Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Svo sem frægt er orðið skipaði hæstv. heilbrmrh. n. þriggja karlmanna til þess að endurskoða frv. það sem hér er til umræðu áður en það yrði lagt fyrir Alþ. að nýju. Skömmu eftir að n. þessi hafði skilað af sér verki, hlustaði ég á útvarpsviðtal við einn nm., hv. 11. þm. Reykv., Ellert B. Schram. Hann tók fram í þessu viðtali að þau vinnubrögð að fela þm. að endurskoða frv. væru til fyrirmyndar því að það væri allt of algengt að litið væri á Alþ. sem afgreiðslustofnun og hið raunverulega vald þannig falið embættismönnum sem semdu frv. Réttur þm. til sjálfsagðra áhrifa og ákvörðunar væri með því móti skertur á ósæmilegan hátt. Þm. vill að sjálfsögðu ekki una því að þurfa að bera ábyrgð á málum sem eru raunverulega ákveðin af embættismannavaldinu. Við þessar aðstæður og með þetta í huga lét þessi þm. sér sæma að fella burt ákvæðið um ákvörðunarrétt kvenna í máli þar sem ábyrgðin hvílir endanlega á henni sjálfri og lagði þannig þennan rétt hennar í hendur embættismannavaldsins. Í grg. frá stjórn Læknafélags Íslands, sem öllum alþm. hefur borist og birt hefur verið í öllum fjölmiðlum, er að finna svofellda niðurlagsklausu, með leyfi hæstv. forseta: „Breyti Alþingi frv. og samþykki að heimila fóstureyðingar að ósk konu, sbr. gr. 9.1 í upphaflega frv., leggur stjórn L. Í. til að inn í frv. verði fellt ákvæði þess efnis að læknum og öðrum heilbrigðisstéttum verði heimilt að taka við stöðum á sjúkrahúsum með þeim fyrirvara að þurfa ekki að framkvæma eða vinna við framkvæmd fóstureyðingar.“ Svipuð krafa hefur komið frá nokkrum hjúkrunarkonum. Í þessari grg. er stjórn Læknafélagsins að fara fram á að sjálfsákvörðunarréttur lækna og hjúkrunarfólks verði virtur, í grg. sem er samin í því skyni að reyna að aftra því að konur fái sjálfsákvörðunarrétt í mjög viðkvæmu og persónubundnu máli eða eins og stendur orðrétt í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn L. Í. telur að það sé hvorki mögulegt né réttmætt af konunni að krefjast slíks réttar.“ Í báðum þessum dæmum, sem ég hef hér tekið, er krafan um sjálfsákvörðunarrétt byggð á siðferðilegum forsendum. Alþm. byggir ekki kröfu sína um sjálfsákvörðunarrétt á þeirri forsendu að hann búi yfir meiri sérþekkingu en embættismaðurinn. Læknirinn reisir ekki kröfu sína um sjálfsákvörðunarrétt á því að hann skorti þekkingu til að framkvæma fóstureyðingu. M. ö. o.: krafa þessara aðila er reist á nákvæmlega sömu forsendum og krafa þeirra sem berjast fyrir sjálfsákvörðunarrétti kvenna og rétti til sjálfræðis og ábyrgðar á eigin gerðum. Í framhaldi af þessu væri eðlilegt að spyrja: Er þá siðferðilegur réttur þm. til ákvörðunartektar æðri en siðferðilegur réttur konu til hins sama? Er siðferðilegur réttur læknis háleitari en siðferðilegur réttur konu? Nú kynnu andstæðingar mínir í þessu máli að segja að þetta væri ekki sambærilegt því að sjálfsákvörðunarréttur konu í þessu máli væri svo nátengdur rétti fósturs til lífs að ég hefði í þessu dæmi mínu gleymt sjálfu lífinu. Krafa hinna væri æðri því að þeir bæru lotningu fyrir lífinu. Þessi málflutningur, sem við höfum heyrt æðimikið af að undanförnu og ekki síst af hálfu forsvarsmanna kirkjunnar, felur það raunar í sér að endanlegur ákvörðunarréttur konu í þessu máli hljóti óhjákvæmilega að vera tengdur dauðanum eða eyðingu lífs eins og það er kallað. Hér erum við að mínu áliti komin að kjarna málsins. Ég tók það fram í ræðu í fyrra þegar frv. um fóstureyðingar var þá lagt fram að mér væri óskiljanlegt hvers vegna frv. gæfi sumu fólki tilefni til rökræðna og bollalegginga einmitt nú um það hvenær líf kviknar og hvers vegna það legðist gegn 1. tölul. 9. gr. frv. á þeim forsendum að það væri á móti eyðingu lífs. Ef við værum að setja löggjöf í fyrsta sinn um fóstureyðingar hefði mér fundist þetta skiljanlegt, en við höfum í 40 ár búið við fóstureyðingarlöggjöf sem heimilar fóstureyðingar við vissar aðstæður, og öllum hefur fundist þetta sjálfsagt. Í þessu nýja frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til að fóstureyðing verði heimiluð af félagslegum ástæðum einum saman og er það nýmæli frá gildandi löggjöf. Ekki hafa mótbárur heyrst varðandi þetta nýmæli nema þá fyrst í dag í máli eins þm. Það er ekki fyrr en kemur að ákvörðunarréttinum sem deilurnar rísa. Þegar krafist er sjálfsákvörðunarréttar vanfærrar konu, þá er hrópað hátt um líf og synd og glæp. En þegar ákvörðunarrétturinn er færður í hendur embættismanna þagna þessar raddir. Þá er ekki lengur talað um synd og glæp. Þá hefur verknaðurinn hlotið opinbera blessun, og embættismannavaldið er hinn syndlausi endurlausnari. Hvað veldur þessu? Hvað veldur því að fólk sem veit betur, sem veit að við höfum leyft fóstureyðingar í 40 ár við viss skilyrði, fólk sem er reiðubúið að fallast á enn rýmri löggjöf en þá sem nú er í gildi, fellur í slíka gryfju rökleysis og mótsagna sem uppsagnir biskups, nefnda og stjórnar Læknafélags Íslands eru gleggst dæmi um, þegar það eitt bætist við að endanlegt úrslitavald skuli vera í höndum konunnar sjálfrar? Í ljósi þeirra umr., sem orðið hafa af hálfu þessara manna, er nauðsynlegt að reyna að brjóta þetta mál til mergjar, líka vegna þess að meiri hl. heilbr.- og trn. hefur tekið tillit til þessara radda. Ef ekki er unnt að finna svar á grundvelli skynseminnar einnar saman verður að leita á önnur mið. Það hefur verið sagt að hér sé um tilfinningamál að ræða og vissulega er það satt. En tilfinningar eiga sér forsendur og fordómar eiga sér rætur. Og nú geri ég ágreining við hv. síðasta ræðumann, Ragnhildi Helgadóttur, sem sagði að þetta mál væri ekki kvenréttindamál. Dæmið, sem hún tók um barnsföðurinn sem væri í þeirri aðstöðu að geta hafnað barnsmóður sinni og væntanlegu barni, sýndi best í hve mismunandi aðstæðum móðir og faðir eru. Ég lít á þetta sem kvenfrelsismál og mun ég reyna að rökstyðja það. Sé litið í menningarsögulegar heimildir kemur í ljós að frá upphafi hafa kenningar manna um líf verið svo samofnar neikvæðu viðhorfi til kvenna að þar verður ekki greint á milli. Hér verð ég auðvitað að stikla á stóru. Tveir menningarstraumar hafa gegnsýrt norræna menningu: hinn gyðinglegi og hinn gríski. Enn í dag byrjar trúaður gyðingur af karlkyni dag hvern með eftirfarandi bæn, með leyfi hæstv. forseta: „Lofaður sé drottinn fyrir það að hann skapaði mig ekki konu.“ Og hann hafði vissulega ástæðu til að lofa guð fyrir það þegar litið er á hlutskipti konunnar í hinu trúarlega samfélagi gyðinga. Hlutskipti hennar þar eins og líka hjá grikkjum var fyrst og fremst að ala börn til viðhalds ættstofni mannsins. Manngildi hennar sem einstaklings var ekkert. Hún var óhrein, mátti ekki koma nálægt trúariðkunum og jafnvel barnsburðurinn sjálfur réttlætti ekki tilveru hennar að öllu leyti því að hún bar í sér erfðasyndir. Eftir að hafa fætt sveinbarn var hún talin óhrein í viku á eftir. Hefði dóttir fæðst var hún talin óhrein í helmingi lengri tíma. Samkv. Móselögum átti eiginmaðurinn rétt til að afneita konu sinni ef hún ól honum engin börn og sænga þá hjá ambáttinni. Þyki einhverjum heldur langt seilst aftur í tímann, skal bent á að Marteinn Lúther tók þessa sömu kenningu upp mörgum öldum síðar og kenndi áhangendum sínum að væri eiginkonan þeim ekki nægilega auðsveip ættu þeir fyllsta rétt á að leita til þjónustustúlkunnar. Því miður hefur mér ekki tekist að hafa upp á því hvort hann átti nokkrar ráðleggingar til handa þjónustustúlkunni ef hún yrði með barni því að þessu atriði eða þessari kenningu Lúthers er ekki mjög á lofti haldið í kirkjum landsins. Hjá grikkjum og rómverjum síðar voru konur algerlega réttlausar sem félagsverur og voru settar á bekk með þrælum. Réttur þeirra til almennra lífsréttinda, sjálfræðis, bjargforræðis o. s. frv. var skertur á þeim forsendum að þær skorti vissa mannlega eiginleika. Bæn Platons var ekki ósvipuð bæn gyðingsins. Platon þakkaði guðunum fyrir tvennt: Í fyrsta lagi fyrir að hann hefði fæðst frjáls maður, en ekki þræli, í öðru lagi fyrir að hann hefði fæðst karlmaður, en ekki kona. Hér eru komnir tveir meginþræðir í viðhorfi til kvenna sem ég vil vekja sérstaka athygli á: Annars vegar sú hugmynd að konan sé óhrein, guði vanþóknanleg og ill í eðli sínu, Hins vegar sú hugmynd að konuna skorti frá fæðingu vitsmuni og hæfileika sem karlmenn væru í eðli sínu gæddir. Ég bendi á þessar staðreyndir vegna þess að kirkjan tók nefnilega báðar þessar kenningar upp á arma sína og lét það ekki aftra sér þótt þær gengju í berhöggi við skýlausar manngildishugsjónir Krists sem að þessu leyti gerði ekki greinarmun á karli og konu. En vegna þessara hugmynda kirkjunnar um konuna komst kirkjan í hinar mestu ógöngur þegar hún glímdi við tvö vandamál sem hún var upptekin af nær allar miðaldir: Spurninguna um upphaf lífs og sál mannsins. Gat það virkilega verið að guð hefði gætt konuna sál, þessa ófullkomnu mannveru. Þetta atriði var oftast ákveðið með handauppréttingu á kirkjuþingum þar sem karlmenn sátu einir. Það er nánast hliðstæða við það sem hér á eftir að gerast, líklega á morgun Kirkjuþing í Frakklandi á miðöldum gæddi konuna sál með eins atkv. mun. Á ráðstefnunni í Wittenberg gerðu mótmælendur heiðarlega tilraun til að sanna að konur væru ekki mannlegar verur. Það var kirkjan sem kom fyrst fram með þá kenningu að fóstur væri gætt sál. En jafnvel hér markaði viðhorfið til kvenna sín spor. Tómas frá Aquino, einn mesti lærifaðir kirkjunnar, kenndi að karlkynsfóstur öðlaðist sál eftir um það bil 40 daga í móðurkviði, en kvenkynsfóstur ekki fyrr en eftir 80 daga. Um leið og kirkjan var búin að ákveða það að fóstrið hefði sál, var fóstureyðing þar með orðin synd og glæpur og þaðan var skammt í ríkisforsjá og refsirétt. Að vísu var refsingin mismunandi ströng. Jafnvel heilagur Ágústínus kenndi að glæpur fátækrar konu, sem deyddi barn sitt vegna þess að hún gæti ekki séð því farborða, væri minni en glæpur þeirrar konu sem eyddi fóstri eingöngu til þess að dylja syndugt líferni. Hér virðist mér komin hliðstæða við þær umr. sem átt hafa sér stað á Íslandi á allra síðustu tímum. Menn geta fallist á fóstureyðingu vegna t, d. fátæktar eða annars álíka undir forsjá ríkis og lærðra manna. En menn óttast að sé endanlegt ákvörðunarvald fært konunni sjálfri í hendur, þá muni gerast annað hvort: Að hið synduga eðli hennar nái yfirhöndinni, konur muni sækjast eftir fóstureyðingu af léttúð, hætta að nota getnaðarvarnir og lausung eflast í landinu - og ef ekki þetta, þá af hvötum sem stafa af hinni kenningunni um konuna, að hana skorti þroska, þrek, dómgreind og siðgæðisvitund og því sé þessi örlagaríka ákvörðun best komin í höndum karlmanna. Ég segi: karlmanna, því að þeir þrír karlmenn, sem voru í endurskoðunarnefndinni frægu, virðast ekki hafa gert ráð fyrir öðru. Í hið breytta frv. vantar nefnilega alveg ákvæði um hvernig með skuli fara ef kona, sem er læknir eða félagsráðgjafi, óskar eftir fóstureyðingu. Er hún talin fær um að dæma í eigin máli í krafti sérþekkingar sinnar eða koðnar lærdómur hennar og dómgreind niður í ekki neitt þegar hún er orðin vanfær kona? Ég held að ekki fari milli mála að það, sem ég hef rakið, skýri hvers vegna öll skynsemi fer lönd og leið þegar á að ganga út frá því sem gefnu að kona hafi til að bera siðgæðisþroska og ábyrgðarkennd og hvers vegna einmitt henni virðist allra manna síst treystandi til að bera fyrir brjósti hagsmuni þess lífs, sem hún ber undir belti, eða taka ákvörðun sem hún telur að sé því fyrir bestu eða öðrum þeim mannslífum sem hún ber ábyrgð á. Enda hefur þessara tvenns konar viðhorfa til kvenna gætt hvenær sem þær hafa krafist réttar síns í mannlegu samfélagi, svo sem réttar til makavals, sjálfræðis, fjárforræðis, menntunar, kosningarréttar og kjörgengis. Að vísu hafa menn á allra síðustu öld eða svo sveipað þessa fordóma sína hulu mannúðar sem hefur komið fram í umhyggjutali um konuna sjálfa. Menn hafa þóst vilja veita henni vernd og reynt að telja henni trú um að henni sjálfri væri fyrir bestu að hún hefði engin þessi réttindi, og stundum hafa menn náð allgóðum árangri með slíkum áróðri. Dæmi af þessu tagi sjáum við einmitt í máli kirkjuvalds og ýmissa biskupsnefnda. Þeir telja miskunnarlaust og ómannúðlegt að kona beri ein ábyrgð á gerðum sínum ef hún sér ekki önnur úrræði en að æskja fóstureyðingar og leggja áherslu á að líf kvikni þegar við frjóvgun, en virðast gleyma því að líf er meira en fósturskeiðið. Lífið er lífshlaupið allt, og hér er ég að taka mér í munn ummæli dansks prests sem taldi ósiðlegt að meina konu endanlegs ákvörðunarvalds í fóstureyðingarmálum þegar það mál var til umr. þar í landi. En hvernig er þessu þá háttað um þá margumtöluðu ábyrgð? Embættismenn, sem taka ákvörðum fyrir konu í þessu máli, bera ekki ábyrgð, en þeir hafa vald. Siðferðilega séð getur enginn öðlast ábyrgð með þeim hætti einum saman að meina öðrum ábyrgðar. Þjóðfélag getur ekki talist fyllilega ábyrgt nema allir þegnar þess séu ábyrgir. En þjóðfélagið getur líka varpað af sér ábyrgð þegar því býður svo við að horfa. Nýlegur hæstaréttardómur sannar, að embættismenn í lykilstöðum líta svo á að ábyrgðin sé hvergi endanleg nema hjá móður og foreldrum. Þetta hefur kirkjan líka kennt og innrætt fólki. Ekki er kirkjan sem stofnun eða stjórn Læknafélags Íslands í fararbroddi þeirra sem berjast fyrir fleiri dagheimilum. Kirkjan hefur ætið litið svo á að dagheimili væru neyðarúrræði, en varpað ábyrgðinni fyrst og fremst á herðar móður og heimilis. Í áratugi hafa láglaunakonur í mörgum atvinnugreinum barist fyrir fæðingarorlofi til þess að þær gætu alið börn sín við mannsæmandi aðstæður og jafnframt búið við atvinnuöryggi. Ég hef ekki heyrt eitt orð frá kirkjunni til stuðnings þessari kröfu. Allt frumkvæði um félagslegar úrbætur vegna ógiftrar móður og barns hennar hefur komið frá konunum sjálfum, ekki öðrum. Þegar kirkjan sýnir ábyrgð sína í verki í jafnríkum mæli og konur hafa gert, þá er hugsanlegt að ég geti farið að trúa því að hver einstakur þeirra, sem hér á hlut að máli og hæst hafa talað, hafi til að bera jafnríka ábyrgðarkennd og hver einstök kona. Það eru allir sammála um að fóstureyðing sé neyðarúrræði. Það, sem menn greinir á um, er endanlegt ákvörðunarvald. Ég er í hópi þeirra sem telja að konan sjálf sé öðrum færari að taka endanlega ákvörðun í svo persónubundnu og viðkvæmu máli að þeim skilyrðum settum sem fram kom í brtt. hv. 3. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar. Ég mun því greiða þeirri till. atkv. mitt. Ég trúi því að kona, sem æskir fóstureyðingar, geri það ekki af léttúð, heldur út úr neyð, og ég trúi því að hún æski þess með það í huga að taka fulla ábyrgð á þeirri ákvörðun sinni og gerðum sínum. Hæstv. forseti. Ég hef kosið að leggja áherslu á eitt atriði í þessu máli mínu. Ég hlýt þó að taka fram að ég tel frv. í heild til hóta frá því sem nú er kveðið á um í lögum. Verði brtt. hv. 3. þm. Reykv. felld, mun ég greiða atkv. með frv.



