Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og háttv. deild mun hafa sjeð af ástæðum fyrir þessu frv., þá hefir nú Mosfellshreppi verið skift í tvö hreppsfjelög. Þar sem nú hreppsnefndir þessara hreppa hafa óskað eftir því, að hver hreppur skuli hafa sína sjerstöku dómþinghá, sje jeg ekki ástæðu til annars en verða við þeirri ósk. Jeg hefi svo ekki meira að segja um þetta, en leyfi mjer að leggja það til, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til allshn. Jeg skal taka það fram, að jeg er samþykkur brtt. þeirri, sem komið hefir fram við frv.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Frv. þetta er borið fram fyrir beiðni íbúanna á Langanesströndum. Gunnólfsvík mun vera besta höfnin á öllu svæðinu milli Seyðisfjarðar og Akureyrar. Útgerð talsvert mikil hefir verið stunduð þar, því að fiskimið ágæt eru þar skamt frá landi. Til skamms tíma hafa, Langanesstrandamenn verslað að mest öllu leyti á Bakkafirði. En nú er sú verslun, sem þar hefir verið, að mestu lögð niður, og verða þeir því að sækja til Þórshafnar. Er nú í ráði, að verslun verði sett á stofn í Gunnólfsvík. Af þessu, sem jeg hefi tekið fram, ber brýn nauðsyn til þess, að sími verði lagður til Gunnólfsvíkur. Verði það, þá mun það leiða til þess, að þar mun rísa upp talsvert fiskiver. Og sjálfsagt munu þá margir sjómenn af Norður- og Austurlandi sækja þangað á sumrin, því að fiskur bregst aldrei sunnan við Langanes eftir að komið er fram í júlí. Sími þessi myndi því verða talsvert notaður, bæði vegna verslunar og útgerðar. Enn ber þess að gæta, að útlend skip myndu nota hann talsvert mikið, því að innsigling af fiskimiðum þeim, er þeir liggja iðulega á, er svo stutt inn á Gunnólfsvík; miklu styttri en til annara hafna. Lína þessi yrði hliðarlína frá línunni, sem liggur um Strandir til Þórshafnar. Lengd hennar verður aðeins bæjarleið, og getur hún því ekki kostað mikið, í samanburði við þau not, sem af henni munu verða. Að lokinni þessari umræðu vil jeg leyfa mjer að leggja til, að frv. verði vísað til sanigöngumálanefndar.

Eiríkur Einarsson Jeg tek ekki til máls í þeim tilgangi að mæla beinlínis á móti þessu frv. Að vísu skal jeg játa það, að mjer finst það geta gert óþarfa rugling í símakerfi landsins, ef verið er að koma svona annað slagið með till. um að leggja nýja og nýja línu. En það er nokkur afsökun, að það lagakerfi er svo nýtt, að vel getur verið þörf að bæta það með slíkum nýjum línum, en þessi aðferð hlýtur þó að verða handahóf. - En það var nokkuð annað en þetta, sem gaf mjer tilefni til að standa upp. Það var það atriði, hvernig símalögunum er framfylgt af ríkisstjórninni. Jeg vildi, með leyfi hæstv. forseta, nota tækifærið til að beiðast skýringar af hæstv. stjórn í þessu efni, og á þann hátt spara mjer að koma fram með sjerstaka fyrirspurn um það. Eins og kunnugt er, varð það ofan á á þinginu í fyrra, að engum sjerstökum fjárupphæðum skyldi varið til nýrra símalagninga. Var þetta vafalaust gert af sparnaðarástæðum, sökum þess að ýtrasta nauðsyn þótti til bera að spara útgjöld, einnig til nytsamlegra fyrirtækja. Það sama hefir orðið uppi á teningnum í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 1924. Þar hafa fjárveitingar til nýrra símalína verið skornar niður af sömu ástæðu. Maður skyldi af þessu ætla, að meiningin væri sú, að engar nýjar símalínur yrðu lagðar á þessum árum, en svo virðist sem hæstv. stjórn hafi ekki skilið þetta svo. Jeg veit ekki betur en stjórnin láti leggja nýjar símalínur með ærnum tilkostnaði á þessu ári, og mjer skilst ekki betur en hún hafi gefið í skyn í frv. fyrir 1924, að slíkt muni ef til vill endurtakast þá. Jeg fæ ekki betur sjeð en að hæstv. stjórn ætli sjer með þessu að draga ákvörðunarrjettinn um fjárveitingar til símalagninga úr höndum þingsins og í sínar hendur. Það er þetta, sem jeg vil mótmæla og halda því fram, að slíkar fjárveitingar eigi að vera í höndum þingsins. Og það er þetta, sem jeg vil skora á hæstv. stjórn að gera grein fyrir, hvað hún ætlar fyrir sjer með því að taka það fram í athugasemdum sínum, að þingið hafi að vísu ekki ákveðið að verja neinu fje til símalagninga fyrir árið 1924, en dæma þó um, hvaða línur eigi að koma næst. Samkvæmt því fordæmi, sem nú hefir gefist, er sennilegt, að 1924 muni einnig eiga að vinna að símum með þessari sömu óþinglegu aðferð. Jeg vildi gjarnan fá að heyra um þetta frá stjórninni sjálfri, hvað hún ætlar sjer með því að ganga inn á þessa braut, og svo hvort það er hún sjálf eða landssímastjóri, sem hefir haft frumkvæðið að þessum tillögum. Jeg sje enga ástæðu til, að Alþingi sleppi ákvörðunarvaldi sínu í málum eins og þessu og feli það af handahófi landsstjórn. símastjóra eða einhverjum öðrum. Tel jeg það með öllu órjettmætt, að vald það, er Alþingi á að fara með, sje látið liggja einhversstaðar milli þils og veggjar, því að sú er ekki tilætlun þjóðarinnar. Veit jeg, að þetta er ekki mín skoðun eingöngu. heldur einnig margra annara þingmanna.

Hákon Kristófersson Í aðalatriðum get jeg verið sammála hv. 1. þm. Árn. (EE). Þó vil jeg taka það fram, að það er ekki rjett hjá háttv.þm., að síðasta þing hafi aðeins gefið vilyrði fyrir símalagningu frá Búðardal til Króksfjarðarness. Það var ákveðið loforð fyrir símalagningunni. enda fje veitt til hennar í fjárlögum, svo um vilyrði frá þingsins hálfu þurfti þess vegna ekki að tala. Þó að hv. fjárveitinganefnd legði til í fyrra að fresta öllum símalagningum, lýsti hún þó að lokum yfir því, að það ætti ekki við þá símalínu, sem hjer er um að ræða, enda lofaði hæstv. atvinnumálaráðherra, að línan skyldi lögð 1923.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Þessi fyrirspurn frá háttv. 1. þm. Árn. (EE) á í rauninni að ganga til hæstv. atvrh., en nú sem stendur er hann staddur í efri deild, og getur því eigi svarað. Jeg ætla mjer ekki að svara fyrir hann, en aðeins vildi jeg geta þess, að þegar eigi er gert ráð fyrir í fjárlögunum, að lagðir verði fleiri símar, býst jeg við, að það verði að taka sem í fullri alvöru talað.

