Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Olga Margrét Cilia, 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. s., hafi tekið sæti á Alþingi laugardaginn 13. mars sem varamaður fyrir Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur og vék þá 2. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Katla Hólm Þórhildardóttir, af þingi. Olga Margrét Cilia hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 918, um heimilisuppbót og sérstaka uppbót almannatrygginga og aldurstakmörk námsmanna, frá Ólafi Þór Gunnarssyni; frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 953, um flokkun úrgangs sem fluttur er úr landi, frá Karli Gauta Hjaltasyni, og loks frá dómsmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 915, um fjölda lögreglumanna 1. febrúar 2021, frá Karli Gauta Hjaltasyni.

Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Það eru nokkrar staðreyndir sem blasa við. Í fyrsta lagi: Ríkisstjórninni hefur ekki tekist að fá innlend lán á lágum vöxtum til að fjármagna halla ríkissjóðs eins og hún áformaði í fyrra. Við í Viðreisn studdum það að fjármagna hallann innan krónuhagkerfisins. Í öðru lagi: Ríkisstjórnin ákvað því að fara aðra leið og hefur hafið erlenda lántöku með verulegri gengisáhættu. Í þriðja lagi: Verðbólga er meiri á Íslandi en í öðrum vestrænum löndum. Í fjórða lagi: Atvinnuleysi hefur aldrei verið meira í sögu þjóðarinnar og langtímaatvinnuleysi jókst á milli mánaða. Í fimmta lagi: Ríkisstjórnin hefur flutt frumvarp sem veitir Seðlabankanum heimildir til þess að setja á víðtæk gjaldeyrishöft. Verði það nýtt þrengir það samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja og möguleika þeirra til viðspyrnu þegar faraldrinum lýkur. Samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs minnkar við höft. Í sjötta lagi: Samhliða vaxandi verðbólgu talar Seðlabankinn núna fyrir lækkun á ávöxtunarkröfu lífeyrissjóða. Það dregur úr líkum á því að þeir geti staðið við fyrirheit um að iðgjöld til eldri borgara haldi verðgildi sínu þegar kemur að útgreiðslu lífeyris. Í sjöunda lagi: Seðlabankastjóri óttast að útgjaldaáform ríkisstjórnarinnar séu meiri en ríkissjóður ræður við og það geti þá flýtt fyrir vaxtahækkunum. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra í ljósi þess að þrýstingur er að aukast á það til að mynda að lífeyrissjóðir taki þátt í að fjármagna halla ríkissjóðs: Er forsætisráðherra tilbúin til að lýsa því yfir að hún muni gera allt sem í hennar valdi stendur til að koma í veg fyrir að mál þróist með þeim hætti að lífeyrisþegar verði látnir borga brúsann þegar upp er staðið? Mun forsætisráðherra beita sér fyrir því að koma í veg fyrir að svo verði, að lífeyrisþegar framtíðarinnar borgi fyrir þann halla sem nú er á ríkissjóði?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Við höfum áður rætt stöðuna hvað varðar fjármögnun ríkissjóðs. Ég vil minna á í því samhengi að það sem við stöndum frammi fyrir í íslensku hagkerfi er útflutningsáfall. Á sama tíma höfum við hvatt til innlendrar eftirspurnar í trausti þess að þetta áfall sé tímabundið. Við höfum trú á því að útflutningsatvinnuvegir þjóðarinnar muni rétta úr kútnum. Með þeirri stefnu að við séum að tryggja ríkissjóði fjölbreytta fjármögnun, þ.e. bæði innlenda og erlenda fjármögnun, teljum við að við séum að styrkja greiðslujöfnuðinn úr ríkissjóði á sama tíma. Ferðaþjónustan mun rétta úr kútnum, ég hef trú á því. Þá munu útflutningstekjur aukast og þá teljum við að við séum vel sett með þessa fjölbreyttu fjármögnun sem er auðvitað ekki eingöngu erlend, bara svo það sé algjörlega skýrt. Hins vegar hef ég líka trú á því að sú peningastefna sem Seðlabankinn hefur beitt sér fyrir sé að virka. Eins og fram hefur komið í máli mínu við hv. þingmann hér áður þá vinnur Seðlabankinn með ríkissjóði að því að takmarka gengisáhættu af þessari fjármögnun enda á Seðlabankinn miklar gjaldeyriseignir. Hv. þingmaður kom líka inn á atvinnuástandið í sinni fyrirspurn og það frumvarp sem liggur fyrir þinginu sem snýst um að tryggja Seðlabankanum heimild til að beita ákveðnum þjóðhagsvarúðartækjum. Ég vara við því að hv. þingmaður lesi of mikið í það, hv. þingmaður veit mætavel hvaða tækjum við höfum þurft að beita í fortíðinni til að tryggja stöðugleika í efnahagsmálum og það er mjög eðlilegt að við horfum til þess núna og lærum af þeirri reynslu sem við höfum öðlast á undanförnum áratug og tryggjum þær heimildir, sem eigi að síður eru mjög skýrt afmarkaðar í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Hv. þingmaður spyr síðan sérstaklega um stöðu lífeyrissjóðanna. Ég held að ég geti sagt það alveg óhikað að ég mun að sjálfsögðu 

Virðulegi forseti. Við ræddum það ítrekað og lögðum það fram strax í upphafi að við þyrftum að taka stór skref strax. Við erum að sjá það núna að það hefði betur verið gert, að taka stærri skref. Það veldur mér hins vegar áhyggjum að forsætisráðherra skuli ekki taka alvarlegar þau varúðarmerki sem við sjáum nú teiknast upp. Það er ekki eingöngu vegna krónunnar, við vitum að það er gríðarleg gengisáhætta núna sem fylgir erlendum lántökum ríkissjóðs, þeirri kúvendingu hjá ríkisstjórninni og Seðlabanka sem orðið hefur. Það er gríðarleg gengisáhætta þar, áhætta fyrir velferðarkerfið og fleira. Ég hef verulegar áhyggjur af því að fólk ætli að ganga um þetta af ákveðinni léttúð, þ.e. hvort veita eigi Seðlabankanum mjög víðtækar heimildir til að setja á gengishöft. Ég hefði einmitt haldið að við ættum að hafa mjög grundvallaða, ítarlega umræðu hér í þingsal um slíkar víðtækar valdheimildir, því að ef við sjáum fram á höft aftur, eins og mér finnst ríkisstjórnin í rauninni vera að boða, hvaða áhrif hefur það á samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs? Ég vil fá að vita hvaða greiningar 

Herra forseti. Það er nú þannig að ég var ekki í þeirri ríkisstjórn sem sat hér þegar Seðlabankinn hafði engar heimildir til að bregðast við því ástandi sem upp kom árið 2008. Betur væri að sú ríkisstjórn hefði séð þá stöðu fyrir og tryggt Seðlabankanum og stjórnvöldum heimildir til að taka á því ástandi sem þá kom upp í efnahagsmálum þjóðarinnar. Ég vil frekar vera í ríkisstjórn sem nálgast hlutina af varúð og sér hlutina fyrir og tryggir slíkar heimildir í lögum til lengri tíma.  Ég vil minna hv. þingmann á, sem kemur hér upp og talar eins og allt sé í kaldakoli, að staðreyndin 

Virðulegi forseti. Mér skilst að strandsiglingar hafi hafist aftur að einhverju marki á Íslandi, en á sínum tíma voru ríkisstyrkir til þeirra afnumdir með þeim spádómi að samkeppnin myndi leysa vandamálin. Hér er um að ræða efni þar sem erfitt er að segja til um nákvæmlega hvort um gott samspil ríkisinngrips og einkamarkaðarins sé að ræða. En ég hefði haldið að miðað við orðræðuna sem verið hefur árum saman, gott ef ekki í tvo áratugi eða eitthvað svoleiðis, væri meiri áhersla á þinginu á að koma strandsiglingum á í kringum allt landið til þess sérstaklega að styrkja byggðirnar í landinu. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi skoðað eða hafi einhverjar fréttir að færa um hvort áform séu um að styðja við strandsiglingar á Íslandi sérstaklega í þeim tilgangi. Oft eru nefnd áhrifin sem flutningar á vörum yfir landið hafa á vegina, og svo umhverfissjónarmið og þess háttar. Ástæðan fyrir því að ég spyr er ekki síst sú að maður heyrir mikið af kvörtunum frá ákveðnum byggðarlögum í landinu um að ef strandsiglingar væru meiri og væru notaðar í þeim beina tilgangi að efla sérstaklega sjávarbyggðir þá hefðu þau pláss kannski fleiri tækifæri til að nýta stöðu sína og efla þá framleiðslu sem þar á sér stað. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hver er staðan á því máli? Hverjar eru hugmyndir hæstv. ráðherra í þeim efnum og hvaða framtíðarsýn getum við búist við? Það virðist ekki vera mikill ágreiningur um það, þegar fólk ræðir um það í öðru samhengi en út frá samkeppnissjónarmiði eða hlutverki ríkisins, að strandsiglingar séu í grunninn góð hugmynd.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir mjög áhugaverða fyrirspurn. Það er oft rætt um að það sé mjög snjallt að setja strandsiglingar í gang í miklu meira mæli. En það er rétt sem hv. þingmaður spurði um: Eru kannski strandsiglingar hafnar? Það eru miklu meiri strandsiglingar á Íslandi í dag en við gerum okkur grein fyrir. Það gerðist með því að við höfum verið að byggja upp fleiri öflugar hafnir þannig að flutningafyrirtækin okkar, stóru á íslenskan mælikvarða, eru í stakk búin í dag til að sigla á milli hafna og flytja allan þann varning sem hægt er að flytja með þeim hætti. Allir vöruflutningar sem eru á vegunum í dag - og þetta er frásögn sem ég hef átt samtal um beint við þessi fyrirtæki nýlega vegna þess að ég hef verið að skoða svona hluti til lengri framtíðar vegna áskorana sem við sjáum fyrir okkur í auknu fiskeldi á Vestfjörðum og Austfjörðum og auknum umsvifum víða - eru ekki vegna samkeppni, eins og hv. þingmaður nefndi, heldur vegna þess tímafaktors - fyrirgefðu, virðulegur forseti - sem fólk krefst varðandi það að fá vörur til sín eða koma vörum á útflutningstað til útflutnings, þannig að þær gætu ekki verið í strandsiglingum í dag. Það er hins vegar algjörlega nauðsynlegt, og ég hef sett slíka undirbúningsvinnu í gang, að horfa á þá áskorun sem mun blasa við á næstu 10–30 árum í auknum flutningum, hvort það sé möguleiki að fara með þá í strandsiglingar. Þá kemur til ný tækni sem þróuð hefur verið á Íslandi til kælingar á matvælum, kælingar á fiski, sem gæti leyst þennan vanda. Þá væri reyndar líka hægt að fara að sigla með vörurnar frá landinu en ekki fljúga, sem myndi minnka kolefnissporið umtalsvert. 

Virðulegur forseti. Að einhverju leyti er munur á upplýsingunum sem ég fæ frá fólki sem ég hef talað við í sjávarbyggðunum en hugsanlega er þetta þróun sem enn er að eiga sér stað í þessum töluðu orðum. Svo má vera. Ég merki þó örlitla mótsögn í máli hæstv. ráðherra sem er það að annars vegar sé verið með strandsiglingar í öllu sem er mögulegt að vera með strandsiglingar í en hins vegar eigi að skoða hvort hægt sé að auka við þær að einhverju leyti og sér í lagi með hliðsjón af nýrri tækni. Að því sögðu fagna ég því, og mér þykir gott að heyra það, að hæstv. ráðherra sé að skoða þetta betur. Þótt strandsiglingar séu kannski ekki lausnin við öllum vandamálum þá er mikilvægt, þegar fram líða stundir, að við nýtum þau tækifæri sem við fáum til að efla þær enn betur. Ekki bara út af vegakerfinu, sem þó er oft minnst á, heldur líka vegna þess - ég verð að viðurkenna að þar hef ég bara aðrar upplýsingar en hæstv. ráðherra, en minn skilningur er sá að hægt sé að nota þær til að efla byggðirnar sjálfar, bæði hvað varðar aðflutt aðföng og sömuleiðis til flutninga frá þeim. 

Virðulegur forseti. Aðalatriðið er kannski þetta: Við heyrum öll að hægt sé að hafa miklu meiri strandsiglingar og að það myndi leysa vandann á vegunum. Það eru ekki réttar upplýsingar. Það er nær því að vera þannig að allur sá flutningur sem getur farið með skipum fer með skipum í dag af því að það er hagkvæmara og skynsamlegra. Flutningar á vegunum eru þar fyrst og fremst vegna tímans, vegna þess að menn þurfa að fá vörur hratt til sín eða hratt frá sér. Það er hins vegar engin mótsögn fólgin í því. Ef við horfum 20 til 40 ár fram í tímann, jafnvel bara tíu, og það þurfum við að gera þegar kemur að flutningum og samgönguskipulagi, þurfum við að velta fyrir okkur hvað sé skynsamlegast að byggja upp. Stóra flugvelli, stórar hafnir, mikla og breiða vegi eða er það samspilið á milli þessara þriggja þátta? Það er það sem ég er að hefja vinnu við núna, til skoðunar inn í framtíðina. Þar kemur inn ný tækni sem getur leyst ákveðinn vanda hvað varðar það sem við getum ekki flutt með skipum í dag en gæti gerst í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Nú hefur hæstv. heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnin tekið ákvörðun um að gera engar breytingar á landamærunum. Smit á landamærunum er til staðar og þar grasserar breska veiran. Við sjáum afleiðingarnar í Noregi, m.a. í Ósló, og fleiri ríkjum. Sóttvarnalæknir lagði til að börn yrðu skimuð og nú koma nýjustu fréttir um að þeir sem eru utan Schengen og eru bólusettir geti komist til landsins. Ég spyr: Ef þeir eru með börn fá þau að koma inn? Fara þau ekki í skimun? Nú kemur í ljós að börn smitast af bresku veirunni. Ég spyr því: Hvað er verið að gera og hvers vegna er verið að fresta þessu fram yfir páska? Talað er um ferðamenn. Er verið að bjóða veirunni inn? Við vitum að við rétt sluppum við að hún væri komin á fleygiferð hér aftur. Hvers vegna í ósköpunum förum við ekki að orðum sóttvarnalæknis og opnum sóttvarnahús og sjáum til þess að veiran komi ekki inn? Við þurfum ekki að gera það nema í þrjá mánuði. Hugsið ykkur, þrjá mánuði. Og hugsið ykkur ávinninginn af því ef við sjáum til þess að veiran komi ekki inn í landið. En hvað gerist ef hún kemst inn? Við vitum það. Þá þurfum við að loka öllu aftur í staðinn fyrir að við gætum opnað allt um páskana og þyrftum ekki að vera með algera haftastefnu. Ég skil þetta bara ekki. Við vitum líka að ákveðinn hluti þeirra sem hingað koma og eiga að fara í sóttkví gerir það ekki. Það er ekkert eftirlit. Það eru 2–5% sem brjóta þetta og þess vegna komst veiran út í samfélagið síðast. Hvers vegna í ósköpunum vorum við í velferðarnefnd að flýta okkur að koma sóttvarnalögunum í gegn svo við hefðum þetta tækifæri? Og hvers vegna er það ekki notað núna? Pössum okkur á þessari veiru yfir páskana, hleypum henni ekki einu sinni inn.

Virðulegur forseti. Það er rétt, sem kemur fram í máli hv. þingmanns, að mér barst minnisblað frá sóttvarnalækni nú um helgina. Þar var fjallað um annars vegar aðgerðir innan lands, sem er sérstök reglugerð, og hins vegar um aðgerðir á landamærum, sem er önnur reglugerð. Að því er varðar aðgerðir innan lands þurftum við að geta sagt fyrir um hvað það væri sem tæki við núna 17. mars af því að núgildandi reglugerð gildir þangað til. Þær breytingar eru óverulegar og við erum í raun og veru að framlengja stöðuna eins og hún er núna með örlitlum breytingum fram til 9. apríl. Hvað varðar reglugerðina sem gildir um landamæri þá er hún í sjálfu sér í gildi til 1. maí en hins vegar var kynnt fyrir ríkisstjórn reglugerð sem byggir á tillögu sóttvarnalæknis um bólusetningarvottorð og vottorð um fyrri Covid-sýkingu utan EES-svæðisins, þ.e. að þessi vottorð verði tekin gild líka eins og vottorð innan EES-svæðisins þannig að sömu kröfur verði gerðar til allra vottorða. Af sama tilefni tilkynnti dómsmálaráðherra um breytingu á reglugerð sem undir hana heyrir. Í minnisblaði sóttvarnalæknis er líka fjallað um fleiri atriði sem hv. þingmaður nefnir hér sem eru annars vegar að skima börn við komuna til landsins og einnig að nota sóttvarnahús meira en við gerum núna. Þessar tillögur eru til skoðunar í ráðuneytinu og ég geri fastlega ráð fyrir því að breytingar í samræmi við þessar tillögur sóttvarnalæknis verði látnar taka gildi á allra næstu dögum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin, en ég skil bara ekki hvers vegna í ósköpunum við erum að gera þetta á næstu dögum. Ég tel áhættuna allt of mikla. Ég tel að við eigum að gera þetta núna strax, sjá til þess að við verðum veirufrí. Við getum það. Nýsjálendingar hafa sannað að það er hægt. Þetta á ekki að vera vandamál hjá okkur. Við erum mun minna samfélag. Það er annað sem mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í. Eftir að AstraZeneca-málið kom upp og búið er að setja það lyf í stopp, hafa haft samband við mig einstaklingar sem eru með undirliggjandi sjúkdóma og jafnvel marga. Þeir hafa áhyggjur af því að þeir megi ekki velja, þeir séu undir 65 ára og verði að taka það efni sem verður á boðstólum þegar þar að kemur. Það er kannski allt í lagi þessa vikuna, en ætlar ráðherra að sjá til þess að þetta fólk þurfi ekki að hafa áhyggjur, þetta eru örfáir einstaklingar, og leyfa þeim að velja efnið sem þau vilja, sérstaklega ef þau neita því að fá AstraZeneca, að þau fái að gera það og velja eitthvað annað?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns, um það að gera þetta hratt og vel sem lýtur að breytingum á landamærum, þá háttar þannig til með allar breytingar á landamærum að um sumar þeirra gildir að það þarf að tryggja forritun og það þarf að tryggja undirbúning, það þarf að tryggja upplýsingar til flugrekstraraðila o.s.frv. Við gerum þetta eins hratt og hægt er og ég vil fullvissa hv. þingmann um það. Hv. þingmaður spyr líka um AstraZeneca-bóluefnið sem er verið að skoða hjá Evrópsku lyfjastofnuninni. Á fimmtudaginn, þ.e. ekki á morgun heldur hinn, mun Evrópska lyfjastofnunin skila endanlegu áliti á því hvort hún telur óhætt að bólusetja með AstraZeneca eitthvað áfram. Við höfum gert ráð fyrir því og sóttvarnalæknir hefur sagt að honum finnist líklegt að við fylgjum þeirri leiðsögn hérlendis. Við höfum ekki viljað fara þá leið að fólk velji sér bóluefni af því að best fer á því að það sé ákvörðun sóttvarnalæknis hvaða bóluefni er notað í hverju tilviki og ég geri ráð fyrir að svo verði áfram.

Herra forseti. Nýlega var upplýst að stjórnvöld hefðu óskað álits ráðherraráðs Evrópusambandsins um að við opnuðum ytri landamæri Íslands og færðum þau þá í raun héðan og til meginlands Evrópu. Samkvæmt fréttum tók ráðherraráðið neikvætt í þá málaleitan íslenskra stjórnvalda. Í hádeginu í dag bárust fréttir um að stjórnvöld hér ætli að ganga frá reglugerðum í þessari viku sem leyfa Bandaríkjamönnum og Bretum sem hafa verið bólusettir að koma til landsins, hafi þeir framvísað vottorði frá heimalandinu um bólusetningu. Af þessu tilefni, þessum nýju fréttum, óska ég eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra skýri þetta örlítið út fyrir okkur, svona í samhengi við fyrri fréttir um afstöðu ráðherraráðs Evrópusambandsins, hvort þarna sé raunverulega verið að færa ytri landamæri Schengen út fyrir Ísland og hvort þeir ferðamenn sem hingað koma og er leyft að stíga hér á land þurfi þá að gangast undir sérstakt landamæraeftirlit ef þeir hyggjast halda áfram ferð sinni til Evrópu, sem ég held að hljóti að vera. Einnig vil ég spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort þetta hafi verið gert í samráði og með samþykki ráðherraráðsins. Fréttir bera með sér að ráðið hafi verið andsnúið þessu í upphafi, mér leikur forvitni á að vita þetta. Ég vil einnig spyrja hvort komi til greina í þessu sambandi, fyrst verið er að veita heimild fyrir ferðamenn frá Bretlandi og Bandaríkjunum, að víkka það út og taka einnig við ferðamönnum sem framvísa sambærilegum vottorðum frá öðrum löndum eins og Kanada eða Kína. Mér leikur forvitni á að vita það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Fyrst til að skýra það betur þá var ákvörðunin sem var tekin í ríkisstjórn í dag sú að samþykkja bóluefnavottorð eða mótefnamælingar sem eru samþykktar af Evrópsku lyfjastofnuninni og það á þá við um öll lönd utan Schengen. Við tókum sérstaklega dæmi um þau lönd sem eiga flestu ferðamennina sem koma hingað til lands, þ.e. Bretland og Bandaríkin. Þessar breytingar hafa kannski mestu áhrifin gagnvart þeim. En það er alveg ljóst að Kanada og öll önnur lönd munu falla þarna undir. Þetta eru þau bóluefni sem samþykkt hafa verið af Lyfjastofnun Evrópu og þeir ferðamenn munu þá verða undanskildir öllum sóttvarnaráðstöfunum á landamærunum eins og þeir eru sem koma hingað frá löndum innan Evrópu með sams konar vottorð. Hv. þingmaður spyr um muninn á þessu og fyrri beiðni. Munurinn er auðvitað gríðarlega mikill af því að þá voru ekki komin bóluefni og þessar ráðstafanir Schengen voru settar á til þess að vernda Schengen-svæðið gegn smitum utan svæðisins. Hversu vel sem fólki kann að hafa fundist það virka þá voru þessar ráðstafanir settar sérstaklega á vegna þess. Ég tel það því ekki málefnaleg rök fyrir því að ganga það langt að fólk sem er með bóluefni við þeim sjúkdómi sem verið er að verja ytri landamæri Schengen gegn hafi ekki kost á að koma hingað til lands. Með því að heilbrigðisráðherra breyti reglugerð hjá sér og viðurkenni þessi vottorð, sem eru sams konar og um sömu bóluefni að ræða og eru notuð í Evrópu, sem og með því að breyta því að bann við tilefnislausum ferðum frá löndum utan Schengen muni ekki gilda um þá sem eru með mótefni eða sams konar bólusetningarvottorð utan Schengen, erum við að stíga mjög mikilvægt skref og stjórnvöld að hvetja fólk til að þiggja bóluefni með því að segja að við tökum mark á þeim og þeim vottorðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar svar. Ég ætla einnig að ítreka þetta varðandi Evrópu: Eru þessir ferðamenn frjálsir för sinni til Evrópu þrátt fyrir afstöðu ráðherraráðs Evrópuráðsins? Er það rétt skilið hjá mér að þeir komist inn á Schengen um leið og þeir koma hingað eða er það í andstöðu við álit ráðherraráðsins? Hefur eitthvað breyst í því sambandi? Einnig vil ég spyrja um bóluefnin. Verður það þannig, hæstv. ráðherra, að þeim sem koma hugsanlega frá Kanada eða Kína með vottorð um að þeir hafi þegið annað bóluefni sem ekki er samþykkt í Evrópu, eins og t.d. Sputnik V sem enn hefur ekki fengið samþykkt Lyfjastofnunar Evrópu, verði meinað að koma hér inn? Er það rétt skilið? Verður ferðamönnum sem hafa fengið bóluefni sem ekki hafa fengist samþykkt snúið við á landamærunum?

Virðulegur forseti. Önnur lönd hafa gert sérstakar undanþágur, eins og Kýpur gagnvart Ísraelum og fleiri. Flest lönd, þar á meðal öll Norðurlöndin, eru núna með landamæraeftirlit á innri landamærum sínum. Það er auðvitað þeirra að ákveða hvað þau gera við þá ferðamenn sem til þeirra leita frá löndum utan Schengen og eru bólusettir. Við erum sem þjóð að taka þá ákvörðun að hingað séu velkomnir aðilar með bólusetningarvottorð alls staðar að, með þeim bóluefnum sem viðurkennd eru af Lyfjastofnun Evrópu. Enn sem komið er munum við ekki samþykkja bólusetningarvottorð með öðrum bóluefnum. En maður býst við og bindur vonir við að fleiri bóluefni verði fljótlega samþykkt af Lyfjastofnun Evrópu. Ráðherraráðið var ekki sérstaklega upplýst um þessa ákvörðun enda tel ég hana ívilnandi fyrir þá aðila sem eru nú þegar bólusettir eða með mótefni og það stangist því ekki á við markmiðið með reglugerðinni sem snýst um bann við tilhæfulausum ferðum utan Schengen. Og ég tel þetta mikilvægt fyrir íslenskt samfélag, efnahagslíf og atvinnulíf.

Herra forseti. Á fundi hv. velferðarnefndar í morgun var samþykkt einróma yfirlýsing um þungar áhyggjur nefndarfólks yfir þeirri stöðu sem nú er komin upp vegna færslu á rekstri hjúkrunarheimila frá sveitarfélögum til ríkisins. Hv. velferðarnefnd hvetur í yfirlýsingu sinni stjórnvöld til að ganga þannig frá yfirfærslu rekstursins að starfsfólki verði tryggð áframhaldandi vinna og að réttindi þess og kjör séu áfram tryggð, líkt og fordæmi eru fyrir við sambærilega yfirfærslu, og að horft verði til þeirra lagareglna sem finna má í lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Jafnframt lýsti nefndin sig reiðubúna til að koma að lagasetningu með hraði fyrir næstu mánaðamót ef hæstv. heilbrigðisráðherra telur slíkt nauðsynlegt til að koma þessu máli í höfn svo sómi sé að þannig að tryggð verði hvort tveggja, störf starfsfólksins sem og réttindi þess. Nú þegar þessi yfirlýsing liggur fyrir vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort Alþingi muni fá skýr svör fyrir vikulok um það hvort stjórnvöld séu reiðubúin til að tryggja störf og réttindi núverandi starfsfólks hjúkrunarheimilanna þriggja, þ.e. í Vestmannaeyjum og Fjarðabyggð, svo ekki þurfi að koma til þessarar sértæku lagasetningar. Það eru skýr fordæmi fyrir sambærilegu, það hefur verið gert við yfirfærslu eins og á Hornafirði og víðar. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Er hún reiðubúin að hlusta á nefndina og ganga frá samningum þannig að við tryggjum störf 150 manna og kvenna í Vestmannaeyjum og Fjarðarbyggð og að slík yfirlýsing verði ljós fyrir vikulok?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og áhuga á þeim málum sem lúta að starfsemi hjúkrunarheimila í tveimur sveitarfélögum þar sem málin hafa því miður þróast þannig að sveitarfélögin hafa sagt sig frá rekstri hjúkrunarheimila. Í því felst auðvitað heilmikil ábyrgð vegna þess að mikilvægasta hlutverk okkar og verkefni hlýtur auðvitað að vera að tryggja samfellu í þjónustunni við íbúanna og það viljum við gera. En jafnframt er auðvitað, eins og fram hefur komið í umræðunni og ég hef tekið undir, um að ræða mikla hagsmuni þess starfsfólks sem um ræðir. Það væri mikilvægt fyrir þau sem sinna þessari þjónustu á hjúkrunarheimilum með beinum hætti að halda störfum sínum eins og nokkur er kostur. Ég vil benda á að Guðjón Hauksson, sem er forstjóri Heilbrigðisstofnunar Austurlands, hefur sagt, með leyfi forseta: „… ég geri ekki ráða fyrir öðru en að við munum þurfa allar hendur á dekk í þessu og munum ráða allt þetta starfsfólk aftur til starfa hjá Heilbrigðisstofnun Austurlands.“ Þetta er það sem hann sagði í viðtali á RÚV á dögunum. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé ekki vænlegt til árangurs að fara í einhverjar lagasetningaræfingar núna undir þessum kringumstæðum heldur að leggja sig fram um, og þá er ég að tala um bæði umrædd sveitarfélög og ríkið, að leita leiða sem virða þá hagsmuni sem hér eru undir, bæði íbúanna og starfsfólksins, og gæta að réttaröryggi og meðalhófi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og spyr aftur: Er hún tilbúin til að lýsa því yfir að gengið verði frá samningum og yfirfærslunni þannig að störf þessa starfsfólks og réttindi þess færist yfir, með vísan til laga um aðilaskipti? Þó að stjórnvöldum beri ekki skýr lagaskylda til að fara eftir þeim lögum, um það er reyndar deilt, þá þurfa þessir starfsmenn og við í hv. velferðarnefnd að fá skýr svör um það. Ábyrgðin liggur hjá ríkisstjórninni, hjá stjórnvöldum, ekki hjá sveitarfélögum, því að lögin eru þannig að ábyrgð á rekstri hjúkrunarheimila er á hendi ríkisins. Það eru sex og átta mánuðir frá því að sveitarfélögin sögðu upp þessum samningum og allan þann tíma hafa þau verið að reyna að ná samkomulagi en þó þannig að því hefur ávallt verið lýst yfir að réttindi og störf starfsfólks séu tryggð við yfirfærsluna. Það breyttist hins vegar fyrir tíu dögum síðan og þess vegna kalla þau eðlilega, og við öll núna, algerlega þvert á flokka í hv. velferðarnefnd, eftir skýrum svörum um hvort við þurfum að fara í þessa ónauðsynlegu lagasetningu til þess að ríkisstjórnin svari kalli starfsfólks rekstraraðila og núna hv. velferðarnefndar.

Enn og aftur vil ég undirstrika afstöðu mína í þessu máli. Ég tek eftir því að hv. þingmaður talar um það í fyrri fyrirspurn sinni að afstaða stjórnvalda þurfi að liggja fyrir fyrir vikulok. Auðvitað er mikilvægt að svörin liggi fyrir hið fyrsta og fyrirkomulag yfirfærslu þeirrar starfsemi sem um ræðir en sveitarfélögin, bæði Fjarðabyggð og Vestmannaeyjar, óskuðu eftir því að framlengja samninginn um einn mánuð. Ég lít svo á að við nýtum þann tíma, bæði sveitarfélögin og ríkið, sem væntanlega lítum öll svo á að þarna séu afar ríkir hagsmunir á ferð, ekki bara íbúanna heldur ekki síður starfsfólksins, og leitum leiða, hvort sem það er með tilvísun í tiltekna löggjöf eða hvernig það verður gert, til að gæta þessara ríku hagsmuna réttaröryggis og jafnframt af meðalhófi. Og það svar stendur.

Forseti. Ráðgjafarstofa innflytjenda opnaði sem tilraunaverkefni í síðasta mánuði. Það er óhætt að segja að reynslan af verkefninu, eftir þó ekki lengri tíma, sé býsna góð. Mörg hundruð fyrirspurnir hafa borist og það hefur sýnt sig að þörfin var gríðarlega mikil og er enn. Þegar ég var að vinna að þessu máli á sínum tíma komu margir aðilar að og vildu taka utan um verkefnið og hýsa hjá sér. Þar á meðal var Reykjanesbær og skyldi engan undra því að hlutfall innflytjenda þar er býsna hátt. Nú vitum við að staðan þar er sérstaklega slæm þegar kemur að atvinnustigi. Atvinnuleysi þar er kringum fjórðungur. Í gögnum sem ég fékk, þegar ég heimsótti bæjarstjórann á dögunum, kom fram að á ákveðnum tímapunkti var hlutfall erlendra ríkisborgara af atvinnulausum þar um 45%. Ég verð að játa að ég veit ekki nákvæmlega hver staðan er núna. Ráðgjöf á því sviði er gríðarlega mikilvæg fyrir fólk sem þekkir ekki inn á kerfið. Það er mjög mikilvægt að hjálpa þeim sem ekki þekkja kerfið nógu vel og fræða þau um réttinn sem þau hafa í þeirri stöðu að missa vinnu sína. Sem dæmi má nefna að í ráðgjafarstofu innflytjenda er núna opið hús og hægt að ganga inn og hitta ráðgjafa frá Vinnumálastofnun í húsnæði stofunnar hér við Hlemm, sem sýnir hve þörfin er mikil. Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort, í ljósi alls þess sem hér hefur verið rakið, ekki sé einboðið að opna útibú ráðgjafarstofu innflytjenda í Reykjanesbæ þar sem þörfin fyrir það að geta gengið inn af götunni og fengið ráðgjöf er svo sannarlega fyrir hendi hjá þessum hópi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og taka undir með hv. þingmanni að þetta verkefni, ráðgjafarstofa innflytjenda, fer vel af stað. Þetta er ekki ríkisstofnun heldur samstarfsverkefni fjölmargra aðila og stofnana sem með einum eða öðrum hætti tengjast málefnum innflytjenda og er til komið vegna þingsályktunartillögu sem hv. þingmaður flutti hér á Alþingi, var samþykkt þar og mér sem ráðherra var falið að fylgja henni eftir. Hins vegar segi ég líka að það sem nú er í gangi er tilraunaverkefni. Komin er reynsla á það en þó eru ekki nema nokkrar vikur, það hleypur ekki á neinum tugum vikna, sem reynslan er. Jú, þetta verkefni lofar góðu þannig að vel kann að vera að skynsamlegt sé í framhaldinu að skoða frekari staðsetningar. Þá er Reykjanesið auðvitað nærtækt eins og hv. þingmaður nefnir hér. Það er hátt hlutfall innflytjenda á Reykjanesi og í Reykjanesbæ þannig að mér finnst það spennandi kostur og Reykjanesbær hefur nálgast ráðuneytið í þessum tilgangi á fyrri stigum. Ég held samt að aðeins meiri reynsla þurfi að komast á málið áður en hægt verður að taka formlega ákvörðun um það. Á meðan eru stofnanir ráðuneytisins, eins og til að mynda Vinnumálastofnun, með útibú í Reykjanesbæ og þar hefur starfsfólki verið fjölgað. Mér finnst spennandi að skoða þennan möguleika þegar aðeins meiri reynsla kemst á ráðgjafarstofu innflytjenda sem sett var upp sem tilraunaverkefni á höfuðborgarsvæðinu.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra jákvæðar undirtektir og hvet hann til dáða af því að þörfin er núna. Við erum að vinna að ýmsum aðgerðum til að draga úr þörfinni, en þörfin til að geta gengið inn af götunni og fengið aðstoð og ráðgjöf er núna. Það mætti í sjálfu sér koma upp tilraunaverkefni innan tilraunaverkefnisins með því að opna sem snöggvast, í samvinnu við stofnanir og yfirvöld á svæðinu - ég vil taka fram að sveitarstjórnir á svæðinu hafa haldið gríðarlega vel utan um þessi mál. Mér finnst það standa upp á ríkisvaldið aðstoða við það. Það er hægt að fá ráðgjöf á netinu, hin nýja ráðgjafarstofa innflytjenda býður upp á það á heimasíðunni newiniceland.is og ég hvet fólk til að skoða hana. En það kemur ekkert í staðinn fyrir það að ganga inn af götunni og ég fagna því að hæstv. ráðherra sé til í að stíga þau skref með mér að opna útibú í Reykjanesbæ.

Virðulegi forseti. Þetta var auðvitað þingmál sem hv. þingmaður flutti og þar af leiðandi á hv. þingmaður í rauninni frumkvæðið að því að ráðgjafarstofu innflytjenda var komið á fót á höfuðborgarsvæðinu, vegna þess að ráðherra ber að fylgja samþykktum Alþingis hverju sinni og þegar þingið felur ráðherra að gera eitthvað þá ber honum að gera það. Það er hins vegar svo að gagnvart því að víkka úrræðið eða þetta tilraunaverkefni út þá erum við ekki með fjárheimildir til þess í yfirstandandi fjárlögum þannig að það þyrfti að koma einhvers konar sérstök fjárveiting til þess. Þetta verkefni, ráðgjafarstofa innflytjenda á höfuðborgarsvæðinu, var fjármagnað sem tilraunaverkefni til að bregðast við Covid-faraldrinum. Ef það fengjust til þess auknar fjárveitingar hér á þingi þá væri ráðherrann ekki mótfallinn því en um leið skulum við líka vera meðvituð um að það er ágætt að leyfa aðeins meiri reynslu að komast á þetta úrræði á höfuðborgarsvæðinu. En komi til þess að við opnum annað slíkt úrræði, 

Herra forseti. Í heimsfaraldri og djúpri atvinnukreppu er almennt atvinnuleysi í febrúar 11,4% hér á landi, eða 21.352 einstaklingar. Í febrúar höfðu 4.719 manns verið atvinnulausir í meira en 12 mánuði. Meðalatvinnuleysi frá árinu 1980 er 3,1%. Seðlabankinn spáir miklu atvinnuleysi áfram, eða um 7,3% í ár, og litlu minna á því næsta, eða 6,7%, og 6,3% árið 2022. Þetta mikla atvinnuleysi mun hafa bæði efnahagslegar og félagslegar afleiðingar ef ekkert verður að gert. Þess vegna er svo mikilvægt að staða þeirra sem eru án atvinnu verði greind og stjórnvöld grípi til almennilegra ráða til að vinna gegn fátækt. Ef stjórnvöld hreyfa sig ekki hraðar en hingað til er það pólitísk ákvörðun að láta þá sem missa vinnuna í heimsfaraldri bera þyngstu byrðarnar. Varða, rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, gerði könnun meðal félagsmanna í aðildarfélögum BSRB og ASÍ í árslok 2020. Þar kom fram að meðal atvinnulausra félagsmanna átti rúmlega helmingurinn erfitt með að ná endum saman. Atvinnulausir eru því líka mun líklegri til að þurfa að leita til sveitarfélaga eða vina og ættingja eftir fjárhagsaðstoð, þiggja aðstoð hjálparsamtaka eða fá mataraðstoð frá hjálparstofnunum. Um 35% atvinnulausra búa í leiguhúsnæði samanborið við 15% launamanna. Atvinnuleysi er hlutfallslega meira meðal erlendra ríkisborgara en íslenskra. Þar að auki virðist hópurinn almennt í verri stöðu og innflytjendur hafa þurft að þiggja matar- og/eða fjárhagsaðstoð í meira mæli en aðrir. Í könnun Vörðu var einnig spurt um andlega og líkamlega heilsu. Niðurstöðurnar sýna að andleg og líkamleg heilsa atvinnulausra er verri en þeirra sem eru í vinnu og þeir eru líklegri til að hafa neitað sér um að sækja heilbrigðisþjónustu. Andleg heilsa atvinnulausra mælist einnig mun verri hjá konum en körlum. Staða atvinnulausra er alvarleg og krefst mun meiri athygli stjórnvalda og kröftugra, sértækra aðgerða. Skrefið sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra kynnti síðasta föstudag er jákvætt. Við í Samfylkingunni höfðum kallað eftir slíkri aðgerð, störfum með styrki, líkt og gert var eftir hrun í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, en það þarf að koma fleira til og til lengri tíma. Aðstoð við þá sem glíma við langtímaatvinnuleysi þarf að vera af ýmsum toga og það er algerlega nauðsynlegt að gera fólki kleift að sækja sér heilbrigðisþjónustu, ekki síst geðheilbrigðisþjónustu. Herra forseti. Hætta er á að skuldavandi taki við af atvinnukreppu ef tekjufalli heimila þeirra þúsunda sem misst hafa vinnuna verður ekki mætt. Lengja þarf atvinnuleysistímabilið en það þarf einnig sérstakan stuðning vegna tekjufalls heimila og þau þurfa viðspyrnustyrk líkt og fyrirtækin. Verslunarmannafélag Reykjavíkur hefur lagt fram hugmynd að sértækum stuðningi sem ætlað er að tryggja afkomuöryggi heimila sem orðið hafa fyrir atvinnumissi og tekjufalli í heimsfaraldri og hefur ASÍ gert þá hugmynd að sinni. Tíminn er knappur til að bregðast við og mörg heimili eru þegar komin út á ystu nöf. Lausnin felur í sér aðkomu bæði ríkisins og bankanna. Veitt verði stuðningslán til heimila með ríkisábyrgð og afslætti af tekjuskatti til að mæta afborgunum. Bankar veiti framfærslulán í formi mánaðarlegrar lánalínu með ríkisábyrgð. Þannig geta heimilin áfram staðið við skuldbindingar sínar og framfleytt sér og sínum á meðan tekjubrestur varir. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma þann 14. desember síðastliðinn svaraði hæstv. forsætisráðherra fyrirspurn frá mér á þá leið að stuðningur til að vinna gegn skuldavanda væri til skoðunar hjá hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Er von á viðbrögðum frá hæstv. ráðherra í þessu máli? Þúsundir hafa verið lengur en sex mánuði án atvinnu og vandamálin hrannast upp. Fólk þarf að borga af lánum, borga leigu, borga tryggingar og klæða og fæða börn og aðra heimilismenn. Neikvæð áhrif á félagslegan og efnahagslegan jöfnuð vegna mikils atvinnuleysis er vandamál sem glíma þarf við á næstu árum. Áhrifin eru ólík á mismunandi þjóðfélagshópa. Staða ungs fólks, íbúa af erlendum uppruna og kvenna er sérstaklega slæm. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvaða skref hann telji nauðsynlegt að taka til að mæta sértækum vanda atvinnulausra í atvinnukreppu. Til hvaða bráðaaðgerða er árangursríkast að grípa? Hvaða aðgerðir telur hæstv. ráðherra að dugi best til að vinna gegn neikvæðum áhrifum langtímaatvinnuleysis?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa sérstaka umræðu. Hún er mikilvæg og hún er brýn. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður kemur inn á að þessi heimsfaraldur leggst með ólíkum hætti á hópa í íslensku samfélagi, hvort sem það eru einstaklingar eða fyrirtæki. Margir verða ekki fyrir miklum áhrifum, en sá hópur sem verður fyrir mestum áhrifum eru einstaklingar sem misst hafa vinnuna og fjölskyldur þeirra. Besta leiðin til þess að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi er að skapa störf og það er það sem við höfum verið að undirbúa. Við kynntum núna í síðustu viku stærstu hvataaðgerðir sem gripið hefur verið til vegna stuðnings við sköpun starfa. Úrræðið sem hv. þingmaður vitnaði hér til, varðandi það sem gert var í efnahagshruninu, er úrræði sem hefur verið til staðar allt frá þeim tíma og er til staðar, en við tökum það hins vegar núna og skölum það mjög hressilega upp. Af því að hv. þingmaður talaði um að framlengja bótarétt og atvinnuleysisbótatímabil þá erum við í rauninni að framlengja atvinnuleysisbótatímabil í formi atvinnutryggingar í samstarfi við sveitarfélögin. Við erum að fara í samstarf við sveitarfélögin um að tryggja einstaklingum störf sem lokið hafa bótarétti sínum. Við miðum við að sveitarfélag fái stuðning upp á 472.000 kr. til þess að skapa störf fyrir viðkomandi einstakling, á meðan strípaðar bætur eru rúmlega 300.000 kr. og fjárhagsaðstoð frá sveitarfélagi á bilinu 160.000–220.000 kr. Það er besta leiðin til að koma hagkerfinu af stað. Við förum þarna bestu leiðina til að tryggja einstaklingum hærri framfærslu. Það er besta leiðin til að koma fólki í virkni og það er besta leiðin til að koma hagkerfinu af stað og það er líka besta leiðin til að tryggja auknar tekjur sveitarfélaganna vegna þess að þau fá líka hærri tekjur af því að skapa þessi störf. Ég bind miklar vonir við að þetta muni lukkast vel. En það ríður á að fyrirtæki, sveitarfélög, opinberar stofnanir og frjáls félagasamtök komi með okkur í þessa vegferð og nýti sér hvataaðgerðir sem verið var að kynna í þeim tilgangi að skapa störf, vegna þess að það er ekki þannig að ráðherrarnir búi til störfin. Þeir sem eru atvinnurekendur, þeir sem eru þegar með fólk í ráðningarsambandi, búa til störf. Þessi hvataaðgerð er með þeim stærstu sem ráðist hefur verið í og er til þess fallin að skapa slík störf. Hv. þingmaður víkur að efnahagslegum afleiðingum hjá þeim heimilum sem glíma við langtímaatvinnuleysi. Þar höfum við sannarlega bæði félagslegar afleiðingar og efnahagslegar. Ég vil segja um félagslega þáttinn að við höfum í hverju einasta skrefi verið með ýmsar félagslegar aðgerðir til þess að grípa inn í. Ég svaraði fyrirspurn frá hv. þingmanni áðan sem laut að ráðgjafarstofu innflytjenda, sem er hluti af félagslegu viðbragði. Við höfum stutt ríkulega við frjáls félagasamtök sem koma með margvíslegum hætti að félagslegum viðbrögðum í heimsfaraldri eins og Covid. Þegar kemur að efnahagslegum viðbrögðum höfum við gripið inn í með framlengingu tekjutengda tímabilsins, með hækkun greiðslna til atvinnulausra með börn og hækkað þar álag og við erum enn að vakta það. Við erum að klára að móta tillögur sem munu halda utan um þennan hóp af því að það er styrkur þessarar ríkisstjórnar að bregðast við hverju sinni, að fylgja heimsfaraldrinum eftir. Þess vegna erum við núna að fara í það stærsta starfaátak sem ráðist hefur verið í, mestu hvataaðgerðir sem gripið hefur verið til til að skapa störf. Það er af því að við erum að fylgjast með faraldrinum. Við erum að fylgjast með hvernig og hvenær atvinnulífið stígur inn og hvernig við getum klárað þennan leik og brúað bilið þar til atvinnulífið fer af stað. Við væntum þess að það muni gerast eftir því sem hærra hlutfall þjóðarinnar fær bólusetningu og hægt er að létta meira á sóttvarnaaðgerðum. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa brýningu. Við munum áfram standa vaktina. Við hlustum á góðar tillögur, hvaðan sem þær koma, og erum tilbúin að vinna að þeim í samstarfi við alla hlutaðeigandi aðila.

