Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pjetur Jónsson Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í þessa framhaldsumræðu. Frsm. (M. P.) er ekki við, og þess vegna ekki viðeigandi að halda umr. áfram. Jeg legg þess vegna til, að málinu verði vísað til 2. umr. þegar í stað.

Flm. (Einar Árnason) Jeg þarf ekki að tala langt mál um frv. þetta. Það er flutt eftir óskum þingmálafunda þar nyrðra, og hefir hlutaðeigandi sýslunefnd mælt með löggildingunni. Eins og öllum er kunnugt, liggur Hrísey á fjölförnustu skipaleið norðanlands, og á síðustu árum hefir risið þar upp allstórt þorp, og sjávarútvegur aukist þar að miklum mun, bæði þorskveiðar og síldar, enda eru þar komnar upp tvær síldveiðastöðvar og skipabryggjur. Skipalægi er þar einnig gott, einkum í hafátt, og hefir það oft komið fyrir, að skip, sem sigla út frá Akureyri, leita þar hljes í vondum veðrum, þar til fært er að leggja út til hafs. Jeg býst ekki við, að þörf sje á að vísa frv. til nefndar, og vil því óska, að það verði látið ganga áfram nefndarlaust.

Flm. (Pjetur Ottesen) Jeg skal ekki hafa langan formála fyrir máli þessu. Í greinargerð frv. er gerð grein fyrir þessari litlu breytingu, sem reyndar mætti frekar telja sem skýringu á lögunum en breytingu á þeim. Jeg vil að eins óska þess, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til allsherjarnefndar.

Pjetur Jónsson Jeg vil stinga upp á, að máli þessu, sem er skattaeðlis, verði vísað til fjárhagsnefndar.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Með lögum nr. 41, 16. nóv. 1907, er lagður tollur á innlenda vindla- og bittergerð. Frv. þetta, er endurtekning á texta þeirra laga, með þeirri breytingu, að bittertilbúningurinn er fallinn úr, eins og gefur að skilja, í bannlandi. Í stað þess er nú lagður tollur á brjóstsykur- og konfektgerð. Þetta sýnist vera öldungis rjettmætt, þegar þess er gætt, að tollur á aðflutningi þessarar vöru er orðinn mjög hár og jafnframt um ónauðsynjavöru að ræða, sem í eðli sínu er góður tollstofn. Og þó hjer sje um innlendan iðnað að ræða, þá þykir ekki rjett að láta hann dafna í skjóli verndartolls. En svo yrði tollurinn á aðfluttum vindlum, brjóstsykri og konfekt að teljast, ef þessi kæmi ekki á móti. Hjer sýnist líka farið hóflega í sakirnar, þar sem tollurinn er að eins þriðjungur á móti aðflutningstollinum. Brtt., sem nefndin hefir komið með, eru sjálfsagðar. Önnur er að eins prentvilla, 91 fyrir 41 Hin er um að fella úr innheimtulaun til lögreglustjóra. Þetta er þegar niður fallið hvað Reykjavík snertir. Og nú er gert ráð fyrir að fella niður allar aukatekjur tollheimtumanna. Jeg tel óþarft að taka fleira fram viðvíkjandi frv., en vænti þess, að það verði samþ., eins og nefndin leggur til.

Björn Kristjánsson Jeg hafði búist við því, að hv. framsm. (M. G.) mundi tala fyrst, og var því ekki við búinn. En jeg vil taka það fram, að jeg er algerlega mótfallinn skattinum, jafnvel þótt jeg komi með brtt. við frv. þetta. Jeg tel það alveg órjett að leggja umferðaskatt á vissan part af þjóðinni, sem ekki nær til allra. Það væri því nær að leggja skatt á alla umferð á landssjóðsvegum. En það, sem einkum veldur því, að jeg er á móti frv. þessu, er, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) hefir skýrt frá fjárhagnum, og að tekið hafi verið nægt lán upp á reikningshallann. Geri jeg ráð fyrir, að stjórnin hafi gert ráð fyrir nægum tekjum í skattafrv. þeim, sem hún hefir lagt fram. Þetta frv. kemur því eins og skrattinn úr sauðarleggnum, og hefir ekki verið borið undir stjórnina, eftir því sem frsm. (M. G.) hefir skýrt frá. - Skatturinn er bæði óþarfur og ósanngjarn. Þetta veldur því, að jeg kem með brtt. um, að þeir sleppi við hálfan skattinn, sem fara fastar ferðir með farþega, að minsta kosti tvisvar í viku. Jeg held, að þetta myndi bæta úr flutningaástandinu, koma betra skipulagi á bifreiðaferðirnar. Það er alkunnugt hjer, að þegar menn ætla í ferð, er varla hægt að fá bifreið hjer fyrir óreglu, þrátt fyrir bifreiðafjöldann. Væri það mjög mikilsverð framför, ef fastar ferðaáætlanir kæmust á, svo að menn gætu gengið að ferðunum vísum á vissum tímum, eins og á járnbrautum erlendis. Væri þá ekki nema eðlilegt, að eigendur þessara bifreiða fái linun á skattinum. Jeg vildi auðvitað helst, að þessar bifreiðar væru skattfrjálsar, því að þær eru langmest hagræði