Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og tekið er fram í nál. utanrmn., hefur meiri hl. hennar ákveðið að leggja til hér á hæstv. Alþingi, að það fyrir sitt leyti samþ. þann samning, sem gerður hefur verið um aðild tveggja nýrra ríkja, þ. e. a. s. Grikklands og Tyrklands, að hinu svokallaða bandalagi Atlantshafsríkja. Þessum tveimur ríkjum hefur með viðbótarsamningi, sem gerður hefur verið af þeim, sem fyrir voru í Norður-Atlantshafsráðinu, verið bætt í hóp þeirra þjóða, sem teljast aðilar að Norður-Atlantshafssamningnum. Sex af meðlimum utanrmn. ákváðu að leggja til, að Alþingi staðfesti aðild Íslands að þessari viðbót í hóp ríkjanna, sem að bandalaginu standa. En sjöundi nm., hv. 7. landsk. þm., skilaði sérstöku nál. og telur sig ósamþykkan því, að Ísland gerist aðili áfram að bandalaginu að viðbættum þessum tveimur ríkjum, sem hér um ræðir. Bendir hann á það í nál. sínu á þskj. 161, að mikil áherzla hafi verið lögð á það með Atlantshafsbandalaginu að treysta varnir á Norður-Atlantshafi. Sem vitað er, þá liggja löndin Grikkland og Tyrkland ekki landfræðilega að Atlantshafi, heldur við Miðjarðarhaf. En hér er því til að svara, að þó að samtök frelsisunnandi þjóða hafi í fyrstu orðið til meðal landa kringum norðanvert Atlantshaf, þá er það vitað, að heimurinn er að skiptast í varnarsvæði vestrænna og austrænna þjóða. Varnarsvæði vestrænna þjóða nær yfir stærra svæði en löndin, sem liggja að Atlantshafi. Um það þarf ekki að deila, að yfir löndunum við Miðjarðarhaf vofir svipuð hætta eða jafnmikil hætta og yfir öllum Atlantshafslöndunum. Þessi lönd eru því mjög kærkomin viðbót í hóp bandalagsins, sem er til varnar austrænum yfirgangi, og kærkomið, að þessi lýðræðisríki, sem um ræðir, gerist aðilar að þessum samtökum. Ísland, sem er einn aðilinn að Norður-Atlantshafsbandalaginu, hlýtur að vera samþykkt því, að þessir tveir nýju meðlimir bætist við. Bæði Grikkland og Tyrkland starfa eftir lýðræðislegum og þingræðislegum starfsreglum. Bæði þessi ríki hafa fulltrúa t. d. í Evrópuráðinu og taka þar þátt í störfum Evrópuráðsins með öðrum lýðræðisþjóðum. Hefur þess ekki orðið vant, að þau hafi haft þar aðra afstöðu til lýðræðis og þingræðis en t. d. Norðurlöndin og þar með taldir við Íslendingar. - Ég ætla, að á þessu stigi málsins sé óþarft að rökræða frekar nauðsyn þess, að Ísland skerist ekki úr leik um að staðfesta aðild þeirra ríkja, sem hér um ræðir. Afstaða minni hl. í utanrmn. er ef til vill skiljanleg vegna þess, að hugur hans beinist að öðru og áhugi hans er á öðru sviði en hinu vestræna lýðræðissviði. Getur afstaða hans í þessu máli hæglega mótazt af því, og er óþarfi að gera það sérstaklega að umræðuefni. Hitt er ljóst að allir þeir, sem hafa gengizt undir þá nauðsyn að taka þátt í varnarsamtökunum, komast eðlilega að sömu niðurstöðu í þessu máli og komizt var að í utanrmn., að Alþingi beri að samþykkja gerðan samning um þátttöku Grikklands og Tyrklands.



Herra forseti. Um það bil sem Atlantshafsbandalagið var stofnað, ritaði Mr. Summer Welles, fyrrv. aðstoðarutanrrh. Bandaríkjanna, grein í eitt stærsta og áhrifamesta blaðið í Bandaríkjunum, New York Herald Tribune, þar sem hann gagnrýndi það, hvernig haldið hefði verið á samningum af hálfu Bandaríkjanna til undirbúnings bandalagsstofnuninni. Mr. Summer Welles hafði verið svo að segja uppalinn í utanríkisþjónustu lands síns. Hann hafði unnið í þeirri þjónustu alla sína starfsævi, gegnt þar fjöldamörgum vanda- og virðingarstöðum, en síðast verið aðstoðarutanrrh. í fjölda ára og sérstakur sendimaður og trúnaðarmaður Roosevelts forseta í sendiförum til Suður-Ameríku og Evrópu. Í þeirri grein, sem ég gat um og birtist í New York Herald Tribune 22. febr. 1949, komst hann m. a. að orði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Aðferðirnar, sem hefur verið beitt í þessum samningum, sýna, hve hörmulegar afleiðingarnar hljóta alltaf að verða, þegar utanríkisstefnu Bandaríkjanna er stjórnað af hershöfðingjum.“ - Á ensku: „The way in which we have handled these negotiations shows how fatal the effects must always be, when American foreign policy is controlled by the armed services.“ Í júlí í sumar skrifaði einn af hæstaréttardómurum Bandaríkjanna, Mr. Douglas, grein í eitt víðlesnasta vikuritið í Bandaríkjunum. Greinin fjallar beinlínis um utanríkisstefnu Bandaríkjanna og það, hver áhrif hún hefði haft víða um heim, en þó einkum í Asíu, en dómarinn var nýkominn þaðan úr margra mánaða ferðalagi. - Það er ekki algengt, að hæstaréttardómarar taki sér fyrir hendur að fletta ofan af rangri stjórnarstefnu eða því, sem þeir álíta ranga stjórnarstefnu síns eigin lands. Þessi grein eftir Douglas dómara, sem mun vera einn af þeim dómurum í hæstarétti Bandaríkjanna, sem mestrar virðingar njóta, vakti því mikla athygli víða um heim. Í þessari grein lýsti Douglas dómari yfir þeirri skoðun sinni, að utanríkisstefna sú, sem fylgt hefur verið af Bandaríkjastjórn síðan Roosevelt forseti féll frá, hefði beðið algert skipbrot, lent í algerum ógöngum, væri „bankrupt“ - gjaldþrota. Hann lýsti hinum skaðvænlegu áhrifum, sem þessi stefna hefði haft víða um heim, séð frá hagsmunasjónarmiði Bandaríkjanna sjálfra. Hann lýsti stærstu skyssunum, sem hann taldi að hefðu verið gerðar. Hann sagði, að ólgan í Asíulöndunum væri eðlileg uppreisn gegn erlendum yfirráðum og heimsveldisstefnu og innlendu arðráni stóreignamanna. Hann sagði, að utanríkisstefna Ameríku hefði leitt af sér ákafa andúð í garð Bandaríkjanna með öllum Asíuþjóðum og að það hefði verið hræðileg yfirsjón að láta amerísku herina nokkurn tíma fara yfir 38. breiddarbauginn í Kóreu og ef ekki yrði breytt um utanríkisstefnu Bandaríkjanna, gæti það leitt til þess, að öll Asía yrði kommúnistísk. „Ástæðan til allra þessara ófara, orðinna og yfirvofandi,“ sagði hann, „er sú, að Ameríkumenn hafa gerzt „fórnardýr hernaðarlegs hugsunarháttar“, - á ensku: have become victims of military thinking, - „og að sjónarmið og skoðanir hershöfðingja ráða utanríkisstefnunni.“ „Þetta,“ segir hæstaréttardómarinn, „en ekki vopnaveldi Rússa, er orsök þess öryggisleysis, sem ameríska þjóðin býr við í dag.“ Í einu viðurkenndasta blaði Bandaríkjanna, Baltimore Sun, birtist í sumar grein eftir víðkunnan blaðamann, Mark Watson, hernaðarsérfræðing þessa blaðs. Hann sagði þar m. a., en greinin er skrifuð um herstöðvar Bandaríkjanna á Spáni: „Það er dálítið hastarlegt að veita því athygli, að í okkar lýðræðisþjóðfélagi, þ. e. Bandaríkjunum, þar sem borgaraleg, pólitísk sjónarmið hafa fram að þessu alltaf ráðið utanríkisstefnunni og her og floti orðið að haga sér eftir því, þá skuli nú vera komið svo í dag, að ekki er minnsti vafi á því, að hernaðarlegar þarfir ráða stefnunni í utanríkismálum.“ Ég hef hér nefnt þrjú nöfn, Summer Welles, fyrrv. aðstoðarutanrrh., Douglas hæstaréttardómara og Watson, víðkunnan blaðamann. Allir þessir amerísku menn slá því föstu, að stefna Bandaríkjanna í utanríkismálum sé miðuð við hernaðarleg sjónarmið, enda stjórnað raunverulega af hershöfðingjum. Ég hef með þessu viljað finna stað þeim orðum mínum í nál. minni hl. utanrmn., að það mál, sem hér um ræðir, að taka Tyrki og Grikki í Atlantshafsbandalagið, og Alþingi Íslendinga á nú að leggja blessun sína yfir, er runnið undan rifjum þeirra amerísku hershöfðingja, sem stjórna núverandi utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Það er miðað við það eitt, sem þeir telja hernaðarlegar þarfir Bandaríkjanna, en á ekkert skylt við hinn yfirlýsta tilgang Atlantshafsbandalagsins að skapa varnir fyrir lýðræðisríkin við Norður-Atlantshaf og efla lýðræði á Norður-Atlantshafssvæðinu. Nú má vera, að einhverjir segi, að þau þrjú amerísku vitni, fyrrv. utanrrh., hæstaréttardómari og blaðamaður við Baltimore Sun, sem ég hef leitt fram þeirri staðhæfingu minni til sönnunar, að utanríkismálastefnu Bandaríkjanna sé stjórnað af hershöfðingjum og hún miðist við hernaðarlegar þarfir einar, séu kommúnistar eða laumukommúnistar. Það getur vel verið, að senator Mac Carthy hafi þegar „stimplað“ alla þessa menn sem kommúnista. Ég hef ekki fylgzt með því. Dálítið skrýtið væri það þó, t. d. um Douglas hæstaréttardómara, því að Pravda, hið rússneska málgagn, lýsti hann fyrir nokkrum árum njósnara í leyniþjónustu Bandaríkjanna fyrir þá sök, að hann hefði haft þann sið árum saman að fara í sumarleyfi sínu í fjallgöngur í Himalayafjöllum og á landamærum Persíu og Sovétríkjanna. En Mac Carthy þessi hefði sem kunnugt er heimsmet í bjánalegu rausi um kommúnisma og kommúnista, ef við hefðum ekki okkar hæstv. utanrrh. og Morgunblaðið hans. Þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, tók Ameríka upp stóra fjárveitingu til hernaðaraðstoðar við ríkin, sem í það gengu. En áður höfðu verið veittar stórkostlegar upphæðir til hernaðaraðstoðar í Tyrklandi, Grikklandi, Mið-Kína, Suður-Kóreu og Filippseyjum, síðar var Formósu með Chiang kai-Shek bætt við, og nú kemur Spánn í þennan flokk, en Grikkland og Tyrkland færast yfir á Norður-Atlantshafssvæðið. Því er haldið fram, að því er virðist í alvöru, að öryggi Íslendinga verði meira fyrir það, að lönd í Afríku og Asíu, Algier og Tyrkland, séu í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Alþingi Íslendinga á nú að samþykkja bandalag við Tyrki á þeim forsendum. Ekki fylgir það þó með enn, að við eigum að fá Tyrki og Algiermenn til landvarna á Íslandi, þó að uppástungur hafi heyrzt um það, að vel viðeigandi væri að fá þeim t. d. skansinn á Bessastöðum, Grindavík og Vestmannaeyjar til gæzlu fyrir sakir „sameiginlegrar arfleifðar“, eins og segir í forsendum þessa samnings. Nei, öryggi okkar á að vaxa við það eitt, að þessir Múhameðstrúarmenn í Norður-Afríku og Litlu-Asíu séu með í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Óljóst og dálítið dularfullt er, hversu þetta aukna öryggi á að skapast. Bandaríkin hafa í mörg ár haft samning við Tyrki og stöðvar fyrir flota og flugher og greitt til þess stórfé. Aðmíráll Atlantshafsbandalagsins á Miðjarðarhafi á að hafa valdssvið allt til Ceylon. Þetta er staðhæfing hershöfðingjanna og aðmírálanna, sem stjórna utanríkisstefnu Bandaríkjanna, mannanna, sem hafa, að því er Douglas hæstaréttardómari Bandaríkjanna heldur fram, leitt öryggisleysið yfir borgara Bandaríkjanna. En af því að við íslenzkir alþingismenn eigum nú í dag að sýna, þ. e. þeir, sem vilja sýna, að við trúum staðhæfingu hershöfðingjanna, en ekki hins vel metna, ameríska borgara, þá er ekki úr vegi að rifja upp, í hverju utanríkisstefna hinna amerísku hershöfðingja er fólgin, að hverju hún stefnir og hvaða árangur hún hefur borið til þessa. Við höfum fulla ástæðu til þess, Íslendingar, því að þessi stefna kom fyrst fram í fullu ljósi gagnvart okkur Íslendingum. Í október 1945 kröfðust Bandaríkin herstöðva hér á landi til hundrað ára fyrir landher sinn, flugher og flota. Þau neituðu síðar að hverfa með herafla sinn burt af þessu landi eins og þeim bar samkv. hátíðlega gefnum loforðum Roosevelts forseta, nema því aðeins að þau fengju jafngildi herstöðva hér. Hér voru að verki áhrif hershöfðingjanna á utanríkisstefnu Bandaríkjanna, manna, sem svifust þess ekki að gera orð Roosevelts forseta ómerk og þurrka út alla hans stefnu, manna, sem líta ekki á „borgaraleg, pólitísk sjónarmið“, heldur aðeins á sínar hugmyndir um það, hvað ameríski herinn þurfi að fá, hvar sem er í heiminum, og það skuli hann fá. Þetta var í október 1945. Þá var ekkert Atlantshafsbandalag og engin stríðshætta. Blóðið úr sárum milljónanna var að byrja að storkna og blekið á samningum Roosevelts forseta við Rússa var nýlega þornað. Rússar höfðu ekki sýnt sig í neinni ágengni. En nýir menn höfðu náð tökum á utanríkispólitík Bandaríkjanna, hershöfðingjarnir. Hershöfðingjum hættir til að halda, að það sé fyrst og fremst hernaðarleg aðstaða, herstöðvar og vopnin sjálf, sem ráði úrslitum stríða. Borgaralegir menn vita, að það er fleira. Ég gæti nú lesið hér margar athyglisverðar lýsingar amerískra hershöfðingja frá árunum eftir 1945 á því, hvar í heiminum þeir hafi og hvar þeir þurfi að fá herstöðvar til þess að geta með skjótum og auðveldum hætti malað Rússa með atómsprengjum, sendum með sérstökum gerðum flugvéla. Herstöðvar hringinn í kringum Sovétríkin og atómsprengjan, - það var nóg. Þetta var og er utanríkispólitík hershöfðingjanna amerísku, sem leitt hefur öryggisleysið yfir ameríska borgara, eins og m. a. Douglas hæstaréttardómari hefur sagt. En hvað á Douglas hæstaréttardómari við með því, að þessi stefna sé gjaldþrota? Markmið og tilgangur amerískrar utanríkisstefnu síðustu ára hefur oft verið orðað svo, að það sé: 1. Að hindra framgang kommúnismans í heiminum. 2. Að semja við gagnaðilann þá og því aðeins, að Bandaríkin og bandamenn þeirra hafi nógu sterka aðstöðu. Hvernig hefur þetta nú tekizt? Það má taka aðeins fá dæmi til þess að sýna það og fara fljótt yfir sögu. Þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, tók ameríska þingið upp stóra fjárveitingu til hernaðaraðstoðar við ríkin, sem í það gengu, en áður höfðu verið veittar stórkostlegar upphæðir til hernaðaraðstoðar í Tyrklandi, Grikklandi, Indókína, Suður-Kóreu og Filippseyjum, og síðan var Formósu með Chiang kai-Shek bætt við, og nú kemur Spánn í þennan flokk, en Grikkland og Tyrkland færast yfir á Atlantshafsbandalagið. Sumarið 1949 birti bandaríska utanríkisráðuneytið hvíta bók um viðskipti Bandaríkjanna við stjórn Chiang kai-Sheks í Kína. Þar var upplýst, að Bandaríkin hefðu þá varið 4000 millj. dollara af fé amerískra skattborgara og fengið þetta fé í hendur Chiang kai-Shek til þess að hindra framgang kommúnismans í Kína. Ég las þessa hvítu bók alla. Hún var langt, ýtarlegt og merkilegt mál. Ég hef heyrt og séð ljóta lýsingu á stjórnum, sem setið hafa að völdum hér á Íslandi, í eldhúsdagsumræðum hér á Alþingi, en ég hef aldrei séð svo dökka lýsingu á neinni stjórn eins og þessa lýsingu utanríkisráðuneytisins bandaríska á þessum þáverandi og núverandi bandamanni sínum. Um hitt, hvernig framgangur kommúnismans í Kína var stöðvaður með þessum 4000 millj. dollara og ráðum og dáð amerískra hershöfðingja, þarf ekki að ræða. Kommúnistar ráða nú yfir 500 millj. Kínverja, og vopnin og hergögnin, sem keypt voru fyrir þessar 4000 millj. dollara handa Chiang kai-Shek til þess að hindra framgang kommúnismans í Kína, hafa verið notuð með góðum árangri til þess að hindra framgang amerísku herjanna í Kóreu. En bandamaðurinn Chiang kai-Shek, sem utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna lýsti óalandi og óferjandi 1949 og ákvað að svipta öllum fjárstyrk, er setztur að á eynni Taiwan eða Formósu og nýtur enn riflegs stuðnings frá Ameríku. Eyjan Taiwan eða Formósa er annað ágætt dæmi um það, hvernig borgaraleg, pólitísk sjónarmið hafa orðið að víkja fyrir hernaðarlegum sjónarmiðum hershöfðingjanna, sem sjá aðeins herstöðvar, og hvernig sjálft utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna hefur orðið fórnardýr hernaðarlegs hugsunarháttar. Hinn 23. des. 1949 lagði utanríkisráðuneytið ameríska fyrir utanríkismálanefndir þingsins skjal merkt „trúnaðarmál“ til upplýsingar um stefnuna viðvíkjandi Formósu, en þá var búizt við því, að Formósa kynni að falla í hendur kínverskra kommúnista. Í skjali þessu, sem nú í sumar var birt af utanríkismálanefnd öldungadeildar ameríska þingsins, segir m. a.: „Formósa er frá pólitísku, landfræðilegu og hagfræðilegu sjónarmiði hluti af Kína . . . Það mundi ekki skaða alvarlega hernaðarlega hagsmuni Bandaríkjanna, þótt eyjan félli í hendur kommúnistum, og ekki bjarga Chiang kai-Shek frá algerðum ósigri, þótt hún væri varin, enda bæri Bandaríkjunum engin skylda til þess. Það mundi spilla vináttu Bandaríkjanna og bandamanna þeirra (þ. e. Breta) og vekja fjandskap og tortryggni Asíuþjóða í garð Bandaríkjanna fyrir hernaðaraðgerðir, heimsveldisstefnu og yfirgang.“ Þetta voru orð utanríkisráðherrans Achesons sjálfs 23. des. 1949, og það er enginn vafi, að það hefur farið svo sem Acheson spáði, að Bandaríkin hafa uppskorið tortryggni og fjandskap Asíuþjóða fyrir aðgerðir sínar á Formósu. - En hvernig fór? Hann varð að lúta í lægra haldi fyrir hershöfðingjunum, sem ráða utanríkisstefnunni, þegar á herðir. Formósa er varin amerískum herskipum og fengin Chiang kai-Shek og liði hans, sem gerir þaðan árásir á Kína með amerískum flugvélum. Þó kemur öllum óháðum hernaðarsérfræðingum saman um það, að eyjan hafi aðeins mikla hernaðarþýðingu til árása á Kína, en ekki til árása þaðan, t. d. á Japan, hvað þá til fjarlægari amerískra stöðva. Til dæmis um það, hvernig litið er á þetta framferði Bandaríkjamanna, skal aðeins tilfært eitt dæmi af mörgum. Í riti, sem þrír af ráðherrum verkamannaflokksstjórnarinnar í Bretlandi gáfu út, rétt eftir að þeir höfðu sagt af sér ráðherraembættunum í sumar, segir svo um þetta: „Dvöl Chiang kai-Sheks á Formósu í skjóli amerískra fallbyssna og amerískra styrkja er táknræn fyrir alla Asíu. Aðeins vera hans þar getur eyðilagt öll áhrif af áætlunum Ameríkumanna um fjárhagsaðstoð til Asíulanda, þótt þau væru tíu sinnum meiri en þau eru.“ En í sama riti er sýnt fram á, að fyrir hvert eitt cent (1/100 úr dollar), sem Bandaríkjamenn verja til fjárhagsaðstoðar til Asíuþjóða til friðsamlegra þarfa, verja þeir 300 dollurum til herbúnaðar, og er þó ekki Kórea talin með. Um rétt Bandaríkjanna til að halda Formósu lét amerískur senator, Morse að nafni, svo ummælt í sumar, með leyfi hæstv. forseta: „Ég er hræddur um, að ef Formósumálið kæmi fyrir alþjóðadómstólinn núna og ef um það eitt væri að ræða, hvort Kairo-samningurinn hefði gildi sem alþjóðalög, þá gæti svo farið, að alþjóðadómstóllinn skyldaði okkur til þess að láta Formósu af hendi. Það gæti a. m. k. orðið mjög erfitt fyrir okkur að vinna það mál á Lagalegum grundvelli.“ En Mac Arthur sagði um sama leyti: „Við töpum bókstaflega Kyrrahafinu, ef við látum Foxmósu af hendi.“ Sjónarmið hershöfðingjans réð hér sem oftar, þótt það kostaði það, að utanríkisráðherrann yrði að kingja skýrslu sinni frá 23. des. 1949. Þriðja dæmið um það, hvaða árangur utanríkispólitík amerísku hershöfðingjanna hefur borið, er Filippseyjar, önnur þýðingarmesta herstöð þeirra í Austur-Asíu. Ég verð að fara fljótt yfir sögu, svo að ég ætla að láta nægja að tilfæra stuttan kafla úr grein, sem birtist í vor í ameríska tímaritinu Foreign Affairs, sem er hálfopinbert málgagn utanríkisráðuneytisins ameríska. Þar segir svo: „Þeir Ameríkumenn, sem hafa haldið, að á Filippseyjum höfum við unnið fyrirmyndarstarf með því að leiða nýlenduþjóð til sjálfstæðis og velmegunar, eru nú að verða fyrir sárum vonbrigðum, og munu þó fleiri á eftir fara. Áður en fimm ár eru liðin frá stofnun þessa nýja Asíuríkis, hafa vonir okkar og Filippseyinga brugðizt og það komið í ljós, sem hvorki þeir né við getum við unað. Óstjórn, spilling og vankunnátta til að koma á nauðsynlegum umbótum hafa gereytt öllu trausti á stjórn landsins og leitt til hruns í stjórnarfari og viðskiptalífi. Þjóðfélagið á Filippseyjum er að fara úr böndunum, að líkindum fremur en í nokkru öðru landi í Austur-Asíu. Innanlandsástandið og horfur á þessum eyjum gera þá hugsun óraunhæfa, að Filippseyjar geti verið örugg herstöð fyrir Bandaríkin og bandamenn þeirra á þessum tímum.“ - Og þetta tímarit utanríkisráðuneytis Bandaríkjanna heldur áfram: „Hvenær sem skæruliðum uppreisnarmanna á Filippseyjum þóknast, þá geta þeir einangrað stærsta ameríska flugvöllinn við Clark Field, og margar aðrar herstöðvar, sem Bandaríkin hafa fengið í hendur á Filippseyjum, væru í jafnmikilli hættu fyrir árásum þeirra.“ Þessi athyglisverða grein ber fyrirsögnina „Filippseyingar. Í hverju yfirsást okkur?“ Höfundurinn svarar þeirri spurningu á þann hátt, að Ameríkumönnum, sem fengu nógar og góðar herstöðvar á Filippseyjum, hafi aðeins yfirsézt í því smáatriði, að þeir gerðu enga tilraun til að koma fram umbátum á þjóðfélagskerfinu á Filippseyjum, og því hafi farið svo sem hann lýsir. Þjóðin er ofurseld stóreignamönnum, 1% þjóðarinnar á allar eignir hennar, og annað er eftir því. En til dæmis um það, hve ánægðir amerískir hershöfðingjar eru með Filippseyjar, má láta nægja að tilfæra eftirfarandi orð Mac Arthurs fyrir öldungadeild ameríska þingsins í sumar: „Filippseyingar standa sem voldugur varnarveggur í Austur-Asíu. Geta þeirra til þess að veita þjóðum Asíu siðferðilega forustu er ótakmörkuð.“ Ef einhverjir hv. alþm. vilja kynna sér nánar, hvernig komið er fyrir þjóð, sem Bandaríkjamenn hafa lengi stjórnað, en gert að sjálfstæðu ríki fyrir fáum árum með eigin forseta, stjórn og þingi, þá vil ég ráða þeim að lesa skýrslu Bell-sendinefndarinnar svonefndu, en í þeirri nefnd voru amerískir sérfræðingar, einkum í hagfræðilegum efnum. Ég get ekki að því gert, þegar ég les um Filippseyjar, að mér kemur stundum í hug önnur þjóð með eigin forseta og formlegt sjálfstæði, þjóð, sem einnig hefur farið að ráðum amerískra sérfræðinga, hefur notið amerískrar fjárhagsaðstoðar og hefur líka amerískar herstöðvar í landi sínu. Nokkru eftir lok síðasta stríðs slepptu Bretar stjórnartaumunum við helztu nýlendur sínar í Asíu, Indland (nú Indland og Pakistan), Ceylon og Burma. Það er vafalaust stærsta afrek Verkamannaflokksstjórnarinnar í Englandi, og þótt hún hefði ekkert annað gert, yrði hennar lengi minnzt fyrir það. Síðar urðu Hollendingar neyddir til að sleppa Indónesíu. Engum blandast hugur um, að þessar þjóðir ættu nú í stríði við þessar fyrrverandi nýlenduþjóðir, ef þær hefðu haldið stjórn þar áfram til þess að tryggja sér herstöðvar. Árið 1946 gerði Frakklandsstjórn samning við mótspyrnuhreyfingu þjóðernissinna í Indókína, sem höfðu barizt af mikilli hreysti gegn Japönum öll stríðsárin, um sjálfstæði Indókína innan frönsku ríkisheildarinnar. Það má deila um margt í alþjóðamálum, en um það verður ekki deilt, að þessi samningur var rofinn af Frökkum. Hitt er ekki eins víst, að hvers undirlagi hann var rofinn, en það er fyrir löngu opinbert, að Bandaríkin leggja Frökkum til stórfé og vopnabirgðir í því stríði, sem síðan hefur geisað í Indókína. Frakkar sjálfir hafa nú eytt yfir 2000 millj. dollara (600 þús. millj. franskra franka) í stríðið í Indókína, en það er hærri upphæð en franska þjóðin hefur enn varið samanlagt til uppbyggingar í sínu eigin landi eftir eyðileggingu síðasta stríðs. 25 þús. Frakkar hafa fallið og margfalt fleiri hafa særzt og horfið í þessu stríði. 300 þús. franskir þegnar berjast þarna enn í dag. Meginhluti frönsku þjóðarinnar er á móti þessu stríði, en landið er þýðingarmikil herstöð, og amerískir hershöfðingjar telja það í flokki með Formósu, Filippseyjum, Japan og Kóreu og Tyrklandi og Grikklandi. Douglas hæstaréttardómari Bandaríkjanna sagði í þeirri grein, sem ég vitnaði til í upphafi máls míns, að herstöðvastefnan hefði leitt öryggisleysi yfir borgara Bandaríkjanna. Hann rakti þetta öryggisleysi til þeirra áhrifa, sem þessi stefna hefði haft á þjóðir Asíu, sem hann er nákunnugur. Í stað þess að hindra framgang kommúnismans, væri hún að leiða til þess að gera alla Asíu kommúnistíska. Það eru fleiri en hann á þeirri sömu skoðun, að þessi stefna hafi haft þveröfug áhrif við það, sem til var ætlazt. Í riti þeirra þriggja ráðherra Verkamannaflokksstjórnarinnar brezku, sem sögðu af sér í sumar, er því haldið fram, að uppreisn Asíuþjóðanna nú á 20. öldinni sé jafneðlileg og uppreisn Englendinga gegn Karli I. á 17. öldinni, uppreisn Frakka í frönsku byltingunni gegn Loðvík XVI. og uppreisn Ameríkumanna sjálfra gegn yfirráðum og kúgun Breta á 18. öldinni. Þessir uppreisnarmenn brezku Verkamannaflokksstjórnarinnar vilja verja a. m. k. hluta af þeim ofboðslegu upphæðum, sem varið er til herliðs og vopnaframleiðslu, til þess að lina neyðina og koma á umbótum í Asíu og vilja fá Rússa til samvinnu um það. En amerísku hershöfðingjarnir kunna eitt ráð og aðeins eitt til að hindra framgang kommúnismans í heiminum. Gegn þeirri heimspekilegu og pólitísku kenningu og pólitísku hreyfingu vilja þeir tefla flugvöllum, flugvélum og atómsprengjum, herskipum og fallbyssum. Þeir hafa gert bandalag við afturhaldsöflin í hverju landinu á fætur öðru til þess að fá stöðvar fyrir þessi baráttutæki sín gegn kommúnismanum. Næst vilja þeir fá Spán í Atlantshafsbandalagið, og nú er það ráðið að vopna Japani og Þjóðverja á ný. Þýzku og japönsku hershöfðingjarnir og allir nýnazistarnir og fasistarnir í þeim löndum bíða óþolinmóðir eftir því, að stórkostlegum þýzkum og japönskum herjum verði komið upp á ný. Stríðið 1914–18 var háð til þess að tryggja lýðræðið í heiminum. Stríðið 1939–45 var háð til þess að gera út af við fasisma og nazisma. Nú er þeim, sem fyrir aðeins 6 árum komu heim úr stríðinu gegn nazistum og fasistum, sagt, að næsta stríð fyrir framtíð lýðræðisins verði ekki unnið nema með hjálp þýzkra nazista og japanskra og spánskra fasista. Í dag er Alþingi Íslendinga spurt, hvort það vilji taka Tyrki og Grikki í bandalag frjálsra lýðræðisþjóða við Norður-Atlantshaf. Næst verður spurt, hvort við viljum ekki viðurkenna spönsku fasistana og þýzku nazistana sem hermenn lýðræðisins. Ég veit, að það er sagt, að þetta sé nauðsynlegt vegna hins ægilega herveldis Rússa, sem vofi yfir Evrópuþjóðunum og öllum frjálsum þjóðum tilbúið til árásar. Hér á Íslandi hefur verið vandlega þagað yfir því, að í Ameríku sjálfri og öllum löndum Evrópu hefur verið uppi sterk hreyfing gegn hinni trylltu herstöðva- og hervæðingarstefnu Bandaríkjanna, þ. e. a. s. þeim hluta þessarar hreyfingar, sem er fyrir utan alla kommúnistaflokka og á ekkert skylt við kommúnisma. Hér hefur verið reynt að breiða yfir það, að sú uppreisn, sem varð í brezka Verkamannaflokknum í sumar undir forustu þriggja áhrifamikilla ráðherra, Bevans, Wilsons og Freemans, var fyrst og fremst uppreisn gegn þessari stefnu. Það sýndi sig fyrir kosningarnar, á flokksþingi Verkamannaflokksins og í kosningunum, að þessi armur Verkamannaflokksins átti stórkostlegu fylgi að fagna meðal brezku þjóðarinnar. Þessir ráðherrar sögðu af sér í mótmælaskyni gegn hinum fyrirhugaða, ofsalega vígbúnaði í Bretlandi og öðrum löndum Vestur-Evrópu. Þeir leyfðu sér að ráðast gegn kenningunni um yfirvofandi árás Rússa. Þeir bentu á það, að ein af stofnunum Sameinuðu þjóðanna, efnahagsnefndin, hefði í skýrslum sínum sýnt fram á, að Rússar verðu aðeins 13% af þjóðartekjum sínum til herbúnaðar, og næmi það aðeins 2500 millj. £, en Bandaríkin og Bretar hefðu, áður en sjálft heljarstökkið var tekið út í vígbúnaðinn í ár - og áframhaldið er fyrirhugað um það bil tvöfalt við það næsta ár, 1952, varið 10% af þjóðartekjum hvorrar þjóðar um sig í sama skyni, eða samtals 9000 millj. £ eða nærri fjórfalt meira fé en Rússar. Þeir leyfðu sér að efast um, að Rússar hefðu á fáum árum bæði náð sér svo vel eftir blóðtöku og eyðileggingu síðasta stríðs og komið sér upp svo voldugum her, að hann yfirgnæfði að hernaðarmætti alla heri Bandaríkjanna og bandamanna þeirra með atómsprengjum og öllu saman. Þeir Bevan og félagar hans, sem eru engir vinir Sovét-Rússlands, leyfðu sér að halda því fram, að Rússar vissu það vel, að þeir hefðu ekki með öllum sínum mannafla framleiðslugetu og hernaðarmátt til þess að heyja stríð við Bandaríkin, og þess vegna mundu Rússar ekki hyggja á neitt árásarstríð. Þeir vitnuðu þessu til sönnunar í orð Eisenhowers hershöfðingja, sem sagði samkv. frásögn Times 14. ágúst í sumar: „Hinir efnalegu, andlegu, tæknilegu og herfræðilegu kraftar, sem hinn frjálsi heimur hefur á að skipa, eru svo yfirgnæfandi í sambandi við það, sem löndin handan við járntjaldið og bandamenn þeirra hafa, að það er næstum því hlægilegt af okkur að vera að tala um þessi mál með hræðslu og móðursýki, eins og við gerum oft.“ Það hefur enn fremur verið vitnað í orð annars frægasta hershöfðingja Bandaríkjanna, Mac Arthurs, í yfirheyrslunum yfir honum frammi fyrir þingnefnd Bandaríkjaþings í sumar. Hann lýsti þar yfir því, að um herveldi Rússa hefði verið stórýkt, að flestar ráðstafanir Rússa hefðu verið varúðarráðstafanir og að kafbátafloti Rússa væri ætlaður fyrst og fremst til varnar við þeirra eigin strandlengju. Hann kvaðst ekki álíta, að hættan fyrir Bandaríkin stafaði af heimsveldisstefnu Rússa eða vopnaðri árás þeirra. Hættan væri kommúnisminn um allan heim og Rússland væri ekki nema einn hluti hans. Þetta segja tveir æðstu hershöfðingjar Bandaríkjanna. Samt er talið nauðsynlegt að verja 68 þús. millj. dollara á næsta ári til hervæðingar í Bandaríkjunum einum og knýja þjóðirnar í Vestur-Evrópu til vígbúnaðar, sem hlýtur að leiða til stórkostlegrar verðbólgu og stórum versnandi lífskjara þjóðanna. Hvað á að gera við öll þessi vopn? Þó að menn vilji ekki trúa því, að Truman forseti vilji stríð, þá verður mörgum að spyrja: Hverju má búast við af hershöfðingjunum, sem ráða utanríkisstefnu Bandaríkjanna, þegar þeir hafa fengið öll þessi vopn í hendur? Vinstri armur brezka Verkamannaflokksins, sem menn eiga áreiðanlega eftir að heyra meira frá, og frjálslyndir menn og flokkar í öðrum löndum Atlantshafsbandalagsins hafa nú lýst yfir fullri andúð sinni og uppreisn gegn þessari stefnu. Það eru nú fleiri þingmenn á þingum Vestur-Evrópuríkjanna, sem greiða atkvæði gegn inntöku Grikkja og Tyrkja í Atlantshafsbandalagið, en greiddu atkvæði gegn þátttöku landa sinna í því á sínum tíma. Ég veit, að hér á landi er frjálslyndum og frjálst hugsandi mönnum gert sem erfiðast fyrir að fylgjast með því, sem hugsað er og ritað um þessi mál í öðrum löndum. Hér halda menn, að það séu engir úti um heim á móti herstöðvum og hernaðaræðinu aðrir en kommúnistar. Hér heyrast varla aðrar raddir en hinar „hlægilegu“ raddir „hræðslu og móðursýki“, svo að notuð séu orð Eisenhowers hershöfðingja. Hræðslan og móðursýkin hafa þegar orðið okkur dýr. Í engu landi Atlantshafsbandalagsins er það fjarstæðara en hér að gera hernaðarbandalag við Tyrki. Hér er það beinlínis hlægilegt. Menn geta vitanlega lokað augunum fyrir þeirri hlið málsins, en fáir held ég að þeir séu, sem trúa því í alvöru, að öryggi okkar hér úti á Íslandi verði meira, eftir að Tyrkland verður tekið í tölu Norður-Atlantshafsríkja en áður. En hitt getur verið, að þeir verði nógu margir, sem segja eins og í sálminum stendur: „Því skilið getur enginn í, en oss er skylt að trúa því.“ Það verða þá þægðin og hlýðnin, sem sýna sig í atkvæðagreiðslunni um þetta mál.



