrv. tengdist með einhverjum hætti hugsanlegri verðstöðvun. Ég held, að það fari ekki á milli mála, að andinn í verðgæzlufrv. var meira frelsi þeim aðilum til handa, sem við verzlun fást. Þess vegna held ég, að sá andi samrýmist illa verðstöðvun. Ég held þvert á móti, að samfara verðstöðvun yrði auðvitað að koma til miklu sterkara verðlagseftirlit en ella. Ég nefndi í fjórða lagi skóla- og menningarmál. Það hefur margt verið gert í skóla- og menningarmálum á undanförnum árum og ég hef enga tilhneigingu til þess að gera lítið úr því. Samt sem áður er það staðreynd, að við höfum dregizt aftur úr í þessum efnum, t.d. borið saman við nágrannaþjóðir okkar, við höfum ekki haldið til jafns við þær. Og það er ákaflega margt ógert í þessum efnum hjá okkur, ekki hvað sízt á barnaskóla- og gagnfræðaskólastiginu, þar sem sums staðar er um hreint ófremdarástand að ræða og ekki mögulegt að fullnægja lögboðinni fræðsluskyldu. Aðstaða ungmenna til náms er ákaflega misjöfn eftir búsetu. Iðnfræðsla er að margra dómi enn á hálfgerðu miðaldastigi. Það skortir mikið á, að rannsóknarstarfsemin sé fullnægjandi. Ég held, að í þessum efnum þurfi að gera stórt átak. Ég get út af fyrir sig fagnað þeim yfirlýsingum, sem hæstv. forsrh. gaf varðandi þessi mál, þar sem hann lýsti því yfir, að það væri stefnt að, ef ég tók rétt eftir, gagngerðri endurskoðun á skólakerfinu og það yrðu lögð fram frv. um skólakerfið, fræðsluskyldu og grunnskóla, og um nýskipan kennaramenntunar og um námsefni og fjölgun námsleiða og endurskoðun tæknimenntunar. Þetta er allt góðra gjalda vert. Ég vil þó segja það, að skólakerfi má ekki að mínum dómi verða nein fabrikkuframleiðsla. Það hefur mikið verið rætt um það á undanförnum árum, t.d. í Norðurlandaráði, að það ætti að samræma skólakerfi í þessum löndum. Ég er engan veginn fylgjandi því. Ég álít, að við höfum sérstöðu um svo margt og að við þurfum að fara okkar eigin götur í þessum efnum að ýmsu leyti. Ég held, að skólastarfsemin þurfi fyrst og fremst við það að miðast að koma hverjum einstaklingi til nokkurs þroska. Framsfl. hefur flutt og mun flytja á þessu þingi mörg frv. varðandi einmitt þessi mál, skóla-, fræðslu- og menningarmálin. Ég nefni t.d. till. um íþróttamál og íþróttastarfsemi, till. um stóraukið fé til rannsóknarstarfsemi íslenzks atvinnulífs, frv. um fiskiðnskóla og till. um endurskoðun á fræðslukerfinu o.fl. Og síðast, en ekki sízt er frv. um námskostnaðarsjóð, sem var flutt á síðasta þingi og er nú endurflutt hér, en þar er mörkuð sú stefna að jafna aðstöðumun barna og ungmenna til að afla sér menntunar. Það er spor í þá átt að viðurkenna, að fjárskortur eigi ekki að standa því í vegi, að hver og einn eigi að geta fengið menntun við sitt hæfi. Þá minntist ég á endurskoðun stjórnsýslukerfisins. Það er að mínum dómi mjög brýn nauðsyn á því að taka stjórnsýslukerfið sjálft til gagngerðrar endurskoðunar og þá sérstaklega með það fyrir augum að gera það einfaldara, skilvirkara og opnara. Það þarf að opna embættissýsluna þannig, að almenningur og þar með blöðin eigi greiðari aðgang en nú að því að fylgjast með afgreiðslu mála í embættiskerfinu, geti m.a. kynnt sér ýmis gögn mála á stjórnarstigi og fengið upplýsingar um mál, sem almenning varða. Um það hefur nú, að ég bezt veit, verið sett löggjöf á Norðurlöndunum öllum. Ég held, að það sé líka ástæða til að athuga, hvort ekki er þörf á því að setja sérstaka löggjöf um starfsaðferðir á vettvangi stjórnsýslunnar, en sum Norðurlandanna a.m.k. hafa einmitt nýlega sett slíka löggjöf hjá sér. Ég held, að það þurfi líka að taka til gaumgæfilegrar athugunar, hvort það er ekki rétt að setja hér á stofn embætti umboðsmanns Alþingis líkt og gert hefur verið á Norðurlöndunum öllum öðrum en Íslandi, en sá embættismaður hefur einmitt það hlutverk að hafa sérstakt eftirlit með stjórnsýslunni. Ég held, að það sé þörf á slíku aðhaldi. Að mínum dómi þarf að hverfa frá hinni óhóflegu hleðslu á einstaka menn, sem átt hefur sér stað á sviði stjórnsýslunnar að undanförnu. Og það þarf að draga úr nefndafjöldanum. Þar er að mínum dómi komið út í algerar öfgar. Menn minnast þeirra umr., sem fóru fram um það efni á Alþ. s.l. vor. Ég ætla ekki að rifja þær upp hér. Og auðvitað tek ég það fram, að margar nefndir eru að sjálfsögðu nauðsynlegar og margar nefndir vinna sitt starf vel, en ég held, að það ver$i að halda þessu innan eðlilegra marka, og ég held, að í þessu efni séum við komnir út í ógöngur. Umfram allt þurfum við að mínum dómi að hverfa frá þeim óeðlilegu og óviðeigandi starfsháttum, að ráðherrar sitji í sjóðsstjórnum og úthlutunarnefndum sem þeir hafa svo yfir að segja sem æðra stjórnvald. Slíkir stjórnarhættir þekkjast ekki lengur í nálægum löndum, t.d. er það bannað í Danmörku með lögum frá 1959, að ráðherra hafi nokkur aukastörf á hendi. En hér munu nú flestir ráðherrarnir eða kannske allir hafa nokkur aukastörf, að vísu misjafnlega mikil. Ég skal ekkert fara að telja þau hér upp. En ég held, að allir réttsýnir menn sjái, að þetta nær ekki nokkurri átt, og ég held, að menn hljóti að sjá og skilja, að svona stjórnarhættir hljóta að draga dilk á eftir sér. Ég flutti á síðasta Alþ. í byrjun desembermánaðar þáltill. á þá lund, að Alþ. lýsti því yfir, að það teldi óviðeigandi, að ráðh. sætu í slíkum stjórnarnefndum og úthlutunarnefndum. Þessi till. var því miður aldrei tekin til umr. og segir það kannske sína sögu. Ég mundi fagna því, ef ég þyrfti ekki að flytja þessa þáltill. aftur á þessu þingi, ef ráðh. fyndu það hjá sjálfum sér, að þeir eiga að hverfa frá þessum starfsháttum. Þá nefndi ég byggðajafnvægismál. Það þarf að stuðla að auknu jafnvægi í byggð landsins með eflingu þéttbýliskjarna og kaupstaða, sem fyrir eru það þarf að efla atvinnulíf þar, en jafnframt þarf að hugsa um sveitirnar og fólkið, sem þar býr. Það þarf að búa þannig að þessu fólki, að það hafi svipaða aðstöðu og það fólk, sem býr á hinum stærri þéttbýlissvæðum. Þar er ekki nóg að líta á atvinnumálin. Það þarf líka að jafna hina félagslegu og menningarlegu aðstöðu, t.d. með tilliti til skólamála og heilbrigðismála. Það þarf líka að athuga með dreifingu ríkisstofnana, hvort ekki er hægt að styrkja einstök byggðarlög með því að setja þar niður ríkisstofnanir, sem hingað til hafa verið settar á mestu þéttbýlissvæðin. Það þarf á þessum stöðum að skapa möguleika fyrir ungt og menntað fólk. Það er staðreynd, að mörg þessi