Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 199, um rjúpnarannsóknir, og þskj. 200, um landshlutaverkefni í skógrækt, báðar frá Þorsteini Sæmundssyni.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar-, og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Það er skemmtileg tilbreyting að heyra Sjálfstæðismenn tala síðustu daga um mikilvægi þess að Ísland sé frjálst og opið og tækifærin sem felast í að bjóða erlent fólk velkomið hingað til að efla íslenskt samfélag og atvinnulíf, það er frábært. Það er mikilvægt að laða til okkar fólk til að láta þjóðina halda áfram að vaxa og dafna þannig að hér verði fjölbreytt og samkeppnishæft samfélag. Miðað við yfirlýsingarnar hélt ég skamma stund að verið væri að gera einhverjar kerfisbreytingar í útlendingamálum. Kerfið er þunglamalegt og óbilgjarnt í garð fólks utan EES sem flyst hingað og óvinveitt umsækjendum um alþjóðlega vernd. Ríkisstjórnin hefur ekkert gert til að reyna að laga það, þvert á móti, og því vakti þetta ákveðna von. En það kom á daginn að fagnaðarlætin snerust um að nú á að leyfa efnuðum Íslendingum utan EES að koma hingað og vinna fjarvinnu fyrir erlend fyrirtæki í allt að sex mánuði án þess að greiða tekjuskatt á Íslandi. Ríkisstjórnin er sem sagt að opna fyrir eins konar Covid-ferðamennsku hratt og örugglega. Það er ágætishugmynd en á sama tíma eru fréttir um fjölskyldu frá Senegal sem hefur búið hér í sjö ár. Fjölskyldufaðirinn hefur stundað vinnu, borgað tekjuskatt í samræmi við það og lagt til samfélagsins. Dætur þeirra fæddust hér á landi, hafa alist hér upp alla tíð og aldrei komið til útlanda, herra forseti. Eldri stúlkan, sex ára, talar góða íslensku og er að læra að lesa með bekkjarfélögum sínum í Vogaskóla. Hér eru tvö ríkisfangslaus börn sem þekkja ekkert annað en íslenskt samfélag, en þau eru hins vegar ekki velkomin og ég spyr: Er hæstv. ráðherra jafn opinn fyrir því að greiða götu þeirra hratt og örugglega?

Virðulegi forseti. Vandinn í umræðu um þessi mál er einmitt þegar menn gera eins og hv. þingmaður, að rugla öllu saman sem snertir þennan málaflokk og setja í eina skál og hræra mjög hratt og kippa síðan einhverju upp og segja: Er þetta í lagi? Menn verða að geta gert greinarmun í umræðu um þessi mál á milli þeirra sem eru að flýja heimkynni sín, flýja stríðsástand, sækjast eftir alþjóðlegri vernd, og geta rætt um reglurnar sem við ætlum að láta gilda um þann málaflokk og síðan útlendingalögin í víðara samhengi, þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist vegna EES-samstarfsins og hvernig við ætlum að taka á t.d. dvalarleyfum og atvinnuréttindum þeirra sem eru utan EES. Þetta er sitthvor umræðan, sitt málið hvort. Að vísa til breytinga sem við erum að gera núna til þess að gera fólki sem vill koma tímabundið, vera hérna allt að hálfu ári og vinna frá Íslandi vegna starfa sem það hefur í útlöndum og vegna launa sem koma þaðan og rugla því saman við fjölskyldu frá Senegal sem leitar hér eftir alþjóðlegri vernd er auðvitað bara einhvers konar skrum í umræðunni. Þessi mál eiga ekkert sameiginlegt. En við skulum endilega ræða það hvernig við gætum t.d. opnað fyrir möguleika okkar Íslendinga til að njóta krafta sérfræðinga sem vilja koma hingað, prófessora sem eru utan EES og vilja kenna við háskólana, vilja vera hérna kannski árlangt eða eitthvað slíkt, eða ræðum um aðra sérfræðinga sem vilja koma hingað og vinna. Helsti þröskuldurinn í vegi fyrir því, hv. þingmaður, er forgangsréttarákvæði kjarasamninga. Mál einstakra fjölskyldna verða síðan að fá málsmeðferð, skjóta málsmeðferð. Ég ætla bara að segja alveg eins og er: 

Ég átti nú hálft í hvoru von á að hæstv. fjármálaráðherra myndi fara að ræða um að dýpka umræðuna eins og hann gerir gjarnan þegar hann veit ekkert í sinn haus. Hér er það hann sem grautar saman allri umræðu. Ríkisstjórnin hefur haft þrjú ár til þess að laga kerfið sem snýr að útlendingum og fólki sem hingað kemur. Hún hefur ekkert gert nema að leggja í þrígang fram frumvörp sem eru afturför. Að flýja heimkynni sín? Varla eru þessir Covid-ferðamenn, sérfræðingarnir, prófessorarnir, að flýja heimkynni sín. Fjölskylda frá Senegal er ekki að óska eftir alþjóðlegri vernd, hún er að sækja um dvalarleyfi. Þetta er fólk sem hefur verið þátttakendur í íslensku samfélagi. Fjölskyldufaðirinn hefur unnið hér, hann hefur borgað skatta til samfélagsins. Og börnin eru búin að vera hérna í sex ár, eins og hæstv. ráðherra sagði, og ég skil heldur ekki af hverju þau fá ekki að vera hérna áfram.

Virðulegi forseti. Alþingi er ekki úrskurðarnefnd í málefnum útlendinga, það er bara ekki þannig. Hér gilda lög og reglur og við eigum þá að ræða um það hvort við viljum breyta lögunum, hvort við viljum breyta reglunum, hvort eitthvað sé bogið við framkvæmd laganna. Ég ætla bara að upplýsa hv. þingmann um það að ég er ekki með þetta mál til úrskurðar í mínu ráðuneyti. Þetta er málaflokkur á forræði annars ráðherra og ég þekki bara ekki málavöxtu þessa tiltekna máls. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að það er eitthvað bogið við það að fólk sem hefur búið svo lengi hér á Íslandi sé enn með sín mál óleyst, ég get vel tekið undir það. En ræðum þá hvers vegna það er. Á hvaða forsendum kom þetta fólk í upphafi til Íslands? Á hvaða grundvelli hóf það búsetu á Íslandi? Hver var staða þess þá? Hvernig hefur hún breyst yfir tíma o.s.frv.? Við getum alveg rætt þetta og spurt okkur hvort lögin þurfi að taka breytingum. En það er hv. þingmaður sem er að blanda þessu máli saman við öll hin tilvikin sem við erum að berjast fyrir breytingum á, t.d. til þess að við fáum öflugt fólk til að vinna að uppbyggingu þessa samfélags.

Virðulegi forseti. Stjórnlagadómstóll Póllands komst að þeirri niðurstöðu fyrir skemmstu að þungunarrof vegna fósturgalla stangist á við stjórnarskrá landsins, reyndar eftir að flokksmenn Laga og réttlætis höfðu rýnt dóminn að mestu og komið að sínum mönnum. Þungunarrofslög í Póllandi eru ströngust í Evrópu, einnig fyrir þennan umdeilda dóm. 98% löglegra fóstureyðinga í Póllandi vegna þessa ákvæðis er vegna fósturskaða - löglegra. Með þessu er ætlunin hjá Lögum og réttlæti og dóminum að þrengja enn frekar að kvenfrelsi og mannréttindum í landinu. Dómurinn vakti eðlilega sterk viðbrögð í Póllandi með gríðarlegri mótmælaöldu, en einnig á meðal kvenréttindasamtaka víða um heim og hjá Evrópusambandinu, sem harmaði niðurstöðu pólska dómstólsins. Mannréttindadómstjóri sambandsins sagði daginn dapurlegan og forsætisráðherra Íslands lýsti yfir verulegum áhyggjum yfir stöðu kvenna í Póllandi. Ríkisstjórnarflokkurinn í Póllandi, Lög og réttlæti, sem er reyndar systurflokkur Sjálfstæðisflokksins í ACRE, þ.e. blokk íhaldsflokka í Evrópu sem tortryggja m.a. allt Evrópusamstarf, hefur lengi haft á stefnuskrá sinni að þrengja enn að rétti kvenna til þungunarrofs. Ég geri mér vissulega grein fyrir því að þetta mál er viðkvæmt innan Sjálfstæðisflokksins þar sem átta þingmenn Sjálfstæðisflokksins greiddu atkvæði gegn þungunarrofi og stjórnarfrumvarpi heilbrigðisráðherra. En ég vil engu að síður spyrja hæstv. ráðherra, af því að hér snýst þetta um réttindi kvenna, þetta snýst um mannréttindi. Ég vil spyrja formanns Sjálfstæðisflokksins og hæstv. fjármálaráðherra: Deilir hann þessum áhyggjum, sem forsætisráðherra lýsti mjög skýrt hér á Íslandi og reifaðar hafa verið vegna stöðu kvenna í Póllandi? Eða er hæstv. ráðherra á þeirri skoðun að konur eigi algerlega tilneyddar að ljúka meðgöngu þrátt fyrir að ljóst sé að barn muni ekki lifa það af eða töluverð áhætta geti fylgt því, bæði fyrir móður og barn?

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þingmaður er að fara hér. Til dæmis er vísað í það að nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafi ekki stutt frumvarp til breytinga á reglum um þessi efni. Þá skulum við spyrja okkur hvers vegna það var, um hvað athugasemdir þingmannanna snerust. Snerust þær um það að hv. þingmenn vildu taka upp reglurnar sem er verið að vísa í að gildi í Póllandi? Verið er að gefa það í skyn hér. Þvílíkur þvættingur, þvílíkur málflutningur. Það er algerlega með ólíkindum að hlusta á þetta, þetta er einhver ömurlegasta tilraun sem ég hef hlustað á lengi til að tengja Sjálfstæðisflokkinn við eitthvert hneykslismál út í Evrópu. Má ég biðja um að þetta sé á aðeins hærra plani? Ég styð reglurnar sem gilt hafa á Íslandi og persónulega hafði ég athugasemdir við það við hvaða viku skyldi miðað. Ef það er eitthvað óskýrt þá er sjálfsagt að greina frá því. Fyrir því voru málefnaleg rök og þetta var atriði við lagasetninguna á Íslandi sem var margrætt. Fjölmargar athugasemdir bárust hingað til þingsins, skiptar skoðanir eru um þetta. Finnst mér að reglurnar í Póllandi séu til fyrirmyndar? Nei. Hef ég áhyggjur af stöðu kvenna vegna þess? Já, mér líst ekki á það. Ég held hins vegar að ef við lyftum aðeins höfðinu og litum víðar í kringum okkur í heiminum myndum við finna fjöldann allan af löndum þar sem staðan er jafn slæm eða verri. Hvað hefur það með Sjálfstæðisflokkinn að gera og atkvæðagreiðslu um mál heilbrigðisráðherra fyrr á þessu ári? Ég skil ekkert hvað er verið að fara.

Virðulegi forseti. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra hafi farið öfugu megin fram úr rúminu. Þetta var einföld spurning: Lýsir hann yfir sömu áhyggjum og forsætisráðherra yfir stöðu kvenna og réttindum kvenna sem er verið að skerða í Póllandi? Það er ósköp einfalt að lýsa því yfir. Já, þetta tengist því að það er um systurflokk Sjálfstæðisflokksins að ræða  En spurning mín var einföld og það var erfitt fyrir ráðherra að svara þessu: 

Forseti biður hv. þingmenn að gæta að tímamörkum.

Virðulegi forseti. Ég tel í fyrsta lagi, af því að hér er farið um víðan völl, að hv. þingmanni, hvað sem henni finnst um það, gangi ekkert sérstaklega vel að koma að einfaldri spurningu. Hún leggur lykkju á leið sína til þess að draga inn í málið alls konar óskylda hluti. Í fyrsta lagi þá ætla ég að segja þetta um stöðu kvenna í Póllandi: Ég hef sömu áhyggjur og forsætisráðherra af þessari breytingu. Við getum rætt það. En hv. þingmaður er að setja hér á dagskrá allan andskotann annan sem hefur ekkert með þetta mál að gera. 
             Virðulegi forseti. Ég biðst forláts en það hefur ekkert með málið að gera hvort Sjálfstæðisflokkurinn er í flokkasamstarfi á vettvangi Evrópusamvinnu með einhverjum flokkum og það þýði að hann fylgi sömu stefnu og þeir í öllum málaflokknum. Þetta er bara ekki boðleg nálgun. Þetta er bara aum og ömurleg tilraun til að koma höggi á Sjálfstæðisflokkinn út af einhverju sem er að gerast úti í Póllandi.

Virðulegur forseti. Það virðist sem veikt fólk hafi verið svelt til hlýðni á Arnarholti, ekki fengið mat, lokað inni vikum saman. Þetta hefur ekkert breyst. Stefna stjórnvalda er enn að svelta fatlað fólk til hlýðni. Nú er það gert með fjárhagslegu ofbeldi á þann hátt að hækka ekki lífeyrislaun nema um brot af launaþróun og nú bara um 3,6% um næstu áramót. Kerfisbundið hefur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn svelt fólk til hlýðni. Lífeyrislaun eru svo naumt skömmtuð að lífeyrir dugir ekki fyrir brýnustu nauðsynjum eins og húsaskjóli, mat og lyfjum. Fólk sér ekki fyrir að hann dugi fram í miðjan mánuðinn og þá er veikt fólk búið að velta hverri krónu fyrir sér. Formaður Öryrkjabandalagsins skrifaði orðrétt, með leyfi forseta: „Öryrkjabandalagið harmar valdníðslu á fötluðu fólki bæði þá og nú og hvetur stjórnvöld til að tryggja fötluðu fólki „líf til jafns við aðra“. Hugur okkar er hjá þeim sem máttu þola þessa nauðungarvist, sem og hjá aðstandendum og öllu fötluðu fólki á Íslandi. Stjórnmálamenn nútímans hvetjum við til að íhuga hvernig söguritarar framtíðar fari með verk þeirra, því í því samfélagi sem við höfum búið okkur, finnast örugglega fleiri Arnarholt. Kannski er eitt í næsta húsi við þig.“ Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér eftir 50 ár að saga þessarar ríkisstjórnar verði skráð? Sér hann fyrir sér að farið verði í skaðabótamál vegna þess að fólk hefur nauðugt verið lokað í íbúðum sínum eða inni á stofnunum vegna Covid? Það eina sem það hefur séð er grímuklætt fólk í búningum eða hinir sem eru heima og hafa ekki séð neinn vegna hræðslu við að smitast. Fólkið kemst ekki út í búð til að kaupa mat, á ekki fyrir mat, kemst ekki í biðraðir eftir mat. Hvað sér ráðherra fyrir sér að þetta fólk eigi að gera?

Virðulegi forseti. Mér er ákveðinn vandi á höndum, ég átta mig ekki alveg á því um hvað er spurt nákvæmlega. En hér er verið að lýsa stöðu fólks sem þarf að treysta á almannatryggingakerfið og ég get tekið undir það með hv. þingmanni að ástæða er til að hafa áhyggjur af því að margt af því fólki einangrast vegna sóttvarnaráðstafana. Við þurfum að vera meðvituð um það og það er hluti af ráðstöfunum í heilbrigðis- og félagsmálum sem við þurfum að sinna. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram annars, að öðru leyti, um almannatryggingakerfið, að við getum verið stolt af því kerfi, að við getum verið stolt af því, Íslendingar, að hafa náð á nokkrum áratugum að byggja upp jafn öflugt velferðarnet og okkur hefur tekist að gera hér. Það er svo langt í frá að það sé sjálfsagt. Hér er landsframleiðslan með því hæsta sem gerist í heimi, ef horft er á landsframleiðslu á mann, og við höfum skilað ávinningnum af því mjög ríkulega aftur út í heilbrigðis- og velferðarmál. Þannig er öryggisnetið sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni, og segir mjög götótt, slitið og fara illa með fólk, þó að, þrátt fyrir þessi stóru orð, það sé eitt það besta og öflugasta sem í boði er í heiminum. Það er bara þannig. Við þurfum hins vegar áfram að gera umbætur á þessum kerfum og unnið hefur verið að því á undanförnum árum. Þetta eru flókin kerfi. Bótaflokkarnir margir, réttindaflokkarnir margir, alls konar viðbætur við kerfin eins og afslættir vegna komu á heilbrigðisstofnanir og ýmissar annarrar þjónustu spila hér inn í. Þessi mál þarf að ræða af einhverri yfirvegun til að komast að niðurstöðu um það hvaða breytingar eru bestar næst.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Hann telur greinilega að fólk geti lifað á landsframleiðslu og meðaltali. Það tel ég ekki. 220.000 kr. á mánuði, það lifir enginn á því, fólk tórir á því. En hvað segir hann um hina sem eiga að lifa á enn þá minna, þá sem hafa lent í búsetuskerðingum, 90% af því lægsta sem er til á Íslandi? Nei, þetta fólk hlýtur að hafa það rosalega gott. Það breytir engu hversu kerfið er gott meðan fólk sveltur, meðan það eru 10.000 börn sem lifa í fátækt. Við erum líka með kerfi þar sem núna hefur komið í ljós að það eru 10.000 börn sem hafa orðið fyrir vanrækslu eða ofbeldi. Þá er kerfið okkar að bregðast gjörsamlega. Og kerfið er að bregðast gjörsamlega þegar við lesum það aftur og aftur hvernig komið er fram við veikt og slasað fólk og eldri borgara þjóðfélagsins. Það er ömurlegt að þurfa aftur og aftur að standa frammi fyrir því. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: 

Virðulegi forseti. Það er að sjálfsögðu markmið okkar að byggja hér upp samfélag og samfélagsgerð sem tryggir að enginn verði út undan. Ég held hins vegar að við getum ekki handstýrt lífi hvers og eins, og að okkar hlutverk á vettvangi stjórnmálanna sé kannski fyrst og fremst að tryggja tækifærin til að njóta sín í lífinu. Hv. þingmaður nefnir gjarnan í ræðustól tölur úr almannatryggingakerfinu, eins og 220.000 kr. Mig langar að vekja athygli á því að hlutfall þeirra í örorkukerfinu sem eru á berstrípuðum lágmarksbótum með engar aukagreiðslur og ekkert annað, liggur einhvers staðar í kringum 1% eða 2% - 1% eða 2%. Þá er sem sagt í þeirri umræðu verið að sleppa hinum 98%. Þetta kerfi hefur verið byggt þannig upp að við höfum lagt áherslu á að viðbótargreiðslur komi, t.d. vegna barna, með mjög öflugum barnalífeyri. Við erum með mjög öfluga styrki vegna þeirra sem búa einir. Við erum með alls konar ökutækjastyrki og hinar og þessar tegundir af styrkjum. 

Virðulegur forseti. Mig langar við þetta tækifæri að eiga orðastað við hæstv. fjármálaráðherra um innanlandsflug og stöðu þess. Ég tók mál upp í umræðu um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025, þann 6. október sl., við hæstv. samgönguráðherra sem sneri að því hvernig á því stæði að gjaldtaka af innanlandsflugi hefði ekki verið lækkuð til samræmis við það sem var gert í Keflavík strax og Covid brast á. Samgönguráðherra benti þá á það réttilega að fyrrverandi aðstoðarmaður samgönguráðherra ætti að þekkja það að Isavia er auðvitað á forræði fjármálaráðherra, eins og hæstv. samgönguráðherra sagði, með leyfi forseta: „Isavia heyrir undir fjármálaráðuneytið hvað rekstur varðar. […] Það hafa engin skilaboð farið frá samgönguráðuneytinu um það hvernig stjórn eða stjórnendur Isavia eiga að haga sér í einstökum málum sem varða viðskiptavini þeirra.“ Af þessu verður ekki ályktað annað en að samskiptin hafi farið í gegnum fjármálaráðuneytið hvað þetta varðar. Staðan er sú núna að meira og minna öll gjöld hafa verið felld niður í Keflavík, sem má segja að sé eðlilegt í því ótrúlega ástandi sem flugið býr við þessa mánuðina og misserin. En í innanlandsflugi hefur verið tekið fullt gjald allan þann tíma en veittir ákveðnir greiðslufrestir sem nú eru liðnir að megninu til. Mig langar við þetta tækifæri að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvers vegna var sú ákvörðun tekin að gjaldtaka af innanlandsflugi héldist óbreytt á meðan hún var felld niður á Keflavíkurflugvelli? Í öðru lagi: Kemur til greina að endurskoða þetta og þá jafnvel með afturvirku uppgjöri gjaldenda?

Virðulegi forseti. Því er til að svara að sú ákvörðun að fella niður gjöld á Keflavíkurflugvelli kemur í raun og veru frá Isavia. Hugmyndin var rædd við ráðuneytin eftir að þetta hafði borið á góma í stjórn og meðal stjórnenda Isavia og við höfum í sjálfu sér ekki tekið neina sjálfstæða ákvörðun um að halda áfram gjaldtöku á innanlandsflug. Við höfum hins vegar verið að gera aðra hluti í innanlandsfluginu eins og loftbrúin er til vitnis um, til að greiða fyrir ódýrari samgöngum með flugi fyrir landsmenn sem búa í ákveðinni fjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu. Ég get sagt fyrir mitt leyti að ég er svo sem alveg opinn fyrir því að skoða eftir aðstæðum þörfina fyrir breytingar á gjaldskrá Isavia tímabundið vegna Covid-ástandsins. En ég held hins vegar að ef við ætlum að ræða innanlandsflugið í einhvers konar stærra samhengi þá þurfum við að taka fleira með í reikninginn og spyrja okkur út í þessa þróun sem hefur verið undanfarin ár, hvort ástæða sé til að hafa áhyggjur af því að hún haldi áfram eða hvort loftbrúin muni kannski brúa bilið, stoppa upp í þetta gat, mögulega vinda ofan af þeirri þróun sem hefur verið. Þetta segi ég vegna þess að maður finnur svo sterkt fyrir því þegar maður fer um landið hversu gríðarlega mikilvægar flugsamgöngurnar eru fyrir fólkið sem býr langt frá höfuðborgarsvæðinu. Það getur haft veruleg áhrif á vilja fólks til að flytja vegna atvinnu út á land og hefur líka mikil áhrif á vilja fólks sem hefur alist þar upp til þess að búa þar áfram ef 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir gott svar. Loftbrúin er í sjálfu sér lengri tíma aðgerð og stígur ekki inn í þetta Covid-ástand sem nú er uppi í innanlandsfluginu. En það er hárrétt sem hæstv. ráðherra kemur inn á, að þessi langtímaþróun á innanlandsfluginu sé þyngri en tárum taki, og gjaldtakan á innanlandsflugið auðveldar ekki þá stöðu. Ég vil bara grípa boltann á lofti frá hæstv. ráðherra hvað það varðar að þessi mál verði skoðuð sérstaklega. Þó að ekki hafi verið tekin sérstök ákvörðun um að fella niður gjaldtöku á innanlandsfluginu, þá er í núverandi ástandi það að gera það ekki, af því ég tel mig vita að um þetta hafi verið rætt, líka ákvörðun. Þannig að ég vil bara hvetja hæstv. ráðherra til að taka þetta til skoðunar hið snarasta því að núverandi staða er bæði ósanngjörn og óbærileg. Og sannast sagna er staða innanlandsflugsins fullkomlega í köku víða um landið, hvað marga flugleiðir varðar.

Virðulegur forseti. Ég get bara sagt það að við samgönguráðherra höfum reglulega rætt þessi mál og ég veit að samgönguráðherra hefur töluverðar áhyggjur af innanlandsfluginu, bæði af þeim leiðum sem hafa gengið án beins ríkisstuðnings en hinar leiðirnar hafa líka verið til skoðunar. Mér finnst hv. þingmaður vera að benda á málaflokk sem skiptir miklu að við pössum upp á. Staðan er einfaldlega sú að mörgum þykir dýrt að styðja við flugsamgöngur um landið, en þegar betur er að … 

Já.

Ég skal ljúka máli mínu með því að segja að það getur verið dýrara að gera ekkert í þessum málum en að reyna að styðja við flugsamgöngurnar. Kostnaðurinn af því sem getur gerst, ef heilu byggðirnar flosna upp, getur verið gríðarlega mikill.

Forseti biður hæstv. ráðherra velvirðingar á því að hann skyldi þurfa að tala á rauðu ljósi. En það var nú reyndar einu sinni farin heil fundaferð um landið á rauðu ljósi.

Virðulegi forseti. Mannréttindi, ferðafrelsi, atvinnufrelsi og einstaklingsfrelsi hefur verið skert á fordæma- og fyrirvaralausan hátt hérlendis síðastliðna níu mánuði og yfirstandandi aðgerðir, sem eru þær hörðustu hingað til með viðamiklum og íþyngjandi lokunum, auk grímuskyldu alveg niður á grunnskólastig, hafa valdið landsmönnum töluverðum miska. Nú berast ánægjulegar fréttir um þróun bóluefnis gegn Covid-19. Virkni lyfsins á þessum stigum rannsókna er afburðagóð og eins virðist styttast í að sjálf bólusetningin verði hafin á Evrópusvæðinu. En í ljósi þess að um er að ræða flóknar forsendur og að lyfjaþróun er tilraunakennd framkvæmd getur eins og gefur að skilja brugðið til beggja vona í þessum efnum. Jafnvel þó að allt gangi meira og minna að óskum sjáum við fram á að bróðurparturinn af næsta ári fari í að bíða eftir lyfinu og hefja svo nokkuð tímafrekt bólusetningarstarf. Því eru yfirgnæfandi líkur á að við komum til með að sjá fleiri Covid-bylgjur hérlendis á næstu mánuðum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann líti svo á að meðalhófs hafi verið gætt í notkun sóttvarnaheimilda í yfirstandandi hertum aðgerðum eða hvort ráðherra líti svo á að frelsi hafi verið takmarkað umfram það sem aðstæður gáfu tilefni til. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þeirra ummæla sem stjórnarliðar flokks hans hafa viðhaft síðustu daga í ræðu og riti og eins í ljósi þeirra ummæla sem ráðherra sjálfur lét falla í Kastljóssviðtali á þriðjudagskvöld, hvort hann hyggist beita sér gegn því innan ríkisstjórnarinnar að aftur verði gripið til jafn harðra sóttvarnaaðgerða og nú eru í gildi. Og ef svo er, út frá hvaða forsendum myndi ráðherra gera það?

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að segja að árangur okkar Íslendinga í því að fást við þessa veiru, útbreiðslu hennar, hefur vakið mikla athygli og hann er almennt séð mjög góður. Við erum að glíma núna við seinni stóru bylgjuna og það má halda því fram að hún eigi rætur sínar að rekja til þess að við slökuðum aftur á sóttvörnum. En ég ætla ekki að þykjast geta fellt dóma um að það hefði mátt fara öðruvísi að eða að ef einhverjar aðrar ákvarðanir hefðu verið teknar væri fyrirsjáanlegt að mál hefðu þróast á annan og betri veg. Hér er spurt um nokkur mjög stór mál. Í fyrsta lagi er ég spurður að því hvort meðalhófs hafi verið gætt. Það er ekki auðvelt að kveða upp úr með það nákvæmlega hvort meðalhófs hafi nákvæmlega verið gætt í hverju og einu tilviki, við hverja og eina ákvörðun. En ég hef hins vegar staðið nokkuð nærri þessum ákvörðunum, verandi í ríkisstjórn, og ég hef orðið var við það að menn eru mjög að passa sig á því, við útfærslu reglna á þessu sviði, að gæta meðalhófs. Það má síðan alltaf hafa skoðun á því hvort menn séu að dansa á línunni. Ég get alveg sagt fyrir mitt leyti að stundum hefur manni fundist að hinar tölulegu staðreyndir sem við höfum í höndunum hverju sinni gefi kannski ekki tilefni til að ganga alveg jafn langt og við erum að gera á einstaka sviðum. Það liggur t.d. fyrir að við höfum verið að stöðva atvinnustarfsemi þar sem einstaklingsþjónusta er undir, snyrtistofur, hárgreiðslustofur og slíkir aðilar hafa þurft að loka starfsemi sinni. Það er mjög fátítt að það sé gert í öðrum löndum. Það er nokkuð alvarlegt að gera það vegna þess að þarna er auðvitað um lífsviðurværi fólks að ræða og við höfum þurft að bregðast við því.

Forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ríkisstjórnin, sóttvarnayfirvöld og við öll höfum eðlilega og endurtekið kallað eftir samstöðu og samvinnu þjóðarinnar í baráttunni við veiruna. Það er því ósköp eðlilegt að hæstv. ráðherra sé spurður um samstöðu stjórnarinnar um þær aðgerðir sem framkvæmdar eru. Samflokksfólk ráðherra hefur upp á síðkastið látið þung orð falla um sóttvarnaaðgerðir og einn hv. þingmaður hefur sett aðgerðir ríkisstjórnarinnar í samhengi við alræði og sagst vera hættur meðvirkni með eigin ríkisstjórn. Álítur hæstv. ráðherra ekki að þingflokkurinn þurfi að útkljá mál sem þessi innan eigin raða áður en ákvarðanir um jafn alvarleg inngrip í líf fólks eru teknar? Hefur hann engar áhyggjur af því að vantraustsyfirlýsingar á ríkisstjórnina frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins geti ýtt undir rof á samstöðu og jafnvel andspyrnu við sóttvarnaaðgerðir í samfélaginu?

Virðulegi forseti. Ég lít þannig á að það sé grundvallarforsenda fyrir því að við komumst að skynsamlegri niðurstöðu að það eigi sér stað opin og gagnrýnin umræða um ákvarðanir sem stjórnvöld taka. Við megum aldrei ganga út frá því, jafnvel þótt mikið sé undir, að stjórnvöld eigi að hafa og hljóti að hafa allar heimildir til þess að grípa inn í líf fólks og rekstur fyrirtækja. Hérna erum við sérstaklega í þessu tilviki að tala um það hvort nægur lagagrundvöllur sé fyrir öllum þessum ráðstöfunum. Við höfum fengið ábendingar frá Páli Hreinssyni sem skilaði skýrslu um það og mér finnst að það liggi mjög á að þingið fái til meðferðar breytingar sem hann sagði nauðsynlegt að gera á lögum um þetta efni. Ég hef engar áhyggjur af því að það muni grafa undan samstöðu í samfélaginu að við tökum þessa umræðu opið og heiðarlega. Ég hef engar áhyggjur af því. Ég treysti Íslendingum mjög vel til að vera virkir þátttakendur í því og fjalla um þau mál og komast að niðurstöðu 

Hæstv. forseti. Sú sem hér stendur er mikil áhugamanneskja um eflingu byggða um allt land. Þess vegna vakti það mikla lukku þegar hæstv. iðnaðarráðherra sagði í samtali við hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur í umræðu um fjármálaáætlun fyrr í haust, með leyfi forseta: „Varðandi þrífösun rafmagns erum við að fara í meiri háttar framkvæmdir núna. Og með þessari nálgun, að greiða flýtigjald, er okkur í raun að takast að fara í jarðstrengjavæðingu í dreifikerfinu á fimm árum í stað 15. Þannig að við áætlum að ná því á þeim tíma, sem er mikið framfaraskref því að ekki er langt síðan menn sáu ekki fram úr því að geta klárað verkefnið nema á 15 árum en ekki fimm.“ Áformin eru góð en eitthvað annað virðist vera í gangi í raunheiminum. Eðlilega hafa menn um allt land kallað eftir þrífösun því að það eykur möguleika manna til atvinnuuppbyggingar, sem aftur styrkir byggðir. Velti ég fyrir mér víðfeðmum sveitum eins og Fljótsdalshéraði og Jökuldal þar sem langt er á milli bæja og vegalengdir miklar. Samkvæmt upplýsingum sem sú sem hér stendur hefur aflað sér virðist nú stefna í að þessu verði ekki náð á þessum tilgreindu fimm árum. Vil ég því spyrja hæstv. ráðherra hvort möguleiki sé að skilaboðin hafi ekki náð alla leið til þeirra sem vinna eiga verkin. Þá langar mig til að velta því upp hvort ekki sé upplagt að nota ferðina þegar ljósleiðari er lagður og gera þetta um leið. Þessi tilteknu sveitarfélög sem ég nefndi eiga töluvert langt í land, en menn eru tilbúnir með kaplana, eftir því sem ég best veit. Þetta er mikið verk sem þarf að ganga hratt fyrir sig. Ég velti fyrir mér hvort við getum ekki farið betur með fjármunina með því að nýta ferðina.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þær ákvarðanir sem við höfum tekið gera það að verkum að þetta verkefni mun ganga þrisvar sinnum hraðar, ef svo má segja, en við gerðum ráð fyrir. Staða þrífösunar í landinu í heild sinni er að 78% kerfisins eru þriggja fasa og þar af 67% með jarðstrengjum. Á Austurlandi er hlutfallið vissulega lægra, 60% og þar af eru um 53% kerfisins í jarðstrengjum. Dreifikerfi raforku á Austurlandi, sem er á hendi Rariks, er það yngsta í dreifikerfinu. Þegar við fórum af stað með ljósleiðaraverkefnið, þegar ég var aðstoðarmaður innanríkisráðherra, var mikið lagt upp úr því að reyna að nýta þessi samlegðaráhrif. Það gekk ekki nægilega vel framan af, því miður. Rarik fullyrðir að þau skoði alls staðar mögulega samlegð með ljósleiðara, og bæði fjarskiptafélögin og sveitarfélögin fá upplýsingar um áform Rariks þannig að þessi samlegðaráhrif ættu að vera tryggð í meira mæli. En það er mikill kostnaðarmunur á lagningu ljósleiðara og raforkujarðstrengja og þar af leiðandi kann að vera erfitt fyrir fyrirtæki að elta ljósleiðaravæðinguna alltaf. Það má því vel vera að við getum gert betur í að tryggja að verkefnið nái fram að ganga með þessum hætti. En við höfum samt metnaðarfyllri áætlun núna, við breyttum í raun aðeins um hugsun, nálgun, um það hvernig þetta yrði gert. Við erum auðvitað að setja nýja peninga í þrífösunina til að þetta gangi hraðar fyrir sig, þannig að við setjum flýtigjaldið og framkvæmdirnar fari af stað. Við erum þannig að falla frá þeim áformum sem Rarik hefur hingað til haft um að horfa að mestu leyti á aldur þessara lína. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör og hvet hana til dáða. Þarna er sannarlega nýr peningur og er þá ekki upplagt að nota nýja peninginn enn þá betur og nota ferðina ef okkur er nokkur kostur á því? Ég skynja að menn eru áhugasamir um það og vona ég að það gangi fram. En ég get ekki látið hjá líða að koma hér upp og eiga orðastað við hæstv. ráðherra án þess að nefna jöfnun flutningskostnaðar raforku og kalla eftir því hvernig þau mál standa. Nú stendur ferðaþjónustan vissulega höllum fæti, á virkilega erfitt víða um land, en þetta tel ég vera eitt stærsta atvinnuþróunarmálið í strjálbýli á Íslandi. Það er alveg undarlegt hvað okkur hefur gengið hægt í þessu, einhver skref hafa náðst en ég kalla eftir því að við stígum fast til jarðar og höldum áfram. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra um stöðu þessara mála.

Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað varðar mikilvægi þess að jafna dreifikostnað raforku. Ég hef sagt það í riti og ræðum úr þessum stól að í mínum huga sé þessi munur einn helsti og stærsti galli raforkukerfisins sem við höfum hér. Jöfnunargjaldið, sem var sett á laggirnar 2015, átti að duga en það dugar ekki. Það munar um 1.000 milljónum. Eins og staðan er núna þarf 2.000 milljónir til að jafna muninn. Við höfum nokkrar mögulegar leiðir í því en í fjármálaáætlun 2021–2025 gerum við ráð fyrir auknum framlögum til jöfnunar dreifikostnaðar raforku. Gert er ráð fyrir hækkun sem nemur um 730 millj. kr. Það er þá annars vegar 13% hækkun á jöfnunargjaldi raforku, þar sem við erum að uppfæra það með tilliti til verðlags, og hins vegar sérstakt framlag úr ríkissjóði upp á 600 milljónir. Langar mig að geta hakað við þetta, klárað þetta og jafnað að fullu? Vissulega. Það er stórt skref að setja þetta mikla nýja fjármuni í að hækka hlutfallið, sem er í dag um 50%, en við höfum sett okkur markmið um miklu hærri prósentu. Með þessum breytingum 

Virðulegi forseti. Ég vil í örstuttri ræðu taka fyrir ummæli sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir hafði um mig á þingfundi 5. nóvember sl. og ég hef gefið henni tækifæri á að draga til baka. Hún sagði, með leyfi forseta: „… harma það að þessi tiltekni þingmaður sé ítrekað að afvegaleiða umræðuna og fara fram með fleipur í þessu máli. Ég get þar bent á það sem sagt var hér á opnum fundi hv. velferðarnefndar í gær þar sem umræddur þingmaður kom einmitt inn á þetta mál líka og talaði um að verið væri að flytja inn ólöglega 150.000 konur. Hv. þingmaður leyfir sér að tala með þessum hætti hjá fastanefnd þingsins. Manni blöskrar hvernig hann setur fram ósannindi. Það er ekki hægt að segja að þetta sé misskilningur í orðum hv. þingmanns.“ Virðulegur forseti. Það eina sem ég sagði um þetta mál þegar ég spurði Pál Matthíasson, framkvæmdastjóra og forstjóra Landspítalans, hvort hann gæti tekið á móti 150.000 konum í fóstureyðingum - ég sá það á RÚV að það væru 150.000 ólöglegar fóstureyðingar í Póllandi - var orðrétt: Ráðum við við slíka þjónustu? Virðulegur forseti. Stjórnmálamenn sem ekki geta beðist afsökunar á orðum sínum 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að taka sér tíma til að ræða þetta mikilvæga mál og bregðast jafn skjótt við beiðni minni um þessa umræðu og raun ber vitni. Það er sannarlega til fyrirmyndar. Síðustu vikur, og raunar ár og áratugi, hefur verið mikil umræða um þjónustu sérgreinalækna við íbúa utan höfuðborgarsvæðisins. Staðreyndin er að flestir sérgreinalæknar búa og starfa á höfuðborgarsvæðinu, sem gerir það að verkum að íbúar sem búa utan þess þurfa yfirleitt að sækja þjónustu til höfuðborgarsvæðisins með tilheyrandi kostnaði og vinnutapi. Enn meira áhyggjuefni er að þessi staða virðist hafa þau áhrif að íbúar utan höfuðborgarsvæðisins nýta sér síður þjónustu sérgreinalækna og sýna tölur þannig að íbúar Austurlands nýta sér sérgreinaþjónustu lækna þrisvar sinnum sjaldnar en íbúar höfuðborgarsvæðisins. Það segir sig því sjálft að í því felst sú hætta að íbúar Austurlands fari á mis við jafnvel lífsnauðsynlega þjónustu. Mig langaði því að spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: Hver er stefna ráðuneytisins varðandi veitingu þjónustu sérgreinalækna um land allt? Er ráðherra sammála forstjóra Sjúkratrygginga Íslands um að hagkvæmara væri að semja við sérgreinalækna um að veita aukna þjónustu í heimabyggð? Ef svo er, hvaða leið telur ráðherra að sé vænlegust til að tryggja þjónustu í heimabyggð? Kæmi til greina að skilgreina ákveðna sérgreinalæknaþjónustu sem nærþjónustu sem veita eigi í öllum heilbrigðisumdæmum landsins? Kæmi til greina að semja við Landspítalann um að veita slíka þjónustu? Hvenær stendur til að ljúka samningum við sérgreinalækna sem hafa verið lausir frá áramótum? Telur ráðherra að gert sé nægjanlega ráð fyrir kostnaði við að veita þessa þjónustu í fjárlögum? Herra forseti. Íslensk löggjöf er alveg skýr með að það er óheimilt að mismuna fólki á grundvelli ýmissa þátta gagnvart heilbrigðisþjónustunni, þar á meðal búsetu. En ljóst er að okkur hefur mistekist að veita þjónustu sérgreinalækna um allt land. Þó að fólk fái vissulega stuðning til að sækja heilbrigðisþjónustu til Reykjavíkur, þ.e. greiðslu ferðakostnaðar tvisvar á ári, þá dugar það skammt til að bæta upp annan kostnað sem fylgir, svo sem gistingu, vinnutap, uppihald o.s.frv. Í viðtali við Maríu Heimisdóttur, forstjóra Sjúkratrygginga Íslands, á RÚV nýverið, kom fram að Sjúkratryggingar Íslands endurgreiddu 546 millj. kr. í ferðakostnað á síðasta ári, þannig að ljóst er að heilmiklir fjármunir eru undir. Það má því ætla að í raun væri mun hagkvæmara fyrir ríkið að færa þjónustuna til fólksins í stað þess að færa allan þennan fjölda íbúa suður til að sækja þjónustuna. Þannig minnkum við einnig vinnutap o.s.frv., sem einnig er bót fyrir ríkið þegar upp er staðið. Í stuttu máli sagt þá er það ekki hagkvæm nýting á fjármunum eins og við höfum staðið að málum fram að þessu. Það var því fagnaðarefni, má segja, þegar fram kom að forstjóri SÍ virðist vera sammála þessu. En það er ljóst að við þurfum einhverja hvata inn í kerfið til að fá sérgreinalækna til þess að starfa utan höfuðborgarsvæðisins, eða í það minnsta heimsækja svæðaregluna. Það er ekki ásættanlegt að tilviljanir ráði því hvort sérgreinalæknar veiti þjónustu utan höfuðborgarsvæðisins. Við þurfum að byggja upp þótt ekki sé nema grunnsérgreinaþjónustu um landið sem treysta má á. Þannig tel ég mikilvægt að skilgreina ákveðna sérgreinalæknaþjónustu sem nærþjónustu í öllum heilbrigðisumdæmum landsins, t.d. augnlækna-, geðlækna- og kvensjúkdómalæknaþjónustu o.s.frv. Þá erum við að tala um stöðuga viðveru eða a.m.k. mjög reglulegar heimsóknir slíkra lækna, enda ekki boðlegt að aðeins sé hægt að nálgast þjónustuna tvisvar á ár. Þar með er oft erfitt fyrir sjúklinga að komast að þar sem ýmislegt getur komið upp á og sjúklingar geta endað á að bíða í hálft eða jafnvel heilt ár eftir því að komast til læknis. Við höfum dæmi þar sem heppnast hefur vel að koma á reglubundnum heimsóknum sérgreinalækna. Þannig koma t.d. læknar frá Landspítala reglulega á Sjúkrahúsið á Akureyri, og þá hefur verið í gangi tilraunaverkefni í samstarfi við Heilbrigðisstofnun Austurlands, sem nú hefur fengið varanlegt fjármagn til að tryggja þjónustu sérgreinalækna við íbúa heilbrigðisumdæmis með samningum við Sjúkrahúsið á Akureyri og Landspítala. Það verkefni hefur t.d. sannað sig, en á 12 mánaða tímabili sinntu læknarnir 850 komum einstaklinga sem annars hefðu þurft að sækja þjónustu utan landshlutans. Það má því fagna því að tekist hafi að tryggja þetta verkefni áfram. En betur má ef duga skal og ljóst er að við þurfum að gera betur. Herra forseti. Það er ekki boðlegt að fólk sem býr utan höfuðborgarsvæðisins hafi ekki sambærilegt aðgengi að heilbrigðisþjónustu og aðrir og við verðum að laga það. Ég vona að hæstv. ráðherra sé mér sammála um það.

