Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í því frv., sem hér er til umr., eru lagðar til breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt: Í fyrsta lagi, að Kjararannsóknarnefnd verði gert kleift að hafa áhrif á hvort og þá með hvaða hætti óskað væri ítarlegri upplýsinga um launagreiðslur og vinnutíma á launaseðlum en nú er gert. Í öðru lagi felur frv. í sér að Kjararannsóknarnefnd svo og Jafnréttisráð fái aðgang að upplýsingum um kjaramál úr skattframtölum. Hér er um einfaldar breytingar að ræða á þeim ákvæðum tekjuskattslaganna sem nú kveða á um þetta efni. Í 1. gr. frv. er breytingin fólgin í síðustu fjórum orðum greinarinnar frá því sem nú er, en það er að ríkisskattstjóri ákveði í samráði við Kjararannsóknarnefnd hverra upplýsinga er óskað á launaseðlum, en það ákvörðunarvald hefur hingað til samkv. ákvæðum 92. gr. laga um tekju- og eignarskatt verði eingöngu á hendi ríkisskattstjóra. Breytingin í 2. gr. frv. frá þeim ákvæðum, er nú gilda samkv. 115. gr. um tekju- og eignarskatt, er eingöngu sú, að Kjararannsóknarnefnd og Jafnréttisráð fái aðgang að upplýsingum úr skattframtölum, en samkv. núgildandi ákvæði eru það Hagstofa Íslands og Þjóðhagsstofnun, auk skattyfirvalda, sem aðgang hafa að þeim upplýsingum. Eins og fram kemur í grg. þessa frv. væri löggjafarvaldinu með samþykkt þeirrar lagabreytingar, sem hér er lagt til að gera, fyrst og fremst auðveldað að fara að vilja Alþingis sem fram kom þegar Alþingi vorið 1980 samþykkti þáltill. um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum. Þáltill. miðaði að því að láta framkvæma ítarlegar kannanir á launakjörum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu sem mætti verða grunnur að sanngjarnari tekjuskiptingu og hagkvæmara launafyrirkomulagi. Var tillagan útfærð í 15 liðum og skyldu kannanir miða að því að upplýsa ýmsa þætti kjaramála. Ljóst var að upplýsingaöflun sumra þeirra þátta gat tekið langan tíma, en aðra var hægt að vinna á tiltölulega skömmum tíma án mikils tilkostnaðar. Bent var á í till. að þær upplýsingar og kannanir, sem þáltill. gerði ráð fyrir, þyrftu að vera stöðugt í gangi og endurbæta eins og tilefni gæfist til hverju sinni. Var bent á að eðlilegt væri að Kjararannsóknarnefnd í tengslum við Þjóðhagsstofnun ynni það verk. Segja má að verkaskipting þeirra stofnana, sem fengist hafa við kjararannsóknir hér á landi, sé nokkuð skýr. Þjóðhagsstofnun hefur því meginhlutverki að gegna á sviði kjararannsókna að gera grein fyrir heildarstærðum tekna, verðlags, skatta o. fl., en þetta verkefni fellur augljóslega í hennar hlut sem ráðgefandi stofnunar á sviði efnahagsmála. Hagstofa Íslands hefur augljóslega miklu hlutverki að gegna á sviði kjararannsókna með því að stofnunin hefur á hendi framkvæmd á útreikningi verðvísitölu. Og meginviðfangsefni Kjararannsóknarnefndar er að afla sem víðtækastra upplýsinga um raunveruleg launakjör og vinnutíma verkafólks og hefur því nefndin miklu hlutverki að gegna fyrir aðila vinnumarkaðarins og stjórnvöld. Það er ljóst að verði þetta frv. samþykkt skapast möguleikar til að fara mjög fljótvirka og hagkvæma leið til að ná því markmiði sem þáltill. um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum gerði ráð fyrir, þ. e. að fá fram úttekt á raunverulegri tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Einnig má benda á þá viljayfirlýsingu, sem fram kom með samþykkt rökstuddrar dagskrár á síðasta Alþingi, en með leyfi forseta segir svo í þessari rökstuddu dagskrá: „Í trausti þess, að ríkisstj. beiti sér fyrir því nú þegar, að kannanir verði gerðar á raunverulegum launakjörum kvenna og karla svo og að kannanir þessar verði gerðar reglulega og Kjararannsóknarnefnd, Jafnréttisráði eða öðrum aðila verði gert kleift með fjárframlögum eða á annan hátt að standa fyrir þeim, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Enn má benda á að með samþykkt þeirrar lagabreytingar, sem hér er gert ráð fyrir, væri Alþingi að auðvelda að hægt væri að fá fram þær kannanir sem vilji kom fram um hjá hv. alþm. þegar þessi mál voru á dagskrá s. l. vetur. Benda má á tölur, sem unnar voru úr skattframtölum 1979 og renna mjög stoðum undir nauðsyn þess að skapa Kjararannsóknarnefnd og Jafnréttisráði möguleika á að fá frekari upplýsingar úr skattframtölum en nú er unnt. Þær upplýsingar komu fram, að aðeins 3% kvenna, sem höfðu einhverjar launatekjur árið 1979, fóru yfir meðallaun það árið, sem þá voru 53 þús. kr. árslaun. Jafnréttisráð er sá aðili sem lögum samkv. á að fylgjast með að konum og körlum séu greidd jafnhá laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Eðlilegt og réttmætt verður því að telja að Jafnréttisráð hafi aðgang að sem gleggstum og aðgengilegustum upplýsingum um kjaramál. Það auðveldar ráðinu að sinna hlutverki sínu. Í lögum um tekjuskatt og eignarskatt er skattyfirvöldum, eins og áður kom fram, gert skylt að veita Hagstofu Íslands og Þjóðhagsstofnun skýrslur í því formi, er þessir aðilar ákveða, um framtaldar tekjur og eignir er varða skýrslugerð þeirra. Kjararannsóknarnefnd gegnir ekki síður en þessir aðilar mikilvægu hlutverki á sviði kjararannsókna hérlendis og ber því nauðsyn til að veita Kjararannsóknarnefnd einnig aðgang að upplýsingaöflun úr skattframtölum. Eins og uppbyggingu Kjararannsóknarnefndar er háttað byggir nefndin ekki upplýsingaöflun sína á lagalegri stoð um skyldu atvinnurekenda til að veita nefndinni nauðsynlegar upplýsingar til að kjararannsóknir þeirra komi að fullkomnum notum. En eins og allir vita er nefndin frjáls samstarfsvettvangur þeirra samtaka sem að henni standa, þ. e. Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna. Starfsemi þessi er að því leyti sérstæð, að hérlendis hafa bæði samtök launþega og vinnuveitenda hönd í bagga með henni, en víða erlendis, t. a. m. á hinum Norðurtöndunum, fer þessi starfsemi einhliða fram á vegum samtaka vinnuveitenda. Kjararannsóknarnefnd framkvæmir úrtakskannanir sínar ársfjórðungslega og nær úrtakið nú til allra landshluta. Aflað er einstaklingsbundinna upplýsinga um aldur, kyn, stéttarfélag, atvinnugrein, laun fyrir dagvinnu, eftir- og næturvinnu, bónus, greiðslu fyrir vaktavinnu og ákvæðisvinnu og greiðslu í veikinda- og slysatilvikum. Úrtaksupplýsingarnar eru reglulega flokkaðar með margvíslegum hætti eftir kynjum, grófri aldursskiptingu, eftir landshlutum, atvinnugreinum, stéttarfélögum og störfum. Megininntak úrvinnslunnar er að upplýsa meðaltímakaup og einstaka þætti þess. Meginmunur á þeim upplýsingum, sem Kjararannsóknarnefnd vinnur, og á þeim upplýsingum úr skattframtölum, sem Þjóðhagsstofnun og Hagstofan vinna, er að upplýsingar Kjararannsóknarnefndar taka ekki til mánaðar- eða árslauna. Með þeim breytingum, sem gerðar voru á skattalögum og framtölum og til framkvæmda komu á s. l. ári, opnuðust nýir möguleikar til úrvinnslu launaupplýsinga á skattframtölum. Í grg. með þessu frv. er lýst, hvernig upplýsingar úr skattframtölum hafa áður verið nýttar af Hagstofu og Þjóðhagsstofnun, og verður ekki nánar farið út í það í þessari framsögu. Ljóst er að með breyttum skattframtölum verður unnt að fá mun ítarlegri upplýsingar en áður um laun og aðrar tekjur. Möguleikar eiga t. d. að vera á því að fá upplýsingar um launatekjur fólks sundurliðaðar eftir stéttarfélagsaðild, aldri, kyni, búsetu o. fl. Fengi Kjararannsóknarnefnd að hafa hönd í bagga með því, hvaða upplýsinga væri óskað á launaseðlum og launaskýrslum, opnuðust einnig mjög þýðingarmiklir möguleikár til að fá fram skiptingu á heildartekjum sundurliðuðum eftir dagvinnugreiðslum, eftir- og næturvinnu og öðrum greiðslum. Þar með opnuðust möguleikar til að fá fram hvaða þáttur launakjara sé mest ákvarðandi um launakjör hverrar starfsstéttar um sig, svo sem dagvinnutaxtar, yfirvinnutaxtar, afkastahvetjandi launataxtar og aðrar greiðslur eða kjaraþættir. Allar þessar upplýsingar gætu orðið mjög þýðingarmiklar fyrir hið opinbera ekki síður en fyrir aðila vinnumarkaðarins að því leyti sem þær upplýstu samsetningu launatekna og vinnumagn í einstökum greinum atvinnulífsins, en við alla kjarasamningagerð er notagildi þeirra upplýsinga, sem þar fengjust, mjög þýðingarmikið. Það vita allir, að þeir launataxtar, sem eru deiluefni í hverri samningagerð, segja ekki nema hálfa sögu um raunverulega greidd laun einstakra starfsstétta eða hvernig tekjuskiptingin er í raun í landinu. Því skortir mikið á allar staðreyndir og þekkingu um raunverulega þróun kjaramála og tekjuskiptingu undanfarinna ára, en þekkingu á þeim er algjör forsenda fyrir því, að efnahags- og kjaramálum verði stjórnað af sanngirni með einhverjum árangri og án alvarlegra árekstra. Það, sem kannske er þó hvað alvarlegast, er að tekjulægstu hóparnir í þjóðfélaginu virðast ávallt uppskera skarðastan hlut eftir hverja samningagerð, og er það ekki hvað síst því að kenna hvað lítið er vitað um raunverulega tekjuskiptingu í landinu. Það er því trú mín, að hv, alþm. hljóti að sjá notagildi þeirra upplýsinga, sem fengjust með samþykkt þessa frv., og þá möguleika, sem þær upplýsingar sköpuðu til að byggja upp réttláta tekjuskiptingu í þessu þjóðfélagi. Það er grundvöllur þess, að við getum byggt upp sanngjarna efnahags- og kjaramálastefnu í framtíðinni. Herra forseti. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til að hafa þessa framsöguræðu lengri, enda liggur mál þetta mjög ljóst fyrir. Ég óska eftir að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. félmn.

