Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg ætla að bæta nokkrum orðum við greinargerð frv. Háttv. deildarmönnum mun vera kunnugt um það, að háttv. 2. þm. G.-K. (B. K) hefir borið fram frv. á þskj. 44, sem fer í sömu átt og þetta frv. Nefndin hafði það frv. til meðferðar, en þótti rjettara að bera fram nýtt frv. heldur en að breyta hinu, því að þær breytingar hefðu orðið með því móti, að um nýtt frv. hefði hvort sem er verið að ræða. Það getur að vísu verið álitamál, hvort ekki hefði verið rjettara að breyta hinu frv., en það er í sjálfu sjer lítilfjörlegt atriði, og skal jeg ekki fjölyrða um það. Jeg þarf ekki að fara út í þau atriði, sem háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) talaði um við 1. umræðu síns frumvarps. Nefndin var því sammála, enda hefir hún tekið hans frv. upp í frv. sitt. Nefndin hefir aðeins gert skýrari ákvæðin um útsvarsskyldu þeirra manna, er búskap reka, verslun eða aðra arðsama atvinnu í öðrum hreppi en þeir hafa lögheimili sitt, því oft vilja rísa deilur um það mál. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál og vona, að frv. verði vísað til 2. umr. Jeg tel ekki þörf á að vísa því til nefndar, þar sem það er borið fram af nefnd.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Mjer virðist undarlegt, að nefndin skuli hafa borið fram nýtt frv., í stað þess að breyta frv., sem fyrir lá. Það hefði sparað tíma og kostnað, að halda sjer við það frv., en úr því, sem komið er, sje jeg ekki ástæðu til að gera þetta að deilumáli. Jeg verð að telja það álitamál, hvort þessar breytingar gangi ekki fulllangt. Hjer er felt ákvæði úr lögunum frá 1919, sem jeg tel vafasamt, að bót sje í að fella. Jeg vil láta það standa, að ekki megi leggja útsvar á fiskiveiðar, þótt reknar sjeu úr öðrum hreppi, en innan sömu sýslu, en tel hitt of langt farið, að þetta megi ekki gera við sama flóa, þótt margar sýslur liggi að. Þetta ákvæði fellur burtu, ef frv. er samþykt óbreytt. Jeg teldi heppilegra að halda þessu ákvæði og vil skjóta því til nefndarinnar, að hún athugi þetta til næstu umræðu, því að öðrum kosti mun jeg bera fram till. í þessa átt. Sveitarstjórnarlögunum hefir verið vísað til stjórnarinnar til endurskoðunar, því að menn hafa mikið við þau að athuga. Það væri æskilegast, að þessi endurskoðun gæti farið fram sem fyrst, í stað þessara eilífu smábreytinga. En þó eru þær betri en að búið sje áfram við gallana. Á Austurlandi er t. d. almenn óánægja út af því, að reikningsár hreppanna er fardagaár, en ekki almanaksárið. Mönnum hefir komið það illa. Auk þess þykir mönnum óheppilegt, að útsvarið skuli eiga að greiðast í einu lagi, og væri heppilegra, að það væri gert í tvennu lagi. Margt fleira finna menn að þessum lögum, þó að jeg hirði ekki að telja það fram hjer, en þessu skýt jeg fram stjórninni til athugunar.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg skil það vel, að sveitarfjelögin þurfi á öllum þeim tekjum að halda, sem þau eiga heimtingu á, og það er eðlilegt, að þau reyni að ná gjöldum af öllum þeim, sem atvinnu reka í hreppunum. En þeirrar tilhneigingar hefir orðið vart, og hún hefir aukist svo að segja ár frá ári, að færa stöðugt niður þann tíma, sem þyrfti til að gera atvinnugreinar útsvarsskyldar. Fyrst var þetta bundið við 4 mánuði, en nú er það komið niður í 3 mánuði eða jafnvel 4 vikur á sumum sviðum. Þetta getur gengið of langt og er full ástæða til þess að athuga allar slíkar breytingar gaumgæfilega, því að ekki stendur á till. til breytinga á þessu sviði. Jeg held, að engin grein sveitarstjórnarlaganna hafi orðið fyrir fleiri breytingatilraunum en 36. gr., og það má búast við, að ekki sje öllu lokið enn í því máli. Það getur gengið svo langt, að farið sje að taka útsvör af mönnum, sem reka t. d. hrossasölu, þó að þeir dvelji ekki lengur í hreppnum en 1 eða 2 daga. Jeg vildi aðeins benda á þessa viðsjárverðu tilhneigingu. Ástæðan til þessa frumvarps mun vera sú, að ná útsvari af laxveiðum, sem reknar eru skemmri eða lengri tíma. Jeg er því fullkomlega samþykkur, að sveitirnar fái gjöld af þessari atvinnugrein, því að atvinnugrein verður það að teljast, þó að laxveiði sje oft rekin fyrir skemtunar sakir. Það er ekki sanngjarnt að sveitirnar missi af útsvari af þessari atvinnugrein fremur en hverri annari. En jeg kann ekki við það, sem borið er fram í greinargerð frv., að það sje til þess að leiðrjetta misskilning á framkvæmd laganna. Ef hjer er átt við dóm, sem gengið hefir í þessu máli, þá er ekki rjett að kalla það misskilning á framkvæmd laganna, heldur er hjer um að ræða úrskurð dómsvaldsins um, hvað sjeu lög. Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) mintist á, að endurskoða þyrfti öll sveitarstjórnarlögin. Það er rjett, að raddir hafa heyrst um þetta efni, og hafa þær orðið allháværar, þó að lögin sjeu ekki eldri en 17 ára og mikið hafi verið til þeirra vandað í upphafi. Það er víst, að lögunum þarf að breyta, en hinsvegar get jeg ekki fallist á þær kröfur, að færa tímann til útsvarsskyldu stöðugt niður.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) tók það fram, að ekki hefði verið þörf á nýju frv. Um það vil jeg ekki deila. Jeg vísa til þess, sem jeg sagði áðan. Þá benti hann á, að breyting frv. gengi fulllangt viðvíkjandi útsvari þeirra, sem vinna í öðrum hreppum yfir stuttan tíma, en eru úr sömu sýslu, t. d. við útræði. Jeg tel sjálfsagt að taka þetta atriði til athugunar til næstu umr., og býst jeg við, að nefndin geri það. Sami háttv.þm. talaði um óánægju út af reikningsárinu, að það væri miðað við fardaga- en ekki almanaksár. Jeg hefi ekki orðið var við þessa óánægju, en hinsvegar vil jeg ekki neita því, að hún geti átt sjer stað. Sömuleiðis talaði hann um óánægju yfir, að gjalddagi á sveitargjöldum væri aðeins einn, og vildi hafa þá tvo eða fleiri. Jeg skil ekki, að þeir hreppar, sem vilja haga þessu svo, geti ekki gert það án lagabreytingar. Þá sný jeg mjer að ræðu hæstv. atvrh. (Kl. J.). Jeg get verið honum þakklátur fyrir það, hve vel hann tók í aðalatriði þessa máls, að hægt væri að leggja útsvar á laxveiði. Nefndin er honum alveg sammála í því efni. En hann talaði einnig um tilhneigingu til að færa niður tímann, sem gerði menn útsvarsskylda. Það mun hafa verið alment sagt, því að þessa verður ekki vart í frv. Engar breytingar farið fram á í þá átt, og svo hefir heldur ekki verið gert á undanförnum þingum. Hjer er farið fram á 3 mán., og er það orðið gamalt og miðað við þann tíma, sem gildir um aðrar atvinnugreinir. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) vítti það, að í greinargerð frv. er talað um að leiðrjetta misskilning á framkvæmd laganna. Það getur verið, að þetta sje ekki heppilega orðað, en það, sem fyrir nefndinni vakti, var að leiðrjetta og bæta úr óskýrum ákvæðum, sem hafa orsakað það, að lögin hafa verið framkvæmd með öðru móti en til mun hafa verið ætlast í upphafi. Þá hefir verið um það talað, að lögin eigi að endurskoða, og því sje óþarfi að vera að breyta þeim nú. En jeg tel sjálfsagt að gera þegar í stað þær breytingar, sem sýnilega eru til bóta, því ekki er að vita, hvenær endurskoðun laganna fer fram. Hún getur dregist, og er þá betra að bæta úr þegar í stað en að lifa í voninni. Eins er það gott, að þetta mál hafi verið rætt og undirbúið. Það verður til þess, að endurskoðun laganna getur borið betri árangur, þegar úr henni verður.

