Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Stefán Stefánsson Af því að mjer var eiginlega falinn flutningur brtt. 153, XXIII b, um styrk til bátabryggju í Ólafsfirði, þá má það þó ekki minna vera en jeg þakki þeim tveim háttv.þm. úr sjávarútvegsnefnd, sem hafa tekið hana til flutnings. En til nefndarinnar leitaði jeg með þetta erindi, bæði af því jeg vissi, að þar voru þeir mennirnir, sem einna best skyn bera á það mál, og svo einnig til þess að vita, hvers styrks jeg mætti vænta frá nefndinni málinu til framgangs í þinginu. Háttv. nefnd tók því þá þegar mjög vel og sendi það fjvn. með sínum eindregnu meðmælum, en hún hefir ekki viljað taka það upp til flutnings. Þetta mál er þannig til komið, að í haust sem leið tóku sig saman nokkrir hinir framtakssömustu dugnaðarmenn þar í Ólafsfirði og bundust fyrir því, að þar yrði bygð bryggja, sem stæði órótuð, þótt brim og boðar skyllu að landi. En það hefir farið svo, að þótt bryggjur hafi þar verið bygðar, þá hefir hver norðangarðurinn eftir annan kastað þeim langt upp á land eftir skamman tíma. Þetta er bæði óhæfilegur kostnaður og óþægindi fyrir kauptúnið og allan útveginn, þar sem eru að minsta kosti 12 vjelbátar og því útflutt þaðan alt að 3000 skp. af fiski á ári. Í Ólafsfirði er um 600 manns og mikill meiri hluti alls þess fólks lifir eingöngu af sjávarútvegi. Þörfin er því svo augljós, að jeg tel ekki þurfa að fjölyrða um, hve bráðnauðsynlegt það er, að hið opinbera hlaupi undir bagga, þar sem hjer er um það að ræða að tryggja og halda lífinu í þeim atvinnuvegi, sem bjargar framtíð heillar sveitar, og sje það vilji þingsins að hlynna að framleiðslunni í landinu, þá vona jeg, að þetta litla framlag verði samþykt, þar sem ekki er farið fram á meira en 1/3 kostnaðar við bryggjugerðina, eða 8000 kr.

Sveinn Ólafsson Það var háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.), sem gaf mjer tilefni til þess að kveðja mjer hljóðs af nýju. Hann ljet svo ummælt, að till. okkar háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) spilti fyrir málinu með því að staðbinda ullariðjufyrirtækið eystra. Aftur sagði hann, að jeg hefði látið á mjer skilja, að till. þeirra þm. Norðmýlinga (B. H. og Þorst. J.) væri fram komin í því skyni að eyða málinu, en þetta er ekki rjett hermt. Jeg sagði einmitt, að hún mundi fram borin af velvild til málsins, - en af misskilinni velvild. Og eftir því, sem jeg hefi betur hugsað þetta, því fremur hefi jeg sannfærst um það, að þetta er rjett hjá mjer. Jeg hefi því farið fram á það við háttv.flm., að þeir tækju aftur brtt., en háttv.þm. (B. H.) gaf þau svör, að þeir sæju sjer ekki fært að gera það. Jeg verð því að biðja þá háttv. þingdm., sem hlyntir eru þessu máli, að fella þessa einkennilegu fleygtillögu þeirra. Hitt, sem háttv.þm. (B. H.) beindi til háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), að hann hefði spilt málinu með því að gerast meðflutningsmaður minn að till., er mjer harla torskilið, þar sem háttv.þm.N.-M. hafa tekið upp till. okkar háttv. 1. þm. Árn. orðrjetta og gert hana að sinni tillögu, - aðeins með úrfellingu svigaorðsins „Reyðarfirði“ fyrir austfirsku verksmiðjuna. En eins og jeg sagði áðan, er hjer um að ræða einhvern misskilning eða misskilda velvild til málsins hjá háttv.þm. (B. H. og Þorst.J.). Það er reyndar ekki mikið, sem ber á milli okkar háttv.þm. Norðmýlinga og mín. Þeir vilja hafa verksmiðjuna sem næst sjer, og er það eigi undarlegt. Að vísu skal jeg viðurkenna það, að á Seyðisfirði eru sæmilega góð skilyrði fyrir hendi til þessa iðnrekstrar, en þó ekki betri en á syðri fjörðunum, nema síður sje. Vatn það á Seyðisfirði, sem hentugast er til virkjunar, er í höndum erlends verslunarfjelags, og getur slíkt ekki annað talist en ókostur. En annað ræður þó meiru um, og það er að fjármunir og fólksfjöldi er mikið meiri á suðurfjörðunum, og það ríður baggamuninn. Fólksfjöldi í Múlaþingi mun vera rúmlega 10 þúsund, að Austur-Skaftafellssýslu meðtalinni, sem vafalaust mun öll hverfa að þessu fyrirtæki, ef miðað er við Reyðarfjörð, en meira en þriðjungur þessa mannfjölda býr við Reyðarfjörð og í nærsveitum hans, Fáskrúðsfirði og Norðfirði. Auk þess er það fyrirfram vitað, að allmikill hluti Norðmýlinga mun einnig hverfa að þessu fyrirtæki, ef stofnsett verður á Reyðarfirði. Þá vil jeg geta þess um undirbúning þessa fyrirtækis á Reyðarfirði, umfram það, sem jeg hefi áður sagt, að landsstjórnin hefir eftir ósk þessa reyðfirska fjelags - og fyrirtækið er fyrst og fremst stofnað og styrkt af Reyðfirðingum - gert út mann, sem nú er í utanför, Guðmund Hlíðdal, til að rannsaka kaupskilyrði á vjelum og tækjum til þessa fyrirtækis. Þá hefir stjórnin ennfremur tekið að sjer, eftir tilmælum fjelagsins, að láta gera mælingar og áætlanir um vatnsvirkjunina á Reyðarfirði á komandi vori eða að láta fullgera þá bráðabirgðaáætlun, sem þar hefir verið gerð af Halldóri Guðmundssyni. Verður það gert á komandi vori. Nokkuð öðru máli er að gegna með samskonar fyrirtæki á Suðurlandi, enda hafa ýmsir háttv.þm. tjáð sig ófúsa til þess að veita lánsheimild handa því, vegna vantandi undirbúnings þar. En jeg hygg þetta vera veigalitla ástæðu. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þeir menn, sem leggja fje sitt í slík fyrirtæki á annað borð, muni ana út í það fyr en þeir hafa rannsakað og gert sjer grein fyrir, hvort fyrirtækið muni bera sig eða ekki. Lánsheimildinni fylgir því engin áhætta fyrir ríkissjóð, síst þar sem lánsupphæðin nemur ekki nema tiltölulega litlum hluta af stofnkostnaðinum. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta meira, en vil þó að lokum endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt, að þeir, sem í alvöru vilja styðja innlendan ullariðnað, vona jeg að greiða ekki atkvæði með fleygtillögu hv.þm.N.-M. (B. H. og Þorst.J.), heldur fylgi eindregið till. okkar háttv. 1. þm. Árn. (E. E.). Hún er sú rjetta og upphaflega till. og fram komin eftir sjerstakri umsókn og beiðni til þingsins frá tilteknu fjelagi. Það væri að svara þeirri beiðni út í hött að samþykkja till.þm.N.-M. Um aðrar brtt. mun jeg sýna afstöðu mína við atkvæðagreiðsluna. Þó vil jeg geta þess um brtt. XVII, að þar mun jeg, beint á móti þeirri reglu, sem jeg hefi annars fylgt, greiða atkvæði með henni, þó ekki horfi hún til sparnaðar. En þau rök liggja til þess, að hjer virðist mjer um að ræða þann mann, er framar flestum, ef eigi öllum, sem styrks njóta til vísindalegra starfa, hafi verðskuldað hann og eitthvað verulegt leggur á sig til þess að vinna fyrir honum.