Herra forseti. Það eru aðeins fáar aths. út af þessari ræðu hv. 7. landsk., sem kom víða við og snerti við mörgum atriðum í heimspólitíkinni. - Mér virtust honum, eftir ræðu hans að dæma, þessir amerísku hershöfðingjar mjög notadrjúgir; hann ýmist kenndi þeim um allt, þ. e. allan vígbúnað, eða vitnaði til hinnar sömu stéttar manna til þess að benda á, að óþarft væri að vera að þessu. - Annars býst ég við, að þessi ræða hafi verið svipaðrar tegundar og ræður þær, sem kommúnistar halda víðs vegar um heim, - ég veit að vísu ekki, hvort hv. þm. sjálfur er kommúnisti, en hann vinnur í þeirra hópi, og er þetta því stjórnarfarslega það sama, - til þess að svæfa almenningsálitið og blekkja fólkið, segja, að það sé óþarft að búast við neinni hættu frá þessum blessuðum friðelskandi Rússum, sem vitaskuld standi svo illa að vígi, að óþarfi sé að búast við nokkrum árásum frá þeim. Já, það má kannske segja okkur það hér á Alþ., að svo sé, við fylgjumst ekki allir með þessu máli svo sem skyldi. En er það ekki nýverið, að Rússar sjálfir voru með mikil ónot, ef ekki hótanir, í garð Norðmanna fyrir þátttöku þeirra í Atlantshafsbandalaginu og alls konar ýfingar yfir því, en ekki Bandaríkin? Og heimsfréttirnar sögðu fyrir nokkrum dögum, að Rússar væru beinlínis með hótanir í garð Mið-Asíuríkjanna, ef þau gengju í bandalag, sem þeim var boðið að ganga í af hálfu hinna vestrænu lýðræðisríkja. Þá beittu Rússar, eftir því sem heimsfréttirnar sögðu, klárlega hótunum og töldu öll samtök vestrænna þjáða hótanir við sitt stóra ríki. Það eru ekki hershöfðingjar Ameríku, sem hafa komið á stað þeim ægilega vígbúnaði, sem nú á sér stað í Rússlandi. Seinast skýrðu útvarpsfréttir frá því í dag eða í morgun, að í ræðu, sem Truman forseti hefði flutt í Bandaríkjunum í gær, hefði hann skýrt frá því, hvernig verið væri að reyna að fá þessa austrænu jötna til þess að stinga fótum við með vígbúnað, það væri ein tilraunin enn af hálfu hinna vestrænu þjóða að fá þá til að setjast að samningaborðinu með það fyrir augum að stöðva vígbúnað í heiminum eða halda honum að minnsta kosti innan skynsamlegra takmarka. Það var haft eftir forsetanum hér í okkar útvarpi, að höfuðástæðan fyrir þessum vígbúnaði væri vígbúnaður Rússa, - svo geigvænlegur sem hann væri. Ég veit ekki, hvort hann hefur bætt því við, en það vita allir skynibornir menn hér á landi, að þessi vígbúnaður Rússa var kominn vel á veg, ef ekki í algleyming, áður en hinar vestrænu þjóðir undir forustu Bandaríkjamanna og Breta fóru að hugsa til að stofna til varnarsamtaka. Hv. þm. vitnaði í þrjá vel metna Ameríkumenn. Nöfn þeirra sumra höfum við heyrt og kannske sumir nöfn þeirra allra, og má vel vera, að þeir séu gegnir og góðir og ekki einungis þessir menn, heldur þúsundir annarra manna í Bandaríkjunum, sem gagnrýna stjórnarstefnuna á hverjum tíma. Það er ákaflega þægilegt fyrir talsmenn einræðisins og postula ofbeldisins að geta brugðið sér til þeirra ríkja, þar sem er frelsi svo mikið, að þar má hver segja sína meiningu og sínar skoðanir, og vitna í ummæli þeirra til stuðnings stjórnmálastefnunni í því ríki, sem þeir dá, þar sem enginn dirfist að viðhafa nein slík orð um stjórnmálastefnur eða pólitísk mál, eins og hann vitnaði í hjá hinum ágæta hæstaréttardómara og hinum öðrum, sem hv. þm. nefndi. - Ég lít stundum í amerísk tímarit og sé alls konar greinar um þessi mál, því að í lýðræðisríkjunum geta menn skrifað eins og þeim sýnist, en þar með er ekki sagt, að skoðanir þessara manna séu alltaf þær réttu. Vissulega má átelja margt í sambandi við jafnstórkostlegar stjórnmálaframkvæmdir og Bandaríkin hafa með höndum, - skárra væri það, ef ekki mætti krítisera þar ýmislegt bæði af einum og öðrum. En það voru ekki Bandaríkjamenn, sem létu ræna 20–30 þús. ungum börnum á Grikklandi og flytja þau austur fyrir járntjald og halda þeim þar í mörg ár í þeim tilgangi að ala þau upp í hinni kommúnistísku trú. Nei, þessi öfl, sem þar voru að verki, var þetta mikla land, sem hv. þm. ber svo mjög fyrir brjósti, það var hinn alþjóðlegi kommúnismi, stjórnað frá Moskva, sem stóð að baki hryðjuverkunum, sem Albanir unnu á saklausum grískum börnum. Það er einstakt dæmi í sögunni, að nokkurt ríki hefi orðið fyrir slíkum tiltektum sem einmitt hin frelsisunnandi gríska þjóð varð fyrir af nágrannaríki sínu, sem sent var á vettvang til þess að stela ungviðinu og spilla því. Það eru ekki amerískir hershöfðingjar, sem voru þarna að verki. Hv. þm. finnst hlægilegt, að Íslendingar hafi samúð með því, að þessar tvær merku þjóðir við Miðjarðarhafið taki einnig þátt í varnaraðgerðum. Atlantshafsbandalagið er, skulum við segja, stofnað til þess að verja götudyrnar, en ef látnar eru opnar bakdyrnar, er varnarbandalagið, sem ver aðaldyrnar, kannske máttlaust. Það veit hvert barnið, að um margar aldir hafa Rússar mjög lagt sig fram um að útvega sér aðgang að Miðjarðarhafi, og hefur þar engin breyting orðið á stefnu Rússa síðan keisaratímabilinu lauk og kommúnisminn náði völdum. Í ræðu sinni sagði hv. þm., að hinar vestrænu þjóðir tefldu fram undir stjórn Bandaríkjanna flugvélum, herskipum og hergögnum, og var mjög hneykslaður á þessu tiltæki. En það hneykslar hann ekki, þó að Rússar hafi áður verið búnir að margfalda flugvélatölu sína og herskipatölu fyrir utan hinn óvíga fótgönguliðsher, sem þeir hafa komið upp. Nei, það á að telja mönnum trú um, að þetta sé allt gert fyrir friðinn, þegar Rússar gera það, en allt gert í árásarskyni, þegar vestrænar þjóðir, tilknúðar af þeirri hættu, sem yfir þeim vofir, taka höndum saman og stilla upp vörnum á móti eða hafa þær til taks, ef á þær skyldi ráðizt. Ég held, að í raun og veru hafi hv. þm. gert sínar sakir vel. Hann las hér upp vel skilmerkilegt og skrifað plagg, vel útbúið sérstaklega á fleiri en einum stað, sem ég vona, að verði vel meðtekið í þeim herbúðum hér í bænum, sem fylgjast með aðgerðum kommúnista á Alþ., og er ekki nema maklegt, að hann og hans flokkur fái þau laun fyrir, sem slík frammistaða á skilið. En það er eiginlega lítilfjörlegt að vera að bera þessi rök á borð fyrir okkur íslenzka alþm., þegar það er orðið augljóst öllum heimi, að einasta ráðið gegn hinum austræna yfirgangi eru þau samtök, sem hinar frjálsu sameinuðu þjóðir hafa myndað með sér, og einasta vörnin felst í þeim vörnum, sem Atlantshafsbandalagsþjóðirnar og aðrar þjóðir þeim skyldar gangast fyrir.



Það eru nokkur orð, sem hv. þm. Vestm. (JJós) lét sér um munn fara, sem gera það að verkum, að mér finnst nú rétt að kveðja mér hljóðs, þó að þess hefði reyndar ekki þurft eftir þá ræðu, sem hv. 7. landsk. (FRV) hélt hér áðan sem frsm. minni hl. Þar voru svo skýr rök lögð á borðið, ef rök gætu eitthvað gilt í þeim umr., sem nú fara hér fram, að ef þeir þm., sem stjórnarflokkunum og Alþfl. fylgja, væru nokkurn veginn sjálfráðir um það, sem þeir gera nú, þá hefðu þeir tekið tillit til þeirrar ræðu. Hitt er annað mál, að þannig er í pottinn búið, að það er lagt fyrir Íslendinga að gera þennan hlut, lagt fyrir Íslendinga af ríkisstj., sem hefur fjárhagsleg tök á Íslendingum nú sem stendur, þannig að hún þykist þess umkomin að gefa fyrirskipanir varðandi íslenzka utanríkispólitík, sem eru hliðstæðar þeim hegningarákvæðum, sem nú er verið að framkvæma á Íslandi með lánsfjárbanni því, sem nú gildir. Það er þess vegna til lítils að svara slíkum rökum sem komu fram í ræðu hv. 7. landsk. með því að koma með skammir til Rússa, en það er raunar ekki neitt nýtt, því að það er hlutur, sem hefur viðgengizt þar, sem ekki hefur verið hægt að koma við rökum í umræðum, eins og nazistarnir hvað bezt sýndu, sem beittu því fyrir sig í öllum sínum aðgerðum í Evrópu, þegar þeir börðu niður lýðræðisríkin, að hér væri verið að berjast gegn kommúnismanum. Á sama hátt og það var yfirvarp Hitlers að drepa lýðræðið í hverju landinu á fætur öðru, á sama hátt er kjörorð ameríska auðvaldsins barátta gegn kommúnismanum, og undir því yfirskini er verið að gleypa smáríkin í heiminum af Ameríku, verið að ræna nýlendunum af þeim og gera þessi lönd að nýlendum Bandaríkjanna og níðast á landi eins og Íslandi. Það er alls staðar yfirvarpið og alls staðar sama aðferðin, þ. e. að ná efnahagsyfirtökum á viðkomandi þjóðum og nota það vald, er þeir þannig fá, til þess að brjóta þær á bak aftur og sölsa undir sig nýlenduríki þeirra með rangindum, þannig að t. d. nýlenduríki, sem brotizt hafa undan kúgun Vestur-Evrópuríkjanna, komast nú undir aðra kúgun, þ. e. bandaríska kúgun í stað hinnar brezku, hollenzku o. s. frv. - Við Íslendingar ættum að þekkja þetta manna bezt, með tilliti til þeirrar reynslu, sem við höfum öðlazt í þessum efnum. Hvar var þetta ægilega herveldi Rússa og barátta móti kommúnismanum, þegar Bandaríkin fóru fram á það 1. okt. 1945, - er Sovét-Rússland var í sárum eftir styrjöldina, meðan Bandaríkin græddu 50 milljarða dollara, - að fá þrjár herstöðvar hér á Íslandi til 99 ára? Við Íslendingar höfum séð framan í smettið á bandarísku stórveldastefnunni án nokkurs yfirvarps. Við áttum að borga viðurkenningu þeirra á lýðveldi okkar með því að gangast undir bandaríska yfirdrottnun í stað hinnar dönsku. - Og hvernig stóð á því, að þessu smánartilboði var neitað? Af því að Íslendingar voru þá efnahagslega óháðir Bandaríkjunum. Og af hverju er Ísland nú innlimað í hernaðarkerfi Bandaríkjanna? Af því að Íslendingar komust fjárhagslega í klærnar á Bandaríkjunum og ríkisstj. þorir ekki að hreyfa sig, ekki einu sinni að byggja hús í Reykjavík, án þess að spyrja Bandaríkin, og svo koma þm. og tala um erindreka Rússa! Við vitum vel, hvaða klær það eru, sem kreppa nú að okkur á öllum sviðum, og við vitum líka, að Bandaríkjamenn ætlast til ákveðinnar borgunar fyrir sitt Marshallfé. Samþykkt þessarar till. í dag, þessi smán, er ein afborgunin. Bandaríkjamenn byrjuðu á herveldisstefnu sinni strax að lokinni síðustu styrjöld. Roosevelt var ekki fyrr dáinn en þeir menn, sem tóku þá við stjórn í Bandaríkjunum, tóku að búa til heilan hring af herstöðvum fyrir Bandaríkin í heiminum, og þarf þess vegna ekki annað en líta á kortið, alla leið hér frá Íslandi og Noregi um Evrópu, Asíu allt til Japans, til þess að sjá, hvernig bandarískar herstöðvar og bandarískir hermenn eru í þessum löndum. Það þarf enginn að reyna að telja mönnum trú um, að þetta sé gert til varnar Bandaríkjunum, eða mundi nokkrum þm. detta í hug að trúa því, ef Rússar gerðu samning við Mexíkó eða Kanada, að slíkt væri gert til þess að vernda Sovétríkin? Ég held þess vegna, að það sé ekki rétt af hv. þm. að vera að þreyta umr. um þessi mál. Ef þeir ætla að halda sér á þessu striki rakanna, væri eiginlega miklu viðkunnanlegra fyrir þá að heyra og hlýða bara, þegar yfirboðarar þeirra segja við þá: Nú gangið þið í Atlantshafsbandalagið. Nú gerið þið Hund-Tyrkjabandalag. Nú gangið þið í bandalag við Franco. Nú gerið þið yfirleitt það, sem við óskum. - Og það er einmitt þetta, sem Bandaríkin eru eiginlega að gera. Þau neyta sinnar efnahagslegu aðstöðu til þess að pína smáríkin til að láta undan sínum kröfum. Svo er komið hér og sagt til okkar fólks, að við séum talsmenn einræðis og postular ofbeldis, á sama tíma og verið er af hálfu Bandaríkjanna að skipuleggja ofbeldi og einræði í hverju landinu á fætur öðru. Nú á allra síðustu árum hefur gengið mjög öflug frelsisalda yfir hinar undirokuðu nýlendur, sem hvarvetna hafa hafið uppreisn gegn kúgurunum, og er nú þessi frelsisbarátta að komast í algleyming. Asía er nú að létta af sér þessum fjötrum auðvalds Evrópu og Ameríku. Það væri sú argasta blinda, sem við, sem höfum verið kúgaðir sem nýlenduþjóð, gætum gert okkur seka um, ef við færum að túlka þessa frelsishreyfingu hinna undirokuðu nýlenduþjóða í þessum löndum sem einhverja einræðis- og ofbeldishreyfingu. Hitt er annað mál, að flestum þessum þjóðum er ekki eftir skilin önnur leið en sú, sem Bandaríkin sjálf á sínum tíma grundvölluðu ríki sitt með, uppreisn og bylting gegn nýlendukúgurunum til þess að koma frelsishreyfingu sinni fram. Það, sem nú er að gerast í löndum eins og Indókína, er nákvæmlega það sama og gerðist fyrir 150 árum, þegar Bandaríkjamenn sjálfir hófu uppreisn gegn Bretum til þess að losna undan kúgun þeirra. Við værum að smána alla okkar frelsisbaráttu og alla okkar fortíð sem þjóðar, sem hefur barizt sem nýlenda fyrir frelsi sínu, ef við stæðum ekki aðeins skilningslausir gagnvart þeirri frelsishreyfingu, sem þarna gerist, heldur stæðum beinlínis gegn henni. Hv. frsm. meiri hl. minntist á Grikkland og talaði um frelsisbaráttu þess. Gríska þjóðin var búin þegar árið 1944 að hrinda af sér oki nazismans. Hún var búin að reka nazismann af höndum sér, þegar brezkur her var settur á land í Grikklandi. Og hvert var svo byrjunarverk Bretanna, eftir að þeir komu til landsins? Það var að ráðast gegn grískum skæruliðum og grískum frelsishetjum með það fyrir augum að reyna að festa tökin á Grikklandi, þau illræmdu tök, sem Bretar eru vanir að beita. Og þegar Bretar treystust ekki einir til að ráða niðurlögum grísku skæruliðanna, var kallað á Bandaríkin til hjálpar, enda þótt brezku imperialistunum væri síður en svo vel við að fá þá amerísku með í leikinn. Síðan er það sendiherra Bandaríkjanna í Aþenu, sem er hinn raunverulegi stjórnandi Grikklands, svo að það mun komið svo, að ráðuneytisfundir fara yfirleitt fram að honum viðstöddum. Gríska þjóðin er nú aftur hneppt í viðjar nazismans, og sömu mennirnir sem börðust gegn þýzku nazistunum á stríðsárunum verða nú að berjast gegn yfirdrottnunarstefnu Bandaríkjanna og Bretlands. Og fangabúðirnar í Grikklandi eru alræmdar um allan heim og það meira að segja svo, að jafnvel í brezka þinginu komast menn illa hjá að fletta ofan af þeirri skuggalegu starfsemi. Og þegar verið er að tala um það, að Grikklandi sé stjórnað með lýðræðis- og þingræðisfyrirkomulagi, er gott að minnast þess, að enn sitja 10 þingmenn, sem kosnir voru við síðustu kosningar, í fangabúðum þvert ofan í ákvæði stjórnarskrárinnar, og meðal þeirra er einn af mestu frelsishetjum Grikklands, ritstjóri blaðs kommúnistaflokksins. Ég býst við, að það hafi verið af vanþekkingu, þegar hv. þm. Vestm. talaði um hryðjuverk, sem hefðu verið framin á grískum börnum, þegar grísku skæruliðarnir voru að koma börnum sínum undan til landa, þar sem þau áttu ekki á hættu að verða myrt, eins og nú er gert í Grikklandi. Voru það hryðjuverk? Þegar borgarastyrjöld geisar í einu landi og barizt er af þvílíkri hörku sem gert var í Grikklandi, ætti að vera hægur vandi að setja sig í spor þeirra bænda og annarra skæruliða, sem berjast við konungssinna, þegar þeir sáu, að þeir voru að tapa og þeirra fjölskyldur að falla í hendur óvinanna. Hver mundi þá lá þeim, þótt þeir reyndu að bjarga sínum börnum frá því að lenda í höndum andstæðinganna og eiga það á hættu að verða myrt?

