Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hinn 10. jan. 1977 var gefið út svo hljóðandi forsetabréf: „Forseti Íslands gerir kunnugt: Ég hef ákveðið samkv. tillögu forsrh., að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 24. jan. 1977, kl. 14. Gert í Reykjavík, 10. jan. 1977. Kristján Eldjárn. Geir Hallgrímsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Samkv. þessu hefjast nú framhaldsfundir Alþingis. Ég leyfi mér að óska hæstv. forseta og hv. alþm. og starfsfólki Alþingis gleðilegs árs og þakka þeim fyrir liðna árið, um leið og ég býð þá velkomna til þingstarfa á ný og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.



Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir góðar óskir í garð okkar alþm. og starfsfólks Alþ. Jafnframt óska ég hæstv. ríkisstj. og hv. alþm. og starfsfólki Alþ. gleðilegs árs um leið og ég þakka samstarfið á liðnu ári. Eins og hæstv. forsrh. hefur lýst, þá hefjast þingfundir.

Forseti (Ásgeir Bjarnason) : Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 21. jan. 1977. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, ritari þingflokks sjálfstæðismanna, hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkvæmt beiðni Jóhanns Hafsteins, 6. þm. Reykv., sem nú er á förum til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður hans, Geirþrúður Hildur Bernhöft félagsmálafulltrúi, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Ragnhildur Helgadóttir, forseti Nd.“ Geirþrúður Hildur Bernhöft hefur áður setið á þingi og þarf því ekki að athuga kjörbréf hennar, og býð ég hana velkomna til starfa. Þá er annað bréf : „Reykjavík, 21. jan. 1977. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, 3. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er nú á förum til útlanda í opinberum erindum leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður minn, Jóhannes Árnason sýslumaður, taki á meðan sæti mitt á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Eggert G. Þorsteinsson, forseti Ed.“ Jóhannes Árnason hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og er væntanlegur í dag til þings, mun eitthvað hafa teppst vegna veðurs. Þá er þriðja bréfið: „Reykjavík, 24. jan. 1977. Lúðvík Jósepsson, formaður þingflokks Alþb., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Magnúsar Kjartanssonar, 3. þm. Reykv., sem nú dvelur í sjúkrahúsi, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Alþb. í Reykjavík, Sigurður Magnússon rafvélavirki, sæti á Alþ. í forföllum hans.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ragnhildur Helgadóttir, forseti Nd.“ Símskeyti hefur borist frá Akureyri: „Sökum annríkis sé ég mér ekki fært að mæta á þingi sem varamaður Magnúsar Kjartanssonar að þessu sinni. Vilborg Harðardóttir.“ Kjörbréf Sigurðar Magnússonar liggur hér fyrir og þarf rannsóknar við. Bið ég kjörbréfanefnd að rannsaka kjörbréfið og gef á meðan 5 mínútna þingfundahlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur rannsakað kjörbréf Sigurðar Magnússonar rafvélavirkja, Vesturbergi 6, Reykjavík, sem er 2. varaþm. Alþb. í Reykjavík. Það liggur fyrir, að 1. varamaður hefur tilkynnt að hann treysti sér ekki til að mæta á Alþ. að þessu sinni vegna annríkis. Kjörbréfanefnd hefur ekki neinar aths. að gera við kjörbréfið og leggur shlj. til að það verði samþykkt og kosning Sigurðar Magnússonar tekin gild.



Herra forseti. Þegar Alþingi kemur nú saman á nýju ári eru ástand og horfur í íslenskum þjóðmálum víðsjárverðari og alvarlegri en verið hefur um mjög langt skeið. Mál hafa þróast þannig að milli almennings í landinu og ríkisvaldsins hefur skapast svo breitt bil að vandséð er hvernig það verður brúað. Mjög verulegur hluti þjóðarinnar treystir ríkisvaldinu ekki lengur. Hér er ekki aðeins átt við ríkisstj. sjálfa, heldur ríkiskerfið í heild, embættiskerfið og dómskerfið. Ekki þarf að orðlengja um það, hvílík hætta heilbrigðum stjórnarháttum er búin af slíku. Deilur um stjórnmál eru eðlilegar og sjálfsagðar í lýðræðisríki. Á undanförnum árum hefur auðvitað verið deilt hart um efnahagsmál og fjölmörg önnur mál. En undanfarið hafa verið uppi í þjóðfélaginu annars konar deilur. Þær hafa m. a. lotið að því, hvort réttum leikreglum hafi verið fylgt í ávísanamálum. Enn fremur hefur kveðið ríkt að smygli og sölu fíkniefna. Það hefur verið rætt um tengsl milli fjármálaspillingar og flokka. Þá hefur verið talað um óhæfilegan seinagang á rannsókn dómsmála sem jafnvel kunni að eiga sinn þátt í því að óhugnanleg afbrotamál upplýsist ekki til fulls. Það er örugglega ekki ofmælt þegar sagt er að öll þessi þróun mála hafi rýrt svo traust mikils hluta þjóðarinnar á ríkisvaldinu að hætta steðjar að íslensku lýðræði og þingræði. Alþingi sætir harðri gagnrýni fyrir athafnaleysi og ríkisstj. er ásökuð fyrir fjölmargt, sem hún gerir, og sömuleiðis fyrir ýmislegt, sem hún láti ógert til að bæta ástandið. Í umr. utan dagskrár, sem auðvitað eiga að vera stuttar, skal ég ekki fjölyrða um einstök mál sem telja má undirrót þess uggs sem undanfarið hefur búið um sig í hugum verulegs hluta þjóðarinnar. Ég get þó ekki látið hjá líða að nefna þrjú atriði. Það virðist vera ríkjandi skoðun meðal almennings, að ekki hafi verið nógu röggsamlega tekið á fjölmörgum afbrota- og fjársvikamálum. Miklum meiri hluta þjóðarinnar blöskrar það ábyrgðarleysi sem einkennt hefur Kröflumálið í heild. Vitað er að í vor kemur til mikilla átaka á vinnumarkaðnum vegna síversnandi lífskjara launþega. Öllum hugsandi mönnum er ljóst, að eigi þau átök ekki að valda vandræðum, - eigi þau að leiða til skynsamlegrar niðurstöðu fyrir launþega og þjóðarheildina, þá þarf samhliða nýjum launasamningum að koma til ráðstafana á sviði stjórnmála sem ríkisstj. ein getur haft forustu um. En skilyrði þess að ríkisstj. geti haft forustu um slíkar ráðstafanir er að hún njóti trausts aðila vinnumarkaðarins. Ekki þarf að fjölyrða um hversu mjög skortir á að núv. ríkisstj. njóti trausts launþegasamtaka. En ýmis samtök vinnuveitenda hafa einnig lýst vantrú á ríkisstj. og stefnu hennar. Núv. ríkisstj. getur því aldrei orðið sá aðill sem stuðlað geti að skynsamlegum og réttlátum kjarasamningum í vor. Þingflokkur Alþfl. ræddi þessi viðhorf öll á fundi sínum í morgun. Niðurstaða hans varð sú, að ekki verði bætt úr þeim skorti á trúnaði og trausti milli meiri hluta þjóðarinnar og ríkisvaldsins með öðrum hætti en þeim, að ríkisstj. segi af sér og boði til kosninga eins fljótt og unnt reynist, þannig að þjóðin fái tækifæri til þess að láta skoðun sína í ljós á ástandi þjóðmálanna. Það ætti að vera hægt að kjósa áður en til átaka kemur á vinnumarkaðnum. Hér er um mál að ræða sem einkum og sér í lagi snýr að hæstv. forsrh. Hann hefur þingrofsvaldið formlega í hendi sinni. Þótt við hæstv. forsrh. séum andstæðingar í stjórnmálum valda kynni mín af honum því, að ég trúi ekki öðru en að hann geri sér ljóst að sérstök ábyrgð hvílir á honum í þessu efni. Honum er áreiðanlega ljóst að hann er ekki forsrh. Sjálfstfl. Hann er ekki heldur aðeins forsrh. ríkisstj. Hann hlýtur að taka tillit til þess, að hann er forsrh. í lýðræðisríki, hann er forsrh. í þjóðfélagi sem er í hættu. Það er skylda hans fremur en nokkurs annars manns að bægja þessari hættu frá, að bjarga því sem bjargað verður. Margir munu taka undir þá ósk, að rækileg íhugun muni leiða til þess að hæstv. forsrh. komist að þeirri niðurstöðu að það, sem hér hefur verið lagt til, sé einmitt það sem líklegast sé til þess að endurreisa það traust sem ríkja þarf milli yfirvalda og almennings.