Forseti (Sverrir Hermannsson) Hv. 10. landsk. þm. gerði að tillögu sinni að vísa máli þessu til félmn., en mál af þessu tagi hafa yfirleitt öll átt heima í fjh.- og viðskn. Hefur hv. þm. við það að athuga að ég breyti þessari tillögu - eða heldur þm. fast við tillögu sína?



Herra forseti. Já, ég gerði hér tillögu um að þessu frv. yrði vísað til félmn. Þetta er mál sem snertir aðila vinnumarkaðarins, og það er félmrh. og félmn. t. d. sem fara mikið með málefni aðila vinnumarkaðarins. Ég tel að þetta frv. eigi ekki síður þar heima en í t. d. fjh. - og viðskn., þangað sem yfirleitt hafa farið breytingar á tekjuskattslögunum. Ég vil minna á að þetta frv. snertir ekki neinar breytingar sem hafa í för með sér neinn kostnað til eða frá. Ég tel, að það eigi atveg eins heima í hv. félmn., og geri þess vegna tillögu um það.



Herra forseti. Það er ofurlítið óvenjulegt að lagt sé til að frv., sem snertir skattalög, skuli vísað til nefndar sem hefur ekki um slík mál fjallað. Skattalög eru mjög flókin mál og þeir menn, sem sæti eiga í fjh.- og viðskn., hafa mikla reynslu á því sviði eftir margvíslega löggjöf á undanförnum árum. Ég vil því eindregið leggja til að þeir fái þetta mál til meðferðar. Þetta frv. snertir ýmis grundvallaratriði varðandi upplýsingaöflun og annað í skattamálum. Ég held að þm. verði að reyna að miða sína tillögugerð við það að málin fái sem besta skoðun í þinginu.



Herra forseti. Ég tel mjög eðlilega þá tillögu flm., að þetta mál fari til félmn. Það er nú svo, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að skattalög eru mjög flókin. Að því er þær breytingar varðar, sem hér um ræðir, þá eru þær ekki flóknar og þarf enga skattalagasérfræðinga til að sjá hvað þarna er að gerast. Þetta er angi af hinni félagslegu hlið. Það hefur skort upplýsingar um þessi mál til þess að hægt væri að gera sér grein fyrir vissum þáttum kjaralegs eðlis. Það er því eðlilegt að mínu viti að þetta mál fari til félmn. fremur en það fari til fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. á þskj. 18 um breytingu á lögum nr. 80 frá 11. júní 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Þetta frv. er raunar óbreytt eins og það var flutt hér fyrir réttu ári og einasta hafa verið gerðar minni háttar breytingar á grg. með því. Það, sem hér er um að ræða, er að lagt er til að þessum nærfellt 40 ára gömlu lögum sé breytt í þá veru að það er tekið upp orðið „starfsgreinafélag“, sem mjög var notað á þingum Alþýðusambands Íslands fyrir 20 árum þegar tillögur í þessa veru voru þar til umræðu. Hér er lagt til að þegar vinnustaðir eru yfir ákveðinni stærð, og hér er miðað við 25 eða fleiri fastráðna launamenn, fari samningar um kaup og kjör þannig fram, að það sé myndað félag á vinnustaðnum og það semji síðan beint við sína vinnuveitendur. Þetta er í raun og veru einasta breytingin sem lögð er til. Á hinn bóginn er auðvitað ekkert sem segir að smærri vinnustaðir geti ekki farið eins að ef þeir svo kjósa. Raunar eru sérstök ákvæði þar um og eins hitt, að fleiri en einn vinnustaður, skyldir eða óskyldir, geta auðvitað bundist höndum saman um það og gert bandalög til samninga, en slík bandalög voru einmitt uppistaðan í þeim tillögum sem samþykktar voru á nokkrum þingum Alþýðusambands Íslands í kringum 1960. Það má því segja að eini munurinn á þessum tillögum um lagaform, eins og þær hér eru kynntar, og þeim tillögum, sem svo mikla umfjötlun fengu á þingum Alþýðusambands Íslands á þeim árum sem nefnd hafa verið, sé sá, að heimildin hér er víðari. Það er hins vegar ekkert sem segir að framkvæmdin mundi ekki vera alveg eins og þá var lagt til, allt eftir því hvað starfsfólk á einstökum vinnustað kýs í þessum efnum. Má raunar segja, og á það var bent í umr. fyrir réttu ári og allnokkrum umr. sem fóru fram hér á Alþingi og víðar raunar þegar þessar hugmyndir komu fram, að orðið „starfsgreinafélag“ kunni að vera nokkuð misvísandi þegar það er notað eins og það er notað hér, um starfsfólk sem vinnur á sama vinnustað, óháð því hvaða starf það innir af hendi. En þessu orði er haldið og fyrir því er gerð allrækileg grein í grg. vegna þess að Alþýðusambandið notaði það í sínum 20 ára gömlu tillögum. Í raun og veru er kannske veigamesta spurningin, sem rís í sambandi við frv. af þessu tagi, hvort það sé yfir höfuð Alþingis að setja lög um hvernig háttað skuli samningum um kaup og kjör. Þau sjónarmið hafa heyrst, einkum hjá forkólfum í verkalýðshreyfingunni, að þessi efni eigi að vera frjáls og Alþingi eigi engin slík afskipti að hafa og þar með eigin slík lög að setja. En þá er því til að svara, að sá rammi, sem er utan um samninga um kaup og kjör á Íslandi, er lagarammi. Um þetta voru sett lög á árinu 1938 og það meira að segja lög sem í þá tíð voru mjög umdeild. Þessi saga er allnákvæmlega rakin hér í grg., að þá voru það fyrst og fremst þeir sem höfðu forustu í Alþfl. sem slík lög vildu setja og töldu að það tryggði hagsmuni verkalýðsstéttarinnar betur. En það voru einkum menn, sem þá voru í kommúnistaflokki, sem var við það að verða sósíalistaflokkur, og málgagn þeirra, Þjóðviljinn, sem börðust gegn þessum lögum á þeim forsendum að lög sett á Alþingi um það, hvernig háttað væri samningum um kaup og kjör, væru alltaf og ævinlega af hinu illa. Þó að ekki sé þörf á því að rifja þær umræður frekar upp, en í því skyni skal aðeins vísað til grg., er hitt ljóst, að þessi grundvöllur var ákveðinn með lagasetningu á sínum tíma og það eru lög í landinu sem heimila eitt og annað, en reisa á hinn bóginn skorður við einu og öðru. Til að mynda er eitt, sem lögin frá 1938 reisa skorður við, það, að vinnustaðurinn sem slíkur, starfsfólkið á vinnustaðnum, geti samið um kaup og kjör þó svo hver einasti starfsmaður svo kjósi. Dæmi um þetta eru stóriðjuverin tvö, t. a. m. Straumsvík. Það, sem ég þykist hafa ráðið af fundum sem ég sótti einmitt um þetta mál, er að fyrirkomulagið, sem frv. mælir um, sé vel séð og þyki tryggja hag fólks betur. Vegna þess, hvernig lögin frá 1938 eru úr garði gerð, þó þetta sé svona í raun, er þó eiginlega farið framhjá þessu með formlegum hætti. Það heitir svo, að um samningana sjái fulltrúar - ég held einna 16 félaga í þessum efnum. Eins mun farið á Grundartanga, þar er í raun samið samkv. þessu kerfi, en formlega með fjölmörgum verkalýðsfélögum til þess að ekki sé gengið á skjön við lögin eins og þau standa. Á þetta er minnst aðeins til að undirstrika rækilega að það eru til lög í landinu - lög sem áreiðanlega voru mikil réttarbót á sinni tíð og lög sem heimila sumt, en lög sem reisa skorður, sem banna annað, svo að af sjálfu leiðir að í raun og veru er ekki hægt að koma slíku fyrirkomulagi á. Jafnvel þó að við hefðum einhver tæki til að kanna, að fyrir því væri dúndrandi vilji launafólks í landinu, er það ekki hægt öðruvísi en að breyta lögum. Ég er þeirrar skoðunar, að umræður eða deilur um hvort frumkvæði um breytingar af þessu tagi, ef gerðar eru, komi frá Alþingi eða komi frá - segjum: þingi Alþýðusambands Íslands eða einhverju svipuðu þingi séu í raun della um keisarans skegg og það skipti hinn almenna launamann nákvæmlega engu máli hvar slíkar breytingar eru gerðar. Það, sem skiptir máli er: Vill hann, þ. e. hinn almenni launamaður, að slíkar breytingar séu gerðar? Telur hann að slíkt þjóni hagsmunum sínum? Ef hann telur svo og ef við hefðum tæki til þess að kanna slíkt skiptir það auðvitað nákvæmlega engu máli og er aðeins umræðuvettvangur nánast fyrir fræðimenn, hvort það er Alþingi eða t. d. stéttarþing sem hefur frumkvæði