Er þetta hin kommúnistíska skýring á barnaránunum?

Þetta er engin kommúnistisk skýring, heldur staðreynd, sem hver og einn getur kynnt sér, ef hann les skýrslur nefndar þeirrar, sem Sameinuðu þjóðirnar sendu til Grikklands. Þar er líka hægt að sjá, hvað margir aðstandendur grískra barna dveljast í löndunum norðan grísku Landamæranna, og hefur verið reynt á allan hátt að knýja þetta fólk til að hverfa til baka heim aftur. Það er ekkert til í þessu, sem heitir kommúnistisk skýring. En menn gætu auðveldlega haldið, eftir að hafa lesið sífelldan áróður Morgunblaðsins og annarra auðvaldsblaða, að það fælist einhver sannleiksneisti í þessu. Það voru engir kommúnistar eða þeirra blöð, sem hv. 7. landsk. vitnaði í hér áðan. Það voru vel metnir amerískir borgarar, demókratar, replublikanar, hershöfðingjar og dómarar. Utanríkispólitík Bandaríkjanna hefur verið með þeim hætti, að þessum mönnum og öðrum Bandaríkjamönnum hefur ógnað, hve gífurlega afturhaldssöm hún hefur verið. Þeir hafa beinlínis óttazt um það, að Bandaríkin mundu að lokum standa ein uppi í heiminum, vegna þess að þau studdu sig við allt það afturhaldssamasta og hataðasta í heiminum, svo sem hin nazistísku öfl Grikklands og Tyrklands. Það er þetta, sem allir sjáandi menn koma auga á. Ég hefði því haldið, að viðkunnanlegast væri að lofa þessari till. að fara og taka hana ekki upp að nýju. Við skiljum ósköp vel, hvað er að gerast, þegar meiri hl. Alþ. flekar Ísland inn í þetta bandalag og gengur síðan í bandalag með Grikklandi og Tyrklandi. Og mér þætti gaman að kasta þeirri spurningu hér fram, hvort þeim hv. þm., sem standa að þessum samningi, mundi nokkuð flókna við, þótt næstur í röðinni yrði samningur við Spán.

Gerðu ekki kommúnistar samning við Hitler um árið?

Ég er reiðubúinn hvenær sem er til að ræða við þennan hv. þm. um pólitík Evrópu yfirleitt og reyna að fræða hann betur um þessi mál en hingað til virðist hafa verið gert, því að ég er hræddur um, að honum sé ekki fyllilega ljóst, um hvað hann er að tala. Og mér finnst það honum varla samboðið að kasta hér fram gömlum og þvældum slagorðum úr Morgunblaðinu. En það, sem hér er til umræðu, er afstaða okkar Íslendinga til þessa samnings við Grikkland og Tyrkland, og það yrði sannarlega smán fyrir Ísland, ef þessi till. yrði samþ. En þeir hv. þm., sem vilja gera okkur það til skammar, þeir um það. En rök hafa ekki verið færð hér fram fyrir þessu máli, enda er hér um fyrirskipun að ræða frá herraþjóðinni, Bandaríkjunum. Þau hafa sýnt áður, t. d. í október 1945, að þau líta á okkar land sem herstöð og bækistöð hinnar amerísku heimsveldisstefnu, og þau halda því fram, að stjórn landsins beri að hlýða þeirra kalli, hvort sem um er að ræða hermál eða utanríkismál. Ég býst við, að nú sé verið að undirbúa þingheim undir þá fyrirskipun, sem leggja eigi fyrir Alþ. næst, sem sé þá, að nú eigi Ísland að hervæðast, nú eigi Ísland að leggja til hermenn og búast til vopna, svo að það verði verðugt þess heiðurs að berjast við hlið Hund-Tyrkjanna. Ég býst við, að það verði næsta skref, sem þingmenn verða látnir stíga, að samþ. hervæðingu Íslands. Mér sýnist, að nú séu hæstv. ráðh. Sjálfstæðisfl. orðnir þreyttir á að standa einir í hervæðingunni og nú eigi að taka Heimdellinga með í leikinn. En þeir menn, sem vilja og geta hugsað um, hvert við erum að fara með því að ganga fyrst í Atlantshafsbandalagið, síðan í bandalag við Tyrki og Grikkland, - þeir menn, sem vildu athuga, hvar þvílíkt mundi enda, þeim væri bezt að spyrna nú þegar við fótum.



Herra forseti. Það er verst, að frsm. meiri hl. skuli ekki vera staddur hér núna. Það er óvanalegt að halda kvöldfundi svona snemma þings. Málið er þess eðlis, að umræður um það verða sennilega ekki langar, sérstaklega þegar meiri hl. nefndarinnar hefur ekki svo mikið við að mæta hér á þessum fundi. Hv. þm. Ak., frsm. meiri hlutans, kom nokkrum orðum inn á þær forsendur, sem meiri hlutinn telur sig hafa fyrir því að samþ. þessa till. með því orðalagi, sem á henni er. Hann komst svo að orði í sinni ræðu, að bankarnir teldu sig ekki hafa peninga til þess að lána til íbúðarhúsabygginga. Mér virtist svo sem hann vildi ekki fara nánar inn á þau mál. Hann vildi ekki sjálfur dæma um það, hvort peningar væru til í bönkunum og hvort bankarnir gætu þetta eða ekki. Það er í þessu sambandi eðlilegt að koma að því máli, að hér á Alþ. líður ekki sá dagur, að ekki sé útbýtt frv. til þess að tryggja lánsfé bankanna, og nú síðast í dag var einu slíku frv. útbýtt. Það er sýnilegt, að flm. þessara till. telja, að bankarnir hafi peninga til umráða. Mér þótti farið nokkuð einkennilega í þetta af hv. frsm. meiri hl., því frá því að málið var hér fyrst til umr. hafa komið fram upplýsingar í þessu máli, sem sé hvernig á þessari lánsfjártregðu standi. Hæstv. viðskmrh., sem fer með fjármál bankanna fyrir hönd ríkisstj., hefur lýst því yfir hér á Alþ., að hann hafi skrifað til bankanna um það, að þeir skyldu fara ákaflega varlega í að lána út fé, að þeir skyldu næstum hætta útlánum. En hvers konar fyrirmæli eru þetta, sem ríkisstj. hefur gefið til bankanna um útlánastarfsemina? Það ætti að vera hægt um heimatökin að spyrja hæstv. ríkisstj. um það, hvað hún hafi eiginlega lagt fyrir bankana að gera og gera ekki. Það hefur upplýstst síðan fyrri umr. fór hér fram, að það er hæstv. ríkisstj., sem stendur fyrir því, að lánveitingar til íbúðabygginga eru bannaðar. Það væri því eðlilegt, að fyrst og fremst væri rætt við bankamálaráðherra um þetta mál og hann fenginn til að svara fyrir sína afstöðu í þessu máli. En nefndin gerir þetta ekki. Hún notar ekki tækifærið til þess að ræða við hæstv. ráðh. um þetta. Hv. þm. Ak. sagði orðrétt: „Til þess að tryggja góða lausn málsins telur meiri hluti n. eðlilegt, að ríkisstj. hafi forustuna“. Forusta hæstv. ríkisstj. hefur hingað til verið slík, að það er hún, sem hefur gefið fyrirmælin um að banna að lána til íbúðarhúsa. Þannig er hægt að færa sönnur á, að það er hæstv. ríkisstj., sem hefur bannað að lána til íbúðarhúsabygginga, og að hún hefur sérstakan ráðunaut til þess að athuga um þetta. Og svo segir meiri hluti n., að það sé eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. hafi forustuna til að tryggja lán til íbúðarhúsabygginga. Mér virðist þetta alleinkennileg ályktun. Ég er hræddur um, að samþykkt þessarar till. væri yfirvarp til þess að drepa allar aðrar till., sem hér koma fram til raunhæfra úrbóta. Þá mundi verða alltaf vísað til þessa og sagt, að við höfum falið hæstv. ríkisstj. forgöngu í þessum málum, og svo drepnar allar þær till., sem raunverulega stefna til úrbóta í þessu vandamáli. Hv. 7. þm. Reykv. fór nokkuð inn á það í ræðu sinni, hversu vel mætti treysta forustu Sjálfstfl. í þessu máli og hvernig hann hefði haft forustu í öllum þeim málum, sem lögð voru fyrir síðasta Alþ. Það er rétt, að þm. Sjálfstfl. fluttu þáltill. um að gefa frjálsa byggingu smáíbúða. Þáltill var að vísu samþ. á Alþingi, en ráðh. Sjálfstfl. hafa svikizt um að framkvæma það, sem í henni fólst. Og hvernig fór um frv. um sama efni á síðasta þingi? Hv. 7. þm. Reykv. minntist á, að það hefði verið Sjálfstfl., sem hefði haft forgönguna um þessi mál þá, sem meiri hluti fjhn. lagði fram. Það er ekki von, að honum sé vel við það nú, að ég komi inn á þessi mál, en það var þá ágæt samvinna við Sjálfstfl., og frv. gekk gegnum Nd., og í Ed. fékk það góðar undirtektir, og fjhn. Ed. mælti með frv. og lagði til, að það væri samþ. En man hv. 7. þm. Reykv. eftir því, hvað gerðist svo? Jú, þá gerðist það, að kippt var í spottann. Það gerðist hlutur, sem aldrei fyrr hafði gerzt síðan ég varð þm., og ég held, að langt megi leita til þess að finna slík dæmi. Það, sem gerðist, var það, að meiri hlutinn skipti skyndilega um skoðun og lagði til að vísa frv. frá með rökstuddri dagskrá. Og það gekk svo langt, þegar atkvgr. fór fram um þetta mál, að sumir þm., eins og þm. Alþfl., sem höfðu verið tregir í þessu máli, sögðust ekki geta gengið inn á þessa afgreiðslu og greiddu atkv. móti hinni rökstuddu dagskrá sökum þess, hve einkennilega þetta mál bar að, og einn sjálfstæðismaður greiddi atkv. gegn þessari rökstuddu dagskrá. Það hefur komið í ljós, að það, sem gerðist, var, að fulltrúi hinna bandarísku stofnana á Íslandi bannaði þetta, bannaði, að efni til byggingar íbúðarhúsa væri gefið frjálst með lögum, og nefndin var ekki sein á sér að skipta um skoðun og breyta eins og af henni var krafizt. Með öðrum orðum, þessi ágæta forusta Sjálfstfl. fyrir þessum málum, sem hv. þm. var að tala um, reyndist ekki haldbetri en svo, að hún bilaði, þegar kippt var í spottann, og frv. var vísað frá og allt jafnófrjálst og áður. Nú, þegar lagt er til, að allt verði með sama hætti, er sýnt, hver árangurinn verður. Ég held þess vegna, að ef á að gefa Íslendingum kost á að byggja yfir sig íbúðarhús, þá beri ekki að fela ríkisstj. forustuna í þessu máli. Það er nú orðið alllangt síðan fyrri hluti þessarar umr. fór fram, og þess vegna hirði ég ekki um að ræða um allt það, sem þá kom fram í ræðum manna og ég hefði tekið með, ef umr. hefðu þá verið lengri. Mig hefði langað til þess, satt að segja, að stríða svolítið hv. 7. þm. Reykv. og 6. landsk. þm. Ég man, að hv. 7. þm. Reykv. talaði um það, að Sjálfstfl. hefði gert mikið gott á Ísafirði. En hvernig gerði hann þetta? Hann hafði víst ekki hreinan meiri hluta þar. Hv. 6. landsk. þm. var að hæla sér af því að hafa þurrkað út kommúnismann á Vestfjörðum, meðan hann greri vel hér í Reykjavík. En þessir menn hafa undanfarið orðið að stjórna Ísafirði með þeim. En látum það nú vera. Ef athuguð er till. meiri hlutans, er það svo, að svo framarlega sem Alþ. vill endilega afgr. þetta mál nú í skyndi með nokkurri tryggingu fyrir því, að eitthvað verði gert í þessu máli, þá væri réttast, ef samþ. á till. þessa, að orða hana með nokkuð öðrum hætti en meiri hlutinn vill orða þessa till. Ég skal geta þess, að ég mun greiða atkv. með þeirri rökstuddu dagskrá, sem minni hlutinn flytur, vegna þess að ég álit, að það sé sjálft Alþ., sem á að afgr. þetta mál. En ef svo færi, að hin rökstudda dagskrártill. yrði felld, þá ættu þeir, sem eru svo bráðlátir að samþ. þetta mál, að geta fallizt á að breyta orðalagi sinnar till., og þess vegna ber ég fram brtt. við till. meiri hlutans, sem ég skoða sem varatill., ef rökstudd dagskrártill. minni hlutans verður ekki samþ. En brtt. mín er á þessa leið: „Alþingi ályktar að leggja fyrir ríkisstj. að rita bönkum ríkisins tafarlaust hin eindregnustu tilmæli um að auka nú þegar lán til íbúðarhúsabygginga og aðstoða svo sem þeir frekast megna alla aðila, sem að því vinna að útrýma heilsuspillandi íbúðum og bæta úr húsnæðisskortinum. Skal bönkunum þar með tjáður sá vilji Alþingis, að aukin séu nú þegar stórum lán til íbúðarhúsabygginga, unz því þingi, er nú situr, hefur unnizt tími til þess að afgreiða lög, er tryggi enn frekari lánveitingar til íbúðarhúsabygginga og mæli fyrir um aðrar ráðstafanir í lánsfjármálum til lausnar húsnæðisvandamálunum.“ Í fyrri hluta þessarar till. felst það, að ríkisstj. beini þeim tilmælum til bankanna eftir vilja og ósk Alþ., að bankarnir auki lán til íbúðarhúsabygginga. Nú er það upplýst, að bankamálaráðherra hefur fyrirskipað bönkunum að ganga í öfuga átt, að vanast að lána til íbúðabygginga. Með þessu væri það tryggt, að hæstv. ríkisstj. mundi þá skora á bankana að lána allt það fé, sem þeir gætu, í þessu skyni. - Með síðari hluta till. minnar tekst Alþ. á herðar þá skuldbindingu að afgr. á þessu þingi lögin um þetta mál, og með því móti mundi ríkisstj. gefast kostur á að hafa forustu um að tryggja lánin. Ég vona þess vegna, að þeir, sem ekki sjá sér fært að samþ. hina rökstuddu dagskrá, geti samþ. þessa till. í því formi, sem ég hef lagt til.



Herra forseti. Hér er rætt um byggingarmál eins og oftsinnis áður, og er ekki óeðlilegt, að um þau sé rætt. Húsnæði er ein helzta lífsþörf manna. Eins og nú háttar, búa margir við slæm kjör í þeim efnum, hafa litið og slæmt húsnæði, og þeir, sem leigja, greiða óeðlilega háa leigu. Þess er því vissulega þörf, að reynt sé að bæta úr og mönnum gert kleift að eignast þak yfir höfuð sér og fjölskyldu sinnar. Og einnig þarf að byggja mikið af nýjum húsum vegna fólksfjölgunar í landinu. Þetta mál og viðhorf manna til þess hefur oft verið rætt áður hér á Alþingi. Eru þessi mál, húsnæðismálin, gamalkunn hér á þingi. Á árunum 1944–46 sat hér að völdum ríkisstj., sem af mikilli hógværð og lítillæti kallaði sig „nýsköpunarstjórn“. Í tíð þeirrar stjórnar var mikið byggt af húsum og þá sérstaklega í Reykjavík. Var mikið byggt af stórhýsum, sem voru að hæfi auðmanna, en of lítið var byggt af byggingum, sem hæfðu fyrir almenning. Síðasta stjórnarár þeirrar stjórnar, sem ég gat um, voru sett lögin um útrýmingu á heilsuspillandi íbúðum. Minna hefur nú orðið úr þessu en ráð var fyrir gert, en þessi lög eru einn af víxlum þeirrar ríkisstj., sem afsagður hefur verið sökum greiðslufalls. Enn er talað um að byggja, og farið er fram á, að skýrslur verði gerðar um það fé, sem varið hefur verið til íbúðarhúsabygginga. Ég held nú, að það sé auðvelt, án þess að það mál sé sérstaklega falið ríkisstj. Það er ástæða fyrir þm. að kynna sér það. Ef athugaðar eru tölur, þá kemur í ljós, að upphæðir lána hafa verið hærri að meðaltali til hverrar íbúðar í kaupstöðum en sveitum. Árið 1950 var það ákveðið í gengisl., að lánaður skyldi meiri hl. gengisgróðans til íbúðarhúsabygginga. Sá helmingur lánsfjárins, sem byggingarsjóður Búnaðarbankans fékk, mun hafa nægt til að lána til rúml. 100 íbúða í sveitum, en hinn helmingurinn, sem fór í kaupstaðina, hefur sennilega hrokkið til lánveitinga til helmingi færri íbúða þar. Þetta stafar af því, að íbúðir í kaupstöðunum, sérstaklega í Rvík, eru langtum dýrari en í sveitum og kauptúnum. Ef byggingarkostnaður í höfuðstaðnum væri ekki meiri en í sveitunum, hefðu helmingi fleiri Rvíkurbúar getað fengið byggingarlán af gengishagnaðinum en raun varð á. En af hverju getur þetta stafað? Það ætti ekki að vera dýrara að byggja í kaupstöðum en sveitum, heldur hið gagnstæða. Ekki þurfa Reykvíkingar að greiða mikinn flutningskostnað á byggingarefni. Nei, orsökin mun aðallega vera fólgin í því, að óstjórn og ólag er oft á byggingarvinnunni og umsjón og eftirlit alls konar meistara of dýrt í Rvík og fleiri kaupstöðum landsins. Það er ófrelsið í þessum efnum, sem verður þyngst á metunum. Mönnum er ekki leyft að haga framkvæmdum þannig, að byggingarnar verði sem ódýrastar, t. d. með því að vinna sjálfir eða nokkrir saman í félagi að byggingunni. Byggingar í kaupstöðum verða mönnum of dýrar, en þó er verð þeirra misjafnt. Verkamannabústaðirnir munu yfirleitt vera með ódýrari byggingum, en þó of dýrir fyrir þá, sem minnst hafa úr að spila. Reykjavíkurbær byggði íbúðarhús á árunum. Þau hús urðu dýrari en allt, sem dýrt er og dýrast var áður í þeim efnum. Sú er reynslan af því fyrirkomulagi byggingarmálanna, og er oft svo um opinberar framkvæmdir. Aðrar leiðir eru heppilegri til lausnar þessum vanda, sem byggingarmálin eru. Það á að styrkja menn til sjálfsbjargar í þessum efnum sem öðrum. Árið 1948 lá hér fyrir frv. til l. um byggingarmálefni Reykjavíkur. Það frv. dagaði uppi. Ég bar á þeim tíma fram brtt. við það frv., sem er prentuð á þskj. 94 frá þinginu 1948. Efni þeirrar till. var það, að húsameistari bæjarins skyldi láta þeim, er þess óska, í té fullnægjandi uppdrætti að íbúðarhúsum, sem fyrirhugað er að reisa innan kaupstaðarins, ásamt séruppdráttum af járnbentri steinsteypu, fyrirkomulagi vatns- og skolpveitna, hita- og rafmagnslagna, eftir því sem krafizt er af byggingarfulltrúa. Gjald var ákveðið fyrir uppdrætti þessa 1 króna fyrir hvern m3 í húsunum. - Í öðru lagi var gert ráð fyrir í síðari hluta þessarar till., að hver sá, sem vinnur sjálfur að meira eða minna leyti að byggingu á íbúðarhúsi, gæti fengið leiðbeiningar við verkið og eftirlit með því hjá húsameistara bæjarins eða aðstoðarmönnum hans. Gjald fyrir slíkar leiðbeiningar var gert ráð fyrir að ákveða í byggingarsamþykkt, en yrði þó ekki hærra en 2 kr. fyrir hvern m3 í byggingunum. Þessi brtt. mín við frv. var felld, og var hv. 7. þm. Reykv. m. a. á móti till. Frv. um sama efni var svo borið fram á síðasta þingi af hv. 8. þm. Reykv. og aftur á þessu þingi. Í því frv. eru svipuð ákvæði og fólust í till. mínum, en þó nokkru við aukið. Tilgangur þess frv. er að auðvelda mönnum að koma upp íbúðarhúsum með samhjálp og samstarfi að byggingarframkvæmdum. Nú hef ég heyrt, að í haust hafi verið byrjað á framkvæmdum á smíði íbúðarhúsa með því fyrirkomulagi, sem ég lagði til í till. mínum 1948. Bærinn lætur í té uppdrætti að smáíbúðarhúsum fyrir lítið eða jafnvel ekkert gjald, og ég hef einnig fregnað, að bærinn láti í té sérfræðilegar leiðbeiningar varðandi byggingarframkvæmdirnar fyrir hóflegt gjald, svo að menn þurfi ekki að kaupa dýra umsjón alls konar meistara, eins og annars tíðkast. - Hef ég ekki fengið nákvæmar upplýsingar um þetta, en sé þetta svo, vil ég lýsa ánægju minni yfir því. Það er mál til komið, að Reykvíkingar séu ekki skyldaðir með l. að kaupa þessa dýru umsjón. Forráðamenn Reykjavíkurbæjar virðast þá hafa séð, að það var skynsamlegt að veita þá fyrirgreiðslu, sem till. mínar frá 1948 fjölluðu um. Með þeim till. var stefnt að því að gera mönnum greiðara og léttara að koma upp húsi yfir sig og fjölskyldu sína, og er það vissulega breyting til batnaðar frá því, sem verið hefur. Ef þetta frjálsræði er nú fengið að lokum, að menn geti í auknum mæli unnið að byggingu húsa sinna sjálfir ásamt skylduliði sínu, þá er það, sem þessa menn vantar fyrst og fremst, nokkurt lánsfé. Fyrst og fremst þyrfti að vera hægt að lána til efniskaupa. En það fjármagn er takmarkað, sem hægt er að verja árlega til íbúðabygginga, og er þess því mikil þörf, að því verði sem haganlegast varið, þannig að sem flestir geti notið lána til að koma upp húsum, sem teljast mega við hæfi almennings. Þeir, sem gætu byggt ódýr, hagkvæm og viðunandi híbýli, ættu að ganga fyrir um útvegun nauðsynlegs fjármagns. Verkamannabústaðir koma hér til greina, en engu síður smáíbúðarhúsin, sem einstaklingar eru að koma sér upp að meira eða minna leyti með eigin vinnu. Ég tel mjög gott, ef það opinbera styður menn til sjálfsbjargar í þessum efnum með því að láta í té ódýra uppdrætti og leiðbeiningar við byggingarnar og veita mönnum frelsi til að vinna sjálfir að þeim. Að öðru leyti ætti það opinbera að hafa sem minnst afskipti af þessum málum, t. d. bæjarstj. hér í Rvík. Ef ég væri bæjarbúi, mundi ég segja við bæjaryfirvöldin: „Í hamingjunnar bænum verið þið ekki að byggja fleiri hús. Við erum búnir að sjá, hvernig ykkur hefur farnazt sú starfsemi. Það er betra að haga þessu öðruvísi, því að með því móti er hægt að fá fleiri hús fyrir það takmarkaða fjármagn, sem fáanlegt er til íbúðabygginga.“



Herra forseti. Þetta verða rétt örfá orð - aðeins athugasemd. Hæstv. dómsmrh. tók til máls eftir að ég talaði hér og bar á móti því, að er hv. þm. Vestm. gegndi störfum fjmrh., hafi hann gert kröfu þess efnis, að framkvæmd III. kafla l. um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis yrði frestað, en eignar sér heiðurinn af því. Það er nú gott og blessað. Það má vera, að hann hafi gert það, ég skal ekki metast um það við hæstv. dómsmrh., en svo mikið er víst, að þessir höfuðstólpar Sjálfstfl. hafa reist sér hurðarás um öxl fyrir ríkið. En hafi það nú verið svo, að ríkinu hafi verið um megn að færast það í fang að útrýma heilsuspillandi húsnæði, þá hefði mátt búast við, að þessi flokkur reyndi að finna aðrar leiðir. - Hæstv. dómsmrh. vildi halda því fram, að flokkur sinn hefði haft forustuna í húsnæðismálunum. Þessu eru nú reyndar haldið fram í öllum málum hér á Alþingi af forkólfum Sjálfstfl., að hann einn allra flokka hafi forustu í öllum málum. En hvernig er þessu annars varið með húsnæðismálin? Það ætti að vera kunnara en frá þurfi að segja, að í húsnæðismálunum hefur þeim allra merkasta áfanga verið náð, er l. um verkamannabústaði voru sett að frumkvæði Alþfl. Sjálfstæðismenn börðust sem ljón á móti þessari lagasetningu á sínum tíma. Þetta mál hefði ekki komizt heilt í höfn, ef Sjálfstfl. hefði mátt þar nokkru ráða. Þessi gagnmerku l. voru knúin í gegn af þeim Héðni Valdimarssyni, Guðmundi Í. Guðmundssyni o. fl., sem stóðu að þessari lagasetningu. Hefði merki Alþfl. verið haldið uppi í þessu máli í öllum kaupstöðum landsins, væru viðhorfin til húsnæðismálanna nú með öðrum hætti. Þá vék hæstv. dómsmrh. að Ísafirði, að Ísfirðingar hefðu orðið seinir til byggingar verkamannabústaða. Vegna þess, hversu Ísfirðingar áttu erfitt um vik fjárhagslega, þá varð harla erfitt um framkvæmdir. Hins vegar er úr rættist, þá var fljótt hafizt handa, og nú eru 28 íbúðir tilbúnar og 18 nýjar eru í smiðum. Á Ísafirði búa nú 8–9% íbúanna í verkamannabústöðum. En hversu margir búa í verkamannabústöðum í Reykjavík? Hver er hundraðstalan í höfuðstaðnum?

Hvar hefur fjölgun fólksins verið meiri?

