Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. 17. febr. sl. auglýsti heilbrrn. breytingar á reglugerð um greiðslur sjúklinga fyrir læknishjálp og rannsóknir. Með þessari reglugerðarbreytingu gefst almenningi kostur á ókeypis læknishjálp á heilsugæslustöðvum og hjá heimilislæknum, en gjald fyrir hverja komu til sérfræðings hækkar úr 630 kr. í 900 kr. Nú þarf einnig að greiða 300 kr. fyrir hverja blóðtöku eða röntgenmyndatöku en áður voru allar rannsóknir innifaldar í 630 kr. gjaldinu. Þegar reglugerðinni var breytt virðast heilbrigðisyfirvöld hafa gjörsamlega gleymt, eða öllu heldur kosið að líta fram hjá þeim hópi sjúklinga sem hafa langvinna sjúkdóma sem krefjast reglulegs eftirlits af hálfu sérfræðinga. Þessir sjúkdómar krefjast sérhæfðrar meðferðar og eftirlits árum saman, oft ævilangt, og heimilislæknar geta að öllu jöfnu ekki sinnt þeim. Sem dæmi má nefna sjúklinga með langvinna liðagigt og illvíga bandvefssjúkdóma, sykursýki, asma og ofnæmi, fatlaða, ekki síst mikið fötluð börn, en þeir eru fleiri sjúklingahóparnir. Reglubundið og sérhæft eftirlit getur oft sparað sjúkrahúsvist og gert sjúklingum kleift að stunda áfram vinnu sína eða nám þrátt fyrir erfið veikindi. Hækkunin á sérfræðiþjónustunni er um og stundum talsvert yfir 100% fyrir flesta þessa sjúklinga, sem yfirleitt greiða a.m.k. 1200 kr. fyrir komuna, oft meira, og má reikna með því að margir verði að greiða a.m.k. 15.000 kr. á ári í þennan sjúklingaskatt. Þessar gífurlegu hækkanir verða á sama tíma og laun og tryggingabætur hækka aðeins um 1,5%. Aðeins lítill hluti þessara sjúklinga eru þó öryrkjar sem fá bótagreiðslur eða ellilífeyrisþegar og möguleikar þeirra til tekjuöflunar eru iðulega skertir enda hafa rannsóknir landlæknis leitt í ljós að sjúklingar með langvinna sjúkdóma verða, sem hópur í þjóðfélaginu, fátækari með hverju árinu sem líður. Það skýtur því skökku við að leggja sérstakan sjúklingaskatt á þá sem síst skyldi og virðist sem hækkunin fyrir sérfræðiþjónustu og greiðslur fyrir rannsóknir eigi að bæta ríkissjóði upp tekjutapið sem hlýst af því að fella niður greiðslur sjúklinga til heimilislækna. Þannig má segja að verið sé að færa kostnaðarhlutdeild vegna læknisþjónustu í ríkara mæli frá þeim sem minna eru veikir til hinna sem meira eru veikir. Það virðist augljóst að hér hafa verið gerð mistök og hafa sjúklingar og samtök þeirra sent hæstv. heilbrrh. fjölda áskorana um að endurskoða þessar ráðstafanir. Ég tel því fulla ástæðu til að spyrja hæstv. heilbrrh. hvaða ráðstafanir hann hyggist gera til að mæta aukinni greiðslubyrði sjúklinga sem ekki eru öryrkjar en hafa langvinna sjúkdóma er krefjast reglulegs eftirlits af hálfu sérfræðinga.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Virðulegi forseti. Hv. 6. þm. Reykv. hefur beint til mín hér fsp. sem hann hefur gert rækilega grein fyrir og tengist reglugerðarbreytingu sem átti sér stað um miðjan febrúar sl. eftir allítarlegar athuganir á skipulagsbreytingum varðandi greiðsluþátttöku einstaklinga vegna lyfja- og læknishjálpar. Reglugerðir þær, sem tóku gildi 15. febr. sl. um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra í læknishjálp og um greiðslu almannatrygginga í lyfjakostnaði, innibáru róttækar skipulagsbreytingar varðandi lyf og læknishjálp utan sjúkrahúsa. Meginmarkmiðið með þessum aðgerðum var í fyrsta lagi að tryggja fagleg samskipti milli heilsugæslulækna, heimilislækna og sérfræðinga. Í öðru lagi að meginreglan verði sú að samskipti sjúklings og læknis hefjist hjá heilsugæslulækni eða heimilislækni. Í þriðja lagi að samskiptum sjúklinga við heilsugæslu- og heimilislækna verði í auknum mæli beint inn á opnunartíma heilsugæslustöðva. Í fjórða lagi að sjúklingur greiði lægra gjald fyrir lyf ef ávísað er á ódýrasta lyf með sama virka efninu. Og í fimmta lagi að draga úr útgjöldum sjúkratrygginga. Nú eru reglugerðir þessar sex vikna gamlar og því nokkur reynsla komin á framkvæmd þeirra. Helstu umkvörtunarefni, sem ráðuneytinu hafa borist vegna þessara reglugerða, eru í fyrsta lagi að með sérstöku gjaldi á rannsóknir og röntgengreiningu, sem eru 300 kr. fyrir hverja komu og 100 kr. hjá elli- og örorkulífeyrisþegum, hefur orðið nokkur hækkun á greiðslubyrði hjá þeim sem hafa langvinna sjúkdóma og þarfnast reglulegs eftirlits af hálfu sérfræðinga, eins og reyndar hv. fyrirspyrjandi rakti mjög ítarlega áðan. Aftur á móti er ekki mikið kvartað yfir hækkun á greiðslu fyrir hverja komu til sérfræðings á göngudeild, slysadeild og bráðamóttöku, þó að þar sé að vísu um verulega hækkun í prósentum að ræða, úr 630 kr. í 900 kr. Enda er sú hækkun, þegar yfir lengra tímabil er litið eða aftur til ársins 1984, mjög sambærileg við hækkun framfærsluvísitölunnar á þessu sama tímabili. Hér er að vísu um mikla prósentuhækkun að ræða á þessum upphæðum nú en í sjálfu sér ekki breyting á formi, áður höfðu þessir einstaklingar þurft að greiða þetta gjald fyrir heimsókn til sérfræðingsins. Í öðru lagi berast kvartanir frá sjúkrahúsum um að framkvæmdin við innheimtu á rannsóknar- og röntgengjaldinu sé mjög erfið og kalli á aukinn mannafla við innheimtuna. Sum sjúkrahúsin halda því fram að tekjurnar af innheimtunni muni ekki standa undir kostnaði við innheimtuna. Þetta finnst mér að vísu með ólíkindum ef ekki er hægt að hafa það skipulag á varðandi eftirlit á stofnunum að hægt sé að koma þessu fyrir, en alla vega hefur þetta komið mjög fram í viðræðum við viðkomandi aðila. Komið hefur í ljós að innheimtan á rannsóknar- og röntgengjaldinu er mjög mismunandi eftir stofnunum. Það hefur leitt til þess að kostnaður einstaklinga verður mismunandi eftir því hvaða göngudeildir eða hvaða sjúkrahús þeir sækja. Í þriðja lagi hafa borist kvartanir frá Læknafélagi Reykjavíkur yfir framkvæmdinni á innheimtu göngudeildargjaldsins, rannsóknar- og röntgengjaldsins á sjúkrahúsunum. Sum sjúkrahúsin innheimta ekki göngudeildargjaldið á einstökum deildum sjúkrahúsanna. Í bréfi sem ráðuneytinu hefur borist frá stjórn Læknafélagsins segir að stjórnin geti ekki fallist á að einstaka stofnanir eða deildir felli niður gjaldtöku þannig að sjúklingum með ákveðna sjúkdóma sé mismunað eftir því hvort þeir leita sérfræðihjálpar á göngudeild eða á stofu sérfræðings og áskilur stjórnin sér rétt til þess að grípa til viðeigandi aðgerða ef þetta verði ekki leiðrétt. Í þessari og síðustu viku hafa fulltrúar heilbrrn. haldið fundi með forstöðumönnum sjúkrahúsanna í Reykjavík, fulltrúum heimilislækna, einstökum sérfræðingum sem annast sjúklinga með langvinna sjúkdóma og þeim sérfræðingum sem ráðuneytið var í samvinnu við áður en reglugerðin var sett. Í ljósi þeirra viðræðna tel ég að um sé að ræða tvær leiðir sem koma til greina til þess að draga úr greiðslubyrði þeirra sjúklinga sem oft þurfa að leita læknis án þess að hverfa frá þeim meginmarkmiðum sem skipulagsbreytingarnar áttu að ná fram. Í fyrsta lagi er að setja almennt þak á greiðslur líkt og gert er fyrir elli- og örorkulífeyrisþega, en þar er ákveðið þak eftir að þeir hafa greitt ákveðna upphæð innan almanaksársins, þ.e. að einstaklingur skuli aldrei greiða hærra en ákveðna upphæð á einu almanaksári fyrir sérfræðilæknishjálp, komu á göngudeild, slysadeild, bráðamótttökudeild og fyrir rannsóknir og röntgengreiningu. Allt verður þetta fellt þar inn undir. Í öðru lagi tel ég koma til greina að hætta innheimtu og greiðslum fyrir rannsóknir og röntgengreiningu, að falla frá því gjaldi sem tekið var upp sem nýtt gjald við reglugerðarsetninguna. Það mundi létta greiðslubyrði þeirra verulega sem þurfa á rannsóknum og röntgengreiningum að halda í tengslum við heimsóknir sínar á stofur sérfræðinga eða göngudeildir sjúkrahúsanna. Og eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda fer það mjög oft saman, kannski oftast, að menn þurfa að greiða í viðbót við 900 kr. fyrir annaðhvort rannsókn eða röntgengreiningu, kannski hvort tveggja, sem hækkar þá 900 kr. í 1200 eða 1500 kr. Það mundi einnig verða til þess að létta framkvæmdina á innheimtu þessa gjalds á sjúkrahúsunum. Með því yrði eitt samræmt gjald fyrir öll sjúkrahúsin og engin hætta á mismunun milli göngudeilda sjúkrahúsanna annars vegar og sérfræðilæknisstofa hins vegar. Næstu daga mun ákvörðun verða tekin um hvor þessara leiða verður valin. En áður en sú ákvörðun verður tekin munu fara fram um það frekari viðræður milli ráðuneytis og stjórnenda sjúkrahúsanna hvort ekki sé hægt að samræma gjaldið fyrir röntgen- og rannsóknir milli sjúkrahúsa og auðvelda framkvæmd innheimtunnar. Eins og ég nefndi áðan finnst mér það nokkuð með ólíkindum ef ekki er hægt að koma því formi á. Það verður gert upp þessa dagana en því miður hefur ekki unnist tími til þess að ganga frá því endanlega í þessari viku. Herra forseti. Ég á aðeins eftir örfáar línur hér úr þessu svari. Að undanförnu hefur svokallaður ,,bestukaupalisti``, sem gefinn var út með reglugerðinni um greiðslur almannatrygginga í lyfjakostnaði, verið í endurskoðun. En á honum eiga að vera skráð ódýrustu lyf innan hvers lyfjaflokks með sama virka efninu. Ég tel rétt að nefna þetta aðeins vegna þess að auðvitað varðar þetta líka þessa sömu einstaklinga sem búa nú við hækkaða greiðslubyrði. Reglan er sú að ávísi læknar lyfi á ,,bestukaupalistanum`` þarf hinn sjúkratryggði að greiða 550 kr. fyrir hverja afgreiðslu, sem er óbreytt verð frá því sem verið hefur, en sé ávísað á lyf sem ekki er á listanum þarf hinn sjúkratryggði að greiða 750 kr. Með þessu var stefnt að því að fá lækna, lyfsala og lyfjanotendur til að taka höndum saman um að draga úr lyfjakostnaði. Þegar á framkvæmdina reyndi kom í ljós að nokkur lyf voru ekki á ,,bestukaupalistanum`` sem hefðu þó með réttu átt að vera þar, og voru sambærileg í verði og þau lyf sem á listanum voru. Því er nauðsynlegt að endurskoða listann með tilliti til þess og fer sú endurskoðun fram núna og mun taka gildi um næstu mánaðamót.

Sólveig Pétursdóttir Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra hefur gert ítarlega grein fyrir markmiðum þeirrar reglugerðar sem hér er um að ræða og ákveðnum leiðum til úrbóta. Það er ljóst að greiðslubyrði þeirra sjúklinga sem hér um ræðir, þ.e. með langvinna sjúkdóma, hefur aukist gífurlega. Hér er ekki einungis um að ræða sjúklingana sjálfa heldur einnig aðstandendur þeirra og foreldra barna sem slíkum sjúkdómum eru haldnir. Þar að auki virðist sem verið sé að færa greiðslubyrði þeirra sjúklinga sem nægir að leita til heimilislækna yfir á herðar þeirra sem verða að leita til sérfræðinga og þá ekki síst þeirra sem eru því alfarið háðir eins og sjúklingar með langvinna sjúkdóma. Þessir hópar hafa að sjálfsögðu mótmælt þessum breytingum og hef ég reyndar fréttir af fundarhöldum í heilbr.- og trmrn. þess vegna. Þannig að ljóst er að ráðuneytismenn hafa af þessu nokkrar áhyggjur. Það er að sjálfsögðu brýn nauðsyn að komið sé til móts við þessa sjúklinga. Hæstv. heilbrrh. nefndi hér áðan atriði í reglugerð um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra í læknishjálp og fleira, sem útgefin var þann 1. febr. sl., þar sem er rætt um elli- og örorkulífeyrisþega, að þeir skuli aldrei greiða hærri fjárhæð en kr. 3000 vegna heimsókna til sérfræðinga, rannsókna og röntgengreininga á hverju almanaksári. Þá má e.t.v. hugsa sér, eins og hæstv. ráðherra talaði um hér áðan, að svipaðar reglur yrðu settar varðandi sjúklinga með langvinna sjúkdóma og e.t.v. má hugsa sér svipað fyrirkomulag og gildir í Noregi þar sem er um að ræða svokölluð fríkort sem sjúklingar geta framvísað til lækna, þannig að þeir greiða aðeins ákveðinn kvóta. En ég fagna því sem sé að hér er verið að leita leiða til úrbóta.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svör hans og fagna því að hann skuli sýna viðleitni til endurskoðunar á þessum ráðstöfunum. Það er vert að geta þess að eftir að tilvísanakerfið svonefnda var afnumið hafa sjúklingarnir átt frjálst val um að leita sér læknishjálpar og aðsókn að sérfræðingsþjónustu hefur aukist. Væntanlega telja menn að fleiri sjúklingar fari til sérfræðinga en þurfi og sú þjónusta er álitin dýrari fyrir heilbrigðiskerfið en heilsugæsluþjónusta þó það sé engan veginn nægilega skýrt. Á dögum aðhalds og sparnaðar er líklegt að áðurnefndar áherslur hafi verið lagðar í reglugerðarsmíðinni í því skyni að hvetja fólk til að leita fremur til heilsugæslu- og heimilislækna en sérfræðinga og draga þannig úr kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Þetta er skiljanleg viðleitni heilbrigðisyfirvalda en hins vegar hafa þeim orðið á glöp, þeim hefur orðið á í messunni. Í fsp. sem hér var mælt fyrir var ekki gagnrýnd sérstaklega þessi áherslubreyting út af fyrir sig en ég gagnrýni harkalega það óréttlæti sem sá hópur er beittur sem ég hef lýst og ég vil undirstrika að þetta er ákveðinn skilgreindur hópur sem verður sérstaklega hart úti við þessa reglugerðarbreytingu. Enda hefur það sýnt sig að margir sjúklingar eru farnir að fella niður nauðsynlegar komur til eftirlits og meðferðar vegna þess hversu dýrt þetta er. Og mér er spurn: Hvernig ætluðu heilbrigðisyfirvöld í raun og veru að meta það hvernig reglugerðarbreytingin reyndist? Hvernig ætluðu heilbrigðisyfirvöld að meta fjárhagsþrengingarnar sem fólkið lenti í eða áhrif vanrækslunnar á gang sjúkdómanna? Ég hlustaði grannt eftir þeim tillögum sem hæstv. ráðherra lagði fram. Það er auðvitað möguleiki í stöðunni að setja þak eða hreinlega fella niður gjaldtöku fyrir rannsóknir. Ég vona að hann íhugi alvarlega báða þessa möguleika en ég verð að ljúka orðum mínum með því að leggja fast að ráðherra að hafa í framtíðinni meiri samráð bæði við samtök sjúklinga og starfsfólk á heilbrigðisstofnunum þegar verið er að gera róttækar breytingar. Mér hefur fundist skorta á það við samningu frv. og þegar verið er að gera breytingar hjá heilbrigðisyfirvöldum að nægjanlegt samráð sé haft við viðkomandi stofnanir eða hópa sem eiga síðan að taka þessum breytingum. Ég held að sú valddreifing sem felst í því að hafa samráð hljóti að verða til verulegra bóta og gera allar breytingar af hálfu heilbrigðisyfirvalda mun farsælli, bæði fyrir neytendur og fyrir stjórnvöld. En ég legg áherslu á það og mun fylgja því eftir að tekið verði á málunum á nýjan leik, þau endurskoðuð og þá í samræmi við óskir sjúklinga og samtaka þeirra sjúklinga sem hér er um að ræða.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Aðeins örstutt og rétt til þess að undirstrika það eins og hér kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda áðan. Auðvitað var verið að gera kerfisbreytingar sem áttu að færa til áherslu í heilbrigðisþjónustunni. Hv. fyrirspyrjandi rakti það að þegar tilvísunarskyldan var felld niður hafi aðsókn og aðgengi sjúklinga færst mjög til og við a.m.k. álitið það í heilbrrn., og ég hygg að sú skoðun sé nú reyndar miklu víðar og jafnvel meðal sérfræðinganna sjálfra, að sérfræðiþjónustan sé nú e.t.v. í einhverjum tilfellum ofnotuð og einhverjum tilfellum nýtt sem heimilislæknaþjónusta eða heilsugæsluþjónusta sem ætti frekar að sækja þangað. Það er m.a. það sem við erum að gera með þessum skipulagsbreytingum og því sem reglugerðin átti að ná fram og það er auðvitað með því verið að færa til greiðslubyrði, eins og hér kom fram einnig hjá hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur. Hún nefndi hugmynd um fríkort, sem við höfum líka verið að skoða. Það er einmitt spurningin hvaða leið á að fara til þess að ná þessum markmiðum ef sett verður þak. Ég segi nú ,,ef`` því þessi mál eru í skoðun enn þá og við munum líta nánar á það hvaða leiðir verða farnar og til hvaða aðgerða verður gripið. Það er auðvitað fyrir hendi form gagnvart öldruðum og öryrkjum. Það var að vísu miðað við ákveðinn komufjölda áður en núna höfum við sett ákveðna krónutölu inn í reglugerðina. Svo langar mig aðeins að nefna að lokum að það að veita ókeypis aðgang að heilsugæslunni er auðvitað hugsað þannig að þangað geti allir sótt, einnig þeir sem eru með langvinna sjúkdóma. Það var mikið rætt, bæði við sérfræðingana og heimilis- og heilsugæslulæknana, og þeir töldu að það væri mögulegt, a.m.k. fyrir hluta af einstaklingum með langvinna sjúkdóma, að sækja sína þjónustu að einhverju leyti til heilsugæslustöðva. Nú dettur mér ekki í hug að segja að það sé hægt eingöngu og að sjálfsögðu eru sumir sjúklingar þannig settir að þeir hafi ekki gagn af því að fara á heilsugæslustöð en vafalaust gætu einhverjir þeirra létt á sinni greiðslubyrði með því að fara á heilsugæslustöð í staðinn fyrir að fara til sérfræðings og þá án þess að greiða nokkuð fyrir það. Svo að þegar talað er um að það sé bara verið að færa til kostnað frá þeim sem annars vegar þurfa sjaldan á læknishjálp að halda, koma á heilsugæslustöð kannski einu sinni, tvisvar á ári og gera þeirra þjónustu ókeypis en flytja allan þungann yfir á þá sem eru með langvinna sjúkdóma, þá mótmæli ég því. Og ég leyfi mér að fullyrða, eftir viðtöl við læknana sjálfa, að þeir telji að með því að nota heilsugæsluna einnig, ég segi einnig en að sjálfsögðu ekki alfarið, væri hægt að létta þessa greiðslubyrði og færa þannig til þungann.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Það er meginefni að þær breytingar sem gerðar eru séu ekki einungis unnar frá skrifborðinu heldur í samvinnu við þá sem hlut eiga að máli. Ég vil undirstrika það mjög hér og einnig það að 1. gr. laga um heilbrigðisþjónustu stendur að allir landsmenn skuli eiga kost á þeirri bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á hverju sinni. Það kann vel að vera að sumir þeir sjúklingar sem ég hef nefnt geti nýtt sér þjónustu heilsugæslustöðva og það er vel. En þeir sem ekki geta það verða að eiga aðgang að bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á hverju sinni án þess að þurfa að baka sér verulegt fjárhagslegt tjón með því og í raun greiða fyrir ókeypis læknisþjónustu þeirra sem minna þurfa á henni að halda. Þetta er meginefni, hæstv. ráðherra.

Fyrirspyrjandi (Margrét Frímannsdóttir) Virðulegi forseti. Á þskj. 713 hef ég leyft mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. heilbr.- og trmrh. um breytingu á reglugerð um bifreiðastyrki til fatlaðra. Árið 1987 voru settar reglur um þátttöku almannatrygginga í bifreiðakaupum fatlaðra. Þar er frá því greint hversu oft og hve háa styrki má veita fötluðum til bílakaupa og einnig hversu gömul sú bifreið, sem styrkur fæst út á, má vera. Í 5. gr. þessarar reglugerðar segir að styrkirnir skuli vera skv. 1. tölul. 80 þús. kr., sé um að ræða fötlun, og skv. 2. tölul. 250 þús. kr., sé um að ræða mjög hreyfihamlað fólk sem notar hjólastóla, hækjur, spelkur, gervilimi eða önnur hjálpartæki. Þessar tölur eru þær sem settar voru í reglugerðina þegar hún var birt árið 1987. Greiðslur miðast við 600 bíla á ári skv. 1. tölul. en aðeins 50 skv. 2. tölul. Nefnd sú sem skipuð var til að úthluta þessum styrkjum hefur unnið vandasamt verk samviskusamlega en lent af og til í mestu vandræðum vegna þess að svo miklu fleiri hafa sótt um hærri styrkinn en heimild er til að úthluta. Nú í ár var t.d. þrautalending nefndarinnar eftir að hafa yfirfarið umsóknir og skorið niður að úthluta hærri styrknum til fleiri aðila en reglugerðin heimilar. Enginn fær þó styrk án þess að eiga að fullu rétt á honum. Annað er það sem skilyrt er í reglugerðinni, þ.e. að styrkur fæst aðeins út á nýjar bifreiðar. Nú er það í mörgum tilvikum svo að fatlaðir hafa ekki möguleika á því að eignast nýja bíla einfaldlega vegna þess að það er þeim ofviða fjárhagslega þrátt fyrir möguleika á áðurnefndum styrkjum. Á markaðnum eru oft vel meðfarnar lítt eknar bifreiðar 2--3 ára gamlar sem gætu hentað og fullnægt þörfum þeirra sem vilja festa kaup á bíl á miklu lægra verði en nýjar bifreiðar. Því spyr ég hæstv. ráðherra í fyrsta lagi: Hefur ráðherra uppi áform um að breyta reglugerð frá 22. apríl 1987, um þátttöku almannatrygginga í bifreiðakaupum fatlaðra, hvað varðar þann fjölda sem árlega nýtur hærri styrksins, sbr. 2. tölul. 5. gr. reglugerðarinnar, og í öðru lagi hvað snertir skilyrði fyrir úthlutun varðandi aldur þeirra bifreiða sem styrkur fæst út á, sbr. 4. tölul. 4. gr.?

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Suðurl. hefur beint til mín fyrirspurn sem hún hefur gert grein fyrir og varðar þátttöku almannatrygginga í bifreiðakaupum fatlaðra. Rétt er að minna á að reglugerðin, sem hér er til vitnað og sett var 1987, breytti fyrirkomulagi um bifreiðakaup fatlaðra þannig að með henni voru bifreiðakaup fatlaðra færð sem hluti styrkja frá almannatryggingum en áður höfðu bifreiðakaup fatlaðra verið afgreidd sem eftirgjöf aðflutningsgjalda skv. tollskrárlögum. Sá fjöldi sem er í reglugerðinni um bifreiðar hefur verið óbreyttur frá því að reglugerðin var sett og er nú þannig að 600 einstaklingar fá styrk að upphæð 180 þús. kr. vegna bifreiðakaupa en 50 einstaklingar fá styrk að upphæð 550 þús. til bifreiðakaupanna. Þá er í gildandi reglugerð sett sem skilyrði til úthlutunar styrksins að bifreiðin hafi verið tollafgreidd eftir 1. júní á umsóknarári. Skv. 3. gr. reglugerðarinnar starfar sérstök afgreiðslunefnd sem hefur það hlutverk að gera tillögur til tryggingaráðs um úthlutun styrkja og skulu tillögur nefndarinnar komnar til tryggingaráðs til afgreiðslu fyrir 1. des. ár hvert vegna úthlutunar komandi árs. Ákvörðun tryggingaráðs og úthlutun skal fara fram fyrir 15. jan. ár hvert vegna yfirstandandi árs og skulu styrkir greiddir út á tímabilinu 1. mars til og með 30. júní. Það er því ljóst að fjárhagsáætlun vegna þessara styrkja var gerð við gerð fjárlaga fyrir árið 1990 og þegar hefur verið úthlutað þeim styrkjum sem koma til úthlutunar á þessu ári. Hugsanlegar breytingar á reglugerðinni geta því ekki tekið gildi fyrr en frá og með úthlutun vegna ársins 1991 og í samræmi við fjárveitingar á fjárlögum þess árs. Afgreiðslunefnd bifreiðakaupastyrkja hefur gert tillögu til ráðuneytisins um breytingar á reglugerðinni þannig að styrkjum í efri flokki sé fjölgað úr 50 í 100 á ári vegna þess að mjög fötluðum einstaklingum, sem sækja um bílakaupastyrki, hefur fjölgað mikið undanfarin ár. Sömuleiðis hefur nefndin lagt til að gerð verði sú breyting að smíðaár eða árgerð bifreiðarinnar sé hin sama og umsóknarárið en ekki eins og fram kom áðan að tollafgreiðslan eigi sér stað á umsóknarári. Hér mun vera reynt að draga það fram að ef aðeins er fjallað um tollafgreiðsluna geti menn verið að flytja inn og kaupa gamla bíla sem ýmsir telja ekki skynsamlegt. Ég hef þessar tillögur nefndarinnar til athugunar og mun taka afstöðu til þeirra fyrir næstu úthlutun, þ.e. fyrir eða í tengslum við fjárlagagerð fyrir næsta ár. Jafnframt tel ég eðlilegt að reynt sé að fjölga styrkjum til þeirra einstaklinga sem fá hærri styrkinn. En ég hef meiri efasemdir um hitt, hvort eigi að breyta til og veita styrki út á eldri bifreiðar frekar en miðað sé eingöngu við nýjar og meira að segja gengur tillaga nefndarinnar út á það að það sé tryggt að það séu nýjar bifreiðar en alls ekki gamlar. Heildarupphæð styrkja til bifreiðakaupa er á þessu ári áætluð 135 millj. kr. en hefði þurft að vera 163 millj. til þess að hægt væri að úthluta í samræmi við þær tillögur nefndarinnar sem nú liggja fyrir, þ.e. ef bifreiðarnar í hærri flokknum hefðu verið 100 í stað 50, þá hefði upphæðin farið úr 135 í 163 millj.

Fyrirspyrjandi (Margrét Frímannsdóttir) Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svör hans og fagna þeim tillögum sem hafa borist ráðherra frá úthlutunarnefndinni og vænti þess að tekið verði fullt tillit til þeirra. Það er ekkert víst að breyting á úthlutunarreglunum þyrfti endilega að hafa í för með sér hærri heildarupphæð en fer til þessara mála í dag því að það má t.d. færa á milli, fjölga þeim sem fá hærri styrkina en fækka þeim lægri. Því að eftir þeim upplýsingum sem ég hef hefur heildartalan yfirleitt reynst fullnægjandi og mætti breyta þarna sem sagt innan þeirra marka sem í dag eru. En það eru þá fyrst og fremst þær tölur sem snúa að fjölda styrkjanna sem þyrftu að breytast, en e.t.v. ekki heildarupphæðin. Hvað varðar b-lið fyrirspurnarinnar, þá ítreka ég aðeins nauðsyn þess að skoða hvort ekki megi heimila styrki til kaupa á notuðum bifreiðum sem uppfylla kröfur sem setja mætti í reglugerð. Ég ítreka svo þakkir mínar til ráðherra og treysti á góðan vilja hans í þessum málum.

Fyrirspyrjandi (Jóhannes Geir Sigurgeirsson) Hæstv. forseti. Ég ber hér fram fyrirspurn til iðnrh. sem hljóðar þannig: ,,Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til þess að tryggja stöðu íslensks ullariðnaðar?`` Þetta mál hefur verið mjög í brennidepli undanfarið og er komið á borð ríkisstjórnarinnar. Málið er enda stjórnvöldum mjög skylt þar sem á fastgengisárunum 1983--1988 blæddi þessari atvinnugrein út. Á þessum tíma versnuðu starfsskilyrði útflutningsiðnaðar um 30% og eru enn þann dag í dag 20% lakari en starfsskilyrði sjávarútvegs sem stóðu nokkuð á jöfnu árið 1984. Á þessum málum var ekki tekið fyrr en á árinu 1988 þegar fastgengisstefnan var mjög farin að þrengja að sjávarútveginum. Ég spyr þess vegna iðnrh.: Hvernig verður brugðist við þessum málum nú þegar við eygjum aftur bata í okkar aðalatvinnuvegi, þ.e. sjávarútveginum? Ef þar verður farið að eins og gert hefur verið á undanförnum árum og áratugum, að gengisstefnan verði látin ráðast alfarið af afkomu sjávarútvegsins, líður íslenskur ullariðnaður undir lok og svo mun fara um fleiri greinar iðnaðar. Ég vitna í þessu sambandi í grein eftir ágætan alþýðuflokksmann, Gylfa Þ. Gíslason, í Morgunblaðinu í gær, þar sem hann dró þessa mynd einmitt mjög skýrt fram. Ég ætla að fara nokkrum orðum um afleiðingar þess ef svo fer að íslenskur ullariðnaður líður undir lok. Atvinnulíf okkar mun verða mun fábreyttara og hér verður miklu minna framboð fyrir fjölbreytta atvinnustarfsemi. Ég vil nefna það að eingöngu í ullariðnaði eru 600 störf í húfi. Fari svo að Álafoss komist ekki á legg aftur er kastað á glæ margra áratuga starfsemi við það að byggja upp hér iðnaðarhefð og margra áratuga starfsemi í markaðsöflun erlendis. Þannig að ég skora nú á ríkisstjórnina að taka á þessu máli.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. e. spyr hvað ríkisstjórnin hyggist gera til að tryggja stöðu íslensks ullariðnaðar. Hann nefndi réttilega í inngangi sínum að spurningunni að vandann mætti rekja til breytinga sem urðu á starfskjörum útflutningsgreina almennt og ullariðnaðarins sérstaklega á árunum fram til 1988. Þess vegna tel ég ástæðu til að nefna að ríkisstjórnin hefur að sjálfsögðu fyrst og fremst stutt ullariðnaðinn með stefnu sinni að því leyti að búa iðnaðinum og öðrum greinum almenn rekstrarskilyrði sem geti risið undir viðunandi afkomu. Hún hefur beitt sér fyrir lækkun raungengis frá því haustið 1988 og er nú svo komið að raungengi íslensku krónunnar er 15--20% lægra en það var árið 1988. Í þessu felst að sjálfsögðu mjög mikil bót fyrir ullariðnaðinn eins og aðrar útflutnings- og samkeppnisgreinar. Það er áfram viðleitni stjórnarinnar að freista þess að skapa með almennum hætti rekstrarskilyrði fyrir ullariðnaðinn eins og aðrar greinar. Það var líka hárrétt hjá þingmanninum að vitna til þess, sem fram kemur í ágætri grein Gylfa Þ. Gíslasonar í Morgunblaðinu í gær, að það rís sambúðarvandi milli iðnaðar og sjávarútvegs þegar tekjur og skilyrði sjávarútvegsins sveiflast. Þar er líka annar sambúðarvandi, sem er af varanlegum toga, nefnilega sá að fyrir aðgang að sameiginlegri auðlind, fiskstofnunum í hafinu í kringum landið er ekki greitt neitt gjald. Kæmi veiðigjald fyrir mundu starfsskilyrðin jafnast og auðveldara væri að tryggja hæfilega sambúð þessara mikilvægu greina. Um þetta er ég þingmanninum sammála og þakka honum fyrir að taka það hér fram til umræðunnar. Að öðru leyti vildi ég láta það koma fram að fyrir utan þessar almennu aðgerðir beitti ríkisstjórnin sér fyrir því haustið 1988 að veita ákveðnu fjárframlagi til ullariðnaðarins, 40 millj. kr. Helmingur fjárins kom til greiðslu 1988 en hinn helmingurinn 1989, að meiri hluta til í hlutfalli við útflutning fyrirtækjanna, en nokkru fé var varið til markaðsátaks fyrir smærri útflytjendur. Á árinu 1989 voru líka veitt víkjandi lán að fjárhæð 82,5 millj. til sameiginlegs markaðsfyrirtækis Hildu hf. og Álafoss hf. í Bandaríkjunum eftir að markaðsfyrirtæki þessara aðila höfðu verið sameinuð. Þá var veitt sérstaklega víkjandi lán til Álafoss vegna markaðsstarfsemi í Evrópu að fjárhæð 27,5 millj. Þá var keypt af Álafossi Hekluhúsið á Akureyri fyrir tæpar 60 millj. Samtals er hér um að ræða fjárframlög eða eignayfirtöku, sem aflétti skuldum af þessum fyrirtækjum, um 209 millj. kr., þar af vegna endurskipulagningar Álafoss um 128 millj. Því miður reyndust þessar aðgerðir þrátt fyrir mjög batnandi almenn rekstrarskilyrði ekki nægja til þess að koma Álafossi á viðunandi grundvöll. Við glímum nú enn við þann vanda að rekstrarafkoma liðins árs var lakari en menn höfðu spáð og eignastaða fyrirtækisins er enn ótraust. Það er unnið að lausn þessa vanda, m.a. á vegum iðnrn., fjmrn. og forsrn. Þar hefur verið bent á nokkra valkosti sem nú eru kannaðir í viðræðum við lánardrottna og við fyrirtækið sjálft, reyndar einnig við þau tvö bæjarfélög sem eiga mest undir því að viðgangur Álafoss sé góður, þ.e. Mosfellsbæ og Akureyri, og við verkalýðsfélögin sem þar eiga hlut að máli. Þetta er erfitt viðfangsefni, ekki síst af því að sá bati sem næst með hagræðingu og markaðssókn er seinn að koma fram. Hann kemur ekki fram fyrr en hálfu öðru ári eða tveimur eftir að menn hafa hafist handa. Vandinn er að tryggja fyrirtækinu starfsfé þar til árangurinn kemur í ljós. Ég ætla ekki að fullyrða um niðurstöðu í þessu efni en fullvissa þingmanninn um það að það er tekið á þessu máli af mikilli alvöru og niðurstöðu að vænta á næstunni.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegur forseti. Ég verð að láta mér nægja að gera hér stutta athugasemd en þetta mál sem er til umræðu væri sannarlega efni í langa ræðu. Við ræðum hér um vandamál Álafoss og ullariðnaðarins í landinu. Ég get eiginlega ekki hugsað þá hugsun til enda ef Álafoss, stærsta ullariðnaðarfyrirtæki landsins, fer um koll. Með því glatast ekki einungis, eins og hv. þm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson benti á, 600 störf heldur glatast þar sú þekking og sú færni sem við höfum fengið við verksmiðjuiðnað á ull. Það má aftur á móti deila um það hvernig sá iðnaður hefur gengið. Að vissu leyti hefur hann verið unninn, ekki bara úr íslenskri ull heldur hefur verið blandað í hann erlendri ull, sem er umdeilanlegt hvort við eigum að sætta okkur við að sé gert. En ég vil benda á þá mikilvægu auðlind sem íslenska ullin er og ég vil benda á það hvað við eigum þar mikinn óplægðan akur. Íslenskar konur hafa um aldir unnið ullina okkar og þær hafa unnið hana í alls konar fatnað og þær hafa unnið listiðnað á því sviði. Þarna liggur ein auðlind sem ónýtt er, eiginlega með öllu, og þarna er mál sem þarf að taka á vegna þess að bráðum eru ekki lengur til konur sem kunna þessa iðn og þessum iðnaði á að halda í heiðri. Og ég bendi á það að Heimilisiðnaðarskólinn, sem er sá vettvangur þar sem fyrst og fremst hafa verið kennd þessi vinnubrögð á seinni árum, hefur búið við algert fjársvelti og ég vil leggja á það áherslu við hv. þingheim að vinna að því að þeim málum verði breytt. Ég vil enn fremur ítreka þá skoðun mína að með öllu er óþolandi ef þannig er búið að ullariðnaðinum í landinu að aðalfyrirtækið í þeirri grein standi frammi fyrir gjaldþroti. Ég skora á hæstv. ráðherra iðnaðarmála að leita allra leiða til að rétta hag fyirtækisins og ullariðnaðarins í heild. Íslenskar konur unnu um aldir klæði sem dugðu þjóðinni úr íslenskri ull. Það væri höfuðskömm ef fordild, tæknihyggja og hagvaxtartrú yrðu þess valdandi að ullariðnaðurinn legðist af.

Fyrirspyrjandi (Jóhannes Geir Sigurgeirsson) Hæstv. forseti. Ég þakka iðnrh. svörin og treysti því að ríkisstjórnin vinni að lausn þessa máls af fullri einurð. En aðeins út af tilvitnun minni í grein Gylfa Þ. Gíslasonar. Ég var nú ekki beint að taka undir þann hluta greinarinnar sem fjallaði um auðlindaskatt. Ég tel reyndar að þær sveiflur sem eru í sjávarútveginum getum við kannski alveg eins jafnað út með virkri verðjöfnun og ég ætla ekki að fara lengra út í það hér því það væri langt mál. En aðeins varðandi þá aðstoð sem hæstv. iðnrh. sagði að hefði komið til á síðasta ári. Ég rengi ekki að þar hafi verið létt af skuldum og komið til víkjandi lán upp á 209 millj. kr. En ég held að það þurfi að telja í mörgum hundruðum milljóna til þess að tíunda það sem var fært frá þessum greinum á fastgengistímanum. Þannig að það sem hér hefur verið komið með til baka eru einungis smáaurar miðað við það sem hefur blætt út úr þessari starfsgrein. Og að lokum til að undirstrika það hvað hér er í húfi. Frá íslenskum ullariðnaði kemur 1,3% af okkar landsframleiðslu, og það er ekkert lítið. Þarna er um að ræða 1% af vinnuafli í landinu í dag og það munar um minna þegar atvinnuástand er ótryggt. Það vill svo til að þessi tala, 600 störf í ullariðnaði, er einmitt sú tala sem menn tala um að mundi vinna í nýju álveri á Íslandi. Ég geri ekki lítið úr því að hér takist að reisa orkufrekan iðnað og hef lagt mitt lóð á þá vogarskál að svo megi verða. En við megum heldur ekki missa sjónar á því sem við höfum núna og höfum verið að byggja upp í tímanna rás.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Mér þykir miður að hv. 5. þm. Norðurl. e. Jóhannes Geir Sigurgeirsson stóð ekki við sína fyrri tilvitnun til greinar Gylfa Þ. Gíslasonar því kjarni hennar er að sjálfsögðu að til þess að bæta sambúðina milli iðnaðar og sjávarútvegs sé gjald fyrir veiðileyfi áhrifaríkasta tækið. Ég vil ekki draga úr mikilvægi þess að hafa virka verðjöfnun í sjávarútveginum, það er hjálpartækið og hitt er aðalverkfærið. En hins vegar er það rétt hjá hv. þm. að nú er mest þörf á að fá inn nýtt áhættufé í ullariðnaðinn. Þar er auðveldara um að tala en í að komast. Og því miður gengu dæmin sem reiknuð voru í fyrra ekki upp. Ég tek undir hvert orð með hv. 5. og 7. þm. Norðurl. e., að ullariðnaðurinn er mikilvæg grein. Gömul hefð, ný tækni og nýtt viðskiptavit þurfa helst að fara saman í þessari grein ef hún á að verða barn í brók. Því miður hefur þetta enn ekki tekist nógu vel, við verðum að játa það. Spurningin er sú hvort við höfum enn fundið rétt form fyrir samstarfið. Auðvitað er spuninn og bandframleiðslan undirstaðan fyrir öll hin fyrirtækin. Við verðum þess vegna að finna þeirri starfsemi öruggan rekstrargrundvöll. En þar er það grundvöllurinn sjálfur og störf fólksins og verðmætin sem sköpuð eru sem skipta máli en ekki fyrirtækin sem slík.



Hæstv. forseti. Þar sem iðnrh. kom með nýjan flöt á málinu sé ég mig knúinn til að segja hér örfá orð. Hann talar réttilega um það að spuninn, bandframleiðslan sé grundvöllurinn að þessu öllu og hann beri að tryggja. Þetta er rétt. En jafnmikilvægt og kannski enn þá mikilvægara, og það veit ég að hann skilur, er hinn endinn, þ.e. markaðssetningin. Og ég tel reyndar að eins og það er nauðsynlegt að við stöndum saman að öflugu fyrirtæki í grunninum, þ.e. spunanum og garnframleiðslunni, sé okkur jafnnauðsynlegt að öflug fyrirtæki, sem búa yfir mikilli reynslu og hefð, sjái um markaðssetninguna líka. Það væri því illa farið ef hluti af þessari lausn væri að dreifa þeim kröftum.

Fyrirspyrjandi (Danfríður Skarphéðinsdóttir) Virðulegur forseti. Á ráðstefnu Bandalags háskólamanna, 9. mars sl., um tengsl háskólamanna við Evrópubandalagið komu fram miklar áhyggjur manna vegna minnkandi fjárframlaga af hálfu ríkisins til rannsókna- og þróunarstarfsemi. Rannsóknasjóður hefur frá því hann var stofnaður 1985 verið sá sjóður sem fyrst og fremst hefur skapað íslenskum stofnunum og fyrirtækjum grundvöll til þess að fara út í ýmsar mikilvægar rannsóknir. Ekki síst rannsóknir á nýjum og framsæknum tæknisviðum sem helst eiga erindi í alþjóðasamstarf. Í máli framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs ríkisins, Vilhjálms Lúðvíkssonar, kom m.a. fram að einmitt fyrir tilstilli sjóðsins hefðu Íslendingar orðið samstarfshæfir á norrænum vettvangi nú síðustu árin. Nú er gjarnan talað um samstarf í stærra samhengi, hinu evrópska samhengi. Á þeim vettvangi standa Íslendingar höllum fæti því hlutfallslega verjum við mun minna fé til rannsókna en flest lönd Evrópubandalagsins. Á ráðstefnu BHM kom fram að í viðræðum við fulltrúa EB um undirbúning rammasamnings á sviði rannsókna og þróunar hafa fulltrúar gagnrýnt þetta og látið í veðri vaka að samstarf við Íslendinga væri vart áhugavert fyrir EB. Nú blasir við sú staðreynd að ofan á skerðingu fjárframlaga í nýsamþykktum fjárlögum hefur ríkisstjórnin ákveðið að skera framlög til Rannsóknasjóðs niður um 10 millj. Burt séð frá möguleikum okkar til samstarfs við aðrar þjóðir á sviði rannsókna er nauðsynlegt að Rannsóknasjóður geti komið til móts við þann áhuga og óskir sem greinilega eru á sviði rannsókna hér innan lands. Í fréttatilkynningu Rannsóknaráðs frá 13. mars sl. kemur fram að mikill áhugi er hér á landi fyrir að fara út í rannsóknir. Rannsóknasjóður stendur nú frammi fyrir þeim vanda að hafa í höndunum 147 umsóknir og hafa þær aldrei verið fleiri. Kostnaður við fyrirhuguð rannsóknaefni eru 732 millj. og eru umsækjendur reiðubúnir til að leggja fram 407 millj. kr. af þeirri upphæð. En það segir sig sjálft að miðað við þær upphæðir dugar ríkisframlag upp á 85 millj. kr. skammt. Í lögunum um Rannsóknasjóð segir, með leyfi forseta: ,,Hlutverk Rannsóknasjóðs er að efla hagnýtar rannsóknir og þróunarstarfsemi til nýsköpunar í íslensku atvinnulífi.`` Hæstv. ríkisstjórn hefur á ferli sínum einkum einbeitt sér að því að fá hingað til lands erlenda stóriðjuhölda og virðist sjá stóriðju sem hina einu lausn á vanda þjóðarinnar í atvinnumálum. Einstaka sinnum á meðan setið er og beðið eftir nýju álveri og deilt um hvar það skuli vera heyrist þó minnst á íslenskt hugvit en skilningur á nauðsyn rannsókna og þróunar í því sambandi virðist ekki ná langt. Ég deili þessum áhyggjum með þeim sem töluðu á ráðstefnu Bandalags háskólamanna 9. mars sl. og því hef ég leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 730 til hæstv. menntmrh. um fjárveitingar til Rannsóknasjóðs og vísindastefnu ríkisstjórnarinnar.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Fyrst er spurt: ,,Hver var raunlækkun á fjárveitingum til Rannsóknasjóðs á árunum 1985--1989 miðað við verðlag í mars 1990?`` Svarið er: Fjárveitingar til Rannsóknasjóðs á árunum 1985--1989 voru sem hér segir: 1985 50 millj. kr., 1986 50 millj. kr., 1987 60 millj. kr., 1988 70 millj. kr., 1989 80 millj. Vísitala framfærslukostnaðar er í mars 1990 142,7 stig en var í mars 1989 117,3 stig. Fjárveitingin 1989, 80 millj., svarar því til 97,3 millj. kr. á verðlagi í mars 1990, en 50 millj. kr. fjárveiting 1985 svarar á sama mælikvarða til 138,8 millj. kr. á árinu 1990. Raunlækkun á milli áranna 1985 og 1989 er samkvæmt því 41,5 millj. kr. eða 29,9%. Í öðru lagi er spurt: ,,Telur ríkisstjórnin að þörfin fyrir rannsóknir og þróunarstarfsemi til nýsköpunar og styrktar íslensku atvinnulífi hafi minnkað?`` Svarið er auðvitað nei. Sá ásetningur ríkisstjórnarinnar að stuðla að bættum skilyrðum fyrir vísindarannsóknir og nýsköpunarstarf er óhaggaður þótt erfið staða í fjárlagagerð hafi um sinn bitnað á framlögum til þessara þátta ekki síður en margra annarra þarfra verkefna. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hvaða áhrif telur menntmrh. að raunlækkun fjárveitinga til Rannsóknasjóðs á undanförnum árum muni hafa á þróun vísinda og atvinnulíf?`` Svar: Raunlækkun fjárveitinga til Rannsóknasjóðs dregur að sjálfsögðu úr möguleikum sjóðsins á að sinna mikilvægu hlutverki sínu af þeim þrótti sem æskilegur væri. Einkum er hætt við að samdráttur komi niður á styrkveitingum til nýrra verkefna og þrengi svigrúm til að beina rannsóknum að nýjum áherslusviðum. Jafnframt fækkar kostum til að nýta styrki úr sjóðnum til að stofna til samstarfsverkefna með hlutafjármögnun frá öðrum aðilum, þar á meðal í fjölþjóðlegri samvinnu. Í fjórða lagi er spurt: ,,Með hvaða hætti hyggst ríkisstjórnin vinna að því markmiði sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum um aukinn stuðning við vísindarannsóknir?`` Svarið er þetta: Í ágúst sl. samþykkti ríkisstjórnin tillögu mína um að fela menntmrh. að hefja undirbúning að tillögum um vísinda- og tæknistefnu á Íslandi. Skyldi samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins falið að gera tillögur um þessa stefnumótun. Í framhaldi af þessari samþykkt ríkisstjórnarinnar fól menntmrn. samstarfsnefndinni að hefjast handa um þettta verkefni. Þess er vænst að tillögur ásamt greinargerð berist ráðuneytinu nú í vor og að unnt verði eftir umfjöllun í ríkisstjórn að hafa hliðsjón af þeim tillögum við undirbúning fjárlaga fyrir næsta ár. Við þetta er svo því að bæta að á síðasta ári ákvað ríkisstjórnin að Íslendingar yrðu aðilar að þremur alþjóðlegum samstarfsverkefnum um vísindi, tækni og rannsóknir. Í fyrsta lagi að svokallaðri SCIENCE-áætlun Evrópubandalagsins, í öðru lagi að svokallaðri COMETT-áætlun og í þriðja lagi að norrænu samstarfi um vísindi og þróun. Þannig að á þessum málum hefur auðvitað verið tekið og hefur verið reynt að bæta upp það sem hallast hefur á, m.a. með auknu alþjóðlegu samstarfi. Það er augljóst mál að það er slæmt að þurfa að skera niður styrki til rannsókna-, vísinda- og þróunarstarfsemi. Það sama má auðvitað segja um fjölmarga aðra þætti. Spurningin sem hv. þm. verða að velta fyrir sér er þessi: Eru þeir tilbúnir til þess að flytja fjármuni til þessa verkefnis, og þá hvaðan? Á sama tíma og það liggur fyrir að ríkissjóður er rekinn með halla upp á 4--5 þús. millj. kr. hljóta menn að sjá að það er ekki einfaldur hlutur heldur flókinn að auka við fjármuni jafnvel til góðra málefna eins og rannsókna- og þróunarstarfsemi.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég fagna því að þessi fsp. skuli hafa komið hér fram. Einnig tel ég ástæðu til þess að þakka ráðherra fyrir þær upplýsingar sem komu fram í svari hans. Við hv. þm. höfum fengið send gögn frá Rannsóknaráði sem gefa allgóða mynd af því hvað gerst hefur í þessum málum. Ég vil þó segja frá því að vegna samstarfs við erlenda aðila má ekki horfa á þær tölur sem ganga til Rannsóknasjóðsins alveg einar og sér. Á sínum tíma þegar Evreka-samstarfið fór á stað og við fórum að taka þátt í sameiginlegum verkefnum þá gerðist það með fjármunum sem gengu m.a. í gegnum Iðnlánasjóð, þannig að allar upplýsingar fást ekki með því að einblína einungis á þær tölur sem fara í gegnum Rannsóknaráð ríkisins. Þetta er nú aukaatriði málsins. Það sem öllu máli skiptir er það að þessi Rannsóknasjóður hefur gert það að verkum að rannsóknastofur, bæði opinberar og einkastofur, geta nú í samstarfi við fyrirtæki fengið fjármuni frá ríkinu með tilteknum hætti. Sá háttur innifelur það m.a. að fyrirtæki verða að taka á sig verulega fjárhagsbyrði. Allt þetta hefur þó orðið til þess, virðulegur forseti, að rannsóknir sem eiga sér stað í tengslum við atvinnulífið eru miklu markaðslægari og beinskeyttari og þess vegna skiptir mjög miklu máli að þetta samstarf sé aukið en ekki dregið úr því. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda. Að öðru leyti, virðulegur forseti, ætlaði ég einungis að þakka fyrir það að þetta mál skuli koma inn í þennan fyrirspurnatíma og læt máli mínu lokið.

Fyrirspyrjandi (Danfríður Skarphéðinsdóttir) Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans hér við þessum fsp. mínum. Eins og fram kom í máli hans hafa framlög til Rannsóknasjóðs lækkað. Ekki virðist tölum alveg bera saman samkvæmt þeim upplýsingum sem fram komu í fréttatilkynningunni en ég ætla nú ekki að gera þær að ágreiningsefni hér.  Ég vil hins vegar benda á það að auðvitað er mjög mikilvægt í þessu sambandi að hyggja að framtíðinni. Þær rannsóknir sem hafa verið í gangi í samvinnu Rannsóknaráðs og ýmissa fyrirtækja hafa leitt margt gott af sér. Það hefur líka verið farið út í ýmsa atvinnustarfsemi án þess að fullnægjandi rannsóknir hafi verið gerðar. Á það var m.a. bent í skýrslu sem Rannsóknaráð ríkisins sendi ríkisstjórninni um þróun fiskeldis sumarið 1986. Það er því hætta á, ef dregið er úr framlögum til slíkrar starfsemi, að það muni einmitt enn auka á efnahagsvanda þjóðarinnar í framtíðinni, ef framlög lækka stöðugt eins og því miður hefur verið reyndin. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, nefna að í þessum fréttatilkynningum kemur fram að nokkur fyrirtæki hafa þegar verið stofnuð á grundvelli þróunarverkefna sem Rannsóknasjóður hefur stutt. Langar mig, með leyfi forseta, að vitna aðeins í þessa fréttatilkynningu. Þar segir: ,,Má nefna fiskteljara eða seiðateljara sem fyrirtækið Vaki hf. selur nú víða um heim, hugbúnað til greiningar á taugasjúkdómum sem fyrirtækið Taugagreining hf. selur, fyrirtækin Genis hf. og undirbúningsfélag líftæknivinnslu hafa verið stofnuð til að ljúka þróunarvinnu og markaðsfæra niðurstöður rannsókna á sviði líftækni.`` Ýmislegt fleira er hér upp talið sem ekki gefst tími til að nefna. En ég vildi benda á þetta vegna þess að ég held að núna sé einmitt mikil þörf, eins og ástandið er í atvinnumálunum, á að reyna að þróa upp ný verkefni og stofna um þau fyrirtæki.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Í fsp. hv. 6. þm. Vesturl. var spurt um árin til og með 1989. Miðað við þann tíma er samdráttur í framlögum til Rannsóknasjóðs 29,9%. Í fréttatilkynningu Rannsóknaráðs ríkisins, sem hv. þm. vitnaði til í seinni ræðu sinni og ég vissi ekki að væri undirstaða fsp.

Hún var það ekki.

Var það ekki --- en í fréttatilkynningu sem hv. 6. þm. Vesturl. vitnaði í er hins vegar miðað við árið 1990. Ef það er gert er samdráttartalan í raunframlögum til Rannsóknasjóðs 38,8%, ef ég man rétt. Ég vil loks taka undir það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. að það nægir ekki til að átta sig á heildarstöðu rannsókna-, þróunar- og vísindastarfsemi í landinu að einblína á Rannsóknaráð ríkisins og Rannsóknasjóð. Þar verður að líta mikið víðar. Það er eitt af verkefnum þeirrar samstarfsnefndar sem núna fjallar um vísinda- og tæknistefnu Íslendinga að fara betur yfir talnagrunn vísindarannsókna og þróunarstarfsemi hér á landi vegna þess að það eru margir fleiri aðilar sem þarna koma við sögu en Rannsóknaráð og Rannsóknasjóður. Það er t.d. Háskóli Íslands, fjölmargar rannsóknastofnanir á vegum hins opinbera og það eru loks fyrirtækin í landinu sem hafa í mjög vaxandi mæli komið inn með fjármuni til rannsókna- og þróunarverkefna sem ekki var sinnt áður.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Íslendingar eru eins og aðrar þjóðir staddir á miklu breytingaskeiði í atvinnuháttum. Örar tækniframfarir og aukin samkeppni í viðskiptum á alþjóðavettvangi knýja til breyttra atvinnuhátta. Auðlindir lands og sjávar þola takmarkaða nýtingu og sókn manna beinist nú fremur að því að rækta og virkja hugvit fólksins í stað þess að þrautpína hefðbundnar atvinnugreinar sem víða geta ekki staðið undir meiri hagvexti án breyttra atvinnuhátta. Til þess þarf auðvitað að kosta fé og það verður ekki gert nema með góðu skólakerfi alveg frá fyrsta grunni til háskólastigs. Við þurfum gagngerar breytingar á menntunarmöguleikum sem bjóða upp á fjölþættara nám, fjarnám, símenntun, endurmenntun og fullorðinsfræðslu. --- En verst þykir mér ef hæstv. ráðherra ætlar nú að ganga úr salnum þegar ég er að tala við hann. --- Ég bíð róleg. Háskólinn þarf að geta sinnt rannsóknum í mun ríkara mæli. Sama má segja um rannsóknastofnanir atvinnuveganna, svo og aðrar stofnanir sem það hlutverk hafa í þjóðfélaginu. Það skiptir svo auðvitað meginmáli að innan stjórnsýslunnar sé mannafli með sérþekkingu, áhrif og tíma til að sinna skipulagningu, stefnumótun, eflingu og allri umsýslu þessa mikilvæga málaflokks sem margir hafa á hátíðarstundu talið hornstein þeirra framtíðarkosta sem bíða barna okkar. Ég spyr því hæstv. menntmrh.: ,,1. Hve margt starfsfólk í Stjórnarráðinu annast málefni er varða rannsóknir og vísindastarfsemi í þjóðfélaginu? 2. Hve margt starfsfólk hefur slíkt hlutverk að meginviðfangsefni? 3. Telur menntmrh. þörf á því að fjölga þeim sem sinna þessu mikilvæga hlutverki innan Stjórnarráðsins eða skipuleggja verksvið þeirra er nú annast þessi málefni þannig að þeim gefist meiri tími til verkefna sem varða rannsóknir og vísindastarfsemi?``

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Fyrst er spurt: ,,Hve margt starfsfólk í Stjórnarráðinu annast málefni er varða rannsóknir og vísindastarfsemi í þjóðfélaginu?`` Í öðru lagi: ,,Hve margt starfsfólk hefur slíkt hlutverk að meginviðfangsefni?`` Svarið við þessum tveimur spurningum er þetta: Mörg ráðuneyta Stjórnarráðsins fara með yfirstjórn stofnana sem stunda vísindarannsóknir eða þróunarstörf. Þannig heyra t.d. rannsóknastofnanir atvinnuveganna undir fagráðuneyti hver á sínu sviði og rannsóknir eru stundaðar við ýmsar stofnanir sem falla undir heilbr.- og trmrn. og félmrn., svo dæmi séu tekin. Jafnvel í ráðuneytum sem ekki hafa slíkar stofnanir á sínum snærum er fengist við mál sem mjög varða hag og skilyrði vísindastarfsemi. Dæmi slíks eru utanrrn. sem vinnur að gerð fjölþjóðlegra samninga um vísindasamstarf og Fjárlaga- og hagsýslustofnun sem fer höndum um fjárlagatillögur til hvers konar rannsóknastarfsemi á vegum ríkisins. Af þessu leiðir að fjölmargir starfsmenn víðs vegar um Stjórnarráðið koma með einhverjum hætti að málefnum sem varða rannsóknir og vísindastarfsemi í þjóðfélaginu. Jafnframt er mjög erfitt að ætla á um fjölda þeirra með nokkurri nákvæmni. Eðli málsins samkvæmt eru verkefni af þessu tagi fyrirferðarmest í menntmrn. þar sem flestar þær stofnanir sem fást við grunnrannsóknir, þar á meðal Háskóli Íslands, starfa á stjórnsýslusviði þess. Einnig eru þar Vísindaráð og Rannsóknaráð ríksins sem hafa miðlæga stöðu í heildarskipulagi vísinda- og rannsóknamála. Jafnvel í menntmrn. mundi þó torvelt að finna starfsfólk sem eingöngu fæst við mál er tengjast vísindarannsóknum. Málefni vísindastofnana falla einkum undir háskóla- og menningarmálaskrifstofu ráðuneytisins. Má með nokkrum rétti telja að einn starfsmaður hafi meginviðfangsefni sín á þessu sviði. Nefna má einnig að á skólamálaskrifstofu menntmrn. er unnið að margvíslegum rannsóknar- og þróunarverkefnum sem sum hver tengjast rannsóknastarfsemi á sviði uppeldis- og kennslufræði. Ekki mun í öðrum ráðuneytum um að ræða starfsfólk er sinnir vísindatengdum málefnum sem meginviðfangsefni. Til þess að svara fsp. hv. 6. þm. Reykv. skrifaði ráðuneytið öllum ráðuneytum bréf hinn 16. mars 1990 og svör bárust frá þeim flestum eða öllum. Félmrn. svaraði með bréfi dags. 22. mars 1990 og þar segir: ,,Enginn starfsmaður hefur það verkefni eingöngu að annast málefni er varða rannsóknir og vísindastarfsemi í þjóðfélaginu. Það er hins vegar ljóst að í stofnunum sem heyra undir félmrn., sem er auðvitað sinnt í ráðuneytinu, fara fram rannsóknir og má þar nefna Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og Vinnueftirlit ríkisins.`` Iðnrn. svaraði með bréfi dags. 20. mars 1990 og þar segir að þrír starfsmenn hafi að litlum hluta tengst við aðila og stofnanir sem annast rannsóknir og vísindastarfsemi. Þær stofnanir sem nefndar eru eru Orkustofnun, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Iðntæknistofnun Íslands, Norræni iðnaðarsjóðurinn og EVREKA-verkefnið, sem er reyndar einnig sinnt í menntmrn. Og í því sambandi dettur mér í hug að skjóta því hér inn í að auðvitað eru sumir stjórnsýsluþættir þessa, eins og t.d. EVREKA-verkefnisins, annars staðar en í ráðuneytinu þó þeir gætu verið í ráðuneytinu. Rannsóknaráð ríkisins annast í raun og veru aðild okkar að EVREKA-verkefninu svo dæmi sé nefnt og það mætti nefna fleiri slík dæmi. Samgrn. svaraði með bréfi dags. 20. mars og telur í raun og veru ekki fram nein sérstök verkefni á sviði rannsókna- og vísindastarfsemi. Það er bersýnilegt að sum ráðuneytin hafa reyndar misskilið fyrirspurnina, eins og verið sé að spyrja um það hvort stundaðar séu rannsóknir og vísindastarfsemi í ráðuneytunum, mætti með miklum velvilja kannski til sanns vegar færa, en það er örugglega ekki meining hv. þm. að leita eftir slíku.

Þetta er alvarlegur misskilningur að mati hæstv. ráðherra.