byggðarlög hafa lagt til og leggja til ungt fólk, sem menntar sig, en það fer ekki aftur heim í byggðarlögin. Það er mikil blóðtaka fyrir þessi byggðarlög. Hvers vegna fer ekki þetta fólk heim? Af því að það er ekki aðstaða þar fyrir hendi. Það hefur ekki tækifæri þar. Það þarf umfram allt að vinna að því að skapa möguleika í hinum dreifðu byggðum, kaupstöðum og kauptúnum víðs vegar um landið, til þess að geta tekið á móti þessu fólki, þessu unga, menntaða og efnilega fólki. Það út af fyrir sig mundi auðvitað stórkostlega styrkja þessar byggðir og verða kannske drýgra til þess að efla jafnvægi í byggð landsins heldur en margt annað. Það er áreiðanlegt, að víða um land er almennur áhugi í þessum efnum og sterk tilfinning, og fólkið finnur til á þann hátt, að það sé afskipt, og ég held, að það sé með réttu. Ég var í sumar staddur á fjórðungsþingi Norðlendinga, sem haldið var á Blönduósi. Þar var gerð ályktun um byggðaþróun, sem að stóðu menn frá öllum flokkum, og ég vil leyfa mér að lesa hana upp, af því að ég held, að í henni felist og hún sýni betur, hvað í hug fólksins býr í þessum efnum, heldur en löng ræða frá minni hendi. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjórðungsþing Norðlendinga, haldið að Blönduósi 27. og 28. ágúst 1970, vill vekja athygli stjórnvalda, stjórnmálaflokka ég alls almennings á hinu uggvænlega ástandi byggðar á Íslandi. Ekkert þróað þjóðfélag býr við svipað ástand og hérlendis, að meira en helmingur þjóðarinnar búi á einu borgarsvæði samtímis því, að ekkert byggðarlag utan þess svæðis sé nægilega öflugt til þess að standa undir þjónustuþörfum nútímafólks. Þótt ýmislegt hafi áunnizt á undanförnum árum, svo sem með tilkomu atvinnujöfnunarsjóðs og gerð byggðaáætlana, fer því enn fjarri, að byggðastefna sé hér eins fast mótuð eða eins ákveðin og meðal ýmissa nágrannaþjóða okkar. Með tilliti til þess, að senn líður að kosningum til Alþingis, beinir þingið því til stjórnmálaflokkanna, að er þeir marka stefnu sína til næstu fjögurra ára, verði byggðamálin tekin til nánari athugunar en áður.“ Í þessum byggðamálum höfum við framsóknarmenn vissulega markað okkar stefnu. Það höfum við m.a. gert með frv., sem flutt var á síðasta Alþ., frv. um jafnvægisstofnun ríkisins og sérstakar ráðstafanir til að stuðla að verndun og eflingu landsbyggðar og til að koma í veg fyrir eyðingu lífvænlegra byggðarlaga með rannsóknarstörfum, áætlanagerð og fjárhagslegum stuðningi. Það frv. mun verða flutt á þessu þingi. Um landhelgismálið ætla ég ekki hér að fara mörgum orðum, af því að hæstv. forsrh. vék að því í sinni inngangsræðu, og mér virtist við fljótlega athugun, að þar mundu skoðanirnar falla saman, og ég get alveg tekið undir það, sem hann sagði, að það er mjög nauðsynlegt að halda þannig á því máli, að sem víðtækust samstaða landsmanna varðveitist um það. En það þarf vitaskuld að halda á því máli með einbeitni og festu, en jafnframt gæta þess þó að rasa þar ekki um ráð fram. Herra forseti. Ég vil nú ljúka mínu máli með því að undirstrika það og leggja áherzlu á það, að það hefur verið Framsfl. mikið áhugamál að undanförnu og er, að starfshættir Alþingis geti tekið nokkrum breytingum og starfsskilyrði þm. geti batnað, og þess vegna vil ég alveg sérstaklega fagna yfirlýsingu hæstv. forsrh. um það efni og vil vænta þess, að hann beiti sér fyrir samkomulagi allra flokka um viðunandi lausn á þeim málum.



Herra forseti. Afstaða okkar Alþb: manna til ríkisstj. er óbreytt frá því, sem áður var. Við erum í andstöðu við ríkisstj. Sú ríkisstj., sem nú hefur verið mynduð, er í rauninni ekki ný stjórn, heldur sama ríkisstj. og áður, aðeins með nokkrum mannabreytingum. Stefna ríkisstj. er í meginmálum sama stefnan og fyrri ríkisstj. hafði. Grundvöllur stefnunnar er hin svonefnda viðreisnarstefna, eins og skýrt hefur hér komið fram hjá forsrh. hinnar nýju stjórnar. Við Alþb.-menn erum andvígir þeirri stefnu í ýmsum þýðingarmestu málum þjóðarinnar. Þannig erum við andvígir stefnu stjórnarinnar varðandi herinn, sem enn dvelur í landinu. Við erum andvígir þeirri stefnu að tengja Ísland við hernaðarbandalagið NATO, andvígir ýmsum meginatriðum í stefnu stjórnarinnar í efnahags- og atvinnumálum. Við teljum, að afstaða ríkisstj. til launafólks, m.a. til samningsréttar þess og til gerðra kjarasamninga hafi verið hættuleg og stefnan hafi verið röng. Þá teljum við Alþb.-menn, að stefna ríkisstj. í atvinnumálum hafi verið röng í meginatriðum, m.a. afstaða stjórnarinnar til atvinnurekstrar útlendinga í landinu, en á hinn bóginn hafi sinnu- og afskiptaleysi um þróun atvinnuvega landsmanna sjálfra einkennt stefnu stjórnarinnar. Sú ríkisstj., sem nú hefur formlega tekið við völdum, hefur í rauninni borið ábyrgð á stjórnarfarinu undanfarna mánuði. Á þessum mánuðum hefur ríkt algert stjórnleysi á sviði verðlags- og dýrtíðarmála. Hver verðlagshækkunin hefur rekið aðra, og er augljóst, að í mörgum greinum hefur verð á vöru og þjónustu hækkað miklu meira en nokkur frambærileg ástæða var til. Ég gat ekki heyrt það á yfirlýsingu þeirri, sem hæstv. forsrh. gaf hér, að ríkisstj. væri enn búin að móta sér neina viðunandi fasta stefnu í þessu þýðingarmikla máli. Mér fannst megininnihaldið vera það, að enn væri verið að huga að þessum vandamálum, enn væri verið að athuga málin, enn verið að ræða við ýmsa, en stefnan væri enn ekki mótuð. Við Alþb.-menn í Nd. Alþ. höfum nú lagt fram frv. til l. um verðstöðvun, um tímabundna verðstöðvun. Það er skoðun okkar, að eins og nú sé komið í þessum málum, verði ekki undan því vikizt að fyrirskipa verðstöðvun um nokkurn tíma. Við gerum okkur fyllilega grein fyrir því, að verðstöðvun út af fyrir sig leysir ekki eða læknar ekki þær meinsemdir, sem hér eru að verki. Til þess þurfa að koma aðrar aðgerðir. En til þess að skýra nokkru nánar, hvað fyrir okkur vakir með því að leggja nú til verðstöðvun, þykir mér rétt að lesa hér nokkur atriði upp úr grg. okkar frv. um þetta efni. En þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Það er skoðun okkar, að jafnhliða tímabundinni verðstöðvun þyrfti að hefjast handa um að ná sem víðtækustu samstarfi um eftirtaldar ráðstafanir í dýrtíðar- og verðlagsmálum: 1. Löggjöf um eignakönnun í því skyni að fá réttan grundvöll til þess að skattleggja verðbólgugróða. 2. Lög og framkvæmdareglur til að koma í veg fyrir skattsvik og lækka þannig verðlag. 3. Að fella niður eða lækka verulega söluskatt og tolla á nauðsynjavörum. 