Ég vil benda hæstv. dómsmrh. á það, að því örari sem fólksfjölgunin er í bænum, því brýnni skylda hvílir á herðum yfirvaldanna að leysa húsnæðisvandræðin. Það var ranghermt hjá hæstv. ráðh., að Sjálfstfl. hafi bætt úr húsnæðismálum Ísafjarðar. Bæjarbyggingarnar, sem byggðar voru fyrir nokkrum árum á Ísafirði, voru grundvallaðar af Alþfl. meðan hann hafði meirihlutaaðstöðu í bæjarstjórn kaupstaðarins. Og kommúnistar áttu heldur engan heiður af því, að ráðizt var í þær framkvæmdir, fremur en íhaldið. Heiður þeirra beggja var sá, að hvorugur þorði að hætta við þær framkvæmdir, sem byrjað var á í þessum efnum, og þakka ég þeim það ekki. Hæstv. ráðh. lét sem hann hefði einhvern kunnugleika af húsnæðisleysinu á Ísafirði og sagði, að þá hefði ekki verið þar nema urðin ein, á þeim tíma, sem hann tiltók, á sama tíma og verkamannabústaðir hefðu þegar verið byggðir í Reykjavík. Þetta er ekki rétt. Á þeim tíma var byrjað að byggja verkamannabústaði á Ísafirði. Þetta var á þeim tíma, þegar núverandi hæstv. dómsmrh. bauð sig fram til þings á Ísafirði, en kolféll. Gremja hans stafar af því, að hann féll við þær kosningar. Afrek Sjálfstfl. sjást frá þeim tíma á Ísafirði á Pálsborg og Vallarborg. Það er vitað mál, að Sjálfstfl. hefur engin afrek unnið í húsnæðismálum Ísafjarðarkaupstaðar. Niðurstaða þessa máls í samanburði á húsnæðismálum í Reykjavík og á Ísafirði er í stuttu máli: Á Ísafirði er sem stendur ekkert húsnæðisvandamál, og er það fyrst og fremst að þakka aðgerðum Alþfl. En hvernig er húsnæðisástandið í Reykjavík að loknu mesta góðæri, sem komið hefur yfir þjóðina? Húsnæðisástandið í Reykjavík er að loknu mesta góðæri í sögu þjóðarinnar svo ömurlegt, að telja verður það smánarblett á þjóðfélaginu. Á þskj. 53 er ástandinu lýst svo: „Árið 1946 voru 1884 kjallaraíbúðir í Reykjavík, og í þeim bjuggu 6089 manns. 2037 manns bjó í kjallaraíbúðum, sem taldar voru lélegar, 411 íbúðum, sem taldar voru mjög 1élegar, og 260 í óhæfum íbúðum. Flestar þessara íbúða munu enn vera í notkun. Og íbúum herskálanna hefur lítið fækkað á undanförnum árum. Í árslok 1948 bjuggu 2158 manns í bröggum, þar af 869 börn, og í árslok 1949 2170 manns, þar af 924 börn. Samkvæmt athugun, sem gerð var á fyrri hluta þessa árs, kom í ljós, að íbúar herskálanna voru 1709,þar af 774 börn innan 16 ára aldurs. Í mörgum öðrum kaupstöðum og kauptúnum landsins er ástandið sízt betra.“ Hæstv. dómsmrh. hefði ekki átt að gera þennan samanburð við Ísafjörð. Annaðhvort hefur hann ekki kært sig um að fara rétt með eða bregður fyrir sig að skrökva eða hann þekkir ekki eins vel til mála á Ísafirði og hann hefði átt að gera fyrir nokkrum árum að minnsta kosti.



Herra forseti. Þær miklu umr., sem hér hafa orðið um þetta mál, og ýmis ummæli, sem hér hafa fallið, hafa orðið til þess, að ég kvaddi mér hljóðs. Hæstv. ráðh. sagði, að ástæðulaust væri að hafa þetta mál í flimtingum, sem hér er um að ræða, og sagði, að þetta væri merkilegt og alvarlegt mál. Ég vil taka undir þau orð hæstv. ráðh., að ég tel þetta eitt þýðingarmesta mál, sem nú hefur verið lagt fyrir Alþ. og kallar á bráða og skelegga úrlausn. En einmitt af því, hve málið er alvarlegt, eru raunhæfar aðgerðir aðkallandi. Það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að gagnrýni sé beint að formi og efni þáltill., sem liggur fyrir til umr. Mér fannst allt að því, að menn hentu gaman að því, að hv. 1. þm. N-M. leiðrétti misræmi í formi till. Eitt er víst, að till. hans er leiðrétting, þótt lítil sé, og er rétt og á fullum rökum reist. Það eru ekki einungis þau atriði, sem varða form, sem eru kúnstug í þessari till., heldur er það fleira, m. a. þar sem talað er um að safna ýtarlegum skýrslum um lánveitingar til íbúðarhúsabygginga og leggja till. fyrir þingið á grundvelli þeirrar rannsóknar. Hér er eflaust átt við Alþingi, því að það er oft kallað þing, en mér finnst rétt, að í þskj. sé ekki dregið úr titli Alþingis okkar Íslendinga. Ég vil segja það, að þetta form á till. er nokkuð andhælislegt, en það mætti lagfæra, ef ekkert annað væri að, og finnst mér ekki vera ástæða til að gagnrýna það með fleiri orðum. Það er annað alvarlegra, sem einkennir þessa till. Það er það, að nú á að fara að rannsaka viss atriði, sem liggja fyrir að verulegu leyti fullrannsökuð, síðan á að leggja fyrir Alþ. óákveðnar till. til úrbóta. Afgreiðsla þess máls kallar á hraðari og skeleggari lausn þessa máls en hér er lagt til. Alvara þessa máls kallar á það, að þessu þingi ljúki ekki án þess að gera ráðstafanir til úrbóta einhverju því mesta vandamáli, sem nú er á dagskrá hjá íslenzku þjóðinni. Spurningin er sú, hvort ekki sé unnt að afgr. á því þingi, er nú situr, einhverja þá ályktun eða lög, sem gera það að verkum, að málinu verði ekki skipað í sama farið og undanfarið. Jú, þetta er hægt, og Alþfl. hefur fyrir sitt leyti viljað benda á leiðir, sem mætti fara og leiddu til áþreifanlegra og raunhæfra úrbóta og mundu eflaust gera geysimikið gagn. Ég segi það og vísa í grg. frv. okkar Alþfl.-manna um útvegun fjár til byggingar verkamannabústaða, að nægar skýrslur liggja fyrir um húsnæðisskort og hve stór hópur manna þarf að búa í óviðunandi og heilsuspillandi húsnæði í kaupstöðum landsins. Það er ekki einungis, að aðbúðin sé ill þar, heldur er ástandið úti á landi víða mjög slæmt, og er því þörfin brýn til úrbóta. Spurningin er, hvað sé hægt að gera á þessu þingi til úrbóta. Ég leyfði mér að segja og segi aftur, að Alþfl. leggur áherzlu á tvö höfuðatriði til úrlausnar þessum málum. Eins og vænta mátti eru það fyrst og fremst verkamannabústaðir, sem frv. á þskj. 53 fjallar um. Þetta frv. var líka borið fram fyrir tveimur árum, og er því þá ekki til að dreifa, að hv. þm., þeir sem nú sitja á Alþingi, hafi ekki átt þess kost að íhuga þær till., sem koma fyrir í frv., og gera sér grein fyrir því, hvort þær séu á rökum reistar eða ekki. Alþingi hefur átt þess kost og haft nægan tíma til að athuga, hvort það, sem frv. felur í sér, sé vænlegt til þess að vera ráð til úrbóta og hvort það sé framkvæmanlegt. Ég ætla ekki að fara inn á þau ráð, sem tekin eru í frv., þar sem ég hef sjálfur gert það við 1. umr. þess máls, en að gefnu tilefni ætla ég að minnast örlítið nánar á verkamannabústaði sem úrlausn í húsnæðisvandamálunum á Íslandi. Hv. 7. þm. Reykv. sagði, að Alþfl. sæi ekkert annað í húsnæðisvandamálunum en verkamannabústaði. Að vísu er þetta ofsagt og ekki rétt, en það má þó til sanns vegar færa, að Alþfl. sjái fyrst og fremst þessa beztu og hagkvæmustu úrlausn til að bæta úr húsnæðisvandamálunum. Ég þarf ekki að taka það fram, að þetta er ekki talað út í hött eða af reynsluleysi. Nú hefur fengizt reynsla af framkvæmd l. um byggingu verkamannabústaða, og talar hún skýru og óvefengjanlegu máli. Alþfl. hefur fyrst og fremst hallazt að byggingu verkamannabústaða vegna tveggja orsaka. Þeir eru hagkvæmar íbúðir fyrir alþýðu manna og ódýrir miðað við gæði. Hv. 7. þm. Reykv. minntist á það, að upp á síðkastið væru íbúðir í verkamannabústöðum hér byggðar áþarflega stórar. Það getur nú verið álitamál, hve íbúðir eigi að vera stórar. Sú bjartsýni, er greip um sig, þegar atvinnan var nóg, kom út í þm, að menn vildu hafa rýmra húsnæði heldur en þeir höfðu áður. Það er táknrænt fyrir sögu verkamannabústaðanna, að í verulegum hluta húsanna, sem byggð voru við Bræðraborgarstíg, Hringbraut og Ásvallagötu, eru tveggja herbergja íbúðir með eldhúsi og öllum þægindum. Síðan hafa húsin yfirleitt verið byggð með þriggja herbergja íbúðum. Sumir hafa óskað að geta átt þess kost að fá fleiri en þrjú herbergi, og af því hafa verið innréttaðir kjallarar og háaloft. Ég get sagt fyrir mitt leyti, að það er ekkert höfuðatriði með eða móti verkamannabústöðum, hvort herbergin séu þrjú eða fjögur. Það fer eftir því hvernig högum er háttað með atvinnu og lífskjör almennings. Mér finnst ekki vera ástæða til að hafa herbergin fleiri en þrjú, en þetta mætti laga, ef svo bæri undir. - Það var annað atriði í ræðu hv. 7. þm. Reykv., sem ég vildi leiðrétta, það, að í till. okkar væri lagt til, að ríkissjóður legði fram stórfé í byggingarsjóð verkamanna. Þetta er misskilningur. Okkar frv. byggist á því að koma því á, að þær stofnanir og þau félög, sem verja varasjóðum sínum í að kaupa trygg verðbréf, verði skikkuð til að verja hluta af varasjóðum sínum til að kaupa skuldabréf í byggingarsjóði verkamanna. Það er því misskilningur, að farið sé fram á, að ríkissjóður leggi fram þetta fé. Það þarf ekki að minnast á það, hve verkamannabústaðirnir hafa reynzt ódýrari en annað sambærilegt húsnæði hér í Reykjavík. Þeir kostuðu um 160 þús. krónur fyrir einu til tveimur árum, en á sama tíma gekk annað húsnæði á 220–230 þús. kr. Það er auðsætt, að með skipulegri framkvæmd er hægt að byggja þá ádýrari en annað húsnæði. Það eru byggðar margar íbúðir í einu, og um leið verða þær ódýrari en þær íbúðir, sem byggðar eru af einstaklingum, miðað við gæði. Ég held, að þær byggingar, sem Reykjavíkurbær lét byggja um líkt leyti, séu áreiðanlega mun dýrari, þó að ég haldi því ekki fram, að þar hafi gætt neinnar óhagsýni. Ég álít, að það megi slá því föstu, að það eigi að leitast við að leysa úr þessu vandamáli með byggingu verkamannabústaða, vegna þess að þeir eru hagkvæmustu og um leið ódýrustu íbúðirnar. Það er ekki einungis þetta, þó að það sé mikilsvert, sem Alþfl. hefur lagt til á Alþ. að verði gert til úrlausnar þessu vandamáli, húsnæðisvandamálinu. Þeir tveir Alþfl.-menn, sem sæti eiga í Ed., hafa bágt fyrir Sþ. þáltill. á þskj. 95 um, að lánastarfsemi veðdeildar Landsbanka Íslands verði breytt á þá lund, sem í till. segir, að hún láni 50–70% út á þau hús, sem eru í byggingu. Ég tel mjög líklegt, að þetta sé framkvæmanlegt, ef vilji er fyrir hendi hjá ríkisvaldinu og stjórn Landsbanka Íslands. Það er ekki vafi á því, að ef þetta er framkvæmanlegt, þá er þetta stórkostleg endurbót og hjálp fyrir þá, sem reyna að byggja sjálfir. Að sjálfsögðu mundi þetta ná til hinna margumræddu smáíbúða. Ef þessi skipan kæmist á, þá væri hægt að fá lán, sem næmi 50–70% af kostnaðarverði bygginganna. Ég er viss um, að ef þessi skipan er fyrir hendi, mundi verulegur hluti þeirra manna, sem nú reyna að byggja, geta framkvæmt það, en aðeins með því að þessi skipan yrði gerð á veðdeild Landsbankans. Ég tel, að Alþfl. hafi lagt fram á þessu þingi frv. og þáltill., sem - ef samþ. yrðu - yrðu til að bæta mikið úr því vandræðaástandi, sem ríkir í húsnæðismálunum hér á Íslandi. Það er meira um vert, að till, eru raunhæfar, og ef ekki skortir góðan vilja, er hægt að framkvæma þær till., sem Alþfl. leggur fram. Verði þær till. hunzaðar enn þá, lýsi ég sök á hendur meiri hluta Alþ. fyrir að hafa hvorki vilja né skilning til að leysa úr þessum vanda. Ég get vel hugsað mér að gera breytingar á till. og er fús til þess að ræða þær, en verði þagað yfir þeim og þær hunzaðar, getur það ekki stafað af öðru en skilningsleysi og viljaleysi þeirra, sem nú ráða á Alþ. Þetta vildi ég segja um till. Alþfl., og fyrir þessar sakir mun ég greiða atkv. með till. minni hl. fjvn. um rökst. dagskrá varðandi till. á þskj. 25. Ég tel þessa þáltill. enga lausn á málinu, en lausn er nauðsynleg, og það er hægt að finna þá lausn, sem veitir miklar úrbætur á þessu máli. Af því að ég er staðinn upp og hef kvatt mér hljóðs, þá vil ég minnast á eitt atriði, sem kom fram í umr. og varðaði l., sem sett voru á þeim tíma, er samsteypustjórn sú, sem ég veitti forstöðu, sat að völdum. Þetta eru l. nr. 50 frá 1948, um bráðabirgðabreyt. á nokkrum l. Fyrst og fremst vil ég leiðrétta þann misskilning, sem oft kemur fram, þegar þessi l. eru dæmd, og er í því fólginn, að sagt er, að úr gildi hafi verið numin ákvæði III. kafla l. nr. 44 frá 1946, um íbúðabyggingar bæja til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði. Því fer víðs fjarri, að 1. töluliður 1. gr. l. nr. 50 1948 hafi numið III. kafla fyrrgreindra l. úr gildi. Ákvæði III. kafla l. varðandi fjárframlög sem lán af hálfu ríkissjóðs koma því aðeins til framkvæmda, að sérstök heimild sé veitt til þess í fjárl. Ákvæðin standa því enn í gildi, en í staðinn fyrir skyldu ríkissjóðs er komið, að ef hann hafi vilja og getu til, leggi hann sem lán til sveitarfélaganna allt að því 85% af kostnaðarverði bygginganna. Þó að þetta sé gagnrýnt í vissum herbúðum og talað um þá dæmalausu bjartsýni, sem gætti, þegar l. voru sett, vil ég segja á líka lund, að þess hafi ekki verið gætt, þegar þessi l. voru sett, hvort þau væru framkvæmanleg. Með III. kafla 1. eru ríkissjóði bundnir óákveðnir baggar, sem enginn vissi nema yrðu svo þungir, að hann gæti ekki risið undir þeim. - Nú var byrjað að framkvæma l. í Reykjavík og á Ísafirði, og fengu þessir bæir lán úr ríkissjóði, er nam 85% af kostnaðarverði bygginganna. En nú kom strax á daginn, 1947 og 1948, að Reykjavík hugðist byggja geysimikið og njóta hagræðis l., og Ísafjörður og aðrir staðir hugðust gera slíkt hið sama. Hv. 7. þm. Reykv. gat þess við fyrra stig umr., að ef l. væru enn þá í gildi og ríkissjóður þyrfti að láta Reykjavík fá 85% af byggingarkostnaðinum, mundi það nema nokkrum tugum milljóna. Það hlýtur að fylgja því nokkur óvissa, þegar ríkissjóði er sett með 1. að leggja fram óákveðna upphæð, og svo er á valdi annars aðila að ákveða þá upphæð. Það kom í ljós og var ekki nema eðlilegt, að þáv. fjmrh., hv. þm. Vestm., benti á, að þetta gæti orðið ríkissjóði ofviða og að hann gæti ekki risið undir þessu. Þá ákvað þáv. ríkisstj. að bera fram frv. til l. um að takmarka skyldur ríkissjóðs við það fé, sem veitt væri á fjárl. hverju sinni. Ég biðst ekki undan minni ábyrgð hvað snertir þessi l. af þeirri ástæðu, að þá var ekki hægt að koma auga á það, að ríkissjóður hefði bolmagn til að greiða þá tugi millj. kr., sem hann hefði þurft að greiða til þessara bygginga. Ég kenni hv. þm. Vestm. ekki um þetta atriði, því að ég á minn hluta af ábyrgðinni. Mér finnst hann ekki hafa notið sannmælis, þegar hann var í sæti fjmrh. á erfiðum tímum. Mér dettur í hug, að í pólitískum umr. á Íslandi í sambandi við samsteypustjórnir eiga sumir ráðh. að njóta sannmælis, en aðrir eiga að taka við álösunum. Nú átti samsteypustjórn sú, sem ég veitti forstöðu, að hafa drýgt þá höfuðsynd að stofna til nokkurra skulda. Þá var það alltaf stjórn Stefáns Jóhanns, sem bar ábyrgðina. Svo var það hæstv. núv. fjmrh., sem fékk mikið lof fyrir að kaupa varðskip til landsins, en það var stjórn Stefáns Jóhanns, sem stofnaði til þeirra framkvæmda, sem hæstv. fjmrh. fær mest lof fyrir núna. Ég held, að ég hafi séð það í málgagni Framsfl., að þessi stjórn hafi aukið mjög fjárframlög til landbúnaðarins. Ég ætla síður en svo að draga úr ágæti þessara manna, því að þeir eru duglegir. En þegar þessi framlög kosta of mikið, er það stjórn Stefáns Jóhanns, sem hefur stofnað til þeirra, en ekki ráðh. Framsfl. Sjálfstfl. hefur haft forustu utanríkismálanna á hendi nú um nokkurt skeið. Núverandi og þáverandi utanrrh. var reiknað til ágætis það, sem vel fór, en ef eitthvað var misgert, t. d. ef kostnaður við sendiráð erlendis fór í vöxt, þá var það ekki hæstv. utanrrh., sem eyddi þessum peningum, heldur var það stjórn Stefáns Jóhanns. En ég verð að segja það rétt eins og er, að þegar um samsteypustjórn er að ræða, þá standa allir, sem í stj. eru, að því, sem gert er, og bera allir jafna ábyrgð. Ég skal taka það fram, að svo getur staðið á með einstakar stjórnarframkvæmdir, að svo sé ekki, en það gildir ekki um löggjafarmálefni. Nú er svo háttað, að stjórnarflokkunum er mögulegt að koma þessum málum í gegn með lagasetningu. Það er mjög auðvelt að gera það á þann hátt að ákveða fúlgu til þessara nota á fjárlögum. Stjórn Stefáns Jóhanns hefur ekki smíðað þeirri stjórn, er nú situr, neinn fjötur um fót í þeim efnum. Maður skyldi halda, að þá yrði eitthvað gert. Bæði hv. 7. þm. Reykv. og hæstv. utanrrh. töluðu um forustu Sjálfstfl. í húsnæðismálum, - og ekki má gleyma formanni Sjálfstfl., sem lét það boð út ganga, er hann sat í Hliðskjálf sinni, Sjálfstæðishúsinu, að Sjálfstfl. hefði gert allt það, sem gert hefur verið hér á landi, og ætla mætti eftir ummælum hans, að hann hafi gert æðimikið í alheimsvandamálunum líka. Er vissulega vonandi, að honum takist að láta það af sér leiða að koma á heimsfriði ásamt þeim Eden og Truman. En þótt honum mistækist það, mundi ég fúslega fyrirgefa það, ef hann gerði eitthvað í húsnæðismálunum.



Herra forseti. Örfá orð vegna þeirra orða, er fallið hafa hér í minn garð vegna till. minnar á þskj. 56. Það var 7. þm. Reykv., hv. borgarstjórinn, sem viðhafði þau orð, að till. mín væri furðuleg, þegar vitað væri, hversu fjárhagsástæður bæjarfélaganna væru bágbornar. Ég sé ekki, að mín till. sé slíkt tilræði við bæjarfélögin sem hv. þm. vill gefa í skyn. Þar er aðeins gert ráð fyrir ákveðinni fúlgu úr ríkissjóði sem óafturkræfu tillagi og að á næsta ári auki bæði ríkissjóður og bæjarfélög við sitt fasta framlag, sem bæirnir þó ákveða sjálfir að nokkru leyti, um helming. Ég vil rökstyðja það nokkuð, að till. mín sé ekki svo fráleit sem hv. 7. þm. Reykv. vill vera láta. Það mun að vísu rétt vera, að nokkur bæjarfélög úti á landi hafi við erfiðleika að stríða fjárhagslega. Ég er ekki svo vel að mér um fjárhagsástand bæjarfélaga yfirleitt, að ég hafi við annað að styðjast en það, sem kemur opinberlega fram um þau efni. En eftir því að dæma ætti að vera gott ástand í þessum málum í Reykjavík. Viðvíkjandi þeirri spurningu, hvort bygging hollra íbúða sé sú þörf, sem eigi að fullnægja fremur, vil ég segja það, að út frá því sjónarmiði má engu síður líta á mína till. sem tilraun til úrbóta. Og það sýna allar skýrslur og allt, sem um þessi mál er sagt, að þau þola ekki annað en að þeim sé unnið af fyllstu einlægni og að þau séu einmitt tekin fram yfir annað bæði af bæjum og ríki. Í l. nr. 44 1946, sem um þetta gilda, er gert ráð fyrir, að bæjarfélögin ákveði framlag sitt, hærra eða lægra, eftir því sem ákveðið er í lögunum, og síðan leggi ríkissjóður fram jafna upphæð auk hins fasta framlags frá ríkinu. Nú hefur Reykjavíkurbær ákveðið af myndarskap sínum að leggja fram hæsta tillag í þessu skyni. Mun þá naumast liggja til grundvallar sá skilningur á ákvæðunum, að hér sé um kvöð að ræða, enda væri þá um léttbæra kvöð að ræða þar sem hver 1 kr., sem lögð er fram, gefur 2 til baka. Út frá því sjónarmiði get ég ekki séð, að það sé neitt tilræði eða illvirki við bæjarfélögin, sem felst í minni till. Enn er það, að ef Reykjavíkurbær lítur á þetta sem kvöð, gæti bærinn lagt fram hið minna tillag. Mundi þá sú hækkun, sem ég legg til, vera að sama skapi minni. Þá er enn á það að líta, að það eru færri hús byggð nú fyrir sömu krónutölu en þegar lögin um þetta voru sett vegna hins aukna kostnaðar og þessi hækkun því einnig eðlileg af þeim sökum. Ég hygg, að ég hafi þá vísað frá mér öllum ásökunum um, að frv. mitt sé eitthvert tilræði við hin illa stöddu bæjarfélög. Þegar þetta var til umr. hér fyrir skömmu, var talað um þetta sem sýndartillögu og minnzt á, að hér væri um yfirboð að ræða. Ég get sagt það hér í fullri hreinskilni, að þegar ég bar þessa tillögu fram, áleit ég hana ekki um neitt sérstaklega merkilega, heldur nánast sem framhald tillögu, sem ég bar fram um þetta í fyrra. Það var svo nokkru seinna, að Morgunblaðið kom með, að hér væri um einhverja furðutill. að ræða. Ég hef álitið, að gagnsemi þessarar till. fari eftir því, hvernig ríkisstj. lítur á hana, vill skilja hana, og hef aldrei talið hana neitt undur eða að hún muni gera kraftaverk. Um till. þá, sem hér er til umr., er það að segja, að ég álít, að ekki sé rétt að fella hana, úr því að hún er fram komin, heldur tel ég rétt að samþ. slíkar till., þar sem þær eru ekki til skaða, en ættu heldur að vera til úrbóta.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 8. þm. Reykv. fyrir stuðning við till. okkar hv. 7. þm. Reykv. Og ég verð að segja, að hún megi draga úr ótta sínum og óþarfi sé fyrir hana að halda, að á till. hennar sé litið sem einhverja firru. Annars verð ég að segja það, að ég sárvorkenni þessum hv. þm. að þurfa að standa upp og tala um þessi mál, ekki vegna þess, að hún kunni ekki að hafa áhuga um þessi mál, heldur vegna þess, að flokksbræður hennar hafa bundið fyrir augu hennar í þessum efnum, og þótt þeir leyfi henni að tala og bera fram till., þá munu þeir ekki veita henni mikinn stuðning, er til kastanna kemur. Ég vil einnig láta í ljós ánægju mína yfir þeim framförum, sem orðið hafa í afstöðu annars þm. Framsfl., hv. þm. V-Húnv. (SkG), því að fyrir nokkrum árum hélt hann því fram, að í Reykjavík mætti alls ekki byggja hús, en nú heldur hann því fram, að bærinn ætti bara að byggja. Þetta er mikil framför frá því, þegar hann var einn af ritstjórum blaðs framsóknarmanna hér í Reykjavík og hélt því fram, að byggingar í Rvík yrðu landinu sá myllusteinn um háls, sem riði því að fullu. Annars vil ég ekki vera að ýfa upp gömul sár, vegna þess að slíkt er ætið gagnslítið, og svo virðist nú sem Framsfl. sé nokkuð að sjá að sér í þessum efnum. Inn í þessar umræður hafa spunnizt fleiri mál og orðið af nokkurs konar kappræður um afrek flokkanna í húsnæðismálunum. Hv. 8. landsk. var .að guma af afrekum Alþfl. á þessu sviði og minntist m. a. á veðdeild Landsbankans í því sambandi, en honum láðist bara að þakka mér fyrir þá till. Í umr., sem fram fóru um þessi mál á Alþ., benti ég á þessa lausn. Hv. þm. veitti þessu athygli, og daginn eftir kom till. um veðdeild Landsbankans fram. Ég sé ekki, að neinum sé greiði gerður með því að rugla svona staðreyndum. Ræða hv. 8. landsk. byggðist á því að þakka Alþfl. forustu í baráttunni fyrir verkamannabústöðunum, en hann gekk þó ekki jafnlangt í því sem hv. 6. landsk., sem lýsti því yfir, að Sjálfstfl. hefði alltaf verið á móti byggingu verkamannabústaðanna. Slík brenglun staðreynda sem þetta er í hæsta máta ósæmileg og ósamboðin hv. þingmönnum er enda þeim sjálfum fyrir verstu, vegna þess að það tekur þá langan tíma að þvo þetta af sér og ávinna sér traust á ný á öðrum vettvangi. Annars vil ég ekki hætta mér út í rökræður við hv. 6. landsk. þm., vegna þess að nokkuð erfitt er að festa hendur í hári hans og hann er kunnur að því að vera sleipur í umræðum. En ég vil benda á, að Byggingarfélag verkamanna, sem hefur haft með höndum stærstu framkvæmdir fyrir fé byggingarsjóðs og hefur merkar framkvæmdir um þessi mál með höndum nú, - að þetta félag - og form. þess er Guðmundur Í. Guðmundsson - hefur talið ástæðu til að sýna nokkrum mönnum þakklætisvott fyrir sérstaka umhyggju í þessum málum. Þetta félag gaf Jakob Möller, er hann varð 65 ára, forkunnarfagran lampa sem þakklætisvott fyrir störf hans í þágu félagsins. Og þegar Bjarni Benediktsson, hæstv. núv. utanrrh., varð 40 ára, fann stjórn þessa félags ástæðu til að gefa honum lýsandi vita útskorinn ásamt þessu ávarpi: „Þökkum yður styrkan stuðning, og árnum allra heilla.“ Mér finnst nú, að þetta taki af öll tvímæli um afstöðu þessara manna til félagsins, enda þori ég að segja í nafni allra, er hlut eiga að máli, að þetta félag hafi engan stuðningsmann átt styrkari en Bjarna Benediktsson. Og það er ekki aðeins gjöfin í heild, vitinn sjálfur, sem ber vott um þetta álit forustumanna félagsins, heldur eru hinar ýmsa táknmyndir á honum, svo sem innsigli lýðveldisins, brautryðjandinn og fleira, sem má lesa þetta út úr. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi tákn séu sett þar af neinu handahófi, heldur eigi þau að hafa þar sfna ákveðnu merkingu. - Ég skal svo láta útrætt um þetta, en vildi aðeins vekja athygli á þessum staðreyndum, þegar haldið er fram slíkum firrum sem þeim, að Sjálfstfl. sé og hafi verið í andstöðu við þessi mál. Ég endurtek svo það, sem ég hef sagt við fyrri umr., að ég óska, að þessi till. fái góðan stuðning þingmanna. Ég hef von um, að ríkisstj. standi heilsteypt í því máli. Ég vil þó segja það, að þótt úrlausn fáist á þessu þingi, þá má ekki una við neina bráðabirgðalausn í þessu máli.



