Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Gils Guðmundsson) Umr. skiptist í tvær umferðir þannig, að í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka en forsrh. 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna í báðum umferðum verður þessi: Framsfl., Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb. Ræðumenn auk forsrh. verða þessir: Af hálfu Framsfl. talar Tómas Árnason fjmrh. í síðari umferð, af hálfu Sjálfstfl. talar Geir Hallgrímsson, 4. þm. Reykv., í fyrri umferð og Gunnar Thoroddsen, 11. þm. Reykv., í síðari umferð. Af hálfu Alþfl. talar Kjartan Jóhannsson sjútvrh. í fyrri umferð og Magnús H. Magnússon félmrh. í síðari umferð. Af hálfu Alþb. talar Svavar Gestsson viðskrh. í fyrri umferð og Ólafur Ragnar Grímsson, 3, landsk. þm., í síðari umferð. Hefst nú umr. og tekur hæstv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, til máls.



Herra forseti. Stefna sú, sem ríkisstj. mun fylgja fram á þessu þingi, er í stórum dráttum ákveðin í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna frá 1. september s.l. Þó að sú samstarfsyfirlýsing hafi þegar verið kynnt, þykir mér rétt að birta þingheimi meginatriði hennar á formlegan hátt og festa hana þar með í þingtíðindum. Skipta má samstarfsyfirlýsingunni í tvo meginþætti. Hinn fyrri fjallar um efnahagsmál, en hinn síðari um önnur mál, og kennir þar ýmissa grasa svo sem eðlilegt er. Auk þess má svo segja að samstarfsyfirlýsingunni fylgi eins konar eftirmáli eða viðauki þar sem gert er ráð fyrir endurskoðun hennar á næsta ári, Í þættinum um efnahagsmál er annars vegar fjallað um þau markmið, sem að er stefnt, og hins vegar um leiðir eða aðgerðir til að ná þeim markmiðum. Þar er í fyrsta lagi lögð áhersla á samráð og samstarf við aðila vinnumarkaðarins. Er þar í raun og veru um að ræða eins konar hornsteina sem samstarfsyfirlýsingin er reist á, og er þar að finna undirstöðu þessa stjórnarsamstarfs. Í samstarfsyfirlýsingunni segir svo um markmið þessa stjórnarsamstarfs: „ Ríkisstj. telur það höfuðverkefni sitt á næstunni að ráða fram úr þeim mikla vanda, sem við blasir í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Hún mun því einbeita sér að því að koma efnahagsmálum á traustan grundvöll og tryggja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar, rekstrargrundvöll atvinnuveganna, fulla atvinnu og treysta kaupmátt launa. Ríkisstj. mun leggja áherslu á að draga markvisst úr verðbólgunni með því að lækka verðlag og tilkostnað og draga úr víxlhækkunum verðlags og launa og halda heildarumsrifum í þjóðarbúskapnum innan hæfilegra marka. Hún mun leitast við að koma í veg fyrir auðsöfnun í skjóli verðbólgu. Ríkisstj. mun jafnframt vinna að hagræðingu í ríkisrekstri og á sviði atvinnuvega, með sparnaði og hagkvæmri ráðstöfun fjármagns. Ríkisstj. mun vinna að félagslegum umbótum. Hún mun leitast við að jafna lífskjör, auka félagslegt réttlæti og uppræta spillingu, misrétti og forréttindi.“ Hér eru meginatriði stjórnarsamstarfsins dregin saman í hnotskurn. Síðan er svo gerð grein fyrir því, hvernig ætlunin er að ná þessum markmiðum, og er þá fyrst vikið að sjálfri forsendu stjórnarsamstarfsins, þ.e. samstarfinu við aðila vinnumarkaðarins. Segir svo um það: „ Ríkisstj. leggur áherslu á að komið verði á traustu samstarfi fulltrúa launþega, atvinnurekenda og ríkisvalds, sem miði m.a. að því að treysta kaupmátt launatekna, jafna lífskjör og tryggja vinnufrið. Unnið verði að gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar, sem marki m.a. stefnu í atvinnuþróun, fjárfestingu, tekjuskiptingu og kjaramálum. Jafnframt verði mörkuð stefna um hjöðnun verðbólgu í áföngum og ráðstafanir ákveðnar, sem nauðsynlegar eru í því skyni, m.a. endurskoðun á vísitölukerfinu, aðgerðir í skattamálum og ný stefna í fjárfestingar- og lánamálum.“ Að sjálfsögðu hafa ríkisstjórnir áður haft það á stefnuskrá sinni að leita eftir samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og hafa við þá samráð. Samt held ég að segja megi að hér sé farið inn á nýja braut. Í fyrsta lagi er lagður meiri þungi á þetta atriði en nokkru sinni fyrr, þar sem það er beinlínis gert að forsendu stjórnarsamstarfsins. Í annan stað hefur stjórnin eigi látið hér sitja við orðin tóm. Hún lét það verða sitt fyrsta verk að koma formlegri skipan á þetta samráð við aðila vinnumarkaðarins, og það var fyrst eftir að slíkt samráð hafði átt sér stað að sett voru bráðabirgðalögin um kjaramál frá 8. sept. s.l. Reyndar má segja að til þessa samráðs hafi verið stofnað þegar áður en stjórnin var mynduð og þá alveg sérstaklega við helstu launþegasamtökin. Var einmitt með þeim hætti lagður grundvöllur að ýmsum efnisatriðum stjórnarsáttmálans. Reynslan ein fær úr því skorið, hvernig til tekst um þetta samráð og hvort það ber tilætlaðan árangur. Auðvitað getur ríkisstj. aldrei skotið sér undan neinni ábyrgð með skírskotun til þessa ákvæðis. En hér er a.m.k. um merkilega tilraun að ræða. Þessu næst er í yfirlýsingunni fjallað um fyrstu aðgerðir í efnahagsmálum. Segir þar svo: „Til þess að tryggja rekstur atvinnuveganna, atvinnuöryggi og frið á vinnumarkaði og veita svigrúm til þess að hrinda í framkvæmd nýrri stefnu í efnahagsmálum mun ríkisstj. nú þegar gera eftirgreindar ráðstafanir: 1) Lög um ráðstafanir í efnahagsmálum frá febrúar 1978 og bráðabirgðalög frá maí 1978 verði felld úr gildi. Laun verði greidd samkvæmt þeim kjarasamningum, sem síðast voru gerðir, þó þannig að verðbætur á hærri laun verði sama krónutala og á laun, sem eru 233.000 kr. á mánuði miðað við dagvinnu. 2) Verðlag verði lækkað frá því sem ella hefði orðið, m.a. með niðurgreiðslum og afnámi söluskatts af matvælum, sem samsvarar 10% í vísitölu verðbóta 1. sept. og 1. des. 1978, og komið verði í veg fyrir hvers konar verðlagshækkanir eins og unnt reynist. Ríkisstj. mun leggja skatta á atvinnurekstur, eyðslu, eignir og hátekjur og draga úr útgjöldum ríkissjóðs til þess að standa straum af kostnaði við niðurfærsluna. 3) Til þess að koma í veg fyrir stöðvun atvinnuveganna verði þegar í stað framkvæmd 15% gengislækkun, enda verði áhrif hennar á verðlag greidd niður (sbr. lið 2). 4) Rekstrarafkoma útflutningsatvinnuvega verði bætt um 2–3% af heildartekjum með lækkun vaxta af afurða- og rekstrarlánum og lækkun annars rekstrarkostnaðar. 5) Gengishagnaði af sjávarafurðum verði ráðstafað að hluta í Verðjöfnunarsjóð, að hluta til útgerðar vegna gengistaps og loks til hagræðingar í fiskiðnaði og til þess að leysa sérstök staðbundin vandamál. 6) Verðjöfnunargjald það, sem ákveðið hefur verið af sauðfjárafurðum í ár, verði greitt úr ríkissjóði.“ Heita má að nær allar þessar ráðstafanir hafi þegar verið gerðar. Þegar ríkisstj. var mynduð blasti við fjölþættur vandi í efnahags- og atvinnumálum sem dregist hafði að leysa, þar sem hér sat stjórn sem hafði sagt af sér og gat aðeins sinnt nauðsynlegum afgreiðslustörfum, en ekki markað pólitíska stefnu. Það var því brýn nauðsyn, að núv. ríkisstj. hefði snör handtök og gripi þegar í stað til ráðstafana er tryggt gætu áframhaldandi rekstur atvinnuvega, atvinnuöryggi og vinnufrið. Þess vegna var strax tekin ákvörðun um nýja gengisskráningu og gefin út brbl. 5. sept. s.l. um ráðstöfun gengismunarsjóðs o.fl. Og þess vegna voru hinn 8. sept. s.l. gefin út brbl, um kjaramál, en í þeim lögum er einmitt að finna flestar þeirra ráðstafana sem í samstarfsyfirlýsingunni eru taldar til hinna fyrstu aðgerða. Þar er t.d. að finna ákvæði um kjarasamninga og um greiðstu verðbóta á laun, og eru þau í samræmi við fyrirheit stjórnarsáttmálans, auk fyrirmæla um bætur almannatrygginga. Í þessum brbl. eru og ákvæði um niðurfærslu vöruverðs og verðlagseftirlit, og eru þau einnig í samræmi við samstarfsyfirlýsinguna. Þá eru og fyrirmæli um tekjuöflun og heimildir til lækkunar ríkisútgjalda til þess að mæta þeim útgjaldaauka og tekjumissi sem stafar af ráðstöfunum til niðurfærslu verðlags. Þar sem Alþingi mun síðar sérstaklega fjalla um þessi brbl. og þ. á m. um tekjuöflunarákvæði þeirra, skal eigi fjölyrt frekar um þau hér. Af eðlilegum ástæðum er fjárlagafrumvarp ekki lagt fram í þingbyrjun. Það er að sjálfsögðu bagalegt. En ríkisstj. gat ekki vegna ákvarðana, sem hún tók í upphafi ferils síns og snerta fjárhag ríkissjóðs, annað en endurskoðað það fjárlagafrv. sem lá fyrir í drögum, þegar hún var mynduð. Þeirri meginstefnu verður fylgt af ríkisstj., að ríkisbúskapurinn verði hallalaus í árslok 1979. Við það stefnumark verður að standa. Þær ráðstafanir, sem ríkisstj. varð að grípa til svo að segja strax eftir að hún var mynduð, verður fyrst og fremst að líta á sem bráðabirgðaúrræði. Verður að hafa það í huga við mat á þeim. En ég vil sérstaklega leggja áherslu á að jafnframt því sem óhjákvæmilegt var að gera þessar ráðstafanir á sviði efnahags- og kjaramála þegar í stað vegna brýns aðsteðjandi vanda, þá veita þær um leið nauðsynlegt svigrúm til þess að vinna að og koma í framkvæmd nýrri efnahagsstefnu og þeim framtíðarúrræðum sem samstarfsyfirlýsingin gerir ráð fyrir. Í samstarfsyfirlýsingunni er einmitt boðuð ný og breytt efnahagsstefna. Um hana segir svo: „Í því skyni að koma efnahagslífi þjóðarinnar á traustan grundvöll leggur ríkisstj. áherslu á breytta stefnu í efnahagsmálum. Því mun hún beita sér fyrir eftirgreindum aðgerðum: 1) Í samráði við aðila vinnumarkaðarins verði gerð áætlun um hjöðnun verðbólgunnar í ákveðnum áföngum. 2) Skipa skal nefnd fulltrúa launþega, atvinnurekenda og ríkisvalds til endurskoðunar á viðmiðun launa við vísitölu. Lögð verði rík áhersla á að niðurstöður liggi sem fyrst fyrir. 3) Stefnt verði að jöfnun tekju- og eignaskiptingar, m.a. með því að draga úr hækkun hærri launa og með verðbólguskatti. 4) Stefnt verði að jöfnuði í viðskiptum við útlönd á árinu 1979 og dregið úr erlendum lántökum. 5) Mörkuð verði gjörbreytt fjárfestingarstefna. Með samræmdum aðgerðum verði fjárfestingu beint í tæknibúnað, endurskipulagningu og hagræðingu í þjóðfélagslega arðbærum atvinnurekstri. Fjárfesting í landinu verði sett undir stjórn sem marki heildarstefnu í fjárfestingu og setji samræmdar lánareglur fyrir fjárfestingarsjóðina í samráði við ríkisstjórnina. 6) Dregið verði úr fjárfestingu á árinu 1979 og heildarfjármunamyndun verði ákveðin takmörk sett. 7) Aðhald í ríkisbúskap verði stóraukið og áhersla verði lögð á jafnvægi í ríkisfjármálum. 8) Ríkisstj. mun leita eftir samkomulagi við samtök launafólks um skipan launamála fram til 1. des. 1979 á þeim grundvelli að samningarnir frá 1977 verði framlengdir til þess tíma án breytinga á grunnkaupi. Í því sambandi er ríkisstj. reiðubúin til að taka samningsréttarmál opinberra starfsmanna til endurskoðunar, þannig að felld verði niður ákvæði um tímalengd samninga og kjaranefnd. 9) Dregið verði úr verðþenslu með því að takmarka útlán og peningamagn í umferð. 10) Niðurgreiðslu og niðurfærslu verðlags verði áfram haldið 1979 með svipuðum hætti og áformað er í fyrstu aðgerðum 1978. 11) Lögð verði áhersla á að halda ströngu verðlagseftirliti og að verðlagsyfirvöld fylgist með verðlagi nauðsynja í viðskiptalöndum til samanburðar. Leitað verði nýrra leiða til þess að lækka verðlag í landinu. Sérstaklega verði stranglega hamlað gegn verðhækkunum á opinberri þjónustu og slíkum aðilum gert að endurskipuleggja rekstur sinn með tillíti til þess. Gildistöku 8. gr. nýrrar verðlagslöggjafar verði frestað. Skipulag og rekstur innflutningsverslunarinnar verði tekið til rækilegrar rannsóknar. Stefnt verði að sem hagkvæmustum innflutningi á mikilvægum vörutegundum, m.a. með útboðum. Úttekt verði gerð á rekstri skipafélaga í því skyni að lækka flutningskostnað og þar með almennt vöruverð í landinu. Fulltrúum neytendasamtaka og samtaka launafólks verði gert kleift að hafa eftirlit með framkvæmd verðlagsmála og veita upplýsingar um lægsta verð á helstu nauðsynjavörum á hverjum tíma. 12) Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins verði efldur til að vinna gegn sveiflum í sjávarútvegi. 13) Skattaeftirlit verði hert og ströng viðurlög sett gegn skattsvikum. Eldri tekjuskattslögum verði breytt með hliðsjón af álagningu skatta á næsta ári og nýafgreidd tekjuskattslög tekin til endurskoðunar. Sérstakar ráðstafanir verði gerðar til að koma í veg fyrir að einkaneysla sé færð á reikning fyrirtækja.