Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að 2.–6. dagskrármálum er frestað fram yfir hádegishlé, til kl. 13:30.

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og velferðarráðherra.

Virðulegur forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vildi gjarnan heyra álit hæstv. forsætisráðherra á í framhaldi af umræðu undanfarinna daga. Í fyrsta lagi: Gerir hæstv. forsætisráðherra sér grein fyrir því að forseti Alþingis er kjörinn af þinginu en er ekki spil sem hæstv. forsætisráðherra getur notað í einhvers konar ráðherrakapli eins og skilja mátti af ummælum hennar? Hæstv. forsætisráðherra hefur meira að segja gefið í skyn að hæstv. forseti Alþingis verði látinn víkja hafi hún frumkvæði að slíku. Gerir hæstv. forsætisráðherra sér sem sagt ekki grein fyrir því að það er ekki ríkisstjórnin og ekki forsætisráðherrann sem velur forseta þingsins? Getur hæstv. forsætisráðherra þá jafnvel gengið enn lengra og lýst yfir stuðningi við hæstv. forseta þingsins því að hæstv. forsætisráðherra er líka þingmaður og ef kæmi til atkvæðagreiðslu um stöðu þingforseta þá hefði hæstv. forsætisráðherra eitt atkvæði eins og hinir þingmennirnir 62? Mundi hæstv. forsætisráðherra styðja núverandi hæstv. forseta Alþingis? Einnig langar mig að biðja hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur að vera góð við hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson því að hann hefur verið mjög illa fyrir kallaður undanfarna daga, ekki liðið nógu vel. Þetta birtist á ýmsan hátt. Hann er farinn að tala sér þvert um geð, jafnvel ráðast á vini sína og farinn að gera það sem sænskir vinir hæstv. forsætisráðherra mundu kalla að „projekta“, þ.e. farinn að heimfæra eigin vandamál og vandamál síns flokks yfir á aðra. Allt eru þetta einkenni þess að hæstv. utanríkisráðherra sé ekki nógu vel fyrir kallaður og því vil ég biðja hæstv. forsætisráðherra að gera mér þann greiða að vera góð við utanríkisráðherrann sinn næstu daga 

Hæstv. forseti. Þetta er ein sérkennilegasta ræða sem ég hef heyrt í þinginu, ég verð að segja eins og er. Það er undarlegt hvernig hv. þingmaður stillir upp orðum mínum í garð forseta þingsins. Ég verð að segja að bæði hvernig hann gerir það og hvernig fjölmiðlar hafa gert það er með ólíkindum. Það er gjörsamlega snúið út úr orðum mínum. Ég hef aldrei sagt að svo gæti farið að forseti Alþingis yrði látin víkja, ég hef aldrei sagt það. Ég fór bara yfir málið eins og það er, að stjórn þingsins viðkemur ekki forsætisráðherra sem slíkum, eins og um var spurt í fjölmiðlum. Allir vita hvernig val forseta fer fram. Í þessu tilviki kom forseti þingsins í hlut Samfylkingarinnar og ég gerði tillögu um Ástu R. Jóhannesdóttur sem forseta þingsins og ég hef engar breytingar lagt til á því. Það verður þingmaðurinn að hafa í huga. Ég vil líka segja að hjá Samfylkingunni verða þeir sem gegna æðstu embættum eins og ráðherrastöðum og forseta þingsins að gangast undir það að breytingar geta orðið á kjörtímabilinu. Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvernig stóð á því að hann bar það ekki undir þingið eða stjórnarandstöðuna þegar honum datt í hug að skipta út varaforseta sínum í haust. Í lögum eða þingsköpum á kosning varaforseta fastanefnda að gilda fyrir allt kjörtímabilið. Hvernig stóð á því að skipt var út varaforseta hjá hv. þingmanni og formanni Framsóknarflokksins? 
             Á sínum tíma var skipt út forseta hjá Sjálfstæðisflokknum á miðju kjörtímabili. Það var ekkert borið undir stjórnarandstöðuna. Af hverju ætti sérstaklega að gera það í þessu  Þetta allt er hin undarlegasta umræða sem hér fer fram og í fjölmiðlum og mér lögð orð í munn sem ég hef aldrei sagt.

Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra segir að sér séu lögð orð í munn sem hún hefur aldrei sagt en ítrekar í sömu ræðu það sem hún hefur sagt þess efnis að hún hafi ekki enn lagt til að skipt verði um forseta eins og það sé bara í hennar valdi að leggja til breytingu og þá verði hún framkvæmd. Jafnframt lýsir hæstv. forsætisráðherra því yfir að embætti forseta Alþingis sé í eigu Samfylkingarinnar og það geti vel komið til þess að Samfylkingin ákveði að gera breytingar hvað varðar stöðu forseta Alþingis. Þetta er staðfesting þess að hæstv. forsætisráðherra skilur ekki stöðu forseta Alþingis og aðgreiningu framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins. Jafnframt er hæstv. forsætisráðherra farinn að blanda saman nefndaskipan og kjöri forseta Alþingis.  Jafnframt ítreka ég spurningu mína 

Virðulegi forseti. Ég held að hæstv. utanríkisráðherra geti alveg séð um sig sjálfur. Ég þarf ekki að vera sérstaklega góð við hann. Mér fannst hann svara vel þeim spurningum sem til hans var beint um daginn. Það átti fullan rétt á sér. Hann hefur alltaf getað svarað fyrir sig sjálfur þannig að það er óþarfi að ég fari að leggja einhverja lykkju á leið mína til að vera sérstaklega góð við hann. Það er algjör óþarfi. Varðandi forseta þingsins þá er það bara þannig að mannaskipti í embættum þingsins, hvort sem það er forseti eða varaforseti, hafa ávallt verið álitin innanflokksmál viðkomandi flokka hvað sem líður skipunartíma viðkomandi einstaklinga samkvæmt þingsköpum. 

Hún svarar ekki …

Þurfti hv. þingmaður ekki að bera það undir þingið og fá jafnvel 32 undirskriftir fyrst honum datt í hug að skipta út sínum ágæta varaforseta? 

Virðulegi forseti. Á þessu kjörtímabili hefur hæstv. ríkisstjórn tekið upp alveg nýja siði, nýja tegund af verkalýðsbaráttu, þ.e. baráttu við verkalýðshreyfinguna og gegn verkalýðshreyfingunni. Þetta hefur komið fram eins og allir vita í stöðugleikasáttmálanum og hefur komið mjög skýrt fram síðustu vikurnar og mánuðina í aðdraganda þess þegar aðilar vinnumarkaðarins þurftu að taka ákvörðun um hvort þeir mundu segja upp kjarasamningum. Í sérstakri yfirlýsingu samninganefndar ASÍ vegna endurskoðunar kjarasamninga segir svo, með leyfi forseta: „Það er ekki ofsögum sagt að samskipti verkalýðshreyfingarinnar við ríkisstjórnina vegna vanefnda hennar á mikilvægum liðum yfirlýsingarinnar hafa verið með slíkum ólíkindum að hrikt hefur í stoðum.“ Síðar í yfirlýsingunni segir, með leyfi forseta: „… að sama skapi ámælisvert að vinnubrögð ríkisstjórnarinnar séu með þeim hætti að málum er hleypt í farveg átaka um efnisatriði sem sátt hafði náðst um fyrir átta mánuðum. Innan raða Alþýðusambandsins ríkir mikil gremja í garð stjórnvalda vegna þessa. Það er ólíðandi að íslenskt launafólk skuli ekki geta treyst orðum oddvita ríkisstjórnarinnar.“ Staðan var sem sagt sú að allir voru sammála um að viðsemjendurnir, þ.e. Samtök atvinnulífsins og ASÍ, hefðu staðið við sitt. Álitamálið var að hæstv. ríkisstjórn hafði komið að þessu máli með yfirlýsingum, enn einum yfirlýsingunum, og niðurstaða Alþýðusambands Íslands, verkalýðshreyfingarinnar, fjölmargra verkalýðsfélaga, var sú að ríkisstjórnin hefði svikið allt sem hún hafði lofað í tengslum við þessa samninga. Þess vegna, eins og forseti Alþýðusambands Íslands sagði, er fullt tilefni til að segja upp þessum samningum af þeim ástæðum. Sem betur fer varð niðurstaðan sú að samningunum var ekki sagt upp en það er ekki ríkisstjórninni að þakka, það var gert þrátt fyrir það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera af sér. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Telur hún að Alþýðusamband Íslands og verkalýðshreyfingin 

Virðulegi forseti. Mér finnst að hv. þingmaður ætti að fara yfir og bera saman loforð og efndir í þessu efni áður en hann kemur í ræðustól og talar um svik. Af þeim 44 atriðum sem ríkisstjórnin féllst á að fara í hefur rúmlega helmingur þeirra gengið áfram og 19 eru í vinnslu. Ég hygg að engin ríkisstjórn, hversu langt sem þingmaðurinn leitar aftur, hafi ráðist í aðrar eins aðgerðir og kostnaðarsamar til að tryggja stöðugleika hér næstu þrjú árin. Ég hygg að þær aðgerðir sem við höfum farið í hafi kostað 30–40 milljarða. Meðal annars var farið í verðtryggingu á persónuafslættinum en hv. þingmaður ætti að líta til sögu Sjálfstæðisflokksins í því efni. Hækkun bóta almannatrygginga var veruleg, 12% hækkun á árinu, sömuleiðis á atvinnuleysisbótum. Jólabónus til atvinnulausra var 1.300 milljónir sem aldrei var gert í tíð Sjálfstæðisflokksins. Réttarstaða starfsfólks á vinnumarkaði sem er atvinnulaust hefur verið styrkt verulega með því meðal annars að fara út í aðgerðir sem tengjast námi þeirra sem eru atvinnulausir. Mér finnst ósanngjarnt hvort sem það er hv. þingmaður, ASÍ eða verkalýðshreyfingin sem heldur því fram að hér hafi ekki verið neitt annað en svik á ferðinni af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Hv. þingmaður veit það mætavel, hann er reyndur þingmaður, að það er ósanngjarnt í fyllsta máta að halda því fram að ríkisstjórnin hafi svikið loforð sín. Mörg af þeim hafa verið erfið, eins og lífeyrissjóðsmálin. Það er ekkert smámál að taka á því að rétta við A-hluta og B-hluta ríkissjóðs sem kostar hundruð milljarða. Það verður ekki hrist fram úr erminni á einu ári. Það tekur tíma og menn verða að hafa þolinmæði í það, en eitt er víst að vilji ríkisstjórnarinnar stendur að fullu til þess að klára það mál og önnur þau mál sem hún hefur lofað að fara í. 

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra er í rauninni að segja okkur að verkalýðshreyfingin viti ekki neitt í sinn haus, hún fari hér með hreint fleipur. Hæstv. forsætisráðherra fer af stað með sína gömlu þulu um að víst hafi ríkisstjórnin staðið við öll sín loforð en það liggur fyrir að heildarsamtök launafólks, Alþýðusamband Íslands og verkalýðshreyfingin eins og hún leggur sig, telja að hæstv. ríkisstjórn hafi svikið þessi loforð sem hún gaf sem voru forsenda kjarasamninganna. Hvers vegna skyldi verkalýðshreyfingin hafa íhugað mjög alvarlega að framlengja ekki kjarasamningana? Það er vegna þess að verkalýðshreyfingin er þeirrar skoðunar, og ætti kannski að hafa einhverja hugmynd um það sem hún er að tala um, að hæstv. ríkisstjórn hafi svikið öll þessi loforð. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. forsætisráðherra að tala eins og ekkert hafi gerst og verkalýðshreyfingin viti ekki neitt í sinn haus. Verkalýðshreyfingin veit að sjálfsögðu hvað hér er um að ræða. Ég ítreka spurningu mína til hæstv. forsætisráðherra: 

Virðulegi forseti. Ég vil ekki taka undir það sem hv. þingmaður segir, að verkalýðshreyfingin viti ekkert í sinn haus. Niðurstaða hennar var mjög skynsamleg í endurskoðun á kjarasamningunum nú í janúar. Hún ákvað að framlengja kjarasamningana.

Þrátt fyrir ríkisstjórnina.

Hún ákvað að framlengja kjarasamningana 

Þrátt fyrir …

Ég bið hv. þingmann að leggja það nú á sig að bera saman orð og efndir áður en hann kemur upp í ræðustól með alls konar dylgjur um ríkisstjórnina. 
             Ég hef sagt  
            

Forseti minnir ræðumenn í ræðustóli Alþingis á að beina máli sínu til forseta þingsins.

Hæstv. forseti. Það er freistandi að fara inn í þessa umræðu um mat verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda á efndum ríkisstjórnarinnar, en ég ætla ekki að gera það að sinni. Við höfum séð í fjölmiðlum það sem verkalýðshreyfingin og vinnuveitendasamtök hafa sagt í þeim efnum og svo heyrum við að hæstv. forsætisráðherra telur það allt saman misskilning. Í framhaldi af umræðu sem átti sér stað áðan milli hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og hæstv. forsætisráðherra vildi ég aðeins beina máli mínu að nýju til hæstv. forsætisráðherra. Eftir því sem ég get skilið þingsköp Alþingis er það svo skýrt í 6. gr. að kosning forseta og varaforseta gildi út kjörtímabilið. Á því geta þó orðið breytingar ef meiri hluti þingmanna, 32 þingmenn, biður um nýja kosningu en svo geta orðið breytingar ef einstakir einstaklingar sem gegna þessum embættum segja af sér. Ég hygg að það hafi gerst að minnsta kosti tvívegis á þessu kjörtímabili, bæði með hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur og hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, að þær hafi sagt af sér embættum varaforseta. Í slíkum tilvikum liggur auðvitað í eðli máls að ekki þarf að safna undirskriftum til að krefjast nýrrar kosningar. En það hefur komið fram, hæstv. forsætisráðherra veit af því eins og aðrir sem fylgjast með fjölmiðlum, að einhverjir þingmenn eru að safna undirskriftum undir beiðni um að kosið verði að nýju til forseta Alþingis 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sem kom í ræðustól áðan líka til að rifja upp hverjir hefðu vikið úr forsetastól. Hvað varðar varaforseta er það þingmaður Framsóknarflokksins, Siv Friðleifsdóttir. Hv. þingmaður orðaði það svo að hún hefði sjálf sagt upp sínu embætti. Ég hygg að hún hafi ekki gert það sjálfviljug  
            

Hæstv. forseti. Ég skal vera aðeins nákvæmari í spurningu minni um þennan lista. Til þess að sá listi hafi einhver áhrif þarf hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, sem mér skilst að hafi forgöngu um söfnun undirskrifta á hann, 

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir greip fram í og sagði, listinn er algerlega á hennar ábyrgð. Hún hefur fullan rétt til að gera það sem hún vill í því efni. Það er ekki bara kosning forseta heldur líka varaforseta sem á að gilda allt kjörtímabilið og við höfum skipt um varaforseta. Í þingsköpum stendur, með leyfi forseta: „Þingið getur þó, hvenær sem er, kosið að nýju […] ef fyrir liggur beiðni meiri hluta þingmanna þar um og fellur þá hin fyrri kosning úr gildi er ný kosning hefur farið fram.“ Þetta á líka við um varaforseta. Ég varð ekki vör við að fram færi nein söfnun á undirskriftum þegar varaforseti þingsins Siv Friðleifsdóttir vék úr embætti. Ég held að það hafi ekki verið hennar vilji. Ég skal svara spurningu hv. þingmanns beint: Ég mun ekki skrifa undir þennan lista.

Frú forseti. Nokkuð hefur verið í umræðunni undanfarið, byrjaði um áramótin þar sem hæstv. utanríkisráðherra lét þau orð falla, að kominn væri tími á að skipta út hæstv. forsætisráðherra, formanni Samfylkingarinnar. Í umræðum um landsdómsmálið ræddu nokkrir hv. þingmenn samstarfsflokks Samfylkingarinnar um stöðu hæstv. forsætisráðherra. Þar sagði meðal annars einn þingmaður að svo virtist sem hæstv. forsætisráðherra væri búin að gleyma hrunábyrgð sinni. Annar þingmaður samstarfsflokksins sagði að það væri sérstakt þegar hæstv. forsætisráðherra væri farin að tjá sig með þeim hætti sem hún gerði þegar hún hefði átt sæti í ríkisfjármálanefnd á sínum tíma. Ríkisfjármálanefnd þessi var einmitt skipuð Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, Geir H. Haarde, Árna Mathiesen og svo hæstv. núverandi forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur. Þessi nefnd var á vegum ríkisstjórnarinnar og átti að fylgjast með öllum aðgerðum um ríkisfjármál og samræma. Hún hafði fulla yfirsýn yfir allt sem var að gerast á síðustu dögum og vikum fyrir bankahrun. Í ljósi þess að svo virðist sem innan bæði Samfylkingarinnar og samstarfsflokksins sem og úti í samfélaginu séu vaxandi raddir um ábyrgð hæstv. forsætisráðherra langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvað henni finnist um þessar vangaveltur og hvort ráðherrann hafi hugleitt stöðu sína í tengslum við þessi mál. Hefur hæstv. forsætisráðherra hugleitt sína persónulegu stöðu sem forsætisráðherra þjóðarinnar eftir hrun í ljósi þess að hún átti sæti í þessari ríkisfjármálanefnd í aðdraganda hrunsins?

Virðulegi forseti. Fyrst út af inngangi hv. þingmanns þar sem hann vísar í hæstv. ráðherra Össur Skarphéðinsson er það þannig að ég hef fullt umboð og fullan stuðning frá landsfundi flokksins sem haldinn var fyrir tveimur, þremur mánuðum. Þar lagði ég upp verkefnalista sem ég er að fylgja eftir og ætla mér að gera til enda þessa kjörtímabils þannig að það er engan bilbug á mér að finna. Ég veit ekki til annars en að ég hafi fullan stuðning míns flokks til að klára þau mál og þó að einhverjar vangaveltur séu hjá Össuri Skarphéðinssyni um einhverja framtíðarleiðtoga flokksins geri ég ekki mikið með það. Hann getur verið með sínar vangaveltur út og suður alveg eins og honum sýnist. Varðandi veru mína í ríkisfjármálanefnd finnst mér þar gæta mikils misskilnings.  Síðan ætla ég að biðja hv. þingmann að lesa skýrslu rannsóknarnefndar um minn hlut í þessu og fara yfir hann vegna þess að þar var ekkert, að mati skýrslunnar og höfunda hennar eða rannsóknarnefndar í þinginu, sem gaf tilefni til þess að ég yrði ákærð með einum eða neinum hætti. Þetta eru tilefnislausar dylgjur og ég skil ekki hvað vakir fyrir hv. þingmanni í þessu efni.

Frú forseti. Eftir hrunið sem varð hér er rík krafa í íslensku samfélagi um pólitískt siðferði. Það er rík krafa um að þeir sem voru í innsta hring í hruninu axli pólitíska ábyrgð. Ríkisfjármál og efnahagsmál eru nátengd. Ríkisfjármálanefnd þar sem áttu sæti hæstv. forsætisráðherra ásamt Geir H. Haarde, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og Árna M. Mathiesen ber að sjálfsögðu pólitíska ábyrgð. Ráðherra í þeirri nefnd er í innsta hring í aðdraganda hrunsins. Ég ítreka spurningu mína í ljósi þess hve mjög krafan um siðferði hefur vaxið í íslensku samfélagi: Hefur hæstv. forsætisráðherra virkilega ekki á nokkru stigi velt fyrir sér, ekki gagnvart sínum eigin flokki heldur gagnvart þjóðinni, hvort hún ber ábyrgð  
            

Forseti biður hv. þingmenn um að gefa hljóð.

Virðulegur forseti. Ég hygg að ekki bara ráðherrar heldur þingmenn allir hér inni sem áttu þá sæti hafi hugleitt sína siðferðilegu ábyrgð.

Í ríkisfjármálanefnd.

Þeir hafa hugleitt sína siðferðilegu ábyrgð. 

Hefurðu hugleitt þetta?

Eru margir hér inni sem gerðu það á sínum tíma? Ég sem hér stend gerði miklar athugasemdir við ýmislegt sem fram fór þegar ég var þingmaður á árunum 2005, 2006 og 2007 og má lesa um það í þingskjölum þar sem ég varaði við ýmsu sem þá var að ske í samfélaginu og efnahagslífinu, m.a. stærð bankanna, hvernig bankarnir væru að kaupa í sjálfum sér og hvernig þeir lánuðu stjórnendum fyrirtækjanna. 
             Hv. þingmaður hefur engin efni á að spyrja svona spurninga. 

