Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil bara minna hæstv. forseta, sem hyggst nú taka fyrir 4. dagskrármálið, á þau ummæli sem hann viðhafði hér í gær um að þess yrði 1987 freistað að ljúka 3. dagskrármálinu, sem var frestað, að mínum dómi ranglega, í gær, og að það yrði tekið fyrir strax í upphafi fundar. Ég vænti þess að forseti hyggist standa við orð sín að þessu leyti.



Vegna þessara ummæla hv. 17. þm. Reykv. skal það fram tekið að eins og fram kemur á dagskránni er það mál sem hv. þm. minnist á, 3. dagskrármálið, um áfengislög. Það var ætlun forseta að taka það í þessari röð en að beiðni hæstv. menntmrh. er 4. dagskrármálið tekið fyrir. Það er gert ráð fyrir að um það verði mjög stutt umræða og þess vegna mun ég standa við það sem ég sagði við menntmrh. áðan. Hins vegar skal það tekið fram að 3. dagskrármálið verður þar á eftir.



Herra forseti. Út af þeim ummælum sem komu fram hér um þingsköp vil ég segja að ég tel að forseti hafi farið rétt að vegna þess að það var ekki tilkynnt á fundinum í gær að fundi yrði fram haldið eftir venjulegan fundartíma, þannig að þau ummæli sem kastað var fram til forseta áðan eru alveg út í hött. Mér er það ljóst að ég hef ekki nema örstuttan tíma og mun ekki níðast á góðsemi hæstv. forseta, en ég vil aðeins minna á það bréf sem ég las hér upp um daginn frá 11 prófessorum við læknadeildir Háskólans ásamt ráðuneytisstjóranum Páli Sigurðssyni. Ef menn treysta sér til þess að vefengja þeirra umsögn, þá er ég hissa og ef menn telja þrátt fyrir þessar umsagnir að það sé sem sagt ekkert með þær að gera. En af því að þeim mönnum, sem standa að þessu bjórfrv., er mjög mikið niðri fyrir, þá vil ég aðeins segja þetta: Í fyrsta lagi óska ég eftir því að nefndin sem fær þetta frv. til umfjöllunar afli sér upplýsinga um hvaða íslenskir aðilar hafi tryggt sér umboð hjá erlendum bjórverksmiðjum og dreifingarfyrirtækjum sem annast bjórsölu og hvenær þeir fengu umboðið. Þetta er með ólíkindum, þessi hamagangur að reyna að koma þessu frv. í gegn og það er best að þetta liggi fyrir. Ég óska einnig eftir því að hæstv. forseti geri ráðstafanir til þess að allshn. fái tækifæri til að fara til Grænlands og Finnlands til þess að kynna sér hvernig áfengismálin eru þar komin og sérstaklega með það í huga að athuga hvaða áhrif bjórinn hefur haft þar að áliti þessara þjóða. Ég held að það væri lærdómsríkt. Alþm. hafa farið af minna tilefni til útlanda heldur en það að kynna sér þetta mál sem að mínum dómi er eitt það alvarlegasta sem hér er á Alþingi. Ég bið forseta afsökunar að þetta var lengra en ég ætlaði og lýk máli mínu.



Hæstv. forseti. Frv. það sem hér liggur fyrir er flutt vegna þess að nauðsynlegt er að gera breytingar á tekjustofnum sókna og trúfélaga í tengslum við gildistöku laganna um einföldun og staðgreiðslu opinberra gjalda. Með tilkomu hins nýja staðgreiðslukerfis er ekki lengur gert ráð fyrir því að sóknargjöldin verði innheimt beint af sóknarbörnunum. Skattkerfisbreytingin, sem ég vitnaði til, felur það í sér að lagður verður á einn tekjuskattur til ríkisins sem kemur í stað núv. tekjuskatts, sjúkratryggingagjalds, gjalds til Framkvæmdasjóðs aldraðra, sóknargjalds og kirkjugarðsgjalds, en frv. sem hér er flutt fjallar einmitt um sóknargjöldin. Þegar löggjöfin um staðgreiðslu opinberra gjalda var í undirbúningi var jafnan gengið út frá því að kerfisbreytingin hefði ekki áhrif á tekjumöguleika sóknanna. M.a. sagði í grg. með frv. til l. um breyt. á l. nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, að miðað væri við það að hlutdeild sóknanna í skattheimtunni yrði hin sama og verið hefði. Á sl. sumri var skipuð nefnd til þess að semja frv. til l. um sóknargjöld og kirkjugarðsgjöld sem tæki mið af skattkerfisbreytingunni. Í þessari nefnd áttu sæti tveir menn tilnefndir af kirkjuráði, einn frá fjmrn. og einn frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Nefndin hafði í sínu starfi samráð við og fékk upplýsingar frá embætti ríkisskattstjóra, Þjóðhagsstofnun og Hagstofu Íslands um einstaka þætti þessa máls. Nefndin varð svo sammála um niðurstöðu. Frv. sem nefndin samdi var lagt fyrir kirkjuþing í byrjun októbermánaðar. Kirkjuþing gerði á því nokkrar smávægilegar breytingar og í þeirri gerð sem það kom frá kirkjuþingi er það hér flutt. Ég ætla nú að fara nokkrum orðum um einstaka kafla frv. Í I. kafla er fjallað um hlutdeild safnaða og trúfélaga í tekjuskattinum. Meginbreytingin frá gildandi lögum, eins og ég nefndi áðan, er sú að gjaldendur greiða nú ekki skatt sinn beint til sóknanna. Þjóðkirkjusöfnuðir, trúfélög og Háskóli Íslands, vegna þeirra manna er standa utan trúfélaga, fá hins vegar hlutdeild í hinum nýja sameinaða tekjuskatti. Þessi hlutdeild í tekjuskattinum er ákveðin í frv, í samræmi við álögð sóknargjöld á árinu 1987, en samtals nema þessi álögðu sóknargjöld rúmlega 312 millj. kr., en þau eru 299,7 millj. ef eingöngu er miðað við hinar venjulegu álagningarheimildir skv. 2. gr. gildandi laga um sóknargjöld, þ.e. þegar búið er að draga frá þá fjárhæð sem byggist á því að nýta sérstaka álagningarheimild skv. 3. gr. gildandi laga um sóknargjöld, sem er háð sérstöku leyfi dóms- og kirkjumálaráðherra. Við útreikning á hlutdeild sóknar og trúfélaga og Háskólasjóðs í hinum nýja tekjuskatti er miðað við töluna 299,7 millj. Í þá tölu er svo deilt fjölda þeirra manna sem eru 16 ára og eldri í árslok 1986. Með því er fundin ákveðin grunntala sem notuð er til þess að ákveða hlutdeild einstakra sókna, trúfélaga og Háskólasjóðsins í tekjuskattinum framvegis. Þannig mun gjaldið fylgja sjálfkrafa breytingum sem kunna að verða á fjölda þeirra manna sem náð hafa 16 ára aldri og tilheyra hverjum slíkum söfnuði. Auk þess er gert ráð fyrir því að gjaldið fylgi þeim breytingum sem verða kunna síðar á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga tveggja síðustu ára á undan gjaldári. Fjárhæðinni, sem þannig fæst, er skipt milli þjóð kirkjusafnaðanna, trúfélaganna og háskólasjóðsins í hlutfalli við fjölda manna sem eldri eru en 16 ára í hverjum söfnuði. Þetta er einföld regla og leiðir til jöfnunar milli safnaða í landinu. Þetta mun hafa í för með sér að þeir söfnuðir þar sem tekjur eru lægri á hvern mann fá úr þessu heldur meiri tekjur. Jafnframt auðveldar þetta að sjálfsögðu söfnuðunum að áætla tekjur sínar. Ríkisbókhaldið mun framvegis annast skiptingu gjaldenda skv. upplýsingum um fjölda sókna og trúfélaga frá Hagstofu Íslands og þar með fæst einföld aðferð til að skipta fénu á milli þeirra. Í Il. kafla frv. er komið að öðru mikilvægu nýmæli, en það er að stofnaður verði Jöfnunarsjóður sókna. Sjóðnum er m.a. ætlað að mæta fjárþörf þeirra safnaða sem ætla má að annars mundu hafa notað heimildina sem er í 3. gr. gildandi laga um sóknargjöldin, um sérstaka hækkun þess. En þessum sjóði er ætlað meira hlutverk. Honum