Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Á þskj. 28 hef ég ásamt hv. þm. Ragnari Arnalds leyft mér að bera fram fsp. til iðnrh. um iðnráðgjöf á landsbyggðinni. Fsp. er svohljóðandi: ,,Með hvaða hætti hyggst ríkisstjórnin tryggja fjármagn til áframhaldandi starfsemi iðnráðgjafa í kjördæmum landsins?`` Bakgrunnur þessa máls er sá að á sl. vori var lögum um Byggðastofnun breytt og sett lög um það að Byggðastofnun geti átt aðild að atvinnuþróunarfélögum á landsbygginni. Í 4. gr. þessara laga, frá 15. mars 1991, segir: ,,Í hverju kjördæmi skal starfa a.m.k. einn atvinnuráðgjafi. Hlutverk hans er að stunda almenna atvinnuráðgjöf á starfssvæði sínu. Komið skal á nánu samstarfi við aðra aðila sem vinna að ráðgjafar- og leiðbeiningarstarfi í kjördæminu. Byggðastofnun tekur þátt í kostnaði við starfsemi atvinnuráðgjafa.`` Í grg. með lagafrv. var tekið fram svohljóðandi um 4. gr. í skýringum: ,,Byggðastofnun er og ætlað að taka við hlutverki iðnrn. vegna iðnráðgjafa og greiða hluta af kostnaði við starfsemi a.m.k. eins þeirra í hverju kjördæmi.`` Í framhaldi af þessu var 24. okt. 1991 sent bréf frá Byggðastofnun til atvinnuráðgjafa sem fjallar um þetta mál, undirritað af Sigurði Guðmundssyni. Þar segir m.a. um þetta efni: ,,Í grófum dráttum hefur stofnunin hugsað sér að þetta verði gert með tvennum hætti [þ.e. framkvæmd laganna]. Annars vegar með því að styrkja með rekstrarframlögum starfsemi atvinnuráðgjafa og atvinnuþróunarfélaga. Hins vegar með því að taka þátt í kostnaði við ýmiss konar verkefni á vegum þessara aðila eða annarra þeirra sem við atvinnuþróun á landsbyggðinni starfa. Þá mun stofnunin væntanlega sjálf standa fyrir einhverjum verkefnum á landsvísu eins og hún hefur gert í takmörkuðum mæli á undanförnum árum. Að sjálfsögðu mun það endanlega fara eftir vilja fjárveitingavaldsins hversu miklu fé stofnunin getur varið til atvinnuþróunarstarfs á landsbyggðinni.`` Samkvæmt fjárlagafrv. er framlag til Byggðastofnunar lækkað um ekki minna en 50 millj. kr. og í þessu erindi eru auðvitað engin fyrirheit heldur fyrirvarar frá Byggðastofnun um það hversu miklu fjármagni hún geti veitt til þessa verkefnis. Lög um iðnráðgjafa voru felld úr gildi með samþykkt á breytingum á lögum um Byggðastofnun. Þannig eru þessi mál í óvissu að því er virðist. Ég og hv. þm. Ragnar Arnalds spyrjum því hæstv. iðnrh. hvað ríkisstjórnin hyggist gera til þess að tryggja fjármagn til áframhaldandi starfsemi iðnráðgjafa í kjördæmum landsins.

Frú forseti. Eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda, hv. 4. þm. Austurl., var sú breyting gerð með lagabreytingu á síðasta þingi að iðnráðgjöfin á landsbyggðinni var flutt frá iðnrn. til Byggðastofnunar. Þetta var einkum gert til þess að leggja áherslu á það að iðnráðgjöfin breytist að lögum í almenna atvinnuráðgjöf, eins og hún reyndar hefur verið, og til þess að treysta sambandið við Byggðastofnun og útibú hennar þar sem eru að sjálfsögðu margvíslegar upplýsingar sem koma atvinnuráðgjöfum á landsbyggðinni að gagni. Að mínu áliti er þetta líka til þess að marka þá stefnu að fjármagn Byggðastofnunar sé nýtt til jákvæðrar uppbyggingar í landshlutunum fremur en til þess að bjarga gjaldþrota fyrirtækjum. Á þessu ári hefur verið samkomulag um það milli iðnrn. og Byggðastofnunar að þessi ráðgjöf væri sem næst í óbreyttu formi, enda hafði iðnrn. á þessu ári fjárveitingu á fjárlögum til að kosta hana. Í samræmi við lagabreytinguna frá því í vor fór iðnrn. auðvitað ekki fram á fjárveitingu til að kosta starf ráðgjafanna á fjárlögum árið 1992, en Byggðastofnun gerir ráð fyrir kostnaði við þetta starf í sínum fjárhagsáætlunum fyrir árið 1992. Eins og sjá má í fjárlagafrv. nemur tillaga um fjárveitingu til stofnunarinnar 200 millj. kr. Kostnaður við atvinnuráðgjöfina á landsbyggðinni er innifalinn í þessari fjárhæð. Ég bendi á að í upphaflegum tillögum stofnunarinnar var gert ráð fyrir að atvinnuráðgjöfin væri með 20 millj. kr. fé í fjárhagsramma Byggðastofnunar og iðnþróunarfélögin með 15 millj. Ég bendi líka á að það má ætla að á þessu ári sé launakostnaðurinn við útibúið á Akureyri um 8 millj. kr., við útibúið á Ísafirði um 6,5 millj. kr. Þetta er ekki heildartala fyrir þennan kostnað. Ég lít á þetta allt sem atvinnuráðgjöf og tel að með þessum orðum hafi verið gerð fyrir því grein hvernig ríkisstjórnin ætlar að tryggja fé til þessarar nýtu starfsemi. Málið er ekki í óvissu eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjendum en vil vekja á því athygli að þess misskilnings gætir í ræðu hæstv. iðnrh. að Byggðastofnun reki útibú. Það gerir hún ekki. Hún rekur ekkert útibú. Hluti af starfsemi hennar fer fram á Akureyri og hluti af starfsemi hennar fer fram á Ísafirði. Ætlunin var að hluti af starfsemi hennar færi fram í öllum kjördæmum landsins. Á rekstri útibúa og því að reka skrifstofur með þessu móti er sá reginmunur að umsvif skrifstofunnar t.d. á Akureyri hafa alls ekki verið hugsuð endilega bundin við Norðurland, heldur á landsvísu í ýmsum málum. Sama má segja um Vestfirði þegar þar fjölgar starfsmönnum. Hins vegar vil ég taka undir að það er mikið áhyggjuefni þegar horft er á hve naumt fjármunum til Byggðastofnunar er skammtað og tel að sé hæstv. ráðherrum landsins alvara með því að þeir vilji efla þessa ráðgjöf, þá þurfi að taka það mál til endurskoðunar.

Virðulegi forseti. Ég taldi á sínum tíma alls ekki fráleitt í sjálfu sér að færa þessa atvinnuráðgjöf á landsbyggðinni frá iðnrn. og til Byggðastofnunar, því margt er skylt með þeirri starfsemi sem fer fram í Byggðastofnun og þeirri starfsemi sem atvinnuráðgjafar hafa haft með höndum. En auðvitað var það sjálfsögð forsenda fyrir þessari breytingu að fé fengist til starfseminnar og þrátt fyrir svar hæstv. iðnrh. stendur það eftir að í raun og veru er ekkert fjármagn til til að standa undir þessum kostnaði. Framlög til Byggðastofnunar hafa verið skorin niður um 50 millj. Framlag til Byggðastofnunar þarf að standa undir margvíslegum kostnaði, eins og rekstri, og þegar það er skorið niður um 50 millj. þá sér hver heilvita maður að það getur ekki verið neitt afgangs til þess að bæta við starfsemi sem hingað til hefur verið á vegum annarrar stofnunar. Þarna þarf því að verða breyting á við fjárlagagerðina.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hér kemur fram að nú er mikið um það að ný verkefni eru sett inn til Byggðastofnunar á sama tíma og núv. ríkisstjórn hefur tekið ákvörðun um að skera fjármagn til stofnunarinnar niður um 20%. Mér heyrðist hæstv. iðnrh. segja áðan að Byggðastofnun ætti að hætta að aðstoða gjaldþrota fyrirtæki. Því spyr ég hæstv. iðnrh.: Var það röng aðgerð hjá Byggðastofnun að aðstoða við uppbyggingu á Foldu og Ístex? Var það rangt hjá Byggðastofnun að gera slíkt, hæstv. iðnrh.?

Virðulegur forseti. Þetta mál stefnir því miður í það horf sem ég óttaðist þegar lagabreytingin var gerð, þ.e. að fella úr gildi lög um iðnráðgjöf í kjördæmum landsins, því það voru öll kjördæmi sem áttu þar ákveðinn rétt, og flytja þetta verkefni til Byggðastofnunar án þess að það væri lögboðið með skýrum hætti hvaða fjárframlög ættu að lágmarki að renna til atvinnuþróunarráðgjafar á landsbyggðinni. Hæstv. iðnrh. er kunnugt um þetta viðhorf mitt og raunar þingflokks Alþb. sem skrifaði á sínum tíma bréf þar að lútandi til ráðherrans þegar mál þetta var í undirbúningi. Nú segir hæstv. ráðherra að Byggðastofnun geri ráð fyrir þessu í sínum fjárhagsáætlunum. Á sama tíma sker ríkisstjórnin fjárframlög til Byggðastofnunar niður í krónutölu um 20% og auðvitað meira að raungildi og ráðherrann segir samt að þetta eigi að vera tryggt. Þetta mál eigi að vera í höfn. Menn þurfi engar áhyggjur að hafa. Þeir sem vinna nú að iðnráðgjöf úti um landið hafa engin skýr svör fengið. Þeir hafa bara fyrir framan sig þetta bréf, sem ég vitnaði til, frá embættismanni í Byggðastofnun sem hefur í sínu erindi fulla fyrirvara með tilliti til fjárveitinga en er að biðja um upplýsingar um umfang starfseminnar og óskir. Þetta er ekki að tryggja mál. Það er mjög langt frá því. Ég fer fram á það að hæstv. ráðherra geri grein fyrir því hvort hann ætlar að hlutast til um það innan ríkisstjórnar að þarna fáist leiðrétting á og með því að koma þessu máli í skilmerkilegt samhengi gagnvart þinginu og fjárln., sem auðvitað fjallar um þessi efni. Ella er hætta á því að um áramótin standi menn frammi fyrir því að ríkið hafi dregið að sér höndina, Byggðastofnun hafi ekki talið sig hafa svigrúm til þess að standa að stuðningi við þessa starfsemi sem nauðsynlegt er að auka verulega og ekki aðeins að standa við það sem verið hefur, sem hefur þó reynst býsna erfitt á undanförnum árum og alltaf kostað fyrirhöfn. En það hefur þó tekist vegna þess að ákveðin löggjöf var í gildi um þetta efni. Nú hefur orðið breyting á og þess vegna hef ég miklar áhyggjur af þessu máli og bið hæstv. ráðherra um að finna orðum sínum betri stað en gert hefur verið um að þetta mál sé í tryggri höfn.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé mál sem full ástæða er til að hafa áhyggjur af. Ég held við verðum að skoða það í ljósi yfirlýsinga núv. ríkisstjórnar gagnvart Byggðastofnun og byggðastefnu. Hæstv. forsrh. hefur haft um alla þá starfsemi eina setningu, þ.e. ,,sukk og svínarí``. Það er ekkert rökstutt frekar. Hæstv. iðnrh. sagði á iðnþingi fyrir nokkrum dögum að það yrði að hætta að henda peningum í vandamál, eins og hann orðaði það. Til þess að leggja áherslu á orð sín mælti hann þetta bæði á íslenskri og enskri tungu. Þegar það svo blasir við að þessi verkefni á að færa undir Byggðastofnun, sem ekki er hægt að skilja öðruvísi á ummælum hæstv. forsrh. en að gera eigi að lítilsmegnugri upplýsinga- og ráðgjafarskrifstofu, er fyllsta ástæða til að hafa áhyggjur.