Hví hefir stjórnin þá gert það

. Því verður hæstv. atvrh. að svara. Fyrir þessari línu er hvergi gert ráð í fjárlögunum, og mjer er ókunnugt um, hvaðan það fje ætti að koma.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get ímyndað mjer, að sumum hv.þm. þyki jeg gerast alldjarfur, er jeg ræðst að sjálfri stjórnarskránni og legg til, að henni verði breytt, þó hún sje ekki nema 3 ára gömul, en það liggur því beinna við fyrir mig að gera tillögur um þær breytingar, sem hjer er farið fram á, sem jeg frá byrjun hefi verið á móti fjölgun ráðherra og árlegum þingum, en þessar er aðalbreytingar frv. þess, sem hjer liggur fyrir. Eins og tekið er fram í greinargerð frv. er í raun rjettri ekki um aðrar brtt. að ræða en þær tvær, sem jeg nú nefndi, því þær aðrar breytingar, sem um er að ræða, standa í sambandi við þessar aðalbreytingar, og um þær skal jeg því ekki ræða, heldur aðeins snúa mjer að þeim brtt., sem snerta aðaltillöguna. Fyrsta spurningin, sem fyrir oss verður, er þá sú, hvort nauðsyn beri til þess fyrir oss að hafa árleg þing, og þeirri spurningu hika jeg ekki við fyrir mitt leyti að svara neitandi. Það er ekki nauðsynlegt, og reynslan hefir sýnt oss, að það hefir ekki verið nauðsynlegt. Landinu var ekkert ver stjórnað meðan þing voru aðeins annaðhvert ár, og fjárhag okkar er síst betur borgið með hinu. Hin íslenska þjóð er ekki full 100000 manna, og það leiðir af sjálfu sjer, að svo fámenn þjóð getur ekki, má ekki og á ekki að semja sig að öllu að háttum annara þjóða, sem eru hundraðfalt eða þúsundfalt mannfleiri en vjer. Ef vjer höfum þetta ekki hugfast, ofþyngjum vjer landsmönnum með sköttum og höfum þó ekkert afgangs til verklegra framkvæmda. Jeg geng þess ekki dulinn, að ef þing er haldið annaðhvert ár, verður afleiðingin sú, að stjórn sú, er situr á hverjum tíma, fær meiri völd í hendur en ef árleg þing eru. En þetta er í mínum augum enginn ókostur, því að mínu áliti er á þann hátt sjeð eins vel, ef ekki betur, fyrir hag landsins. Jeg er þeirrar skoðunar, að að meðaltali ráði stjórnin eins vel og Alþingi. Að þannig vöxnu máli vona jeg, að enginn lái mjer þessa brtt. mína. Einhver kynni þá að segja, að ef jeg vildi vera sjálfum mjer samkvæmur, ætti jeg að stinga upp á enn strjálli þingum eða jafnvel afnema þau. En þetta er þó ekki rjett, því jeg ætlast til og vil, að þingið hafi eftirlit með gerðum stjórnarinnar, auk þess sem því er ætlað löggjafarstarfið. Hinu síðastnefnda starfi getur Alþingi sint nægilega með því að koma saman annaðhvert ár, því að margir og miklir lagabálkar eru út af fyrir sig ekkert skilyrði fyrir velmegun þjóðarinnar. En auk þess má benda á það, að stærri lagabálkar eiga að koma frá stjórninni, og það er víst, að það verða minni framkvæmdir í slíku með árlegum þingum, því þá gefst stjórninni miklu minna tóm til slíkra starfa. Um kostnaðinn af árlegum þingum er þess að geta, að jeg áætla hann um 150 þús. kr. á ári. Kostnað af þingi annaðhvert ár áætla jeg 175 þús. kr. hvert þing, og mundu þá sparast við þessa breytingu um 60–70 þús. kr. á ári, og það er töluverð fúlga. Raunar má búast við aukaþingum einstöku sinnum, og við það rýrist upphæð þessi nokkuð, en undir 50 þús. kr. á ári að meðaltali ætti þessi sparnaður ekki að verða. Hitt atriði frv., um fækkun ráðherra, hefir naumast mjög verulegan sparnað í för með sjer, en þó mundu útgjöld minka sem svarar að minsta kosti launum eins ráðherra. Að jeg ekki áætla þennan sparnað hærra kemur af því, að jeg geng út frá, að sennilegt sje, að starfskröftum þurfi að bæta við í stjórnarráðinu, sem kosti viðlíka mikið og ráðherra. Þetta er þó ekki víst. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að jeg get ímyndað mjer, að ýmsum muni þykja það galli á frv., að ekkert skuli vera þar ákveðið um, hversu fari um stjórnina, ef ráðherra deyr, segir af sjer eða forfallast á annan hátt. En jeg hefi með vilja látið þetta spursmál vera opið og hallast helst að því, að rjettast væri að vísa þessu til einfaldra laga, en festa það ekki í stjórnarskránni. Þetta atriði er rjett að athuga í væntanlegri nefnd, en jeg tek þetta fram til að sýna, að jeg hefi ekki gleymt þessu atriði. Það virðist og mega telja þessu frv. til gildis, að sparnaðurinn af því kemur tiltölulega fljótt og er engin framtíðarhilling, eins og fundið hefir verið að embættafækkunarfrv. hæstv. stjórnar. Og jeg er þess fullviss, að það mundi verða vel tekið upp af alþjóð, að Alþingi gleymdi ekki sparnaðinum við sjálft sig, þegar nauðsyn þykir á að afnema elstu embætti landsins fyrir kostnaðar sakir. Jeg býst við andmælum gegn þessu frumvarpi og skal því um sinn spara mjer fleiri orð. Að lokum leyfi jeg mjer að leggja til, að frv. verði vísað til allshn., að þessari umræðu lokinni, eða sjerstakrar nefndar, ef hv. deild þykir það meira virðingarmerki við stjórnarskrána.