er líka ætlað að styrkja fámennar og fátækar sóknir, að auðvelda stofnun sókna þar sem byggð er að breytast og að styrkja kirkjulega, félagslega og menningarlega starfsemi á vegum safnaðanna. En ekki hvað síst er þessum nýja sjóði ætlað að standa að hluta til undir rekstri og viðhaldi kirkna sem ég vil kalla landskirkjur. Þar á ég við Hóladómkirkju, Dómkirkjuna í Reykjavík, Hallgrímskirkju í Reykjavík og Skálholtskirkju. Loks er svo þessum sjóði ætlað að veita framlög til ýmissa kirkjulegra verkefna sem til þessa hafa fengið fjárframlög úr ríkissjóði. Stjórn Jöfnunarsjóðs sókna verður í höndum kirkjuráðs. Með stofnun þessa sjóðs er fjárhagslegt sjálfstæði kirkjunnar nokkuð aukið, en jafnframt ábyrgð kirkjuráðsins. Það er þess vegna kirkjuráðið sem á að hafa með hendi umsjá og stjórn Jöfnunarsjóðs sókna. Kirkjuráðinu er ætlað að semja árlega fjárhagsáætlun fyrir sjóðinn og kynna hana dóms- og kirkjumálaráðuneytinu fyrir lok maímánaðar á hverju ári þannig að unnt verði að taka tillit til þeirrar fjárhagsáætlunar við gerð fjárlagabeiðna frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Þessa áætlun um fjárhag Jöfnunarsjóðsins á líka að kynna á kirkjuþingi árlega. Reikningshald þessa sjóðs á að vera hjá Biskupsstofu, en endurskoðun hjá Ríkisendurskoðuninni. Eftir að þessi sjóður hefur verið stofnaður er einnig lagt til að bein framlög á fjárlögum úr ríkissjóði til einstakra kirkna falli brott, en í þeirra stað geti komið framlög úr Jöfnunarsjóðnum. Þá kem ég að Ill. kafla frv. en þar eru ákvæði um héraðssjóði, sem eru í öllum meginatriðum hin sömu að efni til og ákvæði gildandi laga um sóknargjöld. Við umræður um þetta frv., eða drögin að því áður en það var lagt fram á þingi, hefur heyrst að með því sé verið að eyrnamarka kirkjunni hluta af tekjustofni ríkissjóðs sem sé andstætt hinni mörkuðu meginstefnu í fjármálastjórn sem er að hverfa frá fyrri aðferð. Ég vil af þessu tilefni taka skýrt fram að söfnuðirnir hafa reyndar haft sjálfstæðan tekjuskatt og í frv. er eingöngu fundin aðferð til þess að hann haldist áfram hjá þeim, en vegna einföldunar í skattakerfinu vegna staðgreiðslunnar var ekki fundin önnur aðferð betri en sú sem hér er gerð tillaga um og þess vegna verður að taka þetta fé af óskiptum tekjuskattinum. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. Ég legg áherslu á að það fái skjóta meðferð hér í hv. þingdeild, enda tengist það gildistöku staðgreiðslu skatta í byrjun næsta árs og gerð fjárlaga fyrir það ár. Ég legg að lokum til að þessu frv. verði að umræðunni lokinni vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til staðfestingar á brbl. um breyt. á l. nr. 30 frá 28. apríl 1966, um meðferð, skoðun og mat á sláturafurðum. Lagt er til að 2. mgr. 2, gr. þessara laga orðist svo: "Ráðherra getur þó, þar sem brýn nauðsyn krefur, tímabundið leyft slátrun í sláturhúsum sem ekki eru svo úr garði gerð að löggilding geti farið fram á þeim ef yfirdýralæknir eða hlutaðeigandi héraðsdýralæknir telur að slátrun og meðferð sláturafurða geti tekist þar á viðunandi hátt. Undanþágu má þó ekki veita nema til 1. júní 1988." Þegar lög nr. 30 frá 1966 voru samþykkt var í þeim slík tímabundin heimild til ráðherra að veita undanþágur til slátrunar í ólöggiltum sláturhúsum og síðan hefur Alþingi með svipuðum lagabreytingum og hér í þessum brbl. framlengt það nokkrum sinnum. Ákvæði þess efnis hafa þó alltaf gilt í takmarkaðan tíma. Að þessu sinni er einungis leitað undanþáguheimildar til eins árs eða til 1. júní á næsta ári. Því er nauðsynlegt að Alþingi marki á þessu þingi framtíðarstefnu í málefnum sláturhúsa að þessu leyti. Að undanförnu hafa miklar umræður farið fram um sláturhús og skipulagningu þeirra og má m.a. rekja þær til skýrslu sem svokölluð sláturhúsanefnd skilaði á sl. sumri. Þá nefnd skipaði ég 27. febr. 1985 skv. ályktun Alþingis frá 8. maí 1984, þar sem segir svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta athuga hvernig bæta megi rekstrargrundvöll sláturhúsa, m.a. með því að tryggja sláturhúsunum önnur verkefni svo að lengja megi nýtingartíma þeirra. Enn fremur verði kannað hvort hagkvæmt sé að endurbæta eldri sláturhús svo að viðunandi sé eða ráðast í nýbyggingar." Í nefndinni áttu sæti Margeir Daníelsson hagfræðingur og var hann formaður nefndarinnar, Egill Bjarnason ráðunautur og Ari Skúlason hagfræðingur. Með nefndinni vann einnig Gunnar Þorsteinsson, þáv. forstjóri teiknistofu Sambands ísl. samvinnufélaga. Nefndin skilaði áliti í júní í vor og hefur því verið dreift til alþm. Kann ég nefndinni bestu þakkir fyrir hennar störf. Svo sem ég hef þegar gert grein fyrir gilda brbl. sem gefin voru út í sumar aðeins fyrir yfirstandandi framleiðsluár. Ég legg hins vegar áherslu á að þetta mál verði í heild sinni tekið til gaumgæfilegrar athugunar í hv. landbn. og að þar verði gerðar á því breytingar sem ná lengra fram í tímann og séu í samræmi við þá stefnu sem Alþingi vill að mótuð verði til frambúðar í þessu máli. Skýrsla sláturhúsanefndarinnar svokölluð, og ég hef áður gert grein fyrir, er við það þýðingarmikið gagn og mun auðvelda Alþingi að móta afstöðu sína. Eitt af meginsjónarmiðum í tillögugerð nefndarinnar var betri nýting á því fjármagni sem þegar er bundið í sláturhúsum og tilheyrandi véla- og tækjabúnaði, samhliða lágmarkskostnaði við endurbætur. En einnig mótuðust tillögur nefndarinnar af eftirfarandi atriðum sem vissulega þarf að hafa í huga. 1. Fækkun sauðfjár í landinu. 2. Breytingu á afurðasölufyrirkomulagi. 3. Bættum samgöngum. 4. Auknum kröfum um hollustuhætti. Þetta eru allt atriði sem taka verður tillit til. Áður en lengra er haldið tel ég rétt að rifja upp til viðbótar nokkur atriði úr sögu og þróun slátrunar hér á landi, enda nauðsynlegt að Alþingi hafi heildaryfirsýn yfir gang þeirra mála þegar framtíðarstefna er ákveðin. Árið 1907 voru fyrstu sláturhúsin hér á landi byggð og var það nauðsynleg forsenda þess að útflutningur á söltuðu dilkakjöti gæti átt sér stað. Með tilkomu þeirra jókst útflutningur á saltkjöti en upp úr 1930 fer frosið dilkakjöt að láta að sér kveða á mörkuðum erlendis. Brugðist var myndarlega við þeirri þróun með byggingu frystihúsa og eftir 1935 var meiri hluti dilkakjöts fluttur út frosinn. Fyrstu lög sem kveða á um slátrun og meðferð sláturafurða voru sett árið 1912. Þau voru síðan endurskoðuð nokkrum sinnum, síðast 1943. Með nýjum lögum og reglugerðum frá árinu 1949 var í fyrsta sinn gert ráð fyrir því að allt kjöt sem ætlað er til sölu og neyslu innanlands skuli vera af sláturdýrum sem slátrað hefur verið í löggiltum sláturhúsum og sömuleiðis að frysting fari þar fram. Þessi ákvæði eru endurtekin í l. nr. 30/1966 og þar er einnig ákvæði að finna um að heilbrigðisskoðun fari fram á öllu sláturfé sem slátrað er í þessum húsum. Þessi lög gilda enn óbreytt að undanskilinni 2. gr. þeirra sem hefur til