Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Þetta mál hefir legið fyrir sjávarútvegsnefnd til umsagnar og álita, og er hún sammála um, að að því sje svo mikil rjettarbót, að það eigi fram að ganga á þessu þingi. Og þótt hún beri fram brtt. við frv., eins og það kom fram frá háttv. Ed , þá gerir hún það í þeirri von, að sú brtt. verði ekki til þess að tefja fyrir framgangi málsins. Má vera, að fleira sje við frv. að athuga, en nefndin vildi sem minst gera til að tefja fyrir málinu. Þessi eina brtt. er ekki stórfeld, en henni verður væntanlega vel tekið af öllum þeim, sem áhuga hafa á sjómannatryggingu, og fyrirfram hefir verið leitað álits háttv. sjávarútvegsnefndar Ed. og sjerfróðra manna um þetta, svo að ekki virðist neitt útlit fyrir, að frumvarpið hennar vegna mæti mótspyrnu. Brtt. lýtur að því að tryggja líf þeirra, er fara á sjó í forföllum skipráðinna manna, og gerir þeim að skyldu að tryggja sig meðan þeir eru í slíkum sjóferðum, og þó aldrei skemur en viku. Nefndin leggur sjerstakt kapp á að koma þessu ákvæði inn í frv., og hefir eigi getað sjeð, að nein sjerleg vandkvæði verði á því í framkvæmdinni eða hætta fyrir tryggingarsjóð. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar, nema tilefni gefist til. Taka skal þó fram, að einn af nefndarmönnum skrifaði undir nál. með fyrirvara, fyrirvara, sem hann mun gera grein fyrir, en varla mun aftra framkvæmd málsins. Að lokum vil jeg geta þess, að í nefndarálitið hefir slæðst ein villa í síðustu málsgrein, stjórn fyrir stjóra.

Matthías Ólafsson Það er ekki vegna þess, að jeg ætli að leggja móti þessu frv., að jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, heldur gat jeg í raun og veru ekki fallist á neina breytingu á frv., af því að jeg óttaðist, að málið yrði þá dregið á langinn og kæmist ekki fram. En jeg vona, að slíkt komi nú ekki fyrir. Jeg er engan veginn með þessu frv. af því, að mjer líki það að öllu leyti; þvert á móti hefi jeg margt og mikið við það að athuga. En þó er það miklu betra en það, sem vjer höfum nú við að búa, og fyrir því mun jeg greiða því atkvæði. Af því að jeg vil ekki bera neina ábyrgð á því, sem miður fer í frv., vil jeg lýsa skoðun minni á þeim atriðum, sem jeg vildi gjarnan hafa öðruvísi. Um orðunina hefi jeg ýmislegt að segja; álít, að oft orki tvímælis, hvernig skilja skuli. Í fyrstu gr. er talað um farm á íslenskum skipum, og í 2. málsgrein um fiskimenn á vjelbátum. Þetta mætti skilja svo, að vjelbátar væru ekki íslensk skip. Reyndar kemur það síðar fram, að hjer er átt við vjelbáta, 12 smálesta og minni. Hefði þá verið skýrara í 2. gr. »fiskimenn á vjelbátum, 12 smál. eða minni«. Þá er það atriði í 2. gr., að senda skuli hreppstjóra eða bæjarfógeta þar sem báturinn gengur skrá yfir skipverja, jafnskjótt sem ráðið hafi verið. Þetta verður aldrei nokkurn tíma framkvæmt eftir lögunum. Eftir frv. ætti að senda skrána og iðgjaldið þegar, er mennirnir eru ráðnir, en það er oftast gert mörgum mánuðum áður en menn eru lögskráðir á skipin, en jeg er sannfærður um, að í framkvæmdinni verður það ekki fyr en á þeim degi, er skipverjar koma á vettvang. Þá hefi jeg altaf haldið því fram, að þeir menn sjálfir, er líftrygðir eru, ættu að gjalda iðgjaldið alt, en verið á móti því, að svo mikið væri greitt af útgerðarmönnum. Þegar þeir hafa ekki meiri hag af því en aðrir borgarar, ber þá engin skylda til að vátryggja mennina, og það því síður, sem hlutfallið milli þess, sem háseti og útgerðarmaður bera úr býtum við útgerðina, er sæmilegt. Jeg hefi sýnt, að þeir taki fyllilega nægan hlut af aflanum. Þá er það alveg nýtt, að landssjóður skuli borga nokkuð. Jeg er á móti því af þeirri sömu ástæðu, að jeg álít, að hverjum manni sje vorkunnarlaust að sjá fyrir sjer og sínum. Hins vegar er mjög gott að bæta mönnum fyrir slys, og einkanlega stór bót að því að hækka það, sem greitt verður eftirlátnum vandamönnum, ef dauði hlýst af slysinu. Þrátt fyrir alla galla á frv. mun jeg þó hiklaust greiða því atkvæði, því að jeg tel það til stórbóta, miðað við það, sem verið hefir, og jeg býst við, að úr göllunum verði bætt, er þeir koma í ljós.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið að nokkru leyti samdóma hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) um það, að varlega sje í það farandi, að gera breytingar á frv., sem gætu bakað því mótstöðu í hv.Ed. En jeg verð að segja, að þessi brtt. sem hjer er komin fram, er mjög sanngjörn, því að, eins og kunnugt er, eru þess mörg dæmi, að skip þurfi að taka mann í stað lögskráðs háseta, og það á stað, þar sem ómögulegt er að fá lögskráningu. Maður, sem þannig kemur í manns stað, á að vera trygður jafnskjótt sem hann stígur á skip. Það ætti að koma því svo fyrir, að skipstjóri sjálfur geti lögskráð manninn. Það er mikilsvert, að allir sjómenn. sjeu vátrygðir, þótt einhver yfirsjón gæti valdið því, að einhver maður sje ekki lögskráður. Þótt sumir háttv. efri deildar menn virtust misskilja ýmislegt í frv. þessu, er jeg þó ekki hræddur um, að þessi brtt. komi frv. í nokkra hættu. Háttv. formaður sjávarútvegsnefndar bar sig saman við mig um brtt. og jeg taldi hana mjög sanngjarna. Um þær aðfinningar, er háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) nefndi, skal jeg ekki fjölyrða. Jeg held, að ákvæði frv. sjeu yflrleitt ofurhæg í framkvæmdinni, og held því rjett, að formaður tilkynni lögreglustjóra, er hann hefir ráðið. En það var eitt í ræðu háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), er jeg tel algerlega rangt, svo fjarri lagi, að jeg hefði getað búist við, að hann myndi fara í gagnstæða átt og segja, að það væri rangt, er frv. ætlaði hásetum að greiða nokkurt gjald. Það væri í sjálfu sjer ekki nema eðlilegt, að sá, sem ræður annan mann til hættulegrar vinnu, tryggi hann fyrir því tjóni, er vinnan getur bakað honum eða framfærslumönnum hans. Það væri í raun og veru ekkert athugavert, þótt sú skylda væri lögð á útgerðarmenn stórra skipa, að vátryggja hásetana; þá mundi ekki muna mikið um það. En að stjórnin stje ekki það spor kom af því, að svo erfitt er að greina á milli þeirra útgerðarmanna, er getur munað um þetta gjald, og hinna, sem ekki munar verulega um það. Sjerstaklega getur það ekki komið til mála, að útgerðarmönnum báta sje lögð mjög þung kvöð á herðar í þessu efni, og held jeg, að háttv.Ed. hafi þar breytt frv. til hins verra. Það er oft ekki ástæða til, að bátaútgerðarmaður borgi neitt til að tryggja háseta, því að slík útgerð er einatt samútgerð bátseiganda og háseta. En, sem sagt, er jeg algerlega á móti því, sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) vildi halda fram, að hásetar skuli greiða alt. Er samt óþarft að deila um þetta. Við unum því báðir vel, að frv. nái fram að ganga, þótt við höfum nokkuð ólíkar skoðanir á því, hvað allra rjettast væri í málinu. Jeg hefi áður nefnt það, að ráðuneytinu hafði dottið í hug að koma því ákvæði inn í þessi lög, að allir verkamenn landssjóðs skyldu trygðir á sama hátt sem hjer er gert ráð fyrir um sjómenn. Ráðuneytið hætti við þetta af því, að það bjóst við, að það mundi þykja óviðkunnanlegt að bæta slíku ákvæði hjer inn í. Jeg vona samt, að það verði ekki að sök, því að jeg býst við, að þingið verði altaf fúst til að greiða þeim, sem slasast í fastri landssjóðsvinnu, skaðabætur. Þó skal jeg taka það fram, að jeg áliti heppilegra, að til væru um það bein lagafyrirmæli, að landssjóður trygði slíka menn.