Herra forseti. Við höfum nú heyrt að hvaða niðurstöðu þingflokkur Alþfl. hefur komist á fundi sínum í morgun: að ríkisstj. segi af sér og boði til kosninga eins fljótt og unnt reynist. Það er eins og við höfum heyrt þetta áður. Þetta er ekki ný frétt og tæpast þess vegna ástæða til þess að kveðja sér hljóðs utan dagskrár á fyrsta fundardegi þings á þessu ári. En við skulum samt sem áður, þótt ekki sé um nýjar fréttir að ræða, íhuga hvaða röksemdir liggja til þessarar niðurstöðu. Það er í fyrsta lagi sagt að meðferð dómsmála sé slík, að nauðsynlegt sé að ríkisstj. segi af sér og boði til kosninga eins fljótt og unnt reynist. Í tilefni af því skal ég enn á ný ítreka að það er yfirlýst stefna ríkisstj. að gera allt sem í hennar valdi stendur til að flýta meðferð dómsmála, rannsókn og uppljóstrun sakamála, svo að hreinsa megi andrúmsloftið í þjóðfélaginn. Í þessu skyni hefur dómsmrh. og ríkisstj. í heild beitt sér fyrir nýrri löggjöf á sviði dómsmála og með atbeina Alþ. fengið auknar fjárveitingar til þess að hraða málsmeðferð allri. Verður einskis látið ófreistað í þeim efnum. En halda menn nú að það sé vænlegra til að hreinsa andrúmsloftið í þjóðfélaginu að rjúfa þing og efna til kosninga í stað þess að löggjafarvaldið sitji að störfum og veiti dómsvaldinu þau bættu starfsskilyrði sem nauðsynlegt er? Hver eru í raun og veru stefnumið Alþfl. til endurbóta á meðferð dómsmála? Hver eru hans jákvæðu viðhorf til þess að bæta starfshætti dómstólanna? Þótt ég dragi ekki í sjálfu sér í efa heilindi hv. þm. sem hér talaði áðan, þá örlar vissulega á sýndarmennsku og ég sé ástæðu til þess að gefnu tilefni orða hans og þessarar málsmeðferðar að ítreka það, sem ég sagði í áramótaávarpi mínu, m. a. á þennan veg: „Þótt óhug hafi slegið á okkur vegna afbrotaöldu og óhjákvæmilegt sé að taka málin föstum tökum, þá skulum við ekki missa hugarjafnvægið og falla í gryfju múgsefjunar. Við megum ekki ýkja eða sverta myndina, sem er nógu slæm fyrir.“ Og enn fremur: „Við megum heldur ekki taka fram fyrir hendur löglegra dómstóla og sakfella áður en sök er sönnuð. John Stuart Mill segir í bók sinni „Frelsinu“: „Almenningsálitið hefur ekki óskoraðan rétt til afskipta af hverjum einstaklingi. Það er jafnbrýn forsenda farsæls mannlífs og varnir gegn harðstjórn að setja rétti þessum takmörk.“ Og enn fremur: „Vissulega hefur heilbrigt almenningsálit mikilvægu hlutverki að gegna. Kostir hins opna, hreinskipta þjóðfélags verða að fá að njóta sín. En því er aldrei unnt að mæla bót þegar maður eða mannorð er tekið af lífi án dóms og laga. Til þess höfum við dómstóla í réttarríki að kveða á um sekt eða sýknu“. Mér finnst sannast að segja sú ályktun nærtæk af orðum hv. 9, þm. Reykv, að hann sé haldinn spennu. Það er alveg nægilegt að við búum í landi jarðskjálfta sem við getum ekki komið í veg fyrir. En það er of mikið af því góða þegar ábyrgir stjórnmálamenn eru haldnir straumi og skjálfta í þeim mæli sem fram kom hjá hv. þm. Ég ítreka og legg áherslu á að það er mikið nauðsynjamál að hreinsa andrúmsloftið í þjóðfélaginu og það verður ekki gert nema með uppljóstrun þeirra sakamála sem nú eru til meðferðar fyrir dómstólum landsins. Við þm. eigum að styðja og styrkja dómstólakerfið eins og okkur er unnt og samrýmanlegt er stjórnarskránni, þar sem dómsvaldið er sjálfstætt í eðli sinn. En við eigum ekki að ýkja þær sögusagnir sem fara um þjóðfélagið, ekki að gera okkur að leik að koma á truflun í þeirri sálarró sem nauðsynlegt er að haldist ef við viljum leysa vandasöm mál. Önnur röksemdin var Kröflumálið. Í tilefni af því vil ég og láta það koma hér fram vegna nýliðinna jarðhræringa við Kröflu, að að sjálfsögðu er rétt að endurmeta alla kosti um framhald framkvæmda þar. Iðnrh. hefur í samvinnu við viðkomandi aðila og sérfræðinga unnið að því og mun grg. um málið lögð fyrir ríkisstj. En halda menn nú að það sé vænlegra til þess að marka skynsama stefnu í Kröflumálinu varðandi nýtingu þeirrar fjárfestingar og þeirra orkulinda sem þar eru, en vandkvæði eru á að nýta vegna jarðhræringanna, að efna til kosninga í stað þess að þingið sitji að störfum og leggi þá sitt til málanna - eða hvaða stefnu boðar Alþfl. í þessu máli? Undir hvaða kjörorði vill hann ganga til kosninga á þessu sviði? Í þriðja lagi er talað um að núv. ríkisstj. geti ekki staðið að kjarasamningum, sem væntanlega verða á næstunni, með þeim hætti að stuðlað geti að lausn væntanlegrar kjaradeilu. Það er sagt að það skorti á, að núv. ríkisstj. njóti trausts launþegasamtakanna og meira að segja bætt við: ýmis samtök vinnuveitenda hafa einnig lýst vantrú á ríkisstj. og stefnu hennar. Ég held e. t. v. að af þessu megi draga þá ályktun að ríkisstj. hafi sinnt því hlutverki sínu að veita hvorum tveggja hagsmunasamtökunum, aðilum vinnumarkaðarins, nokkurt aðhald, eins og er skylda hennar. Hagsmunasamtök í þjóðfélaginu eiga vissulega rétt á sér. Þau eiga sínu hlutverki að gegna, og ríkisstj. vill virða það hlutverk. En um leið er það skylda ríkisstj. og Alþ. að gæta almenningshagsmuna, hagsmuna heildarinnar, og skapa hagsmunasamtökunum eðlilegt aðhald í því sambandi. Nú er það yfirlýst stefna hagsmunasamtakanna í þjóðfélaginu, aðila vinnumarkaðarins, að þessu leyti, þeir vilja vera frjálsir gerða sinna, frjálsir að því að eigast innbyrðis við um gerð kjarasamninga, og það telur ríkisstj. eðlilega aðferð við gerð kjarasamninga. Þetta breytir ekki því, að ríkisstj. hefur þann skilning og hefur því aldrei dregið sig í hlé þegar hún hefur talið að hún gæti með atbeina sínum auðveldað gerð kjarasamninga þannig að þjóðarheill og hagsmunum heildarinnar væri betur borgið en ella. Þegar rætt er um hvort ríkisstj. skorti traust, þá er rétt að það komi alveg skýrt og greinilega fram, að það, sem máli skiptir, er að ríkisstj. hafi traust meiri hluta Alþ. Samkvæmt íslenskri stjórnarskrá getur ríkisstj. setið meðan hún hefur traust Alþingis, löggjafarþings þjóðarinnar. Það er samkvæmt réttum þingræðisreglum, og þá fyrst væri þingræðið í landinu í hættu ef menn settu annað vald ofar Alþingi í þessu efni. Það, sem hér sker úr, er auðvitað að við verðum að skapa samvinnu og samráð milli aðila vinnumarkaðarins, löggjafarsamkomunnar og ríkisstj. og milli landsmanna allra til þess að komast að skynsamlegri niðurstöðu um kjarasamningana í vor. En halda menn nú að það sé vænlegra að efna til kosninga fyrst og þeirrar baráttu sem óhjákvæmilega hlýtur að fylgja kosningum? Er það réttur undirbúningur til þess að skapa hæfilegan jarðveg er upp af gætu sprottið réttlátir kjarasamningar? Ég dreg það mjög í efa. Ef nýjar kosningar eiga að auka traust og trúnað milli þings og stjórnvalda annars vegar og almennings hins vegar, þá hlýtur það að vera skylda stjórnmálaflokka og löggjafarsamkomu að marka stefnu, marka kosti sem kjósendur geta valið á milli. Og ég spyr enn: Hver er stefna Alþfl. í kjaramálum? Það hefur farið lítið fyrir þeirri stefnumörkun hér á þingi í umræðum manna á meðal. Jú, auðvitað á að bæta kjör landsmanna, en með hvaða hætti? Væntanlega ekki með erlendri skuldasöfnun, og ef svo er, úr hvaða útgjöldum á þá að draga? Þetta eru spurningar sem rétt er að ræða hér á löggjafarsamkomunni og skýra fyrir landsmönnum, þannig að landsmenn hafi kosti um að velja þegar gengið er til kosninga. Ég ítreka það, að það er ekki ástæða til þess að ganga til kosninga meðan ríkisstj. nýtur trausts Alþ., þegar svo stendur á sem nú er, að við ýmis vandamál er að glíma eins og oft endranær. Ég mundi hins vegar ekki vera hikandi við að veita atbeina minn til þess að þingrofsvaldinu yrði beitt ef ég héldi að það gerði þjóðinni gagn og nauðsynlegt væri að fá staðfestingu þjóðarinnar á ákvörðunum Alþingis. En allajafna hygg ég að það sé affarasælast að ríkisstjórnir, sem myndaðar eru, sitji út kjörtímabilið, nema einhver sérstök atvik komi til. Ég held þess vegna að hv. 9. þm. Reykv. hafi smitast af flokksbróður sínum, forsrh. dana, og vilji stuðla að sams konar sviðsetningu hér á Íslandi eins og frændur okkar í Danmörku reyna nú. En það er ekki af hinu góða hjá þeim að þurfa að ganga til kosninga eftir hálfnað kjörtímabil. Það er vegna þess að þar skortir þingmeirihluta til úrlausnar málum miðað við fyrra samkomulag sem gert var meðal stjórnmálaflokka þar. Ég vil leggja áherslu á það, að núv. ríkisstj. hefur fengið mörgu og miklu áorkað: eytt óvissu í öryggismálum, tryggt yfirráð yfir 200 mílna fiskveiðilögsögu með samstöðu landsmanna allra og varist svo og sótt fram eftir eitthvert alvarlegasta efnahagsáfall, sem þjóðin hefur orðið fyrir lengi, að atvinnuleysis hefur ekki gætt, gagnstætt því sem er í nágrannalöndum okkar, en atvinnuöryggi verið tryggt, að viðskiptahalli hefur lækkað úr nær 12% í 3% og verðbólga hjaðnað, þótt á því sviði hafi engan veginn fullnægjandi árangri verið náð. Það er að baráttunni gegn verðbólgunni sem við verðum að einbeita okkur. Halda menn að það sé liður í baráttunni gegn verðbólgunni að stofna nú til harðvítugra átaka milli flokka og ganga til kosninga? Er ekki nær að sinna þeim málum sem líkleg eru til þess að skapa grundvöll fyrir heilbrigðum kjarasamningum án þess að verðbólguþróun þurfi á eftir að fylgja? Er ekki nær að gefa okkur starfsfrið til þess að íhuga hvernig lífeyrismálum landsmanna skuli fyrir komið, skattamálum eða húsnæðismálum, sem allt eru mikilvægir málaflokkar og lausn þeirra getur ráðið því, hvort við fáum búið hér í þjóðfélagi þar sem efnahagslegt jafnvægi og jafnrétti ríkir? Nei, það væri fullkomið ábyrgðarleysi ef þingrofsvaldi væri nú beitt til þess að þm. gæfust upp við verkefni sín. Ég mun hvorki sem forsrh. né munu aðrir samráðh. mínir, - þess er ég fullviss, - ljá máls á því að hlaupast af hólmi frá skyldum sínum, og ég hygg að þegar alþm. skoða hug. sinn í alvöru, þá finni þeir og það jafnt hv. 9. þm. Reykv, sem aðrir alþfl.-þm., að skylda okkar nú er að sinna störfum okkar, leysa vandamál þjóðfélagsins og sýna með þeim störfum okkar hver stefna okkar er, en ganga síðan fram fyrir dóm kjósenda á grundvelli starfs okkar og stefnu, hafandi markað með eðlilegum hætti þann skoðanaágreining, sem eðlilegur er og sjálfsagður í lýðræðisríki. Jafnframt verða alþm. og stjórnmálamenn að sýna að þeir séu menn sem ýti ekki undir öfgar, falli ekki í múgsefjun og örvi ekki til múgmennsku, heldur standi í fararbroddi fyrir skynsamlegri úrlausn mála er allri þjóðinni megi verða til heilla. Ég er mér þess meðvitandi að ábyrgð fylgir starfi mínu, en með þessum eina hætti tel ég að ég bregðist ekki þeirri ábyrgð.