Virðulegi forseti. Það kemur fram í þessum umræðum þakkarverður áhugi á þeirri breytingu á starfsemi Byggðastofnunar sem ákveðin var með lögunum í vor og sem áhersla er lögð á í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar. En þar segir að stofnuninni verði ætlað sérstaklega að gera tillögur um hvernig laða megi að landsbyggðinni innlenda jafnt sem erlenda fjárfestingaraðila sem þar gætu valið fyrirtækjum sínum stað. Þetta er sú stefnubreyting sem felst í því að gefa Byggðastofnun það jákvæða hlutverk að hafa atvinnuráðgjöf í landshlutum á sínum vegum. Ég þakka ábendingu hv. 2. þm. Vestf. um að það sé réttara að tala um starfsemina á Ísafirði og Akureyri sem samþætta rekstri Byggðastofnunar í heild. Auðvitað er það réttara því að þessi starfsemi á að fara fram út um land, á landsvísu eins og hv. þm. orðaði það. Það voru vissulega orð í tíma töluð. Ég vildi hins vegar vegna þeirra orða sem féllu hjá hv. 4. þm. Austurl. og hv. 3. þm. Norðurl. v. og reyndar hv. 6. þm. Norðurl. e., þess efnis að ekki væri ætlað fé til þessarar starfsemi, leiðrétta þann misskilning sem ég tel að komi fram í þeirra orðum. Það á að beina fé og fjármagni Byggðastofnunar í meira mæli til ráðgjafarþjónustu af því tagi sem atvinnuráðgjöfin felur í sér og það verður gert innan þess fjárhagsramma sem þingið setur. En að sjálfsögðu er það ekki lengur iðnrn. að gera tillögur um fé til starfseminnar þegar iðnrh. hefur sjálfur gert um það tillögur að það sé eðlilegra og á það hefur verið fallist af öllum þingflokkum, reyndar að ég tel með vissum fyrirvörum frá hv. 4. þm. Austurl., að það sé rétt stefna. Þess vegna hlýtur sá forgangur að vera viðurkenndum í fjárveitingum en það er ekki þar með sagt að það feli í sér viðbót við það fé sem stofnunin hefur til ráðstöfunar. Vegna þess sem kom fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. v., þá get ég gjarnan endurtekið það að ég tel að Byggðastofnun eigi í meira mæli að beina sínum kröftum að jákvæðu uppbyggingarstarfi en ekki í það að leysa gjaldþrotavanda. Dæmin sem hv. þm. tók voru einmitt dæmi um ný fyrirtæki, Foldu og Ístex, sem voru reist á rústum gjaldþrota fyrirtækis. Ég tel að það hafi verið rétt ráðstöfun af stjórn Byggðastofnunar að taka þátt í því endurreisnarstarfi.

Virðulegi forseti. Ég hef á þskj. 49 lagt fram svofellda fsp. til hæstv. samgrh. um umferð á Reykjanesbraut: ,,Hvað líður undirbúningi aðgerða til að bæta öryggi vegfarenda á Reykjanesbraut og til að auka flutningsgetu brautarinnar, allt frá Hafnarfjarðarvegi í Engidal til Suðurnesja?`` Ég geri þá grein fyrir spurningu minni að á fjórum undangengnum þingum hafi verið flutt þingmál varðandi öryggi vegfarenda á Reykjanesbraut og um flutningsgetu brautarinnar frá Hafnarfirði til Njarðvíkur. Frá Hafnarfjarðarvegi liggur Reykjanesbraut um Hafnarfjörð. Nokkrar götur bæjarins tengjast henni með einföldum gatnamótum og á sama við um mót hennar og annarra vega um Suðurnes. Eldri þjóðvegir til Garðs og Sangerðis hafa enn ekki verið tengdir Reykjanesbraut ofan Keflavíkur með bundnu slitlagi. Reykjanesbraut allt frá Reykjavík til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar á Miðnesheiði er sérstæð meðal þjóðvega landsins. Hún tengir höfuðborgina við eina alþjóðaflugvöllinn sem á er stundað alþjóðaflug, áætlunarflug milli landa. Hún liggur gegnum þrjá af fjölmennustu kaupstöðum landsins. Hún er notuð af því sem næst öllum landsmönnum ef þeir vilja ferðast til annarra landa, af langflestum erlendum ferðamönnum sem til landsins koma og af nærfellt öllum þeim sem hingað koma í opinberum erindum. Reykjanesbraut er eitt þeirra mannvirkja sem gefa erlendum gestum okkar fyrstu og síðustu kynni af landinu og er þess vegna meðal sterkra áhrifavalda í ferðalagi þeirra, áhrifavalda um endurkomu hingað eða ekki. Umferð um Reykjanesbraut hefur vaxið jafnt og þétt á undanförnum árum. Þungi og magn vöruflutninga hefur aukist enn meir en fólksflutningar. Umferðaróhöppum og slysum hefur fjölgað að sama skapi og þarf ekki að rifja upp fregnir af slíkum. Áhyggjur af öryggi vegfarenda sem leið eiga um brautina hafa komið fram í vaxandi mæli í skrifum og lesendadálkum fjölmiðla, í ályktunum sveitarstjórna um brýna þörf til að bæta úr og í þessum þingmálum sem ég nefndi. Með byggingu og starfrækslu stóriðjuvers á Suðurnesjum, sem ráðgert er á Keilisnesi, með byggingu og starfsemi flugskýlis á Keflavíkurflugvelli til eftirlits og viðhalds á flugflota Flugleiða hf. og til að annast slík verkefni fyrir aðra aðila í alþjóðlegum flugrekstri, með tilkomu fríiðnaðarsvæðis við Keflavíkurflugvöll, með auknum straumi ferðamanna til og frá landinu ásamt vaxandi starfsemi landsmanna í ferðaþjónustu hvers konar og með eðlilegum vexti byggðarlaga og atvinnulífs á Suðurnesjum, þá munu umferð og flutningar um Reykjanesbraut enn stóraukast í nálægri framtíð og búast má við tilsvarandi fjölgun óhappa og slysa ef ekkert verður að gert. Því spyr ég nú ráðherrann um undirbúning aðgerða til úrbóta.

Hæstv. forseti. Spurt er: ,,Hvað líður undirbúningi aðgerða til að bæta öryggi vegfarenda á Reykjanesbraut og til að auka flutningsgetu brautarinnar, allt frá Hafnarfjarðarvegi í Engidal til Suðurnesja?`` Spurningin er tvíþætt. Um fyrri hluta hennar er þetta að segja: Í maí á síðasta ári gerði Vegagerð ríkisins áætlun sem miðaði að því að endurnýja slitlag Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði til Njarðvíkur og leggja klæðningu á axlir. Áætlað var að ljúka verkinu á árinu 1993. Þessi áætlun var kynnt þingmönnum Reykjaneskjördæmis og fjölmiðlum. Nú er lokið við að hjólfarafylla slitlag Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði að Straumsvík. Einnig hafa axlir verið klæddar í 0,5 m breidd til bráðabirgða til að hindra að brún myndist milli slitlags og axla. Frá Straumsvík að Kúagerði hafa axlir verið klæddar í 0,5 m breidd. Á þeim kafla er enn ekið á steypta slitlaginu en það var að hluta til fræst 1987. Frá Kúagerði að Njarðvík er malbikun lokið og einnig búið að klæða axlir í fulla breidd. Á næsta ári er áætlað að malbika kaflann frá Straumsvík að Kúagerði og leggja klæðningu á axlir. Á árinu 1993 er svo áætlað að ljúka verkinu. Með þessum aðgerðum mun vegurinn batna verulega. Er vonast til að það skili sér í auknu umferðaröryggi. Auk þess sem hér hefur verið talið upp hafa eftirfarandi aðgerðir verið gerðar til að auka umferðaröryggi vegarins: Lokið er við að lýsa gatnamótin við Grindavíkurveg og Vogaveg og allar leiðamerkingar hafa verið endurnýjaðar. Afleggjarinn að Straumsvík hefur verið stefnugreindur. Um síðari hluta spurningarinnar er þetta að segja: Í dag er umferð um Reykjanesbrautina um 5000 bílar á dag í báðar áttir. Eins og nú er háttað er framúrakstur orðinn erfiður á vissum tímum dagsins en það er ekki þess eðlis að strax þurfi að byggja nýja akbraut þess vegna. Miðað við hefðbundnar forsendur um flutningsgetu vegar af gerð Reykjanesbrautar og vöxt umferðar ætti brautin að geta annað umferðinni í 10--15 ár í viðbót. Tilkoma álvers á Keilisnesi mundi stytta þennan tíma en þó vart um meira en 1--2 ár samkvæmt úttekt á umferð til og frá álverinu í Straumsvík. Segja má að um tvær leiðir sé að ræða til að auka flutningsgetu brautarinnar. Önnur er sú að breikka hana um öll gatnamót og stefnugreina þau ásamt því að byggja sérstakar framúrakstursreinar. Þetta má kalla leið lagfæringa og mundi hún geta seinkað byggingu nýrrar brautar um nokkur ár. Kostnaður við slíkar lagfæringar má lauslega meta á um 300 millj. kr. Hin leiðin er sú að byggja nýjan veg við hliðina á núverandi vegi og aðskilja akstursstefnur. Þessi lausn er að sjálfsögðu betri en einnig dýrari. Kostnaður er lauslega metinn 1400--1600 millj. kr. Þó að góður tími sé til stefnu er undirbúningur hafinn og verður í vetur lokið við kortagerð af brautinni og næsta umhverfi hennar. Verður þá unnt að frumhanna báða kosti og fá þannig betri grundvöll til ákvarðanatöku. Mun málið koma til kasta Alþingis og þingmanna Reykjaneskjördæmis með hefðbundnum hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra hans svör. Þau gefa í skyn að nokkrar framkvæmdir eru nú hafnar til að bæta ástand brautarinnar og að undirbúningur er hafinn að fleiri úrbótum. Ég vænti þess að við megum sjá tillögur, til að mynda á vegáætlun næstu ára, eða a.m.k. á þessum áratug, sem gera grein fyrir því að þær framkvæmdir megi eiga sér stað.