Forseti vill geta þess að hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki átt tök á því að komast til þings vegna ófærðar. Næsta fyrirspurn átti að beinast að honum en hv. þingmaður sem tekur til máls hefur ákveðið að beina fyrirspurn sinni annað. Hv. 7. þm. Reykv. n. Pétur H. Blöndal beinir fyrirspurn sinni til hæstv. velferðarráðherra.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. velferðarráðherra Guðbjart Hannesson um örlög og framtíð nefndar sem á að fjalla um samspil lífeyrissjóða og almannatrygginga og yfirleitt um greiðslur úr almannatryggingum og einföldun þeirra greiðslna. Nú hafa fulltrúar Öryrkjabandalagsins sagt sig frá nefndinni en ekki úr henni. Þeir ætla ekki að mæta á fundi heldur vilja fylgjast með störfunum. Það er vegna þess að þeir eru ekki sáttir við að þessi nefnd eigi að starfa án þess að til komi nýtt fjármagn inn í þetta velferðarkerfi. Búið er að setja fram tillögur og hugmyndir um einföldun á lífeyri til aldraðra. Næsta verkefni var að fjalla um einföldun á lífeyri til öryrkja. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvernig hann lítur á örlög þessarar nefndar og framtíð. Ég vil spyrja frú forseta um tímann. Hann er alltaf tvær mínútur, mér líkar það svo sem ágætlega en …

Tímamæling fer fram í borði forseta og þar virkar klukkan … þangað til fyrir augnabliki að aðstoðarmaður stöðvaði hana en hv. þingmaður á eina mínútu eftir.

Þá vil ég nota þá mínútu til að spyrja um mínar hugmyndir í þessu efni og spyrja ráðherra að því hvort ekki sé fráleitt að líta eingöngu á samspil almannatrygginga og einföldun þess kerfis, hvort ekki þurfi að líta á allt heila velferðarkerfið, og þá er ég að tala um húsaleigubætur, vaxtabætur, barnabætur samkvæmt skattkerfinu, Lánasjóð íslenskra námsmanna - öll þessi kerfi eru að tryggja börn og þau eru að tryggja heimili eða húsnæðiskostnað og eru mjög illa samræmd. Ég hef barist fyrir því í nefndinni að hún fjallaði um alla þessa þætti saman þannig að við fáum heildstætt kerfi sem eigi ekki bara við um öryrkja og aldraða heldur líka um hinn vinnandi mann, sem oft og tíðum er ekki með sérstaklega há laun.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir fyrirspurnina en hann er sjálfur þátttakandi í þessari nefnd. Hann gerði ágætlega grein fyrir því að nefndin, sem hefur verið að vinna að endurskoðun á almannatryggingakerfinu, setti sér það vinnulag að vinna fyrst með ellilífeyrisþega og ætlaði nú eftir áramótin að byrja með örorkulífeyrisþega. Erindi kom frá Öryrkjabandalaginu rétt fyrir jólin þar sem þeir óskuðu eftir að fá aukið vægi í nefndinni þar sem þeir fengju þá tvo fulltrúa í stað eins áður - raunar vildu þeir fá enn fleiri en við ákváðum að bjóða þeim að hafa tvö sæti í nefndinni. Það kom því mjög á óvart þegar nefndin kom saman á nýju ári og ætlaði að fara að byrja vinnu með örorkulífeyrinn að þeir skyldu koma með bókun um að þeir ætluðu ekki að taka þátt í starfi nefndarinnar að svo stöddu. Þessi nefnd hefur ekki fengið það hlutverk að úthluta peningum og hefur aldrei verið. Menn töluðu með byrjunarvinnu út frá núlllausn og ég skildi hugtakið núlllausn þannig að maður einmitt tæki peningalega þáttinn út og reyndi að stilla upp kerfi sem væri réttlátt, virkaði, einfaldara, þar sem dregið yrði úr víxlverkun og öðru slíku, það var verkefni hópsins. Enda tók hann það mjög alvarlega í byrjun, að mér er sagt, og eftir því sem ég hef fylgst með, að reyna að einfalda hugmyndirnar um það hvernig tekjutengingar eigi að vera í þessu kerfi, hvaða lífeyri er um að ræða o.s.frv. Glímt hefur verið við þetta í fjöldamörg ár og það sem þessi hópur átti að gera var einmitt að vinna úr öllum þessum skýrslum sem hafa verið unnar af fyrrverandi ríkisstjórnum og fyrrverandi vinnuhópum og reyna að leiða þetta allt saman til að komast einu skrefi lengra. Það er leið að segja að við ætlum að leggja allt undir og það er klárt að við erum að skoða húsnæðiskerfið, við erum að skoða lánasjóðskerfið, við erum að skoða greiðsluþátttökuna í heilbrigðiskerfinu o.s.frv. en ég held að það sé óráðlegt að setja þetta allt undir einn hatt og halda að við getum náð utan um þetta allt í einu. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er rétt að það er mjög brýnt að einfalda velferðarkerfið. Þess vegna finnst mér það miður að hæstv. ráðherra ætlar eingöngu að skoða almannatryggingakerfið, sem er ekki nema hluti af velferðarkerfinu, en er samt að tryggja til dæmis framfærslu barna og húsnæðiskostnað og á sama tíma og menn geta verið með lán fyrir framfærslu barna hjá lánasjóðnum og lán fyrir húsnæðiskostnaði o.s.frv. þannig að verið er að tryggja þetta á mjög mörgum stöðum. Ég er sammála hæstv. ráðherra í því að verkefni nefndarinnar var að búa til einfaldari og samræmdari og réttlátari reglur. Það kom mér því mjög á óvart þegar ákveðið var að enginn ætti að lækka - því við svona breytingar hljóta alltaf einhverjir að lækka og aðrir að hækka - og ríkisstjórnin bauðst til að setja 2,3 milljarða í það, á árinu 2013 reyndar.

Hæstv. forseti Hv. þingmaður fellur í þá gryfju að segja að ég hafi svarað því að ég ætli eingöngu að skoða almannatryggingakerfið. Ég var einmitt að segja öfugt. Það eru hópar í gangi að skoða allt húsnæðiskerfið frá A til Ö. Það eru hópar að vinna að því. Við erum með lyfjafrumvarpið inni, að fara í greiðsluendurskoðunina, það er verið að skoða lánasjóðsmálin í menntamálaráðuneytinu. Við verðum auðvitað að taka þetta lið fyrir lið. Við þurfum að skoða barnatryggingarnar þó það starf hafi ekki farið í gang. Það er verið að tala um að það verði einmitt unnið undir þessum hópi eða í tengslum við hann. Það sem hefur breyst, og ég kom ekki að í fyrra svarinu, er að í tengslum við kjarasamningana hafa stéttarfélögin óskað eftir því að koma inn í þessa vinnu til að skoða samhengi á milli lífeyrissjóðanna og almannatryggingakerfisins. Ég tel afar brýnt að við vinnum frekar úr því vegna þess að til framtíðar er hugmyndin sú að almannatryggingakerfið eins og nú standi að opinberum styrkjum eða bótum, lífeyrissjóðsgreiðslum og séreignarsparnaði. 

Virðulegur forseti. Ég held að hæstv. forseti ætti að hafa áhyggjur af öðrum þingmönnum en mér hvað varðar umræðu undir þessum lið. En ég vildi bara beina því til hæstv. forseta Alþingis að mælast til þess við hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar að þeir svari spurningum sem til þeirra er beint í þessum fyrirspurnatíma. Þetta er algerlega tilgangslaus liður ef hæstv. ráðherrar eiga að komast upp með það aftur og aftur, eins og hæstv. forsætisráðherra gerir því miður iðulega í þessum fyrirspurnatíma, að svara með tómum skætingi og fyrst og fremst með spurningum á móti. Það er hægt að ræða það að hafa sérstakan fyrirspurnatíma til alþingismanna frá forsætisráðherra ef hæstv. forsætisráðherra telur þörf á því. En ef við ætlum að hafa þennan lið á dagskrá þingsins, óundirbúinn fyrirspurnatíma ráðherra, þá mælist ég til þess að hæstv. forseti biðji hæstv. ráðherra að svara spurningum svo eitthvert gagn megi verða að þessum lið. Hæstv. forsætisráðherra hefur til dæmis í engu getað svarað þeirri einföldu spurningu hvort hún styðji núverandi hæstv. forseta Alþingis en lagði hins vegar lykkju á leið sína til að tala máli eins hv. þingmanns sem er að safna undirskriftum gegn hæstv. forseta.

Virðulegur forseti. Við höfum í þrjú ár eða lengur rætt stöðu heimila og hversu brýnt væri að grípa til róttækra aðgerða til að ráða bót á skuldavanda þeirra og jafnframt að uppbygging í atvinnulífinu væri háð því að gripið væri til róttækra og skilvirkra aðgerða er varða skuldir fyrirtækja. Það hefur furðulítið gerst í því efni og ýmsir orðið til að benda ríkisstjórninni á hversu hættulegt það hefur reynst að sinna þessum málum ekki sem skyldi. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra brugðist við slíkum ábendingum á kunnuglegan hátt. Hagsmunasamtök heimilanna hvöttu hæstv. forsætisráðherra til að ráðast í almennar aðgerðir í skuldamálum heimila. Hæstv. forsætisráðherra lét þá skrifa fyrir sig skýrslu til að færa rök fyrir því hvers vegna það væri ekki hægt, bað Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að skrifa þá skýrslu og byggja hana á gögnum frá ríkisstjórninni, byggja hana á þeim gögnum sem ríkisstjórnin mataði Hagfræðistofnun á í stað þess að Hagfræðistofnun liti til frumgagna sem hún virðist auk þess ekki einu sinni hafa haft aðgang að. Það er margt sérkennilegt í niðurstöðum Hagfræðistofnunar, eins og ýmsir hafa þegar bent á á undanförnum dögum. Þar má sérstaklega nefna Marinó G. Njálsson, sem hefur skrifað töluvert um þessa skýrslu og sett fram spurningar sem ég held að hæstv. forsætisráðherra, sem ber í raun ábyrgð á þessari skýrslu, verði að beita sér fyrir að fá svör við. Í fyrsta lagi er mjög sérkennilegt að því sé haldið fram að svigrúm til niðurfærslu lána sé uppurið þar sem svo mikill kostnaður hafi fallið til vegna gengisbundinna lána sem dæmd voru ólögmæt. Með öðrum orðum er verið að segja að það svigrúm sem átti að vera til staðar til að færa niður lán heimilanna, verðtryggð lán ekki hvað síst, hafi allt farið í að bera tjón af því að gengisbundnu lánin voru dæmd ólögmæt. Nú lá það fyrir, áður en bönkunum var skipt upp, að gengisbundnu lánin kynnu að vera ólögmæt. Á það bentum við margoft í þinginu, framsóknarmenn, og að alls ekki mætti færa þessi lán yfir á fullu verði eða án þess að í afskriftum væri gert ráð fyrir því að lánin kynnu að verða dæmd ólögmæt. Að því var ekki hugað og nú ætla menn að nota það svigrúm sem átti að nýta til niðurfærslu annarra lána í þessar afskriftir af gengisbundnum lánum. Hæstv. forsætisráðherra hlýtur að vera sammála mér um að það sé óeðlilegt. Jafnframt er því haldið fram að töluvert hafi farið í 110%-leiðina og sértæka skuldaaðlögun. Það eru þá bara nokkrir milljarðar samanborið við hátt í 100 milljarða sem áætlað er að hafi farið í gengisbundnu lánin. Annað sem vekur athygli er að samkvæmt skýrslunni er því haldið fram að gengisbundin lán hafi verið færð niður um 26,3%. Samkvæmt skýrslu fjármálaráðherra hafa gengisbundin lán hins vegar verið afskrifuð um meira en helming. Þarna er verulegur óútskýrður munur eins og reyndar í svo mörgu í þessari yfirferð. Loks leggja skýrsluhöfundar lykkju á leið sína til að útskýra að ef menn ætli að ráðast í almenna leiðréttingu þá yrði það mjög dýrt - menn nefna töluna 200 milljarða og að ríkið hafi alls ekki efni á þeirri upphæð, ríkið mundi einfaldlega ekki ráða við það. Þá er áhugavert að setja þetta í samhengi við ummæli hæstv. forsætisráðherra, ekki hvað síst varðandi Icesave-kröfurnar, sem voru mjög lítill hluti af þessu, því að þar var um að ræða hreinar greiðslur úr landi í erlendri mynt. Hér er eingöngu um að ræða niðurfærslu lána innan lands svo að í samanburði hefði tjónið af Icesave-samningunum nú þegar verið orðið miklu meira en ef menn hefðu ráðist í þessa almennu niðurfærslu sem Hagfræðistofnun segir ríkið engan veginn hafa efni á. Telji hæstv. forsætisráðherra skýrsluna rétta þá staðfestir hún þrennt: Í fyrsta lagi stórkostleg mistök ríkisstjórnarinnar við stofnun nýju bankanna þar sem ekki hafi verið nógu mikið svigrúm til afskrifta, ekki svigrúm í samræmi við þörfina. Í öðru lagi mistök varðandi gengisbundnu lánin, að hafa ekki tekið tillit til þeirra aðvarana sem komu fram varðandi þau. Í þriðja lagi að áform ríkisstjórnarinnar um samþykki Icesave hefðu sett Ísland í þrot því að hefði leiðrétting lána gert það þá hefðu Icesave-samningarnir svo sannarlega gert það. Telji hæstv. forsætisráðherra skýrslu Hagfræðistofnunar rétta þá er hún mikill áfellisdómur yfir þessari ríkisstjórn.

Forseti. Ég vil byrja á að mótmæla því að þessi skýrsla sé einhver áfellisdómur yfir störfum ríkisstjórnarinnar. Hún felur fyrst og fremst í sér staðreyndir málsins sem hlutlaus stofnun setur fram og hefur verið yfirfarin af hlutlausum aðila, eins og Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum. Þau hafa ekki gert athugasemdir við það sem þar kemur fram. En ég held að það sé ástæða til að rifja upp að ríkisstjórnin hefur gripið til margþættra aðgerða vegna skuldavanda heimilanna. Í fyrra fengu 37 þús. heimili vaxtabætur, 320 þús. kr. að meðaltali. Vaxtaniðurgreiðslurnar fengu 65 þús. heimili, 95 þús. kr. að meðaltali. Komið var til móts við þá sem eru yfirveðsettir með þunga greiðslubyrði og þar skiptir 110%-leiðin mestu, 15 þús. umsóknir um 110%-leiðina hafa borist og samþykktar hafa verið rösklega 10 þús. umsóknir. Það sýnir að rétt var að bjóða upp á þetta úrræði og er rétt að gagnrýnendur hafi það í huga. Frá hruni hafa skuldir heimilanna verið lækkaðar um hartnær 200 milljarða kr. og 50–60 milljörðum til viðbótar varið til vaxtabóta og vaxtaniðurgreiðslna. Þingmenn hafa í umræðum, t.d. hér í gær, vitnað til talna Hagstofunnar frá því í haust um fjárhagsstöðu heimilanna og talið eins og 60 þús. heimili séu gjaldþrota. Því fer víðs fjarri. Það verður að hafa í huga að könnun Hagstofunnar var gerð á fyrri hluta síðasta árs, tekur til ársins 2010 þegar Ísland var á botni kreppunnar og þá sögðust 16 þús. heimili eiga mjög erfitt með að ná endum saman og 46 þús. í nokkrum erfiðleikum. En síðan þá, og það skiptir öllu máli, hefur mikið verið gert í skuldaaðgerðum fyrir heimilin og þær 50–60 aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til eru farnar að virka vel. Nú sjáum við að skuldir hafa lækkað um 10%, vanskil hafa minnkað, einkaneysla aukist og störfum fjölgað. Fasteignaverð hækkaði um 10% á síðasta ári sem jafngildir því að raunvirðið hafi hækkað um 4–5%. Síðast en ekki síst nefni ég að kaupmáttur launa jókst um 3,7% á síðasta ári og enn meira hjá þeim sem hafa lægstu launin. Margoft hefur í umræðunni verið vísað til svigrúms bankanna til afskrifta. Ýmsar tölur hafa verið nefndar í því sambandi og ég taldi því mikilvægt að skorið yrði úr um þetta mál í eitt skipti fyrir öll og fól Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að meta það. Niðurstöður Hagfræðistofnunar liggja nú fyrir í skýrslu. Ég spyr: Draga menn hlutleysi Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands í efa, skýrslu sem hefur verið yfirfarin líka af Fjármálaeftirlitinu sem á að hafa aðgang að öllum gögnum bankanna sem og Seðlabankanum? Í skýrslunni kemur fram það mat að svigrúm varðandi húsnæðislánin sé um 95 milljarðar kr. og Hagfræðistofnun ályktar að fyrirliggjandi tölur um afskriftir bendi til þess að þetta svigrúm bankanna sé uppurið og gott betur. Jafnframt hefur Íbúðalánasjóður fært niður lán án þess að svigrúm sé fyrir hendi og lagði ríkið sjóðnum til um 33 milljarða kr. til þessa verkefnis. Ég fól Hagfræðistofnun Háskóla Íslands einnig að meta tillögur Hagsmunasamtaka heimilanna um flata niðurfærslu húsnæðislána og niðurstaðan er að tillögurnar feli í sér viðbótarniðurfærslu sem nemi um 200 milljörðum kr., um 11% af landsframleiðslu. Hagfræðistofnun telur að ríkið muni bera 122 milljarða af þessum 200 milljörðum ef ráðist yrði í þessar aðgerðir vegna kostnaðar hjá Íbúðalánasjóði, lífeyrissjóðirnir 33 milljarða og innlánsstofnanir 45 milljarða kr. Af þessu má sjá að kostnaðurinn verður borinn af skattgreiðendum og lífeyrisþegum ef farið verður að tillögum Hagsmunasamtaka heimilanna. Ég geri kröfu til þess að þeir sem krefjast svo stórtækra aðgerða geri þjóðinni grein fyrir því hvar eigi að taka þessa peninga til að fara í þessar aðgerðir. Ég minni á að þetta er af þeirri stærðargráðu að það samsvarar öllum þeim niðurskurði sem við höfum þurft að fara í gegnum á síðustu þremur árum. Halli ríkissjóðs hefur minnkað um nálægt þetta og það hefur víða kostað blóð, svita og tár að fara í niðurskurð. Ef menn vilja fara í aðgerðir sem kosta sambærilegt, upp á 200 milljarða kr., verða þeir að gera grein fyrir því hvar á að taka þá peninga. 
             Skuldir fyrirtækjanna voru gríðarlega háar fyrir hrun, námu þrefaldri landsframleiðslu en endurskipulagning skulda fyrirtækjanna hefur borið árangur og skuldir eru núna um tvöföld landsframleiðsla í staðinn fyrir að vera þreföld. Í heildina nemur niðurfelling skulda fyrirtækja um 900 milljörðum kr. Nú sér fyrr endann á endurskipulagningu skulda heimila og fyrirtækja og vonandi lýkur því mikla verkefni um mitt næsta ár. Ég sé að tími minn er búinn þannig að ég skal fara í lokaorðum mínum hér á eftir 

Frú forseti. Við ræðum afskaplega viðamikið mál, skuldastöðu heimila og fyrirtækja. Ég ætla að byrja á fyrirtækjunum. Mjög mörg fyrirtæki eru enn í eigu banka sem eru aftur undir stjórn ríkisins og þótt þetta hafi kannski ekki alveg eyðilagt samkeppni í landinu hefur það skaðað hana verulega. Þá er vilji til fjárfestinga mjög lítill og það er kannski það sem helst er hægt að saka hæstv. ríkisstjórn um, að hafa ekki búið til þannig umhverfi að einstaklingar og fyrirtæki sjái sér hag í því að fjárfesta. Afleiðingin er stöðnun og kyrrstaða og afleiðingin af því er svo skortur á atvinnu. Þá kem ég að heimilunum. Heimilin hafa orðið að líða fyrir það að margir hafa misst vinnuna, orðið atvinnulausir, sem er alveg skelfilegt. Þá hafa mjög margir misst yfirvinnu, yfirborganir og annað slíkt og lækkað í launum sem er líka mjög slæmt því að þá bregðast allar forsendur. Svo hefur verðlag hækkað mjög mikið í kjölfar hrunsins, bæði á framfærslu og lánum, þannig að heimilin eru í mjög slæmri stöðu. Mér finnst allar aðgerðir beinast að þeim heimilum sem eru í mjög slæmum málum. Það hefur orðið til nýtt hugtak sem er millistéttaraulinn. Það er sá aðili sem stendur í skilum og borgar og borgar en fær hvergi neina hjálp. Ég held að hv. Alþingi þurfi að fara að skoða virkilega hvernig við hjálpum þeim sem hafa staðið í skilum, fóru ekki offari í fjárfestingum en eru í mjög slæmri stöðu í dag vegna þess að forsendur hafa breyst og tekjurnar minnkað en skuldbindingarnar, m.a. vegna framfærslu barna, hafa aukist. Þessar fjölskyldur eru í rauninni í mjög dapurlegri stöðu og enginn gerir neitt fyrir þær.