Virðulegi forseti. Það líður nú senn að því að fátt verði ósagt um þetta mál, svo lengi sem það er búið að vera á döfinni. Það hefur, að því er sumir segja, farið í heilann á fólki, og maður hefur heyrt hér á Alþ. einstaka þm. tala um frv., sem þeim eru ekki geðfelld, að það beri að eyða þeim í staðinn fyrir að fella þau hvort sem það eru áhrif frá þessu frv. Því var líka hvíslað í eyrað á mér hér einn daginn af einum ágætum landsbyggðarþm, að við skyldum bara láta þetta fóstureyðingarfrv. gilda í Reykjavík, þá úti á landsbyggðinni vantaði fleira fólk. En fjarri sé það mér að hafa þetta mál í flimtingum og gera það að gamanmáli. Þetta er, viðurkennum við öll, vandasamt, viðkvæmt og mannlegt vandamál sem við hljótum öll að taka afstöðu til samkv. vandlegri íhugun og bestu samvisku. Það er enn sem fyrr viss gr. frv., sú 9., sem er aðalágreiningsefnið, og ég verð að segja það að ég hef fellt mig illa við það að heyra sífellt talað um að „fóstureyðingu að ósk konu hafi nú verið hafnað“. Að sjálfsögðu vita allir þeir sem nokkuð hafa kynnt sér þetta mál að sú staðhæfing er í sjálfu sér alröng þó að það ákvæði, sem hefst á þessum orðum, hafi verið fellt burt með niðurfellingu 1. hluta 9. gr. Það, sem gerst hefur við endurskoðun fyrra frv., er hins vegar það að ósk konu um fóstureyðingu ein saman án nokkurra læknisfræðilegra eða félagslegra ástæðna er í þessari gerð frv. ekki talin fullnægjandi til að fóstureyðing sé heimil. Þetta orðalag - „að ósk konu hafi nú verið hafnað“ - er því senn neikvætt og villandi. Að sjálfsögðu er það enn sem fyrr ósk konunnar sjálfrar sem fyrst og fremst ræður því hvort fóstureyðing er framkvæmd eða ekki. Það, sem deilt er um, er það hvort sjálfsákvörðunarréttur konunnar skuli þýða alræðisvald hennar eða hvort hann skuli háður einhverjum skilyrðum og takmörkunum. Ég tel það alrangt og mistúlkun á frv., eins og það liggur fyrir nú, það sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir sagði rétt áðan, að samkv. því væri konan allra manna síst talin til þess fallin að taka ákvörðun. Ég hef fyrir mitt leyti frá upphafi verið þeirrar skoðunar að fyrir konu, sem stendur frammi fyrir svo alvarlegri ákvörðun sem fóstureyðing er, sé visst aðhald í lögum í margfalt fleiri tilvikum mikilvægur og kærkominn stuðningur fremur en skerðing á framtíðarmöguleikum hennar og lífshamingju. Ég get í því tilliti tekið undir það sem kom fram í umræðunum hér fyrr í dag, m. a. í máli Ragnhildar Helgadóttur, að í því aðhaldi, sem felst í þessu frv., sé fólginn viss réttarvernd konunni til handa. Og ég sé ekki enn hvernig fóstureyðing, án þess að fyrir liggi nein af þeim ástæðum sem tilgreindar eru í 9. gr. í þremur liðum, geti samrýmst því margyfirlýsta einróma viðhorfi til þessa máls að fóstureyðing sé alltaf neyðarúrræði. Í 9. gr. frv., eins og það liggur fyrir nú, eru hinar félagslegu aðstæður skilgreindar mun skýrar en í fyrra frv. og ætti það að tryggja að sama skapi betur rétt konunnar til að slíkar ástæður séu teknar til greina. Ég verð um leið að játa að mér finnst síðasti stafliðurinn, þ. e. d-liðurinn í 1. hluta gr., sem tekur til „annarra ástæðna, séu þær fyllilega sambærilegar við ofangreindar aðstæður“ - og þá er átt við allar hinar félagslegu ástæður - mér finnst þetta ákvæði svo teygjanlegt og óljóst að erfitt verði í mörgum tilvikum að meta hvort aðstæðurnar eru sambærilegar eða ekki. Ég tel að þetta ákvæði geti haft í för með sér á viðkvæmu stigi málsins þref og þras sem geti haft óæskileg og tefjandi og um leið afdrifarík áhrif fyrir afgreiðslu málsins. Ég tel að hver lög þurfi að vera eins skýr og ótvíræð og kostur er og því betri eru þau því færri krókar og smugur sem eru í þeim til þess að torvelda framkvæmd þeirra. En það er í sjálfu sér augljóst að þetta ákvæði er þó greinilegt rýmkunarákvæði, en að mínu mati er það í sjálfu sér ónauðsynlegt og mér væri ósárt um þótt það félli út úr frv. Segja má að ákvæði 11. gr. - þar sem til kemur álit tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa - þrengi eða geti verkað nokkuð hamlandi á framkvæmd 9. gr. En með tilliti til yfirlýsingar íslenskra lækna um stuðning við frv. eins og það liggur fyrir nú, þ. á m. að sjálfsögðu 9. gr., þá virðist mér ekki ástæða til tortryggni um að ekki verði framfylgt í reynd þeim sjónarmiðum sem þar koma fram. Í því sambandi má einnig vitna til þeirra upplýsinga frá landlækni nýverið að á undanförnum tveimur árum hafi verið synjað aðeins 2% þeirra umsókna um fóstureyðingu sem á þessum tíma bárust nefnd þeirri sem fjallar um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir samkv. núgildandi lögum, sem koma til með að rýmkast stórkostlega með umræddu frv. ef það verður að lögum. Þessi staðreynd virðist mér benda ótvírætt til þess að hafi viðhorf lækna áður verið fullþröngsýn til þessara mála, þá hefur þetta breyst mjög mikið og það áður en gengin er í gildi rýmri löggjöf um fóstureyðingar. Það liggur auk þess fyrir að þessi synjuðu 2%, sem um er að ræða, voru að miklum meiri hluta til komin vegna þess að meðganga fósturs var komin of langt á leið. Um hinn margumtalaða sjálfsákvörðunarrétt og ábyrgð konunnar, sem verið hefur þungamiðjan í umr. um þessi mál hér sem annars staðar, vil ég segja þetta: Að sjálfsögðu vega þessi atriði þungt á metunum. En það hefur að mínu mati verið furðuhljótt um þá spurningu hvort þessi sami sjálfsákvörðunarréttur og ábyrgð konu komi alls ekki til fyrr en svo langt er komið að hún þarf á fóstureyðingu að halda, hvort hún þyrfti ekki og ætti ekki á fyrra stigi málsins að ráða yfir sínum „eigin kroppi“, eins og það hefur oft verið orðað í umr. um þessi mál, hvort hún hefði ekki fyrr þurft að vera sér meðvitandi um ábyrgð kynlífsins, afleiðingar þess og ávöxt. Ég vil í þessu sambandi leggja áherslu á hlut karlmannsins, sem hingað til hefur sloppið vægast sagt „billega“ hvað ábyrgðina snertir, og um leið dóm almenningsálitsins. Væri sannarlega til athugunar hvort ekki væri hægt með löggjöf að tryggja betur hlut konunnar gegn ábyrgðarleysi mótaðilans í þessum efnum. Ég vil þó jafnframt benda á að hlutur karlmannsins mætti vera meiri en frv. gerir ráð fyrir í þeirri gerð sem við höfum það fyrir okkur nú hvað snertir ákvörðun hans um fóstureyðingu þar sem afkvæmi hans á í hlut. Það þýðir ekki að flýja undan ábyrgðinni, sagði hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, er hann við 1. umr. þessa frv. af karlmannlegu göfuglyndi talaði fyrir auknu frelsi og ábyrgð konunnar. Sjálfsagt hefur Magnús viljað tala þetta af hellum hug og þeir aðrir með honum sem fylgjandi eru takmarkalausu og skilyrðislausu frelsi til fóstureyðingar og saka hina, sem ekki eru alveg á sömu skoðun, um þröngsýni og tvískinnung. En mér er spurn: Gætir ekki allverulegs tvískinnungs í þeirri afstöðu að eðlilegt sé og réttlætanlegt að láta ábyrgðina lönd og leið þegar stofnað er til fósturlífs, en höfða síðan til hinnar sömu ábyrgðar sem heilagrar skyldu og kröfu konunnar þegar hún á ein að bera ábyrgðina á því að eyða því sama lífi? Af því að ég er nú að tala um hv. 3. þm. Reykv., þá vil ég um leið minnast á staðhæfingu hans um að fyrri gerð 9. gr. - þar sem var kaflinn sem hófst á orðunum „að ósk konu“ - sá kafli og ákvæðin eins og þau voru samkv. fyrra frv. væru ákaflega langt frá því að vera frjáls, að veita rétt til frjálsra fóstureyðinga, og hann tíndi til einar 3–4 ástæður, m. a. 12 vikna meðgöngutíma og álit og ráðgjöf læknis og sálfræðings með meiru. Mig langar í því sambandi að benda hv. þm. á að nefnd sú, sem undirbjó gamla frv. og samdi með því mjög vel unna og ítarlega grg. upp á 250 síður, sú n. segir í grg. sinni orðrétt, með leyfi forseta: „Með umræddu ákvæði - að ósk konu - er gengið það lengst sem hægt er við rýmkun löggjafar um fóstureyðingu.“ Þessi nefnd, sem hv. þm. Magnús Kjartansson og fleiri hafa lofsungið mjög og að verðleikum, því að sú nefnd vann starf sitt mjög vel, er greinilega ekki á sama máli og hv. þm. Magnús Kjartansson, og mér verður að spyrja: Hvað meinar hv. þm. með að fyrra frv. hafi verið mjög langt frá því að veita algert frjálsræði? Hvað vill hann meira frjálsræði en þar er gert ráð fyrir?

Ég var ekki að segja að ég vildi það.

Í bókinni um frelsið spyr breski höfundurinn og hugsuðurinn John Stuart Mill: Hvar á að setja mörkin? Hver eru réttu hlutföllin milli einstaklingsfrelsisins og félagslegs aðhalds? Hvaða reglur eiga að gilda? Mesta spurning mannlífsins er hverjar þessar reglur skuli vera. Það kann sumum að verða að orði að Mill sálugi sé úreltur og gamaldags. Ég hygg þó að þetta sé spurning sem bæði John Stuart Mill og fjöldamargir aðrir hafa fyrr og síðar lagt fram og fæst sennilega aldrei neitt algilt og endanlegt svar við. En öll munum við þó vera sammála um að í siðmenntuðu þjóðfélagi hlýtur einstaklingsfrelsið jafnan og óhjákvæmilega að verða margvíslegri skerðingu og takmörkunum háð. Frjálsar fóstureyðingar og frjálst kynlíf eru þar engar undantekningar. Löggjafinn hlýtur þó hverju sinni að taka mið af aðstæðum og aldaranda samfélagsins og gæta raunsæis og hófs í kröfuhörku. Þannig væri það vafalaust hvorki gáfulegt né vænlegt til árangurs að sett væru lög um það hvenær unglingar mega byrja að sofa saman í von um að færri barnungar stúlkur þyrftu á fóstureyðingu að halda. Sjálfsagt verður það pillan og aðrar getnaðarvarnir sem við verðum að treysta á í þessum efnum fremur en sterkt og heilbrigt almenningsálit á meðan hinir fullorðnu, foreldrar og leiðbeinendur barna og unglinga, með brosi út í annað munnvikið virðast líta á það sem nokkuð sjálfsagðan hlut og jafnréttismál að börn byrji að lífa kynlífi um fermingaraldur. En hér erum við raunar komin að stórri spurningu uppeldislegs eðlis sem ég ætla mér ekki að fara nánar út í hér, en væri þó vel þess virði að athuguð væri og rædd. Hvaða áhrif hefur fóstureyðing á konu eftir á, er önnur spurning sem mér finnst að hafi verið minni gaumur gefinn en mátt hefði ætla í umr. um þessi mál. Sýnt hefur verið fram á það með læknisfræðilegum rökum og tölum að líkamleg áhætta við fóstureyðingu sé alfarið minni en við meðgöngu og fæðingu og á sú áhætta vafalaust eftir að minnka með vaxandi tækni læknisfræðinnar og reynslu. Um hina hlið málsins, hina sálrænu og tilfinningalegu, liggja fyrir færri tölur og upplýsingar. Í hinni ítarlegu grg., sem ég talaði um áðan, sem fylgdi fyrri gerð frv., er þó getið um eftirrannsókn sem gerð var árið 1971 á 76 íslenskum konum sem fengið höfðu fóstureyðingu hérlendis á árunum 1966 og 1967. Þar kom fram að 72.4% af þeim hópi fundu ekki til neinnar eftirsjár, 18.4% fundu nokkra og 9.2% liðu á eftir mikla hugarkvöl. Í öllum tilvikum þessara 76 fóstureyðinga lá að baki ótvíræð og knýjandi nauðsyn til fóstureyðingar svo að ákaflega hæpið virðist að taka þessa könnun til almennrar viðmiðunar við gerð nýrra og frjálslegri laga, eða eins og segir í grg. um eina þeirra kvenna sem ekki fundu fyrir neinni eftirsjá: „Til þess voru erfiðleikarnir á heimilinu allt of miklir.“ - Um þetta segir enn fremur orðrétt í grg., með leyfi forseta: „Ein af þessum 76 konum varð tvisvar ófrísk eftir fóstureyðingu, lét eyða í annað skiptið og fór fram á að hún yrði gerð ófrjó, en fékk því ekki framgegnt. Þessi kona hafði 14 sinnum orðið ófrísk og fætt 10 börn. Hún hafði alls ekki getað annast þessi börn. Þrjú hafði hún gefið, en önnur höfðu verið undir eftirliti barnaverndarnefndar. Þrjú af börnum hennar eru í dag hálfgerðir aumingjar vegna drykkjuskapar og lögbrota. Að sögn barnaverndarnefndar hafa alltaf verið vandræði á heimilinu.“ En þannig og kannske enn þá meiri - sumar kannske minni - þannig voru ástæðurnar alfarið fyrir fóstureyðingu þessara 76 kvenna sem eftirrannsókn var gerð á. Ég minnist þess er ég á sínum tíma las hina umtöluðu bók Gift, æviminningar dönsku skáldkonunnar Tove Ditlevsen, þá vakti sérstaka athygli mína hvernig hún lýsti sínum innri viðbrögðum er hún stóð frammi fyrir fóstureyðingu í annað sinn. Henni hafði ekki tekist að losna við áleitni eftirþanka sinnar fyrri reynslu. Henni fannst barnið hennar, sem ekki fékk að lifa, fylgja sér eftir sem skuggi og hana hryllti við samfylgd tveggja slíkra skugga. Tove lýsir hugarástandi sínu á hispurslausan hátt eins og henni er lagið, laus við tilfinningasemi og væmni. En þessi hlið málsins, sú eftirsjá og hugarkvöl sem ég hygg að hljóti að verða því meiri fyrir konuna, því minni og léttvægari sem ástæðan var til þess að fóstureyðing var framkvæmd, þessi hlið málsins er að mínu mati ein hin alvarlegasta og örlagaríkasta fyrir jafnvægi konunnar og lífshamingju eftir á. Veit ég vel að almenningsálitið, viðhorf manna til þessara mála, hefur breyst meira en lítið á síðustu árum frjálsum fóstureyðingum í vil. Já, sumir, einkum ungar upplýstar konur, vilja jafnvel meina að móðurtilfinning og móðurást sé ekki annað en gamaldags kredda sem óþarfi sé lengur að taka mark á og orðið fórnfýsi virðist hreint eitur í þeirra beinum. Í samtalsþætti í útvarpinn fyrir skömmu um fóstureyðingar og frv. það, sem liggur fyrir, kom það fram sem raunar kom fram í ræðu hv. frsm. meiri hl. n., Jóns Skaftasonar, í dag - það sakar ekki þótt ég endurtaki það hér því að mér finnst upplýsingarnar dálítið sláandi - en þar kom fram að sænskar skýrslur frá Gautaborg sýna að árið 1971 voru í 16–19 ára aldursflokki stúlkna sem fengu þar fóstureyðingu á því ári, þá voru 24% endurteknar fóstureyðingar innan 11/2 árs.  Það ætti ekki að dyljast neinum að slíkt hömluleysi í þessum málum hlýtur með svo háskalegum hætti að slæva heilbrigða siðgæðiskennd og tilfinningalíf þeirra kvenna sem þar eiga hlut að máli að þær biði þess margar aldrei bætur. Sérstakt áhyggjuefni í þessu tilliti hljóta að vera hinar barnungu stúlkur sem eiga allt lífið fram undan. En þarna á aukin fræðsla og leiðbeiningar að koma til samkv. frv., og síst vil ég gera lítið úr þeim þætti, verði honum framfylgt eins og til er ætlast. Ég er heils hugar sammála hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni um að þarna er einn allra mikilvægasti þáttur frv. og varðar öllu að það, sem þar stendur, verði ekki aðeins orðin tóm. En við vitum öll mætavel að öll fræðsla um þessi mál hefur verið í molum hjá okkur og er enn þótt unnið sé að því nú í menntmrn. að fella kynlífisfræðslu bæði á félagslegum og líffræðilegum grundvelli inn í námsstig grunnskólans. Ég vil, úr því að ég er komin út í það, greina frá upplýsingum um það efni sem ég fékk frá starfsmanni skólarannsókna. Fræðsla um kynlífið í skólakerfinu er þannig á vegi stödd í dag hjá okkur að næstkomandi haust verður farið af stað með tilraunakennslu í 1. bekk í barnaskóla í sambandi við fræðslu um fjölskylduna og heimilið, Hinn félagsfræðilegi þáttur fræðslunnar heldur svo áfram í 3., 4., 7. og 8. bekk barnaskólans. Hinn líffræðilegi þáttur kemur svo inn í eldri bekkjum á 4., 5. og 8. ári. Ekki voru svör á reiðum höndum um það hvenær kennslan gæti hafist almennt eftir þessu fyrirhugaða skipulagi. Það er unnið að þessum málum í rn., en ég hygg því miður að full framkvæmd fyrirhugaðrar fræðslu eigi alllangt í land. Það hefur líka verið talað um félagsráðgjöf sem mikilvægan þátt í leiðbeiningum til konu sem sótt hefur um fóstureyðingu. Ég get ekki að því gert, fyrst þegar ég las yfir hið fyrra frv. og grg. með því, að mér fannst kenna nokkurrar léttúðar í setningu eins og þeirri að félagsráðgjöf skyldi fara fram þar sem henni verður við komið. Mér verður nú hugsað til landsbyggðarinnar okkar í þessu sambandi. Þó að ég út af fyrir sig hafi enga oftrú á félagsráðgjöfum, þá veit ég að þeir eiga og geta gegnt þarna mjög mikilvægu hlutverki séu þeir starfi sínu vaxnir. En mér vitanlega er enginn einasti lærður félagsráðgjafi í starfi utan Stór-Reykjavíkursvæðisins.  