Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi leyfa mér að beina þeirri ósk til forseta, að þær kosningar, sem á dagskránni eru í dag, fari ekki fram í dag, heldur verði frestað. Hins vegar vil ég leyfa mér að bera fram fsp. til hæstv. ríkisstj. út af atburði, sem gerðist í gær. Í gær, á fullveldisdaginn, flutti einn ráðuneytisstjóri ríkisstj. ræðu, Jónas Haralz, ráðuneytisstjóri fyrir hinu nýmyndaða efnahagsmálaráðuneyti. Ég vil í fyrsta lagi leyfa mér að spyrja: Flytur ráðuneytisstjórinn þá ræðu, sem hann gerir, á eigin ábyrgð? Ef svo er, þá álít ég, að hér sé framið alveg dæmalaust taktleysi. Það mundi enginn af þeim ráðuneytisstjórum, sem hjá okkur starfa í stjórnarráðinu, leyfa sér að fara að fiytja um mál, sem undir hann heyra, ræðu eins og þessi ráðuneytisstjóri gerði í gær. Mér er sem ég sjái t.d. ráðuneytisstjóra fjmrn. fara að halda ræðu í útvarpið um það, hvaða tolla skuli leggja á, hve háir þeir skuli vera, af hvaða vörum þeir skuli vera, og annað slíkt. Og ég er hræddur um, að ef einn ráðuneytisstjóri leyfði sér að halda slíka ræðu um það, sem undir hans ráðuneyti heyrir, upp á eigin spýtur, þá mundi hann ekki vera lengi ráðuneytisstjóri eftir það. Ég vil lýsa því yfir, að svo framarlega sem Jónas Haralz ráðuneytisstjóri hefur flutt þessa ræðu án samráðs við ríkisstj., þá er verið að fremja embættisafglöp, sem ekki er hægt að þola. Ef einn ráðuneytisstjóri tekur upp á því að fara að tala um mál, sem heyra undir hans ráðuneyti, og segja, hvað gera skuli í þeim, þá er hann annaðhvort að tala um hluti, sem á að fara að gera, og kjafta frá því, sem á að liggja í leynd, þangað til ríkisstj. kemur fram með það, eða þá að hann er að tala út í bláinn um einhverjar persónulegar skoðanir og óskir sínar. Ég býst við, að það séu engir menn í þessu landi í þeirri oft mjög erfiðu aðstöðu, sem okkar ráðuneytisstjórar yfirleitt hafa staðið sig mjög vel í, engir af okkar embættismönnum í eins erfiðri aðstöðu og þeir, að ráðuneytisstjórarnir, sem náttúrlega hafa sínar skoðanir eins og aðrir embættismenn, en verða raunverulega alltaf að vera þjónar ráðherranna, geta auðvitað ráðlagt þeim einlæglega, ef þeir vilja, en verða í öllu sínu framferði raunverulega alltaf að vera alveg sérstakir þjónar viðkomandi ráðh„ sem þeir eiga að geta treyst á til að kunna bæði að þegja og tala á réttum tíma. Ég álít þess vegna, að það séu framin embættisafglöp af þessum ráðuneytisstjóra, ekki sízt þar sem hann talar um málefni, sem heyrir undir það ráðuneyti, sem hefur verið myndað undir hans forsæti. Ef hann hefði verið að tala um málfræði eða háskólann eða eitthvað slíkt, hefði gegnt öðru máli. Ég álít, að hafi hann talað án samráðs við ríkisstj. sem ráðuneytisstjóri þarna, þá séu þetta bein embættisafglöp, sem ekki sé hægt að þola, og það mundi enginn annar ráðuneytisstjóri, sem ég þekki í stjórnarráðinu, hafa gert þetta og hefur ekki gert, svo að mér sé kunnugt. Þá er hitt til, að ráðuneytisstjórinn hafi talað í samráði við ríkisstj., því að ég ætla einum ráðuneytisstjóra vart þá dul, það taktleysi veit ég að vart muni vera til, að einn ráðuneytisstjóri hafi ætlað sér með ræðu, sem hann flytur 1. des., á fullveldisdaginn, að fara að segja sínum ráðherra eða sínum ráðherrum fyrir verkum. Þá færi virkilega skörin að færast upp í bekkinn, ef einum ráðuneytisstjóra finnst, að hann eigi að segja ráðh., hvað þeir eigi að gera, þeim mönnum, sem kosnir eru af þjóðinni og þinginu til þess að stjórna landinu. Þá er hitt til, að þessi ráðuneytisstjóri hafi talað í samráði við ríkisstj., og að því vil ég spyrja, hvort það sé svo, að sú ræða, sem var flutt í gær af næstæðsta embættismanni stjórnarráðsins á þessu sviði, hafi verið flutt í samráði við ríkisstj., án þess þó að þess hafi sérstaklega verið getið. Og þá verð ég að segja, að það þykir mér talsvert furðulegur háttur um tilkynningar til þjóðarinnar, ef ráðuneytisstjórar eru látnir bera fram þá stefnu, sem eigi að fylgja, svo að segja fyrir hönd ríkisstj., án þess að geta um, að það sé fyrir hönd ríkisstj. Ég get vart trúað, að slíkt sé meiningin. En sé svo, held ég, að það þurfi að koma fram nú þegar. Svo fremi sem Jónas Haralz ráðuneytisstjóri efnahagsmrn., sem heyrir undir alla ríkis stj., hefur í gær verið að boða stefnu f.h. allrar ríkisstj. og þessi óvenjulegi háttur hefur verið hafður á að láta hann boða slíka stefnu á þessum stað og þessari stundu á þennan hátt, þá held ég, að tími sé til kominn, að hæstv. ríkisstj. segi við Alþingi, að Alþingi virði hún vissulega ekki svars, en hún láti einn ráðuneytisstjóra, nýskipaðan yfir nýtt ráðuneyti, flytja þjóðinni boðskap án þess að tilkynna, að það sé boðskapur ríkisstj. um leið. Ég vildi mega álíta, að það væri ekki nema tvennt til, þegar ráðuneytisstjóri úr stjórnarráðinu flytur svona ræðu, að annaðhvort talar hann á eigin ábyrgð, og þá á hann ekki að tala sem ráðuneytisstjóri í því embætti, sem hann er, eða þá hann talar f.h. ríkisstj., og þá á hann að tilkynna það. Eitt af þessu tvennu gæti maður búizt við að hlyti að vera hátturinn, sem þarna væri hafður á, og ég vonast til þess, að ríkisstj. leysi úr því. Það kunna máske margir að álíta, að það kunni að vera það þriðja til, að Jónas Haralz ráðuneytisstjóri sé látinn tala 1. des., á fullveldisdaginn, halda þá fyrstu ræðu, sem hann heldur, eftir að búið er að búa til þetta ráðuneyti, sem heyrir undir alla ríkisstj., sem eins konar prógramræðu um, hvað gera skuli í efnahagsmálum Íslands á næstunni, sem einhver vísindamaður. Hafi slíkt verið tilgangurinn, er það mjög illa af stað farið, í fyrsta lagi að velja til slíks ráðuneytisstjóra. Það er sú tegund embættismanna íslenzka ríkisins, sem sízt hefur verið flíkað í pólitískum deilumálum og á ekki að gera leik að, hvorki af þeirra hálfu né annarra, að draga þá inn í þau. Þeir hafa svo að segja verið þeir ópólitískustu þjónar í stjórnarráðinu, þó að þeir eigi að geta haft sínar skoðanir eins og aðrir menn. Væri svo, að það hafi hins vegar verið tilgangurinn, þá vil ég aðeins lýsa því yfir, ef það kynnu að vera einhverjir, sem glæpast á því, þegar slæm ráð eru brugguð þjóðinni undir yfirskini vísinda og jafnvel embættismennsku, að vísindalegan grundvöll var ekki að finna í þessari ræðu. Og það er furðuleg ósvífni af einum embættismanni úr stjórnarráðinu að leyfa sér að koma fram á fullveldisdaginn til þess að gera ráðstafanir til þess að reyna að rífa allt niður, sem sjálfstæði Íslands byggist á. Ég vil aðeins geta þess, af því að ég ætla ekki í umr. um þetta mál hér nú, en óska aðeins eftir svari frá ríkisstj., að svo framarlega sem slík efnahagspólitík hefði verið viðhöfð síðustu 20 árin, sem þessi ráðuneytisstjóri efnahagsmrn. lagði til í sinni ræðu í gær, þá hefði Ísland búið í dag við sömu fátæktina og fyrir stríð. Hæstv. viðskmrh. van nýlega að hæla sér af því við einn erlendan ráðamann, Mikojan, sem kom hér á Keflavíkurflugvöll, að hér á Íslandi byggju menn við einhver beztu kjör í heimi. Hæstv. viðskmrh. hefði ekki þurft að hæla sér af því, svo framarlega sem vísindamenn af því tagi, sem þessi ráðuneytisstjóri er, eftir tali hans í gær að dæma, hefðu fengið að ráða því, hvað gert hefði verið hér á Íslandi síðustu 20 árin. Þá hefði sama fátæktin, sama eymdin verið hérna eins og var fyrir stríð, ef farið væri að þeim kenningum, sem þar voru boðaðar. Það þykir máske eðlilegt af öllum almenningi í landinu að ganga í skrokk á þeim mönnum, sem kallaðir eru stjórnmálamenn, svívirða þá við öll möguleg tækifæri og níða niður þeirra verk. En Ísland væri ekki það, sem það er í dag, þannig að hæstv. ráðh. finna meira að segja ástæðu til að hæla sér af því gagnvart útlendum mönnum, svo framarlega sem það hefðu ekki verið stjórnmálamenn Íslands í samráði við alþýðuna á Íslandi, sem hefðu gert Ísland sérstaklega á síðustu 20 árum að því, sem það er, án þess að hlusta á og með því að traðka undir fótum vitlausar ráðleggingar þeirra manna, sem ekkert hafa gert annað og aldrei hafa séð önnur úrræði en reyna að steypa Íslandi fram af einhverju ímynduðu hengiflugi, sem þeir hafa séð. Það eru stjórnmálamenn Íslands í virku samstarfi við þjóð þessa lands, sem hafa umskapað Ísland á þessum 20 árum án þess að fara eftir vitlausum hagfræðikenningum, sem ungir skólapiltar læra í skóla og vilja fá tækifæri til að hafa íslenzku þjóðina tilraunadýrið fyrir. Ég mundi álíta það illa farið og vil segja það við ríkisstj., af því að mér finnst á henni, að hún vilji flýta sér að losna við öll áhrif stjórnmálamanna og Alþingis, kannske fara að ráðum einhverra svona hagfræðinga, - ég vil segja það við hana, að það að hleypa þessum mönnum að íslenzkum þjóðarbúskap, þeim sem við, þessir stjórnmálamenn, í krafti þeim, sem þjóðin hefur gefið okkur, höfum skapað á þessum árum, hleypa þeim að þeim lífskjörum, sem við höfum mótað á Íslandi í þessi 20 ár, það er eins og að láta skottulækni ganga að lifandi manni með ryðgaða breddu í hendinni til þess að skera hann upp og hlaupa frá uppskurðinum í miðju kafi. Við höfum séð þess háttar tilraunir gerðar hér áður, fyrir 10 árum, og mig langar ekki til að lifa þær aftur fyrir mitt leyti. Þess vegna óska ég eftir, að ríkisstj. gefi yfirlýsingu um það, hvort þessi ræða var flutt af ráðuneytisstjóranum að hans eigin frumkvæði eða hvort hún var flutt að einhverju leyti í samráði við hæstv. ríkisstj. og eigi að boða stefnu hennar. Og vara vil ég svo ríkisstj. við, ef einhver úr henni kynni að glæpast á því að vilja taka það sem einhver óskeikul vísindi, sem lærðir menn bera fram, að fara út í það ævintýri að fara að prófa þau á okkar þjóð. Menn geta treyst læknum fyrir að skera sig upp við slæmum kvilla. En ef menn ætla að treysta hagfræðingum fyrir því að stjórna því, hvernig þjóðfélagið eigi að vera, í stað þess að hafa manndóm, eins og við íslenzkir stjórnmálamenn höfum reynt að hafa undanfarið, til þess að stjórna landinu sjálfir með því umboði, sem okkur er gefið, þá vil ég a.m.k. vara ríkisstj. við því að ætla að skjóta sér undan þeirri ábyrgð, sem á okkur hvílir, með því að ætla að vitna í, að farið hafi verið að ráðum einhverra vísindamanna.