Forseti. Mér er nokkur vandi á höndum við að ræða þetta mál, a.m.k. ef litið er til heitis umræðunnar, þ.e. skuldastaða heimila og fyrirtækja, því að ræða hv. málshefjanda, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, snerist að mestu um skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Hefði verið nær að beina heiti umræðunnar þangað þannig að við gætum einbeitt okkur að því að ræða hana. Þessi nýja skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands varð til á ákveðnum forsendum. Eftir að Hagsmunasamtök heimilanna komu með tillögu sína til þingsins og forsætisráðherra var ákveðið í samráði við Hagsmunasamtök heimilanna að ráðast í úttekt á þessum málum. Í samkomulagi við stjórnvöld og Hagsmunasamtök heimilanna var ákveðið að fela Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að gera þá úttekt sem nú liggur fyrir. Báðir aðilar áttu aðild að því máli með einum eða öðrum hætti og það er sú niðurstaða sem nú liggur fyrir. Þess vegna þykir mér undarlegt ef menn gagnrýna í sjálfu sér niðurstöðu skýrslunnar á forsendum þess að þetta sé eitthvert plagg frá stjórnvöldum, þetta sé eitthvert áróðursplagg eða að það sé nánast verið að fylgja fyrirmælum stjórnvalda til að komast að einhverri tiltekinni niðurstöðu. Ég held að það sé langur vegur frá því. En auðvitað breytir það ekki því að skuldastaða heimila er slæm sem og skuldastaða fyrirtækja. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal áðan um þá sem bera þyngstu byrðarnar í dag. Það er algjörlega hárrétt og margt til í því sem hann sagði um millistéttina, svokallaða millistéttaraula, sem við kannski flest tilheyrum hér og erfiðast hefur gengið að ná til. Kannski þurfum við að einbeita okkur að því frekar en við höfum gert þar sem okkur hefur tekist býsna vel upp að mörgu leyti. Sá vandi sem hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi er kannski sá sem við ættum að einbeita okkur að í framhaldinu og beina þá umræðunni þangað.

Forseti. Forsætisráðherra spyr hvort verið sé að draga óhæði skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands í efa. Ég hlýt að svara því játandi. Það er slæmt ef við getum ekki treyst skýrslum aðila eins og Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Reyndar er það kannski ekkert nýtt. Við munum öll eftir skýrslu sem bar heitið Fjármálalegur stöðugleiki á Íslandi, hún hefur reyndar gengið undir öðrum nöfnum líka. Ég hlýt að gera athugasemd við óhæði skýrslu sem byggir meginniðurstöður sínar annars vegar á fréttatilkynningum Samtaka fjármálafyrirtækja og hins vegar á lagatúlkunum sem varla falla undir sérsvið Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Spurningunni um svigrúmið er enn ekki svarað og spurningunni sem öllu skiptir - hvað kostar að gera ekki neitt, hvað kostar þetta ástand, þetta frost? - er algjörlega ósvarað. Hreyfingin hefur lagt fram til oddvita ríkisstjórnarflokkanna tillögur um hvernig hægt sé að fjármagna almenna leiðréttingu. Þær hugmyndir byggja á því að ekki komi högg á ríkissjóð eða efnahagsreikning fjármálafyrirtækjanna og næst munum við leggja fram þingmál sem byggir á þessari leið og ég hvet þingheim allan til að kynna sér það þegar það kemur fram.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem einkennt hefur norrænu vinstri stjórnina er vangeta hennar til að horfast í augu við fordæmalausan vanda og traust hennar á að vandinn annaðhvort leysist af sjálfu sér eða með hefðbundnum aðgerðum. Skuldavanda heimilanna á samkvæmt ríkisstjórninni að leysa með aðgerðum sem hneppa samviskusömu fjölskyldurnar í skuldafangelsi en tryggja að kröfuhafar hámarki endurheimtur sínar. Afleiðingin er gífurleg eignatilfærsla sem birtist í vaxandi misskiptingu milli þeirra sem eiga og hinna sem skulda. Loforðið um norræna velferðarsamfélagið er orðið að kröfuhafasamfélaginu. Virðulegi forseti. Óánægja almennings vex stöðugt með hverju nýju útspili ríkisstjórnarinnar. Nýjasta dæmið er skýrsla Hagfræðistofnunar, stofnunar sem notar rangar upplýsingar um afskriftasvigrúmið og var ekki falið að reikna út hvað það kostar að gera ekki neitt. Það er orðið afar brýnt að leiðrétta öll lán. Að öðrum kosti festumst við í skuldakreppu eins og þeirri sem Japanar hafa þurft að glíma við í 12 ár, kreppu sem stafar af löskuðum efnahagsreikningum heimila og fyrirtækja sem verður til þess að allir vilja greiða niður lán og enginn vill fjárfesta. Frú forseti. Sátt mun ekki nást í samfélaginu nema við leiðréttum fasteignalán þeirra sem hafa tekið á sig 350 milljarða frá hruni vegna verðtryggingarinnar. Við eigum að horfast í augu við vandann og skoða þær leiðir sem Hagsmunasamtök heimilanna hafa lagt til og loks að framkvæma eitthvað í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ræða hæstv. forsætisráðherra áðan var mikil vonbrigði. Enn og aftur virðist forsætisráðherra ekki vera í nokkrum einustu tengslum við það sem er að gerast úti í samfélaginu eða við fólkið í landinu. Þegar ráðherrann kemur hér upp og heldur því fram að þetta sé ekkert vandamál, að búið sé að gera svo mikið fyrir heimilin í landinu að það þurfi varla að gera nokkuð meira. Að halda því svo fram að þingmenn efist um hlutleysi Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands - við efumst um gæði þeirrar skýrslu sem fjallað var um. Hæstv. ráðherra hefur í meira en aldarfjórðung talað um að afnema þurfi verðtryggingu. Af hverju hefur hæstv. ráðherra þá ekki gert það þegar hún hafði gott færi til þess að gera það? Hvers vegna hefur hæstv. ráðherra ekki afnumið verðtrygginguna? Ég kannast ekki við það í ræðum ráðherrans frá fyrri tíð að þar hafi verið eitt orð um að evra væri forsenda þess að afnema verðtryggingu, ekki eitt orð. Hæstv. ráðherra hefur manna oftast flutt ræður í þinginu um að afnema þurfi verðtrygginguna og gerir svo ekkert í því þegar hún hefur tækifæri til þess. Hvar á að taka peninginn? spyr hæstv. ráðherra. Hvernig væri að forsætisráðherra Íslands færi aftur til ársins 2009 og læsi yfir allar þingmannatillögurnar sem komið hafa frá þeim tíma um það hvernig hægt er að leiðrétta lán heimila í landinu almennt? Það væri gott ef ráðherrann gerði það. Svo vil ég segja eitt. Þessi ríkisstjórn hafði tækifæri til þess að nota svigrúmið sem bankarnir höfðu fyrir heimilin. Hún kaus að láta kröfuhafana hafa þessa fjármuni, ekki heimilin í landinu, ekki fyrirtækin í landinu heldur kröfuhafana. Og þar liggur hundurinn grafinn. Ef ekki er svigrúm í dag til að fara í almenna leiðréttingu er það á ábyrgð ríkisstjórnarinnar vegna þess að hún ákvað að láta kröfuhafa njóta fjármunanna, njóta svigrúmsins. Frú forseti. Það eru til leiðir eins og þingmenn hafa margoft bent á í þessum ræðustól og í tillögum. Það er ríkisstjórnin sem vill ekki laga lán heimilanna og enn síður lán fyrirtækjanna. Það höfum við margséð.

Virðulegi forseti. Staða heimilanna á Íslandi er misjöfn, sum skulda ekkert, sum lítið, önnur meira og þó nokkuð mörg heimili skulda miklu meira en þau geta staðið undir. Við eigum að forgangsraða takmörkuðum fjármunum almenningssjóða til að hjálpa þeim sem mest þurfa á hjálp að halda. Það er skilvísasta leiðin til að koma til móts við þær kröfur fólks um að fá aðstoð. Ríkisstjórnin og Hagsmunasamtök heimilanna komu sér saman um að fagaðili úti í bæ setti saman skýrslu um hvert svigrúm bankanna væri til að koma til móts við óskir heimilanna. Í ljós hefur komið, samkvæmt niðurstöðu skýrslunnar, að bankarnir hafa fullnýtt það svigrúm og gott betur. Hvorugur aðili getur neitað niðurstöðum skýrslunnar. Mér finnst hins vegar áhugavert að heyra sjónarmið Framsóknarflokksins sem fram komu í þessari umræðu. Því ég spyr hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson: Vill flokkurinn áfram flatar niðurfærslur? Það kostar 200 milljarða kr. samkvæmt skýrslunni.  Nú þurfa framsóknarmenn að tala skýrt. Trúverðugleiki þeirra er undir. Skoðun mín er sú, hæstv. forseti, að grunnvandamálið sem heimilin standa frammi fyrir er að það eru tvær myntir í landinu, annars vegar launakrónan í launaumslaginu og hins vegar verðtryggða krónan í gluggaumslaginu. Það var sveiflan á milli þessara tveggja mynta sem olli eignatjóni almennings haustið 2008 og ef við ráðumst ekki að rót þess vanda er ekkert því til fyrirstöðu að við bjóðum börnunum okkar upp á sama misgengi eftir 10 eða 15 ár, eins og við höfum upplifað nú. 
             Sumir stjórnmálamenn hafa lagt á það áherslu að framtíð íslenskra neytenda, íslenskra skuldara og íslenskra launamanna sé best borgið í myntsamstarfi við vinaþjóðir í Evrópu, aðrir stjórnmálamenn hafa ekki lagt fram neina skýra framtíðarsýn í þeim efnum 

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. Magnúsar Orra Schrams held ég að almenningur eigi það skilið að ESB-sértrúarsöfnuðurinn útskýri hvar á að fá peningana í björgunarsjóðinn sem fátækar þjóðir í Evrópu eiga nú að reiða fram ef menn ræða nú í alvöru um evru. Það dugar ekki að draga upp einhverja mynd sem stenst enga skoðun þegar menn ræða hér mál eins og skuldamál heimilanna. Ég vek athygli á því, af því að hér hefur réttilega verið bent á að hæstv. forsætisráðherra sé í litlum tengslum við raunveruleikann, að nú hefur fólki fjölgað um 3 þús. á milli ára á vanskilaskrá. Störf eru færri núna en þau voru árið 2009, fjárfesting er í lágmarki og fleira mætti nefna. Það sem einkennir þessa umræðu er það sem við vitum ekki. Hæstv. ríkisstjórn setti í stjórnarsáttmálann að hér ætti að vera opið og gagnsætt stjórnkerfi. Það gleymdist að setja fyrir aftan: „Djók.“ Við erum ekki enn búin að fá hluthafasamkomulagið um bankana. Við erum búin að spyrjast fyrir um upplýsingar hvað eftir annað. Ég hef reynt frá því í september að fá þessar upplýsingar. Allt var reynt, kallað var eftir lögfræðingum úti í bæ í hæstv. fjármálaráðuneyti til að reyna að koma í veg fyrir að ég fengi þær upplýsingar og þegar ég fékk þær voru þær bara brot af því sem ég bað um. Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra einnar spurningar: Mun hún beita sér fyrir því að þær sjálfsögðu upplýsingar sem við hefðum átt að fá þegar langstærsta einkavæðing Íslandssögunnar fór fram á bönkunum að hv. þingmenn og almenningur fái upplýsingar um það? Fyrr getum við ekki rætt þessi mál út frá staðreyndum. Ég minni á að gengislánin voru ólögleg. Hæstv. ríkisstjórn gekk fram með lagasetningu og sá til þess að sá sem braut af sér fengi að ákveða refsinguna. Að koma hér og segja að 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu um skuldastöðu heimila og fyrirtækja sem hófst reyndar á mikilli umræðu um nýja skýrslu. Ég ætla að einbeita mér sérstaklega að skuldastöðu heimila, enda tel ég brýnt að halda umræðunni vakandi og að við hér á Alþingi getum farið yfir það saman sem gert hefur verið og rætt hreinskilnislega hvernig til hefur tekist. Ekki er þörf á að ræða aðdragandann í löngu máli, við þekkjum söguna af því hvernig auðvaldið lék okkur grátt og afleiðingarnar eru jafnframt kunnar. Margir eiga um sárt að binda og sjá ekki fram úr vandanum. Fólk hefur upplifað reiði, örvæntingu og jafnvel misst traust á getu okkar hér inni til að leysa vandann. Ég geri því ekki lítið úr þeim mikla vanda sem margir standa frammi fyrir í kjölfar hrunsins. Ýmislegt hefur þó verið gert. Vaxtabætur hafa verið hækkaðar verulega til að koma til móts við aukinn vaxtakostnað, hin svokallaða 110%-leið hefur sömuleiðis hjálpað mörgum. Um leið hefur verið gripið til margra sértækari aðgerða, greiðsluaðlögunar, gjaldþrotalögum hefur verið breytt og margt fleira. Það er því langt frá því að hægt sé að halda því fram með réttu að ekkert hafi verið gert, líkt og oft er sagt. Við þurfum engu að síður að halda áfram að vinna að lausn á vandanum og legg ég áherslu á samvinnu allra í þeim efnum, jafnt innan þings sem utan, og bendi ég sérstaklega á ábyrgð banka og lífeyrissjóða í því tilliti. Ég vona til dæmis að við getum sameinast um að finna sanngjarna lausn fyrir það fólk sem ekki hefur getað nýtt 110%-leiðina vegna lánsveða. Ég bind miklar vonir við að nýr hæstv. fjármálaráðherra, Oddný Harðardóttir, beiti sér fyrir sanngjarnari lausn á vanda þessa hóps líkt og hún hefur þegar rætt um í fjölmiðlum.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég hef reyndar verulegar áhyggjur af því hversu rík afneitun er enn til staðar hjá hæstv. forsætisráðherra varðandi stöðu heimilanna þegar hæstv. forsætisráðherra segir að tölur Hagstofunnar um erfiða stöðu heimilanna séu fyrir árið 2010 og að þá hafi allt verið svo erfitt en nú sé allt orðið svo miklu betra. Eins og bent hefur verið á hefur ástandið síst batnað frá þeim tíma hvað stöðu heimilanna varðar. Að hæstv. forsætisráðherra skuli telja það fráleitt að ekki sé komið á nokkurn hátt til móts við það fólk sem reynir að standa í skilum, borga af lánunum sínum, átti jafnvel eitthvert eigið fé í húsnæði sínu, er í rauninni stórhættulegt vegna þess að það gefur okkur til kynna að áfram verði haldið á sömu braut, að ríkisstjórnin muni eingöngu setja fram neikvæða hvata, það verði ekkert gert fyrir þá sem telja sig eiga möguleika á að standa í skilum og standa undir lánunum sínum en einungis verði komið til móts við þá sem komast algjörlega í þrot. Það er mjög hættuleg stefna við þær aðstæður sem nú eru uppi. Ef hæstv. forsætisráðherra er sannfærður um að niðurstaða skýrslu Hagfræðistofnunar sé rétt, þó að Hagfræðistofnun hafi ekki haft aðgang að grunngögnum málsins, er sú skýrsla gífurlegur áfellisdómur yfir stefnu þessarar ríkisstjórnar. Þá er hún staðfesting á því að ríkisstjórnin hafi hent hundruðum milljarða króna út um gluggann þegar nýju bankarnir voru stofnaðir og ekki tekið tillit til hættunnar á að gengisbundin lán yrðu dæmd ólögmæt, eins og búið var að benda á áður en nýju bankarnir voru stofnaðir. Jafnframt er skýrslan þá staðfesting á því að menn hafi alls ekki haft efni á samningnum sem hæstv. forsætisráðherra reyndi að koma í gegn varðandi Icesave því að kostnaðurinn af honum hefði verið miklu meiri en sá kostnaður sem félli til ef menn réðust í leiðréttingu lána. Sé skýrsla Hagfræðistofnunar rétt er hún mesti áfellisdómur sem þessi ríkisstjórn hefur fengið.

Virðulegi forseti. Það er erfitt að eiga orðastað við hv. þingmenn Framsóknarflokksins. Það er tómur útúrsnúningur sem mætir manni. Hv. þingmaður sem hér talaði leyfir sér að halda því fram að það hafi bara ekkert breyst og að ástandið sé síst betra en 2010. Hvar hefur hv. þingmaður verið? Það eru margar tölur því til staðfestingar sem ég fór yfir áðan. Vanskilin hafa minnkað, skuldir heimilanna minnkað um 10%, kaupmáttur hefur aukist um 3,7%, við höfum lagt 50 eða 60 milljarða í vaxtaniðurgreiðslur. Það hafa farið verulegir fjármunir, eins og við höfum farið yfir, í að fella niður skuldir heimilanna. Staðan er bara miklu betri. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson heldur því fram að ég hafi sagt að skuldir heimilanna væru bara ekkert vandamál. Hvers lags útúrsnúningur er þetta?  Það er ýmislegt sem við þurfum að gera. Við getum ekki farið í 200 milljarða aðgerðir. Ég held að allir sanngjarnir menn sjái það,  Við eigum líka að skoða verðtrygginguna, en hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson á líka að skoða hana í tengslum við þann gjaldmiðil sem við erum með og hvað það þýðir ef við förum að afnema verðtrygginguna án þess að skoða það mál í leiðinni.

Þú ert búin að tala um þetta í 25 ár.

