Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurnar á þingskjali 1124, um ráðgjafaþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni, og á þingskjali 1145, um lagalega ráðgjöf; frá Birni Leví Gunnarssyni; frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna fyrirspurnar á þingskjali 1131, um ráðgjafaþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni; og loks frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra vegna fyrirspurnar á þingskjali 979, um skráningu samskipta í ráðuneytinu, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Herra forseti. Það er grafalvarlegt þegar sjálfur seðlabankastjóri segir að Íslandi sé stjórnað af hagsmunahópum og gerir athugasemdir við atlögu Samherja að starfsmönnum stofnunar sinnar. Það er grafalvarlegt að seðlabankastjóri stígi fram og kalli eftir því að löggjafinn setji skýrari lagaumgjörð til að verja og vernda opinbera embættismenn fyrir ásókn stórfyrirtækja sem svífast einskis í því að hundelta og knésetja starfsfólk stofnana. Þetta eru þung og alvarleg orð og þungt og alvarlegt ákall seðlabankastjóra til okkar hér á Alþingi um að setja þurfi lög í varnartilgangi. Þetta er ótrúlega merkilegt viðtal sem seðlabankastjóri veitti um helgina vegna máls sem hófst með húsleitum árið 2012 vegna gruns um brot á gjaldeyrislögum sem snerist um nokkrar milljónir en hefur orðið að risamáli. En hver hafa viðbrögð forystufólks ríkisstjórnarinnar verið? Formaður fjárlaganefndar og hæstv. forsætisráðherra hafa talað um að skoða þurfi þessi mál í samhengi, að fara þurfi varlega með heimildir stofnana, að það þurfi að skoða í samhengi við hvaða heimildir stofnanir hafi almennt og að umræða þurfi að fara fram. Herra forseti. Það eru vonbrigði að hlusta á svona viðbrögð. Þarna hefði hæstv. forsætisráðherra átt, að mínu mati, að stíga fastar niður fæti til varnar opinberum starfsmönnum og verja þá ágangi stórfyrirtækis sem svífst einskis. Á sama tíma og Samherji herjar miskunnarlaust á fjölmiðlafólk Ríkisútvarpsins með stöðugum áróðri svo að fólki ofbýður kemur ákall til okkar, löggjafans, frá seðlabankastjóra um að bankinn sé varnarlaus gagnvart ágangi í garð starfsfólks hans. Á sama tíma og verið er að veikja eftirlitsstofnanir á borð við Samkeppniseftirlitið og fella skattrannsóknarstjóra inn í deild hjá Skattinum kvartar seðlabankastjóri undan ágangi stórfyrirtækis. Herra forseti. Allt of mikil áhrif hagsmunaaðila á borð við fjársterkasta sjávarútvegsfyrirtæki landsins inn í pólitíkina er meinsemd sem við höfum þurft að glíma við í íslensku samfélagi um langt skeið og 

Virðulegur forseti. Einstaklingi á félagsbótum, sem hafði fundið sér vinnu í Atvinnu með stuðningi upp á 472.000 á mánuði og 11,5% framlagi til lífeyrissjóðs, var neitað af Vinnumálastofnun um vinnuna vegna þess hann féll ekki inn í ramma hjá ríkisstjórninni. Hvers vegna í ósköpunum er verið að neita þeim um vinnu sem reynt hafa að tóra við ömurlegar aðstæður á einhverjum rétt rúmum 160.000–200.000 kr. á mánuði og þar sem allar tekjur skerðast, líka tekjur maka? Hvernig í ósköpunum getur ríkisstjórnin sett reglur um vinnu fyrir þá sem verst eru staddir í þjóðfélaginu, sem skilur fólk í þeirra stöðu út undan? Ríkissjóður á að bjóða öllum sem eru í þeirri ömurlegu aðstöðu að vera á félagsbótum sveitarfélaganna strax vinnu með stuðningi upp á 472.000 kr. á mánuði og 11,5% framlagi til lífeyrissjóðs. Ég get ekki ímyndað mér að þetta séu margir. Þetta er einmitt hópurinn sem þarf á þessu peppi að halda til að komast út úr ömurlegum aðstæðum og í vinnu innan um vinnandi fólk. Þegar fólk í slíkum aðstæðum finnur sér vinnu, í guðanna bænum leyfið því þá að vinna. Ekki segja nei við fólk sem sýnir vilja til að bjarga sér út úr sárafátækt. Á sama tíma og verið er að kynna Atvinnu með stuðningi upp á 472.000 kr. framlag lepja stúdentar dauðann úr skel og fá ekki þær atvinnuleysisbætur sem þeir hafa rétt á. Stúdentar fá ekki að fara í þetta úrræði, Atvinnu með stuðningi, og einnig er réttur sem þeir hafa unnið sér inn með vinnu, atvinnuleysisbætur, tekinn eignarnámi af ríkisstjórninni. Stúdentar borga milljarða af launum sínum í Atvinnuleysistryggingasjóð en er neitað um sjálfsagðan launarétt sinn til atvinnuleysisbóta. Fólk í námi getur ekki fengið atvinnuleysisbætur ef það tekur fleiri en tíu einingar, sem er fáránlegt því að þarna er um að ræða vinnuframlag og rétt til launa. Meðalhóf er orð sem mikið hefur verið notað undanfarið af þingmönnum. Hvernig væri nú að það meðalhóf gilti einnig í þessu máli en ekki bara meðalmennskan ein? Fólkið fyrst, og sérstaklega þeir sem þurfa á því að halda, segir Flokkur fólksins.

Virðulegi forseti. Ég tek eftir því að það hefur verið einhver ólund í ráðherraliðinu síðustu daga, sérstaklega í hæstv. heilbrigðisráðherra sem beinir spjótum sínum að stjórnarandstöðunni. Ég tek undir það að stjórnarandstaðan er ólíkir flokkar en hún hefur ekki farið í þann gamalkunna farveg flokks Vinstri grænna, og forsætisráðherra m.a., að ala á óöryggi, óvissu og tortryggni á tímum sem þessum. Miklu heldur höfum við einmitt reynt að styðja við aðgerðir ríkisstjórnarinnar eftir fremsta megni og auðvitað leiðrétta dellumakarí sem þeim verður á eins og gengur og gerist. Við erum ekki sjálfkrafa stimpilpúði hér inni. En ólundin, og við verðum að skilja það, beinist líka að hennar eigin samherjum innan ríkisstjórnarinnar, m.a. gagnvart stærsta flokknum, Sjálfstæðisflokknum, sem er ekki alltaf með henni í liði. Þó verður að segjast eins og er að það verður erfitt fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra að kenna Sjálfstæðisflokknum um vanda hjúkrunarheimila. Það er gamalkunnur vandi. Auðvitað vill eldra fólk hafa áhrif á eigið líf. Það vill hafa fjölbreytt úrræði, alls konar úrræði, til þess að þjónusta einmitt þann fjölbreytta hóp sem eldri borgarar eru. En vandi hjúkrunarheimila er gamall. Hann hefur lengi verið þekktur innan heilbrigðisráðuneytisins. Og heilbrigðisráðherra sem fær allt samþykkt af Sjálfstæðisflokknum, hvort sem það er að senda fólk út í liðskiptaaðgerðir eða senda skimanir úr landi - þetta samþykkir Sjálfstæðisflokkurinn allt saman - getur ekki verið að kvarta undan samherjum í ríkisstjórn hvað þetta varðar. Þegar kemur að hjúkrunarheimilunum þá samdi heilbrigðisráðherra beinlínis við aðra stjórnarflokka, bæði í fjárlögum og í fjármálaáætlun, um að gera ekki neitt í hjúkrunarheimilum. Það er algerlega óboðlegt. Þetta er vandi sem verður að takast á við núna og það verður heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnin að horfast í augu við.

Forseti leyfir sér að minna á að ef hv. þingmenn vilja undir þessum dagskrárlið eingöngu beina orðum sínum til annars þingmanns þá eiga þeir þess kost að gera viðkomandi þingmanni viðvart um það þannig að sá þingmaður geti verið hér til svara og tekið þátt í dagskrárliðnum.

