Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Einar Arnórsson) Jeg vil leyfa mjer að gera stutta grein fyrir framkomu fyrirspurnarinnar um sykurmálið. Eins og kunnugt er, var skipuð nefnd 27. f. m. í þessari deild til þess að athuga verslunarframkvæmdir landsins. 2. maí sendi nefnd þessi stjórninni brjef og bað um upplýsingar varðandi verslun landssjóðs. 10. s. m. svarar stjórnin aftur og kveðst eigi geta gefið þessar upplýsingar nema með löngum fyrirvara. Um sama leyti lá í loftinu, að þingfundum yrði frestað. Þótti sýnt, að afráðið yrði um það um hvítasunnuna. Nefndin sá nú, að það mundi eigi verða nema tilferðin tóm, þótt hún færi að rannsaka verslunarmálið, og afrjeð því að gera ekki neitt að sinni. Því bar jeg og samflutningsmenn mínir upp fyrirspurn þessa um hækkun sykurverðsins. Töldum við sjálfsagt að fá að vita, hvaða rök stjórnin vildi færa fyrir þessari ráðstöfun sinni, því að enn sem komið er hefir hún engin nýtileg rök komið með til stuðnings henni. Enn fremur var einsætt að gefa stjórninni kost á því að rökstyðja lækkun sykurverðsins aftur. Þótt verslunarmálanefndin hefði nú tekið að rannsaka þetta atriði, býst jeg ekki við, að hún hefði fengið fullnægjandi skýringu á þessari ráðstöfun. Hún mundi hafa fengið sömu upplýsingar sem jeg hefi fengið hjá núverandi forstjórum landsverslunarinnar, og jeg er þeim þakklátur fyrir. Fyrirspurnin hefði því óhjákvæmilega jafnt komið fram, þótt nefndin hefði tekið málið til rannsóknar, því að hún mundi eigi heldur hafa fengið upplýsingar, sem rjettlættu þessar ráðstafanir. Jeg kem þá að málinu sjálfu. Sykur er ein þeirra vörutegunda, sem landssjóður verslar með. Í júní f. á. mun landsstjórnin hafa haft allmikið af sykri í vörslum sínum. Þá, 12. júní, var sykurverðið hækkað um 25 aura pr. kíló, og verðið þá ákveðið: á höggnum sykri kr. 1,35 pr. kg., á steyttum sykri kr. 1.15 pr. kg. Var verð þetta auðvitað lagt á allar, bæði eldri og yngri, birgðir, sem fyrir voru. En fyrir voru allmiklar birgðir þá. Í júlí f. á. fær landsstjórnin svo sykur frá Ameríku með eimskipinu „Ísland“, rúmar 400 smálestir, þar af 101 smálest steyttan sykur. Þessi sykur er einnig seldur sama verði og eldri sykurinn, sem verðið hafði verið hækkað á 12. júní f. á. Virðist þetta verð á „Íslands“sykrinum hafa verið nærri lagi, en talsverður gróði hlýtur að hafa orðið á eldri birgðunum með þessu verðlagi. Í september f. á. kemur enn sykur með „Íslandi“, 590 smálestir af höggnum sykri. Þessi sykur var nokkru dýrari en sykur sá, er fyrir var. Skipið hafði orðið að bíða nokkuð lengi í New York, og farmgjald því hærra en áður, og innkaupsverð nokkru hærra líka. Samt sem áður lætur stjórnin sykurverðið haldast óbreytt enn um hríð. Svo kemur þá að hækkuninni. 19. okt. f. á. eru kannaðar sykurbirgðir landsverslunarinnar. Á hún þá fyrirliggjandi sykur, svo sem hjer segir: A. Högginn sykur: Í vörslum landsversl. 1.157 smál. Í vörslum sýslumanna .. 128 smál. Alls 1.285 smál. B. Steyttur sykur: Í vörslum landsversl. 135 smál. Í vörslum sýslumanna .. 87 smál. Alls 222 smál. Sykurbirgðirnar alls eru 1.507 smál. Þar af voru með „Íslandi“ í sept, eins og áður segir, 590 smálestir. Eldri birgðir, er seldar voru með lægra verðinu, voru því 917 smálestir. Þennan dag, 19. okt. f. á., sýnist hafa verið í ráði að hækka verð á öllum sykurbirgðum þessum alment. Og sagt er, að það hafi reyndar verið gert, en sú hækkun hafi verið afturkölluð eftir 2 klukkustundir. Forstjóri landsverslunarinnar, sá er þá var, skýrði svo frá í yfirlýsingu í „Vísi“ 12. og 14. nóv. f. á., að verðið hafi þá (19. okt. f. á.) breyst þannig, „að sykurpantanir, sem koma utan af landi til landsverslunarinnar í Reykjavík eftir 19. okt., hafa verið afgreiddar þaðan með hinu hærra verði, en engin fyrirskipun hefir verið gefin til sýslumanna, sem keypt hafa sykur hjá landsversluninni, um að hækka í verði sykurbirgðir þær, sem þeir kunna að eiga óseldar“. Eftir þessu hefir sykur landsverslunar frá 19. okt. f. á. verið seldur tvennskonar verði: a. Af birgðum, sem hjá sýslumönnum lágu, og af birgðum, sem voru í vörslum landsverslunarinnar, til kaupmanna í Reykjavík og þeirra annara, er hjer keyptu á staðnum, með gamla verðinu 1,35 kr. kilo af höggnum sykri og 1,15 kr. kilo af steyttum sykri. b. Ef pantaður var hjeðan sykur og afgreiddur eftir 19. okt. út um land, t. d. af kaupmanni á Ísafirði o. s. frv., þá var sykur seldur með hækkaða verðinu kr. 1,60 kilo af höggnum sykri og kr. 1,50 af steyttum sykri. Á sama tíma og sama stað er því tvennskonar verð á sömu vöru hjá sömu verslun. Með þessu síðara, hækkaða verði sýnast hafa verið seldar um 10 smálestir, 20. og 24. okt. f. á., og eru þær afgreiddar til sýslumannanna í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Barðastrandarsýslu, er hjer keyptu á staðnum, með gamla verðinu 1,35 kr. kilo af höggnum sykri og 1,15 kr. kilo af steyttum sykri. Með þessu síðara, hækkaða verði sýnast hafa verið seldar um 10 smálestir, 20. og 24. okt. f. á., og eru þær afgreiddar til sýslumannanna í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og Barðastrandarsýslu. Sjest þetta í skýrslu frá landsversluninni, er jeg hefi í höndum. Eins og getið er áður, átti landsverslunin 19. okt. f. á. 917 smál. af eldri sykrinum. Ef hún hefði þá þegar hækkað allar þær birgðir í kr. l,35kg. af höggnum sykri úr kr. 1,35, og í kr. 1,50 kg. af steyttum sykri úr kr. 1,15, hefði það numið sem hjer segir: 222 smál. st. sykri, hækkun 350 kr. pr. smál. kr. 77.700 695 smál. hg. sykri, hækkun 250 kr. pr. smál. - 175.750 Alls kr. 253.450 Hefði sú upphæð, rúm ¼ miljón, orðið hreinn gróði. Þessi millibilshækkun stendur, eins og kunnugt er, til 5. nóv. Nokkuð hefir selst á þessu tímabili, frá 19. okt. til 5. nóv. f. á. En 5. nóv. verður eigi sjeð, að nein birgðakönnun hafi farið fram, sem sjálfsagt var þó, því að pakkhúsmenn verslunarinnar hefðu átt að segja, hvað þá væri til, svo að ákveða mætti, hverju þeir ættu að standa skil á. Samskonar gildir auðvitað líka um birgðir sýslumanna, ef hækka átti verð á sykri, er þeir höfðu í vörslum sínum. Eftir því, er ráða má af skýrslum um endurgreiðslur þær, sem fóru fram eftir að verðið var aftur sett niður, hafa milli 30 og 40 smálestir alls verið seldar hærra verðinu. 5. nóv. var almenna sykurverðshækkunin ákveðin. Þá er högginn sykur alment hækkaður úr kr. 1,35 pr. kg. í kr. 1,60 og steyttur sykur úr kr. 1,15 pr. kg. í kr. 1,50, eða högginn sykur um 25 aura pr. kg. og steyttur 35 aura pr. kg„ eða höggni sykurinn um rúmlega 18½% og steytti um rúmlega 30%. En aldrei var þó nein skipun send sýslumönnum um að hækka verð á birgðum þeim, sem hjá þeim lágu þegar hækkun þessi gekk í gildi. Enda var víða sykur seldur á öllu þessu tímabili með gamla verðinu. Er þetta bæði bygt á yfirlýsingu þáverandi forstjóra landsverslunar í Vísi 14. nóv. og fjölda mörgum skýrslum um sykurverðið frá ýmsum stöðum á landinu. Hjer er því samskonar misfella og misrjettið, sem átti sjer stað um hækkunina 19. okt. f. á. a. Þeir, sem kaupa eftir 5. nóv. 1917 af landsversluninni sjálfri, verða að borga kr. 1,60 og kr. 1,50 fyrir hvert kg. b. Þeir, sem kaupa af birgðum sýslumanna, fá sykurinn fyrir kr. 1,35 og kr. 1,15 hvert kg. Og voru þá enn víða allmiklar sykurbirgðir í vörslum sýslumanna, er seldar voru áfram lægra verðinu. Þá kem jeg að síðasta þættinum. Skiljanlegt er það, að mönnum þætti hart undir þessari ráðstöfun, hækkun sykurverðsins, að búa. Eftir verslunarskýrslum vorum er sykurnotkun á mann hjer nálægt 29 kg. á ári. 25 aura hækkun gerir á ári kr. 7,25 á hvert nef, en á landsmenn alla gerir það 650 þús. kr. Sykur er fullkomin nauðsynjavara, einkum í Reykjavík og öðrum mjólkurlitlum stöðum. Því er eðlilegt, að almenningur heimtaði fullar og ótvíræðar röksemdir fyrir nauðsyn þessarar ráðstöfunar. Og það er líka óhætt að segja, að sjaldan hefir mönnum komið betur saman en í þessu máli. Andófsblöð stjórnarinnar víttu auðvitað oftnefnda ráðstöfun stjórnarinnar. En menn kunna að segja, að eigi sje mikið upp úr því leggjandi. En það sannar meira í þessu efni, að eina stjórnarblaðið, sem þá var, „Tíminn“, varði hana alls eigi. 10. nóv. krefst hann þess, að ráðstöfunin verði feld úr gildi. Segir, að einhver ráð verði að hafa „til þess að lækka einmitt þessa vörutegund“. Segir, að það mundi valda mjög miklu misrjetti, ef þessi vörutegund verði eigi seld undir sannvirði - því að „Tíminn“ hyggur sýnilega, að hækkunin hafi verið nauðsynleg af verslunarástæðum - af því að mikill hluti manna hafi viðað að sjer þessari nauðsynjavöru fyrir veturinn, og að þessi verðhækkun komi því aðallega niður á fátæklingana í kaupstöðunum. „Tíminn“ kallar það því „misfellu“ og „misstigið spor“, að hækkunin kom svo seint, að allmikill hluti landsmanna gat áður birgt sig upp til vetrarins af sykri með lægra verðinu, áður en hækkunin kom. „Sykurverðið verður að lækka“, segir blaðið. Kaupmannastjettin tók eins í málið. 