Herra forseti. Ég þakka umræðuna. Nú þegar birtir eftir veiruna þarf stefnu um endurreisn þjóðarbúsins til að uppræta atvinnuleysi og efla hagsæld landsmanna. Til að efla atvinnulífið og eyða böli atvinnuleysis blasir við að ráðast í fjárfestingarátak til að bæta innviði í landinu. Hér ræðir um vegakerfið, flugvelli, hafnir, brýr og fleiri slík vinnuaflsfrek verkefni. Hér eru uppi háar fjárhæðir til arðsamra verkefna. Fjölmörg verkefni hafa setið á hakanum of lengi. Vegakerfið stenst ekki kröfur um burðargetu og öryggi. Treysta þarf flugvelli, vegi og hafnir. Fráveitu- og sorpmál eru víða í ólestri og ógna umhverfi og lýðheilsu. Stór verkefni bíða í orkuvinnslu og orkuflutningum. Hitaveitur og vatnsveitur þarfnast víða endurbóta. Það sama á við um skóla og sjúkrahús, dvalar- og hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Á höfuðborgarsvæðinu þarf að styrkja stofnbrautir, koma upp mislægum gatnamótum, beita ljósastýringu og leggja Sundabraut. Með fjárfestingum í innviðum er stuðlað að auknum lífsgæðum þjóðarinnar, samkeppnishæfni atvinnulífsins og hagvexti framtíðar. Nær 400 milljarða þarf að dómi þeirra sem best þekkja í atvinnulífinu til að koma hlutunum í viðunandi ástand í þessum efnum. Nú gefst tækifæri til að eyða atvinnuleysi, bæta innviði landsins og bæta lífskjör. Bein störf munu kalla á fjölda afleiddra starfa í margvíslegum greinum. Framkvæmdirnar munu leggja grunn að hagvexti á komandi tímum. Til að fjármagna framkvæmdir má sjá fyrir sér að ríkið stofni félag sem nýtir þekkingu og hugvit. Slíkt félag gæti leitað til almennings og boðið lífeyrissjóðum vænlega kosti til að ávaxta ráðstöfunarfé til langs tíma. Verkefnin eru arðsöm og borga sig upp á tiltölulega skömmum tíma. Landinu yrði lyft í margvíslegu tilliti.

Virðulegi forseti. Síðastliðið ár höfum við mátt sætta okkur við að atvinnulífið sé í hægagangi og sumir geirar meira og minna í frosti vegna heimsfaraldursins. Engum atvinnuvegi hefur þó verið greitt þyngra högg en ferðaþjónustunni. Almennt atvinnuleysi var 11,4% í febrúar samkvæmt nýjustu tölum frá Vinnumálastofnun en stofnunin spáir því að almennt atvinnuleysi minnki í mars og verði á bilinu 10,9–11,3%. Mesta atvinnuleysið í febrúar var á Suðurnesjum, eða 25,4% og hafði minnkað úr 26% í janúar. Það er ánægjulegt að lítillega dragi úr atvinnuleysi en það er alveg ljóst að við þurfum að sjá mun stærri stökk á komandi mánuðum. Sumarið er í eðlilegu árferði háannatími í ferðaþjónustu. Auðvitað er afar ólíklegt að svo verði í ár þrátt fyrir að þeir sem eru bólusettir og búsettir utan Schengen-svæðisins megi koma til landsins framvísi þeir gildu vottorði um slíkt. Það er þó stórt skref í rétta átt. Ferðaþjónustan og atvinnulífið þurftu nauðsynlega aukinn fyrirsjáanleika til að geta starfað með sem eðlilegustum hætti. Ég óttast ekki að aukið svigrúm á landamærum valdi heilsufarsógn. Nú eru bólusetningar í fullum gangi og viðkvæmustu hóparnir, svo sem sjúklingar, framlínufólk og aldraðir, hafa fengið sprautuna, enn aðrir eru með mótefni, hafa fengið Covid og sigrast á sjúkdómum. Þá má ekki gleyma því að læknar hafa mun meiri þekkingu og reynslu til að meðhöndla sjúkdóminn en þegar veiran kom fyrst til landsins fyrir ári. Því er tímabært að örlitlu súrefni verði hleypt í þá atvinnuvegi sem mest þurfa á því að halda. Ég fagna því auknu svigrúmi á landamærunum. Verkefnið fram undan er að skapa áfram skilyrði fyrir því að fólk geti snúið aftur til starfa enda getur atvinnuleysið sjálft verið ógn við heilsu fólks til frambúðar. Hæstv. forseti. Atvinnuleysi verður aðeins útrýmt með atvinnu. 

Virðulegi forseti. Ef Covid hefur kennt okkur eitthvað er það að við sem þjóð getum ekki haft öll eggin í sömu körfunni hvað varðar atvinnuvegi þjóðarinnar. En ímyndum okkur að til staðar væri lausn sem hefði alla burði til að verða fjórða stoð íslensks atvinnulífs og svo heppilega vildi til að hún rímaði fullkomlega við glænýja stefnu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir Ísland. Með einni einfaldri aðgerð gætum við skapa fjöldann allan af störfum, fengið marga milljarða inn í landið í einu vetfangi, milljarða sem myndu streyma um hagkerfið í dágóðan tíma, áður en aðeins brot færi aftur úr landi, og skilja eftir sig gríðarháar upphæðir í þjóðfélaginu. Ímyndum okkur það. Stefnan sem ég vísa í er að sjálfsögðu stefna hæstv. menntamálaráðherra um kvikmyndagerð á Íslandi. Með einu litlu lagafrumvarpi sem kvæði á um að endurgreiðsluprósentan til kvikmyndaframleiðslu yrði hækkuð í 35% úr 25% væri þetta hægt. Það er hægt að skapa ótal störf í ferðaþjónustunni, listageiranum, tónlist, iðngreinum, tækniþróun, ég gæti talið lengi áfram, hægt að skapa útflutningsvöru byggða á íslensku hugviti og nýsköpun - og erlendu hugviti - sem hægt væri að dreifa á internetinu. Sóknarfærin í þessu eru atvinnusköpun, markaðssókn og landkynning án þess að leggja þurfi í beinan kostnað. Það væru gjaldeyristekjur sem við fengjum. Eins og staðan er núna erum við hins vegar að missa stór verkefni til nágrannalandanna, jafnvel verkefni þar sem Ísland er sögusviðið. Samtök iðnaðarins sendu nýlega frá sér myndband þar sem þetta er 

Herra forseti. Það mikla atvinnuleysi sem við glímum við er vissulega mikið áhyggjuefni og stærsta áskorun samfélagsins. Stjórnvöld hafa tekið það föstum tökum með fjölda vinnumarkaðsaðgerða allt frá því að heimsfaraldur skall á með tilheyrandi hruni í ferðaþjónustunni og efnahagskreppu. Atvinnuleysi er alltaf böl en fyrst og fremst mikið högg fyrir þann einstakling sem verður fyrir því og sérstaklega þegar það verður langvarandi með fjárhagslegum og félagslegum afleiðingum. Það er því mikilvægt að greina þá hópa sem verða fyrir atvinnumissi og leita allra leiða til að halda fólki í virkni og sem lengst í ráðningarsambandi. Þetta hafa verið markmið og leiðarljós stjórnvalda í öllum aðgerðum sínum síðastliðið ár til að mæta atvinnuleysinu með fjölþættum aðgerðum og taka stöðuna reglulega. Aðgerðir hafa m.a. snúið að því að viðhalda ráðningarsambandinu og lengja hlutabótaleiðina. Við höfum lengt tekjutengda bótatímabilið, atvinnuleysisbætur voru hækkaðar um síðustu áramót, námsúrræði á atvinnuleysisbótum var komið á, sérstök desemberuppbót var greidd í fyrra og greiðslur hækkaðar vegna framfærslu barna. Í fyrrasumar var fjöldi starfa skapaður á vegum ríkis og sveitarfélaga fyrir námsmenn og skipti það miklu máli. Í boði hafa verið ráðningarstyrkir til fyrirtækja til að ráða til sín fleira fólk. Nú síðast hefur stórátaki verið hrint úr vör sem ég bind miklar vonir við að skili góðum árangri í baráttunni við atvinnuleysið með því að verja allt að 5 milljörðum í að ráða tímabundið fólk á atvinnuleysisskrá og skapa þar með um 7.000 störf. Þetta á að geta slegið mjög á atvinnuleysið ef ríki, sveitarfélög og fyrirtæki taka höndum saman. Sem betur fer hefur atvinnuleysið verið að dragast saman og vonandi fer landið að rísa með hækkandi sól og við förum að ná tökum á því atvinnuleysi sem enginn vill sjá til langframa.

Virðulegi forseti. Strax í fyrra þegar veiran lét á sér kræla biðluðum við í Viðreisn til ríkisstjórnarinnar að taka stór skref strax. Þau þyrftu að vera markviss og þau þyrftu að vera sértæk fyrir heimilin í landinu, fyrir fyrirtækin í landinu. En þeir aðgerðapakkar sem ríkisstjórnin hefur kynnt hafa því miður oftar en ekki reynst í nokkuð fallegum og snotrum umbúðum en skort raunverulegt innihald. Hvað er hægt að benda á? Jú, m.a. hafa verið haldnir miklir blaðamannafundir um stórtæka innviðauppbyggingu en síðan hefur komið í ljós að orðum fylgdu ekki efndir. Samdráttur var í innviðauppbyggingu upp á 10% á síðasta ári. Reykjanesbær er líklega það sveitarfélag sem hefur tekið á sig þyngsta höggið. Róðurinn var þungur fyrir, m.a. vegna falls WOW. Aðgerðaleysi stjórnvalda gagnvart svæðinu var orðið skammarlegt löngu fyrir heimsfaraldurinn. Heimsfaraldurinn sjálfur er því ekkert skjól til að leita í þegar við ræðum atvinnuleysið á svæðinu. Í dag er það í kringum 25%. Hinar félagslegu og efnahagslegu en ekki síst andlegu afleiðingar langtímaatvinnuleysis eru alvarlegar. Samt vildi ríkisstjórnin ekki styðja okkur í því að fara í forvirkar aðgerðir, einmitt til að styðja við andlega líðan fólks og efla sérstaklega aðgang að sálfræðiþjónustu. Það þýðir ekki að tala bara um vandann endalaust, skrifa skýrslur og halda blaðamannafundi. Skylda okkar er að tryggja rétt skref til að leysa vanda fólks núna og tímabundið á meðan við keyrum í gegnum þennan skafl. Hér áðan sagði forsætisráðherra að allt hafi orðið betra vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Þær voru margar fínar en það dugir ekki að segja þetta, m.a. við fólkið á Suðurnesjunum sem þar býr við eitt mesta atvinnuleysi í sögunni. Líklega er stærsta og hraðvirkasta aðgerðin sem ríkisstjórnin gæti farið í í dag 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um atvinnuleysi. Við eigum að hafa mestar áhyggjur af þeim sem eru dottnir út af atvinnuleysisskrá. Þeirra bíður ömurleg tilvera vegna þess að þeir eru settir á félagsbætur. Á félagsbótum tekur við það sem við köllum makaskerðingar. Þar af leiðandi verða þessir einstaklingar háðir maka sínum. Það er ömurlegt að við skulum enn vera með þannig kerfi að við skulum leggja það á einhvern að hann sé háður tekjum maka síns til að sjá sér farborða. Síðan tekur sennilega við örorka. Við erum með á annað þúsund manns a.m.k. sem eru dottnir út af atvinnuleysisskrá á stuttum tíma, á einu ári í Covid, og það detta út 100 manns um hver mánaðamót. Það er fólkið sem við eigum að grípa núna. Ég veit ekki hvort það er í þeirri ráðstöfun sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra var að kynna varðandi þessi 7.000 nýju störf, hvort sérstaklega er getið um hvernig aðstoða á þennan hóp, vegna þess að það er ekki nóg að segja bara við fólk: Þið getið sótt um. Við verðum að átta okkur á því að eftir áralangt atvinnuleysi eru komin upp gífurleg vandamál, alveg eins og hjá þeim sem eru á örorku. Þá eru mjög litlar líkur á því að viðkomandi geti bjargað sér sjálfur því að hann er eiginlega orðinn fastur í atvinnuleysinu. Og þegar hann er búinn að vera atvinnulaus í tvö ár og dettur svo út af skrá er niðurbrotið orðið algjört. Þess vegna verðum við að sjá til þess að aðstoða þessa einstaklinga og ná til þeirra, að þeim sé hjálpað, að þeim séu fundin störf við hæfi þannig að þeir geti virkilega komist inn í slík úrræði. Úrræðunum ætti helst að vera beint til þessara einstaklinga svo þeir geti nýtt sér þau vegna þess að þeir eiga og hafa þörf á því að komast þar inn. Í seinni ræðu minni kem ég inn á fleira.

Herra forseti. Á tímum eins og þeim sem við lifum nú verður að nota svigrúm hins opinbera vel. Við erum með brothættan gjaldmiðil, við eigum mikla verðbólgusögu og í ábyrgri hagstjórn felst að beina aðstoðinni þangað sem hennar er þörf. Allt frá upphafi höfum við í Samfylkingunni talað fyrir þessu. Þetta er kreppa sem bitnar harðast á mjög afmörkuðum hópum, einstaklingum sem missa vinnuna, og fyrirtækjum, sérstaklega í ferðaþjónustu. Því miður hefur seinagangur og skilningsleysi ríkisstjórnarinnar gert það að verkum að aðstoðin hefur verið með handahófskenndum hætti. Til dæmis þrýsti þetta á Seðlabankann að grípa til aðgerða til að koma peningum í umferð sem urðu svo til þess að þeir flæddu inn á fasteignamarkaðinn, inn á verðbréfamarkaðinn, með tilheyrandi hækkunum þar. Það voru fjármunir sem nýttust best þeim sem voru í góðri stöðu fyrir. Þau sem lentu í vanda gátu hins vegar ekki nýtt þessi úrræði. Þau þurftu á öllu sínu að halda, kláruðu sparifé sitt eða þurftu jafnvel taka lán eða gera aðrar ráðstafanir til að draga fram lífið. Þetta er einfaldlega ekki boðlegt. Í heilt ár hafa aðgerðir ekki beinst nægjanlega vel að þessum hópum. Þeir sem áttu mikið fyrir eiga meira nú. Þeir sem áttu erfitt fyrir eiga erfiðara nú. Í þessari kreppu hefur ójöfnuður aukist. Það var versta staðan sem komið gat upp, en við henni hefur verið varað allan þennan tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að vekja máls á þessari mikilvægu umræðu. Það er atvinnuleysi og svarið er: Atvinna, atvinna, atvinna. Núna í kjölfar Covid horfum við upp á verulega erfiða stöðu á atvinnumarkaði. Atvinnuleysi er mismikið meðal ákveðinna hópa og innan ákveðinna landshluta, og hefur ástandið verið sérstaklega erfitt á Suðurnesjum. Aðrir landshlutar hafa sloppið betur. Það er mikilvægt að stjórnvöld grípi atvinnuleitendur með öllum þeim ráðum sem tiltæk eru. Það er mikilvægt að tryggja að við horfum ekki upp á langtímaatvinnuleysi svo árum skiptir ásamt öllu því sem því fylgir. Þótt um erfiða stöðu sé um að ræða hefur ríkisstjórnin ekki setið auðum höndum. Við þessa umræðu er vert að fagna nýjum aðgerðum Ásmundar Einars Daðasonar, félags- og barnamálaráðherra, sem hann kynnti síðastliðinn föstudag, þ.e. verkefnið Hefjum störf, og tengist því vandamáli sem er hér til umræðu á beinan hátt. Markmið verkefnisins er að tryggja atvinnuleitendum, og þá sérstaklega langtímaatvinnuleitendum, allt að 7.000 tímabundin störf í samvinnu við atvinnulífið, opinberar stofnanir, sveitarfélög og félagasamtök. Þá gætu öll fyrirtæki nýtt sér ráðningarstyrki sem auðvelda atvinnurekendum að ráða starfsfólk og fjölga atvinnutækifærum þeirra sem eru án atvinnu. Einnig fá lítil og meðalstór fyrirtæki nú frekar stuðning til að geta ráðið atvinnuleitendur sem verið hafa án atvinnu í 12 mánuði eða lengur. Einnig fá sveitarfélög, opinberar stofnanir og óhagnaðardrifin félagasamtök sem rekin eru til almannaheilla, sambærilegan styrk. Virðulegi forseti. Hér er um verðugt verkefni að ræða og háleit markmið um að bæta úr skák og koma þessum málum í betra horf. Nú er búið að mynda umhverfið og þá þurfa viðkomandi aðilar að leggja hönd á plóg í þágu atvinnu. Við þurfum að klára leikinn.

Herra forseti. Atvinnuleysi mælist nú samanlagt í febrúar síðastliðnum 12,5%. Enginn landshluti hefur farið verr út úr þessu heldur en Suðurnesin. Þar mælist atvinnuleysi 24%, sýnu verst í Reykjanesbæ þar sem rúmlega 2.600 manns ganga nú atvinnulausir. Á landinu öllu, ef taldir eru með þeir sem eru í minnkuðu starfshlutfalli, ganga rúmlega 25.000 manns atvinnulausir nú um stundir. Það þarf að bregðast við þessu. Á Suðurnesjum er það aðallega ferðaþjónustan sem hefur legið í láginni og valdið þessu atvinnuleysi. Nú kynnir ríkisstjórnin, herra forseti, nýtt átak, svokallaðar hvataaðgerðir, sem á að skapa 7.000 störf. Ég spyr: Kemur þetta í staðinn fyrir hlutabótaleiðina? Á að á að hætta við hlutabótaleiðina vegna þessarar nýju leiðar, svokallaðra hvataaðgerða? Af þessu tilefni vil ég minna á það að ríkisstjórnin kynnti með trommuslætti fyrir tveimur árum síðan sérstakt átak til aukinna útgjalda til fjárfestinga. Árangurinn var sá að opinberar fjárfestingar minnkuð um tæp 11% á árinu 2019 og tæp 10% á árinu 2020. Er þarna verið að kynna leið sem er með svipuðum hætti og þessi auknu útgjöld sem urðu síðan stórkostlegur samdráttur? Þegar stórkostlegur samdráttur varð í fjárfestingu atvinnuveganna 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa umræðu. Það er ömurlegt að horfa upp á atvinnuleysi tugþúsunda einstaklinga. Þrátt fyrir að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafi hækkað atvinnuleysisbætur um 35% er enginn öfundsverður af því að lifa af þeim bótum. Þá hefur ríkisstjórnin framlengt tekjutengdar atvinnuleysisbætur í tvígang. Þær bætur eru um 450.000 kr. á mánuði eða 900.000 kr. á hjón en það fólk kallar allt á störf. Markmiðið er alltaf að hafa fólk sem styst á bótum. Það má ekki vera sérstakt markmið að láta bætur keppa við laun eins og Samfylkingin kýs. Heilsufar, lífskraftur og glötuð gleði þessa fólks býr í þeim störfum og betri afkomu sem það kallar eftir. Það er sérstakt heilsufarslegt stórmál þegar þjóðin hefur verið bólusett að við opnum landið og köllum vinnufúsar hendur til starfa. Við verðum að fylla flugvélarnar af fólki sem hefur verið bólusett í nágrannalöndum okkar og hefur vottorð upp á heilbrigði sitt. Við tökum fagnandi á móti því öllu. Við viljum flytja það hingað heim og koma ferðaþjónustunni í gang sem fyrst. Samfylkingin gleymir því að atvinnan, fyrirtækin og heimilin eru óslitin virðiskeðja sem heldur samfélaginu gangandi og að henni eigum við að hlúa. Stöðugar árásir Samfylkingarinnar á ríkisvaldið og fyrirtæki um hækkun skatta og að hvergi sé nóg að gert er sérstök vá fyrir samfélagið. Það er reyndar sérstök vá fyrir samfélagið að Samfylkingin geri nú tilkall til að leiða ríkisstjórnina eftir næstu kosningar. Virðulegur forseti. Það er algjört forgangsmál að mínu viti að koma ferðaþjónustunni og tengdum þjónustuaðilum í gang þegar bólusetningu þjóðarinnar verður að mestu lokið í vor. Heilsubresti og brottfalli af vinnumarkaði verður aðeins snúið við með sókn í sköpun starfa eins og ráðherrann kom inn á í upphafi þessarar umræðu.

Forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram með þá eldræðu sem ég var komin í í fyrra slotti og braut meira að segja þingsköp í ákafanum. Ég ætla reyndar ekki að afsaka ákafann. Samtök iðnaðarins sendu nýlega frá sér myndband þar sem útskýrt er mjög vel og málefnalega hvers vegna það er svo mikilvægt að hækka endurgreiðsluprósentuna til kvikmyndagerðar í 35%. Önnur ríki gera þetta. Þau byggja stúdíó, þau taka verkefni sem við hefðum getað fengið hingað. Ég mun halda áfram að tönnlast á þessu. Við höfum staðnað hérlendis. Ef íslensk stjórnvöld hefðu hlustað fyrir ári síðan þá gætum við verið Írland núna. Við gætum fengið risastór verkefni, milljarða hingað inn og geirinn myndi vaxa og dafna. Samkeppnin harðnar. Ferðamála- og nýsköpunarráðherra er haldinn þeirri meinloku að Ísland sé samkeppnishæft á erlendri grundu í þessum málaflokki. Það er rangt, virðulegi forseti. Það er bara rangt. Í heilt ár hefur ekki verið hlustað og ég veit það vegna þess að í gær var útbýtt frumvarpi um endurgreiðsluprósentuna. Til stendur að framlengja, en talan er sú sama, 25%. En sú mæða. En varðandi stefnu stjórnvalda í atvinnusköpunarmálum almennt skulum við hafa það í huga að atvinnumálin verða vissulega stærsta, með leyfi forseta, „póst“-Covid áskorunin. Nýlega var sett af stað sérstakt atvinnuátak undir yfirskriftinni Hefjum störf. Ef Covid hefði átt að kenna okkur eitthvað þá er það að það er hægt að stoppa og hugsa, íhuga og taka stöðuna. Það er ekkert hræðilegt þó að við séum ekki alltaf á milljón. Rétt fyrir Covid var gríðarleg umræða um kulnun í starfi og lífsörmögnun. Því hefði ég haldið að það væri mikilvægt nú að skapa sveigjanleika fyrir atvinnulausa til að feta sig inn á 

Herra forseti. Baráttan gegn atvinnuleysinu er eitthvert stærsta verkefni samfélagsins og þar eru margir kallaðir til ábyrgðar. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir ræddi það sem ákveðið hefur verið sem sérstakar bráðaaðgerðir eða hefur verið gert undanfarið en ég ætla aðeins að horfa meira til framtíðar og minnast þar á eitt lykilatriði til að byrja með sem er menntunarátak, menntun sérstaklega. Ég nefni þar sem dæmi það sem Virk hefur verið að skipuleggja núna undanfarið og það sem verið er að skipuleggja gegnum byggðaáætlun, sóknaráætlun, svæðisáætlanir. Ég tek dæmi af Heklunni á Suðurnesjum og starfs á vegum Samtaka sveitarfélaga á Suðurlandi þar sem er samstarf haghafa og stofnana og félaga og sveitarfélagsins eða sveitarfélaga og ráðuneyta. Ég minni þar með um leið á nám í íslensku fyrir innflytjendur sem skiptir gríðarlegu máli. Fleiri langtímaverkefni blasa við því að það er langtímaverkefni að ná meðalatvinnuleysi, sem er 11–12%, niður. Ég ætla að nefna fleiri störf án staðsetningar, halda samgönguáætluninni, þessum tugmilljarða fjárfestingum sem eiga að skapa störf m.a., ljúka ljósleiðaravæðingu innan þéttbýliskjarna á landsbyggðinni. Ég ætla að leggja mikla áherslu á rannsóknir, þróun og nýsköpun sem lýtur að því að fjölga atvinnugreinum, sem skiptir okkur öllu máli. Þar útheimta allar aðgerðir verulega fjárfestingu ríkisins í gegnum styrkjakerfi og öfluga skóla, námslánakerfið o.fl. Ég ætla að tala um fjárfestingar sveitarfélaga almennt séð og sameiningu þeirra. - En fyrirtækin, að bönkunum meðtöldum: Hvað þurfa þau að gera? Jú, þau þurfa að stilla hagnaðinum í hóf, fjárfesta fyrir stóran hluta af honum, bæta kjör launafólks, hægja á hagræðingu og halda störfum og, síðast en ekki síst, að stunda samfélagslega ábyrgð í hvívetna. Á það hefur skort á Íslandi og það lengi.

Herra forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að setja þessa mikilvægu umræðu á dagskrá. Við búum við alvarlega atvinnuleysiskreppu og höfum gert það í tæpt ár núna. Þetta er kreppa sem slær fólk af mismiklum þunga. Fólkið sem verður verst fyrir henni missir ekki bara tekjur ef það ílengist utan atvinnumarkaðar, það getur misst lífsviðurværi sitt og lent í langvarandi efnahagslegum og félagslegum vanda sem fylgir atvinnuleysi. Það vitum við. Við í Viðreisn hvöttum ríkisstjórnina til að taka stór skref strax og Covid-fárið kom upp fyrir fyrir tæpu ári síðan, en ekki lítil skref seinna. Reyndar var farið að bera á atvinnuleysiskrísu fyrir rúmu ári. Í desember árið 2019 voru rúmlega 8.000 manns atvinnulausir og hafði fjöldinn tvöfaldast það ár. Strax þá bentum við á mikilvægi og nauðsyn þess að stjórnvöld brygðust við með aðgerðum til að örva hagkerfið og ýta undir atvinnusköpun á þeim stöðum sem verst væru settir. Fjöldinn utan vinnumarkaðar er, eins og við vitum öll, orðinn enn meiri og enn mikilvægara að bregðast við strax með hnitmiðuðum hætti. Aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar eykur á vandann. Handahófskenndar og seinvirkar aðgerðir bjarga ekki miklu, innihaldslitlar yfirlýsingar bjarga engu. Staðan er sú að þeir sem hafa verið atvinnulausir hér á landi í meira en sex mánuði eru orðnir tæplega 13.000 talsins. Það er allur íbúafjöldinn í býsna stóru, íslensku bæjarfélagi. Nú hefur ríkisstjórnin lagt fram tillögur sínar og um þær er það helst að segja að þær eru ansi sambærilegar tillögum stjórnarandstöðunnar frá því fyrir um ári síðan. Þess vegna langar mig að spyrja: Hvað hefur valdið þessum töfum? Hvernig svarar hæstv. ráðherra þeim fjölskyldum sem verst hafa orðið úti á því ári sem liðið er?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að taka þessa umræðu upp og ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Það sem mér finnst merkilegast við það sem fram kom í ræðu ráðherra er sú ótrúlega upphæð sem hann benti á að fólk fengi frá sveitarfélögunum, 160.000–220.000 kr. á mánuði. Við verðum líka að átta okkur á því að þetta er ekki rétt tala í sjálfu sér vegna þess að ef um hjón er að ræða þá byrjar upphæðin að skerðast við 340.000 kr. hjá Reykjavíkurborg. Þannig að við erum að tala um upphæð sem fólk getur ekki á nokkurn hátt lifað af, það er ekki möguleiki. Það setur líka stórt spurningarmerki við atvinnuleysisbæturnar sem eru í dag rétt um 307.000, ef ég er með rétta tölu, hversu ótrúlega lág tala það er. En ljósið er komið. Við erum búin að fá staðfestingu á því hvað það er sem við þurfum á að halda til að lifa með smáreisn: 472.000 kr. Það er það sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra kynnir hér að þurfi til þess að lifa af. Ég trúi því að þetta sé staðfest og að núna verði þetta bara sett inn sem lágmarksviðmið hjá félagsmálaráðuneytinu um það sem fólk þarf að hafa til að lifa. Þetta eru um 350.000 kr. eftir skatt. Það segir okkur að við ættum strax að sjá til þess, út frá þessu tölu, að fólk fái 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust að lágmarki strax. Við getum ekki og eigum ekki að leyfa okkur það ofbeldi, þetta fjárhagslega ofbeldi, að henda fólki í svona ótrúlega pytti þar sem það á ekki möguleika á að framfæra sér heldur þarf að fara í biðröð eftir mat. Þetta er það sem við þurfum að stefna strax að leynt og ljóst.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum þátttökuna í þessari sérstöku umræðu. Hæstv. ríkisstjórn hefur gert eitt og annað til að mæta tekjufalli fyrirtækja en minna fer fyrir aðgerðum til að bregðast við tekjufalli heimila og þess fólks sem missti vinnuna hjá þessum sömu fyrirtækjum. Þar dregur hæstv. ríkisstjórn lappirnar. Ríkisstjórnin er svifasein. Dráttur á úrræðum fyrir fólk sem er án atvinnu, í atvinnukreppu, mun kalla á enn meiri kostnað til lengri tíma. Það sýna allar kannanir og greiningar á slæmum aukaverkunum langtímaatvinnuleysis. Samfylkingin lagði fram áætlun í byrjun október síðastliðinn um 7.000 ný störf. Þar kölluðum við m.a. eftir þeirri leið sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra kynnti svo síðastliðinn föstudag, tæpu hálfu ári seinna. Sú aðgerð er mikilvæg en hún kemur seint og er til skamms tíma. Fólk sem hefur verið atvinnulaust lengst og klárað þessi tímabil fyrir 1. október 2020 er skilið eftir. Það verður að taka betur utan um fólkið sem misst hefur vinnuna og draga úr tekjufallinu sem það verður fyrir, draga úr ójafnaðaráhrifum kreppunnar og koma í veg fyrir aukna misskiptingu. Ef við tryggjum ekki afkomuöryggi fólks meðan það er á milli starfa mun fátækt og ójöfnuður aukast. Að verja afkomuöryggi þeirra sem eru án atvinnu stangast ekki á við það markmið að fjölga störfum heldur þvert á móti. Við þurfum kraftmiklar virkar vinnumarkaðsaðgerðir, lengra tímabil atvinnuleysisbóta, við þurfum námsúrræði, skynsamlega útfærða ráðningarstyrki 

Virðulegi forseti. Ég vil, líkt og málshefjandi þessarar umræðu, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, þakka fyrir umræðuna og góðar ræður sem hér hafa verið fluttar um þetta mikilvæga málefni. Mér finnast umræðurnar góðar. Ríkisstjórnin hefur gripið til margvíslegra aðgerða. Við komum strax inn með hlutabótaleiðina sem hafði það hlutverk að tryggja framfærslu fólks og viðhalda ráðningarsambandi. Síðan höfum við lengt tekjutengda tímabilið. Við höfum ráðist í margvíslegar aðgerðir. En mér finnst gæta ákveðins misskilnings þegar kemur að umræðu um að framlengja bótatímabil, af því að horft hefur verið til þess. Talað er um að framlengja bótatímabil, eins og hv. framsögumaður málsins kom inn á, þar sem atvinnuleysisbætur eru rúmar 300.000 kr. Það sem við ætlum hins vegar að gera, sem er ekki tillaga Samfylkingarinnar, er að skapa störf með sveitarfélögunum þar sem 470.000 kr. munu renna til sveitarfélaganna til þess að skapa störf fyrir þessa einstaklinga, af því að ég er hjartanlega sammála því sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sagði áðan, að samfélagið verður að taka utan um þessa einstaklinga. Það erum við að fara að gera í samstarfi við sveitarfélögin. Í staðinn fyrir að setja rúmlega 300.000 kr. á mánuði í að framlengja bótatímabilið ætlum við að borga sveitarfélögunum 470.000 kr. til að skapa störf fyrir þessa einstaklinga, til að taka utan um þessa einstaklinga og tryggja þeim um leið hærri framfærslu en líka aðstoð við að komast í gang aftur, til þess að koma í veg fyrir það  Síðan bindum vonir við það, 

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um þingsályktunartillögu sem ber þetta langa nafn og við erum í raun og veru að greiða atkvæði um þingsályktunartillögu sem gengur út á það að skipa starfshóp sem fer yfir fjármögnun rannsókna vegna náttúruvár og meira en það, fer líka yfir þau verkefni sem þarf að vinna í ljósi þess sem nú er að gerast út á Reykjanesskaga, hefur verið að gerast eins og á Seyðisfirði og víðar. Þessi tillaga er í átta liðum, eða verkefnin, og það verður leitast við að skipa starfshóp með fagstofnunum og öðrum. Ég vil sérstaklega þakka nefndinni fyrir að hafa verið í forystu í þessu með frumkvæðismáli af þessari tegund og lít svo á að hér séum við að vinna að þjóðþrifamáli.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á umferðarlögum, sem fjallar um umframlosunargjald og einföldun regluverks og ýmsa aðra hluti. Ég ætla að fara yfir helstu atriðin sem við erum að leggja til breytingar á eftir umfjöllun nefndarinnar. Ég byrja á umfjöllun okkar um afnám skráningarskyldu á eftirvögnum sem gerðir eru fyrir minna en 750 kg. Í 8. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 1. mgr. 72. gr. laganna þess efnis að ekki verði skylt að skrá eftirvagna vélknúins ökutækis, sem gerðir eru fyrir 750 kg heildarþyngd eða minna, aðra en tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi en slíkir vagnar skuli skráningarskyldir óháð heildarþyngd. Með lögum nr. 77/2019, þegar við settum ný umferðarlög, var sú breyting gerð á umferðarlögum að öll vélknúin ökutæki voru gerð skráningarskyld og þar með allir eftirvagnar. Í umsögnum, sem og í máli gesta á fundum, komu fram ólík sjónarmið um þessa grein frumvarpsins. Bent var á að skráning allra eftirvagna væri bæði til þess fallin að auka umferðaröryggi og einfalda eftirlit með slíkum vögnum. Þá kom fram við umfjöllun nefndarinnar að eftirvagnar sem gerðir eru fyrir 750 kg heildarþyngd eða minna kynnu að vera heimasmíðaðir með tilheyrandi óvissu um ástand þeirra, efnisval og burðargetu. Á hinn bóginn kom fram að samkvæmt tölfræðiupplýsingum er sjaldgæft að rekja megi slys til þess að eftirvagnar séu í ólagi og enn sjaldnar að slys hafi orðið á fólki. Jafnframt myndu skráningar á umræddum eftirvögnum fela í sér aukinn kostnað bæði fyrir einstaklinga og hið opinbera. Því var talið að gengið hefði verið lengra en nauðsyn var með tilliti til umferðaröryggis og óhóflegar íþyngjandi skyldur lagðar á eigendur eftirvagna. Nefndin telur, í ljósi fárra slysa og lítillar hættu af eftirvögnum sem gerðir eru fyrir minna en 750 kg, að rétt sé að ráðast í umræddar breytingar á umferðarlögum, sem sagt draga til baka þær kröfur sem gerðar hafa verið. Þegar gengið hefur verið of langt með að kveða á um skráningar- og skoðunarskyldu á borgara ber stjórnvöldum að endurskoða og endurmeta slíka kvaðir. Nefndin áréttar að rík skylda er á aðilum að halda ökutækjum í góðu ástandi, samanber 1. og 3. mgr. 69. gr. umferðarlaga, en beinir því til ráðuneytisins að kanna hvort taka eigi fram í reglugerð atriði um gerð og búnað slíkra eftirvagna. Svo fjölluðum við akstur breiðra, þungra, langra eða hárra ökutækja. Með 9. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 4. mgr. 82. gr. laganna sem taka til veitingar undanþága frá reglum sem ráðherra setur á grundvelli 5. mgr. 82. gr., þegar brýn nauðsyn þykir vegna sérstakra flutninga. Fallið er frá því skilyrði ákvæðisins að Samgöngustofa þurfi að afla samþykkis veghaldara svo unnt sé að veita undanþágu. Í stað þess þurfi að fá samþykki Vegagerðarinnar. Þá er lagt til að nýr málsliður bætist við ákvæðið þess efnis að undanþágu megi binda viðeigandi skilyrðum, t.d. um að sá sem óskar eftir slíkri undanþágu afli samþykkis annarra veghaldara eftir því sem við á. Þannig að ef tækið er óeðlilega þungt eða stórt eða eitthvað slíkt, sem getur komið veghaldara sérstaklega við, þá ætti að vera hægt að benda á það með þessum sérstöku skilyrðum. Bent var á að mikilvægt sé að veghaldari hafi endanlegt ákvörðunarvald um hvort veittar séu sérstakar undanþágur fyrir þungaflutninga á eigin vegum þar sem veghaldari beri ábyrgð á ástandi og öryggi vega og sjái um að viðhalda og þjónusta þá. Þá sé lítið hagræði í því fyrir umsækjanda að leita til einnar stofnunar ef honum er svo gert að leita til viðkomandi veghaldara samkvæmt ákvörðun stofnunarinnar. Þó kom jafnframt fram að um væri að ræða margar undanþágur á hverju ári og væri ekki æskilegt að þær kæmu allar á borð viðkomandi sveitarfélags sem veghaldara. Nefndin telur mikilvægt að skilvirkni og hagræðis sé gætt í þessu ferli bæði til hagsbóta fyrir umsækjanda og sveitarfélögin sem veghaldara. Hins vegar er brýnt að veghaldari fái upplýsingar þegar til stendur að flytja t.d. mikinn þunga um veg. Nefndin beinir því til Samgöngustofu að móta verklagsreglur hvað þetta varðar í samráði við sveitarfélög. Þar sem við ætlum að fá þetta mál aftur inn til nefndarinnar út af öðru máli sem ég kem inn á hér rétt á eftir, þá munum við mögulega fjalla um það hvort þetta sé næg heimild til þess að sé hægt að veita undanþágu til lengri tíma þannig að ekki þurfi að sækja aftur og aftur um sömu undanþáguna. Við munum ræða það aðeins betur í nefndinni hvort það rúmist innan núverandi reglna eða ekki. Svo er það akstur um göngugötur sem var mikið rætt. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laganna er akstur á göngugötum óheimill. Á því banni eru vissar undantekningar, t.d. er umferð vélknúinna ökutækja handhafa stæðiskorta fyrir hreyfihamlaða heimil. Fram komu athugasemdir við framkvæmd undanþáguákvæðis 1. mgr. 10. gr. Bent var á að akstur vélknúinna ökutækja á göngugötu breyti eðli gatnanna og hafi neikvæð áhrif á öryggi gangandi vegfarenda og annarra sem þar dvelja. Á móti var bent á mikilvægi þess að hreyfihamlaðir hefðu heimild til að aka á göngugötum og þannig eiga þess kost að sækja sér þjónustu á slíku svæði. Að mati nefndarinnar er brýnt að hreyfihamlaðir hafi aðgang að verslun og þjónustu sem er á göngugötum til jafns við aðra en að sama skapi sé ávallt gætt að öryggi þeirra sem ganga og dvelja á göngugötum. Nefndin hvetur til samvinnu þeirra sem sjá um skipulag göngugatna og hagsmunaaðila hreyfihamlaðra við útfærslu og framkvæmd undanþáguákvæðisins og bendir á að tækifæri eru í hönnunarlausnum á göngugötum svo að aðgengi og öryggi séu tryggð samtímis. Þá um trúnaðarlækni á vegum Samgöngustofu. Þetta er akkúrat atriðið sem við ætlum að sjá hvort við finnum betri lausn á eða einhverja lausn. Því óska ég, virðulegur forseti, eftir að þetta mál gangi aftur til nefndar út af þessu atriði. Í 2.–5. mgr. og 9. mgr. 63. gr. laganna er fjallað um trúnaðarlækni á vegum Samgöngustofu. Hlutverk hans er umsjón mats á aksturshæfni sem og læknisrannsókn. Ákvæði um trúnaðarlækni voru nýmæli í umferðarlögunum sem samþykkt voru árið 2019. Í umsögn Samgöngustofu er tekið fram að ákvæðið hafi reynst nær óframkvæmanlegt en stofnunin hafi lagt í mikla vinnu við að útfæra það og m.a. leitað til fulltrúa lækna, lögreglu, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis, landlæknis og dómsmálaráðuneytis vegna þess. Það hafi hins vegar ekki tekist að útfæra gildandi ákvæði laganna þannig að það nái tilgangi sínum. Það sé mat Samgöngustofu að aðkoma trúnaðarlæknis stofnunarinnar sé óþörf og rúmist ekki innan þess ferlis sem fram fer við afturköllun ökuréttinda. Ljóst er að ráða þarf bót á þeim annmörkum sem fram hafa komið á framkvæmd þessa ákvæðis eftir gildistöku laganna 2019. Nefndin beinir því til ráðuneytisins, í samráði við lögreglu og sýslumenn, að fara yfir hlutverk trúnaðarlæknis og aðkomu hans að afturköllun ökuréttinda í nefndu ákvæði og leggur til viðeigandi breytingar svo að ákvæðið nái tilgangi sínum. Við verðum að sjá hvort við náum að leggja til viðeigandi breytingar núna áður en við klárum þetta mál. Breytingartillögur nefndarinnar eru tvær. Fyrst er það afnám skráningarskyldu á léttum bifhjólum í flokki I. Í 72. gr. laganna er fjallað um skráningu vélknúins ökutækis í ökutækjaskrá. Með lögum um breytingu á umferðarlögum, nr. 13/2015, urðu létt bifhjól í flokki I skráningarskyld. Lagt var til í frumvarpi sem varð að umferðarlögum, nr. 77/2019, að skráningarskylda léttra bifhjóla í flokki I skyldi afnumin. Í meðförum þingsins var hins vegar samþykkt sú breytingartillaga að létt bifhjól í flokki I skyldu áfram vera háð skráningarskyldu með vísan til þess að slík skráning auðveldaði lögreglu eftirlit með slíkum bifhjólum. Í kjölfarið hóf Samgöngustofa skráningu á slíkum ökutækjum. Á fundum nefndarinnar kom fram að ýmiss konar farartæki féllu undir létt bifhjól í flokki I en eigendahópur þeirra væri breiður. Farartækin gætu verið á tveimur, þremur eða fjórum hjólum. Þau sem væru á tveimur hjólum væru vinsæl hjá unglingum en aftur á móti höfðuðu þau sem eru á þremur og fjórum hjólum nær eingöngu til eldri borgara og öryrkja sem margir litu á sem hjálpartæki. Skráningu þessara farartækja fylgir bæði kostnaður og fyrirhöfn. Þá væri einnig ótti meðal eigenda slíkra tækja að með skráningarskyldu gæti síðar fallið aukinn kostnaður eins og að tryggingafélög gerðu áskilnað um að þessi tæki yrðu tryggð sérstaklega, sem virðist vera að verða raunin þessa dagana. Nefndin telur að skráningarskylda á léttum bifhjólum í flokki I hafi reynst borgurum meira íþyngjandi en efni stóðu til. Það felur í sér aukna stjórnsýslubyrði þar sem ákvæðið hefur afturvirk áhrif gagnvart þeim farartækjum sem þegar voru í umferð. Það getur því reynst íþyngjandi fyrir einstaklinga að skrá bifhjólin, einkum þar sem ekki var reiknað með slíku þegar þau voru keypt. Einnig fylgir því kostnaður að skrá þau sem gæti aukist ef eigendur þurfa að kaupa sérstakar tryggingar fyrir slík hjól. Nefndin bendir á að upphaflega hafi skráningarskyldan komið til vegna notkunar ungmenna á vespum. Dregið hefur úr notkun á slíkum ökutækjum hjá þeim hópi, sér í lagi þar sem vinsældir rafhlaupahjóla hafa aukist. Því er raunin sú að fyrirhöfnin hvílir frekar á öldruðum og öryrkjum sem líta á þessi hjól sem hjálpartæki. Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að létt bifhjól í flokki I verði undanþegin skráningarskyldu. Það er mjög mikilvægt að þetta fari út. Ef ég súmmera það bara upp í stuttu máli þá var það þannig að börn voru að fá vespur í fermingargjöf og það vantaði eftirlit með því og svo þegar búið var að setja skráningarskylduna og átti að fara að taka á þessu þá eru börnin hætt að fá vespur og farin að nota hlaupahjól. Eldri borgarar og þeir sem hafa átt við einhvers konar hreyfihömlun að etja sátu eftir í súpunni með skráningarskylduna. Þannig að það er gott að nefndin sammælist um að vinda ofan af þessu. Þá um reglugerðarheimild ráðherra samkvæmt 3. mgr. 89. gr. Í 1. mgr. 89. gr. laganna segir að þar sem vegavinna fer fram eða umferð er raskað af öðrum ástæðum þannig að hætta stafi af sé þeim sem stjórnar verki skylt að sjá um að staðurinn verði merktur á fullnægjandi hátt. Veghaldari geti með samningi falið þeim sem annast framkvæmd við veg að setja upp fullnægjandi merkingar. Síðan segir í 3. mgr. 89. gr. að ráðherra setji nánari ákvæði í reglugerð um framkvæmdir á eða við veg, m.a. um gerð öryggisáætlunar og ábyrgð veghaldara og verktaka við að tryggja öryggi á verkstað. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á ósamræmi milli 1. og 3. mgr. 89. gr. þar sem reglugerðarheimildin nær ekki til raskana af öðrum ástæðum en vegaframkvæmda. Kom því fram tillaga að breytingu á 3. mgr. svo að ekki léki vafi á hvernig bæri að túlka hana. Þannig yrði tryggð heimild ráðherra til setningar reglugerðar sem næði til allra tilvika þar sem grípa þyrfti til ráðstafana til að tryggja öryggi vegfarenda. Önnur tilvik gætu til að mynda verið viðburðir eins og götuhlaup eða bæjarhátíðir sem og notkun á vegasvæðum vegna kvikmynda- og þáttagerðar. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og leggur því til að við 3. mgr. 89. gr. umferðarlaga bætist orðin: viðburði eða aðrar aðstæður á eða við veg þar sem umferð kann að vera raskað þannig að hætta stafi af. Að þessu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hún leggur til og vísa ég bara til breytingaskjalsins um þær en þar er nánari útlistun á því sem hér hefur komið fram. Ari Trausti Guðmundsson og Guðjón S. Brjánsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Bergþór Ólason, Karl Gauti Hjaltason og Guðjón S. Brjánsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara sem þeir hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Að öðru leyti skrifa undir þetta álit sá sem hér stendur, Vilhjálmur Árnason, Ari Trausti Guðmundsson, Jón Gunnarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Líneik Anna Sævarsdóttir.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í tvö atriði sem ekki er komið inn á í nefndarálitinu, bara til að fá á hreint hvernig fjallað hefur verið um þau. Í fyrsta lagi varðandi a-lið 1. gr. í frumvarpinu sem snýr að því að hækka hraða í vistgötum úr 10 km í 15 km. Í greinargerð með frumvarpinu er þetta réttlætt m.a. út frá sjónarhóli þeirra sem þurfa að þola sektir fyrir að brjóta þessi hraðamörk og sagt að með þessu fáist samræmi við 15 km hraða á bílastæði. En ekki er bent á að á móti myndast misræmi við 10 km gönguhraða á göngugötum. Væri ekki eðlilegra, þar sem bílar og gangandi vegfarendur deila rými jafn augljóslega og á vistgötum og göngugötum, að hraðinn sé nær gönguhraða, sem 15 km eru ekki, sama hvað við göngum hratt? Var farið inn á þetta í umfjöllun nefndarinnar? Hins vegar varðandi sektarheimildir í 11. gr. og hvernig fjallað hefur verið um þær. Það er sem sagt lagt til að heimilt verði að beita sektum fyrir brot gegn ýmsum ákvæðum sem snerta hjólreiðamenn. Ég velti fyrir mér hvort kerfið sé tilbúið til að taka slíkum sektarheimildum í ljósi þess t.d. hvernig umræða spannst í kringum myndbirtingu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu í lok febrúar af hjólreiðamanni á Eiðsgranda þar sem komu í ljós hreinar rangtúlkanir lögreglu á þeim reglum sem um hjólreiðar gilda, hvort við þurfum ekki að laga þann grundvöll sem er í lögunum áður en við förum að búa til sektarákvæði gegn hjólreiðamönnum, sem ég held að séu ekki stærsti skaðvaldurinn í umferðinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar tvær spurningar. Þær komu vissulega báðar til umræðu í nefndinni og var töluvert fjallað um þetta, komið inn á umsagnir frá gestum og annað slíkt. Varðandi 15 km, að fara úr 10 upp í 15 hraða, þá tókum við gild rök og ástæður sem fram koma í greinargerðinni um að á þessum hraða væru vikmörkin það lítil, það væri svo stutt á milli og erfitt að greina það að það væri eðlilegra að hafa þetta eins og annars staðar, það væri visst flækjustig að breyta þessu fyrir e.t.v. minni árangur. Engar rannsóknir eða tölur sýna að meira umferðaröryggi sé náð á 5 km hraða, þannig að þetta var talin eðlilegasta breytingin og ekki talin ástæða til að fjalla nánar um það í nefndarálitinu. Varðandi 11. gr. þá ræddu hjólreiðamenn þetta mikið. Ég tek alveg undir að það er svolítið óljós sektargrundvöllur, hvort viðkomandi sé á gönguhraða. Hjólreiðamenn lögðu til að breyta þessu í hlaupahraða. Við leggjum ekki til þá breytingu af því að ég held að það sé jafn erfitt að meta hlaupahraða og gönguhraða, þannig að það hefði kannski ekki náð markmiði sínu að skýra eitthvað eða gera eitthvað eðlilegra. Það eina sem gildir er hvað telst eðlilegt miðað við aðstæður, miðað við almennu varúðarregluna. Ég myndi telja að það sé það eina sem gildir í þessu á meðan við höfum ekki hraðamælingu á reiðhjólum.