Forseti. Í Kastljósinu í gær var heilbrigðisráðherra óánægð með að hún hefði ekki fengið nægan stuðning, sérstaklega meðal stjórnarandstöðunnar, við frumvarp sitt sem var afgreitt hér á einum degi. Við vitum líka, eftir nefndarumfjöllunina um það mál, að frumvarpið var samið á einum degi. Einn dagur í að semja frumvarp, einn dagur í afgreiða frumvarp. Ég held að við getum öll séð að það eru ekki mjög góð vinnubrögð á neinn hátt, sérstaklega í kjölfarið þegar við sjáum að framkvæmdin á þessum fljótafgreiddu lögum er ekki einu sinni tilbúin. Minnisblaðið er ekki tilbúið sem er unnið ofan á lögin. Það hefði verið hægt að vinna það meðfram lögunum því að þegar ríkisstjórnin skilar máli til þingsins þá gerir hún að sjálfsögðu ráð fyrir því að efnislega verði það afgreitt, sérstaklega af því að ekkert hefur bent til þess að þingið hafi verið óliðtækt í að afgreiða Covid-málin. Vandinn er að það er alltaf verið að gera ráð fyrir þessu meirihlutaræði sem er hérna og gefur Alþingi yfirbragð stimpilstofnunar. Við fáum ekki nægan tíma til að yfirfara þau mál sem koma hérna. Meira að segja þau mál sem er viðurkennt að hafi verið búin til á mjög skömmum tíma, ekki á tveimur vikum sem ríkisstjórnin hafði frá því að dómur féll um fyrri reglugerð heldur á einum degi. Einhverra hluta vegna fær Alþingi einn dag til að afgreiða það mál þó að framkvæmdin sé ekki tilbúin í kjölfarið og við þurfum að bíða eftir því að sjá hvernig reglugerð lítur út og minnisblað sóttvarnalæknis lítur út eftir að lögin eru samþykkt. Það seinkar framkvæmd laganna sem við þurftum að afgreiða á einum degi. 

Herra forseti. Staða einhverfra barna í grunnskólum er alvarlegt áhyggjuefni. Í lögum um grunnskóla segir um rétt nemenda, með leyfi forseta: „Allir nemendur grunnskóla eiga rétt á kennslu við sitt hæfi í hvetjandi námsumhverfi í viðeigandi húsnæði sem tekur mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan.“ Ég hef undir höndum bréf Reykjavíkurborgar vegna barns sem fætt er árið 2015 og á því að byrja grunnskólagöngu sína í haust. Fyrir liggur niðurstaða Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins um að barninu sé best borgið í sérdeild fyrir einhverfa og þar var sótt um fyrir barnið. Svar barst frá skóla- og frístundasviði Reykjavíkurborgar 21. apríl með eftirfarandi yfirskrift: „Fyrirhuguð synjun umsóknar um skólavist í sérhæfðri sérdeild fyrir einhverfa nemendur.“ Í bréfinu kemur fram að sótt hafi verið um fyrir 38 nemendur í sérdeildum en aðeins átta pláss séu til ráðstöfunar. Þetta þýðir að af 38 nemendum með einhverfu komast átta að. Það eru um 21% umsækjenda: Þetta þýðir að hin 80%, 30 börn, njóta ekki lögbundins réttar um kennslu við sitt hæfi. Herra forseti. Fyrirhuguð synjun um skólavist í sérhæfðri deild fyrir einhverfa nemendur fer í bága við afdráttarlaus ákvæði grunnskólalaga. Efni þeirra er að tryggja öllum nemendum grunnskóla rétt á kennslu við sitt hæfi. Sú kennsla er á ábyrgð og kostnað Reykjavíkurborgar í þessu tilfelli. Menntamálaráðuneytið hefur eftirlit með því að sveitarfélög uppfylli þær skyldur sem grunnskólalögin kveða á um. Ráðherra skal á þriggja ára fresti leggja fram á Alþingi skýrslu um framkvæmd skólastarfs í grunnskólum landsins. Herra forseti. Tilvitnað bréf skóla- og frístundasviðs Reykjavíkurborgar sýnir að brotið er alvarlega gegn rétti einhverfra barna til að njóta kennslu við sitt hæfi.

Herra forseti. Síðastliðinn fimmtudag samþykkti þing Evrópuráðsins yfirlýsingu þar sem m.a. er biðlað til tyrkneskra stjórnvalda að virða mannréttindi þar í landi, láta af tilraunum til að leysa upp næststærsta stjórnarandstöðuflokkinn, HDP, svipta þriðjung þingmanna þinghelgi og múlbinda þarlenda fjölmiðla. Þar eru yfirvöldin jafnframt gagnrýnd fyrir að segja sig frá Istanbúl-sáttmálanum án nokkurrar lýðræðislegrar umræðu eða gagnrýni þar í landi. Ég ásamt öllum flokkahópi evrópskra vinstri sinna á Evrópuráðsþinginu og yfirgnæfandi meiri hluta þingsins samþykkti ályktunina. Það er mikilvægt að alþjóðastofnanir eins og Evrópuráðið standi vörð um mannréttindi og veiti engan afslátt í þeim efnum. Það er alltaf alvarlegt þegar yfirvöld reyna að takmarka skoðanafrelsi eða ganga á rétt lýðræðislega kjörinna þingmanna til að sinna hlutverki sínu líkt og virðist raunin í Tyrklandi nú og nýleg dæmi frá Katalóníu hafa sýnt. Íslensk stjórnvöld eiga að láta málið til sín taka og taka málið upp við tyrknesk stjórnvöld og ég teldi ekki óeðlilegt að málið væri rætt í utanríkismálanefnd þingsins. Íslendingar hafa sýnt það, m.a. í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, að lítil þjóð getur látið til sín taka svo eftir sé tekið á alþjóðavettvangi.

Forseti. Herferð Samherja, sem hefur staðið síðustu mánuði og nú síðustu vikur með ofsafengnum árásum að heiðri og mannorði Helga Seljans, hefur haft þau áhrif að Ísland hefur færst niður um sæti á lista yfir fjölmiðlafrelsi landa, sem samtökin Blaðamenn án landamæra birtu fyrir stuttu. Samtökin tilgreina sérstaklega herferð Samherja gegn fjölmiðlafólki sem hefur fjallað um starfsemi Samherja í Namibíu. Samtökin lýsa einnig yfir áhyggjum sínum af því að vantraust til blaða- og fréttamanna hafi færst í aukana á heimsvísu. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í því að fyrirtæki sem er falið að fara með auðlindir þjóðarinnar nýti auðlindarentuna í herferðir gegn fjölmiðlum í landinu? Fjölmiðlar þurfa að geta gagnrýnt, bent á spillingu og sýnt valdhöfum og stórfyrirtækjum virkt aðhald. Auðvitað er ég sammála orðum hæstv. forsætisráðherra frá því í gær um að stíga þurfi varlega til jarðar þegar tjáningarfrelsi er hamlað. En ef það á að leggja tjáningarfrelsi stórfyrirtækis að jöfnu við frelsi fjölmiðla til að upplýsa almenning um spillingu þá þarf að skoða gildismatið hjá ríkisstjórninni. Eða er það svo að við ætlum að virða tjáningarfrelsi þeirra sem eiga peninga meira en þeirra sem svipta hulunni af spillingu? Eru það peningar sem skipta hér máli, arður sem hefur verið færður Samherja og öðrum stórum sjávarútvegsfyrirtækjum á silfurfati? Er ríkisstjórnin hrædd við fjölmiðla eða er hún hrædd við fjármálaöflin hér á landi? Er samtryggingin orðin slík að það er látið viðgangast að eitt stærsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins, sem stýrir einni stærstu auðlind þjóðarinnar, fái að vaða hér uppi með óhróður sem hefur þann eina tilgang að kæfa gagnrýnar umræður og koma í veg fyrir að fréttamenn geti sinnt starfi sínu, að skjóta sendiboðann svo að upplýsingar skili sér ekki til almennings? Auðvitað þarf að bæta rekstrarumhverfi íslenskra fjölmiðla en vantraust á fjölmiðlum verður ekki lagfært með slíkum einföldum breytingum. 

Herra forseti. Ég ætla að ræða nýlega áskorun bæjarstjórnar Vestmannaeyja frá 15. apríl um samgöngumál. Bæjarstjórnin, sem öll stendur að baki áskoruninni, vekur athygli á að ljúka þurfi að fullu úttekt á Landeyjahöfn og fullkanna möguleikann á gerð ganga milli lands og Eyja. Bent er á óvissu í almennu flugi til Vestmannaeyja. Þjónusta sjúkraflugs við Vestmannaeyjar er ekki boðleg. Eftir að sjúkraflugið fyrir Eyjar fluttist til Akureyrar hefur viðbragðstíminn lengst mjög og er óásættanlegur fyrir íbúa, sérstaklega eftir að skurðstofunni á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum var lokað. Tilvist hennar var einmitt ein af forsendum fyrir flutningi sjúkraflugsins frá Eyjum. Raunin varð sú að Eyjamenn misstu bæði sjúkraflugið og skurðstofuna og mega búa við það síðan. Nýr Herjólfur hefur fyllilega staðist væntingar og rafvæðing skipsins er ánægjuleg á margvíslegan máta. Höfnina í Landeyjum þarf að klára. Ljúka þarf við úttekt á henni svo að unnt verði að ráðast í umbætur til að hún nýtist eins og upphaflega var gert ráð fyrir. Ferðir um höfnina falla niður endrum og eins vegna ölduhæðar. Finna þarf lausn á því vandamáli. Áskorun bæjarstjórnar Vestmannaeyja snerist einnig um að ganga þyrfti í það verk að ljúka rannsókn á berglögunum milli lands og Eyja. Tekið skal undir það með bæjarstjórn. Auðvitað er brýnt að ráðist verði í að ljúka rannsóknum á berglögunum við Eyjar. Þá verði sérstaklega skoðað hvort leiðin vestur úr Eyjum upp að Krossi sé jarðfræðilega fýsileg og í framhaldinu gert hagkvæmnismat á þeirri leið og metið hvort hún sé fjárhægslega raunhæfur kostur fyrir framtíðarsamgöngur til eyjanna. Á það má benda að tækniþróun og þekking hefur stóraukist frá því að opinber umræða um göng milli lands og Eyja átti sér stað fyrir 15 árum. Í því sambandi skiptir máli að litið sé til þess hvað sparast; kostnaður við ferjur, dýpkun, allt viðhald og auðvitað endurnýjunarþörf allra lagna til Eyja, rafmagns- og vatnslagna, fyrir utan óvissuna og óöryggið. Færeyingar eru ekki í vandræðum með gangagerð. Austureyjargöngin í Færeyjum eru 11,2 km, Sandeyjargöngin eru 10,8 km og Suðureyjargöngin undir hafi eru 26 km.