Bjarni Jónsson Jeg hefði hugsað, að slíkt mundu verið hafa talin fim mikil og undur, þegar þingið sat yfir samningu stjórnarskrárinnar, þeirrar sem nú búum við við, ef þá hefði verið sagt, að þegar á þessu þingi myndi brotið upp á breytingum, og það af háttv.þm. Skagf. (MG). Svo mikill gnýr hafði staðið um þetta mál og svo mikil vinna hafði verið lögð í þetta frv., að menn bjuggust við því, að það fengi að standa óhreyft enn um skeið. En fyrst nú er komið sem komið er, ætla jeg að athuga lítillega breytingar, sem fram á er farið, og sjá, hvert er gildi þeirra, þegar til mergjar er brotið. Breytingarnar eru tvær, fækkun ráðherra og fækkun þinga. Það er undarlegt að sjá einmitt þessar breytingar samfara, því í rauninni ættu þær alls ekki að geta farið saman. Fækkun þinganna ætti að útiloka fækkun ráðherranna. Það væri nóg að hafa einn einvaldan mann milli árlegra þinga. Og áreiðanlega mun þjóðin sjálf, sem er yfir þinginu og stjórninni, ekki óska þess að leggja þannig þriggja manna völd í eins manns hendur. Það væri líka í rauninni gerræði við sjálfan sig. Hv. flm. (MG) sagði, að löggjafarstarf þingsins væri ekki svo mikið, að þess vegna þyrfti á árlegum þingum að halda. Jeg get fallist á það að nokkru leyti líka, að unt væri að hafa þingin aðeins annaðhvert ár. En það yrði þá með því móti einu, að þingtíminn yrði að minsta kosti átta mánuðir. Því sannleikurinn er sá, að þingið hefir altaf staðið of stuttan tíma og þingmenn hafa aldrei að kalla fengið tíma nje tækifæri til þess að athuga málefnin eins vandlega og nauðsynlegt er og heimta ætti af samviskusömum og góðum löggjöfum frjáls og fullvalda ríkis. Þetta er bersýnilegt af því t. d., að stundum á aflíðandi þingtíma er dengt inn á dagskrá einum 16 málum í einu, og geta menn þá farið nærri um það, hversu gjörhugul og glöggskygn muni verið geta athugun hvers um sig. Þó að Cæsar og Hannibal legðust á eitt, gætu þeir ekki annað slíku, hvað þá við, slíkir sveinstaular, sem hjer erum saman komnir. Skattalögin síðustu eru líka gott dæmi þess, hvernig löggjöfin verður, þegar flaustra þarf af löngum lagabálkum, án þess að vita, hvernig þeir muni verka. Við því var búist, að þessi lög mundu gefa af sjer 800 þús. kr. alls, en þegar átti til að taka, gáfu þau af sjer 1400 þús. í Reykjavík einni, og hefir þó ekki verið tilgangur þeirra, sem lögin settu, að láta skattinn að svona langmestu leyti skella á Reykjavíkurbúum einum. En hins vegar er það nokkurn veginn alveg víst, að lögin hefðu ekki getað gengið fram svona löguð, ef þingið hefði haft nægan og nauðsynlegan tíma til þess að athuga þau, svo sem sæmilegt og sjálfsagt var. En á átta mánuðum annaðhvert ár ætti að mega vinna sæmilega að löggjöfinni. En svo er það einnig aðgætandi, að það eru ekki löggjafarstörfin ein, sem hjer koma til greina. Hjer á þingi er í rauninni mest talað um fjármálin, bæði um sparnað og eyðslu, um sparnað fyrir kjósendur og eyðslu fyrir sjálfa sig. Reynslan hefir þegar sýnt það áður, að það var ómögulegt að gera fastar og ákveðnar áætlanir um tekjur og gjöld landsins fyrir tvö ár í einu; það hefir reynst nógu erfitt fyrir eitt ár, eins og fjáraukalögin sýna. Þó hefir nú verið að smáfást festa undir fæturna. Og auðvitað á Alþingi að ráða þessu, en ekki stjórnin, og þess vegna er nauðsynlegt, fjármálanna vegna, að hafa þingið sem oftast, þó löggjöfin heimti það kannske ekki árlega. En með háttalagi eins og þessu, sem hjer er farið fram á, er þingið í rauninni sett af, og þetta er í sjálfu sjer brot á stjórnskipulagi landsins og óleyfileg framkvæmd á því, þar sem í rauninni er verið að hverfa aftur undir einveldið. Háttv. flm. (MG) hjelt því einnig fram, að einmitt nú væri hentugasti tími til breytinga á stjórnarskránni, þar sem engra aukakosninga þyrfti vegna aðalkosninganna, sem í hönd fara. En þetta er áreiðanlega misskilningur. Þið skuluð sanna til, góðir menn, að ef nú á að fara að brjóta upp á stjórnarskrárbreytingu, þá kostar það að minsta kosti 6 ára nýja baráttu og deilur. Og það er ekki sparnaður, eins og sparnaðurinn að þessu yrði yfirleitt lítill, þó honum sje auðvitað hampað framan í kjósendurna. Það er orðin þingvenja. En jeg geri það ekki. Jeg fer mína beinu braut, og jeg mun standa á móti þessari breytingu, af því að hún er ekki til sparðaðar, ekki til bóta fyrir löggjafarstarfsemina, ekki fjármálastjórnina og ekki framkvæmdastjórnina, en er þvert á móti röng framkvæmd á stjórnskipulagi þjóðarinnar og tilraun til þess að rýra vald Alþingis, en auka einveldi einstakra stjórnarherra í staðinn.

Forsætisráðherra (SE): Jeg verð að biðja afsökunar á því, að illa heyrist til mín, því jeg er mjög kvefaður Jeg mun því aðeins tala mjög stutt. Jeg álít, að það sje mjög varhugavert að hringla mikið með svo þýðingarmikil lög eins og stjórnarskrána. Jeg hefi sjálfur tekið þátt í stjórnarskrárbaráttunni síðustu og veit því, hvaða fyrirhöfn það kostaði að ná þeirri niðurstöðu, sem varð um málið, og jeg tel mjög viðunanlega. Sparnaðurinn af þessu mundi vera vafasamur, því þing mundu eftir sem áður verða á hverju ári. Yfirleitt sje jeg enga knýjandi nauðsyn til þess að fara nú að leggja út í nýja stjórnarskrárbaráttu.