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú svarað þeirri bænaskrá sem hv. 9. þm. Reykv. bar hér fram áðan bugaður af nokkru bráðræði eftir morgunfund í Alþfl. En e. t. v. hefði nú verið skynsamlegt fyrir Alþfl. að gefa sér tíma til morguns til þess að íhuga þetta mál, áður en þessi bænarskrá var fram borin. Bænaskrár eru ekki lengur í tísku hér. Þær tilheyra gömlum tíma. Það er leið til þess að koma ríkisstj. frá, ef til þess er talin ástæða af hv. Alþ. Það er sú leið sem hér hefur margoft verið reynd með misjöfnum árangri, og hún er sú að bera fram vantraust á ríkisstj. Og sú ríkisstj. sem hefur hlotið vantraust, verður að fara frá. Hvers vegna fer hv. 9. þm. Reykv. ekki þessa leið? Hvers vegna er hann að bera fram þessa bænarskrá til hæstv. forsrh? Ég get vissulega tekið undir orð hans að hæstv. forsrh. er ágætismaður. En mér finnst þetta samt oftraust, ofurlítið oftraust hv. 9. þm. Reykv. á hæstv. forsrh., að hann muni nú fara að verða við svona bænaskrá af hans hálfu. Það er líka vegur til þess að koma frá einstökum ráðh., ef á þarf að halda og þeir njóta ekki lengur trausts. Það má bera fram vantraust á einstaka ráðh. Ég hef ekki farið varhluta af því að það hefur verið látið að því liggja að undanförnu í ýmsum málgögnum að ég muni hafa verið riðinn við ýmsar vafasamar athafnir og þess vegna verðskuldaði ég ekki traust. Hvers vegna þora ekki þessir hv. þm. að bera fram vantraust á mig? Geri þeir það og sjái til. Mig langar ekki svo mikið til að sitja í þessari ríkisstj. En seta mín í þessari ríkisstj. mun ekki skipta neinu máli um langlífi þessarar stjórnar. Ég mun fyrir mitt leyti a. m. k. vinna að því, hvort sem ég verð innan eða utan stjórnar, að þessi stjórn sitji út kjörtímabilið. Þess vegna er alveg vonlaust fyrir hv. 9. þm. Reykv. að vera með þessar ástarjátningar til Sjálfstfl. Hann kemst ekki upp í bólið á þessu kjörtímabili. Hann verður að húka fyrir framan rúmstokkinn, og það verður hann að gera sér að góðu. Það er eðlilegt að hann kunni því illa, þar sem hann hefur svo lengi setið í ríkisstj. Það er sagt að valdið spilli mönnum. Það er kannske nokkur sannleikur í því. Það er hugsanlegt, þegar menn hafa farið lengi með vald, að þeir haldi að það verði ekki stjórnað án þeirra. Það er kannske afsakanlegt. En þetta er nú gert samt. Og ég held að það sé ákaflega vafasamt þegar menn eru að standa hér upp á Alþ. hver á fætur öðrum og vitna um óvinsældir ríkisstj., segja að hún hafi ekki lengur traust almennings í landinu, þjóðarinnar. Hver getur dæmt um það? Hver hefur skoðað það? Hér eru ekki einu sinni slíkar skoðanakannanir sem fram fara í öðrum löndum og vilja nú stundum bregðast. Við hvað hafa menn að styðjast þegar þeir leyfa sér æ ofan í æ að koma hér fram á Alþ. og fullyrða að stjórnin njóti ekki lengur trausts? Ég held að þetta sé alveg út í bláinn, þetta sé fullyrðing sem hefur við ekkert að styðjast. Það er ekkert mark heldur í sjálfu sér fyrir ríkisstj. að vera að gera sífelldar gælur við kjósendur og vera sífellt að hugsa um það hvort einum hópnum af kjósendum líki nú betur eða verr. Nei, ríkisstj. á að gera það sem hún telur rétt fyrir þjóðarheildina, hvort sem þessum þrýstihópnum líkar það betur eða verr. Og hún á að láta sig einu gilda hverra vinsælda hún nýtur. Hún á að þola það og þora að gera það sem hún telur rétt og falla þá eða standa á sínum verkum og fá sinn dóm. Og það mun þessi ríkisstj. gera þegar sá tími rennur upp. En þangað til verða hv. alþfl.-menn að reyna að herða sig upp og halda á sér hita úti í kuldanum. Hv. 9. þm. Reykv. benti á, að ég held, þrjú eða fjögur mál sem hann taldi að væru þess háttar að stjórnin hefði misst traust, glatað trausti, nyti ekki lengur trúnaðar. Og þar voru dómsmálin efst á blaði. Þess vegna ætla ég að leyfa mér að gera þau ofurlítið að umtalsefni, ekki síst fyrir það að þau hafa verið gerð að talsverðu umtalsefni í fjölmiðlum að undanförnu. Ég ætla að rifja upp nokkur þau mál, sem helst hafa verið höfð á oddi, og gera hv. þm. grein fyrir, eftir því sem mér er kunnugt um, hvernig þau mál standa. Um hitt þarf náttúrlega ekki að fjölyrða, hvenær ríkisstj. nýtur hér trausts almennings og er góð stjórn að mati hv. 9. þm. Reykv. Hér verður ekki góð stjórn og nýtur ekki trausts almennings fyrr en Alþfl. á aðild að þeirri ríkisstj., það er mjög einfalt mál. Nýjasta málið, sem hefur verið gert að umtalsefni í dómsmálum og hefur verið fjallað talsvert ítarlega um af þeim sem láta sig þau mál nokkru varða, og það vona ég auðvitað að séu sem flestir, það er mál Guðbjarts Pálssonar og Hallgríms Jóhannessonar. Það er ekki viðkunnanlegt að ræða einstök mál hér á Alþ. En það er búið að margræða þessi mál svo í fjölmiðlum og það meira að segja í sjónvarpi og útvarpi að það getur engin goðgá talist þó að það sé talað hispurslaust um þessi mál hér á hv. Alþ. og nöfn nefnd. Og það er kannske það sem þarf til þess að hreinsa til, til þess að hreinsa andrúmsloftið í þessum efnum. Á s. l. ári hefur ein gömul, vel þekkt og vinsæl kona verið mikið á ferð hér um landið. Það er hún Gróa gamla á Leiti. Hún hefur birst í ýmsum gervum og hún hefur allt of víða verið kærkominn gestur. Henni hefur verið gefið vel að borða víða, og það mætti nú vel fara að draga eitthvað við hana fóðrið svo að hún yrði ekki jafnfeit þegar þessu ári lýkur. En það eru þessi mál Guðbjarts Pálssonar og Hallgríms Jóhannessonar, og þá ætla ég fyrst að víkja að því sem nýjast er af nálinni og gert hefur verið að árásarefni á mig. Það er að ég hafi leyft Hallgrími Jóhannessyni að fara úr fangelsi, leyft honum að fara frá Litla-Hrauni fyrir jólin, og það er rétt. Ég tók þá ákvörðun að það skyldi gert hlé á afplánun hans til þess að hann gæti verið hjá konu sinni og barni nýlega fæddu yfir jólin og fram á þetta ár. En lausnin eða hléið var bundið skilyrðum. Því hefur verið haldið fram að þetta væri lögleysa. Ég leyfi mér að halda öðru fram um það, en skal nú ekki fara að ræða um það, því að þeir, sem halda því fram að það sé lögleysa, geta átt auðvelda leið að fara til dómstóla og fá úr því skorið hvort það sé óheimilt fyrir dómsmrh., samkv. líka langri venju sem hefur átt sér stað, að gera hlé á afplánun hjá föngum þegar sérstaklega stendur á. Ég hef gert það. Fyrirrennarar mínir hafa gert það. Ég hef t. d. leyft ungum fanga að fara til Reykjavíkur og þreyta próf við iðnskóla og hann stóðst það. Að því búnu varð hann að fara aftur inn. Og vegna veikinda hlutaðeigandi eða aðstandenda eru þess mýmörg dæmi að það hafi verið gert hlé á afplánun. Og sumir atvinnurekendur eru sem betur fer mjög mannlegir. Þeir hafa oft boðist til að taka fanga sem hafa verið í afplánun, t. d. á skip yfir vertíð, og það eru mýmörg dæmi þess að það hafi verið leyft. Og ég er sannfærður um að hlutaðeigendur hafi haft betra af því að vera á skipinu og stunda vertíðina og sjóinn heldur en að sitja í fangelsi. Ákvörðun sem þessari ráða mannleg sjónarmið, mannúðarleg sjónarmið. Og á meðan ég sit í því sæti sem ég sit, þá mun ég halda áfram að beita slíkum sjónarmiðum, hvað sem hver segir. Ég veit auðvitað að það eru margir sem skilja ekki slík sjónarmið. Þeir eru því miður líklega einhverjir innan þessara veggja. En ef þeir eru einhverjir, þá er ekki eftir neinu að biða fyrir þá að koma með vantraust á mig af þessum sökum, því að ég ætla mér ekki að breyta um stefnu í grundvallaratriðum í þessum efnum, mun halda henni áfram. Þeir, sem eru henni andvígir, ættu að koma með vantraust á mig út af því. Hitt er svo annað mál, að hlutaðeigandi aðili var talinn hafa rofið þau skilorð, sem honum voru sett, og var samstundis tekinn til yfirheyrslu og að henni lokinni settur á Litla-Hraun. Þannig er þessu framfylgt, að menn verða að halda þau skilorð sem þeim eru sett, það sé enginn vafi á að það sé fullkomlega gert. Ég þarf naumast að taka það fram, að það er ég einn sem ber ábyrgð á þessari ákvörðun, að hlé var gert á afplánun þessara fanga. Að sjálfsögðu er það svo, að það koma mýmargir menn til mín og tala við mig um fanga og eru að fara fram á að þeir séu náðaðir, þeim sé veitt reynslulausn o. s. frv., o. s. frv., og auðvitað hlusta ég á slíka menn. Og ég tel það ekki athugavert hjá einum eða neinum, hvorki aðstandendum né öðrum, að tala máli slíkra manna sem eiga sér kannske formælendur fáa. Ég hef talið að það væri hingað til frekar haft að ásökunarefni að einstaklingurinn væri máttvana í kerfinu og hann þyrfti á stoð og vernd að halda gagnvart því, og þess vegna er sjálfsagt hið ágæta félag, félagið Réttarvernd, stofnað til þess að gæta hagsmuna einstaklingsins. En að ætla að fara að telja það saknæmt að einhver maður eða menn hafi rætt við mig um þetta mál eða önnur, það er ofvaxið mínum skilningi.  Auðvitað hafa á síðari árum margir góðir þm. verið hér miklir fyrirgreiðslumenn, og ég hygg að þeir verði ekki smærri í minningunni fyrir það, heldur hið gagnstæða. En þá er það Guðbjartsmálið svokallaða sem er tvíþætt. Það er annars vegar mál sem reis út af því hvernig handtöku Guðbjarts Pálssonar bar að höndum, og hins vegar mál á hendur Guðbjarti Pálssyni vegna meints fjármálalegs misferlis af hans hálfu. Um handtökumálið er það að segja, eins og menn vita, að þeir voru handteknir í lögsagnarumdæmi, sem heyrir undir bæjarfógetann í Keflavík. Út af þessari handtöku ritaði svo Jón Oddsson hrl. ríkissaksóknara bréf í nafni og fyrir hönd bílstjóra þess, sem fór þessa för og mig minnir að heiti Karl, og kærði yfir þessari ólögmætu handtöku og taldi að fyrir þá hefði verið lögð gildra. Ríkissaksóknari gerði auðvitað það, sem var hans óhjákvæmilega skylda, að taka slíka kæru til athugunar og rannsóknar, og dómsmrh. eða dómsmrn. hafði þau ein afskipti af því að skipa sérstakan umboðsdómara til þess að fara með það mál, og það er Steingrímur Gautur Kristjánsson. Það mál hefur síðan verið í rannsókn, rannsókn er ekki lokið. Það kemur vafalaust fram alveg skýrt og greinilega við hvaða rök þessi kæra hefur átt að styðjast, og það er satt að segja furðulegur allur sá málflutningur sem uppi hefur verið hafður í fjölmiðlum út af þessu áður en niðurstöður rannsóknarinnar liggur fyrir. Ég hugsa að það hafi verið skynsamlegra fyrir marga að bíða eftir niðurstöðum rannsóknarinnar. Þá ætti ekki að þurfa að deila um hvað væri rétt í þessu efni. Og væntanlega gleðjast allir yfir því að hið sanna komi í ljós. Þó að menn álíti það kannske ekki í sjálfu sér stórt mál hvernig staðið er að handtöku, þá verður þó að fylgja settum reglum þar um og þess vegna sjálfsagt að rannsaka hvort það hafi verið gert eða ekki. Niðurstaðan í því efni liggur sem sagt ekki fyrir og verður ekkert fullyrt um það. En það er algjörlega í samræmi við lög, sú ákvörðun sem bæjarfógetinn í Keflavík tók, að víkja rannsóknarlögreglumanninum frá til bráðabirgða, á meðan á rannsókn stæði, og eftir lögum, sem þar um gilda, að hann nýtur hálfra launa á meðan. Reynist hann sýkn, þá fær hann það sem inni stendur af ógreiddum launum. Þetta er algjörlega eftir lögum. Þetta hefur verið framkvæmt við lögreglustjóraembættið