Herra forseti. Ein af afleiðingum þess efnahagsástands sem við búum nú við út af kórónuveirunni lýsir sér í því að krónan gaf skart eftir á síðasta ári. Þannig var verðmæti bandaríkjadals í september síðastliðnum 139 kr., í janúar 129 kr. og nú um stundir 125 kr. Krónan hefur styrkst um 11% frá því í septemberlok í fyrra. Þegar slík styrking verður byrja menn að spyrja um vöruverð á Íslandi, hvers vegna það lækki ekki. Yfirleitt hefur svarið verið á þá lund að það er eins og kaupmenn fái vörur með haust- og vorskipi líkt og til forna. Þeir eru alltaf að selja gamlar birgðir. Ég væri ekki til í að kaupa appelsínur frá því í fyrra núna. En búið er að spá því að verðbólgan sem nú er í kringum 4% verði í þeim hæðum út þetta ár. Það er í sjálfu sér óskiljanlegt, herra forseti, þegar við tökum tillit til þess að krónan er að styrkjast svo mikið sem raun ber vitni. Verslunin hefur bent á að launahækkanir hafi mikið að segja. Í þeirri verslun sem ég geri mín innkaup í þarf ég yfirleitt að afgreiða mig sjálfur vegna þess að búið er að taka nánast alla kassa úr sambandi. Ég veit ekki hvort róbótarnir hafa fengið svona mikla launahækkun að það komi í veg fyrir lækkun á verði til almennings. Þetta hefur hliðaráhrif, herra forseti. Í dag eða í gær tilkynnti ein stærsta verslunarkeðja á Íslandi, sem nefnist Festi, að rekstrarhagnaður samstæðunnar hefði hækkað umfram væntingar um 50% á fyrsta ársfjórðungi þessa árs. Nú verður að spyrja hvers vegna fyrirtæki sem verður fyrir slíkum búhnykk getur ekki lækkað vöruverð. Og það verða að koma skýr svör við þeirri spurningu, herra forseti.

Herra forseti. Viðkvæmustu mál sem rata á borð lögreglunnar eru vafalaust kynferðisbrot. Þar eru þolendur sérstaklega berskjaldaðir og gerendur oft nákomnir. Það er því gríðarlega mikilvægt að taka vel utan um þessi brot og öll umgjörð og meðferð þeirra sé vönduð og fagmannleg og mæti fólki af virðingu. Nú stendur kynferðisbrotadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu í ströngu við að stórefla þjónustu við þolendur í kynferðisbrotamálum. Vinnan er m.a. byggð á rannsókn á þjónustu við þolendur sem framkvæmd var af lögreglufræðideild Háskólans á Akureyri. Sem betur fer hefur þróunin verið sú að þolendur kynferðisbrota leita í auknum mæli til lögreglunnar, en of lengi var það svo að þolendur mættu þar skilningsleysi eða treystu ekki lögreglunni, dómstólum eða öðrum kerfum okkar til að fara með þessi mál. Undanfarin ár hafa verið stigin stór skref í þessum málum. Með tilkomu Bjarkarhlíðar og systurstofnunarinnar Bjarmahlíðar á Akureyri hefur verið tekið heildstætt utan um málefni þolenda. Á síðasta þingi samþykktum við svo aðgerðaáætlun gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni í fyrsta sinn. Eitt af því sem lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur gert er einfalt en mikilvægt og það er sú breyting að yfirheyrsluherbergi sem þolendur kynferðisbrota mæta í til viðtals er frábrugðið öðrum. Það er heimilislegra og það er hlýlegra. Við lítum kynferðisbrot öðrum augum en önnur ofbeldisbrot, hvort sem þau snerta börn eða fullorðna, enda er kynferðisleg friðhelgi eitt það allra heilagasta sem hver manneskja á. Afleiðingar slíks ofbeldis lýsa sér m.a. í sjálfsásökunum, efa um eigin upplifun og í mörgum tilvikum treysta þolendur sér því miður ekki enn til að stíga fram og leita aðstoðar. Það er verkefni okkar sem samfélags að stuðla að því að fólk treysti sér til að leita réttar síns þegar það verður fyrir ofbeldi. Það er verkefni lögreglunnar, dómstólanna, heilbrigðisstarfsmanna og okkar sem eigum sæti hér í þessum sal. Ég fagna því þessari rannsókn og viðleitni lögreglunnar til að bæta þjónustu við þolendur þessara glæpa. Það er mikilvægt og það er nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Staðan er sú að hundruð barna og ungmenna þurfa að bíða mánuðum saman eftir sálfræðiþjónustu. Formaður Sálfræðingafélags Íslands hefur talað um að hér sé um uppsafnað vandamál að ræða. Mál í bið hjá einkareknum sálfræðistofum sem sinna börnum hlaupa víða á hundruðum, biðtíminn er talinn í mánuðum. Sami formaður segir að þessi staða sé því miður regla frekar en undantekning og segir að vegna langs biðtíma hjá hinu opinbera leiti foreldrar skiljanlega í auknum mæli til einkarekinna stofa þar sem málin hrannast upp og biðtíminn er í einhverjum tilvikum allt að eitt ár. Samkvæmt upplýsingum er biðtími eftir barnasálfræðingi mislangur eftir heilsugæslustöðvum. Á höfuðborgarsvæðinu er hann talinn um þrír mánuðir en annars staðar allt upp undir sex til sjö mánuðir og jafnvel lengri. Virðulegi forseti. Frá þessu var greint um helgina en í sjálfu sér er ekki um nýja stöðu að ræða. Við erum að ræða um grundvallarþjónustu í þágu barna. Við erum að tala um heilbrigði barna. Það er ástæða til að minna á það einu sinni sem oftar að Alþingi hefur samþykkt lög sem veita heilbrigðisráðherra heimild til að greiða hér úr. En ég myndi líka vilja beina orðum mínum sérstaklega til barnamálaráðherra, sem hefur talað um það og fyrir því að kerfin verði að geta talað saman í þágu barnanna. Ég er honum einlæglega sammála um það en myndi beina því til hans að ríkisstjórnin tali líka saman, barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra, og leysi úr þessari stöðu og úr bráðavanda barna sem bíða mánuðum saman eftir heilbrigðisþjónustu.

Virðulegur forseti. Ef þingmaður getur farið með almannafé og þarf að beita til þess sinni eigin dómgreind þá segir það sig sjálft að þingmaður getur misnotað það vald. Ef annar þingmaður sem er í stjórnarandstöðu kallaði eftir rannsókn á því hvernig stjórnarþingmaður fer með almannafé þá er stjórnarandstöðuþingmaðurinn sekur um brot á siðareglum Alþingis. Þetta er staðan sem við búum við í dag. Þegar við settum okkur siðareglur var það í þeirri von að það myndi bæta störf okkar, ekki að skýla meiri hlutanum fyrir aðhaldi minni hlutans. En það er staðan sem við búum við í dag. Annað dæmi um misheppnaðar siðareglur er hjá Ríkisútvarpinu þar sem blaðamaður að nafni Helgi Seljan dirfðist að tjá skoðanir sínar opinberlega. Það var kært af fyrirtæki sem heitir Samherji og hefur orðið fyrir mikilli umfjöllun frá téðum blaðamanni. Samherji kærir mjög marga starfsmenn Ríkisútvarpsins fyrir brot á siðareglum og eftir stendur að tekið er undir það að Helgi Seljan, hæstv. blaðamaður, hafi brotið siðareglur um að tjá sig á almannafæri um sínar eigin pólitísku skoðanir. Ekki fyrir það að segja ósatt, ekki fyrir óvönduð vinnubrögð í sínum fréttaflutningi heldur fyrir það eitt að tjá sig. Bæði þessi dæmi, virðulegi forseti, eru einkenni þess að við búum í þöggunarmenningu og höfum að mínu viti alltaf gert. Hún er svo rótgróin og svo djúpstæð að við sjáum hana ekki einu sinni, klöppum okkur jafnvel á bakið fyrir að búa í samfélagi þar sem tjáningarfrelsið sé svo mikils virt. Virðulegi forseti. Svo er ekki og það sanna dæmin.