Herra forseti. Ég vil ræða tvær greinar frumvarpsins sem ég kom inn á rétt áðan í andsvörum við hv. þm. Vilhjálm Árnason. Fyrst vil ég víkja að a-lið 1. gr. frumvarpsins sem snýst um að hækka hraða úr 10 km í 15 km í vistgötum. Sú breyting var gerð þegar ný umferðarlög voru samþykkt hér á þingi að hámarkshraði í vistgötum var færður úr 15 km í 10 km. Því er mjög stutt síðan sú breyting var gerð. Nú er komin tillaga frá ráðherra um að snúa þessu við og þau rök sem færð eru fyrir því í greinargerð þykja mér horfa óþarflega mikið á aðra hliðina frekar en allar hliðar. Þar stendur, með leyfi forseta, að akstur á meira en tvöföldum hámarkshraða varði sviptingu ökuréttinda ekki skemur en þrjá mánuði. Vegna þess leggur ráðherrann til að miða hámarkshraðann við 15 km á klukkustund. Sem sagt: Til þess að fólk sem brýtur umferðarlög sé í minni hættu á að fá hærri sektir eða verða fyrir sviptingu ökuréttinda á að rýmka hámarkshraðann. Það sem gerist á móti er náttúrlega að vistgatan verður ekki jafn öruggt rými fyrir alla aðra vegfarendur. Í greinargerð frumvarpsins, sem varð að gildandi umferðarlögum, stendur t.d., með leyfi forseta: „Vistgötur eru einkum ætlaðar til dvalar og leiks en umferð ökutækja er þar engu að síður heimil með takmörkunum.“ Bílar eru gestir í vistgötum samkvæmt þessum texta. Vistgötur eru einkum ætlaðar til dvalar og leiks. Og í eldri umferðarlögum stóð um vistgöturnar að ef gangandi vegfarendur væru nærri mætti ekki aka hraðar en á venjulegum gönguhraða. Það datt út þegar skýr 10 km hámarkshraði var settur á vistgöturnar. Virðulegi forseti. Ég held einfaldlega að það sé rangt skref að hækka hámarkshraðann í vistgötum svo stuttu eftir að hann var settur á þann stað sem hann er í gildandi lögum. Það væri skref sem myndi vinna gegn tilgangi vistgatna samkvæmt greinargerð frumvarpsins. Það myndar þar að auki misræmi við þau hraðamörk sem eru í sambærilegu göturými, sem eru göngugöturnar. Í þeim tilvikum sem bílum er á annað borð heimilt að aka um göngugötur er þeim heimilt að aka á 10 km hraða. Gönguhraði er auðvitað ekki hávísindaleg mælieining en 10 km hraði er ágætur skokkhraði og 15 km hraði er bara fínasti hlaupahraði. Ef bíll heldur sig innan þess að tvöfalda þann hámarkshraða er hann samt á 30 km hraða, sem er stórhættulegur hraði í því blandaða göturými sem vistgatan er. Hér tel ég því rétt og eðlilegra að miða við gönguhraða, sem 15 km hámarkshraði bíla er fjarri, sama hvar við setjum markið við gönguhraðann. Ég myndi því leggja til, í ljósi þess að nefndin ætlar að taka málið inn á milli umræðna, að þetta verði skoðað betur og athugað hvort ekki megi fella þessa breytingu brott. Hitt atriðið sem mig langar að ræða er sektarheimildin sem lögð er til í 11. gr. frumvarpsins, þ.e. grein þar sem er lagt til að heimilt verði að beita sektum fyrir brot gegn ákvæðum 43. gr. umferðarlaga um undanþáguheimildir fyrir hjólreiðamenn. Þar er m.a. kveðið á um skyldu hjólreiðamanna til að gæta varkárni, sérstaklega þegar er hjólað á gangstétt, göngustíg eða göngugötu, og víkja fyrir gangandi vegfarendum, nota bjöllu og allt hvað eina. Ég tek undir með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni að mjög margt í 43. gr. umferðarlaga hefur mjög óljósan sektargrundvöll, enda var ákvæðið ekki endilega sett inn í lögin til að vera grundvöllur sekta. Þar að auki er óljóst hver þörfin er fyrir þessa breytingu. Í rökstuðningi við frumvarpið kemur fram að fyrir liggi einhverjar greiningar á því að tillitssemi hjólreiðafólks sé almennt áfátt. Helst er hægt að vísa í óljósar frásagnir á samfélagsmiðlum þar sem umræðan verður ótrúlega oft heiftúðug í garð hjólreiðafólks. Nærtækt dæmi er frá febrúarlokum þegar lögreglan á höfuðborgarsvæðinu birti mynd sem vegfarandi hafði sent henni. Þar hafði vegfarandinn lagt fram spurningu um hvort löglegt væri að hjóla á miðri götu og valda umferðartöfum á vegi þar sem 50 km hámarkshraði væri leyfður. Myndin var tekin úti á Eiðsgranda og könnun á GPS-gögnum viðkomandi hjólreiðarmanns leiddi í ljós að hann var á um 47 km hraða, þannig að ekki olli hann miklum töfum. En ökumanninum sem tók mynd undir stýri þótti ástæða til að fá lögregluna með sér í lið til að útskýra fyrir þessum hjólreiðamanni að hann mætti ekki vera á götunni. Hér gerðist það alvarlega, að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu sagði, með leyfi forseta: „Þar sem að leyfður hámarkshraði er 50 km á klst. á Eiðsgranda þar sem myndin er tekin er því bannað að hjóla á miðri akrein.“ Þetta er bara rangt. Það hefur t.d. komið fram í svari lögfræðings ríkislögreglustjóra við fyrirspurn sem Sigurður Jónas Eggertsson sendi og birti í gær á Facebook-svæði sem heitir Reiðhjólabændur, ef ég man rétt. Þar kemur fram að ríkislögreglustjóri túlkar það sem svo að vel geti verið heimilt fyrir reiðhjól að vera á miðri akrein þar sem hámarkshraði er 50 km. Það fari eftir aðstæðum hvort það sé bannað eða ekki. Og þar sem þessi tiltekni hjólreiðamaður var á Eiðsgrandanum bendir allt til þess að hann hafi verið í fullkomnum rétti þrátt fyrir það sem lögreglan á höfuðborgarsvæðinu segir. En það sem þetta sýnir og ástæðan fyrir því að ég nefni þetta tiltekna dæmi er að það er bara lagaleg óvissa um hvernig túlka eigi ákvæði umferðarlaga um hjólreiðar. Það er lagaleg óvissa um flest af því sem heyrir undir 43. gr. umferðarlaga myndi ég halda. Þar að auki er óljóst hvaða tilgangi það myndi þjóna að vera með sektarheimild á grundvelli þeirra ákvæða. Í ljósi alls þessa beini ég því aftur til umhverfis- og samgöngunefndar, sem ætlar góðu heilli að taka málið inn á milli umræðna, að skoða hvort ekki megi fella niður 11. gr. frumvarpsins, vegna þess að þetta er mögulega ágæt hugmynd sem þarfnast bara miklu meiri ígrundunar áður en henni er hrint í framkvæmd.

Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til breytinga á umferðarlögum, nr. 77/2019. Við höfum hlýtt á nefndarálit um frumvarpið úr umhverfis- og samgöngunefnd frá hv. framsögumanni Vilhjálmi Árnasyni. Frumvarpinu er ætlað að lagfæra nokkra vankanta, létta á stjórnsýslubyrði og kostnaði borgara, einfalda ferlið við veitingu á tilteknum undanþágum og einfalda ríkisaðila innheimtu fyrir ákveðin atriði og skýra orðalag nokkurra ákvæða. Þá er frumvarpið hluti af innleiðingu reglugerðar Evrópuþingsins og ESB um að taka af skarið um hvernig farið skuli með samræmdum hætti með útreikninga á losun koltvísýrings fyrir nýjar fólksbifreiðar og ný létt atvinnuökutæki, svo eitthvað sé nefnt. Lagðar eru til breytingar á 15 greinum laganna. Flestar eru þær af því tagi að um þarf ekki að deila. Þetta eru uppfærslur og atriði sem verið er að færa til skýrara horfs eða í þann búning að hægara sé að framfylgja lagabókstafnum, og það er auðvitað alltaf ótvíræður kostur. Þetta eru allt góð og gild atriði og af ýmsu að taka, eins og fram hefur komið hjá framsögumanni. Þarna er að finna eitt dæmi, sem er kannski ekki þungavigtarákvæði, um að heimilt sé að beita þann viðurlögum sem stjórnar hjóli eða hesti, eða reynir það, undir svo miklum áhrifum áfengis eða annarra örvandi eða deyfandi efna, að viðkomandi á hreinlega í basli með það svo öruggt sé. Það ákvæði er gert skýrara og er það vel. Ég ritaði undir nefndarálit umhverfis- og samgöngunefndar með fyrirvara sem lýtur eingöngu að þeirri sýn, þeim markmiðum sem mér finnst skorta á í þessu frumvarpi, um forvarnir, umferðaröryggi og loftslagsmarkmið. Það er mín skoðun að það sé ekki í samræmi við viðhorf okkar til umferðaröryggis að hækka leyfilegan hámarkshraða í vistgötum. Það stríðir gegn þeirri stöðugu viðleitni að fækka umferðarslysum, ekki síst þar sem ætla má að börn séu nærri umferðargötum, eða í eða við umferð nærri heimilum sínum, þar sem við ætlum að vistgöturnar séu. Það kallast á við annað frumvarp til breytinga á umferðarlögum um lækkun hámarkshraða, sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur lagt fram og nefndi áðan í ræðu sinni og mér hugnast vel. Lægri hámarkshraði í þéttbýli er einn helsti áhrifaþáttur í auknu umferðaröryggi, ekki síst þegar kemur að árekstrum á milli ökutækja og óvarinna vegfarenda þar sem hraði hefur áhrif á líkur á því að lenda í slysi, slasast, bíða tjón af, og þar með á fjölda slysa. Þar fer alvarleiki áreksturs gjarnan eftir aksturshraða. Markmið stjórnvalda á Íslandi í umferðaröryggismálum er annars nokkuð skýrt. Það er að fjöldi látinna í umferðinni á hverja 100.000 íbúa verði ekki meiri en þar sem lægst gerist hjá öðrum þjóðum, fyrir árið 2034, og að fjöldi látinna og alvarlega slasaðra í umferðinni lækki að jafnaði um 5% á ári til ársins 2034. Það hefur ekki enn náðst. Við erum í þriðja sæti á Norðurlöndum, á eftir Finnum þar sem dauðsföll í umferðinni eru flest, ríflega fjögur talsins á hverja 100.000 íbúa. Því næst koma Danir og við Íslendingar erum með u.þ.b. 2,2 banaslys á hverja 100.000 íbúa, eftir því sem fram kemur í skýrslu Samgöngustofu um umferðarslys fyrir árið 2020. Þess ber þó að geta að árið 2020 var mjög sérstakt ár, bæði hvað varðar umferðina og slys, en einnig þjóðfélagið í heild. Það gerir faraldurinn. Í tölfræði almennt verður það ár sennilega alltaf tekið að einhverju leyti út fyrir sviga. Samgöngustofa vill að þessu leyti túlka tölfræðina mjög varlega og það er skynsamlegt. Slysatíðni hjá okkur hefur verið mjög breytileg frá ári til árs síðustu áratugi. En það er auðvitað fróðlegt að fylgjast með því hvaða áhrif fækkun ferðamanna, minnkuð umferð og fleiri atriði hafa á slysatölfræðina. Samgöngustofa greinir líka frá því að samfélagslegur kostnaður vegna umferðarslysa sé gríðarlegur og metur það svo að á árinu 2020, þar sem tjón var í lægri kantinum, nemi sá kostnaður um 40 milljörðum kr. Stjórnvöld á Íslandi hafa unnið að því að fækka dauðsföllum og alvarlegum slysum í umferðinni ljóst og leynt, t.d. með því að lækka umferðarhraða. Það ferli hófst árið 1995, eða upp úr því. Hugmyndafræðina höfum við verið að sækja til Svía sem hafa innleitt svokallaða núllsýn í umferðaröryggi. Núllsýn felst í því að stefna skuli að því að engin banaslys eða alvarleg slys verði í umferðinni, en frá því að stefnan var innleidd í Svíþjóð árið 1997 hefur tekist að draga úr umferðarslysum um helming. Í kjölfar þessa átaks Svía varð til svokölluð Stokkhólmsyfirlýsing, sem leitt hefur til þess að markmiðin eru orðin hluti af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, en í þeim felst að fækka dauðsföllum og alvarlega slösuðum vegna umferðarslysa um helming á heimsvísu. Á það bendir hv. þm. Andrés Ingi Jónsson í greinargerð sinni með sínu ágæta frumvarpi og mér finnst að það hefði átt að vera ríkara og sterkara leiðarljós í þessari vinnu. Svo má líka nefna, fyrir utan alla öryggisþættina, að umferðarhraði hefur áhrif á mengun af ýmsu tagi og getur dregið úr lífsgæðum íbúa. Þá erum við gjarnan að ræða um hávaða, svifryk, örplast úr dekkjum eða loftmengun. Það eru þættir sem vega æ þyngra í samfélagsumræðunni og verða stöðugt mikilvægari og ljósari eftir því sem vistvænir orkugjafar í ökutækjum hasla sér meira völl og þessi þáttur verður sífellt tekinn framar í umræðunni. Herra forseti. Að þessum atriðum snúa fyrirvarar mínir við þetta frumvarp, sem ég tel að öðru leyti vera hið ágætasta. En ég hefði e.t.v. kosið að sjá áherslum raðað upp með öðrum hætti.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um nýja þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í tillögunni er lagt til að ný þýðing taki við af þeirri þýðingu sem fylgdi með tillögu til þingsályktunar nr. 61/145 um fullgildingu samningsins. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í desember 2006. Ísland undirritaði samninginn í mars 2007 og fullgilti hann í september 2016. Markmið samningsins er að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir fatlað fólk til jafns við aðra. Líkt og venjan er með alþjóðlega mannréttindasamninga var samningurinn þýddur yfir á íslensku fyrir fullgildingu hans. Opinber þýðing samningsins fylgdi tillögu þeirri er varð að þingsályktun nr. 61/145 árið 2016, en sú þýðing, ásamt enskri útgáfu samningsins, var fylgiskjal með auglýsingu nr. 5/2016, sem birt var í C-deild Stjórnartíðinda 29. júní 2017. Þýðingin hefur þó verið gagnrýnd, bæði af fræðasamfélaginu og hagsmunasamtökum fólks með fötlun. Þessi vinna hófst við skrif á fyrstu skýrslu Íslands um framkvæmd samningsins sem nýlega var skilað til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og var rík áhersla lögð á samráð við fatlað fólk sem og aðra hagsmunaaðila. Í því samtali voru ábendingar og gagnrýni á þýðinguna áberandi og ítrekað bent á að þýðing á sumum hugtökum væri röng, byggð á misskilningi og jafnvel í einhverjum tilvikum talin ganga gegn markmiðum samningsins. Í ljósi þess hversu mikilvægt það er að íslenskar þýðingar á alþjóðlegum mannréttindasamningum séu í samræmi við frumtexta þeirra og dragi ekki úr vernd þeirra réttinda sem þeim er ætlað að tryggja, var ákveðið að endurskoða þýðinguna. Sá vinnuhópur sem skipaður var til að skrifa fyrstu skýrslu Íslands um samninginn hélt utan um verkefnið með aðstoð frá sérfræðingi í réttindum fatlaðs fólks við lagadeild Háskóla Íslands. Farið var yfir núgildandi þýðingu með hliðsjón af þeim athugasemdum sem fram hafa komið frá fræðasamfélaginu, hagsmunasamtökum og öðrum aðilum. Lögð hefur verið rík áhersla á samráð við vinnunna og hefur góðri sátt verið náð um þýðinguna, auk þess sem hún er talin endurspegla vel frumtexta samningsins. Meðal helstu breytinga sem gerðar hafa verið á þýðingunni má nefna að lagt er til að ekki verði lengur talað um fatlað fólk sem frávik, enda er slíkt orðalag niðrandi og í engu samræmi við þá hugmyndafræði sem samningurinn boðar. Þess í stað er vísað til virðingar fyrir fjölbreytni. Annað dæmi er að í núgildandi þýðingu er „freedom of movement“ þýtt sem umferðarfrelsi, en réttara þykir að nota hugtakið ferðafrelsi í því sambandi. Aðrar þýðingar í núgildandi útgáfu eru taldar þrengja verulega merkingu frumtextans. Má þar taka nokkur dæmi eins og „access to justice“ er nú þýtt sem aðgangur að réttarvörslukerfinu, en ef nýja þýðingin verður samþykkt verður það þýtt sem aðgangur að réttinum. Þá er lagt til að „legal capacity“ verði þýtt sem löghæfi en ekki gerhæfi. Þar að auki eru lagðar til ýmsar fleiri orðalagsbreytingar sem miða að því að skýra þýðinguna, gera hana aðgengilegri og í mun betra samræmi við frumtexta. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni tillögunnar og legg til að henni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016, með síðari breytingum. Með frumvarpinu eru lagðar til tímabundnar breytingar á ákvæðum laganna um samfélagsþjónustu og reynslulausn í því skyni að stytta boðunarlista til afplánunar í fangelsi. Boðunarlisti er listi yfir þá einstaklinga sem bíða fullnustu hjá Fangelsismálastofnun og hefur dómþolum á þeim lista fjölgað umtalsvert síðustu ár. Í lok síðasta árs voru 706 einstaklingar á listanum, samanborið við 300 einstaklinga árið 2010. Afleiðingarnar eru að meðalbiðtími eftir að afplánun hefjist hefur lengst og fyrningum óskilorðsbundinna dóma hefur fjölgað. Brýnt er að bregðast við því. Í mars í fyrra skipaði ég starfshóp um styttingu boðunarlista til afplánunar refsinga. Hópurinn skilaði skýrslu í lok júní þar sem settar voru fram nokkrar tillögur að aðgerðum, þar á meðal um nauðsynlegar breytingar á ákvæðum laga um fullnustu refsingar um samfélagsþjónustu og reynslulausn. Með þessu frumvarpi er því brugðist við tillögum starfshópsins. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði ákvæði til bráðabirgða í lögin sem heimili Fangelsismálastofnun að fullnusta allt að 24 mánaða óskilorðsbundið fangelsi með samfélagsþjónustu, en samkvæmt núgildandi ákvæði er stofnuninni heimilt að fullnusta allt að 12 mánaða óskilorðsbundið fangelsi með samfélagsþjónustu. Jafnframt er lagt til að hið sama eigi við þegar um refsingu samkvæmt fleiri en einum dómi er að ræða og í þeim tilvikum þegar hluti fangelsisrefsingar er skilorðsbundinn. Með þessu verður því heimilt að afplána með samfélagsþjónustu þegar samanlögð refsing eða heildarrefsing er allt að 24 mánuðir í stað 12 mánaða í núgildandi lögum. Í skýrslu starfshópsins um styttingu boðunarlista til afplánunar var lagt til að breyting þessi yrði gerð varanleg í ljósi þess hve góða raun samfélagsþjónusta hefur gefið hingað til, en ákveðið var að gera þessa heimild tímabundna að sinni. Á gildistíma ákvæðisins verður svo fylgst með því hvaða áhrif breytingarnar hafa, m.a. á ítrekunartíðni til að unnt sé að meta hvort æskilegt sé að gera slíkar breytingar til framtíðar. En komi til þess þarf enn fremur að taka til skoðunar hvort ákvörðun um samfélagsþjónustu skuli vera áfram stjórnvaldsákvörðun eða í höndum dómstóla. Með frumvarpinu er einnig lögð til sú breyting að Fangelsismálstofnun verði tímabundið heimilt að veita föngum sem eru með styttri refsingu en 90 daga óskilorðsbundið fangelsi reynslulausn fimm dögum áður en reynslulausn hefði annars verið veitt og föngum með lengri refsingu en 90 daga óskilorðsbundið fangelsi reynslulausn tíu dögum áður en að reynslulausn kemur. Þetta er gert að norskri fyrirmynd en hér er um tímabundið úrræði að ræða á meðan unnið er að styttingu boðunarlistans. Þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu eru sem fyrr segir tímabundnar og er ætlað að stytta boðunarlista og fækka þannig að fyrningum refsinga og stytta bið dómþola eftir afplánun. Verði ekkert aðhafst má leiða að því líkur að fyrningum fjölgi enn frekar og er slíkt óásættanlegt með tilliti til varnaðaráhrifa refsinga. Fyrningar refsinga hafa neikvæð áhrif á varnaðaráhrif refsinga, bæði almenn og sérstök. Þá er einnig óviðunandi að fjöldi dómþola skuli hefja afplánun refsingar nokkrum árum eftir að dómur fellur, en vitað er að varnaðaráhrif mögulegrar fangelsisvistar verða minni þegar bið eftir afplánun tekur nokkur ár. Að auki getur lengri bið eftir afplánun verið dómþolum þungbær, þeir hafa jafnvel snúið alfarið af þeirri braut sem leiddi til refsiverðrar háttsemi, náð bata frá áfengis- og/eða vímuefnaneyslu, stofnað fjölskyldu og í sumum tilfellum lagt stund á nám eða vinnu. Þannig getur löng bið eftir afplánun haft gagnstæð áhrif en þau sem stefnt var að með þeirri betrunarstefnu sem stjórnvöld vilja leggja áherslu á. Verði frumvarpið að lögum er gert ráð fyrir að fjölga þurfi tímabundið um eitt ársverk hjá Fangelsismálastofnun og er sá kostnaður metinn árlega 11 millj. kr., en gert er ráð fyrir að kostnaðurinn rúmist innan útgjaldaramma málefnasviðsins. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið hafi fjárhagsleg áhrif á sveitarfélögin. Sem liður í undirbúningi þessa frumvarps var við samningu þess leitað til Fangelsismálastofnunar, það var birt á samráðsgátt stjórnvalda 29. janúar 2021 og almenningi gefinn kostur á að koma með athugasemdir og ábendingar. Umsögn barst frá Afstöðu, félagi fanga, sem var almennt jákvæð í garð frumvarpsins, einkum gagnvart rýmkun á samfélagsþjónustu. Virðulegi forseti. Ég hef mikla trú á því að með því að breyta og bæta þann möguleika að fullnusta refsingu með aukinni samfélagsþjónustuna og því að ná niður boðunarlistum séum við að koma til móts við þann hóp sem bíður eftir afplánun refsinga sem getur verið refsing í sjálfu sér. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Þegar ég byrjaði að lesa þetta frumvarp leist mér heldur vel á það. Það vakna samt spurningar hjá mér í sambandi við tilganginn með því, þ.e. forsendurnar sem liggja að baki því að þessi breyting sé gerð, og þá sér í lagi hvernig það endurspeglast í því atriði að þetta eru bráðabirgðaákvæði. Mér að vitandi er samfélagsþjónusta úrræði sem getur virkað ágætlega, alla vega fyrir einhvern hóp af föngum. Ég verð að segja að ég varð svolítið hissa á því að það úrræði sem fangi hefur mögulega val um afmarkist af einhverju eins og því hversu langur boðunarlistinn er, eitthvað sem fanginn hefur engin völd yfir, eitthvað sem afbrot fangans hefur ekkert með að gera og eitthvað sem áhrif fangelsisvistarinnar sjálfrar hafa ekkert með að gera, nema að því leyti að möguleikinn er til bóta. Mögulega alla vega. Mér finnst svolítið skrýtið að hafa þetta tímabundið út frá þessum forsendum. Þannig að ég velti fyrir mér og spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Var eitthvað skoðað að hafa þetta ákvæði varanlegt? Og ef ekki, af hverju ekki? Sömuleiðis, er þá ekki viðbúið, ef það er ekki varanlegt, að sami vandi verði einfaldlega til staðar síðar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og tek alveg undir það að breytingin sem slík er mjög mikilvæg, burt séð frá stöðunni á boðunarlistanum. Ég lét vinna róttækar tillögur til að ráðast á boðunarlistann. Fangelsisplássin anna að mestu leyti dæmdum refsingum á ári, en það er boðunarlistinn sem kemur í veg fyrir að við náum að láta þetta rúlla eðlilega og fólk þarf að bíða lengur en þrjú ár eftir afplánun. Ég vildi því ráðast í róttækar aðgerðir til að ná niður þessum boðunarlista, eins og við höfum séð gerast í löndunum í kringum okkur, og þetta var ein af þeim tillögum sem kom frá starfshópnum. Hann lagði til að þetta yrði varanleg breyting. Ég er fylgjandi því að úrræðið verði gert varanlegt en legg til að það verði tímabundið til þriggja ára svo við getum lagt betur mat á hvaða áhrif breytingarnar hafa, m.a. á ítrekunartíðni. Ég hef mikla trú á að þetta geti minnkað endurkomutíðni. Ég hef trú á að þetta muni skila sér mjög vel fyrir þá sem fremja afbrot og fá 12–24 mánaða dóm, sem mun þá falla undir samfélagsþjónustu. Ég tel að unnt sé að leggja mat á það með betri hætti en náðist að gera í undirbúningi þessa frumvarps, hvort æskilegt sé að gera slíkar breytingar til framtíðar sem og að taka betur til skoðunar þá umræðu, sem ég held að færi oftar fram ef þetta væri varanlegt úrræði, um hvort ákvörðun um samfélagsþjónustu eigi að vera stjórnvaldsákvörðun eða í höndum dómstóla. Það er misjafnt eftir löndunum í kringum okkur. Ég held að sú umræða yrði miklu þyngri og meiri og eðlilega þarf að taka hana, hún þarf að fara fram. En ég legg til að þetta verði gert með þessum hætti til þriggja ára, sem hefur reynst vel og gagnast vel, og á þeim tíma verði hægt að taka varanlegar og vonandi breytingar í þessa átt, til lengri tíma.

Virðulegi forseti. Nú vill svo til að ég er sammála hæstv. ráðherra um að það væri betra að hafa ákvæðið varanlegt. Ég átta mig ekki alveg á því út frá svörum hæstv. ráðherra hvers vegna það er þá ekki varanlegt í frumvarpinu. Ég vil þá spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé nokkuð því til fyrirstöðu að hv. allsherjar- og menntamálanefnd breyti frumvarpinu í þá veruna, ég heyri alla vega ekki á ræðu hæstv. ráðherra að hún hefði neitt út á það að setja. Ég verð líka að segja, óháð þessu, að ég myndi vilja hafa þetta ákvæði inni, einfaldlega vegna þess að ég tel það heppilegra til að sinna viðfangsefni fangelsismálakerfisins, sem ætti að mínu mati að vera betrun en er í það minnsta viðbrögð við afbrotum og hvað við eigum að gera við fólk sem brýtur af sér og við neyðumst greinilega til að refsa. Mér finnst það miklu eðlilegra inntak spurningarinnar um það hvort við viljum svona breytingar eða ekki. Ég átta mig alveg á þessu boðunarlistavandamáli, það er ekki nýtt þótt það sé að versna, en mér finnst það vera skrýtinn hvati fyrir breytingu. Ég hefði haldið að hvatinn fyrir svona breytingu væri einfaldlega að við teldum fangelsismálakerfi betra og betur til þess fallið að t.d. minnka endurkomutíðni og þess háttar. En þá myndum við alltaf, hygg ég, setja inn varanlega breytingu sem við myndum síðan breyta eftir atvikum eftir á. En alla vega, ég ætla að fara í stutta ræðu, ef virðulegur forseti setur mig á mælendaskrá að loknum þessum andsvörum, og fara aðeins út í það sem hæstv. ráðherra fór yfir í sambandi við að Fangelsismálastofnun taki í raun ákvarðanir um eðli refsingarinnar líka, sem er skrýtið og misjafnt eftir löndum, eins og ráðherra fór yfir. En ég skil hæstv. ráðherra þannig að hún myndi alla vega ekki setja sig upp á móti því ef nefndin myndi eftir umfjöllun sína leggja til að gera þessi ákvæði varanleg.

Virðulegi forseti. Það er rétt, ég myndi ekki setja mig sérstaklega upp á móti því en legg hér til að þetta sé tímabundið, bæði af því að ég taldi að þessi breyting myndi taka styttri tíma, fara hraðar í gegnum þingið, svo við næðum árangri með hana á þessu þingi. Ég taldi einnig að við myndum vilja skoða betur hvort dómstólar ættu að dæma samfélagsþjónustu, hver viðbrögðin væru við afbrotum í kerfinu. Það er ekkert til fyrirstöðu að skoða það í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, t.d. í takti við hin Norðurlöndin þar sem dómstólar hafa þessa heimild til að dæma, en það er stærri breyting á því úrræði sem almennt hefur gengið vel hjá Fangelsismálastofnun, að beita samfélagsþjónustu upp að ákveðnu marki. Ég myndi segja að hvatinn sé ekki bara boðunarlistinn, sem er hluti af vandanum, og allar breytingar sem lagðar voru til voru til að ná tökum á honum, ná honum niður, en líka til að bæta fangelsiskerfið okkar. Það er allt í takti við þá betrunarstefnu og annað sem við erum að vinna að, ég og félagsmálaráðherra, og tengist m.a. vinnu sem Tolli Morthens leiðir að aukinni betrun, eða bata eins og það er kallað, til að ná virkum einstaklingum aftur út í samfélagið eftir fangelsisrefsingu, sem er verkefni okkar; að refsa fyrir afbrot, búa til varnaðaráhrif en á sama tíma búa þannig um hnútana að það sé möguleiki að manneskjan komi sterkari til baka út í íslenskt samfélag. Sú vinna og sá hvati er líka að baki svona breytingum. Þessi breyting tekur styttri tíma og því lagði ég til að hún væri tímabundin að þessu sinni. En ég býst við að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni leggjast yfir þetta og velta möguleg upp hugmyndum sem oft hafa komið fram, hvort dómstólar eigi að hafa heimild til að dæma samfélagsþjónustu.

Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um frumvarp um breytingu á lögum um fullnustu refsinga, þar sem bætt er við tveimur bráðabirgðaákvæðum, annað heimilar fullnustu refsingu með ólaunaðri samfélagsþjónustu og sömuleiðis er bráðabirgðaákvæði um að veita fanga reynslulausn fimm dögum áður en hún ellegar væri veitt. Þessi breyting, eins og var farið yfir í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra og í andsvörum við þann sem hér stendur, er m.a. afleiðing þess, eins og ég skil það, að settur var starfshópur á vegum dómsmálaráðherra til að leggja til aðgerðir til að stytta boðunarlista til afplánunar refsinga. Þessir boðunarlistar hafa lengst upp á síðkastið eins og farið er yfir í greinargerð frumvarpsins. Umræðan um boðunarlista er ekki ný af nálinni. Hún er margra ára gömul og þeir hafa alltaf verið til vandkvæða. Það eru til dæmi þess að fólk sem er dæmt í fangelsi fer aldrei í fangelsi vegna þess að of langan tíma tekur að finna fyrir það pláss í fangelsum. Úr verður að einhver sem brýtur af sér og fær fyrir það fangelsisdóm er búinn að koma lífi sínu í betra horf og er ekki lengur ógn við samfélagið eða er ekki líklegur til þess að brjóta aftur af sér en þrátt fyrir það hefur viðkomandi það yfir höfði sér að fara í fangelsi nema auðvitað að refsingin fyrnist. Hún gerir það þegar biðin er orðin of löng. Ég tel það alveg eðlilegt. Við getum ekki boðið fólki upp á það, jafnvel þótt við þurfum að beita fangelsisrefsingum, að það setji lífið bara á bið á meðan vegna þess að það er í eðli sínu einnig ákveðin refsing og vissulega frelsisskerðing því að meðan fólk veit ekki hvort eða hvenær það er að fara í fangelsi þá getur það illa eða ómögulega skipulagt líf sitt, jafnvel þó að það breyti öllu sem átti þátt í því að viðkomandi var dæmdur til fangelsisrefsingar til að byrja með. Það er erfitt að stofna til sambands eða atvinnusambands, hvað þá að flytja eða eitthvað því um líkt, að breyta lífi sínu á einhvern stóran hátt þegar þessi framtíð er ekki þekkt og óþekkjanleg og háð því sem hlýtur utan frá að virðast vera ákveðnir duttlungar eða kerfisvandamál sem kemur hinum brotlega í rauninni ekkert við. Til að vinna bug á þessu máli var settur starfshópur af dómsmálaráðherra sem ég kann að meta og skil mætavel og er jákvætt. Þetta er ein af þeim tillögum sem komu fram. Í máli hæstv. dómsmálaráðherra kom fram að starfshópurinn hefði lagt til gera þessa breytingu sem við ræðum hér varanlega. Það sem ég hef við þetta frumvarp að athuga og hygg að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni skoða og vonandi breyta er að þessi ákvæði um rýmkaðar heimildir til samfélagsþjónustu eru tímabundin, til miðsumars 2024. Ég skildi hæstv. dómsmálaráðherra í andsvörum áðan þannig að markmiðið með því að hafa þetta tímabundið væri annars vegar að það væri auðveldara að koma því hratt í gegnum þingið og hins vegar að hugsanlega vildu menn skoða aðrar breytingar, til að mynda þá skrýtnu spurningu hvar þessar ákvarðanir eiga heima. Vel á minnst og ég get alveg farið í það strax; það hefur stundum verið spurt og gagnrýnt að það sé Fangelsismálastofnun sem ákveði í raun og veru eðli refsingarinnar sem er í boði fyrir fanga. Nú er það kannski alveg eðlilegt upp að einhverju marki, til að mynda hvað varðar agabrot í fangelsum eða eitthvað því um líkt, sömuleiðis hvað varðar mat á því hvort viðkomandi sé hættulegur samfélaginu eða eitthvað í þeim dúr. En hér er valdið sett í hendurnar á fangelsismálayfirvöldum vegna þess að þannig er kerfið okkar, eins og er alla vega. Ég er ekki viss um að það sé góð hugmynd eða í það minnsta tel ég að dómstólar ættu að hafa rýmri heimildir til að dæma til samfélagsþjónustu og sömuleiðis að við ættum að líta á samfélagsþjónustu út frá forsendum skjólstæðinga kerfisins sem eru annars vegar fórnarlömb afbrota og hins vegar afbrotamennirnir sjálfir. Markmiðið með því að hafa refsingar til að byrja með er margþætt en það hlýtur að þurfa að vera af einhverjum fyrir fram ákveðnum ástæðum eins og til að mynda að kenna brotamanninum lexíu. Það er einn hluti af því, reyna að koma því þannig fyrir að viðkomandi sem brýtur af sér og brýtur á rétti annarra geri það ekki aftur vegna þess að ef hann gerir það þá kemur eitthvað slæmt fyrir þann hinn sama. Ekkert flókin lógík, hvorki hér né í frumskóginum, ef út í það er farið. Annað er að sýna samfélaginu að það séu afleiðingar af gjörðum fólks. Þegar fórnarlömb afbrota sjá að ekkert gerist í kjölfarið dregur það úr tiltrú þeirra á að réttlæti sé hægt að ná fram með friðsamlegum leiðum lýðveldisins og réttarríkisins. Það eru ýmsar svona ástæður. En mér finnst ekki að ástæðan fyrir því að við ákveðum refsingar svona eða hinsegin eigi að tengjast einhverju kerfislegu vandamáli eins og lengd boðunarlista. Nú átta ég mig á því að hæstv. dómsmálaráðherra hefur hér ekki úr einhverjum berjamó að velja af leiðum til að stytta þessa lista. Ég átta mig á því, ber alveg virðingu fyrir því vandamáli. En hafandi skoðað þessi fangelsismál nokkuð í gegnum tíðina þá veit ég líka að það er ákveðin tilhneiging hjá kerfum eins og refsivörslukerfinu og kerfum sem hafa mikil og afgerandi völd yfir frelsissviptum einstaklingum til að láta hagsmuni þeirra sömu einstaklinga mæta afgangi þegar kemur að spurningum um kerfislega þætti eða það sem mætti jafnvel í sumum tilfellum kalla þægindaþætti. Þegar vald okkar yfir frelsissviptum einstaklingum er mikið og í sumum tilfellum næstum því takmarkalaust, alla vega innan réttarríkisfyrirkomulags, þá snúast stóru vandamál kerfisins oft um eitthvað svona, boðunarlista eða þess háttar. Eflaust hefðu margir fangar stungið upp á sömu breytingu en það hefði verið á öðrum forsendum, virðulegur forseti, ekki bara til þess að þeir gætu frekar farið þessa leið en að vera í fangelsi, enda alls ekkert víst að allir fangar vilji það. En ef við myndum spyrja út frá tilgangi fangelsiskerfisins til að byrja með þá hygg ég að við myndum komast að þessari niðurstöðu, reyndar hygg ég að við myndum gera ýmsar breytingar á fangelsismálakerfinu. Og ég held að við myndum klárlega hafa þessar breytingar varanlegar jafnvel þótt við þurfum enn þá að búa við þá skrýtnu spurningu hvort ákvörðunin eigi heima hjá Fangelsismálastofnun eða hjá dómstólum. Mín afstaða er sú að þetta eigi frekar heima hjá dómstólum, alla vega í miklu meira mæli og upp að sem mestu marki, vegna þess að þar held ég að það sé miklu líklegra til að snúa að öðrum þáttum en einhverjum spurningum um boðunarlista. Ég velti nefnilega fyrir mér hvort við ættum ekki, samkvæmt þessu, í sjálfu sér að spyrja spurningarinnar þegar dómstólar fá brotlegan einstakling til sín sem er dæmdur sekur og á að þola, segjum fjögurra ára fangelsi eða því um líkt, óskilorðsbundið, hvort dómstólar myndu nokkurn tímann að segja að það ætti að stytta tímann niður í þrjú ár til að stytta boðunarlistana. Ég hygg ekki að það myndi gerast. Það endurspeglar svolítið punkt minn. Hér er framkvæmdarvaldið - af skiljanlegum ástæðum, ég er ekki að skamma dómsmálaráðherra eða Fangelsismálastofnun hérna, ég tel þetta eðlilega afleiðingu fyrirkomulagsins sem við erum með eða fyrirsjáanlega afleiðingu, skulum við segja. Boðunarlisti er kerfislegt vandamál, snýst að einhverju leyti um fjármögnun kerfisins, hversu mörg fangelsispláss við erum með, hvar þau eru, hvort þau henti til að hýsa þennan eða hinn fangann o.s.frv. Það eru ýmsar flækjur fólgnar í því að ætla að frelsissvipta fólk, andstætt því sem margir virðast telja. Þegar þessar flækjur koma inn á borð kerfisins sem á við boðunarlistana og þess háttar þá dettur kerfinu í hug að fara hugsanlega leiðir eins og þessar sem dómstólum myndi aldrei detta í hug út frá forsendum afbrotsins sem var framið, hagsmunum samfélagsins eða getu fangans til þess að - nú kann ég ekki að orða þetta rétt, virðulegi forseti, þetta á nú eftir að móðga einhvern - til þess að breyta sínum gangi í kjölfar refsingarinnar. Að öllu því sögðu, virðulegi forseti, þá styð ég samt málið. Ég hygg að það sé betra að hafa lögin með þessum ákvæðum heldur en ekki. En ég myndi halda að það væri einnig betra að hafa þau varanleg og sér í lagi þar sem þau eiga núna að gilda til rúmlega þriggja ára þá held ég að sé nægur tími til að meta áhrifin og bregðast við með löggjöf ef þörf er á, sérstaklega vegna þess að þetta er heimildarákvæði. Ef það kæmi í ljós hjá Fangelsismálastofnun eða framkvæmdarvaldinu yfirleitt að þetta úrræði gagnaðist illa, það hefði ekki nein jákvæð áhrif heldur bara einhvers konar neikvæð áhrif sem við getum ímyndað okkur, þá hygg ég að þetta heimildarákvæði yrði einfaldlega notað minna. Þannig að ég sé enga galla við það að hafa þessi ákvæði varanleg, ég sé bara galla við að hafa þau tímabundin. En þó vil ég árétta hér svar hæstv. dómsmálaráðherra, að hún myndi ekki setja sig sérstaklega á móti því að þessi ákvæði yrðu gerð varanleg að tillögu hv. allsherjar- og menntamálanefndar og er það vel. En hérna á lokamínútunum verð ég aðeins að fá að kvarta fyrst við höfum tækifærið. Ég vil kvarta undan ákveðnum misskilningi sem ég tel ríkja um fangelsismálakerfið. Það hefur í gegnum tíðina verið talað um betrunarstefnu og refsistefnu. Núna er betrunarstefna víst ekki lengur í tísku heldur eitthvert annað orðalag sem ég verð að viðurkenna að ég er ekki alveg með á hreinu hvert á að vera í augnablikinu, en ég ætla að kalla það betrunarstefnu og betrun í bili. Ég fæ sjálfsagt leiðréttingu um það á eftir, geri ég ráð fyrir. En til þess að betrunarstefna geti virkað þá verður að fjármagna fangelsiskerfið nógu vel. Það er engin leið að ætla einfaldlega að setja í löggjöf að hafa einhverja betrunarstefnu og stuðla að betrun án þess að fjármagn fylgi til að gera það mögulegt. Hlutir sem eru til þess fallnir að stuðla að betrun í fangelsismálakerfinu, eins og aukin menntun, betri sálfræðiþjónusta, aukin atvinna eða atvinnuþátttaka af einhverri sort, kosta allir peninga, virðulegi forseti. Það er bara þannig. Mér finnst persónulega ofboðslega leiðinlegt á Alþingi hvernig við erum oft ofboðslega mikið til í að gera augljóslega góða hluti en svo þegar kemur að því að fjármagna þá finnst okkur þeir ekki það augljóslega góðir að þeir þurfi að njóta forgangs. Þegar kemur að ákveðnum þjóðfélagshópum er ástæðan augljós og ég tel hana augljósa í þessu samhengi, virðulegi forseti, við erum að tala um fanga. Það þýðir að fólk leitar inn í eitthvert samúðarhlið í sál sinni í leit að réttu svörunum og hefur kannski minni samúð með einhverjum sem hefur gerst brotlegur við lög og jafnvel beitt fólk alvarlegu ofbeldi í einhverjum tilfellum annars vegar heldur en viðkvæmum hópum eins og börnum eða eldri borgurum eða hælisleitendum eða hvað skal vera. Ég skil það mætavel. En við megum ekki láta það blinda okkur fyrir því hvað er skynsamlegt að gera í sambandi við kerfið sem við erum búin að hanna til að takast á við þetta vandamál sem knýr okkur til að hafa fangelsisrefsingar. Síðast en ekki síst vil ég segja, hér á lokasekúndunum: Við getum ekki bara kennt föngum um það að við þurfum að hafa fangelsi og loka fólk inni gegn vilja sínum. Það er líka samfélagslegt vandamál. Það er líka samfélaginu að einhverju leyti að kenna. Þótt þetta sé óvinsæll hópur og hópur sem vissulega hefur brotið af sér samkvæmt skilgreiningu þá megum við ekki firra okkur ábyrgðinni á því að laga það sem betur má fara. Það þýðir að við þurfum að kosta lausnirnar sem við ætlum að bjóða upp á með peningum. Ég ætla að láta það vera lokaorðin í ræðu minni.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um þjóðkirkjuna. Um er að ræða heildarlög sem ætlað er að koma í stað gildandi laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997. Með þeim lögum var sjálfstæði kirkjunnar aukið verulega og ákvörðunarvald um skipan mála í þjóðkirkjunni fært í ríkara mæli til kirkjuþings. Þeirri þróun hefur síðan verið fram haldið með frekari breytingum sem orðið hafa á þeim lögum og kirkjuþing hefur í auknum mæli sett starfsreglur um fjölmörg atriði í stjórnskipan kirkjunnar sem áður voru bundin í lög. Þannig hefur stjórnsýsla kirkjunnar smám saman verið að breytast og eflast og töluverð reynsla verið byggð upp í starfi kirkjuþings. Frumvarp þetta byggir á þeirri þróun og yfir 20 ára reynslu sem kirkjuþing býr að. Frumvarpið gerir þannig ráð fyrir enn meira sjálfstæði þjóðkirkjunnar og miðar að því að færa sem flest ákvæði sem lúta að starfsemi kirkjunnar úr lögum í starfsreglur frá kirkjuþingi. Tilefni frumvarpsins má rekja til viðbótarsamnings um endurskoðun á svokölluðu kirkjujarðasamkomulagi frá árinu 1997 og samningi um nánari útfærslu á því frá árinu 1998 sem undirritað var af fulltrúum íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar 6. september 2019. Með viðbótarsamningnum var stefnt að því að einfalda fyrirkomulag á greiðslum ríkisins til þjóðkirkjunnar og auka jafnframt sjálfstæði þjóðkirkjunnar í fjármálum og starfsmannamálum. Samningurinn miðar að því að þjóðkirkjan beri fulla ábyrgð á eigin fjármálum og fjölda starfsmanna. Til að framfylgja efnisatriðum samningsins voru samþykkt tvenn lög um breytingar á lögum, m.a. lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Sneru þær lagabreytingar annars vegar að launamálum og starfsmannamálum þjóðkirkjunnar, samanber lög nr. 153/2019, og hins vegar einkum að sjóðum kirkjunnar vegna árlegrar gagngreiðslu ríkisins til þjóðkirkjunnar, samanber lög nr. 95/2020. Með viðbótarsamningnum fylgdi viljayfirlýsing þar sem fram kemur að stefnt skuli að því að fulltrúar þjóðkirkjunnar og ríkisins vinni að yfirferð yfir gildandi lög um þjóðkirkjuna með það að markmiði að einfalda regluverk hennar. Sú vinna hefur farið fram að undanförnu og byggir frumvarp það sem hér um ræðir á samvinnu dómsmálaráðuneytisins og fulltrúa þjóðkirkjunnar um heildarendurskoðun á lögum um þjóðkirkjuna. Var frumvarpið m.a. samþykkt á kirkjuþingi 15. september 2020. Tilgangur frumvarpsins er m.a. að efla enn frekar sjálfstæði þjóðkirkjunnar og einfalda mjög reglur um hana með því að nema úr lögum fjölmörg ákvæði um starfsemi hennar en fela þess í stað kirkjuþingi ákvörðunarvald um þau með setningu starfsreglna. Í raun eru mörg ákvæði sem varða gildandi lög nú þegar komin í starfsreglur sem kirkjuþing hefur sett. Í samræmi við þróun laganna er sú heimild víkkuð umtalsvert með enn meira sjálfstæði kirkjunnar. Þar sem frumvarpið felur í sér töluverðar breytingar frá núgildandi lögum og hefur að geyma mun færri ákvæði um þjóðkirkjuna en lögin í dag kveða á um hefur sú leið verið valin að leggja fram frumvarp að nýjum heildarlögum í stað lagabreytinga. Í frumvarpinu er fjallað um grundvöll þjóðkirkjunnar og skilgreiningu og tengsl hennar við ríkið en sambærileg ákvæði eru í lögum í dag. Þá er nýmæli að fjallað sé um þá þjónustu sem kirkjan veitir, bæði vígða og aðra þjónustu sem kirkjan heldur úti, sem er þá þjónusta sem alla jafna hefur verið til staðar. Ákvæði eru um inngöngu og úrsögn úr þjóðkirkjunni sem byggja á lögum um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög og fjallað er um sóknir og söfnuði þjóðkirkjunnar. Þar er þó aðeins getið um grunnreglur en í samræmi við markmið frumvarpsins er gert ráð fyrir að kirkjuþing setji frekari ákvæði um þau mál í starfsreglur. Síðan eru ákvæði um kirkjuþing sem fer með æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar, þar á meðal fjárstjórnarvald sem nú er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um í lögum. Ákvæði eru um helstu atriði er varða kosningu til þingsins og kosningu þingforseta sem eru óbreytt frá gildandi lögum en hins vegar er gert ráð fyrir að settar verði starfsreglur um önnur atriði er varða kirkjuþing sem nú er mælt fyrir um í lögunum. Þá er í frumvarpinu nýmæli um afgreiðslu mála hjá þinginu ef þingfulltrúar hafa tiltekinna hagsmuna að gæta við meðferð þeirra. Ákvæði um biskupa og biskupsdæmi eru efnislega þau sömu og í gildandi lögum en eru mun færri. Til að mynda er gert ráð fyrir að reglur um biskupskjör verði alfarið í starfsreglum kirkjuþings. Áfram er ákvæði um samninga milli þjóðkirkjunnar og ríkisins sem er í samræmi við það sem kemur fram í lögunum í dag en þó nú með breyttu orðalagi um árlegar greiðslur ríkisins til þjóðkirkjunnar í samræmi við hinn nýja viðbótarsamning. Segja má að ein meginbreytingin sem frumvarpið felur í sér sé ákvæði 8. gr. um að kirkjuþing setji starfsreglur um málefni þjóðkirkjunnar. Þrátt fyrir að kirkjuþing setji í dag starfsreglur um fjölmörg atriði á grundvelli gildandi laga felst í þessu ákvæði mun víðtækari og almennari heimild til setningar starfsreglna enda er gengið út frá því í lögunum í dag að kirkjuþing setji starfsreglur um tiltekin málefni. Með frumvarpinu er hins vegar lagt til að fjölmörg ákvæði gildandi laga falli brott og í stað þeirra setji kirkjuþing starfsreglur sem eru um önnur atriði sem hún telur þörf á enda stangist það ekki á við almenn lög. Frumvarp þetta felur í sér verulega einföldun á regluverki þjóðkirkjunnar og verði það að lögum mun sjálfstæði hennar aukast til muna og ákvörðunarvald hennar að langmestu leyti vera á hendi kirkjuþings. Þess má einnig geta að í frumvarpinu er lagt til að fjölmörg eldri lagaákvæði og réttarreglur sem eru frá 18. öld og fyrri hluta 19. aldar falli brott enda eru mörg þeirra löngu úrelt eða hafa runnið sitt skeið. Margt af því sem þar kemur fram er nú kveðið á um í starfsreglum kirkjuþings en á meðal þeirra reglna er bréf kansellísins um tilhögun á kirkjuhurðum. Frumvarpið er áfangi í áttina að fullum aðskilnaði ríkis og kirkju. Hér er verið að færa lögin til nútímans og fjarlægja fjölmörg ákvæði sem ástæðulaust er að hafa í lögunum eftir að búið er að ákveða að þjóðkirkjan taki yfir fjárhagslegt skipulag og innra skipulag. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að stefna beri að því marki að aðskilja ríki og kirkju. Það gerði ég t.d. í ávarpi til kirkjuþings. En ég tel mikilvægt að stíga varlega til jarðar og taka skref í þá átt. Þetta frumvarp er einn liður í því en það er unnið í góðu samstarfi ráðuneytisins og fulltrúa þjóðkirkjunnar. Lagt er til að frumvarpið taki gildi 1. júlí 2021 svo að kirkjuþing geti í samræmi við ný lög undirbúið setningu og breytingu starfsreglna og samþykkta eftir atvikum á næsta kirkjuþingi sem ráðgert er að haldið verði næstkomandi haust. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér þykir stundum svolítið sérstakt að hlusta á fólk tala um aðskilnað ríkis og kirkju, sér í lagi kirkjunnar menn tala um aðskilnað ríkis og kirkju þegar um er að ræða það að auka sjálfstæði kirkjunnar en hins vegar þannig að hún hafi áfram hin sérstöku forréttindi sem hún nýtur í skjóli stjórnarskrár og sögunnar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Í þeim skrefum sem ráðherra segist vilja taka í átt að fullum aðskilnaði ríkis og kirkju, hvar á þeirri vegferð verður þjóðkirkjan alfarið á sama stað og önnur trú- og lífsskoðunarfélög, þar á meðal fjárhagslega? Það virðist nefnilega einhvern veginn alltaf verða eftir. Það má auka sjálfstæði kirkjunnar í þeim skilningi að hún fái að ráða sér meira sjálf en það að hún hafi sérstakan ríkisstuðning virðist ekki breytast mikið jafnræðinu í vil, ef svo mætti að orði komast. Ég velti fyrir mér hvort einhver misskilningur sé í þeirri greiningu hjá mér sem hæstv. dómsmálaráðherra gæti bent mér á. Spurningin er eins og ég orðaði hana áðan: Á hvaða tímapunkti í þessari vegferð aðskilnaðar ríkis og kirkju telur dómsmálaráðherra heppilegt að gera fjárhagslega stöðu þjóðkirkjunnar gagnvart ríkissjóði nákvæmlega þá sömu og annarra trú- og lífsskoðunarfélaga?

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að almennt er krafan um jafnræði milli ólíkra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga sífellt meira áberandi, ekki síst meðal yngri kynslóðarinnar. Sjálfstæð kirkja, óháð ríkisvaldinu, samrýmist líka betur trúfrelsi og skoðanafrelsi en sérstaðan sem þjóðkirkjan hefur notið í íslenskri stjórnskipan. Fljótlega eftir framlagningu málsins þarf að huga að næstu skrefum. Ég hyggst gera það með vinnu við næstu skref sem ég held að þurfi að taka einhvern tíma. Ég held að ekki myndi ríkja sátt um að leggja fram frumvarp um fullan aðskilnað ríkis og kirkju heldur sé mikilvægt að gera það í sátt á milli ólíkra hópa og finna bæði út úr því sem hv. þingmaður nefnir varðandi fjármögnunina og líka hvaða þjónustu kirkjan hefur verið að veita og veitir í samfélaginu í dag. Í mínum huga er ekki spurning að kirkjan getur vel sinnt öllum verkefnum sínum algjörlega óháð ríkinu. Ég held að með þessu séum við að stíga eitt skref í að auka sjálfstæði hennar, að ekki sé kveðið á um hina ýmsu þætti í lögum heldur ráði hún málum að meiri hluta sjálf. Ég mun skoða þá þætti og vinna að þeim. Auðvitað þarf að skoða þá þætti sem hv. þingmaður nefndi en líka almennt fyrirkomulag sóknargjalda og fjölmargra annarra atriða. Ég held að við höfum stigið mikilvæg skref. Eitt skrefið var frumvarp um að starfsmenn kirkjunnar væru ekki lengur opinberir starfsmenn. Þetta nýja frumvarp er vissulega ný heildarlög en einfaldar reglur og lög kirkjunnar til muna og eykur sjálfstæði hennar.

Virðulegi forseti. Kvartanir þeirra sem standa utan þjóðkirkjunnar hafa ekki snúist um að þjóðkirkjan njóti ekki nógu mikils sjálfstæðis í störfum sínum heldur það að fólk sem tilheyrir þeirri kirkju og kærir sig um annars ágæta þjónustu hennar njóti sérstakra forréttinda, sérstakra fjárhagslegra forréttinda, til að mynda þeirra að einstaklingur sem ætlar að nota þjónustu annars trúfélags eða lífsskoðunarfélags þarf oft að borga hærri gjöld fyrir sömu þjónustu. Ástæðan fyrir því er ekki sú að þessi lög hafi ekki verið til staðar heldur að kirkjan er í mjög sérstöku, svo að sterkari orð séu ekki notuð, mjög sérstöku fjármálalegu sambandi við ríkissjóð sem er grundvallað á samningum eins og þeim sem hæstv. dómsmálaráðherra nefndi þegar hún talaði um að starfsmenn þjóðkirkjunnar væru ekki lengur opinberir starfsmenn. Virðulegi forseti. Fólk sem vill jafnræði fyrir lögum í trúmálum hefur ekki verið að berjast fyrir því sérstaklega að starfsmenn þjóðkirkjunnar tilheyri hinum eða þessum hópi heldur vill það afnema ójafnræðið sem felst í því hvernig þetta óheilbrigða fjárhagslega samband ríkis og þjóðkirkjunnar er og, eftir því sem ég fæ best séð, á að vera áfram. Ég sé engin ummerki um þá annars ágætu viðleitni hæstv. dómsmálaráðherra að aðskilja ríki og kirkju algerlega í þessu frumvarpi eða í fyrirætlunum stjórnvalda yfirleitt, allra síst í uppfærðu kirkjujarðasamkomulagi sem snerist um það eitt að gera þann óskapnað, fyrirgefið orðbragðið, virðulegi forseti, varanlegan, sem er þvert á við kröfuna um jafnræði fyrir lögum í trúmálum. Á hvaða tímapunkti í aðskilnaði ríkis og kirkju fylgir aðskilinaður fjármálunum? Hvenær munum við fá jafnræði í trúmálum á Íslandi í þeirri vegferð sem hæstv. dómsmálaráðherra segist aðhyllast?

Virðulegur forseti. Kirkjujarðasamkomulagið snýst um greiðslu fyrir eignir. Það byggir á afhendingu á eignum til ríkisins og hefur ekkert sérstaklega með þetta frumvarp að gera. 

Herra forseti. Hér er um nýja heildarlöggjöf að ræða um þjóðkirkjuna og mun hún fela í sér verulega einföldun á regluverki frá gildandi lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar og aukið sjálfstæði. Eins og komið hefur fram hjá hæstv. ráðherra eykst sjálfstæði þjóðkirkjunnar stórlega og ákvörðunarvald hennar verður að mestu í höndum kirkjuþings. Samkvæmt samþykkt þessa frumvarps verður þjóðkirkjan sjálfstæðari en áður í öllum sínum verkum og ég fagna því. Íslenska ríkið greiðir þjóðkirkjunni árlega gagngreiðslu á grundvelli samninga milli þjóðkirkjunnar og ríkisins. Með samkomulagi ríkis og kirkju frá árinu 1907 fékk ríkið umsjón með jarðeignum kirkjunnar sem átti þá um 25% landsins. Árið 1997 fékk ríkið jarðirnar til eignar. Þjóðkirkjan afhenti ríkinu jarðeignir sínar gegn endurgjaldi í formi launa til tiltekins fjölda presta og starfsmanna. Þetta þekkjum við og við höfum rætt þau mál hér. Samkomulagið stendur óhaggað. Eins og kom einnig fram hjá hæstv. ráðherra var síðan gert samkomulag í september 2019, viðbótarsamkomulag um fjárhagsleg málefni ríkis og kirkju sem einnig hefur verið samþykkt hér á Alþingi. Herra forseti. Ég er dyggur stuðningsmaður kirkjunnar og það á svo sem ekki að koma þingheimi á óvart. Ég hefði t.d. viljað sjá kirkjuna vera virkari í almennri þjóðmálaumræðu. Kirkjan er oft þögul í málum sem skipta miklu máli að mínum dómi. Þannig á kirkjan ekki sitja þögul hjá þegar sótt er að kristinni trú, kristnum gildum og kristinni menningu í okkar ágæta landi. Hún á heldur ekki að sitja þögul hjá þegar fjallað er um ofsóknir gegn kristnum sem viðgangast víða um heim. Samkvæmt tölum Sameinuðu þjóðanna falla hundruð kristinna í hverjum mánuði af völdum ofsókna. Talið er að 245 milljónir kristinna manna sæti alvarlegum ofsóknum vegna trúar sinnar en ríflega 4.000 létu lífið á síðasta ári af þeim sökum. 80% allra trúarofsókna í heiminum beinast gegn kristnu fólki. Kirkjan lætur sig málefni flóttamanna varða og er það vel en hún á einnig að minna á að kristnir eru sá trúarhópur í heiminum sem verður mest fyrir barðinu á ofsóknum. Ég vil vekja athygli á því sem segir í frumvarpinu, í kaflanum um mat á áhrifum þess, með leyfi forseta: „… þjóðkirkjulögin verði einföld rammalöggjöf en kirkjuþing muni setja eða samþykkja starfsreglur, samþykktir og ályktanir um alla starfsemi kirkjunnar …“ Nú hefur frumvarpið fengið mikinn undirbúning innan kirkjunnar, eins og kemur fram í frumvarpinu, og í þeim undirbúningi veit ég að áhersla var lögð á að tryggt væri að það sem félli brott úr núgildandi lögum fengi meðferð í starfsreglum kirkjuþings. Þá er eðlilegt að spyrja: Hefur kirkjuþing lokið sinni vinnu með fullnægjandi hætti hvað það varðar? Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé hægt að ganga frá texta laganna eða frumvarpinu nema sýnt sé fram á að kirkjan hafi einnig unnið sína heimavinnu og að hún hafi gert það með fullnægjandi hætti. Það er eitthvað sem nefndin verður að fara yfir, að mínu mati, í störfum sínum og kalla til gesti sem geta varpað ljósi á það að hlutverki kirkjuþings í þessu ferli sé lokið svo að allir megi vel við una. Í raun og veru má segja og ég tel að það væri svolítið ábyrgðarleysi af hálfu löggjafans að reyna ekki að tryggja að þjóðkirkjan starfaði innan skýrs lagaramma, einnig að því leyti sem henni er sjálfri falið að setja sér innri reglur. Starfsreglur kirkjuþings hafa til þessa allar verið byggðar á forsendum gildandi laga og hafa fengið númer með sama hætti og reglugerðir ráðuneytanna. Nú má segja að þau tengsl glatist og í raun er enginn sem sér um innra eftirlit með kirkjunni nema hún sjálf. Þegar um er að ræða fjöldahreyfingu, eins og kirkjan sannarlega er þótt verulega hafi fækkað í þjóðkirkjunni síðustu árin, myndi ég vera varkár í þessum efnum þó að ég myndi samt alls ekki vilja snúa til baka til meiri afskipta hins opinbera af kirkjunni. Mér finnst sömuleiðis of langt gengið í að breyta kirkjunni í fyrirtæki í rekstri, ef svo má að orði komast. Réttarstaða presta, prófasta og biskupa er gerð óviss og allt vald sett í hendur miðstýringar á Biskupsstofu þó að það eigi að heita að kirkjuþing sé æðsta vald í málefnum kirkjunnar, nema að því er varðar kenninguna og helgisiðina. Það vald liggur áfram hjá biskupi en staða biskups gagnvart kirkjuþingi og kirkjunni í heild er þó nokkuð í þoku að mínum dómi. Herra forseti. Elsta embætti Íslandssögunnar er biskupsembættið. Það er því hluti af sögu okkar, hluti af kirkjusögunni og arfleifð okkar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að breyta því þannig að embættið sem slíkt verði ekki lengur til heldur verði það bara eins og hvert annað starf. Spyrja má: Á þá biskup að vera nokkurs konar forstjóri sem á að hafa fullt vald á rekstri þess stórfyrirtækis sem þjóðkirkjan á þá væntanlega að vera, ef svo má að orði komast? Það er spurning hvort menn geri ekki of mikið úr þeim þætti. Ég verð að segja, herra forseti, að mér finnst niðurlægjandi gagnvart biskupsembættinu og menningarsögulegum þætti þess í Íslandssögunni að það verði ekki lengur til sem slíkt. Ég tel, herra forseti, að biskupsembættið eigi að fá að heita svo áfram þó svo að biskup verði ekki lengur opinber embættismaður ríkisins. Það varð hann ekki fyrr en með þeim breytingum á stöðu kirkjunnar sem komu með stjórnarskránni. Þótt biskup hafi orðið nokkurs konar undirsáti konungs með siðbreytingunni varð engin breyting á embætti hans í kirkjulegum skilningi. Hið heilaga prests- og predikunarembætti verður heldur ekki lagt niður með lögum nema kirkjunni sé bannað að nota þau heiti. Nægir að vísa til þess að engin breyting varð á þessu samkvæmt þýskum kirkjurétti og þýskum lögum þó að fullur aðskilnaður ríkis og kirkju hafi orðið í Þýskalandi árið 1919. Þess vegna tel ég, herra forseti, að eðlilegt sé að nefndin fari yfir þennan þátt málsins. Þetta er jú, eins og ég sagði réttilega, elsta embætti Íslandssögunnar. Eigum við ekki að halda í slíkar hefðir þar sem þetta er nú hluti af menningarsögu okkar? Ég minni t.d. á að í Bretlandi halda menn í ýmsa titla og hefðir sögunnar vegna. Það fær ekki staðist að hægt sé að banna kirkjunni að tala um embætti vegna þess að kirkjan sé ekki lengur ríkisrekin og embættismenn kirkjunnar séu ekki opinberir starfsmenn. Prestar, prófastar og biskupar kirkjunnar hafa fengið að vera embættismenn átölulaust þó að í lögum hafi lengi staðið að einungis séu þeir embættismenn sem starfa hjá ríkinu eða hjá stofnunum í eigu ríkisins. Ég kannast ekki við að þjóðkirkjan hafi nokkru sinni verið eign ríkisins, ekki einu sinni meðan hún var hrein ríkiskirkja. Að lokum, herra forseti: Á umliðnum áratugum hefur kirkjan þurft að mæta nýjum viðfangsefnum. Tímarnir hafa breyst og þjóðkirkjufólki fækkað. Þess vegna hefur kirkjan þurft að skilgreina sig í vaxandi mæli sem ein af mörgum stofnunum samfélagsins, ólíkt því sem áður var þegar litið var á þjóð og þjóðkirkju sem eina samstæða heild. Það er margt ágætt í þessu frumvarpi en þó eru hlutir sem þarf að laga og ég vona að nefndin horfi til þess. Hér áðan minntist hæstv. ráðherra á kirkjuhurðir og ég sakna þess sérstaklega að leggja eigi niður sérstök fyrirmæli um kirkjuhurðir. Þær eru merkilegar í sjálfu sér og ekki þarf annað en að horfa til kirkjuhurðar Hallgrímskirkju sem er hreint stórkostlegt listaverk. Ég vona að frumvarpið fái vandaða meðferð í þinginu. Ég tel þjóðkirkjuna mikilvæga fyrir íslenskt samfélag í fortíð, nútíð og framtíð. Hún er mikilvægur vitnisburður um að við sem þjóð stöndum á sögulegum og menningarlegum grunni kristinnar trúar og gilda. Við eigum að standa vörð um þá arfleifð og áhrif hennar í íslensku samfélagi, arfleifð sem byggir á því að íslenskt samfélag og kristinn siður og gildi eiga nú sem fyrr samleið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er ávallt gaman að hlusta á hann þó að ekki sé nema til að brjóta upp hversdagsleikann. Sömuleiðis verð ég að viðurkenna að mér finnst gaman að hlýða á hinn ýmsa fróðleik um söguna sem hv. þingmaður talar gjarnan um í pontu þegar kemur að trúmálum eða öllu heldur kristnum málum og það meina ég án nokkurrar kaldhæðni. Mér þykir það raunverulega áhugavert sem almennur áhugamaður um menningu og mannlegt samfélag. Þau sögulegu og menningarlegu gildi sem ég tel mig sjálfan tilheyra eru reyndar frelsi, jafnrétti og lýðræði. Ég ætla ekki að þreyta hv. þingmann með öllu því. Við ágæta ræðu hv. þingmanns og ágæta efnislega gagnrýni á frumvarpið í sambandi við biskupsembættið og þess háttar fór ég að velta því fyrir mér hvort ekki væri rétt í raun og veru að taka flest út úr þessu frumvarpi. Í 2. gr. stendur t.d. að um stöðu þjóðkirkjunnar fari samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 62. gr. og 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, eitthvað sem er augljóst vegna þeirrar staðreyndar að þessi ákvæði eru til staðar til að byrja með. Sömuleiðis er þar ýmislegt að finna sem maður fær ekki betur séð en eigi ekki heima í löggjöf heldur eigi bara að vera hluti af því hvað kirkjan sjálf ákveður að gera. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að það sé ekki löggjafans að segja trúfélögum fyrir verkum þegar kemur að því hvernig þau vilja haga helgihaldi sínu, hvað þá trúarboðskap sínum, og eflaust myndum við hv. þingmenn velja önnur ákvæði til að taka út úr frumvarpinu. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður líti svo á að frumvarpinu þurfi helst að breyta, til að það sé meira í samræmi við það sem hv. þingmaður telur eðlilegt, eða fyrst og fremst að fjarlægja það.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og góð orð. Já, ég tel að það þurfi að breyta frumvarpinu örlítið og vísa þá t.d. til þess þegar ég ræddi um biskupsembættið. Ég hefði viljað sjá að það fengi áfram að lifa þótt biskup væri ekki endilega opinber starfsmaður, bara sögulega séð sem elsta embætti Íslandssögunnar. Eins og ég nefndi í minni ræðu hefði ég gjarnan viljað sjá að við myndum áfram nota hugtakið embætti um biskup Íslands og mér finnst það hæfa vel þessu sögulega merkilega embætti og mikilvæga embætti. Ég hefði því viljað sjá breytingu hvað það varðar í frumvarpinu. Hvort ég sjái fyrir mér að eitthvað sé tekið úr frumvarpinu? Nei, ég hef svo sem ekki lagt upp með það en ég tel hins vegar eðlilegt að nefndin fari yfir það í vinnu sinni hver staðan á málinu er innan kirkjuþings, að eðlilegt sé að fá upplýsingar um það vegna þess að kirkjuþing fær mjög mikið hlutverk með þessum breytingum, nýju lögum, og á þar með að uppfylla ákveðna þætti sem áður hafa verið í lögum. Þá finnst mér eðlilegt að við sem löggjafinn spyrjumst fyrir um það hvernig þeirri vinnu miðaði áfram, rétt eins og við gerum í mörgum öðrum málum þegar við fáum gesti fyrir nefndir Alþingis, þegar við fylgjumst með hvernig lagaframkvæmd er og annað slíkt. Þessu tvennu hefði ég viljað sjá að yrði fylgt eftir. Ég útiloka ekki að ég komi með breytingartillögu sem snýr að biskupsembættinu.

Virðulegi forseti. Enn og aftur tölum við á hinu háa Alþingi um trúmál. Mér þykir alltaf jafn skrýtið þegar við fjöllum um þingmál sem varða efnislega trúarsannfæringu almennings, þjóðarinnar vilja sumir meina, en auðvitað er þjóðin ekki einungis sinn eigin meiri hluti og sömuleiðis er þjóðin ekki einstaklingur og getur ekki haft trúarsannfæringu. 1. gr. þessa frumvarps er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Þjóðkirkjan á Íslandi er evangelískt lúterskt trúfélag.“ Ef við gefum okkur að samband ríkis og kirkju í dag sé eðlilegt fyrir lýðveldi, lýðræðislegt frjálslynt þjóðríki, sem ég tel það ekki vera, og ef við teljum það góða hugmynd að hafa sérstakt trúfélag nefnt í stjórnarskrá og ef við trúum því sérstaklega að það eigi að vera einhver sérstök fjárhagsleg forréttindi fyrir téð trúfélag, þá skil ég af hverju við myndum setja þessa grein inn í landslög árið 2021. En ég tel hins vegar ekkert af þessu eðlilegt. Ég tel allt af þessu vera algjörlega á skjön við hugmyndina um jafnræði fyrir lögum, þótt þetta sé vissulega langt frá því að vera alvarlegasta brotið á jafnræði sem um getur, hér eða annars staðar. Eftir stendur nefnilega að við erum hér að setja í lög að tiltekin stofnun skuli vera tiltekin tegund af trúfélagi, að tiltekin stofnun á Íslandi skuli trúa ákveðnum hlutum, nefnilega kennisetningu evangelískrar lúterskrar kristni. Mér þykir í eðli sínu, virðulegi forseti, frekar fjarstæðukennt fyrir lýðræðisríki að ætla að setja fólki einhverjar línur um það, hvort sem um er að ræða félög eða hvað þá einstaklinga. En við skulum hafa það alveg á hreinu, virðulegi forseti, að þetta er arfleifð þess að það þótti eðlilegt. Það þótti eðlilegt að neyða fólk til trúar, ef ekki beinlínis með ofbeldi, þá með hótunum um slíkt að dauðanum loknum. Það er arfleifðin sem samband ríkis og kirkju byggist á. Það er ekki gagnrýni í sjálfu sér á trúfélagið eða kennisetningarnar, sem margar eru ágætar og ég aðhyllist sjálfur, t.d. að elska óvininn, að fyrirgefa við iðrun og fleira í þeim dúr. Ég verð reyndar að segja, og ég hugsa að hv. 3. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, myndi taka undir með mér, að það er ýmislegt í dæmisögum úr kristinni kennisetningu sem gleymist stundum um of í samfélaginu og við mættum alveg hafa aðeins oftar í huga. Stundum er barninu hent út með baðvatninu, eins og sagt er. En þær kennisetningar og þær sögur, sú menning, lifir algerlega án sérstaks sambands milli ríkis og tiltekinnar kirkju. Annað sem má ekki gleymast er að þrátt fyrir að Ísland sé því miður enn sem komið er tiltölulega einsleitt samfélag þá eru fleiri trúarkennisetningar í samfélaginu okkar í dag. Þá þarf ég ekki að leita einu sinni út fyrir kristna kennisetningu. Hér eru margir kristnir söfnuðir, hér eru evangelískir lúterskir söfnuðir sem hafa aðrar kennisetningar eða a.m.k. aðrar áherslur en þjóðkirkjan. Hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði áðan að hann teldi að þjóðkirkjan ætti að taka virkari þátt í almennri þjóðmálaumræðu, hún ætti ekki að sitja þögul þegar sótt væri að kristinni trú, kristnum gildum, kristinni menningu. Það vill svo til að ég er sammála hv. þingmanni um það, eða öllu heldur tel ég að það væri betra ef hún myndi gera það, að tvennu leyti: Annars vegar því að ég held að mikið af því vonda sem ég tel geta fylgt of harðri trúarkennisetningu - þá á ég við neikvæð áhrif sem trúarsannfæring getur haft á líf fólks, kannski eru það fréttir fyrir suma en það getur gerst, en hins vegar vegna þess að sumt í þessum kennisetningum mættum við alveg ræða meira á opinberum vettvangi og velta fyrir okkur hvort ekki séu einfaldlega góðar hugmyndir, fyrir þær sakir einar að hafa jákvæð áhrif á samfélagið og einkalíf okkar. Ég tel fullt af slíku vera til staðar í langflestum trúarbrögðum, ekki bara kristni. Reyndar rekst ég á eitthvað, í öllum þeim trúarbrögðum sem ég hef haft þau forréttindi að kynna mér í gegnum tíðina, sem ég tel góðar hugmyndir, jafnvel þótt þær séu ekki upprunnar frá skapara himins og jarðar. En, virðulegi forseti, þetta var kannski örlítill útúrdúr út frá 1. gr. frumvarpsins. Við hlýddum áðan á ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar og mér fannst hún áhugaverð. Ég hefði hlustað á hana þótt hún hefði birst á Youtube vegna þess að mér finnst áhugavert að biskupsembættið sé elsta embætti á Íslandi. Mér finnst sagan áhugaverð. Mér finnst áhugavert hvernig menningar verða til og hvernig þær tileinka sér tiltekin gildi, hvernig ákveðnar hefðir verða til og hvers vegna þær eru, hvort þær eru góðar eða slæmar og út frá hvaða sjónarmiðum. Mér finnst það allt saman mjög áhugavert og finnst þetta allt saman eiga erindi inn í hina almennu dægurumræðu, trúarlega sem aðra. Þetta er hluti af mannlífinu, hluti af samfélagi okkar, menningu og sögu, hvort sem okkur líkar betur eða verr. En mér finnst hins vegar stórfurðulegt að slíkar ræður séu haldnar á Alþingi, nema ef okkur er boðið upp á frumvarp sem þetta. Okkur er boðið upp á frumvarp um þetta vegna þess að við erum með ákveðin tengsl milli ríkis og kirkju. Þótt ég hafi upprunalega ekki ætlað að gera það þá get ég ekki annað en farið sérstaklega út í eina tegundina af tengslunum, sem eru hin fjárhagslegu, þótt það verði mjög þreytandi að rökræða það hér á Alþingi, virðulegi forseti, og víðar, það er endurtekning á sama hringnum í hvert sinn. Ég átta mig á því að kirkjujarðasamkomulagið er samningur. Ég átta mig á því að greiðslurnar til kirkjunnar eru fyrir eignatilfærslu á jörðum. Um þá þætti málsins er enginn ágreiningur. Þegar þau sérstöku fjárhagslegu forréttindi sem þjóðkirkjan nýtur á grundvelli þess samnings eru gagnrýnd er það ekki vörn og svarar ekki áhyggjunum að benda á þessar staðreyndir. Ég nefni þetta vegna þess að mér finnst þreytandi að hlusta á þessi svör, virðulegi forseti. Það er einfaldlega ekki sanngjarnt að selja einhverjum tæmandi auðlind, t.d. jarðir, gegn óendanlega háu gjaldi. Það ætti stofnun sem kennir sig við siðferði að sjá án þess að neinn bendi henni á það, og sjá það mjög skýrt. Mér finnst það, verð ég að segja, ákveðin vanvirðing við dómgreind fólks að láta eins og þetta kirkjujarðasamkomulag, með þessari furðulegu samblöndun af varanlegri leigu og meintri sölu, sé á einhvern hátt réttlátt eða skiljanlegt. Það er það einfaldlega ekki, virðulegi forseti, nema út frá því forneskjulega og mótsagnakennda sjónarmiði að það sé eðlilegt að tiltekið trúfélag njóti sérstakra fjárhagslegra forréttinda í gegnum ríkissjóð af sögulegum ástæðum. Það er það einfaldlega ekki, virðulegi forseti, og fólk mun ekki hætta að mótmæla því. Orðræðan í kringum þau frumvörp sem eru lögð hér fram, til að mynda þegar kirkjujarðasamkomulagið var endurskoðað á dögunum, tekur ávallt til sjálfstæðis kirkjunnar innan frá. Þá koma fram ræður um það hvernig biskupsembættið virkar eða hvernig kirkjuþing virkar, eða samráð Alþingis við kirkjuþing eða því um líkt, sem mér finnst allt persónulega áhugavert sem einstaklingi en kemur Alþingi ekki á nokkurn hátt við, virðulegur forseti. Það er bara þannig. Það kemur almenningi ekkert við. Ekki ræðum við hér innra skipulag Siðmenntar eða trúfélaga múslima eða trúfélaga ásatrúarfólks. Hvers vegna ekki? Við höfum enga ástæðu til þess, það kemur okkur einfaldlega ekkert við. Virðulegi forseti. Það er í grunninn ekkert flóknara en það. Þann punkt held ég að fólk skilji alveg í grundvallaratriðum, langflest fólk hér inni í það minnsta, og vissulega hæstv. dómsmálaráðherra. Þetta kemur okkur ekkert við og kjánalegt að vera eitthvað að ræða hér innra skipulag tiltekinna trúfélaga eða hvort félagið sé evangelískt og lúterskt eða ekki. Þá er fólk alveg til í að taka þá umræðu og gera einhverjar breytingar til að það verði aðeins minna kjánalegt fyrir okkur hér á Alþingi að ræða en hins vegar situr alltaf eftir það sem málið snýst um, fjárhagslegu forréttindin sem þjóðkirkjan nýtur í skjóli samninganna sem hafa verið gerðir við ríkið í gegnum tíðina. Virðulegi forseti. Ég kann ekki í sjálfu sér góða lausn á því að breyta þessum samningum þannig að úr verði eitthvað sanngjarnt. Ég er ekki með þá lausn hér og nú. En ég verð heldur vonlítill þegar ég sé ekki einu sinni metnað fyrir því að láta á það reyna. Það er augljóst að ekki er verið að láta á það reyna þegar svörin eru þau að þetta sé samningur og síðan innihaldi samningsins lýst í nokkrum setningum. Það er ekki merki um vilja til að aðskilja ríki og kirkju, virðulegi forseti. Það er metnaður fyrir því að láta ræðurnar hérna og þingmálin kannski líta aðeins minna kjánalega út með tilliti til hlutverks ríkisins og löggjafarsamkundunnar sérstaklega. Það er ansi mikið af ákvæðum í frumvarpinu sem ég átta mig ekki á hvers vegna eigi að vera í lögum yfir höfuð. Eflaust eru til einhverjar réttlætingar fyrir því. Ég efast um að ég myndi taka undir þær en þær einkennast af því að samband ríkis og kirkju virðist á einhvern hátt inngróið í sjálfa ríkismenninguna, sem er auðvitað mjög óhollt. Sum ákvæði hérna gætu verið rökrétt með hliðsjón af því, ef við trúum því að þjóðkirkjan eigi að vera þjóðkirkja eða ríkiskirkja, eða á einhvern hátt sérstök, eins og t.d. að þjóðkirkjunni beri að halda úti vígðri þjónustu á landinu öllu. Allt í lagi, ég þarf það ekki persónulega og fólk sem stendur utan kirkjunnar þarf það ekki og biður ekki um þjónustuna og því er ekki verið að gera neinn greiða með því að halda þessu úti, bara svo það sé sagt. Takk, en með fullri virðingu: Nei, takk. Ég skil að þetta sé í lögum ef fólk er þeirrar skoðunar að þetta eigi að vera kirkja sem hafi einhver sérstakar skyldur gagnvart hinum almenna borgara, þ.e. umfram önnur trúfélög. Virðulegi forseti. Í 6. gr. kemur fram að söfnuður sé félagsleg og fjárhagsleg grunneining þjóðkirkjunnar. Ég átta mig ekki á því hvað það kemur Alþingi við eða hvers vegna það þarf að vera í lögum að söfnuðir á tilteknu landsvæði myndi sókn og ein eða fleiri sóknir myndi prestakall. Eflaust eru það flottar hugmyndir, ég þekki það ekki, virðulegi forseti. Ég myndi glaður hlýða á aðra ræðu hv. 3. þm. Suðurk. um það en ég sé ekki hvers vegna þetta er í lögum. Ég skil ekkert í því hvers vegna þetta á ekki einfaldlega heima í félagslögum trúfélagsins sjálfs. Sama má segja um, eftir því sem ég fæ best séð, flest hérna, með fyrirvara um fáfræði mína um innri málefni kirkjunnar. Eftir stendur þó, virðulegi forseti, þegar við tölum um aðskilnað ríkis og kirkju, og við ætlum að vera heiðarleg með það, að við verðum að taka fjárhagslega þáttinn með inn í myndina. Ef við ætlum að vera heiðarleg með það þýðir ekki að láta eins og samningarnir sem hafa verið gerðir skipti engu máli í því sambandi, að þeir séu einhvern veginn utan við spurninguna eða að það sé einhver önnur umræða, vegna þess að svo er ekki. Þegar almennur borgari, sem tilheyrir einfaldlega öðru trúfélagi, er ekki evangelískrar lúterskrar trúar, ekki af mannvonsku heldur vegna þess að viðkomandi er það einfaldlega ekki, þá á viðkomandi ekki að þurfa að greiða hærra gjald fyrir þjónustuna en sá sem er evangelískrar lúterskrar trúar. Þetta er svo einfalt, virðulegi forseti, þetta er svo augljóst út frá öðru ákvæði í stjórnarskránni sem á að tryggja jafnræði fyrir lögum. Mótsögnin milli þeirrar greinar og þjóðkirkjuákvæðisins í sömu stjórnarskrá er kjánaleg. Ég ætla að láta þetta duga, virðulegi forseti, enda búinn með tímann, en ég vona að einn daginn hættum við að ræða trúmál efnislega á hinu háa Alþingi en það gerist ekki nema með fullum aðskilnaði ríkis og kirkju og þá fylgja fjármálin að sjálfsögðu með.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir framsögu á þessu ágæta frumvarpi og auk þess vil ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Það hefur verið gagnlegt og fróðlegt að hlusta á ýmsar vangaveltur og skoðanir varðandi þjóðkirkjuna og evangelíska lúterska trú, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom mjög vel inn á í sinni ágætu ræðu. Ég telst líklega til þess hóps sem er innmúraður og innfæddur inn í þessa ágætu stofnun sem prestssonur og ég hef töluverðar skoðanir á þessum hlutum. Frumvarpið sem slíkt er skýrt og að mörgu leyti gott. En mig langar að koma inn á ýmsa þætti í þessari umræðu um þau nýju heildarlög sem við erum að fjalla hérna um, lög um þjóðkirkjuna sem eiga að stuðla að sjálfstæði hennar. Þegar við tölum um sjálfstæði kirkjunnar, og menn eru farnir aðeins að tala um aðskilnað ríkis og kirkju og sumir telja að þetta sé skref í þá átt, þá vil ég ítreka að ég er ekki kominn það langt á þróunarbrautinni að ég vilji fara að tala mikið um aðskilnað ríkis og kirkju enda tel ég mjög mikilvægt að þessir tveir hlutir séu í sama herberginu. Ég ætla á þeim tíma sem ég hef í þessum ræðustól að fjalla aðeins um þjónustu þjóðkirkjunnar í dreifbýli og mikilvægi þeirrar þjónustu sem þjónar kirkjunnar, prestar, veita þar. Prestur í hverju prestakalli fyrir sig gegnir mikilvægu og fjölbreyttu hlutverki og er oft hornsteinn í því samfélagi þar sem hann býr. Vissulega hafa orðið mjög miklar breytingar undanfarin ár á þjónustu kirkjunnar í dreifbýli. Ég man vel að þegar ég var ungur maður og yngri, og er ég ekki orðinn gamall, virðulegur forseti, þá voru í því prestakalli þar sem ég þekki hvað best til, sem nú heitir Laufásprestakall, þrjú prestaköll sem nú er búið að sameina í eitt. Þar af leiðandi voru þar þrír prestar. Þar gegnir núna einn prestur því hlutverki sem áður gegndu þrír. Vissulega hafa orðið ákveðnar breytingar á búháttum og þess háttar, en það sem ég er að segja með þessu er að þegar við tölum um sjálfstæði kirkjunnar þá mega menn ekki horfa á hana sem fyrirtæki sem leitar bara endalaust hagræðingar og sker niður þjónustu á jöðrunum. Við verðum að halda uppi þeirri þjónustu sem hefur verið til staðar og verður vonandi áfram, sem kirkjan getur veitt, því það er þannig, hvort sem menn eru innmúraðir inn í þjóðkirkjuna eða ekki - það þekki ég mjög vel sjálfur af því að ég þekki fjölda fólks sem er ekki innan þjóðkirkjunnar - nýta þeir sér samt þá þjónustu sem þar er í boði. Hvaða trúfélagi sem menn eru aðilar að er það þannig að í dreifbýlinu nýta menn sér, þvert á trúfélög, þjónustu þjóðkirkjunnar. Þar af leiðandi er svo mikilvægt að kirkjan sé til staðar til að veita þá þjónustu sem felst í sáluhjálp eða hvað þetta allt saman heitir og að því verði haldið áfram. Ég óttast aðeins að menn horfi til breytinga á þessu, og miðað við það sem maður þekkir á þeim tíma sem maður hefur fylgst með hafa sóknir sameinast, prestaköll stækkað og prestum fækkað. Við tölum reglulega um það á hátíðlegum stundum að verja dreifbýlið og ég ætla að horfa á þetta út frá byggðasjónarmiði. Þetta er nákvæmlega það sama og gerist alltaf. Við þurfum alltaf að verja þá stöðu sem er í dreifbýlinu, hvort sem það er atvinnulega eða varðandi skóla, varðandi kirkjuna líka. Þar af leiðandi vil ég vara við því að menn taki stóra skrefið nema menn hafi tryggt að sú þjónusta sem fyrir er á landsbyggðinni verði áfram. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson fór mikinn varðandi samning ríkis og kirkju sem snýr að jörðum. Vissulega byggist þetta allt á jörðum sem kirkjan á og ríkið hefur fært sér til nytjar, vissulega byggist þetta á einhverjum samningi, en ég myndi vilja einfalda þetta þannig að menn hafi þarna einhvern ákveðinn grunn sem er miðað út frá en númer eitt, tvö og þrjú er að veita þjónustu. Til er ákveðin stofnun, sem í þessu tilliti er þjóðkirkjan, langflestir eru í henni og enn fleiri nýta sér þjónustuna og þar af leiðandi er eðlilegt að ríkið og stofnunin séu tengd. En með því frumvarpi sem er hér til umfjöllunar er ákveðin einföldun á ansi mörgum hlutum, verið er að skýra starfssvið og annað og er ágætisvinna og verður væntanlega fróðleg vinna í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem mun fjalla um frumvarpið. Við heyrum það að þegar þjóðkirkjan kemur til umræðu á hinu háa Alþingi eru ansi skiptar skoðanir um hana og hlutverk hennar. Ég vildi koma hingað upp og koma þessu sjónarmiði á framfæri, þ.e. því mikilvæga þjónustuhlutverki sem þjóðkirkjan gegnir á landsbyggðinni. Við höfum horft upp á það að prestum hefur fækkað og sóknir sameinast og prestaköll verið lögð niður. Ég tel að ekki verði lengra gengið í þeim efnum. Við getum tekið sem dæmi að sum prestaköll eru orðin það stór að þar eru kannski 140–150 km enda á milli og stundum yfir fjallvegi að fara og þess háttar til að þjónusta fólk sem þar býr og menn þurfa að verða boðnir og búnir allan sólarhringinn til þess. Þar af leiðandi vil ég koma þessum sjónarmiðum á framfæri í þeirri vinnu sem fram undan er, að menn gæti að því að halda þessum hlutum þannig að sú þjónusta sem þjóðkirkjan hefur veitt komi til með að vera veitt áfram.