hér í Reykjavík t. d. og þarf ekki að deila um hvort það sé rétt eða ekki rétt, því þetta er samkv. lögum og ekki brotinn réttur á einum eða neinum með slíku. Það hafa sumir talið að þarna væri verið að fara eitthvað illa með þennan rannsóknarlögreglumann í Keflavík. Enginn hefur þó orðað hann við Framsfl. svo mér sé kunnugt. En aftur á móti gegnir öðru máli um Guðbjart Pálsson. Hann hefur verið orðaður við Framsfl. bæði leynt og ljóst. Nú er Framsfl. svo fjölmennur, sem betur fer, að ég veit ekki um alla félaga hans, og það má vel vera að Guðbjartur Pálsson sé þar. Ég hef aldrei séð hann á framsóknarfundi og ég veit ekki til þess að hann sé í nokkru félagatali Framsfl. Ég veit ekki til þess að hann hafi nokkru sinni verið í þjónustu framsóknarmanna sérstaklega. Ég veit hins vegar að hann hefur verið í þjónustu manna sem tilheyra ekki Framsfl. Ég tel ekkert athugavert við það, nema síður sé, því mér dettur aldrei í hug að taka upp þá stefnu að halda því fram, að það geti ekki komið fyrir mann í hvaða flokki sem er að gerast brotlegur við lög og ég mótmæli algjörlega þeirri stefnu að ætla að stimpla flokk út frá því, hvort einstakir menn, sem fylgt hafa þeim flokki að málum, hafi þrætt þann stig í þessum efnum sem lög setja. Ætli það geti ekki allir orðið brotlegir og það séu ekki nokkuð margir sem hafa orðið brotlegir við einhverja reglu sem þjóðfélagið setur, en misjafnlega alvarlega auðvitað? En mál þessa manns er í rannsókn. Það er í rannsókn hjá ágætum og röggsömum fulltrúa við Sakadóm Reykjavíkur. Mér er kunnugt um að sú rannsókn hefur verið rekin með fullkominni röggsemi, og það er alveg óþarfi að vera að dæma manninn eða vera með nokkrar getsakir í því sambandi fyrr en rannsókn er lokið. Þetta var nýjasta dæmið í dómsmálunum. En hin eru eldri og alvarlegri mörg hver sem minnst hefur verið á, og þá skal ég aðeins gefa stutt yfirlit yfir hvernig þau mál standa. Hið svokallaða Guðmundarmál hefur verið upplýst að dómi ákæruvaldsins og ákæra hefur verið gefin út. Önnur þau morðmál, sem áttu sér stað á s. l. ári, hafa verið upplýst beinlínis með játningum. Geirfinnsmálið, sem hefur verið eitt mest umtalaða mál hér á landi og verður áreiðanlega dýrasta mál sem hér hefur verið til meðferðar, það er á því stigi að ég hygg að spilin þar verði algjörlega lögð á borðið fyrir eða um næstu mánaðamót og þá verði hulunni svipt af þessu Geirfinnsmáli. Og það veit ég að verður mörgum gleðiefni, því það hefur verið erfitt að búa við þær getsakir sem hafðar hafa verið uppi í því efni. Það var á sínum tíma að ég var sakaður um yfirhylmingu með meintum glæpamönnum í því máli. En ég hugsa nú að þegar sagan verður könnuð og það rakið, að ég átti minn þátt í því að fá þýskan sakamálasérfræðing hingað til þess að kanna það mál, þá verði dómur sögunnar á aðra lund um það atriði heldur en sumir menn vildu vera láta. Klúbbmálið, hvar er það? Það er upplýst, dæmt í undirrétti og er í áfrýjun hjá Hæstarétti. Hvað það tekur langan tíma þar get ég auðvitað ekki sagt. Það er ekki mitt að hafa skipunarvald gagnvart dómstólum. Það hefur Alþingi ekki heldur. Dómstólarnir eru þriðji þáttur ríkisvaldsins, algjörlega sjálfstæður. Það finnst mér stundum vilja gleymast á hv. Alþ., að það getur enginn gefið dómstólum fyrirskipanir um hvernig þeir haga sínum störfum. En þar kemur þó hæstaréttardómur, og það verður ekki lengur hægt að fárast yfir því að það hafi ekki verið rannsakað og upplýst. Jörgensensmálið, sem er elsta málið sem sögur fara af, það er komið að málflutningi í því í Sakadómi Reykjavíkur og verður, að ég vona, flutt fljótlega upp úr mánaðamótum. En það hefur staðið lengi og verið stórt mál. Og þegar rannsóknarnefndin mikla, sem till. er nú um hérna, tekur til starfa vona ég að hún gleymi ekki að rannsaka hverjir það voru sem áttu drýgstan þáttinn í að koma þeim mikla athafnamanni á legg. Það er fróðlegt fyrir þjóðina að kynnast því, hverjir áttu þátt í því, því að það hefur kostað talsvert mikið að fá þetta mál upplýst. Það hefur verið rætt um Grjótjötunsmál. Það mál var afgreitt eftir framhaldsrannsókn, sem fram fór í Sakadómi Reykjavíkur, til ríkissaksóknara í des. s. l. og er unnið í því þar af fullum krafti og vænti ég þess að ákæra í því verði gefin út innan skamms. Vátryggingafélagsmálið er leiðindamál vegna þess, hversu langan tíma það hefur tekið, og ég vil ekki bera í bætifláka fyrir þá töf sem varð á rannsókn þess. Það var ákaflega lengi til framhaldsrannsóknar hjá Sakadómi Reykjavíkur, eða frá því 1972 og þangað til seint á árinu 1975, að það var sent til saksóknara, en hefur svo verið þar síðan. Hefur meðferð þess þar dregist, sem sumpart er réttlætt með því að sá maður, sem hafði með það að gera, var í orlofi um skeið. En það vil ég segja, að þetta mál er ákaflega flókið og óskaplega mikið umfangs. En ég hygg að það megi segja, að það mál verði afgreitt hjá ríkissaksóknara eftir nokkra mánuði. Hvernig sú afgreiðsla verður skal ég ekkert fullyrða um á þessu stigi. Þá er það Alþýðubankamálið. Það er ákaflega fyrirferðarmikið mál og það hefur verið, eftir að það var rannsakað hjá Sakadómi, hjá ríkissaksóknara 2–3 mánuði. Það mál er líka óskaplega mikið að vöxtum. Þetta eru ofboðslegir skjalabunkar sem þarf að fara gegnum og athuga. Og ég get trúað því að það taki talsverðan tíma hjá ríkissaksóknara að afgreiða það mál, meðfram vegna þess að þetta mál er nýrrar tegundar og þess eðlis, að það er hætt við því að það verði fordæmismál á þessu sviði. Þess vegna verður auðvitað að vanda mjög vel til rannsóknar á því. Ég held að ég hafi þá vikið að þeim helstu sakamálum sem ástæða hefur þótt til að gera að umræðuefni að undanförnu, að undanskildu tékkamálinu. En um það mál vil ég segja það, að upphafið þar er kæra Seðlabankans þar sem 17 aðilar eru kærðir. Og ríkissaksóknari fyrirskipaði að sjálfsögðu rannsókn. Vegna mikilla anna hjá Sakadómi þótti rétt að skipa sérstakan umboðsdómara til að fara með það mál. Það hefur farið fram rannsókn af hálfu þess umboðsdómara. Síðan hafa svo að undanförnu farið fram nokkur bréfaskipti á milli þessa umboðsdómara og ríkissaksóknara. Það er venjulegra og heppilegra að slík bréfaskipti fari ekki fram í blöðum opinberlega. En þessi ágæti umboðsdómari tók upp þann hátt, hefur sjálfsagt viljað í því efni verða við óskum fjölmiðla að láta þá fylgjast meir með málinn en áður hefur átt sér stað og hefur haft blaðamannafundi öðru hverju. Það er sennilega ástæðan fyrir því að hann hefur talið rétt að skrifa opinberlega og birta bréf sitt opinberlega. Og þá er auðvitað jafneðlilegt að ríkissaksóknari hafi sama háttinn ú. Þetta mál er hjá ríkissaksóknara nú, þannig að hann á næsta leik í því. En það, sem mér skilst að felist í bréfi umboðsdómarans, er að hann telur þörf á því að takmarka þessa rannsókn. Ég hlýt að skilja það svo, að hann vilji fella niður einhverja af þeim 17 aðilum sem upphaflega voru tilgreindir af Seðlabankanum. Á það hefur ríkissaksóknari ekki viljað fallast. Hann hefur ekki viljað fallast á að rannsóknin væri takmörkuð. Þetta er auðvitað algerlega mál ríkissaksóknara, hann tekur ákvörðun um það. En það vil ég segja sem mína persónulegu skoðun, að ég tel það svo forkastanleg vinnubrögð að það nái eiginlega ekki nokkur orð yfir það,ef ætti að fara að fella niður einhverja af þessum lista, t. d. einhvern framsóknarmann. Hvað yrði þá sagt? Það væri alveg kjörið tækifæri handa Gróu til þess að ganga um og segja: Þarna sjáið þið, honum var hlíft, þessum. - Nei, það kemur auðvitað ekki til mála að mínu mati, að sleppa einum einasta. Það getur vel skeð að einhverjir þeirra séu algerlega sýknir. En það er dómstólanna að segja til um það, og það eru þeir sem eiga að sýkna þá, svo að það komist engin tortryggni að í sambandi við þetta mál. Þannig vona ég a. m. k. að verði staðið að þessu máli. Þá held ég að ég hafi vikið að þeim dómsmálum sem hafa verið talin til þess fallin að grafa undan trausti almennings á stjórnvöldum, réttarkerfinu og dómsstólakerfinu. Ég er nú ekki að öllu leyti sömu skoðunar um það. Ég viðurkenni að málsmeðferðin er að mínu mati oft of þunglamaleg og þyrfti að vera skilvirkari og taka skemmri tíma. En ég held að hún sé vönduð, og ég held að menn geti treyst því að saklausir menn verði ekki dæmdir hér á landi, og það er þó höfuðatriðið. Og ég efast um að ef ekki hefðu komið til þessi einstöku skrif sem hafa átt sér stað um þessi mál, þá hefði traust almennings nú verið minna á dómsmálum nú en áður. Og ég vil leyfa mér að vona að í raun og veru sé traust á íslenskum dómstólum mikið, og við eigum líka mikið undir því, því að það veit aldrei neinn hvenær hann getur átt sitt mál, sín örlög kannske undir ákvörðun íslenskra dómsmála. Þess vegna er vissulega nauðsynlegt að þeir njóti mikils og verðskuldaðs trausts, og það er illt verk að grafa undan því trausti. Alþ. á líka að hafa það í huga, að dómstólarnir eru þriðji valdþátturinn og eiga að dæma um það hvort Alþ. hafi farið rétt að eða ekki, af því að þeir eiga að dæma um það hvort lög, sem Alþ. afgreiðir, séu í samræmi við stjórnarskrána eða ekki. Þess vegna er vissulega ástæða til þess að efla dómstólana sem mest og bæta réttarfarið. Það er verðugt markmið að keppa að. Ég tel mig hafa verið að vinna að því. Það hafa þegar verið afgreidd allmörg mál sem stuðla að því. Ég hef nú látið leggja á borð hv. þm. fjögur frv. sem öll miða að því. Þeirra stærst er auðvitað frv. til lögréttulaga þar sem um er að ræða gagngera breytingu á skipan dómsmála, og sem fylgifrv. með því frv. mjög víðtækar breytingar á meðferð einkamála. Ég vænti þess, að hv. alþm. taki þau mál til gaumgæfilegrar skoðunar, og efast ekki um að þeir geri það. Þar er enn fremur að finna frv. um tékka, þ. e. a. s. um breytingar á tékkalögunum. Það er enginn vafi á því, að tékkar hafa verið misnotaðir að undanförnu hér á landi miklu, miklu meira en góðu hófi gegnir. Það hafa verið settar nýjar reglur um meðferð tékka, og ég hef átt minn þátt í því að þær hafa verið settar, vegna þess að fulltrúar frá þeim tveim rn., sem ég veiti forstöðu, dómsmrn. og viðskrn., hafa ásamt fulltrúum frá bönkunum átt sæti í þeirri n. sem um þær reglur hefur fjallað og þær reglur hefur samið. Þær reglur eru að mínum dómi spor í rétta átt, þótt skoðun mín sé að það hefði átt að ganga lengra í þeim efnum en gert hefur verið með þessum reglum sem samkomulag varð um. Það frv., sem hér hefur verið lagt fram, er líður í sömu viðleitni, vegna þess að það leggur þyngri refsingu við tékkamisferli en gert hefur verið til þessa. Síðast, en ekki síst má nefna það, að ég hef lagt fram frv. um að sérstök dómnefnd skuli fjalla um veitingu í dómaraembætti almennt. Ég veit ekki til þess að nokkur dómsmrh. hafi á undan mér lagt fram frv. um það efni. Ég hygg að sú skipan, sem þar er lagt til að upp sé tekin, sé fallin til þess að eyða tortryggni í sambandi við embættaveitingar á þessu sviði. Ég ætla nú ekki að blanda mér mikið í aðra þá þætti sem hv. 9. þm. Reykv. gerði að umtalsefni og taldi hafa það í för með sér að stjórnin hefði unnið sér til óhelgi, af því að mér fannst einhvern veginn liggja á milli hinna töluðu orða hans að það væru dómsmálin aðallega sem hann hefði í huga. Kannske hef ég misskilið það og þá leiðréttir hann það hér á eftir. Og það er ekkert óeðlilegt þó að ég hafi ályktað það, vegna þess að þau hafa verið gerð svo mjög að umræðuefni hér að undanförnu, m. a. verið ritað um þau talsvert í Vísi, því ágæta blaði og merka, og þar verið talið að a. m. k. tveir ráðh., ég og hæstv. utanrrh., ættum helst að víkja úr sætum. Og undir þetta hefur nú verið tekið af stjórn Heimdallar. Það er eðlilegt að svona bitar smakkist hv. alþfl.