Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 73 höfum við hv. þm. V-Ísf. og hv. þm. N-Þ. sett fram till. til þál. Þótt efni till. sé augljóst og greinargerðin undirstriki það, vil ég samt með nokkrum orðum að auki leggja áherzlu á till. Lánsfjárskortur er yfirleitt athafnamönnum og framleiðendum á Íslandi til fyrirstöðu og þrautar. En líklega hafa þó engir framleiðendur eins hvimleiðar sögur að segja af aðstöðu sinni í þeim efnum og smábátaeigendur eða þeir menn, sem hafa ætlað að gerast smábátaeigendur. Jafnan verða þessir menn að ganga bónleiðir til búða úr lántökuferðum, ef þeir ætla að fá lán út á báta sína eina saman. Engin lánsstofnun telur sig geta lánað út á þessa báta eða vera skylt að lána út á þá. Bátarnir eru ekki taldir veðhæfir, af því að þeir eru yfirleitt ekki í vátryggingu eins og stærri bátar nema þá um hásumartímann. Þau lán, sem fengizt hafa út á þessa báta, eru í fiskveiðasjóði eða sparisjóðum. Við bankana er yfirleitt óþarft að ræða um lán handa þessum útvegi. Lánin hjá fiskveiðasjóði og sparisjóðunum hafa lántakendur orðið að baktryggja með fasteignarveðum ellegar ábyrgðum og þá helzt ábyrgðum sveitarsjóða. En margir hafa engin fasteignarveð að setja, hafa til engra einstaklinga að leita, er gildir teljast sem ábyrgðarmenn, og - eins og vonlegt er og betur fer - vilja ekki leita til sveitarsjóða. Og svo fellur útgerðin niður eða ferst fyrir. Þetta má ekki lengur svo til ganga. Útgerð opinna vélbáta er mjög þýðingarmikil fyrir afkomu þjóðarinnar. Á sumum stöðum er hún jafnvel eina útgerðin. Á ýmsum stöðum, þar sem fleiri farkostir sækja sjó, er hún happadrýgsta útgerðin til jafnaðar. Henni fylgir minnst áhætta í rekstrarkostnaði. Hún hefur sízt og minnst leitað til ríkisins um aðstoð. Henni fylgir sá mikli kostur, að hún er venjulega stunduð að heiman. Það styrkir heimilislífið, sparar útgjöld og drýgir vinnukraft. Oft eru bátaeigendur þannig settir, að fjölskylda útgerðarmannsins getur unnið að útgerðinni eins og fjölskylda bóndans að búinu og það hefur atvinnulega mjög mikla þýðingu. Það, sem sannar m. a., að útgerð opinna vélbáta er alls engir smámunir fyrir þjóðlífið, er skýrsla, sem tekin hefur verið af Fiskifélaginu fyrir árið, sem leið, þ. e. árið 1951, og sýnir sú skýrsla, hvað margir stunduðu þessa útgerð meiri hluta þess árs. Í maí voru 168 bátar með 429 skipverja við veiðar. Í júní 225 bátar með 560 skipverja. Í júlí 168 bátar með 437 skipverja. Í ágúst 144 bátar með 368 skipverja. Í september 133 bátar með 348 skipverja. Í október 114 bátar með 318 skipverja. Og í nóvember 110 bátar með 298 skipverja. Aðra mánuði ársins stunduðu að vonum miklu færri þessa útgerð, eða frá desember til apríl. Í júní, þegar flestir eru skrásettir á smábáta eða 560 menn samtals, þá er þetta rúmlega sjötti hver maður, sem fiskveiðar telst stunda í þeim mánuði á öllu landinu, botnvörpungar og línugufuskip eru þar með talin. En í nóvember, þegar fæstir fara til fiskjar á opnum vélbátum, miðað við þá mánuði, sem ég nefndi, þá er þetta þó rúmlega tíundi hver maður, sem talinn er fara að fiski í þeim mánuði. Nú kemur einnig til sögunnar á þessu ári, 1952, að vegna rýmkunar landhelginnar gera menn ráð fyrir því, að fiskganga aukist til mikilla muna á veiðisvæði smábátanna, og þess vegna fjölgar í stórum stíl þeim mönnum, sem vilja fá sér opna vélbáta og þurfa að fá lán út á slík veð. Það er ákaflega eðlilegt frá öllum sjónarmiðum, að Alþ. fell ríkisstj. að koma því í kring, að Fiskveiðasjóður láni út á hina litlu fiskibáta í samræmi við lánveitingar hans út á stærri báta, baktryggingarlaust. Hins vegar er ekki til þess ætlazt, að fiskveiðasjóður veiti lánin, nema vátryggingar bátanna verði fullkomnari, en þær eru nú. Þess vegna þarf líka jafnframt að fela ríkisstj. að koma því til leiðar, eins og till. gerir ráð fyrir, að tryggingarfélögin taki litlu bátana í sambærilegar tryggingar og hina, enda verða eigendur smærri bátanna að vera tryggðir fyrir slysatöpum á þessum eignum. Annað er óhæfilegt. Það hefur oft brotið niður athafnasama smábátaeigendur að missa þessar eignir ótryggðar. Verði aftur á móti bátarnir sæmilega vátryggðir, verður það til almenns öryggis fyrir smábátaútgerðina, og veiti fiskveiðasjóður lán út á þá sem fullkomin veð, munu sparisjóðir einnig koma til liðs á sama hátt víðs vegar um land. Ég vænti þess, að hv. Alþ. samþykki þessa till., en ég tel þó við eiga, að umr. verði frestað og málinu vísað til n., og ég vil óska þess, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Mál það, sem hér er lagt fram, er þm., a. m. k. flestum þeirra, nokkuð kunnugt, vegna þess að það var til umr. og ákvörðunar á fundi þm. á s. 1. vetri, að vísu utan reglulegs þingfundar, en þá var meiri hluti manna með því að gerast aðili þeirra samtaka, sem hér um ræðir. Reglum samtakanna hefur að vísu nokkuð verið breytt síðan, en þó aðeins lítillega, svo að hér er um sama málið að ræða. Um þetta Norðurlandaráð er í sjálfu sér ekki mikið að segja umfram það, sem tekið er fram í grg. þáltill. Þessi hugmynd um Norðurlandaráð er sprottin af vilja og þörf Norðurlandaþjóðanna til þess að efla samtök sín og standa saman um þau málefni, er samstarf reynist heppilegt um. Við vitum, að þetta samstarf hefur verið allríkt á undanförnum árum, en átt sér stað með mjög mismunandi hætti. Nú hafa menn talið þörf á því að samræma þetta starf og færa það til einnar miðstöðvar, ef svo mætti segja, svo að jafnvel þó að hinar eldri greinar starfsins yrðu ekki afhöggnar, þá yrði betri heildarskipun í þessum efnum, en hingað til hefur verið. Það verður þó að segjast eins og er, að enn hafa menn ekki komið sér saman um eða fastákveðið einstök verkefni, sem fyrir þessu Norðurlandaráði eigi að liggja eða það að láta til sín taka. Það má því segja, að hér sé nánast um stefnuyfirlýsingu að ræða um það, að menn vilji láta það sjást gagnvart umheiminum, að þessar Norðurlandaþjóðir vilji vinna saman og hafa nánara samstarf sín á milli en yfirleitt gerist með öðrum þjóðum. Hér er því óneitanlega um tilraun að ræða, sem ekki er með vissu sýnt, hvernig takast muni, en ég tel þó rétt að Íslendingar taki þátt í ekki síður en Danmörk, Noregur og Svíþjóð. Finnlandi er einnig gefinn kostur á því að vera með í þessum samtökum, en á þessu stigi málsins hafa Finnar ekki talið rétt að vera með, svo að möguleikinn er einungis látinn standa opinn. En ætlunin er að efna til samtakanna, þó að úr þátttöku Finnlands verði ekki. Eins má segja að sé um Ísland, að það er ákveðið af hinum þremur skandinavísku þjóðum, að þær muni efna til þessara samtaka, hvort sem Íslendingar gerast þar þátttakendur eða ekki. Þetta er að vissu leyti eðlilegt, því að óneitanlega eiga þessar þrjár þjóðir margt sameiginlegt, og svipað stendur á um þeirra málefni að ýmsu leyti í þeim efnum, þar sem Ísland óneitanlega hefur sérstöðu. En þrátt fyrir þá sérstöðu hygg ég, að bæði samtökin og eins staða Íslands verði sterkari með því, að við gerumst aðilar, og þess vegna er það mín till., að svo verði gert. Ég legg nokkra áherzlu á, að Alþingi taki sem fyrst afstöðu til þessa máls, vegna þess að nú þegar er farið að undirbúa fyrsta fundinn, sem ráðgert er að verði sem fyrst á næsta ári, og er því æskilegt, að það verði hið allra bráðasta úr því skorið, hvort Ísland endanlega ætlar að verða þarna þátttakandi eða ekki.



