Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í umr. þeim, sem fóru fram hér alveg nýlega, um frv. til laga um ráðstafanir vegna gengisbreytingarinnar, lét hæstv. sjútvmrh. þess getið, að það starfaði sérstök nefnd að því að athuga, hvort veita ætti íslenzkum togurum aukin réttindi til að veiða innan fiskveiðilandhelginnar. Hæstv. ráðh. var spurður um það í umr., hvernig þessi nefnd væri skipuð, hvaða félög eða aðilar ættu fulltrúa í henni og hverjir í henni væru. En ég varð ekki var við, að hæstv. ráðh. svaraði þessu. Mun það hafa fallið niður, því að það var margt annað, sem rætt var í sambandi við það mál. Mig langaði því til að spyrja hæstv. sjútvmrh. um þetta núna. Vill hann ekki gefa upplýsingar um, hverjir eru í þessari nefnd og frá hvaða félagssamtökum?



Herra forseti. Eins og hv. 1. þm. Austf. hlýtur að muna, var fundartíma lokið, þegar hann bar fram þessa fsp., og ég gat ekki svarað þá þegar, vegna þess að fundartíminn leyfði þá ekki frekari umræður. Um kvöldið var fundinum slitið, áður en ég komst á hann, - umr. urðu þá ekki lengri en það. En mér er ánægja að því að gefa þessar upplýsingar. Formaður þessarar nefndar er fiskimálastjóri, Davíð Ólafsson, og í henni eru með honum einn fulltrúi frá togaraeigendum, sem ég ætla að sé Vilhjálmur Árnason fyrrv. togaraskipstjóri, og einn fulltrúi frá L.Í.Ú. eða fulltrúi bátaeigenda, sem ég ætla að muni vera Tómas Þorvaldsson frá Grindavík.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar. Ég vil í þessu sambandi ítreka þá bendingu, sem líka kom fram áður í umr., hvort hann sæi sér ekki fært að stækka þessa nefnd verulega og þá t.d. þannig, að tilnefndir yrðu í nefndina fulltrúar frá deildum Fiskifélagsins úti um land, eins og gert var 1958, þegar hliðstætt mál var til athugunar, og þá e.t.v. einhverjum fleiri fulltrúum bætt við annars staðar frá. En fyrst og fremst finnst mér eðlilegt, að fulltrúar frá samtökum víðs vegar um landið fái að segja sínar skoðanir á þessu máli eins og 1958. Enn fremur vil ég beina því til hæstv. ráðh. að bæta í þessa nefnd fulltrúum frá þingflokkunum öllum eða skipa sérstaka nefnd með fulltrúum frá þingflokkunum til að vera stjórninni til ráðuneytis um þetta vandamál, eins og gert var, þegar landhelgismálið sjálft var til meðferðar 1958. Þessu vildi ég beina til hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Um aldir sóttu ýmsar erlendar þjóðir til handfærafiskveiða á Íslandsmið. Um langan aldur stóðu þar fremstir í fylkingu Frakkar, Danir og Færeyingar. Standa hér á landi enn all mörg ummerki sem tákn þess tíma, einkum þó frá því er Frakkar stunduðu þær veiðar hér í stórum stíl. Eftir því, sem útgerðin tók tæknina meira í sína þjónustu, samfara breyttri fiskveiðilöggjöf Íslendinga, fór þeim mjög fækkandi, sem sendu skip sín til handfæraveiða á Íslandsmið. Þó héldu Færeyingar þessum ferðum sínum til Íslands með handfæri áfram og halda enn. Eiga þeir enn allmörg skip, sem henta bezt til slíkra veiða, en flest eru þau af eldri tegund, og fer þeim þó árlega fækkandi. Er því aðeins hér um tímaspursmál að ræða og eigi langt þar til sá floti er allur úr sér genginn og ófær til langferða yfir úfin höf. Handfæraveiðar hafa enn verulega þýðingu fyrir lífsafkomu Færeyinga. eða svo lengi sem þeir hafa ekki að öllu leyti skipt yfir til nýrri veiðiaðferða, en sjávarútvegur er, sem kunnugt er, höfuðatvinnuvegur þeirra. Þetta viðurkenndu Íslendingar, er þeir veittu Færeyingum sérstaka heimild til handfæraveiða innan hinnar fornu lögsögu, en heimild þessi féll úr gildi í árslok 1947. Nú, þegar fiskveiðilögsagan hefur verið flutt úr 3 sjómílum í 12 mílur, er þrengt mjög að þessum höfuðatvinnuvegi fámennrar og fátækrar þjóðar, sem allt líf sitt á undir því að afla sér bjargar úr djúpum hafsins. Það kom því engum á óvart, er danska ríkisstj. fór þess á leit á s.l. sumri, að teknar yrðu upp viðræður við íslenzku ríkisstj. um réttindi Færeyinga til handfæraveiða innan lögsögu Íslands. Hófust um þetta mál samræður á milli þessara aðila í júlímánuði s.1., sem lauk með því samkomulagi, sem birt er hér með till. sem fskj. á þskj. 69. Með því að mál þetta hefur eigi verið tekið til meðferðar fyrr á þessu þingi, er nú stendur yfir, þykir rétt að gera hér nokkra grein fyrir því, sem felst í þessu samkomulagi. Það er þá fyrst, að skipum, sem skrásett eru í Færeyjum, es heimilt að stunda handfæraveiðar innan fiskveiðilögsögu Íslands á svæðum beim og árstímum, sem íslenzkum skipum er heimilt að veiða með botnvörpu eða flotvörpu samkv. 