Magnús Pjetursson Jeg ætla ekki að tala um breytingartillögurnar sjálfar, sem fram eru komnar, heldur aðeins benda á eitt atriði, sem mjer, sem ólöglærðum manni að minsta kosti, virðist mjög athyglisvert. Því hefir verið haldið fram, að nú væri mjög heppilegur tími til stjórnarskrárbreytinga, þar sem spara mætti aukakosningar þeirra vegna, þar sem reglulegar kosningar færu fram hvort sem væri. En mjer virðist þetta hæpið samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir svo, að „nái tillagan (þ. e. um breyting á stjórnarskránni) samþykki beggja þingdeildanna, skal rjúfa Alþingi þá þegar og stofna til almennra kosninga af nýju.“ Og í 20. gr. segir enn fremur, að stofna skuli til nýrra kosninga „áður en 2 mánuðir sjeu liðnir frá því er það var rofið.“ Hjer virðist þetta því koma í bága við eina aðalástæðu hv.flm. Jeg vil leyfa mjer að skjóta þessu fram til athugunar fyrir lögfræðingana.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Það er best að jeg byrji á hv.þm. Dala. (BJ). Hann sagði, að það væri undarlegt að sjá einmitt mig bera fram þessar breytingar nú. Jeg skil þetta ekki, og sje ekkert undarlegt við það. Jeg hefi sem sje frá upphafi verið mótfallinn fjölgun þinga og ráðherra, og er því nú í fullu samræmi við fyrri skoðanir mínar, sem jeg álít að reynslan hafi nú sannað, og þess vegna kem jeg með breytingarnar. Sami hv.þm. (BJ) talaði mikið um einveldi í þessu sambandi. Enginn heyrðist þó kvarta um slíkt þann tíma, sem ekki var hjer nema einn ráðherra og þing annaðhvert ár. En hv.þm. (BJ) vill helst hafa ráðherra sem allra flesta, eða að minsta kosti fjölga þeim, en ekki fækka, og þing vill hann hafa árlega og sem lengst. En ekki hefir þjóðin, sem hann talaði svo mikið um að væri yfir þinginu, óskað eftir því. Dæmið, sem hann tók, um flaustursvinnu þingsins, var líka nokkuð flausturslega valið. Það voru skattalögin. Því það var ekki rjett, sem hann sagði, að í upphafi hefði verið gert ráð fyrir 800 þús. kr. tekjum af frv. Jeg áætlaði í upphafi þvert á móti 1 miljón eða meira, og vísa jeg um þá deilu til þingtíðindanna 1921. Spá mín þá hefir ræst, og hv.þm. Dala. (BJ) hefir þar ekkert ofan í mig að reka. Reykjavík getur ekki hafa greitt hlutfallslega meira en aðrir landshlutar af tekjuskattinum, því að lögin gera öllum jafnt undir höfði. Hv. þm. Dala. (BJ) sagði, að oft væri hrúgað saman 12–16 málum á dagskrá og væri því engin leið til athugunar. En þetta er ekki rjett. Svo mörg mál koma aldrei fyrir fyr en þau hafa öll verið athuguð í nefndum og sæmilega frá þeim gengið. Þau ummæli hv.þm., að með frv. þessu væri verið að slá Alþingi af og ryðja braut fyrir íslenskan Mussolini, tek jeg ekki alvarlega. Hv. þm. hefir verið að skemta áheyrendum með því að færa fram slíkar fjarstæður. Hitt var veigameira atriði hjá honum, ef rjett væri, að engan sparnað mundi leiða af fækkun þinga. En þetta byggir hann einvörðungu á því, að verða muni þref um aðrar breytingar á stjórnarskránni, en engin ástæða er til að ætla slíkt. Hæstv. forsrh. (SE) sagði fátt, en heldur andaði þó köldu frá honum. Þótti honum stjórnarskráin vera of ung til þess, að farið yrði að gera breytingar á henni, og óttast þrefið, eins og háttv.þm. Dala. (BJ). Jeg skil nú ekki, að það sjeu meðmæli út af fyrir sig, að stjórnarskráin er ung, en auðvitað er þetta álit hæstv. ráðh. í samræmi við aðrar gerðir hans, að ráðast á alt það elsta og það, sem lengi hefir verið í metum hjá þjóðinni, en hlúa að því nýstofnaða. Jeg sat á þingi, er stjórnarskráin var samþykt, og minnist jeg ekki, að mikil deila stæði um innihald hennar. Eru og nú úti deilurnar við Dani, sem hættulegastar voru í þeim efnum. Litlar röksemdir eru það einnig, að óvíst sje, hvort breytt verði um til bóta. Eftir þessu mætti aldrei fara fram á neinar breytingar, ef ekki væri einsætt og sannað, hvað gott mundi af þeim leiða. Háttv. þm. Str. (MP) efaðist um, að gerlegt væri að samþykkja frv. þetta, vegna annara ákvæða stjórnarskrárinnar. En á því leikur enginn efi, að ákvæðin eru því ekki til fyrirstöðu. Má rjúfa þingið innan hins ákveðna tíma, og svo gæti það komið saman í janúarmánuði næsta ár.

Forsætisráðherra (SE): Stutt athugasemd. Jeg talaði í eigin nafni, en ekki stjórnarinnar; má vera, að hinir ráðherrarnir líti öðruvísi á málið. Hjá öðrum þjóðum hygg jeg, að grundvallarlagabreytingar sjeu sjaldan á ferðinni, og tel jeg, að gott sje að vera íhaldssamur á því sviði. Jeg bendi á, að auk tveggja aðalbreytinganna er kjörtímabilið lengt, og er það síst til bóta.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Það er ekki nema sjálfsagt að gera hæstv.forsrh. það til geðs að athuga málið sem rækilegast - en jeg þykist nú þegar hafa athugað það ekki svo lítið. Og niðurstaðan hefir þó orðið þessi, sem sjá má af frv. En mig furðar alls ekkert á afstöðu hæstv.forsrh. í þessu máli. Hún er í fullu samræmi við þá skoðun hans, að rjettara sje að ráðast á hið gamla og margreynda en hið unga og óreynda, ofvexti heimsstyrjaldarinnar. En jeg held fram því gagnstæða. Mjer finst það yfirleitt vænlegra að ráðast á ný lög, sem ekki eru reynd að neinu góðu, heldur en þau, sem hafa staðið í margar aldir og gefist vel. Að því er snertir breytingu á kjörtímanum, þá vil jeg aðeins benda á það, að hún er bein afleiðing af því, að þing sje haldið annaðhvert ár. Það væri bæði undarlegt og óhentugt, ef kosið væri um þm. 4. hvert ár eftir sem áður og hver þm. þá aðeins kosinn til tveggja þinga. Slíkt myndi oft hafa óheppilegar afleiðingar og valda hringlandahætti í löggjafarstarfseminni. Um breytinguna á kjörtímabili landskjörnu þm. stendur líkt á, en jeg er þó fús til að taka það atriði nánar til athugunar.