Herra forseti. Það má segja, að landsfundur Sjálfstfl., sem haldinn hefur verið hér undanfarna daga, hafi haft mikil áhrif og verið veitt mikil athygli því, sem þar fór fram, þar sem flest blöð andstæðingaflokkanna hafa ekki um annað rætt síðan fundurinn hófst. Hv. 8. landsk. þm. notaði hér langan tíma til að tala um þetta sama efni. Ég get ekki kosið neitt betra hrós né meiri viðurkenningu á áhrifum og gagnsemi landsfundarins en þetta. Hv. 8. landsk. þm. skýrði hér réttilega frá ákvörðun ríkisstj. þeirrar, sem hann veitti forstöðu, um frestun á framkvæmd III. kafla laga nr. 44 frá 1946, en ég verð að segja, um leið og ég þakka hv. 8. landsk. þm. fyrir það, að hann sagði satt og rétt frá meðferð þessa máls, sem hér var um að ræða, í hans ríkisstj., að hann er nokkuð orðsjúkur og að vissu leyti að ástæðulausu. A. m. k. er ástæðulaust fyrir hann að taka svona þykkjuna upp fyrir hv. þm. Vestm., því að sá hv. þm. hefur sjálfur rænu á að finna að við okkur hans flokksmenn, ef hann þykist ekki njóta sannmælis í okkar hópi, sem fjarri fer, að rétt sé, vegna þess að hv. þm. Vestm. er þar meðal mest virtu manna og það að verðleikum, en hefur átt fremur köldu að mæta úr hópi flokksmanna hv. 8. landsk. þm., og væri honum sýnu nær að brýna sína menn til sannmælis við svo ágætan mann heldur en að reyna að koma illu af stað milli hv. þm. Vestm. og okkar hans flokksmanna, sem er tilgangslaust. - Hins vegar er það rétt, sem hv. 8. landsk. þm. sagði, að það fer ákaflega illa á því, þegar margir menn vinna að sameiginlegu starfi, að þá reyni hver að þakka sér það, sem betur tekst til, en koma því, sem miður fer, á aðra. Ég verð að játa, að mér er slíkt hátterni mjög um geð og hygg, að engum verði til framdráttar að viðhafa það. Hitt, þó að það sé siður nú um sinn að skamma stjórn Stefáns Jóhanns, hv. 8. landsk. þm., þá hef ég ekki tekið það svo alvarlega. Menn verða að hafa eitthvað til að skamma, og þar sem þeir flokkar, sem að þeirri ríkisstj. stóðu, eru nú komnir í andstæðar fylkingar, þá er von, að eitthvað af aðfinnslum komi fram um þá stjórn. En þar var um góða stjórn að ræða, sem gegndi mikilsverðu hlutverki á þeim tíma, sem hún var við völd. Og ég er sannfærður um, að ef hún hefði setið lengur, hefði hún megnað mjög að hafa bætandi áhrif á hv. þingmenn Alþfl., eins og ég hef áður sagt. Ég er sannfærður um, að þeir hefðu þá orðið miklu skilningsbetri á úrlausnir í vandamálum atvinnulífsins en þeir eru nú. Það er furðulegt, hversu mikil léttúð og öfuguggaháttur getur gripið menn, þegar þeir komast í andstöðu við ríkisstj., og sýnast þá skyndilega gleyma öllum þeim lærdómum, sem þeim voru mjög ríkt í hug, meðan þeir báru sjálfir ábyrgð á hlutunum. Og ég er sannfærður um það, að Alþfl. mundi hafa verið með í þeim skynsamlegu úrlausnum vandamála atvinnulífsins, sem ofan á urðu, ef þessari ríkisstj. hefði orðið lengri lífdaga auðið en raun varð á. Það er nú hins vegar ástæðulaust að tala um það frekar. Gerðum hlutum verður ekki breytt. Og það er nú undir sögunnar dómi komið, hvert orð þessi stjórn fær, eins og allir aðrir, og breytir þar um engu, þó að menn séu að kastast á hnútum eða skattyrðast hér innan þings. En ég er sannfærður um, að stjórnin gerði gott verk, meðan hún stjórnaði, og leysti úr þeim vanda, sem þá bar að höndum, furðanlega vel, miðað við allar aðstæður, sem vitanlega voru erfiðar. Hv. 6. landsk. þm. hygg ég að hafi sagt, að ég hefði viljað tileinka mér heiðurinn af því, að frestað var eða breytt ákvæðum l. um útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Hv. 8. landsk. þm. hefur nú svarað þessu, og þarf ég ekki að rekja það frekar. Það, sem ég benti á, var aðeins þetta. Það var þegar frá upphafi augljóst fyrir þá, sem sjá vildu og skilja, að þessi lagaákvæði voru óframkvæmanleg. Ég sýndi fram á það rækilega í hv. Ed., að þau mundu ekki geta staðizt, og varaði við samþykkt þeirra, en þar sem ég var þá borgarstjóri í Reykjavík og átti fyrst og fremst að gæta hagsmuna Reykjavíkurbæjar, þá hafði ég ekki á móti því, ef Alþ. vildi endilega veita Reykjavíkurbæ og öðrum bæjarfélögum og kaupstöðum meiri tekjur frá ríkissjóði í þessu skyni heldur en ég taldi bæði sanngjarnt og hægt að standa undir. Þar varð auðvitað Alþ. og dómur þáv. ríkisstj. að ráða. En því miður kom á daginn, að það, sem ég hafði um þetta sagt, var rétt, og hefði betur verið, að þá hefði verið eftir mínum till. og bæjarstjórnar Reykjavíkur farið. Við vildum þá og bentum á, að miklu væri heillavænlegri leið til lausnar þessum málum að leggja á hvorn aðilann um sig, bæi og kaupstaði annars vegar og ríkissjóð hins vegar, byrðar, sem þeir gætu staðið undir, en ekki svo miklar á annan aðilann, að fyrirsjáanlegt væri, að hann kiknaði undir þeim á skömmum tíma. Og í till. mínum var einnig vikið að því, sem ég tel að ekki hafi verið nóg haft í huga við lausn þessara mála, og það er, að vitanlega á ríkið að styrkja frekar þá staði, þar sem mikil fólksfjölgun er og þar af leiðandi mest vöntun á húsnæði, heldur en hina staðina, þar sem er e. t. v. fækkun á fólki eða alger kyrrstaða í þessu efni. Hv. 6. landsk. talaði um það hér áðan, að nú væri ekkert húsnæðisleysi á Ísafirði. Þetta kann að vera rétt nú í bili. En þá er það vegna þess, að fólki hefur annaðhvort lítið fjölgað á Ísafirði eða fólkstalan hefur staðið í stað eða í þriðja lagi fólkinu fækkað. Ég hygg, að fólkstala þar hafi hér um bil staðið í stað nú um nær 20 ára bil. Og það er ekki sérstaklega þakkarvert, þó að slíkir bæir geti með stórkostlegum opinberum styrkjum fengið því áorkað, að ekki sé þar um beinan húsnæðisskort að ræða. Hitt er auðvitað því miður mjög ofmælt hjá þessum hv. þm., að allir Ísfirðingar búi í sérstaklega góðum húsakynnum. Ég hygg, að bera mætti sumt húsnæði þar saman við sumt af því lélega húsnæði, sem hv. þm. talaði um hér í Reykjavík, þannig að lélega húsnæðið hér yrði talið hinu betra. En út í slíkan eltingaleik hirði ég ekki að fara. En það er staðreynd og skiptir mestu máli, að vitanlega er mest þörfin á því, að hlaupið sé undir bagga á þeim stöðum, sem fólkið sækir til, til að búa þar. Og ástæðan til hinna miklu húsnæðisvandræða hér í Reykjavík, sem enginn vill draga dul á, er einmitt það, að hingað sækir fólk frekar en til nokkurs annars staðar. Og þess vegna er það eðlilegt og verður í raun og veru eina frambúðarlausnin á þessum málum, að Reykjavík og aðrir þeir staðir á landinu, svo sem Hveragerði, Selfossbyggð og fleiri slíkir staðir, sem eru í örum vexti, njóti frekar hlunninda og aðstoðar frá ríkisvaldinu til úrlausnar húsnæðisvandamálum sínum heldur en hinir staðirnir, sem eru í kyrrstöðu um fólksfjölda eða afturför. Það er ljóst, að það eiga ólíkar reglur við á hvorum þessara staða um sig í þessu efni. Og þeir, sem standa í forsvari fyrir þá staði, þar sem fólki fremur fækkar en fjölgar, eins og nú er á Ísafirði, hafa ekki yfir neinu að hælast um, þó að þeir geti nú bent á, að eftir áratugastyrki frá ríkinu hafi þeir leyst þau verkefni í húsnæðismálum, sem er ekki hægt að leysa enn í Reykjavík til hlítar, meðan aðstreymi fólks til bæjarins er jafngífurlegt og það er, þar sem á sumum árum hefur fólksfjölgunin í bænum orðið það mikil, að svarar fyllilega til allrar mannfjölgunar á Íslandi á þeim sama tíma. En út af frýjunarorðum hv. þm. Alþfl. - og reyndar án tillits til þeirra, þó að þau veki mig til þess að skjóta þeirri hugsun fram hér, sem ég hygg þó að eitthvað hafi bærzt í þeirra eigin hug áður - þá vildi ég nú segja það, að mér skilst, að þeir hafi það nú nokkuð í hendi sér nú þegar að ráða fram úr sárasta lánsfjárskortinum í þessu efni. Það er vitað, að Alþfl. ræður mjög mikið og hefur forustu um þá stærstu stofnun, sem hér á landinu getur lagt upp fé. Það var rifjað upp við fyrri umr. þessa máls, að lífeyrissjóður embættismanna lánaði embættismönnum hagkvæm lán til íbúðabygginga, lífeyrissjóður kennara lánaði þannig sínu fólki. Og ég hygg, að eftirlaunasjóður Reykjavíkurbæjar, þó að hann sé öðruvísi til kominn og beinlínis og eingöngu haldið uppi af bæjarsjóði án framlags frá starfsmönnunum sjálfum, hafi einnig lánað þannig starfsmönnum bæjarins, a. m. k. að einhverju marki. En í samræmi við þetta fyndist mér það vera langskjótasta lausnin til bóta í þessu efni, að sjóðir almannatrygginganna yrðu notaðir til þess að leggja fram fé til kaupa á skuldabréfum í húsum, sem almenningur er að koma upp yfir sig, bæði til að kaupa bréf í verkamannabústaðabyggingum og eins og ekki síður til þess að kaupa skuldabréf í smáíbúðabyggingum. Þarna eru ógrynni fjár, sem safnast fyrir á hverju ári. Og í stað þess að lána þetta fé í ýmiss konar verklegar framkvæmdir, sem ýmsir menn standa að, þá virðist mér það vera miklu nær, að fólkið sjálft fái peningana lánaða til þess að koma upp yfir sig húsum. Og ég hygg, að nánari athugun á þessu og ýmsum öðrum möguleikum mundi gera það að verkum, að þetta vandamál yrði þó að einhverju leyti viðráðanlegra en það er í dag. En meðan hv. þm. Alþfl. láta þetta færi, sem þeir hafa til þess að verja fé alþýðutrygginganna í þessu skyni, ónotað, finnst mér, að þeir ættu að spara stóru skeytin, sem þeir ætla sér að bauna á okkur hina hér í þingsölunum, því að þeir ráða vissulega yfir mestu fénu og hafa mesta möguleikana til þess að láta gott af sér leiða viðkomandi öflun lánsfjár í þessu skyni, ef hjá þeim fylgir sá hugur orðunum, sem þeir vilja vera láta, sem ég efast ekki um. Því þó það standi óhaggað og óhrekjanlegt, að aðrir hafi unnið meira að framkvæmdum bygginga verkamannabústaða en Alþfl., þá er hitt rétt, að Alþfl. á þakkir skildar fyrir forgöngu sína um löggjöf í þessum efnum. - En hv. 6. landsk. þm. ætti hins vegar ekki að vera ákaflega mikið að miklast af Héðni Valdimarssyni heitnum í þessu efni, því að hans viðskilnaður og Alþfl. var nú slíkur, að það voru sett sérstök lög fyrir atbeina Alþfl. í því skyni að svipta Héðin Valdimarsson áhrifamöguleikum í þessum málum.

Sjálfstæðismaður var hann þó ekki.

Héðinn Valdimarsson hafði mjög gott samstarf við bæjarstjórn Reykjavíkur um framgang þessara mála, alveg eins og þeir, sem tóku við af félagsins hálfu eftir hann, hafa haft gott samstarf við bæjarstjórn Reykjavíkur í þessum málum. Og einmitt fyrir það góða samstarf, sem þar hefur ætíð átt sér stað milli bæjaryfirvaldanna og forustumanna þessa félags, hefur jafnvel til tekizt og raun ber vitni. Og mér finnst nær, að menn beini huganum að því, hvaða aðferðir hafa verið hafðar, þegar vel hefur tekizt til í þessum efnum, og reyni að feta sig áfram eftir þeim leiðum, heldur en að vera með þau skattyrði, sem hv. 6. landsk. þm. tók hér upp við þessa umr.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um efni þessarar till., enda er gerð grein fyrir efni hennar í grg., og þar sem orðið er fámennt í salnum, sé ég ekki ástæðu til að vera að lengja umr. enn. - Ég álít nauðsynlegt, að nefnd fjalli um efni þessarar till., og vil leyfa mér að fara fram á, að umr. verði frestað og málinu vísað til fjvn.



Herra forseti. Till. sú, sem ég ber hér fram á þskj. 90, er um veðlán til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum. - Eins og mönnum er kunnugt, er nú starfandi nefnd, sem vinnur að endurskoðun bankalöggjafarinnar, og mun það vera starf hennar að koma skipulagi á peningamál þjóðarinnar í framtíðinni. Hér er lagt til í þessari till., að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að þessi sérstaki liður peningamálanna verði tekinn upp í hina nýju bankalöggjöf, þ. e. a. s., að gerðar séu ráðstafanir til þess, að þeir, sem byggja í kaupstöðum og kauptúnum nauðsynlegar íbúðir, geti fengið til þeirra hæfileg 1. og 2. veðréttar lán með viðunandi kjörum. En svo sem kunnugt er, skortir mjög á, að slík lán séu fáanleg, eins og komið hefur skýrt fram í þeim umr., sem hér hafa farið fram nú og fyrir nokkru. Það hefur einnig komið fram, sem raunar allir vissu, að veðdeild Landsbankans, sem hafði ákveðnu starfi að gegna í þessum málum, hefur á síðari árum reynzt ómegnug þess að framkvæma það starf. Og þrátt fyrir það að þessi stofnun Landsbankans ynni á sínum tíma ágætt starf með lánveitingum sinum, þá má nú segja, að það sé alveg niður fallið nú, og liggja til þess ýmsar orsakir og þá fyrst og fremst það, að lánin eru svo lág, sem veðdeildin veitir, að þau hafa litla þýðingu, miðað við þann mikla byggingarkostnað, sem nú er. Og það er einnig vitað, að aðrar lánsstofnanir lána svo sem ekki út á íbúðarbyggingar. En það er jafnframt þekkt fyrirbrigði, að falsvert er af fé í umferð og fé, sem bankarnir mundu sjálfir hafa viljað halda til útlánastarfsemi, sem beinlínis er tekið úr sparisjóðsdeildum bankanna og lánað svo út með mjög háum vöxtum, jafnvel okurvöxtum. - Það er gengið út frá því í till., að verkefni þessarar stofnunar, sem í till. er gert ráð fyrir, verði að veita lán og jafnframt að útvega fé til þessarar lánastarfsemi, og sú útvegun væri fyrst og fremst fólgin í því að hafa hendur á því fé, sem er óumdeilanlega í umferð til þessara hluta, en fer ekki gegnum bankana, heldur gegnum allt aðrar hendur, og sömuleiðis að útvega innlent fé til þessarar starfsemi. Enn fremur má hugsa sér, þegar starfsemi sem þessi væri komin í öruggar hendur, að það gæti tekizt að útvega erlent fjármagn til útlána. Og æskilegast væri, að það ástand mætti skapast, sem maður getur fremur látið sig dreyma um, eins og nú er, heldur en að það sé þekkt hér hjá okkur, að hver maður, sem byrjar að byggja íbúð, geti nokkurn veginn gengið út frá því, hvaða fé hann geti haft til ráðstöfunar út á 1. og 2. veðrétt í húsi sínu, og geti nokkurn veginn vitað, hvað hann þarf til afborgana á láni til hússins og á hve löngum tíma hann geti borgað það. - Ég læt þessi orð nægja um till. að þessu sinni. Ég leyfi mér að óska þess, að þáltill. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þann 15. okt. s. l. var haldinn almennur borgarafundur að tilhlutan Barnaverndarfélags Reykjavíkur, þar sem rætt var um unga fólkið í landinu og þann aðbúnað, sem það hlýtur af hálfu samfélagsins, sérstaklega með tilliti til þess ástands, sem skapaðist í landinu við komu hins ameríska herliðs. Frummælendur á þessum fundi voru tveir ungir menntamenn, þeir Emil Björnsson og Friðgeir Sveinsson. Drógu þeir upp mynd af þessu ástandi og þeim illu afleiðingum, sem það mundi valda menningu okkar og tungu, ef ekki yrði spornað við í tíma. Umræður á fundinum gengu mjög í þessa sömu stefnu, og í lok hans voru samþ. nokkrar ályktanir, sem hv. þm. hafa haft tækifæri til að kynna sér, og þ. á m. var sú, sem ég leyfi mér að lesa nú upp, með leyfi hæstv. forseta: „Almennur borgarafundur haldinn í Iðnó að tilhlutan Barnaverndarfélags Reykjavíkur 15. okt. 1951 skorar á Alþ. það, sem nú situr, að samþ. till. til þál., er fram er komin um æskulýðshöll í Reykjavík. Fundurinn treystir alþm. til þess að líta á hina félagslegu nauðsyn málsins og minnast þess, að Reykjavíkurbær hefur heitið að greiða 50% af byggingarkostnaði æskulýðshallar og Bandalag æskulýðsfélaga Reykjavíkur 10% gegn því, að ríkið leggi fram 40%. Telur fundurinn, að æskulýðshöll eða heimili muni lyfta tómstundaiðkunum og skemmtanalífi æskufólksins á hærra stig og leysa úr sameiginlegum þörfum æskufólks í þeim einum. Að auki álítur fundurinn, að halda eigi áfram á þeirri braut að koma upp smærri félagsheimilum í hinum ýmsu bæjarhverfum, er leysi hinar sérstöku þarfir hvers hverfis í félagslegu tilliti.“ Fundur þessi var ánægjulegur vottur um þá vakningu, sem nú hefur orðið vart meðal almennings í landinu um að skápa hjá æsku landsins heilbrigða þjóðarkennd og heilbrigt viðhorf til erlendu hermannanna. Þessi vakning snýst til verndar tungu okkar og allri þjóðlegri menningu, siðferði og þjóðerni. Rætur hennar standa þvert í gegnum alla stjórnmálaflokka. Hún spyr ekki, hvort þú sért með eða á móti þeirri hernaðarsamvinnu, sem liggur til grundvallar þessu ástandi. Hún spyr aðeins, hvort þú viljir styðja íslenzka menningu og íslenzkt þjóðerni. Þetta er hreyfing íslenzks fólks til verndar menningu sinni og þjóðerni, og það mætti kallast furðulegt öfugstreymi, ef Alþ. slægist ekki í för með fólkinu í landinu og léði þessari hreyfingu stuðning sinn. - Í grg. með till. hef ég reynt að gera Alþ. að nokkru grein fyrir því, hvar hættan er mest í máli þessu. Sökum skorts á hollum skemmtunum og þroskandi tómstundalífi stendur æskan óvarin gegn miður hollum áhrifum sjoppulífs og lauslætislifnaðar, einkum í sambandi við hermennina, sem dveljast hér í landinu, en hverjar afleiðingar slíkt getur haft fyrir þjóðina, sjá allir, ekki sízt þegar þess er gætt, að í Reykjavík og Hafnarfirði dvelst um helmingur alls unga fólksins í landinu, a. m. k. mikinn hluta úr árinu. Hugmyndin um æskulýðshöll er orðin gömul, og mun ég ekki rekja sögu hennar hér. Barátta hefur verið háð lengi fyrir þessu máli, en hún efldist mjög 1947, er Bandalag æskulýðsfélaganna í Reykjavík var stofnað. Stofnun þess var fyrir forgöngu Bræðralags, kristilegs félags stúdenta, og biskups. Síðan hefur málið verið í höndum þessa félagsskapar, og nú hefur verið sett n. til að samræma sjónarmið varðandi skipulag og starfsemi æskulýðshallarinnar. Það er svo gert ráð fyrir, að framkvæmd málsins verði í höndum bandalagsins. Varðandi byggingarkostnað hallarinnar er gengið út frá því, að Reykjavíkurbær leggi til 50% hans, ríkið 40% og Bandalag æskulýðsfélaganna í Reykjavík 10%. Reykjavíkurbær hefur þegar tjáð sig fúsan til að leggja sinn skerf fram. Um skerf ríkisins hefur enn engu verið lofað, en ýmsir þm. hafa þó tekið líklega í þetta mál, og fyrir fáum árum fluttu tveir hv. þm. frv. til l. um æskulýðshöll í Reykjavík og var það frv. samþ. í annarri d. Er gott til þess að vita, hversu menn hafa getað sameinazt um þessa fögru hugsjón. Eftir fengna reynslu er því ekki ástæða til að óttast um afdrif þessa máls hér á Alþ. og þá framkvæmd þess í heild. Skal ég svo ekki orðlengja þetta frekar. Ég vil aðeins undirstrika það, að fólkið í landinu á heimtingu á, að Alþ. standi við hlið þess í baráttunni fyrir eflingu þjóðarkenndar og menningarþroska æskulýðsins í landinu, en um gildi þessa fyrir þjóðina í heild munu ekki skiptar skoðanir. - Ég legg svo til, að till. verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Ég vil aðeins með örfáum orðum mæla með samþykkt þessarar till., sem hér er til umr. Ég skal ekki halda langa ræðu um málið, en vil þó láta í ljós þá skoðun mína, að hér sé um að ræða hið mesta nauðsynjamál. Sannleikurinn er áreiðanlega sá, að unglingar borgarinnar séu í hinum mesta vanda með það, hvernig þeir eigi að verja tómstundum sínum. Allir gera sér ljóst, hver nauðsyn er á, að vinnu- og skólatíma sé vel varið. En það er engu síður nauðsynlegt fyrir eflingu manngildis og menningarþroska, að tómstundunum sé vel varið. Bygging æskulýðshallar hér í Reykjavík er einmitt ein af þeim framkvæmdum, sem gæti orðið til mikils gagns á þessu sviði. Þess vegna vildi ég nú mæla eindregið með þessu máli.