Björn Hallsson Það er aðallega vegna þeirra tundurskeyta, sem jeg fjekk frá hv. 1. þm. Árn. (E. E.), að jeg hefi kvatt mjer hljóðs. Jeg skildi háttv.frsm.fjvn. (B. J.) svo, að umsókn háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) hefði komið klofningi í nefndina út af verksmiðjumálinu. Fjvn. hafði heldur kosið að styrkja eina slíka verksmiðju með allríflegri fjárhæð heldur en tvær með lítilli fjárhæð hvora. Þess vegna sagði jeg, að þessi háttv.þm. (E. E.) hefði komið með fleyg í málið, þó hann hafi enn ekki sjálfur getað skilið það. Jeg þykist hafa sannfrjett, og það eftir sjálfum fjárveitingarmönnum að ef þessi háttv.þm. hefði ekki komið með fleyg sinn, mundi fjvn. hafa lagt til, að verksmiðjan eystra fengi að minsta kosti 60 þús. kr. lán. Þannig er sannað, að fleygur hans hefir dregið úr lánsupphæðinni, og hann þannig spilt fyrir okkur með frumhlaupi sínu. En hann tekur sjer það líklega ekki nærri. Það kann að vera, að eitthvað sje búið að rannsaka þetta mál í Árnessýslu, en sú rannsókn mun skamt á veg komin, og ekki hefir þar enn verið safnað neinum hlutum. Því var það eðlilegt, að fjvn. kysi heldur að styrkja verksmiðjuna eystra, og það allsæmilega. En þegar till. 1. þm. Árn. kom fram, treysti nefndin sjer ekki til þess að styrkja báðar verksmiðjurnar. Því er það háttv. 1. þm. Árn. (E. E.), sem hefir spilt málinu með till. sinni, en ekki við þm. Norðmýlinga. Háttv. 1. þm. Árn. sagði, að jeg hefði farið rasandi á hendur honum. Jeg get ekki talið það að fara rasandi, þótt jeg hafi skýrt framkomu hans í málinu með rökum. Jeg hefi sannað, að hann hefir sjálfur „farið rasandi“ í þessu máli sem fjárveitinganefndarmaður. Þessi ummæli hans til mín snúast því gegn honum sjálfum. Sami háttv.þm. sagði, að sjer hefði komið mjög á óvart till. mín og samþingismanns míns. Sagði hann að jeg gerði mig breiðan o. s. frv. Þetta eru slagorð. En jeg játa það, að jeg og samþm. minn höfðum stuttantíma til að athuga þetta mál, og betra, ef hægt hefði verið að koma fleygnum úr tillögunni. En við bjuggumst ekki við því, að till. þeirra háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) og 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) hefði svo lítið fylgi í fjvn., þar sem háttv. 1. þm. Árn. á þar sæti, að gerlegt væri að koma fram með gagngerðar breytingar. En nú er sjáanlegt, að þessi till. þeirra hefir þar ekkert fylgi, og því hefði verið fært að koma fram með víðtækari breytingu. En það verður að bíða hjeðan af. Háttv. 1. þm. Ám. (E. E.) sagði, að hann hefði hleypt þessu ullarverksmiðjumáli af stað í fyrra, en landbn. hefði spilt fyrir sjer málinu. Þetta er ekki rjett. Landbúnaðarnefnd færði aðeins hina þokukendu till.þm. til betra máls, svo deildin gæti sóma síns vegna samþykt hana. Hún feldi aðeins niður liðinn um rannsókn á sútun skinna, og gerði hún það vegna þess, að hún vissi ekki annað en að sá liður yrði tekinn upp af öðrum aðilja til rannsóknar.  (E. E.: Þetta er ekki satt)  . Það er rjett frá skýrt, en háttv.Ed. feldi úr lið um rannsókn starfrækslukostnaðar, og var landbn. engin þökk á, að hann væri feldur úr. Það, sem hefir komið hv.l.þm. Árn. (E. E.) til þess að flytja þessa till., er vafalaust fyrst og fremst áhugi hans fyrir klæðaverksmiðjunni, en þó er mjer ekki grunlaust um, að þar blandist saman við öfundsýki og að hann vilji ekki láta Austfirðinga verða á undan í þessu máli. Þá vil jeg beina nokkrum orðum til hv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) út af því, sem hann mælti í minn garð. Get jeg verið stuttorður, því mörgu í ræðu hans hefi jeg áður svarað, er jeg talaði til háttv. 1. þm. Árn., og þarf jeg ekki að endurtaka það. Þessi háttv.þm. (Sv.Ó.) sagði, að þótt við flyttum ekki till. okkar af óvild til málsins, þá mundum við að minsta kosti flytja hana af misskilinni velvild. En við erum fullkomlega heilir í þessu máli og flytjum till. okkar hvorki af óvild nje heldur af misskilningi. Sami háttv.þm. sagði, að þingið svaraði beiðni þessa fjelags á Reyðarfirði út í hött með því að samþykkja okkar till. Mun hann þar eiga við undirbúning málsins þar syðra. En jeg vil segja, að Seyðfirðingar hafa einnig hafið undirbúning um þetta mál. Þeir hafa stofnað fjelag og leitað til stjórnarinnar, en ekkert svar fengið. Vildi jeg gjarna hafa spurt fyrv. stjórn, hvers vegna hún hefir ekki svarað þeim umleitunum þeirra, ef þess hefði verið kostur nú. Eða má ekki rannsaka staðhætti og vatnsmagn á Seyðisfirði eins og á Reyðarfirði? Það þykir mjer einkennilegt. Að lítið hefir verið gert að undirbúningi á Seyðisfirði, stafar af því fyrst og fremst, að þeir hafa beðið eftir manni til rannsóknar. Hygg jeg, að sú rannsókn muni leiða það í ljós, að þótt Reyðarfjörður sje hagfeldur staður til þessa iðnaðar, þá muni þó aðrir staðir vera jafngóðir eða betri þar eystra. Þá sagði háttv. 1. þm. S.-M., að við sem þm.N.-M. vildum hafa verksmiðjuna þar t. d. á Seyðisfirði. Þessu mótmæli jeg. Við viljum hafa verksmiðjuna þar, sem staðhættir eru bestir eystra, en ekki staðbinda hana að lítt rannsökuðu máli. Þetta er margtekið fram, og ætti þessum háttv.þm. að vera farið að skiljast það. Hefi jeg líka þá trú, að háttv. deild verði með till. okkar þm.N.-M. við væntanlega atkvæðagreiðslu. Jeg skal svo ekki lengja umræður með því að minnast á aðrar brtt. Mun jeg sýna afstöðu mína til þeirra við atkvgr.