Virðulegi forseti. Ég ber hér fram fsp. til samgrh. á þskj. 55 um málefni flugfélaga á landsbyggðinni. Hún er svohljóðandi: ,,1. Er gert ráð fyrir að sú reglugerð um flugmál, sem koma á til framkvæmda um næstu áramót og skyldar flugfélög til að hafa tvo flugmenn í öllum flugvélum, komi til framkvæmda? 2. Ef svo er, mun þá póstflug og sjúkraflug í landshlutunum leggjast af? 3. Hvernig verður þá íbúum þessara svæða tryggð sú þjónusta og það öryggi sem í því hefur verið fólgið að flugvélar hafa haft aðsetur úti á landsbyggðinni?`` Eftir 1. jan. 1992 er skylt að hafa tvo flugmenn í stjórnklefa allra flugvéla sem fljúga með farþega í atvinnuflugi. Ekki skiptir máli hve stórar eða smáar vélarnar eru og þetta gildir bæði um áætlunar- og leiguflug. Þessar reglur munu þýða að flugfélög sem hafa til þessa haldið uppi áætlunarflugi til fámennra byggðarlaga með lítilli vél og einum flugmanni þurfa að taka á sig aukinn kostnað sem hefur í för með sér fargjaldahækkun eða niðurskurð á ferðum. Flugfélagið Ernir á Ísafirði og Flugfélag Norðurlands eru meðal þessara flugfélaga. Þessi flugfélög hafa notað litlar flugvélar með einum flugmanni til að þjónusta fámennari byggðarlög. Þau hafa haldið uppi póst- og áætlunarflugi til slíkra staða og verið ómissandi þáttur í samgönguneti hinna dreifðu byggða. Þá ber þess að geta að sjúkraflug er stór þáttur í rekstri þessara flugfélaga og ekki síst flugfélagsins Ernis sem hefur á undanförnum áratugum haldið uppi sjúkraflugi á Vestfjörðum án þess að mæta miklum skilningi yfirvalda á mikilvægi þess. Flugfélagið hefur haft flugmann á bakvakt og flugvél til taks allan sólarhringinn og sjálft staðið straum af þeim bakvöktum oft án nokkurra styrkja. Þessi nýja reglugerð sem gerir ráð fyrir tveimur flugmönnum á allar vélar gerir það að verkum að þá yrðu að vera tveir flugmenn á bakvakt. Rekstrargrundvöllur þessara flugfélaga ber slíkt engan veginn og það hlýtur að koma niður á þjónustunni. Flugfélagið Ernir hyggst mæta þessu með því að segja upp starfsliði og endurskipuleggja reksturinn þannig að ekki sé nema ein áhöfn að störfum í einu og ein vél í gangi. Það býður þeirri hættu heim að þá sé sú flugvél að sinna póstflugi eða leiguflugi og því ekki tiltæk til sjúkraflugs fyrr en fyrra flugi lýkur. Slíkt getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar sem ég þarf ekki að lýsa. Hins vegar veit ég að þessi umrædda reglugerð stuðlar að meira öryggi í flugstjórninni þar sem tveir menn eru að störfum í einu en það má deila um hvort það sé slík nauðsyn að það eigi að vera ófrávíkjanleg regla. Staðan sem nú blasir við varðandi rekstur þessara flugfélaga er mjög alvarleg og það sem af því hlýtur að leiða. Það þýðir meira öryggisleysi í heilbrigðismálum þegar ekki er hægt að treysta á það að alltaf sé til taks flugvél og flugmaður ef sjúkraflug ber að sem oft gerist með litlum fyrirvara. Því spyr ég í framhaldi af greinargerð minni: Eru fyrirhugaðar einhverjar opinberar aðgerðir til að þeir aðilar sem hingað til hafa sinnt sjúkraflugi á landsbyggðinni gefist ekki upp vegna rekstrarerfiðleika í kjölfar umræddar reglugerðar?

Hæstv. forseti. Spurt er í fyrsta lagi: ,,Er gert ráð fyrir að sú reglugerð um flugmál, sem koma á til framkvæmda um næstu áramót og skyldar flugfélög til að hafa tvo flugmenn í öllum flugvélum, komi til framkvæmda?`` Um þetta er það að segja að í reglugerð um flugrekstur, nr. 381/1989, segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þótt flughandbók geri einungis ráð fyrir einum flugmanni skulu samt í atvinnuflugi með farþega vera tveir flugmenn með tilskilin réttindi á hlutaðeigandi flugvélartegund. Þessi grein tekur gildi 1. jan. 1992.`` Fram til næstu áramóta er hins vegar í gildi bráðabirgðaákvæði sem segir að tvo flugmenn þurfi í flutningaflugi með farþega í reglubundnu áætlunarflugi og leiguþjónustuflugi milli Íslands og annarra landa. Enn fremur að tvo flugmenn þurfi í reglubundnu áætlunarflugi og leigu- eða þjónustuflugi með þotum, skrúfuþotum með jafnþrýstibúnaði og í þriðja lagi í flugvélum sem gerðar eru til flutninga á fleiri en níu farþegum. Þetta bráðabirgðaákvæði er í höfuðatriðum í samræmi við þær reglur sem gilda í þessum efnum í nágrannalöndum okkar. Ákvæðið sem ég vitnaði til hér að framan gengur hins vegar lengra en tíðkast innan þeirra alþjóðlegu samtaka sem Ísland er aðili að á sviði flugmála. Því er ekki að leyna að það ákvæði hefur verið umdeilt, enda er það svo að nú þegar liggur fyrir tillaga frá Loftferðaeftirlitinu, dags. 30. ágúst, um að rýmka ákvæðið þannig að ekki verði afdráttarlaust krafist tveggja flugmanna í öllu flutningaflugi með farþega. Tillaga Loftferðaeftirlitsins hefur hlotið samhljóða samþykki flugráðs á fundi ráðsins 1. okt. sl. Samkvæmt tillögunni hljóðar áðurgreint reglugerðarákvæði svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þótt flughandbók geri einungis ráð fyrir einum flugmanni skulu samt vera tveir flugmenn með tilskilin réttindi á viðkomandi flugvélartegund í flutningaflugi með farþega. Í þjónustuflugi með eins hreyfils flugvélum, sem flogið er að degi til við sjónflugsskilyrði, er þó heimilt að í flugáhöfn sé einn flugmaður. Þessi grein tekur gildi 1. jan. 1992.`` Svohljóðandi er þessi grein í tillögu um nýja reglugerð um flutningaflug sem ætlað er að komi í stað reglugerðar um flugrekstur, enda að stofni til hin sama og er endurskoðunin grundvölluð á viðbæti 6, hluta I, við stofnskrá Alþjóðaflugmálastofnunarinnar sem tók gildi 15. nóv. 1990. Með þessari breytingu yrðu íslenskar reglur um samsetningu flugáhafna í meira samræmi við reglur sem tíðkast m.a. í Evrópubandalaginu og í EFTA-ríkjunum. Breytingin hefði í för með sér að þjónustuflug, þ.e. óreglubundið flug til flutninga á farþegum og vörum í loftförum sem hafa hámarksmassa minna en 5.700 kg og viðurkennd eru til flutnings á allt að níu farþegum, yrði áfram unnt að stunda á eins hreyfils vélum með eins manns áhöfn við ákveðin skilyrði. Í því felst að póstflug eftir atvikum með farþega fellur innan þeirra marka, sem og útsýnisflug, svo helstu þættir þessarar starfsemi séu nefndir. Ljóst er að póstflug án farþega krefst ekki tveggja flugmanna. Samkvæmt hinu breytta reglugerðarákvæði nægir einnig einn flugmaður þótt farþegar séu fluttir með póstflugi sé um að ræða eins hreyfils flugvél og ef flogið er að degi til við sjónflugsskilyrði. Hið sama á að sjálfsögðu við um sjúkraflug. Sú hætta er vissulega fyrir hendi að þessi þjónusta leggist af ef afdráttarlaust verður krafist tveggja flugmanna þegar flogið er með farþega þar sem ekki yrði grundvöllur fyrir slíkum flugrekstri nema til kæmu styrkir til rekstrarins. Þau rök, sem færð eru fyrir kröfunni um tvo flugmenn í öllu flutningaflugi með farþega, varða öryggi farþega og áhafnir flugfarsins. Það þarf ekki mikla skarpskyggni til að sjá að þegar flogið er í viðsjárverðu veðri og við erfið skilyrði á annan hátt felst mikið öryggi í því að tveir flugmenn fljúgi flugvélinni og geti skipt með sér verkum er gætu verið einum manni ofviða að inna af hendi af því öryggi sem krefjast verður. Slíkum rökum er harla erfitt að mótmæla, enda hafa verið nefnd dæmi um flugslys sem ætla má að hefðu síður orðið ef tveir flugmenn hefðu verið við stjórn. Á hinn bóginn koma þau rök að verði krafist tveggja flugmanna sé hætta á að flugrekstur í strjálbýli leggist af og því verði fólk að treysta í ríkari mæli en ella á aðrar samgönguleiðir. Það þekkja allir Íslendingar að vetrarferðir um vegi, ekki síst á heiðum og fjöllum, geta verið viðsjárverðar, stundum beinlínis hættulegar og vart þarf að nefna þær hættur sem fylgja sjóferðum við strendur landsins og á hvort tveggja höfum við verið minnt óþyrmilega núna síðustu daga. Mér hafa borist fjölmargar umsagnir og áskoranir vegna þessa máls. Sveitarstjórnir hafa lýst áhyggjum sínum af því að flugsamgöngur til byggðarlaga þeirra séu í hættu verði krafist tveggja flugmanna. Flugrekendur sem byggja afkomu sína á rekstri lítilla flugvéla hafa lýst áhyggjum sínum af því að þeir standist ekki þann kostnaðarauka sem fylgir tvöföldun áhafnar. Ég næ ekki að lesa allt svarið en í stuttu máli eru lokin þessi: Á grundvelli þess sem ég hef sagt hef ég ákveðið að um fjölda flugmanna í áhöfn gildi sú regla sem Loftferðaeftirlitið hefur lagt til og flugráð samþykkt og ég las upp áður. Spurt er hvort póstflug og sjúkraflug í landshlutum leggist af. Svarið við því er nei og raunar ekki spurning um einn eða tvo flugmenn hvort sjúkraflugi sé haldið uppi. Í þriðja lagi er spurt hvernig íbúum verði tryggð sú þjónusta og það öryggi sem í því hefur verið fólgið að flugvélar hafa haft aðsetur úti á landsbyggðinni. Það stendur ekki til og engar tillögur eru um að hið opinbera styrki slíka starfsemi.

Herra forseti. Ég tel að hæstv. samgrh. hafi með svari sínu áðan sagt að ef flugfélög munu ekki fljúga með tvo flugmenn til afskekktustu byggða á Íslandi verði flug þangað lagt af. Þetta gildir t.d. með Árneshrepp á Ströndum. Það er nú nokkuð síðan að Lindberg flaug einn yfir Atlantshafið og nokkur tækniþróun hefur orðið síðan. Auðvitað eru menn mislífhræddir, ég geri mér grein fyrir því, og kannski ætti að innleiða það að allir næðu prestsfundi áður en þeir færu upp í flugvél. Þetta hefur þó ekki verið gert. Hins vegar finnst mér að það sé út í hött að ætla að setja svona reglur og fylgja þeim eftir við íslenskar aðstæður eins og menn eru hér að gera. Og mig undrar það ef menn eru svo forstokkaðir af tölvuútskriftum að þeir sleppi því að hugsa sjálfstætt þegar þeir taka svona ákvarðanir.

Virðulegur forseti. Ég skal ekki blanda mér í efnisumræðu þessa alvarlega máls, til þess er ekki tími. Ég ritaði hæstv. samgrh. bréf þessa efnis á sl. sumri utan þingtíma og hef vænst svars við því bréfi. Ég vildi spyrja hann hvort ég muni fá svar við því bréfi eða hvort ég eigi að líta svo á að svar við þessari fyrirspurn sem samgrh. hefur nú veitt sé svar við því bréfi. Ég vildi taka fram að auðvitað ber að gæta fyllsta öryggis í flugi en það má ekki ganga svo langt í kröfum að öryggi skerðist á öðrum sviðum. Það vill oft verða svo í allri reglugerðarsmíð á Íslandi að menn setja margvíslegar kröfur og aftur kröfur en gleyma því að það geti orðið til þess að viðkomandi fólk njóti ekki lengur þjónustu hvort sem það er á sviði læknisþjónustu eða annarrar öryggisþjónustu. Þetta er slíkt mál, þar sem meta þarf báðar hliðar og ég verð að segja það eins og er að mér finnst samgrn. ekki hafa gætt þess í þessu máli að meta það nægilega vel en svo á vissulega við um mörg önnur ráðuneyti í íslenska stjórnkerfinu að það gleymist oft að gæta þess að með kröfunum kann öryggi á öðrum sviðum að falla niður.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja það að ég ætlaði ekki að trúa mínum eigin eyrum áðan þegar hæstv. samgrh. lýsti þeim tilslökunum sem búið væri að ákveða frá þeim reglum sem áður hefðu verið settar í reglugerð án þess að ég taki efnislega afstöðu til þess. Tilslökunin var í þá veru að leyfa flug með einum flugmanni í vöru- og farþegaflugi á eins hreyfils vélum þegar veðurskilyrði gæfu tilefni til. Það er eiginlega mjög ánægjulegt að við skulum hafa veðurfræðing hér í salnum núna því að mér finnst einhvern veginn að þeir sem þarna stóðu að máli hafi lítið tillit tekið til íslenskra aðstæðna. Að mínu mati, við fyrstu skoðun, er það vítavert að ætla að beina þessu flugi, við okkar ótryggu veðurfarsaðstæður, yfir á eins hreyfils vélar. Þetta kannski mundi duga á staðviðrissvæðum sunnar í álfunni en að mínu mati er hér verið að fara úr öskunni í eldinn.