Virðulegi forseti. Í gær ræddum við stöðuna varðandi bólusetningar þjóðarinnar og þá sýn sem við höfum á næstu vikur og mánuði. Ég er þeirrar skoðunar að fram undan sé tími mikilla tækifæra með opnun landsins. Ég heyri allt í kringum mig að pantanir streymi inn til hótela og bílaleigna. Vatnaskil urðu 16. mars þegar samþykkt var að taka gild bólusetningarvottorð frá Bretlandi og Bandaríkjunum. Bílaleigan Blue í Reykjanesbæ sá ótrúleg viðbrögð í pöntunum á bílaleigubílum strax í kjölfar ákvörðunar ríkisstjórnarinnar. Bílaleiga Akureyrar hefur tilkynnt að panta eigi 800 nýja bíla. Það er merki um bjartsýni á sumarið. Það sama er að gerast hjá hótelum sem ég þekki til í kjördæmi mínu. Þangað streyma inn pantanir fyrir sumarið og dæmi eru um að 50% bókana liggi þegar fyrir. Guðmundur Viðarsson í Skálakoti segir mikla ferðaóþreyju komna í vel borgandi Bandaríkjamenn, þaðan streymi inn pantanir og mikið verði að gera þegar líður á sumarið. Aftur á móti eru pantanir tregari í lengri hestaferðir frá löndum þar sem íslenski hesturinn býr. Virðulegi forseti. Þessu til viðbótar eru flugfélög að setja sig í startholurnar fyrir sumartraffíkina. Icelandair er með gríðarlega öflugt net áfangastaða og hefur á umliðnum mánuðum flutt út ferskar afurðir og haldið gríðarlega góðu sambandi við nágrannaríkin. Bandaríska flugfélagið Delta er að fara af stað með mikið sætaframboð frá nokkrum áfangastöðum í Bandaríkjunum til Keflavíkur. Það er mikill vitnisburður um góða stöðu í þessu landi eftir Covid-faraldrinum. Við eigum að gleðjast yfir því. Nýtt flugfélag, Play, er að senda áhafnir í þjálfun og er væntanlegt á markaðinn þegar landið opnar í sumar. Það er eins og allt falli með okkur Íslendingum. Á Suðurnesjum kom eldgos sem á eftir að draga að sér þúsundir ferðamanna og lífga upp á atvinnulífið á þar.

Virðulegi forseti. Það hefur verið gaman að fylgjast með ævintýrum Húsvíkinga síðustu vikurnar eftir að lagið „Húsavík“ var tilnefnt til Óskarsverðlauna í flokki frumsaminna sönglaga. Húsvíkingar gripu tækifærið sem fólst í þessari tilnefningu, í samvinnu við fólkið á bak við kvikmyndina, og sköpuðu nýtt ævintýri. Magnað myndband með flutningi lagsins var tekið upp á Húsavík. Engin smávegis landkynning það. En svona ævintýri verður ekki til af sjálfu sér. Grunnurinn að ævintýrinu er lagður með aðlaðandi umhverfi fyrir kvikmyndagerð á Íslandi. Kvikmyndagerð hefur fest sig í sessi hér til framtíðar sem mikilvæg list- og atvinnugrein. Hún er alþjóðleg, getur verið sjálfbær og skapar gríðarleg verðmæti fyrir ríkissjóð. Atvinnugreinin skapar fjölbreytta þekkingu og hæfni í íslensku samfélagi og á 4.000 beinna og afleiddra starfa og laðar að erlenda fjárfestingu. Árið 2020 var metár þegar kemur að endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Umfang verkefna var slíkt að stjórnvöld bættu í fjárheimildir í fjáraukalögum. Framsóknarflokkurinn hefur talað fyrir nýtingu tækifæra kringum kvikmyndagerð með því að styðja enn frekar við greinina, t.d. með því að hækka endurgreiðslur frá því sem nú er í 35% af framleiðslukostnaði. Það er vel mögulegt að gera kvikmyndaframleiðslu að enn öflugri stoð íslensks efnahagslífs. Síðastliðið haust var samþykkt kvikmyndastefna til ársins 2030. Stefnan var unnin í nánu samstarfi atvinnulífs og stjórnvalda undir forystu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Kvikmyndastefnan er mikilvæg viðurkenning á greininni. Ævintýrið á Húsavík varð heldur ekki til af sjálfu sér. Vel gert, Húsvíkingar, að takast að nota þetta litla Eurovision- og Óskarsævintýri til að skapa gleði og samstöðu í heimabænum Húsavík og á landinu öllu.

Herra forseti. Tvö þingmál hafa verið hér á dagskrá og eru á dagskrá þingsins í dag sem varða afstöðu og tengsl Íslands við Evrópusambandið. Ísland er sjálfstætt og fullvalda ríki og Evrópusambandið er samband sjálfstæðra og fullvalda ríkja sem hafa ákveðið að deila örlögum sínum að nokkru leyti. Það er gert fyrst og fremst til þess að varðveita friðinn í álfunni. Það er gert fyrst og fremst til þess að auka hagsæld íbúanna. Það er gert með margvíslegum hætti. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að Ísland eigi að taka sæti meðal þessara þjóða. Okkur hættir oft til þess að líta á hlutina eingöngu út frá krónum og aurum. Hvað græðum við á því að taka þátt í svona samstarfi? Við eigum ekki að leggja þann mælikvarða eingöngu á Evrópusamstarfið og þátttöku Íslands. Við eigum að leggja þann mælikvarða, a.m.k. að jafn miklu leyti: Hvað getum við lagt af mörkum í þessa miklu samvinnu? Hvað getum við gert til þess 