þessa heimilað ráðherra að veita undanþágu eins og bráðabirgðalögin. Reglugerð nr. 442/1977, um slátrun, mat og meðferð sláturafurða, og reglugerð nr. 205/1967, um búnað sláturhúsa, kjötfrystihúsa, kjötverkunarstöðva og meðferð og flutning sláturafurða, byggja á þessum lögum og eru enn í gildi. Þróunin hefur orðið sú að sláturhúsum hefur fækkað á landinu síðustu áratugi, enda eðlilegt í kjölfar aukinna krafna til þeirra um meðferð sláturfjár og sláturafurða. Þar við bætist að húsin hafa orðið fullkomnari og afkastameiri og samgöngur batnað til muna sem auðveldar flutning sláturfjár. Ég vil halda því fram að þróun í þessa átt sé rétt. Hún leiðir til betri meðferðar á sláturafurðum og gerir slátrunina hagkvæmari. Af þeim ástæðum ítreka ég að rétt sé nú að Alþingi fjalli um þessi mál og marki framtíðarstefnu til að vinna eftir. Árið 1955 voru starfandi 120 sláturhús í landinu og var í þeim slátrað 480 þúsund fjár. Árið 1965 voru sláturhúsin 83, en í þeim slátrað 770 þúsund fjár. Árið 1975 var tala sláturhúsa komin niður í 60 hús, en sláturféð um 960 þúsund. Árið 1985 hafði sláturhúsum enn fækkað og var það ár slátrað í 49 húsum um 820 þúsund fjár. Alls hafði því sláturhúsum fækkað á 30 árum um 71 hús þrátt fyrir að sláturfé fjölgaði. Sums staðar hefur þessi fækkun orðið með þeim hætti að fleiri en einn sláturleyfishafi hafa rekið sama sláturhúsið eða einn sláturleyfishafi hefur einnig tekið að sér slátrun fyrir annan með sérstökum samningi. Svo sem rakið er í skýrslu sláturhúsanefndarinnar var það ekki fyrr en upp úr 1960 að skriður komst á uppbyggingu fullkominna sláturhúsa sem gætu verið fær um að verka kjöt til útflutnings eftir þeim reglum sem viðskiptaþjóðir okkar settu þar um. Haustið 1966 skipaði Framleiðnisjóður nefnd þriggja manna sem gera átti tillögur um framtíðarskipan þessara mála sem gæti orðið sjóðnum að gagni við ákvarðanir um fyrirgreiðslu. Nefndin gerði tillögu um samruna sláturhúsa og staðsetningu 18 framtíðarsláturhúsa. Fleiri nefndir voru skipaðar í kjölfar þessa 1969, 1973 og 1979 og eins og áður sagði skipaði ég síðan þriggja manna nefnd árið 1985 sem lokið hefur störfum sínum. Í niðurstöðum nefndarinnar segir svo, með leyfi forseta: "Meginniðurstaða nefndarinnar er sú að í löggiltum sláturhúsum á Suðurlandi, Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurlandi sé hægt að anna þeirri sauðfjárslátrun sem um verður að ræða í náinni framtíð miðað við ríkjandi markaðsaðstæður fyrir kindakjöt og það magn samninga sem nú liggja fyrir milli Stéttarsambands bænda og ríkisstjórnar Íslands um verðlagningu á kindakjöti. Á Austurlandi verður ekki hjá því komist að gera úrbætur varðandi aðstöðu til slátrunar á sauðfé." Nefndin gerir síðan ákveðnar tillögur um hvaða sláturhús skuli verða starfrækt í framtíðinni. Alls eru það 18 hús sem skiptast þannig: Fjögur á Suðurlandi, tvö á Vesturlandi, fjögur a Vestfjörðum, fimm á Norðurlandi og þrjú á Austurlandi. Þá gerir hún einnig grein fyrir því hvaða sláturhús hún telji að eigi að hætta slátrun og hvenær. Alls eru það 31 sláturhús sem nefndin telur að leggja eigi niður starfsemi hjá frá árinu í ár til ársins 1997 og vísa ég um þau í álit nefndarinnar og aðrar niðurstöður hennar, t.d. hvað varðar fyrirkomulag slátrunar, skiptingu slátursvæða og tillögu um úreldingarsjóð sláturhúsa. Í niðurlagi skýrslunnar segir svo, með leyfi forseta: "Nefndin er jafnframt þeirrar skoðunar að fenginni reynslu að lögbinda beri fyrirhugaða fækkun sláturhúsa. Á þann hátt verður best tryggt að nauðsynleg breyting geti átt sér stað. Framtíðarstefnan í þessum málum hlýtur að vera að fá fáein fullkomin sláturhús sem geta nýtt sér alla kosti hagræðingar og framleitt góða vöru gegn sanngjörnu endurgjaldi." Ég hef hér að framan gert nokkuð ítarleg skil þeirri þróun sem átt hefur sér stað í sláturhúsamálum Íslendinga og þeim tillögum sem settar hafa verið fram um fyrirkomulag þessara mála fyrr og nú. Ég vil hins vegar benda á að þrátt fyrir tillögur og markmið sem fyrr hafa verið sett um endurbætur eða uppbyggingu sláturhúsa hefur þeim ekki verið náð. Einkum skortir á að kröfum hafi verið fullnægt hjá elstu húsunum og ýmsar ástæður eru þar að baki. Má þar nefna að sláturleyfishafar hafa reynt að halda niðri sláturkostnaði með því að framfylgja einungis lágmarkskröfum. Einnig hafa undanþágur sem veittar hafa verið til slátrunar í ólöggiltum húsum orðið til þess að erfiðara hefur verið fyrir heilbrigðisyfirvöld að gera miklar kröfur til þeirra húsa sem betri eru. Á þessu hausti fór fram slátrun í 47 sláturhúsum í stað 49 á fyrra ári. Af þeim fengu 27 undanþágu til slátrunar og er ljóst að þau þarfnast mikilla endurbóta í byggingu og búnaði til að öðlast löggildingu. Í skýrslu sláturhúsanefndarinnar kemur fram að ef öll 49 sláturhúsin, sem fram til þessa hausts hafa fengið leyfi til slátrunar, mundu hljóta löggildingu þyrftu þau að leggja út í fjárfestingu sem næmi um einum milljarði króna á núgildandi verðlagi. Það hefði í för með sér að sláturkostnaður yrði að hækka um 22,50 kr. á hvert kíló eða 32,8% sem augljóslega getur ekki gengið. Við hljótum að leita leiða til þess að slátrun verði sem ódýrust og sem hagkvæmust enda sláturkostnaður þegar orðinn stór liður sláturafurða. Hér fara saman sem oft áður hagsmunir framleiðenda og neytenda. Jafnframt hljótum við nú og í framtíðinni að gera þá kröfu að slátrun og meðferð sláturafurða fari fram með fullgildum hætti og eftir þeim kröfum sem gerðar eru til bættrar aðstöðu í sláturhúsum og taka til bættrar meðferðar á sláturdýrum, sláturafurðum og heilbrigðiseftirliti. Framtíðarstefna þessara mála hlýtur að mótast af því að þau hús sem uppfylla ekki lágmarkskröfur og augljóst er að þurfa að kosta miklu fjármagni til nauðsynlegra endurbóta hætti starfsemi sinni. Nauðsynlegt er hins vegar að vita hversu mikið er hægt að notast við þá aðstöðu sem fyrir er í landinu og að reynt verði að halda frekari fjárfestingu í lágmarki en samt sem áður að uppfylla þær kröfur sem nauðsynlegar eru í sambandi við afköst við slátrun og meðferð sláturafurða. Þetta er sjónarmið sem liggur til grundvallar í skýrslu sláturhúsanefndarinnar. Mikil uppbygging mundi óhjákvæmilega leiða til stóraukins sláturkostnaðar sem þýddi hærra vöruverð. Mér virðist eðlilegast að fyrsta skrefið í átt til þess að fullnægja kröfum til slátrunar væri að heimildir til undanþágu væru alls ekki fyrir hendi í lögum til húsa sem væru innan ákveðinnar fjarlægðar frá löggiltu húsi en að öðru leyti kvæðu lögin ekki á um það í fyrsta áfanga. Þar með væri tekið tillit til þess hversu auðvelt væri að koma fyrir flutningi sláturfjár og líka hversu langt væri hægt að ætlast til að fólk geti sótt vinnu. Bent skal á í því sambandi að víða sækir fólk daglega vinnu um eða yfir 50 km vegalengd enda aðstaða til þess breyst til muna á síðari árum með bættum