Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jens Pálsson Eg flyt þetta frv. eftir ósk sveitarstjórnarinnar í Keflavíkurhreppi. Eg skal geta þess, að þessi hreppur er nýr. Keflavík, sem sérstakt kauptún, notaði rétt sinn samkvæmt sveitarstjórnarlögunum til að verða sérstakur hreppur. Kauptúnið hefir stækkað mjög á síðustu 20 árum. Áður var öll bygð kauptúnsins á jörðinni Keflavík, er tilheyrði Rosmhvalaneshreppi. En síðan hefir kauptúnið bygst að nokkru leyti inn á land Njarðvíkurhrepps. Fyrir því hefir Njarðvíkurhreppur og Keflavík sameinast í eitt hreppsfélag, er nefnist Keflavíkurhreppur. Hreppsbúar eru um 600. Það yrði til hægðarauka fyrir alla, er hlut eiga að máli, að hreppurinn væri sérstök dómþinghá. Þingstaðurinn, sem Keflavík nú á þingsókn að, er í nálægt tveggja mílna fjarlægð frá kauptúninu. Við breyting þá, er frv. fer fram á, sparast kauptúnsbúum því þingsókn um þennan spöl vegar. Sýslumanninum, sem situr í Hafnarfirði, væri breytingin einnig til hagræðis, því hinn nýi þingstaður er nálægt 2 mílum nær bústað hans. Það er því alt sem mælir með því, að hinn forni þingstaður verði afnuminn fyrir þennan hrepp, og þingstaður fyrir hann settur í kauptúninu Keflavík. Eg orðlengi þetta ekki meira, en óska að málið fái að ganga áfram sína lögboðnu leið.

Sigurður Stefánsson Eg flyt þetta frumv. eftir ósk kjósenda minna og áskorun bæjarstjórnarinnar á Ísafirði. Ástæðan er sú, að verzlunarlóðin á Ísafirði er lítil; hún er bara tanginn. Menn hafa farið fram á, að Heiði og Stekkjanes væri dregið undir verzlunarlóðina og að þar mætti reisa verzlunarhús. Nú er svo hagað, að það er ekki hægt að reka verzlun hvorki fyrir utan eða innan tangann. Trésmíðafélag nokkurt var fyrir einu ári síðan sett á stofn; það reisti hús fyrir innan Tangann, en mátti ekki verzla þar með timbur. Málið er einfalt og þarf ekki frekari skýringar við, og eg vona að deildin lofi því að ganga hindrunarlaust fram.

Sigurður Stefánsson Þetta frv. er gamall gestur hér á þinginu; það hefir oft verið borið upp og stundum samþykt af þinginu, en hefir aftur á móti aldrei fundið náð fyrir augum stjórnarinnar. Frumv. er þess vegna þm. kunnugt. Enda þótt frv. sé ekki langt, er það þó mjög þýðingarmikið. Þau ákvæði um lögaldur, er nú gilda, eru eiginlega ekki gömul. Í Jónsbók er myndugleiki bundinn við 20 ára aldur. Og þetta mun hafa verið lög hér á landi fram á 19. öld, þar til Dönsku lög voru lögboðin hér um þetta efni, og þá var og hálfmyndugleiki lögleiddur - hafði hann áður ekki í lögum verið - og aldurstakmörkin sett 25 ár og 18 ár. Þetta frumv. hefir í sér fólgin 2 aðalatriði: að lækka aldurstakmarkið fyrir myndugleika og fella hálfmyndugleika úr lögum. Þessi hálfmyndugleiki er á margan hátt óhentugur, og oft erfitt fyrir hálfmynduga menn að reka réttar síns. Meðráðamenn hálfmyndugra standa ekki undir umsjón hins opinbera. Hinn hálfmyndugi verður sjálfur að reka réttar síns gegn meðráðamanninum án hlutdeildar þess opinbera, er hann hefir aldur til, og getur það oft verið mörgum og miklum vandkvæðum bundið. Það þarf ekki að sinni að fara langt út í þetta mál, því að það er ljóst í alla staði. Það er kunnugt, að þessi myndugleikaaldur, sem hér er farið fram á, er tekinn í lög í mörgum löndum á síðastliðinni öld, t. d. Norvegi, Englandi, Þýzkalandi, Sviss og Svíþjóð, og á Frakklandi um 1792, en í Danmörku gilda sömu ákvæði enn og hér á landi í þessu efni. Eg vonast til að frumv. mæti góðum undirtektum í deildinni og hefi ekkert á móti því að skipuð verði nefnd í málið. Nefndin gæti þá tekið til athugunar fleiri atriði, sem standa í sambandi við þessar breytingar. Að öðru leyti finn eg ekki ástæðu til að tala nú frekar um málið.