Virðulegur forseti. Hv. alþingismaður Albertína Friðbjörg Elíasdóttir vekur hér máls á afar mikilvægum þætti heilbrigðisþjónustunnar og ég þakka fyrir að fá að ræða um þjónustu sérgreinalækna við íbúa utan höfuðborgarsvæðisins. Þingmaðurinn beinir til mín nokkrum spurningum. Sú fyrsta lýtur að stefnu ráðuneytisins varðandi veitingu þjónustu sérgreinalækna um land allt. Stefna ráðuneytisins varðandi þessa þjónustu birtist m.a. í heilbrigðisstefnu sem Alþingi hefur afgreitt og löggjöf á sviði heilbrigðismála sem sömuleiðis hefur verið afgreidd með breytingum frá Alþingi. Í heilbrigðisstefnu er lögð áhersla á jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Með markvissri uppbyggingu fjarheilbrigðisþjónustu og aukinni áherslu á skilvirka sjúkraflutninga skapast tækifæri til að veita góða heilbrigðisþjónustu um land allt og tryggja öryggi sjúklinga í hinum dreifðu byggðum landsins.“ Í lögum um heilbrigðisþjónustu hefur þrískipting þjónustunnar nú verið staðfest í samræmi við markmið stefnunnar; fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs þjónusta einstaklinga. Fyrsta stigs þjónustan er þjónusta heilsugæslunnar sem er grundvöllur þjónustunnar, ekki hvað síst á landsbyggðinni. Annars stigs þjónusta felur í sér þjónustu sérgreinalækna en samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu er það hlutverk heilbrigðisstofnana að skipuleggja og veita fyrsta og annars stigs þjónustu, m.a. á dag- og göngudeildum. Þingmaðurinn spyr í öðru lagi hvort ég sé sammála forstjóra Sjúkratrygginga Íslands um að hagkvæmara væri að semja við sérgreinalækna um að veita aukna þjónustu í heimabyggð. Einfalda svarið við því er: Já, en fyrir liggur að því fylgir mikill kostnaður, bæði beinn og óbeinn, þegar íbúar landsbyggðarinnar þurfa að sækja heilbrigðisþjónustu til höfuðborgarsvæðisins eins og hér hefur verið nefnt. Hins vegar flækir stöðuna að móttaka sérgreinalæknis krefst oft samvinnu við aðra heilbrigðisstarfsmenn og aðgangs að flóknum tækjabúnaði sem er ekki aðgengilegur alls staðar. Þess vegna þarf að huga að því líka í þessu samhengi. Fjarheilbrigðisþjónusta er örugg og hagkvæm leið við veitingu heilbrigðisþjónustu í strjálbýli. Slík þjónusta hefur t.d. verið veitt við veitingu þjónustu á Austurlandi með mjög góðum árangri. Þingmaðurinn spyr í þriðja lagi hvaða leiðir ráðherrann telji vænlegastar til að tryggja þjónustu sérgreinalækna í heimabyggð og hvort til greina komi að skilgreina ákveðna sérgreinalæknaþjónustu sem nærþjónustu sem eigi að veita í öllum heilbrigðisumdæmum landsins. Í nýrri reglugerð um heilbrigðisumdæmi og hlutverk starfsemi heilsugæslustöðva, heilbrigðisstofnana og sjúkrahúsa, sem sett er með stoð í lögum um heilbrigðisþjónustu og birt verður núna 17. nóvember, er sem sagt glæný, er kveðið á um að heilbrigðisstofnunum beri að leggja mat á þörf íbúa hvers heilbrigðisumdæmis fyrir heilbrigðisþjónustu og gera áætlun um það hvernig þeirri þörf skuli mætt. Þannig að með þeim skilningi í heilbrigðisstefnu og heilbrigðislögum að forstjóri heilbrigðisstofnunar sé í raun og veru framkvæmdastjóri eða umdæmisstjóri heilbrigðisþjónustu í sínu umdæmi þá eykst í raun og veru ábyrgð viðkomandi á tryggri og aðgengilegri þjónustu fyrir alla. En þá ber að líta til þess að þarfir íbúa heilbrigðisumdæma eru mismunandi eftir aldurssamsetningu íbúa og eftir samgöngum og fjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu, eða Eyjafjarðarsvæðinu ef því er að skipta. Þessi leið er vænlegasta leiðin að mínu mati, þ.e. að skilgreiningin fari fram í hverju heilbrigðisumdæmi fyrir sig. Í fjórða lagi spyr hv. þingmaður hvort til greina komi að semja við Landspítalann um slíka þjónustu. Já, það kemur til greina og það hefur verið gert. Við höfum séð samninga við Landspítala sem einstök heilbrigðisumdæmi hafa gert og við Sjúkrahúsið á Akureyri, nú nýjast Heilbrigðisstofnun Austurlands sem gerði samning við Sjúkrahúsið á Akureyri um tiltekna þjónustu. Heilbrigðisstofnun Vestfjarða hefur gert samninga við Landspítala varðandi geðheilbrigðisþjónustu. Þjónustuna er í slíkum tilvikum hægt að veita bæði með reglubundnum komum sérfræðinga í heilbrigðisstofnanirnar eða með fjarheilbrigðisþjónustu eða með blöndu af þessu tvennu. Þá er spurt hvenær standi til að ljúka samningum við sérgreinalækna. Því er til að svara að unnið er að samningagerð við þá lækna hjá Sjúkratryggingum Íslands og vonir standa til að hægt verði að ljúka þeirri vinnu sem fyrst. Á meðan starfa þessir læknar eftir reglugerð. Í samhengi við umræðuefnið hér er mikilvægt að halda því til haga að heilbrigðisráðuneytið hefur sett fram skýr samningsmarkmið vegna samninga við sérgreinalækna og meðal þeirra markmiða er að í samningnum skuli tryggt að þjónusta lækna í ákveðnum sérgreinum verði í boði í öllum umdæmum og að þjónustuna skuli almennt veita óháð búsetu. Að síðustu spyr hv. þingmaður hvort ráðherra telji að gert sé nægilega ráð fyrir kostnaði við að veita þessa þjónustu í fjárlögum. Þá er því til að svara að fjármögnun þjónustu sérgreinalækna á landsbyggðinni er veitt af rekstrarfé heilbrigðisstofnana, ýmist með ráðningu sérfræðinga eða kaupum á þjónustu frá annarri stofnun eða með sérstökum samningum milli SÍ og sérgreinalækna. Forstjórar heilbrigðisstofnana, sem jafnframt eru umdæmisstjórar í sínu heilbrigðisumdæmi, skipuleggja þá heilbrigðisþjónustu sem veitt er í umdæminu í samræmi við stefnumörkun og slík annars stigs þjónusta er hluti af fjárhagsramma stofnananna. Þá vil ég einnig benda sérstaklega á að heimildir á fjárlögum vegna samninga SÍ við sérgreinalækna hafa aukist verulega undanfarin ár eða úr tæplega 9,3 milljörðum 2016 

Forseti. Ég þakka þessa mikilvægu umræðu hér í dag. Undanfarið höfum við heyrt aukið ákall um aðgengi að sérgreinalæknum á landsbyggðinni og heyrst hefur að þeir samningar sem síðast voru gerðir við lækna hafi verið höfuðborgarmiðaðir, þannig meint að aukinn hagur sé í því fyrir lækna að starfa á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hér hvort það sé rétt og þá hvernig hún hyggist ná fram breytingu þannig að læknar sjái einnig hag sinn í að sinna störfum utan höfuðborgarsvæðisins. Ég tek undir með málshefjanda að sjaldan eru tekin með í reikninginn, eða í raun aldrei, ferðalög sem ekki eru að fullu endurgreidd og ekki heldur vinnutap viðkomandi og þeirra sem fylgja þeim sem þurfa á þessari þjónustu að halda. Það kemur alltaf betur og betur í ljós að niðurskurður í heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni undanfarin ár var og er vanhugsaður. Aukinn kostnaður fellur á íbúa landsins og þess vegna kemur það ekkert sérstaklega á óvart að íbúar á landsbyggðinni sæki sér síður þjónustu. Í heilbrigðisstefnu til ársins 2030 segir, með leyfi forseta: „Ein leið til að tryggja aðgengi landsbyggðarinnar að sérfræðiþjónustu er að hlutverk Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri verði skilgreint þannig að þeim beri að sjá heilbrigðisstofnunum landsins fyrir þjónustu sérgreinalækna í samvinnu og samkvæmt samningi við viðkomandi heilbrigðisstofnanir.“ Þessi stefna var samþykkt á síðasta ári eins og við munum öll, en við þetta þarf að standa.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir þessa umræðu, sem er mjög mikilvæg og áhugaverð, og þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er gríðarlega mikilvægt að auka sérfræðiþjónustu lækna á landsbyggðinni. Ég og fleiri gerðum okkur vonir um að með samningum sjúkrahúsanna 2016 yrði sú þjónusta aukin allverulega. Það má kannski segja að þær vonir hafi ekki ræst en auðvitað hefur margt lagast. Fyrir landsbyggðarsjúkrahúsin fylgir kostnaður því að bjóða upp á sérfræðiþjónustu og það er umfram sjúkrahúsin hér á höfuðborgarsvæðinu. Það þarf auðvitað að skoða, og eins og fram kemur í fyrirspurninni þarf að skoða hvort rétt sé að taka það inn í fjárlögin. Sjálfstætt starfandi sérfræðingum þarf að vera gert kleift að koma út á landsbyggðina og sjúkrahúsum að taka á móti þeim. Það er til stórbóta fyrir allt og alla. Heilbrigðisstofnanir þurfa líka að leggja meiri rækt við að bjóða upp á aukna þjónustu. Í velferðarnefnd fengum við heimsóknir frá sjúkrahúsum alls staðar á landsbyggðinni í janúar og þar kom fram að þrátt fyrir þröngan fjárhag margra þá eru margar stofnanir að bæta í og auka þjónustu við íbúa. Blóðskilun er orðin algengari á landsbyggðinni en áður og er mikilvægur þáttur fyrir þá sjúklinga sem á slíkri þjónustu þurfa að halda. Það minnkar ferðir og kostnað og eykur lífsgæði þeirra verulega. Þó hafa auðvitað ekki allar stofnanir séð sér fært að veita slíka þjónustu vegna þess að hún kostar mannafla og sérþekkingu sem Landspítalinn er tilbúinn að veita og heilbrigðisstarfsfólk á landsbyggðinni er velkomið á Landspítalann að læra þá þjónustu. Ég vil bara ítreka að ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er þörf og mikilvæg.

Virðulegi forseti. Íslendingar vilja aukna velferð umfram skattalækkanir. Þetta sýna skoðanakannanir. Eitt af lykilatriðunum í jákvæðri framfaraþróun er að tryggja nýliðun lækna og aðstreymi nýrrar þekkingar og reynslu. Það er því váleg staða þegar þeim þætti er ógnað til lengri eða skemmri tíma. Nýliðun þarf að eiga sér stað á öllum sviðum læknisþjónustunnar. Þetta sagði Reynir Arngrímsson, formaður Læknafélags Íslands, í leiðara Læknablaðsins fyrir um tveimur árum síðan. Í sömu grein segir svo, með leyfi forseta: „Stjórnvöld hafa kallað eftir samfélagsumræðu um skipulag heilbrigðiskerfisins en óljóst er hvert stefnir af þeirra hálfu. Læknar hafa lýst sig reiðubúna í slíkt samtal.“ Síðan þessi orð féllu eru liðin um tvö ár og kjörtímabilinu er óðum að ljúka. Samningar við sérgreinalækna eru lausir og hafa verið það frá áramótum. Þrískipting sérhæfðrar heilbrigðisþjónustu lækna er mikilvægur þáttur í að efla og styrkja kerfið heildrænt. Skipulag kerfisins verður að veita sveigjanleika til framfara í læknisfræði og aðgengi sjúklinga ásamt hagkvæmni og nýliðun. Þriðja stig heilbrigðisþjónustunnar er þyngsta og jafnframt kostnaðarsamasta stig kerfisins. Þar eru flóknustu tilfellin, þ.e. veikustu sjúklingarnir, og flóknustu aðgerðirnar. Til að létta á þessum lið þjónustunnar þarf að styrkja fyrsta og annað stig. Það er m.a. gert með því að færa þá læknisþjónustu og starfsemi út fyrir spítalann sjálfan í eins miklum mæli og hægt er. Grundvallarþátturinn í því að gera þetta er að fyrir liggi góðir samningar við sérgreinalækna sem þá geta létt á spítölunum og saxað á hina margumræddu biðlista eftir valkvæðum aðgerðum. Ég vil einnig þakka fyrir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu og tímabæru umræðu. En það er ekkert launungarmál að það er gríðarlegur aðstöðumunur á milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar þegar kemur að aðgengi fólks að sérgreinalæknum. Íbúar sem búa utan höfuðborgarsvæðisins þurfa gjarnan að leggja á sig töluvert ferðalag með tilheyrandi kostnaði og vinnutapi til að fá þjónustuna. Slíkt getur einnig gert það að verkum að fólk veigrar sér við að nýta sér þjónustuna, sem getur um leið skert lífsgæði og heilsufar fólksins til lengri tíma. Auðvitað á heilbrigðisþjónustan að vera aðgengileg öllum. Mér finnst gott að greina það viðhorf hjá heilbrigðisráðherra, sem unnið hefur ágætlega að þessu. Við hljótum öll að vera sammála um að þessa þjónustu þarf að bæta. Neikvæða hliðin er sú að fólk veigrar sér við að nýta sér þjónustuna vegna slæms aðgengis. Það er alvarleg staðreynd og endurspeglar og undirstrikar um leið aðstöðumuninn á milli íbúa landsins. Auðvitað óttast ég og fleiri að þetta bitni hvað harðast á til að mynda eldra fólki og þeim sem tilheyra viðkvæmum hópum. Lögum samkvæmt eiga heilbrigðisstofnanir að veita heilbrigðisþjónustu. Sérgreinaþjónusta fellur einhverra hluta vegna ekki þar undir og í fjölmiðlaumfjöllun síðustu mánuði hefur ítrekað komið fram að ekkert í samningum Sjúkratrygginga Íslands hvetur eða skyldar sérgreinalækna til að veita slíka þjónustu. Ég vil undirstrika að þar er ekki við sérgreinalækna að sakast. Þar á ráðherra og kerfið sjálft að gera betur í að finna lausnir sem mæta þörfum sjúklinga, landsmanna, en ekki þörfum kerfisins sem slíks. Það þarf að þroska umræðuna, samtalið. Það þýðir ekki bara að benda í allar áttir, það þarf að vinna í þessu. Ég trúi því að allir, ráðherrar, læknar, ríkið, heilbrigðisstofnanir, vilji finna lausn á vandanum, en til þess þarf markvisst samtal og sýn og vilja að ná saman hvað þetta varðar. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Nýlegar tölur sýna að fólk á landsbyggðinni er ólíklegra til að sækja sér þjónustu til sérfræðilækna en fólk á höfuðborgarsvæðinu. Íbúar á Austurlandi og Vestfjörðum fóru sjaldnast yfir árið, eða um 0,6 sinnum, á meðan íbúar á höfuðborgarsvæðinu fóru nærri tvisvar sinnum. Það væri freistandi að ætla að heilsa íbúa vestra og eystra væri svona miklu betri, en það er líklega ekki skýringin. Nei, líklega liggur skýringin í því að það er alls ekki jafnræði í aðgengi að sérfræðiþjónustu á Íslandi. Það er morgunljóst að innanlandsflug skiptir máli fyrir þessi landsvæði. Tölurnar sem liggja fyrir eru síðan 2017, en það verður fróðlegt að sjá hvernig tölurnar verða fyrir árið í ár þegar sá möguleiki að fljúga innan lands fer að verða munaður en ekki áætlun. Við búum við þá staðreynd, líkt og margir íbúar á landsbyggðinni, að við þurfum að sækja sérfræðiþjónustu, sem og almenna heilbrigðisþjónustu, til Reykjavíkur. Konur þurfa að fara suður til að fæða og fólk þarf að fara til Reykjavíkur m.a. í krabbameinsmeðferðir. Ár frá ári eykst það að við á landsbyggðinni þurfum að sækja í heilbrigðisþjónustu sem er í nokkur hundruð kílómetra fjarlægð frá heimili okkar. Það er að verða himinn og haf á milli þess kostnaðar sem íbúar landsbyggðarinnar og þess sem íbúar höfuðborgarinnar þurfa að bera af þeirri þjónustu, því að taka þarf inn í jöfnuna t.d. vinnutap og húsnæðiskostnað. Flugið er mikilvægt til að stytta ferðatímann. Það eru ekki allir sem treysta sér í langar bílferðir þegar heilsan er ekki eins og best verður á kosið. Í stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu til ársins 2030 segir að bregðast þurfi við þessum aðstöðumun. Þar er líka lögð áhersla á að tryggja aðgengi landsbyggðarinnar að sérfræðiþjónustu. Einnig er talað um fjarlækningar í þessu sambandi. Því vil ég hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra og stjórnvöld til að vinna að þeirri stefnu og þeim markmiðum sem þarna koma fram.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir þessa umræðu og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma í andsvar. Þetta er mjög mikilvægt mál í sambandi við heilbrigðisþjónustu úti á landi. Það er mjög dýrt fyrir fólk á landsbyggðinni að leita þjónustu. Það liggur við að það þurfi að stærstum hluta að sækja þjónustu til borgarinnar. Í þeim hópi eru fatlaðir einstaklingar sem eiga oft erfitt með að ferðast. Því miður virðist lítið tillit tekið til þeirra og líka hversu oft þeir þurfa að sækja þjónustu til Reykjavíkur. Það er dýrt og það er eiginlega ömurlegt til þess að hugsa að sú staða hafi komið upp, og sé alltaf að koma upp, að þeir hafi ekki efni á að sækja þjónustuna til höfuðborgarsvæðisins. Hvað er þá til ráða? Yfirleitt er eina niðurstaðan að þeir fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda. Ég kynntist því í Norðurlandaráði að Grænlendingar eru í þeirri stöðu að vera með mjög víðfeðmt land þar sem erfitt er að komast til læknis. Þeir útbjuggu færanlega læknastöð sem var hægt að nýta í ákveðnum tilfellum, sérstaklega í neyðartilfellum. Við eigum að sjá til þess að læknar fari út á land, að læknar séu að lágmarki til staðar og viðunandi sjúkrahús og aðstaða sé í hverjum landsfjórðungi. Síðan þurfum við að stórefla heilsugæsluna til að taka við þeim sem á þurfa að halda og sjá til þess að sérfræðingar komi og hjálpi. Í seinni ræðu minni mun ég mun taka fyrir nánari útfærslu á því.

Herra forseti. Ég þakka þessa þörfu umræðu um brýn hagsmunamál landsbyggðar. En hún er ekki ný af nálinni. Hún er áratugagömul. Þessi hluti heilbrigðisþjónustunnar hefur sannast sagna verið látinn reka á reiðanum, líka í því sem lýtur að aðkomu og hlutverki þjóðarsjúkrahússins sem lítur mest inn á við en ekki út á við. Eins og umgjörð þessarar þjónustu við landsbyggðina hefur þróast fá sérfræðingar, sem yfir höfuð fást út á land, greiðslur frá Sjúkratryggingum Íslands fyrir hvert viðvik samkvæmt gjaldskrá, allt skilgreint og verðlagt á einingargrundvelli. Það liggur nákvæmlega fyrir hversu mikið íbúar á landsbyggðinni nota sérfræðiþjónustu, hvaða peningum Sjúkratryggingar verja til þjónustunnar til íbúa sem eiga heima úti á landi, upp á krónu. Þeir leita í margfalt minna mæli til sérfræðinga en höfuðborgarbúar, og ef þeir gera svo, þá þurfa þeir oftast að koma á læknastofu í Reykjavík. Það er auðvitað þægilegast fyrir sérfræðinginn, en það er dýrast og óþægilegast fyrir sjúklinginn. Þannig á þetta auðvitað ekki að vera. Ég segi: Einingarnar heim, greiðslueiningarnar heim. Er ekki eðlilegra að heilbrigðisumdæmin fái meira faglegt og fjárhagslegt sjálfræði til að kalla eftir þjónustu sérfræðinga, eftir mati, með því að fá þær skilgreindu einingar heim sem íbúarnir nýta sér? Að greiðslur til sérfræðinga séu að einhverju leyti skilyrtar því að þjónustan sé veitt á heimaslóðum sjúklinga en ekki fyrst og fremst í Reykjavík? Hvað finnst hæstv. ráðherra? Virðulegur forseti. Er ekki tímabært að setjast nú yfir málin, skilgreina hlutverk þjóðarsjúkrahússins í þessu efni og horfa til framtíðarskipulags, horfa yfir allt sviðið og til þjónustunnar við dreifðar byggðir, í ljósi nýrrar tækni og möguleika til að hágæðaþjónustu, m.a. fjarheilbrigðisþjónustu, eins og hæstv. ráðherra nefndi, bæði það sem snýr að faglegum þáttum en einnig kostnaðarskiptingu verkefna, af því þetta snýst að verulegu leyti um fjármuni? Hver er skoðun hæstv. ráðherra á því?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Það er ljóst að í gegnum tíðina, meðfram því sem Reykjavík hefur eflst í hlutverki sínu sem höfuðborg, er þjónusta sérgreinalækna á landsbyggðinni eitt af því sem hefur miður farið. Það vilja ekki allir búa á höfuðborgarsvæðinu. Það er mikilvægt að það sé raunverulegur valkostur fyrir fólk að velja sér stað til búsetu og þar sé aðgengileg og góð heilbrigðisþjónusta. Það er því fagnaðarefni að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sett það í forgang að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað og skilgreina hana sem fyrsta stigs þjónustu með áherslu m.a. á teymisvinnu, sem svo leiðbeinir fólki með næstu skref, t.d. að vísa því til sérgreinalækna. Þá er gríðarlega mikilvægt að fjarheilbrigðisþjónusta hefur verið efld í miklum mæli í tíð þessarar ríkisstjórnar svo fólk geti verið statt hvar sem er og fengið grunnþjónustu á heilsugæslu. Það er svo stærra verkefni að fá sérgreinalækna til starfa úti á landsbyggðinni, hvort heldur í staðlotum eða í heilsársstöðum, því að við þurfum að horfa bæði til aðbúnaðar, sem er kannski ekki til alls staðar og verður það auðvitað aldrei, og við getum kannski ekki heldur ætlast til að öll sérgreinaþjónusta verði í boði. En um leið væri æskilegt að stóru sjúkrahúsin, ég tek undir það, bæru ábyrgð. Það er ótækt að fólk þurfi að ferðast þvert yfir landið, stundum oft í mánuði, til að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Fyrir utan hvað slík ferðalög eru óumhverfisvæn er það líka kostnaðarsamt og veldur oft tekju- og vinnutapi og þannig viljum við ekki hafa það. Þess vegna er mjög mikilvægt að við höfum samþykkt heilbrigðisstefnu sem vísar okkur veginn. Það má vel vera að fólki finnist stefnumótun ekki mjög beitt pólitískt tól en ég tel hana vera það samt. Það er búið að marka stefnu til a.m.k. næstu tíu ára þar sem stendur svart á hvítu að þetta eigi að laga. Það er nú þegar farið að bera ávöxt. Tilraunaverkefni heilbrigðisráðuneytisins með Heilbrigðisstofnun Austurlands hefur gefið góða raun, það sparaði 850 ferðir íbúa til Reykjavíkur til að leita sér að sérfræðiþjónustu. Það er nefnilega þannig að þegar traust forysta er í heilbrigðismálum þá skilar það árangri.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel mjög mikilvæga. Gott aðgengi að heilbrigðisþjónustu, þar á meðal þjónustu lækna og einnig sérfræðilækna, er nú til dags þau gæði sem fólk leggur áherslu á að séu ekki ýkja langt í burtu. Tíminn sem tekur að komast í þá þjónustu skiptir máli, sérstaklega fyrir eldra fólk og barnafólk, en einnig fyrirhöfnin við að komast í hana. Ég ætla að ræða sérstaklega aðgengi að sérfræðilæknaþjónustu í Vestmannaeyjum, sem er afar bágborið, svo vægt sé til orða tekið. Ég ætla veita ykkur smáinnsýn í það hvers konar heilbrigðisþjónustu íbúar þar mega búa við. Í Vestmannaeyjum hafa fæðingar lagst af þar sem sérfræðilæknar eru ekki til staðar. Verðandi mæður geta ekki einu sinni fengið þar sónar-þjónustu. Kvensjúkdómaþjónusta er ekki til staðar, húðsjúkdómaþjónusta er ekki til staðar, geðlæknaþjónusta er ekki til staðar, bæklunarlæknaþjónusta er ekki til staðar. Barnalæknir kemur kannski fjórum sinnum á ári og á þeim tíma er allt fullt hjá honum. Sama má segja um háls-, nef- og eyrnalæknaþjónustu, hjartalæknaþjónustu og öldrunarlæknaþjónustu. Betra aðgengi er að skurðlækni, sem nýtist þó ekki sem skyldi þar sem skurðstofan nýtist ekki undir aðgerðir sem krefjast svæfingar þar sem svæfingarlæknar koma sjaldan. Flugið til Vestmannaeyja hefur lagst af og ástandið hefur versnað mjög síðan þá. Sýnaflutningar og flutningar með blóð tefjast von úr viti, jafnvel rannsóknir sem þurfa að gerast mjög hratt tefjast, jafnvel um einn sólarhring. Það kostar fyrirhöfn, áhyggjur og er bagalegt fyrir sjúklinga. Ég ætla einnig að nefna aukna augnlæknaþjónustu. Heilbrigðiskerfið hefur orðið æ miðstýrðara, sérstaklega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Öll þjónusta á að fara fram í Reykjavík. Í Vestmannaeyjum er engin augnlæknaþjónusta. Þar voru 450 komur til augnlæknis á ári þegar þjónusta hans bauðst þar fyrir nokkrum árum. Hver er sparnaðurinn? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að taka þetta mikilvæga mál fyrir, aðgengi að heilbrigðisþjónustu, og að ræða sérstaklega um sérfræðilækna. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Aðgengið er hægt að skilgreina á margan hátt og samgöngur eru einn lykillinn að því að tryggja aðgengi, hvort sem er til sérfræðilækna þar sem þeir starfa almennt eða að sérfræðilæknar komi heim í hérað. Greiðar og skilvirkar samgöngur eru lykilþáttur í þessu aðgengi og ekki síst innanlandsflugið. T.d. eru engar flugsamgöngur til Vestmannaeyja, eins og nefnt var í ræðunni á undan mér, þannig að fólk sem þarf að leita til sérfræðilækna þarf að fara í margra daga ferðalag, oft við misjafnar aðstæður til að ferðast landleiðina. Samgöngur eru númer eitt, tvö og þrjú, það er lykilatriði að flugferðir séu tvisvar á dag, svo að sérfræðingar geti komið að morgni og farið heim aftur að kvöldi og þannig sinnt erindum sínum og fækkað þeim ferðum sem aðrir sem þurfa að leita til hans þurfa að fara. En það er annað sem við þurfum að hafa í huga í þessu og það er hlutverk heilbrigðisstofnana. Heilbrigðisstofnanir hér á suðvesturhorninu, eða hér á höfuðborgarsvæðinu, þurfa ekki að fá sérfræðilækna í miklum mæli til síns, skaffa þeim húsnæði og borga þeim eitthvert lágmarksgjald fyrir að koma eins og heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni þurfa að gera. Það þarf að skoða þessa greiðsluþátttöku, hlutverk heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, þar er ekki rétt gefið. Eins og hefur verið rætt hér í dag, og hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á, mun fjarheilbrigðisþjónusta geta leyst töluvert af þessu vandamáli. Þá geta sérfræðilæknar þess vegna verið úti á landi og sinnt þjónustu úti um allt land.

Forseti. Það þarf ekki að velkjast í vafa um mikilvægi þess að við höfum öflugt og sterkt og heilbrigt heilbrigðiskerfi á Íslandi. Tækniþróun hefur fleygt fram síðustu áratugina í læknisfræði, rétt eins og á öðrum sviðum. Aðgerðir sem áður þurftu innlögn, jafnvel í marga daga, er nú hægt að framkvæma án þess að innlagnar sé þörf. Sjúklingur getur jafnvel farið heim samdægurs. Það er á borði stjórnvalda að sérhæfð læknisþjónusta sé áfram veitt utan sjúkrahúsa og leiðin til þess er að klára samninga um opinbera þjónustu sérgreinalækna á eigin læknastofum og heilsugæslustöðvum. Það er lykillinn að því að leysa þann vanda sem við ræðum í þessari mikilvægu umræðu. Þetta er í raun það fyrirkomulag sem hefur verið í áratugi og gefið mjög góða raun. Hins vegar eykst umfang og nauðsyn þessarar starfsemi vegna ofangreindra ástæðna. Þá er lag að stjórnvöld taki þátt í að efla þetta stig heilbrigðisþjónustunnar með því að gera, eins og áður segir, sterka samninga þar um, samninga með það að leiðarljósi að nauðsynleg nýliðun geti átt sér stað. Um 8% íbúa landsins búa í meira en tveggja tíma akstursfjarlægð frá sérfræðingum á Akureyri og í Reykjavík. Eins og þessi umræða er til marks um þarf því nauðsynlega að styrkja kjör landsbyggðarlækna með stjórnvaldsátaki. Samhliða því þarf að auka framlögin í fjárlögum ríkisins til þessara þátta. Lausnin er fjölþætt og að sumu leyti flókin. Vinna þarf vönduð hagfræðilíkön sem hægt væri að styðjast við. Þetta þarf að vera upplýst umræða. Að lokum vil ég minna á það, virðulegi forseti, að þjónusta sérgreinalækna á landsbyggðinni er á ábyrgð stjórnvalda en ekki læknanna sjálfra.

Virðulegi forseti. Við þurfum að klára að manna almennilega heilsugæsluna í kringum landið sem er alfarið á vegum hins opinbera og við þurfum að skoða þar heildarmyndina. Við áttum m.a. fund með yfirvöldum á Suðurnesjum. Þar er ein heilsugæsla fyrir 21.000 manns. Meiri hlutinn í bæjarstjórn Reykjanesbæjar hefur kallað eftir því að fara í samstarf við einkareknar sjálfstætt starfandi heilsugæslur og ef það tekur skemmri tíma og getur bætt þjónustuna á Suðurnesjunum eigum við einfaldlega að fara þangað. Það þýðir ekki að festa sig í því að ríkið eigi að sjá um allt. Ef við getum bætt þjónustuna við fólkið okkar hvar sem það býr þá eigum við að nota öll tæki til þess, hvort sem það eru sjálfstætt starfandi heilsugæslur, einkareknar, eins og hefur gengið svo ótrúlega vel hér á höfuðborgarsvæðinu, eða annað. Ég vil líka benda á að það eru augljós sóknarfæri í fjarheilbrigðisþjónustu, hvort sem það er í tengslum við almennt reknar heilsugæslur, ríkisreknar heilsugæslur, Landspítalann eða sjálfstætt starfandi sérfræðilækna. Ég held að við eigum að nýta þá þjónustu á meðan það er ekki svo auðveldlega hægt að flytja rannsóknartæki á milli staða á landsbyggðinni. Þetta getur styrkt geðheilbrigðisþjónustuna. Það er tilfinnanlegur skortur á geðlæknum og sálfræðingum á landsbyggðinni og þannig getum við eflt aðgengi að sálfræði- og geðheilbrigðisþjónustu. Við vitum það líka, virðulegi forseti, að sérfræðilæknar eru búnir að vera samningslausir í tvö og hálft ár. Ráðherra hefur ítrekað stigið fram og lýst því yfir að verið sé að semja við sérfræðilækna en ég heyri það, og mínar heimildir segja, að sérfræðilæknar kannist ekki alveg beint við það samtal. Þeir hafa hins vegar ítrekað kallað eftir því að fá að vita hvaða þjónustu ríkið vill kaupa og fátt hefur verið um svör. Mér finnst það miður og ég vil hvetja hæstv. ráðherra til dáða. Ég vil líka draga fram að hluti af lausninni er að skilgreina hvaða grunnþjónustu við íbúar, hvar sem við erum og búum á landinu, þurfum að eiga aðgang að. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir þarfa og mikilvæga umræðu. Í raun erum við að tala um risastórt jafnréttis- og byggðamál. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu hafa mörg góð skref verið stigin á þessum vettvangi en betur má ef duga skal og veit ég að ráðherra er vakandi yfir því. Mig langar til að benda á að á vordögum var stigið mikilvægt skref til að bæta endurhæfingarferli krabbameinsgreindra á landsbyggðinni með samningi Ljóssins við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið. Þar sjáum við stefnumótandi byggðaáætlun í verki og það er vel. Ég nefni þetta því þarna er mikilvægt innlegg í þá vinnu að efla og styrkja fagþekkingu og samvinnu úti um byggðirnar. Fyrsta skrefið er að veita hópi krabbameinsgreindra aðstoð í gegnum fjarfundabúnað en markmiðið er að geta seinna ráðið sérfræðinga á ýmis svæði út um landið og kalla til starfa þá sem þar fyrir eru. Fagfólkið mun verða búsett á landsbyggðinni og veita þjónustu Ljóssins beint til krabbameinsgreindra. Við erum að tala um iðjuþjálfa, sjúkraþjálfara, íþróttafræðinga, sálfræðinga, markþjálfa, næringarráðgjafa o.fl. Samningurinn er í takt við áherslur í heilbrigðisstefnu um bætt aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Hann er byggður á grundvelli stefnumótandi byggðaáætlunar. Hvers vegna er ég að nefna þetta hér? Jú, það geri ég þar sem fram hefur komið að hvata vanti til að fá sérfræðinga út á land. Koma sérfræðings á einn stað getur kallað á teymi fagfólks. Hæstv. forseti. Er þetta ekki góður grunnur með öðru sem verið er að gera til að byggja upp þjónustu fyrir alla íbúa landsins? Burt séð frá því hve miklu betur við verjum fjármunum okkar allra hef ég fulla trú á því að þessi aðferð bæti lífsgæði okkar allra til muna og geri þar með samfélagið betra. Vil ég nota þetta tækifæri til að hvetja ráðherra til dáða á þessu sviði áfram.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér mjög þarft mál, heilbrigðisþjónustu utan höfuðborgarsvæðisins. Það er eiginlega stórmerkilegt hvernig við höfum getað rætt þessi mál, varðandi heilbrigðiskerfið, fram og til baka. Í stuttu máli höfum við búið til svo flókið kerfi í einstaka tilfellum að við erum með biðlista, t.d. biðlista fyrir börn. Og á hvaða biðlista eru þau nú? Þau eru á aukabiðlista og þegar þau komast af þeim biðlista þá komast þau á réttan biðlista. Hvað segir þetta okkur? Og við gerum þetta ekki bara við börnin. Við gerum þetta líka við eldri borgara, við búum til biðlista. Þar áttu að bíða þar til þú getur komist á aðalbiðlista. Þetta er gjörsamlega óskiljanlegt fyrirbrigði og það eru dæmi um að fólk hefur þurft að bíða á biðlista í þrjú ár eftir að komast til augnlæknis. Þetta er alveg ótrúlegt ofbeldi gagnvart veiku fólki vegna þess að þarna erum við ekki á neinn hátt að spara. Þarna erum við spara aurinn en henda krónunni. Það segir sig sjálft að það bitnar mun harðar á heilbrigðiskerfinu síðar ef fólk getur ekki, vegna kostnaðar, leitað læknis þegar það þarf á því að halda. Við eigum að semja við lækna sem eru utan sjúkrahúsa. Við eigum að gera útboð og hafa gulrót til þess að þeir læknar sem vilja geti farið út á land og veitt þjónustu þar en ekki eingöngu á höfuðborgarsvæðinu. Við gerum kröfu um það.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir góða umræðu hér í dag og vonandi sjáum við þann góða vilja sem fram kom í umræðunni verða að raunveruleika. Samkeppnisstaða landshlutanna er því miður skökk á mörgum sviðum og aðgengi að heilbrigðisþjónustu er eitt þeirra. Sem dæmi um aðstöðumun þeirra sem búa utan höfuðborgarsvæðisins þegar kemur að aðgengi að sérfræðingum, má nefna að það er í raun og veru nánast ómögulegt fyrir fjölskyldur og einstaklinga sem búa við langvarandi heilsufarsvandamál og þurfa reglulega á þjónustu sérgreinalækna að halda, að búa utan höfuðborgarsvæðisins eða í kringum Akureyri. Þetta verður líka til þess, eins og fram kom áðan, að íbúar utan höfuðborgarsvæðisins leita í mun minna mæli til sérgreinalækna en höfuðborgarbúar. Eins og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom inn á í ræðu sinni áðan, með leyfi forseta: „… og ef þeir gera svo, þá þurfa þeir oftast að koma á læknastofu í Reykjavík. Það er auðvitað þægilegast fyrir sérfræðinginn, en það er dýrast og óþægilegast fyrir sjúklinginn. Þannig á þetta auðvitað ekki að vera.“ - Þjónustuna heim, herra forseti. Ég get tekið undir það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra varðandi mikilvægi þess að heilbrigðisumdæmin skilgreini hvaða þjónustu þurfi að bjóða upp á og aukningu hlutverks þeirra í þeirri þjónustu. Þannig færum við þjónustuna að einhverju leyti heim. Hins vegar verðum við að tryggja að heilbrigðisumdæmin hafi fjármagn til að sinna því hlutverki sínu. Ég óttast að það sé ekki gert, a.m.k. ekki miðað við hvernig staða þjónustunnar er í dag. Herra forseti. Þetta á auðvitað ekki að vera svona. Með þeim vilja sem endurspeglaðist í ræðunum í dag hljótum við að geta tekið höndum saman og breytt þessu. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra að lokum til að nýta þann góða vilja sem hér birtist til góðra verka og breyta þessu og að við tryggjum saman fjármagnið í verkefnin. Til erum við.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir gagnlega umræðu og þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið, sem er afar mikilvægt. Ef ég reyni að ná utan um málið hér í þessari stuttu lokaræðu þá er lykilatriði í heilbrigðisstefnu og nýrri heilbrigðislöggjöf og -reglugerð ábyrgð umdæmisstjóranna, þ.e. forstjóranna í hverju heilbrigðisumdæmi, að gera þarfagreiningu á því hvaða sérgreinaþjónustu þarf að veita í umdæminu af því að það er mismunandi eftir umdæmum, eftir því hversu nálægt við erum á höfuðborgarsvæðinu eða Eyjafjarðarsvæðinu ef því er að skipta. Síðan þegar þarfagreiningin liggur fyrir myndi stofnunin gera samninga við Landspítala eða Sjúkrahúsið á Akureyri, það er langtryggast, um veitingu þessarar þjónustu í gegnum fjarheilbrigðisþjónustu eða viðveru sérfræðinga. Þá erum við með faglegt, öruggt bakland gagnvart þeirri þjónustu sem veitt er. Þetta verður auðvitað ekki til þess að hægt sé að klára málið á einu bretti, ég er alveg klár á því. Við þurfum að skoða fjármögnun á málin o.s.frv., en við sjáum mjög marga sprota nú þegar í kerfinu. Sumir eru gamlir og hafa lengi verið í gangi eins og það að Heilbrigðisstofnun Norðurlands fær bæklunarlækna frá Sjúkrahúsinu á Akureyri og um það hafa verið samningar í mjög langan tíma á Sauðárkróki. Heilbrigðisstofnun Austurlands fær geðlækna núna frá Sjúkrahúsinu á Akureyri og fleiri slík verkefni eru í gangi. Ég nefndi áðan geðlæknaþjónusta vestur á Vestfirði. Þetta er allt saman í gangi og það er vaxandi. Hér er oft talað um samninga sem tengjast endurhæfingarþjónustu Ljóssins. Þetta er allt að gerast vegna þess að við erum með það að leiðarljósi að það á að jafna þjónustuna óháð búsetu. Það eru skýr samningsmarkmið hjá mér í samningum við sérgreinalækna að tryggja jafnara aðgengi að heilbrigðisþjónustu úti um land. Það er auðvitað hægt að gera það en það getur ekki verið meginleiðin. Meginleiðin þarf að vera traustari en svo. Og ef ekki er hægt að jafna aðgang með þessum aðferðum  Svo má ég til með að nefna nýtt sjúkrahótel sem hefur verið að sinna gríðarlegum fjölda af fólki sem hefur þurft að koma hingað suður til að nýta heilbrigðisþjónustu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, framlengingu á bráðabirgðaheimildum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sigríði J. Friðjónsdóttur ríkissaksóknara, Kolbrúnu Benediktsdóttur varahéraðssaksóknara, Höllu Bergþóru Björnsdóttur lögreglustjóra og Maríu Káradóttur frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, Dagmar Ösp Vésteinsdóttur frá Ákærendafélagi Íslands, Ólöfu Finnsdóttur frá dómstólasýslunni, Kjartan Bjarna Björgvinsson frá Dómarafélagi Íslands, Svavar Pálsson og Kristínu Þórðardóttur frá sýslumannaráði, Þuríði Árnadóttur frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu og Guðmund Inga Þóroddsson frá Afstöðu, félagi fanga. Nefndinni bárust umsagnir frá Ákærendafélagi Íslands, dómstólasýslunni og héraðssaksóknara. Með frumvarpinu er lagt til að bráðabirgðaheimildir lögreglu, sýslumannsembætta og dómstóla til að beita í auknum mæli rafrænum lausnum við meðferð mála og fjarfundabúnaði verði framlengdar til 31. desember 2021. Þá er lögð til breyting á bráðabirgðaheimildum laga um meðferð einkamála og laga um meðferð sakamála í því skyni að taka af allan vafa um að þingfesta megi mál á fjarfundi. Enn sem komið er hefur ekki reynt mikið á bráðabirgðaheimildirnar við meðferð mála hjá sýslumannsembættunum en fyrir liggur að embættin munu í auknum mæli þurfa að beita rafrænum lausnum. Jafnframt hefur þetta fyrirkomulag reynst vel við meðferð mála hjá lögreglu og engir meinbugir komið í ljós. Þá var samhljómur á meðal gesta um að bráðabirgðaheimildirnar hafi gefist vel við meðferð mála hjá dómstólum en skortur á viðeigandi tækjabúnaði hafi komið í veg fyrir nýtingu þeirra en þó væri verið að bæta úr því. Þá var nefndinni bent á að mismunandi kröfur hafi verið gerðar þegar skýrslugjöf sakbornings, ákærða og lykilvitna hafi farið fram á fjarfundi. Meiri hlutinn áréttar að ef fyrirséð verður í einstökum málum að ekki verði unnt með bráðabirgðaheimildunum að tryggja að fullu réttindi sakborninga og annarra málsaðila verður að telja að forsendur fyrir beitingu þeirra séu ekki fyrir hendi og vísar meiri hlutinn að öðru leyti til skýringa við 1. og 2. gr. frumvarpsins. Dómarar verði þannig að meta aðstæður í einstökum málum og meta hvaða skilyrði verði sett fyrir tilhöguninni hverju sinni. Þannig má ætla að eftir því sem meiri hagsmunir eru undir því brýnna sé að sakborningur, ákærði og lykilvitni mæti á ákveðinn stað til að sanna á sér deili og séu í einrúmi til að tryggja að enginn hafi áhrif á framburð þeirra. Til hliðsjónar megi hafa þau sjónarmið til grundvallar sem koma fram í úrskurði Landsréttar frá 1. október 2020 í máli nr. 551/2020. Þá sæta úrskurðir héraðsdómara um atriði er varðar skýrslugjöf fyrir dómi kæru til Landsréttar, samanber n-lið 1. mgr. 192. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, og b-lið 1. mgr. 143. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Að öðru leyti áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að bráðabirgðaheimildirnar verði framlengdar þannig að dómstólar, lögregla og sýslumannsembættin geti áfram sinnt lögbundnu hlutverki sínu og málsaðilar verði ekki fyrir réttarspjöllum. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta ritar sá sem hér stendur, Páll Magnússon, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fiskeldi, nr. 71/2008, varðandi heimild til úthlutunar á vannýttum lífmassa í fiskeldi. Tilefni framlagningar þessa frumvarps er það að eftir setningu laga nr. 101/2019 kom í ljós að þær aðstæður geta verið fyrir hendi að ómögulegt sé að ráðstafa ákveðnu magni af lífmassa í fiskeldi innan burðarþols einstakra fjarða og hafsvæða á grundvelli gildandi laga eða með úthlutun eldissvæðis samkvæmt fiskeldislögum. Með frumvarpinu er því mælt fyrir um heimild ráðherra til að úthluta opinberlega vannýttum lífmassa sem verði forsenda umsóknar um nýtt eða endurskoðað rekstrarleyfi í firði eða á hafsvæði þar sem fiskeldi er þegar stundað. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja að meginefni frumvarpsins. Í því er lagt til að við 4. gr. a fiskeldislaga bætist ný málsgrein þar sem kveðið er á um að heimilt sé að úthluta opinberlega því magni í lífmassa, sem heimilt getur verið að ala, í einstökum fjörðum eða hafsvæðum og er umfram heimildir í rekstrarleyfum fiskeldis og heimildir sem veittar kunna að verða á grundvelli umsókna sem til meðferðar koma samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II við fiskeldislögin. Þá er kveðið á um að við útboð sé skylt að setja lágmarksverð. Við mat á tilboðum gilda fyrirmæli 3. mgr. 4. gr. a í fiskeldislögum. Eins og nefnt var í upphafi kom í ljós við setningu laga nr. 101/2019 að þær aðstæður geta verið fyrir hendi í einstökum fjörðum eða hafsvæðum að heimildir samkvæmt rekstrarleyfum fiskeldis séu fyrir lægri hámarkslífmassa en sem svarar til hámarksnýtingar fjarðar eða hafsvæðis. Hér er því um að ræða hafsvæði eða firði þar sem fiskeldisstarfsemi er þegar til staðar en ekki er mögulegt að rúma allt burðarþol svæðisins innan gildandi rekstrarleyfa. Í dag eru slíkar aðstæður fyrir hendi í Arnarfirði, Berufirði, Fáskrúðsfirði og Reyðarfirði. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum gæti magn í slíkum útboðum í þessum fjórum fjörðum að hámarki orðið um 12.700 tonn. Er ákvæðum frumvarpsins í fyrsta lagi ætlað að ná til þeirra tilvika þar sem úthlutun eldissvæða, samkvæmt 2. mgr. 4. gr. a fiskeldislaga, er ekki möguleg. Í öðru lagi nær frumvarpið til þeirra tilvika þar sem ómögulegt er að ráðstafa þeim lífmassa sem um ræðir á grundvelli gildandi laga þar sem skilyrði til hækkunar rekstrarleyfis, samkvæmt 6. gr. a og 6. gr. b, er ekki uppfyllt. Til frekari skýringar á þeim tilvikum sem frumvarpið nær til má nefna dæmi: Fjörður A hefur 10.000 tonna áhættu- og burðarþolsmat og þar hafa verið gefin út tvö 4.000 tonna rekstrarleyfi hvort til síns fyrirtækisins, eða alls 8.000 tonn í firðinum, og engin gild umsókn um rekstrarleyfi er til meðferðar. Umhverfismat ofangreindra leyfa miðast við 8.000 tonn og því ekki rými til hækkunar samkvæmt fiskeldislögum. Í þessu tilviki liggur fyrir að það eru 2.000 tonn laus í firðinum sem eru „ónýtt“ og ekki hægt að bjóða út samkvæmt gildandi lögum enda nær heimild í 2. mgr. 4. gr. a fiskeldislaga einungis til úthlutunar á eldissvæðum. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði, í samræmi við þá stefnumörkun sem fólst í lögum nr. 101/2019, að ráðstafa rétti til að hagnýta slíkan vannýttan lífmassa í fiskeldi að undangengnu útboði. Rétt er að árétta að í frumvarpinu er sérstök skylda til að setja lágmarksverð vegna slíkra útboða. Gert er ráð fyrir að við ákvörðun slíks lágmarksverðs verði litið til þeirra þátta sem ætla má að þeir aðilar sem taki þátt í útboðinu byggi ákvörðun sína um tilboð á og lúta að rekstrarforsendum í hverju og einu tilviki. Mat á mögulegu lágmarksverði við útboð sem þetta er á margan hátt erfitt og flókið en við þá ákvörðun mun að sjálfsögðu verða stuðst við mat sérfræðinga um mögulegt verðgildi í hverju og einu tilviki. Má þó líta til reynslu í nágrannalöndum af útboðum af þessu tagi. Þá er rétt að benda á þau tilvik sem frumvarpinu er ætlað að ná til og varða svæði þar sem þegar eru til staðar rekstrarleyfi sem eru á hendi fárra fyrirtækja og að þátttaka í útboði mun takmarkast við þann fjölda. Verði frumvarpið óbreytt að lögum getur það leitt til tekjuaukningar fyrir ríkissjóð, bæði vegna almennra fyrirmæla laga um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð, nr. 89/2019, og vegna greiðslu samkvæmt útboði. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi erum við að opna fiskeldislögin sem var síðast breytt á vordögum 2019. Þá voru umtalsverðar breytingar gerðar og lagði atvinnuveganefnd mikinn metnað í þá vinnu, enda skiptir lagasetning og umgjörð miklu máli því að um er að ræða atvinnugrein sem er í miklum vexti hér á landi. Hún er þegar farin að skipta miklu máli og útflutningsverðmæti afurða fiskeldisins var á síðasta ári um 25 milljarðar kr. Verðmætið hefur því tvöfaldast á milli ára og heldur enn áfram að vaxa. Talið er að ef framleiðslan fari í það magn sem burðarþolsgetan segir til um verði útflutningsverðmætið nær 65 milljörðum kr. Þá getum við enn aukið á umsvif og verðmæti fiskeldisins með því að auka fullvinnslu aflans og margfalda því þau störf sem snúa að þessari atvinnugrein líkt og sérstaklega Færeyingum hefur tekist. Fjárfestingar upp á tugi milljarða liggja í greininni og frekari fjárfesting bíður enn frekari leyfa. Lengi býr að fyrstu gerð og því er hlutverk löggjafans að leggja línurnar. Hér þarf að feta þá hárfínu línu milli þess að byggja upp öfluga atvinnugrein og í leiðinni að huga að auðlindinni og náttúruvernd sem skiptir öllu máli til framtíðar. Heilbrigði dýra og umhverfis er undirstaða þess að hægt verði að byggja starfsemina upp til sjálfbærni sem byggir á vistfræðilegri, félagslegri og efnahagslegri stoð. Síðan þarf hið opinbera að tryggja aðhald og eftirlit. Virðulegi forseti. Hér er verið að opna lögin aftur og með því er mælt fyrir um heimild til að úthluta opinberlega vannýttum lífmassa sem verði forsenda umsóknar um nýtt eða endurskoðað rekstrarleyfi í firði eða á hafsvæðum þar sem fiskeldi er þegar stundað. Eins og segir í greinargerðinni með frumvarpinu mun það stuðla að betri nýtingu fjarða og hafsvæða til fiskeldis til samræmis við markmið laga um fiskeldi. Ég vil hins vegar segja að ég er yfir höfuð ekki hrifin af útboði sem sanngjarnri úthlutunarleið á nýtingarheimildum sem þessum þar sem hæsta verðtilboð hlýtur hnossið. Mér þykir eðlilegra að ríki og sveitarfélög fái til sín réttmætan hlut af sameiginlegri auðlind í gegnum sérstakt veiðigjald eða eldisgjald líkt og við gerum í dag. Mikið hefur verið rætt um uppboð á kvóta í fiskveiðistjórnarkerfinu hér á þinginu en minna hefur verið rætt um áhrif. Afleiðingin getur verið hörð samþjöppun þar sem þeir stóru í ljósi stærðarhagkvæmni sinnar verða enn stærri. Sömu sjónarmið eiga hér við. Ef aðeins hæsta boð á að ræða ráða ferðinni er ójafn leikur þar sem keppast við annars vegar minni íslensk eldisfyrirtæki og hins vegar stór eldisfyrirtæki sem eru að uppistöðu til í eigu stórra erlendra eldisfyrirtækja. Ég tek það fram að ég fagna aðkomu erlendra eldisfyrirtækja hér við land. Þau komu með fjármögnun og þekkingu í greinina á sama tíma og íslenskir fjárfestar héldu að sér höndum. En íslensku frumkvöðlafyrirtækin sem hófu fiskeldi hér um aldamótin í smáum stíl en hafa jafnt og þétt verið að vinna sig áfram með seiglu og hafa byggt upp reynslu verða hins vegar að fá tækifæri til jafns við aðra til að stækka. Það er atriði sem ég mun leggja áherslu á í atvinnuveganefnd við vinnslu á þessu máli. Virðulegi forseti. Við það að opna lögin aftur er hægt að nota tækifærið til að bæta þau enn frekar. Við samþykkt frumvarpsins úr þingflokki Framsóknarmanna vildum við hnykkja á þeim atriðum sem ég hef farið yfir en jafnframt viljum við einfalda leið þeirra einstaklinga sem vilja stunda fiskeldi á litlum skala á lögbýlum. Við teljum að gera þurfi skýrari greinarmun á kröfum til eldisaðila í lögum á því hvort um sé að ræða eldi á stórum skala eða eldi sem bændur eða aðrir stunda sér til búbótar.