ASÍ hefur meðal annars talað um 

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað óska ég eftir því að forseti sjái til þess að hér verði sett af stað umræða um skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands og að sú umræða verði samkvæmt tíma og hefðum um skýrslur samkvæmt þingsköpum. Ég tel að fullljóst sé að þingmenn þurfa að ræða þetta mál miklu ítarlegar og ekki síst þá skýrslu sem komið hefur fram. Ég hvet forseta til að beita sér fyrir því og óska hér með eftir því að umræða verði um skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands samkvæmt þingsköpum um skýrslur.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall ýmissa laga á sviði fræðslumála. Í frumvarpinu er lagt til að eftirtalin lög falli brott: 1. Lög um Myndlista- og handíðaskóla Íslands, nr. 38/1965, með síðari breytingum. 2. Lög um Leiklistarskóla Íslands, nr. 37/1975, með síðari breytingum. 3. Lög um landgræðslustörf skólafólks, nr. 58/1974, með síðari breytingum. 4. Lög um byggingu og rekstur dagvistarheimila fyrir börn, nr. 112/1976, með síðari breytingum. Tilurð þessa frumvarps má rekja til þess að við undirbúning frumvarps til nýrra laga um Stjórnarráð Íslands kom í ljós að í íslenska lagasafninu voru nokkrir lagabálkar sem vörðuðu ráðuneyti mennta- og menningarmála en láðst hafði að fella brott við setningu nýrra laga um sama málefni. Afdrif þeirra verkefna sem framangreindir lagabálkar fjalla eru í stuttu máli þessi: Um lög um Myndlista- og handíðaskólann, sem ég nefndi fyrst, er það að segja að við stofnun Listaháskóla Íslands 1. ágúst 1999 varð Myndlista- og handíðaskólinn að sérstakri myndlistar- og hönnunardeild innan skólans. Í öðru lagi voru það lög um Leiklistarskóla Íslands, sem ég nefndi áðan. Leiklistarmenntun á háskólastigi á Íslandi hófst á vegum hins sama Listaháskóla Íslands og Leiklistarskólinn rann inn í 1. ágúst árið 2000. Í þriðja lagi eru það lög um landgræðslustörf skólafólks sem sett voru á þjóðhátíðarárinu 1974. Ákvæðum þeirra hefur hins vegar ekki verið framfylgt um langa hríð. Að mati mennta- og menningarmálaráðuneytis samrýmast þau ekki núverandi skólaumhverfi og reglum um vinnu barna og ungmenna. Í fjórða lagi eru það lög um byggingu og rekstur dagvistarheimila fyrir börn en þeim var ætlað að samræma ákvæði laga um dagvistarheimili en hefur láðst að fella þau brott við samþykkt heildarlaga um leikskóla. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um menningarminjar. Þetta frumvarp var áður lagt fyrir á 139. löggjafarþingi í samhengi við þrjú önnur frumvörp sem þá voru afgreidd. Þau voru frumvarp til laga um Þjóðminjasafn Íslands, frumvarp til nýrra safnalaga og frumvarp til laga um skil menningarverðmæta til annarra landa. Í ljósi fjölmargra ábendinga sem fram komu um efni þessa frumvarps í meðförum Alþingis þótti hins vegar rétt að skoða það nánar og var því afgreiðslu þess frestað. Eins og fram kom við umræðu um þessi frumvörp á síðasta þingi voru árið 2001 gerðar gagngerar breytingar á lögum um fornleifar og minjavörslu með samþykkt nýrra þjóðminjalaga og þrennra annarra laga á því sviði. Sett voru sérstök lög um ýmsa þætti sem áður var fjallað um sameiginlega í eldri þjóðminjalögum, þ.e. lögum um húsafriðun frá árinu 2001, lögum um flutning menningarverðmæta úr landi og um skil menningarverðmæta til annarra landa, sem eru líka frá árinu 2001, safnalögum frá árinu 2001 og nýjum þjóðminjalögum frá sama ári. Meðal nýmæla í þessum gildandi lögum var að stjórnsýsluþáttur fornleifaverndar var skilinn frá Þjóðminjasafni Íslands og sett á laggirnar ný stofnun, Fornleifavernd ríkisins. Á sama tíma var húsafriðunarnefnd einnig gerð að formlegri stjórnsýslustofnun með lögum nr. 104/2001, sem nefnd voru áður. Verndun menningararfs þjóðarinnar heyrir því undir ýmsar stofnanir á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytis sem starfa við ólík skilyrði. Reynslan af framkvæmd þeirra laga sem sett voru 2001 hefur leitt í ljós að stjórnsýsla, ábyrgð og verkaskipting þarf að vera skýrari og enn fremur að samræmi skortir í skipun og hlutverk nefnda og ráða sem undir lögin falla sem og í fyrirkomulagi sjóða og við meðferð mála. Einnig hefur komið í ljós misræmi í notkun hugtaka jafnframt því sem mörk milli minjaflokka hafa ekki verið skilgreind nægjanlega, til að mynda milli fornleifa annars vegar og mannvirkja hins vegar. Megintilgangur þeirrar lagasetningar sem hér um ræðir er að auka skilvirkni minjavörslu með einfaldari stjórnsýslu, skýrari hugtökum og skýrara verklagi við afgreiðslu mála. Með því er leitast við að styrkja stjórnsýslu á sviði menningarminja en lagt til að þeir stjórnsýsluþættir minjavörslu sem undir mennta- og menningarmálaráðuneytið heyra verði sameinaðir í eina stjórnsýslustofnun, Minjastofnun Íslands. Slík sameining stuðlar að hagkvæmni í rekstri og er liður í endurskoðun og uppbyggingu þeirra menningarstofnana sem heyra undir ráðuneytið. Ráðgert er að þessi stofnun taki annars vegar við því hlutverki sem Fornleifavernd ríkisins hefur á hendi og hins vegar hlutverki Húsafriðunarnefndar, en kannski átta sig ekki allir á því að Húsafriðunarnefnd ríkisins er í senn nefnd og stjórnsýslustofnun. Gert er ráð fyrir því að þessar tvær stofnanir renni saman í eina enda sinna þær nátengdum verkefnum. Þannig er til að mynda umfjöllun og umsagnir vegna skipulagsáætlana og umhverfismats veigamiklir þættir í starfsemi beggja stofnana svo og skráning og mat á varðveislugildi menningarminja, eftirlit með slíkum minjum og framkvæmdir við þær. Enn fremur er gert ráð fyrir að hin nýja sameinaða stofnun sinni ákveðnum stjórnsýsluþætti hvað varðar skil á menningarverðmætum til annarra landa eins og kemur fram í lögum nr. 57/2011. Samkvæmt þessu frumvarpi til laga um menningarminjar mun Minjastofnun Íslands sjá um umsýslu þeirra tveggja sjóða sem tengjast varðveislu menningarminja og verður starfsemi þeirra samhæfð en í núverandi skipulagi er nokkuð ólíkt hvernig umsýslu sjóðanna er háttað. Auk ákvæða um sameiningu eru helstu nýmæli samkvæmt frumvarpi til laga eftirfarandi: 1. Þjóðminjasafni Íslands og Minjastofnun Íslands er gert að halda skrár yfir þjóðminjar samkvæmt ítarlegri skilgreiningu þeirra fyrir íslenska menningarsögu, annars vegar yfir lausamuni og hins vegar jarðfastar minjar. 2. Hugtakið þjóðarverðmæti er nú notað í samræmi við hugtakanotkun í tilskipun Evrópusambandsins nr. 93/7/EBE um að skila menningarminjum sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessi hugtök séu skilgreind á sambærilegan hátt milli landa því að þetta snýr að samskiptum landa og eitt af því sem við höfum lagt verulega vinnu í er að ná þessari samræmdu hugtakanotkun. 3. Skerpt er á skilgreiningu hugtaksins fornleifar og tekin af öll tvímæli um mörk milli fornleifa og heilla mannvirkja. Einnig er horfið frá því að miða aldursmark friðaðra fornleifa við 100 ár og í staðinn miðað við fast ártal, sem er árið 1900. 4. Hugtakið fornleifarannsókn er skilgreint með hliðsjón af þeirri þróun sem orðið hefur í tæknilegum aðferðum og með hliðsjón af áherslum alþjóðastofnana á borð við UNESCO á varðveislu menningarminja. Hlutverk Minjastofnunar Íslands gagnvart rannsóknum er skýrt, stofnunin á að hafa eftirlit með rannsóknum, veita leyfi þar sem þess er krafist, til að mynda þegar þær valda jarðraski samkvæmt lögum og hafa eftirlit með því að gögnum sé skilað. 5. Hugtakið skyndirannsókn er skilgreint og sett ákvæði um framkvæmd og fjármögnun slíkra rannsókna sem ég tel að skipti mjög miklu máli til að skerpa á lagaramma fornleifarannsókna. 6. Í kaflanum um verndun húsa og annarra mannvirkja er hugtakið mannvirki skilgreint skýrar en áður, aldursmark er í raun og veru sett sjálfkrafa á friðun húsa, sem væri þá 100 ára aldursmark sem er ólíkt því sem fornleifar eru miðaðar við, og fyrir því eru mjög skýr fagleg rök. Ef við lítum annars vegar á húsasögu Íslands og hins vegar á sögu einstakra gripa miðum við gripina við þann tíma þegar til að mynda fjöldaframleiðsla hófst sem hafði áhrif á það hvernig framleiðslu var háttað, en að tillögu húsafriðunarnefndar er hins vegar talið eðlilegt að miða hús við 100 ára aldursmark út frá ýmsum staðreyndum í byggingarsögu Íslands. Gerður er greinarmunur á sjálfkrafa friðun mannvirkja vegna aldurs og svo friðlýsingu sem er sérstök ákvörðun ráðherra. 7. Friðlýsing fornleifa er færð til ráðherra í stað þess að vera á valdi stofnunar og er það til samræmis við ákvæði í lögum um friðlýsingar mannvirkja og náttúruminja. Enn fremur er skerpt á því að friðlýsing sé hugsuð fyrir úrvalsflokk minja sem hafi sérstaka þýðingu fyrir þjóðina. 8. Sett er ákvæði sem heimilar skyndifriðun, t.d. yngri minja sem hafa sérstakt menningarsögulegt gildi. 9. Hv. þingmenn hafa sýnt gríðarlegan áhuga á málfarsefnum hér um langt skeið og því er lagt til að heiti húsafriðunarnefndar verði haldið óbreyttu þó að ljóst sé að nefndinni sé einnig ætlað að fjalla um málefni annarra mannvirkja. Rætt var um hvort nefndin ætti að heita mannvirkjafriðunarnefnd því að hún fjallar einnig um skip, báta, girðingar og hvað eina sem við getum kallað mannvirki, fráveitur, vegi og svo mætti lengi telja. Það er mín tillaga að við höldum nafni nefndarinnar sem hefur mjög skýra merkingu í huga almennings. 10. Lagt er til að fornminjanefnd verði öflug fagnefnd með víðtækt hlutverk en ekki áfrýjunarnefnd eins og hlutverk fornleifanefndar er í gildandi lögum. 11. Gert er ráð fyrir að minjaverðir, sem falla undir Minjastofnun Íslands, sinni víðtækara hlutverki en þeir gera samkvæmt gildandi þjóðminjalögum. 12. Sett eru skýr ákvæði um tímamörk tilkynninga um fund fornleifa, um rask á þeim og viðbrögð Minjastofnunar, en það er eitt af því sem talsverðar ábendingar bárust um að væri mjög mikilvægt að væri skýrt í frumvarpinu. Þetta lagafrumvarp sem ég mæli fyrir á sér langan aðdraganda. Það var undirbúið í samhengi við þau þrjú frumvörp sem ég nefndi hér í upphafi og voru afgreidd sem lög frá Alþingi í fyrra. Þetta frumvarp er hins vegar í raun grundvöllur hina þriggja. Þau lög munu taka gildi 1. janúar 2013 og því er lagt til að verði þetta frumvarp að lögum taki þau gildi á þeim tíma til að fullt samræmi sé á milli þeirra. Þáverandi menntamálaráðherra skipaði starfshóp árið 2005 til að endurskoða í heild gildandi löggjöf á þessu sviði í ljósi reynslunnar af þeim lögum sem sett voru 2001. Hópurinn skilaði tillögum sínum til ráðherra 30. apríl 2007 en frá þeim tíma hafa frumvarpsdrög verið til frekari skoðunar og vinnslu hjá ráðuneytinu. Þau voru kynnt opinberlega á vegum ráðuneytisins og umsagna leitað um þau haustið 2008. Síðar hefur verið leitað til ýmissa sérfróðra aðila og hagsmunaaðila um ýmis efnisatriði og það ferli hefur verið í gangi allt frá því að ég tók við störfum sem ráðherra snemma árs 2009. Síðasta kynning á frumvarpinu fór fram haustið 2010 þegar ýmsum hagsmunaaðilum var boðið til fundar og farið yfir frumvarpsdrögin. Ég tel að vinnuferlið hafi verið nokkuð gegnsætt og þeir sem starfa í þessum geira hafi verið upplýstir um framgang mála. Endanleg útgáfa frumvarpsins sem hér liggur fyrir endurspeglar að sjálfsögðu ýmsar þær ábendingar og athugasemdir sem hafa komið fram í kynningarferlinu sem og það sem unnið var að á þingi, en eins og ég sagði í upphafi mælti ég fyrir frumvarpinu á Alþingi samhliða áðurnefndum frumvörpum 7. apríl 2011. Því var þá vísað til þáverandi hv. menntamálanefndar sem sendi út umsagnarbeiðnir en nefndinni bárust á þriðja tug umsagna um efni frumvarpsins með fjölda ábendinga og fékk að auki nokkurn fjölda aðila á fund sinn til að fjalla um frumvarpið. Við undirbúning frumvarpsins hefur verið tekið tillit til ýmissa þeirra ábendinga sem komu fram í þeim umsögnum sem bárust menntamálanefnd Alþingis vorið 2011 og hef ég nefnt nokkrar þeirra. Ég vil líka nefna að sett hefur verið í frumvarpið sérstakt ákvæði um verndun báta og skipa sem eru mikilvægur hluti af menningararfi þjóðarinnar sem nauðsynlegt er að varðveita en þau eru langflest frá 20. öld og falla því utan hinnar almennu aldursskilgreiningar á forngripum og var því ákveðið að breyta og setja aldursmark skipa og báta sem teljast til forngripa við ártalið 1950. Ég hef nú stiklað á stóru um helstu atriði og breytingar sem orðið hafa á frumvarpinu. Ég vonast til þess að ný lög um menningarminjar muni taka gildi 1. janúar 2013 á sama tíma og önnur þau lög sem ég hef nefnt munu taka gildi og vænti þess að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og hef ekki fleiri orð um það á þessu stigi.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til myndlistarlaga. Það er nú lagt fram öðru sinni, það var upphaflega lagt fram á 135. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Frumvarpið er nú lagt fram eftir nokkra endurskoðun, m.a. á grundvelli framkominna umsagna um efni þess sem bárust eftir að það hafði verið lagt fram á þingi. Bætt hefur verið við ákvæðum um listaverk í opinberum byggingum með það í huga að fella endurskoðuð ákvæði um listskreytingar opinberra bygginga og Listskreytingasjóð ríkisins, nr. 46/1998, inn í þetta frumvarp. Með frumvarpinu er lagt til að myndlistarsviðinu verði lýst í heildarlögum með líkum hætti og áður hefur verið gert um ýmis önnur listasvið. Því er ætlað að koma í stað laga um Listasafn Íslands, nr. 58/1988, en við setningu safnalaga árið 2001, sem ég vísaði m.a. til í fyrri ræðu um annað frumvarp, breyttist hlutverk Listasafns Íslands á þann veg að það var gert að höfuðsafni á sviði myndlistar. Í ákvæði til bráðabirgða í safnalögum er kveðið á um að endurskoða skuli lög er þá giltu um söfn er störfuðu samkvæmt sérstökum lögum. Nauðsynlegt er að aðlaga gildandi lög um Listasafn Íslands annars vegar að safnalögum og hins vegar að annarri rammalöggjöf um önnur listasvið. Gert er ráð fyrir að frumvarpið taki til allrar myndlistarstarfsemi sem ríkið stendur fyrir eða styrkir, þar með talið starfsemi Listskreytingasjóðs, nema starfsemi Listasafns Einars Jónssonar sem er rekið á grundvelli erfðaskrár listamannsins. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um Listasafn Íslands. Helstu breytingar eru þær að lagt er til að safnráð í núverandi mynd verði lagt niður og heiti forstöðumanns verði breytt í safnstjóra. Heimilt er að framlengja fimm ára skipunartíma safnstjóra um annað fimm ára tímabil. Þetta er nokkur breyting því að þarna er gert ráð fyrir - og mun sú tillaga líka birtast í frumvarpi til sviðslistarlaga sem von er á inn á þetta þing - að ákveðinn hámarkstími verði sérstaklega settur hverjum og einum forstöðumanni menningarstofnunar, sem er í raun og veru lykilstofnun á sínu sviði. Sú breyting er lögð til hvað varðar innkaupanefnd að ráðherra skipi einn fulltrúa án tilnefningar, sem jafnframt verði formaður, Samband íslenskra myndlistarmanna tilnefni einn fulltrúa en að auki sitji safnstjóri í nefndinni. Í II. kafla eru helstu nýmæli skipan myndlistarráðs og stofnun Myndlistarsjóðs. Með starfi myndlistarráðs og stofnun Myndlistarsjóðs er stefnt að því að bæta hag þessarar listgreinar til jafns við aðrar og því er litið til fyrirmynda í öðrum greinum, til að mynda leiklistarráðs, tónlistarráðs eða stjórnar Bókmenntasjóðs, og verði myndlistarráð líkt og þessar stjórnir eða ráð ráðherra til ráðgjafar og annist úthlutun úr Myndlistarsjóði. Enn fremur er ráðinu ætlað að stuðla að kynningu á íslenskum myndlistarmönnum og listsköpun þeirra og vinna að því að efla alþjóðlegt samstarf íslenskra myndlistarmanna og stofnana. Ætlunin er að myndlistarráð veiti ráðuneytinu faglega aðstoð og stuðning en hlutverk Myndlistarsjóðs verður samkvæmt frumvarpinu að veita fjárhagslegan stuðning til verkefna á sviði myndlistar til að efla hana og koma henni á framfæri hér á landi og erlendis. Ég vek sérstaka athygli á því að í umsögn fjármálaráðuneytis er sagt að þetta lagafrumvarp eigi ekki að hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð heldur muni þau ráðast af framlögum á fjárlögum hverju sinni. Hingað til hafa verið veittir ákveðnir styrkir til myndlistar, til að mynda á safnliðum ráðuneytis, sem ég geri ráð fyrir að renni í Myndlistarsjóð. Ég tel hins vegar að hafa þurfi í huga, og vísa því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, að skoða stöðu þessa sjóðs við fjárlagagerð næsta árs þannig að undir hann verði byggt smám saman svo að þetta verði raunverulegur verkefnasjóður á sviði myndlistar. Í III. kafla eru felld inn ákvæði laga um listskreytingar opinberra bygginga og Listskreytingasjóð ríkisins, nr. 46/1998, þar sem þau snúa einnig að því að efla myndlist í landinu. Annars vegar er um að ræða að verja 1% af heildarbyggingarkostnaði opinberrar nýbyggingar til listaverka í henni eða umhverfi hennar og hins vegar að Listskreytingasjóður úthluti styrkjum til listaverka í eldri opinberum byggingum sem voru fullbyggðar fyrir 1. janúar 1999. Horfið er frá því að nota orðið listskreyting og í staðinn notað orðið listaverk. Stjórn Listskreytingasjóðs veitir styrki til eldri bygginga og veitir einnig ráðgjöf um listaverk í þeim mannvirkjum sem lögin taka til. Bætt er við ákvæði þar sem lýst er eignarhaldi ríkisins á þeim listaverkum sem njóta framlags samkvæmt frumvarpinu, sem kalla má eðlilegt. Telja má að samþykkt frumvarpsins muni skapa heildstæðari og skýrari lagagrundvöll fyrir myndlistarsviðið og styrkja starfsemi myndlistarmanna með stofnun Myndlistarsjóðs með þeim fyrirvara að ég lít svo á að það þurfi að ræða sérstaklega við fjárlagagerð. Umsýsla sjóðanna tveggja mun alfarið vera utan ráðuneytisins og ákvarðanir um styrkveitingar endanlegar á stjórnsýslusviði. Þær munu því ekki sæta kæru til ráðherra en ráðuneytinu ætti um leið að gefast betra tóm til að sinna eftirlitshlutverki sínu. Hæstv. forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um háskóla, nr. 63/2006, en tilefni þessa frumvarps er meðal annars ábendingar úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndar sem skipuð var í framhaldi af fyrri skýrslunni. Svo ég rifji það aðeins upp fyrir þingheimi eru í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis ábendingar til fræðasamfélagsins um hlutverk háskóla, ábyrgð starfsmanna og um almenna þátttöku háskóla í samfélagsumræðu. Í skýrslu þingmannanefndarinnar koma jafnframt fram ábendingar til fræðasamfélagsins um að taka verði alvarlega þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar. Bent er á að endurskoða þurfi ákvæði laga um háskóla og laga um opinbera háskóla, einkum með tilliti til fjárhags skólanna, stöðu og hlutverks starfsmanna þeirra í þeim tilgangi að tryggja betur frelsi háskólasamfélagsins og fræðilega hlutlægni. Auk þess segir að hvetja þurfi háskólamenn á öllum fræðasviðum til að taka þátt í opinberri umræðu og styrkja þannig tengsl fræðasamfélags, atvinnulífs og hins almenna borgara. Nauðsynlegt sé að efla siðfræðilega menntun allra fagstétta á Íslandi og umræðu um gildi siðareglna. Ég vil nefna að háskólarnir hafa margir hverjir brugðist sjálfir við með talsverðri umræðu innan sinna raða, ekki síst þegar kemur að siðareglum fyrir háskóla og nauðsyn þess að háskólaborgarar taki þátt í opinberri umræðu. Ég lít því svo á að háskólarnir hafi sjálfir þegar brugðist við með því að efna til umræðu innan sinna raða, en hér má segja að löggjafinn bregðist einnig við með því að taka þetta frumvarp til umræðu. Í fyrsta lagi vil ég segja að talsverður munur er á stjórnskipan samkvæmt lögum um opinbera háskóla annars vegar og lögum um háskóla hins vegar. Álitamál er hvort eðlilegt sé að gera slíkan greinarmun sem byggist á rekstrarformi skóla. Eitt af því sem við sáum við vinnu við frumvarpið er að þetta er sjaldnast gert. Ef við lítum til að mynda til háskóla annars staðar á Norðurlöndum þar sem eru til ýmsar tegundir háskóla, gildir í raun og veru um þá ávallt einn lagarammi sem gerir ráð fyrir að háskóli sé alltaf stofnun af ákveðnu tagi, burt séð frá rekstrarformi hans. Í gildandi lögum um háskóla er til að mynda ekki gert ráð fyrir neinum fulltrúa úr háskólasamfélagi í háskólaráði viðkomandi skóla og ekki er kveðið á um skipunartíma eða hver sé munur á hlutverki háskólaráðs og háskólafundar. Í framangreindum lögum er hins vegar tekið fram að háskólaráð ákveði hlutverk og fyrirkomulag háskólafundar og tryggja þurfi að starfsfólk skólans komi að háskólafundinum. Því má segja að vald og vægi háskólafundar sé mjög mismunandi eftir vilja viðkomandi háskólaráðs. Þær spurningar hafa vaknað hvort þetta fyrirkomulag tryggi nægilega lýðræðislega aðkomu að stjórn skólans. Í frumvarpinu er því gert ráð fyrir að í stofnskjölum þeirra háskóla sem reknir eru sem sjálfseignarstofnanir eða hlutafélög sé kveðið á um setu fulltrúa starfsmanna og nemenda í stjórn eða háskólaráði og í þeim stjórnunareiningum þar sem fjallað er um kennslu og rannsóknir. Þetta tel ég mjög mikilvægt til að tryggja lýðræðislega umræðu innan skólanna þegar kemur að því faglega starfi sem þeir sinna, hvort sem er í kennslu eða rannsóknum, að þar eigi nemendur og starfsmenn fulltrúa. Síðan er lögð til breyting þar sem er kveðið sérstaklega á um fræðilegt sjálfstæði háskólakennara og er ætlað að tryggja að þeir hafi sjálfstæði og frelsi til að fjalla um kennslugrein sína á þann hátt sem þeir telja skynsamlegt, án afskipta utanaðkomandi aðila. Þá segir einnig að viðfangsefni rannsókna og kennslu á vegum háskóla skuli vera óháð afskiptum þeirra sem eiga skólann eða veita honum fé. Það sem hér er kallað fræðilegt sjálfstæði á íslensku köllum við stundum akademískt frelsi og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að setja þetta ákvæði í lög um háskóla. Það hefur ekki verið í lögum um íslenska háskóla og þar skerum við okkur nokkuð frá öðrum Evrópulöndum svo dæmi sé tekið en í langflestum ríkjum er þetta í lögum, sums staðar hreinlega í stjórnarskrá. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að þetta atriði komi inn í lög um háskóla. Skólarnir hafa vissulega gert með sér sameiginlega yfirlýsingu um akademískt frelsi í vinnubrögðum en ég held að þetta sýni að löggjafinn eigi að sýna þann eindregna vilja sinn að þetta sé mikilvægt hverjum háskóla. Í þriðja lagi er hér lagt til að réttindi fatlaðra til háskólanáms verði leidd í landslög í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem undirritaður var af hálfu Íslands þann 30. mars 2007. Þetta er í samræmi við þá framkvæmdaáætlun um málefni fatlaðra sem hæstv. velferðarráðherra mun mæla fyrir, hér á eftir held ég. Þetta er mjög mikilvægt réttindamál og þó að vitað sé að háskólarnir hafi margir hverjir og þá einna helst Háskóli Íslands komið til móts við fatlaða nemendur og tryggt þeim aðstoð hefur þetta ekki verið lögfest. Ég held að það sé afar mikilvægt að þessi réttur verði lögfestur og fullgiltur með þessum hætti. Meðal annarra atriða sem ég vil nefna er að skýrt er kveðið á um að einungis viðurkenndir háskólar megi bera heitið háskóli. Þetta er nokkuð sem við höfum átt við að stríða, það er ákveðin tilhneiging til þess að allir vilji kalla sig háskóla þannig að það er mjög mikilvægt að það sé skýrt í lögum hvað þurfi til þess. Þetta hangir líka saman við þá miklu vinnu sem hefur farið fram, ekki í gegnum löggjöfina heldur hingað til í ráðuneytinu við að efla bæði form viðurkenninga fyrir háskóla og gæðamál háskóla. Eitt af því sem þegar hefur verið gert til að mynda, eins og ég hef greint frá áður, er að stofnað hefur verið alþjóðlegt gæðaráð sem fer nú með mat á háskólum. Ég held að þetta sé mikið framfaraskref, að hafa í raun sérstakt ráð erlendra sérfræðinga sem annast það að gera áætlanir um hvernig meta skuli gæði og kemur líka að því þegar endurnýjaðar eru viðurkenningar fyrir háskóla. Þetta er nokkuð sem ég held að skipti miklu máli fyrir gæði íslensks háskólastarfs. Mælt er fyrir um að háskólar skuli ekki reknir í hagnaðarskyni. Þetta er umræða sem á sér stað alls staðar í hinum vestræna heimi innan háskólasamfélaga og sérstaklega vestan hafs. Þar er auðvitað mikil saga einkarekinna háskóla sem eru samt ekki reknir í hagnaðarskyni og eru auðvitað margir hverjir bestu háskólar í heimi. Þar hafa hins vegar verið að koma upp nýlega skólar sem eru beinlínis reknir í hagnaðarskyni og umræðan um það hvort þetta sé eðlilegt hefur verið mjög áberandi vestan hafs og einnig í Evrópu. Hér er hreinlega lagt til að þeir skuli ekki vera reknir í hagnaðarskyni. Síðan er lagt til að tekið verði upp það almenna skilyrði við ráðningu prófessora, dósenta, lektora og sérfræðinga við háskóla að umsækjendur hafi doktorspróf eða sambærilega menntun eða reynslu. Þetta er atriði sem ég mun óska eftir að eiga samstarf við hv. allsherjar- og menntamálanefnd um, því að þetta er að verða hin almenna krafa víðast hvar í háskólum á Vesturlöndum, þarna er þó ákveðinn munur milli greina. Ég ætla að nefna sérstaklega Listaháskóla Íslands og kennara sem þar starfa í því sem við getum kallað listsköpunargreinum, þ.e. eru ekki endilega fræðilegir prófessorar heldur prófessorar sem koma beint úr geiranum, eru til að mynda framúrskarandi söngvarar, leikarar eða annað slíkt en hafa þó yfirleitt aldrei lokið doktorsprófi í grein sinni. Í lögunum er sagt að þeir skuli hafa jafngilda þekkingu og reynslu að mati dómnefndar. Þetta þarf að skoða mjög nákvæmlega því að afar mikilvægt er að skólarnir geti viðhaldið þeirri dýnamík sem stundum þarf inn í háskólasamfélagið til að geta ráðið slíkt fólk til starfa. Hugsanlega þarf að skerpa á þessu ákvæði og ég legg það í hendur hv. allsherjar- og menntamálanefndar að meta þetta með okkur. Opnað er fyrir það að ráðherra geti í samningum falið einstaka háskólum að sinna kennslu eða rannsóknum á ákveðnum afmörkuðum sviðum. Þetta snýr auðvitað að þeirri umræðu sem við höfum átt hér um að við eigum sjö háskólastofnanir í landinu. Þær eru mjög eðlisólíkar og eðlilegt er að ákveðið miðstýringarvald sé fyrir hendi til að tryggja að fjármagni sé sem best varið og að ekki taki allir að sér öll verkefni heldur skipti skólarnir með sér verkum. Ég vil nefna það, af því að talsvert hefur verið rætt í þessum sal um sameiningar háskóla og fleira, að þar höfum við auðvitað unnið mikið starf í fyrsta lagi með samstarfsnefnd um opinbera háskóla og væntanlegt er frumvarp mitt til laga um opinbera háskóla þar sem sú nefnd verður lögfest. Ég veit að ýmsir hv. þingmenn hafa áhuga á því að ganga lengra í sameiningarmálum og ég tel eðlilegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd ræði þau mál sérstaklega í tengslum við þetta, en ég held líka að brýnt sé að við horfum ekki bara á löggjöfina í þeim efnum heldur horfum á það sem er raunverulega að gerast. Samstarfsnetið er farið að skila umtalsverðum árangri en ég tel hins vegar að þegar ég mæli fyrir frumvarpi til laga um opinbera háskóla gefist okkur líka færi á að ræða næstu skref í þeim efnum, svo sem hvernig við viljum halda áfram með netháskólahugmyndina. Ég tel hana lykilatriði í því að tryggja þetta öfluga háskóla- og rannsóknarstarf um land allt en ná um leið miklu meiri samlegð í starfið. Ég hef rakið helstu þætti þessa frumvarps og vona að það verði samþykkt. Ég tel að það leiði til skarpari skilnings á hlutverki háskóla í samfélagi nútímans, háskólar fái með skýrari hætti sjálfstæði sitt staðfest gagnvart eigendum sínum, hverjir sem þeir eru, hvort sem það er ríki eða aðrir aðilar, og starfsmönnum skólanna sé tryggt fræðilegt sjálfstæði. Þetta hefur verið hugðarefni mitt alllengi þannig að ég vona innilega að það nái fram að ganga. Stefnan er síðan að tryggja bein áhrif starfsmanna og nemenda í innra starfi skólanna með þeim breytingum á stjórnskipulagi sem ég nefndi áðan. Þetta frumvarp hefur þegar verið kynnt, eins og fram kemur hér í greinargerð, annars vegar hefur það verið óformlega rætt með rektorum háskólanna í samstarfsnefnd háskólastigsins og hins vegar var það kynnt á heimasíðu ráðuneytisins þangað sem bárust athugasemdir. Ekki leiddu þær til róttækra breytinga á frumvarpinu en hins vegar áttum við ágætissamtöl við þá háskóla sem sendu inn athugasemdir. Þeir munu væntanlega endurnýja þær ef þeir telja ástæðu til við nefndina. Hins vegar var bætt inn greininni um rétt fatlaðra nemenda í háskólanámi eftir þetta opna ferli. Ég hef ekki fleiri orð um þetta að sinni en vænti þess að málinu verði, að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps. Það er afar mikilvægt og í því er að finna löngu tímabær ákvæði í ýmsum greinum sem rétt er að vekja athygli á eins og hæstv. ráðherra gerði í ræðu sinni. Fyrst er að telja þau ákvæði sem koma fram í 2. gr. frumvarpsins og lúta að hinu akademíska frelsi. Með þeim er verið að koma til móts við gagnrýni sem kom fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, ekki síst þá að kveðið sé skýrt á um fræðilegt sjálfstæði starfsmanna háskólanna sem háskólum landsins sé skylt að virða. Einnig er mikilvægt hið faglega sjálfstæði háskólanna sjálfra gagnvart bæði eigendum sínum og ekki síður þeim sem leggja skólunum til fé. Við þekkjum öll umræðuna um fjármögnun prófessorsembætta af tilteknum fyrirtækjum eða hagsmunasamtökum í landinu sem varð ákveðin tíska hér á landi á árunum fyrir hrun og þá hættu á hagsmunaárekstrum sem slíkt fyrirkomulag getur skapað. Það er því full ástæða til að fagna því að komið sé skýrt ákvæði sem kveður á um að háskólarnir eigi að hafa skilyrðislaust fræðilegt sjálfstæði hvað þetta varðar. Ég fagna sömuleiðis ákvæði 2. gr. sem kveður á um að háskólarnir skuli setja sér siðareglur, m.a. um réttindi og skyldur starfsmanna sinna. Þar væri til dæmis eðlilegt að kveða á um gagnsæja upplýsingagjöf um fjárhagsleg hagsmunatengsl háskólafólks rétt eins og gert er með alþingismenn hjá þessari stofnun. Í 3. gr. er nýtt ákvæði þess efnis að háskólar skuli ekki reknir með fjárhagslegan ágóða að markmiði. Ég tel að þetta sé eðlilegt ákvæði, ekki síst með hliðsjón af reynslu sem við fengum meðal annars á síðasta vetri af Menntaskólanum Hraðbraut og fjallað var um í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þá er ástæða til að vekja athygli á og fagna 13. gr. sem fjallar um þjónustu við nemendur með fötlun og tilfinningalega eða félagslega örðugleika eins og það er orðað, sem og nemendur sem eiga við sértæka námsörðugleika að stríða eða veikindi. Það vekur að vísu athygli mína að ákveðin aðgreining er gerð í ákvæði 13. gr. hvað þessa hópa varðar. Mjög skýrt er kveðið á um að háskólunum skuli vera skylt að veita nemendum með fötlun og nemendum með tilfinningalega eða félagslega örðugleika kennslu og sérstakan stuðning í námi en hins vegar er sagt að þeir skuli leitast við að veita nemendum sérstakan stuðning sem eiga við sértæka námsörðugleika að stríða eða veikindi. Ég velti fyrir mér hvort einhver efnisleg rök séu fyrir þessari aðgreiningu og tel að við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd eigum að skoða hvort ekki eigi eitt yfir alla að ganga hvað þetta varðar. Ég tel reyndar að eitt mikilvægasta viðfangsefni menntakerfisins, ekki bara í háskólunum heldur kannski enn þá frekar á lægri skólastigum, sé að ræða hvernig við getum boðið upp á samræmda og ég vil segja mannsæmandi þjónustu við nemendur sem glíma við ýmsa sértæka námsörðugleika, sama af hvaða rótum þeir eru sprottnir. Það þarf auðvitað að gerast fyrst og fremst í grunnskólunum en einnig í framhaldsskólum og jafnvel háskólum. Það má ekki vera háð því í hvaða skóla nemendur stunda nám eða hvar þeir búa á landinu hvort þeir fá viðunandi þjónustu eða ekki, en það er að einhverju leyti fyrir utan viðfangsefni þessa frumvarps. Það er sem sé margt afar gott og tímabært í þessu frumvarpi um háskóla en ég vil þó að endingu gera athugasemd við eitt. Ég tel að lítið sé tekið á því sem kannski er eitt mikilvægasta verkefnið í háskólasamfélagi okkar og er þörfin fyrir nánari samvinnu og jafnvel sameiningu einhverra þeirra sjö háskóla sem starfa í landinu, ekki sameiningu sameiningar vegna heldur sameiningu þar sem ljóst er að hún skilar auknum gæðum náms og er hagkvæm að auki. Við þingmenn Samfylkingarinnar í þessari nefnd leggjum mikla áherslu á að það tækifæri sem gefst með þessu frumvarpi til laga um háskóla til að stíga markviss skref í því efni verði nýtt. Ég tel til dæmis eðlilegt að skoða ákveðnar fyrirmyndir sem við höfum erlendis frá, til dæmis um svokallaðar samstæður allra háskóla á tilteknum svæðum óháð rekstrarformi, en í Bandaríkjunum er slíkur vettvangur til að mynda nýttur til að bæta samstarf og auka verkaskiptingu á milli skóla. Hér væri full ástæða til að skoða hvort hægt sé að draga úr offramboði á sama eða sambærilegu námi á fámennum námsbrautum og nýta betur opinbert fjármagn til háskóla. Hægt væri að stíga fyrsta skrefið í slíka átt með því að setja á fót sjálfstæða stjórnsýslunefnd háskólastigsins sem skipuð væri ekki fulltrúum háskólanna sjálfra heldur sérfræðingum. Sú nefnd fengi það hlutverk að leggja fram tillögur um nánari samvinnu háskólanna og skoða meðal annars leiðir til að samræma rekstrarform og fjármögnun skólanna, hvort flokka eigi háskóla í rannsóknarháskóla og fagháskóla, eins og við þekkjum víða í nágrannalöndum okkar, og tengist 3. gr. frumvarpsins um löggildingu háskólanna, hvernig megi samnýta búnað og aðstöðu til kennslu og rannsókna o.s.frv. Ég varpa þessu hér inn í 1. umr. til að vekja athygli á því að ég tel mikilvægt að þetta atriði, eins og mörg þau álitamál sem hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni, til dæmis varðandi doktorsnafnbótina, verði rædd vandlega í nefndinni við meðhöndlun þessa frumvarps.