Herra forseti. Nokkrar hitaveitur eru þegar upp komnar og teknar til starfa hér á landi. Hin fyrsta og mesta er hitaveita Reykjavíkur, en síðan hafa bætzt í hópinn Ólafsfjörður, Selfoss og á Sauðárkróki er unnið að hitaveitu, sem bráðlega tekur til starfa. Fleiri munu í undirbúningi. Það er ein hætta, sem vofir yfir öllum þessum miklu mannvirkjum. Hún er sú, að þeir, sem eiga lönd eða hitaréttindi í grennd, vilji fara sjálfir að bora eftir heitu vatni. Það er augljóst, hvílík hætta gæti af því stafað, og vil ég nefna eitt dæmi því til sönnunar. Upphaflega fékk hitaveita Reykjavíkur aðeins vatn frá Reykjum í Mosfellssveit. Síðan festi Reykjavíkurbær kaup á annarri jörð og hitaréttindum þar, eða í Reykjahlíð í Mosfellsdal. Þar voru síðan hafnar jarðboranir af hálfu bæjarins, og kom þar upp allmikið af heitu vatni. Þegar borunum var haldið áfram, brá svo við eitt sinn, þegar mikið nýta vatn kom upp í Reykjahlíð, að vatn þvarr að sama skapi á hinum fyrri stað, á Reykjum. Að sjálfsögðu kom þetta ekki að sök nema um stuttan tíma, vegna þess að sami eigandi var að hitaveitunni og þessum stöðum báðum. Ef hins vegar Reykjahlíð í Mosfellsdal hefði verið í eigu annarra og sá jarðeigandi hefði hafið þar boranir, er bersýnilegt, hversu örlagaríkt það hefði getað orðið fyrir hitaveitu Reykjavíkur. Þó að hér hafi ekki komið að sök, þá er þessi hætta að sjálfsögðu vofandi yfir öllum hitaveitum, hvar sem er á landinu. Það er því fullkomin nauðsyn að tryggja tilveru þessara miklu og dýru mannvirkja. Þessi mannvirki spara ekki aðeins stórkostlega gjaldeyri, heldur veita íbúunum margvísleg þægindi og meðal annars ódýrari upphitun, en upphitun er með olíu eða kolum. Ég tel fulla nauðsyn þess að setja löggjöf, sem tryggi þessi mannvirki gegn þeirri hættu, sem ég hér hef lýst. Það er nauðsynlegt að setja löggjöf um eftirlit með jarðborunum, þar sem áskilið sé leyfi vissra stjórnarvalda til þess að hefja jarðboranir og að áður fari fram á því athugun sérfróðra manna, að slíkt geti ekki valdið verulegu tjóni fyrir þau mannvirki, sem fyrir eru. Þessi till. á þskj. 64 fer fram á að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um eftirlit með jarðborunum og leggja fyrir næsta þing frv. um það efni. Ég vænti þess, að allir alþm. geti orðið á einu máli um, að nauðsyn er slíkrar löggjafar, og styðji þetta mál til framgangs. Ég vildi leggja til, að umr. yrði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram ásamt hv. þm. N-Þ. till. til þál. á þskj. 46, en sú till. er um takmarkanir varðandi samskipti varnarliðsmanna og Íslendinga. Ég þarf ekki að rekja það hér, hvílíkt alvörumál það er, hve tíðar og fjölmennar heimsóknir varnarliðsmanna hafa verið til Reykjavíkur undanfarið. Er þetta mikið áhyggjuefni, enda þýðir ekki fyrir okkur að loka augunum fyrir þeirri hættu, sem af því stafar fyrir jafnfámenna þjóð og okkur að hafa náin samskipti, sérstaklega ungs fólks, við mikinn fjölda erlendra manna. Nú er því þannig farið, að við höfum komizt í sambýli við aðra hér í okkar landi, sambýli, sem æskilegt væri að ætti sér sem allra skemmstan aldur, en það voru ætíð taldir möguleikar á því, að þrátt fyrir þetta sambýli mundi hvor aðili geta verið án mikilla samskipta við hinn, þar sem líka ákveðið var, að varnarliðið yrði á fáum alveg afmörkuðum stöðum. Það voru allar horfur á því fyrst í stað, eftir að varnarliðið kom hingað, að svo gæti orðið, því að þá komu hermenn liðsins hingað nánast sem ferðamenn, gengu um og skoðuðu bæinn og voru horfnir héðan kl. 10 að kvöldi. En svo breyttist þetta skyndilega. Hermenn varnarliðsins tóku að vera hér öllum stundum og á öllum tímum sólarhringsins, og bar sérstaklega mikið á þessu á s. l. sumri. Bæði á götum bæjarins og á skemmtistöðum voru þessir menn oft svo yfirgnæfandi, að fyrir erlenda ferðamenn leit út eins og Reykjavík sjálf væri herstöð. En það hefur ekki aðeins verið þannig, að þessar ferðir varnarliðsmanna hafi sett sinn eigin óæskilega svip á höfuðborgina á ytra borðinu, heldur er það fyrst og fremst samneyti varnarliðsmanna við íslenzkt æskufólk, sem er stórkostlegt áhyggjuefni. Þannig sækja hermenn varnarliðsins alla mögulega skemmtistaði, þar sem íslenzkt æskufólk er saman komið, og vita það þeir, sem sækja kaffihús og veitingastaði, hversu mikið hefur borið á hermönnum varnarliðsins á þessum stöðum. Einnig hafa þessir menn algerlega óátalið sótt skemmtanir Íslendinga, þannig að fólk hefur getað búizt við því, hvar og hvenær sem var, að hermenn varnarliðsins væru meðal þeirra, sem sæktu skemmtanir, nema þá að þær væru bundnar alveg við sérstök félög. Á stríðsárunum, meðan landið var hernumið, voru skemmtanir Íslendinga venjulega algerlega fyrir þá eina og voru lokaðar fyrir hermönnum. En nú hefur þessu verið sleppt lausu. Er auðsætt, að ekki er síður ástæða til þess nú en var á stríðsárunum að ganga þannig frá, að Íslendingar hafi sínar skemmtanir fyrir sig og að varnarliðsmenn eigi þar engan aðgang. Í sambandi við þetta mætti geta þess, að á stríðsárunum var mjög takmarkað, hverjir gátu átt aðgang að eftirsóttasta skemmtistað borgarinnar, þ. e. Hótel Borg, en nú gilda engar takmarkanir um aðgang hermanna þangað. Ekki alls fyrir löngu var frá því skýrt í blöðum Reykjavíkur, að hermenn varnarliðsins hefðu á leigu herbergi til lengri og skemmri tíma, og jafnvel munu þeir hafa haft íbúðir á leigu. Þetta þýðir þó ekki það, sem auðvitað er, að leigjendur þessa húsnæðis séu búsettir í Reykjavík, heldur hitt, að hið leigða húsnæði var staður, sem margir menn höfðu eða hafa aðgang að til skiptis með þann félagsskap, sem þeir hafa hverju sinni, og það fólk, sem býr í húsum þeim, sem þannig hafa verið leigð út, veit vel, að þarna er dvalið fram á nætur og heilar nætur, og það veit líka stundum, að sumir varnarliðsmennirnir hafa dvalið á þessum stöðum meira en einn sólarhring í senn, þ. e., að það viðgengst, að sami maðurinn sé ekki aðeins fram á kvöld og ekki aðeins einn sólarhring, heldur lengri tíma samfleytt að skemmta sér utan bækistöðva sinna. Barnaverndarnefnd kærði út af leigu húsnæðis, og mun það mál vera í rannsókn, en sú spurning mun hafa komið fram í sambandi við rannsóknina, hvort hægt væri að líta á útleigu herbergja í sjálfu sér sem brot, þar sem t. d. ekki hefur verið um það að ræða, að stúlkur innan 16 ára hafi verið í fylgd með hermönnum á þessum stöðum. En það virðist full ástæða til þess, að settar hefðu verið og settar verði einhverjar reglur aðrar en þær, sem er að finna í dauðu ákvæði húsaleigulaganna, sem hindruðu það, að slík útleiga húsnæðis til varnarliðsmanna sem hér hefur verið rætt um, gæti átt sér stað. En þar sem engar slíkar reglur hafa verið til, hefur fólk ekki getað kært yfir þessari misnotkun húsnæðis, þótt það hafi viljað sem íslenzkir borgarar stemma stigu við ósómanum. Og Íslendingar, sem hafa búið í húsum, þar sem slík útleiga hefur átt sér stað, hafa ekkert getað að gert, hversu miklu ónæði og ergelsi sem þeir hafa orðið fyrir af þessum sökum. - Í sambandi við þessa leigu húsnæðis mætti á það minnast, að ekki sýnist vera útilokað, að teknar yrðu á leigu íslenzkar eignir til skemmtanahalds í stórum stíl fyrir varnarliðsmenn, og er það eitt af því, sem verður að koma í veg fyrir að geti átt sér stað. Þá er það á almannavitorði, að hermenn varnarliðsins hafa haft á leigu hótelherbergi í Reykjavík. M. a. bar mikið á því s. l. sumar, að þessir menn tækju á leigu herbergi á stúdentagörðunum og dveldu þar. Ég ætla mér ekki að fara inn á það, sem almennt er sagt í sambandi við útleigu hótelherbergja til þessara manna, en aðeins nefna það, að það virðist vera harla undarleg ráðstöfun, þegar verið er - með réttu - að kvarta undan því, að við getum ekki veitt erlendum ferðamönnum fyrirgreiðslu vegna skorts á hótelum, þá skuli það litla rúm, sem til er, vera einmitt á þeim tíma, sem helzt væri ferðamanna von, fyllt af hermönnum, og það á sjálfum stúdentagörðunum, sem einmitt var verið að berjast við á s. l. sumri að gera að sæmilegum hótelum. Virðist engin ástæða til þess, að hermenn varnarliðsins hafi heimild til þess að leigja herbergi á hótelum í Reykjavík, hvorki til skemmri né lengri tíma, þar sem líka stöðvar hersins eru ekki það fjarri, að hægt sé að líta á þessa menn sem langferðamenn, sem veita þurfi beina af þeim sökum. Ekki alls fyrir löngu hafa verið gefnar út nýjar og - að því er sagt er - strangari reglur um dvöl hermanna í Reykjavík og öðrum bæjum. Þetta, að tala hér um strangari reglur, gefur algerlega ranga mynd af því, sem hér hefur gerzt, því að hér giltu eitt sinn allstrangar reglur, en þær virðast hafa verið felldar úr gildi, án þess að nokkuð væri um það tilkynnt frá nokkrum aðila, svo að það nálgast blekkingu, hver sem ræður því, að hinar nýju reglur voru auglýstar á þann hátt, sem gert var. Það er ekki annað hægt að sjá við yfirlestur þessara nýju reglna, en að þar sé hver smugan annarri víðari til þess að fara í kringum þær. Það er þá fyrst, ef svo er, sem grunur leikur á, að fjöldinn allur af hermönnum varnarliðsins geti kallazt foringjar, að þá ná undanþágurnar til margra, og svo kemur það, að foringjarnir eru ekki bundnir og þeir geta fengið næturorlof, þegar þeir vilja, eða svo til. Einnig geta aðrir hermenn fengið næturorlof, auk þess sem dvalarleyfi venjulegra hermanna hafa verið lengd frá því, sem upphaflega var. Kann þó að vera, að í þessum nýju reglum felist einhverjar takmarkanir frá því, sem næst á undan var, en þó mun það algerlega byggjast á framkvæmdinni, hvort svo er. Og þá kemur sú spurning: Til hvers er verið að leyfa varnarliðsmönnum að fara óeinkennisklæddum í skemmtiferðir, ef ekki á beinlínis með því að fara í kringum reglurnar? En það er opinbert leyndarmál, að þetta hefur verið gert. Talið er, að herinn sé sjálfur ekkert hrifinn af því að láta hermenn ganga óeinkennisklædda, og hljóta því að vera fyrir því einhverjar sérstakar ástæður, þegar brotnar eru hinar ströngu reglur hers um þetta atriði. En það hefur einmitt vakið mikinn ugg hjá mörgum, að þetta skuli vera leyft, hjá þeim sem telja, að eitthvert aðhald felist í því, að það lýsi sér, hvenær hermaður er á ferð og hvenær ekki. Í till. þeirri, sem hér liggur fyrir, er svo ráð fyrir gert, að dvöl hermanna varnarliðsins hér á landi verði framvegis takmörkuð við þá staði, sem liðið hefur til afnota, enda verði hindruð ónauðsynleg ferðalög hermanna utan þessara staða. Þá er í till. gert ráð fyrir því, að einnig verði komið í veg fyrir óþarfaferðir Íslendinga til bækistöðva varnarliðsins. Það vandamál, sem hér hefur skapazt við veru varnarliðsins, snertir menningu okkar og þjóðerni, auk þess sem það er stórkostlegt siðferðislegt vandamál. Þetta vandamál getur að mestu hætt að vera til, ef komið er í veg fyrir samskipti Íslendinga og varnarliðsmanna með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir. En auðvitað er margt fleira hægt að gera en það, sem til er tekið í þessari till., og hægt að gera það jafnframt. Það hefur komið fram bæði hér á Alþ. og annars staðar, að á okkur öllum hvili mikil ábyrgð í þeim vanda, sem við erum, og er það rétt. En til þess að glæða þá ábyrgðartilfinningu þarf að gera ýmislegt, en í rauninni hefur ekkert verið gert. Tel ég, að ríkisstj. ætti einmitt að hafa sérstaka forgöngu um það að glæða þá ábyrgðartilfinningu með þjóðinni, t. d. með því að láta taka málið upp í skólum landsins og með öðrum hætti, sem handhægt þætti að leiðbeina unglingum og öðrum, sem slíkum leiðbeiningum vildu taka, til þess að fólk lærði að koma virðulega fram gagnvart þeim mönnum, sem í landinu eru, og með metnaði fyrir þjóðerni sitt og tungu. Það er vitað, að á hernámsárunum unnu t. d. skólarnir mikið og árangursríkt starf í þessa átt, og það er áreiðanlega full ástæða til þess, að það sé tekið upp á ný. Till. sú, sem hér liggur fyrir, er ekki borin fram af neinni óvinsemd í garð varnarliðsins eða þess starfs, sem því hefur verið falið að vinna. Hún er þvert á móti borin fram af fullri vinsemd, en af skilningi á því, að ef því fer fram, sem verið hefur um hin miklu samskipti Íslendinga og varnarliðsmanna með öllum þeim afleiðingum, sem af því hljótast, þá er að því stefnt að gera óvinsælar þar ráðstafanir, sem gerðar voru til öryggis landsins og meiri hluti þjóðarinnar tvímælalaust var samþykkur. En ef það tekst á atriði eins og þessu, sem hefur ekkert í sjálfu sér með öryggi landsins að gera né heldur frelsi eða ófrelsi þeirra ríkja, sem við höfum gert samninga við, - ef það tekst með því að gera varnarráðstafanirnar óvinsælar með þjóðinni, þá er það vatn á myllu þeirra, sem hafa viljað láta landið vera varnarlaust og ekki óska þess, að þjóðin sé í neinum samtökum frjálsra þjóða. Þetta er rétt að liggi ljóst fyrir, og ef ekki er að gert í tíma, þá mun sú spurning risa upp hjá fjölda landsmanna, sem taldi varnarráðstafanirnar nauðsynlegar, hvort þær séu ekki óframkvæmanlegar, og það hljóta þær að verða frá íslenzku sjónarmiði, ef lengur er haldið áfram á sömu braut og verið hefur. Það er ósk okkar flm., að sem mest samkomulag fáist um þessa till., og teljum við, að ályktun Alþ., eins og hér er gert ráð fyrir, muni geta orðið ríkisstj. til stuðnings, á hvern hátt sem hún vinnur að þessu máli, hvort sem það er með því að fá samkomulag um þær takmarkanir, sem hér er gert ráð fyrir, eða ef henni þykir það tiltækt, að hún setji einhliða reglur frá sinni hálfu.