Ja, þetta er alvarlegur misskilningur en pínulítið spaugilegur líka, ég verð að viðurkenna það. Hinn 21. mars svaraði iðnrn. þessari fsp. og segir að rannsóknir og vísindastarfsemi séu betur komin hjá öðrum stofnunum en viðskrn., svo ég nefni dæmi, ég vona að hæstv. iðnrh. hafi heyrt þetta svar. Já, ég nefndi þarna viðskrn. Og heilbr.- og trmrn. vitnar til þeirra stofnana sem það er auðvitað að sinna og margar sinna vísinda- og rannsóknarverkefnum. Fjárlaga- og hagsýslustofnun vitnar til þess að ráðuneytið hafi afskipti af mörgum rannsóknastofnunum í tengslum við fjárlagagerð. Utanrrn. vitnar til undirbúnings að samningum og samstarfi við erlend ríki og þátttöku Íslands í alþjóðasamstarfi á sviði rannsókna og vísinda. Reyndar fer utanrrn. aðeins með það starf að takmörkuðu leyti þar sem menntmrn. fer með UNESCO-málin sem vissulega eru þáttur í hinni almennu stefnu á þessu sviði. Okkur barst svar frá Hagstofu Íslands, sömuleiðis frá forsrn. og frá landbrn. og mun ég koma þessum svörum öllum til hv. þm. til fróðleiks og glöggvunar á svari við þessari fsp. Að lokum spyr hv. þm.: ,,Telur menntmrh. þörf á því að fjölga þeim sem sinna þessu mikilvæga hlutverki innan Stjórnarráðsins eða skipuleggja verksvið þeirra er nú annast þessi málefni þannig að þeim gefist meiri tími til verkefna sem varða rannsóknir og vísindastarfsemi?`` Þegar svara á þriðja tölulið fsp. er þess fyrst að geta að efling vísindastofnananna sjálfra, bæði að mannafla og öðrum föngum, yrði væntanlega talin eiga að ganga fyrir fjölgun stjórnsýslustarfsmanna á þessu sviði. Sú hefur reyndar líka verið afstaða Alþingis. Alþingi hefur, að því er fjárveitingar varðar, lagt áherslu frekar á aðrar stofnanir en ráðuneytin sjálf í þessu efni. Ljóst er þó að miðað við núverandi aðstæður er störfum að stefnumörkun og skipulagsþróun í vísindamálum mjög þröngur stakkur skorinn í Stjórnarráðinu, m.a. í menntmrn. Hef ég þá skoðun að mikilvægt sé að vinna að því að bæta þar úr eftir því sem unnt er án þess að heildarfjöldi starfsmanna aukist. Ég vil í þessu sambandi geta þess að við höfum unnið að viðamiklum skipulagsbreytingum í menntmrn. þar sem fjölmörgum skriffinnskuverkefnum hefur verið ýtt út af borði ráðuneytisins til þess fyrst og fremst að skapa svigrúm fyrir stefnumótunar- og þróunarvinnu af margvíslegum toga. Ég geri mér vonir um að þegar því ferli er lokið muni háskóla- og menningarmálaskrifstofan geta sinnt þessum málum, vísinda- og þróunarstarfsemi, mikið betur en hún hefur gert. Það er satt að segja ekki vansalaust hvernig þessi mál hafa verið rekin í ráðuneytinu á undanförnum árum, sem stafar auðvitað ekki af viljaleysi manna eða skilningsleysi, heldur því að það fólk sem þarna vinnur er yfirhlaðið daglegum verkefnum sem erfitt er að komast yfir.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Þau voru í raun á þann veg sem ég bjóst við og varpa skýru ljósi á þá alvarlegu vanrækslu og afskiptaleysi sem málefni vísinda og rannsókna hafa sætt og sæta enn í stjórnsýslunni. Í raun kom fram að það er einungis einn starfsmaður í menntmrn. sem hefur það að meginverkefni, og e.t.v. alls ekki allan sinn vinnutíma, að sinna því sem ég lagði áherslu á hér áðan, þ.e. skipulagningu, stefnumótun, eflingu og allri umsýslu um vísindi og rannsóknastarfsemi. Þetta er auðvitað arfur sem hæstv. menntmrh. hefur tekið frá forverum sínum. Þessi tilhögun mála skýrir kannski einmitt það sem kom fram bæði í fsp. og svari við fsp. Danfríðar Skarphéðinsdóttur hér á undan, að við Íslendingar erum svo aftarlega á merinni miðað við aðrar Evrópuþjóðir, eða a.m.k. meðal þjóða sem tilheyra Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, í því að styðja við rannsóknir og þróunarstarfsemi að okkur má jafna við þær þjóðir í Evrópu sem skemmst eru á veg komnar. Við leggjum rétt um 0,8% af þjóðartekjum okkar til þessara mála. Það hlutfall hefur að vísu aðeins hækkað á síðustu árum en það er ekki vegna þess að hið opinbera hafi lagt þar fram fé heldur fyrst og fremst vegna aukinna framlaga atvinnulífsins til rannsókna. Ég held að við verðum að losa okkur við það svefnþorn sem við höfum verið stungin í þessum efnum. Við verðum að komast eitthvað í áttina að nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndunum með því að hækka þetta framlag og skipuleggja öll þessi mál betur innan stjórnsýslunnar þannig að þau séu í raun og veru á ábyrgð a.m.k. meira en eins manns. Mig langar að geta þess að fyrir nokkrum árum gerði ég það vegna erindis sem ég þurfti að flytja hjá Rannsóknaráði ríkisins á afmæli stofnana atvinnuveganna að ég fór í allar stefnuræður forsætisráðherra sem hafa verið fluttar hér á Alþingi sl. 12 ár. Ég fór sömuleiðis í alla málefnagrundvelli. Það mátti leita með logandi ljósi að því erindi í málefnasamningi eða í stefnuræðum þar sem getið var um mikilvægi rannsókna og vísindastarfsemi eða þróunar af því tagi. Það var hreinlega sorglegt að sjá hve oft þetta hafði gleymst. Enda voru efndirnar í samræmi við það. Ég vona að hæstv. menntmrh. hafi svigrúm, fjármagn og áhuga á því að kippa þessum málum í lag því að í raun og veru varðar þetta mjög miklu fyrir framtíð okkar hér á landi.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég hygg að ekki þurfi að deila um það hér á hv. Alþingi að við Íslendingar höfum ekki staðið nægilega vel að verki varðandi rannsókna- og þróunarstarfsemi af ýmsu tagi. Vandinn þar er fyrst og fremst sá að við höfum ekki lagt nægilegt fjármagn til þess, hvorki á vegum ríkisins til Rannsóknasjóðs eða Vísindasjóðs, né til ýmissa annarra stofnana sem sinna rannsóknum og fyrirtækin eru vanmegnug í þessum efnum. Ég er hins vegar í grundvallaratriðum ósammála hv. 6. þm. Reykv. sem varpaði fram þessari fsp. hér um hvernig standa skuli að skipulagningu þessara mála. Ég tel það alveg af og frá að stefna eigi að því að setja upp eitthvert apparat í menntmrn. eða einhverju öðru ráðuneyti til að skipuleggja vísinda- og þróunarstarfsemi. Hana á ekki að skipuleggja á þann hátt, þar á valddreifingin að vera í fyrirrúmi. Skipulagningin á að fara fram hjá Rannsóknaráði ríkisins, hjá Háskólanum, hjá hinum ýmsu vísindastofnunum sem við höfum. En í guðanna bænum farið ekki að ráða einhverja starfsmenn til að sitja uppi í ráðuneyti til að fara að skipuleggja vísinda- og rannsóknastarfsemi í landinu. Það er af og frá.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Það hefur verið einkenni á íslenska stjórnkerfinu að menn hafa reynt að leysa verkefni úti í stofnunum frekar en að bæta við starfsmönnum í ráðuneytum. Þannig man ég t.d. eftir því þegar ég kom til starfa í Stjórnarráðinu fyrir nokkrum árum, í viðskrn., að þar var t.d. enginn starfsmaður sem sinnti bankamálum eingöngu. Það var litið svo á að það væri verkefni ráðuneytisins sem slíks. Bankamál komu auðvitað inn á borð margra embættismanna en enginn starfsmaður ráðuneytisins sinnti þeim eingöngu. Og það var lögð áhersla á að Seðlabankinn hefði þarna mikilvægu hlutverki að gegna. Menn geta svo deilt um það hvernig hann hefur rækt það, en þetta var stefnan, stjórnsýslustefnan. Það er alveg það sama að segja um vísinda- og rannsóknamálin, að auðvitað hefur menntmrn. á undanförnum árum lagt á það áherslu að koma sem mestu af þessum verkefnum af sér yfir á aðra, einnig stjórnsýsluverkefnum eins og kostur hefur verið. Þar nefni ég auðvitað Rannsóknaráð ríkisins. Þar nefni ég Háskóla Íslands. Þar nefni ég Vísindaráð og gæti talið upp fleiri slíkar stofnanir. Það er auðvitað ekki stefna ráðuneytisins að taka þessi verkefni inn í ráðuneytið í stórum stíl, eins og hv. 2. þm. Reykv. benti hér á áðan. Enda hygg ég að ekki hafi heldur falist í orðum hv. 6. þm. Reykv. að svo ætti að vera, að það ætti að fara að marka vísindastefnu í einstökum atriðum og stýra framkvæmd hennar í ráðuneytinu sjálfu. Þannig á auðvitað ekki að standa að hlutunum. Hitt er rétt hjá hv. 6. þm. Reykv. að aðstæður ráðuneytisins til að sinna þessum stofnunum og verkefnum þeirra almennt hafa verið of veikar eins og menn þekkja. Í raun og veru má segja að aðstaða ráðuneytanna til að sinna stefnumörkun og þróunarverkefnum yfirleitt hefur verið ákaflega léleg. Þess vegna höfum við farið í það í menntmrn. með skipulegum hætti að setja út úr ráðuneytinu skriffinnskuverkefni af margvíslegum toga, m.a. fyrir öll skólastigin, til að skapa aðstæður fyrir stefnumótunarvinnu ásamt þeim stofnunum og aðilum sem með viðkomandi mál hafa að gera á hverju sviði.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég tek undir það að þróunarverkefnum í atvinnulífinu er ekki nægilega sinnt eins og sakir standa, rannsóknaverkefnum, markaðskönnunum og ýmsu fleiru. Ég vil í þessu sambandi minna á að meðan hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir var menntmrh. var samþykkt merk löggjöf hér á Alþingi sem eykur möguleika Háskólans til að sinna slíkum verkefnum, m.a. með því að ganga að samstarfsverkefnum með fyrirtækjum í atvinnulífinu. Á hinn bóginn er ljóst að atvinnuvegirnir eða fyrirtækin hafa minna svigrúm en áður til að standa fyrir sjálfstæðri þróunar- og rannsóknastarfsemi vegna hinnar ömurlegu stöðu sem nú er í atvinnulífinu, hinnar bágu rekstrarstöðu eins og fram kemur m.a. í áætlun um tekjuöflun ríkisins á næsta ári ef við lítum á þá fjárhæð sem búist er við að renni í ríkissjóð vegna tekjuskatts af fyrirtækjum. Og ef við horfum til þeirrar afturhaldssömu stefnu sem hér hefur verið fylgt í skattamálum eftir að þessi ríkisstjórn tók við völdum. Vil ég í því sambandi sérstaklega harma það að ríkisstjórnin hefur staðið á móti allri aðlögun í skattamálum að hinum sameiginlega markaði sem opnast mun á árinu 1992. Þetta vakti sérstaka athygli okkar í fjh.- og viðskn. þegar lánsfjárlög voru undirbúin í nefndinni. Ég vil líka minna á að það stendur á því, hæstv. forseti, að hæstv. sjútvrh. gefi út reglugerð til að fylgja eftir þeirri breytingu sem varð á lögum um Fiskveiðasjóð Íslands nú á þessu þingi sem átti einmitt að stuðla að rannsóknaverkefnum í sjávarútvegi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti hlýtur að minna hv. 6. þm. Reykv., sem hefur beðið um orðið, á að í þingskapalögum segir: ,,Hvor um sig, fyrirspyrjandi og ráðherra, má ekki tala oftar en tvisvar, fyrirspyrjandi eigi lengur en tvær mínútur og ráðherra eigi lengur en fimm mínútur í senn.`` Það kemur fyrir, næstum því í hverri fyrirspurn, að hv. fyrirspyrjandi óskar eftir að tala hinu þriðja sinni. Forseti hefur þegar verið gagnrýndur fyrir að leyfa það. Nú vil ég spyrja hv. 6. þm. Reykv. hvort það sé alveg brýnt að þessi regla verði nú brotin rétt eina ferðina.

Eiður Guðnason (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg ljóst að umræður um fyrirspurnir eru komnar úr böndunum þrátt fyrir góðan vilja forseta og tilraunir til þess að halda þeim innan þeirra reglna sem við höfum sjálf sett okkur. Ég legg til að við höldum okkur við þær reglur sem við höfum sjálf sett okkur.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli hv. 3. þm. Vesturl. á því að hér hafa fyrirspurnir farið fram með mjög friðsamlegum hætti og á eðlilegum tíma og hraða í morgun. Þó hefur mönnum gefist kostur á að gera örstutta athugasemd og það gerði ég í stuttu máli hér áðan vegna gefins tilefnis. Sama fer ég fram á hér nú. Að sjálfsögðu er eðlilegt að við þingmenn höldum þær reglur sem við höfum sett. Hins vegar hefur það iðulega komið fyrir að mönnum hafi gefist kostur á að gera örstutta athugasemd.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti hefur ákveðið að leyfa hv. 6. þm. Reykv. að gera örstutta athugasemd en lýsir því jafnframt yfir að það verði nauðsynlegt að ræða þetta mál við þingflokksformenn og reyna að gera tilraun til að koma samkomulagi á um þetta atriði.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Ég þakka hæstv. forseta góðvild í þessum efnum. Tilefni mitt til að koma í ræðustólinn voru orð hv. 7. þm. Reykv. sem var innanbúðarmaður í menntmrn. 

Fyrirspyrjandi (Þórhildur Þorleifsdóttir) Virðulegur forseti. Landhelgisgæslu Íslands er samkvæmt lögum m.a. ætlað að annast almenna löggæslu á hafinu umhverfis Ísland, eftirlit, aðstoð og björgun. Margir eru þeirrar skoðunar að Landhelgisgæslan megni ekki að rækja skyldur sínar nógu vel og veldur þar fjárskortur mestu um. Tækja-, flugvéla- og skipakostur Landhelgisgæslunnar er af skornum skammti og þar að auki iðulega leigður út, t.d. til Flugleiða. Skipunum þremur er hverju um sig lagt 5 daga af hverjum 20, eflaust í sparnaðarskyni, þannig að oftast eru aðeins tvö skip við störf. Sárlega vantar björgunarþyrlu svo að hægt sé að sinna öryggismálum með viðunandi hætti og ekki reyndist unnt að kaupa ratsjá í flugvél gæslunnar vegna fjárskorts, svo að eitthvað sé talið. Allt veikir þetta Landhelgisgæsluna og dregur úr öryggi og trú sjómanna og annarra sem þurfa að reiða sig á hjálp og aðstoð af þessu tagi. Auk þess hlýtur almenn löggæsla og eftirlit á miðunum að vera heldur bágborið. Mannslíf og heilsa verða auðvitað aldrei metin til fjár en undarleg ráðstöfun sýnist það að leggja í kostnað við umrædda för varðskipsins Týs til Norfolk sem ekki verður séð að eigi sér nokkra stoð í lögum þegar ekki er hægt að sinna eftirlits- og öryggismálum sem skyldi. Þessi ferð er farin á hávertíð og enn er allra veðra von. Munað og hégóma leyfa menn sér að uppfylltum skyldum en taka ekki af nauðþurftafé til slíkra hluta. Því er spurt: ,,1. Hver er tilgangur fyrirhugaðrar ferðar varðskipsins Týs til Norfolk í apríl nk.? 2. Hvað verður Týr lengi í burtu? Hvað er áætlað að skipið sigli margar sjómílur í þessari ferð? 3. Hvaða ráðstafanir verða gerðar til að mæta fjarveru Týs af miðunum vegna umræddrar ferðar? 4. Hver er heildarkostnaður við þessa ferð? Hvernig er hann sundurliðaður í olíukostnað, laun og annað? Hver hefði rekstrarkostnaður skipsins orðið ef það hefði verið við venjuleg gæslustörf þennan tíma, sundurliðað á sama hátt? Hve margir skipverjar og farþegar verða í ferðinni og hve margir eru um borð við gæslustörf alla jafna? 5. Hver greiðir kostnaðinn við þessa ferð?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Hv. 18. þm. Reykv. beinir til mín fyrirspurn í fimm meginliðum eins og hún hefur hér kynnt á þskj. 740. Fyrsta spurningin: ,,Hver er tilgangur fyrirhugaðrar ferðar varðskipsins Týs til Norfolk í apríl nk.?`` Á hverju ári er haldin alþjóðleg svokölluð Aselia-hátíð í Norfolk-borg í Virginíufylki í Bandaríkjunum. Mun hátíðin sem verður haldin 16.--22. apríl nk. vera sú 37. í röðinni. Tilgangur hátíðarinnar er alhliða menningar- og viðskiptakynning og sækja hana að jafnaði um 250 þúsund manns. Hátíðin er haldin af borgaryfirvöldum í Norfolk og verslunarráði Hampton Roads sem nær til þéttbýlissvæðisins umhverfis Norfolk. Hún er kennd við svokölluð aselia-blóm sem springa út á vorin í suðurhluta Bandaríkjanna. Höfuðstöðvar Atlantshafsflota Atlantshafsbandalagsins eru í Norfolk. Hafa borgaryfirvöld boðið einu aðildarríki bandalagsins hverju sinni að nýta sér hátíðarhöldin til að kynna land sitt og þjóð á þann hátt sem viðkomandi þjóð kýs. Íslandi var boðið að vera í heiðurssæti hátíðarinnar í fyrsta sinn í ár og hafa utanrrn. og sendiráð Íslands í Washington unnið að því að samræma þátttöku íslenskra aðila að hátíðinni, svo sem Útflutningsráðs, Ferðamálaráðs og fleiri aðila. Venja er að herskip frá viðkomandi bandalagsþjóð taki þátt í hátíðinni í samráði við yfirstjórn Atlantshafsflota bandalagsins að ósk borgaryfirvalda í Norfolk. En þar eð Ísland hefur ekki herskipum á að skipa kom sú ósk fram að sent yrði íslenskt varðskip til þess að taka þátt í hátíðinni og mundi bandaríska strandgæslan taka að sér hlutverk gestgjafa í stað flotastjórnar Atlantshafsbandalagsins. Ákveðið hefur verið að varðskipið Týr verði í Norfolk 17.--23. apríl og mun skipið verða þar til sýnis. Auk þátttöku þess í hátíðinni er gert ráð fyrir að um borð verði móttaka á vegum Útflutningsráðs. Áhöfn skipsins verður gefinn kostur á að kynnast ýmissi starfsemi bandarísku strandgæslunnar og að hátíð lokinni er gert ráð fyrir tveggja daga samæfingu í ýmsum þáttum björgunaraðgerða með skipi frá strandgæslunni úti fyrir strönd Virginíu. Önnur spurningin var: ,,Hvað verður Týr lengi í burtu? Hvað er áætlað að skipið sigli margar sjómílur í þessari ferð?`` Áætlað er að Týr fari frá Reykjavík 5. eða 6. apríl og komi til Portsmouth 16. apríl. Í Portsmouth, sem er gegnt Norfolk við Hampton Roads, er yfirstjórn 5. umdæmis strandgæslunnar. Frá Norfolk fer skipið að morgni 23. apríl, síðan áleiðis til Íslands að æfingum loknum. Ef tími vinnst til er fyrirhugað að láta Tý heimsækja yfirstjórn danska flotans á Grænlandi í Grönnedal en Landhelgisgæslan hefur haft mjög nána og góða samvinnu við dönsku flotastjórnina, sérstaklega varðandi björgunaraðgerðir á hafinu milli Íslands og Grænlands. Áætlað er að varðskipið Týr komi aftur til Íslands 6. maí og hafi skipið þá siglt 5500--6000 sjómílur, sem fer eftir því hvort ís hindrar siglingu við Nýfundnaland eða ekki. Hraði skipsins miðast við að sem best nýting fáist á eldsneyti og tekur siglingin því tiltölulega langan tíma. Þriðja spurning: ,,Hvaða ráðstafanir verða gerðar til að mæta fjarveru Týs af miðunum vegna umræddrar ferðar?`` Á meðan varðskipið Týr fer í þessa ferð verður dregið úr dvöl hinna tveggja varðskipanna í Reykjavíkurhöfn, en að öðru leyti verður útivera varðskipanna á miðunum svipuð og venja er að sumri til þegar hverju varðskipi er lagt í hálfan annan til tvo mánuði, samkvæmt forsendum fjárlaga. Fjórða spurning: ,,Hver er heildarkostnaður við þessa ferð? Hvernig er hann sundurliðaður í olíukostnað, laun og annað? Hver hefði rekstrarkostnaður skipsins orðið ef það hefði verið við venjuleg gæslustörf þennan tíma, sundurliðað á sama hátt? Hve margir skipverjar og farþegar verða í ferðinni og hve margir eru um borð við gæslustörf alla jafnan?`` Heildarkostnaður vegna ferðar Týs til Norfolk er áætlaður 7 millj. 803 þús. kr. Rekstrarkostnaður skipsins undir venjulegum kringumstæðum hefði orðið um 7 millj. 125 þús. kr. sem skiptist þannig að eldsneyti miðað við ferðina til Norfolk er 1 millj. 953 þús. en hefði orðið við gæslustörf 1 millj. 625 þús., mismunurinn 328 þús. kr. Laun áhafnar miðað við ferð til Norfolk yrði 3 millj. 650 þús. en við gæslustörf 3 millj. 500 þús. kr., mismunur 150 þús. kr. Annar kostnaður 2 millj. kr. í hvoru tilfelli fyrir sig. En í fjórða lagi er útgáfa kynningarrits, sem er aukakostnaður við Norfolk-ferðina, 200 þús. kr. Samtals er ferðakostnaðurinn til Norfolk 7 millj. 803 þús., kostnaður við gæslustörf 7 millj. 125 þús., mismunur 678 þús. sem sundurliðast eins og áður greindi. Ég vil geta þess að þótt eldsneytiskostnaður skipsins sé áætlaður nær helmingi meiri en á sama tíma við gæslustörf verður heildarkostnaðurinn aðeins 20% meiri vegna lægra olíuverðs miðað við ferðina. Að jafnaði eru 21--22 menn í áhöfn Týs, en í þessari ferð verður bætt við matsveini sem jafnframt mun aðstoða við kynningu á íslenskum sjávarréttum á veitingastöðum í Norfolk. Farþegar verða engir í ferðinni. Fimmta spurningin: ,,Hver greiðir kostnaðinn við þessa ferð?`` Umframkostnað vegna þessarar ferðar greiðir Landhelgisgæslan, enda aðeins um að ræða tæplega 1% af heildarrekstrarkostnaði skipsins.

Fyrirspyrjandi (Þórhildur Þorleifsdóttir) Virðulegur forseti. Það er nokkuð ljóst af svari hæstv. ráðherra að tilgangur fyrirhugaðrar ferðar er svo sem harla lítill. Hvaða erindi varðskip á á þessa hátíð í stað herskips er vandséð. Ég get ekki að því gert að mér kemur í huga að þegar maður var á þeim aldri að maður var enn úti við leiki á góðum og fallegum kvöldum þá voru yngri krakkarnir hafðir með í leikjunum og kallaðir ,,rjómabollur`` eða eitthvað álíka. Ég held að í þessari miklu flotastöð og starfsemi sem þarna er hljóti varðskipið Týr að verða hálfgerð ,,rjómabolla``. Það virðist næstum því vera af því gróði að skipið sé fjarverandi, sé fjarri störfum og taki þátt í hátíðum utan lands. Ég verð að segja að ég á bágt með að skilja forsendur þessa útreiknings. Þetta munu vera um þrisvar sinnum fleiri sjómílur sem sigldar verða en venjulega er og því vandséð hvernig eldsneytiskostnaður verður einungis örlítið meiri. Laun eru áætluð þau sömu. Á þessu 30 daga tímabili hefði skipið a.m.k. legið fimm daga í landi, sem mun vera gert til þess að ekki komi til yfirgreiðslu eða frídagavinnu. Það hlýtur að bætast ofan á þessi laun. Það að skipið er úr höfn samfellt í 30 daga --- ja, ég ætla ekki að rengja útreikninga ráðherrans en eitthvað finnst mér það koma undarlega fyrir sjónir. Ef kostnaður er svona óskaplega lítill og enginn skaði skeður þótt skipið sé fjarverandi þá er kannski ekkert athugavert við það að Landhelgisgæslan greiði umræddan bækling. En það er ekki hægt að leggja að jöfnu fjarveru skipsins á þessum tíma eða um mitt sumar því, eins og ég tók fram áðan, enn þá er á þessum tíma allra veðra von á Íslandsmiðum og því ekki ástæða til að draga úr öryggi. Allt finnst mér þetta svar bera vott um að verið sé að reyna að réttlæta þessa ferð sem á sér engan tilgang annan en sýndarmennsku og það að þykjast vera herþjóð þegar við erum það ekki og ættum ekki að vera það.

Fyrirspyrjandi (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram tvær fsp. til hæstv. iðnrh.: ,,1. Hve háa fjárhæð þarf ríkissjóður að endurgreiða fyrirtækjum í iðnaði vegna uppsafnaðs söluskatts af framleiðslu síðasta árs umfram þá fjármuni sem ætlaðir voru til þess samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum á sl. ári? 2. Hvernig verður þeim 500 millj. kr., sem samkvæmt fjárlögum innheimtast af jöfnunargjaldi á yfirstandandi ári, varið?`` Frá því er að segja, virðulegur forseti, að 1978 voru lög um jöfnunargjald samþykkt hér á Alþingi. Þá þegar var tekið fram að um það væri að ræða að leggja gjaldið á til þess að geta greitt svokallaðan uppsafnaðan söluskatt hjá iðnfyrirtækjum. Lá fyrir í upphafi að það kerfi mundi breytast um leið og virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Árið 1987, þegar virðisaukaskattsfrv. var lagt fram og síðar samþykkt á Alþingi, kom fram í grg. að jöfnunargjaldið yrði fellt niður um leið og virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Á miðju ári 1989 var gerður samningur á vinnumarkaðinum. Í tengslum við hann gaf ríkisstjórnin út bréf sem var dagsett 30. apríl eða 1. maí. Þar kom fram að það hefði orðið að samkomulagi að hækka jöfnunargjaldið úr 3% í 5% en síðan yrði það fellt niður um leið og virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Virðisaukaskattur var tekinn upp um síðustu áramót. Samt sem áður var samþykkt að halda áfram álagningu jöfnunargjaldsins og átti það að gefa 500 millj. kr. Það er ljóst að í fjáraukalögum sl. árs gengu 350 millj. til þess að greiða uppsafnaðan söluskatt. Ástæðan fyrir því að ég spyr hæstv. ráðherra að þessu eru upplýsingar sem komu fram í ræðu hans hjá Félagi ísl. iðnrekenda fyrir nokkrum dögum. Ég vil fá staðfestar hér á hinu háa Alþingi þær upplýsingar sem þar komu fram og einnig að spyrja þeirra viðbótarspurninga sem hér er um að ræða.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. beinir til mín fsp. í tveimur liðum. Fyrri spurningin er: ,,Hve háa fjárhæð þarf ríkissjóður að endurgreiða fyrirtækjum í iðnaði vegna uppsafnaðs söluskatts af framleiðslu síðasta árs umfram þá fjármuni sem ætlaðir voru til þess samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum á sl. ári?`` Svar við þessari spurningu er: 170 millj. kr., samkvæmt þeirri áætlun sem iðnrn. hefur gert. Þá er við það miðað að iðnaðinum hafi verið ætlaðar 100 millj. kr. af þeim 390 millj. kr. sem ég hygg að hafi verið í fjáraukalögum 1989 til að mæta þessum þörfum. Ég hygg að það muni vera fjárhæðin fremur en sú sem hv. þm. nefndi í sínu máli. Það er náttúrlega svo, eins og þingheimi er vel kunnugt, að frá og með upptöku virðisaukaskattsins um síðustu áramót heyrir uppsöfnun söluskatts í aðfangakostnaði iðnfyrirtækja sögunni til. Þess vegna var ekki gert ráð fyrir því í fjárlögunum 1990 að veitt yrði fé til endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti í iðnaði. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að þegar lögin um jöfnunargjald voru sett árið 1978 var rætt um það, og í umræðum um málið og í athugasemdum með frv. mun hafa verið að því vikið, að endurgreiða skyldi af því fé söluskatt sem safnaðist upp í framleiðslu iðnaðarvöru. En ég vil benda hv. fyrirspyrjanda á það að í lögunum sjálfum eru ekki slík ákvæði heldur eingöngu um það að hluta af gjaldinu skuli varið til iðnþróunar, mig minnir að það sé í 5. gr. laganna, ég hef þau ekki við hendina.

3. gr.

3. gr. laganna, þar er þetta ákvæði orðað á þessa leið nokkurn veginn. Það er svo rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að í fjárlögunum fyrir árið 1990 er gert ráð fyrir því að jöfnunargjaldið, sem nú er 5% á innfluttar iðnaðarvörur, falli niður frá miðju þessu ári, þótt ekki hafi verið um það flutt frv. Þetta tel ég að svari fyrri spurningu fyrirspyrjanda. Við síðari spurningunni, hvernig þeim 500 millj. kr. verði varið sem samkvæmt fjárlögunum innheimtast af jöfnunargjaldi á þessu ári, er svarið að þeim verður varið eins og áður hefur tíðkast, þ.e. þær renna allar í ríkissjóð. Það hefur jafnan verið svo. Á það má benda að ríkissjóður leggur fram fé til iðnþróunar undir ýmsum greinum á árinu 1990. Ég vil líka benda hv. þm. á það að sú fjárhæð sem ætluð var til endurgreiðslu söluskatts vegna framleiðslu 1989, á fjáraukalögunum 1989, hefði, miðað við hina fyrri framkvæmd, komið á fjárlögum 1990. Þetta tvennt vildi ég nefna. Það er rétt hjá hv. þm. og ég hef af því áhyggjur að þarna skortir nokkuð á að unnt sé að fylgja þeim reglum sem gilt hafa undanfarin ár hvað varðar endurgreiðslu uppsafnaðs söluskatts af útflutningi liðins árs. Við þær erfiðu aðstæður sem nú eru í ríkisfjármálunum verður varla hjá því komist að fresta niðurfellingu jöfnunargjaldsins nokkra mánuði enn til þess að afla fjár svo hægt sé að mæta endurgreiðslu sem ekki var fé til fyrir. Ég tel þetta vera í samræmi við lögin um jöfnunargjaldið og ég hef lagt fram tillögu um þetta efni í ríkisstjórninni. Ég bendi á að það krefst í sjálfu sér ekki lagabreytinga að öðru leyti en því að það kynni að þurfa til að koma breyting á fjáraukalagafrv. sem er til meðferðar í hv. Alþingi, eða heimild í síðari fjáraukalögum á árinu.

Fyrirspyrjandi (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi var talan 350 millj. kr. fengin hjá hæstv. fjmrh. en 390 millj. kr. er rétt tala, ég tek undir það. Í öðru lagi upplýsist það hér að 500 millj. kr. nást inn á gjaldinu samkvæmt fjárlögum og þær renna í ríkissjóð án þess að nokkur hluti þeirra gangi til að greiða uppsafnaðan söluskatt frá fyrra ári. Ég tek fram að þrátt fyrir það sem hæstv. ráðherra sagði, að það hefði ætíð verið svo, er það ljóst, og það vita allir jafn vel og ég, hæstv. ráðherra, að það hefur verið undirskilið að á móti færu út fjármunir til þess að standa undir greiðslu á uppsöfnuðum söluskatti. Það hefur ávallt verið gert. Þetta er nauðsynlegt að komi fram, virðulegur forseti, því ef það er rétt að 170 millj. vanti á að endar nái saman til að greiða uppsafnaðan söluskatt, þá ber auðvitað hæstv. ríkisstjórn að greiða þá fjármuni þar sem enn er verið að heimta inn þetta gjald. Þá vil ég að lokum, vegna upplýsinga sem komu fram hjá ráðherra um að hugsanlegt sé að halda áfram að heimta inn gjaldið, segja frá því að slíkt er brot, að mínu áliti, á eðlilegum starfsháttum löggjafans miðað við þær umræður sem fóru fram fyrir jólin. Og ef það er ætlun hæstv. ríkisstjórnar að halda þessu áfram allt árið og ná inn einum milljarði í stað þess að ná inn 500 millj. þá verður að krefjast þess að slíkt mál fari inn á borð alþingismanna öðruvísi en með fjáraukalögum sem koma miklu síðar. Þetta vildi ég að kæmi hér skýrt fram við þessa umræðu. Ég tek það fram að ég tel það skyldu hæstv. ríkisstjórnar að greiða þessar 170 millj. af þeim 500 millj. sem munu innheimtast á fyrstu sex mánuðum þessa árs.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja það skýrt að ég tel að afla þurfi fjár til þess að standa við þær reglur sem gilt hafa um endurgreiðslu söluskatts vegna útflutnings á árinu 1989. Enda hef ég, eins og fram kom áðan, lagt fram um það tillögu. Hitt er annað að ég er ekki samþykkur því sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, 1. þm. Reykv., að það mál þurfi að fá aðra meðferð en ég greindi frá hér áðan. Enda minnist ég þess ekki að nokkrum orðum hafi verið að því vikið þegar þetta mál var afgreitt hér við fjárlagaafgreiðsluna. Kjarni málsins er þessi: Ekki hefur verið lögð fram tillaga um breytingu á lögum um jöfnunargjaldið. Þau standa því óbreytt. Það er ekki lagaskylda að greiða af því fé, það er ekki binding, eins og hv. þm. er kunnugt, heldur hefur það jafnan verið gert með sjálfstæðum útgjaldaákvörðunum. Þess vegna er það sú eina ákvörðun sem taka þarf, að ákveða um útgjöld í því skyni sem efni standa til og menn skilja að búið hafi að baki jöfnunargjaldslögunum á sínum tíma. Hitt er svo annað mál að hér er ekki um það að ræða að menn hafi brotið á einhverjum eða einhverju eða brotið gert samkomulag eða skuldbindingar ríkisins. Við erum að fást við umþóttun frá einu skattkerfi til annars. Það er eðlilegt að upp komi mál eins og þetta þegar um það er að ræða. Við erum að hverfa frá söluskattskerfinu yfir til virðisaukaskattskerfis. Við ræðum nú tengsl okkar við viðskiptabandalögin í Evrópu á ýmsa lund. Það mun áreiðanlega ríkja á því skilningur að svona hlutir geti þurft nokkurn aðlögunartíma. Það er það sem við ræðum og við erum hér að bregðast við breyttum aðstæðum, nýjum upplýsingum. Að því er ekki minnkun, heldur þvert á móti eðlilegt og nauðsynlegt að taka þá á því máli eins og efni standa til.

Fyrirspyrjandi (Friðrik Sophusson) (um þingsköp) : Ég kýs fremur ef hægt er að kalla þetta um þingsköp vegna þess að ég ætla að fjalla um þingsköp, ef það er hægt.

Ef hv. 1. þm. Reykv. óskar eftir að tala um þingsköp þá er það að sjálfsögðu leyfilegt.

Ég vil rifja það upp, virðulegur forseti, að þegar umræður fóru fram um fjárlög fyrir jól bar oft á góma það gjald sem við erum hér að ræða, svokallað jöfnunargjald. Það lá þá ljóst fyrir að ef 5% jöfnunargjald yrði lagt á allt árið mundi það gefa í tekjur 1000 millj. Þá kom fram að ætlun hæstv. ríkisstjórnar var að láta þetta gjald hverfa, annaðhvort í áföngum eða á miðju ári. Því var svarað í umræðum um fjárlög. Þess vegna mátti þingheimur auðvitað treysta því að þetta gjald félli niður. Nú kemur fram hjá hæstv. iðnrh. skoðun hans sem er sú að ekki þurfi með öðrum hætti en þeim að leggja fram í fjáraukalögum upphæð sem nemur 500 millj. kr. og þá hafi öllu réttlæti verið fullnægt í þessum efnum. Ég er ósammála því á grundvelli þingskapa og almennra laga og tel að miðað við þær yfirlýsingar sem fyrir liggi verði hæstv. ríkisstjórn að leggja fram nýjar upplýsingar áður en ákveðið er að framlengja þessum lögum og ná inn mun meiri tekjum en fjárlög gera ráð fyrir. Ég get ekki rökstutt þetta frekar en ef hæstv. ráðherra hefur rétt fyrir sér þýðir þetta að í raun og veru skipti engu máli hvernig umræður fara fram um fjárlög. Þá verða hv. alþm. að fara að nota allt önnur vinnubrögð en gert hefur verið hingað til. Á þetta vildi ég benda, virðulegur forseti, í umræðum um þingsköp því hérna er um að ræða að mínu mati verulega stefnubreytingu frá því sem hefur gilt hingað til þegar menn hafa samþykkt fjárlög. En í þessu dæmi spila saman annars vegar fjárlög og niðurstaða þeirra og hins vegar almenn lög um jöfnunargjald sem samþykkt voru 1978 og yfirlýsingar hæstv. ráðherra um það að þeim lögum verði þannig beitt að aðeins ákveðin upphæð muni nást inn á yfirstandandi ári. Á þetta vildi ég benda, virðulegur forseti, því að hér er um að ræða mjög alvarlegt fráhvarf frá þeirri stefnu sem ríkt hefur í þessum málum.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég tel að umræða fyrirspyrjanda, hv. 1. þm. Reykv., hafi alls ekki verið um þingsköp. Hún var um efnisatriði þess máls sem hér var fyrr á dagskrá í fyrirspurnatíma. En látum það nú liggja kyrrt um sinn. Hitt er svo annað að ég skil það mjög vel að hann segði það sem hann sagði, að hann gæti ekki rökstutt þetta frekar. Það er eðlilegt vegna þess að það þarf ekkert að rökstyðja. Málið er þannig að í gildi eru lög í landinu sem þingið hefur ekki breytt. Forsendur eru breyttar fyrir áætlunum útgjalda og tekna í fjárlögum sem eðlilegt er að meðhöndla í fjáraukalögum. Ég vil benda hv. fyrirspyrjanda á að það er fjáraukalagafrv. fyrir þinginu nú. Væntanlega kæmi annað til greina á haustinu, um það ætla ég ekki að spá. En ég vil segja það sem skýrast að hér er ekki verið að breyta stefnu á nokkurn hátt. Hins vegar er verið að bregðast við breyttum aðstæðum eftir því sem efni standa til. Það er nú það sem máli skiptir, efnið en ekki formið, þótt því sé í öllu fylgt rétt eins og í þingsköpum og lögum segir.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Sanngjarn þingmaður eins og hv. 1. þm. Reykv. getur ekki farið fram á það að forseti leyfi honum að eiga efnislega samræðu við hæstv. ráðherra með því að tala um þingsköp. Forseti leyfir nú einungis að þingmaðurinn taki til máls um þingsköp, að mál hans sé sannanlega um þingsköp.

Fyrirspyrjandi (Friðrik Sophusson) (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Það undrar mig stórum ef virðulegur forseti hefur ekki skilið þá umræðu sem hér hefur farið fram. Þetta mál snýst um stóralvarlega hluti sem hæstv. forseti er kannski mest ábyrgur fyrir að vera á varðbergi fyrir. Ég ætla að skýra það aðeins um hvað þetta snýst. Þetta gengur út á það að í landinu gilda lög um jöfnunargjald. Þessum lögum hefur verið hagað þannig að nú á að taka inn 5% jöfnunargjald af ákveðnum vöruflokkum. Í umræðum um fjárlög kemur fram að ef þessu lagaákvæði er beitt, og það er viðurkennt af hálfu allra aðila, muni fást tekjur á heilu ári upp á 1000 millj. kr., 1 milljarð. Þegar hæstv. fjmrh. er spurður hvernig á því standi að aðeins sé um að ræða 500 millj. í fjárlagafrv. eru svör hans ákaflega skýr. Þau eru þessi: Lögunum um jöfnunargjald á aðeins að beita hluta af árinu. Það kemur skýrt fram. Og ég er hræddur um að ýmsir hv. þm. hafi samþykkt þetta einmitt á þessum grundvelli því að hér er vissulega um brot að ræða á samskiptum við önnur ríki. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma. Ef þetta er ekki umræða um þingsköp, hvað er þá umræða um þingsköp? Ef það er virkilega svo að hægt sé fyrir hæstv. ráðherra að koma með fjárlagafrv. sem sýnir tölu sem er helmingi lægri en sú sem fæst ef viðkomandi tekjulög eiga að gilda út allt árið og því er síðan svarað: Þetta er vegna þess að það á ekki að beita lögunum nema hluta úr árinu --- ef síðan eftir nokkra mánuði annar hæstv. ráðherra getur komið hér í ræðustól og sagt: Við höfum verið að hugsa um það í hæstv. ríkisstjórn að nota þessi lög áfram og ná inn 1000 millj.

Þau gilda, þau gilda.

Alveg hárrétt. Ef hæstv. ríkisstjórn ætlar síðan að láta innheimtuna ganga áfram, ná inn 1000 millj., án þess að leggja málið fyrir hv. Alþingi öðruvísi en með fjáraukalögum sem eðli máls samkvæmt koma fram síðar, þá er verið að skapa hér fordæmi fyrir því, virðulegur forseti, að umræður um fjárlög séu einskis virði. Það er í raun og veru verið að skapa fordæmi fyrir því að hægt sé að setja í fjárlög, alveg vísvitandi, helmingi lægri tölur, tekjutölur, en hægt er að sýna fram á að koma inn á fjárlagaárinu. Síðan, þegar líður á næsta ár, er bara sagt: Ja, við höfum ákveðið að gera þetta öðruvísi. Við höfum ákveðið að láta tölurnar í fjárlögunum tvöfaldast. Og ef þetta, virðulegur forseti, er ekki umræða um þingsköp, þá veit ég ekki um hvað slíkar umræður eiga að snúast. Þessi umræða hér snýst um það eingöngu hvort hæstv. ríkisstjórn ætlar að leggja málið fyrir Alþingi ef framhald á að vera á því að innheimta jöfnunargjaldið eða hvort hæstv. ríkisstjórn ætlar að láta undir höfuð leggjast að gera það, ná inn helmingi meiri peningum en hæstv. ríkisstjórn og Alþingi ætlaðist til þegar fjárlög voru samþykkt fyrir síðustu jól. Um þetta snýst málið. Ég hef ekkert rætt hér um efnisatriði málsins, að öðru leyti, vegna þess að ég er hér að ræða um þingsköp. Um efnisatriðin get ég rætt við annað tækifæri.

Fyrirspyrjandi (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Ég vil eingöngu láta það koma fram, og það er örstutt, að ég tel að hæstv. ríkisstjórn hefði átt að nota hluta af þeim 500 millj. sem koma inn á fyrri hluta þessa árs, 170 millj. kr., til að greiða uppsafnaðan söluskatt iðnfyrirtækja á sl. ári.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Örstutt athugasemd. Ég vildi beina því til virðulegs forseta hvort hv. fyrirspyrjandi --- sem alveg nýlega hlaut hrós frá hæstv. forseta Sþ. fyrir góða framgöngu í þinginu sem ég get vel tekið undir --- hafi ekki farið á svig við þingsköpin. Þeim mun alvarlegra virðist mér þetta að hann hafi nú tekið fjórum sinnum til máls undir ýmsu yfirskini um þingsköp en í reynd í efnisumræðu um fsp. sem búið var að svara.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Ég hygg að í janúarmánuði hafi hv. þm. Eiður Guðnason lagt fram fsp. hér á þingi til hæstv. dómsmrh. um húsnæðisvandamál lögreglunnar í Stykkishólmi. Þeirri fsp. var svarað á þann veg að þau vandamál yrðu leyst allsnarlega og fögnuðu þingmenn Vesturl. því. Skömmu síðar eða 10. febr. birtist frétt í Dagblaðinu þess eðlis að vandi lögreglunnar í Stykkishólmi yrði leystur með því að setja þar upp einingahús og í framhaldi af því lagði ég fram fsp. þann 22. febr. um hvaðan slíkt einingahús kæmi og fékk þá það svar frá hæstv. dómsmrh. að verið væri að kanna tilboð sem hefði borist frá einingahúsaverksmiðju á Selfossi. Þetta gagnrýndi ég þá, sérstaklega í ljósi þess að í Stykkishólmi eru tvær verksmiðjur sem framleiða einingahús en við þær hafði ekkert verið talað. Í þeirri umræðu lét hæstv. dómsmrh. eftirfarandi orð falla í lok ræðu sinnar, með leyfi forseta: ,,En hvaðan einingahús kæmi, ef sá kostur verður framkvæmanlegur, get ég ekki séð að skipti neinu meginmáli í þessu efni frekar en öðrum.`` Það skiptir verulegu máli í mínum huga og ég hygg í huga þingmanna Vesturl. hvaðan slíkt hús kemur. Á Vesturlandi er, eins og víðar, atvinnuvandamál á ferðinni og þegar hæstv. dómsmrh. boðar það að hann sé að skoða þann möguleika að versla við einingahúsaframleiðanda annars staðar á landinu þegar tveir framleiðendur eru á staðnum, þá staldra þingmenn Vesturl. eðlilega við og mætti eins spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann mundi una því að við snerum dæminu við og einingahúsaframleiðendur í Stykkishólmi færu að framleiða hús fyrir hið opinbera sem sett yrði upp á Selfossi. Hæstv. dómsmrh. greindi frá því að það væri verið að skoða þau tilboð sem ég hef hér minnst á. Í framhaldi af því hef ég leyft mér að leggja fram fsp. í þremur liðum á þskj. 765 og orðast hún svo, með leyfi forseta: ,,1. Hefur fengist niðurstaða í húsnæðismál lögreglunnar í Stykkishólmi? 2. Hvaða afgreiðslu hefur tilboð einingahúsaverksmiðju á Selfossi um bráðabirgðahúsnæði handa lögreglunni hlotið, sbr. svar ráðherra við fsp. á þskj. 595 22. febr. sl.? 3. Hefur verið leitað tilboða frá öðrum húsaverksmiðjum í ,,færanlegt einingahús``, t.d. frá heimamönnum? Ef svo er ekki, hvers vegna?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Á þskj. 765 eru þrjár spurningar lagðar fyrir mig um húsnæðismál lögreglunnar í Stykkishólmi af hv. 5. þm. Vesturl. Ég mun nú leitast við að svara þeim í örfáum orðum. Fyrsta spurningin er þessi: ,,Hefur fengist niðurstaða í húsnæðismál lögreglunnar í Stykkishólmi?`` Svarið: Því miður hefur það ekki tekist enn. Önnur spurning: ,,Hvaða afgreiðslu hefur tilboð einingahúsaverksmiðju á Selfossi um bráðabirgðahúsnæði handa lögreglunni hlotið, sbr. svar ráðherra við fsp. á þskj. 595 22. febr. sl.?`` Svar: Þá afgreiðslu að það er enn í athugun hvort sá kostur er framkvæmanlegur eða ekki. Til þess að því verði svarað þurfa að liggja fyrir svör frá bæjaryfirvöldum í Stykkishólmi við spurningum sem til þeirra hafa verið sendar í þessu sambandi með bréfum, dags. 19. febr. og 16. mars sl. Þriðja spurning: ,,Hefur verið leitað tilboða frá öðrum húsaverksmiðjum í ,,færanlegt einingahús``, t.d. frá heimamönnum? Ef svo er ekki, hvers vegna?`` Svar: Það hefur ekki verið gert, einfaldlega vegna þess að athugun á þessu eina tilboði í þessu efni sem borist hefur stendur enn yfir.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Þetta mál er nú orðið heldur leiðinleg framhaldssaga. Sannleikurinn er sá að málið er mjög auðleyst ef einhver vilji er fyrir hendi hjá ráðamönnum í samráði við heimamenn og þá einkum sýslumann. Það er nægjanlegt húsnæði að fá til bráðabirgða í Stykkishólmi og einnig eru a.m.k. tvær húsasmiðjur, ef svo má segja, á staðnum ef út í það fer. Það er heldur leitt til þess að vita að svona vandalaust mál skuli vefjast fyrir mönnum. Vonandi verður það ekki lengi úr þessu.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Það má kannski segja að þegar stórt er spurt verði fátt um svör og það var svo hjá hæstv. dómsmrh. Svörin voru nákvæmlega engin. Engin niðurstaða hefur fengist í húsnæðismálum lögreglunnar þrátt fyrir loforð hæstv. ráðherra fyrir tveimur mánuðum síðan að það mundi ske mjög snöggt. Tilboð það sem einingahúsaverksmiðja á Selfossi hefur gert ráðuneytinu er enn til skoðunar og enn er þráast við að leita tilboða hjá heimamönnum. Ekkert er útskýrt hvers vegna það er, hvers vegna ekki er farið út í nánari útboð. Ég tel að sé vafasamt fordæmi sem ráðherra er hér að setja fyrir ríkisstjórnina í heild og þar sem ég sé nú hæstv. samgrh. í salnum hygg ég að það þætti nú ekki góð ,,ella`` að fara þá leið í vegagerð og stórframkvæmdum í landinu að einskorða sig við kjördæmisframleiðanda eins og hér er gert. Ég fordæmi það og ég harma að ráðherra skuli vera ber að slíkri stefnu sem hann boðar hér, að troðast inn á atvinnumarkað annars bæjarfélags í hagsmunapoti fyrir sitt eigið kjördæmi. Ég vil benda á að ef farin verður sú leið að setja upp einingahús tekur það framleiðanda í Stykkishólmi u.þ.b. 4--6 vikur að byggja slíkt hús og einnig hitt að þau bréf sem ráðherrann er að tala um að sé ósvarað eru væntanlega þau bréf þar sem sótt er um lóð undir það einingahús sem ráðherrann ætlar sér greinilega að knýja í gegn að verði keypt frá Selfossi.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Aðeins til glöggvunar og til upprifjunar þessa máls sem hv. 2. þm. Vesturl. taldi auðleyst er rétt að minna á að vandamálið sem hér er um að ræða er allt frá 1983 svo að það er kannski ekki að furða þó að ekki hafi tekist að leysa það frá því það komst í þennan farveg í janúarmánuði sl. En þá hlýt ég að minna á að á fjárlögum þessa árs er ekki ein einasta króna til að leysa þetta mál og það er náttúrlega hluti í þessu efni. Hitt er það að þegar málið ber að með þessum hætti, eins og hér varð, er það fyrsta sem athugað er hvernig leigumarkaður í Stykkishólmi er. Það var leitað til bæjaryfirvalda, eins og kom fram í svari við fsp. líklega í febrúarmánuði sl. og utandagskrárumræðu sem varð í janúar um þetta efni, og það húsnæði sem þá stóð til boða reyndist ekki uppfylla þau skilyrði sem sett eru í þessu sambandi. Það hefur borist tilboð um hús til sölu í þessu sambandi sem ekki er hægt að leysa af þeim ástæðum sem hér eru augljóslega fyrir hendi. Þess vegna eru leigumálin eini kosturinn og þetta sem hér er sérstaklega til umræðu varðandi þessa fsp. er kostur sem verið er að athuga en hins vegar tekur þennan tíma. Ég skil mætavel óþol manna í því sambandi að ekki hefur tekist að leysa málið, en til þess að hægt sé að taka afstöðu til þessa tilboðs er óhjákvæmilegt að taka þennan tíma til athugunar eins og ég áðan gat um.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram fsp. á þskj. 771 til dómsmrh. um meðferð mála hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hver er venjulegur gangur mála hjá Rannsóknarlögreglunni frá því að kært er og skýrsla er tekin og þangað til máli telst lokið? Eru brögð að því að kærumál séu látin liggja óafgreidd eftir skýrslutöku og engin frekari rannsókn fari fram? Sé svo, hver er skýringin á því?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Á þskj. 771 beinir hv. 5. þm. fsp., raunar í tveimur liðum, til mín: ,,Hver er venjulegur gangur mála hjá Rannsóknarlögreglunni frá því að kært er og skýrsla er tekin og þangað til máli telst lokið? Eru brögð að því að kærumál séu látin liggja óafgreidd eftir skýrslutöku og engin frekari rannsókn fari fram? Sé svo, hver er skýringin á því?`` Sakarefni sem Rannsóknarlögreglan fær til rannsóknar eru æði margvísleg og ólík og upplýsingar sem liggja fyrir í sams konar málum á frumstigi rannsóknar svo breytilegar, bæði að magni og gæðum, að ómögulegt er að setja fram lýsingu á venjulegum gangi mála sem gildi um öll rannsóknarviðfangsefnin. Hér á eftir verður þó leitast við að gera nokkra grein fyrir rannsóknarferlinum í stórum dráttum og forsendum hans. Kærur berast Rannsóknarlögreglunni með mismunandi hætti og eftir ólíkum leiðum eins og hér verður rakið en þó tæpast tæmandi. Í fyrsta lagi eru það kærur einstaklinga, forsvarsmanna fyrirtækja og stofnana eða lögfræðinga þeirra sem berast rakleitt til Rannsóknarlögreglu ríkisins. Það er í fyrsta lagi um að ræða ritaðar kærur sem berast í pósti eða eru afhentar í starfsstöð RLR. Í annan stað: Einstaklingur eða fyrirsvarsmaður, samkvæmt ofangreindu, kemur í starfsstöð RLR þar sem kæra hans er skráð. Og í þriðja lagi: Rannsóknarlögreglumaður er kvaddur á vettvang afbrots. Skráir hann þá og í framhaldi af frumkönnun kæru eða lýsingu á ætluðu afbroti. Flestar í þessum flokki eru kærur vegna tékkasvika eða fölsunar. Í annað stað eru kærur sem berast frá lögregluliðum á aðalstarfssvæði RLR, þ.e. Reykjavíkur, Kópavogs og Hafnarfjarðar, kærur einstaklinga eða fyrirsvarsmanna samkvæmt framangreindu þar sem Rannsóknarlögreglan hefur ekki verið tilkvödd, kærur einstaklinga eða fyrirsvarsmanna samkvæmt áðurgreindu þar sem viðkomandi lögreglulið hefur kvatt Rannsóknarlögregluna til. Flestar í þessum flokki eru kærur um þjófnað, með eða án innbrots. Í þriðja lagi eru kærur sem berast frá öðrum opinberum rannsóknaraðilum, frá ríkissaksóknara, kærur sem honum hafa borist og hann framsendir til meðferðar, frá ríkisskattstjóra, rannsóknardeild, og frá Ríkisendurskoðun. Hvort þörf er á skjótum aðgerðum Rannsóknarlögreglunnar ræðst að nokkru leyti af því hvernig mál ber að höndum. Til skýringa má annars vegar nefna tilvik þar sem Rannsóknarlögreglan er kvödd á vettvang alvarlegs afbrots og hins vegar viðamikið og í sjálfu sér alvarlegt mál sem rannsakað hefur verið hjá ríkisskattstjóra og er sent til framhaldsmeðferðar hjá lögreglu. Ekki er líklegt að þörf sé skjótra aðgerða í síðara tilvikinu. Hinn kærði eða hinir kærðu eru stundum nafngreindir í kærum og á þetta við um flestar fjárdráttar- og fjársvikakærur. Miklu oftar eru hinn kærði eða hinir kærðu þó óþekktir, þ.e. ekki er ljóst þegar kært er hver hefur framið brotið þegar kært er og á þetta við um nær öll þjófnaðarbrot, svo dæmi sé tekið. Um forgangsröðun verkefna er þetta að segja: Vegna þess hve mörg kærumál berast Rannsóknarlögreglunni verður þeim ekki öllum sinnt samstundis og því er óhjákvæmilegt að meta nauðsyn skjótra aðgerða eftir mikilvægi málefna, svo og einstakra sakarefna, og stýra vinnuframlagi til rannsókna eftir forgangsröðun að nokkru leyti. Við forgangsröðun er m.a. farið eftir eða tekið tillit til ákvarðana löggjafarvalds, fyrirmæla ákæruvalds eða óska dómsmrh. að þessu leyti. Gildandi forgangsröðun málefna er þessi: 1. Sifskapar- og skírlífisbrot. Með lögum nr. 31/1988 var ákveðið að brot sem falla undir XXI. og XXII. kafla hegningarlaga, um sifskaparbrot og skírlífisbrot, skuli hafa forgang fram yfir önnur refsiafbrot hvað varðar rannsókn, ákærur og dómsmeðferð. 2. Önnur ofbeldisbrot í víðtækari merkingu, mál barna og ungmenna hvers konar. 3. Efnahagsbrot, einkum þau sem beinast gegn almannahagsmunum. Innan þessa ramma skipa einstakar rannsóknardeildir sakarefnum í forgangsröð ef nauðsyn krefur. Um úthlutun mála og lok rannsóknar segir þetta: Eftir að kæra hefur borist Rannsóknarlögreglunni er henni vísað til meðferðar í viðkomandi rannsóknardeild með hliðsjón af efni hennar, en rannsóknardeildir eru fjórar talsins. Þar fer yfirmaður yfir kæruna áður en henni er úthlutað til rannsóknarlögreglumanns sem síðan annast rannsókn málsins. Miðar rannsókn hans að því að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að handhafa ákæruvalds sé fært að ákveða að rannsókn lokinni hvort opinbert mál skuli höfðað og afla gagna til undirbúnings dómsmeðferðar. Rannsókn máls telst lokið þegar þessu marki hefur verið náð. Hafi tiltekinn aðili verið kærður verður mál aldrei lagt til hliðar nema ríkissaksóknari hafi áður kynnt sér málavexti og ekki talið efni til frekari aðgerða. Geymi kæran og önnur gögn máls alls engar vísbendingar sem fara megi eftir getur verið að yfirmaður úthluti málinu ekki til rannsóknarlögreglumanns heldur geymi málið og verður það ekki tekið fram aftur nema nýjar upplýsingar berist.

Sólveig Pétursdóttir Hæstv. forseti. Mig langar til þess að gera athugasemd í tilefni þessarar fsp. og hún snertir kynferðisafbrotamál er kærð hafa verið af börnum og unglingum. Starfsmenn unglingadeildar Félagsmálastofnunar Reykjavíkur hafa lagt áherslu á að unglingar kæri kynferðislegt ofbeldi sem þau verða fyrir, oft að undangenginni vinnu sérfræðinga, samtölum og meðferð þar sem viðkomandi aðilum er hjálpað til að vinna úr vandamálum sínum. Stór þáttur í þeirri meðferð er að slík afbrot, er ég nefndi hér áðan, séu kærð til viðkomandi yfirvalda og þar sé á þeim tekið af fyllstu alvöru eins og gerist um kæru vegna annarra afbrota svo sem auðgunarbrota, en á þessu virðist hafa orðið nokkur misbrestur þrátt fyrir þá forgangsröð sem hæstv. dómsmrh. gerði hér grein fyrir. Kynferðisafbrot er að vísu oft erfitt að rannsaka og í þessum tilfellum er oft alllangur tími liðinn, en maður hlýtur þó a.m.k. að gera kröfu til þess að leitast sé við að yfirheyra ákærðu en það er alls ekki alltaf. Í einu slíku máli hefur ríkissaksóknari m.a. gefið þessar skýringar, og með leyfi hæstv. forseta vitna ég hér í bréf sérfræðings sem unnið hefur mikið að þessu málum. Þar segir um skýringar saksóknara: ,,a. Vísað er til að sök, ef sönnuð væri, sé fyrnd. b. Að ákæruvald metur að framburður stúlkunnar nægi ekki til sakfellis og að frekari rannsókn geti ekki bætt þar úr. Jafnframt kemur fram að ákærði hefur ekki verið yfirheyrður. c. Ákæruvald segir þungt á metum hvað langt sé síðan brot hafi átt sér stað, ekki séu vísbendingar að hafa úr læknisrannsókn, vettvangsrannsókn skili engu og vitni verði ekki tilgreind. Í bréfi rannsóknarlögreglustjóra kemur fram að Rannsóknarlögregla ríkisins hafi ekki aðrar spurnir af kærða en ,,að hann hafi verið og sé venjulegur maður og ágætur samskiptum``.`` Að vísu hefur fyrning hér áhrif en þvílík dæmi sýnast kalla á mun meiri áherslu á yfirheyrslur yfir sakborningum en raunin hefur verið sé ekki ætlunin að bera rétt þess er brotið hefur verið á algjörlega fyrir borð. Því má velta fyrir sér hvort staða þess sem brotið er á sé slík að neiti sakborningur sakargiftum sé málið tapað. Störf Rannsóknarlögreglunnar og ríkissaksóknara hljóta að miða að því að veita þjóðfélagsþegnum sem besta réttarvernd, sama úr hvaða stétt þeir koma og á hvaða aldri þeir eru og hvet ég hæstv. dómsmrh. til þess að beita sér fyrir úrbótum á þessu sviði. Þetta eru líka mikilvæg mál.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir að hér er um viðamikið mál að ræða og þau málefni sem hv. síðasti ræðumaður kom inn á eru kannski ekki þau málefni sem ég hafði í huga í þessu tilfelli. Ástæðan fyrir þessari fsp. er mín eigin persónulega reynsla af samskiptum við RLR, bæði hvað varðar innbrot í fyrirtæki sem ég veit um og eins þjófnað sem ég hef orðið sjálfur fyrir. Ég hef bæði kallað Rannsóknarlögreglu ríkisins á staðinn þegar um innbrot hefur verið að ræða og ég hef farið upp í RLR og kært þjófnað í nokkur skipti, því miður. Í öllum tilfellum hefur ekkert verið gert í málinu, ekki nokkur skapaður hlutur. Það er tekin skýrsla. Málinu er að sjálfsögðu, eins og ráðherra gat um, vísað í tiltekna deild en síðan skeður ekki neitt. Það er ekki aflað neinna gagna. Það er ekki talað við kóng eða prest varðandi þessi mál. 