Björn Kristjánsson Jeg er nefndinni þakklátur fyrir till. sínar í þessu máli. Jeg hefði að vísu kunnað betur við, að hún hefði haldið sjer við mitt frv. Það hefði sparað prentun þingskjala og eina umr. En úr því, sem komið er, sje jeg ekki ástæðu til að gera það að ágreiningsefni. Nefndin leggur til, að breytingar þær, sem fólust í frv. mínu, verði samþyktar, og það er mjer aðalatriðið. Jeg hefi heldur ekkert á móti því, sem nefndin hefir aukið við frv. Viðvíkjandi andmælum háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) gegn því, að heimilað sje að leggja á bátaútveg, sem rekinn er innan sýslu í hreppunum á víxl, vil jeg geta þess, að heldur en að frumvarpið falli vil jeg til samkomulags fallast á, að aðeins sje felt úr eldri lögunum orðin: „eða við sama fjörð eða flóa“. Jeg er hæstv. ráðherra (Kl. J.) þakklátur fyrir, hve vel hann tók í breytinguna um laxveiði. Það var vitanlega alveg rjett hjá honum, að það er ósanngjarnt, að sveitirnar missi tekjur af þessari atvinnu, sem er arðvænleg í eðli sínu, þó að einstakir menn stundi hana sjer til gamans. Hún á að vera gjaldskyld engu að síður.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Aðeins stutt athugasemd. Það er alveg rjett, að í þessu frv. er ekki farið fram á að stytta þessi tímabil, en slíkar tilraunir hafa komið fram áður margoft á þingi, og oft náð fram að ganga, svo að aðalatriðið í gömlu lögunum, að aðeins væri hægt að leggja á 4 mánaða atvinnu, er nú rofið og altaf að færast niður á við, og óvíst hvar staðar nemur.