vegasamgöngum. Það er að sjálfsögðu matsatriði hversu hratt eða langt skal gengið í því að stefna í þá átt að öll sláturhús séu löggild og einnig geta menn deilt um hvaða kröfur eigi að gera til sláturhúsa. Ég vil þó í því sambandi vitna til svars Páls Agnars Pálssonar yfirdýralæknis er hann ritaði til sláturhúsanefndarinnar og fram kemur í nefndaráliti hennar. Hann segir svo, með leyfi forseta: "Um búnað þessara sláturhúsa og tilhögun þeirra, aðbúð starfsfólks o.s.frv. gildir reglugerð nr. 205 1967. Er þar um að ræða lágmarkskröfur miðað við það sem gerist í grannlöndum okkar. Þrátt fyrir það hafa ekki öll sláturhús enn getað uppfyllt þær kröfur sem reglugerðin gerir ráð fyrir og starfa þau því á undanþágu ár frá ári. Er slíkt með öllu óviðunandi. Ég sé ekki fram á að unnt sé að slaka á þeim kröfum sem núverandi lög og reglugerðir geyma varðandi sláturhús og kjötgeymslur ekki síst þegar tekið er tillit til sívaxandi krafa neytenda um auknar hreinlætis- og hollustukröfur varðandi matvæli." Ég vil ítreka að stöðugt er verið að gera meiri kröfur til þeirra húsa og staða sem annast matvælavinnslu í hvaða formi sem hún er. Umræður síðustu mánuðina um þetta málefni hafa tvímælalaust ýtt meira undir það en oft áður. Þess má geta að á þessu hausti kom hingað til lands, eins og á hverju ári, fulltrúi frá Evrópubandalaginu til þess að skoða þau hús sem hafa fengið leyfi til útflutnings þangað. Að þeirri skoðun lokinni sagði hann að viðhald og endurbætur á þessum húsum hefðu ekki verið nægjanlega miklar þannig að við gætum ekki haldið áfram að fá leyfi til útflutnings til Evrópubandalagsins nema úr væri bætt og að við værum að dragast aftur úr í sambandi við þær kröfur sem gerðar eru annars staðar til aðstöðu á þessu sviði. Þessar viðhorfsbreytingar eiga rætur að rekja til aukinnar vitneskju um hollustuhætti og síðast en ekki síst þess að óumdeilanlega hefur mengunarhætta í umhverfinu aukist til muna á síðari árum og þarf því betri aðstæður til að verjast skaðvænlegum áhrifum hennar. Má í því sambandi benda á hversu mengunarhætta við slátrun fugla hefur látið illilega til sín taka og lítur út fyrir að ekki sé unnt að koma algjörlega í veg fyrir hana heldur þurfi að stefna að því að halda henni í lágmarki. Þar við bætist einnig að breytt meðferð á matvöru, t.d. það að kjöt er látið hanga langan tíma til að gera það ljúffengara, krefst þess að varan sé í eins góðu ástandi og kostur er áður en til slíkrar meðferðar kemur. Sú framleiðslugrein sem ekki gætir þess að fylgjast nægilega vel með á þessu sviði mun bíða lægri hlut í hinni síharðnandi samkeppni á markaðinum. Því verður ekki neitað að sláturkostnaður hér á landi er ærið mikill og stafar m.a. af stuttum nýtingartíma sláturhúsanna og einnig því að afköstin eru ekki eins mikil og best verður á kosið þar sem mannaskipti við sláturstörf eru tíð. Það er augljóst að viðamiklar breytingar á núverandi fyrirkomulagi slátrunar verða ekki gerðar í einu vetfangi enda margvísleg sjónarmið sem þarf að hafa í huga. M.a. kemur þar inn atvinnusjónarmið einstakra byggðarlaga eins og ég hef að framan drepið á. Af þeim sökum hef ég sérstaklega óskað eftir því við Byggðastofnun að hún reyni að meta þau áhrif sem fyrirsjáanlegar og nauðsynlegar breytingar hefðu í för með sér á atvinnustarfsemi viðkomandi héraða miðað við skýrslu sláturhúsanefndarinnar. Niðurstaða af athugun Byggðastofnunar hefur ekki borist enn þá en landbn. hv. Nd. mun fá hana strax og hún berst. Vafalaust gæti tillaga sláturhúsanefndarinnar um sérstakan úreldingarsjóð greitt fyrir æskilegri breytingu á þessu sviði en þá er gert ráð fyrir að sláturleyfishafar sem hætta fái greiddan mismun á fjárfestingarkostnaði og því sem fæst fyrir mannvirki þegar þau þarf að taka til annarra nota. Herra forseti. Undanþáguákvæði í lögum hafa leitt til þess að leyfi hafa verið veitt til slátrunar í húsum sem alls ekki hafa fullnægt settum reglum um slátrun og meðferð sláturafurða. Ég ítreka þá skoðun mína að slíkt gangi ekki til frambúðar og því beri Alþingi að takmarka þessa undanþáguheimild frá og með næsta sumri innan ákveðins ramma og mótist hún af stefnu í sláturhúsamálum sem Alþingi ákveður til frambúðar. Ég legg að lokum áherslu á að hv. landbn. taki þetta til ítarlegrar athugunar og í störfum sínum kalli hún til liðs við sig hagsmunaaðila þessa máls. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Þetta frv. sem liggur fyrir og er staðfesting á bráðabirgðalögum er náttúrlega sjálfsagt mál. Ég kveð mér hljóðs vegna þeirrar skýrslu sem hæstv. landbrh. gat um sem er verk nefndar sem ráðherra skipaði. Þessi skýrsla er kannski dæmi um það hvernig útkoman getur verið þegar skrifstofumenn í Reykjavík eru látnir fjalla um mál og þekkja hvorki aðstæður eða annað. Ég harma það að það skyldu ekki vera menn sem hafa þekkingu á þessum málum sem sátu í nefndinni því að a.m.k. í sumum atriðum er hún að mínum dómi fráleit. Ég tek sem dæmi t.d. norðausturhornið þar sem ætlast er til að bændur í Vopnafirði keyri með sitt fé til Kópaskers. Það er yfir 200 km leið, mjög leiðinlegur vegur mikið af leiðinni. Ég held það sé ekki einn einasti metri t.d. af bundnu slitlagi og sumt er yfir heiði að fara og hálsa. Það fer auðvitað eftir atvikum hvort þetta er bara framkvæmanlegt. Og mér kemur það ákaflega á óvart ef þessir aðilar gangast undir slíkt. Þetta hefði verið mikið betur staðsett t.d. á Þórshöfn. Hitt er annað mál að þar er ekki gott hús, það viðurkenni ég. En að ætla sér að fara með sláturfé á þriðja hundrað kílómetra vegalengd yfir þessa vegi finnst mér a.m.k. algjörlega fráleit. Það er allt annað mál þar sem vegir eru komnir með bundið slitlag, kannski alla leiðina. Það mætti vera helmingi lengri leið að mínum dómi en á hinum stöðunum. Ég verð að segja það líka í sambandi við slátrun við Eyjafjörð að það á ekkert sláturhús að vera þar og á að fara með féð frá byggðum Eyjafjarðar, allt frá Ólafsfirði og dölunum, annaðhvort til Skagafjarðar eða Húsavíkur, en aðalmarkaðurinn á Norðurlandi er einmitt Eyjafjarðarsvæðið. Vegalengdirnar eru aðrar. Þær eru miklu minni þrátt fyrir allt. Þær eru kannski ekki mikið minni frá Ólafsfirði en samt eru þær styttri og vegirnir allt aðrir. En að ætla sér að keyra fénu frá Eyjafjarðarsvæðinu og svo afurðunum til baka - ég held að það verði erfitt að sætta menn við það. Ég tek þessi dæmi vegna þess að ég þekki þau best og af því að þetta mál er hér til umræðu langar mig bara að vekja athygli á því og skora á hv. landbn. að taka þessi mál til umfjöllunar og a.m.k. taka ekki þessa skýrslu nefndarinnar sem plagg sem væri hægt að fara alveg eftir. Ég held að það þurfi að endurskoða þau vinnubrögð öll. Hitt er annað mála að það þarf auðvitað að fækka sláturhúsum eins og komið er, en það verður að gera það af meiri þekkingu og meira viti en mér sýnist þetta nefndarplagg hafa að geyma.