1. gr. reglugerðar nr. 87 frá 29, ágúst 1958 og reglugerð nr. 4 frá 11. marz 1961. Í öðru lagi: skipum, sem skrásett eru í Færeyjum, er auk þess heimilt að stunda handfæraveiðar á svæðinu milli 4 og 8 mílna innan fiskveiðilögsögu Íslands við Kolbeinsey. Samkomulagi þessu getur hvor aðili um sig sagt upp með 6 mánaða fyrirvara. Þetta er innihald samningsins allt og ekkert annað um það að segja. Áður en gengið var frá þessu samkomulagi, hafði ríkisstj. borið málið undir utanrmn. Var það tekið fyrir á fundi í nefndinni hinn 25. júlí s.l. Meiri hluti nefndarinnar, Gísli Jónsson, Jóhann Hafstein, Birgir Kjaran og Emil Jónsson, vildi heimila ríkisstj. að undirrita þá þegar samkomulagið, eins og það er skráð á fskj., sem ég þegar hef lýst. En minni hlutinn, Hermann Jónasson og Finnbogi R. Valdimarsson, var því andvígur og taldi, að fresta bæri undirskrift samningsins, þar til Alþingi fengi tækifæri til þess að ræða málið. Bar þó eigi að skilja þessa afstöðu þannig, að þeir væru efnislega á móti því, að Færeyingum yrði leyft að veiða á handfæri á þessum slóðum innan lögsögunnar og á þeim tímum, sem fram er tekið í samkomulaginu. Þórarinn Þórarinsson var eigi mættur á fundinum né heldur varamaður hans. Þótt málið hafi þannig áður verið borið undir utanrmn., þótti rétt að vísa því á ný til hennar, er það nú lá fyrir Alþingi til afgreiðslu. Hefur nefndin tekið málið fyrir á ný og rætt það og leggur einróma til, að þáltill. á þskj. 69 verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt þremur þm. Alþb. till. til þál. þess efnis, að Alþingi kjósi 6 manna mþn. til þess að athuga, á hvern hátt verði með mestum árangri unnið að því að koma á átta stunda vinnudegi verkafólks. Skal nefndin, ef kosin verður, framkvæma athugun á lengd vinnutíma verkafólks, eins og hann er nú, og á áhrifum hans á heilsufar, vinnuþrek og afköst og á hag atvinnurekstrar og gera tillögur á grundvelli þessara athugana: Í fyrsta lagi um lögfestingu 8 stunda vinnudags í þeim starfsgreinum, sem fært þykir, í öðru lagi um almennar breytingar á gildandi lagaákvæðum um hvíldartíma verkafólks og í þriðja lagi leiðbeinandi tillögur um hugsanlegar breytingar á vinnutilhögun og rekstrarfyrirkomulagi, sem líklegar þættu og æskilegar sem samningsgrundvöllur milli stéttarfélaga og atvinnurekenda um styttingu vinnudags án skerðingar á heildarlaunum. Með þessari till. er gripið á margþættu máli, sem sjálfsagt geta verið skiptar skoðanir um í ýmsum atriðum. En þó hygg ég, að allir ættu að geta orðið sammála um það, að hóflegur vinnudagur sé æskilegur, a.m.k. ef finnanlegar eru leiðir til þess að koma honum á, án þess að þjóðfélagið í heild biði efnahagslegan skaða af eða án þess að atvinnurekstur lamist að nokkru og án þess að laun þau, sem verkafólk ber úr býtum, þurfi að skerðast. í öðru lagi ættu allir að geta orðið sammála um það, að nokkrar skyldur hvíli á löggjafarvaldinu í því efni að tryggja þeim, sem selja vinnu sína, visst lágmark hvíldar og hindra ofþjökun þeirra, enda hafa þær skyldur fyrir löngu verið viðurkenndar í raun, svo sem með vökulögunum, lögum um lágmarkshvíldartíma verkamanna og með orlofslöggjöfinni, og fleira mætti þar raunar tilgreina. Sú till., sem hér er flutt, byggist fyrst og fremst á þessum tveim mikilsverðu málsatriðum. Það er skoðun okkar flm., að brýn nauðsyn sé á því orðin að athuga svo vel sem verða má, hvort sá langi vinnudagur, sem íslenzkt verkafólk býr nú almennt við, sé ekki a.m.k. oft og tíðum skaðlegur bæði atvinnulífinu og þjóðfélaginu í heild í efnahagslegu tilliti, jafnframt því sem hann að sjálfsögðu bæði skerðir og skemmir möguleika mikils hluta þjóðarinnar til menningarlegra lifnaðarhátta. Ef þær athuganir, sem till. okkar gerir ráð fyrir, leiddu til slíkrar sameiginlegrar niðurstöðu, virðist einsætt, að löggjafarvaldinu beri að fjalla um þessi mál, og kæmi þá hvort tveggja til greina: bein afskipti í formi lagasetningar og einnig aðstoð við hagsmunasamtök verkafólks og atvinnurekenda við að leysa þann vanda, sem um er að ræða. Í till. okkar er miðað við það sem takmark að koma á 8 stunda vinnudegi verkafólks, og verður ekki sagt, að það mark sé hærra en efni standa til, þegar litið er til samanburðar við aðrar þjóðir. Það mun sannast mála, að 8 stunda vinnudagur er nú viðurkenndur í öllum menningarlöndum sem hámark hins hæfilega, og víða er almennur vinnudagur mun styttri og þá sérstaklega í hinum þróaðri iðnaðarlöndum, bæði í austri og vestri. Verkalýðshreyfing allra landa stefnir nú að því með baráttu sinni og telur það eitt af sínum höfuðverkefnum að fá vinnudag styttan enn meira, og mjög víða t.d. í VesturEvrópu er 40-44 stunda vinnuvika orðin að dagskrár- og baráttumáli vinnustéttanna, þar sem hún hefur ekki þegar komizt á. Í sósíalísku löndunum er markvisst stefnt að styttingu vinnudags og þjóðhagsáætlanir byggðar á öruggri þróun í þá átt. En meðan vaxandi tækni og þar af leiðandi vaxandi framleiðslugeta hefur eflt verkalýðshreyfingu viðast um heim til þess að gera 8 stundir að staðreynd og sækja fram til nýrra markmiða í þeim efnum, hefur farið svo, að hér