að breytingunum sem slíkum. Í raun og veru er sú breyting, sem hér er verið að leggja til, sáraeinföld. Á það er lögð rækileg áhersla í grg., að talan 25, sem hér er miðað við, styðst út af fyrir sig ekki við beina fræðilega könnun. Eitt af því, sem sú nefnd, sem þetta mál fær til umr., þyrfti að kanna rækilega og þá með upplýsingum sem munu liggja fyrir eða hægt er að nálgast með lítilli fyrirhöfn hjá Kjararannsóknarnefnd, er hvað þetta tæki í raun til margra vinnustaða. Við getum haft slíkt á tilfinningunni, en slík fræðileg könnun liggur ekki fyrir, og síðan má spyrja: Er þetta rétt tala? Ætti hún að vera lægri? Ætti hún að vera hærri? Og eins er hitt: Ef að lögum verður má hugsa sér framkvæmd á frv. sem þessu slíka að það yrði látið taka gildi í áföngum. Fyrst í stað næði það til stærstu vinnustaða og þar sem miðað væri við hærri tölu launafólks, en færi síðan lækkandi stig af stigi á einhverju árabili. Aftast í grg., sem þessu frv. fylgir, eru tínd til nokkur rök sem eiga að skjóta stoðum undir röksemdir fyrir þeirri breytingu sem hér er verið að leggja til. Þá er ekki síst að þeir, sem mikla þekkingu og mikil afskipti hafa haft af samningamálum, eru sammála um það, og fyrir því eru hér færðar tilvitnanir, að svona kerfi leiði innan fyrirtækja til meiri launajafnaðar en hefur tekist að ná fram með hinum fjölmörgu félögum, hreinlega af þeirri ástæðu, að þegar fólk semur saman innan fyrirtækis gleyma menn ekki sínum minnstu bræðrum í launalegum skilningi, eins og menn hafa því miður haft tilhneigingu til í því samningakerfi sem hér hefur ríkt. Svo má fastlega gera ráð fyrir því, að ef fólk, sem ynni í fyrirtækjunum sjálfum, semdi saman um kaup og kjör, þá óháð því hvort það er að þvo gangana, afgreiða í mötuneytinu, vinna á skrifstofunum eða hvaða önnur störf sem fólk leysir af hendi, þá væri auðveldara að vekja áhuga fólks á rekstri sjálfs fyrirtækisins og þar með koma á raunverulegu atvinnulýðræði eins og það getur best gerst. Þetta tvennt, launajafnaðarstefna og atvinnulýðræði, er af hinu góða. Ég hygg að fullyrða megi að báðir þessir þættir, sem sá sem hér stendur telur vera af hinu góða, ættu auðveldara uppdráttar, það yrði auðveldara að koma slíku í gagnið við það fyrirkomulag sem hér er verið að lýsa. Í sumar og um nokkurt skeið hefur farið fram umræða um hvort lýðræði í verkalýðshreyfingunni sé svo gott sem það gæti verið. Sem dæmi hafa verið nefnd verkalýðsfélög og þá stór verkalýðsfélög t. d. hér á suðvesturhorninu. Það hefur verið sagt að þar fari fram kjör með listum þar sem menn þurfi að leggja fram stuðningsmannalista, trúnaðarmannalista og lista til óskyldra embætta. Dæmi hefur t. d. verið tekið af Verslunarmannafélagi Reykjavíkur þar sem eru á ellefta þúsund fétagsmenn, en það er auðvitað stórt og voldugt félag, starfssvæði þess náð raunar nokkuð út fyrir Reykjavík, en það hefur verið tekið dæmi af því, að í slíku félagi þarf hátt á þriðja hundrað manns til þess að ná fram löglegu framboði. Það hefur einnig verið sagt og ég hygg með nokkrum rétti, að þetta fyrirkomulag hafi búið til forustusveif í verkalýðshreyfingunni sem í raun og veru eigi hagsmuni að verja, t. d. aðsetur á skrifstofum, þokkaleg launakjör og annað slíkt, eins og gengur í mannheimum, sem á í raun og veru ekkert skylt hins vegar við launafólkið sjálft, fólkið í félögunum og hagsmuni þess. Því er á þetta minnst hér, að ég hygg að það sé ekki úr vegi að álykta sem svo, að að hluta til sé það þetta fólk, þetta forustufólk sem situr í gullvarinni stöðu, sem er hins vegar ákaflega íhaldssamt á öll skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar af þeirri einföldu og kannske mannlegu ástæðu, að það telur að með öllum breytingum sé stöðu sinni ógnað. Ég óttast að sú sé ein af ástæðunum fyrir því, að tómlega er tekið hugmyndum, sem mér t. d. finnst vera nokkuð sjálfsagðar hugmyndir, um að vinnustaðurinn, a. m. k. stærri vinnustaðir, verði í vaxandi mæli samningseiningar þegar samið er um kaup og kjör. Mér þykir sem svo, af því að hafa t. d. setið allmarga fundi þar sem þetta hefur verið kynnt, að almennt launafólk mundi taka slíkum breytingum nokkuð vel, en hins vegar njóti hugmyndir af þessu tagi allmiklu minni stuðnings í forystu launþegafélaganna. Ég varpa því fram, hvort verið geti að í raun og veru sé forustufólk í launþegahreyfingunni íhaldssamt á efni eins og þau sem hér er mælt fyrir, það séu ekki hagsmunir launafólksins eða hreyfingarinnar í heild sinni sem þar skipti máli, heldur hagsmunir sem Guðmundur J. Guðmundsson, raunar í ívitnaðri klausu í þessari grg., kallar smákóngapólitík. Ég hugsa að oft hafi verið mælt vitlausari orð. Ef svo er, ef hægt er að leiða að því gild rök, jafnvel svo að ekki verði á móti mælt, að í launþegahreyfingunni sitji forustusveit og að hluti af henni sé íhaldssamur á skipulagsmál verkalýðshreyfingarinnar, kannske fyrst og fremst og frekar af persónulegum hagsmunaástæðum en köldu mati á því, hvað komi launamanninum best, hygg ég að þó ekki væri nema af þeirri ástæðu einni sé ekki aðeins rétt; heldur skylt af Alþingi að grípa inn í og það hafi til þess í raun og veru fullan rétt, því að spyrja má: Hverjir kjósa alþm.? Eigum við ekki að ætla að það sé að langstærstum hluta launafólk vegna þess að það er stærsti hópurinn í þjóðfélaginu? Einnig af þeirri ástæðu fæ ég ekki séð að Alþingi háfi ekki rétt til þess að breyta lögum eins og þeim sem hér er verið að leggja til að breyta. En kjarni málsins er þessi: Í þessu frv. til laga eru lagðar til í raun og veru breytingar á lögum sem í gildi hafa verið síðan 1938. Það er því ekki verið að leggja til lagaleiðina á öðru sviði en því sem lagaleiðin hefur verið farin um áratugaskeið. Það má færa að því rök, að í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur er beinlínis, eins og segir í fyrirsögn laganna, gert ráð fyrir stéttarfélögum, m. ö. o.: að maður, sem tilheyrir starfsstétt, sé þá í félagi. Það þýðir að rafvirkjar séu sér í félagi, verkamenn séu sér í félagi, skrifstofufólk sé sér í félagi o. s. frv. Meginhugsunin í þeim breytingum, sem hér er verið að leggja til, er að stéttarfélög í þessum skilningi séu orðin úrelt og a. m. k. svo komið að í stærri félögum stuðli það beinlínis að stéttamismun og óbreyttu ástandi sem ekki sé eftirsóknarvert. Það má taka um þetta svo mörg dæmi að ég sé enga ástæðu til þess, í fyrirtæki eftir fyrirtæki, að t. d. það fólk, sem afgreiðir í mötuneytum, sé sér í félagi og búi við mun bágari kjör en aðrir þeir sem í fyrirtækinu vinna, en þetta er alþekkt í mörgum fyrirtækjum, þar væri miklu heilbrigðara og eðlilegra að slíkt fólk væri í félagi vinnustaðarins. Þetta tel ég vera jafnréttisrök sem að þessari hugmynd hníga. Ég vek svo að lokum athygli á því, að gert er ráð fyrir að lögin taki gildi um næstu áramót. Þau eru óbreytt frá því sem var í fyrra. Gildistímanum má auðvitað breyta og jafnvel svo að slíkar lagabreytingar taki gildi í áföngum, sem ég tel að oft geti verið skynsamleg leið. Ég vil svo segja að lokum að það hefur stundum verið sagt, og var sagt oft í ítarlegum umræðum sem um þetta frv. urðu fyrir réttu ári, að hér væri ekki um nákvæmlega sömu tillögur að ræða og reifaðar voru á þingi Alþýðusambands Íslands fyrir 20 árum og í nefnd sem þær tillögur samdi og í áttu sæti Eðvarð Sigurðsson, Eggert G. Þorsteinsson, Jón Sigurðsson, Tryggvi Helgason, Snorri Jónsson og Óskar Hallgrímsson. Þetta er alveg rétt. En munurinn er hins vegar ekki eins mikill og menn hafa viljað láta í veðri vaka. Það, sem þeir gerðu ráð