Herra forseti. Hér er á ferðinni frv. til laga um staðfestingu á brbl. sem gefin voru út í sumar og voru samkvæmt venju flutt til þess að bjarga því að hægt yrði að slátra á liðnu hausti í mörgum húsum sem ekki gátu fullnægt öllum skilyrðum þar um. Það vekur auðvitað athygli að frv. gerir einungis ráð fyrir að heimilt verði að veita undanþágur fram á mitt næsta ár. Það verður því eðlilega fyrsta spurningin sem vaknar við umfjöllun um þetta mál hvort sá frestur dugi nú miklu betur en sá sem var í gildi næstur þar á undan og hvort það sé ekki í raun svolítið vandræðalegt fyrir löggjafann að afgreiða frv. til staðfestingar á brbl. sem í raun og veru hlýtur að kalla yfir sig aftur ný brbl. á næsta sumri og jafnvel og svo framvegis einhver ár. Þess vegna er kannski eðlilegast að spurt sé í fyrsta lagi: Er það til einhvers að afgreiða svo stuttan frest, veita hæstv. landbrh. svo stutta heimild til að veita undanþágur frá þessum ákvæðum? Það er þarft og skylt að leita leiða til þess að hagræða rekstri sláturhúsa og ná betri nýtingu og betri húsum, betri vinnuaðstöðu á því sviði. Í því skyni starfaði þessi sláturhúsanefnd, sem svo er nefnd, og hefur lagt fram mikið álit sem alþm. hafa fengið í sín pósthólf. Mér er ekki alveg ljóst, virðulegur forseti, hvernig málið er samt lagt fyrir hér af hálfu hæstv. landbrh., hvort hæstv. ráðherra er í raun að gera tillögur sláturhúsanefndarinnar að sínum, hvort þær eru stefna hæstv. ríkisstjórnar í þessum málum, eða ekki. Ég hefði talið mjög nauðsynlegt, þegar þetta mál berst í tal hér á hinu háa Alþingi, að bændum landsins og öðrum sem hér eiga hagsmuna að gæta yrði það alveg ljóst af umfjöllun um málið hver væri hin eiginlega stefna ríkisstjórnarinnar hvað þetta varðaði. Er það hugmynd hæstv. landbrh. að taka upp skýrslu sláturhúsanefndarinnar og til að mynda fresta gildistöku þeirra tillagna sem þar eru settar fram um eitt til tvö ár en framkvæma þær síðan að öðru leyti? Og ef svo er hver er þá munurinn? Ég hef talsverðar efasemdir eins og hv. síðasti ræðumaður, 6. þm. Norðurl. e., um ýmsa hluti í þessari skýrslu sláturhúsanefndar. Ég held að sú skrifborðsskipulagning sem þar er í raun og veru viðhöfð sé ekki að fullu í samræmi við aðstæður í landinu. Hún er góðra gjalda verð eins og öll önnur áætlanavinna og tilraun til að skipuleggja þessa hluti, en þegar til kastanna kemur er það samt alltaf veruleikinn sjálfur sem menn verða að beygja sig fyrir, ekki hvað fer fallega á pappír. Ég er ansi hræddur um að menn hafi stundum verið bornir ofurliði af þeirri löngun í vinnu þessarar sláturhúsanefndar til að skipuleggja hlutina þannig að þeir færu vel á pappír. Ég tek undir t.d. það dæmi sem hv. 6. þm. Norðurl. e. vitnaði til um tilhögun þessara mála á norðausturhorni landsins. Þar er ekki bara um langar vegalengdir og mikinn akstur að ræða heldur verða menn líka að minnast þess að þeim mun lengur sem sláturtíð stendur í þeim húsum sem eftir verða færast menn nú nær misjöfnum veðrum, ekki síst á því landshorni. Ég hef einnig miklar efasemdir um að það sé vænleg leið og skynsamleg leið að fara út í lögbindingu af einhverju tagi, þ.e. lögbinda niðurskurð sláturhúsanna og þar með í raun og veru afhenda með lögum þeim aðilum sem útvaldir eru og eftir verða nánast lögverndaðan einkarétt á allri slátrun í landinu: Ég held að menn verði virkilega að hugleiða að ein af afleiðingum þeirrar aðgerðar yrði auðvitað þetta. Þá vakna ýmsar spurningar, bæði um að þessir aðilar sætu þá einir að slátruninni og þeir aðilar sem þar tækju við vörunni fengju þá líka einkarétt á því að ráðstafa henni áfram. Það mun líka sýna sig að því geta fylgt erfiðleikar að ætla að safna allri slátruninni saman af stórum landsvæðum í stór sláturhús í fámennum byggðarlögum eða á fámennum stöðum. Það hefur verið heimafólk í hverju byggðarlagi sem hefur borið uppi vinnuna í sláturhúsunum vítt og breitt og þar gildir næstum að segja þegnskyldusjónarmið. Þar ríkir það viðhorf að menn verða að ganga í þetta og menn hjálpast þá gjarnan að. Það er mikið um að menn séu þarna vægast sagt lausráðnir, hlaupi í skarðið þegar vantar fólk og bændur skiptast á eftir því sem þeir eru lausir frá því að smala kindum og sinna öðrum störfum að hausti til. Ég held að menn mundu reka sig á að það er ekki hægt að gefa sér að það gangi jafngreiðlega að manna sláturhúsin þegar búið er að safna fé saman af stórum landsvæðum til að slátra því í stórum húsum í fámennum byggðarlögum. Þá getur orðið annað uppi á teningnum. Ég vil sérstaklega að lokum spyrja hæstv. landbrh. um tímasetningu í þessu skyni. Ég tel nefnilega að jafnsjálfsagt og ýmislegt af þeirri hagræðingu er sem lagt er til í tillögum sláturhúsanefndar, og ég tek fram að ég tel þar margt horfa til bóta, tel ég hitt augljóst að það þarf nokkurn tíma til að koma hinu nýja fyrirkomulagi á. Ég bendi á að víða þyrfti að stokka algerlega upp félagslega aðild framleiðenda að sláturhúsunum eða afurðasölufélögunum. Í mörgum tilfellum er gert ráð fyrir því í tillögum sláturhúsanefndar að fé verði flutt af einu afurðasölusvæði yfir á annað. Spurningin er þá hvort ekki þarf að vinnast tími til að stofna ný félög eða stokka þann félagsskap upp með einum eða öðrum hætti. Þau mál verða ekki hrist fram úr erminni á einni eða tveimur vikum, jafnvel ekki á einu eða tveimur árum. Ég vil því sérstaklega spyrja hæstv. ráðherra hvað standi til að hraða mikið framkvæmd skýrslunnar og hver sé stefna hæstv. landbrh, í þeim efnum. Það er ekki mikið meira um þetta að segja. Þetta mál er í sjálfu sér ekki stórt. Það er það sem hangir á spýtunni, herra forseti, sem er stórt, þ.e. uppstokkun alls skipulags í þessum efnum, uppbygging sláturhúsanna og endurskipulagning þeirra mála í heild sinni. Reyndar verður það mál ekki heldur slitið úr samhengi við enn stærra mál sem er heildarskipulag landbúnaðarframleiðslunnar, en það er e.t.v. mál sem er betra að bíða með til seinni tíma að ræða á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hætta mér langt út í þessa umræðu, en vil vekja á því athygli að ár eftir ár hefur þurft að gefa út brbl. svo að hægt sé að slátra í um helmingi af þeim húsum sem slátrun fer fram í. Ég verð að segja eins og er að mér finnst mjög óeðlilegt að þannig sé að málum staðið. Það er á mörkunum að það standist skv. stjórnarskránni að láta þingið ekki fjalla um þessi mál fyrr en eftir á heldur að menn láti sér það stöðugt koma á óvart á miðju sumri að nú sé ekki hægt að slátra. Það hlýtur að vera miklu eðlilegra þar sem þau lög sem eru nú í gildi eru svo úr takt við þann raunveruleika sem við búum við að heimildarákvæði í lögunum verði framlengt til nokkurra ára og það lagt fyrir í þskj. á Alþingi og til umræðu hvað mönnum sýnist í þeim efnum. Höfuðgallinn við núverandi fyrirkomulag er sá að það er miklu æskilegra að menn fái að vita strax eftir slátrun í hinum lélegri húsum hvort þeir geti búist við að mega slátra í þeim næsta haust en það sé ekki staðið þannig að verki að e.t.v. gerist það síðla sumars að menn rjúki til og ætli nú að fara að leysa úr brýnasta vanda en sitja svo uppi með að þeir eru jafnfjarri því að hafa rétt til að slátra í húsinu og áður. Mér finnst að það sé eðlileg vinnuregla að menn fái þann lengsta frest sem hugsanlegur er til að gera þær úrbætur sem nauðsynlegar eru. Ég er ekki með þessu að hefja einhverjar stórar umræður um að mér sýnist kröfurnar svo fráleitar sem uppi eru. Hins vegar hef ég litið svo á og fer ekki dult með þá skoðun mína að Efnahagsbandalag Evrópu hafi beinlínis notað heilbrigðisyfirvöld sem nokkurs konar grýlu eða tollvernd til að útiloka viðskipti til þessara landa. Ég held að það þýði ekkert að blekkja sig á því að þetta er alveg afbragðs leið. til að loka slíku. Það væri hægt að nota sömu aðferð hér á landi gagnvart innflutningi á ýmsum landbúnaðarvörum ef mönnum sýndist svo, heimta að það væri miðnætursól t.d. sem hefði skinið á þessar plöntur svo að það mætti neyta þeirra hér á landi. Mér finnst þess vegna ekki að við getum að öllu leyti hlaupið eftir þeim leikreglum með öll hús á Íslandi, en ég ætla ekki að gera lítið úr því að það þarf að standa þannig að slátrun og meðferð sláturafurða að til fulls sóma sé fyrir þessa þjóð hvað hreinlæti snertir. En ég undirstrika að mér þætti sanngjarnt að hæstv. ráðherra legði fyrir það Alþingi sem nú er sínar hugmyndir um hvernig eigi að standa að þessum málum núna kannski þrjú ár fram í tímann og þá væri hægt að taka upp eðlilegar umræður um stöðu þessara mála, en ekki hitt að það liggi jafnóljóst fyrir og nú hvort ráðherra hyggst leita eftir heimild næsta sumar til að hafa það vald að geta gefið undanþágur. Ef hann leitar ekki eftir heimildinni dettur nefnilega allur húsafjöldinn sjálfkrafa út og aðeins hin löggiltu hús verða með rétt til slátrunar. Herra forseti. Ég vona að forseti misvirði ekki þó ég hafi með þessum orðum mínum að sumu leyti farið út fyrir það frv. sem hér er til umræðu því það fjallar aðeins um brbl. sem í sjálfu sér er ekki um annað að ræða en að samþykkja því að það mundi trúlega engu breyta þó við færum að fella þau á þessari stundu.



