Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Jónsson) Það var nokkuð um þetta frv. talað við 2. umr. Síðan hefir það engum breytingum tekið, og get jeg því fyrir hönd landbn. látið mjer nægja að óska þess, að það verði samþykt.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Eins og jeg tók fram við 1. umr., er nauðsyn á að samþykkja frv. þetta. Það er ekki heppilegt að skipa seðlaútgáfunni endanlega með lögum á þessu þingi, og fyrirsjáanlegt, að það verður ekki gert.

Frsm. (Guðmundur Guðfinnsson) Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál nú. Nefndin hefir borið fram 4 brtt. á þskj. 268. 1. brtt. er við 22. gr. frv. Nefndinni þótti, við nánari athugun, sú grundvallarregla tryggari, að miða vatnsskatt við fasteignamatsverð en brunabótavirðingu. Þá er 2. brtt., sem er við 23. gr. Þar er lagt til, að í stað orðanna í 1. lið: „er liggur að lóð hans“ komi: er lóð hans telst til. Þetta þótti nefndinni skýrara, ef um bakhús væri að ræða. Þá hefir nefndin gert brtt. við 65. gr., að í stað „200 eðlishestöflum“ komi: 500 eðlishestöflum. Síðasta brtt. er við 89. gr. í stað orðanna „notkun þeirra“ komi: gerð þeirra og notkun. Nefndinni þótti nauðsynlegt, að haft væri einnig eftirlit með gerð holræsa, því að vel gætu þau annars verið svo úr garði gerð, að þau væru beinlínis heilsuspillandi. Þá eru brtt.hv. 2. þm. Eyf. Hin fyrri er um skýrari skilgreiningu á almenningum. Nefndin telur þá breytingu ekki nauðsynlega, en vel má vera, að einhver hluti nefndarinnar fylgi henni. Hið sama er að segja um 2. brtt.háttv.þm., við 7. gr. Nefndin telur hana ekki nauðsynlega og telur vafasamt, hvort sá skilningur, sem háttv.þm. leggur í 7. gr., sje rjettur. Hefi jeg svo ekki fleira að taka fram þessu viðvíkjandi, en óska, að frv. verði samþykt.

Einar Árnason Jeg mintist á örfá atriði þessa máls við 2. umr. þess hjer í deildinni, sem jeg vildi, að háttv. allsherjarnefnd tæki til greina. En nú hefi jeg orðið þess var, að hún hefir ekki sjeð sjer fært að taka þau upp. Jeg hefi því flutt 2 brtt., sem eru á þskj. 271. Hin fyrri er við 1. gr. frv. og gengur í þá átt, að skýra betur, hvað sje almenningur í vötnum. Jeg skildi háttv.frsm. svo, að nefndin væri hlynt þessari tillögu, og því tel jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um hana, en vænti, að háttv. deild taki henni vel. Önnur brtt. er við e-lið 7. gr., og lít jeg svo á, að þar sje um efnisbreytingu að ræða. Má því vel vera, að menn verði ekki sammála um hana. Því er slegið föstu í þessu frv., að landeigendur eigi að hafa umráð yfir því vatni, sem rennur í landi þeirra, með þeim takmörkunum, sem í því greinir. En eftir því, sem e-liður 7. gr. er fram settur í frv., er þessi regla brotin. Til þess að gera ljósa grein fyrir því, hver áhrif brtt. mín hefir á 7. gr., verð jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 2. tölulið greinarinnar. Hann hljóðar svo: 1. „Óheimilt er manni, nema sjerstök heimild eða lagaleyfi sje til þess, a. að breyta vatnsbotni, straumstefnu eða vatnsmagni o. s. frv. b. að gerstífla straumvatn eða gera mannvirki í vatni eða yfir því. c. að veita jarðvatni úr landi sínu á annars land, ef tjón eða hætta er af því búin eign annars manns eða rjettindum. óhæfilegar tálmanir almennri umferð eða tjón eða hætta að nokkru ráði fyrir hagsmuni almennings.“ Það er því augljóst, eins og greinin er framsett í frv., að þá er landeiganda skilyrðislaust bannað samkvæmt a- og b-lið að gera nokkuð við vatn á hans eigin landi, nema sjerstök lagaheimild komi til í hvert skifti, þrátt fyrir það, þó að breytingin á vatninu geri engum mein. Eftir því ætti mönnum að vera óheimilt að nota vatn í sínu eigin landi til áveitu, smávirkjunar eða annara gagnlegra hluta, jafnvel þó að vatnið renni aldrei inn í annara land. Þetta er hið mesta ranglæti, enda þori jeg að staðhæfa, að löggjöfin hefir aldrei ætlast til, að það væri svo. Úr þessu á brtt. mín að bæta. Hún tekur aftan af c-lið alt nema fyrstu setninguna, og flytur til orðin: „ef tjón eða hætta „hagsmuni almennings“, svo að þau eiga við alla stafliðina þrjá. Með því er það unnið, að menn geta notfært sjer vatn í sínu eigin landi eftir vild, samkvæmt öllum stafliðunum, ef þess er gætt, að rjettindum annara stafi ekki hætta af því. Til sönnunar því, að jeg hafi rjett fyrir mjer og að brtt. mín sje nauðsynleg, skal jeg benda háttv. deildarmönnum á vatnalagafrv. bæði meiri og minni hluta fossanefndar frá 1918. Þar er þessu fyrir komið með sama hætti og í brtt. minni. Þá hefi jeg einnig athugað greinargerð minni hl. fossanefndar um þetta atriði. Þar segir meðal annars svo - með leyfi hæstv. forseta: „Eins og greinin ber með sjer, eru umráð landeigandans því aðeins takmörkuð, að tjón geti stafað af ráðstöfunum hans“. Til frekari fullvissu spurði jeg svo háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) um þetta í morgun. Ætla jeg, að hann viti manna best skil á þessu máli, þar sem hann mun vera aðalhöfundur þeirrar eignarrjettarstefnu, sem þetta frumvarp er bygt á. Var hann mjer algerlega sammála um þetta. Jeg þykist fullviss, að þetta atriði hefir ruglast við uppskrift eða prentun á einhverju stigi málsins, og því sje það komið hjer í þessari mynd í frumvarpinu. Jeg vænti því, að háttv. deild leiðrjetti þetta með því að samþykkja brtt. mína.