Herra forseti. Ummæli hv. 3. þm. Reykv. (EOl) gætu að vísu gefið tilefni til almennra umræðna. En eins og mér skildist á honum sjálfum, er allmikið orðið af þeim nú þegar síðustu daga á Alþ., og skal ég því ekki fara út í þá sálma, heldur stuðla að því af minni hálfu, að afgreiðsla mála geti gengið greiðlega hér í þinginu, og svara einfaldlega og sem athugasemdaminnst þeim fsp., sem hv. þm. ber fram. Eins og hv. þm. og raunar alþjóð veit, hefur það aldrei tíðkazt, að ríkisstj. Íslands, hver sem hún er, réði því, hver talaði 1. des, af hálfu stúdenta. Það hefur stundum átt sér stað, að það hefur verið maður úr ríkisstj., en þá hefur það ætíð verið stúdentaráð Háskóla Íslands, sem það hefur ákveðið, - og eftir atvikum, eins og mér skilst nú, almennur stúdentafundur goldið samþykki sitt til þess, hver maður skyldi tala. Á þessu er engin breyting að þessu sinni frekar en áður. Ég hygg meira að segja, að ég hafi lesið það í því blaði, sem hv. 3. þm. Reykv. tekur væntanlega trúanlegra en flest önnur blöð, Þjóðviljanum, að gangur þessa máls hafi verið sá, að fyrst hafi stúdentaráð háskólans beðið Jónas Haralz um að tala og tala um efnahagsmálin. Síðan hafi einhverjum í hópi stúdenta ekki líkað, hvorki mannvalið né efnið, sem ræða átti um, og þess vegna hafi málinu verið skotið til almenns stúdentafundar. Á honum var með mjög verulegum atkvæðamun samþykkt að halda fast við ákvörðun stúdentaráðs. Það er því ljóst, að það er sami aðili og vant er, nú meira að segja með samþykki almenns stúdentafundar, sem hefur farið þess á leit við Jónas Haralz að tala á þessum tíma, hinn 1. des., og tala um efnahagsvandamálið. Það þarf ekki að taka fram, að þetta var ekki gert að tilhlutan ríkisstj., sem var ekki búið að mynda, þegar þessi ákvörðun var tekin, né var ræðan frekar en aðrar slíkar ræður borin undir ríkisstj. Um ástæðuna fyrir því, að stúdentar völdu Jónas Haralz til að tala, get ég ekki sagt. Það er nýtt, ef stúdentar eru svo hollir við embættismenn, að þeir velji menn einungis vegna þess tillits, að þeir séu ráðuneytisstjórar, enn þá nýrra, að stúdentar séu svo stjórnhollir, að þeir velji mann sem talsmann stjórnar, sem er ekki búið að mynda, svo að ég hygg, að hv. þm. hafi komizt næst sannleikanum, þegar hann nefndi þriðja möguleikann, í hvaða eiginleika hinn ágæti ræðumaður hefði talað, að hann hefði verið beðinn um að tala sem vísindamaður, sérstakur fróðleiksmaður um þessi efni. Nú má vel vera, að hv. þm. telji, að hinum ungu mönnum hafi missýnzt í þessu vali. En ef svo er, þá eru þeir ekki einir um þá missýningu eða misskilning, vegna þess að Jónas Haralz hefur ekki aðeins lokið ágætum prófum, notið mikils trúnaðar hjá tilteknum pólitískum flokki hér á landi áður fyrri, einmitt sakir afburða hagfræðiþekkingar, unnið hjá alþjóðastofnun úti í heimi og notið þar meira trausts en flestir aðrir, er óhætt að segja, heldur var hann einnig kallaður hingað til landsins af hinni hásælu, nú látnu vinstri stjórn til þess að vera sérstakur ráðunautur hennar í efnahagsmálum. Og þó að okkur sjálfstæðismönnum hafi ekki komið saman við vinstri stjórnina sálugu um margt, þá höfum við frá upphafi talið, að þarna hafi verið mjög vel valið, svo að ég held, að þessi maður hafi ekki aðeins úti í löndum, heldur einnig af hálfu allra aðila á Íslandi, sem af hans starfsferli hafa haft skipti, hlotið alveg óvenjulega viðurkenningu og þess vegna sé e.t.v. ekki óeðlilegt, að hinir ungu menn hafi beðið hann um að tala sem sérstaklega færan og fróðan mann um efnahagsmálin hinn 1. des. Það gerir hann svo auðvitað á sína ábyrgð, og þarf ekki að taka það fram, sem hv. þm. veit, að hér á landi gildir málfrelsi. Það er svo hvers og eins að meta, hvað hann gerir með skoðanir þessa manns eins og annarra manna. Það er ekki stjórnarvaldanna eða Alþ. að segja til um það. Þessi maður talaði í alþjóðar áheyrn, og það verður alþjóð, sem að lokum leggur dóm á það, hvers meta beri þær skoðanir, sem þarna voru fram settar.