Herra forseti. Áður en till. þessi fer til n., langar mig til þess að láta í ljós með örfáum orðum stuðning minn við þá grundvallarhugsun, sem í henni felst. Ég hefði að vísu viljað, að hún væri nokkuð öðruvísi og greinilegar orðuð, en það breytir ekki því, að ég tel stefnu þá, sem í henni felst, rétta. Þegar herverndarsamningurinn var gerður á sínum tíma, lagði ég á það megináherzlu, að vist hersins hér yrði ekki látin setja neinn svip á þjóðlífið og þá sérstaklega ekki á lífið í Reykjavík. Ég áleit, að það, hvort samningurinn og sú stefna, sem í honum felst, mundi hljóta stuðning þjóðarinnar til frambúðar, væri algerlega komið undir því, hvort það tækist að skilja svo greinilega milli þjóðarinnar og hersins, að vist hans hér yrði ekki alvarlegt, félagslegt vandamál. Þetta hefur því miður ekki tekizt. Á því ber hæstv. ríkisstj. ábyrgð, og sú ábyrgð er þung. Það má vel vera, að útlendir menn eigi erfitt með að skilja, að vist nokkurra þúsunda útlendinga í landi geti orðið þjóð landsins alvarlegt vandamál, en því má ekki heldur gleyma, að þeir eiga líka erfitt með að skilja, að til skuli vera sjálfstæð menningarþjóð, sem telur ekki hálft annað hundrað þúsunda. En sú þjóð hefur verið til í nær 1100 ár, reynt bæði margt og mikið, oft verið nær dauða en lífi, þolað hungur og hörmungar, barizt í aldir gegn erlendri kúgun, en alltaf viljað vera íslenzk þjóð. Saga Íslendinga og örlög þeirra í aldaraðir gera þá, sem fullorðnir eru, tortrygga að eðlisfari gagnvart erlendum áhrifum. Fámennið og fásinnið gera unglinga hins vegar fíkna í tilbreytingu og þá ekki hvað sízt í það, sem útlent er. Og af báðum þessum sökum verða skipti Íslendinga við aðrar þjóðir með nokkuð öðrum hætti, en gerist milli stærri þjóða. Af báðum þessum sökum hlýtur dvöl erlends hers meðal Íslendinga að verða annað og meira vandamál en vist erlends eða innlends hers meðal annarra stærri þjóða, og vita þó allir, að alls staðar er um slík vandamál að ræða. Íslendingum mun yfirleitt ljóst, að því fylgir hætta fyrir grannþjóðir þeirra og þá sjálfa, ef hér væru engar hervarnir, svo voveiflegir sem tímarnir nú eru. En þeim er líka ljóst, að engar hervarnir tryggja fullt öryggi, að auknum hervörnum fylgir líka aukin áhætta. Við þetta bætist svo, að þegar samningur um hervarnir er framkvæmdur eins og hér hefur orðið raunin á, fylgir honum félagsleg og þjóðernisleg hætta. Afstaða Íslendinga til varnarmálanna hlýtur að fara eftir því, hvernig þeir meta þessar hættur. Ég er sannfærður um, að verði ekki breytt til um þá stefnu, sem fylgt hefur verið við framkvæmd samningsins, þá muni meiri hluti þjóðarinnar snúast gegn því, að annarri þjóð séu faldar varnir landsins, og vilji, að við tökum þær í eigin hendur og takmörkum þær þá að sjálfsögðu við litla fjárhagsgetu þjóðarinnar. Ríkisstj. verður að gera sér ljóst, hver er vilji þjóðarinnar í þessum efnum. Það er engum efa undirorpið, að Reykvíkingar eru því yfirleitt andvígir, að herverndarsamningurinn sé framkvæmdur á þann hátt, sem hér hefur verið gert varðandi dvöl hermanna í bænum. Ríkisstj. þarf að gera hernaðaryfirvöldunum ljóst, að hér á Íslandi er ekki aðeins um hernaðarvandamál að ræða, heldur einnig félagsleg vandamál og þjóðernisleg vandamál, sem leggja þarf engu minni rækt við að leysa. Íslendingar hafa ávallt verið viðkvæmir í skiptum sínum við aðrar þjóðir. Útlendingum hefur oft fundizt þeir of viðkvæmir. Íslendingar eiga sér þá afsökun eina, og hún er nóg, að án þessarar viðkvæmni er vafasamt að þeir væru til. Í þessu ljósi verður að skoða álit Íslendinga á þessu máli.



Herra forseti. Eins og við höfum heyrt, er nú þeirri skoðun haldið fram með vaxandi alvöruþunga af áhrifafólki hér á Alþ., að hin svo nefnda hervernd landsins sé hið mesta mein fyrir menningu okkar og þjóðerni og mein þetta beri að einangra sem mest með hreinlæti og sótthreinsunarmeðulum, eins og þegar gröftur kemur upp í sári á líkama manns og óhjákvæmilegt er annað en bera a. m. k. á það joð. Er þetta góðra gjalda vert. En sjúkdómar verða yfirleitt ekki læknaðir til fulls, nema menn geri sér grein fyrir orsök þeirra, og því virðist mér vel til fallið að skyggnast nokkuð að rótum þessa meins og athuga, hvernig á því stendur, að það hefur gert um sig á þjóðarlíkama Íslendinga. Skal farið fljótt yfir sögu. Þegar þátttaka Íslendinga í Atlantshafsbandalaginu var á döfinni, vöruðu sósíalistar við því, að hún mundi leiða til hernáms landsins á friðartímum og hafa í för með sér hinn mesta háska fyrir sjálfstæði og menningu þjóðarinnar. Úr hópi fyrrnefnds áhrifafólks, sem nú berst með vaxandi krafti gegn meinsemd hernámsins, voru einnig menn, sem drengilega vöruðu við hættunni. Þetta gerðist þegar ekki var nema rúmlega hálft ár til kosninga. En þátttakan í Atlantshafsbandalaginu var engu að síður samþykkt, svo sem frægt er orðið, og hættunni boðið heim. Þann 7. maí 1951 sannaðist það, sem sósíalistar höfðu varað við: landið var hernumið. En nú brá svo við, að það áhrifafólk, sem áður var nefnt, talaði næsta lítið um hættur þær fyrir þjóðerni okkar og menningu, sem það hafði áður haldið fram, að hernámið mundi hafa í för með sér. Þvert á móti samþykkti það hernámið orðalaust. Þetta gerðist, þegar langur tími var til kosninga. Hætturnar af hernáminu komu fljótt í ljós og urðu að ægilegum veruleika. Sósíalistar héldu vakandi athygli almennings á þeim og stóðu þar lengstum einir; þar til nú fyrir skemmstu, að títtnefnt áhrifafólk hér á Alþ. fór sem sagt að tala með alvöruþunga um þá meinsemd, sem hernámið er fyrir þjóðerni okkar og menningu. Þetta gerist þegar ekki er nema rúmlega hálft ár til kosninga. En fólk þetta þykist sem kunnugt er hafa miklar afsakanir fyrir aðild sinni að þeirri þróun, sem málið hefur fengið. Vorið 1951 var óhjákvæmilegt að biðja góðrar þjóðar menn að vernda þetta land, því að eins og allir hafa heyrt, vofði þá yfir því árás og hefur vofað síðan. Málið stóð meira að segja svo tæpt, samkvæmt yfirlýsingu ríkisstj., að ábyrgðarleysi var talið að fara með þetta eftir fyrirmælum stjskr. og láta málið bíða eftir þinglegri afgreiðslu, þar eð árásin mundi sennilega hafa skollið á í millitíðinni. Var látið nægja að ræða við þm. þriggja pólitísku flokkanna og fá þá til að samþ. hernámssamninginn sem prívatmenn. Sagði svo í tilkynningu ríkisstj., að hún hefði ekki viljað skýra frá samningnum, fyrr en hann var kominn til framkvæmda, þar sem slíkt hefði verið mjög óvarlegt með tilliti til „hins algera varnarleysis Íslendinga“. M. ö. o.: Hefði vitnazt um samninginn, áður en hann kom til framkvæmda, mátti búast við, að árásin yrði gerð á samri stund og verndin þannig afnumin fyrir fram. Svona tæpt hefði málið sem sé staðið við sólarupprás þann 7. maí 1951. Það vildi svo til, að ég fór suður á Keflavíkurflugvöll strax eftir hádegi þennan fyrsta hernámsdag, enda lék mér forvitni á að sjá, hvernig farið væri að því að vernda fátæka smáþjóð á þessum alvarlegu tímum. Herliðinu hafði verið komið fyrir í svo nefndum Camp Geck. Þetta voru 250 - í hæsta lagi 300 manns. Flestir voru inni í hinum aldurhnignu bröggum herbúðanna að fá sér miðdegisblund; hinir dustuðu rúmfötin sín á móti íslenzkri vorgolunni. Þann 6. maí vofði yfir landinu ægileg hætta á vopnaðri árás. Þarna var þá það herlið, sem átti að hafa afstýrt hættunni þann 7. maí, - í hæsta lagi 300 syfjaðir menn. Herlið Bandaríkjanna hér á landi var að vísu aukið, þegar frá leið, en þó hefur það aldrei - enn sem komið er - verið fjölmennt í þeim skilningi, sem tíðkast um hernað nú á tímum. Lengst af hefur það að líkindum verið um 3–4 þúsund manns, og svo mun það vera nú. Lið þetta hefur til afnota um 30 orrustuflugvélar af svo nefndri Mustanggerð. Sú gerð var tekin að úreldast þegar í seinasta stríði og þykir nú yfirleitt ekki henta nema til æfingaflugs. Þrýstiloftsflugvélar mun liðið engar hafa til fastra afnota; vélar af þeirri tegund, sem við höfum orðið varir við yfir höfuðstaðnum, og nú seinast í morgun, eru yfirleitt á ferð hér um til Evrópu. Fáeinir skriðdrekar munu vera þarna suður frá. Einhver hernaðarmannvirki mun liðið að líkindum hafa gert á vellinum, en þó áreiðanlega tiltölulega mjög lítil, enda munu mannvirki þar mest bundin við smíði notalegra íbúða fyrir hermennina. Og nú vil ég spyrja: Getur nokkur trúað því, að sá, sem hagar sér eins og Bandaríkjaher gerir hér á landi, eigi von á vopnaðri árás á hverri stundu? Mundi ekki hitt sönnu nær, að sá, sem þannig hagar sér, þykist mega hafa alla hentisemi um undirbúning vopnaðra átaka í fullri vissu þess, að á hans valdi sé að ákveða, hvenær byrjað verði að skjóta? Þrjú til fjögur þúsund manns, sem hafast við á einu nesi, eiga að verja víðáttur Íslands fyrir yfirvofandi árás. Hvaða heilvita manni er annars, þegar þetta er athugað, ætlað að trúa þeirri fullyrðingu, sem borin hefur verið fram sem hin eina ástæða fyrir nauðsyn hernámsins, þessari margendurteknu fullyrðingu um, að yfirvofandi sé árás á landið? Nei, 3.000–4.000 manns er ekki mikill her til þess að verja víðáttur Íslands, ef til styrjaldar kæmi. Hins vegar getur kveðið mikið