Jón Baldvinsson Jeg get tekið undir það með háttv.flm. frv. (MG), að vel geti verið ástæða til að breyta lögum, þótt þau sje ný, og eins þótt um sjálfa stjórnarskrána sje að ræða. Hitt er annað mál, hverjar breytingar eigi að skoðast þær heppilegu og hverjar ekki. Jeg verð að líta svo á, að þessar breytingar, sem hjer er um að ræða, sjeu ekki til bóta. En það eru ýms önnur ákvæði í stjórnarskránni, sem jeg vildi fremur fá bót á, enda myndi jeg nota tækifærið, ef farið væri á annað borð að hrófla við stjórnarskránni. Mun jeg, ef málinu yrði vísað til nefndar, koma fram með till. í því efni, og tel jeg því óþarft að fara ítarlega út í það hjer. Jeg skal þó nefna sem dæmi 29. gr. stjórnarskrárinnar, sem í framkvæmdinni hefir verið farið í kringum, og nauðsynlegt er því að breyta. Og eins er um ýmislegt fleira. Því er haldið fram, að frv. þetta sje borið fram í sparnaðarskyni. Jeg vil þar benda á, að sú reynsla, sem fengin var, meðan stjórnarskráin kvað svo á, að þing skyldi háð annaðhvert ár, bendir til þess, að sparnaðurinn geti orðið mjög vafasamur. Því jeg geri þó naumast ráð fyrir því, að bannað verði með lögum að halda aukaþing, ef þörf krefur; að minsta kosti er það hvergi nefnt í frv. Eins er því, að mínu áliti, farið um fækkun ráðherranna. Jeg sje ekki, að verra sje að hafa 3 ráðherra, alla ábyrga gagnvart þinginu, en að hafa aðeins 1 ráðherra ábyrgan og svo tvo menn í stjórnarráðinu, sem gegni ráðherrastörfum, án þess að bera nokkra ábyrgð gagnvart Alþingi. Þessi eini ráðherra gæti aldrei sint öllum flokkum mála, og yfir þeim flokkum, sem hann kæmist ekki yfir að sinna, yrðu þá ábyrgðarlausir skrifstofustjórar í stjórnarráðinu. Að því er snertir þann sparnað, sem hv.flm. (MG) sagði að yrði við það, að þessi tíðu þing hættu, og þá um leið mörg útgjöld, sem þau ljetu til leiðast að samþykkja, en spara mætti, þá skal jeg láta þess getið, að jeg kýs þó heldur, af illu tvennu, að þingið eyði því fje, heldur en ábyrgðarlausir ráðherrar í stjórnarráðinu geri það.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Mjer fanst dálítið undarlegt þetta tal háttv. 2. þm. Reykv. (JB) um þessa óábyrgu ráðherra í stjórnarráðinu. Var það svo, meðan aðeins var hjer 1 ráðherra, eða minnist hv.þm. (JB) þess ekki, að svo hefir verið um hríð? þetta er aðeins broslegur tilbúningur. Því auðvitað myndi þessi eini ráðherra, eins og áður, svara til allra gerða stjórnarinnar. Það myndi koma honum að litlu haldi að vísa þar til starfsmanna í stjórnarráðinu. En það voru annars eftirtektarverð þau orð háttv.þm. (JB), að hann kysi heldur að þm. eyddu fje ríkisins en skrifstofustjórarnir í stjórnarráðinu. það getur þá aðeins verið vegna þess, að hv.þm. (JB) fengi þá sinn part af því, en skrifstofustjórarnir mundu eyða því í þarfir landsins.

Flm. (Jón Sigurðsson) Enda þótt frv. þetta ræði um toll, þá er það þó eigi í eðli sínu tekjuaukafrumvarp. Það er eigi fram komið til þess að afla landsjóði beinna tekna. Þeir tollar, er hjer ræðir um, eru verndunartollar. Tilgangur frv. er í fám orðum sá, að vernda nokkrar greinar íslenskrar framleiðslu, og þá einkanlega þær greinar, sem eru mikilsverðastar eða eru á byrjunarstigi. Fyrst er þá að athuga, hvort nokkur þörf sje á slíkri vernd. Áður en heimsstyrjöldin skall á, var sú skoðun algeng, bæði hjer á landi og annarsstaðar, að þá væri fjárhag hvers lands borgið, ef innfluttar vörur næmu eigi meira verði en útfluttar. Um það, hvernig gengi til með skifti innanlands, skifti eigi miklu máli, ef verslunarjöfnuður væri við önnur ríki. Styrjöldin mikla sýndi mönnum aftur á móti fram á sannleikann í máltækinu „holt er heima hvað.“ Þær þjóðir eru nú best staddar, er best hafa getað fullnægt eigin þörfum. Erlendar þjóðir hafa látið sjer reynslu þá, er stríðið færði þeim, sjer að kenningu verða. Til dæmis hafa frændur vorir Norðmenn komið á hjá sjer svipuðum tolllögum og hjer er um að ræða. Eigi er svo, að reynslan hafi ekkert kent oss nú á þessum erfiðu tímum. En vjer höfum ekkert aðhafst enn þá, þrátt fyrir gjaldeyrisvandræðin, sem valda svo miklum erfiðleikum með innflutning erlendrar vöru. Enginn neitar því, að nauðsyn sje á því að hefjast handa nú, vinna að aukinni ræktun landsins og Reyna að gera framleiðsluna fjölbreyttari og verðmætari. Hvorttveggja er dauðadæmt, ef erlendar þjóðir bola okkur burt á okkar eigin innlenda markaði. Til dæmis skal jeg geta þess, að íslenskum bændum er ókleift að framleiða kjöt fyrir sama verð og Ástralíu- og Argentínubúum eða fyrir það verð, er það seldist í fyrra á enskum markaði. Það er líka erfitt fyrir okkur að keppa við þjóðir, sem hafa enn lægra gengi; má þar til nefna samkepni okkar við Frakka um gráðaostinn. Ef aukin ræktun og fjölbreyttari á að verða annað en fálm út í loftið, þá verður að vernda hana. Ýmsar erlendar þjóðir eru nú aftur farnar að grípa til verndunar framleiðslu sinnar á þennan hátt. Jafnvel Englendingar, þar sem fríverslunin hefir lengst og mest drotnað, eru nú að hverfa að þessu ráði. Nú, þegar aðrar þjóðir eru farnar að gera oss erfitt fyrir, með því að leggja innflutningstoll á afurðir vorar, svo sem kjöt, ull o. s. frv., þá verðum vjer að grípa til ráða þeirra, er næst liggja: leggja innflutningstoll á þær vörur, er vjer megum helst án vera og framleiða má í landinu sjálfu. Það getur orðið oss stórhættulegt að hafa dyrnar upp á gátt, þegar aðrar þjóðir loka þeim fyrir oss, að minsta kosti í hálfa gátt. Jeg ætla mjer eigi að ræða um einstaka liði frv. Vörur þær, er hjer ræðir um, er, eins og jeg hefi þegar tekið fram, hægt að framleiða allar hjer á landi og gæti því tollurinn gert tvent: fleytt framleiðslugreinum þeim, er nú eru í byrjun, yfir erfiðustu árin, og jafnframt verið landsmönnum hvöt til þess að framleiða sjálfir það, sem erfitt er að ná annarsstaðar. En gæta verður þess að verka alla vöru sem best, og eigi síður en útlendingar gera, ef unt er; markmiðið á að vera, að innlend framleiðsla fullnægi sem flestum þörfum okkar. Álitamál er það, hvort eigi bæri að taka fleiri vörutegundir, svo sem jarðepli, með í frv. í tillögum, sem Búnaðarfjelag Íslands sendi stjórnarráðinu, er gert ráð fyrir að jarðepli verði tekin með. Það er nú vitanlegt, að landið getur framleitt næg jarðepli til neyslu innanlands, og eigi vansalaust meðan svo er eigi. En eins og stendur, mun framleiðslan eigi vera næg til verslunar innanlands, en jarðepli ein af helstu nauðsynjavörum. Þótti oss því eigi rjett að tolla þau að þessu sinni. Sumum kann ef til vill að þykja tollurinn of lágur. Við flm. höfum í flestum liðum verið fyrir neðan það, er Búnaðarfjelagið lagði til, álitum heppilegra ,að fara hægt á stað og láta reynsluna skera úr. Hægt að hækka eða lækka síðar, ef ástæða verður til. Að endingu vil jeg taka það fram, að þó að við höfum felt þetta inn í vörutollslögin, er það eigi gert í því skyni að villa mönnum sýn, heldur af því, að oss þótti það heppilegra. Fleira mætti um þetta segja, en þetta læt jeg nægja í bráðina. Ef til vill verður ástæða til að minnast frekar á það síðar.