Herra forseti. Það var aðeins út af svari hæstv. dómsmrh., sem ég vil þakka honum fyrir. Mér þykir vænt um að heyra, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki enn sem komið er fallizt á þær skoðanir, sem fluttar voru í erindi Jónasar Haralz, og að hæstv. ríkisstj. sér ástæðu til þess að taka það fram, að hann hafi ekki að neinu leyti flutt þetta í samráði við hana. Þá liggur hitt fyrir, sem ég talaði um og ég vil ekki taka til baka, að ég álit það taktleysi af ráðuneytisstjóra í efnahagsmrn. stjórnarráðsins að ræða um þessi mál, einmitt þegar þau eru önnur eins hitamál og nú er og álit, að það hafi verið mjög óheppilegt af honum sem embættismanni í þessari stöðu að gera slíkt. Þar með er ég ekki að banna honum að hafa sinar skoðanir, það er réttur hvers manns, en það er um leið skylda hvers embættismanns, í þeirri stöðu sem hann er, að kunna nokkra gát á sinni tungu. Hefði ráðuneytisstjóri fjmrn., Sigtryggur Klemenzson, verið beðinn um að tala af hálfu stúdenta um tollaálagningar á Íslandi á næstunni og tollatilhögun, þá efast ég um, að sá ráðuneytisstjóri hefði gert það eða honum hefði þótt viðeigandi að fara að ræða um það, hvað hann áliti, að ætti að verða af nýjum tollum, hærri tollum, lægri tollum eða slíku, í þeim tollalögum og fjárlögum, sem ætti að samþykkja næst. Það var eins og ég því miður bjóst við, að hæstv. ríkisstj. og jafnvel fleiri í landinu mundu vilja líta svo á, að þessi maður hefði einhverja vísindalega þekkingu á efnahagsmálum til að bera. Það er einmitt það, sem skortir, og það er það, sem ég vildi alveg sérstaklega vara við. Það er rétt hjá hæstv. dómsmrh., að þessi maður hefur hlotið allmikinn frama erlendis. Það var nákvæmlega það sama með þann mann, sem kallaður var hingað heim fyrir 10 árum, 1950, dr. Benjamín Eiríksson, hálærður maður, hafði hlotið mikinn frama erlendis. Það var trúað á hann sem sérstakan sérfræðing. En það er bara sitt hvað að stúdera við háskóla í framandi löndum, þótt stórveldi séu og góðir háskólar, læra þar skólalærdóm og ætla svo að fara að gera tilraunir með, hvort þeir kunna þetta og hvort þeir hafa skilið það, á lífi íslenzku þjóðarinnar. Það er of dýr tilraunastöð fyrir skólapilta, þó að þeir hafi fengið doktorsnafnbót og sitt hvað annað slíkt. Og hæstv. ríkisstj. mætti læra af því. Það var ekki um annað talað hér fyrir 10 árum, 1950, þegar gengið var lækkað, heldur en þau vísu ráð dr. Benjamíns Eiríkssonar efnahagssérfræðings ríkisstjórnarinnar, tilkallaðs frá amerískum háskólum, amerískum alþjóðabanka og öðru slíku til þess að ráða fram úr efnahagsvandamálunum. Og hvað var gert? Það var gripið til ráða, sem sköpuðu vandræðaástand á Íslandi, sem seinkuðu þróun þjóðarinnar a.m.k. um 7 ár. Og hvað gerðu svo þessi yfirvöld, sem treystu þessum vísindamanni? Jú, þau hafa kúldað honum niður í einum banka í bænum við að búa til glerfjöll og kalla hann ekki oftar til ráðlegginga um efnahagsmál, fengu nóg af þessu eina. Og ég er hræddur um, að það verði eins, ef á að fara að eins nú. - Og út af því, sem hæstv. dómsmrh. minntist á, að jafnvel sú hásæla vinstri stjórn hefði átt þátt í því að kalla hann hingað til landsins, – það er alveg rétt hjá hæstv. dómsmrh., og hann lýsti samþykki sínu á því, þó að hann væri annars ekki hrifinn af vinstri stjórninni. Það voru vissir hlutir, sem vissir flokkar í vinstri stjórn og stjórnarandstaðan þá virtist vera hjartanlega sammála um. En ekki hlaut vinstri stjórnin mikla blessun af þeim ráðleggingum, sem þessi efnahagsmálasérfræðingur gaf henni, þannig að ef það á að fara að reyna að telja almenningi trú um, að vegna þess að menn séu lærðir, hafi gengið á erlenda háskóla, hafi hlotið frama hjá útlenzkum alþjóðabönkum eða öðru slíku, þá er það ekki það, sem þarf til þess að gera líf íslenzku þjóðarinnar gæfusamt. En það er það, sem vantar í allra orðabók, þessara blessaðra hagfræðinga, þessara hálærðu skólapilta, sem kallaðir eru til. Þeir vita ekkert um lífsbaráttu þessarar þjóðar og hvernig þarf að búa að henni, til þess að hún geti lifað gæfusöm í sínu landi. Ég veit ekki betur en hæstv. viðskmrh. hafi sjálfur verið að lýsa því yfir, að hún hafi aldrei búið við betri kjör en nú og að við getum verið stoltir af því. En hún hefði ekki gert það, ef þessir menn hefðu komið nokkurs staðar nærri s.l. 20 ár til þess að reyna að hafa áhrif, þegar góð áhrif voru höfð í íslenzku þjóðlífi. Þeir hafa komið nærri til þess að spilla fyrir eða rýra það, sem gert var. En það getum við rætt undir öðrum dagskrárlið en hér utan dagskrár.



Herra forseti. Það er aðeins til þess að taka fram eina eða tvær staðreyndir til viðbótar, en ekki í því skyni að hefja almennar deilur. Fyrst varðandi Benjamín Eiríksson, þá er það mikill misskilningur hjá hv. 3. þm. Reykv. (EOl), að það sé sérstök óvirðingarstaða að vera bankastjóri. Ég held, að það hafi aldrei þótt hér á landi, svo að það er síður en svo, að Benjamín hafi verið gerður að eins konar próventukarli með því að vera settur yfir þá stofnun, sem hann nú stjórnar. Þar að auki er rétt, að það komi ljóst fram, að eftir því sem ég veit, þá er Benjamín stöðugt kallaður til við lausn hinna vandasömustu mála. Á þeim stutta tíma, sem ég hef nú verið í stjórn, hef ég heyrt vitnað til hans ráðlegginga, og ég vissi, að hann var í sendiförum og í ráðum fyrir vinstri stj., og ég vissi, að hann var einn af ráðunautum þeirrar stj., sem ég sat í fyrir árið 1956. Það er líka algerlega rangt, að tillögur dr. Benjamíns hafi orðið til að seinka þróun hér á landi um sjö ár, eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði, um leið og hann talar um hinar miklu framfarir, sem orðið hafi hér á síðustu 20 árum. Það liggja þvert á móti fyrir ótvíræð og óhnekkjanleg gögn um það, að framleiðsluaukning var hlutfallslega meiri á árunum 1952, 1953, 1954 og 1955, meðan ráðleggingar dr. Benjamíns fengu að njóta sín til fulls, heldur en eftir að áhrif verkfallanna miklu frá 1955 komu til, sem vinstri stj. síðan eyddi meginkröftum sínum til að ráða við og henni tókst aldrei til hlítar. Þetta sést, ef skýrslur eru skoðaðar. Þetta var rakið nú í kosningabaráttunni. Þar kom fram nokkur leiðrétting og bent á það, að sennilega mundi framleiðsluaukning hafa verið eitthvað meiri síðustu árin en talið hafi verið í þessum bráðabirgðaskýrslum. En það var þó ljóst, að á þeim tímum, sem segja mátti, að ráðleggingar dr. Benjamíns væru í fullu gildi, var framleiðsluaukningin hlutfallslega meiri en hún hefur orðið seinna. Er nauðsynlegt, að menn átti sig á þessu, og fullyrðingar hv. 3. þm. Reykv. eru þess vegna gersamlega rangar, hvíla á algerum misskilningi. Ég met hv. 3. þm. Reykv. mjög mikils og tel hann fróðan mann, þó að ég sé honum ósammála í stjórnmálum. Hins vegar get ég ekki talið hann sem æðsta úrskurðarvald í hagfræði eða hverjir séu fremstu hagfræðingar Íslands. Ég veit ekki til þess, að hann hafi umfram okkur hina nokkra sérstaka hæfileika til þess að dæma um það. En látum það vera. En ef hann vill gera sjálfan sig að hæstarétti í þeim efnum, verður hann að vera eitthvað samræmari sjálfum sér í fullyrðingunum og dómunum en hann hefur verið. Ég man ekki, hvort það var heldur 1946 eða 1950, sem þessi ágæti hv. þm. hélt því mjög að okkur borgurum í Reykjavík, að við ættum að velja Jónas Haralz sem bæjarfulltrúa, þá gersamlega óreyndan mann, en vegna hans afburða hagfræðiþekkingar átti að taka hann ungan, nýkominn frá skólaborðinu, af því að hann hefði aflað sér betri hagfræðiþekkingar en flestir aðrir. Þetta var boðskapur hv. þm. þá gagnvart okkur Reykvíkingum. Það létu margir orð hins merka manns hafa áhrif á sig, og skjólstæðingur hans var kosinn í bæjarstjórn. Síðan starfaði hann nokkurn tíma þar, starfaði síðan að margvíslegum málefnum hér á landi og hefur síðan unnið hjá alþjóðastofnunum. Það tjáir engum að halda því fram, að sú reynsla, sem Jónas Haralz hefur fengið af margvíslegum störfum innanlands og utan, eftir að hann var búinn að taka þau ágætu próf, sem hv. 3. þm. Reykv. taldi nóg, til þess að hann yrði kosinn bæjarfulltrúi Reykjavíkur, þá kornungur, eigi að gera hann með öllu ófæran og að nú eigum við ekkert mark að taka á honum, en við áttum að trúa á hvert orð, sem hann sagði, þegar hann kom alveg nýsleginn frá prófborðinu. Það hafa einmitt fáir menn, sem ég hef séð, ef svo mætti segja, þroskazt mannvænlegar en Jónas Haralz og sannað það í verki, að það er allt annað að gleypa ómeltar einhverjar kenningar eða læra af lífinu, eins og þessi ágæti maður bersýnilega hefur gert. Það er sem sagt ekki lífslærdómurinn, sem hv. þm. í raun og veru metur, þó að hann segi svo. Það er aðeins skólalærdómurinn, sem hann vill taka mark á, því að hann vill ekki gera neitt úr þeirri miklu reynslu, sem þessi maður hefur fengið umfram flesta aðra. Þar fyrir utan vil ég svo taka fram, að ríkisstj. sá ekki ástæðu til af sinni hálfu að taka neitt fram um þessa ræðu Jónasar Haralz. Ég tek það bara fram til þess, að orð hv. 3. þm. Reykv., þar sem hann vitnaði í mín orð, verði ekki misskilin. Hér hefði engin yfirlýsing um þetta efni verið gefin, ef hv. 3. þm. Reykv. hefði ekki borið fram alveg ákveðnar spurningar, og þá var sjálfsagt að svara þeim satt og rétt eins og málið liggur fyrir. Það mun vera með ríkisstj. eins og með aðra landsmenn, að við munum meta það, sem Jónas Haralz hefur haldið fram, eftir rökum hans málstaðar.