7. nóvember var almennur kaupmannafundur haldinn í bænum. Þar var skorað á verslunarráðið að beita sjer fyrir því, að stjórnin næmi ráðstöfun sína Þegar úr gildi; þar var skorað á alla kaupmenn að selja með óuppsettu verði þann sykur, er þeir ættu. Og þetta gerðu kaupmenn líka. Loks var skorað á stjórnina að ná sjálf eða hjálpa kaupmönnum til að ná sykri, er stjórnin hafði fengið loforð um að fá frá Danmörku. Því næst var haldinn almennur fundur hjer í bænum 9. nóv. að tilhlutun stjórnar Alþýðuflokksins. Þar voru ráðherrarnir 2, er þá voru hjer á landi. Engin röksemd kom fram, er rjettlætti svo mikla hækkun á sykurverðinu, sem ákveðin hafði verið. Þar bar Jörundur bæjarfulltrúi Brynjólfsson upp till., er samþykt var með viðaukatill. frá Sveini bæjarfulltrúa Björnssyni, og var hún á þessa leið: „Fundurinn skorar á landsstjórnina að fella nú þegar burtu hina gífurlegu verðhækkun á landssjóðssykrinum, þar sem hún, eins og á stendur, skapar afarmikið misrjetti - og skorar á landsstjórnina að birta þau gögn, sem verðhækkun á núverandi birgðum landssjóðs af sykri byggist á“. Loks er málið tekið fyrir, utan dagskrár, á fundi bæjarstjórnar Reykjavíkur 15. nóv. þar töluðu margir bæjarfulltrúar, og mælti enginn ráðstöfuninni bót. Var þar samþykt með öllum greiddum atkv. svo látandi tillaga: „Bæjarstjórnin skorar á landsstjórnina að fella nú þegar niður verðhækkun þá á sykri, sem ákveðin hefir verið og gekk í gildi fyrir Reykjavík 5. þ. m., með því að verðhækkun þessi felur í sjer misrjetti, sem kemur hart niður á almenningi nú í dýrtíðinni, og þess utan hefir eigi verið upplýst, að þörf hafi verið á henni af verslunarástæðum“. Daginn eftir, 16. nóv., verður það úr, að landsstjórnin neyðist til að lækka verðið aftur. Og hún lækkar það niður í sama verð sem sykur hennar var áður í. Og hún endurgreiðir allan verðmuninn, sem samkvæmt reikningum landsverslunarinnar nam rúmum 10.200 kr. Manni hlýtur að verða að spyrja: Var lækkunin forsvaranleg frá verslunarsjónarmiði? Stjórnin taldi þá hækkun, sem hún hafði ákveðið, nauðsynlega eftir verslunarreglum sínum. Því hlýtur sú spurning að koma fram, hvers vegna stjórnin lækkaði sykurverðið. Var það verjandi frá verslunarsjónarmiði? Fyrirspurnin er í tveimur liðum. Fyrst er spurt um, hvers vegna stjórnin hækkaði sykurverðið. En jeg vil leyfa mjer að sundurliða þessa spurningu nánar. Og verður þá sundurliðunin þessi: 1. Af hverju stafaði hin mikla verðhækkun á sykrinum? 2. Hvers vegna var verðið eigi hækkað þegar í stað eftir að stjórnin hafði sannreynt það, hvaða verð þyrfti að leggja á sykurinn, sem kom á „Íslandi“ í september 1917, til þess að sala á þeim sykri út af fyrir sig gæti borgað sig ? 3. Hvers vegna var verðið haft mismunandi frá 19. okt. til 5. nóv. f. á., selt með hækkaða verðinu það, sem var afgreitt samkvæmt pöntunum úti um land, en sýslumannabirgðir og það, sem selt var kaupmönnum hjer, framvegis selt með lægra verðinu? 4. Og loks, hvers vegna var sykur landsverslunarinnar enn seldur mismunandi verði, eftir að almenna hækkunin 5. nóv. var ákveðin, þannig, að af sýslumannabirgðum var framvegis selt með lægra, gamla verðinu, en af birgðum, sem voru í vörslum landsverslunarinnar, með hækkaða verðinu? Í síðari lið fyrirspurnarinnar er spurt aðeins um ástæður fyrir því, að sykurverðið var aftur lækkað, og eigi að eins lækkað, heldur lækkað alveg niður í gamla verðið á öllum birgðunum, enda þótt „Íslands“sykurinn frá í sept. f. á. væri talsvert dýrari en svo, að sala á honum út af fyrir sig bæri sig með gamla sykurverðinu. Jeg vona, að hæstv. atvinnumálaráðherra hafi skilið fyllilega sundurliðun mína á spurningunum og svari þeim skýrt og glögt í sömu röð sem þær eru settar fram. Á þann hátt verður auðveldast að ræða málið, glöggast mönnum að átta sig á svörunum og umræður um málið skipulegri.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg skal taka það fram, að jeg er ekki fyllilega viðbúinn að svara öllu því nú, sem hv. fyrirspyrjandi (E. A.) tók fram í ræðu sinni og liggur utan við fyrirspurnina sjálfa, enda er eigi sanngjarnt að ætlast til þess, að svarað verði þegar um hæl hverju einu á næsta augnabliki, sem slíkt kemur fram. Fyrirspurn sú, sem hjer liggur fyrir, er í 2 liðum, og skal jeg fyrst taka fyrri liðinn, þar sem spurt er um það, hvers vegna landsstjórnin hækkaði síðastliðið haust útsöluverð á sykri landsverslunarinnar. Eins og mönnum er kunnugt, var mest af sykri þeim, sem notaður var hjer fyrir stríðið, keyptur frá Þýskalandi og fluttur yfir Danmörku. Í byrjun ófriðarins keypti landsstjórnin og einnig kaupmenn miklar sykurbirgðir frá Þýskalandi, sem fjekst flutt þaðan, meðal annars af því, að landsstjórnin tók einnig þátt í kaupunum. Birgðir þær, sem landsstjórnin keypti þá, voru lagðar til geymslu og hvorki seldar kaupmönnum nje almenningi, enda ekki þörf á því, því að kaupmenn og kaupfjelög höfðu miklar sykurbirgðir. Eftir að þær birgðir fóru mjög að minka og eftirspurnin að aukast eftir birgðum landssjóðs, var farið að selja þær, og þótt þær þá hefðu legið lengi og kostnaður orðið mikill, voru þær þó ódýrari en sykur sá, sem þá fjekst hingað frá Danmörku eða a. m. k. hjelt útsöluverði á þeim sykri niðri. Þegar kom fram á sumarið 1916, er sykurbirgðir landssjóðs og einstakra manna hjer voru komnar að þrotum, fóru að verða erfiðleikar á að fá keyptan sykur frá Danmörku, og þegar kom fram á haustið, tók alveg fyrir sykurflutning frá Danmörku hingað. Þá var farið að leita eftir því fyrir landsverslunina, hvort hægt mundi að fá hingað sykur frá Ameríku og með hvaða kjörum. Kom það þá strax í ljós, að sykur þaðan mundi verða miklu dýrari hjer en menn hingað til höfðu átt að venjast. Þá var þó þegar fest kaup á töluverðu af sykri frá Ameríku fyrir landsverslunina, og síðast á árinu fjekst loforð dönsku stjórnarinnar fyrir því, að hún á komandi ári myndi, ef nokkur kostur væri á, selja íslensku stjórninni danskan sykur, alt að 1/3 af því, sem telja mætti að þyrfti hingað af sykri yfir árið, með því verði, sem sett væri á sykur í Danmörku, sem reyndist töluvert lægra en hægt var að fá sykur fyrir í Ameríku, og flutningsgjaldið hingað einnig lægra. Þar sem verðið á 1/3 af ársbirgðunum af sykri þannig yrði miklum mun lægra hjá landsversluninni en aðrir gætu fengið sykur fyrir hingað, var þegar auðsjeð, að aðrir myndu ekki geta kept við landsverslunina með sykursölu, þótt hún keypti 2/3 af ársþörfunum í Ameríku og jafnaði svo útsöluverðið. það var þannig ljóst þegar í ársbyrjun 1917, að landsverslunin myndi ein þurfa að sjá landinu fyrir sykurbirgðum. Fyrri hluta þessa árs keypti því landsstjórnin alt að ársbirgðum fyrir landið af sykri, en vegna siglingateppunnar, sem þá varð, og vöntunar á nægilegum skipakosti, varð þó fyrri hluta ársins að takmarka mjög sykursöluna innanlands, og varð það til þess, að nokkrir kaupmenn keyptu þá talsvert af sykri í Ameríku, þar sem þeir bjuggust við því að geta selt það hjer, því mörgum þótti sykurskamturinn of lítill, og myndu því vilja kaupa sykur af kaupmönnum, þó dýrari væri, enda losuðust þá við að eiga í útvegun sykurs gegnum hið opinbera, sem sumir hafa ef til vill talið óþægilega nýbreytni. Kaupmenn og kaupfjelög munu sumarið 1917 þannig hafa flutt hingað um 700 smál. af sykri og höfðu hann til sölu fram á vetur, enda hafði landsstjórnin ekki hækkað neitt að mun sykurskamtinn, lofaði kaupmönnum að koma út sínum sykri, því gott var fyrir landsverslunina að halda sínum birgðum, þar eð varan geymist vel, og búast mátti við því þá og þegar, að hömlur yrðu lagðar á sykurinnflutning frá Ameríku, eins og einnig kom fram. Sykurverðið í Ameríku fór fyrri hluta ársins jafnt hækkandi, þann tímann, sem innkaup á sykri til landsverslunarinnar fóru fram, og flutningskostnaður fyrir landsverslunina, sem nær eingöngu varð að nota leiguskip, fór hækkandi, og hækkaði því sykurverðið fyrir landsversluninni hjer að sama skapi, smátt og smátt, en útsöluverðið á sykrinum hjer var þó ekki hækkað, og lágu til þess ýmsar orsakir, meðal annars sú, að sykurverðið hafði verið sett ríflegt í fyrstu, og það, sem fluttist hingað af sykri til landsins fyrri hluta sumarsins frá Ameríku, var tiltölulega ekki mikið hækkað í verði, og fyrri hluta ársins fluttist mikið af hinum lofaða sykri frá Danmörku. Sykurskamturinn, þó naumur væri, var látinn halda sjer, þar sem ganga mátti út frá því, að menn keyptu til viðbótar hjá kaupmönnum, en hins vegar hefði af verðhækkun á sykri hjá landsversluninni að líkindum stafað hærra verð hjá kaupmönnum. Á sykri þeim, sem kom með eimskipinu „Ísland“ í september, var hækkað svo flutningsverð og innkaupsverð, að óhjákvæmilegt var að hækka útsöluverð sykursins hið fyrsta, ef ekki ætti að víkja stórlega frá þeirri meginreglu um verðlag í landsversluninni, sem fylgt hefir verið að undanförnu.Var því þegar 19. okt. ákveðið að hækka sykurverðið, og skyldi það Hærra verð vera á öllum sykri, sem eftir þann tíma var pantaður utan af landi, en í Reykjavík og nágrenni skyldi verðið hækkað þegar að því kæmi, að þar þyrfti aðallega að taka af birgðum landsverslunarinnar, eða með öðrum