Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og segir í grg. með frv. þessu, hefur síldarleit verið haldið uppi með flugvélum fyrir Norður- og Norðausturlandi óslitið og kerfisbundið síðan 1938, en löngu áður var farið að leita síldar úr flugvélum einstöku sinnum og óreglulega. Kom það undireins í ljós, að síldarleit úr flugvélum var til hins mesta hagræðis fyrir síldveiðiflotann. Gilti það bæði um þau sumur, er síldveiði var mikil og síldin óð á mörgum og stórum svæðum fyrir Norður- og Norðausturlandi, og þó ekki síður nú á síðustu 9 árum, er síldveiði hefur verið lítil og stopul. Hefur síldarleitin á þessum síðustu 9 árum fengið alveg sérstaka þýðingu og orðið til ómetanlegs gagns, eins og bent er á í grg., sem fylgir frv. þessu. Nú á síðustu árum hefur það litla, sem veiðzt hefur af síld, aflazt alllangt frá landi, síldin vaðið dreift og hingað og þangað frá degi til dags. Ég held, að það sé alveg óhætt að segja, að án síldarleitar úr lofti mundi sú síld, sem þó hefur aflazt á síðustu síldarleysisárum, hafa farið fyrir ofan garð og neðan. Þá er það mjög mikilvægt, að síldarleitin hefjist nægilega fljótt á vorin eða fyrri hluta sumars. Hafa sjómenn vanir síldveiðum sagt mér, að það sé álit þeirra, að þegar síldin geri lítið eða ekkert vart við sig á grunnmiðum uppi undir landi, kunni hún að byrja að vaða djúpt úti á miðum, þar sem hún hefur aðallega veiðzt nú undanfarin síldarleysisár, fyrr en áður var vitað um, jafnvel í byrjun júnímánaðar. Á þeim tíma hefur fram að þessu ekki verið haldið uppi neinni síldarleit, en í frv. því, sem hér er til umræðu, er gert ráð fyrir, að síldarleit hefjist ekki síðar en 1. júní. Ætti því með því að vera tryggt, að síldin færi ekki fram hjá án þess, að við hana yrði vart. Ég vil taka það fram, að enda þótt flm. þessa frv. hafi ekki komið auga á aðra heppilegri og sanngjarnari skiptingu kostnaðar við síldarleitina en þá, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu, má vel vera, að einstakir þm. hv. d. eða hv. sjútvn. geri það, en til þeirrar n. mun ég leggja til að frv. verði vísað að umr. þessari lokinni. Hygg ég, að enginn flm. mundi setja það fyrir sig, þótt þeim ákvæðum frv. yrði eitthvað breytt, ef leidd væru rök að réttmæti brtt. Hitt er aðaltilgangur flm. frv., að komið verði á fastri skipan við skiptingu kostnaðarins við síldarleitina svo og annað viðkomandi henni og yrði þar með sköpuð meiri festa og öryggi í framkvæmd hennar en hingað til hefur verið. Vil ég svo leyfa mér að leggja til, að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. sjútvn. fyrir tiltölulega skjóta afgreiðslu á frv., sem hér er til 2. umr., og einnig það, að hún mælir með því, að frv. verði samþykkt. Að vísu hefur hv. n. lagt til, að gerðar verði nokkrar breyt. á frv., en ekki fæ ég séð, að þær raski að neinu leyti meginefni þess, og get ég fyrir mitt leyti vel sætt mig við, að þær breytingar verði gerðar á frv., sem hv. n. leggur til. Ég vil þó aðeins geta þess, að við orðalagsbreytinguna í 1. gr. frv., þar sem hv. n. leggur til, að síldarleitartíminn verði ákveðinn um vor- og sumarmánuðina, sætti ég mig í trausti þess, að síldarleitin hefjist aldrei síðar en 1. júní og ljúki aldrei fyrr en í septemberlok, eins og gert er ráð fyrir í frv. Ég sagði það, er ég fylgdi frv. þessu úr hlaði við 1. umr. þess, og ég segi það nú aftur, að frá mínu sjónarmiði er það aðalatriðið, að lögfestar verði reglur um síldarleitina, bæði hvað snertir skiptingu kostnaðar við hana og framkvæmd hennar að öðru leyti, til þess að fyrirbyggt verði, að dýrmætum tíma framan af sumri verði eytt í óþarfa þref um það, hver eigi að sjá um leitina og hvernig kostnaðinum við hana skuli skipt, en mér er kunnugt um, að það hefur þráfaldlega komið fyrir, að ósamkomulag hefur risið um þessi atriði milli þeirra aðila, sem eiga að bera kostnað af síldarleitinni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér hér ásamt hv. 9. landsk. og hv. 4. landsk. að flytja frv., sem líka lá fyrir þessari hv. d. í fyrra. Öllum hv. þm. er kunnugt um, að stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands hefur verið ein af þörfustu lánsstofnunum, sem myndaðar hafa verið fyrir sjávarútveginn, og hefur alveg sérstaklega átt meginþátt í því að gera m. a. fjöldanum af bæjarfélögum á Íslandi mögulegt að afla sér þeirra togara, sem nú eru reknir frá fjöldanum öllum af kaupstöðunum á Íslandi og eru ein aðalframleiðsluundirstaða atvinnulífsins í þeim kaupstöðum. Hins vegar er það svo, að lögin um stofnlánadeildina hafa verið framkvæmd þannig, að jafnóðum sem borgast af togurunum og öðru, sem lánað hefur verið til, er stofnlánadeildin látin endurgreiða seðlabankanum þetta fé. Brtt. okkar við lögin um stofnlánadeild sjávarútvegsins fer fram á, að þessu sé hætt og stofnlánadeildinni sé kippt í sama horf og hún var upprunalega. Hv. þm. vita, að þegar lögin um stofnlánadeildina voru samþykkt, þá var ákveðið, að hún skyldi vera í tveim deildum, A-deild og B-deild. Til A-deildarinnar var þannig stofnað, að seðlabankinn var skyldaður til þess að lána 100 millj. kr. til þessarar stofnlánadeildar, og skyldi nota það fjármagn til þess að lána út á þau skip, sem keypt væru utanlands frá. Hins vegar átti B-deildin að byggja fyrst og fremst á þeim lánum, sem fengjust hér innanlands, en það varð, eins og kunnugt er, tiltölulega lítið. Stofnlánadeildin varð í upphafi, hvað A-deildina snertir, um 100 millj., eins og ég hef sagt. Nú mun hún á síðustu reikningum Landsbankans vera komin niður í 71 millj. kr. M. ö. o.: Það er búið að borga milli 25 og 30 millj. kr. af togurunum og öðrum þeim framleiðslutækjum, sem lánað hefur verið til, inn til stofnlánadeildarinnar, en stofnlánadeildin hefur þá jafnóðum verið látin greiða þetta fé til baka til seðlabankans. Við flm. þessa frv. álítum, að þetta eigi að hætta og seðlabankinn eigi að endurgreiða stofnlánadeildinni það fé, sem hann þegar hefur fengið frá henni, þannig að A-deildin verði 100 millj. kr. eins og hún var í upphafi. Það mundi þýða, að þarna bættust við til stofnlánadeildarinnar milli 25 og 30 millj. króna. Síðan leggjum við til, að þessi skipting í A og B-deild sé afnumin og þeim lánum, sem nú eru hjá B-deildinni, sé skellt þarna saman við, þannig að þetta verði ein deild héðan af. Við leggjum enn fremur til, að þau ákvæði séu þarna sett, að lán út á fiskiskip, sem byggð séu hér innanlands, skuli ganga fyrir. Þar er í fyrsta lagi náttúrlega um mótorbátana að ræða, en mundi líka koma til mála með togara, sem byggðir væru hér innanlands, sem ég vona að eigi ekki langt í land að farið verði að gera. Það hafa staðið nokkrar deilur um stofnlánadeildina og lánin til hennar, og ég veit, að hæstv. fyrrv. ríkisstj. var engan veginn ánægð með þá framkvæmd, sem höfð var á þessu af hálfu Landsbankans, og vildi þess vegna gjarnan fá þarna nokkra breytingu á. En eftir því, sem ég bezt veit, þá varð það úr, að ríkisstj. raunverulega samdi við Landsbankann um að taka fé að láni og leggja sjálf fram og borga af því allmikla vexti og lána þeim togurum, sem hefðu raunverulega átt að fá lán úr stofnlánadeildinni. Þetta gerir það að verkum, að slík lán eru dýrari bæði fyrir ríkið og einstaklingana, því að sannleikurinn er sá, að stofnlánadeild sjávarútvegsins var raunverulega eina góða lánadeildin með virkilega góðum lánskjörum á Íslandi, a. m. k. hvað sjávarútveginn snertir. Að vísu hefur fiskveiðasjóður verið nokkuð í sömu áttina og viss lán úr honum meira að segja mjög góð, en þessi 2½%, sem lánað er fyrir úr stofnlánadeildinni, eru hins vegar ásamt beztu landbúnaðarlánunum lægstu vextirnir, sem hér tíðkast. Svo framarlega sem þetta frv. okkar yrði að lögum, þá mundi þess vegna í fyrsta lagi verða hætt að borga út úr stofnlánadeildinni meira til seðlabankans og enn fremur mundu verða greidd þarna til baka þau lán, sem seðlabankinn áður hefur veitt stofnlánadeildinni, og hún mundi taka til fullra starfa að nýju, í staðinn fyrir að nú er hún raunverulega ekkert nema innheimtudeild. Það hefur oft á þessu þingi verið rætt um lánsþörf sjávarútvegsins, og þetta er ein af þeim aðferðum, sem mundu verulega hjálpa til þess að bæta þar um. Ég held, að það sé nauðsynlegt í þessu sambandi, ef menn vilja ræða það vandamál, sem liggur þessu til grundvallar, að menn athugi fleira í sambandi við það. Þetta er ekki eina frv., sem fram kemur nú á Alþ. um lán, og var heldur ekki á því síðasta. Það rignir niður frv., bæði frá þm. stjórnarandstöðunnar og frá fylgjendum stjórnarinnar hér á þinginu, og ég man nú ekki, hvað það var hátt, sem komið var frá fylgismönnum hæstv. síðustu ríkisstj. fyrir síðasta Alþ., en varla misminnir mig, að það hafi verið komið í kringum 100 millj. kr., sem þeir voru búnir að leggja af lánsfrv. hérna fyrir þingið, og þetta hefur ekki verið að ástæðulausu. Það er svo, að lánsþörfin á Íslandi núna er svo geigvænleg, að þjóðfélagið er bókstaflega þjakað af henni. Hins vegar er stjórn lánsfjármálanna á Íslandi hér á Alþ. Það er Alþ., sem með sínum lögum ákveður, hvaða lánsfjárpólitík skuli rekin, og það er raunverulega