Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Nd., eins og menn muna, og var einróma mælt með því af menntmn. þeirrar d. Einn af nm. er Barði Guðmundsson og var hann frsm. þessa máls, og eins og menn sjá af efni þess, heyrir framkvæmd þess undir þjóðskjalavörð, sem einmitt er Barði Guðmundsson. Eins og kunnugt er, þá er þetta frv. upphaflega flutt í Nd. af hv. 2. þm. Skagf. Hirði ég ekki um að rekja efni þess hér, en get látið nægja að vísa í þá grg., sem flm. lét fylgja frv. á þskj. 46. Samkv. frv. er bæjarstjórnum og sýslunefndum heimilað að koma á fót í sýslum og kaupstöðum svonefndum héraðsskjalasöfnum, þar sem skjöl og handrit og aðrar ritaðar heimildir, er sérstaklega snerta hlutaðeigandi sýslu- eða bæjarfélag, séu tryggilega geymd. Í 4. gr. frv. er svo ráð fyrir gert, að héraðsskjalasöfnin njóti árlegs styrks úr ríkissjóði samkv. ákvæðum fjárlaga. Í 3. gr. er ákveðið, hvaða skjöl skuli geymd þar, og eru það: 1. Skjalasöfn hreppstjóra. 2. - sýslunefnda og bæjarstjórna. 3. - hreppsnefnda. 4. - undirskattanefnda og yfirskattanefnda. 5. - sáttanefnda. Enn fremur er ráð fyrir gert, að söfnunum verði afhent skjöl annarra nefnda, sem ekki ná út fyrir hlutaðeigandi sýslu- eða bæjarfélög. Meginástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er fram komið, eru, eins og áður er sagt, teknar fram í grg. frv. Mér virðist, að aðalatriðin í þessu frv. séu tvö. Í fyrsta lagi, að skriffinnska í landinu er orðin það mikil, að árlega hlaðast upp heil firn af skjölum, sem koma verður til geymslu á þjóðskjalasafninu, og er nú þegar farið að bera á húsnæðisskorti þar, svo að ekki er annað sýnna en að brátt verði að ráða bót á því. Flm. telur full vandkvæði á að flytja öll þessi skjöl á landsskjalasafnið og því ekki vanþörf á að koma þeim til geymslu einhvers staðar annars staðar. Hin meginástæðan virðist mér vera sú, að með því að hafa héraðsskjalasöfn víða um landið er almenningi tryggður aðgangur að þessum skjölum, sem oft geta komið að hinum mestu notum. Það liggur í augum uppi, að það er erfitt að þurfa að sækja til Reykjavíkur til þess að fá aðgang að mörgum þessara skjala. Hv. flm. benti einnig á, að það væri allt annað en hyggilegt að safna öllum merkum skjölum í landinu saman á einn stað, þ. e. a. s. Reykjavík. Einkum var þetta ótryggt á meðan á stríðinu stóð. Ekki alls fyrir löngu lét kunnur herfræðingur þau orð falla, að líkur væru fyrir því að Reykjavík væri einn þeirra staða, sem einna fyrst yrði ráðizt á í næstu styrjöld, sökum þess, hve landið hefur mikla hernaðarlega þýðingu. Nú hvílir sú skylda á ríkinu að láta byggja hús eða útvega húsnæði ýmsum skólastjórum og starfsmönnum héraðsskólanna. Sums staðar er búið að þessu, en þessi hús hafa verið reist án þess, að gert sé ráð fyrir öðrum skjölum eða bókasöfnum en þeim, sem skólana varða. Ég hygg, að hér mætti vel samrýma héraðsskjalasöfn, og ætti það að vera eilítið ódýrara með því móti að byggja það í sambandi við skólana, þar sem því verður við komið. Ég ætla þá ekki að fjölyrða þetta meira. Menntmn. þessarar d. hefur athugað málið og þær ástæður, sem fyrir því liggja, og verið sammála um, að það skyldi samþ., óbreytt.

