Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigurður Sigurðsson) Jeg var að bíða eftir því, að flutnm. brtt. tækju til máls og færðu ástæður fyrir þeim. Með því að orðnar eru miklar umræður um frv., bæði við 1. og 2 umr., virðist mjer, eins og stendur, ekki vera ástæða til að halda þeim mikið áfram. Jeg skal að eins í stuttu máli gera grein fyrir afstöðu meiri hluta bjargráðanefndarinnar eða meiri hluta þess meiri hluta gagnvart brtt. Það er þá fyrst brtt. frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á þgskj. 546, sem fer fram á, að öllum föstum kennurum við alþýðu- og barnaskóla, þeim er stunda kenslu minst 5 mánuði, verði veitt dýrtíðaruppbót. í frv. eru teknir með allir fastir kennarar við fasta alþýðuskóla, en jeg skil þessa till. svo, að með henni eigi að koma farkennurum undir sama hatt og láta þá líka njóta dýrtíðaruppbótar. (B. J.: Ætti ekki að taka tímakennara líka með?)  Nei, alls ekki. Jeg held, að mjer sje óhætt að segja, að allur meiri hlutinn, að undanteknum einum manni, sje á móti þessari till. Þá er brtt. frá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) á þskj. 541, og er hún í 2 liðum. Um þann fyrri er það að segja, að nefndin lætur hann liggja á milli hluta, en um þann seinni það, að meiri hluti meiri hlutans er honum algerlega mótfallinn og leggur til, að hann sje feldur. Þá er brtt. frá háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) á þgskj. 533, sem heimtar staðfesta skýrslu um efni og ástæður þeirra embættismanna, sem framleiðslu hafa á sjó eða landi. Um þessa brtt. er mjer óhætt að fullyrða það, að allur meiri hluti bjargráðanefndarinnar er á móti henni og leggur einróma til, að hún sje feld. Í stuttu máli er það að segja, að meiri hluti meiri hlutans er á móti öllum þessum brtt., að undanteknum fyrri liðnum á þgskj. 541, sem nefndin gerir ekki að neinu kappsmáli, en er sama um, hvort verður samþykt eða ekki. Fleira hefi jeg svo ekki að segja að sinni.

Gísli Sveinsson Jeg ætla að eins að geta þess, að mjer þykir þó heldur betra að heyra, að »meiri hluti« meira hluta bjargráðanefndar, sem vafasamt er um, að sje meiri hluti allrar nefndarinnar - en það leyfist víst ekki að spyrja, hvað þessi meiri hluti sje stór, - mjer þykir betra að heyra, að hann hefir fallist á brtt. þær, er jeg flyt, ef til vill báðar; jeg veit að minsta kosti, að meiri hluti bjargráðanefndarinnar allrar hefir fallist á þær, svo að maður sleppi nú að tala um minni hluta minni hlutans og meiri hluta meiri hlutans í þessari margklofnu, en virðulegu nefnd. Þessar 2 litlu till. miða að því að bæta ofurlítið frv., sem mjer ella alls ekki líkar. Sú fyrri fer fram á það að sleppa því ákvæði, að eftirlaunamanni, sem einnig er á starfslaunum, sje að eins goldin uppbót af hærri laununum, en í þess stað að leggja bæði launin saman og reikna uppbót af þeim í einu lagi. Þeir menn, sem þannig er ástatt um, hafa ef til vill einmitt fengið lág starfslaun með tilliti til eftirlaunanna, og það er því mjög ósanngjarnt að taka ekki tillit til þess, að þeim hefir verið ætlað að lifa af báðum laununum. Það, sem veldur því, að meiri hluti meiri hlutans hefir getað fallist á þessa tillögu mína, er víst það, að það eru ekki nema 2 menn á öllu landinu, sem þannig er ástatt um, og það, sem landssjóður þarf að borga meira fyrir bragðið, er ekki nema örfáar krónur, sem hann munar ekkert um, en þá mikið, eða að minsta kosti nokkuð. - Brtt. mín er því mjög rjettlát, enda hefir öll nefndin víst fallist á hana, þótt frsm. mesta hlutans (S. S.) segði, að hann ljeti hana hlutlausa. Hin brtt. mín fer fram á, að stundakennurum landsskólanna verði veitt dýrtíðaruppbót. Í frv. voru teknir fastir kennarar landsskólanna, en slept þeim, sem ekki eru fastir; en aðalatriðið er, að þeir stundi kenslu við landsskólana sjer til lífsviðurværis, hvort sem þeir eru fastir eða ekki. Jeg hefi leyft mjer að orða þetta svo, og skal geta þess, að stundakennarar við landsskólana eru örfáir líka, og eiga fullan rjett að uppbót á kaupi sínu hjá landssjóði, á móts við aðra. Jeg tek þetta fram, að eins til skýringar, því að það tjáir ekki, að þeir verði ranglega settir hjá, þegar aðrir verkamenn landssjóðs fá uppbót á kaupi. Mjer heyrðist hv.frsm. (S. S.) ekki leggja mikið á móti þessu, og jeg veit með vissu, að meiri hluti allrar nefndarinnar er mjer sammála um þetta atriði. Jeg vona því, að báðar þessar brtt. mínar verði samþyktar.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram dálitla brtt., sem er prentuð hjer á þgskj. 546, og er við 1. gr. hún lýtur að því að orða á annan veg 6. liðinn, því að mjer virðist hann óljós, en held hins vegar, að það hafi vakað fyrir nefndinni, að uppbótin ætti að ná til allra kennara yfirleitt. Mjer finst það mjög ósanngjarnt, ef farkennarar í sveitum ættu ekki að fá neina uppbót, því að allir vita, hve launakjör þeirra eru slæm. Eins og kunnugt er eiga þeir samkvæmt fræðslulögunum að fá 6 kr. um vikuna og fæði ókeypis, þótt svo sje eigi alstaðar, því að sumstaðar eru þeir ráðnir fyrir fast kaup um viku, 13-15 kr., og fæða sig sjálfir eða kaupa fæði. Þetta eru afarlítil laun, og þótt tíminn, sem fer til þessa starfs, sje vetrartíminn, og því geti talist vafasamt, hvort kenslan er þeirra aðalstarf, eins og tiltekið er í frv., finst mjer, að uppbótin ætti hiklaust að ná til þeirra, þar sem þeir vinna allan veturinn fyrir óhæfilega lágt kaup. Það er líka víst, að þessir menn starfa á komanda vetri, þótt aðrir skólar en barnaskólar leggist niður, og er því sanngjarnara, að þeir njóti uppbótarinnar. Úr því að starfsmönnum landsins er á annað borð bætt upp kaup, finst mjer sjálfsagt að hafa ekki þessa kennara út undan, því að jeg held, að margir fái uppbót, sem síður þurfa þess en þeir, og áreiðanlega margir, sem miður vinna fyrir henni en þeir.

Björn Stefánsson Jeg bjóst við, að brtt. mín, á þgskj. 533, myndi fá góðar undirtektir hjá báðum hlutum bjargráðanefndarinnar, því að mjer finst hún nálgast það takmark, sem báðir keppa að, sem sje það að bæta þeim upp kaup, sem þurfa. Það hefir meiri hlutinn játað, að væri sitt takmark, en hinn ekki beinlínis, en sýnt það þó með tillögum sínum, að hann vill bæta þeim upp, sem helst þurfa, af því að hann treystir sjer ekki til að taka allar kröfur um uppbætur á verðfalli peninga til greina. Jeg fylgdi meiri hlutanum að málum um daginn með það að veita ekki stöndugum framleiðendum uppbót, en það er einnig athugandi, að meðal framleiðenda geta verið þeir, sem þurfa uppbótar við, ekki síður en aðrir, og jeg vil ekki, að svo sje frá lögunum gengið, að þeir sjeu undir öllum kringumstæðum útilokaðir, þótt þeir kunni að hafa nokkrar rollur eða hlut í bát. Tillaga mín miðar að því að hjálpa þeim, sem hjálpar þurfa, og því, að veita þeim embættismönnum, sem framleiðslu stunda, en eiga við þröngan kost að búa, uppbót, ekki síður en öðrum, ef þeir þurfa þess með. Það væri eðlilegast, að sveitarstjórnirnar staðfestu skýrsluna, en jeg vildi samt ekki setja það ákvæði, því að jeg bjóst við, að það mundi særa þær viðkvæmu taugar hv. minni hluta fyrir því, að nokkur kæmi þar nærri, er embættismenn eiga hlut að máli, sem við fátækramálefni sýsla. Jeg býst líka við, að það skifti minstu að láta hreppstjóra eða lögreglustjóra staðfesta skýrsluna.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg stend að eins upp til þess að lýsa yfir því, fyrir hönd minni hluta bjargráðanefndar, sem bar fram tillögur annars eðlis en þær, er fram gengu hjer í deildinni, að honum hefir ekki þótt sjer sama að bæta neitt úr þeim óskapnaði, sem hjer er á ferðinni og ofan á varð við síðustu umr. þessa máls, og hefir því ekki haldið neinn fund nje komið með neina brtt., því að við vorum vissir um, að ekki væri hægt að gera þennan óskapnað svo úr garði, að hann yrði ekki til vansæmdar fyrir þetta þing. Jeg get haft textann, sem tilheyrir þessum hátíðisdegi, en það er brtt.hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) á þgskj. 533. Hún sýnir eðli þessa máls, sem sje það, að þeir 2 flokkar embættismanna, sem eru jafnframt framleiðendur á vörur, svo sem mjólk, kjöt, smjör eða fisk, eiga ekki að fá uppbót á verðfalli peninga, en aðrir embættismenn, sem eiga fje á vöxtum, eiga að fá hana, og sýnir það samkvæmnina í tillögum þessa hv. meiri hluta. Alt sýnir þetta eðli þessara till., að þetta er styrkur, hjálp, en ekki það, sem það á að vera, nefnilega uppbót hins íslenska ríkis á sviknum gjaldeyri til þeirra, sem goldið er. Um það er að ræða, en annað ekki, hvort ríkið vill bæta starfsmönnum sínum það tjón, sem þeir verða fyrir af verðfalli peninganna. Þetta tjón stafar af því, að löggilt er að gjalda embættismönnum í peningum. Ef goldið væri í landaurum, þá kæmi það ekki fyrir. Hjer súpum við því seyðið af því, að við erum ekki eins vitrir og forfeður okkar voru, er þeir ákváðu landauragjaldið. Þeir sáu það, sem allir menn ættu að geta skilið, að verðmælir og gjaldeyrir er ekki eitt og hið sama og þarf ekki að falla saman. Það hlýtur líka að vera öllum ljóst, að þar sem um er að ræða vinnuveitanda og verkamenn, þá skiftir það engu máli, hvernig hagur embættismannanna er. Það varðar engan um það, hvort þeir eru ríkir eða fátækir, giftir eða ógiftir, eða hvort þeir eiga mörg eða fá börn. Þeir eiga allir jafnt tilkall til uppbótar fyrir það tjón, sem þeir verða fyrir af þessum orsökum. Annað mál er það, að sumir menn eru fátækari en aðrir og þurfa því frekar á hjálp að halda, til að firrast vandræði. Þessir menn geta verið í embættismannastjettinni, eins og hvar annarsstaðar. En jeg vil taka það fram, enn þá einu sinni, áður en þetta mál fer hjeðan úr deildinni, síst af öllu embættismannastjettina. Hún er, sem betur fer, ekki það mösulbeina, að hætt sje við, að hún fari á vonarvöl á undan öllum öðrum. Embættismenn munu flestir hafa fleiri útvegi en sumir aðrir, hafa að minsta kosti meiri æfingu og leikni í því að ríða víxlum og fleyta sjer yfir örðuleikana á þann hátt. Þeir eiga ekki að þurfa að sýna vottorð frá hreppstjórum eða öðrum valdsmönnum um það, hvort þeir eiga kýr eða kindur, eins og brtt.hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) virðist ætlast til. Það hefði þá verið betra að láta hreppsnefndirnar gefa vottorðin, svo að embættismennirnir væru settir alveg á sveitina. Annars ætla jeg ekki að fara fleirum orðum um lagasmíð þessa. Jeg álít hana í alla staði ósæmilega, og þinginu með öllu óheimilt að styrkja eina stjett manna fremur öðrum.

Einar Arnórsson Jeg ætla ekki að tefja tímann á því að fara inn á eðli málsins. Háttv. þm. Dala. (B. J.) hefir gert það svo rækilega, að við það er engu að bæta. En það er eitt atriði í 3. grein, sem þarf að vekja athygli á. Eins og greinin er nú orðuð kemur hún algerlega í mótsögn við sjálfa sig. - Eitt rekur sig á annars horn. - Í greininni stendur, að af launum, sem eru 2500 kr. eða minna, skuli uppbótarprósentan vera 25%. En rjett á eftir stendur, að millibilið milli launaupphæða þeirra, sem nefndar eru, skuli reiknað eftir líkingunni: y = 62,5 ÷ 0,015 x, þar sem x táknar launaupphæðina í krónum, en y uppbótarprósentuna. Líkingin er hárrjett, en úr því að reikna á eftir líkingunni, þá er ekki rjett, að prósentan, sem nefnd er með upphæðinni í frv., gildi fyrir annað en þá upphæð eina. Þetta er ekki rjett orðað í frv., eins og það er nú. Eftir því, sem orðin hljóða í upphafi greinarinnar, verður ekki annað sjeð en að uppbótarprósentan af 2000, kr. laununum verði t.d. 25%. En ef reiknað er eftir líkingunni, kemur alt annað út. Þá verður uppbótarprósentan af 2000 kr. launum 32,5. Strikin á milli upphæðanna og prósentutalnanna í greininni eiga að hverfa. Þau stóðu þannig í stjórnarfrv. Þetta hefði mátt laga í prentuninni, en hefir ekki verið gert. Það er því bæði stjórn og nefndinni að kenna að þessi strik standa þarna, þótt þau eigi ekki að vera. Það gáleysi allrar nefndarinnar og því get jeg ekki leitt hjá mér að benda á það, þó jeg eigi engan þátt í meðferð nefndarinnar á þessu frv. að öðru leyti. En það er líka gáleysi stjórnarinnar.