á landi hefur siður en svo horft til réttrar áttar nú síðustu áratugina og þó sjaldan verr en nú. 8 stunda vinnudagur er að vísu viðurkenndur í orði, þannig að almennir kjarasamningar stéttarfélaga eru miðaðir við hann og í einstöku starfsgreinum jafnvel við styttri vinnudag. En þetta er aðeins í orði, a.m.k. þegar eftirspurn er svo mikil eftir vinnuafli, að ekki er um verulegt atvinnuleysi að ræða. Allt bendir til þess, m.a. skattaframtöl, að á síðustu árum sé meðalvinnutími verkamanna, iðnlærðra sem óiðnlærðra, um eða yfir 10 eða 11 stundir á dag að meðaltali. Og þegar þess er svo gætt, að allvíða er ekki um mikla yfirvinnu að ræða og jafnvel árstíðabundið atvinnuleysi sums staðar, þá sést glöggt, að hjá mjög mörgum er vinnudagurinn svo langur, að ekkert hóf er á og að ekki er sambærilegt við vinnuhætti meðal neinna annarra menningarþjóða. Fyrir verkafólkið, sem býr við þennan langa vinnudag, verða afleiðingar hans margvíslegar og allar til tjóns að mínu viti, - og til slíks tjóns, sem verður ekki bætt með neinum öðrum hætti en með því að skara fyrir rætur meinsins. Að sjálfsögðu eru það tekjurnar af yfirvinnunni, sem freista verkamanna til þess að láta undan ásókn atvinnurekenda eftir vinnuafli þeirra á eðlilegum hvíldartíma, og fyrir mörgum er þó látlaus yfirvinna hrein nauðung, sem menn verða að sæta, ef þeir eiga að halda atvinnu sinni. Allir verða að fylgjast með, hvað sem líður aldri, heilsu og líkamsþreki. Hinn fjárhagslegi hagnaður fyrir verkafólkið er þó vafalaust að langmestu leyti blekking, ef allt er tekið með í reikninginn, og kemur þar margt til. Í fyrsta lagi er auðsætt, að mikil yfirvinna, sem atvinnurekendur greiða hærra verð fyrir en aðra vinnu, rýrir möguleika þeirra til þess að greiða lífvænleg laun fyrir hóflegan vinnutíma og skapar þannig aukna tregðu atvinnurekenda til þess að mæta kröfum. í þá átt. Afköst fara að sjálfsögðu minnkandi miðað við vinnutímaeiningu við lengri vinnudag, og það verkar enn sem hvatning til þess að halda launum niðri. Miklu algengara er það áreiðanlega en menn almennt gera sér grein fyrir, að menn bíði varanlegt heilsutjón og stytti starfsævi sína stórkostlega með því að ganga fram af sér við vinnu. Einnig þar er því um hreint fjárhagsatriði að ræða, þótt ekki séu tekin til greina þau mannlegu verðmæti, sem fara forgörðum. Það er naumast tilviljun, að meðalaldur dagvinnumanna mun vera styttri en flestra annarra starfsstétta. En mikilvægari en allt það, sem beint verður til fjár metið, er þó sú staðreynd, að þeir, sem búa við óhóflega langan vinnudag, neyðast til þess að afsala sér eðlilegri og nauðsynlegri þátttöku í menningar- og félagslífi, jafnvel að verulegu leyti eðlilegu fjölskyldulífi. Þeir verða að gefa stritinu einu allt starfsþrek sitt og nær allan sinn tíma, sem þeir þarfnast ekki til svefns, og er þó oft og iðulega einnig á þann tíma gengið, jafnvel mánuðum og árum saman. Þess eru jafnvel dæmi, að börn innan fermingaraldurs eru látin vinna meiri hluta sólarhringsins við erfiðisvinnu samfellt í heilar vertíðir, og má þá nærri fara um þá tillitssemi, sem synd er þeim, sem fullþroska eru, varðandi vinnutímann. Ég held, að tæpast geti teikið vafi á, að óhæfilega langur vinnudagur sé mönnum jafnháskalegur bæði andlega og líkamlega, vil ég segja, sem hæfileg vinna er hverjum manni uppspretta hreysti og hamingju, ef rétt er á haldið. 11–16 stunda vinnudagur var e.t.v. ill nauðsyn, meðan við urðum að sveitast blóðinu við að erja landið og afla sjávarfanga með litlu fullkomnari tækjum en forfeður okkar höfðu notazt við aftur í aldir, en hann ætti að vera jafnfráleitur á okkar dögum og framleiðslutæki þeirra tíma. Það kann að vera skoðun einhverra, að efnaleg afkoma þjóðarinnar í heild sé enn mjög háð því, að okkar verkafólk vinni lengri tíma á degi hverjum en starfsbræður þess í öðrum löndum, og ekki verður fyrir það synjað, að í sérstökum tilvikum, svo sem miklum aflahrotum, geti mikil verðmæti verið í húfi, ef ekki er lögð nótt við dag við að bjarga sjávarafla frá skemmdum. En þetta haggar ekki þeirri vissu, að sé langvarandi ofreynsla lögð á menn, lætur vinnuþrekið á sjá. Áhugi og starfsgleði slævist og afköst minnka stórkostlega. Það eru því meira en sterkar líkur fyrir því, að sjaldnast svari heildarafköst og verðmætasköpun til lengdar vinnutímans og reynist jafnvel í heild minni en við hæfilegan vinnudag, þrátt fyrir þær fórnir í mannlegum verðmætum, sem færðar eru, og þær renni því ekki neinum stoðum undir bætta afkomu. Eins og við flm. vikjum nánar að í grg. með þáltill. okkar, berast því böndin að þeirri niðurstöðu, að hinn langi vinnudagur íslenzks verkafólks sé í raun réttri ekki hagkvæmur atvinnulífi okkar, þegar á allt er litið, og þá ekki heldur þjóðfélaginu í heild sinni og enn sízt verkafólkinu sjálfu. Það virðist