Jón Magnússon Mjer þykir rjett að láta enn af nýju uppi skoðun mína um það atriði í þessu máli, sem mestum deilunum hefir valdið, um hinn svo nefnda „eignarrjett“ landeiganda yfir vatninu. Af annari hálfu er því haldið fram, að landi fylgi eignarrjettur, eða annar nokkum veginn hliðstæður rjettur, yfir vatni því, sem á landareigninni er, ef ekki er frá skilinn. Af hinni hálfunni er það kent, að vatn geti eftir eðli sínu ekki verið eignarrjetti undirgefið, en að afnot, afnotarjettur eða umráðarjettur á vatni fylgi ekki eignarrjettinum á landinu, nema að því leyti, sem lögin sjerstaklega heimila. Með öðrum orðum, annar hlutinn segir: Landi hverju fylgir umráða- og hagnýtingarrjettur á vatni, sem á því er, með þeim takmörkunum, sem lög o. s. frv. ákveða. Hinir segja: Landareign hverri fylgir rjettur til umráða og hagnýtingar á vatni, sem á henni er, á þann hátt. er lög heimila. Það er auðsætt, að báðir hlutar gætu vel komist að sömu niðurstöðu um löggjöfina í þessu efni, þrátt fyrir þennan skoðanamun. Þeir fyrnefndu telja heimilt, að fornum og nýjum lögum, að takmarka mjög afnotarjett landeiganda, en hinir viðurkenna afnotarjett eða hagnýtingarrjett hans á ýmsan hátt, sömuleiðis að fornum og nýjum lögum. Það sýnir sig og, að niðurstaðan í frumvörpum stjórnarinnar og nefndanna, er um málið hafa fjallað á þingum og milli þinga, er mjög svipuð, nema er um orkunýting vatns er að ræða, og þá einkum orkunýting í stórum stíl. Að minsta kosti er það einkum hjer, að munurinn kemur fram. Ef alt væri óbundið nú, eða ef vatnsrjettindin væru nú eins og meiri hluti milliþinganefndarinnar í fossamálunum heldur fram, þá er jeg ekki í neinum efa um það, að rjett væri að skipa vatnamálunum á þann hátt, eða í samræmi við það, sem sá hluti fossanefndarinnar lagði til. Ef einhverntíma kemur að því, að tekið verði fallvatn til orkunýtingar í stórum stíl hjer á landi, þá er það alls ekki sjálfsagt, að landeigandi eigi að græða á því stórfje; það er miklu nær, að sá gróði komi í almanna þarfir. Orkunýting fallvatna í stórum stíl er yfirleitt svo óviss möguleiki, að landeigandi má ekki byggja á honum við búreikninga sína. Sala eða leiga á fossum, sem fram hefir farið síðustu árin, er ekki yfirleitt svo vaxin, að til greina þurfi að koma í þessu sambandi. Við opinbert mat á jörðum hefir víst aldrei, að nokkru ráði, verið tekið tillit til slíkrar orkunýtingar. Það sýnist til að mynda ekkert ósanngjarnt, ef viðurkent er, að landeigandi eigi yfirráðarjett vatns á landi sínu til orkunýtingar í smærri stíl, að ríkisvaldið mætti nota endurgjaldslaust vatnið sjálft í hans landareign í almannaþarfir eða til einstakra fyrirtækja, og þurfi eigi að greiða gjald fyrir annað en landspjöll eða önnur spjöll, til að mynda á veiði. Því er það ekki einungis eðlilegt, heldur sjálfsagt, að hjá þeim, sem undirbúið hafa frumvarp til heildarvatnalaga, og hjá þingmönnum, sem málið eiga að afgreiða, vakni sú spurning, hvort lög vor að fornu og nýju og rjettarvenjur sjeu því til fyrirstöðu, að málinu megi svo skipa, sem á er bent. Einkum hlýtur þessi spurning að koma fram, þegar til samanburðar er tekin vatnalöggjöf annara ríkja og því er veitt eftirtekt, að vatnapólitík flestra annara ríkja stefnir að því marki að gera vatnsföll að almenningum eða láta þau koma undir yfirráð ríkisins. Það er út frá þessum skoðunarhætti, að sumir þingmenn hafa getað fylgt meiri hluta fossanefndarinnar, þótt þeir hafi ekki verið samdóma um rjettargrundvöllinn í teóríunni. Svo er um háttv. 3. landsk.þm. (HSn) Hann hafði fylgt meiri hl. áður að málum og var í nokkrum efa um, hvort hann vildi skrifa undir nefndarálitið athugasemdalaust. En það varð úr, að hann gerði það, af því að hann hafði stöðugt við meðferð málsins í nefndum á undangengnum þingum tekið það fram, að hann væri þeirrar skoðunar, að vatnsrjettindin fylgdu landinu að lögum, en á hinn bóginn tók nefndin nú upp mikið af breytingartill. meiri hl. þeirrar nefndar, sem sjerstaklega hafði áður starfað að málinu (1921) og hann var í. Þar að auki hefir því verið haldið fram, jafnvel frá báðum hliðum, að hjer væri í rauninni meira deilt um kenningar en raunverulega hluti. Meiri hluti fossanefndarinnar hefir rannsakað löggjöfina mjög grandgæfilega, með aðstoð Einars prófessors Arnórssonar, og komist að þeirri niðurstöðu, er hjer segir: 1. Vatnið er alment eigi undirorpið eignarrjetti þeirra, sem land eiga undir því. 2. Landi því, sem vatn flýtur um eða vatn liggur á, fylgir undantekningarlaust tilkall til að nota vatnið til heimilisþarfa. 3. Sama tilkall til þess að nota vatn á því til jarðræktar (áveitu), þó því aðeins, að eigi sje þar með spilt vatnsbóli eða tekið vatn t. d. þess, er neðar býr við vatnsfall, sem annar maður þarf eða notar til heimilisþarfa (brunnur. brunnlækur). 4. Sama tilkall til vatns til að nota það til iðnaðar eða iðju í þarfir landsins beinlínis. með þeirri undantekningu, sem sagt er undir 3. 