bara sýndarleikur, a. m. k. af hálfu þeirra þm., sem taka þátt í því að bera ábyrgð á stjórnarfarinu í landinu nú sem stendur, að koma fram með hvert frv. á fætur öðru um lán hér á Alþ. og fást aldrei til þess að ræða raunverulega, hvernig í vandamáli lánsfjármagnsins raunverulega, liggur láta sér alltaf nægja algerðar yfirborðsafsakanir í þeim efnum. Hæstv. ríkisstj. hefur ákaflega mikið hælt sér af því í sambandi við verzlunarmálin, að hún hafi útrýmt hinum svokallaða svarta markaði, hún hafi skapað jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar. En ég vil leyfa mér að halda því fram, að það hafi aldrei í sambandi við fjármál á Íslandi verið annar eins svartur markaður og nú er, það hafi aldrei verið annað eins jafnvægisleysi í sambandi við framboð og eftirspurn eins og nú er á lánsfjármagni á Íslandi. Og það er orsökin til þess, að þm. bæði stjórnarandstöðunnar og hæstv. ríkisstj. koma fram með hvert frv. á fætur öðru og hafa gert það á undanförnum þingum til þess að reyna að bæta úr neyðarástandi, sem þarna er, og laga svartan markað, sem á ekki neinn rétt á sér. Þessar kröfur um lán eru orðnar svo miklar, að það er farið að fara út í það, að hér á fjárlögunum eru afgreiddar heimildir til ríkisstj. um að veita svo og svo mikið lán, og síðast í gær var í Sþ. verið að ræða og hæstv. ríkisstj. að gefa skýrslu um, hvernig hún ráðstafar fleiri milljónatugum, sem hún lánar út, rétt eins og hún væri einhver bankastofnun, og áður er búið að taka stórfé, sem innheimt hefur verið með sköttum, af þjóðinni til þess að láta í lánsfjárstarfsemi. Nú vil ég, og það hef ég raunar gert oftar, taka fram, að ég álít, að þetta lánsfjárástand, sem nú er hér á Íslandi, sé algerlega óeðlilegt í fyrsta lagi og í öðru lagi sé þessi lánsfjárkreppa tilbúin, hún eigi engan rétt á sér eins og efnahag Íslendinga er háttað. Það er t. d. nú svo komið, að seðlaveltan sjálf á Íslandi - 250 millj. kr. - er minni en það innstæðufé, sem bundið er í svokölluðum mótvirðissjóði, sem nú er um 289 millj. alls, og það er þá nokkurn veginn gefið, að það seðlamagn, sem núna er í umferð á Íslandi, er langt frá því að fullnægja á nokkurn hátt þeirri lánsfjárþörf, sem hér er. Því hefur verið haldið fram, að það væri ekki hægt að auka lánsféð á Íslandi og það sé ekki hægt af fjárhagslegum ástæðum að auka seðlaútgáfuna, nema því aðeins að fólkið sparaði meira. Þegar talað er um þennan sparnað, þá er alltaf átt við það, að fólk leggi meiri peninga inn í sparisjóðsdeildir bankanna eða sparisjóðina. En ég vil leggja áherzlu á, að það hefur aldrei átt sér stað annar eins sparnaður á Íslandi og á þessum 10 síðustu eyðsluárum, sem oft er verið að tala um með mikilli vandlætingu. Það hefur aldrei nokkurn tíma verið hrúgað saman eins miklum auðæfum hérna á Íslandi, sem þjóðin er búin að borga upp, eins og á þessum undanförnum 10 árum. Ég er búinn að margrekja hér í þessari hv. deild, hvernig er um húsabyggingarnar, verðmæti þeirra og hvað lánin eru hverfandi lítill hluti þar af. Það eru yfir 2000 millj. kr. í verðmætum í húseignum á Íslandi núna, sem engin lán eru út á, og meginið af þessu hefur verið skapað á síðasta áratug, án þess að menn hafi fengið nokkurt lán út á það. Ég skal taka það fram sem dæmi, að ef við hugsuðum okkur t. d., að öll Norðurlönd væru ein fjármálaleg heild, og ef venjulegur eigandi að íbúð eða húsi hér í Rvík ætti undir slíkum kringumstæðum að njóta sama venjulegs réttar og borgari í Danmörk eða Svíþjóð nýtur, þá mundi vera hægðarleikur fyrir íslenzka ríkisborgara, ef þeir notuðu margir slíka heimild, að fá lán svo að skiptir hundruðum millj. kr. út á sínar húseignir. Það þykir eðlilegt ástand í löndum eins og Danmörku, að menn geti fengið veðlán út á sín hús, ekki bara til 40 ára, eins og hérna þykir alveg sérstök fríðindi, heldur jafnvel til 70–80 ára, - ég tala ekki um þegar það eru ný hús, sem koma til með standa um aldir, - fá slík lán með vöxtum, sem eru aðeins partur af þeim vöxtum, sem hérna eru, og fá slíkt út á meira en 50% af andvirði húsanna. M. ö. o.: Það er skapað alveg óeðlilegt lánsfjárástand hérna á Íslandi, og þetta lánsfjárástand liggur eins og mara á þjóðinni, skapar svartan markað hvað peningana snertir og er smám saman að féfletta fjöldann allan af þeim mönnum, sem mest hafa sparað á undanförnum áratugum, þeim mönnum, sem hafa skapað verðmæti fyrir þjóðina. sem koma til með að standa í aldaraðir, en fá ekki lánað út á þessi verðmæti, heldur ætlazt til, að þeir borgi þau jafnvel upp á 15–20 árum. Það er alveg óhjákvæmilegt, að lánsfjármálin í heild séu tekin til umræðu hér á Alþingi. En ég hef tekið eftir því, að hæstv. ríkisstj. kinokar sér við að ræða þessi mál, og hef ég líka sagt það hér oftar en einu sinni, af hvaða ástæðum hún gerir það. Ég veit, að svo framarlega sem þetta frv. okkar væri sent til umsagnar Landsbankans, eins og ég máske býst við að sú hv. n., sem það fær til meðferðar, geri, þá mundi hann vafalaust hafa á móti þessu. Hann mun áreiðanlega færa fram þau rök, að hann hafi ekki peninga til þess að geta snarað út svona miklu. Og hann kemur til með að færa fram þau rök, að nú sé verið að taka af honum allan mótvirðissjóðinn og hann verði að snara honum út til Framkvæmdabankans, mótvirðissjóðinn, sem hann hefur haft sem sérstakan reikning hjá sér hingað til. Nú vitum við hins vegar, að auðvitað er seðlabankinn ekki í neinum vandræðum með að láta af hendi fé, hann hefur meiri möguleika á því heldur en nokkur annar aðili í landinu. Og svo framarlega sem stjórn seðlabankans álíti, að henni væri skorinn of þröngur stakkur með núverandi landsbankalögum, þá býst ég við, að það væri hægur vandi að fá hér á Alþingi breytt þeim reglum, sem núna gilda um seðlaútgáfuna, ef stjórn Landsbankans óskaði eftir því, vegna þess að þær reglur eru alveg úreltar. Þær eru ekki í neinu samræmi við þann rekstrarmáta, sem á sér stað í okkar atvinnulífi eins og nú stendur, eins og varla er von, samdar raunverulega á tíma liberalismans fyrir mörgum áratugum. En það er annað, sem ég veit að stendur þarna í veginum, þ. e., að hæstv. ríkisstj. mun vera bundin skuldbindingu, sem hún hefur aldrei fengizt til að gefa upp gagnvart Alþingi, um lánsfjármálin á Íslandi. Ég hef margskorað á hæstv. ríkisstj. að segja til um það, en hún hefur aldrei fengizt til þess. Það, sem ég hef haldið fram, er það, að um leið og samningarnir voru gerðir um mótvirðissjóðinn og Ameríkönunum gefin heimild til þess að hafa vald til að leggja sitt endanlega samþykki á, hvort veitt skuli úr mótvirðissjóðnum, þá hafi þeir tvímælalaust farið fram á, að þeir fengju að hafa eftirlit með, hve mikil lánsfjárveltan og seðlaútgáfan á Íslandi væri, því að það lá í augum uppi, eins og margoft hefur verið haldið hér fram af mér og ekki mótmælt af öðrum, að það að leggja, þótt það væri 200–300 millj. kr., inn á sérstakan reikning í Landsbankanum, sem kallaður væri mótvirðissjóðurinn, gaf Ameríkönunum engan möguleika til þess að ráða neinu um efnahagsmál á Íslandi, svo framarlega sem viðkomandi ríkisstj. og stjórn Landsbankans notuðu sér sitt vald yfir bankanum til þess að skapa sér aðra reikninga, önnur lán þar og veita úr þeim til þeirra framkvæmda, sem með þyrfti. Við skulum taka sem dæmi: Ríkisstj. vill láta reisa verksmiðju og vill fá féð úr mótvirðissjóði. Hún þarf 100 millj. kr. lán til þess. Ameríkanar segja nei. Í staðinn fyrir að taka þetta úr mótvirðissjóði semur ríkisstj. við Landsbanka Íslands um að veita þetta 100 millj. kr. lán, og mótvirðissjóðurinn er að þessu leyti síðan aldrei notaður. Það var hægt að gera mótvirðissjóðinn og allt kontrol Ameríkananna, sem hann heimilaði, að engu, með því að skaffa bara önnur reikningslán hjá Landsbankanum í staðinn. Við þessum leka hefur áreiðanlega upphaflega verið séð með því móti, að ríkisstj. hefur skuldbundið sig til þess að auka ekki seðlaútgáfuna og sérstaklega ekki almenna lánaveltu í landinu nema með samþykki þeirra fulltrúa, sem Alþjóðabankinn eða ameríska auðvaldið hefði hér, enda var það engin tilviljun, hvernig stöðvað var hér á Alþingi frv. um að gefa frjálsar byggingar húsa og hvernig sá maður, sem ríkisstj. mun nú ætla sér að láta fá enn þá meira fjármálaeftirlit hér á Íslandi, heldur en hingað til, Benjamín Eiríksson, hefur verið, áður en hann varð framkvæmdastjóri Framkvæmdabankans, eins konar eftirlitsmaður í öllum bönkunum hérna til þess að rannsaka, hvort ekki kynnu einhversstaðar að leynast víxlar, sem væru raunverulega ætlaðir til húsabygginga, án þess að það væri gefið upp. Það er þess vegna alveg gefið, að sem stendur er Ísland bundið af leynilegum skuldbindingum um lánsfjárveltuna í landinu og seðlaútgáfuna í landinu, sem ríkisstj. hefur gengið inn á, þegar mótvirðissjóðurinn upphaflega var settur. Og það eru þessir fjötrar, sem herða nú að okkur í sambandi við lánsfjárveltuna á Íslandi og skapa þetta óþolandi ástand, sem nú er orðið fyrir þjóðina, ástand, sem leiðir til þess, að framleiðslan á Íslandi er minni en hún gæti orðið annars, að auðsköpun á Íslandi er margfalt minni en hún gæti orðið annars, að