Herra forseti. Ég held að fjallað hafi verið nokkuð vel um langflest atriði sem snúa að þessu frumvarpi og má segja að ég sé í grundvallaratriðum sammála því sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sagði áðan, þannig að ég ætla ekki að eyða of miklu púðri í að endurtaka það sem hann hefur sagt, enda væri það álíka mikið glapræði og það að þjóðkirkjan sé í rauninni jafn tengd ríkinu og tilfellið er. Það er ánægjulegt og jákvætt að verið sé að reyna að fara í áttina að því að þjóðkirkjan verði sjálfstæðari, ég myndi að sjálfsögðu helst vilja að hún væri alveg sjálfstæð, enda er erfitt að láta sér detta í hug önnur samtök í samfélaginu sem myndu sætta sig við eða falast eftir því að vera sérstaklega tengd ríkinu á einhvern hátt. Myndi einhver Kiwanisklúbbur gera það? Myndi Sláturfélag Suðurlands gera það? Myndi Vínbúðin - Vínbúðin er kannski vont dæmi, enda er hún vissulega ríkisstofnun. En það er eitthvað sem við ættum kannski líka að breyta. Það er samt alveg ljóst að samtök af hvaða tagi sem er, sem eru ekki endilega fyrir alla landsmenn, eiga helst að vera sjálfstæð og ekki tilheyra ríkinu með neinum hætti. Það sem það felur auðvitað í sér er rekstrarlegur, stofnanalegur og ekki síst bókhaldslegur aðskilnaður. Ef einhvers konar fjármunir færast á milli ættu þeir að gera það á jafnræðisgrundvelli við önnur samtök af sama tagi. Það er það sem mig langar að fjalla örlítið um, enda er það svo að þjóðkirkjan er með allt aðra stöðu en önnur trúfélög á Íslandi. Öll trúfélög fá sóknargjöld en í ofanálag fara sérstakir fjármunir til þjóðkirkjunnar. Grundvöllurinn þar er fyrst og fremst hið svokallaða kirkjujarðasamkomulag. Mér finnst það alltaf vera svo áhugavert verkfæri vegna þess að hér er um að ræða samning milli tveggja aðila, þjóðkirkjunnar og íslenska ríkisins, sem snýst í rauninni um það að annar aðilinn fái til sín eignir, þ.e. kirkjujarðirnar sem um ræðir, og hinn aðilinn fái ákveðna greiðslu, nema í flestum samningum væri það tilgreint mjög skýrt, þannig að það væri algjörlega afdráttarlaust hvaða eignir væri um að ræða. Það væri líka tilgreint mjög skýrt, þannig að það væri algjörlega afdráttarlaust, hvert verðmæti þeirra eigna væri og þar væru skilyrði um uppgjör sem m.a. fjalla um það hversu mikið eigi að greiða í heild, hvernig það sé gert, hvernig greiðsla fari fram og hvenær greiðslu ljúki. Eftir því sem ég hef næst komist er eingöngu farið í eitt af þessum atriðum, þ.e. hvernig greiðslu er háttað, svona almennt séð, á einhvern hátt í þessu samkomulagi. Hér erum við að tala um sérstakar greiðslur til þjóðkirkjunnar fyrir jarðeignir sem hafa ákveðið endanlegt verðmæti en greiðslurnar eru óendanlegar í tíma. Þær halda áfram endalaust og eftir sit ég, vitandi ekki mikið meira en ég veit, og spyr sjálfan mig: Hvaða jarðir eru þetta? Hversu mikils virði eru þær? Hvenær höfum við borgað nóg? Hvenær er ríkið búið að borga nóg fyrir þessar jarðir? Þetta eru spurningar sem ég held að við verðum að svara töluvert betur ef við ætlum í alvöru að færast í áttina að einhvers konar sjálfstæði fyrir þjóðkirkjuna. Ég hugsa að þessi viðbót sé nóg enda fór hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson mjög vel yfir alla aðra punkta málsins.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir að halda ræðu að beiðni minni svo að ég kæmist í ræðustólinn. Ég er innilega þakklátur. Ég ætla ekki, frekar en margir aðrir þingmenn hér, að tala mikið um frumvarpið sem slíkt. Ég er í aðalatriðum sáttur við það að sjálfstæði þjóðkirkjunnar frá ríkisvaldinu sé aukið. Það er bara hið besta mál. Það kann að vera að ég myndi vilja hafa einhver atriði öðruvísi en ég ætla ekki að gera mikið mál úr því og mun auðvitað styðja þetta frumvarp í öllum aðalatriðum. Ég ákvað hins vegar að koma hingað upp í ræðustól til að fara aðeins yfir ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar og þann, að mér finnst, misskilning sem þar gætir, mótsagnir í raun og veru við svo margt annað sem hv. þingmaður hefur sagt og gert. Ég fann mig knúinn til að koma hingað upp. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talar um forréttindi þjóðkirkjunnar, ójafnræði þjóðkirkjunnar gagnvart öðrum trúfélögum o.s.frv. Við verðum að byrja að átta okkur á því að í stjórnarskrá okkar er sérstakt ákvæði um þjóðkirkju sem gerir ráð fyrir að við styðjum hana. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson var svo hissa á að við værum með sérstök lög um þjóðkirkju. Okkur ber auðvitað að hafa sérstök lög um hana alveg eins og við höfum sérstök lög um Ríkisútvarpið af því að við höfum ákveðið að hafa algjört ójafnræði á fjölmiðlamarkaði sem enginn hefur áhyggjur af. Menn hafa alltaf áhyggjur af þjóðkirkjunni, hún gerir þó eitthvert gagn. Menn geta ekki hugsað sér að einhver annar selji áfengi en ÁTVR, það er nú allt jafnræðið þar. Hvorki RÚV né ÁTVR er með ákvæði í stjórnarskrá en það er þjóðkirkjan. Ég skil ekki þessa umræðu. Fyrir utan það er búið að láta reyna á þetta ójafnræði fyrir Mannréttindadómstól Evrópu og dómstólunum hér. Hvað sagði Mannréttindadómstóllinn, sem menn hanga oft í, sem er að vísu varla hægt að kalla dómstól? Hann kom með gott og fínt álit. Þar er sagt: Það er ekkert því til fyrirstöðu, alveg eins og við ákveðum að einhver sinni einhverri þjónustu sem við ákveðum að styðja umfram aðra. Við getum horft fjárlögin á hverju ári, hv. þingmenn, þar sem sumir, sem við teljum gagn að, einhver frjáls félagasamtök, fá pening, meðan önnur sem eru að gera það sama fá ekki pening, enga fjármuni. Við erum alltaf að þessu. Af hverju? Af því að við metum sumt meira en annað sem við teljum til gagns fyrir samfélagið og sannarlega hefur þjóðkirkjan gert mikið gagn. Hún veitir alveg ótrúlega þjónustu. Fólk þarf ekki að vera í þjóðkirkjunni til að fá þá þjónustu. Það er vegna þess að við skyldum þjóðkirkjuna til að gera það. Ég hef alltaf á tilfinningunni að margir þingmenn hafi enga tilfinningu eða þekkingu eða vitneskju um það hvað þjóðkirkjan er yfir höfuð að gera og hvaða skyldur hún hefur umfram aðra. Ég er kannski ekki mikill þjóðkirkjumaður sjálfur, þá sjaldan sem ég fer í kirkju er ég alltaf spurður: Hvar felurðu hornin og halann? En ég veit alveg hvaða gagn þjóðkirkjan gerir, hvað kristnin er mikill hluti af arfleifð og sögu þessarar þjóðar. Og af því að hér er líka frumvarp um að koma á almennilegri kristinfræðikennslu þá finnst mér jafn fáránlegt að kenna ekki kristinfræði og að kenna ekki Íslandssögu. Það eru gjörsamlega órjúfanleg bönd þar á milli, fyrir utan það að ef menn ætla að hafa sæmileg tök á íslenskri tungu þá þurfa þeir að lesa kristinfræði. Þetta er hluti af menningararfleifð okkar. Þetta er hluti af sögu okkar. Þetta er svo mikilvægt. En ég er ekki alltaf ánægður með þjóðkirkjuna, mér finnst hún oft fara alveg hræðilega út af sporinu, sérstaklega þegar hún blandar sér í einhverja samfélagsumræðu, en ég veit að hún gerir stórkostlega mikið gagn. Ég veit að hún veitir stórkostlega góða þjónustu. Það vita allir sem eru aðeins komnir til ára sinna. Hér hefur komið líka til tals að mönnum finnst svo mikið ójafnræði að meiri fjármunir skattgreiðenda renni til þjóðkirkjunnar en annarra trúarsöfnuða. Þá verður ekkert fram hjá kirkjujarðasamkomulaginu litið. Mönnum getur fundist það alveg ómögulegur samningur, alveg fráleitt að gera hann o.s.frv. en við getum ekki gert slíka samninga, hirt til okkar verðmæti upp á marga milljarða og sagt: Ja, þetta er bara svo mikið ójafnræði, við getum ekki borgað ykkur neitt. Það er auðvitað ekki þannig. Menn geta reynt að semja til baka eitthvað, gott og vel, þá gera menn það bara. En þetta snýst í raun og veru ekki um kirkjujarðasamkomulagið. Þetta snýst um það að við höfum enn þá ákvæði í stjórnarskrá. Þótt menn séu jafnvel á móti því þá er það þarna enn þá. Þá skulum við bara styðja þessa kirkju, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er ekkert flóknara en það, fyrir utan það að hún er raunverulega að gera okkur stórkostlegt gagn. Hæstv. forseti. Þingmaðurinn er búinn að blása nóg.

Enn fær hv. þm. tækifæri til að blása því nú veitir andsvar hv. þm. 10. Suðurk., Smári McCarthy.

Herra forseti. Mér finnst ákaflega mikilvægt að fólk fái að hafa sína skoðun þó svo að ég sé ósammála henni, og þetta er dæmi um það. Það gleður mig að hv. þingmaður hafi komist niður úr stólnum til þess að geta flutt ræðu sína, en ég verð samt að gera nokkrar athugasemdir. Ég veit hvaða gagn þjóðkirkjan gerir ýmsum íbúum landsins. Ég er algjörlega sammála því að hún geri mikið gagn fyrir ákveðna landsmenn. Ég veit líka um menningarlegt og sögulegt mikilvægi þjóðkirkjunnar og er ekkert að rífast yfir því. Ég veit um þá þjónustu sem þjóðkirkjan veitir. En nú er ég, og tugir þúsunda annarra í þessu samfélagi, í þeim hópi sem kærir sig ekki um þá þjónustu sem verið er að veita. Það þýðir ekki að við viljum ekki að varðveita menningarminjar eða álíka. Við viljum flest algerlega gera það, held ég, en það eru til önnur verkfæri til að vernda menningarminjar en að viðhalda stofnun, sérstaklega þegar sú stofnun kostar okkur í rauninni mjög marga milljarða á ári, mig minnir einhvers staðar í kringum þrisvar sinnum fleiri milljarða en Ríkisútvarpið. Þannig að ég hlýt að spyrja hv. þingmann, sem vill, held ég, losna við Ríkisútvarpið, að ég held, enda kannski svolítið mikið ójafnræði þar á ferð, og er sammála mér um að það sé ágætt að við afnemum einokunarréttindi ÁTVR á sölu áfengis: Hvers vegna talar þingmaðurinn fyrir því að viðhalda þessari tilteknu ríkisstofnun þegar það fækkar í þeim hópi landsmanna sem vill nýta sér þjónustu hennar? Af hverju vill hann ekki einkavæða hana líka? Af hverju einkavæðum við ekki þjóðkirkjuna?

Hæstv. forseti. Kirkjan er þegar einkavædd, þetta er frjálst félag. Í sjálfu sér er ekki endilega rétt að ég vilji losna við RÚV. Ég get alveg sætt mig við einhverja þjónustu af hálfu ríkisvaldsins sem aðrir sinna ekki. Þjónusta RÚV getur að hluta til verið þar. Ég get alveg skilið að menn vilji ekki hafa neina þjóðkirkju. Ég geri enga athugasemd við þá skoðun. Menn segja: Þetta eru allt frjáls félög. Ef eitthvað af þessum félögum sinnir einhverri þjónustu sem við teljum að gagnist samfélaginu getum við hugsanlega styrkt það með einhverjum hætti, eins og við erum alltaf að gera við alls konar félög, almannaheillafélög og hvað þetta heitir allt saman. Ég geri enga athugasemd við þá skoðun. Það sem ég geri athugasemd við er að ef menn telja þetta brot á einhverju jafnræði eða eitthvað slíkt þá gerum við það nánast í öllu sem við gerum. Ég er auðvitað þannig maður að ég vil að hlutverk ríkisvaldsins sé sem allra minnst. Þar sem fólkið sjálft getur sinnt þjónustunni, jafnvel með skilvirkari hætti, betri hætti, meira í sjálfboðavinnu, með minni kostnaði, vil ég að fólkið sjálft sjái um hana. En ég geri mér alveg grein fyrir því að það er margt sem ríkið verður að gera því að kannski er enginn annar fær um það með eðlilegum hætti. Ég geri enga athugasemd við þá skoðun. Ég er bara að segja að það er ákvæði um þetta í stjórnarskrá, þetta telst ekki ójafnræði. Það eru settar skyldur á þjóðkirkjuna umfram önnur trúfélög og þess vegna lít ég á þetta sem eðlilegan hlut.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Að vísu velti ég því fyrir mér hvort stjórnarskrárbundið ójafnrétti sé samt ekki ójafnrétti. Hér erum við í rauninni að tala um að ákveðnu trúfélagi er hyglað umfram önnur. Ég er ekki að segja að þjóðkirkjan eigi ekki tilvistarrétt, hún á það algjörlega, en ég gagnrýni einna helst að búið sé að ganga þetta langt. Það er búið að setja lög um æðstu stjórnendur tiltekinnar einkavæddrar eða sjálfstæðrar stofnunar, eins og hv. þingmaður segir. Af hverju má þessi stofnun ekki ákveða sín mál sjálf, um biskup og annað? Af hverju þurfum við lög um þjóðkirkju þó svo að í stjórnarskrá standi að við eigum að vernda hana? Ég held einmitt að betra væri ef við myndum minnka þetta fargan, minnka umsvif ríkisins þegar kemur að þjóðkirkjunni. Vissulega á að halda áfram að styrkja hana á meðan þetta er í stjórnarskránni en kannski ekki endilega að gera samning við þjóðkirkjuna, sem er ótímabundinn og hljóðar upp á greiðslu margra milljarða á hverju ári umfram það sem önnur trúfélög hafa aðgengi að. Slíkir samningar, kirkjujarðasamkomulagið og annað, eru í fyrsta lagi bara afleikur fyrir ríkissjóð að stunda svona lagað, en þetta er heldur ekki rétt leið. Þetta er ekki nógu heiðarleg leið til að segja: Við erum að styðja þessi samtök umfram önnur vegna þess að það stendur í stjórnarskrá. Það eru til betri og heiðarlegri leiðir til þess 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spurði: Hvers vegna þurfum við að setja sérstök lög um þjóðkirkjuna? Því er auðsvarað, það er vegna þess að við erum með ákvæði í stjórnarskrá sem skyldar okkur til ákveðins stuðnings við þjóðkirkjuna. En við getum deilt um hvort slíkt ákvæði eigi að vera í stjórnarskrá. Auk þess þurfum við lög um þjóðkirkjuna vegna þess að við höfum ákveðið að setja á hana ákveðnar skyldur umfram aðra. Það er svarið og það er einfalt. En eins og ég hef áður sagt er ekkert sjálfgefið að það verði hér þjóðkirkja um aldur og ævi. Ef þjóðfélagið breytist mikið, sem það stefnir í, þá verður þetta stjórnarskrárákvæði algjörlega úrelt á einhverjum tímapunkti. Þá breytum við því bara.

Heyr, heyr.

Ef svo fer, meina ég. Hins vegar myndi ég vilja styrkja trúfélög til að sinna ákveðinni þjónustu.

Sammála.

Maður áttaði sig bara ekki á því fyrr en maður eltist hvað þetta er mikilvægt starf, hvað þessar kirkjur og söfnuðir, og auðvitað aðallega þjóðkirkjan, sinna frábæru starfi. Hún hefur sjálfsagt gert enn þá meira af því á árum áður, eða í gamla daga eins og sagt er, þegar menn höfðu ekki aðgang að sálfræðingum og alls konar heilbrigðisþjónustu heldur sinnti þjóðkirkjan auðvitað andlegri heilsu þjóðarinnar og reyndi að laga hana. Ég held að við ættum að gera meira af því í staðinn fyrir að vera með alla þessa sérfræðinga úti um allt því að guð hefur nú reddað mörgum manninum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um loftferðir. Í nýlega samþykktri flugstefnu, sem er hluti samgönguáætlunar, er áhersla lögð á að viðhalda þeim árangri sem náðst hefur á sviði flugöryggis og styðja við frekari vöxt og framgang flugsamgangna hér á landi. Er því vel við hæfi að leggja fram frumvarp sem skapar flugsamgöngum nýja og uppfærða lagaumgjörð sem tekur mark á nútímakröfum og alþjóðlegum skuldbindingum á þessu sviði. Markmið frumvarpsins eru fyrst og fremst að tryggja hátt öryggisstig í almenningsflugi og frekari vöxt og framgang samkeppnishæfrar flugstarfsemi hér á landi með umhverfisvænum hætti. Frumvarpið hefur að geyma veigamiklar breytingar frá núgildandi lögum auk þess sem það felur í sér breytingar á öðrum lögum. Í hnotskurn lúta þær breytingar sem lagðar eru til að þremur þáttum. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar er varða stjórn flugmála og eftirlit. Helgast þær fyrst og fremst af breytingum sem orðið hafa á síðastliðnum árum í tengslum við aðild Íslands að Flugöryggisstofnun Evrópusambandsins EASA og er því með skýrari hætti kveðið á um verkaskiptingu Samgöngustofu og EASA í frumvarpinu. Þessi verkaskipting á rót sína að rekja til reglugerðar Evrópusambandsins nr. 1139/2018, um almenningsflug, og stofnun Flugöryggisstofnunar Evrópusambandsins o.fl. sem og forvera hennar. Gerðin, sem er þriðja kynslóð svokallaðrar móðurgerðar á sviði flugöryggis, hefur ekki enn verið tekin upp í EES-samninginn en drög að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar liggja fyrir og hafa verið send framkvæmdarstjórn Evrópusambandsins til umsagnar. Umfang þessarar móðurgerðar er mikið, spannar svo til alla þætti flugstarfsemi og tekur til einstaklinga og lögaðila í almenningsflugi sem og verkefna og eftirlitsyfirvalda. Frumvarpið er einnig mikið að vöxtum eins og sjá má. Stjórnskipuleg álitaefni vegna fyrirhugaðrar upptöku og innleiðingar þessarar gerðar eru þau sömu og áður hafa komið til kasta Alþingis vegna upptöku og innleiðingar forvera hennar, reglugerðar Evrópubandalagsins nr. 216/2008. Snúa álitaefnin fyrst og fremst að framsali tiltekins framkvæmdarvalds til EASA og Eftirlitsstofnunar EFTA og framsali dómsvalds til dómstóls Evrópusambandsins og EFTA-dómstólsins í ákveðnum málum. Í öðru lagi er um að ræða uppfærslu efnisákvæða loftferðalaga til samræmis við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands. Á ég þá bæði við alþjóðlega samninga á sviði flugmála og EES-gerðir sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn eða bíða upptöku. Hér gætir fjölbreyttrar flóru skuldbindinga sem sumar hverjar taka örum breytingum. Því eru í frumvarpinu jafnframt styrktar heimildir til setningar reglugerða á þessu sviði. Í frumvarpinu er tekið tillit til samnings um sameiginlega evrópska flugsvæðið sem Ísland gerðist aðili að 2006 og tók gildi hvað afmarkaða þætti varðar í desember 2017. Þessi samningur kveður á um frjálsan markaðsaðgang, staðfesturétt, jöfn skilyrði til samkeppni og sameiginlegt regluverk og má geta þess að auk Íslands og Noregs eru aðildarríki Evrópusambandsins aðilar að samningnum sem og Albanía, Bosnía-Hersegóvína, Makedónía, fyrrverandi lýðveldi Júgóslavíu, nú Norður-Makedónía, Svartfjallaland, Serbía sem og borgaraleg stjórnsýsla Sameinuðu þjóðanna í Kósovó. Jafnframt er í frumvarpinu tekið tillit til nýs viðauka um öryggisstjórnunarkerfi við Chicago-samninginn um alþjóðaflugmál og er lagt til að komið verði á landsáætlun og aðgerðaáætlun á sviði flugöryggis sem taki mið af flugöryggisáætlun Evrópu. Þá eiga fjölmörg efnisákvæði frumvarpsins sér beina skírskotun til efnisreglna EES-gerða, bæði nýrra gerða og þeirra sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Í þriðja lagi mælir frumvarpið fyrir um lögfestingu alþjóðasamnings um skaðabótaábyrgð flugrekanda, svonefnds Montreal-samnings frá 1999. Að auki er lagt til að gerðar verði ýmsar breytingar á öðrum lögum. Meginþorri þeirra breytinga varðar leiðréttingu hugtaka og tilvísana en einnig eru fáeinar efnisbreytingar. Veigamestu breytingarnar á lögum um rannsókn samgönguslysa varða skyldu nefndarinnar til að rannsaka flugslys og alvarleg flugatvik. Þá eru afmarkaðar breytingar lagðar til á tekjuskattslögum og lögum um friðhelgi og forréttindi alþjóðastofnana, m.a. í því skyni að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA. Breytingar á lögum um virðisaukaskatt byggjast á stefnumiðum í flugstefnu um aukna umhverfisvernd og fela í sér heimild til 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts til bráðabirgða vegna loftfara og hreyfla sem nota rafmagn sem aðalaflgjafa við innflutning og fyrstu sölu. Þessar breytingar hafa verið undirbúnar í samvinnu við viðkomandi ráðuneyti. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera grein fyrir meginefni frumvarpsins. Lagt er til að gildissvið loftferðalaga verði útvíkkað frá því sem nú er. Er það í samræmi við víðtækt gildissvið reglna Evrópusambandsins á sviði flugsamgangna, svo sem með tilliti til eftirlitshlutverks Flugöryggisstofnunar Evrópusambandsins með loftförum, aðilum og starfsemi í þriðju ríkjum og veitendum samevrópskrar þjónustu á sviði flugleiðsögu. Einnig er lagt til að lögin taki til annarra tækja og hluta sem ferðast geta um loftið en eru ekki loftför og sem ógnað geta öryggi loftferða. Sem dæmi um slíkt má nefna geimför og eldflaugar. Frumvarpið fjallar einnig um ómönnuð loftför og starfrækslu þeirra. Kveðið er á um skyldu til skráningar ómannaðra loftfara að tilteknum skilyrðum uppfylltum og skráningarskyldu flugrekenda og umráðenda ómannaðra loftfara. Uppfærð hafa verið ákvæði er varða aðgang að íslensku yfirráðasvæði, m.a. með tilliti til ómannaðra loftfara, ríkisloftfara og flugréttinda, þ.e. réttar til flugs í ábataskyni um íslenskt yfirráðasvæði. Einnig er kveðið á um skyldu flugrekenda frá þriðju ríkjum til að afla sér flugöryggisvottunar frá Flugöryggisstofnun Evrópusambandsins sem forsendu til flugs til og frá og innan Íslands. Í kafla um stjórnun, verkefni og eftirlit á sviði flugmála er leitast við að skýra nánar og afmarka verkefni og eftirlit, þ.e. Flugöryggisstofnunar Evrópusambandsins annars vegar og Samgöngustofu hins vegar, samstarf þessara tveggja stofnana og möguleika á tilfærslu eftirlits. Jafnframt eru settar fram almennar kröfur til stjórnsýslu Samgöngustofu með vísan til fyrirliggjandi krafna sem þegar hafa verið innleiddar. Þannig er lagt til að Samgöngustofa haldi tvær nýjar skrár auk fyrirliggjandi skrár um íslensk loftför. Annars vegar skrá um þá einstaklinga og fyrirtæki hér á landi sem starfrækja ómönnuð loftför og hins vegar skrá um tæki og hluti sem geta ferðast um loftið en eru ekki loftför. Á sviði lofthæfis kveður frumvarpið á um nokkur nýmæli varðandi starfsemi sem háð er vottun á sviði hönnunar og framleiðslu framleiðsluvara á þessu sviði. Allt eru þetta efnisatriði sem þegar er fjallað um í fjölda EES-gerða sem þegar eru hluti EES-samningsins og hafa verið innleiddar í landsrétt. Í VIII. kafla um flugrekstrarleyfi er lagt til að kröfur um eignarhald færist úr lögum um fjárfestingu erlendra aðila í flugrekstri yfir í lög um loftferðir. Þá er jafnframt lagt til að í stað tæmandi upptalningar á þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem varða staðfesturétt komi almennara orðalag sem vísi almennt til þeirra samninga sem Ísland hefur undirgengist. Varðandi vottun einstaklinga eru lagðar til breytingar á lágmarks- og hámarksaldri flugmanna vissra tegunda loftfara og vottun aðila sem annast þjálfun og hafa staðfestu í þriðju ríkjum. Á sviði neytendaverndar eru lagðar til breytingar á afgreiðslu kvartana neytenda og kæruréttur til ráðherra er felldur niður. Þess í stað verða úrskurðir Samgöngustofu bindandi með aðfararheimild nema sá flugrekandi eða rekstraraðili flugvallar sem kvörtun beinist gegn tilkynni innan 30 daga að hann hyggist ekki vera bundinn við úrskurð stofnunarinnar. Með lögfestingu Montreal-samningsins frá 1999, um bótaábyrgð flugrekanda, er jafnframt leitast við að skapa samningsákvæðum hans traustari grundvöll. Ákvæði um vinnuvernd flugverja í höfn hafa verið endurskoðuð, einkum hvað varðar vinnu- og hvíldartíma og almenna umgjörð eftirlits. Í kafla um flugvelli eru nokkur nýmæli. Kveðið er á um vottun öryggistengds flugvallabúnaðar og þeirra sem sjá um flugafgreiðslu og veita hlaðstjórnunarþjónustu. Lögð eru til ný ákvæði um samráðsskyldu sveitarfélaga og rekstraraðila flugvallar um vöktun flugvallarumhverfis. Þá eru ákvæði um skipulagsreglur yfirfarin og uppfærð og kveðið er á um tilkynningaskyldu vegna hindrana og merkingar hindrana. Á sviði flugleiðsögu er lagt til að nánar verði kveðið á um vottun rekstraraðila flugumferðar- og flugleiðsöguþjónustu. Einnig er nánar kveðið á um vottun kerfa og kerfishluta rekstrarstjórnunar flugumferðar og flugleiðsöguþjónustu. Bætt er við efnisákvæðum er varða þá þjónustuþætti sem falla þar undir. Jafnframt eru ný ákvæði um skipulag og hönnun loftrýmisins, m.a. til að tryggja víðtækt samráð um þau atriði er varða nýtingu loftrýmisins sem ætlað er að gilda ótímabundið. Í kaflanum um eftirlits- og valdheimildir, þvingunarúrræði og refsingar eru almennar eftirlits- og valdheimildir styrktar og Samgöngustofu fengið vald til að leggja á stjórnvaldssektir. Kveðið er á um víðtækt bann við neyslu geðvirkra efna og Samgöngustofu veittar heimildir til eftirlits með því. Einnig er Samgöngustofu falið opinbert markaðseftirlit með vörum sem falla undir lögin, þar með talið ómönnuðum loftförum. Virðulegi forseti. Ég hef nefnt hér helstu nýmæli frumvarpsins. Ekki gefst tími til að greina frá öllum þeim breytingum sem í því felast en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Verði frumvarpið að lögum er ekki gert ráð fyrir því að það hafi teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs. Ráðuneytið mun veita allar nánari upplýsingar um einstaka liði frumvarpsins eftir því sem óskað verður eftir. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Þó svo að ég hafi ekki náð að lesa skjalið alveg hundrað prósent spjaldanna á milli, en ég náði að skima þetta áðan, virðist frumvarpið almennt vera ágætt. Það skýrir hluti betur og er heilt yfir betur samsett en núgildandi lög, sýnist mér. En ákvæðum fjölgar um tæplega 100 frá gildandi lögum og maður kemst ekki hjá því að upplifa það þannig að mikill þungi EASA-regluverksins sem hér kemur inn sé fyrst og fremst hugsaður fyrir stórar farþegaflutningavélar eða stórar vöruflutningavélar í atvinnulífinu sem er alveg eðlilegt að töluvert mikið og þungt regluverk sé um. Ég velti því samt fyrir mér hvort það séu einhverjir staðir þar sem hægt hefði verið að hafa regluverkið ögn sveigjanlegra gagnvart minni flugvélum og loftförum í einkaflugi eða álíka. Það hefur t.d. nýlega komið upp að það eru töluvert meiri og þyngri kvaðir um viðhald á svifflugum og öðrum þess háttar farartækjum en hefur verið í gegnum tíðina. Það þarf í raun full Part-66 réttindi til að mega stunda slíkt. Þegar kerfið er hannað utan um stærsta og þyngsta tilfellið þá vantar svolítið að hugsa til smærri aðilanna. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé eitthvert svigrúm til þess.

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni, og við í ráðuneytinu höfum fengið að heyra það, vegna þess að við höfum verið að leggja mikla áherslu á flugið með nýrri flugstefnu og tekið meira samtal við hagaðila á þessu sviði, að menn hafa verið að kvarta nokkuð undan íþyngjandi regluverki þegar kemur að minni háttar starfsemi. Við því vil ég kannski fyrst og fremst segja að það er orðið aðkallandi að uppfæra það regluverk sem er verið að gera hér og er mjög umfangsmikið - mig furðar ekki að þingmaðurinn hafi ekki haft tíma til að lesa alla þessa þykku bók - en sumt hér er að verða úrelt og það eru ákveðnar breytingar sem eru almenns eðlis sem ég myndi telja að myndu gagnast smærri aðilum líka, bara við að uppfæra það til núverandi regluverks og skilnings á því alþjóðlega og stóra svæði sem öll Evrópa er. Ég er líka sammála hv. þingmanni að það sé mikilvægt að taka á því og ég beini því til nefndarinnar að skoða það. Ég held að verið sé að gera það. Það var verkefnið, þegar við fórum af stað í þetta, að safna þessu ekki bara saman í stóran lagabálk, sem þetta er, og sameina ákveðna hluti, koma þessu fyrir með betri hætti og innleiða það sem er nýjast, heldur einnig að horfa til þess hvort það gæti verið að þarna leyndust einhverjar séríslenskar reglur sem gerðu okkur erfiðara fyrir en ella. En ég held að verið sé að svara því með því að taka upp móðurgerðina að stærstu leyti, þ.e. það sem á við á Íslandi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta svar og ég get verið sammála mörgu. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir, og þetta er ekki sérstakt vandamál hér á Íslandi heldur úti um alla Evrópu, er að þynging regluverks, sérstaklega gagnvart smærri aðilum, hefur keyrt kostnað allverulega upp, hefur búið til íþyngjandi umhverfi sem er hreinlega að ganga af mörgum smærri flugíþróttagreinum dauðum eins og staðan er í dag. Endurnýjun flugmannaréttinda er erfiðari og þyngri og dýrari í Evrópu en t.d. í Ameríku og það hefur sýnt sig í því að þeim fer fækkandi sem stunda flugíþróttir í Evrópu samanborið við Ameríku o.fl. Það eru allir sammála því að við verðum að viðhalda eins góðum og öflugum og öruggum stöðlum fyrir flug og hægt er. En þegar við erum að útfæra þessar Evrópureglur þá er nánast alltaf einhvers konar svigrúm til túlkunar og svigrúm til að laga hlutina að aðstæðum í aðildarríkinu sem útfærir þær hverju sinni. Ég velti því fyrir mér hvort við séum einhvers staðar að útfæra þyngstu og flóknustu reglurnar í staðinn fyrir að nýta okkur svigrúm sem er til staðar og væri gaman að heyra af því. Mig langar líka rétt í lokin að spyrja um 91. gr. frumvarpsins þar sem verið er að gera það leyfisskylt að leigja út einkaflugvélar. Ég velti fyrir mér: Til hvers er sú grein? Nú þarf ekki sérstaka heimild frá Samgöngustofu eða öðrum til að leigja út bílinn sinn eða íbúðina sína, eða hvað? Hvers vegna má það ekki í þessu tilfelli?

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur andsvarið sem gæti hljómað eins og meðsvar, en ég vona að það falli ekki utan reglna. Það er einfaldlega þannig, svo að ég ítreki það sem ég sagði áðan, að EASA-reglugerðin kveður einmitt á um tiltekinn sveigjanleika sem er ætlunin að nýta hér og þá í samráði við hagsmunaaðila við hina eiginlegu innleiðingu gerðarinnar, að því gefnu að frumvarpið verði orðið að lögum nú í vor eða sumar. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að EASA-regluverkið vegur þungt í frumvarpinu. En eins og hv. þingmaður nefndi er í þessu evrópska regluverki ESB þegar verið að létta verulega á regluverki gagnvart smærri og léttari loftförum. Þær gerðir bíða, þetta eru eitthvað um 30 gerðir, og hanga á innleiðingu þessarar EASA-reglugerðar sem frumvarpið smíðar síðan umgjörðina um. Verði frumvarpið að lögum er ráðgert að endurnýja regluverkið að verulegu leyti. Varðandi síðustu spurningu hv. þingmanns um 91. gr. þá verð ég að viðurkenna að ég þekki ekki það ákvæði og skal koma svarinu til hv. þingmanns.