Lárus H. Bjarnason Enda þótt þetta frumv. sé stutt, ekki nema 3. gr., meira að segja ekki nema 3 línur, er það þó ærið aðgæzluvert. Ef það yrði að lögum, mundi það leiða til hvorki meira né minna en fullkominnar byltingar í mörgum efnum. Svona frumv. ætti því í rauninni að vera undirbúið í milliþinganefnd, eða að minsta kosti að koma frá stjórninni. Hér þarf að svo mörgu að gæta, að það er tæplega þingmanna meðfæri að semja slíkt frv. undirbúningslaust. Það þarf langan umhugsunartíma um svona mál og meiri sérþekkingu en þingmenn alment hafa til brunns að bera. Og að afgreiða þetta frumv. frá þinginu nefndarlaust nær að minsta kosti engri átt. Ákvæði löggjafar vorrar um myndugleika koma mjög víða við og eru mjög svo dreifð. Því gæti komið til mála að taka upp í frv. þetta hin gildandi ákvæði Kr. V. laga 3-17, 1-23-9, 1-23-12, breytt eða óbreytt, tilskipun 18. febr. 1847, opið bréf 4. jan. 1861 og ýms yngri lagaákvæði, t. d. þar til heyrandi ákvæði úr lögum 12. jan. 1900 um fjármál hjóna. Auk fjárhagslegs myndugleika er og til persónulegur myndugleiki, og gæti því einnig komið til mála að taka þau ákvæði, er gilda um þann myndugleika, upp í frv. Og væri farið svo langt, lægi ef til vill næst að safna saman í frumv. öllu því, er gilda ætti um allan myndugleika. En það gæti aftur leitt til ýmsra nýmæla, t. d. til þess að breyta ákvæðunum um svifting fjárforræðis, að taka það frá umboðsvaldinu og fela það annaðhvort dómstólunum eða sérstökum dómstólum, eins og t. d. í Norvegi, Svíaríki og Þýzkalandi. Breytingar þær, sem frumv. fer fram á, eru að vísu víða kunnar. Lögaldur er víða 21 ár, t. d. í Svíþjóð, Norvegi og Þýzkalandi, og eins er sumstaðar ekki gjörður greinarmunur á alræði og hálfræði í fjármálum, t. d. ekki á Englandi og í Svíþjóð. En þó gæti það ef til vill verið varhugavert að afnema millibilsástandið, að sleppa hálfmyndugleikaskeiðinu. En einkum er það varhugavert að leyfa 21 árs gömlum mönnum að takast á hendur sjálfskuldarábyrgð, eins og frumv. ætlast til. Nú er það bundið við 25 ára aldur. Þó að lögaldursleyfi sé veitt, tekur það ekki til sjálfskuldarábyrgðar. Mönnum er hættara við að brenna sig á ábyrgð en eigin lánum. Menn geta látið leiðast út í ábyrgð, af því að þeir búast ekki við að verða fyrir skaða, en lána miklu sjaldnar fé til þess að lána það öðrum. Þá væri það og viðurhlutamikið, að leyfa 21 árs gömlum mönnum að vera fjárráðamenn ómyndugra, en til þess ætlast frumv. nú líklega ekki. Mér finst þannig sjálfsagt að skipa nefnd í málið, og leyfi eg mér að stinga upp á 3 manna nefnd.

Sigurður Stefánsson Eg hefi ekkert á móti nefnd. Eg er þakklátur háttv. 5. kgk. þm. fyrir upplýsingar hans, sem eg veit að eru réttar. Það er mér ljóst, að þetta frumv., ef það verður að lögum, snertir mjög viðskiftalífið. Eg verð að álíta, að það sé ekki svo mjög varhugavert að leyfa mönnum 21 árs að taka á sig peningaábyrgðir. Eftir núgildandi lögum leyfist þeim að takast á hendur ábyrgðir, sem í raun og vera eru miklu meira verðar en allháar peningaábyrgðir, og það áður en þeir eru 21 árs. Karlmenn hafa leyfi til að kvongast og þar með leggja grundvöllinn undir þjóðfélagið með heimilislífinu. Hálfmyndugleikinn var leiddur hér í lög með tilskipun 21. des. 1831. Til þess tíma voru menn fullmyndugir 20 ára, en hálfmyndugleiki ekki til í íslenzkum lögum. Að vísu var viðskiftalífið ekki eins margbrotið þá og nú. En hins vegar ber þess að gæta, að þjóðin hefir þroskast á þessu tímabili. Það var ekki minni hætta þá að binda myndugleikatakmarkið við 25 ára aldurinn en nú við 21 ár. Tilsjónarmenskan er ærið hvimleið, bæði fyrir tilsjónarmanninn og hinn hálfmynduga. Tilsjónarmaður er alveg einvaldur gagnvart hinum hálfmynduga, er ekki getur rekið réttar síns gagnvart honum fyr en hann er orðinn myndugur.