Jón Auðunn Jónsson Jeg er sammála háttv.flm. þessa frv. um það, að nauðsyn sje á því að hefta innflutning óþarfrar vöru. Við frv. þetta get jeg þó eigi felt mig að öllu leyti; finst mjer það ganga of langt í sumu, en of skamt í öðru. Með svona lágum tolli er eigi hægt að hefta innflutning á dýrri vöru, svo sem t. d. niðursoðnum fiski og kjöti. Aftur á móti er tollur á niðursoðinni mjólk óhæfilegur, því dósamjólk er nú mikið notuð í kaupstöðum, sökum þess, að íslensk mjólk er ófáanleg. Tel jeg því rjett að sleppa niðursoðinni mjólk, uns farið er að sjóða niður mjólk í landinu sjálfu, er nægt gæti til neyslu innanlands, en þess mun langt að bíða.

Jón Baldvinsson Jeg get ekki látið frv. þetta fara mótmælalaust til 2. umr. Auðvitað er það gott og blessað að geta framleitt í landinu það, sem við þurfum að nota. En að fara nú að koma á verndartolli, mundi áreiðanlegá verða til bölvunar fyrir landbúnaðinn, sem flm. bera fyrir brjóstinu og ætla sjer að vernda með þessu frv. Miklar breytingar hafa orðið til hins verra, síðan stríðið skall á. Sjerstaklega hefir vöruvöndun minkað. Nú er t. d. varla hægt að fá sæmilega gott íslenskt smjör, síðan rjómabúin lögðust niður. Sumar vörutegundir fullnægja eigi nálægt því eftirspurninni, t. d. mjólkin. Sá skattur er því alveg ófær. Háttv. frsm. (JS) gat þess, að tollurinn væri of lágur; mjer finst hann of hár. Mjer hefir reiknast svo til, að hann verði 5 aurar á hverja mjólkurdós, og dregur það sig saman fyrir þá, sem mikið þurfa að kaupa af þeirri vöru. Vitanlega ætti landið að geta fullnægt mjólkurþörfinni, en það gerir það eigi enn, og því of snemt að tolla mjólkina.

Bjarni Jónsson Háttv. síðasti ræðumaður hjelt því fram, að frv. þetta myndi spilla fyrir vöruvöndun í landinu og að Íslendingar vönduðu nú eigi vöru sína svo sem áður hafa þeir gert. Er þetta munnfleipur eitt og skrök, og alt gripið úr lausu lofti. Vöruvöndun hefir sífelt farið vaxandi j landinu, og er nú vart það kot til, að eigi framleiði betra smjör en hið danska herragarðssmjör, sem hjer hefir svo mjög verið rómað. Annars er það einkennilegt, hversu sumir menn hafa tamið sjer þá hugsun, að ekkert megi það vera hjer, sem útlendingum leyfist eigi að gína yfir, og að alt skuli vera hjer opið fyrir öllum. Þetta kemur þeim einkennilega fyrir sjónir, er ferðast hafa utanlands, t. d. í Noregi. Hvar sem maður ferðast þar, rekur maður sig alstaðar á auglýsinguna: „Köb norske varer“. Hjer sjest slíkt hvergi, og er það meðal annars vottur um óþjóðrækni Íslendinga. Jeg vil ekki beinlínis verndartolla, en óvist, að hægt sje að komast hjá þeim.

Jakob Möller Jeg tek í sama streng og háttv. samþingismaður minn (JB), og stóð jeg í rauninni upp til þess að þakka honum fyrir þá drengilegu vörn, sem hann hefir haldið hjer uppi fyrir frjálsri samkepni, og felst jeg fyllilega á rök þau, er hann taldi fyrir áhrifum hennar á vöruvöndunina. Að öðru leyti er ekki ástæða fyrir mig að fara út í umræðurnar, fyrst gert er ráð fyrir, að frv. verði vísað til nefndar, sem jeg á sæti í. Aðeins vil jeg taka fram um eitt atriði, að hv.flm. (JS) tókst ekki að rjettlæta tillögu sína með því, að nóg væri framleitt af þessum vörum í landinu. En svo er, eins og hv. 2. þm. Reykv. (JB) tók fram, að um sumar vörurnar er þannig ástatt, að engin ástæða er til áð vernda framleiðslu þeirra, með því að framleiðendurnir sýna engan áhuga. Skal jeg t. d. nefna egg. Yfirleitt geta menn framleitt þau án verulegs kostnaðar, og er það fyrir áhugaleysi eitt, að ekki er meira að því gert. Hins vegar lít jeg svo á, að þegar verndartollar leggjast á nauðsynjavöru, leiði aðeins ilt. af því. Þeir auka dýrtíðina í landinu og koma framleiðendum sjálfum í koll.