Jörundur Brynjólfsson Það er rjett athugað hjá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), að strikin eiga að hverfa. Það er augljóst á brtt. meiri hlutans, að ekki er til þess ætlast, að reiknuð sje 25% uppbót frá 2500 kr. launum alt niður að 1500 kr., heldur að prósentan fari smáhækkandi, eftir því sem líkingin ber með sjer, og fylgiskjal nefndarinnar sýnir. Þetta er líka auðvelt að laga. Til þess þarf ekki annað en taka strikin burt við endurprentun frv., og það verður að sjálfsögðu gert.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Bjargráðanefndin hefir tekið þetta mál enn á ný til meðferðar, og kemur nú fram með brtt. til frv., sem liggja fyrir á þgskj. 608. Nefndin hefir öll orðið sammála um þessar brtt., enda eru þær í samræmi við óskir manna og ummæli við 2. umr. þessa máls. 1. brtt. hljóðar um það, að lánin skuli standa vaxta- og afborganalaus þar til 2 árum eftir ófriðarlok, en endurgreiðast á næstu 10 árum. Um þetta atriði er líka komin fram brtt. frá 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem fer fram á, að lánin til bæjarfjelaga og hreppsfjelaga sjeu veitt alveg vaxtalaust. Bjargráðanefndin hefir ekki sjeð þessa tillögu fyr en núna og hefir ekki getað haldið fund um hana. Jeg veit því ekki, hverja afstöðu nefndin í heild sinni mundi taka til hennar. Að vísu kemur það fram í 1. brtt. nefndarinnar, að hún kemst inn á þessa stefnu, en jeg veit ekki, hvort einstakir menn úr nefndinni vildu ganga lengra.  (Sv. Ó.: Tillagan er tekin aftur.)  - Jæja, það er gott. - En annars ætlaði jeg að segja það, að þing verður áreiðanlega haldið áður en þessi tvö ár eru liðin, og verður þá hægt að framlengja tímann, sem lánin skuli vera vaxtalaus, ef ástæða þykir til. Viðvíkjandi 2. brtt., um það, að heimilt skuli að veita lán í vörum með sömu kjörum, er það að segja, að í upphaflegu tillögunum er ekki tekið fram, að lán megi veita öðruvísi en sem peningalán. Þetta er auðvitað brotaminna. Þar sem miklum hluta af fjenu, sem að láni verður veitt, verður að sjálfsögðu varið til vörukaupa, þá er einfaldara að lána blátt áfram vöruna. 3. brtt. er orðalagsbreyting, sem óþarfi er um að ræða. 4. brtt. er við 3. gr. frv. Nefndin hefir nú lagað misfellur, sem þóttu vera á frv., eftir því sem heyrðist í ummælum manna við 1. og 2. umr. þessa máls. Í frv. er svo ákveðið, að lán þau, sem veitt verða einstökum mönnum, skuli ekki talin sveitarstyrkur, ef þau eru endurgreidd innan 10 ára frá lokum ófriðarins. Hjer er gerð sú bragarbót, sem jeg veit að allir sætta sig við, og sumir taka fegins hendi, að þessi lán skuli aldrei talinn sveitarstyrkur. Þetta eru brtt. allrar nefndarinnar. Hvort einstakir menn úr nefndinni hafa eitthvað annað fram að bera veit jeg ekki, en nefndin í heild sinni hefir ekki orðið sammála um annað en þetta.

Bjarni Jónsson Jeg hefi þann heiður að tilheyra minni hluta bjargráðanefndar í þessu máli, sem öðrum. Vil jeg því með nokkrum orðum gera grein fyrir afstöðu hans til þess, sem hjer er um að ræða. Minni hlutinn lítur svo á, að þetta frv. sje ekki enn nema hálfverk af því, sem þurfti að gera. En þó skal því ekki neitað, að frv. hefir stórum batnað við fund þann, sem meiri hlutinn átti með okkur minni hluta mönnum. Það er sjerstaklega bót í því, að lán megi veita í vörum. Það hlýtur auðvitað að reka að því, þegar að harðnar, að landssjóður verður að útbýta vörunum til sveitarfjelaganna, til þess að fyrirbyggja það, að menn deyi úr hungri eða kulda. Það kemur þá til síðari þinga að ákveða, hvernig ábyrgð sveitarfjelaganna skuli vera hagað. Jeg hjelt, að hjer mundi ekki verða um annað að ræða en torsótt peningalán, og var því mjög óánægður með frv. Þetta ákvæði er til mikilla bóta. Eftir þessu má landssjóður í raun og veru selja vörur undir verði, ef nauðsyn krefur. Það er auðvitað rjett að grípa ekki til þess nema í nauðsyn, en mjer þykir samt enn vanta á, að landssjóður skuli ekki hafa beina lagaheimild til þess að selja vörur undir verði. Það getur vel farið svo, að menn vildu fremur láta landssjóð tapa heldur en að fólk alment svelti, en börn og gamalmenni krókni úr kulda. Á því er hættan mest, og að því hlýtur að reka fyrir mörgum, að minsta kosti hjer í Reykjavík og fleiri kaupstöðum. Ef ófullnægjandi reynast ráðstafanirnar um mótekju og aðra eldneytisútvegun, þá verður landssjóður að láta af hendi kolin, hvað sem öllu endurgjaldi líður. Þessi heimild til að láta vörur af hendi að láni bætir mikið úr, þótt hitt hefði verið betra, að veita beina lagaheimild til að selja nauðsynjavörur undir verði. Þar sem þessi dýrtíð er ekki landinu sjálfu að kenna, þá er ekki til þess að hugsa nú að fylgja þeirri búmannsreglu að láta tekjur og gjöld standast á. Það er skiljanlegt, að þegar þjóðin er svo bágstödd, að menn verða að fá hjálp til þess að fleyta fram lífinu, þá er ekki hægt að leggja þung gjöld á á sama tíma. Það væri það, sem á latínu er kallað circulus vitiosus og þýtt hefir verið á íslensku »hringavitleysa«. Þegar svona stendur á, er ekkert hægt að gera annað en taka lán, sem koma yfir á eftirkomendurna. Það er auðvitað þeim í hag, að við lifum, og gerum þeim með því mögulegt að lifa, að minsta kosti þeim, sem orðnir eru til. Þótt frv. þetta sje ilt og ófullkomið, þá álít jeg samt, að stjórnin geti notast við það, til að koma í veg fyrir mestu vandræðin. En jeg verð að taka það fram, að það er leitt, að svona mistök skuli geta átt sjer stað á löggjafarþingi Íslendinga eins og nú í þessum dýrtíðarmálum. Það situr illa á Nd. Alþingis að vera með tregðu og í allra mestu vandræðum að koma sjer niður á dýrtíðarhjálp handa fátækum almenningi, en vera um leið að troða styrk upp á embættismenn landsins

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hygg, að bent hafi verið á það við umræðu þessarar tillögu í háttv.Ed., að hjer er að ræða um breytingu og takmörkun á lagafyrirmæli. Það er því ekki hægt að skipa sýslunefndum að breyta gildandi reglum um fjallgöngur og rjettir. Hið eina, sem hægt er að gera, er það að síma tillöguna til formanna sýslunefnda og mælast til þess, að tillit verði tekið til hennar og ráðstafanir gerðar, eftir því sem þörf er á. Ef sýslunefndirnar neita að taka tillöguna til greina, þá verður ekki lengra komist. Jeg tek þetta fram nú, til þess að flutningsmenn tillögunnar verði ekki fyrir neinum vonbrigðum, þótt minna kynni að verða úr framkvæmdum en til er ætlast. Að öðru leyti er sjálfsagt að framfylgja vilja þingsins í þessu efni sem öðrum, eftir því sem hægt er að lögum. Mjer finst ástæða til að taka þetta fram, vegna þess, að jeg hefi heyrt, að að minsta kosti ein sýslunefnd telji þessa ráðstöfun varhugaverða. Jeg hygg þó, að það mundi verða ofan á, ef tillagan verður samþykt, að flestar sýslunefndir mundu fara eftir tilmælum stjórnarinnar í þessu efni.

Þórarinn Jónsson Eins og hæstv. forsætisráðherra tók fram er það það, sem gefur tillögu þessari gildi, að allir fallist á hana og taki fyrirmæli hennar til greina. Þar sem víða hagar svo til, að leitir verða að fara fram samtímis úr mörgum hjeruðum, þá er auðvitað óframkvæmanlegt að fresta leitunum, ef eitt hjeraðið skerst úr leik. Vel getur verið, að sumstaðar hagi svo til, að þetta verði ekki að sök, en alstaðar þar, sem afrjettarlönd liggja saman, verður að leita samkomulags. Það, sem vakað hefir fyrir flutningsmönnum þessarar tillögu er auðvitað það, að heyskapur byrjaði óvenjulega seint, og því ástæða til að halda honum áfram í lengstu lög. En hins vegar mun mega ganga út frá því, að þegar leitir byrja sje heyskap lokið hjá flestum. Frá þessari hlið sjeð er einmitt mikil ástæða til að fresta rjettunum að þessu sinni. Það mælir líka með frestuninni, að nú er sumarauki og því lengra til vetrar frá rjettunum heldur en vanalega, og færslan yrði hvort sem er næsta haust. Nú er það, eins og allir vita, alt undir veðráttunni komið, hvort nokkurt gagn verður að þessari viku til heyskapar. Vel gæti svo farið, að veðráttan leyfði alls ekki, að neitt væri við heyskap átt. En um veðrið er engu hægt að spá fyrirfram, og það verður að vera undir hepninni komið, hvernig það lánast. Þótt nokkuð sje óvíst um árangurinn, þá álít jeg rjett að samþykkja tillöguna, eins og hún er, í von um, að framkvæmdum verði hagað samkvæmt tilmælum hennar. Fari svo, að margir verði á móti tillögunni og vilji ekki taka tillit til hennar, þá nær það mál ekki lengra.

Einar Jónsson Jeg er í talsverðum efa um, hvort jeg eigi að greiða atkvæði með þessari tillögu eða ekki. Það er nú orðið svo áliðið sumars, að fjarlægar sveitir, sem þurfa að koma sjer saman um smölun á afrjetti, hafa varla tíma til að tala sig saman um það, ef breyting á að verða á leitartíma. Það er víða, sem menn verða að mætast á afrjettinum og geta því ekki komist hjá að tala sig nákvæmlega saman um, hve nær leitin skuli hafin. Jeg get nefnt til dæmis, að úr Rangárvallasýslu eiga menn að leita inn á öræfi og mæta þar Norðlendingum. Það má því ekki bregðast, að þeir sjeu komnir þangað á ákveðnum tíma. Það er alveg rjett hjá háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) að frestunin kemur ekki að neinu gagni nema tíðin verði góð. Ef rigningar verða, verður ekkert úr heyskap. En ef rigningar ganga í sveitum, þá geta oft verið fjárskaðabyljir á fjöllum, eftir að sá tími er kominn. Það gæti þá orðið stórskaðlegt að fresta leitunum. Sökum þess þá, að nú er orðið svo áliðið, að vafasamt er, hvort hægt er að koma þessari breytingu á, og auk þess má teljast mjög hæpið að fara nú að breyta gamalli venju um þetta efni, enda gæti fjenaður orðið í mikilli hættu á fjöllum, ef úr þessari frestun yrði, þá tel jeg hyggilegra að samþykkja ekki tillöguna. Jeg mun því greiða atkvæði á móti henni. Jeg hygg, að þetta sjeu aðalástæðurnar, sem þarf að taka fram í þessu máli, en ef til vill mætti benda á fleiri.

Sigurður Sigurðsson Jeg vil leyfa mjer að mæla sem best með því, að rjettir sjeu færðar aftur um eina viku.  (Fjármálaráðherra (S. E.): Það er ómögulegt að framkvæma það)  . Jeg hafði litið svo á, að þar sem svona sjerstaklega stendur á, mundi stjórnin upp á sitt eindæmi geta fyrirskipað þetta, ef hún hefði mikinn meiri hluta þings að baki sjer. Það fer auðvitað mikill tími í það að kalla saman allar sýslunefndir. Ef stjórnin sjer sjer samt sem áður ekki fært að gera þessa ákvörðun ein, þá tel jeg víst, að sýslumenn geti víða leitað álits sýslunefndarmanna, án þess að kalla þá saman á fund. Þar, sem símasambönd eru, ætti þetta að vera auðvelt. Ef tillagan verður samþykt, þá má ekki draga á langinn að tilkynna sýslumönnum það. Það verður að gera strax, símleiðis. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að þetta mundi verða mjög vinsæl ráðstöfun. Víða eru uppi óskir um það, að hægt væri að fresta leitunum að þessu sinni. Stafar það af því, hve heyskapur byrjaði seint um land alt, og hefir auk þess orðið fyrir töfum, vegna ótíðar, á Suður- og Vesturlandi. Fyrir því er full þörf á að teygja heyskapinn svo langt fram á haustið, sem unt er. Jafnvel úr Strandasýslu, þar sem þó er einna mestum erfiðleikum bundið að framkvæma þessa ráðstöfun, hafa komið fram mjög eindregnar óskir um að fresta leitunum. Jeg vona, að háttvirt deild sjái sjer fært að samþykkja tillöguna. Hún hefir einnig mikið fylgi í háttv.Ed. Það má líka minna á það, að óskirnar um það að fresta leitunum eru einmitt komnar úr norðursveitunum, þar sem hættan er þó meiri, ef illa tekst til. Nú er líka svo til háttað á sumum útkjálkum landsins, þar sem snjókoma eða ill veður gætu gert það hættulegt að fresta göngunum, að þar þarf þess ekki með, því að þær sveitir hafa ekki fjársamgang við önnur hjeruð. En víðast hvar stendur þó svo á, að samband þarf að vera með leitir og rjettir um landið. Jeg vildi helst, að stjórnin sæi sjer fært að fyrirskipa þetta, án þess að fara að kalla saman sýslufundi. Jeg er líka hræddur um, að ekki yrði sem best samræmi í ályktunum þeirra, og þá ber að sama brunni, að stjórnin verður að skera úr. Ef stjórnin getur, þá ætti hún að gera þessar ráðstafanir, án álits annara en þingsins, og jeg held, að það sje ekki nema hjartveiki hjá henni að þora ekki að ráðast í það, með þingviljann að baki sjer.