því fullkomlega ómaksins vert að kanna það til þeirrar hlítar, sem unnt er, hvort þessir aðilar allir geta ekki fundið sameiginlegan grundvöll til þess að vinna á að úrbótum á því ástandi, sem nú ríkir í þessum efnum og ég tel að sé til stórrar vansæmdar fyrir þjóðina alla, en tillaga okkar gengur einmitt í þá átt. Það getur tæpast verið tilviljum einskær, að t.d. þær þjóðir, sem búa við líkust atvinnuskilyrði og við, ekki síður en aðrar, hafa fyrir löngu bætt sína vinnumenningu í miklu ríkara mæli en við, þótt þær hafi ekki yfirleitt yfir meiri tækni að ráða, og að þar hefur mótazt jafnt hjá atvinnurekendum sem verkafólki fordæming á þeirri lausn til að nýta framleiðslutækin að lengja almennan vinnudag, hvort sem um er að ræða í bráð eða lengd. Við hljótum einnig á næstu tímum að leita til þess annarra og hagkvæmari leiða, ef við kjósum ekki að verða til frambúðar að eins konar heimsviðundri að þessu leyti. Þar hljóta fyrst og fremst að koma til greina baat skipulag vinnubragða og atvinnurekstrar yfirleitt, bæði rekstrarfyrirkomulag og skipulögð nýting þess vinnuafls, sem við höfum yfir að ráða. Því fer að vísu fjarri, að við flm. þessarar till. teljum, að kosning slíkrar nefadar til að framkvæma þær athuganir, sem till. okkar gerir ráð fyrir, og til þess að gera till. til úrbóta, sé einhver allsherjarlausn á því vandamáli, sem hér er um að ræða. En hitt er von okkar, að hún geti orðið til verulegs gagns og stuðlað að því, að hagsmunasamtök verkafólks og atvinnurekenda verði færari eftir en áður til að ná samkomulagi um raunhæfar aðgerðir í þá átt að skapa hér á landi vinnumenningu, sem verði sambærileg við það, sem gerist með öðrum menningarþjóðum. Ég læt svo að lokum í ljós þá von, að þessi till. hljóti stuðning bæði atvinnurekenda og samtaka verkafólks, ef eftir áliti þeirra yrði leitað, og hljóti skjóta og góða afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Ég vil leyfa mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þó að ég ætli ekki að mæla með samþykkt þessarar þáltill., eins og hún liggur hér fyrir, þá tel ég þó, að í henni séu ýmis atriði, sem vel séu þess verð, að þau séu rædd nokkru nánar. Á ég þar helzt við þá ábendingu um að koma á samstarfi milli launþega eða verkafólks og atvinnurekenda um bætt vinnuskilyrði og breyttar aðferðir til þess að ná betri launagreiðslum til handa verkamönnum fyrir þeirra störf. Ég tel mjög æskilegt, ef það væri hægt að koma hér á lögbundnum 8 stunda vinnudegi, ef afkoma atvinnuveganna væri á þann hátt, að hún leyfði slíkt. En í því sambandi er vissulega margt að athuga. Ég held, að það sé ekki ofsagt, þó að því sé haldið fram, að Íslendingar almenat og þar með launastéttirnar að sjálfsögðu einnig búi að mörgu leyti við betri skilyrði en almennt gerist í nágrannalöndum okkar og hjá þeim þjóðum, sem við helzt miðum okkar aðstæður við. Húsnæði almennt mun hér vera rýmra miðað við teningsmetra á hvern íbúa og heimili almennt búin betri tækjum en er í okkar nágrannalöndum, sem við, eins og ég sagði áðan, helzt miðum okkar aðstöðu við. Þetta útheimtir að sjálfsögðu það, að menn verða að hafa hærri tekjur til þess að skapa sér slíka aðstöðu og til þess að halda henni við. Þetta hefur gerzt hér á landi með því, að menn hafa tekið á sig lengri vinnudag en 8 stundir og þannig getað byggt sér þessa aðstöðu og búið við hana. Það má vel vera rétt, að þetta sé ekki það, sem stefna beri að, og er ég alveg á því. En þetta er hins vegar staðreynd, að þetta hefur gerzt hér, og þannig hafa launastéttirnar að mínu áliti að mörgu leyti byggt sér betri aðstöðu en annars staðar er. En þeir, sem búa við betri skilyrði, hljóta að krefjast hærri launa. Og þegar á það er litið, að það er staðreynd, sem þýðir ekki neitt að mæla á móti nú í dag, að atvinnuvegirnir og sá atvinnuvegur helzt, sem stærstur er, sjávarútvegur og fiskiðnaður, þolir ekki hærri launagreiðslur en nú eru, eins og aðstæður eru allar, er það skoðun mín, að það megi bæta þarna mjög verulega úr og á þann hátt bæta aðstöðu og laun verkafólks. Möguleikarnir eru að mínu áliti þarna fyrir hendi, en til þess þarf að fara fram gerbreyting á aðstöðu við framleiðsluna frá því, sem nú er. En það, sem ég hef helzt út á þessa till. að setja, er, að það er gert ráð fyrir þingskipaðri nefnd til þess að ráða fram úr þessum málum. Ég tel það mjög eðlilegt og tel það eðlilegast og líklegast til árangurs, að þarna væri um frjálsa samninga að ræða á milli fulltrúa verkamanna og fulltrúa atvinnurekenda, því að ef svo er ekki, þá er ég hræddur um, að niðurstöður þingskipaðrar nefndar yrðu ekki jákvæðar. Við fiskframleiðsluna mun það komið á í okkar nágrannalöndum, að hún er að mjög verulegu leyti unnin í ákvæðisvinnu, en ekki tímavinnu. Ég hef af því sannar spurnir, að hjá Norðmönnum mun þetta vera komið