Matthías Ólafsson Jeg gleymdi áðan að taka það fram, að jeg vona, að brtt. nefndarinnar við þetta frv. verði því ekki að skaða; jeg álít nefnilega till. meinlausa og gagnslausa, og skal jeg nú sýna hvers vegna það er. Ef maður er ráðinn í skipsrúm í stað annars, sem hefir dáið eða veikst, þá er oft ómögulegt að koma því við að tryggja hann. Menn geta ekki ætlast til þess, að maður, sem kominn er í sjóklæði og tilbúinn að taka til vinnu, fari að fara upp í búð aftur, til þess að setjast þar við skriftir. En segjum nú, að þetta yrði gert, og maðurinn kæmi í stað annars, sem hefði druknað. Síðan slasaðist einnig síðari maðurinn, og hefði að eins greitt iðgjald fyrir 1 viku. Sjóðurinn yrði þá að borga út 2 menn, og hefði næstum því ekkert fengið í staðinn. Jeg er sannfærður um, að venjan yrði sú, að skipstjórarnir tækju mennina, hvort sem þeir væru trygðir eða ótrygðir, og ættu það á hættu, að þeir yrðu kærðir á eftir, ef illa færi. Út af ágreiningnum milli mín og hæstv. forsætisráðherra vil jeg einungis taka það fram, að sjómennirnir eru ekki þeir einu, sem leggja nokkuð í hættu. Útgerðarmennirnir leggja skip og áhöld í hættuna og sjómennirnir krafta sína, og ef til vill líf og heilsu. En báðir eignast ágóðann, ef vel gengur.

Jörundur Brynjólfsson Okkur kom saman um það, 4 mönnum í sjávarútvegsnefndinni, að bera fram þessa brtt., sem háttv. samnefndarmaður okkar, háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), telur að muni verða að svo litlu liði, og færir það sem ástæðu fyrir áliti sínu, að menn muni fara á sjó ótrygðir eftir sem áður. Við skulum nú gera ráð fyrir, að þetta fari eins og háttv.þm. (M. Ó.) heldur. En það væri þó unnið við breytinguna, að útgerðin bæri þá ábyrgð á mönnunum, ef illa færi. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) gat þess, að breytingin gæti orðið til þess, að 2 menn yrði að borga út, í staðinn fyrir einn. Þetta getur auðvitað komið fyrir, en jeg skil ekki í, að hv.þm. (M. Ó.) sje á móti því, að eftirlátnum vandamönnum verði að ofurlitlu leyti bætt það tjón, er þeir verða fyrir með missi þeirra, sem slasast eða farast. Það má líka gera ráð fyrir því, að margir mundu, af þessum orsökum, borga í sjóðinn, sem ekkert yrði að, og er því alveg vansjeð, hvort sjóðurinn mundi tapa eða græða á breytingunni, og vonandi græðir hann á þessari breytingu. En hvort sem heldur er, þá álít jeg þinginu skylt að sjá um það á einhvern hátt, að menn fari ekki ótrygðir á sjóinn, svo að eftirkomendurnir eigi ekki á hættu að missa fyrirvinnuna algerlega bótalaust, og standa svo uppi allslausir. Jeg skal játa það, að mjer þótti sumt í frv. ekki vera fullnægjandi, en jeg vildi þó ekki gera ágreiningsákvæði, til þess að stofna ekki öllu málinu í hættu. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) talaði um, að sjómennirnir ættu líkt á hættu og útgerðarmennirnir og bæru líka líkt frá borði. Þetta er nú ekki nema að nokkru leyti rjett. Á bátum eru sjómennirnir venjulega ráðnir upp á hlut, og bera því oft nokkuð líkt frá borði og báteigandinn. En á stærri skipum bera útgerðarmennirnir miklu meira frá borði, og því til sönnunar skal jeg geta þess, að árið 1914 græddi eitt útgerðarfjelag 60 þús. kr. á hluta hásetanna einum saman. Þetta var nú eitt þilskipaútgerðarfjelagið, en um togarana er það að segja, að þar fá útgerðarmennirnir að kalla allan gróðann, því að þar er kaup hásetanna mjög lágt. Jeg lít svo á, að rjettast væri, að útgerðarmennirnir, og landssjóður má ske að einhverju leyti, greiddu alt vátryggingargjaldið, en hásetarnir ekki neitt, en jeg vildi ekki stofna frv. í voða með því að bera fram þá breytingu. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) var á móti því, að landssjóður greiddi hluta af vátryggingargjaldinu. Jeg er þar alveg á öfugri skoðun; jeg álít landssjóði skylt að hlaupa þar undir baggann, því að það ætti að vera hans hagur að tryggja líf manna með því að sjá sæmilega fyrir eftirkomendunum. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að líkt væri um það, sem útgerðarmenn og hásetar ættu á hættu við sjávarútveginn. Útgerðarmenn legðu í hættu skip og veiðarfæri, en hásetarnir að eins sjálfa sig. Já, þeir leggja líf og heilsu í hættu, og ef til vill umsjá fyrir konu og börnum. Er það nú ekki nóg? Ættu þeir má ske í ofanálag að leggja með sjer fje? Mig undrar það, að hv.þm. (M. Ó.) skuli leggja þetta að jöfnu. Jeg skal ekki deila frekar um þetta við háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), en mannslífið met jeg meira en allmikið verðmæti dauðra hluta.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg heyrði ekki gerla til háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), en mjer heyrðist hann telja brtt. nefndarinnar gagnslausa og meinlausa. Mjer þætti ilt, ef margir af háttv. deildarmönnum ljetu leiðast af þessari kenningu. Skoðun mín og annara samnefndarmanna er einmitt sú, að till. muni koma að miklu liði og ákvæðið verða vinsælt meðal sjómanna. Sjálfur hefi jeg fyrir augum eftirtektarverð dæmi um slys, sem leiddu af því, að samskonar ákvæði vantaði í hin eldri tryggingarlög sjómanna. Úr veiðistöð í mínum átthögum man jeg tvo skipskaða, þar sem svo stóð á, að einn skipverja sat í landi af hvoru skipi, vegna lasleika, en ótrygðir menn reru í þeirrastað og týndust, - týndust óbættir, og eftir sátu einmana, fátækar ekkjur með barnahóp í ómegð. Jeg skal ekkert um það segja, hvort líklegt sje, að tryggingarsjóðurinn skaðist á þessum forfallatryggingum eða ekki. En mjer finst það ekki vera neitt aðalatriði. Hitt er aðalatriðið, að mennirnir fari ekki ótrygðir í sjóinn. Og jeg verð að telja það mjög ólíklegt, að sjóðurinn bíði nokkurt tjón af þessu, þegar til lengdar lætur. Það fer svo sem að líkum, að þeir mörgu forfallatrygðu, sem engu slysi mæta, bæta þá einstöku, sem týnast. En til styrktar þessu áliti mínu skal jeg benda á það, að hr. Georg Ólafsson, sem átt hefir mikinn þátt í undirbúningi frv., er mjer sammála um haldkvæmi þessa viðauka. Að lokum skal jeg geta þess, að þessi breyting hefir verið borin undir sjávarútvegsnefnd háttv.Ed., og mun hún ekki leggja hálmstrá í veginn fyrir frv., hennar vegna.