Herra forseti. Fyrirspurn mín sem er til umræðu hér snýr að aðstæðum fjölskyldna fatlaðra barna í dreifbýli. Samkvæmt lögum um þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir ber félagsmálaráðherra ábyrgð á opinberri stefnumótun í málaflokknum og enn fremur hefur hann eftirlit með framkvæmd laganna. Það er í ljósi þess sem ég óska eftir svörum frá hæstv. félagsmálaráðherra um þau atriði sem varða þjónustu við fjölskyldur fatlaðra barna í dreifbýli. Samkvæmt lögunum skal tryggja að fötluð börn fái nauðsynlega þjónustu svo að þau geti notið mannréttinda og mannhelgi til jafns við önnur börn, lifað sjálfstæðu lífi og tekið þátt í samfélaginu án aðgreiningar. Þá skulu fötluð börn hafa raunverulegan aðgang að og njóta menntunar, þjálfunar, starfsundirbúnings og tómstunda. Enn fremur er kveðið á um það í lögunum að fjölskyldur fatlaðra barna fái nægilega þjónustu til þess að fötluð börn þeirra fái notið réttinda sinna til fulls og jafns við aðra. Þar má nefna stuðningsfjölskyldur og stuðningsaðila inni á heimili. Við tilteknar aðstæður er þessi stuðningur einn sá mikilvægasti, jafnt fyrir hið fatlaða barn sem og fjölskyldu þess. Á sama tíma er það því miður staðreynd að það reynist oft þrautin þyngri fyrir fjölskyldur í dreifbýli að fá þessa þjónustu. Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra: Hvaða leiðir telur hann bestar til að tryggja að fjölskyldur fatlaðra barna með mikla stuðningsþörf, sem búsettar eru í dreifbýli, njóti þess stuðnings sem lögin kveða á um? Dæmi eru um að fjölskyldur í dreifbýli geti ekki nýtt sér vilyrði um fjárhagsstuðning til að ráða nauðsynlega aðila af því að enginn fæst til starfans. Það eitt og sér hlýtur að vera ráðherra málaflokksins verulegt áhyggjuefni og ástæða til aðgerða, enda er í lögunum, sem hér er vísað til, kveðið á um að ráðherra geri tillögur um úrbætur á þjónustu sveitarfélaga þar sem þess er þörf. Mig langar til að spyrja hvort hæstv. ráðherra telji koma til greina að við þær aðstæður þar sem fjölskyldur geta ekki vegna búsetu nýtt sér hefðbundna stuðningsþjónustu sem þær eiga rétt á fyrir fötluð börn sín geti fjármagnið fylgt hinu fatlaða barni en sé ekki bundið kerfi sem virkar ekki í aðstæðunum. Ég þekki dæmi þess af samtölum við fjölskyldur sem búa við þær aðstæður, t.d. á Vestfjörðum, að þær fá ekki fjármagnið nema nýta það á tiltekinn hátt. Ef sú leið gengur ekki upp, m.a. vegna dreifbýlis, fellur fjármagnsstuðningurinn niður þó svo að fjölskyldan geti sýnt fram á að hún geti nýtt stuðninginn á annan hátt til að styðja við barnið í leik og starfi. Telur hæstv. ráðherra þennan ósveigjanleika kerfisins réttmætan? Er hann mér sammála um að hagsmunum barnsins og fjölskyldna þess sé betur borgið með því að hafa þann sveigjanleika að fjármagnið fylgi hinu fatlaða barni?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og vil segja strax í upphafi, áður en ég fer í fræðilegri skýringar á þessu svari, að almennt er ég fylgjandi því að fjármagn fylgi börnum óháð þjónustukerfum. Ég held að það sé eitt af því sem ný löggjöf um farsæld barna muni færa okkur meira út í á næstu árum þegar við förum að sjá innleiðingu þeirra laga, sem tengjast ekki beint þessari fyrirspurn heldur öllum börnum í íslensku samfélagi sem glíma við einhverjar áskoranir. Hvað varðar þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir bera sveitarfélögin ábyrgð á skipulagi hennar og framkvæmd, þar með talið á gæðum þjónustunnar og skipulagi. Þjónustan er veitt af hálfu starfsmanna sveitarfélaga eða af einkaaðilum sem samið er við með yfirumsjón sveitarfélagsins. Sveitarfélaginu ber að tryggja að fötluðu fólki standi til boða stoðþjónusta sem því er nauðsynleg og þá þjónustu á að veita í hverju sveitarfélagi og laga hana að aðstæðum á hverjum stað. Í lögum er m.a. kveðið á um þetta þar sem sérstaklega er átt við þörf fatlaðra barna fyrir umönnun og þjálfun ásamt nauðsynlegri þjónustu við fjölskyldur þeirra. Þrátt fyrir þetta eru aðstæður breytilegar, eins og þingmaðurinn rakti hér, án þess að við séum að rekja einstök dæmi, en eðli máls samkvæmt hafa einstök dæmi komið inn á borð ráðuneytisins. Svo ég segi það þá eru ýmis atriði sem komið hafa upp í tengslum við umrædd lög, nr. 38/2018, um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, sem þarfnast endurskoðunar. Raunar er það svo að þegar þau lög voru samþykkt þá vissum við að slíkt myndi koma upp og var það rætt, bæði af þeim sem hér stendur og eins af fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem tóku þátt í samþykkt þeirra laga. Við erum komin af stað með þá vinnu og rétt fyrir mánaðamótin janúar/febrúar var farið yfir allt sem lýtur að þeim atriðum og þeim áskorunum sem upp hafa komið, því sem ekki hefur virkað, því sem þarf að skoða betur og greina álitaefni. Þetta er klárlega eitt þeirra atriða sem þarf að liggja undir í þeirri vinnu. Þetta mál var ekki eitthvað sem núverandi ríkisstjórn lagði fram og kláraði á núll einni í upphafi kjörtímabils heldur hafði langt vinnuferli verið í gangi, langt samráðsferli, sem allir hagsmunaaðilar höfðu komið að, sveitarfélög og stjórnmálaflokkar. Ég held að það sé mikilvægt að huga að þeirri reynslu sem komin er á þetta þegar við fylgjum þessu eftir. Það er margt gott í þessum lögum og okkur hefur tekist margt vel, en það eru þarna atriði sem þarf að taka betur á og þá held ég að sé mikilvægt að gera það með sama hætti, þ.e. að kalla alla til. En það er líka þannig að það hafa verið verkefni gagnvart landsbyggðinni sem gefist hafa vel. Ég nefni þar til að mynda þróun þverfaglegra landshlutateyma sem ætlað er að sinna samhæfingu, ráðgjöf, gæðamálum o.fl. Það hefur hefur gefist vel og slíkt landshlutateymi hefur verið stofnað á Suðurlandi, í samstarfi við Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, og á Suðurnesjum er unnið að því að setja saman slíkt teymi. En svo ég endi með því að svara spurningu hv. þingmanns þá tel ég að það komi til greina að við ákveðnar aðstæður fylgi fjármagnið og að meiri sveigjanleiki verði gagnvart uppbyggingu úrræðanna og þjónustu við viðkomandi einstaklinga. En ég er líka svolítið hræddur við það og það þarf að passa að þarna er ákveðin lína. Það er auðvitað svo að við viljum líka tryggja faglega og góða þjónustu við viðkomandi börn og það er hugsunin á bak við allt kerfið. Um leið þarf að vera sveigjanleiki en hann má ekki vera of mikill á ákveðnum sviðum vegna þess að við viljum ekki víkja frá þeirri faglegu þjónustu og þeirri sérþekkingu sem þarf að vera fyrir hendi. Ég tek undir þessa fyrirspurn hjá hv. þingmanni og segi: Þetta er eitt af því sem er undir í þeirri endurskoðun sem nú er í gangi með aðkomu allra hlutaðeigandi aðila.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég ætla að byrja á að segja tvennt: Það gleður mig mjög að heyra það viðhorf, að hæstv. ráðherra er sammála mér í því að það fari vel á því að fjármagn fylgi hinu fatlaða barni og fjölskyldu þess þótt við tilteknar aðstæður sé. Ég er algerlega sammála ráðherra um að breyting á þessu kerfi má ekki leiða til þess að gefinn sé einhver afsláttur á gæðum þeirrar þjónustu og fagmennsku. En ég er líka hrædd um að ef allt verður sett undir þann hatt þá gerist þessi mikilvæga breyting fullseint. Eitt kjörtímabil er t.d. býsna langur tími í lífi fatlaðs barns í dreifbýli sem ekki fær stuðning, og ekki síður langur tími fyrir fjölskyldu þess barns. Ég held að hægt sé að taka lítil, mikilvæg skref í þessu máli. Ég veit að t.d. stuðningsaðilar eru fyrst og fremst til að létta undir, það eru mjög sjaldan gerðar sérstakrar menntunar- eða faglegar kröfur til þeirra aðila. Í því tilfelli er þessi ósveigjanleiki í kerfinu allt að því óskiljanlegur þegar um er að ræða fjölskyldur sem búa einfaldlega við þær aðstæður, í dreifbýli, að það fæst ekki mannskapur. Það er auglýst, það er til fjármagn en það er bara enginn sem er tiltækur eða sem gefur kost á sér í þetta tiltekna starf. Fjölskyldan er með aðrar hugmyndir, gæti leyst þetta með aðstoð einhvers tvo daga í viku sem kæmi þá lengri leið, eða á einhvern þann mögulegan máta að gæti létt undir. Og það stendur einfaldlega í lögunum að ráðherra hafi svigrúm til að gera tillögur til sveitarfélaga um úrbætur á þjónustunni. Þannig að þarna gæti verið sveigjanleiki, það gæti verið smá opnun á það að ráðherra kæmi með tillögur til úrbóta án þess að fara í allt kerfið í heild og það biði þá lengri tíma, því að eins og ég segi: Hvert ár skiptir máli fyrir þetta fólk, þessi börn og fjölskyldur þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Frá því að þessi lög tóku gildi 2018 höfum við í einstaka málum verið í sambandi við einstaka sveitarfélög eða einstaka landshlutasamtök eða byggðarlög sem hafa tekið sig saman um þjónustu við fatlað fólk. Þannig að það er ekkert því til fyrirstöðu. Það er líka ákveðinn sveigjanleiki í lögunum gagnvart sveitarfélögum til þess að geta sinnt þessu. Það er ekkert útilokað, og það held ég meira að segja að sé of veikt til orða tekið, ég held að það sé ekkert því til fyrirstöðu almennt að við getum haft ákveðinn sveigjanleika þegar svona mál koma upp vegna þess að þau eru ekki mjög mörg og við höfum fengið þau inn á okkar borð. En það er hins vegar líka þannig að það er ekki ráðuneytisins beint að sinna þessu. Það er skapaður ákveðinn sveigjanleiki fyrir sveitarfélög til að sinna þessu líka og það er ekki ráðuneytisins beint, þó að ráðherra hafi yfirumsjón með málaflokknum sem hefur eftirlit með lögunum, heldur er það sjálfstæð eftirlitsstofnun. Við höfum líka verið að feta ákveðnar línur í því að við erum búin að skilja þarna á milli með ákveðnum hætti; ráðuneytið er stefnumótunaraðilinn, framkvæmdaraðilinn. Í þessu tilfelli er það alveg skýrt að sveitarfélögin sjá um þjónustuna. En síðan erum við með sjálfstæða eftirlitsstofnun og ég veit til þess að komið hafa fjölmörg mál þangað inn, ekki bara sem tengjast fötluðum börnum. En ráðherra og ráðuneytið hefur ekki beina aðkomu að því. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu gagnvart einstaka málum að sveitarfélög geti sýnt meiri sveigjanleika. En það er í sjálfu sér á borði sveitarfélaganna sjálfra, það var það sem ég vildi enda á að segja í þessari umræðu. En ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og þau orðaskipti sem við höfum átt um þetta mál.