“ Í þessu sambandi má minna á viljayfirlýsingu, sem er að finna annars staðar í málefnasamningnum, þ.e.a.s. að gróði af sölu lands, sem ekki stafar af aðgerðum eiganda, skuli skattlagður. Það segir sig sjálft, að á hinum stutta starfstíma sínum hefur ríkisstj. ekki getað sinnt þessum framtíðarverkefnum nema að litlu leyti. Þó er þegar hafið undirbúningsstarf að flestu því sem þar er nefnt. Þannig hefur t.d. svokölluð vísitölunefnd verið sett á fót, sbr. 2. tölulið þessa kafla, og hún hefur þegar hafið störf. Ríkisstj. leggur áherslu á að nefnd þessi skili fyrsta áliti um endurskoðun viðmiðunar launa við vísitölu fyrir 20. nóv. n.k., því mikið er í húfi að samkomulag takist um leiðir til þess að draga úr víxlhækkun verðlags og launa og til þess að treysta raunverulegan kaupmátt launa. Endurskoðun vísitölunnar á að vera fyrsta skrefið í þeirri áætlun um hjöðnun verðbólgu í ákveðnum áföngum sem ríkisstj. vill vinna að í samráði við samtök launþega og vinnuveitenda. Stefnt er að því að ná allsherjar samkomulagi um skipan launamála fram til nóvemberloka 1979 án grunnkaupsbreytinga á því tímabili. Verkefnið er að draga úr verðbólgu, og það tekst ef samstaða næst. Sérstakri ráðherranefnd hefur verið falið að annast hið nána samráð við aðila vinnumarkaðarins um hjöðnun verðbólgu og mótun launamálastefnu, nefnd hefur verið skipuð til endurskoðunar skattamála, sbr. 13. tölulið, og fleira mætti hér sérstaklega tíunda, en því verður sleppt og aðeins endurtekið að undirbúningur er hafinn að framkvæmd flestra þessara fyrirheita. En reynslan verður að skera úr því, hversu skjótt sækist róðurinn og hver eftirtekjan verður. Ég vil ekki vera þar fyrir fram með neinar skrumyfirlýsingar. Ég vil ekki heldur draga neina dul á það, að fyrstu ráðstafanir ríkisstj. í kjaramálum fela í sér mikinn fjárhagsvanda fyrir ríkissjóð. Ríkisstj. telur að þann vanda verði að leysa, ef tilraunin til þess að rjúfa vítahring verðbólgunnar á að heppnast. Þetta verður mikilvægasta verkefnið á verkefnaskrá þingsins á þessu hausti, því fjárlög fyrir næsta ár verður að afgreiða með greiðsluafgangi til þess að jafna upp þann halla, sem ætla má að verði á þessu ári, og til þess að hamla gegn verðbólgu. Næsta verkefni á sviði efnahagsmála er undirbúningur Þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar til nokkurra næstu ára. Tilgangur þessarar áætlunar verður að marka stefnuna fyrir almennar framfarir í landinu á næstu árum. Hún á að vera umgjörð áætlana á hinum ýmsu sviðum þjóðlífsins: um nýtingu landgæða og fiskstofna, um þróun iðnaðar og orkumála, um opinberar framkvæmdir og þjónustu, um lífeyrismál og húsnæðismál, svo nokkur mikilvæg svið séu nefnd. Öll áform um æskilegar framkvæmdir og aðgerðir á einstökum sviðum verður að meta í heildarsamhengi og takmarkast af framleiðslugetu þjóðarbúsins. Þetta varðar ekki síst stefnumótun af opinberri hálfu í fjárfestingarmálum, þar sem öll áhersla verður lögð á að tryggja í senn hæfileg heildarumsvif og beina fjármagninu til framleiðniaukandi fjárfestingar. Í öðrum meginþætti samstarfsyfirlýsingarinnar er, eins og fyrr segir, fjallað um málefni atvinnuveganna, byggðamál, utanríkismál og aðra málaflokka. Þar eru ákveðin stefnumörk sett í mörgum og margvíslegum málefnaflokkum. Yrði of langt mál að rekja þau öll og brjóta til mergjar í þessari stefnuræðu. Ég vitna því aðeins nákvæmlega til nokkurra þeirra, en stikla lauslega á öðrum. Fyrst er vikið að atvinnumálum. Um landbúnað segir: „Stefnt verði að sem hagkvæmustu rekstrarformi og rekstrarstærð búa og að framleiðsla landbúnaðarvara miðist fyrst og fremst við innanlandsmarkað. Skipuð verði samstarfsnefnd bænda og neytenda sem stuðli að aukinni fjölbreytni í búvöruframleiðslu og til samræmingar óskum neytenda með aukna innanlandsneyslu að marki. Endurskoðað verði styrkja- og útflutningsbótakerfi landbúnaðarins með það að marki, að greiðslur komi bændum að betri notum en nú er. Lögunum um Framleiðsluráð landbúnaðarins verði breytt, m.a. á þann hátt að teknir verði upp beinir samningar fulltrúa bænda og ríkisvaldsins um verðlags-, framleiðslu- og önnur hagsmunamál landbúnaðarins. Jafnframt verði Framleiðsluráði veitt heimild til að hafa með verðlagningu áhrif á búvöruframleiðslu í samræmi við markaðsaðstæður. Rekstrar- og afurðalánum verði breytt þannig að bændur geti fengið laun sín greidd og óhjákvæmilegan rekstrarkostnað svipað og aðrir aðilar fá nú.“ Um fiskveiðar og fiskvinnslu segir: „Stjórnun fiskveiða og fiskvinnslu verði endurskoðuð og gerð áætlun um sjávarútveg og fiskiðnað. Miðist hún við hagkvæma og arðsama nýtingu fiskistofna án þess að þeim verði stefnt í hættu. Staðbundin vandamál verði tekin til sérstakrar meðferðar og leyst markvisst og skipulega. Útflutningsverðmæti verði aukin með betri nýtingu, aukinni vinnslutækni, meiri fjölbreytni í afla, afurðum og öflugri sölustarfsemi. Gerð verði úttekt á rekstri útflutningssamtaka í fiskiðnaði, fyrirkomulagi hans og hagkvæmni.“ Um iðnað og orkumál segir: „Unnið verði að áætlun um íslenska iðnþróun og skipulegri rannsókn á nýrri framleiðslu sem hentar hérlendis. Samkeppnisaðstaða íslensks iðnaðar verði tekin til endurskoðunar og spornað með opinberum aðgerðum gegn óeðlilegri samkeppni erlends iðnaðar, m.a. með frestun tollalækkana. Íslenskum iðnaði verði veitt aukin tækniaðstoð til hagræðingar og framleiðniaukningar og skipuleg markaðsleit og sölustarfsemi efld. Mörkuð verði ný stefna í orkumálum með það að markmiði að tryggja öllum landsmönnum næga og örugga raforku á sambærilegu verði. Komið verði á fót einu landsfyrirtæki er annist meginraforkuframleiðslu og raforkuflutning um landið eftir aðalstofnlínum. Fyrirtæki þetta verði í byrjun myndað með samruna Landsvirkjunar, Laxárvirkjunar og orkuöflunarhluta Rafmagnsveitna ríkisins. Það fyrirtæki yfirtaki allar virkjanir í eigu ríkisins og stofnlínur. Gerð verði áætlun um raforkuþörf og raforkuöflun til næstu 5–10 ára. Í því sambandi verði endurskoðuð framkvæmdaáætlun um Hrauneyjafossvirkjun, málefni Kröfluvirkjunar verði tekin til endurmats og tryggt viðunandi öryggi Vestfjarða og Austurlands í orkumálum. Viðræðunefnd við erlenda aðila um orkufrekan iðnað verður lögð niður, enda hefur ríkisstj. engin áform um að heimila innstreymi erlends áhættufjármagns í stóriðjufyrirtæki.“ Hér við mætti bæta því ákvæði, sem er á öðrum stað í yfirlýsingunni, að tilteknar orkulindir, þ.e.a.s. djúphiti í jörð og virkjunarréttur fallvatna, skuli vera þjóðareign. Þegar hefur verið skipuð iðnþróunarnefnd svo og nefnd til að gera tillögur um framkvæmd á fyrirheitum í orkumálum. Um byggðamál og samgöngur segir: „Byggðastefnu verði fram haldið með svipuðum þunga og verið hefur. Áhersla verði lögð á hagræðingu og endurskipulagningu atvinnugreina um land allt og lausn staðbundinna vandamála þar sem atvinnuvegir eiga í sérstökum erfiðleikum eða búseta er í hættu. Skipulag og starfshættir Framkvæmdastofnunar ríkisins og fleiri opinberra aðila verði endurskoðuð til að tryggja sem best þessa stefnu. Haldið verði áfram að flytja þjónustuþætti hins opinbera út á land og efla þar ýmsa aðra starfsemi í tengslum við það. Gerðar verði samgönguáætlanir fyrir landið í heild og einstaka landshluta, þar sem samræmdir verði flutningar á landi, sjó og í lofti. Sérstakt átak verði gert til að leggja bundið slitlag á aðalvegi og til endurbóta á vegum í strjálbýli. Áhersla verði lögð á að leysa samgönguerfiðleika staða sem eiga af þeim sökum við vanda að glíma í framleiðstu svo og í félagslegum samskiptum.“ Þá eru í samstarfsyfirlýsingunni ákvæði um tryggingamál, dómsmál, menntamál, húsnæðismál, umhverfismál, atvinnulýðræði, verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og starfshætti Alþingis og um hagræðingu á sviði opinbers rekstrar, svo sem í bankamálum. Þessi mál geri ég ekki sérstaklega að umtalsefni, ekki af því að þau teljist til minni háttar mála. Þau eru þvert á móti flest mjög mikilvæg. En mér sýnist að þar sé í mörgum tilfellum um að ræða framhald fyrri stefnu sem enn hefur ekki náð í áfangastað. Þó er þar einnig um ýmis nýmæli að ræða, en flest eru þau þannig vaxin, að ég býst ekki við að um þau sé eða verði mikill ágreiningur að stefnu til. Auðvitað getur annað orðið uppi á teningnum þegar til nánari útfærslu kemur. Um utanríkismál er stutt yfirlýsing, en mikilvæg. Hún er svo hljóðandi: „Þar eð ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki samið um stefnuna í utanríkismálum, verður í þeim efnum fylgt áfram óbreyttri grundvallarstefnu og verður þar á eigi gerð breyting nema samþykki allra ríkisstjórnarflokkanna komi til. Það skal þó tekið fram, að Alþb. er andvígt aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og dvöl hersins í landinu. Ekki verða heimilaðar nýjar meiri háttar framkvæmdir á yfirráðasvæði varnarliðsins.“ Þessi yfirlýsing skýrir sig sjálf. Um endurskoðun stjórnarskrárinnar er ákvæði sem ekki ætti að verða ágreiningur um. Þar segir: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að nefnd sú, sem stofna ber til þess að fjalla um endurskoðun stjórnarskrár samkvæmt samþykkt Alþingis og samkomulagi þingflokka þar um, ljúki því verki á tilsettum tíma. Jafnhliða fari fram endurskoðun á lögum um kosningar til Alþingis og á lögum um kosningar til sveitarstjórna.“ Þá er í samstarfsyfirlýsingunni ákvæði um skipan nefndar til athugunar á öryggismálum. Þar er um að ræða algert nýmæli og má vera að sumum þyki það allnýstárlegt. En þar er að mínum dómi á margan hátt um merkilegt mál að tefla. Það ákvæði er svohljóðandi: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að sett verði upp nefnd þar sem allir þingflokkar eigi fulltrúa og verði verkefni nefndarinnar að afla gagna og eiga viðræður við innlenda og erlenda aðila til undirbúnings álitsgerðum um öryggismál íslenska lýðveldisins. Nefndin geri ítarlega úttekt á öryggismálum þjóðarinnar, stöðu landsins í heimsátökum, valkostum um öryggisstefnu, núverandi skipan öryggismála og áhrif á íslenskt þjóðlíf svo og framtíð herstöðvanna eftir að herliðið fer og varnir gegn hópum hryðjuverkamanna. Nefndin fjalli einnig um hugmyndir um friðlýsingu, friðargæslu og eftirlit á Norður-Atlantshafi og láti semja yfirlit yfir skipan öryggismála smáríkja í heiminum, einkum eyríkja sem eiga svipaðra hagsmuna að gæta og Íslendingar. Nefndin fái starfskrafta og fé til að sinna verkefnum sínum og til að gefa út álitsgerðir og greinargerðir um afmarkaða þætti í því skyni að stuðla að almennri umræðu.“ Í mörgum löndum starfa sjálfstæðar stofnanir sem fjalla á hlutlægan hátt um utanríkis- og öryggismál. Slík stofnun er okkur Íslendingum ofviða. En ég vil líta á þessa könnunarnefnd í öryggismálum sem vísi að hliðstæðri starfsemi hér. Þá er að lokum, eins og áður er sagt, eins konar eftirmáli eða viðauki við samstarfsyfirlýsinguna, þar sem segir að stjórnarflokkarnir séu sammála um að taka samstarfsyfirlýsinguna til endurskoðunar á árinu 1979. Slíkt ákvæði er óvenjulegt í stjórnarsamningi. En þegar allar aðstæður eru virtar tel ég það eðlilegt og skynsamlegt. Stjórnarmyndunartilraunir stóðu að vísu lengi yfir og nokkrar tilraunir voru gerðar til að mynda samstjórn þeirra flokka sem standa að núverandi ríkisstjórn. Í hverri stjórnarmyndunartilraun var unnið starf sem að gagni kom. Eigi að síður er það staðreynd, að núv. ríkisstj. var mynduð á elleftu stundu, ef svo má segja, og vegna tímaskorts var þess enginn kostur að huga svo vel að ýmsum málefnum sem æskilegt hefði verið. Menn urðu að hrökkva eða stökkva, án þess að ráðrúm gæfist til þeirrar íhugunar og skoðunar, sem ýmsir hefðu kosið, og til að binda ýmsa enda sem við stjórnarmyndun varð að skilja við ófesta. Ég tel það því í alla staði eðlilegt og raunsætt, að ýmsar viljayfirlýsingar stefnuskrárinnar séu teknar til endurskoðunar að fenginni nokkurri reynslu og með hliðsjón af þeim viðhorfum sem þá eru í sjónmáli. Með þessari stefnuræðu hefur verið útbýtt skrá yfir þau stjórnarfrumvörp, þ.e.a.s. lagafrumvörp, sem einstakir ráðherrar hyggjast flytja á þessu þingi. Ég vísa til þeirrar skrár og sé ekki ástæðu til að lengja stefnuræðu þessa með lestri hennar. Ég býst við því, að flestir stuðningsmenn þeirra flokka, sem að stjórn þessari standa, ætlist til þess, að ríkisstj. þessara flokka sé umfram allt framfarastjórn. Og vissulega vill þessi ríkisstj. vera framfarastjórn, svo sem mörg ákvæði stefnuskrárinnar bera vitni. Hlutverk þessarar stjórnar verður þó fyrst í stað, að mínum dómi, fyrst og fremst það að vera viðnáms- og aðhaldsstjórn. En ég held ég geti sagt, án þess að það séu innantóm orð, að við viljum stjórna fyrir fólkið og með fólkinu. Gengi þessarar stjórnar er því ekki hvað síst undir því komið, að henni takist að fylgja þeirri leiðarstjörnu. Og menn geta spurt sjálfa sig: Ef þessari stjórn tekst það ekki - hvað þá? Það segir sig sjálft, að þessi ríkisstjórn, eins og raunar aðrar, hefur störf sín með þeim ásetningi að koma góðu til leiðar. En þrátt fyrir að ýmsu leyti hagstæðar ytri aðstæður og þrátt fyrir það að við ættum að standa sæmilega að vígi þó að eitthvað kunni að blása á móti, þá er því ekki að neita, að við ýmis vandamál er að fást, sum sprottin upp í heimahögum, en önnur utanaðkomandi og síður á okkar valdi. Á bak við margt leiti bíður óvissa. Það er því ekki á mínu færi að spá um framtíðina. Þess vegna fer best á því við upphaf ferðar að stilla öllum fullyrðingum í hóf. Þessi ríkisstj. ætlar sér ekki þá dul að gera alla ánægða. Ákvarðanir ríkisstjórnar byggjast á samanburði og mati á hagsmunum og valkostum, að sjálfsögðu innan ramma laganna. Þessi ríkisstj. vill öðru framar líta á hagsmuni heildarinnar án þess þó að setja frjálsræði einstaklingsins og athafnaþörf skorður fram yfir það sem þjóðarhagur krefst. Auðna hlýtur oft að ráða hversu til tekst í framkvæmd og að hve miklu leyti góð áform verða að veruleika. En að sjálfsögðu er það von ríkisstj. að geta stuðlað að því að bæta samfélagið og lífsskilyrði innan þess á ýmsa lund, þannig að íslenskt þjóðfélag megi verða öðrum til fyrirmyndar á sem flestum sviðum. Þess vegna vill ríkisstj. treysta á skilning og velvilja þingmanna og þjóðarinnar.