Fyrirspyrjandi (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Ég þakka þá lipurð sem forseti hefur sýnt að hliðra til þannig að þessi fsp. megi koma fyrir á dagskránni núna. Ég skal reyna að vera fljótur þannig að málinu ljúki fljótt af. Siglufjörður er einn af snjóþyngstu stöðum á landinu. Snjórinn hefur háð íbúum Siglufjarðar alla tíð við að fara frjálsir ferða sinna og hefur skapað einangrun umfram aðra íbúa á Norðurlandi vestra. Siglufjarðarskarð var langa tíð eina samgönguæðin landleiðina en þar var um 630 m háan fjallveg að fara og kostaði jafnan níu mánaða einangrun fyrir íbúana og bifreiðakost þeirra. Þá fóru að sjálfsögðu allir helstu flutningar á aðföngum um sjó. Umræða var um tíma mikil meðal Siglfirðinga að fá jarðgöng úr Hólsdal beint inn í Fljót en þau göng hefðu orðið eitthvað á annan kílómetra. Það er til heiðurs minningu Aage Schiöth lyfsala að ég minnist á að það var heitt baráttumál hans sem bæjarfulltrúa og borgara að þessi göng yrðu að veruleika en hann talaði því miður fyrir daufum eyrum á þeim tíma. Mun styttri göng voru gerð í Strákafjallið og langur vegur lagður úr Fljótum um Almenninga sem er að mestu leyti í bæjarlandi Siglfirðinga að göngunum Skagafjarðarmegin. Þessi leið er afar snjóþung og örðug á tíðum en nú fara helstu flutningar með aðföng fyrir bæjarbúa um þá leið. Það er því viðkvæmt mál fyrir Siglfirðinga alla og sérstaklega þau atvinnufyrirtæki sem standa að þessum flutningum og þau atvinnufyrirtæki sem eru háð því að fá vörur og koma þeim frá sér ef snjóþyngsli há þeim og einhver tregða er á því að ryðja snjónum í burtu. Það getur því hugsanlega varðað þá spurningu hvort mörg þessara fyrirtækja fái þrifist. Á Siglufirði er eftirlitsmaður Vegagerðarinnar og mokstursmaður til staðar en þeir fá ekki að fara af stað með mokstur samkvæmt mati á aðstæðum sem þeir hafa fyrir augum sjálfir heldur verða að bíða fyrirmæla úr öðru byggðarlagi og maður er svo sendur þaðan til að moka. Það leiðir því til spurningarinnar: ,,Er það heppilegt fyrirkomulag að snjómokstursmaður þurfi að fara yfir 80 km leið frá Sauðárkróki í Fljót til að ryðja snjóþyngsta kaflann á svæðinu út á Siglufjörð?`` Og um leið: ,,Er það rétt að snjómokstursmaður á Siglufirði megi ekki hefja mokstursaðgerðir fyrr en byrjað er að ryðja úr Fljótum í átt til Siglufjarðar?`` Eftirfarandi ályktun var samþykkt af bæjarráði þann 8. mars sl.: ,,Bæjarráð Siglufjarðar skorar á samgönguráðherra að beita sér nú þegar fyrir því að tekinn verði upp snjómokstur á leiðinni Siglufjörður--Fljót alla virka daga, enda er hér um að ræða eitt sameiginlegt þjónustusvæði, t.d. varðandi heilsugæslu og atvinnumál. Jafnframt ítrekar bæjarráð fyrri kröfur um að mokstrinum verði stjórnað frá Siglufirði og ruðningstæki verði staðsett þar. Siglfirðingar sætta sig ekki lengur við lakari þjónustu en önnur þéttbýlissveitarfélög á Norðurlandi vestra njóta í þessum efnum.`` Síðan var samþykkt mun harðorðari samþykkt í bæjarstjórn. Þetta leiðir til 3. spurningar sem varðar tækjakost og er um það hvers vegna snjóblásari sé ekki staðsettur á Siglufirði. Mokstursdagar hafa verið þrír en meiningin var svo að fækka þeim niður í tvo og það leiðir til 4. spurningar: ,,Hver er hugsanlegur sparnaður ríkisins með því að fækka mokstursdögum um einn á viku á leiðinni Fljót--Siglufjörður?``

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Það er sjálfsagt að verða við óskum hv. þm. einstakra kjördæma og upplýsa þá um tilhögun snjómokstrar til hinna einstöku staða, og jafnvel í smáatriðum. Reyndar hef ég þegar átt fund með þingmönnum Norðurl. v. til að ræða snjómokstursmálefni þess kjördæmis og þessa staðar sérstaklega sem um er spurt. Ég hlýt þó að leyfa mér að benda á það, hæstv. forseti, að það yrði alltímafrekt og tæki nokkuð af fyrirspurnatímum hv. sameinaðs Alþingis ef allir hv. þm. tækju upp þann sið að leggja fram í ítarlegu máli fsp. um einstök smáatriði í snjómokstri t.d. til hvers einasta þéttbýlisstaðar á landinu. Ekki skorast ég þó undan því að upplýsa hv. þingmenn um þetta og svara spurningum, en vildi gjarnan og þá kannski í síðari tíma mínum hér á eftir fá að segja nokkur almenn orð um stöðu snjómokstrar vegna þess óhagstæða tíðarfars sem við búum nú við og höfum gert í vetur og hefur kostað mikla fjármuni. Spurt er í fyrsta lagi: ,,Er það heppilegt fyrirkomulag að snjómokstursmaður þurfi að fara yfir 80 km leið frá Sauðárkróki í Fljót til að ryðja snjóþyngsta kaflann á svæðinu út á Siglufjörð?`` Það er augljóslega kostur í svona tilvikum að geta hafið mokstur frá sem flestum stöðum í einu þegar um langa leið er að ræða. Þess vegna eru snjómoksturstæki á leiðinni milli Sauðárkróks og Siglufjarðar að jafnaði staðsett á fjórum stöðum, þ.e. á hvorum enda, á Hofsósi og í Fljótum. Mokstur hefst frá þessum stöðum um sama leyti. Vörubíll fer frá Sauðárkróki, veghefill fer frá Hofsósi í átt til Siglufjarðar, hjólaskófla og snjóblásari fara frá Fljótum til Siglufjarðar og hjólaskófla fer frá Siglufirði. Yfirleitt er auðveldara að komast í Fljótin frá Sauðárkróki en frá Siglufirði þó leiðin sé lengri. Í öðru lagi er spurt: ,,Er það rétt að snjómokstursmaður á Siglufirði megi ekki hefja mokstursaðgerðir fyrr en byrjað er að ryðja úr Fljótum í átt til Siglufjarðar?`` Svarið er nei, en almenna reglan er sú að byrjað er að ryðja á sama tíma frá Siglufirði og úr Fljótum af auðskiljanlegum ástæðum. Stundum háttar þó þannig til að það er óhjákvæmilegt að meta það báðum megin frá hvort yfirleitt sé unnt að moka leiðina viðkomandi dag, m.a. vegna tvísýnu um veður o.s.frv., og það er auðvitað engin skynsemi í því að leggja af stað með mokstur öðrum megin frá ef alls ekki er kleift vegna veðurs eða aðstæðna að moka alla leiðina frá báðum endum. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hvers vegna er snjóblásari ekki staðsettur á Siglufirði?`` Það mætti svara þessu þannig að ef ég mætti ráða því vildi ég auðvitað hafa snjóblásara sem víðast um landið. En svarið er þó: Vegagerðin hefur einn stóran snjóblásara í Skagafirði, hefur ekki yfir nema einum stórum snjóblásara að ráða. Þessi blásari er að jafnaði staðsettur í Fljótum og hans meginverkefni er að opna veginn milli Fljóta og Siglufjarðar. Hins vegar er hann einnig nauðsynlegur til að opna t.d. innansveitarvegi í Fljótum þar sem snjóþyngd er mikil og í vetur hefur blásarinn auk þess verið notaður við snjómokstur á leiðinni Fljót--Hofsós og allt inn í Viðvíkursveit og Hjaltadal. Væri blásarinn staðsettur á Siglufirði, þessi eini blásari sem við höfum yfir að ráða í Skagafirði, væri nýting hans annars staðar en í Siglufirði mun torveldari en nú er af auðskiljanlegum ástæðum. Í fjórða lagi er spurt: ,,Hver er hugsanlegur sparnaður ríkisins með því að fækka mokstursdögum um einn á viku á leiðinni Fljót--Siglufjörður?`` Eftir að snjóþyngd er orðin mikil er sparnaðurinn eins og nú háttar til á bilinu 250--500 þús. kr. á dag á leiðinni Hofsós--Siglufjörður. Hér ber þess reyndar að geta að margir vegir á landinu eru háðir sömu reglum og leiðin Hofsós--Siglufjörður, þ.e. reglurnar eru þannig að heimilt er að opna oftar meðan snjólétt er en meginreglan segir til um. Í því erfiða tíðarfari sem ríkt hefur undanfarið hefur reynst óhjákvæmilegt, miðað við það fjármagn sem til ráðstöfunar er í vetrarviðhald eða snjómokstur, að draga úr þjónustu, þ.e. fara eftir reglunum og fella niður mokstur sem eingöngu er heimill á meðan snjólétt er á ýmsum vegum á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi. Reikna má með því að sparnaður við að fækka um einn mokstursdag á þessum vegum sé nú orðinn á bilinu 5--10 millj. kr. á hverri einustu viku. Ég vil geta þess að það getur reynst óhjákvæmilegt ef ekki bregður til hins betra með tíðarfarið að breyta reglum eða sem sagt nýta heimildir til að fella niður snjómokstur á fleiri leiðum, enda er hann í sumum tilvikum að verða óviðráðanlegur vegna snjóþyngsla og tæknilega hreinlega ekki að verða unnt að framkvæma hann jafnvel þótt menn hefðu peninga til að borga fyrir það.

Fyrirspyrjandi (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur þakka forseta fyrir þá lipurð að taka þetta mál til afgreiðslu jafnvel þótt tíminn væri runninn út og sameinað þing kalli á sinn tíma eins og umsamið var. Ég skal því vera mjög stuttorður. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir greinargóð svör, það var margt í hans svari sem var athyglisvert, margt sem ég hefði viljað gera athugasemdir við frekar og fá að ræða við samgrh. Til þess gefst ekki tími. Ég tek fram varðandi þann fund sem samgrh. talaði um sem hann sat með þingmönnum kjördæmisins að hæstv. samgrh. sýndi mikla lipurð í því að halda áfram þremur mokstursdögum fram yfir páskaviku og þakka ég fyrir það úr þessum stóli.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Áður en gengið er til dagskrár og eina dagskrármálið rætt fer nú fram utandagskrárumræða samkvæmt fyrri mgr. 32. gr. þingskapalaga, eftir hálftíma reglunni. Þessi utandagskrárumræða fer fram að beiðni hv. 11. þm. Reykn., um Byggingarsjóð ríkisins.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Í síðustu viku barst svar frá félmrh. við fsp. minni um Byggingarsjóð ríkisins og þakka ég hæstv. ráðherra fyrir greinargott svar. Þær upplýsingar sem þar komu fram eru skuggalegar. Það liggur ljóst fyrir af svari hæstv. félmrh. að 8636 umsóknir liggja enn þá óafgreiddar hjá Byggingarsjóði ríkisins og þau mál varða væntanlega um 25 þúsund manns. Þær upphæðir sem hér er um að tefla eru 21 milljarður. Það er ekki nokkur vafi á því að húsbyggjendur hafa miklar áhyggjur af þessu máli. Þeir bíða eftir því að þeir fái lán sín og hafa á meðan orðið að taka dýr lán í bankakerfinu með erfiða greiðslubyrði og sumir hafa jafnvel orðið gjaldþrota út af þeirri bið sem þeir hafa þurft að þola og aðrir eiga í miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Húsnæðismálin hér minna frekar á ungverska rapsódíu en nokkuð annað og gæti það jafnast á við mál eins og þau eru og hafa verið afgreidd í þeim löndum þar sem menn verða að bíða eftir íbúðum árum saman og eru sumir horfnir af þessari jörð áður en þeir fá svar við því. Hrært hefur verið í núverandi húsnæðiskerfi með þeim hætti að mjög hefur verið gengið á rétt þeirra sem byggja sjálfir. Ég minni á að húsnæðisbæturnar hafa verið felldar niður og teknar upp vaxtabætur sem þeir sem byggja sjálfir hafa orðið að gjalda fyrir og þurfa nú að standa undir verulega auknum kostnaði í viðbót við það sem áður var þrátt fyrir það að þeir hafi lagt út í byggingar með það í huga að þeir fengju húsnæðisbætur eins og verið hafði um nokkurn tíma. Ég vil í þessu sambandi ítreka að húsnæðismál hér á Íslandi eru mun brýnni en nokkurs staðar annars staðar og sú sjálfseignastefna sem hefur verið í húsnæðismálum er einstök í sinni röð og hefur þýtt það að fólk hefur verið sjálfstæðara og óháðara stjórnvöldum. Nú er vegið að þessari stefnu með stefnu núverandi ríkisstjórnar í húsnæðismálum. Og það hlýtur að vera svo að þingmenn taki sig saman um að bæta úr þessum málum með tillögum hér á þingi og hjálpa ríkisstjórninni til þess að standa við loforð um húsnæðislán. Ég spyr hæstv. félmrh.: Hvað ætla hæstv. félmrh. og ríkisstjórn Íslands að gera í málefnum Byggingarsjóðs ríkisins? Hvers mega þeir 25 þúsund einstaklingar vænta sem áætla má að tilheyri þeim fjölskyldum sem bíða eftir svörum við þessum 8634 umsóknum um húsnæðislán? Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í lánamálefnum þessa fólks? Hve mörg ár geta menn átt von á að bíða eftir húsnæðisláni? Eru það þrjú ár, eru það fimm ár eða eru það sjö ár? Að lokum: Hvað veldur því að hæstv. félmrh. er sífellt að mismuna fólki og taka fram yfir aðra í röðinni?

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Þegar kallað er eftir meira fjármagni inn í húsnæðiskerfið til að stytta biðtíma eftir lánum, eins og raunar lá í orðum hv. fyrirspyrjanda og í þeim fsp. sem til mín er beint, þá er nauðsynlegt að hv. þm. geri sér grein fyrir nokkrum staðreyndum þessa máls. 1. Til að eyða biðröðinni og stytta biðtímann niður í það sama og er í húsbréfakerfinu þarf 21 milljarð króna. 2. Þrátt fyrir gífurlega aukningu á fjármagni inn í Byggingarsjóð ríkisins á undanförnum árum er biðtími sífellt að lengjast. Ég nefni dæmi: Frá 1980 til 1989 hafa útlán Byggingarsjóðs ríkisins aukist um 150% að raungildi. Frá því biðraðakerfið tók gildi 1986 hefur fjármagn til þess aukist að raungildi um 56%. Þrátt fyrir það hefur biðtíminn sífellt verið að lengjast, var t.d. á árinu 1987 um 23 mánuðir fyrir forgangshópa og í júní 1988 var hann kominn í 30 mánuði. 3. Á Norðurlöndum og raunar víðast hvar á Vesturlöndum er það nánast óþekkt að lánað sé úr opinberum sjóðum til kaupa á notuðum íbúðum. Á Íslandi eru útlán til húsnæðismála úr byggingarsjóðunum þrisvar sinnum meiri en í Noregi sem þó er það Norðurlandanna utan Íslands sem veitir mestu fjármagni til útlána. 4. Á þessu ári fara 13,4 milljarðar til lánveitinga vegna húsnæðismála. 13,4 milljarðar, hv. þm., til útlána nú í húsnæðismál er svipuð upphæð og fer alls í mennta- og menningarmálin á landinu. Fjármagn til húsnæðismála er t.d. 2,5 milljörðum meira en kostar að reka alla grunnskóla, alla framhaldsskóla landsins ásamt Háskóla Íslands og Lánasjóð ísl. námsmanna. Og fjármagn til húsnæðismála í ár er svipað og kostar að reka öll sjúkrahús og heilsugæslu í landinu. Þrátt fyrir þessar staðreyndir sem ég hef hér upp talið, þrátt fyrir gífurlegar fjárhæðir sem til húsnæðismála er varið, erum við með 30 mánaða biðtíma og óleysta þörf samkvæmt biðraðakerfinu upp á 21 milljarð króna. Sýnir okkur nokkuð betur að þetta kerfi sem við höfum búið við, biðraðakerfið, gengur ekki upp? Það vindur sífellt upp á sig og allir fara í biðröðina hvort sem þeir þurfa á því að halda eða ekki. Umsóknir um lán vegna greiðsluerfiðleika sem Húsnæðisstofnun ríkisins hefur verið að fá að undanförnu eru sífellt í auknum mæli frá fólki sem hefur nýlega fengið lán til kaupa á húsnæði úr biðraðakerfinu. Þetta sýnir einna best að biðraðakerfið gengur ekki upp. Með hverju 4 millj. kr. láni úr Byggingarsjóði ríkisins greiðir sjóðurinn um 3,5 millj. í niðurgreiðslur vaxta á lánstímanum. Þetta hafa lántakendur fengið hvort sem þeir hafa þurft á því að halda eða ekki. Fólk fer einfaldlega í biðröðina til að eiga vís niðurgreidd lán ef það þyrfti kannski einhvern tímann, eftir þrjú, fjögur eða fimm ár, að skipta um íbúð eða kannski stækka einbýlishúsið. Síðan hittir biðraðakerfið þá fyrir sem síst skyldi, þá sem eru í brýnni neyð að fá lán til íbúðakaupa. Þetta er kjarni málsins. Spyrja má: Er hv. þm. að biðja um meira fjármagn inn í biðraðakerfið sem ekki gengur upp? Og ef svo er, hvar voru hans tillögur í því efni við fjárlagagerðina? Þær voru engar. Hvernig á að leysa vandann? spyr hv. þm. Ég bendi á eftirfarandi: 1. Fjármagn til lánveitinga úr Byggingarsjóði ríkisins hefur aukist um 56% að raungildi frá því biðraðakerfið tók gildi. 2. Húsbréfakerfið hefur verið lögfest og 2 milljarða húsbréfaflokkur var gefinn út. Fram til 15. maí hafa þeir forgang í það kerfi sem nú eru í biðraðakerfinu. Þeim verður öllum send um næstu mánaðamót tilkynning í pósti og þeir minntir á rétt þeirra í húsbréfakerfinu ef þeir þurfa strax að festa sér íbúð. Þar er biðtíminn þrjár vikur. Greiðslubyrði er um 15% lægri í húsbréfakerfinu en í biðraðakerfinu fyrstu fimm árin miðað við kaup á 6 millj. kr. íbúð. 3. Fjármagn til Byggingarsjóðs verkamanna hefur aukist um 134% að raungildi frá 1986 sem auðveldað hefur þeim lausn sem ekki hafa getu til að standa undir greiðslubyrði í biðraðakerfinu. Ég tel að fyrst og fremst sé skynsamlegt að vinna sig út úr vandanum eftir tveimur leiðum, þ.e. gegnum húsbréfakerfið og að efla félagslega íbúðakerfið. Ég tel að þessar tvær leiðir muni smám saman eyða þeirri biðröð sem er eftir lánum hjá Húsnæðisstofnun ríkisins.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Margt fróðlegt kom fram í ræðu hæstv. ráðherra en þau frýjuorð sem hann lét falla í minn garð um að ég hefði ekki haft neinar tillögur við fjárlagagerðina voru náttúrlega úr lausu lofti gripin. Hæstv. ráðherra veit betur. Þegar við hv. þm. fluttum hér á sinni tíð mjög viðamikið frv. um húsnæðismál, svokallað húsbankamál, sem hefði gripið mjög vel á þessu máli og hefur reynst afskaplega vel í Danmörku, var það fullnægjandi til þess að leysa þessa þörf. Og hæstv. ráðherra hefði betur mátt taka allt frv. og nota það en taka ekki bara einn hlutann út úr því þegar hæstv. ráðherra tók húsbréfin út úr því frv. og notaði sem nýtt kerfi hér. Þurft hefði að taka allt það kerfi upp og þá væri staðan e.t.v. öðruvísi og þá þyrftu enginn að bíða nema í þrjár vikur eins og hæstv. ráðherra kom hér inn á og benti á að þeir sem færu nú í húsbréfin þyrftu aðeins að bíða í þrjár vikur og var gott að vita að svo er, sem ég efast ekkert um. Sannleikurinn er hins vegar sá að við vorum með mjög viðamiklar tillögur í þessum málum og hefði verið hægt að fá hér bæði erlent fjármagn og setja þessi mál fram á þann hátt að húsbankar hefðu verið settir hér á stofn og það hefði leyst þennan vanda. Ég minni að lokum á það að enn þá er alveg ljóst að fjöldi fólks bíður í allverulegan tíma og það verður að leysa þessi mál með þeim hætti að menn séu ekki teknir sífellt fram fyrir í biðröðinni eins og hæstv. félmrh. hefur sagt hér á þinginu meira að segja við aðra þingmenn að þeir séu alltaf að taka menn fram fyrir í biðröðinni. Ég minni á það sem hæstv. félmrh. sagði um sendiherrann í París. Hæstv. ráðherra var að ásaka hann, að hann væri alltaf að taka menn fram fyrir í biðröðinni. Nú er hæstv. félmrh. alltaf að taka menn fram fyrir í biðröðinni og það er því svo að þetta kerfi er fyrst og fremst biðraðakerfi og sérstakt kerfi fyrir félmrh. til að mismuna fólki.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég frábið mér nú slíkan málflutning sem fram kom hér hjá hv. síðasta ræðumanni. Hvað meinar hv. ræðumaður með því að ég sé að taka fólk út úr biðröðinni? Ég óska bara eftir að hv. þm. skýri sitt mál. Það er ekki félmrh. sem úthlutar lánum úr Byggingarsjóði ríkisins. Það er Húsnæðisstofnun og húsnæðismálastjórn. Og ef þar er um einhverjar flýtingar á lánum að ræða, af hverju er það? Er þá ekki verið að taka fólk út úr biðraðakerfinu sem er í neyð að bíða eftir lánum af því að þarna raðar fólk sér í biðröðina sem ekki þarf á lánum að halda og tefur fyrir að þeir sem eru í neyð fái sín lán? Ég hef ekki nokkur einustu áhrif á það hvort þessar flýtingar eigi sér stað eða ekki. Þetta er fyrst og fremst málefni húsnæðismálastjórnar. Mér er kunnugt um að hún hefur í mjög sérstökum tilfellum breytt tímasetningum á afgreiðslu umsókna um lán úr Byggingarsjóði ríkisins. Það hefur einkum verið gert þegar umsækjendur eða aðrir í fjölskyldu umsækjenda hafa átt við alvarleg veikindi að stríða og húsnæði umsækjenda hefur ekki hentað samkvæmt læknisvottorði. Ég aflaði mér upplýsinga um þetta fyrir stuttu þegar ég heyrði að slíkt væri eitthvað í gangi hjá húsnæðismálastjórn. Þetta var skýringin sem mér var gefin. Á þeim tíma sem þetta kerfi hefur verið í gangi er ég upplýst um að um 300 flýtingar hafi átt sér stað. En að segja að ég sé að taka fólk fram fyrir í biðröðinni, því vísa ég gjörsamlega á bug. Og það húsnæðiskerfi sem hv. þm. nefndi sem hann vildi koma á á sínum tíma var meingallað og hefði engan vanda leyst. Ég ítreka það og segi það aftur að fyrir það mikla fjármagn sem við verjum til húsnæðismála, 13 milljarða kr., er hægt að koma skikkan á húsnæðismálin í landinu ef því væri skynsamlega varið og það tel ég að sé gegnum þessar tvær leiðir sem ég nefndi, húsbréfakerfið og að efla félagslega íbúðakerfið.