Herra forseti. Ég hef líklega ekki talað nógu skýrt í máli mínu áðan því að mér finnst að ýmsar spurningar hafi komið fram sem ég hefði viljað a.m.k. að hefði verið hægt að finna svör við. Í fyrsta lagi var sláturhúsanefndin að störfum á sl. ári og þá vænti ég þess að hún mundi ljúka þeim fyrr en raun varð á þannig að það yrði hægt að leggja málið fyrir síðasta þing, en það stóð stutt eins og allir vita og því var þess ekki kostur. En úr því að það varð að gefa út brbl. til að fá þessar heimildir fyrir haustið í haust var fráleitt að þau brbl. giltu lengur en til þessa hausts. Það hefði verið óeðlilegt ef hefði verið gengið lengra því að Alþingi hafði vissulega tóm til að fjalla um málið fyrir síðari tíma. Brbl. verður að sjálfsögðu að leggja fram eins og þau voru gefin út. En það sem ég var að reyna að leggja áherslu á í máli mínu var að landbn., og ég mun að sjálfsögðu reyna að hafa gott samstarf við hana, móti þá stefnu fram í tímann sem gefi það tóm sem ræðumenn hafa hér bent á sem er nauðsynlegt að sé fyrir hendi í þessu máli til aðlögunar og nauðsynlegra breytinga. Ég held að það verði ekki bundið í lög hver má slátra og hver má ekki slátra. Það sem Alþingi getur gert er að meta hvað það vill víkja lengi og í miklum mæli frá þeim kröfum sem allir sem til þekkja eru sammála um að þurfi að gera til þessarar starfsemi. Það var þess vegna m.a. sem ég sagði í máli mínu að ég teldi eðlilegt að fyrsta skrefið væri að alls ekki væri í lögunum heimild til undanþágu fyrir hús ef innan ákveðinnar fjarlægðar væri löggilt hús til staðar sem hægt væri að flytja til. Þá eru ekki rök fyrir slíkri undanþágu. En hversu hratt er gengið í frekari sameiningu er matsatriði og ég beindi því sérstaklega til hv. landbn. að vega það og meta og kalla til hagsmunaaðila. Ég mun reyna að hafa gott samstarf við landbn. um þá stefnumótun. Ég vil líka leggja áherslu á að ég tel að skýrslan sé ekki eitthvað sem Alþingi beri að löggilda heldur séu þarna fyrst og fremst mjög gagnlegar upplýsingar og ábendingar fyrir það til að vinna eftir og móta sína stefnu. Hins vegar held ég að þeir nefndarmenn hafi unnið mjög vel og samviskusamlega sitt verk. Sjálfsagt þekkja þeir misjafnlega til á landinu, en ég veit að sumir þekkja vel til víða og þeirra aðstoðarmaður var sá sem teiknað hefur líklega öll nýrri sláturhúsin og þekkir því mjög vel til. En eitt af því sem liggur þarna á bak við er að reyna að draga úr sláturkostnaðinum, halda honum í lágmarki. Það er atriði sem hlýtur að skipta bændar ákaflega miklu máli því að miðað við hvernig markaðsaðstæður eru hlýtur það að mótast af verði hversu vel gengur að selja og eftir því sem sláturkostnaður er hærri má búast við að minna geti a.m.k. til lengdar komið í hlut bóndans. Þarna er því um sameiginlegt hagsmunamál neytenda og framleiðenda að ræða. Ég vonast til þess að ég hafi svarað fyrirspurnum og ég hef reynt að gera ljóst hvernig ég tel að nauðsynlegt sé að afgreiða þetta mál hér á Alþingi.



Herra forseti. Hér er til umræðu staðfesting á brbl., en skv. þeim má ekki veita undanþágu nema til 1. júní 1988. Sjálfsagt er við afgreiðslu í nefnd að framlengja undanþáguna lengur til að reyna að koma í veg fyrir að nýr darraðardans í þessum málum hefjist næsta haust. Sú umræða sem var í haust skaðaði vissulega þessi mál, bæði með tilliti til neytenda og bænda og hefði aldrei þurft að koma til ef litið hefði verið með meiri sanngirni á þau hús sem fyrst og fremst var þá um deilt. Verri hús en þau sem deilan stóð um fengu þá sjálfkrafa leyfi. Það er eðlilegt að fólkið vilji halda atvinnunni sem næst sér. En meðan þetta ástand varir að húsin eru ekki fullkomin liggur jafnframt fyrir að úr þeim kemur góður varningur, góðar afurðir, fyrst og fremst vegna þess að fólkið sem við þetta vinnur kann til verka og skilar þeim verkum vel við þröngar aðstæður. Á þetta ber að líta. Sláturhúsaskýrslan nýja er að sjálfsögðu ekki heilög bók og kemur ekki til mála að eftir henni verði farið og hún gerð að lögum. Það þarf að taka þau mál og skoða með miklu meiri sanngirni en þar liggur fyrir.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra, breyting á lögum nr. 55 frá 9. júní 1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Flm. auk mín eru hv. þm. Kristín Einarsdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir og Kristín Halldórsdóttir. Frv. hljóðar svo: "1. gr. Á eftir 6. gr. laganna (sbr. lög nr. 58/1985) kemur ný grein er orðast svo: Heimavinnandi húsmæður sem ekki gegna öðru starfi, svo og þær heimavinnandi húsmæður sem eru í minna en hálfu starfi utan heimilis, skulu öðlast aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda. Ríkissjóður greiðir mánaðarlega iðgjald til sjóðsins vegna hverrar heimavinnandi húsmóður er nemi 6% af launum skv. 9. flokki kjarasamnings Verkamannasambands Íslands, efsta starfsaldursþrepi, eins og þau eru á hverjum tíma, og viðkomandi sveitarfélag 4% af sömu upphæð. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi." Frv. þetta var lagt fram á síðasta þingi en varð ekki útrætt og er nú endurflutt með lítils háttar breytingu á orðalagi. Frv. þessu er ætlað að leiðrétta kjör heimavinnandi húsmæðra, þeirra sem enn ekki hafa öðlast rétt til aðildar að lífeyrissjóði og er þannig leitast við að tryggja hag þeirra betur á efri árum. Með hugtakinu heimavinnandi húsmóðir er í fyrsta lagi átt við konur sem ekki gegna öðru starfi en umsjón heimilis og í öðru lagi þær sem hafa heimilisumsjón að aðalstarfi en vinna minna en hálft starf utan heimilis. Hugtakið nær vitaskuld á sama hátt til þeirra karla sem húsmóðurstörfum gegna. Hvað fyrri hópinn varðar er ætlunin að ríkissjóður greiði þau 6% af iðgjaldi sem atvinnurekanda er skylt að greiða, en viðkomandi sveitarfélög greiði þau 4% sem eru hluti launþegans. Iðgjaldsgreiðslan er miðuð við laun skv. 9. launaflokki Verkamannasambands Íslands og skal þessi viðmiðun viðhöfð þar til mat liggur fyrir á störfum húsmæðra. Þetta er engan veginn endanlegt mat á verðmæti þeirra starfa sem um ræðir. Iðgjaldið greiðist til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda þar til öðruvísi verður ákveðið. Stofnun sameiginlegs lífeyriskerfis allra landsmanna er nú í undirbúningi. Það er mikið þjóðþrifamál og má ætla að lífeyrismál heimavinnandi fólks verði best leyst innan þess ramma, en svo brýnt er að koma þessu máli í betra horf að ekki verður beðið eftir annarri skipan lífeyrismála þar sem búast má við að nokkur ár líði áður