Þetta með fræðsluna kemur vonandi allt með tímanum. En ég held að varlega megum við gera ráð fyrir að þessum þætti frv. verði framfylgt í náinni framtíð og því ærin ástæða til að flýta sér ekki of mikið. Reynsla frændþjóða okkar, sem hafa þó margfalt meira gert en við á þessu sviði fræðslu og upplýsinga varðandi þessi mál. reynsla þeirra ætti að mínu mati að vera okkur alvarleg viðvörun fremur en hvatning til að lögleiða hér algert frjálsræði í fóstureyðingum. Enn vil ég vitna í grg. eldra frv., en þar segir um þetta atriði orðrétt, með leyfi forseta: „Það er reynsla annarra þjóða nú, t. d. frændþjóða okkar, að einmitt varnaðarstarfið hafi verið stórlega vanrækt. Þess er getið að auðveldara sé orðið að fá framkvæmda fóstureyðingu þar sem löggjöf hefur verið rýmkuð en að fá leiðbeiningar um getnaðarvarnir.“ Það mun staðreynd í þeim löndum, þar sem fóstureyðingar hafa verið gefnar algerlega frjálsar, að mönnum ofbýður hin óhugnanlega þróun, sem málið hefur tekið, og íhuga jafnvel nauðsyn þess nú að þrengja aftur lögin til að hamla á móti. Þar á ég ekki einungis við þau þrjú Austur-Evrópulönd sem talað hefur verið um og ég get vel ímyndað mér að hvatinn þar að baki sé hagstjórnarlegs eðlis. Þjóð eins og bretar sem hafa m. a. framkvæmt um 200 fóstureyðingar á íslenskum konum, í því landi heyrast nú raddir um að nauðsyn beri til þess að þrengja löggjöfina. Ég fæ ekki séð að hægt sé af nokkru raunsæi að ætla að þróunin yrði ekki sú sama hér og annars staðar. Íslenskar konur eru í þessu tilliti sjálfsagt hvorki betri né verri en sænskar, danskar eða breskar kynsystur þeirra. Ég tel því að með almenn mannúðar- og siðgæðissjónarmið fyrir augum komi ekki til mála að ljá frekar máls á rýmkun fóstureyðingalaga en gert er í frv. því sem hér liggur fyrir. Það eru að vísu nokkur rök sem ég hef alltaf hlustað á að það er óheppilegt að löggjöf í þessum efnum sé þrengri hjá okkur en í nágrannalöndum okkar þannig að efnahagur og aðstaða konu geti ráðið því hvort hún fær framkvæmda fóstureyðingu eða ekki. En þau rök eru þó ekki haldbær, einfaldlega vegna þess að við sem velmegandi, félagslega háþróuð og kristin menningarþjóð hljótum að leita annarra leiða til að ráða bót á þjóðfélagslegu misrétti heldur en þá að ráðast gegn óbornu lífi í móðurkviði. Að hafna allri rýmkun á núgildandi fóstureyðingalöggjöf væri á hinn bóginn að mínu mati fullkomlega óraunsætt og yrði til þess eins að ólöglegar fóstureyðingar yrðu framkvæmdar í stórum stíl með öllum þeim hörmungum og spillingu sem því fylgir. Við hljótum því, eins og ég hef áður drepið á, að taka mið af viðhorfum samtíðarinnar án þess þó að láta berast gagnrýnislaust og án andspyrnu með straumum erlendra áhrifa og láta undan óbilgjörnum og siðlausum kröfum háværra minnihlutahópa sem lengst vilja ganga í þessum efnum. Ég vil nú aðeins víkja að læknunum, af því að hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, veittist í dag að þeirri stétt með ósæmilegum hætti að ég fæ ekki orða bundist. Er ég þó enginn sérstakur talsmaður lækna og ég hef oft látið mig hafa það að taka undir gagnrýni í þá átt að læknishugsjónin sé í samtíð okkar að víkja fyrir þeirri líknarhugsjón sem hún upphaflega markaðist af. En hv. þm. Magnús Kjartansson lét þau orð falla að nú væri ekki kvartað af læknum í nafni siðgæðis og mannúðar, heldur vegna þess að tekið væri frá þeim vald. Þetta er það alvarleg og ósiðleg árás á eina stétt að mér finnst að ekki verði við því þagað. Og úr því að ég fór nú út í þá sálma, þá langar mig læknum til málsbóta að lesa upp úr leiðara Læknablaðsins frá því í fyrrasumar nokkur orð, sem falla í ákaflega góðan jarðveg hjá mér, og færi betur að sá maður, sem skrifar þetta, mælti fyrir munn allrar læknastéttarinnar og læknisnám og læknisstarf væri framkvæmt í þeim anda. En hann segir um stúdenta í læknadeild og inntöku stúdenta í læknadeild, með leyfi forseta: „Í læknadeildirnar verða að veljast menn með háar siðgæðishugmyndir og sálarstyrk til að starfa í anda þeirra siðgæðishugmynda. Núverandi aðferðir við val læknanema eru því úreltar, þurfa að endurskoðast og endurbætast.“ Þetta vil ég heils hugar taka undir. Í sama leiðara er komið inn á einn viðkvæmasta þáttinn í þessu máli sem er spurningin um það hvenær fóstur verður að manni. Þar segir - og þá eru þeir að tala um Genfarsamþykkt lækna sem er upphaflegi Hippokratesareiðurinn margendurnýjaður og endurbættur - þar segir í þessum siðareglum lækna sem nú er almennt talið að þeir eigi að vinna eftir: „Í Genfarheiti lækna,“ segir með leyfi forseta, „er skýrt ákvæði um að lækni beri að virða mannslíf öllu fremur frá getnaði þess, enda láti hann ekki kúgast til að beita læknisþekkingu gegn hugsjón mannúðar og mannhelgi“ - eins og það er orðað. Í framangreindu orðalagi felst sú skilgreining að líta beri á frjóvgaða eggfrumu sem mannslíf. Um þetta atriði eru skiptar skoðanir. Ekki er ágreiningur um að virða beri mannslíf, heldur hitt, hvenær, á hvaða stigi beri að líta á fóstur sem mannslíf. Varðandi afstöðu til fóstureyðinga er þetta frá siðfræðilegu sjónarmiði grundvallarspurning. Með tilliti til þess að kannske er læknum almennt kunnugt um það sem hér segir, þá er óþarfi að undrast yfir afstöðu þeirra gagnvart frjálsum fóstureyðingum. Út af því sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir sagði um yfirlýsingu Læknafélags Íslands um að yrði algert frjálsræði leyft í fóstureyðingum, þá mundu þeir hafa fyrirvara um ráðningu á þau sjúkrahús þar sem þessar aðgerðir yrðu framkvæmdar, þá má geta þess að í nýlegum frönskum lögum um þetta efni - þau voru staðfest nú um áramótin - eru mjög skýr ákvæði þar sem tekið er fram í þremur aðskildum greinum að hvorki læknar, ljósmæður, hjúkrunarkonur né heldur neins konar aðstoðarmaður á sjúkrahúsi geti orðið skyldaður til þess að vinna að fóstureyðingum ef það sé á móti þeirra ósk og siðgæðishugmyndum. Ég vil, virðulegi forseti, ljúka máli mínu, en láta í ljós þá von mína að þetta frv. komist nú senn heilt í höfn hér á hv. Alþ. og að framkvæmd þess, ef að lögum verður, megi markast af þeirri festu, skilningi og mannúð sem hæfir þessu máli.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. nú, fjallar um breytingar á 40 ára gamalli lagasetningu um leiðbeiningar um getnaðarvarnir og um fóstureyðingar. Sú lagasetning var mjög merkileg á sínum tíma og talsvert langt á undan sinni samtíð. Þá voru m. a. fóstureyðingar heimilaðar og eftir því sem mér er best kunnugt var þar um að ræða fyrstu löggjöf sem sett hefur verið þar sem heimilt er að taka tillit til félagslegra ástæðna í sambandi við fóstureyðingar. Það er raunar merkilegt út af fyrir sig að eins og viðhorfin voru hér á Íslandi árið 1935 þá skyldi slík löggjöf fást sett. Hitt er hins vegar ekki merkilegt þótt nú, 40 árum síðar, sé talin nauðsyn á að taka þau lög til endurskoðunar í ljósi reynslunnar sem af þeim hefur orðið, - m. a. í ljósi þess að hve miklu leyti þau hafa náð þeim tilgangi sem vakti fyrir höfundum þessarar löggjafar og vegna breyttra viðhorfa. Meginefni l. frá 1935 er tvíþætt: annars vegar um fræðslu varðandi getnaðarvarnir, hins vegar um fóstureyðingar. Í því sambandi tel ég rétt að koma með innskot til að leiðrétta misskilning sem mér virðist vera ríkjandi í sambandi við frv. það, sem lagt var fram í fyrra, að með því sé verið að lögleiða fóstureyðingar á Íslandi. Þetta er alger misskilningur og megnasta vanþekking. Fóstureyðingar hafa verið löglegar á Íslandi í 40 ár. Þær voru lögleiddar með samþykkt l. nr. 38 frá 1935. Deilan nú stendur því ekki um hvort leyfa eigi fóstureyðingar á Íslandi, heldur um það eitt hversu mikið eigi að meta vilja þeirrar konu sem ber fóstrið undir belti, hvort ástæða sé til þess að ætla að kona, sem orðið hefur ófrísk, sé dómbær um aðstöðu sína til að eiga barn og ala það upp eða hvort opinbert og þá væntanlega óþungað vottorðavald þurfi og eigi að hafa vit fyrir henni. Almenna reglan í okkar þjóðfélagi er sú að hver heilbrigður og sjálfum sér ráðandi einstaklingur eigi að hafa vit fyrir sér sjálfur. Spurningin er hvort þungun sé sjúkdómur eða áfall af því tagi sem skerði hæfi konu til þess arna í þeim mæli að opinbert vottorðavald þurfi að svipta hana sjálfræði um hvort hún telji sér unnt að ala barn, framfleyta því og ala það upp. Hinni siðferðilegu spurningu um hvort leyfa eigi eyðingu fósturs eða ekki hefur þegar verið svarað. Henni var svarað fyrir 40 árum, og hvorug sú till., sem hér liggur fyrir til umr., gerir ráð fyrir því að þeirri niðurstöðu verði breytt. En víkjum aftur að löggjöfinni frá 1935 sem, eins og ég sagði áðan, skiptist í tvo meginkafla: um fræðslu um getnaðarvarnir og um heimildir til fóstureyðinga. Í fyrsta lagi er rétt að kanna, og það hefur ekki komið fram í þessum umr. áður, a. m. k. ekki svo að ég hafi heyrt, hvað raunverulega vakti fyrir þeim, sem þessa löggjöf sömdu, og í öðru lagi hvernig og hvort hún hafi þjónað þeim tilgangi sínum. Þá er einnig einkar lærdómsríkt að kynna sér þær umr, sem fram fóru á Alþ. um þessa löggjöf. Staðreyndin er nefnilega sú, að deilurnar um það fyrir 40 árum voru með svipuðum hætti og nú gerist um sama mál. Meginkjarni þeirrar deilu var þá alveg eins og nú um að hve miklu leyti þjóðfélagið vildi viðurkenna rétt konunnar til þess í fyrsta lagi að njóta fræðslu og leiðbeininga um kynferðismál og getnaðarvarnir og í öðru lagi að hve miklu leyti þjóðfélagið vildi viðurkenna hæfni konunnar til þess að meta og vega sínar eigin aðstæður. Það er einkar athyglisvert í þessu sambandi að fyrir 40 árum voru deilurnar fyrst og fremst um það að hve miklu leyti konunni væri treystandi til þess að móttaka fræðslu um getnað og barneignir, og þær röksemdir, sem færðar voru gegn því fyrir 40 árum að konan væri andlega fær til þess að meta það sjálf hvort hún hefði þörf fyrir slíka fræðslu, þær hinar sömu röksemdir eru nú notaðar fyrir því að kona sé ekki andlega hæf til þess að dæma um það sjálf hvort aðstæðurnar leyfi henni að eignast barn og ala það upp. Röksemdirnar eru hinar sömu nú og þá, nema hvað þar sem rætt var um getnaðarvarnir á árunum 1934 og 1935 er nú rætt um fóstureyðingar. Meginþráðurinn í l. frá 1935, þeim l. sem enn gilda lítið breytt í þessu efni, er að konan fái að ráða því sem mest sjálf hvort hún eignast barn. Haraldur Guðmundsson atvmrh., sem mælti fyrir þessu frv. á þingi, lýsti því þannig í ræðu á fundi Ed. Alþ. hinn 14. nóv. 1934 að með frv. væri verið að viðurkenna þann tvímælalausa rétt konunnar að ráða því sjálf hvort hún yrði barnshafandi eða ekki. Þessi réttur er konunni fenginn í þessu frv. - núgildandi l. - með tvennum hætti: í fyrsta lagi með því að gera læknum skylt, ég legg áherslu á: skylt, ekki heimilt, að veita konum fræðslu um getnaðarvarnir æski þær þess sjálfar. Það er meginkjarni laganna frá 1935 með nákvæmlega sama hætti og I. kafli þess frv., sem hér er til umr , er meginatriði þess. Í öðru lagi er í gildandi l., frv. frá 1935, undantekningarákvæði frá þeirri meginreglu að kona, sem ekki vill eða telur sig ekki geta eignast og alið upp barn, skuli gera það með vörn gegn getnaði og eigi kost á að fá fræðslu þar um. Í l. frá 1935 eru þessi undantekningarákvæði fólgin í því að heimila fóstureyðingu undir ákveðnum kringumstæðum þar sem m. a. er tekið tillit til félagslegra aðstæðna. Í grg. með frv. frá 1934 er vakin sérstök athygli á því að félagslegar ástæður varði ekki síður heilsufarslega hæfni konu til þess að eignast og ala upp börn en líkamlegir ágallar einir saman. Þar er sagt berum orðum að félagslegar ástæður séu í raun ekkert síður heilsufarslegt atriði en líkamsstyrkur eða andleg heill konunnar. Þar er sagt að mjög erfitt sé að skilja þar á milli þannig að fóstureyðing vegna félagslegra ástæðna sé í raun fóstureyðing vegna heilsufarslegra ástæðna. Hv. 5. þm. Vestf. sagði fyrr í dag að hann væri alfarið á móti því að taka mætti tillit til félagslegra ástæðna móður í sambandi við veitingu heimildar til fóstureyðinga. Hann telur sem sé ekki ástæðu til þess að taka tillit í því sambandi til atriða svo sem eins og ómegðar, drykkjuskapar, eiturlyfjaneyslu, fátæktar og annars slíks þótt ljóst sé og mönnum hafi verið ljóst fyrir 40 árum að slíkt valdi ekki síður vanheili heimilisins sem uppeldisstofnunar en líkamlegur sjúkleiki móður. Með þessari afstöðu vill hv. þm. Karvel Pálmason hverfa meira en 40 ár aftur í tímann. Og það er mér alger ráðgáta hvað veldur því að þessi hv. þm. telur nú brýna nauðsyn bera til þess að hverfa aftur til þess tíma sem var áður en hann komst til vits og ára. Það er ljóst að meginkjarni gildandi l. er sá að viðurkenna í reynd sjálfsákvörðunarrétt konunnar til barneigna með því í fyrsta lagi að veita fræðslu til að fyrirbyggja getnað, í öðru lagi veita heimildir til fóstureyðinga ef af getnaði hefur orðið. En hver er reynslan af þessari lagasetningu? Hafa núgildandi lög getað þjónað þeim tilgangi sem ég áðan lýsti að hefði verið markmið þeirra manna sem að þessari lagasetningu stóðu? Í fyrsta lagi held ég að það vefjist ekki fyrir neinum að sú fræðsla um kynferðismál, sem gert er ráð fyrir í l. að veitt sé, hefur verið og er allsendis ófullnægjandi. Þróunin er sú að sífellt yngri konur verða mæður og flestar þeirra hafa litla sem enga fræðslu fengið um getnaðarvarnir og kynlíf nema þá frá félögum sínum með óeðlilegum og pukursfullum hætti. Það meginatriði l. frá 1935 að kona, sem ekki vill eignast barn, geti fyrirbyggt það með getnaðarvörnum að fengnum upplýsingum og fræðslu um kynlíf og barneignir hefur því ekki náð tilgangi sínum. Fræðsluna hefur skort, þekkingunni hefur verið ábótavant. Í ljósi reynslunnar er því eðlilegt að meginatriði þess máls að konur ráði sjálfar um barneign sína sé nú