Flm. (Jón Sigurðsson) Jeg þarf lítið að svara þeim aðfinslum, sem frv. hefir mætt. Þær hafa í raun og veru snúist um aukaatriði. Hv. þm. Ísaf. (JAJ) drap á nokkrar vörutegundir, sem varhugavert væri að tolla, svo sem niðursoðna mjólk, því á ýmsum stöðum á landinu væri ekki hægt að fá innlenda mjólk, og ekkert gert til að bæta úr því. Það mun rjett vera, að það hefir ekki verið gert, en nú er fjelag í Borgarfirði, sem hefir soðið niður rjóma, en er nú í þann veginn að breyta til og taka fyrir niðursuðu á mjólk. Hygg jeg, að það sje víðar í undirbúningi. Þessa viðleitni viljum við styðja. Það er nóg mjólk til í landinu, ef hægt væri að koma henni á markaðinn, en það hefir ekki verið hægt að þessu; samgönguleysið hamlað því. En fyrst svo er, er sjálfsagt að fullnægja þörfinni á þann hátt, að flytja mjólkina inn niðursoðna. Þá gat sami hv.þm. (JAJ) þess, að tollur á kjöti mundi vera of lágur, en jeg sje ekki ástæðu til að hafa hann hærri. Hann er svipaður og á spaðsöltuðu kjöti í Noregi, en hærri en á stykkjuðu kjöti. Þá hefir því verið hreyft, sem aðalmótbáru, að þetta mundi draga úr vöruvöndun í landinu. Bæði 1. og 2. þm. Reykv. (JakM og JB) hjeldu því fram, en rök þeirra sannfærðu mig ekki, og jeg hygg, að reynslan sýni, að svo verði ekki. Þó svo væri, sem háttv. 2. þm. Reykv. (JB) sagði, að smjörið væri nú verra en áður, þá sannar það ekkert, því verkunaraðferðin er önnur nú en á þeim tíma, er hann vitnaði til. Hann bar saman heimaverkað smjör og rjómabússmjör. En það er ekki rjettur samanburður. Rjómabú fara að koma upp aftur, og mun þá sýna sig, að vara þeirra stendur ekki að baki hinni útlendu. Þá hefir því verið hreyft, að ekki yrði framleitt nóg af sumum vörutegundum. Og mun það ef til vill rjett um egg og osta, en það verður aðeins í bili. Jeg geri fastlega ráð fyrir, að meira kapp yrði lagt á þessa framleiðslu, ef tollvernd kæmist á, svo að við gætum innan skams fullnægt þörfum okkar, einnig á þessum sviðum. Það var til að ná þessu markmiði, að þessar vörur voru teknar með. Mjer er að vísu ekki fullkunnugt um, hvort framleiðsla þessi hefir átt örðugt vegna erlendrar samkepni, en þær upplýsingar, er jeg hefi fengið, benda þó í þá átt. Háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) benti á þær afleiðingar, að varan yrði dýrari, og er hugsanlegt að svo yrði í bili. En reynslan er sú, að þegar framleiðslan eykst, lækkar verðið vegna samkepninnar innanlands. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Vona jeg, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg get að mestu leyti vísað til greinargerðarinnar um þetta mál. Eins og kunnugt er, eru vatnalagafrumvörpin nú lögð fyrir þingið í 5. sinn. Á 4 undanförnum þingum hefir því verið hagað svo, að sjerstakar nefndir hafa verið skipaðar til að fjalla um þau. Í þetta sinn er vikið frá þeirri reglu; frv. lögð fyrir Ed. og sett í allshn., sem í þessum málum hefir bætt við sig tveim mönnum. En með því að allshn. í Nd. er svo hlaðin störfum, þá teljum við flutningsmenn till., að rjett sje, að sjerstök nefnd sje kosin í málin hjer í deildinni, sem geti farið að sinna þeim þegar. Teljum við þá meiri líkur til, að einhver endalok fáist á þeim á þessu þingi. Virðist það ekki geta gengið svo lengur, að málin þvælist fyrir þinginu án fullnaðarafgreiðslu, enda þinginu tæpast vansalaust að láta þau mæta slíkum hrakningi og áður.

Jakob Möller Mjer finst ótímabært að svo stöddu að þjóta í að skipa nefnd hjer í deildinni, þegar málið er aðeins nýkomið í nefnd í efri deild. Málið hefir verið athugað nákvæmlega hjer í deildinni á undanförnum þingum. Þótt frestað væri ákvörðun um það nú, mætti væntanlega komast að einhverri niðurstöðu síðar. Þessu máli virðist ekki liggja á afgreiðslu frá þinginu. Það er alt öðruvísi ástatt nú heldur en þegar það kom fyrst á dagskrá og menn bjuggust við framkvæmdum. Nú er deyfð og dofi og engar líkur til framkvæmda. Það virðist því ekki úr vegi, fyrst dregist hefir að setja allsherjarlög um vatnamálin, að beðið sje með það fram yfir næstu kosningar. Ætti það einmitt mjög vel við. Og skil jeg ekkert í, hvert óðagot er komið á hv.flm. (SvÓ), að vilja ljúka málinu á þessu kjörtímabili. Það er eins og hann sje smeykur við kosningamar. Treysti hann sínum málstað eins vel og áður, ætti honum að vera þökk á drættinum. Eftir því, sem með málið hefir verið farið áður, finst mjer, að stjórnin hefði vel getað látið undir höfuð leggjast að leggja það fyrir þingið að þessu sinni, einmitt með tilliti til væntanlegra kosninga. Leyfi jeg mjer því að leggja til, að forseti beri undir deildina að fresta umræðum, eða málið verði tekið af dagskrá.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) heldur því fram, að ótímabært sje að skipa nefnd í vatnamálið, meðan það er svo skamt á veg komið í efri deild. Nógur tími sje að skipa hana, þegar málið komi þaðan. En jeg vil minna á það, að á undanförnum þingum hafa nefndir jafnan verið skipaðar í mál þetta í báðum deildum þegar í þingbyrjun. Málið er eðlilega umfangsmikið, og hefir reynst nefndunum ærið tafsamt. Það er því ekki rjett, að ótímabært sje að skipa nefnd nú þegar. Enn þá er margt í þessu umfangsmikla og flókna máli, sem þörf er að athuga, og eina leiðin til afgreiðslu er ítarleg athugun í nefnd, sem ræður yfir nokkrum tíma. Sami hv.þm. (JakM) heldur því fram, að málið þurfi ekki afgreiðslu að þessu sinni, og rjett sje að draga það til næstu kosninga, með því, að líkur sjeu ekki til þess nú í fjárkreppunni, að vatnsvirkjanir takist. Það er reyndar engin ástæða til að fresta afgreiðslu málsins, þótt ólíklegt sje, að ráðist verði í stórvirkjanir að sinni. Rjetturinn þarf jafnt fyrir því að vera ákveðinn. Því hefir áður verið haldið fram, bæði af mjer og andstæðingum mínum í þessu máli, að dráttur á setningu vatnalaga væri varhugaverður, jafnvel hættulegur. Drátturinn getur auðsæilega leitt til þess, að þeir, sem fengið hafa umráð mikilla vatnsrjettinda, gætu hagnýtt þau áður varði oss til óþurftar á ýmsa vegu og án eðlilegra takmarkana. Peningakreppan er ekki einhlít til að hamla því. Engin sjerleyfislög eru til, sem spornað geti við óhagkvæmum framkvæmdum, en sjerleyfislög er ekki hægt að setja fyr en vatnalög eru fengin. Út af þeirri athugasemd hv.þm. (JakM), að jeg muni vilja flýta málinu af ótta við kosningarnar, vil jeg láta hann vita, að jeg stend alveg jafnt að vígi, hvort sem málið nær fram að ganga eða ekki. Um vatnsrjettindamálið þykist jeg mega fullyrða, að allir kjósendur mínir sjeu mjer sammála. Hv. þm. (JakM) talaði um óðagot á mjer í þessu máli. Jeg á erfitt með að skilja þau ummæli hans. Málið liggur nú fyrir í 5. sinni frá 1919, og verður eigi sagt, að flausturlega hafi með það verið farið. En auk þess hittir þetta hæstv. stjórn, en mig ekki. Jeg hefi ekki flutt málið hjer á þingi síðan 1919. Það hefir jafnan síðan verið lagt fyrir af landsstjórninni, eins og hennar áhugamál, og ætíð hefir stjórnin fylgt þeirri stefnu í málinu, sem jeg held fram og tel þá einu rjettu. Fyrir það get jeg verið henni þakklátur.