Einar Olgeirsson Hæstv. dómsmrh, vildi bera brigður á, að þau hefðu orðið til að draga úr þróun íslenzkrar framleiðslutækni, þau ráð, sem Benjamín Eiríksson gaf 1949 og 1950. Ég skal sanna það fyrir honum. Íslenzk framleiðslutækni var stóraukin á árunum 1944–48. Á þeim árum og næstu árum á eftir komu í gagnið líklega um 40 togarar, sem keyptir höfðu verið, allmörg hundruð báta, verksmiðjur, sem reistar höfðu verið, og vélar, sem keyptar höfðu verið inn. Og það var þessi framleiðsluaukning, sem varð á þessum árum, sem gaf grundvöllinn að því, að það fór batnandi framleiðslan á Íslandi á árunum frá 1950 og þar á eftir. Grundvöllurinn var lagður á þessum 5–6 árum. Það, sem Benjamín Eiríksson lagði til, þegar hann var kallaður hingað, var að láta þetta allt saman stjórna sér sjálft og að stjórnmálamenn væru ekki að skipta sér af því, að mótorbátar væru keyptir, togarar keyptir, vélar keyptar eða annað slíkt til landsins. Þetta skyldi allt saman fá að stjórna sér sjálft og fjármagnið mundi fara þangað, sem nauðsynlegast væri, það yrði bara að gefa allt frjálst. Hver varð afleiðingin? Á 6–7 árum eru keyptir til landsins 5000 bílar, af því að menn, sem höfðu fjármagn, vildu gjarnan leggja fjármagn í bíla, - enginn togari, ekki einn einasti til viðbótar þeim flota, sem fyrir var. Þetta var afleiðingin, þegar það átti að stjórna sér sjálft, hvert fjármagnið streymdi, - sama kenningin sem Jónas Haralz er með í dag. Þess vegna þarf ég ekki nema að minna á þetta, af því að sjálfur átti hæstv. dómsmrh. sinn hlut að því að leggja þennan grundvöll að framleiðsluaukningu Íslands, sem Ísland lifir á enn þá, - ég þarf ekki annað en minna á það, þá sjá menn, hvað það er, sem þjóðin hefur lifað á síðan. Og ekkert af þeim togurum og enginn af þeim bátum hefðu verið keyptir, ef árið 1944 hefði verið farið eftir ráðum Benjamíns Eiríkssonar eða Jónasar Haralz, - ekki einn einasti. Í öðru lagi, viðvíkjandi Jónasi Haralz, að hann hefði verið að mínu áliti nýtur í bæjarstjórn hér í gamla daga. Ég veit nú ekki, hvort það þarf svo geysilegar „kvalifikasjónir“ til þess að vera í bæjarstjórn í Reykjavík. Það þarf náttúrlega allnokkrar, og ýmislegt er gott um þennan mann, ég þekki hann vel og veit það ósköp vel. En svo gerðist bara þessi leiði hlutur, að hann fór að fljúga til Ameríku. Og það verður stundum svoleiðis með Ameríku, eins og er yfirleitt með voldugt peningavald, að menn spillast af því að koma í samband við það. Og lífslærdómurinn, sem við þurfum að fá, það er lífslærdómurinn af að starfa hérna á Íslandi, gera íslenzkt líf, gera mannlíf hér á Íslandi betra og gæfusamara en það var, en ekki láta gera líf þeirra manna, sem hafa trúað okkur fyrir sinni framtíð, að tilraunadýri, svo að segja, fyrir kenningar, sem ungir menn hafa lært við volduga, útlenda háskóla í ríku umhverfi, hjá þjóðum, sem hentar allt annað en okkur Íslendingum hentar.



Eins og hv. þingmönnum er kunnugt, hefur það verið alveg ófrávíkjanlegur síður á Alþingi, að 1. umr. fjárlaganna hefur farið fram í þingbyrjun og fjárlagaræðan hefur verið haldin, og þær upplýsingar hafa þá komið fram, sem fjármálaráðherrar hafa haft að gefa þingheimi. Ég hygg, að frá þessu hafi aldrei verið vikið. Stundum hefur það að vísu komið fyrir, að mál hafa legið þannig, að fjmrh. hafa ekki getað lýst því yfir í fjárlagaræðunni, hverjar yrðu endanlegar till. þeirra eða ríkisstjórnanna um afgreiðslu fjárlaganna eða efnahagsmálin yfir höfuð. En þótt þannig hafi staðið á, hefur það þótt sjálfsögð skylda eigi að síður að halda fjárlagaræðuna og gefa þær upplýsingar um efnahagsmálin, sem hægt hefur verið að gefa. Nú höfum við orðið vitni að því, undanfarið, að hæstv. forsrh. t.d. hefur á fundi hjá pólitísku félagi hér í bænum gefið upp ákveðnar tölur varðandi það, hvað fram undan væri í íslenzku efnahagslífi. Hann hefur lýst því yfir á fundi í pólitísku félagi, að það muni á næsta ári vanta um 250 millj. kr., til þess að endar nái saman hjá ríkissjóði og útflutningssjóði. Og þegar hæstv. forsrh. segir þetta, þá hlýtur hann að byggja þetta á einhverjum skýrslum, einhverri vitneskju, sem hann hefur fengið frá mönnum, sem hann telur hæfa til að gefa slíkar upplýsingar, því að ekki mega menn ætla forsrh. landsins það, að hann nefni tölu eins og þessa út í bláinn. Þá vil ég einnig benda á, að nú skeði það í gær, að einn höfuðtrúnaðarmaður ríkisstj. ræddi efnahagsmálin, líka utan þings, og flutti þar margvíslegar fullyrðingar, sem hljóta að byggjast á upplýsingum, sem fyrir liggja væntanlega um þessi efni, fyrir utan bendingar og tillögur, sem fram komu hjá þessum ræðumanni. Út af þessu öllu saman vil ég spyrja hæstv. fjmrh. og vona, að hann svari því hreinskilnislega og afdráttarlaust: Kemur það til mála, að Alþingi verði frestað, án þess að fjárlagaræðan verði haldin?