fyrir almenning. Jeg býst því við, að þetta gæti stutt að því, að fleiri bifreiðar hefðu fasta áætlun. Væri það bót. En þar sem tollur er ekki lagður á umferð yfir höfuð, þykir mjer eðlilegt, að þessum tolli sje varið til að halda við vegum þeim, er bifreiðarnar fara um. Hefi jeg því lagt til, að skatturinn gangi eingöngu til viðhalds þeim. En þrátt fyrir það, þótt þessar till. verði samþ., greiði jeg frv. þó ekki atkv., því að jeg tel það órjettlátt. Þó er það ekki einsdæmi, að lagður sje skattur á bifreiðar. Eftir því, sem kunnugir menn hafa sagt mjer, eru slíkir skattar til á Norðurlöndum, og samræmir í ríkjunum þremur. Sá skattur kvað vera 25 kr. En það er alt annað, því að þar, sem vegir eru betri en hjer og slitna minna, geta bifreiðarnar gengið alt árið, en hjer að eins 3–4 mánuði. Skatturinn ætti því að vera miklu lægri hjer en þar. Svo vil jeg enn benda á, að ef bifreiðarnar fara fastar ferðir, þá eru þær bestu og þægilegustu flutningatækin, sem við eigum ráð á nú, og jeg hygg, að svo muni verða framvegis, fyrst um sinn. Það eru samgöngutæki, sem vjer fyllilega ráðum við og uppfylla flutningaþörf vora, bæði fyrir vörur og fólk. Það er skrítið, þegar borið er saman, að menn vilja leggja skatt á þessi flutningatæki, sem landssjóður hefir ekkert lagt til styrktar, en engum dettur í hug, að leggja skatt á umferðina með skipi, sem landssjóður hefir orðið fyrir um 240 þús. kr. halla af á árinu 1918. Jeg tel hið mesta ósamræmi í þessu, og ætti frv. hreint og beint að falla. Jeg vona þá líka, að þótt það kunni að komast gegnum hv.Nd., muni það alls ekki ganga í gegnum þingið.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer brtt. á þgskj. 170, sem fer fram á lækkun á þessu bifreiðagjaldi. Jeg hefði reyndar kosið að lækka skattinn mikið meira, eða helst fella hann, ef ekki hefði verið gefið í skyn við 1. umr., að till. um mikla lækkun á skattinum yrði feld. Jeg er alveg á móti þessu gjaldi, með því sniði sem á er, og þó að mín brtt. verði samþ., get jeg sagt sama og hv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að jeg greiði ekki frv. atkv. fyrir það. Eins og jeg tók fram við 1. umr., vil jeg ekki neita því, að skaplegt gjald mætti leggja á stöku bifreiðar, þó ekki svona hátt. Eru það þær bifreiðar, sem telja má „luxus“ og ekki eru notaðar til nauðsynlegra ferða, svo sem til vöruflutninga og nauðsynlegra fólksflutninga. Slíkar bifreiðar eru nauðsynleg farartæki. Það er líka sannfæring mín, að þær muni verða með tímanum almenn flutningatæki, og beri ekki að skatta þær fremur en önnur nauðsynleg flutningatæki, hvort heldur á sjó eða landi. Jeg skal að eins geta þess, sem minnar skoðunar á fyrri brtt.háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að jeg efast um, þótt hún yrði samþ., og frv. þannig afgreitt, að af því yrði nokkur bót. Jeg er hálfhræddur um, að það mundi skapa enn meira misrjetti. En síðari liður till. þykir mjer sanngjarn, að skattinum sje varið til viðhalds á vegum. Það má ekki minna vera.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg býst við, að fjárhagsnefnd geti ekki felt sig við brtt. þær, sem fram eru komnar við frv. þetta, og það því síður, sem flm. þeirra (B. K. og J. B.) hafa tjáð sig á móti frv. og gera þetta að eins sem tilraun til lækkunar, fari svo, að það verði samþ. Það hefði verið lítill vegur að hugnast þeim með því að samþ.till., ef þeir hefðu lofað að styðja þá frv. Skal jeg nú athuga þessar brtt. nokkru nánar. Um brtt.hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) er það að segja, að þær eru ótækar, sjerstaklega sú fyrri. Um þá síðari skal að eins það sagt, að í sjálfu sjer kann að vera óþarfi að vera á móti henni, en jeg sje heldur ekki, að það skifti neinu máli, hvort fje þessu er eingöngu varið til vega, sem bifreiðar fara um, eða ekki. Það vita allir, að margfalt meiru fje er varið til slíkra vega árlega en hinum árlega bifreiðaskatti mundi nema, þegar t. d. spottinn, sem búinn er af Hafnarfjarðarveginum nýja, hefir kostað landið 130,000 krónur. Sjá menn hversu litlu skiftir að halda sjerstakan reikning yfir skattinn, sem aldrei yrði nema smá upphæð í samanburði við útgjöldin til vaganna. Jeg sje heldur enga ástæðu til að láta bifreiðar, sem halda uppi föstum ferðum, borga að eins hálfan skatt. Tilfellið er, að skatturinn er ekki hár, og að bifreiðarnar hafa meiri tekjur en menn halda. Við skulum taka 4 manna bifreið, sem hefir atvinnu, segjum annanhvern dag ársins. Fyrir manninn fást 20 kr., eða 80 kr. fyrir öll sætin, og verða þá tekjumar á 15. þús. kr. á ári. Þegar um svona mikla umsetningu er að ræða, sjá menn, að ekki þarf að hækka taxtann mikið til þess að fá upp skattinn. Sú hækkun yrði svo lítil, að ekki munaði nema örlitlu. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að frv. væri órjettlátt, af því að það kæmi niður á almenningi, sem þyrfti að nota bifreiðarnar. En þetta er ekki skattur á umferðinni, heldur umferðartæki, og svarar að því leyti til skatts af hestum og skipum, þó að hann sje tiltölulega hærri. En svo er líka ekki fyrir að synja, að skatturinn hækki bráðlega af hestum og skipum. Það var rjett hjá hv.þm. (B. K.), að nefndin bar málið ekki undir stjórnina, áður en hún kom fram með frv., en forsætisráðherra (J. M.) tók málinu vel, er það var hjer til 1. umr., og jeg hefi heldur ekki heyrt nein mótmæli frá fjármálaráðherra (S. E.). Enn fremur hefi jeg ekki heyrt neina óánægju frá bifreiðaeigendum út af frv.  (B. K.: Það er ekki von)  . Vegna hvers?  (B. K.: Þeir hækka bara taxtann)  . Þeir eiga það nú undir stjórninni. Þá gaf hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) þær upplýsingar sjálfur, að það væri ekkert einsdæmi, að bifreiðar væru tollaðar hjer, heldur væri svo um öll Norðurlönd; að eins væri skatturinn þar lægri. Ef svo er, þá er líka hitt eins víst, að bifreiðataxtar eru hjer afskaplega háir, hærri en annarsstaðar. Jeg man, að í vetur, þegar inflúensan gekk, voru taxtarnir færðir niður að mun, þegar læknarnir voru fluttir til og frá. Bifreiðastjórar gerðu sig ánægða með það og höfðu svo mikið í aðra hönd, að vel bar sig aksturinn. Af því dreg jeg það, að þeir hljóti, með núgildandi taxta, að hafa mikinn ágóða. Annars er svo fjarri því, að það sje nokkurt einsdæmi, þótt lagður sje skattur á nauðsynjatæki, og skattur á „luxus“ og skemtanir er algengur. Í Danmörku er þannig skattur á hverjum einasta aðgöngumiða að opinberum skemtunum, og það á aðgöngumiðunum við sjálft konunglega leikhúsið, sem nýtur þó ríflegs styrks af ríkisfje. - Vona jeg svo, að frv. verði samþ. óbreytt. Mun nefndin greiða atkv. á móti brtt., en takist svo illa til, að þær verði samþ., þá mun hún þó greiða atkv. með frv. með á orðnum breytingum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það hefir oftast staðið svo á, þegar þetta frv. hefir verið hjer til umr. í hv. deild, að jeg hefi orðið að taka þátt í umr. í hv.Ed. um ýms fjármál. Þó tók jeg það fram hjer við 1. umr., að jeg sæi ekki ástæðu til að vera á móti skattinum, en jafnframt, að mjer þætti hann of hár. Ef jeg greiddi atkv. nú í málinu, mundi jeg greiða atkv. með brtt. á þgskj. 170. Ástæðan til þess er sú, að enda þótt bifreiðar hafi borgað sig vel og jafnvel orðið stórgróði á sumum, þá er þess að gæta, að hjer er um nauðsynleg flutningatæki að ræða, sem geta gert stórt gagn. Auðvitað á jeg erfitt með að spyrna á móti nýjum sköttum í landssjóðinn, því honum mun síst af veita, en þó þykir mjer sem sagt skatturinn of hár.

Björn Kristjánsson Ef það er satt, að bifreiðaeigendur hafi grætt afarmikið á bifreiðum sínum, þá er það jafnframt augljóst, að hæstvirt stjórn hefir sett taxtann of háan. En það er skylda stjórnarinnar að setja hæfilegan taxta. Jeg vil enn halda því fram, að skatturinn sje lagður á umferðina, en ekki á bifreiðastjórana, og verður stjórnin auðvitað að taka tillit til þess framvegis, hvaða skattur hvílir á bifreiðum, þegar hún gefur út taxta fyrir þær. Annars verð jeg að álíta, að við þurfum ekki að óttast neinn tekjuhalla á næstunni, með þeim tekjuaukafrv., sem þegar eru fram komin og verða samþ., að því er jeg býst við. Jeg held miklu fremur, að tekjurnar fari fram úr áætlun, ef t. d. síldin veiðist eins mikið og útlit er fyrir, með því ágæta verði, sem á henni verður. Hv. frsm. (M. G.) sagði, að bifreiðaeigendur væru yfirleitt ekki óánægðir með skattinn. Jeg get vel skilið það. Hvers vegna ættu þeir að vera óánægðir, þegar þeir vita, að þeir geta velt skattinum yfir á þá, sem ferðast með bifreiðunum? En hvað segir hv.frsm. (M. G.) um þá menn, sem ekki flytja fólk fyrir borgun, heldur sjálfa sig og sitt fólk? Verður hann væntanlega að játa, að þeim falli ekki skatturinn vel í geð.