Magnús Pjetursson Jeg hefi í raun og veru ekki miklu að bæta við orð háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). En af því að ekki hafa komið beinar óskir um að fresta fjallskilum á komandi hausti annarsstaðar að en úr mínu kjördæmi, þá finn jeg mjer skylt að segja nokkur orð. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) talaði um það, að orðið væri ofáliðið sumars til að koma þessu í kring. Jeg sje ekki annað en að nokkur tími sje til stefnu enn þá. Nú er 28. ágúst. Ef tillagan verður afgreidd frá þinginu í dag og símuð strax til allra sýslumanna, þá ætti að vera hægt að koma í kring þeim ráðstöfunum, sem þörf er á. Jeg vildi líka benda á eina ástæðu, sem mælir með þessari frestun og vegur mikið að mínu áliti. Það gæti skeð, að ekki væri komið nægilegt salt til allra kauptúna á venjulegum rjettatíma. Jeg veit ekki, hvort þingmenn eru allir öruggir um það, að sláturtíð geti byrjað á rjettum tíma, af þessari ástæðu. Það getur vel verið, að öðrum sje kunnugra um það en mjer, að þetta sje að fullu trygt, en varlegra er þó að gera ráð fyrir, að svo sje ekki. Sama háttv.þm. fanst ekki rjett að vera að gera þessa undantekningu í þetta sinn. Jú, einmitt í þetta sinn, en ekki endrarnær. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að þetta sje bráðabirgðaráðstöfun, sem gerð er sjerstaklega vegna þess, hvernig nú er ástatt. Eins og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) tók fram byrjaði heyskapur mjög seint, og tafðist að mun vegna ótíðar, að minsta kosti í sumum hjeruðum. Jeg hafði ekki búist við því, að kalla þyrfti saman sýslufundi til að ráða fram úr þessu. Jeg hjelt, að sýslumaður gæti lagt tillöguna fyrir hvert upprekstrarfjelag fyrir sig og komið þannig á samkomulagi, eða þá kallað þá sýslunefndarmenn í síma, sem hægt væri að ná í, til þess að heyra álit þeirra um málið. Meira að segja mundu allir taka fult tillit til tillögunnar, þótt hún kæmi ekki sem beint fyrirmæli frá stjórninni. Jeg er viss um, að ekkert eitt upprekstrarfjelag, eða nokkur sýslunefnd, færi að skerast úr leik. Hv. 2. þm. Rang. (E. J.) sagði, að þetta gæti orðið hættulegt, ef veður yrðu slæm. Það má auðvitað segja, að slíkt geti komið fyrir. En ill veður geta líka komið, þótt það sje vikunni fyr. Það er því hending ein, sem ræður í því efni. Það mælir enn fremur með tillögunni, að þótt göngum verði nú frestað um eina viku, þá verða þær samt ekki seinna en þær verða næsta haust. Jeg vona, að háttv. deild taki tillit til þeirra óska, sem fram eru komnar. Fyrir norðan er það mjög eindreginn vilji, að þetta komist í framkvæmd. Ýmsir menn áttu tal við mig um það. En jeg mæltist til, að þeir bæru sig saman um þetta mál, og árangurinn er áskorun til þingsins. Þess vegna er þetta skeyti komið, sem gefið hefir tilefni til þess að jeg stóð upp.

Forsætisráðherra (J. M.) Út af athugasemd háttv.þm. Stranda. (M. P.) vil jeg geta þess, að jeg hafði ekki hugsað mjer, að kvatt yrði til sýslufunda út af þessu máli, heldur geri jeg ráð fyrir, að það verði mikið undir sýslumönnunum komið, hvernig þeir snúa sjer í því. Líklegast þykir mjer, að þeir mundu bera það undir sveitarfjelögin, enda eru það þau, sem mest hafa að segja í þessu máli. Ef til vill gætu þeir leitað álits einstakra sýslunefndarmanna, eða farið einhverjar aðrar leiðir, alt eftir því, hvernig hagar til á hverjum stað.

Björn Stefánsson Ef jeg ætti að haga mjer í þessu máli eftir því, sem kjósendum mínum mundi geðjast best, þá ætti jeg að mæla sterklega með þessari tillögu. Þar eru víðast hvar litlar afrjettir, sem hægt er að hreinsa á einum degi. Samt sem áður finst mjer tillagan svo glæfralega orðuð, að óhæfilegt sje að samþykkja hana, eins og hún liggur fyrir. Tíðin er að vísu góð nú, en það er ekki víst, að svo verði þegar kemur að gangnadegi, svo að alls ekki er víst, að frestunin kæmi bændum að neinu gagni. Það getur heldur enginn sagt nema fjárskaðaveður geti komið á þessari viku, svo að fje týnist á afrjettum. Það gæti því dregið þungan dilk á eftir sjer, ef þingið yrði þess valdandi, að göngum verði frestað. Eða haldið þið ekki, að hlutaðeigendur mundu vilja fá skaðabætur greiddar af þinginu, ef þeir mistu meira eða minna af fje sínu fyrir tilvikið ? Jeg hygg, að erfitt mundi vera að neita þeim um það. Jeg vildi ekki ganga lengra en það að heimila þeim, sem vildu, að fresta leitunum. Tillagan ætti því að vera orðuð eitthvað í þá átt. En eftir yfirlýsingu hæstv. forsætisráðherra um það, hvernig með tillöguna verði farið, þrátt fyrir orðalagið, þá sje jeg ekki neitt hættulegt við að samþykkja hana. Í raun og veru verður þetta engin fyrirskipun, heldur að eins heimild til sveitarfjelaganna, enda álít jeg, að þingið megi ekki ganga lengra, að eins gefa heimild, en enga fyrirskipun; en óviðkunnanlegt er, að orðalag till. sje ekki í samræmi við það, hvernig á að framfylgja henni.

Pjetur Jónsson Jeg býst við að greiða atkvæði með tillögunni, með þeim skýringum, sem hæstv. forsætisráðherra hefir gefið um meðferð hennar. Jeg álít, að hjer geti ekki verið um annað að ræða en hvatning um það að fresta göngum að þessu sinni. Þingið getur ekki tekið fram fyrir hendurnar á sveitarfjelögunum í þessu efni, nema þá með því að breyta sveitarstjórnarlögunum. Jeg get tekið það fram um Þingeyjarsýslu, að þar er búið að seinka göngum um 3 daga, og við því verður ekki hreyft, hvað sem þingið gerir. Jeg vona því, að tillagan verði ekki skoðuð sem valdboð, heldur að eins sem hvatning. Á þeim grundvelli er hægt að samþykkja hana, en á engum öðrum.

Einar Jónsson Það var ekki ætlun mín að fara að berjast á móti tillögunni, heldur vildi jeg að eins benda á, hvað af henni gæti leitt. Mjer er ómögulegt að fallast á þá staðhæfingu háttv.þm. Stranda. (M. P ), að tíminn sje ekki ofknappur. Það er víða langt á milli sveita, sem verða að bera sig saman um fjallgöngurnar, af því að afrjettalöndin liggja saman, en ekki alstaðar símasambönd, sem hægt er að nota. Jeg get nefnt sem dæmi það, sem mjer er kunnugast, af því að það er í minni sveit. Rangárvallahreppur á að smala á móti Skaftártunguhreppi og smalarnir að mætast inni við jökla á afrjettinni milli Torfajökuls og Eyjafjallajökuls. Milli þessara sveita er enginn sími, en ærið löng leið, svo að erfitt yrði að koma á samtökum um leitina. Víða getur hagað líkt til; t. d. liggja saman afrjettir Húnvetninga og Skagfirðinga og Holtahrepps. En þó að nú salt kunni að vanta í haust í sláturfjenað, svo að það komi viku seinna, þá þarf ekki þess vegna að geyma fjeð uppi á afrjettum. Það er satt hjá háttv.þm. Stranda. (M. P.), að það er undir hepni komið, hvernig veður yrði þessa viku; vel gæti orðið góðviðri, sem hentugt væri til sláttar. Raunar er nú oftast alveg úti sláttur um þetta leyti; haustverkin kalla þá að, svo að menn geta ekki stundað slátt, þótt vildu; t. d. í Rangárvallasýslu hættir sláttur venjulega viku fyrir rjettir. Annars er mjer ekkert kappsmál um þetta.

Hákon Kristófersson Jeg skil ekki óttann í mönnum við þessa þingsályktunartillögu. Jeg hefi litið svo á, að hjer væri að eins um bendingu að ræða til hjeraðanna, og að þess vegna væri líklegt, að þar, sem ekki væri hægt að koma breytingunni á, mundu hjeruðin ekki fallast á hana. Með margra ára reynslu hefir það sannast, að fjallskil grípa oft mjög óþægilega inn í störf manna, sjerstaklega þegar óþurkar eru fyrri part sumars og þurkar síðari partinn. Nú er það kunnugt, að einmitt í sumar byrjaði sláttur í seinna lagi. Þar af leiðandi mundi það víða geta komið sjer vel að gefa hjeruðunum bendingu í þá átt að fresta fjallskilum að þessu sinni. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) mintist á það, að söfnin yrðu komin úr afrjettunum áður en kjötkaupmenn byrjuðu að kaupa. Það mætti að vísu geyma fjeð í heimahögum, eins og háttv. 2. þm. Rang. (E J.) mintist á. En það myndi hafa þann ókost í för með sjer, að fjeð legði af við það og yrði þar af leiðandi rýrara til frálags. Það hefir verið tekið fram, að hjeraðsstjórnir gætu komið breytingu þessari á, hver í sínu hjeraði, án íhlutunar þingsins. Þetta er vitanlega alveg rjett, en jeg býst við, að svo framarlega sem þingið lætur sig þetta engu skiftu, þá muni ekkert verða af framkvæmdum í þessa átt í hinum ýmsu hjeruðum. Jeg vil því sem best mæla með því, að tillagan verði samþykt, því að jeg álít hana vel til þess fallna, og eins býst jeg við að margir eða flestir, er hlut eiga að máli í mínu kjördæmi, muni líta á.

Þórarinn Jónsson Það hefir verið talað um það, að tíminn væri knappur til þess að koma þessu í kring, og er það rjett. Það er athugandi, að hlut eiga oft að máli fjarlæg hjeruð, sem þurfa að koma sjer saman. Þannig geta Húnvetningar og Skagfirðingar ekki hafið fjallgöngur um hálendið, nema Sunnlendingar vilji hefja þær samtímis. En samt sem áður held jeg, að ekki sje frágangssök að koma till. til framkvæmda. Það er alveg rjett, sem háttv.þm. Stranda. (M. P.) sagði um saltleysið, að á mörgum höfnum mundi vanta salt um það leyti sem venjulegum fjallgöngum er lokið, og á þeim tíma, sem liði til slátrunarinnar, mundi fjeð leita frá og leggja af. Mjer er ekki kunnugt um vilja kjósenda minna í þessu efni, en jeg veit það, að margir eru á því að seinka fjallgöngunum um þrjá daga, eins og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) segir vera komið á í Suður-Þingeyjarsýslu. Jeg veit ekki, hvort sumir kunna að vilja færa tímann lengra, enda yrði það að vera komið undir samkomulagi milli Norðlendinga og Sunnlendinga. Um veður og heyskapartíð er engu hægt að spá, en eins vel er líklegt, að heyskapur geti haldið áfram þessa viku, og vegur þetta atriði mjög mikið, þótt ekki sje hægt að byggja á því út af fyrir sig.

Sigurður Stefánsson Jeg lít svo á, að þessi till. væri því að eins frambærileg, að fyrir lægju eindregnar áskoranir eða ályktanir frá öllum sveitarstjórnum landsins, eða að minsta kosti þeim sveitarstjórnum, sem ætla mætti að sjerstaklega þyrftu að nota þessa tilfærslu. En nú er því ekki til að dreifa. Eftir því, sem jeg hefi heyrt á ræðum einstakra þingmanna, virðast þeir vera í mjög mikilli óvissu um, hvernig þessari till. muni verða tekið, svo að nú virðist enginn tími vera til þess að koma málinu á þessa braut, í þeirri von, að það geti leiðst til heppilegra lykta. Á þessu verður ekki byrjað nema fyrir liggi eindreginn vilji kjósendanna. Til þess að samræmi fengist í þessar ráðstafanir, svo að þær geti komið að tilætluðum notum, er nú enginn tími, jafnvel þótt stjórnarráðið sími þegar til allra sýslumanna landsins. Nú eru þegar byrjaðir að ganga gangnaseðlar, eða byrja innan skamms, svo að jeg get ekki ímyndað mjer, að samræmi fáist í þessu efni. En af samræmisleysinu getur leitt stórtjón. Það er hægt að segja hjer í þingsalnum, að menn, hver í sínum landsfjórðungi, geti ráðfært sig um tímann, en það verður erfiðara í framkvæmdinni, þegar fjarlæg hjeruð eiga hlut að. Mitt kjördæmi á hjer sjerstaka aðstöðu, því að þar er um engar verulegar fjallgöngur að ræða, heldur að eins smalamensku heimalanda, sem að eins tekur hálfan dag. Alt öðru máli gegnir um stór afrjettarlönd. Ef áhugi hefði verið fyrir þessu máli, þá hefðu menn átt að snúa sjer til þingsins þegar í sumar, en nú er mjer ekki kunnugt um, að óskir liggi fyrir nema frá einu kjördæmi, svo að áhuginn er alls ekki almennur. Mjer þykir líka vafasamt, að sýslumenn muni taka þessu með þökkum, eða vilji gefa út skipanir í þessa átt, með því að samfara er æðimikil ábyrgð fyrir þá. Það er mjög áríðandi, að fjallskil á stórum svæðum á landinu fari fram á einum og sama tíma, t. d. um alt hálendið milli Suðurlands og Norðurlands. Ef út af því er brugðið, getur stórtjón hlotist af. Nú eru að eins eftir þrjár vikur til gangna, og engin líkindi til þess, að þessar fyrirskipanir hafi náð að »cirkulera« um alt landið innan þess tíma, svo að hjer af mundi miklu fremur leiða glundroði og óregla í fjallskilum, til stórtjóns og kostnaðar. Það hefir verið sagt, að fjallskil fari fram á óheppilegum tímum. Ef svo er, þá ber það vott um óhagkvæmar fjallskilareglugerðir, og eiga hjeraðsstjórnirnar sök á því. Jeg tel óhæfilegt, að stjórnin fari að skifta sjer af því, sem henni kemur ekki við og bundið er við staðhætti í hverju bygðarlagi. Því að þótt einstakar raddir hafi heyrst í þessa átt, þá er það ekki nóg til þess, að þingið fari að grípa inn í verksvið hjeraðsstjórna. Jeg verð því að telja þessa till. varhugaverða og ekki eiga við, að stjórnarráðið fari að grípa inn í verksvið hjeraðsstjórnanna. Enda heyri jeg líka, að þetta eigi ekki að vera nein bein stjórnarskipun. Sumarið hefir yfirleitt verið mjög hagstætt að tíðarfari, eitthvert hið besta á Vesturlandi að þessu leyti, svo að þótt einhver bjargráðaráðstöfun felist í till., þá eru þó annmarkarnir fleiri en kostirnir.

