Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Ólafur Thors) : Frv. það til l. um breyt. á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, 18. maí 1920, og stjórnskipunarlögum, nr. 22 24. marz 1934, sem hér liggur fyrir, var samþ., eins og öllum er kunnugt um, á síðasta þingi. Um þetta mál hafa nú verið kosningar, og það hefur hlotið fylgi mjög mikils meiri hl. þjóðarinnar, og af 49 þm. eru 29 fylgismenn málsins. Það verður því að álítast tryggt, að þetta mál, sem af eðlilegum ástæðum er borið fram af ríkisstj., verði samþ. af því þingi, sem nú situr, og síðan fari fram kosningar eftir ákvæðum hinnar nýju stjórnarskrár. Mál þetta er öllum hv. þdm. kunnugt.. Það er þrautrætt á þingi, í blöðum og í útvarpi og síðast, en ekki sízt, á kosningafundunum. Ég tel það því að bera í bakkafullan lækinn að láta fylgja þessum flutningi nokkra sérstaka grg. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr., en legg til, að því verði ekki vísað til n., vegna þess, að ég tel, að þangað eigi það ekkert erindi. Menn eru annaðhvort með því eða á móti því. Ræða yðar sé já, já og nei, nei, og það, sem er framyfir, er frá hinu illa. Ég tek það því fram aftur, að mál þetta á ekki erindi til nefndar.



Það er nú kunnara en svo, að það þurfi að rekja hér, að út af þessu máli hafa gerzt miklar greinir með mönnum, og svo mun verða væntanlega, ef áfram verður haldið. Svo er ráð fyrir gert af hálfu okkar framsóknarmanna að láta það dragast til 2, umr. málsins að gera ýtarlega grein fyrir málinu, eins og við teljum það nú horfa, með tilliti til viðhorfsins nú og mála yfirleitt. Það er okkar tillaga, sem ég leyfi mér að flytja hér, að kosin verði 9 manna stjórnarskrárnefnd eins og á síðasta þingi, til þess að taka þetta mál sér staklega fyrir og gera sér grein fyrir, hvernig viðhorfið almennt er og líklega verður. Verði fallizt á þessa till. - og sú samþykkt verður að teljast heppileg -, vonum við að fá betra tækifæri í þessari n. til þess að gera grein fyrir afstöðu okkar, eins og hún er nú, heldur en við 1. umr. Verði horfið að því að skipa ekki þessa n., sem ekki má teljast líklegt, því að hennar er ekki óskað til þess að tefja málið, heldur af því að það er eðlilegt, geri ég ráð fyrir, að við munum nota þann rétt, sem við höfum við 1. umr. málsins til þess að fara út í málið almennt. Ef við sleppum því að ræða málið við 1. umr., munum við gera það í trausti þess, að forseti tæki mjúkum höndum á því, að málið væri rætt almennara við 2. umr. en annars væri. Till. okkar er því, að kosin verði 9 manna stjskrn., og teljum við það eðlilegt, að áður en málið er rætt hér í þinginu, fáum við tækifæri til þess að tala við hina flakkana í nefndinni.



Ég vil á þessari stundu lýsa yfir því fyrir hönd Alþfl., sem, eins og kunnugt er, átti frumkvæðið að því, að þetta mál var flutt hér á Alþ., að við teljum hafa komið í ljós, að mikill meiri hl. þingsins sé málinu fylgjandi, og leggjum til, að málinu sé hraðað gegnum þingið svo sem verða má af þeim meiri hl., sem er með því.



Ég vil lýsa yfir því fyrir hönd Sósfl., að við álítum, að ekki komi til mála að kjósa 9 manna n. í þetta mál, og teljum það ekki liggja fyrir til slíkra forhandlinga. Við álítum, að vilji Framsfl. hafa samræður við hina flokkana um mál yfirleitt, verði hann að koma þeim samræðum á með öðrum hætti. Málið er ekki til þess fallið að ræða neitt meira um það, ¾ hlutar þjóðarinnar hafa tekið afstöðu með því, og þingið á að framkvæma þann vilja þjóðarinnar.



Mér þótti það einkennilegt, þegar hæstv. forsrh. lét þess getið í hinni stuttu ræðu sinni áðan, að hann teldi óþarft, að þessu stóra máli yrði vísað til n., því að það er í algeru ósamræmi við venju, þegar stjórnarskrárbreyt. hafa verið til umr. Þegar það var síðast, í nóv. 1933, er stjórnarskrárbreyt. kom fyrir síðara þing til samþykktar, var hún lögð fyrir þingið af þáv. forsrh., Ásgeiri Ásgeirssyni, þm. V.-Ísf., gerði hann grein fyrir málinu í stuttri framsögu og taldi vitað, að frv. mundi ganga óbreytt fram, en gerði samt að till. sinni, að sérstök stjskrn. yrði kosin til að athuga málið, og var það gert. Ef því offorsi á að beita nú, að n. megi ekki kjósa, er það óþekkt aðferð. Það hefur að vísu ekki enn komið ákveðið fram frá stuðningsflokkum frv., að þeir geti með engu móti fallizt á n., og þvert á móti vil ég mega vænta yfirlýsingar um, að þeir geti það.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég gerði það að till. minni, að málið færi ekki til n., og að baki því held ég hafi legið rökrétt hugsun. Mér fyndist raunar sjálfsagt að verða við óskinni um n., ef ekki væri hætta á, að hún yrði til að tefja málið, en af töf stafar mikil hætta. Önnur stjórnarskrárbreyt. á að ná samþykki síðar á þessu þingi, og formleg afgreiðsla þeirra frv. beggja hlýtur að taka allan tímann a. m. k. til næstu mánaðamóta og má ekki taka lengri tíma, ef kosningar í haust eiga að geta orðið fyrr en færð tekur að versna í sveitum og meiri von verður á illviðrum, en þeir flokkar, sem sækja atkv. sín í sveitir, hafa sameiginlegan áhuga á, að kosningar verði ekki seint. Ég vildi því mælast til, að Framsfl. legði ekkert ofurkapp á till. um nefndarkosningu. Ég býst hins vegar við, að auðleikið sé að ná saman, hvenær sem er, fulltrúum allra flokka í heild til að ræða viðhorfið í öllu lífi þjóðarinnar og þá viðburði, sem fram undan kunna að vera, og ég sé alls ekki, að stjskrn. sé hentugri vettvangur en hver annar til þess.



Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að aths. mínar um það, hvort n. skuli kosin í málið, reiknist umr. um dagskrá, en ég haldi ræðutíma mínum, ef við verðum neyddir til að hafa umr. almennt um málið við 1. umr. Ég vildi spyrja hæstv. forsrh., hvenær hann gerði sér vonir um, að þingstörfum geti orðið lokið. Við framsóknarmenn erum ekkert hrifnir af þessu þinghaldi í sumar, ef verkefnið á að verða það eitt, sem ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa boðað, og vildum ljúka því sem fyrst. Ég lýsi yfir því, að flokkurinn mun ekkert gera til að tefja stjórnarskrármálið. Enda er vitað, að það var síður en svo, að hann tefði afgreiðslu þess á síðasta þingi, sat hjá, er veitt voru afbrigði um afgreiðslu, nm. hans skiluðu nál. á undan stuðningsmönnum þess, og þrátt fyrir ákveðna andstöðu við málið var ekkert gert til að draga það á langinn. Því síður langar okkur til þess nú, og þingið á ekki að þurfa að standa lengur en stuðningsflokkar frv. vilja, að það standi. Þetta mál hlýtur að verða ákaflega afgerandi um það, sem gerist í íslenzkri pólitík næstu mánuðina, og krefst því sérstakrar íhugunar í sambandi við það viðhorf, sem nú er. Ég ætlast til þess, að yfirlýsing mín sé tekin gild, og legg áherzlu á, að fallizt verði á þessa sanngjörnu uppástungu um nefndarskipun.



Ég vil aðeins taka undir það, að ekki tefur það málið, að það fari í nefnd og frsm. flokkanna geti við 2. umr. reifað það skýrt og skipulega, en hitt tefur, að neyða nú þegar til umræðna um það á við og dreif, svo að meðferðin geti öll orðið sem óskipulegust.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég vek athygli á því enn, að umr. í nefnd eru þýðingarlausar. 29 þm. eru kosnir með þeirri skuldbindingu að segja já við frv. óbreyttu, 20 með þeirri að segja nei, og hvað er að gera annað en ljúka því?

Var það ekki eins 1933?

Ég hef vissa tilhneigingu til að láta undan þrábeiðni Framsfl. um þetta atriði, einkum eftir yfirlýsingu hv. 1. þm. S.-M. Ég vildi spyrja, hvort það gæti ekki verið í samræmi við óskir flokksins, að málið væri að vísu afgr. til 2. umr. nú, en hæstv. forseti leyfði við 2. og 3. umr. almennar umr. um málið og milli umr. yrði leitað um það samkomulags, hvernig hentast væri, að þær samræður færu fram, sem þm. taldi þörf á í stjskrn., og kæmi þá til athugunar, að sú n. yrði kosin eins og hann fór fram á. Fyrirspurn hans um þinglok með tilliti til væntanlegra kosninga er ekki auðvelt að svara með vissu. Ég hafði gert mér vonir um, að þingi yrði slitið eigi síðar en um mánaðamótin næstu og heppilegastur kjördagur gæti orðið um eða upp úr miðjum október, og sjálfsagt er að reyna allt til þess, að hann geti orðið á hentugum tíma. Sunnudagur síðast í slætti gæti í óþurrkasumri orðið einhver alversti kosningadagur, sem hægt væri að hugsa sér í sveitum.

Forseti (EmJ): Nú er liðið nokkuð fram yfir venjulegan fundartíma, en málið þyrfti helzt að afgreiða í dag til 2. umr. Mér virðist aðilar ættu að geta komið sér saman um málsmeðferð, ef þeir gerðu til þess ýtarlegar tilraunir.



Ég vildi vekja athygli hæstv. forseta á því, að fljótlegra er, að n. fái málið til meðferðar nú en síðar, ef það á að fara í n. Ef rétt hefur verið að setja stjórnarskrárbreyt. 1933 í n., hví þá eigi nú? Ég legg til, að málið sé afgreitt og n. kosin.



Það er ákaflega auðvelt úrræði til að ljúka umr. á þessum fundi að kjósa n. og ræða málið almennt við 2. umr., en við framsóknarmenn höfum látið uppi, að við tökum ekki frekar til máls við þessa umr., ef svo er gert. Og hvaða áhætta er að fallast á þetta?

Forsrh. (Ólafur Thors) : Eins og ég hef sagt, tel ég þessa n. óþarfa, en býst við, ef hún er kosin, að verkefni hennar verði að athuga kosningalögin, og með því að sá á að vægja, sem vitið hefur meira, get ég fallizt á, að n. sé sett í málið.