Forseti lagði til að tillagan væri rædd í einni umræðu, og var það samþykt í e. hlj. Þingsályktunartillagan var aldrei rædd.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Nefndin, sem sett var til þess að íhuga þetta mál, ræður þinginu fastlega til að hraða umræðum um það, sakir þess að einmitt nú er bráðlega von skipa, sem fullvíst er um að hafi að færa miklar birgðir áfengis. Nefndinni þykir réttast að þetta áfengi komi einnig undir tollhækkun þá, er hér ræðir um. Frumvarpið vill hún samþ. óbreytt, að öðru en því, að hún óskar að einnig þær vínbirgðir, sem nú eru á ferðinni, skuli falla undir það. Reyndar munu skoðanir manna skiftar um það, hvort lögin geti gilt þannig aftur fyrir sig. Þó væri það að nokkru leyti í samræmi við lögin um bittertollinn (1907). Að vísu er þó sá munurinn á, að þá var um sölutoll að ræða, en hér um aðflutningsgjald. Það gæti verið varhugavert fyrir þá sök. Hér er því mest undir því komið, hvort hæstv. ráðherra treystir sér til að afgreiða þetta mál með símanum, svo að engin bið þurfi að verða. Nefndin hefir fyrir satt, að mikill vínforði muni nú vera á leið hingað, eða verða innan fárra daga á leið hingað, með skipum frá útlöndum, bæði »Laura«, »Vendsyssel« og »Sterling«. Spurningin er nú, hvort þingið eigi að auka með því tekjur landssjóðs eða ekki, að láta lögin einnig ná yfir þær vörur, sem á leiðinni eru. Þess er vænst, að hæstv. ráðh. skýri frá möguleikunum á að framkvæma þetta, sem nú var farið fram á. Ef greiðara verður að fá frv. staðfest þannig símaleiðina óbreytt og viðaukalaust, þá mun nefndin taka það til íhugunar. Það mun þó heppilegra, að frumv. sé samþ. óbreytt, heldur en að samþyktin dragist mjög lengi, því að á þeim tíma gætu kaupmenn selt mikið af birgðum sínum. Bið eg háttv. þingdeild að fallast á tillögur nefndarinnar, og vil eg jafnframt gera þá fyrirspurn til hæstv. ráðherra, hvort þannig lagað samþykki muni ekki fást.

Ráðherrann (H. H.) Spurning h. háttv.þm. (J. Ó.) kemur að vísu að mér óvörum, en eg get þó þegar fullyrt, að eg mun ekki sjá mér fært, að fá þetta mál afgreitt í svip með símanum. Konungur á að fá til undirskriftar lögin, eins og þau eru afgreidd af alþingi og mjög hæpið, að símskeyti geti gilt sem frumtexti alþingis; yfir höfuð verður í svo mikilsverðu máli, eins og lagastaðfesting er, að fylgja vissum formum, og eru ekki nein fyrirdæmi til svipaðra afbrigða áður. Afbrigðin við tollhækkunarlögin 1905 voru ekki önnur en þau, að konungur skrifaði undir þau utan ríkisráðs, upp á corroboration eftir á, og eru þess mörg dæmi áður. Vakti það þó talsverða mótspyrnu og efasemdir um gildi laganna, eins og menn munu rekja vitni til. Að því er snertir tillögu nefndarinnar um að tollhækkunin verki aftur fyrir sig og leggist á allar birgðir, er heldur ekkert fyrirdæmi. Bittertollslögin frá 1907 hljóðuðu að eins um sölutoll af birgðum, jafnóðum og selt væri frá framleiðanda. Annars sé eg ekki, að úrhættis sé um mál þetta, því nú er bráðlega von á skipi hingað; mun það áður langt um líður fara utan aftur, og má þá senda frumvarpið með því til staðfestingar, á sama hátt og tollhækkunarlögin 1905, og gæti þá þegar fengist vitneskja með símanum um staðfesting laganna, er hún væri fengin. Og verði samþykt tillagan um, að tollhækkunin nái til allra birgða, er blátt áfram þýðingarlaust að flýta staðfestingunni meira en það. Kaupmenn gætu ekki selt það sem þeir kunna að fá á þessu stutta tímabili auk allra birgða, sem þeir hafa; undanbrögð hlytu að komast upp, því lögreglustjórarnir sjá af tollskránum, hvað flutst hefir og geta farið nærri um, hvað sennilegt er að selst hafi á þessu stutta tímabili þangað til lögin næðu staðfesting. Tekjumissir yrði því ekki tilfinnanlegur landssjóði af þessu. Það er ónákvæmni í viðaukatillögunni að ekki er talað neitt um, hvort prívatmenn skuli einnig greiða þetta gjald af sínum birgðum. Það er að eins naumast unt að skilja orðin öðruvísi; en ákvæðin þurfa að vera vel greinileg, er um svo örðugar og óvinsælar ráðstafanir er að ræða.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Eg er þakklátur hæstv. ráðherra (H. H.) fyrir þær bendingar, er hann hefir gefið í þessu máli. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra, að það eru engin dæmi til þess hér að lög hafi verið send til staðfestingar með síma, en á einhverju fyrsta skifti skapast öll fyrirdæmi. Mér er það kunnugt, að t. d. veðbókarvottorð eru tekin gild, þótt þau gangi í gegnum síma, ef hlutaðeigandi yfirvald undirskrifar þau í viðurvist símstjóra og símstjóri vottar undirskriftina. Það er enn fremur rétt hjá hæstv. ráðherra (H. H.), að villur geta slæðst inn í símskeyti, en ráð við því er alhægt og altítt, það að endurtaka skeytið aftur þangað til það fæst orðrétt, og í þessu tilfelli verður það naumast svo mikill kostnaður, að það borgi sig ekki, það þarf ekki toll af mörgum pottum áfengis til þess. Hæstv. ráðherra tók eftir því, sem og nefndinni var ljóst, að eftir nefndarálitinu kynni það að vera vafa undir orpið, hvort hækkunin komi niður á einstaka menn, sem ekki selja vín, en meining nefndarinnar var, að hækkunin næði að eins til þeirra, er selja vín, og áskilur nefndin sér rétt til að orða tillöguna svo, að allur vafi hverfi um það, hver tilgangurinn sé. Eg get ekki skilið, að ekki sé ástæða til þess að hraða þessu máli, því að ef lögin ganga ekki í gildi fyr en t. d. síðast í marz, þá getur talsvert verið horfið af vínbirgðunum, sem komið hafa til landsins á þeim tíma. Eg vil ekki gera mönnum getsakir, en það er ætlun mín, að kaupmenn mundu reyna að selja birgðir sínar svo fljótt sem þeim væri unt, ef þeir vissu að tollhækkunin væri í nánd. Réttarmeðvitund manna virðist ekki vera svo næm, að menn álíti það neina sérlega óvirðing, þótt menn svíki toll; þvert á móti virðist svo sem, að almenningur álíti það bera vott um kaupmannshygni. Eg minnist þess, að á síðastliðnu vori komu upp eigi all-lítil tollsvik hér í bænum, en flest blöðin létu þess ógetið hver tollsvikarinn var, og ímynda eg mér að það hafi stafað af því, er eg áður hefi bent á, réttarmeðvitundarleysinu, heldur en af því, að þessi blöð, sem þögðu um nafnið, höfðu eigi all-litlar auglýsingar frá hlutaðeigandi manni um þetta leyti. Þótt því að þrír gufuskipsfarmar af áfengi kæmi hingað til bæjarins, þá er ekki víst að öll kurl komi til grafar, ef lögin eru ekki gengin í gildi, áður en skipin koma, en hins vegar tollurinn allmikið fé. Eg hefi heyrt það á mönnum, að lög þessi muni standa í sambandi við væntanlegt frumv. til laga um aðflutningsbann áfengra drykkja, og eg vil taka það fram, að slíkt frv. getur engu að síður náð samþ. þingsins, því að líklegt er að slíkt bann komi með fyrirvara nokkuð löngum, og þá ekki vit í öðru, en að hafa tekjur af því víni, sem væri selt á meðan. Enda full þörf á því nú, að ná sem mestu af því víni, sem innflutt er, því að það er áreiðanlegt að ef þessi lög ná ekki fram að ganga strax, þá verður vínfangatollurinn ekki stórmikill næsta ár, því að hækkunin er svo mikil, að það borgar sig fyrir kaupmenn að fá ársbirgðir. Annars vonast nefndin til þess, að hún fái tækifæri til þess að bera sig saman við þm. og hinn hæstv. ráðh. um þetta mál.