Herra forseti. Staða mannréttinda í Póllandi vekur bæði ugg og hrylling. Afnám sjálfsagðra réttinda kvenna yfir eigin líkama er gríðarlegt bakslag í kvenréttindum og um leið gríðarleg afturför mannréttinda í landi sem er í Evrópu og er aðildarríki Evrópuráðsins eins og Ísland og hefur þar með undirgengist alþjóðasamninga og sáttmála um réttindi kvenna og mannréttindi. Þessi dapurlega og í raun ömurlega þróun sem staðið hefur yfir á valdatíma stjórnarflokksins Lög og réttur, í þá átt að skerða harkalega réttindi kvenna og réttindi hinsegin fólks, hefur náð ákveðnu hámarki, eða skulum við frekar segja ákveðnum botni, með úrskurði stjórnlagadómstóls Póllands þann 22. október sl. um nær algjört bann við fóstureyðingum nema ef sannað þykir að konan eða stúlkan hafi orðið fyrir nauðgun, hvort sem er af hálfu ættingja eða ókunnugs, eða sannað þykir að líf konunnar eða stúlkunnar sé í hættu. Úrskurðurinn hefur vakið gríðarlega hörð viðbrögð mannréttindasamtaka og kvenréttindasamtaka í Póllandi og í Evrópu en líka hjá almenningi í Póllandi sem hefur frá því að úrskurðurinn féll mótmælt stanslaust um allt Pólland undir forystu grasrótarkvennahreyfingarinnar Strajk Kobiet. Hundruð þúsundir og allt að milljónir mótmælenda hafa mótmælt víðs vegar í borgum landsins á borð við Varsjá, Lodz, Poznan, Gdansk og Kraká síðastliðnar vikur. Um er að ræða langfjölmennustu mótmæli sem sést hafa í landinu frá árinu 2015 þegar últra hægri íhalds- og þjóðernisflokkurinn Lög og réttur náði meiri hluta í ríkisstjórn Póllands. En þetta eru ekki bara fjölmennustu mótmæli frá því 2015 heldur eru mótmælin nú þau fjölmennustu frá því þegar stjórnmálaaflið Samstaða felldi stjórn kommúnista á níunda áratugnum. Þessi mótmæli eiga sér stað nú þrátt fyrir Covid-19 sem geisar í Póllandi líkt og annars staðar í Evrópu, enda er þörfin til að mótmæla sterk hjá mótmælendum, mjög sterk. Það er verið að mótmæla freklegri feðraveldismenningu sem telur sig geta ráðið yfir líkama og sjálfsákvörðunarrétti kvenna um leið og komið er illa fram við konur og sjálfsögð réttindi þeirra, allt í skjóli trúarofstækis, andstyggilegs popúlisma, afturhalds og djúpstæðrar kvenfyrirlitningar. Enda eru slagorð pólsku mótmælendanna nú í Póllandi að Pólland sé orðið að kvennahelvíti. Við þetta kvennahelvíti svokallaða bætist niðurlægjandi framkoma pólsku ríkisstjórnarinnar við hinsegin fólk, flóttafólk og minnihlutahópa sem pólska ríkisstjórnin dregur réttindi af stöðugt. Samfélagið hefur fengið nóg, kyrja pólskir mótmælendur. Herra forseti. Í samtölum mínum við pólskar konur í kvenréttindasamtökum þar í landi og hér á Íslandi hefur ótti og reiði verið allsráðandi. Ótti þeirra er undirliggjandi í því hvernig pólskar konur og stúlkur eiga að geta ráðið yfir sínum eigin líkama við þessar pólitísku aðstæður og hvernig þær eiga að geta fengið þá lífsnauðsynlegu heilbrigðisþjónustu sem þungunarrof er, kjósi kona eða stúlka það. Stuðningur frá erlendum vinveittum ríkjum til þeirra er þeim lífsnauðsynlegur. Því er það, herra forseti, spurning um líf eða dauða hvort konur og stúlkur fái löglega og faglega heilbrigðisþjónustu á meðgöngu þegar þær kjósa að undirgangast þungunarrof eða hvort þær eru neyddar til þess að gera það á ólöglegan hátt. Sú ólöglega leið getur einfaldlega verið lífshættuleg konum og stúlkum eða valdið líkamlegum skaða um alla ævi. Þetta hefur mannréttindastjóri Evrópuráðsins, Dunja Mijatovic, bent á og hún hefur gagnrýnt harðlega úrskurð stjórnlagadómstólsins fyrir að skerða sjálfsögð mannréttindi kvenna en líka vegna ógnarinnar sem steðjar með úrskurðinum að heilsu þeirra. Það er því í fullri og einlægri samstöðu með réttindabaráttu pólskra kvenna og kvenréttindum í Evrópu sem ég legg þessa þingsályktunartillögu fram um að Alþingi Íslands feli heilbrigðisráðherra að tryggja að einstaklingar sem ferðast hingað til lands, í því skyni að gangast undir þungunarrof, fái viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Þetta verði bundið því skilyrði að viðkomandi megi ekki gangast undir þungunarrof vegna lögbundinna hindrana í heimalandinu og uppfyllir skilyrði í lögum um þungunarrof, nr. 43/2019. Þá þurfi viðkomandi að geta framvísað evrópska sjúkratryggingakortinu. Herra forseti. Aðstæður til að bjóða konum sem ferðast til Íslands upp á þessa þjónustu eru góðar. Nýlokið er heildarendurskoðun á lögum um þungunarrof, einmitt lög nr. 43 sem samþykkt voru árið 2019, en yfirlýst markmið þeirra er að tryggja að sjálfsforræði kvenna sem óska eftir þungunarrofi sé virt með því að veita þeim öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu. Ísland er þar að auki aðili að fjölmörgum alþjóðasamningum, m.a. samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, Istanbúl-samningnum, og kvennasáttmála Sameinuðu þjóðanna, þar sem m.a. er kveðið á um rétt kvenna til heilbrigðisþjónustu. Með hliðsjón af því er markmið þessarar þingsályktunartillögu að tryggja að einstaklingum, sem hafa erlent ríkisfang og hafa ekki dvalið hér á landi til lengri tíma en geta framvísað evrópska sjúkratryggingakortinu, séu veitt þau réttindi sem lög nr. 43/2019 tryggja. Með því væri verndaður réttur þeirra sem ekki geta notið sjálfsforræðis yfir eigin líkama, í ljósi laga eða niðurstöðu dóma í heimalandi þeirra. Með þessari þingsályktunartillögu er tekin afgerandi staða með kvenréttindum í Evrópu. Aðgengi að þungunarrofi er ekki jafnt innan Evrópska efnahagssvæðisins, til að mynda má ekki framkvæma þungunarrof á Möltu nema líf konunnar sé í hættu. Þannig mun þingsályktunartillagan ná yfir þessi tvö lönd innan Evrópska efnahagssvæðisins, Möltu og Póllands. Þó að það væri óskandi að geta tekið á móti fleiri konum eða einstaklingum sem ekki hafa þessi réttindi í heimalandi sínu eru flutningsmenn frumvarpsins meðvitaðir um það bakslag sem er í sjálfsákvörðunarrétti kvenna yfir líkama sínum í Evrópu sem verður að sporna við. Það er í krafti evrópskrar samvinnu á vettvangi heilbrigðisþjónustu á Íslandi hægara um vik að tryggja konum og einstaklingum með evrópska sjúkratryggingakortið þá sjálfsögðu heilbrigðisþjónustu sem felst í þungunarrofi, ef konur eða stúlkur kjósa svo sjálfar. Herra forseti. Aðgengi að viðeigandi heilbrigðisþjónustu á meðgöngu eru grundvallarmannréttindi. Með því að tryggja aðgengi erlendra borgara, sem annars hafa ekki löglegan rétt til þessarar þjónustu, tæki Ísland afgerandi stöðu með réttindum þeirra, ekki bara hérlendis heldur einnig á alþjóðlegum vettvangi og gæfi skýr skilaboð um að íslenska þjóðþingið og íslensk heilbrigðisyfirvöld standi með réttindum kvenna í Evrópu og um allan heim. Ég vil líka í þessu samhengi benda þeim þingmönnum, sem hafa komið hér upp í ræðustól Alþingis og flutt ræður sem ekki hefur mátt veita andsvör við eða skrifað greinar í Morgunblaðið, sem er orðið eina málgagn Donalds Trumps í Vestur-Evrópu, um að hér muni landið fyllast af pólskum konum og stúlkum til þess að fara í þungunarrof, á það að ef við ætlum að standa með frelsi og lýðræði í Evrópu þá þurfum við að taka afstöðu, og það afgerandi afstöðu, með réttindum og heilbrigði kvenna í Evrópu. Þessi þingsályktunartillaga er afstaða með kvenréttindum í Evrópu og með því að við tökum afstöðu gegn uppgangi fasisma og valdahyggju og yfirgangi karla yfir líkama kvenna sem þær eiga sjálfar og ráða yfir sjálfar. Þetta er nauðsynleg barátta vegna þess að við sjáum það í Evrópu núna að bakslagið gegn sjálfsögðum réttindum kvenna er að harðna. Við sáum það í fréttum í gær frá Póllandi þegar vopnaðir nýnasistar gengu um götur Varsjárborgar til þess að mótmæla sjálfsögðum réttindum pólskra kvenna yfir sínum eigin líkama. Sjaldan hefur andstaðan við kvenréttindi verið vopnuð svo afdráttarlaust eins og hún sást í gær. Og þetta eru sumir þingmenn í íslenska þjóðþinginu að styðja með sínum gunguhætti og skrifum og þar með að taka afstöðu með uppgangi þessarar pólitíkur í Evrópu. Ég vil þakka þeim 18 þingmönnum sem eru flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu því að þeirra afstaða er skýr. Þau taka afstöðu með réttindum kvenna, með mannréttindum, með frelsi og lýðræði í Evrópu og fyrir það ber að þakka.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og fyrir að vekja athygli á mannréttindum almennt í löndunum í kringum okkur. Við gerum aldrei nógu mikið af því að mínu mati og rödd okkar Íslendinga á að heyrast hvað þetta varðar á alþjóðavettvangi. Ég vil hrósa hv. þingmanni fyrir það. Hv. þingmaður leggur áherslu á að sýna samstöðu og það er gott og vel en síðan eru náttúrlega skiptar skoðanir á því hvernig við sýnum þessa samstöðu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort að við vinnslu þessarar tillögu hafi verið leitað álits hjá Landspítala – háskólasjúkrahúsi á því hvort hægt sé að taka á móti þessum konum eins og lagt er upp með í tillögunni. Einnig langar mig að spyrja hv. þingmann í fyrra andsvari hvort hún sjái fyrir sér að þessar aðgerðir yrðu framkvæmdar á einkastofu, hvort sá möguleiki hafi verið skoðaður. Ég kem í næsta andsvari aðeins að kostnaði vegna tillögunnar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið og fyrir góð orð þegar kemur að því að standa vörð um mannréttindi. Ég veit að hv. þingmaður er líka áhugasamur um mannréttindi og vörslu þeirra. Já, ég hef verið í samtölum við heilbrigðisstarfsfólk. Það er kannski rétt að geta þess að það er erfitt um vik að áætla hversu margar konur eða stúlkur myndu leita hingað til lands. En það ber líka að geta þess að það er hægara um vik fyrir konur og stúlkur frá Póllandi að leita frekar til nágrannalandanna. Ég veit sömuleiðis að það hefur verið komið upp ákveðnum móttökumiðstöðvum, sem eru staðsettar í Amsterdam í Hollandi, Prag í Tékklandi og í Berlín í Þýskalandi, sem bjóða pólskum konum og stúlkum aðstoð við að leita eftir löglegri og faglegri aðstoð þegar kemur að þungunarrofi, kjósi þær að gera svo. Seinni spurningin var væntanlegan um kostnað.

Um einkastofur.

Mér er ekki kunnugt um að einkastofur framkvæmi þungunarrof á Íslandi. Þessi þingsályktunartillaga fjallar um að fela heilbrigðisráðherra að tryggja að einstaklingar sem hingað koma til að undirgangast þungunarrof geti það, kjósi viðkomandi að gera svo.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil þá koma aðeins að kostnaðinum. Þar sem ég sit í fjárlaganefnd hef ég verulegar áhyggjur af stöðu ríkissjóðs og þeirri miklu skuldasöfnun sem núna skellur á ríkissjóð, u.þ.b. milljarður á dag eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur staðfest. Ég held því að alveg nauðsynlegt sé í umræðum um þessa tillögu að ræða aðeins þann kostnað sem hugsanlega gæti fallið á ríkissjóð vegna málsins, ef hv. þingmaður gæti farið aðeins yfir það. Auk þess er ekki vitað, eins hv. þingmaður nefndi, hversu margar konur kæmu hingað. Ef svo færi að þær yrðu mjög margar, sér hv. þingmaður fyrir sér að það yrði einhvers konar kvóti? Ég held að það sé alveg ljóst að heilbrigðiskerfið gæti ekki sinnt verulegum fjölda. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Eins og ég kom inn á áðan er erfitt um vik að áætla þann fjölda kvenna og stúlkna sem hingað kæmu til að fá þessa heilbrigðisþjónustu og því um leið erfitt um vik að áætla kostnað. En þegar talað er um kostnað ríkissjóðs við þessa þingsályktunartillögu vil ég benda á það að konur af pólskum uppruna, konur frá Póllandi sem hingað hafa komið til að vinna á Íslandi, hafa greitt í ríkissjóð skatta og gjöld og hafa verið ómissandi þáttur í uppgangi ferðaþjónustunnar undanfarin ár, ómissandi þáttur í því að halda hér uppi ákveðnum atvinnugreinum. Þær hafa verið ómissandi þáttur vinnuafls á Íslandi og greitt framlag sitt í ríkissjóð Íslands. Á þetta vil ég benda þeim þingmönnum sem eru hræddir eða óttaslegnir yfir kostnaðinum sem falla mun á ríkissjóð vegna tillögunnar.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér aðgengi einstaklinga sem ferðast til Íslands að þungunarrofi. Mér sýnist þetta vera eindregin stuðningsyfirlýsing við konur í Póllandi, vegna þeirrar hörðu löggjafar sem þar er í sambandi við þungunarrof, að þetta sé hreinlega stuðningur og yfirlýsing um að viðkomandi sé á móti þeirri löggjöf. Ég er það líka. Ég tók eftir því þegar hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir talaði áðan að hún horfði beint á mig þegar hún talaði um einstaka karlmenn í þingsalnum og nýnasista og ég veit ekki hvað. Ég ætla ekki að taka það til mín, ég styð ekki nasista.

… ekki beint til þín.

Ég vil ekki ráða yfir líkama kvenna, það kemur ekki til greina, það hefur aldrei verið inni, þær ráða sér alveg sjálfar. En ég vil spyrja út í þessa þingsályktunartillögu vegna þess að það eru mörg „ef“ í þessu. Heilbrigðisráðherra á að tryggja þeim sem koma hingað heilbrigðisþjónustu ef farið verður út í þetta en það er ekkert vitað hvað þeir yrðu margir, hvort þeir verða 1.000, 10.000, 50.000 eða hvað. Segjum að 5.000 myndu vilja koma inn á einu bretti. Það er ekki vitað hvernig við ætlum að tryggja það, hvernig ráðherra á að tryggja það eða hver á að vita hvernig þetta verður. Maður veit það ekki en maður óttast að rosalegur fjöldi gæti komið. Þá hef ég oft velt fyrir mér, við erum að gera um 1.000 fóstureyðingar á Íslandi á ári: Hvað verður um fóstrið, í sambandi við þessar erlendu konur? Sumar vilja kannski jarða það. Hvernig verður þeim málum háttað? Er lausn á því í þingsályktunartillögunni?

Herra forseti. Ég vil nú biðja hv. þingmann afsökunar á því ef mínu skarpa augnaráði var beint til hans og í hans átt þegar ég var að tala um nýnasista. Að sjálfsögðu var ég alls ekki að beina þeim orðum mínum að hv. þingmanni. Ég held að hann viti ósköp vel að ég hef ekki verið að því, alls ekki. Ég biðst bara afsökunar ef hann hefur tekið þessi orð mín eitthvað til sín. Uppgangur nýnasisma í Evrópu liggur þungt á mér og við höfum því miður verið að sjá þá ægilegu þróun undanfarin ár. Varðandi fjöldann: Þetta er þingsályktunartillaga um að fela heilbrigðisráðherra síðan útfærsluna, að tryggja aðgang erlendra borgara sem hingað ferðast í því skyni að þessari þjónustu. Löggjafarvaldið fer ekki með útfærslu á framkvæmdinni. Einn tilgangur þessarar þingsályktunartillögu er einmitt að fela heilbrigðisráðherra að tryggja þeim þjónustuna. Það er í raun og veru lykilorð í því hvernig útfærslan verður. Herra forseti. Ég held að ég og meðflutningsmenn á þessari þingsályktunartillögu deilum alls ekki ótta þingmannsins um að hér flæði yfir mörg þúsund konur og stúlkur til að undirgangast þungunarrof. Ég hef satt að segja engar áhyggjur af því að heilbrigðiskerfið á Íslandi geti ekki ráðið við það. Ég held að það verði ekki raunin vegna þess að það hefur komið í ljós að þingmenn annarra ríkja hafa líka lýst yfir vilja sínum til þess að þeirra ríki bjóði fram sína aðstoð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir svarið en hún svaraði ekki spurningu minni um það hvernig eigi að leysa þau vandamál þegar búið er að eyða fóstri. Hvað á að gera við fóstrið? Ég spyr vegna þess að ég veit ekki hvaða lagalegi grundvöllur liggur fyrir, hvort megi flytja það á milli landa, hvað megi gera, hvernig eigi að leysa það. Við verðum að vita það vegna þess að við getum ekki bara verið með plan A, við verðum að vera með plan B og C. Það er svo margt sem við vitum ekki í þessu samhengi. Við vitum ekkert hvort margir koma eða fáir og þess vegna verðum við líka að vera búin undir það að margir gætu komið. En ég hef ekki hugmynd um það. Það hefur komið fram, og ég veit ekki hvort það er rétt og ég hef ekki kynnt mér það, að þörfin gæti verið milli 150.000–200.000 fóstureyðingar á þessu svæði. Ef það er rétt og við fáum 10% af henni þá erum við að fá fjölda, ef við fáum 5% þá erum við líka að fá gífurlegan fjölda. Við vitum ekkert en við 

Herra forseti. Til að svara spurningunni sem fram kom í fyrra andsvari og hv. þingmaður ítrekaði hér í seinna andsvari um hvað verður um fóstur þá vil ég bara að minna á það að fósturvísir sem er eytt í þungunarrofi er ekki barn. Ég held að við ættum að forðast umræður um það hvað verður um fóstur og hver er lagalegur grundvöllur fyrir því, mér finnst það ekki tengt málinu. Þingsályktunartillagan fjallar um það að Alþingi feli heilbrigðisráðherra að tryggja einstaklingum sem hingað ferðast til að undirgangast þungunarrof þá sjálfsögðu þjónustu sem lýtur að réttindum kvenna og stúlkna til að fá viðeigandi heilbrigðisþjónustu á meðgöngu. Kjósi þær að gangast undir þungunarrof er þetta viðunandi heilbrigðisþjónusta sem viðkomandi konur, stúlkur og einstaklingar kjósa og vilja fá.

Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki jafn áhyggjufullur og þeir hv. þingkarlar sem hafa raðast hér á undan mér í andsvör við hv. þingkonu. Ég er einn af meðflutningsmönnum málsins og þakka fyrir tækifærið til þess, af því að þetta er fyrst og fremst og umfram allt kannski mikilvæg yfirlýsing frá löggjafarþingi Íslands um að við stöndum með sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Þar er ekki vanþörf á þegar verið er að þrengja að honum um allan heim. Það er ekki óvart eða einhvern veginn, heldur er með skipulögðum hætti verið að berjast gegn þessum réttindum í Evrópu. Þetta gerist ekki af sjálfu sér í Póllandi og á Möltu. Þetta er vegna þess að fólk kemur þangað með peninga og það markmið að þrengja að þessum réttindum. Mig langar að spyrja þingmanninn, vegna þess að hún situr í utanríkismálanefnd og kvenréttindi eru meðal aðaláherslna Íslands í utanríkismálum, sérstaklega í þróunarsamvinnu þar sem frjósemisréttindi kvenna eru efst á lista hvað varðar þau réttindi sem þarf að berjast fyrir í fátækari ríkjum heims: Hvernig ríma svona hugmyndir við það? Ætti það ekki að liggja beint við fyrir Ísland að vera kyndilberi fyrir þennan málstað? Hér hefur verið blásinn upp ótti við það að íslenskt heilbrigðiskerfi kikni undan álagi við það að hér flæði yfir landið konur í leit að þungunarrofi. Þetta endurspeglar ekki fjöldann sem er líklegur til að nýta sér þá þjónustu. Og þetta endurspeglar heldur ekki veruleikann á heilbrigðisstofnunum eða veruleika kvenna sem framkvæma þungunarrof vegna þess að á Íslandi fara 80% þungunarrofs 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið. Þessi þingsályktunartillaga rímar mjög vel við málflutning Íslands á alþjóðavettvangi og áherslur Íslands í utanríkismálum undanfarin ár og hvernig við höfum talað á alþjóðavettvangi og þess þá heldur að Ísland og íslenska þjóðþingið taki einarða og skýra afstöðu með kvenréttindum vegna einmitt þeirrar stöðu sem við höfum á alþjóðavettvangi, vegna þess að önnur ríki líta til okkar sem fyrirmyndarríkis þegar kemur að jafnréttismálum og réttindum kvenna. Þess þá heldur að við gefum þau skýru skilaboð til Evrópu og til annarra ríkja að við séum tilbúin til þess að halda hér vörð um réttindi og standa gegn því að verið sé að skerða réttindi kvenna. Ég tek heils hugar undir það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að benda á, að meiri hluti þungunarrofs fer fram í heimahúsum kvenna. Þær fá lyfjagjöf, fara heim til sín og bíða svo eftir því að lyfið virki. Það er kannski meira andlegt álag á þær konur en beinlínis á heilbrigðisstarfsfólk með einhverjum beinum inngripum, eins og hefur komið fram að margir þingmenn hér óttast.

Virðulegur forseti. Mig langar í seinna andsvari að spyrja aðeins út í söguna. Þegar við afgreiddum lög um þungunarrof fyrir tveimur árum voru raddir hér í þingsal sem vildu stíga skref aftur á bak miðað við þau lög sem við vorum að kveðja, vildu fara aftur fyrir 1974 og þrengja lögin frá því sem þá náðist fram. Þá er kannski nærtækast að nefna þingmennina sem lögðu til að stytta tímarammann sem konur gætu nýtt sér þessa heilbrigðisþjónustu úr 22 vikum, sem allir læknar og allir vísindamenn sögðu að væri hinn eðlilegi viðmiðunarpunktur, niður í 18 eða 20 vikur, eftir því hver hélt á. Um þetta voru greidd atkvæði hér í salnum. Hæstv. fjármálaráðherra studdi t.d. að þrengja þetta niður í 20 vikur, sem hefði þýtt að Ísland hefði horfið aftur 

Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tek bara undir þessa áminningu um söguna og sögu íslenskra kvenna sem þurftu að leita til útlanda eftir þeirri heilbrigðisþjónustu sem þungunarrof er. Mig langar líka aðeins að minna á samband Íslands og Póllands. Það er gott og djúpstætt. Hér búa um 8.100 konur frá Póllandi á aldrinum 15–90 ára og þá eru ótaldar pólskar konur sem hafa öðlast íslenskan ríkisborgararétt, sem bætast við þessa tölu. Þessar konur hafa verið ómissandi þáttur íslensks samfélags, eins og ég minnti á hérna áðan, undanfarin ár og áratugi. Við skuldum þeim líka að standa af öllu afli með réttindum kvenna í heimalandi þeirra. Það er skuld okkar við pólskar konur.

Virðulegi forseti. Hér er rædd tillaga til þingsályktunar um aðgengi einstaklinga sem ferðast til Íslands að þungunarrofi. Ég hef töluvert rætt um þessa þingsályktunartillögu hér í þinginu og skrifaði grein, eins og kom fram af hálfu hv. framsögumanns Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur í framsögu hennar áðan. Ég þarf auðvitað ekki að endurtaka það sem ég hef sagt áður en mér finnst bara mjög mikilvægt að fram komi, virðulegur forseti, að þessi þingsályktunartillaga beinist fyrst og fremst beinist að heilbrigðisráðherra og því að hún tryggi aðgengi einstaklinga, sem ferðast hingað til lands í því skyni að gangast undir fóstureyðingu, að viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Um það snýst þessi tillaga fyrst og fremst. Við þurfum að horfa á hana í því ljósi sem staða heilbrigðiskerfisins á Íslandi er í í dag og í því ljósi sem staða landsins er í í dag þegar hér ríkir neyðarástand í heilbrigðismálum og spítalinn sjálfur, Landspítalinn, er á neyðarstigi og heimurinn allur er undir. Þá kemur þessi tillaga fram um að hingað skuli beina fólki til fóstureyðingar. Það er auðvitað þyngra en tárum taki. Þrátt fyrir örugglega góðan vilja þeirra sem flytja þessa tillögu, vegna þess að ég held að það sé nú þannig með okkur mannfólkið að við séum að upplagi gott fólk sem viljum öðrum vel, þá er það þannig þegar við viljum gera öðrum vel og láta heilbrigðiskerfið sjá um það fyrir okkur að því eru takmörk sett, alla vega að því leyti sem kerfið sjálft takmarkar. Þessi tillaga beinist fyrst og fremst að pólskum og maltneskum konum. Í Póllandi búa rúmlega 38 milljónir manna og á Möltu um 400.000. En auk þess segir í tillögunni að óskandi væri að við gætum líka veitt þjónustu konum frá öðrum löndum en þarna eru tiltekin, sem búi við samsvarandi skerðingar á fóstureyðingum og löggjöfin í Póllandi setur. Ég veit ekki hversu mörg lönd þetta eru vegna þess að ég hef ekki kynnt mér fóstureyðingarlöggjöf allra landa. Ég kynntist íslensku fóstureyðingarlöggjöfinni í vetur og var ósáttur við þá niðurstöðu sem samþykkt var í þinginu og hef í sjálfu sér ekki neitt meira um það að segja á þessu stigi, enda er sú tillaga og þau lög ekki hér til umræðu. Það er ekki gert ráð fyrir neinum ákveðnum fjölda einstaklinga í þessarar þingsályktunartillögu. Framsögumaður var spurð að því áðan hvað hún gerði ráð fyrir að margir einstaklingar kæmu hingað í þessum erindagjörðum og hún vísaði því á heilbrigðisráðherra. Það væri hennar mál að taka á því. Þetta er auðvitað miklu alvarlegra mál en það. Hér er lögð fram þingsályktunartillaga sem nánast einn þriðji þingmanna skrifar undir og það er hvorki talað um hversu margir einstaklingar gætu komið né gert ráð fyrir því hvað það kosti. Þá verður maður að geta sér til um það, virðulegur forseti, hvað þeir eru margir. Einu tölurnar sem ég hef eru úr útvarpsþætti sem fjallaði um þessa tillögu. Þar sagði pólskur blaðamaður, Renata Kim, frá því að í Póllandi færu fram u.þ.b. 150.000 ólöglegar fóstureyðingar á ári. Það kom einnig fram að einhver hjálparsamtök, sem ekki voru nafngreind, teldu að fjöldinn væri allt að 200.000 á ári. Síðan var talað um maltneskar konur og konur frá öðrum löndum sem búa við sömu stöðu og þær. Ég veit ekki, virðulegur forseti, hvað ég á að giska á en ég þarf auðvitað ekki að reikna það út fyrir ykkur, ágætu þingmenn, hvers lags álag það væri á að íslenska heilbrigðiskerfið ef bara brot, brotabrot af þessum einstaklingum, kæmi hingað. Það er það sem ég er að hugsa um á þessari stundu. Þessi forgangstillaga hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur hefði getað fjallað um stöðu íslenskra heimila. Hún fær ekki aðra þingsályktunartillögu á næstunni en hún kaus að fara þessa leið. Ef hún hefði hugsað út í það hvað þetta kostar íslenskt heilbrigðiskerfi er ég ekki viss um að tillagan hefði verið lögð fram, vegna þess að hún snýst fyrst og fremst um kostnað.  Ég ætla ekki að fara út í neinar reikningskúnstir í þessum ræðustól. Ég hef mjög takmarkaðan tíma. Ég er bara að vekja athygli á því hvað flutningsmenn eru að leggja á heilbrigðiskerfið á Íslandi. Ég er spyrja að því hvort þeir hafi sest niður með yfirmönnum Landspítalans og spurt þá hvernig þeir tækju því að Landspítalinn tæki við, segjum brotabroti, 10%, af þessum tugum þúsunda kvenna, í fóstureyðingu á Íslandi. Hvernig myndi samræmast þeirri deild Landspítalans þar sem nú þegar eru framkvæmdar 1.000 fóstureyðingar á ári, fimm á dag, alla virka daga ársins? Mér og mörgum öðrum finnst það of mikið og þá er ég ekkert að setja mig í spor þeirra sem þar eru eða meta það á neinn hátt. Ég er bara að tala um líf. Það er það sem snýr að mér í þessu. Þegar við leggjum fram svona tillögur verðum við að meta kostnaðinn sem felst í þeim. Það er hægt að koma með alls konar tillögur um hvað sem mönnum dettur í hug ef kostnaðurinn skiptir engu máli. Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þessi tillaga kemur fram á ótrúlega röngum tíma fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi, fyrir fólk á Íslandi sem situr og bíður eftir vinnunni sinni, fyrir fólk á Íslandi sem sér ekki bjarta framtíð í augnablikinu. En framtíðin verður björt. Ég lofa því. Við lofum því öll. Við vonum það öll. Nú fer þessi tillaga væntanlega til hv. velferðarnefndar. Mér finnst mjög mikilvægt að hún fái skjóta afgreiðslu í nefndinni svo hún geti komið fyrir þingið aftur og um hana verði greidd atkvæði. Það er mjög mikilvægt að skýr vilji þingheims komi fram um það hvort flytja eigi tugþúsundir útlendinga hingað og hlaða á heilbrigðiskerfið. Það er mjög mikilvægt fyrir fólkið í landinu, fyrir samfélagið sem berst í bökkum á þessum tímum, að vita hvort þingmenn í þessum sal ætli að leggja slíkar byrðar á heilbrigðiskerfið að það muni jafnvel ekki rísa undir því. Í mínum huga er heilbrigðiskerfi á Íslandi með því albesta sem gerist í heiminum en það er agnarsmátt ef bara brot af þeim einstaklingum sem hér er verið að tala um koma hingað. Ég get hugsað til allra þeirra með hlýju en ég mun aldrei geta leyst úr málum þeirra og alls ekki málum einstaklinga og kvenna allra landa, eins og hér er talað um.

Virðulegur forseti. Ég held að við hv. þingmaður verðum seint sammála í þessu máli, enda er ég flutningsmaður málsins ásamt 17 öðrum þingmönnum en hv. þingmaður andstæðingur þess. Mig langar hins vegar að benda þingmanninum á og ræða við hann hér um það sem mér sýnist vera í besta falli misskilningur á málinu. Í fyrsta lagi er eitt sem ég er búinn að heyra þingmanninn ítrekað halda fram, að þetta sé forgangstillaga 1. flutningsmanns málsins. Rósa Björk Brynjólfsdóttir mælti fyrir máli 15. október á þessu þingi. Það var fyrsta mál þingmannsins á þessu þingi. Þetta er mál númer tvö, þannig að þarna er staðreynd sem þingmaðurinn mætti fara rétt með. Síðan varðandi þann gífurlega kostnað sem hv. þingmaður sér fyrir sér að falli á íslenska heilbrigðiskerfið þá langar mig að spyrja hvort þingmaðurinn átti sig á því hvernig evrópska sjúkratryggingakortið virkar. Það felur einmitt í sér að þjónusta sem veitt er í dvalarlandi, í þessu tilfelli Íslandi, er greidd af stjórnvöldum í upprunalandi, í þessu tilfelli Póllandi eða Möltu. Þar sem þingmaðurinn situr í hv. velferðarnefnd, sem hefur sjúkratryggingar innan síns ramma, hefði ég ætlað honum að vita þetta. En í ljósi þess, er þingmaðurinn tilbúinn að draga í land með fullyrðingar um að þetta muni ríða fjármögnun íslenska heilbrigðiskerfisins að fullu, í ljósi þess að reikningurinn verður borgaður í gegnum evrópska sjúkratryggingakerfið af því ríki þar sem konurnar eiga heimili?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Ég er náttúrlega ekki sérfræðingur í evrópska sjúkratryggingakortinu frekar en nokkru öðru. Ég er yfirleitt enginn sérfræðingur í neinu. Ég held að það sé alveg ljóst að þeir útlendingar sem hér dvelja, sem eiga heima hér, eigi allan rétt á þeirri heilbrigðisþjónustu sem er í boði, ég tel ekki nokkurn einasta vafa leika á því. Ég hef aldrei mótmælt því, enda hef ég fagnað mjög veru þeirra hér og þátttöku þeirra í atvinnulífinu sem er okkur algerlega ómetanleg. Varðandi þetta sjúkratryggingakort þá er minn skilningur á því, ég verð að segja það, ég ætla að vera aðeins nákvæmari en ég var þarna áðan: Minn skilningur á því er að það eigi nú frekar við þegar um er að ræða ferðamenn og svona einstaka tilfelli. En ef hér á að fara að stunda heilbrigðisþjónustu milli landa í þessum sérstaka tilgangi, og hver svo sem hann væri, þá er ég ekki alveg viss um að evrópska sjúkratryggingakortið sé til þess ætlað, t.d. ef Íslendingar færu bara allir í einhverjar tilteknar aðgerðir til Þýskalands og þarlend yfirvöld eða heimalandið greiddi það bara óhikað. Það er t.d. ekki gert varðandi liðskiptaaðgerðir sem Íslendingar þurfa að fara í til útlanda, sem við hefðum viljað að yrðu færðar inn í landið. Þannig að ég held að kannski séum við hv. spyrjandi bara sammála um að þetta kort eigi nú kannski ekki alveg við um þá hugsun sem er á bak við þessa þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti. Nei, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að sjúkratryggingakortið á ekki við um ferðir sem fólk fer í gagngert til að sækja sér ákveðna heilbrigðisþjónustu. Þess vegna er þessi tillaga einmitt, hún segir að þegar kemur að tiltekinni tegund þjónustu, aðgangi að þungunarrofi, þá eigi að móta kerfið þannig að sú þjónusta falli undir sjúkratryggingakortið. Þá er allt hjal um einhvern kostnað íslenska heilbrigðiskerfisins fokið út í veður og vind vegna þess að við erum með kerfi sem greiðir þetta. Það heitir evrópskra sjúkratryggingakortið. Og þingmaðurinn þarf ekkert að vera sérfræðingur í því eða ekki, vegna þess að þetta er bara það sem hann heldur fram. Hann þarf ekki að vera sérfræðingur, hann þarf bara að segja rétt og satt frá. Síðan varðandi það hversu mikið álag þetta verði í vinnu á heilbrigðiskerfið þá finnst mér hv. þingmaður, eins og reyndar mjög margir sem hafa tjáð sig í þessu máli, tala eins og þetta séu flóknustu læknisaðgerðir í heimi. Eins og þetta sé opin hjartaskurðaðgerð með 20 sérfræðingum og alls konar tækjum sem pípa og það sé bara milljarðaspursmál að fækka þessum aðgerðum. Áttar þingmaðurinn sig á því, sem kom reyndar fram þegar við fjölluðum um þetta mál í velferðarnefnd á sínum tíma, að 80% þungunarrofs, fjórar af hverjum fimm konum sem velja að binda endi á þungun hér á landi, gera það með lyfjagjöf? Það er öll aðgerðin, það er bara að fara upp á Landspítala, fá lyfseðil upp á lyf og fara með það heim til sín. Langfæstar konur lenda í því að þurfa að tæma leg eða eitthvað þaðan af meira inngrip sem kallar á sérfræðiþjónustu spítalans. Ég ætla að biðja þingmanninn næst þegar hann talar um 1.000 aðgerðir á ári á Landspítalanum, að muna að 800 þeirra áttu sér stað heima hjá konunum.