Herra forseti. Alþb. er sá flokkur sem lengst af hefur verið stefnulaus í efnahagsmálum og hefur ekki fengist til að viðurkenna grundvallarstaðreyndir í íslensku efnahagslífi. Fyrir kosningarnar í vor setti Alþb. fram stefnu í efnahagsmálum og hafði þar lausn á sérhverju vandamáli. Stefna þess var að mestu óframkvæmanleg og þar voru augljósar blekkingar, hvort sem þær hafa verið settar fram vísvitandi eða ekki.“ Góðir áheyrendur. Þetta voru ekki mín orð, heldur Halldórs Ásgrímssonar, fyrrv. alþm. Framsfl., í Tímanum nú nýverið. En ég vil gera þau að mínum orðum í upphafi ræðu minnar. Það er einmitt þessi óframkvæmanlega stefna Alþb. og blekkingar þess sem formaður Framsfl. var að gera ykkur, góðir áheyrendur, grein fyrir áðan í stefnuræðu forsrh. Framsfl. og Alþfl. hafa gengið undir jarðarmen Alþb. og gert botnlausa stefnu Lúðvíks Jósepssonar að sinni. Blekkingarnar og svikin kosningaloforð eru t.d. í því fólgin að setja átti samningana í gildi, sem ekki hefur verið efnt. Enn er í gildi vísitöluþak með líkum hætti og samkv. maílögunum, en auk þess er vegið tvisvar í sama knérunn þar sem þeim, sem fyrir því verða, er gert að greiða aukatekjuskatt til viðbótar. En að svo miklu leyti sem samningarnir eru látnir taka gildi, þá er það annars vegar gert með því að falsa vísitöluna og hins vegar með því að fjármagna fölsun vísitölunnar með aukinni skattheimtu. Þetta eru ekki ný vinnubrögð vinstri stjórnar. Á árinu 1973 var vísitalan borguð niður fyrir hvern útreikningsdag með auknum niðurgreiðslum eða fjölskyldubótum sem síðan voru lækkaðar eftir gildistöku vísitölu. Nú er eins farið aftan að launþegum í landinu. Fyrir kosningar var loforðið „samningar í gildi“ án alls fyrirvara. En eftir kosningar eiga launþegar að kaupa þær þokkalegu efndir loforðsins, sem í fölsun vísitölunnar og aukinni skattheimtu felast, með því að skuldbinda sig til að gera engar breytingar á grunnkaupi í eitt ár a.m.k. eftir að samningstímabili lýkur 1. des. n.k. og opinberir starfsmenn þurfa að falla frá þegar umsömdum grunnkaupshækkunum á næsta ári. Fyrir kosningar hélt stjórnarandstaðan því fram, að kaupgjald í landinu væri hreint aukaatriði varðandi verðbólguvöxt, tilkostnað og afkomu atvinnuveganna. Eftir kosningar er annað hljóð komið í strokkinn. Fyrir kosningar voru verkalýðsforingjar kommúnista og krata ódeigir að beita bæði ólöglegum og löglegum þvingunaraðgerðum gegn stjórnvöldum og almenningshagsmunum til að koma í veg fyrir að efnahagsaðgerðir næðu tilgangi sínum. En eftir kosningar og stjórnarmyndun sitja þessir sömu menn eins og mýs undir fjalaketti og láta sér lynda að spilað sé hóflaust á hið falska hljóðfæri, sem framfærsluvísitalan er, með því að greiða niður þær vörur sem ódýrast er fyrir ríkissjóð og vega mun þyngra í vísitölu en í raunverulegum útgjöldum almennings, en leggja aukaskatt á aðrar vörur sem vega aftur á móti mun þyngra í útgjöldum fjölskyldunnar en í vísitölunni eða koma þar alls ekki fram. Og þótt þess séu alvarleg dæmi, eins og með gamla kjötið, að vörurnar fáist ekki á því verði sem reiknað er með í vísitölu, þá þegja hinir galvösku komma- og krataforingjar. Sannleikurinn er sá, að kosningaloforðið „samningarnir í gildi“ og vanefndir þess er mesta hókus-pókus sjónhverfingaspil íslenskra stjórnmála og kjaramála, sem dæmi eru til um. Sjálfstfl. hefur verið sjálfum sér samkvæmur einn íslenskra stjórnmálaflokka fyrir og eftir kosningar. Sjálfstæðismenn sögðu fyrir kosningar að ekki væri unnt að tryggja meiri kaupmátt ráðstöfunartekna að óbreyttum afla og viðskiptakjörum en menn þá nutu og var 15–17% meiri en fyrir kjarasamninga á síðasta ári og sá mesti í sögu þjóðarinnar. En kommúnistar og kratar sögðu að tryggja bæri þann kaupmátt sem stefnt var að með kjarasamningunum 1977. Fáir gátu þó skýrt hver sá kaupmáttur væri, en eftir því sem næst varð komist var hann enn a.m.k. 10% meiri en við nutum fyrri hluta þessa árs. Ábyrgð á þessum efndum hafa nú framsóknarmenn einnig tekið. En það stenst ekki til lengdar, ef við eigum ekki að auka erlenda lánabyrði, reka ríkissjóð með halla, auka verðbólguna í landinu sem allir segjast vera á móti. Stefna núv. ríkisstj., að svo miklu leyti sem hægt er að tala um stefnu, leiðir óhjákvæmilega til þessa alls og síðan að lokum til atvinnuleysis. Tvennt er það sem forsrh. hengir hatt sinn á í stefnuræðu sinni: annars vegar endurskoðun á vísitölunni og hins vegar samráð við aðila vinnumarkaðarins, og er hvort tveggja góðra gjalda vert. Þess er skemmst að minnast, að við gerðum sameiginlega tilraun í fyrrv. ríkisstj. til að taka óbeina skatta út úr vísitölunni og þar með allar niðurgreiðslur vöruverðs. Þá væri ekki hægt lengur að spila á hið falska hljóðfæri vísitölukerfisins og stjórnvöld hefðu frjálst val milli óbeinna og beinna skatta sem nú eru ekki í vísitölu. Hér er um hagsmunamál launþega og almennings í landinu að ræða. Samt sem áður beittu forustumenn ASÍ sér gegn þessu, og til samkomulags við þá var ákvæði þessa efnis fellt niður í endanlegri gerð febrúarlaganna. Vonandi hafa viðhorf manna breyst í þessum efnum. Auðvitað er nauðsynlegt að draga úr víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags með endurskoðun vísitölukerfisins, t.d. með einhvers konar þjóðhagsvísitölu. En aðalatriðið er þó að stjórnvöld veiti svigrúm í þjóðarútgjöldum fyrir þeirri einkaneyslu, fyrir þeim kaupmætti ráðstöfunartekna sem þau segjast stefna að og launþegar geta við unað. Í stefnuræðunni er lögð mikil áhersla á mikilvægi samstarfs við aðila vinnumarkaðarins og sagt að hér sé farið inn á nýja braut og um merkilega tilraun sé að ræða. Staðreyndir málsins eru að flestar eða allar ríkisstj., sem hér hafa setið síðustu áratugi, hafa leitað slíks samstarfs, þótt árangur hafi verið misjafn. Stjórn Hermanns Jónassonar byggðist á slíku samstarfi og skuldbatt sig til að gera ekki ráðstafanir í efnahagsmálum nema með samþykki Alþýðusambandsins. Stjórnin fór frá, þegar Alþýðusambandsþing neitaði að fallast á till. stjórnarinnar. Viðreisnarstjórnin hafði stöðugt og náið samband við aðila vinnumarkaðarins, a.m.k. allt frá því í lok árs 1963. Vinstri stjórnin 1971–1974 mun og hafa haft samráð við aðila vinnumarkaðarins, þótt það endaði með ósköpum eins og kunnugt er. Fyrrv. ríkisstj. hafði samráð við aðila vinnumarkaðarins í sambandi við aðgerðir sínar í efnahagsmálum. Þessir aðilar tóku einnig þátt í störfum verðbólgunefndar sem lagði til að slíku samráði yrði komið á víðtækan og formlegan grundvöll, og var undirbúningur að því hafinn í tíð fyrrv. ríkisstj. þótt undirtektir launþegasamtakanna væru þá ekki fullnægjandi og launþegasamtökin væru þá misnotuð í flokkspólitískum tilgandi af hálfu Alþb. og Alþfl. Fyrir kosningar töluðum við sjálfstæðismenn um þjóðarsátt í kjaramálum og höfum í engu breytt afstöðu okkar í þeim efnum. Alþfl.-menn töluðu um kjarasáttmála. Í sannleika sagt létu framsóknarmenn sér fátt um finnast í þessum efnum, og Alþb. talaði jafnvel um nauðsynlegt stéttastríð. En batnandi mönnum er best að lifa, og reynslan ein fær úr því skorið, hvort hugur fylgir máli. En ég vil vara við því að ríkisvaldið, ríkisstj. og löggjafarsamkoman, Alþingi, glati sjálfstæði sínu gagnvart hagsmunasamtökum og þrýstihópum í þjóðfélaginu. Á sama hátt hlýtur það að vera umhugsunarefni, að t.d. launþegasamtökin verði ekki leiðitamt verkfæri stjórnvalda, eins og er hvarvetna í ríkjum sósíalismans, þar sem þjóðskipulagi, sem Alþb. hefur á stefnuskrá sinni, er komið á. Best fer á að nokkur verkaskipting sé á milli ríkisvalds og hagsmunasamtaka og hvort um sig virði sjálfstæði hins eins og frekast má verða. Nýjar álögur beinna skatta, sem menn eru að fá tilkynningar um þessa dagana, eru ekki í samræmi við stefnu launþegasamtakanna sem undanfarið hafa lagt áherslu á lækkun beinna skatta. Tekjuskattsaukinn veldur því, að menn greiða 70% af jaðartekjum sínum í skatt og skyldusparnað til hins opinbera. Og hann leggst ekki bara á hátekjufólk. Tekjuskattsaukinn leggst á þúsundir skattgreiðenda, þ. á m. á sjómenn sem með ákvörðun fiskverðs nú síðast hafa ekki fengið hlutfallslega sömu launahækkun og aðrir landsmenn, og einnig þær fjölskyldur þar sem hjón vinna bæði úti. Þessi skattur dregur úr vilja manna til að leggja sig fram til að auka verðmætasköpunina í þjóðfélaginu og felur auk þess í sér þá hættu, að menn telji siðferðilega ekkert rangt að draga tekjur undan skatti. Það er eins og mig minnir að einhverjir stjórnarsinnar hafi talað um neðanjarðarhagkerfi. Hvað er líklegra til að auka það en þessi óréttláti skattur? Þá er 50% og 100% viðbótareignarskattur rökstuddur með því að ná til verðbólgubraskaranna. En eignarskatt greiða menn af skuldlausri eign, og verðbólgubraskarar hafa vit á því að skulda jafnmikið og matsverð eða bókfært verð eigna þeirra nemur. Það er einmitt sparsama og skilvísa fólkið í landinu sem lendir mestmegnis í þessum skatti. Ég frétti í dag af 85 ára gömlum Reykvíkingi sem unnið hefur hörðum höndum af dugnaði alla ævi, en hefur nú aðeins ellilífeyristekjur en á íbúð. Hann fær 31 þús. kr. skattreikning. Þetta eru breiðu bökin, en skuldakóngarnir sleppa sem Alþb.-menn og framsóknarmenn halda verndarhendi yfir með því að viðurkenna ekki raunvexti og láta sig hag sparifjáreigenda engu skipta. Viðbótartekjuskatturinn á atvinnurekstur viðurkennir ekki fyrningarfrádrátt atvinnutækja. En þar með er dregið úr möguleikum til endurnýjunar véla og tækja sem til aukinnar hagkvæmni og framleiðni leiðir og fyrst og fremst getur tryggt raunverulega kjarabót launþegum til handa. Allt rekur sig á annars horn í starfslýsingu ríkisstj. Þannig á að beina fjárfestingu í tæknibúnað, endurskipulagningu og hagræðingu í þjóðfélagslega arðbærum atvinnurekstri, en um leið er einmitt fjármagn til þessara nota tekið af atvinnurekstrinum. Þannig er gengið lækkað til þess að auka tekjur atvinnufyrirtækja í krónutölu og lofað er vaxtalækkun sem er algerlega óraunhæf, en um leið eru stórauknar álögur á atvinnuvegina. Hvers konar hringdans vitleysunnar er hér á ferðinni, eða var á öðru von af vinstri stjórn? Stefna Sjálfstfl. er skýr í skattamálum: 1. Takmarka ber umsvif hins opinbera og þar með heildarskattlagningu á landsmenn, enda lækkaði hlutfall ríkisútgjalda á síðasta stjórnartímabili úr 31–32% í 27–28% af þjóðarframleiðslu. 2. Skattlagning á fremur að vera á eyðslu með óbeinum sköttum, en síður með beinum sköttum á tekjur eða verðmætasköpunina í þjóðfélaginu. Í samræmi við það lækkaði hlutfall beinna skatta í tekjuöflun ríkisins um þriðjung á síðasta kjörtímabili. 3. Tekjuskattar eiga ekki að leggjast á almennar launatekjur og hæsti skattur í heild ekki að fara fram úr 50% af síðustu tekjum sem menn fá í sinn hlut. Þótt stutt reynsla sé komin af störfum ríkisstj. og árangri þeirra bráðabirgðaráðstafana sem hún sjálf kallar svo og hefur staðið fyrir, þá er samt ljóst að hvorki ríkisstj. í heild né einstakir ráðh. gera sér grein fyrir hvert stefnir og því síður hvert á að stefna og hvaða leiðir skuli velja. Samræmd efnahagsstefna er engin fyrir hendi. Aðgerðir í kaup- og kjaramálum, þ. á m. verðlagsmálum, hafa kynt verðbólgueldinn svo að við blasir 1. des. meiri hækkun vísitölu en ætlað var að ógerðum þessum bráðabirgðaráðstöfunum. Núv. ríkisstj. hefur ekki leyst vandann, heldur aukið hann. Undirstöðuatvinnuvegir eru reknir með halla þrátt fyrir að sölusamtök frystihúsa hafi hækkað útborgunarverð til húsanna til viðbótar hækkun í kjölfar gengisfellingar í september. Þetta er gert í krafti loforðs ríkisstj. að láta gengið síga, og það sig er þegar hafið, eins og skráning dollarans ber með sér, og á því miður eftir að aukast. Í stað þess að auka samkeppni og frelsi í verslun og vöruvali er horfið frá nýrri skipan, sem samkomulag hafði orðið um í fyrrv. stjórn til að tryggja heilbrigða verslunarhætti og sem lægst vöruverð, til gamals og úrelts skipulags sem búið er að vera skaðvaldur í atvinnulífi landsins í hartnær 40 ár og raunar beint og óbeint verðbólguvaldur á þessu tímabili og allar nágrannaþjóðir hafa horfið frá. Í stað þess að marka raunhæfa vaxta- og verðtryggingarstefnu ætlar ríkisstj. jafnvel bæði að lækka og hækka vexti, og missir þannig tökin á peningamálum og á stjórn fjárfestingar. Sjálfstæðismenn hafa bent á, að dregið hafi verið úr fjárfestingum með almennum aðgerðum á síðasta kjörtímabili úr 33% í 27% af þjóðarframleiðslu, og telja eðlilegt, að fjárfestingin sé jafnan um fjórðungur þjóðarframleiðslunnar, til þess að veita svigrúm til aukinnar einkaneyslu. Bersýnilega ætlar stjórnin hins vegar að grípa til vinstristjórnarúrræða í fjárfestingarstjórn, boða og banna og þess misréttis sem þau leiða af sér milli atvinnugreina og einstaklinga. Tilraunir í þá átt eru bæði stórlega skaðlegar og ná ekki heldur þeim árangri sem til er ætlast. Í stað þess að gæta þess árangurs, sem fyrrv. fjmrh. hafði náð, og áætlunargerð í fjmrn. eftir mitt ár staðfesti að greiðslujöfnuður mundi nást hjá ríkissjóði á þessu ári, eru ákveðin útgjöld sem óhóflega aukin tekjuöflun stendur þó ekki undir, þar sem komið er aftan að borgurunum með afturvirkum, siðlausum og jafnvel ólögmætum hætti. Á næsta ári er og fyrirsjáanlegt, að tugmilljarðabil þarf að brúa hjá ríkissjóði með enn aukinni skattheimtu samkv. frásögn forsrh., enda bólar ekki enn á fjárlagafrv. sem þó er venjulega fyrsta mál þingsins. Slíkur hallarekstur og háttalag sem útlit er fyrir magnar auðvitað verðbólguna til viðbótar við allt annað. Þessi upptalning sýnir, að samræmd stefna í baráttunni gegn verðbólgunni er engin mörkuð. Botnleysa Alþb. ræður ferðinni, en Alþfl. og Framsfl. eru stefnulausir bandingjar, týndir og tröllum gefnir. En í einu á þó núv ríkisstj. heiður skilið: að fylgja óbreyttri stefnu í utanríkismálum. Þessi staðreynd er athyglisverð þegar tekið er mið af fyrri vinstri stjórnum, sem báðar hafa haft það sem yfirlýsta stefnu sína að gera landið varnarlaust með því að rifta varnarsamningnum við Bandaríkin. Af umræðum meðal stjórnarsinna frá því að ríkisstj. var mynduð má helst ráða, að þeir ætli að láta sér nægja að deila um keisarans skegg á sviði utanríkismála að þessu sinni. Alþb.