mjög vel á veg, og þar telja menn, bæði verkafólk og atvinnurekendur, þetta mjög hagkvæmt og að þeim muni ekki detta í hug, hvorugum þessara aðila, að hverfa frá því. Þá er það einnig, að við munum vera mjög á eftir með nýtingu í fiskiðnaðinum, miðað við Norðurlandaþjóðirnar, og er það atriði, sem einnig með breyttu fyrirkomulagi, með ákvæðisvinnu mætti laga, og hafa komið fram hugmyndir um það atriði í sambandi við ákvæðisvinnu, að hún yrði því betur borguð, því betri nýtingu sem hver og einn skilaði við það verk, sem hann ynni að. Ef þetta væri grundvöllurinn undir fiskiðnaðinum, þá er ég sannfærður um, að það mætti bæta laun þess verkafólks, sem í þessari iðngrein vinnur, allverulega. En mér er ekki um annað kunnugt en fram að þessu hafi allar áþreifingar frá hendi atvinnurekenda strandað á tortryggni frá forsvarsmönnum verkalýðsfélaganna. Þeir hafa látið í ljós, að þeir óttuðust, að með þessu ætti að fara að kaupskerða fólk í staðinn fyrir að bæta þess hag. Ef þessi skoðun er hins vegar rétt, eins og kemur fram í þessari till., þá tel ég það mjög vel farið og trúi á, að það megi bæta hag verkafólks einmitt á þessu grundvallaratriði, að breyta vinnufyrirkomulaginu hjá þessari iðngrein. En til þess þarf að vera fullt og einlægt samstarf á milli þessara aðila, og það verður ekki, nema það sé byggt upp af frjálsum vilja og frjálsum samtökum frá þeim báðum. Og það er það, eins og ég sagði áðan, sem ég tel kannske mest athugavert við till., að það er gert ráð fyrir, að það eigi að skipa þingskipaða nefnd til þess að ræða um þessi mál. Það er nú náttúrlega margt annað, sem að er hjá okkur í þessari atvinnugrein og öðrum. Það er staðreynd, að atvinnuvegir okkar nú síðasta hálfa áratuginn hafa byggzt upp ört og með óhagkvæmum og stuttum lánum og hafa ekki verið þess umkomnir af þeim orsökum að greiða eins hátt kaup og mætti gera, hefði þetta þróazt eðlilega um áratuga skeið, eins og viðast hefur verið á Norðurlöndum. Hjá bátaflotanum við fiskveiðarnar má segja, að það sé nokkuð svipað ástatt í þessum efnum. Þar hefur þróunin einnig orðið - ég vil segja óeðlilega ör. Flatinn hefur verið endurbyggður á mjög skömmum tíma, einum áratug eða hálfum öðrum, og ekki einungis að hann hafi verið endurbyggður, heldur hefur hann verið stóraukinn og búinn mjög verulega miklum mun betri tækjum en áður var. Þetta hefur að sjálfsögðu Kostað mikið fé fyrir þessa atvinnugrein, en gerir henni örðugra að standa undir háum kaupgreiðslum en annars væri mögulegt, hefði þetta þróazt á eðlilegri hátt og við betri skilyrði, þó að það skuli viðurkennt, að vélbátaflotinn hefur við sína uppbyggingu haft betri aðstöðu til hagkvæmra lána, þar sem er um fiskveiðasjóð að ræða og þann stuðning, sem hann hefur veitt. En í þessu sambandi verður ekki hjá því komizt að gera sér grein fyrir því, að einmitt nú hin síðustu ár hefur þróunin orðið sú, að bátar hafa orðið að leggja stórfé, jafnvel milljónir á bát, til þess að auka við tæki, sem krafizt er að þeir hafi, og til þess að breyta sínum veiðarfærum, þar sem um nýjar veiðiaðferðir og nýjar atvinnugreinar er fyrir þá að ræða, bæði í sambandi við sumarsíldveiðar, í sambandi við haustsíldveiðar og í sambandi við breytingu á netum úr hampi yfir í nælonnet. En ég held, að ef vel á að fara, þá verði einnig að verða grundvallarbreyting á rekstri bátanna, þannig að rekstrarfyrirkomulagið sjálft, hvað snertir skiptingu afla milli útgerðarmanna og sjómanna, verði einnig að færast í það sama horf og það er alls staðar á Norðurlöndum, bæði í Noregi, Danmörku og Svíþjóð, að skipshöfnin taki að nokkru leyti þátt í vissum greinum útgerðarkostnaðarins. Það þykir kannske skrýtið að halda því fram, að með því móti væri hægt að bæta kjör sjómanna, en það er þó svo, að þetta liggur nokkuð augljóst fyrir, enda reynsla fyrir því hjá þeim þjóðum, sem ég hef hér minnzt á, að með því móti mætti hækka nettóútkomu bátanna, þó að aflamagn ekki ykist kannske eða jafnvel drægist eitthvað saman. Ástandið hjá okkur í dag í þessum málum er það, að útgerðarmenn einir bera allan útgerðarkostnaðinn. Skipshöfnin er þar ekki þátttakandi að neinu leyti. Þetta hefur leitt til þess, að það hefur átt sér stað - ég vil segja jafnvel í sumum tilfellum sóun verðmæta í sambandi við veiðarfæranotkun, og eru það að sjálfsögðu ekki nema eðlileg og mannleg viðbrögð, þegar þess er gætt, að hlutur sjómanna, sem á bátunum eru, miðast við brúttótekjur af því, sem inn kemur, - þá er ekki nema eðlilegt og mannlegt, að þeir freistist til þess að nota eins mikið af veiðarfærum og þeir á annað borð treysta sér til að ráða við og kannske jafnvei meira. Það gefur þeim von um meiri tekjur, þó að hins vegar mæði á útgerðinni, að sá afli, sem þannig er veiddur, svari ekki tilkostnaði. Ég þekki vel þess dæmi, að bátar, sem hafa verið með