-mönnum vel. En við föllum nú ekki fyrir þessum orðum einum, og ég fyrir mitt leyti vil bíða eftir því að vantraustið komi fram og verði samþykkt. Ég hygg nú að þrátt fyrir þessi skrif og þessa samþykkt, sem var ekki nema stjórnarsamþykkt, en alls ekki félagssamþykkt, þá sé það nú svo með málsmetandi sjálfstæðismenn, að þeir vilji að þetta stjórnarsamstarf haldist út kjörtímabilið, og að því mun nú stefnt. En auðvitað er ekkert við því að segja og aðeins mannlegt að óskir komi fram um það frá hv. stjórnarandstæðingum að önnur stjórn taki til starfa og leysi þessa af hólmi, og sjálfsagt geta þeir tímar komið að svo fari. En ég sé enga ástæðu til að ætla að svo verði, að öðru óbreyttu, fyrr en að liðnu þessu reglulega kjörtímabili. Og þó að ég fái einhver hnútuköst frá einhverjum sem fylgja samstarfsflokknum að málum og skrifa þar í blöð, þá mun ég yfirleitt láta mér það í léttu rúmi liggja á meðan meiri hl. hv. alþm. vill að ég sé í ríkisstj. En þegar þeir vilja það ekki lengur, þá er auðvitað jafnsjálfsagt að víkja. Það er auðvitað öllum ljóst, að þrátt fyrir nokkur batamerki er samt ýmiss konar andbyr fram undan, og getur verið líka þó að við sjáum það ekki í dag og sprottið af ýmsum ástæðum. Menn hafa áhyggjur af kjarasamningum og kjaramálum. Það er auðvitað svo, að það er alltaf vandamál þegar um kjarasamninga er að tefla, þegar um það er að ræða hvernig eigi að skipta afrakstrinum í þjóðfélaginu. Þá verða deildar meiningar um það og átök og getur enginn fyrir fram sagt um til hvers slík átök kunna að leiða. Ég vil þó segja það sem mína persónulegu skoðun, að sú ályktun um kjaramál. sem síðasta Alþýðusambandsþing gekk frá, er skynsamleg að mörgu leyti. Ég vænti þess að á þeim grundvelli, sem þar var lagður, verði hægt að byggja. En hann fellur algerlega saman við skoðun mína um það, að það þurfi að bæta verulega kjör hinna lægst launuðu og að það verði ekki gert nema þeir, sem hærri laun hafa og meira bera úr býtum, slaki á sínum kröfum, og það skildist mér vera andinn í þeirri samþykkt sem um þetta var gerð á Alþýðusambandsþingi. Ég efast ekki um að sú samþykkt hefur verið gerð að vel hugsuðu máli og að það þurfi ekki að efast um að menn muni byggja á henni og fylgja henni fram í sinni kjarabaráttu. Það er lífsins gangur að menn verða alltaf öðru hvoru fyrir vonbrigðum, og þó að það sé leiðinlegt, þá er ekki hægt að komast hjá því að í þessu efni hlýtur hv. 9. þm. Reykv. að verða fyrir vonbrigðum, þar sem hæstv. forsrh. hefur vísað bænarorðum hans algerlega á bug. En ég óska þess að hann beri nú harm sinn í því efni vel, og ég veit að hann er svo reyndur og leikinn stjórnmálamaður að hann skilur þetta allt mætavel.



Herra forseti. Hér hefur nú komið fram krafa frá Alþ. um það, að hæstv. ríkisstj. segi af sér og efni til nýrra kosninga. Undir þessa kröfu get ég tekið. Ég er sannfærður um að það eru fullar ástæður til þess að þing verði nú rofið og efnt til kosninga svo fljótt sem tök eru á. Röksemdir mínar fyrir því, að það ætti að snúast þannig við málum, eru fyrst og fremst þær, að það er augljóst að núv. hæstv. ríkisstj. ræður ekki á neinn hátt við þann efnahagslega vanda sem við er að glíma í þjóðfélaginu. Það hefur þegar verið upplýst af opinberum aðilum, að það blasi við okkur vegna þeirra ákvarðana sem þegar hafa verið teknar af hæstv. ríkisstj., verðlagshækkun, miðað við mitt ár 1976 til miðs árs 1977, ef þróunin verður sú á árinu 1977 sem við má búast vegna þess sem þegar er búið að taka ákvarðanir um, þá muni framfærsluvísitalan hækka um 23.7% og þá ekki gert ráð fyrir neinum launahækkunum umfram það sem þegar er búið að semja um, nema aðeins að því leyti sem sú launahækkun, sem samið var um við opinbera starfsmenn og átti að koma eftir að samningar Alþýðusambandsins rynnu út, gengi einnig yfir þá launþega. Síðan þetta var reiknað út af Þjóðhagsstofnun og Hagstofu Íslands hafa skollið yfir miklar viðbótarverðhækkanir sem nú eru komnar til framkvæmda og ríkisstj. hefur beinlínis samþykkt. Það má því telja alveg víst að eftir framreikningsreglu Þjóðhagsstofnunar og Hagstofu geti menn séð fyrir þá verðlagsþróun á nú nýbyrjuðu ári, að framfærsluvísitalan hækki a. m. k. um 25–26% áður en kemur til áhrifa af launahækkunum þeim sem allir reikna nú með að hljóti að koma til með að eiga sér stað. Þessar tölur, sem ég hef hér nefnt, hafa sem sagt verið lagðar fram af opinberum aðilum, reiknaðar út af Þjóðhagsstofnun og Hagstofu Íslands, og það eina, sem skakkar þar frá, er mín lauslega áætlun, að ég hækka töluna 23.7%, sem er komin frá þeim, upp í 25–26% vegna þeirra viðbótarhækkana sem hafa komið til síðar. Það getur vel verið að talan mundi verða eitthvað hærri. Nú segi ég að það er alveg augljóst mál að gera verður ráð fyrir því að um allverulegar launabreytingar verði að ræða á þessum vetri eða í vor vegna þeirra krafna, sem liggja fyrir frá verkalýðssamtökunum í landinu, frá samtökum opinberra starfsmanna og háskólamanna, og reyndar einnig til viðbótar frá bændastéttinni sem hefur sett fram þá formlegu kröfu að hún sætti sig ekki í næstu launahreyfingu við að fá laun sín hækkuð til jafns við viðmiðunarstéttirnar, heldur geri hún kröfu um að fá viðbótarhækkun til þess að jafna það nokkuð upp sem hefur verið vangreitt henni á undanförnum árum. Það er auðvitað á þessu stigi ekki gott að segja um hvað þessar launahækkanir verða miklar. Síðasta Alþýðusambandsþing benti á að það þyrfti að hækka mikið af þessum launum um nærri 30% til þess að jafna upp það launafall sem orðið hefur. Ég segi: Það er alveg augljóst mál að miðað við þá stefnu, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur í verðlagsmálum almennt séð og efnahagsmálum, þá blasir hér við á næsta ári miklu meiri verðhækkun, miklu meiri verðbólguaukning en varð á s. l. ári. Það er alveg augljóst. Af þessum ástæðum höfum við alþb.-menn margbent á það hér á Alþ., að það sé lífsnauðsynlegt að ríkisstj. geri ráðstafanir til þess að skapa svigrúm fyrir eðlilegar kauphækkanir án þess að þurfi að koma til mikilla verðhækkana í landinu. Þessu hefur ríkisstj. gersamlega neitað. Hún hefur skálmað áfram með meiri verðhækkanir en nokkru sinni fyrr. Eða hvað segja menn t. d. um það, að nú rétt um áramótin kemur eitt ríkisfyrirtækið, Skipaútgerð ríkisins, og fær að hækka hæði fargjöld og farmgjöld um 50% - eða ríkisfyrirtækið Póstur og sími sem fær að hækka gjöld sín að meðaltali um 30%. Auðvitað gefur þetta teikn um það, hvað er að gerast og hvað muni gerast í verðhækkunum hjá öðrum, enda hafa ýmsir fylgt þarna á eftir nú þegar. Ég vil einnig benda á það, að ríkisstj. hefur beinlínis unnið að því á öðrum sviðum að hækka verðlag í landinu, auka á dýrtíð, einmitt nú þegar þurfti að skapa svigrúm vegna óhjákvæmilegrar þarfar á kauphækkun. Ríkisstj. ákvað að taka í ríkissjóð 2% söluskatt sem áður rann í Viðlagasjóð. Þegar komið var að því að Viðlagasjóður átti ekki að fá þessar neyðarráðstafanatekjur, þá tekur ríkisstj. þessi 2% og gerir að föstum tekjustofni ríkisins. Þarna var vitanlega tækifæri til þess að skapa svigrúm. Það sama gerði ríkisstj. í sambandi við olíugjaldið. Hún hirti það í ríkissjóð og jók þannig beinar álögur - fyrir utan það sem gengur áfram til olíuniðurgreiðslu - um einn milljarð. Sama er að segja í sambandi við hina nýju framlengingu á 18% vörugjaldinu, þessu tímabundna vörugjaldi. Þar var um álögur að ræða sem jafngilda 5.3 milljörðum á ári. En ríkisstj. neitaði að falla frá þessu gjaldi, og hún fór sínu fram. Hún fór sem sagt verðhækkunarleiðina, dýrtíðarleiðina. Og hún heldur jafnfast og áður í vaxtaokurpólitíkina sem vitanlega veltir sér áfram út í verðlagið í landinu með tilheyrandi verðhækkunarafleiðingum. Við sjáum að fjárlögin gera ráð fyrir því að ríkissjóður og ríkisfyrirtæki greiði vexti á næsta ári hvorki meira né minna en 8.8 milljarða. Og þetta er aðeins dæmi frá ríkinu. En vitanlega kemur þetta dæmi fram í öllum atvinnurekstri og í öllu verðlagi í landinu, að vextirnir eru orðnir hér í reynd meira en helmingi hærri en í okkar nágrannalöndum. Það er þessi stefna ríkisstj. í efnahagsmálum m. a., sem ég hef hér verið að minnast á, sem mér sýnist að leiði út í beint öngþveiti, og það er ekki hægt að skilja viðbrögð stjórnarinnar í verðlagsmálum, sem hún stendur þarna að, á annan hátt en þann, að hún ætli sér að standa gegn eðlilegum og sanngjörnum kauphækkunum, sem krafist er nú, og stefna þar með öllu út í meiri háttar stöðvanir, sem vitanlega mundu geta leitt yfir okkur hreinan þjóðarvoða, því að það er alveg vitað mái og því verður ríkisstj. að gera sér fulla grein fyrir, að það þýðir ekkert að ætla að neita slíkri staðreynd eins og þar liggur fyrir, að launahækkunin nú verður að eiga sér stað og hún verður að vera allveruleg, með tilliti til þess, sem á undan er gengið í sambandi við kjaraskerðingu, og með tilliti til þess, hvernig þróunin hefur orðið almennt séð í efnahagsmálum þjóðarinnar. Mér sýnist því að ríkisstj. stefni í algert öngþveiti í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Mér sýnist að hún beiti í öllum þessum atriðum, sem ég hef vikið að, algerlega rangri stefnu. Þetta er ein meginástæðan til þess, að ég styð kröfuna um að ríkisstj. segi af sér og efni til nýrra kosninga. Ég er líka á þeirri skoðun að ríkisstj. njóti ekki trausts, þó að hún geti hér hangið á einhverjum meiri hluta alþm. Það er alveg augljóst mál, að það eru orðnar breyttar forsendur í landinu. Það er ekkert venjulegt að tvö dagblöð annars stjórnarflokksins, eða dagblöð sem gefin eru út á vegum þeirra manna sem styðja þann flokk, liggja beinlínis í hernaði við hinn stjórnarflokkinn og krefjast þess nú orðið að stjórnarsamstarfinu verði slitið. Og eitt af stærstu flokksfélögum innan Sjálfstfl. er líka búið að setja fram kröfu um að stjórnin víki eða vissir menn verði teknir út úr stjórninni. Þetta er heldur ekkert venjulegt. 

