Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, frá Ólafi Ísleifssyni.

Til svara eru: Forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Virðulegur forseti. Á vef forsætisráðuneytisins 20. nóvember 2019 birtist frétt undir yfirskriftinni „Ráðuneytisstjóraskipti í forsætisráðuneytinu um næstu áramót“. Þar er greint frá því að Bryndís Hlöðversdóttir, þáverandi ríkissáttasemjari, taki við sem ráðuneytisstjóri í forsætisráðuneytinu af Ragnhildi Arnljótsdóttur sem færist til í tengslum við nýtt embætti í utanríkisþjónustunni. Þó að efni fyrirspurnarinnar snúi ekki að persónu ráðuneytisstjóra hafði Bryndís Hlöðversdóttir verið ríkissáttasemjari frá 1. júní 2015 og fimm ára skipunartími hennar miðað við það hefði átt að renna út um mitt ár 2020. Spurningin sem mig langar til að leggja fyrir hæstv. forsætisráðherra er hvort ráðherra líti svo á að skipun nýs ráðuneytisstjóra frá og með 1. janúar sl. hafi virkjað nýtt fimm ára skipunartímabil eða hvort nýtt fimm ára tímabil, ef sú ákvörðun verður tekin, hefjist um mitt ár 2020 þegar fimm ára skipunartímabil þessa tiltekna embættismanns sem ríkissáttasemjara tekur enda. Er sem sagt um að ræða nýtt fimm ára tímabil við upphaf starfa embættismannsins í ráðuneytinu, sem ráðuneytisstjóra, eða lítur forsætisráðherra þannig á að skipunartíma hennar ljúki um mitt þetta ár og endurnýist frá þeim tímapunkti?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þessi skipan sem hv. þingmaður spyr um er gerð með vísan til heimildar 36. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem í er falin heimild til að færa embættismenn til í starfi og sú heimild byggir á vísun í stjórnarskrá Íslands. Hins vegar er það svo að þegar embættismaður er færður til í starfi og tekur í raun við nýju embætti hefst nýtt fimm ára skipunartímabil. Það ætti kannski að skýra sig sjálft í ljósi þess að nýr ríkissáttasemjari þarf að taka við og skipunarferlið við það embætti stendur yfir, veit ég, hjá hæstv. félags- og barnamálaráðherra, þannig að sá aðili verður sömuleiðis skipaður til nýrra fimm ára en ekki til hálfs árs þegar skipunartíma fyrri sáttasemjara lauk. Þannig að: Já, það er nýtt skipunartímabil.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Það er óumdeilt að þetta er heimilt á grundvelli 36. gr. laganna en það segir reyndar í þeirri grein, með leyfi forseta: „Flytjist maður í annað embætti eða annað starf skv. 1. og 2. mgr. sem er lægra launað skal greiða honum launamismuninn þann tíma sem eftir er af skipunartíma hans.“ Vilji löggjafans á þeim tímapunkti virðist því hafa verið í þá veruna að upphaflegi skipunartíminn héldist virkur þar til ný skipun ætti sér stað. Með þessu sýnist mér vera búið að koma á fyrirkomulagi þar sem á haganlegum tíma er hægt að skáka embættismönnum til fyrir lok skipunartíma þeirra og virkja þar með nýjan fimm ára skipunartíma. Það væri áhugavert að heyra sjónarmið hæstv. forsætisráðherra, hvort hún telji að þetta hafi verið þingviljinn á sínum tíma.

Herra forseti. Ákvæðið sem hv. þingmaður vísar í snýst í raun og veru eingöngu um þær aðstæður ef viðkomandi embættismaður verður fyrir kjaraskerðingu við tilflutning, þá séu kjör hans ekki skert út embættistímann. Þetta ákvæði tel ég vera til að verja viðkomandi embættismenn gegn kjaraskerðingu í tilflutningi og var a.m.k. ekki skilið af minni hálfu og minna ráðgjafa í þessu máli sem að þarna væri verið að verja þennan skipunartíma sérstaklega. Almennt um þau mál sem hv. þingmaður reifar hér tel ég að innan Stjórnarráðsins og innan hins opinbera megi vera mun meiri hreyfanleiki en áður hefur sést og ég tel vilja löggjafans algjörlega skýran í einmitt þeim lögum sem hv. þingmaður vísar til. Það er vilji til þess að það sé hreyfanleiki milli starfa. Ég tel það gott fyrir hið opinbera að hreyfanleiki sé meiri. Ég tel satt að segja að þessi heimild hafi ekki verið nýtt nægjanlega þegar litið er til baka í gegnum árin, að það hafi ekki verið nægjanlegur vilji til að auka þennan hreyfanleika innan hins opinbera, sem ég held að sé mjög hollur og góður fyrir alla aðila.

Virðulegi forseti. Ég er ein af þeim sem hæstv. ráðherra var eiginlega að setja ofan í við hér í gær þegar hann gerði grein fyrir atkvæði sínu; ein af þeim sem kyjuðu sönginn um sjálfræði sveitarfélaganna og kyrjuðu sönginn um að það væri algerlega ólíðandi að ætla að lögþvinga sveitarfélag sem ekki kærði sig um sameiningu í slíka sameiningu. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum þyki sjálfsagt að lögþvinga sveitarfélag í sameiningu, hvort sem íbúum þar líkar það betur eða verr. Ráðherra orðaði það svo í framsögu sinni hér í gær, þegar hann gerði grein fyrir atkvæði sínu: Ef þau væru ekki sjálfbær, ef þau gætu ekki rekið sig sjálf. En nú þekkjum við lítil sveitarfélög sem eru sjálfbær og geta rekið sig sjálf og kæra sig ekki um sameiningu á sama tíma og við þurfum að horfast í augu við það að í raun eigi að lögþvinga þau í slíka aðgerð. Ég ætla ekki að fara að rökræða við hæstv. ráðherra um það hvað 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar felur í sér um sjálfstæði sveitarfélaga heldur er ég að tala um lögþvingun. Ég er að tala um aðför að þeirra lýðræði, þeirra frelsi til að lifa sjálfstæðu lífi þegar þau eru sjálfbær til þess. Finnst hæstv. ráðherra það sem sagt alveg sjálfsagt að stíga inn og framkvæma slíkar aðgerðir þrátt fyrir það sem á undan er sagt? Og þá er ég ekki að tala um þau sem virkilega vilja sameiningu og kalla hreinlega eftir henni og allan hópinn sem er sammála ráðherra, ég er að tala um hópinn sem er það ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að taka þetta upp og við getum kannski aðeins dýpkað umræðu sem erfitt var að fara í í atkvæðaskýringum og mínúturæðum í gær. Mér fannst í afstöðu sumra þingmanna og sérstaklega í útskýringum þeirra að þeir hefðu misskilið málið að nokkru leyti. Málið er auðvitað þannig til komið að menn hafa í mjög langan tíma, og ég býst við að hv. þingmaður deili þeirri skoðun með flestum Íslendingum, talið mjög mikilvægt að stjórnsýslustigið, sveitarstjórnarstigið, sé öflugt og sjálfbært og geti tekist á við þau verkefni sem við hér, löggjafinn, felum þeim og það sé algerlega óumdeilt að löggjafinn geti gert það, bæði tekið verkefni af sveitarfélögum en einnig fært þeim önnur verkefni. Þetta mál er þannig vaxið að það er unnið í samráði við sveitarfélögin, mjög nánu, í mjög langan tíma. Ég lýsti því hér í gær að það væri byggt á skýrslu sem kom fram fyrir tveimur árum sem hafði verið unnin á árunum þar á undan í samskiptum við öll sveitarfélögin og síðan skipuð sérstök samráðsnefnd með fulltrúum sveitarfélaga landsins og þau fjölluðu sérstaklega um málið á sínu aukalandsþingi þar sem mjög stór og afgerandi meiri hluti studdi það að þetta væri aðgerð sem snerti allt sveitarstjórnarstigið. Það breytir því ekki að auðvitað eru alltaf á einhverjum tíma aðilar sem mál varða, eins og í þessu tilfelli einstök sveitarfélög, sem eru kannski ekki nákvæmlega sammála þeim 90% sem telja að þetta sé nauðsynlegt til þess að efla og styrkja sveitarstjórnarstigið. Ég minni á að þarna eru ellefu aðgerðir. Það hafa áður verið ákvæði um lágmarksíbúafjölda þannig að það er ekki nýtt. Löggjafinn hefur áður tekið slíkar ákvarðanir og löggjafinn hefur áður haft talsverð áhrif á umfang og stærð og verkefni sveitarfélaga þannig að ég tel að þetta sé ekki lögþvingað. 

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á þessu nema hæstv. ráðherra sé að segja að honum þyki sjálfsagt að lögþvinga sveitarfélög, að þótt þau séu sjálfbær sé það bara löggjafans að ákveða að þau séu samt sem áður ekki nógu hagkvæm og þau skuli sameina. Hann vísar í fulltrúana sem eru í stjórnum sveitarfélaga, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og öðru slíku. Ég sé ekki fyrir mér að við getum kannski safnað 10–20 manns í hverjum kosningum og látið þá fara inn í kjörklefann í umboði okkar allra hinna. Ég tel að hvert og eitt einasta okkar eigi að fá að njóta sín og það sé lýðræði, að við eigum sjálf að fá að kjósa og segja til um hvað okkur finnst, hvað við viljum. Í þessu tilviki þegar lítið sveitarfélag er sjálfbært og við þurfum ekki að greiða með því og það stendur undir sér sjálft þá finnst mér sannarlega eðlilegt og sjálfsagt, í því réttarríki og því lýðræðisskipulagi sem við viljum vera láta að við búum við, að það fái að njóta vafans og fá að halda sínu algerlega án okkar íhlutunar og lögþvingunar.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talaði um sveitarfélög sem væru fullkomlega sjálfbær og þyrftu ekki á öðrum stuðningi að halda. Þá gleymir hv. þingmaður því kannski að löggjafinn hefur einmitt búið til verkfæri jöfnunarsjóðs sem mjög mörg af minni sveitarfélögunum hafa stóran hluta af tekjum sínum úr. Hv. þingmaður gleymir því líka að samkvæmt núgildandi sveitarstjórnarlögum hafa menn fyrst og fremst tvær leiðir um samstarf. En þegar ráðuneytið kannaði fyrir nokkrum árum hvernig því væri háttað voru gjarnan 20–25 samstarfssamningar inni í myndinni en flestir þeirra voru ekki byggðir á sveitarstjórnarlögum heldur fóru menn aðra leið. Menn eru alltaf að leita allra leiða til að standa undir lögboðnum verkefnum og hafa staðið sig býsna vel. En það er hins vegar samdóma álit mjög margra, og ég endurtek ekki nákvæmlega allra, að til þess að sveitarstjórnarstigið geti verið öflugt og sjálfbært, tekist á við framkvæmdarvaldið og átt eðlileg samskipti við löggjafann sé mikilvægt að sveitarstjórnarstigið sé stærra, að sveitarfélögin séu öflugri og stærri og þess vegna er þessi þingsályktunartillaga komin fram. En frumvarpið sem við þurfum að smíða þarf auðvitað að byggja á þeim sjónarmiðum sem komu m.a. fram í þingsal og í nefndaráliti og áliti einstakra þingmanna hér í gær.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um tillögur sem eru til umræðu innan Vegagerðarinnar um niðurskurð í snjómokstri eða í svokallaðri vetrarþjónustu á þjóðvegum landsins sem snýr að snjómokstri og hálkuvörnum. Það kom fram í fréttum í síðustu viku að um væri að ræða 10% niðurskurð sem mun auðvitað hafa veruleg áhrif á þjónustu við landsmenn sem eru gríðarlega háðir henni. Eftir því sem mér skilst þá er þetta krafa frá ráðuneyti hæstv. ráðherra um að skera niður til að koma til móts við framúrkeyrslu á fjárheimildum. Eins og við vitum hefur verið ansi erfið vetrartíð og þurft að moka mikið og við sem þjóð sem býr á Íslandi þurfum að taka tillit til veðurs, til snjóa, rigningar, hálku og vinds. Við búum á Íslandi og við þurfum að taka tillit til þess. Sjálf bý ég vestur á fjörðum og starfa í sveitarstjórn og við þurfum auðvitað líka að horfa í snjómokstur og við vitum aldrei hvernig árið endar því að snjómokstur er bara ein af grunnþjónustu sveitarfélaga. Við bara mokum, sama hvort við höfum gert ráð fyrir því eða ekki og við tökum tillit til þess. Ef við förum fram úr þá komum við með viðauka af því að íbúar okkar sætta sig ekki við það að það sé ekki mokað. Og það á auðvitað líka að vera þannig á þjóðvegum landsins. Það kom fram í þessari frétt frá Vegagerðinni í síðustu viku að 10% niðurskurður eigi ekki að koma niður á mokstri. Ég skil ekki hvernig það á að gerast, það er skorið niður um 10% en það á ekki að moka minna. Ég fæ það ekki til að ganga upp í höfðinu á mér og vonandi getur hæstv. ráðherra hjálpað mér við að skilja af því að 10% er ansi mikið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Örnu Láru Jónsdóttur fyrir að taka þetta mál upp í þinginu vegna þess að það er mjög mikilvægt. Við höfum á undanförnum árum verið að auka mjög fé til samgangna í heild sinni, aukið umtalsvert fé til viðhaldsverkefna sem nemur fleiri milljörðum, tugum prósenta, og við höfum aukið fé til framkvæmda þannig að í ár verða um 27 milljarðar til framkvæmda sem er um 10–11 milljörðum meira en fyrir nokkrum árum. Það er því gríðarlegur kraftur í samgöngum á Íslandi, ekki síst í vegakerfinu. Þjónustuliðurinn hefur samhliða vaxið mjög mikið á síðustu árum. Ég er því miður ekki með tölurnar á hreinu en skal koma þeim til hv. þingmanns og þingsins hér á næstu dögum af því að ég hef beðið um að fá þá samantekt. Við höfum sem sagt verið að forgangsraða í þágu þessa innan ráðuneytisins, innan ramma, við höfum sótt þá fjármuni til fjárlagavaldsins sem liggur hér þannig að krafan um niðurskurð kemur að sjálfsögðu ekki frá ráðuneyti samgangna. Krafan er að við stöndumst fjárlög og þá eru það þeir fjármunir sem hér eru skammtaðir við fjárlagagerðina af hálfu þingsins sem eru ekki nægir. Og af hverju eru þeir ekki nægir? Jú, það er vegna þess að þjónustan sem almenningur á Íslandi vill fá, sérstaklega þegar veturnir eru erfiðir eins og við erum að horfa upp á núna, hefur vaxið alveg gríðarlega á síðustu árum og mun fara vaxandi. Þetta er með öðrum orðum liður sem við verðum að fara að horfa á í vaxandi mæli að þurfi meiri fjármuni. Við erum öll sammála um það. En þjónustan er auðvitað miklu meira en snjómokstur, það eru hálkuvarnir og alls konar aðrar aðgerðir. Það er ekkert óeðlilegt að á öllum hliðum hjá hinu opinbera sé einhvers konar aðhald þannig að menn fari vel með fé. En hins vegar er ég sammála hv. þingmanni að við núverandi aðstæður, eins og veturinn hefur verið í vetur, getum við ekki farið að skerða þjónustu á þessum tíma. 

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið. Ef ég skil hann rétt er þetta vandamál þingsins. Ég skil það að Vegagerðinni beri að halda fjárlög. Þá ætla ég að vona að ráðherra beiti sér í því að aukið fé verði sett í málaflokkinn svo að hægt verði að standa undir lögbundinni þjónustu, að hér sé mokað. Það er leiðarstefið í samgönguáætlun sem nú er til umræðu að samgöngur um allt land verði greiðar og öruggar og þar skiptir vetrarþjónustan gríðarlegu máli. En ég held að hæstv. ráðherra ætti að ræða við fjármálaráðherra og finna lausn á þessu, það er ekki boðlegt að skorið verði niður í vegaþjónustunni. Við erum það háð þessari þjónustu og það er sá veruleiki sem við búum við. Að búa á Íslandi - það er alls konar. Það er vont veður, það er gott veður og við þurfum bara að laga okkur að því.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir það og við höfum þess vegna verið að forgangsraða í þennan lið, sópa upp gömlum skuldum. Fyrir þó nokkuð mörgum árum var það lenska að koma hingað inn við fjárauka og fá verulega fjármuni vegna þess að veðrið á síðasta ári hefði verið verra en búist hefði verið við. Við höfum verið að reyna að loka þessu gati með því að setja peninga inn þannig að ramminn hefur hækkað. Tilfellið er að á milli áranna 2019 og 2020 jukum við framlög til þjónustuliðarins um 600 milljónir. Engu að síður er ljóst að meira fé þarf inn á þennan lið. Hann var kominn um milljarð fram yfir um síðustu áramót og samkvæmt lögum eiga viðkomandi stofnanir að greiða þær til baka. Það er verkefni sem við erum að fara yfir. Innan ramma ráðuneytisins er þá möguleiki að taka þessa fjármuni af viðhaldi eða nýframkvæmdum til að láta þennan lið standa undir sér eða að koma til þingsins og forgangsraða hærri upphæðum í þágu samgangna í landinu. Og þess vegna er ágætt að við tökum þá umræðu.

Virðulegi forseti. Nýlega hefur forseti Bandaríkjanna, Donald Trump, og forsætisráðherra Ísraels, Benjamin Netanyahu, opinberað það sem er kallað áætlun aldarinnar. Það er áætlun sem þessir tveir herramenn og þjóðarleiðtogar hafa ákveðið fyrir hönd tveggja þjóða, Ísraels og Palestínu, hvort tveggja þjóðir sem Ísland viðurkennir sem sjálfstæð ríki. Þessi áætlun er gerð í óþökk Palestínuhliðarinnar sem hefur hafnað áætluninni með mjög afdráttarlausum hætti. Áætlunin felur í sér það frekar tilætlunarsama markmið að ætla að úthluta Palestínu landsvæði sem Palestína sjálf sættir sig ekki við, þetta sjálfstæða ríki samkvæmt íslenskri utanríkisstefnu. Ég velti því fyrir mér og langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann hyggst bregðast við þessu eða hvort hann hyggist bregðast við og þá hvernig, sér í lagi gagnvart bandamönnum okkar vestan hafs, í Bandaríkjunum. Ég velti fyrir mér hvernig Íslendingum myndi líða með það að annað ríki sem viðurkenndi sjálfstæði Íslands myndi bara þegja eða að gera ekkert í því eða finnast á einhvern hátt í lagi að annað ríki væri að útdeila landamærum okkar eða ákveða hvernig okkar landamæri ættu að vera án þess að tala við okkur og án þess að spyrja okkur einu sinni álits og jafnvel þó að við mótmæltum harðlega. Ég velti fyrir mér hvernig okkur myndi líða með það. Það hvernig þessi áætlun virðist ætla að ganga í gegn, alfarið út frá hernaðarmætti Ísraels og Bandaríkjanna, er eitthvað sem Ísland ætti að mótmæla mjög harðlega. Palestína er þjóðríki sem við viðurkennum. Við hljótum að gera þá kröfu, sérstaklega á helstu bandamenn okkar, að þeir virði sjálfsákvörðunarrétt þeirra þjóða. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort og þá hvernig hann hyggist bregðast við þessari þróun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ætla ekki að endurtaka hana. Við erum að skoða þessa áætlun og höfum ekki fengið neina sérstaka kynningu á henni frá bandarískum stjórnvöldum. Því er of snemmt að meta einstaka þætti hennar. Eins og hv. þingmaður vísar til virðist hún vera sett án samráðs við annan deiluaðilann sem vekur undrun og fyrstu viðbrögð palestínskra stjórnvalda hafa verið neikvæð. Friðsamleg lausn þessarar deilu væri auðvitað kærkomin en á þessu stigi er ekki ljóst hvort áætlunin sé til þess fallin að stuðla að friði. Hvað varðar afstöðu íslenskra stjórnvalda er hún óbreytt. Íslensk stjórnvöld hafa gagnrýnt ofbeldi á báða bóga og sömuleiðis landtöku Ísraela sem brýtur í bága við alþjóðalög. Íslensk stjórnvöld hafa um langt skeið kallað eftir tveggja ríkja lausn á deilunni og mest er um vert að friðsamleg lausn náist á grundvelli alþjóðalaga. Á þessu stigi vinnum við að því að greina þessa áætlun og getum því lítið getið okkur til um forsendur hennar en það vekur auðvitað furðu að ekki hafi verið haft samráð við annan deiluaðilann eins og hv. þingmaður vísaði til.

Virðulegur forseti. Það er gott og blessað að það sé óbreytt afstaða Íslands að við viljum að friðsamleg lausn náist. Þá hljótum við að vilja mótmæla þessari áætlun með einhverjum hætti. Ég er ósammála hæstv. ráðherra um að það sé eitthvað óljóst hvort þessi áætlun stuðli að friði eða ekki. Það er deginum ljósara að hún gerir það ekki, hún stuðlar að ófriði. Það er augljóst, bæði af svörum Palestínumegin og sömuleiðis af umfjöllun þeirra sem fjalla um málið. Þessi áætlun verður ekkert samþykkt friðsamlega, það liggur bara fyrir og er staðreynd hvað sem okkur finnst um það; hún mun ekki stuðla að friði, það þykir mér ljóst. Með hliðsjón af því, ef hæstv. ráðherra getur tekið undir það, hljótum við að vilja mótmæla þessari áætlun með einhverjum formlegum hætti sem þjóðríki sem viðurkennir tilvist og sjálfstæði hins þjóðríkisins, Palestínu, og vitaskuld Ísraels einnig.

Virðulegur forseti. Það er nú litlu við þetta að bæta. Afstaða okkar í þessu deilumáli er óbreytt og við munum halda þeirri stefnu áfram. Það er voða lítið annað um málið að segja á þessu stigi. Þar sem ekki er voðalega mikið um málið að segja á þessu stigi ætla ég heldur ekkert að gera það.

Herra forseti. Fyrir skömmu barst mér svar frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra eða ráðuneyti hans vegna fyrirspurnar um greiðslur til sauðfjárbúa. Það voru þrjár spurningar og tveimur þeirra var svarað en þeirri þriðju var ekki svarað. Greiðslur til sauðfjárbúa á ári eru rúmir 5 milljarðar kr. Sá hluti fyrirspurnarinnar sem ekki var svarað beindist að því að fá upplýsingar um styrki til hvers einstaks bús í landinu. Því er hafnað að svara og vísað til ákvæða í þingskapalögum, nánar tiltekið 50. gr. og 90. gr., sem eru óljósar greinar um að ekki megi birta viðkvæmar upplýsingar eða upplýsingar sem ekki teljist nauðsynlegar. Nú víkur svo við að styrkir til landbúnaðar eru auðvitað ráðstöfun á opinberu fé og varða því miklu um almannahagsmuni að almenningur og við vitum til hvaða hluta þeim styrkjum er varið og hvernig þeir eru nýttir. Til samanburðar má geta þess að í Evrópusambandinu er víðtækt styrktarkerfi til landbúnaðar og þar er sá háttur hafður á að hægt er að fletta upp hverju einasta búi í Evrópusambandinu og fá nákvæmlega sundurliðað hvaða styrki það hefur fengið frá hinu opinbera til síns rekstrar. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann sé sáttur við þessa afgreiðslu ráðuneytisins og hvort hann muni ekki beita sér fyrir því að fyrirspurninni verði svarað og reglum, ef einhverjar eru sem koma í veg fyrir þessa birtingu, verði breytt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ítrekaða fyrirspurn, fyrst skriflega og síðan munnlega. Gott tækifæri gefst til að ítreka það að ef mönnum þykir ekki vel gert í svari þá kalli þeir eftir frekari skýringum og það er sjálfsagt mál að fara yfir það. Ég er ekki með þetta svar hér við hliðina á mér en ráðuneytið kemst að þessari niðurstöðu eftir yfirferð um ágæta fyrirspurn þingmannsins. Sjálfsagt liggja til þessarar niðurstöðu í svari ýmsar reglur sem hingað til hafa verið hafðar um útdeilingu þessara styrkja og það er í raun sjálfsagt að endurskoða þær ef tilefni er til. Ég hef þá trú að hvorki bændur né almenningur eða þingmenn hafi nokkurn einasta áhuga á því að láta upplýsingar um ráðstöfun á almannafé liggja í þagnargildi. Það er ekki það, það eru einhverjar aðrar ástæður sem liggja til grundvallar því að ekki er hægt að fullnusta svarið með betri hætti en þingmaðurinn metur. Með vísan til Evrópureglna um þessa styrki geri ég ráð fyrir því að þegar einstaklingar eða fyrirtæki sæki um slíka fyrirgreiðslu liggi það fyrir í reglum að upplýsingar um þau efni verði birtar. Það kann vel að vera að slíkt skorti í regluverk okkar varðandi úthlutun þeirra takmörkuðu gæða sem hér liggja undir. En út af spurningu hv. þingmanns þá svara ég því til, virðulegur forseti, að ég skal gjarnan fara yfir þetta regluverk með mínu fólki.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem ég met þannig að það hafi verið jákvætt. Ég vil samt ítreka kannski kjarna máls, hvort ráðherrann telji þetta eðlilegt, óháð því hvernig regluverkið er akkúrat þessa stundina, ef það er þessu til fyrirstöðu, sem ég dreg reyndar mjög alvarlega í efa að sé. Ég held að þetta sé fyrirsláttur en ég ætla ekki að fullyrða um það. Aðalatriðið er þá: Mun ráðherrann skoða þessi mál með þeim hætti að hann muni beita sér fyrir þeirri sjálfsögðu upplýsingaskyldu að styrkir af þessu tagi til einstakra aðila verði opinberir líkt og er, eins og ég bendi á, í öllum ríkjum Evrópusambandsins sem rekur umfangsmikla styrkjastefnu? Þar get ég farið í gagnagrunn og flett upp á evru hvað viðkomandi bóndi fær í styrk og til hvaða verkefna. 

Virðulegi forseti. Já, ég lýsi mig reiðubúinn til að fara í gegnum þennan regluhaug allan saman. Það er sjálfsagt mál. Ég lít svo á að það sé bara eðlilegt að það liggi fyrir sem gleggstar upplýsingar um ráðstöfun á skattfé og styrkjum sem þessum. Hv. þingmaður orðaði það þannig að það væri nauðsynlegt að veita bændum aðhald en ég held að það sé ekki síður löggjafanum og almenningi nauðsynlegt að hafa slíkar upplýsingar, einfaldlega til þess að geta metið bæði kosti og galla við þær ákvarðanir sem verið er að taka í slíkum samningum. Þannig að já, ég tel eðlilegt að þetta sé skoðað. Eins og ég nefndi áðan kann ég ekki nákvæmar skýringar á því hvernig stendur á því að ekki er hægt að reiða þetta fram en það er sjálfsagt að bregðast við ítrekaðri ósk og spurningu hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Tvær skýrslur hafa vakið nokkra athygli nýlega og kalla á frekari umræður og viðbrögð þegar horft er á þær í samhengi. Annars vegar er um að ræða skýrslu Kolbeins Stefánssonar frá síðasta hausti um aukna örorku kvenna yfir fimmtugu, stóraukna, og hins vegar nýlega skýrslu Eurostat þar sem kemur fram að um 9% fullorðinna Íslendinga sinna umönnun langveikra, fatlaðra eða aldraðra ástvina sinna. Hér er þá um að ræða það fólk í fjölskyldunum sem margt mæðir á, eins og við þekkjum, að vinna fyrir heimilunum, vera jafnvel í krefjandi vinnu þar sem reynir á viðkomandi líkamlega og andlega, og svo skyldur gagnvart börnum og barnabörnum. Sú umönnun sem hér um ræðir, að annast um langveika ástvini, fatlaða eða aldraðra, bætist þá ofan á slíkar skyldur. Við tölum oft um þær þjóðir sem við viljum bera okkur saman við og vera talin í hópi með; Norðurlandaþjóðirnar, grannþjóðir okkar. En þegar kemur að þessum málum skera Íslendingar sig verulega úr. Í Evrópu almennt eru það um 4% fólks sem hafa á hendi slíka umönnun ástvina sinna en á Norðurlöndum í kringum 3%. Hér eru það 9%. Við megum ekki alhæfa um of og auðvitað eigum við mörg dæmi um karla sem slíkum umönnunarstörfum sinna, ýmist einir eða með konum. En ég held þó að óhætt sé að segja að í flestum tilvikum sé það svo að þessi störf lenda hjá konunum í fjölskyldunum. Eins og áður segir bætist það iðulega við krefjandi störf á vinnumarkaði og ekki fjarri lagi að álykta að það sé samhengi á milli þessa álags á konum innan fjölskyldnanna og svo þeirrar staðreyndar að fjölgun örorkulífeyrisþega hér á landi að undanförnu hefur verið að langmestu leyti í hópi kvenna á aldrinum 50–60 ár. Við heyrum oft orð eins og kulnun og örmögnun. Við heyrum margar sögur af því hvernig viðkomandi einstaklingar fara yfir þolmörk sín, bogna undan álaginu, því að slík umönnunarstörf eru ekki aðeins líkamlega krefjandi heldur getur fylgt þeim mikil sorg. Fólk horfir upp á foreldra sína missa tökin, missa krafta, missa hæfni og hefur svo stöðugt og nagandi samviskubit yfir því að vera ekki að sinna sínum nægilega vel. 9% hér en 3% á Norðurlöndunum. Á það ekki að vera sameiginlegt verkefni samfélagsins að taka utan um aldraða og hjúkra sjúkum og styðja lasburða? Við menntum fólk til slíkra starfa en svo neita yfirvöld að búa umönnunarstéttunum sómasamleg starfsskilyrði og neita að semja um laun við þær. Getur verið að hér sé um að ræða birtingarmynd áratuga vanrækslu íslensks samfélags við að byggja upp umönnunarkerfi? Er þetta birtingarmynd þess að það vantar hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða um allt land? Það vantar hjúkrunarheimili, það vantar legupláss. Maður spyr sig: Er þessi aukna örorka kvenna á aldrinum 50–60 ára e.t.v. fórnarkostnaðurinn af því að velta skyldum velferðarsamfélagsins yfir á fjölskyldurnar og inn á heimilin í landinu þar sem þær lenda þyngst á herðum kvenna?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu. Raunar er það þannig að það þarf að setja umönnun meira á dagskrá í íslensku samfélagi almennt og ég vil þakka fyrir það vegna þess að við þurfum bæði, eins og kemur fram í máli hv. þingmanns, að byggja á þeirri þekkingu sem við höfum en líka að afla frekari upplýsinga til að við getum dregið réttar ályktanir. Umræðan gerir gott í sjálfu sér vegna þess að þar með er það partur af því að við erum meðvitaðri og þar af leiðandi meiri líkur á því að breyta viðhorfi almennings og ekki síður atvinnurekanda þegar kemur að því að ræða umönnun og hvernig umönnun dreifist á milli kynja. Hv. þingmaður vísar til þess að í nýrri skýrslu Eurostat komi fram að Ísland skeri sig frá öðrum löndum en í því samhengi nefnir hann að fjölgun örorkulífeyrisþega hefur að undanförnu verið að langmestu leyti í hópi kvenna á aldrinum 50–66 ára. Hv. þingmaður veltir því upp hvort hér sé um að ræða fórnarkostnað af því að velta skyldum yfir á fjölskyldur og inn á heimilin í landinu. Mér finnst það sérstakt umhugsunarefni að umönnunin lendi mest á herðum kvenna en samkvæmt rannsókn Eurostat er tíðni, og við erum að tala um tíðni hér, umönnunar hærri meðal kvenna en karla hérlendis. En það er mikilvægt að halda því til haga, og Kolbeinn H. Stefánsson félagsfræðingur hefur einmitt bent á það, að tölurnar sem við ræðum hér og koma frá Eurostat sýna ekki umfang veittrar umönnunar heldur hlutföll þeirra sem veita umönnun reglulega. Og það liggur fyrir að tölur um umfang umönnunar sem er safnað í evrópsku heilsufarsrannsókninni, sem síðast var safnað af Hagstofunni haustið 2019, verða tilbúnar til birtingar í haust og þá erum við komin með enn þá betri gögn. Vegna þess að hv. þingmaður hefur áhuga á þessu vildi ég benda á þennan þátt í umræðunni. Það er ekki þar með sagt að allir séu í öllum tilvikum undir verulegu álagi vegna umönnunar heldur er þetta auðvitað samspil við aðra þætti í vinnu og einkalífi. Hvað varðar þátt hins opinbera er mikilvægt að hafa í huga líka að umönnun er eðlilegur þáttur af lífinu, eitthvað sem flest fólk vill taka þátt í og veita öldruðum og fötluðum og langveikum skyldmennum sínum. Hins vegar er það hlutverk samfélagsins, stjórnvalda og hins opinbera að styðja fólk við það að veita þessa umönnun og tryggja að það álag verði ekki of mikið. Það er t.d. hægt að gera með auknum sveigjanleika í vinnu, stuðningi eftir þörfum og þar fram eftir götunum. Við þurfum líka að halda því til haga að það er ekki ein lausn sem hentar öllum í þeim efnum. Það eru önnur úrræði sem þarf fyrir fólk sem á fötluð eða langveik börn en það fólk sem er með uppkomin skyldmenni með fötlun eða langvarandi sjúkdóma eða fólk með ellihruma foreldra. Mismunandi fatlanir kalla á mismunandi stuðning o.s.frv. Ég vildi í þessari umræðu nefna nokkur verkefni sem eru á mínu borði á kjörtímabilinu og eru til þess fallin að draga úr álagi á fjölskyldur. Fyrst vil ég nefna að árið 2018 veitti ég Landspítala sérstakt framlag til að koma á fót stuðningsteymi fyrir langveik börn með miklar stuðningsþarfir vegna sjaldgæfra sjúkdóma. Foreldrarnir hafa kallað eftir því árum saman að það sé félagslegur stuðningur og öflugt stuðningsteymi fyrir þann hóp til að draga úr álagi þar. Þjónusta við aldraða hefur verið styrkt umtalsvert. Heimahjúkrun hefur verið efld. Fjármagni hefur bæði verið beint hingað á höfuðborgarsvæðið og til Akureyrar. Heilsueflandi móttökur innan heilsugæslunnar hafa verið fjármagnaðar sem eru ætlaðar sérstaklega eldra fólki og einstaklingum með fjölþætt og langvinn heilsufarsvandamál. Ég hef sett af stað starfshóp sem vinnur að endurhæfingarstefnu. Við erum í stórsókn í uppbyggingu hjúkrunarrýma og áætlunin sem núna er fjármögnuð í fjármálaáætlun gerir ráð fyrir 580 nýjum rýmum á tíma fjármálaáætlunarinnar. Til samanburðar má geta þess að 140 rými bættust við á tíu árum þar á undan. Dagdvalarrýmum hefur verið fjölgað markvisst og þá erum við að horfa á sértæk dagdvalarrými líka fyrir fólk með heilabilun, sérhæfð dagdvalarrými fyrir MS-fólk og sveigjanlega dagdvöl á Akureyri, sjúkrahótel við Hringbraut hefur verið opnað. Hér eru bara nefnd nokkur verkefni sem eru til þess fallin að draga úr álagi á fjölskyldur sem sinna umönnun ástvina sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda. Ég vona auðvitað að þessi verkefni hafi einhverja þýðingu í þeim efnum sem hv. þingmaður ræðir hér en mestu máli skiptir að við séum með skýra stefnu í heilbrigðismálum og eflum innviði heilbrigðiskerfisins og byggjum okkar ákvarðanir á þekkingu. Þá horfi ég sérstaklega til mikilvægis þess að vísinda- og fræðimenn eins og Kolbeinn H. Stefánsson 

Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og langar sérstaklega að huga að aðstæðum foreldra fatlaðra og langveikra barna sem oftast eru mæður sem þurfa að vera á tánum allar stundir sólarhrings. Það má segja að hlutverk þessara foreldra sé mjög svo vanmetið og það er ljóst að við þurfum stöðugt að finna betri leiðir til að koma til móts við foreldra og börn þannig að börnin geti átt innihaldsríkt og gott líf. Þetta endar oft með því að þessir sömu foreldrar gefast upp, kannski ekki fyrstu æviár barnsins en svo sannarlega síðar. Síðan langar mig aðeins að líta til þeirra sem einhverra hluta vegna þurfa á umönnun að halda. Hver er réttur þeirra? Er eðlilegt að fatlað eða langveikt barn þurfi að eyða flestum stundum með foreldrum sínum í stað þess að eiga sjálfstætt líf? Eða er eðlilegt að fullorðinn einstaklingur njóti umönnunar maka eða foreldris við athafnir daglegs lífs? Það setur vissulega auknar skyldur á aðstandendur, eins og málshefjandi nefndi í spurningum sínum, en ekki síður leggur það skyldur á þann sem er móttakandi sem oft þarf að gefa frá sér persónuleg mörk, oft við mjög viðkvæmar aðstæður sem eiga alla jafna að vera í höndum fagaðila. Hugtök eins og virðing, völd og forræðishyggja koma upp í hugann. Það er ljóst að umræðan er þörf og ég legg áherslu á hver sé réttur þeirra sem taka við þessari umönnun.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka frummælanda og heilbrigðisráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu með okkur. Umræðan vekur mig til ákveðinna hughrifa um jafnrétti. Við sem erum komin á miðjan aldur og sum hver aðeins meira en það munum að konur báru hitann og þungann af rekstri heimilis og umönnun aðstandenda. Svo líður tíminn. Atvinnuþátttaka kvenna í dag er til jafns á við karla. Orð dagsins er jafnrétti. Foreldrajafnrétti og launajafnrétti er hugtök sem við Íslendingar tökum mjög alvarlega en það er ekkert langt síðan að þau urðu hreinlega til í íslenskri tungu. Því skýtur það vissulega skökku við í samfélagi sem miðar að því að jafna hlut kvenna og ólíkra hópa eins mikið og við höfum gert að sjá þennan sláandi mun á hlutfalli kvenna, 50 ára og eldri, sem fara á örorku versus karla. Þá hlýtur maður að spyrja hvers vegna. Getur verið að konur biðji ekki um hjálp, að við gerum þetta bara sjálfar, tökum þetta á hnefanum? Er það af því að hjálpin býðst ekki eða af því grunnstoðirnar í samfélaginu eru ekki nógu sterkar? Þá kemur að því hvað við getum gert og hvað við höfum vissulega verið að gera undanfarin ár. Við getum, eins og heilbrigðisráðherra las hér upp rétt áðan, farið í öll þau fjölmörgu verkefni sem eru mikilvæg, eins og að fjölga hjúkrunarrýmum, auka við dagdvalir aldraðra, brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla og fjölga sambýlum fyrir fatlaða. Allt þetta er í vinnslu hjá þessari ríkisstjórn og mig langar að bæta við að hver einasta sveitarstjórn á landinu er einmitt að vinna að því hörðum höndum og þarf á stuðningi Alþingis til þess að verða við því svo sómi sé að. Svo getum við líka alið börnin okkar upp þannig að þegar við erum orðin gömul og grá þá lendi þetta ekki bara á dætrum okkar heldur samfélaginu öllu.

Virðulegur forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir þessa sérstöku umræðu. Að mínu mati hefur hún marga vinkla. Það er auðvelt að tala um hve framarlega Ísland sé í jafnrétti á ýmsum sviðum og allur gangur er á því hvort fólk vilji stæra sig af því eða benda á það sem enn er eftir. Það er mikilvægt að við höfum í huga, þegar kemur að því að stefna að jafnrétti, að það felur ekki í sér að breyta einfaldlega einhverri löggjöf þannig að þar sé það skilgreint að karlar og konur standi jafnt. Það eru hliðaráhrif af meira eða minna öllu sem við gerum og þau hafa misjöfn áhrif á fólk eftir stöðu þess og þar á meðal kyni. Eitt skýrasta eða einfaldasta dæmið sem ég veit um er þegar yfirvöld þurfa að örva efnahaginn þannig að þau fara í einhverjar svakalegar framkvæmdir til að dæla peningum út í hagkerfið og búa til vinnu. Þá eru allar líkur á því að úr verði byggingarframkvæmdir og karlastörf. Þess vegna er svo mikilvægt, áður en við tökum ákvarðanir, t.d. í almannatryggingakerfinu eða þegar kemur að því að skapa umgjörð um fólk sem er veikt eða stríðir við fötlun eða eitthvað því um líkt, að við áttum okkur á því að slíkar aðgerðir hafa misjöfn áhrif á ólíka hópa í samfélaginu. Í samfélagi sem skiptist í öllum meginatriðum í tvo jafn stóra hópa karla og kvenna, með smáskekkju, er auðveldara fyrir okkur, myndi maður halda, að greina misjöfn áhrif eftir kyni en þegar kemur að öðrum hópum sem fólk tilheyrir, kynþætti, trúarbrögðum, uppruna eða tungumáli eða hvaða öðrum hópi sem er. Þess vegna er svo mikilvægt, þegar við tökum ákvarðanir hér, að við lítum ekki bara á ákvörðunina og akkúrat það markmið sem við erum að díla við hverju sinni heldur líka á þessi hliðaráhrif sem lenda misjafnlega á hópum eftir stöðu þeirra.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, fyrir að koma þessari umræðu á dagskrá og hæstv. ráðherra fyrir sitt svar og vangaveltur málshefjanda um málið. Í umræðupunktunum kemur fram að Ísland skeri sig frá grannþjóðunum þar sem um 9% fullorðinna einstaklinga sinna umönnun langveikra, fatlaðra eða aldraðra ástvina ofan á aðrar skyldur við börn og barnabörn. Spurt er hvort samfélaginu beri ekki að finna leiðir til að minnka umönnunarálag fjölskyldna og þá aðallega fullorðinna kvenna. Öflug heimahjúkrun, félagsleg heimaþjónusta og dagdvalarrými eru úrræði sem koma til móts við einstaklinga sem vegna langvinnra veikinda eða öldrunar þurfa á stuðningi að halda og draga úr álagi á fjölskyldumeðlimi, hvort sem það eru makar eða börn viðkomandi. Bið eftir dvalarúrræði getur verið mjög erfið og tekið mjög á fjölskyldur og jafnvel fjarskylda ættingja einstaklinga sem eiga ekki neina aðra að. Aukið fjármagn þarf til heimahjúkrunar og kom fram í máli ráðherra að unnið væri að því. En mig langar að beina athyglinni að heimahjúkrun í byggðum úti á landi þar sem langt er að fara því að fjármagnið, eins og kerfið er byggt upp í dag, byggir svolítið á fjölda heimsókna frekar en því að langt sé að fara til eins einstaklings. Það þarf að huga að því líka. Það er mikil vinna í gangi. Það er verið að efla heimaþjónustu, dagdvalir, hjúkrunarrými og innleiða velferðartækni í heimaþjónustu. Þetta eru allt aðgerðir sem munu létta álagi af þeim umönnunaraðilum sem í dag eru að vinna þessi störf, en við skulum ekki gleyma forvörnunum. Líkamleg virkni og styrktarþjálfun, ekki síst á efri árum, er forvörn sem ríkið ætti að koma með afgerandi hætti að með sveitarfélögunum. Það er fjárfesting sem mun draga úr þörf fyrir heilbrigðisþjónustu til langs tíma. Það er líka forvörn fyrir okkur sem yngri erum að vera dugleg að hreyfa okkur og hugsa vel um okkur þannig að það komi seinna til þess að börnin okkar eða skyldmenni þurfi að fara að hugsa um okkur.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, kærlega fyrir að hefja máls á þessu. Ég verð að segja að upplýsingar sem koma úr nýrri skýrslu Eurostat, um að 9% fullorðinna Íslendinga sinni umönnun, samanborið við það sem gerist í löndum sem við berum okkur almennt saman við, og getum í sjálfu sér með fullum rétti talað um að við séum með svipað velferðarsamfélag, eru sláandi þó að auðvitað hafi maður haft einhverja tilfinningu fyrir þessu. Hv. þingmaður vísar líka í rannsókn Kolbeins Stefánssonar um vaxandi hóp kvenna sem greinist með örorku. Ég ætla að leyfa mér líka að nefna það að í þeirri skýrslu sýnir Kolbeinn fram á, á mynd yfir þróun fjölda áætlaðra æviára við góða heilsu, en þar hafa karlmenn alltaf verið eilítið ofar, að á síðustu árum hefur verið að myndast gríðarlegur munur og má segja að árin eftir hrun séu þar vendipunktur, að þar komi fram grundvallarmunur á því hversu margra góðra æviára karlmenn njóti miðað við konur, að konur njóti mun færri góðra æviára miðað við karlmenn. Staðreyndin er sú, þó að hæstv. heilbrigðisráðherra sé hér til svara, að þetta er mál sem varðar mjög marga. Vegna þess að við erum að tala um umönnun þá er þetta í fanginu á hæstv. heilbrigðisráðherra en þetta kemur öllum við. Þetta kemur öllum ráðherrum ríkisstjórnar við, þetta kemur þingheimi við, þetta kemur sveitarfélögum við, þetta kemur almenningi við. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir að lausnin felst í auknum sveigjanleika og það er ekki ein lausn sem hentar öllum. Þess vegna velti ég því upp hér að ég myndi vilja sjá, og þar getur hæstv. ráðherra kannski tekið boltann, verkefni fara af stað sem lúta að samvinnu þeirra aðila sem best til þekkja, þ.e. hjúkrunarheimila, sjúkrastofnana, sveitarfélaga og einstaklinga sem eru með einhverja þjónustu. Við tölum oft um teymisvinnu og þarna held ég að teymisvinna gæti virkað vel. Við viljum hafa hjúkrunarheimilin okkar í lagi. Við viljum líka að sem fæstir fari þangað og sem síðast. En við viljum að á meðan fólk er að nýta önnur úrræði að þau séu líka mjög góð. Það er fullt af fólki sem kann vel til verka hérna og við getum ekki unnið þetta í einangruðum sílóum upp og niður. Við verðum að vinna þetta saman. Þetta er samfélagsverkefni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni innilega fyrir þessa þörfu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag og taka þátt í henni. Ég fékk kynningu á þessari skýrslu sem ágætur Kolbeinn H. Stefánsson birti okkur og vann fyrir Öryrkjabandalagið og maður veltir óneitanlega fyrir sér ástæðunum. Hvernig hefur þjóðfélagið okkar breyst? Hvernig er þjóðfélagsgerðin okkar? Hvernig er álagið á konum? Hvernig hefur fátækt, sem við erum að berjast gegn af öllu afli, a.m.k. einhverjir hér, orðið þess valdandi að það þarf alltaf tvo til í láglaunastéttum til að geta alið önn fyrir sér og sínum. Úrtakið er miðaldra konur og þetta sýnir hvernig við á þessum aldri brennum hreinlega út og lendum í þeirri stöðu að fara á örorku og verða óvinnufærar. Það var þannig á þessum tíma að karlinn kom oftar en ekki heim úr vinnunni og gekk að sínum mat en konan, sem líka hafði unnið úti allan daginn, eldaði og skúraði og skrúbbaði og bónaði og sá um krakkana. Þannig var það fyrir nokkrum áratugum og ég held að það sé það sem er að skila sér til okkar núna. Ég er að vona að samfélagsgerðin mótist nú af meiri tillitssemi að þessu leyti til. Ungu karlarnir okkar og drengirnir eru farnir að verða jafn miklar mömmur og við, þeir eru pabbar og mömmur og við erum það líka. Ég er að vona að í framtíðinni sjáum við ekki þá svörtu og neikvæðu mynd sem hér er, ég er að vona að það sé framtíðin. Ég vona að það sé rétt sem ég skynja að pör séu farin að vinna betur saman í fjölskyldum og það muni skila sér í því að við konur dettum ekki út af vinnumarkaði eins og kemur fram í þessari skýrslu, að næsta skýrsla sem kemur út sýni annað.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu sem er gríðarlega mikilvæg. Þetta er samfélagsverkefni eins og kom fram í máli hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson. Þetta er samfélagsverkefni sem við berum öll ábyrgð á en því miður er með þetta samfélagsverkefni eins og mörg önnur að það er svolítið keyrt áfram á viðhorfinu „þetta reddast“. Um leið og það viðhorf er okkur ákaflega gagnlegt á stundum bitnar það líka svolítið harkalega á okkur núna af því að það sýnir sig að þetta þriðja starf sem bitnar einna helst á konum á Íslandi og örugglega víðar, leiðir einmitt hjá þessum sama hópi, konum yfir fimmtugu, til vanlíðunar og til örorku. Það sést í nýjum skýrslum að þessi hópur keyrir sig mun meira út hér á landi en aðrir hópar. Atvinnuþátttaka kvenna á Íslandi er nefnilega meiri en í samanburðarríkjum. Hún er meiri en víðast hvar um heiminn. Ég held hún sé bara einna mest á Íslandi af öllum löndum heims. Þegar svo kemur í ljós að á Íslandi eru landsmenn að taka meiri þátt í að sinna langveikum, fötluðum, öldruðum ættingjum, leggst það ofan á umtalsverða atvinnuþátttöku þjóðarinnar. Þetta þriðja starf leggst algerlega ofan á. Það er samfélagsverkefni okkar hvernig við ætlum að standa saman að því að búa öllum gott líf, bæði þeim sem þurfa að þiggja aðstoð í sínum daglegu störfum en líka þeim sem, til hliðar við sitt daglega starf, veita aðstoðina.

Herra forseti. Þetta er gríðarlega mikilvæg umræða sem á sér hér stað í dag og er auðvitað, eins og nefnt hefur verið, samfélagsumræða þar sem við erum að skoða samfélagið okkar og hvernig það hefur ólík áhrif á kynin. Rannsóknir hafa sýnt að það hefur slæm áhrif á heilsufar kvenna og þar er margt sem kemur til. Hér hefur verið vísað í skýrslu Eurostat um það að konur á Íslandi séu meira í því að sinna öldruðum, langveikum og fötluðum. Ég hef ekki kafað ofan í þessar tölur, ég held að þetta sé alveg rétt, en eitt af því sem gæti verið öðruvísi í íslensku samfélagi er að við reynum að koma í veg fyrir það eins og við mögulega getum að fötluð börn búi á stofnunum. Það veldur auðvitað auknu álagi og því þarf að mæta með auknum stuðningi við foreldra. Það að börn búi á heimilum sínum er í sjálfu sér gott. Hérna þurfum við að kafa vel ofan í það hvað tölurnar þýða í rauninni og bregðast svo rétt við með réttum stuðningi. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur farið yfir það sem snýr að því sem hún er að gera á sínum vettvangi. En auðvitað þurfum við að ræða þetta líka út frá málefnum til að mynda félagsmálaráðherra. Ég bind vonir við það að breytingar á fæðingarorlofskerfinu taki til framtíðar á þessu, að með lengra fæðingarorlofi og hækkuðum greiðslum munum við ala upp nýja kynslóð karla sem munu taka meiri þátt. 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem er búin að vera alveg ótrúlega góð og ég vil enn og aftur þakka framsögumanni kærlega fyrir. Það er margt gott sem verið er að gera. Það má ekki hverfa frá því að hugsa þannig að verið sé að stíga ákveðin góð skref, það er verið að gera, en við þurfum auðvitað að halda áfram að leita leiða. Það sem eftir stendur hjá mér núna þegar ég kem hér upp í annað sinn er að fyrir ekki svo löngu síðan áttu fjölskyldur saman heimili í stóru húsi þar sem kynslóðir voru hreinlega undir einu og sama þakinu. Við erum komin töluvert langt frá þeirri hugsun en þar var það sjálfsagt að þeir sem yngri voru tóku utan um þá sem eldri voru og einhvern veginn leið lífið áfram með sínum gleðistundum og sorgarstundum. Það sem ég dreg kannski út úr umræðunni í dag er sérstaklega það að við þurfum að skoða betur hver upplifun þeirra er sem einhverra hluta vegna hafa þurft að reiða sig á umönnun skyldmenna, hvort við eigum hreinlega einhverjar rannsóknir á því, vegna þess að þar gæti verið pottur brotinn. Mér er umhugað um rétt þeirra sem þurfa á slíkri umönnun að halda og velja sér kannski ekki endilega umönnunaraðila vegna aðstæðna. Sú rödd mætti heyrast betur og við hér inni mættum gefa henni gaum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir það hjá síðasta hv. ræðumanni sem talaði hér að það væri mjög áhugavert að skoða það sem hv. þingmaður fjallaði um. Ef gluggað er í þessa skýrslu sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson gerði að umtalsefni í upphafi þessarar umræðu sést mikið af tölfræði. Ég verð að segja að ég hef ekki lesið allt sem er að finna þarna en ég finn alla vega lítið af góðum skýringum á því hvers vegna tölfræðin er eins og hún er. Fyrir okkur liggur rannsóknarverkefni á bak við það að útskýra þessar tölur. Á þessari stundu get ég sjálfur alla vega ekki mikið meira en fabúlerað um ástæður þess eða komið fram með einhverjar mildar tilgátur. Eitt af því sem mér finnst stundum eiga til að gleymast í jafnréttisumræðunni er að skekkja sem kemur niður á einhverju kyni hefur tilhneigingu til þess að hafa áhrif á önnur kyn. Ef skekkja er t.d. til staðar gagnvart karlmönnum og meiri tilætlunarsemi gagnvart því að þeir séu í vinnunni allan sólarhringinn þá er það eitthvað sem í fljótu bragði ætti fyrst og fremst að koma niður á körlum. En sú staða hefur neikvæð áhrif á stöðu kvenna og annarra kynja. Þetta helst allt saman. Ég velti fyrir mér, í svona tilgátustíl, hvort það sé eitthvað í þessum tölum sem við höfum verið að ræða hér sem mætti útskýra með ákveðinni vinnudýrkun sem ég skynja á Íslandi. Það er rosalega sjálfsagt á Íslandi, finnst mér, að fólk sé alltaf í vinnunni og eigi eiginlega að vinna eins mikið og það mögulega getur. Það er hálfsyndsamlegt að vinna ekki eins mikið og maður mögulega getur - og er sú umræða í samhengi við ágætt þingmál sem er hér til umræðu á eftir, um fjölskylduvænt Alþingi, það hlægilega konsept. En slíkt, held ég, lendir aðallega á körlum, að ætlast sé til þess að þeir vinni allan daginn. Það þýðir að ætlast er til að þeir séu ekki að gera neitt annað allan daginn sem þýðir að það lendir á konum. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni þessa sérstöku umræðu og það samhengi sem hv. þingmaður setur umræðuna í, þennan fórnarkostnað af því að velta skyldum velferðarsamfélagsins á fólk, og mikilvægi þess að finna leiðir til að draga úr því óhjákvæmilega og gríðarlega álagi í mörgum tilvikum sem því fylgir. Þá vil ég þakka hæstv. ráðherra innlegg hennar. Ráðherrann kom inn á fjölmarga þætti sem skipta máli við að draga úr álagi, m.a. framlag til Landspítala fyrir sérstakt stuðningsteymi fyrir langveik börn með miklar stuðningsþarfir vegna sjaldgæfra sjúkdóma. Ég hvet ráðherrann áfram í að gera enn betur á því sviði og auðvitað í öðrum þáttum eins og heilsueflingu, endurhæfingu, uppbyggingu hjúkrunarrýma og öðrum snertiflötum heilbrigðismála við þetta samfélagslega verkefni. Ég hef lagt fram, virðulegi forseti, þingsályktunartillögu ásamt þingmönnum allra flokka um sértæka þjónustueiningu fyrir einstaklinga með sjaldgæfa sjúkdóma og ætla að vísa í tillögugreinina því að hún talar vel inn í það samhengi sem hv. málshefjandi setur málið í, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem geri tillögur að fyrirkomulagi sértækrar þjónustueiningar fyrir einstaklinga sem greinast með sjaldgæfa sjúkdóma. Þjónustueiningin verði til þess að tryggja að sjúklingar hafi einn viðkomustað í heilbrigðiskerfinu og til þess að ný þekking og nýjustu rannsóknir skili sér í bættri þjónustu sem byggist á nýjustu gagnreyndu þekkingu hverju sinni. Þá verði starfshópnum falið að leita leiða til þess að tryggja einfaldari og skjótari aðgengi að nauðsynlegum lyfjum vegna sjaldgæfra sjúkdóma.“ Ég hvet ráðherrann áfram í þessu og hv. velferðarnefnd til að vinna þetta mál hratt og vel því að við tölum einum rómi í þessu samfélagslega verkefni.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð annarra og þakka málshefjanda þessa umræðu. Hún er mjög þörf. Einnig vil ég þakka ráðherra fyrir þær upplýsingar sem hún hefur veitt okkur hér um alla þá uppbyggingu sem fram undan er og vona ég að hún takist farsællega. Í gær var ég að tala hér um forvarnastarf og að við þyrftum að líta miklu meira til þess og nær okkur, þ.e. að byggja upp forvarnastarf, og þá á ég ekki bara við aldraða heldur alla aldurshópa. Þegar við erum að horfa á börnin okkar gleymist miðhópurinn, hann á að sjá um sig sjálfur, og aldraðir eiga að sjá um sig sjálfir og hafa vit fyrir sér og hreyfa sig, en það þarf örvun og hvatningu. Það sem hér er rætt í sambandi við uppbyggingu á hjúkrunarheimilum gleður hjarta mitt því að við horfum allt of oft upp á fjölskyldur koðna niður vegna umönnunar foreldra, jafnvel beggja foreldra. Börn þessara foreldra hafa tekið á sig mikla ábyrgð. Það sem ég sé í sambandi við aldraða er uppbygging á dagvistarrýmum, sem mér finnst alveg bráðnauðsynleg. Það er það sem ég segi að geti í flestum tilfellum haldið fólkinu mun lengur heima. Það heftir hvorugan aðilann, sem er stór þáttur í þessu. Þetta er líka ódýrasta úrræðið. Við höfum séð það innan fjölskyldugeirans hvað það hefur mikið að segja.

Virðulegi forseti. Ég þakka öllum þeim sem tóku þátt í þessari umræðu og lögðu öll sem eitt gott til hennar. Hér hefur margt gott komið fram, margar góðar ábendingar. Ég þakka líka ráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni og fyrir svörin. Það er rétt, ég hefði getað hvatt til nánast alla ríkisstjórnina til að taka þátt í þessari umræðu og kannski ættum við einhvern tíma að halda málfund öll um þetta mikilsverða málefni vegna þess að það varðar svo margt. Þetta varðar ekki bara kynjapólitík, þetta varðar líka velferðarsamfélagið sjálft. Þetta varðar grunnstoðir samfélagsins okkar og hvernig samfélag við viljum vera. Það hefur komið hérna fram að það eigi að gera fólki kleift að sinna ástvinum sínum og auðvitað viljum við gera það eins og okkur er unnt. En við verðum að ætla okkur af, við getum ekki gengið endalaust á þann forða sem við höfum. Þá erum við farin að sinna ástvinum okkar af vanefnum og þá er verr af stað farið en heima setið með slíkt. Þar verður samfélagið að hafa úrræði sem hægt er að leita í og þau úrræði þurfa að vera sterk og virk. Mér finnst okkur stundum hætta til þess að líta of neikvætt á slík úrræði. Við köllum þetta stofnanir og lítum á það sem kalda og vonda staði. Það þarf ekki að vera svo og það er ekki svo. Hins vegar er það svo að það er mannekla á þessum stofnunum. Við sem samfélag stöndum ekki sómasamlega að því að byggja upp þær stofnanir. Það vantar hjúkrunarheimili og það vantar hjúkrunarfræðinga og það vantar sjúkraliða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir afar góða umræðu og nefna nokkra punkta í lokin. Það hefur ekki verið nefnt að það kemur fram að ýmsir þættir gætu verið hér á landi sem gera það að verkum að tölurnar fyrir Ísland eru eins háar og raun ber vitni sem hafa ekki verið nefndir hér, hugsanlega eitthvað í menningunni. Svo hefur líka verið nefnt að mikil samþjöppun fólks hér á suðvesturhorninu gæti verið orsakaþáttur að því leyti að þar eru litlar fjarlægðir á milli þeirra sem umönnunarinnar njóta og skyldmenna sem gerir þátttöku í umönnun mun auðveldari. Þetta eru bara vangaveltur og hafa svo sem ekki verið staðfestar með rannsóknum. Í rannsókn Sigurveigar H. Sigurðardóttur, prófessors við félagsráðgjafadeild Háskóla Íslands, kemur fram að þegar karlar verða ellihrumir verður eiginkonan meginumönnunargjafi, eins og svo er kallað, en þegar konur verða ellihrumar veltist umönnun að stóru leyti yfir á börnin og þá aðallega dæturnar, jafnvel þó að eiginmaður sé til staðar. Þetta eru staðreyndir. En við erum með ákveðin greiningartæki. Við erum með kynjaða fjárlagagerð, kynjaða hagstjórn. Við viljum og þurfum að kyngreina öll talnagögn vegna þess að við þurfum að vita hvert er samspil þessarar kynbundnu verkaskiptingar, sem er sannarlega fyrir hendi, og fjöldaþróunar örorkulífeyrisþega sem hér hefur verið nefnd í inngangi og vekur spurningar, en við þurfum enn frekari gögn. Ég staldra sérstaklega við það sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir nefndi hér varðandi þau sem þjónustunnar njóta og það er auðvitað mikilvægast af öllu að fá sjónarmið þeirra líka inn í umræðuna. Að lokum vil ég nefna mikilvægi rannsókna á þessu sviði og almennt á félagslega sviðinu og greiningu talna til þess að réttar ákvarðanir verði teknar þannig að við sem erum samfélagið, hvort sem er heilbrigðisráðuneytið, félagsmálaráðuneytið, félagasamtök, grasrótarhreyfingar, sveitarfélög o.s.frv., vitum hvert við eigum að beina bæði starfskröftum okkar og fjármagni til þess að treysta stoðir okkar góða samfélags.

Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur 10 mínútur til framsögu og 2 mínútur í lok umræðunnar. Einnig hefur fulltrúi flokksins sem óskaði eftir skýrslunni 2 mínútur undir lok umræðunnar. Að öðru leyti skiptist ræðutími svo á milli þingflokka: Flokkur fólksins 8 mínútur, Miðflokkurinn 12 mínútur, Samfylkingin 11 mínútur, Sjálfstæðisflokkurinn 11 mínútur, Píratar 11 mínútur, Framsóknarflokkur 12 mínútur, Viðreisn 9 mínútur og Vinstrihreyfingin – grænt framboð 13 mínútur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu um nýtingu og vistfræðilega þýðingu loðnustofnsins fyrir árin 2000–2019. Sú skýrsla sem liggur til grundvallar þessari umræðu er nokkuð umfangsmikil og hún er rúmlega 200 síður en áður en ég kem beint að efni hennar vil ég fara nokkrum orðum yfir sérstaka áherslu stjórnvalda á loðnurannsóknir á þessu kjörtímabili. Samkvæmt upplýsingum frá Hafrannsóknastofnun fóru fjárframlög til loðnurannsókna úr 351 millj. kr. árið 2017 í 424 millj. kr. árið 2018. Þannig hafa stjórnvöld á þessu kjörtímabili forgangsraðað fjármunum í þágu loðnurannsókna og í samræmi við þetta hefur leit að loðnu aldrei verið jafn víðtæk og umfangsmikil og á síðasta fiskveiðiári. Þannig var m.a. í fyrsta skipti farið til loðnuleitar í samstarfi við Grænlendinga til að leita upplýsinga um orsakir þeirra miklu breytinga sem hafa orðið á loðnunni og útbreiðslu hennar undanfarin ár. Þrátt fyrir þetta gáfu niðurstöður þessara miklu rannsókna ekki tilefni til að hefja loðnuveiðar. Hinn 13. janúar sl. hófst loðnuleit þessa árs. Leitin var umfangsmikil en alls tóku fimm skip þátt í leitinni. Eins og komið hefur fram hefur hún lítinn árangur borið enn sem komið er, en áfram verður leitað og haldið verður aftur til mælinga í byrjun febrúar. Vonandi ber þetta verk árangur enda miklir hagsmunir í húfi fyrir fólk og fyrirtæki og raunar samfélagið allt. Það yrði mikið högg, m.a. fyrir sveitarfélög líkt og Vestmannaeyjar, sveitarfélögin á Suðausturlandi og á Austurlandi, ef loðnubrestur yrði annað árið í röð. Virðulegi forseti. Ég vil hefja yfirferð um efni skýrslunnar á umfjöllun um ástand og framtíðarhorfur loðnustofnsins. Síðastliðin 20 ár hefur útflutningsverðmæti loðnuafurða verið á bilinu 3–34 milljarðar kr. Það er því ljóst að loðnan er einn af mikilvægustu nytjastofnum Íslandsmiða þegar vel árar og hún er ekki bara mikilvæg vegna veiðanna heldur er hún einnig stór hluti fæðu margra annarra nytjastofna og því ein af lykiltegundum í vistkerfi Íslandsmiða. Þar sem langstærstur hluti hrygningarstofnsins drepst að lokinni hrygningu í mars samanstendur veiðistofn loðnu að mestu af einum árgangi, þ.e. þriggja ára loðnu. Vegna þess hve lífsferill loðnunnar er stuttur er erfitt að leggja mat á stærð hrygningarstofnsins. Það helgast m.a. af því að matið byggir að mestu á mælingum sem fara fram mánuðina september til október og vikurnar í janúar og febrúar áður en hrygning á sér stað. Horfur fyrir vertíðina sem nú ætti að vera í fullum gangi hafa ekki verið góðar miðað við þær upplýsingar sem eru fyrirliggjandi. Samkvæmt mælingum Hafrannsóknastofnunar haustið 2019 er hrygningarstofn loðnu einungis metinn um 186.000 tonn og stofnunin hefur gefið út að mjög lítið hafi fundist í nýafstöðnum leiðangri sem lauk í síðustu viku, eins og ég nefndi áðan. Ráðgjöf um aflamark byggist á því að 95% líkur séu á að hrygningarstofninn í mars verði yfir 150.000 tonnum. Samkvæmt framreikningum mælinganna frá því síðastliðið haust munu viðmið um aflareglu ekki nást jafnvel þótt engar veiðar verði stundaðar í vetur. Vísitala ungfisks var hins vegar sú hæsta síðan árið 2010 og það gefur vonir um að ástand stofnsins gæti farið að skána, að veiðar geti verið leyfðar vertíðina 2020/2021. Það verður því fróðlegt að fylgjast með mælingum Hafrannsóknastofnunar næsta haust. Í skýrslunni er fjallað sérstaklega um hugsanleg áhrif loðnu á meðalþyngd þorsks. Margir hafa lýst áhyggjum af áhrifum minnkandi loðnustofns á vöxt þeirra nytjastofna sem éta loðnu. Frá því að mælingar á stærð stofnsins hófust og fram undir aldamót var góð fylgni milli meðalþyngd þorsks eftir aldri í afla fiskiskipa og stærðar loðnustofns hjá algengustu aldursflokkum í veiðinni, þ.e. 4–7 ára þorsks. Þetta hefur breyst, trúlega vegna breytts atferlis og útbreiðslu loðnu í tengslum við breytt umhverfisskilyrði en e.t.v. einnig vegna breytinga í fæðuvali eða fæðuframboði þorsks. Þá getur fleira haft áhrif á meðalþyngd þorsks eftir aldri og afla, svo sem á hvaða árstíma hann er veiddur og e.t.v. einnig í hvaða veiðarfæri. Fæða ungþorsks er töluvert frábrugðin fæðu stærri og eldri fisks sem ræðst að sjálfsögðu af stærð fisksins og því að hann heldur sig að mestu á grunnslóð. Hlutdeild loðnu hefur farið minnkandi á undanförnum árum. Hlutdeild ljósátu og hlutdeild rækju hafa haldist nokkuð svipuð. Árið 2015 var tekin upp ný aflaregla við ákvörðun á aflamarki loðnu. Þar er m.a. tekið tillit til afráns þorsks, ýsu og ufsa og loðnu frá því að stofnmælingu á loðnu lýkur og fram að hrygningu. Beitt er svokölluð afránslíkani sem nýtir gögn um áætlaða stofnstærð og dreifingu framangreindra botnfiska, fæðu þeirra og meltingarhraða. Líkanið er látið meta afránið frá þeim tíma sem vetrarmælingum er lokið þannig að spátíminn er yfirleitt frekar stuttur eða innan við tveir mánuðir. Þannig var t.d. á tímabilinu 15. janúar til 15. mars 2018 metið að um 220.000 tonn af loðnu hafi verið étin af þorski, ýsu og ufsa, þar af hafi þorskurinn étið um 150.000 tonn. Þetta varð til þess að ráðlagt aflamark vertíðina 2017/2018 var lægra en sem nam áætluðu afráni enda veiðistofninn lítill. Þannig tekur núverandi aflaregla betur en sú gamla til breytinga í stærð helstu nytjastofna sem nýta loðnu sem fæðu og eykst metið afrán þegar þeir stofnar stækka. Enda þótt núverandi aflaregla sé heldur varkárari en fyrri regla sem ekki tók tillit til óvissu í mælingu stofnsins er ljóst að breyting aflareglunnar er ekki ástæða fyrir minnkandi veiði úr stofninum undanfarna tvo áratugi eða svo. Virðulegi forseti. Mikið hefur verið rætt um áhrif stækkandi hvalastofna á stærð loðnustofnsins. Hrefnu hefur fækkað mikið á grunnsævi við Ísland en hnúfubak fjölgað að sama skapi og hefur hnúfubakurinn tekið við af hrefnu sem ríkjandi tegund skíðishvala á landgrunni Íslands. Útbreiðsla hrefnu virðist hafa hliðrast norður, langreyði hefur fjölgað mikið við landið en sú tegund heldur sig mest utan landgrunnssvæðisins. Samkvæmt mati frá 1997 var heildarafrán 12 tegunda hvala við landið metið um 6 milljónir tonna á ári. Leiddar hafa verið líkur að því að skiptingin væri u.þ.b. á þann veg: 3 milljónir tonna af krabbadýrum eða átu, 2 milljónir af fiski og 1 milljón tonna af smokkfiski. Séu útreikningar uppfærðir miðað við nýjustu upplýsingar um stofnstærðir og fæðuval hefur afránið í heild aukist og reiknast 7,6 milljónir tonna, þar af 3,3 milljónir tonna í fiski. Stórtækustu afræningjarnir eru langreyður, hrefna og hnúfubakur. Þótt þessir útreikningar Hafró séu einungis uppfært mat á útreikningum sem gerðir voru 1997 sýna þeir að aukning hefur átt sér stað í áti hvalastofna við landið. Hnúfubak hefur mikið fjölgað á undanförnum áratugum og vísbendingar eru um að hver hnúfubakur éti meira af fullorðinni loðnu en aðrir skíðishvalir og fylgja þeir gjarnan loðnugöngum eftir alveg fram að hrygningu. Af öðrum afræningjum á loðnu má nefna sjófugla. Á Íslandi verpa 24 tegundir sjófugla en þær tegundir sem helst nýta sér loðnu sem fæðu eru lundi, fýll, langvía, stuttnefja, álka og rita. Litlar rannsóknir hafi verið stundaðar á tengslum sjófugla og loðnu á undanförnum árum en samkvæmt rannsóknum sem birtar voru árið 1997 var talið að sjófuglar éti rúmlega 200.000 tonn af loðnu á ári. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum fjalla stuttlega um hugsanleg áhrif hlýnunar sjávar á loðnustofninn. Síðustu tvö til þrjú ár hefur verið áberandi að yfirborðshiti sjávar á hafsvæðinu við land að vetri hefur verið hærri en árin þar á undan. Ástæða er til að ætla að breytt hitafar og breytt staða skili kaldari sjó úr norðri og leifar hlýsjávar úr suðri á svæðinu norðan og austan landsins hafi áhrif á göngu loðnu á þessum slóðum. Fullorðin loðna sækir æti sitt norður í kaldan sjó Íslandshafs og í Grænlandssundi á sumrin þar sem hún meira en þrefaldar þyngd sína og fitnar. Á haustin gengur hún til baka upp á íslenska landgrunnið og ber þangað orku af norðlægum slóðum. Enda þótt ekki sé hægt að fullyrða um áhrif hlýnunar sjávar á stærð loðnustofnsins eru vísbendingar í þá átt að tengsl séu þar á milli. Sýnt hefur verið fram á að dreifing ungloðnu sem og fullorðinnar loðnu er ólík því sem var allt frá því að rannsóknir hófust á áttunda áratug síðustu aldar og fram undir aldamót. Breytingar á útbreiðslunni gætu þannig verið ástæða þess að minna af loðnu virðist komast á legg en áður sem skilar sér í minnkandi veiðistofni. Sjá má af gögnum frá Hafrannsóknastofnun að samhliða hlýnuninni sem hófst upp úr miðjum tíunda áratug síðustu aldar minnkaði meðalstærð stofnsins sem og veiðin. Þetta endurspeglast síðan í veiðinni en síðastliðinn aldarfjórðung hefur ársafli loðnu verið mjög sveiflukenndur, þrisvar sinnum farið yfir milljón tonn og þrisvar sinnum verið undir 100.000 tonnum, þar með talið síðastliðið ár þar sem engin loðna var veidd. Ef borin er saman meðalveiði áranna 1980–2000 og síðan 2000–2015 sést glögglega hversu miklar breytingar hafa átt sér stað varðandi veiðina. Þannig breyttist meðalafli úr rúmlega 900.000 tonnum á ári á fyrrgreindu 20 ára tímabili í rétt rúmlega 300.000 tonn síðustu 15 árin. Enda þótt sveiflur séu í afla bæði tímabilin tel ég að þessar tölur sýni að loðnustofninn hafi átt erfitt í þeim hlýindum sem komið hafa fram í hafinu norðan Íslands undanfarinn aldarfjórðung. Það er ljóst að rannsóknir á loðnustofninum og tengslum loðnunnar við aðrar lífverur í hafinu umhverfis Ísland hafa verið allt of takmarkaðar. Til að efla þær rannsóknir sem og vöktun á stærð stofnsins ákvað Alþingi að veita auknum fjármunum í verkefnið árin 2018–2022. Það er von mín að sú innspýting í rannsóknir nái á komandi árum að auka þekkingu okkar á stofninum og að við náum að skýra ástæður þess að loðnustofninn, þessi mikilvæga auðlind þjóðarinnar, hafi átt undir högg að sækja á undanförnum áratugum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir ræðu hans og skýrsluna sem hér er til umræðu, um nýtingu og vistfræðilega þýðingu loðnustofnsins á árunum 2000–2019. Ég var 1. flutningsmaður þingmálsins sem fól í sér skýrslubeiðnina en ásamt mér voru 16 þingmenn úr Flokki fólksins og Samfylkingu, Viðreisn og Pírötum með á málinu. Ég vona að mér fyrirgefist að telja þau ekki öll upp hér því að ræðutíminn er naumur. Beiðni um þessa skýrslu var lögð fram 18. mars í fyrra þegar ljóst var að engin loðnuveiði yrði á síðasta vetri. Lagðar voru fram 17 spurningar með það í huga að fá heildarmynd yfir það hvað gerst hefur í veiðistjórnun og nýtingu á loðnustofninum allt frá aldamótum. Ég vil þakka starfsmönnum Hafrannsóknastofnunar, Fiskistofu og Hagstofu fyrir þeirra greinargóðu svör. Nú er ljóst að dökkar horfur eru í loðnuvertíð í vetur og mjög umfangsmikil leit nú í janúar austur, norður og vestur af landinu skilaði litlu sem engu. Það er mjög alvarlegt áfall fyrir atvinnulíf og efnahag þjóðarinnar þegar fiskstofn á borð við loðnu hrynur. Það er ekki hægt að tala um neitt annað en hrun, virðulegur forseti, þegar lítið eða ekkert er hægt að veiða úr næststærsta nytjastofni þjóðarinnar um árabil og framtíðarhorfur varðandi nýtingu stofnsins eru dökkar. Í þessari skýrslu, á bls. 177, kemur fram að loðnan hefur að jafnaði staðið fyrir nálega 10% af árlegu heildarútflutningsverðmæti sjávarafurða frá aldamótum, árlegu verðmæti sem hleypur á tugum milljarða. Hrun loðnustofnsins er fjárhagslegt reiðarslag, ekki bara fyrir þjóðarbúið, ríki og sveitarfélög, heldur líka fyrir landsbyggðina, íbúa í sjávarbyggðum, svo sem á Austfjörðum, Hornafirði og í Vestmannaeyjum og víðar. En það eru fleiri þættir í myndinni. Loðnan skiptir líka afar miklu máli fyrir vistkerfi í náttúru Íslands, bæði fyrir sjófugla en ekki síður lífríkið í hafinu. Hún er mikilvæg fæða fyrir aðra stofna fiska og hryggleysingja og þar ber helst að nefna þorskinn sem er okkar verðmætasti nytjastofn. Þegar rætt er um loðnustofninn þarf því að hafa marga þætti í huga. Það var beðið um þessa skýrslu svo að Alþingi mætti fá upplýsingar sem gætu hjálpað til við að takast á við þann vanda og þær hættur sem hrun loðnustofnsins hefur í för með sér. Þegar skýrslan er lesin vakna ýmsar spurningar. Í henni kemur glöggt fram að gríðarmiklum tíma og fjármunum hefur verið eytt í loðnuleit í gegnum tíðina, finna og mæla loðnu svo að hægt væri að gefa út kvóta. Einhvern veginn þykir mér sem minna hafi farið fyrir líf- og vistfræðilegum rannsóknum á loðnustofninum. Loðnan er búin að vera í vandræðum í töluverðan tíma, nýliðun léleg nánast í hverjum einasta árgangi frá árinu 2001, eins og sjá má á bls. 15. Hrun loðnunnar er ekki nýhafið. Það hófst þá. Því verður ekki einvörðungu skellt á loðnar útskýringar um umhverfisbreytingar og hlýnun í hafinu. Við lestur þessarar skýrslu vakna nefnilega grunsemdir um að við Íslendingar höfum ekki verið til fyrirmyndar í nýtingu loðnustofnsins og það sé nú að koma okkur rækilega í koll. Allt frá árinu 2005 fer að draga mjög úr útgefnum loðnukvótum vegna þess að það mælist ekki mjög mikið af loðnu, eins og sjá má á bls. 5. Heildartillögur náðu síðast milljón tonna kvótanum árið 2003 en síðan hefur hann alltaf verið minni. Síðustu árin fyrir algert veiðibann var hann langt undir 500 þús. tonnum. Spyrja má hvort ekki hefði verið tilefni til alveg sérstakrar varúðar þegar loðnukvóti var aðeins á bilinu 173.000–285.000 tonn eins og á árunum 2015–2018 þar sem menn leituðust við að veiða sem mest til hrognatöku. Þessi litli fiskur var veiddur upp loks kominn að hrygningu til að ná úr honum hrognunum sem áttu að verða undirstaða fyrir nýja kynslóð loðnu. Voru þetta alvarleg og afgerandi mistök? Var gengið of nærri hrygningarstofninum? Hefði verið réttara að banna veiðar til að tryggja að sem mest af þeirri litlu loðnu sem þá var til fengi að hrygna í friði? Voru gerð mistök í veiðiráðgjöf og veiðistýringu? Var þetta rányrkja? Í kjölfar þessara ára verður algjör nýliðunarbrestur og stofninn hrynur. Annað sem vekur athygli mína, virðulegi forseti, er það að gegndarlausar loðnuveiðar með flotvörpu hafi verið leyfðar norður og austur af landinu, eins og sjá má á bls. 6 og 8 í skýrslunni. Þá er loðnan á göngu norðan úr höfum suður með Austfjörðum. Segja má að þetta sé eitt mikilvægasta skeið hrygningargöngunnar. Þarna hafa menn kosið að mæta henni með dregnum veiðarfærum og hér voru Íslendingar langstórtækastir. Ég fæ ekki betur séð af töflu á bls. 193 í skýrslunni en að af heildarloðnuveiðum upp á 9 milljónir tonna frá aldamótum höfum við Íslendingar veitt tæpar 2 milljónir tonna í flottrollið eða sem nemur um fimmtungi. Flotvörpuveiðarnar eru mjög umdeildar. Það heyrir maður vel ef rætt er við sjómenn. Fullyrt er að þær sundri torfum og trufli göngu þeirra. Fiskur drepst við að fara í gegnum möskva, rannsóknir skila óljósum niðurstöðum. Hvers vegna í ósköpunum er loðnan ekki látin njóta vafans, beitt varúðarreglu sem annars er talin til góðra gilda í náttúruvernd og flottrollsveiðarnar bannaðar? Menn geta bara veitt loðnuna í nót sem er allt annað veiðarfæri en troll. Nótin lokar af torfu að hluta eða hluta úr torfu en sundrar henni ekki eins og flottrollið. Hér áður fyrr var öll loðna einvörðungu veitt í nætur og það gekk alveg ágætlega. En nú skal endilega skarkað í henni með risastórum togveiðarfærum á öflugustu fiskiskipum sem við höfum séð í kringum landið þegar hún er að ganga upp að landinu. Hverjum dettur eiginlega í hug að leyfa svona lagað? Við skulum athuga það, virðulegi forseti, að nýting loðnustofnsins snýst öðrum þræði um vernd á náttúru og lífríki landsins Íslands. Með loðnuveiðunum erum við að fikta í viðkvæmu úrverki, sjálfum vélbúnaðinum sem knýr áfram gangverkið í því sem hafa verið ein auðugustu fiskimið í heimi. Hvað er það sem gerir þennan litla og næringarmikla laxfisk svo mikilvægan? Jú, við skulum aðeins leiða hugann að því, og nú vona ég að þingheimur hlusti, að á hverju ári verður stórkostlegt ævintýri að veruleika í Íshafinu norður af Íslandi þar sem kaldir straumar úr Dumbshafi mæta hlýrri sjávarstraumum að sunnan. Þarna er geysileg frumframleiðni og næringarframleiðsla í sjónum á vorin og sumrin þegar dagsbirta og sól er nánast allan sólarhringinn. Þarna verður loðnan til, þéttvaxinn en lítill fitu- og orkuríkur fiskur sem verður til við að éta svifdýr. Við eðlilegar aðstæður verður geysimikil næring til í þessum fiski. Eftir að framleiðslutímanum er lokið seint á haustin hefur þessi fiskur göngu suður á bóginn upp að Íslandi. Hann á að öllu jöfnu að ganga suður með Austfjörðum eftir landgrunninu við suðurströndina inn á Faxaflóa og Breiðafjörð þar sem hann hrygnir og drepst. Eitthvað af loðnu kemur líka norðan úr höfum beint upp að Norðurlandi eða gengur suður með Vestfjörðum. Allt þetta gerist á svipuðum tíma og þorskurinn okkar er að fara að hrygna og hann þarf næringu til að eiga fyrir henni ef ekki á illa að fara. Loðnugöngur eru sjálf vélin sem flytur næringu og orku úr framleiðslu Íshafsins inn á íslensku grunnslóðina. Þetta er ein helsta undirstaða lífríkisins. Því þó að þessi loðna hrygni og drepist þá fer hún ekki út úr kerfinu. Hún verður mikilvægt æti fyrir aðrar lífverur sem mynda vistkerfið í hafinu allt árið um kring. Þetta verða menn að fara að skilja. Ef við þurrkum upp loðnuna þá spörkum við stoðunum ekki bara undan efnahag heldur líka undan sjálfu lífríkinu. Loðnan hefur afar mikla þýðingu sem æti fyrir þorsk, ekki bara þegar þorskurinn er að alast upp heldur líka þegar hann er að undirbúa hrygningu. Það er ekki einleikið hve okkur hefur gengið illa að byggja upp þorskstofninn. Það er heldur ekki einleikið að þrátt fyrir að stjórnvöld státi sig af því að nýta fiskimiðin samkvæmt vísindalegri ráðgjöf eru margir aðrir nytjastofnar en loðnan hrundir. Hér má nefna humarinn og rækjuna sem eru tegundir sem lifa af lífrænum úrgangi á hafsbotni eða rétt yfir botninum. Eru kannski tengsl milli hruns þessara stofna og hruns loðnunnar? Þorskurinn okkar er nú að öllum líkindum í niðursveiflu. Vísitölur í togararöllum að hausti og vori fara hratt lækkandi eins og sjá má af nýrri skýrslu Hafró. Ekki kæmi á óvart þótt þorskkvótar yrðu minnkaðir verulega á þessu ári. Við sjáum að þorskurinn hefur miklu minna af loðnu að éta nú en áður. Er þorskurinn að dala nú þegar loðnan er hrunin? Virðulegi forseti. Klukkan tifar hratt og synd hve lítinn tíma Alþingi fær til að tala um þetta afar mikilvæga mál sem er staða loðnunnar og lífríkisins í víðum skilningi. Hér hef ég aðeins náð að tæpa á nokkrum atriðum, hefði viljað tala um hvali og afkomu sjófugla. Ég vil líka mælast til þess að gert verði stórátak í hafrænum vistfræðirannsóknum á loðnu hér við land.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þessa skýrslu og skýrslubeiðni hv. þm. Ingu Sæland og framsögu þeirra beggja, hæstv. ráðherra og hennar. Ráðherrann fór yfir staðreyndir úr skýrslunni og rannsóknum fræðinga. Ég hef velt fyrir mér þeirri spurningu núna í morgun hversu mikið við stjórnmálamenn eigum að fjalla um vísindi hér á Alþingi, þar sem vísindamenn eru sérfræðingar í vísindum. Þetta er mjög viðkvæmt og hefur raunar farið meira í þá áttina að við förum einvörðungu eftir ráðgjöf fiskifræðinga, t.d. í úthlutun aflahlutdeilda, og það er vel. Hér á árum áður vorum við meira að setja puttana í þetta sjálfir, eða ráðherrarnir, en nú er það orðið þannig að það er algjörlega farið eftir vísindamönnum og er það framför. Þetta er alvarleg staða sem komin er upp í loðnu og það fara náttúrlega af stað alls konar lærðir og ólærðir vísindamenn til að finna orsök stöðunnar. Það sem maður hnýtur mest um eða vekur mesta athygli í skýrslunni er það að kaldari sjór hefur leitað norðar og loðnan er kaldsjávarfiskur og hefur þar af leiðandi elt þennan kalda sjó. Það hefur verið meira um það síðustu árin að loðnan hafi færst norðar og hefur verið erfiðara að finna hana nær. Allar vangaveltur um hvað sé veiðum að kenna og veiðarfærum eru náttúrlega réttlætanlegar en þær eru kannski ekki endilega alltaf réttar. Spurningin um hvort flottroll hafi mikil áhrif á göngu loðnunnar - ég hafði sjálfur miklar skoðanir á því fyrir nokkrum árum en hef svolítið mýkst í því eftir að hafa fengið upplýsingar hjá vísindamönnum um það. En að sjálfsögðu eigum við að gæta okkar í því með veiðarnar. Við erum rosalega háð því hvernig viðgangur lífríkis er og við ráðum ekkert mikið við það. Það er alveg sama hvað við rannsökum mikið, það framleiðir ekki fisk í sjónum. En það er um að gera að rannsaka samt sem áður orsök og ástæður þess hvernig lífríkið gengur fyrir sig. Þegar þetta kemur inn á borð okkar í stjórnmálunum erum við að mestum hluta að ræða um verðmæti. Auðvitað kemur þetta rosalega mikið við vissa staði og þjóðarbúið í heild ef það er staðreynd að við erum að fara núna inn í annað árið í röð þar sem verður ekki veidd loðna, þótt maður bindi veika von við að eitthvað verði hægt að veiða. En við höfum gengið í gegnum slíkt áður, eins og kom fram áðan, t.d. í sambandi við úthafsrækjuna. Mig langar líka að nefna karfann og svo er humarinn á válista. Hér fyrir nokkrum árum var veitt mikið af þorski norður í Barentshafi, svokallaðar Smuguveiðar. Þær gengu það vel að þær voru farnar að skipta þjóðarbúið miklu máli og voru komnar inn á borð ríkisstjórnar eða stjórnmálanna, farið var að gera ráð fyrir þessum peningum í fjárlögum. Síðan klikkuðu þessar veiðar og þá varð að stroka þá út. Einhverjir fengu kvóta en hann er það lítill að menn eru jafnvel ekki að beygja sig eftir honum, en þarna var þetta farið að skipta miklu máli. Ég vil bara segja að auðvitað verðum að ganga hægt um gleðinnar dyr þegar við erum að ræða þessi mál. Allar fullyrðingar eru erfiðar og samspil veiða og vísinda þarf að vera það sem við höfum í hávegum. Loðnan skiptir rosalega miklu máli í lífríkinu, sérstaklega fyrir þorsk og eins fyrir annan fisk eftir að hún hrygnir og leggst á botninn. Þetta er því grafalvarlegt mál. En öll stóryrði, allt sem lýtur að því að kenna einhverju um er mjög viðkvæmt og mér finnst að við eigum að ræða þetta með opnum huga og reyna að komast að því hvað veldur. Ég er enginn vísindamaður en ég dreg þá ályktun að það sé þessi færsla kaldari sjávar norður á við. Það kemur einmitt fram í skýrslunni að það sé ekki endilega samspil á milli kaldari sjávar og hlýnandi loftslags, sem er mjög athyglisvert. Það væri hægt að ræða þetta miklu lengur en ræðutíminn er að verða búinn. Ég þakka bara fyrir umræðuna og mun hlusta af athygli áfram.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Það eru margir fletir á þessu máli og mig langar að ræða um tekjutap vegna loðnubrests fyrir þau samfélög sem hafa byggt upp myndarlega starfsemi í kringum loðnuvinnslu og mögulegar leiðir til að mæta slíku tekjutapi ef loðnubresturinn verður viðvarandi. Það er ljóst að loðnubrestur hefur veruleg áhrif á samfélögin en árið 2018 var útflutningsverðmæti loðnu næstum 18 milljarðar kr. Tekjutap ríkisins er mikið en mig langar að beina sjónum að áhrifum á samfélögin sem reiða sig á loðnuvinnslu. Í fréttum Ríkisútvarpsins fyrir áramótin var fjallað um þessi áhrif. Ekki eingöngu varð gífurlegt tekjutap árið 2019 hjá sjávarútvegsfyrirtækjunum heldur líka hjá fyrirtækjum sem þjóna sjávarútveginum, t.d. netagerðum, löndunarþjónustu og öðrum fyrirtækjum sem þjónusta sjávarútveginn á þeim stöðum þar sem unnið er með loðnu. Til samanburðar má nefna að framkvæmdastjóri Tandrabergs, löndunarþjónustu á Neskaupstað, taldi að samdráttur á milli áranna 2018 og 2019 hefði verið um 35%. Áhrif á starfsfólk sem vinnur við loðnuvinnslu eru jafnframt mikil, allt frá tekjutapi til atvinnumissis. Í sömu frétt Ríkisútvarpsins kemur fram að tekjur starfsmanna hafi lækkað um 10–20% á milli ára. Fyrir suma getur það munað allt að milljón krónum á ársgrunni. Sveitarfélög verða líka af miklum tekjum við loðnubrest. Minnkandi tekjur íbúa leiða af sér lægri útsvarstekjur. Þá lækka einnig tekjur sveitarfélaganna af hafnargjöldum. Í skýrslu sem gerð var fyrir Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi kom fram að hjá fimm sveitarfélögum var tekjutap vegna þessa frá 23,5 milljónum og upp í 280 millj. kr. Því er ljóst að tekjutapið hefur gífurleg áhrif á þau samfélög sem reiða sig á loðnuvinnslu, hvort sem litið er til sveitarfélaga, fyrirtækja eða starfsmanna. Ef um áframhaldandi loðnubrest verður að ræða er rétt að velta upp þeim möguleika hvort ríkið geti á einhvern hátt mætt þessu tekjutapi með mótvægisaðgerðum. Við höfum fyrirmyndir um slíkt þegar árið 2007 var farið í nokkuð umfangsmiklar mótvægisaðgerðir vegna niðurskurðar á þorskkvóta og var tæpum 14 milljörðum kr. varið í þær yfir nokkurra ára tímabil. Mótvægisaðgerðirnar á landsbyggðinni á sínum tíma voru fjölbreyttar, allt frá innslætti gamalla manntala til vegaframkvæmda og endurbóta á fasteignum ríkisins, og skiptu verulegu máli, einkum fyrir starfsfólk sem misst hafði störf sín við sjávarútveg. Herra forseti. Það er mikið högg fyrir þau samfélög sem reiða sig á loðnuvinnslu þegar tekjur dragast svo mjög saman. Þó er rétt að halda til haga að loðnubrestur kemur misjafnlega niður á samfélögum en sem dæmi hefur aukning makrílkvóta vegið upp á móti tekjutapi á nokkrum stöðum. Ein leið til að mæta þessu tekjutapi væri að ríkisstjórnin færi í mótvægisaðgerðir eins og gert var árið 2007. Þá mætti jafnframt skoða að veiðigjald eða hluti þess renni til sveitarfélaga til uppbyggingar á fjölbreyttri atvinnustarfsemi og það sé þá í höndum sveitarfélaganna sjálfra að nýta fjármagnið.