5. Vatn, sem löglega er tekið til iðnaðarnota eða iðju eða áveitu. verður eigi endurgjaldslaust tekið til annarar iðju. iðnaðar eða áveitu. 6. Það vatn, er eigi er notað samkvæmt 2–5. er öðrum frjálst til notkunar endurgjaldslaust. Þetta er niðurstaða Einars Arnórssonar í ritgerð hans um vatnsrjettindi, sem prentuð er í nefndaráliti meiri hl. fossanefndarinnar. Jeg get alls ekki fallist á þessa niðurstöðu, af þeim ástæðum, sem greina skal. Þar sem svo er háttað, að sundurskifting lands í einstaklingseign er sprottin upp úr sameign, t. d. ættbálks, þjóðflokks, þorpsbúa, og ekki síst, er sjernotkun hefir komið í milli, þá er það mjög eðlilegt, að vatnsrjettindin haldi fremur áfram að vera almenningar eða fjelagseign að meira eða minna leyti. Sjerstaklega á þetta við í þeim löndum, þar sem allur almenningur frá fornu fari hefir þurft á vatninu, vatnsföllunum, að halda, svo sem til skipaferða, áveitu í stórum stíl o. þ. h. Hjá oss er sagan alt önnur. Landnámið byrjar ekki á því, að þjóð eða þjóðflokkur nemi landið í fjelagi og skifti því síðan milli landnámsmanna til sjernotkunar eða í einstaklingseignir, með meira eða minna takmörkuðum rjetti vegna þjóðfjelagsins. Hjer nemur landið hver landnámsmanna fyrir sig, helgar sjer það land venjulega, þar sem hann getur auðveldast náð í það. Í þessu efni gerir það enga breytingu, að höfðingjar, sem hingað komu. námu stundum land handa fylgdarmönnum sínum eða gáfu vinum eða frændum af landnámi sínu. Það er ekki efasamt, að hver landnámsmaður hefir skoðað sig helga sjer landnám sitt með öllum rjettindum óskorað yfir landi og vatni. Á þessu gat engin breyting hafa orðið að lögum fyrir 930. Af hinni almennu sögu þjóðveldistímans eða þar á eftir verður víst ekki ráðið, að nein breyting hafi orðið á þessu, svo að hægt sje að segja, að rjettargrundvellinum sje breytt. Það er að vísu sagt frá því, að einstaka á hafi verið notuð lítið eitt til skipagöngu, en varla hefir þetta verið svo, að menn hafi alment fundið til nauðsynjarinnar, að vatnsföll væru almenningar. Fyrir áveituþörf höfðu menn að vísu opin augu, en varla svo, að menn teldu vötn þurfa að vera almenninga. Samáveitur í stórum stíl hefir varla verið um að ræða. Ákvæði vorra fornu laga um áveitur og brúagerð og til heimilisþarfa breyta engu hjer í, fremur en t. a. m. ákvæði um áning í haga breyta rjetti eiganda lands. Fyrir lögum þjóðveldistímans um þetta efni, ákvæðum Jónsbókar og hinum yngri lögum um sama efni, er gerð nákvæm grein í áðurnefndri ritgerð og nefndaráliti. Býst jeg við, að þar sje tínt, sem til er. Þessi lagaákvæði eru yfirleitt öll svo orðuð, að eðlilegast er að skilja þau á þann veg, að þau byggi á því, að rjetturinn til afnota af vatni eða vatnsfalli fylgi landinu, sem að því liggur. Sum ákvæðin gera það svo ljóslega, að ómögulegt er að misskilja. Það kann að vera, að skýra megi einstaka ákvæði í hinum yngri lögum - til að mynda um vatnsveitu til neyslu eða áveitu - svo, að segja megi, að nær sje hinni skoðuninni; en fyrir niðurstöðuna um það. Hvað lög sjeu nú um þetta efni, hefir það að minni skoðun alls enga þýðingu. Það merkir ekkert annað en það, sem allir eru sammála um, að rjettur landeiganda eða afnot hans af vatni er og hefir verið mjög takmarkaður. Enn skal aðeins drepið á það, að löggjafarvaldið hefir, með fossalögunum frá 1907 sjerstaklega, viðurkent hinn sama rjettargrundvöll sem þetta frumvarp er á bygt, og landsstjórnin og yfirvöld landsins hafa í aðgerðum sínum hvað eftir annað gert hið sama. Jeg hikaði því ekki við það að fallast á það á sínum tíma, að frumvarpið væri bygt á þessum grundvelli, er það var lagt fyrir þingið af fyrverandi stjórn. Og þess vegna greiði jeg því nú atkvæði mitt. Það hefir komið fram tillaga um miðlun á þrætunni um rjettargrundvöllinn, sú nefnilega, að væntanleg lög skeri ekki úr henni, heldur verði þau þannig samin, að til dómstólanna kæmi úr að skera. Þetta má orða. Jeg tel þó rjettast, að alþingismenn skeri hjer sjálfir úr, hver eftir sinni skoðun. Það er ekki meiri ábyrgðarhluti að gera það í þessu máli en í svo mörgum öðrum. Jeg verð nú að orðlengja svolítið um eða út af ummælum í blaði einu, sem flytur svo einstaklega rjettar og óhlutdrægar þingfrjettir. Þar segir frá því, að fossamálinu muni verða hraðað og „þvegið af því mesta vatnsránskámið“. Þar er ekkert „vatnsránskám“ að þvo af, svo að þetta eru ósannindi hjá blaðinu. En það er ekkert tiltökumál. Jeg nefni það ekki þess vegna, heldur af því, að það minti mig á fyrri ásakanir í þessa átt. Þegar þáverandi atvinnumálaráðherra, Pjetur heitinn Jónsson, quem honoris causa nomino, var að búa út frumvörp þau, er leggja átti fyrir Alþingi 1921, þá komu vatnamálin til umtals. Komum við þáverandi ráðherrar okkur þá saman um það að bera fram frumvarpið til vatnalaga á þeim sama grundvelli, sem ráðuneytið áður hafði fallist á, nefnilega svo, að vatnsrjettindin fylgdu landinu. Að öðru leyti var frumvarpið samið eftir frumvörpum meiri og minni hluta fossanefndarinnar, og það tekið úr hvoru, sem hallkvæmara þótti, og