Þorleifur Jónsson Það er nú þegar búið að taka margt af því fram, sem jeg vildi hafa sagt, og því get jeg verið stuttorður. Það eru einkum tvær brtt., sem jeg vildi minnast á. Það er þá fyrst brtt. XXVII frá fjvn., um að veita ræktunarfjelagi eða búnaðarsambandi 35 þús. kr. lán til þess að kaupa sljettil. Svo stendur á þessari till., að forseti Búnaðarfjelagsins sendi fjvn. erindi um að veita fjelaginu ríflegt lán til verkfærakaupa o. fl. Þó að fjvn. væri þess fýsandi, að reyndar yrðu fleiri vjelar en þessi eina, sem kom hjer í fyrrasumar, þá þótti nefndinni rjettara að fara hægt af stað og leggja það til, að aðeins einn sljettill yrði nú keyptur, og þá sjerstaklega handa Norðurlandi. Ef tvær slíkar vjelar starfa hjer á landi og gefast vel bæði norðanlands og sunnan, þá væri ekkert á móti því aðstyrkja fjelagið til kaupa á fleiri slíkum vjelum. En fjvn. þykir nóg að ein sje keypt nú í bráð, til viðbótar þeirri sem fyrir er. Jeg vil því mæla hið besta með því, að þessi till. verði samþykt. Jeg vil geta þess hjer um leið, að forseti Búnaðarfjelagsins fór einnig fram á það, að nefndin hækkaði styrkinn til Búnaðarfjel. um það, sem stjórnin hafði lækkað hann í þessu frv. Það er ekki af því, að nefndin sje ekki fjelaginu vinveitt, að hún hefir ekki orðið við þessari beiðni, heldur eingöngu af sparnaðarástæðum. Og hún væntir þess, að undireins og eitthvað raknar úr fjárhagskreppunni, þá hækki stjórnin aftur styrkinn til Búnaðarfjelagsins. Hin till., sem jeg vildi minnast á, er um klæðaverksmiðjur á Austur- og Suðurlandi. Það hefir verið deilumál bæði hjer í deildinni og annarsstaðar. Eftir því sem jeg best þekki til, þá verð jeg að taka undir með háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um það, að máli þessu er lengst komið áleiðis í Reyðarfirði. Þar hefir sýslunefnd Suður- Múlasýslu skipað nefnd til þess að safna hlutum. Hefir sú nefnd þegar safnað 70–80 þús. kr. Hún hefir einnig skorað á Austur-Skaftfellinga að vera með umfjársöfnun, og mun þar vera allmikill áhugi fyrir þessu máli. Reyðarfjörður sýnist og vera sjerstaklega heppilegur staður fyrir slíka verksmiðju. Þar er ágæt höfn, greiðar samgöngur, nægilegt vatn og fjörðurinn liggur um miðbik Austurlands. ef Austur-Skaftafellssýsla er talin með. Frá Reyðarfirði liggur og ágætur vegur bílfær upp um Fljótsdalshjerað. Þessi staður sýnist því vera sjálfkjörinn fyrir slíka verksmiðju á Austurlandi ef hún kemst á fót á annað borð. Jeg verð því að hallast að till.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) um að binda fjárveitinguna við Reyðarfjörð. Mjer þykir leitt, að metingur skuli hafa komist inn í þetta mál hjer á þingi, en verra er, ef hann heldur áfram á Austurlandi, því að það getur orðið til þess að spilla alveg fyrir málinu. Mjer virðist að þm. Norðmýlinga geti sætt sig við ákvæðið að staðbinda við Reyðarfjörð, því að ef svo sýnist við nákvæmari rannsóknir, að hentugra sje að hafa verksmiðjuna á Seyðisfirði, þá getur lánsheimildin átt þar við á sínum tíma, því að það er alls eigi meining fjvn. að lána þetta út í bláinn, heldur á ítarleg rannsókn að fara fram fyrst. Þá vil jeg minnast lítið eitt á orð háttv.þm.N.-Ísf. (S.St.), er hann ljet falla í minn garð í gær. Hann hjó þá á báðar hendur, en honum hefir fundist vígfimi sín svo mikil, að honum dugði ekki hæstv.forsrh. (S. E.) og þm. Dala. (B. J.), heldur þurfti hann einnig að veitast að mjer. Það var nú aðallega út af því, hvernig jeg greiddi atkv. um sparnaðartill. hans. Í fyrsta lagi verð jeg nú að láta hann vita það, að það er jeg, en ekki hann, sem ber ábyrgð á því, hvernig jeg greiði atkvæði hjer á þingi. Þótt jeg hafi í byrjun þings verið með því að skipa sparnaðarnefnd, þá var jeg þó eigi þar með skuldbundinn til að fylgja henni út á alla hennar refilstigu. Jeg hefi fæstum till. hennar getað fylgt. vegna þess að þær hafa verið svo einhliða, eins og t. d. till. um að taka tvö kennaraembætti við háskólann út úr og leggja þau niður á þann hátt, að öðrum manninum átti að kasta út á gaddinn, en hinum átti að varpa fyrir borð, án þess að embættislaunin væru afnumin, og var þar enginn sparnaður. Þá eru einnig fjárlagatillögurnar, sem jeg hefi fæstar getað aðhylst. Jeg veit nú ekki betur en að fjvn. hafi tekist að minka tekjuhallann um ca. 160 þús. kr., án tilstyrks sparnaðarnefndar. En fjvn. hefir ekki getað aðhylst þetta nart hennar við 3. umr. fjárlaganna. En það er ekki jeg einn, sem hefi verið á móti þessum till. sparnaðarnefndar, því að eina till., sem matarbragð var að, um að fella niður fjárveiting til fjallvega, var feld að mig minnir með 17 atkv. gegn 6. Þá fjekk sparnaðarnefnd aðeins 3 menn með sjer, enda var till. hin fáránlegasta. - Þá skal jeg geta þess, að mestur hluti fjvn. er á móti þeim till., sem ógreitt er atkv. um. Það er eingöngu nart í einstöku menn og stofnanir, sem gerir lítið til eða frá. Jeg kann nú illa við að fara mörgum orðum um háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), því að jeg sje hann hjer hvergi viðstaddan, en verð þó að geta þess, að hann hefir eigi altaf horft í fje landssjóðs, er um hans eigið kjördæmi er að ræða. Má í því sambandi minna á brimbrjótinn, sem nú orðið kostar marga, marga tugi þúsunda; læknishjerað fjekk hann stofnað, barðist mjög fyrir nýju prestakalli og ennfremur greiddi hann ekki atkvæði um símana, vegna þess að hans hjerað átti að fá einn símann, sem þar um ræddi. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Mjer er ekki gjarnt til að fara í persónulegar illdeilur og hefi ekki gert það hjer á þingi, en af því að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) ætlaði að knjesetja mig út af því, hvernig jeg greiddi atkvæði, þá fjekk jeg eigi orða bundist.