Ráðherrann (H. H.) Eins og eg hefi tekið fram, held eg að menn geri sér alt of háar hugmyndir um það, hversu mikið peningalegt tjón það sé fyrir landið, ef að lög þessi ganga ekki strax í gildi. Eg held það ætti ekki að gera neitt til, þótt það væri látið bíða eftir næsta skipi; þá ætti það að vera komið til Kaupmannahafnar kringum 10. marz, og þá ætti það að geta fengið staðfestingu, ef ekki samdægurs, þá að minsta kosti einum eða tveim dögum eftir að skipið kemur þangað, og eftir þann dag væri alt áfengi tollað þessum hækkaða tolli, um alt land. Annars er ekki að reiða sig á það, að fregnir þær um hinar miklu vínbirgðir, er hingað sé von innan skamms, séu á nokkrum rökum bygðar. Slíkar sögur eru mjög oft ýktar. Eg heyrði t. d. sagt um daginn, að einn kaupmaður hér hefði fengið 170 »uxahöfuð« af brennivíni, en slíkt var mjög orðum aukið, og svo getur og verið um þessa fregn. Eg get ekki séð, að hér sé knýjandi ástæða fyrir hendi, að rétt sé að vera að brjóta upp á nýjum stórfeldum afbrigðum frá gildandi reglum um staðfesting laga. Væri mjög mikið í húfi, t. d. einhver hætta fyrir land og lýð, þá væri sök sér að grípa til slíkra örþrifaráða. En hér er ekkert slíkt á ferðinni.