auk þess kaflar úr frumvarpi meiri hlutans, sem ekki voru í frv. minni hlutans. Atvinnumálaráðuneytið fjekk Einar Arnórsson, sem er einhver hinn besti lögfræðingur vor og manna færastur til að semja lagafrv. og færa í góðan búning, til að setja frv. saman og stíla svo, að í samræmi væri við rjettargrundvöll þann, er byggja átti á. Þetta gerði hann. Þegar frumvarpið kom fram, var gert hróp að ráðuneytinu, bæði utan þings og innan, fyrir það, að láta þennan mann, sem lýst hafði annari skoðun á rjettargrundvellinum, semja frumvarpið. Það var sagt, að í orði kveðnu væru viðurkend rjettindi landeiganda, en vatnsránið gægðist alstaðar út úr frumvarpinu. Meira að segja var sagt, að ráðuneytinu hefði hlotið að vera það ljóst, að maður svona gagnstæðrar skoðunar gæti ekki samið frumvarpið án þess að hans skoðun kæmi þar fram. Þetta síðastnefnda var auðvitað svo heimskulegt, að ekki tekur að mótmæla því; og allar voru þessar ásakanir annaðhvort vísvitandi ósannar og rangar eða sprotnar af misskilningi og vankunnandi. Líklega hvorttveggja. En hvað sem um það var, þá tók Pjetur heitinn þær afarnærri sjer. Það var maður, sem sannlega mátti segja um, að ekki mátti vamm sitt vita. Hann var allra manna heilastur og einlægastur við menn og málefni. Honum þótti sem hann væri hjer sakaður um óeinlægni og óheilindi, og jeg held líka, að það hafi einhverntíma verið sagt með berum orðum. Hann kvartaði oft um það við mig, að sjer þætti það sárast, að hann væri ekki nógu mikill lögfræðingur til þess að hann gæti sjeð glögglega, hvort þessar ásakanir væru á rökum bygðar eða ekki. Jeg reyndi að vísu að telja honum trú um, að svo væri ekki og að hann þyrfti ekki að taka þetta nærri sjer; en jeg hafði þá ekki athugað frv. eins grandgæfilega eins og jeg hefi gert það síðan. En eftir að jeg hefi nú margskoðað hvert einasta ákvæði frumvarpsins, hefi jeg sannfærst um það, að ásakanir þessar eru á alls engum rökum bygðar. Jeg ætla mjer eigi að amast við brtt.háttv. 2. þm. Eyf. (EÁ) við 7. gr. Hún kemur eigi rjettargrundvellinum við. En hvað fyrri brtt. snertir, þá er hún eigi allskostar heppileg, - ætti betur heima í 4. gr. en 1. gr. - og skilgreiningin er eigi allskostar nákvæm, þegar af þeirri ástæðu, að mörg vötn eru öll almenningar, og þyrfti hún því að orðast á annan hátt.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg skal fyrst leyfa mjer að fara nokkrum orðum um brtt. þær við frv. þetta. er hjer liggja fyrir. Um brtt.háttv.allshn. hefi jeg eigi mikið að segja: 2 þeirra eru sjálfsagðar, sem sje 1. og 3. brtt. Er það einsætt, að eðlilegra er, eins og 1. brtt. fer fram á, að miða skattinn við fasteignamatsverð en brunabótavirðingu. Hvað snertir 3. brtt., þá leyfi jeg mjer að skírskota til þess, er jeg sagði við 2. umræðu þessa máls. Hinar tvær brtt. eru vafalaust til bóta, eða að minsta kosti meinlausar. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um brtt.háttv. 2. þm. Eyf. (EÁ) á þskj. 271. Er jeg á sama máli og hv. 4. landsk.þm. um fyrri brtt., sem sje að hún hefði átt betur heima í 4. gr., en þó að brtt. þessi verði samþykt og kunni að reka sig eitthvað á aðrar skilgreiningar í frv., þá er hægt að laga það háttv.Nd. Annars er jeg ekki viss um, að hún reki sig neitt á. Brtt. við 7. gr. kom fyrst fram nú á fundinum, og hefi jeg eigi haft tækifæri til þess að athuga hana. Jeg skal þá að endingu líka leyfa mjer að fara nokkrum orðum um málið yfirleitt, og þá aðallega víkja máli mínu að ræðu háttv. 4. landsk.þm. Fór hann inn á spursmálið í heild sinni og kvað aðalatriðið vera ágreining meiri og minni hluta fossanefndarinnar um það, hvort eignarrjettur yfir vatni fylgdi landinu að lögum eða eigi, og er það auðvitað alveg rjett. Hjer er greinilega um tvær stefnur að ræða. Háttv. 4. landsk.þm. (JM) áleit, að munurinn væri ekki mikill í raun og veru, og hægt væri að sameina stefnurnar. En jeg held, að munurinn sje meiri en á pappírnum Hann er praktiskur: og ef svo hefði ekki verið, þá hefði þetta mál ekki átt eins erfitt uppdráttar. Málið var undirbúið af milliþinganefnd og hefir síðan verið þvælt á 4 þingum, en hefir altaf strandað á þessu atriði, og jeg skil ekki, að svo hefði orðið, ef munurinn hefði ekki verið meiri en háttv.þm. (JM) vildi telja. Jeg er sammála háttv.þm. (JM) um eignarrjettinn. Jeg hefi haft tækifæri til þess að rannsaka þetta atriði, og mín skoðun er sú, að eftir gildandi lögum í gegnum aldirnar hafi vatnsrjettindin fylgt landinu. Og mig furðar á því, að nokkur lögfræðingur skuli vera á annari skoðun. Þessi skoðun hefir síðan verið beint viðurkend að Alþingi með lögum 1907. Jeg held, að ástæðan til þess, að meiri hlutinn hjelt fram gagnstæðri skoðun, hafi verið óskin um, að það væru lög, sem þeir vildu að væri lög. Þeir hafi blandað þessu tvennu saman. Og það er eðlilegt, þegar vatnsrjettindin voru orðin dýrmæt og verðmikil, að sú ósk kæmi fram, að ríkið ætti þau. Þessi ósk er eðlileg, en hins vegar má hún ekki brjóta lög á mönnum. En það er samt enginn vafi á því, að ríkið á mikið af vatnsrjettindum, því að það á alla almenninga, og þessi rjettindi á það samkvæmt sömu reglu og landeigeigendur eiga þau á sínu landi. Þá skýrði háttv. 