en sú breyting kemst á. Á undanförnum árum hafa verið gerðar tilraunir í þá átt að lagfæra réttleysi húsmæðra til lífeyris. Breyting á l. nr. 55/1985 er áfangi á þeirri leið, en nær aðeins til takmarkaðs hóps, þ.e. þeirra húsmæðra sem hverfa frá launuðum störfum um stundarsakir og þá yfirleitt vegna barnsburðar eða til að annast fjölskyldu og heimili. Fjölskyldan er grunneining hvers þjóðfélags og ábyrgðin og umönnun hennar og rekstur heimilisins hefur undantekningarlítið hvílt á herðum kvenna. Þá hefur þeim verið treyst til að stjórna, enda er starfið ekki metið til launa og því er það að þegar þær konur, sem eingöngu eða að mestu leyti hafa stundað þessi störf, koma á eftirlaunaaldur njóta þær ekki greiðslu úr lífeyrissjóðum. Ég held að hv. þm. ættu að hugleiða hvílíkar upphæðir heimavinnandi konur spara þjóðfélaginu með því að ala upp börn, annast sjúka og aldraða, vanheila og þroskahefta og að reka þá einingu sem heimilið er. Öll koma þessi störf samfélaginu til góða og þegar eitthvað bjátar á, konan veikist eða fellur frá, þá sést hvers virði þau eru í beinhörðum peningum. Í ljósi þeirrar staðreyndar sýnist eðlilegt að ríki og sveitarfélög sjái um greiðslu á lífeyrissjóðsiðgjaldi heimavinnandi húsmæðra því að sú upphæð gæti aldrei orðið nema brot af því sem dagvistun og barnagæsla fyrir þær kostaði ásamt því að greiða fyrir það fólk á stofnunum sem annast er um í heimahúsum. Þetta mál er mannréttindamál. Það er krafa um viðurkenningu á gildi starfa sem unnin hafa verið í kyrrþey án greiðslu. Hér er tekið á réttindaleysi heimavinnandi fólks, þeirra kjara sem heimavinnandi fólk býr við. Heimavinnandi húsmóðir, móðirin, vinnur störf sín án þess að krefjast launa. Heimavinnandi húsmæður þessa lands eru þeir þegnar sem gefa vinnu sína. Þær annast börnin sín og heimili í kyrrþey og fyrir það að ala upp nýja kynslóð og vera máttarstólpar þjóðfélagsins í því að varðveita fjölskylduna fá þær ekki neitt í áþreifanlegum verðmætum. Í skýrslum um þjóðarframleiðslu er hlutur þeirra einskis metinn. Ég hef reynt að komast eftir því hversu margar heimavinnandi húsmæður eru í þessu landi í því skyni að meta hvern kostnað lífeyrisgreiðslur til þeirra kynnu að hafa í för með sér. Þetta reyndist mér ekki unnt. Skýrslur af þessu tagi liggja hvergi fyrir. Það eitt sýnir hve þessu fólki er lítill gaumur gefinn að innan kerfisins er atvinnustaða þess ekki til. Síðan þegar eitthvað kemur fyrir, húsmóðir veikist eða fellur frá, kemur í ljós hvers virði vinnan er. Fengju húsmæður laun fyrir störf sín eins og fóstrur, félagsráðgjafar, hjúkrunarkonur, matsveinar og ræstingarkonur, þá væru það miklar upphæðir og það ekki endilega vegna þess að þessi störf séu svo vel launuð, heldur hvílíkt magn vinnustunda liggur að baki. Húsmóðurstörf taka ómótmælanlega til allra þessara starfsgreina og margra fleiri og raunar á öllum tímum sólarhrings. Húsmæður eiga fáar frístundir og þær hafa viðveruskyldu allan sólarhringinn. Ég vék að því áðan að hlutur heimavinnandi fólks kæmi ekki fram í skýrslum um þjóðarframleiðslu. Sá þáttur hefur lítt eða ekki verið rannsakaður hér mér vitanlega. En í löndum þar sem reynt hefur verið að komast eftir því hver hann væri hefur komið í ljós að hlutur heimavinnandi húsmæðra nemur fjórðungi til þriðjungi af þjóðarframleiðslu. Sé þetta rétt og sé það metið til fjár hér á landi kemur í ljós að þetta gæti numið 25–30 milljörðum. Í því vitna ég til orða hv. fyrrv. þm., Gunnars Schram, sem hann lét falla hér í þessum sal á síðasta þingi, með leyfi hæstv. forseta: Hér er því ekki verið að fara fram á neina gjöf. Það er farið fram á staðfestingu þess að þessu fólki beri að fá lífeyrisréttindi vegna vinnuframlags síns til þjóðfélagsins. Hið göfuga móðurhlutverk er hafið til skýjanna í afmælisgreinum og eftirmælum oft og tíðum, en þegar til þeirra kasta kemur að meta störf mæðranna þannig að það verði þeim til hagsbóta, áþreifanlegra hagsbóta, þá verður fátt um framkvæmdir. Ótrúlega margt hefur orðið þeim málum að fótakefli. T.d. hefur reynst erfitt að finna þeim stað í lífeyrissjóðakerfinu og sá þröskuldur sem fyrri tilraunir til þess hafa staðnæmst við er hvernig og hver ætti að annast iðgjaldagreiðslu til lífeyrissjóða. Það má þó vera augljóst að það fólk sem engin laun þiggur greiðir tæpast eitt eða neitt. Talað hefur verið um að eiginmaður eða sambýlismaður greiði lífeyrissjóðsiðgjald vegna konu sinnar eða sambýliskonu en ég held að málinu sé stefnt inn á varhugaverða braut og þar með umræðunni um fjölskylduna yfirleitt með því að líta á heimilisföður sem atvinnurekanda. Það hugtak virðist mér vera andstætt grundvallarhugmyndum um fjölskylduna. Einnig er vert að hafa í huga nú þegar viðurkennt er að ein fyrirvinna dugi sjaldnast til að framfleyta heimili, að iðgjaldsgreiðsla í lífeyrissjóð vegna maka, alls 10% af launum einnar fyrirvinnu, er þá umtalsverð skerðing á tekjum heimilisins sem alls ekki allir hafa efni á að greiða þó að þeir vildu. Þessu frv. er ætlað að höggva á þann hnút á þann hátt að ríki og sveitarfélög greiði lífeyrissjóðsiðgjöld fyrir heimavinnandi húsmæður til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda þar til öðruvísi verður ákveðið. Ég vil minna á í leiðinni hve mikilvæg þessi réttindi eru hverjum einstaklingi. Lífeyrisréttindi eru fólki mikilsverð á fleiri máta en þann að fá greiðslu úr lífeyrissjóðum í ellinni. Ég minni þar á rétt manna til lána úr lífeyrissjóðum í sambandi við íbúðakaup o.fl. Herra forseti. Ég hef nú dregið fram nokkur af þeim rökum sem styðja þetta mál. Í ljósi þeirra vil ég árétta að við teljum rétt að ríkissjóður og sveitarfélög annist þessar greiðslur vegna heimavinnandi húsmæðra. Störf þeirra við uppbyggingu og varðveislu fjölskyldunnar er vissulega í þágu þjóðfélagsins alls og þannig ber að skoða þau. Að lokinni umræðunni, herra forseti, legg ég til að þessu máli verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég vil við þessa umræðu lýsa yfir stuðningi við tilgang þessa frv. en tel þó að vanti í það veigamikil framkvæmdaatriði. Það er löngu tímabært að Alþingi viðurkenni störf heimavinnandi húsmæðra og meti vinnuframlag þeirra áð verðleikum. Húsmæður eiga að fá þann rétt til lífeyrissjóðsmála sem aðrir landsmenn hafa. Í skattalegu tilliti hefur heimavinnandi fólk og makar þess borið mjög skarðan hlut frá borði. Með staðgreiðslulögunum sem taka gildi um næstu áramót verður þó bætt hér úr með því að heimilt er að færa ónýttan persónuafslátt, allt