fyrir, voru starfsgreinafélög og bandalög slíkra félaga. Í þessu frv. er gert ráð fyrir nákvæmlega því sama, nema það er ekki gert ráð fyrir að félögum sé skylt að mynda þessi bandalög. Ef starfsmenn, segjum í blaðaheiminum, ef starfsmenn á Morgunblaðinu, sem að vísu er nokkuð stórt fyrirtæki í starfsmönnum talið, vildu hafa sitt félag og vildu semja sérstaklega, þá væru allir í félaginu, prentararnir, blaðamennirnir, skrifstofufólkið, ræstingarfólkið og aðrir þeir sem við fyrirtækið vinna, og ef þeir telja sínum hagsmunum best borgið með því að þeir semji sem félag beint við vinnuveitendur, þá tel ég að slíkan rétt eigi ekki að taka af þeim. Ef hins vegar er samkomulag um það að öll blöðin í Reykjavík og öll útgáfustarfsemi með öðrum hætti myndi breitt bandalag margra vinnustaða, þá yrði sú leið farin. Það er í ákvörðunarvaldi hvers vinnustaðar fyrir sig hvort hann fer þessa leið eða einhverja aðra, svo að útkoman gæti m. ö. o. verið nákvæmlega sú sem rædd var á Alþýðusambandsþingum í kringum 1960, en hins vegar hefði fólk á einstökum vinnustað leyfi til að sem ja sér, ef það telur að hagsmunum sínum sé svo best borgið. Þess vegna vil ég leggja á það áherslu, að þetta frv. gengur að vísu töluvert lengra í þeim skilningi, að það veitir fólki á vinnustöðunum rétt til að taka ákvarðanir eitt og sér, ef það svo kýs, en það er ekkert í þessu sem kemur í veg fyrir að hægt sé að fara þá leið vinnustaðabandalaga sem ASÍ lagði til á sínum tíma. Vegna þess að ég minntist hér á starfsmannafélag Morgunblaðsins var mér sagt, og ég held að ég fari áreiðanlega rétt með það, að starfsmenn þess blaðs hafi á sínum tíma kannað möguleika á því að stofna slíkt félag, bara lagalega, og niðurstaðan orðið sú, sem þeir auðvitað vissu fyrir, að það væri ekki hægt vegna ákvæða í lögunum eins og þau standa. Vegna þess að um þetta er talað og spurt hver eigi að beita úrskurðarvaldi, stéttarfélagsþingið eða Alþingi, þó ekki væri nema af þeirri einu ástæðu að menn geta ekki stofnað þau félög sem þeir vilja stofna, þá mundi það réttlæta afskipti Alþingis. Ég nefni svo enn sem dæmi, að hér hefur á allmörgum þingum, og raunar alllangt síðan það var samið, legið fyrir lagafrv., sem þau þing sem ég hef setið hefur verið flutt af hv. þm. Pétri Sigurðssyni, um hlutfallskosningar í verkalýðsfélögum. Það tel ég fyrir mitt leyti vera sjálfsagt réttlætismál. En þá verður uppi þessi sami ágreiningur: Er það réttur Alþingis eða á Alþingi yfirleitt að skipta sér af slíkum efnum? Mitt svar við þeirri meginspurningu er einfaldlega já. Það getur ekki aðeins verið og er ekki aðeins réttur, heldur getur það beinlínis verið skylda Alþingis að skipta sér af slíkum - ég tala nú ekki um ef þær grunsemdir eru uppi að verkalýðsforusta gangi ekki erinda umbjóðenda sinna af hagsmunaástæðum, en það tel ég því miður að sé mikill kjarni þessa máls.



Herra forseti. Það kemur mér nú nokkuð á óvart að enginn af þeim forustumönnum verkalýðsfélaga, sem sæti eiga á hinu háa Alþingi, skuli taka til máls um þetta mál. Mér kom ekki annað til hugar en einhver þeirra mundi kveðja sér hljóðs og sé nú raunar að einn hefur gert það, hv. þm. Pétur Sigurðsson. Ég ætlaði mér ekki að taka þátt í þessari umr., a. m. k. ekki fyrr en ég hefði heyrt á þeim hvað þeir hefðu til málanna að leggja. Ég held að það hljóti nú að vera svo, að þessir menn eigi að hafa skoðun á máli af þessu tagi þegar svo horfir eftir ítrekaðar tilraunir þeirra til þess að ná fram einhverri kaupmáttaraukningu fyrir hönd umbjóðenda sinna að kaupmáttur taxtakaups verkafólksins, lægst launaða fólksins í landinu, er nú í þessum mánuði allverulega minni en kaupmáttur þessa sama fólks var á því heita vori þegar ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar var felld. Í júní 1978 var kaupmáttur taxtakaups verkafólks samkv. upplýsingum Kjararannsóknarnefndar 118.8 stig. Núna í októbermánuði er kaupmáttur kauptaxta þessa sama fólks 106.8 stig eða 12 stigum lægri en hann var það ágæta vor þegar ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og íhaldsflokkanna tveggja féll. Ég hefði talið ástæðu til að ýmsir af þeim, sem hér eiga sæti og telja sig jafnframt í forustusveitum verkalýðshreyfingarinnar, létu í ljós einhverja skoðun í máli af þessu tagi, sem beinlínis er flutt vegna þess að með því er verið að ítreka þá skoðun forustumanna Alþýðusambandsins sjálfs, að skipulag verkalýðshreyfingarinnar eigi hér nokkra sök á. Í annan stað þótti mér enn þá umhugsunarverðara fyrir forustusveit verkalýðsflokkanna og verkalýðshreyfingarinnar, sem hér á sæti, þegar svo er komið að Alþýðusamband Íslands virðist af þessum ástæðum og öðrum stefna í upplausn. Elsta og virðulegasta stéttarfélagið á Íslandi, frumherji allra íslenskra stéttarfélaga, Hið íslenska prentarafélag, hefur sagt sig úr lögum við heildarsamtök launafólksins í landinu. Það hefðu einhvern tíma þótt mikil tíðindi á þeim bæ og þótt mikið umhugsunarefni fyrir verkalýðsflokka og áhugamenn um verkalýðsmál, að svo skuli nú vera komið málum að elsta og virðulegasta stéttarfélag í landinu, frumherji verkalýðsbaráttunnar á Íslandi, skuli hafa sagt sig úr Alþýðusambandi Íslands. Skyldu menn þá ekki vilja fara að huga eitthvað að skipulagsmálum þessara fjöldasamtaka, þegar mál horfa einnig svo við að flestöll sambönd faglærðs fólks innan ASÍ hafa tekið þá ákvörðun um að vera ekki með í þeim kjarasamningum sem nú fara í hönd? Auk bókagerðarmanna hefur Rafiðnaðarsamband Íslands tekið ákvörðun um að verða ekki með. Byggingarmenn hafa tekið ákvörðun um að þeir fari nú sjálfir með alla samninga um sín kaup- og kjaramál að slepptum þeim umræðum sem fram kunna að fara á milli Alþýðusambandsins og ríkisstj. um jólapakka og vísitölumál. Að því er mér skilst hafa félagsmenn í járniðnaðarmannasambandinu tekið sömu ákvörðun eða eru um það bil að taka sömu ákvörðun. Skyldi þetta ekki valda áhugamönnum um verkalýðsmál neinum áhyggjum eða neinni umhugsun, að Alþýðusamband Íslands skuli með þessum hætti e. t. v. ekki beinlínis stefna í upplausn, en alla vega stefna til miklu meiri sundrungar en átt hefur sér stað á umliðnum árum? Ég hefði haldið það. Herra forseti. Forustumenn Alþýðusambands Íslands og aðrir áhugamenn um framgang verkalýðsmála í landinu og bætt kjör launafólksins hafa lengi verið þeirrar skoðunar, að þá væri verkalýðshreyfingin sterkust í kjarasamningamálum þegar hún stæði sameinuð gagnvart vinnuveitendum. Einmitt vegna þess var sú ákvörðun tekin af forustu Alþýðusambandsins á sínum tíma að stefna öllum forsvarsmönnum verkalýðsfélaga víðs vegar af landinu til kjarasamninga hér í Reykjavík, til hinna stóru samflota svokallaðra, því þannig töldu þeir að verkalýðshreyfingin stæði sterkust. Reynslan liggur nú á borðinu því eftir ítrekaðar tilraunir hefur svo farið, að niðurstaða og árangur kjarasamninga fyrir verkafólk er aðeins sá, að kaupmáttur kauptaxta þess er nú mun lakari en hann var þegar íhaldsstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. var felld af verkalýðsflokkum 1978 og ýmsir af helstu frumkvöðlum í verkalýðsbaráttu hafa sagt skilið við leiðsögn Alþýðusambandsforustunnar, bæði í félagsmálum og eins í samningamálum nú. Þetta er niðurstaðan af hinum stóru samflotum. Hún hefur orðið þessi. Verkalýðshreyfingin hefur ekki náð árangri fyrir umbjóðendur sína, þrátt fyrir stjórnaraðild Alþb., heldur en náðist í stjórnartíð Framsfl. og Sjálfstfl. Hver er skýringin á þessu? Skýringin á þessu liggur m. a. í því, að þessi svokölluðu heildarsamflot verkalýðshreyfingarinnar í