Herra forseti. Við ræðum ástand sem er uppi núna varðandi loðnuveiðar við Ísland og þá skýrslu sem út er komin. Í þessari ræðu ætla ég fyrst og fremst að leggja áherslu á samfélagslega þáttinn fyrir þær byggðir, sérstaklega á landsbyggðinni, sem lenda verst í loðnuleysinu. Við erum að upplifa það að loðna finnst ekki annað árið í röð og íslensk uppsjávarfyrirtæki og heilu byggðarlögin hafa þurft að mæta verkefnaleysi sem fylgir því og draga saman seglin. Ríkissjóður er hugsanlega að verða af 4–5 milljörðum en útflutningsverðmæti loðnu 2018 nam tæpum 18 milljörðum kr. og hafði verið á þeim nótum um þriggja ára skeið, um 18 milljarðar á ári. Mest var veiðin og verðmætin 2013, 34 milljarðar. Loðnan er að jafnaði næstverðmætasta útflutningstegund íslensks sjávarútvegs. Á eftir loðnu í aflaverðmæti er karfi með 13,5 milljarða kr. verðmæti. Þorskurinn er náttúrlega í efsta sæti og hefur verið það um langt árabil. Loðnubresturinn hefur því mikil áhrif á samfélögin þar sem útgerðirnar rækja starfsemi sína, bæði á starfsmenn og bæjarsjóðina. Bæjaryfirvöld í Fjarðabyggð hafa ein og sér metið tekjumissi sinn vegna loðnubrestsins árið 2019 á 260 milljónir. Það er upphæðin sem gert var ráð fyrir í fjárhagsáætlun sveitarfélagsins. Loðnubresturinn hefur jafnframt verulegar afleiðingar á afkomu hafnarsjóðs viðkomandi sveitarfélaga. Enda þótt rekstur Fjarðabyggðarhafna þoli slíkan skell mun lækkandi framkvæmdastig á vegum hafnanna hafa keðjuverkandi áhrif út í atvinnulífið. Sá samdráttur bætist við lægri atvinnutekjur hjá stórum hópi fólks, langt út fyrir raðir útgerðarfélaganna í Fjarðabyggð. Áhrifanna gætir þó mest í Vestmannaeyjum af einstökum byggðakjörnum en þar hefur síðustu árin verið stærsta löndunarhöfn loðnu og var milli áranna 2016 og 2018 29% aflans landað í Eyjum. Bæði Ísfélagið sem á stærstan hlut loðnukvótans, eða rétt undir 20% hámarkinu, sem og Vinnslustöðin sem er fjórði stærsti kvótaeigandinn, með tæplega 11%, eru staðsett í bænum en fjögur stærstu fyrirtækin eiga tæplega 60% alls loðnuflotans. Fréttir hafa borist af því að fyrstu loðnutorfur vetrarins séu fundnar á Íslandsmiðum. Leitarleiðangur þriggja skipa undir forystu hafrannsóknaskipsins Árna Friðrikssonar sá torfur norður af Hornströndum og Húnaflóa. Ekki er um gríðarlegt magn að ræða en þó er um að ræða fyrstu eiginlegu loðnutorfurnar sem hafa fundist um langan tíma. Á meðan staðan er þetta alvarleg og enginn vertíð fyrirsjáanleg munu sjávarútvegssveitarfélögin, Fjarðabyggð, Langanesbyggð, sveitarfélagið Hornafjörður, Vestmannaeyjar, Vopnafjörður, eiga töluvert hart fram undan. Þessi sveitarfélög ásamt Samtökum sjávarútvegssveitarfélaga halda kröfu á lofti um hlutdeild í tekjum af auðlindanýtingu í sjávarútvegi til þess að geta tekist á við þær sveiflur sem eru óumflýjanlegar í rekstri sem byggir á nýtingu auðlindarinnar og til að byggja upp fjölbreyttara atvinnulíf. Á fyrri hluta síðasta árs endurskoðaði Alþingi og ríkisstjórnin fjármálaáætlun hins opinbera til að mæta þeim áföllum sem þá höfðu komið fram vegna gjaldþrots WOW air og loðnubrest. Vandamál tengd Boeing 737 Max vélum Icelandair voru ekki fyllilega komin í ljós á þeim tímapunkti eða hversu alvarleg þau yrðu. Sömu forsendur eiga við um sveitarfélög landsins þar sem áhrifin koma mismikið fram. Samtök sjávarútvegssveitarfélaga óskuðu um mitt síðasta ár eftir aðstoð RR ráðgjafar við að greina áhrif loðnubrests á sveitarfélögin fyrir stjórn Samtaka sjávarútvegssveitarfélaga. Markmið greiningarinnar var að meta bein áhrif loðnubrests á fjárhag og rekstur sveitarfélaganna, fyrst og fremst að líta til tekjutaps vegna lægri launatekna íbúa og vegna minni umsvifa í hafnarstarfsemi. Ekki var lagt mat á aðra þætti. Í greiningu RR ráðgjafar kemur m.a. fram að loðnan hefur verið næstmikilvægasta útflutningsfisktegund á Íslandi á eftir þorski. Veiðar á loðnu eru bundnar við tiltekin veiðitímabil og byggja á aflareglu og ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Sú regla gerir ráð fyrir að heimilt sé að veiða upp að því marki að skilin séu eftir um 400.000 tonn af kynþroska loðnu hverju sinni. Rannsóknir Hafrannsóknastofnunar fyrir síðustu loðnuvertíð gáfu til kynna að þau viðmið myndu ekki nást ef veiðar yrðu heimilaðar. Hafrannsóknastofnun lagði því til að ekki yrðu leyfðar loðnuveiðar á vertíðinni 2018/2019. Loðna hefur verið veidd við Ísland samfleytt frá árinu 1963. Þótt komið hafi vertíðir með mjög litlum veiðum hefur það aldrei áður farið svo að ekki hafi orðið nein veiði. Það sýnir alvarleika málsins nú að annað árið í röð skuli stefna í sömu þróun og fyrir ári síðan. Útflutningsverðmæti loðnu nam um 17,8 milljörðum kr. á árinu 2018 en mest, eins og ég kom inn áðan, 34 milljörðum kr. á árinu 2013. Algjör aflabrestur í loðnu hefur þannig gríðarleg áhrif á sjávarútvegsfyrirtæki í landinu, starfsfólk þeirra fyrirtækja, sjávarútvegssveitarfélögin og ríkissjóð. Áætlað er að loðnubrestur á árinu 2019 lækki landsframleiðslu um 0,6%. Loðnuvinnsla fer fyrst og fremst fram í fimm sveitarfélögum, Fjarðabyggð, Langanesbyggð, sveitarfélaginu Hornafirði, Vestmannaeyjabæ og Vopnafjarðarhreppi. Hlutfallslega er áfallið því enn meira þar en í öðrum sveitarfélögum. Bein áhrif loðnubrests á tekjur þeirra sveitarfélaga eru áætluð um rúmar 500 millj. kr. á árinu 2019 eða á bilinu 4,5–6,7% af skatttekjum og tekjum hafnarsjóða. Í sveitarfélögunum búa samtals tæplega 13.000 íbúar. Áætlað tekjutap er því um 40.000 kr. á hvern íbúa eða um 160.000 kr. fyrir fjögurra manna fjölskyldu. Má geta þess að það fram kemur í töflu sem fylgir, og hægt er að benda á skýrslu RR ráðgjafar varðandi hvernig þetta kemur niður á einstökum sveitarfélögum. Þetta er áfall fyrir viðkomandi sveitarfélög eins og komið hefur fram. Samband íslenskra sveitarfélaga tók saman upplýsingar á síðasta ári um tekjur sveitarfélaga vegna staðgreiðslu útsvars á fyrri hluta árs 2019 og bar saman við árið á undan. Staðgreiðsla hækkaði á öllu landinu um 6,1%. Staðgreiðslan hækkaði á bilinu rúmlega 4% í tæplega 7% í öllum landshlutum nema á Austurlandi þar sem hækkunin var um 2,3%. Það má því glöggt greina hversu stórt áfallið er á Austurlandi. Austurland er stærsta verstöð landsins í uppsjávarveiðum og vinnslu. Eins og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra benti á í ræðu áðan hefur þessi ríkisstjórn lagt sérstaka áherslu á eflingu hafrannsókna. Sú áhersla birtist m.a. í auknum fjármunum til loðnurannsókna frá árinu 2018, eins og ráðherrann fór ágætlega yfir. Hins vegar er það þannig með þennan nytjastofn eins og aðra að þrátt fyrir að við eigum mjög færa og öfluga vísindamenn er auðveldara að telja fé í haga en fiska í sjó. Vitneskja okkar um lífríki sjávar er þrátt fyrir allar tækniframfarir mjög takmörkuð. Nokkur orð um framtíðarhorfur fyrir loðnustofninn á Íslandsmiðum. Í skýrslunni er fjallað um þær framtíðarhorfur. Þar er vísað til þess að horfur fyrir komandi vertíð séu ekki góðar miðað við þær upplýsingar sem eru fyrirliggjandi. Þannig er vísað til þess að mæling á magni eins árs loðnu haustið 2018 gefi ekki miklar vonir. Sú vísitala mældist 10,8 milljarðar og er með þeim lægstu sem sést hafa undanfarin ár. Í skýrslunni er vísað til þess að ekki hafi verið óalgengt á tíunda áratug síðustu aldar að mælingin væri um eða yfir 100 milljörðum eða tífalt stærri. Þá segir að það sé fullvíst að loðnustofninn muni áfram vera í lægð. Samkvæmt þessu má velta því upp hvort við þurfum ekki að hreinlega að undirbúa okkur fyrir þann möguleika að hér verði viðvarandi loðnubrestur á allra næstu árum. Það vakna spurningar þegar farið er í gegnum efni skýrslunnar: Hvaða áhrif hefur þetta á þau samfélög sem eiga mest undir? Er hægt að gera eitthvað í staðinn? Þarf og er mögulegt að grípa til einhverra mótvægisaðgerða vegna þessarar þróunar? Ég átta mig á því að það kann að vera fullsnemmt að taka þessa umræðu en ég held að ef loðnubrestur raungerist annað árið í röð þurfum við að velta upp þeim spurningum, enda eru þetta spurningar sem við þurfum að leita svara við og undirbúa okkur fyrir. Í skýrslunni er að finna áhugaverða umfjöllun um hugsanleg áhrif hlýnunar sjávar á vöxt, göngur og útbreiðslu loðnu við Ísland. Þar kemur m.a. fram að ástæða sé til þess að ætla að breytt hitafar og þar af leiðandi breytt staða skili kaldari sjó úr norðri og að leifar hlýsjávar úr suðri á svæðinu norðan og austan landsins hafi haft áhrif á göngu loðnu á þeim slóðum. Þessu er ágætlega lýst í skýrslunni en ég velti fyrir mér hvort tilefni sé til þess að skoða þær breytingar nánar. Það á ekki einungis við loðnustofninn heldur fleiri stofna. Þannig mætti m.a. skoða hvort hækkandi hitastig sjávar gefi tækifæri til að veiða stofna sem hingað til hafa ekki verið veiddir. Umræðuefnið hér í dag er stórt og gríðarlega mikilvægt enda er, eins og hefur komið fram í máli hv. þingmanna, loðnan raunverulega undirstaða fæðukeðjunnar á Íslandi. Ég vildi hins vegar fyrst og fremst vekja athygli á þeim samfélögum í landinu sem eiga mest undir í þessari mikilvægu umræðu.

Forseti. Hvarf loðnunnar er mikið áhyggjuefni en það er ekki á okkar færi að stöðva loðnuna. Það sem er á okkar færi er að hafa eftirlit með sjávarauðlindinni, bæði því hvernig umhverfi hennar er að breytast og hvernig stofnar fara eða koma inn í lögsöguna, að fylgjast með því til að geta gefið góðar upplýsingar til þeirra sem sinna veiðunum og finna hana og bera sig eftir því hvernig hlutirnir gætu breyst, spá fyrir um það. Þá er spurningin: Hvernig er staðan hvað varðar eftirlit með sjávarauðlindinni? Og svo náttúrlega eftirlit með því að það sé ekki veitt meira en sjálfbært sé, sem er náttúrlega grunnforsenda kvótakerfisins, alla vega eins og lagt var upp með það. Núna í lok síðasta árs vorum við að klára fjáraukalögin, sem eru sá hluti fjárútláta ríkisins þar sem er horft yfir árið, hugsað og athugað hvort frá síðustu fjárlögum hafi eitthvað óvænt gerst, orðið breytingar sem kalli á frekara fjármagn. Þeim sem sáu Kveiksþáttinn um eftirlit með sjávarauðlindinni ætti ekki að koma neitt á óvart að það er gríðarlegt fjársvelti þegar kemur að eftirliti með fiskveiðiauðlindinni. Þegar við vorum að klára fjáraukalögin, og kom fram frá eftirlitsaðilum í sjávarútvegi að þá vantaði fjármagn til að geta sinnt sínu starfi, fjármagn sem var ekki sett inn, vildi ég vita: Hver er staðan? Þannig að ég óskaði eftir því að atvinnuveganefnd, sem hefur að gera með þennan málaflokk, sjávarauðlindina okkar, góða og sjálfbæra nýtingu hennar, fengi að vita hjá þeim aðilum sem sinna eftirliti í sjávarútvegi hver staðan raunverulega væri. Ég óskaði eftir því að Hafrannsóknastofnun, Fiskistofa og Matvælastofnun, sem öll sinna eftirlitshlutverki á sínu sviði, kæmu fyrir nefndina og upplýstu okkur, gæfu svör við spurningum sem þeim voru sendar. Við fengum þau á fund nýlega. Spurt var: Hvernig sér stofnunin framtíð starfsemi sinnar miðað við það fjármagn sem henni var úthlutað samkvæmt fjárlögum? Sér stofnunin fram á að geta sinnt lögbundnu hlutverki sínu? Sér stofnunin fram á að þurfa að fjölga starfsfólki? Og ef svo er, getur stofnunin fjármagnað þá fjölgun? Sér stofnunin fram að það þurfi að fjölga verkefnum? Og ef svo er, getur hún fjármagnað það? Sér stofnunin fram á að þurfa að fækka starfsfólki? Eftirlit með fiskeldi fórum við sérstaklega í, en þetta tengist loðnunni, umræðunni sem við erum í hér. En svörin? Atvinnuveganefnd sendi spurningarnar til eftirlitsaðilanna, Hafrannsóknastofnunar, Fiskistofu og Matvælastofnunar. Svörin sem við fengum frá þeim þegar þau komu á okkar fund voru að mjög miklu leyti algjörlega í ósamræmi við þau svör sem við fengum frá ráðherra. Ég sendi nefnilega samhliða, í desember, ráðherra þessarar sömu spurningar - sem þingmaður get ég sent fyrirspurn til ráðherra með beiðni um skriflegt svar og hefur hann 15 daga til að svara. Daginn eftir að þessar eftirlitsstofnanir í sjávarútvegi komu fyrir atvinnuveganefnd og segja okkur sína sögu fengum við allt aðra sögu ráðherra. Það er ekki samræmi þarna á milli. Ráðherra segir að það fjármagn sem er nauðsynlegt fyrir þessar stofnanir sé til staðar. Þetta geta menn lesið á síðum Alþingis. Svörin hafa verið birt þar. Sá aðili sem á að starfrækja sjálfstæða rannsókna- og ráðgjafarstofnun, Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, aðili sem heyrir undir ráðherra, starfar samkvæmt lögum. Í þeim lögum segir, með leyfi forseta: „Markmið með lögum þessum er að efla vísindalega þekkingu á umhverfi og lifandi auðlindum í hafi og ferskvatni og stuðla í senn að sjálfbærri og arðbærri nýtingu auðlindanna.“ Þessi aðili kom fyrir nefndina og benti á það að hann hafi farið í gegnum mikla hagræðingu. Hann telur sig enn þá geta sinnt lögbundnu hlutverki sínu, ber sig vel miðað við kringumstæður, segist rétt halda sjó en það er ekki mikið borð fyrir báru hvað þetta varðar og þeir geta illa sinnt eftirliti með loðnunni, að fylgjast með loðnunni, hvar hún er. Þeir segja að þeir hafi verið að fá aðstoð útgerðarinnar við það en þeir vilja núna fara að fá eitthvað fyrir sinn snúð og þessu þarf ráðherra að huga að inn í framtíðina. Því að hafið og straumarnir, segja þeir, og hitinn hefur breyst. Og á akkúrat þeim tíma sem þessar miklu breytingar eiga sér stað - loðnan er að hverfa, við finnum hana ekki nema að mjög litlu leyti, makríllinn er að koma, það eru gríðarlegar breytingar - er verið að skera niður. Það er verið að krefjast gríðarlegrar hagræðingar hjá þessari sömu stofnun, Hafrannsóknastofnun, sem á að sinna þessu eftirliti. Þetta er mjög óskynsamleg forgangsröðun. Síðan varðandi Fiskistofu sem kom líka á fund. Þeir sem fylgdust með Kveik vita hver staðan þar er, hún er ekki góð. Þeir sinna eftirliti með framkvæmd laga um stjórn fiskveiða og eftirlits með fiskveiðum. Hérna í umræðunni hafa menn verið að nefna að mögulega sé verið að ofveiða. Eftirlitið með ofveiði eða brottkasti og slíku er ekki gott á Íslandi. Þessar stofnanir eru sveltar, þær ná ekki að sinna því hlutverki - meginhlutverki kvótakerfisins - að passa upp á að þetta sé sjálfbær nýting. Þær eru ekki að gera það. Þær segja okkur að það vanti fjármagn til þess að geta gert það betur. Fiskistofa nefnir og hefur ítrekað nefnt það. Það vantar t.d. myndavélar, það væri arðbær og skýr leið. Hvers vegna er ekki hægt að setja á eftirlit með brottkasti? Maður fer að spyrja sig, virkilega fer að spyrja sig: Hvers vegna er þetta trassað?  Skýrsla Ríkisendurskoðunar um þetta eftirlit er bara svartur blettur á stjórnsýslu gagnvart sjávarútveginum okkar. Jafnframt er verið að benda á að það séu fyrirmæli frá ráðuneytinu um að sinna ákveðnu eftirliti sem er ekki verið að sinna, sem er á kostnað þess eftirlits sem er nauðsynlegt til þess að passa upp á að það sé ekki verið að misfara með auðlindina. Og svo kemur fram hjá Matvælastofnun um eftirlit með fyrirtækjum í sjávarútvegi að þau segjast geta sinnt hlutverki sínu ágætlega. Þau telja sig geta sinnt þessu hlutverki vel. En þegar kemur að Hafrannsóknastofnun og Fiskistofu er staðan svakalega slæm. Ef við viljum raunverulega fara vel með auðlindina okkar, ef við viljum raunverulega vita hver þróun hennar sé, ef við viljum raunverulega vita hvert loðnan er að fara, þá verður að gera betur.

Virðulegur forseti. Í skýrslunni kemur margt fram og annað ekki. Svörin og skýrslan í heild sinni undirstrika mikilvægi öflugra og fjölbreyttra hafrannsókna og að þær séu fjármagnaðar með fullnægjandi hætti. Það þarf einnig að beita nýjum nálgunum vegna breyttrar gönguhegðunar, lífssögu og hátta loðnustofna líkt og stofna margra annarra sjávardýra. Hér þarf líka að koma til aukið samstarf rannsóknarstofnana, Hafrannsóknastofnun og fleiri stofnanir geta komið að því. Þannig náum við líka að skapa fjölbreyttari sýn og nýja vinkla á viðfangsefnið. Það er kvikt og dýnamískt samspil tegunda þar sem síbreytilegir umhverfisþættir spila inn í. Gríðarlegar sveiflur eru í staðsetningu á farleiðum loðnustofna og líklega lífshátta. Það kristallast vel í þeim gögnum sem lögð eru fram í skýrslunni. Sterkt samband var á milli magns veiddrar loðnu og þorsks áður en tegundin var kvótasett. Þannig gáfu veiðitölur vísbendingar um stofnstærðir og jafnvel hvers var að vænta með stöðu þorskstofna. Ég vil leggja mikla áherslu á mikilvægi rannsóknaskipanna okkar, að þeim sé haldið úti og ekki síður á gott samstarf við útgerðirnar sem stunda loðnuveiðar og veiðar á öðrum uppsjávartegundum. Ég vil í tengslum við þetta rifja aðeins upp svar við fyrirspurn sem ég lagði fram á löggjafarþingi 2016–2017 til þáverandi ráðherra um úthaldsdaga rannsóknarskipa á vegum Hafrannsóknastofnunar og fleiri spurningar. Ég fékk virkilega greinargóð svör þar sem var farið yfir úthaldsdaga og verkefni þeirra, t.d. við mælingar á stærð loðnustofnsins, sjávarrannsóknir, mælingar á veiði og hrygningarstofni loðnu að vetrarlagi o.s.frv. Var þetta yfir langt árabil, 2000–2016. Einnig spurði ég ráðherra eftir því hvort hún teldi að nægt fé væri veitt til rannsókna hjá Hafrannsóknastofnun og svarið var svo sem ekki flókið, svo var ekki. Það þyrfti verulegt viðbótarfjármagn til slíkra rannsókna, svo ég vísi nú í þessa ágætu fyrirspurn og ekki síður svörin. Aftur að skýrslunni. Hér var rakin ágætlega af ráðherra áðan staðan og framtíðarhorfur varðandi stofnstærð og veiðar og kom fram að veiðistofn samanstandi núna mest af einum árgangi, 85–90% hverju sinni, og hann hrygnir mest við þriggja ára aldur o.s.frv. og síðan aðeins um hvernig mælingar fara fram. En það kemur líka fram í skýrslunni að mælingar á ungri loðnu, þ.e. loðnu á fyrsta ári, hafi ekki farið fram frá árinu 2003 þegar síðast var farið í svokallaðan seiðaleiðangur. Seiðaleiðangur var aflagður í sparnaðarskyni en hann var farinn árlega frá árinu 1976 og til 2003 til að meta magn seiða nytjastofna við Ísland. Það er ekki gott að svona mikilvægar rannsóknir séu lagðar af og skapar enn meiri óvissu um stöðu mála. Horfur eru mjög slæmar nú varðandi næstu vertíð, eins og kom fram, það eru mjög dökkar horfur að óbreyttu. Við vonum að sjálfsögðu það besta. Í ljósi þess hve loðnuveiðar eru þýðingarmiklar fyrir þjóðarbúið er afar slæmt hve mikil óvissa er sífellt uppi um hvernig staðið verði að loðnuleit og með hve umfangsmiklum og vönduðum hætti ár hvert. Verða rannsóknarskip til staðar og fjármunir til að halda þeim úti við rannsóknir? Hverjir fleiri taka þátt í þeim rannsóknum? Í ljósi mikilvægis þarf að koma þessu í fastari, ákveðnari og betri skorður til framtíðar. Það á líka við um rannsóknir á fleiri tegundum, bæði nytjategundum og öðrum, samspili þeirra og ekki síst hvernig útbreiðsla tegunda og vistkerfa hafsins er að breytast. Vil ég nú aðeins koma að því. Við þekkjum makrílinn, sem hefur vissulega komið í staðinn fyrir ýmislegt, sem hefur fært sig hingað. Við þekkjum fleiri tegundir sem hafa virkilega verið að flytja sig til og margar kaldsjávartegundir sem hafa þá jafnvel verið og eru í vandræðum eins og lúðan sem er að færast norðar. Við erum að fá aðrar suðlægari tegundir inn á landgrunninn. Ég get nefnt ósakolann eða flúndru sem ég fann að fyrsta hrygningin var við Ísland árið 2001 og sem nam síðan land í kringum landið á næstu árum á eftir. Við getum talað um skötuselinn sem hefur síðan líka einnig breiðst út og þessar tegundir, jafnvel þótt þær séu þekktar með ákveðnu lífsmynstri þar sem þær áður voru, geta komið fram sem algerlega nýjar skepnur með nýjum háttum og fæðuvali og óþekktum áhrifum á þau lífríki og vistkerfi sem þær nema land í, eins og við þekkjum með skötuselinnn. Til að mynda BioPol á Skagaströnd stundaði fagrannsóknir á honum á mismunandi landsvæðum þar sem var nánast um gjörólíka hætti að ræða eftir hvar var borið niður og ólíkt því sem var þekkt hjá tegundinni annars staðar, svo ég nefni nú dæmi um það. Við erum sem sagt nokkuð berskjölduð í veiðiráðgjöfinni vegna takmarkaðrar þekkingar, ekki síst í ljósi þess hve margt er að breytast hjá okkur og kannski höfum við verið of mikið njörvuð niður í að vera að beita sífellt sömu aðferðum, sömu nálgunum, og ég get ekki annað en ítrekað mikilvægi þess að við skoðum fleiri nálganir, fleiri leiðir til að nálgast þessi viðfangsefni. Skýrslan sem hér er til umræðu er gagnleg, eins langt og hún nær, en vekur ekki síður athygli á því hve takmörkuð vitneskja er til staðar um hvað er að gerast í sjávarvistkerfum okkar umhverfis landið. Okkur vantar meiri þekkingu á áhrifum mismunandi veiðarfæra á lífríki sjávar og einstökum tegundum eins og loðnu. Er til að mynda verið að valda óþarfa raski eða dauða sjávardýra og fiska með einhverjum veiðarfærum? Hafrannsóknastofnun og ráðuneytið hafa svo sem verið fremur sinnulaus gagnvart slíku, samanber opnun á friðuðum svæðum aftur fyrir dragnótaveiðum. En svona til að draga þetta saman: Hér þarf að gera miklu betur í rannsóknum, bæði náttúrunnar sjálfrar vegna og ekki síður mikilvægis margvíslegra nytjategunda fyrir Íslendinga og byggðarlög víðs vegar um landið og núverandi staða er grafalvarleg.

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að þakka, eins og fleiri, fyrir skýrslubeiðnina og ekki síður fyrir ljómandi skýrslu. Það er margt sem er áhugavert og margt sem skýrslan undirstrikar sem við vitum en erum kannski ekki endilega að einblína á að leysa sem skyldi hverju sinni. Það er auðvitað reiðarslag fyrir okkur Íslendinga þegar útlit er fyrir loðnubrest aftur. Það held ég að hafi aldrei gerst tvö ár í röð á síðari árum. En ég vil þó geta þess að ég vil halda í bjartsýnina. 2017 fannst lítil loðna fram yfir mánaðamótin janúar/febrúar en síðan kom hún upp úr miðjum febrúar og varð m.a. til þess að hið langvarandi sjómannaverkfall leystist. Það var alla vega mikilvæg breyta inn í það erfiða verkfall allt saman. Loðnan kom og hún kom í verulegum mæli þá og hafði mikla þýðingu fyrir þjóðarbúið, um 18 milljarða, ef mig minnir rétt, í útflutningstekjum m.a. Þannig að þetta er stórmál sem við erum að ræða hér ef við stöndum frammi fyrir því, við Íslendingar, að það verði kannski loðnubrestur núna og hugsanlega um einhvern tíma næstu árin. Þegar maður rennir í gegnum skýrsluna er hún fyrst og fremst fræðileg. Mér finnst það gagnlegt og vil hrósa ráðherra fyrir að taka mjög fræðilega á málum og hafa leitað til okkar bestu sérfræðinga varðandi hvalarannsóknir, varðandi lífríki sjávar. Ég held að það innlegg skipti máli inn í uppbyggilega umræðu til skemmri og lengri tíma, hvort sem við erum að ræða rannsóknir á loðnustofni eða öðrum fiskstofnum í kringum Ísland. Hv. þm. Bjarni Jónsson nefndi svar fyrir tæpum þremur árum eða rúmum tveimur árum um hvort Hafrannsóknastofnun hafi verið og sé nægilega fjármögnuð. Ég finn til að vissu leyti með ráðherra, það er ekki verið að setja nóg í hafrannsóknir. Það er ekki verið að halda nægilega vel utan um Hafrannsóknastofnun þegar kemur að fjármagni af því að kröfurnar til okkar sem forysturíkis í sjávarútvegi eru miklar. Það er litið til okkar og hefur ávallt verið litið til okkar á síðustu 20–30 árum þegar kemur að rannsóknum og sjálfbærri nýtingu, hvort sem það er fisktegund í sjónum eða aðrir þættir í lífríkinu. Þetta er því gömul saga og ný og ég held að ég hafi ekki hitt þann sjávarútvegsráðherra sem er sáttur við það fjármagn sem er sett í Hafrannsóknastofnun. Það er vissulega fagnaðarefni að við erum að fara að fá, vonandi innan þriggja ára, helst tveggja, nýtt hafrannsóknaskip. Það mun skipta miklu máli. Þá þýðir það líka að við verðum að láta fjármagn fylgja rekstri nýs skip. Það getur haft gríðarlega mikla þýðingu fyrir okkur og sjávarútveginn í heild sinni. Það eru ein skilaboðin, að halda betur utan um Hafrannsóknastofnun. Ég vara við því sem stundum vill verða, út af hinum og þessum hagsmunum, að menn leggi lykkju á leið sína og noti tækifærið og hnýti í Hafró því að niðurstöður eru þeim ekki þóknanlegar eða leiðsögn, hvort sem það er í sjávarútvegi eða fiskeldi, er þeim ekki þóknanleg. Ég vara við því. Það eru gríðarlegir hagsmunir fyrir okkur Íslendinga að Hafró standi sjálfstæð og hljóti stuðning allra til að sinna því merkilega verkefni sem henni er falið hverju sinni. Síðan er hitt sem mér finnst líka skipta miklu máli, það sem þessi skýrsla segir okkur varðandi stóru myndina. Hún er sú að við þurfum að vera á tánum og við þurfum að taka öll þau merki sem eru og tengjast m.a. hlýnun sjávar þegar kemur að umhverfismálum. Þessi skýrsla finnst mér líka vera brýning til okkar að gera enn betur í umhverfismálum, til að gera enn betur þegar kemur að umræðu og ákvörðunum varðandi hlýnun sjávar og umhverfismálin og loftslagsbreytingar almennt. Þetta hefur áhrif á okkur og grundvallaratvinnuveg okkar og þess vegna megum við hvergi slaka á þeirri kló og þeim kröfum sem við gerum til okkar sem ríkis er bindur lífsgæði sín við auðlindanýtingu. Það hefur verið rætt hvort eigi að vera einhverjar sértækar aðgerðir ef þetta brestur. Ég hef ekki endilega verið hlynnt því og er ekki hlynnt því. Ég vil miklu frekar skoða almennar aðgerðir í þá veru að styrkja innviði en við sjáum að það voru 8.000 manns án atvinnu núna í desember á Íslandi. Það er meira en hefur verið nokkurn tíma síðan árið 2013. Það þýðir að við þurfum, og ekki síst núna vegna slaka í efnahagslífinu, slaka í hagkerfinu, að ráðast í innviðafjárfestingar. Það er það sem við þurfum að gera, reyna að horfa áfram á stóru myndina, fara í innviðafjárfestingar þar sem við byggjum upp dreifikerfi raforku, förum í vegagerð eða fleiri þá þætti sem kalla á uppbyggingu innviða. Ég vil líka benda á, og geri það eðlilega í tengslum við þetta, þá leið sem við í Viðreisn höfum iðulega bent á varðandi stjórn í sjávarútvegi. Það er ekkert launungarmál að við höfum sagt að það eigi að setja aflaheimildir á markað og m.a. að nota það andvirði sem fæst í gegnum markaðsleiðina til þess að fara í innviðauppbyggingu á þeim svæðum þaðan sem aflinn kemur, á þeim sjávarsvæðum sem sinna fiskveiðum. Ég held einmitt að sú leið myndi stuðla að því að svæði sem eru að fara halloka vegna hugsanlegs loðnubrests myndu standa sterkari eftir. Við vitum það líka að loðnubresturinn mun hafa einna mestu þýðingu þar sem stærstu loðnuvinnslurnar eru, úti í Vestmannaeyjum. Ég held að það hefði verið ágætt ef auðlindagjaldið í gegnum markaðsleið, og þó að menn segðu einfaldlega auðlindagjaldið, myndi renna inn í sjávarþorpin, sjávarbæina okkar. Það myndi hafa mikla þýðingu fyrir sveitarfélögin til að byggja upp. Mér skilst að búið sé að skila tillögum til hæstv. ráðherra, eitthvað í svipuðum dúr og var gert á sínum tíma fyrir tæpum þremur árum, þ.e. breytingar á byggðakvóta og þeim 5,6% sem eru veitt í gegnum byggðakvóta, í gegnum línuívilnun, strandveiðar o.s.frv. Þar held ég að skipti miklu máli að við höfum þor til að fara í það að styrkja sveitarfélögin, veita þeim meira sjálfræði og sjálfdæmi um það hvernig þau úthluta byggðakvótum þannig að það sé þeirra að meta, eins og ég hef nefnt áður í þessum stól. Þegar við ræddum þessar hugmyndir á sínum tíma sagði til að mynda Súðavík: Við höfum í rauninni ekki mikið við byggðakvótann að gera en andvirðið myndi fara í það að byggja upp ferðaþjónustu. Hana eru þau að einblína á og ég held að við eigum að veita sveitarfélögunum aukið sjálfdæmi í gegnum þá miklu fjármuni sem eru í sjávarútveginum. Það er hægt að gera með þeim tillögum sem við í Viðreisn höfum bent á og lagt fram tillögur um. Það er reiðarslag að horfa upp á að það er ekki nægileg loðnugengd. Ég bind þó, eins og ég sagði áðan, enn vonir við að úr rætist. Við höfum enn þá þrjár, fjórar vikur af tíma til að fá þessa mælingar betri og ég vona innilega að af verði því að þetta hefur þýðingu fyrir sjómenn, þetta hefur þýðingu fyrir landverkafólk. Þetta hefur þýðingu fyrir sveitarfélögin öll sem hafa byggt m.a. 