Frsm. (Einar Arnórsson); Jeg vil að eins geta þess, að háttv.Ed. hefir ekki gert aðrar breytingar á þessu frv. en þá einu, að stefnufrestur í gestarjettarmálum megi ekki vera skemri en sólarhringur. Þetta er sú ein efnisbreyting, að fresturinn hefir verið settur dálítið skemri, en allsherjarnefnd Nd. telur ekki ástæðu til að leggja móti henni, því að dómari hefir jafnan í hendi sjer að ákveða frestinn hæfilegan, og vill því ráða þessari háttv. deild til að samþykkja frv. óbreytt.

Frsm. (Einar Arnórsson) Hv. Ed. hefir gert eina efnisbreytingu á þessu frv., sem allsherjarnefnd Nd. getur ekki fallist á. Í frv., eins og það fór hjeðan úr deildinni, var bæjarstjórn Reykjavíkur heimilað að banna alla sölu á mjólk á veitingastöðum og kaffihúsum. Þessa heimild vill hv.Ed. fella í burt. En allsherjarnefnd Nd. leyfir sjer að bera fram brtt., á þgskj. 598, um að taka þetta ákvæði aftur upp í lögin. Vona jeg, að háttv.Nd. líti á málið á sama hátt og allsherjarnefnd gerði.

Framsm. (Einar Arnórsson) Háttv. Ed. hefir ekki gert neina efnisbreytingu á frv., sem máli skiftir, aðra en að færa ökuhraðann upp í 12 km. á klukkustund., og finst allsherjarnefnd Nd. vel mega ganga að henni. Hinar brtt. telur nefndin fremur til bóta en hitt, og eru það aðallega formbreytingar. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða, og vil mælast til, að frv. verði afgreitt hjeðan.

Bjarni Jónsson Jeg vil að eins geta þess, að jeg hefi sjeð fram á, að það yrði ekki bærilegt blaðaútgefendum, er gefa út blöð og tímarit, að gjalda þessa hækkun undirbúningslaust, því að þeim er ómáttugt að setja upp verðið þegar. Vona jeg, að menn fallist á brtt.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg vil einungis leyfa mjer að lýsa yfir því, fyrir hönd fjárhagsnefndar, að hún fellst á brtt. Jeg vil geta þess, að við blöð skil jeg að eins vikublöð og dagblöð.  (B. J.: Líka jeg)  .

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mál þetta var til meðferðar í mentamálanefnd Ed., og virðist það vera samkvæmt anda þingskapanna, að það fari einnig í mentamálanefnd hjer.

Þorsteinn Jónsson Jeg legg það til að málinu verði vísað til allsherjarnefndar. (G. Sv.: Það er auðvitað mál!)  .

Flm. (Þórarinn Jónsson) Þessi þingsályktunartillaga frá oss allmörgum er komin fram af því, að það virtist koma allótvírætt fram í umræðunum hinn svokallaða eldhúsdag, að stjórnin hafi misskilið vilja þingsins í þessu efni. Á aukaþinginu í vetur var borin fram þingsályktunartill. þess efnis, að Alþingi skori á landsstjórnina að selja vörur þær, er hún fái framvegis frá útlöndum, með sama verði alstaðar á landinu, og að kostnaður sá, er leiði af sendingu vörunnar hafna á milli, leggist á vöruna í heild sinni, áður en útsöluverðinu sje jafnað niður. Í nefndarálitinu um tillögu þessa er það tekið fram, að hún sje tekin aftur, með því að svo bæri á að líta sem það, er hún færi fram á, kæmi fram í 2. gr. laganna um heimild fyrir landsstjórnina til ýmsra ráðstafana út af Norðurálfuófriðnum, þar sem stjórninni er heimilað að veita þeim, sem búa utan Reykjavíkur, sanngjarna ívilnun á kostnaði við að senda vörurnar milli hafna eða staða umhverfis landið. Það getur verið, að stjórnin hafi ekki skilið það svo, að í þessu lægi, að selja ætti landssjóðsvörur sama verði um land alt. En það sjest ekki, hvernig stjórnin hefir hugsað sjer að láta þessa ívilnun koma fram, og eftir ummælum hæstv. forsætisráðherra eldhúsdaginn kom það helst í ljós, að stjórnin mundi ekki sjá sjer fært að nota heimild þá, sem nefnd er hjer á undan, og fullnægja með því þeirri rjettlætiskröfu, sem þar er gerð og hún eftir skilningi þingsins átti efalaust að fullnægja. Það verður stór munur á vöruverði í Reykjavík og úti um land við það að þurfa að borga hið háa flutningsgjald, sem á þær fellur þaðan og hækkað hefir svo mjög nú í sumar. Þannig mun flutningsgjaldið á einni steinolíutunnu nú vera 20 kr. Eiga þó þeir, sem við þetta verða að búa, rjettlætiskröfu til að fá vöruna með sama verði sem Reykjavíkurbúar, og ættu ekki að gjalda þess, að landssjóðsskipin eru látin flytja hana til Reykjavíkur og lengra ekki. Jeg skal með dæmi sýna fram á, hve þungur skattur er lagður á þá, sem verða að greiða þetta háa aukagjald, borið saman við þá, sem eru lausir við það. Setjum svo, að 100 tunnur væru sendar frá Reykjavík. Aukagjaldið, sem legst á þá, sem fá þær, verður 2000 kr. Setjum enn fremur svo, að móts við þessar 100 tunnur komi 300 tunnur, sem ekkert aukagjald legst á. Væri nú hinu háa flutningsgjaldi jafnað niður á allar þessar 400 tunnur, yrði verðhækkunin þó ekki nema 5 kr. á tunnuna, og sjá allir, hversu sanngjarnara og bærilegra það er, heldur en að 20 kr. sjeu lagðar á tunnuna hjá sumum, en hjá öðrum ekkert. Líkt er og að segja um aðrar vörur. Það er rjettlætiskrafa, að verðið á þeim sje jafnað; og þótt vörurnar verði við það nokkru dýrari en ella fyrir þá, sem eru svo hepnir að vera á þeim stað, sem þeim er fyrst skipað á land, ættu þær ekki að verða dýrari en hjá kaupmönnum. Það má sem sje gera ráð fyrir, að stjórnin geti sætt jafngóðum kaupum á vörum sínum sem stórkaupmenn; og þeir þurfa engu síður en hún að leggja á vöruna allan kostnað við að koma henni hingað; umboðsmenn taka sín umboðslaun, og smákaupmenn þurfa að reikna sjer töluverðan ágóða. Skil jeg ekki í öðru en að þetta svari fullkomlega flutningskostnaði á vörunni út um land. Þá er að athuga, hvort innanlandskostnaður muni vera meiri hjá stjórninni en hjá stórkaupmönnum hjer. Hæstv. atvinnumálaráðherra var spurður, hvert kaup þeir menn hefðu, sem störfuðu fyrir stjórnina við landssjóðsverslunina. Hann sneiddi að vísu hjá að svara því, en jeg geng að því sem gefnu, að þeir, sem hæst kaup hafa af þeim, hafi þó ekki hærri laun en skrifstofustjórinn á annari skrifstofu í stjórnarráðinu, sem bæði er talinn nýtur maður, og hefir hingað til haft mest með landssjóðsverslunina að sýsla, eða 3500 kr., eins og hann. Þetta þykir mjer því sennilegra, sem hjer mun vera um viðvaninga að ræða og ekki sjerfróða um verslunarmál. Öðru máli væri að gegna, ef það væru alvanir verslunarmenn, sem hefðu orð á sjer fyrir sjerstakan dugnað í sinni grein. Að vísu hefir nú fallið nýr kostnaður á landssjóðsverslunina við það, að landsstjórnin hefir sett einskonar deildarstjóra úti um land, og verður að borga þeim; en það tel jeg óþarfakostnað. Ef stjórnin sæi sjer fært að draga úr þessum innanlandskostnaði, sem nú mun vera að verða allmikill, og það um skör fram, þá gæti hún, í viðbót við það, sem áður hefir verið tekið fram, haft í höndum fje til að jafna með flutningskostnað á vörum út um land. Jeg tek það upp, að jeg álít þessar eftirlitsnefndir, sem stjórnin hefir skipað úti um land og hún borgar formanni þeirra, vel mega missa sig. Eins og sjá má erum vjer allmargir, sem flytjum þingsályktunartillögu þessa, og viljum vjer með því láta í ljós, að það sje enn fastur vilji þingsins, að stjórnin breyti ekki gegn þingvilja þeim, sem fram kom í vetur og enn kemur fram, nema alveg sjerstakar ástæður sjeu til þess.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um það, hve auðvelt það yrði að framkvæma þessa þingsályktunartillögu, ef þingið samþykkir hana; en misskiftar munu þó skoðanir um það, hversu rjettlát og hagkvæm hún muni reynast, ef henni ætti að fylgja út í ystu æsar. Jeg vildi annars mega beina þeirri ósk til hv. flutnm. (Þór. J.), hvort eigi mundi mega fresta umræðum um till. þessa og fá hana bjargráðanefndinni til athugunar. Þetta mál er svo stórt, að þörf er á, að það sje skoðað gaumgæfilega, og enn nægur tími til að leiða það til lykta, þótt nefnd athugi það, þar sem hjer er að eins um þingsályktun að ræða, en ekki lagafrv.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Hvað mig snertir, þá hefi jeg ekki sjerstaklega á móti, að málinu sje vísað til bjargráðanefndar, því að æskilegt er, að mál þetta sje sem best krufið til mergjar. En þó vil jeg geta þess, að vjer bárum snemma á þingi fram aðra tilllögu, svipaða þessari, en hún hefir ekki komið úr nefnd enn þá. Ætti þessi tillaga að sæta sömu aðferð, mundi jeg ekki vilja sleppa henni í nefnd; en í trausti þess, að báðar tillögurnar komi fram svo tímanlega frá nefndinni, að hægt verði að ræða þær út, þá sætti jeg mig við það, að hún fari til nefndarinnar, eins og hæstv. atvinnumálaráðherra lagði til.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er fjarri því, að jeg vilji svæfa málið með þeirri tillögu minni að vísa málinu til bjargráðanefndar. Jeg hefi einmitt hugsað mikið um það, hvort ekki væri hægt að koma máli þessu í svipað horf og tillagan bendir á, og þætti mjer vænt um að fá að heyra rökstutt álit fleiri háttv.þm. um það, hvernig málinu yrði á sem bestan hátt hrundið í það horf, sem aðallega virðist vaka fyrir flutnm.