Heyr, heyr.

Virðulegur forseti. Rétt til að svara þessu. Það eru ekki nein sérstök húrrahróp mér í huga þegar talað er um að tæma leg. Ég hugsa þetta mál nú ekki þannig. Og hvort fjórar af hverjum fimm aðgerðum eru svona eða hinsegin, með lyfjum eða með beinni aðgerð, þá hlýtur samfara því að vera einhvers lags kostnaður við að halda úti þessari þjónustu. Ég ætla ekkert að fara út í þá ógeðfelldu umræðu að tala um þetta líf sem verið er að eyða. Ég legg bara áherslu á að á bak við þetta hlýtur að vera kostnaður, hvort sem hann liggur í lyfjum, aðgerðum, heilbrigðisstarfsfólki, þeirri aðstöðu sem fólk þarf á að halda, þeirri þjónustu sem þarf að sinna gagnvart þeim konum sem koma þangað í þessari neyð. Ég hef ekki fengið upplýsingar um það. Ég veit að verið er að leita eftir þeim upplýsingum hver kostnaðurinn er á Íslandi við þær 1.000 fóstureyðingar sem hér fara fram. Þegar þær liggja fyrir verður hægt að meta það einhvern veginn til fjár. Þegar upp er staðið eru það kannski ekki endilega peningar sem þetta snýst allt um. Þetta snýst líka um getu kerfisins til þess að standa undir því sem enginn í þessum sal getur svarað, heldur segir bara að hér eigi allt að vera galopið fyrir milljónaþjóðir að koma hingað í fóstureyðingu. Það er það sem ég hef verið að benda á að sé hið óraunhæfa í þessu máli og er alveg ótrúlegt, að við séum að gera það nú á þessum tímum þegar samfélagið allt er í mikilli angist yfir þeirri stöðu sem er uppi. Það er að verða 25% atvinnuleysi á Suðurnesjum og ég hugsa að fólkið þar vilji nú tala um eitthvað annað en fóstureyðingar.

Herra forseti. Það er ágætt að heyra að hv. þingmaður nefnir hér alla vega tvisvar sinnum orðið góðmennska. Það væri kannski ágætt að heyra það oftar af hálfu hv. þingmanns. Honum er afar umhugað um kostnað við þessa þingsályktunartillögu. Mig langar til að spyrja hv. þingmann að því hvaða tillögur þingmaðurinn hefur borið upp um að fjármagna heilbrigðiskerfið, sem hefur verið fjársvelt undanfarin ár. Hvaða tillögur hefur hv. þingmaður og hans flokkur borið upp til að fjármagna og styrkja heilbrigðiskerfið til að mæta áföllum? Vegna þess að hv. þingmanni er mjög umhugað um kostnað og tölur og upphæðir, þá langar mig að minna á að pólska ríkið, Pólland, veitti Íslandi neyðarlán vegna hrunsins árið 2008, 200 milljónir dala eða 2,8 milljarða íslenskra króna. Þetta var tekið af skattfé pólskra ríkisborgara, skattfé pólskra kvenna, sem verið er að skerða réttindi hjá með núverandi niðurstöðu stjórnlagadómstóls og aðgerðum pólsku ríkisstjórnarinnar. Telur hv. þingmaður að við skuldum ekki Póllandi einhvers konar viðleitni í að sýna þessa góðmennsku, sem hv. þingmanni er einhvers staðar umhugað um, þótt ekki væri nema vegna þessarar gjörðar, þeirrar velvildar sem Pólverjar sýndu Íslendingum á tímum þegar við vorum að ganga í gegnum miklar hremmingar? Ég treysti íslenska heilbrigðiskerfinu fyllilega til að takast á við það sem þessi þingsályktunartillaga felur í sér vegna þess að íslenskt heilbrigðisstarfsfólk er öflugt og gott, og eins og bent hefur verið á fara þessar aðgerðir að mestu leyti fram heima hjá konum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég man ekki nákvæmlega hvort fylgt hafi einhver skilyrði fyrir því neyðarláni sem Pólverjar veittu Íslendingum á sínum tíma og var þakkarvert og gott. Þeir eiga allt gott skilið fyrir það. Hvort við skuldum þeim einhverja sérstaka gjörð í þessu máli - ég lít ekkert endilega á það þannig. Ég held að við þurfum fyrst og fremst að borga skuldir okkar. Í öðru lagi þurfum við að sýna þessari þjóð þakklæti sem við höfum átt í svo góðum samskiptum við. Hingað hafa þúsundir Pólverja flutt, stundað hér atvinnu, staðið undir uppvexti atvinnulífsins þegar mest á þurfti á að halda. Það er mjög þakkarvert. Það munum við eiga mjög erfitt með að sýna fullt þakklæti fyrir. Ég geri ekki ráð fyrir því að við þurfum að flytja sérstaka þingsályktunartillögu um fóstureyðingar á Alþingi sem þakklætisvott fyrir neyðarlán Pólverja. Ég held að það sé ýmislegt annað sem við getum gert fyrir þessa þjóð annað en að setja mikla kröfu á heilbrigðiskerfið. Mér finnst framsögumaður málsins gera mjög lítið úr því og telja að þetta sé bara ekkert mál. Þá ætla ég enn og aftur ekki að ræða sjálfa fóstureyðinguna heldur er ég bara að reyna að setja mig inn í það þegar flutningsmenn tala hér um að konur frá mörgum þjóðum séu velkomnar hingað í þessar aðgerðir, virðulegur forseti. Það hlýtur að fylgja því verulegt álag, miklu meira álag en íslenska heilbrigðiskerfið er gert til að ráða við. Það er fyrst og fremst það. Þegar þingmenn spurðu um þetta í morgun var þeim kaleik vísað til heilbrigðisráðherra.

Herra forseti. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson þreytist ekki á að hneykslast hér eða að ávíta þá sem hér stendur fyrir að leyfa sér að leggja fram þingsályktunartillögu sem snýr að samstöðu með pólskum konum og stúlkum og auðvelda þeim aðgengi að þeirri þjónustu sem lýtur að þungunarrofi hér á landi á tímum þegar við göngum í gegnum efnahagsþrengingar. Samt sem áður er hann sá þingmaður sem tjáir sig mest um þetta mál. Ég held að hv. þingmanni væri kannski hollara að líta sér nær og fara að koma fram með alvörutillögur til að sporna gegn því að 200 manns standi í röð eftir matargjöfum í hans eigin kjördæmi. Ég hef ekki séð eina einustu tillögu frá þessum hv. þingmanni um það. Síðan velti ég aðeins fyrir mér tölum. Hv. þingmaður talar hér um tugþúsundir útlendinga sem muni flæða inn í landið. Hvaðan í ósköpunum hefur hv. þingmaður þá tölu? Nú þekki ég hana ekki, og er ég þó 1. flutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu, vegna þess að það er erfitt að áætla, eins og ég sagði í flutningsræðu minni og andsvörum, hversu margar konur og stúlkur muni nýta sér þá þjónustu sem við erum að bjóða upp á samkvæmt þessari þingsályktunartillögu. Þannig að mig langar til að vita hvaðan hv. þingmaður fær þær tölur sem hann er hér með bábiljur um í einhvers konar hundaflautupólitík til að þyrla upp málum og andúð gagnvart kvenréttindum og útlendingum í sömu andrá.

Virðulegur forseti. Ég hef enga andúð sýnt hér í þessum ræðustól. Enga andúð. Engum, hvorki útlendingum né flutningsmanni þessarar tillögu. Það hefur hvergi komið fram í orðum mínum. Engin andúð. Ég gleymdi að svara áðan um tillöguflutning minn um heilbrigðiskerfið, hann hefur auðvitað farið fram í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Hann fór fram á vettvangi þeirra þingflokka í stjórn sem við vorum saman í í þrjú ár, þannig að þingmaður þekkir alveg þær tillögur, þær liggja auðvitað fyrir. Varðandi biðlistana í Keflavík þá hef ég náttúrlega rætt þá í þinginu og hér í þingsal, en ég hef líka farið sjálfur á vettvang og tekið þátt. Það er ekki til umræðu hér. Hv. þingmaður þarf ekki að segja mér neitt um þá stöðu eða hvað það er og hvað margir leggja hönd á plóg þar.

… gert í því?

Það eru margir sem vita hvað er gert þar.

Hvað hefur þú gert í því? Það er spurningin.

Virðulegur forseti. Það er þannig þegar um svona viðkvæm málefni er að ræða, matargjafir og annað slíkt, þá er nú yfirleitt ekki verið að tala um það á opinberum vettvangi og það er alls ekki verið að tala um nafnalista yfir slíkt, ef verið er að kalla eftir því.

En það má tala um fóstureyðingar og þungunarrof á opinberum vettvangi.

Það varst þú sem baðst mig um að tala um þetta í Keflavík og þú fórst um víðan völl og talaðir um neyðarlán og Keflavík. Og á ég svo bara að tala um þungunarrof? Þessi tillaga fjallar um álag á heilbrigðiskerfið, tilmæli til heilbrigðisráðherra um að taka á móti konum. Það er það sem ég hef verið að ræða.

Herra forseti. Ég vil byrja á að segja að afstaða mín til fóstureyðinga er þingheimi kunnug. Ég hef ávallt talað gegn þeim en mun ekki dvelja við það hér. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort flutningsmenn, eins og t.d. hv. þm. Logi Einarsson, formaður Samfylkingarinnar, og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, séu búnir að hugsa þetta mál til enda. Málið er kynnt sem táknræn samstaða með kvenfrelsi í Póllandi og á Möltu. Það er ekkert að því að sýna fólki samstöðu í öðrum löndum, síður en svo. Fóstureyðingarlöggjöfin í þessum löndum er vissulega ströng, án þess að ég fjalli um það hér. En það er síðan annað mál með hvaða hætti við sýnum samstöðu. Það eru skiptar skoðanir um það. Það er hægt að gera með margvíslegum hætti. Almennt er ég þeirrar skoðunar að rödd Íslands eigi að heyrast á alþjóðavettvangi og veit ég að hv. þingmaður og flutningsmaður, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, hefur staðið sig mjög vel í þeim trúnaðarstörfum sem hún hefur tekið að sér fyrir hönd Alþingis á þeim vettvangi. Mál þetta er lagt þannig upp að það sé ólíklegt að konur fari að streyma hingað til lands í fóstureyðingu. Í greinargerð með tillögunni segir m.a. að ekki sé talið að þetta hafi íþyngjandi áhrif eða afleiðingar fyrir ríkissjóð vegna þess að það séu einungis tvö lönd innan Evrópska efnahagssvæðisins, Malta og Pólland, sem uppfylli skilyrði sem lögð eru til í þingsályktunartillögunni. Ég hef efasemdir um það, herra forseti, að þetta standist. Þar sem ég sit í fjárlaganefnd hef ég áhyggjur af stöðu ríkissjóðs, eins og ég nefndi í andsvari í þessari umræðu, og þeirri miklu skuldasöfnun sem átt hefur sér stað vegna veirufaraldursins, skuldasöfnun sem eykst dag frá degi og hækkar um 1 milljarð kr. á dag, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur staðfest. Rétt er að benda á að hér á landi er stórt samfélag Pólverja, eins og við þekkjum. Þeim er því vel kunnugt um gæði heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi og hafa eflaust góða reynslu af henni. Samgöngur milli landanna eru með því besta, með beinu flugi. Það er auðvelt að ferðast frá Póllandi til Íslands og til baka. Í tillögunni segir að kostnaður vegna fóstureyðinga hér á landi ætti ekki að vera fyrirstaða ef viðkomandi kona er með evrópska sjúkratryggingakortið. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á það áðan í andsvari að ekki þyrfti að hafa áhyggjur af kostnaðinum vegna þess að hann væri greiddur af því ríki þar sem kort er útgefið. Þannig virkar þetta kort. Það ætti þá að vera þannig að pólska ríkið greiddi fyrir það þegar pólskar konur koma hingað í þessar aðgerðir. En ég tel hins vegar harla ólíklegt að pólska ríkið eða stjórnvöld á Möltu fallist á það að greiða fyrir aðgerð sem er ólögleg í þeim löndum en framkvæmd á Íslandi. Ég held að þetta sé eitthvað sem verði að sjálfsögðu að ræða í nefndinni og fá þá fulltrúa pólskra stjórnvalda til að fara yfir það mál. Við þekkjum öll hið mikla álag sem er og hefur verið á íslensku heilbrigðiskerfi og hv. þm. Ásmundur Friðriksson lagði mikið upp úr því í ræðu sinni. Við þekkjum að fresta hefur þurft fleiri hundruð aðgerðum og mikill fjöldi fólks bíður eftir lausn sinna mála. Ég tel það nokkuð ljóst að heilbrigðiskerfi okkar hafi engan veginn bolmagn til að bæta við sig fleiri aðgerðum. Fóstureyðing er ekki auðvelt verkefni fyrir viðkomandi konu né þær ljósmæður og hjúkrunarfræðinga sem henni sinna. Sumir starfsmenn biðjast undan því að koma að þessum aðgerðum. Í samtölum mínum við þessar starfsstéttir hef ég orðið þess áskynja að álagið sem tengist þeim 1.000 fóstureyðingum sem eru framkvæmdar hér á landi á ári hverju sé meira en nóg miðað við núverandi mannafla og aðstæður. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi það hér einnig í andsvari sínu áðan að u.þ.b. 80% allra fóstureyðinga færu í raun og veru fram með lyfjagjöf og jafnvel í heimahúsi. Sjálfsagt hefur þingmaðurinn rétt fyrir sér hvað þetta varðar, um tölur hér á Íslandi. En þetta er mikil einföldun á málinu vegna þess að ég held að það sé nokkuð ljóst að konur sem kæmu hingað í fóstureyðingu, kæmu mjög líklega eftir 12 vikna meðgöngu og þær eru allar framkvæmdir á sjúkrahúsi. Þannig að ég held að ekki sé hægt að setja þetta mál svona fram eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson gerði áðan. Að lokum, herra forseti, vil ég segja að aðgerðir vegna fóstureyðinga eru ekki eins og venjulegar aðgerðir, og þá á ég við eftir 12 vikna meðgöngu. Þeim fylgir oftast mikið andlegt álag og eflaust er mjög erfitt að setja sig inn í þær aðstæður sem viðkomandi kona er í í þessum erfiðleikum. En ég vil segja að í þessari tillögu finnst mér hafa gleymst að huga að því að á bak við hverja aðgerð er heilbrigðisstarfsfólk.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég kem eingöngu hér upp vegna umræðu um að pólsk stjórnvöld kunni að geta neitað greiðslu ákveðinnar læknismeðferðar erlendis. Ef læknismeðferðin er þeim ekki þóknanleg þá er evrópska sjúkratryggingakerfið ekki þannig að stjórnvöld geti undanskilið einhverjar aðgerðir ef ekki er unnt að veita þá nauðsynlegu aðstoð heima fyrir. Það er einmitt hluti af þessu kerfi að viðkomandi stjórnvöld geta ekki bara handvalið. Það er engu að síður þannig að viðkomandi sjúklingur greiðir fullu verði fyrir læknisaðstoð sem hann fær í því ríki þar sem hann leitar aðstoðar og fær það svo endurgreitt við heimkomu. Rétt eins og þegar við þurfum að leita aðstoðar á ferðalögum okkar erlendis, í Evrópuríkjum, þá þurfum við að greiða fyrir þjónustuna. Ýmist er það tryggingafélag sem tekur kostnaðinn eða þá Sjúkratryggingar Íslands.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir þetta. Það er bara ágætt og nauðsynlegt í þessari umræðu, þ.e. með hvaða hætti sjúkratryggingakortið kemur að þessum aðgerðum og aðgerðum almennt. Eins og hv. þingmaður nefndi réttilega þá er það sjúklingurinn sem leggur út fyrir upphæðinni og óskar síðan eftir endurgreiðslu í viðkomandi heimalandi. Ég held að það sé einmitt veruleg óvissa með það með hvaða hætti pólsk stjórnvöld myndu bregðast við því. Við höfum náttúrlega séð að stjórnarfarið í Póllandi er með sérstökum hætti um þessar mundir og hefur verið. Ég sé ekki fyrir mér að þessar endurgreiðslur myndu ganga hratt og vel fyrir sig. Þetta er nokkuð sem þarf að sjálfsögðu að fara mjög vandlega yfir. Ég tel eðlilegt að við vinnu nefndarinnar með tillöguna verði þessir hlutir rannsakaðir mjög ítarlega vegna þess að slíkar aðgerðir eru ólöglegar í Póllandi og við vitum ekkert fyrir fram með hvaða hætti stjórnvöld munu bregðast við þó að þeim beri að greiða. Við getum ekkert sagt til um hvort þau geri það. Það er alveg ljóst að þetta þarf að liggja nokkuð skýrt fyrir vegna þess að við erum náttúrlega tala hér um verulegan kostnað og það er að mínu viti engan veginn á ríkissjóð leggjandi í ljósi þeirra aðstæðna sem við höfum verið í undanfarnar vikur og mánuði. Skuldasöfnun ríkissjóðs er með þeim hætti að það er ekki á það bætandi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en ítreka það sem áður hefur verið sagt, að þeir einstaklingar sem hingað koma á ferðalögum og eru ekki búsettir hér og hafa ekki verið búsettir hér a.m.k. síðastliðna sex mánuði, eru ekki sjúkratryggðir á Íslandi, sama hver læknisþjónustan er. Hvort sem um er að ræða hálsbólgu, fótbrot eða þungunarrof, þá er það ekki ríkissjóður sem greiðir fyrir læknisheimsóknina. Það er sjúklingurinn sjálfur sem þarf að greiða fyrir heimsóknina fullu verði og það er sjúklingurinn sjálfur sem sækir svo endurgreiðsluna. Umhyggja hv. þingmanns fyrir hönd ríkissjóðs er af hinu góða en í þessu tilviki er það sjúklingurinn sjálfur sem greiðir fyrir þjónustuna, þannig að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því hér. En ég deili alveg áhyggjum þingmanns af stöðu ríkissjóðs og áhyggjum af stöðu heilbrigðiskerfisins. En það er óþarfi að flækja þær áhyggjur inn í þetta mál af því að sjúklingurinn sjálfur greiðir fyrir þjónustuna.

Herra forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við þetta að bæta en þakka hv. þingmanni fyrir að koma hingað og gera skilmerkilega grein fyrir þessu, vegna þess að í upphafi þessarar umræðu var lagt mikið upp úr því að evrópska sjúkratryggingakortið væri bara lausnin á öllum kostnaði og við þyrftum ekki að hafa neinar áhyggjur af því. Ég minni bara á, hv. þingmaður, að ég lagði fram fyrirspurn til fjármálaráðherra fyrir ekki svo löngu síðan um kostnað í heilbrigðiskerfinu vegna erlendra ríkisborgara, sem væri ógreiddur. Það er um verulegar upphæðir að ræða þar sem erlendir ríkisborgarar hafa fengið þjónustu á sjúkrahúsum landsins, sem ekki hefur tekist að innheimta. Það er mikið áhyggjuefni. Þetta skiptir hundruðum milljóna króna. Ég segi fyrir mig, í ljósi þess einstaka máls, að ekkert er öruggt í þeim efnum að það verði enginn kostnaður fyrir hér ríkissjóð. Ég held að það sé alveg hægt að slá því föstu.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um aðgengi einstaklinga sem ferðast til Íslands að þungunarrofi. Það hefur verið farið um víðan völl í umræðunni um þessi málefni og komið inn á afstöðu þingmanna til fóstureyðinga og í því sambandi hefur verið talað um yfirgang karla og farið alla leið í göngu nýnasista í Póllandi.

Nei, Guðmundur, ég var ekki að tala um þig …

Nei, ekki um mig, ég er ekki að segja það, heldur var þetta umræðan. Ég segi fyrir mitt leyti að það er óskiljanlegt fyrirbrigði að nýnasistar í Póllandi séu að fara í göngu og ég myndi aldrei styðja það og ég skil ekki þá fóstureyðingarlöggjöf sem var sett á í Póllandi. Jú, hún er ströng og allt of ströng og það endurspeglar kannski þeirra trú. Það er oft framið ofbeldi í nafni trúarinnar, því verr og miður, vegna þess að okkur virðist oft ganga illa að koma í veg fyrir ofbeldi sem þar fer fram. En getum við leyft okkur að heimfæra Pólland yfir á Ísland? Það hefur komið fram og var bent á að þeir sem voru á móti nýrri löggjöf um fóstureyðingar á Íslandi séu á móti þessu. Það er alveg rétt. Ég var á móti nýju fóstureyðingarlöggjöfinni á Íslandi. Eins og komið hefur fram: Er vanfær kona heilbrigðisvandamál? Ég segi nei. Það er gleðiefni fyrir flesta, sem betur fer. Vita konur ekki hvernig börnin verða til? Jú, flestallir vita það ósköp vel. Er einhver að tala um að hefta frelsi kvenna eða að ráða yfir líkama kvenna? Nei, mér hefur aldrei komið það í hug. Þótt ég hafi skoðanir á hlutunum þá þýðir það ekki að það sé samasemmerki þar á milli. Við erum að tala um annan einstakling, sem er fóstrið. Ég horfi á það sem einstakling. Hvað kemur upp ef maður gúglar bara „fóstur“? Þá segir orðrétt, með leyfi forseta: „Fóstur er afkvæmi sem er enn í móðurkviði. Það þróast út frá fósturvísi (sem er frumstig þroskans). Í manninum byrjar fósturstigið níu vikum eftir frjóvgun (sama tímabil kallast 11. vika meðgöngu) og er fram að fæðingu. Þar sem fóstur þroskast smátt og smátt eru ekki greinileg mörk sem aðgreina fósturvísi frá fóstri, en í fóstri eru þó öll líffærin orðin til (þó þau séu ekki orðin fullþroska, og sum ekki enn komin á réttan stað).“ Á vef heilsugæslunnar segir: „Vöxtur er mikill og hraður. Öll líffærin myndast á fyrstu tólf vikunum en eru smá og óþroskuð. Hjarta fóstursins byrjar að slá á fjórðu viku eftir getnað. Hjartsláttur fóstursins er hraður, næstum tvöfalt hraðari en hjartsláttur móðurinnar. Húð fóstursins er aðlöguð því að vera í vatni. Hún er varin með vaxkenndu efni sem kallast fósturfita. Fósturfitan ver húð fóstursins gegn núningi. Fitan þekur húð barnsins alla meðgönguna og veldur því að barnið er sleipt og kámugt við fæðingu. Fyrstu hárin myndast um leið og húðin verður fullþroska við u.þ.b. 12 vikur. Fóstrið er á sífelldri hreyfingu og sefur aðeins í smá dúrum en vegna smæðar þess finnur móðirin ekki fyrir hreyfingunum ennþá. Undir lok þessa tímabils er barnið farið að sjúga fingur og kyngja. Kyn barnsins, hár og augnlitur ákvarðast snemma. Í lok þessa tímabils er fóstrið orðið fullskapað, komin á það mannsmynd og öll líffærin eru til staðar þó þau séu enn óþroskuð. “ Þess vegna segi ég það að þau lög sem giltu, áður en við leyfðum að eyða fóstri á 22. viku meðgöngu, ég studdi þau. Ég studdi ekki 22. viku. Ég tel það ekki vera vegna þess að ég sé að ráðast að rétti kvenna. Ég styð það heils hugar að ef kona verður fyrir nauðgun þá eigi hún rétt á fóstureyðingu. Ég tel líka að ef eitthvað er að barni þá eigi rétturinn að vera til staðar. En ég tel að eftir 12 vikur sé um neyðarstig að ræða og það eigi ekki að vera eðlilegt að leyfa fóstureyðingu að 22. viku. Með því að leyfa þessari þingsályktunartillögu að fara í gegn er verið að segja að það sé í lagi að eyða fóstri pólskra kvenna á Íslandi allt að 22. viku. Það hefur komið hérna fram að fóstureyðing, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði, væri lítið mál. Hún færi ekkert fram á sjúkrahúsi, þetta væri lyfjagjöf og svo heim. Það gildir auðvitað um Ísland. En það myndi ekki gilda fyrir þær konur sem kæmu frá Póllandi eða Möltu. Það myndi ekki duga, bara lyfjagjöf og svo heim, það yrði að klára ferlið hér. Því miður. Ég segi fyrir mitt leyti að í þessum tilfellum yrði aldrei um heilbrigðismál að ræða, þetta er bara ákvörðun sem yrði tekin af viðkomandi konum. Ég hef þar af leiðandi áhyggjur af því að það er ekkert plan B, ekkert plan C um það hvernig þetta á að fara fram. Hversu margar koma er ekki vitað. Því miður er líka inni í þessu dæmi sú furðulega staðreynd að á Íslandi voru framkvæmdar 1.044 fóstureyðingar árið 2017. Við erum að tala um að nú þegar eru fóstureyðingar nærri því fjórar á dag. Það kom fram hér að það er sennilega nægilegt álag á íslenska kerfið eins og það er í dag, og ég tala nú ekki um í miðju Covid. Ef þetta tvöfaldast þá erum við að tala um átta og ef það þrefaldast þá erum við að tala um 12 á dag. Ég efast um að aðstaða sé til þess hér. Ég efast um að hægt verði að gera þetta og ég sé ekki hvernig í ósköpunum þetta á að fara fram. Ég segi fyrir mitt leyti að það hefði verið miklu einfaldara að lýsa hreinlega yfir stuðningi við pólskar konur til að reyna að fá lögum breytt í þeirra landi. Ég veit að það kom fram, sem mér fannst alveg ótrúlegt, í þeirri umræðu sem fór fram um fóstureyðingar á sínum tíma þegar var farið í 22 vikur, að það yrðu engin tímamörk á fóstureyðingum. Það skelfir mig alveg hrikalega. Það er bara mín skoðun. Ég get ekki séð það fyrir mér. Hér kom fram að eftir 12 vikur erum við ekki að tala um, að ég held, fóstur, heldur erum við að tala um barn í mannsmynd. Þar af leiðandi ættum við að einbeita okkur að því að gera allt sem við getum í fyrsta lagi til að konur verði ekki ófrískar að óþörfu og í öðru lagi að sjá til þess að konur þurfi ekki að fara í fóstureyðingu. Það hlýtur að vera eitt það skelfilegasta af öllu skelfilegu að þurfa að taka þá ákvörðun að fara í fóstureyðingu. Og að við skulum hafa heyrt tölur um 150.000–200.000 - einhvern veginn finnst mér það ekki virka á þeirri öld sem við erum komin á, með þá þekkingu sem er til staðar í samfélaginu, að við séum enn á þeim stað. Ég vona heitt og innilega að við finnum einhverja lausn á því máli.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir frumkvæði hennar í því máli sem hér er til umræðu, þingsályktunartillögu um grundvallarmannréttindi, grundvallarréttindi kvenna til að hafa full yfirráð yfir eigin líkama. Það er í rauninni pínulítið tregafullt að þurfa að koma upp í pontu á Alþingi Íslendinga árið 2020 og ræða mál er varðar slík grundvallarréttindi og ræða mál er varðar bann pólskra stjórnvalda á þessum grundvallarréttindum kvenna. En það er engu að síður nauðsynlegt. Þingsályktunartillagan snýst um að fela hæstv. heilbrigðisráðherra að tryggja að einstaklingar sem ferðast hingað til lands í því skyni að gangast undir þungunarrof fái viðeigandi heilbrigðisþjónustu hér á landi. Það verði þó bundið þeim skilyrðum að viðkomandi megi ekki gangast undir þungunarrof vegna lagalegra hindrana í heimalandi, sem og að viðkomandi geti framvísað evrópska sjúkratryggingakortinu. Með öðrum orðum er verið að afmarka þennan stuðning við ákveðinn hóp. Fyrir þá sem eru mögulega að koma að málinu án þess að þekkja baksöguna er nauðsynlegt að árétta að hér er um að ræða grundvallarmannréttindi. Grundvallarréttindi. Þá er einnig rétt að árétta að þær konur sem leita ásjár heilbrigðiskerfisins vegna beiðni um þungunarrof gera slíkt af ýmsum ástæðum, en þó ávallt vegna þess að það er þeim konum fyrir bestu sem og á stundum þeim algjörlega lífsnauðsynlegt. Við konur erum nefnilega í misjafnri aðstöðu til að fjölga mannkyninu. Það er bara þannig. Og stundum stjórnum við þessu ekki. Sumar konur eiga sér einfaldlega enga málsvara. En þau pólsku stjórnvöld sem nú ríkja hafa af einhverjum ótrúlegum ástæðum tekið þá ákvörðun að svipta pólskar konur sjálfsákvörðunarrétti yfir eigin líkama. Þá er ég stolt að standa hér í pontu og segja það fullum fetum að ég stend með pólskum konum  Þetta þingmál snýst um það að standa með pólskum konum sem vegna félagslegra eða heilsufarslegra aðstæðna þurfa að óska eftir þungunarrofi en fá það ekki vegna lagalegra hindrana í heimalandi. Athugið, það er ekkert læknisfræðilegt þar á bak við. Þetta eru lagalegar hindranir sem settar eru af núverandi stjórnvöldum í Póllandi, eingöngu út frá einhverjum kreddufullum hugmyndum gegn réttindum kvenna. Ég leyfi mér bara að taka svona sterkt til orða af því að það er ekkert annað sem býr þarna að baki, ekkert annað. Já, herra forseti. Það eru þessar konur sem við verðum að hugsa um því að þó að það að vera barnshafandi sé alla jafna mjög ánægjuleg og gleðileg upplifun þá eru bara fjölmörg tilvik þar sem það er ekki þannig. Sem betur fer er læknisfræðin þannig að hún leyfir það að koma í veg fyrir stórkostlegt tjón, leyfir konum að grípa inn í svo ekki verði stórkostlegt tjón. Af því að það er nauðsynlegt og það skiptir öllu máli að virða rétt þeirra kvenna sem standa í slíkum sporum. Konur gera það auðvitað ekki að gamni sínu að fara í þungunarrof. Ég veit ekki um eina einustu konu sem hefur gert slíkt að gamni sínu. Og það verður að virða þá skýru stöðu, skýran rétt kvenna yfir eigin líkama. Örlítið vegna umræðu um áhyggjur yfir getu heilbrigðiskerfisins, sem tveir hv. þingmenn hafa farið hér yfir, þá er vert að benda á það í þessari ræðu, eins og í andsvari áður, að þeir sem ekki hafa verið búsettir hér á landi síðustu sex mánuði eru einfaldlega ekki sjúkratryggðir á Íslandi. Þá skiptir engu máli hvort um er að ræða Íslendinga eða erlendra borgara. Íslendingar sem flytjast aftur hingað til lands eftir búsetu erlendis eru ekki sjúkratryggðir á Íslandi fyrstu sex mánuðina eftir að þeir koma heim. Það gildir alveg það sama með aðra, með erlenda borgara. En um þá borgara, einstaklinga sem hingað koma og eru með evrópska sjúkratryggingakortið gilda ákveðnar reglur, sem er trygging fyrir heilbrigðiskerfið. Þess vegna mun kostnaðurinn lenda á heimalandinu, vegna evrópsku sjúkratryggingareglugerðarinnar, sem greiðir kostnaðinn sem fylgir slíkum aðgerðum hér á landi. 80% af þungunarrofi eru framkvæmd með lyfjagjöf. Slík lyfjagjöf kostar rúmar 20.000 kr. Það mun ekki sliga íslenskt heilbrigðiskerfi. Sjúklingurinn greiðir fyrir þetta sjálfur. Ég væri stolt af því ef Alþingi Íslendinga gæti nú með skýrum hætti stutt grundvallarréttindi pólskra kvenna og þeirra kvenna sem þurfa að þola það að lögum sé beitt gegn þeirra grundvallarrétti. 
            

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að styðja þessa mikilvægu tillögu hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. Ég geri það í nafni kvennasamstöðu. Ég geri það í nafni frelsis okkar allra til að lifa frjálsu lífi á okkar eigin forsendum. Ég geri það í nafni mannhelgi sem við eigum öll rétt á að njóta. Ég geri það vegna þess að staðan í Póllandi sýnir okkur hversu hverful réttindi kvenna eru um allan heim, hversu auðveldlega er hægt að hrifsa þau af okkur aftur, sér í lagi ef þau okkar sem láta sig þessi mál varða, sem hafa sterka stöðu, sem eru á góðum stað, sem hafa ríkisstjórn sem leidd er af hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, sem hefur femínisma sem eina af sínum grunnstoðum. Ríkið sem slíkt ætti alltaf að standa með rétti kvenna til yfirráða yfir eigin líkama. Á meðan við höfum þetta frelsi og höfum þessa getu til að standa með kynsystrum okkar í Póllandi og Möltu, og vissulega víðs vegar annars staðar í heiminum, þá eigum við að gera það sem við getum til að leggja þeim lið. Við skulum ekki gleyma því að það er auðvelt að missa þessi réttindi frá okkur aftur ef ekkert er að gert. Ef alþjóðasamfélagið sýnir konum í Póllandi ekki samstöðu getur næsta vígið fallið og næsta og næsta. Eins og fram kom í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, er vel fjármögnuð og skipulögð aðför í gangi um alla Evrópu, um allan heim, gegn frjósemisréttindum kvenna. Þetta er ekki heiðarleg stjórnmálabarátta sem verið er að stunda. Þetta fjármagn kemur ekki til með að tryggja heilsu og velferð kvenna þótt það sé stundum sagt, eða bjarga lífi. Ætlunin er að grafa undan grunnfrelsi, grunnákvörðunarrétti kvenna í lýðræðisríkjum vegna þess að þessi öfl vilja fara aftur á þann stað að konan sé á sínum stað innan veggja heimilisins að ala börn, gera fátt annað, og karlar fái aftur þau yfirráð yfir samfélaginu sem þeir töldu sig alltaf eiga tilkall til. Þetta er tilgangurinn að baki þessari aðför. Mér þykir líka leitt að heyra hversu óheiðarlegur málflutningurinn gagnvart þessari tillögu hefur verið. Það er ekki svo að hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson eða Birgir Þórarinsson hafi einhverjar gríðarlegar áhyggjur af kostnaði hér. Þeir eru einfaldlega á móti þungunarrofi og eru þar af leiðandi á móti þessari tillögu. Það er óheiðarlegt að tala um þetta einhvern veginn öðruvísi. Við skulum bara orða hlutina eins og þeir eru, það er þá bara gert á þessum forsendum. Málflutningur þessara tveggja þingmanna og annarra þingmanna í þessum sal, þegar við ræddum um heildarendurskoðun á löggjöf um þungunarrof, olli vissulega áhyggjum hjá þeirri sem hér stendur. Ég hélt í raun og sann að frjósemisfrelsi kvenna væri betur virt á Íslandi en umræður í þessum sal gáfu til kynna. Ég trúði því og það kom mér í opna skjöldu hversu forpokuð, fordómafull og kreddufull ummæli voru látin falla í þessum ræðusal. Það vakti ugg að ráðherrar í þessari ríkisstjórn skyldu vilja ganga til baka þegar kæmi að réttindum kvenna til yfirráða yfir eigin líkama, meira að segja ráðherrar í flokki sem kenna sig við einstaklingsfrelsi. Það skiptir víst máli hvers kyns viðkomandi einstaklingur, sem vill nýta sér frelsi sitt, er í sumum kreðsum. Ef ekki nú þá hvenær? Ef ekki við þá hverjir? Þetta er spurning um hvað við getum gert til að sýna hvað við stöndum fyrir. Við stöndum fyrir jöfnum réttindum kvenna og karla, við stöndum fyrir jafnrétti, við stöndum fyrir mannhelgi kvenna, rétti þeirra til að ráða yfir eigin líkama og við höfnum hvers kyns forræðishyggju eða tali um að við þurfum bara að gjöra svo vel að láta það sem öðrum hentar koma fyrir líkama okkar vegna þess að það passar inn í einhverjar trúarskoðanir eða hugmyndir karla um yfirráð yfir líkama kvenna. Það kemur ekki til greina. Og þess vegna er þessi tillaga mikilvæg, vegna þess að hún sýnir afstöðu. Hún sýnir afstöðu með rétti pólskra kvenna til að ráða yfir eigin líkama, rétti kvenna í bandalagsríki okkar til að ráða yfir sínum eigin líkama. Það sýnir að við stöndum með þeim og séum tilbúin að leggja þeim lið. Þetta er það sem þessi tillaga þýðir, ekkert annað. Allt tal og fabúleringar um kostnað er yfirskin. Það er líka alveg ótrúlegt hvað þeir hv. þingmenn sem töluðu um kostnaðinn sem þetta myndi fela í sér, höfðu lítið um kostnaðinn að segja. Þeir voru fljótir að bakka og höfðu raunar ekki hugmynd um um hvað þeir voru að tala, enda snýst þetta ekki um kostnað fyrir þeim. Þetta snýst um hugmyndafræði, að hafa stjórn á líkama kvenna. Það er ástæðan fyrir því að þessir hv. þingmenn eru á móti þessari tillögu, þeir eru á móti þungunarrofi. Það væri þá eðlilegra að þeir viðurkenndu það, gengjust við því og það væri hægt að tala við þá á þeim forsendum en ekki með einhverju bulli, einhverri afsökun, einhverjum óheiðarleika. Nákvæmlega þannig er þessi aðför að frjósemisfrelsi kvenna líka stunduð víðs vegar um Evrópu. Hún er sett í búning umhyggju, sett í búning trúarjátninga, sett í allt annan búning en nákvæmlega það sem liggur fyrir, yfirráð karla yfir líkama kvenna. Það er andstaðan, um það snýst hún. Það skal enginn velkjast í vafa um það.

Herra forseti. Ég get ekki á mér setið að koma hér og mótmæla þessum málflutningi frá hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur sem sakar mig um óheiðarleika fyrir að hafa áhyggjur af stöðu ríkissjóðs og kostnaði sem af þessu máli gæti hlotist fyrir ríkissjóð. Hvers lags málflutningur er þetta, herra forseti? Ég hef bara aldrei heyrt annað eins. Ég sit í fjárlaganefnd og ber ábyrgð á því að viðhafa ráðdeildarsemi í fjármálum ríkissjóðs og ég hef sýnt fram á það hér að þetta mál getur haft aukinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég er búinn að sýna fram á það, m.a. með fyrirspurn sem ég lagði fyrir fjármálaráðherra fyrir nokkru um það hvað væri útistandandi af kostnaði sem hlotist hefur af aðgerðum fyrir útlendinga við Landspítala – háskólasjúkrahús. Það eru hundruð milljóna. Ég sit því ekki undir því að ég sé sakaður um óheiðarleika í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að hafa valdið hv. þingmanni svona miklu uppnámi. En ég stend samt við það að það sé óheiðarlegt að koma hingað upp og tala um mögulegan kostnað af þessari aðgerð sem ástæðu fyrir andstöðu við málið. Ég tel það ekki vera ástæðuna fyrir andstöðunni við það. Ef hv. þingmaður væri sammála mér í því að friðhelgi einstaklinga, mannhelgi kvenna og réttur þeirra til yfirráða yfir eigin líkama væru grundvallarmannréttindi sem okkur bæri að standa vörð um og standa með, þá væri mögulegur kostnaður af því alls ekki það sem stæði hv. þingmanni fyrir þrifum. Rökin, ástæðurnar, hvatinn að baki því að hv. þingmenn standa gegn þessari tillögu er einfaldlega það að þeir eru andsnúnir þungunarrofi. Kostnaðurinn er mögulega til staðar, ég hef ekki séð haldbærar sannanir fyrir því, en hann er átylla til að geta komið með einhver rök önnur en þau að konur eigi ekki að fá að ráða yfir eigin líkama. Það er nú heili óheiðarleikinn sem ég var að benda á. Virðulegi forseti. Mér finnst heiðarlegra að hv. þingmaður viðurkenni að hann sé andsnúinn þungunarrofi og þess vegna vilji hann ekki leyfa pólskum konum að koma hingað í þungunarrof. Mér þætti það heiðarlegra.