orðum þegar kaupmenn hefðu selt upp sykur þann, er þeir höfðu flutt inn, en það varð um 5. nóv. Bæði kaupmenn og aðrir munu hafa búist við því, að sykurverð landsverslunarinnar mundi hækka um þessar mundir, og það jafnvel fyr, en þegar hækkunin var birt hjer, risu stjórnendur fjelaga þeirra, sem kaupmenn hafa með sjer, bæði innan bæjar og um landið alt, öndverðir gegn þessari hækkun sykurverðsins og kváðu almenningi ofþyngt með henni. En ástæður fjelagsstjórnanna fyrir mótmælum þessum voru í lausu lofti og virtust bygðar á einhverjum smáinnkaupum á sykri, sem einhver kaupmaður hafði gert undir hagstæðum gengismun á amerískum og íslenskum peningum, og enn fremur komið hingað með lægra flutningsgjaldi en landsstjórnin varð að sæta, vegna þess, að hún ljet kaupmönnum eftir ódýrasta skipakostinn, til þess að ýta undir þá að birgja einnig landið upp að vörum. Ekki var heldur tekið tillit til sjerstakra ástæðna landsverslunarinnar í þessu efni, sem lá með mjög miklar birgðir og varð að bera mjög mikinn kostnað og vaxtatap af þeim um langan tíma, þangað til þær seldust og andvirði þeirra fengist inn aftur. Og enn fremur þurfti að hafa lengi peninga fyrirliggjandi í Ameríku með lágum vöxtum. En áður en mótmælin voru hafin leituðu fjelagsstjórnirnar engra upplýsinga hjá landsversluninni, sem nauðsynlegar voru til þess að geta felt rjettan dóm um rjettmæti eða órjettmæti verðhækkunarinnar. Á þessum mótmælum var og er því ekkert að byggja, þótt þær kæmu frá fjelagsstjórnum, sem eiga að hafa sjerstakt vit á slíkum efnum. Jeg hefi nú leitt rök að því, að nauðsynlegt var, eftir því sem á stóð síðastliðið haust og útlitið var þá fyrir framtíðina, að hækka sykurverð landsverslunarinnar. En nú skal jeg víkja að því, hvort hækkunin hafi verið hæfilega mikil. Verðlagið á höggna sykrinum var lagt á samkvæmt verðinu á farmi af höggnum sykri, 600 smál., er kom frá Ameríku með e.s. „Ísland“ í september f. á., og var á þessa leið á hverjum 100 kg.: Verð á höfn í Reykjavík kr. 110,60 Uppskipun, tollur, húsaleiga og brunabótagjald, rýrnun, afgreiðslukostn. og vextir - 30,10 Flutningsgjald, útskipun, vátrygging og innheimtulaun til sýslumanna úti um land - 10,80 Samtals kr. 151,50 Verðið var sett kr. 1,60 pr. kg., og hefði þá ágóðinn á kg. orðið 8½ eyrir. Verðið var eins og tíðkast hefir í landsversluninni að undanförnu, þegar breytt hefir verið um verðlag, miðað við verð á því af vörunum, sem síðast kom á undan verðlagningunni. En hagnaður sá, sem að framan getur, hefði hækkað, er tekið er tillit til þess, að um 300 smáí., sem komu með e.s. „Island“ í júlí, voru nokkuð ódýrari en sykurinn, sem kom í sept. Verðlag á þeim sykri var á þessa leið, á hverjum 100 kg.: Verð á höfn í Reykjavík .. kr. 98,25 Uppskipun, tollur, húsaleiga og brunabótagjald, rýrnun, afgreiðslukostn. og vextir - 29,30 Flutningsgjald, útskipun, vátrygging og innheimtulaun til sýslumanna úti um land - 10,20 Samtals kr. 137,75 Á þessum hluta sykurbirgðanna, sem, eins og getið var, voru helmingi minni en hinar, með hærra verðinu, hefði orðið 22% eyris ágóði pr. kg. Verðlagið á steytta sykrinum var sett eftir verðinu á síðustu sendingu, sem kom með e.s. „Ísland“ í júlí, og var á þessa leið á hver 100 kg.: Verð á höfn í Reykjavík kr. 97,13 Uppskipun, tollur, húsaleiga og brunabótagjald, rýrnun, afgreiðslukostn. og vextir - 31,00 Flutningsgjald, útskipun, vátrygging og innheimtulaun til sýslum. út um land - 11,45 Samtals kr. 139,58 Í verðlaginu var útsöluverðið sett kr. 1,50 pr. kg., og hefði ágóðinn því orðið tæplega 10% eyrir pr. kg. Af þessu, sem sagt hefir verið, hefði ágóði af sykrinum getað orðið sem svarar 5 aurum á pundi. En þar sem búist var við, að það mundi dragast alt að ári að selja allar sykurbirgðirnar, þótti rjett, að hafa sykurverðið svo ríflegt, að ekki þyrfti að hækka það aftur á því tímabili. Af því engin vissa var þá fyrir sykurflutningi frá Danmörku á yfirstandandi ári, er verðlagið var lagt á, var ekki heldur tekið tillit til sykurs þaðan við ákvörðun verðlagsins. Á hinn bóginn þótti rjett að láta verða ágóða af sykurversluninni, sjerstaklega þar sem landsverslunin var ein um verslunina og hafði áður haldið niðri verði á honum. Landsverslunin þurfti að hafa hag af sölu þeirra vörutegunda, sem helst gátu borið slíkt, og þar til varð einna helst að telja sykurinn, sem undanfarandi hafði fengist með sæmilegu verði, því landsverslunin hafði í fyrra sumar á undan verðhækkun sykursins orðið að selja aðrar vörur, t. d. steinolíu, undir verði, vegna atvinnuveganna, en það er líka vara, sem er viðlíka alment notuð og sykurinn. Hins vegar er það sjálfsögð verslunarregla að jafna nokkuð vöruverð eftir þörfum og atvikum. Jeg verð því að halda fast við það, að verðhækkun á sykri hjá landsversluninni hafi síðastliðið haust verið, eins og á stóð þegar hún var gerð, fyllilega rjettmæt og eðlileg, og hækkunin hafi ekki verið ósanngjarnlega mikil, ef nokkur ágóði átti að verða af þeirri vörutegund, sem eftir atvikum var æskilegt. Þá vík jeg að síðara atriði fyrirspurnarinnar, hvers vegna landsstjórnin hafi lækkað aftur sykurverðið. Eins og jeg hefi áður tekið fram, var sykurverðið aðallega gert með tilliti til ársins 1918, en á því ári mátti ætla, að mest af sykurbirgðunum, sem til voru, seldist, og ekki var hægt að gera ráð fyrir, að ódýrari sykur fengist frá Danmörku, því ekkert loforð var þá fengið fyrir flutningi, eins og áður er sagt. En síðar, í nóvember, fjekk stjórnarráðið símleiðis frá dönsku stjórninni vilyrði fyrir því, að hún mundi selja stjórninni hjer á yfirstandandi ári áþekkar sykurbirgðir og síðasta ár. Þar sem nú víst mátti telja þá, að verðið á þeim sykri yrði líkt og undanfarandi ár, og að hann mundi fást fluttur hingað, eða nokkuð af honum, þegar tímanlega á þessu ári, þótti rjétt að taka tillit til þessa til lækkunar á sykurverðinu. Í öðru lagi má telja það, að þegar þessar sterku líkur um sykur og sykurflutning frá Danmörku voru fyrir hendi um þær mundir, sem hinar almennu áskoranir um lækkun sykurverðsins komu fram, þótti stjórninni tiltækilegt að lækka verðið aftur. Í þriðja lagi bættist það við, að um sama leyti ákvað landsstjórnin að breyta fyrirkomulagi á stjórn landsverslunarinnar og gera hana enn óháðari landsstjórninni og sjálfstæðari en þegar var orðið, og þótti þá rjett að binda ekki hendur hinnar fyrirhuguðu stjórnar landsversl. í þessu atriði. Stjórnarbreyting þessi átti að verða þegar um áramótin, og sykurverðið kom aðallega við árinu 1918, eins og áður er drepið á. Það þótti því rjett að láta gamla sykurverðlagið gilda þann litla tíma, sem eftir var af árinu 1917. Því var í vetur haldið fram í aðfinslum út af sykurhækkuninni, að misrjetti stafaði af henni vegna þess, að sum hjeruð hefðu verið búin að fá sykur, sem dugað geti langt fram á vetur, en önnur hjeruð, sjerstaklega Reykjavík og nærsveitirnar, tækju sykurinn eftir hendinni. Hjer er þess að gæta, að Reykjavík og nærsveitirnar höfðu staðið hest að vígi með kaup á sykri þeim, sem kaupmenn seldu hjer síðastliðið sumar og haust, og haldið var óbeinlínis niðri verði á, eins og jeg áður gat um. Forstöðumaður landsverslunarinnar, sem eðlilega rjeði hjer mestu og hafði þá viðlíka vald yfir verslun landssjóðs innanlands eins og hinir nýju forstöðumenn landsverslunarinnar hafa nú, hefir gefið þá skýringu á þessu atriði: „Birgðunum var þannig varið, þegar sykurinn var hækkaður, að reyndar voru þá allmiklar sykurbirgðir úti um flest hjeruð, en af þessum birgðum voru að eins í þrem sýslum birgðir að ráði hjá sýslumönnum. Í hinum sýslunum höfðu kaupmenn, fjelög og hreppar fengið afhent mestan sykurinn, og þann sykur var að minsta kosti ekki hægt að hækka. Ef sykurinn hefði samt verið hækkaður hjá sýslumönnum, þá hefði hækkunin komið misjafnt niður á hjeruðum, sem varð að varast eftir megni. Hjer mætti segja, að misrjetti hefði samt orðið fyrir Reykjavík og nærsveitir. En einmitt þá var von á til Reykjavíkur töluverðum kaupmannasykri með næstu skipum Eimskipafjelagsins, og var búist við, að honum mætti halda í líku verði og undanfarið, þannig, að Reykjavík og nærsveitir gætu birgt sig upp af honum fyrst um sinn. Á þennan hátt fengi Reykjavík og sveitirnar ódýrari sykurinn, nokkurn veginn jafnlangan tíma, ef sykurverðið yrði ekki hækkað á sýslumannabirgðunum. Hitt er annað mál, að verðhækkun á vörum kemur ætið ósjálfrátt nokkuð misjafnt niður, og hefir þannig ætið að einhverju leyti misrjetti í för með sjer“. Þar sem jeg sagði áðan, að forstöðumaður landsverslunarinnar hefði að mestu verið einráður um sykurhækkunina, þá má enginn skilja orð mín svo, að jeg sje að skella skuldinni, ef um skuld er að ræða, aðallega yfir á hann. Stjórnin lagði það ekki í vana sinn að krefja hann reikningsskapar í hverju smáatriði, en er jeg spurði hann um ástæður sínar fyrir hækkuninni, þá gaf hann þessa skýrslu, sem jeg nú las upp. Jeg hefi nú skýrt þetta mál eftir bestu föngum og hygg, að það megi nú ljóst vera hv.þm., að góðar ástæður rjeðu bæði hækkun og lækkun sykurverðsins, sem hjer er um að ræða. Hjer er ekki um „pólitískt“ atriði að ræða, að mínum skilningi, heldur að eins um eitt atriði í framkvæmdum landsverslunarinnar, sem að sjálfsögðu, ásamt mörgu fleiru, heyrir undir athugun hinnar hv. verslunarnefndar, er þessi hv. deild setti á stofn á öndverðu þessu þingi. Má vænta þess, að það, sem á kann að vanta upplýsingar og athuganir, snertandi fyrirspurn þá, sem hjer liggur ,fyrir nú í dag, það fái sínar uppbætur hjá verslunarnefndinni á sínum tíma. Má þá og þess bíða, enda mun jeg halda teknum hætti, að eltast lítt við smávægileg aukaatriði eða útúrdúra, sem umr. kunna að leiða fram.