4. landsk.þm. (JM) frá því, að sá meðalvegur hefði komið fram, að vísa málinu til aðgerða dómstólanna, og hann var því mótfallinn. Jeg er honum sammála þar. Jeg sje enga ástæðu til þess, að þingið reyni að koma af sjer þessari ábyrgð. Mjer finst málið vera ljóst og er sannfærður um, að sá grundvöllur, sem frv. er bygt á, er rjettur. Það væri óviðfeldið, ef skoðun meiri hlutans væri lögð til grundvallar og dómstólarnir úrskurðuðu það síðan á annan veg. Landeigendur mundu eflaust fara í mál við ríkið, og þá vafalaust vinna það. Þá tók háttv.þm. (JM) sjer nærri vatnsránstalið, en jeg held, að það hafi verið óþarfi af honum, og eins Pjetri heitnum Jónssyni, því að því tali mun nær eingöngu hafa verið beint til meiri hlutans, en ekki til stjórnarinnar. En þó verð jeg að telja, að stjórnin hafi hagað sjer ógætilega, þegar hún valdi prófessor Einar Arnórsson til þess að semja frv. Hann hafði mjög svo haldið fram skoðun meiri hlutans, og hefir líklega verið höfundur hennar. Því var eðlilegt, að litið væri með nokkurri tortryggni á valið. Það hefði verið heppilegra, að mínu áliti, að velja annan lögfræðing, sem var alveg hlutlaus í málinu, og það var hægt að fá fleiri en einn skýran og lærðan lögfræðing. Jeg get t. d. nefnt hæstarjettardómarana Eggert Briem og Lárus H. Bjarnason. Jeg held, að allir hefðu getað borið fult traust til þessara manna, og meira, í þessu tilfelli, en til mannsins, sem valinn var, því hann gat ekki talist óvilhallur. Jeg vil svo að endingu lýsa yfir ánægju minni yfir því, að málið er komið svo langt, að það fer í dag úr deildinni. Jeg vona, að því auðnist að verða að lögum á þessu þingi, en jeg er dálítið hræddur um það í háttv.Nd., vegna ágreiningsins.

Sigurður Jónsson Tilefni til þess, að jeg stend upp, er það, að hæstv. atvrh. (KIJ ) og háttv. 4. landsk.þm. (JM) hafa látið í ljós þá hugsun, að ekki hafi verið tekið tillit til fossanna við fasteignamatið síðasta. Jeg vil votta það, að það var ekki gert nema á einum stað, en þar hafði foss verið leigður til langs tíma.

Einar Árnason Háttv. 4. landsk.þm. (JM) gat þess, að jeg hefði farið með rangt mál viðvíkjandi höfundi frv. Jeg held, að hann hafi misskilið mig. Jeg sagði, að frv. væri bygt á þeim eignarrjettargrundvelli, sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefði lagt. Þá er það brtt. mín við 1. gr., sem sumir hafa talið betra að setja við 4. gr. Jeg ætlaði upphaflega að fella hana inn í þá grein, en við nánari athugun hvarf jeg frá því. Mjer fanst hún koma dálítið óþægilega í 4. gr., því þar er um annað óskylt atriði að ræða, sem ekki má blanda saman. Almenninga er getið í 123. gr., og af brtt. minni ætti það að vera ljóst, að það væru almenningar, ef býli eða lönd lægju ekki að vatninu. Jeg sje svo ekki ástæðu til að segja meira. Brtt. hefir yfirleitt verið vel tekið.

Jónas Jónsson Jeg vildi við þessa síðustu umr. tala örfá orð um málið í heild, en sje ekki ástæðu til að blanda mjer inn í umr. um einstakar gr. Það lítur út fyrir, að menn sjeu hjer alment á þeirri skoðun, að meiri hlutinn hafi ekki haft rjett fyrir sjer. Jeg held, að allir þeir, sem talað hafa, hafi litið svo á, að vatn væri að íslenskum lögum eign landeigenda. Jeg þarf því ekki að tala um þetta, en ætla heldur að koma inn á aðra hlið málsins, sem hingað til hefir verið lítill gaumur gefinn. Það hefir verið ósk meiri hlutans og margra annara, að ríkið ætti vatnsrjettindin, en þessari ósk er hægt að fullnægja í aðalatriðum á annan hátt en að brjóta lög á mönnum. Það hefir verið ljóst tekið fram af háttv. 4. landsk.þm. (JM) og hæstv. atvrh. (K1J), að hvort sem heldur er litið á sögulega eða lagalega hlið málsins eða farið eftir rjettarvitund þjóðarinnar, þá verður svarið altaf, að sá á vatnið, sem á botninn. Ósk meiri hlutans um að ná vatnsrjettindunum undir þjóðfjelagið hefir því ráðið tillögum þeirra. En þá kem jeg að þessari nýju hlið málsins, sem er greiðfærari og sanngjarnari leið, og það er skattaleiðin. Hin leiðin, að lýsa yfir eignarrjetti ríkisins, yrði þýðingarlaus, því að dómstólarnir mundu úrskurða það á annan veg landeigendunum í vil. En hitt er áreiðanlegt, að ríkið getur eignast, eða sama sem eignast, fossana með breytingu á skattalöggjöfinni, með því að leggja verðhækkunarskatt á stærstu fossana. Það er nauðsynlegt fyrir ríkið að fá umráð fossanna, því það getur komið til mála, að erlendir keppinautar kaupi þá til þess að láta þá vera ónotaða, og útiloka þannig samkepnina frá hálfu Íslendinga. Það hefir þegar bólað á ugg í þessu efni, og hann er líklega ekki með öllu ástæðulaus. Jeg ætla ekki að ræða þetta frekar nú, aðeins skjóta því fram til athugunar. Þá vil jeg víkja að örfáum aukaatriðum. Háttv. 4. landsk.þm. (JM) kunni illa við, að blað eitt hafi talað um vatnsránskenningar; en hvað var hægt að kalla það annað en vatnsrán, sem meiri hlutinn gerði ráð fyrir. Og af því að háttv.