Hann ætlar að standa.

Ja, það fer nú ekki mikið fyrir þeirri stöðu nú sem komið er. En auðvitað á hann eins og aðrir að viðurkenna staðreyndir. Ef málið er orðið þannig að sá flokkur, sem stóð að samstarfi við hann, vill ekki lengur samstarf við hann, mikill hluti flokksins, tvö af þremur dagblöðum hans standa orðið á móti samstarfinu og stór flokksfélög, þá held ég að það sé kominn tími fyrir Framsfl. til þess að fara að átta sig á því hvers konar samstarf þetta er, að maður tali nú ekki um það, að það sé kominn tími fyrir hann að átta sig nokkuð á því hvað hann er að gera efnislega í þeim málum sem mestu skipta hjá þjóðinni. Mín skoðun er sú, að ástandið í stjórnmálum okkar nú snúist ekki fyrst og fremst um það hvernig gengur með þetta eða hitt dómsmálið, á hvaða stigi það er. Og þrátt fyrir allt, sem má segja um Kröflumálið, þá veldur það ekki heldur neinum úrslitum í þessu máli hvað Krafla gerir. Hér er miklu stærra og meira undir. Það er hins vegar virkilega alvarlegt ef þannig verður haldið á t. d. í efnahagsmálum þjóðarinnar að stefnt sé í meiri háttar vinnustöðvanir á aðalframleiðslutíma þjóðarinnar, en sú stefna, sem ríkisstj. nú siglir eftir, leiðir beint út í slíkt öngþveiti. Deilur um dómsmálin í landinu og deilurnar um Kröflu koma auðvitað allar inn í þessa mynd. En það er mikill misskilningur hjá formanni Framsfl. ef hann heldur að þessi mál eigi ein að ráða úrslitum um það hvort stjórnin situr eða situr ekki. Ég sem sagt endurtek það, að það er mín skoðun að aðkallandi þörf sé að gerbreyta um stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, eins og nú standa sakir, og skapa grundvöll að því að hægt verði að semja um þær launabætur til handa vinnandi fólki í landinu, sem launþegasamtökin geta sætt sig við, og forðast þannig meiri háttar vinnustöðvanir. Ég sé ekki að stefna stjórnarinnar, sem hún hefur í þessum efnum, sé líkleg til að skapa slíkan grundvöll. Ríkisstj. hefur neitað því að breyta um stefnu. Það liggur fyrir. Því álít ég að best væri að stjórnin segði af sér og efndi til kosninga. Ég vísa svo á bug þeirri kenningu hæstv. forsrh. að mála það eins og einhvern skratta á vegginn að efnt sé til kosninga í landinu. Ég geri ráð fyrir að ríkisstj. muni sitja á meðan kosningar fara fram. Hún getur vitanlega staðið að framkvæmd mála eins og henni líkar þá. Það kann að vera að það kæmi eitthvert hik á ráðh. með framkvæmdir í sumum efnum ef þeir stæðu þá frammi fyrir kjósendum um leið. En vitanlega er ekkert við það að athuga að kalla á dóm þjóðarinnar, óska eftir meira en aðeins atkvgr. hér á Alþ., fá að sjá hvernig þjóðin lítur á málin eins og þau verða lögð fyrir. Það er því alveg ástæðulaust að segja að allt þurfi að fara hér um koll ef þjóðin fær að greiða atkv. um málið. Mér finnst að þessi afstaða, sem fram kemur hér hjá hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., beri allt of mikið keim af því að þeir segi einfaldlega: Við ætlum að hanga hvað sem gerist og hvað sem allir segja, a. m. k. á meðan við fáum meiri hl. alþm. til þess að leyfa okkur að hanga. Þetta álít ég vera ranga leið. Hitt væri miklu eðlilegra, að snúast þannig við málum sem ég hef hér lagt til, og því styð ég fyrir mitt leyti þá kröfu sem hér hefur komið fram um þingrof og kosningar.



Þessar umr. utan dagskrár hafa nú snúist allmjög upp í það að vera almennar stjórnmálaumr., og ég geri fastlega ráð fyrir því, að ekki verði talið vinsælt og ekki réttlátt að skera þær mjög snögglega niður. Hins vegar munu hafa verið boðaðir þingflokksfundir kl. hálffimm. En ég tel nú eftir atvikum eðlilegt að þessum umr. verði haldið eitthvað áfram, nema þá alveg sérstakar óskir komi fram um að þeim verði frestað til þess að þingflokkafundir geti orðið haldnir. En það eru þegar tveir á mælendaskrá og þessum umr. verður þá haldið áfram, en væntanlega sjá hv. alþm. sér fært að takmarka nokkuð mál sitt.



Herra forseti. Það er meginverkefni Alþingis að sjá þjóðinni fyrir ríkisstjórn og því ekkert eðlilegra en að rætt sé um stöðu ríkisstj. hér á Alþingi. Það er ekki heldur óeðlilegt að gripið sé til umr. utan dagskrár þegar þing kemur saman eftir nokkurt hlé og stjórnarandstöðuflokki finnst nauðsynlegt að bera fram kröfu um að ríkisstj. víki. Það þjónar sínum tilgangi að slík krafa komi fram og ríkisstj. svari henni, þó að okkur sé fullkomlega ljóst að ríkisstj. hafi enn þá öruggan meiri hl. í þinginu. Það var áberandi hvernig hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. svöruðu ræðu þeirri sem formaður þingflokks Alþfl. flutti þegar hann bar kröfu flokksins fram. Hæstv. forsrh. notaði óvenjulega sterk orð í hans munni a. m. k. um formann þingflokks Alþfl., og hæstv. dómsmrh. sá ástæðu til að flytja hér langt erindi með skýrslu um dómsmálin, sem er í sjálfu sér mjög þakkarvert. En það leit út eins og hann biði með hana tilbúna eftir tækifærinu og ætti von á því að það mundi koma. Hæstv. forsrh. sagði að óskin um að stjórnin víki væri ekki nýjar fréttir og kallaði það sýndarmennsku að flytja þá kröfu hér inn á þing. Ég get fullvissað hann um að það er enginn straumur eða skjálfti í alþfl.-mönnum í þessu efni. Við höfum nóg að gera í okkar flokki og hugsum ekki til þess sérstaklega að komast upp í bælið, enda er það víst vel skipað þar sem maddama Framsókn liggur. Hitt er annað mál, að það er hlutverk stjórnarandstöðu að bera fram slíka gagnrýni. Ef einhvers staðar er straumur og skjálfti þessa dagana, þá er það í sjálfum herbúðum ríkisstj. Og ef krafan um, að ráðh. eða rn. fari frá, hljómar kunnuglega í eyrum hæstv. forsrh., þá er það af því að hann hefur heyrt hana oft undanfarna daga frá dagblöðum sem standa nærri Sjálfstfl. og frá öndvegisfélögum innan Sjálfstfl. eða stjórnum þeirra. Ég get ekki fallist á þær röksemdir hæstv. forsrh., að það megi ekki undir neinum kringumstæðum ganga til kosninga vegna þess að það sé við mikil vandamál að stríða. Ég hélt satt að segja að því meiri sem vandamálin eru, því meiri ástæða væri oft til þess að láta þjóðina kveða upp sinn dóm, og ef biða ætti eftir því að engin aðkallandi vandamál væru gæti sú bið eftir kosningum orðið býsna löng. Ég er ekki viss um að John Stuart Mill, sem hæstv. ráðh. vitnaði í nokkrum sinnum, mundi telja það eðlilega röksemd, að fólkið eigi ekki að fá að velja sér stjórn af því að það séu alvarleg vandamál við að stríða. Í þessu sambandi má einnig varpa fram þeirri spurningu: Hvers vegna er þingrofsvaldið í íslensku stjórnarskránni? Það beinlínis gerir ráð fyrir að þær aðstæður geti skapast að ekki sé eðlilegt að ríkisstj. sitji kjörtímabil út. Það er aðeins eitt land í nágrenni við okkur sem hefur ekki þennan þingrofsrétt, Noregur, og er viðurkennt að það hafi skapað þar mikil vandamál. Við höfum fullyrt að mikill hluti þjóðarinnar beri ekki lengur traust til núv. ríkisstj. og það sem verra er: beri ekki lengur traust til stjórnkerfisins sem heildar. - Ég vil taka það fram, að frsm. okkar notaði orðin mikill hluti, - hann sagði aldrei meiri hluti þjóðarinnar, - vegna þess að hann telur sig hafa rétt til að fullyrða það, þó að hæstv. dómsmrh. svaraði því eins og hann hefði mælt þannig. Hins vegar fullyrti hæstv. dómsmrh. sjálfur í lok ræðu sinnar að málsmetandi sjálfstæðismenn vildu að núv. ríkisstj. sæti áfram. Hvaðan kemur honum sú vitneskja? Ekki eru það þeir málsmetandi sjálfstæðismenn sem stjórna Heimdalli, ekki þeir málsmetandi sjálfstæðismenn sem standa að dagblaðinu Vísi. Hann gerir sig sem sagt sekan um sams konar fullyrðingu og hann ber upp á talsmann Alþfl. að ástæðulausu. Það er alveg tvímælalaust að tiltrú þjóðarinnar á kerfi þjóðmálanna allra, ekki síst á dómsmálin, svo og á embættiskerfið og Alþ. sjálft líka, hefur farið hnignandi. Það er rík ástæða til að spyrna við því, m. a. með því að efna sem fyrst til kosninga og gefa þjóðinni kost á að láta í ljós áhyggjur sínar og skapa nýjar aðstæður í pólitík, en ekki aðstæður sem leiða til þess að hæstv. forsrh. og dómsmrh. lýsi þeim ásetningi sínum einum að þeir ætli að sitja eða standa á meðan stætt er í stjórn. Það er mikil bjartsýni um þá viðburði sem fram undan eru óhjákvæmilega, t. d. í launamálum, að gefa slíkar yfirlýsingar. Ég hygg að margir stuðningsmenn í báðum flokkunum, sem standa að ríkisstj., muni taka eftir þessum svardögum og minnast þess, hvaðan sá ósveigjanlegi vilji kom að þessi stjórn yrði að sitja áfram þótt hún hafi orðið fyrir slíkum áföllum og staðið sig það illa að full ástæða sé til að grípa til þingrofs og efna til kosninga. Það voru nefndir hér þrír málaflokkar sem mjög eru ræddir manna á meðal, dómsmálin fyrst, síðan Kröflumál og efnahagsmálin siðast, en alls ekki síst. Það getur ekki komið á óvart neinum manni, sem fylgist með málum á Íslandi og les blöð hér á landi, að þessi mál skuli nefnd, þó að það megi nefna mörg fleiri. Vissulega er kjarninn sá, að ríkisstj. hefur ekki tekist að leysa veigamestu vandamálin, eins og efnahagsmálin, á nálægt því viðunandi hátt. Ísland er langt á eftir nágrannalöndunum í afturbata frá þeirri kreppu sem gekk yfir fyrir tveim árum. Skuldasöfnun þjóðarinnar hefur verið svo gífurleg að efnahagslegt sjálfstæði hennar verður senn í hættu. Við erum búnir að taka út, að því er mér skilst, öll dráttarréttindi, eins og það er víst kallað, hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, og skil ég ekki í öðru en það fari að verða þröngt um erlendar lántökur. Samt sem áður ætlar ríkisstj. að taka um 20 milljarða kr. lán á þessu ári, en af því fer helmingurinn í að borga vexti og afborganir af eldri lánum, sem sagt að velta skuldabagganum á undan sér. Það var athyglisvert að hæstv. dómsmrh. skyldi hafa þessa löngu skýrslu svo að segja tilbúna, enda þótt ekki væri í sjálfu sér beinlínis að honum vikið í framsöguræðu, en málaflokkur hans að vísu nefndur sem heild. Það er líka athyglisvert, að í þessari ræðu er hæstv. dómsmrh. að svara ásökunum sem hafa komið fram beint og óbeint í öllum dagblöðum landsins nema málgagni hans eigin flokks, en þessar ásakanir hafa ekki komið fram í málflutningi okkar alþfl.