endurskoðað eins og verið er að gera með 1. kafla þess frv. sem hér er til umr. Ég legg áherslu á það eins og aðrir hv. þm. að góður vilji enga gerir stoð, góð lagasetning nær ákaflega skammt ef ekki fylgir góðum vilja Alþ. góður vilji framkvæmdavalds og fjárveitingavalds. Reynslan af þessum þætti hinnar 40 ára gömlu löggjafar ásamt þeim nýju aðstæðum, sem orðið hafa, hafa því gert það nauðsynlegt að meginþáttur þessara laga um þungunarvarnir sé endurskoðaður. Um það er enginn ágreiningur hjá hv. þm. Spurningin er því einfaldlega sú hvort reynslan og nýjar aðstæður hafi ekki einnig gert tímabært að endurskoða undantekningarákvæði sömu l., ákvæðin um fóstureyðingar. Ég tel að svo sé. Ég tel reynsluna hafa leitt í ljós í fyrsta lagi að gildandi lög hafa ekki getað komið í veg fyrir þann óeðlilega og óæskilega hátt sem hafður hefur verið á þeim málum og þau áttu að útrýma. Í annan stað sýnir reynslan okkur að löggjöfin er yfirleitt túlkuð mjög þröngt þannig að jafnvel konum, sem af heilsufarsástæðum sjálfra sín eða líklegu heilsufarsástandi fóstursins hafa óskað fóstureyðingar, hefur verið neitað, og má í því sambandi nefna nýlegt og mjög átakanlegt dæmi sem ég hygg að sé á vitorði flestra hv. þm. Þar sem l. ern túlkuð svo þröngt varðandi hreinar heilsufarsástæður má nærri geta hvernig litið hefur verið á félagslegar aðstæður, enda mörg dæmi um hvernig þar hefur verið gengið á snið við hinn raunverulega vilja þeirra sem stóðu að setningu gildandi 1. eins og hann kom m. a. fram í umr. um málið á Alþ. fyrir 40 árum. Í þriðja lagi eru svo nýjar aðstæður komnar sem m. a. gera konum fært að leita slíkrar aðgerðar í nálægum löndum hafi neitun komið héðan. Þessar nýju aðstæður gera það að verkum að það getur farið eftir fjárhagsástæðum konunnar hvort eigið mat hennar á aðstöðu sinni til að eiga barn og ala það upp er látið gilda eða mat hins íslenska vottorðavalds. Hinn 6. mars árið 1933 ritaði þáv. landlæknir yfir Íslandi, Vilmundur Jónsson, sem einnig var höfundur frv. um þungunarvarnir og fóstureyðingar sem lögfest var 1935, Læknafélagi Íslands bréf þar sem hann ræddi m. a. um hvers vegna nauðsynlegt væri að setja löggjöf sem heimilaði fóstureyðingar. Ástandinu, sem Vilmundur Jónsson telur brýna þörf á að bæta úr með slíkri löggjöf, lýsir hann svo í þessu bréfi, með leyfi hæstv. forseta. Hann segir svo: „Vek ég athygli Læknafélagsins á eftirfarandi atriðum, þ. e. a. s. atriðum, sem gera það knýjandi nauðsyn að setja lög, sem heimili fóstureyðingar: 1. Einn læknirinn neitar að vinna það læknisverk og telur til glæpaverka, sem annar framkvæmir viðstöðulaust. 2. Aðgerðirnar fara a. m. k. stundum fram í pukri eins og óbótaverk, og ef þar bætast við blygðunarlausar kröfur um gjald fyrir má fara nærri um hvert álit stéttin skapar sér með slíku framferði. 3. Heilsu og jafnvel lífi þeirra kvenna, er þessara aðgerða leita, er a. m. k. stundum stefnt í voða. 4. Ósanngjarn og þjóðfélaginu skaðlegur aðstöðumunur fátækra og ríkra, sem þessarar hjálpar leita.“ Það eru þessi fjögur atriði sem þáv. landlæknir notar sem rökstuðning fyrir því fyrir 40 árum að brýna nauðsyn beri til að setja löggjöf er heimili fóstureyðingar. En ég spyr: Er þetta ástand ekki lengur fyrir hendi? Er hér verið að lýsa ástandi sem íslendingar þekkja ekki lengur, kannast ekki lengur við? Hafa lögin, sem sett voru fyrir 40 árum, megnað að bæta það, og hafa nýjar aðstæður, sem skapast hafa í þjóðfélaginu, ekki stuðlað að því að það héldist í raun óbreytt? Við skulum víkja aftur að hverjum lið fyrir sig. Ég ætla ekki að fella sleggjudóma. Ég ætla að spyrja og biðja þm. að svara sjálfa í hugskoti sínu. Er þetta röng lýsing á ástandinu í dag: Einn læknirinn neitar að vinna það læknisverk og telur til glæpaverka sem annar læknir framkvæmir viðstöðulaust? Er þetta 40 ára gömul lýsing sem ekki heyrir nútímanum lengur til? Aðgerðirnar fara a. m. k. stundum fram í pukri eins og óbótaverk, og ef þar við bætast blygðunarlausar kröfur um gjald fyrir, má fara nærri um, hvert álit stéttin skapar sér með slíku framferði. Á þessi lýsing ekki heldur lengur við? Heilsu og jafnvel lífi þeirra kvenna, er þessara aðgerða leita, er a. m. k. stundum stefnt í voða. Á þessi lýsing ekki heldur við nútímann sem við lífum í? Ósanngjarn og þjóðfélaginu skaðlegur aðstöðumunur fátækra og ríkra, sem þessarar hjálpar leita. Er ekki staðreyndin sú að við stöndum nú m. a. vegna breyttra aðstæðna í sömu sporum að miklu leyti eins og menn stóðu í fyrir setningu l. frá 1935? Ef nauðsyn hefur verið að bæta úr þessu ástandi m. a. með þeim leiðum sem lagt er til að gert verði í þessu frv., er ekki sama nauðsynin fyrir hendi nú í dag þegar aðstæðurnar eru svipaðar og jafnvel um sumt enn þá verri? Vilmundi Jónssyni, höfundi þess frv., sem hér um ræðir, gildandi laga, sem áttu að ráða hót á því ástandi sem svona var lýst, var það einnig ljóst þegar hann samdi þetta frv. fyrir röskum 40 árum að svo kynni að vera að það yrði þess ekki umkomið að ráða bót á þessu ástandi sem hér er lýst. Þess vegna segir hann svo orðrétt í grg. með frv., með leyfi hæstv. forseta: „Nú vil ég taka fram til að koma í veg fyrir misskilning að persónulega lít ég mjög frjálslega á þetta mál. Mundi ég fyrir mitt leyti jafnvel geta fallist á þá löggjöf um fóstureyðingar, er þeir heimta, sem lengst vilja ganga og láta konur með öllu sjálfráðar um, hvort þær vilja verða mæður eða ekki, enda yrðu þá settar hagkvæmar reglur þar að lútandi til tryggingar sómasamlegri framkvæmd þeirrar löggjafar.“ Þetta sagði landlæknirinn yfir Íslandi fyrir 40 árum. Hann er höfundur núgildandi l. um þungunarvarnir og fóstureyðingar, og honum var það ljóst þegar er hann samdi þessi lög að m. a. vegna nýrra aðstæðna, sem áður hefur verið lýst, og vegna þeirrar framkvæmdar, sem uppi hefur verið höfð, kynni svo að fara að lög þessi gætu ekki bætt úr því ástandi sem hann taldi nauðsynlegt að bæta úr og því lýsti hann því yfir sem sinni skoðun í grg. með frv. að hann væri í rauninni fús til þess að fallast á sömu lausn og minni hl. heilbr.- og trn. nú leggur til að farin verði, sem sé að láta konur með öllu sjálfráðar um hvort þær vilji verða mæður eða ekki, enda verði settar hagkvæmar reglur þar að lútandi til tryggingar sómasamlegri framkvæmd slíkra laga. Þótt deila megi um einstök orð eða framsetningarmáta í umræddri brtt. hv. minni hl. heilbr.- og trn., hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, þá tel ég að reynslan hafi kennt okkur og nýjar aðstæður hafi gert það að verkum að við hljótum að verða að fallast á þá niðurstöðu að í þeim undantekningartilvíkum, þegar kona hefur orðið þunguð gegn vilja sínum, þá ráði hennar eigið mat á högum sínum og aðstæðum úrslitum um hvort hún elur barnið, en opinbert vottorðavald eigi ekki að hafa síðasta orðið um þau mál, vottorðavald sem engum skyldum hefur síðan að gegna, hvorki móðurina né barnið. Því fráleitara er þetta þegar tekið er tillit til þess að hafi konan yfir nægu fé að ráða getur hún sniðgengið þetta vottorðavald og þar með íslensk lög, þar sem hins vegar kona, sem ekki nýtur slíkra forréttinda, verður að sætta sig við úrskurði um eigin hagi þvert gegn sannfæringu sinni og gegn því sem hún sjálf veit sannast og réttast. Að sjálfsögðu verður að setja hagkvæmar reglur þar að lútandi til tryggingar sómasamlegri framkvæmd slíkra laga, eins og Vilmundur Jónsson komst að orði, en það tel ég að gert sé í brtt. minni hl. heilbr.- og trn. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að það hefði vakið athygli mína við lestur umr. frá 1934 og 1935 hversu þær röksemdir, sem þá voru færðar gegn því að konum væri veitt fræðsla um kynlíf, barneignir og getnaðarvarnir, væru einkar áþekkar þeim sem nú eru notaðar gegn því að konum sjálfum sé treystandi til þess að meta hvort þær séu þess umkomnar að ala börn. Þær röksemdir, sem fram voru færðar gegn því að konur yrðu aðnjótandi fræðslu um getnaðarvarnir árið 1935, þykir okkur nú við lestur þeirra umr. fráleitar og jafnvel hlægilega fjarstæðukenndar. Þó er það staðreynd að þessar sömu röksemdir eru nú notaðar óbreyttar að öllu öðru leyti en því að þar sem rætt var um fræðslu um getnaðarvarnir árið 1935 og getnaðarvarnirnar sjálfar er nú talað um fóstureyðingar. Árið 1935 var mikið rætt um siðfræði þess að konur fengju ekki aðeins að ráða því sjálfar hvort þær vildu verða þungaðar heldur var einnig deilt hart um hvort það væri siðlegt að konur fengju eitthvað að vita frá ábyrgum aðilum um hvernig getnaður ætti sér stað og hvernig mætti koma í veg fyrir hann. Og þá skorti ekki heldur frekar en nú ábendingar frá ýmsum aðilum í þjóðfélaginu, svo sem Læknafélagi Íslands, um hvaða ógn það mundi hafa í för með sér ef vottorðavaldið ætti ekki að hafa síðasta orðið um hvort kona væri fær um að meðtaka fræðslu um getnaðarvarnir eða ekki. Ég kem að því síðar í máli mínu. Í umr. fyrir 40 árum var mikið um það fjasað í sölum Alþ. hvílík ósköp mundu dynja yfir þessa þjóð ef konur öðluðust rétt til þess að fá leiðbeiningar um hvernig mætti koma í veg fyrir barnsgetnað. Lýsingarnar á því hvernig þá yrði umhorfs í landinu minna helst á lýsingarnar á mannlífinu í Sódómu og Gómorru og beinlínis gefið í skyn að ef konum yrði veittur sá réttur að geta leitað til læknis um fræðslu um getnaðarvarnir mundi syndaflóðið færa allt Ísland í kaf, ef mannauðn vegna stöðvunar barnsfæðinga yrði þá ekki fyrri til. Lausung, spilling og hvers kyns siðferðileg upplausn mundi tröllríða þjóðinni vegna þess að konum væri ekki treystandi til þess að umgangast þennan sinn nýja rétt, að fá að vita hvernig börn yrðu til og hvernig mætti koma í veg fyrir það að börn yrðu til, nema ósköp yfir dyndu. Við skulum bera niður í nokkrum ummælum hv. þm. frá þessum árum og hafa það þá um leið hugfast að þar eru þeir að ræða um atriði núgildandi laga, sem heimilar konum að leita sér fræðslu um getnaðarvarnir hjá lækni sínum. En við skulum líka bera það í minni að þessi ummæli gætu allt eins verið tekin úr ræðum þeirra sem nú hafa hvað hæst um að konum sé ekki treystandi til þess að kunna sjálfar að meta aðstæður sínar varðandi barneignir. Hinn 20. okt. 1934 sagði Magnús Torfason alþm. svo um rétt konunnar til að hljóta fræðslu um getnaðarvarnir, með leyfi hæstv. forseta: „Ég tel ekki rétt að skylda lækna til þess að gefa slíkar leiðbeiningar og þykir jafnvel vafasamt að það sé unnt. Ég vil ekki láta lögleiða slíka leiðbeiningaskyldu hér, síst þar sem grg. frv. bendir til þess að slík skylda tíðkist hvergi í Guðs kristni. Ég er ekki í neinum vafa um, að lögleiðing slíks ákvæðis sem þessa mundi leiða til stórkostlega mikilla skemmda á þeim hluta mannkynsins, sem hér á hlut að máli, og jafnvel hinum líka“, - þ. e. a. s. bæði karlþjóð og kvenpeningi. „Ég er í engum vafa um, að kynsjúkdómar mundu aukast stórkostlega, ef þetta væri í lög leiti, og ég vil sérstaklega benda á það, að sveitirnar eru algerlega varnarlausar gegn þeim vágesti.“ En nú leyfi ég mér að spyrja: Kannast einhver við áþekkar röksemdir og þessar úr þeim umr. sem fram hafa farið bæði hér á Alþ. og úti meðal þjóðarinnar um þau mál sem hér liggja fyrir? Við skulum halda eilítið áfram. Í ræðu í Ed. Alþ. hinn 14. nóv. 1934 sagði Guðrún Lárusdóttir, einn helsti andstæðingur þess að konum væri skýrt frá því hvernig börn yrðu til. m. a. á þessa lund um að konum væri veitt fræðsla um notkun getnaðarvarna, - tilvitnunin er svo, með leyfi forseta: ,,Ég vil víkja nokkrum orðum að þeirri hættu sem í þessu ákvæði felst. Hugsum okkur að í Reykjavík yrði sett upp leiðbeiningastöð um þessi efni sem gæfi konum og þá væntanlega körlum líka upplýsingar um hvernig ætti að beita getnaðarvörnum.“ - Hugsið ykkur annað eins! - „Ég vil þá spyrja hv. þm. í fyllstu alvöru, hvort þeir séu ekki smeykir við að lausung og sjúkdómahætta aukist af þessum ósköpum.“ Það var sem sé hámark alls hins versta sem yfir þjóð vora og fósturland gat dunið ef sá voðalegi atburður gerðist að leiðbeiningastöð um kynlíf, barneignir og notkun getnaðarvarna yrði sett upp í Reykjavík. Nú veit ég ekki betur en slík stöð sé starfandi í höfuðborginni og hafi starfað þar um nokkurt árabil og ekki er syndaflóðið komið enn. Síðar í sömu ræðu segir svo um þann rétt konu að geta aflað sér þekkingar á getnaðarvörnum og notað þær - og hlustið þið nú. Tilvitnunin hljóðar svo með leyfi hæstv. forseta: „Oftast mun það vera svo, að á bak við þá konu, sem fer til læknis í þessum erindagerðum,“ og ég vil enn rifja upp að hér er ekki verið að tala um fóstureyðingar, heldur þær erindagerðir að fara til læknis til þess að fá upplýsingar um hvernig megi koma í veg fyrir barnsgetnað, - „oftast mun það vera svo, að á bak við hverja þá konu, sem fer til læknis í þessum erindagerðum stendur einhver karlmaðurinn, sem ýtir henni áfram, eða þá hún fer til þess að þurfa ekki að óttast afleiðingar þess spillingarlífernis, sem hún ætlar sér að lifa.