jafnvel einna mestan afla, hafa að lokinni vetrarvertíð átt einna erfiðast að gera upp við mannskapinn, þar sem þeirra veiðarfærakostnaður um vetrarvertíðina hefur orðið óeðlilegur og hefur tekið svo stóran hlut af brúttóverðmæti aflans, að það hefur valdið beinum örðugleikum, þó að þeir væru með mun hærri afla en aðrir bátar. Í þessu sambandi er rétt að koma inn á það, sem ég veit ekki, hvort menn almennt hafa gert sér grein fyrir, en einmitt þetta atriði, að það er aðeins hagur annars aðilans, að sem mestur brúttóafli komi inn á vélbátana, burt séð frá tilkostnaði, það hefur leitt að nokkru leyti til verra hráefnis en annars hefði orðið. Á ég þar aðallega við veiðar í þorskanet. Ég tel ekki, að þetta þurfi neinnar skýringar við. Það liggur alveg í augum uppi, að ef ekki er gætt hófs í því að hafa ekki meiri veiðarfæri en hægt er að ráða við með eðlilegum hætti, og það er hagur annars aðilans, þá leiðir þetta sjálfsagt til þess, að þetta verður notað óeðlilega og meira en fjárhagslega er hagkvæmt, og hefur leitt til verra hráefnis, eins og ég sagði, og tel ég það kannske eina af höfuðástæðunum fyrir því, hvernig netaveiðar á undanförnum árum hafa komið út, og því miður, þar hefur það farið versnandi frekar en batnandi. Ef litið er á þessi mál í heild, litið á þá staðreynd, að Íslendingar eiga nú atvinnutæki, sem fullnægja þeim að öllu leyti atvinnulega séð, að við þessi tæki, sem þjóðin á, getur hver einasti vinnufær maður haft atvinnu, ef þau eru í gangi, og ætti að geta haft af þeim nægilega lífsafkomu, miðað við eðlilegan vinnutíma, að ef þar væri allt með felldu, þá er það aðeins það, sem ég tel að þurfi fyrst og fremst að athuga, hvernig eðlilegt og hægt sé að reka þessi tæki og hvernig hægt sé að skipta því aflaverðmæti, sem þau afla og framleiða, á þann veg, að háðir aðilar hafi þar hag af. Ég er sannfærður um, að ef það er einlægur vilji á bak við hjá báðum aðilum, bæði verkamönnum og atvinnurekendum, þá megi framkvæma þetta og þá muni takast að ná þeirri samstöðu um þessi mál, sem nauðsynleg er og ég tel að sé grundvallaratriði í þessu sambandi. Ef við yrðum svo lánsöm, að þetta tækist, þá er ég sannfærður um, að það yrði þjóðinni allri til hagsældar, launamönnum ekki síður en atvinnurekendum.



Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim tveim hv. þm., sem hér hafa talað, að hér er um mjög merkilegt mál að ræða. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þessi till. er fram komin, og ekki sízt yfir því, að hún skuli vera flutt af þeim hv. þm., sem eru flytjendur þessarar tillögu. Það er sjálfsagt að athuga einstök atriði hennar í nefnd, eins og þingsköp ætlast til, en meginstefnan, sem vísað er til með þessari till., er að mínu viti alveg rétt, og ég vil fullyrða, að hér sé vikið að merkilegustu og framkvæmanlegustu kjarabót, sem nú er hægt að fá fyrir verkamenn hér á landi. Eins og hv. 1. flm, gat um, þá er það ljóst, m.a. af skattaframtölum, sem hann vitnaði til, að vinnutími er hér mjög langur. Í þeim deilum, sem orðið hafa hér á þingi út af kauphækkunum á s.1. sumri, var annars vegar vitnað til þess, að ókleift væri að lifa á lágmarkskaupi því, sem hér var í gildi fyrri hluta þessa árs. Þetta var út af fyrir sig ekki véfengt varðandi fjölskyldufólk, en þá hins vegar bent á, að almenningstekjur væru miklu hærri en sem þessu lágmarkskaupi svaraði. Sumpart var það vegna þess, að aðrir taxtar voru í gildi fyrir mikinn hluta vinnunnar heldur en þessir lágmarkstaxtar, en einnig hitt og ekki síður, að vinnutími var miklu lengri en svaraði 8 tímum. Það er óvéfengjanlegt. Sannfæring mín er sú, og það er engin einkasannfæring mín, heldur hygg ég, að það sé viðurkennd, ef svo má segja, vísindaleg staðreynd, að afköst vinnunnar aukist ekki með löngum vinnutíma, sem samsvari lengingu tímans fram yfir 8 tíma, að sá maður, sem vinnur venjulega vinnudaga 8 tíma á dag og vinnur vel, hann leggi svo mikið af mörkum, að það muni ekki fást viðbót við hans afköst með langvarandi og stöðugri framlengingu vinnutímans. Ef hægt væri að koma á þeirri skipan, að vinnutími yrði 8 tímar með samsvarandi árskaupi og menn hafa nú, þá mundi verða tryggt, að menn hefðu sæmilega lifvænlegar tekjur, eftir því sem hægt er að búast við, án þess að þurfa að ganga fram af sér og eyða starfsorku sinni á þann veg, sem hv. flm. að mínu viti gerði alveg rétta grein fyrir, að menn eyða mjög sér til óhollustu með stöðugum löngum vinnutíma og þrældómi, - þrældómi, sem kemur ekki þeim sjálfum að gagni á þann veg, að þeir afkasti meira, og þá ekki heldur vinnuveitandanum. Þetta er viðurkennd staðreynd annars staðar, og þær þjóðir, sem lengst eru komnar í vinnuafköstum og bezt hafa lífskjörin, hafa þess vegna stuttan vinnutíma, 48 stundir á viku, sumar eru að færa sig þar niður fyrir, farið að tala