kjarasamningagerð gátu aldrei skilað neinum umtalsverðum árangri af því einu að skipulagsmálum verkalýðshreyfingarinnar hefur verið þannig fyrir komið, að hún ræður ekki við sjálft meginatriðið í því að geta framkvæmt hið svokallaða samflot. Þegar hún kemur saman sem ein heild getur hún ekki markað sér ákveðna stefnu í kjaramálum, tekið afstöðu til þess, hver skuli vera lægstu laun í kröfugerð hennar, hver skuli vera hæstu laun og hvaða laun skuli greidd þar á milli. Auðvitað er það lykilatriði í allri kröfugerð verkalýðshreyfingar, ætli hún að koma fram sameinuð á einum vettvangi, að geta gert upp við sig hver launabilin í þjóðfélaginu eigi að vera. Hver á að vera krafa, þegar hreyfingin kemur ein fram, um lægstu laun og hver á krafa hennar að vera um hæstu laun og hvernig ætlar hún að raða umbjóðendum sínum í launaflokka þar á milli? Þetta hefur Alþýðusamband Íslands aldrei getað. Og þetta eru engin tíðindi vegna þess að árið 1958, þegar þing Alþýðusambands Íslands skipaði hina umræddu mþn. sem hv. þm. Vilmundur Gylfason vitnaði til áðan, þá var forustumönnum Alþýðusambands Íslands ljóst að skipulagi Alþýðusambandsins væri þannig háttað, að það mundi aldrei ráða við þetta meginviðfangsefni allrar verkalýðshreyfingar: að móta samábyrga launastefnu, eins og þeir kölluðu það árið 1958. M. ö. o.: eins og skipulagi Alþýðusambandsins væri nú háttað réð Alþýðusamband Íslands ekki við að ganga frá kröfugerð um hver skuli vera lægstu laun, hver hæstu laun og hvaða laun skuli greidd þar á milli. Þetta var meginástæðan fyrir því - eins og ég veit að ýmsir hv. þm. sem hér eru muna eftir sem það þing sátu, Alþýðusambandsþingið 1958, - þetta var meginástæðan fyrir því, að ýmsir af helstu forustumönnum Alþýðusambandsins þá börðust fyrir skipulagsbreytingu á vegum samtakanna. Þeir sögðu að til þess að verkalýðshreyfingin gæti komið fram sem ein heild í kjarasamningagerð yrði hún að ráða við það vandasama viðfangsefni að móta sér heildarstefnu í kjaramálum, að taka afstöðu til þess, hver eigi að vera launahlutföllin í þjóðfélaginu. Þeir sögðu einnig að eins og skipulagi verkalýðshreyfingarinnar er háttað - mig minnir að þá hafi aðeins verið til eitt landssamband, Landssamband vörubifreiðastjóra, hin komu síðar, ef ég man rétt, - en eins og skipulaginu er háttað, sögðu þessir menn, þá er útilokað að Alþýðusamband Íslands geti tekið þessa erfiðu ákvörðun, geti nokkurn tíma markað í kröfugerð sinni hver vera skuli launahlutföllin í þjóðfélaginu. Þess vegna er nauðsynlegt að breyta skipulagi verkalýðshreyfingarinnar þannig, að í staðinn fyrir að það sé - eins og þá var og enn er - grundvallað á láréttri skipulagsmynd, þar sem á einum og sama vinnustað eru starfsmenn í mörgum félögum sem síðan mynda með sér félagasambönd, en hafa engin samskipti sín á milli, þá skuli horfið frá þeirri skipulagsmynd og yfir í svokallað lóðrétt skipulag, þar sem vinnustaðurinn er grunneiningin og allir þeir, sem á vinnustaðnum starfa, eru í einu og sama stéttarfétagi. Þetta þýddi auðvitað að í staðinn fyrir, að stéttarfélagið - samkv. þáverandi og núverandi skipulagi - þurfi aðeins að taka ákvörðun í kröfugerð sinni um hvaða launakröfur það ætti að gera fyrir ákveðna starfsmenn á vinnustaðnum, þyrfti það að taka ákvörðun um hvaða kröfur það ætlaði að gera fyrir þann, sem teldist lægst settur á vinnustaðnum, og þann, sem teldist hæst settur á vinnustaðnum, og alla, sem lægju þar á milli. M. ö. o.: með slíkri skipulagsbreytingu yrði verkalýðshreyfingin bókstaflega neydd - hvort sem hún vildi eða vildi ekki - til að taka afstöðu til þess lykilsspursmáls, hver eigi að hennar áliti að vera launahlutföllin í þjóðfélaginu. En það er, eins og ég sagði, grundvöllurinn fyrir því, að verkalýðshreyfingin geti komið fram sem einn aðili við heildarkjarasamningagerð. Þetta vissu forsvarsmenn Alþýðusambandsins árið 1958, þegar þeir skipuðu umrædda mþn., og þetta vissi þing Alþýðusambandsins árið 1960, þegar samþykkt var þar álit mþn. sem hv. þm. Vilmundur Gylfason ræddi um áðan, en sú samþykkt um skipulagsbreytingar á vegum Alþýðusambandsins hefur verið ítrekuð, að mig minnir, á tveimur þingum síðan. Það ætti því engum að koma á óvart hvernig stendur á því, að heildarsamflotin við launakjarasamningagerð hafa farið út um þúfur. Og það ætti ekki heldur að koma neinum á óvart, hvernig stendur á því að lægst launaða fólkið í Alþýðusambandinu hefur átt svo erfitt uppdráttar við slíka kjarasamningagerð. Ástæðan er einfaldlega sú, sem menn sáu þegar árið 1958, að skipulagi Alþýðusambandsins er þannig háttað að það getur ekki gengið til slíkra samninga vegna þess að eins og skipulagsmálum er fyrir komið ræður það ekki við að gera upp við sig hver vera skuli launahlutföllin í þjóðfélaginu. Verkamannasambandið hefur á því sina skoðun, rafiðnaðarmenn hafa á því sína skoðun, bókagerðarmenn hafa á því sína skoðun o. s. frv., o. s. frv., en Alþýðusambandið sem heild hefur enga skoðun á því. Þess vegna hafa kjarasamningarnir þróast þannig í hvert skipti sem heildarsamningagerð hefur verið reynd að yfirleitt hefur niðurstaðan orðið sú, að fyrst hefur láglaunafélögum verið att fram, oft í erfiðum kjaraátökum, síðan hafa þau samið og verið látið í veðri vaka að nú væru samningar búnir af hálfu Alþýðusambands Íslands. En þá hafa öll sérgreinafélögin komið á eftir til að gera upp svokallaðar sérkröfur sínar, sem hefur þýtt að þegar upp er staðið hafa hálaunafélögin kannske fengið þrefalda kauphækkun á við lægst launuðu félögin. Ástæðan fyrir þessu er einfaldlega hið gamla, ranga og úrelta skipulag Alþýðusambandsins, sem gerir það að verkum að Alþýðusambandið hefur aldrei getað og aldrei þurft í rauninni að gera upp við sig það erfiða vandamál í allri verkalýðsbaráttu, hvernig launahlutföllin eigi að vera í þjóðfélaginu. Það er alveg laukrétt hjá hv. þm. Vilmundi Gylfasyni og það er alls ekki nein ný skoðun eða kenning hans, herra forseti, heldur var það kenning forustumanna Alþýðusambandsins 1958, að skiputag Alþýðusambandsins eins og það er úr garði gert í dag og eins og það var úr garði gert 1960, þegar breytingar á því voru samþykktar, það kemur í veg fyrir að lægst launaða fólkið í þjóðfélaginu fái þær kjarabætur sem alltaf er verið að tala um, líka í verkalýðshreyfingunni, að meiningin sé að það fái. Þess vegna kom mér það mjög á óvart, hæstv. forseti, að þeir áhugamenn um verkalýðsmál, sem hér eru, skyldu ekki kveðja sér hljóðs hér áðan áður en forseti tilkynnti að tekið yrði fyrir næsta mál á dagskrá. En væntanlega bæta þeir úr því. Þetta held ég að sé megintilgangurinn með flutningi frv. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar að benda á. Ástæðan fyrir því, að hin svokallaða láglaunapólitík, sem menn hafa oft verið að tala um, t. d. til þess að lægst launaða fólkið fái kauphækkanir umfram aðra, þær tilraunir hafa aldrei tekist, er m. a. skipulag verkalýðshreyfingarinnar. Ef menn ætla að láta láglaunfólkið ná meiri árangri við kjarasamningagerð en það hefur gert, þá verða menn að breyta þessu skipulagi. Þetta er annað meginatriðið í tillögugerð hv. þm. Hitt meginatriðið í tillögugerð hv. þm. Vilmundar Gylfasonar er svo að sú skipulagsbreyting, sem gera eigi, þurfi að vera í grundvallaratriðum eins og mþn. frá 1958 gerði að till. sinni, þ. e. að gera vinnustaðinn að grunneiningu í skipulagi verkalýðshreyfingarinnar þannig að verkalýðshreyfingin og hvert verkalýðsfélag um sig þurfi í kröfugerð sinni að taka afstöðu til hvert eigi að vera launahlutfallið á hverjum vinnustað, hver eigi að vera munur á milli launa hæst launaða mannsins og lægst launaða mannsins, en ekki eins og núna, að allir, raunverulega næstum því hver maður á hverri vinnustöð um sig berjist einn og óháður, hugsi fyrst og fremst um framgang eigin kaupkrafna. Ég lít svo á að önnur útfærsluatriði í frv. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar skipti í rauninni minna máli. Þetta eru lykilatriði í tillögugerð hans, og ég tel að hann hljóti að vera fús til þess að fallast á breytingar á framsetningu og breytingar á aðferðum sem hann leggur til í frv., enda er það laukrétt hjá honum, að tillögugerð hans í frv. er nokkuð önnur heldur en samþykktir Alþýðusambands Íslands voru um einstök framkvæmdaatriði og þá fyrst og fremst um það, að hv. þm. leggur meiri áherslu á sjálfstæði vinnustaðafélaganna sjálfra heldur en samþykktir ASÍ-þings gerðu ráð fyrir. Samþykktir ASÍ-þings gerðu ráð fyrir að meiri áhersla yrði lögð á sambönd vinnustöðvafélaganna sem samningsaðila heldur en vinnustaðafélögin sjálf. Þetta er meginágreiningurinn á milli tillagna hv. þm. Vilmundar Gylfasonar og samþykkta Alþýðusambands Íslands, að hann leggur meiri áherslu á vinnustaðafélögin sem samningsaðila heldur en Alþýðusambandið gerði. En það hafa ýmis fleiri vandamál varðandi skipulagsmál aðila vinnumarkaðarins risið upp en voru fyrirsjáanleg árið 1958, þegar umrædd mþn. var sett, og árið 1960, þegar samþykkt ASÍ var gerð um till. mþn., m. a. hin miklu vandamál sem virðast geta orðið á landamærum stærstu samtaka launþega, BSRB og Alþýðusambands Íslands, en þau voru m. a. mjög til umr. á Alþingi í fyrra. Nokkur dæmi eru þess, að menn, sem vinna sama starf hlið við hlið á sama vinnustað, sæti ólíkum kjörum, bæði í beinum kaupgreiðslum og í lífeyrismálum og öðru slíku, m. a. vinnuöryggi, eftir því hvort þeir eru félagsmenn í félagi innan Alþýðusambands Íslands eða félagi innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Tveir menn á sama vinnustað geta verið sinn í hvoru félaginu, unnið sömu störfin, en borið mismunandi launakjör úr býtum. Þetta er auðvitað ekki hægt. Það nær ekki nokkurri einustu átt, að kjör manns, sem vinnur við hlið annars manna, skuli geta verið lakari einfaldlega vegna þess í hvaða félagi hann hefur valið sér stað. Þá hefur það einnig gerst í þessu sambandi, að vegna ólíkra samningstíma þessara aðila, annars vegar Alþýðusambandsins og hins vegar BSRB, getur t. d. hluta úr árinu verið hagkvæmt fyrir starfsmann að vera félagi innan ASÍ, því að laun hans eru þá hagstæðari samkv. launasamningum ASÍ, en svo annan hluta ársins - vegna þess að þá eru komnir nýir samningar í gildi hjá BSRB - þá sé hagstæðara fyrir viðkomandi starfsmann að skipta um félagsaðild og fara yfir í félag innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Nokkur dæmi eru þess að slíkir tilflutningar hafi átt sér stað vegna mismunandi gildistíma samninga, - að starfsfólk hafi farið milli félaganna með þessum hætti, verið hluta ársins félagsmenn innan félaga ASÍ og hluta ársins fétagsmenn félaga innan BSRB vegna mismunar á launakjörum sem þessir aðilar hafa samið um fyrir sömu störf. Þá hefur það líka í þriðja lagi gerst, að af sömu ástæðu hafi blasað við að stór og öflug launþegafélög hafi átt á hættu að leggjast niður svo til á einni nóttu, vegna þess að félagsmönnum viðkomandi launþegafélaga hafi boðist betri kjör ef þeir segðu sig úr félaginu og gengju í félag innan annars heildarsamtakahóps. Dæmi um félag, sem hefur átt í vök að verjast hvað þetta varðar, er t. d. félagið Sókn. Á þessum vandamálum þarf auðvitað að taka með einhverjum hætti, ekki með því að skikka fólk til að vera í tilteknu félagi, hvað sem líður vilja þess og áhuga, heldur með því að tryggja að ekki skipti máli hvort maður, sem á vinnustað vinnur, sé innan ASÍ eða BSRB, hann hafi ávallt sömu laun fyrir sömu störf. Það voru talin mannréttindi hér í eina tíð og eru talin enn, að menn taki sömu laun fyrir sömu störf án tillits til kynferðis. Það eiga einnig að teljast mannréttindi, að menn taki sömu laun fyrir sömu störf án tillits til þess, í hvaða stéttarfélagi þeir eru eða eftir hvaða samningum þeir vinni. En þau mannréttindi eru ekki fyrir hendi á Íslandi í dag.

Og vantar mikið á.

Og vantar mikið á, segir hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson. Að vísu er ekki tekið á þessu máli sérstaklega í frv. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar. Það þyrfti að gera. Auk þess þyrfti að sjálfsögðu að sjá svo um að skipulagsmál hins aðila vinnumarkaðarins, þ. e. vinnuseljandans, atvinnuveitendanna, væru með sama hætti og skipulagsmál vinnuseljendanna, launþeganna, þannig að launþegar fengju ávallt réttan viðsemjanda við kjarasamningagerð. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, enda hefur það verið rækilega gert oftar og áður. En ég vil aðeins ítreka að það liggur fyrir, að ein af skýringunum á því, hversu launakjör manna, sem vinna sömu störf hlið við hlið, eru misjöfn oft á tíðum, er úrelt skipulag aðila vinnumarkaðarins. Það liggur einnig fyrir, að ástæðan fyrir því, að hin svokallaða láglaunapólitík hefur ekki skilað árangri, er úrelt skipulag launþegahreyfingarinnar. Það þarf ekki að hafa mín orð fyrir því, þar get ég vitnað í álitsgerðir forustumannanna sjálfra frá þingunum 1958 og 1960. Og það liggur líka fyrir, að þessi skortur á því, að Alþýðusambandið framfylgi þeim skipulagsbreytingum sem það hefur sjálft samþykkt, hefur m. a. valdið því, að alþýðusamtökin sem heildarsamtök launafólks standa nú veikari en þau hafa oft áður staðið, eftir að þau hafa gert ítrekaðar tilraunir til þess að mynda heildarsamflot í kjarasamningagerð, - tilraunir sem hafa farið út um þúfur m. a. vegna ágalla á skipulagsmálum Alþýðusambandsins. Það sér auðvitað hver maður í hendi sér, að það eitt, að Alþýðusambandið skuli ítrekað hafa reynt að koma fram sem einn aðili, en orðið að gefast upp við það, hlýtur að skilja alþýðusamtökin í landinu eftir sem veikari aðila en þau voru áður en sú tilraun var gerð. Viðsemjandinn, Vinnuveitendasambandið, hefur hins vegar orðið sterkara með hverri slíkri raun. Það hefur haft hag af því, að þessar tilraunir Alþýðusambands Íslands til að marka heildarstefnu í samningamálum hafa ekki skilað árangri. Og það þori ég að fullyrða af mínum kynnum af verkalýðsmálum á Vestfjörðum, að staða verkalýðshreyfingarinnar þar til þess að fara fram á sérsamninga við atvinnurekendur er miklu lakari núna vegna hins aukna miðstjórnarvalds Vinnuveitendasambands Íslands sem orðið hefur fyrir tilstilli þessarar heildarsamflotapólitíkur sem rekin hefur verið með misjöfnum árangri, heldur en áður var. Miðstjórnarvald Vinnuveitendasambandsins hefur nefnilega stöðugt orðið sterkara á sama tíma og miðstjórnarvald Alþýðusambands Íslands hefur orðið veikara vegna þess hve á hefur bjátað í. heildarsamflotum Alþýðusambandsins undanfarin ár. Og það er orðið miklu erfiðara, veit ég, fyrir Vestfirðingana eftir þær misheppnuðu tilraunir að ná núna sambandi við vestfirska vinnuveitendur til kjarasamningagerðar heldur en var áður en þessi misheppnaða pólitík um heildarsamflot í launasamningum var reynd. Þetta er kannske brýnust ástæða og brýnast umhugsunarefni fyrir þá sem vilja hag verkafólks og verkalýðshreyfingar sem mestan, að gera sér ljóst að vanefndir á því að hrinda samþykktum skipulagsbreytingum á Alþýðusambandi Íslands í framkvæmd skuli hafa orðið til þess að veikja verkalýðshreyfinguna með þeim hætti, á sama tíma og Vinnuveitendasambandið hefur styrkst með ári hverju.