-menn hafa dregið fram í dagsljósið hugmynd um friðlýsingu hafsvæða. Hins vegar hefur utanrrh. sagt, að slíkar friðlýsingarhugmyndir séu algerlega óraunhæfar. Án þess að ég ætli að blanda mér í þessar deilur vinstri manna vil ég þó ekki láta hjá líða að lýsa yfir stuðningi við sjónarmið utanrrh. Það er því miður óraunhæft að gera sér vonir um að Sovétríkin fallist á nokkra takmörkun á sívaxandi flotaumsvifum sínum á höfunum umhverfis Ísland. Ríkisstj. ætlar að skipa n. með fulltrúum allra þingflokka til að gera úttekt á öryggi Íslands. Sjálfstfl. fagnar því, að ætlunin er að láta draga saman allar staðreyndir um hernaðarlega stöðu landsins. Af flokksins hálfu verður stuðlað að því, að þetta starf verði unnt að vinna á hlutlægan hátt með aðstoð fróðustu manna innanlands og utan. Flokkurinn mun hins vegar ekki taka þátt í störfum þessarar n., ef ætlunin er að misnota hana í pólitískum tilgangi. Við Íslendingar höfum haldið vel á utanríkismálum okkar, þótt hliðarspor hafi raunar verið stigin á árum vinstri stjórnar sem leiðrétt hafa verið sem betur fer. Sigurinn í 200 mílna útfærslu fiskveiðilögsögunnar í tíð fyrrv. ríkisstj. er glöggt dæmi um hvernig halda ber á málum gagnvart öðrum þjóðum. Í beinu framhaldi af þeim sigri þarf að mörgu að hyggja. Þrjú fyrstu mál þingsins fjalla um hafréttarmálefni. Þau eru flutt af 8 sjálfstæðismönnum, einum úr hverju kjördæmi. Fyrsta málið fjallar um rannsókn á landgrunni Íslands, annað um réttindi á Íslandshafi og þriðja um landgrunnsmörk Íslands til suðurs. Hér er um að ræða hin mikilvægustu mál, sem stjórnarandstaðan hefur forustu um og býður þar með stjórnarflokkunum fulla samvinnu og samstöðu um að tryggja réttindi okkar á sviði hafréttarmála. Efa ég ekki, að ríkisstj. muni ganga til samstarfs við Sjálfstfl. um framkvæmd þessara mikilvægu mála, og vona, að engin bið verði á því, þar sem á miklu ríður að vera vel undirbúinn þegar næsti fundur hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna verður haldinn eftir nokkra mánuði. Herra forseti. Ég skal engu spá nm langlífi þeirrar ríkisstj. sem nú situr. En margt bendir til þess, að tvennt geti gerst: Annaðhvort gefst ríkisstj. blátt áfram upp, af því að hún hefur í byrjun reist sér hurðarás um öxl og á engin sameiginleg úrræði, eða hún verður að beita meiri hörku í anda þeirra auknu ríkisafskipta, skömmtunar, hafta og banna sem svokallaðir vinstri flokkar ýmist fylgja eða eru hneigðir til að nota í þeirri trú að nauðsynlegt sé að ríkið beiti foreldravaldi gegn fullorðnu fólki. Við sjálfstæðismenn erum þessu algerlega andvígir. Skarpari skil kunna því nú að vera í íslenskum stjórnmálum en oft áður. Við sjálfstæðismenn teljum að baráttan gegn verðbólgunni verði að hafa algeran forgang, þar sem hún stofnar lýðræði, einstaklingsfrelsi og lífskjörum fólksins í voða. En við þurfum einnig að horfa fram á við að öðru leyti og beina athygli okkar að öðrum málefnum. Sumir segja að um miðjan síðasta áratug hafi þjóðin náð því marki í öllum meginatriðum að búa við sambærileg lífskjör og aðrar þjóðir, og er það afrek út af fyrir sig, þá hafi athygli okkar og annarra beinst að verndun umhverfis og náttúru og nú hafi tekist að vekja fólk til vitundar um nauðsyn slíkrar umhverfisverndar, í umróti nútímaþjóðfélags hafi hins vegar sálarheill fólksins sjálfs, einstaklingsins, e.t.v. gleymst. Þess vegna þurfum við í vaxandi mæli að beina athygli okkar að einstaklingnum sjálfum. Það er og í samræmi við þá grundvallarstefnu Sjálfstfl. að halda fram hlut hins frjálsa, ábyrga einstaklings, sem neytir hæfileika sinna sjálfum sér til lífsfyllingar og öðrum til gagns í frjálsu, réttlátu samfélagi. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Alþingiskosningarnar á s.l. vori mörkuðu Alþfl. nýja stöðu í íslenskum stjórnmálum. Baráttumál flokksins hlutu ríkari hljómgrunn meðal þjóðarinnar en nokkru sinni fyrr og þingstyrkur Alþfl. nærfellt þrefaldaðist. Okkur þm. Alþfl. er ljóst, að hinn fjölmenni kjósendahópur gerir miklar kröfur til okkar. En við ætlum líka að gera miklar kröfur til sjálfra okkar og við munum ótrauð vinna að framgangi jafnaðarstefnunnar og stefnumála Alþfl. innan þings og ríkisstj. Það er eðli allra samsteypustjórna, að enginn þátttakenda nær fram öllum stefnumálum sínum. Málefnasamstarf byggist á málamiðlun ólíkra sjónarmiða. Hver flokkur finnur því kost og löst á hinu málefnalega samkomulagi. Þetta á auðvitað við um samstarfsyfirlýsingu flokkanna sem að núv. ríkisstj. standa. Alþfl. hefur ekki komið fram öllum áhugamálum sínum, en mörg stefnumála hans er engu að síður að finna í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj.-flokkanna. Ég vil minna á nokkur þessara stefnumála. Ég minni á samstarf milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins um úrlausn efnahagsmála í því skyni að treysta kaupmátt launatekna og jafna lífskjör og koma þannig á raunverulegum kjarasáttmála. Þetta er einn af hyrningarsteinum núverandi stjórnarsamstarfs. Ég minni á gerbreytta fjárfestingarstefnu, sem við Alþfl.menn lögðum ríka áherslu á fyrir kosningar, og breytingu á fjárfestingarstjórninni, þannig að fjárfestingin beinist í þjóðfélagslega arðbær verkefni og treysti þannig undirstöðu lífskjaranna. Ég minni á endurskoðun vísitölukerfisins og raunhæfa baráttu gegn verðbólgunni. Ég minni á hlutverk áætlunarbúskapar við að halda heildarumsvifum í þjóðfélaginu innan hæfilegra marka og gerð þjóðarhags- og framkvæmdaáætlana í þessu skyni. Allt eru þetta stefnumál Alþfl. sem finna má í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna. Í samstarfsyfirlýsingunni er líka að finna þá stefnu Alþfl., að skipulag landbúnaðarins verði endurskoðað þannig að framleiðsla landbúnaðarafurða miðist fyrst og fremst við innanlandsmarkað. Hér er á ferðinni gamalt stefnumál Alþfl. sem hann hefur barist fyrir fyrir daufum eyrum árum saman. Og í samstarfsyfirlýsingunni er líka að finna hugmyndir Alþfl. um atvinnulýðræði, um endurskoðun á starfsháttum Alþingis, um endurbætur á húsnæðislánakerfinu og um verðtryggðar lífeyrisgreiðslur í ellinni til handa öllum landsmönnum. Síðast, en ekki síst má nefna þau stefnumið að vinna gegn spillingu, misrétti og forréttindum í þjóðfélaginu, að herða viðurlög gegn skatta- og bókhaldssvikum og gera sérstakar ráðstafanir gegn því, að einkaneysla sé færð á reikning fyrirtækja, svo og sérstakar endurbætur í dómsmálunum, en á öll þessi atriði höfum við Alþfl.menn lagt ríka áherslu í málflutningi okkar á undanförnum missirum. Öll munu þessi stefnumál miða að auknu réttlæti í landinu og traustari afkomu og auknu öryggi allrar alþýðu. Hinu er svo ekki að leyna, að á endanum er það framkvæmd stefnumálanna sem ræður úrslitum. Að framkvæmd þessara mála og ýmissa annarra stefnumála munum við þm. Alþfl. beita okkur eftir því sem kraftar og geta leyfa. Enginn má þó ganga þess dulinn, að árangur í hinum margvíslegustu umbótamálum er undir því kominn, hvernig tekst til um almenna stjórn efnahagsmála og þó fyrst of fremst hvernig tekst að hafa hemil á verðbólgunni sem geisað hefur með ógnvekjandi hraða á liðnum mánuðum og árum. Við Íslendingar erum í rauninni þjóð í vanda. Erlend skuldasöfnun, óðaverðbólgan og missirislegar efnahagskreppur undangenginna ára eru nægur mælikvarði á umfang þessa vanda. En af verðbólgunni hefur leitt misrétti og aðstöðubrask sem grefur undan siðferðilegum styrk þjóðarinnar og efnahagslegum mætti þjóðarbúsins. Hættan er reyndar ekki einasta fólgin í vandanum sjálfum, heldur ekki síður í viðhorfum okkar til vandans. Það má fá stundargrið með því að flýja frá vandanum ellegar í ástundum ábyrgðarlausra yfirboða. En slíkt ráðslag mun einungis auka á vandann til lengdar og bjóða hættunni heim. Ég held að of margir hafi gert sér of litla grein fyrir þeim vanda og þeirri hættu sem verðbólgan skapar í þjóðfélaginu, hafi gert sér of litla grein fyrir því, hvernig verðbólgan fæðir sjálfa sig og leiðir þannig til enn frekari verðbólgu. 40–50% verðbólga, eins og við höfum mátt búa við að undanförnu, ruglar allt verðmætamat. Allar peningalegar ákvarðanir, hvort heldur þær eru teknar í fyrirtækjum eða á heimilunum við þetta verðbólgustig, eru brenglaðar. Peningatekjur launþega nýtast illa. Fjárfestingarákvarðanir fyrirtækja eru ruglaðar. Verðbólgan hefur alið af sér argasta óréttlæti, þar sem braskarar auðgast á kostnað alþýðunnar. Verðbólgan felur í sér stjórnlausa eignatilfærslu frá þeim, sem spara með einum eða öðrum hætti, og til hinna, sem eiga óeðlilegan aðgang að lánastofnunum. Verðbólgan þýðir einfaldlega að það er gróði að skulda. Bankar og aðrar lánastofnanir geta þannig ráðið miklu um lífskjör fólksins. Verðbólgan skapar vitaskuld engin verðmæti. Braskarar græða, en allur almenningur tapar. En verðbólgan hefur líka önnur afgerandi og afdrifarík áhrif. Hún hefur afdrifarík áhrif á fjárfestinguna. Hin raunverulega arðsemi hverfur í skuggann. Fjárfestingin leitar í hinn auðtekna verðbólgugróða sem svarar ekki til neinna raunverulegra verðmæta. Einstaklingurinn kann að auðgast, en þjóðarbúið í heild er verr búið en ella til þess að þjóna þegnum sínum, og undirstaða lífskjaranna hefur rýrnað af fjárfestingunni í stað þess að vaxa og eflast. Verðbólgan er þannig tekin að stjórna fjárfestingunni og hagkerfið er farið að ganga fyrir verðbólgunni. Þetta er ein af orsökum þess, að lífskjör hafa ekki batnað sem skyldi á Íslandi á undanförnum árum. Að þessu samanlögðu má ljóst vera, að eitt af meginverkefnum næstu mánaða verður að vera að brjótast úr vítahring núverandi óðaverðbólgu jafnframt því að byggja upp sterkara atvinnu- og efnahagslíf sem verði grundvöllur aukins stöðugleika og bættra lífskjara. Hin gerbreytta fjárfestingarstefna er veigamikill þáttur þessarar uppbyggingar og mikilvægur liður í baráttunni gegn verðbólgunni. Með öllum tiltækum ráðum verður að beina fjárfestingunni úr óarðbærum verðbólguframkvæmdum í tæknilega uppbyggingu í atvinnuvegunum. Fjárfestingin á að fara til þeirra verkefna sem auka afköst vinnandi handa og skila þannig auknum afrakstri í þjóðarbúið og til vinnandi fólks. Þetta er mikið verkefni, og árangurinn af því mun skila sér smám saman. En það er líka ljóst, að meðan á þessu stendur verða ýmsar að mörgu leyti ágætar framkvæmdir að bíða ellegar draga verður úr hraðanum við framkvæmd þeirra, því að heildarumsvifum í þjóðfélaginu eru vitaskuld takmörk sett. Og þar á ofan er erlend skuldasöfnun orðin svo geigvænleg, að á hana er ekki bætandi ef efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar á ekki að vera stefnt í frekari voða. Með markvissri fjárfestingarstefnu og aðhaldssemi í peningamálum má þannig treysta lífskjaragrundvöllinn í landinu og jafnframt hamla gegn verðbólguáhrifum. Þetta mun þó hrökkva skammt nema fleira komi til. Möguleikar ríkisstj. til þess að vinna gegn verðbólgunni með þessum og öðrum aðgerðum eru hins vegar takmarkaðir. Fyrstu aðgerðir ríkisstj. fólu í sér mikla niðurfærslu vöruverðs til þess að hamla gegn verðbólguáhrifum af gengisfellingunni. En satt best að segja er svigrúm til frekari aðgerða á þessu sviði mjög takmarkað. Þess vegna þarf til að koma sameiginlegt átak ríkisins og aðila vinnumarkaðarins til að fylgja þessum fyrstu aðgerðum eftir. Þar þarf til að koma sameiginleg viðurkenning allrar þjóðarinnar á því, að það sé einhvers virði að losna úr vítahring verðbólgunnar. Allir verða að vera við því búnir að leggja eitthvað af mörkum í þessari baráttu. Allir þjóðfélagshópar verða að slá af ítrustu kröfum sínum til að þessu markmiði verði náð. Við höfum búið við efnahagslega óstjórn árum saman. Ef við ætlum að komast úr þeim farvegi verðum við að greiða það gjald sem það kostar. Fyrstu aðgerðum í niðurfærslu vöruverðs var mætt með aukinni skattheimtu og niðurskurði á útgjöldum ríkisins. Framkvæmda- og rekstrarútgjöldum ríkisins verður enn að stilla mjög í hóf á næsta ári til að mæta framhaldi þessara aðgerða. En svigrúmið til frekari tekjuöflunar við núverandi aðstæður er nánast þrotið. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna, að tekjuskatturinn sé t.d. svo ófullkominn og óréttlátur skattur að ekki sé fært að þyngja hann til að mæta auknum útgjöldum ríkisins. Frekar er reyndar ástæða til þess að afnema hann af almennum launatekjum, svo óréttlátur er hann að ýmsu leyti, eins og margoft hefur verið rakið. Á hinn bóginn er úr vöndu að ráða við núverandi vísitöluviðmiðun launa, þar sem gert er upp á milli skatttekna ríkisins við útreikning á vísitölubótum á laun, þannig að auka má tekjuskatt án þess að það leiði til launahækkana, en öll hækkun óbeinna skatta hefur bein áhrif á kaupgjald í landinu. Með þessu kerfi eru ekki einasta hendur ríkisins bundnar í viðureigninni við verðbólguna, heldur er beinlínis boðið heim þeirri hættu, að skattkerfið brenglist og verði sífellt óréttlátara. Öllum er okkur nefnilega ljóst, að vissir hópar fólks hafa komist undan því að greiða sinn eðlilega þátt í tekjuskattinum með einum eða öðrum hætti, og kemur það berlega fram í samanburði á skattgreiðslunni og þeim lífsstíl og þeirri eyðslu sem þessir hópar tileinka sér. Vissulega ber að grípa til allra tiltækra ráða til þess að koma í veg fyrir slíkan undandrátt undan skatti. En hitt er þó augljóst, að eyðsluskattar ná alla vega best til þessa hóps. Þess vegna eru það augljósir hagsmundir launafólks, að svigrúm sé skapað til þess að breyta skattkerfinu í þá átt. Það eru nefnilega einmitt launþegar sem eru skilvísastir tekjuskattsgreiðendur, og tekjuskatturinn hvílir einmitt þyngst á launafólki. Árangurinn í baráttunni við verðbólguna og í viðleitninni til þess að ná fram réttlátara skattakerfi er m.a. undir því kominn, hvaða skilningur ríkir um þessi sjónarmið. Vísitöluviðmiðun launa hefur verið vörn launþeganna í viðleitninni til þess að vernda kaupmátt launatekna. Á hinn bóginn hefur reynslan sýnt að sú viðmiðun er viðsjál ef uppbygging atvinnuvega og aukning þjóðarframleiðslu fylgist ekki að við þann kaupmátt sem að er stefnt. Verðbólgan tekur þá jafnharðan til baka þann kaupmátt sem stefnt var að því að ná. Vélgengi kauplags og verðlags virðist nánast sjálfvirk við þessar aðstæður, og 60–70% árleg aukning peningatekna skilar e.t.v. fáeinum prósentum í kaupmáttaraukningu, eins og hún er mæld í opinberum gögnum. Það er hins vegar mikil spurning, hvort þar er um neina raunverulega kaupmáttaraukningu að ræða, með tilliti til þess, hve illa launþegum nýtast tekjurnar við þetta háa verðbólgustig. Eigi að ná tökum á verðbólgunni er augljóst að draga verður úr þessu vélgengi. Það má gera við endurskoðun á viðmiðun launa við vísitölu, eins og ríkisstj. hefur nú beitt sér fyrir að athugað verði í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Sú niðurstaða, sem dregur úr víxlganginum, kann að hafa yfirbragð fórnar og hún kann að fela í sér fórn. En sú fórn á að skila sér í betra þjóðfélagi og auknum stöðugleika sem leiðir til þess að peningatekjur nýtist betur. Með hliðsjón af því óréttlæti, sem verðbólgan skapar, og þeirri lífskjararýrnun, sem felst í áhrifum hennar á þjóðfélagið, er þó greinilega til mikils að vinna. En kjör eru fleira en launin ein. Aðstaðan til þess að eignast þak yfir höfuðið og búa í góðri íbúð eru snar þáttur í kjörum okkar. Sama gildir um aðstöðu foreldra til þess að koma barni eða börnum í dagvistun. Í sumum tilvikum verða kjör hinna lægst launuðu frekar bætt með félagslegum aðgerðum en beinni aukningu peningatekna. Þetta getur einmitt átt við bæði í húsnæðismálum og í ýmsum öðrum fétagsmálum. Á sama hátt er það snar þáttur í kjörunum að búa við öryggi í ellinni. Aðbúnaður á vinnustað og öryggi í vinnunni eru líka hluti lífskjara sem allt of lítill gaumur hefur verið gefinn. Á öllum þessum sviðum er mikið verk að vinna. Á öll þessi atriði höfum við Alþfl.