um miklu styttri raunverulegan vinnutíma og meira að segja sums staðar kominn á. Það er einnig athyglisvert, að ráðunautur launþegasamtaka, sem kom hingað á s.l. ári frá einu Norðurlandanna, benti á, að aðalkjaramunurinn milli íslenzks verkafólks og verkafólks annars staðar á Norðurlöndum væri ekki varðandi heildarlaun, heldur í því, að Íslendingar þyrftu að vinna lengur fyrir þeim heildarlaunum, sem þeir fengju, heldur en annars staðar væri. Það er víst, að úr því að aðrar þjóðir hafa getað náð svo góðum árangri í þessum efnum sem raun ber vitni, þá eiga Íslendingar einnig að geta gert það. Ákvæðisvinna hefur þar mjög mikla þýðingu, betri vinnutilhögun að öðru leyti hefur einnig mjög mikla þýðingu, og aðstoð löggjafarvaldsins getur einnig ráðið miklu um þetta. Ég tel, að það sé ákaflega mikið áunnið, ef menn geti í raun og veru sameinazt um að reyna að leysa þetta vandamál og þar með komizt úr þeirri ófrjóu baráttu og kaupstreitu, sem um of hefur einkennt deilur vinnuveitenda og verkamanna á undanförnum árum. Ég tel þessa þáltill. vitni þess, að flytjendur hennar hafi á þessu skilning og vilji rétta fram hönd sina, til þess að þarna sé leitað raunhæfra úrræða, og fagna þess vegna eindregið, að till. er fram komin, og vil stuðla að því, að hún fái í meginatriðum greiðan framgang á þessu þingi, helzt sem allra fyrst.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, fjallar um, að hv. Alþingi skori á ríkisstj. að láta fara fram athuganir á möguleikum til nýtingar jarðgufu í Krýsuvík til hitaveitu og iðnaðarþarfa fyrir byggðarlögin hér í grenndinni. Um þörfina á því, að nýttur sé jarðhiti, eru að sjálfsögðu allir á einu máli, svo sem einnig er minnzt á í upphafi grg. þáltill. En til þess að frómar óskir rætist, þarf að beita vinnuafli, þekkingu, tækjum og fjármagni. Alls þessa þarf með, til þess að þáltill. þessi verði meira en orðin ein, jafnvel þótt á bak við hana komi vonandi til með að standa samþykki þingheims alls. Til þess að tryggja framgang allra þeirra óska, sem lengi hafa verið fyrir hendi um nýtingu jarðhita, voru á síðasta þingi samþykkt lög um jarðhitasjóð og jarðboranir ríkisins, þótt sjóðnum væru að vísu ekki tryggðar tekjur umfram það, sem veitt er á fjárlögum hverju sinni og heimilað er með lántökum. Í þeim lögum er heimilað að veita fé úr jarðhitasjóði til þeirra athugana, sem þáltill. fjallar um. Upphaf 2. gr. laganna hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Úr jarðhitasjóði má verja fé til vísindalegra rannsókna á eðli og uppruna jarðhita, til leitar að jarðhita með jarðfræðilegum og jarðeðlisfræðilegum aðferðum, til rannsókna og tilrauna við vinnslu hita o.fl: Það liggur nærri að ætla, að hæstv. ríkisstj. beri að láta framkvæma a.m.k. hluta þeirra athugana, sem farið er fram á í þessari þáltill., þótt samþykkt hennar kæmi ekki til, því að 8. gr. laganna hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. lætur framkvæma jarðboranir eftir heitu vatni og gufu í rannsóknarskyni og til vinnslu víðs vegar um landið með hagnýtingu jarðhitans í hitaveitum, til almenningsþarfa og til ræktunar, raforkuvinnslu og iðnaðar. Ráðherra ákveður, að fengnum tillögum frá jarðhitadeild raforkumálastjórnar, hvar borað er, en jafnan skal láta sitja í fyrirrúmi borun á þeim stöðum, þar sem vænta má, að verðmæti jarðhitans verði mest og komi fyrst að notum. Ætla mætti, að verðmæti jarðhitans komi að mestum notum þar, sem þéttbýlið er fyrir í næsta nágrenni, og ætti jarðhiti í Krýsuvík að vera þar í fremstu röð. En hvernig hefur verið unnið að því að uppfylla þær óskir um nýtingu jarðhitans, sem menn eru svo sammála um? Jafnvel þótt menn séu sammála um þörfina á nýtingu jarðhitans, hefur ekki verið fullt samkomulag um þær fjárhæðir, sem á fjárlögum eru veittar til raunhæfra framkvæmda, En hvað sem því liður, ætti þó naumast að vera ágreiningur um að nota til fulls og sem fyrst þær fjárveitingar, sem samþykktar eru, þau tæki, sem aflað hefur verið, og þá sérþekkingu, sem fyrir hendi er. Það, sem segja má, að við höfum haft úr að spila í þessu efni varðandi nýtingu jarðhitans t.d. í Krýsuvík, er: Stórvirki borinn, sem keyptur var hingað til lands fyrir nokkrum árum, það starfslið, sem hafði orðið þekkingu og æfingu til að nota hann, þekking íslenzkra vísindamanna, sem vitnað er til í grg. þáltill., og svo fjárveiting á fjárlögum. Raunhæfar framkvæmdir hafa því miður ekki verið í samræmi við hinar frómu óskir. Það, sem við höfum haft yfir að ráða, hefur engan veginn verið nýtt sem skyldi. Stórvirki jarðborinn hefur ekki verið hreyfður síðan um s.l. áramót. Þeim starfsmönnum, sem við hann unnu, var sagt upp störfum hinn 7. jan. s.l. Hinn 16. marz s.l. kom til umr. í hv. Nd. stöðvun á framkvæmdum með stórvirka jarðbornum, þegar hv. 2. landsk. þm. (EðS) vakti athygli á því