Sigurður Stefánsson Það gladdi mig að mæta þessari tillögu þegar á hinum fyrsta fundi, er jeg sit á í þinginu að þessu sinni, þótt jeg sje lítt viðbúinn, sökum ókunnugleika á því, sem á undan er gengið í málinu, að taka verulegan þátt í umr. Það get jeg þó fullyrt, að hinn mikli verðmunur, sem er á landssjóðsvörunum í Reykjavík og úti um land, hefir vakið allmikla óánægju. Og einstakir menn, sem jeg átti tal við, eftir að jeg var orðinn þingmaður, báðu mig umfram alt að stuðla að því, að bót yrði ráðin á þessu misrjetti. Menn úti um land líta nú þannig á það, og þykir þeim, hart, að sumir þurfi að borga vöru þá, sem þó er öll keypt fyrir sameiginlegt landsins fje, 4-5%, og þaðan af meira, hærra en Reykvíkingar og þeir, sem búa þar í grendinni. Þetta er ekki sprottið af öfund til þeirra, sem betri kostanna njóta, heldur af því, að það særir jafnrjettistilfinning manna. Það er hart að þurfa að borga vöruna á næstu höfnum við Reykjavík 4-5 % dýrari en hún er hjer. En nú er í ráði að greina landssjóðsverslunina frá hinum öðrum stjórnarstörfum og fela hana sjerstökum manni, og þá ætti þeim góða manni, í samráði við stjórnina, ekki að vera minna ætlandi en að finna þá leið, sem allir mættu vel við una. Mjer getur vel skilist, að það sje nokkrum örðugleikum bundið að skipa vörunum upp víðar en á þessum eina stað. En nú mun stjórnin hafa betri ök strandferða en áður, og því hefir vaknað hjá mjer sú spurning, hvort stjórnin gæti ekki dreift vörunni betur út en hingað til hefir verið gert, svo að henni væri einnig skipað upp á hinar aðrar aðalhafnir landsins, sem skip ganga nokkuð reglulega á. Jeg slæ þessu að eins fram, því að jeg fæ ekki skilið, hvers vegna þessi vegur ætti ekki að vera fær, þegar landsstjórnin fær auknum samgöngukröftum yfir að ráða. Jeg treysti því fullkomlega, að stjórnin afmái það ójafnrjetti, sem hingað til hefir ríkt, en auk þess væri með þessari leið, sem jeg hefi bent á, geymslan betur trygð en með því móti að demba öllu upp á einn stað hjer í Reykjavík, þar sem mikill vinnukraftur fer í það að verja vöruna skemdum. Jeg skil ekki, fyr en ráðherrarnir sýna fram á hið gagnstæða, að þetta sje ógerningur. Allir landsmenn eiga jafnan rjett á að fá vöruna með sama verði, og engin hjeruð eiga að hafa nein einkarjettindi í þessu efni. Jeg mun því greiða atkvæði með þessari þingsályktunartillögu, en sje enga þörf á að vísa henni til bjargráðanefndar, því að sú nefnd mun hafa mörgum og miklum störfum að gegna fyrir, og auk þess álít jeg málið svo mikilsvarðandi, að því beri að hraða sem mest.