“ Þarna liggur hættan falin. Af þessu má sjá að hér er um býsna alvarlegt atriði að ræða. Það má vera að mönnum komi bros á vör þegar þeir lesa slíkar 40 ára gamlar röksemdir gegn því að veita konum fræðslu um getnaðarvarnir. En ég spyr: Eru þetta ekki því nær nákvæmlega sömu röksemdirnar og nú eru notaðar gegn því að veita konum rétt til þess að ákveða sjálfar hvort þær vilji ala börn? Og ég spyr: Skyldi ekki verða brosað að þeim eftir 40 ár með sama hætti og nú er brosað að þessum? Ég drap á það hér áðan að árið 1934 hafi ekki skort umsagnir hinna svonefndu ábyrgu aðila þar sem þess var farið á leit að menn gaumgæfðu mjög vanhæfi kvenna til þess að meta það sjálfar - ekki hvort þær vildu láta framkvæma fóstureyðingu, heldur hvort þær teldu sig þess umkomnar að veita viðtöku fræðslu um takmörkun barneigna. Bandalag kvenna hafði sitt til málanna að leggja, Ljósmæðrafélag Íslands ekki síður og þá ekki hvað síst Læknafélag Íslands sem mér skilst að muni hafa skoðanir á þeim málum sem nú er deilt um. En hvað hafði Læknafélag Íslands að segja um málin árið 1934? Þá gerði Læknafélagið mjög alvarlega aths. við 1. gr. þess frv. sem þá var verið að ræða um. Sú gr. fjallar um það að ef kona vegna sjúkleika eða af öðrum orsökum leitaði til læknis til fræðslu um getnaðarvarnir væri viðkomandi lækni skylt að veita þá fræðslu. Þetta gat Læknafélagið ekki sætt sig við. Það sendi frá sér umsögn þar sem eindregið er mælst til þess að skyldukvöðin yrði felld niður úr frv. Ég spyr: Hefur ekki þetta sama félag verið að ræða eitthvað um skyldukvöð nú? Þess í stað yrði læknum heimilað að veita konum slíka fræðslu að eigin mati. M. ö. o.: Læknafélag Íslands krafðist þess 1934 eins og það krefst þess 1974 að vottorðavaldið fengi að ráða því hvort kona, sem leitaði læknis til þess að fá upplýsingar um getnaðarvarnir, fengi undirtektir við ósk sína eða yrði rekin á dyr. Hún átti ekki að fá að ráða því sjálf hvort hún fengi þessar upplýsingar eða ekki. Vottorðavaldið skyldi hafa æðsta vald. Læknirinn skyldi meta hvort konan væri fær um að veita slíkum upplýsingum og slíkri fræðslu viðtöku eða ekkí. M. ö. o.: að áliti Læknafélagsins frá árinu 1935 var konunni ekki frekar treystandi til þess að meta þörf sína á þessari þekkingu þá en henni á að vera treystandi til þess nú að mela það sjálf án yfirdóms vottorðavaldsins hvort hún sér sér fært að ala barn og veita því sómasamlegt uppeldi. Þessi afskipti vottorðavaldsins fyrir 40 árum urðu til þess ásamt öðrum slíkum umsögnum frá svonefndum ábyrgum aðilum að sú furðulega brtt. fæddist við 1. gr. og var borin fram á þskj. 217 að ef kona, sem ósjúk væri, leitaði til læknisins um leiðbeiningar um þungunarvarnir, þá skyldi lækninum skylt að gefa ekki konunni, heldur eiginmanni hennar og barnsföður leiðbeiningar gegn barnsgetnaði. Það er víst þetta sem menn eiga við þegar rætt er um að skipa nefnd til þess að samræma hin ólíku sjónarmið, eins og hefur m. a. verið gert í sambandi við það mál sem hér er til umr. Afkvæmi slíkrar samræmingar að fengnum till. hinna ábyrgu aðila verður sem sé gjarnan eins og þessi makalausa málamiðlunartill. milli ákvæða frv. frá árinu 1935 um leiðbeiningar um þungunarvarnir og álits þeirra sem taldir voru geta gefið orðum sínum vigt í krafti sinnar sérþekkingar. Þannig má með samræmingunni ná fram niðurstöðum eins og þeirri sem að framan var lýst og svo geta menn deilt um það hvorir hafi náð merkilegri árangri, samræmingarnefndarmenn á því herrans ári 1975 eða samræmingarpostular þeir sem ætluðu hér að leysa úr deilunum árið 1935 um hvort kona ætti að fá aðgang að upplýsingum um getnaðarvarnir með því móti að lögleiða að ef kona óskaði slíkra upplýsinga hjá lækni sínum skyldi læknirinn senda hana heim, en kveðja til sín eiginmann hennar eða barnsföður blásaklausan og leiða hann svo í réttan sannleika sem konunni væri fyrirmunað að fá vitneskju um nema þá út frá því væri gengið að eiginmanninum væri laus tungan. Mér hefur gerst nokkuð tíðrætt um lög um varnir gegn barneignum og um fóstureyðingar frá 1936 svo og þær umr. sem fram fóru ummálið á Alþ. fyrir tæpum 40 árum. Ástæðan er tvíþætt: Í fyrsta lagi vildi ég vekja athygli á því hvað fyrir lagasmiðunum vakti með setningu þessarar löggjafar, benda á að bæði reynslan af framkvæmd hennar svo og nýjar aðstæður í þjóðfélaginu hefðu orðið þess valdandi, að lögin náðu ekki tilgangi sínum, og rökstyðja þannig nauðsyn þess að taka nú til endurskoðunar ekki aðeins þann kafla þeirra sem fjallar um fræðslu um barneignir, heldur einnig þau undantekningarákvæði laganna sem lúta að fóstureyðingum og ófrjósemisaðgerðum. Í annan stað vildi ég með því að vitna í umr. þær, sem fram fóru um málið fyrir 40 árum, vekja athygli hv. þm. á því hversu áþekkar þær umr. eru þeim sem nú fara fram um skyld mál. Ég vildi einkum og sér í lagi benda á þá staðreynd að þau rök, sem árið 1935 voru færð gegn því að konan öðlist rétt til þess að leita sér sjálf fræðslu um kynlíf og barneignir, eru nú færð fram að mestu eða öllu óbreytt gegn því að konan öðlist sjálf rétt til þess að meta aðstæður sínar til þess að eiga og ala upp barn sem getið hefur verið gegn vilja hennar. Meiri hl. Alþ. tók ekki þessar röksemdir gildar árið 1935 og þótt þeim sé nú beitt varðandi annað atriði í sjálfsákvörðunarrétti konunnar til þess að fæða börn, þá tel ég það eitt út af fyrir sig ekki breyta því að þær röksemdir eru a. m. k. í mínum huga jafnléttvægar og þær voru í vitund þeirra sem lög settu um varnir gegn barneignum og fóstureyðingum á því herrans ári 1935. Ég ætla ekki að fara að lengja þessar umr. að óþörfu með því að endurtaka þær röksemdir sem færðar hafa verið fram með og móti till. um sjálfsákvörðunarrétt kvenna um fóstureyðingar, innan vissra takmarka þó því að vissulega er sá réttur töluvert takmarkaður eins og flm. till., hv. þm. Magnús Kjartansson, hefur lýst hér. Ég þarf ekki að taka það fram að ég styð þá till. Ef ég færi að rekja röksemdir frekar yrðu umr. að mestu endurtekningar á röksemdum sem allar eru þegar komnar fram. Þó get ég ekki látið hjá líða að minnast á örfá atriði, sum smávægileg, en önnur stærri. Ég hef lýst því áður að ég styð till. heilbr.- og trn. um orðun I. kafla frv. um fræðslu um kynferðismál o. fl., sem ég tel meginefni þessa frv., svo og síðari kafla þess. Einnig þykir mér flest það, sem n. hefur gert brtt. um við II. kafla, um fóstureyðingar, til bóta og mun greiða þeim till. atkv. verði þær till. minni hl. þessarar n., sem eru mér meira að skapi, felldar. Þrátt fyrir þetta vil ég þó aðeins nefna tvö atriði, annað í brtt. n. og hitt í frv. sjálfu, sem koma mér einkar spánskt fyrir sjónir. Fyrra atriðið er varðandi 9. gr. frv. og hefur raunar áður verið á það bent hér. Þar gerir n. till. um að fella niður úr 9. gr., b-lið, orðið „fátæktar“ þannig að setningin orðist svo: „Eigi konan við að búa bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu.“ Þarna er verið að tala um eina af félagslegum ástæðum þess að fóstureyðing verði heimiluð. Eftir því sem mér skilst mun ástæðan fyrir þessari niðurfellingu ekki vera sú að þeir nm. séu þeirrar skoðunar að fátækt eigi ekki að vera jafngild ástæða til að heimila fóstureyðingar og þær aðrar sem upp eru taldar í b-lið 9. gr., heldur fremur hitt að þeir veigri sér við að nefna þetta orð, „fátækt“, í íslenskri löggjöf, væntanlega vegna þess að þeir efast um það sjálfir að fátækt sé hér lengur til. Ég vil nú leyfa mér að draga það mjög í efa að þótt þjóðin hafi vissulega komist úr örbyrgð til bjargálna á fáum áratugum þá þekkist fátækt ekki lengur í landi voru. A. m.k. verður henni ekki útrýmt með því að gera heiti hennar að feimnisorði, og vekur það raunar furðu mína að það eina orð, sem virðist særa blygðunarsemi hv. nm. í öllum þessum lagabálki, sé orðið „fátækt“. Ég mundi telja miklu æskilegra að það orð særði frekar réttlætiskennd þessara ágætu heiðursmanna með þeim afleiðingum að þeir sneru sér frekar að því að ryðja félagslegum forsendum þeirrar nafngiftar úr vegi en að meðhöndla orðið sjálft með svipuðum hætti og menn hafa nú meðhöndlað z-una sællar minningar. Í annan stað virðast mér ákvæði 6. gr., 3. tölul., stangast talsvert á við efni og anda frv. eins og það kemur frá hendi n. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Ráðgjöf fyrir fólk, sem íhugar fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð, tekur til þess, sem hér segir.“ Síðan er talið upp: „3. Ráðgjafar- og stuðningsviðtöl“ - stuðningsviðtöl til þeirra sem íhuga fóstureyðingu. Ég leyfi mér að spyrja hvernig það geti samrýmst skoðunum hv. um. á efni þess máls, sem hér er um fjallað, að breyta í einni andránni ákvæðum frv. í þá veru að leiða vottorðavaldið aftur til hásætis til þess að ríkja yfir kvenþjóðinni, en leggja í næstu andrá til að þetta sama vald eða a. m. k. angi þess eigi stuðningsviðræður við þá konu sem afráðið hefur að óska eftir fóstureyðingu. Þarna virðist mér sem sé að töluvert stór dólpungur hafi sloppið í gegnum net n. En e. t. v. á hún einhverja þá skýringu á þessu sem ekki liggur í augum uppi því að vart held ég að það geti dulist neinum að það er ekki algerlega í anda frv. eins og það kemur frá n., að rætt sé um í öðru orðinu að vottorðavaldið skuli ríkja, og í hinu orðinu, að angi þessa sama valds skuli hefja stuðningsviðræður við konu þá sem óskar eftir fóstureyðingaraðgerð. Þá vil ég að síðustu víkja með örfáum orðum að nokkrum þeim röksemdum gegn rýmkun á sjálfsákvörðunarrétti kvenna varðandi barneignir sem komið hafa fram hér og annars staðar. Í fyrsta lagi virtist mér koma fram í ræðu hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur áðan að látið sé að því liggja að ef frv. yrði samþ. í upphaflegri gerð þess, þ. e. a. s. í þá veru sem minni hl. heilbr.- og trn. flytur till, um, þá sé verið að skylda lækna og aðrar heilbrigðisstéttir til þess að framkvæma fóstureyðingar, þ. á m. þá lækna sem teldu slíka aðgerð stríða á móti siðferðiskennd sinni og siðareglum. Þetta er algerlega rangt. Eftir núgildandi lögum getur læknir neitað að vinna slíkt verk þótt heimild hafi fengist. Fyrir því eru dæmi. Í frv. því, sem nú liggur fyrir frá meiri hl. n., gildir hið sama og sama máli gegnir þótt frv. yrði samþ. með þeim breytingum minni hl. heilbr.- og trn. sem ég styð. Það er rangt að í samþykkt þeirra till. felist sú kvöð að læknar verði að framkvæma fóstureyðingar sem heimilaðar hafa verið, hvort heldur þeir vilji eða ekki. Sá læknir, sem ekki vill vinna slíkt verk, getur skotið sér undan því eftir sem áður með nákvæmlega sama hætti og hann getur gert slíkt nú. Samþykkt á frv. í upphaflegri gerð þess breytir þess vegna engu að þessu leytinu til. Í öðru lagi er sagt að opinberar skýrslur, sem gerðar hafa verið í nágrannalöndunum um fóstureyðingar eftir að ákvæði þeirra laga hafi verið rýmkuð, leiði í ljós að fóstureyðingum hafi fjölgað mjög eftir að hin rýmkuðu fóstureyðingarákvæði hafi tekið gildi. Rýmkun fóstureyðingarlöggjafarinnar leiði því óhjákvæmilega til fjölgunar fóstureyðinga og gjalda beri varhug við þeirri þróun. Hv. þm. Magnús Kjartansson hefur þegar bent á að þessar fjölganir fóstureyðinga samkv. opinberum skýrslum erlendis frá geti einfaldlega átt sér þá skýringu að nú fyrst eftir rýmkun löggjafarinnar séu tiltækar opinberlegar skýrslur um raunverulegar fóstureyðingar í viðkomandi löndum. Áður fyrr hafi þær margar farið fram í laumi og því eðlilega ekki náð að komast á blað hjá opinberum skýrslugerðarmönnum. Sjálfsagt er þessi skýring mjög svo rétt þótt svo vera kunni að sjálfum fóstureyðingunum kunni eitthvað að hafa fjölgað við rýmkun heimildarákvæðanna. Við skulum a. m. k. láta svo vera. En ég hlýt að vekja athygli á því að þeir, sem nota þessa fjölgun fóstureyðinga í opinberum skýrslum í kjölfar rýmkaðra ákvæða um heimildir til fóstureyðinga sem röksemd gegn því að slík ákvæði séu verulega rýmkuð hér á landi, nota nákvæmlega sömu niðurstöðu, þ. e. a. s. fjölgun fóstureyðinga samkv. opinberum skýrslum hér á landi að undanförnu, sem rökstuðning fyrir því að ekki þurfi að rýmka þessa löggjöf hér ýkjamikið þar sem túlkun hennar og framkvæmd sé hvort sem er að þróast í frjálslyndari og þá væntanlega réttari átt. Ég verð nú að segja eins og er að ég á ekki ýkjaauðvelt með að skilja samhengið í þessari röksemdafærslu. Þær tilvísanir til erlendra heimilda um fjölgun fóstureyðinga, sem notaðar eru sem rökstuðningur gegn því að við íslendingar fylgjum hinu erlenda fordæmi um rýmkun heimilda til fóstureyðingar og þær eru harðlega fordæmdar af viðkomandi aðilum, eru þegar litið er á innlendar skýrslur notaðar af sömu aðilum til þess að fullvissa menn um að þrátt fyrir þær hömlur, sem hér ríkja í þessu sambandi, fari þó frjálslyndið ört vaxandi, öllu miði nú í rétta átt, þannig að þar fyrir sé engin ástæða til lagabreytinga svo að neinu nemi, Hérna sýnist mér að eitt reki sig talsvert illilega á annars horn í rökstuðningi. Væru menn sjálfum sér samkvæmir ættu þeir frekar að hafa af því þungar áhyggjur, hve fóstureyðingum fjölgar hér á landi og í beinu framhaldi af því að fara þess eindregið á leit að heimildarákvæði í þeim efnum yrðu stórlega þrengd frá því sem nú er. Þá ættu menn einnig að gera sér grein fyrir ástæðum þess að löglegum fóstureyðingum hefur farið fjölgandi í landinu undanfarin ár. Ekki er það vegna þess að lögum hafi verið breytt. Þau hafa verið óbreytt í 40 ár. Væntanlega heldur enginn því fram að ástæðan sé sú að neyð í landinu, líkamlegt heilsufar kvenna og félagsleg aðbúð þeirra hafi farið hríðversnandi á þessum árum. En hver er þá skýringin? Hver er þá skýringin á því að þrátt fyrir óbreytta löggjöf og þrátt fyrir það að við vitum að hagur kvenna í landinn hefur ekki farið versnandi á þessum 40 árum, heldur síður en svo, - hver er þá skýringin á því að samt skuli fóstureyðingum hafa farið fjölgandi á þessu tímabili? Líklegasta skýringin er að sjálfsögðu sú að um talsverða hugarfarsbreytingu hafi orðið að ræða, ekki hjá konunum, heldur hjá vottorðavaldinu, m. ö. o. að vottorðavaldið sýni nú meiri tilhneigingu til þess að taka mark á mati kvennanna sjálfra á eigin högum en það gerði fyrir fáum árum. Á framkvæmd á atriði eins og þessu að ráðast af því hvernig þetta vottorðavald er skapi farið hverju sinni, hvort það hefur vinsamlegri afstöðu í dag til hæfni kvenmanns, sem til þess leitar í neyð sinni, að dæma í sinni eigin sök heldur en það hafði í gær? Á framkvæmdin sem sagt að ráðast af kerfisduttlungunum hverju sinni? Og þeir sem í öðru orðinu láta í ljós ánægju sína með þessa jákvæðu þróun, þennan stöðugt vaxandi skilning vottorðavaldsins, hvernig geta þeir í hinu orðinu fordæmt það að skilningurinn verði látinn vera sem skarpastur, matið sem óvilhallast? Ef þróunin stefnir að áliti þessa fólks í rétta átt með því að vottorðavaldið sé nú skilningsríkara á ástæður þeirra, sem undir það þurfa að sækja, en áður var, hvernig geta þá þessir hinir sömu menn andmælt því að eilítið lengra sé gengið í þá sömu og að þeirra eigin áliti réttu átt? Deilurnar snúast ekki um það hvort eigi að leyfa fóstureyðingar. Þær eru leyfðar. Deilurnar snúast ekki heldur um það hvaða ástæður geti orðið til þess að slíkar heimildir séu veittar. Deilurnar snúast aðeins um það hvort skylt sé að taka tillit til vilja konunnar, hvort skylt sé að gera ráð fyrir því að hún sé sjálf þess umkomin að meta aðstæður sínar öðrum betur eða hvort það sé aðeins heimilt. Á leiðinni heim í kvöldmatinn í kvöld heyrði ég útvarpsauglýsingu frá samvinnunefnd gegn reykingum, þar sem kvenfólk var hvatt til þess að hætta að reykja. Auglýsingin hófst með orðunum: „Konur, sýnið nú skynsemi á kvennaárinu.“ Undirtónninn var sem sé sá að ekki mætti ætlast til að konur gætu sýnt skynsemi nema við sérstaklega hátíðleg tækifæri. Það er einmitt sama afstaðan til skynsemi konunnar sem ræður ferðinni hjá þeim sem telja að vottorðavald, sem enga ábyrgð hefur, hvorki gagnvart konu né væntanlegu barni hennar, muni hæfara til þess að taka ákvörðun um hagi konunnar en konan sjálf. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að vitna enn í þann mann sem ég hef vitnað hér í oft áður, Vilmund heitinn Jónsson landlækni. Í grg. með frv. frá 1935 sagði hann orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Heimurinn er enn ekki svo eftirsóknarverð vistarvera, að minna megi krefjast til handa hverju barni, sem fæðist, en að það sé a. m. k. aufúsugestur móður sinnar, hvað sem föðurnum líður.“ Skyldu þessi orð Vilmundar heitins Jónssonar ekki hafa staðist tímans tönn eins og ýmislegt fleira sem frá þeim ágæta manni hefur komið?