Magnús Pjetursson Það eru að eins örstuttar athugasemdir út af ræðu háttv.þm. N.-Ísf. (S. St.). Mjer fanst hinn háttv.þm. (S. St.) misskilja tillöguna. Hjer er alls ekki um beina stjórnarskipun að ræða, og till. getur því að eins komist til framkvæmda, að samkomulag fáist í öllum bygðum landsins, þeim sem eiga göngur saman, en ef samkomulag fæst ekki, þá er till. sjálffallin. Háttv. sami þm. (S. St.) gat þess, að það væri ekki einsdæmi, að sláttur endaði seint, og er það rjett. En það er þrent, sem ber að líta á í þessu máli. 1. sláttur byrjaði seint, 2. göngur eru nú viku fyr en vant er, og 3. líkur eru til þess, að kjötverð verði lægra en vant er, svo að menn þess vegna setji meira á í haust, og að því sje ástæða til þess að lengja sláttinn, svo að heyfengur manna geti orðið sem mestur. Hjer er því á það að líta, að allar þessar ástæður fara nú saman, sem ella mun sjaldgæft. Þótt hjer sje ekki um almennar óskir að ræða, þá er varla við því að búast, bæði af því að hjeraðsstjórnir halda ekki fundi á sumrum, og geta auk þess ekki vitað um saltbrest, sem fyrir höndum er, en þótt háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) geri ekki mikið úr þessu, þá er það, eins og háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) tók fram, stórskaðlegt að hafa fje lengi í heimahögum fyrir slátrun. Það er rjett, að Vestfirðingar eru heild út af fyrir sig og geta farið að eins og þeim líst best henta. En þótt ekki væri nema einn fjórðungur, er gagn gæti haft af þessari till., þá væri það nóg ástæða til þess að samþykkja hana.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Þórðarson) Eins og hv.flm. þessa frv. (Þór. J.) skýrði frá, við 1. umr. þess hjer í deildinni, þá mun það vera samið af formanni Búnaðarfjelags Íslands, Eggert Briem. Þessi maður er, eins og allir vita, skýr og glöggur á alt, sem að landbúnaðarmálum lýtur. Allir geta því sjeð, að hann myndi því að eins hafa hreyft þessu máli, að honum hefði verið kunn þörfin á þess konar lögum. Jeg býst því við, að allir muni fallast á, að nauðsyn beri til að setja einhver lög um þetta efni, frekari en þau, sem nú gilda. Landbúnaðarnefndin hjer hefir nú haft frv. þetta til meðferðar og athugað það vandlega. Nefndin hefir að sönnu öll kannast við, að víða mundi vera ágreiningur um landamerki og landamerki óglögg, og að því væri rjettmætt, að ráðin yrði bót á þessu. Hins vegar hefir nefndin ekki getað orðið á einu máli um leiðina. Meiri hl. hefir komið fram með brtt. á þgskj. 534 og nefndarálit á þingskjali 540, og vona jeg, að allir hv. deildarmenn hafi kynt sjer þau skjöl. Jeg skal geta þess, að þótt minni hlutinn hafi ekki getað átt samleið með okkur hinum, þá á hann þó sinn góða þátt á breytingartillögunum á þingskjali 534. Jeg skal þá snúa máli mínu að nefndaráliti hv. minni hl. á þgskj. 638. Helstu ástæðurnar, sem þar eru teknar fram, eru þær, að verkið sje svo umfangsmikið og kosti svo mikla skriffinsku og fyrirhöfn, að ekki komi til mála að samþykkja frv. Helst sýnist þar vera átt við það ákvæði í frv., að semja skuli að nýju allar landamerkjalýsingar og landamerkjaskrár á landinu. Jeg hygg, að þetta sje ekki alls kostar rjett. Sje svo, að alt sje eins glögt og það á að vera, þá tekur þetta ekki lengra en það, að hver maður þarf að senda brjef sem ekki er lengra en hvert meðalsendibrjef, til sýslumanns, en sje eigandi jarðar fjarverandi, þá hefir hann venjulega einhvern umboðsmann í grendinni, og þarf þetta því ekki að kosta nein fjárútlát. En sje nú svo, að vanrækt hafi verið að þinglýsa landamerkjum, þá kostar það auðvitað meiri fyrirhöfn, en er þá heldur ekkert annað en það, sem þarf til að framfylgja eldri lögum, og verður það tæplega talinn óþarfi. Hv. minni hl. hefir rjett fyrir sjer í því, að ekki verða slíkar landamerkjagerðir teknar upp án þess, að það kosti ómak og fyrirhöfn. Það er ætíð fyrirhafnar minst að hafast ekkert að. Það kostar jafnan minna ómak að vera neikvæður en jákvæður í hvaða máli sem er. En það get jeg ekki sjeð að horfa eigi í nokkra fyrirhöfn, þar sem mörgum góðum mönnum kemur saman um, að þetta sje nauðsynjamál. Hjá þessu verður ekki komist, ef vel á að vera. Áður en jeg fer út í einstök atriði skal jeg nefna dæmi, sem skýrt getur betur en nokkur orð þörfina á endurnýjun landamerkja. Jeg er við riðinn fasteignamatið í því hjeraði, sem jeg á heima í. Við athugun á landamerkjalýsingum og skrám kom það í ljós, að víða varð lítið gagn af þeim haft. Eru þó til þinglesnar landamerkjaskrár, sem grípa yfir allar jarðir og óbygðar lendur viðkomandi hreppa. En það var ýmist, að engin merki voru sett, eða merkjalýsingarnar ósannar. Það voru jafnvel til landspildur í grend við landamerki, sem ókleift var að segja um, til hvaða jarðar heyrðu. Það hafa sagt mjer mætir menn, að víðar muni eins ástatt, svo að ekki verður móti því mælt, að talsverð þörf er nýrrar merkjagerðar. Þá skal jeg fara nokkrum orðum um einstakar greinar frv., og þá sjerstaklega í sambandi við breytingartillögur nefndarinnar. 1. brtt. á þgskj. 534, við 1. gr. frv., er að mestu að eins orðabreyting. Þar er þó strax gert ráð fyrir því, að sett sjeu glögg merki. Það er ekki nóg að skipa fyrir um viðhald á merkjum fyrir jörðum þar sem engin merki er að sjá. Það er tekið fram um margar leigujarðir, að leiguliðar skuli halda við landamerkjum, en þeirri samningsskyldu er oft ekki hægt að fullnægja, þar sem engin landamerki eru til. Því hefir meiri hluta nefndarinnar sýnst sanngjarnt að gera merkjagerð, þar sem engin merki eru, að lagaskyldu. Í 1. gr. landamerkjalaga, nr. 5, 17. mars 1882, er að vísu ætlast til, að landamerki sjeu sett, en það hefir oft ekki verið gert, og þótt merki hafi verið skráð og hugsuð, þá eru þau oft ekki til, þegar að er gáð; þau hafa aldrei verið til nema á pappírnum. Ætlast er til, að þessi skylda nái og til ítaka. Að öðru leyti er greinin eins og ætlast var til í frv. Yfirleitt er það um brtt. við 1., 2. og 3. gr. að segja, að þær breyta ekki miklu um það, sem nú er í lögum. Í brtt. við 2. og 4. gr. er ætlast til, að hreppstjórar hafi eftirlit með því, að merki sjeu sett. En eftir gildandi lögum er eftirlitið með, að merki sjeu gerð og merkjalýsingar rjettar, falið sýslumönnum. Það var einróma álit nefndarinnar, að þetta hafi verið fráleitt, vegna aðstöðu sýslumanna og ókunnugleika. Aftur standa hreppstjórar vel að vígi með að hafa eftirlitið á hendi. Er því sjálfsagt að fela þeim það. Helstu breytingar, sem frv. og brtt. nefndarinnar gera á núgildandi lögum, eru tilgreindar í nefndarálitinu, og get jeg látið mjer nægja að vísa til þess. Samt skal jeg bæta því við, að jeg geri ráð fyrir, að frv. geti enn tekið einhverjum bótum, og verður góðgjörnum tillögum hv. deildarmanna tekið með þökkum af nefndinni.

Matthías Ólafsson Jeg vil ekki láta þetta mál ganga gegnum umræðuna án þess að víkja að því nokkrum orðum, því að frá mínu sjónarmiði er það jafnvarhugavert og áður. Jeg skal geta þess nú, af því að það var ekki nefnt við 1. umr., að framleiðsla á einu skpd. af fiski kostar 60 kr., en meðalverð á hverju skpd. er 100 kr. Það, sem af gengur, eru 40 kr. Af þeim á að gjalda af skipinu, veiðarfærum o. fl. Saltið eitt kostar nærri 50 kr. í skpd. Það sjá því allir, hvaða fjarstæða væri að hækka gjald á sjávarafurðum. Jeg vona því, að menn láti frv. ekki ganga lengra en það er komið.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg hafði ætlað mjer að fjölyrða ekki um þetta mál við þessa umræðu. Það hefir ekkert nýtt komið fram í málinu. Ummæli hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) breyta engu um þetta. Það er tala um kunnugt, að útgerð er nú dýrari en verið hefir. Það er ekki vegna þess, að fjárhagsnefnd hafi verið ókunnugt um það, er hún kom fram með þetta frv. Spursmálið er, hvort þessi hækkun á útflutningsgjaldinu sje svo tilfinnanleg, að til mála komi, að menn hætti útgerðinni hennar vegna. Það er mál manna, að útflutningsgjaldið hafi verið sjerlega lágt hingað til, ekki síst þar sem þessir framleiðendur hafa fengið gott verð fyrir vöru sína. Hjer er ekki verið að fremja neitt ranglæti, því að lækkuninni á útflutningsgjaldi af sjávarafurðum er ætlað að koma á móti hækkuninni, sem orðið hefir á ábúðar- og lausafjárskatti, sem á landbændum hvílir. Meðalalin hefir nú hækkað um helming frá því, sem var þegar ábúðar- og lausafjárskatturinn var ákveðinn. Skömmu síðar var útflutningsgjald á sjávarafurðum ákveðið með tilliti til þess, að það yrði jafnhátt tiltölulega og skattarnir á hinum atvinnuvegunum. Síðan hefir það staðið í stað, með örfáum undantekningum. Nú um stundir eru landbændur því ver settir, en líkt mun á komið með báðum stjettunum, ef hækkunin, sem farið er fram á í frv., nær fram að ganga. Annað mál er það, hvort sjávarútvegurinn sje nú svo illa staddur, að ekki megi á hann leggja. Það var helst á hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og útreikningum hans að skilja, að í raun og veru ætti að ljetta af honum gjöldum, eða jafnvel gefa með honum. En þá er illa komið fyrir sjávarútveginum, ef hann þolir ekki þennan litla gjaldauka.

Matthías Ólafsson Af því að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir enn einu sinni komið með þá fjarstæðu, að þessi hækkun eigi að koma á móti hækkuninni, sem orðið hefir á ábúðar- og lausafjárskatti, þá verð jeg að segja nokkur orð. Það er leitt að þurfa allaf að vera að reyna að berja jafneinfalt mál inn í höfuðið á þm. (G. Sv.), og það, að það er ekki nema gott fyrir bændur, að meðalalinin hefir hækkað. Það sýnir, að afurðir þeirra hafa hækkað stórum í verði. Þó að menn vilji nú koma þessu gjaldi á, þá ættu þeir þó að vera svo hreinskilnir, að láta ekki sem það sje gert af þessari ástæðu. Ef athugað er, hvað landbúnaður og sjávarútvegur gjalda í landssjóð, þá sjest fljótt, að það er ekki saman berandi. Enda þótt jeg hefði sagt, að lækka ætti gjöld á sjávarútveginum, þá hefði það ekki verið nein óhæfa. Því að ef draga verður úr honum, og aðflutningarnir, og þar af leiðandi tollarnir, minka, þá hygg jeg, að þröngt gæti orðið í búi hjá mörgum búkarlinum. Þá er hætt við, að færri vegarspottar yrðu lagðir. Það væri því búhnykkur að afnema álögur á sjávarútvegi, ef það væri skilyrði fyrir, að ekki drægi úr honum.