Virðulegur forseti. Svæðisflugfélögin sem hér hafa verið til umræðu gegna vissulega mjög mikilvægu hlutverki og það er nauðsynlegt að skapa þeim lífvænleg rekstrarskilyrði. Það er hægt að gera með ýmsu móti. Það er hægt að gera með því að lækka eða fella niður þjónustugjöld á flugvöllum þar sem litlar flugvélar athafna sig. Það er hægt að gera með sambærilegum aðgerðum gagnvart öðrum gjöldum og sköttum sem þessi flugrekstur ber. Það er jafnvel hægt að gera með beinum stuðningi ef annað dugar ekki til og það reynist óhjákvæmilegt til að halda uppi viðkomandi þjónustu. En það á ekki að lagfæra rekstrargrundvöll minni flugfélaga með því að slá á frest aðgerðum í öryggismálum sem mjög víðtæk samstaða var um að væru tímabærar. Með víðtækri samstöðu á ég við samstöðu Loftferðaeftirlits, Flugmálastjórnar, flugráðs og ráðuneytis um að þetta væru tímabærar aðgerðir í öryggismálum í okkar flugi. Menn verða að leysa vandamál sem kunna að koma upp vegna íþyngjandi áhrifa á rekstrarumhverfi flugfélaganna með öðrum hætti en þeim að slá slíkum flugöryggisráðstöfunum á frest.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þau svör sem fram hafa komið við þessari fyrirspurn. Ég tek vissulega undir það sem hér hefur verið sagt af öðrum hv. þm., að vissulega þarf að gæta fyllstu öryggissjónarmiða, en eins og hv. þm. Halldór Ásgrímsson benti á hér áðan er það spurning hvort við tökum tillit til öryggis eins eða fleiri. Það má þá e.t.v. í framhaldi af því spyrja: Ef alls staðar ættu að vera tveir flugmenn í flugi samkvæmt ófrávíkjanlegum reglum, er þá ekki komið að því að ræða það hvort líka þyrftu að vera tveir bílstjórar á fólksflutningabílum sem flytja e.t.v. allt að 40 farþega? Samkvæmt rannsóknum eru umferðarslys miklu tíðari en flugslys. Ég vil þakka fyrir að hafa fengið þessi svör og að Loftferðaeftirlitið hefur fengið þessa tillögu samþykkta í flugráði. Þar eru þó lítils háttar frávik frá þessum stífu reglum.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins láta það koma fram að ég var samþykkur þeim breytingum sem á sínum tíma voru ákveðnar þegar þetta mál var til umfjöllunar í flugráði. Ég er sömu skoðunar enn og þá sérstaklega út frá öryggissjónarmiðum á landsbyggðinni. Ég held að það þurfi ekki ítarlegan rökstuðning til þess að komast að þeirri niðurstöðu að það verður að gera þær kröfur sem boðlegar eru fólki á landsbyggðinni í öryggismálum á flugi á litlum vélum. Ég hef heldur ekki orðið var við annað í mínu umdæmi en að sveitarstjórnarmenn tækju undir meginefnið að hafa tvo flugmenn í áætlunarflugi á litlum vélum.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram fyrst að það er rétt sem hv. 1. þm. Austurl. segir að ég hef ekki svarað hans bréfi skriflega. Ástæðan er sú að alveg fram á síðustu stund hef ég verið að velta þessu máli fyrir mér og síðast í gær fékk ég á minn fund fulltrúa frá öryggisnefnd Félags ísl. atvinnuflugmanna sem var mjög afgerandi um nauðsyn þess að sú regla yrði tekin upp af öryggisástæðum að tveir flugmenn væru í áætlunarflugi. Ég hreyfði sömu andmælum og hv. þm. sem mótrök gegn því sem þeir sögðu en það var alveg afdráttarlaust þeirra mat á því að þetta væri óhjákvæmilegt og þeir nefndu nokkur dæmi um það að slys hefði orðið sökum þess að einungis var einn flugmaður við stjórn. Ég vil líka taka það fram að ég hygg að allir flugmenn eða a.m.k. allur þorri flugmanna Flugfélags Norðurlands hefur sent mér áskorun þess efnis að þessari reglugerð verði ekki breytt og það er þess vegna alveg greinilegt að meðal atvinnuflugmanna er sá skilningur uppi að nauðsynlegt sé að taka af skarið. Ég varpaði fram þeim möguleika hvort hugsanlegt væri að hafa ákvæði reglugerðar rýmri en einstök flugfélög mundu móta sér starfsreglur sem í raun og veru fælu í sér það öryggi sem við kepptum eftir og ekki væri teflt í tvísýnu í áætlunarflugi. Það er skemmst frá því að segja að það töldu atvinnuflugmenn ekki viðunandi lausn. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. Sú leið sem ég hef hér lýst er í samræmi við skoðun Loftferðaeftirlitsins og ekki hafa verið gerðar athugasemdir við hana, m.a. af öryggisnefnd Félags ísl. atvinnuflugmanna. Ég tek undir þær áhyggjur sem menn hafa af því að þetta geti orðið minni flugfélögum fjárhagslega erfitt en á hinn bóginn blasti það við þegar reglugerðin var sett og hefur ekkert breyst í þeim efnum nú á þessum síðustu mánuðum. Ég vil líka taka fram að varðandi Grímsey hefur verið gerð undantekning á fjárlögum um nokkurn rekstrarstyrk til að halda uppi sómasamlegum samgöngum þangað og hið sama á að sjálfsögðu við um Árneshrepp sem að þessu leyti er svipað ástatt um.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. dómsmrh. er svohljóðandi: ,,Hvað líður framkvæmd laga um að eftir 1. júlí 1990 sé óheimilt að ráða eða skipa lögreglumann án þess að hann hafi lokið námi frá Lögregluskóla ríkisins?`` Tilefni þess að fyrirspurnin er borin fram er að alþingismönnum hefur borist bréf frá Landssambandi lögreglumanna þar sem vakin er athygli á að enn séu óskólagengnir menn ráðnir til lögreglustarfa þrátt fyrir ákvæði laga um lögreglumenn. Þessu bréfi fylgir ályktun stjórnar Norræna lögreglusambandsins sem mótmælir harðlega að ríkisstjórn Íslands skuli sniðganga ákvæði laga um að allir lögreglumenn skuli hljóta nauðsynlega menntun áður en þeir hefji störf. Segir stjórnin réttilega að mínu mati að með þessu hætti ríkistjórn Íslands á að grafið verði undan virðingu fyrir landslögum. Á 111. löggjafarþinginu 1988--1989 fluttu þingmenn úr öllum flokkum nema Framsfl. frv. til laga um breytingu á lögum um lögreglumenn. Frv. var samþykkt og lögin staðfest 29. maí 1989. Samkvæmt þeim má engan ráða eða skipa lögreglumann eftir 1. júlí 1990 án þess að hann hafi lokið námi í Lögegluskóla ríkisins. Í lögunum er gert ráð fyrir tímabundnum undanþágum til einstaklinga frá þessu og skulu þær ekki raktar hér. Af gögnum sem ég hef undir höndum má ráða að andstaða hafi verið við það hjá framkvæmdarvaldshöfum að fyrrgreind breyting yrði gerð á lögunum um lögreglumenn. Þá hafa gengið erindi á milli Landssambands lögreglumanna og dómsmrn. þar sem skorað er á ráðuneytið að sjá til þess að lögin séu virt. Jafnframt hefur Landssamband lögreglumanna óskað eftir því við umboðsmann Alþingis að hann athugaði málið. Stendur sú athugun nú yfir. Allir ættu að sjá hve fráleitt er að lögreglumenn sem eiga að gæta laga og réttar í landinu skuli þurfa að standa í slíkum lagaþrætum við dómsmálayfirvöld. Er ákaflega brýnt að bætt verði úr þessu ófremdarástandi. Fyrirspurn þessi er borin fram í því skyni að auðvelda alþingismönnum að átta sig á þeim vanda sem lýst er í fyrrgreindu bréfi Landssambands lögreglumanna. Um þetta mál verður ekki heldur rætt án þess að vekja athygli á þeirri staðreynd að nú í vetur hefur fjölda nemenda í Lögregluskóla ríkisins verið settar of þröngar skorður vegna aðstöðu hans í nýju leiguhúsnæði í Nóatúni 21. Virðist ljóst að ákvörðun um að flytja skólann í þetta húsnæði hefur ekki byggst á mati á því að lögin frá 1989 kalla frekar á fjölgun í skólanum en fækkun. Hér skal ekki lagt mat á hvaða hagsmunir réðu þessu mati á húsnæði. Hitt er víst að það er ekki í samræmi við kröfur um aukna menntun lögreglumanna.

Frú forseti. Í 5. gr. laga um lögreglumenn segir svo: ,,Engan má ráða eða skipa lögreglumann eftir 1. júlí 1990 án þess að hann hafi lokið námi í Lögregluskóla ríkisins. Heimilt er að lausráða menn til reynslu til lögreglustarfa meðan á námi þeirra stendur í Lögregluskóla ríkisins. Reynsluráðning skal aldrei standa lengur en tvö ár.`` Með vissum hætti má segja að með þessari lagabreytingu hafi starf lögreglumanna verið lögverndað nema að því er varðar þá undanþágu sem leiðir af störfum manna á sumarorlofstíma. Ég tel að framkvæmd laganna sé nú að komast í fastar skorður en það er rétt að einkanlega í fyrrahaust reyndist ýmsum lögregluumdæmum erfitt að fá til starfa skólagengna lögreglumenn eftir að sumarorlofstíma lauk. Undanfarin ár hafa nokkrir tugir afleysingamanna verið starfandi árið um kring en nú er svo komið að aðeins eru starfandi tveir menn sem hvorki hafa lokið námi í Lögregluskóla eða eru í námi á fyrri önn. Er um að ræða einn lögreglumann í Höfn í Hornafirði og annan á Hólmavík sem tók til starfa í haust eftir að Lögregluskólinn var byrjaður og komst af þeim sökum ekki til skólans. Þá eru ótaldir þrír menn sem starfað hafa í meira en tíu ár og einn sem starfað hefur í sjö ár en hafa af einhverjum sökum aldrei lokið námi í Lögregluskóla. Þeir hafa á hinn bóginn sótt margvísleg námskeið í Lögregluskólanum. Ráðuneytið lítur svo á að lögin séu ekki afturvirk og þess vegna séu ekki efni til þess að víkja mönnum úr störfum sem ráðnir voru fyrir gildistöku laganna. Þá hefur ráðuneytið túlkað lögin á þann veg að heimilt sé að ráða nýliða til starfa þegar staða losnar enda verði sá nýliði sendur í Lögregluskólann svo fljótt sem kostur er á. Þetta atriði kann að vera umdeilanlegt, en þessi túlkun skiptir þó mjög miklu máli til þess að koma í veg fyrir röskun á löggæslustörfum, einkanlega í minni lögregluumdæmum. Á yfirliti sem ég hef undir höndum frá Lögregluskólanum kemur í ljós að sl. 10 ár hafa um 32 lögreglumenn að meðaltali lokið grunnnámi frá Lögregluskólanum en 28 lögreglumenn ef miðað er við sl. 25 ár. Menntun lögreglumanna kostar að sjálfsögðu peninga. Því er mjög mikilvægt að lögreglan njóti sem lengst starfa þeirra sem lokið hafa námi. Á sl. 10 árum hafa 329 menn lokið námi og af þeim eru 262 enn í starfi. Lögreglunemar af landsbyggðinni fá, meðan þeir eru í skólanum, auk fastra launa og vaktaálags, greidda dagpeninga um 120 þús. kr. á mánuði. Lætur nærri að það muni kosta um 47 millj. á árinu 1992 að mennta lögreglumenn í grunnnámi. Ég tel mjög mikilvægt að undirbúningur að starfi lögreglumanna sé sem vandaðastur og það er ærin ástæða til að verja fjármunum til að mennta og þjálfa lögreglumenn til þessara mikilvægu starfa og að sú breyting sem gerð var á með þessum lögum hafi verið merkt framfaraspor til að styrkja lögregluna. Ég vænti þess að mál þessi séu nú að komast í eðlilega framkvæmd í samræmi við lögin. Hitt er svo álitaefni, sem Alþingi verður að taka afstöðu til, hvort það sér við þessar aðstæður efni til að verja meiri fjármunum til Lögregluskólans þannig að hann geti útskrifað fleiri nemendur á ári hverju.