-menn lagt ríka áherslu, og það er von okkar og trú, að þessari ríkisstj. muni takast að ná verulegum árangri í þessum þætti lífskjarabóta. Um þessi atriði og lífskjörin öll í víðtækasta skilningi vill ríkisstj. hafa sem nánast samráð við aðila vinnumarkaðarins. Einn hlekkur þess eru peningalaunin og viðmiðun þeirra við vísitölu. En stefnan í skattamálum, tryggingamálum og verðlagsmálum er ekki síður mikilvæg í þessu efni að dómi okkar Alþfl.-manna. Ríkisstj. mun fyrir sitt leyti leggja allt það af mörkum sem hún má til að vinna gegn verðbólguþróuninni, og með samstilltu átaki ríkisstj. og aðila vinnumarkaðarins - og einungis með þannig samstilltu átaki - er von á verulegum árangri. Á því, hvernig til tekst í þessum efnum, veltur líka árangur á öllum öðrum sviðum þjóðlífsins. Herra forseti. Margvíslegt misrétti er að finna í þjóðfélagi okkar. Vissir þjóðfélagshópar virðast ævinlega geta matað krókinn meðan aðrir bera skarðan hlut frá borði. Í skjóli aðstöðu er auði safn að. Á sama hátt virðast ýmsir aðilar standa utan og ofan við dómskerfið í landinu. Fjármálaleg afbrot liggja óafgreidd í dómskerfinu árum saman. Skattsvik eru bæði algeng og almenn. Hér þarf að eiga sér stað aukið aðhald af hálfu ríkisins og endurbætur í meðferð þessara mála. En fleira þarf til að koma. Hér dugar ekkert minna en viðhorfsbreyting stjórnvalda og þjóðarinnar allrar. Það er von okkar Alþfl.-manna að takast megi að varða veginn til þessarar áttar með starfi okkar á Alþ. og í ríkisstj. á þessu kjörtímabili. Margvísleg verkefni er við að fást. Ég leyfi mér að trúa því, að innsta og einlægasta ósk okkar allra, hvar sem við stöndum í flokki, sé að vinna þjóðfélagi okkar vel, að ætlun okkar allra sé að bæta þjóðfélagið og gera það réttlátara. Vitaskuld greinir menn á um það í ýmsu greinum í hverju réttlæti og framfarir séu helst fólgin. Því skiptast menn í stjórnmálaflokka, en ekki síður þá vegna hins, að skoðanir eru skiptar um hvaða leiðir skuli velja að settum markmiðum. Við Alþfl.-menn stefnum að því, að á Íslandi verði til þjóðfélag sem byggist á samhug allra, þar sem hæfileikar og áhugi einstaklinga fái notið sín þeim sjálfum og þjóðfélaginu í heild til heilla. Jafnaðarstefnan er jafnréttisstefna sem berst gegn forréttindum í hvaða mynd sem þau birtast. Hún er baráttutæki þeirra sem engra forréttinda njóta í baráttunni gegn forréttindahópunum. Alþfl. vill efla mannúð og mannréttindi, tryggja persónufrelsi einstaklinganna og stuðla að efnahagslegum framförum í þágu heildarinnar. Með þessi viðhorf að leiðarljósi munum við starfa í þessari ríkisstjórn. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Það var ánægjulegur viðburður að hlýða á það hér áðan, að hv. 4. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, fyrrv. forsrh., virðist nú loksins eftir fjögurra ára setu á ráðherrastóli hafa áttað sig á því, hvernig á að fara að því að stjórna landinu. Vonandi fær hann einhvern tíma tíma til þess og tækifæri að sýna orð sín í verki. Síðasta heila ár vinstri stjórnar á Íslandi, 1973, var afkoma atvinnuveganna allra betri en um langt árabil, og á fyrri hluta ársins 1974 var kaupmáttur launa í hámarki. Þegar hægri stjórnin skildi við s.l. sumar, 4 árum síðar, var afkoma atvinnuvega bágborin og kaupmáttur launa var sífellt skorinn niður framan af valdatíma hennar. Blaðamenn Morgunblaðsins lýstu gjaldþrotastefnu hægri stjórnarinnar í stöðugum fréttaflutningi s.l. sumar af hallarekstri og fyrirtækjastöðvunum, og seint á hundadögum sneri blaðamaður Morgunblaðsins sér til Atvinnuleysistryggingasjóðs og spurði um síðasta hálmstráið: Er nóg til? Þá blasti það við, að 10 þúsund manns væru að missa atvinnu sína, að nær öll frystihúsin væru að lokast, að efnahagslegt hrun væri yfirvofandi. Spurning blaðamannsins var því í rökréttu samhengi við stjórnarstefnuna. En því miður, Atvinnuleysistryggingasjóður hafði ekki heldur fé nema í 2–3 vikur handa 10 þúsund atvinnuleysingjum. Þannig hafði stjórnarstefna Geirs Hallgrímssonar leikið þjóðarhag. Við þessar kringumstæður, sem verða að teljast harla erfiðar, tók við ný ríkisstj. í landinu. Það var á Alþýðusambandsþingi á veturnóttum 1976 sem ákvarðanir voru teknar um að reyna að sameina íslensku verkalýðshreyfinguna um að hrinda af sér oki því sem fráfarandi ríkisstj. hafði lagt á herðar allra íslenskra launamanna með um 20% kjaraskerðingu. Í samræmi við ákvarðanir Alþýðusambandsþingsins haustið 1976 hófust aðgerðir með yfirvinnubanni frá 1. maí 1977, og baráttunni lyktaði með þeim sigursælu sólstöðusamningum sem gerðu ráð fyrir því, að launafólki yrði tryggður kaupmáttur launa á við það sem best hafði áður gerst. Haustið 1977 háði Bandalag starfsmanna ríkis og bæja sitt fyrsta verkfall. En eftir áramótin, síðustu áramót, ákvað fráfarandi ríkisstj. að grípa inn í kjarasamningana með kaupránslögunum, sem svo hafa verið nefnd, þannig að svipta í sundur þeim samningum sem gerðir höfðu verið á árinu 1977. Þessi ákvörðun fráfarandi ríkisstj. hafði margþættar afleiðingar. M.a. opnaði hún hugi launafólks í landinu fyrir hinum órjúfanlegu tengslum milli stjórnmálabaráttunnar og hinnar faglegu baráttu. Í öðru lagi ruddi þessi ákvörðun braut fyrir víðtæka faglega og pólitíska samstöðu sem lyktaði með því eftir verkföllin 1. og 2. mars og útskipunarbann Verkamannasambands Íslands, að fyrrv. stjórnarandstaða vann stórfelldan sigur í byggðakosningunum 28. maí og síðar í alþingiskosningunum 25. júní. Sigur fyrrv. stjórnarandstöðuflokka var svo afgerandi, að það hlaut að koma að því að þeim yrði falin þátttaka í stjórn landsins. Sú varð og raunin. Ný ríkisstj. var mynduð 1. sept. s.l. um takmörkuð, en stór og þýðingarmikil verkefni sem snerta afkomu hvers einasta manns í þessu landi. Ríkisstj. setti sér tvö meginviðfangsefni: Í fyrsta lagi að vernda kaupmátt launa. Sett voru brbl. um kjaramál og er kaupmáttur launa nú í samræmi við sólstöðusamningana og svipaður því sem best hefur gerst áður á Íslandi, þ.e. á fyrri hluta ársins 1974. Í öðru lagi setti ríkisstj, sér það markmið að tryggja fulla atvinnu, og nú er full atvinna um allt land. Í stjórnarmyndunarviðræðunum s.l. sumar reyndi mjög verulega á það, hvernig yrði tekið á þeim vandamálum sem oft hefur verið lýst í atvinnu- og efnahagsmálum og fráfarandi ríkisstj. lét eftir sig. Átti að gera það með því að lækka kaupið eða átti að beita öðrum nýjum úrræðum? Hver átti að borga brúsann? Sjálfstfl. var ekki í nokkrum vafa um hvaða úrræðum ætti að beita. Formaður Sjálfstfl. lýsti því yfir á fundi í flokki sínum um miðjan ágúst s.l., að það yrði að lækka kaupið enn frekar. Taldi hann farsælast að fresta öllum launahækkunum öðrum en grunnkaupshækkunum 1. sept. s.l. Þarna var blygðunarlaust boðuð 20% kjaraskerðing. Og Geir Hallgrímsson endurtók þetta hér áðan. Í stjórnarmyndunarviðræðunum lagði Alþb. hins vegar megináherslu á það, að því aðeins gæti flokkurinn átt aðild að ríkisstj. að kaupmáttur launa yrði tryggður í samræmi við niðurstöður samninganna 1977 og leysa yrði efnahagsvandann með skattlagningu á þá sem höfðu rakað saman verðbólgugróða. Vegna þess að launamenn höfðu gert sér grein fyrir samhengi hinnar faglegu og hinnar pólitísku baráttu höfðu þeir eflt Alþb. til aukinna áhrifa og valds í íslenska þjóðfélaginu í kosningunum í sumar. Alþb. er nú næststærsti flokkur þjóðarinnar, og vegna þess hefur Alþb. enn þá tekist að hindra allar tilraunir sem gerðar hafa verið til þess að brjóta á launamönnum. Þrátt fyrir þessa augljósu sterku stöðu Alþb. eftir síðustu kosningar - byggðakosningar og alþingiskosningar - gerðu ákveðin öfl í þjóðfélaginu undir forustu Sjálfstfl. tilraun til þess að útiloka Alþb. frá aðild að ríkisstj. Íslands og stjórnarþátttöku yfirleitt á ákaflega ólýðræðislegum forsendum. Hið ólýðræðislega eðli Sjálfstfl. hefur aldrei komið betur fram en s.l. sumar, þegar forseti Íslands fól Lúðvík Jósepssyni, formanni Alþb., að gera tilraun til þess að mynda ríkisstj. á Íslandi. Í forustugrein Morgunblaðsins 24. ágúst s.l. var komist svo að orði, með leyfi forseta: „Tilraun Lúðvíks Jósepssonar til þess að mynda stjórn er mikið áfall fyrir Íslendinga í augum umheimsins.... Það hefur ekki fyrr gerst í sögu lýðræðisríkis í Vestur-Evrópu, að leiðtogar flokks af því tagi væri falin stjórnarmyndun. Ef Lúðvík Jósepsson yrði forsrh. Íslands yrði það reiðarslag fyrir álit þjóðarinnar út á við. Traust það, sem íslendingar njóta erlendis, mundi þverra á skammri stundu og afleiðingarnar verða ófyrirsjáanlegar.“ Hér var m.ö.o. haft í hótunum og sagt fullum fetum að lýðræðislegar leikreglur í landinu eigi ekki að ná yfir næststærsta flokk þjóðarinnar. Hér er því hótað að beita útlendingum fyrir vagn einræðis í þessu landi. Hér er því haldið fram, að erlend öfl muni reyna að beita Ísland efnahagslegum þvingunum ef það eitt gerist að formaður næststærsta stjórnmálaflokksins og þess flokks, sem mests trausts nýtur meðal launamanna, yrði forsrh. landsins. Hér er ýtt undir þá kenningu, sem Morgunblaðið boðaði blygðunarlaust í forustugrein rétt fyrir síðustu alþingiskosningar, að viðskiptakjör okkar á erlendum vettvangi mundu líða fyrir það, ef íslenskir sósíalistar fengju til þess styrk að hafa áhrif á sjálfa æðstu stjórn lýðveldisins. En þessi hótun segir okkur fleira. Hún segir okkur það, að við verðum að leggja á það megináherslu að hafa ævinlega sjálf forræði yfir öllum þáttum okkar efnahagsmála. Þessi hótun segir okkur það, að baráttan gegn verðbólgunni er einnig þáttur í sífelldri, daglegri sjálfstæðisviðleitni þessarar litlu þjóðar. Því aðeins ráðum við fram úr vandamálunum að við höfum skýlaust efnahagslegt forræði í okkar höndum sjálfir. Núv. ríkisstj., sem hefur setið að völdum í 7 vikur, hefur ekki gefið stór loforð. Loforð hennar eru í fyrsta lagi að treysta kaupmátt launa, í öðru lagi að tryggja það, að atvinnuvegirnir gangi þannig að við festum efnahagslegt sjálfstæði okkar í sessi. 1 þriðja lagi hefur þessi ríkisstj. lagt áherslu á að hornsteinninn að stjórnarsamstarfinu eru samráð stjórnarflokkanna við verkalýðshreyfinguna, samtök launafólks. Ég vænti þess fastlega, að sá mikli styrkur, sem verkalýðshreyfingin sýndi s.l. vor í glímunni við fjandsamlega ríkisstj., sé einnig til marks um hæfni hreyfingarinnar til þess að ráða fram úr þeim vandamálum sem nú er við að glíma. Verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur öðlast mikið vald. Flokkur hennar, Alþb., er nú stærri en nokkru sinni fyrr. Spurningin er sú, hvernig tekst að beita þessu afli til þess að hafa varanleg áhrif á íslenska þjóðfélagið í þágu launafólksins og íslensks þjóðfrelsis. En í þeim efnum er ekki við okkur eina að eiga. Við þurfum daglega að gera samkomulag við aðra aðila um framkvæmd þeirrar stefnu sem fylgt er. Oft á tíðum kann okkur að virðast sem beri af leið. Meginatriðið er þá að hreyfing okkar, flokkur og verkalýðshreyfing séu virkir aðilar í þeirri stefnumótun sem fram fer á hverjum tíma. Nú verðum við að takast á við mikil og erfið verkefni og flókin. Árangur launamanna í kosningunum 1978 liggur þegar fyrir með brbl. um kjaramál sem ríkisstj. gaf út snemma í síðasta mánuði. En næsta verkefni er að gera ráðstafanir sem tryggja að sá árangur, sem birtist í brbl., verði varanleg eign íslenskra launamanna. Það tekst aðeins með sameiginlegu átaki okkar allra. Ég skora á íslenska launamenn að veita þeirri ríkisstj., sem nú situr við völd í landinu, fyllsta stuðning og aðhald við framkvæmd þeirrar róttæku efnahagsstefnu sem nú er nauðsynlegt svar við efnahagslegum vandamálum íslenska þjóðfélagsins. Íslenska þjóðin vinnur langan vinnudag og hún skapar mikil verðmæti með starfi sínu. Spurningin er um það, hvernig verðmætunum er skipt. Hlutverk Alþb. í þessari ríkisstj. er að tryggja að afurðunum sé skipt launafólki í vil. Við það eitt, að Alþb. á aðild að ríkisstj., hver sem hún er, verða þó ekki neinar stökkbreytingar á íslensku þjóðfélagi. Það tekur tíma að breyta þjóðfélagi sem hefur staðið kyrrt og lítt breytt um áratugaskeið. Hagsmunanet auðstéttarinnar er þétt riðið um ríkiskerfi, stórfyrirtæki og hagsmunasamtök. Það er ekkert áhlaupaverk að rjúfa þetta hagsmunanet, en það mun takast með þrotlausu starfi og samstöðu um grundvallaratriði og með því að gæta þess vandlega að útiloka ævinlega áhrifavald flugumanna stéttarandstæðingsins. Í upphafi minnti ég á það, að verkefni þessarar ríkisstj. væru einkum tvíþætt og þau stór og viðamikil. Þau eru þó að mati okkar íslenskra sósíalista aðeins hluti af stærri heild. Á næsta ári munu ríkisstjórnarflokkarnir halda áfram gerð málefnasamningsins sem yrði ítarlegri, en um leið rökrétt framhald þeirrar samstarfsyfirlýsingar sem hæstv. forsrh. gerði grein fyrir hér á undan. Samstarfsyfirlýsing flokkanna nú byggist á því að tryggja mannsæmandi lífskjör og þar með fulla atvinnu. Markmiðið er að treysta efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar og leggja grundvöll að því, að unnt verði að draga verulega úr verðbólgunni og stöðva aukningu erlendra skulda. Erlend skuldasöfnun er einmitt eitt alvarlegasta vandamálið sem fráfarandi ríkisstj. skildi eftir sig. Greiðslubyrði af löngum erlendum lánum var 13,8% 1976, 13,7% 1977, tæp 14% í ár, og eins og nú horfir gerir Seðlabankinn ráð fyrir að 1979 verði hlutfallið 14–15% af öllum útflutningstekjum okkar. Ég tel að þarna sé þjóðin á háskalegri braut og gæta beri ítrasta aðhalds í þessum efnum. Við bætum ekki stöðu þjóðarbús okkar með því að taka erlend lán í slitlag undir bílana okkar sem eru greiddir með erlendum gjaldeyri. Við bætum ekki efnahag þjóðarinnar með því að flytja inn erlent kjarnfóður sem við notum til þess að framleiða vöru sem við svo gefum með til útflutnings. Það eru vond hagvísindi að mylja þýsk mörk ofan í vegina og fóðra kýrnar á dollurum um hágróandann. Við þurfum að taka alla meðferð gjaldeyrismála okkar og utanríkisviðskipti til athugunar. Ef við athugum ekki okkar gang í þessum efnum gætu erlend afskipti af stjórnmálum hér farið vaxandi og þær hótandir, sem Morgunblaðið birti s.l. sumar er Lúðvík Jósepssyni var fatið að mynda ríkisstj., gætu þá breyst í veruleika. Í stefnumótun ríkisstj. á næstunni þarf að leggja megináherslu á eftirfarandi atriði í efnahagsmálum: 1. Að tryggja núverandi kaupmáttarstig. 