Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Með frv. því sem ég mæli hér fyrir er lagður grunnur að einkaleyfalöggjöf sem er ætlað að svara betur þörfum atvinnulífs og almennings en núgildandi lög um þetta efni sem eru frá árinu 1923. Það er líka tilgangur frv., sem ég mæli hér fyrir, að stefna að því að samræma okkar löggjöf einkaleyfalöggjöf sem gildir annars staðar á Norðurlöndum og í helstu iðnríkjum Evrópu. Þetta frv. var lagt fram til kynningar í lok síðasta þings. Í framhaldi af því sendi iðnrn. þeim aðilum sem málið helst varðar frv. til umsagnar. Skriflegar umsagnir bárust frá nokkrum aðilum og lýstu þeir allir stuðningi við efnisatriði frv. Umsagnir sem hafa að geyma sérstakar athugasemdir og ábendingar eru prentaðar sem fylgiskjöl með frv. Ábendingar og athugasemdir sem fram komu snertu einkum gildistökuákvæðin. Eins og frv. nú liggur fyrir hafa sumar þessara athugasemda verið teknar til greina að fullu. Í einu tilfelli, sem varðar gildistökuákvæði frv., eru þó skoðanir nokkuð skiptar hjá hagsmunaaðilum. Þetta snertir þá spurningu hvenær ákvæði frv. um einkaleyfi fyrir lyfjum skuli taka gildi. Í því efni hefur verið reynt að fara bil beggja og er í frv. gert ráð fyrir að fimm ár líði frá gildistöku laganna þar til hægt verður að veita hér einkaleyfi fyrir lyfjum. Eftir að frestur til að skila athugasemdum rann út og búið var að ganga frá frv. til framlagningar bárust athugasemdir frá réttarfarsnefnd um réttarfarsatriði í frv. Er það ætlun mín að þeim athugasemdum verði komið sérstaklega á framfæri við hv. iðnn. þessarar deildar. Eins og ég hef lýst hafa margir aðilar þegar haft tækifæri til þess að kynna sér efni frv. og sú umfjöllun sem það hefur þegar fengið meðal sérfróðra manna og hagsmunaaðila í atvinnulífinu ætti að auðvelda okkur meðferð þess hér á hv. Alþingi. Umfjöllun um endurskoðun á núgildandi einkaleyfalögum má rekja allt aftur til ársins 1981, en þá var settur starfshópur til þess að fjalla um þörfina fyrir endurbætta löggjöf á þessu sviði. Síðan hafa, að ég tel, þrjár nefndir verið skipaðar til að takast á við þetta verkefni. Sá starfshópur sem síðast vann að málinu lauk störfum í júlí 1989 og skilaði til ráðuneytisins drögum að frv. ásamt skýringum við einstakar greinar. Starfsmenn einkaleyfa - og vörumerkjadeildar iðnrn. bjuggu frv. til flutnings í þeirri mynd sem það er nú. Ég mun, með leyfi forseta, rekja helstu nýmæli og breytingar miðað við núgildandi einkaleyfalöggjöf á einfaldan hátt og ætla að telja hér upp nokkur atriði. Í fyrsta lagi er skýrar kveðið á um umfang og takmörk einkaleyfisverndar. Þetta er gert í 1. -- 3. gr. Í öðru lagi er heimilað að veita einkaleyfi fyrir lyfjum og næringarefnum, eins og ég hef þegar vikið lítillega að. Í þriðja lagi er nú betur skilgreint hvað talist getur einkaleyfishæf uppfinning með tilliti til nýlundu og frumleikastigs þess sem sótt er um einkaleyfi fyrir. Þ.e. að hve miklu leyti uppfinning teljist frábrugðin þekktri tækni. Í fjórða lagi eru skýrari ákvæði um frágang einkaleyfisumsókna og meðferð þeirra á öllum stigum. Þau ákvæði eru í II. kafla frv. Í fimmta lagi er lagt til að umsóknir verði gerðar aðgengilegar almenningi í síðasta lagi 18 mánuðum eftir að þær hafa verið lagðar inn. Um þetta er fjallað í 22. gr. Í núgildandi lögum er þessi frestur sex mánuðir. Í sjötta lagi eru í frv. mun ítarlegri ákvæði um andmæli gegn veitingu einkaleyfis og ágreiningsmál sem rísa kunna vegna réttar til einkaleyfis. Í sjöunda lagi gerir frv. ráð fyrir að aðild Íslands að alþjóðasamningi um einkaleyfisumsóknir verði að veruleika. Í samningnum felst m.a. að sama umsókn geti tekið gildi í mörgum löndum samtímis. Um þetta er fjallað í III. kafla frv. Í áttunda lagi verður hægt að halda einkaleyfi, skv. ákvæðum frv., í gildi í 20 ár frá umsóknardegi. Skv. núgildandi lögum hefur gildistími að hámarki verið 15 ár frá útgáfudegi. Um þetta er fjallað í 40. gr. Í níunda lagi eru svo fyllri ákvæði um nytjaleyfi og rýmkuð eru skilyrði fyrir veitingu svonefndrar nauðungarleyfa. Ég bendi í þessu sambandi á 43. -- 50. gr. frv. Í tíunda og síðasta lagi vil ég svo nefna að ýmsar breytingar verða á gjaldtöku fyrir umsóknir og einkaleyfi. Þar á meðal er gert ráð fyrir greiðslu árgjalda af einkaleyfisumsóknum á meðan þær eru til meðferðar. Um þetta er fjallað eða að þessu vikið í 8., 20., 25., 40. -- 42. og 51. gr. frv. Með þessari upptalningu hef ég gert grein fyrir helstu breytingum sem í frv. felast. Eins og vænta má hefur skipan einkaleyfamála á alþjóðavettvangi tekið afar miklum breytingum frá því lögin voru sett um einkaleyfi á Íslandi árið 1923. Iðnríkin hafa yfirleitt kappkostað að breyta löggjöf sinni til samræmis við breytingar í tækniþróun. Það er þannig orðið löngu tímabært að við færum okkar löggjöf á þessu sviði til nútímahorfs. Þar kemur hvort tveggja til, annars vegar þær skuldbindingar sem Parísarsáttmálinn um vernd eignarréttinda í iðnaði leggur okkur á herðar og hins vegar hagsmunir íslensks atvinnulífs og iðnaðarins ekki síst. Þeir sem hafa haslað sér völl hér á landi í nýjum greinum, ég nefni þar líftækni, rafeindatækni og tölvutækni, verða að eiga þess kost að geta sótt um einkaleyfisvernd á hugsanlegum nýjungum í sínu starfi. Sama máli gegnir vitanlega um þá mörgu hugvitsmenn sem hér vinna að ýmiss konar endurbótum og nýsköpun í okkar hefðbundnu atvinnugreinum. Íslendingar gerðust aðilar að Parísarsáttmálanum um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar árið 1961. Í þessu frv., eins og ég hef þegar nefnt, er gert ráð fyrir að Ísland gerist aðili að svonefndum samstarfssáttmála um einkaleyfi, ,,Patent Cooperation Treaty``, yfirleitt skammstafað PCT. En þessi sáttmáli var gerður í Washington árið 1970. Eins og ég lýsti áðan fela ákvæði III. kafla frv. í sér lagagrundvöll til þess að hægt sé að framfylgja sáttmálanum á Íslandi. Meginmarkmið PCT - sáttmálans er að koma í veg fyrir tvíverknað við rannsóknir á einkaleyfisumsóknum sem lagðar eru inn samtímis í mörgum ríkjum. Sænska einkaleyfastofnunin mun annast rannsókn alþjóðlegra umsókna fyrir Norðurlönd og líka er gert ráð fyrir að hún taki að sér rannsókn á íslenskum alþjóðaumsóknum. Fyrir þann sem vill sækja um einkaleyfi er einn helsti kostur við aðild okkar að sáttmálanum sá að umsókn í einu aðildarlandi getur, ef umsækjandinn óskar þess, tekið gildi samtímis í þeim löndum sem hann hefur áhuga á að fá einkaleyfisvernd. Þetta losar umsækjanda við umstang sem fylgir því að leggja inn sjálfstæða umsókn í hverju landi. Ákvæði þessa PCT - sáttmála eru nokkuð flókin í framkvæmd. Því þarf að miða undirritun hans við það hvenær einkaleyfayfirvöld hér á landi eru undir það búin að framfylgja honum. Uppfinningum í iðnríkjum hefur fjölgað ár frá ári og einkaleyfisumsóknum að sama skapi. Einnig taka umsóknir stöðugt til flóknari fyrirbæra. Þetta þýðir að rannsókn á einkaleyfishæfi uppfinninga verður stöðugt yfirgripsmeiri og vandasamari. Stjórnvöld í hverju landi hafa reynt að bregðast við þessari þróun með því m.a. að hagnýta alþjóðastofnanir og alþjóðasamninga á þessu sviði og með því að endurskipuleggja starfsemi einkaleyfastofnananna. Þá hafa stofnanirnar lagt mikla áherslu á að auka þekkingu starfsmanna sinna, bæta gagnasöfn og hagnýta upplýsingatækni sem opnar aðgang að stórum gagnabönkum. Með nýjum einkaleyfalögum, með aðild að samstarfssáttmálanum um einkaleyfi, má gera ráð fyrir að verkefni þeirrar deildar iðnrn. sem nú fer með einkaleyfamál aukist til muna. Iðnrn. hefur að undanförnu gert ýmislegt til þess að búa betur að