Matthías Ólafsson Þegar jeg á síðasta þingi flutti till. til þingsályktunar, sem var næstum alveg eins orðuð og sú, er hjer liggur fyrir, þá gerði jeg það af því, að jeg álít það fullkomna rjettlætiskröfu, að allir landsmenn fái vöruna með sama verði. Jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að því verði fylgt nú; það gátu að vísu verið nokkrir erfiðleikar á því, meðan stjórnin var að sjá, hve mikið af vöru myndi fara út um land og hve mikið myndi þurfa að leggja á fyrir flutningsgjaldi. En nú, þegar stjórnin veit, hve mikið þarf á hvern stað, er þetta ekki annað en einfalt reikningsdæmi, þegar leggja á kostnaðinn á alla vöruna í heild sinni. Það hefir altaf verið mín skoðun, að menn ættu að geta keypt í hverri sveit og hverju kauptúni vöruna fyrir sama verð og hjer í Reykjavík. Jeg get ekki sjeð, hvaða annmarki ætti að vera á því, enda veit jeg, að t. d. steinolíufjelagið hefir altaf selt steinolíuna með sama verði alstaðar, og er það þá vitanlegt, að það hefir lagt sem því svaraði meira á hana hjer í Reykjavík. Úr því að jeg er staðinn upp, vil jeg leyfa mjer að spyrja háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), hvað hann hafi meint, er hann talaði um, að stjórnin yrði að velja nýta menn fyrir landssjóðsverslunina. Jeg verð að halda því fram, að stjórnin hafi verið mjög heppin með menn fyrir verslunina. Hitt er annað mál, hvernig fyrirkomulagið hafi verið, en mennirnir hafa verið fullsæmilegir. Jeg hefi ekki fyr heyrt neinn efast um það, að þeir hefðu dugnað og verslunarþekkingu til að bera. Hvað launin snertir, að þau sjeu ofhá, þá verð jeg að segja það, að það er ekki hægt að bjóða mönnum minni laun við slíkt starf sem þetta en menn alment geta grætt sjálfir á verslun. Ef staðan er betur borguð en opinberar stöður yfirleitt, þá er því til að svara, að það tekur enginn að sjer slíka stöðu yfir stuttan tíma nema hún sje vel borguð, og það því síður, ef menn eiga von á álasi, bæði fyrir það, sem er þeim að kenna, og líka fyrir það, sem er þeim ekki að kenna.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer skilst, að það sje mjög heppilegt, að bjargráðanefnd athugi þetta mál, en skal annars ekki bæta öðru við það, sem atvinnumálaráðherrann sagði, en því, að þar sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) talaði um, að steinolíufjelagið hefði altaf selt vöru sína sama verði alstaðar á landinu, þá er því til að svara, að það hefir áður sjeð sjer það fært, en nú ekki, því að nú er ákveðið verðið á olíunni hjer í Reykjavík og síðan lagður við það flutningskostnaður út um land, og borga þá sumir meira fyrir flutninginn en aðrir. T. d. verður Austurland og að nokkru leyti Norðurland að borga meira en Suðurland fyrir olíu fjelagsins, í stað þess að landsstjórnin hefir selt sína steinolíu með sama verði um land alt. Sama hygg jeg vera með sykur, og þannig má taka einstaka vörutegund, sem skiftist nokkurn veginn jafnt á milli landsmanna, en miklu erfiðara er það aftur með þá vöru, sem er ekki hægt að vita hve mikið þarf af, af því að fleiri flytja hana. Þetta mál er þess vert, að það sje athugað í nefnd.

Bjarni Jónsson Jeg læt ekki uppi að svo komnu máli, hvort jeg verð fylgjandi þessari tillögu eða ekki. Jeg vil að eins benda á það, sem allir hljóta að sjá, að einhver verður að bera kostnaðinn af flutningi þessarar landssjóðsvöru út um land, annaðhvort landssjóður eða Reykvíkingar einir. Mjer finst, að það þurfi að koma til greina, ef meta á, hvernig Reykvíkingar fá vöruna keypta í samanburði við aðra, að það er veittur allhár styrkur eða fjárveiting úr landssjóði til bátaferða á flóum, fjörðum og vötnum, og það er varla gert beint fyrir Reykjavík. Þetta er vandamál, sem verður að athuga. Jeg mótmæli ekki því, að reynt verði að hafa verðið nokkuð jafnt, en jeg get ekki heldur fallist á, að flutningskostnaðurinn sje lagður í blindni á þann 1/6 allra landsmanna, sem býr hjer í Reykjavík, og veitt sje svo þar að auki stórfje til flutninga með ströndum fram. Það er vandaverk að reikna þetta rjett út, og jeg hygg, að málið sje ekki nægilega rannsakað enn, og því full ástæða til að láta það fá reglulega og nákvæma íhugun og meðferð í nefnd. Enginn getur haft neitt á móti því, að það verði rjettlátlega til lykta leitt, en þá má ekki heldur flaustra því af íhugunarlaust. Jeg játa það, að jeg er ekki tilbúinn að greiða atkvæði um þessa tillögu. Það þyrftu að liggja frammi ýmsir reikningar um flutningskostnað og þann kostnað, sem það hefði í för með sjer að skipa vörunni víðar upp en hjer í Reykjavík. Sennilegt er, að undir öllum kringumstæðum hljóti að falla töluverður kostnaður á landssjóð, og skal jeg síst lasta það, að hann taki þátt í kjörum manna, en jeg vil, að þeir, sem vilja spara hann, gæti að þessu.

Pjetur Jónsson Jeg ætla ekki að leggja neitt sjerstakt til þessara mála, en mjer hefir dottið í hug ein fyrirspurn, sem jeg vil, meðfram sem formaður fjárveitinganefndar, bera upp við hæstv. stjórn, enda þótt jeg viti ekki, hvort hún er viðbúin að svara henni. Spurningin er sú, hvort hæstv. stjórn hefir hugsað sjer að reyna að láta strandferðaskipin bera sig fjárhagslega, þannig t. d. að hafa flutningsgjöld svo há, að þau borgi allan rekstrarkostnað strandferðaskipanna, eða hvort hún hefir hugsað sjer að láta landssjóð bera uppi einhvern halla á útgerðinni. Þessi spurning stendur í sambandi við það, að samgöngumálanefndin hefir lagt það til, að sá styrkur, sem til strandferða hefir verið veittur, falli burt, og var það samþykt, eins og menn muna, við 2. umr. fjárlaganna í þessari deild. Það getur verið allmikið álitamál, hvort ekki væri rjett, að einhver styrkur væri veittur til strandferða, því að hann gæti þá verið nokkurskonar ívilnun á flutningsgjöldum. Mjer finst, að þingið þurfi að athuga þetta. Áður hefir verið veitt í hverjum fjárlögum einhver upphæð til þess að ljetta vöru- og mannflutninga umhverfis landið. Það væri því furðanlegt, þegar þetta hefir margfaldast í verði, ef enginn ljettir yrði veittur á þessum flutningum.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg vildi taka það fram, að það skiftir miklu máli, að strandferðaskipin komi sem víðast við, því að, eins og verið hefir, hafa mörg hjeruð orðið illa út undan að því er skipakomur snertir. Það er vitanlegt, að það er dýrt að láta dýr skip koma víða við, en kostnaðurinn, sem af því leiðir fyrir hjeraðsbúa, ef skipin koma sjaldan eða óvíða, er líka svo gífurlegur, að það er mjög mikið spursmál, hvort það verður ekki ódýrara að láta skipin koma sem víðast við, þegar á hagnað alls landsins er litið, Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hefir alveg misskilið mig, því að hann áleit, að jeg hefði haldið því fram, að þeir menn, sem forstöðu landssjóðsverslunarinnar hafa haft á hendi, væru ekki nýtir menn. Það var öðru nær. Jeg sagði að eins, að þessir menn hefðu að sumra áliti ekki fengið neina sjerstaka verslunarþekkingu fram yfir aðra menn. Hann gat þess líka, að laun forstjóra landssjóðsverslunarinnar mættu ekki vera minni en það, sem menn alment gætu haft upp úr sjer við verslun. Það hefir verið talið nokkurn veginn víst fram til þessa, eins margir menn og stunda þá atvinnu, að þeir hefðu ekki allir svo mikið fje, sem hjer er um að ræða, upp úr þeirri atvinnu, enda taldi hv.þm. (M. Ó.) 3500 kr. venjuleg kaupmannslaun, og þá ætti forstöðumaður þessarar verslunar að vera ánægður með það. Hvort tíminn verður stuttur er alveg óákveðið, og jeg held, að það hefði ekki verið ástæða til að launa manninum gífurlega hátt fyrir þá sök. Hæstv. forsætisráðherra gat þess, að ástæða væri til að láta landhjeruðin hjer í kringum Reykjavík fá vörurnar með svo lágu verði, sem hægt væri, og það er alveg rjett. En geri maður ráð fyrir, að dýrt sje að flytja vöruna heim til sín úr kaupstaðnum, og sá kostnaður getur auðvitað verið misjafnlega mikill, en alstaðar einhver og sumstaðar stórmikill, þá er þess ósanngjarnara að leggja á hana allan þann kostnað, sem leiðir af flutningnum á sjó eða með ströndum fram. Og þegar nú svo stendur á, að landssjóður hefir alla verslunina, þá virðist ekki nema sjálfsagt, að allir landsmenn fái að njóta sama jafnrjettis. Hvað steinolíufjelagið snertir, þá fæ jeg ekki annað skilið en að það gæti, ef það vildi, lagt allan kostnaðinn á olíuna þegar í upphafi og selt hana sem því svaraði dýrara hjer. Þótt Reykvíkingar sjeu svo settir, að skipin komi fyrst til þeirra, þá eiga í raun og veru allir landsmenn sömu rjettlætiskröfu til þess. Það, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði, að styrkinn, sem veittur er til strandferða, mætti taka til greina í þessu sambandi, þá er það sama að segja um hann og aðrar svipaðar fjárveitingar, að þær eru veittar til þess, að þau hjeruð, sem illa eru sett, njóti sömu rjettinda og hin. Jeg vænti þess svo, að háttv. bjargráðanefnd afgreiði málið svo fljótt sem auðið er, til þess að það komist í gegnum þingið.