Herra forseti. Í till. þessari er farið fram á það, að ríkisstj. geri ráðstafanir til þess, að gjaldskrá landssímans verði breytt þannig, að ekki verði innheimt fjarlægðargjald af símanotendum í þéttbýlustu byggðahverfunum í nágrenni Reykjavíkur. Till. samhljóða þessari fluttum við hv. 4. þm. Reykv. seint á síðasta þingi, en tími vannst ekki til að afgreiða hana. Í nágrenni Reykjavíkur eru ýmis þéttbýl byggðahverfi, fyrst og fremst í Kópavogi og fyrir ofan Elliðaár. Notendur síma á þessum stöðum verða að greiða nokkurt aukagjald vegna símaafnotanna, auk þess sem þeir greiða nokkru hærra stofngjald en aðrir símanotendur, sem bæjarsímakerfið nota. Veldur þetta því, að notkun síma í þessum hverfum verður óeðlilega dýr. En segja má með miklum rétti, að fáir hafi meiri þörf síma en þeir, sem búa í úthverfum þessum. Slíkt fjarlægðargjald var áður innheimt á nokkru stærra svæði en nú er gert í nágrenni og útjöðrum Reykjavíkur, en því hefur verið hætt. Fjarlægðargjaldið var áður innheimt í nágrenni Hafnarfjarðar, en því hefur einnig verið hætt. Það hefur verið stefnan á undanförnum árum að verðjafna nokkuð kostnað við símanotkun, og okkur flm. þessarar þáltill. virðist tími til þess kominn að gera þessa verðjöfnun fullkomna í Reykjavík og nánasta nágrenni hennar og afnema þannig fjarlægðargjöld af símanotum í þessum þéttbýlustu byggðahverfum í nágrenni Reykjavíkur. Fleiri orð sé ég ekki ástæðu til að hafa um þessa þáltill., en leyfi mér að óska þess, að henni verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 94, sem er um það, að rannsakað verði brúarstæði yfir Ölfusá hjá Óseyrarnesi. Til þess að gera það ljóst - því að þarna er um sérstakt nýmæli að ræða - hvaða þýðingu brú yfir Ölfusá á þessum stað hefur fyrir héruðin þarna fyrir austan, sjávarþorpin á suðurströndinni, þá er nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um þau og þróun hafnargerðar og útgerðar og slíkra framkvæmda á þessum stöðum. Það kannast allir við hafnleysið á suðurströnd landsins, þannig að segja má, að frá Höfn í Hornafirði og til Reykjaness sé ekki um neinar hafnir að ræða. Þar brotnar alda úthafsins að austanverðu, á söndunum, alveg að landi, og á milli Þjórsár og Ölfusár á skerjagarðinum, sem er nokkuð frá landi, og má segja, að þetta sé ein brimstrandlengja, þegar þannig er í sjó, að ekki eru sérstakar landáttir, sem eru þær einu áttir, sem má segja að gefi færi á að sækja sjó á þessu svæði. Þarna hefur verið töluvert mikil útgerð í þessum þorpum, einmitt á Eyrarbakka, Stokkseyri og Þorlákshöfn. Og á tíma róðrarbátanna var mest útgerð í Þorlákshöfn. Þar gengu þá til fiskjar milli 30 og 40 skip. Eftir að mótorbátarnir tóku við, fækkaði róðrarskipum á öllum þessum stöðum og loks hurfu þau alveg, og var þá um tíma engin útgerð í Þorlákshöfn. En þannig hagar til á Eyrarbakka og Stokkseyri, að innan við brimgarðinn eru lón, þar sem legið geta mótorbátar á nokkuð öruggum stað, þó að hafátt sé og vont í sjó. En í Þorlákshöfn hagar þannig til, að ekki var um það að ræða að láta skip liggja þar fyrir utan, heldur varð að setja þau upp að kvöldi eða eftir endaðan róður. - Nú á seinni árum hafa hafizt töluvert miklar hafnarbætur í Þorlákshöfn, og hefur það einkum orðið síðan Árnes- og Rangárvallasýsla eignuðust Þorlákshöfn. Sýslufélögin hófust handa um hafnarbætur þarna, sem er bryggjugerð, sem ekki er nú nálægt því að vera sú hafnargerð, sem einu sinni var fyrirhuguð með ákveðinni teikningu, en hún var hugsuð þannig, að þar væri hafnargarður, sem brimið átti að mæða á, en fyrir innan þann garð átti að vera bryggja. Er þar byrjað á bryggju, og eru komnir af henni 110–120 metrar. En það hagar svo til í Þorlákshöfn. að nesið skýlir henni fyrir sunnanátt og vestanátt, en landið fyrir norðanátt. Er þess vegna víkin aðeins opin að austan, og er bryggjan skjól fyrir þeirri átt. Undanfarin ár hefur verið nokkur útgerð í Þorlákshöfn, og hafa verið gerðir þar út fimm litlir mótorbátar. Þessi útgerð hefur gengið ágætlega hvað aflabrögð snertir. Síðastliðinn vetur höfðu hásetar í hlut á 22 tonna bátum þetta frá 12–20 þús. kr., og er álitið, að það sé ekki alls staðar betra en það, en á hinn bóginn er þar ekki pláss fyrir fleiri báta. Þegar aflabrögð eru af fiski, er mjög hægt að sækja á Selvogsbanka, og eiga engir styttri leið að fara en bátar frá Þorlákshöfn. Og það kemur fyrir, að fiskur gengur svo nærri landi, að ekki er nema 5–10 mínútna stím á miðin, en venjulega stendur það ekki lengi, en þá er þess að gæta, að ekki er styttra á fjarlægari mið annars staðar frá. Það þykir ef til vill undarlegt, að á aflabeztu mið Vestmannaeyinga eiga bátar frá Þorlákshöfn styttra að sækja. Allt stuðlar þetta að því, að þaðan er hægari sjósókn en frá flestum stöðum öðrum sunnanlands. Þá má minna á það, að höfn í Þorlákshöfn hefur í för með sér aukið öryggi fyrir vertíðarbáta frá bæði Eyrarbakka og Stokkseyri. Þar er svo brimasamt, að oft er það, þó að bátar rói þaðan í góðu veðri að morgni, að þá er komið svo mikið brim að kvöldi, að ekki er viðlit að lenda þar. Þessi óvissa með landtöku hefur haft það í för með sér, að lítið fjör hefur verið í útgerð þar á undanförnum árum. Þetta er nú að breytast þannig, að þótt bátar rói þaðan að morgni, geta þeir lent í Þorlákshöfn að kvöldi og skipað þar upp afla sínum og róið þaðan daginn eftir, enda eru dæmi þess, að svo gekk til á síðustu vertíð. Þetta sýnir, að hafnargerð í Þorlákshöfn leysir hafnarvandræði þessara tveggja staða, sem ávallt hefur verið rætt um að þyrfti að bæta, en um stórfelldar framkvæmdir mun nú ekki verða að ræða, úr því að höfn er komin í Þorlákshöfn. Landsamgöngurnar eru nú þannig milli þessara staða, að vegur liggur frá Þorlákshöfn á Suðurlandsbraut hjá Hlíðarenda í Ölfusi, að Selfossi og þaðan til Stokkseyrar og Eyrarbakka. Þá er leiðin til Eyrarbakka og Stokkseyrar um 50 km. Nú þurftu útgerðarmenn á þessum stöðum að fara þessa leið á síðastliðinni vertíð með allt, sem bátar þeirra þurftu með. Enn fremur var farið þessa leið með öll bein og úrgang frá þessum stöðum til Þorlákshafnar, því að beinamjölsverksmiðjan þar keypti öll bein þaðan. Ef það kom nú fyrir, að bátur varð að halda til þarna, varð hann að láta flytja afla sinn á bílum og fékk þjóðin beitt send á bílum að heiman alla þessa leið. Þetta er auðvitað miklum erfiðleikum bundið, þar sem um svo langa leið er að ræða. Nú lá gamla þjóðleiðin ekki þessa leið, heldur eftir ströndinni og þar sem nú er hugsað, að þessi brú komi. Þessi leið væri ekki nema 16 km, ef brú væri þarna á ánni, og væri þá breytt samgöngunum milli Eyrarbakka og Þorlákshafnar á þá leið, að hún væri 16 km í stað 50 nú. Þá mundi og leiðin milli Stokkseyrar og Þorlákshafnar styttast úr 50 km, eins og hún er nú, í 21–22 km. Nú er því ekki að leyna, að við hafnarbætur í Þorlákshöfn eru bundnar vonir allra Sunnlendinga um bætta aðstöðu til flutninga. Eins og nú hagar, eru vörurnar teknar hér í Reykjavik og fluttar á bílum austur yfir Hellisheiði. Ef hins vegar skip gætu lagzt að bryggju í Þorlákshöfn, mundi þessi vandi mikið leystur og þar gætu í góðu veðri lagzt að bryggju allt að 1000 tonna skip, ef bryggjan væri lengd um 60 metra, sem er næsti áfanginn. Er þar um að ræða skip á stærð við Fossana, og þegar svo væri komið, er ekki vafi, að vörur mundu að miklu eða öllu leyti verða teknar þar upp. Þá má benda á fjárhagslega hlið málsins til að sýna, að brú á Ölfusá hjá Óseyrarnesi kostar ekki meira en allar þær tugþúsundir, sem fara í allan þann kostnað, sem nú þarf til þeirra bila, sem flytja alla þessa leið, þ. e. það, sem til þeirra þarf bæði í benzíni, varahlutum o. fl. Það þyrfti ekki að líða langur tími til þess, að þessi brú borgaði þann kostnað. Ég þykist nú hafa sýnt fram á, hvaða þýðingu brú hefur á þessum stað, og ætla ég ekki að hafa fleiri orð um það að sinni. - Leyfi ég mér svo að leggja til, að þessari þáltill. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Till. sú, sem borin er fram á þskj. 127, er um greiðslu uppbótar á lífeyri starfsmanna ríkisins. Það háttar svo til, að laun starfsmanna ríkisins og lífeyrir og bætur, sem greiddar eru samkvæmt lögum um almannatryggingar, er greitt með fullri vísitöluuppbót, en þeir, sem taka lífeyri úr lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, hafa orðið útundan með þessar uppbætur. Nú er ósanngirni, að það fólk, sem tekur laun sín úr þessum sjóði, fái ekki þarna hina sömu uppbót, ekki sízt þar sem laun þessa fólks eru nú orðin óeðlilega lág. Nú vill svo illa til, að af vangá hefur þetta aðeins verið miðað við lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en þar koma auðvitað aðrir hliðstæðir sjóðir til. Hv. 4. þm. Reykv. hefur hins vegar flutt brtt. við þessa till. og telur þar upp þá sjóði, sem hér er um að ræða. Þetta er alveg rétt hjá honum, og var þessi líka meining okkar, þó að þeir féllu niður af vangá. Ég þakka honum þessa ábendingu, og er ekki síður ástæða til að taka þetta mál til athugunar, þar sem svo margir eru í sama flokki. Það hefur verið gert ráð fyrir einni umr. um þetta mál, en ég held, að það eigi vel heima í hv. fjvn., og geri það að till. minni, að því verði vísað til hennar.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. flm. sagði, að það er óhæfilegt misræmi, sem gætir í greiðslu eftirlauna. Uppbætur eru greiddar á öll laun í landinu og yfirleitt einnig á eftirlaun samkvæmt þar að lútandi grein í fjárlögum. Flest af því fólki, sem við eftirlaun býr, á við þröngan fjárhag að stríða, og því er ómögulegt að mæta vaxandi dýrtíð, ef ekki eru greiddar uppbætur á laun þess. Brtt. á þskj. 131 leggur í fyrsta lagi til, að ákvæði hennar nái ekki aðeins til lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, heldur einnig til allra lífeyrissjóða opinberra starfsmanna, og breytist þá fyrirsögn till. samkv. því. Ég veit, að þetta var tilætlunin hjá flm., þó að það lenti í undandrætti af vangá. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þessa till. Ég vil aðeins vekja athygli forseta á því, að tillgr. felur ríkisstj. að greiða þessar uppbætur. Það er engin leið önnur til þess en að hún greiði þetta sjálf, því að lífeyrissjóður getur þetta ekki og honum er það ekki skylt, hann meira að segja má það ekki lögum samkvæmt. Það er því engin leið önnur en að ríkisstj. beri þetta. Ég vil vekja athygli forseta á þessu, því að þetta mun, ef samþykkt verður, leiða til smávegis útgjalda fyrir ríkissjóð, sem þó eru smávægileg, ef t. d. er litið á heildarupphæð fjárlaganna. Það má gera ráð fyrir, að ef uppbæturnar verða greiddar frá því í maí 1950, þá muni heildarupphæðin nema 50–100 þús., miðað við vísitöluna 81/3, og fyrir árið 1951 má gera ráð fyrir 390 þús., miðað við vísitöluna 31; því mun vera um 490 þús. kr. að ræða, frá því að gengisbreytingin var gerð og til loka þessa árs. Ég sé ekki betur en óhjákvæmilegt sé að gera þarna ráð fyrir fjárveitingu, ef þetta verður samþykkt, og sé það ríkisstj. nægileg heimild til að greiða þetta.



Herra forseti. Það er ekki ofmælt, að mikinn óhug hafi sett að bændastéttinni, og raunar þjóðinni í heild, er þau tíðindi spurðust í lok september s. l., að mæðiveiki hefði orðið vart á svæðinu milli varnargirðinganna í Bitru- og Steingrímsfirði. Á þessu svæði höfðu farið fram fjárskipti árið 1947. Það sama haust hafði allt fé verið skorið þar niður. Er þetta í fyrsta skipti, sem mæðiveiki hefur komið upp að nýju á svæði, sem skipulögð fjárskipti hafa áður farið fram á. Hitt er þó e. t. v. enn þá alvarlegra, að af svæðinu milli Bitru- og Steingrímsfjarðar hefur undanfarin tvö ár verið flutt fé í fjárskiptum til annarra landshluta. Og á s. l. hausti hafði fé einnig verið selt þaðan. Þegar litið er á það gífurlega tjón, sem sauðfjársjúkdómarnir hafa valdið allt frá árinu 1934, er hinnar svokölluðu mæðiveiki varð fyrst vart, sætir það engri furðu, þó að nú sé reynt að skyggnast um eftir nýjum leiðum í baráttunni við þá, þegar það úrræði, sem mest traust hefur verið sett á, fjárskiptin, hefur orðið fyrir alvarlegu áfalli. Samtals hefur hinn beini kostnaður ríkisins vegna sauðfjárveikivarna nú orðið 40–50 millj. kr. En þar við bætist hið gífurlega tjón, sem pestirnar hafa valdið bændum landsins. Ég tel ekki ástæðu til þess að hefja hér umræður um ýmis herfileg mistök, sem orðið hafa í framkvæmd sauðfjárveikivarnanna. Með slíku yrði sennilega ekki miklu um þokað til umbóta. En það er gersamlega óumflýjanlegt að taka þessi mál fastari tökum en gert hefur verið, og þá hlýtur fyrst og fremst að verða byggt á sérfræðilegri þekkingu vísindamanna á sviði heilbrigðisvísindanna. Það er á grundvelli þessa álits, sem ég hef ásamt hv. 2. þm. Rang. beint þeirri fyrirspurn, sem hér liggur fyrir, til hæstv. landbrh. Við teljum, að allra ráða beri að freista til þess að fá sérfræðilega aðstoð í baráttunni við sauðfjárpestirnar. Liggur þá næst að leita hennar hjá þeim samtökum, sem hér um ræðir. Vænti ég, að hæstv. ráðh. gefi sem gleggstar upplýsingar um afstöðu sina og ráðagerðir og hæstv. ríkisstj. í þessu mikla vandamáli.



Herra forseti. Það verður aldrei of djúpt tekið í árinni með það, að sú veiki, sem hefur átt sér stað í sauðfé landsmanna, er eitt af alvarlegustu viðfangsefnum landbúnaðarins, og þessi veiki er einn ægilegasti vágesturinn, sem sótt hefur okkur heim. Það hafa komið til mála ýmsar aðgerðir til úrbóta í þessu máli, m. a. að fá hingað erlenda sérfræðinga, sem hefur þó ekki orðið úr, enda hefur þetta mál verið á byrjunarstigi hjá okkur og við reynt að vinna sjálfir bug á veikinni. Viðkomandi því atriði, sem hv. þm. N-Ísf. drap á, að mistök hefðu átt sér stað við mæðiveikivarnirnar, er það að segja, að í máli sem þessu er ekki óeðlilegt, að slík mistök komi fyrir. Eins og Alþ. er kunnugt, var valin sú leið í þessu máli að láta menn úr bændastéttinni fara með þessi mál, og mátti búast við, að þeir væru einna bezt kunnugir í þessum efnum og hefðu mestan áhuga á að gera allt, sem unnt væri í þessari baráttu. Sér við hlið höfðu þeir svo færustu sérfræðinga á þessu sviði, sem þjóðin hefur átt völ á. Viðkomandi fyrirspurninni sjálfri er það að segja, að eins og ég sagði áðan, hefur ekki verið leitað til erlendra sérfræðinga í þessu efni. Fjvn. Alþ. hefur sýnt mikinn áhuga í þessu máli og hefur fyrir alllöngu síðan ritað bréf til þeirrar stofnunar, sem mest hefur með þessi mál að gera, tilraunastöðvarinnar á Keldum, þar sem n. beiðist umsagnar um þá fram komna till. til þál. um sérfræðilega aðstoð vegna sauðfjársjúkdómanna. Svarbréfið er dags. 6. maí 1950, og hefur n. ekki þótt ástæða til að gera meira í málinu. - Ég sé ekki ástæðu til að lesa þetta bréf upp hér, en get þess, að það kemur fram í því það sjónarmið, að ólíklegt sé, að vænlegt sé til árangurs að fá erlendan sérfræðing í þessum málum. Ég sný mér þá að spurningunni. - Að sjálfsögðu er hv. Alþ. ljóst, að ríkisstj. hefur ekki sérfræðiþekkingu í þessum málum, og hef ég því snúið mér til sauðfjársjúkdóman. og óskað eftir umsögn hennar um málið. Ég hef móttekið svar, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta (ég sleppi hér almennum inngangsorðum): „Með tilliti til þess, að nú hefur mæðiveiki komið upp á fjárskiptasvæði, telur n. fyllstu ástæðu til, að leitað verði allra úrræða, sem líkleg þykja til að bæta úr þeim vandræðum, sem af því leiðir, ef ekki tekst að útrýma mæðiveikinni með fjárskiptum. Mesta þýðingu hefði að fá varnar- eða lækningalyf við veikinni, en þó að svo væri ekki, gæti verið mikils virði að fá meiri vitneskju en nú er fyrir hendi um smitunar- og útbreiðslumöguleika veikinnar. Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) mun láta búfjársjúkdóma til sín taka og hafa í þjónustu sinni sérfræðinga á því sviði. Þótt n. sé ókunnugt um, á hvern hátt eða í hvaða formi helzt væri að vænta aðstoðar Sameinuðu þjóðanna í þessu efni, er hún því eindregið meðmælt, að leitað verði eftir, hvort stofnunin vildi á einn eða annan hátt sinna þessu verkefni.“ Jafnframt hef ég ritað bréf til tilraunastöðvar háskólans og móttekið svo hljóðandi bréf, með leyfi hæstv. forseta (það eru fyrst almenn inngangsorð, sem ég sleppi): „Heilbrigðisstofnun Sameinuðu þjóðanna mun einungis fást við sjúkdóma í mannfólki. Það er því naumast ástæða til að fara frekar út í þá uppástungu. Til mála kæmi hins vegar að leita upplýsinga hjá landbúnaðarstofnuninni, ef það þætti líklegt til árangurs. Út af þessu leyfi ég mér að taka fram: Á Alþ. 1949–1950 var borin fram till. til þál. um svipað efni (nr. 562 í Sþ.). Samkvæmt beiðni fjvn. Alþ. lét tilraunastöðin þá í ljós álit sitt á því máli í bréfi frá 6. maí 1950. Ég leyfi mér hér með að senda yður afrit af því bréfi, þar eð í því koma fram grundvallarsjónarmið okkar um þetta efni. Til áréttingar því, sem þar er sagt, og til fyllri skýringar á sjónarmiði okkar leyfi ég mér að taka nú fram eftirfarandi: Meðan eðli og útbreiðsluhættir mæðiveikinnar eru ekki þekktir betur en enn er, er erfitt að gefa öruggar „epidemiologiskar“ leiðbeiningar um sóttvarnaráðstafanir. Þurramæði er ekki þekkt erlendis, a. m. k. ekki í neitt líku formi og hér. Erlendur sérfræðingur, sem ekki hefði neina þekkingu á staðháttum hér á landi og ekki heldur af eigin raun þekkingu á mæðiveiki, mundi naumast verða sérlega gagnlegur við að leggja á ráðin um varnarráðstafanir. Verkefni hans hlyti að verða að tina saman upplýsingar um sjúkdóm þennan hjá þeim, sem eru kunnugastir honum hér á landi, og skrifa svo skýrslu á grundvelli þeirra. Ekki er líklegt, að sú skýrsla innihéldi mikið af gagnlegum nýmælum. Guðmundur Gíslason læknir, sem nú er ráðunautur sauðfjársjúkdómanefndar, er öllum mönnum kunnugri útbreiðsluháttum og hegðun mæðiveikinnar frá upphafi, auk þess sem hann hefur nákvæma þekkingu á öllum .aðstæðum við íslenzkan fjárbúskap. Ættu að vera hæg heimatökin með að leita ráðuneytis hans um þær sóttvarnaráðstafanir, sem gerðar eru á hverjum tíma. Þótt líkurnar fyrir útrýmingu mæðiveiki með niðurskurði, eins og nú er tíðkað, virðist ekki vera miklar, ætti þó að mega auka þær eitthvað með því að fylgja svo sem kostur er ráðuneyti þess mannsins, sem langkunnugastur er útbreiðslu pestarinnar. Væntanlega hefur einhver slík „epídemiologisk“ ráðleggingarstarfsemi vakað fyrir flm. till. Ef til vill hefur þó einnig vakað fyrir þeim að fá til starfa hér á landi erlenda sérfræðinga til að vinna að meinafræðilegum rannsóknum á mæðiveikinni. Það væri að sjálfsögðu mjög æskilegt að geta aukið starfsemi við rannsókn á eðli mæðiveikinnar. Væntanlega væri hentugast að undirbúa til þess starfs íslenzkan mann eða menn, en hitt kæmi þó einnig til mála, að fá til slíks útlendinga, sem hefðu góðan undirbúning og æfingu, og er ég að sjálfsögðu reiðubúinn til samstarfs um slíkt. Slíka menn yrði væntanlega að ráða til nokkurra ára dvalar. Vandinn yrði þá að fá til slíks starfs mann eða menn, sem hefðu sýnt getu sína við þvílíka vinnu, en slíkir menn munu því miður ekki liggja á lausu. Við höfum nokkuð athugað möguleikana á þvílíkri heimsókn með bréfaskiptum við erlenda starfsbræður, en niðurstaðan af því hefur ekki orðið sú, að við getum lagt fram till. til framkvæmda. Okkur sýnist þess vegna, að naumast sé tiltækilegt að svo stöddu að fá viðbótarstarfskrafta erlendis frá til slíkra rannsókna og alls ekki nema fyrir fram væri undirbúið óformlega, að úrvalsmaður fengist til. Þar við bætist, að vafasamt er, hvort hægt verður að halda áfram tilraunum með mæðiveiki hér á landi fyrst um sinn vegna sóttvarnaráðstafana. Af ofangreindum ástæðum er það álit okkar, að naumast sé sigurvænlegt að leita hjálpar hjá landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna í umræddu skyni.“ Það verður vitanlega farið að verulegu leyti að ráðum þessara sérfræðinga í þessu efni. Þó er að sjálfsögðu hvorki ríkisstj. né Alþ. bundið við að fara eftir þessum till., og á þessu stigi málsins tel ég rétt, eftir að veikin hefur komið upp á svæði, sem henni átti að hafa verið útrýmt á, að teknar verði upp umr. við þá aðila, sem hér eiga hlut að máli, en það er bæði tilraunastöðin á Keldum og sauðfjársjúkdómanefnd, um það, hvort líkur séu til, að útvegun erlendra sérfræðinga verði líkleg til að bera árangur.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir greið svör. Mér heyrðist á honum, að hann væri þeirrar skoðunar, að það væri ekki vanþörf á að leitast fyrir um möguleikana á því að fá hingað erlenda sérfræðinga til aðstoðar í þessum málum. Það var eðlilegt, að menn væru orðnir nokkuð bjartsýnir um möguleikana á útrýmingu mæðiveikinnar hér á landi. Fjárskipti höfðu farið fram á nokkrum svæðum án þess að veikin hefði komið fram aftur á þeim svæðum, þangað til í haust, að hennar varð vart í Hólmavík, þar sem farið höfðu fram fjárskipti fyrir nokkrum árum. Vonbrigði manna urðu mikil, sem vænta mátti, að leið þessi til útrýmingar veikinni skyldi bregðast. Menn fóru að hugsa sem svo: Er þá enginn möguleiki á að losna við þennan vágest? –þegar sú leið, sem vænlegust þótti til að útrýma pestinni, brást. - Og þegar svo var komið, þótti ástæða til að leita nýrra úrræða í baráttunni gegn pestinni. Það er ekki vegna þess, að við gerum litið úr okkar vísindamönnum, að við viljum nú leita eftir aðstoð erlendra sérfræðinga til að gera tilraun til að útrýma veikinni. En ég tel, að það hafi ekki verið unnið að vörnum gegn veikinni svo sem nauðsynlegt hefði verið, og fyrir því er aðeins hægt að færa fram eina afsökun, sem sé þá, að menn gerðu sér alltaf von um, að pestinni yrði útrýmt með niðurskurði. Þeir, sem skáru niður á s. l. hausti, eru nú í vafa um, hvort þeir muni fá ósýkt fé, og mér er kunnugt um það, að margir bændur lögðu í fjárskiptin með hangandi hendi. Það má segja, að það sé ekki til neins að sakast um það sem orðið er í þessum efnum. Hitt getum við verið sammála um, að sú varfærni í þessum efnum eins og nauðsynlegt hefði verið að hafa var ekki sýnd. Það hefur t. d. ekki verið gætt nóg öryggisráðstafana á síðasta hausti, þegar það var leyft, að þeir, sem skáru niður, fengju líflömb í sömu vikunni og skorið hafði verið niður. Og þetta gerðist á Mýrunum, þar sem hraun og skógur og afréttir eru beint niður undan og þess vegna engar líkur til, að smalað hafi verið sauðlaust, áður en nýja féð kom. Þetta gefur tilefni til þess að halda, að viðar en á Hólmavík sé ástæða til að óttast um, að ekki sé um heilbrigðan stofn að ræða. - Það þýðir ekki að sakast um það, sem orðið er. Það verður eftirleiðis að taka á þessu máli fastari tökum en gert hefur verið. Það verður haldið áfram með niðurskurð það sem eftir er, í trausti þess, að það heppnist að fá heilbrigðan stofn. En það verður líka að hefjast handa um að gera tilraunir með að fá útlenda sérfræðinga til þess að vinna að því með okkar innlendu sérfræðingum að reyna að finna leið til að útrýma veikinni, ef niðurskurður skyldi ekki nægja.



Herra forseti. Af upplýsingum hæstv. landbrh. kemur fyrst og fremst tvennt í ljós. Í fyrsta lagi, að sauðfjárveikivarnan. er því hlynnt, að freistað verði að fá erlenda sérfræðinga til aðstoðar í baráttunni gegn sauðfjársjúkdómunum. Í öðru lagi það, að tilraunastöðin á Keldum lætur í ljós vantrú á árangur af slíku úrræði. Ég vildi þá leyfa mér að spyrja, þó að ég ætlist ekki til, að hæstv. ráðh. svari því: Hvað vill tilraunastöðin á Keldum þá? Hún viðurkennir, eins og allir menn hljóta að gera, að við Íslendingar stöndum uppi gersamlega ráðalausir í þessum málum. Það verðum við að viðurkenna fyrir okkur sjálfum nú, eftir að við höfum beðið þennan hnekki, að veikinnar hefur orðið á ný vart á svæði, þar sem fjárskipti höfðu farið fram, en á fjárskiptunum hafi menn helzt byggt nokkrar vonir á undanförnum árum. Ég skal ekki ræða neitt þá vantrú tilraunastöðvarinnar á Keldum á því, að reynt verði að fá erlenda sérfræðilega aðstoð í baráttunni gegn þessum voða, sem landbúnaðinum og þjóðinni í heild stendur af sauðfjársjúkdómunum. En ég vil aðeins undirstrika það, sem ég sagði hér í minni fyrri ræðu, að ég tel sjálfsagt og að brýna nauðsyn beri til, að leitað verði sérfræðilegrar aðstoðar erlendis frá. Og sem betur fer, þá heyrðist mér á hæstv. landbrh., að hann væri þeirrar skoðunar, að sjálfsagt væri að reyna það. Ég tel ekki, að vænta þurfi þess, að skjótur árangur náist af þessu. En atvinnuvegur og þjóð, sem stendur gersamlega ráðþrota gegn sjúkdómi eins og mæðiveikinni, hefur ekki efni á eða leyfi til að freista ekki fleiri úrræða en þeirra, sem við höfum sjálfir enn yfir að ráða, þ. e. a. s., starf okkar ósérfróðu sauðfjársjúkdóman., þó að hún njóti aðstoðar innlendra sérfróðra manna. Á þetta vil ég leggja áherzlu, og ég vænti, að hæstv. landbrh., sem hefur fullan skilning á þessu máli, freisti þess a. m. k., að erlendrar sérfræðilegrar aðstoðar verði aflað í baráttunni gegn sauðfjársjúkdómunum. Ég vil að lokum segja það, að ég fel mikla nauðsyn bera til þess, að sauðfjárveikivarnirnar á Vestfjörðum, sem hafa verið uppeldisstöð fyrir landið í þessum sauðfjárskiptum, sem gerð hafa verið, verði efldar mjög. Ég hef rökstudda ástæðu til að ætla, að girðingin milli Berufjarðar og Steingrímsfjarðar sé ekki í góðu lagi. Sú girðing er tvöföld, og mér er næst að halda, að síðan sauðfjárskiptin fóru fram á svæðinu milli þeirrar girðingar og Bitrunnar, hafi eitthvað verið linað á eftirliti við þessa girðingu. Og mér er kunnugt um, að girðingin milli Ísafjarðar og Kollafjarðar, sem er einföld, er alls ekki svo, að treysta megi henni, en fyrir vestan þá girðingu er eina svæðið á landinu, sem gersamlega er ósýkt af sauðfjársjúkdómunum. Það er þess vegna ekki smávægilegt atriði, að þessar girðingar verði hafðar eins traustar og frekast er unnt. Á þetta vildi ég leggja áherzlu við hæstv. landbrh. Og það er ekki aðeins mál Vestfirðinga, að þessar girðingar verði sem traustastar, heldur allra bænda á landinu, sem hafa getað horft til þessa svæðis sem eina ósýkta svæðisins á landinu og gert sér vonir um að fá þaðan ósýkt fé.