4. Að gera núgildandi verðlagseftirlit haldbetra og virkara en það er. 5. Að afnema nefskatta, en afla fjár í þeirra stað með hækkun skatta á stóreignum og gróða. 6. Að rækileg athugun fari fram á núgildandi verðlagi og verðlagningarreglum og verð lækkað, þar sem þess er kostur. Ýmsar fleiri ráðstafanir til að draga úr dýrtíð kæmu til greina, og er sjálfsagt, að þær verði athugaðar, eftir því sem kostur er á. Með frv. þessu leggjum við til, að þegar verði ákveðin verðstöðvun, sem gildi til 1. sept. 1971. Miklu máli skiptir, að staðið verði að framkvæmdinni undanbragðalaust. Samið er um laun flestra verkalýðsfélaga til 1. okt. á næsta ári og mundu þau laun ekki breytast nema í samræmi við breytt verðlag. Við lítum á verðstöðvun samkv. frv. þessu sem bráðabirgðalausn, en leggjum áherzlu á, að verðstöðvunartímann þarf að nota til að gera varanlegri ráðstafanir í dýrtíðarmálum.“ Þetta er afstaða okkar, eins og þessi mál liggja fyrir nú í dag, og ég verð að segja, að ég sakna þess, að þegar hæstv. forsrh. kemur nú fram fyrir Alþ. til þess að tilkynna um viðfangsefni ríkisstj. á þessu þingi, þá skuli hann ekki koma hér fram með skýra og afmarkaða stefnu í þessum þýðingarmiklu málum, en verða að hafa þau orð um stefnuna, sem hann hafði, sem mér þóttu heldur óskýr í þessum efnum. Ég verð einnig að segja það, að mér fannst margt annað ærið óljóst í stefnuyfirlýsingu hæstv. forsrh., m.a. það atriði, að samhliða einhvers konar verðstöðvun væri rétt að framfylgja þeim reglum, sem markaðar hefðu verið í verðgæzlufrv. svonefnda, sem fellt var á s.l. þingi, sem vitanlega stefndi greinilega að því að gefa álagninguna enn þá meir frjálsa en hún er nú í dag. Í ræðu sinni eða stefnuyfirlýsingu vék hæstv. forsrh. nokkuð að landhelgismálinu og stefnu ríkisstj. í þeim málum. Sú stefna, að ríkisstj. vilji vinna að frekari stækkun landhelginnar eða auknum yfirráðarétti Íslendinga yfir landgrunninu, segir of litið eins og nú er komið. Það er langt síðan yfirlýsingar um þetta efni votu gefnar hér á Alþ. Og þá stóðu hér allir flokkar að yfirlýsingu, sem fór í þessa átt. En eins og við vitum öll, hefur harla lítið gerzt í þá veru að tryggja okkur aukna réttarstöðu, t.d. á landgrunnssvæðinu fyrir utan núverandi landhelgismörk. En nú er kominn tími til þess, að teknar verði hér nýjar ákvarðanir um það, hvernig við eigum að ná þessum rétti, og það er sú stefna, sem þarf að marka. Ég skal ekki við þetta tækifæri fara nánar út í það að ræða um þetta mál eða önnur þau, sem hæstv. forsrh. minntist á í stefnuyfirlýsingu sinni, vil þó aðeins víkja að því, að hann drap á það sem vilja ríkisstj., að breytt yrði núgildandi skattalöggjöf í þá átt, að fyrirtæki hér á landi þyrftu ekki að bera hærri skatta en sambærileg fyrirtæki bæru í nálægum löndum. Þessi yfirlýsing er góð svo langt sem hún nær. En mér hefði sýnzt meiri þörf á því að tilgreina það, hver væri stefna ríkisstj. í skattamálum varðandi skatta á almenning í landinu. Því hefur verið lýst yfir hér á Alþingi, að allar athuganir, sem fram hefðu farið, bentu til þess, að atvinnurekstur hér á landi bæri yfirleitt ekki hærri skatta en í nálægum löndum, en í mörgum greinum lægri skatta. En um hitt verður ekki deilt, að einstaklingar hér á landi bera hærri skatta miðað við sambærilegar tekjur en einstaklingar í nálægum löndum gera. Við Alþb.-menn höfum hingað til lagt á það áherzlu og gerum það enn, að það er mikil nauðsyn á því að breyta skattalögunum í þá átt að lækka skatta á almennum launatekjum. Til einstakra mála, sem ríkisstj. flytur, munum við taka afstöðu, þegar þau koma fram. Við munum styðja þau mál stjórnarinnar, sem við teljum að stefni til góðs, en standa gegn óþurftarmálum og þeim málum, sem fara í bága við yfirlýsta stefnu okkar. Við þetta tækifæri mun ég svo ekki ræða frekar um afstöðu okkar til stjórnarinnar, en nánar verður að sjálfsögðu rætt um ýmis af þeim stóru málum, sem fyrir liggja hér, í almennum umr. um þau á Alþ. og þegar þau koma hér fyrir hvert um sig.



Herra forseti. Hv. Alþ. hefur nú fengið að heyra grg. um helztu viðfangsefni ríkisstj., svo sem hæstv. forsrh. túlkaði þetta í máli sínu. Ræða hans var tvíþætt. Hún var í fyrsta lagi yfirlýsing um það, að meginstefnan hjá þessu nýskipaða rn. væri hin sama og 1959, við upphaf viðreisnarinnar, eins og hann orðaði það, þ.e.a.s. stefna hins nýja rn. er stefna viðreisnarstjórnarinnar, það er sama stefnan og við höfum búið við nú í rúman áratug. Hann dró saman megininnihald þessarar stefnu í gullfallegum orðum. Hann sagði, að tilgangur þessarar stefnu, sem mörkuð var 1959, hafi verið sá að tryggja heilbrigt efnahagslíf, tryggja örugga atvinnu og að tryggja það, að lífskjör batni. Þetta er ekki ljótt. En því miður er það svo um þessa stefnu, að eftirmæli hennar geta ekki orðið á annan veg en þann, að það má fela þau í setningunni: „Sporin hræða“. Það hefur ekki ríkt hér heilbrigt efnahagslíf og það er ekkert heilbrigðara nú heldur en áður á áratugnum. Öruggt atvinnulíf, jú, það er gott ástandið í atvinnulífinu nú í augnablikinu, en það er því miður að óbreyttri stefnu engin trygging fyrir því, að við horfum fram á öryggi atvinnulífs, jafnvel nú á komanda vetri. Við höfum nefnilega þreifað á því undir þessari stefnu, framkvæmd hennar, að undir eins og eitthvað slaknaði á um góðærið í landi voru, dundi yfir þjóðina ömurlegra ástand atvinnuleysis en við höfum áður kynnzt, og er ekki fullhætt við því, að ef árferði fer eitthvað niður fyrir meðallag, verði það niðurstaðan á ný, að atvinnuleysið haldi innreið sína? Ég tel fulla ástæðu til þess að óttast það. Og um markmiðið, að lífskjör batni, verð ég að segja það, að bati lífskjaranna í landinu er ekki sá, sem vænta hefði mátt í því góðæri, sem land og þjóð hefur búið við á þessu tímabili lengst af. Ég vil ekki fullyrða, að lífskjörin hafi orðið lakari, en þau hafa batnað minna en æskilegt hefði verið og gera mátti sér vonir um, miðað við árferði og aðstöðu. Ég býst við því, að þjóðin hafi gert sér vonir um, að það kæmi hjá hæstv. forsrh. í stefnuyfirlýsingu hans fyrir hönd hins nýja rn. yfirlýsing um, að nú væri að einhverju verulegu leyti breytt um stefnu. Það væri ekki bara vitnað til gömlu viðreisnarinnar, því að það er ekki uppörvandi að horfast í augu við það, að sú stefna eigi að halda áfram óbreytt. Ég held, að þetta hafi valdið vonbrigðum og muni valda