Herra forseti. Hv. þm., sem var að ljúka máli sínu, Sighvatur Björgvinsson, var nokkuð undrandi yfir því, að ekki skyldu hlaupa hér í ræðustól strax að loknu máli flm. þess frv., sem hér er til umr., þeir menn sem eru stundum kallaðir verkalýðsrekendur eða eiga sæti í stjórnum verkalýðsfélaga. Ég býst við að við, sem flokkumst undir það samheiti, höfum hins vegar allir verið mjög forvitnir um það, hver flokksbræðra hv. flm. mundi fyrstur standa hér upp og tæta í sundur þetta frv. hans, í framhaldi af því sem verið hefur gert bæði gagnvart því og öðrum málum sem hann hefur haft með að gera á undanförnum mánuðum. Ég skal ekki fara frekar út í það. Hins vegar vil ég aðeins ræða þetta efnislega. Ég hef oft haft grun um það, að þegar hv. flm. talar um Verslunarmannafélag Reykjavíkur á þann veg sem hann gerir - og ég harma að hann skuli gera í sambandi við þetta mál, þá noti hann Verslunarmannafélagið á sama hátt og stórveldin notuðu Albaníu á sínum tíma, að í raun sé hann ekki að skamma stjórnendur Verslunarmannafélags Reykjavíkur, heldur sé hann að skamma eigin flokksbræður sem sæti eiga í stjórn og ráða ákveðnum verkalýðsfélögum og hafa nokkuð oft verið kenndir við palisanderklæddar skrifstofur sínar og annan umbúnað sem þeir hafa búið um sig með þar. Að sjálfsögðu ber að gagnrýna það sem miður fer hjá þessum stjórnendum eins og öðrum stjórnendum. Undir það skal ég fúslega taka. En að láta þau orð falla, að fólkið á skrifstofunni hjá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur eigi ekkert orðið skylt með fólkinu sem í félaginu er, því mótmæli ég harðlega og bendi á það, að þar eins og í flestum verkalýðsfélögum - þangað til nú upp á siðkastið í Dagsbrún að þeir eru farnir að ráða sér háskólaborgara til starfa - þá koma þessir sömu starfsmenn beint úr þeim atvinnugreinum sem viðkomandi félag semur um. Ég held að allflestir þeirra, sem starfa hjá og eru nú orðið nokkuð mikill fjöldi í jafnstóru félagi og Verslunarmannafélag Reykjavíkur er, - ég held að allt það starfsfólk sé komið beint úr röðum þeirra, sem aðild eiga að félaginu, og nauðaþekki til allra starfa, sem þetta fólk vinnur, og til þeirra kjara, sem þetta fólk býr við. Ég vildi láta þetta koma fram í byrjun. En ég vil fyrst og fremst þakka hv. flm. fyrir að flytja þetta frv. og um leið að opna umr. um þessi mál hér á Alþingi. Það er auðvitað hárrétt sem hann segir, að hér er um yfir 40 ára gamla löggjöf að ræða sem var sett hér á Alþingi á sinni tíð og átti langan aðdraganda. Það má lesa nokkuð um þann aðdraganda í ítarlegri grg. flm., þótt mér þyki kannske nokkuð vanta á þegar hann ræðir um tildrög þess, að sú nefnd var skipuð sem samdi þessa löggjöf. Nefndin var skipuð Alþfl.-mönnum og framsóknarmönnum. Það voru komnar fram margar kröfur um setningu slíkrar löggjafar hér á landi þá. Þeir, sem hvað þyngstir voru þar á metum, voru vinnuveitendur annars vegar. Hins vegar voru sjálfstæðismenn sem sæti áttu á þingi og sá hópur sem stóð á bak við suma þeirra og var orðinn hávær. En það voru þeir launþegar, sem töldust hvorki til krata né kommúnista, sem gerðu kröfu um að þeir fengju að njóta sama lýðræðislega réttar og Alþfl. hafði þá tekið sér í verkalýðshreyfingunni. En þá var Alþfl. og Alþýðusamband Íslands eitt, eins og hér og víðar kemur réttilega fram. Það, sem gert var hér á Alþingi af yngri sjálfstæðismönnum sem þá komu á þing, var að koma með tillögur, m. a. um hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulag í fyrirtækjum. Bjarni Snæbjörnsson læknir háði baráttu á Alþingi vegna þeirra launþega sem töldust sjálfstæðismenn, o. fl., o. fl. Allt er þetta saga sem á vissulega að liggja frammi fyrir okkur þm. í dag. Það er gert hér mjög ítarlega og eins og flm. er einum lagið að gera. En þetta hefur líka legið hér frammi, kannske séð með öðrum gleraugum en afagleraugum hv. flm. sem eru og hafa löngum þótt góð. Alla vega hafa þau verið svo góð að sést hefur út fyrir umgjörð þeirra, sem ekki verður sagt um suma sem gleraugu nota. Það mál, sem hér er til umr., er auðvitað eitt af þýðingarmestu málum verkalýðshreyfingarinnar. Það, sem hér hefur verið sagt um aðdragandann, bæði á Alþýðusambandsþingum og reyndar það sem á eftir fór, er ekki nema hálfsögð saga. Þótt þá væri eins og endranær um pólitísk átök að ræða innan þeirra ágætu samtaka, þá var vissulega horft líka á hin félagslegu sjónarmið og vandamál sem hlytu að koma upp í sambandi við skipulagsbreytinguna sem samþykkt var að stefnt skyldi að á þinginu 1958 og endurtekið 1960 og að mig minnir 1962 líka, og reyndar var það líka gert við lagabreytingarnar seint á sjöunda áratugnum, en þá hafði lengi starfað mþn., sem ég einmitt átti sæti í innan Alþýðusambandsins, sem m. a. mótaði þau lög sem nú eru í gildi fyrir Alþýðusambandið. Í sambandi við vinnustaðafélögin kom upp m. a. þetta mikla vandamál, að það er í raun úti um land aðeins eitt staðarfélag starfandi á staðnum sem hefur allar greinar innan sinna vébanda. Þótt þar séu eitt, tvö eða þrjú sæmilega stór fyrirtæki, kannske tvö stór fyrirtæki, þá þótti ekki rétt að skipta upp þessu eina verkalýðsfélagi sem var ekki aðeins baráttuaðili fyrir kaupi og kjörum viðkomandi aðila á staðnum. Þetta var líka fyrsti og sterkasti aðili sem fékkst við öll félagsmál á staðnum, sem starfaði að menningarmálum á staðnum og var beinlínis „primus motor“ í félagslífi í viðkomandi byggðarlagi. Ég minnist þess, að í þessari umr. verkaði þetta mjög sterkt. Var rétt að kljúfa þetta í sundur og hvernig átti að tengja það saman aftur, - ef farið hefði verið inn á vinnustaðafélagafyrirkomulagið? Ég tek það fram, þótt ég segi þetta, að ég hef verið þeirrar skoðunar lengi, að þetta fyrirkomulag ætti að taka upp á hinum stærri vinnustöðum, ekki síst í sérgreindum stórverksmiðjum, í ákveðnum iðnaði. Og þetta er í raun komið nokkuð á veg þótt það sé ekki bundið í lögum enn þá. En til þess að þetta sé hægt að gera formlega þarf að sjálfsögðu að breyta þessum lögum. Það er meginmálið. Það þarf að breyta lögunum eða opna þau á þann veg, að verkalýðshreyfingin eða hluti hennar geti farið þá leið, sem hér er verið að ræða um, eða aðra sem hún telur skynsamlega. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að vinnulöggjöfin verkar sem hemill á félagafrelsið í landinu. En skoðum aðeins nánar: Af hverju var þessi hemill settur á? Hann var settur á til þess að vernda verkalýðinn fyrir klofningi innan sinna raða, að ekki væru búin til sprengifélög eins og dæmi hafa þekkst um, sem kannske - annaðhvort vegna pólitískra skoðana, sem langoftast var, eða af einhverjum öðrum ástæðum - undirbyðu þá sem færu með réttinn líka eða teldu sig eiga að hafa hann. Þetta var til verndar þeim. Það var ekki bara til þess að draga úr rétti þeirra. Við skulum hafa þetta líka í huga - alla vega þarf að skoða það mjög nákvæmlega - ef heimilað verður að stofna fjölda verkalýðsfélaga t. d. á svæði eins og Reykjavíkursvæðinu sem taka öll þau störf að berjast fyrir hagsmunum sinna félaga. Um leið og það yrði leyft heldur auðvitað samanburðarpólitíkin áfram sem ég tel vera eitt það versta sem íslensk verkalýðshreyfing býr við í dag. Ég fæ ekki séð, þegar við horfum á hvernig okkar þjóðfélag er, hvernig við eigum að geta samræmt kröfur þessara aðila frekar en við getum í dag á milli einstakra verkalýðsfélaga. Ef við eigum - eins og skynsamar þjóðir reyna að stefna að að gera og okkur ber að gera og við í orðum viðurkennum að við eigum að gera, - ef við eigum að miða við þá framleiðni sem verður til í fyrsta lagi innan viðkomandi atvinnugreinar, fyrirtækja og svo þjóðfélagsins, þá verður auðvitað enn þá verra að samræma þá sjálfsögðu reglu sem ég vildi að fylgt yrði, að þær atvinnugreinar, sem betur mega sín í ár og betur gengur, geti miðlað til annarra um leið, en sitja ekki aðeins að sínu og láta ekkert fara frá sér. Ég held að þetta sé eitt þeirra atriða sem við verðum að hafa í huga þegar við förum að hreyfa við þessu. Auðvitað er hægt að ná því, sem stefnt er að hjá hv. flm., á annan hátt, með nútímalegri aðferðum. Það væri hægt að ná þessu hugsanlega - og skal ég þó ekki fullyrða að það séu ekki vankantar á því líka og get ég nefnt dæmi um það, - en það mætti gera þetta með fullkomnu kerfisbundnu starfsmati á milli aðila. Ef t. d. heildarsamtök, sem hér eru starfandi í landinu, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Alþýðusambandið og Farmanna- og fiskimannasambandið, færu með kerfisbundið starfsmat lóðrétt hjá sér, upp úr og niður úr, og síðan fyndist lárétt viðmiðun milli allra sambandanna, það er bara einn aðili, þá er auðvitað komin samræming á milli allra þessara aðila sem við þyrftum ekki að leita frekar eftir. En hvenær þessir aðilar færu að tala saman á þennan veg, það er aftur önnur saga. Ég minnist þess, að meðan ég enn þá tók þátt í samningum fyrir hönd míns stéttarfélags, sem ég á enn sæti í eftir 35 ára veru þar og 20 ár í stjórn, þá komum við einu sinni þeirri kröfu okkar fram, að tekið skyldi upp kerfisbundið starfsmat milli yfir- og undirmanna á farskipum, sem eiga aðild að tveimur samböndum. Annars vegar voru undirmennirnir þá eins og nú í Sjómannafélagi Reykjavíkur, hins vegar voru yfirmennirnir í nokkuð mörgum félögum innan Farmanna- og fiskimannasambandsins. Þegar búið var að leggja gífurlega mikla vinnu og fjármuni í að vinna þetta kerfisbundna starfsmat og meta störfin frá léttadreng og upp í skipstjóra, hvert hlutfallið ætti að vera á milli, án þess að krónur væru nefndar, þá fór eitt ónefnt stéttarfélag að setja þetta upp í krónum og sá að það mundi ekki verða í jafngóðri aðstöðu og áður gagnvart sínum meðbræðrum og félögum á skipinu. Og þá var auðvitað ekki hægt að standa í þessu lengur. Réttlætiskenndin náði ekki lengra en þetta. Mér virðist oft og tíðum, þegar talað er um þýðingu þessa máls í sambandi við kjör og laun hér í landinu, fara fram hjá mönnum það sem er kannske meginmálið, og það er að verkalýðshreyfingin er hápólitísk hreyfing. M. a. eru hér heilir stjórnmálaflokkar, sem eiga fjölda fulltrúa á Alþingi, sem telja sig vera verkalýðsflokka. Þeir byggja tilveru sína á því, að verkalýðshreyfingin sé pólitísk. Lögin frá 1938 voru auðvitað fyrst og fremst ekkert annað en tilraun til að tryggja og auka lýðræði meðal allra launþega á landinu, að færa út þann rétt, sem pólitískur flokkur hafði þá. Ég er ekki að gagnrýna að svo skyldi vera fram eftir árum, vegna þess að ef forustumenn Alþfl. í þá tíð, sem verkalýðshreyfingin varð til, hefðu ekki verið til staðar þá værum við örugglega ekki jafnlangt komnir og við erum í dag á þeirri braut sem við erum í launþegamálum hér á landi. En það breytir því ekki, að við getum ekki stöðvast við það og sagt: Þú átt að vera í þessum flokki og engum öðrum. Þetta er stóra vandamálið með skipulagið í dag og með kosningu í stjórnir félaganna. Það er þess vegna sem ég hef ekki getað fallist á þau rök, sem ég held að hafi í sambandi við umr. þessa máls komið m. a. frá hv. flm. þessa frv., Vilmundi Gylfasyni, þess efnis, að það ætti að vera sjálfsagt að kjósa einn og einn inn í stjórnirnar eða þá að þar gæti bara komið saman níu manna stjórn, níu einstaklingar sem allt í einu tækju við stóru verkalýðsfélagi sem hefði mikla starfsemi undir höndum, gilda sjóði og mikið starf, og þeir ættu svo að fara að reyna að slípa sig saman og ná samstöðu um að reka þetta verkalýðsfélag það ár sem þeir væru í stjórninni. Ég hef hins vegar talið sjálfsagt að það ætti að höggva upp listakosninguna eins og hún er í dag, en gera það á þann hátt, að sæti minni hlutans, gagnrýnandans, væri tryggt í þessum stjórnum. Það væri ekki einhliða stjórnun, einhliða pólitísk stjórnun innan verkalýðshreyfingarinnar, heldur hefðu pólitískir andstæðingar eða félagslegir gagnrýnendur - við skulum sleppa því að tala um pólitík og fara að tala um félagslega gagnrýnendur á stefnu og störf viðkomandi stjórnar - þá hefðu þeir rétt til þess að fá inn, í hlutfalli við þann fjölda sem þeirra lista kysi, menn í stjórnina og til áhrifa þar. Ég held að þó það væri ekki annað en þetta, þá væri það af hinu góða. ef slíkt spor væri stigið. En það þarf líka að breyta þessum umræddu lögum til þess, og á það hefur flm. bent. Ég tel því að hvernig sem á málið sjálft er litið sé umr. um þessi mál tímabær hér á hv. Alþingi, og þess vegna m. a. stóð ég upp til þess að segja örfá orð strax við 1. umr. málsins. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín öllu lengri nú við þessa umr. Það var vissulega eftirtektarvert sem kom fram í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar þegar hann minntist á þann kaupmátt sem verkalýðshreyfingin eða þjóðin býr við í dag og hún bjó við í lok stjórnartíðar Sjálfstfl. og Framsfl. 1978, þó ég sé hins vegar ekki sammála honum um að skipulag verkalýðshreyfingarinnar eigi þarna sök á. Ég held að það séu aðrir þættir sem þar komi inn í. En það breytir því ekki, að þetta er mjög nálægt sanni að kaupmátturinn hafi rýrnað á þennan veg. Ég held þó að kaupmáttarrýrnunin sé miklu, miklu meiri, enda hafa sjaldan verið gerðar ítarlegri eða frekari aðgerðir til þess að falsa þær tölur, sem lagðar eru til grundvallar kaupmáttarútreikningi, heldur en nú í seinni tíð, í tíð núv. hæstv. ríkisstj., að ég tali nú ekki um nýkrónuvitleysuna alla sem hefur orðið til þess, að endanlega mun íslensk þjóð hafa misst trú sína á íslensku krónunni. Hún hefur þegar rýrnað í gildi úr krónu niður í 70 aura á aðeins tæpu ári og mun eftir tvö ár til viðbótar verða komin niður í 50 aura. Það er mikið stökk sem hæstv. ríkisstj. hefur tekist að stökkva á ekki lengri tíma, og er þó ekki öll sagan sögð af þeim langstökkvurum öllum.