Guðmundur Ágústsson Virðulegur forseti. Mér þótti leitt að heyra ræðu hv. 11. þm. Reykn. og þær staðhæfingar sem hann var með og raunar sé ég ekki beinan tilgang með þessari utandagskrárumræðu. Húsnæðismálin hafa oft verið hér á dagskrá og síðast var fyrirspurn fyrir nokkrum vikum að mig minnir frá þessum hv. þm. þar sem öllum þessum spurningum sem hann lagði fram var svarað. Það er ekkert nýtt sem fram hefur komið. Við vitum um þessa biðröð og við vitum að þetta er mikið vandamál sem það kerfi sem sett var á 1986 hefur leitt yfir okkur. Og ég verð að segja það að núna fyrst er verið að koma einhverri skikkan á þessi mál. Það kerfi sem nú hefur verið lögfest og á grunn sinn að verulegu leyti að rekja til hugmynda sem við þingmenn Borgfl. lögðum fram á sínum tíma um húsbréf og húsbanka kemur til með að minnka verulega fjárþörf í fasteignaviðskiptum. Ég held að við séum að snúa örinni á réttan pól og þeir fjármunir sem við höfum varið á undanförnum árum til þessa málaflokks komi til með að minnka og meira verði til ráðstöfunar til annarra nytsamalegri þarfa. Ástæðan fyrir því að ég stend hérna upp er eins og ég sagði í upphafi þær óréttmætu ásaknir sem hv. þm. bar á hæstv. félmrh. um það að hann hafi á einn eða annan hátt verið að skipta sér af lánveitingum úr Húsnæðisstofnun. Ég held að svona yfirlýsingar geri það eitt að rýra traust manna á þingmönnum. Ég held að það sé alveg öruggt að félmrh. komi ekki til með að hafa á einn eða annan hátt áhrif á ákvarðanir stjórnar Húsnæðisstofnunar ríkisins.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér komu fram í máli bæði hæstv. félmrh. og hv. 5. þm. Reykv. alvarlegar ásakanir sem menn urðu vitni að. Þær eru auðvitað útútsnúningur. Ég var að tala um kerfið sem slíkt og það eru nú þrjú kerfi í gangi sem bjóða upp á það að mönnum er mismunað eftir því í hvaða kerfi þeir eru. Það eru staðreyndir málsins sem verður ekki gengið fram hjá. Ég var ekki að tala um það að hæstv. félmrh. gerði þetta persónulega. Mér hefur aldrei dottið það í hug. En auðvitað gerir hann það óbeint með sínum reglum. Og svo vil ég segja það að helmingurinn af húsbankakerfinu var tekinn upp af hæstv. félmrh. til að bæta núverandi kerfi. Hefði hann tekið upp allt kerfið hefði það orðið miklu betra.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Skýrsla sú um utanríkismál sem ég legg nú fyrir Alþingi er hin önnur í röðinni frá því ég tók við starfi utanrrh. 28. sept. 1988. Á því 18 mánaða tímabili sem liðið er síðan hefur íslenska þjóðin orðið vitni að heimssögulegum viðburðum sem ekki eiga sér hliðstæðu frá stofnun lýðveldis á Íslandi. Ég hef af þessum sökum talið það forréttindi að fá að þjóna í þessu starfi og taka þátt í þeim örlagaríku pólitísku breytingum sem átt hafa sér stað á vettvangi alþjóðamála í okkar heimshluta á þessu tímabili. Hið stórbrotna umrót sem nú einkennir ástandið í alþjóðamálum veldur því að vestræn ríki standa nú víðast hvar frammi fyrir nýjum og áður óþekktum úrlausnarefnum. Breyttir tímar krefjast hugkvæmni og sveigjanleika við mótun sjálfstæðrar utanríkisstefnu. Fyrir fámennar þjóðir sem tryggja vilja lífsafkomu sína í skjóli frjálsra viðskipta og friðsamlegrar samvinnu á alþjóðavettvangi er sérstaklega mikilvægt að hafa vökult auga með þróun mála og nýta til hins ýtrasta þau nýju tækifæri sem kunna að opnast á sviði pólitískrar og efnahagslegrar samvinnu. Á þeim óvissutímum sem nú fara í hönd hef ég því talið mikilvægt að Íslendingar sýndu áfram gætni en árvekni á sviði utanríkismála. Að hluta til má vafalaust skýra mörg þeirra viðfangsefna sem við blasa á vettvangi utanríkismála í ljósi hinnar sérkennilegu þversagnar stöðugleikans sem mjög setur svip sinn á umræður um alþjóðamál um þessar mundir. Um nærfellt hálfrar aldar skeið hafa vestræn ríki átt þeirri gæfu að fagna að búa við frið og stöðugleika sem vart á sér hliðstæðu í sögu Evrópu. Stöðugleiki kalda stríðsins var þó sérstæður að því leyti að hann byggði á djúpstæðri gagnkvæmri tortryggni austur og vesturs sem leiddi til háskalegustu hernaðaruppbyggingar í manna minnum. Á næsta ótrúlega skömmum tíma hefur nú dæmið snúist við. Kalda stríðið svonefnt hefur runnið sitt skeið. Tekist hefur að efla traust þar sem áður ríkti gagnkvæm tortryggni. Reistar hafa verið skorður við vígbúnaðarkapphlaupinu og samningar um stórfelldan niðurskurð vígbúnaðar á meginlandi Evrópu eru í augsýn. Sú þíða sem nú ræður ríkjum í samskiptum austurs og vesturs hefur vakið vonir um nýja og betri tíma. Horfast verður hins vegar í augu við að hjöðnun kalda stríðsins hefur einnig leyst úr læðingi öfl sem vakið hafa óvissu um framtíðina, hinar skýru og einföldu markalínur kalda stríðsins hafa skyndilega gliðnað án þess að enn hafi unnist tími til að raða þeim brotum á ný í heillega mynd. Á þeim tíma sem fram undan er hlýtur það þess vegna að verða höfuðviðfangsefni vestrænna ríkja að sjá til þess að stöðugleika í samskiptum ríkja verði ekki teflt í tvísýnu. Orð mín ber að sjálfsögðu ekki að skilja sem svo að mér sé á nokkurn hátt eftirsjá í pólitískri kyrrstöðu kalda stríðsins, þvert á móti. Hið nýja upprennandi tímabil slökunar og samvinnu vekur vonir um varanlegan frið, byggðan á gagnkvæmri virðingu fyrir fullveldi ríkja frekar en á stálsins stoðum. Full ástæða er hins vegar til að árétta að aukin bjartsýni um betri tíð dregur síður en svo úr nauðsyn þess fyrir Íslendinga að gæta eðlilegrar fyrirhyggju í málum sem varða lífshagsmuni þjóðarinnar. Í skýrslu minni til Alþingis hef ég leitast við að gera grein fyrir þeim margslungnu breytingum sem gengið hafa yfir seinustu 12 mánuði og meta áhrif þeirra á íslensk utanríkismál. Þar sem framtíð Evrópu er enn að mörgu leyti þoku hulin er vissulega við ramman reip að draga í þessu efni. Ég hef engu að síður talið óhjákvæmilegt að Íslendingar gerðu sér far um að meta stöðu landsins í ljósi breyttra kringumstæðna. Leyfi ég mér að vonast til þess að skýrslan geti stuðlað að upplýstri og frjórri umræðu um það efni hér á Alþingi. Ég tel ekki ástæðu til að rekja hér í smáatriðum það sem fram kemur í skýrslunni en bendi á að í inngangi eru dregin saman nokkur helstu atriðin. Í máli mínu hér á eftir mun ég því einungis fjalla nánar um nokkra afmarkaða efnisþætti skýrslunnar. Fyrst vil ég víkja nokkrum orðum að ástandinu í Sovétríkjunum og ríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Ég hygg að ekki sé ofmælt að hræringar þær sem nýlega hafa skekið pólitískt landslag Evrópu eigi sér einkum tvennar skýringar. Á ég þar annars vegar við þá atburði sem gerst hafa innan Sovétríkjanna sjálfra og í kjölfar þeirra í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, hins vegar þær tilraunir sem nú eru í fullum gangi meðal ríkja Evrópubandalagsins til að koma á sameiginlegum innri markaði. Aðdráttarafl Evrópubandalagsins í því skyni og nauðsyn annarra ríkja álfunnar á að laga sig að þeim verður seint ofmetið. Í skýrslu minni hef ég af ástæðum sem ættu að vera augljósar kosið að gera ítarlega grein fyrir ástandinu í Sovétríkjunum og ríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Hrun kommúnismans hefur átt sér stað með skjótari hætti en flesta óraði fyrir. Enginn vafi leikur á að hin öru umskipti innan Sovétríkjanna eiga sér fyrst og fremst efnahagslegar orsakir. Forustuliði Sovétríkjanna hefur um árabil verið ljóst að miðstýring efnahagskerfisins hefur gersamlega brugðist með þeim afleiðingum að bilið hefur stöðugt breikkað milli Sovétríkjanna og vestrænna ríkja á efnahagssviðinu. Valið hefur því staðið á milli þess að varpa úreltum kennisetningum marx-leninisma í efnahagsmálum fyrir róða eða horfast í augu við áframhaldandi hnignun og einangrun í alþjóðasamstarfi. Tilraun til endurreisnar efnahagslífs í Sovétríkjunum, kennt við perestrojku, hefur þó enn sem komið er ekki skilað tilætluðum árangri. Flestum ber raunar saman um, þ.e. efnahagssérfræðingum sem um þetta hafa fjallað, að áfram verði á brattann að sækja. Geri efnahagsbati ekki vart við sig áður en langt um líður benda líkur til að perestrojkan sjálf kunni að vera í hættu. Yfirlýsingar sovéskra leiðtoga að undanförnu bera hins vegar með sér að þeir hafi nú í hyggju að stíga skrefið til fulls í átt til róttækari breytinga. Stefnt er t.d. að endurskipulagningu verðlagskerfisins, sem margoft hefur verið frestað á undanförnum árum, og samdrætti í framlögum til varnarmála. Fyrr í þessari viku tók Gorbatsjov Sovétforseti einnig af tvímæli um að beina yrði sovéska efnahagskerfinu á braut markaðshagkerfis að vestrænni fyrirmynd. Sovétleiðtoginn virðist hafa áttað sig flestum betur á því að efnahagslegar úrbætur eru orðin tóm nema þær séu studdar pólitískum umbótum í lýðræðisátt. Umtalsverð valddreifing hefur átt sér stað og hafa þingmót þjóðarfulltrúa og Æðstaráðið axlað æ meiri ábyrgð á kostnað valdaeinokunar Kommúnistaflokksins. Ákvörðun Æðstaráðsins fyrr í þessum mánuði um að fella niður 6. gr. sovésku stjórnarskrárinnar sem kvað á um óskorað alræði Kommúnistaflokksins kemur auk þess vafalítið til með að marka stóran áfanga í átt til aukins frjálsræðis innan Sovétríkjanna. Einu vildi ég þó vekja sérstaka athygli á, en það er að aukin valddreifing frá Kommúnistaflokknum til annarra valdastofnana hefur haldist í hendur við skipulagða valdasamsöfnun forsetaembættisins í höndum Gorbatsjovs. En auk þess að geta valið lykilmenn í embætti getur forsetinn nú samkvæmt nýjum lagaákvæðum sett neyðarlög og stjórnað með tilskipunum. Vafalítið á sá efnahagsvandi sem Sovétmenn standa frammi fyrir sinn þátt í því að fulltrúaþingið samþykkti hin auknu völd forsetanum til handa. Aðgerðir Sovétmanna gagnvart Litáum að undanförnu kunna þó einnig að gefa nokkra mynd af því hvernig forsetinn hyggst beita hinum nýju völdum. Það hefur væntanlega ekki farið fram hjá neinum að vaxandi þjóðerniserjur innan Sovétríkjanna eru stærsta vandamál Gorbatsjovs ásamt með þeim efnahagsvanda sem Sovétríkin standa frammi fyrir. Ég vil nefna fáein dæmi: Sunnan Kákasusfjalla geysa illvígar deilur Armena og Azera. Í Asíulýðveldunum hafa Úzbekar tekist á við Meskít-Tyrki auk þess sem óeirðir hafa blossað upp í Kasakstan, í Túrkmenistan, í Tadzhíkístan og í Kirgísíu. Í Úkraínu og Hvíta-Rússlandi njóta þjóðfrelsishreyfingar öflugs stuðnings og innan Moldavíu hafa vaknað vonir um hugsanlega endursameiningu Rúmeníu. Ástandið er því afar eldfimt og má lítið út af bera til þess að Sovétríkin liðist ekki í sundur. Ég hef áður lýst því yfir að ég tel það skipta afar miklu máli fyrir þróun mála í Evrópu í náinni framtíð hvort Gorbatsjov tekst að ljúka yfirlýstu ætlunarverki sínu. Versnandi lífskjör eða ófriður innan Sovétríkjanna gæti auðveldlega orðið til að magna upp spennu og spilla þeim árangri sem náðst hefur að undanförnu í samskiptum ríkja austurs og vesturs. Það kemur því ekki á óvart að ríki Atlantshafsbandalagsins skuli ítrekað hafa lýst þeim vilja sínum að efla efnahagsleg samskipti við ríkin í austri og leggja sitt af mörkum til að pólitískt umrót innan landamæra þeirra ógni þrátt fyrir allt ekki nauðsynlegum stöðugleika. Þessi síðasta athugasemd mín hlýtur hins vegar að leiða hugann að þeim atburðum sem nýlega hafa orðið í Litáen. Sem kunnugt er efndu Litáar hinn 20. febr. sl. til fyrri hluta fyrstu frjálsu kosninganna sem haldnar hafa verið í landinu frá því að það var innlimað eð ólöglegum hætti í Sovétríkin árið 1940. Í kjölfar seinni hluta kosninganna hinn 10. mars sl. lýsti hið nýkjörna þing yfir endurreisn lýðveldis í landinu þann 11. mars sl. Jafnframt lýsti þingið því yfir að stjórnarskrá Sovétríkjanna frá árinu 1977 og önnur sovésk lög væru þar með felld úr gildi. Viðbrögð Gorbatsjovs Sovétleiðtoga við sjálfstæðisyfirlýsingu Litáa voru hörð. Fyrir hönd Sovétstjórnarinnar neitaði hann að taka yfirlýsinguna gilda. Jafnframt var gripið til aðgerða sem virtust brjóta í bága við ítrekaðar yfirlýsingar Sovétleiðtogans um að vopnavaldi yrði ekki beitt. Skriðdrekum og brynvörðum flutningavögnum var beint til höfuðborgarinnar. Aðalbækistöðvar Kommúnistaflokksins í höfuðborginni Vilnius voru teknar herskildi, landamæravarsla var hert, litáískir borgarar sem höfðu yfirgefið sovéska herþjónustu voru handteknir. Í gær og í dag bendir ýmislegt hins vegar til þess að slakað hafi verið á spennu og dregið úr hættu á átökum sem gætu fyrr en varir spillt vonum um friðsamlega lausn með samningaviðræðum. Í gær sagði Landsbergis á fréttamannafundi í Vilnius að margt benti til þess að Sovétstjórnin vildi nú sýna meiri gætni, varkárni. Af hálfu Sovétstjórnarinnar var því lýst yfir að þeir sem yfirgefið hefðu sovéska herinn yrðu ekki beittir refsingum. Af hálfu litáískra stjórnvalda var sagt að horfið væri frá áformum um herta landamæravörslu af þeirra hálfu og áformum um að koma á fót eigin landvarnarliði væri frestað. Varaforsætisráðherrann, Ozolas, lýsti því yfir að dagurinn í gær hefði verið mikill léttir og horfur á friðsamlegri lausn virtust nú betri. Landsbergis lýsti því yfir að úr því sem komið væri væri aðalatriðið að forðast ögrandi aðgerðir af beggja hálfu, orð og gerðir sem leitt gætu til árekstra. Aðalatriðið væri að hefja viðræður og samningaumleitanir þegar í stað. Þolinmæði, varúð, viðræður voru lykilorðin í fréttafrásögnum af löngu símtali Gorbatsjovs Sovétleiðtoga við Margréti Thatcher, forsætisráðherra Breta, í gær. Undanfarin dægur hafa forustumenn Litáa fyrst og fremst beint eftirfarandi tilmælum til ríkisstjórna á Vesturlöndum: Samningar eru aðalatriðið. Beita ber Sovétstjórnina þrýstingi til þess að leita friðsamlegra lausna, taka upp viðræður um lausn deilumála, vara við valdbeitingu og leggja áherslu á hversu mikið er í húfi fyrir alla aðila, Sovétríkin, Litáen, samskipti stórveldanna, afvopnunarsamningana og friðarferilinn í Evrópu. Viðbrögð ríkisstjórna á Vesturlöndum eiga það sameiginlegt að leggja höfuðáherslu á að forðast beri valdbeitingu og að stuðla beri að friðsamlegri lausn deilumála með viðræðum og samningum. Aðalatriðin hljóta að vera að forðast af fremsta megni að magna árekstra, að gera ekkert sem gæti kallað blóðbað yfir litáísku þjóðina --- og þar með útilokað vonir allra góðra manna um friðsamlega lausn og framhald friðarferilsins í Evrópu. Áhersla hefur verið lögð á að forðast alla áreitni sem gæti gefið harðlínumönnum og hernaðaryfirvöldum í Sovétríkjunum átyllu til að láta til skarar skríða með vopnavaldi. Það er í samræmi við yfirlýsta stefnu Atlantshafsbandalagsríkjanna eins og hún birtist í yfirlýsingu utanríkisráðherrafundar Atlantshafsbandalagsins í Brussel í desember sl. Þar lýstu utanríkisráðherrarnir vilja sínum til að stuðla að lýðræðislegum og friðsamlegum breytingum í Mið- og Austur-Evrópu án þess að sækjast eftir einhliða pólitískum ávinningi. Sú stefna er ein meginforsenda þíðunnar í samskiptum Evrópuríkja, forsenda þess árangurs sem menn gera sér vonir um í afvopnunarmálum og forsenda þess árangurs sem lýðræðisbyltingin í Austur-Evrópu hefur þegar náð. Það er því mikið í húfi. Ég hef talið að þessi stefna Atlantshafsbandalagsríkjanna, eins og hún var mótuð á sínum tíma, sé hyggileg og best til þess fallin að stuðla að hagstæðri lausn fyrir Litáa og Eystrasaltsþjóðirnar. Þeir sem setja á oddinn kröfuna um formlega viðurkenningu Litáens þegar í stað eru vinsamlegast beðnir um að hugleiða eftirfarandi: Að hvaða gagni kæmi hún fyrir Litáa á þessu augnabliki? Til hvers mundi hún leiða? Það er ekkert launungarmál að af hálfu bandarískra stjórnvalda er litið svo á að með formlegri viðrkenningu af þeirra hálfu nú liti það svo út eftir á sem forseti Sovétríkjanna hefði orðið að láta undan síga fyrir þrýstingi frá Bandaríkjunum eða Atlantshafsbandalaginu. Við núverandi kringumstæður byði það heim hættunni á að Gorbatsjov yrði felldur frá völdum innan Sovétríkjanna og þar yrði um að ræða afturhvarf til fyrri stjórnarhátta, harðlínumenn og hernaðaryfirvöld tækju við og freistuðu þess að halda Sovétríkjunum saman með vopnavaldi með öllum þeim afleiðingum sem það hefði. Ég spyr enn: Hverjum yrði það að gagni? Að hvaða gagni kæmi það Litáum? Að hvaða gagni kæmi það hinum Eystrasaltsþjóðunum eða öðrum þeim þjóðum innan Sovétríkjanna sem ala í brjósti óskir um aukið sjálfsforræði? Vonin um það að þessum þjóðum verði að ósk sinni er því bundin að friðsamlegar lausnir finnist og að ekki komi til hernaðarátaka. Þess vegna er það viturleg stefna að forðast í hvívetna að magna árekstra en að halda uppi stöðugum þrýstingi á báða aðila um viðræður, samninga, friðsamlegar lausnir, í krafti þess hvað er í húfi fyrir alla sem hér eiga hlut að máli. Að því er varðar viðbrögð íslenskra stjórnvalda vil ég taka fram eftirfarandi: Þann 12. mars samþykkti Alþingi Íslendinga einróma með þáltill. að senda svohljóðandi heillaóskir til þjóðþings Litáa: ,,Alþingi ályktar að senda litáísku þjóðinni heillaóskir vegna sjálfstæðisyfirlýsingar Litáens sem þjóðþingið samþykkti í gær. Alþingi telur að sjálfsforræði þjóða með lýðræðiskjörnum þingum sé grundvöllur frjálsra samskipta og stuðli að friði í heiminum. Alþingi fagnar því endurheimt sjálfstæðis Litáens og væntir góðrar samvinnu við lýðræðiskjörna fulltrúa þess.`` Þann 23. mars kvaddi utanrrh. Íslands sendiherra Sovétríkjanna á Íslandi á sinn fund og fór þess á leit að hann kæmi eftirfarandi orðsendingu á framfæri við Shevardnadze utanríkisráðherra Sovétríkjanna: ,,Fyrir hönd íslenskra stjórnvalda skora ég á sovésk stjórnvöld að hefja þegar viðræður við fulltrúa réttkjörinna stjórnvalda í Litáen, án fyrirframskilyrða. Þvingunaraðgerðir af hálfu Sovétríkjanna í málefnum Litáens mundu í einu vetvangi spilla þeim björtu vonum sem umbótaáætlun Gorbatsjovs forseta hefur vakið um varanlegan frið og öryggi í samskiptum þjóða í okkar heimshluta.`` Á fundi utanríkisráðherra aðildarþjóða Evrópuráðsins í Lissabon 23.--24. mars tók ég upp málefni Litáen einn þriggja utanríkisráðherra, gerði þar rækilega grein fyrir viðhorfum og afstöðu íslenskra stjórnvalda og flutti áskorun til forseta Evrópuráðsins, Pineiro, utanríkisráðherra Portúgals, um að hann kæmi sjónarmiðum okkar á framfæri á fréttamannafundi að fundinum loknum sem hann og gerði. Á sameiginlegum fundi utanríkisráðherra aðildarríkja Evrópuráðs og utanríkisráðherra Varsjárbandalagsríkjanna þann 24. mars kom það í hlut danska utanríkisráðherrans fyrir hönd Norðurlandanna að flytja yfirlýsingu sem var efnislega samhljóða orðsendingu íslensku ríkisstjórnarinnar, þ.e. að gagnrýna valdbeitingu, að skora á Sovétstjórnina að taka upp viðræður, að forðast að stefna málum í óefni með valdbeitingu. Af hálfu Sovétríkjanna lýsti Kashlev varautanríkisráðherra því yfir fyrir hönd Shevardnadzes að beiting vopnavalds heyrði til liðinni tíð og til hennar yrði ekki gripið. Að því er varðar spurninguna um formlega viðurkenningu hafa þrjú Norðurlandanna, þ.e. Danmörk, Ísland og Noregur, lýst því yfir að þau hafi ekki afturkallað formlega viðurkenningu á sjálfstæði Litáens, sem veitt var árið 1921, sem og að þau hafi aldrei viðurkennt innlimun Eystrasaltsríkjanna í Sovétríkin sem löglega athöfn, enda minnt á það að sovéska þingið sjálft hefur lýst Molotov-Ribbentrop-samninginn frá 1940 sem ólöglegan gjörning. Í tilefni af tillöguflutningi um formlega viðurkenningu á þessu stigi málsins af Íslands hálfu vil ég segja eftirfarandi: Þann 28. mars sl. átti sendinefnd frá Litáen, sem þá var stödd í Noregi, viðræður við sendiherra Íslands í Osló. Á þessum fundi afhenti sendinefndin sendiherra bréf til forseta Íslands frá Landsbergis, forseta Litáens. Forseti Íslands hefur þegar gefið út fréttatilkynningu þar sem skýrt er frá efni bréfsins en mun væntanlega síðar birta það í heild sinni. Formaður sendinefndarinnar þakkaði fyrir þann stuðning sem Ísland hefði sýnt Litáen og þá sér í lagi símskeyti Alþingis sem hefði verið fyrstu viðbrögð frá erlendum ríkjum og verið mikill hvati fyrir þjóðþing þeirra og ríkisstjórn. Sömuleiðis hefði boðskapur frá ríkisstjórn Íslands frá 23. þ.m. verið mikils virði og komið á réttu augnabliki, enda verið á undan sams konar orðsendingum annarra vestrænna ríkja. Þess skal getið að formaður sendinefndar Litáa lét í ljós þá skoðun í viðræðum sínum við sendiherrann í Osló að í símskeyti frá Alþingi og í orðsendingu utanrrh. fælist --- samkvæmt þeirra skilningi --- viðurkenning af Íslands hálfu á Litáen sem sjálfstæðu ríki. Aðeins skorti formlega viðurkenningu á stjórn Litáens og formlegt skref um að taka upp diplómatískt samband. En eins og kunnugt er af öðrum tilvikum þá styðst Ísland við þá grundvallarreglu og hefð þjóðarréttar að viðurkenna ríki en ekki einstakar ríkisstjórnir. Af þessu tilefni árétta ég enn yfirlýsingu Landsbergis frá fréttamannafundi í gær í Vilnius um að á þessari stundu sé aðalatriðið að hvetja til viðræðna og samninga. Enn fremur minni ég á sameiginlega stefnuyfirlýsingu Atlantshafsbandalagsríkjanna þess efnis að forðast að færa sér í nyt með pólitískan ávinning í huga erfiðleika Sovétstjórnarinnar og stuðla með öllum ráðum að lýðræðislegum og friðsamlegum breytingum í Mið- og Austur-Evrópu. Umrædd sendinefnd frá Litáen bar jafnframt fram þá beiðni frá Landsbergis forseta hvort íslensk stjórnvöld gætu boðið Reykjavík sem fundarstað hugsanlegra samninga. Sambærileg ósk var borin upp við Norðmenn og reyndar síðar í dag Dani en ekki önnur lönd að svo stöddu. Af því tilefni vil ég skýra frá svari utanrrh. sem þegar hefur verið sent Landsbergis forseta, að höfðu samráði við hæstv. forsrh., og hljóðar svo: ,,Sem svar við fyrirspurn, sem sendinefnd frá Litáen kom á framfæri við sendiherra Íslands í Osló í gær, vill ríkisstjórn Íslands taka fram eftirfarandi: Ríkisstjórn Íslands er reiðubúin til að annast milligöngu til að greiða fyrir friðsamlegri lausn deilunnar þannig að komið verði til móts við réttmætar óskir litáisku þjóðarinnar um frelsi og sjálfstæði. Ríkisstjórnin væri þess vegna reiðubúin, svo framarlega sem báðir aðilar óska eftir því, að bjóða Reykjavík sem fundarstað þar sem viðræður samningsaðila gætu farið fram.`` Virðulegi forseti. Þrátt fyrir harkaleg viðbrögð Gorbatsjovs við sjálfstæðistilraunum Litáa verður því ekki neitað að lýðræðisþróunin í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu hefði ekki getað orðið án tilkomu Gorbatsjovs. Brezhnev-kenningin, sem svo hefur verið nefnd, en samkvæmt henni áskildu Sovétmenn sér rétt til að hafa bein afskipti af málefnum annarra ríkja Varsjárbandalagsins, heyrir nú sögunni til. Ræða Gorbatsjovs á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í desember 1988 markaði ákveðin straumhvörf í þessu efni, en í ræðunni hafnaði Sovétleiðtoginn beitingu hervalds í samskiptum sjálfstæðra og fullvalda ríkja. Síðan þá hefur atburðarásin verið ótrúlega hröð. Á aðeins fáeinum mánuðum hafa ríki Mið- og Austur-Evrópu risið upp eitt af öðru og hrundið af sér oki sovéska heimsveldisins. Lýðræðislegar kosningar í Austur-Þýskalandi og Ungverjalandi fyrr í þessum mánuði staðfesta það með óyggjandi hætti að ríki þessi munu eftirleiðis fara eigin leiðir. Í skýrslu minni fjalla ég sérstaklega um ástand og horfur í hverju og einu ríkja Austur-Evrópu. Ég læt nægja að vísa til þeirrar umfjöllunar en vil geta þess jafnframt að upplausn Varsjárbandalagsins sem sameinaðs afls í utanríkismálum muni vafalítið hafa afgerandi áhrif á öryggismál Evrópu í náinni framtíð. Einnig vil ég geta þess að þróunin í ríkjum þessum mun jafnframt hafa áhrif á sviði viðskipta og efnahagssamvinnu. Raunar má færa rök fyrir því að hún hafi þegar breytt grundvallarforsendum allra samskipta Evrópubandalagsins við þau, bæði beint og einnig fyrir tilstilli þeirra sjálfra. Virðulegi forseti. Þá vildi ég næst víkja máli mínu að samningaumleitunum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið. Spyrja má hvað það er sem gerir evrópskt efnahagssvæði að aðdráttarafli fyrir Ísland, efnahagssvæði sem nær til 19 ríkja og 350 milljóna íbúa. Þessu er best svarað með því að horfa á stöðu Íslands ef við Íslendingar sættum því hlutskipti að lenda utan þeirrar þróunar sem nú virðist óumflýjanleg í Evrópu. Umfangsmikið samstarf á sér nú stað í þá veru að mynda eina markaðsheild fyrir Vestur-Evrópuríkin. Komi ekki til virk þátttaka Íslands við mótun þeirrar markaðsheildar án aðildar að bandalaginu er enginn vafi á því að viðskiptakjör okkar í framtíðinni yrðu mun lakari gagnvart þeim ríkjum sem nú taka við u.þ.b. 70% af vöruútflutningi okkar. Ber þar auðvitað hæst að fá viðurkenningu á grundvallarreglunni um fríverslun með fiskafurðir sem eru í reynd okkar iðnaðarafurðir. En myndun evrópsks efnahagssvæðis nær ekki eingöngu til viðskipta, hvort sem það er varðandi vöru eða þjónustu. Samstarfið nær einnig til þátttöku á frjálsum vinnumarkaði með nauðsynlegum fyrirvörum varðandi okkar viðkvæma vinnumarkað, um rétt til menntunar í öllum aðildarríkjum á gagnkvæmum grundvelli, rétt til þátttöku í sameiginlegum rannsókna- og vísindaverkefnum, rétt til samvinnu við úrlausn vandamála á sviði umhverfismála og nauðsyn þess að tryggja þátttökurétt í samningum um félagsleg réttindi svo að nokkuð sé nefnt. Markmiðið er að EFTA-ríkin, ríkisborgarar þeirra og fyrirtæki innan þeirra, njóti á sem flestum sviðum fulls jafnræðis í samskiptum við aðila í ríkjum Evrópubandalagsins. Könnunarviðræðurnar á sl. ári sem ég flutti skýrslu um hér á Alþingi í nóvember sl., og nú undirbúningsviðræðurnar sem staðið hafa yfir frá miðjum janúar, hafa miðað að því að leggja grunn að formlegum samningaviðræðum. Þessum undirbúningsviðræðum lauk 20. mars sl. Framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins er nú að ganga frá samningsumboði til ráðs bandalagsins sem fjalla mun um það á næstu vikum, en búist er við að samningsumboð liggi fyrir eftir mánaðarlegan ráðsfund bandalagsins í byrjun maí og eigi síðar en í júní. Undirbúningsviðræðurnar fóru þannig fram að hver vinnuhópur um sig fór yfir löggjöf Evrópubandalagsins á sínu sviði og sameiginlega athuguðu fulltrúar EFTA-ríkjanna og Evrópubandalags hvaða löggjöf væri viðeigandi og koma ætti til greina í samning um evrópskt efnahagssvæði. Vegna umfangsmikillar yfirferðar var komið á ýmsum undirnefndum til að skoða einstök atriði löggjafar. Íslensku fulltrúarnir sem tóku þátt í þessu starfi voru fulltrúar allra ráðuneyta og margra undirstofnana þeirra, enda ná atriðin sem fjallað var um sem hluta af EES-samningi meira og minna til alls Stjórnarráðsins. Verkefni fulltrúanna var það að bera saman íslenska löggjöf og löggjöf Evrópubandalagsins. Við þessa yfirferð hefur ýmislegt komið í ljós. Á mörgum sviðum er íslensk löggjöf, sem í flestum tilvikum er samnorræn, ekki ósvipuð núgildandi löggjöf Evrópubandalagsins en á öðrum sviðum er íslensk löggjöf ekki til eða hún er löngu úrelt. Verkefnið fram undan er að taka samanburðinn sem gerður hefur verið og meta hvort einhverjum erfiðleikum er bundið að setja ný lög eða endurbæta núgildandi löggjöf fyrir ársbyrjun 1993 þegar fyrirhugað er að samningurinn um sameiginlegt evrópskt efnahagssvæði taki gildi. Fram undan er því pólitískt mat á einstökum atriðum þeirrar vinnu sem nú þegar hefur verið framkvæmd. Markmiðið er að í samningnum verði eins fáar undanþágur og mögulegt er, eða eingöngu þær sem réttlætast af grundvallarhagsmunum þjóða. Aðlögunartíma er hins vegar hægt að semja um fyrir fleiri atriði. Niðurstöður stjórnarnefndarinnar hafa verið kynntar þingmönnum Evrópustefnunefndar ásamt sýnishorni af samanburði löggjafar Íslands og Evrópubandalagsins en fyrir valinu varð matvælalöggjöfin og löggjöf um hættuleg efni. Talsmenn einstakra vinnuhópa hafa haldið fundi í samráðsnefnd hagsmunaaðila og stjórnvalda, sem komið var á fót á sl. ári, þar sem farið hefur verið yfir samanburð í hverjum málaflokki. Til undirbúnings samningaviðræðum verður að fara yfir hvert atriði þar sem talið er að um vandamál kunni að vera að ræða með hliðsjón af umsögnum Stjórnarráðs og hagsmunaaðila. Jafnframt þessu þarf að undirbúa þýðingu á samningnum sem talið er að geti orðið allt að 11.000 prentaðar síður. Þetta er umfangsmikið verk sem tekur tíma að undirbúa svo vel sé. Ég geng út frá því að hv. Alþingi sé sammála mér í því að samningur sem muni hafa lagagildi hérlendis verði ekki lagður fyrir Alþingi Íslendinga nema á móðurmáli voru. Virðulegur forseti. Jacques Delors, forseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, sagði í ræðu sinni í Strasbourg 1989 að samstarf EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins gæti byggst á svokölluðu ,,tveggja stoða kerfi``. Átti hann þá við að EFTA-ríkin styrktu sitt samstarf innbyrðis þannig að innan evrópska efnahagssvæðisins væru tvær stoðir, annars vegar EFTA og hins vegar Evrópubandalagið, og á milli þeirra yrði byggð samstarfsbrú. EFTA-ríkin eru ekki tilbúin að stofnsetja einhvers konar ,,mini-EB`` við hliðina á Evrópubandalaginu. Þau hafa hins vegar lýst sig reiðubúin að tala ,,einni röddu`` þegar reglur evrópska efnahagssvæðisins eru ákveðnar. Þannig verður hvor aðili í raun með eitt atkvæði í fyrirhuguðu ráði hins evrópska efnahagssvæðis. Kröfur Evrópubandalagins eru skýrastar í könnunar- og undirbúningsviðræðunum um tveggja stoða lausn þegar rætt er um skipulag eftirlits með fullnustu á sameiginlegum reglum svæðisins. Í því sambandi hefur framkvæmdastjórnin lýst því yfir að hún hafi ekki áhuga á að tvöfalda það eftirlitskerfi sem er til staðar innan Evrópubandalagsins með því að setja upp nýtt kerfi fyrir eftirlit á EES-reglum. Evrópubandalagið leggur því til að hvor aðili um sig sjái um eftirlit innan síns svæðis en sett verði upp sameiginleg nefnd til að fjalla um mál hvors aðila um sig eftir því sem við á. En hvers konar samstarf erum við að tala um á evrópska efnahagssvæðinu? Við höfum áhuga á að taka þátt í efnahagslegu samstarfi Evrópuþjóða. Það samstarf sem stefnt er að er víðfeðmt samstarf sjálfstæðra þjóða. Til þess að koma á einum markaði taka ríkin á sig þær skyldur að framfylgja ákveðnum meginreglum um frelsi í viðskiptum og að samræma löggjöf sína, þannig að viðskiptareglur verði þær sömu í öllum aðildarríkjunum að evrópska efnahagssvæðinu. Slíkt samstarf kallar á stjórnun á samstarfinu. Það þarf að taka ákvarðanir um nýjar reglur og framkvæma það eftirlit með því að reglunum sé framfylgt. Einnig þarf að gæta þess að þær séu túlkaðar á sama hátt í öllum ríkjum sem aðild eiga að samningunum um efnahagssvæðið. Tilgangurinn með samstarfi á evrópska efnahagssvæðinu er sá að þar gildi að mestu leyti sömu efnisreglur og fyrir hendi eru um vörur, þjónustu og fjármagn innan Evrópubandalagsins. Hins vegar er það skýr og ákveðin stefna EFTA-ríkjanna og reyndar Evrópubandalagsins líka að sjálfræðis aðilanna verði gætt í hvívetna. Í umræðum hérlendis um yfirþjóðlegt vald hefur verið ruglað saman annars vegar hvað það er sem felst í inngöngu í Evrópubandalagið og hins vegar í aðild að evrópska efnahagssvæðinu. Misskilningurinn hefur jafnvel gengið svo langt að menn eru að velta sér upp úr framtíðarhugmyndum Evrópusinna innan bandalagsins um aukið pólitískt samstarf innan bandalagsins og jafnvel bandaríki Evrópu, í sama mund og þeir vara við ,,yfirþjóðlegu`` valdi á evrópska efnahagssvæðinu. Þessar hugmyndir eru góðar og gildar þar sem þær eiga við, en þær eiga ekki skylt við það samstarf um evrópskt efnahagssvæði sem nú er stefnt að með samstarfssamningi EFTA og Evrópubandalagsins. Hér er fremur um að ræða vald sem nefna mætti samþjóðlegt vald en yfirþjóðlegt. Eða hvernig líta hugmyndirnar út um stjórnun og eftirlit innan evrópska efnahagssvæðisins? Tökum fyrst ákvarðanatökuferil. Aðilar eru sammála um að allar ákvarðanir um reglur evrópska efnahagssvæðisins séu teknar samhljóða í hinu sameiginlega ráði svæðisins. Hvað þýðir það? Hver aðili samningsins, en það eru öll aðildarríki EFTA og Evrópubandalagið, geta beitt neitunarvaldi. Reglurnar taka ekki gildi innan evrópska efnahagssvæðisins ef öll ríkin hafa ekki samþykkt þær. Það er hins vegar annað mál hvort undantekningar verða heimilar fyrir einstök ríki í einhverjum tilfellum. Nánari útfærsla á þessum reglum er samningsatriði en grundvöllurinn er skýr, þ.e. hver aðili heldur sínu sjálfræði. Við þekkjum kostina af því að tillaga um reglur sé ekki samþykkt nema með öllum greiddum atkvæðum eins og reglan er innan EFTA. En hverjir eru gallarnir? Við tökum ákveðna hættu á því að ekki náist samkomulag um vissar reglur sem hefur í för með sér að á sumum sviðum mundu mismunandi reglur gilda innan evrópska efnahagssvæðisins, en slíkt ósamræmi stríðir gegn markmiðum samstarfsins. Það er því ljóst að allir aðilar verða að vinna markvisst að því að ná samkomulagi í slíku kerfi og jafnframt verður að beita miklum aga til þess að kerfið verði skilvirkt. Við verðum að sýna fram á að sjálfræðið sé þess virði að því sé haldið. Lítum þá á eftirlitið. Það er hagur okkar allra að samningsaðilarnir fullnægi samningsskuldbindingum sínum og að reglunum sé framfylgt á sama hátt í öllum aðildarríkjunum því ávallt komum við að sama markmiðinu, samræmdu kerfi. Almennt eftirlit með því að aðildarríkin uppfylli skyldur sínar, þ.e. setji lög og reglur í samræmi við EB-reglur, hlýtur að einhverju leyti að verða að vera í höndum sameiginlegra stofnana til þess að samræmis sé gætt. Hins vegar eru margir þættir eftirlitsins, sérstaklega þeir sem snúa að einstaklingum og fyrirtækjum, sem hægt er að hafa eftirlit með í aðildarríkjunum sjálfum. EFTA-ríkin hafa lýst því yfir að fullnustan á eftirlitinu eigi að vera í höndum innlendra stofnana. Skipulagið á eftirlitinu hefur ekki verið útfært nánar á þessu stigi. Hins vegar er það ljóst að svo lengi sem fullnustan á eftirlitinu gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum er í höndum innlendra aðila er ekki hægt að tala þar um yfirþjóðlegt vald. Til þess að gera eftirlitið virkt og til þess að samræming sé tryggð verðum við að hafa túlkun reglnanna á einni hendi. Í undirbúningsviðræðum um evrópskt efnahagssvæði hafa aðilar verið sammála um að nauðsynlegt sé að setja upp einn sameiginlegan dómstól sem sker úr um deilumál og túlkun reglna, þar sem sæti eigi dómarar frá öllum EFTA-ríkjum og Evrópubandalaginu. Til þess að samræmd túlkun á EES-reglum sé tryggð innan allra aðildarríkja evrópska efnahagssvæðisins verða dómstólar í aðildarríkjunum því að fara eftir niðurstöðum dómstólsins um túlkun reglna. Þeir ákveða hins vegar sjálfir hvort viðkomandi reglum verði beitt. EFTA-ríkin hafa bent á að skoða þurfi stjórnarskrár einstakra EFTA-ríkja nánar í þessu sambandi. Útfærslan á þeim reglum verður síðan samningsatriði. Virðulegi forseti. Utanríkisráðherra Dana, Uffe Ellemann-Jensen, hefur vakið athygli nýlega með því að lýsa skoðunum sínum á stöðu viðræðna EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið. Hann hefur tekið sér fyrir hendur að ráðleggja öðrum Norðurlandaþjóðum að sækja þegar um aðild að bandalaginu, að raða sér upp í biðröðina. Þær ábendingar sem danski utanríkisráðherrann lætur frá sér fara um að EFTA-ríkjunum beri að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og að þær væntingar sem EFTA-ríkin hafa haft um núverandi viðræður varðandi evrópskt efnahagssvæði sé ekki hægt að uppfylla, þessar yfirlýsingar hins danska ráðherra ganga þvert á allar yfirlýsingar ráðamanna Evrópubandalagsins, hvort sem um er að ræða framkvæmdastjórn þess sem undirbýr nú umboð að formlegum viðræðum við EFTA-ríkin eða ráðherraráð Evrópubandalagsins sem samþykkti fyrir aðeins þremur mánuðum, eða 18. des. sl., að stefnt skyldi að samningaviðræðum við EFTA-ríkin að undangengnum þeim undirbúningsviðræðum sem nú hafa staðið yfir. Á sameiginlegum ráðherrafundi EFTA-ríkjanna og ráðherra Evrópubandalagsins 19. des. var þessi stefna samþykkt af báðum aðilum. Og fjarri fór því að það væri að heyra á danska utanríkisráðherranum á þeirri stundu að hann hefði aðra skoðun en allir aðrir utanrríkisráðherrar bandalagsins á þeirri stundu. Þvert á móti lýsti hann yfir eindreginni ánægju sinni með framgang könnunar- og undirbúningsviðræðnanna og lýsti þeirri von sinni að ekki skorti á pólitískan vilja til þess að fylgja þessum undirbúningi eftir með formlegum samningaviðræðum og kvaðst vera helsti talsmaður þess að þessir samningar tækjust til þess að tryggja hag annarra Norðurlandaþjóða. Eða hvernig ber nú að líta á yfirlýsingar danska utanríkisráðherrans? Hefur orðið einhver grundvallarbreyting síðan í lok desember á stöðu mála sem gerir það að verkum að eðlilegt sé fyrir þann ráðherra í Evrópubandalaginu sem hefur hvað nánast samstarf við hin fjögur norrænu EFTA-ríki að hlaupa nú út undan sér með hvatvíslegum yfirlýsingum sem koma bæði EFTA-ríkjunum og talsmönnum Evrópubandalagsins í opna skjöldu? Svarið við þessari spurningu er einfaldlega nei. Það hefur engin breyting orðið á þróun mála sem gerir það að verkum að á þessu stigi eigi að bregða út af þeirri ákvörðun sem tekin var sameiginlega í desember sl. og hefur verið áréttuð síðan af báðum aðilum. Fyrir liggur margyfirlýst stefna Evrópubandalagsins að það sé ekki ætlunin að taka nein ný ríki inn í Evrópubandalagið á næstu árum. Það liggur jafnframt fyrir að þegar sótt er um aðild hlýtur umfjöllun um slíka umsókn að taka mörg ár, allt að átta ár ef miða á við reynslu Íra, svo tekið sé dæmi. Það liggur einnig fyrir að stjórn Evrópubandalagins hefur nýlega hafnað því að taka fyrir á næstunni aðildarumsóknir Tyrklands og Austurríkis sem fyrir eru í biðröðinni. Hvers vegna er þessi afstaða bandalagsins svo afdráttarlaus? Og ég má bæta við: Hvernig stendur á því að Austurríki, þrátt fyrir að það hefur lagt fram sína aðildarumsókn, áréttar að það muni fylgja fast eftir samstarfinu við EFTA-ríkin? Svarið er einfalt. Þeir gera ráð fyrir að ná sameiginlegum niðurstöðum eftir þeirri leið miklu fyrr, þ.e. snemma á næsta ári, miklu fyrr en þeir gætu gert sér vonir um að aðildarumsókn skilaði þeim. Það er út af fyrir sig auðskilið hvers vegna Evrópubandalagið hefur markað þá stefnu að styrkja betur skipulag sitt, ná tökum á öllum þeim þáttum sem verið er að undirbúa, til þess að innri markaðurinn komist á í lok ársins 1992. Evrópubandalagið telur þar af leiðandi útilokað að taka við nýjum aðildarríkjum á næstu árum þar sem það mundi hafa í för með sér verulega röskun á því samræmingarstarfi sem nú er unnið að. Frans Andriessen, fulltrúi framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins sem fer með utanríkismál og ber af hálfu bandalagsins faglega ábyrgð á viðræðum EFTA-ríkjanna við EB, lét hafa það eftir sér nú fyrir skömmu, orðrétt, að ,,aðild nýrra ríkja mundi stofna í hættu þeirri vinnu sem nú væri verið að vinna að í sambandi við innri markaðinn``. Þetta var áréttað af Delors, forseta framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, þegar ég ræddi við hann fyrir nokkrum dögum í Lissabon og bar undir hann ummæli danska utanríkisráðherrans. Svar Delors var efnislega þetta: Það stendur allt sem við höfum skuldbundið okkur til að gera. Það er ekki stefna Evrópubandalagsins að taka upp sérsamninga við einstök ríki. Allar tímaáætlanir eru óbreyttar. Við höfum boðið upp á samninga við EFTA og það stendur. Þróunin í Austur-Evrópu hefur ekki reytt því, sameining Þýskalands hefur ekki breytt því og Austurríki getur ekki vænst sérstakrar hraðferðar. Hann staðfesti enn fremur það sem hann hafði áður sagt opinberlega í athyglisverðri ræðu á þessum sameiginlega utanríkisráðherrafundi í Lissabon þar sem hann sagði orðrétt að danska utanríkisráðherranum áheyrandi: ,,Þrátt fyrir fyrirsjáanleg vandamál munu formlegar samningaviðræður við EFTA-ríkin án vafa byrja á þessu ári.`` En hvernig horfa þessar yfirlýsingar danska utanríkisráðherrans við gagnvart okkur Íslendingum? Við höfum ákveðið að sækja ekki um aðild að Evrópubandalaginu. Væri einhver fótur fyrir fullyrðingum danska utanríkisráðherrans sem leiddi til þess að önnur Norðurlönd en Ísland legðu inn aðildarumsókn liggur það nánast fyrir að hætt yrði við þær viðræður sem nú standa yfir. Þar með ættum við Íslendingar þess ekki kost að eiga aðild að sameiginlegu evrópsku efnahagssvæði. Þetta þýðir einfaldlega að við þyrftum að sækja einir á báti til Evrópubandalagsins um öll þau veigamiklu mál sem fjallað hefur verið um í viðræðum um evrópskt efnahagssvæði. Það sér hver maður sem kynnt hefur sér hið gífurlega umfang þessa máls að Evrópubandalagið er ekki í aðstöðu til að ræða samtímis aðildarumsóknir tveggja, þriggja ríkja til viðbótar við þær umsóknir sem fyrir liggja auk þess að taka upp tvíhliða viðræður um sérsamninga. Vandinn eða öllu heldur gallinn við yfirlýsingar danska utanríkisráðherrans er því sá að hann hefur einfaldlega ekki rökstutt fullyrðingar sínar. Hann skilur eftir hálfkveðna vísu sem veldur ruglingi og skapar óréttmætar efasemdir um stöðu þeirra viðræðna sem nú standa yfir og hefur þess vegna orðið til þess að skaða málstað þessara fjögurra Norðurlanda sem að viðræðunum standa. Virðulegi forseti. Sú þróun sem á sér stað í Evrópu er þrátt fyrir allt aðeins hluti af alþjóðasamstarfi sem unnið er að á öðrum vígstöðvum einnig. Þær viðræður sem nú hafa staðið yfir á fjórða ár innan GATT, alþjóðasamkomulagsins um viðskipti og tolla, og nefnast Uruguay-lotan hafa það að markmiði að lækka tollmúra og draga úr viðskiptahindrunum milli allra ríkja og þar með að auka flæði vöru og þjónustu milli landa. Sú þróun eflir nánari samtryggingu milli þjóða (er eyðir tortryggni), eykur almenna hagsæld og skapar grundvöll að bættum samskiptum þjóða í milli. Til marks um það hve milliríkjaviðskipti eru orðin mikilvæg vil ég nefna að heildarverðmæti vöruviðskipta milli landa á árinu 1988 námu 2880 milljörðum bandaríkjadala sem nam 14% aukningu frá árinu 1987. Iðnaðarvörur voru 1750 milljarðar dala, landbúnaðarvörur 390 milljarðar dala og viðskipti með hráefni og fleira 370 milljarðar dala. Að magni til nam aukning á útflutningsviðskiptum á vörum 8,5% samanborið við 5,5% fyrir árið 1987. Það er gríðarlega ör aukning í alþjóðaviðskiptum og það er burðarás hagvaxtar í hinu alþjóðlega viðskiptakerfi. Erfitt er að spá um niðurstöðu Uruguay-viðræðnanna á þessu stigi en þó ljóst að þeim verður ekki fram haldið eftir næstu áramót. Það er stefnt að lokafundi í desember nk. og mun árangur mótast m.a. af eftirfarandi þáttum: 1. Hvort viðunandi lausn næst um aukið frjálsræði í landbúnaðarviðskiptum landa á milli jafnframt því að dregið verði úr vernd og styrkjum til þessarar greinar. 2. Hvort mönnum muni takast að lækka eða í sumum tilvikum afnema tolla með öllu. Markmiðið hefur verið að ná fram þriðjungs lækkun tolla en samkomulag um aðferðir er enn ekki fengið. 3. Hvort unnt verði að fella niður margvíslegar takmarkanir og viðskiptahindranir sem ná m.a. til skoðunar á vörum, upprunareglna, reglna um innflutning svo og um skatta og gjöld sem ekki er hægt að flokka undir tolla. 4. Enn fremur hvort lausn finnist á meðferð vöru sem framleidd er úr hráefnum úr náttúruauðlindum, þar á meðal er fiskur og fiskafurðir. Ekkert hefur miðað áfram um tollalækkunaraðferðir þar sem Evrópubandalagið er ekki tilbúið til samkomulags um fisk og fiskafurðir nema, eins og þeir orða það, allir þættir sem eru sérstakir fyrir þessar afurðir og hafa áhrif á viðskipti verði dregnir inn í umræðurnar. Hér á Evrópubandalagið einfaldlega við aðgang að fiskveiðilögsögu strandríkja, en bandalagið hefur ítrekað þessa afstöðu sína fram á seinustu stund. 5. Þá er spurning hvort tekst að leysa úr togstreitu milli þróunarlanda annars vegar og helstu iðnríkja hins vegar um meðferð á vefnaðarvörum en hingað til hafa sérsamningar gilt til að koma í veg fyrir offramboð á vefnaðarvörum í iðnríkjum Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku. 6. Þá er einnig spurning hvort möguleiki er á samkomulagi um hugverk í viðskiptum, þar á meðal einkaleyfisréttindi, en það er mjög algengt að þróunarríki noti einkaleyfi frá iðnríkjunum án heimilda. Auk framangreindra þátta er verið að endurskipuleggja lög og reglur GATT og kveða á um markvissari aðgerðir stofnunarinnar til þess að taka á vanefndum einstakra ríkja við ákvæði samkomulagsins. Jafnframt er stefnt að því að þjónustuviðskipti falli framvegis undir GATT-samkomulagið. Eins og fram kemur í ofangreindri upptalningu er í mörg horn að líta. Heildarniðurstaða samninganna mun ráðast af þeirri málamiðlun sem fæst á einstökum sviðum með því að eitt heildarmat sé lagt á samningsstöðuna. Eitt grundvallarspursmál í þessum samningum er hvort þau ríki sem framleiða bestu vöruna fyrir sem minnstan tilkostnað fái verulega aukið frelsi til viðskipta. Í þessum viðræðum gefst okkur tækifæri til að semja um lækkun tolla hjá ríkjum sem við höfum ekki fríverslunarsamninga við, svo sem Bandaríkin, Japan og ríki í Suðaustur-Asíu gegn því að við lækkum tolla á einhverjum af útflutningsvörum þeirra. Eins og fram kemur í skýrslunni hefur þróun utanríkisviðskipta okkar Íslendinga verið okkur hagstæð undanfarin tvö ár og var vöruviðskiptajöfnuður hagstæður um 7,7 milljarða á árinu 1989. Vöruútflutningurinn jókst um 4% en innflutningur dróst saman um 7%. Hins vegar var viðskiptajöfnuður óhagstæður um 4 milljarða sem stafar af óhagstæðum þjónustujöfnuði þar sem mestu skiptir hinn miklu þungi vaxtagreiðslna af erlendum lánum. Þetta er þó miklu betri útkoma en árið áður þegar viðskiptajöfnuður var óhagstæður um 12 milljarða kr. Útflutningsverðmæti sjávarafurða var rúmlega 70% af heildarvöruútflutningsverðmætinu sem er örlítil samdráttur frá því í fyrra. Útflutningur iðnaðarvara nam 25% sem er aukning frá árinu 1988 og stafar af auknum útflutningi á áli og kísiljárni. Talsverð aukning varð á útflutningi frystra fiskflaka en þau eru okkar mikilvægasta útflutningsvara. Voru alls flutt út 109 þús. tonn. Samdráttur varð í útflutningi á saltfiski sem aðallega stafar af minni útflutningi til Portúgals vegna birgðasöfnunar og verðlagsþróunar þar. Útflutningur á ferskum fiski heldur áfram að aukast og voru flutt út 112 þús. tonn árið 1989 sem er 7% magnaukning frá fyrra ári. Nálægt 90% af þessum útflutningi fer til Bretlands og Þýskalands. Útflutningur á fiskimjöli dróst saman um fjórðung, m.a. vegna þess hve loðnuveiðar hófust seint á síðustu haustvertíð. Mestur hluti fiskimjölsins var seldur til Bretlands, Póllands og Finnlands. Evrópubandalagið er langsamlega stærsti markaður fyrir íslenskar útflutningsafurðir sem fyrr og fóru tæplega 57% af heildarvöruútflutningnum þangað. Þetta hlutfall er svipað og undanfarin ár. Útflutningur til EFTA-ríkjanna var um 11% og hefur aukist frá síðasta ári, einkum vegna aukins útflutnings á loðnumjöli. Útflutningur til Bandaríkjanna jókst á síðasta ári eftir mikinn samdrátt undanfarin 4--5 ár. Var útflutningur til Bandaríkjanna um 14% af heildarútflutningi og voru Bandaríkin í öðru sæti yfir stærstu kaupendur íslenskra útflutningsafurða á eftir Bretum. Samdráttur var í útflutningi til Japans sem stafar af minni útflutningi á heilfrystum karfa. Undanfarin ár hafa viðskiptin við Austur-Evrópu farið síminnkandi. Sem hlutfall af heildarviðskiptum árið 1985 t.d. var hlutfall viðskiptanna við Austur-Evrópu um 8% af heildarviðskiptum en á síðasta ári var þetta hlutfall komið niður í 5% og innflutningur þaðan hins vegar 6,5% af heildinni. Langþýðingarmesti markaðurinn er í Sovétríkjunum innan Austur-Evrópu, en þangað fóru 2 / 3 hlutar af útflutningnum til Austur-Evrópu. Á síðasta ári ákváðu EFTA-ríkin að taka upp fríverslun með fiskafurðir og gildistaka þeirrar ákvörðunar er 1. júlí á þessu ári. Þetta þýðir í reynd að farið verður með sjávarafurðir í viðskiptum við EFTA-ríkin eins og um iðnaðarvörur væri að ræða. Þáltill. um heimild fyrir ríkisstjórnina til að fullgilda nauðsynlegar breytingar á stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu mun verða lögð fyrir Alþingi á næstunni. Þessi ákvörðun EFTA-ríkjanna hefur jafnframt skapað samstöðu meðal þeirra um að krefjast þess í viðræðum við Evrópubandalagið um evrópskt efnahagssvæði að fríverslun með fisk verði komið á milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins. Virðulegi forseti. Þá vil ég fara nokkrum orðum um pólitíska samvinnu og samstarf ríkja á sviði afvopnunarmála. Eins og ég hef áður vikið að eru góðar líkur á að takast megi að yfirvinna þá óeðlilegu skiptingu Evrópu sem varað hefur frá stríðslokum, en náist samkomulag um sameiningu þýsku ríkjanna á þessu ári verður stórum áfanga náð í því efni. Spurningin um sameiningu þýsku ríkjanna kom fljótlega upp eftir að Berlínarmúrinn féll á sl. hausti og landamæri voru opnuð þann 9. nóv. sl. Þegar í sama mánuði lagði Kohl, kanslari Vestur-Þýskalands, fram áætlun í tíu liðum sem gerði ráð fyrir hægfara þróun ríkjanna í átt til sameiningar. Atburðarásin hefur hins vegar orðið öll önnur og flest bendir til að sameining ríkjanna verði að veruleika á mun skemmri tíma. Margir samverkandi þættir hafa valdið þessum umskiptum. Meðal þeirra sem mestu skipta er hinn mikli fólksflótti frá Austur-Þýskalandi og öðrum Austur-Evrópuríkjum og gífurlegur efnahagsvandi Austur-Þýskalands. Greinilegt er að mikill meiri hluti þýsku þjóðarinnar beggja vegna landamæra er hlynntur sameiningu þýsku ríkjanna. Nú þegar fjölflokkakerfi hefur verið komið á í Austur-Þýskalandi og lýðræðislega kjörin ríkisstjórn tekur senn við völdum fer væntanlega í hönd sá tími að teknar verði ákvarðanir sem lúta að því hvernig að sameiningu verður staðið. Gjaldmiðilssamband er nú þegar í farvatninu og miðað er að því að taka upp notkun vestur-þýska marksins í austurhluta landsins. Með hvaða hætti staðið verður að sameiningu Þýskalands er að sjálfsögðu undir Þjóðverjum komið. Málið er þó töluvert flókið þegar kemur að utanríkis- og öryggismálum, enda á Vestur-Þýskaland aðild að Atlantshafsbandalaginu en Austur-Þýskaland að Varsjárbandalaginu. Til að finna sameiginlega lausn á þeim málum sem lúta að utanríkis- og öryggismálum var nýlega ákveðið að koma á nefnd þýsku ríkjanna beggja sem og fjórveldanna, Bandaríkjanna, Bretlands, Frakklands og Sovétríkjanna. Nefndin sem kom saman til fyrsta fundar 14. mars sl. mun hafa samráð við önnur aðildarríki Atlantshafsbandalagsins sem og önnur ríki. Þá mun Pólland taka þátt í fundum nefndarinnar þegar fjallað verður um austurlandamærin. Hlutverk nefndarinnar lýtur ekki hvað síst að tveimur meginatriðum: Í fyrsta lagi staða sameinaðs Þýskalands í öryggiskerfi Evrópu. Í öðru lagi er nauðsynlegt að samningar takist með Þjóðverjum og Pólverjum þannig að þeir síðarnefndu hafi enga ástæðu til að vefengja viðurkenningu Þýskalands á landamærum Póllands. Það er fagnaðarefni að sameining Þýskalands er í augsýn. Skipting landsins hefur alla tíð verið óeðlileg og löngu kominn tími til að henni verði aflétt. Fall kommúnismans í Austur-Þýskalandi hefur nú gert hana mögulega og það er Þjóðverja sjálfra að ákveða með hvaða hætti henni verði komið á. Sameining Þýskalands snertir hins vegar einnig hagsmuni annarra ríkja í Evrópu, hvort sem er í vestri eða austri. Það er því nauðsynlegt að finna viðunandi lausnir í þeim málum er lúta að öðrum ríkjum sem allir geta við unað. Sameining þýsku ríkjanna mun vafalaust verða í brennidepli í Evrópu á næstu mánuðum. Hafa ber þó hugfast að tilraunir til að yfirvinna tvískiptingu Evrópu fara nú fram á miklu breiðari grundvelli. Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, sem ber ensku skammstöfunina CSCE, þar sem 33 Evrópuríki eiga aðild auk Bandaríkjanna og Kanada, þjónar sem áður afar mikilvægu hlutverki. Á árinu verða haldnir þrír sérfræðingafundir ráðstefnunnar og má geta þess að einn þeirra, svokallað efnahagssamvinnuþing, stendur nú yfir þessa dagana í Bonn. Ætla má að mikilvægi CSCE innan evrópskrar samvinnu muni aukast á næstu árum eftir því sem samskipti ríkja austurs og vesturs verða frjálsari og opnari eins og vonir standa til. Jafnframt getur ekki hjá því farið að eðli og markmið ráðstefnunnar sjálfrar taki ákveðnum breytingum. Nýlega hefur skotið upp hugmyndum um að settar verði á fót sérstakar stofnanir á vegum ráðstefnunnar sem hefðu m.a. það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmd samþykkta hennar, bæði að því er varðar afvopnunarmál og hinn mannlega þátt, ekki hvað síst mannréttindamál. Líklegt er að þessi og aðrir hugmyndir um framtíð stofnunarinnar verði ofarlega á blaði á sérstökum leiðtogafundi þessara 35 ríkja sem efnt verður til seint á þessu ári. Þegar litið er til pólitískra samskipta austurs og vesturs virðist full ástæða til að ætla að runnið sé upp nýtt tímabil slökunar og samvinnu. Hernaðarlega ríkir hins vegar enn það ástand sem varð til vegna kalda stríðsins þar til samningaviðræður sem nú eru í gangi hafa skilað árangri og þær munu hafa afgerandi mikilvægi til þess að festa hina stjórnmálalegu þíðu í sessi. Viðræður hinna aðildarríkja ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, þ.e. ríkjanna sem fjalla um traustvekjandi aðgerðir, eru beint framhald Stokkhólmsráðstefnunnar frá 1986 enda stundum kenndar við hana og einfaldlega skammstafaðar sem Stokkhólmur II. Viðræðurnar snúast fyrst og fremst um traustvekjandi aðgerðir á hernaðarsviðinu en ekki eiginlegan niðurskurð herja eða afvopnun. Þær hafa því allt sl. ár verið nokkuð í skugga viðræðna þeirra 23 ríkja sem eiga aðild að hernaðarbandalögunum tveimur. Það er hins vegar alveg ljóst að niðurstaða þessara viðræðna hefur mikla þýðingu fyrir samskipti austurs og vesturs og vonir standa til að ljúka megi áfangaviðræðum á þessu ári. Mikill og almennur pólitískur vilji er fyrir því innan bandalaganna beggja að ljúka fyrsta samningi um niðurskurð hefðbundins vígbúnaðar í Evrópu á þessu ári og undirrita hann með formlegum hætti á leiðtogafundi ráðstefnuríkjanna um samvinnu og öryggi Evrópu, þessara 35 ríkja, seinna á árinu. Jafnframt fjölgar þeim ráðamönnum sem vilja þegar að loknum fyrsta samningi hefja viðræður um þann næsta, áfanga II, og hafa sumir nefnt hið nýja upprennandi tímabil ,,afvopnunarkapphlaupið``. Vonir standa nú til að CFE-samningur verði tilbúinn til undirskriftar á þjóðarleiðtogafundi á hausti komanda, í öllu falli fyrir árslok, eins og ákveðið var á Ottawa-fundi utanríkisráðherra ríkjanna 23 fyrir skemmstu, enda varð þar almennt samkomulag um að fylgja eftir frumkvæði Bandaríkjaforseta um niðurskurð herliðs risaveldanna sem staðsett er í níu ríkjum á miðju meginlandi Evrópu. Samkomulagið felur í sér að Bandaríkin og Sovétríkin fái að hafa í hæsta lagi 195 þúsund manna herlið á svæðinu, hvort ríki um sig, en í Evrópu hafi Bandaríkin að auki 30 þúsund manna herlið utan miðsvæðis. Verulegur árangur hefur náðst í viðræðum Bandaríkjanna og Sovétríkjanna í Genf um niðurskurð langdrægra kjarnavopna á þessu ári eða snemma á næsta ári. Slíkt samkomulag, svokallað START-samkomulag, mundi hafa í för með sér allt að helmings fækkun ákveðinna tegunda langdrægra kjarnavopna risaveldanna. Hvað efnavopn varðar ríkir nokkur bjartsýni um að afvopnunarráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Genf um allsherjarbann undir ströngu eftirliti við framleiðslu, birgðasöfnun og notkun efnavopna eigi eftir að bera ávöxt fyrr en síðar. Ákvörðun Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um að stuðla að því að flýta viðræðunum í Genf eins og framast er kostur er sérstakt ánægjuefni. Utanríkisráðherrar ríkjanna gáfu út sérstaka yfirlýsingu um efnavopn á fundi sínum í Moskvu í febrúar sl. Yfirlýsingin er til vitnis um að ríkin hafa nálgast hvort annað í mörgum ágreiningsefnum. Samkomulag er um að eftir að samningur um allsherjarbann hefur tekið gildi muni ríkin tvö útrýma efnavopnabirgðum sínum á átta árum og að fullu og öllu á næstu tveimur árum þar á eftir, svo framarlega sem öll ríki sem hafa efnavopn í fórum sínum, og þá er einkum vísað til ýmissa þróunarlanda, hafi þá staðfest samninginn með undirskrift sinni. Þegar á heildina er litið virðist óhætt að fullyrða að allt frá stríðslokum hafi bjartsýni um árangur á sviði afvopnunar aldrei verið meiri en nú þrátt fyrir allt né heldur stuðst við jafnraunhæfa möguleika og nú. Það leiðir af hnattstöðu Íslands að sé eitthvert svið afvopnunar sem skiptir Íslendinga meira máli en önnur, þá sé það afvopnun á höfunum. Hagsmunir okkar Íslendinga á því sviði eru svo augljósir að þeir þarfnast varla ítarlegrar skilgreiningar. Kjarni hagsmuna okkar á sviði afvopnunarmála lýtur bersýnilega að því að stuðla að hernaðarlegum stöðugleika og samdrætti í vígbúnaði norðurhafa ásamt því að draga úr slysahættu vegna kjarnorkuvígbúnaðar og þeim skaðlegu afleiðingum sem af þeim getur stafað fyrir lífríki sjávar. Í pólitískum umræðum innan Atlantshafsbandalagsins á sl. ári höfðum við Íslendingar frumkvæði að því að beina athyglinni að traustvekjandi aðgerðum og takmörkun vígbúnaðar á höfunum. Á leiðtogafundi Altantshafsbandalagsins í lok maímánaðar gerðum við formlega grein fyrir áhuga Íslands á þessum málaflokki og fluttum tillögu um að bandalagið kannaði með kerfisbundnum hætti hvernig skynsamlegt væri að standa að samningum um traustvekjandi aðgerðir og takmörkun vígbúnaðar á höfum. Ísland varð þannig fyrst aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins til þess að lýsa formlega yfir stuðningi við að afvopnunarviðræður næðu til vígbúnaðar í höfum með meira afgerandi hætti en nú er raunin. Síðan hafa æ fleiri bandalagsríki sýnt málinu áhuga með þeim afleiðingum að aukinni athygli hefur verið beint að þessum málaflokki innan bandalagsins og á öðrum vettvangi að undanförnu. Málflutningur Íslendinga hefur í meginatriðum byggt á því að stefna bæri að samningaviðræðum um traustvekjandi aðgerðir og takmörkun vígbúnaðar, sem næðu einnig til hafsvæða, að loknum viðræðum um fækkun hefðbundinna vopna í Evrópu sem vonir standa til að um verði samið á þessu ári. Á það hefur verið lögð áhersla að í ljósi þess að gera má ráð fyrir að samningar takist nú á þessu ári sé nauðsynlegt að hefja athuganir og umræðu innan bandalagsins nú þegar, enda væri hér um að ræða málaflokk sem næði til vígbúnaðar sem ekki hefði verið á dagskrá nema að mjög litlu leyti fyrr. Þar sem aðstæður á höfunum væru gerólíkar aðstæðum á landi væri tímabært að hefja vandlega kerfisbundna athugun á helstu kostum nú þegar. Afstaða Íslendinga er í fullu samræmi við þá stefnu um takmörkun vígbúnaðar og afvopnun sem Atlantshafsbandalagið samþykkti á sl. ári og þá forgangsröð verkefna sem þá var ákveðin. Samræmd stefna bandalagsins gerði ráð fyrir því að árangur í samningum um hefðbundin vopn í Evrópu gerði kleift að beina athyglinni að frekari fækkun á sviði taktískra kjarnavopna sem og hefðbundinna vopna. Þess er að vænta að á þessu ári takist samningar um afvopnun hefðbundinna vopna sem og START-samningar. Þegar þeir samningar eru í höfn er röðin komin að öðru og þá að okkar mati að samningagerð um traustvekjandi aðgerðir og afvopnun á höfunum. Það er einkum þrennt sem gerir það að verkum að aðstæður á höfum úti eru aðrar en á landi. Í fyrsta lagi eru Atlantshafsbandalagsríkin mun háðari höfunum en Sovétríkin sem eru fyrst og fremst landveldi. Norður-Atlantshafið tengir Bandaríkin og Kanada við Vestur-Evrópu. Flutningaleiðirnar yfir hafið þjóna því svipuðum tilgangi fyrir Atlantshafsbandalagið og vega- og járnbrautakerfi fyrir Sovétríkin. Afleiðing þessara landfræðilegu staðreynda er sú að Atlantshafsbandalaginu er nauðsyn að halda uppi herstyrk sem tryggt getur flutningaleiðir milli Norður-Ameríku og Evrópu við hvaða skilyrði sem er. Í öðru lagi eru höfin alþjóðleg og markast ekki af landamærum líkt og ríki. Flotum er frjálst að sigla nánast hvar sem er og hvenær sem er um heimshöfin án afskipta annarra. Þótt sjóherir verði að fara eftir alþjóðlegum siglingareglum eins og önnur skip skerðir það ekki rétt þeirra til frjálsra siglinga. Frelsi til siglinga um höfin er aldagömul hefð sem á sér djúpar rætur í hugum manna og er nauðsynlegt að taka tillit til þegar rætt er um traustvekjandi aðgerðir og takmörkun vígbúnaðar á höfunum. Í þriðja lagi ber að hafa í huga hversu hreyfanlegir sjóherir eru. Þeir geta athafnað sig um öll heimsins höf og eru ekki bundnir við ákveðin svæði. Landheri og flugheri er ekki hægt að flytja frá einu svæði til annars á viðlíka hátt og sjóheri. Hinir fyrrnefndu þurfa mikinn viðbúnað og tímafrekan til þess að svo geti orðið og flugherir þurfa sérstakar bækistöðar. Sjóherir eru hins vegar hannaðir þannig að þeir geta með litlum fyrirvara fært sig frá einum stað til annars og þurfa ekki bækistöðvar í landi. Þeir eru því ekki bundnir svæðum líkt og annar herstyrkur. Í fjórða lagi er sannprófun samninga um sjóheri að mörgu leyti erfiðari viðfangs en á landi. Hér er höfuðatriðið kafbátar, sem eru í reynd þess eðlis, að enginn einn þáttur vígbúnaðar er jafnerfiður viðfangs þegar um sannprófun og eftirlit er að ræða. Þeir eru hannaðir á þann veg að þess er sérstaklega gætt að gera eftirlit með athöfnum þeirra eins erfitt og kostur er. Takmörkun á fjölda þeirra er engum vanda bundin en sannprófun á því hvaða vopn þeir bera eða á starfsemi þeirra er nokkuð sem aðeins verður leyst með mjög náinni samvinnu samningsaðila. Það verður ekki gert einhliða. Það er í ljósi þeirra landfræðilegu staðreynda, sem hér hefur verið getið, að í málflutningi Íslendinga hefur verið lögð á það áhersla að samningar sem taka til vígbúnaðar á höfunum verða að taka mið af því hversu ríki eru háð höfum í mismiklum mæli. Þá hafa Íslendingar jafnframt lagt á það áherslu að samningar verði að taka tillit til hinnar aldagömlu hefðar um frelsi til siglinga um úthöfin. Það er ekki í þágu íslenskra hagsmuna að samið verði um traustvekjandi aðgerðir á höfum sem brjóta gegn þeirri aldagömlu hefð. Þessar tvær forsendur móta ramma um þá stefnu sem hefur verið í mótun í utanrrn. á undanförnum mánuðum og hér er lýst. Þær veita ákveðna viðmiðun við það sem við teljum æskilegt á sviði traustvekjandi aðgerða og takmörkun vígbúnaðar á höfunum og hvað við teljum ekki æskilegt. Á grundvelli þeirra munum við vega og meta hugmyndir og tillögur. Þá er ljóst að sannprófunarmálin setja skorður við því sem raunhæft er að stuðla að. Traustvekjandi aðgerðir, eins og þær sem hafa verið viðfangsefni í samningaviðræðunum í Vín og sem samþykktar voru í Stokkhólmi 1986, miða að því að bæta sem mest upplýsingastreymi milli austurs og vesturs á hernaðarsviðinu og setja reglur um samskipti og starfsemi herja. Mismunurinn á hafi og landi gerir það að verkum að traustvekjandi aðgerðir sem eiga við um land henta ekki endilega í öllum tilvikum að því er varðar höfin. Þó má færa rök fyrir því að ýmsar þeirra aðgerða sem eiga við um landheri megi aðlaga aðstæðum á höfum úti. Þetta á t.d. við um tilkynningarskyldu fyrir meiri háttar flotaæfingar sem og skipti á skoðunarmönnum, eftirlitsmönnum við slíkar æfingar. Þá gæti það haft verulega þýðingu að semja um upplýsingaskipti um málefni sjóherja og að stofna til málþinga milli austurs og vesturs um flotavígbúnað. Aðgerðir sem þessar væru til þess fallnar að móta upphafið að samningum milli austurs og vesturs um traustvekjandi aðgerðir á höfum. Við teljum það hins vegar stríða gegn reynslunni um frelsi til siglinga um höfin að setja skorður við flotaæfingum. Við teljum jafnframt að traustvekjandi aðgerðir sem setja skorður við liðsflutningum vestrænna ríkja á norðurslóðir komi ekki til greina. Allmargar þeirra tillagna sem Sovétríkin hafa sett fram um traustvekjandi aðgerðir á höfunum hafa því miður verið því marki brenndar að setja einhliða skorður við starfsemi flota Atlantshafsbandalagsríkjanna. Traustvekjandi aðgerðir á höfunum hafa fram til þessa einkum beinst að því að koma í veg fyrir slys og hættuleg atvik. Þetta er eðlilegt, enda slysahætta á höfunum töluverð sem leiðir m.a. af því að landamæri eru engin til að skilja á milli herja. Verulegur árangur hefur náðst í viðleitni til að draga úr slysum og hættulegum atvikum á höfunum. Alþjóðlegar siglingareglur hafa verið mótaðar um langan aldur, ekki síst í þessu skyni. Samkomulag Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um atvik á höfunum frá 1972 hefur verið árangursríkt. Hliðstæðir tvíhliða samningar hafa nú verið gerðir milli Sovétríkjanna og Bretlands, Vestur-Þýskalands, Frakklands, Ítalíu og Kanada og samningar af hálfu Norðmanna eru í burðarliðnum. Á síðasta ári gerðu Bandaríkin og Sovétríkin nýtt samkomulag um aðgerðir til þess að koma í veg fyrir hættuleg atvik á hernaðarsviðinu. Samkomulagið nær einnig til hafsvæða og má líta á sem viðbót við samkomulagið frá 1972. Allar eru þessar aðgerðir mikilvægar til þess að koma í veg fyrir slysahættu á höfunum. En þær ná fyrst og fremst til atvika sem geta átt sér stað vegna samskipta sjóherja og annarra skipa á hafi en ekki til slysa sem eiga sér stað vegna bilana t.d. í vélbúnaði. Það er Íslendingum augljóst hagsmunamál að koma í veg fyrir slys af því tagi sem áttu sér stað undan ströndum Noregs á sl. ári vegna bilana í sovéskum kjarnorkukafbátum þremur talsins. Afleiðingar geislavirkni á fiskimið og markað Íslendinga þarf ekki að tíunda fyrir hv. alþm. eða öðrum Íslendingum. Í ræðu minni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í október vakti ég athygli á þessum vanda og lagði þá til að sem fyrsta skref yrði Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni falið að setja leiðbeinandi alþjóðareglur um kjarnaofna í skipum. Þá hafa Svíar sett fram hugmyndir um að styrkja sáttmálann um tilkynningar vegna kjarnorkuslysa, en hann var staðfestur af ríkisstjórninni í september sl. Á fundi norrænu utanríkisráðherranna í Turku í Finnlandi í febrúar sl. varð samkomulag um að fulltrúar Norðurlandanna hjá Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni mundu vinna saman að framgangi þessara mála sem og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þegar komið er að spurningunni um eiginlega takmörkun vígbúnaðar í norðurhöfum er það í mínum huga höfuðatriði að dregið verði úr kjarnorkuvígbúnaði. Takist START-samningar á þessu ári, eins og vonir standa til, má gera ráð fyrir verulegri fækkun kjarnavopna í eldflaugakafbátum og er það mikið fagnaðarefni. Ekki er þó enn ljóst hvort START-samningar fela í sér fækkun langdrægra stýriflauga búnum kjarnaoddum sem vissulega væri út frá öllum sjónarmiðum afar æskilegt. Þá eru þúsundir annarra kjarnavopna utan START-samninganna. Sú hugmynd að banna eða takmarka mjög mikið þessi kjarnavopn í sjóherjum ásamt langdrægum stýriflaugum hefur á undanförnum árum fengið verulegan meðbyr á alþjóðavettvangi, sérstaklega eftir að Paul Nitze, sem þá var aðalsamningamaður Bandaríkjanna í START-viðræðunum, hreyfði henni á sínum tíma. Það er ánægjuefni þegar fyrrum formaður bandarískra herráðsins, William Crowe aðmíráll, tekur undir þessar hugmyndir eins og hann gerði í heimsfrægu viðtali í byrjun þessa árs. Annar höfuðþáttur kjarnorkuvígbúnaðar á norðurslóðum eru kjarnaknúnir árásarkafbátar. Hér erum við komin að þeim þætti vígbúnaðar sem skiptir öryggi sjóleiðanna hvað mestu máli. Eins og kemur fram í þeirri skýrslu sem nú er til umræðu kann niðurskurður og samdráttur í herafla Atlantshafsbandalagsins á meginlandi Evrópu að auka mikilvægi flutningaleiðanna frá Bandaríkjunum og Kanada. Ástæðan er þessi: Niðurskurður og flutningur herstyrks úr framvarðarstöðu í Mið-Evrópu felur í sér að dragi einhvern tíma til ófriðar í álfunni vegna árekstra á stjórnmálasviði muni það kalla á mikla liðsflutninga til fremstu víglínu. Sovétríkin gætu nýtt landleiðina í sína þágu en Atlantshafsbandalagið yrði að treysta á sjóleiðina framar öðru. Með öðrum orðum, niðurskurður herja í Mið-Evrópu felur í sér að mikilvægi liðsflutninga eykst og þar af leiðandi flutningaleiðanna yfir Atlantshafið þrátt fyrir að ófriðarlíkur séu miklu minni, sem betur fer, en áður. Þetta kann að hljóma sem þversögn en er það alls ekki. Ófriðarlíkur í Evrópu verða væntanlega miklu minni en áður en vopnuð átök verður hins vegar aldrei hægt að útiloka eins og sagan er e.t.v. ríkasti vitnisburðurinn um. Í kjölfar afvopnunarsamninga í Evrópu verður viðbúnaður til að tryggja öryggi þeirra ríkja sem aðild eiga að Atlantshafsbandalaginu mun minni en raun hefur verið fram til þessa. En spurningin er: Hvernig verður öryggi siglingaleiðanna best tryggt? Hin rökrétta leið til að tryggja og efla öryggi siglingaleiðanna með minni viðbúnaði, minni vopnabúnaði er greinilega sú að beina augunum að þeim herstyrk sem beina má gegn þeim, með öðrum orðum hinum kjarnorkuknúna árásarkafbátaflota Sovétríkjanna og leita leiða til að ná fram samdrætti á flotanum með samningum. Fækkun kjarnorkuknúinna árásarkafbáta í norðurhöfum samræmist jafnframt því markmiði að vernda umhverfi sjávar fyrir hættunni af stórfelldum mengunarslysum eða umhverfisslysum af völdum geislunar. Aukið mikilvægi flutningaleiðanna yfir Norður-Atlantshaf í kjölfar samninga um afvopnun varðandi hefðbundin vopn og takmörkun vígbúnaðar á norðurhöfum eru þannig engan veginn ósamrýmanlegir þættir. Öllu fremur er ein höfuðforsendan fyrir auknu öryggi flutningaleiðanna sú að samningar takist um takmörkun vígbúnaðar á höfunum sem nái til kjarnorkuknúinna árásarkafbáta. Sjóherir voru ekki á dagskrá í samningaviðræðum 23 ríkja bandalaganna beggja um hefðbundna afvopnun sem fara fram í Vín. Þeir koma hins vegar við sögu í samningaviðræðum þátttökuríkjanna 35 á ráðstefnu um traustvekjandi aðgerðir sem einnig fara fram í Vín. Erindisbréf viðræðnanna, sem samþykkt var í Madrid 1983, sníður traustvekjandi aðgerðum á höfunum því miður nokkuð þröngan stakk þar sem einungis starfsemi sjóherja, sem beinlínis tengjast tilkynningarskyldum æfingum á landi, eru viðfangsefni þessara viðræðna. Formlegur tillöguflutningur á þessu stigi málsins getur því einungis verið innan ramma erindisbréfs Vínarviðræðnanna eins og kveðið var á um það í Madrid. Það þýðir þó ekki að málflutningur Íslendinga verði eingöngu miðaður við þær. Megináherslan verður lögð á að vinna hugmyndum um traustvekjandi aðgerðir og takmörkun vígbúnaðar á höfunum fylgi og stuðla að því að samningaviðræður nái til hafsvæðanna. Á vegum utanrrn. verður á þessu ári áfram unnið að stefnumótun á traustvekjandi aðgerðum á afvopnun á höfunum og miðað að því að vinna þeim hugmyndum fylgi innan Atlantshafsbandalagsins í tvíhliða viðræðum við aðildarríki og á öðrum vettvangi. Ekki er ólíklegt að eftir að gengið hefur verið frá samningum um hefðbundin vopn í Evrópu verði afvopnunarmálin tekin til athugunar í heild sinni, þar á meðal vígbúnaður á höfum. Virðulegi forseti. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 og aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu eru hornsteinar íslenskrar öryggis- og varnarmálastefnu enn í dag. Hernaðarlegt mikilvægi Íslands byggist á hnattstöðu landsins í Norður-Atlantshafi. Varnarliðið sem staðsett er á Keflavíkurflugvelli eða búnaður þess eykur hvorki né dregur úr hernaðarlegu mikilvægi landsins. Varnarliðið hefur hins vegar afgerandi áhrif á möguleika okkar til þess að fylgjast með hernaðarumsvifum umhverfis Ísland og bregðast tímanlega við atburðum eða þróun sem stofnað getur öryggi þjóðarinnar í hættu. Þetta eftirlitshlutverk varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli er mikilvægur hlekkur í eftirlits- og aðvörunarkerfi Atlantshafsbandalagsins og vörnum Íslands. Innan ramma þessa eftirlits með umferð flugvéla, skipa og kafbáta umhverfis Ísland fellur m.a. starfsemi sérstakrar öryggisdeildar sjóhersins eða svokallaðrar ,,Naval Security Group`` sem varð tilefni utandagskrárumræðu hér á Alþingi sl. mánudag. Af því tilefni ákvað ég að láta íslenska sérfræðinga og tæknimenn kanna sérstaklega hvort starfsemi umræddrar öryggisdeildar sjóhersins væri í samræmi við framangreint markmið. Niðurstöður þeirrar athugunar eru eftirfarandi: Deildin er hluti af starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Hún hefur starfað þar með vitund íslenskra stjórnvalda frá upphafi, frá árinu 1959. Starfsemi öryggisdeildarinnar var skoðuð af varnarmálaskrifstofu í fyrsta sinn árið 1985. Hlutverk þessarar deildar er að styðja starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, m.a. björgunaraðgerðir úr sjó, svo og að fylgjast með radíómerkjum sovéskra herflugvéla, skipa og kafbáta í nánd við landið og staðsetja með miðun. Deild þessi heyrir beint undir yfirherstjórn Atlantshafsflotans og er skipuð starfsmönnum sjóhersins en þar starfa engir borgaralegir starfsmenn. Þá hafa yfirmenn varnarliðsins fullvissað íslenska utanrrn. um það að sú starfsemi sem þar fari fram sé eingöngu til styrktar eftirlitshlutverki varnarliðsins auk þess sem hún getur miðað út og staðsett köll á alþjóðlegri neyðarbylgju. Það er undirstrikað af hálfu þeirra íslensku tæknimanna sem stöðina skoðuðu að enginn búnaður, hvorki loftnet né önnur tæki sem nota má til hlerana símaþjónustu eða skeytasendinga frá eða til Íslands né heldur innan lands er fyrir hendi innan stöðvarinnar, enda samræmist það ekki íslenskum lögum. Af þessu má ráða að hér er um eðlilega starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli að ræða í þágu öryggis og varna landsins. Öllum staðhæfingum um ólöglega og óréttmæta starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og öryggisdeildar sjóhersins er því vísað á bug sem órökstuddum að lokinni rækilegri skoðun. Enda skal það áréttað að í þeim blaðagreinum, sem vitnað var til um þetta efni, var því hvergi haldið fram að slíkar njósnir væru stundaðar hér á Íslandi. Vil ég þá víkja að öðru meginhlutverki varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli en það er eftirlit með sjóflutningaleiðum yfir Norður-Atlantshaf. Hernaðarlegt mikilvægi Íslands ræðst ekki hvað síst af mikilvægi þessara flutningaleiða, eins og ég hef áður vikið að, en þær eru lífæð bandalagsþjóðanna. Niðurskurður og samdráttur í herafla Bandaríkjanna og annarra bandalagsríkja munu auka mikilvægi liðsaukaflutninganna á hættu- og ófriðartímum. Hernaðarlegt mikilvægi Íslands mun þá væntanlega aukast að sama skapi hvort sem oss líkar betur eða verr, svo og þýðingarmikið hlutverk eftirlitsstöðvar. Takist samningar um afvopnun, eins og vonir standa til, og enn fremur um vígbúnaðareftirlit á höfunum aukast jafnframt líkur á því að Ísland muni gegna lykilhlutverki í framtíðinni sem miðstöð eftirlits með framkvæmd afvopnunarsamninga á höfunum. Það mundi aftur gera þörfina fyrir byggingu varaflugvallar við íslenska flugumsjónarsvæðið enn brýnni en ella. Virðulegi forseti. Íslenskir aðalverktakar voru stofnaðir árið 1954 í framhaldi af samkomulagi Íslendinga og Bandaríkjamanna um að íslenskur verktaki taki við hlutverki bandaríska verktakafyrirtækisins sem þá var samningsaðili við varnarliðið um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Stofnaðilar Íslenskra aðalverktaka voru ríkissjóður með 25% eignaraðild, Sameinaðir verktakar með 50% og Reginn hf. með 25%. Félagsstjórn var skipuð einum fulltrúa ríkisins, tveimur fulltrúum Sameinaðra verktaka og einum fulltrúa Regins hf. Í tíð núv. ríkisstjórnar hefur verið unnið að breytingum á stjórn og eignaraðild að Aðalverktökum. Eðli fyrirtækisins og einokunaraðstaða, sem það nýtur í skjóli ríkisvaldsins, gerir eðlilegt að stjórnvöld hafi meiri áhrif á stjórn fyrirtækisins en verið hefur. Íslenskir aðalverktakar eru í raun grundvallaðir á varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna en öll meðferð samningsins af Íslands hálfu er á ábyrgð íslenskra stjórnvalda. Fyrir aðalfund félagsins á síðasta ári var gert samkomulag við meðeigendur ríkisins um að fjölgað yrði í stjórn félagsins um einn og að fulltrúar ríkisins yrðu eftirleiðis tveir af fimm. Jafnframt var þá lýst vilja stjórnvalda til að breyta eignarhlutföllum í félaginu þannig að ríkisvaldið eignaðist meiri hluta. Í desember sl. náðist samkomulag þar sem Sameinaðir verktakar og Reginn hf. lýsa sig reiðubúna að ganga til samninga sem leiði til meirihlutaeignar ríkisins. Að þessum samningum er nú unnið og við það miðað að samningsgerð verði lokið fyrir aðalfund félagsins á þessu ári. Það ber að undirstrika að eingöngu er um viljayfirlýsingu að ræða frá meðeigendum ríkisins um að ganga til samninga um það meginatriði að ríkið eignist meiri hlutann en ekki skuldbindingu um að ná þessum samningum. Samningaviðræður ganga eðlilega en það er ekki tímabært að skýra frá einstökum atriðum þeirra. Það mun koma í ljós á næstu vikum hvort samningar nást en á þessu stigi má segja að hófleg bjartsýni sé um að samningar náist þannig að viðunandi sé fyrir alla aðila. Ég hef þegar gert grein fyrir varaflugvallarmálinu við ólík og mörg tækifæri hér á Alþingi og sé því ekki ástæðu til þess að fjalla um það sérstaklega nú. Ég vil þá víkja nokkrum orðum, virðulegi forseti, að norrænni samvinnu. Í kjölfar Norðurlandaráðsþings í Reykjavík nýlega spunnust líflegar umræður um tilgang og eðli norrænnar samvinnu og vil ég gera þeim málum nokkur skil. Ef til vill er ekki tekið of djúpt í árinni þó sagt sé að norræn samvinna sé að nokkru leyti að verða íslenskri stjórnsýslu í ráðuneytunum ofviða. Sé gagnrýni sú, sem fram hefur komið varðandi samvinnu þessa, dregin saman virðist mér menn einkum benda á eftirtalin atriði: 1. Markmiðin eru ekki nógu skýr og því er örðugt að byggja rökréttan grundvöll forgangsverkefna. 2. Þrátt fyrir almennan vilja til norræns samstarfs, sem er óvefengjanlegur, þá tekur samvinnan ekki til ýmissa stórmála og framkvæmd samnorrænna ákvarðana er oft og tíðum slök í löndunum sjálfum. 3. Ákvæðið um samhljóða niðurstöðu við ákvarðanatöku takmarkar starfsemina þótt hún hafi sína kosti. Það hefur síðan áhrif á það hvaða mál eru tekin til meðferðar og tefur stundum framgang mála. Þetta kemur m.a. fram í skýrslu sem norræna ráðherranefndin hefur látið hagsýslusérfræðinga semja um hvernig virkja megi samstarfið betur og gera það skilvirkara. Er nú unnið að því að kanna leiðir til úrbóta samkvæmt ábendingum höfunda. Umfang norrænnar samvinnu er afar mikið sem sést á eftirfarandi: Það eru starfandi 18 ráðherranenfndir, 19 embættismannanefndir, skrifstofa ráðherranefndarinnar í Kaupmannahöfn með 90 starfsmenn, 70 stofnanir, þar af 35 sem hafa á að skipa föstu starfsliði, um 150 vinnu- og úttektarhópar og þar að auki fjöldi samstarfsverkefna. Niðurstöður norrænu fjárlaganna fyrir árið 1990, sem fylgja skýrslu minni til Alþingis, fskj. 4, eru um 700 millj. danskar kr. sem svara til rúmlega 6 1 / 2 milljarðs íslenskra króna. Af þessari upphæð greiða Íslendingar einungis 1% og er gert ráð fyrir 58 millj. kr. framlagi á fjárlögum utanrrn. á þessu ári undir liðnum Alþjóðastofnanir til þess. Nú má spyrja: Skila þessir fjármunir sér aftur til okkar og þá hvernig? Á því leikur ekki hinn minnsti vafi að þetta eina prósent skilar sér margfalt og að oft skili framlagið sér í beinu hlutfalli við fjölda landanna, þ.e. að ,,deilt sé í með fimm``. Þegar rætt er um kostnað Íslendinga af hinu norræna samstarfi er þó ekki einvörðungu að telja fram þetta eina prósent norrænu fjárlaganna. Skrifstofa samstarfsráðherra Norðurlanda (skrifstofa Norðurlandamála) er vistuð í utanrrn. og til reksturs hennar eru áætlaðar 10,8 millj. á fjárlögum. Íslendingar eiga fulltrúa í embættismannanefndum og fjölmörgum undirnefndum og af því hlýst kostnaður bæði við undirbúning, úrvinnslu, svo og verulegur ferðakostnaður sem og kostnaður vegna vinnutaps vegna langra ferða. Ekki er unnt að slá tölu á hve mörg ársverk eru unnin hér í þágu norræns samstarfs innan ráðuneyta og ríkisstofnana. Það fer að sjálfsögðu eftir hvaða nefndir er um að ræða og hversu virkir menn eru en telja má að verulegur kostnaður sé fólginn í þáttöku Íslendinga í norrænu samstarfi sem ekki er tíundaður í fjárlögum. Eins og áður var getið um hefur norræna ráðherranefndin tekið sér tak í ljósi skýrslunnar ,,Effektivisering i Nordisk Ministerrad`` sem kom út á sl. ári. Þegar hin norrænu fjárlög ársins 1990 voru samþykkt í Maríuhöfn 14. nóv. sl. var jafnframt stigið mikilvægt skref sem íslenski samstarfsráðherrann talaði fyrir og þegar frá líður hlýtur að verka til hagræðingar og skynsamlegs brúks norræns fjár. Þar er átt við að sú regla sem gilt hefur undanfarin ár um 3% sjálfvirka aukningu norrænu fjárlaganna, sem í gildi hefur verið í nokkur ár, var afnumin og hækkun fjárlaga í framtíðinni verður háð strangari úttekt á verðleikum þeirra verkefna, viðfangsefna og starfsemi sem upp á er stungið. Það eru vonir bundnar við að með nýrri og breyttri fjárlagagerð verði unnt að breyta forgangsröð verkefna þannig að fjármagn nýtist betur og gangi til þeirra verkefna sem brýnust þykja hverju sinni, eru með öðrum orðum í takt við tímann. Af þessu leiðir, ef að líkum lætur, að minni áhersla verður lögð á samnorrænar stofnanir og uppi hafa verið ráðagerðir um að fækka þeim, þótt það hafi sætt harðri gagnrýni úr ýmsum áttum, en þess í stað verði ráðist í tímabundin samstarfsverkefni sem brýn þörf er fyrir. Ljóst er að þótt margt sé vel gert þá má ýmislegt fara betur í framkvæmd norræns samstarfs. Til þess að svo verði þarf pólitískan kjark og e.t.v. markvissari fjármálastjórn. Allt um það er samstaða ótvíræð meðal Norðurlandaþjóðanna allra um nauðsyn norræns samstarfs ríkisstjórna landanna fimm og þjóðþinga og ekkert bendir til annars en að norræn samvinna verði eftir sem áður einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Virðulegi forseti. Á einum stað stendur skrifað í góðri bók að hinir síðustu skuli verða fyrstir og hinir fyrstu síðastir. Það er því af ráðnum hug sem ég hef kosið að víkja síðast í þessari ræðu minni að þeim þætti utanríkisstefnunnar sem fyrstur kemur á lista yfir einstök atriði utanríkismála í málefnasamningi núv. ríkisstjórnar, en það er aðstoð og samvinna við þróunarríki. Ég vil rifja það hér upp, enn einu sinni, að allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti fyrir meira en aldarfjórðungi þau tilmæli til betur megandi þjóða heims að þær verðu sem svarar einum hundraðshluta af þjóðarframleiðslu til aðstoðar við þær þjóðir sem fátækastar eru. Alþingi ályktaði um málið árið 1985, en enn sem komið er hefur lítið farið fyrir efndum. Eins og fram kemur í fskj. 8 með skýrslu minni eru Íslendingar berir að því að vera neðstir á lista aðildarríkja OECD hvað varðar framlög til þróunarsamvinnu þar sem við eyddum einungis um 0,05% af þjóðarframleiðslu til þessa málaflokks. Á þessu ári eru veittar á fjárlögum rúmlega 224 millj. kr. sem flokkast undir opinbera þróunaraðstoð. Þrátt fyrir að starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar hafi e.t.v. verið meiri og líflegri árið 1989 en nokkru sinni áður tel ég tímabært að Íslendingar girði sig í brók og geri alvöru úr heitstrengingum sínum um aukna samvinnu við fátækari þjóðir á suðurhveli jarðar. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Óhætt er að fullyrða að meiri og stórstígari breytingar hafi átt sér stað á alþjóðavettvangi á sl. ári en nokkru sinni áður undanfarna áratugi á jafnskömmum tíma. Það hafa því sannarlega orðið mjög mikil umskipti í utanríkismálum og þeim viðfangsefnum sem við þurfum að taka afstöðu til frá því að Alþingi ræddi síðast skýrslu utanrrh. Þessar breytingar hafa að verulegu leyti átt sér stað á sl. hálfu ári og hafa gjörbreytt allri stöðu Evrópu og hugmyndafræðilegri baráttu í heiminum. Fall sósíalismans í Austur-Evrópu eru mikil umskipti og mikil tíðindi. Hinn sögulegi atburður þegar Berlínarmúrinn féll 9. nóv. sl. hlýtur að verða mönnum lengi í minni. Hann markar sannarlega þáttaskil í baráttu þjóðanna fyrir lýðræði og mannréttindum. Hann opnar nýja möguleika í sambúð og samstarfi þjóða og er táknrænn fyrir þau þáttaskil sem hér hafa orðið. Það er óhætt að fullyrða að með þessum breytingum hafa þau öfl, sem barist hafa fyrir lýðræði, frelsi og markaðsbúskap, unnið mikinn sigur. Hinir, sem um áratugi hafa verið málsvarar sósíalismans sjá nú fram á skipbrot í hugmyndafræði baráttunnar. Það eru þessi tímamót sem orðið hafa og sannarlega ber að fagna þeim. Það er óhætt að fullyrða að þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu hefur verið mjög mikilvægur þáttur í því að við getum nú tekið þátt í þessum breytingum og verið hluti þeirra sem fagna sigri. Atlantshafsbandalagið hefur í meira en 40 ár tryggt friðinn í Evrópu. Það hefur með staðfastri stefnu sinni knúið fram þá niðurstöðu sem nú er að verða með hraðari þróun í afvopnun en menn þorðu nokkru sinni að gera sér vonir um og með því að við sjáum nú friðsamlegt fall sósíalismans í Austur-Evrópu. Þáttur Atlantshafsbandalagsins og ákveðinnar og markvissrar stefnu þess er ómetanlegur í þessari þróun og það er ánægjuefni fyrir Íslendinga að hafa getað verið þátttakendur í þeirri baráttu. Það er um leið mikill áfellisdómur auðvitað yfir þeim sem hér hafa barist gegn þátttöku okkar í þessu varnarbandalagi sem hefur tryggt friðinn og knúið fram þær breytingar sem nú eru að verða. Það er athygli vert og ástæða til að rifja upp hér að fyrir aðeins fáum árum voru hér á Alþingi eins og víða annars staðar í Evrópu harðar deilur á milli þeirra sem vildu fylgja hinni staðföstu en um leið sveigjanlegu stefnu Atlantshafsbandalagsins og hinna sem vildu brjóta þá stefnu niður og m.a. gengu fram undir merkjum svonefndra friðarhreyfinga í þeim tilgangi að knýja fram einhliða ákvarðanir um afvopnun. Og í sumum tilvikum frystingu ástands í vopnaviðbúnaði. Málatilbúnaður þessara afla hefur beðið skipbrot. Það hefur komið í ljós að það var hin staðfasta stefna lýðræðisþjóðanna sem knúði fram breytingarnar og var hin rétta. Og það er ástæða til að minna á þetta hér, m.a. vegna þess að hér á Alþingi voru harðir talsmenn þess að við hopuðum og létum undan í þessu efni. Menn geta nú rétt ímyndað sér hvar við stæðum ef þessi sjónarmið hefðu orðið ofan á hér og annars staðar í Vestur-Evrópu. Þá byggjum við ekki við þann mikla árangur sem við sjáum í afvopnunarmálum og ugglaust hefðum við skotið á frest falli sósíalismans í Austur-Evrópu og möguleikum þeirra þjóða til þess að hraða sér í átt að markaðshagkerfinu. Sem betur fer höfðu þjóðir Vestur-Evrópu styrk og þolgæði til þess að brjóta þessi sjónarmið á bak aftur og við sjáum árangurinn nú í þeim miklu umskiptum sem orðið hafa á síðustu mánuðum, þar sem við nánast fáum daglega heimssögulegar fréttir um nýjar aðstæður og hraðfara þróun til betri vegar. Það er líka athygli vert að í þeim frjálsu kosningum sem nú fara fram í ríkjum Austur-Evrópu, sem fá okkar hefði dreymt um þegar við síðast ræddum skýrslu utanrrh. að hefðu orðið að veruleika að ári, einmitt í þeim kosningum kemur fram hinn skýri vilji þessara þjóða að varpa af sér oki sósíalismans. Ýmsir höfðu talið að jafnaðarmannaflokkar og miðjuflokkar mundu spretta upp í Austur-Evrópu með auknu afli í kjölfar lýðræðislegra kosninga. Reyndin hefur orðið önnur. Þessar þjóðir hafa í kosningum sýnt að þær vilja ekki einungis varpa af sér fjötrum kommúnismans, losa sig undan sósíalismanum, heldur taka mjög ákveðna og skýra stefnu til þess að taka upp virkan markaðsbúskap og hafa kosið þá flokka sem líklegastir eru til að tryggja þá þróun. Það hafa þess vegna orðið ýmsum vonbrigði, forustumönnum jafnaðarmanna á Vesturlöndum og miðjuflokka af ýmsu tagi, að þróunin hefur orðið og er að verða þessi í Austur-Evrópu. Ýmsir þessara manna töldu að þeir fengju í frjálsum kosningum í Austur-Evrópuríkjum nýjan stuðning við fallandi gengi eigin málstaðar en reyndin sýnist ætla að verða á allt annan veg, þar sem þessar þjóðir taka mjög ákveðna stefnu til markaðsbúskapar. Auðvitað mun þetta umrót og þessar breytingar hafa margvísleg áhrif á stöðu Íslands og afstöðu þess til utanríkis- og varnarmála og jafnframt á stöðu stjórnmála hér heima. Auðvitað leiða þessi miklu umskipti til þess að við þurfum að meta upp á nýtt stöðu okkar í Evrópu. Við þurfum að skoða hlutverk varnarliðsins í nýju ljósi, við þurfum að horfa til samninganna við Evrópubandalagið í ljósi breyttra aðstæðna og hjá því fer ekki að þeir flokkar sem hér hafa barist áratugum saman undir merkjum sósíalismans þurfa að horfast í augu við nýjar aðstæður. Það er ástæðulaust við þetta tækifæri að fara mörgum orðum þar um en það hefur ekki farið fram hjá neinum að þessi umbylting á erlendum vettvangi hefur og er að kippa fótunum undan þeim stjórnmálahreyfingum sem hér hafa gengið fram undir gunnfána sósíalismans á undanförnum áratugum. Sú kreppa sem ríkir í þeim herbúðum á ugglaust eftir að leiða til þess að frjálslynd öfl í þessu þjóðfélagi styrkist og hér verði meiri og traustari samstaða um frjálslynd viðhorf í efnahagsmálum og traust sjónarmið í utanríkis- og varnarmálum þannig að við Íslendingar getum hert sókn okkar til bættra lífskjara og þurfum ekki að eyða jafnmiklu púðri í deilur um afstöðu okkar til annarra þjóða og hvernig við gætum öryggishagsmuna okkar eins og við höfum þó þurft þrátt fyrir mikla samstöðu á undanförnum árum. Þannig munu þessar breytingar einnig hafa jákvæð og heillavænleg áhrif á þróun mála innan lands hjá okkur á næstu árum. Og það er auðvitað sérstakt fagnaðarefni. Um þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram er það að segja að hún er ítarleg og í flestum efnum ágæt greinargerð. Hún felur í sér að stærstum hluta til hlutlausa embættismannafrásögn án skýrrar stefnumörkunar. En á ákveðnum sviðum kemur þó fram alveg ljós og skýr stefna sem sérstök ástæða er til að benda á og fagna. Ég nefni í því sambandi þá afstöðu sem fram kemur í varnar- og öryggismálum og til að mynda þá afstöðu sem kemur fram að því er varðar deilurnar fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég hefði hins vegar kosið að pólitísk stefnumótun og skýrar pólitískar forsendur hefðu komið fram víðar í þessari skýrslu og tekið til fleiri þátta en þessara. En vil þó leggja á það áherslu að mestu máli skiptir auðvitað að hæstv. utanrrh. hefur gert mjög skýra grein fyrir ábyrgri stefnu í varnar- og öryggismálum að því er öll meginsjónarmið og grundvallaratriði varðar. En víða sakna menn eðlilega stefnumótunar og pólitískra forsendna. Í því sambandi nefni ég m.a. kaflann um samningana við Evrópubandalagið en ætla að víkja að því síðar. Þegar skýrsla utanrrh. var til umræðu hér fyrir ári vék ég nokkrum orðum að þeim þætti skýrslunnar sem er prentaður upp úr stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar og ég sé ástæðu til þess að gera það enn á ný nú vegna þess að hæstv. ráðherra hefur kosið að setja í inngang þessarar skýrslu þann hluta úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem fjallar um utanríkismál. Það er óneitanlega mikið áhyggjuefni fyrir íslensku þjóðina að lesa þennan kafla. Það hlýtur að valda miklum vonbrigðum í ljósi þeirra miklu umskipta sem nú eiga sér stað í veröldinni, í ljósi þeirrar frjálsræðisbylgju og þess skilnings á traustri og öruggri stefnu í utanríkis- og öryggismálum sem hvarvetna er að skjóta fastari rótum en áður, að ríkisstjórn Íslands skuli setja fram stefnuyfirlýsingu af því tagi sem hér er greint frá. Það hefði, hæstv. utanrrh., verið meiri sómi að því að stinga þessum hluta stefnuyfirlýsingarinnar undir stól. Það hefði lýst því að hæstv. ríkisstjórn hefði með öruggum hætti og væri sammála um að taka tillit til og viðurkenna raunverulega þau miklu umskipti sem nú eiga sér stað. Ég minni á að í sameiginlegri stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er ekki vikið einu orði að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Það er ekki vikið einu orði að því með hvaða hætti Ísland tryggir varnir sínar og öryggi. Ég hygg að þetta sé einsdæmi í sögu ríkisstjórna í landinu frá því að við gerðumst aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Og ég hygg að það sé einsdæmi þó við leituðum víða um lönd að ríkisstjórn gæfi út stefnuyfirlýsingu þar sem ekki væri vikið einu orði að grundvallaratriðum og meginþáttum í utanríkis-, varnar- og öryggismálastefnu þjóðar. Ég ætla ekki að lesa hér upp úr þessari stefnuyfirlýsingu. En menn hljóta að gera sér grein fyrir því hversu alvarleg staðan er þegar hæstv. utanrrh. neyðist til þess í ljósi þessara miklu umskipta sem hafa orðið að endurprenta þennan kafla. Það segir okkur aðeins eitt. Innan þessarar ríkisstjórnar er engin samstaða um þessi meginatriði. Við búum við ríkisstjórn sem ekki getur komið sér saman um grundvallaratriði utanríkis- og varnarstefnunnar. Og í raun og veru er varla hægt að finna meiri veikleika hjá einni ríkisstjórn en þegar það gerist að hún getur ekki komið sér saman um þessi efni. Ég minni hér til að mynda á, í ljósi þess að hvergi er getið um aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu eða með hvaða hætti við tryggjum varnir okkar, að hæstv. ríkisstjórn sér ástæðu til þess að taka það fram sem þungamiðju í stefnu okkar í þessum efnum að hún felist í virkri þátttöku í umræðum um afvopnunarmál og kjarnorkuvopnalaus svæði í okkar heimshluta. En í skýrslu hæstv. utanrrh. kemur á hinn bóginn fram að því er varðar kjarnorkuvopnalaus svæði að þar hefur Ísland í engu hvikað frá sameiginlegum skuldbindingum sínum við Atlantshafsbandalagið. Framkvæmd utanríkisstefnunnar á þessu sviði gengur þess vegna sem betur fer í berhögg við beina yfirlýsingu stjórnarsáttmálans. Og það er auðvitað ástæða til þess að fagna því að framkvæmdin hefur verið með þeim hætti. En það segir okkur um leið á hversu veikum stoðum þessi ríkisstjórn starfar í þessum efnum. Það væri líka ástæða til í þessu sambandi að rifja upp að yfirlýsingar hæstv. forsrh. á undanförnum mánuðum hafa í mörgum tilvikum að því er varðar stefnuna í utanríkismálum verið býsna gáleysislegar og ekki í samræmi við þá niðurstöðu sem hæstv. utanrrh. kemst að í skýrslu sinni að því er varðar utanríkis- og varnarmál. Þannig má segja að ríkisstjórnin sé þríklofin í þessu efni. Á einn veginn er Alþb., sem hefur fengið að ráða stefnuyfirlýsingunni. Annar hlutinn er Alþfl., undir forustu hæstv. utanrrh., sem hefur framfylgt óbreyttri stefnu í utanríkis- og varnarmálum og þriðji hlutinn er svo Framsfl., sem hefur sýnt á sér hefðbundið hentistefnusnið í þessum efnum, þar sem hluti Framsfl. hefur staðið fast og þétt við grundvallaratriði utanríkisstefnunnar eins og hún hefur verið framkvæmd á undanförnum árum en annar hlutinn, undir forustu þingflokksformanns þeirra, hefur daðrað við stefnu Alþb. Og hæstv. forsrh. sýnist hafa hneigst til þess að styðja þann hluta flokksins undanfarna mánuði, hvort sem á því kann nú að verða breyting á næstu mánuðum eða ekki. Þetta er sú mynd sem við blasir af ríkisstjórn Íslands þegar horft er á einn veigamesta þáttinn í stjórnarstefnu hverrar ríkisstjórnar, það er þríklofin ríkisstjórn. Af þessu má ráða að sú ábyrga grundvallarstefna í varnar- og öryggismálum sem hæstv. utanrrh. framkvæmir styðst ekki við stjórnarmeirihlutann á Alþingi, hún byggist auðvitað á því, hér eftir sem hingað til, að Sjálfstfl. hefur mótað og fylgt og framkvæmt skýra stefnu í þessum efnum. Og það er á þeim grundvelli sem hæstv. utanrrh. getur fylgt þeirri stefnu eftir sem hann lýsir svo í skýrslunni. Á bak við ríkisstjórnina sjálfa eru ekki nægjanlega sterkar stoðir til þess. Ég ætla síðan að víkja að nokkrum atriðum sem fram koma í þessari skýrslu. Það er fjallað hér um samskipti austurs og vesturs í ljósi þeirra breytinga sem átt hafa sér stað. Ég ætla ekki að fara mörgum fleiri orðum um það en ég hef þegar gert. Ég vil þó vekja athygli á því að bæði í skýrslunni, til að mynda á bls. 8, og eins í ræðu hæstv. utanrrh. er fjallað um þá nýju stöðu sem nú er komin upp, að allt bendir til þess að sameining þýsku ríkjanna verði miklu fyrr en menn áður töldu í kjölfar þess að Berlínarmúrinn féll. Ég sakna þess hins vegar að það kemur ekki með skýrum hætti fram í þessari skýrslu, né í ræðu hæstv. ráðherra, hver afstaða hans er í þessu efni. Ýmis ríki í Evrópu, bæði austan- og vestanmegin við gamla járntjaldið hafa lýst skoðunum sínum í því efni. Og þá skiptir auðvitað mestu máli að hverju menn vilja stefna að því er varðar þátttöku hins nýja sameinaða Þýskalands í varnarsamstarfi Evrópuríkjanna. Jafnvel af hálfu Pólverja hafa þau sjónarmið komið fram að eðlilegt væri að sameinað Þýskaland yrði aðili að Atlantshafsbandalaginu. Ég hefði gjarnan kosið að sú afstaða kæmi fram með skýrum hætti í þessari skýrslu og ég efast ekkert um hug utanrrh. í þeim efnum. En vænti þess að hann síðar í þessari umræðu geri þá nánari grein fyrir stefnu sinni í þessu efni og árétti það að Ísland telji eðlilegt og sjálfsagt að sameinað Þýskaland verði aðili að Atlantshafsbandalaginu. Í kaflanum um öryggis- og varnarmál kemur mjög skýrlega fram að í framkvæmd hefur utanríkisstefnan þrátt fyrir sameiginlega stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar byggst á mjög ábyrgri afstöðu. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir mikinn niðurskurð í vopnabúnaði verða hervarnir eftir sem áður veigamikill þáttur í öryggiskerfi ríkja Evrópu.`` Ég vil leggja á það áherslu að auðvitað verða menn að gæta að því í þessari öru þróun að raska ekki því jafnvægi sem tryggt hefur friðinn og huga að því að við verðum á hverjum tíma að gæta að öryggi okkar þó að dregið hafi mjög verulega úr þeirri ógn sem mest hefur verið undanfarna áratugi. Enn er mjög margt óvíst um hver þróunin verður og því ekki tímabært að taka neinar þær ákvarðanir sem veikt geta stöðu okkar og bandamanna okkar í þessu efni. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. hefur með ótvíræðum hætti tekið af skarið að því er þetta varðar. Hæstv. ráðherra fjallar eðlilega allmikið um stöðuna í Sovétríkjunum. Auðvitað hefur þróun mála þar mjög veigamikil áhrif á allar þær breytingar sem nú eiga sér stað þó segja megi að önnur ríki Austur-Evrópu hafi tekið frumkvæðið síðustu mánuði. Ég verð þó að segja að mér finnst hæstv. ráðherra ofmeta um sumt forustuhlutverk núverandi leiðtoga Sovétríkjanna. Frá mínum bæjardyrum séð er ekki um það að ræða að hann hafi haft frumkvæði að einhverjum nýjungum. Hann fann ekki upp markaðsbúskapinn, hann fann ekki upp fjölflokkakerfi, hann fann ekki upp lýðræðislegt skipulag. Hann stóð hins vegar frammi fyrir því að sósíalisminn og áætlunarbúskapur sósíalismans og einræðiskerfi kommúnismans var hrunið. Hann hefur af mikilli reisn og skörungsskap leitt undanhald þessa kerfis og vonandi á þann veg að það geti orðið öllum þjóðum í Evrópu til framdráttar og dragi úr spennu og bæti sambúð þjóða. Þess vegna tek ég auðvitað undir að það er mikilvægt að ríki Vestur-Evrópu styðji þá umbótaviðleitni sem þarna á sér stað en menn verða að gera sér grein fyrir því að hér er þjóð á undanhaldi en ekki þjóð sem er að taka frumkvæði. Og enn á ýmislegt eftir að koma í ljós hvað verður í Sovétríkjunum. Enn hafa ekki gerst þær breytingar þar á efnahagssviðinu sem menn hafa vænst og hlýtur að vera forsenda fyrir því að árangur náist. Leiðtogi Sovétríkjanna hefur ekki treyst sér til þess að marki að fara út á það svið, enn sem komið er, og það hlýtur að vekja nokkurn ugg að þróunin upp á síðkastið hefur verið sú að þjappa saman valdi á nýjan leik. Enn fremur vekja atburðirnir í Litáen nokkurn ugg og sýna mönnum fram á að allt getur enn gerst í Sovétríkjunum. Staðreyndin er sú að Litáum hefur verið ógnað með hervaldi. Það ætti að vekja menn til umhugsunar um það sem er að gerast í Sovétríkjunum og um það að ekki er allt sem sýnist í þessu efni og full ástæða er til að fara varlega og gæta að sér þegar ákvarðanir eru teknar í utanríkis- og öryggismálum. Ég ætla þá að ræða aðeins afstöðu Íslendinga til Eystrasaltsríkjanna og þeirra atburða sem þar hafa átt sér stað síðustu daga og vikur. Ég efa ekki að hæstv. ríkisstjórn styður þá ákvörðun Litáa að slíta sig úr sovéska ríkjasambandinu og endurreisa sjálfstætt fullvalda ríki. Sambærileg viðleitni er fyrir hendi í öðrum ríkjum við Eystrasalt, sem innlimuð voru í Sovétríkin á sínum tíma. Alþingi Íslendinga, eins og mönnum er kunnugt, tók af skarið í þessu efni með þeirri ályktun sem samþykkt var á dögunum og hæstv. utanrrh. beindi eðlilegum tilmælum til leiðtoga Sovétríkjanna fyrir skömmu síðan vegna þeirrar hernaðarógnunar sem fram kom af hálfu Sovétstjórnarinnar. Að mínu mati eiga Íslendingar að taka með mjög ótvíræðum hætti af skarið í þessu efni. Ég lít svo á að það standi Norðurlandaþjóðunum næst að sýna þessum þjóðum fyllsta stuðning, allan þann stuðning, þann mesta stuðning sem mögulegur er, engum öðrum þjóðum stendur það nær. Það hlýtur að höfða til okkar Íslendinga sérstaklega, með tilliti til þess að við fengum fullveldi á sama tíma og þessar þjóðir fengu sjálfstæði. Það hlýtur að höfða til okkar vegna þess að við fengum og tókum við lýðveldi og urðum fullkomið sjálfstætt ríki við þær aðstæður að styrjöld geisaði í heiminum. Í þessu ljósi hljóta tilfinningar okkar að vera mjög sterkar til þessara þjóða. Hæstv. utanrrh. hefur haldið því fram, og það kemur fram hér í skýrslunni, að nægjanlegt sé af Íslands hálfu að vísa til viðurkenningar Dana á sjálfstæði Litáa frá 1921. Í skýrslunni kemur ekki fram hvort sú yfirlýsing var gefin út fyrir Dani eina eða bæði Dani og Íslendinga. Danir fóru þá með utanríkismálefni Íslendinga en við vorum fullvalda þjóð og slík yfirlýsing er þess vegna ekki gild nema hún hafi alveg skýrlega verið gefin út fyrir hönd beggja þjóðanna. Í skýrslunni kemur ekki fram hvort svo hafi verið. En í sjálfu sér er þetta formsatriði. Meginatriðið er það að við eigum, Íslendingar, að taka með afdráttarlausum hætti af skarið og sýna vilja okkar og samstöðu. Og þess vegna er rétt að við viðurkennum formlega fullveldi Litáens og þá ríkisstjórn sem lýðræðislega kjörið þing hefur sett þar á fót. Ég tel að allt annað lýsi veikleika og efasemdum og beri vott um að við séum ekki tilbúnir til þess að veita þeim nægjanlegan stuðning. Auðvitað er eðlilegt að Litáar ræði við Sovétríkin, en þeir þurfa að geta sýnt fram á virkan stuðning. Bandaríkjamenn eiga annarra hagsmuna að gæta um margt en við í þessu efni vegna samskipta sinna við Sovétríkin. Ég er þó þeirrar skoðunar að þeir hafi farið allt of varfærnislega í þessu efni. Mér finnst það gagnrýni vert gagnvart Bandaríkjunum hversu veikur stuðningur þeirra hefur verið fram til þessa. Ég efast ekkert um heilan hug þeirra en þeir hafa greinilega raðað málum í forgangsröð og það hefur dregið úr þeim þunga á bak við stuðninginn við Eystrasaltsríkin sem maður hefði vænst. En frá mínum bæjardyrum séð á þetta ekki að breyta afstöðu okkar Íslendinga. Við höfum enga ástæðu til annars en að sýna fyllsta stuðning í verki. Og það er engin leið að færa fram rök fyrir því að formleg viðurkenning af hálfu Íslendinga muni veikja stöðu Litáa eða kunni að spilla fyrir framgangi mála í samskiptum þeirra við Sovétríkin. Þvert á móti þarf veiki aðilinn í þessari stöðu á stuðningi að halda. Við fundum það þegar aðrar þjóðir viðurkenndu Ísland sem lýðfrjálst sjálfstætt ríki að það var mikils virði og við eigum að sýna öðrum það nú. Það er af þessum ástæðum sem ég hef ásamt nokkrum öðrum þingmönnum lagt fram till. til þál. þar sem ríkisstjórninni er falið að viðurkenna formlega sjálfstæði Litáens. Ég vona, þrátt fyrir þá afstöðu sem fram kom hjá hæstv. utanrrh., að um það mál geti tekist breið samstaða hér á Alþingi og að hæstv. ríkisstjórn sjái sér fært að styðja þá tillögu og viðurkenna formlega fullveldi Litáens. Það væri í samræmi við fyrri samþykktir Alþingis. Það væri í samræmi við fyrri afskipti hæstv. utanrrh. af málinu, rökrétt framhald af því sem þegar hefur verið gert. Það mundi hins vegar valda miklum vonbrigðum ef hæstv. ríkisstjórn ætlaði að hika í þessu efni. Það sýndi veikleika, það mundi benda til þess að ef til vill væri ekki í raun sá hugur á bak við afstöðu Íslands sem nú þegar hefur komið fram. Vonandi fer ekki svo að afskipti Sovétríkjanna af máli Litáa leiði til þess að sú breytta heimsmynd sem við horfumst nú í augu við hverfi og við stöndum aftur frammi fyrir þeirri gömlu mynd sem ógnarstjórn Sovétríkjanna áður var. Á þessu stigi er ekki ástæða til þess að hafa uppi svartsýnisspár í þeim efnum. En atburðir síðustu daga sýna að það þarf að styrkja þá sem eru minni máttar í þessum átökum og það er okkar skylda. Það þarf að sýna Sovétríkjunum fram á að þau geti ekki hunsað eðlilegar kröfur þessara þjóða til sjálfstæðis. Það þarf að sýna Sovétríkjunum fram á að ef þau ætla að gera það er umbótastefnan brostin og það er þess vegna sem við þurfum að taka ákveðna afstöðu. Ástæða hefði verið til þess að fjalla um ástand mála í einstökum ríkjum Austur-Evrópu og þær breytingar sem þar eru að gerast en til þess vinnst ekki tími. Ég hefði þó talið að það væri fróðlegt í þessari umræðu að heyra sjónarmið ráðherra Alþb., varaformanns Alþb., hæstv. samgrh., sérstaklega í tilefni af þeim kafla sem hér er um Rúmeníu. Innan Alþb. hafa á undanförnum mánuðum verið uppi raddir um nauðsyn þess að sá flokkur hreinsaði fortíðina, gerði almenningi grein fyrir samskiptum sínum við ríki kommúnista í Austur-Evrópu sem lengst voru við ógnarstjórnina í Rúmeníu. Kröfur af þessu tagi sýnast ekki hafa fengið hljómgrunn innan Alþb. en það væri sérstakt fagnaðarefni ef varaformaður þess flokks, hæstv. samgrh., mundi í þessum umræðum gera nánari grein fyrir þessu og freista þess að þvo fortíðarrykið af Alþb. svo sem stífar kröfur hafa verið uppi um innan flokksins. Því yrði örugglega fagnað ef hann tæki frumkvæði í því hér á Alþingi að hefja uppgjör og gera hreint fyrir dyrum Alþb. í þeim efnum. Í skýrslunni er síðan gerð nokkur grein fyrir ýmsum svæðisbundnum deilumálum í veröldinni sem ég ætla ekki að fara mörgum orðum um hér. Þar er í flestum efnum um að ræða embættismannafrásögn af ástandi mála nema að því er varðar kaflann um Mið-Austurlönd þar sem kemur fram pólitísk stefnumörkun. Þar segir: ,,Vissrar tilhneigingar hefur gætt til að líta eingöngu á aðra hlið þessa máls, og einfalda það á þann hátt að skella allri ábyrgðinni á Ísraelsmenn. Því hefur verið haldið fram að málið verði leyst á þann hátt eingöngu að Ísraelar yfirgefi herteknu svæðin, Palestína verði viðurkennd sem ríki og Frelsissamtök Palestínumanna sem ríkisstjórn þess. Aðstæður krefjast þess hins vegar að litið sé á málið í víðara samhengi. Vert er að ítreka að Ísrael er umkringt af ríkjum sem ekki viðurkenna tilvistarrétt þess. Sérhver lausn verður því að tryggja öryggi Ísraels.`` Ég fagna því að þessi afdráttarlausa stefnumörkun skuli koma fram að því er varðar deilumál fyrir botni Miðjarðarhafs. Um margt höfum við söguleg tengsl við Ísrael og þess vegna er ánægjulegt að þetta skuli koma fram með þessum hætti, ekki síst í ljósi þess að af hálfu beggja samstarfsflokka hæstv. utanrrh. hafa komið gálausar eða ábyrgðarlausar yfirlýsingar um þessi efni, bæði að því er varðar afstöðu Alþb. og sumar yfirlýsingar hæstv. forsrh. Þess vegna þykir mér ástæða til þess að árétta stuðning við þessa stefnumörkun hæstv. ráðherra. Um önnur atriði í þessum kafla ætla ég ekki að fjölyrða. Það hefði verið ástæða til þess ef til vill ef hæstv. menntmrh. hefði verið viðstaddur að fjalla nokkuð um Níkaragúa en þar vörpuðu menn af sér fyrir skömmu í frjálsum kosningum oki einræðisstjórnar og sósíalisma. Fyrir réttu ári síðan lýsti hæstv. menntmrh. því yfir að hann mundi nota fyrsta tækifærið sem gæfist til þess að fara þangað til þess að berjast með félögunum þar og ef til vill væri ástæða til þess að spyrja hæstv. ríkisstjórn hvort hún ætlaði ekki að gefa hæstv. ráðherra tækifæri til þess að fara þangað hið fyrsta. Ég hygg að það mundi lítinn skaða gera þar niður frá en kannski bæta svolítið stjórnmálaástandið, svo að ég tali ekki um ástandið í menntmrn., hér heima. Þá ætla ég að víkja örfáum orðum að Norðurlandasamvinnu sem er fjallað um í skýrslunni og hæstv. ráðherra fjallaði um. Ég hygg að samvinna Norðurlandaþjóðanna standi um margt á krossgötum um þessar mundir, þarfnist verulegrar endurskipulagningar og endurskoðunar. Að skrifræði þessarar samvinnu sé orðið umfangsmeira en unnt er að réttlæta með þeim markmiðum sem menn hafa sett sér og þeim árangri sem af pólitíska starfinu hlýst. Í því sambandi vil ég minna á að þetta samstarf er orðið að grasrótarsamstarfi. Samstarf þjóðanna er orðið svo þétt riðið á öllum sviðum þjóðfélagsins, bæði á vegum félagasamtaka, fyrirtækja og stofnana að pólitísk umsjónarstarfsemi er ekki að sama skapi jafnnauðsynleg og áður var þegar samvinnan hófst á þessum vettvangi í öndverðu. Jafnframt er þess að geta að samstarf Norðurlandaþjóðanna á efnahagssviðinu í víðara samhengi innan EFTA og væntanlega í samvinnu við Evrópubandalagið á næstu árum gerbreyta forsendum Norðurlandasamstarfsins á sviði efnahagsmála og þegar af þeirri ástæðu er alger nauðsyn að endurmeta með hvaða hætti það á að fara fram. Sérstaklega er fjallað hér um kjarnorkuvopnalaus svæði og þá embættismannanefnd sem unnið hefur að því máli. Í ljósi stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, sem gerir virka þátttöku í viðræðum um kjarnorkuvopnalaus svæði að meginatriði stefnunnar í utanríkis- og varnarmálum, er ástæða til þess að vekja athygli á því og fagna því að í framkvæmd hefur svo ekki orðið. Í skýrslu hæstv. ráðherra segir að í fyrsta lagi sé atburðarásin í alþjóðamálum nú með þeim hætti að erfitt sé að einangra einstök viðfangsefni í öryggismálum og leiða þau til lykta án tillits til pólitískra aðstæðna í víðara samhengi. Og enn fremur segir þar: ,,Með því að samskipti austurs og vesturs hafa afgerandi áhrif á forsendur kjarnorkuvopnalauss svæðis er augljóslega varhugavert að reyna að draga saman niðurstöður af starfi hópsins fyrr en séð er fyrir endann á þeim miklu breytingum sem nú eru í gerjun.`` Með öðrum orðum, það er stefna ríkisstjórnarinnar að umfjöllun um málið í víðara samhengi með gagnkvæmum samningum sé lykilatriðið, sé sá farvegur sem geti leitt okkur til lausnar á þessu viðfangsefni. Í öðru lagi segir hér að skylt sé að taka tillit til þess að í erindisbréfi hópsins sé kveðið á um að hann skuli í störfum sínum taka mið af skuldbindingum Norðurlandaþjóðanna þriggja í Atlantshafsbandalaginu. Með öðrum orðum, að þrátt fyrir stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem kynni að miða í aðra átt er hér með ótvíræðum hætti tekið af skarið um að í framkvæmd hefur utanríkisstefnan að þessu leyti byggst á skuldbindingum okkar við Atlantshafsbandalagið. Ég vil sérstaklega fagna því að svo er og kemur fram með svo skýrum og afdráttarlausum hætti þó að enn megi vera ljóst að framkvæmd stefnunnar byggir ekki á meirihlutastuðningi innan hæstv. ríkisstjórnar. Það sýnir enn einu sinni hversu veikburða hún er og hversu varhugavert það er fyrir Íslendinga að sitja uppi með ríkisstjórn af þessu tagi sem hefur ekki traustari stoðir til þess að standa á í þessum mikilvægu málum. Þá fjallar hæstv. ráðherra ítarlega um samvinnuna á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Það er augljóst að Atlantshafsbandalagið hefur átt mjög veigamikinn þátt í og reyndar mestan þátt í þeim umbreytingum sem orðið hafa og þessi afstaða er með skýrum hætti orðuð í skýrslunni á bls. 45. Jafnframt er hér vakin athygli á yfirlýsingu leiðtogafundar Atlantshafsbandalagsins frá því í maí í fyrra og ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að þar sé um að ræða eitt merkasta skjal sem bandalagið hefur sett fram um langan tíma og þar af leiðandi ein markverðasta stefnumörkun í varnar- og öryggismálum og um þróun Evrópumála nú um stundir og á næstu árum, þar sem lýst er staðfestum vilja bandalagsins til að greiða fyrir og aðlaga sig þeim breytingum sem nú eiga sér stað í austurhluta Evrópu og binda þar með enda á hina óeðlilegu skiptingu álfunnar sem varað hefur frá lokum síðari heimsstyrjaldar eins og þar segir. Það er líka ástæða til þess að hnykkja á því sem segir á bls. 50: ,,Hnattstaða Íslands gerir það að verkum, að við niðurskurð og samdrátt í herafla Atlantshafsbandalagsins á meginlandi Evrópu kann mikilvægi liðsaukaflutninga frá Bandaríkjunum og Kanada á hættu- og ófriðartímum að aukast vegna hins landfræðilega mismunar á bandalögunum tveimur. Frá landamærum Sovétríkjanna eru nokkur hundruð kílómetrar til Vestur-Evrópu. Frá austurströnd Bandaríkjanna til Evrópu skipta þeir nokkrum þúsundum.`` Og enn fremur segir þar: ,,Af ofangreindu má ráða að þær breytingar, sem orðið hafa og eru um það bil að eiga sér stað á sviði öryggis- og varnarmála í Evrópu, gefi Íslendingum ekki tilefni til hrófla við því fyrirkomulagi sem þeir hafa stuðst við í öryggis- og varnarmálum undanfarna áratugi.`` Þó að ljóst sé að við, eins og aðrar bandalagsþjóðir, þurfum að horfast í augu við breytta tíma og breyttar aðstæður og fögnum þeim breyttu aðstæðum sem eru afleiðing þeirrar stefnu sem við og bandalagsþjóðirnar hafa fylgt og við viljum aðlaga okkur þeim nýju aðstæðum, er ekkert tilefni til þess enn að hvika frá grundvallarþáttum öryggisstefnunnar með varnarsamstarfinu við Bandaríkin og aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Og það er enn ástæða til þess að fagna því að um þessi efni hefur hæstv. utanrrh. tekið alveg skýrt af skarið um stefnuna af sinni hálfu. En því miður er það svo að forustumenn annarra stjórnarflokka hafa ekki að undanförnu talað með jafnskýrum og ábyrgum hætti. Auðvitað kemur ekki á óvart að talsmenn Alþb. skuli hafna aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Og þó að menn hefðu kannski vænst þess að þeir horfðust í augu við raunveruleikann eftir umskiptin í Evrópu og viðurkenndu nú grundvallaratriði þessarar stefnu og mikilvægi hennar og árangur hefur annað komið á daginn og þeir hafa kosið að daga uppi í fortíðarhyggju sinni. Jafnvel hæstv. fjmrh., formaður flokksins, sem stundum lætur að því liggja að hann sé frjálslyndari og opnari en aðrir forustumenn þess flokks, jafnvel hann sem stundum státar sig af þessu gefur til kynna í yfirlýsingum sínum að hann sé jafnforstokkaður og hinir sem dýpri rætur eiga í þeim flokki. En þetta kemur ekki á óvart og veldur ef til vill ekki verulegum áhyggjum. Hitt hefur valdið mér meiri vonbrigðum að hæstv. forsrh. hefur talað um þessi efni af talsverðu gáleysi. Í viðtali við Þjóðviljann 20. febr. leggur hann enn að jöfnu varnarbandalag okkar, Atlantsbandalagið, og Varsjárbandalagið, leggur hann enn að jöfnu þær blokkir sem áður voru í Evrópu austan megin og vestan við járntjaldið. Hann fjallar þar um þá skoðun sína að með því að tvískipting Evrópu sé úrelt séu þar af leiðandi hernaðarbandalögin, eins og hann orðar það, NATO og Varsjárbandalagið orðin úrelt og koma þurfi upp nýju öryggiskerfi í Evrópu. Hér er talað af talsverðu gáleysi. Hér er talað í allt öðrum tón og með allt öðrum hætti en hæstv. utanrrh. gerir. Og ég hygg að einmitt þessi þáttur veki kannski mestan ugg um raunverulega stöðu hæstv. ríkisstjórnar í þessum efnum. Ég veit að meiri hluti Framsfl. stendur heill og óskiptur að baki utanríkisstefnunni og stefnunni í varnar- og öryggismálum. En við þekkjum það af langri sögu að þar innan dyra hafa jafnan verið hópar eða armar sem hafa hneigst til þess að daðra við Alþb. Það vekur áhyggjur og er ástæða til að hafa af því áhyggjur þegar hæstv. forsrh. á þessum tímum virðist halla sér að þeim armi innan Framsfl. Þess vegna vildi ég gjarnan að hæstv. forsrh. gerði grein fyrir afstöðu sinni og skoðunum sínum á skýrslu hæstv. utanrrh. og þeim skýru og ákveðnu niðurstöðum sem hann hefur þar komist að og ég efa ekki að mikill meiri hluti er fyrir á Alþingi og meðal þjóðarinnar. Í ljósi þessara, að mínu mati, ábyrgðarlausu yfirlýsinga óska ég eftir því að hæstv. forsrh. geri hér í umræðunni grein fyrir afstöðu sinni til yfirlýsinga hæstv. utanrrh. Er hann sammála þeirri meginniðurstöðu sem fram kemur í kaflanum um samvinnu á vettvangi Atlantshafsbandalagsins á bls. 50? Það er grundvallaratriði og hefur úrslitaþýðingu um mat og stöðu þessarar ríkisstjórnar, ekki bara hér heima heldur líka álit hennar á erlendum vettvangi, hvort hæstv. forsrh. getur tekið af skarið í þessu efni, eytt óvissu og lýst yfir fullum stuðningi við lokayfirlýsingu hæstv. utanrrh. á bls. 50. Það væri sannarlega fagnaðarefni ef sú yfirlýsing kæmi fram. Frú forseti. Ég vildi þá með örfáum orðum víkja að tveimur atriðum sem beint snerta varnarliðið. Í fyrsta lagi þeim áformum sem hæstv. ríkisstjórn hefur kynnt varðandi breytingar á verktakastarfsemi á Keflavíkurflugvelli. Þar höfðum við frá öndverðu búið við einokunarstarfsemi sem var fullkomlega eðlileg á sínum tíma þegar við bjuggum við veikburða verktakastarfsemi hér í landinu og gátum ekki sinnt þessum verkum með öðrum hætti. Nú eigum við fjölmörg öflug og traust verktakafyrirtæki og eðlilegt væri að losa um hömlur á þessu sviði þó að einn aðili mundi með einum eða öðrum hætti annast samninga um þessi efni við bandarísk yfirvöld. Þá hygg ég að það sjónarmið sé almennt ríkjandi í þjóðfélaginu að eðlilegt væri að auka frelsi og samkeppni á þessum vinnumarkaði eins og annars staðar. En hæstv. ríkisstjórn hefur kosið að fara þveröfuga leið. Nú á að breyta þeirri einokun sem verið hefur, að vísu með þátttöku ríkisins, í algera ríkiseinokun. Ég tel þetta vera spor aftur á bak, í algerri andstöðu við alla þá þróun sem á sér stað, svo að ég tali nú ekki um í fullkominni andstöðu við þá stefnu sem Alþfl. á stundum hefur í frammi og ber sér á brjóst að hann berjist fyrir. Og það vekur auðvitað upp þær spurningar hvort það markmið sé tekið fram yfir önnur að koma þarna á einhverju pólitísku spillingarkerfi. Annað verður í raun og veru ekki séð en að þarna eigi að koma á ríkisframkvæmdum þannig að hæstv. ráðherra geti gaukað verkefnum og atvinnu að vinum og vandamönnum og það eigi að gera menn háða pólitísku valdi í þessu efni. Stefna af þessu tagi er löngu liðin undir lok. Vinnubrögð af þessu tagi heyra fortíðinni til. Þess vegna teldi ég miklu skynsamlegra að Alþfl., í samræmi við þá stefnu sem hann boðar almennt, tæki af skarið í þessu efni og lýsti því yfir að í stað þess að koma hér á ríkiseinokun mundi hann beita sér fyrir því að hér yrði komið á auknu frjálsræði í verktakastarfsemi og nýju skipulagi á grundvelli nýrra hugmynda. Ég vil svo í örfáum orðum víkja að varaflugvallarmálinu. Hæstv. utanrrh. hefur lengi lagt á það áherslu að það sé mikilvægt mál og brýnt og um það þurfi og eigi að taka ákvörðun. Á sl. vori var því hins vegar lýst yfir í Þjóðviljanum að hæstv. utanrrh. hefði verið beygður á bak aftur í þessu efni og ekkert yrði af áformum hans. Í framkvæmd verður ekki annað séð en að Þjóðviljinn hafi haft rétt fyrir sér í þessu efni. Þó liggur fyrir að hér er ekki um ríkisstjórnarmál að ræða þó að Alþb. hafi hótað stjórnarslitum af þessu efni. Hæstv. forsrh. hefur margsinnis lýst því yfir að þetta mál sé einhliða ákvörðunarmál utanrrh. og hann geti einn tekið ákvörðun um þá forkönnun sem hér er verið að fjalla um. Þrátt fyrir að hæstv. forsrh. hafi með þessum ótvíræða hætti lýst því yfir að valdið sé óskorað hjá hæstv. utanrrh. og það sé ekki ríkisstjórnarmál hefur hæstv. utanrrh. bognað fyrir hótunum Alþb., tekið þá hagsmuni að Alþb. fái að sitja áfram í ríkisstjórn fram yfir þá mikilvægari hagsmuni sem hann hefur lýst yfir að væru fyrir hendi í þessu efni. Þetta er auðvitað áhyggjuefni og sýnir eitt með öðru hversu alvarlegt það er að hafa ríkisstjórn sem byggð er á svona veikum forsendum í utanríkis- og varnarmálum. Þó að það hafi ekki komið að sök í þeim atriðum þar sem um er að ræða grundvallaratriði er augljóst að í þáttum eins og þessum hefur Alþb. náð þeim árangri að beygja hæstv. utanrrh. og auðvitað vita menn aldrei þegar á svona veikum stoðum er byggt hvenær þeir hugsanlega ná þar fastari tökum. Það er athygli vert að þrátt fyrir vandræðaganginn í Alþb., þrátt fyrir upplausnina sem þar á sér stað geta þeir beitt kúgun af þessu tagi. Áður en ég hverf frá varnarmálunum vil ég aðeins minnast á þær umræður sem átt hafa sér stað um afvopnun á höfunum og traustvekjandi aðgerðir. Ég hygg að Geir Hallgrímsson, þáv. utanrrh., hafi fyrstur á alþjóðavettvangi minnt á hagsmuni Íslendinga í þessu efni á Stokkhólmsráðstefnunni á sínum tíma og æ síðan hefur hin sérstaka staða Íslands verið áréttuð af okkar hálfu, bæði innan Atlantshafsbandalagsins og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þegar hæstv. núv. utanrrh. fór að tala um þessi efni í byrjun var augljóst að hann fór þar fram af nokkrum glannaskap og augljóslega í þeim tilgangi að reyna að þóknast með einhverjum hætti viðhorfum Alþb. Þá virtist svo sem hugmyndin væri sú að setja fram tillögur sem rifu þróun afvopnunarviðræðna úr þeirri forgangsröð og því samhengi sem þær eru í dag og ekki yrði tekið tillit til þeirra sérstöku aðstæðna sem auðvitað eru að því er varðar varnarviðbúnað á höfunum. Hæstv. ráðherra sætti eðlilega harðri gagnrýni af þessum sökum. En því ber að fagna að hann hefur tekið tillit til þessarar gagnrýni. Bæði í þessari skýrslu og í ræðu hæstv. ráðherra kemur fram að þær hugmyndir sem nú hafa verið að mótast af hans hálfu byggja í einu og öllu á því að raska í engu því samningaferli um samdrátt í hefðbundnum herafla sem nú á sér stað og að taka fullt tillit til þeirrar sérstöðu Atlantshafsbandalagsins að það byggir í ríkari mæli á varnarviðbúnaði á höfunum en Sovétríkin og enn fremur af tæknilegum ástæðum er varnarviðbúnaður þar með öðrum hætti en á landi og í þriðja lagi meginreglurnar um frjálsar siglingar. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur tekið tillit til þessarar gagnrýni og til þessara sjónarmiða og fellt hugmyndir sínar að þeim. Í meginatriðum er ég sammála því sem fram kemur í skýrslunni um þetta efni. Þá ætla ég, frú forseti, að víkja nokkrum orðum að viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins. Eðlilega er þar um að ræða eitt viðamesta samningamál okkar á sviði utanríkismála nú um stundir og á næstu árum. Ég sakna þess þó að enn skortir skýra stefnumörkun af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og að í þessari skýrslu er ekki eytt þeirri óvissu sem verið hefur um stefnu hæstv. ríkisstjórnar, markmið hennar og vilja með þessum samningaviðræðum. Ég vil enn á ný leggja á það áherslu, eins og við sjálfstæðismenn höfum gert, hversu brýnt það er að við gætum að útflutningshagsmunum okkar með sjávarafurðir. Ég hlýt að vekja enn einu sinni athygli á því að þrátt fyrir samkomulagið innan EFTA á Oslóarfundinum í fyrra, um fríverslun með fisk, eru Norðmenn að auka styrki sína á aðlögunartímanum og engar líkur eru taldar á því að Evrópubandalagið falli frá styrkjastefnu sinni. Þess vegna er ekki líklegt að árangur náist í okkar málum á þessum grundvelli. Við verðum eigi að síður að leggja megináherslu á að ná samningum um hindrunarlaus viðskipti. Ég hef margsinnis lýst því yfir að þær tvíhliða könnunarviðræður sem átt hafa sér stað eru mikilvægar og gagnlegar en þeim þarf að fylgja eftir með formlegum viðræðum til þess að tryggja okkar hagsmuni. Ég óttast að ef þeir samningar eru látnir bíða þar til almennu EFTA--EB samningunum er lokið, þá sé óvíst að við höfum sömu stöðu til þess að knýja á um okkar mál. Þetta vildi ég árétta hér eins og jafnan áður. Það er ekki nýtt af nálinni að Alþb. hefur haft almenna fyrirvara og sérstakan fyrirvara að því er varðar alla samninga um frjáls gjaldeyrisviðskipti og frjálst flæði fjármagns og fjárfestingu erlendra aðila. Ef taka á slíka fyrirvara alvarlega er ljóst að Alþb. tekur ekki þátt í þeim viðræðum sem fram fara. Hæstv. utanrrh. hefur lýst fyrirvörum sem hann hefur gert fyrir Íslands hönd og eru eðlilegir og sjálfsagðir og lúta að fjárfestingu erlendra aðila í útgerð og fallvötnum og orkulindum landsins. Fyrirvarar Alþb. eru greinilega miklu víðtækari. Fyrir skömmu birti dagblaðið Tíminn, málgagn Framsfl., ítarlega úttekt á þessum málum og skrifaði um þau forustugrein þar sem segir m.a.: ,,Í Tímabréfi í dag er fjallað um það sérkenni umræðunnar um Evrópumálefni í íslenskum fjölmiðlum og hagsmunasamtökum að líta á þau sem efnahagsmál og ræða þau þess vegna út frá efnahagslegum rökum og sjónarmiðum nær eingöngu. Það er þeim mun undarlegra, að meginumræðan um Evrópumál skuli falla í þennan jarðveg, að hin opinbera stefna í þessu tilfelli er mótuð af pólitískri varfærnisstefnu, þjóðlegu íhaldi í sjálfstæðis- og fullveldismálum, og aðeins við það miðað að ná við hvers konar ,,Evrópubandalög`` skynsamlegum fríverslunarsamningum án þess að skuldbinda þjóðina á neinn hátt pólitískt og reyndar alls ekki fram yfir það sem slíkir samningar fela í sér, sem er ekki annað en að frjáls viðskipti eigi sér stað með útflutningsvörur beggja samningsaðila á gagnkvæmnisgrundvelli.`` Hér er málgagn Framsfl. að lýsa því yfir að það sé stefna ríkisstjórnarinnar að fara eingöngu í viðræður við Evrópubandalagið um fríverslun með vörur. Eins og kunnugt er höfum við þegar fríverslunarsamning við Evrópubandalagið, sem að vísu er um margt áfátt og þarf að bæta, en hinar almennu EFTA--EB viðræður eru miklum mun víðtækari og almennu vöruviðskiptin eða fríverslun með vöruviðskipti eru aðeins einn hluti þeirra. En hér hefur málgagn Framsfl. lýst því yfir að það sé stefna ríkisstjórnarinnar að fara í þessar viðræður einvörðungu til þess að semja um fríverslun með vörur og því er lýst yfir að samningum um allt annað hafi verið hafnað og það sé ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Nú veit ég auðvitað ekkert um það í hvaða umboði ritstjórar Tímans tala eða hvort þeir eru að segja satt og rétt um stefnu Framsfl. og afstöðu hans í hæstv. ríkisstjórn. En ef svo er er hér staðfestur enn einn klofningurinn í þesu máli. Ef svo er er alveg augljóst að hæstv. ríkisstjórn veit ekkert hvað hún vill og getur ekki tekið á þessum málum. Það er þess vegna óhjákvæmilegt í þessari umræðu að hæstv. forsrh. geri ítarlega grein fyrir þessu máli. Er Tíminn að lýsa stefnu Framsfl. og hæstv. ríkisstjórnar eða er hann á einhverjum villigötum í þeim efnum? Þessu verður hæstv. forsrh. að svara í þessari umræðu. Því að það liggur í augum uppi ef hann er á sömu skoðun og Tíminn að hæstv. ríkisstjórn getur ekki tekið á þessum málum, er svo þverklofin að það er útilokað að hún fjalli um þessi viðfangsefni. Þess vegna, hæstv. forsrh., vil ég ítreka spurningu mína og hún er þessi: Lýsir þessi tilvitnun í dagblaðið Tímann afstöðu Framsfl. og hæstv. ríkisstjórnar? Er hæstv. forsrh. sammála því sem Tíminn segir eða er hann sammála því sem hæstv. utanrrh. hefur lýst, bæði hér á Alþingi og erlendis, sem stefnu ríkisstjórnarinnar? Hvort fylgir hæstv. forsrh. hæstv. utanrrh. eða þeirri stefnu sem Tíminn hefur lýst að sé stefna Framsfl. og ríkisstjórnarinnar? Um þetta þurfum við að fá skýr svör. Það er ekki hægt að ljúka þessari umræðu hér á Alþingi í dag án þess að þessari spurningu sé svarað með afdráttarlausum hætti, ekki með því að fara eins og köttur í kringum heitan graut heldur með því að svara skýrt og skorinort. Það á að vera alveg vandalaust. Hvort stendur hæstv. forsrh. með því sem segir í Tímanum um stefnu Framsóknar og hæstv. ríkisstjórnar eða með hæstv. utanrrh.? Margt bendir til þess að þær breytingar sem átt hafa sér stað í Evrópu á síðustu mánuðum geti haft áhrif á þessar viðræður og framtíðarsamskipti og framtíðartengsl EFTA-þjóðanna við Evrópubandalagið. Frá mínum bæjardyrum séð hafa viðbrögð hæstv. utanrrh. við greinarskrifum utanríkisráðherra Dana verið allt of ofsafengin. Auðvitað liggur það í augum uppi að við látum hvorki danska utanríkisráðherrann né danskan forsætisráðherra segja okkur fyrir verkum um það hvernig við æskjum að haga samskiptum okkar við Evrópubandalagið eða hvort við sækjum þar um aðild eða ekki. Engum dettur það í hug. En utanríkisráðherrann danski er í sinni grein að vekja athygli á þeim breytingum sem eru að eiga sér stað. Hann er líka að vekja athygli á þeirri nýju umræðu sem er að hefjast innan EFTA-ríkjanna sem m.a. bendir til þess að mörg þeirra hugsi, þegar til lengri tíma er litið, til þess að hagsmunir þeirra séu betur tryggir með aðild. Og auðvitað komumst við ekki hjá því að meta þessi breyttu viðhorf sem nú eru augljóslega að ryðja sér til rúms. Það þarf ekki og á auðvitað ekki að breyta ákvörðunum okkar um aðild að sameiginlegu EFTA--EB viðræðunum og engin ástæða til þess. En við verðum að gera okkur grein fyrir að svo kann að fara að niðurstaða þeirra verði ekki hin varanlega skipan á samskiptum EFTA og EB heldur kann svo að vera að þar sé aðeins um að ræða eitt skref í samskiptum þessara aðila og að næsta skref kunni að verða stigið tiltölulega fljótlega eftir að niðurstaða fæst í þessum viðræðum. Og það er fullkomin ástæða fyrir okkur að gera okkur grein fyrir því að þetta er að gerast og ræða þau viðfangsefni sem af því eðlilega hljótast. Þess vegna er það forpokunarhugsunarháttur sem liggur að baki þeim tilsvörum sem hæstv. utanrrh. hefur gefið í þessu efni. Auðvitað verðum við að ræða nýjustu breytingar, auðvitað verðum við að fjalla um þá umræðu sem er að gerast meðal annarra EFTA-þjóða og þær hugmyndir sem þar eru að vakna og eins innan Evrópubandalagsins. Eftir sem áður höldum við okkar striki, en við verðum að gera okkur grein fyrir breyttum aðstæðum. Og hæstv. ríkisstjórn verður auðvitað að fara að gera Alþingi grein fyrir því hvernig hún ætlar að standa að öllum breytingunum sem þessu samstarfi fylgja á hinum fjölmörgu sviðum efnahags- og atvinnumála og allri þeirri löggjöf sem þarf að breyta. Það hefur þegar komið fram að á einu sviði, sviði bankamála, hefur ríkisstjórnin lýst því yfir að hún geti ekki tekist á við verkefni af því að stjórnarflokkarnir hafa þar svo ólíkar skoðanir. Þar hefur hæstv. ríkisstjórn lýst því yfir að við verðum að dragast aftur úr og bíða þangað til kjósendur koma hæstv. ríkisstjórn frá í næstu kosningum. Auðvitað væri, frú forseti, æskilegt að geta fjallað með miklum mun ítarlegri hætti um þessi stóru viðfangsefni en ég ætla ekki að taka miklu lengri tíma til þess hér og nú en vænti skýrra svara af hálfu hæstv. ráðherra um þau efni sem ég hef spurt um og lýsi enn eftir skýrri stefnumörkun ríkisstjórnarinnar, lýsi enn eftir því að hún komi hér upp með þau viðfangsefni sem Alþingi þarf að takast á við en sópi þeim vandamálum ekki endalaust undir teppið einungis vegna þess að innan hæstv. ríkisstjórnar er sá ágreiningur sem gerir það að verkum að hún getur ekki tekið á málinu. Þjóðin getur ekki beðið eftir því. Alþingi verður þá að taka málið í sínar hendur og það verður að mynda hér á Alþingi meiri hluta um þessi efni. Hæstv. ríkisstjórn getur ekki útilokað það að Alþingi taki á því verkefni. Reyndar hafa þingmenn Sjálfstfl. flutt hér frumvörp á ýmsum sviðum sem tengjast þessum verkefnum og þá kemur m.a. í ljós vilji þeirra flokka, eins og til að mynda Alþfl. sem haldið hefur því fram í orði kveðnu að hann vilji standa að skýrri framkvæmd í þessu efni og hvergi hika og hvergi bíða. Frú forseti. Að lokum vil ég aðeins árétta það að í þessari skýrslu er enn einu sinni staðfest að hæstv. ríkisstjórn byggir á veikum grunni, svo að vægt sé til orða tekið, í utanríkis- og öryggismálum. Innan hennar er engin samstaða um þau efni en í meginatriðum hefur hæstv. utanrrh. fylgt ábyrgri stefnu í utanríkis- og varnarmálum. Það þarf að eyða óvissu vegna gáleysislegra yfirlýsinga hæstv. forsrh. um afstöðu okkar til Atlantshafsbandalagsins og mikilvægis þess á næstu árum. Það liggur fyrir að við lifum nú mikla breytingatíma, tíma sem kalla á sveigjanleika og ný viðhorf en líka tíma sem krefja menn um árvekni, staðfestu og þrautseigju.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég hafði ætlað mér að fjalla í nokkrum orðum um þær miklu breytingar sem hafa orðið á umhverfi okkar Íslendinga og þau breyttu viðhorf sem slíkt krefst. Ég ætla mér að fjalla nokkuð um það frumkvæði sem við Íslendingar hljótum að hafa í því að móta okkar næsta umhverfi og að sjálfsögðu að ákveða hvaða stöðu við viljum hafa í þessu umhverfi. Ég vil með því fyrst og fremst andmæla m.a. þeirri stöðnun sem mér þótti koma fram í orðum hv. 1. þm. Suðurl. En ég hlýt nú áður en ég kem að þessu að fara nokkrum orðum um þær miklu áhyggjur sem hann virðist hafa, og virðist valda honum jafnvel vöku, af sundurlyndi því sem hann talar um í núv. ríkisstjórn. Það er að vísu afar þægilegt að geta flutt þessa sömu ræðu í öllum málum. Ég minnist þessarar ræðu t.d. í umræðu um efnahagsmálin fyrir rúmu ári. Nú eru að vísu hv. sjálfstæðismenn hættir að tala um efnahagsmálin og hljóta að viðurkenna að þrátt fyrir þetta ímyndaða sundurlyndi hefur núv. ríkisstjórn tekist æðimikið á því sviði. Hv. þm. lýsti m.a. miklum áhyggjum sínum út af því að í upphafi skýrslu utanrrh. er birt stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum. Ekki er mér fyllilega ljóst hvað í þeirri yfirlýsingu olli hans miklu áhyggjum. Í þessari yfirlýsingu er hvergi minnst á einstakar alþjóðlegar stofnanir heldur farið almennum orðum um þær. Það er ekki minnst á Sameinuðu þjóðirnar, ekki Atlantshafsbandalagið, ekki norræna samstarfið, ekki EFTA. Þar er hins vegar lögð áhersla á virka þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Ekki trúi ég því að það valdi hv. þm. áhyggjum því að þessi virka þátttaka í alþjóðlegu samstarfi var einmitt áhersluatriðið í utanríkismálum í þeirri ríkisstjórn sem hann leiddi, ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar 1987--1988. Og hv. þm. er að gera því skóna að einhver ágreiningur sé á milli mín og hæstv. utanrrh. Þetta er náttúrlega fleipur eitt því að þessari virku þátttöku í alþjóðlegu samstarfi hefur verið haldið áfram á sömu braut og gert var í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. Og ég vil segja það hér og nú og strax að ég kannast ekki við nein mikilvæg atriði í utanríkismálum þar sem ágreiningur er á milli mín og hæstv. utanrrh. Ég hef haft um þau mjög gott samráð og þarf svo sannarlega ekki undan því að kvarta. Ekki veit ég hvort það veldur hv. þm. áhyggjum að í þessari yfirlýsingu er lögð sérstök áhersla á virka þátttöku í afvopnunarmálum. Þetta má einnig rekja til ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, þar sem einmitt þessi virka þátttaka var stórlega aukin frá því sem áður hefur verið. Ég kannast heldur ekki við það að nokkur munur sé á því sem hæstv. utanrrh. og ég höfum, t.d. á alþjóðlegum vettvangi, sagt um þau mál. Ég hef á alþjóðlegum vettvangi hvað eftir annað lagt áherslu á afvopnun. Það hefur verið mín skoðun allt frá því að ég fór að hafa afskipti af stjórnmálum að unnt væri að leysa deilur á milli stórveldanna á annan máta en að byggja upp kjarnorkuvopnabúnað. Ég vona að hv. þm. og sjálfstæðismenn allir geti fagnað því sem gerst hefur á þessu sviði og geti tekið undir það með okkur að sannarlega er betra að búa í heimi þar sem leitað er sátta við samningaborðið heldur en leitast við að tryggja friðinn með því að auka kjarnorkuvopnakapphlaupið. Og ég vona að hv. sjálfstæðismenn geti fagnað því að núv. utanrrh. og ég þegar ég var utanrrh. höfum reynt að taka virkan þátt í þessu tali um afvopnun. Ég er ekki að segja að við höfum ráðið þar miklu, en þó er alveg vafalaust að okkar rödd hefur heyrst svo að ég lýsi nokkurri undrun yfir því að hv. þm. skuli hafa svona gífurlega miklar áhyggjur af þeirri yfirlýsingu núv. ríkisstjórnar að hún hyggist halda áfram þeirri sömu stefnu sem tekin var upp 1987--1988, stefnu hinnar virku þátttöku í alþjóðlegum samskiptum og virkri þátttöku í afvopnunarmálum. Ég vona að mér hafi tekist að slá nokkuð á þessar miklu áhyggjur hv. þm. í þeim efnum. Hv. þm. bað mig að lesa bls. 50 í skýrslu utanrrh. um Atlantshafsbandalagið. Ég sé ekkert á þeirri síðu sem ég þarf að gera ágreining við. Ég hef aldrei nokkurn tíma lýst því yfir t.d. að þessir breyttu tímar krefjist þess að við Íslendingar göngum úr Atlantshafsbandalaginu. Ég hef hins vegar hvað eftir annað sagt að að sjálfsögðu hlýtur Atlantshafsbandalagið, eins og Varsjárbandalagið, að breytast. Ég vona að enginn sé svo staðnaður að honum sé ekki ljóst að með þeirri gjörbreyttu áherslu sem er í Evrópu nú, þar sem vígbúnaðarkapphlaupið er væntanlega að hverfa, þar sem verið er að ná samkomulagi, boða samkomulag á þessu ári um hefðbundin vopn, þar sem forseti Bandaríkjanna hefur gengið fram fyrir skjöldu og boðað stórkostlega fækkun í hefðbundnum vopnabúnaði, ég vona að öllum sé ljóst að þetta hlýtur að hafa áhrif til breytinga á Atlantshafsbandalagið eins og Varsjárbandalagið. Ég vona að ég megi ekki skilja orð hv. þm. svo að hann telji þrátt fyrir allt þetta að þar eigi engin breyting að verða. Þá er hann áreiðanlega einn af fáum sem því halda fram. Það sem ég hef sagt um Atlantshafsbandalagið er nákvæmlega þetta: Atlantshafsbandalagið á að hafa frumkvæði í þeim miklu breytingum sem eru að verða. Mér þótti um tíma að Atlantshafsbandalagið hefði það ekki og mér þóti satt að segja ástæða til að hafa áhyggjur af því að leiðtogi Sovétríkjanna, Gorbatsjov, greip aftur og aftur frumkvæði í þeim efnum. Sem betur fer er þetta að breytast og Atlantshafsbandalagið hefur í sínum gerðum og sínum fundum nú tekið miklu meira frumkvæði í þeim málum en áður var og því vil ég fagna. Ég vil einnig biðja hv. þm. að lesa bls. 46 og 47 í skýrslu hæstv. utanrrh., þar sem fjallað er ítarlega um afvopnun á höfunum og þar sem m.a. kemur fram sá málflutningur sem við höfum báðir haft í frammi með okkar áherslu á það að afvopnun á höfunum verði með í þeim viðræðum um afvopnun sem stórveldin hafa sín á milli. Ég kannast ekki við nokkurn áherslumun í ræðum okkar utanrrh. í þeim efnum. Það er hárrétt sem kom fram hjá hæstv. utanrrh., sem ég vona að hv. þm. hafi einnig hlustað á, í orðum hans áðan um þá staðreynd, um þá sannfæringu okkar beggja að hin mikilvæga leið yfir Atlantshafið sé ekki síður tryggð ef fjarlægðir eru úr höfunum árásarkafbátar með kjarnorkuvopnum. Ég hef sjálfur haft tækifæri til að hlusta á og ræða við sérfræðinga á þessum sviðum sem hafa einmitt haldið því fram að með því að fjarlægja kjarnorkuvopn af höfunum og úr höfunum komi betur fram yfirburðastyrkur Atlantshafsbandalagsins í hefðbundnum vopnum. Við megum heldur ekki á þessu sviði vera of staðnaðir. Sem betur fer eru nú mikilvægir og áhrifaríkir menn á þessum sviðum farnir að tala þessari sömu röddu eins og kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. Maður eins og aðmíráll Crowe, sem neitaði þessu þegar hann var hér á landi fyrir skömmu, segir nú að sjálfsagt sé og nauðsynlegt að ræða um afvopnun á höfunum. Fyrrv. flotamálaráðherra í Bandaríkjunum, Nitze, hefur lengi haldið því fram að Bandaríkjamenn ættu að taka undir þær raddir sem krefjast afvopnunar eða fækkunar kjarnorkuvopna á höfunum. Svo að það er hárrétt sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. að þessi skoðun fær aukið fylgi nú innan Atlantshafsbandalagsins og ég leyfi mér að treysta því að hv. sjálfstæðismenn verði með í þeim hópi. Hv. þm. vildi fá að vita það hvort Tíminn lýsti stefnu ríkisstjórnarinnar. Það vona ég að hann geri í langflestum tilfellum. Ég get hins vegar alls ekki tekið ábyrgð á einstökum skrifum Tímans fremur en hv. þm. getur tekið ábyrgð á öllum skrifum Morgunblaðsins. Mig minnir að Morgunblaðið hafi jafnvel birt skammargreinar um hv. þm. og hafi í sumum tilfellum lýst allt öðrum viðhorfum en ég hef heyrt hér á hinu háa Alþingi. Ég trúi því ekki að allar þær greinar séu undan rifjum hv. þm. runnar. Það sem Tíminn er að lýsa í því broti sem hv. þm. las er fyrst og fremst það að við erum að semja um þátttöku í efnahagssamstarfi Evrópuþjóðanna. Við erum ekki að leita eftir aðild að Evrópubandalaginu. Og efnahagssamstarf er náttúrlega og ekki síst frjáls verslun. Ég hef lýst stefnu ríkisstjórnarinnar oft í ræðu. Ég vona að hv. þm. hafi kynnt sér ræðu þá sem ég flutti á leiðtogafundi EFTA-ríkjanna á sl. ári. Þar er lýst stefnu þessarar ríkisstjórnar í þeim samningum sem nú fara fram um þátttöku í efnahagssvæði Evrópu. Og allt sem hefur verið gert í framhaldi af þeim fundi hefur verið byggt á því sem þar er lýst, bæði þeim fyrirvörum sem þar er lýst og þeim vilja sem við Íslendingar höfum í þessu sambandi. Ég vona að ég hafi svarað þeim beinu spurningum sem til mín var beint og ég vona jafnframt að mér hafi tekist að draga nokkuð úr áhyggjum hv. þm. af því sundurlyndi sem hann telur vera innan núv. ríkisstjórnar. Það er aldrei hollt að ganga lengi með slíkar áhyggjur. Ég vildi hins vegar koma nokkuð að þeim miklu breytingum sem eru að gerast í Evrópu og eins og ég sagði í upphafi, stöðu okkar í því sambandi. Ég hef lýst því og endurtek að að sjálfsögðu munu verða miklar breytingar á Atlantshafsbandalaginu hvort sem hv. sjálfstæðismönnum eða öðrum líkar betur eða verr. Þetta kemur fram aftur og aftur á fundum Atlantshafsbandalagsins og þeim yfirlýsingum sem þaðan koma og því ber að sjálfsögðu að fagna. En við Íslendingar hljótum einnig að spyrja sjálfir: Hver er staða okkar í öryggismálum Evrópu í ljósi þessara gerbreyttu tíma? Við hljótum að spyrja okkur að því sjálfir. Og við hljótum í raun að hafa frumkvæði í þeirri athugun. Við eigum ekki að láta segja okkur hver á að vera staða okkar í því öryggisneti sem ég efa ekki að verður í Evrópu jafnvel þótt gengið verði eins langt og nokkur maður getur vonað í þeirri afvopnun sem nú á sér stað og ég vona að þar verði gengið mjög langt. Ég efa ekki að það verður t.d. talið nauðsynlegt að hafa mjög öruggt eftirlit með framkvæmd þess samkomulags sem virðist vera í burðarliðnum og við skulum vona að sé. Og við Íslendingar erum þar að sjálfsögðu á ákaflega mikilvægu svæði í Norður-Atlantshafshafi. Hvert verður hlutverk okkar í því að hafa eftirlit með samkomulagi um afvopnun í og á höfunum, um umferð flugvéla t.d. á Norður-Atlantshafinu svo eitthvað sé nefnt. Ég hef velt því fyrir mér hvort við Íslendingar ættum ekki að biðja um og hafa frumkvæði að umræðu um þetta mál við okkar bandalagsþjóðir. Ég tel það mjög koma til greina og það verður að vera til þess hugsað. Þetta er mál sem sannarlega er verðugt fyrir Alþingi Íslendinga að ræða. Viljum við taka þátt í því eftirliti sem nauðsynlegt verður? Mitt svar er já. Ég tel mjög mikilvægt að við Íslendingar tökum þátt í því. Og til þess að geta tekið þátt í því á markverðan hátt þurfum við vitanlega að skilja afar vel það sem er að gerast og taka virkan þátt í því sem er að gerast, bæði í orði og í verki, í orði t.d. á þeim mörgu fundum sem við sækjum nú alþjóðlega. Og til að geta lagt fram þar skýra skoðun á þessum málum þurfum við að hafa góða hugmynd um það sem við viljum að verði. Ég hef oft lýst því að ég vona að kalda stríðinu ljúki og ég trúi því að því sé að ljúka. Vissulega eru hættumerki. Vissulega getur orðið bakslag og vissulega geta menn sagt: Er ekki í raun farið svo hratt í þessum málum að slys geti orðið? Ég get ekki neitað því að á þessu sviði hef ég nokkrar áhyggjur svo að ég noti nú orð hv. 1. þm. Suðurl.  Ég tel einna mikilvægast í allri þróun öryggismála að við Íslendingar gerum okkur sem gleggsta grein fyrir því sem þar er og stuðlum að því sem við viljum að þar verði. Í því sambandi hafa menn talað um varaflugvöll á Norðurlandi. Ég tel að það sé að sjálfsögðu á valdi utanrrh. hvort hann lætur fara fram forkönnun á slíkum varaflugvelli. En er ekki líka ástæða til að spyrja hvort einhver breyting kunni að hafa orðið hjá Atlantshafsbandalaginu í þessum málum við þær miklu breytingar sem eru að verða allt í kringum okkur? Er þetta ekki eitt af þeim atriðum sem er verðugt að ræða? Ég hef satt að segja ekki heyrt þær áherslur af hálfu Atlantshafsbandalagsins á varaflugvöll nú eins og heyrðust áður. Ég hef fulla ástæðu til að ætla að Atlantshafsbandalagið muni telja ástæðu til að endurskoða allar hugmyndir um varaflugvöll. En ég hygg að við ættum sjálfir að hafa frumkvæði að slíku. Ég vil taka það fram að ég tel allt öðru máli gegna að byggja varaflugvöll á Norðurlandi ef hann er ætlaður til þess að hafa eftirlit með framkvæmd þeirra samninga sem nú er verið að gera.