Herra forseti. Hér ræðum við skýrslu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um nýtingu og vistfræðilega þýðingu loðnustofnsins á árunum 2000–2019. Loðnan hefur verið veidd við Íslandsstrendur frá árinu 1963. Þó að þekktar séu sveiflur í stærð loðnustofnsins hefur það aldrei áður gerst, eins og útlit er fyrir núna, að tvær vertíðir í röð bregðist og ekki verði heimiluð nein veiði. Hafrannsóknastofnun gefur út heimild til veiða og hefur byggt á því árlega að skilin séu eftir um 350.000–400.000 tonn af kynþroska loðnu á hverri vertíð en rannsóknir Hafrannsóknastofnunar fyrir síðustu loðnuvertíð gáfu til kynna að þau viðmið myndu ekki nást ef veiðar væru heimilaðar og því var ekki gefinn út neinn kvóti þá vertíðina. Eins og sjá má af gögnum skýrslunnar hefur göngumynstur loðnunnar breyst. Ástæða er til að ætla að breytt hitafar sjávar með hærri yfirborðshita og breyttum skilum kaldari strauma úr norðri og hlýsjávar úr suðri á svæðinu norðan og austan landsins hafi haft áhrif á göngu loðnu á því svæði. Er breytt göngumynstur loðnunnar að hluta til rakið til þessara breytinga á hita sjávar og strauma. Ég vil taka undir það sem komið hefur fram í umræðunni að mikilvægt er að auka rannsóknir á þeim breytingum sem hafa orðið í hafinu og áhrifum þeirra á nytjastofna við landið. Ég vil spyrja ráðherra hvort beitt hafi verið fjarkönnun í haf- og loðnurannsóknum eða hvort það sé til skoðunar. Í skýrslunni kemur fram það álit Hafrannsóknastofnunar að í ljósi þess hve loðnan er skammlíf tegund og miklar sveiflur í stærð stofnsins sé ógjörningur að spá fram í tímann um þróun hans. Miðað við breytingarnar sem hafa verið síðustu ár er í mínum huga talsvert erfitt að vera bjartsýnn á styrkingu stofnsins. Í skýrslunni kemur fram það mat Hafrannsóknastofnunar að horfur fyrir næstu vertíð séu ekki góðar miðað við þær upplýsingar sem eru fyrirliggjandi. Mælingar á magni eins árs loðnu haustið 2018 gefa ekki miklar vonir en vísitalan sem mældist 10,8 milljarðar er með þeim lægstu sem sést hafa undanfarin ár. Ekki var óalgengt á tíunda áratug síðustu aldar að hún væri yfir 100 milljarðar eins og sýnt er á mynd í skýrslunni. Auk þess sem loðna er með verðmætustu nytjategundum hér við landið er hún einnig mikilvæg fæðutegund annarra lífvera, svo sem fiska, hvala og fugla. Erfitt er þó að gera sér grein fyrir áhrifum þess á stærð stofnsins og hefur verið farið mjög vel yfir það í þessari umræðu. Loðnubrestur hefur mikil áhrif á þjóðarbúið í heild en hvaða áhrif hefur hann á þau samfélög þar sem uppsjávarveiði er hvað mest? Stjórn Samtaka sjávarútvegssveitarfélaga fékk RR ráðgjöf til þess að greina áhrif loðnubrestsins á sveitarfélögin. Sú greining kom út í júlí 2019 og byggir á gögnum sem samtökin öfluðu hjá sveitarfélögunum Fjarðabyggð, Langanesbyggð, Sveitarfélaginu Hornafirði, Vestmannaeyjabæ og Vopnafjarðarhreppi. Markmið þessarar greiningar var að meta bein áhrif loðnubrestsins á fjárhag og rekstur sveitarfélaganna. Þá er litið til tekjutaps vegna lægri launatekna íbúa og vegna minni umsvifa í hafnarstarfsemi. Í greiningu RR ráðgjafar kemur fram, með leyfi forseta: „Bein áhrif loðnubrests á tekjur þeirra sveitarfélaga eru áætlaðar rúmar 500 millj. kr. á árinu 2019, eða bilinu 4,5–6,7% af skatttekjum og tekjum hafnarsjóða. Í sveitarfélögunum búa samtals tæplega 13.000 íbúar. Áætlað tekjutap er því um 40.000 kr. á hvern íbúa. Slíkt tekjutap hefur mikil áhrif á rekstur sveitarfélaganna og dregur úr möguleikum þeirra til að veita lögbundna þjónustu við íbúa sína. Áhrifin koma misjafnlega niður og harðast á þeim sveitarfélögum sem búa við einhæft atvinnulíf. Tækifæri þeirra sveitarfélaga til að afla annarra tekna til að vega á móti tapinu eru takmörkuð og fá tækifæri fyrir íbúa til að finna aðra atvinnu við hæfi.“ Það eru fordæmi fyrir því að fram komi mótvægisaðgerðir þegar aflabrestur verður með þessum hætti og ætti það ekki síst við í þeim sveitarfélögum sem byggja atvinnulíf sitt á uppsjávarveiðum og -vinnslu. Einnig er vert að benda á að samhliða þessum loðnubresti hefur verið mikil niðursveifla í sumargoti síldar vegna þeirrar sýkinga sem hún er að ganga í gegnum. Sá tekjubrestur sem sveitarfélögin, útgerðirnar, sjómennirnir og síðast en ekki síst landverkafólkið hefur mátt þola undanfarin misseri, bæði vegna loðnubrests og síldarsýkingar, er mjög mikill. Því hvet ég ráðherra til að skoða úrlausnir til að bæta þeim samfélögum sem hafa orðið fyrir þessum óvænta tekjumissi það upp á einhvern hátt og eru mörg dæmi þess að slíkt hafi verið gert í gegnum tíðina á Íslandi.

Herra forseti. Líffræðingar segja að ferðir loðnunnar séu ekkert annað en einhvers konar flutningur á lífmassa í hafinu, eins dauði er annars brauð. Þarna sjáum við hvernig fæðukeðja lífsins virkar í sinni tærustu mynd. Samspilið er flókið og við skiljum það oft ekki fyllilega þótt kvikindin séu beint fyrir framan nefið á okkur, hvað þá falin í hafdjúpunum. Við erum langt frá því að skilja það til hlítar. Eitt er víst: Loðnustofninn þarf að vera nægilega stór til að það dugi til að loðnan viðhaldi sér sjálf, sé sjálfbær, að ekki sé gengið á stofnstærðina. En loðnan þarf að sæta því að vera að fæða fjölmargra fiska, fjölmargra hvalategunda og sjófugla og maðurinn er þarna í beinni samkeppni við alla þessa afræningja loðnunnar. Samspilið er flókið, herra forseti. Sjófuglar éta loðnu, þorskur étur líka loðnu; 150.000 tonn, segir hæstv. ráðherra og hefur eftir vísindamönnum. Inngrip mannsins geta haft áhrif eins og t.d. ef einum hlekk í keðjunni er kippt burt eða ef einum hlekk er leyft að vaxa óhindrað, allt hefur þetta áhrif. Langreyður, hrefna og hnúfubakur eru stórvirkustu tegundir hvala þegar tekið er mið af áti þeirra á fiski og þar á meðal loðnu. Nú er mannkynið að mestu hætt að veiða hvali nema í takmörkuðum mæli sé miðað við það sem áður var. Hefur það áhrif? Undanfarin ár hafa orðið breytingar í hafinu kringum Ísland og er koma makrílsins inn í lögsögu okkar skýrasta dæmið um þær breytingar. Enginn veit með vissu hvaða afleiðingar þessar breytingar í hafinu munu hafa á loðnustofninn til framtíðar litið. Í fyrra voru engar loðnuveiðar leyfðar og það lítur alls ekki vel út fyrir komandi vertíð. Loðnuafurðir hafa lengi verið mikilvægur hluti af útflutningsverðmætum þjóðarbúsins og hrun stofnsins og veiðibann ár eftir ár mun setja mark á efnahag þjóðarinnar. Loðnubrestur annað árið í röð mun hafa mjög alvarleg áhrif á þau byggðarlög sem byggja stóran hluta af atvinnulífi sínu á loðnuvinnslu, byggðarlög eins og þau hér við suðurströndina, til að mynda Vestmannaeyjar og Hornafjörð. Loðnubrestur hefur ekki bara áhrif á afkomu útgerða á þessum stöðum heldur á samfélagið allt; bæjarlífið, bæjarfélögin, þjónustuaðila, sjómenn og fiskvinnslufólk. Það er afskaplega mikilvægt fyrir þær byggðir að loðnan birtist. Herra forseti. Þegar loðnuveiðar stóðu sem hæst í Eyjum lifnaði samfélagið við eftir rólegheit jólanna. Yfirbragð bæjanna gjörbreyttist. Bæjarbúar brostu út að eyrum og allir höfðu nóg fyrir stafni, ekki bara sjómennirnir heldur einnig fiskvinnslufólkið, vélakarlarnir, viðgerðagengin; sjoppurnar voru yfirfullar, veitingastaðirnir og meira að segja hótelin fengu fleiri viðskiptavini sem voru kaupendur úr fjarlægum heimsálfum sem komnir voru til að fylgjast með vinnslu á afurðinni. Þannig var loðnuvertíðin, hún veitti lífi í bæinn alveg eins og loðnan veitir lífi í fæðukeðju hafsins. Herra forseti. Það verður að hafa í huga að verðmætasköpun á veiddri loðnu hefur gerbreyst undanfarin ár og áratugi. Nú getur miklu minna magn af loðnu skilað gífurlegum tekjum í þjóðarbúið. Það er ekki eins og áður þar sem loðnunni var mokað upp og hún seld fyrir tiltölulega lágt verð. Það er mikilvægt, ekki aðeins fyrir þau byggðarlög sem byggja afkomu sína að miklu leyti á þessum fiski heldur einnig fyrir þjóðarbúið í heild, að haldið verði áfram kraftmikilli leit að loðnugöngum eins og hæstv. ráðherra sagði frá í ræðu sinni. Það er einnig mikilvægt að ef göngur finnast að stuðst verði við bestu vísindi og reynslu síðustu áratugina þegar veiðar eru ákveðnar. Hæstv. ráðherra þarf einnig að hafa það til hliðsjónar að tiltölulega lítið magn af loðnu þarf til að koma í veg fyrir mikið tjón fyrir þjóðarbúið og þau byggðarlög sem um er rætt. Þarna er ég að tala um að sú hætta sé fyrir hendi að mikilvægir markaðir geti tapast, það berast engar afurðir inn á þá tvö ár í röð. Miklu minna magn skapar meiri verðmæti en bara fyrir nokkrum árum. Þar kemur til betri meðferð á afurðinni, miklu betri vinnsluaðferðir, betri nýting og ekki síst betri markaðssetning á loðnuafurðum. Verði loðnubrestur annað árið í röð kalla ég, eins og reyndar fleiri hv. þingmenn, eftir mótvægisaðgerðum af hálfu stjórnvalda í þágu þeirra byggðarlaga sem slíkur brestur kemur þyngst niður á. Oft hefur minna tilefni þurft til slíkra aðgerða.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að það er mjög alvarlegt áfall fyrir atvinnulíf og efnahag þjóðarinnar þegar fiskstofn á borð við loðnu hrynur. Það er ekki hægt að tala um neitt annað en hrun, virðulegi forseti, þegar lítið eða ekkert er hægt að veiða úr næststærsta nytjastofni þjóðarinnar um árabil og framtíðarhorfur varðandi nýtingu stofnsins eru dökkar. Ég vil þakka sérstaklega öllum þeim sem hafa tekið þátt í þessari þörfu umræðu fyrir málefnalega umfjöllun og fyrir það að víkka út sýn okkar á ástandið eins og það er. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans góðu skýrslu því að það var hann sem sá til þess að henni var fleytt af stað að minni ósk og fleiri þingmanna. Ég vil sérstaklega mælast til þess að gert verði stórátak í hagrænum vistfræðirannsóknum á loðnu allt í kringum landið með tilliti til þess ástands sem við horfumst í augu við nú.

Virðulegi forseti. Ég vil sömuleiðis þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Hún hefur vissulega farið víða og margt gott sem hefur verið sagt og sett fram. Mér finnst þó skorta ákveðna festu í því í umræðunni hvar við viljum sem einstaklingar eða þjóð stilla okkur af í samkeppni við aðra þætti í lífríkinu við nýtingu náttúrugæða. Við erum í samkeppni í þeim efnum um loðnuna við hvali, fugla, fiska og liggur fyrir að okkar bestu vísindamanna mati að fugl er að taka meira en við tókum úr stofninum, fiskurinn sömuleiðis og hvalirnir enn meira. Ef við horfum á þetta gerast svona eins og þetta er þá væri því að jafna við það að Íslendingar fjölguðu bara skipum og ykju sóknina í það litla sem eftir væri. Það er ekkert að gerast. Við styðjumst í þeim efnum við rannsóknir og af því að hér var kallað eftir því að við styddumst við ráð bestu vísindamanna hverju sinni þá gerum við Íslendingar það og stöndum þjóða fremst í rannsóknum á þessum fiski. Ég vil bara minna á að það hafa aldrei verið settir meiri fjármunir til rannsókna á loðnu en gert er akkúrat um þessar mundir en vissulega gætum við nýtt meiri fjármuni til þess að rannsaka samspil lífkerfisins í heild. Það er vissulega eðlilegt og gott og knýjandi að svo verði gert. Ég vil nefna varðandi umræðuna um afkomu byggðanna - já, vissulega. Sjávarútvegsráðuneytið hefur engin úrræði í þeim efnum. Þetta er byggðamál, þetta er fjármál, tengist sömuleiðis innviðum eins og skóla-, heilbrigðismálum, vegasamgöngum o.s.frv. 

Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um fullgildingu Haag-samningsins frá 1954 um vernd menningarverðmæta í vopnuðum átökum. Meðflutningsmenn mínir eru þingmenn Samfylkingarinnar, þau Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helga Vala Helgadóttir og Logi Einarsson. Tillaga þessi var áður flutt á 149. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er því endurflutt óbreytt. Haag-samningurinn frá 1954 er alþjóðasamningur sem gerður var eftir reynsluna í síðari heimsstyrjöldinni þegar ómetanleg menningarverðmæti skemmdust og glötuðust og er hann fyrsti alþjóðlegi samningurinn sem ætlað er að vernda menningararf í vopnuðum átökum. Ríki sem eru aðilar að samningnum skuldbinda sig til að vernda menningarverðmæti þegar vopnuð átök eiga sér stað og nær samningurinn yfir hreyfanleg og óhreyfanleg menningarverðmæti, svo sem byggingar, listaverk, bækur, handrit, skjöl og menningarminjastaði án tillits til uppruna eða eignarhalds. Gagnkvæmur ávinningur aðildarríkja að samningnum er m.a. sá að hann stuðlar að forvarnaaðgerðum á friðartímum með því að aðildarríkin skrá menningarverðmæti, gera neyðaráætlanir gegn eyðileggingu menningarverðmæta, undirbúa flutning hreyfanlegra menningarverðmæta og stuðla að verndun þeirra á vörslustað, aðildarríkin bera virðingu fyrir menningarverðmætum innan eigin landamæra og innan annarra aðildarríkja, stofna þeim ekki í hættu í vopnuðum átökum og eru tilbúin að beita viðurlögum við brotum á samningnum og kynna ákvæði samningsins fyrir almenningi og hagsmunaaðilum, m.a. sérfræðingum í varðveislu menningarverðmæta og viðbragðsaðilum. Menningarminjar sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt samningnum eru merktar með verndarmerki samningsins, Bláa skildinum. Bláa skjöldinn má m.a. sjá víða á byggingum í Evrópu. 133 ríki eru nú aðilar að samningnum, 110 ríki eru aðilar að fyrsta viðauka samningsins frá 1954 og 81 ríki að öðrum viðauka samningsins frá 1999. Í Evrópu eru öll ríki aðilar að samningnum nema Ísland, Andorra, Moldóva og Malta. Noregur gerðist aðili árið 1961, Svíþjóð árið 1985, Finnland árið 1994 og Danmörk árið 2003. Við höfum mörg dæmi frá síðustu árum þar sem ómetanlegar menningarminjar hafa skemmst eða eyðilagst í stríðsátökum. Nefna má að árið 1993 var 16. aldar brú í Mostar í Bosníu-Hersegóvínu sprengd upp í vopnuðum átökum. Annað dæmi sem margir kunna að muna eftir er eyðilegging talibana árið 2001 á Búdda-líkneskjum frá 6. öld í Bamiyan-dalnum í Afganistan. Þá vakti ætlun Bandaríkjaforseta, Donalds Trumps, hörð viðbrögð alþjóðasamfélagsins er hann hótaði í byrjun þessa mánaðar að sprengja menningarminjar í Íran ef Íranar myndu hefna fyrir dráp Bandaríkjamanna á Soleimani hershöfðingja í íranska hernum. Bandaríkin gerðust aðilar að Haag-samningnum árið 2009 og því voru þessar hótanir Trumps á skjön við markmið samningsins. Alþjóðasamfélagið brást hart við þessum hótunum Bandaríkjaforseta sem dró að lokum í land. Menningarverðmæti sem eru eyðilögð eða eyðileggjast verða ekki bætt og eru oftast glötuð að eilífu. Því er vísvitandi eyðilegging menningarverðmæta glæpur gegn þeim hópum eða þjóðum sem þau tilheyra og þannig er höggvið varanlegt skarð í sögu og sjálfsmynd þeirra og í raun er vísvitandi eyðilegging menningarverðmæta stríðsglæpur. Í 1. gr. samningsins kemur fram að skemmdir á menningarverðmætum sem tilheyra hvaða hópi fólks sem er varði allt mannkyn þar sem hver og einn leggur sitt af mörkum til menningar heimsins. Þannig skiptir varðveisla menningarverðmæta máli fyrir allt mannkyn og þess vegna ættu menningarverðmæti að hljóta alþjóðlega vernd. Á Íslandi myndi aðild að Haag-samningnum frá 1954 um vernd menningarverðmæta í vopnuðum átökum fyrst og fremst hafa þau áhrif að betra yfirlit fengist yfir menningarverðmæti hér á landi og að viðbragðsáætlanir yrðu gerðar á söfnum, bókasöfnum, skjalasöfnum og menningarminjastöðum um hvernig skuli bregðast við ef hætta steðjar að. Ekki síst myndi aðild leiða beint og óbeint til betri og samhæfðari viðbragða til verndar menningarverðmætum þegar náttúruhamfarir verða, svo sem jarðskjálftar, eldgos og flóð. Á síðasta einum og hálfum áratug höfum við Íslendingar fengið að upplifa hversu hörð og óvægin íslensk náttúra getur verið. Má þar nefna Suðurlandsskjálftann 2008, öskugos í Eyjafjallajökli 2010 og í Grímsvötnum 2011 og nú síðast snjóflóð á Flateyri og Súgandafirði í þessum mánuði. Þá er öruggt að yfirlit og áætlanir um viðbrögð yrðu betri þegar t.d. aðrar hörmungar dynja yfir, svo sem eldsvoðar. Við höfum á síðustu árum séð hörmulegar afleiðingar þeirra á menningarminjar, t.d. eldsvoða sem jafnaði þjóðminjasafn Brasilíu við jörðu árið 2018 og eldsvoðann í Notre Dame kirkjunni í París í fyrra. En það verður líka að hafa í huga að það eru aðeins 80 ár síðan Ísland var hernumið og var þannig dregið inn í hildarleik síðari heimsstyrjaldarinnar. Þá hafði safnafólk áhyggjur af því að menningarverðmæti gætu glatast ef gerð yrði loftárás á Reykjavík og voru m.a. skjöl og bækur flutt úr Safnahúsinu við Hverfisgötu á Flúðir í Árnessýslu þar sem þeim var komið fyrir á meðan á styrjöldinni stóð. Herra forseti. Undanfarin ár hefur verið vakin athygli stjórnvalda á þessum samningi, m.a. gerði Félag héraðsskjalavarða það með bréfi til mennta- og menningarmálaráðherra árið 2012 og landsnefnd Bláa skjaldarins á Íslandi kynnti Haag-samninginn fyrir landsnefnd um mannúðarrétt í utanríkisráðuneytinu árið 2016. Nú liggur fyrir þinginu þingsályktunartillaga sú sem ég hef hér kynnt og er það von mín að hún fái góða umfjöllun og verði að lokum samþykkt. Ég legg að lokum til að mál þetta verði sent til frekari vinnslu í utanríkismálanefnd.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Nirði Sigurðssyni fyrir æðislega fína tillögu í annað skipti. Ég var mjög ánægður með hana síðast og er feginn að hún sé komin aftur. En mig langar til að nýta mér þekkingu hv. þingmanns til að fá smáskilning á þessu fyrirbrigði. Mikilvægi þess að vernda menningarminjar er alveg kristalskýrt. Hv. þingmaður nefndi nokkur tilfelli, svo sem í Mostar þar sem er að vísu búið að endurbyggja þessa fögru brú og í Bamiyan þar sem á eftir að gera viðlíka endurreisn og síðan í tilfellum eins og þegar Donald Trump hótar eyðileggingu á minjum. Kannski mætti líka nefna að víða í Írak skemmdust minjar. Þar er orðin ákveðin tilhneiging til þess að fólk sem er í stríði af menningarlegum orsökum líti á menningarminjar sem sérstök skotmörk og líti jafnvel á Bláa skjöldinn sem tilefni til árásar. Þekkir hv. þingmaður til þess að það séu einhverjar tilteknar aðgerðir eða eitthvað sem er hægt að gera til að koma í veg fyrir þetta? Ég væri mjög hlynntur því sjálfur að Blái skjöldurinn yrði settur á viðeigandi hús á Íslandi. Þetta hefur oft verið vandamál og ég hef unnið á nokkrum stríðssvæðum þar sem það hefur beinlínis komið upp sem vandamál að minjar eru að skemmast vegna þess að fólk er að merkja þau með Bláa skildinum og vísa þar af leiðandi hryðjuverkamönnum beinlínis leiðina á verðmætin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og ég kom inn á í minni framsögu er litið á vísvitandi eyðileggingu menningarverðmæta sem glæp gegn þeim hópum eða þjóðum sem þau tilheyra vegna þess að með því að eyðileggja eitthvað sem er óbætanlegt og þjóðir samsvara sig við og endurspegla sig oft í er verið að höggva varanlegt skarð í sögu og jafnvel sjálfsmynd þessara hópa eða þjóða. Það er litið á það sem stríðsglæp að eyðileggja menningarverðmæti viljandi og ég veit til þess, og það bara nýlega, að einstaklingar hafa verið sóttir til saka sem stríðsglæpamenn fyrir að eyðileggja vísvitandi menningarverðmæti og þeir voru dæmdir fyrir það. Ég held að það sé úrræði sem við höfum ef einhver leggst svo lágt að eyðileggja menningarverðmæti vísvitandi. Ég held að ég hafi svarað spurningu þingmannsins.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Þetta er í rétta átt. Það að það séu alvarleg viðurlög við þessari tegund stríðsglæpa er mjög viðeigandi eins og með aðrar tegundir stríðsglæpa. Skaði sem hlýst af getur verið óendanlega mikill, t.d. með minjarnar í Palmyru sem voru eyðilagðar af Isis fyrir nokkrum árum og Búdda-líkneskið í Bamiyan, og þá glatast menningarverðmæti sem verða aldrei bætt jafnvel þótt þau yrðu endursmíðuð í svipaðri mynd eins og var gert í Mostar. Kannski er þetta nóg en þá verður maður að vísu líka að taka með í reikninginn að ekki eru öll lönd aðilar að Alþjóðlega stríðsglæpadómstólnum í Haag. Kannski hafa einkum Bandaríkjamenn skorast undan því að vera sóttir til saka, þ.e. að bandarísk yfirvöld hafi ekki stutt það ferli að til sé alþjóðlegur stríðsglæpadómstóll sem getur tekið á svona málum. Í ljósi umsvifa bandaríska hervaldsins á heimsvísu er það tilefni til ákveðinna áhyggja. En þetta er sennilega besta svarið sem er í boði í augnablikinu þannig að ég þakka hv. þingmanni fyrir það.