það er byggt miklu minna af húsum en Íslendingar mundu geta byggt, að það er veiddur miklu minni fiskur en annars væri veiddur og unnið miklu minna úr honum en ella væri hægt. Þessi tilbúni lánsfjárskortur, þessi fjötur, sem lagður er á þjóðina í samstarfi við það ameríska auðvald, sem hefur yfirstjórnina í okkar fjármálum, þrengir þannig að þjóðinni núna, að hún kvartar og kveinar undan því, meira að segja þm. stjórnarflokkanna koma fram með frv. um tugi millj. kr., jafnvel upp undir 100 millj. kr. lán, sérstaklega fyrir kosningar, en síðan gerist ekki neitt. Það er þægilegra að dylja svona fjötra fyrir fólkinu heldur en nokkra aðra Alþýða manna er svo vön að trúa því, að það séu einhver ákveðin lögmál, sem stjórni viðvíkjandi peningamálum, einhver óhagganleg lögmál, menn halda jafnvel, að peningar séu eitthvert vald út af fyrir sig, jafnvel að þeir séu eitthvað meira en ávísanir, sem mennirnir gefa út sjálfir. Mönnum skilst jafnvel ekki til fulls, að peningarnir skapa ekkert og gera ekki neitt, nema þeir eru ávísun, sem gengur manna á milli og gerir þeim þægilegri þeirra viðskipti, en að það er vinna mannanna og þeirra tæki og þau hráefni í láði og legi og í lofti, sem skapa auð, en útgáfa þessara ávísana er til þess að gera þægilegri viðskiptin okkar í milli. Það er hún, sem stendur raunverulega á til þess að hagnýta okkar vinnuafl, okkar tæki og okkar auð til fulls, fyrir utan það þjóðfélagslega ranglæti og þær slæmu þjóðfélagslegu afleiðingar, sem það veldur, að þessi lánsfjármál skuli ekki vera í eðlilegu lagi. Ég álít þess vegna, að það væri alveg brýn nauðsyn, að þessi mál væru tekin fyrir í heild og fengjust rædd hér í heild. Og það er ef til vill ekki að ófyrirsynju, að ég segi það einmitt í sambandi við meðferð málsins um stofnlánadeildina. Ég stóð í því hér fyrir 8 árum, þegar þessi lög, á næstum heilu ári, voru pískuð hér í gegn á endanum, að verða að sýna fram á, að það væri fjármálalega eðlileg og sjálfsögð ráðstöfun að skylda seðlabankann til að gefa út 100 millj. kr. í ísl. peningum í einu lagi til þess að gera Íslendingum mögulegt að kaupa togarana. Þá þurfti ég að berjast fyrir þessu í upp undir heilt ár. Þótt búið væri að kaupa togara erlendis fyrir útlent fé, þá var samt staðið á móti því hérna heima og haldið, að það væri eitthvað, sem mundi skapa verðbólgu eða eitthvað annað slíkt, að gefa út 100 millj. kr., sem strax aftur yrðu lagðar inn til þess að setja yfir í útlent fé. Skilningsleysið á nauðsyn þjóðarinnar fyrir framleiðslutæki og á að halda atvinnulífi í gangi hefur verið svo mikið hvað eftir annað, að menn hafa látið þessa leynilegu og ósýnilegu fjötra, sem tilbúinn lánsfjárskortur er, hindra sig í því að skapa eins mikinn auð handa þjóðinni og hægt væri að gera. Þetta litla frumvarp leysir þess vegna aðeins úr hverfandi litlu broti af þeim vandamálum, sem fyrir þjóðinni liggja, en nokkur bót væri þó að þessum 20–30 millj., sem með því fengjust. Ég býst ekki við frekar en vant er, að hæstv. ríkisstj. fáist til að ræða þessi mál. Það virðist nú svo komið, að henni finnist auðsjáanlega betra að borga 6% vexti af fé, sem hún jafnvel leggur inn til Landsbankans, en að skylda seðlabanka þjóðarinnar til þess að leggja fram fé með 2% vöxtum, og það er nú satt að segja undarlegur búskapur. Ef til vill finnst henni líka orðið þægilegra, að þau lán, sem veitt séu, séu veitt sem heimild handa henni á fjárlögum, það séu veittir jafnvel nokkrir tugir millj. kr. og ríkisstj. geti ráðstafað þessu eftir því, sem henni þóknast, og ég skal engan veginn neita því, að slíkt geti verið mjög þægilegt, ekki sízt rétt fyrir kosningar, enda mikið að því gert í allt sumar. Ég skil líka ósköp vel þá aðferð ríkisstj., sem hún hefur haft undanfarið í sambandi við lánin til smáíbúðanna, að taka formann Framsóknarfélagsins í Reykjavík og formann íhaldsfélagsins í Reykjavík og fela þeim að úthluta nokkrum millj. kr. nokkru fyrir kosningar handa þeim, sem séu að byggja smáíbúðir. Þetta er náttúrlega ósköp þægilegt fyrir eina ríkisstjórn, miklu betra en að skapa eðlilega lánsfjárseðlaveltu í landinu. En mér finnst bara heiðarlegra, að þeir bankar, sem í landinu eru, séu látnir hafa með þessa hluti að gera og að þeim málum sé komið í almennilegt horf, því að með því, sem hér er að gerast í þjóðfélaginu núna, núverandi pólitík ríkisstj., er ekki aðeins verið að skapa svartan markað fyrir þá, sem okra á peningum, það er líka verið að gera ríkisstj. mögulegt að skapa svartan markað í sambandi við kosningar, að nota peninga, sem hún knýr fram á fjárlögunum, til þess að reyna að ná ítökum og að ná kverkataki á svo og svo mörgum bæjarfélögum í landinu. Það er verið að skipuleggja spillingu í stórum stíl með þeim lánsfjárskorti, sem hér er, og það fara að verða nokkuð greinileg tengslin á milli, þegar Ameríkaninn segir fyrst við ríkisstjórnina: Nú megið þið ekki gefa út meira af seðlum eða lána meira fé en ég leyfi ykkur, og ríkisstj. fellst á það og þorir aldrei að ræða þau mál frammi fyrir Alþ., og þegar ríkisstj. svo því næst tekur þá peninga, sem ættu að ganga í gegnum lánsstofnanirnar og segir: Þessum peningum vil ég fá að úthluta með þeim skilyrðum sem ég set, taka togara undan yfirráðum bæjarfélaga, setja togara undir yfirráð gæðinga ríkisstj., ná tökum á atvinnutækjum, jafnvel heilum bæjarfélögum, með svona móti. Við sjáum alveg, hvert þessi lánsfjárspilling, sem hér er verið að skapa á Íslandi, er að leiða. Og það er kannske ekki undarlegt, að hæstv. ríkisstj. fáist aldrei til þess að ræða neitt af þessum málum. Lánsfjárokrið á Íslandi nú sem stendur er að verða sterkasta vopn ríkisstj., ekki aðeins í þeim almennu fjármálum landsins, heldur líka í stjórnmálunum. Utan af öllu landi streyma menn hingað til Reykjavíkur til ríkisstj. til þess að biðja um peninga. Lánsstofnununum er haldið niðri. Það er hindrað, að það sé eðlileg lánsfjárvelta á Íslandi. Það er hindrað, að það sé eðlileg seðlavelta á Íslandi. Það er hindrað, að það sé jafnvel hægt að taka lán erlendis, sem það ríka Ísland vel gæti tekið. Það er verið að féfletta almenning með þeirri lánsfjárpólitík, sem núna er rekin. Það er verið að koma bæjarfélögunum í greiparnar á lítilli auðmannaklíku ríkisstjórnarinnar hér í Reykjavík. Ég skil vel, að hæstv. ríkisstj. kærir sig yfirleitt ekki um að standa fyrir máli sínu í þessum sökum. Fólkið er ákaflega vant við að líta á allt, sem heitir peningamál, sem eitthvað, sem sé næstum því eins og guð almáttugur stjórni því, peningavelta í þjóðfélagi og allt annað slíkt, það sé einhver alveg órjúfanleg lögmál, það sé óhugsandi, að það sé skapaður af ráðnum hug skortur til þess að gera þá, sem þurfa á lánsfé að halda, háða þeim, sem hafa stjórnarvöldin. Ég hefði þess vegna gjarnan kosið, að hæstv. ríkisstj. hefði komið fram með sína afstöðu í þessum málum, en ég býst ekki við, að hún fáist til þess frekar en vant er, henni þykir venjulega bezt að láta þögnina geyma rökin fyrir sinni pólitík. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. sé þessu frv. vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Það er vissulega rétt, sem hv. frsm. sagði hér áðan, að það er alveg öruggt, að hæstv. ríkisstj. lætur ekkert til sín heyra í sambandi við þetta mál, því að allir ráðherrastólar eru auðir. En það er ekki nóg með það. Það er dálítið einkennilegt um að litast hér í hv. d., meðan á umr. þessa máls stendur, og getur það þó ekki talizt neitt smámál, og það er það, að það er bókstaflega enginn úr stjórnarflokkunum hér viðstaddur, nema forseti hv. d., sem náttúrlega kemst ekki úr sínum stól, er hér parrakaður, og annar ritarinn honum til aðstoðar, hinn er horfinn, og svo er aðeins einn á þingbekkjunum, segi og skrifa einn, - það er að koma annar úr tveimur stjórnarflokkum hér inn í sal deildarinnar. Það er eins og stjórnarflokkarnir hafi verið reknir í burtu. Það er eins og það séu búnar að fara hér fram fyrstu, aðrar og þriðju göngur og að þeir hafi verið reknir héðan í burtu. Það er engu líkara. Því miður kemur þetta fyrir oftar, en ég held, að það hafi eiginlega aldrei verið eins áberandi og núna. En sannast að segja hefði verið fyllsta ástæða fyrir forseta d. að slíta fundi og fresta umr., því að d. er vitanlega ekki fær um að hafa eitt eða neitt mál til meðferðar, sízt af öllu meiri háttar mál, þegar svona er skipað um fundarsókn og slíkt. Ég tel, að meginefni þessa frv. stefni í hárrétta átt, það sé alveg sjálfsagður hlutur, að það fé, sem ríkið hefur ráðstafað til aðstoðar við sjávarútveginn gegnum stofnlánadeild Landsbankans, haldi áfram að sirkúlera í þeirri starfsemi, borgist ekki á ný inn til Landsbankans, en sé beint til áframhaldandi lána til viðhalds og eflingar sjávarútveginum. Og það er öllum ljóst, að þörf fyrir þetta fé, þótt það væri margfaldað, er fyrir hendi. Ég skal svo láta útrætt um málið. Hv. frsm. hefur reifað það í langri og skilmerkilegri ræðu. Ég vil aðeins fyrir hönd Alþfl. taka það fram, að ég tel, að frv. þetta stefni í rétta átt, og hygg, að Alþýðuflokksmenn geti greitt því atkv. hér við meðferðina í þinginu.