Herra forseti. Þær ráðstafanir og aðgerðir, sem gera þarf í efnahagsmálum þjóðarinnar, krefjast alllangs undirbúnings, eins og ég geri ráð fyrir að allir hv. þm. séu sammála um. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að væntanleg frumvörp ríkisstj. varðandi þau mál verði tilbúin og lögð fyrir Alþ. fyrr en eftir áramót. Af þessum ástæðum hefur verið fram borin till. um þingfrestun. Fjárlög ríkisins standa í nánu og órjúfandi sambandi við efnahagsráðstafanirnar. Það er því ljóst, að þær munu hafa veruleg áhrif til stórfelldra breyt. á fjárlagafrv. Þess vegna geri ég ráð fyrir, að óhjákvæmilegt verði og ekki aðeins óhjákvæmilegt, heldur sjálfsögð og skynsamleg vinnubrögð að semja nýtt frv. til fjárl. fyrir árið 1960, sem yrði þá samið með hliðsjón af hinum væntanlegu efnahagsaðgerðum. Þetta mál liggur því þannig fyrir, að ég geri ráð fyrir, að þegar Alþ. kemur saman að nýju og lögð verða fyrir það frumvörp varðandi efnahagsráðstafanir, þá verði einnig lagt fyrir þingið nýtt frv. til fjárl. Ég tel miklu eðlilegra, að fjárlagaræðan fari fram þá heldur en nú, áður en þingi verður frestað.

Eysteinn Jónsson Hæstv. fjmrh. svaraði spurningu minni þannig, að því er mér virtist, að fjárlagaræðan mundi ekki verða haldin nú og að þingi mundi verða frestað, án þess að fjárlagaræðan væri haldin. Og hann vildi afsaka þetta fordæmalausa tiltæki með því, að svo gæti farið, að það yrði að semja nýtt fjárlagafrv. Ég hygg, að hæstv. fjmrh. hljóti að vera það alveg ljóst, að það er til þess ætlazt af honum, að hann gefi Alþingi þær upplýsingar, sem hann hefur um efnahagsmálaástand landsins og um ástæður ríkissjóðs sérstaklega. Og það er ætlazt til þess, að hann geri það núna og hafi um það engin undanbrögð. Það stendur alveg skýrt í stjórnarskránni, að það skuli leggja fjárlög fyrir í þingbyrjun, og þetta er ekkert málamyndaákvæði, sem er ætlað til þess, að menn skjóti sér undan því á þann hátt að leggja fram frv. og láta ekki fara fram umr. um það, heldur er þetta ákvæði fullkomlega einn af hyrningarsteinunum í okkar þjóðskipulagi. Þetta hygg ég, að hæstv. fjmrh. sé rétt að gera sér ljóst og að það er aðeins gert til málamynda að leggja frv. fyrir, ef 1. umr. fjárlaganna fer ekki fram. Og það afsakar ekki þetta, þó að það kæmi til mála að semja nýtt fjárlagafrv., því að Alþingi þarf að fá að vita núna og á kröfu á því að fá að vita núna, hvernig ástatt er um efnahagsmálin. Hæstv. fjmrh. gæti t.d. gefið okkur upplýsingar um það, hvernig ríkisbúskapurinn stendur, eins og venja er að gera við þetta tækifæri. Það er honum skylt að gera, og það á hann að gera. Hæstv. fjmrh. er líka alveg skylt að gefa Alþingi skýrslu um það, á hvaða skýrslum og hvaða tölum hæstv. forsrh. hefur byggt þá fullyrðingu sína, sem þegar er komin fram í stjórnmálafélagi hér í bænum, en ekki á Alþingi, - ekki á Alþingi, - að það vanti 250 millj. kr., til þess að ríkisbúskapur geti staðizt næsta ár og útflutningssjóðurinn. Hæstv. fjmrh. er skylt að gefa upplýsingar um þetta hér á Alþingi, og ég mótmæli því algerlega þessum vinnubrögðum, sem fyrirhuguð eru af hendi hæstv. fjmrh„ og tel þau móðgun við Alþingi. Ég tel það móðgun við Alþingi, ef hæstv. fjmrh. dettur í hug að senda Alþingi heim án þess að gefa því skýrslu um efnahagsmálin við 1. umr. fjárlaganna. Og það afsakar hann ekki í einu eða neinu, þó að stjórnin hafi ekki framtíðartill. sínar tilbúnar, því að það er skylt að gefa þinginu upplýsingar um staðreyndir í þessum málum, hvað sem því líður. Það getur enginn krafizt þess, að hæstv. ríkisstj. gefi yfirlýsingar um þá stefnu, sem hún er ekki búin að móta, eða um þau úrræði, sem hún er ekki búin að gera sér grein fyrir, en hins er hægt að krefjast, og við eigum kröfu á því, að þingsköpum og stjórnarskrá sé fylgt, fjárlögin séu ekki aðeins lögð fram til málamynda, heldur fari 1. umr. fram. Og við sættum okkur ekki við það þegjandi, að félögum úti í bæ séu gefnar upplýsingar af hæstv. ríkisstj. um efnahagsmál landsins, en á Alþingi þegi fjmrh. þunnu hljóði. Við sættum okkur ekki við slíkt án þess að mótmæla því.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að taka þátt í þeim umr., sem hér fara fram utan dagskrár, og skal ekki lengja þær. En út af því, sem fram kom hjá hæstv. fjmrh., þykir mér rétt að bæta örfáum orðum við það, sem hv. 1. þm. Austf. (EystJ) hefur sagt. Fyrir 10 árum, haustið 1949, stóð að ýmsu leyti mjög svipað á um pólitísk viðhorf og störf þingsins og gerir nú. Þá var mynduð ríkisstj. í þingbyrjun eða mjög snemma á þinginu, ríkisstj., sem þó var líklegt að ekki sæti til langframa, og þá voru boðaðar stórvægilegar aðgerðir í efnahagsmálum og vitað, að sérfræðingar voru að vinna að þeim og undirbúa skýrslur, sem ríkisstj. ætlaði endanlega að byggja till. sínar á. Eigi að síður fór 1. umr. fjárlaga fram hálfum mánuði eftir að ríkisstj. var mynduð þá um haustið, og sá þingmaður, sem tók við embætti fjmrh., vann að því mjög ötullega að semja þá ræðu og flytja þinginu skýrslu um ástand ríkissjóðs, eins og það lá þá fyrir. Síðar á því sama þingi voru gerðar miklar efnahagsráðstafanir, gengisbreyting, sem höfðu ríkuleg áhrif á fjárhagskerfi þjóðarinnar, en það haggaði ekki því, að fjárlagaræðan var flutt á eðlilegum tíma. Þá gaf hæstv. fjmrh, þær upplýsingar, að ef til vill yrði gripið til þess ráðs að leggja fram nýtt fjárlagafrv. eftir áramótin. Það hefur komið fyrir áður, og á þetta hefur raunar verið bent í hv. Ed., þar sem hæstv. fjmrh. á sæti, að það hafa verið lögð fram tvö fjárlagafrv. fyrir hið sama fjárhagsár, en hin fyrri frv., sem voru ekki endanlega afgr., voru samt sem áður tekin til umr., þannig að fjmrh., sem þá sátu, gáfu Alþingi skýrslu um afkomu ríkissjóðs og efnahagsmálin á þeim tíma, sem þau frv. voru lögð fram, þó að ekki væri hægt að gefa endanlegar tölur um ýmislegt, sem í fjárlögunum endanlega stóð. Ég vil því aðeins með þessum orðum láta það koma fram hér í hv. Sþ., að sú tilhögun, sem mér virðist að hæstv. fjmrh. boði að þessu leyti, mun vera án nokkurs fordæmis í þingsögunni.