Jón Þorláksson Jeg er sammála hv. samþm. mínum (JakM), að ekki sje ástæða fyrir deildina að kjósa slíka nefnd, sem hjer er um að ræða. Málinu liggur ekkert á. Í raun og veru eru allar ástæður, sem fyrir lágu, þegar málið var tekið upp, burtu fallnar. þörfin lítil á sjerleyfislögum, því ekki er hætta á, að ráðist verði í framkvæmdir.

Spádómur!

. Þetta er enginn spádómur, heldur bygt á þeirri staðreynd, að slík fyrirtæki eiga nú afarerfitt uppdráttar fjárhagslega í þeim löndum, sem hafa miklu betri aðstöðu fyrir vatnsafl sitt en okkar land, og þetta gerir það að verkum, að ekki er fýsilegt að hefja framkvæmdir. Má og minna á, hvernig fór á síðasta þingi. Nefndin hjelt nokkra fundi, og síðan heyrðist ekkert um málið. Hygg jeg, að nú muni fara eins. Sje jeg ekki ástæðu til að kjósa nefnd með þessar líkur fram undan. Efri deild vísaði málinu til allsherjarnefndar, og þingsköpin gera beint ráð fyrir, að sama nefnd fjalli um mál í báðum deildum, og hygg jeg því rjett að vísa málinu til allsherjarnefndar, ef það kemur hingað frá hv.Ed., þótt að vísu muni heimilt að kjósa hjer sjerstaka nefnd í það.

Jakob Möller Þær ástæður, sem jeg sjerstaklega hefi fram að færa gegn því, að sjerstök nefnd verði skipuð til að íhuga vatnamálin, eru þær, að það mundi mjög tefja störf fastanefnda og dreifa kröftum þeirra, þar sem vitanlega er óhjákvæmilegt að skipa þessa nefnd mönnum, sem nóg hafa að starfa í öðrum nefndum. Gæti þá svo farið, að önnur nauðsynlegri störf biðu halla af því. Mál þetta er þannig vaxið, að það tæki mikinn tíma, ef það færi í nefnd, og auk þess lítils árangurs að vænta, í samanburði við þau umsvif og rekistefnu, er það hefir í för með sjer. Þekki jeg þetta af eigin reynd. Málið hefir áður verið í nefndum og allmikið athugað, og virðist því óþarfi að rjúka til strax í þingbyrjun og kjósa nefnd í það. Það var á þinginu 1921, sem nefnd í þessum málum lauk störfum sínum, ný nefnd mundi því ekki gera annað en taka upp tillögurnar frá því ári, þó að vitanlega geti orðið æðimikið þref og þjark í nefndinni í sambandi við það. En það liggur ekkert á að gera það strax. Hvor hlutinn um sig hefir sínar tillögur á takteinum, hvenær sem kallið kemur. Jeg held þess vegna fast við þá tillögu mína, að umræðum verði að minsta kosti frestað.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Það er í sjálfu sjer þýðingarlaust að vera að deila um þetta. Atkvæðagreiðslan mun skera úr því, hvernig fer um það. Mjer kom alls ekki á óvart, að þessir tveir menn risu upp til andmæla nefndarskipun. Öllum þingheimi er kunnugt um, hvers vegna svo er. Þeir eru báðir í flokki þeirra manna, sem haldið hafa fram umráðarjetti ríkisins yfir vatnsrjettindum og rjettleysi landeigenda. Nú eru þeir vonlausir um, að sú kenning fái áheyrn í þinginu, og vilja þá af tvennu illu heldur, að málið dragist úr hömlu en gangi fram eftir gagnstæðu stefnunni, með fullri viðurkenningu hins forna rjettar landeigenda. Er þetta að vísu eðlileg viðleitni til að fleyta kenningu þeirra í lengstu lög, en efasamt er mjög, að þeir hafi sæmd af því, enda munu fáir aðhyllast hana með þeim, - líklega svo sem einn maður auk þeirra í þinginu. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði, að allar ástæður, sem áður hefðu verið til að flýta þessu máli, væru nú fallnar burtu. En ein ástæðan er þó að minsta kosti eftir. Árið 1919 var í fyrsta sinn vefengdur sá forni rjettur landeigandans yfir vatninu, sem ætíð hefir verið bygt á og öll lagasetning síðari ára miðar við, og hv.þm. (JakM) var einmitt einn þeirra fáu, sem vefengdu. En af þessu hefir leitt nokkra rjettaróvissu, sem nauðsyn ber til að skera úr, því að hverjum manni er nauðsyn að vita, hver rjettur hans er, eigi síður þegar um landeign er að ræða en aðrar eignir, og ótvíræð lagasetning sker úr þessu. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) mintist á það, að nefnd hefði í fyrra haft málið til meðferðar og ekki komið fram með neitt álit. Hv. þm. (JakM) ætti sjálfum að vera kunnugt um, hvers vegna svo fór. Meiri hluta menn frá 1919 töfðu fyrir nefndinni eins og áður og ónýttu starf hennar. Það má vel vera, að enn megi tefja fyrir henni á svipaðan hátt, en það ætti samt ekki að standa í vegi fyrir nefndarskipun, þótt löngun hafi þeir til þess. Jeg hefi áður fært ástæður fyrir því, að ekki væri vænlegt til að fá málið afgreitt, að setja það í allsherjarnefnd, og því er tillagan fram komin, að setja það í sjerstaka nefnd. Fleira þykir mjer ekki ástæða til að taka fram að þessu sinni, en mæli fastlega á móti till.hv. 1. þm. Reykv. (JakM), þeirri, að málið sje tekið af dagskrá.

Forseti (BSv): Það hefir verið vakið máls á því, að það mundi koma í bága við 16. gr. þingskapanna að setja málið í sjerstaka nefnd hjer í deildinni, þar sem því hefir verið vísað til allsherjarnefndar í efri deild. En þess er að gæta, að í 16. gr., 9. málsgrein, er undantekning gerð frá þessu, en þar segir svo: „Heimilt er þó hvorri deild að kjósa lausanefndir til að íhuga einstök mál“, o. s. frv. Auk þessa má líta svo á, sem sjerstök nefnd hafi verið skipuð í þessu máli í Ed., því að þar hefir tveim mönnum verið bætt í allsherjarnefnd til þess eins að athuga þetta mál.