Herra forseti. Tilgangurinn með frv. því, sem hér liggur fyrir á þskj. 68, um breyt. á l. nr. 40 23. maí 1949, um áburðarverksmiðju, er. eins og tekið er fram í grg., að koma til móts við óskir bænda í þessu máli. Eins og kunnugt er, mun áburðarverksmiðjan kosta fullgerð nokkuð á annað hundrað millj. kr. Þegar gengið var frá lögum um þessa verksmiðju á hv. Alþ. árið 1949, var inn í hið upphaflega frv. bætt ákvæði, sem heimilaði ríkisstj. að breyta áburðarverksmiðjunni í hlutafélag með 10 millj. kr. hlutafé, og skyldi ríkissjóði heimilt að leggja fram 6 millj. kr. af því. Enda þótt það sé að sjálfsögðu margra hluta vegna varhugavert að hafa hlutafé jafnlítið með tilliti til heildarkostnaðar verksmiðjunnar og hér var gert ráð fyrir, mátti þó telja líklegt, að það kæmi ekki að verulegri sök í þessu efni, þar sem gera varð ráð fyrir, að bændum og stéttarsamtökum þeirra, sem að sjálfsögðu bera hitann og þungann af stofnkostnaði verksmiðjunnar, yrði gefinn kostur á að kaupa þau hlutabréf, sem öðrum aðilum en ríkissjóði yrði heimilað að kaupa. Reynslan varð þó sú, þótt ótrúlegt megi virðast, jafnmarga fulltrúa og bændur kjósa á hv. Alþingi, að allt öðrum aðilum en bændum og stéttarsamtökum þeirra var gefinn kostur á að kaupa þessi hlutabréf. Fáeinir peningamenn í Reykjavík og fyrrverandi heiðarleg stofnun keyptu hlutabréf í áburðarverksmiðjunni fyrir samtals 4 millj. kr. Miðað við það, sem áburðarverksmiðjan mun kosta upp komin, nemur þessi upphæð, 4 millj. kr., um 3% af stofnkostnaði verksmiðjunnar. Nú er svo ráð fyrir gert, að öll lán vegna byggingar verksmiðjunnar, þ. e. allur byggingarkostnaður verksmiðjunnar að undanteknum þessum 10 millj. kr., sem er hlutafé, endurgreiðist á 20 árum, og vegna þess að verksmiðjan er hlutafélag, hefðu þeir aðilar, sem lögðu fram um 3% af stofnkostnaðinum, þá eignazt 2/5 hluta verksmiðjunnar eða eignir, sem næmu, miðað við núgildandi verðlag, um 45–50 millj. kr. Þessar eignir umgetinna peningamanna í Reykjavík hefðu bændur og neytendur búvöru greitt, þ. e. a. s. neytendur, að svo miklu leyti sem bændum væri af markaðsástæðum kleift að reikna allt áburðarverðið með í búvöruverðinu. en eins og nú horfir er ekki öruggt, að það takist. Á 20 árum hefðu bændur og neytendur búvöru breytt 4 millj. framlagðra fjármuna peningamanna í Reykjavík í 45–50 millj. kr. eign. miðað við núgildandi verðlag, en vafalaust nokkrum milljónatugum meira þá, ef allt fer svo sem nú horfir. Ég sleppi því að ræða ýtarlega þessa hlið málsins, enda óþarft. Hún er sjálftalandi. Áburðarverksmiðjan hefur löngum verið talin eitt helzta áhuga- og framfaramál bændastéttarinnar. eða allt síðan það mál kom fyrst á dagskrá. Er það ekki nema eðlilegt, þar sem bændur þurfa og verða að nota aðalframleiðsluvöru hennar, áburðinn, og eiga því öllum öðrum stéttum meira undir því. hvernig til tekst með þetta mikla fyrirtæki, rekstur þess og stjórn, hag þess og þrif í nútíð og framtíð. Þetta virðist öllum hv. þm. hafa verið fullkomlega ljóst á öllum stigum þessa máls, nema því síðasta, þegar að því kom að selja hlutabréf í verksmiðjunni. Þá láðist þeim að setja í lög nr. 40 frá 23. maí 1949 orðin „stéttarsamtaka bænda og bænda“ í stað orðanna „félaga og einstaklinga“. Augljóst má þó vera, að hér sé eða hljóti að vera um mistök ein að ræða. Samkv. eðli málsins er jafnfjarstætt að útiloka bændur frá hlutdeild í áburðarverksmiðju og áhrifum á stjórn hennar og fá það í hendur peningamönnum í Reykjavík, sem hljóta að sjálfsögðu að hafa gróðavonina að leiðarstjörnu, og það væri fjarstætt að selja bændum einum hlutabréf t. d. í fiskiðjuveri ríkisins, ef því væri breytt í hlutafélag. Þetta veit ég að öllum hv. þm. er ljóst og þó sérstaklega þeim, sem kosnir eru á þing af bændum landsins. Þess vegna þykist ég mega vona, að þeir komi til liðs við okkur tvo þjóðvarnarmenn á hv. Alþ., sem því miður höfum ekki afl einir til að koma fram þeirri sjálfsögðu leiðréttingu á lögum nr. 40 23. maí 1949, um áburðarverksmiðju, sem hér liggur fyrir og prentuð er á þskj. 68, þess efnis, að bændum sé tryggður réttur til að eiga einir og reka áburðarverksmiðju með ríkissjóði. Það, að ég þykist mega vona, að hv. þm. veiti þessu mikla áhuga- og hagsmunamáli bændastéttarinnar lið, rökstyð ég með því, að það hefur komið átakanlega í ljós, að bændur eru óánægðir með þá skipan, sem nú er á orðin. Um það bera samþykktir búnaðarþings og Stéttarsambands bænda ljósast vitni. Vilji bænda er því ótvíræður í þessu efni, og vilji bænda ætti að vera fulltrúum bændastéttarinnar óskráð lög, þegar um er að ræða eitt helzta hagsmunamál þeirrar stéttar. Þá þykir mér hlýða að láta koma ljóslega fram þegar í þessari umr., að það nýmæli er í frv. okkar hv. 8. þm. Reykv. á þskj. 68, að þar er lagt til, að búnaðarmálastjóri og formaður Stéttarsambands bænda taki þegar sæti til bráðabirgða í stjórn áburðarverksmiðjunnar. Það, sem fyrir okkur vakir með þessu, er að gefa bændum nú þegar tækifæri til að hafa áhrif á stjórn, mannaval og skipan alla í þessu fyrirtæki, áður en það tekur til starfa og er bundið í tiltölulega föst form. Það má ljóst vera, að aðaláhugamál bænda í sambandi við þessa verksmiðju hlýtur að vera það, að hún sé vel og skynsamlega rekin, að sem hæfastir menn veljist til starfs hjá þessu fyrirtæki og að framleiðslukostnaður allur sé sem lægstur. Hins vegar mun óþarft að rekja það nákvæmlega, hver tilhneiging er, þar sem peningamenn og hið opinbera eru alls ráðandi, til að gera slíkt fyrirtæki að fjölskyldufyrirtæki, þar sem fjölskyldusjónarmið ráða meiru en hæfileikar og þekking, bæði um mannaval og fjölda embætta í sama fyrirtæki. Það er til að koma í veg fyrir allt slíkt, sem við flm. þessa frv. leggjum til, að búnaðarmálastjóra og formanni Stéttarsambands bænda verði veitt aðild að stjórn áburðarverksmiðjunnar, þegar er þetta frv. yrði orðið að lögum, og má teljast eðlilegt, að þeir séu tilnefndir, þar sem þeir eru oddvitar bændastéttarinnar um öll slík mál sem hér um ræðir. Þá hlýt ég að geta þess, að fyrir hv. Alþ. liggur annað frv. um breyt. á l. nr. 40 23. maí 1949, um áburðarverksmiðju, frá tveimur hv. þm. Sósfl., þess efnis, að áburðarverksmiðjan verði algerlega ríkiseign. Ég vil taka fram, að eftir atvikum tel ég það næstbeztu lausn málsins og alls ekki óeðlilega till. með tilliti til þess. hve hlutafé verksmiðjunnar er litið miðað við heildarstofnkostnað. Hins vegar er það ófrávíkjanleg stefna Þjóðvarnarflokks Íslands að gefa hinum vinnandi stéttum tækifæri til að hafa áhrif á og eiga, að svo miklu leyti sem þær fá undir því risið á hverjum tíma, þau framleiðslutæki sem efnahags- og lífsafkoma þessara stétta ,byggist á. Í samræmi við þá stefnu er það frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 68, og í samræmi við málsatvik og eðli málsins vonum við flm. þess, að það sé einnig í samræmi við réttlætiskennd hv. þingmanna, og viljum treysta því, að afgreiðslu þess verði hraðað svo, að sú skipan, sem hér er mælt með, geti komizt í framkvæmd áður en áburðarverksmiðjan tekur til starfa, en þess er væntanlega ekki langt að bíða úr þessu. - Að svo mæltu legg ég til, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar að því, eftir skýringu hv. frsm., hv. 8. landsk., að gefa bændum og þeirra samtökum nokkru meira vald en hann telur að þeir nú hafi í stjórn áburðarverksmiðjunnar. Ég held það sé nauðsynlegt fyrir okkur að athuga dálítið nánar, þegar svona mál eru flutt hér, hverjar afleiðingar mundu verða af samþykkt svona frv., þó að ég gangi nú kannske ekki beint út frá því, að hv. flm. hafi ætlazt til þess, að það yrði samþykkt í þessu formi. Mér heyrðist það nú á undirtóninum í ræðu hv. frsm., að þetta væri frekar ætlað til að stríða vissum aðilum hér á þinginu heldur en til þess að fást samþykkt. Það er eitt, sem ég vildi taka fram í upphafi út af einu orði, sem féll hjá hv. frsm. Hann sagði, að bændur mundu bera hita og þunga af verksmiðjunni. Ég veit ekki alveg nákvæmlega, hvað hann á við með þessu. Ég veit ekki, hvort það er eitthvað svipað og einn hæstv. núverandi ráðh. sagði hér í fyrra, að bændur mundu með ánægju borga hærra verð fyrir íslenzka áburðinn en fyrir þann útlenda og ef áburðarverksmiðjan þyrfti þess vegna á því að halda að setja hátt verð, þá mundi þess vegna verðið verða hærra til bænda og bændur bera þannig hita og þunga af þessu. Ég hef nú satt að segja ekki haft trú á því, að verðlagið á áburðinum yrði ákveðið þannig, jafnvel þó að þess væri full þörf frá sjónarmiði verksmiðjunnar. Ég býst við, að bændur mundu nefnilega aldrei sætta sig við það. En sé kleift að láta þessa verksmiðju, sem nú er að komast upp, framleiða áburðinn með sama verði og hann er erlendis, þá er það fyrst og fremst af einni ástæðu, og það er af þeirri ástæðu, að þessi verksmiðja kemur til með að fá rafmagn á sama verði og hún mundi fá það í Noregi, eins og nýju norsku verksmiðjurnar fá það. Það þýðir, að Sogsvirkjunin lætur þessari áburðarverksmiðju rafmagn í té með svo lágu verði, að raunverulega er verið að gefa með því til áburðarverksmiðjunnar. Það verður alveg ljóst, ef menn athuga, að meira en helmingurinn af öllu því orkumagni, sem nýja Sogsvirkjunin kemur til með að framleiða, fer handa áburðarverksmiðjunni, þegar hún verður komin í gang. Til þess að framleiða það orkumagn hefði þurft það raforkuver, sem væri eins og helmingurinn af núverandi