Magnús Pjetursson Mjer finst þetta mál vera þannig vaxið, að skylt sje að minnast á það með fáeinum orðum þegar við þessa umr., og úr því að allir aðrir þegja, þá get jeg ekki stilt mig um að segja fáein orð. Menn tala um það, að þessi deild sje nokkuð ör á fje. En hjer kemur nú frá hv.Ed. frv., sem síst af öllu miðar í sparnaðaráttina. Það er fundið að því í háttv.Ed. og víðar, ef menn hjer í deildinni fara fram á að stofna nýtt embætti, eða hækka dálítið laun lágt launaðra starfsmanna landsins, en nú gerist það undarlega fyrirbrigði, að hv.Ed. fer fram á að stofna, ekki eitt embætti, heldur heila stjett embættismanna, sem ekki hefir þekst hjer áður. Jeg er því ekki vel kunnugur, hvort hjer er brýn þörf á aukinni tollgæslu, en undarlegt þykir mjer það, að hennar sje sjerstaklega þörf nú, þegar siglingar til landsins eru mjög litlar, og aðallega á eina höfn. Hv. meiri hluti allsherjarnefndar í Ed. heldur því fram, að lögreglustjórum sje orðið það um megn að annast tollgæsluna, ef þeir fái ekki aðstoð, og mjer hefir skilist, að hún telji það beinlínis gróðaveg að stofna þessa embættismannastjett, af því að þá muni tollsvikin minka svo mikið. Jeg hefi nú ekki heyrt það fyr, að tollsvik sjeu svo tíð, að þessi ástæða sje frambærileg. Hv. Ed. leggur ekki til, að þessir tollgæslumenn skuli vera nema á 4 stöðum á landinu. En það er auðsætt, að verði þetta samþykt, þá hljóta þessir tollgæslumenn að koma á hverri höfn innan skams. Að öllu þessu athuguðu trúi jeg því ekki, að hv.Nd. hleypi frv. lengra að svo stöddu. enda verður það ekki borið fram með neinum rökum, að þessu máli liggi svo á, að það að minsta kosti geti ekki beðið eftir eðlilegum tímum.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki að fara að svara hv.þm. Stranda. (M. P.) nje ræða þetta mál. Það getur vel verið nokkur ástæða fyrir frsm. fjárveitinganefndar til að vera á móti þessu. Jeg skil það svo, að nefndin ætli sjer að fara aðra leið í þessu efni. En mjer finst þó sjálfsagt að leyfa þessu máli að ganga til 2. umr., hvað sem menn ætla sjer við það að gera síðar. Tilgangurinn er góður, og það hefir mikið til síns máls að fara þessa leið, enda er sjálfsagt að sýna máli, sem kemur frá háttv.Ed., þann sóma að leyfa því að fara til nefndar. Þetta mál var í allsherjarnefnd í Ed., og ætti eins að vera hjer.

Magnús Pjetursson Það getur verið að það sje ókurteisi að fella þetta frv. strax. Deildarmenn geta sýnt með atkvæði sínu, hvað þeim finst um það. En ef svo ólíklega skyldi vilja til, að frv, kæmist til nefndar, vil jeg benda háttv, nefnd, sem fær það til meðferðar, á 2. gr. Þar segir, að ferðakostnaður og dagpeningar skuli greiðast eftir reikningi. Þótt launin sjeu ekki áætluð há, þá getur þetta orðið álitleg fjárupphæð, þegar saman kemur, ef tollgæslumenn mega á landssjóðs kostnað hlaupa, þegar þeim þóknast, eftir allskonar slúðursögum, landshornanna í milli.