Herra forseti. Ég þarf ekki að viðurkenna eitt eða neitt fyrir hv. þingmanni. Ef hún hefði hlustað á ræðu mína áðan þá sagði ég í upphafi að skoðanir mínar á fóstureyðingum væru kunnar þingheimi og hún veit það vel. Ég er almennt á móti fóstureyðingum en ég taldi líka upp þau atriði í þessu máli sem ég hef áhyggjur af. Ég hef áhyggjur af álaginu á Landspítalanum vegna þessa máls, áhyggjur af starfsfólkinu sem þarf að framkvæma þessar aðgerðir og ég hef áhyggjur af kostnaði sem það getur haft í för með sér fyrir ríkissjóð Ég hef rökstutt þetta ágætlega ef hv. þingmaður hefur hlustað á ræðu mína. Annað sem fram hefur komið frá hv. þingmanni í minn garð er útúrsnúningur. Ég sit ekki undir því að það sé óheiðarlegt að tala um að þetta hafi kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég sagði það hér áðan og ég stend við það. Þar sem ég sit í fjárlaganefnd ber mér skylda til þess að leita leiða til þess að ráðdeildarsemi ríki í fjármálum ríkisins. Það eru mörg dæmi um það að hingað koma útlendingar og leita eftir heilbrigðisþjónustu á Íslandi sem greiða aldrei fyrir hana og það tekst aldrei að innheimta upphæðina. Það fellur á ríkissjóð. Það er kostnaður, hv. þingmaður, og það er enginn óheiðarleiki að segja frá því hér í ræðustól Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég hlýddi á flutningsræðu hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur og andsvör við henni. Ég hlýddi á ræðu hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar og andsvör við henni og svo á ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar í kjölfarið. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hlustaði á umræðurnar fram að því að hann tók til máls vegna þess að þar var öllum hans áhyggjum svarað hvað varðaði fjármagn, kostnað, álag á heilbrigðiskerfið, umfang þessara aðgerða o.s.frv. Afsakið þótt ég dragi heilindin í því í efa að koma síðan upp og mæla mót málinu enn eina ferðina þrátt fyrir að þessum athugasemdum hafi þegar verið svarað, einfaldlega til þess að geta komið með aðrar athugasemdir en þær að viðkomandi hv. þingmaður sé andsnúinn þungunarrofi. Þegar búið er að svara öllum þessum áhyggjum þá þarf a.m.k. að bregðast við því en ekki halda áfram sama málflutningi eftir að búið er að svara þeim, eftir að búið er að afgreiða þær áhyggjur sem þingmaðurinn bar á borð. Ég sé ekki hvernig það er heiðarleg umræðutaktík heldur.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér áhugaverða þingsályktunartillögu. Ég ætla að byrja á að segja að mér finnst leiðinlegt og sorglegt þegar við förum í þann farveg þegar við ræðum svona mikilvæg mál, líka siðferðileg mál, að fara í ákveðna pólaríseringu. Það heyrist t.d. augljóslega á þeim sem eru á móti þungunarrofi að þeir nota gjarnan orðið fóstureyðing. Við tókum það út úr lögunum á síðasta ári og settum inn þetta orð, þungunarrof, í stað orðsins fóstureyðing. Það er þá alveg skýrt hvar hugur þessara ágætu þingmanna liggur. En það er líka ansi langt gengið á hinn endann, að stilla fólki svolítið upp við vegg út af skoðunum sínum. Umræðan um þetta hefur ekki bara verið hér undir þessum lið heldur líka í fyrirspurnum til ráðherra í dag og í fundarstjórn síðustu daga. Ég ætla að segja það að eins sorgleg og mér finnst sú þróun vera sem á sér nú stað í Póllandi þar sem er verið að ganga á réttindi kvenna og mannréttindi - sú þróun á sér reyndar stað, því miður, víða í heiminum, m.a. í Bandaríkjunum - þá er líka ofboðslega sorgleg og leiðinleg sú þróun sem er einhvers konar pólarísering í allri umræðu. Það þurfa allir að vera rosalega mikið með eða rosalega mikið á móti. Okkur skortir stundum að mætast í miðju og tala af yfirvegun um hlutina. Að því sögðu ætla ég að segja að mér finnst það ofboðslega sorglegt að horfa upp á það ástand sem ríkir í Póllandi og ég fordæmi þær aðgerðir sem þar eiga sér stað. Mér finnst verið að vega verulega að réttindum kvenna og mannréttindum almennt. Við eigum að láta í okkur heyra því að það skiptir máli að láta í sér heyra þegar vegið að mannréttindum. Að því sögðu þá velti ég því hreinlega fyrir mér hvort erlendir ríkisborgarar fái ekki þjónustu í dag eins og þungunarrof eða aðra heilbrigðisþjónustu. Ég geri ráð fyrir að farið verði yfir það í hv. velferðarnefnd sem fær þetta mál til umsagnar. En það er ekkert í lögum um þungunarrof sem segir að það sé bara fyrir íslenska ríkisborgara. Það stendur aftur á móti að heilbrigðisþjónusta vegna þungunarrofs skuli vera gjaldfrjáls fyrir konur sem eru sjúkratryggðar. Þannig að mér leikur forvitni á að vita að ef pólsk kona labbar inn á Landspítalann í dag og óskar eftir þungunarrofi hvort spítalinn hafi heimild til að neita henni um slíka þjónustu. Að því sögðu finnst mér ekkert óeðlilegt við að veita þá þjónustu til pólskra kvenna eða til þeirra sem ekki hafa getað fengið þjónustu í sínu heimalandi eða leita hingað af einhverjum öðrum ástæðum eftir heilbrigðisþjónustu. Ég hef flutt þingsályktunartillögu um dánaraðstoð, sem er líka mjög umdeilt mál. Þar eru siðferðilegar spurningar. Það eru ákveðin lönd sem búið hafa til lagaramma utan um dánaraðstoð, önnur ekki. Þetta gerir það auðvitað að verkum að fólk sem vill slíka þjónustu leitar þangað sem það fær hana. Það sjáum við t.d. í Sviss þar sem fjöldi útlendinga kemur á ári hverju til að leita eftir þessari þjónustu. Og hvað sem okkur kann að finnast um þungunarrof, dánaraðstoð eða aðra þjónustu sem hægt er að setja ákveðnar siðferðilegar spurningar við, held ég að það sé miklu eðlilegra að við hér á landi höfum bara skýran ramma í kringum svoleiðis þjónustu. Dánaraðstoð hef ég nefnt, mig langar líka að nefna staðgöngumæðrun. Ég held að við ættum að dusta rykið af frumvarpi um staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni og vera með ramma utan um það því að við vitum að fólk leitar sér slíkrar þjónustu erlendis. Hér er talað um að þær konur sem myndu leita eftir slíkri þjónustu þyrftu að geta framvísað evrópska sjúkratryggingakortinu. Þá langar mig hreinlega að velta upp þeim tækifærum sem geta falist í heilbrigðisþjónustu til handa erlendum ríkisborgurum, hvort sem það á við þungunarrof, liðskipti eða bara eitthvað allt annað. Við á Íslandi eigum ofboðslega vel menntaðar heilbrigðisstéttir og gott heilbrigðiskerfi. Ég sé ekkert athugavert við að við flytjum út slíka þekkingu með því að bjóða aðilum erlendis að koma hingað og sækja slíka þjónustu. Og óháð því hvort um útlendinga eða Íslendinga væri að ræða þá hef ég lengi talað fyrir því að við værum með einhvers konar kvenlækningamiðstöð, burt séð frá því hversu frábær heilsugæslan getur verið og veitt ýmsa þjónustu. Við erum í algjörum heimsklassa þegar kemur t.d. að þjónustu við þungaðar konur, ljósmæður okkar og hjúkrunarfræðingar okkar og öll sú þjónusta sem konur fá á meðgöngu, við fæðingu og sængurlegu, í ungbarnaeftirliti, er í algjörum heimsklassa. En þegar ég var ófrísk langaði mig ekki fara á heilsugæsluna og fá þá þjónustu, ég vildi fara til kvensjúkdómalæknis míns eða ljósmóður. Ég myndi gjarnan vilja sjá hér sjálfstætt starfandi kvenlækningamiðstöð þar sem konur sem það kjósa geta valið sér sína ljósmóður eða lækni og hjúkrunarfræðing og sína þjónustu. Ég held að það séu aukin tækifæri í þessu þannig að ég fagna þessari þingsályktunartillögu. Ég vona að hún geti líka orðið þess valdandi að við getum rætt heilbrigðisþjónustu í víðara samhengi, horft til sjálfstætt starfandi einstaklinga þar að lútandi og jafnframt til þess hvort við getum veitt þessa þjónustu til erlendra ríkisborgara sem eru annaðhvort tryggðir samkvæmt evrópska sjúkratryggingakortinu eða eru með annars konar tryggingar sem geta greitt fyrir slíka þjónustu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innskot hennar í þessa umræðu. En ég hjó eftir þessu undarlega fyrirbrigði að búið sé að banna orðið fóstureyðing, að það sé búið að taka það út. Ég segi fyrir mitt leyti að ég get ekki séð hvernig í ósköpunum á að vera hægt að banna mér eða öðrum að nota orðið fóstureyðing og skylda okkur til að nota orðið þungunarrof. Þegar maður gúglar orðið fóstur kemur upp orðið afkvæmi. Það kemur ekki upp þungunarrof. Orðið þungun kemur jú fyrir en þetta er fóstur og þungunin rofnar ef fóstrið fær ekki að lifa lengur. Mér finnst þetta svolítið furðulegt og ég vil fá skýringu á því. Mig langar líka að vita hvort hv. þingmaður telur þessa þingsályktunartillögu algjörlega tilgangslausa. Hún sagði hreinlega að nú þegar gætu konur í Póllandi, sem hefðu evrópska sjúkrakortið, komið hingað í þessa aðgerð, að það sé ekkert sem stoppi þær af. Er þetta rétt? Telur hv. þingmaður virkilega að það sé alveg á hreinu að þær geti bara komið hingað og þar af leiðandi sé þessi þingsályktunartillaga algjörlega tilgangslaus?

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að banna hv. þingmanni að nota nein orð svo lengi sem þau eru íslensk. Ef ég sæti í forsetastól myndi ég vara hv. þingmann við ef hann færi að nota erlend orð. En það sem ég var að benda á er að lögin heita núna lög um þungunarrof. Þau hétu áður einhverju löngu og miklu nafni, þar sem finna mátti orðin „kynfræðsla“ og „leiðbeiningar“ og annað og orðið fóstureyðing var þar líka. Það er sérstaklega fjallað um þetta í greinargerð með frumvarpi til laga um þungunarrof, af hverju verið er að breyta orðræðunni með þessum hætti í lagatexta og það er ástæða fyrir því. Það er líka ástæða ef maður horfir á beinar þýðingar, bæði á skandinavísk tungumál og líka ensku. Það var það sem ég var að benda á. Ég held að við getum svolítið lesið afstöðu fólks út frá því orði sem það notar hér í þessum ræðustól, þegar verið er að ræða um þessa tilteknu aðgerð. Það var eingöngu það sem ég var að benda á. En hv. þingmanni er fullkomlega heimilt að nota það orð sem honum hentar, eins og honum er heimilt að hafa sína afstöðu til málsins í heild sinni. Er þessi þingsályktunartillaga algjörlega óþörf? Klárlega ekki því að við höfum eytt nokkrum dögum í að ræða hana og það er bara gott og áhugavert að skiptast á skoðunum um það, sérstaklega þegar skoðanaskiptin geta verið á málefnalegum grunni. Ég spyr mig einfaldlega þeirrar spurningar hvort konu frá Póllandi yrði neitað um slíka aðstoð í dag. Þingsályktunartillagan gengur út á það að koma í veg fyrir að slíkum hömlum verði beitt. Ég geri ráð fyrir því að farið verði sérstaklega yfir það í hv. velferðarnefnd, þegar þessi þingsályktunartillaga kemur til umræðu, hvort þetta sé heimilt í dag eða ekki.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin. Ég verð bara að segja alveg eins og er að mér finnst þungunarrof vera orð sem notað er til að setja fóstureyðingu í fallegri umbúðir. En það segir ekki, þó að ég noti orðið fóstureyðing, að ég sé á móti fóstureyðingum. Ég er það ekki. Ég get skilið fóstureyðingar og styð þær ef kona verður fyrir nauðgun, ef eitthvað er að barni eða móður, en það er mín skoðun að það eigi helst að vera búið að gera slíka aðgerð fyrir 12. viku. Í skilgreiningum á fóstri kemur fram að öll líffæri eru þá byrjuð að myndast, komin á frumstig. Það er bara sú skoðun sem ég hef. Það hefur líka skelft mig, og skelfir mig enn þegar við höfum rætt um að nota orðið þungunarrof í stað orðsins fóstureyðing, að það var umræða um að leyfa þá aðgerð fram á síðustu mínútu. Það finnst mér skelfileg tilhugsun. Og þegar við fórum í 22 vikur fannst mér það líka skelfileg tilhugsun. Ég spyr hv. þingmann: Er hún þeirrar skoðunar að engin takmörk eigi að vera þarna? Að það sé réttur konunnar að fara í slíka aðgerð alveg fram á síðustu stund meðgöngu? Ég spyr mig líka: Er það heilbrigðisvandamál að kona sé ólétt? Fylgja því einhver vandamál fyrir heilbrigðiskerfið að kona sé ólétt?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr mig um grunninn að þeirri lagabreytingu sem við fórum í hér fyrir ári varðandi þungunarrof. Ég studdi það frumvarp, en viðmiðið þar var lífvænleiki fósturs utan móðurkviðar. Við drógum mörkin við það tímamark þar sem fóstur er ekki talið lífvænlegt utan móðurkviðar. Þannig er íslenska löggjöfin, hún byggir á því. Ég fór líka ágætlega yfir það í ræðum mínum, þegar við ræddum um þungunarrof á sínum tíma, að ég reyndi að velta fyrir mér og sjá fyrir mér allar mögulegar myndir. Ég hef skilning á því að aðilar séu ósáttir við þungunarrof eða fóstureyðingu, eins og hv. þingmaður kallar það, og myndu ekki sjálfir vilja ganga í gegnum slíkt. Það er fullkomlega eðlilegt, myndu jafnvel ekki ráðleggja sínum nánustu að gera það. En þegar kemur að okkur hér að setja lög í landinu fyrir alla þá þurfum við að hugsa út í alla þætti. Hv. þingmaður nefndi að hann gæti verið hlynntur slíkri aðgerð við ákveðnar kringumstæður. Þá þyrftum við að skrifa það inn í lögin okkar hvaða kringumstæður það eru og hverjir eigi að meta hvort þær kringumstæður eigi við eða ekki. Þegar ég fór í gegnum það ferli þá komst ég að þeirri niðurstöðu að það væri hið eina rétta að fara þá leið sem við fórum í lögum um þungunarrof, þ.e. að konan ein geti metið það hvort þetta sé rétt ákvörðun fyrir hana. Ekki læknar úti í bæ eða læknaráð, sálfræðingar út frá bakgrunni viðkomandi konu eða greiningu á fóstrinu eða þess háttar. Það er mín afstaða. Nú er ég bara búin að gleyma hver seinni spurning hv. þingmanns var, hvort þetta væri heilbrigðismál. Það er alla vega þannig að þær stéttir sem sinna ófrískum konum eru heilbrigðisstarfsmenn, ljósmæður og hjúkrunarfræðingar. Já, það hlýtur að vera hluti af heilbrigðiskerfinu. Við tölum um heilbrigði þessara kvenna og hve miklum árangri við höfum náð í góðri heilbrigðisþjónustu fyrir ófrískar konur. Ég held að það sé besta merkið um það, þetta er góður stimpill á okkar góða heilbrigðiskerfi.

Virðulegi forseti. Ég er í sjálfu sér ekki með beina spurningu til hv. þingmanns en mig langar að heyra viðhorf hennar til eins sem ég las á hinu rómaða interneti. Það er í sambandi við pólaríseringu sem hv. þingmaður nefndi, að við sæjum fram á aukna pólaríseringu í samfélaginu gagnvart ýmsum málaflokkum. Það sem ég las á internetinu góða var viðhorf sem ég hef velt fyrir mér síðan, er þetta raunverulega pólarísering? Er ekki frekar þannig að það eru öfgaöfl í aðra átt sem eru að færa hinn svokallaða Overton-glugga í sína átt og hin hliðin er ekki sátt við það. Er þetta eitthvað flóknara en það? Hvar er pólaríseringin? Við sjáum bara fram á meira af öfgastefnuflokkum og öfgastefnuöflum ná pólitískum árangri, t.d. í Póllandi og í Bandaríkjunum. Blessunarlega tapaði Trump reyndar nýlega og við skulum fagna því, loksins gerðist eitthvað almennilegt á heimssviðinu árið 2020. Mig langaði að falast eftir viðhorfum hv. þingmanns til þessarar hugmyndar vegna þess að ég veit að hv. þingmaður kann að meta málefnalegar umræður eins og sá sem hér stendur. Ég er ekki alveg sannfærður um að hér sé jafn mikið um pólaríseringu að ræða og einfaldlega auknar öfgar og eðlileg viðbrögð við þeim auknu öfgum. Ástæðan fyrir því að ég tel þetta skipta máli, þegar kemur að þessu máli, er sú að þetta atriði finnst mér gegnumgangandi í umræðunni um þetta mál og tengd mál, þ.e. hluti eins og frelsi og réttindi kvenna og þess háttar. Þeir hlutir verða meðal annars undir þegar öfgaöfl ná meiri framgangi. Eins og ég sagði hér í byrjun þá hef ég ekki beina spurningu til hv. þingmanns en hef áhuga á hverju sem hún hefur að segja um þetta eins og um margt annað.

Virðulegur forseti. Varðandi pólaríseringu: Ég held að sú mynd sem hv. þingmaður dregur hér upp sé akkúrat það sem er að gerast í Póllandi. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af pólaríseringu þar, þar hafa einmitt öfgakennd öfl komist til valda með sínar öfgakenndu skoðanir og þá er mjög eðlilegt að togað sé til baka. Ég var frekar að tala almennt um stjórnmál heilt yfir og var kannski að lýsa svolítið umræðunni hér inni í þingsal af því að hér verður svolítið mikil harka og svolítið mikil pólarísering í umræðunni okkar, annaðhvort er fólk með eða ógeðslega mikið á móti. En það er alveg ofboðslega stórt svið þar á milli. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sagði hér áðan að hann væri ekki á móti þungunarrofi að uppgefnum ákveðnum aðstæðum, ef ég skildi það rétt. Það er auðvitað allt annað en stjórnvöld í Póllandi tala fyrir. Þau hafa afnumið öll réttindi með öllu, alveg sama hvað komi upp á hjá viðkomandi konu. Það sem ég var að benda á er að rófið er svo stórt og mikið. Hv. þingmaður kom inn á hið ágæta internet. Ef við förum enn lengra í internetinu og samfélagsmiðlum þá er það einhvern veginn þannig að það ýtir svolítið undir það að annaðhvort er fólk með eða á móti og það þarf að útskýra afstöðu í einni línu eða einni stuttri færslu. Ég tel það svolítið vandamál í stjórnmálaumræðunni, stjórnmálahefðinni og orðræðunni heilt yfir. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega Bandaríkin og ég held t.d. að það sé mjög mikið vandamál þegar kemur að Bandaríkjunum þar sem aðilar hafa komist áfram með því að tala fyrir einhvers konar einföldum lausnum á mjög flóknum viðfangsefnum, einhverju sem hægt er að kasta fram í einhverri einni færslu á Twitter og halda því bara fram nógu oft og halda þá að allir hinir fari að trúa því líka en sem betur fer trúðu Bandaríkjamenn ekki á það og ég óska þeim til hamingju með nýkjörinn forseta.

Herra forseti. Við göngum í gegnum fordæmalausa tíma. Í þetta skipti er ég ekki að tala um kórónuveirufaraldurinn heldur þá staðreynd að á síðustu árum hefur markvisst verið unnið gegn áunnum réttindum fólks víða um heim. Fram til þessa dags hafði framþróunin verið í eina átt en komið er gríðarlegt bakslag gegn kvenréttindum um allan heim, svo mikið bakslag að aðalritari Sameinuðu þjóðanna notar hvert einasta tækifæri sem hann hefur til að hvetja ríki heims til að berjast gegn því bakslagi. Með þessari tillögu, sem ég er meðflutningsmaður að ásamt hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur og 16 öðrum þingmönnum, er brugðist við því bakslagi og sagt: Nei, við erum ekki til í þetta. Konur eiga rétt á að ráða yfir líkama sínum sjálfar. Við staðfestum það þegar við afgreiddum hér ný og framsækin lög um þungunarrof veturinn 2018–2019, þar sem Ísland, þvert á meginstrauminn í heiminum, steig skref fram á við, steig skref til góðs í þágu kvenréttinda, á sama tíma og Pólland steig sífellt aftur á bak. Það að pólsk fóstureyðingarlöggjöf sé orðin jafn þröng og raun ber vitni gerðist ekki á einni nóttu heldur er hluti af þróun sem hefur átt sér stað lengi. Hún hefur ekki átt sér stað í tómarúmi heldur er hún hluti af skipulögðu alþjóðastarfi vel efnaðra íhaldsafla sem hafa valið Pólland sem kannski einhvers konar rannsóknarstofu, tilraunastofu, til að prufukeyra hversu langt sé hægt að ná í afturhaldssamri löggjöf þegar kemur að þungunarrofi. Innan Evrópusambandsins starfa á að giska 20–30 lobbíistar, 20–30 stofnanir sem verja hálfum til heilum milljarði íslenskra króna bara í að hafa áhrif á löggjöf í Brussel, bara í að hafa áhrif á Evrópulöggjöf. Þeir aðilar eru með útibú víða í Evrópu og bera ábyrgð, öðrum fremur, á því hvernig málum er háttað í Póllandi í dag. Sú leið sem lagt er til að hægt sé að fara í tillögu okkar þingmannanna er auðvitað ekki sú leið sem við vildum helst fara. Eðlilegast væri að konur gætu sótt sér heilbrigðisþjónustu heima fyrir. Við þekkjum vel rannsökuð dæmi frá þeim tíma þegar írskar konur þurftu að leita út fyrir landsteinana til að sækja sér þessa þjónustu, fyrir ekki nema tveimur árum. Þá voru það þær efnameiri sem gátu sótt sér hana. Rétt áður en Írar samþykktu í þjóðaratkvæðagreiðslu að leyfa þungunarrof aftur fóru um tólf írskar konur yfir til Bretlands á hverjum degi til að sækja sér þá þjónustu. Í þeim hópi voru ekki fátæku konurnar, ekki innflytjendur, ekki konurnar með veikustu félagslegu stöðuna, sem þó eru mögulega þær konur sem helst þurfa á þessari þjónustu að halda. Bakslagið sem birtist m.a. í hertri löggjöf gegn þungunarrofi birtist líka í andstöðu við kynfræðslu eða fræðslu um getnaðarvarnir, sem var ástæðan fyrir því að ríkisstjórn Donalds Trumps dró Bandaríkin út úr samstarfi við mannfjöldastofnun Sameinuðu þjóðanna. Það er sennilega engin þróunaraðstoð sem gefur jafn mikið af sér og að fræða stúlkur og konur um kynlíf og barneignir og veita þeim þá þjónustu sem þarf til að þær geti upplifað fullt frjósemisfrelsi. Þetta vildi Donald Trump ekki en hann er ekki einn í því. Hann hefur pólsk stjórnvöld með sér og eins og við lærðum þegar við vorum að fjalla um lög um þungunarrof í þessum sal á hann sér skoðanabræður hér á landi. Með þessu er ég ekki að pólarísera umræðuna, eins og sumir þingmenn vilja vera láta, heldur benda á einfalda staðreynd. Þessi skipulögðu kvenfjandsamlegu afturhaldsöfl eiga sér málsvara hér í þessum sal. Það er staðreynd sem við þurfum að átta okkur á til þess að geta betur staðið vörð um þau réttindi sem okkur þykja svo sjálfsögð. Hér hefur verið talað um það hversu margar konur gætu mögulega nýtt sér þessa þjónustu og hvort við stæðum frammi fyrir því að þær konur sem kæmu til Íslands frá Póllandi eða Möltu myndu gera það síðar á meðgöngunni en meðalkonan sem er búsett á Íslandi. Það er náttúrlega engin leið að spá fyrir um það en hins vegar sýnir ekki bara reynslan okkur það heldur sýna tölurnar það að konur sem ætla að rjúfa þungun gera það eins fljótt og þær geta. Hér á landi fara 80% kvenna í þungunarrof þegar minna en níu vikur eru liðnar af meðgöngu og þær sem gera það eftir 9–12 vikur eru 15% í viðbót. Þetta eru eiginlega allar konur sem fara í þungunarrof. Þær gera það eins fljótt og þær geta. Ég myndi halda að ef konu sem býr í Póllandi grunaði að hún væri ólétt, myndi hún drífa sig eins mikið og hún gæti, vitandi hve þröng staðan er í heimalandinu. Hér hefur verið fjölyrt um mögulegan kostnað íslenska ríkisins af þessu og þar með horft ansi hressilega fram hjá því sem stendur svart á hvítu í tillögunni, að kostnaðurinn verði greiddur í gegnum evrópska sjúkratryggingakerfið. En samkvæmt því kerfi þarf auðvitað konan sem um ræðir að leggja út fyrir aðgerðinni samkvæmt verðskrá sjúkratrygginga. Hér hefur verið rætt um umfang sem yrði að sumra mati sligandi fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi. Það er eitthvað sem velferðarnefnd skoðar væntanlega vel og rækilega. En þá má aftur benda á þá staðreynd að á Íslandi er hlutfall þungunarrofs með lyfjum 80%. Þær aðgerðir sliga kerfið ekki meira en svo að kona fer til læknis og fær ávísað lyfi sem hún tekur. Í algjörum undantekningartilvikum þarf eitthvert frekara læknisfræðilegt inngrip sem gæti mögulega haft áhrif á starfsemi spítalans. Staðreyndin er að þetta mál er hluti af svo miklu stærri mynd en bara Íslandi eða bara Póllandi. Þetta snýst um það að við búum í heimi þar sem kona lætur lífið áttundu hverja mínútu vegna óöruggs þungunarrofs, vegna þess að hún býr við þær aðstæður að geta ekki sótt sér löglega heilbrigðisþjónustu í heimabyggð heldur þarf að leita til einhverra sem vita ekki hvað þeir eru að gera, eru kannski að framkvæma aðgerðir við óheilbrigðar aðstæður og konum eru kannski seld lyf sem eiga að vera til þungunarrofs en innihalda einhverja ólyfjan. Áttundu hverja mínútu deyr ein þeirra. Með því að samþykkja þessa tillögu væri íslenska þingið að segja: Nei, við viljum að þessar konur lifi.

Virðulegur forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Andrés Inga Jónsson um þau orð í ræðu hans sem féllu í dag að þetta væri mjög einfalt mál, 80% fengju lyf á Íslandi. Telur hann þá, ef fjöldi kvenna kæmi frá Póllandi, að hægt væri í því tilfelli að nota svipaða tölu, 80% lyf og senda þær heim? Ef ekki, hvert ætti þá að senda þær? Hitt er það sem ég heyrði áðan, að það væru kvenfjandsamleg öfl, ef maður væri ekki alveg til í að samþykkja liggur við óheftar fóstureyðingar. Ég verð að segja eins og er að það er bara gjörsamlega óskiljanlegt fyrirbrigði. Við tölum um heilbrigðisþjónustu, þá erum við að tala um eitthvað heilbrigt, og við tölum um óléttar konur, sem nýta jú heilbrigðisþjónustu til að fylgjast með fóstri, að allt sé heilbrigt og allt sé í lagi. Ég veit ekki hvernig á að skilgreina það þegar kona fer til heilbrigðisþjónustunnar með barn sem komið er yfir 12 vikur, kominn hjartsláttur og allt saman, að það flokkist undir heilbrigðisþjónustu í sjálfu sér að hún vilji fara í fóstureyðingu vegna þess að það er allt heilbrigt þarna nema auðvitað ástæða þess að konan er að fara í fóstureyðingu.

Virðulegur forseti. Mér reiknast til að ég hafi fengið tvær spurningar frá hv. þingmanni. Sú fyrri sneri að því hvert pólsk kona myndi fara ef hún fengi lyf á spítala til að rjúfa þungun. Ég veit það ekki. Ég veit að hótelherbergi er eitthvað sem kona í þessari stöðu gæti nýtt sér, hún þekkir kannski eitthvert fólk í borginni, getur farið heim til þess eins og fólk utan af landi gerir t.d. gjarnan þegar það sækir sér þjónustu í höfuðborginni. Ég held að pólskar konur, eins og allar konur, eins og flest fólk, séu nógu úrræðagóðar til að finna út úr því hvar þær setja sig niður þegar þær fá þessi lyf sem rjúfa þungun. Það var ekki spurning hjá hv. þingmanni varðandi kvenfjandsamlegu öflin sem ég nefndi. Það er einfaldlega þannig að þau vinna um allan heim mjög virkt gegn aðgengi kvenna að heilbrigðisþjónustu sem tengist frjósemi. Það er kannski grófast hvernig þau eru að störfum í Afríku þar sem þau hafa bein áhrif á dauða kvenna. Þau verða þess valdandi að konur geta ekki sótt sér nauðsynlega læknisþjónustu á meðgöngu eða í kringum meðgöngu eða til að rjúfa þungun. Hvort þetta er heilbrigðisþjónusta eða ekki þá held ég að við ættum ekki að rífast um það vegna þess að það er bara ákveðið með lögum. Þetta er það, samkvæmt lögum. Við lögðum það fram hér fyrir einu og hálfu ári í þessum sal og meiri hluti þings var sammála um að þetta væri heilbrigðisþjónusta, enda hefur það oft verið þannig í gegnum tíðina að ólétta hefur verið ein algengasta dánarorsök kvenna hér á landi eins og er enn í dag víða um heim.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir svarið. Hótelherbergi, að fara þangað eftir lyfjagjöf. Ég segi fyrir mitt leyti: Ef ég væri í sporum konu, sem ég get ekki sett mig í, sem þarf að taka þá ákvörðun að fara í fóstureyðingu, þá get ég ekki ímyndað mér það að fá lyfjagjöf og fara svo á hótelherbergi. Ég myndi telja að viðkomandi kona þyrfti miklu meiri umönnun. Þetta er andlegt áfall, þetta er líkamlegt áfall. Þetta hlýtur að vera gífurlegt áfall í fyrsta lagi að þurfa að vera í þeirri aðstöðu, hugsið ykkur, að þurfa að taka slíka ákvörðun, og síðan að fara í þetta og ástandið eftir á. Við verðum þá a.m.k. að hafa manndóm í okkur til að sjá til þess að viðkomandi konur fái alla þá þjónustu sem þær þurfa á að halda bara til þess að komast í gegnum þetta áfall sem það hlýtur að vera að fara í fóstureyðingu. Þær fái alla þá hjálp sem hægt er að fá. Þá spyr ég mig: Hversu langt þurfum við að ganga í því efni? Ég segi: Eins langt og við þurfum. Ég skil þetta ekki og ég er eiginlega orðlaus yfir því og veit ekki hvernig ég á að tjá það, að setja mig í spor þeirra kvenna sem hafa þurft að fara í þetta. Það hlýtur að vera ein skelfilegasta lífsreynsla sem þær hafa nokkurn tímann lent í. Þingmaður hristir hausinn og þá hugsa ég með mér: Vá, þá misskil ég þetta kannski á einhvern hátt. Það væri gott að fá svar frá hv. þingmanni.

Virðulegur forseti. Hér stöndum við hv. þingmennirnir, sem hvorugur, að ég held, hefur nokkurn tíma verið með leg, og ræðum upplifun kvenna af því að verða þungaðar og þurfa að rjúfa þungun. Hv. þingmaður ímyndar sér að það sé skelfilegasta lífsreynsla sem hugsast geti að fara í þungunarrof. Það er ekki það sem kom fram þegar við fjölluðum um frumvarp um þungunarrof í velferðarnefnd. Þar kom einmitt fram að vegna þess að þær konur sem taka þá ákvörðun að fara í þungunarrof, gera það af þörf eða vegna þess að þær vilja það, þá upplifa þær létti að aðgerð lokinni. Auðvitað þurfum við að hafa félagsleg úrræði til að grípa konur ef þetta sest á þær að lokinni aðgerð, auðvitað. Um það ræddum við líka, gott ef það rataði ekki í meirihlutaálit velferðarnefndar á sínum tíma. En það er bara eins og með allar aðgerðir í heilbrigðiskerfinu, tilfinningarnar geta komið aftan að fólki eftir aðgerð og þá á kerfið að geta gripið fólk og leitt það í gegnum þær tilfinningar. En það er ekki grundvöllur þess að skrúfa fyrir rétt kvenna til að ráða yfir eigin líkama. Nú er ég að reyna að muna hvaða orð var notað, já, orðið sem var notað í lokaafgreiðslu frumvarps til laga um þungunarrof af hv. þm. Ingu Sæland, formanni Flokks fólksins, var „geðþótti“ kvenna. Það var sem sagt talað gegn sjálfsákvörðunarrétti kvenna með því að kalla hann geðþótta. 

Virðulegur forseti. Við upphaf þessarar umræðu ætlaði ég ekki að taka til máls og enn síður eftir að 1. flutningsmaður málsins talaði, enda fór hún yfir allt sem ég tel skipta máli efnislega varðandi tillöguna. Ég er meðflutningsmaður á tillögunni og styð hana því. Umræðurnar í dag hafa ekki verið til þess fallnar að mér snúist hugur um það. Það er hins vegar eins í þessari umræðu og þeirri sem átti sér stað um þungunarrof nýlega, þegar við samþykktum ný og góð lög, að karlar koma hingað upp í pontu og tala um hluti sem þeir hafa bersýnilega ekkert vit á, og geta ekki haft vit á líffræðinnar vegna og draga þar af leiðandi rangar ályktanir, sem er eðlilegt að gera ef maður hefur ekki réttar upplýsingar, þegar maður fyllir of mikið í eyðurnar. Ég hef tekið eftir því að það er eins og sumir karlar sem hlýða á þessa umræðu heyri ekki alveg það sem konurnar segja. Mig langar að gera tilraun sem karl til að tala til þessara karla. Ég vil beina þessari ræðu til þeirra einvörðungu. Þá bið ég helstu femínistavini mína um að halda kannski fyrir eyrun, vegna þess að þetta verður kannski svolítið karllæg ræða. Markmiðið er að reyna að ná til kynbræðra minna sem virðast ekki alveg ná punktinum á bak við það sem m.a. þetta mál snýst um: Frelsi. Frelsi fólks til að stjórna eigin líkama. Stríð eru afskaplega karllægt fyrirbæri, að mínu mati, testósteróneitruð út í gegn, yfirleitt frá A til Ö. En ef maður spyr karlmann, sem er kannski á móti þessu máli, er í íhaldssamari kantinum, hvort það hafi verið rétt að fórna einhverju til að verja frelsið í seinni heimsstyrjöld, þá eru allar líkur á því að sá karl segi: Já, það þurfti að fórna mannslífum, karlmannslífum og kvenmannslífum, alls konar lífum, til þess að verja frelsið. Og gerum við það vegna þess að okkur finnst gott að fórna? Nei, auðvitað ekki. En við heiðrum minningu þeirra sem fórnuðu sér til að verja frelsi okkar. Vel á minnst. Fyrir Alþingi liggur þingsályktunartillaga um að heiðra minningu þeirra Íslendinga sem fórust í seinni heimsstyrjöldinni. Ég er ekki sjálfur meðflutningsmaður að þeirri tillögu en ég kem til með að styðja hana ef hún kemst til atkvæðagreiðslu. Þar segir, með leyfi forseta: „Við Íslendingar og bandamenn allir stöndum í þakkarskuld við þá sem lögðu líf sitt að veði í þessum siglingum fullkomlega meðvitaðir um áhættuna. Fórnir þeirra sem fórust voru miklar og er löngu tímabært að heiðra minningu þeirra líkt og lagt er til í þingsályktunartillögu þessari.“ Þetta er ekki flókinn málstaður, að færa fórnir fyrir frelsið. Hann skilst alveg á meðal þeirra sömu karla sem koma hér í pontu og mótmæla þessu máli eða rétti kvenna til að stjórna eigin líkama almennt. Ástæðan fyrir því að ég bendi á þetta er sú að við að hlýða á ræður sumra hv. þingmanna, reyndar sér í lagi þeirra sem ekki eru í salnum akkúrat núna - ég geri engar athugasemdir við það, það er margt að gera í þingmennsku, eins og við þekkjum - þá skynja ég það að þessir hv. þingmenn átta sig ekki á þessum punkti. Að þetta snýst um frelsi kvenna. En þeir koma hingað upp og hafa afskaplegar áhyggjur af því að það að standa með frelsi kvenna í Póllandi og á Möltu og annars staðar gæti kostað fórnir, að við gætum þurft að borga eitthvað fyrir það. Þeir ættu að vita að stundum kostar fórnir að verja frelsið. Akkúrat núna í þessum töluðu orðum er ráðist á frelsið í sinni víðtækustu mynd, m.a. í Póllandi, ekki bara gegn konum, ekki bara til að stjórna konum, heldur til að stjórna öllu samfélaginu, til þess að berjast gegn hugmyndinni sjálfri um frjálslynd lýðræðisríki. Í því felst vanvirðing fyrir réttindum minnihlutahópa og andúð á minnihlutahópum, andstyggð á sjálfsákvörðunarrétti almennt, sér í lagi kvenna og minnihlutahópa. Og það er okkar hlutverk, þar sem við höfum fengið að njóta frelsisins sem annað fólk fórnaði lífi sínu til að vernda, að verja frelsið núna. Og ef það kostar einhverjar fórnir fyrir ríkissjóð, kæru karlmenn, þá verður bara að hafa það. Ég vona að ég hafi ekki gengið fram af öllum vinum mínum sem eru kannski ekki hrifnir af svona stríðskarlahjali en stundum finnst mér bara við karlmenn þurfa að standa upp og tala hver við annan þegar það er greinilegt að sumir karlar hlusta ekki á konurnar og skilja ekki málstaðinn jafnvel þótt þeir myndu sjálfir berjast fyrir honum ef þeir áttuðu sig á því hvað þeir væru yfir höfuð að tala um. Réttur kvenna til að stjórna sínum eigin líkama er mannréttindi. Það er bara þannig. Ég myndi leggja miklu meiri áhættu á ríkissjóð og sjálfan mig til að verja þetta frelsi en felst í þessari tillögu. Mér finnst það skylda mín, ekki bara sem karlmanns heldur sem manneskju sem aðhyllist frjálslynd lýðræðisgildi yfir höfuð.

Virðulegur forseti. Þessi umræða er komin út um víðan völl. Hún er komin alla leið í stríð. Auðvitað hefur aldrei hvarflað að mér að styðja stríð. Frelsi kvenna, jú. En frelsi til að tjá sig og hafa skoðanir, er ég þá að ganga á rétt og frelsi kvenna? Ef ég hef þá skoðun að mér finnst að við eigum að gera allt sem við getum til þess að ekki verði gerð fóstureyðing eftir 12. viku meðgöngu, er ég þá að ganga á rétt þeirra, frelsi þeirra? Ég held ekki. Ég held að ég hafi þá bara ákveðna skoðun. Ég rökstuddi hana áðan með þeim tilvitnunum sem ég las upp áðan hvernig ástand fósturs væri á því tímabili vegna þess að þá eru öll líffæri komin í gagnið. Það er þetta sem ég hef áhyggjur af. Það er líka undarlegt þegar maður heyrir í þessu samhengi að fullyrt var að öllum konum létti, að mér skildist, við að fara í fóstureyðingu. Ég hef enga trú á því, ekki nokkra trú á því. Það getur ekki verið léttir, en það eru kannski einhverjir sem trúa því.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður finni vart róttækari stuðningsmann tjáningarfrelsis en þann sem hér stendur, alla vega ekki á þessu þingi og á kjörtímabilinu. Ef einhver bannar hv. þingmanni að nota orðið fóstureyðing skal ég stökkva fyrstur upp á dekk til að verja þann sjálfsagða rétt hv. þingmanns. Ef einhver gerir aftur á móti athugasemd við eða jafnvel reiðist yfir því að hv. þingmaður noti þetta orð þá get ég lítið hjálpað honum vegna þess að sú reiði og þær athugasemdir eru hluti af hinu sama tjáningarfrelsi. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns út í þungunarrofið sjálft þá legg ég til að hv. þingmaður hlýði á ræður þeirra kvenna sem talað hafa um það af þekkingu og innsýn og reynslu. Ég hef hana ekki og get ekki svarað hv. þingmanni. Ég treysti fólki sjálfu til að taka ákvarðanir og taka þá með í reikninginn punkta eins og frá hv. þingmanni sem eru, með fullri virðingu, ekki nýir. Þeir eru gamlir og þeir hafa verið nefndir margsinnis. Þær konur sem hafa ákveðið að fara í þungunarrof eða tala hér fyrir lagabálknum sem við höfum, hafa alla þá getu sem nokkur manneskja hefur til að taka þessi rök með í reikninginn. Þannig að ég vísa til hv. kvenna til að svara hv. þingmanni um það. Hv. þingmaður nefndi hér að umræðan fer út í stríð. Já, vissulega. En það er líka vegna þess að það er ekkert minna en beinlínis nasismi og, virðulegi forseti, ég er ekki að nota orðið sem fúkyrði, ég er að tala um fólk sem kallar sjálft sig nasista, það gengur um götur með fána, brennandi elda í nafni nasisma sem er í uppgangi núna, m.a. í Póllandi. Það er það sem er í húfi. Það að fara að tala um seinni heimsstyrjöldina og lexíurnar af henni er bara fullkomlega við hæfi. Við stöndum frammi fyrir uppgangi nasismans. Og meðan ég man: Hér var talað um Trump um daginn. Ég þyki kannski ægilega ósæmilegur að kalla hann nasista. Hann kallar sjálfan sig ekki nasista, en veistu hverjir kalla hann nasista, virðulegur forseti? Nasistar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Við erum algerlega sammála um tjáningarfrelsið og ég er líka algjörlega sammála honum um uppgang nasismans. Það er eiginlega skelfilegasta fyrirbærið sem er í gangi núna. Því miður virðist hann vera að aukast aftur. Maður hefur alltaf áhyggjur af því að sagan endurtaki sig, hún virðist gera það. Þótt við skráum allt og setjum allt í töluð orð og bækur virðumst við samt hafa skammtímaminni að því leyti til að við virðumst alltaf endurtaka sömu vitleysuna aftur og aftur. Við höfum orðið vör við það í þessum þingsal að við erum alltaf í sama farinu og þokumst lítið áfram, bæði í réttindum öryrkja, eldri borgara, kvenna og í fleiru. En það á líka að vera góð umræða um þessa tilteknu þingsályktunartillögu sem liggur hér frammi, ég held að það sé heilbrigt og eðlilegt. Við eigum ekki að líta á svona mál, sem varðar, hvort sem við köllum það þungunarrof eða fóstureyðingu, sem léttvægt. Þetta er alvarlegt mál. Ég hef lesið frásagnir kvenna og ég veit að það eru ekki allar konur sem finna fyrir létti. Það er svo langt í frá. Maður hefur heyrt skelfilegar sögur af konum sem hafa aldrei borið þess bætur að fara í gegnum þetta ferli. Síðan eru aðrar sem við vitum sem hafa ekki viljandi heldur hreinlega misst fóstrið á meðgöngutímanum. Þannig að þetta er ekki léttvæg umræða og ekki einhliða. Það eru margar hliðar á þessu máli og okkur ber skylda til þess að ræða það vel og ítarlega.

Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað því hvernig konum líður almennt í þessu, það þurfa konurnar sjálfar að segja mér. Þá hlusta ég eða reyni að hlusta og reyna að skilja eins vel og ég get út frá því innsæi sem ég þó hef og þeirri dómgreind sem ég bý yfir, hversu mikil sem hún kann að vera. Grundvöllurinn í þessu er, og mér finnst ég vera að endurtaka sama punktinn sem hefur margsinnis verið lagður fram: Það er hægt að tala alveg endalaust efnislega um þungunarrof. Það er alveg fullt af hlutum að ræða þar. Ég dreg ekkert úr því og er alveg sammála hv. þingmanni um það. En spurningin sem liggur eftir á Alþingi er: Hver á að ráða? Hver á að ákveða þetta? Hver á að taka þessi rök og þessar staðreyndir og mælingar og kannanir og smíða úr þeim ákvarðanir? Það er að sjálfsögðu einstaklingurinn sem um ræðir. Það er grundvallaratriðið hérna. Það kemur í sjálfu sér ekki konum, körlum eða kyni við nema í þeim skilningi að það eru konur sem bera börnin. Að öðru leyti þá finnst mér þessi punktur svo einfaldur og hann á við um allt. Við sem einstaklingar eigum okkar eigin líkama. Það ætti að duga í mínum heimi til að útkljá umræðuna. Allar spurningar sem ég og hv. þingmaður gætum haft og vangaveltur um það hvernig það sé að vera í einhverri stöðu sem við höfum aldrei verið í og munum aldrei verða, mjög ólíklega alla vega, geri ég ráð fyrir - ég vísa þeim spurningum bara til þeirra sem vita hvað þeir eru að tala um. Það eru konurnar sjálfar. Hver á að taka ákvörðunina? Látum fólkið sem verður fyrir ákvörðuninni taka hana. Og þegar kemur að þungunarrofi, innan þeirra skynsamlegu marka sem við höfum sett í lögum, eru það konurnar sjálfar. Fyrir mér er þetta ekkert flóknara en það. Og satt best að segja skil ég ekki hvers vegna það er miklu meira að ræða þegar kemur að þeirri lagalegu spurning í sjálfri sér. Þegar við erum komin á þann punkt í frjálslyndum lýðræðisríkjum að einstaklingar eiga sjálfa sig að þessu marki þá eigum við að berjast fyrir því frelsi með þingsályktunartillögum eins og þessari.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að segja að við erum stödd í þingsal Alþingis árið 2020. Þegar ég hlusta á þessa umræðu finnst mér ástæða til að minna á það. Við eigum þetta samtal núna um réttindi kvenna árið 2020. Við eigum þetta samtal um réttindi kvenna líka í þingsal Alþingis og í landi sem stærir sig af árangri í jafnréttismálum. Við erum heimsmeistarar í jafnrétti samkvæmt listum World Economic Forum og höfum verið í 11 ár. En kreppa er oft jarðvegur fyrir bakslag. Mig langar samt til að ramma inn hvaðan við komum. Við erum þjóð sem hefur sett framsækna löggjöf um fæðingarorlof. Við höfum sett okkur löggjöf til að taka á launamisrétti með jafnlaunavottun. Við höfum sett löggjöf um kynjakvóta í fyrirtækjum. Við höfum sett reglur um samþykki til að undirstrika og vernda enn frekar kynfrelsi kvenna. Allir stjórnmálaflokkar sem taka sig alvarlega gæta að kynjahlutföllum og þeir gæta að kvenréttindum. Hér er til umræðu mál sem varðar alvarlegar árásir á grundvallarrétt kvenna og ömurlega stöðu kvenna í Póllandi. Þeim er ætlað að ljúka meðgöngu barns sem vitað er að muni ekki lifa eftir fæðingu. Sú er staðan í Póllandi. En ég verð að segja, eftir að hafa hlustað á samtalið hérna í dag, að ég hef áhyggjur af stöðu íslenskra kvenna þegar ég hlusta á hvaða rök er verið að tína til og tefla fram í umræðunni. Það er síðan náttúrlega ugglaust tilviljunin ein að það eru langsamlega flestir karlmenn sem tala með þessum hætti, þessu skeytingarleysi gagnvart virðingu og réttindum kvenna. Ef við förum til baka og skoðum aftur þá löggjöf sem samþykkt var hérna áður en ég tók sæti á þingi, um tímamark varðandi þungunarrof á Íslandi, þá er það svo, nánast án undantekningar, held ég, að þar að baki eru þær aðstæður að meðganga fer öðruvísi en ætlað var. Þegar við erum komin inn á þetta tímamark, kona gengin 20 vikur, blasir við að hún gengur með barn sem hún vill eiga. Engin kona gengur með barn í fimm mánuði ef hugur hennar eða ætlun stendur ekki til þess. Það kemur síðan í ljós í sónarskoðun, sem er einmitt á þessu tímamarki, að það er eitthvað svo mikið að að staðan breytist. Þetta tímamark helst í hendur við sónarskoðun. Það kemur eitthvað í ljós sem er þess valdandi að það er líklegt til að kalla fram lífsins stærstu sorg hjá þeirri konu og hennar manni. Og það að þá eru menn hérna að tala um í því samhengi að konur eigi að vita hvernig börnin verða til, er svo veruleikafirrt og út úr öllu korti. Mér er svo misboðið að ég næ varla utan um það. Hinn punkturinn finnst mér vera sjónarmið þeirra flokka sem telja sig oftast nær vera að tala fyrir einstaklingsfrelsi. En einstaklingsfrelsið nær líka til kvenna, ekki bara til miðaldra karlmanna. Ég verð að viðurkenna að ég hef skilning og samúð með þeim sjónarmiðum sem byggjast á trúnni. Ég ber meiri virðingu fyrir sjónarmiðum hv. þm. Birgis Þórarinssonar, sem er einfaldlega ósammála því að þetta megi gera. Það á við um íslenskar konur jafnt sem pólskar. Hann hefur sína sannfæringu fyrir því, sín rök fyrir því. Ég er þeim einlæglega ósammála en ég skil í hverju það liggur. Svo er það röksemdafærslan um að nú sé ekki rétti tíminn til að ræða þetta, af því að auðvitað er það þannig með mannréttindi að þau geta stundum átt við en það má annars slá þau út af borðinu. Sjónarmiðin um kostnaðinn sem er, að mér finnst, hjá nánast öllum sem hér hafa talað, nánast, sett fram sem eitthvert skjól fyrir aðra skoðun, skjól fyrir það sem þeir eiga erfitt með að segja. Mér finnst sérstakt hjá þingmönnum stjórnmálaflokka og þegar maður rýnir atkvæðagreiðslurnar um þetta mál hvað varðar íslensku löggjöfina sem hér var til meðferðar fyrir nokkru, að þar séu menn sem tala fyrir einstaklingsfrelsi tilbúnir að skerða það svona hressilega og grimmdarlega þegar kemur að konum. Ég ætla að fá að ljúka á þeim orðum sem ég byrjaði á. Árið er 2020 þegar við eigum í þessu sorglega samtali, sem ég býst við að framhald verði á í andsvörum. Sé einhver í vafa um hvort þetta samtal, þessi umræða, endurspegli bakslag í jafnréttisbaráttunni á Íslandi - hún gerir það augljóslega í Póllandi, þar liggur niðurstaðan fyrir - en sé einhver vafi um það hvort hér séum við að horfa upp á bakslag í jafnréttisbaráttunni þegar þingmaður eftir þingmann kemur upp með þessar röksemdafærslur, sem ég heyri að við munum fá meira af hér á eftir, þá hefur þeirri óvissu verði eytt á Alþingi í dag.

Virðulegur forseti. Stundum getur maður orðið algjörlega orðlaus, það liggur við. Ég segi fyrir mitt leyti að ég held að það myndi nú heyrast hljóð úr horni ef ég kæmi hér upp í þennan ræðustól og segði að ég talaði einum rómi rétt og 100% í nafni allra karlmanna í landinu og skoðana þeirra. Ég gæti það ekki.  Hvað hefur hv. þingmaður fyrir sér í því að allar konur styðji þetta?

Ég sagði það aldrei.

Jú, þú sagðir: Rétt allra kvenna. Og þar af leiðandi ertu að tala fyrir allar konur. Ég mótmæli því bara að við karlmenn megum ekki koma hingað upp og ræða hlutina á okkar forsendum. Þú segir að það sé í lagi þegar trúarbrögð liggja að baki. Hefði þá verið í lagi að ég kæmi hérna upp og hefði algerlega trúað því að við ættum að fara aftur í fornöld og að það ætti að kúga konur? Þá væri það í lagi af því að trúarbrögð lægju að baki, þá væri hægt að rökræða við mig um það? Það er algjörlega út í hött. Ég hef bara aðra skoðun og ég er bara að viðra mína skoðun um það og ég stend við mína skoðun og hún er rétt. Ég má hafa hana hérna. Að tala niður til okkar vegna þess og segja að af því að við höfum ekki trúarbrögðin á bak við okkur þá megum við ekki hafa þá skoðun, er auðvitað alveg út í hött.

Forseti vill vara þingmenn við því að standa í samræðum sín á milli.

Herra forseti. Svo ég leiðrétti ákveðinn grundvallarmisskilning hv. þingmanns í svari hans áðan þá var ég ekki að halda því fram að allar konur í heiminum öllum væru mér sammála um þessi skilaboð. Ég er hins vegar að segja að sú réttarskerðing sem átt hefur sér stað í Póllandi er vitaskuld skerðing á réttindum allra kvenna þar í landi. Ég upplifi sumt af því sem heyrst hefur í ræðum hér í dag eins og menn séu a.m.k. „svag“ fyrir því að fara svipaðar leiðir á Íslandi og skerða rétt allra kvenna. Vitaskuld er það þannig að mjög margar konur, og eflaust flestar konur, nýta sér ekki þennan rétt. En við erum að tala um að þær eigi að hafa þennan rétt. Og varðandi svar um að þingmaður megi hafa sínar skoðanir, það má hann að sjálfsögðu. Hann má hafa allar sínar skoðanir á þessu. Ég hef bara áhyggjur af því hvaða skoðanir það eru. Ég myndi í því sambandi vilja segja að þingmaðurinn á rétt á sínum skoðunum en hann á ekki rétt á sínum staðreyndum, að búa þær til.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég verð bara að segja og ítreka það: Ég styð konur í Póllandi 100% gegn þeirri löggjöf sem þar er. Mér finnst hún algjörlega út í hött og finnst hún fara algerlega aftur í fornöld. Ég styð konur algjörlega 100% ef þær þurfa að fara í fóstureyðingu þegar óttast er um líf þeirra, barnið þeirra, ef það er við aðstæður og innan þeirra marka sem lögin leyfa. En ég get alveg verið á móti því við hvaða vikur við eigum að miða. Það hefur ekki ekki áhrif á að ég megi ekki hafa þá skoðun á því þó að ég hafi hana ekki út af trúarbrögðum. Það eru engin trúarbrögð í þessu samhengi, þetta er bara mín tilfinning og mín skoðun. Það er það sem ég hef verið að viðra hérna í dag. Ég segi fyrir mitt leyti að þetta hefur að mörgu leyti verið mjög góð umræða. Kannski er það sorglegasta í þessu hversu fá við erum sem tökum þátt í henni vegna þess að ég held að við hefðum þurft að fá fleiri í umræðuna. Við hefðum þurft að ræða þetta betur. Staða kvenna í Póllandi og annars staðar í heiminum sem eru í svipaðri stöðu er skelfileg, sem engin kona á að þurfa að vera í. Við eigum að vera komnir langt út fyrir þann ramma, en hversu langt við eigum að fara getum við deilt um. Ég held að við getum verið alveg sammála um að vera ósammála á þeim vettvangi.

Herra forseti. Ég ítreka það öðru sinni að þingmanni er frjálst og honum beri raunar skylda til að fara að sannfæringu sinni og skoðunum. Ég tek líka undir það að við getum verið sammála um að vera ósammála. En það er ánægjulegt að heyra að þingmaðurinn lýsir því yfir að hann styðji íslensku löggjöfina hvað þetta varðar. En meginatriðið, kjarnaatriðið og það atriði sem skiptir máli í löggjöfinni er vitaskuld tímamarkið. Að segja: Ég er hlynntur því að konur eigi að hafa þennan rétt upp að 6. viku, 8. viku, eða hvert svo sem tímamarkið er, er ekki stuðningur við frumvarpið. Það er ekki stuðningur við vernd kvenna. Og aftur minni ég á það, sem ég held að þingmanni sé kunnugt um, hverjar ástæðurnar eru: Þegar kona stendur frammi fyrir því eftir 20 vikna sónarinn að það er eitthvað meiri háttar að, ýmist þannig að barnið er mikið fatlað, barninu er ekki í hugað lífi eftir fæðingu eða að lífi konunnar sjálfrar er stefnt í hættu. Þannig að þegar hv. þingmaður segir: Við getum haft okkar skoðun á því hvert tímamarkið á að vera, þá segi ég: Í því felst ekki stuðningur við réttindi kvenna.

Virðulegur forseti. Aftur tek ég hér til máls í þeirri von að tala til karla sem velta oft upp spurningum og sjónarmiðum sem ég er kannski í betri stöðu til að koma á framfæri vegna þess að ég er karl. Hér hefur verið nefnt að hv. 7. þm. Reykv. n. hafi ætlað að tala fyrir allar konur, það var nú leiðrétt í andsvörum áðan, en þetta er sama frelsi og karlmenn taka sem sjálfsögðum hlut. Það á einfaldlega ekki að afmarkast við karla. Þessi umræða snýst um hvort konur eigi sjálfar að taka þessar ákvarðanir, hver og ein, eða ekki, hvort við hérna ætlum að taka ákvarðanir fyrir allar konur vegna þess að við vitum hvað öllum konum finnst eða hvort eigum ekki að gera það og láta konur um að taka sínar eigin ákvarðanir. Það er kjarni málsins. Þannig að þegar hv. 7. þm. Reykjav. n. kemur hér og talar fyrir þessu frelsi þá er viðkomandi hv. þingmaður ekki að þykjast vita hvað öllum konum finnst vegna þess að hún er kona. Hún er þvert á móti að segja að hún viti ekki hvað öllum konum finnst. Alþingi veit ekki hvað öllum konum finnst. Ég og hv. 12. þm. Suðvest. vitum vissulega ekki hvað öllum konum finnst.

Ekki löggjafinn heldur.

Og ekki löggjafinn heldur. Hárrétt. Það er punkturinn. Svo er annað, sem hv. 12. þm. Suðvest. nefndi einnig í ræðu sinni, sem ég heyri víðar - ég vona að það hljómi ekki eins og ég sé að taka hv. þingmann fyrir, þetta kom bara fram í máli hans og þess vegna kem ég hingað upp aftur - það er að karlar megi ekki ræða þetta. Ég skil það sjónarmið, ég er karl, það kemur fyrir mig að mér sé sagt að mitt sjónarmið sé bara ekki með vegna þess að ég sé karl. Og mér finnst það hundfúlt. En á sama tíma er mikilvægt fyrir okkur karlana að skilja hvenær mat okkar á hlutunum er gagnlegt. Þegar kemur að því að meta innsæi eða tilfinningar inn í aðstæður sem við höfum hvorki upplifun né reynslu af, eða sjáum nokkurn tímann fram á að hafa nokkra reynslu af á eigin skinni, þá er mat okkar ekki endilega gagnlegt. Þá getur það virkað kjánalegt að fara að viðra skoðanir sínar á einhverju sem allir í herberginu vita að maður hefur ekki hundsvit á. Til að byrja með er þetta eflaust kjánalegt og þreytandi. En þegar þetta er svona áratugum saman, eða öldum saman, eða þúsundum ára saman, þá fer þetta kannski að verða í meira lagi pirrandi og meira til þess fallið að gera lítið úr málflutningi þeirra sem verða fyrir þessu, nefnilega kvennanna sjálfra. Við höfum vissulega heimild til að koma hingað upp og segja það sem okkur sýnist, og ég segi það bara við alla hér: Ég segi það sem mér sýnist, eins og mér sýnist, við þann sem mér sýnist, af þeim ástæðum sem mér sýnist og þannig sem mér sýnist. Það er ekkert til umræðu, það er bara þannig. Yfirvöld verða bara að sætta sig við þá staðreynd. Ég kýs hins vegar að haga máli mínu hérna þannig að fólk hlusti sem mest á mig, þannig að rökin séu sem skýrust, þannig að ég segi sem mest af viti og sem minnst af tómri þvælu. Í þeim leiðangri felst mat á því hvaða sjónarmið mín sem karlmanns í umræðu um þungunarrof eru gagnleg. Og það er spurningin sem við karlar þurfum að spyrja okkur þegar við tökum þátt í þessari umræðu, ekki hvort okkur sé heimilt að segja það sem okkur sýnist - okkur er það heimilt - heldur hvort það sé gagnlegt. Það er önnur spurning og ég tel persónulega best, af minni reynslu af þessu, að við eigum hana við okkur sjálfa og reynum að komast að réttri niðurstöðu í þeim efnum.

Forseti minnir á íslenskt orðasamband þar sem talað er um að „takast á við“.

Þakkir, herra forseti.

Herra forseti. Ég ætla ekki að nýta allan minn ræðutíma hér í seinni ræðu minni en vil samt sem áður fá að nýta tækifærið til að þakka fyrir þessa umræðu, þessa góðu þátttöku í umræðunni, og um leið árétta hver tilgangur tillögunnar er. Tilgangur þingsályktunartillögunnar er sá að tekin sé afgerandi staða með kvenréttindum í Evrópu. Að við hér, þingmenn á þjóðþingi Íslendinga, tökum sterka og skýra afstöðu með þeim réttindum kvenna í Póllandi sem verið er með öllum ráðum að reyna að afnema. Vegna þess að við erum með orðspor, stöðu til þess að geta stutt við réttindabaráttu kvenna í Póllandi og okkur ber hreinlega skylda til þess. Okkur ber sérstaklega skylda til þess þegar við erum að verða vitni að því alvarlega bakslagi þegar kemur að réttindabaráttu kvenna, sjálfsákvörðunarrétti kvenna yfir sínum eigin líkama. Þetta á sér nú stað í Evrópu, í löndum sem eru aðildarríki Evrópuráðsins, í löndum sem eru í Evrópusambandinu og hafa undirgengist alþjóðlega samninga og skuldbindingar til þess að virða mannréttindi, til að virða réttindi kvenna. Það er þess vegna sem okkur ber hreinlega skylda til þess að senda út skýr skilaboð til þess að við stöndum vörð um mannréttindi en sitjum ekki hjá og segjum ekki neitt og gerum ekki neitt, af því að það er ekki að taka afstöðu með mannréttindum og kvenréttindum. Ég vil líka árétta, af því að hér hafa komið upp þingmenn sem haft hafa áhyggjur af kostnaði ríkissjóðs og álagi á heilbrigðiskerfið, að ég skil vel þær áhyggjur af heilbrigðiskerfinu við núverandi aðstæður þegar heimsfaraldur ríkir. Ég skil það vel og hef skilning á því að fólk viðri þær áhyggjur sínar. En ég bið þá þingmenn sem hafa áhyggjur af þessu, ef það er raunverulega ástæðan fyrir áhyggjunum, ef það er raunveruleg ástæða, að vera ekki hræddir við það. Það munu ekki flæða hér yfir tugþúsundir kvenna, eins og einhverjir þingmenn hafa staðhæft. Við vitum ekkert um það. Þessi þingsályktunartillaga fjallar líka um það að fela heilbrigðisráðherra, framkvæmdarvaldinu, að tryggja aðgengi einstaklinga sem ferðast hingað til lands í því skyni að gangast undir þungunarrof vegna þess að viðkomandi kona eða stúlka fær ekki þau réttindi í sínu heimalandi. Ég vildi bara árétta hver megintilgangur þingsályktunartillögunnar er, vegna þess að hér hefur umræðan farið svolítið út og suður. Hér hefur verið fjallað um lög sem samþykkt voru á þinginu í fyrravor, lög nr. 43/2019, sem eru heildarendurskoðun á lögum um þungunarrof. Það er kannski ekkert skrýtið vegna þess að við erum þar með löggjöf sem stendur mjög framarlega í Evrópu og setur okkur líka á þann stað að við getum sent út skýr skilaboð til kvenna í Póllandi og líka á Möltu um að við getum og við viljum standa með réttindum kvenna. En ég þakka enn og aftur fyrir þann stuðning sem þingmenn, sem eru meðflutningsmenn á þessari þingsályktunartillögu, sýndu í verki. Ég þakka ykkur fyrir þessa umræðu sem við höfum átt hér og skoðanaskipti og ég óska þess að hv. velferðarnefnd fjalli vel og ítarlega um þetta mál. Ég minni á að svona víðtækur stuðningur við þingsályktunartillöguna ýtir undir að málið nái að ganga fram hratt og vel.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aukna skógrækt til kolefnisbindingar. Í ályktunarorðunum segir: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að gera áætlun um að fjórfalda árlega nýskógrækt á næstu fimm árum, úr þremur milljónum gróðursettra plantna í 12 milljónir. Áætlunin verði unnin í samstarfi stjórnvalda, bænda, Skógræktarinnar, skógræktarfélaga, atvinnulífs og almennings og miði að því að margfalda bindingu kolefnis í skógum, skapa ný störf í dreifðum byggðum og auka til langs tíma verðmætasköpun, atvinnutækifæri og landgæði á landsbyggðinni. Ráðherra leggi áætlunina fyrir Alþingi fyrir 1. mars 2021.“ Flutningsmenn tillögunnar, ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Jón Gunnarsson, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Ein skilvirkasta og mikilvægasta náttúrlega aðgerðin sem við höfum tiltæka í baráttunni við loftslagsvandann er ræktun nýrra skóga, nýskógrækt. Til að takast á við þær breytingar sem eru að verða á jörðinni og sporna við þeirri þróun er víða um heim unnið að því að meta mögulegt framlag ræktunar nýrra skóga á skóglausu landi. Nýskógrækt hér á landi dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda frá rofnu landi og bindur kolefni í trjám og jarðvegi, um leið og hún skapar ný störf og verðmæti, eflir lýðheilsu og bætir lífríki og líffræðilega framleiðni vistkerfa. Nýskógrækt hér á landi dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda frá rofnu landi og bindur kolefni í trjám og jarðvegi um leið og hún skapar ný störf og verðmæti, eflir lýðheilsu og bætir lífríki og líffræðilega framleiðni vistkerfa. Með þessari þingsályktunartillögu er lagt til að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að vinna áætlun sem miði að því að settur verði kraftur í nýskógrækt, sérstaklega til kolefnisbindingar, þannig að frá og með árinu 2025 verði árlega gróðursettar 12 milljónir trjáplantna í stað þriggja milljóna eins og staðan er nú. Þannig er gert ráð fyrir að áætlunin verði unnin í samstarfi stjórnvalda við Skógræktina, skógræktarfélög, bændur, atvinnulíf og almenning. Hún miði að því að stórauka kolefnisbindingu með skógrækt og skapa ný fjölbreytt og í leiðinni varanleg græn atvinnutækifæri um allt land. Í stuttu máli verði markmið áætlunarinnar í fyrsta lagi að auka kolefnisbindingu skóga á Íslandi og í öðru lagi að efla íslenska skógrækt. Í þriðja lagi felst í tillögunni að árleg gróðursetning til skógræktar verði fjórfölduð á næstu fimm árum. Loks verði sköpuð verði græn störf um allt land, bæði til skamms tíma og til framtíðar. Herra forseti. Mikils samdráttar gætir í efnahagslífinu um þessar mundir samfara vaxandi atvinnuleysi. Þessi framvinda bitnar ekki síst á dreifðum byggðum landsins sem undanfarin ár hafa notið góðs af ört vaxandi ferðaþjónustu. Kröftug innspýting í hagkerfið er því brýn og ekki sakar ef hún er um leið græn, þannig að hún uppfylli markmið um sjálfbærni og loftslagslausnir. Auðvelt er að auka skógrækt í einu skóglausasta og strjálbýlasta landi Evrópu. Skógurinn bindur kolefni og afurðir nytjaskóga verða að verðmætu lífrænu hráefni og síðar að verðmætu timbri og smíðavið. Verkefni við ræktun, umhirðu og nýtingu skóga skapa atvinnu og binda kolefni sem er, herra forseti, í raun söluvara sem skapast strax á meðan timburauðlindin verður að mestu til áratugum síðar. Skógrækt er því áhugaverð blanda af skammtíma- og langtímafjárfestingu í atvinnutækifærum, auk þess að geta um leið átt drjúgan þátt í að gera Ísland kolefnishlutlaust í fyrirsjáanlegri framtíð. Skógræktin skapar einnig skjól og eykur verðmæti og framleiðni lands. Ræktun skóga á landi þar sem á sér stað gróður- og jarðvegshnignun er eitt beittasta vopnið gegn uppblæstri og jarðvegsrofi og eflir um leið líffræðilega fjölbreytni. Skógur veitir meira skjól sem gefur aukna möguleika á ræktun í landbúnaði og styður þannig við þá rótgrónu atvinnugrein sem landbúnaður er. Skjólið tryggir og eykur afurðir af t.d. túnrækt, kornrækt og matjurtarækt og styður þannig að fæðuöryggi landsins. Búpeningi líður betur í skjóli en á berangri auk þess sem kostnaður við viðhald bygginga lækkar vegna skógarskjólsins. Herra forseti. Nýskógrækt með sjálfbærum skógarnytjum fellur vel að alþjóðlegum samningum sem Íslendingar eru aðilar að og styður við flest ef ekki öll sjálfbærnimarkmið Sameinuðu þjóðanna. Traustar upplýsingar úr rannsóknum og vöktun á kolefnisbindingu skóga á Íslandi sýna að árlega bindast að meðaltali um 10 tonn af koltvísýringi í hverjum hektara af íslenskum, ræktuðum skógi. Sú binding er að sjálfsögðu breytileg, t.d. eftir staðháttum eða eftir því hve hraðvaxta trjátegundir skógarins eru á hverjum stað, og þarf það að staðfesta í hverju tilviki fyrir sig. Skógur bindur engu að síður umtalsvert meira kolefni á flatarmálseiningu en skóglaust land, og unnið er að því að þróa vottunarkerfi fyrir kolefnisbindingu með skógrækt á Íslandi sem mætir alþjóðlegum kröfum sem til slíkra verkefna eru gerðar. Meira en nóg landrými er hér fyrir hendi til skógræktar, án þess að fórna þurfi öðrum verðmætum eða ræktarlandi. Herra forseti. Íslendingar eru í þeirri óvenjulegu stöðu að nær öllum skógum landsins var eytt og á eftir fylgdi stórfelld jarðvegseyðing og hnignun landgæða. Við landnám var um þriðjungur landsins þakinn birkiskógum og kjarri, en nú vex birki ekki á nema um 1,5% landsins og ræktaðir skógar þekja 0,5% landsins. Hvað felur fjórföldun nýskógræktar í sér í framtíðinni? Hún felur í sér að árið 2025 hefur árleg gróðursetning verið fjórfölduð úr 3 milljónum trjáa, eins og í dag, í 12 milljónir. Hún felur einnig í sér að árið 2032 munu íslenskir skógar binda 587.000 tonn af koltvísýringsígildum á ári og flatarmál nýskógræktar verður 75.000 hektarar. Á árinu 2040, einungis eftir 20 ár, ef farin verður þessi leið, verður árleg binding í skógi 886.000 tonn af koltvísýringi og flatarmál nýskógræktar verður nálægt 112.000 hekturum. Hún mun fela í sér að miklu meiri samdráttur verður í nettólosun Íslands á koltvísýringsígildum en yrði með óbreyttri skógrækt. Árangurinn verður sá að við Íslendingar verðum sjálfbærir um timbur árið 2060 miðað við núverandi innflutning á timbri. Herra forseti. Athugum það að nægt land er tilbúið til ræktunar í samræmi við þessa tillögu, t.d. samningslönd um 650 bænda í tengslum við skógrækt á lögbýlum sem eru um land allt og víðfeðm, beitarfriðuð uppgræðslulönd Landgræðslunnar. Ýmis verkefni á vegum ríkisins, sveitarfélaga og félagasamtaka í skógrækt eru starfrækt, svo sem Landgræðsluskógar og Hekluskógar og samstarf Skógræktarinnar við Landgræðsluna og sveitarfélög um nýskógrækt, t.d. á Hafnarsandi við Þorlákshöfn, á Hólasandi og víðar. Allir innviðir eru til staðar svo auka megi nýskógrækt, svo sem gróðrarstöðvar, fagfólk, sérfræðingar í rannsóknum og nauðsynlegur tækjabúnaður. Í grein sem birtist í ársriti Skógræktarinnar 2017, sem Arnór Snorrason og Sigríður Júlía Brynleifsdóttir skrifuðu, er lýst spálíkani sem er grunnurinn að spá um kolefnisbindingu ef skógrækt yrði fjórfölduð eins og þessi tillaga gerir ráð fyrir. Þar kemur m.a. fram að eftir aðeins 30 ár bindi íslenskir skógar yfir milljón tonn, sem heldur áfram að aukast á meðan núverandi framgangur bindur miklu minna. Líkanið byggist á raunmælingum úr ræktuðum íslenskum skógum en þær raunmælingar hafa verið metnar aðferðafræðilega af sérfræðingum milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og samþykktar. Í töflu, sem má finna í greinargerð með þingsályktunartillögunni og er unnin af fyrrgreindum Arnóri og Sigríði Júlíu, má sjá árlega meðalbindingu í tonnum koltvísýrings á hektara eftir mismunandi lotutegund skógar, þ.e. ævilengd skógar frá gróðursetningu að fellingu, grósku skógar og trjátegundum. Áætlað er að blandaður skógur með jöfnu hlutfalli af birki, ösp og barrtrjám bindi að meðaltali 10 tonn af koltvísýringi á hektara á ári; í trjánum sjálfum, lífrænu efni í skógarbotni og jarðvegi. Hins vegar, herra forseti, má ná mun meiri árangri en þetta með því að planta einungis út afkastamestu trjátegundunum, svo sem ösp eða sitkagreni sem binda allt upp í 23 tonn á hvern hektara. Þá þyrfti einungis, svo ég fari nú út í áætlanir, þyrfti einungis 2.000 ferkílómetra á landi til að binda alla losun Íslands, alla losun okkar. Og við eigum nægar auðnir og eyðisanda til að þetta sé í raun gerlegt og reyndar miklu meira en það. Nú þegar umræðan hér snýst mikið til um loftslagsvanda og kolefnisskuldbindingar Íslendinga og væntanlegar sektargreiðslur okkar þar sem við náum ekki að standa við skuldbindingar Íslendinga í loftslagsmálum, er í raun furðulegt, herra forseti, að fara ekki þessa leið heldur beinast kraftarnir í eitthvað allt annað og stundum aðgerðir sem hafa lítil áhrif eða jafnvel engin. Herra forseti. Tölum örlítið um verðlag á þessum losunarheimildum í samhengi t.d. við þær sektargreiðslur sem við gætum þurft að reiða fram innan ekki langs tíma, þ.e. sektargreiðslur fyrir að standa ekki við Kyoto-bókunina og ná ekki að draga úr losun eða binda kolefni í samræmi við þá bókun. Þá þurfum við að greiða sektir. Ef miðað er við nýlegt verðlag á hverju losunartonni innan viðskiptakerfis Evrópusambandsins um þessar heimildir var verðið 25 evrur á hvert tonn. Það hefur reyndar bæði hækkað og lækkað. Þá myndi 25.000 ferkílómetra ræktaður skógur með blönduðum trjátegundum skapa árlega verðmæti sem næmi 625 milljónum evra eða næstum 100 milljörðum íslenskra króna. Herra forseti. Víðáttumiklir skógar myndu í leiðinni stöðva jarðvegseyðingu, uppblástur og vatnsrof á jarðvegi sem verið hefur alvarlegasta umhverfismál hérlendis frá upphafi landnáms. Skógar á víðáttumiklum svæðum myndu breyta veðráttunni, draga úr áhrifum vinda, færa okkur stilltara veður og þar með væntanlega aukna útiveru og um leið bætta lýðheilsu. Þegar fram liðu stundir myndi sá skógur skapa margs konar efnisleg verðmæti, svo sem timbur, trjákurl og aðrar viðarafurðir. Viðarverð á heimsmarkaði hefur farið stöðugt hækkandi undanfarna öld og ekkert bendir til að dragi úr eftirspurn í fyrirsjáanlegri framtíð. Í þessari þingsályktunartillögu er markið ekki sett svo hátt, eins og ég talaði um áðan, 25.000 ferkílómetrar, að ætlunin sé að binda kolefni á við rúmlega fimm íslensk hagkerfi og uppskera um leið ávinninginn af slíku stórverkefni. En þetta sýnir eigi að síður, herra forseti, hvað kynni að vera raunhæft. Ef markið væri sett lægra og áformað að kolefnisjafna aðeins þá 4,7 milljarða koltvísýringsígilda sem landið losar árlega núna með skógrækt eingöngu, þyrfti aðeins að rækta blandaðan skóg á tæplega 5% landsins. Slík ræktun þarf ekki að ógna landbúnaði og annarri landnýtingu ef hún er skipulögð með réttum hætti. Með landsáætlun í skógrækt og landshlutaáætlunum sem nú eru í vinnslu ætti slíkt að vera hægt. Ef ná ætti sama markmiði eingöngu með ræktun birkiskóga þyrfti að græða 15% landsins birkiskógi. Fram undan eru tækifæri til að ná verulegum árangri í loftslagsmálum og byggja upp auðlind til hagsbóta fyrir land og þjóð í framtíðinni. Ræktun skóga hefur í för með sér margþættan ávinning, allt frá því að bæta ræktunarskilyrði fyrir akurrækt yfir í að skapa framtíðarviðarauðlind fyrir komandi kynslóðir landsmanna. Loftslagsávinningurinn er þó líklega stærsti ávinningurinn til langs tíma. Með skógrækt er hægt að ná þessum markmiðum og fleirum án þess að þurfa að leggja í mikinn kostnað. Á erfiðum tímum er tilhneigingin oft sú að halda að sér höndum og reyna að þrauka en á slíkum tímum þarf að horfa til framtíðar og byggja upp. Fátt eykur bjartsýni fólks eins mikið og gróðursetning trjáa, útivera og nálægð við gróskumikla og græna náttúru. Nýtum það lag og blásum til grænnar sóknar og ræktum skóga. Herra forseti. Flutningsmenn leggja því til að ráðherra verði falið að gera áætlun um þetta efni og kynna hana fyrir Alþingi fyrir 1. mars nk. Ég legg til að málið gangi til umhverfis- og samgöngunefndar og vonast til að þar fái það málefnalega umræðu eins og þessi góða tillaga á skilið.

Herra forseti. Ég vil þakka framsögumanni, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, fyrir alveg prýðilega yfirferð yfir þetta mál sem er afar þýðingarmikið og er reist á vönduðum málatilbúnaði og á nýjum rannsóknum, eins og hv. þingmaður vitnaði til. Innsti kjarni þessa máls er í upphafssetningu greinargerðarinnar með þingsályktunartillögunni. Með leyfi forseta, þá hljóðar hún svo: „Ræktun nýrra skóga, nýskógrækt, er ein mikilvægasta og skilvirkasta náttúrulega aðgerðin sem heimsbyggðin hefur tiltæka í baráttunni við loftslagsvandann.“ Þetta er innsti kjarni málsins. Með þessari tillögu er lagt til að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að vinna áætlun sem miði að því að settur verði kraftur í skógrækt, sérstaklega til kolefnisbindingar, þannig að frá og með árinu 2025 verði árlega gróðursettar 12 milljónir trjáplantna í stað 3 milljóna, eins og framsögumaður rakti í ræðu sinni. Markmið þessarar áætlunar eru fjögur; að auka kolefnisbindingu skóga á Íslandi, að efla íslenska skógrækt, að fjórfalda árlega gróðursetningu til skógræktar á næstu fimm árum og að skapa græn störf um allt land, bæði til skamms tíma og til framtíðar. Víðáttumikil skógur, eins og ráðgerður er með þessari þingsályktunartillögu, myndi stöðva jarðvegseyðingu, uppblástur og vatnsrof á jarðvegi, sem hefur verið alvarlegasta staðbundna umhverfisvandamál frá landnámi. Skógur á fjórðungi landsins myndi breyta veðráttunni, draga úr áhrifum vinda, færa okkur stilltara veður og þar með væntanlega aukna útiveru og um leið bætta lýðheilsu. Fram undan eru, eins og rakið er í greinargerð, tækifæri til að ná verulegum árangri í loftslagsmálum og byggja upp auðlind til hagsbóta fyrir land og þjóð í framtíðinni. Í greinargerðinni segir að ræktun skóga hafi í för með sér margþættan ávinning, allt frá því að bæta ræktunarskilyrði fyrir akurrækt yfir í að skapa framtíðarauðlind fyrir komandi kynslóðir landsmanna. Loftslagsávinningurinn er þó líklega stærsti ávinningurinn til langs tíma og segir þar: „Með skógrækt er hægt að ná þessum markmiðum og fleirum án þess að þurfa að leggja í mikinn kostnað.“ Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vísa hér til svara við tveimur fyrirspurnum sem ég hef lagt fram á undanförnum árum. Vil ég tímans vegna vísa sérstaklega til fyrirspurnar til umhverfis- og auðlindaráðherra um stefnu og aðgerðir í loftslagsmálum. Þetta er á þskj. 399 á 150. löggjafarþingi. Spurt var um skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum vegna Parísarsamkomulagsins og spurt um áfangamarkmið og lokamarkmið með skilgreindum mælikvörðum og viðmiðum. Það segir í svari hæstv. ráðherra að skuldbindingar Íslands samkvæmt þessu samkomulagi verði þríþættar. Í fyrsta lagi varði þær losun frá landnotkun. Þá sé einföld krafa um að aðgerðir, svo sem skógrækt og landgræðsla, skili nettóávinningi í minni losun og aukinni kolefnisbindingu, en valdi ekki aukinni losun. Þetta vil ég draga fram, herra forseti, til að undirstrika að þessi tillaga er í mjög góðu samræmi við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum gengist undir í þessum þýðingarmikla málaflokki. Herra forseti. Þetta mál, svo vandað og gott sem það er, sker sig með vissum hætti frá ýmsum málatilbúnaði hæstv. ríkisstjórnar þar sem virðist stundum skorta á hvort lagt sé upp með aðgerðir sem hafa mælanlegan árangur. Eins hefur mönnum orðið á stundum full laus höndin í skattlagningu eins og kolefnisskatturinn er skýrt dæmi um. Hann hefur hækkað bara á þessu kjörtímabili, á undanförnum þremur árum, með því sem þjóðin kannast við sem lögmál veldisvaxtar og án þess að séð verði að sú aðgerð út af fyrir sig hafi skilað marktækum árangri. Herra forseti. Þetta mál er vandað og gott og verðskuldar stuðning hér á Alþingi.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni fyrir ræðuna. Ég er ásamt þingmönnum Miðflokksins á þessari ágætu tillögu. Nærtækasta og skilvirkasta leiðin til að berjast gegn afleiðingum aukningar kolefnis í andrúmsloftinu er skógrækt og að vernda þá skóga sem fyrir eru, rækta nýja og auka vöxt þeirra. Langstærstur hluti þess kolefnis sem tekið er úr andrúmsloftinu með ljóstillífun fer í að byggja stoðvefi trjáa, en kolefni er um 40% af massa trjáviðar. Í bolum stórra trjáa er því kolefnisforði sem getur verið bundinn þar í marga áratugi eða aldir. Eftir því hvernig sá viður er síðan nýttur getur kolefnið í honum verið bundið mjög lengi í viðbót, t.d. í byggingum. Annar hluti kolefnisins endar síðan í jarðveginum og þar getur það verið bundið í aldir og árþúsundir, svo fremi sem þar verður ekki jarðvegsrof. Almennt gildir að gróður, þar sem lífmassi eykst ár frá ári eins og í skógi sem er í stöðugum vexti, skilar einnig kolefni til jarðvegsins og því meira eftir því sem vöxturinn er meiri. Kolefnisbinding með skógrækt er tvímælalaust örugg og góð leið til að binda kolefni úr andrúmsloftinu til langs tíma. Það hlutverk skóga fer líka vel saman við annan ágóða skógræktar, ef svo má segja, svo sem jarðvegsvernd, útivist og timburframleiðslu. Því miður voru framlög ríkisins til skógræktarverkefna skorin mikið niður, eða um helming, eftir efnahagshrunið. Á meðan flest annað sem skorið var niður hefur jafnað sig aftur hafa skógræktarframlög staðið í stað og heldur rýrnað með hækkandi verðlagi. Í skógrækt sjáum við mikil tækifæri fyrir bændur. Vonandi verða kolefnisverkefni til að styrkja stöðu bænda og byggðar í sveitum landsins. Bændur eru ræktunarfólk og hafa þekkingu og tæki sem þörf er á til þessara verkefna. Skógrækt til kolefnisbindingar fjölgar atvinnutækifærum til sveita og ef til vill geta kolefnisverkefni gert einhverjum bændum kleift að búa áfram sem sjá sér ekki lengur fært að halda áfram hefðbundnum búskap eða vilja minnka við sig. Það er því til mikils að vinna á mörgum sviðum að setja aukinn kraft og aukið fé í skógrækt. Fyrir skógrækt í landinu er mjög mikilvægt að sterk byggð verði áfram í sveitum landsins og það er þörf fyrir vinnuaflið, bæði við landbótarstarfið sjálft og í framtíðinni við að hirða um og nytja skóginn. Svo verður landið betur fallið til hvers kyns landbúnaðar ef það er vel gróið og nýtur skjólsins sem trén og skógurinn gefa. Það er hins vegar áhyggjuefni að gróðrarstöðvum sem sérhæfa sig í trjáplönturækt hefur fækkað. Það er nauðsynlegt að örva þá atvinnugrein á ný. Það er hlutverk stjórnvalda og mikilvægt að tryggja fullvissu um að staðið verði við aukningu svo að gróðrarstöðvar fáist á komandi árum til að fjárfesta í mannvirkjum, búnaði og mannafla þeirra sem kunna til verka. Það er ekki nóg að planta bara trjánum. Þar þarf náttúrlega gróðrarstöðvarnar til að rækta plönturnar sem við gróðursetjum síðan. Það þekkjum við öll. Hér á landi er takmarkað svigrúm til að draga úr losun kolefnis þar sem hlutfall endurnýjanlegrar orku er nokkuð hátt hér á landi. Því skiptir þessi bindileið, að binda kolefnið, Íslendinga miklu máli og þar gegnir skógræktin lykilhlutverki. Síðan er nauðsynlegt að renna styrkari stoðum undir landbúnaðinn. Því miður hefur þessi ríkisstjórn ekki verið mjög áhugasöm um landbúnaðinn en hann gæti orðið einn helsti verktakinn í bindingu kolefnis hér á landi og hlutverk bænda í því að mæta alþjóðlegum skuldbindingum Íslands gæti þar með orðið stórt og mikilvægt. Eins og ég nefndi eru bændur ræktunarmenn. Þeir eru í mikilli nálægð við uppgræðslu- og skógræktarsvæði sem best henta og búa yfir þeirri þekkingu og tækjakosti sem til þarf. Þeir geta því bundið kolefni á hagkvæmari hátt en flestir aðrir hópar þjóðfélagsins. Það er rétt að hafa það í huga og nýta þau tækifæri sem felast í því. Samhliða því að þjóðin hafi beinan hag af slíku þjónustuhlutverki landbúnaðarins eru þarna gríðarlegir hagsmunir í húfi fyrir bændur. Þeir hagsmunir eru margvíslegir. Á mörgum jörðum eru landbætur, stórar eða smáar, ein af forsendum þess að búfjárrækt geti talist sjálfbær. Reynslan, m.a. úr verkefninu Bændur græða landið, sýnir að það er hægur vandi að græða mela og önnur rofsár samhliða nýtingu beitar ef beitarálag er hóflegt. Meiri landkostum fylgir aukið hagræði í búskapnum og möguleikar til að skipuleggja beit betur og fá auknar afurðir. Bændur í búfjárrækt hefðu því beinan arð af uppgræðslunni. Samhliða væri verið að bæta ásýnd sveitanna, auka velvilja þjóðarinnar gagnvart landbúnaðinum og búa í haginn fyrir komandi kynslóðir, sem ekki veitir af, því æ erfiðara verður fyrir ört vaxandi mannfjölda í heiminum að afla sér fæðu til framtíðar og búa við fæðuöryggi. Miklir möguleikar liggja í kolefnisbindingu með skóg- og skjólbeltarækt sem hefði jafnframt í för með sér beinan arð og verðmætaaukningu á landinu. Kostnaðurinn er hins vegar meiri en við almennar landbætur en hagkvæmast virðist að breyta auðn í skóg. Möguleikar til atvinnutekna eru meiri í skógrækt því að hún krefst meira vinnuafls miðað við hverja einingu í efniskostnaði. Kolefnisbinding með landgræðslu og skógrækt er stórt byggðamál, við megum ekki gleyma því. Skattlagning á almenning er ekki lausnin í loftslagsmálum Íslands. Það er skoðun okkar Miðflokksmanna. Sjálfstæðisflokkur, Vinstri græn og Framsókn hafa einmitt farið þá leið og hafa í raun og veru það til málanna að leggja að skattleggja almenning til að vinna gegn hinni svonefndu loftslagsvá. Það sannast best í því að kolefnisskattstefna þessarar ríkisstjórnar hefur fengið falleinkunn hjá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Um það vitnar skýrsla sem stofnunin gaf út fyrir ekki svo löngu síðan, sem hefur því miður fengið allt of litla athygli. Hún sýnir fram á það svart á hvítu að kolefnisgjaldið sem er lagt á t.d. bensín og dísil, rúmar 11 kr. á dísillítrann og rúmar 10 kr. á lítra af bensíni, skilar ekki þeim árangri sem menn hafa haldið. Auk þess er það fjármagn sem kemur inn, sem eru um 6 milljarðar á ári, voru 3,5 milljarðar þegar þessi ríkisstjórn tók við, ekki nýtt 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir framsögu hans í þessu stóra og merkilega máli um aukna skógrækt til kolefnisbindingar. Hann fór vel yfir um hvað málið snýst, hversu mikil nauðsyn er á því að fara í þessa vinnu og að umhverfis- og auðlindaráðherra sé falið að gera það. Ég ætla að grípa aðeins hérna niður í mjög góðri greinargerð þar sem segir, með leyfi forseta: „Nægt land er tilbúið til ræktunar, t.d. samningslönd um 650 bænda í tengslum við skógrækt á lögbýlum um land allt og víðfeðm, beitarfriðuð uppgræðslulönd Landgræðslunnar. Ýmis verkefni á vegum ríkisins, sveitarfélaga og félagasamtaka í skógrækt eru starfrækt, svo sem Landgræðsluskógar og Hekluskógar og samstarf Skógræktarinnar við Landgræðsluna og sveitarfélög um nýskógrækt á Hafnarsandi (Þorláksskógar), á Hólasandi og víðar. Allir innviðir eru til staðar svo auka megi nýskógrækt, svo sem gróðrarstöðvar, fagfólk, sérfræðingar í rannsóknum og nauðsynlegur tækjabúnaður. Kostnaður við aukna nýskógrækt árin 2022–2032 er áætlaður á núvirði 15 milljarðar kr. Er það aðeins brot af samfélagskostnaði sem Íslendingar og íslensk fyrirtæki gætu þurft að greiða með einum eða öðrum hætti náist ekki að standa við Parísarsamkomulagið.“ Það styður enn frekar undir það að fara skuli í þessa vinnu. Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að sem betur fer eigum við Íslendingar nægt landrými til skógræktar. Skógrækt þjónar margvíslegum tilgangi. Skógar gegna mikilvægu hlutverki við kolefnisbindingu. Í annan stað nýtast skógar sem byggingarviður. Þeir eru notaðir sem skjólbelti sem hjálpa annarri ræktun til uppgræðslu og þeir vinna gegn landeyðingu og uppfoki. Í umræðunni þessa dagana er mikið rætt um kolefnisbindingu. Mig langar í því sambandi að nefna hvað hinar ýmsu trjátegundir binda. Ég leyfi mér að vitna í Eddu S. Oddsdóttir, sviðsstjóra rannsóknasviðs Skógræktarinnar, með leyfi forseta: „Þegar illa farið eða örfoka land breytist í skóg verður mikil og hröð binding kolefnis. Hversu hröð hún verður fer eftir því hvaða trjátegund er notuð. Mælingar hafa sýnt að hraðvaxta alaskaösp bindur hvað mest, vel yfir 20 tonn af CO 2 á hektara á hverju ári þar sem best lætur. Barrtegundir, t.d. lerki, stafafura og sitkagreni, binda 7–11 tonn af CO 2 á hektara á ári en bindingin er minni hjá íslenska birkinu, 3,5 tonn CO 2 á hektara á ári, enda vex það hægar.“ Framræst land hentar vel til skógræktar. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort við séum á réttri leið varðandi endurheimt votlendis. Það mætti vafalaust nýta talsvert af framræstu landi til skógræktar. Mér finnst það við hæfi að nefna hér það frumkvöðlastarf sem Skógræktin hefur unnið allt frá upphafi síðustu aldar. Helstu rannsóknarsvið hennar eru erfðaauðlindir, landupplýsingar, nýræktun skóga og skjólbelta, loftslagsdeild, skógur og samfélag, trjá- og skógarheilsa, umhirða og afurðir skóga og vistfræði skóga. Mig langar til gamans að nefna að ég keyri reglulega vestur á Snæfellsnes enda bý ég þar. Það gleður mig alltaf að sjá myndarlegan asparskóg sem ræktaður er í Hraunhreppi á Mýrum. Ég veit ekki hvort um er að ræða skóg til trjánytja, en þar er a.m.k. myndarlegt skjólbelti. Mér finnst einnig við hæfi að nefna að skógræktarfélög víðs vegar um land hafa ræktað myndarlega skóga mikið til í sjálfboðavinnu, sem fegra ásýnd landsins og eyjar og gleðja og vekja ánægju allra sem koma að því verki. Þar er einmitt unnið mikið og gagnlegt starf í sjálfboðavinnu, sem er góðra gjalda vert. Sælla er að gefa en þiggja, segir á góðum stað. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég bind miklar vonir við að þetta mál fái framgöngu í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég þakka 1. flutningsmanni, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, fyrir að koma með þetta mál á dagskrá hér í þinginu.