vonbrigðum hjá þjóðinni. A.m.k. varð ég fyrir vonbrigðum, þegar aðeins var sagt: Stefnan er hin sama og mótuð var 1959, og við höfum síðan búið við alls ófullnægjandi niðurstöður í þeim meginatriðum, sem hæstv. ráðh. lagði þó mesta áherzlu á. Ég hef einnig átt þess von, að nú, þegar hið nýja rn. hefur göngu sína og gerir grein fyrir stefnu sinni á næstu mánuðum, þá hefði samstarfsflokkur Sjálfstfl., sem með ríkisstj. stendur, gert grein fyrir því, hvort hann er að öllu leyti enn þá ráðinn í því að framfylgja stefnu viðreisnarinnar frá 1959 og ekkert beri þar á milli við hinn stjórnarflokkinn að því leyti. g hefði viljað vænta þess, að það hefði verið gert skýrt af forustumönnum Alþfl., hvort þeir ætluðu að ganga til næstu kosninga í bræðrabandi með Sjálfstfl. eða segja upp þeim félagsskap fyrir kosningar. Það er orðið það nálægt kosningum, að full ástæða væri til að óska þess, að gefin væri vitneskja um það. Ég minnist þess að vísu, að Alþýðublaðið hefur orðað þetta svo, að stjórnarflokkarnir séu ráðnir í því - það var gert í forsíðuleiðara fyrir nokkru síðan, þó aðeins fáum vikum - að stjórnarflokkarnir væru ráðnir í því að ganga með óbundnar hendur, ekki sem bandingjar, með óbundnar hendur til næstu kosninga varðandi framtíðarsamstarf. Þetta þýðir að mínu áliti, ef ég kann að lesa pólitískt mál, þá þýðir það það, að Alþfl. ætlar ekki að segja upp samstarfinu við Sjálfstfl. fyrir kosningar, en neyta meirihlutaaðstöðu með honum eftir kosningar, ef kjósendur svipta þá ekki þeirri aðstöðu. Það var rétt, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., að það sköpuðust ný viðhorf með kjarasamningunum, sem gerðir voru í vor. Þar var viðurkennt, að launþegum bæri réttur til hlutdeildar í auknum þjóðartekjum. Menn deildu ekki um það, að þjóðartekjurnar hefðu vaxið, menn töldu, að það væri í raun og veru sjálfsagt, að launþegarnir í landinu fengju aukinn kaupmátt launa, hækkað kaup í krónutölu, svo að um munaði, og voru sannfærðir um það, að atvinnuvegirnir gætu undir því risið. En úr því að þeir voru sannfærðir um það, að atvinnuvegirnir gætu undir þessu risið - og það virtist mér vera yfirgnæfandi álit þjóðarinnar - þá hefðu einmitt ráðamenn þjóðarinnar átt að gera þegar í stað að gerðum þessum samningum ráðstafanir, sérhverjar ráðstafanir, sem tiltækar voru, til þess að hinn umsamdi kaupmáttur héldist óhaggaður og væri ekki af launþegunum tekinn. En því miður, og það harma ég mjög, hæstv. ríkisstj. hefur setið auðum höndum síðan á vordögum og ekkert aðhafzt til þess að fyrirbyggja, að kaupmáttur launanna, sem umsaminn var, væri skertur og rýrður með taumlausum verðhækkunum með nálega degi hverjum síðan. Ég álít, að ríkisstj. hefði átt þá þegar að grípa til mjög strangra aðgerða til að koma í veg fyrir verðhækkanir. Ég tel, að hún hefði átt að banna öllum opinberum stofnunum að hækka verðlag, banna að hækka verðlag á raforku, hitaveitugjöldum, póst- og símagjöldum og farmgjöldum, og hún hefði fyrst og fremst átt að tryggja það með brbl., að hin aukna krónutala launþeganna yrði ekki af þeim tekin með því að láta þá hækka í skattflokki við þessa breytingu, sem raunverulega var ekki kauphækkun í venjulegum skilningi, heldur eingöngu trygging á kaupmætti, sem launþegarnir höfðu áður notið, þegar velgengni ríkti í atvinnulífi okkar eins og nú. En ekkert af þessu var gert. Margt fleira hefði vafalaust mátt gera og átt að gera, en ekkert af þessu var gert. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði svo, að þegar nokkuð var umliðið frá þessari samningagerð, skrifaði ríkisstj. bréf til Alþýðusambandsins og óskaði eftir viðræðum um vandamál dýrtíðar og víxlverkana af áhrifum verðlags- og kaupgjaldshækkana og óskaði eftir því, að gengið yrði til rannsókna á orsökum þessara mála og reynt að komast að niðurstöðu um úrræði. En það var nokkuð langt frá samningsgerðinni liðið, þegar þetta gerðist. Þessu var vel tekið af hendi launþeganna, Alþýðusambandsins. Bændasamtökin óskuðu einnig eftir að eiga aðild að þessum viðræðum og hafa fengið þá aðild, og viðræðurnar hófust þann 20. ágúst s.l. Tíminn síðan hefur verið notaður til gagnaöflunar, og menn hafa skipzt á hugmyndum um þau vandamál, sem við blasa, en enn þá hefur ekkert gerzt annað en það, að nú seinustu dagana hefur verið nefnt töfraorð, verðstöðvun, eftir að nágrannaþjóðir okkar höfðu færzt það í fang að ráðast í svipaðar aðgerðir. En innihaldið í þessu orði vita menn nú ógjörla, því að fyrir því hefur engin grein verið gerð af hendi stjórnvalda, og það kom ekkert fram um innihald töfraorðsins í stefnuyfirlýsingu hæstv. forsrh., og ber að harma það. Nú standa þessar viðræður, sem hæstv. forsrh. vék að, viðræðurnar við launþegasamtökin, vinnuveitendasamtökin og Stéttarsamband bænda, enn þá yfir, og er í raun og veru komið að því að taka málefnalega afstöðu til þessara viðræðna, ef þær eiga að halda áfram. Það var einmitt það, sem miðstjórn Alþýðusambandsins gerði nú fyrir tæpri viku. Þá voru þessi mál rædd, viðræðurnar við ríkisstj., á tveimur miðstjórnarfundum og síðan gerð þar allitarleg ályktun, sem ekki hefur verið birt enn þá opinberlega og ég tel því rétt í sambandi við þessar umr. að hér verði birt. Þessi ályktun gerir það ljóst, með hvaða hætti miðstjórn Alþýðusambandsins vill standa að viðræðunum, sem staðið hafa síðan í ágúst í sumar, ef þeim verður haldið áfram. Ályktunin er, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Að fengnum upplýsingum, sem fram hafa komið í viðræðum fulltrúa Alþýðusambands Íslands og ríkisstj. um ástand og horfur í efnahagsmálum og hugmyndum, sem þar hefur verið hreyft af hálfu fulltrúa ríkisstj. ályktar miðstjórn Alþýðusambandsins eftirfarandi: 1. Ekki komi til greina nein skerðing á kjarasamningum verkalýðsfélaganna, og það sé grundvallarskilyrði fyrir hugsanlegu framhaldi viðræðna um efnahagsmál við ríkisstj. og vinnuveitendur, að því sé lýst yfir, að ekki verði beitt lögþvingunum í einu eða neinu formi til að breyta kjarasamningum verkalýðssamtakanna og samtaka vinnuveitenda frá 19. júní s.l. og síðar, hvorki varðandi greiðslur verðlagsbóta á laun né í öðrum atriðum.