Sigurður Stefánsson Það sje fjarri mjer að vilja með orðum mínum vekja ríg eða kala milli sjávarútvegs og landbúnaðar, eða ala á honum, sje hann einhver, því að óheill hlýtur að fylgja því, ef þeir vinna ekki saman í bróðerni, sem þessa atvinnuvegi stunda, Og styðja hvorir aðra. En, eins og nú stendur á, sje jeg ekki fært að hækka gjöld á sjávarútvegi. Hafi nokkurn tíma verið ástæða til að ljetta af honum gjöldum, í stað þess að þyngja þau, þá er það einmitt nú. Þó dettur mjer ekki í hug að fara fram á það, og er þar þó fordæmi eftir að fara. Þegar landbúnaðurinn átti sem örðugast uppdráttar hjer um árið, sökum hafísa og harðæris, þá taldi þingið sjer skylt að ljetta af honum lausafjárskattinum, sem má þó teljast fremur ljettur skattur. Síst átti bann þó örðugra uppdráttar þá en sjávarútvegurinn nú. Og á hverja á svo að leggja þenna gjaldauka? Á menn, sem hafa tapað stórfje á þessum atvinnuvegi, og sumir svo, að þeir eru á gjaldþrotabarminum? Raddir um neyðarástand og fjeþrot fjölda sjávarútvegsmanna hafa borist hingað inn í salinn, svo að ekki er hægt því við að bera, að þingmönnum sjeu ókunnar horfur sjávarútvegsins um þessar mundir. Þegar nú þessi atvinnuvegur liggur svo að segja fyrir dauðans dyrum, þá er í alvöru verið að hugsa um að ráðast á hann og íþyngja honum með 100% gjaldauka. Jeg krefst þess, að hann sje í friði látinn. En hitt heimta jeg ekki, að hækkuð sjeu gjöld á landbúnaðinum, því að jeg veit, að hann á líka við töluverða örðugleika að stríða, og þessir örðugleikar munu vaxa, ef sjávarútvegurinn bregst. Það er svo sem ekki ástæðulaust, eins og nú er gengið frá fjárlögunum, þótt reynt sje að finna nýjar tekjulindir fyrir landssjóð. En það er og annar vegur til að láta tekjur og gjöld standast betur á en fjárlagafrv. sýnir, en að auka tekjurnar með gífurlegum sköttum á atvinnuvegi landsins; hann er sá, að minka gjöldin með því að spara það, sem sparað verður. Menn verða jafnan að sníða sjer stakk eftir vexti, og þá ekki síst á slíkum tímum, sem þessum. Mjer hefir verið sagt, að tekjur og gjöld hafi hjer um bil staðist á í fjárlagafrv. stjórnarinnar, en nú er tekjuhallinn orðinn á áttunda hundrað þús. kr. Ef gætilega hefði verið að farið, hefði sjálfsagt mátt spara töluvert af útgjöldunum, og þá hefði verið minni þörf á, að vera að leita að nýjum tekjustofnum, eða hækka gjöldin eins gífurlega og hjer er í ráði. Hvað sem tautar, er það ekki ráðlegt nje álitlegt, hvorki fyrir sjávarútveg nje landbúnað, að í þessu árferði sje stórhækkaður tollur af sjávarafurðum. Þótt það muni sumum þykja kotungslegur hugsunarháttur, þá held jeg því fram, að nú sje slík vá fyrir dyrum, að eigi tjói annað en að draga saman seglin og spara alt hvað sparað verður; þegar jafnvel hungurvá er fyrir dyrum, þá árar ekki til að leggja út í neitt það, er á nokkurn hátt má fresta eða undanfella. Svo fara forsjálir bændur að ráði sínu, og þá ætti þjóðarþing Íslendinga eigi síður að gera það, og vitanlega er fátt víssara til að baka því óvinsældir en ef það fer nú að íþyngja atvinnuvegum landsins með auknum gjöldum, ekki síst ef það legst á þann, sem erfiðast á uppdráttar, sjávarútveginn. Mun jeg ekki hika við að greiða atkvæði móti frumvarpinu og óska, að það væri komið 18 álnir ofan í jörðina.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg sný mjer fyrst að fullyrðingu hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), þeirri, að hann kveður það betra fyrir landbúnaðinn, að lausafjárskatturinn hækki. Hefir hann líklega átt þar við það, að er meðalalin hækki, þá beri það vott um, að landbúnaðarafurðir hafi hækkað í verði. Þessu ber ekki að neita. En mundi það þá ekki rjettast að bera saman hlutfallið milli verðhækkunar landbúnaðarafurða og sjávarafurðanna, og gjaldhækkunina á þeim við verðhækkunina? Lítur það þannig út, að eftir því, sem landbúnaðarafurðir hækka í verði, eftir því hækkar lausafjárskatturinn, en hvað mikið sem sjávarafurðirnar hækka í verði, þá er útflutningsgjaldið af þeim óbreytt, útflutningsgjaldið af einu skpd. af fiski jafnhátt, hvort sem fyrir það fást 60 kr. eða 160 kr., því að gjaldið er greitt af þunga, en ekki verði, fisksins. Sjávarútvegsmenn hafa því haft verðhækkun sína í friði fyrir auknum álögum, alla tíð síðan útflutningsgjaldslögin voru sett, að undanteknum þeim tíma, sem verðhækkunartollurinn hefir gilt, en hann hefir líka legið á landbúnaðarafurðunum, og er nú auk þess að falla úr sögunni. Að vísu er það rjett, að sjávarútvegsmenn greiða lausafjárskatt af skipum sínum, eins og bændur af skepnum sínum. En fyrst og fremst er það alveg hverfandi, ef nefnt er það dæmi, sem áður hefir verið tekið í þessu sambandi, - það, sem kýrin gefur af sjer, í samanburði við skipið, og auk þess fellur lifandi afrakstur kýrinnar undir lausafjárskattinn, en ekki afli skipsins, og með það fyrir augum m. a. er útflutningsgjaldið sett. Nefndin var að leitast við að finna rjett hlutfall milli skattgjalds á landbúnaði og sjávarútvegi, og sá hún ekki betur en að það gæti ekki fengist hentugra til bráðabirgða með öðru en því að hækka útflutningsgjald sem svaraði því, er lausafjárskatturinn hefir hækkað, því að hún sá, að ástæður leyfðu ekki að lækka hann, og tilgangurinn var að auka tekjur landssjóðs. Hitt er annað atriði, sem eigi má blanda saman við þetta, að einn atvinnuvegur getur verið svo illa staddur um stundarsakir, að hann þoli lítil eða engin gjöld. Slíkt stendur að sjálfsögðu í engu sambandi við þennan samanburð. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sló á þá strengina, að sjávarútvegurinn væri nú kominn á heljarþröm. Jeg játa það, að hagur hans muni vera erfiður nú sem stendur. En jeg bið menn að gæta þess, að þetta frv. er komið frá fjárhagsnefnd, til að fylla ofurlítið upp í skarð það, sem hlýtur að höggvast í tekjur landssjóðs við óhjákvæmileg og aukin útgjöld og fyrirsjáanlega tekjurýrnun. Og er því eðlilegt, þótt hingað sje leitað, sem byrðarnar eru ljettastar fyrir, þegar á alt er litið, enda mun það, sem betur fer, nokkuð gífurlega til orða tekið hjá háttv.þm. (S. St.), er hann segir, að hjer eigi að stofna til þess að leggja aukin gjöld á gjaldþrota menn. Væri þetta rjett, þá væri ekki einungis tilgangslaust að leggja á þá aukin gjöld, heldur hlyti að verða að leysa þá undan öllum gjöldum. En til allrar hamingju er sjávarútvegurinn ekki svo djúpt sokkinn enn, og sekkur vonandi aldrei svo djúpt, að til þess þurfi að koma. Hjer er nú ekki um annað að ræða en hvort gjaldauki sá, sem nefndin leggur til, sje í sjálfu sjer sanngjarn, og hefir það verið sýnt með gildum rökum, að svo sje; sömuleiðis verður því ekki neitað, að útflutningsgjaldið er ekki tilfinnanlegt. Það hefir verið borið fram hjer í deildinni, að mikið af fiskinum í ár sje þegar selt „stórspekulöntum“ fyrir tiltölulega lágt verð, og hefir eigi þótt ástæða til þess, að hann fjelli undan verðhækkunartolli, því að hagnaðurinn af því mundi renna í vasa stórbokka þessara. En yrði frv. þetta samþykt nú, þá mundi nokkuð nást í landssjóð til uppbótar fyrir verðhækkunartollinn, sem nú liggur við borð að falli, og væri það sanngjarnt, því að sjálfsögðu munu fiskkaupmennirnir hafa keypt fiskinn með það fyrir augum að verða að greiða hann, og hagað verði sínu eftir því. Það var fjarri nefndinni að vilja níðast á þessum atvinnuvegi, en henni fanst sanngirni mæla með því að auka lítið eitt gjöld á honum, borið saman við landbúnaðargjöldin, fyrst að varla verður hjá því komist að auka gjöldin einhversstaðar. Og engin sjerstök hækkun á síldartolli kemur til greina á þessu þingi. Það var sannmæli hjá háttv. 1. þm.N.-Ísf. (S. St.) að síst bæri að ala á ríg milli atvinnuveganna. En stappið og eftirtölurnar, sem skapa ríg, koma að miklu leyti af því, að í hvert sinn, sem talað er um að leggja eitthvað á sjávarútveginn, þá rísa málsvarar hans upp til handa og fóta og heimta, að líka sjeu lögð gjöld á landbúnaðinn; allur slíkur metnaður er beinasti vegurinn til að skapa ríg og kala, Það er ekki okkur að kenna, þótt eldurinn sje tendraður og glæddur. Kyndararnir eru þeir, sem fara að eins og háttv.þm. Ísf. (M. Ó. og S. St.). Þá kom háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) að því, að minka þyrfti útgjöldin og mintist á tekjuhallann í fjárlagafrv. Jeg ætla ekki að blanda mjer í það mál. En það mun vera sprottið af ókunnugleika háttv.þm. (S. St.), hvernig hann talaði. Það er alls eigi lofsvert af stjórninni, að henni tókst að halda fjárlagafrv. sínu tekjuhallalausu, með því að setja tekjuliðina hærri en varlegu hófi gegndi, en ýmsa útgjaldaliði lægri en nokkur von er til að þeir geti orðið eða nokkurt vit er í að setja þá, og auk þess slept ýmsum óhjákvæmilegum gjaldaliðum. Hækkunin, sem orðið hefir í meðferð þingsins, miðar einmitt mest að því, sjá mönnum og stofnunum fyrir „mat“, eins og hv.þm. (S. St.) einmitt komst að orði, að nú ætti að vera aðalatriðið, og mun hann því síst víta það, svo óálitlegar sem hann telur horfurnar. Býst jeg við, að háttv.þm. (S. St.) muni nokkuð breyta skoðun, er hann hefir áttað sig betur.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg skal að eins geta þess, út af því, er háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að það er ekki þakklátt verk að vera í fjárhagsnefnd, enda lítur ekki út fyrir, að sjerlega vel ætli að ganga fyrir hvorki þessari nje öðrum þeim till., sem nefndin hefir komið með, til að reyna að vinna upp að einhverju leyti þann tekjuhalla, sem útlit er fyrir að verði á næsta fjárhagstímabili. Því miður er ekkert útlit fyrir, að þetta muni takast, enda álítur nú bæði þing og stjórn, að til þess verði að taka lán, enda er þessi mikla hækkun á gjöldunum vandræðahækkun, sem stafar af dýrtíð og óáran. Allar þær till., sem fram hafa komið frá fjárhagsnefndinni, hafa miðað að því að ná í einhverja tekjustofna til að vinna þetta upp, og er þess ekki síður þörf, þar sem víst er, að sumir tekjustofnar falla burt með öllu, svo sem verðhækkunartollurinn. Það þarf ekki að bera fjárhagsnefndinni það á brýn, að hún vilji sjúga út landslýðinn með auknum sköttum, því að þessar tillögur hennar eru að eins tilraun til að ná í dálitlar tekjur, að því er nefndinni virðist á sanngjarnan hátt. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) vildi halda því fram, að fjárhagsnefndin væri hlutdræg í garð atvinnuveganna, og nefndi sem dæmi því til sönnunar, að hún hefði viljað fella úr gildi verðhækkunartoll á ull. Þetta dæmi var illa valið, en það yrði oflangt mál að fara að gera grein fyrir því nú, og áður hefir verið um það rætt. Í stuttu máli er um það að segja, að það var gert til þess, að búandmenn fengju það fyrir ull sína, sem þeir áttu skilið, því að vitanlega keyptu stórkaupmenn ullina með það fyrir augum, að þeir yrðu að borga af henni verðhækkunartoll, en þeir gátu þó hæglega geymt hana fram yfir 17. sept., eða verða að gera það, og sloppið þannig alveg við að greiða af henni tollinn. Frv. um að nema úr gildi verðhækkunartoll af ull var því borið fram til þess að láta heldur búendur en stórspekúlanta njóta þess verðshluta, sem verðhækkunartollurinn nam. Frv. var borið fram án minstu löngunar til að ráðast á sjávarútveginn, enda hefði það verið heldur lítilfjörleg árás, þar sem sjálfir meðhaldsmenn sjávarútvegarins segja, að ekkert hafi munað um þetta gjald. Það þarf ekki að nefna frv. um hækkun síldartollsins í þessu sambandi, því að það var ekki borið fram af fjárhagsnefnd, heldur einstökum manni, og nefndin ætlar sjer ekki að afgreiða það nú, heldur kýs hún vægari veg, sem sje þann að hækka útflutningsgjaldið ofurlítið, og er því þetta frv. komið fram til þess að miðla málum, en alls ekki til þess að beita misrjetti nje leggja svo mikið á, að ósanngjarnt sje. Það kom hjer líka fram frv. um hækkun vitagjalds, og telur háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) það víst árás á sjávarútveginn, en var nú borið fram af stjórninni, og allir töldu það í hæsta máta rjettmætt, að það gjald væri hækkað.  (J. B.: Það snerti ekki landbúnaðinn)  . Það hefir líka varla verið borið fram af neinum sjerstökum landbúnaðarvináttuhug hjá hæstv. stjórn, ef jeg hefi skilið hana rjett. Hjer í þessu frv. er ekki farið fram á annað en að leiðrjetta það misrjetti, sem áður hefir átt sjer stað, og rjettlætir það því þetta frv., að það er fram komið til þess, að jöfnuður nokkur mætti verða, og koma í veg fyrir ríg. Þótt sumir sjeu fíknir í verðhækkunartoll, þá er hann alls ekki æskilegur, því að væri hann leiddur í lög, yrði landbúnaðurinn ranglæti beittur, því það er ómögulegt að bera á móti því, að landbúnaðurinn ber hlutfallslega hærri skatta, en sjávarútvegurinn hina sömu og áður. Það misrjetti er að nokkru lagað með þessu frv., verði það að lögum.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um frv. að þessu sinni, með því að það hefir verið svo mikið rætt áður hjer í deildinni. Engar brtt. liggja fyrir, sem máli skifta. Jeg sje því ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið, nema mótmæli komi fram.