Herra forseti. Í tilefni af þeim ummælum, sem hér hafa komið fram í sambandi við væntanlega afgreiðslu fjárlaga, vildi ég mega spyrjast fyrir hjá fjmrh. svolítið frekar en orðið hefur varðandi áform hæstv. ríkisstj. um afgreiðslu þeirra laga. Þar er þá fyrst til að taka, að við höfum fengið upplýsingar um það, að þetta plagg, sem lagt var hér á borðið hjá okkur fyrir nokkrum dögum, fjárlagafrv., sé ekki þess háttar skilríki, sem alvarlega sé takandi, heldur muni ríkisstj. og það sá sami hæstv. fjmrh., sem því lætur útbýta hér, hafa í hyggju að taka það aftur og láta okkur fá annað blað eftir áramótin, sem væntanlega eigi þá að verða það, sem fjárlagaafgreiðslan byggist á. Nú vil ég vekja athygli á því, að í umr. hér undanfarna daga, - mig minnir, að það hafi verið s.l. laugardag síðast, sem einn hæstv. ráðh. úr ríkisstj., hæstv. dómsmrh., fann mjög að því, hvernig staðið hefði verið að afgreiðslu fjárlaga af hálfu fjvn. haustið 1957, og taldi, að þar hefði verið rasað um ráð fram í afgreiðslunni. Það var þó svo, að fjárlög voru afgr. í desembermánuði 1957, eftir að Alþingi hafði staðið í meira en tvo mánuði, og stöðugt höfðu verið haldnir fundir í fjvn. til undirbúnings fjárlagaafgreiðslu. Og ég vil hér með nota tækifærið til þess að mótmæla því sem ósönnu, sem sá hæstv. ráðh. hélt fram þar, að fundir hefðu fallið niður í fjvn. tímum saman vegna almenns aðgerðaleysis í þinginu á þeim tíma. Það liggur sem sagt fyrir, að fjárlagafrv. á ekki að leggja fyrir samkvæmt áætlunum hæstv. ríkisstj., fyrr en einhvern tíma eftir 28. jan., eftir að þing hefur komið saman að nýju eftir þá þingfrestun, sem ríkisstj. fyrirhugar. Það þykir einnig vera of skammur tími til undirbúnings fjárlagaafgreiðslu, að fjárlög séu afgr., eftir að fjvn. hefur um þau fjallað í tvo mánuði. Ég vil vekja athygli á því, að þetta bendir til þess, að ríkisstj. hæstv. fyrirhugi það að láta fjárlagaafgreiðslu bíða a.m.k. þangað til í aprílmánuði eða þó líklega fremur þangað til í maí eða jafnvel enn þá síðar. Af þessu tilefni vil ég alveg sérstaklega spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann telur það ekki óeðlilegt, að fyrir fram - hálfu ári fyrir fram - séu gerðar áætlanir um það, að landið skuli fjárlagalaust í 4–5 mánuði, ef ekki lengur, þegar svo stendur á sem nú er, þannig að mörg mál eru enn í óvissu, og hvort hann teldi ekki hyggilegri vinnubrögð að byrja nú þegar á því að undirbúa ný fjárlög, jafnvel þótt ríkisstj. sé ekki að öllu tilbúin að kveða upp úr um það, hver skuli vera endanleg stefna hennar eða hverjar skuli verða endanlegar ákvarðanir hennar í þessu máli.



Herra forseti. Í stjskr. Íslands segir, að frv. til fjárlaga skuli leggja fyrir Alþ., þegar er það er saman komið. Þessu ákvæði hefur að sjálfsögðu verið fullnægt með því að leggja fjárlagafrv. það, sem prentað hefur verið og útbýtt, fyrir Alþ. Það frv. var samið, fullgert og prentað, áður en núverandi ríkisstj. tók til starfa. Það segir hvergi í þingsköpum né í stjskr. né öðrum lögum, að 1. umr. fjárl. skuli fara fram á einhverjum tilteknum tíma eftir þingsetningu, og þetta hefur verið með ýmsum hætti, stundum hefur 1. umr. fjárl. farið fram nokkrum dögum eftir að frv. var útbýtt, stundum hefur það dregizt nokkrar vikur. Um þetta eru sem sagt engin ákvæði í lögum og engin föst venja. Varðandi 1. umr. fjárlaga fyrir árið 1960, þá geri ég ráð fyrir, að hún geti farið fram á fyrstu dögum eftir þinghléið, m.ö.o., að 1. umr. fjárl. fyrir árið 1960 geti farið fram innan - við skulum segja þriggja vikna af þinghaldinu. Það er gert ráð fyrir því, að þingfrestun verði nú í vikulokin, og hefur það þá staðið í tvær vikur, og áður en vika er liðin af þinghaldinu, eftir að þing kemur saman að nýju, þá vænti ég, að 1. umr. fjárl. geti farið fram. Varðandi fsp. síðasta hv. ræðumanns um afgreiðslu fjárlaganna vil ég taka það fram, að ég vænti þess og vona, að fjvn. vinni einnig að því, að fjárlfrv. geti hlotið endanlega afgreiðslu í Alþ. fyrir febrúarlok, og við það er miðað það frv. til laga um bráðabirgðagreiðslur úr ríkissjóði, sem liggur fyrir hv. Alþ. og hefur verið afgr. frá Ed. Ég ætla, að einn mánuður nægi Alþ. til eðlilegrar og rækilegrar meðferðar og afgreiðslu á fjárlagafrv., og þó að fjvn. hafi haft ákaflega misjafnlega langan tíma til meðferðar frv., stundum marga mánuði, stundum örfáar vikur, þá ætla ég, að það geti talizt mjög eðlileg afgreiðsla, ef vel er að unnið og frv. verður lagt fyrir Alþ. í janúarlok, - þá ætla ég, að það mættu teljast eðlileg vinnubrögð og nægilega ýtarleg athugun á því, þó að það yrði afgreitt í lok febrúarmánaðar. Það eru því getgátur einar, þegar hv. síðasti ræðumaður vill gefa í skyn, að fjárlfrv. verði ekki afgreitt fyrr en einhvern tíma í vor eða jafnvel á miðju ári. En hins vegar vil ég þó geta þess, að e.t.v. miðar hann þarna við sitt eigið fordæmi, því að það kom fyrir, meðan hann var form. fjvn. í tið hinnar svonefndu vinstri stj., að fjárl. voru ekki afgr. fyrr en í maímánuði eða ég ætla í maílok. Slíkt er vissulega ekki til fyrirmyndar, og ég vil taka það skýrt fram, að að sjálfsögðu verður að vinna að því, að fjárl. séu afgr. fyrir áramót, ef þess er nokkur kostur. Hins vegar hafa stjórnmálin verið með þeim hætti á þessu ári, tvennar kosningar og stjórnarmyndun ekki fyrr en í næstsíðasta mánuði ársins, að enginn maður getur með eðlilegum rökum ætlazt til þess, að unnt sé að afgr. fjárlagafrumvarpið fyrir næsta ár fyrir áramót. Varðandi upplýsingar um fjárhag ríkisins á þessu ári og horfur á næsta ári, sem hv. 1. þm. Austf. lýsir eftir, vil ég taka það fram, að yfirlit yfir fjárhagsafkomu ríkisins á þessu ári verður að sjálfsögðu gefið, strax þegar þingið kemur saman að nýju, og ég ætla, að það séu heppilegri vinnubrögð og fáist réttara og nákvæmara yfirlit, ef það er gefið í janúarmánuði, heldur en nú í byrjun desember. Þetta mál hef ég sérstaklega rætt við ráðuneytisstjórann í fjmrn. og veit, að hann er sammála mér um það. Varðandi yfirlit um framtíðarhorfurnar, þá ætti hv. 1. þm. Austf. að vera það ljóst, að slíkt yfirlit eða áætlanir er erfitt að gera nú. En þær tölur, sem hæstv. forsrh. hefur nefnt, eru miðaðar við það, að ef á að halda áfram óbreyttri skipan, þeirri sem nú gildir, um útflutningsuppbætur og annað, þá mundi þurfa ekki minna en milli 2 og 3 hundruð millj. kr. á næsta ári til þess að tryggja útflutningssjóð og ríkissjóð. Að fara að leggja fyrir Alþ. nú sundurliðaða áætlun um þetta atriði tel ég ástæðulaust, þegar af þeirri ástæðu, að það er yfirlýst stefna ríkisstj. að breyta frá þeirri skipan, sem nú gildir, og taka upp nýtt kerfi, fjármála- og efnahagskerfi. Ég sé því ekki, að þessar kröfur hv. 1. þm. Austf. hafi við nein rök að styðjast.