“ Í þessum 1. lið er þrennt tekið fram sem frumskilyrði fyrir framhaldi viðræðna: Í fyrsta lagi, að engin skerðing verði gerð á kjarasamningum verkalýðsfélaga. Þetta hefði nú varla þurft að taka fram, því að miðstjórn Alþýðusambandsins hefur vitanlega og auðskiljanlega engar minnstu heimildir til þess að breyta gerðum kjarasamningum annarra aðila, þ.e.a.s. verkalýðsfélaganna, og hefði því ekki átt eiginlega að þurfa að taka þetta fram. En samt var það nú gert til vonar og vara. Í öðru lagi að fá því yfir lýst, að ekki yrði beitt lögþvingunum í einu eða neinu formi til að breyta gerðum kjarasamningum né heldur á nokkurn hátt skertar vísitöluuppbætur samkv. ákvæðum samninganna. Ég vil líta svo á og treysta þar á drengskap hæstv. ríkisstj., að ekkert af þessu hafi að henni hvarflað, því að nú er verið að leysa gerðardóm, sem staðfestur var með brbl., með verulegri launahækkun til hærra launaðs fólks heldur en þess fólks, sem samið var fyrir í vor. Mér er heldur ekki ugglaust um, að það sé líka unnið að því, að jafnvel upp í hæsta topp embættismannakerfisins sé verið að ganga inn á allverulegar launahækkanir, kannske meiri en til láglaunafólksins s.l. vor. Og að þessu tvennu athuguðu held ég, að það sé með ólíkindum, ef það hefði hvarflað að ríkisstj. að lækka laun hinna lægst launuðu og rifta þannig gerðu samkomulagi aðila vinnumarkaðarins um þær ákvarðanir. Ég held því, að það verði auðgert fyrir hæstv. ríkisstj. að ganga að þessum 1. lið okkar samþykktar, þannig að viðræðurnar geti haldið áfram þess vegna. En þá kemur 2. liður þessarar ályktunar, og hann er, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Miðstjórnin er reiðubúin til að standa nú þegar að raunhæfum aðgerðum til verðstöðvunar með eftirgreindum hætti og eftir öðrum leiðum, sem til greina koma og stefna að hemlun verðbólgunnar.“ Þetta er skýr og afdráttarlaus yfirlýsing um það, að miðstjórn Alþýðusambandsins sé reiðubúin til þess að standa að raunhæfum aðgerðum til verðstöðvunar, sem allar miði að því að hemla verðbólguna, halda aftur af henni. Í þessu meginefni er ekki um að villast um vilja verkalýðssamtakanna. En það er sannfæring okkar, að það sé ekki nóg að kasta fram lítt undirbúinni löggjöf um verðstöðvun. Það gæti farið svo, að með slíkri löggjöf, ef ekkert annað væri gert, væri bara verðhækkunarvandamálinu safnað í poka, stóran drelli, sem yrði síðan svo þungur meðferðar á skömmum tíma, að innihaldið væri ekki viðráðanlegt, t.d. eftir 3 eða 6 mánuði, og þá væri verr farið en heima setið.  Ég er sammála því, sem hér var sagt áðan, að það er kannske of djúpt í ár tekið, að kröfurnar séu um það að stöðva verðbólgu. Ég álít, að við þurfum ekki að láta okkur vera neitt órótt, þótt verðbólga hér þróist með svipuðum hraða og hún þróast hjá aðalviðskiptaþjóðum okkar. Nú hefur verið verðbólguþróun hjá þeim, og okkur mundi því nægja að leysa verðbólguvandamálið að svo miklu leyti, að við yrðum samstiga okkar viðskiptaþjóðum í öllum aðalatriðum að því er snertir verðbólgumálin. Strangari en þetta er ég nú ekki í garð ríkisstj. um raunhæfar aðgerðir til stöðvunar verðbólgu og dýrtíðar, en þetta er líka lágmarkskrafan sem ekki má undan víkjast og allir stjórnarflokkarnir og stjórnarandstöðuflokkarnir ættu að setja sér sem lágmarkstakmark. Við eigum að hemla dýrtíðina með öllum tiltækum ráðstöfunum þegar í stað og staðfesta þær aðgerðir síðan, ef þörf þykir á, með löggjöf. En skilyrðin, sem við teljum að verði að vera fyrir hendi til þess að þessi hemlun verði meira en nafnið tómt, eru eftirfarandi: 1. Að gildandi ákvæði í lögum um vald verðlagsnefndar og verðlagseftirlit verði ekki skert og sameiginlegum meiri hl. fulltrúa launþegasamtakanna og ríkisstj. í verðlagsnefnd verði beitt til strangs aðhalds varðandi þann hluta verðmyndunarkerfisins, sem n. hefur vald á, og til endurskoðunar á fyrri afgreiðslum n., sem mest orka tvímælis og ágreiningur hefur verið um milli fulltrúa launþegasamtakanna og fulltrúa ríkisstj. Þetta er um álagningarmálin, fyrsta skilyrðið. Þar hefur verið rýmkað meira en brýnasta nauðsyn hefur verið á fyrir kaupsýslunni í álagningarmálunum. Kaupsýslustéttirnar fengu tvenns konar kjarabót við samningana í vor. Aðra beint í sambandi við samningana í vor, en að öðru leyti vegna þróunar á heimsmarkaði. Það hefur verið verðbólguþróun í okkar nágrannalöndun. Innfluttar vörur hafa hækkað í verði. Við það getur ríkisstj. á hverjum tíma auðvitað alls ekkert ráðið og það er engin ásökun af minni hendi til núv. ríkisstj. varðandi það. En þetta þýðir það, að álagningargrundvöllur kaupsýslunnar hækkaði núna á þessu sumri og álagningin varð þess vegna rýmri hjá þeim í krónutölu að óbreyttum álagningarreglum heldur en áður var, samanborið við það, sem áður var. Það hefur verið sett á reikningsstokk, þetta. Og það er talið, að þetta eitt hefði farið langt til með að bera uppi þær kaupgjaldshækkanir, sem kaupsýslustéttirnar vitanlega urðu fyrir með samningunum í vor, - langt til. En það er annað, sem gerðist með því stóra stökki krónubreytinga í launum, sem átti sér stað með samningunum í vor. Og það var það, að fyrir samningana höfðu kaupsýslustéttirnar fyrir framan búðarborðin hjá sér kaupgetulítið fólk, en eftir samningana var þetta fólk með allt upp í 17% aukna kaupgetu. Og það er allt annað fyrir kaupsýslustéttirnar að hafa fólk með nokkra kaupgetu fyrir framan búðarborðin hjá sér heldur en hafa fólk, sem ekkert getur keypt. A.m.k. hefði ég, ef ég hefði setið í ráðherrastóli í þessum mikla vanda verðbólguþróunarinnar, haldið því mjög að kaupsýslustéttunum, að þær yrðu að gæta hófs að þessu leyti og taka þetta hvort tveggja til greina um tíma a.m.k., meðan þjóðin gerði allsherjarátak til þess að reyna að stöðva sig á verðbólgubraut og vildi forðast það að lenda út í enn eina gengislækkunina. Nei, í stað þessa hefur verið af fulltrúa ríkisstj. sem oddamanni í verðlagsnefnd fallizt á hækkaða álagningu, og núna að undanförnu hafa staðið átök í þessari nefnd, þýðingarmiklu nefnd, um verðlagninguna á stórri innflutningsgrein, olíunni, og enn talin nauðsyn á að mati hæstv. ríkisstj. að hækka álagninguna þar, þrátt fyrir það, að gögn sýni, að olíufélögin hafa s.l. ár skilað feikilegum arði, gróða. Ég tel, að hvað sem kaupsýslustéttunum líður að þessu leyti, þá megi ekki taka svona lauslega og linlega á álagningarmálunum, ef á að sameina þjóðina um strangar aðgerðir til þess að reyna að fóta sig á stöðvun verðbólgu og dýrtíðar. Enn annað skilyrði, sem miðstjórnin telur að verði að vera fyrir hendi, er þetta, að sérstakar ráðstafanir verði gerðar til að hindra allar verðhækkanir, sem opinberir aðilar ráða úrslutum um og nokkur raunhæf tök eru