2. Lífskjör ber að jafna með aukinn samneyslu. 3. Leggja ber skatta á þau fyrirtæki og á þá hátekjumenn sem hafa sloppið við skattgreiðslur á undanförnum árum þrátt fyrir verulega gróðasöfnun. Efla ber skattaeftirlit. 4. Taka ber upp stranga fjárfestingarstjórn sem nær til fjárfestingarsjóða og banka, þannig að verðbólgufjárfestingin verði stöðvuð og fjárfesting opinberra aðila og einkaaðila haldist sem næst í sama hlutfalli og innlendum sparnaði nemur. 5. Tryggja verður fullan rekstur atvinnuveganna, en stöðva ber brask og eyðslufjárfestingu og misnotkun fjármuna í atvinnulífinu í skjóli þess skilnings sem atvinnuvegirnir njóta. 6. Draga verður úr milliliðakostnaði og yfirbyggingu. Rannsókn á innflutningsversluninni er þegar hafin. 7. Leggja ber grundvöll að íslenskri iðnþróun, og orkustefnu ber að fella í meginfarveg eftir hagsmunum heildarinnar, eins og núv. iðnrh. hefur lagt drög að. Við mótun nýs málefnasamnings stjórnmálaflokkanna munum við því leggja áherslu á efnahagslegt öryggi og jöfnun lífskjara innanlands, en sjálfstæði út á við. Þess vegna munum við taka herstöðvamálið upp og leita samkomulags um að ná árangri. Það er því of snemmt fyrir hv. 4. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, að fagna stefnu ríkisstj. í þessu máli. Við munum einnig leggja á það áherslu að breyta hinni ranglátu kjördæmaskipan. Verður þessi ríkisstj. langlíf? Þannig spyrja margir, og það er ekki laust við að nokkurra efasemda gæti stundum í röddinni. Þær efasemdir eru eðlilegar því að flokkarnir eru ólíkir um margt. En spurningunni um langlífi stjórnarinnar er hægt að svara svo frá bæjardyrum Alþb.: Stjórnin verður langlíf, ef allir stjórnarflokkarnir gera sér í daglegum störfum grein fyrir forsendum stjórnarsamstarfsins, þ.e. tryggingu kaupmáttar og atvinnu og mótun nýrrar, róttækrar efnahagsstefnu í samráði við launafólk. Stjórnin verður langlíf, ef kjaraskerðingaröflunum verður úthýst. Stjórnin verður langlíf, ef hún markar sannfærandi framtíðarstefnu sem getur leitt þjóðina út úr þeim ógöngum erlendra skulda og óðaverðbólgu sem fráfarandi ríkisstj. lét eftir sig. Stjórnin verður langlíf, ef hún þorir að leggja byrðarnar á þá sem hafa rakað saman verðbólgugróða. Stjórnin verður langlíf, ef hún í öllum athöfnum sínum verður trú lífshagsmunum alþýðunnar og þjóðfrelsi Íslendinga. Á þetta verður látið reyna.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Gagnrýni stjórnarandstöðunnar á brbl. um kjaramál hefur einkum beinst að tveimur atriðum, annars vegar afturvirkni laganna og hins vegar skattþunganum eða skatthlutfallinu miðað við skattgjaldstekjur. Stjórnarandstæðingar telja að skattlagningin fái ekki staðist og brjóti gegn grundvallarreglum íslenskrar stjórnskipunar og dómstólar muni meta hana ógilda. Þess er þá fyrst að geta, að íslensk stjórnlög geyma ekkert almennt bann við afturvirkni laga, þótt ljóst sé að löggjafarvaldið hafi ekki algerlega frjálsar hendur í þessu efni, t.d. á sviði refsiréttar. Ef lítið er til lagasetningar í skattamálum hér á landi, þá ber fyrst að nefna, að álagning tekju- og eignarskatts er í eðli sínu afturvirk vegna þess að það er lagt á tekjur ársins á undan. Skattvísitala er t.d. aldrei ákveðin fyrr en í árslok þess árs sem álagning er miðuð við, en hún verkar á skattþungann. Í annan stað hafa skattalög, sem verkað hafa aftur fyrir sig til íþyngingar gjaldenda, verið sett a.m.k. 30 sinnum síðan 1932. Ég gæti nefnt fjögur dæmi þess, að sett hafa verið skattlög eftir að regluleg álagning hefur farið fram, þar sem lagt var á tekjur og eignir fyrra árs. En lítum til annarra landa um þessi mál. Í Svíþjóð er algengt að skattalög séu afturvirk. Má finna þar dæmi um hliðstæða skattlagningu og felst í brbl. Sama er að segja um Bretland og einnig Bandaríkin, þótt stjórnarskráin banni almennt afturvirkni laga. Í Þýskalandi er afturvirk skattalagasetning talin óheimil, nema e.t.v. óvenjulegir efnahagsörðugleikar steðji að þjóðinni. Í norsku stjórnarskránni er afturvirkni laga bönnuð. Þrátt fyrir það hefur hæstiréttur Noregs dæmt gild afturvirk skattalög. Ég álít að væri málið borið undir dómstóla mundu þeir dæma brbl. gild, ella væri erfitt eða jafnvel útilokað að beita lögum til stjórnunar efnahagsmála. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð var ástand efnahagsmála vægast sagt mjög ískyggilegt. Helstu útflutningsatvinnuvegirnir voru lamaðir og nokkrir stöðvaðir, verðbólga nærri því 50% og ómótmælanleg nauðsyn að grípa til einhverra efnahagsráðstafana. Vart var um annað að ræða en grípa til beinnar skattlagningar til að standa straum af kostnaði ríkissjóðs af niðurfærslu verðlags, sem var leið hins nýja pólitíska meiri hl., og slík skattlagning gat ekki byggst á öðru en þekktum skattstofnum til álagningar. Afturvirkni var löggjafanum nauðsyn til að koma efnahagsráðstöfunum í framkvæmd. Þess ber svo að geta, að sköttunum er nokkuð í hóf stillt og þeir falla ekki í gjalddaga nema að hluta á þessu ári. Af þessum ástæðum og raunar fleirum álit ég engan vafa um lagalegt gildi brbl. Þá mun ég víkja að skattþunganum. Þegar á heildina er litið er núverandi eignarskattur að viðbættum eignarskattsaukanum samkv. brbl. léttbærari skattur á atvinnurekstri en eignarskattur væri samkv. nýju skattalögunum sem Sjálfstfl. hafði forustu um að setja á s.l. vetri. Nokkru erfiðara er að gera samanburð á skattlagningu atvinnurekstrarins samkv. núgildandi lögum auk brbl. og nýju skattalögunum sem lagt verður á samkv. 1980. Skatthlutfall félaga er 45% af hreinum tekjum samkv. nýju lögunum miðað við staðgreiðslu, en samkv. núgildandi lögum miðað við eftirágreiðslu næsta árs. Ljóst er, miðað við þá verðbólgu sem hér hefur verið, að þungbærara verður fyrir félög að greiða skatta samkv. skattstiga hinna nýju skattalaga hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen en skattstiga núgildandi laga og það jafnvel þótt 6% brbl. verði bætt ofan á. En hvað um skattþunga beinu skattanna á einstaklinga? Hámark gjalda er nú 53% af topptekjum hér á landi. Ef bætt er við 6% brbl. verður þetta 59%. Þessi gjöld eru greidd árið eftir, og ef verðbólgan er 40% milli ára verður hámarksskattprósenta 42% af tekjum greiðsluársins. Í Danmörku er hliðstæð prósenta 69,8%, en þar er staðgreiðsla skatta, í Noregi er sambærileg prósenta 79,2% og í Svíþjóð 80%. Meðaltalshámark gjalda af tekjum á Norðurlöndum er því 76% á móti 42% á Íslandi miðað við 40% verðbólgu. Skyldusparnaðurinn, sem nú er 10%, verður ekki talinn með sköttum þar sem hann er endurgreiddur með verðbótum. Af þessu er ljóst, að þeir, sem komast í hæstu skattstiga á Norðurlöndum, greiða miklu hærri skatta en hér tíðkast þótt skattar samkv. brbl. séu taldir með. Í Bretlandi er hliðstæð prósenta 83%, en í Vestur-Þýskalandi 56%. Hins er svo rétt og skylt að geta, að í þessum löndum byrjar hæsti jaðarskattur við hærra tekjumark en hér á landi. Þetta er þó sú mynd sem við blasir þegar toppskatturinn er borinn saman við önnur þau lönd sem við gjarnan viljum miða við. Það er því meira en hæpið að hér á landi sé verið að kæfa allt í skattþunga með beinum sköttum. En hvað er þá að segja um heildarskattþunga, þ.e.a.s. gjöld til ríkis og sveitarfélaga að meðtöldum óbeinum sköttum? Árið 1977 voru skatttekjur hins opinbera 33% af þjóðarframleiðslunni. Í Danmörku, Noregi og Svíþjóð er hliðstæð tala 43–46%. Á þessu ári mættum við því bæta við 50–60 millj. kr. til að heildarskattþunginn yrði sá sami og er hjá þessum þjóðum. En hvernig er ástandið í efnahagsmálum þjóðarinnar? Lítum fyrst á ríkisfjármálin. 31. des. s.l. var skuld ríkissjóðs í Seðlabankanum 14.9 milljarðar kr. Í dag er þessi skuld a.m.k. 31.3 milljarðar. Það segir sig sjálft, að þessi skuldasöfnun ríkissjóðs hlýtur að þrengja svigrúm Seðlabankans til eðlilegra útlána til atvinnuveganna. Útgáfa ríkissjóðs á innstæðulausum ávísunum á Seðlabankann er ein af rótum verðbólgunnar þegar framleiðslugeta þjóðarinnar er fullnýtt. Útkoman verður erlend skuldasöfnun og aukin verðbólga. Allir sérfræðingar og stjórnmálamenn eru sammála um að á verðbólgutímum verður ekki hamlað gegn verðbólgunni með árangri nema ríkisbúskapurinn sé í lagi, ríkissjóður hafi bæði rekstrarafgang og einnig greiðsluafgang. Jafnframt verður að stefna markvisst að því að lækka skuldasúpu ríkissjóðs við Seðlabankann. Við núverandi aðstæður á Íslandi verður ríkisbúskapurinn að vera sterkur. Skuldasöfnun verður að linna, ef menn meina eitthvað með öllu talinu um skaðsemi verðbólgunnar og nauðsyninni á því að vinna gegn henni. Fyrir nokkrum vikum sótti ég ársfund Alþjóðabankans. Á fundinum fluttu margir heimsþekktir stjórnmálamenn og fjmrh. ræður. Engu máli skipti hvort þeir voru vinstri- eða hægrisinnaðir í stjórnmálum. Allir höfðu þeir miklar áhyggjur af verðbólgunni í veröldinni sem er 9–10% að meðaltali. En hvernig er þá ástandið hjá okkur sem búum við 40–50% verðbólgu? Auðvitað er það stórháskalegt fyrir efnahagslífið og atvinnuöryggið og veldur auk þess hrikalegu misrétti í þjóðfélaginu sem gerist af sjálfu sér frá degi til dags. Baráttan gegn verðbólgunni hlýtur því að verða helsta mál ríkisstj. Með setningu brbl. um kjaramál er stigið fyrsta skrefið í þá átt að rjúfa þann vítahring víxlhækkana verðlags og launa sem valdið hefur gífurlegum usla og erfiðleikum undirstöðuatvinnuveganna, svo að við liggur rekstrarstöðvun og atvinnuleysi. Hér er farin sú leið að draga úr verðbólgunni með auknum niðurgreiðslum og lækka óbeina skatta á nauðsynjum. Á þennan hátt hefur verðbólgunni verið mætt að nokkru með skattheimtu þegar á þessu ári. En vegna þess, hversu liðið er á árið, verður að dreifa skattheimtunni á lengri tíma en útgjöldunum og því kann að verða einhver lítils háttar greiðsluhalli á ríkissjóði á árinu. Þennan halla ásamt útgjaldaaukningu brbl. þyrfti að vinna upp þegar á næsta ári, þannig að jöfnuður náist fyrir árslok. Þessi stefna er að mínum dómi m.a. forsenda þess, að árangur náist í baráttunni gegn verðbólgunni. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar eru ákveðin í að reka ríkissjóð með jafnvægi fyrstu 16 mánuðina. Þeirra tekna, sem aflað er til að tryggja jafnvægi í ríkisbúskapnum, er aflað með beinum sköttum, en bein skattlagning er leið til að afla ríkissjóði tekna án þess að það hafi áhrif á vísitöluna til hækkunar og leiði til aukinnar verðbólgu. Það er áríðandi að fólk geri sér ljóst að beinu skattarnir eru utan við vísitöluna, en óbeinu skattarnir fara beint inn í vísitöluna og spenna upp verðlagið og verðbólguna. Af þessum ástæðum eiga menn þann eina kost að nota beina skatta til að tryggja traustan hag ríkissjóðs meðan menn koma sér ekki saman um breytingar á vísitölunni. Þetta er því skattlagningaraðferð til að berjast gegn verðbólgunni. Beinu skattarnir hafa því verið valdir beinlínis til þess að forðast aukna verðbólgu um sinn. Það er því deginum ljósara, að vísitölukerfið hefur áhrif á skattlagninguna og neyðir menn nánast í baráttunni við verðbólguna til að nota beina skatta til tekjuöflunar. Ég tel þó að beinir skattar eigi fullan rétt á sér ef þeir eru innan hóflegra marka. En ríkisbúskapurinn verður ekki traustur nema einnig sé gætt ráðdeildar og aðhalds í útgjöldum ríkisins. Eins og nú háttar verður að draga nokkuð úr opinberum og öðrum framkvæmdum til þess að minnka spennuna í þjóðfélaginu og vinna gegn verðbólgunni. En félagshyggjumenn verða að gæta að sér að draga ekki um of úr opinberri þjónustu. Það kemur fljótlega inn í kvikuna í heilbrigðismálum, tryggingamálum, fræðslu- og félagsmálum, svo að dæmi séu tekin. Þó álit ég að það ætti að geta tekist að draga úr kostnaði án þess að það komi að sök. Það, sem ég er að undirstrika, er nauðsyn þess, að ríkisbúskapurinn sé rekinn með þeim hætti að hann sé hemill, en ekki verðbólguvaldur. Fjárlögin mega ekki verka sem undirspilun verðbólgunnar, heldur verður að beita þeim gegn henni. Við 40–50% verðbólguástand og hrikaskuldir ríkissjóðs við Seðlabankann verður að reka ríkissjóð með ríflegum rekstrar- og greiðsluafgangi. Það verður einnig að stöðva skuldasöfnun og hefja endurgreiðslu lána, og það verður að beita beinum sköttum til tekjuöflunar. Þetta eru þær aðferðir sem m.a. verður að nota eins og sakir standa til að beita fjárlögum og lánsfjáráætlun sem hagstjórnartækjum í baráttunni gegn verðbólgunni. Góðir áheyrendur. Við Íslendingar búum nú við betri og jafnari lífskjör en flestar aðrar þjóðir. Verðbólgan mun koma velmegun þjóðarinnar fyrir kattarnef ef svo heldur fram sem horfir. Ríkisvaldið velur þá leið að hemla verðbólguna að höfðu samráði og samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Tekna er aflað með skjótum hætti og þá miðað við efni og ástæður. Ég mótmæli því harðlega, sem Geir Hallgrímsson sagði, að Framsfl. láti sér fátt um finnast í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins um stjórn landsins. Þegar Framsfl. hefur farið með stjórnarforustu hefur hann þvert á móti einmitt lagt áherslu á þetta atriði. Þessum fyrstu aðgerðum í efnahagsmálum er ætlað að skapa svigrúm til ráðstafana sem verða að duga gegn óðaverðbólgunni. Þar ber hæst samþykkt ábyrgra fjárlaga og mörkun skynsamlegrar stefnu í launamálum sem í senn treystir atvinnuöryggi og góð lífskjör. Sem flestir Íslendingar verða að standa saman og láta eitthvað af mörkum í hlutfalli við tekjur og efnahag til að vinna á verðbólguófreskjunni sem er undirrót þess sem verst fer í þjóðfélaginu, bæði efnalega og andlega. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Allar íslenskar ríkisstjórnir frá stríðslokum hafa í upphafi sinnar vegferðar heitið því að reyna að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Þær hafa talið glímu við efnahagsvandann eitt aðalviðfangsefni sitt. Engri ríkisstj. hefur þó orðið verulega ágengt í þessari viðureign utan einni. Það var viðreisnarstjórnin sem mynduð var haustið 1959. Á fyrstu fjórum árunum hélt hún verðbólgunni í skefjum þannig að hún hækkaði um 10% á ári að meðaltali, og henni tókst öll þessi ár að halda fullri atvinnu án verðbólgu. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur sett sér það mark og telur það höfuðverkefni sitt að draga markvisst úr verðbólgunni, og er það vel. Jafnframt vill hún vinna að félagslegum umbótum, auka fétagslegt réttlæti og jafna lífskjör. Einn þáttur í ráðstöfunum ríkisstj. til að ná þessu marki er stóraukin niðurgreiðsla á mjólk, kjöti og smjöri. Þessi aukning á niðurgreiðslum mun kosta í ár um 3.5. milljarða og á næsta ári að óbreyttu um 13 milljarða. Vegna þess, hve þetta ráð, niðurgreiðslur, hefur verið notað af mörgum, í rauninni flestum ríkisstj., en er geysikostnaðarsamt, þá er rétt að íhuga kosti og galla þessa fyrirkomulags hleypidómalaust. Niðurgreiðslur hafa löngum verið notaðar hér á landi til þess að lækka vísitölu og hafa þannig áhrif á kaupgjald. En stórfelldar niðurgreiðslur á matvörum hafa marga ókosti. Fyrst er að telja þann gífurlega kostnað fyrir ríkissjóð sem kallar á nýja skatta. Annar ókostur er sá, að niðurgreiðslur skekkja verðlag og auka sölu og neyslu á hinum niðurgreiddu vörum á kostnað annarra framleiðslugreina og raska eðlilegum og heilbrigðum rekstrargrundvelli þeirra. Þriðji ókosturinn snýr að bændum. Það er oft hringlað með niðurgreiðslur, ýmist stórhækkaðar eða dregið úr þeim. Aðalhættan fyrir bændur eru miklar sveiflur sem ýmist auka söluna eða draga úr henni. Fyrir bændur væri hagkvæmast að niðurgreiðslur væri stöðugar, t.d. fast hlutfall af heildarverði. En fjórði ókosturinn og ekki sá minnsti er sá, að niðurgreiðslur renna ekki síður til hátekjufólks og eignamanna heldur en látekjufólks og jafnvel fá hátekjumenn meira af þessu fé í sinn hlut, því að þeir nota yfirleitt meira af kjöti og smjöri en þeir sem lág laun hafa. Hér er verið að veita fé úr almannasjóði til þeirra sem ekki þurfa á að halda. Stórauknar niðurgreiðslur stefna því ekki að auknu félagslegu réttlæti eða jöfnun lífskjara, því að öllu þessu fé mætti koma betur til skila hinum efnaminni og lágt launuðu til góðs með öðrum hætti, t.d. með fjölskyldubótum til barnafólks, með sérstökum bótum til þeirra sem sjúkir eru, öryrkjar eða aldurhnignir. Ég rek þessi atriði hér vegna þess, hversu niðurgreiðslur hafa mjög verið notaðar á undanförnum áratugum af flestum ríkisstj. En það er vissulega kominn tími til, sérstaklega þegar niðurgreiðslur hafa verið stórauknar eins og nú hefur gerst, að skoða það. fordómalaust, hverjir eru kostir og gallar þessa fyrirkomulags. Til þess að rísa undir þessum stórauknu niðurgreiðslum nú hefur ríkisstj. lagt á nýja skatta. Þessi skattheimta er á ýmsa lund hæpin. Ég vil minnast hér á einn þátt hennar. 50% álag á eignarskatt lendir harkalega á öldruðu fólki sem á íbúð. Oft er hér um að ræða öldruð hjón eða einstæðinga. Til viðbótar því dæmi, sem fyrri ræðumaður Sjálfstfl. nefndi, vil ég nefna þessi: Ekkja ein hér í borg, rúmlega níræð, á íbúð sem hún býr í. Tekjur hennar á síðasta ári voru ellilífeyrir og ekkert annað. Á þessa gömlu konu er nú lagður um 36 þús. kr. aukaskattur. Kona ein, 57 ára að aldri, einstæð móðir með barn, er öryrki, hefur aðeins örorkubætur og mæðralaun, býr í lítilli eigin íbúð. 40 þús. kr. aukaskatt á hún að greiða af sínum naumu tekjum. Okkur alþm. og öðrum, sem hafa góðar tekjur, finnast þetta kannske ekki háar greiðslur. En fyrir aldraða og sjúka einstaklinga eru þetta þungbærir skattar, og ég fæ ekki séð að þessi dæmi sýni í verki það félagslega réttlæti og jöfnun lífskjara, sem stjórnarsáttmálinn talar um. Ég vona, að þetta sé fremur slys en viljaverk, og vil skora á stjórnarflokkana að fallast á að leiðrétta slíkt ranglæti þegar Alþingi fær lögin til meðferðar. Af þeim ástæðum, sem ég hef nú rakið, tel ég vafasama þá stefnu að halda áfram á næsta ári á niðurgreiðslum verðlags með svipuðum hætti og nú. Tekjuskattsaukinn hefur að sjálfsögðu vakið mikla athygli, m.a. vegna þess að hann er í algerri mótsögn við margyfirlýsta stefnu eins stjórnarflokksins, Alþfl. Á sínum tíma áttum við Sjálfstfl.-menn og Alþfl.-menn samleið um mikla lækkun beinna skatta, bæði tekjuútsvars og tekjuskatts, og á undanförnum þingum hefur Alþfl. hvað eftir annað flutt till. og frv. um ekki aðeins að lækka stórlega, heldur jafnvel afnema tekjuskattinn sem nú sé í reynd aðallega launþegaskattur. Þessi nýi tekjuskattsauki vakti því slíka gremju meðal margra Alþfl.-manna að aðalleiðtogi flokksins um fjölda ára, fyrrv. formaður hans, sá sig knúinn til þess að skýra málið og mótmæla þessum samningum Alþfl. nú í sambandi við stjórnarmyndunina. En það eru fleiri en Alþfl.-menn sem hafa gagnrýnt hinn nýja tekjuskattsauka. M.a. ritaði einn af bæjarfulltrúum Framsfl. fyrir nokkru grein í Tímann þar sem hann ræðst mjög gegn þessu og telur þetta ranglátan skatt. Hann talar þar um, að nú sé skattlagningin um 70% af hæstu tekjum, og tekur þá að sjálfsögðu með skyldusparnaðinn. Hann segir: Í fæstum tilvikum eru það þeir, sem eftir stöðutáknum að dæma viðrast hafa það best, sem þurfa að greiða þessa háu skatta. Nei, það eru sennilega hjón, sem vinna fyrir miklum tekjum, og ýmsar starfsstéttir, sem vinna mikla og oftast óhjákvæmilega yfirvinnu. Má þar nefna sem dæmi starfslið tengt fiskiðnaði sem víða vinnur mjög langan vinnudag til að bjarga verðmætum, og einnig má nefna ýmsa sérfræðinga sem leggja á sig vinnuframlag umfram það sem eðlilegt getur talist. Þakklætið sem þessar stéttir fá, segir þessi bæjarfulltrúi, Markús Á. Einarsson, þakklætið sem þeir fá er það, að af launakúfnum fá þeir að halda um 30 kr. af hverjum 100 sem þeir vinna inn. Í sambandi við þessa hækkuðu skatta er svo ákveðið í stjórnarsáttmálanum að herða skattaeftirlit. Ég vil nú telja að hyggilegra væri að lækka skatta og herða skattaeftirlit þannig að það yrði virkt og raunhæft. Þótt í efnahagsmálum hafi stjórnarsáttmálinn mótast mjög af till. Alþb., þá er athyglisvert hvernig farið er með varnarmálin. Í forustugrein Þjóðviljans skömmu eftir að stjórnin var mynduð var fjallað um þetta mál. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur vakið óskipta athygli, að Alþb. hefur samþykkt samstarfsyfirlýsingu um myndun ríkisstj. án þess að þar sé að finna fyrirheit um afdrifaríkt skref í hermálum. Í síðustu vinstri stjórn lögðu hernámsandstæðingar mikið upp úr því að hafa í málefnasamningnum þá að finna fyrirheit um brottför hersins. Reyndin sýndi þá, að ótryggt var að trúa á bókstafinn í stjórnarsáttmála.“ Þarna fáum við eina skýringu á því, hvers vegna þeir hafa ekki lagt áherslu á það, að það sé ótryggt að trúa á bókstaf í stjórnarsáttmála vinstri stjórnar. En málið var leyst þannig nú, eins og Þjóðviljinn segir, að það er sérstaklega tekið fram í yfirlýsingu stjórnarinnar, að ekki hafi verið samið um stefnuna í utanríkismálum. Litlu síðar en þetta gerðist hittust þeir Begin forsrh. og Sadat forseti í Davíðslundi. Þeir hafa vafalaust frétt af þessari snjöllu lausn á Íslandi og tóku hana fegins hendi og notuðu hana til þess að leysa eitt allra erfiðasta deilumálið. Þeir lýstu því nefnilega yfir í lokin, að þeir hafi orðið sammála um að ekkert væri samið um Jerúsalem. Þar með var þeim steini velt úr vegi, þeir sömdu og féllust í faðma. En það virðist efir ummælum Þjóðviljans hafa verið mikill sigur fyrir Alþb., að ekkert var samið, því að það er svo ótryggt að trúa á bókstaf stjórnarsáttmála. En þó var eitt, sem Alþb. fékk í sambandi við varnarmálin. Það segir í þessum sama leiðara: „Það er nokkuð sérstakt, að samið var um að skipuð yrði sérstök nefnd sem tæki sérstaklega varnarmálin til athugunar.“ Þessi merkilega nefnd ætti eiginlega að heita „Nefndin sérstaka“, og þetta var náttúrlega ákaflega mikill sigur fyrir Alþb. Í þessari sömu grein er fagnað þriðja stórsigri Alþb. í stjórnarsáttmálanum. Þar segir nefnilega að Alþb. hafi tekist að knýja Framsfl. og Alþfl. til þess að samþykkja að leggja niður viðræðunefnd við erlenda aðila um orkufrekan iðnað. Hvaða n. er nú þetta? Þetta er stóriðjunefndin sem Magnús Kjartansson, iðnrh. Alþb., stofnaði haustið 1974, þegar hann var að hefja undirbúning undir samninga við bandaríska stóriðjufyrirtækið Union Carbide um járnblendiverksmiðjuna. Já, það er mikill sigur fyrir Alþb. að fá nú lagða niður stóriðjunefndina hans Magnúsar Kjartanssonar! Herra forseti. Tími minn mun nú útrunninn, en ég vil að lokum vitna í það sem hæstv. forsrh. segir í stefnuræðu sinni, að í stjórnarsáttmálanum sé í mörgum tilfellum um að ræða framhald fyrri stefnu sem enn hefur ekki náð í áfangastað, og nefnir þar m.a. umhverfismál og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Að báðum þeim málum hefur verið unnið mikið verk og vona ég að því verði fram haldið. Ég tel það líka mjög ánægjulegt, að ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að n. sú, sem stofna ber til að fjalla um endurskoðun stjórnarskrár samkv. samþykkt Alþingis, ljúki því,verki á tilsettum tíma, þ.e.a.s. innan tveggja ára samkv. ákvörðun Alþingis. Og ég vænti þess, að um þá nauðsynlegu endurskoðun stjórnarskrárinnar verði alger samstaða allra flokka um að hraða því verki og ljúka því sem best.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ef eignarskattsaukinn kemur eins harkalega niður á lágtekjufólki og hv. síðasti ræðumaður tók dæmi um, þá er það aðeins sönnun um vitlaus skattalög sem nú eru í gildi og núv. ríkisstj. hefur ákveðið að breyta. Ég mun í máli mínu aðallega ræða nokkur atriði úr samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna, sem heyra undir þau rn. sem ég hef starfað við. Í lokin mun ég þó einnig lýsa viðhorfi mínu til efnahagsmálanna almennt og skýra þá megináherslu, sem ég legg á að samstaða náist á næstu mánuðum um ákveðnar og varanlegar aðgerðir gegn verðbólgunni. Ef hægt er að segja að eitthvert eitt mál hafi öðrum fremur skipað öndvegi í stefnumörkun Alþfl., þá eru það almannatryggingarnar. Það er og hefur verið stolt okkar Alþfl.-manna að hafa frá öndverðu skipað forustusveit þeirra sem barist hafa fyrir réttarbótum til handa öldruðum, sjúkum og öryrkjum. Á þessu sviði hafa margir sigrar unnist þótt hér verði aldrei unninn neinn fullnaðarsigur. Breyttir tímar og breyttar aðstæður kalla sífellt á ný úrræði á þessu sviði. Í dag stöndum við þar, að við búum við tvíþætt lífeyriskerfi: annars vegar almannatryggingar og hins vegar hina svokölluðu frjálsu lífeyrissjóði. Almannatryggingakerfið veitir vissulega mikilsverð réttindi, ekki síst eftir að lífeyrisgreiðslur þess voru með lögnum tengdar kauphækkunum. Stöðugt er í gangi endurskoðun á þeirri löggjöf sem um almannatryggingar fjallar. Er það ætlun mín að þar verði hvorki staðnæmst né hægt á ferðinni. Hinn þáttur lífeyriskerfisins eru frjálsu lífeyrissjóðirnir sem gegna ákaflega mikilsverðu hlutverki við að bæta stöðu þeirra sem verða fyrir fjárhagslegu áfalli, ef starfsorka til tekjuöflunar glatast eða fyrirvinna fellur frá. Raunar er þýðing þeirra þegar orðin slík, að þeir eru orðnir ómissandi þáttur í þeirri viðleitni að tryggja afkomu öryrkja, aldraðra og sjúkra. Því er hins vegar ekki að neita, að ýmsir ágallar hafa komið fram á þessu kerfi. Er slíkt ekki að undra þegar þess er gætt, að hér á landi er nánast engri löggjöf til að dreifa um starfsemi þeirra. Sjóðirnir, sem eru fjölmargir, hafa þess vegna sjálfir sett sér sín lög, og er því að vonum afar mismunandi á hvern hátt þeir tryggja réttindi félagsmanna sinna. Það bil, sem þarna hefur víða myndast, verður að brúa og tryggja öllum lífeyrisþegum ákveðin, samræmd lágmarksréttindi, m.a. með því að verðtryggja allan lífeyri og samræma reglur um réttindaöflun og greiðslur, m.