Þorsteinn Jónsson Mig undrar það mjög, hvernig háttv þm. hafa sett sig á móti till. okkar þm.N.-M. um klæðaverksmiðju á Austurlandi. Mjer finst ekki laust við, að mótsögn sje í því, að hinir sömu menn, sem vilja heimila stjórninni að veita lán til verksmiðju á Reyðarfirði, skuli vera á móti því að orða það svo, að lánið verði veitt verksmiðju á Austurlandi. Það er nú að vísu búið að ræða þetta mál mikið hjer í deildinni, en vegna þess að flestir hafa talað á móti tillögu okkar þm.N.-M., þá vil jeg fara nokkrum orðum um málið. Það sem aðallega vakir fyrir okkur þm.N.-M., er að við viljum ekki rasa fyrir ráð fram um byggingu slíks fyrirtækis, sem hjer er um að ræða. Við viljum láta menn með sjerþekkingu rannsaka, hvar hentugast muni að reisa slíka verksmiðju, bæði hvað snertir kostnað við byggingu og þægindi til starfrækslu. Við erum alls ekki á móti því, að verksmiðjan verði sett á Reyðarfirði, ef það sannast með góðum og gildum rökum, að hún sje þar best niður komin. En við viljum ekki að þingið staðbindi hana þar, af þeirri ástæðu, að við álítum að það geti ekki sagt um, hvar hentugast sje að hafa hana. Því hefir verið haldið fram af háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) og háttv.þm. A.-Sk. (Þorl.J.), að höfuðástæður fyrir því, að reisa eigi verksmiðjuna á Reyðarfirði, sjeu þær, að þar hafi safnast mest fje til fyrirtækisins. Jeg skal nú eigi rengja það, því að mjer er það ekki fullkunnugt. En hitt veit jeg, að víðar á Austurlandi er mikill áhugi fyrir máli þessu og margir vilja leggja fje til þessa fyrirtækis, og Seyðfirðingar munu eiga upptökin að hugmynd þessari. Þá gat háttv.þm. A.-Sk. (Þorl.J.) þess, að við Reyðarfjörð væru betri samgöngur á sjó og landi en við nokkurn annan stað á Austurlandi. Þetta er að vísu satt, að því er snertir samgöngur á landi, en hitt veit háttv.þm. A.-Sk. ofurvel, að við Seyðisfjörð eru bestar skipasamgöngur. Ef till. okkar þm.N.-M. verður samþykt, þá er jeg þess fullviss, að allir Austfirðingar muni vel við una, að rannsakað verði, hvar heppilegast sje að reisa ullarverksmiðju á Austurlandi. Það má vel vera, að rannsókn þessi leiddi í ljós, að það væri á Reyðarfirði, og er ekkert við það að athuga frá mínu sjónarmiði. En ef það kæmi hinsvegar í ljós, að annar staður væri heppilegri, t. d. Seyðisfjörður, þá er verra að vera búinn að binda lánsheimild til verksmiðjunnar við Reyðarfjörð. En ef þetta mál er þannig vaxið, að það þolir ekki slíka rannsókn, þá álít jeg að athugavert sje að samþykkja till.hv. 1. þm. S.-M., en fella tillögu okkar þm.N.-M.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Mjer hefir verið falið af háttv. fjárveitinganefnd að gefa svofelda yfirlýsingu í hennar nafni: „Á fundi fjárveitinganefndar 24. mars var samþykt með samhljóða atkvæðum að lýsa yfir því áliti hennar, að 15. liður í 16. gr., um fjárveitingu til að leita markaðs fyrir fiskiafurðir, skyldi vera áætlunarupphæð, þó ekki yfir 15 þúsundir króna.“ Það er einungis gleymsku minni að kenna, að jeg flutti eigi fram yfirlýsing þessa í fyrstu ræðu minni. Þessu næst liggur fyrir mjer að svara nokkrum viturlegum og velviljuðum athugasemdum frá hv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.). Jeg hafði getið þess í hinni fyrri ræðu minni, að það væru firn mikil, hversu þessi þm. ofsækti Jóhannes Lynge Jóhannsson. Fyrst reynir hann að fella kaup Jóhannesar úr 7000 kr. niður í 3500 krónur. En er háttv. deild hefir felt þessa tillögu hans, þá byrjar hann á nýjan leik og vill nú fyrir hvern mun lækka kaup hans um 2000 krónur. Hann gerði sig sekan um þá hrekkvísi í ræðu sinni að reyna að telja mönnum trú um, að hjer væri um styrk að ræða, en ekki kaup. Þó hygg jeg, að honum bregðist þar bogalistin, því að hver mundi svo heimskur að halda, að samning vísindalegrar orðabókar væri hjáverk fyrir einn mann, er hann gæti unnið með einhverjum litlum styrk? Hver mundi telja líklegt, að embættismaður færi úr embætti til þess að vinna eitt hið erfiðasta og vandasamasta starf fyrir einhvern lítinn styrk? Einkum væri slíkt um fullorðinn vísindamann, sem er fátækur og á fyrir mikilli ómegð að sjá. Enda er þetta alt annan veg en háttv. 1. þm. S.-M. af kænsku sinni heldur fram. Jóhannes fór úr embætti að orðabókarstarfinu í þeirri vissu von, að hann fengi sæmileg laun og lífvænleg. Og kenslumálastjórnin hefir litið sömu augum á þetta, því að hún hefir ætlað honum dósentslaun með uppbót. Lægri laun er ekki sómasamlegt að bjóða neinum vísindamanni fyrir fult starf. En Jóhannes hefir einmitt unnið og vinnur fullkomið og afarerfitt starf og leggur í það alla vinnu sína. Þess vegna vona jeg, að hitt refkeilubragðið hepnist eigi þessum háttv.þm. að villa mönnum sýn með því að bera þessi vinnulaun Jóhannesar saman við eftirlaun og styrktarfje ýmsra manna, sem nefndir eru í 18. gr. Honum mun það að sjálfsögðu ofætlun að hlunnfæra hv.þm. með þesskonar masi. En á þessum ummælum háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) um orðabókarstarfið má sjá, að hann hefir ekki hina minstu nasasjón af þessu verki. Sjest þá um leið, að ómerk eru þau ómagaorð hans, að Jóhannes sje eigi vísindamaður. Hvað skal blindum bók og hvað vill 1. þm. S.-M. dæma um vísindamenn? Vanþekkingin og meinfýsin renna í köpp af vörum háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó), en háttv. fulltrúar þjóðarinnar hjer í deildinni munu ekki verðlauna þær göfugu systur með því að samþykkja þessa smánarlegu tillögu. - En við annan tón kveður hjá þessum háttv.