Það eru nokkur orð út af þessum undanbrögðum hæstv. fjmrh. Hann hefur lýst því hér yfir, að hann muni eiga þátt í því, að Alþingi verði frestað, án þess að 1. umr. fjárlaganna fari fram og án þess að hann gefi það yfirlit um fjármálin, sem skyldugt er að gefa í byrjun þings, því að það er ekkert annað en útúrsnúningur úr ákvæðum stjórnarskrárinnar, sem hér að lúta, að það sé að uppfylla allar skyldur í þessu efni að fleygja hér inn einhverju fjárlagafrv. til málamynda, en gefa engar upplýsingar jafnframt. Það er að fara í kringum skyldur sínar að gera slíkt. Hæstv. ráðh. notar helzt þau undanbrögð, að það muni verða gleggra að gefa yfirlit um afkomu ríkissjóðs eftir áramótin fyrir heilt ár, og vísar í ráðuneytisstjórann í fjmrn. í því sambandi. Ég held, að hann ætti ekki að byrja ráðherraferil sinn með því að skjóta sér á bak við ráðuneytisstjórann, og það er ekki góður siður. Hitt vil ég svo segja í þessu sambandi, að það, sem við þurfum að vita, er, hvernig ríkissjóður stendur núna, og það þurfum við að vita núna strax til þess að reyna að skapa okkur skoðun um efnahagsástandið. Okkur er ekki nóg, að hæstv. ráðh. viti eitthvað um þetta. Alþingi á heimtingu á að fá að vita það, og þjóðin á heimtingu á að fá að vita þetta núna. Og venjan er ekki sú að bíða með slíka skýrslu, þangað til árið er liðið. Venjan er sú að gefa slíka skýrslu á haustin um það, hvernig þá standi og hvernig horfur séu um þessi efni. Það er það, sem hæstv. ráðh, vill ekki gera. Þá segir hæstv. ráðh., og það kemur fyrst fram greinilega núna, svo að það er ofur lítið gagn að því að pumpa hæstv. ráðh., - hann segir, að hæstv. forsrh. hafi gefið upplýsingar í Varðarfélaginu um, að það vantaði 200–300 millj. kr. að minnsta kosti. Nú er sem sé komið aftan við „ekki minna en“ og að óbreyttum uppbótum. Hæstv. fjármálaráðherra segir, að þetta sé mönnum bara alveg nóg. Menn hafi ekki við meira að gera, það sé engin ástæða til þess fyrir þingmenn að vera að kíkja nokkuð í þetta, þeir geti farið heim, þetta hafi verið sagt í félaginu, það sé engin ástæða til þess að gefa mönnum þetta sundurliðað. En hvað finnst hv. þingmönnum? Finnst þeim þetta nóg? Ætli það væri ekki fróðlegt að vita, við hvers konar fjárlagaafgreiðslu hæstv. ráðherra miðar þessa niðurstöðu? Er það við þetta málamyndafrv., sem hér liggur fyrir, eða eitthvað allt annað? Og hvernig er það útflutningssjóðsuppgjör, sem þetta byggist á? Það er augljóst af þessum undanbrögðum og vífilengjum hæstv. ráðh., að hann vill halda fyrir Alþingi þeim upplýsingum, sem hann hefur um efnahagsmálin, og því mótmæli ég. Honum er þvert á móti skylt að gefa hér þessar upplýsingar, og hann hefur enga afsökun í því, þó að hann ef til vill hafi það í huga að leyna þessum upplýsingum nú til bráðabirgða af einhverri vorkunnsemi við sjálfan sig og aðra út af því, hvað þeir sögðu þjóðinni um þessi mál fyrir nokkrum vikum. Þeir eru að sjálfsögðu grunaðir um að þora ekki að segja sannleikann vegna þess, hvað þeir sögðu þá, en það er engin afsökun.



Herra forseti. Það var í tilefni af upplýsingum, sem hér komu fram frá hæstv. fjmrh. um það, að vanta mundi milli 200 og 300 millj. kr. í nýjar tekjur fyrir ríkissjóð og útflutningssjóð, til þess að endar nái saman á næsta ári, miðað við óbreytt útgjöld þessara aðila frá því, sem verið hefur. Hér koma þessar upplýsingar mjög einkennilega fyrir sjónir og vil því óska eftir nokkru frekari grg. frá hæstv. fjmrh. Ég minnist þess í þessu sambandi, að fyrrverandi hæstv. fjmrh. gaf fyrir skömmu yfirlýsingu í áheyrn alþjóðar um það, að hagur útflutningssjóðs væri nú mjög góður. Ég minnist þess einnig, að fyrrverandi hæstv. forsrh. ítrekaði þessa yfirlýsingu, að hagur útflutningssjóðs væri nú betri en hann hefði verið áður um langan tíma. Og við höfum þegar fengið hér á borðið hjá okkur fjárlagafrv. það, sem nú er jafnvel boðað að eigi að taka til baka, en í því segir, í grg. þess frv., að ekki sé ástæða til þess að búast við greiðsluhalla hjá ríkissjóði á yfirstandandi ári, árinu 1959. Mér þykja því kynlegar upplýsingar, sem núverandi hæstv. fjmrh. gefur um það, að það muni skorta 200–300 millj. króna á tekjur ríkissjóðs og útflutningssjóðs, til þess að þær fái staðið á móti útgjöldum, miðað við óbreytt útgjöld á næsta ári. Ég get ekki sett þetta saman, að það hafi verið rétt frá skýrt hjá fyrrverandi hæstv. ríkisstj. og að það geti einnig verið rétt, sem núverandi hæstv. fjmrh. segir um þessi efni. En það væri þá ekki úr vegi að spyrja um það: Er kannske hæstv. ríkisstj. byrjuð á samningum sínum nú við sjávarútveginn um rekstrargrundvöll fyrir næsta ár? Er kannske eitthvað séð fyrir um það, hvaða útgjöld verður þar um að ræða? Ég tel, að það væri full ástæða líka til þess, nú þegar um það er rætt að senda þingið heim um þetta leyti árs, að þá fengju þm, að vita um það, hvort hafnir eru samningar við fulltrúa framleiðenda í þessum efnum eða hvort þingið á að fara heim án þess að vita nokkuð um það, hvernig fer með rekstur framleiðslutækjanna á næsta ári. Ég vil sem sagt að lokum óska eftir því, að hæstv. fjmrh. geri hér frekari grein fyrir því, hvernig það má vera, að það skuli vanta 200–300 millj. kr. í ríkissjóð og útflutningssjóð, miðað við þær upplýsingar, sem áður hafa verið gefnar í þessum efnum, frá fyrrverandi hæstv. ríkisstj„ og gefnar hafa verið í fjárlagafrv. því, sem lagt hefur verið fram nú hér á Alþ.

forseti (FS): Gísli Sveinsson fyrrum sendiherra og alþingismaður andaðist í landsspítalanum í fyrradag, mánudaginn 30. nóv., tæpra 79 ára að aldri. Við fráfall hans á þjóð vor á bak að sjá merkum embættis- og stjórnmálamanni, sem vann henni af heilum hug á löngum æviferli. Gísli Sveinsson fæddist 7. des. 1880 að Sandfelli í Öræfum. Foreldrar hans voru Sveinn Eiríksson prestur þar og alþm. og kona hans, Guðríður Pálsdóttir prófasts og þjóðfundarmanns í Hörgsdal Pálssonar. Hann lauk stúdentsprófi í Reykjavík árið 1903 og embættisprófi í lögum við Kaupmannahafnarháskóla árið 1910. Á háskólanámi sínu gerði hann nokkurt hlé sökum heilsubrests á árunum 1906–1907, dvaldist þá á Akureyri og var um skeið settur bæjarfógeti þar og sýslumaður í Eyjafjarðarsýslu. Að námi loknu varð hann yfirdómslögmaður í Reykjavík og sinnti þeim störfum til ársins 1918. Sýslumaður í Skaftafellssýslum var hann meginhluta starfsævi sinnar, á tímabilinu 1918–1947, og bjó í Vík í Mýrdal. Á árinu 1947 var hann skipaður sendiherra Íslands í Noregi með aðsetri í Osló, og gegndi hann því embætti fram á árið 1951, er hann lét af störfum sökum aldurs. Upp frá því átti hann heimili í Reykjavík og vann að ýmsum hugðarmálum sínum. Skólaár Gísla Sveinssonar voru miklir umbrotatímar í íslenzkum þjóðmálum. Á fyrsta háskólavetri hans var náð merkum áfanga í sókn þjóðarinnar fram til sjálfstæðis, er Ísland fékk heimastjórn. En baráttunni var haldið áfram, og Gísli Sveinsson skipaði sér ótrauður þar í fylkingu, sem fyllstar kröfur voru gerðar um skilnað við Dani og algert sjálfstæði landsins. Á Hafnarárum sínum gekk hann í lið með þeim, sem flytja vildu starfsemi Hins íslenzka bókmenntafélags að fullu heim til Íslands, og sótti það mál til sigurs. Á Akureyri var hann ötull samherji Guðmundar Hannessonar í sjálfstæðisbaráttunni, og varð þeim gott til liðs. Fram undan voru miklir sigrar, og jafnan var Gísli Sveinsson framarlega í fylkingu þeirra, sem unnu að sjálfstæði landsins og stóðu um það vörð. Þegar Gísli Sveinsson kom heim að loknu námi, hafði hann getið sér orð fyrir framgöngu sina í sjálfstæðisbaráttunni. Upp frá því voru honum falin mörg trúnaðarstörf fyrir land og þjóð jafnframt embættisstörfum. Hann var ráðinn málflutningsmaður Landsbanka Íslands 1912–1918, skipaður í milliþn. um Flóaáveitu 1916 og í milliþn. um bankamál 1937, en fékk lausn úr henni. Hann átti sæti í Landsbankanefnd 1934–1945, var kosinn í dansk-íslenzku ráðgjafarnefndina 1938 og í milliþn. um póstmál 1943. Hann var formaður milliþn. um stjórnarskrármálið 1942–1947 og átti sæti í Alþingissögunefnd, meðan hún starfaði, 1943–1956. Hann vann mikið starf að málum hinnar íslenzku þjóðkirkju, sat í kirkjuráði frá stofnun þess, 1931, var forgöngumaður og forseti almennra kirkjufunda og tók sæti á hinu nýstofnaða kirkjuþingi 1958. Hann var formaður Félags héraðsdómara 1941–1947 og heiðursforseti þess síðan. Á Alþingi átti hann sæti á árunum 1916–1921 og 1933–1947, sat á 27 þingum alls og var lengst af þeim tíma þm. Vestur-Skaftfellinga. Forseti sameinaðs Alþingis var hann 1942 og 1943–1945. Hann var í forsæti á hinum hátíðlega fundi að Lögbergi á Þingvöllum 17. júní 1944, er lýðveldi var sett á stofn. Hugðarmál Gísla Sveinssonar voru sjálfstæðismál íslenzku þjóðarinnar og kirkjumál, og hann var gæddur hæfileikum til að vinna þeim málum mikið gagn. Hann var rökfastur ræðumaður, vel máli farinn og sókndjarfur, en gætti þó jafnan hófs í málflutningi. Í embætti var hann röggsamur og vandur að virðingu sinni. Hann var lengi forvígismaður Skaftfellinga, vann ötullega að málum þeirra í héraði og á Alþingi og naut ástsældar og virðingar héraðsbúa. Hann var rausnarmaður heim að sækja, og gott þótti Íslendingum að leita til hans, þegar hann var fulltrúi þjóðarinnar í Noregi. Ég vil biðja hv. alþm. að minnast hins látna merkismanns með því að rísa úr sætum. - Þm. risu úr sætum.