Virðulegi forseti. Í svari sínu við fsp. sagði hæstv. ráðherra að hann teldi álitamál hvernig fara ætti með stöðu þeirra lögreglumanna sem voru ráðnir fyrir gildistöku þessa ákvæðis sem spurt er um framkvæmd á. Önnur atriði í svari hans eru að vísu þess efnis að ég efast svolítið um tryggar heimildir. Það er ljótt að segja það en ég tel mig hafa heimildir um fleiri en tvo lögreglumenn á landinu sem ekki hafa numið a.m.k. fyrri hluta Lögregluskólans. Hins vegar verð ég að segja að ég tel mig hafa fulla vissu fyrir því að ákvæðinu um starfsrétt lögreglumanna sem ekki höfðu lokið náminu fyrir gildistöku þessa ákvæðis sé ekki beitt nákvæmlega eins í öllum tilvikum. Ég hef átt í viðræðum við yfirmenn í ráðuneytinu út af slíku máli og ég hygg að það sé ástæða til þess fyrir hæstv. ráðherra að taka það til meðferðar og getur verið að til komi fleiri slík tilvik.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör hans. Þau eru fullnægjandi að mínu mati. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem fram komu í máli hans að framkvæmd laganna sé að komast í fastar skorður og vona að framkvæmdinni verði hagað þannig að Landssamband lögreglumanna og aðrir sem hlut eiga að máli séu að fullu sáttir við það. Ég tók einnig eftir því að ráðherrann sagði að lögin væru ekki afturvirk gagnvart þeim sem voru við störf þegar þau tóku gildi. Ég tel að sú regla sé sanngjörn og það eigi að virða starfsreynslu manna sem voru við störf þegar lögin tóku gildi og þau geti ekki verið afturvirk að þessu leyti. Varðandi Lögregluskólann þá er það rétt hjá ráðherranum að að sjálfsögðu þarf að huga að fjármunum til hans, en það sem ég vakti athygli á var að hann er nýlega fluttur í nýtt leiguhúsnæði að Nóatúni 21 og það kemur í ljós að þar er aðstaða ekki eins og skyldi til þess að taka við auknum fjölda manna í skólann. Ég veit ekki hvort það kostar mikla fjármuni fyrir ráðuneytið að huga að breytingum að þessu leyti, en vil aðeins vekja athygli á þessu. Ég ítreka það sem ég sagði að ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svör og tel þau fullnægjandi frá mínum bæjardyrum séð.

Virðulegi forseti. Fsp. til hæstv. menntmrh. á þskj. 58 um kennslu og þjálfun í skyndihjálp í grunnskólum landsins er svohljóðandi: ,,Hvernig er háttað kennslu og þjálfun í skyndihjálp í grunnskólum landsins?`` Í aðalnámsskrá grunnskóla er skýrt kveðið á um að allir nemendur grunnskóla eigi samkvæmt grunnskólalögum að njóta kennslu og þjálfunar í skyndihjálp og hefur Rauði kross Íslands forustu um kennsluna. Ég hef ástæðu til að ætla að þessi kennsla sé ekki alls staðar fyrir hendi og því er þeirri spurningu beint til hæstv. menntmrh. hvort ekki sé tímabært að skerpa enn frekar á þessu mikilvæga námi. Nám þetta þarf að vera markvisst frá upphafi og meginþungi kennslunnar þarf að fara fram í 9.--10. bekk, en þá hafa nemendur öðlast þann þroska að nýta sér kennsluna. Skyndihjálparkennsla beinist að því hvernig koma megi í veg fyrir slys og efla heilbrigðisvitund. Þetta er því liður í mikilvægu forvarnarstarfi um leið og kennd eru viðbrögð við bráðum veikindum og slysum. Á árunum 1982--1986 var gerð könnun sem leiddi í ljós mikilvægi þess að hinn almenni borgari kynni eitthvað fyrir sér í skyndihjálp. Athuguð voru t.d. afdrif allra þeirra sem fengu hjartastopp í Reykjavík á umræddu tímabili. Í ljós kom að 29% þeirra er fengu fyrstu hjálp frá vegfarendum og öðrum nærstöddum áður en sjúkrabíll kom útskrifuðust af sjúkrahúsi en sjaldgæfara var að fólk lifði af ef engin hjálp fékkst fyrr en sjúkrabíll mætti á staðinn. Það getur því skipt sköpum að almenningur kunni fyrstu viðbrögð þegar komið er á slysstað. Það er oft of seint að kíkja í vasabókina þegar t.d. viðstaddur sér mann meðvitundarlausan á botni sundlaugar. Ef engin kunnátta er fyrir hendi fer dýrmætur tími til spillis. Virðulegi forseti. Með þessari fsp. er athygli hv. þm. beint frá slysum í stjórnmálum, sem gerast daglega, að slysum á mönnum sem möguleiki er á að draga úr með hertu forvarnarstarfi og með meiri þjálfun og kennslu í viðbrögðum á slysstað.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spyr hvernig háttað sé kennslu og þjálfun í skyndihjálp í grunnskólum landsins og svar mitt er svohljóðandi: Í grunnskólalögum er ekki kveðið sérstaklega á um kennslu í skyndihjálp. Í 48. gr. laganna segir m.a. að í öllu starfi skólans skuli leggja áherslu á að stuðla að líkamlegri og andlegri velferð, heilbrigðum lífsháttum og ábyrgri umgengni við líf og umhverfi. Nánari útfærslu á ákvæðum laga um nám og kennslu er að finna í aðalnámsskrá grunnskóla sem gefin var út endurskoðuð í apríl 1989. Þar er sérstakur kafli helgaður skyndihjálp og getið meginmarkmiða og helstu viðfangsefna. Samkvæmt aðalnámsskránni eru meginmarkmið náms og kennslu í skyndihjálp þessi: Að nemendur fræðist um slys og hvernig koma megi í veg fyrir þau. Að nemendur fái aukið sjálfstraust og áræði við að veita slösuðum fyrstu hjálp. Að nemendur efli heilbrigðisvitund sína. Að nemendur auki félags-, tilfinninga- og siðgæðisþroska sinn. Mest áhersla er lögð á að koma í veg fyrir slys, hvernig tilkynna skal um slys og kalla á hjálp og hvernig veita skal fyrstu hjálp. Skyndihjálp er ekki sérstök námsgrein í grunnskólum enda verður að fjalla um þetta efni eftir aldri og þroska nemenda. Kennsla í skyndihjálp er hluti af starfi íþróttakennara og þeir fá þjálfun í skyndihjálparkennslu í námi sínu. Aðrir kennarar þurfa að afla sér sérstakra réttinda hjá Rauða krossinum til að kenna meðferð slasaðra. Algengast er að almennir kennarar fjalli um hvernig koma skal í veg fyrir slys og hvernig kalla skuli á hjálp ef slys verður í tengslum við ýmsar námsgreinar. Meðferð slasaðra er gjarnan kennd á sérstökum námskeiðum í efstu bekkjum grunnskóla og mega eingöngu þeir sem hafa til þess leyfi Rauða krossins annast þá kennslu. Ég vona að þetta svar sýni að sæmilega sé séð fyrir þessu mikilvæga leiðbeiningarstarfi, en spurningu hv. þm. um hvort ekki sé ástæða til að skerpa á þessari kennslu svara ég svo að það megi sjálfsagt alltaf betur gera en gert er, en mér er ekki kunnugt um annað en að sæmilega sé séð fyrir þessu leiðbeiningarstarfi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svarið og ég skora á hann að fylgja fast eftir aðalnámsskrá grunnskóla og þál. Alþingis um íslenska heilbrigðisáætlun frá 19. mars 1991, en þar er gert ráð fyrir að virkja skólana enn frekar í fræðslustarfi hvað varðar bætt heilsufar og slysavarnir.