að slíkum her á öðrum sviðum. Þegar þessari tölu ungra manna er hleypt á hina fámennu höfuðborg okkar fámennu þjóðar, fer vissulega að kveða meira að hernum. Þegar hann er búinn að festa tök á æsku okkar og leiða hana á siðferðislega og þjóðernislega glapstigu, þá fer heldur betur að muna um hann, enda má segja, að hermennirnir hafi verið þeim mun ötulli við að herja á menningu okkar og sjálfstæði. sem þeir hafa haft minna að gera við að verja land okkar. Nú er mikið talað um þá meinsemd, sem hernámið er orðið þjóðlífi Íslendinga, og nauðsyn þess, að eitthvað sé gert til þess að sporna við henni. Og í krafti þessa viðhorfs er komin fram tillaga sú, sem hér er til umr. Allt er þetta góðra gjalda vert. Að vísu má vissulega ýmislegt að till, finna, en ég mun annars um það gera nánari grein fyrir afstöðu minni í sambandi við aðra till., sem ég flyt ásamt hv. 1. landsk. þm. Að þessu sinni vildi ég sem sagt aðeins nota tækifærið til að vekja athygli á þeim kjarna málsins, sem fyrir er að vikið, að þetta mein verður ekki frekar en önnur læknað til fulls, nema menn geri sér grein fyrir orsökum þess og taki fyrir rætur þess. Það áhrifafólk hér innan Alþingis, sem nú er tekið að beita sér með alvöruþunga fyrir því, að mein þetta sé einangrað, en átti jafnframt sinn þátt í því að kalla það yfir okkur vorið 1951, verður að fara að sjá að sér hvað snertir grundvallarafstöðu til málsins. Ef allt væri með felldu, ætti maður að geta sagt, að það hljóti að fara að sjá að sér. Hafi það samþ. hernámið af raunverulegri trú á yfirvofandi árás, þá ætti það nú óðum að hafa fengið nægar sannanir fyrir því, að þetta var blekking. Bandaríkjaher hagar sér hér í engu tilliti eins og sá, sem er við því búinn, að á hann verði skotið þá og þegar. Þvert á móti hagar hann sér í öllu tilliti eins og sá, sem er þess fullviss, að hann ráði því sjálfur, hvenær byrjað verði að skjóta. Nýjasta dæmið um þetta er hið margumtalaða leyfi, sem hermennirnir hafa fengið til að eyða frítímum sínum hér í Reykjavík og annars staðar óeinkennisbúnir. Hugsum okkur, að hér yrði skyndilega gerð árás, eins og alltaf er sagt að sé yfirvofandi, og Keflavíkurflugvöllur t. d. umkringdur, en Reykjavík hertekin af innrásarhernum í skjótri svipan. Allir þeir óeinkennisbúnu hermenn, sem hér væru þá staddir og þannig komnir að baki víglínunni, yrðu eftir algildri venju í stríði skoðaðir sem njósnarar og meðhöndlaðir samkvæmt því. Meðferð njósnara er sem kunnugt er hjá öllum þjóðum allt önnur en meðferð venjulegra stríðsfanga. Njósnarar eru umsvifalaust dregnir fyrir rétt og dæmdir sem slíkir. - En Bandaríkjamenn vita, að þeir þurfa ekkert slíkt að óttast hér, og því er hermönnunum veitt leyfi til þess, sem varla mun þekkjast annars staðar, að ganga óeinkennisbúnir. Það er líka miklu þægilegra að njóta á þann hátt lífsins, sem þeir sækjast eftir hér í Reykjavík, í borgaralegum fötum heldur en hermannaklæðum. Annars mun ég sem sagt ræða þetta atriði nánar í sambandi við till. mína og hv. 1. landsk. þm. Ég sagði, að þess mundu ekki mörg dæmi annars staðar, að hermönnum leyfist að klæðast borgaralegum fötum. Hins vegar hefur það víða þekkzt, að yfirdrottnunarþjóð sendi borgara sína inn á meðal smáþjóða, sem hún vill undiroka, til að veikja þjóðerni þeirra og menningu; og þetta verður þá eitt meðal margs fleira, sem í dag setur svip nýlendunnar á Ísland, svip þeirrar bandarísku hernaðarnýlendu, sem það er að verða. Enda bendir margt til þess, að „kólonísasjónin“ taki bráðum að færast í aukana. Talað er um miklar vegaframkvæmdir, sem hefjast muni á næstunni, enn fremur mjög auknar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, og enn þá meiri vegaframkvæmdir með vorinu, og í sambandi við þetta auðvitað mjög mikil aukning hernámsliðsins. Svo er það höfnin í Þykkvabænum og flugvöllurinn austur þar, auk flugvalla víðs vegar um landið. Sá, sem þykist mega ráða, hvenær byrjað verður að skjóta, býr sig nú undir að skjóta. Ég vildi sem sagt nota tækifærið til að vekja athygli á því, að hin eina raunverulega lækning þess meins, sem hér um ræðir, er að segja upp herverndarsamningnum svo nefnda og vísa hernum úr landi, enda virðist fyrir löngu orðin full ástæða til að ætla, að þeir, sem kunna að hafa verið blekktir til að samþ. hernámið, hafi nú gert sér blekkinguna ljósa. Og jafnframt ætti þeim þá að hafa orðið ljóst, að það, sem glataðist 7. maí 1951, verður ekki bætt með einni saman till. sem þessari.



Herra forseti. Á síðasta fundi í sameinuðu þingi lýsti hæstv. dómsmrh. yfir því, að 100 stúlkur væru nú komnar á svartan lista hjá lögregluliði því, sem gæta á almenns velsæmis á samningssvæði bandaríska hersins á Keflavíkurflugvelli. Hæstv. ráðh. skýrði ekki nánar frá málum þessara ungu stúlkna, en það leiðir af líkum, að þær hafa verið skráðar fyrir misferli það, sem á sér sérstakt friðland á Keflavíkurflugvelli, saurlifnað, drykkjuskap og annað þess háttar athæfi. Það gefur einnig auga leið, að lögreglan hefur aðeins náð hluta þessara stúlkna, sem brotlegar hafa gerzt, á lista sinn, og þegar maður þekkir röggsemi íslenzkra yfirvalda í viðskiptum við hernámsliðið, efast maður ekki um, að þetta muni vera minni hluti. Samt voru stúlkurnar hundrað. Og þetta voru sem sagt aðeins þær stúlkur, sem lögreglan hefur staðið að verki á Keflavíkurflugvelli; um hitt gat hæstv. ráðh. ekki, hvort lögreglan í Reykjavík hefði samið sérstakan lista yfir þær stúlkur, sem lotið hafa í lægra haldi fyrir skipulögðum árásum hernámsliðsins á Reykjavík. Það vakti alveg sérstaka athygli mína, að hæstv. ráðh. virtist birta þessar tölur sem sönnun þess, að það væri ástæðulaust að hafa hátt út af siðferðislegum afleiðingum hernámsins, enda kom hún sem lokaatriði í langri afsökunarræðu fyrir hönd hinna erlendu gesta ríkisstj. og stuðningsmanna hennar í þingflokki Alþfl. Hundrað ungar stúlkur á svörtum lista fyrir ýmiss háttar siðferðisafbrot, það finnst hæstv. ráðh. ekki mikið. En mér finnst það mikið, geigvænlega mikið, og ég veit, að svo er um meginhluta íslenzku þjóðarinnar. Þessar hundrað stúlkur munu flestar vera á aldrinum 15–25 ára og búsettar í Reykjavík og á Suðurnesjum, og ég hygg, að ef reiknað væri út frá því, yrði hlutfallstalan geigvænlega há. Það eru fleiri þjóðir en við, sem búa nú við bandarískt hernám, og menn eru víðar áhyggjufullir út af siðferðislegum afleiðingum þess. T. d. er nú þegar fjöldi bandarískra herstöðva í Bretlandi og Frakklandi. Hundrað stúlkur á svörtum lista hér samsvarar því, að upp undir 40 þúsundir væru skráðar á svartan lista þar, aðeins fyrir misferli innan sjálfra herstöðvanna. Ég býst við, að slíkar tölur þættu fréttir þar í löndum, og raunar heimsfréttir líka, og að ráðamenn þessara þjóða mundu ekki birta þær þingum sínum með stakasta jafnaðargeði og sem sönnun þess, að allt væri með felldu og vel það. En hverjar eru þá ástæðurnar til þessara miklu og alvarlegu afleiðinga? Að mínu viti eru þær fyrst og fremst tvennar, fyrir utan sjálft upphafið, þegar þm. þriggja flokka settust á leynifundi í Reykjavík og buðu innrásarhernum heim, þvert ofan í ákvæði stjórnarskrárinnar og þvert ofan í heit sín við íslenzku þjóðina. Að þeim verknaði frömdum hygg ég að ástæðurnar séu annars vegar furðulega siðlaust framferði hins erlenda liðs og augljós fyrirlitning þess á íslenzku þjóðinni og hins vegar einstæð þjónustusemi stjórnarvaldanna og blaða þeirra, sem stóðu að hinu löglausa hernámi. Ég skal ekki draga það í efa að í hernámsliði Bandaríkjanna séu yfirleitt sómasamlega innrættir menn að eðlisfari og að mæðrum þeirra þyki vænt um þá, eins og komizt hefur verið að orði. En því miður hafa þeir ekki flíkað sóma innrætis síns mikið hér á landi, heldur þvert á móti lagt sérstaka rækt við þá þætti, sem lakastir mega teljast. Að sumu leyti er þetta alkunnugt fyrirbæri samkvæmt kennisetningu vísunnar: „Þar sem enginn þekkir mann, þar er gott að vera“. En að mun meira leyti mun þetta stafa af því, að það er einn þáttur í sálfræðilegri hervæðingu Bandaríkjanna að innræta íbúum og sérstaklega æskulýð landsins, að þeir séu herraþjóð og að allar aðrar þjóðir standi á lægra stigi og séu til þess ætlaðar að þjóna undir þá. Þegar við þetta bætist, að ruddamennska og siðleysi er að verða megineinkenni bandarískra kvikmynda og þeirra sérstæðu bókmennta, sem mest eru lesnar af almenningi þar vestra, er ekki von að vel fari. Og afleiðingarnar þekkja allir. Þær birtast í hinum geigvænlegu tölum svarta listans, sem vikið var að áðan, og þær birtast í fjölmörgum atvikum, sem allir þekkja, þótt stjórnarvöldin og málgögn þeirra hafi reynt að þagga þau niður. Og það, sem er sérstaklega ískyggilegt er, að hinn erlendi her leggur á það sérstakt kapp að hafa áhrif á ungar stúlkur og raunar telpur, kenna þeim drykkjuskap, gera fyrstu kynni þeirra af sambúð karla og kvenna óhrein og ruddaleg, halda að þeim hvers kyns spillingu og brjóta að sjálfsögðu jafnframt niður allar heilbrigðar siðgæðishugmyndir, stolt og eðlileg lífsviðhorf æskunnar. Þetta hefur tekizt vel, allt of vel. Og það hvílir þung ábyrgð á íslenzkum