forseti (FS): Svofellt bréf hefur borizt frá forseta Nd.: „Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf frá Birni Pálssyni. 5. þm. Norðurl. v.: „Þar sem mér er ókleift vegna veikinda heima fyrir að gegna þingstörfum næstu vikur, óska ég þess hér með, að varamaður minn, Jón Kjartansson forstjóri taki í minn stað sæti á Alþingi frá og með 2. des.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu Alþingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Benedikt Gröndal, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kjörbréf varaþingmannsins liggur hér fyrir, og verður gert fundarhlé í 10 mínútur, meðan kjörbréfanefnd rannsakar kjörbréfið. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur komið saman á fund og athugað kjörbréf fyrir Jón Kjartansson forstjóra, 1. varaþm. Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra. N. fann ekkert athugavert við kjörbréfið. Kjörbréfanefnd samþykkti því einróma að leggja til, að kosningin yrði tekin gild og kjörbréfið yrði samþ.

forseti (FS): Svo hljóðandi bréf hefur mér borizt: „Við undirritaðir alþm. leyfum okkur hér með að fara þess á leit við hæstv. forseta Sþ., að hann taki á dagskrá og til umr. á næsta fundi sameinaðs Alþingis till. til þál. á þskj. nr. 12, fjáröflun til byggingarsjóða, sem flutt er af Þórarni Þórarinssyni o.fl. Alþingi, 30. nóv. 1959. Þórarinn Þórarinsson. Eysteinn Jónsson. Skúli Guðmundsson. Hermann Jónasson. Ágúst Þorvaldsson. Jón Skaftason. Halldór Ásgrímsson. Halldór E. Sigurðsson. Ólafur Jóhannesson. Karl Kristjánsson. Sigurvin Einarsson. Garðar Halldórsson. Gísli Guðmundsson. Páli Þorsteinsson. Ásgeir Bjarnason. Björn Björnsson. Björn Pálsson.“ Þessi tilmæli verða borin undir atkvæði án umr.



Herra forseti. Í fyrrahaust og vetur var undirbúin 6 milljón dollara lántaka í Bandaríkjunum. Þessi fyrirspurn fjallar um þetta mál og er svo hljóðandi: „Hvað hefur verið tekið mikið af fyrirhuguðu 6 milljón dollara láni í Bandaríkjunum?“ Og í öðru lagi: „Hvernig hefur því lánsfé verið varið, sem búið er að taka á móti?“



Herra forseti. Fyrsta fsp. á þskj. 11 er á þessa leið: „Hvað hefur verið tekið mikið af fyrirhuguðu 6 milljón dollara láni í Bandaríkjunum.“ Því er til að svara, að teknar hafa verið 3 milljónir dollara. Önnur spurningin: „Hvernig hefur því lánsfé verið varið, sem búið er að taka á móti?“ Enn sem komið er, hefur af þessum 3 millj. dollara einungis greiðzt inn af láninu jafnvirði 377 þús. dollara. Af því hafa 6–7 millj. kr. verið greiddar upp í lán til nokkurra þeirra hafna, sem úthlutun fengu af láni þessu s.l. sumar. Þá hefur seðlabankinn samþ. að verða við beiðni ríkisstj. um fyrirgreiðslu til að mæta þörfum ræktunarsjóðs. Bankinn mun lána í þessu skyni 12½ millj. kr., sem mun svo endurgreiðast af því fé, sem fyrst kemur inn af dollaraláninu. 6½ millj. af þessu fé var greidd 1. des., en 6 millj. mun seðlabankinn inna af hendi eigi síðar en 10. des. Þá eru hinar fsp. á sama þskj. Sú fyrsta er: „Hve mikil vörukaupalán (PL 480) hafa verið tekin samtals í Bandaríkjunum?“ Fyrsti vörukaupasamningurinn milli ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna er frá 1957, og hann er að upphæð 2 millj. 785 þús. dollarar. Sams konar samningur frá 1958 nam alls 3068300 dollurum. Samningur þessa árs nemur alls 2 millj. 575 þús., og er þá meðtalin upphæð viðbótarsamnings um ávaxtakaup, sem nýlega var gerður og nemur alls 375 þús. dollurum. Samtals eru þessir vörukaupasamningar á árunum 1957–1959 því að upphæð 8425300 dollarar. Af þeirri fjárhæð hafa verið notaðir um 6790751.97 dollarar. Af þessari síðasttöldu upphæð er hlutur Íslands 4441227.67 dollarar, og sú upphæð getur gengið til útlána innanlands. Næsta spurning er á þessa leið: „Til hvaða framkvæmda hefur sá hluti lánsfjárins runnið, sem gengur til útlána hér innanlands?“ Meginhlutinn af innkomnum greiðslum samkvæmt vörukaupasamningum þeim, sem hér um ræðir, hefur verið lánaður sem hér segir: 1) Til greiðslu á innlendum kostnaði við virkjun Efra-Sogs. 2) Til greiðslu á innlendum kostnaði við lagningu á háspennulínu frá Elliðaám til Keflavíkurflugvallar á vegum rafmagnsveitna ríkisins. 3) Smáfjárhæðir til verksmiðja í einkaeign. Þriðja spurningin: „Hvað er áætlað að þessi vörukaupalán muni nema miklu til ársloka og á næsta ári?“ Eins og áður er greint frá, nemur vörukaupasamningur þessa árs endanlega með nýfenginni viðbót 2575000 dollurum. Fyrir næsta ár hefur enginn samningur verið gerður enn þá, og verður því á þessu stigi ekkert sagt um horfur í þessu efni á því ári.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingarnar, og þótt erfitt væri að greina, eins og gengur, svo margar tölur í skyndi, þá hefur þetta sama gildi, vegna þess að hægt er að fá aðgang að þessu skriflega, og mun ég notfæra mér það. Ég vil aðeins í framhaldi af þessu skora á hæstv. ríkisstj. að gera gangskör að því að fá sem fyrst síðari hluta lánsins, eða hinar 3 millj. Ég er þeirrar skoðunar, að það hafi verið heilbrigt á undanförnum árum að taka löng lán erlendis og verja til þess, sem þeim hefur verið varið, og ég er sömu skoðunar enn. Ég álít, að það mundi hreinlega búa hér til kreppu, ef það ætti skyndilega að breyta um stefnu í þessu og hætta að taka löng lán til nauðsynlegra framkvæmda. Það er óhugsandi, að uppbygging geti orðið hér eins og hún þarf að vera, nema með einhverju erlendu fjármagni, og ég álít, að það eigi að leita að lánum í því skyni til langs tíma, eins og gert hefur verið. Í sambandi við það, hvað komið er inn af þessu láni nú þegar, vil ég beina því til ríkisstj., að þess væri brýn þörf, að ræktunarsjóður fengi fyrir áramótin einnig síðari 12½ millj. krónurnar, sem hann á að fá út úr þessu láni eftir alþingissamþykktinni í fyrra, því að það er augljóst og var fyrir fram augljóst, að sjóðurinn muni alls ekki geta lánað eins og undanfarin ár, nema hann fái þetta fé fyrir áramót. Ég vil leggja áherzlu á þetta. Þetta hefur verið ljóst og er enn ljósara, að því er mér virðist, í dag en áður. Þegar lánaáætlun og fjáröflunaráætlun fyrir ræktunarsjóð var gerð í ársbyrjun, var einnig gert ráð fyrir um það bil 25 millj. af erlenda láninu. Það verður þess vegna stöðvun í þessum málum, ef ekki kemur nema þessi 12½ millj., sem hæstv. ráðh. upplýsti um. Ég hefði að vísu talið það betri upplýsingar, ef hæstv. ráðh. hefði sundurliðað, hvað af PL 480 láninu hefur gengið til Sogsvirkjunarinnar og hvað til annars, en ekki er hægt að kalla það neinn megingalla á þeim upplýsingum, sem hann gaf.