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Frv. þetta, sem nú er til umr., er búið að ná samþykki Nd. Það má segja, að það sé viðbót við l. um verndun foraminja frá 16. nóv. 1907. Það er kunnugt, hversu nauðsynlegt og gagnlegt það er að vernda þær minjar, sem til eru frá eldri tímum, en við Íslendingar höfum gert minna að því en skyldi, og getur það m. a. stafað af því, hversu byggð landsins er tiltölulega ung. Það var fyrst árið 1907, sem fyrsta sporið var stigið í áttina til verndunar fornra mannvirkja og minja með þeim lögum sem þá voru sett og áður eru nefnd. Frv. þetta fer lengra en þessi lög í nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi þykir ástæða til að varðveita hús eða önnur mannvirki vegna menningarsögulegs gildis þeirra eða af öðrum ástæðum, þótt þau hafi ekki náð þeim aldri, að þau verði talin til fornleifa samkv. fyrirmælum l. um verndun fornminja frá 1907, og er þjóðminjaverði þá heimilt, að fengnu leyfi menntmrh., að taka byggingar þessar eða mannvirki á fornleifaskrá, enda fer þá um viðhald þeirra samkv. 1. gr. frv. Í öðru lagi skulu byggingar í eigu ríkisins, sem varðveittar eru sem fornminjar, t. d. gamlir bæir, notaðir til geymslu ýmissa gamalla muna, og verði þeir þá nokkurs konar byggðasöfn samkv. samþykki þjóðminjavarðar. Það virðist á allan hátt eðlilegt, að þessar gömlu byggingar verði notaðar til slíks, þar sem hægt er að koma því við. Gert er ráð fyrir, að söfn þessi skuli vera deildir úr þjóðminjasafninu, en samt sem áður skuli þau talin eign viðkomandi héraða, enda skuldbindi eigendur sig til að annast viðhald safnsins og umsjón með því, svo að í góðu lagi sé. Þar sem ekki eru fyrir hendi byggingar, sem nothæfar eru fyrir áðurnefnd söfn, þar skal ríkissjóður láta byggja ný hús, en þó ekki án þess, að þjóðminjavörður samþykki uppdráttinn að byggingunni. Í þriðja lagi skuli söfn þessi njóta styrks úr ríkissjóði, og beri honum að greiða 2/3 hluta kostnaðar við umsjón og viðhald þeirra, en 1/3 hluti greiðist af þeim, sem að byggðasafninu standa. Hvað viðvíkur viðhaldi gamalla húsa, þá hefur nauðsyn þess verið viðurkennd af fjárveitingavaldinu, t. d. með því að veita fé til viðhalds gömlu bæjanna á Burstarfelli, Glaumbæ og Grenjaðarstað. Hafa í því skyni verið veittar um 20 þús. kr. á fjárlögum síðustu ára. Enn fremur hefur fé verið veitt til varðveizlu bæjarrústanna á Stöng, sem hafa mikið menningarsögulegt gildi. En höfuðtilgangur þessa frv. er að gera l. um verndun fornminja fullkomnari og að tryggja það, að sá vísir til verndunar þjóðlegra verðmæta, sem til hefur verið, skuli þróast áfram og njóta til þess styrks hins opinbera. Leggur því n. til, eftir að hafa athugað málið, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Það er samkvæmt beiðni hæstv. fjmrh., að frv. þetta er fram komið, og sést af meðfylgjandi grg. hvers vegna. Ég gat ekki komið því við að koma á fundi í fjhn., en átti tal við nokkra nm., og kom þeim öllum saman um, að málið yrði lagt fram, til umr. Hver og einn nm. hefur þó rétt til þess að koma með brtt. og aðhyllast þær. Ástæðan fyrir framkomu þessa máls er svo augljós, að óþarft er að gera frekari grein fyrir því. Það skal játað, að það er heldur óformlega frá þessu gengið og að sjálfsögðu rétt, að málinu verði vísað til fjhn.

Forseti (ÞÞ) : Það er að vísu ekki venja að vísa máli til þeirrar n., sem ber málið fram, en að sjálfsögðu fær n. tíma til athugunar á málinu.

Flm. (Bernharð Stefánsson) : Herra forseti. Þetta frv. er flutt sannkvæmt beiðni hins nýja Dalvíkurhrepps og fer fram á heimild til ríkisstjórnarinnar til að selja jörðina Böggvisstaði í Dalvíkurhreppi. Enn fremur er ákvæði um, að býlið Árgerði, sem talið er sérstakt býli og metið sér í jarðamatsbók, en upphaflega byggt úr Böggvisstaðalandi, fylgi með í sölunni með sérstökum skilyrðum. Hluti kauptúnsins á Dalvík er byggður úr Böggvisstaðalandi, en hinn hlutinn liggur alveg að því. Nú er Böggvisstaðaland mjög vel til ræktunar fallið, og er kauptúnsbúum nauðsynlegt að fá þar land til ræktunar, sem hreppsnefndin skiptir á milli þeirra. Ég get búizt við, að ekki líði á löngu, þar til farið yrði fram á eignarnámsheimild fyrir jörðina Brimnes, sem meiri hluti kauptúnsins stendur á. En Brimnes er í einstaklings eign, en Böggvisstaðir í ríkiseign, og þar sem þess hefur ekki verið óskað, að ég flytti fram nein ákvæði varðandi Brimnes, sleppi ég því alveg. 2. málsgr. fjallar um býlið Árgerði. Hún er sett eftir samkomulagi, sem varð milli hreppsnefndarinnar og héraðslæknisins á Dalvík. Árgerði er gamalt læknissetur, og bjó Sigurjón Jónsson þar alla sína læknistíð í Eyjafjarðarsýslu. En er læknaskipti urðu, settist næsti læknir að á Dalvík. En núverandi héraðslæknir, Daníel Daníelsson, hefur tekið Árgerði á leigu og byggt þar dýrt íbúðarhús, og er ætlun hans að búa þar, en hafa lækningastofu í kauptúninu, og óskar því eftir Árgerðislandi til erfðaábúðar. Hefur hreppsnefndin ekkert á móti því, og sé ég ekki, að Alþ. ætti að hafa það heldur, því að svo er áskilið, að hann fái ábúðina samkv. l. er Alþingi hefur sjálft sett. Ég hef þó sett í frv., að hann eigi að gjalda sömu leigu fyrir ábúðina og nú er. En ef farið er nákvæmlega eftir l. um erfðaábúð, mundi eftirgjaldið lækka. Árgerði er, að mig minnir, metið á 1800 kr. og yrði þá gjaldið 54 kr. samkv. l., en er nú 85 kr., og sýnist mér ekki ástæða til að lækka það, þótt að öðru leyti sé farið eftir téðum l. Fleiri upplýsingar gæti ég gefið, t. d. þeirri n. er kemur til með að fjalla um málið, og sleppi þeim því að svo stöddu. Mér finnst eðlilegast að vísa málinu til hv. landbn. og geri það að till. minni.