Herra forseti. Eins og hv. þingmaður kom inn á snýst þetta um hvernig refsað er fyrir þessa stríðsglæpi eins og aðra stríðsglæpi vegna þess að þetta er flokkað þannig. Það er úrræðið sem við höfum í dag. Ég nefndi í framsögu minni dæmi frá þessum mánuði þegar Bandaríkjaforseti hótaði að eyðileggja menningarminjar í Íran. Það vakti gífurlega hörð viðbrögð alþjóðasamfélagsins. Yfirlýsing kom frá UNESCO, alþjóðasamtökum safna, alþjóðasamtökum menningarminjastaða, alþjóðasamtökum skjalasafna, félagasamtökum í Bandaríkjunum og einstaklingum sem eru mikils metnir á þessu sviði. Mér sýnist að það hafi orðið til þess að hann bakkaði með hótunina og það er líka einkum að þrýstingur og áhugi alþjóðasamfélagsins á þessu heldur svona mönnum á mottunni. Það er mjög mikilvægt. Í þessu samhengi má líka minna á að Bandaríkin eru aðilar að Haag-samningnum þannig að ef Bandaríkjaforseti hefði framkvæmt þessa hótun sína hefði hann brotið gegn þessum samningi og í samningnum er kveðið á um að þjóðir skuli refsa fyrir brot á samningnum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áhugaverðu máli um möguleika Íslendinga á að framleiða sjálfir vistvænt eldsneyti til notkunar þar sem raforku verður ekki beinlínis viðkomið, svo sem á fiskiskipum, í flugvélum og vinnuvélum. Ekki er fyrirséð hvenær aðrir möguleikar hvað varðar þessa þætti verða raunhæfir og eru sérstakir möguleikar okkar Íslendinga áhugaverðir í þessu sambandi. Tillagan er flutt af öllum þingmönnum Miðflokksins og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að láta gera úttekt á því hvort raunhæft sé að framleiða kolefnishlutlaust eldsneyti á Íslandi með því að nýta hluta af raforkuframleiðslu landsins til að framleiða slíkt eldsneyti til að nota á stærri atvinnutæki og með því að vinna kolefni úr lífmassa, andrúmsloftinu eða öðrum uppsprettum. Í úttektinni verði m.a. lagt mat á þjóðhagslegan ávinning, þar með talið á samkeppnishæfni landsins, af því að gera fiskveiðar, vöru- og farþegaflutninga, auk annars konar vinnu stærri atvinnutækja, vistvæn. Úttektin verði tilbúin og kynnt Alþingi eigi síðar en 1. apríl 2020.“ Í greinargerð sem tillögunni fylgir segir: Með tillögu þessari er lagt til að ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra verði falið að láta gera úttekt á raunverulegum möguleikum á að nýta hluta af raforkuframleiðslu landsins til að framleiða kolefnishlutlaust eldsneyti. Uppistaðan í öllu brunaeldsneyti er kolefni og vetni. Þúsundir efnasambanda eru mynduð úr þessum tveimur frumefnum í mislöngum keðjum. Auðvelt er að framleiða vetni með raforku og kolefni má fá með mismunandi hætti. Til eru fyrirtæki sem hafa þróað aðferðir til að draga kolefni úr andrúmsloftinu og ýmist koma þau því fyrir í jörðinni eða áforma vinnslu á eldsneyti. Eitt þessara fyrirtækja sendi fulltrúa sinn hingað til lands nú á haustdögum til að kynna aðferðir sínar fyrir íslenskum ráðamönnum. Má geta þess í framhjáhlaupi að kanadíska ríkið hefur fjárfest í þessu fyrirtæki sem heitir Carbon Engineering og hyggst nýta tækni þess til að draga kolefni úr andrúmsloftinu og breyta í eldsneyti. Aðrar aðferðir til að afla kolefnis eru líka notaðar og má nefna fyrirtæki eins og Carbon Recycling á Íslandi sem framleiðir metanól með svipuðum grundvallaraðferðum. Við framleiðslu kolefnishlutlauss eldsneytis er einfaldasta og líklega hagkvæmasta aðferðin að nota lífmassa til kolefnisöflunar. Lífmassi fæst m.a. úr ýmsu sorpi, plasti og trjáúrgangi. Jafnframt má auðveldlega rækta lífmassa á svæðum sem ekki eru nýtt til matvælaframleiðslu, t.d. með trjárækt eða ræktun annarra jurta sem gefa mikla uppskeru og tréni. Lífmassi er auðugur að verðmætum hliðarefnum, svo sem áburðarefnum, sem nýta mætti í auknum mæli eftir því sem framleiðslan yxi. Raforku má nota til að framleiða vetni og hafa þær aðferðir verið þekktar áratugum saman. Vetni yrði notað á móti lífmassanum og þannig væri orkuinnihald hans aukið. Vetnisframleiðslan gæti verið sveiflukennd og gæti mögulega nýtt að einhverju leyti umframorku kerfisins. Þetta þýðir í raun að mögulegt er að einhverju marki að vinna lífmassann á einum tíma og ljúka ferlinu með því að bæta vetni í þegar minni notkun er og umframorka í kerfinu. Ávinningur af notkun vistvæns eldsneytis á skipaflota landsmanna gæti orðið mikill. Slík breyting gæti orðið mikil lyftistöng fyrir ferðaþjónustu á Íslandi, en flug og ferðamennska sætir vaxandi gagnrýni vegna mikils útblásturs gróðurhúsalofttegunda. Úrvinnsluaðferðir kolefnis eru þekktar og notaðar víða í efnaiðnaði. Þekking á þessum aðferðum er fyrir hendi hérlendis. Kostirnir við að framleiða og nota kolefnishlutlaust eldsneyti eru m.a. að hægt er að nota sömu innviði, geymsluaðferðir og flutninga og menn nota nú þegar. Jafnframt er það mikill kostur að engu þarf að breyta hvað varðar tæknibúnað þar sem eldsneytið er í raun það sama og er nú í notkun. Mikið hagræði er að því að geta nýtt fjárfestingar sem þegar eru til í stað þess að gera allt nýtt frá grunni. Staða Íslands hvað varðar möguleika á framleiðslu kolefnishlutlauss eldsneytis er að mörgu leyti einstök. Hér er mikil framleiðsla á vistvænu rafmagni og lykilatriði er að sú framleiðsla er að mestu í eigu þjóðarinnar. Tillagan snýr að því að koma orkunni yfir á það form að hægt verði að nýta hana til að knýja stærri atvinnutæki þar sem bein nýting á rafmagni í því skyni er ekki raunhæf í fyrirsjáanlegri framtíð. Með þessu móti mætti nýta orku fallvatna landsins, m.a. á fiskiskip og flugflota landsmanna. Herra forseti. Ég er ekki í vafa um að mikil tækifæri geti falist fyrir okkur Íslendinga í að nýta með þessum hætti þær einstöku náttúrulegu aðstæður sem hér eru fyrir hendi. Mikil orka er framleidd með vistvænum hætti og mikið af góðu ræktarlandi sem ekki er nýtt til matvælaframleiðslu en gæti nýst mjög vel til ræktunar á jurtum til að framleiða lífmassa. Margar flugur gætu verið slegnar í einu höggi, minnkun útblásturs gróðurhúsalofttegunda svo um munar, veruleg jákvæð, hagræn áhrif sem fælust í stórminnkuðum innflutningi á jarðefnaeldsneyti og markaðsforskot vegna vistvænna framleiðsluaðferða, nýting innviða sem eru til, nýting þekkingar í landbúnaði og svo mætti lengi telja.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir það óvænta tækifæri að fá að flytja þingsályktunartillöguna mína sem ég lagði fram í haust. Það var ánægjulegt að sjá nafnið mitt á skjánum í morgun þegar ég mætti til vinnu en ég hugsaði jafnframt um hvernig vinnufyrirkomulagið er á þinginu. Það er oft ekki mikill undirbúningur sem fólk hefur en það gleður mig mikið að ég fái tækifæri til að flytja hana sjálf af því að ég er akkúrat stödd á þinginu þessa dagana. Þessi tillaga til þingsályktunar snýst um gerð jarðganga milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar og er á þá leið að Alþingi álykti að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að setja Súðavíkurgöng á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar í Ísafjarðardjúpi á samgönguáætlun 2020–2034, að gert verði ráð fyrir göngunum í aðgerðaáætlun fyrir tímabilið 2020–2024 og að þegar verði hafnar rannsóknir og undirbúningur að gerð ganganna. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um framvinduna fyrir árslok 2020. Með þingsályktunartillögunni fylgir greinargerð þar sem færð eru rök fyrir málinu og mikilvægi þess að það fái fram að ganga. Eins og þingheimur hlýtur að átta sig á er vegur um Súðavíkurhlíð eini vegurinn níu mánuði ársins á milli norðanverðra Vestfjarða og annarra landshluta þar sem ekki er fært hina leiðina yfir vetrartímann. Súðavíkurhlíð er verulegur farartálmi þegar veður eru válynd og vegirnir lokast. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra setji Súðavíkurgöng á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar á samgönguáætlun en það vill svo til að samgönguáætlun er einmitt til umræðu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þannig að ég myndi segja að tillagan kæmi fram á góðum tíma. Mig langar að benda á að Alþingi samþykkti 12. október 2016, á 145. löggjafarþingi, þingsályktun um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015–2018 þess efnis að veita skyldi fjármagn til að hefja undirbúning og rannsóknir á Súðavíkurgöngum á árunum 2017 og 2018 en ekkert hefur gerst í þeim efnum. Það harma ég mjög af því að ég hefði haldið að þegar Alþingi er búið að samþykkja eitthvað ætti það að ná fram að ganga. Ég lýsi yfir miklum vonbrigðum með að ekkert hafi gerst í þessum efnum. Þetta mál er nefnilega ekki flutt hér í fyrsta sinn. Fyrrverandi þingmaður Samfylkingarinnar, Ólína Þorvarðardóttir, flutti mál þessa efnis nokkrum sinnum enda er brýnt hagsmunamál fyrir Vestfirðinga að koma þessum göngum á. Þau eru ekki bara brýn út frá byggðasjónarmiði heldur er þetta líka stórt öryggissjónarmið. Á Súðavíkurhlíð eru skilgreindir 22 snjóflóðafarvegir og eru fjölmörg dæmi um snjóflóð og grjóthrun í hlíðinni. Vegagerðin og Snjóflóðasetur Veðurstofunnar fylgjast vel með öllum hættumerkjum og hafa gefið út viðvaranir og lokað hlíðinni ef svo ber undir. Ég heyrði í íbúa Súðavíkur í morgun og bað hana að kíkja á símann sinn. Hún hefur fengið yfir 30 SMS frá Veðurstofunni bara í janúar um einhver hættumerki, að hlíðin sé lokuð, það sé óvissuástand eða hreinlega hættuástand. Okkur telst til að í tíu eða jafnvel tólf daga hafi hlíðin verið lokuð - bara í janúar, sjáið til. Við erum öll glöð þegar þessum mánuði lýkur af því að hann er búinn að vera afar erfiður með tilliti til veðurs. Staðan er samt sem áður sú að þessi hlíð er verulegur farartálmi. Það eru ekki bara snjóflóð heldur er hún ekki síst mjög hættuleg þegar kemur að grjóthruni. Við eigum því miður dæmi um að grjóthrun hafi valdið verulegu tjóni. Þegar ég fór að hugsa um það í morgun rifjaðist upp að við vorum afar lánsöm fyrir tveimur árum þegar fullur bíll af menntaskólanemum keyrði á bjarg og valt. Sem betur fer lifðu allir af en það hefði getað farið mjög illa. Þess vegna er þetta ekki bara byggðasjónarmið, þetta er líka grafalvarlegt öryggismál sem ber að taka alvarlega. Við þekkjum þessar hlíðar vel. Bolungarvíkurgöng sem voru gerð til að við losnuðum við Óshlíðina, eins og margir þekkja, voru líka tekin svolítið út fyrir sviga út frá öryggissjónarmiðum af því að þau voru ekki bara samgöngubót og byggðamál heldur líka öryggismál. Mig langar að nefna að núna er verið að framkvæma töluvert á Súðavíkurhlíðinni. Þar er verið að setja niður stálþil, snjóflóðaskápa o.s.frv. og ég bið ykkur, ágætu þingmenn, að hugsa hvort þeim peningum sé vel varið, hvort ekki væri nær að fara strax í göng. Við gerðum þetta einmitt á Óshlíðinni. Við settum upp svokallaða vegskála og stálþil sem öryggismál. Svo varð niðurstaðan að betra væri að fara í göng þannig að ég velti því upp hvort við förum vel með peninga þarna, hvort ekki væri betra að ráðstafa þeim beint í göng af því að við höfum lært af því hvað varðar Bolungarvík. Bolungarvíkurgöngin hafa gjörbreytt lífi okkar Vestfirðinga, það er gjörbreyting á lífi okkar. Það mun líka gerast með þessum göngum þegar þau verða að veruleika. Ég er það bjartsýn og trúi því að þau verði að veruleika. Fyrsta skrefið er að koma þeim á samgönguáætlun og það er það sem þessi þingsályktunartillaga gengur út á. Þá má líka benda á að allir vöruflutningar með dagvöru fara í gegnum Súðavík og Súðavíkurhlíð til norðanverðra Vestfjarða. Við lendum oft illa í því þegar við erum með flutningabíla fasta í Súðavík og þeir komast ekki með dagvöruna inn á Ísafjörð. Það hefur áhrif. Við erum líka með mikla matvælaframleiðslu á norðanverðum Vestfjörðum og við erum með ferskan fisk sem er mikið á vegum landsins. Það getur orðið tjón af því þegar vöruflutningabílar komast ekki leiðar sinnar. Fyrir utan það sem er kannski mikilvægast er að íbúar Súðavíkur sækja alla sína grunnþjónustu til Ísafjarðar, heilbrigðisþjónustu, velferðarþjónustu o.s.frv. Börn sækja meira og minna allar frístundir inn á Ísafjörð. Þó að rekinn sé mjög metnaðarfullur grunnskóli og leikskóli í Súðavík sækja börnin frístundastarfið inn á Ísafjörð þannig að mjög mikið mælir með þessum göngum. Þó að ég hafi fært rök fyrir því að þetta sé aðallega öryggismál eru byggðasjónarmiðin líka mikils virði. Ég held að þessi samfélög muni vinna betur saman og eiga meiri samleið þegar samgöngurnar verða greiðari og þegar bæði börn og fullorðnir geta átt greiða leið þarna á milli alla daga ársins. Mig langar að lokum að hvetja þingheim til að standa með þessari tillögu. Þetta er án efa hættulegasti vegur landsins og ef ekki væri fyrir þessa góðu vakt Snjóflóðaseturs Veðurstofunnar held ég að við yrðum vitni að mjög alvarlegum slysum. Sem betur fer erum við með mjög góða snjóflóðavakt sem fylgist með þessu. Margir mælar á hlíðinni mæla snjóflóð en þeir mæla náttúrlega ekki grjóthrun sem er ekki síður hættulegt á þessari hlíð. Mig langar aðeins að lesa upp úr greinargerðinni, með leyfi forseta: „Yfir vetrarmánuðina er vegurinn um Kirkjubólshlíð og Súðavíkurhlíð inn Djúp helsta samgönguæð íbúa á norðanverðum Vestfjörðum. Nokkrar úttektir hafa verið gerðar á síðustu árum um mögulegar úrbætur á leiðinni um Súðavíkurhlíð. Hér er einkum vísað í „Greinargerð vinnuhóps um öryggismál Djúpvegar milli Súðavíkur og Bolungarvíkur“ frá nóvember 2002 …“ Í niðurlagi „Greinargerðar um mat á hættu vegna snjóflóða og grjóthruns á vegum milli Súðavíkur og Bolungarvíkur“ kemur fram að það séu tvöfaldar árlegar dánarlíkur þeirra í umferðinni sem ferðast um þessa hlíð. Það verður að teljast óviðunandi miðað við þær forsendur sem við höfum í samgöngumálum almennt. Við erum líka að reyna að gera norðanverða Vestfirði að einu atvinnu- og búsetusvæði og er þetta mikilvægt mál í því skyni. Margir sækja vinnu úr Súðavík inn á Ísafjörð og svo frá Ísafirði til Súðavíkur og í rauninni frá Flateyri til Súðavíkur o.s.frv. þannig að við erum eitt atvinnu- og búsetusvæði en það getur verið hættuför að ferðast um þessa hlíð. Líkt og hér hefur verið farið yfir myndu þessi jarðgöng fela í sér brýna samgöngubót fyrir íbúa Súðavíkur og íbúa á norðanverðum Vestfjörðum öllum. Það á náttúrlega ekki síst við yfir vetrartímann. Nú óska ég eftir því við hæstv. forseta að þingsályktunartillögunni verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar til frekari umfjöllunar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Örnu Láru Jónsdóttur fyrir framsöguna og þakka henni fyrir að flytja þetta ágæta mál. Eins og þingmanninum er kunnugt um hafa Álftfirðingar og Skutulsfirðingar í langan tíma þurft að búa við það að eiga erfitt með að komast í heimsókn hverjir til annarra. Til að gera þeim það kleift eftir öðrum leiðum en á sjó og landi var sprengt gat á Arnarneshamarinn 1949 og munu þau göng vera elstu veggöng á Íslandi en jafnframt þau stystu, 30 metrar eða svo. Eins og þingmaðurinn kom inn á í ræðu sinni hefur lengi verið talað um gangagerð þarna á milli og þá oftast verið talað um að fara úr botninum á Álftafirði og gjarnan talað um að fara yfir í Engidal. Það eru líka til aðrar leiðir og það sem mig langaði í fyrra andsvari að biðja þingmanninn að ræða um er hvort henni væri kunnugt um hvaða leið menn væru núna helst að tala um, í gegnum hvaða haft menn væru þá að velta fyrir sér að stinga 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég hef alltaf séð fyrir mér að göngin færu úr Engidal og beint inn í botn á Álftafirði. Þá erum við líka að tala um verulega styttingu á vegalengdum fyrir íbúa Bolungarvíkur og Súðavíkur til Reykjavíkur því að þá losna menn við að fara fyrir nesið. Menn spara kannski 20 km í heildina með því að fara þá leið, hún er töluvert löng. Jarðgöng eru gríðarlega dýr og Vegagerðin horfir alltaf á að fara sem fæsta kílómetra en sú leið sem ég held að flestir tali um er að fara úr Engidal og beint inn í botninn á Álftafirði. Ég held að hún sé skynsamlegust.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svörin. Eftir því hvernig það væri lagt yrði þetta haft einhvers staðar á bilinu frá 7 km með skálum og alveg niður í 5, eftir því hvað það fer hátt upp í hlíðarnar beggja vegna. Það er einmitt það sem þingmaðurinn kom inn á, að þetta myndi stytta leiðina inn Djúp. Ekki fara allir til Reykjavíkur sem keyra inn Djúpið, sem betur fer, þannig að það myndi skipta nokkru. Svo er önnur pæling sem mig langar að viðra fyrst ég hef tækifæri til þess. Stundum hafa komið upp hugmyndir um að gera löng veggöng frá botninum á Ísafirði inn í Engidal. Það er ekki nema 37–38 km vegalengd sem er ekkert óendanlega langt í sjálfu sér en myndi stytta leiðina frá Ísafirði og inn í botninn á Djúpinu um rúmlega 100 km. Það væri sannkölluð samgöngubót og myndi skipta alveg gríðarlega miklu máli. Mig langar aðeins að heyra hvort þingmaðurinn hafi velt því fyrir sér í þessu stóra samhengi vegna þess að við erum oft að tala um að við séum að taka skemmri skírnir, eins og þingmaðurinn kom sannarlega inn á, í því hvernig við leysum úr vanda fremur en að vera dálítið stórtæk í hugsun og aðgerðum og segja: Hei, við getum leyst þetta svona og þá erum við virkilega búin að gera gagn. Ef maður fabúlerar með þetta, herra forseti, fyrirgefðu enskuslettuna, væri síðan hægt að hafa stúta út í þá firði þar sem er byggð.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að leyfa sér að hugsa svona hátt og láta sig dreyma. Þetta eru hugmyndir sem ég hef heyrt. Það væri afskaplega þægilegt og náttúrlega langbesta samgöngubótin ef þær hugmyndir sem hann lýsir yrðu að veruleika. Ef það er samt eitthvað sem ég hef lært á síðustu árum er að maður þarf að vera svolítið raunsær. Okkur hefur gengið mjög illa að ná jarðgöngum til þessa. Þið þekkið sögu Dýrafjarðarganga sem voru slegin út, sett inn, slegin út, sett inn og þá þurfti blóð, svita og tár til að koma þeim inn en við sjáum loksins í lokin á þeim göngum í september. Það verður mikill hátíðisdagur fyrir okkur Vestfirðinga þegar loksins verður opið á milli norðanverðra og sunnanverðra Vestfjarða. Það er líka sannkölluð samgöngubót. Ég er alveg til í að láta mjög fljúga á þessum jarðgangadraumum hans Ólafs en raunsæið segir mér að við ættum frekar að horfa á styttri göng og vonast til að þau verði að raunveruleika, a.m.k. meðan við tvö lifum. 
            

Herra forseti. Þegar ég bað um andsvarið hélt ég að enginn hefði kvatt sér hljóðs en spurningunni sem ég ætlaði að bera upp er búið að svara að hluta til. Ég vil engu að síður nýta tækifærið til að taka undir með hv. þm. Örnu Láru Jónsdóttur um þessa tillögu um gerð jarðganga á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar. Ég horfi reyndar á þetta þannig að við Íslendingar eigum á næstu árum og áratugum að vera með u.þ.b. tvenn jarðgöng í gangi á hverju ári, að þangað til við erum búin að byggja upp umferðarmannvirki og umferðaröryggi verðum við að gera það en ekki síður, hvort sem við tölum um sameiningu sveitarfélaga eða ekki, að við verðum að fara að tala af meiri festu og meiri forgangsröðun um ákveðna íbúa og byggðakjarna. Við þurfum að þétta raðirnar á norðanverðum Vestfjörðum og núna, þegar við sjáum vonandi í haust að við opnum Dýrafjarðargöngin, er synd að Dynjandisheiðin skuli ekki vera kláruð í leiðinni. Við þurfum að hugsa þetta heildstætt. Á fundi okkar Viðreisnarþingmanna þegar við vorum fyrir vestan komu þessi göng til umræðu, að tryggja umferðaröryggi, m.a. til Súðavíkur, setja Súðavíkurgöngin á dagskrá, ekki síst út frá umferðaröryggi. Ég dreg líka fram þungann í því að bæta og efla kjarnann sem slíkan á norðanverðum Vestfjörðum, ekki síst í ljósi þess að ég sé starfsemina þar eflast á næstu árum. Við sjáum ýmsa starfsemi verða enn öflugri með hverju árinu, eins og t.d. Örnu í Bolungarvík. Við horfum upp á laxeldið og fleiri þætti sem munu auðvitað styrkja Vestfirði en það kallar á að við þurfum að huga að innviðum. Það er ábyrgð ríkisvaldsins og þá hlutverk okkar þingmanna að leggja fram svona tillögur. Mér finnst þessi góð og ég styð hana.

Virðulegi forseti. Ég þakka Þorgerði Katrínu fyrir andsvarið. Þetta er hárrétt sem hún nefnir, atvinnuvegirnir vestra eru að styrkjast, við horfum á fjölmörg tækifæri í atvinnulífinu, og þá skiptir máli að vera með góða innviði. Ég nefndi það ekki í framsögu minni en það eru náttúrlega miklar hugmyndir í gangi í Súðavík um að koma á fót kalkþörungaverksmiðju sem verður frekar umfangsmikil og með töluvert marga starfsmenn í vinnu. Það mun auka umsvif alls svæðisins og við horfum líka á mikla uppbyggingu í laxeldi þannig að við þurfum að hafa greiðar og öruggar samgöngur. Nútímasamfélag og þjóðfélagið er þannig að við þurfum að komast örugglega á milli staða. Við eigum svo mörg dæmi um það að ekki hefur farið vel þegar fólk fer um þessar hlíðar og fólk veigrar sér við að fara um þær af því að þetta er ekki bara þegar veður er vont yfir sumartímann. Vandinn með Súðavíkurhlíðina er að grjóthrunið er ekki síður vont af því að við erum ekki með mæla til að mæla það. Grjótið hrynur bara. Við erum með snjóflóðamæla sem vara okkur við hættunni en grjóthrunið er að einhverju leyti erfiðara af því að við erum ekki eins viðbúin. Það verður allt eins á rigningardegi á haustin og í leysingum á vorin. Síðustu árin eigum við ansi slæm dæmi um það þar sem fólk veltir bílum og lendir ofan í fjöru af því að það hefur keyrt á björg. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir það tækifæri að fá að mæla fyrir þessu máli hér í dag, tillögu til þingsályktunar um Tröllaskagagöng milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar, máli sem hefur verið mikið rætt á undanförnum árum á Norðurlandi öllu. Það er ánægjulegt að geta staðið hér í dag og mælt fyrir þessari tillögu en hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta hefja vinnu við rannsóknir, frumhönnun og mat á hagkvæmni á gerð jarðganga á Tröllaskaga. Ráðherra skili Alþingi skýrslu með niðurstöðum fyrir árslok 2020.“ Með þessari þingsályktunartillögu er greinargerð sem ég ætla að vitna í, með leyfi forseta: „Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra láti hefja vinnu við rannsóknir, frumhönnun og mat á hagkvæmni á gerð jarðganga á Tröllaskaga. Tröllaskagagöng hafa komið til umræðu við og við á liðnum árum. Hefur þá einkum verið rætt um tvo valkosti, annars vegar göng frá Hofsdal yfir í Barkárdal og hins vegar tvenn jarðgöng sem færu fyrst úr Hörgárdal yfir í Skíðadal, sem er inn af Svarfaðardal, og þaðan vestur í Kolbeinsdal í Skagafirði. Í riti Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra frá árinu 2017, Samantekt um samgöngumál, áherslur og forgangsröðun verkefna á Norðurlandi vestra, kemur fram að jarðgöng á Tröllaskaga eru meðal helstu áhersluverkefna samtakanna í samgöngumálum og leggja þau til að hafin verði rannsókn á hagkvæmni þess að grafa slík göng. Í ritinu segir enn fremur: „Ekki er nokkur vafi á að þessi göng myndu styrkja landshlutann. Fjallvegurinn um Öxnadalsheiði getur verið verulegur farartálmi yfir vetrarmánuðina. Það þarf varla að tíunda þá kosti sem þessi göng hefðu í för með sér fyrir öruggara aðgengi íbúa Norðurlands vestra að sjúkrahúsinu á Akureyri. Auk þess að stytta leiðina yrði ekki um fjallveg að fara úr Skagafirði til Akureyrar. Rétt er að minna á í þessu samhengi að engin fæðingarþjónusta er á Norðurlandi vestra og þar með er samkeppnisstaða landshlutans sem ákjósanlegur búsetukostur fyrir ungt fólk verulega skert. Áhrif á ferðaþjónustu á Norðurlandi vestra þarf heldur varla að tíunda í þessu sambandi en með áætluðu millilandaflugi til Akureyrar skiptir það landshlutann verulegu máli að leiðin milli landshlutanna verði stytt og gerð greiðfærari. Stækkun vinnusóknarsvæða er landshlutanum einnig mikilvæg og möguleikar á sókn í ýmsa þjónustu myndu snarbreytast við tilkomu þessara ganga. Það er afar mikilvægt fyrir landshlutann að kostir þessarar leiðar verði skoðaðir, ekki eingöngu út frá hagkvæmni vegna styttingar vegar og minni þjónustuþarfar heldur líka hver hin samfélagslegu og efnahagslegu áhrif verða á samfélögin á Norðurlandi vestra en einnig á Eyjafjarðarsvæðinu.“ Í tengslum við aðalskipulag Sveitarfélagsins Skagafjarðar í upphafi þessarar aldar var ýmissa gagna aflað frá Lendisskipulagi ehf., m.a. um Tröllaskagagöng. Í gögnunum kemur fram að vegalengdir milli þéttbýlisstaða á Norðurlandi myndu styttast mikið með tilkomu ganganna. Þannig yrði vegalengdin frá Laugarbakka í vestri til Akureyrar 185 km ef farið er um Þverárfjall og göng milli Hjaltadals og Hörgárdals. Vegalengdin milli Hóla og Akureyrar yrði með tilkomu ganga kringum 60 km en er nú um 130 km. Vegur milli Sauðárkróks og Akureyrar myndi styttast úr um 119 km í um 90 og milli Blönduóss og Akureyrar úr 145 km í um 136 km og niður í 127 km með vegstyttingum á þeirri leið. Þannig lægju leiðir manna milli Reykjavíkur og Akureyrar um nær allar fjölmennustu byggðir á Norðurlandi vestra. Vegalengd milli Sauðárkróks og Húsavíkur yrði 167 km með tilkomu þessara ganga og Vaðlaheiðarganga. Verði þessi leið farin þarf ekki að fara yfir Öxnadalsheiði en vegurinn um hana liggur hæst í 540 m hæð. Einnig færðist aðalleiðin frá Vatnsskarði þar sem vegurinn fer í um 400 m hæð og yfir á Þverárfjall þar sem vegurinn fer hæst í 320 m. Tvenn styttri göng, úr Hörgárdal yfir í Skíðadal og úr Skíðadal yfir í Kolbeinsdal, koma einnig til greina en þau gætu gefið enn frekari möguleika á styttingu milli þéttbýliskjarna og byggðarlaga báðum megin Tröllaskagans með tilheyrandi stækkun vinnusóknar- og þjónustusvæða. Í febrúar 2019 samþykktu bæjarstjórn Akureyrar og sveitarstjórn Skagafjarðar áskorun til stjórnvalda um að fjármagna grunnrannsóknir og samanburð á kostum á legu mögulegra jarðganga undir Tröllaskaga, auk rannsókna á samfélagslegum og efnahagslegum áhrifum slíkra ganga. Áskorun sveitarfélaganna er svohljóðandi: „Bæjarstjórn Akureyrar og sveitarstjórn Sveitarfélagsins Skagafjarðar samþykktu á fundum sínum fyrr í þessari viku áskorun til stjórnvalda um að tryggja í nýrri samgönguáætlun fjármögnun grunnrannsókna og samanburðar á bestu kostum á legu mögulegra jarðganga undir Tröllaskaga, auk rannsókna á samfélags- og efnahagslegum áhrifum sem leiða af nýjum Tröllaskagagöngum. Tröllaskagagöng munu ótvírætt hafa mikinn ávinning í för með sér í formi styttri vegalengda á milli allra stærstu þéttbýlisstaða á Norðurlandi, aukins öryggis vegfarenda þar sem til yrði ný leið sem sneiðir fram hjá hæstu fjallvegum, stækkunar vinnusóknarsvæða, styrkingar almennrar þjónustu og eflingar ferðaþjónustu, auk bættrar samkeppnisstöðu landshlutans. Slík jarðgöng myndu breyta svo miklu á svo stóru svæði að örðugt er að sjá áhrifin fyrir án ítarlegrar og faglegrar athugunar. Bæjarstjórn Akureyrar og sveitarstjórn Sveitarfélagsins Skagafjarðar leggja þunga áherslu á að nauðsynlegur undirbúningur og frumrannsóknir vegna nýrra Tröllaskagaganga hljóti fjármögnun innan nýrrar samgönguáætlunar.“ Eins og rakið hefur verið myndu göng undir Tröllaskaga fela í sér gríðarlega samgöngubót fyrir íbúa Norðurlands og aðra sem þar fara um. Öryggi vegfarenda yrði stórbætt auk þess sem slík framkvæmd myndi m.a. leiða af sér stækkun vinnusóknarsvæða og eflingu ferðaþjónustu á svæðinu. Leggja flutningsmenn til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra verði falið að láta hefja vinnu við rannsóknir, frumhönnun og mat á hagkvæmni á gerð jarðganga á Tröllaskaga. Í þeirri vinnu verði lagt mat á bestu leiðina sem og kostnað framkvæmdarinnar. Þá verði samfélagsleg og efnahagsleg áhrif slíkrar gangagerðar jafnframt könnuð. Lagt er til að ráðherra skili Alþingi skýrslu með niðurstöðum fyrir árslok 2020.“ Eins og ég sagði áðan er ég afar ánægður með að fá að mæla fyrir þessari tillögu. Eins og kom fram í greinargerðinni er um að ræða risastórt hagsmunamál fyrir íbúa á Norðurlandi öllu. Við náum með þessu að tengja saman Miðnorðurland og Norðurland allt, stækka vinnusóknarsvæði og þétta verulega alla samvinnu og allt samtal á Norðurlandi. Ég vona innilega að þó að við sem leggjum þetta fram gerum okkur fullkomlega grein fyrir því að þetta er ekki að gerast á næsta ári eða þarnæsta komist málið í umræðuna, verði skoðað og metið. Komi í ljós að þessi framkvæmd er skynsamleg standa vonir til að hún komist á áætlun stjórnvalda og að við eigum eftir að sjá þetta verða vonandi að framkvæmd í náinni framtíð.