Þetta var okkar tillaga sjálfstæðismanna fyrir tveim árum.

Nú, var það ykkar tillaga? Það er gott að heyra að þið hafið sagt eitthvað af viti.  Hér hefur sem von er verið rætt um samning okkar við Evrópubandalagið. Ég verð að viðurkenna að mér þykir nokkuð gáleysislega farið að af hálfu sjálfstæðismanna með þeirri miklu áherslu sem þeir enn leggja á tvíhliða formlegar viðræður við Evrópubandalagið um málefni okkar Íslendinga. Þarf ég raunar ekki að endurtaka það sem hæstv. utanrrh. hefur sagt í því sambandi. Að sjálfsögðu eru viðræður í gangi. Ákveðið er að ég muni eiga fund með Delors í Brussel 18. þessa mánaðar. Ég hef óskað eftir því að utanrrh. verði með mér á þeim fundi og með Delors munu verða a.m.k. þrír ef ekki fjórir af framkvæmdastjórum Evrópubandalagsins. Þetta verður ákaflega mikilvægur fundur. Á þeim fundi gefst tækifæri til að undirstrika enn einu sinni vilja okkar Íslendinga í þessum samningum, undirstrika hverju við viljum ná fram og undirstrika þá fyrirvara sem ráðast af smæð landsins, sérstöðu þess í efnahagsmálum, legu þess o.s.frv. Og á þessum fundi skapast einnig tækifæri til þess að fjalla t.d. um yfirlýsingar utanríkisráðherra Dana. Eru þær studdar af Evrópubandalaginu? Við höfum grun um að svo sé ekki. Ég kemst ekki hjá því að segja nokkur orð um yfirlýsingar Dana. Þær hafa vakið nokkra undrun. Ég vil geta þess hér að á þessu sama bryddaði í viðræðum við forsætisráðherra Dana á Norðurlandaráðsfundinum hér nýlega, þótt ekki kæmu þær fram eins ákveðnar og þær hafa gert hjá Uffe Ellemann-Jensen. Mér sýnist vera augljós skýring á þeirri áherslu sem Danir leggja nú á fulla aðild Norðurlandanna að Evrópubandalaginu. Enginn efast lengur um það að þýsku löndin tvö muni sameinast og Austur-Þýskaland verður þar með aðili að Evrópubandalaginu. Ég hygg að enginn efist heldur um það að Austurríki muni fljótlega fá fulla aðild. Það hefur komið fram hjá fleiri aðilum í Evrópubandalaginu að hlutleysið er ekki eins mikill þrándur í götu nú og það var áður talið. Þegar þetta gerist verða áhrif þýskumælandi aðila að Evrópubandalaginu afar mikil og ekki nokkur vafi á því, hygg ég, að Þýskaland verður áhrifamest innan þess bandalags. Ég hygg líka að flestir sjái fyrir sér að Suður-Evrópa muni að meira eða minna leyti verða ein blokk með Frakka í forustu innan Evrópubandalagsins. Og það er afar skiljanlegt að Danir hafi af því nokkrar áhyggjur hvar þeir muni staðsetjast innan þessa bandalags þegar það er svo breitt. Það hefur verið meira jafnræði milli ríkjanna innan Evrópubandalagsins en verður þegar þessi breyting hefur átt sér stað. Það er því afar skiljanlegt að Danir leggi á það áherslu að Norðurlöndin sameinist Evrópubandalaginu og styrki þannig norðurhluta þess. Ég tel að í þessu sambandi eigum við að svara skýrt og skorinort að okkar stefna er óbreytt. Við sækjum ekki eftir fullri aðild að Evrópubandalaginu og ég veit ekki annað en um það sé full samstaða hér á hinu háa Alþingi. Það er ekki í myndinni fyrir okkur Íslendinga. Ekki kemur heldur til mála að við afsölum okkur yfirráðum yfir náttúruauðlindum okkar, hvorki til lands né sjávar. Það kemur ekki til mála að við hleypum Evrópubandalaginu inn í fiskveiðilögsögu okkar eða afhendum þeim orkulindir þessa lands. Það kemur heldur ekki til mála að við afhendum erlendum fjármagnseigendum innan Evrópubandalagsins yfirráð yfir bankakerfi þessa lands. Ég vona að um þetta allt saman sé full samstaða hér á hinu háa Alþingi. Vitanlega eigum við að svara utanríkisráðherra Dana með því að ítreka þessi sjónarmið. Við getum boðið Dönum upp á það að taka þátt í því sem lýst var í mjög fróðlegri grein í Morgunblaðinu fyrir skömmu, hugmynd sem þar var birt eftir erlendan mann um framtíðarskipun Evrópu. Þar var talið að hún gæti orðið sú að Danir færu út úr Evrópubandalaginu og gengju inn í samtök Norðurlandanna og baltnesku landanna. Mér þótti þessi hugmynd afar athyglisverð og mér dettur í hug að hæstv. utanrrh. ætti að taka með sér ljósrit af þessari grein og gefa vini sínum Uffe Ellemann-Jensen. Mér heyrðist hann skilja töluvert íslensku í viðtali sem kom fram í sjónvarpinu. Getur ekki vel verið að allt það sem er að gerast í Evrópu geti einmitt orðið til þess að sú mynd sem þar var lýst verði að veruleika? Getur það ekki orðið? Er endilega öruggt að Evrópubandalagið gleypi Evrópu? Er öruggt að Þýskaland verði eitthvert ofurveldi innan slíks stækkaðs Evrópubandalags? Ég held að við þurfum líka að skoða þessar hugmyndir og gæti vel komið til mála að hreyfa þeim einmitt innan Norðurlandanna. Þarna er annað atriði þar sem við Íslendingar megum alls ekki fljóta sofandi að feigðarósi og verðum að skoða þá fjölmörgu möguleika sem felast í þeirri róttæku uppstokkun sem er að verða í Evrópu. Ég vil svo minnast nokkuð á það sem rætt hefur verið um Litáen og í því sambandi m.a. á tillögu hv. sjálfstæðismanna. Ég vil taka fram strax að ég vona og trúi því að hún sé af þeirri hvöt einni flutt að hv. sjálfstæðismenn vilji leggja áherslu á viðurkenningu okkar á sjálfstæði Litáens. Ég tel hins vegar að það sé óþarft, eins og hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh. Í örfáum orðum vil ég rekja það sem þar hefur gerst. Alþingi Íslendinga varð fyrst þjóðþinga til að fagna sjálfstæðisyfirlýsingu Litáa. Hæstv. utanrrh. varð fyrstur vestrænna utanrríkisráðherra til að kalla sendiherra Sovétríkjanna á sinn fund og fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands vara mjög eindregið við þeirri þróun sem virtist vera fram undan í Litáen sem Litáar sjálfir hafa sagt nú að kunni að verða afstýrt, þ.e. að vopnum verði beitt þar. En vitanlega er því ekki afstýrt og þegar orðið að Sovétmenn beita Litáa mikilli þvingun með þeim her sem þangað hefur verið fluttur. Síðan hefur komið fram að sendinefnd Litáa sem hefur verið í Osló hefur lýst nákvæmlega þeim sama skilningi og við Íslendingar höfum haft, að viðurkenning á sjálfstæði sem Danir veittu fyrir hönd okkar Íslendinga árið 1921 sé í fullu gildi. Út af því sem kom fram hjá hv. þm. Þorsteini Pálssyni vil ég upplýsa hér að ég hef verið fullvissaður um það að Danir hafi þá gert það fyrir hönd Danmerkur og Íslands og að það hafi komið greinilega fram. Sömuleiðis voru í framhaldi af þeirri yfirlýsingu gerðir a.m.k. tveir viðskiptasamningar við sjálfstætt Litáen. Þannig að við sýndum það líka í verki að sú viðurkenning var fullkomlega virt og hélt gagnvart okkur Íslendingum. En sú spurning vaknar, ef við förum nú að gefa út yfirlýsingu um viðurkenningu á sjálfstæði Litáens, erum við þá að afturkalla þá yfirlýsingu sem var gefin 1921 fyrir okkar hönd og við höfum aldrei til þessa efast um? Ég vil leggja mjög mikla áherslu á það að við Íslendingar gerum allt sem í okkar valdi stendur til þess að þróun mála í Litáen geti orðið þeirri þjóð sem allra best. Og við eigum vitanlega að taka því eins og við frekast getum sem kemur fram í bréfi til forseta Íslands, að veita Litáen þá aðstoð efnahagslega og á hverju öðru sviði sem við frekast getum. Það getur vel verið að smæð þessarar þjóðar valdi því að við getum ekki gert þar stóra hluti. En eftir því er tekið ef við gerum það á réttan máta. Ég get einnig tekið undir það sem hefur komið fram að menn hafa undrast nokkuð hvers vegna Bandaríkjamenn og Svíar eru svo hikandi í sínum stuðningi við Litáa. Þó hygg ég að á því séu mjög ákveðnar skýringar. Og ég vek athygli á því að það eru ekki bara Bandaríkjamenn heldur líka Þjóðverjar, Bretar, Frakkar. Þessar þjóðir hafa varla sagt nokkuð sem styður Litáa svo að marktækt sé í þeirra sjálfstæðisbaráttu. Það sem ræður hjá þessum þjóðum er vitanlega sú hugsun að valda ekki þeim óróa innan Sovétríkjanna sem kynni að leiða til þess að Sovétríkin teldu sig knúin til að beita vopnavaldi í Litáen og berja þetta niður sem fyrst. Vitanlega er það von þessara þjóða að perestrojka og glasnost megi þróast á eðlilegan máta. Vitanlega er ekkert annað sem þarna ræður. Og af því að hv. sjálfstæðismenn hafa nú ætíð lagt svo mikla áherslu á samráð innan Atlantshafsbandalagsins vil ég í þessu tilfelli í raun taka undir þau orð þeirra að í þessu máli hygg ég að við eigum að hafa samráð við bandalagsþjóðir okkar innan Atlantshafsbandalagsins. Þetta er einmitt mál sem þar á að ræða. Atlantshafsbandalagið á að hafa samstöðu um viðurkenningu og stuðning við Litáen. Verður það eflaust tekið upp á fundum þar fljótlega. Ég tel þess vegna að ný yfirlýsing okkar Íslendinga eða viðurkenning á sjálfstæði Litáens sé óþörf og legg áherslu á að í þessum málum verði farið þannig að að ekki valdi hinni litáisku þjóð tjóni. Vitanlega er það ekki ætlun nokkurs manns. Ég skal ekki hafa um þetta miklu lengri ræðu. Ég vil einnig taka undir ánægju með skýrslu utanrrh. og leggja á það mikla áherslu að um hana er samstaða í ríkisstjórninni. Ég kannast ekki við ágreining um þessa skýrslu, enda hefur hann hvergi nokkurs staðar komið fram. En að sjálfsögðu, þegar mismunandi flokkar starfa saman eru mismunandi áherslur. Svo var í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og svo hefur verið í öllum ríkisstjórnum sem ég hef kynnst. Hins vegar veldur þessi stöðuga áhersla á ágreining innan ríkisstjórnarinnar af hálfu hv. þm. Þorsteins Pálssonar mér áhyggjum, ef ég má nota hans eigin orð. Staðreyndin er að við höfum náð samstöðu í máli eftir mál, mjög erfiðum málum, ágreiningsmálum. Okkur hefur m.a. tekist að leiða þjóðina út úr þeim efnahagserfiðleikum sem við höfum staðið frammi fyrir um nokkurn tíma. Meira að segja svo langt að aðilar vinnumarkaðarins segja að nú sé borð fyrir báru. Við sjáum fram á ástand í efnahagsmálum á næstu mánuðum og árum vonandi sem er áður óþekkt hér á landi. Þannig mun þessi ríkisstjórn starfa áfram. Hún mun starfa áfram að því að jafna og leysa þann skoðanamun sem vissulega kann að vera innan ríkisstjórnarinnar í einstökum málum og hafa þá þjóðarheill að leiðarljósi. Í utanríkismálum munum við hafa þjóðarheill í huga og við munum hafa þar í huga sjálfræði okkar Íslendinga og við munum leggja áherslu á að við Íslendingar tökum virkan þátt, eins og segir í okkar stefnuyfirlýsingu, í alþjóðlegu samstarfi. Að við tökum áfram virkan þátt í afvopnunarviðleitni þjóðanna og við gerum það sem við getum, þótt við séum lítil þjóð, til að stefna þróun mála á erlendum vettvangi og alheimsvettvangi inn á heillavænlegar brautir.

Kristín Einarsdóttir Virðulegi forseti. Síðasta ár hefur um margt verið viðburðaríkt á sviði utanríkismála. Á undanförnum árum hefur verið að birta til í samskiptum risaveldanna og í afvopnunarmálum. Þótt margir hafi verið bjartsýnir og bundið miklar vonir við þær breytingar í lýðræðisátt sem eiga sér stað í Sovétríkjunum á síðustu árum held ég að fáa hafi órað fyrir þeim breytingum sem orðið hafa í Mið- og Austur-Evrópu á síðustu mánuðum. Allt frá stríðslokum hefur heiminum verið skipt upp í tvö svæði sem að meira eða minna leyti hafa verið undir áhrifum risaveldanna tveggja. Sovétmenn og Bandaríkjamenn hafa hingað til verið allsráðandi um vígbúnað, hvor á sínu svæði. Afvopnunarviðræður og samningar um eyðingu vopna hafa stjórnast af vilja risaveldanna til að fækka vopnum. Meira að segja koma ríki Evrópu varla nærri þegar samningar um takmörkun kjarnorkuvígbúnaðar í Evrópu hefur verið til umræðu. Starf friðarhreyfinga, starf fólksins sjálfs hefur þrýst stöðugt á að sest verði að samningaborði og ég er sannfærð um að þeirra starf hefur haft mikið að segja til að ýta risaveldunum til samninga um afvopnun. Fólk vill ekki hervæðingu, það vill ekki að öllu þessu fé sé veitt í vígvélar. Það er aðeins hugarfóstur fárra hernaðarsinna að vígbúnaðaruppbyggingin sé nauðsynleg til að friði verði komið á í heiminum. Nú hafa gerst þau stórmerki að stjórnvöld í Sovétríkjunum eru hætt að líta á það sem hlutverk sitt að skipta sér af innanríkismálum landa utan sinna landamæra, eins og gerðist t.d. í Tékkóslóvakíu, Ungverjalandi og Afganistan. Það er grunnurinn að því að þjóðirnar geta lyft af sér okinu, hafnað miðstýringu og einveldi og krafist lýðræðislegra stjórnarhátta. Þessu megum við ekki gleyma. En hvað er fram undan hjá þessum þjóðum? Hvernig tekst þeim að vinna úr þeim breytingum sem orðið hafa? Það sem hlýtur að vekja bjartsýni í hugum allra er að með breyttum áherslum í austurhluta Evrópu verði afvopnun og varanlegur friður nær en vonir stóðu til fyrir aðeins nokkrum árum. Óvinaímyndin hverfur og ekki þarf lengur að magna upp þá mynd að Varsjárbandalagið og NATO þurfi að vígbúast hvort gagnvart öðru með stórveldin í broddi fylkingar og helst að geta tortímt heiminum mörgum sinnum með þeim vígbúnaði sem þau ráða yfir. Maður skyldi ætla að nú kæmu fram breyttar áherslur í skýrslu utanrrh. til Alþingis og því sem ríkisstjórnin hefur markað, vonandi í ljósi atburða liðinna mánaða. En nei, því miður. Við lestur skýrslunnar er varla hægt að segja að maður fyllist bjartsýni. Ekki ber mikið á friðarvilja. Hernaðarumsvif hér á landi hafa aukist á undanförnum árum. Nýjar vígvélar, olíuhöfn, ratsjárstöðvar og flugskýli sem þola kjarnorkuvopn bera vott um að Ísland er notað sem víghreiður. Þrátt fyrir að risaveldin virðast nú ekki lengur skipta með sér heiminum jafnbróðurlega og áður er Ísland eftir sem áður möskvi í hernaðarnetinu sem við höfum flækst æ fastar í. Nú hafa hernaðarsérfræðingar fundið út að áróðurslega sé best að kalla herstöðina ekki varnarstöð lengur, þar sem ekki sé svo auðvelt að sannfæra fólk um að óvinurinn muni koma og ráðast á það. Nú á herstöðin að heita eftirlitsstöð til að auðveldara sé að réttlæta veru hersins í landinu. Og til að kóróna allt er lagst svo lágt að biðja NATO að byggja einn herflugvöll enn hér á landi. Í skýrslu ráðherrans er tekið fram ,,að þær breytingar, sem orðið hafa og eru um það bil að eiga sér stað á sviði öryggis- og varnarmála í Evrópu, gefi Íslendingum ekki tilefni til að hrófla við því fyrirkomulagi, sem þeir hafa stuðst við í öryggis- og varnarmálum undanfarna áratugi``, svo vitnað sé orðrétt í skýrsluna. Telur hæstv. ráðherra enga ástæðu til að endurskoða stöðu okkar í því hernaðarneti sem við erum flækt í? Á þingi Sameinuðu þjóðanna þurftum við, eitt árið enn, að sitja undir því að Ísland greiddi ekki atkvæði, eitt Norðurlanda, með tillögu um stöðvun allra kjarnorkutilrauna og tillögu um stöðvun á framleiðslu kjarnavopna. Hvernig í ósköpunum er hægt að skýra slíka afstöðu? Íslendingar með hæstv. utanrrh. í broddi fylkingar hafa vakið máls á því á vettvangi NATO og víðar að afvopnun í og á höfunum sé ekki síður mikilvæg en afvopnun á landi. Fyrir okkur sem lifum á auðlindum hafsins er það grundvallaratriði að afvopnun á og í höfunum verði samhliða afvopnun á landi. Mér þótti þess vegna slæmt að sjá að ráðherrann telur ekki þörf á þessum viðræðum strax heldur telur í lagi að bíða þangað til að loknum viðræðum um fækkun hefðbundinna vopna í Evrópu. Það er því spurning hvort í reynd hefur nokkuð verið gert af Íslands hálfu til að þrýsta á kjarnorkuafvopnun í höfunum. Ekki hef ég heyrt að hæstv. utanrrh. styðji þá sem eru að vinna að því að Norðurlöndin verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði. Það er kominn tími til að íslensk stjórnvöld taki á sig rögg og hlusti á það sem fólkið í landinu hefur að segja. Engin kjarnavopn á Íslandi og kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Auðvitað væri best að svæðið væri stærra en fyrsta skrefið gefur von um það næsta. Í fylgiskjali 9 í skýrslu utanrrh. er birt samþykkt leiðtogafundar Atlantshafsbandalagsins frá því í maí 1989. Í henni er ekki að sjá mikinn vilja til afvopnunar. Þar kemur fram svo mikil hernaðarhyggja að manni verður illt af að lesa það. Allt byggist á þeirri kenningu að halda þurfi uppi nægilegum herstyrk til að koma í veg fyrir styrjöld. Það mætti halda að blessaðir mennirnir sem standa að þessari samþykkt telji að mannkynið muni lifa af kjarnorkustyrjöld. Kvennalistakonur eru andvígar hugarfari hermennskunnar. Okkur ber að stöðva allar hernaðarframkvæmdir hér á landi þegar í stað og stefna að friðlýsingu Íslands án vígbúnaðar. Við verðum að gera það upp við okkur hvert við stefnum. Í mínum huga er enginn vafi á því hvert við eigum að stefna og ég er sannfærð um að meiri hluti þjóðarinnar er mér sammála. Okkar verkefni er að uppræta hugarfar hermennskunnar í stað þess að ala á því eins og gert hefur verið hingað til af ráðandi öflum. Þrátt fyrir mikla bjartsýni sem ríkir um þróunina í austurhluta Evrópu er því ekki að neita að ástandið er mjög brothætt. Óþolinmæði fólks eftir breytingum er mikil og ekki víst að þeir sem kosnir eru til að stjórna geti ráðið við þann hraða sem kröfurnar eru um. Margir sem búið hafa við áralanga kúgun og ófrelsi halda að vestan járntjaldsins, sem svo var kallað, séu allir hamingjusamir og sælir og að ekkert bágt sé þar að sjá. Það tekur auðvitað tíma fyrir fólk að átta sig á hverju það er í raun að sækjast eftir og hvað þurfi að leggja á sig til að ná því fram. Fáir hefðu trúað því fyrir aðeins örfáum mánuðum að sameining þýsku ríkjanna væri á næsta leiti. Enginn þarf að halda að hún gangi fyrir sig eingöngu með jákvæðum breytingum fyrir alla. Fyrir kosningarnar í Austur-Þýskalandi á dögunum bárust fréttir af því að konur þar í landi hefðu borið fram sérstakan kvennalista í kosningunum. Ástæðan var að sögn fyrst og fremst sú að eftir að ný stjórn tók við með nýjar áherslur varð þeim fyrst fyrir að skerða rétt kvenna og barna. Loka átti barnaheimilum, hætta við skólamáltíðir, hætta að greiða einstæðum mæðrum húsaleigustyrk og fleira í þeim dúr. Varla getum við setið hér uppi á Íslandi og fagnað slíkum ráðstöfunum. Það er dálítið kaldhæðnislegt að frelsið sem menn hafa þráð svo og fagnað skuli þýða skerðingu á frelsi kvenna að vissu leyti. Sumar þjóðir, t.d. Pólverjar, hafa reynt að feta slóðina varlega. Litið til allra átta og virðast meta það svo að eftir áralanga miðstýringu fámennrar valdaklíku sé rétt að fara ekki of hratt. Þeir hafa reynt að rétta við efnahag landsins með aðstoð annarra ríkja án þess að taka kollsteypur. Þeir vilja fara sínar eigin leiðir. Aðrir eru óþolinmóðir og vilja fá allt strax án þess e.t.v. að sjást fyrir í ákafanum. Við eigum að styðja við bakið á þessum þjóðum eins og okkur frekast er unnt. Þó við séum hvorki stór né öflug þjóð getum við haft jákvæð áhrif. Ég er sannfærð um að aukin samskipti við þjóðir Austur- og Mið-Evrópu á ýmsum sviðum hafa ekki bara jákvæð áhrif fyrir þær heldur ekki síður fyrir okkur sjálf. Þegar Litáar lýstu yfir sjálfstæði sínu brást Alþingi skjótt við og sendi heillaóskaskeyti til þeirra. Auðvitað eigum við að styðja þjóðir sem eru að berjast fyrir sjálfstæði sínu. Okkur ber að virða sjálfsákvörðunarrétt þjóða og gera allt sem í okkar valdi stendur til að hafa áhrif á að ekki sé beitt vopnavaldi í deilum þjóða. En það er víðar en í Austur- og Mið-Evrópu sem fólk berst fyrir frelsi og sjálfstæði. Ekki síður þurfum við að beita áhrifum okkar til að sjálfsákvörðunarréttur þjóða sé virtur annars staðar. Í Mið-Austurlöndum er þjóð sem berst fyrir sjálfstæði sínu og viðurkenningu annarra á tilverurétti sínum. Ég heyrði ekki að þeir sem á undan mér töluðu hefðu áhyggjur af þessu fólki. Kafli V á bls. 37 í skýrslu utanrrh. vekur mikla furðu. Mannréttindabrot Ísraelsmanna á hernumdu svæðunum í Mið-Austurlöndum eru aðeins áhyggjuefni, að dómi ráðherrans. Veit ráðherrann hvað þarna hefur átt sér stað? Nú er ég ekki viss hvort ráðherrann heyrir orð mín.

Hann hlustar, hann stendur hér við hátalarann.

Gott.  Veit ráðherrann að ísraelskir hermenn hafa drepið um 150 börn undir 16 ára aldri? Veit hann að ísraelsk yfirvöld hafa meinað öllum börnum í Palestínu að stunda skólanám sl. 18 mánuði? Veit hann að allir sex háskólarnir á herteknu svæðunum hafa verið lokaðir samkvæmt skipun hersins í meira en tvö ár? Veit hann að aðeins íbúar herteknu svæðanna sem lúta gyðingatrú hafa kosningarrétt og lúta borgaralegum dómstólum? Allir hinir hafa engan pólitískan rétt og lúta herlögum. Hús eru jöfnuð við jörðu til að refsa heilum fjölskyldum fyrir meintar andófsaðgerðir einstakra meðlima. Heil þorp eru sett í herkví dögum eða vikum saman, uppskera bænda er eyðilögð og fleira og fleira. Frásagnir af hinum ótrúlegustu hrottaaðgerðum eru birtar daglega í Ísrael og þykja ekki lengur merkilegar. Í þessum sama kafla, V. kafla, er staðhæft að nágrannaríki Ísraels viðurkenni ekki tilverurétt þess. Ég veit ekki betur en að Arabaríkin, þar með talin Palestína eða PLO, styðji tillögu um alþjóðlega friðarráðstefnu um Austurlönd nær á grundvelli samþykktar Sameinuðu þjóðanna og hafa stutt ályktanir Sameinuðu þjóðanna um friðsamlega lausn deilunnar. Ísland hefur m.a. greitt atkvæði með þannig tillögum eins og t.d. tillögu á allsherjarþinginu 6. des. sl. Í þessari tillögu felst viðurkenning á tilverurétti Ísraelsríkis. Hvað á ráðherrann við þar sem sagt er að PLÓ hafi lýst yfir stofnun Palestínuríkis með einhliða yfirlýsingu, eins og tekið er til orða í þessum kafla? Var Ísraelsríki ekki einnig stofnað með einhliða yfirlýsingu? Og ekki kom það í veg fyrir að Ísland viðurkenndi Ísrael mjög fljótt. Bæði ríkin voru stofnuð á grundvelli ályktunar allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna nr. 181 frá 29. nóv. 1974 þar sem lagt var til að Palestína verði tvö aðskilin ríki, ríki Palestínuaraba og ríki gyðinga. Ég hafði vonað að með samþykkt tillögu nr. 42 á síðasta þingi Sameinuðu þjóðanna væri lausn á Palestínuvandamálinu í sjónmáli. En því miður virðist ekki vera samstaða um að fallast á samþykkt Sameinuðu þjóðanna og þá tillögu sem þar er lögð til. Mér er alveg óskiljanlegt hvers vegna hæstv. ráðherra minnist ekki á þessa tillögu og virðist eins og hann viti ekki að hún hafi verið samþykkt. Eða hvernig á að skilja öðruvísi það sem stendur í kaflanum um Mið-Austurlönd orðrétt, með leyfi forseta: ,,Á árinu 1989 komu fram þrjár tillögur um lausn mála á herteknu svæðunum.`` Ég get ekki séð að ein af þessum þremur sé sú tillaga sem var samþykkt hjá Sameinuðu þjóðunum. Ísland greiddi þeirri tillögu atkvæði en aðeins þrjú lönd greiddu atkvæði gegn henni. Til upprifjunar, eða e.t.v. upplýsinga, langar mig til að drepa á nokkur atriði í tillögunni og nota ég þá skýrslu um þátttöku Íslands á 44. allsherjarþinginu. Ég les einungis hluta af tillögunni. Þar stendur, með leyfi forseta: ,,Kölluð verði saman alþjóðleg friðarráðstefna um Mið-Austurlönd með þátttöku allra deiluaðila, þar með talin frelsishreyfing Palestínu, PLO, auk hinna fimm föstu meðlima öryggisráðsins.`` Síðan eru talin upp þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir friði: Brottflutningur Ísraelsmanna frá landsvæðum í Palestínu sem hernumin voru 1967, tryggt sé öryggi allra ríkja á svæðinu, þar með talin þau sem nefnd eru í ályktun 181 frá 29. nóv. 1974, innan öruggra landamæra sem hlotið hafa alþjóðlega viðurkenningu. Leyst verði vandamál Palestínuflóttamanna í samræmi við ályktun allsherjarþingsins nr. 194 frá 11. des. 1948 og síðari ályktanir þar um. Rifnir verði niður bústaðir Ísraelsmanna á landsvæðum sem hernumin hafa verið síðan 1967. Ég velti því fyrir mér hvers vegna það er ekki minnst á þá merkilegu tillögu sem þarna var samþykkt. Það voru einungis þrjár þjóðir sem greiddu atkvæði gegn henni en 137 þjóðir greiddu atkvæði með. Og eins og ég sagði áðan var Ísland þar á meðal. Er það af ásettu ráði sem ekki er minnst á þetta eða hvað liggur að baki? Ég vil einnig benda á að nú þegar hafa 92 ríki viðurkennt Palestínu, þar á meðal Austurríki sem er eitt af EFTA-ríkjunum. Mörg önnur ríki, þar á meðal Frakkland, Spánn, Ítalía, Írland og Grikkland hafa lýst því yfir að þau styðji rétt Palestínumanna til eigin ríkis á herteknu svæðunum en vilja enn ekki viðurkenna það af ýmsum réttarfarslegum ástæðum. En ég tel eðlilegt að Ísland sláist í hóp þeirra ríkja sem viðurkenni rétt Palestínumanna til sjálfsákvörðunarréttar og til ríkis síns þannig að við þurfum ekki að horfa lengur upp á það sem þarna er að gerast. Með því leggjum við okkar lóð á vogarskálarnar til að friður geti orðið í þessum heimshluta. Ég býst fastlega við að allir geti fallist á að viðurkenning Íslands á tilverurétti og sjálfstæði Palestínu sé ekki síður mikilvæg en stuðningur okkar við sjálfstæðisviðleitni annarra ríkja, þó að nær okkur séu. Ég vona að sá neikvæði andi gagnvart Palestínumönnum sem fram kemur í skýrslu ráðherra endurspegli ekki viðhorf ríkisstjórnarinnar í heild. Ég vona einnig að hæstv. utanrrh. taki sig á í þessum efnum og viðurkenni PLO sem réttmætan fulltrúa palestínsku þjóðarinnar og rétt Palestínumanna til eigin ríkis á herteknu svæðunum. Það kom mér satt að segja mjög á óvart hér áðan að hv. þm. Þorsteinn Pálsson skyldi ekki vilja virða sjálfstæðisyfirlýsingu og yfirlýsingu um stofnun eigin ríkis Palestínumanna á sama hátt og hann vill virða sjálfsagðan rétt Litáa til sjálfstæðisyfirlýsingar. Ég átta mig ekki alveg á samhenginu þar á milli og þykir slæmt að hann skuli ekki vera í salnum hérna til þess að hlýða á það sem ég hef að segja. Mönnum hefur orðið tíðrætt um hrun hins miðstýrða kerfis sem kennt hefur verið við Marx og Lenín í austurhluta álfunnar. Það vekur athygli að á sama tíma og það kerfi hrynur til grunna er í uppsiglingu annað og ekki síður miðstýrt kerfi en það sem mest hefur verið fordæmt í Austur-Evrópu og nú er sem betur fer að falli komið. Þar á ég við stofnun stórríkis, sem kallað hefur verið Evrópubandalagið, þar sem fjármagnið og veldi fjölþjóðahringa er allsráðandi. Bandalagið er ekki samstarfsvettvangur sjálfstæðra þjóða því að með inngöngu afsala þjóðirnar sér verulegum hluta af sjálfstæði sínu til yfirstjórnar í Brussel. Evrópubandalagið er þannig að verða stórríki með mikla miðstýringu. Stjórnkerfi Evrópubandalagsins er langt frá því að vera lýðræðislegt. Þó ekki væri nema vegna skorts á lýðræði innan Evrópubandalagsins tel ég ekki koma til greina að Ísland gerist hluti af því. En fleira kemur til. Mörg ákvæði Rómarsáttmálans eru óaðgengileg og það er ekki síst fiskveiðistefna bandalagsins sem Íslendingar munu aldrei geta sætt sig við. Þó fáir taki undir það að Íslend eigi að gerast aðili að Evrópubandalaginu er verið að vinna að því leynt og ljóst að tengja Ísland stórríkinu mjög föstum böndum og gæti þá orðið skammt í inngöngu. Þar á ég við aðild Íslands að evrópsku efnahagssvæði sem nú er rætt á milli EB og EFTA. Kjarninn í hugmyndunum um evrópskt efnahagssvæði er að yfirfæra innri markað Evrópubandalagsins á EFTA-svæðið, þ.e. hið svokallaða fjórfrelsi sem felur í sér óhindraðan flutning á vöru, þjónustu, fjármagni og fólki. Þetta á að leiða til aukinnar hagkvæmni, aukins hagvaxtar og fleira er jákvætt þykir í þessum heimi. En málið er ekki svo einfalt þegar nánar er að gáð og hömlulausir fjármagnsflutningar til og frá Íslandi og erlend fjármálaþjónusta mun fljótt leiða til þess að erlendir aðilar ná tökum á íslensku efnahagslífi, einnig sjávarútvegi og fiskvinnslu. Það hefur verið yfirlýst stefna íslenskra stjórnmálaflokka, hingað til a.m.k., að réttur yfir náttúruauðlindum og nýting þeirra skuli vera í höndum Íslendinga, þó svo margir telji að hleypa eigi útlendingum inn í íslenskt atvinnulíf að öðru leyti. Flestir þeirra sem ég hef heyrt tjá sig um þetta mál hingað til telja hins vegar að ekki verði hægt að koma í veg fyrir að útlendingar geti náð tökum á sjávarútvegi og fiskvinnslu jafnt og öðrum þáttum ef fjármagnsflutningur og fjármálaþjónusta verði óheft á milli Íslands og annarra landa. Það sem hefur skýrast komið fram í afstöðu fólks til Evrópubandalagsins er andstaðan við það ólýðræðislega kerfi sem þar er að byggjast upp. Þetta hefur verið sérstaklega áberandi í afstöðu þeirra kvenna sem ég hef rætt við um þessi mál. Konur eiga erfitt með að hafa áhrif í öllum ríkjandi stjórnkerfum en þó hafa þær meiri áhrif innan smærri eininga. Miðstýrt fámennisvald hentar þeim mjög illa. Því er ég viss um að það er mjög gegn vilja meiri hluta íslensku þjóðarinnar að sameinast stórveldi eins og því sem Evrópubandalagið er að verða. Ég tel því að hagsmunum Íslands sé ekki best fyrir komið með því að tengjast Evrópubandalaginu með þeim hætti sem nú er stefnt að. Aðalhagsmunamáli íslensku þjóðarinnar, niðurfelling tolla á unnum sjávarafurðum, er ýtt til hliðar og á að bíða með að fjalla um það þangað til öðrum samningamálum er lokið. Alla vega hefur það ekki komið upp á borðið enn. Við eigum að líta til allra átta með viðskipti okkar en ekki binda okkur eingöngu við einn markað. Á undanförnum árum hefur útflutningur okkar til Bandaríkjanna dregist verulega saman. Þessu þarf að breyta. Möguleikar okkar til útflutnings til Austur-Asíu eru einnig miklir að mínu mati. Við megum ekki binda okkur eingöngu við eitt svæði heldur verðum að leita víðar. Það getur verið okkur dýrkeypt að binda okkur bara við einn markað, þó stór sé. Samskipti okkar við Evrópubandalagið hafa hingað til verið margvísleg á grundvelli svokallaðrar Lúxemborgaryfirlýsingar. Yfir 20 samstarfsverkefni hafa verið í gangi og er engin ástæða til að ætla að þau geti ekki haldið áfram þó Ísland gerist ekki aðili að hinu evrópska efnahagssvæði eða Evrópubandalaginu eins og það leggur sig. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. áðan að aðstoð okkar til þróunarlanda er skammarlega lítil. Á undanförnum árum hefur hlutur okkar verið svo rýr að varla hefur dugað til allra brýnustu skuldbindinga sem við höfum tekið að okkur. Hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir mun hér síðar í umræðunni gera þennan þátt að frekara umtalsefni. Marga fleiri þætti hefði ég viljað gera að umtalsefni varðandi þessa skýrslu utanrrh. en ég ætla ekki að gera það nú. En mig langar, virðulegur forseti, að ljúka máli mínu með því að lesa lítið brot úr stefnuskrá Kvennalistans, hluta af kaflanum um friðar- og utanríkismál. Þar segir: ,,Íslendingar hafa aldrei borið vopn á aðrar þjóðir. Því er eðlilegt að við gerumst boðberar friðar og afvopnunar í heiminum og látum til okkar taka á alþjóðavettvangi sem friðflytjendur, ekki síst vegna þess að við búum mitt á milli risaveldanna tveggja. Valdbeiting, ofbeldi og virðingarleysi við allt sem lífsandann dregur hefur um of verið ríkjandi við stjórnun heimsins. Að baki liggur hugarfar sem er í hrópandi andstöðu við menningu kvenna sem þiggur lífskraft sinn frá endurnýjun lífsins, verndun þess og viðhaldi. Kvennalistinn vill breyta þessu hugarfari. Við verðum að byrja á okkur sjálfum og þeim sem næst okkur standa en beina síðan sjónum út í hinn stóra heim. Íslenskar konur hafa vakið athygli um allan heim vegna aðgerða sinna og nýrra hugmynda í kvenfrelsisbaráttu. Við eigum erindi við heiminn og því er brýnt að efla samskipti við allar þjóðir.``

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég vænti þess að auk hæstv. utanrrh., sem ég sé hér í gættinni, verði hæstv. forsrh. einnig viðstaddur þessa umræðu hér. Ef hæstv. ráðherra er hér í húsi óska ég eindregið eftir því að hann sé hér viðstaddur, a.m.k. við upphaf þessarar ræðu.

Hæstv. forsrh. er ekki lengur í húsinu. Ef hv. 2. þm. Austurl. óskar eftir því mun ég gera ráðstafanir til að hann verði látinn vita af því.