að 80%, til þess sem ber skatt af launum sínum. Í frv. segir m.a., með leyfi forseta: "Ríkissjóður greiðir mánaðarlega iðgjald til sjóðsins vegna hverrar heimavinnandi húsmóður er nemi 6% af launum skv. 9. flokki kjarasamnings Verkamannasambands Íslands, efsta starfsaldursþrepi, eins og þau eru á hverjum tíma, og viðkomandi sveitarfélag 4% af sömu upphæð." Vegna þessa ákvæðis, að sveitarfélögin skuli greiða 4% hlut launþega, vil ég benda á að hér er um að ræða nokkur útgjöld fyrir sveitarfélögin sem ég tel eðlilegt að komi til nánari skoðunar í tengslum við þau verkefni sem ætlað er að færa til sveitarfélaganna frá ríkinu. Með ákvörðun hæstv. félmrh. um að útsvarsprósentan við staðgreiðslu verði einungis 6,7% í stað 7,5%, svo sem sveitarfélögin höfðu talið þurfa, er ljóst að sveitarfélögin geta ekki tekið við fleiri verkefnum en verkaskiptatillögurnar gera ráð fyrir nema til komi verulega auknar tekjur. Til viðbótar er fullvíst að hugmyndir fjmrh. um að bæta sveitarfélögum yfirtöku verkefna með hluta þess sem þau kosta mun ganga mjög nærri fjárhag sveitarfélaganna og auk þess stefna í hættu áformum um verkaskiptingu. Þrátt fyrir að ég mæli hér með efni þessa frv. sem til umræðu er má ljóst vera að Alþingi getur ekki samþykkt aukin útgjöld sveitarfélaga á sama tíma og gengið er á tekjustofna þeirra. Þrátt fyrir þessa fjárhagslegu annmarka er ekki óeðlilegt að sveitarfélögin sjái um þennan þátt í lífeyrissjóðsgreiðslum þessa hóps á sama hátt og sveitarfélögin greiða til orlofs húsmæðra. Hins vegar tel ég nauðsynlegt að endurskoða og breyta formi á orlofi húsmæðra þannig að hver heimavinnandi húsmóðir fái það framlag greitt að hluta eða að öllu leyti beint. Ég hefði talið það eðlilegt að í þessu frv. væri tekið á því máli. Ég vænti þess að í meðförum þingsins verði gerð athugun á því hvort með löggjöf megi færa þessa þætti, lífeyrismál og orlof húsmæðra svo og sjúkrasjóðsréttindi sem nú eru komin í flesta samninga, til sama vegar sem er hjá öðrum launþegum í landinu. Framkvæmd frv. getur orðið mjög flókin. T.d. er óljóst hvernig meta eigi rétt þeirra sem eiga að njóta þess sem frv. gerir ráð fyrir. Að mínu mati getur hann ekki orðið ótakmarkaður eða miðast við það eitt að viðkomandi sé tekjulaus á heimili. Rétt hlýtur að vera að miða við störf á heimili, við uppeldi barna eða umönnun öryrkja, aldraðra eða sjúklinga. Herra forseti. Ég vil endurtaka að ég lýsi stuðningi við aðaltilgang frv. en tel það ekki fullmótað og að skýrari ákvæði þurfi um framkvæmd þess svo að skapa megi heimavinnandi húsmæðrum fullkominn lífeyrisrétt.



Hæstv. forseti. Ég þakka forseta fyrir að hafa tekið tillit til þess sem ég tel greiða fyrir eðlilegu starfi þingnefnda, að gefa kost á að mæla fyrir þessum frv., annars vegar um sóknargjöld og hins vegar um kirkjugarðsgjöld, á einum og sama fundinum, þannig að nefndin geti fengið þau bæði til meðferðar í einu lagi. Frv. sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum um kirkjugarða er flutt af sömu ástæðu og frv. til laga um sóknargjöld sem ég gerði grein fyrir fyrr á þessum fundi, þ.e. vegna gildistöku laga um einföldun á staðgreiðslu opinberra gjalda frá næstu áramótum er nauðsynlegt að gera breytingar á tekjustofnum kirkjugarðanna. Sama nefndin og samdi frv. sem ég fyrr nefndi hefur samið frv. til laga um kirkjugarðsgjöldin. Frv. sem hér liggur fyrir var kynnt á kirkjuþingi sem gerði á því óverulega breytingu og ég flyt það í þeirri gerð sem kirkjuþing gekk frá því. Samkvæmt gildandi lögum eru kirkjugarðsgjöldin lögð á sem tiltekinn hundraðshluti af útsvarsfjárhæð og aðstöðugjöldum. Þessi hundraðshluti er nú 1,5% ef venjulega er á lagt en þó allt að 4% með sérstakri heimild til hækkunar. En staðgreiðsla opinberra gjalda mun eingöngu taka til útsvars en ekki til aðstöðugjalda. Í frv. er því gert ráð fyrir að ákvæði laga um kirkjugarðsgjöld, sem nú eru reiknuð af aðstöðugjöldum, haldist óbreytt. Hins vegar er með frv. gerð sú tillaga, og það er meginefni frv., að sá hluti kirkjugarðsgjaldsins, sem nú reiknast af útsvari, verði framvegis hluti af hinum sameinaða tekjuskatti eins og hann verður þegar staðgreiðslukerfið hefur tekið gildi. Samtals nemur þessi hluti kirkjugarðsgjaldsins á árinu 1987 145,6 millj. kr. ef eingöngu er miðað við 1,5% álagningu. Í áætlunum frv. hefur verið bætt við þessa fjárhæð 1,5%. Þeirri viðbót er ætlað að koma að nokkru á móti þeim tekjumöguleikum sem stjórnir kirkjugarðanna hafa hingað til haft samkvæmt gildandi lögum til að hækka gjaldið. Sú heimild fellur hins vegar úr gildi verði frv. að lögum. Við útreikning á kirkjugarðsgjaldinu samkvæmt þessari nýju aðferð er því miðað við töluna 147,8 millj. kr. fyrir landið allt. Þá er deilt í þá fjárhæð með þeim fjölda manna sem eru 16 ára og eldri og þannig fundin ákveðin grunntala eða nefgjald sem framvegis verður notuð til þess að ákveða hlutdeild kirkjugarðanna í tekjuskattinum. Þá er gert ráð fyrir að þetta nefgjald fylgi þeim breytingum sem verða kunna á meðtalstekjuskattsstofni einstaklinga tvö síðustu árin á undan gj aldári. Öll önnur framkvæmd, álagning og úthlutun þessa fjár, mun fara eftir sömu vinnuaðferð og varðandi sóknargjöldin sem ég lýsti áður. Samkvæmt gildandi lögum ber nú að greiða til kirkjugarðasjóðs 5% af álögðum kirkjugarðsgjöldum. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að hækka þetta framlag í 8%. Það er megintilgangur þessa sjóðs að jafna aðstöðuna milli kirkjugarðssvæða og veita þar aðstoð sem tekjur kirkjugarðsins sjálfs hrökkva ekki fyrir nauðsynlegustu útgjöldum. Með auknu framlagi til sjóðsins ætti hann að vera betur í stakk búinn að gegna þessu hlutverki. Í frv. er einnig breytt ákvæðum um stjórn sjóðsins. Samkvæmt gildandi lögum fer skipulagsnefnd kirkjugarða með stjórn hans, en í frv. er gerð sú tillaga að kirkjuráð kjósi þriggja manna stjórn fyrir kirkjugarðsjöfnunarsjóðnum. Þá eru í frv. fáein nýmæli um hlutverk sjóðsins. Þessar breytingar varðandi kirkjugarðasjóðinn eru að öllum aðalatriðum til samhljóða tillögum er kirkjuþing samþykkti á árinu 1986. Um nánari útlistun á þessum breytingum, sem allar eru smávægilegar og horfa til almennrar skynsemi og bættrar framkvæmdar í þessu starfi, vísa ég til prentaðrar grg. með frv. Áð endingu, herra forseti, legg ég áherslu á að frv. hljóti skjóta meðferð á þinginu, enda tengist það eins og ég nefndi í upphafi, gildistöku staðgreiðslu skatta í byrjun næsta árs. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.