Einar Arnórsson Það er nú búið að ræða þetta mál allmikið, bæði við 1. umr., áður en þessum frv. var slengt saman í eitt, og eins eftir að landbúnaðarnefnd hafði gert það. En jeg sje nú, að nefndinni hefir ekki þóknast að lagfæra þá galla, sem jeg sýndi fram á að væru á þessu frv. enn. En hún gerir það væntanlega síðar. I. kafli frv. þessa er lögin frá 1905, um forkaupsrjett leiguliða, og er ekkert sjerstakt um hann að segja. En II. og III. kafli er mjög varhugaverður, eins og jeg hefi áður vikið að. Þessi deild hefir hjer á þessu þingi felt frv. stjórnarinnar um frestun þjóð- og kirkjujarðasölu, og þar með óbeinlínis skipað stjórninni að selja jarðir landsins framvegis á sama hátt sem hingað til. En með þessu frv. er stjórninni skipað, ef það verður að lögum, að kaupa jarðir, eða í öllu falli veitt heimild til þess. Og sjálfsagt mundi þingið þá illa kunna því, ef stjórnin notaði þessa heimild ekki nokkuð. Og þegar svo stjórnin hefði keypt jarðir samkvæmt frv. þessu, ef að lögum verður, fyrir það verð, sem seljandi setur á þær og aðrir bjóða honum, þá yrði landssjóður aftur að selja þær, samkvæmt lögunum um sölu þjóðjarða og kirkjujarða, eftir mati og með þar nefndum borgunarskilmálum. Þegar landssjóður keypti jarðir, þá yrði hann annaðhvort að greiða þær þegar að fullu, eða gefa út skuldabrjef og greiða fulla vexti af eftirstöðvum kaupverðsins. En af þessu gæti landssjóði sýnilega stafað stórtap. Ef stefna deildarinnar væri sú, að landssjóður skyldi eiga sem flestar, eða helst allar, jarðeignir í landinu, þá væri algerlega hugsunarrjett að setja slík ákvæði, sem í III. kafla frv. þessa felast. En þar sem stefna deildarinnar er þveröfug við þá stefnu, þá verður hrein hringavitleysa úr þessu, eða það, sem á máli rökfræðinnar heitir „circulus vitiosus“. Hv. landbúnaðarnefnd svarar því til, að landssjóður muni lítt nota forkaupsrjett sinn. Að vísu er því óhættara við tapi, sem jeg áður greindi, ef svo reynist En sama verður óhagræðið fyrir seljendur fyrir því, tíminn sami, sem þeir verða að bíða eftir því að fá komið eignum sínum í verð. Og undarlegt er að heyra löggjafann hugga sjálfan sig og aðra með því, að vonandi verði lög hans slík sem þessi lítið notuð. Áður hefi jeg bent á ýmsa galla á frv., auk stefnunnar, sem í því felst, eða rjettara sagt stefnuleysisins. Hjer skal jeg enn bæta við dæmi úr 16. gr. Þar er svo tiltekið: „Hreppstjórum er skylt að hafa eftirlit með því, að fyrirmælum 12. gr. sje hlýtt. Ef út af er brugðið, skal hreppstjóri tafarlaust tilkynna það sýslumanni“. Meiningin er, að hreppstjórar eiga að sjá um það, að einstaklingar bjóði landssjóði þennan forkaupsrjett. En hvernig í ósköpunum eiga hreppstjórar að vita um þetta? Er ætlast til þess að hreppstjórar gangi milli manna í sveitinni og grenslist eftir, hvort nokkur ætli að selja jörð? Og þótt nú svo væri, þá er ekki víst, að það dygði, því að það er ekki gefinn hlutur, að eigandi jarðarinnar búi á jörðinni. Hann getur svo hæglega búið í alt annari sveit, eða öðrum landsfjórðungi. Og hvernig á vesalings hreppstjórinn þá að sjá um, að þessu verði hlýtt? - Hjer er ætlast til altof mikils af hreppstjóranum, og ef jeg væri í hans sporum, þá mundi jeg fljótt þakka fyrir- Svo er hjer brtt. við 15. gr., á þgskj., 468. Ef hún yrði samþykt, þá mundi það gera rjett seljanda enn óhagfeldari en eftir frv. óbreyttu. Brtt. þessi fer fram á, að í staðinn fyrir „frá því að kaup voru gerð“ síðast í 15. gr. komi: „frá því að kaup voru þinglesin“. - Afleiðingin af þessu yrði sú, að það yrði enn lengur óvíst, hvort rifting færi fram eða eigi. Og skal jeg taka dæmi. Ef jeg t, d. kaupi jörð skömmu eftir fardaga, en get ekki látið þinglesa kaupin fyr en á næsta manntalsþingi, þá getur það beðið 12 mán., og svo bætast við hinir tilteknu 6 mán. Það verða þá samtals 18 mán., sem eiganda er haldið í óvissu um, hvort landssjóður ætlar að nota riftingarrjett sinn eða ekki. - í 6. gr., sem er tekin úr lögum frá 1905, eru ákvæðin dálítið öðruvísi. Þar er fresturinn reiknaður 6 mán. frá þeim tíma, sem sá fær að vita um misfelluna, sem hefir orðið fyrir misrjetti. - Þessir gallar, sem jeg benti á í 13. gr. við 1. umr. málsins, hafa ekki verið lagaðir að heldur. En auðvitað má gera það til 3. umr., svo framarlega sem frv. lifir svo lengi. Eins og jeg hefi tekið fram áður þá fyndist mjer ástæða til að heimila landssjóði forkaupsrjett, ef útlendingar eiga hlut að máli, til að koma í veg fyrir, að þeir nái jörðum á sitt vald eftirlitslaust. - Jeg álít því ekki rjett, að hv. deild dauðadæmi málið að svo komnu, og leyfi mjer því að bera fram rökstudda dagskrá, sem hljóðar svo: Í þeirri von, að landsstjórnin athugi, hvort takast megi og hvort rjett sje að leggja almenna forkaupsrjettarkvöð á jarðeignir á landi hjer, og undirbúi, ef fært þykir, frumvarp um það fyrir næsta Alþingi, tekur deildin til meðferðar næsta mál á dagskrá.

Björn Stefánsson Þeir, sem eru andvígir þjóðjarðasölu hjer í hv.Nd., færa það fram sem aðalatriði í þessu máli, að engin trygging sje fyrir því, að jarðir haldist áfram í sjálfsábúð, þótt seldar sjeu ábúendum, og enn fremur, að það sje ekki heldur trygt með þessu frv., að jarðir komist ekki í hendur á bröskurum, sem komi þeim upp í svo hátt verð, að búskapur á þeim geti ekki borgað sig, vegna þess, hve landskuldin hlýtur að verða há, en samsvara á vöxtum af kaupverðinu. Aftur á móti segja þeir, sem vilja selja, að vandalaust sje að búa til lög, sem feli í sjer tryggingu á sjálfsábúð. Jeg hefi fyrir mitt leyti aldrei vefengt, að hægt væri að búa til slík lög, með því móti, að þau gangi of nærri eignarrjetti einstakra manna. Nú hafa, eins og hv.þm. er kunnugt, komið fram þrjú frv. hjer í deildinni í þessa átt. Tvö þeirra voru nú ekki betur úr garði gerð en það, að flutnm. sáu sjer þann kost vænstan að taka þau aftur, þegar farið var að kryfja þau til mergjar hjer í deildinni. Svo er það þriðja nú hjer til umr. En jeg fæ ekki sjeð, að með því sje hnúturinn leystur. Eftir þeim ákvæðum, sem eru tiltekin í 1. gr. frv., er ekki kauprjetturinn metinn meira en svo, að ekki er sjáanlegt að þurfi nema 10 kr. yfirboð, eða jafnvel minna, til að gera að engu forkaupsrjett leiguliðans. Þetta leiðir til þess, að hver getur keypt, sem vill, með því að bjóða yfir, eða þá að hægt er að teyma leiguliða svo langt, með því að láta hann elta yfirboðin, að kaupverðið verði á endanum hærra en hann getur staðið sig við að borga. Þetta er í samræmi við það, að ef fleiri en einn vilja kaupa, þá ræður eigandi hverjum hann selur. Og auðvitað selur hann þá þeim, sem hæst býður, án tillits til þess, hver best mundi fara með jörðina. Þá er líka talað um sölu eða leigu á ítökum, svo sem fossum, eða veiðirjetti í ám eða vötnum. - Þá þarf sá, sem ætlar að leigja, að ganga til svo og svo margra og bjóða þeim leiguna. Eins og gefur að skilja þá þurfa þeir að svara, og er ætlaður ákveðinn frestur til þess, í þetta fer svo mikill tími, að það gæti hæglega dregist að gera út um það þangað til veiðitíminn, sem um er að ræða, er útrunninn, án þess þó að eigandi hafi sjálfur getað haft nokkur not af. Þetta gæti sjerstaklega viljað til með veiði, sem stendur ekki mjög langan tíma, t. d. lax- og silungsveiði, en þó einkum kópaveiði, sem, eins og menn vita, stendur að eins 1-2 vikur. - Þá er í 5. gr. í frv. ákvæði um, að yfirlýsing þess, er afsalar sjer forkaupsrjettinum, gildi eigi lengur en 6 mán. - Ef nú kauptilboðin verða að ganga gegnum alla þessa liði, og hver að hafa sinn frest, þá getur þetta orðið æði tafsamt. Það er fyrst leiguliði, þá sveitarfjelagið, og loks landssjóður. Landssjóður á að vísu ekki að hafa nema 1 mánuð til umhugsunar, en jeg geri ráð fyrir, að tilboðið sje sent með pósti, og þá getur farið töluverður tími í að svara aftur. Ef nú mikill tími færi í þetta, þá gæti hæglega farið svo, að þessir 6 mánuðir væru liðnir áður en nokkuð er afgert. Og þá verður eigandi að byrja á nýjan leik, að leita fyrir sjer, hvort leiguliðinn vilji nota forkaupsrjettinn sinn o. s. frv. Það er líka í frv. gert ráð fyrir, að þetta muni verða töluvert vafningasamt, og jafnvel búist við, að þurfi að fara í málaferli til að fá þessu framgengt. Að því er landssjóð snertir, þá álít jeg ekki hyggilegt eða hagkvæmt fyrir hann að gefa sig mikið við kaupum og sölum á jörðum, því að jeg hefi sjeð þess dæmi, að jarðir hafa margfaldast í verði, einmitt þegar landssjóður hefir verið nýbúinn að selja. Þá ætla jeg að minnast lítið eitt á brtt. mína. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), tók það rjettilega fram í ræðu sinni, að með þessari brtt. væri rjettur seljanda gerður enn erfiðari. En ef háttv. deild telur sæmilegt að samþykkja þessi lög, og svo framarlega sem þau eiga að verða annað en pappírsgagn eingöngu, þá verður, að mínu áliti, þessi brtt. að fylgja með, því að það er aðgætandi, að það er ekkert hægara en að fara í kringum þessi fyrirmæli í 15. gr., sem segja, að ekki megi rifta sölu, ef liðnir eru 6 mánuðir frá því að kaup eru gerð. Menn þurfa t. d. ekki annað en halda sölunni algerlega leyndri, og um þetta þarf enginn að vita, fyr en þessir 6 mánuðir eru á enda. Enn fremur geta menn komist hjá öllum þessum fyrirskipuðu töfum, með því einfalda ráði, að dagsetja kaupin löngu áður en þau eru gerð í raun og veru. - Alt öðru máli er að gegna ef fyrirskipað er, að kaup skuli þinglesin, eins og brtt. mín fer fram á. Með því er algerlega bygt fyrir, að pukur sje mögulegt. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, en hefi hugsað mjer að greiða atkv. með dagskrá hv. 2. þm. Árn. (E. A.). - En jeg vil endurtaka það, að ef hv. deild sjer sjer fært að samþ. lög, sem setja slík takmörk fyrir umráðum manna yfir löglegum og rjett fengnum eignum sínum, þá verða þessi ekkert annað en „humbug“, ef þessi brtt. nær ekki fram að ganga.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg get ekki annað sagt en að mjer finst hálfeinkennileg afstaða háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) í þessu máli. - Eins og mönnum er kunnugt kom sú stefna fram hjer á þingi, að efla sjálfsábúð, eftir því sem föng væru á. Og það, sem vakir fyrir landbúnaðarnefnd í þessu máli, er einmitt að tryggja það, að sem flestir eigi þær jarðir, sem þeir búa á. Og hygg jeg, að ekki sje auðvelt að búa öllu betur um það en hjer er gert En ef nú, einhverra ástæðna vegna, er ekki hægt að koma því þannig fyrir, þá er meiningin að stuðla að því, að sveitarfjelög eða landssjóður sitji fyrir kaupunum, fremur en einhver annar. Í þessu skyni voru forkaupsrjettarlögin gefin út 1905, og að þessu stuðlar þessi kafli laganna, sem um það fjallar. Eins og menn vita þá hefir sjálfsábúð aukist mikið síðan lögin um sölu kirkju- og þjóðjarða voru sett. En auðvitað getur altaf komið fyrir, að jörð losni úr sjálfsábúð við og við. Og mjer er kunnugt um það, að í kjördæmi háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) eru einstakir menn, sem leggja mikið kapp á að sölsa undir sig sem mest af jörðum, hvort sem nú það á nokkuð skylt við, að háttv.þm. (E. A.) er móti þessu frv. En jeg hygg, að flestir sjeu mjer sammála um, að slíkt sje ekki æskilegt, og að það heyri einmitt undir löggjafarvaldið að sporna við því. Háttv. sami þm. (E. A.) var að tala um, að þetta gengi fullnærri eignarrjetti manna, og væri gott, ef það bryti ekki í bága við stjórnarskrána. En jeg verð að segja það, að þótt aldrei nema hjer sje um höft á jörðum að ræða, þá varðar þetta þó almenningsheill, að sem best sje búið á jörðum og þeim sómi sýndur. Það hlýtur öllum að vera það ljóst, að það er meiri trygging fyrir því, að vel sje hlúð að jörðinni, ef sá á hana sjálfur, sem býr þar, heldur en einhver og einhver, sem má ske hugsar ekki um annað en láta hana ganga kaupum og sölum. - Þetta felst í 2. kafla, og jeg get ekki skilið, að það sje svo illa frá gengið, að ekki megi við una. Hann er alveg í samræmi víð forkaupsrjettarlögin, og er alveg bráðnauðsynlegur, Því undarlegra er það, að háttv. 2. þm. Árn. (E. Á.) sje á móti þessu. Jeg hjelt, að hann væri sömu skoðunar og við í nefndinni, að sjálfsábúð væri í alla staði holl. - Þá er loks 3. kafli, sem er sjálfsagt þýðingarminstur, en þarf þó ekki að vera ónauðsynlegur. Því að með þessu móti getur landssjóður eignast jarðir, sem eru í höndum einstakra manna, sem má ske fara misjafnlega með þær. Og það er ætlast til, að landssjóður selji því að eins jarðir, að sjálfur ábúandi sje sá, sem kaupir. Ef nú þetta verður að lögum, þá er gengið eins hyggilega og hægt er frá því, að landssjóður eigi þær jarðir, sem ekki eru í sjálfsábúð. Því að það getur engum blandast hugur um, að það er óholt fyrir landið og þjóðina, að jörðum sje haldið í svo háu verði, að einstakir menn geri sjer að fjeþúfu að braska með þær kaupum og sölum. Jeg get því ekki fallist á, að andmæli þessi sje á rökum bygð. Það, sem háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) sagði, var endurtekning á orðum háttv. 2. þm. Árn. (E. A), og skal jeg ekki fara út í það. En það virðist undarlegt af honum (B. St.), sem er hlyntur sjálfsábúð, að andmæla svona löguðu frv., en ef til vill þykir honum ekki nóg rækt lögð við frv. sitt um erfðaábúð, og er þá líklega að hefna sín á landbúnaðarnefnd. En þessi hefnd kemur ekki niður á rjettum stað.