Herra forseti. Það er nú langt liðið á kvöld og ég skal ekki lengja þessar umr. úr hófi fram. En ég vil hefja þau fáu orð, sem ég hyggst segja um frv. sem er til umr., með því að vekja athygli á ályktun fundar kvenna sem haldinn var á Akureyri skömmu fyrir síðustu helgi. Á fundinn komu um 100 konur og létu þær fara frá sér ályktun um meginefni þess frv. sem hér er til umr. og mestum deilum hefur valdið. Á 2–3 dögum undirrituðu 500 konur á Akureyri að auki ályktun þessa fundar þannig að á ótrúlega skömmum tíma hlaut sú skoðun, sem í henni felst, fylgi 600 kvenna. Þetta hygg ég að sé vottur þess hversu almenn sú skoðun er meðal kvenna, sem fram kemur í ályktuninni, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við undirritaðar fögnum þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á fóstureyðingafrv. svonefnda, er fellt var niður ákvæðið um frjálsar fóstureyðingar að ósk konu, og treystum við því eindregið að hv. alþm. geri ekkert í þá átt að rýmka frv. að nýju. Hins vegar álítum við þörf á, að skýrar verði kveðið á um, hverjir og hvernig skuli leggja mat á félagslegar aðstæður þegar þær liggja að baki beiðni um fóstureyðingu.“ Ég tek undir þessa ályktun þessara 600 kvenna og tel að hún eigi miklu fylgi að fagna meðal íslenskra kvenna.  Efni þessa frv. greinist í marga þætti. Fram hefur komið í þessum umr. að menn eru yfirleitt sammála um að allir kaflar frv., þegar frá er talinn kaflinn um fóstureyðingar, séu til verulegra bóta frá núgildandi lögum. Hér er um mjög veigamikið mál að ræða, svo sem kaflann um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir, og tek ég undir ummæli margra hv. þm. um hversu mikilvægir þessir kaflar frv. eru. Fyrir flestum eru þó, að ég hygg, örlagaríkust ákvæði þess kafla frv. sem fjallar um fóstureyðingar. Í honum felast, ef að lögum verður, ákvæði sjálfs löggjafans um eyðingu fósturs úr móðurkviði, hvenær slík aðgerð sé rétt og lögmæt. Einsýnt er að fóstureyðing er örþrifaráð sem grípa verður til, þegar líf móður er hætt vegna þungunar og barnsburðar eða þegar fóstri er hætt og líkur á að það verði verulega vanheilt sem barn og fullorðinn einstaklingur. Um þetta hygg ég að sé ekki um teljandi ágreining að ræða, hvorki hér á hv. Alþ. né meðal almennings. Í því sambandi verður þó að undirstrika að hér er skýlaust um að ræða örþrifaráð, eins konar neyðarrétt. Öðru máli gegnir um fóstureyðingar sem ekki styðjast við þennan neyðarrétt. Í því sambandi vakna eðli málsins samkv. djúpstæðar siðferðilegar spurningar um rétt þess einstaklings, sem sannanlega verður að lifandi manni ef aðgerðin er ekki gerð, og að nokkru rétt barnsföðurins sem mér virðist að gefinn hafi verið minni gaumur en skyldi í þeim umr. sem fram hafa farið um þetta mál. Mín skoðun er sú að það þurfi að liggja til mjög afdráttarlaus og óyggjandi rök, sem líkja má við algera neyð, ef til svo alvarlegrar aðgerðar sem fóstureyðingar á að grípa í öðrum tilvikum en þegar heilsu móður er stefnt í tvísýnu eða hætta er á að barn verði vanheilt. M. ö. o.: ég tel að fóstureyðing vegna félagslegra ástæðna geti því aðeins átt rétt á sér að hún styðjist við eins konar neyðarrétt. Löggjafinn getur að sjálfsögðu ekki synjað algerlega fyrir að þungun og tilkoma barns geti orðið konunni og hennar nánustu óbærileg vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna, eins og að orði er komist í frv. sem hér er til umr. Af þeim ástæðum og þeirri staðreynd að séu slíkar óbærilegar aðstæður fyrir hendi, þá hlýtur að vera mikil freisting fyrir lækna að taka þá ákvörðun að framkvæma slíka aðgerð, þótt heimild skorti í raun til þess í lögum, get ég eftir umhugsun út af fyrir sig samþykkt þetta ákvæði eins og það er í frv. nú. Ég tel á hinn bóginn að brtt. hv. heilbr.- og trn. í þessu tilviki sé nokkuð hæpin og get tekið undir orð hv. þm. Pálma Jónssonar í því efni. N. leggur til að í stað þess orðalags að fóstureyðing sé heimil vegna félagslegra ástæðna, þegar þungun og tilkoma barns sé konu og hennar nánustu óbærileg, komi orðin „of erfið“. Þetta orðalag tel ég of loðið og óákveðið þegar um svo alvarlegt siðferðilegt mat er að ræða sem fóstureyðing er og í því tilviki þegar ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður liggja ekki til að gripið sé til þessarar alvarlegu aðgerðar. Því hefði ég helst kosið að frv. hefði verið að þessu leyti óbreytt.



Herra forseti. Af þeim umr. sem orðið hafa um frv. til laga um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir á þskj. 233, umr. jafnt utan þings sem innan, þá sýnist mér og væntanlega öllum nokkuð ljóst að sá eini ágreiningur, sem máli skiptir, er um II. kafla þessa frv., sem fjallar um fóstureyðingu, og þá um 9. gr. frv. Áður en ég vík að þessu ágreiningsatriði vil ég láta í ljós ánægju mína með þetta frv. sem heild. Ég mun styðja þetta frv. eins og það liggur fyrir á þskj. 233, þótt sitthvað megi finna að einstökum atriðum þess. Ég hef ekki hugsað mér að bera fram neinar brtt., en ég vildi í máli mínu hér á eftir víkja nokkrum ábendingum að hv. heilbrn. þessarar hv. d. og vænti þess að hún sjái sér fært að athuga þær á milli 2. og 3. umr, málsins. I. kafli frv. fjallar um ráðgjöf og fræðslu. Ég tek undir það, sem fram hefur komið hjá ýmsum hv. þm., að þetta tel ég vera langmerkasta kafla þessa frv. Hér á að sjálfsögðu ekki að vera um nein feimnismál að ræða og fræðsla og ráðgjöf er ekki aðeins sjálfsögð, heldur nauðsynleg. Hins vegar er alveg ástæðulaust að feimni taki á síg öfug formerki, eins og mér virðist stundum vera nokkur tilhneiging til, og ég lít svo á að fræðsla og ráðgjöf eigi ekki að vera of, fremur en hún hefur hingað til verið van. En það er í þessu efni vandrataður hinn gullni meðalvegur, og kannske ekki hvað síst hér, því að í þessu efni er fjallað um einn af eðlislægustu þáttum lífsins. Ég er einnig sammála því, sem kveðið er á um í I. kafla þessa frv., hvernig þessari ráðgjöf skuli fyrir komið. Ég vil sérstaklega taka það fram að ég er því alveg sammála að fræðsla í þessum málum á skyldunámsstigi sé í höndum fræðsluyfirvalda og falli inn í skipulagningu námsefnis í hverjum skóla fyrir sig án þess að þar þurfi að kalla til einhverja svonefnda sérfróða aðila. Orðin eru til alls fyrst og lagasetningin auðvitað nauðsynleg, en það mikilvægasta er auðvitað að vel takist til um framkvæmd þessa frv. ef að lögum verður, auðvitað í heild, en ekki hvað síst þennan kafla frv. og jafnframt að á framkvæmdinni verði engin töf. Um III. kafla frv. hef ég ákaflega litlar athugasemdir fram að færa og ég hef ekki orðið var við mikinn ágreining um hann. Ég lít á að hér sé um ákaflega mikil persónuleg atriði að ræða og hér ætti að viðhafa skriffinnsku í lágmarki. Ég tel að nefndarafskipti hér séu með öllu óþörf, nema þá því aðeins að synjað sé um ófrjósemisaðgerð, sem manni sýnist nú að jafnan mundi enginn grundvöllur eiga að vera fyrir eftir að sá eða sú, sem óskar slíkrar aðgerðar, hefur verið frædd eða fræddur um eðli aðgerðarinnar og hvað af henni leiði og jafnframt hafi verið gengið úr skugga um að þetta sé raunverulegur vilji þess eða þeirrar sem aðgerðarinnar óskar. II. kafli frv. fjallar um fóstureyðingar. Í þeim kafla er að finna margnefnda 9. gr., en það er einmitt um hana sem heita má að allur ágreiningurinn hafi orðið. Þessi grein fjallar um heimildir til fóstureyðingar og orðan þessarar gr. er að finna annars vegar á þskj. 233 og sú orðan er studd af meiri hl. hv. heilbrn. d., en svo er till. um annað orðalag þessarar gr. að finna á þskj. 428, þ. e. frá minni hl. hv. heilbrn., lagt fram af hv. 3. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni. Um þessa títtnefndu 9. gr. hafa orðið miklar deilur bæði innan þings og utan og er kannske vert að hyggja að því fyrst um hvað hefur verið deilt. Því hefur verið haldið fram að 9. gr., eins og hún var í hinni upprunalegu mynd þessa frv. og eins og hún nú liggur fyrir á þskj. 428, hafi jafngilt frjálsum fóstureyðingum og með þeim breyt., sem gerðar hafa verið á upprunalega frv. og þá eins og það nú liggur fyrir á þskj.233, hafi þessar frjálsu fóstureyðingar verið afnumdar. Þetta er ekki rétt. Frjálsar fóstureyðingar eru ekki á dagskrá, hv. þm. Magnús Kjartansson hefur tekið rækilega fram í áliti sínu og ræðu sinni hér í hv. d., að hér sé ekki um frjálsar fóstureyðingar að ræða, og telur, að slíkt felist ekki í till. hans. Þá kemur næst að því hvort verið sé að deila um sjálfsákvörðunarrétt konunnar. Þessu er mjög haldið á lofti. En mín skoðun er sú að svo sé raunverulega ekki. Mér finnst miklu fremur að hér sé settur á svið svolítill orðaleikur, en raunveruleikinn sé allur annar. Það er konan sem hefur tekið, tekur og mun taka ein endanlega ákvörðun um fóstureyðingu. Hún hefur tekið, tekur og mun taka ein eftirköstum og afleiðingum slíkrar aðgerðar, líkamlega og andlega, til góðs eða ills. Ég tel að hástemmdur tilfinningalegur orðaleikur ætti ekki heima í þessu sambandi. Það er enginn, sem tekur þessa ákvörðun fyrir konuna, og það er enginn, sem ber raunverulega ábyrgðina og tekur afleiðingunum, nema hún. Hins vegar hefur það verið svo og er enn þá gert ráð fyrir því að fóstureyðing sé ekki framkvæmd nema frambærilegar ástæður séu fyrir hendi. Og það er alveg sama hvort frv. yrði samþ. í sinni upprunalegu mynd eða í sinni núverandi mynd, að frambærilegar ástæður þyrftu að vera fyrir hendi. Það er ekki um neinar frjálsar fóstureyðingar að ræða hvoru frv. við veittum heldur brautargengi. Ég skal viðurkenna að frv. í sinni upprunalegu mynd er rýmra í þessu efni en það lítur nú út á þskj. 233. En það breytir engu um það að þegar litið er á allar þær félagslegu og læknisfræðilegu ástæður sem nú eru nægjanlegar til heimildar fyrir fóstureyðingu, þá er hér á ferðinni mjög rýmilegt frv. Raunar er þetta svo rýmilegt að sé fóstureyðing ekki möguleg innan þess ramma sem þar er upp settur, þá er ekki lengur um neyðarúrræði að ræða, og það eru þó að mér virðist, allir sammála um, að það hljóti fóstureyðing að vera, síðasta úrræði og neyðarúrræði. Þetta er mergurinn málsins. Það er hvorki um það að ræða að taka upp frjálsar fóstureyðingar né hafa af konunni sjálfsákvörðunarrétt. Þetta er eingöngu orðaleikur, sem hér er hafður frammi, og það er þar af leiðandi engin ástæða til allra þeirra deilna, sem hafa orðið um þessa gr., og engin ástæða, finnst mér, til þeirra mörgu og stóru orða sem hafa verið látin falla. En þetta fyrirgefst vegna þess að þetta mál er tilfinningamál. Þetta er tilfinningamál og tilfinningar geta vel yfirbugað skynsemina. En menn verða að halda sig við jörðina til að geta séð málið eins og það raunverulega er og hvernig það hlýtur að verða í framkvæmd. Það er alveg sama hvaða orð standa á pappír, og það er eiginlega alveg sama hversu lög mæla fyrir, það er framkvæmdin á þeim sem skiptir mestu máli. Og kostir þessa frv., eins og það liggur fyrir á þskj. 233, eru þeir að það er mjög rúmt - og svo að ég endurtaki það, sem ég hef áður sagt, það er svo rúmt að ástæður til að leyfa fóstureyðingu, sem ekki kæmust fyrir í þessum ramma, gera það að verkum að maður getur ekki lengur talað um nein neyðarúrræði. Kostur við frv., eins og það liggur fyrir á þskj. 233, er einnig sá að þar er að finna ákvæði sem tryggja skjóta og örugga framkvæmd fóstureyðinga og það tel ég varða mjög miklu. Ég vil segja að það góða við umr. um þetta mál hafi kannske fyrst og fremst verið það, að komið hefur vel fram í dagsljósið það sem úrskeiðis hefur farið í sambandi við framkvæmd fóstureyðinga skv. eldri lögum og reyndar enn gildandi lögum. Ég hygg að þetta muni eiga sinn þátt í því að þeir, sem eiga að sjá um framkvæmd laganna, muni verða vel á verði og gera sitt besta til þess að framkvæmdin geti gengið vel og greiðlega. Mig langar nú til að víkja að þessu svolítið nánar. Nú verður kona vanfær, og slíkt gerist ekki alltaf eftir fyrirframgerðri áætlun og virðist oft skapa óyfirstíganleg vandamál. En nú fullnægir konan einhverju þeirra skilyrða sem sett eru um heimild fyrir fóstureyðingu og þá hefur hún leið út úr sínum vanda ef hún svo sjálf ákveður. En þetta er erfið ákvörðun og konan ráðfærir sig við þá sem hún treystir. Hún ráðfærir sig við vini og vandamenn ef ég má svo að orði komast. Hún leitar liðsinnis hjá þeim, hún leitar hjá þeim halds og trausts. Stundum leysist málið á þeim vettvangi án þess að til nokkurrar fóstureyðingar komi. Það er ekkert óeðlilegt við það að hún leiti síðan til félagsráðgjafa til að fá allar upplýsingar um það hvernig hún standi í þjóðfélaginu, hvernig hún stendur á þessari stundu og á þeim tíma sem í hönd fer og eftir að hún elur sitt barn, ef það er hennar raunverulega ósk, - sem ég hygg að sé alltaf hennar ósk hvað sem síðar ræðst og hún ákveður. Hún leitar einnig til læknis, og það er mjög eðlilegt. Hvað gerir læknirinn? Það er reynt að setja þetta mál þannig á svið að hér sé um að ræða stríð milli lækna og kvenna. Þetta er alger misskilningur. Læknirinn getur ekkert annað gert en að leggja ákveðnar upplýsingar fyrir konuna. Hann hlýtur að greina henni frá því hver áhættan er við að gangast undir fóstureyðingu. Hann verður að meta með henni þá áhættu annars vegar og hins vegar þá áhættu sem er í því fólgin að halda áfram að ganga með barn sitt og ala það. Sú áhætta er að sjálfsögðu vaxandi eftir því sem heilsufarsástand konunnar er verra. Það er ekkert athugavert við það þó að læknirinn taki þátt í því að meta heilsufarsástand konunnar, hina líkamlegu heilsu konunnar og eftir atvikum hina andlegu heilsu hennar einnig. Læknirinn getur ekkert annað en lagt þessar niðurstöður á borðið. Konan hefur þær niðurstöður ásamt mörgum öðrum til þess að taka sína ákvörðun enda eigi hún stoð í lögunum fyrir því að geta tekið slíka ákvörðun. Læknirinn verður aldrei annað en staðfestingaraðili í þessum efnum. Ég legg til við hv. heilbrn. að hún íhugi hvort ekki megi gera vottorðin einfaldari en gert er ráð fyrir í frv. Læknirinn þarf ekki annað en að staðfesta umsögn konunnar. Í sumum tilfellum verður læknirinn ekki aðeins staðfestingaraðili, hann verður einnig beinlínis ráðleggjandi aðill þannig að hann mælir með því að konan láti framkvæma fóstureyðingu. Þetta mundi læknirinn gera ef konan væri augljóslega haldin einhverjum slíkum sjúkdómum að líklegt væri að það að ganga með barn og ala barn gæti valdið henni alvarlegu og varanlegu heilsutjóni. Ég hef persónulega staðið frammi fyrir slíkum ráðleggingum oftar en einu sinni og síðast fyrir hálfum mánuði. Hins vegar er það konan sem ræður hvaða ákvörðun hún tekur, en ekki ég. Það er hennar mál. Hún á sitt líf. Ég get sagt við hv. alþm.: Við höldum að það sé óhollt að reykja, við höldum að það sé óhollt að vera allt of feitur, við höldum að það sé óhollt að hafa of litla hreyfingu, og jafnslæmt og þetta allt til samans er að vera haldinn streitu. Við getum aðeins bent fólki á þessa hluti, en það ræður alveg sjálft hvernig það hagar sér. Það á sitt líf. Það er ekki um neitt stríð að ræða milli lækna og kvenna. Læknirinn getur aðeins staðfest eða beinlínis ráðlagt að til fóstureyðingar komi. Hann getur ekki stöðvað konuna og hann hefur enga löngun til þess. Auðvitað eru menn í öllum stéttum sem kannske þykjast alltaf vera þess umkomnir að segja öðrum fyrir verkum. Þeir eru vafalaust einnig í minni stétt. En ég hygg að það þurfi ekkert að fara út fyrir veggi þessa húss til að finna slíka menn. Ég vil vekja athygli á því að bæði hjúkrunarkonur og læknar hafa lýst því yfir að þau vilji gera ákveðinn fyrirvara um aðild sína að fóstureyðingum ef samþykktar verða frjálsar fóstureyðingar. Þetta með frjálsar fóstureyðingar er að sjálfsögðu byggt á þeim misskilningi að frv. í sinni upprunalegu mynd hafi þýtt frjálsar fóstureyðingar. Ég vil hins vegar beina því til hæstv. heilbr.- og trn. að hún athugi hvort ekki megi koma inn í síðari gr., þ. e. ekki 9. gr., það væri möguleiki 14.–16. gr., 14. eða 15. sennilega, viðbótarákvæði þar sem segði eitthvað á þá leið að læknar og hjúkrunarfólk sé skuldbundið til þess að taka þátt í fóstureyðingum enda kveði ráðningarsamningar þeirra svo á um. Hjúkrunarkonur og læknar hafa ekki sett sig upp á móti frv., eins og það liggur fyrir á þskj. 233, og ég hygg þar af leiðandi að það verði vandalaust að setja þetta inn í samninga þessa fólks. En þetta tryggir það að framkvæmd fóstureyðingar stöðvist ekki á sjúkrahúsi vegna þess að þeir, sem þar starfa, líti svo á að þeim beri engin skylda til að framkvæma hana. Þetta tel ég nauðsynlegt konunnar vegna til að útiloka enn einn möguleikann á því að framkvæmdin fari í handaskolum. Ég bið hv. n. að taka þetta til vinsamlegrar athugunar. Hvað við kemur frv. í sinni upprunalegu mynd og eins og það liggur fyrir, þ. e. a. s. sem brtt. á þskj. 428, þá er um þá mynd frv. að segja að hún felur ekki í sér frjálsar fóstureyðingar. Hún tryggir engan umtalsverðan rétt konunnar umfram það sem er í frv. á þskj. 233. Loks er ljóst að framkvæmd fóstureyðingar skv. þeirri mynd frv. gæti orðið ótrygg. Það sýnist því þjóna litlum tilgangi að reyna að fá frv. í þeirri mynd í gegnum þingið. Ég tek alveg undir það, sem komið hefur fram hjá nokkrum hv. alþm., að við skulum vona að til þess komi að það verði einvörðungu læknisfræðilegar ástæður er leiði til þess að fóstureyðingar verði heimilaðar. En við verðum hins vegar að horfast í augu við staðreyndir það eru félagslegir erfiðleikar og félagsleg vandamál í þjóðfélaginu. Við skulum setja okkur það mark að reyna að uppræta þessa erfiðleika. En meðan þeir eru verðum við að taka tillit til þeirra. Við verðum að taka tillit til þeirra og telja félagslegu ástæðurnar gildar sem heimild til fóstureyðingar, svo lengi sem við erum sammála um það meginsjónarmið að fóstureyðing sé heimil yfirleitt, og við sýnumst allir vera sammála um að það sé neyðarúrræði og skuli eingöngu beitt sem slíku. Ég ætla nú ekki að elta ólar við sum stór orð sem hér hafa verið látin falla í garð lækna. Við erum orðnir þessu svo vanir. Það er nú svo að það er ekki mikið deilt um nauðsyn okkar. Það er ekki heldur deilt um nauðsyn sérfræðinganna og það eru raunar alltaf þeir sem eru dregnir fram mönnum til halds og trausts er mikið liggur við. En svo lenda menn stundum í svolitlu tilfinningalegu feni og þá leita þeir sér halds og trausts á öðrum miðum. Þetta er mál hvers og eins og ég orðlengi ekki frekar um það. En ég vil vara menn við því að gera lítið úr þeirri siðfræði lækna og hjúkrunarfólks að hlutverk okkar sé að lækna og líkna og lina þjáningar. Ég verð auðvitað að segja það, að það verður að vera á valdi hvers og eins hversu mikinn sóma hann telur sér að því að vanvirða þetta markmið í starfi þessara stétta. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að við stöndum á hverjum degi frammi fyrir því að viðhalda lífi og á hverjum einasta degi gæta oft sýnst miklu eðlilegra - svo að ég nefni nú ekki hvað það væri miklu auðveldara - að eyða þessu hinu sama lífi. Það er aðeins ein vöru og aðeins ein stoð sem maður hefur, og hún er að vera trúr því markmiði sem maður hefur unnið eið að, því að láti maður undan einu sinni, þá veit enginn hvenær og hvar það gerist næst og hvar það að lokum endar. Þetta er staðreynd og þeim, sem vilja fara léttúðlegum orðum um þessa siðfærði og telja hana kannske innantóma, þeim verð ég bara að fyrirgefa vegna algers skilningsleysis.