þm. S.-M., þegir hann fer að ræða um ullarverksmiðju í sínu eigin kjördæmi. Þar eru eintómir vísindamenn og spekingar, sem fjallað hafa um það mál og fundið, að nóg vatnsafl mundi vera í Austfirðingafjórðungi til þess að snúa nokkrum spunavjelum og reka nokkra vefstóla. Þar með taldi hann þá merkilegu uppgötvun, að Fagradalsbrautin lægi af Fljótsdalshjeraði niður á Reyðarfjörð. Og það telur hann vel gerandi fyrir ríkissjóð að lána stórfje til svo vel grundvallaðs fyrirtækis. Þar er nú ekki um áhættuna að ræða; þá er landssjóður ekki í kröggum! Kunnáttumenn á þessu sviði líta alt öðrum augum á þetta mál, sem vænta mátti. Eftir þeirra skoðun ætti hjer ekki að vera nema ein dúkasmiðja. Hjer kemur álit þeirra, dregið saman í eitt: „Það er ekki nauðsyn á að fá fleiri ullarverksmiðjur hjer á Íslandi, og yrði ekki til annars en að auka kostnað og gera vöruna dýrari í framleiðslunni, sem nú skal sanna. Á Íslandi búa nú tæpar 100 þúsundir manna. Þessar 100 þúsundir þurfa til sinna eigin þarfa á að geta 200 þúsund stikur af fataefni á ári, bæði handa yngri sem eldri. Í þessi fataefni þarf 250 smálestir af ull, en framleiðsla alls landsins er um 800 smál. Stundum getur framleiðsla landsins komist niður í 600 smál. og það hefir komið fyrir, að útflutningur hefir verið 1000 smál. Það sem yrði framleitt meira hjer á landi en hægt er að nota í landinu sjálfu, yrði því að selja erlendis, en þar eigum vjer við hina erfiðustu keppinauta, þar sem eru Englendingar og Þjóðverjar, sem stundað hafa þennan iðnað öldum saman, og eru því miklu betur að sjer í öllu, sem honum viðkemur, og auk þess reka þeir þennan iðnað í miklu stærri stíl; geta þeir þess vegna framleitt vöruna á ódýrari veg en vjer“. Íslendingar eru að byrja og verða því að fara varlega, því að íslenska ullin er ekki góð til tóvinnu, og dúkar úr henni eru ekki svo góðir, að Íslendingar vilji ganga í fötum úr þeim; svo hjegómlegir gerast þeir nú, að þeir vilja heldur dúka frá Englandi. Danmörku, Noregi, Þýskalandi eða Frakklandi, þó að þeir sjeu gerðir úr baðmull, pappír eða öðrum slíkum efnum, og taka þeir jafnvel þessa dúka langt fram yfir íslenskar ullarvörur. Jeg hefi oft haft tækifæri hjer á Alþingi til þess að minna menn á, hve títt sje að sjá auglýst stórum stöfum víðsvegar um sveitir í Noregi: „Kauptu norskar vörur“! Þetta er sjaldsjeð hjer, en það er kunnugt, að menn forðast hjer það, sem íslenskt er og kaupa heldur okurverði útlent rusl. Framleiðsla íslenskra ullarverksmiðja er nú nálægt 40 þúsund stikur voðar á ári. Til þess að framleiða þetta vinna um 80–100 manna á 2 stöðum. Auk þessa vinna á hvorum stað 4 kunnáttumenn, spunameistari, vefmeistari, litunarmeistari og verkmeistari. Þessir menn gætu hver í sínu lagi sjeð um miklu fleiri vjelar en nú gera þeir, - en með því skilyrði einu, að þær sjeu á sama stað, því að þeir geta ekki þotið landshornanna milli. Þetta eru dýrustu mennirnir og hvílir framleiðslan á hverjum stað á því, að þeir sjeu gegnir menn og vel að sjer, en sjeu þeir klaufar, fer alt út um þúfur; en af þessu sjest, að því meira sem framleitt er á hverjum stað, því ódýrari verður varan, og því minna sem framleitt er, því dýrari verður varan. En hitt er alkunna, að sá þröskuldur, sem framleiðslan íslenska á örðugt með að fá yfirstígið, er það að geta framleitt nógu ódýrt, svo hægt sje að keppa við útlendan varning. Það væri því hinn mesti búhnykkur fyrir þjóðina að stækka eða sameina þær 2 verksmiðjur, sem nú eru, svo að hægt væri að vinna þar alla þá ull, sem annars er unnin í landinu, en hindra alt kák, sem menn hafa komið af stað án þess að hafa hugsað á hverjum grundvelli slík fyrirtæki geta þrifist. Þeir menn sem kunnugir eru þessum hlutum hjer á landi og jeg hefi náð til, hafa sagt mjer það um ullariðnað, sem hjer fer á eftir. 1. Ullin er of gróf með toginu. Þurfa því bændur að láta taka ofan af henni allri. Síðan ættu þeir að láta vinna úr þelinu fína dúka og nærfatnaði, og þyrfti þá helst að hafa nokkuð af hör í það, sem fínast ætti að vefa. Úr toginu mætti vinna ýmsa dúka, utanhafnarsokka, gólfdúka og fleira því líkt. Á þennan hátt mundu bændur geta fengið helmingi meira fyrir ullina, og gæti þeim þá notast vinna heimilisfólks síns á vetrum, þegar það annars situr auðum höndum síðan tóvinna á heimilum lagðist niður. Eins og ullin nú er seld, er hún unnin erlendis með toginu, og þykir því ekki hæf í annað en gólfdúka o. þ. h. Það er því eðlilegt, að hún sje í lágu verði. 