þessari starfsemi. Á árinu 1989 var einkaleyfa - og vörumerkjadeild flutt úr húsnæði ráðuneytisins í Arnarhváli í sérstakt húsnæði að Lindargötu 9. Jafnframt var ráðinn lögfræðingur og verkfræðingur til skrifstofunnar. Með þessum verklegu skipulagsbreytingum og tölvuvæðingu starfseminnar undanfarin ár hefur nú verið lagður grunnur að betri og sérhæfðari þjónustu á þessu sviði en verið hefur. Það er ekki gert ráð fyrir í þessu frv. að ríkið taki á sig þann kostnaðarauka sem af því leiðir. Gjöld fyrir vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar hafa á síðustu árum verið ákvörðuð með hliðsjón af því meginmarkmiði að þau stæðu að verulegu, eða helst að öllu leyti undir kostnaði við þjónustuna. Til marks um það að þetta hefur tekist vil ég nefna að á árinu 1989 stóðu gjöld fyrir vörumerki, einkaleyfi og aðra þjónustu að fullu undir rekstrarkostnaði við deildina og ég geri ráð fyrir að svo verði einnig á yfirstandandi ári. Sama máli gegnir um árið 1991. Rekstur einkaleyfa- og vörumerkjadeildar er nú færður upp sem sérstakt viðfangsefni á fjárlögum. Starfsemin hefur þannig í reynd verið skilin frá annarri starfsemi ráðuneytisins. Ég hef nú ákveðið að festa þá skipan í sessi með því að setja reglugerð um sjálfstæða einkaleyfaskrifstofu sem heyri undir iðnrn. Það verður lögð áhersla á að þróa skrifstofuna, ekki eingöngu sem skráningarstofnun í þröngri merkingu heldur og ekki síður að hún geti orðið miðstöð fyrir þekkingar- og upplýsingamiðlun um tæknileg efni sem komi einstaklingum, fyrirtækjum, rannsóknar- og þróunarstofnunum að notum. Ég tel rétt að fara hér nokkrum orðum um þá þróun sem er að gerast í heiminum í kringum okkur á sviði hugverkaréttinda og það sem á döfinni er í iðnrn. í því samhengi. Það er augljóst að með auknum samskiptum þjóða fá hugverkaréttindin aukið vægi. Gildir þar einu hvort um er að ræða höfundarrétt samkvæmt Bernarsáttmálanum eða réttindi í iðnaði samkvæmt Parísarsáttmálanum. Helstu hugverkaréttindi auk einkaleyfa tilheyra eignarréttindum á sviði iðnaðar, eru vörumerkjavernd, mynsturvernd, vernd á iðnhönnun ,,Industrial design`` á ensku máli, og smáeinkaleyfi sem einnig hafa verið kölluð nytjamynstur, sbr. danska heitið ,,brugsmønster`` og þýska orðið ,,Gebrauchsmuster``. Vernd á svokölluðum smárásum, rafeindarásum, liggur á mörkum höfundarréttar og iðnaðarréttinda. Það vantar enn talsvert á að okkar löggjöf um vernd eignarréttinda í iðnaði sé jafnvíðtæk og í þeim löndum sem við höfum mest skipti við. Hér er eingöngu, eins og þingheimi er kunnugt, löggjöf um einkaleyfi og vörumerki. Framleiðendum og aðilum í viðskiptalífi þessara landa er mjög í mun að þeir geti fengið hér á landi hliðstæða vernd á hugverkum sínum og þeir eiga kost á í sínu heimalandi. Fyrirspurnir um þessi mál berast ráðuneytinu ýmist frá sendiráðum viðkomandi ríkja, frá erlendum fyrirtækjum eða umboðsaðilum þeirra hér á landi. Þróunin á sviði hugverkaréttinda er mjög ör í Evrópu um þessar mundir og það skiptir ákaflega miklu máli að við fylgjumst vel með því sem þar er að gerast. Úrbætur og samræming löggjafar um hugverkaréttindi hefur komið talsvert við sögu í þeim umræðum og þeim viðræðum sem nú fara fram milli EFTA - ríkjanna og Evrópubandalagsins um myndun Evrópsks efnahagssvæðis. Sem dæmi um þetta vil ég nefna að EFTA - ríkin hafa skuldbundið sig til þess gagnvart Evrópubandalaginu að setja sérstaka löggjöf um einkaréttarvernd á smárásum, rafeindarásum. Slík vernd hefur mikla þýðingu fyrir fyrirtæki sem framleiða háþróaðan rafeindabúnað. Og þótt íslenskur rafeindaiðnaður hafi enn ekki náð því þróunarstigi að löggjöf um vernd smárása hafi teljandi þýðingu fyrir hann þá er nauðsynlegt að við stöndum við skuldbindingar okkar í þessu efni eins og önnur EFTA - ríki. Iðnrn. og menntmrn. vinna nú saman að undirbúningi lagafrv. um þetta efni. En eins og ég nefndi áðan þá er hér enn ekki um beina hagsmunagæslu að ræða fyrir íslenskan iðnað vegna þess að okkar rafeindaiðnaður flytur inn sínar smárásir. En auðvitað getur að því komið síðar að við þurfum á slíkri réttarvernd að halda vegna okkar eigin hagsmuna en við þurfum líka að bjóða erlendum hugvitsmönnum og framleiðendum réttarvernd í þessu efni. Annars staðar á Norðurlöndum og í mörgum ríkjum Evrópu hefur lengi verið í gildi löggjöf um svokallaða mynsturvernd sem verndar útlit, form og skreytingu vörunnar. Ýmis hagsmunasamtök í iðnaði hér á landi hafa lagt að stjórnvöldum að hraða setningu slíkrar löggjafar. Frv. um þetta efni sem byggt er á norrænni löggjöf frá árinu 1961 er nú á lokastigi í iðnrn. Einkaleyfayfirvöld annars staðar á Norðurlöndum hafa nú ákveðið að gera gagngerar breytingar á sinni mynsturlöggjöf með hliðsjón af löggjöf um sama efni sem nú er verið að móta í ríkjum Evrópubandalagsins. Ég tel því ekki rétt að leggja mynsturverndarfrv., sem ég nefndi áðan, fram að sinni í þeirri mynd sem það er nú, heldur vil ég að við tökum þátt í samstarfi okkar nágrannaþjóða um mótun nýrrar löggjafar um vernd á iðnhönnun. Smáeinkaleyfi er verndarform sem lítið hefur verið kynnt hér á landi, ég nefndi það stuttlega hér áðan. Bæði Danir og Finnar eru í þann veginn að setja löggjöf um þetta efni. Hér er um að ræða eins konar millistig milli mynsturverndar og tæknilegra einkaleyfa. Verndin er frábrugðin mynsturvernd að því leyti að hún tekur líka til tæknilegra eiginleika uppfinningarinnar, ekki eingöngu mynstureiginleika hennar eða útlits. Verndin getur átt vel við minni háttar uppfinningar sem ekki uppfylla kröfur um vernd skv. einkaleyfalögunum. Rannsókn á skráningarhæfi er takmarkaðri og um leið ódýrari en þegar um fullkomna einkaleyfisumsókn er að ræða. Þá vil ég líka nefna að hér skortir tilfinnanlega lagareglur um réttarstöðu manna sem starfa í þjónustu annarra að uppfinningum. Undirbúningur frv. um þetta efni er á verkefnaskrá iðnrn. en ég vil geta þess að samningur um þetta efni milli Bandalags háskólamanna og ríkisins hefur verið gerður hvað varðar starfsmenn á nokkrum stofnunum og þá nefni ég Iðntæknistofnun. Ráðuneytið mun leggja áherslu á að afla sem gleggstra upplýsinga um þau verndarform sem ég hef hér nefnt stuttlega og reynslu annarra þjóða af þeim. Þessum upplýsingum mun verða komið á framfæri við hagsmunaaðilana en Parísarsamþykktin kveður svo á að aðildarlöndin hafi lágmarksskyldur varðandi vernd hugverkaréttinda. Það er hins vegar mjög mikilvægt að samtök iðnaðarins og aðrir hagsmunaaðilar meti af raunsæi hver þeirra verndarforma, sem ég hef hér nefnt, sé skynsamlegt að innleiða hér með þeirri fyrirhöfn sem því fylgir. Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að frv. þetta verði að lögum á yfirstandandi þingi. Ég legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Flm. (Þórhildur Þorleifsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 72 frá 1982, um námslán og námsstyrki. Flm. með mér eru hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Guðmundur G. Þórarinsson, Guðrún Helgadóttir, Rannveig Guðmundsdóttir og Jóhann A. Jónsson. Þetta er í annað skipti sem frv. er flutt því það náði ekki fram að ganga á síðasta þingi, hlaut ekki afgreiðslu. Megininntak þessa lagafrv. er að við 2. gr. laga um námslán og námsstyrki bætist eftirfarandi málsliður: ,,Jafnframt er heimilt að veita einstæðum foreldrum fjárhagsaðstoð til framhaldsnáms, óháð aldri þeirra og eðli námsins.