Fyrirspyrjandi (Einar Arnórsson) Jeg get ekki látið hjá líða að minsta kosti að fara nokkrum orðum um svar hæstv. atvinnumálaráðherra. Það er reyndar erfitt, því að hann svaraði ekki spurningum mínum í þeirri röð eða í því kerfi, sem jeg bar þær fram. Fyrir því verða athugasemdir mínar dreifðari. Aðalatriðið er það, hvers vegna var verðið á sykrinum hækkað? Hæstv. atvinnumálaráðherra hefir svarað því frá sínu sjónarmiði, eða frá sjónarmiði þess starfsmanns, sem hann hefir bygt svar sitt á. Jeg veit, að hann getur með nokkrum rjetti sagt, að ástæða hafi verið til að hækka sykurverðið. Annað mál er það, að það var ekki ástæða til nærri svo mikillar hækkunar, sem raun varð á, og síst á þeim tíma, sem gert var. Jeg hefi hjer fyrir mjer skýrslu um sykurbirgðirnar, - hvernig þær voru til komnar og hve miklar þær voru þegar hækkunin var gerð. Þessa skýrslu hefi jeg úr sama stað og hæstv. atvinnumálaráðherra hefir fengið sínar upplýsingar, sem sje frá þeim manni, sem veitti landsversluninni forstöðu. Eins og jeg tók fram áðan, voru alls til í landsversluninni 19. okt. 1917: Af öllum sykri 1.507 smál. Þar af steyttur 222 smál. Högginn 695 smál. eða 917 smál. eldri en Íslandsfarmurinn í sept. Þetta var svo selt á kr. 1,15 kg. steytti sykurinn og á kr. 1,35 kg. sá höggni. Nú geri jeg ráð fyrir, að verðið hafi verið lagt á eftir því, sem rjettmætt var og óhætt að selja sykurinn, með hæfilegum ágóða fyrir verslunina. Hins vegar hefi jeg líka kynt mjer kalkulation yfir einstaka sykurfarma, og verð jeg að segja það, að sykurfarmurinn, sem kom með „Íslandi“ í júlí, var skynsamlega seldur. Jeg tók það líka fram, að sá hluti birgðanna, sem kom með „Íslandi“ í september, varð töluvert dýrari. Það voru 590 smálestir, sem þurfti að hækka verð á, ef landsverslunin átti ekki að tapa. Þá rísa upp tvær spurningar, sem vænta mátti að landsverslunin hefði svarað áður en sykurverðið var hækkað. Hve mikið þurfti sykurinn, sem kom í september að kosta til þess, að ekki yrði tap á þeim farmi út af fyrir sig? Og hve mikið þurfti að hækka heildarverðið á öllum þeim sykri, sem til var, til þess að jafna þennan verðmun? Úr þessu átti að leysa. Það var hægt, og það hefir líka verið gert seinna. Í sykuráætlun þeirri, sem Hallgrímur Kristinsson hefir gert, er sett lágmarksáætlunarverð á sykurfarminn, sem kom í september, og það talið kr. 1,43 pr. kg. Nú hefi jeg heyrt frá ábyggilegri heimild, að þetta verð sje, eins og tekið hefir verið fram, áætlað lágmarksverð, og muni vera heldur lágt. Er mjer sagt, að fullgerlegt mundi hafa verið að selja þennan sykur á kr. 1,50 kg. Nú átti þá verslunin þrennskonar sykur, sykurinn, sem kom með „Íslandinu“ í september. 590 smál. á kr. 1,50 kg., höggna sykurinn, sem til var áður, 695 smál. á kr. 1,35 kg., steytta sykurinn sem til var áður, 222 smál. á kr. 1,15 kg. Ef nú verðinu er jafnað á þessum þremur tegundum, lækkað verðið á síðasta farminum, sem var dýrastur, en hækkað verðið á þeim, sem til var áður, þá kemur út það verð, sem sykurinn í heild sinni hefði þurft að kosta. Niðurstaðan verður sú, að eldri sykurinn hefði þurft að hækka um 6-7 aura, en lækka hinn um 8-9 aura. Verðið á höggna sykrinum hefði þá átt að vera kr. 1,41 til 42 aura kg. - Það kemur út brot, sem er nær 42, og er því sjálfsagt að hækka, svo að heildarverðið verður kr. 1,42 kg. af höggnum sykri og kr. 1,22 af steyttum sykri. Verðhækkunin á eldri birgðunum er því 6-7 aurar, en lækkunin á hinu rúmir 8 aurar. Að lækkunin er meira en hækkunin kemur af því, að það er minna af sykrinum, sem þarf að lækka verð á, heldur en hitt. Þannig var þá sykurverðið 19. okt. Jeg veit ekki, hve mikið hefir verið selt á millibilinu frá því sykurinn kom í september og fram að þeim tíma. Sjálfsagt hefir það verið töluvert. Með þessari skýrslu, sem jeg hefi fyrir framan mig, er þá sýnt fram á það, að hækkunin var að minsta kosti 18 aurum of há á hvert kg. af höggnum sykri, og 28 aurum of há á hvert kg. af steyttum sykri. Sú hækkun, ef hún er reiknuð út, nemur um 300.000 kr. - Jeg verð því að telja það ábyggilega sannað, að ef miðað er við sykurverslunina eina saman, þá hafi nokkur hækkun verið rjettmæt, en svona mikil hækkun hafi ekki verið bygð á rökum. Jeg veit ekki, hvað kann að hafa verið lagt fyrir hæstv. ráðherra, eða þá tvo embættisbræður, sem ákvörðuðu þessa hækkun. En þeir hefðu átt að vera varkárari og athuga ástæðurnar betur, sjerstaklega hæstv. atvinnumálaráðherra, sem þessi grein heyrir algerlega undir. Svarið við undirliðunum í fyrirspurn minni var mjög á reiki. Var það víst nokkuð af því, að hæstv. atvinnumálaráðh. tók þá ekki hvern fyrir sig, eins og best og æskilegast hefði verið, til þess að gera umræðurnar greinilegri. - Hvers vegna var sykurverðið ekki hækkað strax, þegar þessi farmur kom, sem gaf tilefnið til hækkunarinnar. Var það gert til þess, að kaupmenn gætu ekki farið í kjölfar landsverslunarinnar og hækkað verðið á þeim sykri, sem þeir höfðu til sölu? Jeg hefi sjeð þessari ástæðu haldið fram, bæði í Tímanum 10. nóv., og svo hefi jeg heyrt hæstv. atvinnumálaráðh. halda því fram, að sú hafi verið ástæðan. En það skýtur nokkuð skökku við, því að almenningur var við því búinn, að sykurverðið ætti að hækka. Jeg hefi það fyrir satt, að grun um það hafi verið mjög á lofti haldið hjer í bænum, og jeg veit um kaupmann, sem sagðist hafa vitað það með vissu, að til stæði að hækka sykurverðið, mánuði áður en það var gert. En fyrst kaupmenn vissu þetta, þá var ekki nein ástæða til að fresta hækkuninni vegna kaupmannanna. Fyrst þeir vissu, að hækkunin var í vændum, þá þurftu þeir ekki annað en draga að selja sínar sykurbirgðir þangað til hækkunin væri komin á. En stjórnin gat tekið annað bragð, til þess að sporna við því, að kaupmenn gætu hækkað sinn sykur. Ef hækkunin hefði verið gerð fyr og jafnað niður á meiri birgðir, þá þurfti ekki annað en að „exprópríera“ sykurbirgðir kaupmanna, - taka þær af þeim og gjalda þeim fyrir þær það verð, sem þeir höfðu sett á sykurinn. Þegar hækkunin loksins kom, þá var ekki nein ábyggileg von og því síður vissa um það, að nokkur sykur myndi koma frá Danmörku. Það mátti því gera ráð fyrir, að þetta sykurverð mundi standa, og ef til vill hækka enn þá meira, þegar nýjar birgðir kæmu. Þegar hækkunin er gerð á þessum tíma, þá hlýtur hún að byggjast á því, að ekki muni landsverslunin fá neinn sykur með lægra verði. Þess vegna á að jafna verðinu yfir allar þær sykurbirgðir, sem til eru, svo samræmi verði á verðinu á þessum margumrædda „Íslands“sykri og sykurbirgðum landsverslunarinnar. Þetta veldur að vísu nokkru misrjetti, en þó hverfandi litlu í samanburði við það, að láta verðið á síðasta farminum ráða verðinu á öllu hinu. Viðvíkjandi því, að sykurinn var seldur misjöfnu verði á ýmsum stöðum, voru svörin ekki fullnægjandi. Hæstv. atvinnumálaráðh. sagði, að hann gæti ekki gefið fullnægjandi svör við því. En eitt var það í þessu sambandi, sem jeg hjó eftir í ræðu hans. Hann sagði, að ekki hefði verið hægt að hækka verðið á þeim sykri, sem var í vörslum sýslumanna, því hann yrði að skoðast sem þegar seldur.  Viðvíkjandi innkaupsverðinu á „Íslands“sykrinum, þá virðist svo, sem útreikningurinn á því hafi verið bygður á skökkum grundvelli. Gangverð dollarans var um þær mundir kr. 3,60, en er reiknað kr. 3,85. Þó það muni ekki nema 25 aurum á hverjum dollara, þá munar það miklu á öllum sykurfarminum. Þá er jeg búinn að athuga það, sem mjer finst ástæða til, viðvíkjandi fyrri lið fyrirspurnarinnar, og kem þá að síðari liðnum: Hvers vegna var sykurverðið fært niður aftur? Hæstv. atvinnumálaráh. tilfærði ýmsar ástæður. Eina þeirra er jeg honum alveg sammála um. Umkvartanir fólksins hafa vafalaust átt talsverðan þátt í því, að verðið var sett niður, og er víst óþarfi að ræða um það. Annars virtist mjer það helst koma fram í ræðu hæstv. atvinnumálaráðh., að hann hefði hugsað eitthvað á þessa leið: „Það var liðið langt fram á haust, þegar verðið var hækkað, svo að búast mátti við, að lítið yrði keypt af sykri það sem eftir var ársins.