Virðulegi forseti. Ég spurði á sínum tíma hvort ekki væri hyggilegt að leyfa nú þegar loðnuveiðar upp að vissu marki til bráðabirgða. Ráðherrann hefur svarað þeirri spurningu í verki og þurfum við því ekki nánar að fjalla um hana. Önnur spurning var hver væri þjóðhagslegur ávinningur af því ef loðnuveiðar færu alfarið fram á þeim tíma þegar fiskurinn er feitastur og verðmestur í stað þess að láta veiðarnar tefjast svo ár eftir ár að stór hluti loðnuaflans er tekinn úr sjó þegar loðnan gefur minnst af sér. Bak við þessa spurningu má segja að sé tvenns konar hugsun. Annars vegar hvort ekki væri rétt að gefa út bráðabirgðakvóta í byrjun kvótaárs. Veiðarnar mundu þá byrja þegar loðnan fyndist. Ég held að þetta hlyti að auðvelda loðnurannsóknir en hugsanlega þyrfti eitthvað að auka fjárveitingar til Hafrannsóknastofnunar þess vegna. En síðan er spurningin um þjóðhagslegu hliðina. Við vitum það að loðnan er feitust í ágúst til nóvember en aftur á móti er fitan farin úr henni í febrúar/mars. Það er kannski ekki raunhæft að hún sé öll veidd á þessum besta tíma því oft er loðnan blönduð, eins árs loðnan vill vera saman við. Það er kannski ekki að öllu leyti hagstætt en samt er spurt hvernig það reikningsdæmi kæmi út. Ef þetta væri hægt og talið æskilegt hver væri þá þjóðhagslegur ávinningur af þessu? Í þessu felst að sjálfsögðu einnig sú spurning hvort þetta væri ekki æskileg stefna, að miða við það að reyna að veiða loðnuna þegar hún gefur mest af sér fyrir þjóðarbúið.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda hefur fyrri lið fsp. verið svarað í verki. Um annan liðinn er það að segja að þar kemur fram sú fullyrðing að veiðar séu látnar tefjast ár eftir ár. Þetta er staðleysa að mínu mati. Síðan sumarveiðar hófust á loðnu 1975 hefur ýmist verið heimilt að hefja loðnuveiðar 15. júlí eða 16. ágúst, nema 1982 og 1983 þegar stöðva varð loðnuveiðar vegna hruns stofnsins. Fram til sumarsins 1989 var loðnuveiði mikil yfir sumarmánuðina enda þótt þær drægjust heldur saman á árinu 1987 og 1988 vegna aukinnar rækjuveiði loðnubáta yfir sumar- og haustveiðar. Þó urðu þær yfir 300 þús. lestir bæði þessi ár. Sumarið 1989 var heimilt að hefja loðnuveiðar í júli en fyrsta skip fór til loðnuveiða í byrjun ágúst. Loðnuveiði þetta sumar gekk mjög illa og veiddust aðeins 53 þús. lestir til áramóta. Ekki var það vegna aðgerða stjórnvalda heldur fannst lítil loðna og aðstæður voru mjög erfiðar og breyttar frá því sem áður þekktist. Sumarið 1990 máttu veiðar hefjast þegar í júlí en íslensku skipin hófu veiðar í októbermánuði. Bæði árin 1989 og 1990 kappkostuðu stjórnvöld að leita að loðnu og var leit og rannsókn á loðnustofninum stóraukin. Í sumar var staðan aftur á móti sú að ekki var hægt að ákveða kvóta til bráðabirgða þar sem mælingar á loðnustofninum höfðu brugðist og var ákvörðun um veiðimagn frestað uns fyrir lægju nýjar mælingar. Þessar mælingar lágu fyrir í lok október og var þá bátum hleypt til veiða. Þrátt fyrir þetta hafa fáir bátar enn þá hafið veiðarnar en það er samkvæmt ákvörðun útgerðarmanna þeirra. Sé litið til þess sem að framan er rakið er vafasamt að tala um þjóðhagslegan ávinning af því að leyfa loðnuveiðar fyrr, en þó má hafa eftirfarandi atriði í huga: 1. Samkvæmt meðaltali, unnu af Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins um fituinnihald í loðnu til nokkurra ára, verður fituinnihaldið 16% um miðjan september, hækkar síðan í rúm 17% um miðjan október, er rúmlega 16% í byrjun nóvember en fer síðan lækkandi og er orðið um 14% um áramót. Eftir áramótin fellur fituinnihaldið síðan mikið, eða um 2% á mánuði til vertíðarloka. Framleiðsla lýsis er undir fitumagni komið og því fæst mest lýsi þegar fituinnihaldið er mest. 2. Þurrefni sem eru undirstaða mjölframleiðslu eru aftur á móti að mestu óbreytt frá upphafi vertíðar til loka, eða rúmlega 17%. 3. Rétt er að hafa í huga að verð á mjöli og lýsi er mjög sveiflukennt, en þó ber að athuga að mjölverð hefur verið mun hærra en lýsisverð síðan 1986. Auk þess fæst mun meira magn af mjöli en lýsi úr heildarveiðinni. 4. Rétt er að hafa í huga að kostnaður við að veiða loðnu er mjög mismunandi og ljóst er að hann er að jafnaði minnstur í mánuðunum janúar--mars. Koma þar til bæði veiðanleiki loðnunnar og fjarlægðir milli veiðisvæða og löndunarstaða. Veiðar undanfarin tvö sumur hafa verið mjög dýrar fyrir skipin og litlu skilað fyrir verksmiðjur. Það er ekki hagkvæmt að setja í gang loðnubræðslu og bíða síðan með fullmannaðar verksmiðjur eftir loðnu sem veiðist ekki. Loks má ekki gleyma að sum árin getur frysting loðnu og loðnuhrogna skapað góðar tekjur í lok vertíðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svar hans, þó hann væri að vísu ekki alfarið sammála þeim sjónarmiðum sem fram komu í fsp. Hann staðfesti hins vegar að fituinnihaldið er mest á haustmánuðum en fellur síðan verulega eftir áramótin, um 2% í hverjum mánuði. Af þessu má vissulega draga þá ályktun að það hljóti að fást mest fyrir fiskinn á haustmánuðum. Hins vegar brást hæstv. sjútvrh. vonum mínum með það að hann gerði enga tilraun til þess að reikna út hvernig þetta dæmi kæmi út og hver væri munurinn á þessu tvennu. Það hafa verið uppi fullyrðingar um það að á þessu tvennu sé verulegur munur, hvað miklu meira fæst fyrir fiskinn veiddan á haustmánuðum en að vetrarlagi, og ég hefði gjarnan viljað að menn hefðu glímt við að reikna þetta út. En því miður lá það ekki í svarinu. Hitt veit ég að það eru auðvitað mörg sjónarmið sem verið er að taka til í þessu samhengi og ég er ekkert að andmæla því sem hæstv. ráðherra sagði að það þarf kannski að taka tillit til fleiri sjónarmiða en nákvæmlega þeirra sem varða fituinnihaldið. En ég held það væri rétt að menn reyndu að reikna þetta dæmi út til enda og átta sig á því hvernig það kemur út. Í öllu falli held ég að meginniðurstaðan hljóti að vera sú að það sé best að leyfa veiðarnar þegar að sumri og láta það síðan ráðast hvort veiðist eða veiðist ekki en láta það ekki dragast fram á haustið eins og nú hefur gerst að veiðarnar geti hafist. Ég held að það hljóti að vera æskilegri stefna að þannig sé á málum haldið og í því skyni var fyrirspurnin fram borin að tækifæri gæfist til að vekja athygli á þessu.

Frú forseti. Staðreynd málsins er sú að þegar ástand stofnsins hefur leyft hafa veiðar hafist á haustin. Það er síðan eðlilega mat útgerðarmanna og verksmiðjustjóra að finna út úr því hvenær hagkvæmast er að veiða loðnuna og vinna hana. Það er eðlilegast að atvinnugreinin sjálf finni út úr því hvenær mestur hagnaður er af veiðunum og ekki hlutverk stjórnvalda að fyrirskipa atvinnuveginum á hvern veg hann stendur að veiðunum og vinnslunni. Það er hlutverk fyrirtækjanna sjálfra að finna hagkvæmustu leiðirnar.

Til þess þarf að leyfa þær.

Hv. þm. Veiðarnar eru leyfðar þegar ástand stofnsins leyfir. Ég hygg að við getum verið um það sammála að takmarka veiðarnar þegar mælingar benda til þess að þær gætu gengið of nærri stofninum og raskað framtíðarhagsmunum þjóðarinnar og ekki síst þeirra sem í atvinnugreininni starfa. Slík slys viljum við forðast með hagsmuni þess fólks sem veiðarnar stundar og hefur vinnslu af veiðunum í huga.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til fjmrh. á þskj. 79 er um hvort fjmrh. hyggist grípa til sérstakra aðgerða til að bæta skattskil og innheimtu opinberra gjalda, og ef svo er til hvaða aðgerða? Eru uppi áform um að bæta framtalsskil einstaklinga og lögaðila í ljósi upplýsinga sem fram komu á þskj. 962 á 113. löggjafarþingi um að á tíunda þúsund einstaklinga og yfir 30% lögaðila skiluðu ekki framtali á tilskildum tíma á sl. ári? Virðulegi forseti. Árið 1986 var lögð fram á Alþingi svokölluð skattsvikaskýrsla og vakti hún mikla athygli. Í skýrslunni var að finna tillögur til úrbóta í skattamálum og tillögur í nokkrum liðum um eflingu skatteftirlits. Í fyrrasumar birtist í Morgunblaðinu mikil grein um svokallað neðanjarðarhagkerfi og var umfjöllunin tengd skýrslu skattsvikanefndarinnar. Í umfjölluninni var staðhæft að velta neðanjarðarhagkerfisins á árinu 1990 væri um 20 milljarðar kr. eða um 6% vergrar landsframleiðslu og hefði vaxið úr tæpum 5 milljörðum frá 1986. Talið var að tekjutap ríkisins næmi um 4 milljörðum kr. í formi glataðra skatta á árinu 1990. Hvort sem þessar tölur eru réttar eður ei eru margir þeirrar skoðunar að of litlu fé og mannafla sé varið til skatteftirlits og skattrannsókna hér á landi. Tillögunum sem skattsvikanefndin setti fram fyrir fimm árum hefur ekki verið hrint í framkvæmd þótt skilja megi að þær hafi þótt nauðsynlegar og um þær verið nokkur sátt. Komið hefur fram að innheimta neysluskatta hafi batnað til muna með tilkomu virðisaukaskatts og fækkun undanþágna. Eins gerði fyrrv. fjmrh. góða gangskör varðandi skattskil fyrirtækja. Hins vegar er talað um svimandi upphæðir í töpum sem fyrirtæki hérlendis eru sögð eiga sem þau geta notað þannig að skattgreiðslur verða litlar sem engar jafnvel á næstu árum. Á sl. vetri bar ég fram fyrirspurn varðandi skattframtöl og í skriflegu svari undir lok þings komu fram athyglisverðar upplýsingar, m.a. að frá 25% og upp í 30% lögaðila fengu áætlaða skatta á sl. fjórum árum og þar af 2860 aðilar árið 1990. Þegar skoðað er í svarinu hve stór hópur einstaklinga fær áætlaðan skatt kemur í ljós að þeir eru á tíunda þúsund og að 5000 þeirra gera ekkert í málinu. Liðlega 800 manns hafa látið áætla á sig í fjögur ár samtals um 2000 manns í þrjú ár samtals og upp undir 5000 manns í tvö ár samtals. Því er haldið fram í ákveðnum hópum að það borgi sig að telja ekki fram til skatts þó að mati skattstjóra sé talið afar ósennilegt að gjaldendur hafi af því fjárhagslegan ávinning. Ég spyr: Hyggst hæstv. fjmrh. grípa til aðgerða varðandi þessi mál?