Fyrirspyrjandi (Sveinn Ólafsson) Ástæðan til, að fyrirspurn þessi er komin fram, er, eins og öllum mun vera Ijóst, að á síðasta þingi var samþ. þingsál.till. um, að stjórnin ljeti rannsaka nokkur hafnarstæði víðs vegar um land, en þó einkum á svæðinu frá Berufirði til Skinneyjarhöfða. Á Austfjörðum hefir þessu máli síðan verið fylgt með mesta áhuga. Það hefir verið tekið upp á þingmálafundum, og einstakir menn hafa með brjefum og símskeytum stöðugt verið að grenslast eftir um afdrif þess hjer í sumar. Þetta er ekki undarlegt, því að framtíðarvonir Austfirðinga eða austfirskra útvegsmanna eru að miklu leyti á því bygðar, að hægt verði að koma þar upp góðri höfn. Það má heita, að útvegurinn austfirski standi og falli með því. Á því má sjá, að þetta er ekkert smámunamál. Róðrarbátarnir eru að miklu leyti úr sögunni og vjelbátarnir komnir í þeirra stað, og með þeim kemur hafnarþörfin. Nú munu um 70 vjelbátar stunda veiðar fyrir Austurlandi. Hingað til hafa þeir ekki getað notað vetrarvertíðina, nema að mjög litlu leyti. Á sumarvertíðinni gengur fiskur vanalega á Austfjarðagrynningum, en hverfur þaðan að hausti. Þá er sótt beint út frá landi, oft að vísu langt, jafnvel 10–12 mílur, eða á ytri grynningarbrún. En það svæði, sem fiskurinn gengur á að vetrinum, nær ekki lengra en austur að Vesturhorni eða austast að Papey. Þangað er ókleift fyrir Austfirðinga að sækja, því að þessi slóð er hættuleg mjög að vetrinum, því að engin höfn er til að leita í, þegar veður skella á. Fyrir sunnan Fáskrúðsfjörð er varla um neina höfn að ræða, því að þótt góð höfn sje á Djúpavogi, þá er skerjótt og vandratað inn Berufjörð, jafnvel stórhættulegt. Menn, sem nú eru að efla útveg sinn eystra, bíða svo að segja með öndina í hálsinum eftir upplýsingum um möguleikana til að byggja góða höfn á þessum stöðvum. Vetrarvertíðina tekst ekki að nota af Austfjörðum til hlítar án öruggrar hafnar þar syðra. Fullyrða má einnig, að áhugi Austur-Skaftfellinga á þessum hafnabótum sje eigi síður mikill; þar hefir hafnleysið frá ómunatíð aftrað úthaldi að mestu, og þar liggja þó fast að landsteinunum einhver bestu fiskimið landsins. Tilgangurinn með fyrirspurninni var sá að fá að vita, hvað stjórnin hefir að gert, og hvers megi vænta um framkvæmdir hennar í þessu efni framvegis. Mjer hefir verið skýrt frá því, að verkfróður maður hafi boðið stjórninni aðstoð sína til þessara rannsókna með góðum kjörum, og virðist þetta þá horfa vænlega. Því fyr sem rannsóknin er hafin, því fyr verður hægt að byrja á hafnargerðinni, eða ef ekkert hafnarstæði finst nógu gott, þá verður eigi fje fórnað fyrir svikular vonir, eins og nú er gert. Þegar vissan er fengin, þá vaða menn ekki lengur reyk um framtíðarmöguleika útvegsins austfirska.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Háttv. fyrirspyrjandi (Sv.Ó.) hefir nú endurtekið það, sem sagt var í vetur við umræðurnar um þingsál.till., um þörfina fyrir þessa rannsókn og áhuga Austfirðinga á því, að hún fari fram. Þá voru allir á eitt mál sáttir um, að þetta væri sanngjarnt mál, enda hefir landsstjórnin haft áhuga á að leiða það í framkvæmd. Svarið við fyrirspurninni er í fám orðum það, að en hefir ekki fengist maður til að framkvæma verkið. Orsökin er einkum sú, að nú er einum verkfræðingi færra í þjónustu landsstjórnarinnar. Sá verkfræðingurinn, sem frá fór, hefir einkum fengist við slík störf sem þetta. Hann hefir t. d. gert mælingar á Þorlákshöfn. Vegamálastjórinn hefir ekkert fengist við hafnarannsóknir, enda verið önnum kafinn við önnur störf. Aðstoðarmaður hans er nýkominn frá prófborðinu. Vitamálastjórinn hefir ekki heldur getað sint þessu. Hann og fleiri hafa bent stjórninni á, að heppilegast væri að fá mann frá útlöndum. En það er ekki hægt fyr en stríðinu lýkur. Annars hefir landsstjórnin nýlega fengið vilyrði fyrir, að Kirk, verkfræðingur, taki rannsóknina að sjer og byrji á verkinu þegar í haust, ef veðurfar verður ekki því óhagstæðara. Þessi maður er þektur að dugnaði og vel hæfur til verksins, og má búast við, að hann verði ekki ófáanlegur. Frekari skýringar álít jeg ekki þörf.

Fyrirspyrjandi (Sveinn Ólafsson) Jeg er hæstv. atvinnumálaráðherra þakklátur fyrir svarið. Jeg get kannast við, að eftir atvikum er það skiljanlegt, að ekki er lengra komið. En hins vegar hafði jeg vænst upplýsinga um, hvort ekki myndi farin sú leið, sem Jón Ísleifsson, verkfræðingur, benti á, að verkfræðingur landsins gerði ýmsar mælingar á þessum stöðum, áður en sjerstakur hafnarverkfræðingur er sendur á stað. Það gæti ljett undir starf hafnarverkfræðingsins. Hæstv. ráðherra (S.J.) gat þess, að Jón Ísleifsson hefði verið öðru starfi háður.  Við hvert ár, sem líður, án þess að þessi rannsókn sje leyst af hendi, tapast stórfje úr þjóðarbúinu. Þótt hægt sje að láta sjer lynda, eftir atvikum, að ekki er enn koið lengra framkvæmdum þessa máls, þá verð jeg jafnframt að taka það skýrt fram, að þessi rannsókn þolir eigi bið. Og þess vænti jeg, að stjórnin láti eigi lenda við áformin ein um að senda Kirk, hafnarverkfræðing, austur í haust. Jeg skal leyfa mjer að benda á, þótt það sje þessu máli óskylt, að nú er verið að undirbúa næstu vetrarvertíð, með því að rannsaka siglingaleiðina inn á Berufjörð, í því skyni að sjá, hvernig takast mætti að lýsa skerjaleiðina milli Papeyjar og lands. Menn hugsa sjer sem sje að nota hann fyrir landtökustað næstu vetrarvertíð, þótt það sje að tefla á tvær hættur, og við sje búið stórslysum á skipum og mönnum, meðan sú leið er eigi lýst. Því er eðlilegt, að menn biði með óþreyju rannsókna þeirra, sem landstjórninni er ætlað að láta framkvæma. Það mun verða mönnum fyrir austan ánægjuefni að heyra, að þegar er viðbúnaður hafinn og að kostur er á manni til rannsóknanna. En enn meira ánægjuefni mun sjálf framkvæmdin verða þeim.

Björn Stefánsson Hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess, að enn væri enginn fenginn til að leysa þessa rannsókn hafnarstaða af hendi. Jeg á erfitt með að trúa, að svo væri, ef stjórnin hefði gert sjer verulegt far um að útvega mann. Jeg er hræddur um, að stjórnin hafi tekið ofmikið tillit til hv.þm. S. Þ. (P. J.) um þetta mál á þinginu í vetur; á honum var ekki annað að heyra en að hjer væri um algerðan hjegóma að ræða. Jeg mótmælti ekki orðum hans þá, taldi þetta ofljóst mál til þess, að þess þyrfti með, og datt ekki annað í hug en að stjórnin vissi betur, svo að henni dytti ekki í hug að taka þessi ummæli hv.þm. S.-Þ. (P.J.) til greina. Hæstv. ráðherra (S.J.) sagði, að von væri um, að byrjað yrði í haust. Jeg hefi ekki trú á, að svo verði, ef stjórnin gengur ekki betur að því að sjá fyrir mönnum en hún hefir gert. Jeg tel þingsál.till. ekki fullnægt nema annar maður sje útvegaður nú þegar til vara, ef Kirk, verkfræðingur, skyldi bregðast. Og þess vil jeg síðastra orða hvetja stjórnina til, að hún láti ekkert, sem í hennar valdi stendur, ógert, til þess að þetta mál komist sem fyrst í framkvæmd.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Sem eðlilegt er eru það helst þingmenn S.-M., sem bera þetta mál fyrir brjósti. Viðvíkjandi ummælum hv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) skal jeg geta þess, að stjórnin reyndi hvað hún gat í vetur til að halda Jóni verkfræðingi Ísleifssyni áfram í þjónustu landsins. En hann reyndist ófáanlegur, kvaðst vera bundinn samningum við bæjarstjórnina í Hafnarfirði. Hv. 2. þm. S.-M. (B.St.) veittist örðugt að trúa því, að stjórnin hafi ekki getað útvegað mann til umræddra rannsókna. Það má vel vera, að honum veitist örðugt að trúa því, en jeg vona, að flestir þm. aðrir skilji örðugleikana á því að útvega verkfræðinga á þessum tímum. Í Noregi er mesti verkfræðingahörgull. Verkfræðingar þeir, sem við höfum hjer heima, gætu þar fengið miklu hærra kaup en þeir fá hjer. En þeir vilja helst láta land sitt njóta krafta sinna Þrátt fyrir hina veiku trú 2. þm. S.-M. (B.St.) þá er stjórninni mikið áhugamál, að þetta geti komið til framkvæmda. Það er góð von um, að Kirk fáist í haust, og með vonina verður maður að láta sjer nægja, þegar ekki er kostur á vissunni.