“ - Já, það er svo sem auðvitað, að þegar hækkunin er dregin svona lengi, þá var viðbúið að lítið yrði selt út um landið það sem eftir var af árinu, því flestir bændur kaupa sinn sykur, eins og aðra vöru, í kauptíðinni á haustin, og hún var afstaðin. En til hvers var að draga hækkunina? Fyrst hún átti að fara fram, þá var svo sem auðvitað, að hún mundi valda misrjetti. Enda sagði eitt blað, sem sumir kalla stjórnarinnar blað, að svo hlyti að vera. Það dró ekki dul á, að sykurhækkunin mundi valda misrjetti. En nú hugsar hæstv. ráðherra áfram: „Á næsta ári er hugsanlegt, að sykurverðið lækki aftur, og þá geta Reykvíkingar og þeir, sem hægt eiga með að ná í sykurinn, notið góðs af, en sveitamenn ekki. Hugsum oss, að sykurverðið lækki í janúar.“ Jú, það getur verið mikið rjett, en svona mátti stjórnin ekki hugsa, þegar hún hækkaði sykurverðið í haust, því þá vissi hún ekkert um, að hún gæti lækkað það aftur. Það voru ekki nokkrar líkur til, að hún gæti lækkað það, og hún varð að ganga út frá, að hún gæti það ekki. Þá var engin vissa fengin fyrir því, að hægt væri að fá nokkurn sykur frá Danmörku fyrir lægra verð. Nú hafa menn ekki fengið að vita, hve nær og á ;hvern hátt stjórnin fjekk þær upplýsingar, að sykurinn mundi koma. En maður gæti hugsað, að hún hefði fengið skeyti um það á tímabilinu frá 9.-16. nóv. Því á borgarafundinum, sem haldinn var hjer í Reykjavík 9. nóv., var ekki minst á það, og í Tímanum 10. nóv. er ekki getið um það, að neinar fregnir sjeu komnar um danska sykurinn. Það var haft eftir hæstv. fjármálaráðherra á nefndum fundi, að svo framarlega sem ábyggileg vissa fengist fyrir því, að sykur fengist með lægra verði, þá gætu menn gert sjer von um, að sykurverðið lækkaði þegar í stað. Það eru því allar líkur til, að skeytið hafi komið þessa kritisku daga, 9.-16. nóv. Ef skeytið hefði verið komið fyrir borgarfundinn, þá hefði fjármálaráðherrann ekki komist þannig að orði.  Nú veit jeg ekki, hvernig þessi fregn um danska sykurinn hefir verið, hvort tiltekin hefir verið nokkur skipsferð með hann. Líklega hefir íslenska stjórnin átt að sjá fyrir flutningi á honum. Þá má deila um það, og segja sem svo Ef verðhækkunin var nauðsynleg, var þá ekki teflt á tæpasta vaðið að lækka fyr en eitthvað var komið af þessum danska sykri til landsins, eða að minsta kosti fullvíst, hve nær hann muni koma? Enda talar „Tíminn“ um, að það geti verið djarft teflt. En það er vegna þess, að það blað trúir á það, að verðhækkunin hafi verið óhjákvæmileg. Eins og kunnugt er, fór forsætisráðherrann utan um mánaðamótin september-október. Hann mun hafa látið í haf 30. sept. Þegar þessi ráðstöfun er gerð - hækkun sykurverðsins - þá er hann því erlendis. Hygg jeg, að hann hafi á einhvern hátt starfað að því að fá loforð stjórnarinnar þar um að fá þennan sykur keyptan, og að fá flutning á honum til landsins. Þá var talað um, að skip yrðu send með kjöt til Norðurlanda, og munu menn hafa hugsað, að eitthvað fengist flutt á þeim til baka. Enn fremur var þá von um, að Botnía færi að ganga. Nú er mjer spurn: Þar sem ráðherrarnir, sem hjer voru heima, munu hafa vitað, að forsætisráðherra ljeti sjer ant um kaup á nauðsynjavörum, og það var líka vitanlegt, að hann mundi láta sjer ant um flutninga til landsins, mátti þá ekki bíða með sykurhækkunina til þess er frjettist, hvað honum yrði ágengt? Það er ekki ólíklegt; að minsta kosti geta menn ímyndað sjer það, að þeir hefðu haldið spurnum fyrir um það af eigin hvötum. Og standi verðhækkunin í sambandi við líkindi eða vissu um þennan danska sykur, þá var óþarfi að hlaupa í að hækka verðið áður en einhver vissa var fengin. Má vel vera, að stjórnin hafi gert þetta; mjer er ekki kunnugt um það, og því segi jeg sem maðurinn forðum: Spyr sá, sem ekki veit. Hæstv. atvinnumálaráðherra nefndi eitt atriði, er hann kvað hafa átt þátt í því, að verðið var lækkað aftur. Hann kvað um þessar mundir hafaverið ráðna breyting á stjórn landsverslunarinnar. Jeg ætla ekki að bera brigður á þetta. En hafi breytingin verið ráðin um þessar mundir, þá er mjer enn spurn: Hví var þá verðið hækkað? Hví gat það ekki beðið til nýárs, er hin nýja stjórn tók við forstöðu versluninnar, svo að hún gæti ráðið málinu til lykta? Það hefði verið rjetta aðferðin. Jeg skal játa, að landsversluninni, eins og hún var rekin síðastliðið ár, var nokkuð erfitt að leggja á vöruna svo nákvæmlega, að alveg væri örugt fyrir tapi, og því nær óhugsandi að girða fyrir óviðráðanlegt og óvænt tap. Til þess liggja margar orsakir, tafir skipanna, er sumpart stafa af fyrirhyggjuleysi stjórnarinnar, en sumpart eru óviðráðanlegar, og auk þess ýmisleg skakkaföll önnur. Öllu þesskonar tjóni er ekki auðvelt að gera ráð fyrir. Um það geta verið skiftar skoðanir, hvort leggja beri á verslunina tjón af töfum skipanna og önnur skakkaföll, eða þá óvænt útgjöld, sem ekki er auðvelt að gera ráð fyrir. Þau geta numið allmiklu, ef það er t. d. salt, er jeg hefi ástæðu til að ætla, að einn sendimaður landsstjórnarinnar í Vesturheimi hafi krafist 60.000 kr. fyrir 10 mánaða dvöl, eða 6.000 kr. á mánuði. Fyrir þessu er tæplega hægt að gera ráð fyrirfram.  Jeg vil leyfa mjer að draga saman í stuttu máli þá niðurstöðu er jeg hefi komist að. 6 aura hækkun á kg. hefði verið verjandi og nauðsynleg til þess að hafa vissu fyrir því, að verslunin skaðaðist ekki á sölunni. Svör hæstv. atvinnumálaráðherra finnast mjer eigi fullnægjandi, og mun það varla koma honum á óvart. Enn er eitt atriði, er jeg vil víkja lítið eitt nánar að. Eins og kunnugt er, heldur hæstv. atvinnumálaráðherra því fram, að hækkunin hafi verið óhjákvæmileg. Sje þetta rjett, má menn ekki furða á því, þótt eigi lítið tap yrði á sykurversluninni frá þeim tíma, er verðið var lækkað aftur. Það munar um minna en 3-400.000 kr., en svo miklu nam verðhækkun á sykurbirgðum stjórnarinnar. Jeg er þó ekki hræddur um, að ýkjamikið tap verði á sykurversluninni. Enda skildist mjer á hæstv. atvinnumálaráðh., að forstjórar landsverslunarinnar vildu ekki segja neitt um þetta með vissu; má þó búast við, að þeir myndu gera aðvart, ef stórhalli yrði á sölunni. En það kalla jeg stórhalla, er nemur jafnhárri upphæð sem hjer um ræðir. En ef ekki verður stórhalli á sykurversluninni út af fyrir sig, þá er það besta sönnunin fyrir því, hversu órjettmæt verðhækkun stjórnarinnar á sykrinum hefir verið. Mjer er ekki kunnugt um, hve miklu af dönskum sykri stjórnin á , von á.  Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál. Hingað til hefir það verið rætt í mesta bróðerni, þótt menn hafi ekki verið á sama máli. Hv. deildarmenn geta haft það fyrir satt í málinu, sem þeim sýnist, og nær það svo ekki lengra frá minni hálfu.

Gísli Sveinsson Jeg bjóst við, að hæstv. atvinnumálaráðh. myndi svara fyrirspurninni frekar en hann hefir gert. Ekki svo að skilja, að jeg búist við, að hann þekki nú, fremur en áður, inn í alla króka og kyma þessa máls. Það er öllum vitanlegt, að hæstv. stjórn var mjög svo á reiki í þessu máli, þegar það gerðist, svo sem merin hafa rætt nú um hríð. Varð hún þá að vísa til annars manns, er umsjón hafði með versluninni, og sama mun víst raunin á enn þá. Þetta skal ekki lagt stjórninni til ámælis, en forstjórn landsverslunarinnar fór nú einu sinni eða hefir altaf farið fyrir ofan garð og neðan hjá henni. Við hinu mátti þó búast, að í haust, er landsverslunin þurfti samþykki stjórnarinnar til allra framkvæmda, hefði hún vitað nokkuð ger um allan hag verslunarinnar, í sambandi við þetta atriði, en komið hefir á daginn. Hv. fyrirspyrjandi (E. A.) rakti málið eins og það kom fyrir og fullkomnar upplýsingar eru um. Því til andsvara er skýrsla hæstv. atvinnumálaráðherra, er vafalaust má telja bygða á því, sem stjórnin hefir fengið frá forstjóra landsverslunarinnar, er þá var. Þessi skýrsla hefir ekki vitund hnekt rökum hv. fyrirspyrjanda (E. A.) og því, sem fram hefir komið í málinu á opinberum mannfundum og í blöðunum. Þegar verðhækkunin spurðist, varð úlfaþytur allmikill hjer í Reykjavík, og þótti almenningi sjer órjettur ger með henni. Og sú varð líka raunin á, að fyrst í stað kom hækkunin að eins niður á þeim, sem hjer búa og daglega þurftu að kaupa sykur, en þeir, sem gátu birgt sig upp til vetrarins eða keypt sykur annarsstaðar á landinu, sættu miklu betri kjörum. Það er nú upplýst í málinu, að í hæsta lagi þurfti að hækka sykurinn um 6-7 aura á kg. En hvað verður? Forstjóri landsverslunarinnar og landsstjórnin ákveða að hækka verðið - ekki um þessa upphæð, heldur um 18-28 aura fram yfir þetta, eða högginn sykur um 25 aura kg. og steyttan um 35 aura. Þessi 18 og 28 aura álagning, sem umfram er hið rjetta, styðst ekki við neinn rjettan útreikning á birgðunum eða áætlun um það, hve hátt verðið þyrfti að vera. Ef málið er athugað rjett, er ekki hægt að mæla þessu bót. Jeg býst því ekki við, að stjórnin vilji mæla því bót nú, að hækka að óþörfu og í gáleysi sykurverðið í nokkrum hlutum landsins um 18 og 28 aura á kg. Það er fyllilega upplýst, að þetta hefir verið gert í reiðileysi. Þeir, er um málið fjölluðu, höfðu ekki vit á því, hvað gera átti, og hafa framkvæmdirnar því orðið þessar, sem raun varð á. Í svari sínu kom hæstv. atvinnumálaráðherra að 2. lið fyrirspurnarinnar, hvers vegna verðið hefði verið lækkað jafnskjótt aftur. Tók jeg eftir því, að auk andróðrar almennings, er var svo megn, að stjórnin hefði þurft að hafa góð gögn í höndum til þess að vinna bug á honum, hefði það ráðið miklu hjer um, að um þær mundir hafi fengist full vissa fyrir því, að hægt væri að fá ódýrari sykur frá Danmörku. Það er annars eitthvað einkennilegt um þennan danska sykur. Jeg veit þó ekki betur en að þegar á síðasta þingi, sem endaði, svo sem kunnugt er, í fyrra laust, nokkru áður en þetta gerðist, hafi nenn vitað um þennan sykurforða frá Danmörku. Um þetta var rætt í nefndum, og stjórnin sýndi bæði nefndum og einstökum þm. símskeyti, er að þessu lutu, svo að menn höfðu vissa von um þennan sykur með vægu verði.  