Frú forseti. Aðeins örstutt. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir athugasemdir hans. Mér finnst jákvætt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki þá umræðu sem hann hóf hér um hvernig ná megi fram aukinni samlegð í starfi háskóla. Ég vek athygli hv. þingmanns á þeirri heimild sem er í 13. gr. frumvarpsins um að ráðherra sé heimilt að mæla fyrir um samræmt fyrirkomulag innritunar með umsókn og auglýsingu umsóknarfrests um skólavist í háskólum, sem er nokkuð sem við höfum fyrirmyndir að frá öðrum Norðurlandaþjóðum þar sem farið er með þessi mál með samræmdum hætti, og enn fremur verði reglur um aðfararnám í háskólum eða frumgreinanám eins og það hefur verið kallað líka samræmt. Ég vek líka athygli hv. þingmanns á 7. gr. þar sem kveðið er á um að háskólar skuli leitast við að vinna saman til að nýta sem best opinberar fjárveitingar og styrkja stöðu sína á alþjóðlegum vettvangi. Ég held að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi fullt tækifæri síðan til þess að skoða hvort ganga megi lengra að einhverju leyti í þessum greinum til að efla samstarf með þeim hætti sem hv. þingmaður nefndi. Síðan langar mig að nefna í ljósi þeirrar umræðu sem hann vísar til, um skiptingu háskóla í rannsóknar- og fagháskóla, að það er rétt að háskólastig á Íslandi hefur þróast þannig að hér sinna háskólar í senn kennslu og rannsóknum. Það er að mörgu leyti ólíkt þeirri þróun sem við þekkjum annars staðar frá. Að sumu leyti má segja að það geti orðið dálítið erfitt að snúa til baka þar sem hefur verið byggt upp rannsóknarstarf. Í þeim málefnum tel ég langtum æskilegra að einmitt þessir skólar ynnu betur saman þannig að við þyrftum ekki að horfa upp á einhverja slíka aðgreiningu heldur störfuðu þeir sem mest undir sama hatti. Ég hef margoft nefnt það hér að ég tel eðlilegt að til að mynda doktorsnám verði allt undir sama hatti á Íslandi, svo dæmi sé tekið. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir athugasemdirnar og er að sjálfsögðu reiðubúin til samráðs við hv. allsherjar- og menntamálanefnd í vinnslu við þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra og lögum um heilbrigðisþjónustu. Frumvarpið tekur einungis til þess að sameina tvær vistunarmatsnefndir í eina nefnd. Nú sjá tvær nefndir um að meta þörf fólks á vistun á hjúkrunar- og dvalarrými, það er vistunarmatsnefnd fyrir dvalarrými annars vegar og fyrir hjúkrunarrými hins vegar. Nefndin sem metur þörf fyrir dvalarrými fellur undir lög um málefni aldraðra en hin sem metur þörf á hjúkrunarrými starfar samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu. Markmiðið með lagafrumvarpinu er í fyrsta lagi að auðveldara sé fyrir aldrað fólk að sækja um dvöl á stofnun og gera óþarft að fólk þurfi fyrir fram að greina á milli hvort umsóknin taki til dvalarrýmis eða hjúkrunarrýmis. Fólk bíður oft lengi eftir dvalarrými og þegar röðin kemur að því hefur fólk oft þörf á hjúkrunarrými. Það auðveldar því fólki að sækja um vistun á stofnun að geta snúið sér til einnar nefndar. Í öðru lagi er talið að matið sjálft verði betra með einni nefnd en með því er átt við að matið verði samfelldara og heildstæðara. Það breytir ekki því að matið felur í sér bæði mat á félagslegri þjónustu og heilbrigðisþjónustu sem hver einstaklingur hefur þörf á. Í þriðja lagi mun stjórnsýslan verða einfaldari að því leyti að ein þriggja manna matsnefnd verður í hverju heilbrigðisumdæmi í stað tveggja nú og mun sjá um þetta nýja mat. Þó er ráðherra heimilt samkvæmt frumvarpinu að skipa sex manna matsnefnd í fjölmennum umdæmum. Nauðsyn var talin á þeirri undantekningu þar sem er um að ræða mikinn fjölda heimila og dvalar- og hjúkrunarrýma. Nánar verður kveðið á um þessa undantekningu í reglugerð samkvæmt því frumvarpi sem hér er lagt fram í drögum. Þar sem verkefnum fækkar ekki verður kostnaðurinn sá sami eða að minnsta kosti svipaður. Nefndarmenn fá greitt fyrir hvert mat fyrir sig en launakostnaður starfsmanna og kostnaður við aðstöðu er greiddur sérstaklega. Ekki er áformað að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi og verður þóknun fyrir hvert mat sú sama. Sá kostnaður er nú um 14 þús. kr. fyrir vistunarmat á dvalarrými en 34 þús. fyrir hvert mat á hjúkrunarrými. Áætlaður kostnaður í einni sameinaðri nefnd væri sambærilegur, þ.e. rúmlega 51 millj. kr. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa stutta frumvarps til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra og lögum um heilbrigðisþjónustu og óska eftir því að málið fari til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd.