2. Vjelar þær, sem notaðar eru við ullarvinnu, þurfa að vera á sem fæstum stöðum, til þess að kostnaðurinn við framleiðsluna yrði sem minstur. Til þess að framleiða svo mikið vaðmál, að nægi til þess að klæða alla Íslendinga, þarf að bæta 50 vefstólum við þá, sem nú eru til í landinu, ef aðeins er unnið að deginum. Ef unnið er líka á nóttunni, sem telja má hagfeldara til þess að nota aflvjelarnar, þarf aðeins 25 vefstóla. Til þess að vinna úr allri íslenskri ull þarf 160 vefstóla með öllum öðrum tóvinnuvjelum, svo sem spunavjelum, kembivjelum, þvottavjelum og þurkvjelum. Ef þessum vjelum væri skift í 2 staði, væri þó hvorug verksmiðjan stór í samanburði við samskonar verksmiðjur erlendar. En þessar verksmiðjur gætu orðið bestu kaupendur og óbeinir seljendur íslensku ullarinnar, því að þær mundu kosta kapps um að hafa þær vjelar og þá menn, sem bestir væru, til þess að geta kept á erlendum markaði, og mundu bændur þá geta fengið miklu meira fyrir vöruna. Þetta væri að minni hyggju rjetta leiðin, að nota vatnsafl og hveraafl til þess að framleiða. Því það tel jeg mikla vanhyggju, ef ullarverksmiðja er ekki reist þar, sem hiti er í jörðu, því að hitinn er mikill hluti af framleiðslukostnaðinum, en hveravatn, eða hverahitað vatn, má nota til litunar og hveravatn til hitunar á híbýlum og vinnuhúsum. Hverahitinn ætti að verða fyrir okkur hið sama og kolin eru fyrir England og Þýskaland. Að minni hyggju væri það hin besta stefna í þessu máli að efla þær verksmiðjur, sem þegar eru til í landinu, svo að þær næðu fullum viðgangi. Þetta gæti orðið með því móti, að lán og styrkur væri veittur til þess úr landssjóði, eða að stofnuð væru stór fjelög af ullareigendum sjálfum. Þess er og að geta, að á öðrum af þeim stöðum, sem þessar verksmiðjur eru á, er jarðhiti; þessi staður er Álafoss, og Alþingi hefir ekki fyrir löngu lofað þessari verksmiðju mikilli ábyrgð, einmitt með þeim skilningi, að hún yrði stækkuð. Þessi verksmiðja notfærir sjer og jarðhita og alla þá hluti aðra, sem miða að því að gera vinnuna ódýrari. Til þess að reisa slíkar verksmiðjur, sem jeg hefi nú lýst, þarf mikið fje, en á það er og að líta, að þetta er eina leiðin til þess að gera ódýra og góða vöru úr ull vorri, sem nú er illseljanleg. Það er því hlutverk þjóðarinnar að láta mætast við þetta mál rífan styrk af opinberu fje og fjárframlög einstakra manna, en það ber hjer fyrst og fremst að varast að stofna of margar verksmiðjur, því að þær auka að eins þann kostnað, sem fellur á framleiðsluna, en gera þó jafnan verri vöru. Hjer hefði nú verið verkefni fyrir sparnaðarnefnd, ef hún hefði haft heila sjón. Hjer hefði háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) getað sýnt sparnað sinn, ef eigingirni og kjördæmadráttur hefði eigi blindað hann. Hjer á landi eru nú tvær klæðaverksmiðjur. Hefðu þessir búmenn gert ráðstafanir til að sameina þær, þá hefðu þar með sparast 4 dýrir menn, hver með dósentslaunum að minsta kosti. En í þess stað vilja þeir auka tölu verksmiðjanna um helming og búa þar með til 8 ný embætti, í stað þess að fækka þeim um fjögur. Jeg segi embætti, þótt ekki sjeu goldin launin úr landssjóði, því að alt fyrir sama kemur, - þjóðin borgar. Þó er sá munur á, að opinber störf manna borga allir landsmenn, en þessum starfsmönnum borga ullareigendur einir, því að allur óþarfur kostnaður á ullarvinnu dregur úr verði ullarinnar. Búhnykkur háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er því í þessu fólginn, að ullareigendur skulu gjalda kaup 16 dýrum mönnum í stað 4, og auk þess allan annan kostnað, til jafnaðar tvöfaldan á að geta. Undirbúningsleysið sjest best á því, að menn halda, að 50000 kr. muni duga nokkuð til þess að setja á fót ullarverksmiðju. Það er varla of mikið í lagt að telja 500000 krónur sæmilegt fje til þessa. Þegar nú á að stofna 2 slíkar verksmiðjur, leggjast vextir og afborganir af 1000000 króna á ull bænda auk þess, sem kaupgjaldið verður meira, svo sem bent var á fyr. Þó má telja mikinn mun á þessum tveim tillögum. Því að till.háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) fer fram á sanngjarna kröfu að mörgu leyti. Fyrir austan fjall er víða mikill jarðhiti, svo komið gæfi til mála, að þar yrði sett á fót hin eina verksmiðja á landinu, ef það þætti tiltækilegt. En á Austfjörðum gæti ullarverksmiðja aldrei orðið til annars en skaða fyrir ullarframleiðendur. Væri því miklu nær að setja þar klæðaverksmiðju en á gjögrum Austurlandsins. Þó má líta á það, að Álafoss hefir jafngóða aðstöðu eða betri; mundi því þessi verksmiðja austanfjalls vera óþörf. Jeg heyri, að háttv. þingmönnum Múlaþinga líkar ekki þessi orðræða mín, en þó vildi jeg segja þeim góðu mönnum, að ef jeg kæmi á Austurland og ætti tal við kjósendur í Múlasýslum, mundi jeg geta sannað þeim, að þingmenn þeirra hafi haldið fram röngu máli á Alþingi nú, og það er víst, að þeir eigist þar æ einir við.  (B. H.: Þingm. Dala. mundi seint verða kosinn á þing á Austurlandi)  . Það getur verið, en þeir gætu þó ekki varnað þm. Dala. málsins þar austurfrá. Jeg hverf svo frá þessari till., sem er svo dauðadæmd sem nokkur tillaga, jafnvel sparnaðarnefndar, getur verið. Þá kemur að háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), er vaknaði nýlega af mannúðardraumum sínum og sá, að ekki mundi seinna vænna að bjarga eftirmæli háttv. sparnaðarnefndar. Tók hann að afsaka hana sem ákafast og vonaðist auðsjáanlega eftir, að sjer tækist að sanna, að hún ætti skilið að fá ekki lakari orð á legsteininn en þau, er hann tók til: „Hjer hvíla sparnaðarnefndarmenn neðri deildar. Þeir gerðu sumt af viti, en flest af engu viti. Requieseant in pace“. En því er miður, að honum mistókst öll vörnin og vafðist tunga um tönn, er hann skyldi svara háttv.þm. Ak. (M. K.), og stendur því óhrakið, að nefndin hafi gersamlega misskilið hlutverk sitt. Erindisbrjefið vildi jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp fyrir háttv. deild: „Alþingi ályktar að skipa 5 manna nefnd til að rannsaka fjárhagsástæður ríkisins og gera tillögur um sparnað á ríkisfje, svo sem með niðurlagningu miður nauðsynlegra embætta, sameiningu þeirra opinberu starfa, sem samrímanlegir eru, niðurfærslu skrifstofukostnaðar ýmsra opinberra stofnana, burtfellingu eða niðurfærslu verðstuðulsuppbótar, þar sem hún er eigi lögmælt, m. m.