-manna hér í dag. Engu að síður þakka ég fyrir skýrsluna og bið menn að íhuga þá röð af stórmálum sem hæstv. ráðh. taldi upp. Ekki leynir sér að þar er hvert öðru fyrirferðarmeira og alvarlegra. En það er ekki nema eitt af öllum þessum málum komið til dómstólanna. Í öllum hinum málunum stendur rannsókn enn þá og hefur staðið yfir rúmlega áratug í því elsta. Og þó að hæstv. ráðh. geti núna lofað því að það muni fara að rofa til og eitthvert þessara mála muni taka enda innan skamms, þá breytir það ekki því ástandi sem verið hefur. Almenningur er tortrygginn út af þeim málum sem ekki er lokið eftir langa vinnu, en hér fékkst nánast staðfesting á því að svo hafi verið, og er von að fólk hafi haft ríka ástæðu til að hafa áhyggjur af þessu, enda þótt hæstv. ráðh. geti núna sagt að sumum þessara mála muni ljúka innan skamms. Tilefnið til opinberrar gagnrýni hefur verið ærið. En gagnrýnin hefur hjálpað til þess að hæstv. ráðh. ætlar sér nú á næstunni að gera tvö kraftaverk á dag í dómsmálum, þá mun því verða fagnað. Annars vil ég benda mönnum á að í meðferð dómsmála hér á Alþ. hefur gengið á ýmsu milli flokka. Hæstv. ráðh. var á sínum tíma gagnrýndur hér og svaraði fyrir sig. En það hefur líka komið upp sú staða, að í veigamesta umbótafrv. dómsmálanna, sem hann hefur flutt, stóðum við alþfl.-menn með honum til að reyna að spyrna á móti því að sjálfstæðismenn gætu dregið þetta mál á langinn. Þeim tókst að draga það þannig að lögin koma ekki til framkvæmda fyrr en a. m. k. hálfu ári síðar en til var ætlast. Við höfum verið sjálfum okkur samkvæmir í þeim efnum, enda eru dómsmálin miklu, miklu alvarlegra mál, sem ristir djúpt hjá þjóðinni, heldur en að það sé hægt að afgreiða þau eingöngu á persónulegum grundvelli. Það er alveg rétt að dómstólarnir eru þriðji þáttur ríkisvaldsins. En þrátt fyrir hina gömlu kenningu um skiptingu valdsins í þrennt koma þættirnir allir saman hér á Alþ., af því að með lögum setur Alþ. dómskipan og það eru ráðh. valdir af Alþ. sem skipa dómara í embætti, og fleira mætti upp telja. Það er ánægjulegt ef hæstv. dómsmrh. flytur nú frv. um betra skipulag við embættisveitingar í dómskerfinu. En hann er búinn að vera ráðh. í ein sex ár og væri betur að bann hefði flutt þá umbótatillögu fyrr. Ég ítreka það, að það er mat svo að segja hvers manns, sem talað er við á förnum vegi, að horfur séu slæmar í íslensku þjóðlífi, vandamál mikil og traust á hinu opinbera: þinginu, ríkisstj., dómskerfinu og embættismannakerfinu, hefur ekki í manna minnum verið minna. Það er hlutverk Alþ. öðrum fremur að gera ráðstafanir til að rétta lýðveldið við og byggja upp aftur traust fólksins á því. Að lokum vil ég lýsa yfir ánægju minni með það, að hæstv. dómsmrh. sagði í lok ræðu sinnar að hann teldi að ályktun þings Alþýðusambands Íslands um kjaramál hefði verið skynsamleg. Ég fagna þessu. Í þessari ályktun var m.a. sagt, að það væri álit þingsins að fjölskyldur þyrftu að hafa a. m. k. 100 þús. kr, á mánuði í tekjur. Við alþfl.-menn fluttum fyrir jólin frv. í sambandi við þetta, - það átti að vísu að gilda skamman tíma, fram til næstu samninga, - en ekki bar mikið á stuðningi frá hæstv. ráðh., flokki hans eða öðrum stjórnarsinnum við það. En látum það eiga sig. Við skulum hins vegar vona að hæstv. ráðh. standi við þetta og að ríkisstj. sýni það betur í verki en hún gerði í síðustu aðalkjarasamningum þegar hún sleppti gullnum tækifærum til að taka í framrétta hönd alþýðusamtakanna og semja um þau mál. Við skulum vona að afskipti hennar verði jákvæðari, úr því að það er svo mikilvægt að hæstv. ráðh. sitji meðan þeir geta í ráðherrastólunum, en vilja ekki rjúfa þingið og veita þjóðinni rétt til þess að stokka spilin eins og þjóðin áreiðanlega vill fá að gera.



Herra forseti. Ég tók eftir því áðan í ræðu hæstv. forsrh., að lengi vel framan af ræðu hans virtist mér svo sem það væri það eina, sem hugsanlega stæði í vegi fyrir því að hann notaði þingrofsvald sitt, að hann teldi sig ekki vita nægjanlega mikið um hvað Alþfl. vildi í ákveðnum málum. Þetta breyttist að vísu þegar lengra leið. Í lok ræðunnar fullyrti hæstv. ráðh. að hann mundi ekki að svo komnu máli a. m. k. nota þetta vald sitt. Hitt ætti hæstv. ráðh. ekki að þurfa að fara í grafgötur með, hvaða hugmyndir Alþfl. hefur t. d. í þeim þremur málum, sem nefnd voru hér í upphafi: dómsmálum, Kröflu og launa- og kjaramálum. Það kom fram á Alþ. þegar í hittiðfyrra, var ítrekað aftur í fyrra og enn aftur í umr. um Kröflumálið í vetur, að Alþfl. er þeirrar skoðunar að taka eigi og taka hafi átt viðvaranir okkar fremstu jarðvísindamanna alvarlega og slá á frest frekari framkvæmdum við Kröflu þangað til séð yrði í fyrsta lagi, hvort árangur mundi nást af gufuleit þar, og í öðru lagi, hver markaðsskilyrði fyrir þessa orku væru. Í staðinn ætti að verja þeim fjármunum, sem ella færu til Kröfluvirkjunar, til þess að hraða gerð byggðalínunnar svokölluðu norður, til þess að leysa með þeim hætti úr vanda norðlendinga í raforkumálum. Þessi stefna Alþfl. hefur legið fyrir á þriðja ár. Hæstv. forsrh. ætti að þekkja hana eins vel og allir aðrir þm. a. m. k. Og manni virðist að það sé að koma í ljós, að þessi skoðun, sem við héldum á loft í Alþfl. fyrst fyrir tveimur og hálfu ári, hún sé að dæmast rétt af reynslunni. Í öðru lagi spurði hæstv. forsrh. hver væri stefna Alþfl. í dómsmálunum. Það hefur einnig legið fyrir að við höfum stutt þau frv. sem hæstv. dómsmrh. hefur flutt og hafa verið samin af svokallaðri réttarfarsnefnd, og ekki aðeins samin að tilhlutan hennar, heldur einnig byggð á ályktunum sem t. d. félög lögmanna og héraðsdómenda hafa látið frá sér fara. Ég man t. d. ekki betur en það séu samtök héraðsdómara sjálfra sem áttu frumhugmyndina að því frv. sem nú hefur verið lagt fram um að sérstök dómnefnd verði skipuð þegar á að ráða í stöður héraðsdómara. Ég held að það sé örugglega rétt hjá mér, að það var félag héraðsdómenda sjálfra sem krafðist að þetta yrði gert. Sú krafa var framsett í valdatíð hæstv. dómsmrh., og mér er ekki kunnugt um að fyrr hafi þetta félag eða annað svipað talið sig til þess knúið að setja slíka ályktun fram. Þessu til viðbótar höfum við alþfl.- menn lagt fram hér á Alþ. - gerðum það í upphafi þings í haust - till. sem hæstv. ráðh. minntist á í ræðu sinni áðan, þess efnis, að Nd. Alþ. kjósi úr sínum hópi nefnd þm. til þess að taka dómsmálin og framkvæmd dómsmála til rannsóknar og athugunar í því skyni, að þingið sjálft gæti átt frumkvæði að úrbótum í þessum málum, og einnig í því skyni að svara margframkomnum ábendingum og áskorunum almennings í landinu um að Alþ. haldi einmitt þann veg á þessu máli. Einnig í þessum málaflokki liggur því hreinlega fyrir hvað Alþfl. vill. Að vísu væri freistandi í tilefni af orðum hæstv. dómsmrh. áðan að ræða nokkuð ítarlegar um dómsmálin en hefur verið gert til þessa. Ég ætla samt ekki að gera það, einfaldlega vegna þess að þessi þáttur málanna er aðeins einn þátturinn af mörgum sem gera það að verkum að þingflokkur Alþfl. hefur komist að þeirri niðurstöðu, að rétt sé nú að Alþ. endurnýi umboð sitt frá kjósendum. E. t. v. gefst áður en langur tími líður tækifæri til þess að taka dómsmálin sérstaklega fyrir og mun ég sannarlega ekki skorast undan því að gera það, m. a. í ljósi þeirra upplýsinga sem komu frá hæstv. dómsmrh. og ég tel að séu að miklu leyti á mjög alvarlegum misskilningi byggðar. Ég ætla þó ekki að láta hjá líða að nefna í þessu sambandi að það er auðvitað rétt hjá hæstv. ráðh. að þm. verða að ganga erinda sinna kjósenda. En það eru þeir sjálfir, þm., sem verða að velja og hafna í þessu sambandi. Það er engin nauðsyn sem hvetur þá til þess að taka að sér hvaða mál sem er eða ganga erinda hvers sem er. Og því miður held ég að það sé staðreynd, að þessi fyrirgreiðslupólitík, sem þannig er kölluð, - og á ég þar ekki aðeins og síður en svo eingöngu við fyrirgreiðslupólitík stjórnmálamanna eða þm., ekkert síður svokallaða fyrirgreiðslupólitík annarra valdaaðila í þjóðfélaginu, - að hún sé