Herra forseti. Það er gleðilegt að komin sé fram á þingi tillaga um Tröllaskagagöng. Mig langar að spyrja út í það sem snýr að því hvernig við ættum að samþætta samtalið og stækka það svolítið hvort ekki væri eðlilegt að sveitarstjórnarmenn, bæði á Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra, á Eyþingssvæðinu - sem ég held að megi ekki kalla Eyþing núna, það er verið að finna eitthvert nafn á þetta - Eyjafjarðarsýslurnar og Þingeyjarsýslurnar, með Skagafirðinum og Húnavatnssýslunum, og samtökin á þessum svæðum tækju málið efnislega fyrir í stóra samhenginu og færu í gegnum það hvernig menn ætla að leysa málin gagnvart Tröllaskaganum og þeim farartálma sem hann er, eins og við þekkjum síðustu vetur. Þetta er veðurfarslega búið að vera býsna erfitt og færðin erfið. Þarf þetta samtal ekki að fara fram? Ég skrifaði grein í Vikudag á Akureyri í september um nauðsyn þess að Eyþingssvæðið myndi móta sína eigin samgöngustefnu fyrir fjórðunginn eða það landsvæði sem þar er undir. Það hefur aldrei verið gert, ýmsir aðrir landshlutar hafa unnið slíkar stefnur og væri eðlilegt að skoða þetta. Hv. þingmaður og meðflutningsmaður hans í málinu eru báðir sveitarstjórnarmenn á Norðvesturlandi. Hvernig getum við náð þessu samtali og dýpkað á svæðinu í stærra samhengi? Ég er upptekinn af heildarmyndinni sem er líka Siglufjarðargöngin yfir í Fljótin frá Siglufirði. Ég er upptekinn af Dalvík og Ólafsfirði. Ég er upptekinn af Hörgárdalnum yfir í Norðurárdal eða möguleikum undir Öxnadalsheiðina, annaðhvort 4 km undir Bakkaselsbrekkuna eða 10 km göngin, lengri kostinum. Síðan er ég búinn að vera áhugamaður um þessi göng í 15–20 ár frá því að tengdafaðir minn vann á Hólum sem fjármálastjóri. 

Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég er algjörlega sammála honum í því að auðvitað eigum við að reyna að horfa á málið í eins stóru samhengi og hægt er og skoða heildarmyndina. Ég er algjörlega sammála honum í því. Það er hárrétt sem hann kemur inn á að í umræðunni og hjá Vegagerðinni eru líka göng úr Fljótum yfir í Siglufjörð sem eru sömuleiðis göng í gegnum Tröllaskaga. Ýmsar aðrar leiðir hafa verið ræddar. Þetta er hins vegar sú leið sem sveitarfélögin á Norðurlandi vestra hafa sett í sín áform sem helstu áhersluatriðin og sem menn leggja mesta áherslu á og sjá mestu hagræðinguna og hagkvæmnina í, að fara í þessi göng. Sveitarstjórn Akureyrarbæjar var sömuleiðis sammála okkur í því að þetta væri stærsta málið. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni í því og tek undir að ég held að það sé mikilvægt að landshlutasamtökin setjist niður og skoði heildarmyndina. Samtalið milli landshlutasamtaka á Norðurlandi vestra og yfir í Eyjafjörðinn hefur ekki verið mikið. Kjörndæmalínan liggur einmitt um Öxnadalsheiðina og hún virðist vera meiri farartálmi en hún ætti að vera. Ég held líka almennt að það sé mjög mikilvægt að landshlutasamtökin á Norðurlandi tali betur saman, ekki bara um þetta mál heldur um mjög margt, vegna þess að hagsmunirnir eru mjög miklir á Norðurlandi öllu. 

Herra forseti. Ég tek að mörgu leyti undir að segja megi að kjördæmaskipanin sé mjög erfið á Norðurlandi og að Tröllaskaginn kljúfi svolítið í tvennt hagsmunamál fyrir Norðurland. Það er hárrétt að mínu mati. Ég viðurkenni að ég er töluverður nörd í samgöngumálum, þau hafa alltaf verið mikið áhugamál hjá mér. Þegar maður situr síðan í fjárlaganefnd fer maður að hugsa sitt og maður heyrir margar kynningar og hitt og þetta. Nú eru fjarðagöngin komin í umræðu, í skýrslu sem kom út í vetur, 13,2 km á lengd. Slík göng eru talin kosta 35 milljarða. Ef farið yrði úr Barkárdal og yfir Hofsdalinn yrðu þau 20 km. Svo man ég ekki lengdirnar ef við færum Skíðadalinn eða Svarfaðardalinn og yfir í Kolbeinsdalinn úr Hörgárdalnum. Maður er að reyna að átta sig á heildarsamhengi hlutanna, en í fyrri umr. í málinu á undan kom hugmynd um 37 km göng. Nú held ég að búið sé að toppa þetta en það er alltaf gaman að velta þessum hlutum fyrir sér. Ég er mjög upptekinn af þessari heildarmynd með fjármagn og hvernig það nýtist til að hámarka hitt og þetta. Ég held að Siglufjarðargöngin verði að koma en kannski þurfi jafnvel fyrst að huga að Dalvík/Ólafsfirði. Múlagöngin eru mjög vondur farartálmi og staðsetningin á þeim eins og við þekkjum og hvernig þau hafa nýst okkur í 30 ár. Ég fagna klárlega samtali um þessi mál og svo sannarlega að við dýpkum samtalið um hagsmunamál á Norðurlandi þó að Tröllaskagi og kjördæmamörkin séu á milli okkar.

Ég þakka þingmanninum andsvarið öðru sinni. Lengdin á göngunum er eitt af því sem við erum að óska eftir að verði skoðað, þ.e. nákvæmlega hver lega þeirra eigi að vera. Menn hafa rætt um nokkrar leiðir, allt frá 16 km upp í kringum 20, ef ég man rétt, en nákvæm útfærsla og nákvæm kílómetratala er ekki komin. Það er það sem við erum að biðja um. Við höfum verið að ræða þetta á þessu svæði í mörg ár og við höfum fengið ýmsa sérfræðinga til okkar sem sumir segja að þetta sé mjög gerlegt, aðrir að þetta sé ógerlegt. Það sem við erum bara að kalla eftir er að þetta verði skoðað og að við fáum niðurstöðu í það hvort þetta sé gerlegt, hvað það kosti og hvort hægt sé að setja málið á áætlun. Ef niðurstaðan er að þetta sé allt of dýrt eða ógerningur á einhvern hátt er það bara niðurstaða í málinu og þá þurfum við að fara að horfa á aðrar leiðir. Ég er hins vegar algjörlega sannfærður um að þegar menn horfa á heildarmyndina, bæði samfélagslegu og hagrænu áhrifin plús vegstyttingarnar og öryggisþáttinn, sem er gríðarlegur, muni menn komast að þeirri niðurstöðu að hér sé um mjög skynsamlega framkvæmd að ræða sem á eftir að stórefla Norðurland allt sem eitt svæði. Ég verð mjög spenntur að sjá niðurstöðu úr þessari vinnu sem ég vona svo sannarlega að komist í framkvæmd sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka þann áfanga að nú hefur verið mælt fyrir tillögu minni og frummælandans. Það var mikill áfangi að koma fram með þessa tillögu og næsti áfangi var að fyrir henni yrði mælt hér. Núna fer hún til þinglegrar meðferðar og umsagnar og ég vonast eftir að unnið verði hratt og vel og með jákvæðum huga að því sem þar er lagt upp með, enda er þess aðeins æskt í fyrstu umferð að farið verði yfir mismunandi valkosti, hversu raunhæfir þeir eru, framkvæmanlegir og kostnaðarsamir. Eins og hér hefur komið fram er þetta gríðarleg samgöngubót fyrir Miðnorðurland og ekki síður Norðurland allt, að tengja það saman aftur. Það er mikið hagsmunamál sem við sjáum að muni tengja betur og styrkja byggð á mjög stóru svæði, þjónustusókn, atvinnusókn og samfélagið allt, og líka að forða okkur frá því að þurfa að treysta á fjallvegi sem hafa reynst talsvert erfiðir eins og í vetur. Það er enn og aftur áminning um mikilvægi þess að eiga aðra valkosti en að vera með héruðin lokuð af eins og hefur gerst dögum saman á undanförnum vikum og hefur skapað hættuástand. Vonandi er líka fram undan frekara samtal milli landshlutasamtaka á Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra um þetta mál. Það hlýtur að gerast í framhaldinu og mikilvægt að Akureyrarbær taki þátt í því með Skagfirðingum að mæla með slíku verkefni. Þess er skemmst að minnast að á sínum tíma voru mjög öflug samtök á Norðurlandi, Fjórðungssamband Norðlendinga, og þá unnu menn virkilega saman og horfðu á hagsmuni Norðurlands alls. Síðan skiptist það upp í tvenn samtök og kannski er ástæða til að horfa enn frekar á hvernig við getum tengt svæðin betur saman. Ég tek líka undir að það er mikilvægt að hafa heildarmyndina en samt ekki missa fókusinn á það sem við erum að tala fyrir hér. Það er sjálfsagt að velta fyrir sér ýmsum öðrum samgöngubótum í landshlutunum. Það væri ákaflega ánægjulegt ef menn tækju stór skref í að greina þá valkosti sem hér er óskað eftir að verði gert. Ég vil enn og aftur lýsa ánægju minni með þann áfanga að búið sé að mæla fyrir þessu máli og að það muni fá þá faglegu meðferð sem fram undan er.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um Alþingi sem fjölskylduvænan vinnustað. Ég er 1. flutningsmaður tillögunnar en meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Þórarinn Ingi Pétursson, Hjálmar Bogi Hafliðason, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir og Willum Þór Þórsson. Þessi tillaga er ekki löng en er mjög mikilvæg þrátt fyrir að hún láti ekki mikið yfir sér. Hún hljómar þannig að Alþingi álykti að fela forseta Alþingis að skipa starfshóp um Alþingi sem fjölskylduvænan vinnustað. Starfshópurinn verði skipaður einum þingmanni úr hverjum þingflokki. Starfshópurinn endurskoði þingsköp Alþingis og skili tillögum að breytingum til forsætisnefndar Alþingis eigi síðar en í árslok 2020. Í greinargerð tillögunnar er óskað eftir því að það sé skoðað hvernig starfsaðstæður kjörinna fulltrúa séu á Alþingi en það er markmið þingsályktunartillögunnar að leita leiða til þess að Alþingi verði fjölskylduvænni vinnustaður. Í því skyni er nauðsynlegt að leggja til breytingar á lögum um þingsköp Alþingis svo að þingmennska megi vera á færi allra, óháð kyni, búsetu og fjölskylduaðstæðum. Árið 2009 skipaði þáverandi forseti Alþingis, Ásta R. Jóhannesdóttir, starfshóp þingmanna um fundarskipulag og fundartíma Alþingis. Hlutverk hópsins var að stuðla að því að Alþingi yrði enn fjölskylduvænna með því að fara yfir fundarskipulag þingsins í því skyni, einkum þá fundartíma þingfunda, nefndarfunda, þingflokksfunda o.fl. Árið 2011 voru gerðar breytingar á þingsköpum Alþingis, m.a. um lengd þingfunda, sem miðuðu að því að gera starfsemina fjölskylduvænni. Það hefur því ýmislegt verið gert. Það er ekki svo langt liðið frá árinu 2009 og ýmislegt hefur breyst en enn má gera betur. Ef við skoðum í 21. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, er kveðið þar á um að atvinnurekendur skuli gera nauðsynlegar ráðstafanir til að gera öllum kleift að samræma starfsskyldur sínar og ábyrgð gagnvart fjölskyldu. Þessar ráðstafanir eiga samkvæmt lögunum að miða að því að auka sveigjanleika í skipulagningu á vinnu og vinnutíma þannig að bæði sé tekið tillit til fjölskylduaðstæðna starfsmanna og þarfa atvinnulífsins. Í lögunum er kveðið á um að fyrirtæki og stofnanir með 25 eða fleiri starfsmenn setji sér jafnréttisáætlun. Alþingi hefur sett sér metnaðarfulla jafnréttisáætlun samkvæmt lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þar sem sérstakan kafla er að finna um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Jafnréttisáætlunin nær þó einungis til starfsmanna þingsins en ekki kjörinna fulltrúa. Færa má rök fyrir því að hver þingflokkur sé sjálfstæður vinnustaður og jafnvel að hver þingmaður sé sjálfstæður vinnustaður. Þingsköp Alþingis skapa ramma um starfsumhverfi þingmanna og með breytingum á þeim má ná því markmiði að gera Alþingi að fjölskylduvænni vinnustað sem henti sem flestum. Hér er ekki verið að leggja til aukinn frítíma til að dingla sér úti í bæ og annað slíkt, alls ekki. Lagt er til að ramminn sé skoðaður, bæði fundartími, hvernig skipulag funda er o.fl. Það er alls ekki innifalið í því að verið sé að búa til einhvern aukafrítíma. Það má segja að samsetning þingmanna endurspegli svolítið að við erum ekki alveg í takt við tímann. Það er yngra fólk á þingi í dag sem vill nýta tímann meira með fjölskyldu sinni. Það vill hafa meira skipulag á tíma sínum til þess að geta skipulagt fjölskyldustarf sitt. Ég tel að með því að skoða þessi mál sé hægt að koma meira til móts við þann hóp og gera fleirum kleift að stunda þingmennsku, að gefa kost á sér til starfa á Alþingi. Á þessu byggir þessi tillaga til þingsályktunar og vænti ég þess að hún fái, í kjölfar þess að ég mæli fyrir henni hér, umræðu í forsætisnefnd og vonandi koma tillögur til úrbóta í framhaldi af því.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásgerði K. Gylfadóttur fyrir framsöguna og vil jafnframt þakka henni og meðflutningsmönnum hennar fyrir að vekja máls á þessu fyrirbæri, Alþingi sem vinnustað. Jafnvel þó að við gerum okkur öll grein fyrir því að Alþingi er óvenjulegur vinnustaður og eins og þingmaðurinn kom inn á mjög fjölbreytilegur, jafnvel eftir þingflokkum, er hann engu að síður vinnustaður þar sem vinnur venjulegt fólk sem á fjölskyldur og jafnvel áhugamál fyrir utan þingstörfin. Ég held að það sé mikilvægt að við ræðum þetta á hverjum tíma, þótt ekki sé nema bara í þeim tilgangi að þingið þroskist og þróist að einhverju leyti með samfélaginu eins og þingmaðurinn kom inn á. Ég er ekki með neina draumalausn en held að sú leið sem þingmaðurinn leggur til geti verið ljómandi góð. Eitt sem mig langar að inna þingmanninn eftir er skipulag umræðna og takmörkun á umræðulengd. Þar finnst manni oft sem jafnvel tími fari til spillis, að þar fari a.m.k. oft tími í umræður sem væri hægt að hafa miklu hnitmiðaðri en þær raunverulega eru. Er það meðal þess sem þingmaðurinn sér fyrir sér með þessum breytingum að reyna að ná tökum á eða er þingmaðurinn fyrst og fremst að hugsa um fundartímann?

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Það er gott að hann kom inn á þetta. Það hafa verið og eru í þingunum í kringum okkur, a.m.k. eru til fordæmi fyrir því, ákveðnir talsmenn þingflokka í ákveðnum málaflokkum. Það gæti dregið úr því að maður viti ekki hversu lengi umræðan dregst á langinn og annað slíkt þannig að það verði meira skipulag í kringum umræðu um ákveðin mál. Hver þingflokkur kæmi sér saman um fyrirkomulagið, hann ætti ákveðinn tíma og gæti ákveðið hver ætlar að koma sjónarmiðum flokksins á framfæri. Ég nefndi að hver þingflokkur er kannski sjálfstæður vinnustaður, jafnvel hver þingmaður, og þegar staðan er orðin eins og í dag að það eru átta mismannmargir þingflokkar geta stórir þingflokkar skipt álagi af löngum þingfundum á milli þingmanna en minni þingflokkar eiga erfiðara með að vera á vaktinni, hlusta og vakta það sem er í gangi. Óneitanlega getur þá ýmislegt farið fram hjá sem fólk myndi vilja fylgjast með. Það getur verið erfitt og þar af leiðandi slítandi og lýjandi. Ýmislegt hefur verið nefnt, t.d. ákveðnir talsmenn þingflokka, skammtaður tími og ef það eru álitamál er hægt að semja um eitthvað út frá almennu reglunni. Það er t.d. þetta sem er verið að hugsa í þessari umræðu.

Herra forseti. Eins og þingmaðurinn kom inn á er það þannig að jafnvel þótt við settum einhvers konar aðrar skorður eða takmarkanir á lengd umræðna þekkja hv. þingmenn að upp koma tilvik þar sem er erfitt að beita slíku. Þingmaðurinn þekkir hins vegar eins og ég að í sveitarstjórnum gengur oft og tíðum ljómandi vel að takmarka lengd umræðna og umræður eru oft miklu knappari en hér, jafnvel í málum sem varða gríðarlega mikla hagsmuni, sérstaklega í stærstu sveitarfélögunum. Þar virðist samt vera hægt að stytta umræður og hafa þær hnitmiðaðri. Ég vil þess vegna í seinna andsvari brýna þingmanninn til að fá félaga sína í þingliði Framsóknarflokksins og annarra þingflokka sem kunna að vera á tillögunni til að ýta svolítið á eftir þessu máli í forsætisnefnd. Jafnvel þó að tillagan sem slík nái ekki fram að ganga eða verði ekki kláruð er umræðan ein og sér um þennan mikilvæga þátt í þingstörfunum alveg gríðarlega mikilvæg að mínu viti.

Herra forseti. Ég þakka brýninguna frá þingmanninum. Ég tel jákvætt að tillagan sé komin á dagskrá og að þessi umræða fari fram hér. Þegar tillögunni var útbýtt fór af stað umræða í fjölmiðlum sem fólk greip og sagði: Já, meira frí og fleiri kokteilboð, sem er algjörlega ekki mjög fjölskylduvæn starfsemi og sem ekki er verið að tala um hér.  Ég þakka brýninguna. Ég vona að umræðan haldi áfram, verði góð og skili okkur áfram veginn. Það hefur ýmislegt gerst, þingið hefur tekið skref en við megum ekki stoppa og segja að við séum bara á góðum stað því að samfélagið er að breytast og við verðum að taka skrefið með því.

Hæstv. forseti. Ég held ég muni það rétt að síðast þegar var rætt hér í þingsal um fjölskylduvænan vinnustað hafi Pétur heitinn Blöndal fengið stjórnlaust hláturskast um miðja nótt. Ég er búinn með mitt hláturskast, fyrir lífstíð held ég, svo ég er ekki viss um að ég fái það núna. Ég velti fyrir mér hvað sé átt við með fjölskylduvænum vinnustað. Í mínum huga er þetta hús ekki vinnustaðurinn. Vinnustaðurinn er kjördæmið eða landið allt. Það er minn vinnustaður. Ég lít ekki á þingmennsku sem starf í eiginlegum skilningi. Við erum bara hluti af löggjafarvaldinu. Ég kem því ekki alveg heim og saman að tala um þetta eins og önnur hefðbundin störf og vinnustað. Það segir í greinargerðinni að tillagan sé lögð fram vegna þess að nauðsynlegt sé að leggja til breytingar á lögum um þingsköp Alþingis svo að þingmennskan megi vera á færi allra, óháð kyni, búsetu og fjölskylduaðstæðum. Það er ekkert starf þannig að það henti öllum, hvorki þingmennskan né önnur störf. Það hentar ekki öllum að vinna vaktavinnu. Aðstæður hjá öðrum geta verið þannig að dagvinna hentar ekki. Þetta getur verið með margs konar hætti. Ég held að það sé algerlega útilokað að gera þetta starf sérstaklega fjölskylduvænt fyrir þingmenn sem búa fjarri þessum stað hér, eðli málsins samkvæmt. Það er samt enginn skortur á frambjóðendum og komast færri að en vilja. Ég skil ekki alveg þessa umræðu, sérstaklega vegna þess að þetta starf, ef starf skyldi kalla, er með þeim hætti að þú getur stjórnað tíma þínum mjög vel, ólíkt öðrum sem starfa í þessu samfélagi. Ég veit um fá störf þar sem ekki er eitthvað sem reynir á fólk, þar sem ekki kemur upp sú staða á vinnustaðnum að menn þurfi stundum að vera lengur. Það fólk á miklu erfiðara með að stjórna því en við. Við getum skipt með okkur verkum eftir hentugleika. Við þurfum ekki að vera í þingsalnum í umræðu í þeim málum sem við ætlum ekki að taka til máls í. Og séu aðstæður okkar þannig að við ætlum að taka til máls en eigum erfitt með það þá getur einhver hlaupið í skarðið. Ég held að þessi tillaga ætti frekar við öll önnur störf í landinu en okkar. Ég kem því með engu móti heim og saman að þetta snúist um jafnréttissjónarmið. Starfið er ekki þannig. Það er hins vegar alveg ljóst að ef menn ætla að reyna að sækjast eftir endurkjöri þá þurfa þeir að leggja mikið á sig. Menn geta sagt að það sé ekki fjölskylduvænt en það er bara krafa umbjóðenda okkar að við leggjum svolítið á okkur og það er ágætiskrafa. Ég hef litið svo á að við séum meira og minna „alltaf“ í vinnunni á einn eða annan hátt. En staðurinn er ekki hérna, það er bara landið og miðin. Mér finnst þessi umræða eiginlega svolítið brosleg en það er ekki þar með sagt - og þá kemur lykilatriðið - að við getum ekki skipulagt starfið í þingsalnum betur. Sjálfsagt er það hægt en það er mjög erfitt án þess að breyta reglum um ræðutíma þingmanna. Við hlustum á þingmenn endurtaka hver eftir öðrum, ekkert nýtt í umræðunni og umræðan stendur fram á kvöld. En það er okkur sjálfum að kenna, eigin þingflokkum. Við verðum að hafa stjórn á þessu. Auðvitað er hver þingmaður sjálfstæður í því og við tökum ekki af honum réttinn en þetta er vandamálið sem við erum að glíma við, sem er okkur sjálfum að kenna, að sum umræða á þingi er allt of löng. Það er fullt af þingmönnum sem taka til máls í nánast öllum málum, sérstaklega í þeim málum sem þeir hafa enga þekkingu á. Þeir eru með margra klukkutíma ræður og fá að fara í fjölmiðla sem ræðukóngar. Sumir halda að það séu duglegustu þingmennirnir. Í mínum huga eru það þeir þingmenn sem gera minnst gagn. Svona verður umræðan og einhvern veginn mótast hjá okkur sjálfum að þetta sé ógurlega ófjölskylduvænn vinnustaður og hér sé allt ómögulegt. Ég hef sjálfur aldrei unnið jafn fjölskylduvænt starf á ævinni, á allri starfsævinni, frá því að ég byrjaði að vinna sem sumardrengur. Þess vegna finnst mér þetta mjög skrýtið. Þetta starf hentar ekkert öllum, ekki frekar en önnur störf, en því verður ekki breytt nema við breytum því sjálf með því að stytta ræðutímann og hafa einhverja stjórn á eigin þingflokkum. Það er ekki flóknara en það. Í staðinn fyrir að koma með þingsályktunartillögu af þessu tagi held ég að við ættum að byrja að ræða þetta innan þingflokka og reyna að ná einhverju samkomulagi um skynsamlega breytingu á þingsköpum þannig að menn séu ekki að mala hér heilu og hálfu dagana um ekki neitt. Ég sat í forsetastóli nótt eftir nótt að hlusta á orkupakka þrjú. Ég ræddi hann ekki sjálfur en ég hlustaði á umræður um hann. Í norska þinginu var hann afgreiddur á nokkrum klukkutímum meðan við vorum með vel á annað hundrað klukkutíma. Það var ekki fjölskylduvænt að vera forseti þingsins við þær aðstæður en þetta var hins vegar frávik. Þetta eru undantekningar. Ég sá ekkert eftir því að hafa setið í forsetastóli við þær aðstæður. Ég lærði heilmikið. Maður lærir heilmikið af því að hlusta og maður verður að hlusta, kemst ekki hjá því. Ég hef engan áhuga á svona tillögu. Þetta hefur ekkert með flutningsmann að gera, mér líkar afskaplega vel við hann. Ég held að við séum algjörlega á villigötum. Þetta er bara umræða út í loftið í mínum huga. Þetta er svo sem í takt við margt annað í samfélaginu; öllum finnst þeir hafa svo mikið að gera, allir eru orðnir svo þreyttir, allir kulnaðir og að niðurlotum komnir. Samt held ég að menn hafi aldrei unnið jafn lítið í Íslandssögunni. Þetta er auðvitað bara hugarfar og sumir segja nútíminn. Ég er ekki alveg kominn í nútímann og hef kannski aldrei verið þar almennilega.

Herra forseti. Það var gaman að hlusta á hv. þm. Brynjar Níelsson koma með annan vinkil inn í þessa umræðu. Það er kannski akkúrat það sem við þurftum og líka frábært ef þetta verður til þess að það verður umræða í þingflokkunum sem skilar ákveðnum hlutum. Kannski þarf lítið að gera, ég veit það ekki. Kannski er kynslóðin sem tekur við losaraleg og þarf ramma sem sumir hafa innbyggðan. Það er líka svolítill munur á því í hversu stórum þingflokki viðkomandi þingmaður situr. Það er mikill munur á þingflokkunum átta sem eru núna á þinginu. Umræðan er til alls fyrst og þingmaðurinn kom svolítið inn á það að umræðan í þingflokkunum geti skilað skynsamlegri breytingu á þingsköpum. Ég beini ekki spurningu til þingmannsins heldur er gott að fá annan vinkil inn í umræðuna. Óháð skilgreiningu á vinnustað eða ekki vinnustað sinnir fólk hér störfum fyrir samfélagið á launum og að sjálfsögðu er það landið allt og kjördæmið sem er okkar vinnuveitendur. Vinnustaðurinn er ekki bara inni í þessu húsi. Það er líka ágætt að hafa rammann þannig að fólk geti sinnt verkefnum hingað og þangað og úti um allar trissur og hitt kjósendur sína, endurnýjað umboðið, spjallað við þá og fundið þau verkefni sem þarf að vinna og séð hvaða sýn fólk hefur á þau. Það er það sem ég vildi tala um við þingmanninn.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kom inn á stærð þingflokka. Ég veit að sumir þingflokkar eru allt of litlir. Þess vegna lagði ég til lögþvingaða sameiningu þeirra. Það segir sig sjálft að það er mjög erfitt að vera inni í öllu og taka þátt í öllu í tveggja og þriggja manna þingflokkum, jafnvel fjögurra manna. Það er annað skipulag sem er vandamálið þar. Það er hárrétt líka hjá hv. þingmanni að það er mikilvægt að þingmenn geti hitt kjósendur um allar trissur, en það skapar mikið vandamál í íslensku samfélagi að menn skuli leyfa sér það vegna þess að það kostar. Það er ekki víst að allir átti sig á mikilvægi þess að menn vinni í umboði einhvers, hitti fólk og hlusti. Sumir þingmenn líta á það sem einhvers konar spillingu eða vanhæfi, að maður geti ekki tekið þátt í slíku samtali við kjósendur af því að maður fær kannski kaffibolla í leiðinni. Umræðan í íslensku samfélagi er að mínu viti komin út í slíkt rugl að það verður alltaf erfiðara, hvað sem við gerum, að hitta kjósendur. Menn líta alltaf neikvæðum augum á starfið og grafa undan virðingu Alþingis á sama tíma og þeir halda að þeir séu einhverjir varðmenn um virðingu þess. Við erum á hættulegri braut og fjölmiðlar standa sig ekki í því að reyna að útskýra í hverju þetta starf felst, hversu mikilvægt það er og hversu mikilvægt það er að við hittum fólk úti um allt, að við hlustum og gerum okkar besta. Þetta er ótrúlega mikilvægt en það er grafið undan þessu á hverjum einasta degi í mínum huga.

Herra forseti. Þess vegna held ég að umræðan hér og nú sé alveg ágæt. 

Hæstv. forseti. Mér finnst afskaplega notalegt að hlusta á sjálfan mig en ég kemst samt ekki með tærnar þar sem sumir hafa hælana í þessum þingsal. Það er alveg rétt að aðstæður þingmanna eru mismunandi. Þingmenn í stóru landsbyggðarkjördæmunum, menn sem búa langt frá þessum þingstað hér, lifa ekki hefðbundnu fjölskyldulífi eins og við sem búum í Reykjavík. Það er alveg hárrétt, en við komumst ekkert hjá því. Þetta á við um mörg önnur störf. Það sem truflar mig mest í kringum umræðu um þingstörf er að hún hefur verið svo neikvæð í samfélaginu og við höfum ekki almennilega þorað að svara fyrir okkur, erum alltaf einhvern veginn í vörn. Nú síðast var verið að tala um hvað hver þingmaður fengi. Inni í því er hótelkostnaður í ferðum sem ég óskaði ekki eftir að fara. Þá er það látið líta út eins og tekjur fyrir mig, flugferðin er tekjur fyrir mig og ég kosta orðið 17 milljónir. Fjölmiðlarnir leggja þetta sjálfir svona upp. Hvernig eigum við að geta aukið virðingu Alþingis þegar umræðan í fjölmiðlum er svona og fjölmiðlarnir leiða hana? Það sem er raunverulega ekki fjölskylduvænt í þessu starfi er hvað fjölskyldur þingmanna þurfa að þola. Það er það eina sem ég vorkenni í þessu máli, ekki mér heldur fjölskyldu minni þó að hún kvarti ekki neitt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir ræðuna. Ég get ekki sagt að ég sé algjörlega sammála öllu sem þingmaðurinn sagði  Er þingmaðurinn ekki sammála mér um að með betra skipulagi hérna innan húss, sem hann kom reyndar inn á í sínu máli að væri hægt að gera, og segjum sem svo að við gerðum það, væri tækifæri til að auka virðingu þingsins og bæta í þennan þátt þingmannsstarfsins sem við erum greinilega sammála um að sé mikilvægur?

Hæstv. forseti. Við ljúkum oftast á skikkanlegum tíma í þessum sal. Við erum hér rétt rúmlega hálft ár. Mér finnst það ekki stóra málið. Þó að það séu oft kvöldfundir og á ákveðnum tímum jafnvel inn í nóttina er sjaldnast hver einasti þingmaður í þeirri umræðu heldur bara örfáir. Ég reikna með að þeir séu teljandi á fingrum annarrar handar. Ef ég væri ekki á forsetastóli væri ég hér kannski tvö, þrjú kvöld á önn. Það er ekki meira, og það er minna en ég var í fyrri störfum. Ég get tekið undir að hugsanlega væri hægt að skipuleggja nánar og betur starfið í þessum sal þannig að menn kæmust heim klukkan fjögur eða hálffimm eins og flestir aðrir en það verður ekki gert nema að taka ákveðin réttindi af þingmönnum. Hingað til hefur ekki náðst samstaða um það og það hefur verið mjög óvinsælt. Meðan það næst ekki sitjum við uppi með þetta starf eins og það er og mér finnst það mjög hentugt að mörgu leyti, sérstaklega fyrir fólk með fjölskyldur því að þetta er sveigjanlegra en ef ég ynni sem embættismaður hjá ríkinu og væri fastur þar. Mér finnst þetta bara nokkuð gott.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, a.m.k. hef ég tekið eftir því að í mörgu er þingmaðurinn nokkuð íhaldssamur og kannski ekki alltaf til í gassalegustu breytingarnar á fyrirkomulagi hlutanna. Það er allt í lagi, við þurfum ekki öll að vera eins og það væri eiginlega verra ef við værum þannig. Það er engu að síður þannig að með því að skipuleggja okkur hérna, eins og þingmaðurinn hefur ítrekað komið inn á, búum við til svigrúm. Jafnvel íhaldssömustu stofnanir þróast, meira að segja þjóðkirkjan sem má segja að sé frekar íhaldssöm stofnun þróast smátt og smátt. Ég er ekki að segja að Alþingi sem vinnustaður, ef við getum kallað Alþingi vinnustað, þróist ekki smátt og smátt en að mínu viti þarf það ekki að gerast á hraða snigilsins. Það þarf að gerast ígrundað. Það þarf að vera samkomulag um það og ég tek undir það með þingmanninum að ekki má stíga harkalega á réttindi þingmanna til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Ég skal alltaf standa með þingmanninum í þeirri varðstöðu. Það væri hægt, eins og þingmaðurinn kom sjálfur inn á, að gera meira í því að þingflokkar semdu um lengd á umræðum, að þingflokkar kæmu betur undirbúnir til sumra mála til að umræðan gæti verið gagnlegri, kjarnyrtari og skilað okkur lengra áleiðis.