Írafossvirkjun. M. ö. o.: Það hefði kostað um 100 millj. kr. að koma upp orkuveri, sem gat framleitt nægilegt handa áburðarverksmiðjunni. Af þeim 190 millj., sem við verðum líklega að reikna með alls að Írafossvirkjunin kosti, fara raunverulega um 100 millj. til þess að framleiða það rafmagn, sem nú er framleitt handa áburðarverksmiðjunni. Þau lán, sem ríkið lætur Sogsvirkjunina fá úr mótvirðissjóði, eru með 5½% vöxtum. Það þýðir, að vextirnir, sem verður að borga af 100 millj. kr., sem þyrfti að hafa til raforkuvers handa áburðarverksmiðjunni, eru 5½ millj. kr. á ári. Verðið á rafmagninu, sem áburðarverksmiðjan fær frá Sogsvirkjuninni, er um 3 millj. kr. á ári. Og þessir samningar eru kúskaðir í gegn með pressu ofan frá, frá ríkisstj. og Ameríku, þannig að það er framlengt til 15 ára, án þess að Sogsvirkjunin hafi nokkra vissu fyrir að geta sómasamlega staðið undir því að láta þetta rafmagn á þessu verði nema í næstu þrjú ár. M. ö. o.: Þeir, sem bera hita og þunga af því að halda þessari áburðarverksmiðju uppi. eru fyrst og fremst neytendurnir hér í Rvík og á Suðvesturlandi. með því að láta áburðarverksmiðjunni í té í fyrsta lagi það ódýrt rafmagn. að hvað það snertir ættum við að geta verið samkeppnisfærir við nýjar norskar verksmiðjur. og í öðru lagi að láta það mikið af því magni. sem framleitt er af raforku hér sunnanlands, í té, að raunverulega er helmingurinn af Sogsvirkjuninni gerður fyrir áburðarverksmiðjuna. Það er ákaflega mikill misskilningur, þegar verið er að tala um það. að bændur landsins hafi þannig séð verið settir hjá hvað raforkumálin snertir. Ég vil bara taka það fram, að af þeim tæpum 200 millj., eða 190 millj., sem Sogsvirkjunin kostar, þá eru um 100 millj. fyrir áburðarverksmiðjuna og fyrir bændur landsins. Áburðarverksmiðjan sjálf kostar um 125 millj. kr. raforkuverið fyrir hana í viðbót 100 millj., það þýðir, að um 225 millj. af því fé. sem ráðstafað hefur verið nú undanfarið. er þannig beinlínis fyrir framleiðslu handa bændum. Ég vil taka þetta fram í sambandi við það, sem stundum er verið að halda fram, að Reykvíkingar gíni yfir öllu. Og ég flutti hér í fyrra einmitt till. um, að það yrði séð fyrir. að rafmagnsvirkjanir yrðu nægilega fljótar hér, því að ef það verður ekki, þá mun ástandið verða þannig innan skamms í Rvík. að hér verður að framleiða með olíu rafmagn á 30 aura kwst., þegar áburðarverksmiðjan fær það á 1 eyri kwst. - Þetta er nú aðeins til að taka það fram. að þeir aðilar, sem bera hitann og þungann af þessu, eru a. m. k. til að byrja með neytendurnir hér í Rvík og á Suðurlandsundirlendinu, hvernig sem verður svo. þegar farið verður að ráðstafa þessu í framtíðinni. Þá er annað, sem ég vildi gera athugasemd við í ræðu hv. frsm. Hann sagði, að það hefðu verið ýmsir peningamenn í Rvík og eitt fyrrverandi heiðarlegt fyrirtæki. - ég býst við, að hann hafi átt við Samband ísl. samvinnufélaga, - sem hafi heimtað að fá að kaupa þessi hlutabréf. Gangur málanna var sá, að það var Samband ísl. samvinnufélaga, sem heimtaði að fá að kaupa öll hlutabréfin og ætlaði að kaupa þau öll og borga þau með ávísun á Landsbankann. Það var ósköp þægilegur máti að gera hlutina á að gefa út eina litla ávísun upp á 4 millj. á Landsbankann og fá fyrir hana hlutabréfin í staðinn og ráða áburðarverksmiðjunni. Hins vegar er það svo, að ýmsir menn hér í Rvík, sérstaklega iðnrekendur, munu hafa verið eitthvað smeykir við það, að vald eins ákveðins flokks, m. ö. o. Framsfl., sem ég hef nú ekki orðið var við að hv. frsm. elskaði neitt, yrði nokkuð mikið með því, að Samband ísl. samvinnufélaga eignaðist öll hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni. Þess vegna stóðu lengi deilur í ríkisstj. um það, að það dygði ekki að láta Sambandið kaupa fyrir peninga Landsbankans öll hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, heldur yrði að kúska það fram, að ákveðnir peningamenn í Rvík fengju líka að leggja þarna eitthvað fram. Nú held ég, að þessir peningamenn hafi yfirleitt nóg annað með sína peninga að gera. Samt sem áður hafa þeir nú á endanum borgað þetta, en það verið skorið niður, sem Sambandið fékk að leggja fram í þetta. Þannig mun því hafa verið jafnað nokkurn veginn, að framlög félags peningamannanna annars vegar og eins og hv. frsm. sagði, hins fyrrverandi heiðarlega fyrirtækis hins vegar væru nokkuð jöfn. Þannig stendur þetta núna, og á þetta höfum við deilt mjög skarplega. Ég skil alveg þann tilgang hv. frsm., að hann muni vilja koma í veg fyrir. að eitthvert svona fyrirtæki, sem hann virðist hafa ímugust á, nái tökum á áburðarverksmiðjunni. En er girt fyrir það með 1. gr. í þessu frv.? Það er ákveðið að það skuli leita eftir þátttöku bænda og félags- og stéttarsamtaka bænda. Í fyrsta lagi á að leita eftir þátttöku bænda. Hvað þýðir það? Það þýðir. að svo og svo mikið af bændum getur lagt fram þarna hlutafé. Hver er nú okkar reynsla í sambandi við svona nokkuð? Reynslan er sú, að ef bændur hafa sérstaka aðstöðu hvað þetta snertir, þá hagnýtir venjulega Sambandið sér slíka aðstöðu með þeim pólitísku tökum, sem það hefur á stórum hluta bændastéttarinnar til að skapa sér aðstöðu í gegnum hana. Það er ekki langt síðan S. Í. S. hafði menn á launum til þess að ganga hér út um allt landið til að kaupa hlutabréf. Ég held ekki, að bændur hafi haft sérstakan áhuga í því sambandi, en ég held. að það hafi verið keypt af bændum eða náð af bændum til Sambandsins. Og ég er ákaflega hræddur um, ef maður ræðir þetta nú í alvöru og það er bezt að gera það nú, af því að það hafa komið fram, eins og frsm. tók réttilega fram, till. frá ýmsum samtökum, - ég er hræddur um. að þetta yrði bara til þess, að einmitt S. Í. S. og þeir, sem í því drottna nú þ. e. innsta klíka Framsfl. - næðu þarna enn meiri tökum en þeir hafa núna. Í öðru lagi á að leita til félags- og stéttarsamtaka bænda. Hvernig yrði skilið „félags- og stéttarsamtaka bænda“? Yrðu kaupfélög, t. d. hin og þessi kaupfélög, sem fyrst og fremst væru bændakaupfélög, ekki með dómi úrskurðuð sem félagssamtök bænda? Ég spyr af því, að ég er ekki alveg viss í því. En ég er ákaflega hræddur um, að það geti verið litið þannig á það, að kaupfélög hefðu alveg fullan rétt til þess að kaupa hlutabréf með þessu móti, og öll vitum við, hvers konar tök Samband ísl. samvinnufélaga hefur nú á kaupfélögunum, - þá er ég hræddur um, að það væri komið svo, að Samband ísl. samvinnufélaga væri komið þarna inn um bakdyrnar, en mér virtist nú vera tilgangurinn hjá hv. flm. að hindra, að það kæmist inn um forstofudyrnar. - Um stéttarsamtök bænda, sem mér skildist hann nú sérstaklega eiga við, þeirra fagsamtök, sem líka hafa sérstaklega gert kröfu um þetta efni, verð ég að segja, að það er hlutur, sem ég kann ekki við, að Stéttarsamband bænda, þ. e. þeirra faglega samband, sé eigandi að hlutabréfum í rekstrarfyrirtæki. Ég kynni illa við það t. d. með verkalýðsfélög, að þau væru eigandi að hlutabréfum í slíku fyrirtæki. Það er ákaflega varhugavert spursmál að setja stéttasamtökin beint inn í slík fjármálafyrirtæki. Það á heldur að hafa sérstök samtök, ef maður endilega vill hafa það, eins og bændur hafa með sínum mjólkursamlögum eða kaupfélögum eða slíku, til þess að beita á sviði fjármálastarfseminnar beint. Hins vegar er með 2. gr. ríkissjóði upp á lagt, eins og er líka í því frv., sem við sósíalistar flytjum hér í hv. d., að innleysa hlutabréf annarra hluthafa. Því er ég út af fyrir sig alveg sammála í þessu frv. En ég er hræddur um, að afleiðingin af þessu frv. yrði sú, að í staðinn fyrir, að Framsfl. hefur ekki alveg 100% völdin í áburðarverksmiðjunni, eins og nú standa sakir, þá fengi hann það með þessu frv. Hins vegar skil ég ákaflega vel, að það yrði heljarmikil klípa, sem Framsfl. kemst í, þegar hann horfir framan í svona frv., og ég ann honum þess vel.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að leiðrétta örlítinn misskilning varðandi nokkur atriði sem fram komu í ræðu hv. 2. þm. Reykv. (EOl). Í fyrsta lagi sagði hann, að þetta frv. mundi ekki flutt í þeim tillangi, að það næði fram að ganga, heldur til að stríða ákveðnum aðilum. Þetta er alger misskilningur og alrangt. Frv. er einmitt flutt í þeim tilgangi, að það nái fram að ganga, og í þeirri von, að svo verði. Í öðru lagi sagði hv. 2. þm. Reykv., að það mundu verða neytendur, sem borguðu áburðarverksmiðjuna. Í því sambandi vil ég drepa á það, að það er hjá sumum mönnum ákaflega útbreiddur misskilningur, að bændur séu alltaf framleiðendur og aldrei neytendur. En staðreyndin er sú, að bændur eru samkv. opinberum heimildum - og þeirra skyldulið - a. m. k. 20 eða 21% af neytendum landsins, og sem neytendum ber þeim því réttur til að fá tryggðan sinn hlut í þessari verksmiðju - fyrir nú utan það sjónarmið, sem þeir hafa sem framleiðendur. Í þriðja lagi ræddi hv. þm. um það, að kaupfélög mundu verða skilgreind sem stéttarsamtök eða félagssamtök bænda. Þetta getur ekki verið rétt. Ég efast um, að það sé til nokkurt kaupfélag á landinu, sem er hreint félag bænda. Kaupfélögin eru yfirleitt félagssamtök flestra eða allra stétta þjóðfélagsins. Í fjórða lagi sagðist hv. þm. óttast það, að Framsfl. mundi fá meiri yfirráð yfir áburðarverksmiðjunni með þessu fyrirkomulagi heldur en því, sem nú er. Um það atriði vildi ég aðeins segja það, að þetta mál á ekki að leysast með tilliti til flokkspólitískra sjónarmiða.