Ég tel, virðulegur forseti, ekki þörf á því að kalla forsrh. á vettvang, sé hann ekki í þinghúsi. En ég mun síðar við umræðuna beina orðum mínum til hans í von um að hann verði þá viðlátinn. Ég teldi þó eðlilegt að hæstv. forsrh. sé viðstaddur umræðu um svo mikilvægt mál sem hér er á ferðinni og hefði ekki á móti því að hann yrði látinn vita af þeirri ósk minni, þó ég geri ekki kröfur til þess að hann sé hér viðlátinn umræðuna. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta hér í upphafi ræðu minnar eru ummæli hæstv. forsrh. hér við umræðuna að hann kannist ekki við ágreining í ríkisstjórn um efni þessarar skýrslu sem hér er framlögð af hæstv. utanrrh. Það mætti halda að skýrsla hæstv. utanrrh. hafi verið borin undir ríkisstjórnina. Ég hef ekki af því heyrt og ég geri ráð fyrir að hæstv. utanrrh. geti gert grein fyrir því hvernig að því máli hefur verið staðið. Mér var ekki kunnugt um efni þessarar skýrslu áður en hún var framlögð hér á Alþingi og veit raunar ekki til þess að það sé venja í sambandi við undirbúning skýrslu að bera hana í einstökum atriðum undir ríkisstjórnina í heild þó vissulega færi vel á því að náið samráð væri haft um þennan mjög mikilvæga málaflokk innan ríkisstjórnar hverju sinni. Ég hlýt að geta þess hér og það mun væntanlega koma fram í mínu máli að ég er ósammála mörgum atriðum sem er að finna í þessari skýrslu. Það á vissulega ekki við um allt efni hennar, en mörg veigamikil atriði. Ég undrast því að hæstv. forsrh. skuli leitast við að undirstrika það að um þessi efni ríki samstaða í ríkisstjórn Íslands, þ.e. í einu og öllu. Það kæmi mér á óvart ef svo væri. Sú skýrsla sem við ræðum hér gefur vissulega, nú sem oft áður, kærkomið tilefni til umræðna um utanríkismálin. Það eru tvö atriði, tvö efni sem hlýtur að bera hæst í þessum umræðum og hafa reyndar verið fyrirferðarmest í máli þeirra hv. ræðumanna sem hér hafa talað. Það eru breytingarnar í Evrópu, í pólitísku, efnahagslegu og á hernaðarlegu sviði síðustu missiri. Og í öðru lagi hljótum við að ræða hér áhrif þessara breytinga á utanríkisstefnu Íslendinga. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er reynt að fara yfir þessi svið. Varðandi almenna lýsingu á þeim breytingum sem orðið hafa í álfunni er hægt að vera ráðherranum sammála um margt. Greiningin á aðstæðum sem þar kemur fram er hins vegar í mörgum atriðum ófullnægjandi og í sumum atriðum röng að mínu mati. Um ályktanir sem dregnar eru af breytingunum, að því er Ísland varðar, bæði varðandi öryggishagsmuni og efnahagssamvinnu er ég ráðherranum ósammála um margt. Alþb. hefur í þeim efnum allt aðra afstöðu eins og skýrt hefur komið fram nýlega í ályktunum landsfundar Alþb. frá því í nóvember sl. Alþb. er nú sem fyrr andvígt aðild Íslands að hernaðarbandalagi og telur að Íslendingar eigi að segja sig úr NATO. Alþb. er á móti erlendum herstöðvum í landinu og telur að þróunin á alþjóðavettvangi að undanförnu ætti að hafa fært mörgum, sem áður voru hallir undir herstöðvastefnuna, heim sanninn um það að herstöðvar Bandaríkjanna hér á landi eru mikil tímaskekkja og hafa raunar alltaf verið. Í utanrmn. Alþingis hef ég nýlega flutt svohljóðandi tillögu, með leyfi forseta: ,,Utanríkismálanefnd samþykkir að beina þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að hún beiti ákvæðum 7. gr. svokallaðs varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna frá 5. maí 1951, sbr. lög nr. 110/1951, og óski eftir endurskoðun og síðan uppsögn samningsins með það að markmiði að erlent herlið hverfi frá Íslandi sem fyrst.`` Þessi tillaga, sem ég flutti í utanrmn. 19. mars sl., bíður umræðu á þeim vettvangi. Alþb. telur einnig varðandi efnahagssamvinnu í Evrópu að aðild Íslands að Evrópubandalaginu komi ekki til greina. Í þeim efnum kveður Alþb. fastar að orði en ýmsir stjórnmálaflokkar sem segja að aðild sé ekki á dagskrá og virðast þannig ekki útiloka að svo geti orðið innan tíðar. Það kom raunar fram í skýrslu sem lögð var fram á landsfundi Sjálfstfl. sl. haust, svokallaðri aldamótaskýrslu, sem núverandi varaformaður Sjálfstfl. undirbjó sem formaður viðkomandi nefndar, að vel kæmi til greina að leita eftir beinni aðild að Evrópubandalaginu og láta á slíka umsókn um aðild reyna. Mér fannst líka að formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Suðurl., talaði ekki mjög skýrt í þessum efnum. Mátti vel skilja það á máli hans að hann væri ekkert fjarri þeim hugmyndum sem varaformaður flokksins hefur viðrað á vettvangi Sjálfstfl. Ýmis ummæli forustumanna Alþfl. gefa einnig vísbendingu í þá átt að þó flokkurinn telji ekki aðild að Evrópubandalaginu vera á dagskrá þá sé ekki ýkja langt í það, ef breyting verður á afstöðu annarra Norðurlanda, að einnig Alþfl. gæti hugsað sér að láta á það reyna með einhverjum hætti. Nú ætla ég ekki að gera forustumönnum Alþfl. upp skoðanir, þeir tala að sjálfsögðu fyrir sig í þeim efnum, en sú eindregna og fyrirvaralitla afstaða sem birtist í sambandi við samninga við Evrópubandalagið um hið svokallaða evrópska efnahagssvæði vísar auðvitað í þessa átt, mjög ákveðið. Ég ætla að vona að það verði bið á því, og hún helst sem lengst, að forustumenn íslenskra stjórnmálaflokka taki ákvarðanir í þá átt að láta reyna á aðild Íslands að Evrópubandalaginu vegna þess hversu háskalegt það væri að mínu mati fyrir íslenska hagsmuni, að ætla sér þar inn og láta á það reyna. Þingflokkur Alþb. hefur, eins og landsfundur flokksins, lýst almennum fyrirvara við þátttöku Íslands í samningaviðræðum með öðrum EFTA-ríkjum við Evrópubandalagið. Þingflokkurinn ályktaði 29. nóv. sl. að áður en til þátttöku í beinum og formlegum samningaviðræðum komi verði málið tekið til sérstakrar umfjöllunar og afgreiðslu í ríkisstjórn og stjórnarflokkum. Á þessa fyrirvara Alþb. hlýtur að reyna fljótlega þar eð nú er undirbúningsviðræðum EFTA og Evrópubandalagsins lokið og virðist stefnt að formlegum samningaviðræðum þessara aðila innan skamms. Sá sem hér talar hefur ítrekað lýst andstöðu sinni við þann grundvöll sem lagður var með Oslóaryfirlýsingu leiðtoga EFTA-ríkjanna. Þróun mála til þessa dags hefur styrkt þá skoðun mína að sá grundvöllur sé óaðgengilegur fyrir Ísland og íslenska hagsmuni. Ég mun víkja nokkuð nánar að því síðar í ræðu minni. Breytingarnar í Evrópu undanfarin missiri eru eðlilega eitt meginefni í umræðum um utanríkismál hér á þjóðþinginu sem annars staðar þar sem þau eru rædd. Nú eru liðin um fimm ár frá því skipti urðu á forustu í Sovétríkjunum og frá því að Gorbatsjov kom þar til valda sem æðsti maður. Á þessu tímabili hafa orðið stórfelldar breytingar í Austur-Evrópu sem margir þakka þessum forustumanni öðrum fremur og kannski með meiri áherslu en ég er reiðubúinn að taka undir. Ég leit svo til og lít svo til að þær breytingar sem þar hafa orðið á áður stöðnuðu og úreltu kerfi, harðstjórnarkerfi, sem ég hef oft og iðulega lýst eindreginni andstöðu við hér á vettvangi Alþingis, hafi orðið meiri en ég batt nokkrar vonir við að gæti átt sér stað með friðsamlegum hætti. Í rauninni taldi ég það borna von, og það fyrir löngu síðan, að kerfið í ríkjum Austur-Evrópu næði að rakna upp og breytast, að þar væri hægt að ná fram breytingum án mjög harðskeyttra átaka í formi byltingar í einhverju formi og vissulega þá með átökum sem gætu kostað verulegar blóðsúthellingar og annað sem slíku fylgir. En sem betur fer hefur það gerst á liðnum áratug að þarna hefur losnað um hlutina. Þarna hefur orðið þróun í lýðræðisátt. Þar er komið upp fjölflokka kerfi í mörgum ríkjum og sjálf Sovétríkin eru að feta sig inn á þá braut einnig. Það er auðvitað mjög ánægjuleg þróun sem þarna hefur átt sér stað og hlýtur að vera fagnaðarefni öllum sem fylgst hafa með henni og ég tala nú ekki um fyrir þjóðirnar sem eru að feta sig þar inn á braut lýðræðis. Ég vísa með öllu frá þeim staðhæfingum sem heyrast mjög, m.a. hér úr munni hv. 1. þm. Suðurl., að það kerfi sem í Austur-Evrópu hefur verið við lýði til skamms tíma eigi eitthvað skylt við sósíalisma og sósíalískar hugsjónir. Það hefur kosið sjálft að kalla sig það eða kenna sig við það en það hefur verið jafnóralangt frá því að rísa undir slíku merki eins og dagur er ólíkur nóttu. Þetta hef ég rætt hér áður úr þessum stóli og ætla ekki að ítreka það hér. En við hljótum öll að binda vonir við þessar breytingar og vissulega hafa þær orðið til þess að mikil tíðindi hafa gerst á sviði alþjóðamála á þessu tímabili. Ég held að líka sé ástæða til þess, um leið og við virðum þessar breytingar fyrir okkur, að binda vonir við það að þær hafi náð þeirri rótfestu að þær gangi ekki til baka þótt skipti yrðu á forustumönnum og sviptingar sem slíku kunna að tengjast. Ég les það sem mat margra sem fylgjast náið með sovéskum málefnum, sérfræðinga á Vesturlöndum, að þeir telja að hættan á slíku sé sem betur fer sáralítil. Það þurfi ekki að líta svo mjög til forystu Gorbatsjovs eins eða tengja breytingarnar jafnmikið við hans forustu, a.m.k. ekki nú, vegna þeirra breytinga sem eru komnar á skrið og margir hafa tilhneigingu til að gera. Ég held líka að menn hljóti að átta sig á því að svo róttækar breytingar, grundvallarbreytingar, á þjóðfélagsskipan sem þarna eru að verða og afstöðu í mikilsverðum málum eru ekki og geta ekki verið eins manns verk. Glasnost og perestrojka, sem hafa þegar skilað verulegu og valdið verulegum breytingum, alveg sérstaklega opnun samfélagsins, hafa auðvitað nú þegar valdið þannig straumhvörfum í þessum löndum að það þyrfti meira en litla harðstjórn til og vafalaust átök til þess að færa þróunina til baka. Sovétríkin hafa á þessum árum tekið frumkvæði í afvopnunarmálum. Það frumkvæði sýndu þau á fundi leiðtoga risaveldanna hér í Reykjavík haustið 1986 þannig að eftir var tekið og á árunum á eftir átti Atlantshafsbandalagið í vök að verjast í sambandi við þær tillögur sem því bárust ein af annarri inn á samningaborðið þar sem fjallað var um afvopnunarmál. Það gerðist m.a. að Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið fengu eigin tillögur nánast endurprentaðar inn á borðið og voru þá ekki reiðubúin, a.m.k. ekki á þeim tíma, til þess að taka þær upp eða veita þeim jáyrði. Þar á ég m.a. við hinar svokölluðu núlllausnir í sambandi við kjarnorkuvígbúnað sem menn kannast við. Það er líka fróðlegt hér og nú að minnast þess hver staðan var fyrir einu ári síðan á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Það er rétt um það bil ár liðið frá því að Atlantshafsbandalagið hélt upp á 40 ára afmælið og það er að finna sem fskj. í skýrslu utanrrh. yfirlýsingu frá þeim fundi. Eins og menn muna voru harðvítugar deilur í aðdraganda þess fundar milli bandalagsríkjanna um uppsetningu skammdrægra kjarnaflauga í Evrópu, svokallaðra Lance-flauga. Það tókst málamiðlun eftir mikil átök á þessum afmælisfundi í maíbyrjun sl. og þá málamiðlun er að finna í yfirlýsingu fundarins. Við minnumst þess að hæstv. utanrrh. hallaði sér þar að viðhorfum Bandaríkjastjórnar og Margrétar Thatcher í því efni eins og lesa má um í skýrslu hans til Alþingis fyrir ári um utanríkismál. Nú er hins vegar svo komið aðeins tæpu ári seinna að leiðtogar Atlantshafsbandalagsins telja vænlegast að gleyma þessum yfirlýsingum, þeirri málamiðlun sem þarna var gerð og þeim áformum sem því fylgdi að endurskoða ekki síðar en 1992 spurninguna um uppsetningu Lance-eldflauganna í Mið-Evrópu. Enda hefur breytingin orðið slík á þeim tíma sem síðan er liðinn að það er hreinasta fjarstæða, það er algerlega hjákátlegt að hugsa sér það að menn færu að setja upp slíkar flaugar sem fyrst og fremst átti að beina á og vera svör við skotmörkum í Austur-Þýskalandi. Þetta með öðru sýnir okkur þær breytingar sem orðið hafa á skemmri tíma en einu ári. Vegna þess að ég er að nefna stöðu og samþykktir Atlantshafsbandalagsins þá hvet ég menn til þess að fara yfir yfirlýsingarnar frá afmælisfundinum, m.a. bls. 103 og 104, þar sem er að finna hernaðarstefnu Atlantshafsbandalagsins, fælingarstefnuna sem felur í sér m.a. réttinn sem þau ætla sér til þess að beita kjarnavopnum að fyrra bragði. Það er eitt grundvallaratriði í þessari fælingu, atriði sem Ísland sem aðili að þessu hernaðarbandalagi hefur skrifað upp á, réttinn til þess að beita kjarnavopnum að fyrra bragði. Þessi samþykkt stendur því miður enn óhögguð af hálfu Atlantshafsbandalagsins, hefur ekki verið endurskoðuð svo mér sé kunnugt og ég held að það sé ástæða fyrir okkur Íslendinga þegar við virðum fyrir okkur þetta hernaðarbandalag að hafa það í huga á hvaða grunni það er reist og að það hefur ekki séð ástæðu til þess að breyta þessum yfirlýsingum varðandi fælingu og beitingu kjarnavopna. Það er mikið fagnaðarefni, virðulegur forseti, að stórfelldur árangur hefur náðst á sviði afvopnunarmála eða er í sjónmáli í framhaldi af samningnum um eyðingu meðaldrægra kjarnaeldflauga sem tókst í desember 1988. Hæstv. utanrrh. nefndi það svo að það mætti kenna það skeið sem nú er runnið upp við afvopnunarkapphlaup og við skulum sannarlega vona að það skorti ekki á þátttöku á vegum Atlantshafsbandalagsins að því kapphlaupi, enda ætti það að vera tiltölulega sjálfsagt mál að einnig Atlantshafsbandalagið væri þar þátttakandi eftir að það er yfirlýst, meira að segja af leyniþjónustu Bandaríkjanna, að óvinurinn sé týndur, óvinurinn sé horfinn. Fækkun langdrægra eldflauga er í sjónmáli, samningur þar að lútandi innan svonefndra START-viðræðna, samkomulag er í mótun um efnavopn, víðtækt samkomulag, og á sviði hefðbundins vopnabúnaðar er unnið að samningsgerð og vonir standa til þess að menn nái þar landi innan þessa árs um mjög mikla fækkun í hefðbundnum herafla á meginlandi álfunnar. Sovétríkin stigu það skref sem gerðist með yfirlýsingu Gorbatsjovs, forseta Sovétríkjanna, á þingi Sameinuðu þjóðanna að fækka einhliða í herafla sínum, gefa út yfirlýsingu um einhliða fækkun í herafla sínum um ekki minna en 500 þúsund manns. Það munar um minna. Þar er um að ræða herafla sem svarar að mannafla til alls hers Vestur-Þýskalands um það bil og er það þó öflugasti heraflinn á meginlandinu vestan megin sem kunnugt er. Jafnframt fylgdi yfirlýsing af hálfu Sovétríkjanna um fækkun skriðdreka um 10 þúsund. Samkomulag hefur orðið milli risaveldanna um það að fækka verulega í sínum hefðbundna herafla, niður í 195 þúsund manns hjá hvorum og það verði um garð gengið ekki síðar en á árinu 1993 og fram undan er samningur kenndur við Vínarviðræðurnar um stórfelldan niðurskurð í vopnabúnaði. Hæstv. utanrrh. vék einnig að samningnum um traustvekjandi aðgerðir í Evrópu í 35 ríkja viðræðunum en þar er fundur fram undan síðar á þessu ári sem verulegar vonir eru bundnar við. Það kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. á bls. 24 að það gæti verulegrar tregðu í samningaviðræðunum hjá þeim sem eru að fjalla þar um hinar tæknilegu lausnir og skilgreiningar á einstökum þáttum vopnabúnaðar. Og staðreyndin virðist vera sú að samningamennirnir sem þar eru að verki og tæknimennirnir sem eru að skilgreina hvað er skriðdreki, hvað er orustuþota, þeir eru langt á eftir hinum pólitíska veruleika, langt á eftir hinum pólitíska vilja til þess að stíga ákvarðandi skref til afvopnunar. Þessu ber vissulega að fagna og vænta þess að stjórnmálamennirnir sjái til þess að þó deilt sé um einstakar tæknilegar útfærslur verði það ekki til þess að tefja samninga. Er ég þó þar með engan veginn að gera lítið úr þýðingu þess að vandlega sé frá gengið í einstökum atriðum, jafnt um einstök samningsákvæði og ekki síður um eftirlit. En það sem munar kannski hvað mestu eða ætti að gera það, litið vestan frá til austurs, er sú staðreynd að Varsjárbandalagið er í reynd úr sögunni. Það er a.m.k. í upplausn og lamað og hefur sjálft staðið að því með eigin ákvörðunum að losa þannig um tengslin einnig á hernaðarsviðinu að Varsjárbandalagið er ekki nema svipur hjá sjón sem hernaðarbandalag frá því sem var fyrir svo sem einu ári síðan. Á þessa staðreynd minnti utanríkisráðherraVestur-Þýskalands, Genscher, nýlega og að þetta hefði gerst án þess að samið hefði verið um að leggja svo mikið sem eina byssu til hliðar. Það munar um minna í sambandi við afvopnunarmálin en þessa staðreynd sem snýr að Varsjárbandalaginu. Á sama tíma hefur það gerst að NATO hefur týnt sínum óvini. Hann er eftirlýstur, hann finnst ekki, meira að segja CIA, bandaríska leyniþjónustan, tilkynnti forseta Bandaríkjanna nýlega eða Bandaríkjastjórn það mat sitt að árásarhættan væri að þeirra mati úr sögunni. En hv. 1. þm. Suðurl. finnst ekki nóg að gert. Það mátti nefnilega nema úr máli hv. þm. verulegar áhyggjur af stöðu Atlantshafsbandalagsins. Eins og menn hafa heyrt hér í sölum Alþingis vantar ekki að menn hlaupi hér upp í ræðustól við hin ýmsu tilefni til þess að votta Atlantshafsbandalaginu sérstaka hollustu. Og hv. þm. Þorsteinn Pálsson fann það m.a. að varðandi skýrslu utanrrh. að þar væri ekki kveðið á um afstöðu Íslands til þess, hvort sameinað Þýskaland ætti að vera í Atlantshafsbandalaginu eða ekki, hann lýsti sérstaklega eftir því. Þetta með öðru sýnir þær áhyggjur sem formaður Sjálfstfl. hefur af framtíð Atlantshafsbandalagsins. Ég skil það út af fyrir sig vel eftir að óvinurinn er týndur og fáránleiki þessarar hernaðarmaskínu blasir við hverjum manni. Meginatriðin í bakgrunni þessarar þróunar sem ég hef verið að fara hér yfir er fall Brezhnevs-kenningarinnar í austri. Megindrifkrafturinn á bak við þessa öru þróun í Austur-Evrópu, einnig á hernaðarsviðinu, er fall Brezhnev-kenningarinnar og sú yfirlýsing af hálfu forustu Sovétríkjanna að láta hvert land sem áður var austan tjaldsins um sín málefni. Þetta hefur staðist í reynd varðandi ríki utan Sovétríkjanna sjálfra. Það var þess vegna að þeir atburðir gerðust, sem enginn taldi sig hafa séð fyrir, þ.e. fall múrsins í Berlín sl. haust. Þetta er vissulega mikið fagnaðarefni, virðulegur forseti, en við skulum ekki gleyma því að ekki aðeins þessi afstaða Sovétríkjanna breytti hlutunum heldur almenningur í löndunum sem þyrptist út á götur borganna og rak valdhafa út úr musterum þeirra með eigin friðsamlegu afli, lýðræðishreyfing sem ekki hefur sést í Evrópu af viðlíka krafti og í slíkum mæli um langt skeið og minnir kannski helst á friðarhreyfingarnar í Vestur-Þýskalandi sem létu verulega að sér kveða fyrir nokkrum árum þegar almenningur þar sýndi mjög verulega andstöðu við uppsetningu kjarnavopna þar í landi. Ég er ekki að jafna því saman. Það voru aðrar kringumstæður, en þarna var þó um mjög öfluga, friðsama byltingu fólksins sjálfs að ræða. Endursameining Þýskalands breytir vissulega mjög stöðunni í Mið-Evrópu, gerir það í grundvallaratriðum, og það er ekkert óeðlilegt að spurt sé: Hvernig skipast mál sameinaðs Þýskalands? Hver verður afstaða þess ríkis? Hvernig verður frá þeim málum gengið með samkomulagi við fjórveldin sem bera nokkra ábyrgð á málefnum Þýskalands? Þessi sameining er í sjónmáli og herirnir sem áður stóðu gráir hvor frammi fyrir öðrum sitt hvoru megin járntjalds, standa þar nú nánast eins og nátttröll. Óvinurinn er horfinn af sviðinu. Það er erfitt að halda uppi aga í slíkum her, enda lesum við um það í tímaritum og frásögnum hvernig gengur beggja vegna að fá menn til þess að lúta heraga. Hvert eigum við að beina spjótum okkar, spyrja menn beggja vegna í hinum þýsku ríkjum. Fyrir aðeins einu ári síðan gerðist það að yfirherstjórn Atlantshafsbandalagsins sviðsetti stjórnkerfisæfingu sem kennd var við Wintex Cimex og endaði með því að vestur-þýsk stjórnvöld lýstu sig algerlega frá því sem þar var á ferðinni, en það fólst m.a. í því ítrekað að beita kjarnavopnum að fyrra bragði. Í ljósi þessara grundvallarbreytinga í málefnum Evrópu einnig á hernaðarsviðinu eru niðurstöður hæstv. utanrrh. að því er Ísland varðar, varðandi hlutverk landsins og áframhaldandi aðild að NATO og herstöðvarnar hér á landi ótrúlega forneskjulegar. Við getum gripið niður í skýrslu hæstv. utanrrh., t.d. á bls. 10, þar sem fjallað er um öryggis- og varnarmál. Þar segir m.a.: ,,Hnattstaða Íslands gerir það að verkum að við niðurskurð og samdrátt í herafla Atlantshafsbandalagsins á meginlandi Evrópu kann mikilvægi liðsaukaflutninga frá Bandaríkjunum og Kanada á hættu- og ófriðartímum að aukast vegna landfræðilegs mismunar á bandalögunum tveimur. Staða Íslands og hernaðarlegt mikilvægi ræðst að miklu leyti af mikilvægi flutningaleiðanna.`` Svipað má lesa víðar í skýrslu utanrrh., t.d. á bls. 47, þar sem segir m.a: ,,Atlantshafsbandalagsríkin eru mun háðari höfunum en Sovétríkin sem eru fyrst og fremst landveldi. Norður-Atlantshafið tengir Bandaríkin og Kanada við ríki Vestur-Evrópu. Flutningaleiðir yfir hafið þjóna því svipuðum tilgangi fyrir Atlantshafsbandalagið og vega- og járnbrautakerfi fyrir Sovétríkin. Afleiðing þessara landfræðilegu staðreynda er sú, að Atlantshafsbandalaginu er nauðsyn að halda uppi herstyrk sem tryggt getur flutningaleiðirnar milli Norður-Ameríku og Evrópu. Þá ber jafnframt að gæta þess að höfin eru alþjóðlegt hafsvæði og þar ráða ekki landamæri til um pólitísk áhrif heldur getur herstyrkur skipt miklu þar um.`` Og áfram er fjallað í svipuðum dúr um þessi efni á bls. 48 og 49 í skýrslu hæstv. ráherra. Þar segir t.d.: ,,Höfuðástæða þess að Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið og gerðu varnarsamninginn við bandalagið var sú, að þeir gerðu sér grein fyrir að landið hafði öðlast hernaðarlegt mikilvægi sem ekki var hægt að sniðganga. Einhver veigamesti þáttur þessa mikilvægis var staða landsins gagnvart flutningaleiðunum yfir Atlantshafið. Aðstaða hér á landi er áhrifamikil, hvort sem er til varnar flutningaleiðunum eða sóknar gegn þeim. Á þessu hefur engin breyting orðið.`` Einna fróðlegast er að sjá skilgreiningarnar á bls. 50. Var það ekki bls. 50 sem hv. 1. þm. Suðurl. nefndi sérstaklega og beindi til forsrh. hvort hann væri sammála því mati sem þar kæmi fram. Þar segir m.a. í beinu framhaldi af því sem ég las áðan: ,,Staða Íslands og hernaðarlegt mikilvægi ræðst því að miklu leyti af mikilvægi flutningaleiðanna. Vegna mikilvægis liðs- og birgðaflutninga frá Norður-Ameríku til Evrópu á hættu- eða ófriðartímum eru flutningaleiðirnar lífæð Atlantshafsbandalagsins.`` Og áfram kemur þessi stjörnuspeki: ,,Hnattstaða Íslands gerir það að verkum, að við niðurskurð og samdrátt í herafla Atlantshafsbandalagsins á meginlandi Evrópu kann mikilvægui liðsaukaflutninga frá Bandaríkjunum og Kanada á hættu- og ófriðartímum að aukast vegna hins landfræðilega mismunar á bandalögunum tveimur. Frá landamærum Sovétríkjanna`` --- takið eftir kennslustundinni sem við erum tekin í hér --- ,,eru nokkur hundruð kílómetrar til Vestur-Evrópu. Frá austurströnd Bandaríkjanna til Evrópu skipta þeir nokkrum þúsundum.`` Ég hleyp hér yfir merkan kafla á bls. 50, en þessu lýkur þar með eftirfarandi: ,,Af ofangreindu má ráða að þær breytingar, sem orðið hafa og eru um það bil að eiga sér stað á sviði öryggis- og varnarmála í Evrópu, gefi Íslendingum ekki tilefni til að hrófla við því fyrirkomulagi, sem þeir hafa stuðst við í öryggis- og varnarmálum undanfarna áratugi.`` Um ,,varnarstöð Atlantshafsbandalagsins`` er síðan fjallað í kafla þar á eftir. Hvað er hér á ferðinni? Jú, hæstv. utanrrh. fjallar á mörgum síðum um hinar stórfelldu breytingar í Evrópu á öllum öryggismálum álfunnar en kemst síðan að þeirri sérkennilegu niðurstöðu að vegna landfræðilegra aðstæðna og vegna þeirrar þýðingar sem liðsflutningar hafi á hugsanlegum hættu- og ófriðartímum fyrir Atlantshafsbandalagið megi ekki við nokkru hrófla í svokölluðum öryggismálum Íslands. Hér skuli herinn blífa, við skulum halda okkur að Atlantshafsbandalaginu eins og það hefur verið, því góða, gamla bandalagi og tryggja nærveru erlends hers í landinu og auka við hann eins og kemur í framhaldinu, í kaflanum um hina svokölluðu varnarstöð Atlantshafsbandalagsins. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að ég varð fyrir verulegum vonbrigðum þegar ég fór yfir þessi efni í skýrslu hæstv. ráðherra. Það hefur vissulega örlað á skilningi hjá hæstv. utanrrh. á breytingu í sambandi við málefni heimsins og málefni Evrópu, í öryggismálum. Frumkvæði hans og ríkisstjórnarinnar í því að ýta á eftir afvopnun á höfunum bar þess vitni að áhugi væri á því að reyna að taka málin að einhverju leyti nýjum tökum og þess má sjá stað í nokkrum köflum í skýrslu hæstv. ráðherra. Ég tel það gott svo langt sem það nær. Það nær því miður ekki langt. Því hefur ekki verið fylgt eftir af þeirri festu sem ég hefði kosið, en það er þó skref í áttina á þessu sviði. En þegar kemur að skipan mála hér er ástandið gersamlega frosið og er þó hæstv. ráðherra ekki þekktur að því að vera stuðningsmaður ,,frystingar`` eins og hann hefur túlkað það. En hér er allt saman botnfrosið og gaddfreðið. Maður spyr sig, hvað veldur? Hvað veldur? Eru hér pólitísk veðrabrigði á ferðinni? Er hæstv. utanrrh. að veifa þessu skjali sínu og þessari freðýsu í sambandi við öryggismálin framan í Sjálfstfl. og segja: Ja, ég stend hér traustur eins og nátttröll þrátt fyrir allar breytingar, stend þær allar af mér og mun styðja að hér verði óbreytt ástand, herstöðin blífi. Er þetta ástæðan? Eða eigum við að ætla hæstv. utanrrh. þá sannfæringu að svona skuli þetta vera hér þrátt fyrir allar breytingar og þrátt fyrir það að óvinurinn er týndur að allra mati? Einnig þeirra sem þykjast vera hér til að halda uppi svokölluðum vörnum, gæslu á Norður-Atlantshafi. Nokkur orð, virðulegur forseti, um svokallaða varnarstöð Atlantshafsbandalagsins. Það er dálítið athyglisvert að þessi fyrirsögn skuli koma fyrir hér. Ég man ekki hvort hún var í skýrslu ráðherra í fyrra, ég held þó ekki. Hana er alla vega ekki að finna í skýrslum fyrri utanrrh. í sambandi við herstöð Bandaríkjanna hér á landi eða herstöðvar. Er hér einhver tilviljun á ferðinni? Liggur eitthvað að baki því að fara að tengja þessa herstöð sérstaklega við Atlantshafsbandalagið? Það kann að vera, og það væri ekki til þess að syrgja, ef í því fælist að um leið og það bandalag kannski hverfur af sjónarsviðinu, færi svo, væri herstöðin jafnframt horfin og herinn farinn af Íslandi. En ég les svolítið öðruvísi í lögin frá 1951, hinn svokallaða varnarsamning gerðan milli Íslands og Bandaríkjanna. Þó þar sé vísað til Atlantshafsbandalagsins í vissum greinum er þetta tvíhliða samningur gerður milli Íslands og Bandaríkja Norður-Ameríku. Hvað veldur því að hér er farið að tengja þessa herstöð, hæstv. utanrrh., við Atlantshafsbandalagið í fyrirsögnum? Það hlýtur að vera verulega djúp hugsun sem hvílir þar að baki, því að þetta er feitletrað. Við hljótum að fá á því skýringar síðar í umræðunni. En hvað veldur að skilningarvitin lokast þegar kemur að Íslandi? Það skyldu þó ekki vera samningar sem ýmsir aðilar eiga í sambandi við verktöku í kringum þessa herstöð? Það skyldi þó ekki vera að aronskan sé einhvers staðar í skúmaskotunum á bak við? Hana hefur vissulega borið fyrir í umræðum um þetta efni og ber satt að segja ótrúlega oft við þegar rætt er um málefni herstöðvanna hér og það í auknum mæli. Síðustu vikur og mánuði eftir að óvinurinn týndist er farið að minna á hana í vaxandi mæli. Og það var greinilega mikið áhugaefni hv. 1. þm. Suðurl. að þar kæmust menn að kjötkötlunum. Hann vildi hleypa fleirum að en þar hafa verið og malað gull. Það er sjónarmið út af fyrir sig sem ég ætla ekki að blanda mér í en þetta kemur ótrúlega víða fram og ekki bara um milljarðana sem Íslenskir aðalverktakar velta, heldur niður í minni upphæðir eins og hægt væri að vitna til. Ég leyfi mér að grípa niður í eitt eintak af litla dagblaði hæstv. utanrrh., fréttatilkynningu nr. 29, 19. mars sl.  Þetta er nákvæmlega tíundað og hér erum við kannski stödd einmitt við þau atriði sem skipta ýmsa meiru en spurningin um öryggishagsmuni. Ég er ekkert að lasta það að menn hafi sínar skoðanir þar. En aumt er það þegar málin eru farin að snúast um kaupmennsku af þeim toga sem æ oftar og í vaxandi mæli ber á góma þegar rætt er um stöðu þessa herliðs hér á landi. Hæstv. utanrrh. ber mikið traust til yfirmannanna þarna syðra. Hann kvaddi einn sl. vor. Þá vorum við að ræða skýrslu ráðherrans hér á þingi og urðum að gera hlé á fundi vegna þess að ráðherrann var að kveðja McVadon aðmírál. Sá umræddi aðmíráll kunni nú að segja Íslendingum fyrir verkum eins og menn muna. Hann bað menn um að vera góða við dátana og ekki líta á þá sem af annarri þjóð heldur sem sambýlismenn í landinu. Og hann sagði einmitt þetta sem gengur aftur og aftur og aftur hér á síðunum í skýrslu hæstv. utanrrh. varðandi flutningaleiðirnar og fækkunina í Evrópu. Hann sagði: Eftir því sem hermönnum fækkar á meginlandinu eru allar líkur á að herstöðin á Íslandi verði þeim mun mikilvægari. Sem sagt, því friðvænlegra í heiminum, því lengra sem óvinurinn er kominn burt, þeim mun þýðingarmeira er Ísland herfræðilega af því að það er statt þarna á hnettinum, af því að það er þarna komið á hnettinum. Þetta er viskan. Þeir ættu að hlýða á það, þeir hv. alþm. ef þeir mættu nema sem sátu hér á Alþingi Íslendinga fyrir 41 ári, þegar samningur var til umræðu um inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið, með hörðum átökum hér innan veggja og utan, hvernig mönnum er nú komið. Þeir hinir sömu leiðtogar á Alþingi Íslendinga sem sögðu við þjóð sína: Við förum í þetta hernaðarbandalag af því að við höfum sannfæringu fyrir því að við þurfum að gera það til þess að tryggja öryggi landsins, en við munum aldrei leyfa her á Íslandi á friðartímum. Hæstv. utanrrh. var beðinn um það í umræðu utan dagskrár á Alþingi í byrjun vikunnar að kanna meinta njósnastarfsemi sem tengd væri við aðstöðu og búnað suður á Keflavíkurvelli. Hæstv. ráðherra hefur lagt fram í ræðu sinni ákveðið mat á því máli, greint frá því að hann brást við og sendi menn suður á völl til þess að skoða og tala við yfirmennina þar og sendimennirnir fundu ekkert sem benti til þess að þar gæti verið um óeðlilega starfsemi eða ólöglega að ræða eins og lesa má um í ræðu hæstv. ráðherra og þar með væri málið úr sögunni og afgreitt. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það að hafa brugðist skjótt við í þessu máli. Ég veit ekki hvernig hann í einstökum atriðum hefur staðið að þessari sendiför, hvort hann var þar á vettvangi sjálfur. Það hygg ég raunar að hafi ekki verið, en þar kemur fram að hann spurði m.a. og byggir mat sitt verulega á svörum varnarliðsins svokallaða sem staðhæfði, eins og segir í ræðu hæstv. ráðherra: ,,Þá hafa yfirmenn varnarliðsins fullvissað mig um það að sú starfsemi sem þar fari fram sé eingöngu til styrktar eftirlitshlutverki varnarliðsins auk þess sem hún getur miðað út og staðsett köll á alþjóðlegri neyðarbylgju. Þá er það undirstrikað að enginn búnaður, hvorki loftnet né önnur tæki sem nota má til hlerana símaþjónustu eða skeytasendinga frá eða til Íslands né heldur innan lands er þarna fyrir hendi, enda samræmist slíkt ekki íslenskum lögum. Af þessu má ráða að hér er um eðlilega og nauðsynlega starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli að ræða í þágu öryggis og varna landsins. Öllum staðhæfingum um ólöglega og óréttmæta starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og öryggisdeildar sjóhersins, Naval Security Group, er því vísað á bug sem órökstuddum og tilhæfulausum.`` Ég ætla ekki að fara að leggja í þessi orð eitthvað annað en þau segja, en ég hefði talið það nokkra bjartsýni hjá hæstv. utanrrh. ef hann hefði vænst þess að fá annað mat hjá yfirmönnum varnarliðsins svokallaða en það sem hér kemur fram. Það er nú ekki venja þeirra sem kynnu að standa fyrir starfsemi eins og þarna var til umræðu að viðurkenna slíkt fyrir opnum tjöldum, en ég hef hvorki hér eða nú lagt neitt mat á þetta af minni hálfu, enda ekki á mínu valdi að gera það og vísa aðeins til þess sem hér hefur komið fram, bæði utan dagskrár sl. mánudag og aftur nú í máli hæstv. ráðherra. Það kemur hins vegar fram af hálfu norskra aðila, svo sem lesa má um í blöðum þarlendum fyrir nokkrum dögum síðan, að þeir telja að það þurfi að fara betur ofan í hlutina en svo að taka slíkar staðhæfingar góðar og gildar. Það kemur t.d. fram í norskum blöðum, Aftenposten 14. mars, haft eftir yfirmanni öryggisþjónustu hersins í Noregi, Alf Roar Berg, að ekki sé unnt að útiloka að Bandaríkin geti stundað stórfelldar símahleranir í Noregi. Þó er símakerfi Noregs, eftir því sem blaðið hermir, talið öruggara en hjá mörgum þjóðum, m.a. er mikilvægum tengistöðvum komið fyrir í bergi neðan jarðar. Framkvæmdastjóri öryggisráðs norska atvinnulífsins, Helge Störkersen, segir í sama blaði að öll fjarskiptasambönd séu í hættu fyrir hlerun og að ráð hans ráðleggi norsku atvinnulífi að finna aðra möguleika í upplýsingamiðlun en fjarskiptin varðandi það sem þarfnist trúnaðar. Og varaformaður norska verkamannaflokksins sem ég nefndi í umræðunni hér sl. mánudag sagði eitthvað á þá leið: Þetta eitrar allt stjórnmálalegt andrúmsloft. Við verðum að leitast við að þjóðirnar geti lifað í meira trausti hver í annarrar garð svo að við komumst hjá því aftur og aftur að fá staðhæfingar um hleranir og njósnir. Forsætisráðherra Noregs sagði vegna þessa máls að norsk yfirvöld hefðu enga vitneskju um að Bandaríkin hleri samtöl í Noregi og spurði: Hvers vegna ætti svo voldugur bandamaður að stunda slíka hlustun? Rannsóknaraðili við Norsku friðarrannsóknastofnunina í Osló, Nils Petter Gleditsch, sagði af sama tilefni: ,,Ég tel það mjög líklegt að unnt sé að hlera öll fjarskipti milli Noregs og útlanda án þess að norsk stjórnvöld viti um það.`` Þetta nefni ég hér af tilefni þessarar umræðu rétt til þess að menn viti hvernig norskir aðilar hafa hagað sínu máli af svipuðu tilefni. Virðulegur forseti. Það væri ástæða til þess að víkja að ýmsum þáttum sem snerta herstöðina í Keflavík og annan herbúnað hér í landinu. Það vekur athygli að þar eru í gangi miklar fjárfestingar, meiri en á síðasta ári í sambandi við uppbyggingu í herstöðinni. Þar er verið að byggja og reisa sprengjuhelda stjórnstöð sem tengja á við hernaðarratsjárstöðvakerfið sem hefur verið komið fyrir á hinum ýmsu landshornum og stöð sem á að þola atómsprengjur í næsta nágrenni. Og þar er verið að reisa í viðbót við það sem komið er 112 íbúðir, nákvæmlega talið samkvæmt skýrslu ráðherrans, fyrir starfsmenn. Þar eru nú ekki biðraðirnar langar eftir íbúðarhúsnæði. Þar er rösklega að verki verið til þess að koma húsum yfir gestina. Þessar framkvæmdir standa auðvitað í augljósri mótsögn við þá þróun sem á sér stað í Evrópu í sambandi við hernaðarmálefni, þar sem menn eru að vinna að afvopnun, þar sem áhyggjur ýmissa beinast að því að þeir þurfi að leita að nýjum viðfangsefnum. Þar er mikið í gangi, úti á meginlandinu, eðlilega, eins og þyrfti að vera hér á Suðurnesjum í tengslum við þá afvopnun sem þar þyrfti að koma fyrr en seinna. Ég vil hér, virðulegur forseti, alveg sérstaklega mótmæla hugmyndum sem gera ráð fyrir því að herstöðinni í Keflavík, NATO-herstöðinni í Keflavík, verði breytt í einhvers konar eftirlitsstöð undir núverandi fyrirkomulagi, undir núverandi samningi, því þannig hefur mátt skilja mál manna. Ég tel þar á ferðinni mikla fjarstæðu, að hugsa sér að herstöð, rekin af öðru risaveldinu á þess ábyrgð, geti verið eftirlitsstöð í alþjóðlegu afvopnunarstarfi. Hitt er allt annað mál hvað menn telja skynsamlegt og réttmætt að Ísland geri í sambandi við alþjóðlegt eftirlit samkvæmt afvopnunarsamningum á Norður-Atlantshafi. En það kemur ekki þessu máli við, ekki þessari herstöð í Keflavík, sem rekin er með tvíhliða samningi Íslands og Bandaríkjanna. Ég vara sérstaklega við þeim áherslum sem hér má heyra í máli manna að þessu leyti, því þar vakir á bak við viðleitni af hálfu þeirra sem halda vilja umsvifunum hér, hins erlenda hers í landinu, og leitast við að tryggja þau undir breyttum formerkjum í nýrri sauðargæru. Það er allt annað mál varðandi hlut Íslands hvað menn teldu réttmætt eftir að tekist hafa afvopnunarsamningar til þess að tryggja framgang þeirra, eftirlit og annað sem þeim tengist. Nákvæmlega sama á við varðandi þá fjarstæðu sem hér er borin fram af hæstv. utanrrh. og tekið undir af einstökum þingmönnum, að fara að koma hér upp nýjum hernaðarflugvelli með fjárstuðningi frá Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Mátti þó heyra hjá hæstv. forsrh. að hann drægi í efa að mikill áhugi væri á því að borga í það púkk úr þeirri átt. Ég undrast að hv. alþm. og hæstv. ráðherrar skuli bera slíkt á borð fyrir þjóðina, að það geti verið eðlileg ráðstöfun af Íslands hálfu á þeim tímum sem við nú lifum að fara að bæta við nýjum herflugvelli á Íslandi --- ja, þvílíkt. Erum við Íslendingar ekki menn til þess að koma upp okkar samgöngumannvirkjum? Það erum við, við erum að því, við erum að koma upp aðstöðu fyrir eðlilegt, borgaralegt varaflug í landinu sem getur þjónað þeirri umferð sem fer með eðlilegum hætti um hið íslenska flugumsjónarsvæði. Við höfum ekkert við erlendan herflugvöll að gera hér, síst af öllu til viðbótar við þann sem hér er fyrir og sem þyrfti að fá annað hlutverk fyrr en seinna. Við skulum vænta þess að breytingar verði hér fyrr en seinna varðandi stöðu Íslands, hernaðarstöðu Íslands, það hlutverk sem landi okkar hefur verið búið á liðnum áratugum, fyrr en seinna. Kannski er nokkur ástæða til bjartsýni í ljósi þeirra miklu breytinga sem orðið hafa á skömmum tíma úti í Evrópu. Það hefur stundum tekið tíma að flytja boðin frá meginlandinu til Íslands í ýmsum efnum, nýmæli af ýmsum toga og það virðist eiga við í þessu tilviki. Virðulegur forseti. Ísland á að leggja sitt af mörkum til þess að hlúa að þeim breytingum, jákvæðu breytingum í lýðræðisátt sem eru að gerast á meginlandi Evrópu, í Mið-Evrópu og í Austur-Evrópu. Við eigum að leggja þjóðum Eystrasaltsríkjanna það lið sem við megnum og höfum trú á að komi þeim til góða í sjálfstæðisbaráttu þeirra nú og á næstunni. Ég tel að allar hugmyndir þar að lútandi þurfi að athuga út frá þessu leiðarljósi, út frá því sjónarmiði að Ísland, sem smáríki, sem smáþjóð, hlýtur að styðja sjálfsstjórnarviðleitni þjóða hvar sem er. Þær þjóðir sem þarna eiga hlut að máli hafa mátt þola ok um langan tíma og við skulum vona að þeim auðnist að ná fullveldi og sjálfstæði á ekki löngum tíma. Ísland á að leggja sitt lóð á þá vogarskál, að sjálfsögðu á þann hátt sem við teljum skynsamlegt að vel yfirveguðu ráði. Utanrmn. hefur fjallað um þessi efni fram að þessu og veitt ríkisstjórn ráðgjöf í þessu máli. Mér sýnist ríkisstjórnin sinna málinu af alúð þessa daga. Ég tel það bæði sjálfsagt og raunar ekki þakkarvert sérstaklega, en svo verður væntanlega áfram. Ég tel að tillögur sem fram koma í þessu efni eigi að skoðast með þinglegum hætti og athugast vel. Ég sakna þess nokkuð að við höfum hvorki í þinginu né í utanrmn. fengið greinargerðir varðandi hinar ýmsu hliðar þessara mála en væntanlega verður ráðin bót á því fyrr en seinna til að auðvelda mönnum ákvarðanatöku sem geti orðið að því liði sem ég vænti að allir hafi hug á í þessu máli. Ísland á að leitast við að gæta samkvæmni í aðgerðum á alþjóðavettvangi. Ég hlýt að minna á það að á því hefur verið misbrestur. Við erum ekki alltaf samkvæm sjálfum okkur í athöfnum út á við. Ég get ekki annað en lýst miklum áhyggjum út af þeirri afstöðu sem fram kemur hjá hæstv. utanrrh. í skýrslu hans og tekið var undir af hv. 1. þm. Suðurl. í sambandi við málefni palestínsku þjóðarinnar. Ég harma það sérstaklega að hér í þinginu skuli borinn fram málflutningur með þeim hætti sem gefur að líta, að nokkru í skýrslu hæstv. utanrrh. varðandi málefni Ísraels og Palestínu og ekki síður það sem fram kom hjá hv. 1. þm. Suðurl. Ég tek eindregið undir það sem fram kom hjá hv. 12. þm. Reykv. í hennar máli áðan um þessi efni. Ég ætla að spara mér að fara yfir málið í einstökum atriðum og get vísað til þess rökstuðnings sem hv. 12. þm. Reykv. bar hér fram um þetta efni. Það vekur auðvitað athygli að hæstv. utanrrh. nefnir ekki samhljóða þál. Alþingis um deilur Ísraels og Palestínumanna sem gerð var hér á sl. ári og lyktaði með þeim orðum að ,,Alþingi telur að Ísland eigi að hafa vinsamleg samskipti við frelsissamtök Palestínu, PLO,,, og margt fleira sem er stefnumarkandi í þeirri ályktun. Ég vek athygli á þeim mannréttindabrotum sem sífellt eru ástunduð af Ísraelsmönnum innan Palestínu gagnvart vopnlausum borgurum. Þar er fjöldi fólks, vopnlausra Palestínumanna, sem hefur verið drepinn af ísraelsku herliði líklega komið eitthvað á sjöunda hundrað eða vel það síðan uppreisnin hófst á herteknu svæðunum. Það er sannarlega nöturlegt ef Ísland getur ekki sett sig inn í þær aðstæður sem þessi þjóð býr við og það ofríki sem þar er beitt. Okkar afstaða á ekki að beinast gegn Ísrael sem ríki, það er ekki hugurinn sem býr að baki samþykkt Alþingis og ekki okkar sem flytjum hér mál palestínsku þjóðarinnar með kröfu um að Ísland setji sig inn í aðstæður hennar og leggi sitt lóð á vogarskálina. En við hljótum að geta sameinast um það, eða ættum að geta sameinast um það að rétta okkar hönd til hjálpar í þessu efni með aðgerðum á alþjóðavettvangi og með því að taka upp eðlileg samskipti við málsvara þessarar þjökuðu þjóðar. Ísland ber á þessu talsverða ábyrgð. Það eru ekki aðeins söguleg tengsl við Ísraelsríki, það er jafnframt ábyrgð varðandi aðstæður palestínsku þjóðarinnar nú í dag. Það er vert að minnast á það í þessu samhengi að nú er verið að greiða fyrir því með fjárframlögum af hálfu Bandaríkjastjórnar, háum fjárfúlgum, að þeim Ísraelsmönnum fjölgi sem geti tekið sér bólfestu í Ísrael eða á landsvæðum sem lúta þess stjórn. Hvað er verið að gera með slíkum aðgerðum í raun á sama tíma og palestínskum borgurum, landflótta, er meinað að snúa aftur til heimkynna sinna? Er hægt að taka undir afstöðu eins og þessa? Er hún ekki menguð af kynþáttaafstöðu og kynþáttamisrétti? Er það forsvaranlegt fyrir Ísland að taka á þessu máli eins og því miður hefur verið gert til þessa í allt of ríkum mæli? Ég skora á hæstv. utanrrh. að endurskoða afstöðu sína í þessum málum. Hann hefur vissulega breytt afstöðu til betri vegar í ákveðnum tilvikum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég hef heyrt það frá hæstv. ráðherra að hann sé reiðubúinn til þess að eiga vinsamleg, formleg samskipti við Frelsissamtök Palestínu, sé eftir því leitað. Það tel ég að væri gott skref af hálfu hæstv. ráðherra að stuðla að slíkum samskiptum. Það væri, virðulegur forseti, ástæða til að víkja hér að fjölmörgum fleiri þáttum varðandi alþjóðleg samskipti Íslands. Ég ætla ekki að eyða löngu máli til viðbótar við umræðuna vegna þess að hér er eðlilegt að við greiðum hvert fyrir öðru um þátttöku í umræðunni. En ég hef væntanlega tækifæri til þess að leggja hér inn fleiri orð í umræðuna þótt síðar verði. Ég vil þó aðeins undir lok máls míns víkja að efnahagssamvinnunni og þeim þætti sem hefur verið mjög til umræðu hér í máli manna og kemur vissulega fram í skýrslu hæstv. utanrrh. Það eru samningaviðræðurnar um hið evrópska efnahagssvæði sem hæstv. ráðherra leggur svo ríka áherslu á. Ég hef gert grein fyrir meginafstöðu míns flokks í því efni og fyrirvörum sem þingflokkur Alþb. hefur haft í því máli og hefur enn. Ég minni á afstöðu Alþb. til tvíhliða viðræðna við Evrópubandalagið sem ég tel að þurfi að standa að með miklu ákveðnari hætti en gert hefur verið til þessa af íslenskum stjórnvöldum. Um þau efni ályktaði landsfundur Alþb. sérstaklega og lagði ríka áherslu á það að teknar yrðu upp formlegar viðræður til þess að ná fram samningum, hagstæðari samningum en nú gilda, við Evrópubandalagið í sambandi við tollamál en einnig varðandi önnur samskipti. Ég tel að þær samningaviðræður, sem hæstv. utanrrh. hefur átt hlut að og verið er að undirbúa fyrir Íslands hönd, stefni í allt aðra átt en æskilegt væri út frá okkar hagsmunum. Hæstv. ráðherra leitaðist við í máli sínu hér áðan að koma þeirri skoðun á framfæri að ekki væri um valdaafsal að ræða af Íslands hálfu, ekki væri í raun um það að ræða að Ísland væri að gangast undir yfirþjóðlegt vald með þátttöku í hinu fyrirhugaða evrópska efnahagssvæði. Ég ætla hér ekki að eiga langan orðastað við hæstv. ráðherra um það efni. Við höfum oft rætt það við önnur tilefni hér á Alþingi Íslendinga. En ég leyfi mér að segja að það er furðulegt að hæstv. utanrrh. skuli leggja málið fyrir með þeim hætti sem hann reyndi hér áðan, að draga fjöður yfir það stórfellda valdaafsal sem felst í því fyrir löggjafarvaldið og dómsvaldið á Íslandi að undirgangast þann samning sem hæstv. ráðherra hefur verið að undirbúa fyrir sitt leyti varðandi hin svokölluðu fjögur frelsi. Um leið og ég segi þetta og vara við þessari samningsgerð vil ég að fram komi af minni hálfu að ég tel það mjög brýnt fyrir Ísland að leita eftir góðum samskiptum við Evrópubandalagið og tel raunar að taka þurfi þar miklu fastar á og með beinskeyttari hætti en gerst hefur til þessa. Þar eru það sjávarútvegshagmunirnir sem eru númer eitt og númer tvö fyrir Ísland í þeim viðræðum. Við eigum ekki að binda trúss okkar við þjóðir sem hafa í reynd allt annarra hagsmuna að gæta, búa við allt annað atvinnulíf eins og gildir um flestar hinar EFTA-þjóðirnar þar sem við eigum aðeins mjög takmarkaðs stuðnings að vænta við þá hagsmuni sem íslenskir eru í þessu samhengi. Þessi efni eigum við eftir að ræða frekar og ég læt þetta nægja af minni hálfu. Ég vil að lokum, virðulegur forseti, leggja áherslu á það að við þurfum hér á vettvangi Alþingis að leggja okkur fram af meiri alvöru en hingað til til þess að lýsa inn í samhengi utanríkissamskipta Íslands við aðrar þjóðir. Þetta á jafnt við um öryggismálefni sem um efnahagsleg málefni. Það vantar mjög mikið á það að mínu mati að þingið og þingnefndir sem þar eru til kvaddar taki á þessum málum af þeirri alúð sem skylt ætti að vera. Þó ekki sé ástæða til þess að gera málefni utanrmn. hér að sérstöku umtalsefni kemst ég ekki hjá að nefna það að ég tel að á þeim vettvangi þyrfti að taka á málum af mun meiri festu og alvöru hvað þessi mál öll snertir. Það gerist allt of oft og allt of mikið að utanrmn. fær ekki þær upplýsingar um mál sem eðlilegt væri til þess að móta afstöðu til mála. Það gildir um upplýsingar sem beðið er um frá framkvæmdarvaldinu og það gildir um þá aðstöðu sem þeirri þýðingarmiklu nefnd þyrfti að vera búin til þess að taka á málum miðað við okkar hagsmuni. Um leið og ég þakka samstarfsmönnum í utanrmn. fyrir samstarfið undanfarið og fyrir öll þau ár sem ég hef þar verið þá hvet ég til þess að það verði leitast við að búa þeirri nefnd þau starfsskilyrði sem hún verðskuldar og sem ástæða er til og hér á vettvangi Alþingis verði reynt að taka mun ákveðnar, betur og fastar á því sem tengist utanríkismálum en gert hefur verið þau ár sem ég tel mig vera dómbæran um.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ástandið í alþjóðamálum er þessa dagana afar spennandi og margt að gerast í senn í utanríkis- og öryggismálum. Víða gætir bjartsýni en þó jafnframt hræðslu við hina nýju tíma, við hin breyttu viðhorf yfir því að áþján kommúnismans hefur verið létt af þjóðum Austur-Evrópu og að þær hafa nú fengið að kjósa á lýðræðislegan hátt að nýju. Ég átti þess kost fyrir örfáum dögum síðan að vera með nokkrum Austur-Þjóðverjum. Þeir lýstu því yfir hversu þeim létti mikið að geta nú í fyrsta skipti rætt við annað fólk frá öðrum löndum eins og þeim bjó í brjósti. Þeir gátu sagt að þá langaði til án þess að eiga von á því að hin illræmda leynilögregla væri nálægt, hin illræmda leynilögregla, Stasi. Þetta er ekkert merkilegt fyrir okkur út af fyrir sig því við höfum ekki þurft að búa við það að geta ekki sagt og gert það sem okkur fyndist rétt. En þetta er stór áfangi fyrir þjóðir sem hafa búið undir þessari áþján í 50 ára tímabil nærfellt. Frjálsu kosningarnar í Austur-Evrópu marka einnig tímamót. Þær marka tímamót fyrir alla hugsandi menn, enda eru úrslitin óvænt fyrir marga. Menn sem trúðu því að sósíalistar mundu vinna stórfelldan sigur í Austur-Þýskalandi stóðu undrandi frammi fyrir því að það voru fylgismenn hægri aflanna sem unnu stórkostlegan sigur. Og ástæðan var sú að þegar fólkið stóð eitt í kjörklefanum og gat valið eins og í hug þess bjó, þá kaus það hægri flokkana.  Það sama gerðist nú fyrir nokkrum dögum í Ungverjalandi. Og það sýnir að þegar fólkið fær að ráða kýs það ekki þau afturhaldssósalísku öfl sem hafa ráðið ferðinni í Austur-Evrópu. Sannleikurinn hefur nefnilega sigrað. Hér hefur skýrsla utanrrh. verið rædd allítarlega. Þar hefur víða verið komið við. Það hlýtur þó að vera meginverkefni á komandi ári að vinna að frekari viðskiptum og samskiptum við hin nýfrjálsu ríki Austur-Evrópu og jafnframt að málefnum Evrópubandalagsins. Fyrir þinginu liggur tillaga um viðurkenningu Litáens. Þessi tillaga, sem borin er fram af Sjálfstfl. og frjálslyndum hægrimönnum, er ítrekun á því að sú þjóð sem þar býr og berst nú fyrir sjálfstæði sínu þarf á aðstoð að halda, aðstoð sem byggist á því að hún fái í orði og verki viðurkenningu á því að hún er sjálfstæð þjóð. Afstaða Svía nýlega kemur ekki á óvart. Svíar meta ekki málin með þessum hætti vegna þess að þeir hafa ávallt metið viðskiptahagsmuni sína við stóru ríkin í austri meira en fólkið sem er kúgað. Sú stefna sem hefur komið þar margoft fram hefur verið skaðleg. Það kemur því ekki á óvart að utanríkisráðherra Svíþjóðar, Andersson, skuli lýsa því yfir að stefna stjórnarinnar í Kreml, eins og hún hefur komið fram við hið nýja ríki sem nú hefur reynt að brjótast úr þeim hlekkjum sem á það voru lagðir á sinni tíð, sé rétt. Ég ætla ekki að fara að rifja upp þá sögu því að hún er kunnari en svo að hana þurfi að ræða. Sameining Austur- og Vestur-Þýskalands hlýtur líka að vera til umfjöllunar, þær breytingar sem munu verða þegar Þjóðverjar sameinast í einu ríki að nýju. Það er alveg ljóst að það munu verða tímamót í sögu Evrópu þegar þjóðin sem var sundrað með múrnum verður sameinuð að nýju. Fyrir okkur hér á Íslandi hefur þetta mikla þýðingu, bæði efnahagslega og einnig hefur það þýðingu að því leyti til að það verður breytt heimsmynd sem mun blasa við eftir það. Ég tel að við hljótum að vaka yfir öllu því sem er að gerast núna. Við munum skoða mjög náið hvað er að gerast. En mikilvægt er að við hlaupum ekki á okkur, mikilvægt er að við förum okkur hægt. Það mikilvægi varnarstöðvarinnar á Íslandi, sem hefur verið, er aldrei meira en nú. Það er alveg ljóst að meðan sú hernaðaruppbygging sem hefur haldið áfram, og hefur ekki verið dregið úr á Kolaskaga og á sér stað nú er áhyggjuefni fyrir okkur. Það er viðurkennt og nokkuð ljóst að á Kolaskaga er stærsta víghreiður jarðar. Og það er líklegt að það muni stækka fremur en hitt ef Eystrasaltsríkin verða að fullu sjálfstæð. Þetta eru staðreyndir sem við getum ekki látið fara fram hjá okkur. Við hljótum að hafa áhyggjur af því að ekki skuli dregið úr þeim mikla vígbúnaði sem er á þessu svæði. Á undanförnum árum höfum við átt mikið og gott samstarf innan Atlantshafsbandalagsins og munum vafalaust eiga það í náinni framtíð. En það hlýtur að verða einhver breyting á því þó við sjáum ekki í dag hvernig það verður í náinni framtíð. Stjórnmálamenn í Vestur-Evrópu leggja áherslu á að við förum okkur hægt að þessu leyti, ekki hvað síst Vestur-Þjóðverjar sem gera sér grein fyrir því að það var fyrst og fremst vegna styrkleika Atlantshafsbandalagsins og efnahagslegs styrkleika Vestur-Evrópu sem múrinn féll og kommúnistar gáfust upp. Ef við lítum á það mál sem hlýtur að verða töluvert mikið til umræðu hér á næstu mánuðum, þ.e. Evrópubandalagið, hljótum við að vera opnir fyrir tillögum og að það sé kannað eins vel og hægt er hvaða leiðir séu mögulegar. Hvað varðar Ísland er auðvitað langfarsælast ef við getum verið utan Evrópubandalagsins. En það þýðir auðvitað ekki að við getum, án þess að kanna það mjög náið, varpað því frá okkur hver hinn möguleikinn er. Ég minni enn einu sinni á ræðu eða réttara sagt grein Uffe Ellemann-Jensen sem birtist í Morgunblaðinu þriðjudaginn 27. mars. Þær skoðanir sem þar koma fram getum við tæplega látið fara fram hjá okkur án þess að skoða þær mjög náið. Og ég mun, með leyfi forseta, vitna til þessarar greinar. Þar segir ráðherrann: ,,Þessi grundvallaratriði í þróun sýna með skýrum hætti að Evrópubandalagið er sú þungamiðja sem þróun Evrópu mun taka mið af á komandi árum.`` Og Uffe Ellemann-Jensen segir enn fremur: ,,Ég skal ekki tala neina tæpitungu. Ég tel það mjög vafasamt að hægt verði að uppfylla þær væntingar sem mörg EFTA-ríkin hafa um árangur viðræðnanna. Mikilvægasta atriðið verður möguleiki landanna utan Evrópubandalagsins til að hafa áhrif á ákvarðanir sem teknar eru í bandalaginu. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að tjá sig skýrt. Það er ekki hægt að gera hið ómögulega. Raunveruleg áhrif er aðeins hægt að hafa með aðild. Öðruvísi getur þetta ekki orðið.`` Og í lok greinarinnar segir Uffe Ellemann-Jensen enn fremur: ,,Styrkjum þátt Norðurlandanna í mótun nýrrar samvinnu í Evrópu. Styrkjum rödd Norðurlandanna í evrópsku samstarfi. Við skulum, með þessum hætti, gefa norrænni samvinnu raunhæft inntak og algerlega nýja vídd í evrópsku samstarfi. Við megum ekki treysta á tálvonir. Við verðum að nýta okkur tækifærin sem gefast. Ný Evrópa er í burðarliðnum. Þungamiðja hennar er í samstarfi Evrópubandalagsins þar sem allir deila með sér skyldum og ábyrgð. Þeir sem vilja hafa áhrif hljóta að taka þátt í samstarfinu heils hugar að fullu.`` Þetta voru orð utanríkisráðherra Danmerkur og þau hljóta að vekja mann til umhugsunar. Ef sönn eru hljótum við að verða að hugsa á öðrum nótum. Engu að síður verðum við að fara hægt í sakirnar og rólega. Það liggur ekkert á, því við hljótum að vilja vera örugg um það að við tryggjum hagsmuni Íslands eins og kostur er. Ég vil minnast hér á Norðurlandasamvinnu sem er á bls. 41 í skýrslu utanrrh. Það sem þar kemur fram er um víðtæka samvinnu milli Norðurlandanna sem hefur leitt til mjög náinnar sameiningar, ef við getum sagt það, á ýmsum sviðum, svo sem með löggjöf með ýmsum hætti, menningartengslum og ýmsu samstarfi sem löngu er kunnugt um hér. Það væri auðvitað of langt mál að fara mjög náið út í það samstarf. Það er hins vegar vel til athugunar hvort sumir liðir í því starfi eru ekki heldur of miklir að viðum. Má vel skoða þá hluti þannig að við lendum ekki í því sem oft hefur verið varað við að hér verði úr bákn svo stórt að ekki verði við ráðið. Hæstv. forseti. Það er einnig svo að ég get ekki annað en rætt einn liðinn til viðbótar. Það er Evrópuráðið. Þótt lítið fari fyrir því starfi sem þar er unnið og það virðist ekki býsna viðamikið í hugum okkar og við verðum e.t.v. ekki mjög vör við það, hefur það engu að síður haft töluvert áhrif á starf okkar og stjórnmálalíf á Íslandi. Það má segja að eitt af því sem Evrópuráðið hafi fram yfir önnur samtök er að það er ekki yfirþjóðlegt. Þar hefur skapast grundvöllur fyrir öll ríki Vestur-Evrópu til samstarfs og nú einnig fyrir Ungverjaland, Pólland, Tékkóslóvakíu, Júgóslavíu og Búlgaríu. Þetta víðtæka samstarf hefur átt þátt í því að stjórnmálamenn og fólk frá hinum ólíku þjóðlöndum hefur kynnst og áttað sig á því að landamæri segja ekki allt. Því þegar allt kemur til alls eiga þjóðir Evrópu margt sameiginlegt og miklu meira en menn í fljótu bragði gera sér grein fyrir. Þó tungur skilji þjóðir eiga þær saman menningarlega arfleifð sem á margan hátt í fjölbreytni sinni tvinnast saman í hinum ýmsu þjóðlöndum Evrópu. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er einnig fjallað um ýmis svæðisbundin deilumál, svo sem Mið-Austurlönd, Suður-Afríku, Níkaragúa og Panama. Í þessum umræðum hefur nokkuð verið vikið að Ísrael og hefur réttilega verið komið inn á að þar hefur verið um vaxandi vandamál að ræða. Við getum ekki litið fram hjá því að ýmislegt af því sem Ísraelsmenn hafa gert samræmist ekki þeim hugmyndum sem við hér á Vesturlöndum höfum um hvernig eigi að vinna að málum. En þetta er ekki einfalt mál og það er erfitt að finna lausn á því. Það verður auðvitað ekki gert nema Arabaríkin viðurkenni Ísrael og hægt sé að ganga með tryggum hætti frá því að Ísraelsmenn geti treyst því að Arabar geri ekki árás á Ísraelsríki. Hv. 2. þm. Austurl. kom inn á það að Bandaríkjamenn hafa nú nýlega samþykkt stórfelldar fjárveitingar til að styrkja nýjar byggðir Gyðinga sem munu flytjast til Ísraels og hafði áhyggjur að því. En það sem hann minntist ekki á var hvaðan þessir menn eru. Hvaðan eru þeir og af hverju eru þeir að koma til Ísraels? Jú, þessir menn koma frá Sovétríkjunum, en eins og allir vita hefur í Sovétríkjunum verið við lýði stefna sem mundi vera kölluð Apartheit ef ekki væri um Sovétríkin að ræða. Gyðingar eru meðhöndlaðir eins og þeir væru svertingjar í Sovétríkjunum og aðrar þjóðir eru jafnvel fluttar nauðungarflutningum á milli landshluta. Það eru ástæðurnar fyrir því að Gyðingar eru að flýja. Þeir eru að fara vegna þess að þeir hafa ekki átt möguleika á því að búa í Sovétríkjunum og hafa orðið fyrir ofsóknum. Þetta er ekki einfalt mál og er heldur ekki með þeim hætti að við getum algerlega fordæmt allt sem gerist í Ísrael frekar en í mörgum öðrum ríkjum. Það er líka athyglisvert að undanfarið hafa farið fram kosningar víðar en í austantjaldsríkjunum. Má minna á kosningarnar sem fóru fram í Suður-Ameríku en þar sigruðu hægri menn alveg óvænt, sem segir töluvert um hvað fólkið vill í rauninni. Ég hef talsvert mikið efni sem ég gæti rætt um. Ég gæti rætt um Evrópubandalagið, sem auðvitað er þörf á. En það hlýtur að bíða frekari tíma því að hér er mjög takmarkaður tími til umræðu þó það sé ekki að sjá á öllum þingmönnum. Ég get þó ekki yfirgefið þennan ræðustól án þess að minnast á þróunarsamvinnuna. Það hefur komið fram að fjármunir til hennar eru frekar litlir og væri því nauðsyn á að auka þá starfsemi. Ég hef heyrt þeirri hugmynd fleygt, m.a. af hv. 3. þm. Norðurl. e., hvort möguleiki væri á því að þeir fjármunir sem hér eru notaðir til þróunarsamvinnu yrðu settir beint til aðila eins og þjóðkirkjunnar vegna þess að þar er mun betri nýting á þeim fjármunum sem fyrir hendi eru. Það verður ekki komist hjá því að minnast aðeins á þetta, en það er auðvitað ein þeirra hugmynda sem gætu þýtt það að þeir fjármunir sem eru lagðir til þessarar starfsemi mundu nýtast betur. Þá hljótum við aðeins að líta á þau málefni sem varða hafréttarmál, en hafsbotnsmálefni hafa verið töluvert til umræðu í utanrmn. og varða mjög framtíð okkar eða kröfur okkar um landsvæði í kringum Ísland, bæði við Rockall og svo hins vegar norður af Íslandi. Það þarf að vera mjög vakandi í þessum málum og passa upp á að okkar réttindi falli ekki niður og við náum þeim rétti sem við teljum okkur eiga. Ég vil að endingu segja það að við frjálslyndir hægrimenn erum bjartsýnir og vongóðir um betri daga á alþjóðavettvangi og vil minna á það að skyndilegt hrun kommúnismans hefur glætt vonir manna um bætt mannlíf á komandi árum. En það gildir enn hið fornkveðna að gáttir allar skyldi um skyggnast áður en gangi fram. Það er því mikilsvert að við stígum hvert skref af öryggi, hægt og með þeim hætti að við tryggjum öryggi okkkar um ókomna framtíð og tryggjum málefni okkar á alþjóðavettvangi, bæði í viðskiptum og í varnarmálum en brennum okkur ekki á því að hlaupa upp til handa og fóta og henda frá okkur því sem við höfum án þess að vita hvað við tekur.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög yfirgripsmikla og góða skýrslu og góðan málflutning hér í þingsölum. Þetta er það langt og mikið mál og kemur hann víða við að það mundi taka mig sennilega annan eins tíma og hæstv. ráðherra notaði til þess að gera því einhver skil þannig að ég vil nú eingöngu stikla hér mjög á stóru. Það sem ég tel vera mál málanna í dag, EB--EFTA umræðan, er rædd hér á öðrum vettvangi þannig að um hana þarf ekki að fjölyrða hér í dag að mínu mati. En ekki verður skilið við Evrópu án þess að fagna þeirri bylgju sem þar gengur yfir, þeirri bylgju sem er að brotna hér á ströndum Íslands sem við sjáum og heyrum þessa dagana í hinni pólitísku umræðu sem er að myndast í sambandi við kosningar til sveitarstjórna. Hins vegar get ég sjálfs mín vegna ekki annað en minnst aðeins á varnarsamninginn. Vegna þeirra merkilegu breytinga sem eru í heimsmálunum er sjálfsagt að endurskoða varnarsamninginn og laga hann að breyttum viðhorfum. En út af fyrir sig er það að sjálfsögðu efni í heila og sérstaka umræðu. En úr því að ég minnist hér á varnarsamninginn og herstöðina má rifja upp að ekki er langt síðan hér voru til umræðu persónuupplýsingar og njósnir í því sambandi. Ég vil ljúka þessu stutta spjalli mínu með því að leyfa mér að lesa aðeins úr gögnum sem ég hef undir höndum sem staðfesta einhvers konar gagnasöfnun og upplýsingasöfnun erlendra aðila. Málið snertir grunaðan mann í sakadómsrannsókn frá árinu 1976. Þar biður rannsóknardómari um ýmsar upplýsingar og, með leyfi forseta, vil ég lesa hér upp hluta af því sem beðið er um: a. Listi yfir fyrri refsingar. b. Listi yfir sakamál sem hann hefur verið viðriðinn. c. Fangelsisvistir. d. Bifreiðar sem hann hefur átt. e. Vopn í eigu hans. f. Upplýsingar bandarísku stöðvarinnar. Það er um þennan lið sem ég hnýt. Um þetta hnýt ég. Hvað eru upplýsingar bandarísku stöðvarinnar? Og hver er bandaríska stöðin í þessu sambandi? Lögmaður í þessu sakadómsmáli skrifar bréf ári seinna þar sem hann óskar eftir að fá ýmsar útskýringar á því máli sem hann er að vinna við. M.a. óskar hann eftir nánari útskýringum á þessum f-lið í bréfi rannsóknardómarans og, með leyfi forseta, ætla ég að lesa upp úr þessu bréfi lögmannsins: ,,Upplýsingar bandarísku stöðvarinnar hafa ekki verið lagðar fram og er þess krafist að þær verði nú lagðar fram. Nauðsynlegt kann að reynast að taka skýrslu fyrir dómi af þeim sem nafngreindir eru í þessu skjali. Ég geri ráð fyrir að með bandarísku stöðinni sé átt við varnarliðið en væntanlega kemur það í ljós. Getur það orðið tilefni annarrar rannsóknar og varðar hagsmuni þjóðarinnar allrar.`` Þetta er úr bréfi lögmanns á þessum tíma og vil ég ekki orðlengja það meir. En þetta er viðkvæmt mál sem snertir marga. Þetta er sársaukafullt mál. Þessa vegna vil ég ekki fara nánar út í málavöxtu hér en ég er reiðubúinn til þess að sýna viðkomandi ráðherrum þessa pappíra. Þetta staðfestir að upplýsingum um Íslendinga er safnað. Og það sem meira er, það er sótt í þennan upplýsingabrunn frá dómurum í sakadómi Reykjavíkur þegar verið er að rannsaka sakamál. Þeim er því fullkunnugt um þennan upplýsingabanka. Því spyr ég: Hvaða upplýsingar eru þetta? Um hverja eru þær, um hvaða menn og með hvers leyfi er þeim safnað? Það er stutt síðan ég fékk heim til mín bréf frá lækni sem vildi kanna svefntíma sonar míns og við söfnuðum upplýsingum um svefntíma drengsins í heila viku. Síðan þurfti leyfi, samþykki okkar foreldranna fyrir því að læknirinn mætti geyma þessar upplýsingar og hagnýta sér þær. Ég spyr: Þarf engin slík leyfi til þess að stöðvar, sem virðast vera erlendar stöðvar hér á landi, safni upplýsingum um Íslendinga sem síðan eru hagnýttar á þann hátt að meira að segja íslenskur sakadómur óskar eftir upplýsingum frá þessum stöðvum? Virðulegi forseti. Það verður ekki lengra.