Flutningsmaður (Magnús Blöndahl) Eg get verið stuttorður um þetta mál að þessu sinni. Allir munu vera samdóma um það, að nauðsynlegt sé að skipa nefnd til að íhuga verzlunar- og atvinnulöggjöf þessa lands og að sú grein löggjafarinnar þurfi umbóta við, heldur fyr en seinna. Eg læt mér því nægja að drepa á örfá atriði þessu til stuðnings. Hér á landi er leiðin til þess að gerast kaupmaður um of auðveld. Hver, sem lögaldur hefir og óflekkaður er að mannorði, getur fengið borgarabréf og leyfi til að reka verzlun. Afleiðingarnar af þessu eru þær, að fjöldi manna tekur að reka verzlun, sem enga eða litla þekkingu hefir til þess, og að því rekur svo fyr eða síðar, að þeir verða gjaldþrota og hætta kaupskap. Í öðrum löndum, t. d. í Noregi, eru skilyrðin miklu strangari en hér; þar er þess krafist, að kaupmenn hafi próf í verzlunarfræði, og ekki nóg með það, heldur hafi stundað þá atvinnugrein um ákveðinn tíma, helzt sem yfirboðarar, áður þeir fái leyfi til kaupskapar. Af öðrum atriðum, sem bæta þyrfti úr, má nefna löggildingu verzlunarbóka, sem víða tíðkast í öðrum löndum, að því er mér er kunnugt. Í annan stað virðist og kominn tími til að draga skarpa línu milli stórkaupaverzlunar og smákaupaverzlunar. Að vísu kveður ekki mikið að stórkaupaverzlun hér á landi enn sem komið er, en sjálfsagt rekur að því innan skamms tíma. Enn er það, að engin ákvæði eru til um sambandið milli nemenda hjá kaupmönnum og kaupmanna, hvorki um það, hve lengi nemendur skuli vera í læri, né hverjar sé skyldur húsbænda gagnvart nemendum og nemenda gagnvart húsbændum. Úr þessum atriðum og fleiri því líkum þyrfti að bæta hið bráðasta. Sama er að segja um ýmsar iðnaðargreinar; þar er fylsta ástæða til að fá skýr lagaákvæði um, hvað útheimtist til að geta orðið byggingameistari o. fl. Nú getur hver og einn, sem sveinsbréf hefir, þegar að afloknu prófi tekið sveina og gerst meistari, sem kallað er. Þetta er mjög athugavert. Það segir sig sjálft, að menn, sem nýlega hafa lokið prófi í sinni iðngrein eru ekki færir um að leysa af höndum stórvirki, án þess að hlutaðeigendur skaðist af því; það er ekki á færi ungra og óþroskaðra manna. Hentugra væri, að þeir gætu ekki tekist slíkt á hendur fyr en þeir hefðu unnið sem sveinar um ákveðinn tíma. Þá er og í mörgum greinum iðnaðar enginn lærdómur heimtaður, ekki einu sinni að viðkomendur hafi haft tilsögn eða tekið þátt í vinnunni lengri eða skemmri tíma. Eg skal ekki fara fleiri orðum um tillöguna. Legg eg til, að 5 manna nefnd verði sett í málið.