Það var aðeins, herra forseti, örstutt athugasemd. Viðvíkjandi bændum sem neytendum talaði ég um það, að það væru notendur rafmagnsins, sem þetta kæmi fyrst og fremst til með að hvíla á hér í Rvík og á Suðurlandsundirlendinu, og bændur eru þar hverfandi litlir notendur rafmagns, - það eru þeir rafmagnsnotendur raunverulega, sem koma til með að standa undir einu af því þyngsta þarna, nema því aðeins að eigi að fara að reikna jafnvel sérstaklega hátt verð fyrir áburðinn til bænda, þá náttúrlega kemur það til með að hvíla einnig með þunga á þeim. Viðvíkjandi kaupfélögunum skilgreindi ég, þegar ég var að spyrja, orðið félagssamtök, -ekki stéttarsamtök, heldur félagssamtök. Og „félagssamtök bænda“ er miklu víðtækara en stéttarsamtök. Það er alveg rétt hjá hv. flm., að kaupfélög mundu aldrei vera skoðuð sem stéttarsamtök bænda, en sem félagssamtök bænda held ég að þau mundu verða skoðuð, þegar það væri um að gera kaupfélög, sem svo að segja einvörðungu bændur væru í. Hvað snertir þá pólitísku hlið á þessu, þá er bezt fyrir okkur að ræða hana alltaf með hliðsjón af veruleikanum fyrir augum. Við, sem þekkjum alræði Framsóknar á þessum sviðum, vitum alveg hreint, hvernig hún mundi hagnýta svona hluti, ef það kæmist í gegn.



Herra forseti. Þetta mál er gamall kunningi hér í þessari hv. d. Það hefur tvívegis verið borið fram áður, því hefur fylgt grg., og get ég um efni málsins skírskotað til þeirrar grg. Mönnum í verplássunum eystra er mikið áhugamál, að þessi fyrirhugaða brúarsmíði komist inn á brúalög, og ég vil vona, að hv. þdm. þurfi ekki að skelfast við það aðeins að koma málinu inn á brúalög, því að eftir er það, sem höfuðmáli skiptir, og það er að veita fjármuni til verksins, þegar þar að kemur. Rannsókn hefur farið fram á brúarstæðinu, og er allt það bezta um það að segja, og þarf það ekki að vera því til hindrunar, að þetta frv. nái samþykki. Við þm. héraðsins erum báðir einhuga um það að gera að vilja umbjóðenda okkar í þessu efni og gera það, sem við getum, til að koma málinu fram. Starfsemi, sem er að verða í Þorlákshöfn, eykst með hverju ári, og eftir því sem lengra miðar mannvirkinu þar og stærri skip geta fengið afgreiðslu og hafnarsvæðið, þar sem skipin hafa hlé, verður stærra, því meiri verður áreiðanlega starfrækslan á þessum stað. Það er meira, sem hér er um að ræða, heldur en aðeins í þágu kauptúnanna eystra. Það er fyrir Suðurlandsundirlendi allt, og ég er þeirrar trúar, að þetta geti haft mikla þýðingu, ekki sízt ef hart er í ári, fyrir einmitt kauptúnin hér vestan fjalls, og áreiðanlegt er, að þegar hafnargerð er komin allveruleg í Þorlákshöfn, þá verður það Vestmanneyingum hið mesta skjól í öryggi um tryggingu vegna sjósóknar að geta leitað þarna til hafnar. Hvað áhrærir kauptúnin Stokkseyri og Eyrarbakka, þá munu þau stunda útgerð frá Þorlákshöfn, þegar gæftir eru ekki stöðugar eða ekki góðar, því að það er ólíkt að sækja á fiskimið frá Þorlákshöfn eða frá Stokkseyri og Eyrarbakka. Skerjaklasinn, sem er fram af þeim kauptúnum, veldur því, að þar er mjög brimasamt, ef nokkur ókyrrð er í sjó, en slíku er ekki til að dreifa í námunda við Þorlákshöfn, þar er aðdýpi mikið og sjórinn hreinn alveg upp að lendingu og dýpkar skjótt. Þetta eru einhver beztu fiskimið í grennd við þessa höfn, eftir því sem þau gerast hér við þetta land. Það eru oft ekki nema fimm mínútur úr höfninni á fiskimiðin og oft og einatt, ef fiskigöngur eru verulegar, á þessum miðum mokafli. Nú eru íshús á Stokkseyri og Eyrarbakka. Starf þeirra og tilvera byggist á sjósókninni fyrst og fremst. Þess vegna er það, að þótt útgerðin fari fram frá Þorlákshöfn og þaðan sé sótt á miðin, þegar gæftir eru ekki góðar, þá þarf eigi að síður að geta flutt sjávarafla á milli staðanna. Og eins og ég hef hér gert grein fyrir áður og grg. ber með sér, þá er svo mikill munur á vegalengd hvað landflutningana snertir, að þetta kemur til með að muna árlega stórfé, og eftir því sem útgerðin vex og verður meiri, því meiri fjárhæðum má búast við að þetta nemi. Ég vil því vona, að hv. alþm. líti á málið frá þessu sjónarmiði, hve mikilvægt það er, og samþ. nú þetta frv., svo að það geti orðið að lögum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið frekar. Ég vil leyfa mér að leggja til, að að þessari umr. lokinni verði því vísað til samgmn., - ætla ég, að það hafi farið til hennar áður, - og vil ég nú mega vænta þess, að hv. samgmn. verði fylgin sér í afgreiðslu málsins og harðskeytt, ef einhvers staðar kæmi fram eitthvað, sem benti til þess, að það ætti að hindra framgang málsins.