Sú var önnur ástæða hæstv. atvinnumálaráðherra fyrir lækkuninni, að í sömu andránni hafi verið afráðið að skifta um forstjóra fyrir landsversluninni. Hafi þá verið ákveðið að fella hækkunina úr gildi, en hana hefir stjórnin þó ekki viðurkent óþarfa, og lækka verðið aftur; láta hina nýju forstjórn verslunarinnar ráða fram úr málinu. Þetta er allógreinilegt. En hitt er skiljanlegt, að um þessar sömu mundir hafi stjórninni orðið það ljóst, að brýn nauðsyn bar til að skifta um forstjóra fyrir landsversluninni. En sem ástæða fyrir verðhækkuninni verður þetta ekki fært, því að hafi breytingin á forstjórinni verið ráðin um sömu mundir, hefði aldrei þurft að hækka verðið. Hæstv. atvinnumálaráðh. taldi, að stjórninni hefði eigi þótt við þurfa að kreja þáverandi forstjóra verslunarinnar greinargerðar um einstakar framkvæmdir í versluninni. Þetta má rjett vera, ef stjórnin treystir ráðsmanni sínum. En hún verður að treysta honum vel, þegar svo er ástatt, að landsstjórnin verður að samþykkja og leggja úrskurð á hvert einstakt atriði, ef það skiftir máli. Og hjer er ekki um eitt einstakt atriði að ræða, heldur um mesta „politiska“ atriðið í sögu landsverslunarinnar. Jeg segi „politisk“, því að þar sem verslunin er rekin fyrir landsfje, þá hljóta allar meiri háttar framkvæmdir að vera há„politisks“ eðlis og varða að sjálfsögðu allan almenning. Hjer er ekki að ræða um hokurverslun einstaks manns, er enginn hefir rjett á að skifta sjer af. Hjer víkur alt öðruvísi við og þolir engan samanburð við slíkt. Hæstv. atvinnumálaráðh. taldi þessa hækkun á sykurverðinu eðlilega og í samræmi við þær meginreglur, er landsverslunin hafi fylgt. Það mun nú öllum orðið ljóst, hvernig hækkunin hefir komið niður og á hverjum rökum hún hefir verið bygð. Og að lýsa svo yfir því, að þessi verðhækkun sje í fullu samræmi við meginreglu verslunarinnar, er frá mínu sjónarmiði algert rothögg á þessar meginreglur og alt fyrirkomulag verslunarinnar, a. m. k. eins og það var. Því að sje nokkuð óhæfilegt fyrirkomulag, þá er það það, að rjúka upp til handa og fóta og hækka slíka nauðsynjavöru að nauðsynjalausu. Almennilegur getur ekki þolað, að slíkt sje gert á ábyrgð landsins og með fjármagni þess. Ef þetta hefir orðið til þess, að slíkri meginreglu landsverslunarinnar hafi verið breytt, þá er það góðu heilli. Því að þetta er einhver hin allra óskaplegasta meginregla, er jeg hefi heyrf nefnda. En ýmislegt bendir á, að þessari óskaplegu meginreglu hafi verið fylgt í fleiru. Þegar menn athuga þetta mál, reka menn sig á annað atriði, er allir þekkja. Það er alkunnugt, að skömmu áður komu hingað á Reykjavíkurhöfn, til landsstjórnarinnar, um 6.000 smál. af kolum og allmikið af salti. Það var og vitanlegt, að kolin kostuðu landsstjórnina 200 kr. smál. hjer á höfninni. Ekki hafa menn heyrt þess getið, að landið hafi áður keypt kol, er kostuðu meira en 300 kr. smál., og má gera ráð fyrir, að þær birgðir, er landsstjórnin átti áður, hafi alls eigi meira kostað að jafnaði, og öllu fremur nokkuð minna. Við þessar birgðir bætast svo 6.000 smál. á 200 kr. smál. Nú er það upplýst, eftir því, sem komið hefir fram áður í umr., að landsverslunin hafi reiknað einnig þessi kol á 300 kr. smál., og hæstv. fjármálaráðherra hefir nýlega skýrt frá því hjer í hv. deild, að þetta hafi verið jafnaðarverðið. Jeg geri ráð fyrir því, að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki vitað betur og að hann hafi haldið sjer við skýrslur frá forstjórn landsverslunarinnar. Þetta finst mjer óskiljanlegt jafnaðarverð. Það verður ekki skilið öðruvísi en að verðið á öllum birgðunum hafi verið hækkað svo, að það varð jafnhátt hinu hæsta. Ef menn athuga, hvern ágóða landsverslunin hefir haft af þessum umrædda farmi, er enginn vafi á því, að með þessu hafa 100 kr. verið lagðar á hverja smál., og nemur þá hagnaðurinn af þessum eina farmi ekki minna en 600.000 kr. Nú verður að taka tillit til þess, hvað uppskipun kolanna kostar og kostnaðurinn við að senda „gjafakolin“ út um land, þótt þetta væri reiknað, myndi það ekki nema allmörgum tugum þúsunda, segjum 100 þús. kr. allur kostnaðurinn, og er þá vel í lagt. Þá er eftir 500.000 - ½ milj. króna gróði á kolunum, þessum farmi einum saman; jeg geri ráð fyrir líkum gróða á saltinu. Þegar nú þetta gerist rjett áður en sykurverðið er hækkað, hvað er það þá frá almennu sjónarmiði, sem rjettlætir þetta, að hækka? Jeg tala þetta að vísu til allrar landsstjórnarinnar, en vona þó, að hæstv. atvinnumálaráðherra sjerstaklega hafi heyrt það; en jeg sje hann ekki hjer í deildinni nú. Það ber alt að sama brunni. Öll þessi óskaplega verslunarmeginregla, að hækka í blindni verðið á öllum vörutegundunum, eða einhverjum vörutegundum, er til þess upp tekin, að sjálfsögðu, að ná sjer einhversstaðar niðri og ná einhverju upp í „skakkaföllin“. Og það eru þessi skakkaföll, sem gera það að verkum, að gróði verslunarinnar er ekki meiri en kunnugt er, þrátt fyrir alt. Gróðinn hefði skift miljónum, ef þessi skakkaföll hefðu ekki verið, eða ef þau hefðu verið dálítið minni eða færri. Við höfum nú heyrt eitt dæmið, er sendimaður til Ameríku kostar um 6.000 kr. á mánuði, 60 þúsund á 10 mánuðum, maður, sem ekki er „diplomat“, en einungis agent fyrir útflutningsleyfi; fyrir nú utan þau skakkaföll, sem fólgin eru í óþörfum töfum skipa, óhæfilegum skipaleigum og vátryggingum. En þetta alt á nefnd sú, verslunarmálanefndin, er nú situr, að rannsaka og fá skýrslur um, svo að Alþingi fær væntanlega að heyra nákvæmar um það. Loks er á það að minnast, að nú er það orðið bert, að þetta sykurfargan mun að vísu ekki eiga upptök sín hjá landsstjórninni beinlínis, heldur hafa komið til af ráðum þess manns, er landsstjórnin hafði sett yfir verslunina og nú hefir sýnt sig, að minsta kosti í því tilfelli, algerlega óhæfan til þessa starfs. Hann hefir í fyrsta lagi vanrækt, ef þörf hefir verið að hækka, að láta þá hækka í tíma, og í öðru lagi að kynna sjer þær birgðir, sem til voru óseldar hjer innanlands, hjá sýslumönnum; í þriðja lagi vanrækt að skýra fyrir stjórninni, hvað sykurinn kostaði erlendis í raun og veru, og þá ekki síst sykurinn, sem kom með „Íslandi“; í fjórða lagi ekki leitað fyrir sjer eða athugað, hvernig ástatt væri um sykurinn, er koma átti frá Danmörku, því að þá var ekkert komið í jós, er gerði það að verkum, að hann gæti ekki, eins og lofað var, komið þaðan. Og loks í fimta lagi hefir hann gersamlega misreiknað, ef hann hefir reiknað, og hækkað svo gálauslega verðið, að hækkunin nemur um of 18 og 28 au. pr. kg., eða sem hefði svarað til 300 þús. kr. skatts, í einu, á nokkurn hluta landsmanna.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg stend ekki upp til þess að svara fyrirspurn þeirri, sem fram er komin frá hv. 2. þm. Árn. (E. A.) og fleirum hv.þm., því að það hefir atvinnumálaráðherrann gert, og jeg skal játa, að jeg er ekki kunnugur ýmsum framkvæmdum í þessu máli, og get því ekki talað um það í einstökum atriðum. En jeg vildi leyfa mjer að fara nokkrum orðum um málið frá almennu sjónarmiði, og jeg vona, þar sem þetta mál hefir verið gert að svo miklu og alvarlegu umræðuefni í einstöku blöðum þessa lands, að hæstv. forseti muni ekkert finna við það að athuga, þótt jeg fari meir alment inn á málið. Fyrst vildi jeg þá gera þá stuttu athugasemd, að mjer þykir undarlegt, að fyrirspurn þessi skyldi koma frá hv. 2. þm. Árn. (E. A.), og er það af þeirri ástæðu, að nú er búið að skipa nefnd í þinginu, þar sem þessi hv.þm. á sæti, og á þessi nefnd, að mjer skilst, að rannsaka allar aðgerðir landsverslunarinnar frá byrjun. þessi hv.þm. (E. A.) hefir nú viljað bera það fyrir sig, að landsstjórnin hefði ekki svarað ýmsum fyrirspurnum, sem nefndin hefði lagt fyrir hana viðvíkjandi landsversluninni. Og er það sanna í því máli, að landsverslunarstjórnin sá sjer ekki fært, nema með mjög löngum tíma, að svara þessum spurningum, en hins vegar standa öll skjöl og allar bækur verslunarinnar opnar fyrir nefndinni, svo að hún getur hve nær sem hún vill rannsakað einstök atriði, og þá einnig þetta mál. Sje jeg því ekki betur en að það hefði verið miklu heppilegra, að nefndin hefði rannsakað öll gögn og kynt sjer málið, svo að hún hefði getað svarað fyrirspurnum, í stað þess að spyrja sjálf. Hv. þm. (E. A.) hefði því átt að rannsaka málið, svo að deildin hefði getað spurt hann, í stað þess að spyrja sjálfur. Annars veit jeg, að nöfn margra þeirra hv.