þm. (JM) er á sama máli og jeg viðvíkjandi eignarrjettinum, þá skil jeg ekki, hví honum fellur þetta svo illa. Viðvíkjandi því, hver sje höfundur frv., get jeg vitnað til orða háttv. 2. þm. Eyf. (EA). Orðalag frv. skiftir minstu í þessu atriði, heldur hugsun þess, og það er á allra vitorði, að hana hefir háttv. 1. þm S.-M. (SvÓ) borið fram öðrum fremur og barist fyrir. Það er því sögulega rjett að kenna frv. við hann. Jeg tek undir það með hæstv. atvrh. (KIJ), að það var í alla staði óviðeigandi að láta prófessor Einar Arnórsson undirbúa frv. Þetta liggur í augum uppi, og jeg á erfitt með að skilja afstöðu hv. 4. landsk.þm. (JM), sem hefir altaf verið í andstöðu við lagalegar skýringar þessa manns á þessu máli. Og það hefði verið óeðlilegt að ætlast til, að maðurinn gæti samið frv. sjer þvert um geð. Þá mintist háttv. 4. landsk.þm. (JM) á Pjetur heitinn Jónsson og hve illa hann hefði kunnað andstöðunni gegn frv. Mjer er ekki svo sjerstaklega í minni sú „kritik“, sem þá kom fram, en það var víst ekki nema eðlilegt, að hún kæmi fram, eins og á stóð. En fyrst háttv. 4. landsk.þm. (JM) fór að bera skjöld fyrir minningu þessa mæta manns, þá hefði ekki virst minni ástæða til fyrir hann að minnast á ritling, sem út kom á síðastliðnu hausti, eftir einn af þingmönnum þessarar deildar. Í þeim ritlingi var gefið í skyn, að frv. um einkasölu á kornvöru, sem Pjetur heitinn Jónsson, þá ráðherra, bar fram á þingi, hefði verið borið fram í miður lofsverðum tilgangi og af óhreinum hvötum. Er undarlegt, að þessi ræðumaður skuli ekki hafa fundið hvöt hjá sjer til að bera blak af sínum látna vini. Viðvíkjandi því, sem sami háttv.þm. (JM) sagði um óábyggilegar þingfrjettir, sem bærust blöðunum, þá vil jeg segja það, að það mun nú einmitt eiga sjer stað, að einn þingskrifari, þó ekki í efri deild, hefir flutt einu dagblaði hjer í bænum rangar skýrslur um það, sem gerist á þinginu. Er það mjög óviðeigandi, að þingskrifarar, sem launaðir eru af landsins fje, fari með slíkar ósannar fregnir í blöðin, og vil jeg skjóta því til hæstv. forseta, að þeir láti slíkt eigi viðgangast.

Jón Magnússon Hæstv. atvrh. (KIJ) sagði, að ef munurinn á skoðunum meiri og minni hluta fossanefndar hefði verið svo lítill, sem jeg hjelt fram í minni ræðu, þá hefðu þessir andstæðu partar brætt sig saman. En svo þarf eigi að vera. Smámunir geta oft valdið hvað mestum deilum. Er þetta því ekki sönnun fyrir því, að mikið hafi borið á milli í raun og veru. Annars sagði jeg ekkert um það, hvort jeg teldi muninn mikinn eða ekki. Jeg sagði aðeins, að því hefði verið haldið fram, að svo væri ekki. Háttv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir mint mig á, hvað munurinn á skoðunum er í raun og veru lítill, en að því get jeg komið síðar, ef jeg lengi ræðu mína. Hæstv. atvrh. (KIJ) sagði í ræðu sinni, að hann ætlaði ekki að blanda sjer í það mál, hvernig stjórninni hefði tekist að semja frv. Til þess var heldur engin ástæða fyrir hann, en hann gerði það þó. Jeg skil ekki þann hugsunarhátt, sem kom fram, að lögfræðingur geti ekki samið lög, ef hann er ekki sjálfur samþykkur grundvallarskoðun þeirra. Þetta kemur þó oft fyrir. T. d. verða nefndir að semja lög, eftir því sem fyrir þær hefir verið lagt, án þess að hægt sje að ætlast til, að þær sjeu ávalt að öllu leyti samþykkar þeim skoðunum, er þau byggjast á. Hver einasti lögfræðingur á að geta samið frumvarp, er sje samkvæmt ákveðinni stefnu, án tillits til þess, hverjar skoðanir hann hefir sjálfur á henni. Það er rjett, sem hæstv. atvrh. (KIJ) tók fram, að okkur greinir ekkert á um eignarrjettarspurninguna. Við erum þar sammála, bæði hvað snertir hina rjettarlegu og sögulegu hlið málsins. Enda tók hann ekkert fram um það atriði, sem jeg hafði eigi áður haldið fram. Háttv. 5. landsk.þm. (JJ) var að tala um vatnsrán, en jafnframt að tala um að skattleggja fallvötnin. Í raun og veru er það heimska ein að tala um vatnsrán. Öll skattalög ganga í raun og veru út á það að taka af mönnum tekjur og eignir þeirra. Á síðari tímum hefir t. a. m. á Englandi verið farið svo langt, að taka af mönnum 3/4 hluta tekna eða meira. Það er ofurauðvelt, eins og háttv. 5. landsk.þm. (JJ) talar um, að leggja svo háan skatt á vötnin, að eigendur þeirra verði fegnir að láta þau af hendi. En þetta er mesta vatnsrán. Hjer mun hafa verið lagður skattur á eitt fjelag, er átti hjer vatn. En í raun og veru eru ónotuð vötn ekkert verðmæti og ekki hægt að meta þau til verðs. Þessu marki má auðvitað líka ná á annan hátt, sem sje með því, að sá, sem vill virkja vatn, verður að sækja um leyfi til þess til stjórnarinnar. Er þá hægt að láta hann borga fyrir það leyfi, og má jafnvel setja gjaldið svo hátt, að ekki borgi sig að taka vatnið til virkjunar. Umtalið um vatnsrán er algerlega vanhugsað, og við þingmenn erum allir í meira og minna mæli ræningjar eftir þeirri kenningum þegar við erum að leggja á skatta.