Virðulegi forseti. Eitt af stóru framfaraskrefum lífskjarasamninganna var stytting vinnuvikunnar. Þetta stóra baráttumál vinnandi fólks mun veita fólki meira frelsi og sveigjanleika í því hvernig það ráðstafar sínum vökustundum sem aldrei eru of margar. Við eigum að sjálfsögðu að halda áfram á þessari vegferð og ég tel að næsta skref ætti að vera að stytta vinnuvikuna niður í 30 stundir á viku. Við eigum að vera ófeimin við að nýta þá virðisaukningu sem hlýst af tækniframförum í sambandi við fjórðu iðnbyltinguna til að halda áfram að stytta vinnutíma fólks og bæta kjör þess almennt. Ávinningurinn af slíkum breytingum yrði gríðarlegur fyrir starfsfólk og samfélagið allt og myndi jafnframt stuðla að betra jafnvægi milli atvinnu og einkalífs og betri lífsgæðum yfir höfuð. Í þessu sambandi má nefna niðurstöður tilraunaverkefnis hjá ríkinu um styttingu vinnuvikunnar sem voru birtar árið 2019 og voru um margt athyglisverðar. Kemur þar m.a. fram að starfsfólk upplifði meiri lífsgæði sex mánuðum eftir styttinguna. Tími starfshópsins eftir vinnu nýttist betur til að sinna sínum nánustu sem og tómstundum. Styttingin dró úr upplifun af streitu og álagi í daglegu lífi, þá sér í lagi meðal fjölskyldufólks með ung börn. Ég vil aðeins staldra við þennan punkt. Þar sem kulnun og streita er alvarlegt vandamál í okkar samfélagi held ég því fram að þessi hluti niðurstöðunnar sé sérstaklega verðmætur. Þetta bendir til þess að með styttingu vinnutímans megi hugsanlega fyrirbyggja þessar neikvæðu heilsufarsafleiðingar, a.m.k. að hluta til. Það hefur oft verið talað um nauðsyn hugarfarsbreytingar á vinnustöðum á vinnumarkaðnum almennt í sambandi við styttingu vinnutímans. Við vinnum til að lifa en við lifum ekki til að vinna. Allar slíkar kerfisbreytingar krefjast einnig samvinnu starfsmanna og atvinnurekanda. Þó hnökrar kunni að koma upp á leiðinni tel ég að þau auknu lífsgæði sem nást með styttingu vinnuvikunnar séu vel þess virði að við höldum áfram á þessari vegferð. Sum störf eru þess eðlis að stytting vinnuvikunnar mun hvorki kalla á stórkostlegar skipulagsbreytingar á vinnustöðum né koma niður á gæðum þjónustunnar. Þvert á móti geta afköst og gæði þjónustunnar frekar aukist. En þetta á ekki við um allan vinnumarkaðinn. Sumar lykilstarfsstéttir í okkar samfélagi, má t.d. nefna fólk sem starfar við löggæslu eða umönnun, starfa í þannig umhverfi að skipulagsbreytingar einar og sér duga ekki til að stytta vinnuvikuna líkt og kjarasamningar gera ráð fyrir. Stytting vinnuvikunnar verður að ná til alls starfsfólks og það má ekki verða svo að þau auknu lífsgæði sem hljótast af þessum kerfisbreytingum verði stéttskipt. Ég vil nefna sérstaklega vaktavinnufólk í þessu samhengi. Þær starfsstéttir eru okkur ómissandi en hafa því miður verið vanmetnar of lengi í samfélaginu. Þær starfa mikið til á óhefðbundnum og óreglulegum vinnutíma og við það bætast oft krefjandi starfsaðstæður. Það var því mikið heillaskref í síðustu kjarasamningum að stytta vinnutíma vaktavinnufólks niður í 32 stundir. Við viljum auðvitað að hið opinbera tryggi að hægt sé að innleiða þær breytingar sem samið hefur verið um á sem farsælastan hátt og gangi fram með góðu fordæmi fyrir restina af vinnumarkaðnum í þessum efnum. Í ljósi þessara atriða vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort nægilegt fjármagn hafi verið tryggt til að hefja styttingu vinnuviku vaktavinnufólks hjá hinu opinbera og hvort ráðherra hafi upplýsingar um hversu mörg stöðugildi þarf að ráða í hjá hinu opinbera í kjölfar þessara skipulagsbreytinga. Og hverjar eru þær?

Virðulegi forseti. Hér er beint til mín spurningu um fjármögnunina og ég ætla bara að vinda mér beint í að bregðast við með því að segja að áætlaður kostnaður við breytingarnar er mismikill eftir stofnunum og fer eftir eðli starfseminnar og núverandi vaktafyrirkomulagi sem getur verið misjafnt frá einum stað til annars og meðalstarfshlutfalli starfsmannanna. Meginþorri vaktavinnufólks ríkisins vinnur í heilbrigðisþjónustu eða við löggæslu. Er gert ráð fyrir því að tveir þriðju hlutar kostnaðaraukningar við breyttan vinnutíma verði hjá stofnunum heilbrigðisráðuneytisins. Kostnaður ríkissjóðs vegna breytinganna á vaktavinnu hjá stofnunum þess er nú áætlaður um 4,2 milljarðar á ársgrundvelli á verðlagi gildandi fjárlaga. Þetta mat byggist á þeim forsendum að ný stöðugildi verði mönnuð með því starfsfólki í hlutastarfi sem eykur við sig starfshlutfall, ásamt nýráðningum að sjálfsögðu, og að það dragi úr tilfallandi breytilegri yfirvinnu sem nemur 5%. Þá skal tekið fram að fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur ekki upplýsingar um þann kostnað sem fellur til hjá sveitarfélögum sem einnig eru aðilar að þessu samkomulagi. Þá liggur endanlegur kostnaður ekki fyrir hjá þeim sem eru með samninga við ríkið, svo sem í gegnum Sjúkratryggingar Íslands. Gert er ráð fyrir að fjármögnun aukins kostnaðar vegna þessa verði með sambærilegum hætti og gert er ráð fyrir hjá ríkisstofnunum. Ákveðið var í upphafi árs 2020 að mæta auknum útgjöldum vegna breytinganna hjá ríkissjóði með þríþættum hætti. Í fyrsta lagi með umbótum og betri nýtingu þeirra fjármuna sem þegar eru fyrir hendi innan ramma málaflokka. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir framgang þessa máls að vel takist til með þennan þátt. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að ráðuneytið nýti hluta af fyrirliggjandi útgjaldasvigrúmi í gildandi fjármálaáætlun. Það þýðir að ráðuneytið verður að forgangsraða í þágu þess að ná árangri á þessu sviði. Almennt eru markmið vaktavinnubreytinga í fullu samræmi við tilgang margra verkefna sem þegar eru fjármögnuð í fjármálaáætlun. Ef betri nýting fjármuna og útgjaldasvigrúm málefnasviða duga ekki til að fjármagna breytingarnar verður í þriðja lagi hægt að nýta fjárheimildir í almenna varasjóðnum í fjárlögum þessa árs sem eru sérstaklega ætlaðar til að mæta auknum útgjöldum sem þessum. Einnig er til skoðunar hvort svigrúm sé innan málaflokka til að nýta fjárheimildir frá liðnu ári sem heimilt er að flytja yfir á yfirstandandi ár. Fjármála- og efnahagsráðuneytið lítur svo á að með framangreindum leiðum sé verkefnið fjármagnað að fullu en viðræðum við viðkomandi fagráðuneyti og stofnanir er þó ekki endanlega lokið og á þessari stundu liggur ekki fyrir vægi hvers og eins af þessum þáttum í þessu samhengi. Þá ber að hafa í huga ákveðna áhættuþætti sem geta haft áhrif á framgang verkefnisins, svo sem í hvaða mæli tekst að draga úr yfirvinnu, manna nýjar stöður sem verða til, auk þess að ná fram nauðsynlegri hagræðingu með umbótaverkefnum. Þegar spurt er um það hversu mörg stöðugildi þurfi að ráða í hjá hinu opinbera þá getum við sagt fyrir ríkið að vaktavinnufólk er um þriðjungur ríkisstarfsmanna í um fjórðungi stöðugilda eða 7.300 starfsmenn í um 5.500 stöðugildum. Það starfar að langstærstum hluta innan heilbrigðis- og löggæslustofnana eins og áður hefur komið fram. Hópurinn er að stærstum hluta konur eða um 80% og er líklegri en aðrir starfsmenn til að vinna hlutastarf. Stytting vinnuskyldu vaktavinnufólks mun að öðru óbreyttu, tek það fram, mynda svokallað mönnunargat sem getur orðið allt að 780 stöðugildi. En eins og áður hefur komið fram gerum við ráð fyrir því að það mönnunargat verði mannað að mestu með því að breytingar verði í starfshlutföllum og við brjótumst út úr því sem við sáum t.d. í kjaradeilu hjúkrunarfræðinga fyrir ekki löngu, þar var mjög algengt að starfsmenn væru kannski í 50% starfi en nær allir síðan að taka á sig tilfallandi aukavaktir þannig að í reynd var starfshlutfallið mun hærra. Við erum að vonast til þess að geta brotist út úr þessu og það komi til með að leysa vandann að hluta. Jafnframt er gert ráð fyrir að umbætur í starfseminni geti lækkað fjölda stöðugilda sem annars þyrfti en ekki er ljóst á þessu stigi hversu mörg stöðugildi mun á endanum þurfa að ráða í. Það verður þó væntanlega eitthvað. Sérstaklega á það við um stofnanir þar sem þorri hópsins er þegar í 100% starfi eins og á við í löggæslu. Við höfum svo sem ekki miklar upplýsingar um stöðuna hjá sveitarfélögunum. Ég ætla bara að segja það hér, af því að nú er 1. maí fram undan þegar þetta nýja fyrirkomulag á að taka gildi, að við erum með endurskoðunarákvæði 2023 þar sem fara á yfir árangurinn af þessu og á það mun reyna í millitíðinni hvort allir þeir sem að málinu koma eru tilbúnir til að láta dæmið ganga upp. 