Flutningsmaður (Benedikt Sveinsson) Upphaflega var til þess ætlast, að skipuð yrði 5 manna nefnd til þess að fjalla um þetta mál, en við nánari íhugun þótti flutningsmönnum betur henta, að nefndin yrði skipuð 7 mönnum, vegna þess að málið er mjög umfangsmikið. Þau mál, sem nefndinni er ætlað að fjalla um, eru samgöngumál á sjó og landi, sem ætlað er fé til í 13. grein fjárlaganna, B og C lið. Svo þótti sem starfsvið nefndarinnar mundi verða ærið, þótt póstmálum, símamálum og vitamálum væri ekki á hana hlaðið. Samgöngur á landi eru komnar í fast og ákveðið skipulag; hefir verið byrjað á flutningabrautum og akvegum í ýmsum stöðum og verður ekki við það hætt, eða út af breytt, því sem þegar er hafið. Nefndin þarf því lítt eða ekki að fjalla um þessa grein samgöngumálanna. Aðalstarfsvið nefndarinnar mun því einkum beinast að samgöngum á sjó; bæði eru þau mál margbrotnari miklu en samgöngur á landi, og einkum er nú sérstök ástæða til að athuga það mál vandlega, er stjórnin æskir heimildar til að semja um eimskipaferðir til 8 ára, í stað þess að hingað til hafa samningar oftast náð til tveggja ára að eins. Það er því fremur ástæða til að vanda samningana, sem þeir eiga lengur að standa, eins og allir munu sjá og kannast við. Félag það, »hið sameinaða danska eimskipafélag« er hingað til hefir haldið uppi samgöngum hér innan lands og landa í milli, hefir ekki notið vinsælda landsmanna. Hefir því, með ærnum rökum, verið fundið margt til foráttu, en einkum það, að það hefir jafnan litið eingöngu á hag sinn og Danmerkur en ekki hag Íslands. Íslendingar hafa mátt nauðugir-viljugir sæta því, að hafa samband við Kaupmannahöfn einvörðungu, að heita má, og þar með verið bægt frá viðskiftum við verzlunarborgir í öðrum löndum, sem þeim væri miklu hagkvæmara að eiga kaupskap við. Þetta hefir heft verzlun og auðsæld landsins mjög tilfinnanlega. Nú er nauðsyn á að leitast fyrir um það, hvort ekki megi fá beinar samgöngur við England; þaðan kaupum vér margar helztu nauðsynja-vörur landsins, og þar er eini markaðurinn fyrir smjör héðan, sem hægt er að nota. Til þess að sá markaður komi að fullum notum þarf tíðar ferðir milli landanna um sumartímann, og læt eg að þessu sinni nægja að vísa til tilmæla þeirra, sem komið hafa fram á þingmálafundum og frá landbúnaðarfélaginu um það mál. Enn hafa og ýmsir hreyft því, að æskilegt væri að koma á beinum samgöngum við Hamborg, því að hingað til lands flytst nú ógrynni af þýzkum vörum frá Kaupmannahöfn, sem lagst hefir óþarfakostnaður á. Landinu verður aldrei annað en beint óhagræði að þeim krókaleiðum, að fá þær vörur frá Danmörku, sem þangað eru fluttar frá öðrum löndum, og hingað mætti flytja miðilslaust beinni leið. - Þess má enn geta, að nýlega hefir komið bending um það frá fróðum manni og kunnugum, að ágætur markaður gæti fengist fyrir íslenzka síld í Hollandi og jafnvel einnig fyrir saltfisk héðan, en ilt verður að nota þann markað svo sem samgöngum er nú háttað; til þess þyrfti beinar ferðir. Loks sýnist ekki úr vegi að koma á beinum ferðum til Spánar, þar sem þangað er flutt aðalvara þessa lands. Nú er fiskur oft fluttur fyrst til Danmerkur og síðan til Spánar, og er það dýrkeyptur óþarfa-krókur. Að því er kemur til strandferðanna, þá dylst engum, að þær hafa verið óhagkvæmastar í þeim héruðum landsins, sem verstar hafa samgöngurnar á landi. Vil eg nefna þar til Norður-Þingeyjarsýslu og Austur-Skaftafellssýslu. Strandbátarnir eru einu skipin, sem ætluð eru héruðum þessum og koma þar þó ekki nema endrum og sinnum, svo að sýslur þessar eru nær því samgöngu-lausar, móts við aðra hluta landsins. Reyndar sé eg, að stjórnin ætlast til, að bætt verði úr þessu að nokkuru, með því að veita fé til strandferða milli Hornafjarðar og Langaness, og í annan stað milli Eyjafjarðar og Öxarfjarðar. En þá verður svæðið milli Öxarfarðar og Langaness algerlega afskift, því að Austfjarðabáturinn fer ekki lengra en að Langanesi að austan. Þetta fyrirkomulag er óþolandi með öllu, og er sjálfsögð krafa, að réttur sé hlutur þeirra hafna, sem á eru þessu svæði, það því fremur, sem þar koma ekki millilandaskip, og strandbátar svo að illa nægir, eins og fyr var sagt. Þetta skal eg láta nægja um þessa hlið málsins. Eg vil því næst nefna þá hlið samgöngumálanna, sem viðvíkur útgerðinni sjálfri; hingað til hefir ekki neitt verið rannsakað, hvað slík útgerð mundi kosta, né hvað hún gefur í aðra hönd, en eg tel brýna nauðsyn á, að leitað sé sem fylstra upplýsinga um þau atriði. Hér þarf að íhuga, hvort ekki er vinnandi verk, að landið eignist sjálft skip, sem haldi uppi samgöngum landa milli og með ströndum fram. Ef landsmenn ættu skipin sjálfir, að miklu eða öllu leyti, þá gæti þeir ráðið yfir ferðunum og hagað þeim að öllu eftir því sem bezt þætti henta. Eg þarf ekki að fjölyrða um, hversu slíkt fyrirkomulag hlyti að efla framfarir landsmanna í ýmsum mikilvægustu atvinnugreinum, svo sem verzlun og siglingum. Slíkt er augljóst. Það hefir flogið fyrir eyru mín, að Thorefélagið muni vilja gefa landinu kost á að gerast hluthafi í félaginu, og sé von á tilboði um það frá félaginu innan skams, en að svo stöddu get eg engan dóm lagt á, hvernig þeirri málaleitan skuli tekið. - Fer eg svo ekki lengra í þetta mál að sinni, en vil leyfa mér að mæla með, að 7 manna nefnd sé skipuð í málið.

Pétur Jónsson Eg vil leyfa mér að spyrja hinn hæstv. ráðherra (H. H.), hvort stjórnin hafi nokkurt nýtt tilboð frá því Sameinaða - eða þá öðru félagi um gufuskipaferðir milli landa og strandferðir. Ennfremur væri æskilegt að fá að vita, hvort líkindi væru til, að það Sameinaða eða nokkurt annað gufuskipafélag muni senda hingað menn til að semja við þingið. Ef slíkir menn kæmu mundu þeir snúa sér til fjárlaganefndarinnar, sem þá aðallega á að fjalla um fjárupphæð til samgangna. Nú er reynsla fyrir því, að það er örðugt að semja við slíka menn, nema nefndarmenn standi sem einn maður; en það hefir reynst örðugt, þegar 2 nefndir hafa átt þar að mæta fyrir þingsins hönd, Það er því athugavert að setja samgöngumálanefnd við hliðina á fjárlaganefndinni. Það getur lent í bága og tvídrægni. En verði enginn til að semja við þingið þá er minni ástæða til að hafa á móti sérstakri nefnd.