Herra forseti. Ég vil undirstrika það, sem hv. þm. N-Ísf. minntist á nú í sinni seinni ræðu. En ég vildi mega leyfa mér að gera fyrirspurn til hæstv. landbrh., sem ég vænti, að hann svari hér í sambandi við þetta mikla vandamál: Hvaða ráðstafanir hefur ríkisstj. gert til þess að tryggja, að mæðiveikin berist ekki til Vestfjarða frá hinu sýkta svæði, svo að tryggt sé, að Vestfirðir verði hér eftir sem hingað til sauðfjáruppeldisstöð fyrir landið, meðan fjárskiptin hafa ekki farið fram um land allt? - Þetta er nákvæmlega það sama, sem hv. þm. N-Ísf. kom inn á í sinni ræðu. Og þetta er það, sem fólk spyr fyrst um, fremur en hvort unnt sé að lækna veikina. Hefur ríkisstj. látið fara fram réttarrannsókn á því, hverjir eigi sök á útbreiðslu sauðfjársjúkdómsins í Strandasýslu, og ef svo er ekki, er þess að vænta, að svo verði gert og aðilar verði látnir sæta ábyrgð eftir þeirri rannsókn? Og í þriðja lagi: Þykir ríkisstj. ekki ástæða til að skipta um forstöðu fyrir þessum málum? - Þetta er kjarni málsins. Hvað hefur ríkisstj. gert til þess að forða því, að veikin berist í héruðin, sem aldrei hafa sýkzt? Hafa þeir, sem brotið hafa reglur í þessum málum, verið látnir sæta ábyrgð gerða sinna, og er ekki ástæða til að skipta um forráðamenn þessara mála? Þetta fé, sem veikin hefur komið upp í á Hólmavík, hefur verið rekið á fjöll með öðru fé, svo að það er ekki ástæðulaust, þó að menn spyrji um þetta, sem ég gerði. Ég vænti, að hæstv. ráðh. svari þessu hér, annars verð ég að bera fram fsp. um þetta síðar.



Herra forseti. Það er eitt, sem ég get sagt í sambandi við þær fsp., sem hér hafa komið fram. Það var að minni tilhlutun, þegar ég fór með þessi mál áður, að gerð var sú ráðstöfun, sem ég vakti athygli á hér áðan, að eftir að unnið hafði verið á ýmsan hátt að útrýmingu veikinnar og unnið hafði verið að því að athuga, hvernig smitun hefði átt sér stað, var fenginn til þess erlendur sérfræðingur, - ég hygg mesti sérfræðingur, sem til var í þessu efni í öllu Bretaveldi, - og dvaldist hann hér, og skilaði það því miður engum árangri. Síðan hafa ýmsir innlendir menn fengizt við þetta. Það er löng saga, sem ég ætla ekki að rekja. En eftir að byrjað var á því að hefta útbreiðslu veikinnar, var bersýnilegt, að um bara eitt ráð var að ræða. Í stóli landbrh. var þá maður, sem ekki hafði mikinn kunnugleika á málinu, en bændum var sjálfum gefinn kostur á að velja 5 manna n. til þess að stjórna þessum málum. Í n. eru nokkrir úr hópi alþm., og það hefur aldrei síðan ég kom í starf landbrh. nú, svo að ég muni til, verið neitt látið ógert í þessu máli, sem þessir menn hafa imprað á. Og stundum, ef mér hefur þótt þurfa frekari aðgerða, þá hef ég rekið eftir því. Vitanlega ætti að vera og er sú mesta trygging, sem við getum fengið í þessu efni í landi, þar sem lifir þjóð, sem er ekki allt of fús til að hlýða lagaboðum, að mér finnst, - það er ekki hægt að fá betri tryggingu fyrir því, að þetta sé sæmilega framkvæmt, heldur en að valdir séu til þess menn, sem eiga um ráðstafanir gegn veikinni hagsmuna sinna að gæta meira en nokkrir aðrir. Vitanlega eru ýmis mistök, sem hafa átt sér stað. En það er ekki vafi á því, að í hverjum hópi annarra manna, sem átt hefðu að framkvæma þetta, hefðu mistökin orðið meiri. Það er ekki þægilegt að eiga við vinnubrögð í þessum málum, þar sem vírusinn, sem smituninni veldur, er alls ekki þekktur og ekki vitað, hvernig smitunin fer fram. Meðan svo er, er ekki þægilegt að fást við varnir og því síður þá við lækningu á veikinni. En viðkomandi þeirri fyrirspurn til viðbótar frá hv. þm. Barð. get ég svarað því, að það hafa verið gerðar samþykktir um það í sauðfjársjúkdóman að endurbyggja báðar girðingarnar á Vestfjörðum, gera þær tvöfaldar báðar, þannig að það verður vitanlega framkvæmt áður en fé verður sleppt úr húsi í vor. Báðar girðingarnar verða endurbyggðar og tvöfaldaðar, bæði frá Steingrímsfirði í Berufjörð og eins frá Kollafirði í Ísafjörð. Viðkomandi réttarrannsókn út af þessu máli er það að segja, að málið hefur verið á því stigi, eins og hv. þm. er kunnugt, að hver maðurinn eftir annan hefur farið þangað vestur til þess að rannsaka, með hverjum hætti veikin hefur komið upp á Hólmavík, en um það liggja ekki fyrir enn, svo að ég viti til, neinar sannanir, hvernig veikin hefur komið þarna upp að nýju. Það er talið líklegast, án þess að ég viti til þess, að fyrir því liggi ótvíræðar sannanir, að sá maður, sem átti það fé, sem veiktist, hafi hirt refi og gefið þeim lungu úr mæðiveiku fé, og að þannig sé hætta á því, að veikin hafi borizt til þeirra kinda, sem smituðust þarna á Hólmavík. Ef það hefði komið fram við þær tvær ferðir eða þrjár, sem sauðfjársjúkdóman. hefur látið fara til þess að rannsaka þetta mál, og ef vitneskja um það er í hennar höndum, að líkur séu fyrir því, að einhver brot hafi verið framin í sambandi við þetta mál, þá stendur sjálfsagt ekki á mér, ef mér berast skýrslur eða kærur um það atriði að láta fara fram réttarrannsókn í málinu. En ég tel það hins vegar ekki rétta leið, eins og fyrirkomulagi þessara mála er nú háttað á þessu stigi, að landbrh. taki það upp hjá sjálfum sér að láta fara fram rannsókn á þessu máli, meðan sauðfjársjúkdóman. lætur ekkert frá sér heyra þar um.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir þessi svör í sambandi við mína fyrirspurn. Mér þykir vænt um að heyra, að hann hefur gert ráð fyrir, að tvöfaldaðar verði þessar girðingar á Vesturlandi, sem sýnir náttúrlega, að sauðfjársjúkdóman. hefur treyst allt of mikið á fjárskiptin, án þess að gera sjálfsagðar ráðstafanir til þess að halda þessum girðingum við, eins og var áður en skipt var um fé. Sýnir það of mikla bjartsýni eða of mikla vanrækslu hjá n., sem fór með svona stórt mál fyrir þjóðina, enda lutu orð hæstv. ráðh. að því, að honum fyndist forráðamenn þessara mála ekki hafa sýnt áhuga um þetta, eins og vænta hefði mátt, þar sem hann sagði, að ekki stæði á honum að framkvæma það, sem þeir impruðu á í n., og hann þyrfti að impra á ýmsu í þessum málum. Og þá finnst mér, að ráðh. ætti að taka þetta til athugunar, hvort ekki væri hægt að finna aðra betri 5 bændur á landinu í þessa n. heldur en þessa, úr því að svo er komið sem komið er, hvort það er fyrir áhugaleysi hjá n. eða slysni. Það má einskis láta ófreistað til þess að bæta hér úr. Það er um svo mikið mál að ræða.



Herra forseti. Ég vil ekki láta ómótmælt þessari túlkun hv. þm. Barð. á orðum mínum. Ég sagði, að ég efaðist um, að framkvæmdin hefði farið betur úr hendi hjá nokkrum öðrum í þessu efni en hjá þessum mönnum, sem eru í sauðfjársjúkdóman. Og þegar ég sagði, að ekkert hefði verið látið ógert, sem n. óskaði eftir, en hins vegar hafði þau ummæli, að ég að sjálfsögðu vekti athygli á því við n., sem ég teldi að þyrfti að gera, þá leiðir þetta af mínu starfi. - Ég sé ekki ástæðu til að ræða það mikið, en þessi túlkun hv. þm. er ekki samhljóða því, sem ég vakti athygli á.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram fsp. til hæstv. fjmrh. um það, hvenær ríkisstj. hyggst greiða raforkusjóði skuld frá 1946, að upphæð 1½ millj. kr. Ég spyr ekki, hvort ríkisstj. ætli að greiða þessa skuld, heldur hvenær hún hyggst greiða hana. Það er nú svo, að það er dálítið langt um liðið síðan greiða átti skuldina, og raforkumálaskrifstofan hefur reiknað með þessu fé nú á hverju ári. Og þegar spurt hefur verið um þetta hjá hæstv. ráðh., sem með þetta hafa farið, hafa þeir ekki neitað að greiða þetta og ekki heldur játað, heldur færzt svona undan, þannig að ekki hefur orðið úr greiðslu. Þannig er þessu máli háttað, að eins og kunnugt er, þá var á árinu 1942, þegar raforkusjóður var stofnaður, samþ. að greiða til raforkusjóðs ½ millj. kr. En 1946, þegar raforkul. voru sett, var þetta hækkað í 2 millj. kr. Þess vegna var talið, að fyrir árið 1946 bæri að greiða 2 millj. kr. til sjóðsins, enda þótt ekki væri í fjárl. þess árs, sem samþ. voru í des. 1945, nema ½ millj. kr. Raforkul. voru samþ. 2. apríl 1946, og þau l. upphefja þá með samþykkt þeirra þennan lið á fjárl., sem áður gilti fyrir raforkusjóð, eða ½ millj. kr., og það er ekki deiluefni milli lögfræðinga. Hitt er álitamál, hvort ríkissjóði beri að greiða fullar 2 millj. kr. í raforkusjóð fyrir árið 1946, þar sem 1/4 hlutinn af árinu var liðinn, þegar raforkul. voru sett. Það getur því verið deiluatriði, hvort ríkissjóði ber að greiða til raforkusjóðs fyrir þann 1/4 hluta úr árinu 1946 og þá 2 millj. kr., og þar með fyrir allt árið, eða aðeins fyrir 9 mánuði ársins eftir að l. tóku gildi. Nú hafa aðeins verið greiddar 500 þús. kr. í sjóðinn fyrir það ár, eins og var á fjárl., og má því deila um, hvort nú er vangreidd 1 millj. eða 1½ millj. kr. Og það er náttúrlega ekki um annað að ræða en að fá lagaskýringar á því hjá mönnum, sem sérstaklega geta úr því skorið, hvort þetta er 1 millj. eða 1½ millj. Ýmsir lögfræðingar hafa talið, að það bæri að greiða 2 millj. kr. fyrir þetta ár, vegna þess að raforkusjóðsl. næmu úr gildi þann lið fjárl., sem var um raforkusjóð. Aðrir telja þetta álitamál. Hitt orkar ekki tvímælis, að 500 þús. kr. er of lítið. Ríkissjóður er nú í lagalegri skuld við raforkusjóð um 1 millj. kr. eða 1½ millj. kr., og það, sem spurt er nú um, er þetta: Hvenær hyggst ríkisstj. greiða þessa skuld? Ég álit, að þessi skuld sé svo gömul, að ekki sé ástæða til að draga þetta lengur, og ég vænti þess, að hæstv. ráðh. lýsi því nú hér yfir á fundinum, ekki aðeins, að hann ætli að greiða þetta, heldur hvenær hann hyggst láta þessa greiðslu fram fara. Það er kunnugt, og hæstv. fjmrh. veit það manna bezt, hvernig fjárreiðurnar eru nú í raforkusjóðnum. Fjármagn raforkusjóðs hefur verið allt of lítið undanfarið, og þær framkvæmdir, sem eru á döfinni nú og áttu að ljúkast fyrir næstu áramót, eru nú alveg að stöðvast vegna fjárskorts. Þess vegna væri mikils vert, ef hæstv. ráðh. treysti sér til að lýsa því yfir, að þessi skuld yrði greidd fyrir næstu áramót.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. fyrirspyrjandi álítur, að vanskil séu á greiðslum til raforkusjóðs frá 1946 og vill, að raforkusjóði sé greitt þetta fé. Ég vil fara eftir því, hvort fé er veitt á fjárl. fyrir þessari fjárhæð.



Þetta svar hæstv. ráðh. er stutt, en ákveðið. En nú veit hæstv. ráðh., að svona svar er ekki hægt að sætta sig við, m. a. vegna þess, að það er tvímælalaust, að ríkissjóði ber að greiða meira fé 1946 en hefur verið gert, og það er tvímælalaust, að lög frá Alþ. eins og raforkul. upphefja þann þátt fjárl., sem snertir þennan lið, raforkuna. Þetta veit ég að hæstv. ráðh. hefur leitað sér upplýsinga um, þó að hann sé ekki lögfræðingur. Ég treysti því þá, að hann sé svo sanngjarn að viðurkenna, að ríkissjóði ber að greiða þetta. Hins vegar gæti ég sætt mig við það, að þessi skuld yrði greidd snemma á næsta ári, og ef hæstv. ráðh. fyndist það eðlilegra eða betra að taka þessa upphæð á fjárl., til þess að ekki þurfi að taka hana á fjáraukal., þá er ekki nema sjálfsagt að samþ. það, ef hæstv. ráðh. vill beita sér fyrir því, að þessi upphæð verði tekin á næstu fjárl. alveg aukalega fram yfir það, sem gert hefur verið ráð fyrir að yrði á fjárl. fyrir næsta ár. Það er ekki nema sjálfsagt að koma þannig á móti hæstv. ráðh. og gera samkomulag í þessum efnum. En það, sem vantar í svarið hjá hæstv. ráðh., er þetta: Vill hann beita sér fyrir því, að þessi upphæð, hvort sem er 1 eða 1½ millj., verði sett inn á næstu fjárl. fram yfir það, sem annars yrði sett 1 fjárl. fyrir næsta ár? Ef hann vill gera það, þá vil ég sætta mig við þá afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hófust templarar handa um að koma upp vísi að drykkjumannahæli í Kumbaravogi. Ríkissjóður yfirtók þetta verkefni og kom á stofn drykkjumannahæli í Kaldaðarnesi. Nú hefur það hæli verið lagt niður og eignin afhent fyrir lítið gjald. Eftir að þetta skeði, var breytt í um drykkjusjúka menn og drykkjumannahæli og ákveðið, að ríkissjóður skyldi leggja til 750 þús. kr. á ári af ágóða vínverzlunarinnar til þess að koma þessari stofnun upp og bæta úr þessum málum. Þá var ekki farið að ráðum þeirra manna, sem höfðu ekki trú á því fyrirkomulagi, sem markað er í l., heldur eftir ráðum annarra aðila og keypt jörðin Úlfarsá til þess að gera þar tilraun, sem þeir, sem bezt þóttu hafa vit á málinu, álitu að mundi gefa beztan árangur. Út af því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. ráðh.: 1. Hvað margir drykkjusjúklingar hafa dvalizt á Úlfarsá á þessu ári, hve löng hefur dvöl hvers sjúklings verið, og hver er árangurinn? 2. Er fyrirhugað að auka starfrækslu hælisins, og ef svo er, þá á hvern hátt? 3. Hver er orðinn stofnkostnaður hælisins frá upphafi, og af hvaða fé er hann greiddur? 4. Hver er rekstrarkostnaður hælisins orðinn til 1. okt. þ. á.? 5. Hvaða ráðstafanir hugsar ríkisstj. sér að gera til bjargar þeim ofdrykkjumönnum, sem enn ráfa hér um og dveljast um nætur í kjallara lögreglunnar eða undir berum himni, hvernig sem viðrar? Mér er kunnugt um, að áhyggjur fyrir þessum hópi manna eru mestar hjá þeim mönnum, sem hugsa um þessi mál, og það er alvarleg krafa, að aðrar og meiri aðgerðir séu gerðar í sambandi við þessi mál og úrbætur en sýnilega hefur orðið þrátt fyrir hina nýju löggjöf. Ég vænti þess, að það komi fram í svari hæstv. ráðh., að undirbúningur sé hafinn undir það, að svo verði.



Herra forseti. Ég vil út af þessari fsp. hv. þm. Barð. gefa þessar upplýsingar: Jörðina Úlfarsá fékk rn. til umráða seint á árinu 1949 og greiddi kaupverð hennar til búnaðardeildar atvinnudeildar háskólans, sem þá var talin eigandi hennar, sem nam 210 þús. kr., eins og jörðin var þá. Þá var hafizt handa um húsabætur þar með það fyrir augum, að hægt væri að setja þar upp smáhæli fyrir drykkjusjúklinga. Það var unnið að þessari húsagerð og breytingum á húsum og viðaukum árið 1950, og mátti telja, að því væri lokið í árslok 1950. Til þess hafði alls verið varið 171252 kr., svo að stofnkostnaður hælisins frá upphafi, kaup á jörðinni og þær byggingar, sem settar voru upp, hefur verið alls 381252 kr. Fyrir þetta hefur verið greitt af eignahreyfingalið 20. gr. utan fjárl. Ég vil taka það fram, að þessar ráðstafanir allar voru gerðar áður en ég tók við heilbrmrn., þó að það væri mitt verkefni að sjá um framkvæmdina eins og búið var að leggja grunninn að henni. - Í þessu sambandi vil ég geta þess, að það hefur komið í ljós, að fleira þarf að gera þarna en gert var í fyrstu. T. d. hefur komið í ljós, að þar er ekki nægilegt neyzluvatn, og t. d. var það svo í sumar, að leita varð sérstakra ráðstafana til þess að ná í vatn. Nú er verið að athuga, hvernig hægt sé að bæta úr þessu, því að ómögulegt er að hafa þar hóp manna öðruvísi en að búið sé að tryggja slíkt. Þetta kom ekki fram fyrr en í hinum miklu þurrkum í sumar, en að þessu er verið að vinna. Það eru engir drykkjusjúklingar til dvalar á Úlfarsá enn, eins og ég geri ráð fyrir, að hv. þm. sé kunnugt, og þar af leiðandi er ekki um neinn rekstrarkostnað að ræða. Það var tekið það ráð í vor, að manni var leigð jörðin til þess að nytja hana í bili með því skilyrði, að hann yrði fyrirvaralaust að hverfa af henni hvenær sem væri. Þetta var gert vegna þess, að sérfræðingar rn. í heilbrigðismálum lögðu á móti því í vor, þegar rn. var að afla sér upplýsinga hjá þeim um það, hvort þeir vildu láta starfrækja þetta hæli, að þarna væri sett upp sjálfstæð, ríkisrekin stofnun með forstjóra og starfsfólki.

Hverjir eru þeir sérfræðingar?

Yfirmaður þeirra mála er landlæknirinn. En þeir lögðu til, að jörðin yrði leigð völdum ábúanda með þeim skilyrðum, að hann tæki að sér sérstaklega þá vistmenn, sem hægt væri að taka á hælið, sem eru í mesta lagi 10, fyrir ákveðið umsamið daggjald, sem að einhverju leyti yrði miðað við dvalarkostnað á sjúkrahúsum. - Þetta voru þær till., sem landlæknir lagði til varðandi rekstur hælisins. Rn. féllst á, að það væri rétt að reyna þetta, ef unnt væri, og af þeim ástæðum var hælið ekki tekið til rekstrar í vor og enn hefur ekki heppnazt að fá mann, sem vildi taka jörðina og búa á henni með þeirri kvöð, sem því fylgir að taka við þessum vistmönnum og sjá um þá, að sjálfsögðu undir eftirliti heilbrigðisstjórnarinnar, sem gert er ráð fyrir í l. að sé yfirlæknirinn og læknarnir á Kleppi, því að það liggur í hlutarins eðli, að ekki er til neins að reyna þetta á þessum grundvelli nema með völdum manni og völdum hjónum, því að það veltur ekki minna á húsmóðurinni á slíku heimili, ef slík tilraun ætti að takast sæmilega. Það hefur sem sagt ekki enn þá tekizt að fá slíkan mann, og heppnist ekki þessi leið, sem lögð er sérstaklega til af sérfróðum mönnum, þá mun rn. fara aðra leið í þessum efnum og láta reka hælið sem deild frá Kleppsspítalanum með einhvers konar fráhlaupi starfsfólkins þar. Og þetta mundi verða sett í gang nú á þessum vetri eða næsta vor, eftir því sem ástæður eru fyrir hendi. Ég held þá, að ég hafi svarað 4 fyrstu liðum fsp., en svo er 5. liðurinn, sem ég vil fara örfáum orðum um. Í l. þeim, sem hv. fyrirspyrjandi vitnar til, sem eru l. frá 1949 um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, er gert ráð fyrir þrenns konar sjúkrahúsum eða hælum fyrir menn, sem eru ofdrykkjumenn. Í fyrsta lagi hæli reknu af ríkinu, þar sem gert er ráð fyrir að séu sérstaklega menn með góðar batahorfur að ráði sérfróðra manna, og mundi það þá vera svipað hæli og reiknað er með hvað Úlfarsá snertir. Í öðru lagi er gert ráð fyrir sjúkrahúsi eða deild við sjúkrahús, sem sveitarfélög kæmu upp, þar sem ástæða sé til, að ríkið veiti styrk samkv. ákvæðum l. um sjúkrahús, nr. 30 frá 1933. Og í þriðja lagi er gert ráð fyrir gæzluvistarhæli fyrir drykkjusjúka menn, sem hafa minni batahorfur en þeir, sem ætlað er að búa við hin ríkisreknu hæli. Með öðrum orðum, það er gert ráð fyrir, að þessir sjúklingar séu flokkaðir af sérfróðum mönnum og skipt niður á hæli, þar sem þetta kerfi er komið upp, eftir því sem talið er heppilegt, og eins er gert ráð fyrir, að þessi hæli séu rekin af sveitaheimilum með styrk frá ríkinu. Ég hef ekkert legið á því, að þau sveitarfélög, sem vildu leggja í slíka hælisstofnun, ættu að fá viss fjárframlög frá rn. samkv. þeim l., sem hér um ræðir, og það fé er til, því að nú er til tveggja ára framlag samkv. l. um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, 750 þús. kr. á ári, fyrsta framlag frá 1950, og þetta er annað árið. Það er gert ráð fyrir, að sveitarfélög hafi frumkvæðið hvað snertir þessar hælisstofnanir. Ég held, að hv. fyrirspyrjandi hafi spurt um það í einhverjum þessum lið, hvort hugsað væri að stækka hælið á Úlfarsá frá því, sem nú er. Ég vil geta þess, að engar ráðagerðir eru um það að svo stöddu, og ég hygg, að það sé ekki rétt að leggja í að stækka þetta hæli, heldur eigi að reyna, hvernig gengur með rekstur hælisins, og ég held, að það eigi þá heldur að nota það fé, sem ríkið hefur til umráða, til annars hælis. Svo tel ég, þó að ég vilji ekki telja mig hafa mikla þekkingu á þessum málum, eins heppilegt að byggja í smáum stíl hvað þessi hæli snertir, sérstaklega ef unnt er að koma því fyrir á þann hátt, sem hugmyndin er, að reyna að koma þessum mönnum fyrir sem vistmönnum hjá einhverjum góðum forráðamanni, sem sinnti jörðinni samtímis. Hitt er annað mál, að ef þetta er rekið sem ríkisrekið hæli með svo fáum sjúklingum sem hér um ræðir, þá má segja, að þetta mundi verða of dýrt, nema hælið væri stærra. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til að segja fleira um þetta.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir mjög greinargóð svör í þessu máli. Það er komið hér í ljós allt, sem við spáðum um þessi mál, sem vorum á móti löggjöfinni, og alveg sérstaklega í sambandi við gæzluvistarhælin. Við spáðum því, að bæjar- og sveitarstjórnirnar mundu aldrei ráðast í að koma þessum hælum upp með 60% greiðslum frá sér og 40% frá ríkinu. Ég álít, að það hefði átt að byggja þessi hæli fyrir það fé, sem nú er lagt til hliðar og til mun vera í sjóði, 1½ millj. kr., og mér fyndist, að næsta sporið ætti að vera, að l. verði breytt á þessu þingi þannig, að þetta fé verði notað til þess að hefjast handa um að byggja hæli yfir þessa sérstöku menn. Hvað svo líður þeim tilraunum, sem verið er að gera á Úlfarsá, þá hafa spádómar okkar þar einnig rætzt, og þær till., sem sérfræðingarnir gerðu á Úlfarsá, eru ekki byggðar á raunverulegri reynslu eða þess að vænta, að sá árangur verði, sem þeir vonast eftir. Mér þykir rétt að láta það koma fram í sambandi við þetta, að við nm. í fjvn. áttum tal við fangavörðinn á Litla-Hrauni, þar sem nú munu vera um 30 fangar, og fullyrti hann við okkur, að a. m. k. helmingurinn af öllum þeim fjölda, sem þar er, væru beinlínis menn, sem ættu að vera á drykkjumannahæli, en alls ekki í fangahúsi eins og þar er og torvelda mjög þá starfsemi, sem þar er rekin. Væri til athugunar, þegar þessi mál eru tekin fyrir á Alþ., að sameina í flokk þá menn, sem eiga þar ekki heima, og byggja yfir þá, sem hér ráfa á götunni, samtímis því sem byggt er yfir þann fjölda, sem þar er, en ætti að vera í sjúkrahúsi. Ég vil svo endurtaka þakklæti mitt til hæstv. ráðh. fyrir svör hans, því að það er þegar upplýst allt, sem ég óskaði sérstaklega í sambandi við fyrirspurnina.