Herra forseti. Allir þm. Alþfl. í þessari hv. deild flytja þetta frv., sem nú er til umræðu. Efni þess er að lögfesta, að konum skuli greidd sömu laun sem körlum, að hvaða störfum sem þær ganga ásamt karlmönnum. Í 1. gr. er það tekið sér, að íslenzka ríkið skuli greiða konum sömu laun og körlum í öllum störfum, embættum og sýslunum. Það mun fyrst hafa verið árið 1911, sem konur fengu rétt að lögum til embætta hér á landi; þangað til áttu þær engan rétt til slíks. Og sú venja hefur skapazt án lagasetningar, að konur, sem gegna embættum hjá íslenzka ríkinu, hafa sömu embættislaun. Sennilega hefur gleymzt, þegar fyrsta konan tók við embætti, að setja sérstök lagaákvæði um það, að hún hefði lægri laun. Að minnsta kosti er þetta svona. En aftur á móti er það um margvísleg störf og sýslanir hjá íslenzka ríkinu á þann veg, að konur eru þar með allt önnur laun en karlmenn og miklu lægri. Sama er um þetta að segja hjá íslenzkum sveitarfélögum og bæjarfélögum, að konur eru þar oftlega í sams konar starfi og karlmaður, en njóta miklu lakari launakjara. 1. gr. er ætlað að taka af öll tvímæli um þetta og réttlæta það æpandi ósamræmi, sem nú ríkir í þessum efnum, og vitanlega algera ranglæti. 2. gr. er um það, að þegar fólk sé fært milli launaflokka, þá skuli sömu reglur gilda um færsluna milli launaflokkanna, hvort sem konur eða karlar eigi í hlut. Það sýndist nú svo sem það væri nálega óþarft að lögfesta slíkt, og andi gildandi launalaga er ótvírætt sá, að konur eigi að njóta sem mest launajafnréttis á við karlmenn. En í framkvæmdinni hefur það orðið svo hjá ríkisembættismönnum og forstjórum stofnana, að konur hafa ekki verið færðar milli launaflokka eftir sömu reglum og karlmenn, og þegar maður hefur haft margra ára reynslu af því, að framkvæmdin er þessi, þá er ekki annað fyrir hendi en að setja lagaákvæði um þetta sjálfsagða atriði. Ég veit það, að mörgum dettur í hug, að það sé sízt af öllu ástæða til þess, að konum séu borguð lægri laun við verzlunarstörf, skrifstofustörf og afgreiðslustörf og þess konar, og það geti varla verið, að þar sé um mikinn launamismun að ræða milli karla og kvenna, en þarna er kannske einna mestur launamismunur milli karla og kvenna í framkvæmdinni. Því er það efni 3. gr. þessa frv., að skrifstofustörf öll og afgreiðslustörf í verzlunum skuli greidd með sama kaupi, hvort sem þau séu unnin af körlum eða konum. Að lokum kemur svo að því að taka af öll tvímæli um það, að við hin venjulegu daglaunastörf, erfiðisvinnu, vinnu við iðju og iðnað, þ. á m. störf í hraðfrystihúsum, t. d. fiskiðnaðarins, skuli konum greidd sömu laun og körlum, og til þess að hafa þar engar smugur, - því að ef smugur fyndust, þá yrðu þær notaðar, - er það ákvæði, að öll sérákvæði í samningum stéttarfélaga um lægri laun til handa konum en körlum skuli falla úr gildi, þegar þetta frv. yrði að lögum, eða í seinasta lagi frá 1. jan. 1954. Ég held, að þeir verði fáir, sem treystast til þess að mæla gegn því, að þetta frv. flytji réttlætismál. Þetta mál er fyrst og fremst flutt af Alþfl. sem réttlætismál. Það er ekki flutt sem neitt sérmál kvenna. Það er jafnréttismál og réttlætismál, sem ætti ekki að þurfa að gera ráð fyrir að yrði barizt á móti af neinum. Það er skammt síðan konur höfðu ekki rétt til náms í skólum ríkisins. Þær höfðu ekki rétt til að taka próf, þó að þær hefðu fengið að njóta námsins. Þær höfðu ekki rétt til íslenzkra embætta í þjónustu ríkisins, hvaða lærdóm sem þær höfðu, fyrr en það var tekið í lög árið 1911. Þær höfðu ekki atkvæðisrétt, hvorki í sveitarstjórnarmálum né til Alþingis og ekki heldur kjörgengi. Og það eru aðeins örfáir áratugir síðan menn opnuðu augun fyrir því, að þetta væri slíkt hróplegt ranglæti, að þetta gæti ekki gengið, og það yrði að tryggja konum með lögum sama rétt og körlum í þessu efni. Sú var líka tíðin, að foreldrar gerðu þannig að íslenzkum lögum upp á milli barna sinna, að sonurinn fékk heilan hlut, þegar skipta skyldi arfi, en dóttirin hálfan, hálfan arf. Einnig það ranglæti var aftekið með lögum. Þannig hefur orðið að saxa ranglætið niður í þessum efnum, og er þó ýmislegt, sem máli skiptir, eftir enn, þ. á m. þetta, sem þetta frv. Alþfl. fjallar um, misrétti kvenna og karla í launamálum. Vinnuafl konunnar í þjónustu þjóðfélagsins, þjóðfélagsstofnana, er ekki metið á sama mælikvarða og vinna starfsbróðurins. Til þess að kveða það ranglæti niður þarf lagasetningar. Það er alveg greinilegt, að það gerist ekki af sjálfu sér, og það gerist því miður jafnvel ekki við hörðustu baráttu hinna sterkustu samtaka í landinu, þau áorka því ekki, eru búin að fást við þetta verkefni árum og áratugum saman og hafa ekki náð marki, eru í rauninni tiltölulega litlu nær. Yfirleitt má segja, að laun kvenna séu frá 2/3 hlutum, þar sem allra bezt er, upp í 3/4 hluta af kaupi karlmannanna. Í grg. þessa frv. eru tekin upp úr opinberum skýrslum, mjög nýlega út komnum, ýmis atriði, sem upplýsa það og sýna og sanna, að hér er ekki farið með fleipur. Þessar skýrslur fræða okkur m. a. um það, að af föstum starfsmönnum Rvíkurbæjar á árinu 1950 voru 140 konur í þjónustu bæjarins, þar með taldar kennslukonur og hjúkrunarkonur. Af þessum hópi voru aðeins 2 konur í níu hæstu launaflokkunum, 2 af 140, þ. e. 1 á móti hverjum 70. Hins vegar voru karlmennirnir 118 í níu hæstu launaflokkunum, 118 af 468, þ. e., ¼ hluti þeirra var í níu hæstu launaflokkunum. En aftur í sex lægstu launaflokkunum voru 44,4% konur, en 23.7% karlmenn. Þessar tölur þurfa ekki útskýringa við. Þær er ekki heldur hægt að vefengja, þær tala máli sannleikans, þær auglýsa opinbert og ómótmælanlegt ranglæti. Hjá fyrirtækjum Reykjavíkurbæjar, rafmagnsveitunni, gasveitunni, vatnsveitunni, hitaveitunni og Reykjavíkurhöfn, voru á árinu 1950 25 konur, sem voru taldar fastir starfsmenn, en af þeim var aðeins ein einasta kona með hærri laun en í 10. launaflokki. Ég taldi sjálfsagt að afla einnig upplýsinga um, hvernig þessu væri farið hjá íslenzka ríkinu, og sneri mér til ríkisféhirðis og fékk þar nokkrar upplýsingar viðvíkjandi því. Þá kom í ljós, að meðal fastra starfsmanna ríkisins voru, að því er mér var tjáð, 246 konur. Af þeim var engin í fjórum hæstu launaflokkunum, en í fimmta launaflokki fyrirfundust 2 og í sjötta launaflokki aðrar 2 og í sjöunda launaflokki voru 5 konur, þ. e., að í sjö hæstu launaflokkunum hjá ríkinu eru 9 konur. Þetta er á árinu 1953. Eins og ég áðan sagði, er ekkert samræmi í þessu hjá ríkinu. Þær konur, sem eru embættismenn hjá ríkinu, eins og t. d. veðurstofustjóri, ríkisféhirðir, veðurfræðingur, sem er í þjónustu veðurstofunnar, skólastjórar við tvo æðri skóla, eru á fullum embættislaunum. En hundruð kvenna, sem eru við ýmis störf og sýslanir hjá ríkinu og inna þar vitanlega af hendi störf, sem þær eru jafnfærar um að vinna og gera að öllu leyti eins vel eins og karlmaður sinnti starfinu, eru í hinum lægstu launaflokkum. Þarna er það augljóst, að samræmið er ekkert, það er farið út um þúfur. Hið gamla ranglæti ríkir við hliðina á skilningi hins nýja tíma. Og annaðhvort verða menn að treystast til að bera fram till. um, að kona, sem sé embættismaður, skuli ekki hafa sömu laun og karlmenn, heldur svona í kringum 2/3 til 3/4, og ná þannig samræmi, ellegar þá að viðurkenna, að það sé réttara að færa þetta til samræmis á þann veg, að allar konur í þjónustu ríkisins skuli fá sömu laun fyrir vinnu sína eins og ef störfin væru innt af hendi af karlmanni. Það er ekkert vit í þessu, a. m. k. á þennan veg, sem það er nú í framkvæmdinni. Það er ef til vill helzt hægt að skjóta einhverjum stoðum raka undir það, að í erfiðisvinnu skyldu konur hafa lægra kaup en karlmenn, því að þar mætti ætla í ýmsum tilfellum, að afköst konunnar yrðu minni. Það er líka svo, að í daglaunavinnunni hafa konur lægra kaup en karlmenn, og það er frá 2/3 og upp í 3/4, sem þær hafa af launum karla. Eðlilegast væri kannske, að þarna væri mestur mismunurinn á kaupi karla og kvenna, en hann er minnstur þarna - og hverju er það að þakka? Það er að þakka áratuga baráttu verkalýðsfélaganna. Það er allvíða, að kaup kvenna við erfiðisstörf er komið upp í 3/4 af kaupi karlmanna. Nú er það að vísu svo, að meginhluti allra starfa í atvinnulífi þjóðarinnar er með vaxandi tækni orðinn svo auðveldur og léttur, að afl og úthald kvenmannsins dugir til þess að inna störfin af hendi og að meiri líkamsorka karlmannsins sýnir þannig ekki yfirburði í afköstunum. En með þessari breytingu í atvinnulífinu hverfur í burtu meginástæðan fyrir því að hafa þarna tvenns konar kaup, annað og lægra handa konum og hærra handa karlmönnum. Það er líka kunnugt, að við störf, jafnvel mjög erfið störf eins og fiskvask, er það gömul og ný reynsla, að jafnvel í slíkum þrældómi sem slík vinna er ná konur meiri afköstum en karlmenn. Karlmennirnir verða þar bókstaflega að sætta sig við það að ná minni starfsárangri, þegar hvort tveggja vinnur hlið við hlið í akkorði. Og það er eingöngu því að þakka, að við þetta starf hefur ekki verið borgað með tímavinnukaupi, heldur eftir ákvæðisvinnutöxtum, að konurnar hafa þar fengið sinn rétt - og stundum borið meira úr býtum, af því að þær afköstuðu meira en karlmenn, sem unnu að fiskþvotti. - Í hraðfrystihúsunum er það alveg óumdeilanlegt, að konur eru þar eins góður vinnukraftur og karlmenn. Það er ef til vill hægt að halda því fram, að þegar á að flaka stóran fisk og gera það langan vinnutíma, þá geti karlmennirnir