Virðulegi forseti. Sem svör við fyrirspurnum á þskj. 79 vil ég segja þetta: Frá því fyrr á þessu ári hefur staðið yfir sérstakt átak til að bæta innheimtu opinberra gjalda. Hefur það enn sem komið er fyrst og fremst beinst að innheimtu virðisaukaskatts, staðgreiðslu tekjuskatts og launaskatts. Hefur ráðuneytið á þessu tímabili fylgst náið með innheimtu hjá hverju og einu innheimtuembætti, unnið upplýsingar úr ríkisbókhaldi og álagningarkerfum skattkerfisins. Innheimtumönnum eru reglulega sendar upplýsingar um þá aðila sem skulda verulegar fjárhæðir og óskað aðgerða þeirra og skýringa á skuldastöðu gjaldenda. Telja má víst að með þessu hafi náðst verulegur árangur þótt erfitt sé að mæla hann þar sem ekki er vitað hver framvinda hefði orðið án þessara aðgerða. Sem dæmi má nefna að af rúmlega 39 milljarða virðisaukaskatti sem lagður var á vegna viðskipta á árinu 1990 voru um 1,7 milljarðar útistandandi í byrjun maí sl. Í lok október hafði þessi tala þrátt fyrir viðbót vegna dráttarvaxta lækkað í tæplega 1,4 milljarða eða um 3,5% álagningarinnar. Enn fremur má nefna að ógreidd en gjaldfallin staðgreiðsla vegna áranna 1988--1990, að frátöldum skattaðilum sem komnir voru í gjaldþrot, lækkaði úr rúmlega 1 milljarði í júní í um 550 millj. kr. í október sl. Er það um 0,8% af gjaldfallinni staðgreiðslu þessara ára hjá öðrum en þeim sem teknir hafa verið til gjaldþrotaskipta. Óafskrifaðar skuldir á þessum árum hjá aðilum sem teknir hafa verið til gjaldþrotaskipta námu á sama tíma um 1,45 milljörðum eða um 1,8% gjaldfallinnar staðgreiðslu. Áformað er að halda afram ströngu eftirliti með innheimtu. M.a. er ætlunin að koma upp kerfisbundnu mati á innheimtu allra stærri gjaldtegunda í hverju innheimtuumdæmi um sig og upplýsa innheimtumenn reglulega um stöðu umdæmisins og breytingar sem á henni verða. Það má geta þess að lokum varðandi fyrri fyrirspurnina að fjmrn. gaf fyrir skömmu út handbók um innheimtu opinberra gjalda og væntir ráðuneytið þess að hún verði til að auka skilvirkni innheimtu og auka samræmi í þessum efnum milli innheimtuembætta. Varðandi síðari fyrirspurnina vil ég segja þetta: Eins og fram kom á þskj. 962 á 113. löggjafarþingi Íslendinga sættu 9.400 einstaklingar og 2.900 lögaðilar áætlun gjaldstofna við álagningu opinberra gjalda árið 1990 vegna vöntunar skattframtala þeirra. Árlega eru það þess vegna, eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda, um 10.000 aðilar sem senda kæru til skattstjóra eftir að álagning liggur fyrir. Á árinu 1990 barst skattstjórum alls 10.200 kærur. Þar af voru ný framtöl í stað áætlunar nálægt 3.000. Á árinu 1991 var fjöldi kæra 9.114. Þar af voru ný framtöl í stað áætlunar 2.700. Eftir lok kærufrests senda allmargir aðilar, eða um það bil 1.000--1.500 árlega, ný framtöl til ríkisskattstjóra og óska eftir að þau verði lögð til grundvallar álagningu í stað eldri áætlana. Þannig leiðréttist allt að helmingur framtala þeirra aðila sem sæta áætlun í frumálagningu á næstu árum þar á eftir. Eftir stendur allnokkur hópur sem ekki skilar framtali hvað sem á gengur. Hjá embætti ríkisskattstjóra hefur undanfarna mánuði verið unnið að undirbúningi að verulega breyttri framkvæmd álagningar á einstaklinga utan rekstrar. Þar er gert ráð fyrir að skattyfirvöld útbúi skattframtöl fyrir einstaklinga sem ekki stunda atvinnurekstur á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Það verður prentað á eyðublaðið. Tölvutæknin notuð og þannig sparaður mannafli. Með þeim hætti er tryggt að ýmsir aðilar, sem á undanförnum árum hafa ekki skilað skattframtali vegna sinnuleysis, munu ekki sæta áætlun í framtíðinni. Þó er ekki unnt að koma slíku fyrirkomulagi við hjá einstaklingum sem stunda atvinnurekstur þar sem bókhaldsskyldum aðilum ber að skila ársreikningi með skattframtali. Varðandi lögaðila sem hafa sætt áætlun þarf að taka fram að útbúið er áætlunarframtal fyrir allmarga lögaðila sem ekki eru beinlínis í rekstri. Í sumum tilfellum er áætlunarstofn á þá aðila 0 kr. Það á þó ekki við þá aðila sem skatturinn telur að stundi atvinnurekstur samkvæmt svokölluðum ytri gögnum. Virðulegur forseti. Almennt séð er það vissum erfiðleikum háð fyrir skattyfirvöld að knýja gjaldendur til að skila skattframtali. Mjög áberandi athygli er vakin á skilafresti skattyfirvalda einstaklinga utan rekstrar og jafnframt er öllum þeim sem hafa framtalsgerð að atvinnu veittur frestur með ýmsum skilyrðum. Öllum þeim aðilum er vitaskuld mætavel kunnugt um fresti sem skattyfirvöld hafa lögum samkvæmt eða eftir annarri ákvörðun til að taka á móti framtölum. Skattyfirvöld hafa í sjálfu sér engin önnur úrræði til að knýja fram skil á framtali en að uppfylla skilyrði laga um tekjuskatt og eignarskatt þar sem segir að skattstjóri skuli áætla tekjur og eign skattaðila svo ríflega að eigi sé hætta á að fjárhæðir séu áætlaðar lægri en þær í raun og veru eru og ákveða skatta hans í samræmi við þá áætlun að teknu tilliti til álags skv. 106. gr. sömu laga. Þeim úrræðum er að sjálfsögðu beitt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir greinargóð svör. Ég er sérstaklega ánægð að heyra um þær aðgerðir sem eru í gangi og tel að það verði til mikilla bóta að útbúin verði slík handbók sem hann nefndi hér. Það kemur mér ekki á óvart að heyra að það er enn þá svipuð staða uppi, það er um helmingur sem skilar ekki skattframtali eftir kærufrest. En ég bind nokkrar vonir við þessar upplýsingar um undirbúning að breyttu fyrirkomulagi varðandi skattskýrslur einstaklinga því þó skattskýrslan hafi einhvern tíma haft það hlutverk fyrst og fremst að mæla tekjur til skatts, þá gegnir hún miklu víðtækara hlutverki í dag þar sem samkvæmt skattskýrslu eru mældar tekjur fólks til þess að leggja mat á upphæð ýmissa endurgreiðslna. Skattskýrslan er orðin mikilvægur þáttur varðandi hvers konar tekjutengingu greiðslna hvað varðar Lánasjóð ísl. námsmanna, endurgreiðslur, vaxtabætur vegna húsnæðiskaupa, lífeyrisgreiðslur vegna tekjutryggingar og lengi mætti telja. Það hefur líka komið í ljós, og ég þekki dæmi um það, að þar sem metin er greiðslugeta fólks vegna húsnæðiskaupa þá er það orðinn hvati til þess að hafa skattskýrsluna í lagi. En það er fyrst og fremst mikilvægt að sporna við skattsvikum og auka skattskil. Það er réttlætismál gagnvart öllum þeim sem allt sitt líf greiða sinn skerf til samneyslunnar og það er ákveðinn hópur launafólks sem greiðir alltaf skattana. Fólk sem skilar ekki sínu skattframtali --- skattframtalið fer þá að verða siðferðis- eða reikningspróf þar sem allar upplýsingar um launamann eru til annars staðar í opinberum gögnum ef það eru þeir eingöngu sem skila skattframtali en ekki aðrir því að þegar birt eru í dagblöðum hæstu opinber gjöld eftir álagningu hverju sinni vekur það athygli að þeir eru gjarnan lægstir í hverjum hátekjuhópi sem fá áætlaða skatta. Það er ekki gengið sérstaklega eftir því hjá gjaldendum eins og kom fram í máli ráðherra að framtali sé skilað, enda ekki gert ráð fyrir slíkum eftirrekstri í lögum og það er það sem ég tel mjög mikilvægt. Það ber vott um aðhaldsleysi að fylgja því ekki eftir að skattskýrslu sé skilað og það væri alger háðung gagnvart öllum þeim sem sitja sveittir yfir skattskýrslunni sinni í ársbyrjun ef þeir sem láta hana lönd og leið hafa af því fjárhagslegan ávinning.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. sjútvrh. er svohljóðandi: ,,Stendur til að gera breytingar á lögum nr. 33/1922 til að heimila erlendum skipum að sækja þjónustu og landa afla í íslenskum höfnum?`` Fyrir tæpum 70 árum voru sett lög hér á landi um rétt til fiskveiða í landhelgi. Samkvæmt þessum lögum hafa íslenskir ríkisborgarar einir heimild til að stunda fiskveiðar við landið og aðeins má nota íslensk skip til veiðanna. Erlendum skipum er samkvæmt lögunum á sama hátt bannað að verka veiði sína í íslenskri landhelgi svo og að flytja hana í land til verkunar. Enn fremur er þeim bannað að hafast hér við til að stunda veiðar utan íslenskrar landhelgi. Undanþáguákvæði eru í lögunum sem heimila sjútvrh. að gefa innlendum vinnslustöðvum leyfi til að kaupa afla af erlendum skipum í íslenskum höfnum. Stjórnvöld hafa túlkað þessi lög þannig að í þeim felist bann við því að erlend skip, sem eru að veiðum fyrir utan fiskveiðilögsöguna, komi hér að landi til viðgerða eða til að sækja aðra þjónustu. Það er augljóst að þessi túlkun hindrar erlend skip í að eiga viðskipti við Íslendinga. Nú er það svo að ýmsar þjóðir stunda árstíðabundnar veiðar fyrir utan fiskveiðilögsöguna. Þjónusta við þau erlendu skip sem veiðarnar stunda fer að mestu fram í nágrannalöndum okkar og er þar um töluverð viðskipti að ræða. Telja má nokkuð víst að í mörgum tilfellum mundu þessi skip snúa sér hingað ef hindranir væru ekki í veginum. Danir, Norðmenn og Færeyingar hafa samið við Sovétmenn um viðgerðir og þjónustu sem m.a. er greitt fyrir með fiski. Þannig fá þeir afla í gegnum vinnslustöðvar sínar og fiskmarkaði. Það er stefna Dana að verða miðstöð sjávarútvegsviðskipta á Norður-Atlantshafssvæðinu um aldamótin, ekki aðeins með afla heldur unnar afurðir, tæki, búnað og ráðgjöf á sjávarútvegssviði. Helsta ástæða þess að lögunum hefur ekki verið breytt er sú hin sama og upphaflega að þeim er ætlað að gera erlendum veiðiskipum erfitt fyrir með veiðar úr fiskstofnum okkar. Í þessu sambandi þarf að hafa það í huga að frá því að lögin voru sett hefur fiskveiðilögsaga Íslands stækkað úr 3 sjómílum í 200. Þar með hefur forræði okkar yfir fiskstofnunum aukist og mikilvægustu nytjastofnar okkar, sem útlendingar áttu auðveldan aðgang að á þeim tíma sem lögin voru sett, halda sig nú að mestu innan núverandi fiskveiðilögsögu. Íslenskar skipasmíðastöðvar hafa átt við verulegan verkefnaskort að stríða á síðustu árum og starfsmönnum þeirra hefur fækkað jafnt og þétt og lætur nærri að þeim hafi fækkað um helming á síðasta áratug. Skipasmíðastöðvum hefur fækkað og þær sem enn eru í gangi berjast í bökkum. Allar nýsmíðar skipa fara fram erlendis þar sem þær eru stórlega niðurgreiddar. Meðan við teljum okkur ekki hafa efni á að niðurgreiða skip sem smíðuð eru á Íslandi er það minnsta sem við getum gert að verða við þeim óskum Landssambands iðnaðarmanna og Félags dráttarbrauta og skipasmiðja að breyta lögunum frá 1922. Landssamband veiðarfæragerða hefur sett fram sams konar óskir. Það er augljóst að skip sem er að veiðum utan landhelgi fer varla í land til að leita eftir viðgerðum og þjónustu ef það fær ekki að selja afla sinn um leið. Það verður enda að teljast eðlilegt að heimila erlendum veiðiskipum að landa afla sínum hér á landi á sama tíma og fiskvinnslan á í vök að verjast vegna útflutnings á ferskum fiski. Það er því eindregin skoðun mín að afnema beri hömlur á þjónustu við erlend fiskiskip í íslenskum höfnum. Löndun á afla erlendra veiðiskipa og annar innflutningur á fiski til vinnslu í íslenskum fiskiðjuverum verði jafnframt frjáls.

Frú forseti. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að rétt væri að breyta þessum lögum og heimila erlendum fiskiskipum að leita hér hafnar til þess að landa afla og fá þá þjónustu sem þau óska eftir. Mál af þessu tagi hafa nokkrum sinnum verið flutt á Alþingi. Meðan Alþingi var deildaskipt var það jafnan samþykkt í neðri deild þingsins en efri deild hindraði af einhverjum ástæðum jafnan framgang þess. Ég hef undirbúið lagabreytingar af þessu tagi í ráðuneytinu. Þessi atriði hafa jafnframt verið til umræðu í samningum við Evrópubandalagið um stofnun Evrópsks efnahagssvæðis og aðild Íslands að því og rétt þótti að bíða niðurstöðu þeirra viðræðna. Ég lagði í þeim samningum mikla áherslu á rétt Íslands til þess að hindra löndun ef um væri að ræða veiði úr fiskstofnum sem væru sameiginlegir en ekki hefði verið samið um skiptingu á. Í þessum samningum fékkst viðurkenning á þessari eðlilegu kröfu okkar þannig að það er viðurkennt, ef um er að ræða sameiginlegan stofn og um er að ræða verulegan ágreinining af okkar hálfu um veiðar á slíkum stofni, að við höfum rétt til þess að banna löndun á slíkum fiski. Það tel ég vera nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að hafa fengið slíkt ákvæði fram. Nú þegar þessi niðurstaða er fengin er unnt að ljúka við gerð þess frv. sem hefur verið í undirbúningi í ráðuneytinu. Ég hef gert ráð fyrir því að leggja frv. fyrir ríkisstjórn nk. þriðjudag og vænti þess að sameining Alþingis í eina málstofu tryggi nú öruggan framgang málsins og tek undir þau sjónarmið að fyrir löngu hefði átt að vera búið að gera hér á breytingar og afnema þær hindranir sem falist hafa í lögunum frá 1922.