þm., er standa á fyrirspurninni, standa þar til þess að fá að vita, hvað satt er og rjett í málinu. En hins vegar eru ýmsir á fyrirspurninni í þeirri von, að geta vakið nýjan óróa. Annars skal jeg taka það fram, að jeg hefi talið og tel það skyldu mín að reyna að stilla sem allra mest til friðar, þar sem svo stór og vandasöm mál eru á dagskrá þjóðarinnar,  (S. St.: Sei-sei!)  , og vil því leiða allar illdeilur sem mest hjá mjer. En hins vegar ber þess að gæta, að svo mörgum orðum og hörðum hefir verið farið um þetta mál í andstæðingablöðum stjórnarinnar, sjerstaklega „Ísafold“ og „Vísi“, að jeg sje mjer ekki annað fært en að minnast á aðferð þessara blaða; það er ekki meining mín að svara því, sem þar stendur, en jeg ætla að eins að tína saman nokkur gullkorn, til þess að draga upp mynd af framkomu þessara blaða.  (S. S.: Má ekki gera það í „Ísafold“?)  . Jeg vil spyrja hæstv. forseta, hvort hann vill ekki áminna hv. 1. þm. Árn. (S.S.) um að leyfa mjer að tala í friði. Jeg vil, að meðan jeg ræðst ekki á hann sitji hann þegjandi, eins og kurteisum mönnum sæmir.  (S. S.: Skárri er það ofanígjöfin)  . Þá kem jeg með nokkur af gullkornunum. „Ísafold“ talar á einum stað í þessu máli um „glæpsamlegt ráðlag stjórnarinnar“. En um það að „beita almenning þrælatökum“. Málið er kallað „ófyrirleitin tilraun til að leggja skatt á almenning“. „Hvílíkt miskunnarleysi“ stendur á einum stað. Þá er þetta kallaður „blóðsuguskattur“. Í blaðinu 17. nóv. skýrir „Ísafold“ frá því, að sykurverðið hafi verið hækkað, og er ein voðaleg ræða út af því. Segir, að nú sje „lokið 1. þættinum í þessum hrygðarleik“. Þá segir „Ísafold“, að sannað sje á stjórnina, að hún gefi rangar skýrslur um ástæðurnar til hækkunarinnar. Hún segir, að stjórnin viðurkenni, að hún hafi ætlað að leggja 500-600 þúsund króna skatt á þjóðina. Ef ekki hefði verið á verði, þá hefði stjórnin látið vöndinn ganga miskunnarlaust um bakið á þjóðinni. Svo eru nokkur hjartnæm orð í „Vísi“. Hann kallar málið „landpláguna“, segir, að þetta sje 140 þúsund kr. skattur, sem fátæklingarnir í Reykjavík eigi að borga. Segir, að þetta virðist stafa af tilhneigingu stjórnarinnar til að níðast á Reykvíkingum. Sagt, að landsstjórnin hafi farið með opinber ósannindi, þar sem hún hafi lýst yfir því, að verðið hafi verið hækkað úti um land. Alþýðan í Reykjavík hafi verið beitt svívirðilegu gerræði, og gerð tilraun til þess að ná af henni blóðskatti, til að bæta fyrir heimskupör þeirra manna, sem hafi verið að níða áhugamál hennar niður í sorpið. Verðhækkunin er kölluð ofbeldisfult gerræði gegn Reykvíkingum. Enn segir, að stjórnin reyni að ljúga sig frá því, sem hún hafi gert. Jeg hefi tínt upp þessi gullkorn, en ótal fleiri eru ótalin, til að sýna dálitla mynd af æsingatilraunum blaðanna. Þessum og mýmörgum fleiri gullkornum var stráð út meðal almennings, þegar veturinn, atvinnuleysið og allir örðugleikarnir voru að byrja. Sykurhækkunin var höfð að yfirvarpi til að framkalla þessar æsingar, en bak við stóð mjög rík tilhneiging hjá ýmsum til að hefna sín og ná sjer niðri á stjórninni. Mjer þykir nú rjett, áður en jeg fer frekar út í þetta, að hafa yfir, með leyfi hæstv. forseta, þau ummæli, sem jeg hafði um málið á sykurfundinum og prentuð eru í „Tímanum“ 10. nóvember. „Jeg er alveg sammála um það, að sykurverðið er tilfinnanlega hátt. Jeg held, að jeg skilji það eins vel og kaupmennirnir, hve hart það er fyrir fátækt fólk að fá þessa verðhækkun ofan á mjólkurekluna. En jeg hygg, að þessi verðhækkun sje bundin sömu reglum og aðrar verðálagningar í landsversluninni. Og því mega menn ekki gleyma, að stjórnin hefir þær fyrirskipanir frá þinginu, að sjeð sje um, að landsverslunin beri sig. Það er aftur annað mál, hvort ekki hefði verið rjett að heimila stjórninni að selja ýmsar vörutegundir undir verði. Stjórnin barðist fyrir því á þinginu að selja kol undir verði. Lengra varð ekki komist í því máli. Og hjer vil jeg að eins taka það fram, að stjórnin á ekki sök á því, þó almenningur hafi ekki fengið þessi kol. Um sykurmálið vil jeg annars ekki fara fleiri orðum, en þessu vil jeg lýsa yfir, að stjórnin skilur vel kröfur fólksins í þessu máli og mun sinna þeim eins fljótt og unt er. Og í því sambandi vil jeg taka fram það, sem lýst hefir verið yfir á undan þessum fundi, og það sem stjórnin hefir jafnan haft fyrir augum, að svo framarlega sem danski sykurinn ábyggilega fæst, þá mun verðið lækkað niður í það, sem áður var.“ Eins og þessi orð bera með sjer, hefi jeg ekki sagt meira um sykurhækkunina en það, að jeg haldi, að sykurinn hafi verið hækkaður eftir venjulegum reglum landsverslunarinnar. Og það er sannleikur; jeg vissi ekki annað en að svo væri. Sjálfur hefi jeg ekki reiknað út verðhækkunina og tel ekki, að mjer hafi borið að gera það. Ræðan sýnir það líka, að því hefir verið lofað á fundinum að lækka verðið, ef vissa væri fyrir því, að hægt væri að fá sykurinn frá Danmörku. Og jeg get bætt því við, að mörg ítarleg tilraun var gerð til að afla þessarar vissu, en skilyrði fyrir því, að sækurinn næðist, var, að skipsferð fengist með hann, en þá var mikil óvissa yfir þeim hlutum. Og er nokkurn veginn vissa fjekst fyrir þessu, þá var sykurinn lækkaður, eins og lofað var á fundinum. Auk þess tel jeg rjett að láta þess getið, að það var enn fyrir mjer ástæða til að fallast á, að sykurverðið væri lækkað, að mjer fanst - við athugun á eftir - að verðið hefði mátt vera lægra. Annars skal jeg ekki fara lengra inn á sykurmálið, og jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvort hv. deild telur verðið hafa verið of lágt eða of hátt. Tel það hreint og beint smámál. Því enginn hafði tjón af sykurhækkuninni. Og þó sykurverðið hefði verið látið standa og verið of hátt, þá hefði aldrei farið ver en svo, að landssjóður hefði grætt. Og ef fátæklingarnir hefðu orðið illa úti, þá mátti bæta kjör þeirra með gróðanum. En jeg verð að segja, að þegar það er athugað, að sykurverðið er lækkað aftur svo fljótt, að enginn einasti maður í þessu landi hefir beðið tjón við hækkunina, þá er það dálítið skrítið, að út af þessu skuli efnt til jafnmikilla og jafnalvarlegra æsinga og tilvitnanir þær bera með sjer, er jeg las upp. Og það er því merkilegra, að blöðin hlaupa upp til handa og fóta, ef þau halda, að landssjóður græði, en loka augunum með guðræknisblæ fyrir hinum afarmikla gróða kaupmannanna, og eru meira að segja varnargarðar í kringum hann. Sem sagt, hvort verðið verður skoðað of hátt eða eigi, það læt jeg mig engu skifta, með tilvísun til þess, sem jeg hefi tekið fram hjer á undan. En jeg mótmæli því, að það hafi verið tilætlun stjórnarinnar að leggja skatt á nokkurn hluta þjóðarinnar. Þessi ummæli eru því með öllu ósönn. Hinu vil jeg og lýsa skýrt yfir í viðurvist Alþingis, og sú yfirlýsing skal berast út um þetta land, að það eru með öllu rakalaus ósannindi, að jeg hafi á opinberum fundi farið með ósannindi í þessu máli, og sama býst jeg við að hæstvirtur embættisbróðir minn geti sagt.  Ummælin um, að jeg hafi sagt skakt til um verðhækkunina úti um land, eru með öllu gripin úr lausu lofti, því jeg sagði ekkert um hana á fundinum. En hefði jeg verið spurður um það á fundinum, hvort búið væri að hækka verðið úti um land, býst jeg við, að jeg hefði svarað því játandi, því mjer var kunnugt um, að komnar voru umkvartanir utan af landi um, að búið væri að hækka sykurinn þar, án þess að búið væri að hækka sykur í Reykjavík. Jeg tek og tók þessu máli altaf rólega. Jeg spáði því og spái því enn, að það mundi á endanum ekki koma stjórninni í koll, heldur þeim, sem ætluðu að kveikja með því taumlausar æsingar gegn henni. Jeg hefi altaf verð, og er, sannfærður um, að svo mikil sanngirni ríki í þessu landi, á þessu þingi og í þessari hv. þingdeild, að enginn þessara aðilja myndi hlaupa undir bagga með þessum blöðum, heldur verja stjórnina með trausti sínu gegn þeim samviskulausu árásum, sem Langsum-blöðin hafa gert á stjórnina í þessu máli. Fyrir mjer er það stórt atriði, að öllum hv.þm. og þessari þjóð sje það ljóst, að vjer ráðherrarnir skiljum svo stöðu vora, að vjer móðgum ekki þingið og þjóðina með því að fara með ósatt mál. En hitt læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvort sykurverðið þykir hafa verið of hátt eða eigi. Það verða þeir verslunarfróðu að dæma um, og jeg get fúslega játað það,að jeg hefi enga sjerstaka verslunarþekkingu, en hitt get jeg fullyrt, að jeg, ekki síður en aðrir, geti dæmt um það, hverjum sje trúandi fyrir hinum og þessum störfum; og jeg vænti þess, að hv.þm. sjeu mjer sammála um, að stjórninni hafi tekist vel valið á forstjórum landsverslunarinnar. Jeg verð að líta svo á, að þessi eina umbót skifti miklu meira máli en alt þetta sykurmál. Og sú „kritik“ blaðanna, að nauðsyn bæri til að skilja verslunina með öllu frá stjórnarráðinu hefir, eftir mínum skilningi, verið rjett, þó ekki væri nema af þeirri ástæðu einni, að meðan landsverslunin var í höndum stjórnarinnar, þá var það vitanlegt, að andstæðingar stjórnarinnar mundu stöðugt draga verslunina inn í illdeilurnar, sem einnig nú hefir sýnt sig. Býst jeg svo við, að jeg fari ekki mörgum fleiri orðum um þetta mál hjer í hv. deild, en vil láta þess getið, að mjer er það vel kunnugt, að ræða sú, sem jeg hjelt á sykurfundinum svokallaða, hefir verið mikið notuð til þess að æsa kaupmenn landsins móti mjer. En jeg skal taka það fram, að það er ekkert í þeirri ræðu, er jeg vil nú taka aftur eða óska að breyta. Jeg verð að líta svo á, að aðferð sú, er kaupmenn beittu í þessu máli, hafi ekki verið rjett. Í stað þess að snúa sjer beint til stjórnarinnar og tala um sykurverðið við hana, ef þeim þótti það of hátt, þá stofna þeir til æsinga gegn stjórninni, einmitt þegar mestir voru örðugleikarnir og veturinn var að ganga í garð. Og jeg geri ráð fyrir, að stjórn í hverju landi sem væri myndi hafa slegið hart, er reynt var að koma slíku af stað, og það hefði verið skylda hennar. Kaupmennirnir sumir gleymdu sjer. Löngunin til að hlynna að landsversluninni varð alt í einu svo taumlaus. Hitt er annað mál, að þótt þetta færi svo, að almenningur í Reykjavík sýndi mikla og aðdáunarverða stillingu og ró, þá er það ekki kaupmannaklíkunni og blöðum hennar að þakka, heldur heilbrigðri skynsemi almennings.