á að koma í veg fyrir. Þetta yrði auðvitað að meta í hverju tilfelli, hvar væru raunhæf tök á að gera slíkar ráðstafanir, og láta þar ekkert undan dragast, sem fært þætti til stöðvunar. Í þriðja lagi, - og þá kem ég að þýðingarmiklu atriði, sem þyrfti talsverðan manndóm til þess að taka á sem skyldi, - að allar lögbundnar launa- og verðviðmiðanir við launataxta verkalýðsfélaga verði afnumdar með nýrri löggjöf, þ. á m. kjör opinberra starfsmanna og verðlag landbúnaðarvara, enda hljóti þá þessar starfsstéttir fullan samningsrétt hliðstæðan þeim, sem verkalýðssamtökunum er tryggður með gildandi löggjöf. Þetta er krafan um það, að horfið sé frá því „átomati“, að þegar laun verkamannsins eru leiðrétt og lagfærð, jafnvel þó að fyllstu rök séu til, þá er allt embættismannakerfið látið fara í gang í hækkuðum launum, ekki sömu krónutölu, heldur þrefalt fleiri krónum hjá þeim, sem hefur þrefalt hærri laun en verkamaðurinn, tvöfalt meiri hækkun í krónutölu hjá þeim embættismönnum, sem hafa tvöfalt hærri laun en verkamaðurinn o.s.frv., svo að þeir fá dýrtíðina bætta því betur sem þeir eru hærra launaðir. En þetta „átomatíska“ kerfi gerir það að verkum, að að því órofnu er lítt mögulegt að taka af viti eða festu á verðbólgu- og dýrtíðarmálunum í landinu. En þegar þetta kerfi væri leyst í sundur, þá er það jafnframt krafa okkar, að opinberir starfsmenn og bændastéttin fengju fullan, óskoraðan samningsrétt um sín launamál, eins og verkalýðurinn hefur, og það yrðu þessar stéttir að fá, ef „átomatíska“ kerfið væri höggvið í sundur. Þá er það fjórða atriðið, að ítrustu greiðslugetu ríkissjóðs, svo og því fé, sem nú er varið til verðbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir, verði beitt til verðlækkunar á grundvallarnauðsynjum almennings, svo sem lækkun söluskatts á lífsnauðsynjum og til aukningar fjölskyldubóta. Verðlagningarkerfi landbúnaðarins og fyrirkomulag niðurgreiðslna verði hvort tveggja tekið til endurskoðunar í fullu samráði við bændastéttina og með sameiginlega hagsmuni þeirra og neytendanna fyrir augum. Í þessum lið er komið inn á atriði, sem hæstv. ráðh. nefndi í sinni ræðu. Hann sagði, að það væri til athugunar, hvort hægt væri að verja því fé, sem nú færi í verðbætur á útfluttum landbúnaðarafurðum, á annan hátt betur til hagsmuna fyrir bændastéttina, skilst mér, og þá jafnframt ekki síður fyrir launþegana. Og þetta yrði að meta og ákveða í samráði við beztu fulltrúa bændastéttarinnar. Að því er þetta snertir virðist þá vilji manna fara nokkuð í svipaða átt. Þá er það fimmta atriðið, að skattar og útsvör af almennum launatekjum verði lækkuð og skattaeftirlit hert. Það er álit okkar, að það sé nauðsynlegur liður í aðgerðum til að hefta dýrtíðina, að hinir lægst launuðu, menn með almennar launatekjur, verði ekki rúðir þeirri kjarabót, sem þeir fengu með samningunum, með því að hækka þá í skattflokkum. En það hefur gerzt þegar á þessu ári, af því að engar aðgerðir voru gerðar til að afstýra því. Í sjötta lagi, að fyllsta aðhalds í rekstri ríkisins og ríkisstofnana verði gætt í því skyni, að unnt verði að beita sem mestu fjármagni og áhrifamestum aðgerðum í framangreindu skyni. Sumir miðstjórnarmanna - og það var einasti ágreiningurinn um þetta plagg - vildu, að þarna væri kveðið fastar að orði, ekki aðeins til fyllsta aðhalds í rekstri ríkis og ríkisstofnana, heldur og til niðurskurðar í ríkisbákninu. Og þar tek ég undir það, sem hér hefur verið sagt, að það er í raun og veru uggvænlegt, að gjöld ríkisins skuli vera búin að fylla 10 milljarða kr. og komin á annan tug milljarða. Það er uggvænlegt. Þar held ég að verði a.m.k. ekki ofmælt, að fyllsta aðhalds í rekstri ríkis og ríkisstofnana verði að gæta og jafnvel að grípa til niðurskurðarhnífsins, þar sem nokkrir möguleikar eru til að draga saman seglin. Þessi ályktun er ályktun miðstjórnar Alþýðusambands Íslands í tilefni af þeim viðræðum, sem farið hafa fram síðan í ágústmánuði. En þar sem formaður og varaformaður Samtaka frjálslyndra og vinstri manna eiga sæti í miðstjórn Alþýðusambandsins og standa að þessari ályktun eins og aðrir miðstjórnarmenn, þá er þetta jafnframt stefnuyfirlýsing Samtaka frjálslyndra og vinstri manna að því er varðar þessa málaflokka, sem þarna er snert við. Hinn þátturinn í ræðu hæstv. forsrh. var að kynna þingheimi þau mál sem hæst bæri og hæstv. ríkisstj. hefði þegar ákveðið eða væri ráðin í að flytja á þessu þingi. Ég skal ekki fara að nefna þessi einstöku mál, það, yrði of langt mál. Ég vil aðeins drepa þar á tvennt eða þrennt. Það er landhelgismálið, sem gnæfir hátt yfir öll önnur mál af þeim, sem hæstv. ráðh. nefndi. Hann gerði þar lauslega grein fyrir kröfugerð ríkisstj. á alþjóðavettvangi, og hygg ég, að ekki verði ágreiningur um þá kröfugerð, enda ekki nýtt, eins og bent var á áðan. Og það er ég viss um, að ef staðið verður af einurð og djörfung að fyllsta málstað Íslands á innlendum og erlendum vettvangi, þá er ég alveg sannfærður um, að samstaða þjóðarinnar um þetta lífshagsmunamál hennar er örugg og trygg. Ég held, að tímans vegna nefni ég ekki fleiri af þeim málum, sem hæstv. ráðh. gerði grein fyrir í sinni stefnuyfirlýsingu. Við munum taka í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna, sem á þingi eigum sæti, afstöðu til þeirra, eftir því sem þau verða rædd hér í þinginu. Að lokum vil ég svo aðeins segja þetta, að ég lýsi því yfir fyrir hönd Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, að við, sem skipum þingflokk Samtakanna, erum í stjórnarandstöðu, þ.e. við erum andvígir þeirri stjórnarstefnu, sem fylgt hefur verið rúman seinasta áratuginn og nú hefur verið yfirlýst af hæstv. forsrh., að fylgt verði af stjórn hans. En höfuðeinkenni þessarar stefnu hafa verið æðisgengin verðbólga, dýrtíðarflóð og gengisfellingar með skömmu millibili. Þá hefur stjórnarstefnan strax, þegar eitthvað slaknaði á góðæri, leitt til víðtæks atvinnuleysis, sem er sá versti vágestur, sem borið getur að garði alþýðuheimilanna. Þessi afdráttarlausa yfirlýsing, sem ég nú hef gefið, varðar meginstefnuna og alveg sérstaklega stefnu ríkisstj. eins og hún hefur birzt á undanförnum árum í efnahagsmálunum. Hitt skal svo skýrt fram tekið, að við, sem sæti eigum á Alþingi Íslendinga fyrir Samtök frjálslyndra og vinstri manna, munum styðja hvert það einstakt mál, sem stjórnin flytur, ef við teljum það horfa til framfara eða heilla fyrir land og lýð.