því miður oft undirrót þess að ýmislegt getur gerst sem ekki ætti að gerast, vegna þess að þeir aðilar t. d., sem uppvísir verða að hvers konar fjársvikum og prettum, hafa oftar en ekki getað stundað þá iðju aðeins vegna þess að þeir hafa notið fyrirgreiðslu manna í valdastöðum, og þar á ég síður en svo eingöngu við pólitíkusa. Þeir hafa notið fyrirgreiðslu slíkra manna sem hefur gert þeim fært að stunda þessa iðju. Í kaupstað einum úti á landi var fyrir nokkrum árum þannig farið að þar voru tveir flokkar nokkurn veginn jafnsterkir sem börðust um völdin. Aðrir flokkar áttu þar ekki upp á pallborðið hjá kjósendum. Síðan gerist það, að á þennan stað kemur nýr maður sem ráðinn er sem forsvarsmaður bankaútibús. Það líður ekki á löngu áður en þessi nýi bankastjóri verður mjög umsvifamikill í pólitík á vegum annars flokksins, sem hafði ekki átt upp á pallborðið hjá kjósendum á þessum stað nokkuð lengi. Síðan var gengið til kosninga og þessi bankastjóri boðinn fram. Íflokki hans var óvenjulega heiðvirður og elskulegur maður sem tók þátt í því með öðrum að spá hver úrslitin mundu verða í þessum kosningum. Menn spáðu þessum flokki, sem bankastjórinn gekk fram fyrir skjöldu fyrir, svipuðu atkvæðamagni og hann hafði haft að undanförnu, 80–100 atkv., og trúðu því lítt þegar þessi vandaði og heiðvirði ágætismaður, sem nú er nýlega látinn, sagði: „Ja, nú fær flokkur minn a. m. k. 300 atkv.“. „Það getur ekki verið,“ sögðu menn við þennan heiðvirða, gamla og góða mann. „Jú, jú,“ svaraði hann. „Flokkurinn á þetta 70, 80, 90 atkv. og bankinn á hitt.“ Og það reyndist vera rétt. Orð þessa gamla, vísa og fróma manns gengu eftir. Þetta sýnir okkur talsvert, hvað fyrirgreiðslan og fyrirgreiðslupólitíkin á ríkan þátt ekki aðeins í stjórnmálalífi okkar íslendinga, heldur á miklu fleiri sviðum.  Ég sagði hér áðan og skal ljúka máli mínu með því, að við þm. Alþfl. lögðum fram hér í haust till. til þál., lögðum hana fram í Nd. Alþ., þess efnis, að Alþ. kysi sérstaka n. þm. til að rannsaka gang og framkvæmd dómsmála. Þessari till. var vísað til allshn. Nd. til athugunar. Vegna þess, hve mikið allshn. Nd. hefur haft að gera við að kynna sér ýmis þau mál sem hæstv. dómsmrh. hefur lagt fram og horfa mjög til bóta og hafa nú verið afgreidd, hefur n. ekki enn komist til þess að taka þessa till. til umfjöllunar. Ég hef hins vegar haft samband við formann n. og óskað þess mjög eindregið, m. a. í ljósi síðustu viðburða, að n. hraði afgreiðslu sinni á þessari till. Formaður n. hefur tekið því vel og heitið mér því, að haldinn verði fundur í allshn. Nd. á allra næstu dögum til þess að taka þetta mál fyrir. Ég vil ljúka þessum orðum mínum með því að minna á að hæstv. dómsmrh. komst þannig að orði í ræðu sinni áðan, að væntanlega muni þessi mál, þ. e. a. s. dómsmálin, skýrast þegar rannsóknarnefnd þessi tekur til starfa. Hæstv. ráðh. sagði: þegar, en ekki ef. Ég vil mega vænta að þessi orð hans megi skoðast þannig að a. m. k. hæstv. ráðh. sé ekki andvígur því að þessi rannsóknarnefnd verði skipuð, og ég vona að flokksbræður hans í n. verði sama sinnis.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs utan dagskrár í tilefni af því, að fréttir bárust um það í morgun að svo væri komið á Austurlandi að flestar af loðnubræðslunum þar hefðu orðið að stöðva rekstur sinn vegna bilana sem fram hafa komið í rafmagnskerfinu þar eystra. Hér er auðvitað um mjög alvarlegt mál að ræða, og ég tel því fulla ástæðu til þess í sambandi við það, sem þarna hefur gerst, að minna aðeins á hve alvarlegt ástand er í raun og veru í rafmagnsmálum á Austurlandi. Þannig er háttað að þær tvær vatnsaflsvirkjanir, sem heitið geta eitthvað á Austurlandi, eru uppi á Fljótsdalshéraði: Lagarfossvirkjun og Grímsárvirkjun. Frá þeim virkjunum liggja tveir aðalflutningastrengir til fjarða, annar til Seyðisfjarðar, en hinn liggur þannig niður um Fagradal að hann tengist við Neskaupstað, Eskifjörð, Reyðarfjörð og síðan alla firðina suður eftir til Djúpavogs. Nú er það svo, að það var öllum ljóst að þessi eini strengur, sem flytur aðalrafmagnið af Héraði og niður til fjarðanna, var orðinn algerlega ófullnægjandi. Hann gat ekki einu sinni flutt alla þá orku, svo lítil sem hún annars er sem við framleiðum, frá vatnsaflsstöðvum uppi á Héraði, í Lagarfossi og í Grímsá, - þessi strengur gat ekki einu sinni flutt alla þessa orku til notendanna niður á firði. Þurfti því gjarnan að nota dísilvélar einnig til að geta haldið uppi eðlilegum rekstri á ýmsum tímabilum. Fjárveitingar fengust til þess að leggja annan streng frá orkuveitusvæðinu uppi á Héraði niður á firði á árinu 1975. En þá var þannig staðið að málum að fjárveitingin var skorin niður og engar framkvæmdir voru þá í þessum efnum. Á s. l. ári tókst að fá fjárveitingu til þess að leggja annan flutningastreng frá virkjanasvæðinu uppi á Héraði niður á firði. Það kostaði að vísu allmikið þref og leit lengi þannig út að þm. Austurl. ætlaði ekki að takast að fá þessa fjárveitingu, en það tókst þó. En framkvæmdin varð síðan með þeim hætti, að það var ekki staðið við að leggja línuna alla leið, koma henni í gagnið. Hún er enn hálflögð. Því hefur nú farið svo, að þegar þessi eina lína bilar, þá stöðvast rafmagnssending frá virkjununum uppi á Héraði til nær allra staða niðri á fjörðunum fyrir austan. Þetta er auðvitað mjög alvarlegt mál, ekki aðeins fyrir austfirðinga, heldur fyrir landsmenn almennt, eins og nú standa sakir. Ég vil af þessum ástæðum, hvernig til hefur tekist, beina þeim tilmælum til hæstv. iðnrh., að hann sjálfur persónulega kynni sér þetta mál rækilega og fylgist með því að þeir, sem hér hafa með framkvæmdir að gera, standi öðruvísi og betur að þessum málum en verið hefur því að aðstaða í þessum efnum er satt að segja alveg hrikaleg. Þrátt fyrir eftirgangsmuni okkar þm. allra sameiginlega af Austurlandi í þessum efnum hefur ekki betur tekist til en þetta. Ég ætla ekki að bæta hér við þetta mörgu því sem við gjarnan tölum um þegar við þurfum að minnast á ástandið í orkumálum hjá okkur fyrir austan, en það er í lakara ástandi en í nokkrum öðrum landsfjórðungi. Ég aðeins ítreka það, að hæstv. ráðh. kynni sér þetta mál og beiti öllum sínum áhrifamætti til þess að úr þessu verði bætt, ekki aðeins núna með skyndiviðgerð, sem eflaust verður gert, heldur einnig á þann hátt að þessu flutningakerfi verði komið í það lag sem er viðunandi fyrir okkur. Þetta sýnir okkur auðvitað það líka, að það er ófullnægjandi fyrir okkur á Austurlandi að búa yfirleitt við það að treysta aðeins á einn flutningsstreng með alla okkar orku. Það verður út af fyrir sig gott að fá linu yfir hálendið frá Norðurlandi og austur og viðbótarorku inn á okkar svæði. En þetta sýnir okkur líka að slíkt er vitanlega engan veginn nægilega öruggt. Hér er auðvitað um að ræða gífurlega mikil verðmæti sem eru í húfi og getur illa farið, og því verður að kosta hér til fjármagni. Ég endurtek það, að ég óska eftir því að hæstv. ráðh. kynni sér þetta sjálfur og beiti afli sínu til úrbóta.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu verða við óskum hv. 2. þm. Austurl. Ég vil aðeins skýra frá því að bráðabirgðaviðgerðir og lagfæringar vegna þeirra atburða, sem gerðust á Austurlandi, eru sæmilega á vegi staddar, þannig að viðgerð Eskifjarðarlínunnar, sem um 200 m breitt snjóflóð féll á, verður lokið nú í nótt, að því er rafmagnsveitustjóri ríkisins tjáði mér nú fyrir skömmu. Varðandi Stuðlaheiðarlínuna sem slitnaði, þ. e. a. s. frá Reyðarfirði til Fáskrúðsfjarðar, þá eru menn komnir þar nú til viðgerðar og er gert ráð fyrir að bráðabirgðaviðgerð verði lokið þar í kvöld þannig að skömmtun á þessu svæði verði væntanlega aflétt í nótt. Það hafa einnig verið gerðar ráðstafanir til þess að bæta þarna úr orkuskorti með dísilvélum. Í þessari viku munu verða teknar tvær nýjar dísilvélar í notkun á Djúpavogi og Eskifirði. Ég vil, án þess að fara frekar út í þessi atriði nú, aðeins undirstrika það, sem bæði kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. og margoft hefur verið bent á áður, að rafmagnsástand á Austurlandi er óviðunandi. Það eru einkum tvær meiri háttar framkvæmdir sem þar hefur verið ákveðið að ráðast í. Önnur er sú virkjun Bessastaðaár sem sett voru lög um haustið 1974. Hefur verið unnið að rannsóknum, undirbúningi og hönnun þar síðan. Ég er sammála hv. þm. um að það er auðvitað brýn nauðsyn að stór rafvirkjun verði byggð í þessum landsfjórðungi. Hin meiri háttar ráðstöfunin er sú að leggja austurlinu frá Norðurlandi til Austurlands og verður byrjað á henni nú á þessu ári. Fékkst hálfur milljarður tekinn upp í lánsfjáráætlun í því skyni, og ætlunin er að henni verði lokið á næsta ári, 1978. Þessar tvær stórframkvæmdir þurfa að komast fram sem allra fyrst. En á meðan þær eru ekki komnar, önnur hvor eða helst báðar, þarf að sjálfsögðu að reyna til hins ítrasta ekki aðeins að bæta úr því ástandi, sem nú er, heldur reyna að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig. Ég mun verða við óskum hv. þm. og kynna mér þetta mál sem best.