Ráðherrann (H. H.) Eg hefi þegar áður getið um, að nýtt tilboð liggur fyrir þinginu frá því Sameinaða og er þar ekki gert ráð fyrir bygging nýrra skipa. Eins og peningamarkaðurinn hefir staðið að undanförnu hefir félagið ekki séð sér fært gegn því tillagi, sem í boði er, að ráðast í þann mikla kostnað. Aftur á móti vill félagið breyta þannig til um ferðirnar og skipin, að í staðinn fyrir eitt af þeim skipum, sem nú fara á milli landanna, gangi skip með frystirúmi t. d. Botnia eða eitthvert annað af þeim skipum félagsins, sem ganga milli Esbjærg og Englands, að minsta kosti einhvern hluta ársins. Að svo miklu leyti sem mér er kunnugt er ekki í ráði, að félagið sendi neinn mann til að semja við þingið, að minsta kosti var það óráðið, þegar eg fór frá Höfn í janúarmánuði, en að því er snertir breytingu á smáatriðum í tilboðinu og áætluninni er hægt að símrita til forstjóra félagsins. Mér þykir eðlilegast, að mál þetta verði falið fjárlaganefndinni en ekki skipuð sérstök nefnd í málið.

Björn Sigfússon í sambandi við þetta mál vil eg leyfa mér að beina þeirri spurningu til hins hæstv. ráðherra (H. H.), hvort 40 þúsund króna tillagið, sem veitt er úr ríkissjóði til póstsambandsins milli Íslands og Danmerkur, sé bundið við sérstakt félag, eða hvort Íslands ráðherra hafi full umráð yfir því. Menn hafa verið mjög í óvissu um þetta, og því þýðingarmikið að fá að vita það fyrir víst.

Ráðherrann (H. H.) Ráðherra Íslands hefir engin umráð yfir því fé, sem ríkisþingið veitir úr ríkissjóði nema eftir samþykki og samkomulagi við danska innanríkisráðgjafann, sem hefir póstmál Dana með höndum, því féð er veitt meðal póstgjalda; enda teljum vér Íslendingar fé þetta als ekki veitt Íslandi sem styrk, heldur skoðum vér það aðallega veitt til að efla samgöngur Dana við Ísland, og styrkja danskar siglingar, eins og sjá má á svari íslenzku sambandslaganefndarmanna upp á yfirlit yfir skuldaviðskifti landanna, sem lagt var fram af Dana hálfu í nefndinni.

Jón Þorkelsson Eg hygg það sé mjög heppilegt að skipa sérstaka nefnd í þetta mál, því að eg fæ ekki betur séð en að fjármálanefndin hafi nóg að starfa, þótt hún dragi ekki þetta mál undir sig. Það hvílir nóg á henni samt.

Pétur Jónsson Eg var ekki að fara þess á leit, að fjárlaganefndin fengi sem flest mál að fjalla um, því að hún hefir ærið að starfa. En samgöngumálin eru mál, sem hún kemst ekki hjá að fjalla um, því þau velta á fjárframlögum í fjárlögunum, og það er stærsti útgjaldaliðurinn á fjárlögunum. Fjárlaganefndin verður því að gera aðaltillögurnar um samgöngumálin.