Bjarni Jónsson Jeg hefi enn ekki sjeð nokkra sanngirnisástæðu fram komna fyrir því, að leggja skatt á bifreiðar, en ekki á önnur flutningstæki. Ef á að fara að skatta þær, er sjálfsagt að skatta um leið önnur þau tæki, sem notuð eru til flutninga, sleða, kerrur, móhrip og margt fleira. Eða er hjer verið að reyna að ná sjer niðri á Reykvíkingum fyrir það, að þeir vilja komast út úr bæjarmollunni, sjer til andlegrar og líkamlegrar hressingar? Ef svo er, má benda á það, að hentara væri að ná sjer annarsstaðar niðri á Reykvíkingum, því að óhægt er að komast á grænt gras bifreiðalaust, enda fullkomlega þarflegt að geta farið út úr bænum stöku sinnum, sjer til hressingar. Jeg mun því með ánægju greiða atkv. á móti frv.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) finst ekki ástæða til aukinna skatta fram yfir það, sem tekjuaukafrv. stjórnarinnar gera ráð fyrir, og heldur, að tekjurnar muni fara langt fram úr áætlun. Jeg held, að hann sje nokkuð bjartsýnn þar. Jeg held, þvert á móti, að full ástæða sje til að samþ. tekjuauka einmitt með tilliti til þessa árs, því þótt svo fari, að tekjurnar færu fram úr áætlun, þá er hitt ekki síður víst, að gjöldin fara langt fram úr áætlun líka. Það er alls ekki rjett hjá háttv.þm. Dala. (B. J.), að þetta sjeu einu sköttuðu flutningatækin; það eru líka tekinn skattur af hestum og skipum, eins og jeg áður hefi margsinnis bent á.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Jeg flyt þetta frv. samkvæmt ósk safnaðarfundar, hjeraðsfundar og Synodusar. Skiftingin hefir verið rædd á öllum þeim fundum og samþykt á þeim öllum. Annars get jeg að mestu leyti vísað til umsagnar minnar um sjerstakt læknishjerað fyrir Bolungarvík. Ástæðurnar eru þær sömu. þær eru örðugleikar fyrir Bolvíkinga til að ná til sóknarprestsins á Ísafirði og eins örðugleikar og kostnaður hans til að ná til þeirra. Jeg tók það fram áður, að þessir örðugleikar eru bæði á sjó og landi. Landveg er leiðin að eins fær um hásumartímann, og þá ekki öðrum en fótgangandi mönnum. Á öðrum tímum má hún heita stórhættuleg, ef ekki alveg ófarandi. Vegurinn liggur undir snarbrattri hlíð, þar sem stöðug hætta er á snjóflóði og ofanföllum af auri og grjóti. Þarna hafa menn oft farist, og einu sinni sóknarpresturinn á Ísafirði, Hákon Jónsson. Þannig er þá landleiðin. Sjóleiðin kostar nú 100 til 120 kr. fram og aftur. Jeg ætla að biðja menn að gera svo vel að bera það saman við prestlaunin og draga síðan sínar ályktanir. Jeg veit, að það mun verða sagt, að prestar sjeu ekki eins nauðsynlegir og læknar, og getur það að vissu leyti staðist. Þó er það óneitanlega þægilegt og getur orðið viðurhlutamikið að láta lík standa ógreftruð langan tíma, vegna þess að ekki næst til prests.  Þá er að snúa sjer að hinni hliðinni og það er presturinn sjálfur. Eins og ástatt er um laun hans, þegar þau eru að eins 1300 kr. á ári, þá virðist nærgætnislítið að heimta af honum 100–120 kr. ferð 3. hvern sunnudag. Áður komst presturinn oft með ferðum sem fjellu, en nú ef það af. Nú sækja Bolvíkingar ekki eins til Ísafjarðar, því að nú eru komnar 3–4 verslanir í Bolungarvík. íbúatala heimasóknarinnar er um 2500 manns, og af þeim eru um 600 á við og dreif utan kaupstaðarins. Fólksfjöldinn er því orðinn svo mikill og svo dreifður, að presturinn getur ekki lengur látið í tje þá þjónustu, sem söfnuðurinn í Hólssókn á heimting á og hver góður prestur keppir eftir að veita. Þegar við þetta bætist, að skiftingin er sameiginleg ósk allra þeirra, sem hlut eiga að máli, þá virðist nógu margt mæla með því, að skiftingin komist á. Milliþinganefndin í prestakallamálinu frá 1905 hafði þetta mál til íhugunar, og þar kom til mála að skifta Ísafjarðarprestakalli, eins og hjer er farið fram á. En það fórst þó fyrir og það fyrir þá sök, að þá var sú skoðun uppi, að heldur bæri að fækka en fjölga prestaköllum. Ef litið er á málið fjárhagslega, þá hefir þessi skifting vitanlega