stjórnarvöldum. Með stefnu sinni í atvinnumálum hafa þau búið vel í haginn fyrir árás herliðsins á íslenzkan æskulýð. Í stað þess, að hér rísi upp æska, sem sér möguleika opnast á hverju leiti og finnur, að dugnaður og atorka eru þeir eiginleikar, sem duga henni bezt, eru stjórnarvöldin nú að loka flestum brautum fyrir ungu fólki. Það er að verða mjög torvelt fyrir alþýðuæskuna að sækja skóla. Á henni bitnar atvinnuleysið sárast, og hvarvetna sér hún blasa við niðurlægingu og lokuð sund. Það er verið að bjóða þessari æsku upp á örvæntingu og þau viðbrögð, sem henni eru samfara. Um leið er svo lagt á það ofurkapp að benda á bandaríska hernámsliðið sem hina glæstu fyrirmynd, sem boði framtíðina. Á Keflavíkurflugvelli eru staddar hetjur nútímans, ungir menn, sem hafa tekið sig upp um langan veg, ekki aðeins til að vernda frelsi og sjálfstæði Íslendinga, heldur jafnframt til að vernda lýðræðið í öllum heiminum og allar aðrar fagrar dyggðir. Þessi ósköp hafa hljómað yfir íslenzkri æsku í ræðum ráðamanna þjóðarinnar og birtast daglega í blöðum þeirra flokka, sem að hernáminu stóðu. Dráp og tortímingar eru allt í einu orðin öndvegisafrek í þessum blöðum og ólánssamir unglingar, sem hafa fengið glýju í augun og látið hafa sig til að taka þátt í miskunnarlausustu drápstyrjöld veraldarsögunnar, eru allt í einu orðnir hetjur og látnir birta hinar fáránlegustu afrekasögur yfir almenningi. Þjónustusemi þríflokkablaðanna er svo alkunnug, að óþarfi er að rekja það í einstökum atriðum, en því miður hefur málgagn þeirra hv. þm., sem að þáltill. þeirri standa, sem hér er til umr., tekið þar forustuna margsinnis á einstaklega ósmekklegan hátt. Og seinast í gær las ég í öðru blaði, Alþýðublaðinu, að það væri kennsla í dónaskap að halda því fram, að ungar stúlkur ættu ekki að umgangast hernámsliðið og ekki að dansa við það á skemmtunum. Ég endurtek: Þetta var kennsla í dónaskap. Og á næstu síðu lýsti svo einn af þm. Alþfl. áhuga sínum á þjóðernisbaráttu Íslendinga. Á þennan hátt hafa íslenzkir ráðamenn og íslenzk blöð reynt að laða íslenzka æsku að hernámsliðinu. - Og kenningin um það, að á Keflavíkurflugvelli væri að finna framtíðina, hefur einnig verið studd öðrum rökum. Á Keflavíkurflugvelli eru að rísa upp þau hús, sem íslenzkri æsku er bannað að byggja. Þar eru stofnuð þau heimili, sem íslenzkt æskufólk hefur engin tök á að stofna. Þar er herraþjóðinni borgað margfalt hærra kaup en Íslendingar fá, þegar þeim er leyft að vinna. Og þangað eru atvinnuleysingjarnir látnir mæna í von um handtak, þegar skorturinn býst til að verða heimilisfastur hjá þeim. Þarna hníga margar ár að einum ósi, og það er óskemmtilegt að sjá þá sömu aðila, sem forsendunum valda, setja upp tilbúinn vandlætingarsvip á eftir. Öll þau varnaðarorð, sem sögð hafa verið í baráttunni gegn því, að Ísland yrði ofurselt bandarísku hernámi, eru nú að ásannast, illu heilli. Jafnvel þeir, sem á sínum tíma féllust á nauðsyn hernámsins í athugunarleysi, eru nú að öðlast nýjan skilning. Þegar þetta mál var rætt á þingi fyrir nokkrum árum, komst einn hv. þm. þannig að orði um hernámið, að „hið aukna öryggi, sem af því leiddi, mundi og hvergi nærri vega gegn þeirri gífurlegu hættu, sem slíkt hefði í för með sér fyrir sjálfstæði og þjóðerni Íslendinga, tungu þeirra og menningu“. Og það eru nú langtum fleiri, sem skilja þessa röksemd og finna, að jafnvel það aukna öryggi, sem þeir trúa enn á í blindni, er of dýru verði keypt. Þótt ég hafi dregið upp dökka mynd af ástandinu og hún sé engan veginn of dökk, skyldi enginn ætla, að þessi orð séu mælt af svartsýni eða ótrú á íslenzka æsku og þrek hennar og þjóðarinnar allrar. Því fer víðs fjarri. Það er nú að vakna með þjóðinni og ekki sízt með íslenzkri æsku sú andstöðualda gegn hernáminu og afleiðingum þess, sem á eftir að valda úrslitum í íslenzkum þjóðmálum. Fleiri og fleiri skilja það, að það veltur á öllu, að öll heilbrigð öfl þjóðarinnar sameinist gegn spillingunni og niðurlægingunni, sem ráðamennirnir eru að leiða Íslendinga dýpra og dýpra út í. Og það er einmitt þessi harðnandi andstaða, þessi heilbrigðu viðbrögð íslenzkrar æsku og þjóðarinnar allrar, sem, veldur því, að hernámsmálin eru nú tekin til umr. á Alþingi af þeim, sem buðu herliðinu heim. En því miður ber sú till., sem hér liggur fyrir, ekki með sér, að í þeim hópi sé um nokkur sinnaskipti að ræða. Hún hefur að vísu á sér fagurt yfirskin, en það er aðeins yfirskin. Upphaf hennar er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma því til leiðar, að dvöl hermanna varnarliðsins verði framvegis takmörkuð við þá staði, sem liðið hefur til afnota“ o. s. frv. Ríkisstj. á sem sagt að koma því til leiðar. Í þessu orðalagi virðist felast viðurkenning flm. á þeirri kenningu hæstv. dómsmrh., sem hann flutti á síðasta fundi Sþ., að ferðir og vist hernámsliðsins væri ekki mál íslenzkra stjórnarvalda, heldur einvörðungu herstjórnarinnar sjálfrar. Hæstv. dómsmrh. lýsti yfir því, að allar reglur um þau efni hefðu verið settar af herstjórninni og yfirleitt án samráðs við íslenzk stjórnarvöld, og hann virtist telja þetta hið eðlilegasta ástand. En þessi túlkun er í ósamræmi við allar yfirlýsingar innlendra og erlendra valdamanna í sambandi við hernámið og við ákvæði hernámssamningsins sjálfs. Og það væri ákaflega alvarlegt, ef Alþingi samþykkti ályktun, sem felur í sér nokkra viðurkenningu á þessum háskalega skilningi. Alþingi Íslendinga á sannarlega ekki að fela ríkisstjórn sinni að fara neinn bónarveg að hernámsliðinu og mælast til þess, að það hagi sér á siðaðan hátt. Alþingi á þvert á móti að lýsa yfir afdráttarlausum skilningi sínum og fela ríkisstj. að framkvæma hann. Alþingi Íslendinga á ekki að biðja um neitt; það á að fyrirskipa. Og hvað felst í orðinu dvöl? Er hægt að segja, að hernámsliðið hafi dvalizt hér í Reykjavík, þótt það hafi gert árásir á höfuðborgina nærfellt hvert kvöld og haldið þeim áfram fram á nætur? Varla er hægt að kalla slíkt dvöl samkvæmt almennri málvenju, og hvað felst þá efnislega í till. flm.? Enn segir í till., að það eigi að takmarka ónauðsynlegar ferðir hernámsliðsins frá samningssvæðunum. Samkvæmt skilningi hæstv. dómsmrh. er það hernámsstjórnin ein sem ákveður, hvað eru ónauðsynleg ferðalög, og hún mun telja árásirnar á Reykjavík mjög nauðsynlegar. Hv. flm. virðast samkvæmt upphafi till. fallast á skilning hæstv. ráðh., en hvað er þetta þá annað en meinlaus orð? Mér virðist því þessi þáltill. ákaflega gagnslaus og til þess fram borin að sýnast. Ég mun þó fylgja henni til n. í trausti þess, að þar komi fram till. um afdráttarlausari málsmeðferð. En hvernig sem þau málalok verða, tel ég það ánægjuefni, að þessi till. hefur komið fram, eins og þó er frá henni gengið. Hún sýnir, að einnig þeim, sem buðu hernámsliðinu heim, þvert ofan í loforð sín og ákvæði stjórnarskrárinnar, er að verða órótt af afleiðingum verka sinna. Og sá órói á eftir að aukast.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram á þskj. 47 till. til þál. um það að láta atvinnubílstjóra sitja fyrir innflutningsleyfum fyrir fólksbifreiðum. Það eru nú allmargir menn í landinu, sem stunda bifreiðaakstur sem aðalatvinnugrein, en hvað innflutning atvinnutækja til þessa atvinnurekstrar snertir, þá hefur atvinnubílstjórum verið gert mjög erfitt fyrir. Árið 1942, eða fyrir 10 árum, mun félagi þeirra hafa verið úthlutað 80 bifreiðum, en síðan ekki neinu nema 36 bifreiðum árið 1946. Frá þeim tíma hafa aðrir, að því er forstöðumenn bifreiðasamtakanna segja, fengið úthlutað 1.000–1.200 bifreiðum. Það er jafnframt sagt, að t. d. læknar, sem allir eru sammála um að mjög þurfi á bifreiðum að halda vegna starfa sinna, muni iðulega hafa haft möguleika til þess á þessu tímabili, þ. e. frá 1946, að endurnýja bifreiðar sínar jafnvel árlega og að flestir læknar hafi endurnýjað bifreiðaeign sína á þessu árabili, en þó er öllum ljóst, að notkun læknabifreiða, hversu mikil nauðsyn sem þær eru taldar, muni vera miklu minni en þeirra bifreiða, sem notaðar eru til atvinnurekstrar hjá atvinnubílstjórum. Augljóst er, að 36 bifreiðar til atvinnubílstjóra á 10 árum er næstum að segja ekki neitt, svo lítið er það til þess að endurnýja þennan bifreiðakost, þar sem auðvitað er, að þessar bifreiðar eru notaðar miklu meira en nokkrar aðrar bifreiðar. Útkoman af því, hve lítinn innflutning atvinnubilstjórar hafa fengið, hefur orðið sú, að þeir hafa orðið að kaupa þessi atvinnutæki sín við allt of dýru verði af einstaklingum, þ. e. a. s. af þeim, sem hafa fengið að flytja inn bifreiðar og hafa haft möguleika til þess að skipta um þessi tæki, eða þá hitt, að viðhaldskostnaðurinn á atvinnubifreiðum hefur orðið geysilega hár, og hefur verið tilnefnt, að viðhaldskostnaður á ári hafi farið upp í 30–40 þús. kr. fyrir eina bifreið. Er því auðséð, að atvinnurekstur sá, sem hér er um að ræða, hefur vegna skorts á nýjum tækjum átt við mjög mikla erfiðleika að stríða. Í till. þeirra, sem hér er fram borin, er gert ráð fyrir því, að atvinnubílstjórar verði látnir sitja fyrir innflutningsleyfum fyrir fólksbifreiðum, þegar slík leyfi verða veitt, en jafnframt er vitanlega nauðsynlegt, að fluttar verði inn bifreiðar handa atvinnubílstjórum, til þess að þeir geti endurnýjað atvinnutæki sín með eðlilegum hætti. Ég legg svo til, að þessari till. til þál. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er nú sannarlega ekki vonum fyrr, að áhugi hefur virzt vakna fyrir því hjá stuðningsmönnum stjórnarflokkanna, að eitthvað sé gert til þess að rétta hlut atvinnubifreiðarstjóra í sambandi við innflutning á bifreiðum. Það er ekki ofsögum sagt af því misrétti, sem þeir hafa orðið fyrir í þessu efni, eins og sýna m. a. þau dæmi, sem hv. flm. þáltill. nefndi hér áðan um það, að á síðasta áratug hefur verið flutt inn á annað þúsund fólksbifreiða, en samt sem áður hafa atvinnubifreiðarstjórarnir, þ. e. þeir menn, sem stunda akstur bifreiða sem atvinnu, ekki fengið nema sárafáar bifreiðar til þess að geta endurnýjað atvinnutæki sín. Nú vildi ég mega vona, að sá áhugi, sem nú virðist vera að vakna hjá stjórnarflokkunum í þessu efni, sé eitthvað meira en í tilefni af þeim alþingiskosningum, sem standa fyrir dyrum á næsta ári, og vildi þá líka mega vona, að í tilefni af framkomu þessarar till. verði nú gert eitthvað meira en aðeins að tala um þessi mál og síðan að láta framkvæmdirnar sitja á hakanum og kannske lítið úr þeim verða, a. m. k. þegar kosningunum væri lokið. Ég hef þess vegna viljað taka undir um þennan áhuga og gera tilraun til þess að beina honum inn á eitthvað raunhæfari brautir, en mér virðist felast í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, og hef þess vegna leyft mér að flytja brtt., sem er á þskj. 80 og er þannig orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „ Tillgr. orðist þannig: Alþ. leggur fyrir ríkisstj. að sjá til þess, að fluttar verði inn árlega ekki færri en 50 fólksbifreiðar, 6–7 manna, og verði innflutningsleyfum fyrir þessum bifreiðum úthlutað eingöngu til atvinnubifreiðarstjóra eftir till. viðkomandi stéttarfélaga.“ Síðan, í 2. lið till., er gert ráð fyrir breytingu á fyrirsögn, sem leiðir af þeirri efnisbreytingu, sem með þessu yrði á till. sjálfri. Ég álit sem sagt, að ef stjórnarflokkarnir og meiri hluti Alþ. þar með vill sýna einhvern raunverulegan áhuga fyrir leiðréttingu í þessu efni, þá beri að gera um það ákveðnari ályktanir en felast í till., sem aðeins gerir ráð fyrir því, að atvinnubílstjórar verði látnir sitja fyrir innflutningsleyfum fyrir fólksbifreiðum, þegar slík leyfi verði veitt. Nú verð ég að segja það, að ég hef þá reynslu af þessu á undanförnum árum, að ég hef hvað eftir annað sótt um leyfi til þess að endurnýja mjög gamla bifreið, sem ég hef notað við minn atvinnurekstur í þessu efni, en hef ávallt fengið þau svör, hvort heldur hefur verið hjá fjárhagsráði eða hjá sjálfum viðskmrh., að ekki séu yfirleitt veitt nein leyfi fyrir fólksbifreiðum. Þetta hafa alltaf verið svörin, þrátt fyrir það þótt fólksbifreiðarnar hafi streymt inn í landið, og ég er dálítið hræddur um það, að ef ekki verður gerð öðruvísi samþykkt um þetta en felst í till. eins og hún er, þá muni geta farið nokkuð á líka leið, að þegar atvinnubílstjórarnir fara að biðja um leyfið, þá verði svörin þau sömu: Ja, það eru bara engin leyfi veitt fyrir fólksbifreiðum, og þess vegna getið þið ekki fengið bifreiðar. Ég álít, að það sé þess vegna full ástæða til þess að orða þetta miklu ákveðnar, eða t. d. á þá leið, sem ég orða hér í minni brtt. Nú hefur því allajafna verið svarað, þegar við atvinnubílstjórarnir höfum sótt um að fá leyfi fyrir bifreiðum, að leyfin væru ekki veitt, og því borið við, að það væri ekki til gjaldeyrir til þess að flytja inn bifreiðar fyrir, gjaldeyririnn væri ekki til og þess vegna væri ekki hægt að gera þetta fyrir okkur, hversu fegin sem innflutningsyfirvöldin vildu nú gera það. Nú langar mig til að nota þetta tækifæri til þess að spyrja hæstv. viðskmrh.: Hvernig hefur þá verið til gjaldeyrir til þess að flytja inn alla þá fólksbíla, sem hv. framsögumaður nefndi áðan að fluttir hefðu verið inn á þessu tímabili, þegar atvinnubílstjórar hafa svo að segja engin leyfi fengið? Og hvernig hefur verið til gjaldeyrir til þess að flytja inn alla þá dýru lúxusbíla, sem fluttir hafa verið inn nú á s. l. sumri, fyrst ekki hefur verið til gjaldeyrir til þess að veita t. d. mér og öðrum atvinnubifreiðarstjórum leyfi til þess að endurnýja bíla, sem eru tvisvar til þrisvar sinnum eldri en þeir bílar, sem endurnýjaðir hafa verið með þessum innflutningi lúxusbílanna? Hvernig hefur sá gjaldeyrir verið til? Hvaðan hefur hann verið fenginn? Mér þætti mjög fróðlegt að fá hér upplýsingar í þessu efni, því að ef farið er eitthvað sérstaklega að rætast úr um gjaldeyri og af þeim ástæðum hafi verið hægt að flytja inn þessa Buicka, sem nú skreyta götur bæjarins, þá væri kannske einhver meiri von til þess, að framvegis yrðu veitt leyfi, svo að um munaði, handa atvinnubifreiðarstjórum. - Ég vildi sem sagt vænta þess að fá upplýsingar um þetta efni, og ég vildi enn fremur vænta þess, að Alþ. vildi þá taka svo alvarlega á þessu máli, sýna það mikinn áhuga fyrir leiðréttingu í þessu efni til handa atvinnubifreiðarstjórunum, að það féllist fúslega á að samþykkja þá brtt., sem ég flyt hér, til þess að samþykkt þáltill. í heild sinni yrði að einhverju gagni.



Herra forseti. Till. þessi var flutt á seinasta þingi, en fékkst ekki afgreidd; var ekki einu sinni tekin til umr. Þó er hér vissulega ekki á ferðinni svo þýðingarlaust mál, að það eigi ekki skilið annað en sinnuleysi og þögn af hálfu hv. Alþ. Þvert á móti munu nú fá mál þýðingarmeiri að því er snertir viðhald þjóðernis okkar og verndun sjálfstæðis okkar á þessum alvarlegu tímum. Því var spáð í grg. með till., þegar hún var flutt í fyrra, - það var fáum dögum eftir að bandaríska útvarpsstöðin á Keflavíkurflugvelli tók til starfa, - að meiri hluti unga fólksins hér í Rvík og nágrenni mundi gera þessa stöð að sinni stöð, þ. e. a. s. hlusta að staðaldri á hana, en hætta að hlusta á útvarp sinnar eigin þjóðar. Nú hefur þetta sannazt. Eins og nánar er að vikið í grg. með till., fylgist unga fólkið hér í Rvík og nágrenni nákvæmlega með því, sem gerist í hermannaútvarpinu, en - manni liggur við að segja - forðast eins og heitan eldinn að stilla viðtæki sín á íslenzka útvarpið. Sem betur fer munu vera minni og sennilega mjög lítil áhrif þessarar stöðvar í öðrum landshlutum, en hér suðvestanlands, sem stafar af því, að styrkleiki hennar er enn ekki orðinn svo mikill, að í henni heyrist greinilega víðar. En vegna þess að Reykjavík er aðalmenntasetur þjóðarinnar, hér starfa allir helztu skólar landsins, flykkist hingað æskufólk hvaðanæva að, enda er það svo, að yfir vetrarmánuðina dvelst hér meira en helmingur allrar íslenzkrar æsku. Og þetta fólk er undir linnulausum áhrifum frá hernámsstöðinni. Það elst bókstaflega upp í hinu útlenda andrúmslofti hennar. Skal ég ekki tefja fundinn á langri lýsingu á því, hvers eðlis það andrúmsloft er, en vísa um það til þess, sem segir í grg. Dagskrárefni bandaríska útvarpsins, það sem ekki er helber hégómi, er yfirleitt menningarfjandsamlegur og siðspillandi sori. Og í þessu menningarfjandsamlega, útlenda andrúmslofti er sem sagt að mótast andlegt viðhorf stórs hluta íslenzkrar æsku. Sú staðreynd hlýtur að vera mönnum ærin sönnun þess, að hér er um hið alvarlegasta mál að ræða. Við aðhyllumst allir þá skoðun, að fyrir áhuga þann á þjóðlegum bókmenntum okkar, sem ein kynslóð tók í arf frá annarri, hafi menning okkar lifað; þessi áhugi hafi verið krafturinn, sem bjargaði þjóðerni okkar gegnum hætturnar. Nú miða flestir hlutir að því að slæva þennan áhuga hjá hinni uppvaxandi kynslóð og varpa henni á vald útlendum áhrifum. Ég hygg, að það sé ekki ofmælt, að stofnun eins og bandaríska útvarpsstöðin á Keflavíkurflugvelli geti á fáum árum gert að engu það þjóðernisþrek, sem bókmenntum okkar tókst að halda við og jafnvel efla gegnum aldirnar. Ef til vill kann einhver að segja í þessu sambandi, að æskulýðnum sé þetta vorkunn og eðlilegt, að hann leggi þar frekar eyrun við, sem dagskrárefni er léttara og fjörugra en í íslenzka útvarpinu; og sjálfsagt mun það rétt, að íslenzka útvarpið geri sér ekki nógu mikið far um að ná eyrum yngri kynslóðarinnar, vanræki þá tegund léttara efnis, sem eðlilegt er að glöð og heilbrigð æska sækist eftir. Það má vissulega ofbjóða ungu fólki með eintómri hámenningu. En þetta er bara annað mál og breytir engu um réttmæti þeirrar kröfu, að stöðvaður sé rekstur hinnar erlendu útvarpsstöðvar, sem er að beygja andlegt líf æskunnar undir yfirráð sín. Mestu skiptir þó kannske það gagnvart löggjafanum, að krafa þessi byggist á lagalegum fyrirmælum. Rekstur bandarísku útvarpsstöðvarinnar er brot á lögum landsins, sem mæla svo fyrir, að ríkisstjórnin ein hafi rétt til að reka útvarp á Íslandi. Þessi till. felur þannig í sér áminningu um, að ríkisstj. gæti þess, að íslenzkum lögum sé hlýtt, eins og henni að sjálfsögðu ber öðrum fremur skylda til. Sú staðreynd ein út af fyrir sig ætti að vera hv. Alþ. ærin hvöt til að samþykkja till. sem allra fyrst.