Sveinn Ólafsson Jeg stend upp til þess að mæla með þeirri rökstuddu dagakrá, sem háttv. 2, þm. Árn. (E. Á.) hefir borið fram. Jeg held, að í þessu ákv. sje ekki mikil rjettarbót, og það hefir ljóst komið fram, að um það eru að minsta kosti skiftar skoðanir. Ef þetta frv. er borið saman við forkaupsrjettarlögin frá 1905, sjest, að 2 fyrri kaflar frv. eru teknir nær orðrjettir upp úr þeim lögum, að eins dálitlar breytingar á stöku stað, en þær eru ekki til bóta. Jeg vil benda á t.d. að 8. gr. er ekki annað en óþörf endurtekning á 3. gr. Í þessum 2 köflum er ekkert nýtt, sem ekki er til í gildandi lögum, og því engin rjettarbót í þeim, en um 3. kaflann verður það sagt, án þess að taka djúpt í árinni, að hann er mjög athugaverður. Ákvæði hans munu reynast mörg lítt framkvæmanleg, svo sem ákvæðið um, að hreppstjórar skuli hafa eftirlit með því, að landssjóði sjeu jafnan boðin kaup á jörðum. Þetta hefir háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tekið fram. Erfiðleikarnir, sem frv. bakar þeim jarðeigendum, er vilja selja, eru og mjög fráfælandi. Það mætti t. d. gera ráð fyrir því, að maður þyrfti, vegna ábyrgðar eða víxlskuldar, að koma jörð sinni fljótt í peninga. Hann yrði þá fyrst að ganga frá manni til manns, og þegar hann svo loks kæmist til landssjóðs, gæti skeð, að skuldheimtumaðurinn yrði þrotinn að þolinmæði og jarðeigandinn kominn í skuldafangelsið, áður en landsstjórnin hefði samþykt kaupin. Þá finst mjer það athugavert við 12. gr., að eftir henni virðist jarðeigandi skyldur til að bjóða landssjóði jörðina, að fenginni neitun hreppsfjelags um kaup, jafnvel þótt hann þá hefði sjeð sig um hönd og vildi hætta við að selja og hefði bætt úr fjárvandræðum sínum á annan hátt. Ef hann eitt sinn hefir farið á flot með sölutilboð, má hann ekki hætta því, eftir þessari grein, og verður að bjóða landssjóði. Mjer finst verulega athugavert að troða slíku vandræðaákvæði inn í löggjöfina. Held jeg því langrjettast að samþykkja ekki frv., en tryggja það, að málið verði vel athugað, áður en það verður lagt fyrir Alþingi í nýrri mynd. Hallast jeg því að dagskránni.

Gísli Sveinsson Jeg hjelt ekki, að umr. myndu verða svo miklar um þetta mál, á þessu stigi, eins og raun er á orðin. Það hefir verið tekið fram áður, í hinum miklu umr. um hin ýmsu frv. um þetta forkaupsrjettarmál, að öllum þessum ákvæðum væri betur komið, ef þeim væri fyrir komið í ein lög. Nú hefir verið svo gert, en samt geta verið eðlilegar ástæður til þess, að einstakir þingmenn komi með athugasemdir, sem ekki hafa áður komið, því að það er ekki nema eðlilegt, að menn sjái nú, við nánari athugun, ef til vill smágalla, sem þeir vilja fá lagfærða. En það verð jeg að taka undir með hv.frsm. (J. J.), að jeg hafði hugsað, að t. d. báðir þingmenn S.-M. (Sv. Ó. og B. St.), myndu samþykkir einhverjum ákvæðum í þá átt, er frv. fer, sem hjer liggur fyrir. Það er kunnugt um hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að hann lýsti sig móti þjóðjarðasölu að miklu leyti, og um hinn (B. St.) var það og kunnugt, að hann hallaðist, að því er virtist, á líka sveif, og hafði borið fram frv., sem átti að tryggja leiguábúð á jörðum landssjóðs. Frá mínu sjónarmiði er ekkert á móti því, að samþykt sjeu slík ákvæði hjer í þessari hv. deild, þótt hún sje búin að lýsa yfir því, að hún vilji, að þjóðjarðasölu sje haldið áfram, eins og komið er. Það hafa verið færð fram rök, sem eru óhrekjandi, fyrir því að halda áfram sölunni. Nú er búið að selja bestu jarðirnar, og ef nú væri kipt að sjer hendinni, væri það ærið misrjetti gagnvart þeim, sem vilja kaupa þær jarðir, sem eftir eru, og því misrjetti hefir enginn þeirra, er fengið hafa jarðirnar óhindrað áður, verið beittur. Hitt er annað spursmál og annað sjónarmið í málinu, að landssjóði sje heimilaður forkaupsrjettur, gengið út frá því að sjálfsögðu, að hann steypi sjer ekki í neitt jarðakaupabrask. Með því er landinu gefið tækifæri til að eignast einstakar jarðir, sem annaðhvort eru kostagripir, sem vel væru fallnar til að vera opinber eign, eða ella væri hætta á að fjellu í hendur misindismanna, sem annaðhvort færu illa með jarðir sínar eða braska með þær, eða þá í hendur útlendinga. Þetta tvent getur vel samrýmst hvort öðru, og það er misskilningur hjá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), að í því þurfi að vera nokkur knýjandi mótsögn, og að ekki megi samþykkja það.  (E. A.: Jeg er ekki að meina mönnum að bíta í skottið á sjálfum sjer)  . Menn geta látið sitt skott hanga í friði, þótt þeir samþykki þetta frv.; það áhrærir ekkert málið. Hjer er í rauninni ekki um verulegt nýmæli að ræða, nema í síðasta kafla frv.  (E. A.: Jú, í 2.kafla)  Nei! (E. A.: Þá þekkir háttv.þm. ekki löggjöfina). Jeg kalla ekkert nýmæli, nema þetta í síðasta kaflanum, með því að hitt er þaulrætt bæði fyr og síðar, þótt ekki hafi verið lögfest, Nýmælið er í síðasta kafla, um forkaupsrjett landssjóðs. Forkaupsrjettarmálið er alt svo vaxið, að það getur verið álitamál, hvort gefa eigi mönnum forkaupsrjett yfirleitt, en þegar bæði ábúanda og sveitarfjelagi hefir verið veittur forkaupsrjettur, er ekki frekar nú um neitt brot á almennum rjetti nje því síður stjórnarskrárbrot að ræða, þótt því sje við bætt, að landssjóður hafi forkaupsrjettinn á eftir einstökum mönnum og hreppsfjelögum. Það er ekki rjettarbrot, að eins eðlileg ráðstöfun, ef menn taka upp þessa stefnu, og gerir seljanda ekkert ilt, Að eins er það álitamál, hvort það geti tafið ofurlítið framkvæmd sölunnar. En sú töf er þegar fyrir. Seljandi varð að bjóða ábúanda og sveitarfjelaginu forkaupsrjettinn, samkvæmt þeim lögum, sem gilt hafa; er því spursmálið að eins um töfina við að bjóða landssjóði. Ef menn álíta eins mikilsvert og sumir hafa látið í veðri vaka, að landssjóður haldi jörðunum, getur það ekki álitist neinn glæpur þótt nokkrir dagar liði, meðan landssjóði er jörðin boðin. Það er alveg óhugsandi, sem háttv. 1. þm. S.-M, (Sv. Ó.) gerði ráð fyrir, að þessi bið gæti riðið mönnum að fullu fjárhagslega. Hvað snertir 16. gr., sem menn hafa verið að sýta í, að hreppstjórar skuli hafa eftirlit með því, að ákvæðum 12. gr. sje hlýtt, og tilkynna sýslumanni, ef út af er brugðið, þá er þetta að eins ákvæði, sem ekki nær lengra en hægt er að fylgja. Ef hreppstjórar vita ekki um söluna, er þeim ekki skylt að gera gangskör að því frekar. En hið rjetta hlýtur brátt að koma fram, og þá kemur 15. gr., sem á við það atriði, er jörð er óleyfilega seld, og er þá landssjóði heimilað að rifta sölunni, innan vissra tímatakmarka, og kaupa fyrir sama verð og jörðin seldist síðast. Brtt. á þgskj. 468 er eðlileg. Salan hlýtur að vitnast, er kaup eru þinglesin, svo að landssjóður mun ætíð geta neytt rjettar síns, áður en 6 mánuðir eru liðnir. Síðasta mótbára hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gegn 12. gr. er fjarstæða ein. Þar stendur, með leyfi hv. forseta: „Þegar jörð er til sölu, og hvorki einstaklingur nje sveitarfjelag vill nota kauprjett sinn samkvæmt því, sem áður er sagt í lögum þessum, skal jafnan skylt að bjóða landsstjórninni kaup á jörðinni fyrir landssjóð·. Þetta vildi hann skilja svo, að þótt jörðin væri ekki til sölu, seljandi hefði hætt á miðri leið, ætti hann enn að halda áfram til landssjóðs. Þetta ber auðvitað að skilja, eins og orðin þýða, meðan jörðin er til sölu, en kemur ekki til, þegar jörðin er ekki til sölu. Mjer hefir fundist, að frv. megi ná fram .að ganga, og sje því ekki, að ástæða sje fyrir hv.þdm. til að hindra það, með því að greiða atkvæði hinni rökstuddu dagskrá, sem fram er komin.

Einar Arnórsson Það er þegar búið að taka ýmislegt fram til svars því, er sagt hefir verið síðan jeg talaði síðast Þeir fjelagar, háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), eru, þótt undarlegt megi virðast, sammála um, að fullt samræmi sje í þessu frv. og því, sem deildin hefir áður sagt, að landssjóður eigi að selja jarðir þær, sem nú á hann.  (P. I.: Það hefir ekki verið sagt.)  . Jú, með því að fella frv. um frestun á sölu þjóðjarða. Menn segja með öðrum orðum: Þetta er ágætt. Landssjóður er skyldur til að selja og skylt að selja honum. Þetta heitir á latínu circulus vitiosus, og hafa orðhagir menn nefnt það á íslensku hringavitleysu.  (G. Sv.: Þetta er orðhengilsháttur)  . Það þýðir ekki að karpa um þetta við hinn háttv.þm. (G. Sv ). Með karpinu má kefja alla heilbrigða hugsun. Hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) kannaðist við, að rjettur seljanda væri lakari ger með brtt. hans við frv. þetta. Það er mjög óeðlilegt, að menn geti lengt frestinn um 18 mánuði, og svo geta menn með vilja dregið þinglýsinguna. Því má svara, að þá sje rjett, að sá trassaskapur komi þeim í koll, en kaupandi getur trassað þetta, og það gengur út yfir seljanda.  (G. Sv.: Er kaupum er rift, missir kaupandi hið keypta)  . Er ekki hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) svo vel að sjer, að hann viti, að þegar kaupum er rift, geta forkaupsrjettarhafar snúið sjer til seljanda?  (G. Sv.: Sá missir, sem ólöglega hefir fengið; hv. 2. þm. Árn. (E. A ) ætli að vera svo vel að sjer, að hann vissi það)  . Það getur valdið því, að kaupverðið verði ekki borgað; þarf yfirleitt ekki að fara í grafgötur um það, að þetta veldur seljanda miklum óþægindum. Sú eina hugsun, sem þessi víðtæki forkaupsrjettur er bygður á, er að tryggja sjálfsábúð, en um það þarf ekki að deila, að hjer er oflangt farið. Það var líka hugur landbúnaðarnefndar þingsins 1905 að tryggja sjálfsábúð, en þeim góðu herrum hefir ekki þótt fært að fara svo langt, sem hjer er til ætlast. Það er ekki nema sanngirniskrafa, að leiguliða sje boðinn forkaupsrjettur; hann er ef til vill búinn að búa lengi á jörðinni og gera henni svo og svo mikið til góða, þótt ekki sje krafist, að eigandi fari til Pjeturs og Páls og bjóði þeim jörðina, þótt þeir láti í veðri vaka, að þeir ætli að taka hana til ábúðar. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) segir, að ekki sje meira stjórnarskrárbrot í 2. kafla en í 1. Það er líka rjett, að í þeim kafla er samskonar forkaupsrjettarkvöð. Í lögunum frá 1905 nær hún að eins til jarða í leiguliðaábúð, en hjer er ætlast til, að hún nái til allra jarða, er ganga kaupum og sölum. Hv. frsm. (J. J.) sagði, að sú eina ástæða væri sjálfsábúðarrjetturinn, að hjer ætti að setja lög, er veittu mönnum frjálsan aðgang að fá að búa á eigin jörðum. Jeg vil ekki kannast við, að þessi regla heimili að leggja haft á allar jarðir undantekningarlaust. Með því tel jeg gengið ofnærri 50. gr. stjórnarskrárinnar. Að þingið 1905 ljet ekki þetta ákvæði ná lengra en til leiguliðajarða verð jeg að skýra svo, að þeir hafi talið sanngjarnt, að leiguliðar hefðu forkaupsrjettinn, en hitt hæpið, og jafnvel ógerning, að leggja þetta haft á allar jarðir í landinu. Jeg skal geta þess, til stuðnings mínu máli, að í grundvallarlög sín hafa sumar þjóðir sett fyrirmæli um, að leggja mætti forkaupsrjettarkvöð á jarðir, til þess að fyrirbyggja, að ákvæði í grundvallarlögum þeirra, er svara til 5. gr. stjórnarskrárinnar 1874, útilokaði heimild til slíkra ákvæða í almennum lögum. Þau ákvæði sýna, að þeir löggjafar hafa ekki talið fráleitt, að slík ákvæði um forkaupsrjett gætu farið í bág við eignhelgina. Hv. frsm. (J. J.) sagði, að 3. kafli væri þýðingarminstur. Að því leyti er hann það sjálfsagt, að líklegt er, að landssjóður noti sjaldnar forkaupsrjett sinn en hinir, er hafa hann eftir 1. og 2. kafla frv. En hann er ekki þýðingarlítill að því leyti, að hann setur sömu torfærur og hinir. Seljandi verður að fara allar götur upp í stjórnarráð, til þess að vita, hvort landssjóður ætli að nota forkaupsrjettinn eða ekki. Hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) bjóst við því, að jeg væri móti frv. af þeirri ástæðu, að einhverjir menn væru í mínu kjördæmi er langaði til að sölsa undir sig jarðir. Það er álíka sennileg tilgáta og sú í garð hv. 2. þm. S.-M. (B.SL), að hann væri á móti frv. af því, að hann vildi hefna sín.  (G. Sv.: Það er ekki ósennilegt)  . Þetta geta þeir talið ekki ósennilegt, er af eigin reynslu þekkja þá tilhneigingu að hefna sín á þingi í einstökum málum, eða að laga sannfæringu sína eftir vilja 2-3 manna í kjördæmi sínu.  (G. Sv.: Nefndin hefir haldið málinu ósæmilega lengi)  . Hún hefir líklega haldið því svo lengi af því, að hún hefir fremur talið ástæðu til að leggjast djúpt þar en í þessu máli. Hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) segir, að ekki sje áríðandi að halda jörðunum í háu verði. Jeg vil minna hann á, að það hefir ekki litla þýðingu fyrir lánstraust landsins, að fasteignir þess sjeu í háu verði og góðir áliti. Annars skil jeg ekki vel afstöðu þessara góðu manna, sem hugsa sem svo í þessu máli: „Það gerir ekkert til, þótt við nögum úr 50. gr. stjórnarskrárinnar“. En í öðru máli, um húsaleigu í Reykjavík, risu sömu menn upp og hrópuðu hátt um brot á eignarrjetti. Þó var þar að eins að ræða um dýrtíðarráðstöfun til bráðabirgða, en hjer um haft á allar jarðir í landinu um aldur og æfi.  (G. Sv.: Það er ekki meiningin, að menn megi ekki hafa það upp úr jörðum sínum, sem þeir geta)  . Ef það eru rjettindi manna hjer í Reykjavík, að þeir skuli fá að hafa eins mikið upp úr lóðum sínum eins og þeir geta, þá eiga líka jarðeigendur sama rjett.  (G. Sv.: Þeir hafa það líka samkvæmt þessu frv.)  . Nei, þeir hafa það ekki, því að samkvæmt því hljóta jarðir að falla í verði. Jeg hygg þá, að jeg hafi að mestu hrakið ástæður hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Jeg hefi sýnt fram á, að hjer er gengið ofnærri stjórnarskránni og að þetta er nýmæli í löggjöfinni, sem á ekki sinn líka. Jeg hefi sýnt fram á, að þessi lög gætu tafið sölu um alveg óákveðinn tíma, því að ef ekki er útgert um málið á 6 mánuðum, þá verður að fitja upp á alveg nýjan leik. Þetta gæti því haft mjög mikil áhrif á fjárhag einstaklingsins og gert honum mjög örðugt fyrir. Jeg skal svo ekki orðlengja meir um þetta að sinni; jeg hefi nú talað mig dauðan, og er því hægurinn hjá að standa yfir höfuðsvörðum mínum.