dálítið aukin útgjöld í för með sjer. En ef menn líta um leið á þörfina, þá verður fjárspursmálið svo lítilvægt, að þess gætir varla. En fyrir þeim er þetta vitanlega óþarfi, sem álíta prestana úrelt þing, sem best væri að losna við sem fyrst. En því er ekki þannig háttað hjá alþýðu manna. Raddirnar, sem heyrst hafa síðan 1907, hafa allar heldur mælt með sundrungu en sameiningu, heldur með fjölgun en fækkun prestakallanna. Af þessu er það bert, að landsmenn eru ekki á þeirri skoðun, að prestar sjeu þarfleysan einber. Og gangi menn út frá því, að þeir geri gagn, þá er þeirra ekki síst þörf í afskektum hjeruðum. Vitanlega eykur þetta útgjöld landssjóðs, en úr því mætti bæta með hækkun sóknargjaldsins, og því myndu söfnuðirnir í hinum afskektu bygðarlögum vel una, fengju þeir betri prestsþjónustu. Að svo stöddu vil jeg ekki fjölyrða meira um þetta efni, en vona, að deildin taki málinu vel og fari með það eins og það á skilið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg veit, að hv.flm. (S. St.) mun telja, og telur, þetta embætti nauðsynlegt. Um það skal jeg ekki þrátta. En jeg get ekki neitað því, að þegar launafrv. er á ferðinni, sem fer fram á hækkun, þá getur það ekki annað en spilt fyrir að koma með frv. um fjölgun embætta. Það er að vísu ekki mikil fjölgun, sem þetta frv. hefði í för með sjer, ef það yrði samþ., en það er þó fjölgun, og fleiri gætu komið á eftir. Jeg hefi altaf litið svo á, að það ætti að reyna að komast af með sem fæsta presta, en launa þeim sæmilega. Og mjer kemur það undarlega fyrir, ef ekki er hægt að hafa prestaköllin eins stór nú og áður. Mjer finst alt benda á, að þau ættu að geta verið stærri, því nú eru allar samgöngur að batna, og aðalörðugleikinn þannig að yfirvinnast. - Jeg held, að þetta eigi líka við um Bolungarvík og Ísafjörð.  (S. St.: Nei)  . Að vísu hafa vegir ekki batnað, en samgöngur á sjó eru orðnar hægari. Hv. flm. (S. St.) benti á, að ferðir væru ekki eins tíðar nú og áður milli þessara staða, og skal jeg ekki vefengja það. En er það alveg ómögulegt, að embættismaðurinn þarna fari eins að og menn gera annarsstaðar, þar sem líkt stendur á, að hann eigi dálítinn mótorbát sjálfur?  (S. St.: Það verður að vera meira en kæna)  . Ef ilt er í sjó, geta ferðir hindrast, en það er víðar slæmt heldur en þarna. Ástæðurnar, sem háttv. flutnm. (S. St.) færði fram, voru víst rjettar yfirleitt, en ef þær verða teknar gildar, þá er ekki hægt að skella skolleyrum við öðrum kröfum, sem líkt stendur á um. En þeir eru margir, því örðugleikarnir eru um land alt. Jeg get t. d. bent á Eyjafjarðarsýslu, og þá sjerstaklega austan fjarðarins. Það væri þó fyrir sig að lögleiða þetta, ef hægt væri að benda á aðra staði, þar sem hægt væri að fækka prestum; þá væri vinnandi vegur að hallast að þessu máli. Fyrir mjer horfir málið þannig, að það ætti ekki að vera ókleift að komast af með 100 presta, þegar menn verða að láta sjer nægja milli 40 og 50 lækna. Nú eru prestarnir 116, að því er mig minnir, og þeim getur fjölgað töluvert, ef haldið er uppteknum hætti. Þetta frv. byggist eflaust á því, að ríki og kirkja verði ekki að skilin í nánustu framtíð. Ef svo væri, þá væri frv. til einskis gagns. Jeg skal taka það fram, að jeg hafði ekki tækifæri til að vera við, þegar það mál var rætt um daginn, en jeg hygg, að lítil líkindi mundu til, að almenningur óski breytingar að þessu leyti.