Fyrirspyrjandi (Einar Arnórsson) Það voru nokkur ummæli hæstv. fjármálaráðherra, sem jeg vildi gera lítils háttar athugasemdir við. Hann var hissa á því, að jeg skyldi vera að spyrja, þar sem nefnd er skipuð í þetta mál, en jeg er búinn að gera grein fyrir því í ræðu minni, hvers vegna jeg flutti fyrirspurnina. Jeg skal að eins geta þess, að jeg hefi rannsakað þetta mál svo, sem mjer var hægt, og fengið þær skýrslur, sem stjórn landsverslunarinnar hefir getað gefið. En þó að jeg hafi fengið þessar skýrslur, þá hefi jeg, alveg eins og jeg tók fram áður, ekki fengið þar með fullnægjandi rök fyrir þessari hækkun, og ekki fengið þau enn þá, þrátt fyrir svonefnd svör stjórnarinnar. Annars held jeg, að það hefði ekki verið neitt tjón, þótt hæstv. fjármálaráðherra hefði ekki haldið þessa ræðu sína, því að hún gaf ekki minstu skýringu í þessu máli. Hæstv. atvinnumálaráðh. hjelt sjer við efnið og gaf þá skýringu, sem hann gat gefið og rjett var frá hans sjónarmiði. Jeg ætla ekki að fara mikið út í ræðu hæstv. fjármálaráðherra, því að hún kom ekkert málinu við; það eitt, sem kom málinu við, var það, að hann las upp ræðukafla frá Alþýðuflokksfundinum 9. nóv. í haust. Þá talaði hæstv. fjármálaráðherra mikið um tvo aðilja, sem honum eru þyrnar í augum, blaðið „Ísafold“ og kaupmennina. Væri jeg ritstjóri Ísafoldar, myndi jeg þakka hæstv. fjármálaráðh. fyrir þann heiður, sem hann gerði blaðinu með að taka upp ummæli þess á opinberum þingfundi. En menn reiða oft hátt til höggs, þegar þeir eru að berjast, og hafi blaðið reitt of hátt, þá hefir hæstv. fjármálaráðh. engu síður gert það núna. Hins vegar hefi jeg skoðað það svo, sem sjálfsagt væri að blanda sem minst í umr. mönnum, sem ekki eru viðstaddir, og þegar ein stjett manna er lýtt, eins og hjer er með kaupmennina, og enn fremur þessi blöð, sem honum þykir ekki meira en svo vænt um, finst mjer að eigi að fara mjög varlega í það; það er dálítið annað mál, þó við kljáumst hjer í deildinni, sem megum tala hjer og ekki er hægt að draga til ábyrgðar í þinghelginni.  Hæstv. fjármálaráðh. var eitthvað sár út af því, að blaðið sagði, að hann hefði ekki minst á málið á Alþýðuflokksfundinum, og mjer skildist, að hann vildi telja það rangt. (Fjármálaráðh. Það, sem jeg meinti, var það, að þar, sem „Ísafold“ sagði, að jeg hefði varla minst á málið, þá væri það ekki rjett, að jeg hefði gefið ranga skýrslu). En það er nú samt mikið til í þessu, og manni dettur líka í hug, þegar maður les ræðu hæstv. fjármálaráðherra í „Tímanum“, hvers vegna hann hafi haldið hana, því að hún kemur málinu ekkert við, nema þá lítils háttar atvinnubótum.  Hæstv. fjármálaráðherra furðaði sig mjög á því, að það hefði verið svo mikill urgur í mönnum út af verðhækkuninni, þar sem hún hefði strax verið numin úr gildi. Það var rjett, eins og jeg tók fram áður, að landsverslunin endurgreiddi mismuninn, en mig furðar samt á því, að svo veraldarvanur maður, eins og hæstv. fjármálaráð. ætti að vera, skuli furða sig á, að menn verði reiðir órökstuddri hækkun á svo mikilsverðri nauðsynjavöru; en lækkunin var ekki komin til þegar fundurinn var haldinn, því að hann var haldinn á tímabilinu milli verðhækkunarinnar og verðlækkunarinnar, svo að það var ekkert undarlegt. Það getur líka verið mjög rjett, sem hæstv. fjármálaráðh. segir um kaupmannagróðann, en það er eins og fleira í ræðu hans, að það upplýsir ekkert þetta mál, sem fyrir liggur. Líka skal jeg fullkomlega ganga inn á það með hæstv. fjármálaráðh., að það hafi ekki verið tilgangur stjórnarinnar að leggja skatt á landsmenn; hækkunin hefði ekki farið fram í því skyni. Jeg veit ekki, hvort jeg byggi það á sömu rökum og hæstv. fjármálaráðh. gerir í sínu hugskoti, en jeg veit, að til þess að leggja skatt á þjóðina þarf það að vera gert í þeim tilgangi og með því viti, að álagningin muni hafa með sjer peninga í skaut landssjóðs, en hjer er ekki því til að dreifa, því að jeg verð að trúa því, að stjórnin hafi það álit, að verðhækkunin væri til þess að vinna upp eitthvert tap, og í rauninni verið að mestu í blindni gerð. Sumir hafa ekki álitið þetta atferli stjórnarinnar á rjettum grundvelli bygt, halda, að hún hafi gert þetta í einhverju ógáti, en til þess að leggja skatt á, þarf maður að vinna vísvitandi. Hæstv. fjármálaráðherra hafði þau ummæli, að hann ljeti sjer í ljettu rúmi liggja, hvort verðhækkunin væri metin of há hjer í deildinni.  Þá var það eitt atriði í ræðu hæstv. fjármálaráðherra, sem hann kom inn á, og virtist eins og fleira í ræðu hans vera sagt til þess að beina athygli manna frá höfuðatriði málsins. Það var breytingin á stjórn landsversluninnar. Það var góð breyting, enda veit jeg ekki betur en að bjargráðanefnd þessarar hv. deildar á síðasta þingi kæmi fram með þá till. að losa landsstjórnina við forstöðu landsverslunarinnar, en það er algerlega rangt frá skýrt, að það hafi verið gert fyr en um nýár.  Jeg sá það, að hæstv. atvinnumálaráðherra kvaddi sjer hljóðs; það getur vel verið, að hann ætli eitthvað að fara út í málið og komi með ný atriði. Jeg veit ekki, hvort hæstv. forseti leyfir mjer þá að gera athugasemd á eftir.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það fór eins og jeg bjóst við, að það mundi teygjast úr þessum umr., og jafnvel blandast inn í þær einstöku atriði, sem ekkert skýra málið. Gagnvart því, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram, að það hefði verið gert of seint að skipa þessa nýju stjórn landsverslunarinnar, þá stafaði það mest af því að þessir menn, sem fyrir vali höfðu orðið, gátu ekki tekið við stjórninni fyr en um síðustu áramót, og einn þeirra ekki fyr en talsvert seinna, en það var fyrir löngu ráðið, hvaða merin stjórnin hugsað sjer að fá, og urðu það þeir, sem raun varð á. En gagnvart ýmsum öðrum atriðum, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) tók fram, bæði um tafir á skipum og sendinefnd til Ameríku, þá álít jeg sjálfsagt, að það verði tekið fyrir á sínum tíma, í sambandi við verslunarmálið í heild sinni, en jeg vona, að engan furði á því, þótt ekki sje farið út í það nú.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg hefi lofað hæstv. forseta að gera að eins örstutta athugasemd, svo að ekki þurfi að lengja umræðurnar með því að fresta fundi. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) var að taka þykkjuna upp fyrir blöðin. Jeg verð að segja, að það væri hart, ef ekki mætti minnast á opinber blöð hjer í þingsalnum. Enda munu þau hafa einurð á að svara fyrir sig annarsstaðar, en jeg er reiðubúinn að standa við það, sem jeg hefi sagt, utan þinghelginnar. Annars veit jeg ekki til, að jeg hafi farið með aðra móðgun í garð blaðanna en að hafa yfir það, sem þau sjálf hafa sagt, en jeg get vel skilið, að þeim þyki lítið gaman að að heyra það endurtekið í þingsalnum. Út af því, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði um ræðu mína, að jeg hefði ekkert farið inn á sykurverðið, vil jeg leyfa mjer að minna hv.þm. (E. A.) á, að jeg tók fram þegar í byrjun, að jeg ætlaði ekki að tala um sykurverðið, það er að segja, verðhækkunina eða verðlækkunina. Atvinnumálaráðherrann hefir að sjálfsögðu svarað þeirri hlið málsins. Að því er snertir aðgreiningu verslunarinnar frá stjórnarráðinu, þá var það rjett, að meðan verslunin var undir stjórn cand. polit. Hjeðins Valdimarssonar, þá var hún að mörgu leyti alveg skilin frá stjórnarráðinu, þó að skilnaðurinn yrði ekki fullkominn fyr en 1. janúar síðastliðinn. Annars er ekki neitt nýtt fram komið í málinu, sem jeg þurfi að svara; að eins vil jeg undirstrika það, að umræður um þetta mál hafa ekkert að þýða. Málið er fyrir löngu dautt mál. Sykurhækkunin kom engum til útgjalda. Málið er að eins stórt fyrir stjórnarandstæðingana, sem eru þau börn, að þeir halda, að þeir geti unnið stjórninni mein með því.