`` Í athugasemdum við frv. þetta er nánari útskýring á inntaki þessarar greinar. Þar er gert ráð fyrir að vikið sé frá núgildandi úthlutunarreglum Lánasjóðs ísl. námsmanna, bæði hvað varðar aldur lánþega og eðli námsins í því skyni að gera einstæðum foreldrum kleift að afla sér almennrar menntunar eða sérmenntunar til undirbúnings frekara námi eða starfi. Þarna er átt við nám sem er að öllu jöfnu ekki lánshæft nú. Til samræmis þyrfti að breyta 2. gr. reglugerðar um námslán og námsstyrki þannig að almennir framhaldsskólar yrðu þar á lista yfir þá skóla þar sem nám telst námshæft, þ.e. ef um einstæða foreldra væri að ræða, og eins ýmiss konar starfsþjálfunarnám og námskeið þar sem skólagjalda er krafist, ef um er að ræða einstæða foreldra. Þyrfti þá sérstaklega að setja í reglugerð ákvæði um lágmarks - og hámarksviðmiðun skólagjalda og endurgreiðsluákvæði vegna námskeiðagjalda. Þarna er vissulega um undanþáguheimild að ræða sem gerði einum hópi í þjóðfélaginu kleift að fá námslán við skilyrði sem öðrum hópi bæri ekki, þ.e. að einstæðir foreldrar gætu fengið námslán þar sem aðrir hópar gætu ekki fengið slík lán. Fyrir því liggja nokkuð augljósar ástæður. Þessi hópur, þ.e. einstæðir foreldrar, sker sig frá öðrum hópum þjóðfélagsins hvað nokkur atriði varðar. Það sem er mest áberandi er það að þessi hópur er upp til hópa fjárhagslega verr stæður en aðrir hópar þjóðfélagsins, þó vissulega sé ekki hægt að setja þarna alla undir sama hatt. Í skýrslu sem félagsvísindadeild Háskóla Íslands gerði fyrir félmrn. og var birt í maí 1984 komu fram margar athyglisverðar upplýsingar um kjör og aðstæður þessa hóps. Það sem helst er athyglisvert er auðvitað að fjárhagsleg staða þeirra markar félagslega stöðu þeirra að öðru leyti þannig að bæði húsnæði og annað er þessum hópi þungt í skauti. Þetta frv. hér tekur aðeins til eins þáttar, þ.e. að gera þessum hópi greiðara að afla sér menntunar. Nú er það svo að í þessari skýrslu kemur einmitt fram að um 78% einstæðra foreldra á aldrinum 20 -- 29 ára hafa aðeins grunnskólamenntun eða minna. Þetta er talsvert frávik frá sambærilegum aldurshópi í þjóðfélaginu, þ.e. það er miklu stærra hlutfall einstæðra foreldra á þessum aldri sem hefur ekki skólagöngu umfram skylduskólagöngu en hjá aldurshópnum í heild. Þegar þess er gætt að einstæðir foreldrar í landinu eru um 7500 og þar af eru 7000 einstæðar mæður og þær hafa á framfæri sínu 9700 börn er ljóst að þarna er um verulega stóran hóp að ræða sem hefur forsjá með börnum og hefur svo litla menntun sem raun ber vitni. Þá þarf ekki að sökum að spyrja að framfærslumöguleikar þessara foreldra eru lakir þar sem fólk sem ekki hefur lengri menntun en þetta telst að sjálfsögðu til ófaglærðs fólks og er þar af leiðandi í launalægstu hópum þjóðfélagsins. Upp á síðkastið hefur orðið vart við mjög aukinn þunga hjá félagsmálastofnunum landsins. Auðvitað er öllum þingmönnum kunnugt um að ásókn í félagslega hjálp hefur aukist, svo sums staðar nemur mörgum tugum prósenta. Af þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér hjá félagsráðgjöfum virðist ljóst að það séu einstæðar mæður sem eru ákaflega áberandi í hópi þess fólks sem sækir um aðstoð hjá félagsmálastofnunum, þ.e. þarna er í flestum tilfellum að tala um konur sem vinna fulla vinnu og reyna allt hvað þær geta til að sjá börnum sínum farborða, en hafa svo lág laun að þau nægja engan veginn og það þarf að leita eftir opinberri aðstoð. Þessir félagsráðgjafar segja m.a. að ákaflega algengt sé að þessar konur láti í ljósi ósk um að þær gætu aflað sér meiri menntunar til þess að verða færar um að sjá fyrir sér og börnum sínum en þá eru ýmsar hindranir í veginum. Þær vantar mjög oft menntun til þess að komast í lánshæft nám. Af sjálfu leiðir, þar sem svo stór hluti þeirra hefur aðeins grunnskólamenntun, að oft þarf að brúa margra ára nám áður en kemur að lánshæfu námi. Það gefur auga leið að jafnframt því að sjá fyrir barni og vera kannski eini umsjónar - og forsjármaður barns er efitt að samhæfa vinnu, umönnun barns og nám. Í þessari skýrslu sem ég hef rætt um eru tekin fjölmörg dæmi af aðallega konum, eðli málsins samkvæmt, sem láta í ljósi ósk um lengra nám eða að afla sér aukinnar menntunar og fyrst og fremst er borið við bágum fjárhagsaðstæðum að þær geta ekki uppfyllt þær óskir sínar. Að vísu verður að taka fram að þó nokkrar þeirra segja að þær hafi getað klárað nám með aðstoð foreldra. En það er nú einmitt eitt af meginmarkmiðum Lánasjóðs ísl. námsmanna að gera öllum kleift að stunda nám óháð fjárhag foreldra, þannig að afskaplega æskilegt væri að það gilti um þennan hóp líka. Þó að þarna væri um aukin útgjöld að ræða, þá má líka reikna með því að það sparaði útgjöld annars staðar, samanber það sem ég sagði um félagsmálastofnanir og félagsmálaaðstoð og eins að því færara sem fólk er til þess að afla sér tekna, þeim mun meira skilar sér aftur í ríkiskassann í formi skatta. Þetta yrði því ekki allt aðeins aukin útgjöld og svo auðvitað kemur þetta til endurgreiðslu í Lánasjóðnum eins og önnur námslán. Þó að þarna sé um undanþágu að ræða er spurning hvort hún er ekki réttlætanleg í þessum tilfellum einmitt til þess að gera þetta fólk hæfara til þess að sjá sér sjálfu og börnum sínum farborða og komast yfir þann hjalla sem oft hindrar þetta fólk í að afla sér framhaldsmenntunar. Í frv. er líka gert ráð fyrir því að nám á ýmiss konar námskeiðum og í styttri skólum geti verið lánshæft. Það getur verið mikils virði fyrir konur að afla sér starfsþjálfunar á slíkum námskeiðum og getur munað talsvert miklu þegar kemur að því að fá vinnu og laun fyrir þá vinnu. Það er líka hætt við að félagslegar aðstæður gangi í arf þannig að þessi stóri hópur barna sem er á framfæri einstæðra foreldra, sem greina sig menntunarlega frá öðrum hópum, sé að nokkru leyti dæmdur til sömu félagslegu aðstæðnanna og foreldrarnir. Því að af sjálfu leiðir að sá sem litla hefur menntun er oft ekki eins hvetjandi og þyrfti ef til vill við börn til þess að afla sér menntunar. Þar að auki getur auðvitað fjárhagur ráðið miklu um menntun. Við værum þess vegna ekki einungis að gera foreldrana hæfari til eigin framfærslu heldur værum við líka að búa í haginn fyrir börn þessara foreldra. Auk þess megum við ekki gleyma að menntun er ekki bara til þess að geta aflað sér meiri tekna í lífinu, heldur er innihald hennar og tilgangur miklu meiri og er þá oft um að ræða það sem við mundum kalla lífsfyllingu eða andlegan þroska sem þessi hópur á ekki síður rétt á en aðrir. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta þar sem þetta er í annað skiptið sem ég mæli fyrir þessu frv. en ég hvet þingmenn til þess að kynna sér þessa skýrslu um kjör og aðstæður einstæðra foreldra, sem var gefin út árið 1984, því að í henni er að finna mjög merkilegar upplýsingar um þennan hóp sem ættu að ýta við okkur öllum, sem hér störfum, að reyna að leggja af mörkum til þess að bæta hag þessa stóra hóps einstæðra foreldra og barna þeirra. Samtals eru þetta hátt í 20 þúsund manns og í ekki stærra þjóðfélagi en Íslandi er það vissulega stór hópur og verðskuldar að að aðstæðum hans sé hugað og reynt að bæta þar úr. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu sé vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Rannveig Guðmundsdóttir : Hæstv. forseti. Þó þetta sé í annað sinn sem þetta frv. er flutt, eins og fram kom í máli 1. flm. og frsm. hér áðan hef ég hug á að blanda mér stuttlega í þessa umræðu, enda málið þess eðlis að þörf er á að gefa því gaum eins og fram kom hér fyrr. Þetta frv. miðar að því að Lánasjóði ísl. námsmanna sé heimilt að veita einstæðum foreldrum fjárhagsaðstoð til framhaldsnáms óháð aldri þeirra og eðli námsins. Það hefur komið fram í greinargerð og framsögu að þarna er verið að vísa til almenns framhaldsnáms, svo sem í mennta-, fjölbrauta- og verslunarskólum, og stuðnings við styttra nám og námskeið þar sem skólagjalda er krafist. Það er vissulega mat okkar flutningsmanna að þessu frv., og tökum við undir það með 1. flm., að þessi undanþága sé réttlætanleg. Ég mun ekki hafa mörg orð um þetta frv. en ég bendi þó á það sem fram kemur í greinargerð um meðaltekjur kvenna þar sem bent er á að þær losa rétt 60% af meðaltekjum karla, samkvæmt þeirri skýrslu sem framsögumaður vísaði hér til áðan, og að yfir 70% einstæðra foreldra er ófaglært verkafólk eða stundar störf á sviði verslunar og þjónustu án sérmenntunar. Það er alveg ljóst að stuðningur sem þessi skilar sér margfalt til baka. Við skulum einnig athuga það að oft voru ungar konur ekki einu sinni komnar í fastan farveg á vinnumarkaði þegar þær sátu uppi með ábyrgð á barni eða börnum. Það getur verið erfitt þegar þarf að hafa ákveðin próf eða ákveðna skólagöngu að baki til að hægt sé að komast í það framhaldsnám sem hugur stendur til og sýnu verra þegar fjárhagsaðstæður stöðva það að hægt sé að ná sér í þau próf sem þarf til að fara inn í þetta framtíðarnám. Það hefur sýnt sig í þeim tilfellum sem ég þekki til að stuðningur, bæði félagslegur og fjárhagslegur, skiptir máli þegar erfiðar aðstæður koma upp, en stuðningurinn verður og á alltaf að vera hjálp til sjálfshjálpar. Það er það sem mér finnst að þetta frv. snúist um. Fjárhagsaðstoð til framhaldsnáms getur í þessu efni verið það skref til nýrrar framtíðar fyrir viðkomandi sem þarf til. Ég bendi líka á að það skortir ekkert á að konur séu mjög meðvitaðar um þýðingu þess að bæta við þekkingu sína og nota sér þau tækifæri sem gefast þegar hægt er. Það hefur því aukist mjög að konur sæki hin ýmsu námskeið sem bjóðast í tengslum við störf þeirra eða stéttarfélög. Kannski var það fyrst og fremst vegna þess að mig langaði að koma því á framfæri að ég kom hér í ræðustól því að í skýrslu frá Menningar- og fræðslusambandi alþýðu er einmitt sagt frá þátttakendum á önnum frá 1. okt. 1988 til 30. sept. 1989 og þar kemur fram að þátttakendur í Félagsmálaskóla alþýðu á þessu tímabili, þ.e. þremur önnum og níu námskeiðum, voru 133. Þar af voru konur 44% og karlar 56%. Á trúnaðarmannanámskeiðunum voru þátttakendur 350 og þetta voru alls 25 námskeið. Þar voru konur 233 og karlar 117. Á öðrum námskeiðum og fræðslufundum, sem voru alls 24, voru konur 243 og karlar 137 og að lokum má nefna það að í Tómstundaskólanum, sem starfaði á haustinu 1988 með 56 námskeið, en þar eru bæði frístunda- og starfsnámskeið, voru konur 480 á móti 130 körlum og á vorinu 1989 á 70 námskeiðum voru konurnar 530 á móti 165 körlum. Þátttaka kvennanna og fjöldi þeirra hefur verið með þeim hætti á þessum námskeiðum að nærri hefur valdið áhyggjum þeirra sem námskeiðin hafa haldið vegna óska þeirra um blöndun og að sem flestir úr atvinnulífinu á hverjum tíma taki þátt í þeim. Þetta segir okkur hvernig konur eru tilbúnar að gera það sem þær geta, bæta við þekkingu sína og nám þegar þær eiga möguleika til og í mörgum tilfellum, varðandi þau námskeið sem ég benti á, eru námskeiðsgjöldin greidd af stéttarfélagi eða fyrirtæki. Eins og hefur komið fram, bæði við fyrri umræðu þegar þetta mál var flutt í fyrra sinn og eins nú í framsöguræðu hv. 12. þm. Reykv., sem er eins og áður sagði 1. flm. frv., getur það gjörbreytt stöðu ungs einstæðs foreldris varðandi atvinnumál að eiga kost á fjárstuðningi til að ljúka almennu námi eða til að sækja sérhæfð námskeið og því vona ég að þetta frv. nái fram að ganga.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Eins og sést á þingskjali því sem hér er til umræðu er ég einn af meðflutningsmönnum og vil einungis ítreka stuðning minn við það. Allar skýrslur sýna svo ekki verður um villst að töluvert skortir á menntun fjölmargra einstæðra mæðra og skýring liggur afar nær. Konur hætta oft í skóla vegna barneigna, vegna þess að ábyrgðin virðist lögð á þeirra herðar fremur en föðurins og er það alkunn saga og þarf ekki að fjölyrða um það. Og þó að von okkar allra sé að slík viðhorf kynnu að breytast þá virðist nú vera dálítið í það. Ég held að almennt sé það mikið áhyggjuefni hvernig aðbúnaður margra íslenskra barna er, allt of margra. Það nægir að nefna að um 10.000 börn í landinu eru nú alin upp hjá einstæðu foreldri. Og þegar við lítum á það að við lifum í þjóðfélagi þar sem tvo einstaklinga þarf til að vinna fyrir heimili svo að nokkur mynd sé á segir sig sjálft að þessi 10.000 börn búa við allt aðrar aðstæður en önnur börn í landinu. Og það er auðvitað atriði sem okkur ber að líta á. Gerðar hafa verið ýmsar tilraunir til að greiða fyrir einstaklingum sem hafa orðið út undan í skólakerfinu. Minnist ég þess að ákvæði var og er held ég enn þann dag í dag í lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð að veita megi styrki til endurmenntunar en sannleikurinn er nú sá að að þeim sjóði hefur verið svo kreppt að ég hygg að minna hafi orðið úr því en til var ætlast og getur hv. 11. þm. Reykv. e.t.v. upplýst það betur en ég, en einhvern veginn hef ég á tilfinningunni að það ákvæði hafi lítið nýst, allt of fáum. Hér er því alveg tvímælalaust atriði sem þarf úr að bæta ef við ætlum að búa öllum börnum í þessu þjóðfélagi sem svipuðust uppeldisskilyrði. Í þessu sambandi vil ég einungis vekja athygli á því, og mun gera það enn frekar þegar ég tala innan nokkurra daga fyrir frv. til laga um umboðsmann barna, að ég hef miklar áhyggjur almennt af stöðu íslenskra barna í þjóðfélaginu. Ég held að við stingum öll höfðinu í sandinn og trúum því og teljum okkur trú um það að þar sé allt í lagi en ég held að það sé langt því frá og ástandið í barnaskólum landsins er á þann veg að ég held að hið háa Alþingi verði nú að fara að ræða þau mál í einhverri alvöru. Við skulum ekki lengur telja okkur trú um að það sé allt í lagi með uppeldi íslenskra barna. Hvenær sem við heyrum eitthvað um vandamál skólanna eða heyrum í börnum komumst við að raun um að þessi mál eru á miklu, miklu verra stigi en okkur óraði fyrir, þó við kunnum, mörg okkar, að hafa haft grunsemdir um ýmislegt slíkt. Nægir þar að nefna t.d. atriði eins og málþroska sem er satt að segja að verða skelfilegur. Ég veit ekki hvort menn vilja trúa því eða vilja horfast í augu við það að hér er að alast upp stór hópur af börnum sem kann ekki að tala. Og fólk sem ekki kann að tala kann ekki heldur að lesa. Það er ekki af því að þessi börn séu neitt heimskari en börn hafa verið heldur hefur enginn tíma til að tala við þau. Þau heyra ekkert tungumál nema í hæsta lagi úr erlendum fjölmiðlum og það segir sig sjálft hvaða áhrif þetta hefur. Við erum að ala upp, eins og aðrar þjóðir í kringum okkur, lágstétt sem fylgist ekki með í þjóðfélaginu, lágstétt sem getur ekki fylgst með. Hún kann að hafa skoðanir á hlutunum en hún kann ekki að tjá þær, hún kann ekki að skýra sitt mál. Ekki alls fyrir löngu horfði ég á sjónvarp þar sem nokkur börn voru að tala og ég verð að segja það hreinskilnislega að mér féll allur ketill í eld. Þar var ekki annað sýnna en að börnin væru að tala táknmál eins og fatlað fólk. Nokkur barnanna voru ófær um að koma frá sér heilli setningu, gripu til líkamstjáningar, sem auðvitað er nýtileg þegar um heyrnarlaust fólk er að ræða eða mállaust en skelfilegt að horfa upp á þegar um er að ræða barn sem á allan hátt er líkamlega vel á sig komið. Ég held að við hér á hinu háa Alþingi höfum allt of lengi lokað augunum fyrir þessu. Við könnumst öll við það að þegar málefni barna ber á góma