Frú forseti. Stytting vinnuvikunnar er einstakt tækifæri til að fjölga störfum, opinberum störfum. Þegar ég nefndi þennan möguleika í upphafi faraldursins til að bregðast við hinu sögulega háa atvinnuleysi brást formaður Sjálfstæðisflokksins ókvæða við og kallaði meira að segja þessa hugmynd mína þá verstu sem hann hefði heyrt, hvorki meira né minna. Versta hugmynd í heimi að fjölga hjúkrunarfræðingum, lögreglumönnum, sjúkraliðum, kennurum, vísindafólki, sálfræðingum og öðrum stéttum sem gera svo margt fyrir okkur hin og fyrir samfélagið. Þetta lýsi miklum mun á hugmyndafræði. Ég átta mig á hversu mikilvægir opinberir starfsmenn eru. Þeir skapa ekki bara verðmæti í sjálfu sér heldur gera þeir einkaaðilum fært að skapa sín verðmæti. Frú forseti. Stytting vinnuvikunnar er því ekki bara tækifæri til að minnka álag hjá opinberum starfsmönnum heldur er þetta einnig tækifæri til að búa til fleiri störf sem bæta í raun og veru þjónustuna við okkur öll. Það er sérstaklega góð hugmynd að taka þetta skref núna með myndarlegum hætti þegar okkur vantar störf. Hér blasir við tækifæri sem ég hvet ríkisstjórnina til að nýta sér.

Frú forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir með fyrirspyrjanda þegar hún mærir þessar góðu breytingar um styttingu vinnuviku. En það er auðvitað áhyggjuefni hvernig þessu verður mætt og ég er með hugann við heilbrigðisstofnanir. Það kom fram í máli mannauðsstjóra Landspítalans í gærkvöldi að það þyrfti sennilega að ráða a.m.k. 125 nýja starfsmenn og aðrir vaktavinnustarfsmenn eiga að hafa væntingar um að þetta færi þeim sérstakar kjarabætur, jafnvel að 15%. Hæstv. ráðherra nefnir að hið opinbera hafi gert ráð fyrir að breytingin kostaði rúma 4 milljarða. Er það ekki stórlega vanmetið? Bara þessir 125 starfsmenn kosta talsvert á annan milljarð króna í launakostnaði Landspítalans og svo erum við með heilbrigðisstofnanir út um gjörvallt landið. Þarf ekki að endurskoða þetta, hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim sem hér hafa tekið þátt. Ég tek undir það að við þurfum að fara vel yfir þetta. En ég tel samt sem áður að nú sé einstakt tækifæri til þess að minnka álag, minnka áhættu á kulnun og auka samverustundir fjölskyldna í samfélaginu. Þetta er sannarlega áskorun. Hér nefnir ráðherra 4,2 milljarða og að tveir þriðju af þeim kostnaði sé fyrst og fremst innan heilbrigðisþjónustunnar. Þar vitum við líka að álagið hefur verið mikið, launin þar hafa ekki alls staðar verið há og þess vegna hefur það fyrirkomulag, sem ráðherra talar um að við reynum að brjótast út úr, kannski náð að þróast. Það gæti þýtt að við þyrftum að borga betur. Ég tel að við gætum þurft að auka við það fjármagn og mér finnst vera kjörið tækifæri þar sem atvinnuleysi er mjög mikið, að við ráðum inn fólk í þetta mönnunargat, eins og hér var nefnt. Það er væntanlega töluvert af fólki sem hefur ekki verið að vinna vegna margvíslegra ástæðna, m.a. álags og annars slíks, innan þessara erfiðu kerfa okkar, sem eru sérstaklega löggæslan og heilbrigðisþjónustan. Gott og vel. Við verðum að reyna að nýta svigrúmið innan málaflokksins, ég tek undir það. En ég hef aðeins áhyggjur af því að það sé ekki nógu mikið innan stofnananna eins og við höfum verið að ræða, að reyna að gera betur þar, og svo varasjóðurinn. En einhvern veginn þurfum við að ná utan um þetta til framtíðar. Ef við nýtum fjármagnið innan þessa árs, þess rúmlega hálfa árs sem þetta nær til, þá þurfum við að horfast í augu við að við gætum þurft að gera meira en að hliðra til innan stofnana og innan málaflokksins um leið og við förum yfir hvernig til tekst.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem segja að þetta sé gríðarlega spennandi verkefni. Þetta er mikið framfaramál og þetta er stórmál fyrir vaktavinnufólk, ekki síst þá sem standa vaktir allan sólarhringinn, en þar getur vinnustundum fækkað niður í 32 stundir á viku. Eftir sem áður höfum við gefið okkur ákveðnar forsendur í þessu máli. Ég hef rakið það hér hvernig við mátum í upphafi heildarumfangið og kostnaðinn við þessa aðgerð og vil rifja það hér upp að í aðdraganda þess að við stigum þetta skref voru keyrð hér tilraunaverkefni þar sem menn þóttust sjá að hægt væri að fækka vinnustundum án þess að það kæmi niður á framleiðni eða að auka þyrfti kostnaðinn stórkostlega. Meðal annars með þá niðurstöðu í höndunum var ákveðið að stíga næsta skref, fyrst hjá dagvinnufólki og síðan í vaktavinnu. Þegar kemur að útfærslu á vaktavinnunni rekum við okkur hins vegar á mikilvægi þess að útfærslan gangi upp í samræmi við gefnar forsendur í upphafi. Þegar menn nefna hér að á einstökum stofnunum þurfi að ráða kannski 150 manns þá erum við komin dálítið langt frá niðurstöðunni um að hægt væri að viðhalda framleiðni með sama starfsmannafjölda ef útfærslan væri í samræmi við það sem tilraunaverkefnið gaf til kynna. Og ef það er svo að 4,2 milljarðar duga ekki heldur þurfi að bæta mörgum milljörðum þar ofan á þá hefur ríkið í þessu tilraunaverkefni - sem stendur í tvö ár í raun og veru vegna þess að það kemur til endurmats árið 2023 þar sem tekin verður ákvörðun um framhaldið - tekið á sig skuldbindingar sem eru langt umfram það sem að var stefnt. Það hlýtur að þurfa að taka tillit til þess, ekki eingöngu vegna samhengisins við það sem gerist á hinum almenna markaði heldur vegna þess að þá hefur ríkið tekið á sig að bæta kjörin langt umfram rammann sem um var samið. En við skulum vona að það gerist ekki. Við skulum vona að útfærsla stofnananna verði í þeim anda sem að var stefnt, 