Gísli Sveinsson Af því að jeg átti dálítinn þátt, á aukaþinginu í vetur, í þingsályktunartillögu um rannsókn hafnarstaða, þá vildi jeg nú mega leyfa mjer að bland mjer í tveggja manna tal, og skýra frá því, sem mjer fanst ekki koma nógu skýrt fram í ræðu hæstv. atvinnumálaráðherra að mjer er kunnugt um það, að Jón Ísleifsson, verkfræðingur, bauðst til að vera áfram í þjónustu landsins með ofurlítið breyttum kjörum; hann vildi ekki nema að hálfu leyti vera bundinn við verk það, sem hann hafði áður haft, en mega að hinu leytinu vinna að öðru, sem sje því, sem till. fór fram á að gert yrði. Hann hefir fengist allmikið við rannsóknir hafna, mest af hjerlendum verkfræðingum, og hefir hin bestu meðmæli. En það gekk ekki saman með honum og landsstjórninni, en hann lýsti yfir því, að hann yrði að ganga úr þjónustu landsins, ef hann mætti ekki jafnframt vatnsvirkjunum fást nokkuð við hafnarrannsóknirnar. Hvarf hann svo, því miður, úr þjónustu landsstjórnarinnar, enda bauðst honum annað álitlegt starf, og hefir hann nú ærið nóg að gera og góða atvinnu, svo að óvíst er, hvort hann vill eða getur nú tekið að sjer störf fyrir landsstjórnina. Honum skildist, að verkfræðingur Kirk væri á sömu skoðun sem hann, að aðalundirbúningsstarfið væri heppilegast að láta verkfræðing, slíkan sem Jón Ísleifsson, vinna. En að því búnu þyrfti að fá sjerfræðing, og það útlendan, til að leggja smiðshöggið á og skipa fyrir um sjálfa framkvæmd verksins. Þessi er skoðun Jóns Ísleifssonar, að það sje ofdýrt og óþarfi að láta sjerfræðing vinna alt undirbúningsverkið; það væri að jafnaði seinunnið verk, og gæti jafnvel skift árum, þangað til því væri að fullu lokið. Mjer skilst, að með þessu sje leyst gátan og að svona eigi að fara að. Þótt jeg eigi ekki hlut í fyrirspurn þessari, þá verð jeg að láta í ljós, að mjer finst landsstjórnin ekki hafa farið rjett að, er hún hafnaði tilboði Jóns Ísleifssonar. Vildi jeg óska, að hún sæi sjer fært að ráða fram úr nauðsynjamáli þessu á líkan hátt og Jón lagði til, og má vera, að enn sje hægt að komast að samningum við hann, án þess að jeg viti neitt um það. Það er gott að heyra, að Kirk, verkfræðingur, muni vera fáanlegur til að vinna eitthvað að þessu hafnarskoðunarverki í haust, ef veður leyfir. En þá væri æskilegt, að Jón Ísleifsson væri með honum og fengist svo til að vinna verkið áfram. Kostir þeir, sem Jón Ísleifsson setti landsstjórninni, voru þannig, að ekki sýndist fráfælandi að ganga að þeim, og launin, sem hann vildi fá, sjerlega sanngjörn. En jeg hygg, að nokkru hafi um ráðið, að ekki gekk saman, að landsverkfræðingurinn hafi ekki þóst mega missa hann frá vinnu við vatnsvirki á landi; mundi það þó hafa verið betra að missa hann frá þeim að nokkru leyti en að tapa honum alveg úr þjónustu landsins, sem raun varð á. Jeg hefi sagt þetta að eins til að lýsa áhuga mínum á framkvæmd verks þess, sem fyrirspurnin hljóðar um, og til að gefa upplýsingar um atriði, sem mjer fanst ekki koma nógu ljóst fram í ræðu hæstv. atvinnumálaráðh., þar sem jeg var þeim kunnugur.

Matthías Ólafsson Mjer finst umræðurnar hafa snúist um nokkuð annað en fyrirspurnin gefur beint tilefni til. Fyrirspurn þessi er beint framhald af þingsályktunartillögu, sem samþykt var á aukaþinginu í vetur, og sú tillaga var aftur áframhald af samskonar tillögu frá þinginu 1915, um að útvega hafnarverkfræðing til að skoða hafnarstaði og lendingastaði með ströndum fram, einkum þá, er íslenskir verkfræðingar höfðu skoðað áður. Þingið leit svo á, að áður en ráðist væri í dýr verk við hafnargerð eða lendingabætur, þyrfti að fá mann, sem væri sjerfræðingur í þeirri grein, til að athuga þessa staði, og það var gert ráð fyrir, að hann mundi verða að fá frá útlöndum, með því að ekki væri völ á neinum innlendum verkfræðingi, sem sjerstaklega befði lagt fyrir sig hafnargerð; mun stjórnin hafa fengið vilyrði um slíkan mann frá Noregi, en ekki þó orðið úr, að hann kæmi. Það hefir þegar verið skoðað hafnarstæði í Þorlákshöfn og lendingastæði á nokkrum stöðum, svo sem í Keflavík undir Jökli og í Súgandafirði. En margir slíkir staðir eru órannsakaðir enn. Árið 1916 sneri stjórnin sjer til Fiskifjelagsins og bað það að láta í ljós, hvaða staði það teldi mesta þörf á að rannsaka. Það svaraði því, að það teldi brýna þörf á, að rannsakaðir væru lendingastaðir vestur frá Þorlákshöfn og kringum Reykjanes. Það hafa t. d. ýmsir þá skoðun, að gera megi góða höfn í Hópinu í Grindavík, og mundi það stórhagnaður fyrir fiskveiðar um það svæði; þá hafa og verið tilnefndir Ósabotnar í Höfnum og Gerðar í Garði. Enn fremur má nefna til Búðaós, Ólafsfjörð og Dalvík, auk þeirra staða, sem rætt var um í þingsályktunartillögunni í vetur. Jeg geri ráð fyrir, að fyrirspurn þessi sje komin fram af því, að ekki hefir enn neilt komið út af þingsályktunartillögunni í vetur nje tillögunni 1915. Vona jeg nú, að stjórnin skýri frá öllu því, er hún hefir gert til að fá mann til að rannsaka þá staði, sem hjer ræðir um.

Fyrirspyrjandi (Sveinn Ólafsson) Jeg skal leyfa mjer að lýsa yfir því, út af orðum háttv.þm. V.-Ísf. (M.Ó.), að í fyrspurn minni liggur ekkert annað en það, sem orð hennar benda á. Það var ekki tilætlun mín að gera fyrirspurn um neitt, sem á undan er gengið þingsályktun síðasta þings, og jeg býst ekki við, að stjórnin svaraði öðru en því, sem fyrirspurnin gefur tilefni til. Jeg býst ekki heldur við frekari svörum en komin eru, og læt mjer, eftir atvikum, nægja þau, í fullu trausti þess, að stjórnin láti hið fyrsta vinda bráðan bug að rannsókn hafnarstæðis við suðausturströnd landsins, því að, eins og tekið hefir verið fram, bæði nú og í vetur, er þörfin á því knýjandi. Meðan slík hafnarbót fæst ekki verða Austfirðingar að fara á mis við bestu vertíð ársins, vetrarvertíðina við Austurhorn.