Guðjón Guðlaugsson Jeg lít eins á málið og háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Þetta var í lögum, að leggja mátti útsvar á atvinnurekendur innan sama flóa og lögheimili atvinnurekandans var. Þessu var breytt af allshn. 1919. Jeg var þá í nefndinni, og náði breytingin fram að ganga svo að segja umræðulaust. Nú kemur strax fram óánægja, sem hefir við talsvert miklar ástæður að styðjast. Það er mjög svo óviðeigandi, að maður, sem rekur atvinnu innan sinnar eigin sýslu, aðeins í annari sveit en sinni eigin, þurfi að gjalda útsvar annarsstaðar en í sinni sveit. Það virðist því vera sanngjörn miðlun, sem háttv. 2. þm. S.-M. fer fram á. Það hefir ekki verið venja að leggja útsvar á þá, sem stunda róðra í Bolungarvík víðsvegar frá Djúpinu. En til þess var þó full heimild. Annað mál, hefði hjer verið að ræða um menn úr annari sýslu, þá hefði eflaust verið lagt á þá, og þá ekki nema rjettmætt. Þrátt fyrir alt, þá verð jeg að álíta, að breyting þessi sje ekki bráðnauðsynleg á þessu þingi. En hvað viðvíkur laxinum, eins og hæstv. atvrh. gat um, þá finst mjer alt öðru máli að gegna, en finst þó ekki nauðsynlegt að hraða þessu svo mjög, þar sem það liggur við borð, að grandskoða og breyta sveitarstjórnarlögunum og ákveða nýja gjaldstofna fyrir sveitirnar. Jeg heyrði að hæstv. atvinnumálaráðherra lagði með þessu og finst, eins og jeg tók áður fram, engin nauðsyn að hraða þessu eina atriði eða breytingu. Vegna alls þessa leyfi jeg mjer að koma með svohljóðandi rökstudda dagskrá: Í trausti þess, að stjórnin verði við áskorunum Alþingis um endurskoðun á skattaálöguákvæðum sveitarstjórnarlaganna og leggi fyrir næsta þing frumvarp um breytingar á þeim, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Það má nú heita svo, að háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) og háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) sjeu orðnir hvor öðrum samkvæmir og sammála, og má vel fallast á það. Aftur á móti kom mjer það ókunnuglega fyrir, þegar háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) talaði fyrir frumvarpinu, en kemur svo með rökstudda dagskrá í samræmi við þál.till. frá í fyrra. Það er ekki gott að segja, hvað stjórnin kann að gera eða hvenær henni þóknast eða hefir tíma til að endurskoða sveitarstjórnarlögin öll í heild og koma fram með nýtt frumvarp í því máli. Jeg sje ekki, að háttv.þm. þurfi að hræðast það svo mikið að greiða þessu frv. atkvæði sitt og styðja að framgangi þess, fyrst hann telur breytingar þær, sem það gerir á sveitarstjórnarlögunum, rjettmætar.

Halldór Steinsson Jeg stend aðeins upp til þess að láta það í ljós, að jeg felli mig mjög vil við þessa dagskrá og greiddi henni atkvæði mitt, ef hún hefði það innifalið að breytingar á sveitarstjórnarlögunum yrðu lagðar fyrir næsta þing. Hvaðanæva heyrast raddir um það, að lögin þurfi gagnrýni og breytingar við, bæði í einstökum atriðum og allri heildinni, og er því eðlilegast og sjálfsagðast, að þær breytingartill. komi frá stjórninni. Þessi breyting, sem hjer er um að ræða, er svo smávægileg, að hún getur vel beðið næsta þings.