Herra forseti. Það er óhætt að segja að þetta sé með stærri frumvörpum sem maður hefur séð undanfarið. Að vísu kom nýlega inn frumvarp um greiðslumiðlunarþjónustu sem var álíka þungt plagg þannig að það er nóg að lesa þessa dagana. Ég hafði þó sem betur fer tíma til að skoða þetta aðeins og leist bara nokkuð vel á svona heilt yfir. Auðvitað er, eins og stundum er sagt, djöfullinn falinn í smáatriðunum þannig að það eiga örugglega eftir að koma upp einhver smáatriði þegar nánar verður farið í þetta. Mig langar að nefna nokkur atriði, bæði góð og slæm, sem ég hef rekist á og vona að þau verði tekin til íhugunar hjá umhverfis- og samgöngunefnd. Til að byrja með, eins og við vorum að ræða hér rétt áðan í andsvörum, þá er fyrst og fremst verið að útfæra þessa stóru EASA-reglugerð sem er mjög heildstæð og nær yfir mjög stórt svið loftferða og er smíðuð utan um þau tugþúsund fluga sem daglega eiga sér stað á heimsvísu eða áttu sér alla vega stað áður en Covid byrjaði og mun vonandi verða svo aftur. Það eru ákveðin atriði þarna sem, eins og við ræddum, væri gott að létta á gagnvart smærri og léttari loftförum, gagnvart loftförum í einkaflugi en ekki atvinnuflugi og þar fram eftir götunum. Ég hlakka bara til og treysti því að það verði góðar og eðlilegar tilslakanir, ekki endilega umfram það sem góðu hófi gegnir en alla vega í þessum 30 eða svo undirgerðum sem hæstv. ráðherra talaði um hér áðan. Mig langaði að nefna 14., 16. og 17. gr. frumvarpsins sem fela í sér ákveðna tilfærslu á ábyrgð til annarra aðila gagnvart eftirliti og álíka og þetta er í raun mjög gott. Þetta passar inn í það sem hefð hefur verið fyrir, t.d. varðandi skráningu fisa og álíka. En ég velti því fyrir mér hvort orðalagið í þessum greinum geti verið svo að hægt verði að færa mikið af eftirlitinu frá Samgöngustofu til einkaaðila umfram það sem góðu hófi gegnir. Hér er kannski ástæða til að velta orðalaginu fyrir sér og skerpa mögulega á því. Í 36. gr. frumvarpsins er talað um að nota eigi SI-mælieiningakerfið í flugi. Það er mjög gott. En það er áhugavert að í flugi í dag er enn stuðst við fet, hnúta og sjómílur að verulegu leyti úti um allan heim. Það eru aðallega þrjú lönd sem gera það ekki, eftir því sem ég hef best fengið skilning á, og það eru Rússland, Kína og Norður-Kórea sem notast við kílómetra á klukkustund og metra í hæð eins og eðlilegt væri. Það er svolítið merkilegt að það skuli vera þessi þrjú lönd sem fóru þá leið. En hér held ég að óhjákvæmilegt sé að þessar einingar og reyndar fleiri til þurfi að komast fyrir í regluverkinu þó svo að það sé mjög gott og bara fullkomið að miða við SI sem grunn. Ég minntist á 91. gr. í andsvörum hér áðan og ég verð að viðurkenna að hún stuðaði mig svolítið. Þar er í raun um að ræða takmörkun á því hverjir geta leigt út eignir sínar. Þar segir, með leyfi forseta: „Leyfi Samgöngustofu þarf til útleigu loftfara í ábataskyni án flugliða til almannaflugs á íslensku yfirráðasvæði. Undanþegin leyfisskyldu eru kaupleigu- og fjármögnunarfyrirtæki, flugrekendur með höfuðstöðvar innan EASA-ríkjanna með útgefið flugrekstrarleyfi til flutningaflugs og/eða sérstakrar starfrækslu. Ráðherra er heimilt í reglugerð að kveða nánar á um skilyrði fyrir leyfisveitingu …“ Yfirleitt þegar einhver á eign getur viðkomandi leigt hana frá sér án sérstaks leyfis og mér finnst þetta eiginlega aðeins of langt gengið. Nú er það þannig að ekki má nota flugvél nema hún hafi flughæfnisskírteini, tryggingar séu í lagi o.fl. og ekki má heldur nota hana nema sá sem notar hana hafi tilskilin réttindi til þess. Að því gefnu að þetta tvennt sé fyrir hendi, sem hvorugt fellur undir útleigu, og gengið sé frá sköttum og álíka með eðlilegum hætti skil ég ekki hvers vegna það ætti að þurfa sérstakt leyfi Samgöngustofu til að þetta megi. Þarna er kannski eitthvað sem mætti bara sleppa. Í frumvarpinu er eðlilega mikið talað um vinnuvernd flugliða og álíka. En það hefur stundum verið rætt hvort vinnuvernd flugvirkja, og sér í lagi hvíldartími flugvirkja, sé nægilega vel virt. Nú er þetta eitthvað sem ég þekki ekki persónulega en hef bara heyrt um og velti fyrir mér hvort þarna sé ekki tilefni til að skoða hvort taka þurfi eitthvað fram um það og passa upp á það að flugvirkjar séu þá ekki, t.d. ef þeir hafa farið með í flug af einhverjum ástæðum, að lengja daginn með því að sinna viðhaldi inni í flugskýli eftir það. Mistök gerast þegar fólk er þreytt og eðlilegt að við höldum vel á spöðunum hvað það varðar. En nú er ég að stikla á stóru um ansi mörg atriði. Það hefur verið nefnt nokkrum sinnum varðandi geðvirk efni, að þarna séu takmarkanir á því að fólk megi stýra loftförum eða starfa í loftförum ef það er á geðvirkum efnum. Það er eðlilegt að setja einhverjar takmarkanir þarna en bent hefur verið á að með þessu banni, sem kemur í kjölfar alvarlegs atburðar í Evrópu fyrir nokkrum árum, geti orðið til sú menning að þeir sem eru að kljást við þunglyndi eða kvíða eða annars konar geðræn vandamál veigri sér við að leita hjálpar af þeim sökum að þeir óttist að verða settir á einhver geðvirk efni og missa þar af leiðandi atvinnu sína. Það þarf að fara mjög varlega í þetta og ég biðla til umhverfis- og samgöngunefndar að athuga sérstaklega hvort ekki sé réttast að skapa einhvers konar umgjörð þar sem fluglæknar geta metið það hversu alvarlegt hvert tilvik er og látið þetta verða eins og hverja aðra lyfjagjöf eða annað sem hefur áhrif á flugréttindi og heilbrigðisvottun flugmanna. Það er flókið að finna rétta lendingu í þessum málum og við þurfum að passa okkur mjög vel. En ég held að það væri verra ef við myndum óvart búa til þá menningu að fólk væri að fela veikindi sín. Ég ætla rétt í lokin að nefna 264. gr., sem fjallar um virðisaukaskattsafslátt. Þetta er alveg stórkostlega gott og jákvætt. En þarna er sérstaklega verið að fjalla um rafflugvélar. Þar segir, með leyfi forseta: „Á tímabilinu 1. júlí 2021 til og með 31. desember 2026 skal endurgreiða 100% þess virðisaukaskatts sem greiddur hefur verið við innflutning eða fyrstu sölu nýs loftfars, hreyfils eða loftskrúfu sem nýtir rafmagn sem aðalorkugjafa.“ Síðan er nánari útlistun á þessu. Þó að það sé mjög jákvætt að verið sé að drífa í rafvæðingu flugflotans velti ég því fyrir mér hvort ekki geti verið gott að passa upp á að t.d. vetni og aðrir hreinir orkugjafar geti fallið þarna inn í, sem eru mögulega ódýrari og einfaldari í praxís en það flókna viðfangsefni að koma fyrir rafhlöðum sem eiga það til að vera mjög þungar, og þyngd er aðalóvinur þeirra sem eru að smíða flugvélar. Á sama tíma velti ég fyrir mér hvort þetta ákvæði gildi líka í þeim tilfellum þar sem enginn aðalorkugjafi er til staðar. Það væri þá í svifflugum. Mér þætti eðlilegt að svo væri, enda eru rafkerfi í slíkum vélum. En ef maður skoðar flugsöguna aðeins þá var á tímabili verið að horfa mjög mikið til þess að nota jafnvel svifflugur í fraktflugi, stórar svifflugur og það sem er kallað Zeppelin - ég veit ekki hvaða íslenska nafn er yfir það, kannski loftskip, ég held að það sé rétt nafn. Þessir möguleikar hafa komist í skoðun aftur á undanförnum árum og er alveg ástæða til að það sé þá einhvers konar stuðningur við slíka innleiðingu ef hún reynist gagnleg. Ég held að þetta ákvæði sé almennt séð af hinu góða en það mætti athuga hvort ekki mætti útvíkka þetta fyrir fleiri tegundir orkugjafa. Tíminn er að klárast og þetta er auðvitað 270 blaðsíðna frumvarp með greinargerð og ákvæðin eru gríðarlega mörg, meira að segja svo mörg að öll fylgiskjölin eru ekki einu sinni í útprentuðu frumvarpi heldur eru bara tenglar í þau. Þetta er stórt og þetta er flókið. Ég óska umhverfis- og samgöngunefnd góðs gengis við að klára málið og vona að það komist til framkvæmda. En gæta þarf vel að öllum þeim flækjum og lykkjum sem kunna að leynast í þessu. Þetta þarf að virka.

Herra forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til fjögurra ára, fyrir árin 2022–2025, til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu. Ráðherra kynni Alþingi aðgerðaáætlunina á haustþingi 2021.“ Með tillögu þessari er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra undirbúi og leggi fram aðgerðaáætlun til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu. Ráðherra vinni áætlunina í nánu samráði við sveitarfélög, Menntavísindasvið Háskóla Íslands, Kennarasamband Íslands, hagsmunasamtök námsmanna, Landssamtökin Geðhjálp, Landssamtökin Þroskahjálp og aðila vinnumarkaðarins. Lausnin á vanda íslenskra drengja í skólakerfinu er ekki einföld. Mikilvægt er að samráð sé haft við alla sem koma að málinu, ekki bara þá sem áður hafa verið nefndir, og það sé sem víðtækast og byggt á gögnum og nýjustu þekkingu. Vandi drengja í skólakerfinu er ein stærsta áskorunin sem það stendur frammi fyrir. Drengjum gengur verr í skóla en stúlkum, brottfall þeirra er meira og hátt hlutfall drengja mælist með lélega kunnáttu í lestri. Alþjóðlega könnunin PISA, sem lögð var fyrir 15 ára nemendur vorið 2018, sýnir fram á að hlutfall nemenda sem ekki ná grunnhæfni í lesskilningi hækkar úr 22% í 26% milli kannana. Hjá drengjum hækkar hlutfallið úr 29% í 34%. Mun lægra hlutfall karla en kvenna hefur lokið háskólaprófi undanfarin ár. Drengir virðast því ekki jafn vel undirbúnir og stúlkur fyrir hefðbundið framhaldsskólanám að loknum grunnskóla. Það sést á tölum um brottfall úr framhaldsskólum og útskriftum úr framhaldsskólum og tölfræðilegum upplýsingum frá háskólum landsins. Árið 1975 var kynjahlutfall þeirra sem luku stúdentsprófi jafnt. Árið 2018 var hlutfallið hins vegar 60% konur og 40% karlar. Þegar tölur um þá sem ljúka námi í háskóla eru skoðaðar eykst munurinn. Árið 1973 voru 76% þeirra sem luku háskólaprófi karlmenn. Árið 1985 var hlutfall kynjanna jafnt, sem var gríðarlega jákvæð þróun. Í dag er staðan hins vegar sú að 34% þeirra sem ljúka háskólaprófi eru karlmenn. Það er ljóst að einhvers staðar er pottur brotinn og nauðsynlegt er að ráðast í aðgerðir til þess að bæta stöðu drengja í skólakerfinu og jafna þennan mun. Líðan nemenda skiptir máli í þessu samhengi. Skýrsla sem fyrirtækið Rannsóknir og greining gerði fyrir mennta- og menningarmálaráðuneytið árið 2018 sýndi að börnum í 8.–10. bekk grunnskóla líður verr nú en fyrir 20 árum. Stúlkum líður almennt verr en drengjum en þær standa sig samt betur í námi. Orsakaþættir eru margir, allt frá minni svefni yfir í neyslu vímuefna, auk þess sem tilkoma samfélagsmiðla meðal barna og ungmenna, sem þekktist ekki fyrr en eftir 2012, á einnig þátt í verri líðan. Mikilvægt er að í undirbúningi aðgerðaáætlunarinnar séu þessir þættir skoðaðir vel, rýnt verði hvað valdi versnandi líðan nemenda og að aðgerðaáætlunin taki á því. Verri líðan stúlkna er sérstakt áhyggjuefni sem taka verður á og er skorað á yfirvöld menntamála og heilbrigðismála að hefja strax skoðun á þeirri stöðu og er það einmitt líka gert í þessari þingsályktunartillögu. Herra forseti. Að lokum vil ég benda á að ójafnræði þegar kemur að menntun mun leiða til samfélagslegra vandamála síðar meir. Ef við horfum á að svona mikið ójafnvægi myndist milli kynja þegar kemur að menntun mun það leiða til félagslegra vandamála seinna meir. Við þurfum að huga að þessu og skoða hvers vegna drengir finna sig ekki í skólakerfinu. Hvað er það sem veldur? Frá því að þessi þingsályktunartillaga var kynnt hefur heilmikil umræða verið í samfélaginu um stöðu drengja í skólakerfinu og m.a. verið bent á að drengir fái mun meiri athygli og mun meiri tíma kennara og stuðningsfulltrúa í skólakerfinu og fái mun oftar stuðning, en að sú athygli sem drengjum sé veitt í skólakerfinu sé í yfirgnæfandi mæli neikvæð athygli, að verið sé að skamma þá eða benda þeim á að þeir standi sig ekki. Nú er sú sem hér stendur enginn sérfræðingur í þessu, en mér þætti gaman að vita, og tel mikilvægt að það verði skoðað í þessari aðgerðaáætlun, hvort þessi neikvæðu skilaboð sem annað kynið fær umtalsvert umfram hitt í skólakerfinu geti á einhvern hátt orsakað það brottfall sem þarna er og orsakað það að drengir finni sig ekki í skólakerfinu. Ef maður fær frá unga aldri, frá sex ára bekk, þau skilaboð frá því samfélagi sem maður á að vera í í tíu ár, það er skólaskylda í tíu ár og maður er þar mikinn hluta af vökutíma sínum, að maður standi sig ekki, að maður sé ekki duglegur, að maður eigi að gera eitthvað öðruvísi og vera stilltur og fara frá, þá getur það haft langvarandi áhrif. Það myndast vantraust til þessa kerfis og vantraust um að maður eigir heima þarna þar sem maður passar augljóslega illa inn. Ef þessi neikvæðu skilaboð eru meginþorri þeirra skilaboða sem maður fær kann það mögulega að lita upplifun manns til langrar framtíðar. Herra forseti. Ályktunin er sakleysisleg, hún er einfaldlega sú að fela mennta- og menningarmálaráðherra að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu drengja í skólakerfinu og ráðherra kynni Alþingi aðgerðaáætlunina á hausti komanda. Að þessu sögðu legg ég til að þingsályktunartillagan verði send hv. allsherjar- og menntamálanefnd til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að koma fram með þetta góða mál. Af því að við erum, held ég, sammála um hvað það er sem orsakar raunverulega þennan vanda langaði mig til að spyrja hv. þingmann hvort og hversu langt aftur hún hafi farið í rýni á því hvort drengirnir okkar hafi í gegnum tíðina, kannski í áraraðir og miklu lengur en bara síðustu tíu árin, staðið hallari fæti. Eða hvernig er þetta? Við sjáum að sú þróun fer sífellt vaxandi. Hefur hv. þingmaður ekki líka velt því fyrir sér hvaða skilaboð við séum hugsanlega að senda þessum ungu piltum? Hvernig er fjölskyldugerðin okkar? Getur það haft eitthvað að segja? Og hvernig skólakerfið sjálft virkar í rauninni, þegar ekki tekst að kenna barni að lesa á tíu árum í grunnskóla? Við sjáum yfir þriðjung þessara drengja útskrifast illa læsa og með lélegan lesskilning. Mig langar til að velta því upp með hv. þingmanni, mér finnst þetta málefni bara svo ofboðslega mikilvægt og það hlýtur að vera okkur öllum hjartkært: Í hversu mörg horn þurfum við að líta og hvað verðum við að skoða, umfram það sem hv. þingmaður nefnir réttilega að hugsanlega séum við að senda neikvæð skilaboð: Þú ert bara ekki nógu klár og frábær og gengur ekki vel í skólanum? Kannski höfum við jafnvel komið til þeirra svo neikvæðri ímynd að það sé ekki til neins að vera í skóla. En það er jú skólaskylda og þeir hafa tækifæri í tíu ár til að læra að lesa þar. Það er annar punktur sem mig langar til að koma að, af því að ég er að hrúga þessu á hv. þingmann, þ.e. hvernig menntakerfið er byggt upp. Af hverju látum við börnin okkar læra svona mörg fög áður en þau eru orðin læs 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég væri til í að standa hér í allan dag og ræða þetta  Hv. þingmaður spurði: Er þetta nýtt mál eða hefur þetta kannski alltaf verið svona? Árið 1975 var kynjahlutfall þeirra sem luku stúdentsprófi jafnt. Það eru næstum því 50 ár síðan, 45 ár síðan. Árið 2018 var hlutfallið 60% konur og 40% karlar. Árið 1973 voru 76% þeirra sem luku háskólaprófi karlmenn og þá var farið í sérstakt átak af því að allir voru sammála um að ótækt væri að það hallaði svo mikið á konur. Þegar kemur að menntun skiptir jafnrétti svo miklu máli af því að það eykur líka félagslega færni. Það er ekki bara að einhver sé góður á bókina heldur er líka svo margt annað. Árið 1985, 12 árum seinna, var hlutfall kynjanna sem lauk háskóla orðið jafnt. Allir fögnuðu því. En í dag, hátt í 40 árum síðar, er hlutfallið orðið þannig að 34% þeirra sem ljúka háskólaprófi eru karlmenn. Við erum því komin algjörlega á hinn veginn. Ég held að þetta sé þróun sem átt hefur sér stað bara undanfarna áratugi. Ég veit ekki hvað það er sem veldur þessu, ég átta mig ekki á því, enda þyrfti þá kannski ekki fjögur ár til að rannsaka það eins og við leggjum til.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir svarið. Ég tek líka undir með hv. þingmanni um að ég væri til í að standa hér í allan dag og velta þessu fyrir mér. Ég veit að við kæmumst sennilega ekki að hinum stóra sannleika í málinu. Athyglisvert að hún segi að þetta sé að gerast núna. Það er greinilegt að konurnar eru hreinlega að taka völdin. Hvað er það sem veldur? Er það þessi femíníska barátta sem við höfum verið að kalla eftir í sambandi við jafnræði, að við séum kannski bara búin að komast yfir það markmið, að það sé ekki lengur jafnræði heldur bara orðið misræmi og það halli á hitt kynið? En ég tek undir með hv. þingmanni að þetta snýst ekki um okkur og þá, við verðum einhvern veginn að taka utan um þetta. Hefur hv. þingmaður kannski velt því upp hvaða afleiðingar það hefur að einstaklingur skuli jafnvel strax í upphafi skólagöngu missa móðinn af því að honum var sett fyrir svo mikið efni að hann veldur því ekki? Hann er ólæs og með kvíða, vanlíðan og depurð. Við horfum upp á það að sennilega er hvergi nokkurs staðar í Evrópu, ef nokkurs staðar í heiminum, sem nokkur börn éta annað eins af ofvirknilyfjum og geðlyfjum vegna kvíða og þunglyndis og depurðar og börnin okkar. Þetta virðast vera samverkandi, samtvinnaðir, ömurlegir þættir sem við horfumst nú í augu við og það virðist ekkert lát vera á því, bara ekki neitt. Þannig að ég vil aftur koma þessu: Gætum við kannski stytt okkur leið pínulítið og byrjað a.m.k. á því að bjóða 6–10 ára börnum upp á það að læra að lesa, skrifa og reikna áður en þau fara að læra landafræði, sögu og eitthvað annað sem er þeim stundum ansi erfitt, sér í lagi ef þau kunna ekki að lesa?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að femínismi hafi leitt til mestu framfara sem heimurinn hefur orðið áskynja á undanförnum áratugum og síðustu öldina, í átt að jafnrétti, í átt að manneskjulegra samfélagi, í átt að velferðarkerfi, í átt að jafnræði o.s.frv. Ég mun því aldrei láta eins og það hafi á einhvern hátt haft hér neikvæð áhrif. Hins vegar eru margar kenningar uppi um hvað veldur þessu. Einhverjir segja að launamunur kynjanna á Íslandi valdi þessu, að við séum með svo rótgróinn launamun, eins og fram kom í fjölmiðlum um daginn, að á ákveðnum stöðum á landsbyggðinni séu karlar með grunnskólamenntun jafnvel með hærri laun en konur með háskólapróf. Það er auðvitað mjög sérstök staða að maður þurfi ekki að mennta sig til að eiga möguleika á hærri launum, heldur geti maður labbað inn í hálaunastörf og fengið mjög góð laun án þess að þurfa að mennta sig nokkuð til þess. Ég er hins vegar ekki viss um að það sé það sem valdi því að drengir flosna upp úr menntaskóla þetta snemma. Ég hef lesið í OECD-skýrslum og heyrt á þeirri umræðu sem þar á sér stað, að það kunni að vera að í þeirri aðferð sem við beitum núna við að kenna, skorti endurgjöf, að strákar þurfi frekar á þessari stöðugu endurgjöf að halda en stúlkur. Ég veit ekki hvort það er rétt. En þetta er klárlega nokkuð sem við verðum að takast á við af því að jafnréttið 

Virðulegi forseti. Það er svo margt sem mig langar að segja að ég ákvað að stíga aðeins inn og taka hér til máls. Maður hefur séð það í gegnum tíðina, bæði á ferðalögum erlendis og þegar maður er að kynna sér aðstæður á erlendri grundu, menntakerfi annars staðar og aðbúnað barna og kennsluhætti, að í rauninni - þrátt fyrir okkar góða samfélag á flestum stigum a.m.k., eða það ætti að vera það, miðað við gorgeirinn í okkur yfir því að Ísland sé eitt stórasta land í heimi, eins og þar stendur, við þykjumst vera með hreinasta loftið og allt best af öllu og besta vatnið og flottasta tungumálið og ég veit ekki hvað og hvað - er staðreyndin er sú að stundum þarf ekki að gera rosalega mikið til þess að áorka miklu og ná risamarkmiðum. Það þarf ekki alltaf mikla peninga til að gjörbreyta umgjörðinni og gefa a.m.k. ákveðið tækifæri. Það kemur mér mjög á óvart núna í tíð okkar ágæta hæstv. menntamálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, sem er ekki hér hjá okkur til þess að svara, að í rauninni skuli það ekki gert. Mér fannst viljinn vera svo mikill og ástríðan svo mikil þegar kjörtímabilið hófst að ég hafði ákveðnar væntingar um að við myndum sjá jákvæðar breytingar, eða a.m.k. jákvæðari. Nú stöndum við frammi fyrir því að tölvukerfi fyrir samræmd próf er ekki einu sinni uppfært þannig að það á bara að sleppa þeim. Það er afskaplega þægilegt að sleppa þeim bara af því að við skorum jú ekki svo hátt í þeim miðað við aðrar þjóðir í kringum okkur. Við drögum, því miður, lestina, höngum aftan í halanum á allt of mörgum sviðum. Við erum líka að glíma við einelti, sem hefur nú til allrar lukku dregið mjög mikið úr en er orðið miklu sýnilegra í samfélaginu og við erum að berjast gegn því af öllum kröftum. Því langar mig að segja litla reynslusögu sem mér finnst mjög athygliverð og gerðist á Spáni fyrir allnokkrum árum. Ég heyrði alltaf, þar sem ég sat sunnan undir húsvegg, mikið stuð og mikið fjör, ABBA-söng og bítlalög og allt voða gaman einhvers staðar, einhverjir voru bara í partíi, að ég hélt, klukkan 9 og klukkan 10 og klukkan 11, alltaf á klukkutíma fresti var allt í stuði. Ég fór í smá vettvangskönnun og hvað sé ég? Jú, það er grunnskóli rétt hjá staðnum þar sem ég bjó á þessum tíma. Þar var fjölþjóðlegt samfélag barna alls staðar að og ríkti mikil gleði á skólalóðinni sem var algerlega afgirt og landslagið pínulítið öðruvísi þar en við eigum að venjast. Þau höfðu sett upp hátalara, sem kostaði ekki nema einhverjar baunir, svo maður segi eins og er. Það kostaði nánast ekki neitt að setja hátalara á skólalóðina og ævinlega í frímínútum var sett á eitthvert klassískt lag, eitthvað sem þau gátu sungið með, eitthvað sem veitti gleði þegar þau voru að leika sér með boltann. Það þekkist ekki hér. Ég fór að spyrjast fyrir um þetta og vildi skoða þetta. Mig langaði að vita meira. Af hverju gerið þið þetta? Af hverju er allt í stuði hér í frímínútum? Ofboðslega hlýtur að vera gaman í þessum skóla, allir að syngja og raula, af öllum þjóðum, gulur, rauður, grænn og blár, svartur, hvítur, fjólublár, þau töluðu alls konar tungumál en þau gátu sungið saman því að þetta voru klassísk lög, þau þekktu lögin. Þau nálguðust hvert annað og sungu saman. Það var unaðslegt. Þá kemur það í ljós: Með þessu hafði tekist að koma í veg fyrir einelti, gjörsamlega. Þar var enginn dreginn undir húsvegg og lúskrað á honum einhvers staðar í skjóli og felum. Þarna voru allir sýnilegir og glaðir. Það var svo áberandi. Og það var gaman að tala við kennara sem sögðu að stökkbreyting hefði orðið á líðan og andlegri heilsu barnanna. Hvað myndi þetta gera fyrir börnin okkar, bara þetta? Þetta kostar ekki neitt. Mætti ekki alveg eins prófa að gera tilraun í einum skóla? Ég myndi náttúrlega vilja hengja hátalara utan á þá alla. Ég veit að söngurinn gleður hjartað, hvað þá þegar allir geta tekið lagið saman. Börnin okkar eru miklu opnari og frjálsari, þau eru ekki svona tepruleg eins og við verðum seinna meir og alltaf að þykjast vera eitthvað annað en við erum. Þau eru það ekki. Þau eru frjáls, þau eru einlæg og með því að gefa þeim þetta, bara þetta litla dæmi, myndi ég segja að þau héldu einlægni sinni og gleði áfram, t.d. í sambandi við tjáningu. Hvað eru þau mörg, börnin okkar, sem eru svo inn í sig að þau þora varla að standa upp og segja nafnið sitt? Hvað er gert í skólanum til að efla sjálfsstyrkingu þeirra? Ég held að það sé afskaplega takmarkað. Ég get sagt sögu af barnabarni mínu, 12 ára gömlu. Það er með harmkvælum að hann leggur í að lesa upphátt fyrir mig. Ég sæi hann ekki alveg standa fyrir framan heilan bekk og ætla að þylja yfir krökkunum. Það gengi ekki upp. Það skortir sjálfstraust, ekki bara í drengina heldur í börnin okkar yfir höfuð. Það erum við sem eigum að koma sjálfstrausti í þau þannig að þeim líði vel í skólanum og þau hafi gaman af að glíma við námið. Byrjunin er að leggja ekki á þau það þunga klafa að þau nái ekki að skara fram úr neins staðar og kunni ekki einu sinni að lesa. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir talar um hvers vegna hér verða svona mikil afföll, og þá stærri hlutinn drengir, þegar komið er upp í framhaldsskóla. Getur ekki verið að þegar maður er ólæs eða með lélegan lesskilning, og mætir þeim áskorunum sem felast í því að ganga yfir þann þröskuld að fara úr grunnskóla yfir í framhaldsskóla, missi maður algjörlega fótanna þegar maður keyrir á vegg og sér að maður höndlar ekki það sem maður er kominn með í fangið? Alveg sama hvað mann langar mikið til að verða eitthvað þegar maður verður stór, alveg sama þótt maður sé tilbúinn að leggja á sig nánast hvað sem er sem ungur maður eða ung kona. Það er grundvallaratriði að við gefum börnunum okkar kerfi sem gerir það að verkum að þeim líður vel í skólanum, sem gerir það að verkum að þau eru læs þegar þau útskrifast úr grunnskóla, sem gerir það að verkum að við þurfum aldrei að standa hér og velta vöngum yfir því hvort börnin okkar séu að flosna upp úr námi af því að þau höndli það ekki vegna ólæsis eða lélegs lesskilnings. Grunnurinn að þessu öllu og undirstaðan er að byrja strax að gefa þeim sjálfstraust, veita þeim öryggi, kenna þeim tjáningu, láta þau syngja og gefa þeim gleði, fylla þau af jákvæðni, bjartsýni og brosi í stað þess að fylla þau nánast, eins og við sjáum með stóran hóp, af depurð og kvíða og þunglyndislyfjum. Við þurfum ekkert að hafa það svona, það þarf ekki að vera svona, virðulegi forseti. Flokkur fólksins segir: Við viljum ekki sjá þetta svona. Ég ætla að vona að við ætlum hér að taka saman höndum og berjast með oddi og egg fyrir því að við breytum þessu fyrir börnin okkar. Ég veit að við getum það ef við tökum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum. Þetta á ekki að vera pólitík. Þetta er langt vaxið yfir pólitík. Við erum að tala um grasrótina okkar, um framtíðina, um börnin okkar. Og hvað er það sem við viljum gera fyrir þau? Allt. Hvert einasta foreldri, undantekningarlítið eða -laust, segir: Ég vil gera allt fyrir barnið mitt. Þess vegna eigum við að gera það líka, hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar. Við eigum að gera allt fyrir börnin okkar til að þeim líði vel í þeirri tilveru sem við mótum á svo stóran hátt í kringum þau. Burt séð frá öllu sem ég hef þegar sagt þá get ég líka nefnt annað sem við erum að berjast gegn, Flokkur fólksins. Það er vanlíðan vegna fátæktar, vanlíðan þegar barn er skilið eftir, þegar það getur ekki tekið þátt, hvorki í félagsstarfi, íþróttum né nokkru öðru af því að ekki eru til peningar. Það er okkar líka tryggja að enginn sé skilinn eftir og skilinn út undan. Það eru vond stjórnvöld, virðulegi forseti, sem draga ákveðna þjóðfélagshópa út undir fjósgarð og skilja þá út undan. Nú eru eftir nokkrir mánuðir til að gera bragarbót þannig að við tryggjum fæði, klæði og húsnæði fyrir alla. Það eru börnin okkar sem við eigum að berjast fyrir númer eitt, tvö og þrjú, veita þeim gleði, öryggi og almennilega menntun sem er á þeirra forsendum af því að þau hafa burði til að takast á við hana en eru ekki skilin eftir, eftir útskrift í tíunda bekk, með lélegan lesskilning eða ólæs.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, um aðgerðir og rannsóknir á börnum. Flutningsmaður auk mín er Inga Sæland. Í 1. gr. segir: „2. mgr. 27. gr. laganna orðast svo: Óheimilt er að framkvæma ónauðsynlegar aðgerðir og rannsóknir á börnum.“ Í 2. gr. er kveðið á um að lög þessi öðlist þegar gildi. Foreldrar hafa forræði yfir börnum sínum og taka ákvarðanir um málefni þeirra, leiðir sá réttur m.a. af 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Vald foreldra til að taka ákvarðanir um hagi barna sinna er þó ekki algert. Löggjafinn getur sett reglur sem takmarka réttindi foreldra enda standi þær vörð um hagsmuni barna, sem tryggðir eru í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Það er stjórnarskrárbundið hlutverk löggjafans að gæta sérstaklega að því að lög veiti börnum viðhlítandi vernd. Sérstaklega mikilvægt er að lög veiti börnum vernd umfram aðra þegna þjóðfélagsins, enda eru þau í flestum tilvikum ófær um að standa fyllilega vörð um eigin réttindi eða vekja athygli á eigin aðstæðum með sama hætti og fullorðnir. Sérstaka athygli ber að veita þeim tilvikum þar sem ákvarðanir eru teknar sem hafa varanleg áhrif á líf barns, svo sem þegar ákvarðanir eru teknar um að framkvæma á börnum læknisaðgerðir en um það er fjallað í lögum um réttindi sjúklinga. Í 1. mgr. 26. gr. laganna kemur fram sú meginregla að foreldrar sem fara með forsjá barns skuli veita samþykki fyrir nauðsynlegum meðferðum, frá þeirri meginreglu eru undantekningar. Í 2. mgr. er lögð sú skylda á heilbrigðisstarfsmenn að leita til barnaverndar neiti foreldrar að samþykkja nauðsynlega meðferð sjúkra barna. Þá er í 3. mgr. sömu greinar heimild fyrir heilbrigðisstarfsmenn til að grípa tafarlaust til nauðsynlegrar meðferðar ef ekki vinnst tími til að leita liðsinnis barnaverndaryfirvalda. Ákvæði 26. gr. taka með öðrum orðum til þeirra tilvika þegar nauðsynlegt er að veita barni meðferð og fjallar um hvar mörk skuli dregin á milli réttinda barns og foreldra. Mikilvægt er að gæta þess að foreldrar gangi ekki of langt þegar kemur að því að ákveða hvort barn skuli undirgangast meðferð. Í 2. mgr. 27. gr. laga um réttindi sjúklinga kemur fram sú vísiregla að hlífa beri börnum við ónauðsynlegum rannsóknum og aðgerðum. Hana ber að hafa að leiðarljósi við ákvörðun um það hvort rannsóknir eða aðgerðir skuli framkvæmdar. Meta þarf hverjir séu hagsmunir barns af því að undirgangast aðgerð eða rannsókn og hvort sú áhætta sem af slíku hlýst sé meiri en þeir hagsmunir sem eru í húfi. Ólíkt þeim reglum sem gilda um nauðsynlega læknismeðferð barna þá er ekki fjallað um það í áðurnefndri 27. gr. hvernig brugðist skuli við þegar foreldrar óska eftir meðferð sem er með öllu óþörf. Sú vísiregla sem kemur fram í 2. mgr. 27. gr. er matskennd og langt frá því að vera afdráttarlaus. Flutningsmenn málsins leggja til að 2. mgr. 27. gr. laga um réttindi sjúklinga kveði á um það að óheimilt verði að framkvæma óþarfa aðgerðir og rannsóknir á börnum. Við mat á því hvort aðgerð teljist óþörf eða ekki þarf eðlilega að taka mið af hagsmunum barnsins auk læknisfræðilegra og sálfræðilegra þátta. Flutningsmenn leggja áherslu á að lífsskoðanir foreldra eiga ekki að geta réttlætt það að láta hjá líða að framkvæma tiltekna aðgerð eða valda því að tilteknar aðgerðir séu framkvæmdar, þá eigi það hvort foreldrar telji að barn þeirra velji að undirgangast tiltekna aðgerð í framtíðinni ekki að hafa áhrif á læknisfræðilegt mat á nauðsyn. Faglegt mat eigi ávallt að ráða. Verði frumvarp þetta að lögum verður heilbrigðisstarfsmönnum skylt að leggja mat á það hvort aðgerðir og rannsóknir séu börnum nauðsynlegar og jafnframt að neita að framkvæma óþarfa aðgerðir og rannsóknir á börnum. Öllum aðgerðum, hversu tæknilega einfaldar eða flóknar sem þær eru, geta mögulega fylgt fylgikvillar. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um að vernda börn og hippókratesareiðurinn fjallar umfram allt um að skaða ekki. Ónauðsynlegar læknisfræðilegar aðgerðir á börnum eru skýlaust brot á réttindum þeirra og samrýmast ekki á nokkurn hátt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ónauðsynlegar aðgerðir sem hafa í för með sér hættu á sýkingum og óþarfa þjáningu og geta því valdið óafturkræfum breytingum á líkama barns eru bannaðar ef þetta verður að lögum og börnum er tryggð vernd og sá lagalegi réttur sem þeim ber. Ef foreldrar barns neita t.d. að samþykkja lífsnauðsynlega blóðgjöf þá er skylt að gefa barninu blóð, ef það er talið nauðsynlegt vegna meðferðar þess. Andstaða foreldra við blóðgjöf er einfaldlega ekki virt því að líf barnsins er í húfi. Barnasáttmálinn er til þess að tryggja börnum vernd gegn ónauðsynlegum aðgerðum sem geta skaðað heilbrigði þeirra og því er nauðsynlegt og mjög mikilvægt að taka umræðu um réttindi barna og koma í veg fyrir alla mismunun. Ég ætla að vitna í bréf frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, með leyfi forseta, en það var sent velferðarnefnd 21. mars 2018: „Í lögum nr. 19/2013, um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, segir að ávallt skuli taka mið af því sem barni er fyrir bestu þegar teknar eru ákvarðanir um málefni er þau varða. Samkvæmt 12. gr. laganna eiga börn rétt á að láta í ljós skoðanir sínar og óskir, í samræmi við aldur þeirra og þroska, og að tekið sé tillit til þeirra.“ Síðar segir orðrétt: „Mannréttindastofnun Íslands tekur undir þessi sjónarmið og bendir jafnframt á 1. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, en þar segir að börn eigi rétt á vernd og umönnun, að þau skuli njóta réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska og að allir þeir sem hafi uppeldi og umönnun barna með höndum skuli sýna þeim virðingu og umhyggju og að óheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Þar segir jafnframt að foreldrar skuli gæta velferðar barna í hvívetna.“ Virðulegur forseti. Okkur ber skylda til að vernda börnin okkar og við eigum að sjá til þess að börnin okkar fái þá umönnun og hafi þann rétt sem þeim ber. Það er eiginlega furðulegt að við skulum þurfa að leggja fram lagafrumvarp um að banna það að framkvæma ónauðsynlegar aðgerðir eða rannsóknir á börnum. Þetta á auðvitað að vera í lögum og á að vera sjálfsagður hlutur. Okkur ber skylda til að vernda börnin okkar og þar af leiðandi er nauðsynlegt að þessi lög komist í gegn. Það á að vera sjálfsögð krafa og er eiginlega furðulegt að við skulum vera komin yfir á 21. öldina og enn þurfi að reyna að setja lög um að öll börn njóti verndar. Það er eiginlega bara til vansæmdar fyrir Alþingi og löggjafarvaldið að maður skuli þurfa að koma inn núna með lög um þessi sjálfsögðu réttindi barna. Framar öllu að skaða ekki, það er gamalt gildi í læknisfræði. Öll börn eiga rétt á því að vera varin gegn ónauðsynlegum skurðaðgerðum. Hins vegar ber læknum líka skylda til að standa vörð um réttindi sjúklinga í þessu tilfelli barnsins og verja það gegn ónauðsynlegri meðferð, hverjar svo sem óskir foreldranna gætu orðið. Það er þetta sem við erum að fara fram á. Barnið fyrst, réttindi þess séu tryggð. Þar er það líka, eins og áður hefur komið fram í framsögu minni um þetta frumvarp, barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna. Hann var lögfestur hér á landi 2013. Barnasáttmálann má túlka þannig að réttur barns til líkamlegrar friðhelgi sé sterkari en réttur foreldranna. Með þessu frumvarpi erum við að styrkja þann rétt. Þá erum við að koma þeim skýru skilaboð fram að það sé alveg á hreinu að það er alltaf réttur barnsins sem gildir. Barnið fyrst, svo má eiginlega segja allt hitt. Það er það sem við erum að berjast fyrir: Barnið fyrst og réttur þess.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Í rauninni hefur minn kæri samstarfsbróðir, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, komið fram öllu því sem ég hefði viljað segja, enda erum við saman á þessu frumvarpi. Það er aðeins eitt sem ég vil undirstinga og knýja á um; réttindi barnsins. Ónauðsynleg inngrip og ónauðsynlegar aðgerðir á barni eru ekkert annað en ofbeldi. Viljum við beita börn, varnarlaus börn, ofbeldi? Flokkur fólksins segir nei. Ég veit ekki með alla hina sem ekki eru hér og nú, en Flokkur fólksins segir: Nei, það viljum við ekki. Við höfum verið að setja reglur og breytt lögræðisaldrinum, maður varð fullveðja 16 og 18 ára og allt það. En um ónauðsynlegar aðgerðir, hvort sem það er að gata börnin eða hvaðeina annað sem er án þess að þau óski þess sjálf eða hafi vit eða vilja til þess að láta koma svoleiðis fram við sig, um allt slíkt segi ég einfaldlega: Það er ofbeldi gegn barninu og það viljum við ekki sjá. Flokkur fólksins segir nei við öllu ofbeldi gegn börnum.

Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um velferð dýra. Með mér á frumvarpinu er Guðmundur Ingi Kristinsson, Olga Margrét Cilia og Sara Elísa Þórðardóttir. Báðar eru þær ungu konur í Pírötum. 1. gr. orðist svo: „Á eftir 2. mgr. 20. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Bannað er að taka blóð úr fylfullum merum í þeim tilgangi að selja það eða vinna úr því vöru til sölu.“ 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að lög um velferð dýra hafa það að markmiði að vernda dýr gegn ómannúðlegri meðferð. Bannað er að ofbjóða kröftum dýrs eða þoli eða misbjóða dýrum á annan hátt. Á Íslandi er þó virkur iðnaður sem felst í blóðtöku úr lifandi hrossum í því skyni að vinna úr blóðinu hormónið PMSG sem selt er til líftæknifyrirtækja svo framleiða megi frjósemislyf fyrir búfénað. Og hvað skyldi nú þetta frjósemislyf gera? Jú, það sendir þau skilaboð til viðkomandi skepnu að hún sé sannarlega til í að ganga með fleiri afkvæmi. Og þetta hormón eykur líka, við skulum bara segja eins og er, kjötframleiðslu svo við sem öllu ráðum, mannskepnan, getum étið meira kjöt. Til þess er það réttlætt, að vera með fylfullar merar og sjúga úr þeim blóðið og selja það í gróðaskyni. Þetta hormón finnst aðeins í blóði fylfullra mera. Líftæknifyrirtæki borga hátt verð fyrir hormónið og því hefur blóðmerahald aukist til muna hér á landi að undanförnu. Árið 2019 voru 5.036 merar notaðar í þessum tilgangi. Á nokkrum stöðum er þetta orðið að stórbúskap, með allt að 200 merar í blóðframleiðslu. Miklir fjárhagslegir hvatar eru til staðar til að hámarka afköst. Blóðmerar eru látnar ganga með folöld eins oft og mögulegt er þar til hormónið fyrirfinnst ekki lengur í blóði þeirra og þá er þeim slátrað. Folöldin fara að jafnaði beint í sláturhús. Erlendis hefur þessi iðnaður verið stundaður með mjög grimmilegum hætti, mun grimmilegri en hér, a.m.k. eins og ég skil það. Í Úrúgvæ og Argentínu eru dæmi um að merar sæti ofbeldi við blóðtöku og framleiðendur framkvæmi fóstureyðingu svo hægt sé að fylja þær á ný því að þannig má auka framleiðsluna á PMSG-hormóninu sem fyrirfinnst aðeins á fyrsta þriðjungi meðgöngu. Maður hefur svo sem heyrt slíku fleygt að framkallað sé fósturlát vegna þess að það er ekkert gagn að svona meri nema á fyrsta þriðjungi meðgöngunnar. Eftir það er ekkert gagn að henni. Hún framleiðir ekki hormónið eftir þriðjunginn á meðgöngunni. Í viðmiðum fyrir dýratilraunir hjá Virginia Tech-háskóla í Bandaríkjunum er lagt til að ekki sé tekið meira en 10% af blóðmagni á fjögurra vikna fresti og að ekki sé tekið meira en 7,5% af blóðmagni við blóðtöku sem framkvæmd er á vikufresti. Hér á landi er gengið talsvert lengra. Á meðan hormónið finnst í blóði meranna er framkvæmd blóðtaka á viku fresti, 5 lítrar í hvert einasta skipti, sjö til átta sinnum yfir sumarið. Íslenski hesturinn er minni en erlend hestakyn, eins og við vitum, og því er blóðmagn í íslenskum merum aðeins 35–37 lítrar. Hér tökum við 14% af blóðmagni þeirra á viku hverri í tvo mánuði. Ekki var fjallað sérstaklega um þessa starfsemi í frumvarpi um velferð dýra, þótt einkennilegt sé, og ekki er fjallað um hana sérstaklega í reglugerð um velferð hrossa, né í reglugerð um velferð dýra sem notuð eru í vísindaskyni. Ekki er í þessum reglugerðum fjallað um hversu langt megi ganga við reglulega blóðtöku úr fylfullum merum í því skyni að framleiða umrætt hormón umfram almenn ákvæði sem þar koma fram. Það er því ekkert í lögum eða reglugerðum sem kveður á um hve mikið af blóði, blóðmagni, má taka úr fylfullum merum hverju sinni, eða hve oft, eða hvaða aðbúnaður þurfi að vera til staðar. Það er með öllu ótækt í ljósi þess hve umfangsmikil þessi starfsemi er hér á landi. Þá eru dæmi um að merar drepist við blóðtöku. Það eru ekki til nýlegar, opinberar tölur yfir það, svo sannarlega ekki, engar tölur yngri en ríflega 20 ára gamlar, frá 1998. Opinberar tölur frá yfirdýralækni á þeim tíma eru að ein til tvær merar drepist á sumri hverju vegna þessarar blóðtöku. En umfangið á þessum búrekstri hefur margfaldast svo gríðarlega síðan 1998 að það væri meira en athyglinnar virði ef hægt væri að draga fram sannleikann um það hvernig þeim reiðir af eftir þessar hanteringar. Mögulega hafa fleiri merar drepist af afleiðingum blóðtöku, en þegar merar drepast í stóðum eftir blóðtöku er erfitt að ganga úr skugga um hvort það megi rekja til blóðtökunnar eða annarra þátta. Þess vegna er mjög mikilvægt að við náum fram upplýsingum um það, réttum og sönnum. Þótt merar drepist ekki við blóðtöku getur iðnaðurinn haft slæm áhrif á líf og líðan þeirra. Samkvæmt Matvælastofnun hafa verið gerðar alvarlegar athugasemdir á þremur bæjum vegna blóðmerahalds á síðustu þremur árum. Það brýtur gegn öllum sjónarmiðum um velferð dýra að rækta hross til blóðframleiðslu í gróðaskyni. Því er lagt til að bannað verði að taka blóð úr fylfullum merum í því skyni að selja það eða vinna úr því vöru til sölu. Eins og ég sagði þegar ég las upp úr greinargerðinni hafa komið alvarlegar athugasemdir frá Matvælastofnun til þriggja búa sem stunda þennan búrekstur. Ég hef ekki enn fengið að vita hvað var fólgið í þeim alvarlegu athugasemdum eða hvort Matvælastofnun hafi gripið inn í að einhverju öðru leyti, girt fyrir í rauninni þannig að þær alvarlegu athugasemdir sem þá voru gerðar eigi ekki rétt á sér lengur a.m.k. hvað það varðar. Flokkur fólksins er flokkur dýraverndar. Við erum flokkurinn sem talar fyrir menn sem og málleysingja. Það væri afskaplega frábært, svo ekki sé meira sagt, ef við þingmenn á Alþingi Íslendinga og hæstv. ráðherrar kæmum til móts við þá bændur sem standa í þessum búrekstri með því að aðstoða þá með öðrum hætti til að þeir verði ekki af þeim tekjum sem blóðmerahald hefur gefið af sér til þeirra hingað til. Flokkur fólksins hefur komið með ýmis ráð. Við höfum viljað aðstoða á flesta lund, ef ekki alla, en sumt er það sem gengur gjörsamlega fram af mér, algjörlega. Það hringdi í mig blóðmerabóndi, þeir eru ekki glaðir með okkur hérna í Flokki fólksins eðli málsins samkvæmt og finnist illilega að sér vegið, sem mér þykir mjög leitt. Ég hefði gjarnan viljað koma til móts við þá á annan hátt því að ég efast ekki um að margir blóðmerabændur myndu gjarnan vilja gera eitthvað annað, sérstaklega ef það gæfi þeim sömu tekjur. Það á að vera skilyrði að það séu dýralæknar sem vinna þetta verk. Ég veit miklu betur. Það er ekki einu sinni til það margir dýralæknar í landinu að þeir geti í hverri viku tekið blóð úr yfir 5.000 merum. Það segir sig alfarið sjálft, fyrir utan það að ég þekki til einstaklinga sem hafa stundað þá iðn að taka blóð úr merum þó að þeir hafi enga menntun eða læknisfræðilega þekkingu til þess. Við hljótum að geta gert betur. Það er orðin gríðarleg hugarfarsbreyting í samfélögunum yfirleitt gagnvart velferð dýra. Við erum orðin miklu manneskjulegri hvað það varðar að hugsa um dýrin. Þó að þau tali ekki íslensku og séu ekki hugvitslega séð talin vera okkur jafn hæf þá eru þetta samt sem áður skepnur sem okkur í Flokki fólksins þykir mjög vænt um. Sagan sem ég ætlaði að segja ykkur af blóðmerabóndanum sem hringdi í mig var sú að hann segir að ég sé að ýkja, það sé ekkert verið að slátra folöldunum eftir fæðingu þeirra og svo segir hann líka að það auki mjólkurframleiðslu hryssunnar ef það er tekið úr henni blóð á fyrstu þremur mánuðunum. Það auki bara mjólkurframleiðsluna. Eðli málsins samkvæmt spyr ég: Hvað ertu að meina? Ertu að meina það að á meðan hryssan er fylfull og verið að sjúga úr henni blóð, gangi undir henni folald og sjúgi hana líka? Svarið var já. Hrossabóndanum fannst ekkert að því. Ég veit ekki hvað ykkur finnst en mér finnst þetta vægast sagt hræðilegt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir framsöguna á frumvarpi til laga um breytingu á lögum um velferð dýra. Í stuttu máli þá get ég sagt að ég geri verulegar athugasemdir við þá framsögu sem hér fór fram. Sá ágæti iðnaður sem hér er til umræðu hefur verið stundaður hér á landi og var fyrst byrjað á þessu 1980 og um árið 2000 var stofnað líftæknifyrirtækið Ísteka ehf. og er því rétt liðlega 20 ára gamalt. Það eru um 100 bændur sem stunda þessa iðju, þ.e. að halda hryssur og eðlilega, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, þá gengur þessi búskapur út á það að hryssunum er haldið, þær kasta, ganga með folöld og það er tekið úr þeim blóð á tímabili sem er um tveir og hálfur mánuður, ekki tveir mánuðir eins og kom hér fram. Það er tveir og hálfur mánuður. Að hámarki er blóð tekið átta sinnum en að meðaltali er það gert fimm sinnum. Þetta er jú töluverður iðnaður og við þann iðnað held ég að sé óhætt að segja að farið er mjög vel að skepnunum heilt yfir. En vissulega geta alltaf komið einhver frávik og það gerist í öllum rekstri og þá er tekið á því. Ég þekki ekki til þess sem kom fram í máli hv. þm. Ingu Sæland, að það séu einhverjir leikmenn sem taka blóð úr hryssunum hér á landi. Það er fjöldinn allur af dýralæknum vítt og breitt um landið sem tekur blóð úr hryssunum. Ég skal fara stuttlega yfir það hvernig þetta er gert. Þá ætla ég að byrja á því að fjalla um Ísteka. Þetta er líftæknifyrirtæki og nýsköpunarfyrirtæki sem vinnur blóð úr íslenskum hryssum og vinnur verðmætt lyfjaefni. Jú, vissulega er unnið ákveðið hormón sem notað er í frjósemislyf. Nánast allar afurðirnar eru fluttar úr landi. Þetta skapar gjaldeyri og fyrirtækið veltir um 1,5 milljörðum kr. á hverju ári. Hjá þessu ágæta fyrirtæki starfa rúmlega 40 manns. Þar af er helmingurinn háskólamenntaður. Hjá Ísteka starfar sérstakur dýravelferðar- og gæðafulltrúi sem hefur, samkvæmt samningi við bændur, aðgengi að þeim hrossum og aðstöðu sem nýtt eru í þetta verkefni. Ísteka starfar samkvæmt leyfi frá Lyfjastofnun. Lyfjaefnið frá Ísteka er vottað af FDA í Bandaríkjunum og af Evrópsku lyfjastofnuninni og Lyfjastofnun hér á Íslandi. Fyrirtækið uppfyllir alþjóðlega GMP-staðalinn sem viðurkenndur er í lyfjageiranum. Blóðtakan sjálf er undir eftirliti Matvælastofnunar. Nú er ég bóndi og þó að ég sé bóndi er ég líka dýravinur. Bændur eru dýravinir og ég líð það ekki að menn séu hér uppi með málflutning um eitthvað annað þegar þeir ræða um búskap, eins og menn séu eitthvað að leika sér með skepnur. Það er bara rugl, ekkert annað en rugl. Öll blóðtakan er gerð af dýralæknum og undir opinberu eftirliti frá Matvælastofnun. Allt ferlið í þessu er opið og gegnsætt og Matvælastofnun eru gefnar ítarlegar skýrslur um málið. Öll blóðtaka er gerð með staðdeyfingu.  Eins og ég kom inn á áðan er að meðaltali tekið blóð fimm sinnum á tveimur og hálfum mánuði en mest átta sinnum og er vel fylgst með heilbrigði hryssanna eftir blóðgjöf. Ef ég tók rétt eftir áðan þá eru engin dæmi þess að hryssur hafi drepist vegna blóðmissis.  Það er ákveðinn dýravelferðarsamningur sem nýsköpunarfyrirtækið Ísteka hefur og fylgir eftir. Þetta er eina afurðarfyrirtækið sem starfar í íslenskum landbúnaði sem gerir sérstakan velferðarsamning við bændur á grundvelli allra þeirra viðskipta sem Ísteka hefur við bændur. Það eru í gildi 100 dýravelferðarsamningar milli Ísteka og bænda. Velferðarsamningarnir eru byggðir á skilyrðum Matvælastofnunar og fagráðs um dýravelferð sem sett er í samræmi við nýjustu lög og reglugerðir. Þeir innihalda m.a. sérstök ákvæði um nærgætni í umgengni og hvíld hrossanna, kvaðir um skráningu allra hrossa í gagnagrunninn WorldFeng hjá Matvælastofnun, sérstök ákvæði um gott beitiland og aðgengi að vatni og saltsteinum. Sérstök ákvæði um góða aðstöðu þar sem blóðgjöf fer fram. Sérstök ákvæði um að ekki megi taka blóð úr hryssum á bæjum þar sem komið hafa upp frávik við velferð hrossa samkvæmt Matvælastofnun. Eins og hv. þingmaður kom inn á áðan er búið að gera athugasemdir við þrjá bæi af 100. - Þrjá bæi af 100. Tryggt er að folöld fái að ganga undir mæðrunum eins og þau vilja, m.a. til að næringarástand bæði folalds og móður verði eins og best verður á kosið, þannig að það er bara eðlilegt við þessar aðstæður að hryssurnar gangi með folöldin. Sjálfur þekki ég ágætlega til þessa búskapar þótt ég stundi hann ekki sjálfur, og ég get ekki séð að verið sé að fara illa með skepnur, ekki á nokkurn einasta hátt, enda eru þær allar undir eftirliti. Það er þannig, hv. þingmaður, að það er eftirlit með þessum búskap og þess vegna, eins og þú komst inn á í þinni ágætu ræðu, er það þannig að þar sem eru frávik - þrjú frávik, þrír bæir af 100 - þar eru gerðar athugasemdir. Í þessum velferðarsamningi eru fóstureyðingar ekki leyfðar hjá hryssum sem eru í þessu verkefni. Þessi velferðarsamningur er gerður við alla bæina 100 sem eru í þessum verkefnum. Ísteka fær afrit af eftirlitsskýrslum Matvælastofnunar frá þeim bændum sem eru í þessu samstarfi. Virðulegur forseti. Ég get eiginlega ekki verið meira ósammála því ágæta frumvarpi sem hér er vegna þess að það stangast á við allar þær upplýsingar sem ég hef um þennan búskap. Að menn séu hér í einhverjum leik að pynda skepnur - ég skal alveg taka það gott og gilt ef menn hafa einhver dæmi að utan. Þau þekki ég ekki. En ég þekki það hvernig staðan er á þessu landi og það er ekki í nokkru einasta samræmi við það sem stendur í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu, bara ekki nokkru. Það er líka ágætt að hafa eitt í huga. Jú, vissulega eru það 14–17% sem eru tekin, sem eru 5 lítrar. Ef mannfólk fer og gefur blóð þá eru það sirka 12% sem eru tekin úr okkur, 12%.

Einu sinni í viku?

Sumir fara nokkrum sinnum á ári. Við erum að tala um fimm til átta sinnum á ári í þessu tilfelli, að meðaltali fimm sinnum, hámark átta sinnum, það má ekki fara upp fyrir átta skipti. Það er líka þannig að þegar meðaltalið er fimm, hvert skipti sem blóð er tekið, þá eru sumar hryssur sem framleiða hormónið bara í visst langan tíma. Ef maður er með tvo og hálfan mánuð og deilir þeim vikufjölda í fimm, þá þýðir ekki að alhæfa að allar hryssur séu teknar einu sinni í viku. Það passar bara ekki. Sú reikningskúnst gengur ekki upp í mínum huga. Það eru 5.000 hross sem eru í þessu. Maður hefur séð umræðu um þennan búskap á samfélagsmiðlum. Og þegar fólk fullyrðir þar ýmislegt um aðbúnað hrossa og þess háttar þá vil ég bara segja hér í þessum ágæta ræðustól: Það er þannig með alla starfsemi að það eru alltaf einhver frávik hjá okkur, í öllu sem við gerum. En það þýðir ekki að tromma fram með það að refsa þeim sem standa sig vel vegna þess að það eru einhverjir skussar á meðal þeirra. Skussana á að taka úr umferð. En þessir þrír sem hv. þingmaður minntist á í framsögu sinni, að sjálfsögðu … 

Nei, þeir bíða bara.

Hingað til hefur það verið þannig að ef menn standa sig ekki í búskap þá eru ákveðnar aðgerðir settar í gang á vegum Matvælastofnunar og þeim hefur hingað til verið framfylgt og til þess erum við með öll þessi eftirlitsbatterí. Við erum með Matvælastofnun sem sér um ýmsa þætti. Síðan vil ég ítreka það hér í restina að ég hef ekki heyrt annað um þetta ágæta fyrirtæki, Ísteka, sem þarna er, en að það fari mikill og góður orðstír af því. Það hefur átt í mjög góðum samskiptum við bændur og dýralækna vítt og breitt um landið. Ég ítreka að þau eru með velferðarsamning við hvern og einn bónda þar sem menn verða að framfylgja ákveðnum reglum. Ég vil að beina því til hv. flutningsmanna í þessu samhengi að við ættum kannski að fara saman í heimsókn til Ísteka og fá góða fræðslu um hvað verið er að gera þar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir hans ræðu. Ég ætla ekkert sérstaklega að þakka honum fyrir að kalla mig rugludall og bullara því að það finnst mér ég bara alls ekki vera. Ég var heldur ekki að ræða það hvernig Ísteka vinnur þetta hormón eða draga það í efa að þeir séu snillingar og tæknilega fullkomnir í því starfi sem þeir vinna. Og það kemur mér heldur ekki á óvart og hefði orðið meira hissa ef talsmaður Miðflokksins hefði ekki mætt hér, Miðflokkurinn sem er með sérstaka áherslu á þetta í landbúnaðartillögu sinni í 20 og eitthvað liðum, þar sem í lið nr. 18 er sérstaklega tekið fram að styrkja eigi blóðmerahald. Auðvitað er maður ekkert hissa á því þegar það er greinileg hagsmunagæsla hér á ferð. Auðvitað er maður ekki hissa á því að verið sé að verja Ísteka, þeir velta 1,5 milljörðum á ári við þessa iðju sína. En að taka hér til blóðtöku á fólki - hv. þingmaður viðurkennir það, þó að það sé talið algjörlega óverjandi vísindalega að taka meira en 10% á svona stuttum tíma, með svona stuttu millibili, úr fylfullri hryssu, og kemur með þær upplýsingar að við tökum 14–17%, þó svo að hann segi að það sé að meðaltali fimm sinnum á sumri. Ég segi: Það er rangt. Það væri alger undantekning frá reglunni ef það er ekki einu sinni í viku, þær vikur sem merin framleiðir þetta hormón. Ég ætla því að beina því til hv. þingmanns, með fullri virðingu, og biðja hann vinsamlega um að kalla mig ekki rugludall og bullara með mína sannfæringu gagnvart því sem ég er að gera hér í mínu starfi. Ég skal virða hans skoðanir. Ég hef aldrei nokkurn tíma, hvorki í ræðu minni á undan né nokkurn tíma, talað um að bændur væru að pynda dýr. Ég veit ekki hvar í ósköpunum hv. þingmaður fær þá hugmynd og hvernig hann vogar sér að segja það. Ég hef aldrei nokkurn tíma sagt það, eins og hann sagði orðrétt í ræðu sinni áðan, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir brýninguna. Ég vil nú helst ekki vera að blanda mér mikið inn í Miðflokkinn þar sem ég er í Framsóknarflokknum, en það er virkilega spennandi að sjá hvað þeir eru með í landbúnaðarstefnu sinni. En í ræðu minni áðan beindi ég ekki orðum mínum beint að hv. þingmanni og kallaði hann rugludall eða eitthvað svoleiðis. Ég sagði bara: Þetta er bara rugl í mínum huga.

…ósatt …

Það er þannig, hv. þingmaður, samkvæmt gögnum frá Ísteka og frá Matvælastofnun, að að meðaltali er tekið blóð fimm sinnum á ári á meðan hryssan gefur þetta blóð. Það er að meðaltali fimm sinnum og það má ekki taka meira en átta sinnum úr hverri hryssu, átta sinnum. Meðaltalið er fimm sinnum. Þannig er það nú. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hversu lengi ég á að standa hérna og svara fyrir þá ræðu sem ég fór með áðan því að ég fékk ekki beina spurningu, en ef hv. þingmaður telur að ég hafi gengið of langt í gagnrýni minni á frumvarpið bið ég hana innilegrar afsökunar á því. En ég var fyrst og fremst lýsa skoðunum mínum á þessu ágæta frumvarpi.

Forseti vill hvetja hv. þingmenn, um leið og þeir gæti orða sinna, að beina orðum sínum til forseta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla nú að byrja á því að biðjast afsökunar á því að ég hafi þrykkt honum í Miðflokkinn. Einhvern veginn fannst mér hann vera eitthvað svo Miðflokkslegur hérna og biðst innilega afsökunar á því. Hvað sem því líður þá er ég ekkert sár eða móðgast að einu eða neinu leyti yfir því hvaða skoðun hv. þingmaður hefur á þessu frumvarpi því að hann má sannarlega láta sér finnast það sem honum sýnist, mér algerlega að meinalausu. En mér þykir hins vegar miður þegar komið er með gífuryrði og ráðist að manni, eins og ég upplifi það a.m.k., það finnst mér ekki rétt. Þetta er okkar sannfæring og okkar trú. Hv. þingmaður nefnir að þetta reikningsdæmi sé bara algerlega í ruglinu, hvernig reikningsdæmið er, það sé ekki einu sinni hægt að taka blóð svona oft úr merunum á þeim tíma sem þær eru fylfullar, eins og ég hef gefið í skyn. Það er rangt. Að meðaltali er það ekki fimm sinnum sem tekið er blóð úr þessum merum. Það er reynt að taka úr þeim blóð eins oft og nokkur kostur er, eins oft og menn geta vegna þess, sem hv. þingmaður bendir akkúrat á og ég kom inn á í framsögu minni með frumvarpinu, að það er einungis á fyrsta þriðjungi meðgöngunnar sem merin framleiðir þetta hormón. Eðli málsins samkvæmt er reynt að nýta það. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvaðan hann fær upplýsingar um að það séu aðallega dýralæknar sem taka blóð úr yfir 5.000 merum í hverri viku. Það er skortur á dýralæknum í þetta starf og ég veit betur en hv. þingmaður, eins og ég benti á í framsögu með frumvarpi mínu. Ég veit um menn sem eru ekki einu sinni bændur sem hlaupa á eftir hryssum til þess að sjúga úr þeim blóð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þær upplýsingar sem ég hef um þetta mál koma beint frá Ísteka varðandi þessa þætti. Auk þess vil ég miðla af þeirri þekkingu sem ég hef alla vega í þessu. Greinilega hefur hv. þingmaður meiri þekkingu og aðra en ég. Ég hef aldrei heyrt um að menn, leikmenn, séu hlaupandi á eftir hryssum til þess. Auk þess er það gert þannig, eins og ég kom inn á í ræðu minni, að þegar blóð er tekið úr hryssu eru þær staðdeyfðar, þær eru settar í ákveðinn tökubás. Þetta er töluvert mikil aðgerð þegar verið er að gera þetta, hryssunum er safnað saman og þær eru settar í ákveðinn tökubás því að það tekur töluverðan tíma að taka úr þeim allt að 5 lítrum. Varðandi framleiðslu á hormóninu þá eru ekki allar hryssur eins, þær framleiða ekki allar jafn mikið hormón. Þannig er það nú. Þar af leiðandi er meðaltalið fimm sinnum og það má ekki taka meira en átta sinnum. Blóðtaka fer fram á tveimur og hálfum mánuði. Þannig er þetta, hv. þingmaður. Og ef hv. þingmaður hefur einhverjar aðrar upplýsingar en ég þá má vel vera að það standi. En þetta eru upplýsingar sem ég hef frá Ísteka. Þetta eru upplýsingar sem ég hef frá þeim bændum sem eiga hryssur og eru í þessum geira. Meira get ég ekki boðið upp á, hv. þingmaður.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp Flokks fólksins um breytingu á lögum um velferð dýra (blóðmerahald). Ég verð að segja að eftir að hafa hlustað á hv. þm. Þórarin Inga Pétursson frá Framsóknarflokki er ég enn þá meira á móti þessari blóðtöku. Talað er um að dýralæknir taki blóð undir opinberu eftirliti. Mér líður ekkert betur með það vegna þess að ég geri mér grein fyrir því að það er svolítill misbrestur á þeirri framkvæmd. Ég hef heyrt um það. Annað sem ég átta mig eiginlega ekki á og kom fram núna og átti að vera til góða, held ég, er að merarnar séu staðdeyfðar. Ég sé ekkert gott við það. Ég sé ekkert gott við þetta. Þær eru þá auðvitað staðdeyfðar vegna þess að þær finna til. Mannskepnan tekur ákvörðun, við förum í Blóðbankann, eins og ég gerði áður, og gefum blóð. Ég tók þá ákvörðun en það hvarflaði ekki að mér eina mínútu að ég færi að draga einhvern annan inn í Blóðbankann og segja: Þú átt að gefa blóð. Hvað þá að mér hefði dottið í hug að verið væri að draga skynlausar skepnur, hestana okkar, hryssur með folöld, í blóðtöku. Þá hefði maður hugsað: Í hvaða tilgangi? Í hvaða frábæra tilgangi er verið að gera þetta? Hver er tilgangurinn? Er það að bæta eitthvað? Nei, tilgangurinn er að búa til hormón svo að sé hægt að níðast enn þá meira á annarri skepnu, svo að annað dýr geti aukið framleiðslu, grísaframleiðslu, svo að gylta geti verið fyrri til að ganga með og fæða grísinn en hún getur líkamlega. Þetta er það sem ég er búinn að lesa mér til um. Það er þessi tilgangur. Ég segi bara: Guð hjálpi okkur. Hversu langt erum við tilbúin að ganga í svona málum? Hv. þingmaður segir að hann sé stoltur af að vera bóndi. Ég kem af bændum í báða ættliði. Það eru jú um 100 bændur sem starfa við þetta. Ég segi fyrir mig að ég get ekki ímyndað mér annað en að þeir myndu vilja starfa við eitthvað annað ef þeir fengju svipaðan pening fyrir það. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég get ekki trúað því að þetta sé eitthvað sem þeir vilja starfa við og finnst sjálfsagt að starfa við; að taka blóð úr hryssu sem er með folaldi til að búa til hormón til að framleiða meira af kjöti. Og á sama tíma og það er of mikið af kjöti. Þannig að tilgangurinn er sá. Og að þetta sé bara gert á þriðjungi meðgöngu, að eitthvað sé eðlilegt við það, þá verð ég að segja að ég bara næ því ekki. Ég fór að kynna mér þetta og ég rakst á grein. Höfundurinn heitir Árni Stefán Árnason og er lögfræðingur, sérhæfður í lögum um dýravernd. Hann skrifaði grein í Kjarnann 14. janúar 2020. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í grein hans. Þar segir, undir fyrirsögninni Alheimsvirðing íslenskrar hrossaræktar á undir högg að sækja: „Íslenska hrossið nýtur mikillar virðingar á heimsvísu. Þegar best lætur á Íslandi er aðbúnaður og framkoma mannsins við hross til mikillar fyrirmyndar, langt umfram það, sem lög krefjast og gott siðferði gerir tilkall til. Þá ímynd verður að vernda og hrossinu ber að sýna þakklæti og virðingu. En svo er því miður ekki alls staðar á Íslandi.“ Og áfram segir, undir fyrirsögninni Blóðmerin er tilraunadýr til að auka kjötframleiðslu: „Blóðmerahald er iðnaður, skilgreindur, sem tilraunadýrastarfsemi af Matvælastofnun og hefur þann eina tilgang, að framleiða hormónið PMSG, hvata til að auka frjósemi í svínaeldi til manneldis.“ Orðrétt segir, undir fyrirsögninni Þegar dýraníð verður grundvöllur iðnaðar: „Skrif þessi beina athyglinni að dýraníði þessa iðnaðar, sem um ríkir skipulögð umfangsmikil þöggun hagsmunaaðila, landbúnaðarráðherra og MAST. Af hverju það er svo skýrist betur síðar í greininni. Upplýsingabrunnur greinarinnar er áreiðanlegur. Meðal annars er byggt á nýlegum rannsóknum erlendra dýraverndarsamtaka á Íslandi sl. haust og ýmsum öðrum gögnum og áralangri almennri vitneskju um eðli blóðmeraiðnaðarins, sem svo hljótt hefur farið um hérlendis. Á meðal gagna má nefna fjölda fréttaskýringaþátta frá virtum þýskum sjónvarpsstöðvum.“ Síðar í greininni segir orðrétt, undir fyrirsögninni Blóðmerar þolendur hins harða heims útigangs: „Blóðmerar eru útigangshryssur. Úti allt árið við afar misjafnar aðstæður. Við þessar aðstæður er skylda skv. lögum að veita þeim gott skjól, gegn veðrum, fóður og vatn. Það heyrði til undantekninga að samstarfsaðilar mínir sæju kröfuna um skjól uppfyllta en þeir höfðu viðkomu á um 40 stöðum blóðmerastóða hvar haldnar voru hundruð mera ásamt folöldum. Það kom og á daginn í nýlegu óveðri að hross gátu ekki veit sér skjól og drápust, hægum kvalafullum dauðdaga, þvert á ákvæði dýraverndarlaga. Margoft hefur verið gagnrýnt af ýmsum aðilum hvernig mörg útigangshross eru auk þess vanrækt að vetri til varðandi vatn og heygjöf.“ Undir fyrirsögninni Iðnaðarþrælarnir blóðmerar og folöld þeirra segir: „Blóðmerar eru gerðar fylfullar með reglulegu millibili til þess að líkami þeirra geti hafið framleiðslu blóðs, sem inniheldur PMSG, „gullmola“ líftæknifyrirtækja, sem veitir þeim milljarðahagnað á ári hverju með fjöldaframleiðslu þess. Blóð er tekið úr merum í tuglítratali yfir sumarmánuðina. Þegar folald þeirra er orðið nokkurra mánaða gamalt eru ýmsar sviðsmyndir mögulegar skv. mínum heimildarmönnum. Það er skotið á staðnum og látið liggja þar til móðir þess gefst upp, klárar sorgarferil sinn. Það er jafnvel framkvæmd fóstureyðing svo hægt sé að sæða hryssuna aftur. Þau folöld sem fæðast eru grafin úti í haga eða það er tekið af móður þeirra og sent í sláturhús. Það skýrir gnægt framboð á ódýru hökkuðu kjöti á haustin.“ Ég segi fyrir mitt leyti að þessi upptalning er skelfileg, þó ekki nema eitthvað af þessu væri satt, maður veit ekki hversu mikið, ég get ekki fullvissað mig um það. Þarna talar lögfræðingur sem segist sérhæfa sig í lögum um dýravernd. Þetta er alveg skelfilegt. Ég segi bara: Þó ekki nema brot af þessu væri rétt ættum við að hætta á stundinni. Ég ætla að lokum að vitna í lokaorð greinarinnar, með leyfi forseta: „Er Ísland móttökustaður búfjáreldis sem inniber illa meðferð dýra? Já, það má rökstyðja. Tvær búgreinar á Íslandi þykja ekki lengur siðferðislega boðlegar í Evrópu. Loðskinnaframleiðsla af minkum og blóðmeraiðnaðurinn. Loðskinnaiðnaðurinn hefur verið mikið gagnrýndur hérlendis enda hafa erlendir aðilar sótt hingað þar sem íslensk yfirvöld heimila hann. Það sama á við um blóðmeraiðnaðinn. Hann á undir högg að sækja erlendis og því sækja hagsmunaaðilar hingað. Og þetta virðist Alþingi, landbúnaðarráðherra og Matvælastofnun þykja hið besta mál, að búfjárhaldi, sem er illa séð í siðuðum löndum búfjáreldis, sé greidd gatan á Íslandi.“ Í frumvarpinu kemur fram, og það hefur ekki verið hrakið hér á nokkurn hátt, að blóð sé tekið sjö til átta sinnum yfir sumarið. Íslenski hesturinn er minni en erlend hestakyn og því er blóðmagn í íslenskum merum aðeins 35–37 lítrar. Hér er því verið að taka um 14% af blóðmagni þeirra á viku hverri í tvo mánuði. Við áttum að sætta okkur við þetta af því að það væri svo litlu meira blóð en það sem tekið væri úr mannfólki, eða 12% eftir því sem kom hér fram. Það er stór munur á vegna þess að blóðmagnið sem er tekið úr mönnum er gert með þeirra vilja, vísvitandi og viljandi af viðkomandi mannveru. En þarna erum við ekki bara að taka blóð úr hesti heldur erum við að taka og blóð úr meri sem er með folaldi. Ég bara get ekki skilið hvernig hægt er að réttlæta það. Mér er gjörsamlega fyrirmunað að skilja í fyrsta lagi að hægt sé að réttlæta þetta og í öðru lagi að það sé líka, eins og hefur komið fram, á málaskrá Miðflokksins eitthvað sem ber að efla. Það er eiginlega bara stórfurðulegt. Okkur ber eiginlega skylda til að leggja þetta af. Við eigum að vera nógu siðuð og við eigum að vera orðin nógu þróuð til að bera meiri virðingu fyrir dýrunum okkar en þetta. Ég segi fyrir mitt leyti að ég ber virðingu fyrir bændum og hef ekkert nema gott að segja af þeim bændum sem ég þekki til. En ég hef ekki þekkt til eins einasta bónda sem gerir þetta og ég segi: Sem betur fer hef ég ekki orðið vitni að því. Ég var mest alinn upp í sveit norður í Húnavatnssýslu þar sem var mikið um hesta. Þar heyrði ég ekki nokkurn mann nokkurn tímann nefna slíkt á nafn. Þarna var ég í fjölda ára. Miðað við það hvernig þeir fóru með og hugsaðu um hesta sína er ég alveg sannfærður um að það hefði ekki hvarflað að þeim eina sekúndu, ekki eina sekúndu, að gera þetta. Þetta er því, eins og kemur hér fram, eitthvað falið, eitthvað sem ekki er vilji til þess að sé í opinberri umræðu. Það sem mér finnst kannski langalvarlegast í þessu er þegar vitnað er í fyrirtæki sem hefur gífurlegan hagnað af þessari framleiðslu, gífurlegan hagnað. Hagnaðurinn hlýtur að liggja í því að taka blóðið og búa til þetta efni til að selja t.d. svínabændum til að framleiða meiri kjöt. Ég segi: Eigum við að sammælast um að þetta sé gott frumvarp og það sé bara kominn tími á að við sýnum hestunum þá virðingu, og sérstaklega þá merunum sem eru með folaldi, að við séum ekki að dæla fleiri lítrum af blóði úr þeim, sjö til átta sinnum á sumri, á meðan þær eru með folaldi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu ræðu. Það er nú þannig, hv. þingmaður, að ég held að ekkert af þeim skepnum sem við höldum séu sjálfviljugar í því umhverfi sem við höldum þær, hvort sem það eru kýr, kindur, svín, hænur eða hvað má nefna, nú eða hross. Hv. þingmaður kom inn á að það sé stórmunur þar á - og ég biðst afsökunar á því ef ég hef ruggað einhverjum viðkvæmum bát þegar ég sagði að við gæfum blóð og það væru svona 12% sem við gæfum en þau 14% - að við gerðum þetta sjálfviljug en hrossin ekki. Ég reikna með því að í öllu okkar skepnuhaldi og búskap sé margt af því sem við þurfum að gera ekki alltaf eftir vilja skepnunnar eða hvernig þær myndu vilja haga sínum hlutum. Það er bara eðli málsins samkvæmt í búskap. En þegar menn stunda búskap þá fylgja þeir ákveðnum reglum. Í því samhengi sem við erum að ræða hér eru um 100 velferðarsamningar við þessa ágætu bændur sem stunda þessa iðju. Ég þekki fjölmarga af þeim bændum, fyrirtaksbændur, og ég er ekki viss um að það sé bara hægt að fá menn til að gera eitthvað annað. Við erum að framleiða eitthvað, við erum að gera eitthvað í okkar búskap, hvort sem það er blóðtaka eða kjötframleiðsla eða mjólkurframleiðsla. Því langar mig að spyrja þig, hv. þm. Guðmundur Ingi: Telur þú það vera þannig að allt sem bændur gera, sé gert með vilja dýra?

Forseti vill minna hv. þingmann á að ávarpa þingmenn með fullu nafni og svo er góð regla að beina orðum sínum til forseta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir fyrirspurnina. Auðvitað ekki. Svarið er ósköp einfalt. Hvað eigum við gera öðruvísi? Við sjáum núna stórkostlega ræktun á hrossum. Það er ræktun hrossa, verðlaunahesta sem seldir eru dýrum dómum út um allan heim. Ég efast um að þeir sem eru í því starfi séu í því að dæla blóði af hestunum sínum eða merum með folaldi. Við getum og eigum að finna aðra leið. Siðaðar þjóðir eru búnar að loka á þetta. Ætlum við áfram að vera sóðarnir í þessu? Ég get ekki séð og ég fæ ekki skilið hvernig hægt er að réttlæta þetta. Horfum á það í hvaða tilgangi þetta er gert. Það er til að ná í hormón til þess að dæla því í annað dýr til þess að það geti framleitt meira kjöt. Við þurfum ekki á meira kjöti að halda. Hver er þá tilgangurinn? Að búa til kjötfjall? Ég bara sé ekki þennan tilgang. Ég spyr hv. þm. Þórarin Inga Pétursson: Finnst honum eðlilegt að verið sé að búa til þetta hormón til þess að dæla í gyltur til að framleiða fleiri grísi meira að segja án þess að þær séu tilbúnar til þess? Þetta er hormón til þess að gera þær fyrr tilbúnar til að eiga jafnvel fleiri. Finnst honum það eðlilegt í því ástandi sem er í dag? Finnst honum þetta bara sjálfsagður hlutur? Og þá bara í þeim tilgangi að einhver og jafnvel þriðji aðili sé að græða eitthvað, fyrirtæki sem er að framleiða þetta hormón?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður spyr hvort mér þyki þetta eðlilegt. Það vill þannig til að það hormón sem er unnið úr þessu blóði er fyrst og fremst flutt út og jú, notað þar á svínabúum. Bannað er að nota svona hormón hér á landi þannig að kjötfjallið sem hv. þingmaður kom inn á á ekki við hvað okkur varðar í þessu samhengi. Þetta hormón er ekki leyft hér á landi. Varðandi hrossarækt þá getum við flokkað hana í tvo flokka. Það er annars vegar hrossarækt þar sem menn eru að búa til kynbótahross og þar þekki ég ekki til þess að menn séu að taka blóð úr merum, ég þekki það ekki þar. Síðan er það hrossabúskapur sem snýr að kjötframleiðslu og blóðtöku. Megninu af þeim folöldum sem þar fæðast er síðan lógað á haustin og nýtt á þann veg. Þannig að ég get alveg sagt það, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, að ég sé ekkert óeðlilegt við þennan búskap. Þetta er bara ein af mörgum tegundum búskapar sem við stundum hér á landi. Mönnum hefur orðið hér tíðrætt um einhvern hagnað hjá ágætu fyrirtæki. Hér var komið inn á að veltan er um 1,5 milljarðar á ári. Ég hef svo sem ekki tölur yfir hagnaðinn.

Þú sagðir það.

Veltan er 1,5 milljarðar á ári.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir spurninguna. Ég verð að segja að upplýsingarnar um að þetta sé eingöngu selt erlendis gerir mig bara enn þá ákveðnari í því að vera á móti þessu og það ætti líka að hvetja alla bændur til að vera á móti því. Ég veit ekki annað en að bændur séu rosalega á móti því að verið sé að flytja inn erlent svínakjöt í samkeppni við íslenskt eða kjöt yfir höfuð. En þarna eru þeir að framleiða hormón sem sent er til Evrópu til að framleiða meira svínakjöt, sem er sent hvert? Jafnvel til Íslands. Er það betra? Og ég spyr mig líka, og hv. þingmaður getur kannski svarað mér: Hvers vegna í ósköpunum er þetta hormón bannað á Íslandi? Er það af siðferðislegum ástæðum sem það er bannað eða hver er ástæðan? Við hljótum að spyrja okkur að því. Við erum að dæla blóði úr hryssum með folaldi til að framleiða hormón sem bannað er að selja á Íslandi til að selja það erlendis til þess að auka kjötframleiðslu erlendis. Á sama tíma eru bændur að tala um að erlend kjötframleiðsla ógni kjötframleiðslu á Íslandi og vilja ekki innflutning á kjöti. Við erum komin hér í algera hringavitleysu. Virðulegi forseti. Ég er gjörsamlega hættur að botna í þessu. Þetta er í eitt af þeim fáu skiptum sem ég er algerlega orðlaus yfir því að við séum komin allan þennan hring. Þetta gerir mig enn þá sannfærðari og enn þá staðfastari í því að við þurfum að samþykkja þetta frumvarp og hætta þessu. Þetta er orðin alger hringavitleysa.