Herra forseti. Þar sem ég talaði alllangt mál í þessum umr. hér í dag mun ég ekki við það miklu bæta. Ég tel mér aðeins skylt að svara spurningu, sem hv. 2. þm. Norðurl. v. beindi til mín um afstöðu mína til brtt. okkar í meiri hl. heilbr.- og trn. til eins orðs. En við gerum till. um að í stað orðsins „óbærileg“ í 9. gr. frv. komi orðin „of erfið“. Hv. þm. taldi að þessi till. breytti innihaldi frv. mjög ef samþ. yrði. Ég skýri þá afstöðu mína að ég lít á það sem algert smekksatriði hvort maður lætur standa orðið „óbærilegt“ eða orðin „of erfið“, því að mitt sjónarmið er það að ef meðganga barns er manni of erfið þá er hún óbærileg. Ég legg nokkurn veginn að líku hvort orðalagið er notað. Hitt kann svo að vera að aðrir menn hafi þar á önnur sjónarmið og greiða vitanlega atkv. í samræmi við það. Annað atriði nefndi hv. þm. í sinni ræðu og vitnaði til ræðu minnar í því sambandi. Það var um þau ummæli mín í ræðu minni í dag að mér fyndist augljóst og nauðsynlegt, miðað við þá skoðun sem allir hér virðast vera samdóma um, að fóstureyðing sé alltaf neyðarúrræði, að þá yrði það að koma fram í lögunum sjálfum að um neyðarúrræði væri að ræða. Í máli hv. síðasta ræðumanns kom það mjög skýrt fram hvernig einmitt þetta frv. hefur þetta í sér fólgið því að eins og hann orðaði það mjög réttilega, ef ástæður konu til fóstureyðingar rúmast ekki innan þess ramma, sem í þessu frv. er fólginn, þá er ekki um neyðarúrræði að ræða. Mér sýnist það koma nægilega fram af innihaldi frv. án þess að vera orðað sérstaklega. Enn vil ég taka fram, og einnig vegna þess sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. v. þar sem hann, og raunar fleiri þm. hér í dag, hv. 5. þm. Vestf. t. d., nefndi að ef til vill væri ástæðulaust að lögleiða sérstaklega að fóstureyðing yrði heimil af félagslegum ástæðum einum saman, að það er rétt að strangt tekið, eftir orðanna hljóðan í væntanlegum lögum, þá er þetta mikil rýmkun. En að mínum skilningi er afskaplega mjótt á munum hvort um er að ræða læknisfræðilega ástæðu eða félagslega ástæðu. Ég held raunar að félagslegar ástæður, sem heimila fóstureyðingu, séu svo nátengdar því sem telja má læknisfræðilegar ástæður að þar verður oft varla greint á milli. Þessi breyting, sem í frv. felst, er í raun og veru sú að það er kveðið skýrt á um að félagslegar ástæður sérstaklega geti leitt til þessarar framkvæmdar, þó að margir séu aftur þeirrar skoðunar að allar þær ástæður mundu rúmast innan hugtaksins „læknisfræðilegar ástæður“ því að læknisfræðilegar ástæður eru langtum fleira en bara það hvort maður er t. d. með sótthita eða ekki. Félagslegar ástæður hljóta auðvitað að verka á allt andlegt og kannske líka líkamlegt heilsufar viðkomandi persónu. Þetta var aðeins til að skýra enn nánar afstöðu mína til þeirra till., sem hér liggja fyrir, og ég mun ekki fara út í að ræða frv. nánar því að ég ræddi grundvallarsjónarmið meira í dag og tel að við ættum að standa saman um að samþ. frv. Hv. 2. þm. Norðurl. v. spyr úr sæti sínu um sjónarmið mitt til túlkunar frsm. á orðalagi 9. gr. Nú man ég ekki nákvæmlega hvernig orð frsm. féllu, en ég hef ekki orðið vör við annað í n., sem um málið hefur fjallað, en að okkar sjónarmið til þessa féllu alveg saman. Ég lít ekki svo á að 9. gr. frv. veiti þeirri konu, sem óskar fóstureyðingar, hvernig sem á stendur heimild til fóstureyðingar. Hún verður að uppfylla þau skilyrði sem upp eru talin í greininni. Get ég ekki séð annað en það liggi nokkurn veginn í augum uppi. Ég held að ég hafi skýrt mitt sjónarmið til þess í dag að ég teldi að við ættum ekki að hafa ákvæðið rýmra en það yrði með samþykkt þeirra brtt. við frv. sem við höfum lagt fram. Ég vona að hv. 2. þm. Norðurl. v. þyki þetta nægileg skýring á afstöðu minni.

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Eins og flestir hv. þm., sem tjáð hafa álit sitt í þessum umr., mun ég einkum gera að umtalsefni 9. gr. frv. og brtt. við hana, en ég hyggst aðallega ræða um 3, lið þessarar gr. og skýra afstöðu mína til málsins út frá honum. Ég man ekki eftir að þessi 3. liður hafi fyrr verið nefndur í þessum umr. Hann ber enga yfirskrift í frv. 1. liður nefnist „Félagslegar ástæður“, 2. liður „Læknisfræðilegar ástæður“, og þessa tvo liði hefur hér mjög borið á góma, en 3. liður gæti að mínum dómi með réttu borið yfirskriftina „Siðferðilegar ástæður“. Þessi 3. liður er á þessa leið: „Ef konu hefur verið nauðgað eða hún orðið þunguð sem afleiðing af öðru refsiverðu atferli“ - sem sagt þá skal fóstureyðing vera heimil. Þarna er ekki um að ræða félagslegar ástæður né læknisfræðilegar, heldur siðferðilegar, hvernig sá þungi er til kominn sem konan ber undir belti. Þarna er skýrt kveðið á um ein tilvik, ef nauðgun hefur átt sér stað, en svo kemur öllu óskýrara orðalag „ef þungun hefur orðið sem afleiðing af öðru refsiverðu atferli“. Því vil ég leggja áherslu á þennan lið og á það, sem í þessum orðum felst, að ég tel brýnt að þegar sett eru lög um það efni, sem hér er um fjallað, geri menn sér fulla og ljósa grein fyrir því að ástæður til þess að kona geti ekki sætt sig við að þroska og ala þann þunga, sem henni hefur verið gerður, geta verið fleiri en þær sem kallast félagslegar og læknisfræðilegar. Þær geta einnig verið siðferðilegar eins og viðurkennt er í þessum 3. lið. En þar geta atvik verið svo margvísleg og mat verið svo persónubundið að ég tel það borna von að nokkur nema konan sjálf, sem í hlut á og reynt hefur þau atvik sem valda því að hún telur óbærilegt að ala til fulls þroska það fóstur sem með henni er kviknað, geti tekið rökstudda og endanlega ákvörðun í málinu. Þegar svona er í pottinn búið fæ ég ekki séð að ákvörðunarvald geti með skynsamlegum hætti orðið lagt í hendur sérfræðinga, hvorki lækna né félagsráðgjafa né hvern sérfræðititil sem þeir hafa. Okkur þm. hafa á undanförnum vikum borist fjöldamörg bréf um það mál sem við erum nú að ræða. Ég vil leyfa mér að vitna hér í stuttan kafla úr nýjasta bréfinu, sem mér hefur borist og lá hér á borði í dag, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Að lokum vil ég minna á eitt atriði sem ég tel mjög alvarlegt. Áratugum saman hafa konur haft möguleika á að eyða fóstri, ýmist hér heima eða erlendis, hvað svo sem allri löggjöf hefur liðið. Svo mun einnig verða áfram meðal þeirra, sem á kerfið kunna, eiga peninga og e. t. v. vini á réttum stöðum. Þetta er staðreynd sem verður að horfast í augu við. Ég óska þess að vita þær konur, sem telja sig verða að gripa til þess óyndisúrræðis að láta eyða fóstri sínu, eiga þess kost að gangast undir þá aðgerð hér heima við löglegar kringumstæður og á löglegan hátt.“ Ég vil taka mjög sterklega undir það sjónarmið, sem hér er sett fram, og ég vil tengja það því atriði sem ég benti á í upphafi máls míns. Það er staðreynd að konur, sem telja sér orðna þungun óbærilega, hafa, ef þær uppfylla viss skilyrði til efnahags og til aðstöðu getað fengið vilja sínum framgengt og geta það. Aftur á móti þær, sem ekki eru í slíkri aðstöðu, hafa leiðst og leiðast enn til margs konar örþrifaráða, og ég fæ ekki séð að þetta frv., eins og það er úr garði gert á þskj. 233, girði fyrir þvílíkt, nema því sé breytt eins og lagt er til í brtt. á þskj. 429. Því mun ég fylgja þeim brtt., en nái þær ekki fram að ganga engu að síður greiða frv. atkv. Ég vil aðeins bæta við nokkrum orðum um það hver áhrif það hefur haft að ákvörðunarvald um fóstureyðingar hefur verið í höndum sérfræðinga eftir þeim lögum, sem nú gilda, og verður það eins áfram ef 9. gr. verður samþ. eins og hún er í frv. á þskj. 233. Þess eru dæmi, og ég býst við að mörg okkar sem þing skipum kannist við þau, að konur, sem ekki hafa fengið teknar til greina óskir sínar um að endir verði bundinn á þunga þeirra, hafa reynt að svipta sig lífi eða þær hafa leitað til skottulækna með þeim afleiðingum að þær biða þess seint eða jafnvel alls ekki bætur. Eina ráðið til þess að koma í veg fyrir slíkar harmsögur, sem geta átt sér orsakir sem engin leið er að aðrir geri sér fullnægjandi grein fyrir en einstaklingurinn sem í hlut á, er að mínum dómi að setja lagaákvæði um þau efni sem fjallað er um í 9. gr. eins og lagt er til í brtt. á þskj. 429.



Virðulegi forseti. Ég gerði ekki ráð fyrir því að taka hér aftur til máls enda gerði ég, að ég tel, rækilega grein fyrir skoðun minni á þessu máli fyrr í dag. En vegna þess, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. v., sem var í fsp.- formi, til þeirra sem skipa meiri hl. heilbr.- og trn. og ég tel mig til, a. m. k. að verulegu leyti, vil ég aðeins fara nokkrum orðum þar um og þá hvernig þetta horfir við mér. Ég held ég hafi getið þess í dag að skoðun mín væri sú að ekki yrði um að ræða í reynd neina verulega breyt. á framkvæmdinni annars vegar eins og hún kemur til með að verða, eins og 9. gr. 1 er í þessu frv. og eins og hún hefði komið til með að verða skv. gamla frv. Ég er þeirrar skoðunar og það er mín túlkun á 9. gr. 1 í því frv. sem við erum nú að ræða að hún komi til með að verða í reynd mjög nálægt því í framkvæmd eins og fyrra frv. gerði ráð fyrir. Þetta kemur, að ég held, rækilega fram, og undirstrikar mína túlkun í þessu máli, í álitsgerð Læknafélags Íslands eins og hv. 2. þm. Norðurl. v. vitnaði hér til, þ. e. a. s. hjá þeim aðilum sem fyrst og fremst koma til með að hafa þessa framkvæmd í sínum höndum. Og ég heyrði ekki betur en að hv. þm. Sverrir Bergmann undirstrikaði þetta í ræðu sinni áðan að það skipti í reynd engu máli, framkvæmdin yrði mjög svipuð á 9. gr. 1 skv. því frv., sem við erum nú að ræða, eins og hinu gamla - að ósk konu, eins og þar var tiltekið. Í umsögn Læknafélagsins segir orðrétt: „Af orðalagi 1. málsgr. 9. gr. 1 er ljóst að miða ber fyrst og fremst við mat konunnar á eigin aðstæðum.“ Það er ljóst skv. túlkun þessara aðila sem fyrst og fremst koma til með að fjalla um þessi mál að hér verður um að ræða í reynd ákvörðunartöku fyrst og fremst að mati konunnar sjálfrar á félagslegum ástæðum. Ég held að það þurfi ekkert að fara í grafgötur með þetta. Þetta hygg ég að sé ljóst og undirstrikað af allmörgum ræðumönnum. Og ég man ekki betur en hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, kæmi einnig inn á þetta í ræðu sinni í dag að það mundi ekki verða ýkjamikill munur á framkvæmdinni skv. þessum tveimur frv. Ég tel því að hér sé verið að innleiða mjög frjálslega framkvæmd á fóstureyðingum, - framkvæmd sem ég fyrir mitt leyti get ekki léð máls á. Það segir í áframhaldandi áliti Læknafélagsins: „Félagslegar ástæður eru teygjanlegt hugtak og því þýðingarmikið að tilgreint sé sérstaklega það sem leggja ber áherslu á. Hins vegar er með d-lið þessarar gr. opnuð leið til þess að meta gildar aðrar sambærilegar ástæður. Þessi gr. mun í framkvæmd hafa í för með sér mikla rýmkun á heimild til fóstureyðinga.“ Ég held að enginn hv. þm. þurfi að fara í grafgötur um það að þetta er álit og túlkun þeirra aðila sem koma til með að hafa þessi mál fyrst og fremst í sínum höndum. Og það hefur verið undirstrikað hér, m. a. af einum úr þeirra hópi, hv. þm. Sverri Bergmann. Ég tel einnig að í framsöguræðu hv. frsm. meiri hl. hafi þetta komið allrækilega í ljós, að túlkun hans á þessari gr. frv. er það rúm, eftir því sem hann lét orð falla, að ég tel að það sé fyllilega sambærilegt við það sem gert var ráð fyrir í fyrra frv. Hv. 2. þm. Norðurl. v. vék hér einnig að 8. gr. þessa frv., sem við erum hér að ræða, sem hljóðar svo: „Fóstureyðing skv. l. þessum er læknisaðgerð sem kona gengst undir í því skyni að binda endi á þungun áður en fóstrið hefur náð lífvænlegum þroska.“ Ef þessa gr. ætti að framkvæma er það álit mitt að aldrei kæmi til fóstureyðingar því að ég er þeirrar skoðunar og hef ekki sannfærst um annað en að um leið og egg frjóvgast sé kviknað líf sem hér er um að ræða að eyða. Það er kannske djúpt tekið í ár að spyrja þá, sem fyrst og fremst mæla með miklu frjálsræði í þessum efnum hversu langir tímar muni líða ef slíkt skref sem hér er lagt til að stiga í frjálsræðisátt er stigið, - hversu langir tímar muni líða til þess að byrjað verði á hinum endanum, að eyða því lífi sem á einhvern hátt eða einhverjir telja að sé orðið byrði á sér í þjóðfélaginu. Ég hef ekki á neinn hátt breytt afstöðu minni til þessa máls undir þeim umr. sem hér hafa farið fram. Ég er sannfærður um að ef lögleidd verður þessi 9. gr. 1 verður hér um stórkostlega rýmkun á framkvæmd fóstureyðinga að ræða, - rýmkun sem ég get ekki sætt mig við og ég tel að eigi ekki rétt á sér í því þjóðfélagi sem við viljum telja okkur til. Ég kæri mig kollóttan um það sem fram hefur komið hjá sérstaklega ein:um hv. þm. um að ég vilji hverfa 40 ár aftur í tímann. Ég hygg að margir séu mér sammála um að viðhorf til lífsins í þeirri merkingu, sem ég legg í það orð, það viðhorf sé hið sama og var fyrir 40 árum. Mér finnst menn margir hverjir, og það á einnig við suma hv. þm., tala í of miklu kæruleysi um svo viðkvæmt og mikið stórmál eins og hér er um að ræða, þannig að ég ætla ekki að fara að neinu leyti út í að svara slíkum ummælum. Ég kæri mig kollóttan um þau ummæli í minn garð. En ég ítreka það vegna óskar hv. 2. þm. Norðurl. v. að skilningur minn og sá að hér sé kannske í reynd verið að innleiða það frjálsræði sem 9. gr. gerði ráð fyrir í fyrra frv.