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Mjer þótti vænt um, að ástæðurnar fyrir frv. voru taldar góðar og gildar af hæstv. forsætisráðherra (J. M.). En hvað því viðvíkur, að frv. eigi samt sem áður ekki fram að ganga að þessu sinni, þá get jeg vitanlega ekki fallist á það. Ef þingið á annað borð vill lita með sanngirni á þær kröfur, sem fram koma, þá á það að líta á þær þegar í stað. Og ef þingið viðurkennir sanngirni þeirra, þá á það að verða við þeim, og það einnig þegar í stað. Það má ekki setja það fyrir sig, hvað kunni að vera á ferðinni, eða hvað kunni að komast á ferðina; ef kröfurnar eru sanngjarnar og framkvæmanlegar, þá á að framkvæma þær, og dráttur verður þar ekki til neins góðs. En þetta frv. hefir í sjer fólgnar kröfur, sem bæði eru sanngjarnar og framkvæmanlegar, og liggur á að fullnægja. Jeg veit, að víða er erfitt, en óvíða held jeg þó, að ferðin á annexiuna kosti eins og þarna, yfir 100 krónur. Jeg efast um, að það sje nokkursstaðar á landinu. Þá kom hæstv. forsætisráðh. (J. M.) með það ágæta ráð, að presturinn gæti sjálfur átt bát til annexiuferðanna. En fyrir hvað á prestur með 1300 kr. launum að kaupa bát, sem nú kostar þrisvar, fjórum sinnum þá upphæð, eigi hann að vera að nokkru gagni til þeirra ferða, sem hjer ræðir um? Allir vita, að 1300 kr. eru að eins fyrir litlum hluta út bát, og þá er eftir viðhald og rekstur. Jeg get talað um þetta af þekkingu, því jeg hefi einmitt átt mótorbát til embættisferða. En jeg gat ekki klofið þann kostnað með embættislaunum mínum. Fyrir núverandi prest á Ísafirði er þetta ógerningur; honum duga föstu launin naumast til að borga eins árs húsaleigu. Hjer þýðir þess vegna ekki að tala um svona lagaða hluti; þeir eru frágangssök. Það væri náttúrlega ákjósanlegast frá sparnaðar- og fjárhagslegu sjónarmiði, að geta fækkað prestum, en það verður að gera með því, sem er, og almenningur vill miklu fremur fjölgun en fækkun, og til þessara óska verður þingið að taka tillit, vilji það sýna söfnuðum landsins nokkra sanngirni. Og þó að þingið kunni að álita, að þetta sjeu stundum ekki annað en keipar fólksins, þá er því ekki hjer til að dreifa, og þinginu ber þó óneitanlega að taka tillit til vilja fólksins. Það kann vel að vera, að víðar sje um brýna þörf að ræða, en jeg fullyrði, að hjer sje þörfin jafnbrýnust, því auk annara ástæðna, er jeg hefi nefnt, hefir þessi sókn meiri fólksfjölda en hvert meðalprestakall. Jeg veit, að það lætur vel í eyrum kjósenda að fjölga ekki embættismönnum. En jeg er löngu orðinn leiður á því. Jeg ætla ekki að bera hæstv. forsætisráðherra (J. M.) það á brýn, að hann vilji kitla eyru almennings. Þetta fækkunarskraf mun oft sprottið af gömlum ímugust á embættismönnum, sem hefir legið í landi hjer. Það hafa oft heyrst háværar raddir á þingmálafundum víða úti um land um það, að ekki mætti fjölga embættismönnum, hvorki prestum nje læknum. En sömu fundirnir hafa samþykt í einu hljóði áskoranir um fleiri presta og lækna, vel að merkja í sínu kjördæmi. Allir sjá, hvílíkt samræmi er í öðru eins. Menn segja í öðru orðinu: Við viljum ekki hafa marga embættismenn, en í hinu: Við viljum þó hafa þá svo marga, að þeir geti sint öllum kröfum okkar og þörfum. Þótt hæstv. stjórn sje mótfallin fjölgun embætta á öðrum stöðum, þá sje jeg ekki betur en einn liðurinn í fjárlögunum sje 28 þús. krónur til að setja á stofn embætti í Kaupmannahöfn, sem vel mætti bíða; þá er ekkert tómahljóð í skúffunni. Satt að segja held jeg, að það mundi ekki rýra sóma hins nýja, Íslenska ríkis tilfinnanlega, þótt þessi „toppfigúra“, sendiherrann í Kaupm.-höfn, fengi að bíða dálítinn tíma. Jeg er sammála hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um, að þótt skilnaður ríkis og kirkju sje kominn á dagskrá hjer á þingi, þá muni það mál eiga svo langt í land, þar til framkvæmt verði, að óþarft sje að taka nokkuð tillit til þess í umræðum um þetta mál. Jeg vil taka það fram um þetta mál, sem hjer er til umr., að bæði prófastur prestakallsins og biskup landsins mæla eindregið með því, að þessi skifting gangi fram. Og er það þó kunnugt mál, að biskup vor fer síst hvatvíslega í sundurgreining prestakalla. En um þetta mál fórust honum þannig orð, að hjer yrði hann að beygja sig, því hann teldi, að hjer væru alveg sjerstaklega veigamiklar ástæður fyrir hendi. Jeg ætla ekki að fjölyrða um þetta meira, en vil leggja til, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, að umr. lokinni.