Herra forseti. Mig langar til að taka til máls í þessu máli sem talsmaður dýravelferðar og dýraverndar, en vil síður fara í hnútukast við bændur sem langflestum er annt um sín dýr, þeir hugsa vel um þau að öllu leyti og eru til fyrirmyndar þegar kemur að dýrahaldi. En mig langar samt til að halda þessari umræðu við staðreyndirnar. Það eru staðreyndir sem komu fram fyrir um ári síðan í fyrirspurn sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sendi inn til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um blóðmerahald. Þessi fyrirspurn vakti gríðarlega mikla athygli á máli sem legið hefur í hálfgerðu þagnargildi um árabil. Upplýsingarnar sem komu fram í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurninni voru nokkuð sjokkerandi vegna þess að þar kemur fram að hryssublóði hafi verið safnað úr fylfullum hryssum í kjötframleiðslu hér á landi í um 40 ár. Samkvæmt upplýsingum frá Matvælastofnun árið 2019 stundi 95 aðilar það að framkvæma blóðtöku úr hrossum til framleiðslu afurða og að þessir 95 aðilar séu með 5.036 hryssur í þeim tilgangi. Það sem vakti kannski sterkustu viðbrögðin við þeim upplýsingum sem komu fram í þessu svari við fyrirspurninni var að hormónið sem verið var að vinna úr blóði hryssa var, eins og fram hefur komið í þessari umræðu, notað í þeim tilgangi til að samstilla gangmál dýra í svínarækt. Það að tekið sé blóð úr fylfullum hryssum til að hægt sé að vinna dýrmætt hormón úr þeim sem síðan er gefið svínum til að auka virði kjötsins og kjötframleiðsluna, orkar nú ansi tvímælis á ansi marga. Ég efast ekki heldur um að margir bændur séu ekkert sérstaklega fylgjandi því að merar séu gerðar fylfullar í þeim tilgangi að hægt sé að auka afköst í svínarækt. Og þó að það hafi ekki komið fram í svari hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þegar hann var spurður í hvaða Evrópuríkjum blóðmerahald hafi verið aflagt, þá kemur fram í svarinu að ráðuneytið hafi ekki upplýsingar um blóðmerahald í öðrum ríkjum. Það er nokkuð sérstakt að hafa ekki aflað sér upplýsinga um það. En það hefur samt sem áður komið fram í einu stærsta tímariti Svíþjóðar á sviði náttúruverndar að framleiðsla á þessu hormóni hafi þrefaldast síðan árið 2009. Það hefur verið umræða um það undanfarna mánuði á Evrópuþinginu að banna innflutning á hormóninu frá Suður-Ameríku eftir að þar varð vitundarvakning í þessum málum. Ég hef fullan skilning á því að greinargerðin við frumvarp hv. þm. Ingu Sæland og meðflutningsmanna hennar stuði einhverja bændur, hún geti stuðað einhverja þingmenn líka vegna þess að þar eru náttúrlega staðhæfingar sem eru ansi sjokkerandi. En ég held að við verðum að horfa á þetta mál út frá dýraverndinni og dýravelferðinni. Hér voru lög samþykkt í mars 2013, sem voru tímamótalög, lög um velferð dýra. Sömuleiðis var árið eftir samþykkt á Alþingi reglugerð um velferð hrossa. Þetta voru tímamótalög og tímamótareglugerðir sem samþykktar voru hér í þessum sal. En lög um velferð dýra, nr. 55/2013, hljóta ávallt að vera í endurskoðun og við hljótum að vilja gera tillögur við lög um velferð dýra til þess að bæta þau. Ég myndi telja að bann við töku blóðs úr fylfullum merum í þeim tilgangi að selja það eða vinna úr því vöru til sölu falli einmitt að því að bæta lögin um velferð dýra. Mig langar líka til að minna á að í þeim lögum er ekki fjallað um þessa starfsemi og ekki heldur í reglugerð um velferð hrossa, eins og ég var að nefna, og það er tækifæri til þess að við bætum þau lög í ljósi þeirra upplýsinga sem fram hafa komið. Auðvitað er misjafn sauður í mörgu fé og þrátt fyrir að um 95 aðilar hafi verið að stunda þessa iðju árið 2019, samkvæmt upplýsingum frá Matvælastofnun, og að Matvælastofnun hafi gert athugasemdir við þrjá þeirra, sem hættu þá strax þeirri iðju á viðkomandi bæjum, þá er þessi iðja samt sem áður af því tagi að hún veldur heitum tilfinningum og gerir það að verkum að fólki finnst þetta vera ansi langt gengið í því að nýta fylfullar merar og blóð úr þeim til að auka afköst í svínarækt. Herra forseti. Ég held að það sé fullt erindi og tilefni til þess að við stígum skrefið til fulls og bönnum þessa iðju. Að því sögðu þá veit ég líka, eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson hefur bent á, að það er gott eftirlit með matvælaframleiðslu úti um allt land og það er gott eftirlit með framkvæmd laga um velferð dýra, eins og sést á því að á þremur bæjum var þessi iðja stöðvuð. Það er gott og það er vel og við eigum að styðja við hið góða eftirlit með lögum um velferð dýra. En við eigum líka að vera opin fyrir því að hægt sé að bæta það. Þetta frumvarp held ég að sé til þess fallið til að breyta lögunum til hins betra og ekki síður í þágu dýravelferðar og dýraverndar. Ég er þess fullviss að bændur, eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson er fulltrúi fyrir hér á þingi, séu jákvæðir fyrir því að styðja og bæta lög um velferð dýra að öllu leyti. En ég skil líka vel þegar bændum þykir að sér vegið og þeir sakaðir sem stétt um að iðka einhverja iðju sem ekki fellur að lögum. Það skil ég vel. En um leið tel ég að við þurfum að hafa hugrekki til þess að velta þessu vandlega fyrir okkur, vegna þess að tímarnir breytast líka og siðferðismál og álitamál þegar kemur að dýravelferð hafa þróast og þroskast. Það er orðin meiri meðvitund, sérstaklega þegar kemur að kjötrækt og þegar kemur að því að nýta dýr við hvers kyns iðju, sérstaklega hormónastarfsemi, sem fellur ekki vel að almennri hugmynd fólks um að rækta kjöt á sjálfbæran og umhverfisvænan hátt o.s.frv. Þessi iðja fellur ekki mjög vel að þeim hugmyndum. Herra forseti. Ég tel að þetta frumvarp sé gott, það sé til þess fallið að þingheimur eigi að samþykkja það og skoða vel og vandlega. En um leið getur vel verið að hv. umhverfis- og samgöngunefnd, sem málið gengur til, myndi íhuga í nefndaráliti sínu að betrumbæta greinargerðina í þá veru að sætta sjónarmið þegar sumum þykir vera vegið að bændastéttinni. En ég styð þetta mál og styð allar góðar framfarir þegar kemur að lögum um velferð dýra.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi sem felur í sér breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Þetta er mál sem þingflokkur Viðreisnar flytur og ég er framsögumaður fyrir. Með lögum nr. 37/2020, um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, var tveimur bráðabirgðaákvæðum bætt við lög nr. 152/2009, um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Í þeim felst að stuðningur við staðfest rannsóknar- og þróunarverkefni nýsköpunarfyrirtækja er aukinn tímabundið. Annars vegar eiga fyrirtæki með staðfest verkefni rétt á sérstökum frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2021, þ.e. í ár, og 2022, á næsta ári, og hins vegar er hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2021 og 2022 hækkað. Með frumvarpi þessu er lagt til að bráðabirgðaákvæðin verði færð varanlega inn í lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Það liggur fyrir að þessar ívilnanir, bæði þær sem fyrir voru, því að vissulega voru ívilnanir fyrir um þessi atriði, juku þennan stuðning, og mörg nýsköpunarfyrirtæki hafa náð góðum árangri einmitt fyrir tilstuðlan þessa kerfis. Óhætt er að segja að hörð alþjóðleg samkeppni ríki um staðsetningu nýsköpunarfyrirtækja og um að skapa umhverfi sem veitir þeim tækifæri til áframhaldandi vaxtar. Nýsköpunarfyrirtæki eru ekki bara eftirsótt á Íslandi heldur um allan heim og alls staðar er keppst við að búa þeim sem hagfelldust skilyrði vegna þess eftir hve miklu er að slægjast í framlagi þessara fyrirtækja til þeirra ríkja þar sem þau eru staðsett. Síðan er það auðvitað þannig, og maður þreytist ekki á að minna á það, að nýsköpun og fjárfestingar sem tengjast nýsköpun eru langtímaverkefni og þess vegna skiptir máli að horft sé til langs tíma þegar stuðningur og ívilnanir eru ákveðnar og þar má Ísland ekki verða eftirbátur annarra. Þessi stuðningur hefur þann kost að hann er almennur en hann er ekki sértækur. Þetta fyrirkomulag krefst þess líka að fyrirtækin sjálf fjármagni leiðina eða verkefnin í upphafi, en með því að veita þeim þessar ívilnanir fá þau mikilvægt svigrúm til að taka heldur meiri áhættu með fjárfestingu í rannsóknum og þróun. Það leiðir til þess að til verða vel launuð störf í fyrirtækjunum og þau störf skila auknum skatttekjum. Síðan eflast fyrirtækin og þar með eykst fjölbreytni í atvinnulífinu og þannig skila þau ávinningi til samfélagsins alls í framförum með skattspori sínu og atvinnusköpun. Herra forseti. Þegar þessi bráðabirgðaákvæði voru samþykkt á sínum tíma tók ég til máls og sagði nokkur orð af því tilefni. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í ræðu mína frá þeim tíma: „Það sem er ekki síður mikilvægt í þessu öllu er að aðgerðir af þessu tagi verða að vera ótímabundnar. Nýsköpun er nefnilega langhlaup og krefst hugsunar langt fram í tímann. Það gengur ekki að ætla að örva nýsköpun með tímabundnum stuttum aðgerðum. Þó að þær séu ágætar í sjálfu sér þá renna þær ekki stoðum undir það að menn trúi því og treysti að við séum í alvöru að skapa umhverfi fyrir nýsköpun sem er fyrsta flokks. Þess vegna verður að ganga lengra og taka djarfar ákvarðanir í þeim efnum.“ Við meðferð málsins á sínum tíma bárust margar umsagnir og ég held að mér sé óhætt að fullyrða að í það minnsta mjög mörgum þeirra var sérstaklega fjallað um þessa tímabindingu. Má t.d. nefna að í umsögn Samtaka atvinnulífsins er sérstaklega tekið fram og gerð sú athugasemd að þessar ívilnanir eigi að vera ótímabundnar. Í umsögn sem fyrirtækið Nox Medical sendi um þetta er einmitt gerð sú tillaga að þessar breytingar verði ekki tímasettar frekar en þau ákvæði sem fyrir eru í lögunum. Þetta er rökstutt með þessum hætti, með leyfi forseta: „Ákvarðanir sem lúta að stórum fjárfestingum eru teknar til langs tíma. Uppbygging nýrra starfa á sviði rannsókna og þróunar er jafnframt langtímafjárfesting. Í mörgum tilfellum eru þau störf sem stofnað er til mönnuð einstaklingum sem búa yfir sérfræðiþekkingu á ákveðnum sviðum. Með aðgerð sem þessari skapast tækifæri hjá alþjóðlegum fyrirtækjum til að flytja störf til landsins sem ella væru ekki unnin hér. Með þessari aðgerð væri samkeppnishæfni Íslands um slík störf bætt stórkostlega. Slík störf væru ekki flutt hingað ef slík ákvæði gilda einungis í [skamman tíma].“ Svipuð sjónarmið koma fram í sameiginlegri umsögn frá CCP, Origo og Össuri og Marel - allt eru það fyrirtæki sem hafa náð gríðarlega miklum árangri í nýsköpunar- og þróunarverkefnum og þetta eru fyrirtæki sem við erum öll stolt af, leyfi ég mér að fullyrða. Mig langar að vitna aðeins í umsögnina frá þessum fjórum fyrirtækjum, t.d. þar sem verið er að fjalla um Össur, með leyfi forseta: „Fjárfesting í þróun á þeim vörum á þessu tímabili hefur numið 2,6 milljörðum kr. en árleg endurgreiðsla vegna þróunarstarfs í heild sinni verið á bilinu 60–120 milljónir kr. Með tilkomu hærri endurgreiðslna vegna þróunarstarfs hefur Össur tækifæri til að tryggja þróunarstarf á Íslandi, sækja enn frekar fram og nýta þann mannauð og þekkingu sem hefur búsetu hér á landi. Með aukinni samkeppni milli landa er mikilvægt að styðja enn frekar við uppbyggingu nýsköpunar á Íslandi.“ Herra forseti. Ég ætla að ljúka þessu með því að vitna hér í iðnþing sem er nýafstaðið. Iðnþing er aðalfundur Samtaka iðnaðarins og þar eru innan borðs mjög mörg nýsköpunarfyrirtæki og aðild að þeim samtökum eiga m.a. Samtök sprotafyrirtækja. Í gögnum frá iðnþingi eru settar fram fjölmargar tillögur sem varða atvinnulífið almennt og efnahagsmál og nokkrar sem varða sérstaklega nýsköpun. Ég tek það skýrt fram að þessi fundur var haldinn eftir að frumvarpið sem hér er til umræðu var lagt fram. Hér segir, með leyfi forseta, um það sem þarf að gera: „Gera breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, hækkun þaks og endurgreiðsluhlutfall vegna rannsókna og þróunar, ótímabundnar.“ Hér er verið að leggja til það sama og felst í frumvarpinu, þ.e. að gera þessar bráðabirgðaráðstafanir ótímabundnar og það rökstutt með þessum hætti: „Markmiðið er að skapa fyrirsjáanleika í rekstri fyrirtækja og gera þeim kleift að gera langtímaáætlanir um þróunarverkefni.“ Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, þetta skýrir sig sjálft. Frumvarpið er efnislega einfalt. Það er tæknilega einfalt. Ég trúi því og treysti að við frekari meðferð í nefnd og í þinginu muni menn sjá að þetta er gott mál og menn munu veita því brautargengi. Þetta er mikilvægt af öllum þeim ástæðum sem ég nefndi hér áðan en ekki síður vegna þess að þegar gripið var til þessa úrræðis áttum við von á að sú niðursveifla sem við erum að glíma við núna yrði mjög skammvinn. Nú er heldur að teygjast úr henni þannig að þó að ekki væri af öðrum orsökum en þeim er skynsamlegt að framlengja þetta ótímabundið. Ég ítreka enn og aftur hér í lokin að nýsköpun er langtímaverkefni. Nýsköpun er nauðsynleg fyrir íslenskt samfélag og nýsköpun er nauðsynleg fyrir margra hluta sakir. Hún er sérstaklega nauðsynleg ef við viljum hafa traustara land undir fótum til framtíðar og hafa útflutningsdrifna hugvitsstarfsemi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga sem felur í sér breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Frumvarp þetta er flutt af öllum þingmönnum Viðreisnar og felur í sér ýmis atriði sem ég mun fara nánar yfir á eftir. En þess ber að geta í upphafi að þetta frumvarp hefur verið lagt fram áður og var gert á 150. löggjafarþingi og er núna flutt aftur og er óbreytt. Frumvarpið hefur þríþættan tilgang. Í fyrsta lagi er því ætlað að auka gagnsæi fjárhagsupplýsinga með kröfum um skráningu á skipulegum hlutabréfamarkaði. Í öðru lagi felur það í sér kröfu um dreifða eignaraðild stærri útgerðarfyrirtækja. Í þriðja lagi afmarkar það með skýrari hætti en gildandi lög það hámark í heildaraflahlutdeild sem einstakir aðilar eða tengdir aðilar geta ráðið yfir. Herra forseti. Ný lög um stjórn fiskveiða voru sett 1990 að frumkvæði ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Alþýðubandalags, Alþýðuflokks og Borgaraflokks og höfðu að geyma ákvæði um frjálst framsal aflaheimilda. Því var ætlað að stuðla að aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri útgerðarfyrirtækja. Í þeim lögum voru engar hömlur lagðar á stærð fyrirtækja og engar kröfur um dreift eignarhald. Þegar sýnt var að verulegur árangur hafði náðst í aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri, m.a. með samruna fyrirtækja, beitti þáverandi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sér fyrir því árið 1998 að ákvæði voru sett í lögin sem mæltu fyrir um hámark aflahlutdeildar hverrar útgerðar í einstökum tegundum og 12% heildaraflahlutdeild. Jafnframt var gert ráð fyrir að stærð eignarhluta í einstökum útgerðarfyrirtækjum yrði takmörkuð við 20% færi heildaraflahlutdeild þeirra yfir 8%. Það ákvæði var síðar fellt úr lögum árið 2002 fyrir forgöngu ríkisstjórnar sömu flokka, þannig á það reyndi aldrei í framkvæmd. Tilgangurinn með nýju ákvæðunum frá árinu 1998 var að stuðla að dreifðari eignaraðild og koma í veg fyrir að aflaheimildir söfnuðust á fáar hendur. Á þessum tíma voru öll útgerðarfyrirtæki langt innan við þau mörk sem lögin kváðu á um. Stærsta félagið réð þá yfir tæpum 5%, nákvæmlega 4,81% heildaraflahlutdeildar. Um lagasetninguna árið 1998 ríkti einhugur á Alþingi en djúpstæður ágreiningur reis um rýmkun ákvæðanna árið 2002 með niðurfellingu kröfunnar um dreift eignarhald allra stærstu fyrirtækjanna. Herra forseti. Nú eru nokkur fyrirtæki farin að nálgast þessi mörk. Verulegt álitaefni er hvort krafan um 50% eignaraðild, svo að aðilar teljist vera tengdir, dugi til að ná markmiðum laganna. Vel er hugsanlegt að um raunveruleg yfirráð geti verið að tefla í einhverjum tilvikum þó að eignaraðild sé undir 50% mörkunum. Eins geta menn haft áhrif á rekstur annars aðila með lánveitingum eða fjárhagslegri fyrirgreiðslu. Í þessu ljósi má segja að reynslan hafi sýnt að rök standi til þess að afmarka þessi lagaákvæði með skýrari hætti svo að þau megi ná tilgangi sínum. Þá þykir eðlilegt að stærri útgerðarfyrirtæki séu skráð á almennum hlutabréfamarkaði til þess að tryggja betur gegnsæi í meðferð upplýsinga og í viðskiptum með hlutafé. Jafnframt er ástæða til að endurvekja hugmyndir um takmarkaða hámarkseignaraðild að allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum eða 10%. Það hlutfall vísar til skilgreiningar laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, á virkum eignarhlut í fyrirtæki. Til þess að mæta þessum markmiðum er í frumvarpinu gert ráð fyrir veigamikilli breytingu með því að líta á aðila sem tengda í merkingu laganna ef einn aðili ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild og annar á 10% hlutafjár eða meira í hinum fyrrnefnda. Þetta þýðir að eigi aðili 10% hlut í útgerðarfyrirtæki þar sem annar aðilinn ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild er aflahlutdeild þeirra lögð saman til þess að meta hvort hún fari yfir mörkin. Þetta á einnig við ef óbein eignaraðild er með þessum hætti. Einnig þykir rétt að telja aðila tengda ef annar ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar og á kröfur á hinn þannig að ætla megi að sá fyrrnefndi geti haft áhrif á reksturinn. Aðilum verði skylt að upplýsa Fiskistofu um þess háttar tengsl. Í frumvarpinu er enn fremur gert ráð fyrir að öll útgerðarfyrirtæki sem fara með 1% heildaraflahlutdeildar eða meira skuli skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Þetta gerir kröfur um meira gagnsæi varðandi upplýsingar og viðskipti með hlutabréf og dreifðari eignaraðild. Jafnframt er gert ráð fyrir að í útgerðarfyrirtækjum sem fara með 8–12% heildaraflahlutdeildar eigi enginn aðili, einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, meira en 10% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í viðkomandi aðila. Þessu ákvæði er ætlað að koma í veg fyrir frekari samþjöppun eignaraðildar í allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum. Ákvæði frumvarpsins koma til viðbótar þeim ákvæðum sem mælt er fyrir um í gildandi lögum. Þau standa því óhögguð eftir sem áður. Frumvarpið mun því fyrst og fremst hafa áhrif á stærri fyrirtæki. Möguleikar þeirra til frekari samþjöppunar eru þrengdir frá því sem er og kröfur um dreift eignarhald og gegnsæi umtalsvert meiri. Minni og meðalstór fyrirtæki hafa á hinn bóginn sömu möguleika og áður til að hagræða í rekstri með því að sameinast. Ekki er á það fallist að kröfur um skráningu á almennum hlutabréfamarkaði eða takmarkanir á hlutafjáreign einstakra aðila í allra stærstu útgerðarfélögunum hindri hagræðingu í rekstri. Herra forseti. Ég hef nú farið yfir meginefni þessa frumvarps. Það er í tveimur greinum og ég ætla ekki að lesa eða gera nánar grein fyrir þessum tveimur greinum. Efni þeirra hefur komið fram í meginmáli mínu og þær skýra sig að mestu sjálfar. En þó er rétt að gera aðeins grein fyrir því sem stendur í 2. gr., en þar er kveðið á um að veita frest, aðlögunartíma allt að tíu árum til að fullnægja þessum skilyrðum. Þá er einnig mælt fyrir um að gefa allt að 20 ára frest til þess fullnægja ákvæðum um hámarkseignarhlut í fyrirtækjum sem ráða yfir 8–12% af aflahlutdeild við gildistöku laganna. Þannig að hér er ekki farið óðslega að. Hér er veittur rúmur tími til aðlögunar. Herra forseti. Hér er verið að mæla fyrir umtalsverðum breytingum sem eru til þess fallnar að auka gagnsæi, auka yfirsýn almennings, vil ég leyfa mér að segja, um það hvernig farið er með þessa auðlind sem er í sameiginlegri eigu okkar. Ég treysti því og trúi að þingið og þingnefnd muni fara gaumgæfilega yfir málið og finna því farveg og koma því í lög.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun laga um almannatryggingar. Tillöguna flytja ásamt mér allir þingmenn Miðflokksins, þeir Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljómar svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að skipa starfshóp sem skoði hvort rétt kunni að vera að skipta upp lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, þannig að sérstök löggjöf gildi um ellilífeyri og önnur um greiðslur til öryrkja og fólks með skerta færni. Félags- og barnamálaráðherra skili skýrslu til Alþingis með niðurstöðum starfshópsins fyrir lok maímánaðar 2021.“ Með tillögu þessari er sem sagt lagt til að félags- og barnamálaráðherra verði falið að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að meta hvort rétt sé að skipta upp lögum um almannatryggingar. Félags- og barnamálaráðherra er svo ætlað að skila skýrslu til Alþingis með niðurstöðum starfshópsins. Það er ekki gefinn mjög langur tími til þessarar vinnu en ég vildi láta á það reyna vegna þess að töluverðar lagabreytingar hafa verið gerðar á þeim hluta laga um almannatryggingar sem lýtur að eldri borgurum en það hefur ekki tekist að ná fram viðlíka breytingum í málefnum öryrkja. Í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar um Tryggingastofnun ríkisins og stöðu almannatrygginga kemur fram að breytingar á lögum um almannatryggingar hafi verið tíðar. Við endurútgáfu þeirra 1. janúar 2007 höfðu verið gerðar 40 breytingar á eldri lögum sem tóku gildi í janúar 1994. Hinn 1. janúar 2020 hafði núgildandi lögum verið breytt 45 sinnum til viðbótar. Að mati flutningsmanna eru lög um almannatryggingar orðin ógagnsæ og flókin eftir stöðugar breytingar og umbætur. Þá eru dæmi um að mikilvæg ákvæði laganna séu opin til túlkunar sem taki breytingum í meðferð Tryggingastofnunar án þess að nokkuð í lagaumhverfinu hafi breyst. Ríkisendurskoðun telur einnig að meta þurfi hvort rétt kunni að vera að skipta lögunum upp þannig að sérstök lög gildi um ellilífeyri og önnur um greiðslur til öryrkja og fólks með skerta færni. Þótt báðir hópar sæki þjónustu og greiðslur til Tryggingastofnunar er um eðlisólíka hópa að ræða og hagsmunir þeirra oft mismunandi. Það getur tafið nauðsynlega umbótavinnu og því er líklegt að lagasetning yrði skilvirkari ef hún fjallaði um afmarkaðra efni og ef breytingarnar næðu til þrengri hóps en allra lífeyrisþega landsins. Þetta er stutt og laggott og ætti að vera nokkuð skýrt til hvers er ætlast. Að umræðu lokinni hér vænti ég þess að tillagan rati til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda, (fjárhagsupplýsingar um einstaklinga). Flutningsmaður með mér á frumvarpinu er ágætur hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Fyrir þessu frumvarpi stendur því gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins. Í I. kafla kemur fram breyting á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Í 1. gr. stendur að 15. gr. laganna orðist svo, ásamt fyrirsögn, með leyfi forseta: „Bann við miðlun upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga. Vinnsla upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga, þ.m.t. vanskilaskráning og gerð lánshæfismats, í því skyni að miðla þeim til annarra, er bönnuð.“ II. kafli er breyting á lögum um neytendalán, nr. 33/2013. Hér kemur líka inn breyting eins og gengur þegar komið er með frumvörp sem fjalla í raun um fleiri lagabálka. Þá verðum við að reyna að leitast við, og gerum það, að breyta alls staðar í samræmi við markmiðin sem að er stefnt. Þá þurfum við að breyta því réttilega í takt í öðrum lagabálkum einnig. Í 2. gr. breytinganna á lögum um neytendalán kemur fram að við 1. mgr. 10. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal líta til upplýsinga um vanskil neytenda vegna tiltekinnar kröfu ef búið er að afskrá kröfuna af vanskilaskrá. Hér verð ég vísa til þess hvers lags snara virðist vera um háls margra þeirra sem hafa lent í því óláni að lenda inni á vanskilaskrá. Það er með hreinum ólíkindum að viðkomandi sé þar hreinlega nánast í fjögur ár, hvort sem honum líkar betur eða verr, og jafnvel þó að hann hafi verið búinn að greiða allt upp fyrir þremur árum. Á meðan býr hann við það böl að vera í rauninni algerlega lamaður gagnvart því að fá lánshæfismat eða geta hreyft sig í nokkra einustu átt hvað lýtur að því að vera metinn hæfur til þess að taka lán eða gera nokkurn skapaðan hlut. Einnig er í III. kafla í frumvarpinu breyting á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016. Þar segir í 3. gr., með leyfi forseta: „Við 7. mgr. 22. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal líta til upplýsinga um vanskil neytenda vegna tiltekinnar kröfu ef búið er að afskrá kröfuna af vanskilaskrá.“ - Nákvæmlega eins og áður kemur fram í breytingu á hinum lagabálkunum. Í 4. gr. segir svo að lögin öðlist þegar gildi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram, með leyfi forseta: „Aðgangur að lánsfjármagni er grunnforsenda þess að fólk geti komið sér úr klóm fátæktarinnar. Ef fólk nær að losna út af leigumarkaðnum og komast í eigin fasteign þá loks fær það ráðrúm til að ná upp eignarmyndun. Í stað þess að greiða leigu greiðir fólk afborganir af lánum, sem í mörgum tilfellum eru jafnvel lægri en leigugreiðslur fyrir sambærilegt húsnæði. Það eiga þó ekki allir jafn greiðan aðgang að lánsfjármagni. Neytendur þurfa að standast lánshæfis- og greiðslumat áður en lánastofnanir veita þeim lán. Greiðslumatið fer þannig fram að lagt er mat á reglulegar tekjur og fyrirhuguð útgjöld lántakanda og áætlað hver greiðslugeta hans er. Lánshæfismatið er m.a. byggt á viðskiptasögu aðila á milli eða upplýsingum úr gagnagrunnum um fjárhagsmálefni og lánstraust. Sífellt berast fréttir af fólki sem getur ekki fengið lán frá lánastofnunum vegna niðurstöðu lánshæfismats. Margir fá synjun á fyrirgreiðslu þrátt fyrir góða greiðslugetu og án þess að lán séu í vanskilum. Fólk fær gjarnan þá skýringu að vegna þess að þriðji aðili hafi gefið því of lága einkunn geti lánastofnunin ekki veitt því lán.“ - Því miður: „Computer says no, “ eins og þar stendur og þó að ég viti, virðulegur forseti, að þingmálið okkar er íslenska er það orðið tungunni svolítið tamt að sletta þessu fram þegar við vísum til kerfis eins og ég geri hér í þessu tilviki. - „Slík einkunnagjöf er svokallað persónusnið. Með því er átt við sjálfvirka vinnslu persónuupplýsinga sem felst í því að nota þær til að meta ákveðna þætti er varða hagi einstaklings, einkum að greina eða spá fyrir um þætti er varða greiðslustöðu hans. Slík persónusnið eiga ekki að leiða til sjálfvirkrar ákvarðanatöku, bara alls ekki. Því mega lánastofnanir ekki hafna lánveitingu án þess að taka tillit til annarra atriða. Engu að síður hafa slík persónusnið mikið vægi við mat á lánshæfi einstaklings. Dæmi eru um að fólk fái lága einkunn í persónusniði vegna þess að það hafi á einhverju tímabili verið á vanskilaskrá. Slíkt er lagt til grundvallar þrátt fyrir ábendingar Neytendasamtakanna um fjölda tilvika þar sem vanskil hafi verið skráð á einstaklinga vegna smálána sem kunni að vera ólögmæt. Gjarnan er það svo að eina vernd neytenda gagnvart lánveitendum er að halda eftir greiðslu telji þeir lánin ólögmæt. Þeir eiga þá á hættu að það hafi áhrif á lánstraust þeirra til frambúðar. Það hefur jafnframt sýnt sig að eitt helsta vopnið í höndum smálánafyrirtækja er að hóta neytendum vanskilaskráningu greiði þeir ekki umdeildar kröfur. Slíkt er með öllu ótækt. Enn fremur getur það haft neikvæð áhrif á persónusnið ef viðkomandi hefur gengið í gegnum greiðsluaðlögun. Þá eru jafnvel dæmi um að það hafi áhrif á persónusnið hversu oft viðkomandi hefur verið flett upp í vanskilaskrá.“ - Þannig að ef maður er vinsæll og margir vilja fletta manni upp er maður kominn í neikvæðari stöðu en ef fáir hefðu gert það, jafnvel þó að í rauninni sé ekkert annað hægt að tiltaka þar sem ætti að koma neikvætt út. Þetta er náttúrlega stórmerkilegt, virðulegi forseti, og stórundarlegt og maður áttar sig eiginlega ekki á því hvernig þetta er mögulegt. En svona er það nú samt. - „Persónuvernd hefur þó úrskurðað að óheimilt sé að ljá því vægi við gerð persónusniðs. Það er með öllu ótækt að neytendur geti ekki fengið lán vegna þess að þeir hafi á einhverju tímabili verið með lán í vanskilum.“ - Og eru það svo ekki lengur. - „Á því geta verið ýmsar skýringar. Hér má nefna að í efnahagshruninu haustið 2008 hækkuðu skuldir heimilanna verulega.“ - Það er víst alveg óhætt að segja að hér sé verulega vægt til orða tekið því að þær hreinlega stökkbreyttust. - „Það hafði þó ekki áhrif á greiðslugetu fólks í mörgum tilvikum. Eflaust lentu þá margir á vanskilaskrá án þess að reglulegar tekjur þeirra hefðu skerst. Í kjölfarið kom í ljós að stór hluti lánanna, svokölluð gengislán, voru ólögmæt. Þá tók Alþingi þá ákvörðun að leiðrétta skuldir heimilanna nokkrum árum síðar. Íslendingar ættu því að þekkja það þjóða best að vanskil eru ekki endilega einstaklingnum að kenna. Þau ættu því ekki að elta fólk til grafar löngu eftir afskráningu. Vinnsla á fjárhagsupplýsingum einstaklinga í því skyni að miðla þeim til annarra fellur undir lög um persónuvernd. Í 15. gr. þeirra er fjallað um heimild til slíkrar vinnslu en þar segir að hún sé starfsleyfisskyld. Lagt er til að slík vinnsla verði bönnuð. Þannig verður girt fyrir að þriðji aðili geti haft úrslitaáhrif á möguleika neytenda til að taka lán. Aðeins eitt fyrirtæki hefur í dag leyfi til slíkrar vinnslu, Creditinfo Lánstraust hf. Verði frumvarp þetta að lögum mun fyrirtækið þurfa að láta af þeirri starfsemi sinni sem snýr að vinnslu fjárhagsupplýsinga um einstaklinga í því skyni að miðla upplýsingum til annarra. Fyrirtækið gæti því ekki lengur miðlað upplýsingum úr vanskilaskrá eða eigin lánshæfismati. Eftir sem áður munu lánastofnanir þurfa að uppfylla kröfur laga um framkvæmd lánshæfis- og greiðslumats. Neytendur geta þá treyst því að lánveitandi sjálfur leggi mat á lánshæfi þeirra í stað þess að byggt sé á gögnum frá þriðja aðila. Að lokum er lagt til að lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda verði breytt og tekin af tvímæli um það að við gerð lánshæfismats megi ekki líta til upplýsinga um vanskil ef búið er að afskrá þær úr vanskilaskrám. Það er von flutningsmanna að í kjölfarið muni fækka þeim tilfellum þar sem neytendum er vísað á dyr vegna niðurstöðu lánshæfismats sem byggist á upplýsingum sem gefa ekki rétta mynd af fjárhagsstöðu þeirra.“ Virðulegi forseti. Það er víst alveg áreiðanlegt að þetta er stórmerkilegt fyrirbrigði og eina fyrirtækið sem hefur leyfi til að miðla persónuupplýsingum til þriðja aðila í hagnaðarskyni. Ég skil samt ekki alveg hvers vegna lánastofnanir og hvers vegna við nýtum ekki tækifærið núna þegar ríkið er með tvo banka í fanginu, hvers vegna við komum ekki upp sambærilegum gagnagrunni eins og t.d. Creditinfo hefur. Það var svolítið kaldhæðnislegt að fara í lánshæfismat og fyrsti takkinn sem maður varð að ýta á, og það í gegnum Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, var takkinn Creditinfo. Lánshæfismatið er náttúrlega komið eftir eina, tvær eða þrjár sekúndur og fyrir það þarf maður að borga Creditinfo 7.000 kr. sem einstaklingur og 13.000 kr. sem par eða hjón, enda sýnir það sig að þetta er náttúrlega bara maskína. Hjólin þarna vinna næstum jafn hratt og flóð peninganna inn í lífeyrissjóðakerfið okkar. Hvað um það, að mínu viti er þetta brot á persónuverndarlöggjöfinni eins og við höfum hugsað hana. Það er eiginlega með ólíkindum að við skulum veita þriðja aðila aðgang að persónuupplýsingum okkar til að búa til um okkur gagnagrunn og selja aðgang að okkur. Það er með hreinum ólíkindum. En það sem er eiginlega ömurlegast af þessu er náttúrlega að þrátt fyrir að einstaklingur hafi gert upp vanskil sín skuli honum vera haldið þarna áfram, að hann fái ekki að njóta vafans, að hann fái ekki að byrja á þeim stað þar sem hann stendur nákvæmlega núna, þ.e. með hreint borð. Af hverju þarf hann að bíða í fjögur ár? Ég var búin að heyra að í rauninni væri byggt á ákveðnu spálíkani hjá Creditinfo. Það heyrði ég frá starfsmanni þar, að þau væru að meta hversu líklegur viðkomandi einstaklingur væri til að lenda á vanskilaskrá aftur. Það er náttúrlega með hreinum ólíkindum, virðulegi forseti. Maður hefur á tilfinningunni að þarna sé komin einhver völva eða einhver völvuspá um það hvort ég eða hv. þingmaður sem situr á móti mér, Guðmundur Ingi Kristinsson, eða hver sem er annar lendum hugsanlega á vanskilaskrá á næstu fjórum árum. Þetta er eiginlega bara stórmerkilegt. Ég myndi hvetja til þess enn og aftur að bankastofnanir okkar og lífeyrissjóðirnir okkar og aðrir sem gefa sig út fyrir að lána fólki fé komi upp sínum eigin gagnagrunni um okkur þar sem ekki er verið að selja til þriðja aðila heldur sjái fagaðili, sem er lánveitandi í þessu tilviki, sjálfur um að afla upplýsinga um væntanlegan lántaka. Þetta er milliliður sem er algjörlega óþarfur. Hins vegar hefur þetta góða fyrirtæki, Creditinfo Lánstraust, ýmislegt annað og það er ýmislegt annað sem þau starfa við. Þau hafa t.d. komið upp alveg fyrirmyndardómasafni, þar sem eru hæstaréttardómar og allir dómar, alveg ótrúlegur fjársjóður. Þetta er framsækið og mjög gott fyrirtæki í margar áttir. Þau eru líka dálítið máttlaus gagnvart þeim upplýsingum sem lánastofnanir senda inn til þeirra. Þetta er ekki allt saman þeim að kenna, ef ég gæti komist svo að orði, heldur heykjast lánastofnanir hreinlega á því að þurrka borð fyrrverandi skuldara þannig að hann sé kominn með hreint borð. Ég get að lokum sagt alveg stórmerkilega sögu. Við heyrðum, virðulegi forseti, í fréttum um daginn að eitthvert barn væri komið í bátinn hjá Arion banka og að einstaklingar sem jafnvel skulduðu ekki neitt og hefðu löngu verið búnir að greiða upp skuldir sínar væru að fá tugi bréfa inn um bréfalúguna, allt frá því í ágúst í fyrra. Á einu bretti hrúgaðist inn haugur af gluggapósti sem sýndi fram á skuld hjá viðkomandi sem skuldaði akkúrat ekki neitt. Þarna var kerfið eitthvað að klikka. Þá get ég bara sagt af sjálfri mér að ég var akkúrat að fara í lánshæfismat fyrir tveimur vikum eða svo og ekkert annað gerist en það að ég fæ bara beint í hausinn að ég skuldi yfir 55 millj. kr. í gjaldfallna ábyrgðarskuldbindingu. Þetta er athyglisvert. Þarna var á einu bretti, einfaldlega út af kerfisvillu sem síðar kom í ljós hjá Arion banka, hægt að klína á mig 55 millj. kr. skuld. Þegar betur var að gáð og ég spurði: Fyrirgefið en fyrir hvern gekk ég í þessa ábyrgðarskuldbindingu? Þá voru engin svör vegna þess að það fannst enginn sem ég hefði gengið í þessa ábyrgð fyrir. Síðan var ég beðin afsökunar, ekki bara einu sinni heldur tvisvar, og þetta leiðrétt. En þetta er hvimleitt og það tók bara ansi marga klukkutíma að hoppa á milli lífeyrissjóðsins, Creditinfo og svo bankans sem ég hef átt í viðskiptum við. Það var svolítið sláandi að fá þetta beint í fangið og átta sig á því að úti í samfélaginu eru einstaklingar sem hljóta að lenda í nákvæmlega því sama og eru kannski ekki einu sinni með bolmagn til að hreinsa það af sér. Ég veit það ekki. Þetta var sjokkerandi, svo að ekki sé meira sagt en þetta er farið af mér núna. Kerfisvilla heitir það víst og ég segi: Þetta var óþægilegt. Hvað frumvarpið sem við mælum fyrir varðar fyndist mér bara virkilega til fyrirmyndar að við kæmum því út af borðinu að fólk geti hangið í snöru í jafnvel fjögur ár án þess að skulda nokkrum eina einustu krónu heldur hafi það verið svo ólánsamt einhvern tíma að lenda á vanskilaskrá og að það skuli taka viðkomandi fjögur ár, að það sé í rauninni viðmiðunartíminn, að fá sitt frelsi til að halda áfram úti í samfélaginu. Mest af þessu lendir á ungu fólki, mjög mörgu ungu fólki, sérstaklega ungu fólki sem hefur lent í klónum á smálánafyrirtækjum sem við ættum hreinlega að reyna að losna við með öllum hugsanlegum ráðum, hvernig í ósköpunum sem við förum að því. Þetta eru náttúrlega bara skaðræðisfyrirtæki og þeir sem síst skyldi lenda helst í klónum á þeim. Ég tala bara skýrt og skorinort hvað það varðar enda er það mín bjargfasta trú að þau séu ekki af hinu góða. Og að senda ungu fólki og krökkum SMS og segja: Vantar þig pening? Viltu 10.000 kall? Sendu mér SMS og þú verður búinn að fá hann bara strax. Viðkomandi athugar jafnvel ekki hvaða afleiðingar það hefur. Það er alveg á hreinu að þetta er eins og með allt sem við gerum og öll okkar réttindi, þeim fylgja ákveðnar skyldur. Í þessu tilviki er ekki nóg að fá peninginn sendan inn á kortið sitt eða reikninginn sinn, einn, tveir og þrír. Það eru afleiðingar og maður þarf að standast þær skuldbindingar sem smálánafyrirtæki setur. Oftar en ekki les þetta unga fólk ekki einu sinni smáa letrið sem þar fylgir. Frumvarpið myndi koma í veg fyrir að þegar búið er að bjarga unga fólkinu sem hefur verið ólánsamt, borga upp skuldir þess og hreinsa borðið, hangi það í þessari snöru, í rauninni algerlega sett til hlés í samfélaginu hvað það varðar að reyna að koma undir sig fótunum með því að nýta sér lánsfé og koma sér t.d. þaki yfir höfuðið eða hvað eina annað sem er. Ég vona svo hjartanlega að þingheimur kynni sér málið vel og sjái hversu mannfjandsamlegt það er að hafa kerfið eins og það leyfir sér að vera núna, að selja persónuupplýsingar um okkur til þriðja aðila í gróðaskyni sem í raun og veru bitnar síðan á þeim sem síst skyldi, á þeim sem í raun skulda ekki neitt en hanga í þessari snöru, eins og áður segir, í allt að fjögur ár. Við vonum það besta, það er víst ekkert annað hægt að gera, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frumvarp Flokks fólksins um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, lögum um neytendalán og lögum um fasteignalán til neytenda (fjárhagsupplýsingar um einstaklinga). Oft var þörf en nú er nauðsyn. Við gerum okkur grein fyrir því hvernig staða margra einstaklinga og jafnvel para er á leigumarkaði á Íslandi. Leigumarkaðurinn hefur verið þannig að fólk má þakka fyrir að fá sæmilega stúdíóíbúð eða eins eða tveggja herbergja íbúð á um 200.000 kr. á mánuði. Síðan borga sumir 250.000 kr. ef þeir eru komnir upp í þrjú herbergi og jafnvel yfir 300.000 kr. Einstaklingar sem eru á leigumarkaði eru þar vegna þess að þeir hafa margir ekki möguleika á að kaupa. En hvað myndi ske ef þessir einstaklingar gætu keypt íbúð, segjum bara íbúð sem þeir leigja á 250.000–300.000 kr. á mánuði? Það er mjög einfalt. Þá myndi greiðslan hjá þeim falla niður í 100.000 kr. Að vísu kæmu fasteignagjöld ofan á það og eitthvað annað en greiðslubyrðin yrði alltaf helmingi minni. Bara það eitt ætti að vera nóg til þess að þær bankastofnanir sem eru með þessa einstaklinga í viðskiptum, sem eru kannski búnir að vera í viðskiptum í nokkur ár og hafa staðið sig vel, hugsi sig tvisvar um og aðstoði þá eftir bestu getu og hjálpi þeim að eignast íbúð. En til þess að fá aðstoð þurfa þeir að standast greiðslumat og því miður sýnir greiðslumatið oft ekki þá stöðu sem þeir eru í, kannski búnir að vera borga á leigumarkaði í mörg ár. Það gefur til kynna að þó að þeir hafi getað borgað 200.000 kr. leigu í nokkur ár eigi þeir ekki möguleika á að kaupa fyrir 100.000 kr. á mánuði. Við vitum að margt af þessu unga fólki er líka komið á vanskilaskrá vegna þess að það hefur kannski verið með smálán eða hefur einhverra annarra hluta vegna lent á þeirri ömurlegu skrá og er fast þar í fjögur ár og kannski, eins og hefur komið fram hér, vegna ólöglegra smálána. Það er auðvitað alveg með ólíkindum að það skuli vera hægt, að það skuli enn viðgangast að fólk sé á vanskilaskrá jafnvel í fjögur ár, jafnvel lengur, vegna ólöglegra lána. Það er eitthvað að hjá okkur í þessu kerfi. Við vitum að í bankahruninu, árið 2008 þegar bankahrunið varð, lenti fullt af fólki á vanskilaskrá sem hafði kannski lent í því að geta ekki staðið við skuldbindingar sínar, bæði vegna þess að gengislánin stökkbreyttust og líka út af verðbólgunni. Greiðslubyrðin margfaldaðist. Það merkilegasta við þetta var að fólk lenti í því að í ljós kom að aldrei hafði verið gert greiðslumat, sem bar samkvæmt lögum, og þar af leiðandi var ekki hægt að standa fast á því að ganga að fólki með innheimtu eins og gert var, hvað þá að setja það á vanskilaskrá. Og þeir sem lentu á vanskilaskrá út af þessum ólöglegu lánum og voru ekki með greiðslumat lentu í stökustu vandræðum með að koma sér út úr því. Þetta segir okkur að þetta er slæmt kerfi, þetta er vont kerfi sem við erum með og á engan hátt mannúðlegt að því leyti að auðvelda fólki að eignast eigin íbúð, fólki sem vill og getur og hefur sýnt fram á að geta gert það en fær það ekki. Creditinfo er eitt af þeim fyrirtækjum sem gerir þetta greiðslumat og þeir eru að selja og græða á persónuupplýsingum um fólk, upplýsingum um greiðslugetu fólks. Það kom fram hjá hv. þm. Ingu Sæland að þeir væru einnig með dómasafn og það er annar ljótur hængur á svona sölustarfsemi, að selja t.d. sjúkraskrárupplýsingar sem eru í dómum, jafnvel dómum Hæstaréttar, mjög viðkvæmar sjúkraupplýsingar. Þær ganga kaupum og sölum, meira að segja persónugreinanlegar upplýsingar, með kennitölu, heimilisfang og öllu. Það er ömurlegt. Ég get bara staðfest það vegna þess að ég hef sjálfur lent í því og fengið að sjá það svart á hvítu. Mér var bent á það og sýnt hvernig þetta væri, bara vegna slysamáls hjá mér. Þetta er söluvara og það er ömurlegt, alveg jafn ömurlegt og í þessu tilfelli. Það á auðvitað ekki að eiga sér stað að við séum á þeim stað að í fyrsta lagi sé hægt að kaupa og selja svona upplýsingar og í öðru lagi að við skulum vera búin að gefa leyfi fyrir svona starfsemi. Við eigum að sjá sóma okkar í að loka þessu. Við eigum að sjá sóma okkar í að virða persónuvernd. Og kannski er það ömurlegasta við þetta, t.d. í sambandi við sjúkraskrárupplýsingarnar, og alveg það furðulegasta að dómsmálaráðherra bendir á Persónuvernd, Persónuvernd bendir á dómsmálaráðherra og enginn gerir neitt. Samt er það alveg skýrt, algjörlega tært, að þetta er ólöglegt. Ég held að nákvæmlega það sama gildi um þessar fjármálaupplýsingar, nákvæmlega það sama. Við erum með banka, fólk er í viðskiptum við banka og fólk á að geta treyst því að bankinn hafi upplýsingar um það hvernig staða þess í fjármálum er og hvort það er ábyrgt. Ef viðkomandi einstaklingar eru búnir að sýna fram á það í bankanum að þeir séu traustir viðskiptamenn þá eru þeir kannski sendir í greiðslumat hjá Creditinfo, eins og kom fram hjá við hv. þm. Ingu Sæland. Þar getur kannski dúkkað upp, hvað? 55 milljónir eða eitthvað annað. Það er bara: Heyrðu, þú skuldar og þá þarft þú að sanna sakleysi þitt. Viðkomandi þarf ekki að sanna að maður skuldi, nei, heldur þarf maður að fara og leita og sanna sakleysi sitt. Þarna er búið að snúa öllu á hvolf. Það er alveg óskiljanlegt að við skulum vera á þessum stað. Nú erum við með ríkisbanka. Af hverju beitum við ekki ríkisbönkum fyrir okkur og látum þá klippa á þennan streng? Að ríkisbankarnir okkar verði, eins og hefur verið kallað, samfélagsbankar, að þeir hugsi um fólkið og taki það að sér en séu ekki að láta einstaklinga borga helling til þriðja aðila sem er kannski með rangar upplýsingar frá viðkomandi banka. Ég veit ekki, þetta er farið að snúast algerlega á hvolf ef maður fer að hugsa um það, að það skuli vera hægt að fá upplýsingar frá banka sem eru rangar, að maður fái tilboð frá þriðja aðila og borgi honum. Í sjálfu sér er maður að borga honum fyrir að fá upplýsingar og hann er með rangar upplýsingar sem maður þarf síðan sjálfur að leiðrétta. Ég er alveg sannfærður um að ef við færum með þetta fyrir dómstóla eða eitthvað í þeim dúr yrði slegið á puttana. Það er alveg á hreinu. Við eigum að sjá sóma okkar í því að taka til í þessum málum. Við eigum að búa til kerfi, mannúðlegt kerfi og númer eitt, tvö og þrjú eigum við að sjá til að ekki sé verið að selja svona viðkvæmar upplýsingar, hvort sem það eru sjúkraupplýsingar eða fjármálaupplýsingar um fólk. Þetta á ekki að vera söluvara, aldrei. Með því að samþykkja þetta frumvarp sjáum við til þess að svo verði ekki. Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst, síðan kemur allt hitt. En alls ekki, það kemur alls ekki til greina, og við eigum að sjá til þess, að einhver sé að selja og græða, hvort sem það er á sjúkraupplýsingum eða fjármálaupplýsingum einstaklinga. Það er ekki söluvara á markaði og á aldrei að vera.