ö.o. að búa einnig til innan þessa þáttar lífeyriskerfisins eitt samfellt réttindakerfi sem taki til allra landsmanna. Er í þessu sambandi nauðsynlegt að hafa í huga að þrátt fyrir mikla fjölgun lífeyrissjóðanna á síðustu árum á þó enn meira en helmingur allra lífeyrisþega enga aðild að lífeyrissjóðum. Þessu mikla misrétti hefur ríkisstj. sett sér að bæta úr með því að stefna að einum lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn. Framkvæmd þessa mikilsverða stefnumáls hefur lent í mínum höndum og mun ég einskis láta ófreistað til að það geti komist sem allra fyrst í höfn. Vonast ég raunar til að geta um næstu mánaðamót lagt fram frv. til l. um almenn eftirlaun til aldraðra. Það frv. nær að vísu ekki því lokamarki sem að er stefnt, enda málið ákaflega flókið og viðkvæmt. Þetta frv. mun þó rétta verulega hlut sem allra flestra þeirra sem hafa fram til þessa einungis notið óverðtryggðs lífeyris eða verið alveg utan lífeyrissjóða, og verður það því umtalsverður áfangi að þessu lokamarki. Í þeim kafla samstarfsyfirlýsingarinnar, sem fjallar um húsnæðismál, er vikið að nokkrum mikilsverðum málum sem í minn hlut kemur að hrinda í framkvæmd. Vil ég því gera nokkra grein fyrir því, hvernig þar miðar. Nú er að ljúka störfum nefnd sem fjallað hefur um endurskoðun laga um byggingu svokallaðra félagslegra íbúða, einkum verkamannabústaða og leiguíbúða á vegum sveitarfélaga. Vænti ég þess, að frv. um þennan mikilsverða þátt í starfsemi Húsnæðisstofnunar ríkisins geti komið fyrir Alþ. strax í haust. Þá hef ég nú nýlega skipað starfshóp og fengið það hlutverk að endurskoða alla aðra þætti í starfsemi Húsnæðismálastofnunar. Er þessum hópi m.a. ætlað að kanna möguleika á því, að lánum stofnunarinnar verði breytt þannig að þau verði ákveðið hlutfall af byggingarkostnaði nýs húsnæðis, innan hóflegra stærðarmarka þó, og lán til kaupa á eldra húsnæði verði hlutfall fjármagnsþarfar kaupenda. Í því væri fólgin gerbreyting, ef hægt væri að efla sjóði Húsnæðismálastofnunar svo að lán hennar nægðu til að fullnægja að mestu eða öllu eðlilegri lánsþörf húsbyggjenda og að útborgun þess fjár gæti haldist í hendur við framkvæmdahraðann. Eigi slíkt markmið að nást verður að koma til gagnger endurskoðun á teknaöfluninni og ný tengsl við hinn almenna fjármagnsmarkað í landinu, ekki síst lífeyrissjóðina, en þess verður þá jafnframt að gæta, að þessum sjóðum sé ekki sóað á verðbólgubálinu, þannig að eilíflega verði að ausa í þá nýju fjármagni. Hér á ég við það, að lánin verði verðtryggð að fullu, en vextir hins vegar færðir mjög niður, verði sennilega aðeins 2–3%. Jafnframt verður svo að varast að fjármagnsbyrðin verði lántakendum ofviða, svo sem með lengingu lánstímans og sveigjanleika í sambandi við endurgreiðslur, t.d. með takmörkun þeirra við ákveðið hlutfall af ráðstöfunartekjum lántakandans. Koma hér raunar ýmsar aðrar leiðir til greina. Ég trúi því, að þessar breytingar megi gera í skynsamlegum áföngum og að þær muni í raun koma öllum til góða, og það sem kannske er mest um vert: verða mjög öflugt vopn í baráttunni gegn verðbólgunni. Ég hef í skipunarbréfi til þessa starfshóps óskað eftir athugun á ýmsum fleiri atriðum sem ég tel að betur megi fara. Má þar til nefna stofnun nýs lánaflokks sem ætlað er það hlutverk að veita lán til endurbóta og viðhalds á eldra húsnæði. Hef ég beðið um að gerð verði sértök athugun á lánveitingum til byggingar húsnæðis fyrir aldraða og fólk með sérþarfir og að kannaðir verði möguleikar á stuðningi við nýjungar í byggingariðnaði, stöðlun húshluta og margvíslega hagræðingu sem horft gæti til lækkunar á byggingarkostnaði. Ég hef lagt fyrir þennan starfshóp að hraða störfum sínum eftir föngum og vænti þess, að hægt verði að kynna hv. alþm. niðurstöður hans fyrir þinglok næsta vor og helst ef tækist að samþ. lög um þetta efni strax á þessu þingi. Loks má geta þess undir þessum lið, að nú hefur tekið til starfa nefnd sem ég skipaði til að semja frv. að nýrri löggjöf um leiguhúsnæði. Er mikil þörf orðin á slíkum lögum sem gætu komið fastari skipan á þessi mál en nú er, eytt margvíslegri réttaróvissu og tryggt betur réttarstöðu leigutaka og raunar einnig leigusala. Ég vænti þess, að þessi n. ljúki störfum fyrir n.k. áramót.Ég hefði viljað ræða hér um heilbrigðismál, sem eru mjög stór og flókinn málafokkur, og um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en til þess vinnst ekki tími að þessu sinni. Herra forseti. Ég hef nú drepið á nokkur þeirra mála sem stjórnarflokkarnir hafa náð samstöðu um og falla undir mín rn. Ég geri mér ljósa grein fyrir því, að þarna bíða mörg tækifæri til að hrinda í framkvæmd ýmsum málum sem horfa til framfara og heilla fyrir land og lýð. Þau tækifæri mun ég ekki láta fram hjá mér fara sé þess nokkur kostur. Vænti ég góðs samstarfs við hina stjórnarflokkana, enda ber starfsyfirlýsingin þess glöggt vitni, að núv. ríkisstj. vill verða ríkisstjórn framfara og félagshyggju. Hins geng ég þó ekki dulinn, að höfuðverkefni ríkisstj. hlýtur að verða á sviði efnahagsmálanna og ber þar hæst að vonum baráttuna við verðbólguna. Hvernig sem öðrum málum lyktar verður ríkisstj. þó fyrst og fremst metin og dæmd eftir árangri sínum í þeirri baráttu. Ríkisstj. hefur gert samstarf við aðila vinnumarkaðarins að hornsteini samstarfsyfirlýsingarinnar. Samráð við og samvinna með launþegum og vinnuveitendum er grundvöllur efnahagsmálastefnunnar sem verður að leiða til árangurs, því að náist árangur ekki eftir þeirri leið veit ég satt að segja ekki hvað bíður okkar. Þjóðin þolir ekki lengur þá óðaverðbólgu sem hér hefur geisað undanfarin ár, hvorki efnahagslega né siðferðilega. Alþfl. kom fyrir síðustu kosningar fram með ýmsar róttækar hugmyndir í efnahagsmálum, - hugmyndir sem fengu mikinn hjómgrunn með þjóðinni og öfluðu flokknum mikillar fylgisaukningar. Þetta sannar að þrátt fyrir gagnstæðar fullyrðingar sumra gerir meiri hluti þjóðarinnar sér grein fyrir því, hver voði óðaverðbólgan raunverulega er, og vill að gegn henni sé einarðlega snúist. Ríkisstj. hefur þegar gripið til ýmissa aðgerða í efnahagsmálum, - aðgerða sem eru engin frambúðarlausn, heldur fyrst og fremst til þess ætlaðar að forða undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar frá algerri stöðvun, afstýra atvinnuleysi og skapa svigrúm til varanlegra átaka. Þetta voru bráðabirgðaaðgerðir til skamms tíma sem á ýmsan hátt gengu á svig við stefnu okkar Alþfl.-manna og ýmsum reyndist erfitt að fella sig við. En nú er höfuðmálið það, að þetta svigrúm sé notað til að ná samstöðu innan ríkisstj. og við aðila vinnumarkaðarins um varanlegar aðgerðir, - aðgerðir sem við getum treyst að beri árangur og skili okkur a.m.k. umtalsverðum áfangasigrum. Náist ekki slík samstaða tel ég að endurskoða verði allar forsendur stjórnarsamstarfsins. Ég þakka þeim er hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þegar ný ríkisstj. flytur Alþingisboðskap sinn setja atburðir líðandi stundar oftast svo sterkan svip á slík þáttaskil, að yfirsýn yfir hina sögulegu framvindu víkur fyrir glímunni við hinn daglega vanda. Þótt umr. hér í kvöld gefi ærið tilefni til að rifja upp hvernig launafólkið í landinu kallaði á myndun núv. ríkisstj. til að spyrna gegn þeirri efnahagslegu holskeflu sem íhaldsöflin höfðu skapað, holskeflu óðaverðbólgu, algerrar stöðvunar grundvallaratvinnuvega, erlendrar skuldasöfnunar sem ógnaði efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar og hatrammra, langvarandi átaka ríkisvalds og verkalýðshreyfingar, - þótt umfjöllun um þá holskeflu sé freistandi, einkum vegna kokhreystinnar í strandkafteininum Geir Hallgrímssyni og skipsfélaga hans sem hér töluðu fyrr í kvöld, þá ætla ég við lok þessara umr. að skoða fyrstu göngu núv. ríkisstj. frá öðru sjónarhorni. Í önn dagsins verða lærdómar sögunnar oft dauður bókstafur og markmið framtíðarinnar óljósar hillingar. Við skulum því í kvöld staldra við um stund, líta yfir baráttuferil alþýðunnar og árétta þau verkefni sem móta skulu framtíðina. Þótt núv. ríkisstj. verði vissulega frá degi til dags, frá viku til viku miskunnarlaust dæmd af verkum sínum, þá verður íslenskt launafólk, verkalýðshreyfingin og forystuflokkur hennar, Alþb., ávallt að taka mið af hinu sögulega hlutverki sínu. Í upphafi þessarar aldar var íslensk alþýða án allra lýðræðislegra réttinda, án kosningarréttar og kjörgengis. Fyrstu félög verkamanna og sjómanna voru svo veikburða að sum þeirra dóu innan tíðar. Forréttindastétt embættisaðals og kaupmanna hafði stjórn landsins alfarið í sínum höndum. Hugsjónir um jafnrétti og afnám kúgunar, draumar alþýðunnar um útrýmingu arðráns og sköpun skilyrða fyrir félagslegri velferð, almennri menntun og víðtækum lýðréttindum, - slíkar vonir blunduðu aðeins í brjóstum fáeinna manna. Þær höfðu ekki eignast skipulögð baráttutæki, fjöldahreyfingu sem byðu forréttindaöflunum byrginn. Átta áratugir eru skammur tími í sögu þjóðar. Samt geyma annálar þessarar aldar rismiklar frásagnir af sókn alþýðunnar til sigurs: Baráttan fyrir almennum kosningarrétti allra án tillits til fjárhags eða eigna. Baráttan fyrir rétti verkalýðsfélaganna til samninga um kaup og kjör og aðstöðuna til að fylgja þeim rétti eftir með árangursríkum verkföllum. Baráttan fyrir skólagöngu allra barna. Baráttan fyrir félagslegri velferð, tryggingum, heilsugæslu, öryggi og forsjá barna og aldraðra, sjúkra og öryrkja. Baráttan fyrir alhliða menningarstarfsemi og tækifærum allra til listsköpunar og sjálfstjáningar. Baráttan fyrir víðtæku lýðræði, ekki aðeins í kosningum, heldur líka í félagssamtökum, á vinnustað og í skólum. Baráttan fyrir raunverulegu frelsi allra einstaklinga án fjötra arðráns og fórna hinnar hatrömmu samkeppni blindrar gróðasöfnunar. Baráttan fyrir efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar gegn erlendri hersetu og stóriðjuverum útlendinga. Baráttan fyrir verndun íslenskra náttúru og varðveislu auðlinda, útfærslu landhelginnar og þróun atvinnulífs á félagslegum grundvelli, sem ein veitir Íslendingum þá efnahagslegu líftryggingu sem er bakhjari raunverulegs stjórnfarslegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Öll þessi víðtæka barátta hefur á liðnum árum og áratugum því aðeins reynst sigursæl, að samtök launafólksins í landinu, verkalýðshreyfingin og forustuflokkur hennar hafi hönd í hönd sem órofa heild boðið byrginn íhaldöflum og auðstétt þessa lands. Skref fyrir skref, spildu fyrir spildu hefur alþýða Íslands haslað sér völl þar sem áður var veldi ótal Bogesena hins íslenska íhalds. Á síðustu fjórum árum sórust Sjálfstfl. og Framsfl. í fóstbræðralag forréttindaafla og skáru upp herör gegn alþýðu landsins. Sú saga er enn í fersku minni og íslenskt launafólk mun vegna dýrkeyptrar reynslu geyma hana um ókomna tíð. Í kjölfar stórfelldrar kjaraskerðingar ákváðu ráðh. íhalds og Framsóknar í upphafi þessa árs að brjóta á bak aftur samtakamátt verkalýðsins, beita einhliða lagaboði gegn helgasta rétti launafólksins. Yrði sú atlaga sigursæl skyldi áfram haldið til að eyðileggja þann árangur sem áratugabarátta hefði skilað íslenskri atþýðu á sviði félagslegrar velferðar og víðtækra lýðréttinda. En stéttvísi og djúpur sögulegur skilningur gerðu verkalýðshreyfingunni kleift að búast skjótt til varnar. Með ötulu liðsinni Alþb. á hinum pólitíska vettvangi, á Atþingi og utan þess, sneru ASÍ og BSRB vörn í sókn. Verkfallið 1. og 2. mars og útflutningsbann Verkamannasambandsins voru ásamt sigrum Alþb. í sveitarstjórnarkosningunum sú tangarsókn sem splundraði herferð íhalds og Framsóknar gegn íslenskri alþýðu, samtökum hennar og grundvallarréttindum. Það er vissulega verðugt umhugsunarefni fyrir hólkór Alþfl., sem nú situr hér í þingsölum, en gekk til vinnu sinnar verkfallsdagana 1. og 2. mars, að þá stóðu þeir með tilræðismönnunum, en gegn launafóli. Það sama verkfall og þeir neituðu að styðja varð upphaf að þeirri atburðarás sem í ágústlok skóp ríkisstj. launafólksins. Og reyndar ættu allir þeir, sem ásamt forsöngvurunum í hólkór Alþfl. hlupust undan merkjum verkfallsdagana 1. og 2. mars, að hugleiða hvaða árangri barátta stéttvísasta hluta launafólksins í ASÍ og BSRB hefur skilað öllu íslensku launafólki. Í kjölfar kosningaósigursins, eftir að atlagan að samtökum launafólks hafði gert Framsfl. að minnsta stjórnmálaflokkinum á Íslandi, dró Framsóknarforustan lærdóm af dýrkeyptri reynslu. Ólafur Jóhannesson lauk myndun ríkisstj. sem Lúðvík Jósepsson hafði lagt grundvöllinn að með samkomulagi við verkalýðshreyfinguna. Því ber vissulega að fagna, að stefnuræða forsrh. hér í kvöld ber með sér að Framsóknarforustan virðist a.m.k. í bili hafa lært sína lexíu. Hann segist nú staðráðinn í að virða á virkan hátt samráð við hreyfingar launafólks og gera það að raunverulegum hornsteini ríkisstj. Þótt ýmsir telji að í flokki forsrh. séu enn menn sem vilji hefna sín á verkalýðshreyfingunni og króa hana af, þá skulum við vona að sú óheilindakenning reynist ekki rétt. Málflutningur Geirs Hallgrímssonar og Gunnars Thoroddsens hér í kvöld ber það hins vegar glöggt með sér, að Sjálfstfl. hefur ekkert lært. Þeir dýru eiðar, sem Geir Hallgrímsson sór í Washington lagsbræðrum sínum í Bilderbergreglu hins alþjóðlega auðvalds kvöldið sem alþýðan tók stjórn Reykjavíkur í sínar hendur, eru greinilega enn í fullu gildi. Óöld og mannvíg í flokksherbergjum Sjálfstfl. munu líklega á næstu missirum hindra að þessir herramenn átti sig á því, hvað hefur í raun og veru gerst í íslensku þjóðfélagi. Að Íslensk alþýða hefur skapað sér nýja fótfestu í stjórnkerfi landsins. Alþb. er nú næststærsti flokkur þjóðarinnar, forustuaflið í samtökum launafólks, burðarásinn í ríkisstj. sem formaður flokksins lagði grundvöllinn að, ábyrgt fyrir stjórn fjölmennustu bæjarfélaganna í landinu og fjölda sveitarstjórna um allt land. Slík þáttaskil skapa flokki okkar margvísleg verkefni og fjölþættan vanda. Við skulum minnast þess, að sigrar síðustu mánaða í baráttunni við ríkisstj. auðstéttarinnar voru aðeins varnarsigrar. Enn er vígstaða lagsbræðra íhalds og erlendrar ásælni ótrúlega sterk í okkar landi. Samtök atvinnurekenda, leyniregla herstöðvasinna í hinum flokkunum þremur og fjandsamlegt embættiskerfi mynda enn öfluga víggirðingu gegn afgerandi þjóðfélagslegri umsköpun. Barátta Alþb. og verkalýðshreyfingarinnar er því aldrei brýnni en nú. Önn dagsins kallar á öfluga vöku. Þjóðfélag jafnréttis og samhjálpar, víðtæks lýðræðis og raunverulegs frelsis til eflingar manngildis, en ekki auðsöfnunar, eru enn langt undan. Fjötrar erlendrar ásælni, hervalds og fjármagns hindra enn í mörgu sjálfsákvörðunarrétt íslensku þjóðarinnar. Baráttan fyrir sjálfstæðu íslensku samfélagi, þar sem lifandi lýðræði blómstrar á öllum sviðum og arðrán manns á manni leggur ekki lengur steina í götu raunverulegs frelsis allra til að lifa lífinu í samræmi við drauma sína og getu, - sú barátta mun enn standa langa hríð. Atburðarás sumarsins sneri vörn í sókn alþýðunni til heilla. Nú er það verkefni okkar allra á Alþ. og í sveitarstjórnum, í verkalýðshreyfingunni og öðrum fjöldasamtökum að fylgja sókninni eftir. Ef það tekst mun þessi ríkisstj. marka stærri þáttaskil en flesta hefur grunað. - Góða nótt.