Flutningsmaður (Björn Jónsson) Eg hefi ekkert um till. að segja að þessu sinni. og breyt.till, á þingskj. 38 má vel aðhyllast.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Það þarf ekki að fjölyrða um þetta mál. Það er víst öllum kunnugt í hvert horf fiskiveiðar okkar nú eru komnar. Áður fyr gengu, eins og mönnum er kunnugt, róðrarbátar úr hverri vör og vogi, en nú er varla nokkur slík fleyta lengur til og þær, sem til eru, fúna nú í hrófum. Að þetta er komið svo, stafar að líkindum nokkuð af því, að róðrarbátarnir hafa ekki nægilega fullnægt kröfum þeim, er gera varð til þeirra. Menn gátu á þeim ekki sótt til fiskjar nógu langt á vastir út. Um eða skömmu fyrir 1870 tóku menn að gefa gætur að því, að þilskip mundu hentugri til fiskiveiða, og að þau mundu geta komið atvinnuvegi þessum fram stórum fetum til framfara. Hugmynd þessi ruddi sér fljótt til rúms og menn keyptu fjölda skipa, og um tíma þótti nálega enginn maður með mönnum, ef hann hélt ekki úti þilskipi til fiskiveiða. Á hinn bóginn vantaði þó nægilega samvinnu og samkomulag, bæði á milli útgerðarmannanna sjálfra og á milli útgerðarmanna og háseta, og um lítinn eða engan félagsskap að tala þeirra á milli. Afleiðingarnar af öllu þessu hafa eins og menn vita orðið þær, að sjávarútvegurinn er nú svo að segja kominn í kaldakol, og það lítið sem eftir er, er komið á hendur einstakra útlendra auðmanna eða félaga. Því að eins og margir vita hafa nú eigi allfáir menn orðið að láta skip sín af hendi við þá, er hafa lánað þeim vörur til þess að geta annast um útgerð skipanna, og hjá sumum hverjum hafa skipin ekki hrokkið fyrir útgerðarskuldinni. Fiskiveiðarnar eru - það vita allir - eitt af lífsskilyrðunum fyrir landið í heild sinni, og þá ekki sízt fyrir þennan bæ. Það má með fullum rétti segja, að hagur hans standi og falli með fiskiveiðunum. Eins og nú er ástatt eru það nú á þessu ári einungis örfáir menn, er séð hafa sér fært að halda úti þilskipum til fiskiveiða. - Málefni þessu er því komið í alvarlegt og ískyggilegt horf. Þingið þarf að vinda bráðan bug hér að, og reyna á einhvern hátt að sjá ráð til þess, að í þessi mikli atvinnuvegur mætti ná viði rétting þeirri, sem verða má. Eg hef það frá gætnum og reyndum mönnum í þessari grein, að hyggilegt mundi vera, að menn rækju atvinnuveg þennan í félagsskap, er næði yfir alt landið, því þá yrði allra hagur hvers einstaks hagur. Gamla sleifarafélagið getur ekki lengur gengið. Hásetarnir hafa pressað sem hæst kaup út úr útgerðarmönnunum, þangað til alt sprakk. En um sameiginlega hagsmuni beggja í einu og sameiningu sýnist minna hafa verið hugsað. Mál þetta er í fæstum orðum sagt lífsnauðsyn als landsins í heild sinni, enda þótt að við, sem eigum heima við sjávarsíðuna finnum mest til þess. Eg vil því alvarlega ráða til þess, að þingið skipi 5 manna nefnd, til þess að finna einhver bjargráð við þessum mikilsverða atvinnuvegi.

Jón Ólafsson Eg er samþykkur, að nefnd sé sett í málið, en þykir hinsvegar að röksemdir þm. Rvík. (J. Þ. og M. Bl.) séu harla undarlegar fyrir tillögum þeirra í dag. 2. þm. Rvík. (M. Bl.) vildi girða með lögum fyrir, að kaupmenn gætu farið á höfuðið, en 1. þm. (J. Þ.) vill finna með lögum ráð við því, að útgerðarmenn setji sig á höfuðið með því að greiða of hátt kaup. Þetta kann hvorttveggja að vera þjóðráð. En af því að fleira kann að hugkvæmast þeim hugvitsmönnum samkynja þessu, þá vildi eg skjóta því til þeirra, hvort þeir geti ekki sparað alþingi nefndir og fjölda frumvarpa að óþörfu, með því að unga út einu alsherjarfrumvarpi, er stranglega bjóði öllum landsmönnum að vera hagsýnir og skynsamir. Það mundi lækna öll þessi mein í einu!!

Magnús Blöndal Eg tel það ekki ómaksins vert að eltast við allar vitleysurnar og mótsagnirnar, er komið hafa fram hjá 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), en skal að eins geta þess, að eg átti nýlega tal við hann um verzlunar- og atvinnulöggjöfina og var hann mér þá fyllilega samdóma um, að brýna nauðsyn bæri til að laga hana og endurbæta sem fyrst að dæmi nágrannaþjóðanna. En nú stendur hann upp og finnur þessari viðleitni alt til foráttu. Eg veit það vel, að háttv.þm. hefir aldrei sannfæringarfastur verið; - en jafnmikinn vindhanaskap og mótsagnir við sjálfan sig hafði eg þó tæpast búist við, að hann sýndi hér í þingsalnum.

Jón Ólafsson Eg kannast við það, að eg lét í ljósi, að verzlunarlöggjöfinni væri mjög áfátt, en hins vegar get eg ekki fallist á röksemdir hinna háttv.þm., þegar til einstakra atriða kemur, t. d. um embættispróf til atvinnureksturs. Eg vil gefa mönnum kost á fræðslu, en ekki þvinga þá, né banna fullveðja mönnum að reka atvinnu.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg get ekki skilið í því, hvers vegna 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) getur verið að hagga sér úr sæti til þess með leikaradýrshætti og loddaraskap að tala af engu viti. Hann hæðist að því, að farið skuli vera fram á að heimta próf. Sjálfur kennir hann þó hér á verzlunarskólanum, þar sem einmitt er heimtað próf og gerðar eru allstrangar kröfur til þeirra, er ætla að gefa sig við verzlun. Mér er spurn: Hafa menn nokkurstaðar á bygðu bóli heyrt nokkurt kerlingarhró tala fávíslegar en hinn háttv. þingmaður gerði nú? Ætlar þingmaðurinn virkilega með löggjafarstarfi sínu að fara að setja drotni skamt um skynsemd manna og gáfnafar? Hitt veit eg, ef að þau lög væru gefin út, að enginn mætti vera heimskur, þá mundi hinn háttv.þm. S.-Múl. (J. Ó.) eigi allsjaldan reynast brotlegur.