Forsrh. Jóhann Hafstein): Herra forseti. Forustumenn þingflokkanna hafa talað eftir þá ræðu, sem ég flutti hér fyrir hönd ríkisstj. Það hefur ekkert sérstakt komið fram yfirleitt í þeirra máli, sem gæti komið á óvart. Ég get fallizt á það sjónarmið, sem þeir settu fram, að eðlilegt væri, að mál þau, sem ég vitnaði til um afstöðu ríkisstj. og flutt mundu verða á þinginu, yrðu rædd á milli flokkanna, þegar þau verða flutt, og eins önnur mál, sem boðuð hafa verið af stjórnarandstöðu, að umr. um þau hefjist þá. Þess vegna skal ég ekki á þessum vettvangi fara út í neinar frekari deilur um málin. Menn hafa gert í stórum dráttum grein fyrir afstöðu sinna flokka, eins og má teljast alveg eðlilegt á slíkum vettvangi eins og þessum. Ég vil aðeins út af ræðu hv. 9. þm. Reykv. segja það, að ég held, að það sé mjög varasamt, að þessi hv. þm. blandi sér of mikið saman sem forseta Alþýðusambands Íslands og sem pólitískum forustumanni Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, eins og það heitir nú víst, því að auðvitað er hann ekki forseti Alþýðusambands Íslands sem slíkur. Og viðræður ríkisstj. við Alþýðusambandið eru ekki við frjálslynda vinstri menn, heldur við Alþýðusambandið sem stéttasamtök, samtök alþýðunnar í landinu, launþegasamtökin. Ég hefði heldur óskað að fá tækifæri til þess að ræða ályktun miðstjórnar Alþýðusambandsins sérstaklega við fulltrúa Alþýðusambandsins, sem sæti eiga í viðræðunefndinni við ríkisstj. Mér var kunnugt um, að það mun hafa verið fast eftir því gengið, að þessi ályktun væri birt, og mér var ljóst, að það var auðvitað engin ástæða til og ekki hægt fyrir mig að standa neitt gegn því. Hvort hún er birt hér á þingi eða í blöðum, skiptir heldur ekki máli. Ég tel heldur miður að fara að gera grein fyrir efni hennar og rökræða efni hennar hér í þingsölunum, þar sem menn tala sem pólitískir aðilar. Og án þess að ég skuli hins vegar fara lengra út í þetta, þá vil ég segja það, að ríkisstj. hefur skilið þessa ályktun þannig, að í henni felist þó, að Alþýðusamband Íslands vilji halda áfram viðræðum við ríkisstj. ásamt fulltrúum Vinnuveitendasambands Íslands og bænda um aðgerðir til þess að stöðva eða hemla verðbólguna vegna víxlhækkana kaupgjalds og verðlags, og hefur svarað Alþýðusambandinu bréflega 13. okt. Og í framhaldi af því svari hefur verið boðaður á morgun næsti viðræðufundur þessara aðila kl. 4 síðdegis. En ég vil leyfa mér að lesa svarbréf ríkisstj., sem er stutt og svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef móttekið bréf Alþýðusambands Íslands, dags. 11. okt. s.l. ásamt ályktun miðstjórnar sambandsins vegna viðræðna fulltrúa Alþýðusambandsins við ríkisstj. um verðbólguvandamál vegna víxlhækkana á kaupi og verðlagi, sbr. bréf ríkisstj. til yðar, dags. 1. júlí s.l. Ríkisstj. metur mikils, að miðstjórn Alþýðusambandsins er reiðubúin til að standa nú þegar að raunhæfum aðgerðum til verðstöðvunar, eins og segir í ályktuninni, með tilgreindum hætti og eftir öðrum leiðum, sem til greina koma og stefna að hemlun verðbólguþróunar. Benda verður á, að ýmis atriði ályktunarinnar verður að telja liggja utan þeirra marka, sem viðræðunum um verðbólguvandamálið voru settar, og mundu tæpast snerta verðstöðvunarákvarðanir nú. Engu að síður mætti ræða þau mál sérstaklega. Ríkisstj. lítur á ályktun miðstjórnarinnar þannig, að umr. þær, sem stofnað var til milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstj., geti nú haldið áfram, en skiptast þurfi jafnframt á skoðunum um skilning tiltekinna atriða ályktunarinnar. Forsrh. mun ræða við fulltrúa aðila um hentara form viðræðnanna til jákvæðs árangurs.“ Ég hef einmitt hugsað mér það á fundinum á morgun, að við ræddum þar saman um hentara form viðræðnanna, því að það er, að ég hygg, óhjákvæmilegt til jákvæðs árangurs að hafa nokkuð annað form á viðræðunum, bæði fámennari fundi heldur en við höfum haft, sem ég mun ræða við aðila um, og einnig þurfa að fara fram fundir við hina einstöku aðila og ríkisstj. út af fyrir sig, og þar mun ég bera mig saman við fulltrúa þessara aðila á þessum fundi, sem er á morgun. Fleira skal ég svo ekki um þetta segja. En ég vil aðeins árétta eitt, að hv. 9. þm. Reykv. sagði, að aðeins hefði verið ágreiningur um eitt atriði í ályktun Alþýðusambandsstjórnarinnar, í lok hennar, þar sem talað er um, að fyllsta aðhalds sé gætt í rekstri ríkisins. Sumir hefðu viljað kveða sterkara að orði. Það er sjálfsagt rétt frá skýrt. En ég hygg, að það hafi verið ágreiningur um fleira, því að mér barst bréf, dags. 12. okt., frá einum miðstjórnarmanni, Guðmundi H. Garðarssyni, sem ég tel nauðsynlegt, að fram komi hér í tilefni þessara ummæla, en þar segir svo m.a. „Að gefnu tilefni vegna samþykktar miðstjórnar Alþýðusambands Íslands, 11. okt. óskar undirritaður, að eftirfarandi komi fram: Kafli I í ályktun miðstjórnar um kjarasamninga verkalýðssamtakanna var samþykktur í einu hljóði. Um kafla Il“ - það var um verðlagsmálin m.a. „varð ekki eindregin samstaða, þar sem undirritaður lagði fram svo hljóðandi brtt.: Þar sem núverandi skipan verðlagsmála leysir ekki þann meginvanda, sem þjóðin stendur frammi fyrir, heldur hefur gagnstæð áhrif til hins verra fyrir neytendur til frambúðar, legg ég til, að 1. tölul. Il. kafla falli niður, en í stað þess komi, að komið verði á tímabundinni verðstöðvun. Brtt. var felld með meginþorra atkv. gegn einu, þ.e. atkv. undirritaðs“ - sem er Guðmundur H. Garðarsson. Að endingu, vegna þess, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði um viðræður, sem nú fara fram - ég veit ekki, hversu langt þær eru komnar eða hvort það er komið til ákvörðunar um verðlagningu olíu, - þá held ég, að mér sé alveg óhætt að fullyrða, að það sé verulega á misskilningi byggt, að þar sé verið að tala um hækkaða álagningu á olíu vegna gróða á s.l. ári, það sé þess vegna mjög hæpið að viðhafa slík ummæli hér og gæti valdið misskilningi hjá þeim, sem ekki þekkja betur til málanna. Ég held, að ekki hafi komið fram nein till. um hækkaða álagningu á olíunni og málið að öðru leyti sé allverulega miklu flóknara en hér er gefið í skyn. En ég vil sem sagt ekki, hvorki af tilefni minnar ræðu né annars, efna til umr. nú um þessi mál fram yfir það, sem ég þegar hef sagt vegna ræðu hv. 9. þm. Reykv.