Herra forseti. Ég vildi fyrst leyfa mér með örfáum orðum til viðbótar því, sem segir í grg. fyrir þessari þáltill., að minnast á aðdragandann að setningu þeirrar löggjafa,r, sem gildir nú um orlof á Íslandi. Þegar það mál hafði verið undirbúið nokkuð af þáverandi félmrn., var borin fram á Alþ. 1941 till. til þál. um skipun nefndar til þess að undirbúa setningu löggjafar um orlof. Var þar farið fram á að leggja grundvöllinn að þessari löggjöf með nokkuð svipuðum hætti og hér er lagt til að verði við áframhald og endurbætur á þessari löggjöf. Þessi till., sem borin var fram á Alþ. 1941 og flutt var af þm. Alþfl., vakti engan sérstakan styr á þingi, og var hún umræðulítið samþ. með 26 shlj. atkv., en 6 þm., sátu hjá. Eftir að þessi till. hafði verið samþ., var nefnd skipuð, er síðan vann vel og rösklega að því að semja frv. til laga um orlof. Er það frv. var fram komið, var það flutt af Alþýðuflokksþm. á fyrra þinginu 1942, og má þá segja, að ekki hafi verið of góðar né sérstaklega skilningsgóðar undirtektir sumra þm. um þessi nýmæli í íslenzkri löggjöf. Um þetta frv., sem þá var lagt fyrst fyrir Ed., sagði hv. núverandi 1. landsk. (BrB), að „þetta, sem frv. gerir ráð fyrir, er erfitt í framkvæmd og allt töluvert margbrotið“. Og síðar í sömu ræðu: „Þetta orlof er náttúrlega ákaflega lítilfjörlegt hjá verkamönnum á atvinnuleysistímum.“ Síðan segir þessi sami hv. þm. í annarri ræðu á sama þingi, fyrra þinginu 1942: „Ég sé ekki ástæðu til að halda hér langar ræður fyrir þessari hv. samkomu um það, hve frv. þetta sé fullkomið.“ Og enn heldur sami þm. áfram: „Viðvíkjandi Dagsbrún og þeim samningum, sem það félag hefur haft um þetta efni, vil ég segja það, að þau ákvæði eru til ákaflega lítils gagns, og ég held, að það sé einróma skoðun núv. stjórnar þess félags, að það hafi verið ákaflega lítið í það varið að fá þau fram. Þau eru ákaflega erfið í framkvæmd og einnig lítilfjörleg fríðindi, enda þótt framkvæmdin væri sæmileg, og enn þá lítilfjörlegri fríðindi heldur en verða mundu eftir þessu frv., ef samþykkt væri.“ Ég minni á þessi atriði úr ræðu Brynjólfs Bjarnasonar alþm. fyrir þær sakir, að því hefur verið haldið fram, að verkamannafélagið Dagsbrún hafi í raun og veru unnið einhverja sigra í þessu máli. En hann, sem var talsmaður þessa félags á Alþ., lýsir yfir því, sem nú hef ég vitnað til, þar sem hann taldi samningsatriði þau, sem Dagsbrún hefði fengið fram, og notaði orðið „ákaflega“ lítið til gagns, oftar en einu sinni og sagði, að það yrði enn þá minna gagn að því heldur en frv., sem þá lá fyrir, og erfitt í framkvæmd. - Þetta voru nú eiginlega höfuðundirtektirnar á haustþinginu 1942 undir þetta frv. En það vill nú verða svo með mörg góð mál, að tréð fellur ekki við fyrsta högg. Frv. var síðan borið fram á síðara þinginu 1942 og náði þá fram að ganga eftir nokkurt þjark og nokkrar ýfingar af hálfu einstakra þm. Mér þótti rétt að drepa á þessi atriði sérstaklega út af forsögu lagasetningarinnar, ekki hvað sízt fyrir þær sakir, að í umræðum hefur verið nokkuð minnzt á mikinn áhuga einstakra manna og flokks fyrir þessu máli og þá sérstaklega um afrek það, sem Dagsbrún hafi í öndverðu unnið, þó ekki fyrr en frv. kom fram, en því afreki var lýst með þeim orðum, sem nú hef ég vitnað til í ræðu Brynjólfs Bjarnasonar á sínum tíma. En það hefur farið svo með þessa löggjöf eins og marga aðra, að þótt hún í öndverðu hafi sætt of litlum skilningi og of lítilli vinsemd, þá hefur löggjöfin þó orðið á þann veg, að ég veit, að launastéttirnar og þá ekki hvað sízt hin skipulagsbundnu alþýðusamtök mundu berjast eins og ljón gegn því, að slík réttindi væru af þeim tekin, og meira en það. Verkalýðssamtökin telja nú og það af eðlilegum ástæðum rétt, eftir að lög þessi hafa nú verið í gildi tæplega 10 ár, að þörf sé á endurbótum á þeim og viðaukum í samræmi við það, sem gerzt hefur hér í nágrannalöndunum. Eins og oft vill verða, ekki hvað sízt í íslenzkri félagsmálalöggjöf, þá er það svo, að við höfum getað litið til Norðurlandanna sem að mörgu leyti mikilla fyrirmynda í upphafi að setningu félagsmálalöggjafar. Við höfum stuðzt við þá reynslu og þekkingu, sem komið hefur í ljós við undirbúning slíkra mála á þjóðþingum á Norðurlöndum, og hefur það orðið að miklu liði í baráttunni fyrir endurbættri og góðri félagsmálalöggjöf hér á landi. Og svo mikið hefur verið eiginlega stolt Íslendinga í þessum efnum, að þótt þeir hafi fegins hendi tekið þeirri reynslu og notað sér til styrktar þann þekkingarforða, sem komið hefur fram í undirbúningi málanna á Norðurlöndum, þá hafa þeir ekki viljað ganga skemmra, þegar til hefur átt að taka, heldur en Norðurlöndin yfirleitt í félagsmálalöggjöfinni, og hefur það á sumum sviðum heppnazt vel. Mér er mjög minnisstætt, þegar samið var um setningu almannatryggingal., að áður en stjórn Ólafs Thors tók við völdum, 1944, þá var því heitið af honum, sem þá var að reyna að mynda stjórnina, eftir kröfu Alþfl., að það skyldi vera eitt af stefnuskrármálum þeirrar ríkisstj. að koma á svo fullkominni almannatryggingalöggjöf sem yfirleitt þekktist hér í nágrannalöndunum. Og það heit var haldið af þáverandi ríkisstj., og voru sett á árinu 1946 - en þau lög tóku gildi 1947 - almannatryggingalögin, sem á þeim tímum gengu mjög langt og voru í fremstu röð almannatryggingalaga, eins og þau þekktust hér a. m. k. í þessari álfu. En löng um - og ég vil geta þess hefur Ástralía verið þar einna efst á blaði með framkvæmdir í félagsmálalöggjöfinni, og svo var líka lengi hvað snertir almannatryggingalöggjöfina. En ég get þessa einmitt út af því, að ég tel, að það verði að heyja þolgóða og kannske nokkuð langa baráttu hverju sinni, þegar á að fá fram endurbætur á íslenzkri félagsmálalöggjöf, og að það megi ekki gefast upp frekar en gert var á árunum 1941–1942 með setningu orlofsl., og það megi ekki heldur gefast upp núna hvað snertir endurbætur á þessum l., þó að ekki kunni byrlega að blása. Ég hef nú þann óljósa grun, að núverandi hv. stjórnarflokkar séu ekki sérstaklega ginnkeyptir fyrir því að ljá lið þeim umbótatill., sem Alþfl. flytur á Alþ., og kann það ekki allt að vera af slæmum vilja í garð þessara till., heldur telja þeir sér það hentugra, að Alþfl. fái ekki að þeirra áliti nein sérstök blóm í hnappagatið áður en gengið er til kosninga á vori komanda. En vera má, að kjósendur kunni að átta sig á því, að Alþfl., vegna þess að hann er í stjórnarandstöðu og ekki stærri flokkur en menn vita, fái skilning manna fyrir það að berjast fyrir góðum málefnum, og að þeir, sem leggjast gegn þeim, fái fyrir það lítið þakklæti, eins og vera ber fyrir það að leggjast gegn góðum málefnum. Þá skal ég víkja örlítið að till. sjálfri, eins og hún liggur hér fyrir á þskj. 56, og er þar farið fram á að skipa þriggja manna nefnd, þar sem einn nefndarmanna sé tilnefndur af Alþýðusambandinu, annar af Vinnuveitendasambandinu og þriðji án tilnefningar af ríkisstj., til þess að endurskoða orlofslögin. Og það er gert nokkuð meira í þessari till. Það er vakin sérstök athygli á þrem atriðum, sem þörf sé á að taka fyrir til yfirvegunar í sambandi við endurskoðunina. Það er í fyrsta lagi um lengingu orlofstímabilsins úr tveimur vikum upp í þrjár. Í öðru lagi að reyna að koma á föstu skipulagi, t. d. með samningum við Ferðaskrifstofu ríkisins eða á annan hátt, til tryggingar því, að komið verði á skipulagsbundnum orlofsferðum fyrir það fólk í landinu, sem nýtur orlofsfjár eða annarra orlofsfríðinda, og að þessar skipulögðu og um leið ódýru orlofsferðir verði ekki aðeins miðaðar við, að þær verði innanlands, þó að það yrði væntanlega aðallega, heldur einnig til útlanda. Og ég vil geta þess, að hér t. d. á Norðurlöndunum öllum starfa ferðafélög alþýðusamtakanna þar í löndum, sem hafa náin samskipti sín á milli og vinna að því ekki hvað sízt, að það fólk, sem nýtur orlofsréttinda, geti átt þess góðan kost að fá ódýr og hentug ferðalög. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að Ferðaskrifstofa ríkisins gæti t. d. náð sambandi við slík samtök hér á Norðurlöndum, sem mundu greiða fyrir orlofsferðum héðan til þeirra landa, ódýrra, hentugra og með ódýrri dvöl þar í löndum. Og ef orlofstíminn yrði lengdur úr tveimur vikum í þrjár, er þess góður kostur, eins og nú er háttað samgöngum, milli Íslands og annarra landa, að þeir menn, sem geta notið orlofsins í þrjár vikur, gætu, ef verkast vildi og þeir treystu sér til, tekizt orlofsferðir á hendur einnig til útlanda. Í þriðja lagi er varðandi endurskoðunina bent á það atriði, að nauðsynlegt sé að tryggja betur en gert er, að orlofsféð sé raunverulega greitt sem slíkt, en ekki sem hluti af kaupi, óaðgreindur frá venjulegu kaupi og renni þannig í sjóð manna óaðgreindur og samtímis kaupinu, t. d. vikulega, og verði þá oft að eyðslueyri, og þegar til á að taka, þá njóti fólkið ekki þess að hafa sparað sér upp orlofsfé, þegar kemur að þeim tímabilum, að orlofsferðir eru hentugastar. Að vísu er í núgildandi lögum gert ráð fyrir því yfirleitt, að orlofsfé sé greitt með orlofsmerkjum, en ég hef ríka ástæðu til þess að ætla, að á framkvæmd þessarar löggjafar hafi orðið nokkur misbrestur og það sé alltítt, að þessi venjulegu 4% séu lögð ofan á vinnulaunin, t. d. vikulega, og þannig afhent þeim, sem þeim veita viðtöku. Orlofsréttindin eru frá öndverðu ekki hugsuð sem kauphækkun, heldur sem fríðindi til fólksins, sem þeirra nýtur, til að eiga þess kost að geta fengið sumarleyfi eða vetrarleyfi með uppspöruðu fé, sem það hefur geymt til þess tíma, að nota á það í því skyni að taka sér orlof. Og orlofsféð yfirleitt eða orlofsréttindin eru hugsuð sem einn þátturinn í því að efla menningu og víðsýni launtakanna í löndunum, verkamannanna og annarra, gefa þeim færi á að hleypa heimdraganum, komast í burtu úr sínu daglega umhverfi, annaðhvort einir eða þá með einhverri náinni fjölskyldu eða kunningjum á staði, þar sem er hægt að njóta betur friðar og hvíldar, og þá staði, sem kannske hugur þeirra hefur stefnt til að sjá langa lengi, en þeir ekki átt þess kost að fá uppfylling þessara óska sinna. Orlofslögin og framkvæmd þeirra eru einn þátturinn í baráttunni fyrir menningu alþýðunnar í löndunum. Það er ekki kaupgjaldsspursmál í sjálfu sér, heldur menningarbarátta, og ég ætla, að orlofsréttindin víða um lönd hafi einnig orðið til þess að víkka sjóndeildarhring alþýðunnar og gefa henni kost á betri hvíld og heppilegri en ella hefði orðið. Nú gat ég þess áðan, að alveg á sama hátt eins og þegar íslenzka löggjafarvaldið lagði á vaðið með setningu orlofslöggjafarinnar eftir 1940, þá var fyrir nokkrum árum þar áður, eða rétt fyrir síðustu heimsstyrjöld, búið að setja lög á öllum Norðurlöndunum um orlofsréttindi. Ísland fór þar í kjölfarið og gerði það vel og dyggilega, því að orlofslöggjöfin, sem sett var 1942, var á margan hátt engu veigaminni, né náði skemmra, en þágildandi orlofslöggjöf á Norðurlöndum. En nú er svo komið einmitt upp úr heimsstyrjöldinni, að á Norðurlöndunum a. m. k. þremur, Danmörku, Noregi og Svíþjóð, er ýmist komið á eða er að komast á sumpart beinir samningar og sumpart lagaákvæði um lengingu orlofstímans úr tveimur vikum upp í þrjár. Í Danmörku var búið að semja raunverulega um þessa lengingu á milli heildarsamtaka verkamanna og atvinnurekenda, en það kom í ljós, að það var ekki fullnægjandi, því að það var hópur manna, ýmissa smærri „funksjonera“, ef ég má nota það orð, ýmissa starfsmanna þess opinbera, ýmissa þeirra manna, sem unnu að landbúnaðarstörfum, sem ekki nutu réttindanna eftir heildarsamningum verkalýðssamtakanna og atvinnurekendasambandsins, svo að það stendur til í Danmörku, að sett verði sem staðfesting á samningunum og einnig sem viðauki, er nái út yfir þær stéttir, sem sömdu um þessi réttindi sér til handa, lög, er tryggi þar öllum launamönnum yfirleitt þessi réttindi. Norðmenn riðu fyrstir á vaðið hvað þetta snerti rétt upp úr síðustu heimsstyrjöld. Þeir voru staðráðnir í því, eftir að taka við verulegum hluta af landi sínu í auðn eftir tortímingu stríðstímans, að byggja upp land sitt að nýju með sama þreki, sama þolgæði og þessi merkilega þjóð hafði sýnt á stríðsárunum í baráttunni við þýzku nazistana. En henni var það líka ljóst, að um leið og fólkið vildi leggja hönd á plóginn til þess að endurbæta það, sem aflaga hefði farið, til þess að gera Noreg að enn betra landi en hann áður hefði verið, þá þurfti líka að veita fólkinu réttindi og láta það finna, að það hefði gleði af að lifa í sínu landi. Þess vegna var sett löggjöfin um þriggja vikna orlofið þar fyrst af öllum Norðurlöndunum. Þegar nú svo er komið, að Norðurlöndin eru búin að afla sér þessara fríðinda, þá tel ég alveg sjálfsagt, að það verði einnig gert hér á Íslandi, og eins og segir í grg., þá er það gefið, að íslenzk alþýðusamtök una því ekki til lengdar að vera á þessu sviði hornreka samanborið við stéttarbræður þeirra á hinum Norðurlöndunum. Það kann að vera hægt að þvælast á móti þessu góða máli um skeið, eins og gert hefur verið um mörg önnur umbótamál. En menn skulu sanna til, að fyrr eða síðar vinnst sigurinn í þessu réttlætismáli, og þeim mun meiri sæmd er það fyrir Alþingi Íslendinga sem það fyrr skilur og áttar sig á, hvað hér er um mikið sanngirnismál að ræða, og ég vildi mega æskja þess og vona það, að Alþingi Íslendinga vildi nú afgr. þessa till., sem hér liggur fyrir, og þá mætti takast með góðum vilja stjórnarvalda, eins og bent er á í grg., að afgr. breyt. á orlofsl. áður en þessu þingi er lokið, jafnvel þótt það stæði ekki mjög langa hríð, því að ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef t. d. þessi þáltill. yrði samþ. endanlega, við skulum segja í þessum mánuði, og brugðizt yrði skjótt við með skipun nefndar, að sú n. eða þeir nm. mundu leggja stolt sitt í það að afgr. breyt. á orlofslöggjöfinni svo fljótt, að það gæti komið í hendur Alþ. áður en því lyki og svo tímanlega, að unnt væri að afgr. breyt. á l. Það er þess vegna í raun og veru ekki farið fram á, að með þessu sé málið ekki afgr. á þessu þingi, og ef það er vilji og ef það er skilningur fyrir því, að það sé eðlilegt og sanngjarnt að afgr. það á yfirstandandi Alþ., þá er það mjög hægt með samþykkt þessarar till., sem hér liggur fyrir. Það er með till. okkar ekki farið fram á neina frestun á þessu máli. Seinast í grg. er á það bent, að eftir að ákvarðaður var flutningur þessarar þáltill., þá var lagt fram á Alþ. frv. til l. um breyt. á orlofslögunum, á þskj. 28. Að sjálfsögðu mundum við flm., ef þess væri kostur, líka vilja styðja að því, að sú lagabreyting, með nauðsynlegum breyt. þó, yrði samþ., en við teldum, að traustari og betri grundvöllur væri lagður að málinu, ef farið væri að því á þann hátt eins og við leggjum til og málinu væri hraðað á þann veg, sem unnt er og ég hef nú á bent. Ég vil vona, að þessi till. nái fljótt fram að ganga, en eftir reglum þingskapa ber að hafa um hana tvær umr. Ég legg til, að eftir að þessari umr. er lokið, verði henni vísað til hv. allshn. Sþ., en vildi þá beina því til þeirrar n., að hún sýndi skörungsskap í afgreiðslu málsins, og endurtaka þau orð mín til þingheims sjálfs, að það er í sjálfu sér miklu betra, þegar sýnilegt er, að málefni er svo sanngjarnt og á sér svo mikinn hljómgrunn, að það verður samþ. fyrr eða síðar, að það sé ekki tafið að ástæðulausu, heldur láti nú þeir, sem einhverjar vomur eru á út af slíkum endurbótum, það ekki á sig fá, heldur hafi þetta í huga, að þótt þeir samþykki það ekki í dag, þá verður það samþ. á morgun, annaðhvort af þeim eða þá öðrum, sem taka fram fyrir hendurnar á þeim.



Herra forseti. Vegir hér á landi eru flestir aðeins moldar- eða malarvegir. Þannig gerðir vegir eru ekki góðir til lengdar, nema umferð sé lítil og tíðarfar gott. Allar samgöngur á landi hér byggjast á bifreiðaakstri eftir hinum slæmu og löngu vegum. Hér eru engar járnbrautir til þess að létta á flutningaþörfinni eftir vegunum. Er því skiljanlegt, að umferð um þá vegi, sem liggja um þéttbýlustu héruðin, sé nú of mikil og viðhald á moldarvegunum verði of dýrt. Reynslan hefur sýnt, að þótt árlega sé varið um 20 millj. kr. til viðhalds þjóðveganna, þá nægir það engan veginn, og eru vegirnir þrátt fyrir það mjög slæmir. Reynslan hefur einnig sýnt, að þar sem umferð er mikil á vegunum, duga ekki nema steinsteyptir vegir, sbr. veginn hérna fyrir innan bæ, inn undir Elliðaár. Þeir vegir eru dýrir í byrjun, en ódýrir í viðhaldi. Vegagerð úr steinsteypu er það dýr, að langur tími mun líða, þangað til vegakerfi landsins verður þannig uppbyggt, en aðalvegirnir verða að byggjast þannig á næstu árum. Það má því ekki dragast lengi úr þessu, að hafizt verði handa og byrjað að steypa vegina, eftir því sem fjárhagur og geta leyfir. Þegar sementsverksmiðjan byrjar að starfa, þarf ekki erlendan gjaldeyri fyrir sement. Væntanlega rís sementsverksmiðjan af grunni fljótt. Hún skapar atvinnu í landinu og kemur til með að framleiða nægilegt sement á samkeppnishæfu verði. Með sementsverksmiðjunni munu skapast nýir möguleikar til vegagerðar í landinu. Óskir manna um betri vegi mættu því uppfyllast fyrr, en ýmsir hafa búizt við. Till. mín fer fram á það, að ríkisstj. láti fara fram athugun á þessu máli. Athugun er nauðsynleg til þess að fá rökstutt álit sérfróðra manna um þetta mál. Þar sem gera má fyllilega ráð fyrir, að álitið verði jákvætt, er líklegt, að það leiði til þess, að byrjað verði, þótt í litlu sé fyrst í stað, að gera vegi úr varanlegu efni. Slit á ökutækjum og öll sú eyðsla, sem vondir vegir hafa í för með sér, ætti að nægja til þess að gera flestum ljóst, að við höfum ekki efni á að notast við hina frumstæðu vegagerð til langframa. Ég vil leyfa mér að fara fram á það, að þessari till. verði vísað til 2. umr. og allshn.