Frú forseti. Ég vildi aðeins láta það koma fram að þingmenn Alþfl. hafa ítrekað látið það uppi í fjölmiðlum síðustu vikur að þeir eru með í undirbúningi frv. sem lýtur einmitt að þessu efni. Mér var ekki kunnugt um að sjútvrh. eða ríkisstjórnin væru með slíkt frv. í undirbúningi. Ég taldi raunar að þær óljósu fregnir sem væru af breytingum á þessum lögum tækju einungis til þess fyrirhugaða samnings sem er nú að verða um Evrópskt efnahagssvæði og mundi þar af leiðandi einungis vera breyting sem leiddi til þess að skipum sem koma frá löndum sem eiga aðild að því svæði yrði þetta heimilt. Það er hins vegar nauðsynlegt að hafa þessa heimild mun víðtækari, þ.e. að veita einnig sovéskum og kanadískum skipum, sem hafa í gegnum árin sýnt áhuga á því að koma hingað til viðgerða og til að landa sínum fiski, slíka heimild. Og ég tel auðvitað eins og málum er nú komið að fyrir fiskmarkaði hér á Íslandi skipti þetta verulegu máli. Ég tel líka að þetta geti skipt miklu máli fyrir smiðjur víðs vegar um landið sem nú eiga í verulegum erfiðleikum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. skýr svör og fagna því sem fram kom í máli hans að hann hyggist leggja frv. um þetta mál fyrir Alþingi á næstunni. Ég er sannfærður um að þetta er mikið hagsmunamál fyrir þær atvinnugreinar sem stunda viðskipti við sjávarútveginn, t.d. skipasmíðastöðvar, veiðarfæraverkstæði og framleiðendur tækja og búnaðar, olíufélög, verslun og fleiri. Ýmsir aðilar í þessum greinum hafa misst af verulegum viðskiptum, bæði vegna samdráttar hjá útgerðinni vegna minnkandi aflaheimilda og eins vegna þess að mörg stór verkefni hafa farið til þeirra þjóða sem stunda hvað villtastar niðurgreiðslur. Það má geta þess að þegar viðskipti við grænlensk skip fóru fram á Ísafirði var talið að þau hefðu á árinu 1988 numið hátt í 200 millj. kr. á verðlagi þess árs og því má ætla að hér sé um að ræða upphæðir sem hlaupi á hundruðum milljóna á ári. Það má einnig vænta þess að þetta leiði til þess að erlend skip landi hér einhverjum afla og getur það bætt stöðu þeirra fiskvinnslufyrirtækja sem ekki hafa nægilegt hráefni vegna þess mikla útflutnings sem á sér stað á ferskum fiski. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar til hæstv. sjútvrh. fyrir skýr svör og afdráttarlausa skoðun hans á þessu máli.

Virðulegi forseti. Í 1. gr. samnings um Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra, sem gerður var milli heimaaðila og menntmrn., er heimild til þess að hluti skólastarfsins fari fram annars staðar innan Norðurlands vestra en á Sauðárkróki að uppfylltum þeim almennu skilyrðum sem ráðuneytið setur. Þar er, eins og kemur fram síðar í greininni, átt við framhaldsdeildir. Nú hefur þessi skóli óskað eftir að framhaldsdeildir verði settar á stofn á Blönduósi og í Siglufirði en því miður hefur enn ekki orðið af því. Þess vegna spyr ég: ,,Er þess ekki að vænta að menntaráðuneytið heimili rekstur framhaldsdeilda á Siglufirði og Blönduósi í tengslum við Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra?`` Í viðræðum skólans við ráðuneytið hefur komið fram sú afstaða að ráðuneytið borgi ekki í tilviki sem þessu fyrir húsnæði, rekstur og búnað framhaldsdeildanna ef þær verða starfræktar annars staðar en í höfuðstöðvunum, heldur einungis fyrir kennslukostnaðinn og að sveitarfélögin eigi að borga þennan kostnað alfarið, þ.e. húsnæðið, reksturinn og búnaðinn. Þetta kemur sveitarstjórnarmönnum á Norðurlandi vestra mjög spánskt fyrir sjónir. Menn sjá ekki að þetta sé í neinu samræmi við lög um framhaldsskóla og ég vil því biðja hæstv. ráðherra að víkja að þessari hlið málsins ef hann sér sér fært í svari sínu. Hér er um það að ræða að menn vilja koma upp almennri framhaldsdeild á Blönduósi sem er fyrsta ár bóknámsins og í Siglufirði er verið að tala um vélstjóranám og sjúkraliðanám. Það er skortur á sjúkraliðum á Norðurlandi, alveg sérstaklega í Siglufirði og reyndar víðar. Konur, sem hafa stundað nám í framhaldsdeild grunnskólans á Siglufirði, hafa mikinn hug á því að stunda þetta sjúkraliðanám þannig að það má segja að í báðum tilvikum sé alveg ljóst að það skorti ekki nemendur heldur er talsverð eftirspurn eftir því að komast í þetta framhaldsnám. Vandi sjúkrahúsa á svæðinu er talsverður og þarna er einmitt verið að reyna að ráða bót á viðvarandi vandamáli. Því virðist þetta vera mikið þjóðþrifafyrirtæki að ráðuneytið heimili þessar framhaldsdeildir. Þess vegna er spurt um þær hér.

Hæstv. forseti. Svar mitt er svohljóðandi, fyrst varðandi framhaldsdeild við Grunnskóla Siglufjarðar. Framhaldsdeild hefur verið starfrækt við Grunnskóla Siglufjarðar undanfarin ár, að vísu með hléum þegar ekki hefur verið næg aðsókn að deildinni. Sl. sumar sóttu Fjölbrautaskóli Norðurlands vestra og Grunnskóli Siglufjarðar um að fá að starfrækja bóklegt nám fyrir sjúkraliða við framhaldsdeildina frá og með hausti 1991. Þeirri beiðni var synjað vegna þess að ekki hafði verið gert ráð fyrir þeirri starfsemi á fjárlögum ársins. Einnig sótti skólinn um leyfi til að starfrækja tímabundna kennslu á vélstjórnarbraut. Þeirri beiðni var hafnað á sömu forsendu og sjúkraliðanáminu. Ráðuneytið telur vafasamt að unnt verði að verða við beiðni um sjúkraliðanám og vélstjórnarnám á næsta fjárlagaári nema viðbótarfjármagn fáist á fjárlögum til reksturs framhaldsdeilda. Varðandi framhaldsdeildina á Blönduósi vil ég segja þetta: Það hefur ekki komið fram formleg umsókn frá heimamönnum um stofnun framhaldsdeildar á Blönduósi samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá embættismönnum ráðuneytisins. Hins vegar komu forsvarsmenn sveitarfélagsins í ráðuneytið fyrir nokkru og spurðust fyrir um hvaða skilyrði þyrfti að uppfylla til að slíkri deild yrði komið upp. Það má gera ráð fyrir að ráðuneytið fjalli jákvætt um umsókn um stofnun framhaldsdeildar á Blönduósi ef þeim skilyrðum sem ráðuneytið setur um rekstur slíkra deilda er fullnægt, þ.e. að umsóknir berist frá a.m.k. 15 nemendum og að kennslukraftar og aðstaða séu fyrir hendi. Varðandi það sem hv. fyrirspyrjandi nefndi um að ráðuneytið greiddi ekki kostnað vegna húsnæðisrekstrar og búnaðar, heldur eingöngu kennslukostnað, þá þekki ég ekki þá afstöðu ráðuneytisins en skal kynna mér hana. En ástæða synjunarinnar í þessu tilviki er sem sagt önnur; framlög voru ekki á fjárlögum og eru ekki í fjárlagafrv. en það getur auðvitað staðið til frekari athugunar. Það er sem sagt ástæða synjunarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Hann sagði hér áðan að ekki hefði borist formleg umsókn frá Blönduósi um framhaldsdeild þar. Ég vil upplýsa ráðherrann um það að í fjárlagatillögum Fjölbrautaskólans á Sauðárkróki fyrir árið 1991, sem sendar voru frá Sauðárkróki 18. apríl 1990, kemur fram bein ósk um það að Fjölbrautaskólinn standi að framhaldsdeild í Húnaþingi. Þannig má segja að sú beiðni kemur fram frá skólanum þegar á árinu 1990. Það er augljóst mál að ekki er lengur raunhæft að tala um þetta nám á þessu hausti þar sem þessu var synjað og ekki er um neinar fjárveitingar í fjárlögum 1991 að ræða en við skulum vona að málið verði tekið til nánari skoðunar við fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1992 og ég vænti þess fastlega að það megi skilja orð hæstv. ráðherra á þann veg að hann sé því vinveittur og vilji athuga það mál nánar. Ég þakka svo ráðherranum fyrir svör hans og bið hann að athuga málið betur. Það hafa komið upp ágreiningsefni milli heimamanna og ráðuneytisins um kostnaðarhlutdeild sem, eins og ég sagði hér áðan, koma heimamönnum mjög spánskt fyrir sjónir. Menn telja að það sé ekki í neinu samræmi við lög um framhaldsskóla sem þar hefur verið sett fram og ég vil eindregið óska eftir því við ráðherrann að hann kanni það mál frekar og verði vinsamlegur og hjálpi til að tryggja að þetta nám verði sett á stofn á næsta ári í samræmi við afgreiðslu fjárlaga sem vonandi verður jákvæð.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins lýsa því yfir að ég mun athuga þetta mál af fullri vinsemd. Mér er ljóst að það er þó nokkur hópur sem sækir eftir námi, bæði vélstjórnarnáminu og sjúkraliðanáminu, en hann nær ekki þeirri tölu sem ráðuneytið hefur hingað til miðað við, en ég mun athuga þetta mál sérstaklega.

Hæstv. forseti. Það er von að forseti hafi orðið undrandi. En það sem mér liggur á hjarta þegar þessum fyrirspurnatíma er nú lokið er þetta: Eins og mönnum er kunnugt hafa þingmenn verið leystir undan þeirri kvöð að sitja fyrirspurnafundi ef þeir eiga ekki mál á dagskránni eða hafa ekki áhuga á að fylgjast með umræðum. Nú er það þannig með ráðherra, a.m.k. með mig, að ég tel mig hafa allt annað og þarfara með minn tíma að gera en að sitja hér undir fyrirspurnum og svörum við þeim sem koma ekki mínu ráðuneyti við eða vekja ekki áhuga minn. Þess vegna fer ég þess vinsamlegast á leit við forseta að forseti raði á dagskrána þannig að mál ráðherra komi í röð. Ég sé alveg hvernig forseti raðar á dagskrána og það er mjög eðlilegt í hlaupandi númeraröð mála. En forseti hefur vald til þess að breyta röðinni, hefur reyndar gert það í dag einu sinni í samráði við mig en tvisvar sinnum ekki og þetta varð til þess að ég hef þurft að sitja hér frá því kl. 10.30 og til kl. að verða 12.30. Ég er ósáttur við þetta og vænti þess að forseti taki þessa vinsamlegu beiðni mína til greina.

Forseti skal taka þessa vinsamlegu beiðni til greina og skoða hvort ekki er hægt að taka meira tillit til þessa heldur en raun ber vitni, en eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega er þarna annars vegar um það að ræða að málin koma á dagskrá í þeirri röð sem þau berast og hins vegar að reyna að gera hæstv. ráðherrum þægilegra fyrir með því að þeir geti fengið að mæla fyrir sínum málum í röð þó að málsnúmer segi ekki til um það, en þetta yrði þá að gerast í samráði við þingmenn sem eiga mál á dagskrá. En það urðu mistök á fundinum og það vill forseti viðurkenna og biðjast velvirðingar á að hafa ekki haft samráð við hæstv. menntmrh. en það var eingöngu af klaufaskap forseta og misgáningi sem það gerðist.

Virðulegi forseti. Mig langar að skjóta inn einu orði varðandi þessa umræðu. Ég tel eðlilegast að fyrirspurnum væri raðað þannig upp að þær fyrirspurnir sem væru til eins ráðherra lægju saman, væri þá öllum svarað hverri á eftir annarri og síðan yrði fylgt röðinni eins og hún birtist í dagskránni. Ég held að þessar tvær reglur mundu auðvelda okkur öllum störfin og vildi koma þessari ábendingu á framfæri til forseta.