Frsm. meiri hl. (Jón Skaftason) : Virðulegi forseti. Ég hef nú hlustað á þær umr., sem orðið hafa um frv. þetta við 2. umr. í dag og um margt hafa verið athyglisverðar, og þó fyrst og fremst hafa þær verið málefnalegar af allra hálfu en bæði vegna þess að nú er orðið nokkuð áliðið nætur og margir farnir af fundi hafði ég ekki ætlað að kveðja mér aftur hljóðs við þessa 2. umr. En hv. 2. þm. Norðurl. v. bar fram fsp. sem hann óskaði eftir skýrum svörum frá mér við, um hvern skilning ég legði í ákveðnar gr. frv. Þótt að ég telji að það, sem ég sagði um þetta í framsögu fyrir áliti meiri hl. n. gæfi afar lítið tilefni til þess að bera fram þessar fsp. af hálfu hv. þm., þá skal ég þó reyna í örfáum orðum að verða við því að svara þessum spurningum hans. Ég tók það fram þegar ég talaði fyrir nál., að þá vildi ég skýra þau sjónarmið sem lægju að baki þeirrar ákvörðunar minnar að standa að því að frv. þetta yrði samþ. með þeim breyt. sem n. flytur við það á sérstöku þskj., og jafnframt að aðrir nm., sem að meiri hl. stæðu, mundu gera grein fyrir sínum sérstöku sjónarmiðum þar um. Hv. 2. þm. Norðurl. v. fannst að á stundum hefði verið óljóst hvaða skilning ég legði í þetta. Hann sagði að ég hefði talið að lögfesting þessa frv. væri hæfilegur áfangi í þróun þessara mála hér á löggjafarþingi þjóðarinnar og spurði hvert stefndi ef þetta væri áfangi í þróun. Nú veit ég ekki hvort hv. þm. veit það að á Norðurlöndum, sem við gjarnan berum okkur saman við í sambandi við löggjöf um málefni eins og þetta og raunar mörg önnur af eðlilegum ástæðum, hafa í öllum löndunum nema Noregi á s. l. fimm árum verið gerðar nokkrar breytingar á löggjöf um fóstureyðingarmálefni og þessar breyt. hafa allar undantekningarlaust í öllum löndunum gengið út á það að gera löggjöfina frjálslyndari en verið hefur. Það er í mínum huga enginn efi um að frv., eins og það liggur fyrir núna, er miklu frjálslyndara en lögin sem gilda um þessi efni frá 1935 og 1938, þannig að ég tel að það sé eðlileg þróun sem verði í þessum málum hjá okkur með því að lögfesta þetta frv. sem gengur lengra í frjálslyndisátt en gildandi lög. Það var þetta sem ég átti við þegar ég talaði um hæfilegan áfanga í þróun. Hvort þróunin hér hjá okkur gengur svo lengra, hvort hún gengur alveg að því marki að við lögleiðum frjálsar fóstureyðingar er svo allt annað mál sem ég skal ekkert um segja á þessari stundu. Hv. þm. sagði lítið samræmi í að ég styddi að frjálslyndari fóstureyðingalöggjöf, því að ég hafi sagt að sumar þjóðir, sem búnar voru að taka upp frjálsar fóstureyðingar, væru nú að snúa við, og það er rétt. En við höfum ekki enn leitt í lög að heimila frjálsar fóstureyðingar og frv. eins og það er gerir ekki ráð fyrir frjálsum fóstureyðingum. Þá var það annað atriði sem hv. þm. spurði um. Hann sagði efnislega, eða ég tók svo eftir, að skv. frv. ætti konan sjálfdæmi um mat á félagslegum ástæðum sem væru grundvöllur fóstureyðingar. Það, sem ég sagði um þetta, var svona orðrétt: „Það er mat konunnar á eigin aðstæðum sem lagt er til grundvallar þegar um er að ræða mat á félagslegum aðstæðum.“ Þetta get ég endurtekið. Það er mín skoðun. Það er engin spurning um það að til grundvallar mati læknis í þessu tilfelli yrði mat konunnar á eigin aðstæðum. En það er jafnljóst að læknirinn þarf ekki að fallast á það mat konunnar og hann gæti neitað konu um fóstureyðingu þó að hann legði til grundvallar mat hennar sjálfrar á eigin aðstæðum. Þessi skoðun kemur vel í ljós líka í áliti eða grg. frá stjórn Læknafélags Íslands sem hv. þm. Karvel Pálmason vék að áðan, en álitsgerð stjórnar Læknafélagsins birtist í blöðunum fyrir nokkrum dögum. Þar segir m. a.: „Af orðalagi 1. málsgr. 9. gr. 1 er ljóst að miða ber fyrst og fremst við mat konunnar á eigin aðstæðum.“ Þannig er að mínu viti alveg ljóst, að það, sem ég sagði um þetta, og sá skilningur, sem ég lagði í þetta ákvæði, fer saman við þann skilning sem stjórn Læknafélags Íslands hefur haft uppi og birt almenningi um þetta ákvæði. Hv. þm. Karvel Pálmason sagði að í reynd mundi enginn munur verða á 9. gr. 1 eins og hún er skv. þessu frv. og frv. eins og það var áður. Um það skal ég ekki segja annað en það á þessari stundu að skv. frv. eins og það er nú er það tvímælalaust réttur læknis, sem ekki fellst á mat konu á eigin félagslegum aðstæðum, að neita að skrifa undir grg. eða framkvæma aðgerð, þetta eitt út af fyrir sig gerir nokkurn mun, a. m. k. í teóríunni, ef svo má segja, á þessum frv. tveim. Ég hefði viljað víkja að nokkrum atriðum sem fram komu í ræðu hv. 3. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar, um þetta frv. og aths. hans um þá framsögu sem ég hafði fyrir meirihlutaálitinu. En hvort tveggja er að hann er farinn af fundi og eins og ég sagði áðan er nokkuð áliðið nætur þannig að ég skal sleppa því að sinni. Þó langar mig aðeins að víkja að tveimur atriðum þar sem hv. þm. var greinilega með tilburði til þess að snúa út úr upplýsingum sem ég gaf í ræðu minni. Ég hafði m. a. lesið upp upplýsingar um fjölgun fóstureyðinga á Norðurlöndum á árinu 1969 og árinu 1973 hins vegar. Hv. þm.. sagði að þetta sannaði ekki neitt því að það hefði ekki verið búið að breyta lögum á Norðurlöndum í það frjálslyndisform, sem þau eru nú, árið 1973. Þetta er ekki rétt hjá honum nema að óverulegu leyti. Árið 1970, eins og raunar kom fram í ræðu minni, voru lög sett í það form, sem þau eru í í dag, í Finnlandi, og bæði í Danmörku og í Svíþjóð voru gerðar verulegar breyt. á gildandi lögum árið 1970 í frjálslyndisátt í báðum löndunum, og sú var reynslan að fjölgun fóstureyðinga varð mikil við þessar lagabreyt. Mér er fyllilega ljóst að við getum ekki í þessu landi okkar haft gjörólík lög um þessi efni frá því sem þau eru í næstu nágrannalöndum okkar. Sannleikurinn er sá að með lögfestingu frv. eins og það er nú erum við með svipaða löggjöf og sum Norðurlandanna hafa í dag a. m. k. Þau eru frjálslyndari en gildandi lög eru enn í Noregi. Þau eru ekki mjög frábrugðin lögunum í Finnlandi, þannig að ég tel að þetta sé nokkuð hæfilegur áfangi, eins og ég hef áður sagt, í þróun fóstureyðingalöggjafar á Alþingi íslendinga. Hitt atriðið, sem hv. 3, þm. Reykv. kom að, laut að því að ég nefndi í ræðu minni upplýsingar um að 23 000 íslenskar konur á aldrinum 15–44 ára hefðu notað öruggar getnaðarvarnir. Ég taldi, að frjálsar fóstureyðingar væru til þess fallnar að draga úr notkun getnaðarvarna, og tíndi til erlenda reynslu í þeim efnum. Út úr þessu vildi hv. þm. reyna að snúa og sagði að það mundi aldrei geta gerst að allar þessar konur, sem hættu að nota getnaðarvarnir, yrðu ófrískar. Vissulega er það rétt hjá honum. En ég sagði ekki heldur það um þetta atriði. Ég sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Ef frjálsar fóstureyðingar mundu leiða til 1% minnkaðrar notkunar getnaðarvarna gætum við af þeim sökum fengið 230 óvelkomnar þunganir á einu ári, og hugsuðum við okkur 5% minnkun á notkun getnaðarvarna væri möguleiki á 1150 óvelkomnum þungunum á einu ári.“ Ég hygg að flestir, sem heyra þetta, sjái að þarna er nokkuð mikill munur á því, sem ég sagði, og því sem hv. 3. þm. Reykv. er að leggja mér í munn. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að víkja að þessu fleiri orðum.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja mikið þessar umr. enda hef ég litlu við það að bæta sem ég sagði þegar ég fylgdi frv. úr hlaði. Ég fagna því að heilbr.- og félmn. skuli hafa afgr. þetta frv., því aðeins og ég lagði áherslu á, þegar ég fylgdi því úr hlaði við 1. umr., þá var ætlun mín að fylgja því eftir að frv. yrði að lögum. Það var flutt snemma á síðasta þingi og fór til n. N. skilaði aldrei áliti, en við 1. umr. málsins urðu allharðar deilur í þessari hv. þd. Það var mikið rætt um þetta mál víðs vegar um land í mörgum félögum og í blöðum og öðrum fjölmiðlum í fyrra og sömuleiðis nú svo að það er tími til kominn að afgreiða þetta mál þannig að menn geti sæst á breytingar þær sem hér eru lagðar til. Þegar ég tók við embætti heilbr.- og trmrh. taldi ég eðlilegt að láta fara yfir þær umr. og aths., sem komu fram við frv. á s. l. ári, og ræða við þá helstu aðila sem höfðu látið til sín heyra. Ég skipaði, eins og fram hefur komið í þessum umr., 3 manna nefnd. Ég heyrði á einum hv. þm. að það vakti furðu hans, sagði hann, að það hefðu verið skipaðir þrír karlar í þessa nefnd. Ég verð nú að segja það alveg eins og er að ég hafði ekkert ofarlega í huga af hvoru kyninu nm. væru sem í þessa nefnd voru skipaðir. Ég tel að það hafi ekki nokkurn skapaðan hlut að segja, enda var starf þessarar nefndar ekkert annað en að fara yfir allar þær aths. sem fram hefðu komið. Einn nm. var starfsmaður í heilbr.- og trmrn. og var hann form. nefndarinnar. Það gerði ég í því augnamiði að ná einhverri skynsamlegri millileið frá frv. eins og það var í upprunalegri mynd með það fyrir augum að það ætti öruggan meiri hl. hér á hv. Alþ. Ég held að það sé ekki neitt vafamál að þetta frv. eins og það var flutt og með þeim breyt. sem meiri hl. nefndarinnar leggur til að gerðar séu á því, og ég tel að margar þær breyt. séu til bóta, þá tel ég að þetta frv. eigi öruggt brautargengi og því geti það orðið að lögum. Það er eins með þetta mál og mörg önnur að það er ekki deilt um höfuðatriði frv., sem allir eru sammála um að er höfuðatriði þess, en það er ráðgjöf og fræðsla varðandi kynlíf og barneignir, I. kafli frv. Um það eru allir sammála og það er tiltölulega minnst rætt um I. kaflann sem er höfuðatriði þessarar löggjafar, en meira hangið í öðrum atriðum sem eru að mínum dómi miklu minna virði eða skipta minna máli. 9. gr., sem hefur verið hér rætt um og á fjöldamörgum fundum, er gerð í þessu frv. á þann veg að ég tel að flestir megi við una. Við höfum lýst því margir hverjir yfir að við teljum að það eigi að breyta þeirri löggjöf sem nú er og hefur verið í gildi frá 1935 og 1938, í frjálsræðisátt. Út af því sem hv. 2. þm. Norðurl. v. innti mig eftir, hvernig ég liti á þessa breyt. og líti á 9. gr., þá vil ég svara því til að ég tel að 9. gr. skýri sig sjálf. Ég lít á hana, ef hún verður samþ. eins og hún liggur hér fyrir með þessum tveimur breyt. frá meiri hl. nefndarinnar, þá lít ég á að sú gr. standi þangað til Alþ. hefur aftur breytt þessari löggjöf. Það er ekki um frekari túlkanir að ræða frá minni hendi í þeim efnum. Eins og ég sagði áðan ætlaði ég ekki að fara út í efnislegar umræður um þetta frv. eða svara því sem fram hefur komið. Ég tel að yfirgnæfandi meiri hl. þdm. séu með þessu frv. eins og það liggur núna fyrir. Og það er mikils virði, tel ég, fyrir alla að það komi ný og fullkomnari löggjöf í stað 40 ára gamallar löggjafar. Ég vil svo að síðustu þakka nefndinni fyrir það starf sem hún hefur lagt í að fara yfir þetta frv. og hafa samband við marga aðila sem hafa látið til sín heyra í þessu máli. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að flestar till. frá nefndinni séu til bóta og get fyrir mitt leyti greitt þeim atkv.

Pálmi Jónsson Hæstv. forseti. Það eru aðeins örfá orð. Út af þeirri fsp., sem ég beindi til fulltrúa úr heilbr.- og trn. og hæstv. ráðh., þá hafa a. m. k. tveir nm. svarað þessari fsp. minni. Hv. frsm. n., Jón Skaftason, ítrekaði að það væri ljóst, eins og segir í grg. Læknafélags Íslands, að framkvæmd yrði að miða fyrst og fremst við mat konunnar á eigin aðstæðum. Það með ítrekaði hann nokkurn veginn fyrri afstöðu sína gagnvart skilningi á 9. gr. 1. Hv. 5. þm. Vestf., Karvel Pálmason, lýsti því yfir að hann teldi að á framkvæmd 9. gr. samkv. fyrirliggjandi frv. yrði harla lítill munur og á framkvæmd þess frv. sem upphaflega var lagt fram. Hv. frsm. heilbr.- og trn. sagði að vísu að læknir gæti neitað um aðgerð skv. 9. gr. 1 þegar kona óskar fóstureyðingar vegna félagslegra aðstæðna. En þetta er út af fyrir sig ekki mikil breyt. frá því frv. sem lagt var fram á síðasta Alþ. vegna þess að þar er einnig ákvæði um það gagnvart fóstureyðingu að ósk konu, að fyrirvari er um að engar læknisfræðilegar aðstæður mæli á móti aðgerð. Við þetta hef ég svo ekki öðru að bæta en því að svo virðist sem það sé a. m. k, skoðun sumra nm. og e. t. v. flestra alþm. að sú túlkun, sem fram kemur í grg. Læknafélags Íslands, sé rétt og að mjög óverulegur munur yrði á framkvæmd 9. gr. í um fóstureyðingu af félagslegum ástæðum og framkvæmd ákvæðanna í frv. er lagt var fram á síðasta Alþ. um fóstureyðingu að ósk konu. Hv. þm. Sverrir Bergmann, sem einnig er læknir, sagði hér áðan, ef ég man rétt, að framkvæmd eftir þessum tveimur lagagr. yrði nálega eins í framkvæmd. Það er því harla ómerkileg öll sú della sem staðið hefur um það hvort þetta frv. í núverandi mynd skuli lögfest eða hið upphaflega frv. sem lagt var fram á Alþ. í fyrra ef framkvæmdin yrði nálega eins, eftir því sem manni skilst að sé skilningur fjölmargra aðila. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, en mér sýnist að þar hafi verið deilt um keisarans skegg og e. t. v. væri hreinlegra að afgr. frv. með þeim hætti sem fyrr var lagt fram ef þetta er rétt. Ég lít svo á að þau svör, sem ég hef fengið við þessari fsp. minni, hafi ekki styrkt mig í því að greiða atkv. með 9. gr. 1 eins og hún liggur fyrir.



Virðulegi forseti. Ég skal lofa því að vera ekki mjög langorður um þetta mál nú, enda hefur verið rætt um það á milli þm. að næturfundur væri nauðsynlegur til þess að koma málinu fram í þingi okkar. Það væri vissulega full ástæða til þess að ræða frekar þau atriði sem komu inn í þessar umr., um það hvernig landsbyggðarsjónarmið svokölluð geti fallið undir fóstureyðingafrv. eða hvort það eigi að loka fyrir reykvíska þm., en hinir eigi að fara og uppfylla og fjölga íbúum jarðar. Í sjálfu sér segi ég ekki þessi orð vegna þess að ég telji neitt aðhlátursefni í sambandi við þetta frv. því að sjálfur er ég búinn að vera lengi að taka ákvörðun um á hvorn veg ég eigi að snúast, hvort ég eigi að fylgja hinni fyrri útgáfu af 9. gr. eða núverandi. - Ég virðulegi forseti, er að segja þessi orð nú til þess að firra forseta þeim vandræðum að hlusta á munnlega grg. þegar greidd verða atkv. eftir 2. umr. málsins. Persónulega finnst mér koma fram tvö sjónarmið í sambandi við 9. gr. sem ég hef verið að reyna að gera upp minn huga um. Annað er það, sem réttilega var tekið fram af hv. 9. landsk. þm., Sigurlaugu Bjarnadóttur, í ræðu hér í kvöld, hvenær líf verði til. Ég er sammála henni um það að þegar frjóvgun verður þá verði líka líf til. Ég er þeirrar skoðunar. Um leið er mín skoðun að sjálfsögðu sú að þegar þessu sama lífi er eytt, þá er verið að deyða líf. Þetta er önnur röksemd mín fyrir afstöðu minni til þessa frv. Hin er sú að það er auðvitað ekki nóg að spyrja bara konuna í þessu tilfelli um hvað gera eigi. Það getur líka verið sársaukafullt fyrir karldýrið í þessu tilfelli - sem oftast er þannig túlkað í umr. kvenna um þessi mál - það getur líka verið sársaukafullt fyrir það þegar þarf að eyða fóstri eða lífi sem er að verða til. Því segi ég það, að það er ekki alveg nóg að segja að konan eigi að hafa alfarið þennan rétt. Ég hef því gert upp minn hug í sambandi við þetta frv. og ég mun fylgja því eins og það kemur frá hv. nefnd ásamt þeim brtt. sem meiri hl. nefndarinnar hefur lagt til.