Jónas Jónsson Háttv. 4. landsk.þm. (JM) taldi það árás á lögfræðingana, að efast um það, að þeir gætu bygt frv. á annari skoðun en sinni eigin. Það má vera, að jeg skilji þetta ekki, að þeir geti gert þetta, af því jeg er ekki lögfræðingur. En jeg vildi ekki gefa mig til þess að semja frv. fyrir fje. frv., sem jeg yrði að gera gagnstætt sannfæringu minni. Jeg efast líka um, að margir lögfræðingar vildu gera það, og verður þú spurning, hvort jeg hefi óvirt lögfræðingana með þessari skoðun minni. Heldur tel jeg þá menn óvirða stjettina, sem telja slíka vinnu sæmilega. Viðvíkjandi því, sem háttv. 4. landsk.þm. (JM) sagði um það, að ræna mætti á fleiri hátt en einn eignum manna þá má geta þess, að í Englandi hefir verið eitt sinn lagður svo þungur skattur á, að hann nam 80% af tekjum manna. Þessi skattur var ekki kallaður rán, enda þótt menn væru óánægðir með hann. En það er andlega sjeð rangt og vitlaust að ætla sjer að láta landið eignast fallvötnin með aðferð meiri hlutans. Um þetta býst jeg við, að allir sjeu sammála, að ef landið til dæmis tæki Gullfoss á þennan hátt, þá myndi það tapa málinu, sem af því risi. Þeir, sem ekki eru lögfróðir, líta svo á, að framkvæmd á kenningu meiri hlutans sje fjarstæða og óframkvæmanleg, en viðurkenna aftur, að ríkinu sje rjett að taka skatta. Og það er ekki rangt, þó fossar, sem ganga kaupum og sölum fyrir hundruð þúsunda króna, sjeu skattlagðir, og það jafnvel svo hátt, að eigendurnir verði fegnir að losa sig við þá. Í þessu efni er sjálfsagt fyrir okkur að fylgja þeim rjettargrundvelli, sem alviðurkendur er.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Mjer fanst háttv. 4. landsk.þm. (JM) taka mjer fremur óstint upp það, sem jeg sagði í ræðu minni. Telur hann mig hafa farið móðgandi orðum um aðgerðir fyrverandi stjórnar í málinu. Jeg get samt ekki sjeð, að hægt væri að fara vægari orðum um það en jeg gerði, úr því jeg mintist á það. Jeg benti á það, að val stjórnarinnar á lögfræðingi til að semja frv. þetta hefði ekki verið heppilegt, og benti jafnframt á aðra mjög merka menn sem heppilegri, þar sem þeir höfðu ekki verið áður við málið riðnir. En þetta er sjálfsagt viðkvæmt kýli, sem jeg skal ekki kreista meira. Viðvíkjandi því, að lögfræðingar geti undirbúið lög, þó að þeir sjeu ekki samþykkir efni þeirra, þá má vera, að það sje ekki óhugsandi undir vissum kringumstæðum. T. d. eru skrifstofur í stjórnarráðinu látnar undirbúa lagafrv., án þess máske, að skrifstofumennirnir sjeu samþykkir efni þeirra. En það verk er þeim þó erfitt. Miklu hægara er fyrir þá menn að undirbúa lög, sem eru samþykkir efni þeirra. Það er ekki hægt að verjast þeirri hugsun, að þeim, sem býr til lög, er hann sjálfur vildi hafa öðruvísi, verði hætt við að smeygja inn ákvæðum, sem hann vildi sjálfur hafa, eða fella úr atriði, aðrir vildu eigi missa. Háttv. 4. landsk.þm. (JM) gat þess, að ekkert nýtt hefði komið fram í ræðu minni og að við værum sammála. Þetta er heldur engin furða. En þar sem svo leit út fyrir, að jeg hefði aðeins endurtekið hann, þá myndi jeg geta sannað honum, að svo er ekki, ef jeg hefði tækifæri til að sýna álit mitt í þessu máli, sem er orðið 5 ára gamalt og hefir að geyma hin sömu rök og jeg nú hefi drepið á.

Jón Magnússon Mjer er vel kunnugt, að hæstv. atvrh. (KIJ) hefir mikið fengist við þetta mál, og jeg er glaður yfir því, að við erum samdóma í því. En jeg get ekki horfið frá því, að mjer fanst það óþarft af honum að fara að blanda sjer í það hróp, sem gert var að fyrv. atvrh., bæði innan þings og utan, út af þessu máli. Þá er jeg hissa á þeirri kenningu, að lögfræðingi sje eigi hægt að semja frumvarp hvað sem hans eigin skoðunum á því líður.  (Atvrh. KlJ: Það er erfitt)  . Jeg skal þó geta þess, að hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir gert tillögu um, að nefnd gamalla manna sje látin stílfæra lög, sem máske ungir og framgjarnir menn leggja til efnið í. Sýnist það þó eigi liggja nær. Þá skal jeg enn bæta því við, að það er ný skýring á lánum, ef það, sem taka á, en ekki tekst að ná í, kallast rán. En ef sama eign er tekin með því að skattleggja hana svo hátt, að eigandinn verði feginn að afhenda hana endurgjaldslaust, þá er það ekki kallað rán. Þetta er ný skýring á þessu hugtaki, sem jeg skil ekki, en skal athuga það nánar síðar.

Guðmundur Guðfinnsson 1. fhn. frv. (JJ) er ekki viðstaddur; jeg er málinu eigi svo kunnugur sem skyldi, og læt jeg mjer því nægja að óska, að frv. verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Sigurður Jónsson Jeg sakna þess mikillega, að ekki skuli nú koma skýring á aðalstefnu þessa frv., þar sem greinargerðin gefur litlar upplýsingar um það. Þetta er mjög þýðingarmikið mál fyrir landbúnaðinn, og mjer er kunnugt um það frá gamalli tíð, að menn greindi á um, hvað setja bæri í lög um þetta efni. En við þetta verður þó að sitja. Jeg vona, ef frv. þessu verður vísað til landbn., að fhn. geri henni nánari grein fyrir því, hvað fyrir þeim vakir.