Björn Stefánsson Það hefir verið vikið að því, að það væri skrítið, að nú skyldu koma fram ný andmæli gegn þessu frv. Ræða mín áðan snerist að vísu gegn frv., en þó ljet jeg ekki í ljós, að jeg væri móti stefnu þess yfir höfuð. Jeg hefi látið í ljós, að úr því að ekki hefði verið gengið að því að fresta framkvæmd þjóðjarðasölulaganna, þá yrði jeg að vera á móti þessu máli. Sömuleiðis ljet jeg í ljós, að mjer þætti gengið ofnærri eignhelginni, ef þetta frv. yrði samþykt. Nú segir hv.þm. V.-Sk, (G. Sv.), að svo sje ekki, og verð jeg þá vitanlega að beygja mig fyrir lagaviti hans. Hv. frsm. (J. J.) taldi það einkennilegt, að jeg skyldi snúast á móti þessu máli, þar sem jeg þó vildi auka sjálfsábúð í landinu. Jeg þykist ekki komast þar í neina mótsögn við sjálfan mig. Jeg þykist hafa bent á skynsamlegri leið en hv. nefnd í því máli, og jeg tel það mjög illa farið, að hún skuli vilja svæfa mitt frv., en koma í staðinn fram með þetta. Þegar jeg athuga aðgerðir hv. nefndar í öllu þessu máli, þá get jeg ekki varist því að efast um, að nefndinni sje í raun og veru alvara með þann tilgang að vilja auka sjálfsábúð, en taka skal jeg það fram, að það er ekki af neinum hefndarhug til nefndarinnar, að jeg snýst svona við þessu máli. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) segist vera mótfallinn breytingartillögu minni. Jeg hygg nú samt, að ef þessi lög eiga að vera annað en „humbug“, þá sje bráðnauðsynlegt að samþykkja hana.

Frsm. (Jón Jónsson) Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að ekkert nýtt væri tekið fram í 2. kafla þessa frv. Jeg vil þó benda hv.þm. á það, að það er einmitt í 2. kafla laganna, sem það er tekið fram, að takmarkaður sje rjetturinn til að selja jarðir. Jeg skal þakka hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), hvernig hann tekur undir þetta mál. Það sýnir það, hve sanngjarnlega hann lítur á. málið. Það er alveg rjett, að brtt.hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) getur tafið fyrir, og sje jeg, að hún verður til skemda, ef hún verður samþykt. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) gerði lítið úr eftirliti því, sem hreppstjórar eiga að hafa samkvæmt frv. Jeg hygg, að þeir eigi mjög auðvelt með að hafa þetta eftirlit, því að þeir munu hver um sig vita þegar jörð er seld í þeirra hreppi. Hreppstjórinn þarf ekki að vita annað en það, hvort jörðin er seld eða ekki og hvort eigandinn sest á jörðina. Jeg get ekki fallist á, að það sje neitt skoplegt, þó að 3. kafli laganna sje samþyktur. Þar er ekki annað nýmæli en það, að ef einstakir menn eða sveitarfjelög vilja ekki kaupa jörðina með þeim skyldum, sem ákveðnar eru í frv., þá skuli landssjóður hafa forkaupsrjettinn. Þetta ákvæði er einungis frekari trygging fyrir því, að lögin nái tilgangi sínum, að auka sjálfsábúð í landinu, en ekki ætlast til, að landssjóður fari að sækjast eftir jörðum. Hitt get jeg skilið, að sumir vilji ekki láta landssjóð vera síðasta liðinn. En það var ætlun nefndarinnar. Því hefir verið haldið fram, að frv. gengi ofnærri eignarrjetti manna. Þetta hlýtur að vera misskilningur, því að enginn er skyldaður til að selja eign sína, og sá, sem forkaupsrjettinn fær, verður að borga fyrir jörðina það, sem aðrir bjóða. Jeg verð að álíta, að þetta frv. sje svo vel athugað, að óhætt sje að láta það ganga til Ed. Við fáum það þá til athugunar aftur, ef hún vill breyta því. Enda er 3. umr. eftir hjer í deildinni, svo að koma má enn fram breytingum á frv. Jeg verð því að leggja það eindregið til, að dagskráin sje feld.

Jörundur Brynjólfsson Þegar mál þetta kom til umræðu hjer í deildinni. mætti það allmiklum mótmælum, og bjóst jeg þá við, að háttv. fjárhagsnefnd mundi taka það aftur til athugunar og reyna að miðla málum, með því að breyta frv. á þann veg, að sjávarútvegsmenn mættu betur við una. En þessar vonir hafa með öllu brugðist, því að enn er frv. í sömu mynd sem það var áður. Meðhaldsmenn frv., og þá líka hv. nefnd, halda því fram, að þeir hafi borið mál þetta fram til að koma á jafnvægi á milli landbúnaðar og sjávarútvegs að því er landssjóðsgjöldin snertir. Þeir segja, að lausafjárskatturinn, sem aðallega legst á landbúnaðinn, sje orðinn svo hár, að eitthvað verði að fá, til að vega móti hækkun hans, af sjávarútv., og ráðið til þess sje að hækka útflutningsgjald á fiski um helming. Það getur verið, að þetta sje ekki fjarri sanni, þegar litið er á það eitt, að meðalalin hefir hækkað og þar afleiðandi lausafjárskatturinn, en útflutningsgjaldið ekki verið hækkað; en hjer er á miklu fleira að líta en það, sem meðhaldsmenn frv. hafa borið fram, og hefir þegar að nokkru leyti verið sýnt fram á það, og vil jeg ekki tefja tímann með því að fara frekara út í það að sinni. Jeg skil það vel, að háttv. nefnd hafi leitað að öllum framleiðendum til að afla tekna, og jeg mundi ekki hafa sett mig á móti þessum gjaldauka, ef hann væri ekki svo einhliða og órjettmætur sem hann er. Jeg sje fyllilega þörfina á auknum tekjum, og þótt sjávarútvegurinn standi nú höllum fæti, þá mundi þessi gjaldauki ekki velta honum um koll, þótt hann geri honum erfiðara fyrir. En ef sjávarútvegurinn á að taka á sig nýja byrði á þessum erfiðu tímum, þá má landbúnaðurinn ekki hliðra sjer hjá að gera hið sama. Jeg hygg, að það sje ekki til neins að vera að tala um að sníða sjer stakk eftir vexti, þannig að láta tekjur og gjöld standast sem mest á. Ástandið er óvenjulegt, og sjálfsagt ófær vegur að auka nú í bili skattabyrðina svo, að tekjur vegi upp á móti gjöldum. Slík aðferð mundi veikja gjaldþol einstaklinganna um of, og þá jafnframt gjaldþol og tiltrú þjóðarinnar í heild sinni, og það mundi verða til þess að skapa ný vandræði. Hjer mun því ekki annar vegur fær en að landið hleypi sjer í skuld, meðan svo stendur, til að reyna að halda öllu í horfinu, svo að sem minst verði komið í kalda kol, þegar úr fer að rætast. Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls að þessu sinni, en nokkur orð í ræðu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) komu mjer til þess. Hv. þm. (G. Sv.) mintist á þann ríg, sem gæti orðið milli sveita- og sjávarbúa, og bjóst við, að hann mundi síst verða minni eftir þetta þing en áður. Kvað hann oss, sem erum málsvarar sjávarútvegarins, vera orsök þessa. Jeg hygg, að allir sanngjarnir menn sjái, að þessi ásökun er röng. Það erum ekki vjer, sem erum að ýta byrðum yfir á landbúnaðinn, heldur hinn flokkurinn, sem reynir að ljetta gjöldum af landbúnaðinum, en þyngja þau á sjávarútveginum. Má þar benda háttv.þm. (G. Sv.) á einstök atriði. öndverðlega á þinginu var farið fram á að afnema verðhækkunartollinn á ull, og var sagt, að það væri gert til að ljetta á bændum. Það hefir og verið borið fram frv. um að hækka síldartollinn; og þetta er gert einmitt nú, þegar það eru því nær eingöngu innlendir menn, sem síldveiðarnar reka. En meðan útlendingar óðu hjer uppi og tóku fólk frá landbúnaðinum, þá var ekki á þetta minst. Þetta sýnir fyrirhyggjuleysi og þröngsýni og er líklegt til að vekja kala. Þá hefir stjórnin komið með tvö frv. nú um þingtímann, annað um verðhækkunartoll, sem að nokkru snertir landbúnaðinn, en þó miklu meir sjávarútveginn, hitt um hækkun á vitagjaldi. Fjárhagsnefnd hefir ekki haft neitt við vitagjaldshækkunina að athuga; auðvitað sigla bændur heldur ekki með rollur sínar fram hjá vitunum, og hækkunin lendir ekki á þeim. Þó er ekki svo að skilja, að jeg hefði á móti vitagjaldshækkuninni. En frv. um verðhækkunartollinn svarar háttv. fjárhagsnefnd með því að koma með þetta frv., og leysir með því bændur undan gjaldauka þeim, sem stjórnarfrv. ætlaðist til að á þá væri lagður. Jeg hefði ekki haft svo mjög á móti því, þótt háttv. nefnd veldi þessa leið, ef hún hefði, til að miðla málum, lagt til, að eitthvert ofurlítið gjald væri líka lagt á landbúnaðinn, og jeg vonaði í lengstu lög, að svo yrði, og með því sneitt hjá ágreiningi milli þessara atvinnuvega. Það er rjett hjá háttv.þm. Ísf. (S. St. og M. Ó.), að sjávarútvegurinn er hætt staddur og ekki sýnilegt nú, að hægt verði að halda úti öðrum skipum í vetur en róðrabátum. Alt, sem til botnvörpungaútgerðar heyrir, er svo dýrt, að vonlítið er um, að þeir gangi nokkuð í vetur, og óvíst um mótórbáta, með því að olía og salt er nú svo dýrt. Háttv. fjárhagsnefnd hefir gefið fyrirheit um að afgreiða ekki verðhækkunartollsfrv. fyr en útsjeð væri um, hvort þetta frv. yrði samþykt eða ekki. Af þessu er það auðsætt, að hv. nefnd hugsar eingöngu um annan atvinnuveginn, því að verðhækkunartollurinn næði þó ofurlítið til landbúnaðarins, en eftir þessu frv. er eigi snert við honum. Sem betur fer, eru sumir landbúnaðarmenn hjer á þingi svo skapi farnir, að þeim þykir nú oflangt farið og vilja ekki fylgjast með. Helst hefði jeg kosið, að háttv. nefnd tæki málið til nýrrar athugunar og reyndi að finna einhvern miðlunarveg, sem báðir málsaðiljar gætu unað við.