Herra forseti. Ég get ekki annað séð heldur en það hafi legið beint við enda hefur það verið gert af öllum ræðumönnum hér í dag - að ræða um verðbólgu- og dýrtíðarvandamálið. Hæstv. ráðh. innleiddi sjálfur umr. um viðræðurnar við Alþýðusambandið í sinni frumræðu, bæði í fyrsta kafla hennar og í niðurlagsorðum ræðunnar, og ég hefði talið það algera vanrækslu af minni hendi, ef ég hefði ekki við þetta tækifæri gefið þingheimi vitneskju um það, hvernig þessar viðræður stæðu nú á milli ríkisstj. og Alþýðusambandsins. Og það var eingöngu gert með upplestri ályktunarinnar. Við erum búnir að draga - og það er algerlega óvenjulegt - við erum búnir að draga það síðan s.l. sunnudagskvöld að birta þessa ályktun að ósk hæstv. ráðh. En vitanlega verður svo þýðingarmikil ályktun sem þessi að birtast, og hvort það er gert í dag eða á morgun, held ég, að skipti ekki miklu máli, né heldur hvar hún er birt. Það hefur verið orðið við því að fara ekki í sjónvarp, útvarp og blöðin með þessa ályktun enn þá. En Alþingi Íslendinga átti sannarlega, þegar málið var til umr. að frumkvæði ráðh., rétt á því að fá að vita, hvernig málin stæðu. Á fundi, sem hæstv. ráðh. segir nú, að boðaður verði á morgun um þessi mál, verður auðvitað ræðzt við um tilhögun viðræðnanna og um samstöðu eða ágreining um efnisatriðin. En það er þá í fyrsta sinn, sem komið er að efnislegum umr. um málið. Hingað til hefur þetta verið gagnasöfnun og skipzt á hugleiðingum, en ekki tillögum. Varðandi það, að ágreiningur hafi verið um þessa ályktun, er það að segja, að á umræðustigi umr. voru á tveimur fundum - vörpuðu menn fram ýmsum fleiri hugmyndum en Guðmundur H. Garðarsson um það, í hvaða röð ætti að setja upp skilyrðin. Og aðeins var blæmunur um framsetningu efnis. Síðan voru þær till. afgreiddar, en þegar þessi ályktun var borin undir atkv., var ekkert mótatkv., ekki eitt einasta mótatkv. Ályktunin var því afgreidd einróma frá Alþýðusambandi Íslands. Hvað sem menn skrifa svo sínum ráðh. um annað, þá er það ekki rétt. Ályktunin var einróma samþ., ekkert mótatkv., og það er engin rödd á móti, þó að einn maður sitji hjá. Það kann að vera, að þessi miðstjórnarmaður, Guðmundur H. Garðarsson, hafi setið hjá, en einróma var ályktunin samþykkt. Ég mótmæli því alveg, að það hafi verið óviðurkvæmilegt að skýra frá því, hvernig þessi mál stæðu, að þau væru komin núna á tímamót, ætti að fara að ræða þau efnislega og hefðu hingað til aðeins verið hugleiðingar og gagnakönnun, og afstaðan hjá launþegasamtökunum væri slík sem kom fram í þessari ítarlegu ályktun. Ég verð meira að segja að segja það, að ég bíð með nokkurri eftirvæntingu eftir því, hvort Alþfl. tekur undir þá stefnu, sem verkalýðsmálaarmur flokksins hefur markað með afstöðu til þessarar ályktunar um efnahags- og launamálin, eða hvort hann verður þar á öndverðum meiði vegna ríkisstjórnarsamstarfsins.



Herra forseti. Ég átel það ekkert út af fyrir sig, að þessi ályktun Alþýðusambandsins sé birt. Það, sem mér mislíkaði, var það, að það var farið að ræða hana hér efnislega og túlka hana af forustumanni Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, eins og ég vék að í minni ræðu. Annars skal ég ekki hafa fleiri orð um það.



Herra forseti. Hér hefur verið lesin upp ályktun miðstjórnar Alþýðusambands Íslands, sem gerð var á fundi hennar s.l. sunnudag, og nokkuð verið um það rætt, hvort birting hennar hér á þessum stað væri rétt eða ekki. Ég vil til skýringar á þessu máli aðeins segja það, að á þessum alþýðusambandsstjórnarfundi á sunnudaginn var frá því gengið, að þessi ályktun væri ekki til notkunar opinberlega fyrr en hún hefði verið rædd í þeirri viðræðunefnd, sem hefur setið á fundum fyrir frumkvæði ríkisstj. Ég verð að segja það, að það er orðið í raun og veru allt of langur tími liðinn frá því að þessar viðræður hófust án þess að þjóðinni allri væri gerð grein fyrir þeim nánar en þó hefur verið gert. Hv. 9. þm. Reykv. telur það hafa verið skyldu sína að lýsa fyrir Alþ., hvernig þessi mál stæðu. Í þessum efnum teldi ég mig fyrst og fremst hafa skyldur gagnvart mínum umbjóðendum í verkalýðshreyfingunni. Þeim höfum við ekki enn þá birt þetta plagg, og teldi ég ekki Alþ. þurfa að hafa forgang fram yfir þau félagasamtök. Ég tel hins vegar, að sá háttur eigi að vera á í samskiptum aðila varðandi svona ályktanir, sem miðstjórn Alþýðusambandsins gerði ráð fyrir og ríkt var á lagt við alla meðlimi miðstjórnarinnar, - og forseti sambandsins var þar ekki undanskilinn - að ekki yrði notað á annan hátt en þar var gert. Nú hefur það hins vegar skeð. Ég harma ekki, að þetta plagg er orðið opinbert, síður en svo. En hins vegar teldi ég, að það hefði átt að gerast á þann hátt, sem miðstjórnin hafði þegar ákveðið að það skyldi gerast.



Herra forseti. Þegar við að kvöldi sunnudagsins s.l. - nú er fimmtudagur - gengum frá þessari ályktun, þá var talið rétt að birta hæstv. ríkisstj. ályktunina með hraði. Það var sent með ályktunina á sunnudagskvöld til hæstv. ráðh. Þar með var ályktunin komin í hendur þess aðila, sem hún var stíluð til. Síðan var það vafalaust hugmynd miðstjórnarmanna, að hún yrði birt, eftir að hæstv. ríkisstj. hefði fengið svigrúm til þess að kynna sér efni hennar, sem gat þá orðið strax á mánudagsmorguninn. Ég hef a.m.k. ekki vanizt þeim vinnubrögðum hjá Alþýðusambandi Íslands að liggja á samþykktum sínum sem leyndarmáli, þýðingarmiklum málum dögum saman. Vitanlega átti þessi ályktun erindi til almennings og ekkert síður inn á Alþ., þegar þetta mál væri til umr., heldur en annars staðar, úr því að ekki var búið að birta hana í fjölmiðlunum áður. Og það er fyrst á morgun, föstudag, sem þessi þýðingarmikla ályktun getur komið til birtingar fyrir þjóðinni, - föstudag, gerð á sunnudagskvöld og send þá þegar á stundinni til hæstv. ráðh. Ég veit sannast að segja ekki, undan hverju hæstv. ráðh. er að kvarta í þessu efni. Það verða engar hömlur með umr., sem hér hafa farið fram, lagðar á það, hvaða skilning menn leggja í ályktunina á morgun, þegar nefndin og ríkisstjórnarfulltrúarnir og vinnuveitendafulltrúarnir ræðast við. Það er þá aðeins það, að efni ályktunarinnar liggur kannske aðeins ljósar fyrir en þegar þeir koma á þann fund, en að engu leyti getur það skaðað nokkurn aðila.