höfum við venjulega setið hér, kvenkynið í þessum virðulega þingsal, og talað hver við aðra en minna borið á áhuga annarra hv. alþm. Ég held hins vegar að hér séum við komin á krossgötur þar sem við verðum einfaldlega að fara að velja leiðina út. Þessi umræða hefur verið mjög á dagskrá í Danmörku á síðustu árum. Danir eru heiðarlegri en við. Þeir hafa bara ósköp einfaldlega sagt: Þetta er of seint. Við erum búin að missa af lestinni. Við bara sættum okkur við þetta. Ég trúi ekki að Íslendingar séu komnir svo langt út á villigötur í þessu efni að við getum ekki snúið við ef við viljum. En það er auðvitað ekki sýnilegt að mikið sé gert í því á meðan við reynum að halda sem allra mest niðri kennarastétt landsins sem hefur nú axlað þennan klafa eins og hægt er að ætlast til. Auðvitað getur hún þó aldrei komið í staðinn fyrir foreldra barnanna og heimilin. Ég held þess vegna að hvert einasta mál sem styrkir heimili íslenskra barna á einhvern hátt beri að styðja. Og þetta frv. er eitt af þeim. Við verðum að bæta hag einstæðra foreldra í þessu landi því að hann nálgast ekki þær aðstæður sem fólk í sambúð hefur. Þar með er ég ekki að segja að þeir foreldrar sem einstæðir eru séu síður samviskusamir. Þeir reyna áreiðanlega allt hvað þeir geta að sinna sínum börnum einmitt vegna þess að þeir vita um lakari stöðu. Um það ætla ég ekki að gerast dómari, en hitt er annað mál að það leiðir af sjálfu að það er mikilsvert að fólk sem er eitt um að bera ábyrgð á uppeldi barna sinna hljóti öll þau skilyrði sem þjóðfélagið getur boðið upp á. Og þess vegna getur það ekki verið slíkur útgjaldaliður hins íslenska ríkis að styðja við bakið á þeim einstæðu foreldrum sem þennan kost kjósa að það komi fjárhag þjóðarinnar til skaða. Ég vænti þess því að hv. alþm. afgreiði þetta mál fljótt og vel ásamt þeim öðrum málum sem hér munu koma til umræðu á næstu dögum og snerta hag íslenskra barna.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir : Herra forseti. Vegna þess sem hv. 13. þm. Reykv. sagði varðandi Atvinnuleysistryggingasjóðinn er það náttúrlega satt að við erum óskaplega blönk. Í þeim fáu tilfellum sem svona máli hefur verið skotið til okkar hér í aðalstjórninni megum við hins vegar eiga það að við höfum alltaf tekið afstöðu með þeim sem til okkar hefur leitað. Hins vegar held ég að mjög vanti á skipulag, að það sé skipulagt að fólk sem missir atvinnuna sé hvatt til náms og þeir námsmöguleikar notaðir sem eru kannski fyrir hendi. Ég tel þetta ákaflega þarft mál, mjög þarft. Við vitum það öll sem erum eldri að margir af þessum einstæðu foreldrum eru fólk sem fer mjög ungt út í hjúskap, hættir í skólum, hefði þurft að öðlast meiri þroska og þarf mjög á því að halda að bæta við sig þekkingu. Ég held að það mundi sýna sig að þetta væri fjárfesting sem borgaði sig og það fljótt. Út af því sem sagt var um Menningar- og fræðslusamband alþýðu, þá er sá skóli, Félagsmálaskóli alþýðu, orðinn vel skipulagður og hefur ágætis kennslukrafta. En það sem ég held að geri að færri konur sækja hann en karlar er það að skólinn er í Ölfusborgum sem út af fyrir sig er mjög gott, það er mjög gott að hafa skólann þar, en konurnar sem eru með börn, yngri konurnar, treysta sér ekki til að fara frá heimilum sínum yfir þetta langan tíma. Þess vegna mæta þær ekki þar. Hins vegar sýnir þetta sig með Tómstundaskólann, þar sem þær geta verið á heimilum sínum og sótt skólann út frá þeim, að þær sækja hann miklu betur. Þetta sýnir það náttúrlega líka að ábyrgð heimilanna er mikið meira á höndum konunnar og auðvitað líka það að karlmenn eru oft önnum kafnir við vinnu og geta ekki sinnt heimilunum. Það er þessi langi vinnudagur hjá okkur sem rænir þá möguleikum til þess. Ég held líka að allt skipulag vanti á það að fólk sem stundar t.d. vaktavinnu hafi meiri möguleika til að sækja námskeið eða skóla. Mér er það minnisstætt frá því að við vorum fyrst að reyna að koma á Sóknarnámskeiðunum hversu erfitt var að samræma þau þannig að vaktavinnufólkið gæti komist á námskeiðin eins og hitt fólkið. Sem betur fer smáglæddist nú skilningur á þessu og ég held að það sé ekki beint orðið til fyrirstöðu en það er bara mikil vinna í kringum það að koma því skipulagi á og vekja áhuga á því. Ég vil taka undir með 13. þm. Reykv. að það er afskaplega sorglegt þegar talað er um fjölskyldumál yfirleitt hvað karlmennirnir flýta sér burtu úr salnum. Og það eru virðingarverðir menn sem sitja eftir og hlusta, enda kannski barnakarlar sjálfir og sjá að þetta hreinlega hæfir þeim, að vera við. Ég vildi óska þess að alþingismenn tækju þetta mál svolítið alvarlega, hugsuðu hvað á bak við þessa tillögu býr. Mér er minnisstætt sjálfri þegar ég hóf störf á Pósthúsinu í Reykjavík sem bréfberi, þá einstæð móðir. Þetta starf var mér ofviða eftir um það bil tvö ár vegna þess að það var hreinlega svo líkamlega erfitt að ég entist ekki í því lengur. Þá sótti ég um að fá að komast inn á Pósthúsið. Þetta virtist þá ekki neitt sérstaklega vandasöm vinna, að raða bréfum og þess háttar. Ég gat ekki fengið vinnuna af því að ég hafði ekki gagnfræðapróf. Ég var bara með minn grunnskóla og barnaskóla sem ég er með enn. Það stóð í veginum fyrir því að ég gæti haldið áfram að vera þarna á vinnustað þar sem mér satt að segja líkaði að mörgu leyti mjög vel. Það strandaði á þessu, ég hafði engin próf. Ég hygg að það sé sama sagan enn og kannski er hún reyndar bara orðin algengari, að fólk getur ekki skipt um vinnu af því að það vantar ákveðin próf, ákveðið nám og ákveðin próf. Þetta varð mér kannski ekki til tjóns af því að kannski sæti ég enn og sorteraði bréf ef ég hefði haft próf, en svona var þetta samt sem áður.

Pétur Bjarnason : Herra forseti. Varðandi frv. það til laga sem hér liggur fyrir tel ég að hér sé hið besta mál á ferðinni og vil gjarnan, fyrir mitt leyti, mæla með því að það verði samþykkt. Það hefur verið gerð ágæt grein fyrir því hér og ég kom ekki upp fyrst og fremst til þess. Ég vildi þó reyndar vekja athygli á að það er smámisræmi, eftir því sem mér virðist, í greinargerð hvað snertir einstæða foreldra í landinu. Þar er sagt að þeir séu alls 7.500, þar af rúmlega 500 einstæðir feður en 7.000 einstæðar mæður, en af tölum sem á eftir koma að dæma hafa þessir 500 feður ekki nema um 300 börn til þess að annast svo að ég fæ ekki alveg séð hvernig þetta kemur heim og saman. Hér er sennilega um prentvillu að ræða sem ég vek athygli á, efst á bls. 2. Tilefni þess að ég kem hérna upp eru ummæli hv. 13. þm. Reykv. sem hér féllu og alls ekki að ástæðulausu og er þetta ekki í fyrsta sinn sem þau eru viðhöfð um grunnskólana, en hv. þm. sagði að í grunnskólunum væru menn meira og minna ólæsir, óskrifandi og ófærir um að tjá sig.  