Björn Kristjánsson Jeg verð að segja það, að jeg kann því illa, ef frv. verður drepið, þar sem mikill hluti deildarinnar er því meðmæltur. Það ætti ekki að skaða eða tefja að neinu leyti fyrir endurskoðun sveitarstjórnarlaganna, þó að einu einstöku atriði sem þessu væri breytt til batnaðar. Á þingi 1913 komu fram samskonar andmæli, er milliþinganefndin var að undirbúa breytingar á sveitarstjórnarlögunum, en andmælin voru ekki tekin til greina. Það er talað um það að skora á stjórnina að koma fram með endurskoðuð og breytt sveitarstjórnarlög; það hefir áður verið gert og engan árangur haft. Og er jeg sannfærður um það, að það á langt í land, enda er það margra ára verk og vandaverk mikið. Hjer þarf að leita upplýsinga hjá hverri hreppsnefnd og fá umkvartanir sem víðast frá og vinna svo úr öllum þeim gögnum. Jeg óska því, að háttv. deild samþykki þetta frv. með þeirri sannfæringu, að það sje til bóta og tefji að engu leyti fyrir algerðri endurskoðun og breytingu á sveitarstjórnarlögunum.

Jóhannes Jóhannesson Jeg hygg, að háttv. nefnd hafi ekki athugað þetta frv. nægilega vel áður en hún ljet það frá sjer fara. Jeg fæ ekki betur sjeð en að fyrsta og þriðja málsgrein komi algerlega í mótsögn hvor við aðra og býst við, að háttv. deild verði að játa það, að jeg fer hjer með rjett mál, ef hún athugar frv. betur. Í fyrstu málsgrein stendur: „Þeir skulu greiða þar fult gjald eftir öllum efnahag sínum, nema -“ o. s. frv. En í þriðju málsgrein stendur: - „hreppsnefndin, þar sem eigandi fyrirtækisins á lögheimili, hefir þá engan álögurjett á þær - “ o. s. frv. Hjer sjá allir, að um beina mótsögn er að ræða, og slíkum lögum get jeg ekki ljeð fylgi mitt.

Sigurður Jónsson Mjer er ekki ljóst, að hjer komi neitt í bága hvað við annað í frv., en ef það gengur til 2. umr., má auðvitað athuga það nánar. Jeg get ekki aðhylst dagskrána, þar sem mjer finst það ætti að vera grundvallarregla löggjafanna, og raunar hvers einstaks manns, að bæta úr því misrjetti, sem vitanlega á sjer stað, svo fljótt, sem kostur er á, og það engu síður, þó svo standi á, að misrjettið snerti ekki sjerlega marga menn. Og af því að jeg fæ ekki betur skilið en að meiri hluti háttv. deildar álíti þörf á þessari breytingu, sem hjer ræðir um, þá finst mjer rjett að koma henni á fyr en seinna.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Aðeins stutt athugasemd. Jeg get ekki fundið galla þá, sem háttv.þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) var að benda á, að væru á frv. Jeg skal játa það, að jeg hefi máske ekki athugað frv. nægilega vel, og lít þar að auki á það sem leikmaður en ekki lærður lögfræðingur, eins og háttv. deild getur skilið.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Mjer þykir þessi rökstudda dagskrá nokkuð snemma upp borin og sje enga ástæðu til þess við 1. umr. málsins. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje nokkurt samræmi í því að vilja að stjórnin komi með frv. til breytingar á lögum á næsta þingi, en vilja svo ekki leyfa umræður um málið. Af þessum ástæðum mun jeg ekki greiða dagskránni atkv. mitt. Jeg er þakklátur frsm. (G. Ó.) fyrir að hafa tekið til greina bendingar mínar. En það, að hann gerir lítið úr öðrum aðfinslum mínum við sveitarstjórnarlögin, mun stafa af því, að hann þekkir best heimahagana, en síður til í fjölmennum kauptúnum. Atvinnurekstur manna hefir breytst mikið hin síðustu 17 ár; hreppsfjelögin hafa víða minkað stórum, en fjölmenn kauptún risið upp á öðrum stöðum, og þetta þarf alt að taka til nákvæmlegrar athugunar.

Jóhannes Jóhannesson Þó að þetta ákvæði verði sett, sem háttv.frsm. landbúnaðarnefndar (G. Ó.) hefir lofað að taka til greina, þá útilokar það alls ekki, að hægt sje að tvíleggja á sama manninn, í sveit eftir þessu frumvarpi, en í kaupstað eftir þeim ákvæðum, sem þar gilda.