Hæstv. forseti. Þjónusta við fatlað fólk var flutt frá ríki til sveitarfélaga 1. janúar 2011 í samræmi við breytingar á lögum um málefni fatlaðs fólks sem þá tóku gildi. Í XIII. ákvæði til bráðabirgða í lögunum er kveðið á um að framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks skuli lögð fram á Alþingi. Þar skuli setja fram stefnu og markvissa aðgerðaáætlun, skilgreinda árangursmælikvarða og skýra forgangsröðun verkefna. Þá skuli tímasetja aðgerðir vegna lögfestingar samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, aðgengismála, biðlista eftir þjónustu, atvinnumála fatlaðs fólks og samræmds mats á þjónustu. Starfshópur til að undirbúa þingsályktunartillöguna var skipaður þann 7. júní sl. Formlega samþykkt heildarstefna fyrir málaflokkinn hefur ekki verið fyrir hendi og var m.a. bent á það í skýrslu Ríkisendurskoðunar um þjónustu við fatlað fólk í ágúst 2010. Það er mér því mikil ánægja að mæla nú fyrir stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks. Hæstv. forseti. Í tillögunni birtist annars vegar stefna í málefnum fatlaðs fólks og hins vegar framkvæmdaáætlun. Stefnan er í meginatriðum sett fram til ársins 2020 en meta þarf hvort samþykkja þurfi breytingar á stefnunni við endurskoðun laga um málefni fatlaðs fólks í árslok 2014. Stefnan tekur mið af alþjóðlegum skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem Ísland undirritaði árið 2007 og er henni m.a. ætlað að tryggja að fatlað fólk komi að stefnumótun og ákvörðunartöku í eigin málum. Meginmarkmið hennar er að tryggja að fatlað fólk njóti jafnréttis, allra mannréttinda og mannfrelsis til fulls og jafns við aðra. Það er gert með því að það njóti góðs af öllum almennum aðgerðum stjórnvalda sem eiga að stuðla að jöfnuði svo sem á sviði húsnæðis-, mennta-, trygginga- og atvinnumála. Í árslok 2010 eða um það leyti sem þjónustan var flutt á milli stjórnsýslustiga ákvað velferðarráðuneytið, áður félags- og tryggingamálaráðuneytið, að ráðast í nokkuð viðamikla úttekt á stöðu fatlaðs fólks. Niðurstöður þeirrar úttektar voru kunngerðar í október sl. og var m.a. horft til þeirra við mótun framkvæmdaáætlunarinnar. Framkvæmdaáætlunin var sett fram til þriggja ára, 2012–2014, og byggir hún á átta málasviðum. Þau eru eftir stafrófsröð: Aðgengi, atvinna, félagsleg vernd/sjálfstætt líf, heilbrigði, ímynd og fræðsla, jafnrétti, menntun, þátttaka. Innan hvers málasviðs eru fjögur til átta verkefni með skilgreindu markmiði og mælikvarða. Gert er ráð fyrir að framkvæmdaáætlunin verði endurskoðuð að þremur árum liðnum þegar komin verður reynsla á flutning þjónustu við fatlað fólk frá ríki til sveitarfélaga og lög um málefni fatlaðs fólks hafa verið endurskoðuð. Rauði þráðurinn í verkefnunum er að tryggja fötluðu fólki aðgang að samfélaginu þannig að það geti tekið þátt í því til jafns við aðra. Þannig er það ekki skerðing einstaklingsins sem veldur minni þátttöku í samfélaginu heldur umhverfi sem ekki gerir ráð fyrir þeim fjölbreytileika sem mannfólkið býr yfir. Með því að breyta hugsunarhætti og viðhorfum til þeirra sem búa við skerðingu og aðlaga manngert umhverfi að allra þörfum vinnum við að því að jafna stöðu þeirra sem búa við skerðingu og bættum lífskjörum allra. Velferðarráðuneytið hefur heildarumsjón með framkvæmd áætlunarinnar og hefur einnig umsjón með tilteknum aðgerðum en verkefnin ná einnig inn á borð innanríkisráðuneytis, mennta- og menningarmálaráðuneytis og umhverfisráðuneytis. Þá ber þjónustusvæði, sveitarfélög og eftir atvikum aðrir aðilar, ábyrgð á einstökum aðgerðum og leggja mat á þær í samræmi við mælikvarða sem tilgreindir eru innan hverrar aðgerðar. Nokkrir hópar eru nú að störfum með það að markmiði að bæta réttindi og lífskjör fatlaðs fólks Nefnd um réttindagæslu fatlaðs fólks hefur nú skilað af sér reglugerð um trúnaðarmenn fatlaðs fólks, vinna við frumvarp um aðgerðir til að draga úr nauðung við fatlað fólk er á lokastigi og frumvarp um réttindagæslu fatlaðs fólks er nú orðið að lögum. Verkefnisstjórn til að leiða samstarfsverkefni um innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar hefur verið að störfum síðan í maí 2011 og hefur hún unnið að því að móta ramma um fyrirkomulag notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar við fatlað fólk. Á næstunni verður kynnt hugmyndafræði, framkvæmd og skipulag slíkrar þjónustu en samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögum um málefni fatlaðs fólks skulu sveitarfélög í samráði við verkefnisstjórnina leitast við að bjóða fötluðu fólki notendastýrða persónulega þjónustu í tiltekinn tíma. Verkefninu á að ljúka fyrir árslok 2014 með faglegu og fjárhagslegu mati á framkvæmd þess. Þá var skipaður starfshópur um framtíðarskipan atvinnumála fatlaðs fólks. Hlutverk hópsins er að fara yfir og skilgreina hvað telst vera atvinnutengd endurhæfing einstakra hópa í skilningi laga um vinnumarkaðsaðgerðir. Samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks tók til starfa í febrúar í fyrra. Hlutverk nefndarinnar er m.a. að vera velferðarráðherra og sveitarfélögum til ráðgjafar um málefni fatlaðs fólks, hafa umsjón með framkvæmd yfirfærslunnar, stýra endurmati á yfirfærslunni og fjalla um vafamál og álitaefni sem upp kunna að koma. Nefndin hefur fylgst með framkvæmd verkefnisins og almennt er hægt að segja að yfirfærslan hafi gengið vel. Önnur verkefni nefndarinnar hafa tengst yfirferð á niðurstöðum samræmda þjónustumatsins eða SIS-matsins sem lá fyrir um miðjan maí. Þá hefur verið gengið frá nýjum samningi við Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins um næsta áfanga varðandi samræmt mat á þjónustuþörf fatlaðra. Samráðsnefndin hefur jafnframt hafið undirbúning að því að skoða alla mögulega kosti varðandi það hvaða matskerfi er notað eftir að endurmati yfirfærslunnar lýkur árið 2014. SIS-matið og allir aðrir mögulegir kostir eru undir í þeirri skoðun og hefur Rannsóknar- og þjónustumiðstöð Háskólans á Akureyri tekið að sér að vinna það verk. Þá hefur samráðsnefndin gert tillögu um ráðstöfun á svokölluðum breytingarkostnaði til sveitarfélaga og fylgst með greiningu kostnaðar og þróun tölfræðiupplýsinga sem jöfnunarkerfið byggir á og eru þau verkefni í góðum farvegi. Framkvæmd stefnunnar sem mótuð er með þingsályktunartillögu þessari mun hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir þá aðila sem eiga að sjá um undirbúning og framkvæmd stefnunnar. Heildarkostnaður skiptist á þrjú ár, þ.e. 2012, 2013 og 2014, og er hann lauslega áætlaður um 150 millj. kr. Ljóst er að hægt er að ná markmiðum allmargra þátta með breyttum vinnuaðferðum án þess að það leiði til kostnaðarauka og nokkur verkefni er hægt að framkvæma innan núverandi fjárheimilda af framkvæmdaaðilum. Að lokum get ég þess að í febrúar 2008 hóf nefnd störf er kanna skyldi hvort lög og reglugerðir hér á landi uppfylltu kröfur sem lagðar eru á þau ríki sem fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Nefndin skilaði tillögum í janúar 2010 og þegar hefur verið brugðist við og hrundið í framkvæmd nokkrum af þeim tillögum sem þar voru lagðar fram. Í framkvæmdaáætlun þeirri sem hér er lögð fram er gert ráð fyrir að skipuð verði samstarfsnefnd um að undirbúa fullgildingu samningsins. Yfirfara þarf löggjöf og leggja til breytingar í samræmi við samninginn. Jafnframt er lagt til að íslensk þýðing samningsins verði endurskoðuð og þeirri vinnu ljúki fyrir sumarið. Frumvarp verði svo lagt fram á löggjafarþingi 2012–2013. Með samþykkt framvæmdaáætlunar þeirrar sem hér er lögð fram er haldið áfram á þeirri braut sem miðar að því að vernda og tryggja að allt fatlað fólk njóti fullra og jafnra mannréttinda og frelsis, auk þess að vinna að virðingu fyrir meðfæddri göfgi fatlaðs fólks. Það er tillaga mín að þessi þingsályktunartillaga fari til umfjöllunar hjá hv. velferðarnefnd.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að fagna því að þessi tillaga skuli vera komin fram. Það er mjög gott að fram sé lögð heildstæð tillaga um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks þar sem fram kemur að stefnan sé sú að íslenskt samfélag byggi á virðingu fyrir fjölbreytileika og viðurkenningu á fötluðu fólki sem hluta af mannlegum fjölbreytileika og mannlegu eðli. Í þessari áætlun birtist annars vegar stefna og hins vegar framkvæmdaáætlun þar sem fram koma markmið og leiðir og gert er ráð fyrir því að hún verði endurskoðuð. Ég tel að slík vinnubrögð séu til mikillar fyrirmyndar. Við erum sem betur fer að vinna talsvert að réttarbótum fatlaðs fólks. Við erum að vinna að því í samfélaginu að fatlað fólk sé ákveðinn hluti af þeirri flóru mannlífs sem er í landinu og það sem samfélagið á að gera er að ryðja burt hindrunum þannig að allt fólk á Íslandi geti notið bestu hugsanlegu lífsgæða. Ég hlakka til að takast á við þetta verkefni í hv. velferðarnefnd. Þar munum við senda málið út til umsagnar og fá til okkar gesti og fjalla um málið. Ég þykist vita að umsagnir verði ekki mjög neikvæðar vegna þess að ég veit að þetta mál hefur verið unnið í góðri sátt margra aðila. Það hjálpar okkur að sjálfsögðu til þess að flýta málinu, því að ég tel að um leið og við reynum að vinna málið vel, eigum við að reyna að flýta því eins og kostur er. Það skiptir máli að allir sjái að við erum með mjög ákveðna og metnaðarfulla stefnu og mjög ákveðna og markvissa framkvæmdaáætlun um það sem við ætlum að gera. Það skiptir miklu máli að í þessari framkvæmdaáætlun er mikil áhersla lögð á að fatlað fólk hafi eins og aðrir sjálfsákvörðunarrétt í sínum málum og stýri sínum málum á sem öflugastan hátt. Mig langar sérstaklega til að geta þess að við erum að fara af stað með þróunarverkefni í ákveðnum sveitarfélögum um notendastýrða persónulega aðstoð þar sem grunnhugsunin er sú að hinn fatlaði velur sjálfur hvernig þjónustu við hann er háttað. Ég endurtek ánægju mína með að tillagan skuli vera komin fram og ég hlakka til að takast á við umfjöllun um hana í velferðarnefnd.

Forseti. Ég mæli fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar fyrir tillögu til þingsályktunar um lagningu raflína í jörð. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela iðnaðarráðherra í samráði við umhverfisráðherra að skipa nefnd er móti stefnu um lagningu raflína í jörð og þau sjónarmið sem taka ber mið af hverju sinni við ákvarðanir þar um. Iðnaðarráðherra skal flytja Alþingi skýrslu um störf nefndarinnar fyrir 1. október 2012.“ Í greinargerðinni segir meðal annars að á 135. löggjafarþingi var lögð fram tillaga til þingsályktunar um mótun stefnu af hálfu ríkisstjórnarinnar um hvernig leggja mætti á næstu árum og áratugum raflínur í jörð sem nú eru ofan jarðar. Fyrsti flutningsmaður tillögunnar var Helgi Hjörvar en meðflutningsmenn voru þingmenn úr öllum flokkum á Alþingi. Þetta var þverpólitískt mál. Núverandi umhverfis- og samgöngunefnd þykir tímabært að flytja aftur tillögu varðandi stefnumótun um lagningu raflína í jörð því að mikilvægt er að fyrir liggi sýn til framtíðar um hvernig þessum málum skuli helst háttað. Tillagan er hins vegar nokkuð breytt frá því að hún var fyrst lögð fram og velt er upp ýmsum álitaefnum hvað þetta varðar. Eins og allir vita hefur orkuframleiðsla á Íslandi aukist mjög á undanförnum árum og jafnframt gagnrýni á neikvæð umhverfisáhrif hennar. Einn þáttur þeirra áhrifa er sjónmengun af völdum háspennulína og hefur sú krafa orðið háværari að jarðstrengir séu nýttir í stað loftlína. Mikilvægt er að fyrir liggi pólitísk stefnumörkun um með hvaða hætti og á hvaða forsendum skuli stefnt að lagningu raflína í jörð og til hvaða þátta skuli sérstaklega taka tillit í þeim efnum. Eðlismunur er á umhverfisáhrifum jarðstrengja annars vegar og loftlína hins vegar og því ekki ávallt einhlítt hvor kosturinn er betri út frá umhverfissjónarmiðum. Hvað jarðstrengi varðar eru helstu umhverfisáhrifin jarðrask vegna lagningar þeirra. Loftlínur valda minna jarðraski en jarðstrengir þó að jafnan fylgi þeim vegslóðar af einhverju tagi. Þær þykja hins vegar lýti í landslaginu og eru helst umdeildar fyrir þær sakir enda teljast þær til alvarlegrar sjónmengunar í verðmætu landslagi. Þá eru loftlínur talsvert landfrekari en jarðstrengir. Þegar kemur að því að meta kosti og galla jarðstrengja annars vegar og loftlína hins vegar verður og að gera greinarmun á varanlegu og afturkræfu raski. Slíkt verður að meta út frá mismunandi umhverfisþáttum og þá taka tillit til áhrifa á landslag jafnt sem gróður og vistkerfi. Segja má að jarðrask vegna stórra jarðstrengja sé umtalsvert varanlegra en sem nemur lágmarksraski af vegslóða sem fylgir loftlínu. Í viðkvæmu vistkerfi og jarðminjum, svo sem um eldhraun eða mýrar, er til að mynda mikilvægt að jarðraski sé haldið í algjöru lágmarki. Á öðrum stöðum kann hins vegar að vera hægt að draga mjög úr jarðraski jarðstrengja með því að leggja þá um svæði sem þegar hefur verið raskað, svo sem meðfram samgöngumannvirkjum sem þegar eru fyrir hendi eða annars konar lögnum. Mikilvægt er að hugað sé tímanlega að línuleiðum í jörðu, til að mynda í tengslum við önnur mannvirkjabelti, svo sem vegstæði, til að draga sem mest úr heildaráhrifum vegna framkvæmda. Við lága spennu eru jarðstrengir hagkvæmari kostur en loftlínur en eftir því sem spennan eykst hækkar kostnaður við jarðstrengi mikið og loftlínur eru fyrir vikið hagkvæmari kostur við háa spennu. Í fimm ára kerfisáætlun Landsnets 2009–2013 kemur fram að stofnkostnaður við 132 kV streng sé 1,5–3 sinnum hærri en fyrir loftlínu með sömu flutningsgetu, stofnkostnaður 220 kV strengs sé 3–6 sinnum hærri og 440 kV sé 7–10 sinnum hærri á verðlagi í október 2006. Í stofnkostnaði hefur að jafnaði ekki verið horft til verðmætis þess lands sem ráðstafa þarf til framkvæmdarinnar en eðlilegt má telja að slíkt sé gert. Kostnaðarhlutfall milli jarðstrengja og loftlína á þeirri spennu sem þarf til fyrir almenning og almenna atvinnustarfsemi gæti eftir atvikum verið minni en virðist þegar tillit hefur verið tekið til umhverfiskostnaðar og landverðs. Í þessum efnum er nauðsyn á úttekt á tæknilegri þróun jarðstrengja á heimsmarkaði ásamt rekstrarkostnaði með tilliti til þátta eins og flutningsgetu og spennustigs, áætlaðs líftíma og áreiðanleika. Ýmsa aðra þætti má nefna sem taka verður mið af þegar metnir eru kostir og gallar jarðstrengja og loftlína, en tæknilegar takmarkanir jarðstrengja á hárri spennu hafa meðal annars haft áhrif á útbreiðslu þeirra og afhendingaröryggi. Þannig getur til að mynda viðgerðartími jarðstrengja verið mun lengri en viðgerðartími loftlína, sérstaklega á hærri spennu, enda er viðgerð jarðstrengja töluvert flóknari aðgerð. Á móti kemur að jarðstrengir eru óháðir ýmsum ytri þáttum, svo sem ísingu, saltmengun, snjóflóðum, veðrum og vindum en jafnframt viðkvæmari fyrir jarðskjálftum og öðrum jarðhræringum. Að mörgu er að hyggja í þessum efnum og meta þarf sem fyrr segir kosti og galla út frá mismunandi sjónarhornum. Önnur viðmið eiga að ýmsu leyti við um línur í byggð eða nærri byggð annars vegar og utan byggðar hins vegar, enda hefur innan þéttbýlissvæða verið lögð áhersla á að allar lagnir séu lagðar í jörð. Nýjar raflínulagnir munu á næstu árum og áratugum fyrst og fremst tengjast iðnaðar- og atvinnustarfsemi en ekki þörfum heimilanna. Eins og segir í framangreindri þingsályktunartillögu frá 135. þingi eru vaxandi kröfur um að iðnaðar- og atvinnustarfsemi verði að vera nægilega ábatasöm til að geta sjálf greitt kostnað við bestu umhverfislausnir á hverjum tíma. Í mörgum ríkjum heims er litið til umhverfiskostnaðar við mat og undirbúning verkefna, svo sem í ríkjum innan Evrópusambandsins, Bandaríkjanna og Kanada. Stofnanir á borð við Vísindastofnun Bandaríkjanna, Umhverfisstofnun Bandaríkjanna og OECD hafa þannig talað fyrir því að verðgildi náttúru sem tapast við nýtingu (eða umhverfiskostnaður) sé fellt inn í ákvarðanatöku. OECD hefur einnig mælt með því að umhverfiskostnaður verði með beinum hætti hluti af hagrænni kostnaðar- og ábatagreiningu við mat á frekari uppbyggingu í orkufrekum iðnaði á Íslandi. Vinna af þessu tagi hefur til þessa ekki verið framkvæmd hérlendis og umhverfiskostnaður því óþekkt stærð við ákvörðunartöku. Í þessu samhengi má jafnframt benda á að í norska þinginu var undir lok árs 2010 samþykkt þingmál sem fól í sér áskorun til ríkisstjórnarinnar í þremur liðum. Í fyrsta lagi var ríkisstjórninni falið að gera tillögur til breytinga á orkulöggjöf með það fyrir augum að auka notkun jarðstrengja og sjóstrengja til þess að draga úr umhverfisáhrifum þegar orkuflutningamannvirki færu um verðmætt landslag. Í öðru lagi var stjórnvöldum, sem eiganda Statsnets SF, falið að sjá til þess að fyrirtækið frestaði öllum áformuðum framkvæmdum sem fælu í sér loftlínur er færu um verðmætt landslag og í þriðja lagi var krafist aukinnar áherslu á rannsóknir og þróunarvinnu er lýtur að jarð- og sjóstrengjum til orkuflutninga. Ljóst er að þróunin er hröð og tækniframfarir miklar enda hefur ýmislegt breyst í þessum efnum á undanförnum árum. Hérlendis hafa dreifiveitur nú þegar gert mikið átak í að leggja raflínur í jörð en þær hafa mun lægri rekstrarspennu en háspennulínur í flutningskerfinu. Víða í sveitum landsins hafa línur verið felldar með skipulegum hætti og strengjum komið í jörðu þar sem það er hagkvæmt. Frú forseti. Að öllu framangreindu áréttar nefndin mikilvægi þess að hugað sé að skýrri stefnumótun stjórnvalda og að fyrir liggi greining á forsendum þess til framtíðar að leggja sem mest af raflínum í jörð. Þetta er vinna sem á síðan að skila sér sem fyrr segir í skýrslu til Alþingis þannig að við getum með sem skynsamlegustum hætti ákvarðað leiðina fram á við. Sem fyrr segir stendur öll umhverfis- og samgöngunefnd að tillögunni.