Mig langaði hins vegar aðeins, og til þess kom ég hér upp, að velta vöngum yfir þessu: Hvernig má það vera að svona sé þó til í skólunum? Hvaða aðstæður eru það í grunnskólum Íslands sem valda því að ummæli eins og þessi er kannski ekki með öllu hægt að hrekja og það er illt? Það er vafalaust mjög margt sem kemur til greina, en það sem ég vildi nú kannski byrja á núna að nefna hér á þinginu er sú staðreynd að grunnskólarnir hafa verið eins konar afgangsstærð í íslenska ríkiskerfinu alllengi, og eru enn, með þeim afleiðingum að okkur gengur alls ekki neitt að fá fólk til þess að vinna þar, síst úti á landi. Það gengur betur hér í þéttbýlinu. Þetta rímar kannski svolítið við þau ummæli sem hér féllu áður, hjá hv. 13. þm. Reykv. líka, um mjúku málin og hverjir sætu hér í þingsölum þegar rætt væri um þessi mjúku mál, um skólamál, um málefni barna og kvenna, einstæðra foreldra. Það er nefnilega orðið þannig að þessi málefni, málefni grunnskólans, eru að því leyti orðin mjúk mál að það eru fyrst og fremst konur sem þar starfa og það er kannski eðlilegt að þess vegna séu það konur sem hafi meiri áhuga á því sem þar gerist. Þetta er þróun sem hefur orðið á mörgum árum og margir vilja kenna það launastefnu sem rekin hefur verið í íslenskum grunnskólum. Nú er gott tækifæri til þess hjá alþingismönnum að gefa þessu gaum því að ég veit að hér liggur til skoðunar og umsagnar álitsgerð frá fræðslustjórum um kennaravandann á landsbyggðinni og þar með tilmæli til alþingismanna, hvort þeir vilji ekki leggja þessu máli lið og veita fjármagn til þess að reyna að bæta úr. Ég reikna ekki með því að það muni leysa allan vandann en það gæti þó orðið upphaf að sókn til þess að fá fólk aftur inn í grunnskólana vegna þess að við eigum nóg af kennurum. Við eigum nóg af menntuðum kennurum í landinu til að starfa í grunnskólunum. Það sem vantar er fyrst og fremst að fá þá þangað til starfa. Og það er dálítið sérkennilegt að við erum á sama tíma að ræða um kennaravandann á landsbyggðinni og vanda heilsugæslulækna á landsbyggðinni við H1-stöðvarnar. Þetta er hvort tveggja mikið vandamál. Þetta er hvort tveggja mikið nauðsynjamál að leysa. Við erum að tala um launamál þessa fólks og án þess að ég ætli að halda því fram að heilsugæslulæknar séu ofhaldnir með allt það álag sem á þeim hvílir, þá miklu ábyrgð sem þeir verða að sinna, viljum við samt upplýsa að það þarf eina 4 -- 6 grunnskólakennara til þess að hafa laun eins heilsugæslulæknis. Þetta skyldu menn aðeins hafa í huga þegar verið er að tala um að kennarastéttin sé kannski stundum með óheyrilegar kröfur. Það er síður en svo. Launamál eru alls ekki allt í þessu. Það er fleira sem við skulum skoða í þessu efni. Fyrir nokkrum árum var tekin upp blöndun í bekki sem þýðir það að við röðum ekki í bekki eins og gert var hér áður fyrr. Þegar ég byrjaði að kenna var A - bekkur, B - bekkur, ég byrjaði í skóla sem í voru 1.500 börn hér í Reykjavík, og langt aftur eftir stafrófinu. Í 7 ára bekk var þannig raðað eftir lestrarkunnáttu í A - bekkinn o.s.frv. Þetta hét að raða í bekki. Það var reyndar ekki raðað svo áfram þannig að þessi röðun og skipan manna eftir greind eða árangri stóðst ekki þegar á skólahaldið leið nema að því leyti til að oft og tíðum fengu A - bekkirnir betri þjónustu skólanna. Þetta var aflagt og það var ákveðið að blanda í bekki þannig að ekki skyldi raðað í bekki eftir námsárangri og það er sú stefna sem við lýði er núna og sú stefna sem flestir telja góða séu þau skilyrði uppfyllt sem með því þurfa að vera. Þar komum við að einu atriðinu. Þau skilyrði sem þurfa að vera til þess að hægt sé að raða í bekki eru að nemendafjöldi sé viðráðanlegar og það er síður en svo. Það eru of margir nemendur í hverjum bekk hér einmitt á Reykjavíkursvæðinu og í þéttbýlinu til þess að hægt sé að sinna þessum nemendum eins og vert væri og þörf er á. Því aðeins er hægt að blanda í bekki að þessum skilyrðum sé fullnægt þannig að við erum ekki komin nema hálfa leið að þessu marki. Ég gat áður um kennaraskortinn úti á landsbyggðinni, en það er oft sagt sem svo að landsbyggðarvandinn svonefndi sé sá einn að fólki fækki á landsbyggðinni. Það fer hingað suður til Reykjavíkur og þetta sé vandi landsbyggðarinnar sem sé erfitt við að glíma og sé fyrst og fremst það sem landsbyggðarmenn séu alltaf volandi út af alla daga. En það kynni þó ekki að vera að börnin sem hér voru nefnd áðan, börnin sem eru ólæs og óskrifandi og eiga erfitt með að tjá sig, komi kannski ekkert frekar af landsbyggðinni, úr litlu skólunum. Ég held að lítið sé um að þessi börn komi þaðan vegna þess að þar eru kennsluhættir aðrir og þar er ekki þessi fjöldi í bekkjum. En skyldi það ekki vera einn hluti af landsbyggðarvandanum að þessi mikli fjöldi sem flykkist í þéttbýlið hér syðra kemur inn í ofsetna skólana, í bekki sem eru þegar of stórir? Ætli þetta sé ekki einn hluti vandans, að landsbyggðarvandinn sé líka hér syðra? Þetta held ég að væri mjög gott að taka inn í þessa miklu umræðu. Vandinn er líka í því fólginn að þéttbýlið er alls ekki viðbúið því að taka á móti öllu þessu fólki sem flykkist svo ört og án undirbúnings hingað. Í umræðunni eru augu manna að opnast verulega fyrir því að þetta er tvíþætt vandamál. Þetta er ekki bara vandamál okkar sem byggjum landsbyggðina. Þetta er líka vandamál hinna sem hér sitja og glíma við sívaxandi umferð á ofsetnum götum, það vandamál að húsnæði vantar fyrir skóla, sjúkrahús, dagvistunarheimili og svo mætti lengi telja. Ég held að þessi atriði sem ég hef nefnt og kannski mörg fleiri komi einmitt inn í það sem hér var talað um áðan. Út af fyrir sig harma ég það ekki að þetta skyldi koma hér upp vegna þess að ég held að þetta sé mál sem hafi mjög margar hliðar og þurfi að taka á í afar víðtæku samhengi. Ég lýk svo máli mínu með því að endurtaka að frv. sem hér liggur fyrir tel ég vera mjög þarft og tímabært fyrir löngu og vænti þess að það fái betri afgreiðslu nú en í það fyrra sinn sem það var lagt fram.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Það kann nú að virðast að við séum komin ansi langt frá frv. hv. 12. þm. Reykv., en ég tek undir það með hv. 2. þm. Vestf. að það er engin leið að tala um þann þátt sem frv. fjallar um án þess að koma inn á svo ótal marga aðra vegna þess að það er ekki af tilviljun að frv. er fram komið. Mér þótti afar gott að heyra að hv. 2. þm. Vestf. gerir sér sem skólamaður fullkomlega ljóst hvernig ástandið er sem við öll höfum viljað loka augunum fyrir, og hann drap á það að til þessa ástands lægju margar ástæður og auðvitað er það rétt. Sumar þeirra liggja nokkuð í augum uppi. Það er nú gamall og nýr sannleikur að af því læra börnin málið að það er fyrir þeim haft og með þeirri gjörbyltingu sem orðið hefur í íslensku þjóðfélagi hefur það gerst að það er enginn á heimilunum til að tala við börnin. Það er ekki hægt að ætlast til að grunnskólinn taki að sér allt það sem heimili með kannski fleiri en einni kynslóð hafði áður upp á að bjóða fyrir börnin. Það er auðvitað alveg rétt sem hv. þm. sagði um námsgetu. Ég minnist þess og gekk sjálf í gegnum það skólakerfi þar sem raðað var í bekki eftir námsgetu. Sannleikurinn er sá að ég hygg að grunnskólinn sé kannski áhugalausari um það nú nákvæmlega hvaða námsárangri börnin ná því að það er einungis hægt að leggja mikið nám á börn sem hafa sterkt bakland heima hjá sér. Við vorum keyrð áfram og ætlast til að við næðum háum einkunnum ef við mögulega gátum og við vorum skömmuð og rekin áfram og það hafði enginn áhyggjur af því vegna þess að ástina og umhyggjuna fengum við heima hjá okkur. Ég hef einhvern veginn á tilfinningunni að skólinn hafi að sumu leyti breyst á þann veg að námsárangurinn sé hreinlega orðinn annars flokks atriði vegna þess að kennararnir hafa að sumu leyti gengið börnunum í föður- og móðurstað og eru að reyna að sinna þessum litlu greyjum meira tilfinningalega heldur en verið sé að troða í þau þekkingu. Þetta kann að vera tóm vitleysa og ekki er ég skólamanneskja, en ég ætla samt að voga mér að segja þetta hér vegna þess að mér hefur sýnst að illa launaðir kennarar okkar sem við förum svívirðilega með, eins og allir vita, hafi bókstaflega tekið þann pól í hæðina að aumka sig yfir þessi börn sem enginn annar hefur tíma til að sinna. Og þetta er auðvitað alveg skelfilegur dómur yfir því þjóðfélagi sem við lifum í og auðvitað er þetta frv., þó að lögum verði, engin