Hæstv. forseti. Í mínum huga er íhaldssemi dyggð  Umræðan er út af fyrir sig gagnleg og ég tek undir það með hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni að við þurfum að hafa meiri aga í okkar störfum, að umræðan sé skipulagðari og þá verður hún auðvitað miklu markvissari en ef hver hrópar eitthvað úti í sínu horni og jafnvel margir að tala um sama hlutinn innan sama flokks. Við getum bætt okkur. Við höfum margsinnis rætt það innan þingsins og milli þingmanna að skipuleggja okkur betur. Síðan kemur alltaf eitthvert hitamál og það verður svo mikilvægt og það er allt undir og allt fer í sama farið og sama ruglið og áður. Við getum eiginlega ekki skammað neinn nema okkur sjálf.

Herra forseti. Það sést af þessum umræðum að Alþingi stendur okkur nærri. Við sem hér erum höfum greinilega öll áhuga á velferð Alþingis og að það starfi vel. Umræðan er þess vegna þörf. Það er verst hversu fáir eru í þingsal, mjög margir þingmenn þyrftu að vera með og hlusta á okkur. Það er líka ágætt að við tölum hérna öll af þekkingu af því að við erum þingmenn og þekkjum þingstörfin vel. Ég hef unnið mörg störf um ævina og vil meina að það að vera alþingismaður sé það sem hefur gleypt mig allra mest, einfaldlega vegna þess að starfið er þess eðlis að maður er hér nánast öllum stundum og ef ekki hér er maður heima hjá sér eða einhvers staðar á ferðalagi og vinnur að einu og öðru sem þarf að standa skil á. Ég er búinn að sitja nokkur þing þannig að ég hef dálítið viðmið. Ég tók viðveruna saman, ég held að það hafi verið í hittiðfyrra, venjulegan mánuð þar sem voru ekki utanlandsferðir. Þetta er ekki mjög mikil stærðfræði en ég held að ég hafi verið nær 260 vinnustundum þann mánuð, ég man ekki einu sinni hvaða mánuður það var, en 250 eða 260 stundir voru það. Þið sjáið að þetta er 120% starf eða hvað það nú kann að vera. Þetta er engin kvörtun, þetta er bara staðreynd. Ég er ánægður með starfið og mér dettur ekki í hug að kvarta undan þessu álagi. Starfið er sveiflukennt og okkur er stundum sagt að hér séu löng hlé. Það er jólahlé, páskahlé og svo er sumarhlé. Staðreyndin er þó sú að við erum yfirleitt töluvert að vinna í þessum hléum. Svo hafa menn mismunandi vinnustíl, sumum hentar skorpuvinna og öðrum ekki, og aðstæður manna eru misjafnar. Hér hefur komið hér fram að sumir eiga stórar fjölskyldur, aðrir minni, sumir eru einhleypir og einhverjir eru komnir á eftirlaun og guð veit hvað. Við erum jafn ólík að öllu þessu leyti og við erum mörg. Þá að hinu raunverulega vinnuálagi sem við getum kallað svo. Nefndirnar eru margar, bæði stóru fagnefndirnar og aðrar minni, fyrir utan starfshópa sem eru settir upp, við þurfum að fara upp í þetta eða hitt ráðuneytið og vinna þar að stefnumáli eða jafnvel aðstoða við gerð lagafrumvarpa og annað slíkt. Ég er í fjórum nefndum, tveimur viðamiklum fastanefndum, einni alþjóðanefnd fyrir utan utanríkismálanefnd og síðan einni innlendri nefnd sem gerir að verkum að nefndarfundir hjá mér eru meira eða minna alla daga vikunnar. Svo koma fundirnir sem við erum beðin um að sækja. Það er ársfundur hér, ráðstefna þar, málfundur, fræðslufundir hjá Alþjóðastofnun Háskóla Íslands, Seðlabankanum eða Landvernd, þ.e. fræðsla úti í bæ eins og við getum sagt. Síðan er kjördæmið sjálft. Þar eru fundir, ráðstefnur og annað slíkt og svo þurfum við að heimsækja fólk, við þurfum að hitta bæjarstjóra í mínu tilviki af því að ég er utanbæjarþingmaður o.s.frv. Þá er spurningin hversu mikið álag þetta er á þingmann í meðalstórum þingflokki. Í litlu þingflokkunum er þetta álag enn meira, í stórum þingflokkum aðeins minna, þannig að allt þetta þurfa menn að hafa í huga. Ofan á allt þetta þurfa menn sem eru samviskusamir þingmenn, og það erum við öll, að kynna sér gögn, lesa lagafrumvörp, greinargerðir, skýrslur, þingsályktunartillögur o.s.frv., við þurfum að búa okkur undir fyrirspurnir og semja ræður. Hvað skyldu málanúmerin vera mörg á meðalþingi? Þau eru yfir 1.000, þ.e. frumvörp, þingsályktunartillögur, skýrslubeiðnir, fyrirspurnir o.s.frv. Fjöldi þessara málanúmera segir okkur dálítið. Þá komum við að því hvað hægt er að gera. Það snýst um skipulagningu þingstarfa sem snerta þingsköpin og ég ætla ekki að fara að fjölyrða hér um eða að leggja neitt til en auðvitað þarf að fara yfir þau og það er verið að því núna. Svo er vinnulagið hjá okkur sjálfum, bæði sem einstaklingum og í þingflokkum. Um það gæti ég sagt mjög margt en ætla ekki að lengja þessa ræðu sem því nemur. Ég ætla að fara eftir því sem hv. þm. Brynjar Níelsson sagði og halda stutta ræðu og koma með helstu ástæðuna fyrir því að ég bað um orðið. Hún er einfaldlega þessi: Það verður að fjölga þingmönnum um a.m.k. tíu. Af hverju segi ég það? Allir vita að ráðherrum er ekki lagið að sitja í þingsal og vera að vinna. Þeir eru annars staðar nema þegar þeir eiga hingað brýnt erindi. Allt þetta sem ég var að telja upp, nefndastörfin og allt, er á könnu rúmlega 50 þingmanna. Það er m.a. vegna þess hvernig nútímasamfélagið er að verða, það liggur við að það verði að vera til lög um sorpgeymslur og það verða að vera til lög um þetta og hitt. Þeim tilfellum fjölgar stöðugt. Við erum með EES-samninginn sem menn eru ánægðir með, þar á meðal ég, sem þýðir að við þurfum að taka við allmörgum gerðum sem þurfa að fara í gegnum þingsalinn. Allt er þetta nútíminn sem gerir það að verkum að þingmannatala sem var einu sinni ákveðin að væri í lagi, 63, er það ekki lengur. Ég ætla ekki að fara út í það með hvaða hætti þetta er gert en menn hafa verið með ákveðnar hugmyndir um það. Ég ætla ekki að fara inn á það en tel einfaldlega að kominn sé tími til að þetta sé gert. Kostnaður er vissulega til staðar, þingsalurinn hér er sennilega of lítill en það að horfast ekki í augu við þetta og reyna ekki að fjölga hausunum og höndunum sem vinna þingstörfin að fjarstöddum ráðherrum held ég að væri að stinga höfðinu í sandinn ef menn ræddu þetta ekki í alvöru.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta fyrir að fara með skýrum og einföldum hætti yfir eðli þingmennskunnar. Í umræðunni sér maður haldið fram allt öðrum hlutum og það hefur pirrað mig nokkuð lengi vegna þess að fjölmiðlarnir sem eiga að vera að upplýsa ýta jafnvel nánast undir falsfréttir - er það ekki nýjasta orðið? - um eðli þessa starfs. Því er reglulega haldið fram að hér séu menn hálft árið í fríi. Sjálfur sit ég í þremur nefndum ef ég tel forsætisnefnd með sem gerir talsverða viðveruskyldu hér umfram aðra þingmenn. Svo er alþjóðanefnd og gjarnan eru einhverjar ferðir í þessum svokölluðum þinghléum í kringum nefndavinnuna. Ég held að það sé afar brýnt að almenningur viti betur í hverju starfið felst. Ég hef ekki hugsað út í að fjölga þingmönnum en það er hins vegar athyglisvert af því að umræðan hefur verið frekar verið um að fækka þingmönnum en fjölga þeim og ég spyr: Sér hv. þingmaður einhvern möguleika á að það sé frekar einhvers konar aðstoð við hvern þingmann sem gæti gert þetta betur en að fjölga þeim? Ég hef ekki tilfinningu fyrir því að þolinmæði fyrir slíkri tillögu yrði mikil hjá almenningi.

Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er svo margt sem lítið er gert úr á vissan hátt. Ég tel t.d. að á mörgum stöðum sé lítil þolinmæði fyrir alþjóðastarfi Alþingis. Það er gert lítið úr því líka og jafnvel látið líta svo út að þetta séu einhvers konar skemmtiferðir sem menn fái borgað fyrir. Menn halda líka að þingmenn fái borgað fyrir nefndastörf sérstaklega og ýmislegt. Það er vont þegar svona misskilningur er. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvernig væri hægt að gera þetta án þess að fjölga þingmönnum má kannski gera hvort tveggja, fjölga þeim um fimm og bæta við aðstoðarmönnum. Þar á er verulegur munur, þegar kemur að stykkinu held ég að aðstoðarmenn geti vissulega minnkað verulega álag á þingmenn. Það er ferli sem er þegar hafið, það er byrjað að ráða tvo, þrjá menn á hvern þingflokk. Í öðrum löndum sér maður að aðstoðarmenn geta verið milli fimm og tíu fyrir einn þingmann á stórum þingum þannig að þeir eru með heila skrifstofu. Ég er ekki að tala um neitt slíkt. Ég er ekkert fastur í tölunni tíu. Það má vel vera að það sé hægt að gera hvort tveggja. En þegar kemur að stykkinu - þingmaður þarf að undirbúa ræður, taka þátt í öllum fundunum sem fyrirskrifaðir eru og það geta aðstoðarmennirnir ekki gert - held ég engu að síður að þessir rúmlega 50 séu enn of fáir en ég vildi óska þess að ég hefði sjálfur einn og sér einn aðstoðarmann. Það myndi skipta mig miklu máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ásgerði K. Gylfadóttir kærlega fyrir að leggja þetta mál fram vegna þess að þegar þingmenn tala um störf þingsins á einhvern svona hátt er mjög stutt í óvægið umtal og villandi, á köflum beinlínis lygi. Ég ætla aðeins yfir það á eftir en fyrst vil ég hafa á hreinu að þetta mál og hugmyndir um fjölskylduvænna Alþingi snýst ekki um hagsmuni þingmanna, það snýst ekki um meðaumkun með þjáningum þingmanna, hvað þeir eiga bágt eða hvað þeir fá lítinn tíma með fjölskyldu sinni, heldur snýst það um aðgang almennings að löggjafarsamkundunni og getu þingmanna til að sinna störfum sínum. Það er það sem það snýst um í mínum huga og fer beinustu leið út í jafnréttismálin af þeim sökum. Þingmenn eru ekki einhver önnur dýrategund en kjósendur. Þetta er sama dýrategundin, reyndar sama þjóðin, sama ríkisfangið sem þarf til að kjósa og til að bjóða sig fram. Svo gott sem hver sem er getur boðið sig fram, með örfáum takmörkunum, og við erum flest hérna almennir borgarar. Alls konar almennir borgarar hafa boðið sig fram og komist á þing. Ég held að flest okkar hafi verið hissa í fyrsta sinn sem við komumst inn á þing. Ég verð a.m.k. að segja að ég var mjög hissa, það kom mér á óvart að manneskja í minni stöðu gæti orðið hv. þingmaður á þeim tíma, enda kannski að bjóða mig fram fyrir skrýtinn flokk sem var ekki með gott fylgi á þeim tíma. Það var reyndar stórgott fylgi þá en minna en við höfum blessunarlega fengið að venjast síðan þá. Vegna þess að þeir 63 þingmenn sem eru kjörnir eiga að vera einhvers konar þverskurður af þjóðinni gengur ekki að settar séu slíkar takmarkanir að heilu þjóðfélagshópunum sé beinlínis meinað að starfa hér samkvæmt sinni bestu getu, bara vegna þess að Alþingi sjálft krefst þess að hafa hér eins ófjölskylduvænt umhverfi og mögulegt er vegna þess að það virkaði svo vel 1950. Alþingi þróaðist og fyrirkomulagið hérna þróaðist yfir áratuga tímabil út frá – ég ætla bara að segja það - miðaldra karlmönnum með uppkomin eða engin börn og konu heima, körlum sem vildu vera sem minnst heima hjá sér. Þrátt fyrir að samfélagið batni og breytist og það verður sjálfsagt að konur séu á þingi - og var næstum orðið sjálfsagt að þær næðu heilum helmingi af þinginu, því miður ekki enn alveg komin þangað - stendur eftir fyrirkomulag sem gengur út frá því að hér séu einstaklingar sem hafi ekki fjölskylduskyldum að gegna, hvort sem það eru karlar, konur eða önnur kyn. Í dag er ætlast til þess, með réttu, að karlmenn taki þátt í barnauppeldi og annarri umönnun á heimilinu. Konur þurfa líka að gera það og gera það enn í meira mæli eins og við þekkjum. Þessi hluti af lífinu gufar ekkert upp við það að maður verði þingmaður. Þetta er enn til staðar og ef við ætlum að búa við Alþingi þar sem jafnrétti er á borði fyrir karlmenn, konur og fólk af öðrum kynjum verður þetta þing að verða fjölskylduvænna en það var 1950. Það segir sig sjálft og um það snýst málið, virðulegi forseti, að einstæð kona úti á landi geti boðið sig fram, að skilaboðin héðan séu ekki þau, eins og kom stundum fram í verri ræðum sumra hv. þingmanna, að maður eigi bara að vita þetta fyrir fram. Maður á að vita þegar maður býður sig fram að þetta taki allan manns tíma. Þau skilaboð eru: Ef þú ert einstæð kona úti á landi eða einstæð kona nokkurs staðar eða einstæður karlmaður, eða hvað sem er, með barn skaltu ekki bjóða fram. Og þau skilaboð, virðulegi forseti, þykja mér algjörlega ótæk. Þau eru algjörlega ótæk. Kannski þarf miklu að breyta til að við náum því alveg að hægt sé að vera einstætt foreldri og þingmaður og sinna starfinu af öllum sínum mætti. Kannski er mjög langt í það en við eigum ekki að láta eins og þetta sé allt í lagi eins og það er. Það getur orðið fjölskylduvænna þótt það verði aldrei fullkomlega fjölskylduvænt. Þetta verður alltaf erfitt og tímafrekt starf. Það er í sjálfu sér sjálfsagt að verulegu marki en við eigum samt að sýna viðleitni til að breyta fyrirkomulaginu á vinnubrögðunum í takt við tímann þegar tíminn er að breyta samfélaginu í grundvallaratriðum, nefnilega þegar kemur að jafnrétti kynjanna og hlutverki fólks í einkalífi sínu sem áður byggðist að verulegu leyti út frá kyni en gerir það vonandi, og sem betur fer, ekki lengur. Ég hugsa að flestir þingmenn sem hafa mikinn metnað fyrir starfi sínu geti alveg haldið hér langar ræður og talið upp langan lista yfir hluti sem er ekki gert ráð fyrir neins staðar í neinu dagatali. Undirbúningur fyrir nefndastörf skorar þar frekar hátt hjá mér og það að ætla í alvörunni að lesa hverja einustu umsögn af alúð og natni við hvert einasta mál sem er fjallað um í nefndum sem við störfum í. Það er mikil vinna og krefst þokkalegs tíma. Það er ekki erfiðisvinna, manni er ekki illt í bakinu eftir það en það kostar tíma sem er ekki gert ráð fyrir. Ég er ekkert að kvarta. Ég kvarta hvorki undan því að lesa umsagnir né yfir því að lesa þær ekki. Ég kvarta ekki undan tímanum sem fer í það. Ég er bara að segja að þótt ég sé þingmaður er samt dýrategundin mín, þingmannsdýrategundin, líka bara með 24 klukkutíma í sólarhringnum. Dýrategundin mín þarf líka að sofa og borða og hún á líka börn. Þá er að velja. Við getum haft þetta eins og þetta er, við getum látið eins og þetta sé allt í góðu. Þá kemur það niður á starfi þingmanna. Er það það sem almenningur vill? Ég held ekki. Ég held að almennt sé viðhorfið að það eigi að fækka þingmönnum, lækka launin þeirra og gera þeim allt erfiðara byggt á þeim algjöra misskilningi að þingmennskan sé eitthvert letidjobb - sem það getur verið. Ef þingmaður er metnaðarlaus og nennir ekki að gera neitt getur þingmaður gert það, sér í lagi ef hann er í 16–21 manns þingflokki í stjórn. Þá er það ábyggilega mjög auðvelt en ég veit það ekki, ég hef aldrei verið í þannig stöðu. Stærsti þingflokkurinn sem ég hef verið í telur sex manns og er þingflokkur Pírata í dag. Ég hef aldrei verið í flokki sem er í stjórn eða hefur verið í stjórn. Það er alveg hægt að vera slíkur þingmaður, í stjórnarmeirihluta, stórum þingflokki, alveg hægt að útbýta verkefnum eða eitthvað, leggja fram svo gott sem engin mál, kannski eitt á gjörvöllum þingferlinum, kannski nokkur í viðbót sem varaformaður eða formaður nefndar, eitthvað því um líkt. Það er ekkert mál en ég hélt að við vildum auðvelda þingmönnum að gera meira. Ég hélt að kvörtunin frá almenningi væri sú að við gerðum ekki nóg. Ef það er þannig segir það sig sjálft að þingmenn þurfa meiri tíma, meiri tól og betri aðstæður til að sinna vinnu sinni af heilindum og af þeim fulla þrótti sem þeir eiga að geta. Það er ótrúlegt virðingarleysi fyrir tíma fólks á þinginu og hefur verið að mínu mati alltaf, lengi vel vegna þess að samfélagsgerðin bauð upp á það á sínum tíma, en að mínu mati er svo einfaldlega ekki lengur. Þetta snýst ekki um vorkunn fyrir þingmönnum eða hvað við eigum bágt. Þetta snýst um að við getum sinnt starfi okkar og ekki verið útilokuð fyrir það að vera t.d. foreldrar eða þurfa að sinna öðrum skyldum í einkalífi okkar. Nú ætla ég á seinustu mínútunum, þar sem ég hef ekki mikinn tíma, að fara aðeins yfir eina af verstu blaðaumfjöllunum sem ég hef nokkurn tíma lesið í lífinu. Ég verð eiginlega að sýna hana myndavélinni. Hér er mynd af hv. 1. flutningsmanni þessarar tillögu og fyrirsögnin er, með leyfi forseta: „Þingmenn væla yfir kokteilboðum og vilja enn meira frí.“ Þetta er ein kostulegasta vitleysa sem ég hef lesið um þingið í lífinu. Þetta er reyndar liður sem heitir Sandkorn og birtist í DV í nóvember á seinasta ári og þarna er því beinlínis logið að þessi tillaga feli í sér að þingmenn þurfi að komast í fleiri kokteilboð eða fá lengra frí. Virðulegur forseti. Þingið er ekki að störfum þegar við erum í hinu svokallaða fríi, þ.e. á sumrin eða um jólin. Það er þannig ekki hægt að dreifa vinnuálagi þingmanna yfir á sumrin vegna þess að þá er þingið ekki að störfum. Vinnuálagið er þegar þingið er að störfum og ég er ekki að kvarta undan því, ég er bara að segja að það eru bara 24 klukkutímar í sólarhringnum. Það eru fleiri skyldur í lífi þingmanns en þessi vinna, sama hversu ólíkt annarri vinnu það verður. Þessi hryllilega blaðaumfjöllun finnst mér svolítið grípa þá staðreynd að mér finnst að þingmenn þurfi að vera duglegri, og fjölmiðlar líka, við að lýsa því hvernig þingstarfið raunverulega er, ekki vegna þess að þingmenn eigi svo bágt heldur vegna þess að það skiptir máli að fólk viti hvernig löggjafarsamkundan virkar. Það skiptir máli að fólk sé upptekið af öðrum áhyggjum en þeim að þingmenn séu í kokteilboðum þegar þeir eru það ekki. Það skiptir máli að þeir séu uppteknir af því að þingmenn séu ekki að sinna vinnunni sinni vegna þess að hérna sitja þrír hv. þingmenn úti í sal þegar það er ekki vandamál. Það er ekki hérna sem við skrifum frumvörpin, það er ekki hérna sem við tölum í símann eða erum á fundum úti í bæ. Það er eðlilegt að fáir séu í þingsal. Af hverju segjum við það ekki bara? Af hverju segja fjölmiðlar það ekki bara? Jú, vegna þess að það er lítil meðvitund um það vegna þess að það er ákveðin tilhneiging til að reyna að láta allt snúast um líðan eða hagsmuni þingmanna. Þetta snýst ekki um það. Þetta er löggjafarsamkunda lýðveldisins. Þetta snýst um hana. 

Virðulegur forseti. Frumvarp þetta var lagt fram á 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú lagt fram aftur. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs; Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Orri Páll Jóhannsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Í því eru lagðar til breytingar á ákvæðum 180. gr. og 233. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Lagt er til að refsivert verði að mismuna einstaklingum á grundvelli kyntjáningar eða kyneinkenna í atvinnurekstri og þjónustustarfsemi, auk þess sem kyntjáningu og kyneinkennum er bætt við upptalningu í 233. gr. a sem fjallar um ólögmæta tjáningu í garð þeirra hópa sem þar eru taldir upp. Markmiðið með lagasetningunni er að veita intersex fólki aukna vernd sem viðkvæmum samfélagshópi gegn hatursorðræðu og glæpum. Skilgreiningin á intersex er að einstaklingur fæðist með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni. Líkamlegur munur er á litningum, erfðafræðilegri framsetningu, hormónastarfsemi, kynfærum, svo sem eistum, getnaðarlim, kvensköpum, sníp og eggjastokkum. Frávik kemur venjulega fram í ytri eða innri kynfærum. Meðfædd kyneinkenni virðast vera bæði karl- og kvenkyns, ekki algjörlega karl- eða kvenkyns eða hvorki karl- né kvenkyns. Intersex getur einnig sést á meðfæddum líkamlegum mun á ytri kyneinkennum, t.d. vöðvamassa, dreifingu á líkamshárum, brjóstvexti og líkamshæð. Í 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Fleiri útfærslur á jafnræðisreglunni eða reglur um bann við mismunun er jafnframt að finna í íslenskum lögum og reglum. Í 11. gr. stjórnsýslulaga er mælt fyrir um að við úrlausn mála skuli stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Óheimilt er að mismuna aðilum við úrlausn mála á grundvelli sjónarmiða sem byggð eru á kynferði þeirra, kynþætti, litarhætti, þjóðerni, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum, þjóðfélagsstöðu, ætterni eða öðrum sambærilegum ástæðum. Þá eru í lögum ýmis ákvæði um bann við mismunun, svo sem 2. mgr. 1. gr. laga um réttindi sjúklinga og 3. mgr. 24. gr. laga um grunnskóla. Þá taka lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla til mismununar á grundvelli kynferðis. Grundvallarreglan um jafnræði er einnig útfærð í mörgum alþjóðlegum samningum sem Ísland er aðili að. Í almennum jafnræðisreglum í íslenskum rétti er jafnan vísað til „stöðu að öðru leyti“ eða „annarra sambærilegra ástæðna“ á eftir upptalningu á mismununarástæðum í dæmaskyni. Þannig geta reglurnar gilt um hvers konar mismunun en hins vegar getur gildissvið þeirra verið takmarkað við tiltekin réttarsvið. Ákvæði sem tengjast banni við mismunun og jafnréttislöggjöf er einnig að finna í almennum hegningarlögum, þ.e. 180. gr. og 233. gr. a. Í 1. mgr. 180. gr. er mælt fyrir um að það sé refsivert í atvinnurekstri eða þjónustustarfsemi að neita manni um vörur eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli þjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar. Jafnframt segir í 2. mgr. sömu greinar að það sé refsivert að neita manni um aðgang til jafns við aðra að opinberum samkomustað eða öðrum stöðum sem opnir eru almenningi. Samkvæmt 233. gr. a er refsivert að hæðast opinberlega að, rógbera, smána eða ógna manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiða slíkt út. Í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar segir að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. kemur fram að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Þá segir í 3. mgr. að tjáningarfrelsinu verði ekki settar skorður nema með lögum og verði slíkar skorður að vera í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Ákvæði um vernd tjáningarfrelsisins er jafnframt að finna í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Telja verður að breytingin sem frumvarpið felur í sér að því er varðar upptalningu þeirra hópa sem eiga að njóta verndar samkvæmt 233. gr. a almennra hegningarlaga samrýmist 73. gr. stjórnarskrárinnar sem og 10. gr. mannréttindasáttmálans enda er frumvarpinu ætlað að stuðla að aukinni réttarvernd intersex einstaklinga þannig að þeir fái, til jafns við aðra, notið þeirra mannréttinda sem m.a. eru tryggð í 73. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar auk 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þegar breytingar voru gerðar á almennum hegningarlögum árið 2014 voru gerðar breytingar á þeim greinum sem lagðar eru til breytingar á í dag. Þannig varð það refsivert samkvæmt 1. mgr. 180. gr. að mismuna einstaklingum á grundvelli kynvitundar í atvinnurekstri og þjónustustarfsemi, auk þess sem kynvitund var bætt við upptalningu 233. gr. a sem fjallar um ólögmæta tjáningu í garð þeirra hópa sem þar eru taldir upp. Nauðsynlegt er að breyta á ný ákvæðum þessara greina með hliðsjón af stöðu intersex fólks, en intersex vísar ekki til fjölbreytileika í kynvitund heldur er það hugtak yfir meðfæddan breytileika á líffræðilegum kyneinkennum. Verði frumvarpið samþykkt er intersex fólki veitt aukin vernd og í því felst skýr yfirlýsing um að það njóti verndar á við aðra sem þurfa á sérstakri vernd að halda, m.a. gegn hatursorðræðu og glæpum. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu felst viðurkenning stjórnvalda á fjölbreytileika samfélagsins. Fyrsta skrefið í mannréttindabaráttu er að horfast í augu við að við erum ekki öll eins. Staðreyndin er sú að íslenskt samfélag er alls konar og það er okkar ábyrgðarhlutverk sem kjörinna fulltrúa að viðurkenna það og gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja sjálfsögð mannréttindi allra þegna samfélagsins. Þó að hópurinn sem um ræðir sé hvorki fjölmennur né mjög sýnilegur þýðir það ekki að sá hópur eigi ekki að njóta fyllstu réttinda í íslensku samfélagi. Intersex fólk verður því miður fyrir fordómum og enn þann dag í dag eru framin gróf mannréttindabrot á þessum hópi fólks. Ég fagna lögum um kynrænt sjálfræði sem samþykkt voru í júní í fyrra. Þar mátti finna gríðarlegar réttarbætur fyrir trans fólk og kynsegin fólk en málefni intersex fólks voru send í nefnd og liggur málið nú inni í forsætisráðuneyti. Ég skora á þingheim að taka niðurstöðum nefndarinnar fagnandi og vona að málið fái fljóta meðferð á þingi þegar nefndin skilar af sér nú í vor. Að lokum legg ég til að máli þessu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa lagt þetta frumvarp fram. Þetta er góð breyting og víkkun á réttindum. Mig langar að velta því upp hvort ekki þyrfti í kjölfarið á þessu að fara í gang rannsókn á kerfinu sem byggir í kringum almenn hegningarlög. Þá er ég að tala um lögregluna og réttarvörslukerfið. Á síðasta ári var ráðist á trans konu, mig minnir í Árbænum, og þá spratt upp umræða í kringum það að trans fólk sem verður fyrir ofbeldi eða fólk sem verður fyrir ofbeldi vegna kynhneigðar sinnar, sem er nú þegar verndað í lögunum, þorir einfaldlega ekki að kæra málin af því það er ekki visst um að á það verði hlustað. Auk þess sem þetta er jaðarhópur er sögulegt að hann hefur orðið fyrir ofbeldi frá lögreglu þannig að lögreglan er kannski ekki sá aðili sem þau vilja fara til til að kæra þessi mál ef til þeirra kæmi. Kynhneigð og kynvitund er nú þegar í lögunum en ég hef ekki séð að þau kerfi sem eiga að vernda þessi réttindi samkvæmt almennum hegningarlögum, sérstaklega í þessum greinum, lögreglan og réttarkerfið, taki vel á móti þessum einstaklingum. Spurning mín lýtur að því hvort eitthvað breytist ef þetta verður samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála henni um að við þurfum að skoða þetta kerfi og þá sérstaklega með hegningarlögin í huga. Ef ég skil hana rétt tek ég undir að það ofboðslega mikilvægt að við ráðumst í einhvers konar þarfagreiningu þar sem við skoðum þessa jaðarhópa og hvernig réttarkerfið tekur einmitt á móti þeim og hvernig þau nýta það. Ég tel það ofboðslega góða tillögu og legg til að við skoðum jafnvel í sameiningu að leggja fram þingsályktunartillögu þess efnis að farið verði í slíka þarfagreiningu og málið skoðað almennilega. Það er mikilvægt að þessir jaðarhópar treysti þeim aðilum sem þeir leita til og sömuleiðis að þessi mál skili sér inn í réttarkerfið.

Það gleður mig að hv. þingmaður taki svona vel í tillöguna. Ég vona vissulega að við getum einhvern tímann lagt fram tillögu um að þetta verði skoðað nánar. Við höfum heldur ekki tölfræði um þessi mál hjá lögreglunni af því að þetta er einmitt oft ekki kært eða því vísað frá. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þetta verði skoðað til hlítar þannig að kerfið sé fyrir þá hópa sem þurfa hvað mest á því að halda.

Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur þingmanninum fyrir andsvarið og hlakka bara til þeirrar vinnu sem við getum farið í saman til að skoða þetta kerfi vegna þess að þetta er virkilega mikilvæg réttarbót fyrir ofboðslega mikilvægan hóp sem við verðum að hlúa vel að.