Herra forseti. Það er vissulega ekki að ófyrirsynju, að hv. þm. Barð. bar fram fsp. um þetta mál, því að sannast sagna hefur framkvæmdin samkv. l. frá 1949 um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra farið mjög í handaskolum, svo að vægt sé til orða tekið. Eins og hæstv. forsrh. tók fram, gera l. ráð fyrir þrenns konar stofnunum. Í fyrsta lagi stendur í 8. gr.: „Á kostnað ríkisins skal reisa og reka í sambandi við geðveikrahælið og í hæfilegri nálægð þess gæzluvistarhæli fyrir drykkjusjúka menn, er fyrst og fremst sé miðað við þarfir þeirra sjúklinga, sem ætla má, að eigi sér sæmilegar batahorfur.“ Varðandi drykkjumannahæli, þá hefur það mál mjög farið á annan veg undanfarin ár en æskilegt hefði verið. Fyrst var reynt í Kumbaravogi, síðan í Kaldaðarnesi, og mistókst á báðum stöðunum. Nú er von um að koma upp slíku hæli á Úlfarsá. En þegar jörðin var keypt og húsabótum lokið, þá er látið líða upp undir hellt ár án þess að hælið taki til starfa, því að hæstv. ráðh. upplýsir, að um síðustu áramót hafi húsabótum þar verið lokið. Ástæðan, sem hæstv. ráðh. færir fram fyrir því, að hælið er ekki tekið til starfa, þetta hæli, sem ríkið samkv. l. skal reisa og reka, er sú, að sérfræðingar heilbrmrn., þ. e. landlæknir, hafa lagt á móti því, að þarna væri sett upp sjálfstæð ríkisstofnun. Ég verð að segja. að mér finnst þetta óskiljanlegt. Landlæknir hefur sjálfur samið þessi l. að mestu leyti, og þar segir hann beinlínis, að ríkið skuli reisa og reka þetta hæli. Þegar það er fullbúið, leggur hann eindregið til, að ríkið reki ekki hælið sem sjálfstæða stofnun. Það er erfitt að fóta sig á því, hvað hér liggur á bak við, og mér virðist, að ríkið hafi ekki gætt sinnar skyldu í þessum efnum. Önnur tegund hæla er, eins og hæstv. ráðh. gat um, gæzluhæli fyrir drykkjusjúklinga, sem ættu að fá þar vist í langan tíma. Það er engin fyrirskipun í l. um að reisa slík hæli, en ef einstök sveitarfélög óska þess, þá þarf leyfi ráðh. til þess að fá styrk til þess, 2/5 stofnkostnaðar. Reykjavíkurbær hefur undanfarin ár undirbúið að koma upp slíku hæli, og munu vera orðin 3 ár síðan ég kvaddi til ráðuneytis ýmsa menn, sem mestan kunnugleik hafa í þessum málum, sakadómara, lögreglustjóra, stórtemplar, formann áfengisvarnanefndar kvenna og fleiri aðila, til þess að gera till. um fyrirkomulag og staðarval. Eftir langa athugun komust allir þessir aðilar og bæjarráð Reykjavíkur og bæjarstjórn einróma að þeirri niðurstöðu að stofnsetja hælið alllangt frá Reykjavík, og virtist lítil fyrirstaða verða úr þessu, þar sem þessir aðilar höfðu að lokum allir orðið sammála. Ég átti tal um þetta við hæstv. ráðh. og skrifaði rn. um málið í fyrra með bréfi 25. okt. 1950, þar sem ég skýrði frá þessu og óskaði eftir leyfi rn. til þess að stofnsetja þetta hæli fyrir þessa krónísku drykkjumenn eða róna, eins og þeir eru kallaðir á venjulegu máli, og þar með að fá styrk til þess. Eftir að þetta bréf var sent, var haldinn fundur með þessum sérfræðingum hæstv. ráðh. og með þeim afleiðingum, að þó að nú sé komið ár síðan, hefur bæjarstjórnin ekki fengið leyfi til þess að stofnsetja þetta hæli. Ég veit vel af viðtölum mínum við hæstv. ráðh., að hann er allur af vilja gerður og skilur nauðsyn þessa máls, en því miður, - og það er að mínu viti hans eina sök, - hefur hann látið þessa sérfræðinga ráða um of gerðum sínum í þessu máli, og kemur það fram í því, að Úlfarsá hefur ekki tekið til starfa og Reykjavíkurbæ hefur ekki verið leyft að reisa þetta gæzluvistarhæli, sem fullkomið samkomulag er um í bæjarstjórn að setja á stofn og þar sem bærinn hefur forgöngu um að greiða 3/5 stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar. Mér þykir þetta miður farið, að svo skuli vera. En ég verð að segja það hér, sem er flestum þm. kunnugt, að það er alls staðar sama eyðimörkin, þar sem andi núverandi landlæknis svífur yfir vötnunum. Þriðja tegund hæla, sem 1. gera ráð fyrir, er sú, sem langmestum ágreiningi veldur og um ræðir í I. kafla, og það er að byggja sérstaka sjúkradeild á Kleppi og flytja þangað alla, er úr umferð eru teknir, til rannsóknar, hvort sem þeir eru drykkjumenn eða hafa aldrei áður lent í höndum lögreglunnar. Um þetta er ákaflega mikill ágreiningur, hvort það sé nauðsynlegt. Læknar hafa látið í ljós þá skoðun, að gæzluvistarhæli fyrir róna og klínikhæli fyrir drykkjusjúklinga og spítalabygging sé allt meira aðkallandi en viðbótarbygging við Klepp. Ég skal ekki fella neinn dóm um, hver er heppilegasta lausnin á þessu í framtíðinni, en það er álit lækna, að þetta sé minnst aðkallandi. - Ég vildi láta þetta koma fram vegna þess, að vel mátti misskilja orð hæstv. ráðh.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð vegna ummæla hv. 7. þm. Reykv. Hann sagði, að það hefði verið eitthvað í ummælum mínum þannig, að mætti misskilja það. Ég tók fram, að rn. væri reiðubúið að leggja fram fé til sveitarfélaganna, og þá fyrst og fremst til Reykjavíkurbæjar, til þeirra hæla, sem hér er rætt um og samkv. 1. sveitarfélögin eiga að standa að að reisa. En úr því að hv. 7. þm. Reykv. fór að rifja upp um það hæli, sem hann kallar rónahæli. sem mér finnst nú varla þinghæft orð, vil ég leyfa mér að taka fram, að svo er komizt að orði í l., með leyfi hæstv. forseta: „Geðveikrahælið á Kleppi hefur með höndum yfirumsjón með gæzlu drykkjusjúkra manna þeim til umönnunar og lækningar samkv. ákvæðum laga þessara.“ - Og svo segir, að þau sveitarfélög, er koma upp hælum fyrir drykkjusjúka menn, eigi að fá til þess styrk úr ríkissjóði. - Það, sem ber á milli hjá bæjarstjórn Reykjavíkur og landlækni, er aðeins það, hvar hælið skuli reist. Ég kunni illa við ummæli hv. 7. þm. Reykv. um landlækni, að allt væri eyðimörk, er hann kæmi nærri, því að hann er mætur embættismaður og samvizkusamur og grandvar í sínu embætti. Ég tel ekki sæmandi að hafa slík orð um mætan embættismann ríkisins hér á Alþ.

Ef það er rétt og viðeigandi.

Það er ekki rétt og viðeigandi, og embættismenn eiga rétt á sér ekki síður en aðrir menn. Það er ekki einungis landlæknir, heldur einnig yfirmaðurinn á Kleppi, sem telur fjarri lagi að ætla að reisa hælið svo langt frá Reykjavík. Vitanlega verður að komast að samkomulagi um þetta, en ég verð að taka tillit til þess, sem sérfræðingar segja um þetta.

Hvar átti þetta hæli að vera?

Ég held, að það sé bezt, að hv. 7. þm. Reykv. svari því. - Mér finnst málið vera á því stigi, að það verði að reyna að ná samkomulagi. Ég vil mega vænta þess, að hv. 7. þm. Reykv., borgarstjórinn í Reykjavík, taki málið upp að nýju og reyni að ná samkomulagi um, hvar hælið skuli reist. - Það var aðallega þetta, sem ég sá ástæðu til að taka fram. Hv. þm. Barð., fyrirspyrjandi, lét orð falla um það, að sennilega þyrfti að breyta löggjöfinni að einhverju leyti, og getur það vel verið. Ef á að safna saman á næstu árum fjárfúlgum, sem ekki eru notaðar, tel ég betra að breyta löggjöfinni, svo að hægt sé að hefja framkvæmdir í þágu þessa máls, sem allir eru sammála um að sé mjög nauðsynlegt. Ég skal ekki neita því, að undirbúningurinn hefur dregizt, og kannske óþarflega lengi. eins og hv. 7. þm. Reykv. sagði, en það er ekki eingöngu rn. að kenna, því að ekki hefur verið sýndur fullur samkomulagsvilji af hálfu stjórnar Reykjavíkurbæjar. Ef erfitt er að komast að samkomulagi, hljóta oftast tveir að eiga þar sök á. Vona ég, að úr þessu greiðist, en treysti mér hins vegar ekki til að leggjast gegn áliti og till. sérfræðinga í þessu máli.



Herra forseti. Ég þarf raunar engu við að bæta. Hæstv. ráðh. telur varla sæmandi að gagnrýna fjarstaddan embættismann. Ég er honum ekki sammála um það, að hér sé ekki heimilt að gagnrýna störf embættismanna. Það voru aðeins tvö atriði, sem ég gagnrýndi, þ. e. að hælið á Úlfarsá skuli ekki vera tekið í notkun og að hann skyldi koma í veg fyrir, að Reykjavíkurbær fengi að reisa þar hæli. Mér finnst ástæða til að nefna landlækni, því að hæstv. ráðh. sagði hann vera ráðunaut í þessum málum. Ég vil að lokum andmæla því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það hefði ekki verið sýndur fullur vj1ji til samkomulags af hálfu stjórnar Reykjavíkurbæjar. Þetta eru ómakleg ummæli, því að fyrir mína forgöngu voru fengnir fróðir menn til að ná samkomulagi. Þegar samkomulagi var náð, átti ég munnlegar viðræður við hæstv. ráðh. og mæltist eindregið til þess við hann að láta ekki ágreining um staðarval tefja fyrir málinu. Lét hann ráðunauta sína hafa úrslitaatkvæði um málið. Þegar bæjarstjórnin var búin að fara fram á stofnun hælis og benda á stað, sem var hafnað, stæði næst honum að benda á annan stað. Við erum reiðubúnir að taka upp viðræður um nýjan stað. Þeir staðir, sem landlæknir hefur bent á, - sérstaklega einn staður, - hafa ekki fengið neinn byr hjá neinum þessara manna, vegna þess að hann er of nálægt Reykjavík. Flestir eru þeirrar skoðunar, að hælin eigi að vera í nokkurri fjarlægð frá Reykjavík, en ekki við bæjardyrnar eða innsiglinguna til Reykjavíkur.



Herra forseti. Í síðasta tölulið þessarar fsp. er minnzt á kjallara lögreglustöðvarinnar. Ég geri ráð fyrir, að þar sé átt við fangahúsið við Pósthússtræti. Mér þykir ástæða til að minnast á það í sambandi við þetta mál. Bæði ég og fleiri hafa heyrt ömurlegar lýsingar á því húsnæði, sem þar er notað sem fangageymsla, og er þannig látið af því, að varla getur talizt sæmandi af því opinbera að nota það sem fangageymslu, þó að ekki sé nema stuttan tíma í senn. Mér fyndist ástæða til að beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hvort ráðstafanir hafi verið gerðar til að fá viðunandi húsnæði til þessara nota. Þessi fsp. er stíluð til félmrh., en þetta mundi sennilega frekar heyra undir dómsmrh. Ef til vill væri þinglegra að beina um þetta sérstakri fsp. til hæstv. dómsmrh., en þó vildi ég hreyfa þessu máli í sambandi við þessar umr.



Herra forseti. Í fjárlfrv. er gert ráð fyrir, að brúttótekjur af áfengissölunni næsta ár verði um 60 millj. kr. Sem betur fer er það svo, að allur þorri þeirra manna, sem neyta áfengis, hefur ekki verulegan skaða af því. En talið er, að 2–3% af þeim, sem neyta þess, séu sjúkir af eins konar ofnæmissjúkdómi, sem þeir ráða ekki við. Nú er þjóðfélaginu auðvitað skylt að sjá fyrir sínum sjúklingum á sem beztan hátt. En mér finnst þessi skylda enn þá ríkari hvað snertir þessa sjúklinga, af því að þjóðfélagið gerir sér sjúkdóm þeirra að tekjulind. Hins vegar hefur það viðgengizt lengi, að þessum sjúklingum er ekki sinnt sem vera ber. Kann það að vera sumpart af því, að menn hafi ekki gert sér ljóst, að hér væri um sjúkdóm að ræða. En það er skoðun mín, að úr því að þetta er viðurkennt og staðfest, eigi ekki að renna eyrir í ríkissjóð til eyðsluþarfa, fyrr en þessum sjúklingum hefur verið séð farborða. Við vitum og höfum heyrt í þeim umr., sem hér hafa farið fram, að þetta mál hefur farið í handaskolum, sérstaklega fyrir afskipti landlæknis, og álít ég að megi krítisera hann hér á Alþ. Eitt stærsta og ódýrasta skrefið, sem hægt væri að taka í heilbrigðismálum hér, væri að skipta um landlækni. - Í sambandi við umr. um áfengismálin hefur einnig verið bent á annan mann, sem fer með stjórn þeirra, geðveikralækninn á Kleppi. Um þann mann hef ég ekki annað en allt gott að segja, og er hann bæði ágætur maður og læknir, eftir því sem ég bezt þekki til. En stjórn þessara mála á ekki að vera nein aukageta fyrir menn, sem nóg annað hafa að starfa, heldur á að fá það í hendur sérfróðum manni, sem ekki hefur öðrum störfum að sinna, ef hægt á að vera að bjarga mörgum ungum mönnum frá að verða ofdrykkjunni að bráð. Ég álít, að sómi ríkisins liggi við, að séð verði fyrir lækningu á þeim mönnum, sem hægt er að lækna þegar í stað, og ekki beitt neinum vettlingatökum.



Herra forseti. Það var á síðasta þingi, að samþ. var þáltill. frá okkur þrem konum, sem þá áttum sæti á Alþ., um að fela ríkisstj. að stofnsetja og starfrækja uppeldisheimili handa vangæfum börnum og unglingum samkv. 37. gr. laga um það efni. Þessi tillaga var fram borin og áreiðanlega samþ. vegna þess, að Alþ. sá, hve brýn nauðsyn væri að reyna svo fljótt sem unnt væri að hefjast handa um stofnun og rekstur slíks heimilis. Það hefur komið fram á síðari árum, með þeim þjóðfélagsbreytingum, sem orðið hafa, að ekki er hægt að koma öllum þeim börnum, sem leiðzt hafa á glapstigu, til vistar á sveitaheimilum, og liggur þá ekki annað fyrir en að koma sem allra fyrst upp uppeldisheimili fyrir þau, svo sem lögin frá 1937 gera ráð fyrir. Við það, sem fram kom við umræður um till. hér í fyrra, vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að bæta nokkrum nýjum upplýsingum úr skýrslu barnaverndarnefndar Reykjavíkur 1950. Nefndin útvegaði á því ári um 200 börnum og unglingum dvalarstaði, annaðhvort á barnaheimilum eða einkaheimilum hér í bæ eða í sveit. Eru ýmsar ástæður til þessa tilgreindar í skýrslunni. Síðan segir í skýrslunni: „Nefndin hefur aldrei haft með svo mörg mál að gera sem nú, eða 1/3 fleiri en síðastliðið ár. Aukning þessi virðist stafa af ýmsum ástæðum. Þær helztu eru þessar: Drykkjuskapur unglinga fer mikið í vöxt nú síðari árin, og er það ekki óalgengt, að unglingar þessir fari að drekka um 14 ára aldur, bæði piltar og stúlkur. Af þessu leiðir alls konar óreglu, lauslæti, flæking, þjófnað og margs konar skemmdarverk. Einnig virðist drykkjuskapur foreldra fara nokkuð í vöxt nú frá ári til árs og þó einkum hjá kvenfólki, því að alltaf eru að verða meiri og meiri brögð að því, að nefndin hafi þurft að taka börn af heimilum vegna drykkjuskapar foreldra. Þá er nokkur aukning vegna slæms húsnæðis, heilsuleysis og þar af leiðandi fátæktar. Nefndin reynir að fjarlægja þessi börn úr umhverfi sínu með því að koma þeim fyrir í sveit. Stundum lánast það vel, en oftast illa. Unglingarnir tolla ekki í hinu nýja umhverfi sínu, enda er sjaldnast aðstaða til að halda þeim kyrrum. Þeir koma svo í bæinn á ný í sitt gamla umhverfi og taka til við sömu iðju og fyrr. En mörgum þessara unglinga er alls ekki hægt að koma í burtu, bæði vegna þess, að færri og færri heimili fást til að taka þá, og svo neita foreldrar oft að láta þá frá sér.“ Þetta er úr skýrslu um störf barnaverndarnefndar Reykjavíkur 1950. - Þetta sýnir, að það er sízt minni ástæða en áður til að hefjast handa um stofnun uppeldisheimila skv. l. nr. 29 1947. Þessi fyrirspurn er fram borin af þeim ástæðum.



Herra forseti. Ég vildi spyrja hæstv. forseta, hvort ekki væri rétt, að hv. 3. landsk. (GÞG) hæfi sitt mál, þar sem mitt svar er við báðum þessum fyrirspurnum.



Herra forseti. Ég get látið mér nægja örfá orð, því að fyrirspurnin skýrir sig sjálf. Á síðasta Alþ. mun hafa verið samþ. með samhljóða atkv. þál. um heimild handa ríkisstj. til að reisa uppeldisheimili handa vangæfum börnum og unglingum, á þá leið, að Alþ. ályktaði að fela ríkisstj. að hefjast nú þegar handa um undirbúning slíkrar stofnunar samkv. ákveðinni grein laga nr. 29 1947 og taka upp í fjárlög nauðsynlega fjárhæð í þessu skyni. Þar sem liggur fyrir þál. frá síðasta þingi um þetta mál, er það ekki að ófyrirsynju, að þessi fyrirspurn er borin fram.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að báðir hv. fyrirspyrjendur eigi við framkvæmd laga frá 1947, en í 37. gr. þeirra laga segir svo: „ Ríkisstj. er skylt, eftir því sem fé er veitt til þess í fjárlögum, að setja á stofn og reka hæli, þar sem vistuð skuli börn og ungmenni, sem framið hafa lögbrot eða eru á annan hátt á glapstigum. Skulu hæli þessi vera a. m. k. tvö, annað handa stúlkum, en hitt handa piltum.“ Hinn 4. nóv. 1949 skipaði þáv. menntmrh. nefnd fimm manna undir forustu dr. Matthíasar Jónassonar til þess að gera tillögur um ráðstafanir til hjálpar og viðreisnar börnum og unglingum á glapstigum. Var nefndarskipun þessi gerð með skírskotun til ályktana og tillagna uppeldismálaþings sambands íslenzkra barnakennara og barnaverndarráðs Íslands, er háð var dagana 24.–27. júní 1949. - Nefndin skilaði áliti 9. jan. 1950. Leggur hún til: 1. Að stofnað verði upptökuheimili og rannsóknarstöð, sem veitt geti viðtöku börnum og unglingum, sem vegna lögbrota eða annars misferlis þarf að taka af heimilum þeirra um lengri eða skemmri tíma. - Þessi stofnun er talin þurfa að rúma 8–10 vistmenn, pilta og stúlkur. 2. Að stofnað verði uppeldisheimili handa drengjum allt að 15 ára gömlum, er framið hafa lögbrot eða annað misferil. Þetta heimili er talið þurfa að rúma a. m. k. 25–30 drengi. 3. Að stofnað verði uppeldisheimili fyrir pilta á aldrinum 15–20 ára, sem framið hafa lögbrot eða valda á annan hátt vandræðum með hegðun sinni. Stærð þessa heimilis miðist við vistun 15–20 unglinga fyrst um sinn. 4. Að stofnað verði uppeldisheimili handa unglingsstúlkum fram til tvítugsaldurs, er þarfnast sérstaks uppeldis vegna lauslætis og annars misferlis. Þetta heimili þarf að geta tekið við 12–15 stúlkum.“ Skrifstofa húsameistara ríkisins gerði uppdrætti að hælum þessum og áætlun um kostnað við byggingu þeirra. Er byggingarkostnaður áætlaður um 5.8 millj. kr. Teikningar og kostnaðaráætlun voru hinn 26. okt. s. l. sendar fjvn. til athugunar. Í þessu sambandi má geta þess, að árið 1945 keypti ríkissjóður fyrir atbeina menntmrn. hús við Elliðavatn, og hefur þar síðan verið rekið bráðabirgðaheimili fyrir börn og unglinga. Samkv. upplýsingum stjórnenda heimilisins hefur aðsókn í seinni tíð verið lítil, og rekstrarhalli þessarar stofnunar er í fjárlfrv. því, er lagt er fyrir þetta þing, áætlaður 100 þús. kr. Hér er að vísu um að ræða litla stofnun og ófullkomna, en það verður að gera sér ljóst, að rekstrarkostnaður þeirra barnaheimila, sem talið er samkvæmt framansögðu nauðsynlegt að byggja, verður mjög mikill. Það er því ekki aðeins um að ræða þessar 5.8 millj. kr., sem framkvæmdin kostar, heldur einnig mikið fé til rekstrar þessara hæla. Allir eru á einu máli um nauðsyn þess að vernda börn og unglinga, sem lenda á glapstigum, og leiða þau til lífsins aftur, en vandinn er sá að sameina það fjárhagsgetunni. Þetta heyrir undir mitt ráðuneyti, vegna þess að barnaverndarráð gerir það. Barnaverndarráð hefur margoft talað við mig, og eftir því, sem það hefur skýrt mér frá, get ég sagt það, að hér er um að ræða knýjandi þjóðfélagsvandamál, sem krefst úrlausnar sem allra fyrst. Tveir af nefndarmönnum, þeir Þorkell Kristjánsson og Magnús Sigurðsson, ferðuðust um nokkurn hluta landsins, einkum Breiðafjörð, með það fyrir augum að leita að heppilegum stað, þar sem hægt væri að reisa hæli án mikils kostnaðar fyrir ríkissjóð. Við þessa rannsókn kom í 1jós, að við mikla erfiðleika var að etja sökum mikils kostnaðar. Þeir komust að þeirri niðurstöðu, að jörðin Breiðavík væri ekki tiltækileg. Ég er ekki viss um, að sú stefna sé rétt að fara að koma upp hæli af vanefnum á afskekktum stað, eins og t. d. Breiðafjarðareyjum. Ég ber kvíðboga fyrir því, ef svo á að gera, að hælið komi ekki að notum og verði aðeins til þess að tefja málið. Ég tel því mjög nauðsynlegt málefnisins vegna - ég segi málefnisins, að hraða ekki framkvæmdum um of, því að það mundi aðeins vera málinu til tjóns, vegna þess að það væri ekki rétt byggt upp í fyrstu. Þess vegna er ekki aðalatriðið að hrófa einhverju upp, heldur að byggja frá grunni á réttan hátt, fá einhvern traustan grundvöll, sem hægt sé að byggja á. Þegar litið er á fjárhagshlið þessa máls, verður að gæta þess, hversu vanefnum búin þjóð sem Íslendingar er í því að halda uppi öllum þeim stofnunum og hælum, sem nauðsynlegt er að hafa til þess að geta talizt menningarþjóð. Ég verð að segja það, að ég hafði ekki gert mér ljóst, hversu knýjandi nauðsyn var hér á ferðum, fyrr en ég hafði haft tal af barnaverndarráði, svo að ég býst við því, að það séu margir þingmenn, sem ekki skilja, hvaða voði er hér á ferðum, en framkvæmd þessa máls er undir því komin, hvort Alþingi sæi sér fært að reisa þau hæli, sem með þarf. Eftir því, sem þeir menn, sem mest hafa með þetta mál að gera, segja, telja þeir knýjandi nauðsyn á einu hæli nú þegar. Sá maður, sem kunnugastur er þessum málum, hefur tjáð mér, að með einu hæli yrði hægt að bjarga fjölda barna og unglinga frá glötun og gera þau að nýtum þjóðfélagsþegnum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir ágæt svör, og mér þykir vænt um þann mikla skilning, sem hann hefur á þessu máli. Ég er enn fremur sammála honum um, að í upphafi þarf vel til þessa að vanda eins og alls, sem lengi á að standa.



Herra forseti. Ég vil enn fremur þakka hæstv. ráðh. hans góðu svör og þann áhuga, sem hann sýnir fyrir því að hrinda þessu máli í framkvæmd og koma því í örugga höfn.



Herra forseti. Það er kunnugt, að opinberir starfsmenn fá nú greiddan nokkurn hluta launa sinna samkvæmt þál., þ. e. a. s. opinberir starfsmenn fá ekki greidd öll laun sín samkvæmt skýlausu ákvæði launalaganna. Þetta hefur í för með sér öryggisleysi fyrir þessa stóru stétt landsmanna. Þess vegna hefur staðið lengi til undanfarið að setja ný launal., þó að það hafi ekki verið gert enn. Hér er spurt um, hvers megi vænta af hálfu hæstv. ríkisstj. í þessu efni á þessu þingi. Ég vil, fyrst þetta mál ber á góma, beina til hæstv. fjmrh. annarri fyrirspurn, náskyldri þessari: Á döfinni munu vera ýmis vafaatriði varðandi launagreiðslur, hversu háar launagreiðslur til ýmissa hópa starfsmanna skuli vera, t. d. til stundakennara í gagnfræðaskólum og unglingaskólum. Mér hefur verið tjáð, að uppi sé nokkur deila milli Bandalags opinberra starfsmanna og hinnar opinberu starfslaunanefndar. En þessir menn, sem ég nefndi, hafa ekki fengið eins mikla uppbót á sín tímalaun og fastir kennarar hafa fengið. Ég vildi einnig fá að vita frá hæstv. ráðherra, hvort niðurstaða sé væntanleg í þessu máli.



Herra forseti. Út af þessari fyrirspurn frá hv. þm. vil ég taka það fram, að ákvörðun hefur ekki verið tekin um það, hvort frv. um þetta verði flutt af hálfu ríkisstj. - Varðandi hitt atriðið, sem hv. þm. minntist á og er ekki í fyrirspurninni, viðkomandi deilu, sem var á milli kennara um greiðslu á uppbót, verð ég að segja, að mér er ekki kunnugt um þessa deilu og til rn. mun ekki hafa komið annað en ein till. frá menntmrn. um, það, hvernig þessum greiðslum skyldi hagað, og var sú till. samþ. af fjmrn. Ég vænti, að þessir aðilar hafi haft viðræður um þetta við menntmrn., sem ekki enn hafi komið til kasta fjmrn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Mér eru það að vísu vonbrigði, að stjórnin skuli ekki enn hafa tekið ákvörðun um að leggja fram frv. um ný launal., og læt í ljós eindregna ósk mína um, að hæstv. ríkisstj. beri fram á þessu þingi frv. til nýrra launal„ sem séu í samræmi við óskir opinberra starfsmanna um þetta efni.