lausn á neinu máli. Lausnin er að foreldrar geti unnið styttri vinnudag og haft meiri tíma til að vera með börnunum sínum og líka kannski með foreldrum sínum, þ.e. ömmum og öfum barnanna sem við nú hömumst við að koma í einhverjar séríbúðir eða vistheimili vegna þess að það er heldur ekkert pláss fyrir þau. Ég held að þetta sé ekki það þjóðfélag sem nokkurt okkar langar til að búa í. Fyrir mér er það ákveðið ferli að kunna að tjá sig. Ég held að það byrji með því að börn byrja að hugsa um eitthvað af því að það er eitthvert tilefni til þess. Síðan læra þau að tjá þessar hugsanir, þ.e. þau læra að tala og þegar því er lokið fara þau að læra að lesa og eftir það læra þau að skrifa. Ef eitthvað af þessu ferli bilar, þá bilar það allt saman. Af því að það var vikið að því hér og við höfum oft gert það hér, konur, að mjúku málin svokölluðu séu okkar mál og við sitjum hér og tölum hver við aðra, eða stöndum, þá er þetta ekkert mjúkt mál. Þetta er beinhart mál því að það er gagnslítið að byggja hér alúminíumverksmiðjur eða hvaða mannvirki sem er ef við höfum ekki vel menntað fólk til að vinna í þeim. Og við þurfum ekki á fólki að halda sem kann hvorki að tala, lesa né skrifa og þar með ekki að hugsa. Það eina sem er arðbært í einu þjóðfélagi, ég leyfi mér að segja það eina sem er raunverulega arðbært, eru sterkir, heilbrigðir einstaklingar sem geta hugsað, talað, skrifað og lesið sjálfstætt. Án þess er ekkert þjóðfélag nokkurs virði. Og eins og ég hef áður getið hér í ræðustól er svo komið fyrir ríkasta ríki heimsbyggðarinnar, Bandaríkjunum, að þeir sækja nú stúdenta sína til að fylla háskólana í Bandaríkjunum til útlanda vegna þess að grunnmenntun þeirra sjálfra er hrunin. 40% af nemendum við MIT, hinn fræga háskóla í Bandaríkjunum, eru útlendingar og ég hef engan annan fyrir mér í þessu en einn kunnasta Íslending og fræðimann í Bandaríkjunum, Sigurð Helgason, prófessor í Boston. 40% hafa verið sóttir til útlanda af því að Ameríkanar geta ekki sjálfir menntað sitt fólk. Við í okkar litla en ríka þjóðfélagi eigum ekki að detta í þennan farveg. Þessu vildi ég aðeins bæta við það sem hv. 2. þm. Vestf. sagði. Ég vona að sem allra flest frumvörp sem hér eru flutt verði til þess að eins ágætar umræður og hér hafa farið fram í dag verði fleiri og ég veit að hv. 1. flm. misvirðir það á engan hátt þótt við höfum gengið dálítið stóran hring í kringum umrætt frv. en það er svo sannarlega til úrbóta í þeirri hættulegu þróun sem ég held að íslenska fjölskyldan sé í í dag.

Rannveig Guðmundsdóttir : Hæstv. forseti. Ég tek undir þessi orð síðasta hv. ræðumanns, að við höfum kannski tekið hér nokkurn hring í umræðunni en það hefur verið góður hringur. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur orðið og sérstaklega um málefni barna og fjölskyldunnar sem vissulega eru samtvinnuð en ég mun ekki blanda mér frekar í þá umræðu þó ég sé sammála því sem hér hefur komið fram. Það sem hvatti mig til að koma hér í ræðustól aftur voru viðbrögð hv. 11. þm. Reykv. við fyrirspurn þar sem hún sagði að það skorti trúlega nokkuð á að atvinnulaust fólk sé hvatt til náms eða til að nýta þau tækifæri sem bjóðast í námskeiðahaldi eða skólum þegar það er atvinnulaust og þetta veit ég að er rétt. Það fékk mig samt, kannski sökum þeirrar umræðu sem hefur verið svo frjó og góð hér í dag, til að koma hér til að segja ykkur frá tilraun sem gerð var í minni heimabyggð fyrir örfáum árum og ég hef óspart haldið á lofti. Þannig var að atvinnumálafulltrúi bæjarins tók eftir því eitt haust þegar var erfitt árferði í atvinnumálum að mjög margt ungt fólk var komið á atvinnuleysisskrá. Þetta var ungt fólk sem flosnað hafði upp úr skóla og þetta virtist vera ungt fólk sem flosnaði fyrst úr vinnu þegar harðnaði á vinnumarkaði. Nú háttar þannig til hjá okkur í Kópavogi að hjá Félagsmálastofnuninni, sem ég vildi frekar skíra um fjölskyldustofnunina vegna þeirra verkefna sem mér finnst að slík stofnun hafi og þess starfs sem þar er, hjá þessari stofnun eru vistuð öll fjölskyldumál, þ.e. barna- og dagvistarmál, unglinga- og íþróttamál, öldrunarmál, atvinnumál, málefni fatlaðra og skráning, atvinnuleysisskráning og atvinnuleit, bæði fullfrískra og fatlaðra. Þegar atvinnumálafulltrúinn uppgötvaði að öll þessi ungmenni voru komin þarna á skrá var það mjög auðvelt að snúa sér til samstarfsfólks í þessari stofnun og taka það mál upp. Einnig var skólaskrifstofan til húsa innan sömu veggja á þeim tíma. Þetta varð til þess að þarna hófst samstarf Félagsmálastofnunar og skólaskrifstofu bæjarmálayfirvalda og menntmrn. um að gera eitthvað í þessu máli, ekki bara bíða eftir að árferði batnaði og þetta unga fólk kæmist til vinnu. Það var komið á laggirnar námskeiðahaldi í Ölfusborgum, vikudvöl þessara ungmenna. Það var styrkt þannig að þessi dvöl kostaði þau ekkert. Þarna voru meðal annarra ungar einstæðar mæður. Á þessi námskeið mættu fulltrúar t.d. allra framhaldsskólanna, þar með talið stýrimannaskóla, búnaðarskóla o.s.frv. Það voru haldin námskeið um námsframboð í landinu. Þessi vika varð auðvitað mjög þýðingarmikil, ekki bara sem upplýsingavika heldur einnig sem félagsleg aðgerð fyrir þetta unga fólk vegna þess sem líka fór fram eftir námskeiðahald að kvöldi dags, samverustundir þar sem þau komu fram sjálf o.s.frv. Þó nokkur hluti þessa unga fólks fór í nám að loknum þessum námskeiðum og þeir sem ekki fóru beint í nám á þessum vetri gerðu það margir hverjir síðar og margir tóku nýja stefnu í sínum málum, þar með talið atvinnumálum. Ég vil líka benda á það að seinna, ég held að það hafi verið tveimur árum seinna, var reynt að hafa sama form á hér í bænum, eða réttara sagt í Kópavogi, og það var reynt að bjóða upp á þetta reyndar þvert yfir mörkin, sem eðlilegt er, en það gafst ekki nándar nærri eins vel að vera með þessa tegund námskeiðahalds hér á mölinni. Það var of margt sem freistaði. En vegna þeirrar stefnu sem umræðan um þetta ágæta frv. hefur tekið og hvað við, sem hér höfum talað, höfum komið víða við í því sem tengist óumdeilanlega innbyrðis í málefnum fjölskyldunnar og barna þá langar mig að koma þessu á framfæri, þ.e. að þeir sem hér hafa tekið þátt og hlustað hafi þetta líka með í því sem hægt er að gera.

Flm. (Þórhildur Þorleifsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég vil þakka þeim sem til máls hafa tekið og þakka þær góðu undirtektir sem frv. þetta hefur fengið. Varðandi það að hér hafi ef til vill verið farið í stóra hringi umhverfis málefnið vil ég taka fram að ég tel ekki eftir mér þetta hringsól þegar um málefni barna eða fjölskyldunnar er að ræða. Þau eru allt of sjaldan hér til umræðu og er því miður oft stutt umræða og henni sýndur lítill áhugi. En því er ekki að neita að oft situr maður hér undir ýmsu sem manni þykir heldur tilgangslaust hringsól en eins og ég sagði, ef það tengist þessum málefnum, þá tel ég það ekki eftir mér en óska einungis eftir því að við konur hefðum hér fleiri karlmenn með okkur í þessum hringdansi. Ég ætla að byrja á því að ræða um það sem hv. 2. þm. Vestf. gerði hér að umtalsefni, þ.e. prentvillu í frv. Nú er það svo að það er ekki um prentvillu að ræða en aftur á móti eru tölur rúnnaðar af til þess að þær séu auðveldari aflestrar en tölur sem það eru ekki. Hér var fylgt þeirri gömlu reglu, sem við lærðum, varðandi krónur og aura að hækka upp eða lækka eftir atvikum og sá háttur var nú hafður á með þessa tölu og því kemur þessi skekkja út. Við sjáum að það þarf ekki annað en að lækka töluna 9700 niður í 9600 og rúmlega 10.000 börn, 10.100, þá erum við farin að nálgast rétta tölu.  