Forseti. Á íslenskum vinnumarkaði hefur vinnandi fólk tryggt aðkomu sína að reglusetningu í gegnum verkalýðsfélög sem semja í gegnum kjarasamninga um kaup og kjör í tilteknum starfsgreinum eða á tilteknum vinnustöðum við atvinnurekendur eða samtök þeirra. Kjarasamningar kveða iðulega á um laun, vinnutíma, kaffi- og matarhlé, orlofsrétt, veikindarétt o.s.frv. En þótt kjarasamningar tryggi almenna aðkomu að reglusetningu tryggja þeir ekki aðkomu að ákvarðanatöku innan vinnustaða sem hafa þó óneitanlega mikil áhrif á líf starfsfólks. Þess vegna hef ég lagt fram þingsályktunartillögu um atvinnulýðræði sem er í meðferð hv. velferðarnefndar og ég vona nú að sú hv. nefnd fari fljótlega að skila því máli hingað inn í þingsal. Það er mikilvægt að tryggja aukið lýðræði og gagnsæi á vinnustöðum og það má gera með ýmsum hætti, t.d. með setu starfsmanna í framkvæmdastjórnum, eftirlitsstofnunum fyrirtækja, lögbinda ráðgjafarrétt eða setu í stjórn. Nú vill svo til að hæstv. ráðherra fer með hlut ríkisins í opinberum hlutafélögum sem eru nokkur og þar eru hæg heimatökin, sé vilji til þess, að auka atvinnulýðræði og þar með lyfta upp aðkomu starfsfólks. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort hann sé til í að skoða það að við færum í þessa átt og spyr: Í hvaða opinberu hlutafélögum hafa starfsmenn rétt til að tilnefna fulltrúa í stjórn? Samanber t.d. lög um Ríkisútvarpið, því að þannig er það þar. Telur ráðherra rétt í ljósi sjónarmiða um atvinnulýðræði að starfsmenn eigi að hafa lögbundinn rétt til að tilnefna fulltrúa í stjórn opinberra hlutafélaga eins og til dæmis Isavia ohf.? Hvaða réttindi og skyldur ættu slíkir stjórnarmenn að hafa? Ættu að vera nokkur stærðarmörk á þeim félögum? Það er þekkt út í heimi að það eru oft stærðarmörk á fyrirtækjum í hverjum starfsmenn hafa fulltrúa í stjórn. Að lokum: Telur ráðherra að það að veita starfsmönnum opinberra hlutafélaga rétt til að tilnefna fulltrúa í stjórn geti verið liður í aukinni lýðræðisvæðingu vinnumarkaðarins þar sem það verði meginreglan að starfsmenn eigi fulltrúa í stjórn fyrirtækja? Þetta er að einhverju leyti nýtt fyrir okkur þó að við þekkjum þetta, eins og hér var nefnt, úr Ríkisútvarpinu. En þetta er nú ekki byltingarkenndari hugmynd en svo að í Þýskalandi, sem er tiltölulega íhaldssamt samfélag, hefur atvinnulýðræði í einhvers konar mynd, þar með talið seta starfsmanna í stjórn, verið ríkjandi í ákveðnum fyrirtækjum af ákveðinni stærðargráðu frá seinna stríði.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé áhugavert að ræða þetta efni en ég ætla að byrja á því að bregðast við spurningum sem hér eru settar fram og svara því þannig að almennt hafa starfsmenn ríkisfyrirtækja ekki sérstakan rétt til að tilnefna fulltrúa í stjórnir. En félögin geta hins vegar ákveðið að fulltrúar starfsmanna eigi rétt á setu á stjórnarfundum, t.d. sem áheyrnarfulltrúar. Eina undantekningin er sú sem hv. þingmaður nefndi, að starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins tilnefna einn fulltrúa sem hefur tillögurétt en ekki atkvæðisrétt í stjórn Ríkisútvarpsins. Almennt gildir að félög í eigu ríkisins fara að hlutafélagalögum og eru slík ákvæði ekki fyrir hendi í hlutafélagalögunum í dag. Þetta þýðir þá um leið að almennt gildir sú regla að hæfir einstaklingar sem gefa kost á sér eru kjörnir á aðalfund af hluthafanum og ekki aðrir. Allir einstaklingar í stjórnum opinberra félaga bera sömu réttindi og skyldur gagnvart félaginu samkvæmt lögum um hlutafélög. Í almennri eigendastefnu félaga í eigu ríkisins eru settar fram kröfur og viðmið eigenda til starfseminnar til stjórnar og stjórnarhátta. Í eigendastefnunni, í kafla 4.1 og 4.2, er sérstaklega fjallað um réttindi og skyldur sem og ábyrgð og hæfi einstaklinga í stjórnum ríkisfélaga. Mikilvægt er að einstaklingar sem taka að sér stjórnarstarf í ríkisfyrirtækjum séu hæfir, með reynslu og þekkingu á starfsemi félagsins og gagnsæjum stjórnarháttum. Allt er þetta miðað við umhverfið eins og það er skrifað út í lögum í dag og hvernig eigendastefnan er í dag þannig að ég dreg það hér fram að ef til þess kæmi þá myndum við þurfa að tryggja þetta í lagarammanum í dag, ef við værum að búa til sérstakt stjórnarsæti fyrir fullgildan stjórnarmeðlim sem kæmi eftir tilnefningu frá t.d. starfsmannasamtökum. Ég vil sömuleiðis láta þess getið hér að starfsmenn fyrirtækja sem sitja einnig í stjórnum fyrirtækja geta orðið vanhæfir til ákvarðanatöku vegna stöðu sinnar sem starfsmenn. Þetta getur átt við, svo dæmi sé tekið, ef starfsmaður hefur sótt um stöðu forstjóra sem stjórnin ætlar að fara að ráða til félagsins. Þetta getur líka átt við ef unnið er í stjórn að endurskipulagningu og breytingum í félaginu sem hafa, svo dæmi sé tekið, áhrif á fjölda starfsmanna eftir að breyting hefur gengið í gegn og þar með getur endurskipulagning haft áhrif og jafnvel bein áhrif á starf einstaklingsins. Þetta er eitthvað til að hafa í huga. Samkvæmt lögum um hlutafélög skulu einstaklingar sem missa hæfi vegna tengsla eða annarra hagsmuna víkja úr stjórn félagsins tímabundið á meðan málið er þar óafgreitt. Það getur þess vegna verið ákveðnum vandkvæðum bundið að ná því fram að fá virkilega virkt lýðræði inn í stjórnina þar sem tekið er tillit til allra sjónarmiða við ákvarðanatöku. Sérstaklega á þetta við ef ákvarðanir sem eru til umræðu í stjórninni hafa bein áhrif á starfsmennina, á starfsemina sem slíka, og einkum ef viðkomandi yrði beinlínis vanhæfur. En með þessu vil ég ekki varpa skugga á mikilvægi þess að rödd starfsmannanna heyrist líka við slíka ákvarðanatöku. Það er spurning hvernig stjórn og framkvæmdastjóri virkja það samráð sem er mikilvægt við stefnumótun og breytingar í áherslum í starfsemi félaga við starfsmannafélag eða lykilstarfsmenn hverju sinni. Þetta getur verið breytilegt frá einu félagi til annars. Í blálokin held ég að það geti verið ótvíræðir kostir í þessu fyrirkomulagi að tryggja með formlegum hætti einhvers konar lágmarkssamráð og -samtal, að það sé formbundið í félögum hvernig samráð er tryggt. Við erum jú í mörgum tilvikum að tala um lífsviðurværi fólks 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mér þótti það mjög gott af því að hæstv. ráðherra kom í raun inn á stærstu álitamálin hvað þetta varðar. Það er umdeilanlegt hvort starfsmenn eigi að eiga setu í stjórn eða hvort eigi að reyna að tryggja það sem hefur nefnt atvinnulýðræði með öðrum hætti. Það var ákveðin skemmri skírn hjá mér, ekki síst til að fá umræðuna í gang, að spyrja hreint út í opinberu hlutafélögin, því að eins og hæstv. ráðherra segir þá hafa þau rétt til að haga sínum málum þannig að starfsmenn geti tilnefnt áheyrnarfulltrúa. Ég held að hæstv. ráðherra hefði ýmislegt um það að segja ef hans vilji væri í þá átt að slíkt yrði gert, ef hann gæfi það út. En enn vænna þykir mér um þær hugleiðingar hæstv. ráðherra, þó að ég ætli ekki að vitna beint til orða hans, að honum þætti ekki algalið að skoða þessa hluti. Ég spyr þá hæstv. ráðherra hvort honum finnist ekki einboðið að við gerum einmitt það, því að sú tillaga til þingsályktunar sem ég lagði fram fyrr í vetur fjallar akkúrat um að ráðherra málaflokksins og aðilum vinnumarkaðarins verði falið að skipa starfshóp þar sem farið verði yfir tillögur og gerðar tillögur um hvernig auka megi lýðræði á vinnustöðum. Þá er akkúrat verið að horfa til þess að reyna að finna þá leið sem hentar best í ljósi allra þeirra álitaefna sem hæstv. ráðherra dró réttilega fram áðan. Innan verkalýðshreyfingarinnar eru skiptar skoðanir um hver sé besta leiðin. Það eru stór verkalýðsfélög sem telja að starfsmenn í stjórn séu rétta leiðin. Ég held persónulega að það sé betra en ekkert. En ég held að mest sé um vert að setjast yfir þetta og skoða. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann styðji ekki að slíkur starfshópur verði stofnaður.

Virðulegi forseti. Ég vil nú síst af öllu láta mála mig upp sem andstæðing þess að mál séu skoðuð. Ég er hlynntur því að skoða og kanna, en það er alltaf spurningin þegar maður styður að komið sé á fót starfshópi, hvort með því sé komin einhvers konar skuldbinding til að eitthvað gerist eða hvort menn vilji bara fara ofan í saumana á hlutunum. Ég er dálítið staddur þar enn þá að mér finnst til þó nokkuð mikils að vinna að skoða þetta. Nú hef ég setið í stjórnum margra félaga og þegar maður lítur til baka getur maður alveg fullum fetum sagt að það hefði örugglega í mörgum tilvikum verið gagn að því að hafa við borðið sjónarmið frá reyndum starfsmanni, einhverjum sem t.d. þekkir vel sögu félagsins og kúltúrinn í félaginu, þekkir vel, ja, við skulum bara segja hvað verið er að ræða á kaffistofunni og hvernig fyrirhugaðar breytingar, sem eru til umræðu í stjórn, gætu haft áhrif á starfsanda og þar af leiðandi framleiðni og afköst í félaginu. Í öðrum tilvikum hafa án vafa oft verið til skoðunar í stjórnum mál sem slíkur starfsmaður myndi hafa minna um að segja eða takmarkaðra innlegg. En ef menn útfæra svona hugmyndir rétt, og þar kemur margt til greina af því sem við höfum velt upp hérna, eins og áheyrnarfulltrúar eða einhvers konar formlegt samráð sem tryggir að sjónarmið komist að, þá held ég að til mikils gæti verið að vinna.