Flm. (Jónas Jónsson) Við háttv. 2. þm. Rang. (GGuðf) berum þetta frv. fram. Ástæðan til þess er sú, að núgildandi laxaveiðilög frá 1886 eru að mörgu leyti orðin úrelt. í frv. eru nokkur nýmæli. Í þriðju grein er gert ráð fyrir banni gegn sprengingum og laxakistum í laxveiðiám. Því að töluverð óánægja er viða út af því að hafa laxakistur í veiðiám, sjerstaklega neðarlega í þeim, því að þær spilla veiðinni ofar, með því að hefta för laxins upp eftir. Þessu til staðfestingar hefi jeg látið prenta hjer, sem fylgiskjal, brjef til Alþingis 1918 frá allmörgum mönnum í Þingeyjarsýslu, sem veiði eiga í Laxá og í veiðiám, sem í hana renna. Og ókunnugum til skýringar skal jeg taka það fram, að nú um lengri tíma hafa verið notaðar laxakistur neðst í Laxá, og hafa þær verið taldar hindra göngu laxins upp eftir ánni og því spilla veiðinni fyrir þeim, sem veiði hafa átt ofar í henni. Jeg skal líka taka það fram, að það virðist ekki heppilegt að hafa þau veiðitæki neðarlega í veiðiám, sem hindra göngu laxins upp eftir, því að hann þarf að komast upp í árnar til þess að hrygna. Að hefta göngu hans upp eftir ánum er því sama og fækka honum. Jeg talaði nýlega við Hermann Jónasson, sem eflaust er einn hinn fróðasti í þessum efnum hjer á landi, og sagði hann, að við Kyrrahafsströndina í Ameríku væri laxinn ekki veiddur í ám, heldur í fjörðum og flóum úti fyrir árósum. Laxveiðiárnar voru því notaðar sem stórar klakstöðvar. Brtt. okkar við (5. gr. laganna frá 1886 tel jeg til bóta. Því að þegar þau voru sett, var laxaklakið ekki þekt hjer eins og það er nú. En þar sem þingið er nú farið að styrkja menn til þess að kynna sjer það, og töluverður áhugi virðist orðinn fyrir því, er ekki nema rjett að setja lagaákvæði því viðvíkjandi. Breytingartillagan fer því í þá átt, að þeir bændur, sem veiði eiga í sömu veiðiánni, geti ímyndað með sjer klakfjelag, og að stjórn þess megi jafna kostnaðinum niður á fjelagsmenn. Enn fremur er gert ráð fyrir, að hvert klakfjelag fái jafnmikla upphæð úr landssjóði eins og fjelagsmenn leggja sjálfir fram, ef Búnaðarfjelag Íslands vottar, að framkvæmdir fjelagsins sjeu gerðar með þess ráði og samþykki. Jeg lít svo á, að klakfjelög þessi sjeu nauðsynleg, og að þau þurfi að reka með hjálp allra, sem veiði eiga í sömu ánni. En án heimildarlaga er það ekki hægt. Sje jeg svo ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta mál nú, en legg til, að því verði, að umr. lokinni, vísað til landbúnaðarnefndar.

Sigurður Jónsson Jeg skal taka það fram, að jeg skil betur eftir þessar skýringar, hver stefna þessa frv. er. Eftir því, sem háttv.frsm. (JJ) sagði, eru ástæðurnar fyrir því aðallega tvr. Fyrst sú, að hindra ekki göngu laxins upp í árnar, en önnur sú, að eigendur að veiðiám geti komið á hjá sjer lögbundnu skipulagi með laxaklak. Hvernig jeg muni líta á fyrra atriðið, get jeg ekki sagt, fyr en jeg hefi athugað núgildandi laxveiðilög, og borið frv. þetta saman við þau. Jeg er vel kunnugur svæði því, er háttv.flm. talar um, og veit að neðst í Laxá hafa verið hafðar kistur lögum samkvæmt. En þrátt fyrir þær, hefir lax gengið alla leið fram í Reykjadalsá, og jafnvel fram í fremstu kvíslar hennar langt fram í heiði. Jeg get því ekki lagt mikið upp úr fylgiskjali því, er háttv.flm. hefir látið prenta með frv., þar sem mjer er líka enn fremur kunnugt, að um alllangt skeið hefir verið reipdráttur milli þeirra, er búið hafa með ánni. Og einu sinni voru laxakisturnar brotnar niður. Af þessum ástæðum tel jeg litla sönnun í skjali þessu. En hvort ekki mætti gera laxgönguna greiðari upp eftir ánni, gæti komið til athugunar. Að endingu skal jeg taka það fram, að jeg er hinu atriðinu, um laxaklak, hlyntur. Auðvitað mega lögin ekki gefa tilefni til þess, að þeir, sem ofarlega búa við veiðiárnar, geti orðið sviftir því að ná í sanngjarna hlutdeild af veiðinni. En þá má eigi heldur svifta þá, sem neðar búa, samskonar rjetti. En staðhættir til veiðiafnota eru oft svo afarólíkir, að sama veiðiaðferð getur eigi alstaðar átt við.

Frsm. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins bæta við nokkrum orðum til skýringar þessum málsstað. Fyrir nokkrum árum voru engar laxakistur notaðar í Laxá eitt sumar af því að hún var leigð útlendingum. Brá þá svo við, að mikill lax var í allri ánni. Og sást þá glögglega munurinn á því, að hafa ekki kistur í ánni. Þetta veit háttv. 2. landsk. (SJ) og jafnframt, að óskir þeirra manna, er búa ofar við ána, styðjast við reynslu þessara ára. Þó aldrei nema, að eitthvað af laxi gangi upp eftir ánni, eins og háttv.þm. tók fram, þá er það þó víst, að laxakisturnar neðst í henni hindra mjög göngu upp eftir.