En þó að umræðan hér hafi snúist upp í það að vera helst um börn og þeirra hag er það auðvitað hluti af inntaki þessa frv., þ.e. þó að það nái til foreldra í þessu tilfelli þá er það auðvitað ekki síst til þess að bæta hag barna þessara foreldra, þannig að vissulega snýst þetta frv. um börn og þeirra hag. Það fer auðvitað ekki á milli mála að það sem konur geta gert til að bæta sína aðstöðu kemur börnum þeirra til góða. Vil ég í því sambandi bara minna á þá umræðu sem verið hefur í sambandi við þróunarsjóði. Þar er þessi staðreynd viðurkennd að hjálp til kvenna komi öllum til góða. Það gildir svo sannarlega í þessu tilviki líka. Það komu fram fróðlegar upplýsingar í máli hv. 9. þm. Reykn., þ.e. um aðsókn að námskeiðum Félagsmálaskóla alþýðu og námskeiðum Tómstundaskólans. Það sem hún sagði hér er auðvitað til vitnis um það að konur eru reiðubúnar til að auka við þekkingu sína, sjálfsagt bæði sjálfum sér til ánægju en einnig til þess að bæta kjör sín ef það er mögulegt. Það er ástæða til þess að minna á í því sambandi að því var lengi vel borið við að laun kvenna væru svo miklu lægri en laun karla, sem raun ber vitni, af því að þær hefðu ekki sambærilega menntun. Nú er það því miður svo að konur hafa í æ ríkari mæli sótt sér menntun. Þá á ég ekki við að það sé miður að þær hafi sótt sér menntunina, heldur hitt að það hefur ekki orðið til þess að minnka þetta bil og segir okkur náttúrlega það að það er matið á störfum kvennanna sem er rangt, þar sem þær hafa hlýtt þessu kalli svo vel. Allir framhaldsskólar landsins munu hafa fleiri nemendur af kvenkyni en karlkyni og þeim fjölgar sífellt á æðri menntastigum, þannig að þessi rök munu fljótt bresta, ef þau eru ekki þegar brostin, að þarna sé að finna ástæðuna fyrir launamuninum. Hér hefur bæði menntunarástand barna og ástand skóla verið gert að umræðuefni. Ég vil taka undir það sem hv. 13. þm. Reykv. gerði hér að umtalsefni, þ.e. þroski barna, m.a. málþroskinn, almennt menningarstig barna. Hv. þm. sagðist hér mundu bráðum mæla fyrir frv. um umboðsmann barna. Þar verður vissulega tekið á hluta þessa vanda. Og það verður vissulega að gera stórátak í skólamálum. Þá get ég ekki stillt mig um að minnast á það að á síðasta þingi þegar hér var grunnskólafrv. til umræðu var þingsalur nánast tómur og einungis þeir sem líklega áttu sæti í menntmn. deildarinnar voru hér til þess að taka til máls og hlusta á umræður. Engir aðrir voru viðstaddir eins og svo gjarnt er þegar mál sem snerta mjúku málin, eins og við kannski köllum þau, eða málefni barna og kvenna eru til umræðu. En hversu mikið sem við bætum skólana og hversu mikla áherslu sem við leggjum á það, og það er vissulega brýn þörf á að svo verði gert, þá megum við ekki gleyma því að skólarnir geta aldrei tekið við hlutverki fjölskyldunnar, fyrir utan að við mundum ekki vilja það þó það væri hægt. Þeir munu aldrei koma í staðinn fyrir þann tilfinningalega bakhjarl sem heimilið er hverju barni. Hversu vel sem kennarar eru menntaðir, hversu mikið sem þeir leggja sig fram við einstaklingshjálp og alúð þá mun það aldrei koma í stað heimilis. Þess vegna er allt það sem styrkt getur heimilið líka mikið nauðsynjamál. Við þurfum ekkert að tíunda hér langa vinnudaginn, lágu tekjurnar, tvær fyrirvinnur o.s.frv., allt það sem gerir það að verkum að foreldrar hafa allt of lítinn tíma með börnum sínum og það liggur í augum uppi að einstæðir foreldrar hafa þeim mun minni tíma en þar sem tveir eru til staðar. En það er þó athyglisvert að allir skuli gera ráð fyrir því að börn einstæðra foreldra fái minna atlæti en börn sambýlisfólks eða hjóna. Það er greinilega ekki reiknað með hinum aðilanum. Ef fólk er ekki í sambúð þá er eins og ekki sé reiknað með að þessi börn eigi feður. Það er kannski eitthvað sem við þyrftum í almenningsáliti og umræðu að reyna með öllum ráðum að breyta að feður, sem ekki búa á sama heimili og börn þeirra, séu ábyrgari fyrir umönnun þeirra og velferð. En það er ljóst að fjöldi íslenskra barna er eftirlitslaus meiri hluta dagsins. Við vitum að skóladagur er hér stuttur, börn dvelja þar aðeins hluta úr degi og það samræmist engan veginn vinnutíma foreldra. Það kom fram í skýrslu landlæknis, sem ég og fleiri höfum oft gert hér að umtalsefni, að milli 60 og 70% barna á aldrinum 7 -- 12 ára eru eftirlitslaus heima þann tíma dagsins sem þau eru ekki í skóla. Þetta er auðvitað óviðunandi ástand. Þetta hefur tengst mörgum málum. Þetta kom til umræðu hér þegar verið var að ræða um skólamáltíðir, þegar verið var að ræða um tannskemmdir, um umferðarslys, sem eru miklu tíðari hér en annars staðar. Allt ber þetta að sama brunni, að þessi einvera barnanna leiðir til svo margs ills. Í umræðu í fjölmiðlum undanfarið, sem ég veit svo sem ekki enn þá hvað hefur við mikil rök að styðjast en það er alla vega athyglisverð umræða, hefur íþróttakennari við Kennaraháskóla Íslands vakið athygli á því að líkamlegt atgervi barna fari minnkandi og hann kennir um því að þau leiki sér ekki eins mikið og þau hafi gert. Þau kunni ekki hópleiki og þroska sé í rauninni haldið í skefjum vegna þess að þau hreyfi sig ekki nóg, leiki sér ekki nóg. Margir telja að börn eyði allt of miklum tíma fyrir framan sjónvarpsskerm, annaðhvort við að horfa á myndbönd eða sjónvarp. Ég vil minna á það, og það tengist auðvitað málþroska þeirra, að allt of stór hluti þess efnis sem er á boðstólum fyrir börn er á erlendum tungumálum. Ég minni á að ég hef tvisvar borið fram fyrirspurnir hér á Alþingi um barnaefni í fjölmiðlum. Það eru ógnvekjandi tölur sem þar koma fram. Þar kemur fram að barnaefni í þessum sterka fjölmiðli, sjónvarpi, er aðallega erlendar teiknimyndir sem ætlaðar eru börnum. Þegar kemur að unglingunum eru helst á boðstólum myndbönd sem eru til þess að auglýsa plötur, þ.e. svokölluð poppmyndbönd. Það gefur auga leið að ekki er þetta það vænlegasta efni sem fyrirfinnst til þess að auka þroska barna. Væntanlega gefast tækifæri til þess að ræða þessi mál ítarlega hér fljótlega. Auðvitað eru oft tækifæri til að ræða sérstaklega málefni barna vegna þess að við megum ekki gleyma því að flestar ákvarðanir hafa með einum eða öðrum hætti áhrif á líf barna. Við getum því aldrei tekið þau og sett þau í sérhólf og sagt að það séu einungis örfá mál sem þau snerta. Ég vil benda á að í gærkvöldi var í sjónvarpnu mjög athyglisverður þáttur þar sem tekið var meðferðar það vandamál þegar börn borga öðrum börnum fyrir að vernda sig gegn ofbeldi. Bara það að svona mál skuli koma upp og vera tekið til umræðu í sjónvarpi sýnir okkur náttúrlega það að ástandið hér er stóralvarlegt. Hv. 13. þm. Reykv. orðaði það þannig áðan að við stæðum á krossgötum og ég vona svo sannarlega að það verði ekki örlög okkar, eins og hún sagði að hefðu orðið örlög dönsku þjóðarinnar, að hún hefði verið komin svo langt frá krossgötunum að ekki varð snúið við aftur. Í þessum þætti í gær talaði m.a. hjúkrunarfræðingur sem iðulega hefur komið fram í fjölmiðlum til þess að ræða málefni barna og benda á þeirra aðstæður og skoðanir hennar og málflutningur er allrar athygli verður. Hún hefur mikla þekkingu á þessum málum og lætur sig þau miklu varða og alvara hennar og þungi þegar hún talar um þessi mál fer ekki fram hjá neinum sem á mál hennar hlýðir. Læt ég það verða lokaorð mín nú að vonandi heyrðum við fleiri raddir eins og hennar og að það væri betur eftir þeim hlustað. Ég vil enda á því að þakka aftur fyrir undirtektir við þetta mál, sem auðvitað leysir einungis örlítinn vanda, og þakka þeim sem hér hafa tekið til máls.