Virðulegi forseti. Við erum fullvalda þjóð og sem slík tökum við sjálf ákvörðun um hversu náið samstarf við höfum við alþjóðastofnanir eins og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Við hv. þm. Atli Gíslason munum hafna hækkun á framlagi Íslands til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins vegna þess að ríkið á ekki fyrir þeirri hækkun. Nota á rándýrt lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum til þess að borga hækkun á framlagi Íslands til sjóðsins. Við eigum miklu frekar að draga úr skuldsetningu ríkissjóðs við sjóðinn en að hækka framlagið.

Heyr, heyr.

Auk þess þarf að verða grundvallarbreyting á efnahagsstefnu sjóðsins áður en við aukum framlag til hans. Efnahagsstefnan felur í sér dýpkandi 

Frú forseti. Við munum brátt greiða atkvæði um heilmikla skuldbindingu sem við tökumst á hendur gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem felst í því að við kaupum stofnbréf í honum. Ég bendi á að einu sinni þótti SÍS vera algjörlega óbrigðult og jafnvel sterkara en ríkið, jafnvel fimm eða tíu árum fyrir hrun þess ágæta fyrirtækis. SPRON þótti líka nánast óbrigðult og alltaf var gjaldfært þangað til um fimm árum fyrir gjaldþrot hans. Kaupþing þótti sömuleiðis afskaplega sterkt og talið var að það mundi alltaf standa við skuldbindingar sínar. Ég bendi því á að þó að ég greiði atkvæði með hækkuninni er í fólgin ákveðin áhætta, hún er reyndar mjög lítil. Ég geri ekki ráð fyrir því að miklar líkur séu á því að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn verði gjaldþrota en hann tekur samt áhættu. Þess vegna skrifum við upp á þessa ábyrgð af því að það eru ákveðnar líkur á því að hann fari á hausinn, annars þyrfti ekki ábyrgð.

Virðulegi forseti. Ég beitti mér mjög í þessu máli fyrir jól og varð það meðal annars til þess að málið fór aftur til nefndar í jólafríinu og er nú komið hingað aftur. Það hefur ekkert nýtt komið fram í málinu sem réttlætir að ég greiði atkvæði með þessari tillögu, því að hér er verið að skrifa út ríkisábyrgð fyrir tæpa 40 milljarða og eingreiðslu úr Seðlabankanum fyrir rúma 9 milljarða í dýrmætum gjaldeyri. Virðulegi forseti. Ég mun segja nei í atkvæðagreiðslunni því að ég get ekki borið ábyrgð á því að verði einhvern tímann tekin upp önnur mynt í landinu geti Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn tekið allt að 40 milljörðum út úr Seðlabankanum. Ég segi nei. Þetta mál er mjög undarlegt. Ég er hissa á því hversu góð samstaða hefur náðst um þetta mál, ég minni á að hér er fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra enn að skuldsetja ríkissjóð og setja á hann ríkisábyrgðir. 
            