Hæstv. forseti. Það mál sem við ræðum hér, tillaga til þingsályktunar um aukna skógrækt til kolefnisbindingar, er líklega grænasta mál og eitt mesta umhverfismál sem kemur til kasta haustþingsins. Þess vegna verð ég að viðurkenna það, herra forseti, að ég er ögn hissa á því að hér séu engir fulltrúar flokka sem töluðu í nýlegri umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra, þar sem stóð upp úr hverjum manni á fætur öðrum, og konu: Græn skref, græn atvinna, græn framtíð. Einn stjórnmálaflokkur hélt reyndar landsþing nýlega þar sem hann fékk að láni tvo þriðju af yfirskrift flokksþingsins frá öðrum ellihrumum stjórnmálaflokki, mig minnir að hún hafi verið: Vinna, velferð, græn skref. Hér í þessari umræðu er enginn frá þeim flokki. Ég vona, herra forseti, að þetta sinnuleysi þeirra sem töluðu hér um græn skref, græna framtíð og græn störf og allt það í stefnuræðunni - þetta var reyndar svona dæmigerð límmiðapólitík eða merkimiðapólitík - sé ekki merki um að tillagan fái ekki brautargengi, en við Miðflokksmenn látum frekar verkin tala og þess vegna berum við þetta mál hér fram sem er eitt stærsta umhverfismál sem verður hér til umræðu á haustþinginu. En þetta er ekki bara umhverfismál, herra forseti. Þetta er líka atvinnumál vegna þess að það að græða landið upp með því að planta 12 milljónum trjáa á hverju ári til framtíðar veitir í fyrstu atrennu að sjálfsögðu atvinnu við útplöntunina og umsjón með ungplöntum en þegar tímar líða fram verða til störf við grisjun og það þarf ekki mjög mörg ár þangað til fyrsta grisjun á sér stað, sérstaklega ef um hraðvaxta tré er að ræða. Þegar fram í sækir svo aðeins lengra verður gróðursetning af þessu tagi undirstaða iðnaðar, vinnslu trjáa, sem skapar líka störf, sérstaklega á landsbyggðinni og veitir nú ekki af. Þetta bætir vatnsbúskap og gróðurþekju landsins þegar fram í sækir og þetta kolefnisbindur að sjálfsögðu. Það veitir ekki af þegar við stöndum frammi fyrir því að þurfa að borga milljarða í sektir vegna losunar. Hér hefur verið í gangi tilraun í þá átt að moka ofan í skurði, það sem kallað er endurheimt votlendis, sem hefur ekki verið rannsakað vísindalega að bindi raunverulega kolefni. En menn hafa bitið það í sig að þetta sé skynsamlegt að gera og hafa byrjað á því víða um land, m.a. við forsetabústaðinn á Bessastöðum. Ég segi aftur: Það eru engin vísindaleg rök komin fram fyrir því að þetta geri yfirleitt eitthvert gagn. Nú ætla ég að taka sérstaklega til þann flokk sem kallar sig grænan, Vinstri græn, sem hefur áhyggjur af útblæstri, að sögn, en hefur t.d. staðið fyrir því að stór erlend skip geta brennt svartolíu á leið sinni til Íslands, alveg upp í 12 mílur, herra forseti. Víðast hvar um heim eru þessi mörk 200 sjómílur, þ.e. efnahagslögsagan eins og hún leggur sig. Nei, ekki hér, 12 mílur skulu það vera. Við erum að urða hér sorp í hundraða þúsunda tonna vís á ári. Við höfum lagt fram, Miðflokksfólkið, undir forystu hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar, að rannsaka og athuga beri hagkvæmni þess að reisa hér alvöruhátæknisorpbrennslu sem gæti dugað til orkuframleiðslu líka ef hún væri t.d. á köldum svæðum. Þegar við verðum fyrir áföllum, eins og nýlega þegar þarf að skera niður stóran fjárstofn vegna riðu, sem er hörmulegt mál og sorglegt í alla staði, þá höfum við ekki brennslu sem ræður við að taka þann topp og brenna það sem til fellur. Menn hafa því illu heilli ákveðið og samþykkt að urða allnokkur hræ. Riða hefur elt okkur Íslendinga um áratugaskeið. Menn hafa sagt: Það er ekki nóg að fella stofninn og það er ekki nóg að sótthreinsa öll hús vegna þess að þetta kemur jafnvel upp í grasi en við ætlum að urða þessa skrokka vitandi þó þetta eða hafandi þó vísbendingar í þessa átt. Þetta er reyndar ekki það eina sem er hulið sjónum okkar en liggur í jörðu hér því að víða um land eru upptök miltisbrands vegna þess að nautgripir hafa verið urðaðir. Þetta allt, herra forseti, er dæmi um það hvernig umhverfismál á Íslandi virðast hverfast um aukaatriði. Við bönnum plastpoka en við segjum ekki nei við urðun. Við bönnum plastpoka en við leyfum svartolíubrennslu hér alveg upp í landsteina og vel að merkja, sem ég gleymdi að segja áðan, hafa menn heldur ekki komið sér saman um það að haga orkuframboði þannig að hægt sé að hafa stór skip við rafmagnstengingu í landi, vegna þess að menn hafa ekki komið sér saman um það hver eigi að bera kostnaðinn af nauðsynlegum aðveitustöðvum. Þetta er náttúrlega, herra forseti, fyrir neðan allar hellur, en við bönnum plastpoka. Ég held stundum að við Íslendingar höfum þá stefnu í umhverfismálum að meðan við sjáum ekki mengunina sé hún ekki þarna. Gott dæmi er að sú mengun sem er af umferð í Reykjavík. Við hrökkvum við á björtum haustköldum og vetrarköldum dögum þar sem við sjáum mengunina fyrir okkur, mengun sem að meiri hluta til er vegna þess að gatnakerfið í Reykjavík er það illa skipulagt og ljós ekki samstillt að menn sitja í bílum sínum í biðröðum og við rauð ljós mjög víða þar sem væri hægt að hafa mjög greiða umferð. Á þessu er enginn skilningur og við tökum aldrei eftir þessu nema þegar við sjáum þetta. Annað dæmi er það sem ég bar upp hér áðan, sorpurðunin. Birst hafa mjög sláandi myndir af urðunarstöðvum víða um land sem eru komnar í takmörk á afkastagetu og það verður til þess að sorp fýkur um og er til vansa. Herra forseti. Það þarf alvöruaðgerðir eins og þá sem lögð er til hér í þessari þingsályktunartillögu og þess vegna vona ég innilega að það áhugaleysi sem birtist hér í umræðunni af hálfu annarra flokka en þingmanna Miðflokksins sé ekki vísbending um að þessi merkilega tillaga fái ekki brautargengi og verði ekki afgreidd snarlega og vel í gegnum nefnd þingsins.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls í umræðu um þetta mál. Margt kom þar fram athyglisvert og gagnlegt sem nýtist áfram í vinnu við að mæla fyrir þessu máli og reyna að vinna því fylgi. Ég veit auðvitað að skógrækt nýtur mikils fylgis. Við Íslendingar erum þó svolítið feimnir og höldum að Ísland verði á svipstundu eins og við sjáum víða í Evrópu og að við missum útsýnið. Menn eru svolítið mikið að tala um það. En við erum ekki að tala um það. Við erum ekki að tala um að landið verði þakið einhverjum frumskógi. Varðandi t.d. kolefnisbindinguna verða menn að átta sig á því að við þurfum ekki að þekja nema um 2% landsins af öflugum trjátegundum til að binda alla losun okkar á koltvísýringi. Það er ekki mikið. Eyðisandar Suðurlands eru t.d. stærri hluti af landinu og auðnir eru víða um land, þannig að það er alls ekki verið að tala um að landið verði allt vaxið háum trjám, alls ekki svo. Þetta er í raun og veru mjög lítið. Við skuldum landinu. Hér við landnám var Ísland viði vaxið milli fjalls og fjöru eins og frægt er úr Íslendingabók. Nú eru einungis 1–2% landsins þakin skógi, mest af því er kjarr og lágvaxið birki þannig að við skuldum landinu. Við höfum misst mikinn jarðveg, mikinn gróður. Við þurfum að binda og græða það upp. Við þurfum að endurheimta landgæðin. Besta leiðin til þess er skógrækt og landgræðsla auðvitað. Í heimi dagsins í dag þar sem mannkynið berst við loftslagsvána er augljóst að rétta leiðin til að gjalda okkar skuld er binding kolefnis og auðveldasta og einfaldasta leiðin við það er skógrækt. Fyrir utan það hefur hún marga aðra kosti, hliðarkosti eins og timburafurðina; eldivið, smíðavið í byggingar, og skjól fyrir mannfólkið og búpening, aukið dýralíf og svona mætti lengi telja, eins og ég fór yfir í minni fyrstu ræðu. Það er allt að vinna. Ég átta mig eiginlega ekki á því af hverju við Íslendingar erum ekki miklu fyrr farnir þessa leið. Við höfum gert tilraunir. Við höfum fetað þessa slóð rólega. Það eru ekki margir áratugir síðan við trúðum því bara alls ekki að hér gæti vaxið skógur. Ég var nú ekki gamall þegar nokkur hávaxin tré vöktu furðu og undran. Nú er þetta nokkuð algengt. Ég held að Íslendingar ættu að gera sér grein fyrir því að hér eru fullkomin skilyrði til að rækta öfluga skóga sem geta nýst, ekki bara sem skraut heldur til nytja. Það yrði auðvitað nýr atvinnuvegur um allt land ef þetta yrði byggt upp. Í frétt í vikunni í Fréttablaðinu var verið að fjalla um að ljóst væri að Ísland næði ekki að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt Kyoto-bókuninni á því tímabili sem lýkur um næstu áramót. Í fréttinni kom einnig fram að samkvæmt mati Umhverfisstofnunar stefnir í að kaupa þurfi losunarheimildir sem svarar 4 milljónum tonna af koltvísýringsígildum. Það kom fram að óljóst væri hver kostnaðurinn yrði en ljóst að hann hlypi á milljörðum króna. Síðar í fréttinni er áætlun um að þetta gæti kostað okkur 16 milljarða, herra forseti, miðað við núverandi verðlag. En líklega bíða menn og verðið mun þá kannski hækka og þá mun þetta kosta meira. Þetta er eins og á verðbréfamörkuðum, menn vita aldrei hvenær á að stökkva á vagninn. En þetta er há fjárhæð og við höfum ekki efni á þessu. Við eigum auðvitað að setja kraft í hluti eins og skógrækt til að koma í veg fyrir að þetta muni sliga okkur í framtíðinni. Við skuldum landinu. Nú eru þessi stjórnvöld búin að vera hér í þrjú ár. Sannleikurinn er sá, herra forseti, að engin veruleg aukning hefur orðið í skógrækt í tíð þessarar ríkisstjórnar. Aukningin felst aðallega í því að gróðursetja birki sem bindur einungis brot af því sem afkastameiri trjátegundir gera, kannski sex- til áttfalt minna en þær trjátegundir sem við höfum reynslu af og þekkingu á hér á landi, áttfalt minna en bestu tegundirnar. Ef litið er á árangur er þetta lítið. Menn eru ekki að standa sig, hvorki fyrri ríkisstjórnir, eins og hæstv. umhverfisráðherra sagði í þessari sömu frétt, né núverandi ríkisstjórn. Aðgerðirnar eru ekki nógu kraftmiklar. Í þessari tillögu er bent á ýmislegt til að snúa þessari þróun við, snúa við og ganga þessa leið þar sem við munum uppfylla skuldbindingar okkar smám saman. Við eigum að gera það hratt. Við eigum að byrja strax á öflugum aðgerðum. Tækifærin eru hér og þau liggja beint fyrir framan okkur. Við erum svolítið, herra forseti, að beina sjónum okkar í rangar áttir, beina fjármagninu stundum í rangar áttir. Við höfum stýrt fjármagninu svolítið mikið til að byggja upp báknið í þessum málum, þ.e. umhverfismálunum. Báknið hefur stækkað en skógrækt hefur ekki aukist neitt að ráði síðan fyrir hrun þegar hún náði hæstu hæðum. Báknið hefur stækkað miklu meira en það. Við þurfum að reyna að hugsa fyrir því í hvað við eyðum fjármagninu. Athyglin og fjármagnið hefur oft farið í gagnslitlar aðgerðir, eigum við ekki að orða það þannig, eða ósannprófaðar aðgerðir í umhverfismálum og loftslagsmálum, stundum í öfugu hlutfalli við væntan árangur. Árangurinn er lítill miðað við þann kraft, það fjármagn og þá athygli sem í það er lagt. Ég tók eitt dæmi, ég get tekið fleiri. Ég tók dæmi um birkið. Birki er fallegt tré og okkur þykir vænt um okkar birki sem er innlend trjátegund og fjalldrapinn sjálfsagt líka. En ef menn ætla að binda kolefni og standa við loftslagsskuldbindingar Íslands þá er það ekki rétta tegundin til að leggja kraftinn í. Það má að sjálfsögðu vera með, en það er ekki rétta trjátegundin til að uppfylla skuldbindingar okkar. Til þess eigum við, og höfum reynslu af hér á landi, miklu betri lausnir og betri trjátegundir eins og ösp og greni. Þær má gróðursetja víða í okkar skóglitla landi. Þó að skógur hafi vaxið hér langt umfram vonir erum við rétt að byrja að feta þann veg sem við getum. Skógur vex hér ágætlega víðast hvar um landið þannig að tækifærin eru næg og þau eru alls staðar. Einhvern tíma munu augu manna opnast fyrir þessu og menn fara í þetta af alvörukrafti eins og ég er að leggja til í þessari tillögu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um launasjóð íslensks afreksíþróttafólks. Að tillögunni standa, auk þeirrar sem hér stendur, þingflokkur Samfylkingarinnar, hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Logi Einarsson og Oddný G. Harðardóttir. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp til laga um launasjóð fyrir afreksíþróttafólk í einstaklings- og hópíþróttum. Tilgangur sjóðsins verði að auka fjárhagslegt öryggi afreksíþróttafólks og auka möguleika þess á að helga sig íþróttaiðkun sinni. Ráðherra leggi frumvarpið fram eigi síðar en á 152. löggjafarþingi.“ Þessi þingsályktunartillaga var áður lögð fram á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga. Með tillögunni er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga um launasjóð íslensks afreksíþróttafólks. Tilgangurinn er að skapa afreksíþróttafólki í landinu fjárhagslegan grundvöll til iðkunar á íþrótt sinni. Horfa mætti til launasjóðs stórmeistara í skák og launasjóðs listamanna þar sem starfslaun eru greidd umsækjendum að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Með því að greiða afreksíþróttafólki starfslaun aukast réttindi þess og öryggi. Mikilvægt er að við undirbúning og útfærslu starfslaunasjóðs afreksíþróttafólks verði unnið náið með Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands og sveitarfélögunum. Herra forseti. Árangur íþróttafólks okkar hefur vakið athygli um heim allan. Við eigum afreksfólk í fjölmörgum íþróttagreinum sem aukið hefur hróður Íslands á Ólympíuleikum, heimsmeistaramótum og Evrópumótum. Flutningsmenn tillögunnar telja að tímabært sé að stjórnvöld styðji betur við íslenskt íþróttafólk, fyrirmyndir æsku landsins hvort tveggja í einstaklings- sem og hópíþróttum. Afreksíþróttafólk á Íslandi gaf frá sér yfirlýsingu varðandi kjör sín fyrir tæpu ári síðan, eða í desember 2019. Í yfirlýsingunni segir að eftir íþróttaferilinn standi margt íslenskt afreksíþróttafólk uppi með skuldir á bakinu og að öllu leyti réttindalaust. Afreksíþróttafólk hafi ekki lífeyrisréttindi, ekki stéttarfélagsaðild, ekki atvinnuleysisbótarétt, ekki aðgengi að sjúkra- og starfsmenntasjóði eða réttindi til fæðingarorlofs, svo eitthvað sé nefnt. Í skýrslu vinnuhóps frá 2017 um endurskoðun á reglum afrekssjóðs ÍSÍ er t.d. fjallað um mikilvægi þess að afreksíþróttafólk geti einbeitt sér að æfingum og keppni samhliða því að njóta lágmarkstekna vegna framfærslu og nauðsynlegra útgjalda. Þar segir: „Bjóða þarf upp á beina styrki til íþróttamanna í formi mánaðarlegra „framfærslustyrkja“ þar sem íþróttamaðurinn hefur fullan ráðstöfunarrétt á tekjunum.“ Af þessum orðum úr skýrslunni má glöggt sjá að þeir styrkir sem afreksíþróttafólki hefur staðið til boða hafa iðulega verið notaðir í beinan kostnað íþróttafólksins vegna þátttöku á alþjóðlegum mótum erlendis en ekki framfærslu á æfingatímanum, undirbúningstímanum, fyrir að vera okkar fulltrúar á erlendri grundu. Afreksíþróttafólk á þess kost að sækja um styrki frá afrekssjóði ÍSÍ en meginhlutverk afrekssjóðsins við uppbyggingu afreksíþrótta á Íslandi er að styrkja sérstaklega sérsamböndin fjárhagslega og með því íslenskt afreksíþróttafólk við að ná árangri í alþjóðlegri keppni. Þessir styrkir til afreksíþróttafólks eru þannig eini opinberi stuðningurinn sem það hefur kost á að nýta sér til að fjármagna keppnis- og æfingaferðir, en fjárhæðirnar þarna eru af þeim toga að lítið stendur eftir, ef eitthvað, þegar beinn kostnaður hefur verið greiddur. Þannig borgar afreksíþróttafólkið okkar, sem kemur fram fyrir okkar hönd, oft með sér í þeim ferðum sem það fer fyrir okkar hönd. Þessir styrkir eru eru ekki skilgreindir sem laun. Því setur formið sem og fjárhæðir styrkjanna afreksíþróttafólk í erfiða stöðu og leiðir oftar en ekki til þess að það þarf að sinna launuðum störfum meðfram æfingum til að fjármagna sig á meðan keppinautar erlendis geta alfarið helgað sig íþrótt sinni. Þar með stendur íslenskt afreksíþróttafólk ekki jafnfætis þeim sem eru helstu keppinautar þess á heimsvísu. Þegar þessi ræða er flutt er t.d. íslenska kvennalandsliðið í körfubolta statt í Grikklandi á undanmóti vegna Evrópumóts í þeirri íþróttagrein. Þar eru nú fjögur lið að keppa og ég hef fengið það staðfest að innan þess liðs er enginn, ekki einn einasti leikmaður, sem fær greitt fyrir stunda íþrótt sína. Allir leikmennirnir þurfa að eiga það við vinnuveitanda sinn að gefa leyfi í þann tíma sem það tekur að fara utan, taka þátt í mótinu, vera í sóttkví út af Covid, eiga það á hættu að smitast á mótinu þar sem þrjú af fjórum liðum innihalda smitaða leikmenn, og koma heim aftur og fara í sóttkví. Allt þetta þurfa þessir afreksíþróttamenn, sem eru að keppa í A-landsliði á þessari stundu, að borga úr eigin vasa, og taka út frírétt sinn til að taka þátt fyrir Íslands hönd á erlendri grundu. Við framlagningu þingsályktunartillögunnar á 150. löggjafarþingi bárust umsagnir frá íþróttasamböndum sem allar voru mjög jákvæðar. Mikilvægi málsins hefur aukist eftir að kórónuveirufaraldurinn skall á. Alþingi barst að auki hvatning frá íþróttafólki undir lok síðasta þings um að tillagan næði fram að ganga, en því miður gafst ekki tækifæri til þess vegna margra mála er tengdust beinlínis Covid. Öllum stórmótum hafi verið frestað og því væri staða afreksíþróttafólks, sem stæði nú í undirbúningi vegna stórmóta, enn verri en áður þar sem heilt ár bættist nú við án tekna vegna undirbúnings. Einnig kom fram að margt íþróttafólk hefði nú þegar átt erfitt með að fjármagna undanfarin ár frá síðasta stórmóti. Við það bætist að færri styrkir frá fyrirtækjum eru til skiptanna sökum bágrar efnahagsstöðu í kjölfar kórónuveirufaraldursins. Herra forseti. Afreksíþróttafólk hefur margoft bent á að það sé erfitt að keppa á heimsmælikvarða án launa og réttinda. Með tillögunni er ætlun flutningsfólks að bregðast við þeirri stöðu og styðja við afreksíþróttafólk svo að það standi jafnfætis keppinautum sínum á erlendri grundu. Fyrirmyndirnar eru til. Við erum með starfslaun listamanna. Við erum með starfslaun skákfólks og því ættum við núna að samþykkja þessa þingsályktunartillögu og fela hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að hefja undirbúning að frumvarpi til laga um launasjóð fyrir afreksíþróttafólk. Að þessu sögðu legg ég til að þessi tillaga fari til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér mál sem ég held að ég hafi flutt tvisvar sinnum áður en nú í aðeins breyttri mynd. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og varðar rökstuðning við málskostnaðarákvarðanir. Upphaflega lögðum við fram þetta mál í því formi að við myndum setja sérstaka skyldu til að rökstyðja málskostnaðarákvarðanir í málum er vörðuðu tjáningu, meiðyrðamál og slíkt. Það var gert til að bregðast við því að fjársterkir aðilar eiga það oft til að fara í meiðyrðamál við fjölmiðla, meira að segja vitandi að þeir muni tapa málinu, vitandi að þeir hafi engan rétt að sækja í raun og veru, en tefja viðkomandi fjölmiðil, valda honum kostnaði og hafa af honum fé. Það hefur tíðkast og eru dæmi um slíkt að þó að fjölmiðill eða einstaklingur sem hefur tjáð sig hafi unnið málið, tjáning hafi verið metin réttmæt, hafi viðkomandi samt sem áður verið látinn bera eigin málskostnað. Það er auðvitað vond staða að þegar fólk er sýknað af kæru sem beinist að tjáningu fólks, beri það samt sem áður umtalsverðan kostnað af því að hafa verið kært fyrir að tjá sig. Þetta hefur kælandi áhrif á tjáningarfrelsi í landinu, virðulegi forseti, ef þeir sem verða fyrir svona mega eiga von á því að bera umtalsverðan kostnað, meira að segja þó að þeir vinni málið, lögfræðikostnað og annað. Til eru fjölmörg dæmi um dóma þar sem hinn stefndi vann málið í öllum efnisatriðum en var eftir sem áður látinn bera allan málskostnað. Þekktasta dæmið og kannski það sem fólk kannast best við í þessum málum er málið Egill Einarsson, eða Egill Gillz, gegn Inga Kristjáni Sigurmarssyni. Eins og þekkt er var birt ljósmynd af stefnanda ásamt texta þar sem hann var kallaður nauðgari. Krafist var ómerkingar á myndinni og ummælunum á grundvelli þess að þetta hefði falið í sér ærumeiðingu. Málskostnaður var felldur niður á báðum dómstigum þótt hinn stefndi hafi unnið málið. Ég held að hann hafi verið upp á einar 3 milljónir. Þannig að þó að tjáningin hafi verið samþykkt sem lögmæt tjáning þá var hún mjög dýr tjáning og mætti auðvitað segja að hún hafi falið í sér févíti eða refsingu, að þurfa að borga svona mikinn kostnað, að þurfa að eyða svo miklum tíma fyrir dómi o.s.frv. Upphaflega var þetta frumvarp lagt fram til að bregðast við þessari stöðu. Þetta kemur endurtekið fyrir. Við höfum mörg dæmi um mál þar sem viðkomandi hefur unnið meiðyrðamál en hefur samt sem áður þurft að borga það dýrum dómum. Það er auðvitað ekki gott. Ég ætla að leyfa mér að drepa aðeins niður í greinargerð með frumvarpinu, virðulegi forseti. Ég flyt þetta mál aftur og vil útskýra þá breyttu nálgun sem við erum núna með í málinu. Hún felur í sér að við leggjum til að í stað þess að dómstólum sé skylt að koma með rökstuðning við málskostnaðarákvarðanir, þ.e. einungis þegar kemur að tjáningu, þá eigi það einfaldlega við um öll dómsmál. Að dómarar þurfi að koma með rökstuðning við málskostnaðarákvarðanir. Við leggjum það til til að gæta jafnræðis. Það geta verið ýmis önnur tilvik þar sem þetta getur skipt verulegu máli. Við gerum þetta á þeim grunni að þau grundvallarviðmið og grundvallarprinsipp réttarríkisins gilda á Íslandi eins og annars staðar að einstaklingar eiga rétt á að fá rökstuðning fyrir ákvörðun dómstóla. Svo er auðvitað hin almenna regla að sá sem tapar dómsmáli í öllum meginatriðum eigi að bera kostnað hins sem vann málið í öllum meginatriðum. Markmið þessa frumvarps er að tryggja að rökstuðningur fylgi ákvörðunum dómara um málskostnað, til að mynda þegar vikið er frá meginreglunni um að sá sem tapar máli skuli greiða málskostnað. Hingað til, og það er vandamálið sem við erum að reyna að leysa með þessu frumvarpi, hafa að jafnaði engar skýringar fylgt slíkum ákvörðunum og erfitt hefur verið að átta sig á þeim atriðum sem lögð hafa verið til grundvallar. Ýmis atriði eru nú þegar lögfest um málskostnað í lögum um meðferð einkamála. Málskostnaði hefur verið lýst sem nokkurs konar skaðabótum þess aðila sem vinnur mál, en hugsunin að baki reglum um að annar aðili greiði hinum málskostnað er að gera þann aðila sem vinnur mál skaðlausan af málarekstri sínum. Samkvæmt 130. gr. laga um meðferð einkamála getur dómari tekið ákvörðun um að annar aðili skuli greiða hinum málskostnað, að annar aðili greiði hluta málskostnaðar hins eða að málskostnaður verði látinn falla niður, og þannig beri hvor aðili um sig eigin málskostnað. En eins og ég sagði áðan er meginreglan sú að sá aðili sem tapar máli í öllu verulegu skuli að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Hins vegar hefur verið algengt á síðastliðnum árum að málskostnaður falli niður í vissum málaflokkum, jafnvel þó að annar aðilinn tapi málinu í öllu verulegu. Þar má sem dæmi nefna þegar einstaklingar höfða mál á hendur tryggingafélögum og íslenska ríkinu og öðrum stjórnvöldum. Hið sama kann að vera uppi þegar veruleg vafaatriði eru í máli þótt niðurstaða máls hafi orðið öðrum aðila í vil. Sömuleiðis er algengt að dómarar víki frá meginreglunni um skiptingu málskostnaðar í meiðyrðamálum þar sem annar aðilinn stefnir hinum fyrir brot gegn 234., 235. eða 236. gr. almennra hegningarlaga, eða til ómerkingar ummæla samkvæmt 241. gr. sömu laga. Það er áhugavert að í slíkum málum er líklegra en ella að málskostnaður verður felldur niður. Þetta á sérstaklega við um þau mál þar sem stefndu eru sýknuð af kröfum stefnanda. Það er vandamál, virðulegi forseti. Það er vandamálið sem við erum að reyna að leysa með þessu frumvarpi. Í 1. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála eru talin upp atriði sem skulu koma fram í forsendum dóms þegar leyst er úr efnishlið máls með dómi. Samkvæmt f-lið málsgreinarinnar skal í forsendum greina rökstudda niðurstöðu um sönnunaratriði og lagaatriði. Í h-lið sömu málsgreinar segir að í forsendum skuli greina málskostnað, en þó er ekki sérstaklega tilgreint að niðurstaða um málskostnað skuli vera rökstudd. Algengt er að ákvarðanir dómara um málskostnað séu annaðhvort lítið eða ekkert rökstuddar, jafnvel þó að um umtalsverð fjárhagsleg réttindi málsaðila geti verið að ræða. Þannig getur niðurfelldur málskostnaður þess aðila sem vann málið hlaupið á milljónum króna. Vegna þess hve stuttur rökstuðningur við málskostnaðarákvarðanir er alla jafna verður að líta svo á að þau rök sem liggja að baki málskostnaðarákvörðunum komi einfaldlega ekki fram. Að réttarfar og málsmeðferð séu opinber er meginregla í einkamálaréttarfari. Að gera þann hluta dóma sem snýr að málskostnaði gagnsærri og ítarlegri er til stuðnings þeirri meginreglu. Það er einnig mat okkar að þetta sé í samræmi við ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar og við ákvæði 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar. Að forsendur og rökstuðningur dóma skuli vera aðgengileg er nauðsynlegur hluti af þeirri réttindavernd sem 1. mgr. 6. gr. sáttmálans veitir. Ég segi í lok greinargerðarinnar, með leyfi forseta: „Ætlunin með frumvarpi þessu er m.a. að fá fram í dagsljósið rökstuðning í þeim málum þar sem er líklegra en ella að málskostnaður verði felldur niður, t.d. í meiðyrðamálum, enda munu þá ákvarðanir um málskostnað sæta mun ítarlegri gagnrýni en áður og mögulegrar endurskoðunar á æðri dómstigum. Í slíkum málum er líklegra en ella að málskostnaður verði felldur niður.“ Við leggjum til þá breytingu, virðulegi forseti, að þegar mál verður ekki fellt niður eða því vísað frá dómi eða lokið með sátt eða áritun þá skuli greina í forsendum rökstudda ákvörðun um málskostnað. Virðulegur forseti. Lokaorð greinargerðar frumvarpsins eru að samþykkt þess stuðli að auknu réttaröryggi, auknu gagnsæi og því að auðveldara verði að greina ríkjandi réttarvenjur, réttarríkinu og tjáningarfrelsinu til heilla.