náð meiri afköstum við það verk út af fyrir sig í heild, en jafnvíst er hitt, að við öll þau störf, sem tilheyra innpökkun og vigtun fiskflakanna, sem er mikill þáttur í störfum hraðfrystihúsanna, eru konurnar langtum betri og afkastameiri vinnukraftur heldur en karlmenn. Í heild er því áreiðanlega hægt að fullyrða, að kvenfólk er eins verðmætur vinnukraftur í þjónustu fiskiðnaðarins og karlmenn og allur kaupmismunur milli kynjanna ætti á því sviði að falla niður. Nákvæmlega sama má segja um flest störf við iðju og iðnað í landinu, en þar er geysimikill munur á kaupinu. Sem dæmi er hér sagt frá því í grg. frv., að samkvæmt samningum Iðju, félags verksmiðjufólks í Reykjavík, er hæsta mánaðarkaup kvenna 1200 kr., en hæsta mánaðarkaup karla 1830 kr., og er þá í báðum tilfeilum miðað við grunnlaun. Niðurstaðan er sú í þessu tilfelli, að konur hafa ekki einu sinni 2/3 af kaupi karlmannanna. En það, sem sætir mestri furðu, þegar þessi mál eru athuguð og skoðuð ofan í kjölinn, er það, að á verzlunarsviðinu, við verzlunarstörf og skrifstofustörf, er kaupmismunur karla og kvenna hvað mestur. Og af hverju? Ja, það er af því, að hið starfandi fólk í verzlunarlífinu hér á landi hefur ekki haft skilning á því að bæta kjör sín með atbeina stéttarfélaga og stéttarfélögin hafa þar ekki fjallað um að rétta hlut kvenna á líkan hátt og þau hafa gert við hina erfiðari daglaunavinnu. Við athugun á samningum Verzlunarmannafélags Reykjavíkur hefur komið í ljós, að í hæsta launaflokki, sem í eru skrifstofustjórar og 1. flokks fulltrúar, er eingöngu miðað við karla. Það er ekki gert ráð fyrir því, að í þessum fyrsta og hæsta launaflokki sé nein kona, enda er það ekki. Í 2. flokki, en í honum eru aðalbókarar og fulltrúar 2. flokks og 1. flokks bréfritarar, sölustjórar og aðalgjaldkerar, er líka eingöngu miðað við karlmenn. Það er ekki fyrr en komið er niður í b-lið í 4. flokki, sem er um aðstoðarfólk á skrifstofum, að í fyrsta sinn í samningunum er gert ráð fyrir konum og körlum í sama launaflokki. Þar má jafnréttið byrja. Um afgreiðslufólk í búðunum er alveg sömu söguna að segja. 1. flokks deildarstjórar eru eingöngu karlmenn, og 1. flokks afgreiðslumenn skulu líka eingöngu vera karlmenn samkvæmt þessum samningum - alls ekki gert ráð fyrir því, að neinar konur geti verið 1. flokks deildarstjórar eða afgreiðslumenn. En konur geta aftur á móti orðið 2. flokks deildarstjórar. Nú þekkjum við flest til þessara starfa eitthvað meira eða minna og sjáum, að nálega í hverri verzlun eru bæði piltar og stúlkur, karlar og konur, og þau vinna þar hið sama verk, að rétta - oftast nær tiltölulega létta hluti fram yfir búðarborðið, afgreiða eitt kg af kaffi, einn smjörlíkispakka o. s. frv., o. s. frv. Þau afgreiða álnavörur, meðan búðin er opin. og það má vera með ólíkindum, ef það er yfirleitt þannig, að karlmaðurinn afgreiði þar meira, skili meira verki og verðmætara en afgreiðslustúlkan við hliðina á honum. En samt er það svona, launamismunurinn er verulegur og bezt launuðu störfin eru ekki ætluð konum. Að því er snertir mánaðarkaup karla og kvenna við verzlunarstörf, er það að segja, að afgreiðslumenn skulu hafa kr. 1351.35 í mánaðarlaun, þegar þeir byrja, en afgreiðslustúlkur með sömu menntun skulu hafa 1053 kr. Þetta er launamismunurinn þarna. Launamismunurinn við erfiðu störfin hérna í Reykjavík er sá, að samkvæmt taxta verkakvennafélagsins Framsóknar hafa konur frá kr. 6.60 og upp í kr. 6.90 á klst. eftir tegund vinnunnar, en karlmenn eftir taxta verkamannafélagsins Dagsbrúnar hafa þá frá kr. 9.24 og upp í kr. 12.00 á klst. eftir tegund vinnunnar. Munurinn er þarna mikill, en hann er samt minni en á verzlunar- og skrifstofusviðinu og á sviði iðnaðarins. Það er mjög stutt síðan það þótti alveg sjálfsagt að haga launamálum verkafólks á þann hátt, að langhæsta kaupið væri greitt í Reykjavík og næsta nágrenni hennar, en kaup væri nokkru lægra í stærri kaupstöðunum úti um land, en miklu lægra kaup í kauptúnum úti um land, og sennilega hefur svo verið gengið út frá því, að það félli vel inn í kerfið, að svo væri lægst kaup í sveitum landsins. Á þessu er nú orðin mikil breyting. Í meginhluta landsins er nú gildandi hið sama kaup og launamismunurinn í stærri kauptúnum orðinn hverfandi og sums staðar enginn miðað við Rvík. Vitanlega horfir þetta alveg rétt. Þetta var sjálfsögð leiðrétting. En það var sagt, þegar verið var að tala um, að það yrði greitt sama kaup í kauptúnunum kringum Ísafjarðardjúp og í Ísafjarðarkaupstað, að það mundi ríða öllu atvinnulífi á slig í sjávarþorpunum, og sagt, að ef kaupið í Hnífsdal, Bolungavík og Súðavík væri knúið upp í það sama og á Ísafirði, þá legðist öll útgerð þar niður, í bezta tilfelli yrði að lækka verðið á fiskinum, og það yrði þá að bitna á sjómönnunum, sem fengist fram til hagsbóta fyrir verkafólkið í þessu efni. En þetta voru eintóm falsrök, og það var vitanlega ekki hægt að taka tillit til þeirra, og svo er kaupið í þessum kauptúnum hið sama og í Ísafjarðarkaupstað. Nú skyldi maður ætla, að meðan atvinnurekendurnir í kauptúnunum höfðu lága kaupið, þá hefðu þeir grætt meira en atvinnurekendurnir á Ísafirði. Það var þveröfugt. Þeir atvinnurekendur stóðu sig verst, sem höfðu lægst kaupið. Það er fyrst eftir að kaupið var hækkað í þessum kauptúnum, sem atvinnulífið tók að taka verulegum framförum og er nú með einstökum glæsibrag þar, sem það hefur um áratugi verið hæst. Og þetta er ekkert torráðin gáta. Meðan þeir höfðu ódýra vinnukraftinn, þá létu þeir sér nægja alls konar vinnufrek vinnubrögð, gættu engrar hagsýni í atvinnurekstri sínum, héldu sig græða á lága kaupinu og skeyttu því ekki þeim ágóða, sem hægt var að hafa gegnum aukna tækni. En til þess urðu þeir neyddir, þegar lága kaupið hvarf, og við það réttu þeir sig úr eymdinni og kútnum, atvinnurekendurnir, auk þess sem velferð fólks auðvitað jókst við þetta. Þetta ranglæti, sem var rótgróið, allir töldu til skamms tíma sjálfsagt, töldu nauðsyn atvinnulífsins, er nú horfið, og það hefur orðið til blessunar. Alveg eins er með launamismun karla og kvenna. Þetta eru leifar gamals tíma. Þetta er ranglæti, sem menn einungis geta þolað vegna vanans, sem menn halda, að sé búinn að helga það, en það á engan rétt á sér, og það á að hverfa, hverfa sem fyrst, alveg eins og launamismunurinn hefur horfið fyrir baráttu stéttasamtakanna á hinum ýmsu stöðum á landinu. Ríkið er búið að stíga langt skref til þess að eyða launamismun kvenna og karla. Það launar embættismenn eins, hvort sem það eru konur eða karlar. Það á að launa alla starfandi menn og konur eins, hvoru kyninu sem starfsmaðurinn tilheyrir. Það dettur engum í hug, að ríkið eigi nú að græða á því að ætla þeim konum, sem eru embættismenn í þjónustu ríkisins, lægri embættislaun heldur en körlum, og að nokkrum árum liðnum munu allir sjá, hvílík fjarstæða það væri að hafa nokkurn launamismun karla og kvenna. Verkalýðshreyfingin og kvenréttindahreyfingin um heim allan hafa lengi beitt sér fyrir því, að konur nytu sömu launa og karlmenn. Alþjóðaverkalýðssamtökin hafa ár eftir ár, einkum nú hin síðustu ár, gert samþykktir um það, að launamismunur karla og kvenna verði að hverfa úr sögunni. Alþjóðasamband frjálsra verkalýðsfélaga, sem hélt þing í Stokkhólmi s. l. sumar, gerði samþykktir um þetta efni og hét á fulltingi alþýðusamtakanna í öllum löndum meðlimafélaganna að beita sér fyrir því, að sömu laun yrðu lögfest fyrir konur sem karla í viðkomandi löndum. Alþjóðavinnumálastofnunin í Genf hefur og á öllum þingum sínum hin síðustu ár beitt sér fyrir þessu máli, og fyrir hv. Alþ. hafa einum þrisvar sinnum legið prentaðar skýrslur og gögn frá þeirri virðulegu stofnun með áskorun til íslenzka ríkisins um að afmá launamismun kvenna og karla. Og íslenzku alþýðusamtökin - við getum nefnt hér Alþýðusamband Íslands - hafa á mörgum þingum undanfarið gert samþykktir um sömu laun kvenna og karla. Kvenfélagasamtökin hér á landi og kvenréttindasamtökin hafa sífellt klifað á þessu máli líka, en með litlum, já, með engum árangri. Vegna þessa, að hér er um óumdeilanlegt réttlætismál að ræða, sem virðist ekki ætla að leysast á annan hátt en með lagasetningu, bera þm. Alþfl. í þessari hv. d. málið fram í frv.-formi og vilja vænta þess, að löggjafarsamkoman styðji réttan málstað og geri frv. að lögum. Ég held að það sé réttast, að þessu máli verði vísað til allshn.

Eða heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér frv. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja þjóðjörðina Hanahól í Norður-Ísafjarðarsýslu. Efni þess er einungis það, að ríkisstj. verði heimilað að selja ábúanda þessarar jarðar, Hannibal Guðmundssyni, jörðina fyrir það verð, sem dómkvaddir menn meta. Ég hygg, að þetta frv. sé í samræmi við þá venju, sem tíðkazt hefur undanfarin ár, að gefa ábúendum þjóðjarða kost á að eignast þær. Hér á hlut að máli mjög dugandi bóndi, sem setið hefur jörðina vel um alllangt skeið, og virðist því allt mæla með því, að honum verði gefinn kostur á að eignast hana. Frekari ummæli tel ég ekki þörf á að láta fylgja þessu frv. Vil aðeins segja það, að það er mín skoðun, að það sé rétt stefna, að ríkið selji þeim bændum, sem sýnt hafa dugnað og atorku, þær þjóðjarðir, sem þeir hafa setið. Það er áreiðanlega affarasælast fyrir íslenzkan landbúnað, að sjálfseignarbændur séu sem flestir í landinu. Að svo mæltu vil ég leyfa mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.