Björn Kristjánsson Jeg get tekið undir með hv.þm.N.-Ísf. (S. St), að svo framarlega sem nokkursstaðar er þörf að bæta við nýju prestakalli, þá er það í Bolungarvík. Jeg hefi orðið svo frægur, að ferðast þessa leið, bæði sjóveg og landveg. Jeg hefi farið þar um fótgangandi að sumri til, en á mótorbát að vetrarlagi. Og jeg verð að segja, að jeg tel ekki viðunandi að byggja á þeirri leið, er á að sækja lækni, og illgerandi þegar um prest er að ræða, hvort heldur er sjóveg eða landveg. Sjóleiðin er að vísu oft fær, enda oftast, nær farin milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur, en sjóleiðin liggur fyrir opnu hafi, eins og kunnugt er, og getur því oft orðið ófær. En erindi mitt að standa upp var nú ekki að tala um þetta, heldur að minna væntanlega nefnd á, að jeg hefi leyft mjer að stinga upp á, að hið gamla Kálfatjarnarprestakall verði endurreist. Jeg vildi að eins geta þessa nú, af því málið liggur ekki fyrir nú, þar sem það er ekki á dagskrá. Jeg vona, að háttv. nefnd leyfi mjer að tala við sig þessu viðkomandi, þegar þar að kemur, og leggja tilheyrandi skjöl fram.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þótti hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) leggja helst til mikla áherslu á þessi 1300 kr. laun prestsins á Ísafirði. Jeg talaði aðallega með till. launafrv. fyrir augum. Þó að miðað væri við núverandi laun, þá gæti jeg hugsað mjer, að bætt yrði úr með erfiðleikauppbót til prestsins. Auk þess er aðgætandi, að prestar í fjölmennum prestaköllum, eins og Ísafjarðarprestakall er, hafa talsverðar aukatekjur auk árslaunanna. Það er auðvitað, að ókleift yrði að kaupa flutningstæki af eins árs launum fyrir prestinn. En það er heldur ekki gert ráð fyrir, að hann þurfi að kaupa mótorbát á hverju ári, svo það mætti dreifa kostnaðinum niður á fleiri ár. Jeg get nú ekki sagt um með neinni vissu, hvað mundi kosta að kaupa slíkan bát og halda honum úti. Það mundi sjálfsagt nema nokkru. En þó hygg jeg, að það mundi verða minna en ef hver ferð milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur kostar hundrað krónur eða þar yfir. Annars sje jeg ekki ástæðu til að ræða þetta mál meir. Jeg tel ekki forsvaranlegt annað en að vísa því til nefndar; það hefir við svo mikil rök að styðjast, eins og jeg sagði áðan. Jeg hafði ekki athugað, er jeg talaði áðan, að það er þegar komin ein brtt. um að fjölga prestaköllum. Og jeg geri ráð fyrir, að búást megi við fleiri slíkum tillögum, sem út af fyrir sig geta haft töluvert til síns máls.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Margt af því, sem skýrir þetta frv. er tekið fram í greinargerð þess. Eins og sjá má af frv., þá fer það fram á að fjölga dýralæknum hjer á landi um 3, eða úr 4 í 7. Það kann nú að virðast hv. deild einkennilegt að flytja þetta mál hjer, en ef betur er að gáð, kemur í ljós, að svo er ekki. Sumir vildu má ske segja, að það sje æði ólíku saman að jafna, þar sem sjeu menn og skepnur. En tilfellið er, að þar er talsvert samband á milli, og ekki svo fjarri að bera það saman, þegar um þetta mál er að ræða. Það er vert að gæta að því, í þessu sambandi, að í viðbót við þau 40 læknaembætti, sem nú eru til, eru flutt hjer á þingi 6 ný frv., 4 í hv.Nd., og 2 í hv.Ed., sem fara fram á, að bætt verði við 6 læknaembættum. Þó hjer sje dálítið öðru máli að gegna, þá virðist ekki óeðlilegt, með tilliti til þessa, þó farið sje fram á að fjölga dýralæknum. Og liggja til þess margar ástæður. Þeir 4, sem nú eru, komast engan veginn yfir að fullnægja þörfinni. En eins og menn sjá á frv., þá er mjög hóglega farið í sakirnar um fjölgunina. Sigurður Einarsson, dýralæknir ú Akureyri, hefir ritað um þetta mál, og þar ætlast hann til, að dýralæknar sjeu jafnmargir og aðrir læknar, eða um 40. Enn fremur hefir elsti dýralæknir landsins, Magnús Einarsson, látið sitt álit uppi, og telur hann hæfilegt, að dýralæknisembættin sjeu 12. - En hjer í þessu frv. er að eins farið fram á, að þau verði 7. Það, sem einkanlega kom okkur flm. til að flytja þetta mál, er, að bæði sýslunefnd Árnessýslu og þingmálafundur hafa skorað á Alþingi að sjá um, að stofnað verði dýralæknisembætti austanfjalls. En við nánari athugun á málinu komumst við að þeirri niðurstöðu, að það væri engu síður þörf fyrir dýralækni sumstaðar annarsstaðar, og því er farið fram á í frv., að stofnað sje embætti, ekki einungis austanfjalls, heldur á tveim stöðum öðrum. Þetta er sú lægsta dýralæknatala, sem jeg get hugsað mjer. Hvað snertir kostnað, er þetta hefir í för með sjer, þá kann hann að verða nokkur, þegar þar að kemur. En fyrst um sinn mun þetta verða útgjaldalaust fyrir landssjóð, því það liða sjálfsagt 4–6 ár þangað til þeir, er legðu stund á þessa grein, hefðu lokið námi. Nú kann einhver að segja sem svo, til hvers sje verið að semja