Hæstv. forseti. Ég tala hér um brotin sem við viljum helst ekki vita af og vildum vitaskuld að væru ekki til. Ég er að tala um brot sem varða barnaníðsefni. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á almennum hegningarlögum um kynferðisbrot. Tilefni frumvarpsins er aukin útbreiðsla barnaníðsefnis á netinu og umfang þeirra mála sem koma til kasta lögreglu, ákæruvalds og dómstóla og markmið frumvarpsins er að við bregðumst við. Sá veruleiki kallar einfaldlega á lagabreytingar og þær er verið að leggja til í þessu frumvarpi. Eins jákvæð og tækniþróunin er, er það um leið staðreynd, og í sjálfu sér er ekkert nýtt í því, að á tækniþróuninni eru vitaskuld líka dökkar hliðar. Samhliða framþróun tækninnar hefur orðið mun auðveldara en áður að verða sér úti um barnaníðsefni á netinu. Það er mun auðveldara að dreifa alls konar efni af þessu tagi. Þetta eru ljósmyndir, kvikmyndir, myndskeið eða annað efni sem sýnir börn og ungmenni á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Þessi brot eru því miður umfangsmeiri, skipulagðari og jafnvel grófari í einhverjum tilvikum en áður. Framleiðsla og dreifing barnaníðsefnis er í ákveðnum tilvikum beinlínis hluti af skipulagðri glæpastarfsemi. Þetta er iðnaður með mikilli fjárhagslegri veltu þar sem brotið er kynferðislega gegn börnum til að framleiða efnið. Sú þróun er alþjóðleg og Ísland er þar því miður ekki undanskilið. Alþjóðleg samvinna lögreglu er gríðarlega mikilvæg á þessu sviði og hefur leitt til þess að yfirvöld vinna þvert yfir landamæri og fá inn til meðferðar mál sem eru stærri að umfangi en áður. Þannig er staðan núna. Lögregla er, eins og við höfum séð í fréttum undanfarið, með nokkur mjög stór mál til meðferðar, tugir manna eru með réttarstöðu sakbornings fyrir það að vera með efni af þessum toga, barnaníðsefni, í vörslu sinni. Þetta frumvarp hefur vitaskuld ekki áhrif á þau mál sem þegar eru til rannsóknar hjá lögreglu, svo það sé sagt og áréttað þannig að um það sé enginn misskilningur, enda er refsilöggjöf okkar aldrei afturvirk. En staðan, þau mál og sú umfjöllun sem við höfum séð í fréttum nýverið, undirstrikar þörfina. Þó að frumvarpið hafi þegar verið í smíðum þegar þessar fréttir komu fram þá lít ég svo á að umfjöllun um þau stóru mál sem lögreglan á Íslandi er með til rannsóknar í dag segi okkur einfaldlega hver staðan í þessum málaflokki er. Staðan kallar á að þetta ákvæði hegningarlaganna, sem fjallar um barnaníðsefni og tilgreinir hver refsiramminn er hvað þau brot varðar, verði uppfært þannig að það geti náð fram tilgangi sínum. Þegar við skoðum dóma á grundvelli þess ákvæðis sem fjallar um þessi brot, 210. gr. a almennra hegningarlaga, sjáum við að þegar um stórfelld brot hefur verið að ræða hafa sakborningar í þeim málum verið með tugi þúsunda mynda í vörslu sinni, tugi þúsunda mynda í tölvunni hjá sér eða í símanum eða hvoru tveggja, af börnum og ungmennum sem sýnd eru á kynferðislegan hátt. Í einhverjum tilvikum, það á yfirleitt við þegar menn eru teknir með þetta mikið magn efnis, er um mjög ung börn að ræða og efni í einhverjum tilvikum, og oftar en við vildum, sem sýnir mjög gróf kynferðisbrot gegn þessum ungu börnum. Refsingar fyrir vörslu barnaníðsefnis hafa ekki alltaf verið í samræmi við alvarleika brotanna. En ég vil hins vegar árétta og undirstrika það alveg sérstaklega, varðandi þann hærri refsiramma sem hér er lagður til, að ástæða þess að þetta frumvarp er lagt fram er fyrst og fremst sú að þessi brotaflokkur er að taka breytingum, og hefur tekið breytingum á undanförnum árum. Meginástæðan er ekki sú að hér sé um að ræða þunga gagnrýni á dómstólana. Í þeim veruleika sem dómstólarnir starfa blasir það auðvitað við, með refsiramma sem er að hámarki tvö ár, að hámarki tveggja ára refsing fyrir svokölluð stórfelld brot, að refsingarnar munu aldrei geta speglað alvarleika brotanna. Þar vísa ég líka til þeirrar hefðar sem við þekkjum innan íslenskra dómstóla, að refsingar á Íslandi, og það á við um kynferðisbrot eins og önnur brot, eru yfirleitt ákvarðaðar í neðri mörkum refsirammans. En breytingin sem hér er lögð til er sú að refsirammi fyrir stórfelld brot á þessu ákvæði verði hækkaður, að refsiramminn fari úr tveimur árum upp í sex ár, úr tveggja ára hámarki upp í sex ára hámark. Slíkur refsirammi nær einfaldlega með sterkari hætti utan um stórfelld mál, mál sem eru stærri í dag en þau voru fyrir einhverjum árum, stærri vegna þess að menn eru með mikið magn barnaníðsefnis, meira en áður, vegna þess að efnið er aðgengilegra en áður vegna tækninnar. Menn geta auðveldlega viðað að sér gríðarlega miklu efni, miklu magni af mjög grófu barnaníðsefni. Ég ætla að hlífa þingsalnum við því að ræða hvað sjá má á slíkum myndum og myndskeiðum, en það þekki ég hins vegar úr fyrra starfi. Í því sambandi finnst mér líka mikilvægt að tala um það og segja það bara eins og það er, að þegar við tölum um barnaníðsefni, myndir, ljósmyndir, myndskeið, kvikmyndir, hvað svo sem það nú er, þá er ekki hægt að horfa á slíkt efni eins og það hafi orðið til í tómarúmi. Í fyrsta lagi er það auðvitað þannig að til þess að framleiða efnið þarf að brjóta gegn barni. Í öðru lagi verður slíkt efni ekki til nema vegna þess að eftir því er eftirspurn. En með breytingunni værum við komin með refsiramma sem væri þá á svipuðum slóðum og er annars staðar á Norðurlöndunum. Það skiptir máli í mínum huga að við sitjum ekki eftir í þessu efni. Þar er ég t.d. að hugsa um samstarf lögregluyfirvalda í þessum málum. Við vinnslu frumvarpsins skoðaði ég sérstaklega hver þróun löggjafar hefur verið að þessu leyti á Norðurlöndunum. Með þessari breytingu er refsirammi okkar á pari við löggjöf annarra Norðurlanda. Þau eru nú ekki þekkt fyrir að vera öfgasinnar í refsilöggjöf. Allt eru þetta lönd þar sem refsipólitíkin þykir hófstillt. En það er eðlilegt að löggjöfin sé á svipuðum slóðum í mati á alvarleika, og refsing endurspeglar auðvitað alltaf alvarleikastig löggjafans. En það er líka eðlilegt að þetta ákvæði í kynferðisbrotakaflanum sitji ekki eftir samanborið við önnur ákvæði kynferðisbrotakaflans. Með þessari breytingu lít ég svo á að fram sé komið betra samræmi um refsingar í kynferðisbrotakaflanum sjálfum. Hafi einhver áhyggjur af þessu atriði vek ég athygli á því að sex ára refsihámark er í sjálfu sér hófstilltur rammi. Við værum með þessari breytingu ekki að hverfa frá fyrri stefnu okkar sem hér ríkir almennt séð um refsipólitík, það skiptir máli í mínum huga. Með sex ára refsihámarki erum við þess umkomin að þegar stór mál, stærri mál, koma til kasta dómstólanna með tímanum, segjum sem svo að við fáum t.d. inn á borð stórt mál sem lýtur að framleiðslu eða umfangsmikilli dreifingu, þá höfum við rammann til að bregðast við. Ég á ekki von á því að þessi breyting muni sjálfkrafa leiða til þess að refsingar fyrir brot sem eru minni í sniðum, ef hægt er að orða það með þeim hætti, muni sjálfkrafa þyngjast með þessu, heldur að hér séum við komin með leið til að grípa stærri málin, enda er það sérstaklega tiltekið í ákvæðinu eftir sem áður, það er tiltekið í ákvæðinu í dag og yrði þá áfram í þessari nálgun, að þetta hámark eigi við um hin svokölluðu stórfelldu brot. En kjarnaatriðið í þessu máli og hjartað í málinu, ef svo mætti segja, er að við viljum sýna vilja til að auka refsivernd barna, því að það eru jú börn sem eru á þessum myndskeiðum. Og ég segi það aftur: Það þarf að brjóta á barni kynferðislega til að búa þetta efni til. Þeir sem sitja og horfa á þetta efni og eru með slíkt í vörslu sinni framkalla þá eftirspurn eftir því að svona efni verði til. Með þessari breytingu ætlum við að færa lögreglu, ákæruvaldi og dómstólunum betri verkfæri til að takast á við þessi mál. Ég tel að við værum að senda mikilvæg refsipólitísk skilaboð um hvaða augum við lítum barnaníðsmál. Það þarf að verja hagsmuni barna betur fyrir brotum samkvæmt þessu ákvæði og ég lít svo á að þetta skref muni hafa það í för með sér. Aðeins um hver þróunin hefur verið. Ég vil fjalla aðeins um hver veruleiki þessarar brotastarfsemi er í dag. Ég nefni sem dæmi sérstök spjallsvæði sem finna má á netinu, á hinum svokallaða „dark web“, sem hafa því miður auðveldað samskipti manna, fólks sem er að leita sér að svona efni og deila því sín á milli og miðla því. Þessi samskipti auðvelda mjög aðgengi að barnaníðsefni. Á þessum svæðum hafa menn því miður ekki aðeins verið að deila þessu efni með öðrum, heldur í grófustu tilvikunum hafa þeir lagt á ráðin um að brotið verði með tilteknum hætti gegn barni til að horfa síðan á það þegar brotið er framið gegn barninu, og myndefnið af því kynferðisbroti gegn barni nær í kjölfarið mikilli útbreiðslu á netinu. Þar þarf að hafa í huga að brot gagnvart barni í þeirri stöðu felst þá í tvennu: Annars vegar verður þetta barn fyrir kynferðislegu ofbeldi og hins vegar er aftur brotið gegn barninu þegar myndskeið sem sýnir brotið verður aðgengilegt öðrum brotamönnum á netinu. Og við vitum að hér gildir sem fyrr að börn í viðkvæmri stöðu eru í mestri hættu gagnvart brotum af þessu tagi, börn í ákveðnum löndum og börn frá ákveðnum svæðum þar sem þessi iðnaður þrífst. En hitt er svo annað mál að þetta getur auðvitað líka gerst þegar brotið er t.d. gegn barni inni á heimili þess og gerandinn sem brýtur gegn barninu tekur það upp á síma og dreifir því síðan áfram eða geymir það bara á símanum sínum. Ég myndi líka vilja nefna almenna notkun snjallsíma sem annað atriði og sem breytingu. Vitaskuld eru þetta ekki breytingar sem orðið hafa á síðustu mánuðum en þetta er annar veruleiki en var fyrir einhverjum árum síðan. Gerendur sem brjóta kynferðislega gegn barni eiga auðveldara en áður með að taka ljósmyndir eða myndskeið af brotinu því að fólk er alltaf með símann við höndina. Það á því miður við um þann sorglega veruleika þegar kynferðisbrot er framið gegn barni af hálfu nákomins, t.d. inni á eigin heimili. Þannig eru gerendur stundum að framleiða barnaníðsefni til eigin nota og hafa því möguleika á því í kjölfarið að dreifa þeim myndum og myndskeiðum áfram. En aðeins að einstökum efnisatriðum frumvarpsins. Kjarninn í frumvarpinu og þungamiðjan er breytingin er varðar refsirammann. En þarna eru líka önnur atriði undir, svo sem í a-lið 1. gr. frumvarpsins, að bæta orðinu „dreifir“ við 1. málslið 1. mgr. 210. greinarinnar. Samkvæmt núgildandi orðalagi ákvæðisins er refsivert að afla sér eða öðrum barnaníðsefnis. Í orðalagi 2. mgr. 210. gr. er tilgreint sérstaklega að refsivert sé að dreifa á annan hátt, en nú erum við að leggja til að orðinu „dreifir“ verði bætt við 1. mgr. Ástæðan fyrir þeirri breytingu er að aukin útbreiðsla barnaníðsefnis felst ekki síst í því að menn dreifa slíku efni til mikils fjölda manna í stað þess að tveir og þrír aðilar séu að skiptast á svona efni, að menn séu raunverulega að birta efni á stórum spjallsvæðum þar sem fjöldi manna tekur þátt, þannig að dreifingin sé þá þannig að hún nái til ótilgreinds fjölda manna. Í því ljósi er talin ástæða til að tilgreina sérstaklega þetta orð, „dreifir“, enda þótt sú háttsemi að afla öðrum barnaníðsefnis sé nú þegar refsiverð. Ég tel að slík breyting sé til þess fallin að styrkja refsiverndina og skerpa á ákvæðinu enn frekar að þessu leyti og með því sé brugðist skýrlega við nýrri birtingarmyndum þessara brota. Hér er því kannski fyrst og fremst verið að skerpa orðalag að þessu leyti. Önnur efnisbreyting er síðan svokallað ítrekunarákvæði í 2. gr. frumvarpsins, en þar segir að sé maður dæmdur fyrir brot gegn 210. gr. a eða b megi samkvæmt því hækka refsingu allt að helmingi hennar ef brotið er ítrekað, að gættum reglum 71. gr. hegningarlaga. Þetta ákvæði þjónar þeim tilgangi að taka fastar á þeim sakborningum sem eru þá öðru sinni eða oftar dæmdir fyrir þessi alvarlegu brot. Þarna erum við einfaldlega að leggja til ítrekunarheimild þegar við erum að fást við síbrotamenn á þessu sviði. Svo er annað atriði og samtal sem ég myndi gjarnan vilja eiga hér í þingsal og sjá stjórnvöld kynna úrræði um, en það eru meðferðarúrræði fyrir gerendur í þessum málaflokki, meðferð sem stæði gerendum til boða, bæði eftir að þeir hafa hlotið dóm og eru eftir atvikum að afplána, en líka eftir. Það held ég að sé mikilvægt að gera og að gera það samhliða. En að því sögðu held ég að ekkert land, a.m.k. ekkert þeirra sem við viljum bera okkur saman við, myndi fara þá leið, þegar um er að ræða stórfelld brot gegn þessu ákvæði, að beita meðferðinni eingöngu. Hún er þá verkfæri sem við viljum beita samhliða. Í því sambandi finnst mér sjálfri mjög áhugavert að skoða hvort við getum ekki boðið meiri meðferðarúrræði fyrir menn sem lokið hafa afplánun, þannig meðferðarúrræðin standi til boða lengur en meðan á afplánun stendur. En aftur að refsihámarkinu. Sú breyting og ákvæðið með þeirri breytingu bera skýrlega með sér hver afstaða löggjafans er. Afstaða löggjafans er sú að menn, einstaklingar sem skoða barnaníðsefni, sem hafa það í vörslu sinni, sem afla sér barnaníðsefnis, leita eftir því og finna það eða afla öðrum þess, eiga veigamikinn þátt í því að barnaníðsefni er framleitt. Fram hjá því verður einfaldlega ekki litið. Þetta er ekki brot sem við getum fallist á að sé brot án þolanda því að án þess að fólk færi að leitast eftir þessu efni væri það ekki framleitt. Barnaníðsefni verður eingöngu til vegna þess að eftirspurn eftir þessu ofbeldi gegn börnum og ungmennum er til staðar. Það er líka mikilvægt að hafa það í huga, eins og ég nefndi áðan, og það finnst mér vera kjarnaatriðið í þessu, að þegar barnaníðsefni er framleitt þá er framið brot gegn því barni eða þeim börnum sem síðan sjást á þessum myndum eða myndskeiðum og þess vegna er ekki hægt að taka undir það að neytendur þessa efnis séu alfarið undanskildir þeim veruleika. Ábyrgð þeirra er mikil. Ábyrgð manns sem skoðar barnaníðsefni er mikil, og þó að löggjafinn líti ekki svo á að þó að viðkomandi sé ekki beinlínis sjálfur að framleiða slíkt efni þá eru þessi brot órofa þáttur í þeim brotum sem framin eru gegn börnunum við framleiðsluna. Með því að hækka refsihámarkið fyrir stórfelldu brotin gegn ákvæðinu er markmiðið að fæla menn frá þessum brotum og auka þannig vernd barna fyrir þeim. Auðvitað er það alltaf þannig að afstaða löggjafans til þess hve alvarlegum augum tiltekin brot eru litin endurspeglast í refsiramma laganna. Það er líka slík refsipólitík sem mér finnst að mætti fara meira fyrir hér í þingsal. En þetta er auðvitað veruleikinn. Svo er það annað mál með hvaða hætti þessum ramma er beitt, hversu ofarlega er farið í einstaka brotategundum. Það er í sjálfu sér ekki í öðrum brotaflokkum en broti gegn 211. gr. almennra hegningarlaga, fyrir morð, þar sem framkvæmdin hefur verið sú að fara alltaf upp í efstu mörk. Að öðru leyti höfum við verið að dæma fremur í neðri mörkum refsirammans. Önnur viðbótarröksemd um þessa hækkun er að með því að senda skýr og afdráttarlaus skilaboð um að hér sé um að ræða brot sem varði sex ára fangelsi þegar um stórfelld mál er að ræða, verði það lögreglu hvatning til að setja enn frekari kraft í frumkvæðisvinnu á þessu sviði, í frumkvæðisvinnu við að leita þessi mál uppi á netinu og að fylgja þeirri þróun sem orðið hefur í norrænni löggjöf og nánar er vikið að og sérstaklega fjallað um í greinargerðinni. Þar voru löndin í kringum okkur skoðuð. Ákvæði laganna eru ekki öll eins orðuð eða uppbyggð, en þau eru eins að inntaki og vel samanburðarhæf. Herra forseti. Með frumvarpinu eru jafnframt lögð fram í greinargerð ákveðin refsisjónarmið sem líta eigi til við mat á alvarleika brots, atriði sem dómstólum er ætlað að líta til við ákvörðun refsingar í þessum málum. Þar var farin sú leið að miða við sömu atriði, eða a.m.k. hliðstæð atriði, og lögð eru til grundvallar í danskri löggjöf annars vegar, og sænskri löggjöf hins vegar. Þessi sjónarmið, um til hvers dómstólar eigi að líta við ákvörðun refsingar, hefur vantað í þetta ákvæði og ég tel að hér sé fram kominn ágætisverkfærakassi fyrir dómstóla til að hafa til hliðsjónar varðandi til hvers eigi að líta við mat að þessu leyti. Það er augljóst, og hefur verið gert í dómum sem fallið hafa, að þar er fyrst litið til magnsins, hvað viðkomandi er með mikið efni, mikinn fjölda mynda, myndskeiða, ljósmynda, myndbúta, kvikmynda o.s.frv. Litið er til grófleika efnisins. Litið er til eðlis og alvarleika þeirra brota sem framin eru gegn börnum við framleiðslu efnisins. Og lagt er til að litið verði til afleiðinga sem þessi brot hafa í för með sér fyrir brotaþola í þeim tilvikum þar sem það liggur fyrir, eða hið klassíska mat á því að ætla megi að barn sem verður fyrir tiltekinni reynslu beri þess merki eða sé líklegt til að upplifa andlegar afleiðingar í kjölfar þess. Önnur atriði eru aldur þeirra barna sem brotið er gegn við framleiðslu efnisins, hvort lífi þeirra og heilsu hafi verið ógnað. Þarna er einnig sjónarmið um hversu sársaukafullt, meiðandi eða niðrandi efnið var og þá á einnig að horfa á það til refsiþyngingar ef brotið var skipulagt, þ.e. liður í skipulagðri brotastarfsemi. Hér eru tiltekin atriði sem horfa á til, með hliðsjón af þeim leiðum sem farnar hafa verið í danskri og sænskri refsilöggjöf. En það er líka sagt og fjallað um það í frumvarpinu að vitaskuld sé það engu að síður svo að hér sé alltaf um heildstætt mat að ræða. Við ákvörðun refsingar er það vitaskuld svo að annars vegar er verið að horfa til atvika í tengslum við brotið sjálft, en hins vegar, því til viðbótar, koma sjónarmið er varða sakborning, hagi hans og fyrri feril, hegðun eftir að brot var framið og svo framvegis. Herra forseti. Ég hef farið yfir helstu efnisatriðin í þessu frumvarpi. Það má í sjálfu sér segja að hér sé um einfalt frumvarp að ræða. Lagðar eru til tvær efnisbreytingar sem báðar lúta að refsisjónarmiðum, og lögð er til breyting á orðalagi ákvæðisins til þess að ná með skýrari hætti utan um nýrri birtingarmyndir þessara brota. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég er stolt af þessu frumvarpi. Þetta er mitt fyrsta frumvarp sem ég legg hér fram og ég viðurkenni fúslega að hugmyndin að þessu máli er til komin og fram komin eftir reynslu mína af því að starfa innan ákæruvaldsins og að saksókn kynferðisbrotamála. Ég hef lengi verið hugsi yfir þeim refsiramma og þeim refsipólitísku skilaboðum sem felast í núgildandi löggjöf okkar. Eins og ég sagði í upphafi fjallar þetta mál um veruleika og brotastarfsemi sem við viljum helst ekki vita af. Við viljum vitaskuld ekki að þessi brot eigi sér stað, fyrirfinnist eða séu til. Veruleikinn er hins vegar annar. Það er einlæg von mín að þetta mál fái þá meðferð hér innan þings að það geti orðið að lögum á þessu þingi. Þar held ég að annars vegar vinni með málinu að hér er í sjálfu sér ekki um flókna breytingu að ræða, og hins vegar hefur það vakið með mér bjartsýni að þegar ég fór af stað með það verkefni að leita að meðflutningsmönnum fékk ég mjög jákvæð viðbrögð frá þingmönnum allra stjórnmálaflokka. Þingflokkur Viðreisnar stendur sameinaður að baki þessu máli en meðflutningsmenn koma úr öllum flokkum hér á þingi. Það vekur með mér bjartsýni og ég ætla að hafa þá trú að þetta frumvarp, sem ég held að sé mikilvæg, efnisleg og refsipólitísk breyting, verði hér að lögum í lok þings.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Ásamt mér eru flutningsmenn þessa frumvarps hv. þingmenn Njáll Trausti Friðbertsson, Haraldur Benediktsson, Jón Gunnarsson, Vilhjálmur Árnason, Brynjar Níelsson og Páll Magnússon. Þetta er í annað skipti sem frumvarp þetta er lagt fram. Það kom fyrst fram á síðasta þingi en með því er einstaklingum veitt heimild, með ákveðnum takmörkunum, til að draga frá tekjuskatti kaup á skráðum hlutabréfum og hlutdeildarskírteinum verðbréfa- og hlutabréfasjóðs sem eru skráðir á skipulegan verðbréfamarkað eða fjárfesta eingöngu í skráðum hlutabréfum. Frumvarpið byggist á grunni þágildandi 30. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt, en ákvæðið var fellt brott úr lögunum árið 2002. Þegar lögin voru sett á sínum tíma var miðað við eignarhald á hlutabréfunum í þrjú ár og við það er miðað hér, en fjárhæðir hafa verið framreiknaðar til verðlags 2020. Með frumvarpi þessu er hins vegar eingöngu lagt til að heimilt verði að fjárfesta í hlutabréfum sem tekin hafa verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði eða markaðstorgi fjármálagerninga, þ.e. skráð hlutabréf. Eldri lögin gerðu ráð fyrir því að hægt væri að kaupa í óskráðum hlutabréfum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, en þá þurfti ríkisskattstjóri að staðfesta að hlutabréfin féllu undir þessi skilyrði. Með því að leggja til að eingöngu verði heimilt að fjárfesta í skráðum hlutabréfum er ferlið við skattafsláttinn einfaldað auk þess sem almenningur nýtur lögbundinnar fjárfestaverndar með kaupum á skráðum hlutabréfum. Flutningsmenn telja hins vegar að víkka eigi heimildina út á komandi árum, svo það sé tekið fram. Eins og kemur fram í greinargerðinni eru margvíslegar reglur sem gilda um viðskipti með skráð hlutabréf og hygg ég að best sé að vísa í greinargerðina að öðru leyti í þeim efnum. Þær reglur miða auðvitað fyrst og fremst að því að tryggja fjárfesta og tryggja þeim greiðar upplýsingar o.s.frv., þannig að þeir geti tekið ákvarðanir sínar með upplýstum hætti þegar þeir eiga viðskipti með skráð hlutabréf. Hlutabréfamarkaðurinn er mikilvæg uppspretta fjármagns og gerir fyrirtækjum kleift að afla sér viðbótarfjármagns í formi nýs hlutafjár. Markaðurinn veitir jafnframt skráðum félögum aðhald þar sem þau búa við mikla upplýsingaskyldu sem leiðir að öðru óbreyttu til aukins aga, vandaðra stjórnarhátta, gagnsæis, trúverðugleika, og ekki síst skilvirkni í rekstri. Sagan sýnir að skilvirkur hlutabréfamarkaður er óaðskiljanlegur frá öflugu efnahagslífi og hagvexti þróaðra þjóða. Sterkur markaður þar sem fyrirtæki hafa greiðan aðgang að fjármagni sem nýta má til fjárfestingar og vaxtar er þjóð allri til hagsbóta. Skattafsláttur vegna hlutabréfakaupa, hvort heldur sem er í sjóðum eða stökum hlutabréfum, hvetur til aukins sparnaðar af hálfu heimila ásamt því að búa til meiri dýpt á markaði með fjölgun þátttakenda og því fjármagni sem þeim fylgir. Slík fjölgun getur liðkað fyrir viðskiptum með því að auka seljanleika og þannig dregið úr flökti á markaði ásamt því að auka möguleika fyrirtækja til fjármögnunar. Skattafslátturinn hvetur heimilin til þátttöku í atvinnurekstri og tvinnar því saman hagsmuni þeirra og atvinnulífs, sem leitt getur til meiri meðvitundar meðal almennings um stöðu hagkerfisins og þeirra afleiðinga sem breytingar í rekstrarumhverfi fyrirtækja, t.d. skattbreytingar eða almenn launaþróun, kunna að hafa í för með sér. Við þetta má bæta að afslátturinn hvetur einnig til þess að heimilin nýti sér þær sparnaðarleiðir sem þeim standa til boða, að teknu tilliti til áhættu og ávöxtunar, og nýti sér möguleikann á frekari áhættudreifingu. Við lok árs 2018 var verðbréfaeign heimilanna aðeins um 7,6% af heildareignum og hefur ekki mælst minni frá því að mælingar hófust. Hæst fór hlutfallið í ríflega 14% árið 2007 en féll niður í 8,6% við fjármálahrunið 2008 og hefur í raun ekki náð sér á strik síðan. Verðbréfaeign heimila er ekki aðeins lítil í sögulegum samanburði heldur einnig í norrænum samanburði líkt og sést á mynd sem fylgir með greinargerð þessa frumvarps. Bein eignarhlutdeild einstaklinga í markaðsvirði skráðra hlutabréfa á Íslandi er nú einungis um 4–5% samanborið við 11–17% á árunum 2002–2007. Hin litla beina þátttaka almennings er áhyggjuefni bæði með hliðsjón af hagsmunum einstaklinganna sjálfra sem og íslensks atvinnulífs. Það kemur ekki í sama stað niður að einstaklingar fjárfesti óbeint í hlutabréfum í gegnum lífeyrissjóði og, í takmörkuðum mæli, verðbréfasjóði. Fjármögnunarmöguleikar íslenskra fyrirtækja, ekki síst smárra og meðalstórra fyrirtækja, eru til að mynda vafalaust lakari en ef sparnaður almennings færi eftir fleiri farvegum í fjárfestingar í atvinnulífinu. Lífeyrissjóðir kjósa fyrst og fremst að fjárfesta í stærri fyrirtækjum. Vegna umfangs lífeyrissjóða á markaði og tiltölulega lítillar þátttöku annarra fjárfesta geta fyrirtæki sem eru minni en 10 milljarðar kr. að markaðsvirði átt erfitt uppdráttar á íslenskum hlutabréfamarkaði. Reynslan erlendis sýnir að fyrirtæki af þessari stærðargráðu, undir 10 milljörðum að markaðsvirði, geti verið vel fær um að mæta kröfum hlutabréfamarkaðar og notið mjög góðs af skráningu ef þau búa við réttar aðstæður. Þannig eru til að mynda um 70% félaga á First North markaði Nasdaq á Norðurlöndum minni en 5 milljarðar kr. að markaðsvirði og 87% minni en 10 milljarðar kr. Sjálfsagt ræður nokkru að þátttaka almennra fjárfesta hefur verið mikil á First North markaðnum. Lítil þátttaka almennings á íslenskum hlutabréfamarkaði skapar þá hættu að íslensk fyrirtæki telji hag sínum best borgið utan landsteinanna, sérstaklega smærri vaxtarfyrirtæki sem njóta síður athygli stærstu fjárfesta á íslenskum markaði. Herra forseti. Ég vil að lokum bara ítreka: Við stöndum á ákveðnum tímamótum þegar kemur að endurreisn íslensks atvinnulífs. Við eigum að opna á þann möguleika fyrir íslenskan almenning að taka þátt með beinum hætti í þeirri endurreisn vegna þess að það mun skipta máli fyrir okkur öll hvernig til tekst varðandi lífskjör hér á komandi árum og áratugum. En við eigum líka að hafa í huga að með því að auka möguleika einstaklinga og heimilanna á að taka með beinum hætti þátt í endurreisninni með skattalegum ívilnunum, eins og hér er lagt til, þá eru líkur á því að hér verði til vaxtarfyrirtæki, sprotafyrirtæki, nýsköpunarfyrirtæki, sem geti með skráningu á hlutabréfamarkaði sótt sér áhættufé í reksturinn. Við munum njóta þess öll sameiginlega. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi til efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um flóðavarnir á landi. Það er jú þannig að náttúran, sú dauða, eins og við köllum stundum, lætur ekki að sér hæða, samanber nýliðna jarðskjálfta. Það er þörf á að hafa varann á sér. Þingsályktunartillagan snýst um flóðavarnir vegna þess að hættur á óðaflóðum, skulum við segja, eru allmiklar á Íslandi. Það eru vorleysingar og miklar hlákur, það eru eldgos sem valda flóðum, brostnar jökulstíflur valda flóðum og berghrun getur gert það líka, sérstaklega ofan í vatn, og svo eru sjávarflóð býsna algeng þegar þannig háttar til með storma og lágan loftþrýsting og annað slíkt. Ég mun ekki fjalla um sjávarflóð í þessari þingsályktunartillögu heldur hin landrænu. Flutningsmenn ásamt mér eru Ásmundur Friðriksson, Karl Gauti Hjaltason, Oddný G. Harðardóttir, Vilhjálmur Árnason og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Þingsályktunartillagan hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að skipa starfshóp sem leysi eftirfarandi verkefni er snúa að flóðavörnum á landi, í samvinnu við Landgræðslu ríkisins: 1. Vinni úttekt á ástandi flóðavarna við helstu jökulár landsins og helstu önnur vatnsföll sem valdið geta skaða. 2. Greini stöðu og mikilvægi þeirra flóðavarnaverkefna sem bíða aðgerða hjá Landgræðslunni, bæði stöðu verkefna hjá einkaaðilum sem sækja um styrki og verkefna er vinna þarf að frumkvæði sveitarfélaga, ráðuneyta, Vegagerðarinnar eða Landgræðslunnar. 3. Forgangsraði verkefnum með tilliti þess hve brýn þau eru og með hliðsjón af áhættumati Veðurstofunnar. 4. Leggi fram tillögu að áætlun um aðgerðir, jafnt til viðhalds sem nýframkvæmda, þar sem kostnaðarmat hvers verkefnis kemur fram. Starfshópurinn ljúki störfum og skili skýrslu fyrir lok júní 2021. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en við upphaf 152. löggjafarþings.“ Þannig hljóðar tillagan. Í greinargerð er þess getið að tillagan er lögð fram í þriðja sinn vegna þess að bæði á 149. og 150. löggjafarþingi kom hún fram en var ekki afgreidd. Landgræðslan hefur það hlutverk að meta hvar þörf er á varnaraðgerðum til að draga úr landbroti eða að koma í veg fyrir það, þ.e. jarðvegsrof og gróðureyðingu o.s.frv. Þessar aðgerðir eru fólgnar í ýmiss konar fyrirhleðslum eða gerð varnargarða. Ég ætla ekki að fara nánar út í það. Það er eðli sumra þessara áa eða vatnsfalla að flæmast um farveg sinn, jökulár eru mjög þekkt dæmi þess og dragár gera það líka, þannig að það þarf að reyna að stýra þessum vatnsföllum eins og unnt er. Landgræðslan stundar samstarf við Vegagerðina um varnir gegn niðurbroti gróðurlendis og til varnar samgöngumannvirkjum, svo sem vega og brúa, og geta stofnanirnar skipt með sér kostnaði. Það eru gjarnan gerðir formlegir samningar um ábyrgð, og vil ég bara nefna sem dæmi að við Markarfljót við Eyjafjallajökul eru 40 varnargarðar sem eru 40 km langir samfellt. Þannig að menn sjá að það að hemja eitt jökulfljót er töluvert mikið mál. Vegagerðin sér oft um verkfræðilegan undirbúning, einkum ef verkin eru stór, en Landgræðslunni er líka heimilt að styrkja framkvæmdir við fyrirhleðslur sem eru ætlaðar til þess að vernda mannvirki eða land í eigu einkaaðila. Hámarksupphæð styrkja undanfarin ár hefur verið um 3 milljónir og á hverju ári hafa slíkar umsóknir verið milli 40 og 60. Það hefur ekki verið unnt að verða við nema hluta þeirra beiðna sem berast árlega um margvíslegar aðgerðir. Það er auðvitað reynt að forgangsraða og meta og á ræktarland, hugsanlegar skemmdir, nytjalönd og annað gróðurlendi jafnan að njóta forgangs við röðun verkefna. Meðal stærstu og þýðingarmestu verkefna eru viðhald og viðbætur við flóðavarnir við Markarfljót, Héraðsvötn, Skaftá, Kúðafljót og vatnsföll á Mýrum eystra, ásamt í Hornafirði, Jökulsá á Fjöllum og Jökulsá í Lóni. Það er mikilvægt að minna á að þegar metið er mikilvægi verkefna í flóðavörnum er oft höfð hliðsjón af áhættumati vatnsflóða sem unnið er á Veðurstofu Íslands. Undanfarin 10 ár hefur fjárveiting til landbrots af völdum fallvatna haldist óbreytt í kringum 70–80 milljónir á ári en kostnaður hefur hækkað töluvert. Árið 2010 var unnið að um 45 verkefnum en 2017 voru verkefnin 18. Verkefnin voru 17 talsins 2018 en aðeins 10 árið 2019. Það hefur sínar skýringar sem ég ætla ekki að rekja hér. Þannig hefur orðið til biðlisti með mörgum tugum verkefna og gengið hægt að stytta hann. Ég ætla ekki að fara ofan í miklar tölur en vil bara minna á það að jökulár geta auðveldlega tíu- eða tuttugfaldað rennsli sitt og jökulhlaup geta orðið gríðarlega stór, 50.000–200.000 rúmmetrar á sekúndu eða fimmtán- til sjötugfalt rennsli Ölfusár. Það má líka taka tillit til þess að ýmsar stórar eldstöðvar sýna merki þess að kvika safnast til þeirra; Katla, Bárðarbunga, Öræfajökull, Grímsvötn. Það hafa líka orðið til nýjar aðstæður sem gætu tengst sífreraminnkun, þ.e. sífreri hátt til fjalla er að þiðna, og eins því að jöklar eru að styttast og þynnast. Aðstæður við Svínafellsjökul eru t.d. þannig að þar er hætta á stórfelldu berghlaupi, hruni, niður á Svínafellsjökul og svo fram í lónið sem hefur myndast fyrir framan hann. Það gæti valdið verulegu jökulhlaupi eða vatnshlaupi sem þarf auðvitað að skoða hvort ekki þurfi að verjast með einhverjum mögulegum aðferðum. Það er líka hægt að nefna þau gleðilegu tíðindi að byggður hefur verið viðbótarvarnargarður austan Víkur, milli Víkur og Höfðabrekku, til að auka líkur á því að jökulhlaup vegna eldgoss í Kötlu valdi ekki alvarlegu tjóni í kauptúninu sjálfu. Það eru nokkrar byggðir landsins sem eru í sérstakri hættu vegna flóða í stórám og eiga sína tilvist að einhverju leyti undir varnargörðum sem standast áhlaup. Þar má nefna Landeyjar, Álftaver, Vík, eins og ég nefndi, land við Hvítá í Árnessýslu og Kelduhverfi. Þetta eru allt byggðir við jökulár. Svo þurfa byggðir við dragár á borð við Stóru-Laxá líka á flóðavörnum að halda. Loftslagsbreytingar undanfarinna ára og reynsla af skyndilegum vatnavöxtum vegna aukinnar skammtímaúrkomu valda áhyggjum samhliða skorti á fé til viðhalds og endurnýjunar flóðavarna allvíða um land, í a.m.k. áratug eða enn lengur. Herra forseti. Það er einfaldlega þannig að varnir gegn náttúruvá eru ákaflega mikilvægur samfélagsþáttur á Íslandi vegna þess hvernig náttúrufarið er. Það er þess vegna sem við leggjum fram þessa þingsályktunartillögu og vonum að hún nái alla leið til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og fái þar áframhaldandi brautargengi. Þar með hef ég lokið kynningu á þessari tillögu til þingsályktunar um flóðavarnir á landi.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu mína um endurskoðun á lagaumhverfi fyrir smávirkjanir. Þessi þingsályktunartillaga er endurflutt frá síðasta þingi. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þórunn Egilsdóttir. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir sem gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda umsóknarferli í tengslum við þær. Endurskoðun verði lokið og tillaga um aðgerðaáætlun kynnt Alþingi eigi síðar en í lok árs 2021.“ Í greinargerð segir að þingsályktunartillaga þessi hafi verið lögð fram á 150. löggjafarþingi og er nú endurflutt nær óbreytt. Með tillögunni er lagt til að Alþingi feli umhverfis- og auðlindaráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir sem gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda regluverkið og umsóknarferli í tengslum við þær. Tillagan er því í samræmi við stjórnarsáttmála þar sem kemur fram að átak verði gert í einföldun regluverks í þágu atvinnulífs og almennings. Smávirkjanir, þ.e. virkjanir með uppsett rafafl 200 kW til 10 MW, eru tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Framkvæmdum er í 1. viðauka við lögin skipt í flokka A, B og C með hliðsjón af því mati sem skal fara fram. Framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A skulu ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum, samkvæmt 5. gr. laganna. Hins vegar skulu, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna, framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki B og flokki C í fyrrgreindum 1. viðauka við lögin háðar mati á umhverfisáhrifum ef sýnt er að þeim geti fylgt umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar framkvæmdanna. Smávirkjanir geta fallið undir flokk B, þ.e. uppsett rafafl 0,2–10 MW, eða flokk C, undir 0,2 MW. Skipulagsstofnun tekur ákvörðun um hvort virkjanir í flokki B skuli háðar fullu mati á umhverfisáhrifum og framkvæmdaraðila ber því að senda inn greinargerð um fyrirhugaða framkvæmd til stofnunarinnar sem sker úr um það. Skipulagsmál virkjana í flokki C heyra undir viðkomandi sveitarfélag. Framkvæmdir í flokki C kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og er því metið í hverju tilviki hvort gera þurfi mat á umhverfisáhrifum. Í 2. viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum eru tilgreindar fjölmargar viðmiðanir sem líta ber til við mat á framkvæmdum í flokki B og flokki C, samanber skilgreiningar í 1. viðauka. Áhrif framkvæmdar ber t.d. að skoða með tilliti til umfangs umhverfisáhrifa, þ.e. stærðar svæðis eða fjölda fólks sem mun líklega verða fyrir áhrifum af framkvæmdinni. Einnig eru taldir þættir eins og fjölbreytileiki áhrifa, óafturkræf áhrif og samlegðaráhrif með áhrifum annarra framkvæmda. Þær kröfur sem gerðar eru til smávirkjana sem falla í flokk C eru íþyngjandi fyrir t.d. bændur sem vilja virkja bæjarlækinn. Því er vert að athuga hvort ekki þyrfti að hækka viðmiðun flokksins og einfalda þannig leyfisveitingaferlið. Í dag er ferlið þannig að hinn venjulegi bóndi hefur ekki bolmagn í að klára það vegna kostnaðar og flækjustigs. Reynslan sýnir að kröfur leyfisveitenda vegna framkvæmda í flokki B og flokki C hafa þróast í átt að fullu umhverfismati. Ferlið við leyfisveitingar fyrir smávirkjanir er því kostnaðarsamt, þungt og tímafrekt og ekki í samræmi við framkvæmdir að sama umfangi í öðrum geirum, eins og t.d. í landbúnaði og ferðaþjónustu. Það getur tekið tvö til þrjú ár að fá leyfi til að byggja litla eða meðalstóra virkjun. Lánastofnanir veita sjaldnast lán fyrr en fyrirhuguð virkjun er komin með öll tilskilin leyfi. Undirbúningskostnaður er því oft mjög stór hindrun fyrir framkvæmdaraðilann. Dæmi eru um að einstaklingar hafi lagt út í háan kostnað til að afla leyfa fyrir smávirkjanir áður en niðurstaða liggur fyrir um hvort leyfi fáist fyrir framkvæmdinni. Bændur sem vilja byggja litla virkjun heima á bænum þurfa því að uppfylla sömu skilyrði og um stórvirkjun væri að ræða með tilheyrandi kostnaði. Smávirkjanir eru t.d. settar undir sama hatt og stórar virkjanir þegar kemur að kröfum um öryggisstjórnunarkerfi sem þýðir að þær bera hlutfallslega hærri kostnað af þeim. Auk þess rennur sá ábati sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu, með því að létta af því álagi vegna lækkaðrar úttektar frá Landsneti, að mestu til dreifiveitna og Landsnets. Reglugerð um framkvæmd raforkulaga, nr. 1040/2005, segir m.a. til um skiptingu þess ábata sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu og er ljóst að endurskoða þarf reglugerðina með tilliti til smávirkjananna. Smávirkjanir eru umhverfisvænir orkugjafar þar sem þær að stuðla að minni útblæstri óæskilegra efna sem hafa áhrif á hitastig jarðar. Mannvirki og náttúrurask eru oft að fullu afturkræfar framkvæmdir. Þá er ekki verið að sökkva stórum landsvæðum undir lón eins og með stórvirkjunum. Smávirkjanir tengjast raforkukerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig þær flutningsleiðir. Með þeim er því verið er að nýta, styrkja og bæta rekstur þess raforkukerfis sem nú þegar hefur verið byggt upp af samfélaginu. Orkustofnun hóf í lok árs 2016 smávirkjanaverkefni með það að markmiði að efla raforkuframleiðslu úti á landi og auka þannig orkuöryggi. Með smávirkjunum er hægt að styrkja raforkuframleiðslu í einstökum landshlutum og byggja upp smærri atvinnustarfsemi á þeim svæðum. Stofnunin birti nýlega sjö skýrslur um möguleika á smærri vatnsaflsvirkjunum víða um land. Í skýrslunni Smávirkjanir, hugmyndir að smávirkjunum á grundvelli gagna frá Veðurstofu Íslands árið 2018 kemur fram að hugmyndin að smávirkjanaverkefninu megi rekja til alvarlegrar stöðu í raforkuöryggismálum. Lítið sé um álitlega virkjunarkosti í þriðja áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar og endurbætur á flutningskerfi raforku á milli landshluta hafi gengið erfiðlega. Uppbygging smávirkjana sé því mikilvæg til að halda í við aukna eftirspurn eftir rafmagni vegna fólksfjölgunar á Íslandi og geti verið liður í að anna eftirspurn eftir aukinni raforku á allra næstu árum. Smávirkjanir séu ekki síst mikilvægar út frá byggðasjónarmiði, sérstaklega á þeim svæðum þar sem flutningskerfið ræður ekki við frekari uppbyggingu á atvinnustarfsemi. Ávinningurinn af uppsetningu þeirra skilar sér í auknum tekjustraumi til landeigenda/bænda og sveitarfélaga og styrkir með því grundvöllinn fyrir búsetu víða um land. Með því að auðvelda ferlið við uppbyggingu smávirkjana er einnig verið að vinna í samræmi við Stefnumótandi byggðaáætlun 2018–2024 sem Alþingi samþykkti sem þingsályktun vorið 2018. Eitt verkefnismarkmiða aðgerðaáætlunar byggðaáætlunarinnar er samkvæmt kafla B.3 eftirfarandi: „Að kanna og styðja möguleika á aukinni raforkuframleiðslu á landsbyggðinni með smávirkjunum og efla þar með orkuöryggi á landsvísu.“ Norðmenn hafa náð góðum árangri á sviði smávirkjana en þar hefur ein stofnun, skammstöfuð NVE, umsjón með leyfisveitingum. NVE hefur kortlagt mögulega virkjunarkosti en norsk stjórnvöld lögðu til fjármagn, svo að hægt væri að kortleggja alla virkjunarkosti í vatnsafli og nota reiknilíkön svipuð þeim sem Vatnaskil og Veðurstofan hafa yfir að ráða hér á landi til að spá fyrir um rennsli í vatnsföllum. Fyrirtæki hafa sprottið upp sem taka að sér að sjá um undirbúning fyrir byggingu virkjunar, fjármögnun, hönnun og leyfi og gera langtímasamninga við bændur um tekjur af virkjununum. Í skýrslu Orkustofnunar um smávirkjanir í Noregi, sem gefin var út í ágúst síðastliðnum, kemur fram að NVE setur almenn skilyrði fyrir leyfunum, t.d. um lágmarksvatnsmagn á yfirfalli. Einnig eru settar fram skilgreiningar um hæsta og lægsta yfirborð á inntakslónum og hvar staðsetja skal laxastiga. Jafnframt er skilgreint hvernig staðið skal að því að stöðva virkjun og síðan keyra upp aftur. Allar upplýsingar um leyfin eru opinberar og ekki má byrja að byggja fyrr en NVE hefur veitt leyfi fyrir framkvæmdinni. Virðulegi forseti. Líkt og rakið hefur verið hér að framan er ferlið frá hugmynd að smávirkjun til tengingar við raforkukerfið kostnaðarsamt og tímafrekt. Flutningsmenn telja því mikilvægt að fram fari endurskoðun á lögum og regluverki í tengslum við leyfisveitingar til uppbyggingar smávirkjana og benda á að t.d. mætti horfa til Noregs í því sambandi. Smávirkjunum, sem skilgreindar eru sem 10 MW, hefur fjölgað mikið á undanförnum árum og kostir þeirra eru margir. Þarna flæðir umhverfisvæn orka og bæði mannvirki og náttúrurask eru oft að fullu afturkræfar framkvæmdir. Smávirkjanir tengjast kerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig þær flutningsleiðir auk þess sem þær lækka flutningstap raforku og lækka rekstrarkostnað dreifiveitna. Stefna núverandi stjórnvalda er að styrkja byggð í öllu landinu, jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Þar undir fellur þetta verkefni og stuðlar að aukinni jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli og þéttbýli. Virkjunarkostir fyrir smávirkjanir hér á landi eru margir, sérstaklega á Vestfjörðum, Norðurlandi og fyrir austan, eða nánast alls staðar þar sem styrkja þarf dreifikerfið. En skipulags- og leyfismál smávirkjana eru flókin og reglugerðir íþyngjandi. Því er ferlið langt og kostnaðarsamt og þarf að einfalda. Smávirkjanir styrkja dreifikerfið og þetta getur lækkað kostnað og því mikilvægt að einfalda leyfis- og skipulagsmál smávirkjana. Við þurfum að sjá ljósið í því að virkja bæjarlækinn. Ég get kannski nefnt dæmi um kosti smávirkjana. Vestur á fjörðum eru nokkrar smávirkjanir, sem ekki ná 500 kW hver, í Önundarfirði. Nú var verið að tengja þær þannig að þær geti styrkt dreifikerfið og raforkuöryggi á svæðinu þegar stóru línurnar detta út. Þær eru virkjaðar inn á kerfið og halda raforku í stað þess að það þurfi að keyra varaafl með olíu. Ég vonast til að þessi tillaga fari til atvinnuveganefndar og fái þar umfjöllun og kallaðir verði til umsagnaraðilar og fleiri að borðinu við vinnslu þessa máls. - Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Litlar virkjanir eiga sér langa sögu á Íslandi, við þekkjum þær allt frá því snemma á síðustu öld og allt gott um það að segja. En þetta orð eða hugtak, smávirkjanir, er ósköp misvísandi. Eins og hv. þingmaður fór yfir gildir það fyrir allt upp í 5–10 MW virkjanir, sem eru auðvitað engar smávirkjanir. Mjólkárvirkjun er 8 MW og gamla Elliðaárvirkjunin er 3,2, Ljósafossvirkjun er 14. Þetta eru allt tiltölulega stór mannvirki þannig að auðvitað væri betra að kalla þær, þessar sem ég er að tala um, bara meðalvirkjanir. Þegar ég les í gegnum greinargerðina og hlusta á hv. þingmann þá sýnist mér tillagan eiga fyrst og fremst við C-flokkinn í umhverfismatinu, sem eru 200 kW virkjanir, þ.e. 0,2 MW eða minni. Þegar maður les í gegnum tillöguna sjálfa þá er bara talað um smávirkjanir án þess að segja að átt sé við C-flokkinn. Ég spyr: Er það ekki meiningin að hv. þingmenn sem flytja þessa tillögu eigi fyrst og fremst við þennan minnsta flokk af smávirkjunum? Þær eru hinar raunverulegu smávirkjanir fyrir mér. Hitt vildi ég, eins og ég segi, kalla einhverju allt öðru nafni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið. Smávirkjanir eru skilgreindar undir 10 MW og eins og hér segir er ráðherra falið að endurskoða lög og reglugerðir. Í þessari tillögu er ekkert um það og ekkert mat lagt á þessar mismunandi stærðir, hvort við erum að tala um virkjanir undir 200 kW eða hvort endirinn verði sá, ef farið verður út í þetta, að kerfið verði einfaldara fyrir virkjanir sem eru 200 kW eða undir 500. Það er ekki talað um það heldur þessa skilgreiningu á smávirkjunum. Við erum ekki að leggja mat á það hvort ferlið þurfi að vera einfaldara fyrir þessar, hvort við þurfum mismikla einföldun, ég held að það þurfi bara að einfalda allt kerfið. En ég er alveg sammála því að auðvitað ætti það að vera einfaldast í flokki C, undir 200 kW. En við erum bara með þessa skilgreiningu og tökum þetta ekki fyrir í þessari tillögu.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þá hef ég eitthvað misskilið þetta. Einhvern veginn stóð ég í þeirri trú, eftir að hafa lesið greinargerðina, að þetta ætti fyrst og fremst við þennan minnsta flokk, þegar kemur að smærri virkjunum, við skulum segja yfir 1 MW og upp í 5–10. Ég held að eflaust megi einfalda þetta eitthvað, en þetta eru svo ólík mannvirki að það þarf að fara gætilega í einföldun á því regluverki. Við erum nokkrir þingmenn að íhuga að leggja fram frumvarp þar sem er skylda til umhverfismats, t.d. á öllum virkjunum sem eru á milli 1 og 10 MW. En ég þakka fyrir þetta svar. Þá er þingsályktunartillagan sjálf orðuð hér eins og hv. þingmenn ætla sér en misskilningur minn að hér væri fyrst og fremst verið að vísa til hinna allra minnstu virkjana. Það er gott að það komi fram, fyrir mig alla vega.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan eru smávirkjanir skilgreindar sem 10 MW og minni. Í greinargerðinni segir líka að við hverja framkvæmd, við hverja virkjun, sé metið hversu mikil vinnan er og hvort jafnvel verði farið í umhverfismat. Mér skilst að þessar stærri virkjanir, sem gætu kannski talist 500 kW og stærri, upp í 10 MW, hafi farið að fullu í umhverfismat. Vinnan við 200 kW virkjun er ekki sú sama og við stærri virkjun. Það fer alveg eftir því hversu mikil áhrif Skipulagsstofnun telur að virkjunin hafi og ég held að það verði ekkert dregið úr því. Kannski er ekki mikill vilji til þess. En það að einfalda kerfið þarf ekkert endilega að þýða að verið sé að ráðast í hvað sem er, hvar sem er. Ég held að það sé útgangspunkturinn. Það er mikilvægt að endurskoða þetta og horfa þá líka til Noregs, hvað Norðmenn eru að gera. Þeim virðist takast vel upp þannig að við getum kannski tekið upp eitthvað eftir þeim og gert eitthvað betur. En alla vega þyrfti að skoða ferlið með þeim gleraugum.