“ Hjer er auðsjáanlega lögð aðaláherslan á það, að nefndin rannsaki hag ríkisins, en enginn hefir spurt, að hún hafi gert það. Hún hefir ekki lagt heilann í bleyti við að hugsa um það og engan beðið ráða. Um niðurlagningu óþarfra embætta er það að segja, að þar mun nefndin þótst hafa gert hreint fyrir sínum dyrum. Hún hefir ráðst á 2 embættismenn við háskólann, en hún er ekki þannig af guði gefin, að hún beri skyn á það, hvort þau væru óþörf eða ekki. Enn má og minnast á, að þeir hjeldu fast við sameiningu Árness- og Rangárvallasýslna og mæltu með því viturlega og djarflega (!?), en þeir gleymdu að sameina Siglufjörð og Eyjafjarðarsýslu, þó þeim væri bent á það af einum háttv. sparnaðarmanni á þingi. Er þetta því undarlegra sem einn háttv. nefndarmaður er þm. Siglufjarðar og Eyjafjarðar. Sennilega hafa þeir gleymt þessu, nema sjón þeirra sje þannig mishaldin, að þeir sjái þá aðeins sparnaðinn, að kjördæmi þeirra sjálfra eigi ekki hlut að máli. Hv. frsm. sparnaðarnefndar Nd. sagði, að kjósendur sínir hefðu heimtað, að hann berðist fyrir því, að fjárlögunum væri skilað tekjuhallalausum. Aumingja kjósendurnir! að hann skuli vitna til þeirra. Því það er deginum ljósara, að ef þeir hafa staðið upp og vitnað um sparnað, er það aðeins af því, að hann hefir áður komið þeirri flugu í munn þeim. Hann gat því jafnvel vitnað til sjálfs sín eins og fara þessar krókaleiðir. Hann játar, að nefndin hafi viljað spara við vísindi til þess að eiga krónunni fleira til þess að leggja í framleiðsluna. Jeg veit ekki hvernig á að skilja þetta. Jeg fæ ekki sjeð, hvað hann vill gera við krónuna. Ætlar hann kannske að kaupa fyrir hana ær og sauði handa sjer til þess að auka framleiðsluna? Eða vill hann lána til að setja á stofn smjörlíkisgerð austur um jökla eða ullarverksmiðju í hverjum hreppi á landinu? Það getur nú verið vafasamt, hvort alt er svo gott, sem þessir sparnaðarmenn halda fram. Líklega stafar þetta af misskilningi eða það er sagt til þess að þóknast kjósendum. Einni krónu fleira, - einni krónu fleira, þetta á að vera það mikla orð. það „excelsior“ sem hefur þjóð vora upp úr öllum vanda. Þess vegna flæðir Búkolla allri þessari mannelskumjólk hjer í deildinni. Hv. þm. N-Ísf. (S. St.) rangfærði orð þm. Dala. (B. J.) um alþýðumentun. Þetta sýnir hið ýtrasta röksemdaþrot. Þar sem maðurinn hefir áður lýst yfir því, að hann væri mjer sammála um það mál. Annars munu menn vita, að jeg nefi haldið því fram, að heimilin mundu fær um að túlka börnunum opinberun þess vísdóms að lesa, skrifa og reikna. Jeg hjelt því fram, að jeg vildi fá miklu meiri fræðslu í landinu. Til þess vildi jeg láta stofna 1 unglingaskóla eða alþýðuskóla í hverri sýslu. Þetta sýnir enn, hversu þessi þm. (S. St.) leyfir sjer að fara á hundavaði yfir allar röksemdir, og hirðir þá eigi meira um sannleikann eða sinn eigin sóma en það, að hann lætur sjer sæma að segja það, sem deildin öll gæti vottað að er rangt. Loks gat hann þess að niðurlagi, að hann gæfi ekki 2 aura fyrir fullveldið(!?). Hann hefir nú áður reiknað út, að fullveldið hafi kostað landið 200000 kr., og taldi þær þá eftir. Hefði hann því getað sparað sjer þessa yfirlýsingu, því öllum þingmönnum er kunnugt um, að hann hefir margsinnis svikið þann málstað. Það er annars gaman að rifja upp nú, hve mikið kapp hann lagði á það að fjölga embættismönnum, læknum og prestum. Hvar? - Í sínu eigin kjördæmi. Þá var ekki talað um sparnað, þá var ekkert til, sem væri rjettlátara eða betra en fá lækni og prest í Bolungarvík. Og þá brá svo við, að sólroði færðist yfir hið geistlega andlit hans, þegar talað var um að ausa út fje úr ríkissjóði í Hesteyrarsímann. En hvar er svo Hesteyri og þessi sími, sem svo nauðsynlegt er að leggja? Mundi hann ekki vera vestur á Ströndum, eða einhversstaðar nærri þm.N.-Ísf. (S. St.)? Svo var að minsta kosti að skilja á þakkarávarpi þm. til hæstv. atvrh. (Kl. J.). En jeg vil ekki skilja við þennan höfuðpaura sparnaðarnefndarinnar, án þess að minna á, að hann muni segja eins og Skuggasveinn: „Lofið honum aumingja Katli að fylgjast með.“ Og er jeg þá kominn að hv. 1. þm. Eyf. (St. St.), sem þó sjerstaklega virðist á þing sendur vegna Ólafsfirðinga. Það er ekki ósennilegt, að honum takist að nurla saman í Ólafsfjarðarbryggjuna, ef hann fylgir uppteknum hætti, að drepa alt, sem ekki snertir hans kjördæmi að einhverju leyti. Slíkir menn sem hann eru sparnaðarhugsjón sparnaðarnefndar trúir, og ekki er nema von, þó að þeir ætlist til, að aðrir láti alt af höndum, jafnvel atvinnu og lífsuppeldi, til þess að sparnaðarmenn geti gengið í landssjóðinn og tekið sem þá lystir handa sjer og sínum kjördæmum. Jeg hefi þá lofað veslings Katli að fylgjast með og svarað þessum hv. herrum. Skal jeg því ekki frekar lengja umræður, úr því hv. þingmenn hafa látið sjer sæma að skera þær niður. Að þeir hafa gripið til þess, hlýtur að byggjast á því, að sumir álíti sig sitja hjer til skaða fjárhag landsins. Þeir um það, en jeg mótmæli því fyrir sjálfan mig, og svo munu fleiri gera; en það er altaf hægt að svíkjast að mönnum og skera niður umr. að þeim forspurðum. Og vil jeg þá bæta við frá sjálfum mjer, að slíkt ætti hvergi að koma fyrir, að skornar væru niður umr. um fjárlög.