Virðulegi forseti. Við Íslendingar tókum þátt í stofnun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Bretton Woods árið 1944. Við höfum alltaf verið fullgildir meðlimir í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og ég vil að við séum það áfram. Þess vegna greiði ég atkvæði með þessu máli. Hvað varðar þá 9 milljarða sem fara yfir í Alþjóðagjaldeyrissjóðinn munu þeir áfram teljast til gjaldeyrisvarasjóðs Íslendinga og munu veita okkur Íslendingum aðgang að lánsfé á mjög góðum kjörum. Kjörin eru núna 0,15% á kvótann sem við höfum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Ég mæli því með því að við greiðum atkvæði með þessu máli og sýnum þar með að við 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um umhverfisábyrgð. Verði frumvarpið að lögum leyfi ég mér að segja að stigið hafi verið mikilvægt skref til að byggja upp og styrkja umhverfisrétt hér á landi, en umhverfisábyrgð snýst einmitt um þá meginreglu umhverfisréttarins sem að jafnaði er kölluð mengunarbótaregla. Áður en ég fer út í efnisatriði frumvarpsins langar mig að staldra aðeins við hugtökin og útskýra þannig megininntak frumvarpsins. Eins og heiti þess gefur til kynna snýst það um ábyrgð okkar mannanna á því umhverfi sem við höfum afnot af eða höfum í raun og veru að láni frá jörðinni og komandi kynslóðum. Allt of oft hefur sú hugsun verið rík hjá manninum að hann hafi rétt til hvers konar athafna án tillits til náttúrunnar og umhverfisins. Hættan við þá hugsun er ekki aðeins að með því sé gengið á náttúruna, gæði hennar og auðlindir, sem á vissan hátt á rétt á tilvist sjálfrar sín vegna, þ.e. náttúran á sjálfstæðan tilvistarrétt, heldur er hætt við að við brjótum á jafnrétti kynslóðanna, á þeirri siðferðilegu skyldu okkar að tryggja komandi kynslóðum sama rétt og okkur sjálfum til að njóta gæða jarðarinnar um ókomna tíð. Með frumvarpi til laga um umhverfisábyrgð er því lagt til að greiðsluregla umhverfisréttarins, eða mengunarbótareglan, sé innleidd í íslenskan rétt. Það er sú meginregla að sá sem veldur mengun bæti umhverfistjón sem af þeirri mengun hlýst og beri af því kostnað. Með því má gera mengunarvaldinn ábyrgari og meðvitaðri um ábyrgð sína, sem er að miklu leyti samfélagsleg. Ábyrgðin er samfélagsleg því að ef mengunarvaldur axlar kostnaðinn ekki er honum einfaldlega velt yfir á þjóðfélagið í heild sinni, hvort sem það er í formi heilsutjóns almennings eða auknum útgjöldum úr sameiginlegum sjóðum vegna hreinsunar umhverfisins eða þá þannig að komandi kynslóðir þurfa að gjalda þess sem gerðist eða gert var. Frumvarpið felur í grunninn í sér innleiðingu á tilskipun 2004/35/EB, um umhverfisábyrgð í tengslum við varnir gegn umhverfistjóni og úrbætur vegna þess, og er samið í þeim tilgangi að uppfylla skyldur íslenska ríkisins vegna EES-samningsins. Eins og fyrr segir byggir tilskipunin á meginreglu umhverfisréttar um að mengunarvaldur skuli greiða og er kallað upp á enska tungu, með leyfi forseta, „polluter pays principle“. Tilskipunin var tekin inn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 17/2009 5. febrúar það ár. Frumvarpið var sent helstu hagsmunaaðilum til umsagnar 16. nóvember 2009 og var að auki auglýst á heimasíðu umhverfisráðuneytisins og var almenningi gefinn kostur á að gera athugasemdir við efni þess. Allar framkomnar umsagnir voru yfirfarnar af hálfu ráðuneytisins og ýmsar breytingar gerðar vegna þeirra. Þess ber að gera að frumvarpið var fyrst lagt fram á Alþingi á 139. löggjafarþingi en vegna þeirra athugasemda sem fram komu í meðförum umhverfisnefndar hefur ráðuneytið gert nokkrar breytingar á frumvarpinu. Veigamestar eru þær að náttúruminjum á náttúruverndaráætlun og svæðum í verndarflokki verndar- og orkunýtingaráætlunar hefur verið bætt við hugtakið „verndaðar tegundir og náttúruverndarsvæði“. Segja má að þar með hafi gildissvið laganna eða frumvarpsins verið víkkað. Einnig voru gerðar breytingar til samræmis við ný lög um stjórn vatnamála. Markmiðið með frumvarpi til laga um umhverfisábyrgð er að tryggja að sá sem ber ábyrgð á umhverfistjóni eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni komi í veg fyrir tjón eða bæti úr tjóni ef það hefur orðið og beri kostnað af ráðstöfunum sem af því leiðir. Frumvarpið gildir um umhverfistjón sem verður við atvinnustarfsemi sem fellur undir II. viðauka frumvarpsins eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni af völdum slíkrar starfsemi. Ábyrgð rekstraraðila í slíkri atvinnustarfsemi gildir óháð því hvort um gáleysi eða ásetning er að ræða og er því um að ræða það sem kallað er hlutlæga ábyrgð hans, þ.e. ábyrgð án sakar. Frumvarpið gildir auk þess um umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum og yfirvofandi hættu á slíku tjóni sem rekja má til annarrar atvinnustarfsemi en þeirrar sem fellur undir II. viðauka og verður af ásetningi eða er valdið af gáleysi. Frumvarpið gildir um rannsóknir og úrbætur vegna umhverfistjóns og rannsóknir og ráðstafanir til að koma í veg fyrir yfirvofandi hættu á umhverfistjóni sem valdið er í atvinnustarfsemi og kostnað sem af því leiðir. Frumvarpið gildir þó ekki um umhverfistjón eða yfirvofandi hættu á umhverfistjóni þegar liðin eru meira en 30 ár frá því að atburður sem tjóninu olli eða orsakaði hættuna á tjóni. Það umhverfistjón sem fellur undir frumvarpið er tjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum, vatni og landi. Um undantekningar á gildissviðinu er fjallað í 4. gr. frumvarpsins. Gildir frumvarpið því ekki í tilteknum tilvikum ef tjón eða hætta á því er af völdum dreifðrar mengunar, vopnaðra átaka, hernaðarátaka, borgarastyrjaldar eða uppreisnar, náttúruhamfara, starfsemi til að þjóna landvörnum eða alþjóðaöryggi eða þar sem markmiðið er að vernda gegn náttúruhamförum eða atburðar þar sem ábyrgð eða bætur falla undir gildissvið sérstaks samnings frá 27. nóvember 1992 um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar eða samnings frá sömu dagsetningu um stofnun alþjóðasjóðs til að bæta tjón af völdum olíumengunar. Í samræmi við tilskipun um umhverfisábyrgð nær frumvarp þetta ekki til einkaréttarlegra skaðabótakrafna vegna líkamstjóns, munatjóns eða almenns fjártjóns. Frumvarp til laga um umhverfisábyrgð er í 13 köflum og er nokkuð viðamikið enda er hér um heildarlöggjöf að ræða. Í I. viðauka eru rammaákvæði sem fylgja ber þegar valdar eru heppilegustu ráðstafanirnar til að tryggja úrbætur vegna umhverfistjóns á vatni og vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum. Í II. viðauka er síðan talin upp sú atvinnustarfsemi sem ber hlutlæga ábyrgð samkvæmt frumvarpinu. Í tilskipun um umhverfisábyrgð er um skilgreiningar á vernduðum tegundum og vistgerðum vísað til tilskipunar 79/409/EBE, um verndun villtra fugla, og tilskipunar 92/43/EBE, um vernd vistgerða og villtra plantna og dýra, en þessar tvær tilskipanir falla ekki undir EES-samninginn. Samkvæmt tilskipun um umhverfisábyrgð er gert ráð fyrir að aðrar tegundir eða svæði sem aðildarríki ákveður að sömu markmið gildi um falli undir skilgreininguna. Með hliðsjón af því er í skilgreiningu frumvarpsins á „vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum“ vísað til íslenskrar löggjafar á sviði náttúruverndar. Í þeirri löggjöf er meðal annars tekið tillit til alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að, svo sem samningsins um verndun villtra dýra og plantna og lífsvæða í Evrópu og samnings um líffræðilega fjölbreytni. Samkvæmt frumvarpinu er umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum tjón sem hefur veruleg skaðleg áhrif á markmið um að ná góðri verndarstöðu verndaðra tegunda eða náttúruverndarsvæða. Sem dæmi um slíkt tjón má nefna svo mikla röskun að tegund er fæld burt af svæði, t.d. vegna mannvirkjagerðar, og losun mengandi efna sem eyðileggja búsvæði tegundar. Samkvæmt frumvarpinu er umhverfistjón á vatni tjón sem hefur veruleg skaðleg áhrif á vistfræðilegt ástand og vistmegin vatns, kemur í veg fyrir gott efnafræðilegt ástand vatns eða breytir magnstöðu grunnvatns. Í frumvarpinu er um viðmið vísað til laga um stjórn vatnamála sem sett voru til innleiðingar hér á landi á ákvæðum tilskipunar 200/60/EB um aðgerðaramma EB um stefnu á sviði vatnamála sem og reglugerðum sem settar eru á grundvelli þeirra laga, þ.e. um stjórn vatnamála. Getur umhverfistjón á vatni verið bein afleiðing af skaðlegum áhrifum á sjálft vatnshlotið eða afleiðing af skaðlegum áhrifum á aðrar náttúruauðlindir, en til dæmis getur mengun á landi haft í för með sér umhverfistjón á vatni vegna niðurrennslis mengandi efna gegnum jarðveg og í grunnvatn. Umhverfistjón á landi er samkvæmt frumvarpinu hvers kyns mengun á landi sem veldur umtalsverðri hættu á skaðlegum áhrifum á heilsufar manna vegna efna eða lífvera sem með beinum eða óbeinum hætti berast á yfirborð lands eða í jarðveg eða berggrunn. Gera má ráð fyrir að um umhverfistjón á landi sé að ræða ef sýnt er fram á að staðfest mengunarstig geti haft skaðleg áhrif á heilsufar manna og má sem dæmi nefna hættu sem bundin er við snertingu, svo sem við leik eða garðvinnu, og hættu sem leiðir af myndun skaðlegra lofttegunda í jörð. Sú atvinnustarfsemi sem frumvarpið nær til er annars vegar sú starfsemi sem ber hlutlæga ábyrgð og sem um er getið í II. viðauka frumvarpsins. Er þar meðal annars um að ræða leyfisskylda starfsemi samkvæmt 5. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og flutning úrgangs milli landa samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs. Frumvarpið nær þá hins vegar til allrar annarrar atvinnustarfsemi eins og hún er skilgreind í frumvarpinu, þegar um gáleysi eða ásetning rekstraraðila er að ræða, en eingöngu þó þegar um er að ræða umhverfistjón á vernduðum tegundum og náttúruverndarsvæðum eða yfirvofandi hættu á slíku tjóni. Með frumvarpi þessu eru í fyrsta skipti settar fram reglur um athafnaskyldur rekstraraðila sem ábyrgð ber á umhverfistjóni eða yfirvofandi hættu á slíku tjóni. Jafnframt er kveðið á um heimildir stjórnvalds til að gefa rekstraraðila fyrirmæli um rannsóknir og ráðstafanir til að koma í veg fyrir yfirvofandi umhverfistjón eða til að bæta úr því. Þá er í samræmi við greiðslureglu umhverfisréttarins kveðið á um að rekstraraðili sem ábyrgð ber samkvæmt lögunum skuli greiða kostnað af ráðstöfunum til að koma í veg fyrir umhverfistjón eða bæta úr slíku tjóni og greiða auk þess gjald vegna málsmeðferðar stjórnvalds sem samkvæmt frumvarpinu er Umhverfisstofnun. Umhverfisstofnun er sú stofnun sem hefur umsjón og eftirlit með framkvæmd laganna samkvæmt 22. gr. frumvarpsins. Er það því meðal annars hlutverk stofnunarinnar að meta hvort tjón sem orðið er eða er yfirvofandi flokkist sem umhverfistjón og einnig hver beri ábyrgð í slíkum tilvikum. Er það þá hlutverk Umhverfisstofnunar að gefa rekstraraðila sem ábyrgð ber fyrirmæli í samræmi við III. kafla frumvarpsins. Eins og áður er getið er í I. viðauka frumvarpsins fjallað um úrbætur vegna þess umhverfistjóns sem frumvarpið nær til. Í tilskipun um umhverfisábyrgð kemur fram að í henni felist lágmarkskröfur. Aðildarríkjum er því heimilt að viðhalda eða kveða á um strangari reglur. Almennt eru gerðar sömu kröfur til rekstraraðila samkvæmt ákvæðum frumvarpsins og mælt er fyrir um í tilskipuninni. Þó er lagt til í frumvarpinu umfram það, hvað varðar umhverfistjón á landi, að gerð sé krafa um ráðstafanir til að eyða mengun og endurheimta fyrra ástand lands eða framkvæma jafngildar ráðstafanir. Það þykir vera í samræmi við meginreglur umhverfisréttar og æskilega framkvæmd hér á landi. Sama krafa var gerð við innleiðingu tilskipunarinnar í danskan rétt, enda í samræmi við það sem áður hafði gilt samkvæmt dönskum lögum. Samkvæmt II. viðauka tilskipunarinnar skulu úrbætur vegna mengunar á landi að lágmarki vera aðgerðir sem leiða til þess að mengun valdi ekki lengur hættu á skaðlegum áhrifum á heilsufar manna. Hvað varðar úrbætur vegna umhverfistjóns sem varða vatn, verndaðar tegundir eða náttúruverndarsvæði felast þær samkvæmt I. viðauka frumvarpsins í því að koma umhverfinu aftur í fyrra ástand sitt með því að gera svokallaðar frumúrbætur, fyllingarúrbætur eða jöfnunarúrbætur, eins og nánar er um getið í umræddum viðauka. Um ábyrgð á greiðslu kostnaðar rekstraraðila er fjallað í IV. kafla frumvarpsins. Samkvæmt 20. gr. skal rekstraraðili bera kostnað við rannsóknir, varnarráðstafanir og úrbætur sem framkvæma ber samkvæmt frumvarpinu. Einnig skal hann bera kostnað stjórnvalda vegna aðgerða sem þeim er samkvæmt lögum falið að grípa til og falla undir lögin, m.a. vegna bráðamengunar eða mengunaróhapps. Nái frumvarp þetta fram að ganga er fyrirséð að það muni marka tímamót í íslenskri löggjöf í ljósi þeirrar mikilvægu umhverfisverndar og þar með nýmæla sem í því felast. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Frú forseti. Við ræðum hér mjög mikilvægt og merkilegt frumvarp til umhverfisábyrgðar. Það eru mér vonbrigði hvað þátttaka í þingsal er lítil og að enginn sé kominn á mælendaskrá enn þá. Það getur varla verið að þingmenn hafi ekki áhuga á þessu. Mér finnst umhverfisráðuneytið og sérstaklega hæstv. umhverfisráðherra alltaf vera dálítið föst í nærumhverfi sínu. Ég vil spyrja hana hvaða áhrif þetta hafi á fjærumhverfið. Þetta mun væntanlega kosta eitthvað fyrir Evrópusambandið sem þýðir að samkeppnisstaða fyrirtækja í Evrópusambandinu verður lakari sem þýðir að eftirspurn vex eftir vörum í Kína og Indlandi og víðar þar sem ekki er farið vel með umhverfið, því miður. Svona reglur eru langt í frá komnar í gildi þar. Ég spyr hæstv. ráðherra: Getur verið að svona frumvarp, eins gott og það er fyrir nærumhverfið, geti valdið skaða á fjærumhverfinu, þ.e. umheiminum öllum, þetta er jú einn hnöttur, og skaðað okkur óbeint? Til dæmis virðir brennisteinsmengun og koldíoxíðútblástur ekki landamæri, og hitnun jarðar ekki heldur sem kunnugt er. Ég spyr hvort þetta muni ekki styrkja samkeppnisstöðu þeirra landa sem Evrópusambandið er í samkeppni við, minnka framleiðslu og mengun í Evrópu en auka hana miklu meira annars staðar þar sem engar varnir eru. Þetta eru sem sagt hugleiðingar spurningar sem ég vildi gjarnan að hæstv. ráðherra gefi mér svar við, því að mér finnst umræðan vera allt of mikið bundin við það hvað gerist á Íslandi, eins og ekkert sé til fyrir utan Ísland eða fyrir utan Evrópusambandið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég leyfi mér þó að gera athugasemd við þær forsendur sem hann leggur til grundvallar, þ.e. að helsti vandinn sé sá að umhverfisráðuneytið eða ráðherra umhverfismála sé fastur í nærumhverfi sínu, því að þetta snýst um ábyrgð á nærumhverfi okkar og þá hugmyndafræði að við séum til fyrirmyndar, að Evrópa sé til fyrirmyndar. Ég veit að þingmanninum er markaðurinn og markaðshagkerfið kært og þetta er auðvitað líka spurning um það, vegna þess að svo kann að vera að nákvæmlega þessir hlutir skipti miklu máli og í vaxandi mæli fyrir markaðsstöðu, þ.e. að græn sjónarmið séu til fyrirmyndar í hvívetna hvað varðar uppruna vöru, tilurð hennar, markaðssetningu o.s.frv. Ég held og er raunar þess fullviss að ekki sé rétt leið að bíða þeirra sem skemmst eru komnir í heiminum með að stíga skref í átt til náttúruverndar og meiri umhverfisábyrgðar, vegna þess að ef við bíðum þess höfum við einfaldlega ekki tíma til að grípa inn í. Þróunin er nú þegar mjög alvarleg. Ég vil þessu til viðbótar benda hv. þingmanninum á alþjóðlegar skuldbindingar sem eru líka fyrir hendi, að því er varðar loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni og sjálfbæra þróun sem þessi ríki eru aðilar að sem hv. þingmaður nefnir í andsvari sínu, og varða líka grundvallarsjónarmið í umhverfismálum.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki eftirfarandi spurningu: Getur verið að samþykkt svona tillagna í Evrópusambandinu sem gerir samkeppnisstöðu evrópsks efnahagslífs lakari, að minnsta kosti til skamms tíma - reyndar hefur það sýnt sig að þetta getur eflt hana að til langtíma, eftir 20, 30 ár - muni valda meiri mengun í þriðja heiminum, í Kína, á Indlandi og annars staðar, vegna þess að þá verði meira flutt inn frá þeim löndum, meiri eftirspurn verði eftir vörum þeirra, sterkari krafa verði um opnun álvera í Kína, fleiri kolanámur o.s.frv., sem veldur síðan koldíoxíðmengun? Þeirri spurningu var ekki svarað. Ég er dálítið upptekinn af þessu af því að ég hef alltaf haft á tilfinningunni að við séum stödd á einum hnetti og sú stefna að virkja ekki og reisa ekki fleiri álver á Íslandi þýðir einfaldlega að fleiri álver eru byggð í löndum þar sem rafmagn er framleitt með brennslu jarðefna. Sú stefna að byggja ekki fleiri álver hér þýðir hreinlega miklu meiri mengun. Ég er ekki hrifinn af því að bæta við fleiri álverum vegna þess að ég held að þar séum við komin út fyrir það sem er efnahagslega skynsamlegt en það má gera ýmislegt fleira með virkjanir. Það má til dæmis setja upp netbú eins og hér hefur verið gert og annað slíkt. Allt slíkt dregur úr því að verið sé að framleiða rafmagn annars staðar með brennslu jarðefna sem er margfalt dýrara. Það sem ég er að tala um, frú forseti, er: Er ekki siðferðileg skylda Íslendinga að nýta eins mikið af hreinni orku okkar til að minnka notkun óhreinnar orku annars staðar?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefur tilhneigingu til að bera upp þessa fyrirspurn og þetta andsvar undir eiginlega öllu því sem rætt er í þingsal um umhverfismál. Við höfum áður átt þessi orðaskipti sem hér eru í gangi. Mig langar að segja að sem betur fer aðhyllast sífellt fleiri þjóðríki og fyrirtæki og sífellt fleiri stjórnmálamenn markmið sjálfbærni. Eitt af því sem þar er undir er nákvæmlega það að taka ákvarðanir sem varða langtímahagsmuni. Þess vegna vil ég enn og aftur setja spurningarmerki við útgangspunkt hv. þingmanns sem talar um samkeppnisstöðu til skamms tíma, vegna þess að það er ábyrgð okkar að taka ákvarðanir sem varða langan tíma og auka meðvitaðri umræðu og upplýsingu og eftirspurn eftir grænni vöruþróun og grænum hagvexti. Það er mikilvægt að sífellt fjölgar í þeim hópi sem aðhyllist þessi sjónarmið eins og ég kom að áðan. Ég vona að upp renni sá dagur að hv. þm. Pétur Blöndal fylli þann hóp.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um umhverfisábyrgð. Ég er mjög ánægður með þetta frumvarp, ég verð að segja það. Ég tel að þeir sem mengi eigi að bera ábyrgð á því. Ég held að til langtíma muni þetta valda því að fyrirtæki gæti sín betur með starfsemi sína, að hún sé sjálfbær og valdi ekki mengun til langframa. Hins vegar óttast ég að sú stefna ein og sér sem Evrópusambandið er að fara geti valdið skammtímaáhrifum sem eru óafturkræf vegna þess að þegar til dæmis er búið að byggja upp og taka í notkun kolanámur í Kína - þar er víst opnað eitt álver á viku skilst mér, vöxturinn er gífurlegur - er þeim ekki lokað strax. Þar er mengunin af framleiðslu á einu kílói af áli margfalt meiri en á Íslandi, vegna þess að rafmagnið er framleitt með brennslu kola eða gass eða einhverju slíku. Í Sádi-Arabíu er verið að reisa stór álver, margfalt stærri en hér, þar sem allt er framleitt með brennslu gass. Og þegar búið er að byggja þetta upp verður það ekki rifið niður í hvelli. Þessar verksmiðjur munu standa í 20, 30 ár, brennandi kolum og gasi og olíu og valdandi gífurlegri mengun með koldíoxíðlosun og losun fleiri lofttegunda, til dæmis brennisteinsmengun, sérstaklega úr kolum. Brennisteinninn kemur hingað, ég vil bæta því við svona sem aukasetningu. Þessar ráðstafanir eru ekki teknar til baka, ekki á 10, 20 árum. Við erum því að tala um skammtímaáhrif sem geta leitt og munu leiða til langtímaáhrifa. Ég vildi bara koma með þetta inn í umræðuna, vegna þess að oft er það þannig að þegar maður reynir að gera eitthvað gott gerir maður eitthvað slæmt. Það virðist oft á tíðum vera lögmálið að þegar menn reyna að rugla einhverju jafnvægi sem er í gildi í efnahagslífinu eða annars staðar í þjóðfélaginu, þá bregst ástandið við með því að leiðrétta það annars staðar. Þannig að þegar við lögum ástandið í Evrópu, versnar það í Kína og Indlandi. Sá skaði getur verið miklu meiri vegna þess að þar telja menn sig kannski hafa meiri þörf fyrir að afla matar, launa og atvinnu og annars slíks en að draga úr mengun. Þannig að ég vildi koma inn á þetta. Ég er hlynntur þessu frumvarpi en ég vil að menn gangi dálítið hægt um gleðinnar dyr og séu ekki svo uppfullir af einhverri umhverfishugsjón að þeir verði blindir á afleiðingar gerða sinna annars staðar. Ég vil ekki að menn komi hér upp einhverju heilögu ríki umhverfisverndar sem veldur náttúrlega atvinnuleysi og brottflutningi og öðru slíku. Ef það er gert eitt og sér hérna skaðar það væntanlega atvinnulífið, að minnsta kosti til skamms tíma. Reyndar hafa menn sagt að margar af þeim umhverfisaðgerðum sem fyrirtæki fara út í borga sig til mjög langs tíma en bara til langs tíma. Skammtímaáhrifin geta verið þau að við búum hér í eylandi mikillar umhverfisverndar og umhverfisábyrgðar á meðan allur heimurinn utan Evrópu, vegna þess hve Evrópa gengur langt í þessu, fær í auknum mæli samkeppnisforskot og framleiðir enn meira af fatnaði á okkur, bíla, útvörp og sjónvörp og annað, ég ætla ekki að nefna það allt, sem allt kostar mengun. Bara framleiðslan á jeppa hæstv. ráðherra kostar heilmikla mengun. Við erum alltaf að menga gegnum neyslu okkar. Þannig að ef sú framleiðsla flyst til landa þar sem ekki ríkir þessi hugsjón og stefna getur það í heild sinni skaðað meira en við bætum umhverfið hér. Þetta vil ég að menn hafi í huga. Það er ekki þar með sagt að ég sé á móti þessu, ég er það alls ekki. Ég vil bara að menn reyni að koma þessu sem víðast á.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 33/2004, um varnir gegn mengun hafs og stranda. Frumvarpið felur fyrst og fremst í sér skipulagslega hagræðingu, miklu frekar en efnislega breytingu. Markmiðið með frumvarpinu er að styrkja framkvæmd mála vegna bráðamengunar og að tryggja að brugðist sé við bráðamengun á viðeigandi hátt. Lögin um varnir gegn mengun hafs og stranda voru sett árið 2004 og í þeim var gert ráð fyrir að svæðisráð mundu starfa á hverju svæði. Þau áttu fyrst og fremst að hafa það hlutverk að hafa umsjón með mengunarvarnabúnaði sem er í eigu hafnanna, reka þennan búnað og halda honum við, sem og annast fræðslu starfsmanna hafna og viðbúnað við bráðamengun, sjá um æfingu og þjálfun í viðbrögðum og vera Umhverfisstofnun til ráðgjafar um aðgerðir vegna bráðamengunar samkvæmt lögum. Þetta kerfi hefur ekki gengið eftir sem skyldi. Að frumkvæði Hafnasambands Íslands hefur verið unnið að endurskoðun á skipulagi viðbragða vegna bráðamengunaróhappa innan hafnarsvæða. Í framhaldi af fundi umhverfisráðuneytisins með fulltrúum Hafnasambands Íslands og Umhverfisstofnunar þar sem þessi mál voru til umræðu fól ráðuneytið Umhverfisstofnun að stýra undirbúningsvinnu vegna framkominna tillagna hafnasambandsins um breytta skipan mála um aðgerðir og viðbrögð í höfnum vegna bráðamengunar. Niðurstaða samráðs Umhverfisstofnunar og fulltrúa hafnasambandsins var að styrkja bæri framkvæmdina og gera hana markvissari með því að leggja niður áður rædd kerfi svæðisráða og skilgreina nánar ábyrgð og hlutverk einstakra hafna og hafnarstjóra. Því er lagt til í frumvarpinu að einungis starfi svokallað mengunarvarnaráð hafna og að núverandi svæðisráð verði lögð niður. Ástæðan fyrir því að lagt er til að kerfi svæðisráða verði aflagt er að það þykir veikt í framkvæmd og í ákveðnum tilfellum hefur skort á að haldnar séu nauðsynlegar æfingar, búnaður sé yfirfarinn og endurnýjaður. Þetta fyrirkomulag er talið hafa hamlað notkun búnaðar frekar en styrkt nauðsynlega notkun hans. Nú eru svæðisráðin fimm og sitja þrír til fimm menn í hverju svæðisráði. Þá er í lögunum í dag líka gert ráð fyrir mengunarvarnaráði sem skipað er formönnum svæðisráða og fulltrúa Umhverfisstofnunar sem er formaður þess. Þannig er ljóst að kostnaður sveitarfélaga af mengunarvarnaráði hafna eins og frumvarpið gerir ráð fyrir verður lægri en kostnaður þeirra vegna svæðisráða samkvæmt gildandi lögum. Einnig má gera ráð fyrir að vinnubrögð og viðbrögð við óhöppum verði markvissari þar sem Umhverfisstofnun getur stuðlað að samræmingu milli hafna í samráði við mengunarvarnaráð hafna. Þannig er með frumvarpinu betur tryggt að viðbrögð við óhöppum verði markvissari þar sem viðbragðsáætlanir skulu gerðar fyrir hverja höfn sem Umhverfisstofnun skal samræma og samþykkja. Samkvæmt gildandi lögum skal Umhverfisstofnun annast samræmingu milli svæða og ber ríkissjóður kostnað af þeirri samræmingu. Gera má ráð fyrir að með tilkomu virkara mengunarvarnaráðs muni sá kostnaður lækka og vega upp kostnað ríkissjóðs af setu fulltrúa Umhverfisstofnunar í ráðinu. Það er mat fjármálaráðuneytisins að verði frumvarpið óbreytt að lögum hafi það ekki áhrif á kostnað ríkissjóðs. Í frumvarpinu er lagt til að hafnarsvæði verði skilgreint sem umráðasvæði á sjó og landi sem hafnaryfirvöld annast og skilgreint er í hafnalögum og hafnarreglugerðum og sá hluti strandar verði skilgreindur sem hafnarsvæði samkvæmt aðalskipulagi á hverjum stað. Þessi breyting á að afmarka betur það svæði þar sem hafnarstjórar bera ábyrgð á viðbrögðum við bráðamengun, þ.e. mengun á sjó en ekki mengun á landi utan hafnarsvæðis sem tilgreint er á aðalskipulagi. Útlínur ábyrgðar eru sem sagt skýrari. Gerð er tillaga um það í frumvarpinu að settar verði ítarlegri heimildir í reglugerð hvað varðar flokkun hafna, tiltækan mengunarvarnabúnað, rekstur hans og notkun. Þá eru lagðar til breytingar til samræmis við breytt viðhorf og þróun mála undanfarin ár, svo sem varðandi upplýsingagjöf og samvinnu eftirlitsaðila, stjórn á vettvangi og viðbragðsáætlanir. Hafa skal samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga um setningu reglugerðar. Samhliða tillögum að lagabreytingum hefur verið unnið að drögum að endurnýjun á reglugerð um viðbrögð við bráðamengun sem stefnt er að því að setja verði þetta frumvarp að lögum. Gert er ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð um lágmarksmengunarvarnabúnað sem skal vera tiltækur í hverri höfn og það verði skylda hverrar hafnar að eiga slíkan búnað og sjá til þess að honum sé viðhaldið og hann sé tilbúinn til notkunar alltaf þegar á reynir. Umhverfisráðuneytið hefur, og það er mikilvægt að gera grein fyrir því hér, haft samráð nú þegar við Hafnasamband Íslands, Samband íslenskra sveitarfélaga og Umhverfisstofnun við gerð frumvarpsins og upplýst fulltrúa innanríkisráðuneytisins um málið sem ekki gerði athugasemdir við það. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 47/2006, um kjararáð, með síðari breytingum og lögum nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um kjararáð og lögum um Stjórnarráð Íslands. Í fyrsta lagi er lagt til að skrifstofustjórar í Stjórnarráðinu verði ekki lengur taldir upp í 1. gr. laganna, í öðru lagi er lagt til að kjararáði verði heimilað að ráða sér skrifstofustjóra sem annist daglega starfsemi ráðsins, í þriðja lagi er lagt til að kjararáð geti vikið frá launaviðmiði við föst laun forsætisráðherra í rökstuddum tilvikum ef slík viðmiðun mundi leiða til verulegs misræmis við markmið 8 gr. laganna og í fjórða lagi er lögð til breyting á lögum um Stjórnarráð Íslands til samræmis við breytingar á lögunum um kjararáð samkvæmt frumvarpinu. Með úrskurði kjararáðs frá 7. júní 2007 úrskurðaði ráðið að ákvörðun um laun og starfskjör skrifstofustjóra í Stjórnarráðinu, annarra en skrifstofustjóra starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins, heyrðu ekki undir ráðið. Með lögum frá 2007 um breytingu á lögum um kjararáð voru skrifstofustjórar síðan færðir aftur undir ákvörðunarvald kjararáðs. Forsætisráðherra skipaði nefnd í desember 2009 sem fékk það verkefni að gera tillögur að endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands og eftir atvikum öðrum lagareglum sem lutu að starfsemi Stjórnarráðsins og stjórnsýslu hér á landi. Nefndin skilaði skýrslu sinni í desember 2010 sem ber heitið Samhent stjórnsýsla. Í skýrslunni og tillögum nefndarinnar er meðal annars vikið að kjörum starfsmanna Stjórnarráðsins. Í 8. kafla skýrslunnar kemur fram að nefndin mæli með því að hugað verði að grundvallaratriðum í mannauðsmálum, svo sem starfsþróun starfsmanna, starfsumhverfi þeirra og starfskjörum. Í sambandi við starfskjör starfsmanna Stjórnarráðsins lagði nefndin til að sérstaklega yrði skoðað hvort færa ætti skrifstofustjóra undan ákvörðunarvaldi kjararáðs og þeir semdu um kaup og kjör. Með frumvarpi þessu er lagt til að skrifstofustjórar í Stjórnarráðinu verði felldir út úr upptalningu í 1. gr. laganna. Kjararáð getur því, ef frumvarpið verður samþykkt, tekið á ný til skoðunar hvort ákvörðun um laun og starfskjör skrifstofustjóra í Stjórnarráðinu skuli heyra undir kjararáð. Í greinargerð með frumvarpinu er einnig vikið að því hvort ekki sé rétt til samræmis að kjararáð taki til skoðunar hvort sömu sjónarmið eigi ekki að gilda um ákvörðun um laun og starfskjör sendiherra, samanber lög um utanríkisþjónustu Íslands. Sú leið sem lögð er til í 1. gr. frumvarpsins var kynnt fyrir skrifstofustjórum í Stjórnarráðinu á tveimur fundum, auk rafrænnar skoðanakönnunar. Jafnframt ræddi hver og einn ráðuneytisstjóri breytinguna við skrifstofustjóra sína. Ráðuneytisstjórar voru þessari breytingu fylgjandi og einnig tryggur meiri hluti skrifstofustjóra. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að kjararáði verði heimilt að ráða sér skrifstofustjóra sem annist daglegan rekstur og beri ábyrgð á honum gagnvart kjararáði. Fram til skipunar núverandi kjararáðs hefur formaður ráðsins annast daglegan rekstur í fullu starfi. Starfsmaður í hálfu starfi hefur verið starfandi hjá ráðinu við hlið formanns ráðsins, sem hefur annast daglegan rekstur í fullu starfi þrátt fyrir að heimild til þess hafi ekki verið bundin í lög. Hér er því í raun verið að fækka um hálft stöðugildi í rekstri sjóðsins og ætti launakostnaður því að lækka. Með lögum nr. 148/2008 var kjararáði og falið að lækka laun þeirra sem heyrðu undir kjararáð, auk þess sem ráðinu var óheimilt að hækka laun til ársloka 2009. Með lögum nr. 127/2009 var bann þetta framlengt til 30. nóvember 2010. Sá árangur sem náðist frá því að lög nr. 87/2009 voru sett gerði það að verkum að ákveðið var að stíga skref í þá átt að færa til baka þau ákvæði sem ætlað var að vara tímabundið og var bannið því ekki framlengt. Með lögum nr. 87/2009, um breytingu á lögum um kjararáð, var 8. gr. laganna breytt á þann veg að kjararáð skyldi gæta þess að föst laun fyrir dagvinnu, annarra en forseta Íslands, yrðu ekki hærri en föst laun forsætisráðherra. Meginmarkmið frumvarps þess er varð að lögum nr. 87/2009 var að laga rekstur ríkisins að gjörbreyttum efnahagslegum raunveruleika til þess að mæta stórfelldum tekjusamdrætti vegna efnahagskreppunnar. Með 3. gr. frumvarpsins er stigið það skref að leggja til að kjararáð geti vikið frá launaviðmiði við föst laun forsætisráðherra í rökstuddum tilvikum ef slík viðmiðun mundi leiða til verulegs misræmis við markmið 8. gr. laganna. En við úrlausn mála skal kjararáð, samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 8. gr. laganna, gæta innbyrðis samræmis í starfskjörum þeim sem það ákveður og að þau séu á hverjum tíma í samræmi við laun í þjóðfélaginu hjá þeim sem sambærilegir geta talist með tilliti til starfa og ábyrgðar. Einnig skal kjararáð, samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laganna, ætíð taka tillit til almennrar þróunar kjaramála á vinnumarkaði. Með 4. gr. frumvarpsins eru síðan lagðar til nauðsynlegar breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands til að kjararáð taki sjálfstæða ákvörðun um laun og starfskjör aðstoðarmanna ráðherra. Ef kjararáð ákveður að það heyri ekki til þess að úrskurða um kjör skrifstofustjóra mundi viðmiðið við kjör skrifstofustjóra ekki eiga lengur við um aðstoðarmenn ráðherra. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. fjárlaganefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.