Jóhann A. Jónsson Virðulegi forseti. Í skýrslu hæstv. utanrrh. eru mörg stór og mikilvæg málefni og þarfnast hún því gaumgæfilegrar umræðu sem ekki gefst mikill tími til hér. Varðandi samninga þá sem eru nú við Efnahagsbandalag tel ég að við eigum lítið erindi í beinar viðræður, í beina samninga við Efnahagsbandalagið. Það sýnir okkur best að í skýrslu utanrrh. á bls. 71 er tíundað hvaða styrkjum sjávarútvegsstefna bandalagsins hefur yfir að ráða. Ég held að óhætt sé að segja að við höfum þar lítil áhrif og hætt við því að við fengjum lítið út úr þeim samningum fyrir mikið. Við hjá Samtökum jafnréttis og félagshyggju styðjum því þær samningsumræður sem staðið hafa yfir á vegum EFTA og sjáum raunar ekki aðra færa leið að svo stöddu. Samt sem áður leggjum við mikla áherslu á það að hæstv. utanrrh. láti þingheim fylgjast vel með gangi mála þar sem um svo mikilvægt mál er að ræða. Í skýrslu utanrrh. á bls. 72 er kafli sem heitir ,,Hið almenna samkomulag um tolla og viðskipti (GATT)``. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Norðurlöndin hafa í tillögu sinni haft hliðsjón af þeim samningsramma, sem náðist samkomulag um á fundi háttsettra embættismanna í apríl sl. hvað varðar langtímamarkmið og heilbrigðisreglur, en telja að tillit verði að taka til sjónarmiða um félagslegt, þjóðfélagslegt og umhverfislegt hlutverk landbúnaðar. Í tillögunni lýsa Norðurlöndin sig fylgjandi því að dregið verði úr stuðningi við landbúnað, og benda á að sérstök áhersla skuli lögð á að afnema þær aðgerðir sem feli í sér mestu viðskiptahindranir. Norðurlöndin segjast tilbúin að stefna að afnámi flestra útflutningsbóta sinna. Sem meginregla skuli innflutningshöft ekki vera í formi magntakmarkana, nema í sérstökum afmörkuðum tilvikum. Sem lið í afnámi hafta mætti breyta þeim yfir í tolla. Heimilt eigi að vera að hafa verulega háa tolla. Fulltrúi landbúnaðarráðuneytisins hefur sótt fundi GATT og norræna undirbúningsfundi á sviði landbúnaðarmála. Upphaf skammtímaaðgerða miðast við apríl 1989 og eiga þær að standa til loka árs 1990. Um er að ræða svonefnda ,,frystingu`` styrkja innanlands og til útflutnings, ,,frystingu`` verndaraðgerða, þ.e. tolla og innflutningstakmarkana, og ,,frystingu`` á verðákvörðunum stjórnvalda, en heimild er til gengisaðlögunar vegna mikillar verðbólgu.`` Þýðir þetta að innflutningur á landbúnaðarafurðum til landsins verði frjáls og að útflutningsbótum á landbúnaðarframleiðslu verði hætt? Það væri fróðlegt að fá um það svör frá utanrrh. og eins hvort um það sé samstaða í ríkisstjórn að svona skuli hagað málum. Á bls. 56, í VIII. kafla, er fjallað um Vatnsveitu Suðurnesja og skýrt frá mengun á vatnsbólum Keflavíkur og Njarðvíkur. Okkur er í fersku minni olíulekinn og olíumengun á Bolafjalli í nóv. sl. Í febrúar var hér á Alþingi tekin fyrir fsp. frá hv. 7. þm. Norðurl. e. um mengunarvarnir á Gunnólfsvíkurfjalli. En þá hafði erindum heimamanna um málið ekki verið svarað af skrifstofu varnarmála og/eða utanrrn. Nú virðist eitt málið enn vera í uppsiglingu því í frétt í Dagblaðinu í dag segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Belgísk mengunarvarnastofnun um sorpgryfjuna á Heiðarfjalli. Undrast svo stórt mengunarvandamál á Íslandi --- talið líklegt að fjöldinn allur af eiturefnum sé í gryfjunni. Fyrstu viðbrögð okkar voru undrun yfir að jafnvel Ísland ætti við umtalsvert mengunarvandamál að stríða að því er virðist vegna óstjórnar í sorphirðu á undanförnum áratugum.`` Öll mengunarmál sem upp koma á landi sem byggir lífsafkomu sína á matvælaframleiðslu eru mjög alvarlegs eðlis og geta skaðað þá ímynd sem við byggjum okkar lífsafkomu á. Samkvæmt frétt Dagblaðsins er hér á ferðinni mál sem getur skaðað mjög ímynd landsins í þessum efnum. Því vil ég hvetja hæstv. ráðherra umhverfis- og utanríkismála að taka þessi mál mjög föstum tökum svo að ekki hljótist af þessu frekara tjón eins og þessi umræða er að þróast og hefur verið að þróast.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Í 5. tölul. 19. gr. stofnskrár Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er kveðið á um þá skyldu aðildarríkja stofnunarinnar að kynna löggjafarsamkomunni þær samþykktir og tillögur sem gerðar hafa verið á alþjóðavinnumálaþinginu. Þetta skal gert eigi síðar en innan árs frá slitum vinnumálaþingsins. Í samræmi við tilvitnuð ákvæði í stofnskrá ILO er nú lögð fyrir Alþingi skýrsla um 76. alþjóðavinnumálaþingið sem haldið var dagana 6.--27. júní 1989. Í skýrslunni er birt alþjóðasamþykkt sem þingið afgreiddi. Hér er um að ræða alþjóðasamþykkt nr. 169 um frumbyggja og ættflokka í sjálfstæðum ríkjum. Nýja samþykktin kemur í stað eldri samþykktar nr. 107 frá 1957, um frumbyggja og annað kynþáttafólk eða frumstætt innan sjálfstæðra ríkja. Sú samþykkt markaði á sínum tíma nokkur tímamót varðandi stöðu þjóðarbrota og ættbálka en er ekki lengur í hátt við breytta tíma, einkum að því er varðar varðveislu menningararfs og tungu. Kjarni þeirrar samþykktar var að gera þessum minnihlutahópum kleift að tileinka sér tungu og menningu meiri hlutans. Ekkert Norðurlandanna hefur fullgilt samþykkt nr. 107. Nýja alþjóðasamþykktin fjallar um almenna stefnumótun í málefnum frumbyggja og ættflokka í sjálfstæðum ríkjum og réttindi þeirra til afnota af landi. Í samþykktinni eru einnig settar fram reglur um verndun launafólks af þjóðflokkum sem gildissvið samþykktarinnar tekur til. Benda má í þessu sambandi á III. kafla samþykktarinnar. Í IV. kaflanum er fjallað um starfsþjálfun, handiðnir og iðnað í dreifbýli. Í þessum kafla er lögð áhersla á mikilvægi þess að viðhalda og efla iðnað og sjálfsþurftarbúskap sem tengdur er menningu hlutaðeigandi þjóðflokks. Kveðið er á um réttindi þjóðflokka til almannatrygginga og þjónustu á sviði heilbrigðismála í V. kaflanum. Þar er því slegið föstu að þeir eigi sama rétt og aðrir þegnar hlutaðeigandi ríkis. Mikilvægasta breytingin frá eldri samþykktinni frá 1957 kemur fram í VI. kaflanum um menntun og samskiptaleiðir. Í 28. gr. er dregið fram mikilvægi þess að viðhalda menningarlegum sérkennum þjóðflokka, m.a. með því að kenna börnum að lesa og skrifa á eigin tungumáli frumbyggja eða því tungumáli sem almennt er notað í þeim hópi sem þau tilheyra. Í samþykktinni frá 1957 lá áherslan á því að laga þjóðflokkana að tungu og menningu meiri hlutans. Í VII. til IX. kafla í samþykktinni er fjallað um stjórnsýsluleg atriði og almenn ákvæði sem snerta skuldbindingar samkvæmt samþykktinni. Allsherjarþing alþjóðavinnumálaþingsins samþykkti einróma tillögu frá fulltrúum ríkisstjórna Norðurlanda sem hvetur Alþjóðavinnumálastofnunina til að grípa til nauðsynlegra aðgerða í því skyni að fylgja eftir hinni nýju alþjóðasamþykkt sem er birt í heild sem fskj. I með þessari skýrslu. Á þessu stigi málsins er ekki lagt til að Ísland fullgildi samþykktina. Þetta er gert með þeim fyrirvara að hægt sé að taka málið upp síðar þegar nánari athugun á efni og skuldbindingum samþykktarinnar hefur átt sér stað. Virðulegi forseti. Í skýrslu minni um 76. alþjóðavinnumálaþingið er fjallað um fleiri atriði en nýja alþjóðasamþykkt. Ég vil vekja sérstaka athygli á kafla 2.5. þar sem gerð er grein fyrir framkvæmd alþjóðasamþykkta og tillagna ILO. Í kaflanum er greint frá nokkrum málum sem vöktu sérstaka athygli og sagt frá alvarlegum brotum aðildarríkja á ILO-samþykktum. Í þeim hópi eru Mið-Afríkulýðveldið, Dóminíska lýðveldið, Ekvador, Kólumbía, Rúmenía og Tyrkland. Í þessum kafla er einnig greint frá kærumáli ASÍ á hendur íslensku ríkisstjórninni vegna setningar bráðabirgðalaga nr. 14/1988, um aðgerðir í efnahagsmálum. Rétt er að taka fram að kærumálið var ekki á meðal þeirra sem valin voru á málaskrá þingnefndar sem fjallar um framkvæmd alþjóðasamþykkta. En þar sem niðurstaða fékkst í þetta kærumál á sl. ári er gerð grein fyrir henni efnislega í kafla 2.5. í skýrslunni. Hins vegar eru birt bréfaskipti íslenskra stjórnvalda og Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um þetta mál í viðauka. Niðurstaða nefndar um félagafrelsi í máli Íslands er í stuttu máli sú að vakin er á því athygli að bráðabirgðalög nr. 14/1988 takmörkuðu rétt aðila vinnumarkaðarins til frjálsra kjarasamninga. Hún lýsir áhyggjum sínum af því að þetta var í níunda skiptið sem höfð voru slík afskipti á tíu árum. Hins vegar telur nefndin að þegar á heildina er litið hafi brýna þjóðarnauðsyn borið til að setja slíkar hömlur. Þær hafi verið settar aðeins að því marki sem nauðsynlegt var, þær hafi aðeins verið í gildi um sanngjarnan tíma og jafnframt þeim hafi verið gerðar viðunandi ráðstafanir til að tryggja lífskjör launafólks. Samkvæmt þessu telur nefndin að miðað við aðstæður og með tilliti til hliðaraðgerða brjóti lög nr. 14/1988 ekki í bága við alþjóðasamþykktir nr. 87, um félagafrelsi, og nr. 98, um réttinn til að stofna félög og semja sameiginlega. Þar sem Ísland hefur fullgilt bæði alþjóðasamþykkt nr. 87 og 98 var umrætt kærumál sent sérfræðinganefnd ILO um framkvæmd alþjóðasamþykkta til umfjöllunar. Í sérfræðinganefndinni eiga sæti 20 fulltrúar skipaðir af stjórnarnefnd ILO. Þeir sem veljast til setu í sérfræðinganefndinni eru yfirleitt hæstaréttardómarar, dómarar í félagsdómum eða sérfræðingar í alþjóðalögum. Félmrn. barst bréf frá Alþjóðavinnumálaskrifstofunni, dags. 11. sept. 1989, sem hefur að geyma álit sérfræðinganefndarinnar. Sérfræðinganefndin kemst að svipaðri niðurstöðu og nefndin um félagafrelsi. Þó er í áliti hennar fjallað ítarlega um samráðsfundi sem haldnir voru með fulltrúum ASÍ fyrir setningu bráðabirgðalaganna og telur nefndin sér skylt að benda á að sú staðreynd að svo djúpstæður ágreiningur ríkir um afstöðu málsaðila til samráðs bendi til þess að starfsreglum um samráð sé að einhverju leyti áfátt. Ég ætla ekki að fjölyrða um framangreinda niðurstöðu nefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar en þetta hlýtur að vera leiðbeinandi fyrir Alþingi og ríkisstjórn þegar hliðstæð mál koma upp í framtíðinni. Meðal þess sem gerð er grein fyrir í fylgiskjölum með skýrslunni um 76. alþjóðavinnumálaþingið eru athugasemdir sem sérfræðinganefnd Evrópuráðsins hefur gert um framkvæmd Íslands á félagsmálasáttmála Evrópu sem Ísland fullgilti árið 1976. Ástæðan er samkomulag sem félmrn. og heilbr.- og trmrn. gerðu í árslok 1987 um að fyrrnefnd ráðuneyti taki að sér umsjón með framkvæmd Íslands á félagsmálasáttmálanum. Helstu athugasemdir sem sérfræðinganefnd Evrópuráðsins gerir við framkvæmd Íslands á félagsmálasáttmála Evrópu varðar eftirtaldar greinar: Önnur mgr. 1. gr. um að réttur verkafólks til að vinna fyrir sér í starfi sem það hefur valið sér sé verndaður á raunhæfan hátt. Sérfræðinganefnd Evrópuráðsins gerir hliðstæðar athugasemdir við framkvæmd Íslands á þessu ákvæði og sérfræðinganefnd ILO gerir við framkvæmd á alþjóðasamþykkt nr. 105, um afnám nauðungarvinnu. Nefnd Evrópuráðsins harmar að ákvæði 81. gr. sjómannalaga skuli enn vera í gildi. Nefndin ítrekar það álit sitt að ákvæðið brjóti í bága við félagsmálasáttmálann. Svo fremi að ekki komi fram frekari upplýsingar geti nefndin ekki annað en staðfest fyrra álit sitt um að framkvæmd Íslands sé ekki í samræmi við ákvæði sáttmálans. Þess skal getið að lagt hefur verið fram á Alþingi frv. um að fella ákvæði 81. gr. úr sjómannalögunum. Ein athugasemd sérfræðinganefndarinnar snertir framkvæmd á ákvæðum 5. gr. félagsmálasáttmálans um réttinn til að stofna félög. Í skýrslu nefndarinnar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nefndin veitti sérstaka athygli athugasemdum í íslensku skýrslunni og viðbótarupplýsingum sem skýrðu ástandið hvað varðar rétt launamanna til að stofna eða ganga í stéttarfélög. Hún veitti því fyrst og fremst athygli að samkvæmt túlkun Hæstaréttar í desember 1988 á 73. gr. Stjórnarskrár Íslands er mönnum ekki tryggður réttur til þess að vera ekki félagar í stéttarfélagi. Auk þess taldi rétturinn að alþjóðlegir samningar, svo sem Evrópuráðssamningar um verndun mannréttinda og mannfrelsis, Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um almenn og pólitísk réttindi o.s.frv., ógiltu ekki sjálfkrafa ,,staðfest`` ákvæði Stjórnarskrárinnar. Nefndin taldi --- með tilliti til þess að frelsi manna til að ganga í stéttarfélög, sem tryggt er með ákvæðum 5. gr. sáttmálans, hlýtur að fela í sér að menn séu ekki með neinum hætti skyldir til að gerast eða vera áfram félagar í stéttarfélagi --- að skortur á viðeigandi vernd slíks frelsis í landslögum (hvort sem það stafar af því að viðeigandi lög hafa ekki verið sett eða fordæmisréttur löghelgar athæfi sem brýtur í bága við rétt manna til að mynda með sér félög) geti ekki talist samrýmast ákvæðum 5. gr. sáttmálans. Nefndin veitti því enn fremur athygli að samkvæmt lögum nr. 64/1981 eiga aðeins félagar í stéttarfélögum rétt á atvinnuleysisbótum. Með tilliti til þess að það að svipta launamann rétti til fjárhagslegrar verndar ef hann er atvinnulaus er óverjandi ráðstöfun, sem hefur þann tilgang að neyða hann til að ganga í eða vera áfram félagi í stéttarfélagi, hlaut nefndin að komast að þeirri niðurstöðu að ofangreind lög brytu í bága við anda og bókstaf 5. gr. sáttmálans. Fram kemur í íslensku skýrslunni að í flestum almennum kjarasamningum er ákvæði þess efnis að félagar í stéttarfélögum skuli ganga fyrir um vinnu. Þótt heimild til slíkrar ráðstöfunar sé ekki að finna í lögum veitti nefndin því athygli að slík ákvæði um forgang hafa verið staðfest fyrir Félagsdómi. Nefndin taldi að slíkar lögþvinganir gagnvart launamönnum, sem óska ekki eftir að vera félagar í stéttarfélögum, gætu ekki talist vera í samræmi við ákvæði 5. gr. sáttmálans um rétt manna til að mynda með sér félög. Nefndin veitti því einnig athygli að í almennum kjarasamningum fólks, sem starfar í iðnaði og við verslunar- og skrifstofustörf, eru ákvæði þess efnis að viðkomandi fyrirtækjum sé ekki heimilt að ráða til starfa aðra en félaga í því stéttarfélagi sem það semur við um kaup og kjör. Nefndin taldi að lagasetning (eða skortur á lagasetningu), sem heimilar slíka ráðstöfun og er í mótsögn við sjálft eðli þess frelsis að stofna félög, sem verndað er með ákvæðum 5. gr. sáttmálans, geti ekki talist til þess fallin að tryggja virka framkvæmd þeirrar meginreglu sem fólgin er í 5. gr. Af ofangreindum ástæðum komst nefndin að þeirri niðurstöðu að ástandið á Íslandi bryti enn í bága við ákvæði 5. gr. sáttmálans. Nefndin vonaði að í næstu skýrslu kæmi fram hvort höfnun launamanns á því að ganga í eða vera áfram félagi í stéttarfélagi gæti orðið til þess að honum yrði sagt upp störfum eða honum yrði mismunað með einhverjum hætti.`` Í sambandi við þetta vil ég geta þess að félmrn. skrifaði helstu samtökum aðila vinnumarkaðarins bréf 24. okt. 1989 þar sem greint var frá athugasemdum Evrópuráðsins og jafnframt óskað eftir afstöðu þeirra til þess hvort nauðsynlegt væri að endurskoða lög nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Heilbr.- og trmrn. var einnig skrifað bréf um svipað leyti þar sem greint er frá áliti sérfræðinganefndarinnar en á vegum þess ráðuneytis fer fram endurskoðun á lögum nr. 64/1981, um atvinnuleysistryggingar. Þriðja athugasemd sem sérfræðinganefnd Evrópuráðsins setur fram snertir framkvæmd 1. mgr. 13. gr. um að sérhverjum manni sem hefur ónóg fjárráð og ekki getur aflað sér þeirra af eigin rammleik verði veitt næg aðstoð. Í skýrslum Íslands um framkvæmd félagsmálasáttmálans hefur verið gerð grein fyrir ákvæðum laga um aðstoð við einstaklinga sem eru fjárvana, þar á meðal ákvæðum í framfærslulögum nr. 80/1947. Sérfræðinganefnd sem fer yfir skýrslur um framkvæmd sáttmálans hefur verið þeirrar skoðunar að Ísland framfylgi ekki 1. mgr. 13. gr. félagsmálasáttmálans vegna þess að í íslenska löggjöf vanti lagaákvæði sem heimili einstaklingi að áfrýja ákvörðun stjórnvalda sem eru ábyrg fyrir félagslegri aðstoð. Um þetta atriði var rætt á fundi embættismannanefndarinnar á vegum Evrópuráðsins sem fjallar um framkvæmd á félagsmálasáttmála Evrópu og haldinn var í janúar 1990. Embættismannanefndin er algjörlega sammála sérfræðinganefndinni að þessu leyti og telur að Ísland framfylgi ekki framangreindu ákvæði félagsmálasáttmálans fyrr en réttur einstaklinga til áfrýjunar hafi verið tryggður að lögum. Þar sem Evrópuráðið hefur lengi gagnrýnt Ísland fyrir að tryggja ekki þennan rétt einstaklinga er orðið mjög brýnt að breyta íslenskri löggjöf til samræmis við óskir Evrópuráðsins. Í frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem enn hefur ekki verið lagt fram á Alþingi, er ákvæði um þetta efni. Verði frv. að lögum ætti gagnrýni Evrópuráðsins að verða úr sögunni a.m.k. að því er þetta atriði varðar. Annað atriði þessu tengt er framkvæmd Íslands á ákvæðum félagsmálasáttmála Evrópu sem tengjast sérstökum aðgerðum stjórnvalda til að vernda fjölskylduna sem hornstein þjóðfélagsins. Hér er um að ræða framkvæmd á 16. og 17. gr. sáttmálans. Skýrslur Íslands um framkvæmd þessara ákvæða hafa verið fáorðar. Sérfræðinganefnd Evrópuráðsins hefur margsinnis lagt fram fjölmargar spurningar um framkvæmd Íslands á ákvæðunum sem erfitt hefur verið að svara vegna þess að íslensk stjórnvöld hafa ekki mótað stefnu í fjölskyldumálum. Í frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga er að ýmsu leyti að finna stefnumörkun í fjölskyldumálum. Einnig af þessari ástæðu er orðið mjög brýnt að afgreiða frv. Virðulegi forseti. Með aðild okkar að Alþjóðavinnumálastofnuninni og Evrópuráðinu höfum við samþykkt ákveðið alþjóðlegt eftirlit með aðgerðum okkar á sviði félagsmála. Við athugun á skýrslum Íslands og framkvæmd þeirra sáttmála sem við höfum fullgilt fer fram samanburður við önnur lönd. Það er mikilvægt að niðurstöður úr slíkum samanburði séu kynntar réttum aðilum þannig að bæta megi úr því sem miður fer. Það er ljóst að við Íslendingar verðum að gæta okkar mjög á því að dragast ekki aftur úr öðrum þjóðum varðandi ýmsa þætti félagslegs öryggis, einkum þegar litið er til annarra ríkja Evrópu. Ég bendi á svið eins og öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, jafnréttismál, réttindi launafólks, vernd barna og unglinga og stefnu í fjölskyldumálum. Staðreyndin er sú að á öllum þessum sviðum er mikið að gerast, ekki síst í aðildarríkjum Evrópubandalagsins. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu. --- Fundarhlé.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Til máls tekur hæstv. félmrh. og ræðir skýrslu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Það hefur tíðkast um nokkurra ára skeið að leggja fram skýrslur frá alþjóðlegum þingmannasamtökum sem við tökum þátt í og ræða þær í tengslum við skýrslu utanrrh. Svo er gert að þessu sinni að því er varðar m.a. skýrslu frá íslensku þingmannanefndinni í Evrópuráðinu. Evrópuráðið hefur í 40 ár verið samnefnari þeirra ríkja í álfunni sem haft hafa lýðræði og mannréttindi að leiðarljósi. Evrópuráðið var stofnað að fenginni biturri reynslu af alræðisstefnum, fyrst í heimsstyrjöldinni og síðan eftir heimsstyrjöldina þegar Sovétríkin lögðu undir sig hvert ríkið af öðru og hvert ríkið af öðru í Austur-Evrópu gekk alþjóðakommúnismanum á hönd undir þrýstingi Sovétríkjanna. Andstaða var brotin á bak aftur. Það var í þessu andrúmslofti sem Atlantshafsbandalagið var stofnað, fyrir því verður gerð grein hér í kvöld af formanni sendinefndarinnar í þingmannasamtökum þess. Í þessu andrúmslofti var Evrópuráðið líka stofnað. Þar er ekki eins og í Atlantshafsbandalaginu fjallað um varnarmál heldur er í Evrópuráðinu fyrst og fremst fjallað um ýmis atriði sem tengjast löggjöf á sviði mannréttinda, menningar og félagsmála. Starfsemi Evrópuráðsins varðar með einum eða öðrum hætti réttindi einstaklinga, hversdagslíf fólks í aðildarríkjunum. Það má nefna í þessu sambandi og í tilefni af því að 40 ár eru síðan þessi stofnun var sett á fót að nokkrar efasemdir voru í hugum sumra Íslendinga um aðild að Evrópuráðinu á sínum tíma. Ríkisstjórn Íslands lagði fram till. til þál. á löggjafarþinginu 1949 um að Ísland tæki þátt í Evrópuráðinu. Í tillgr. sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að veita ríkisstjórninni heimild til að gerast þátttakandi fyrir Íslands hönd í Evrópuráðinu og takast á hendur þær skyldur sem samkvæmt stofnskrá ráðsins eru samfara þátttöku í því.`` Ég leyfi mér að leggja sérstaka áherslu á orðið ,,skyldur`` í þessu sambandi. Það verður að hafa í huga, þegar við tökum þátt í samstarfi sem þessu og öðrum alþjóðlegum þingmannasamtökum, að við höfum nokkrar skyldur með höndum sem ætlast er til að við sinnum ef við ætlum að hafa einhver áhrif á gang mála og ef við ætlum að láta virða okkar íslenska ríki. Nefndin klofnaði á sínum tíma, á þinginu 1949, um aðild Íslands að Evrópuráðinu og svo einkennilegt sem það er að rifja það upp nú höfðu fulltrúar forvera Alþb., þáv. Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, uppi efasemdir og réðu frá því að taka þátt í stofnun eins og þessari. Þeir sem þann flokk fylltu síðar og arftakar þess flokks hafa fyrir löngu lagt til hliðar þessa skoðun og hafa á síðari árum tekið þátt í þessu starfi eftir því sem þeir hafa haft fylgi til. En í nál. meiri hl. sagði það sem sannarlega má minna á núna, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það verður að sjálfsögðu ekki um það dæmt á þessu stigi hver verða afdrif Evrópuráðsins en markmið þess að koma á nánari einingu þátttökuríkjanna til tryggingar friði sem byggist á réttlæti og alþjóðasamvinnu, svo og til þess að stuðla að framförum á sviði efnahags- og félagsmála, hlýtur vissulega að vera í samræmi við utanríkisstefnu íslenska lýðveldisins. Ísland á ekki að sitja hjá í þessu samstarfi lýðræðis- og menningarríkja álfunnar. Er þess og að vænta er stundir líða fram að Evrópuráðið geti orðið öflugt tæki til að greiða fyrir framkvæmd þeirra hugsjóna er það hefur sett sér að markmiði.`` Þegar ég nefni það nú, frú forseti, að því er spáð fyrir 40 árum að Evrópuráðið geti orðið öflugt tæki til að greiða fyrir framkvæmd þeirra hugsjóna sem það hefur sett sér að markmiði má benda á hver staða þess er nú. Það hefur sjaldan ef nokkurn tíma haft jafnmikla pólitíska þýðingu og einmitt nú vegna þess að þær þjóðir sem um það leyti sem ráðið var stofnað voru að missa sjálfstæði sitt hver af annarri eru núna að sækja fram til aukinna mannréttinda og lýðræðisskipulags, þjóðskipulags laga og réttar, og leita þess vegna til Evrópuráðsins um stuðning, um samstarf, um aðild að meira eða minna leyti. Nokkrar Austur-Evrópuþjóðanna hafa þegar fengið svokallaða gestaaðild sem sérstakar reglur voru settar um fyrir ári síðan og tvær hafa sótt um fulla aðild. Það eru Ungverjar og Pólverjar. Pólverjar segjast reyndar ekki vera Austur-Evrópuríki, heldur Mið-Evrópuríki. Það er auðvitað rétt landfræðilega en við höfum kannski vanið okkur á að nota þetta hugtak í nokkuð pólitískri merkingu og höfum þá átt við Sovétríkin og þau Evrópuríki sem hafa verið í mestum pólitískum tengslum við þau. Þegar þessa er gætt verður að segjast eins og er að sl. ár hefur verið hlaðið stórviðburðum í starfi Evrópuráðsins. Þá er annað atriði í alþjóðlegu samstarfi eða öllu heldur Evrópusamstarfi sem hefur sett mikinn svip á störf Evrópuráðsins á allra síðustu árum og einkanlega síðasta árið en það eru vaxandi umsvif Evrópubandalagsins og samstarf þess við Evrópuráðið í ýmsum einstökum málaflokkum. Þetta tvennt, samstarfið við Evrópubandalagið, málefni sem eru sameiginleg með hvorum tveggja þessum samtökum, svo og breytingarnar í Austur-Evrópu, hefur leitt til þess að störf Evrópuráðsins hafa orðið enn pólitískari, ef ég má svo segja, náð yfir fleiri og mikilvægari svið stjórnmálanna en áður hefur verið. Þau hafa krafist þess að til starfsins sé varið meiri tíma og raunar einnig fjármunum, en það atriði er e.t.v. fremur fram undan en liðið. Mikil áhersla er á það lögð við ráðherranefndina að þingi Evrópuráðsins verði gert kleift að sinna hinum nýju skyldum sem þessi þróun í álfunni hefur haft í för með sér fyrir það. Það segir sig sjálft að ýmis störf hafa sérstaklega komið til bæði endurskoðunar og athugunar í tengslum við uppbyggingu Evrópubandalagsins og aukið afl þess í álfunni. Nokkuð er það að Evrópubandalagið hefur tekið upp sérstakt samstarf meðal aðildarríkja sinna á ýmsum málefnasviðum sem unnið hefur verið að og gerðir sáttmálar um, jafnvel fyrir áratugum, á vegum Evrópuráðsins. Evrópuráðsmenn hafa haft af því nokkrar áhyggjur og margir þingmenn að með þessu nýtist e.t.v. ekki sem skyldi öll sú sérfræðiþekking og sú vinna sem þegar hefur verið lögð í undirbúning mála og sáttmála líka á ýmsum sviðum, bæði menntamála, rannsókna og félagsmála. Við getum nefnt sem dæmi jafnstórt verkefni eins og félagsmálasáttmála Evrópu. Í hinum stóra félagsmálasáttmála Evrópu, sem að stofni til er orðinn yfir 30 ára gamall, er vikið að ýmsum þeim grundvallaratriðum sem nú eru talin mikilvægust í sambandi við réttindi fólks á vinnumarkaði, umhverfi á vinnumarkaði, réttindi í sambandi við almannatryggingar og heilsu- og heilbrigðismál hvers konar. Ástæðan til þess að samstarf Evrópuráðsins og Evrópubandalagsins hefur aukist á þessu sviði hefur einmitt verið það sem hæstv. utanrrh. kallar stundum fjórfrelsi Evrópubandalagsins eða öllu heldur frelsi á fjórum sviðum sem stefnt er að í Evrópubandalaginu og væntanlega á hinu evrópska efnahagssvæði ef af því verður. Eitt af þessum sviðum er einmitt félagsmálasviðið eða hin svokallaða ,,félagsmálavídd`` svo að þýtt sé orðrétt upp úr stofnanaskjölum Evrópubandalagins. Þetta hefur orðið til þess að mikil vinna hefur verið lögð í það að aðlaga þær hugmyndir sem Evrópubandalagsmenn hafa haft að félagsmálasáttmála Evrópu þannig að Evrópubandalagið sem slíkt gæti orðið aðili að honum, en þegar eru fjölmörg aðildarríki Evrópubandalagsins að sjálfsögðu aðilar að þessum sáttmála. Ég nefni þetta, frú forseti, sem dæmi um það að með nánu samstarfi á nokkrum málefnasviðum getum við dregið úr skriffinnsku m.a. með því að forðast tvíverknað. Það er e.t.v. eðlilegt að til tvíverknaðar geti komið á sumum sviðum því að í annarri stofnuninni vinna þingmenn, þ.e. þeir sem sitja þjóðþing sinna heimalanda, en í hinni stofnuninni eru menn kosnir beinum kosningum, og yfirleitt ekki þingmenn á eigin þjóðþingi. Þess vegna er það svo að þeir sem sitja á Evrópuþinginu frá ríkjunum 12, sem þar eiga aðild, hafa ekki sama baksvið, ef svo má segja, og sömu tök á því að hafa fylgst með þeim málum sem verið hafa til umfjöllunar í Evrópuráðinu. Það yrði of langt mál að fara út í einstök atriði á þessu sviði. Ég nefni þó annað málefnasvið rétt til að skýra þetta betur því að það er afar nærtækt fyrir Íslendinga, en það er gagnkvæm viðurkenning prófskírteina, aðgangur að framhaldsnámi í aðildarríkjunum með því að prófskírteini sé í einhverju aðildarríkjanna viðurkennt jafngilt og í heimalandinu. Þetta skiptir miklu máli, ekki síst fyrir okkur sem þurfum að sækja um margs konar framhaldsnám til annarra ríkja. Þess vegna skiptir það miklu að standa vel í ístaðinu þegar verið er að leggja drög að því að herða þann ramma sem utan um þessi samskipti er, milli 12 aðildarríkja Evrópubandalagsins, og að reyna að halda honum svo að hann nái til Evrópuráðsins alls eins og unnið hefur verið að. Ég vil nefna eitt atriði enn varðandi samstarf Evrópuráðsins og Evrópubandalagsins. Það má kalla það jaðarmálefni þess vegna því að það varðar ekki einungis samstarf þessara tveggja bandalaga, heldur standa að því öll Evrópuríkin 38, sem aðild eiga að Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, en þar eiga Austur-Evrópuríkin líka hlut að máli. Það málefnasvið sem ég ætla að nefna með þessum formála hefur verið hv. alþm. afar hugleikið nú um nokkurra vikna skeið en það eru umhverfismálin. Það er málefni sem er dæmigert viðfangsefni þeirra samtaka sem eru víðari en 12 Evrópubandalagsríki og raunar nauðsynlegt að þar standi öll Evrópa að málum. Þess vegna er það að þessi ríki vinna að því sameiginlega að gera evrópskan umhverfissáttmála. Drög að honum voru þegar samþykkt á ráðherrafundi Evrópuríkja Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar nú í vetur með því lykilfororði að umhverfismálin og mikilvægasti hluti þeirra væri sá þáttur sem vissi að mannlegri heilbrigði. Þess vegna væru það fyrst og fremst heilbrigðisráðherrarnir sem þar ættu hlut að máli, svo og umhverfisráðherrar þar sem þeim var til að dreifa. En aðalatriðið var heilbrigðisþátturinn í þessu máli. Nú heldur frú forseti e.t.v. að ég ætli að fara að ræða um títtnefnt umhverfismálafrv. en það ætla ég ekki að gera. Ég vildi nefna þetta sem verkefni sem alveg liggur í augum uppi að vera þarf víðtækt Evrópusamstarf um og þar er byggt á víðtækri reynslu í sérfræðilegu samstarfi á heilbrigðissviðinu sem fram hefur farið í ríkjum Evrópuráðsins, hinna 23 ríkja, og á sumum sviðum áratugum saman. Þetta var um samstarf Evrópubandalagsins og Evrópuráðsins og það má enda á því að minna enn einu sinni á að þessum stofnunum er oft ruglað saman. Þau hafa ýmis sömu táknin. Evrópubandalagið tók upp hið gamla tákn Evrópuráðsins á sínum tíma, sama merkið, sama fánann, og er sumpart til húsa í sömu byggingum en þó ekki á sama tíma. Mönnum hefur ekki hugkvæmst að nefna þessar tvær stofnanir ólíkari nöfnum enn þá, en eftir því sem hin pólitíska þýðing Evrópuráðsins eykst vegna málefna Austur-Evrópu verður það enn greinilegra að þessar stofnanir gegna alls ekki sama hlutverkinu nema þar sem örfá málefnasvið skarast. Evrópuráðið gegnir hinu víðtækara pólitíska hlutverki sem á að tryggja réttindi manna sem víðast í löndum sínum, réttindi manna í hversdagslífi og starfi. Í Evrópuráðinu eru nú 23 ríki sem eiga fulla aðild og væntanlega bætast fljótlega við bæði Pólland og Ungverjaland auk þess sem nokkur Austur-Evrópuríki eiga gestaaðild og Ísrael á frá gamalli tíð áheyrnaraðild. Þetta þýðir að þessi ríki geta einnig átt sæti eða verið áheyrnarfulltrúar á tilteknum nefndafundum eftir því sem nánar er ákveðið. Þá vil ég víkja, frú forseti, að þeim þáttum í starfi Evrópuráðsins á síðasta ári sem einkanlega tengjast vaxandi samstarfi við Austur-Evrópu. Það hafði lengi verið boðað, sérstaklega í máli þeirra forustumanna Evrópuráðsins sem létu af störfum fyrir ári síðan, þeirra Marcelino Oreja, framkvæmdastjóra Evrópuráðsins, og Louis Jung, sem var forseti þingsins, að ráðinu bæri að taka upp miklu nánara samstarf við Austur-Evrópuríkin. Þeir höfðu haldið þessu fram um nokkurt skeið og þess varð óneitanlega vart í ráðinu að ýmsir efuðust um þessar kenningar og töldu að hér væri verið að víkka út verkefni Evrópuráðsins óþarflega. Með þessu væri verið að breyta eðli þess. Það væri ekki lengur verið að tala um samstarf þeirra ríkja einvörðungu sem byggðu á lýðræði, mannréttindum, lögum og rétti. Auk þess hafði skömmu áður verið samþykkt sérstök ályktun um aukið samstarf norðurs og suðurs, sem svo var nefnt, og fól á ýmsan hátt í raun og veru í sér þróunarsamvinnu milli Evrópu og suðlægari ríkja. Hugsunin með því átaki var ekki einungis þróunarhjálp heldur var áherslan á því að þessir heimshlutar gætu ekki komist af hvor án annars þannig að það samstarf byggðist á gagnkvæmni. En það er kunnara en frá þurfi að segja að þróunin varð fljótlega til þess að það lá ljóst fyrir að Oreja og Jung höfðu haft rétt fyrir sér. Það má segja að þeir hafi séð fyrir þá þróun sem síðar varð. Þeir höfðu heimsótt Austur-Evrópuríkin, átt viðtöl þar við ráðamenn, og lögðu á það mikla áherslu að Evrópuráðið yrði með einhverjum hætti opnað betur fyrir samstarfi við þessar þjóðir. Á sl. vori fór fram kosning nýrra forustumanna, þ.e. framkvæmdastjóra eða aðalritara, eins og hann er raunar kallaður, og þingforseta. Sem framkvæmdastjóri var valin Catherine Lalumiere sem var franskur þingmaður og hafði verið virk í ráðinu, m.a. talsmaður pólitísku nefndarinnar. Hún er sósíaldemókrati, eða var áður en hún tók við þessu starfi. Mér skilst að í svona starfi sé maður ekkert pólitískur. Hún verður kannski sósíaldemókrati aftur þegar hún hættir að vera framkvæmdastjóri Evrópuráðsins. Ég get ekki sleppt því að minnast á að mér þótti, sérstaklega fyrst þegar ég kom á fund í Evrópuráðinu, að þar væri afar grá karlasamkoma, en Catherine Lalumiere var ein af þeim sem forðuðu þeirri samkomu frá því að vera algrá. Bæði hún og svo hinn nýi þingforseti hafa fetað dyggilega í fótspor fyrirrennara sinna og beitt sér af alefli fyrir því að virkja Evrópuráðið sem allra best í hinu nýja pólitíska hlutverki. Hinn nýi þingforseti er hægri maður frá Svíþjóð, Anders Björck, og hann hafði verið formaður hóps íhaldsmanna á Evrópuráðsþinginu. Hann hefur einnig mjög beitt sér í samskiptunum við Austur-Evrópu, m.a. heimsótti hann bæði Ungverjaland og Austur-Þýskaland, svo og Pólland, nú í vetur, á þessu ári, og það liggur fyrir að hann mun heimsækja öll Austur-Evrópuríkin sem hafa leitað eftir samvinnu við Evrópuráðið. Þeir atburðir sem sérstaklega mörkuðu spor á þessu sviði og sýndu okkur hver opnun var að verða hófust að segja má í maí sl. á 40 ára afmælisþingi ráðsins þegar Lech Walesa tók við mannréttindaverðlaunum Evrópuráðsins svo og forvígismenn mannréttindahreyfingarinnar sem kennd er við Helsinkisáttmálann. Bæði Lech Walesa og forustumenn mannréttindahreyfingarinnar áttu viðræðufundi við pólitísku nefnd Evrópuráðsins sem reyndar var ekki aðeins pólitíska nefndin heldur einnig stjórnarnefndin og nefndin sem fer með málefni ríkja utan ráðsins, svo og aðrir þeir þingmenn ráðsins sem vildu vera viðstaddir. Skemmst er frá því að segja, og það veit ég að þeir íslensku þingmenn sem þarna voru bera með mér, að þarna var einhver áhrifaríkasti fundur sem við höfðum setið í langan tíma. Við höfðum á tilfinningunni að þeir gestir okkar sem þarna voru hefðu í huga að þeir væru að heimsækja vini eða ættingja sem þeir hefðu ekki séð áratugum saman  Það sem mér er minnisstæðast frá þessum fundi var að Lech Walesa lauk máli sínu á að segja: ,,Ég bið ykkur að hjálpa okkur. Þið megið til að hjálpa okkur. Við þurfum ekki fyrst og fremst efnahagslega aðstoð. Við þurfum pólitískan stuðning ykkar.`` Og það var þetta sem var lykilatriðið. Það var stuðningur í þeirri mannréttindabaráttu sem þessir forvígismenn höfðu staðið í. Það var tákn þessara tíma þegar mannréttindaverðlaunin voru afhent í hinum stóra þingsal Evrópuráðsins og þeir sem verðlaunin hlutu fluttu þar ávarp að fram kom hjá talsmanni mannréttindahreyfingarinnar að ætlunin hafði verið að Václav Havel flytti ávarp fyrir þeirra hönd. Hann varð að útskýra að Havel gæti því miður ekki verið viðstaddur, því að hann sat einmitt þá í fangelsi vegna andófs síns við stjórnvöld í landinu. Og hvern hefði grunað, þegar þetta gerðist, að fáum mánuðum síðar væri sá hinn sami Havel orðinn forseti lands síns? Þetta er e.t.v. það sem mest er lýsandi fyrir það sem gerst hefur á þessu ári. Það varð skammt til næsta stórviðburðar í samskiptum við menn frá Austur-Evrópu, en það var einmitt að Gorbatsjov, forseti Sovétríkjanna, hafði látið það í ljós að hann vildi gjarnan heimsækja Evrópuráðið þegar hann færi í heimsókn til Frakklands. Hann ætlaði að heimsækja starfsbróður sinn Mitterrand og vildi nú koma til Strasborgar í bakaleiðinni. Það var ekki einungis að hann vildi hafa þar eins konar áningarstað heldur flutti Gorbatsjov mikilvæga ræðu á þingi Evrópuráðsins sem var haldið í Strasborg gagngert í þessu tilefni. Raunar hafði á þessum tíma átt að halda sumarþing Evrópuráðsins í Innsbruck í Austurríki en það var flutt til Strasborgar vegna þessa og á fundi í ,,sameinuðu þingi``, ef svo má segja, var ræða hans aðalefnið. Að öðru leyti voru fyrst og fremst nefndafundir í tengslum við þetta þing. Gorbatsjov ræddi í þessari ræðu sinni um framtíðarþátttöku Sovétríkjanna í Evrópuráðinu og hugsanlegt sendiráð þeirra í Strasborg. Ég vil ljúka umfjöllun um þetta sumarþing einungis með því að segja að það er von mín að mönnum haldist á þeirri bjartsýni sem þarna vaknaði hjá mönnum. Þriðji hluti Evrópuráðsþingsins var haldinn í september sl. Þar bar það til tíðinda að því er varðaði samskiptin við Austur-Evrópu að þingið sátu gestasendinefndir frá Ungverjalandi, Póllandi, Sovétríkjunum og Júgóslavíu. Um sumarið hafði verið samþykkt að koma á fót sérstakri gestaaðild til þess að efla tengsl við þing þessara landa í Mið- og Austur-Evrópu. Eins og hv. þm. vita þurfa ríki, til þess að öðlast aðild til frambúðar, að uppfylla tiltekin skilyrði, m.a. það að lýðræðislegt stjórnarfyrirkomulag sé í landinu, frjálsar leynilegar kosningar og fjölflokkalýðræði. Ég mun ekki telja upp, frú forseti, einstakar samþykktir ráðsins, heldur vísa til Evrópuráðsskýrslunnar. Ég mun halda áfram að víkja að því sem ég tel hafa þýðingu í sambandi við samskipti Evrópuráðsins og Austur-Evrópuþjóða, svo og samskipti ráðsins við önnur alþjóðabandalög. Á haustþinginu fluttu ávörp Jacques Delors, títtnefndur formaður ráðherranefndar Evrópubandalagsins, og formaður ráðherranefndar Evrópuráðsins, sem var Stoltenberg, utanríkisráðherra Noregs, og einnig títtnefndur og hérverandi hæstv. utanrrh. Íslands, Jón Baldvin Hannibalsson, sem var þáverandi formaður EFTA-ráðsins. Síðan flutti aðalritari OECD, Jean-Claude Payer, ræðu við þetta tækifæri . Þess má geta í þessu sambandi, þegar ég nefni OECD, að í raun og veru er þing Evrópuráðsins eina þingmannasamkundan sem er umræðuvettvangur OECD. Þingmenn frá OECD eru áheyrnarfulltrúar og á hverju þingi er rædd skýrsla frá OECD. Það eru því ekki alltaf eingöngu Evrópumenn þegar fulltrúar OECD eiga í hlut. Á þessu haustþingi var að sjálfsögðu einn höfuðviðburður þess talinn vera ræða formanns EFTA-ráðsins. Í framhaldi af því var síðan umfjöllun um samstarf EFTA og Evrópuráðsins, svo og þessara þriggja samtaka, Evrópuráðsins, EFTA og Evrópubandalagsins. Fjórði hluti þingsins var svo haldinn í janúar sl. Áður en ég vík að honum langar mig til að skýra frá fundum í sams konar nefndum og ég gat um áðan þegar Walesa kom í heimsókn til ráðsins, fundum þar sem þeir komu til viðræðu við hina pólitísku nefnd ráðsins, einn og einn í senn, utanríkisráðherrar Póllands, Tékkóslóvakíu og Ungverjalands. Þessir fundir áttu það sammerkt með fundinum með Walesa að það kom mjög greinilega fram hve mikið þessum ráðamönnum var í mun að breyta því kerfi hafta og ófrelsis sem þeir bjuggu við, hve mjög þeim var í mun að breyta yfir til meiri mannréttinda og meira frelsis í atvinnumálum og viðskiptum, taka upp markaðskerfi og þjálfa fólk til þess að sinna ýmiss konar einstaklingsfyrirtækjum og einkarekstri. Það kom einnig fram í máli þessara ráðamanna að þeir höfðu allir í huga að vinna að því að stjórnarfyrirkomulag landa þeirra og þátttaka almennings í ákvörðunum yrði með þeim hætti að þeir uppfylltu skilyrði til þess að taka þátt í samstarfi Evrópuráðsríkja og stefndu að því að verða þar aðilar. Nú í janúarmánuði settu auðvitað mestan svip á þingið ræður forsætisráðherra Ungverjalands og Póllands og auk þess mikil umræða um þróunina í Mið- og Austur-Evrópu. Pólski forsætisráðherrann tilkynnti að hann mundi þá formlega sækja um fulla aðild að Evrópuráðinu fyrir hönd lands síns en ungverski ráðherrann hafði gert það í nóvembermánuði og þess vegna eru þau mál nú þegar til umfjöllunar í ráðinu. Þegar slík aðildarumsókn liggur fyrir hefst vettvangskönnun, ef ég má svo segja, af hálfu Evrópuráðsþingmanna. Sérstök nefnd er sett á laggirnar til þess að kanna stjórnarfar og löggjöf þess lands sem í hlut á og gefa síðan skýrslu og gera tillögu um hvort af aðild geti orðið að sinni eða hvort einhver meinbugur sé á. Ekki má gleyma að geta þess, frú forseti, að í nóvembermánuði kom til umræðu hið nýja andrúmsloft í Þýskalandi eftir að Berlínarmúrinn hafði verið rofinn. Allar þær hugmyndir sem þá komu upp og voru hjá mörgum mjög óvæntar og spurningar ýmiss konar vöknuðu um hvernig þróunin yrði í framhaldi af þessum gleðilega viðburði. Það þarf ekki að orðlengja það að þarna var um að ræða einhvern mesta gleðiatburð sem menn gátu hugsað sér í sögu Evrópu. Um leið var mönnum ljóst að á þjóðfélögum austur þar þurftu að verða ýmsar breytingar sem yrðu ekki á einum degi. Menn þurftu líka að horfast í augu við vanda sem þyrfti að leysa um leið og það nálgaðist að sameining Þýskalands kynni að standa fyrir dyrum. Það er enn eitt lýsandi dæmi um hina hröðu þróun mála að á þessum tíma þegar þetta gerðist töldu þeir sem best voru taldir að sér í málefnum Þýskalands, þaulreyndir þýskir stjórnmálamenn, þeirrar skoðunar að ekki væri rétt að hrapa að neinu og síst að sameiningu Þýskalands, það gæti orðið er fram liðu stundir, að mörgu þyrfti að hyggja áður. En staðreyndin varð sú að hinn mikli þrýstingur sem varð þegar þessar flóðgáttir opnuðust í Austur-Þýskalandi, hinn mikli þrýstingur sem varð þegar innibyrgð frelsisþrá fékk útrás varð til þess að ekki varð hjá því komist að halda frjálsar kosningar í landinu og leyfa fólkinu sjálfu að ákveða um framtíð sína og það miklu fyrr en ella. Og flestir kusu sameiningu Þýskalands. Mig langar til þess á þessu stigi að víkja nokkrum fleiri orðum að málefnum Austur-Þýskalands því að ég held að þau geti ráðið miklum örlögum í Evrópu. Þegar það varð ljóst að fyrir dyrum stæðu kosningar í Austur-Þýskalandi og Austur-Þýskaland hafði sótt um aðild að Evrópuráðinu voru viðbrögð Evrópuráðsins þau að tryggt yrði að vera að þær kosningar færu fram með lýðræðislegum hætti og gætu leitt til eðlilegs fjölflokkakerfis. Í framhaldi af því gerðist það að forseti austurþýska þingsins, Maleuda, bauð tíu manna sendinefnd frá Evrópuráðsþinginu að koma og fylgjast með þessum fyrstu frjálsu kosningum í þýska alþýðulýðveldinu. Niðurstaðan varð sú að í þessa nefnd fóru þingmenn frá pólitísku hópunum á þinginu. Voru þrír úr hópi sósíaldemókrata, tveir frá næstfjölmennustu hópunum, demókrötum eða íhaldsmönnum, kristilegum demókrötum og frjálslyndum, og einn frá fámennasta hópnum, sem heitir kommúnistar og félagar, ef ég má þýða það svo á íslensku. Forvígismaður þess hóps kallar sig formann ,,Communists and allied`` ef ég má vitna í það skjal sem ég hef hér undir höndum og ég veit satt að segja ekki, frú forseti, hvort það eru fleiri í þeim hópi en þessi formaður. Ég væri satt að segja ekki hissa þó svo væri ekki. En hvað um það, ég hef góða von um að þessi umræddi formaður sé nú óðum að hrinda kommúnismanum af höndum sér eins og fjölmennari hópar hafa gert. En þetta var lítið innskot. Það atvikaðist svo að íslenskur þingmaður, sú sem hér stendur, átti þess kost að vera í nefndinni sem fór til Austur-Berlínar til þess að fylgjast með kosningunum. Mig langar til þess í þessari ræðu að greina örlítið frá því vegna þess að ég tel að það samstarf sem þar átti upphaf sitt geti skipt verulegu máli fyrir áframhaldandi samstarf milli Evrópuráðsins og Austur-Evrópuríkjanna. En þessi leiðangur var hinn fyrsti sinnar tegundar af hálfu Evrópuráðsins til Austur-Evrópuríkis. Þegar boð austurþýska þingforsetans kom var það orðað svo að nefndinni væri boðið að koma til þess að fylgjast með því að kosningarnar yrðu leynilegar, persónulegar, lýðræðislegar og fjölflokkakosningar. Við töldum það skyldu okkar að hafa samband við eins marga forustumenn stjórnmálaflokka og við gátum. En stjórnmálaflokkarnir voru 24, hvorki meira né minna. Við áttum fundi fyrir kosningarnar með 25 fulltrúum frá 13 framboðslistum, tíminn leyfði ekki meira. Tilgangur okkar var sá að kanna hvort þessir framboðslistar og fulltrúar þeirra hefðu haft öll þau tækifæri sem hægt er að krefjast í lýðræðisríkjum til þess að kynna stefnu sína, flokka og framboð. Nú var það svo að framboðsfresturinn var allt að því óeðlilega stuttur. En þó ekki styttri en svo að unnt var að koma öllu því sem þurfti til skila með formlegum hætti en ýmsum reyndist fresturinn nokkuð stuttur til þess að kynna að einhverju gagni stefnu sína og frambjóðendur. Skýringar voru á því hvað fresturinn var stuttur. Það hafði staðið til að hafa kosningarnar 13. maí en þegar sýnt var í janúarmánuði að á degi hverjum fóru um 2000 austurþýskir borgarar út úr landinu var ljóst að það hafði alvarlegar afleiðingar fyrir allt efnahagslíf og þjóðlíf í landinu. Því var það að gerð var sú neyðarráðstöfun að flýta nýjum kosningalögum og færa kosningarnar fram um tvo mánuði svo þær voru haldnar 18. mars. Í Austur-Þýskalandi hafði hver viðburðurinn rekið annan í frelsisbaráttunni frá því er hún komst í algleyming á haustdögum. Kirkjan skaut skjólshúsi yfir þá stjórnarandstæðinga sem börðust fyrir auknu frelsi og meira lýðræði og auknum mannréttindum. Smátt og smátt, eftir því sem leið á veturinn, opnuðust möguleikar til þess að tjá sig og hafa áhrif án þess að eiga yfir höfði sér grimmilegar aðgerðir af hendi valdhafa. M.a. var komið á fót því sem kallað var hringborðið, sem varð vettvangur þar sem stjórnarandstæðingar og stjórnarsinnar gátu skipst á skoðunum og gert ýmiss konar málamiðlanir. Með öðrum orðum við hliðina á þinginu þar sem sósíalistaflokkurinn, arftaki kommúnistaflokksins og raunar kommúnistarnir sem enn voru við völd, þar sem þeir voru allsráðandi og vissir aðrir flokkar með öðrum nöfnum höfðu verið í þeirra skjóli. Þessir aðilar voru ekki einráðir lengur því að valdhafar féllust á það, eftir að Honecker hrökklaðist frá völdum og í kjölfar hans Egon Krenz, að upp var tekið raunverulegt samstarf milli aðila við hringborðið og ríkisstjórnar og gerðar samþykktir um það hvernig haga skyldi m.a. frjálsum kosningum. Sú þróun sem þarna varð varð með þeim hætti að óhætt er að fullyrða að það var þetta sem varð til þess að afstýra því að byltingin í Austur-Þýskalandi yrði blóðug bylting. Ég held að öllum beri saman um að það var þetta sem afstýrði því. Þegar Evrópuráðsnefndin hafði rætt við fulltrúa og forvígismenn 13 framboðslista endaði nefndin á því að eiga viðræður við fulltrúa kirkjunnar og einmitt þann sem var formaður hringborðsins, ef svo má nefna, séra Ducka. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa átt þess kost einhvern tímann að sjá í sjónvarpi fundi hringborðsins svonefnda sem oft voru haldnir í Dresden. En þessi prestur sagði við okkur: Þið undrist það kannski að þeir sem voru á oddinum í haust, þeir sem leiddu byltinguna, þeir sem komu henni af stað, þeir eru ekki í fremstu víglínu núna á framboðslistum í kosningunum. Það eru ekki þeir sem munu taka við völdum. Og við spurðum: Hvers vegna? Við fengum svarið: Það hefði e.t.v. átt að stofna úr þessu stjórnmálaflokk en niðurstaða okkar varð sú, þegar það var fengið að það yrðu frjálsar kosningar, þá hefði hringborðið náð tilgangi sínum. Og þegar við sáum, sagði séra Ducka, að nú getur fólkið með eigin afli og vilja ráðið því hverjir fara með völd í landinu án afskipta stjórnvalda þá er það fólksins sjálfs að taka við. Við höfum greitt þeim götuna, við höfum opnað dyrnar fyrir þeim og nú vonum við einungis að gæfan fylgi þeim sem völdin fá í hendur. Það er ljóst að kirkjan var skjól og skjöldur þeirra sem áttu ekki í neitt hús að venda í sókn sinni til mannréttinda í Austur-Þýskalandi. Í því tilviki var það fyrst og fremst lúterska kirkjan en hún varð samt ekki eins leiðandi í þessu starfi eins og kirkjan í Póllandi því að kaþólska kirkjan þar á sér enn sterkari rætur í hugum fólks með einhverjum hætti og er enn áhrifameiri meðal almennings. En engu að síður skipti kirkjan verulegu máli í þessu sambandi og gegndi reyndar lykilhlutverki á tímabili. Séra Ducka var spurður: Hvaða hlutverki munið þið þá gegna í stjórnmálunum eftir þetta? Því að vitað var að ekki hafði verið mikið um kirkjulega starfsemi í Austur-Þýskalandi kommúnismans. Hann svaraði: Við munum eins og hingað til annast útbreiðslu kristindóms og sálusorgun, bæði fyrir þá sem eru sárir, sem bera sár vegna ofsókna sem þeir hafa orðið að þola og líka vegna hinna sem bera sár vegna þess að þeir hafa veitt samborgurum sínum sár. Þetta hlutverk sem presturinn, sem hafði verið stjórnmálaleiðtogi í alla þessa mánuði, talaði um var sannarlega ekkert smáhlutverk því það sem hann hafði í huga var ekki síst hin fjölmenna austurþýska öryggislögregla og öll þau mein og allt það samviskubit, allur sá vandi og öll þau sárindi sem í hugum fólks var út af þeirri starfsemi. Það var athyglisvert þegar forustumenn framboðslistanna gerðu grein fyrir stefnumálum sínum að þeir stefndu allir að heita má að sameiningu Þýskalands, mismunandi fljótt þó. Nokkrir þeirra voru viðkvæmir fyrir því að sú sameining væri kölluð endursameining, eða sameining á ný, því að það var svo að nokkrir stjórnmálaflokkanna sem þarna áttu hlut að máli og þó einkanlega PDS, stjórnarflokkurinn, taldi Vestur-Þýskaland til útlanda. Aðrir flokkar lögðu á það áherslu að Vestur-Þýskaland væru engin útlönd, þetta væri ein og sama þjóðin og auðvitað eigum við að vera eitt og sama landið, sögðu þeir. Þessari kosningabaráttu, sem við spurðum mjög um hvernig fram hefði farið, lauk þannig á síðustu dögum að allir framboðslistar höfðu fengið tiltekinn tíma í sjónvarpi. Þeir höfðu ekki haft framboðsfundi í venjulegum skilningi en um það spurðum við. Þeim varð á að hlæja þegar við spurðum hvort þeir mættu andstæðingum sínum á opnum fundum. Sú var ekki raunin, en það var hins vegar nýtt að menn gátu tjáð sig opinberlega og á útifundum og talað, sagt meiningu sína af hjartans lyst. Þessari kosningabaráttu lauk á föstudagskvöldi og kosið var svo á sunnudegi. Við fylgdumst með kosningunni sjálfri, en við komum alls á rúmlega 90 kjörstaði eða í 90 kjördeildir vegna þess að við skiptum okkur og fórum tvö og tvö saman í ýmsar áttir í landinu en vorum ekki öll í höfuðborginni. Niðurstaðan af þessum athugunum öllum og aðstöðunni til að kynna sig, svo og fjármögnun kosningabaráttunnar, var sú að þessar kosningar hefðu fullnægt þeim skilyrðum sem við teljum að setja verði til þess að kosningar teljist leynilegar, frjálsar og lýðræðislegar og leiði til fjölflokkalýðræðis. Ég vil gjarnan, frú forseti, ganga frá lítilli skriflegri greinargerð og útbýta meðal þingmanna um þetta mál til að skýra nánar um einstaka flokka en það yrði allt of langt mál í þessari ræðu. Nú liggur það fyrir að sams konar starf hefur af hálfu Evrópuráðsins farið fram í sambandi við kosningarnar í Ungverjalandi og veit ég ekki annað en þar sé sams konar niðurstaða. Þegar litið er til þessa er því ástæða til að trúa því í alvöru að almenningur í þessum löndum hafi tekið í taumana, hafi fengið nóg af ófrelsi og yfirgangi kommúnismans og því ómanneskjulega andliti sem hann hefur sýnt og þeirri eymd sem það fyrirkomulag hefur leitt yfir fjölskyldur þessara landa og fólk hefur einfaldlega sagt: Hingað og ekki lengra. Við viljum breyta um kerfi, við viljum auka möguleika fyrir okkur sjálf og fyrir börn okkar. Og við viljum starfa með Evrópu í evrópskum anda. Öll þessi bjartsýni er þó undir löngum skugga. Ég get ekki varist því að mér finnast atburðir síðustu daga í Litáen hafa orðið til þess að varpa skugga á þessa gleðilegu þróun. Menn hafa að vísu sagt: Það er unnt að setjast niður og ræðast við um framtíð Litáens. Það gerðist fyrir nokkrum dögum að það var birt mynd á sjónvarpsskerminum af valdhöfum Litáens og fulltrúum hers Sovétríkjanna að ræða um framtíð Litáens. Ef þetta hefðu verið stjórnvöld að ræða við stjórnvöld gegndi öðru máli. En hér voru stjórnvöld að ræða við herforingja með skriðdrekana fyrir utan inni í miðri höfuðborginni og þeir voru að ræða við fulltrúa hers sem var búinn að leggja undir sig allar meiri háttar opinberar byggingar í borginni nema þinghúsið og e.t.v. stjórnarráðið. Það má ef til vill kalla að það sé ekki beitt hervaldi nema skotið sé af fallbyssum eða einhverjir týni lífi. En ég kalla það að beita hervaldi að fara með skriðdreka inn í höfuðborg lands og leggja undir sig opinberar byggingar og segja svo: Nú skulum við semja. Og á meðan á þessu gengur sendir forseti Litáens ákall til lýðræðisríkja í Vestur-Evrópu, til lýðræðisríkja sem eru mánuðum saman búin að telja sig og tjá sig fús til þess að rétta Austur-Evrópuríkjum höndina, að starfa með þeim, að opna dyr stofnana sinna og verða þeim að liði og leiðbeiningu í nýrri tegund starfsemi, þ.e. í lýðræðislegri starfsemi sem leiðir til mannréttinda einstaklinga. Á meðan á þessu gengur er daufheyrst við þessu kalli. Vissulega má segja að mörg þessara ríkja viðurkenndu aldrei innlimun Eystrasaltsríkjanna í Sovétríkin, ekki þegar hún varð og þau meira að segja mótmæltu henni sum. En síðan er mikið vatn runnið til sjávar. Síðan hafa samskipti farið fram við Sovétríkin að meðtöldum Eystrasaltsríkjunum og enginn minnst á það sérstaklega að þau væru hvað sem tautaði sjálfstæð ríki, ekki þeir sem áttu skipti við þau. Og það má líka vera að menn geti vitnað til þess nú, árið 1990, að Danir, sem einhvern tíma fyrr á tíð hefðu verið kallaðir danska mamma í þessu sambandi sem hér hefur verið vitnað til þeirra. Vegna þess að Danir viðurkenndu sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna 1921 þurfa Íslendingar ekki að gera það í dag --- er efnislega viðhorf núverandi ríkisstjórnar Íslands Nú má vel vera að unnt sé að færa fram einhver brot af rökum fyrir þessu og segjum svo jafnvel að rökin séu þau að þetta kunni að vera lögfræðilega rétt. En hvað er þá á móti því að land eins og Ísland, að íslenska sjálfstæða ríkið sem fékk sitt endanlega sjálfstæði á þeim tímum þegar ekki var hægt að setjast niður að samningaborði og á þeim tímum þegar við áttum allt undir því að við fengjum viðurkenningu annarra, að við fengjum skilning og viðurkenningu á því að við sóttum rétt okkar í söguleg rök, við byggðum á sögulegum og menningarlegum rétti rétt eins og Litáen. Og við fengum viðurkenningu frá mörgum ríkjum og við fögnuðum því. En núna, við sem fengum fullt sjálfstæði 1944 frá Dönum, sem höfðu viðurkennt sjálfstæði Litáens 1921, við fáumst ekki einu sinni til þess að ítreka þá afstöðu, að taka það sérstaklega fram að við sem sjálfstætt ríki teljum sjálfsagt að viðurkenna sjálfstæði Litáens. Og mikil hörmung var að heyra --- ég bið afsökunar, hæstv. forseti, að ég skuli orða það svo --- að heyra hæstv. ráðherra ríkisstjórnar okkar bera þetta saman við afstöðu Bandaríkjamanna eða það hvort Bandaríkjamenn viðurkenni eða viðurkenni ekki. Auðvitað finnst okkur að þeir hefðu átt að gera það, en hvað um það, þetta er þeirra ákvörðun. Við erum ekki Bandaríkin. Við erum sjálfstætt, íslenskt ríki sem skiljum það hvað er að vera undirokaður og þurfa frelsi til þess að efla velsæld í landi sínu. Við þurfum ekki annað en að hugsa svolítið um hvað okkur var kennt í Íslandssögu þegar við vorum ung og hvað við erum að kenna krökkunum okkar í Íslandssögu til þess að sjá að þetta er gersamlega augljóst mál. Ég get ekki að því gert að mér þykir þessi afstaða hæstv. ríkisstjórnar heldur heimóttarleg. Þess vegna er ég hjartanlega fegin því að hv. utanrmn. og Alþingi allt samþykkti það strax á fyrsta fundi eftir að við fréttum um sjálfstæðisyfirlýsingu Litáens að senda þingi þess lands kveðjur, óska eftir góðu samstarfi við það og árna þinginu heilla í tilefni af þessari ákvörðun. Ég vonast þess vegna enn þá til þess að hæstv. ríkisstjórn fallist á þá hugmynd sem sett er fram í þáltill. sem borin er fram af hv. 1. þm. Suðurl. og nokkrum öðrum þingmönnum þannig að við höfum sóma af. Mér þykir það vera líkast því sem við séum að hlaupast undan merkjum að geta ekki rétt fram höndina með þessum hætti. Eða hvað skyldi hæstv. ríkisstjórn vilja gera ef það verður næstu daga, sem sagt er að allar horfur séu á, að Eistlendingar muni líka lýsa yfir sjálfstæði. Það er alveg ljóst að Eistlendingar hafa stigið hvert skrefið af öðru og sérstaklega nú í vetur í þá átt að afla sér sjálfstæðis. Og þar í landi hefur farið fram mikil barátta fyrir því að efnahagslíf í Eistlandi geti orðið óháð Sovétríkjunum þannig að hægt sé að virkja getu og þekkingu einstaklinga þar í landi til þess að sjá um atvinnustarfsemina. Til þess að þeir fái að finna hvers virði það er að bera í senn ábyrgð og sjá afrakstur af störfum sínum og fá hvatningu eins og í frjálsu markaðsefnahagslífi. En það er ljóst að það er þetta sem Eistlendingar hafa verið að vinna að. Og þess vegna getur það mætavel farið svo að upp komi sams konar staða þar í landi. Nú legg ég ekki dóm á það hvar Gorbatsjov stendur í þessu munstri. Það er ljóst að skriðdrekar komu inn í miðja Vilnius. Það er líka ljóst að Gorbatsjov hefur sannarlega stutt með ýmsum hætti þær hugmyndir fólks að sækja til aukinna mannréttinda, að breyta starfsemi sinni í þá átt sem gerist hér á Vesturlöndum. Ég er þeirrar skoðunar að Gorbatsjov hafi átt stóran hlut ef ekki stærstan í því að efla með mönnum kjark til þess að berjast fyrir þessum hugmyndum sem svo lengi hafa verið barðar niður hjá borgurum þessara landa. Hitt er svo annað mál að það er erfitt að gera sér grein fyrir því hver staða hans er meðal annarra valdhafa Sovétríkjanna. Vissulega hefur hann fengið mikið vald og aukið vald undanfarið, en engu að síður þegar litið er til þeirra atburða sem orðið hafa í ýmsum Austur-Evrópuríkjum má eins vel ætla að púðurtunnur finnist meðal almennings í Sovétríkjunum eða í miðstöð þess stórveldis. Þess vegna held ég að það hafi alls ekki hættu í för með sér gagnvart Gorbatsjov eða Sovétríkjunum að Eystrasaltsríki fái stuðning Vesturlanda í sjálfstæðisviðleitni sinni, m.a. viðurkenningu Vesturlanda og það þess heldur ef um er að ræða smáríki eins og Ísland sem hefur þó allar ástæður til þess að sýna þessu sérstakan skilning vegna sögu sinnar. Ég er þeirrar skoðunar ef Eystrasaltsríkin gætu vitnað til slíks pólitísks stuðnings, vitnað til þess að þau hefðu fengið siðferðilegan stuðning frá löndum sem ættu sér sögu, sem hefur orðið til þess að auka skilning á þessum aðstæðum. Ég held að slíkt gæti einmitt orðið til þess að valdhafar í Sovétríkjunum og þá sérstaklega Gorbatsjov sæju að það er raunverulegur kraftur í þeim skoðunum á Vesturlöndum sem hafa að leiðarljósi frjálst efnahagslíf og mannréttindi í réttarríki. Ég hygg að það sé miklu sterkara, líka gagnvart Sovétríkjunum og það auðveldi valdhöfum þar að skýra það fyrir starfsbræðrum sínum og systrum að á slík tilmæli verði að fallast ef þeir ætli sér að halda áfram með glasnost og perestrojku. Hæstv. utanrrh. kann að telja þessar skoðanir léttvægar vegna þess að þær hafa ekki leitt til þeirrar niðurstöðu sem ég er að tala um, a.m.k. í öðrum ríkjum. En ég segi það enn og aftur, aðstaða okkar hér á Íslandi er önnur og saga okkar er önnur. Og við eigum lítils skjóls að vænta í veröldinni ef við eigum ekki samstarf og viðurkenningu vísa hjá þeim þjóðum sem líkt hugsa og við. Þess vegna langar mig til að ljúka þessum orðum mínum á því að vitna til orða finnsks þingmanns í greinargerð um Eystrasaltsríkin: ,,Frelsi ríkja felst ekki í einangrun. Frelsi ríkja felst í því að vera fullgildur aðili í samstarfi frjálsra ríkja og ríkjabandalaga.``

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Fundi er fram haldið í sameinuðu þingi. Næstur á mælendaskrá er hv. 3. þm. Reykv. og gerir m.a. grein fyrir skýrslu um 41. þing Evrópuráðsins.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég vil segja í upphafi ræðu minnar að það er í hæsta máta óviðeigandi að verið sé að flytja hér skýrslur sem eiga að vera marktækar vænti ég í þágu þessarar þjóðar kl. 25 mínútur yfir 10 að kvöldi. Hér er ekki einn einasti ráðherra viðstaddur og örfáir þingmenn. Ég held, hæstv. forseti, að ég óski eftir því að þessari umræðu verði frestað þangað til á morgun þar sem ég tel það eiginlega lágmarkskröfu að hæstv. ráðherrar séu viðstaddir þegar skýrslur eru ræddar. Ég mótmæli því í nafni þingmanna og ég mótmæli því í nafni íslensku þjóðarinnar að um mál sem þetta skuli vera fjallað með þessum hætti. Það getur vel verið að hæstv. utanrrh. --- sem nú er mættur í salinn --- finnist þetta ekki mikils um vert en það er þá kannski tilefni til að efna til blaðamannafundar og ræða um það hvernig fjallað er um hin mikilsverðustu mál á Alþingi Íslendinga. Ég segi fyrir mitt leyti, virðulegi forseti, að ég læt ekki bjóða mér þetta og ég óska eftir svari frá forseta um það hvort ...

Vegna þessara orða hv. þm. vill forseti upplýsa að hér eru í húsinu 18 hv. þm. Mönnum er fyllilega ljóst að hér er fundur í sameinuðu þingi. Auðvitað verður hver að ráða því sjálfur hvort hann hyggst sitja fundinn eða ekki. Forseti er staðráðinn í að halda þessum fundi fram til kl. 12 eins og talað hefur verið um. Ef hv. 14. þm. Reykv. kýs að fresta máli sínu til morguns verður ekki á móti því haft en fundinum verður fram haldið eins og áætlað hafði verið.

Ég vil, virðulegi forseti, vekja athygli á því að þó að hv. þm. ýmsir, og hæstv. forseti hefur greinilega fallið fyrir því, álíti að það sé ekki með þeim fylgst og þeir geti hagað sér eins og þeim sýnist, þá vita Íslendingar það vel að hið háa Alþingi hefur ekki sinnt sínum störfum sem skyldi sem m.a. hefur komið fram í því að virðulegur forseti Nd. þurfti að senda hv. þm. þeirrar deildar tiltal í bréfi vegna þess hve þeir hafa rækt sín störf illa á hinu háa Alþingi.  á það að hæstv. forsrh. var hér í dag. Hann kom inn á málefni NATO eða Atlantshafsbandalagsins í ræðu sinni. M.a. vék hann sérstaklega að Sjálfstfl. og þingmönnum Sjálfstfl., bæði núverandi og fyrrverandi. Ég hef ekki tækifæri til þess að láta hæstv. forsrh. hlýða á ræðu mína né þau mótmæli sem ég vil leyfa mér að koma á framfæri vegna þeirra ummæla sem hann viðhafði hér í dag. Ég spyr virðulegan forseta: Hvers virði er þingræði á Íslandi ef ekki er hægt að virða þær óskir að ráðherrar hlusti á ræður þingmanna í mikilsverðum málum? Virðulegur forseti getur keyrt það í gegn að menn sitji hér og tali yfir sjálfum sér til kl. 12 í nótt. En ég er ekki viss um að það muni auka á sóma Alþingis ef forseti gerir svo og verður ekki við þeirri beiðni sem ég hef hér fram fært. Ég mun, virðulegi forseti, ekki flytja mína ræðu í dag. Ef virðulegur forseti vill standa við þau orð sem hann viðhafði áðan um að ég fengi að flytja skýrslu mína á morgun þá mun ég gera það. Og þá óska ég eftir því jafnframt, virðulegi forseti, að bæði hæstv. forsrh. og utanrrh. séu viðstaddir.

Forseti hlýtur að upplýsa það að í fyrsta skipti var samið við formenn þingflokka um framvindu þessarar umræðu sem nú fer fram. Það varð að eins konar heiðursmannasamkomulagi hvernig þessi umræða skyldi fara fram, bæði hvað varðaði tímalengd og annað. Við það samkomulag stóð hæstv. utanrrh. en þrír hv. þm. hafa brotið það samkomulag mjög illilega. Vitaskuld var það ljóst í allri þeirri umræðu að enginn gerði tilraun til að stöðva hv. þm. því hér er að sjálfsögðu frjáls ræðutími. En um það hafði vissulega verið samið að reyna að halda umræðunni innan þess ramma sem talað var um. Það var jafnframt samið um það að þessi umræða færi fram þar til um kl. 12, síðan yrði henni haldið áfram kl. 2 á morgun. Forseti sér enga ástæðu til þess að víkja frá þessu fyrirkomulagi. Til að auðvelda hv. þm. fundarsókn hér í kvöld var hringt til hvers einasta hv. þm. og honum tilkynnt að fundur hæfist kl. 9. Betur getur forseti ekki gert. En það er sjálfsagt að hv. 14. þm. Reykv. fresti ræðu sinni til morguns. Við því verður ekki amast, en fundinum verður að halda fram hér eins og áætlað hafði verið.

Já, virðulegur forseti, ég ætla í fyrsta lagi að gera mjög alvarlega athugasemd við það sem forseti hefur sagt. Það er ekki unnt að útfæra þingræði og lýðræðislega stjórnarhætti á grundvelli samninga um formsatriði. Það sem skiptir meginmáli fyrir þingræði og lýðræði eru hin efnislegu atriði málsins en ekki hvað einhverjir hv. þm., hv. formenn þingflokka né ráðherrar koma sér saman um. Þetta er grundvallaratriði. Þess vegna mótmæli ég þeim skilningi að það sé hægt að haga störfum þingsins út frá einhverjum samningum um formsatriði. Ég krefst þess að sú breyting verði á í störfum þingsins að efnisatriði verði látin ráða í þeim samningum.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna þessara orða hv. þm. vill forseti upplýsa að grundvallarhugmyndin að þessari uppsetningu fundarins var einmitt byggð á virðingu fyrir lýðræði. Virðingu fyrir því að allir hv. fulltrúar stjórnmálaflokka fengju að tala hér í dag í fyrstu umferð. Síðan mun umræðan auðvitað halda áfram eins og hv. þm. kjósa. En hér var verið að reyna að forðast að tveir eða þrír hv. þm. sætu einir að umræðunni í dag og var talið lýðræðislegra að fulltrúar allra flokka fengju að tala. --- Ég bið hv. 3. þm. Reykv. að hafa biðlund, hann mun komast að hér. --- Sú er skýring á þessu fyrirkomulagi. Hún er langt frá því að vera ólýðræðisleg, auk þess sem hv. þm. er að sjálfsögðu kunnugt um að oftlega, þegar um er að ræða svo mikilvæg mál sem hér eru nú rædd, er samið um framvindu umræðu þannig að allir komist að. En hv. 3. þm. Reykv. hefur beðið um að tala um þingsköp, vænti ég.

Ragnhildur Helgadóttir (um þingsköp) : Frú forseti. Ég heyri að frú forseti nefnir að einhverjir þingmenn hafi brotið eitthvert samkomulag með lengd á ræðum sínum. Það voru engin nöfn nefnd í því sambandi. Ég veit að ég hef talað alllengi hér í kvöld enda talaði ég um skýrslu Evrópuráðsins sem hefur nýlega lokið einhverju sögulegasta starfsári sínu í 40 ár. Ég sleppti því vegna tímalengdarinnar að tala um stefnu Íslands gagnvart Evrópubandalaginu og viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins. Ég á þó sæti í þeirri nefnd og hefði þurft að ræða það. Síðan segir hæstv. forseti að þingmenn hafi brotið eitthvert samkomulag. Mér er mætavel kunnugt um það að hæstv. forseti gerði áætlun og við sáum áætlun. Mér datt ekki í hug annað en að sá mínútufjöldi sem var nefndur á því blaði væri einhvers konar ágiskun til að byrja með frá hæstv. forseta því neðst á blaðinu stóð: Annars fer lengd umræðunnar eftir áhuga þingmanna. Ég vil leyfa mér eftirleiðis að óska þess, ef slíkt samkomulag er gert og ég stend hér í ræðustól og er að fara fram yfir einhvern samkomulagstíma, að mér verði þá a.m.k. sagt frá því. Forseti slái þá í bjöllu sína og segi mér af því ef ég er að brjóta eitthvert samkomulag. Ég hef ekki minnsta áhuga á því að brjóta neitt samkomulag, hvorki það sem ég hef sjálf gert né heldur það sem formenn þingflokka kunna að hafa gert fyrir mína hönd. Það er ekki von að formaður þingflokks sjálfstæðismanna hafi getað sagt okkur það því hann er alls ekki á þingfundi núna. Ég veit ekki einu sinni hvort hann er í bænum, ég held ekki. En hæstv. forseti hefði þá getað skýrt okkur frá því hvernig þessi mál stóðu. Ég greindi hæstv. forseta frá því í dag að ég þyrfti, auk skýrslunnar, að ræða fleiri atriði úr skýrslu hæstv. utanrrh. Ég vísa á bug ásökun um brot á samkomulagi.

Ingi Björn Albertsson (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Sem þingflokksformaður Frjálslynda hægriflokksins tók ég þátt í því samkomulagi sem forseti hefur gert að umtalsefni. Ég tel að sá flokkur hafi uppfyllt það samkomulag en vil ekki fjalla meira um það. Ég vil hins vegar taka undir málflutning hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar þegar hann gerir athugasemdir við mætingu hér í þingsal. Ég þarf ekki annað en að minna á mætingu hér í gærkvöldi þegar ég talaði í máli er varðar umhverfisráðuneyti. Sumum þykir það nú allstórt mál og mikið forgangsmál þessarar ríkisstjórnar. Þá sátu hér í þingsal þetta einn til tveir þingmenn. Annar þingmaðurinn var hinn helmingurinn af mínum ágæta þingflokki og hinn þingmaðurinn sem sat í salnum var sá sem beið eftir því að tala á eftir mér. Ég skil mætavel óskir hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar. Hann vill svara hæstv. forsrh. sem hér talaði þannig í dag að það gerir kröfu til þingmannsins að hann svari. Þess vegna er eðlilegt að hann krefjist þess að hæstv. forsrh. sé viðstaddur umræðuna enda er um slíkt mál að ræða, slíkt stórmál fyrir þjóðina að forsrh. á að vera skylt að vera viðstaddur alla umræðuna. Ég vil því taka undir fyrir hönd þingflokks frjálslyndra hægrimanna að þessari umræðu verði nú frestað og henni haldið áfram á morgun.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Þar sem hér hafa borist óskir um að fresta þessum fundi skal við því orðið. En til þess var einmitt margumrætt samkomulag gert að hindra að svona færi, að örfáir þingmenn legðu undir sig allan fundartíma í fyrstu umferð málsins og síðan kæmi að því að menn gerðust þreyttir og vildu ekki halda lengur áfram. Þrátt fyrir þetta skal nú þessum fundi frestað og fundur hefst kl. 2 á morgun. Þessum fundi er frestað.