lög og stofna nú dýralæknaembætti, þegar enginn útlærður dýralæknir er til. - Þar til er því að svara, eins og segir í greinargerð fyrir frv., að þetta ýtir undir menn og hvetur þá til þess að leggja stund á þessa námsgrein. Jeg er á þeirri skoðun, að svo framarlega sem ekkert verður gert í þessu efni, þá fari enginn að læra til dýralæknis. Öðru máli er að gegna, verði þetta frv. samþ. Þá tel jeg vafalaust, að það mundi koma að gagni í þessu skyni og hvetja efnilega unga menn til námsins, er svo yrðu tilbúnir til að setjast í embættin eftir 4–6 ár. Um hitt þarf ekki að deila, að nauðsyn á að fjölga dýralæknum fer vaxandi með ári hverju. Eftir því, sem skepnur hækka í verði, eykst þörfin. Það er t. d. mikill munur á verðlagi nú og fyrir svo sem 10 árum. Þá kostaði kýrin ekki nema 75–100 kr., en nú frá 6–800 kr. Og svipað má segja um hesta. Með tilliti til þessarar gífurlegu hækkunar verður tilfinnanlegt fyrir bónda að missa þó ekki sje nema unglamb á vori, hvað þá stórgripi. Þegar svo er komið, leggja menn sig miklu meir í framkróka til að halda skepnunum og lækna þær, sem sýkjast. Jeg skal játa, að það er dálítið óviðfeldið að bera hjer fram frv., sem fer fram á fjölgun embætta. En það er hin knýjandi nauðsyn, sem rekur á eftir með það. Þetta benti jeg einnig kjósendum okkar á, þegar þeir skoruðu á okkur að flytja þetta mál eða frv., og sagði þeim, að það kæmi í bága við þá skoðun, er víða ríkir, að nær sje að fækka embættum en fjölga þeim. En jeg fjekk það svar, að það mætti fækka þeim á öðrum sviðum. Og er jeg spurði, hvar helst mætti bera niður í þessu efni, var svarið óhikað, að það mætti fækka prestunum. Og þetta gæti verið bending til þeirra, sem nú eru að flytja frumvörp um, að þeim verði fjölgað. - En hvað sem nú þessu líður, þá vona jeg, að þessu frv. verði vel tekið og verði látið ganga til landbúnaðarnefndar að 1. umr. lokinni.

Sigurður Stefánsson Jeg get sagt, að jeg er þessu frv. meðmæltur. Og jeg tel fulla ástæðu til að fjölga dýralæknum, ekki að eins um 3, heldur þrisvar sinnum þrjá. Það var rjettilega tekið fram hjá hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að nú er allur búpeningur orðinn svo dýr, að það er stórtjón fyrir bændur að þurfa að horfa á skepnur deyja, sem dýralæknir ef til vill hefði getað bjargað. Nú hafði mjer dottið í hug, hvort ekki mætti bæta úr dýralæknaskorti á annan veg en hjer ræðir um. Jeg bendi á þetta af því, að jeg býst ekki við, að við fáum marga dýralækna í bráð. Námið er dýrt, og auk þess lítil kostakjör, sem bíða að því loknu, eins og nú er ástatt. Mjer hefir verið bent á það, af manni sem vel hefir vit á, hvort ekki mundi tiltækilegt að gera mannalæknaefnum að skyldu að leggja jafnframt stund á dýralækningar. Þessar tvær námsgreinar hafa margt sameiginlegt, svo jeg held, að það, sem námsmaðurinn þyrfti að bæta við sig, yrði ekki svo ýkjamikið Hann yrði auðvitað að fá sjerstakt námskeið í dýralækningum, sem mundi hafa nokkurn kostnað í för með sjer. En jeg álít þessa uppástungu vel þess verða, að hv. landbúnaðarnefnd taki hana til athugunar. Viðvíkjandi orðum hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um prestana vildi jeg segja, að þó hann teldi rjett að fækka prestum frá sínu sjónarmiði, þá lít jeg alt öðrum augum á það mál. Það væri annars fróðlegt að heyra hv.þm. gefa upplýsingar um, hve mikið mætti fækka prestum í Árnessýslu.  (E. A.: Hv. þm. (S. S.)  kom fram með frv. á þingi 1909 um að fjölga prestum í Árnessýslu. Ef jeg þekki hv.þm. (S. S.) rjett og hans kjósendur, verða þeir víst ekki margir, sem þeir mega vera án. Árnesingar þykjast víst ekki hafa of marga presta, og jeg tel vafasamt, hvort þeir vildu skifta á þrem dýralæknum og þrem prestum, ef út í það færi.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg get verið hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) þakklátur fyrir góðar undirtektir í þessu máli. Og jeg geri ráð fyrir, að landbúnaðarnefnd athugi þessa uppástungu hans, enda þótt jeg fyrir mitt leyti álíti, að ekki komi til mála að láta mannalækna fara að „fúska“ við dýralækningar. Það yrði ekki til annars en ills eins; þeirra læknisdómur yrði þá hvorki fugl nje fiskur. Þó að námið hjá manna- og dýralæknum kunni að vera eitthvað líkt á sumum sviðum er það þó mjög ólíkt í ýmsum verulegum atriðum. Jeg þarf ekki annað en benda á t. d. „Anatomi“ og „Fysiologi“. En sem sagt þá býst jeg við, að nefndin athugi þetta nánar. Hvað viðvíkur fækkun presta í Árnessýslu, sem hv.þm. (S. St.) drap á, þá liggur það mál ekki fyrir nú. Orðin, hvað þetta snertir, voru töluð með sjerstöku tilliti til þess, að prestakallaskipun á öllu landinu yrði tekin til meðferðar, og þá reynt að sameina prestaköll og fækka prestum þar, sem hægt væri, og þá auðvitað í Árnessýslu líka, ef það teldist gerlegt.