Ingólfur Bjarnarson Jeg gat þess við 2. umr., að við flm. mundum, ef til vill, koma fram með litla brtt. til 3. umr. Nú liggur hún hjer fyrir á þskj. 166. Brtt. þessi er aðeins orðabreyting. Okkur þótti orðalagið í 2. gr., „eða önnur samningsbundin jarðarafnot sje að ræða“, ekki vel heppilegt, þar sem 1. gr. takmarkar skattgreiðsluna við útmældar eða afmarkaðar lóðir eða lendur. Við leggjum því til að orða þetta eins og í brtt. segir. Mjer hefir skilist, að háttv. fjárhagsnefnd sje ekki á móti þessari orðabreytingu, og vona jeg þá, að háttv. deild samþykki brtt. og afgreiði síðan frv. til háttv.Ed.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er breyting á eldri löggjöf um þetta efni, þ. e. tilskipun frá 26. febr. 1872. Sú tilskipun er mjög skýr og greinileg, eins og mörg lög frá þeim tíma. Ráðunautar þeir, sem stjórnin hafði sjer til aðstoðar við endurskoðun fræðslukerfisins, höfðu samið frv. um þetta efni, sem prentað er í IV. hefti af áliti þeirra. Þeir bygðu það að efni til á áðurnefndri tilskipun. Aðalbreytingin er sú, að lengdur er skólatíminn. Hann var frá 10–14 ára, en á að verða frá 8–17 ára. Mentamálanefnd hefir nú fallist á þetta. Hefir hún átt tal um það við forstöðukonu skólans. Leggur hún mikla áherslu á, að börnin komi svo ung, sjerstaklega með tilliti til þess, að þá verði hægara að kenna börnunum að tala varamál og lesa mál af vörum annara. Nefndin hefir stytt allmjög frv. ráðunautanna. Hefir hún slept úr frv. öllu því, sem hún telur vera reglugerðarákvæði. Nefndin hefir fylgt þeirri sjálfsögðu reglu að hafa lögin sem styst og skýrust og greina vel á milli þess, sem standa á í lögum, og þess, sem standa á í reglugerðum. Um kostnaðarhliðina við þetta frv. skal þess getið, að þar sem sömu meginreglu er fylgt og í tilsk. frá 1872, þá verður kostnaðaraukinn aðeins sem svarar því, sem námstíminn er lengdur. Jeg vona því, að háttv. deild horfi ekki í þann smávægilega kostnaðarauka, sem af frv. leiðir, þegar um það er að ræða að bæta hag og auka andlegan þroska þessara olnbogabarna, þessara píslarvotta gæfunnar, sem hjer er um að ræða.

Frsm. (Ólafur Proppé) Sjávarútvegsnefnd hefir haft þetta mál til meðferðar og leggur hún eindregið til, að það nái fram að ganga með nokkrum örlitlum breytingum, sem hún leggur til, að gerðar verði á því. Brtt. eru á þskj. 149. Aðalbreytingin frá núverandi lögum er sú, að leyfa mönnum, sem hafa svonefnt „smáskipapróf“, að stýra skipum alt að 60 rúmlesta að stærð, í stað þess að hámarkið var áður 30 rúmlestir. Það er eftirtektarvert, að Alþingi 1915 sást yfir að laga þetta, þegar það endurskoðaði lögin um atvinnu við siglingar. Þá litu menn svo stórt á alt, að eigi hefir þótt ástæða til að sinna þessu. Þá sáu menn ekkert nema botnvörpungana. En nú er þetta breytt. Nú er til fjöldi af vjelbátum og vjelskipum, 30–50 rúmlestir að stærð. Þeim skipum hafa nú engir rjett til að stýra aðrir en þeir, sem tekið hafa „meira próf“ eða farmannapróf. Er þó vitanlegt, að fjöldi er til af mönnum, sem vel eru til þess færir, þótt eigi hafi tekið þetta próf, og það, sem mest er um vert, menn, sem eru kunnugir þessari útgerð, og því fengsælli. Önnur aðalbreytingin er sú, að eftir frv. á ekki að verða hægt að taka þetta smáskipapróf annarsstaðar en í Reykjavík, en áður var hægt að taka það svo að segja hvar sem var. Þetta ætti að vera trygging fyrir því, að betur væri til prófsins vandað og hægara um góðan undirbúning og annað, þar sem prófið verður undir handarjaðri forstöðumanns stýrimannaskólans. Aðrar breytingar eru smávægilegar. En óhætt hygg jeg að treysta því, að frv. sje vel úr garði gert, þar sem skólastjóri stýrimannaskólans hefir samið það. Þörfin á þessum breytingum er mörgum háttv.þdm. kunn. Hinir hafa líka getað eitthvað ráðið af öllu því, sem lagt hefir verið fram á lestrarsal Alþingis um þetta mál. Loks vil jeg geta þess, að hjer í deildinni er einn háttv.þm., sem var svo framsýnn 1915 að sjá, að þessa breytingu mundi þurfa að gera. Það var háttv.þm. Ak. (M. K.), sem þá var á Alþingi og er enn og á sæti í sjávarútvegsnefnd. Jeg býst svo ekki við að þurfa að fjölyrða meir um frv., en óska þess að háttv. deild samþykki það ásamt brtt. nefndarinnar.