atriði í umr. um frv. til laga um jarðhitasjóð og jarðboranir ríkisins. Lýsti hann ótta sínum um, að þeir menn, sem þekkingu hefðu fengið á starfrækslu borsins fengjust ekki aftur til starfa, þegar hafizt yrði handa að nýju, og þar með tapaðist sú kennsla, sem veitt var af erlendum sérfræðingum, sem störfuðu við borinn, fyrst eftir að hann kom, sumir jafnvel í rúmt ár. Hv. þm. spurði hæstv. raforkumrh., hvort þær ráðstafanir, sem í lögunum væru gerðar, væru nægilegar til þess að tryggja starfrækslu borsins. Hæstv. ráðh. svaraði því til, að raforkumálastjóri hefði samið frv., og yrði því að ætla, eins og hæstv. ráðh. sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, „að það sé sniðið við þarfir og við það, að borarnir“ þ.e.a.s. stóri borinn og Norðurlandsborinn „geti verið að starfi meginhluta ársins eða þann tíma, sem þeir þurfa ekki að vera í viðgerð.“ Nokkrar deilur urðu um orsakirnar, sem voru fyrir því, að borinn hafði verið tekinn úr notkun, en hann hafði verið starfslaus í 21/2 mánuð, þegar umr. fóru fram. Hv. 2. landsk. þm. taldi, að viðgerðir eða athuganir væru ekki meginorsök þess, að borunum hefði verið hætt, heldur lægju fjárhagslegar ástæður að baki. Hæstv. ráðh. taldi ekki óeðlilegt, að sá tími gæti komið, að það þætti heppilegt að stöðva boranir. Fleira gæti valdið en fjárskortur, t.d. það, að sérfræðingar raforkumálaskrifstofunnar hafi ekki tilbúnar tillögur um það, hvar heppilegast sé að bora. Þá benti hæstv. ráðh. á, að á fjárlögum þessa árs væru 6 millj. kr. til þessara framkvæmda, sem væri ekki farið að snerta, og auk þess ætti Reykjavíkurbær að greiða hluta af kostnaðinum. Enn fremur lýsti hæstv. ráðh. yfir því, að samkvæmt viðtali við raforkumálastjóra væri nokkuð tryggt, að hinir sérfróðu starfsmenn við borinn störfuðu við hann áfram. Í síðustu ræðu sinni dró hæstv. ráðh. að lokum saman þær ástæður, sem gætu legið til stöðvunar borsins: í fyrsta lagi viðgerðir og eftirlit; í öðru lagi: sérfræðingar væru ekki búnir að ákveða, hvar ætti að bora næst, og sagði að síðustu, með leyfi hæstv. forseta: „Þriðja ástæðan getur tæplega verið fjárskortur, úr því að ekki er farið að snerta fjárveitinguna, auk þess sem með frv. er verið að gera ráðstafanir til þess að rekstur þeirra, þ.e.a.s. jarðboranna, verði tryggður.“ Hinn 16. marz s.l. voru því hv. þm. látnir standa í þeirri trú, að stöðvun á starfrækslu stórvirka jarðborsins yrði ekki langæ. Ekki væri ástæða til að óttast, að boranir með honum væru lagðar niður á þessu ári. Frá því að þetta var látið koma fram, er liðinn 81/2 mánuður, borinn verið starfslaus allt árið. Bezti tíminn er um garð genginn, en enn hefur stórvirki jarðborinn ekki verið hreyfður til framkvæmda og ekki verið séð til þess, að starfræksla hans flýti því, að rætist óskir manna um rannsóknir og nýtingu jarðhitans, og ekki einu sinni notuð þau fjárframlög, sem fengust þó veitt á fjárlögum. Nú, þegar enn koma til umr, frómar óskir manna um nýtingu jarðhitans, þá væri ástæða til þess, að hæstv. raforkumrh. upplýsti þingheim um hinar raunhæfu framkvæmdir í þessum efnum á því ári, sem nú er senn lokið. Ég hef hér rætt nokkuð um fjárframlög til jarðhitarannsókna og notkun þeirra og nýtingu þeirra tækja, sem störfin byggjast á, svo og nýtingu á sérþekkingu þeirra manna, sem við þau hafa starfað, en hætta er á, að kynnu að tapast. Er þá komið að enn einum þætti þessara mála og ekki hinum veigaminnsta: störfum þeirra íslenzku vísindamanna, sem farið hafa með stjórn jarðhitarannsókna og annazt öll vísindaleg störf í sambandi við þær. Í aths. um 2, gr. frv. til I. um jarðhitasjóð og jarðboranir ríkisins segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „En gæta þarf þess hins vegar að vanrækja ekki hina vísindalegu hlið þessara mála. Hér á landi eru öll skilyrði fyrir hendi til þess, að íslenzkir vísindamenn séu brautryðjendur á sviði jarðhitarannsókna. Hafa alþjóðastofnanir þegar nokkrum sinnum leitað aðstoðar íslenzkra vísindamanna á þessu sviði. Aukin vísindaleg þekking á jarðhitanum mun án efa spara töluvert í borunar- og vinnslukostnaði í framtíðinni.“ Á þetta geta allir fallizt. En hvers vegna stendur nú í grg. eða aths.: „Gæta þarf þess hins vegar að vanrækja ekki hina vísindalegu hlið“ o.s.frv.? Vegna þess, að fyrr í aths. um 2. gr. frv. er þess sérstaklega getið, að kostnaður af vísindalegum rannsóknum á jarðhita, annar en borunarkostnaður, hafi til þessa verið hverfandi lítill á móti því fé, sem til sjálfra jarðborananna hafi farið. Svo muni og verða framvegis. En hins vegar megi sem sagt ekki þess vegna vanrækja hina vísindalegu hlið þessara mála. Hvernig er þessum málum nú komið? Samkvæmt blaðafregnum mun sá sérfræðingur, sem mest hefur haft þessi mál með höndum, dr. Gunnar Böðvarsson, sem einmitt er vitnað til í grg. með þáltill. þessari, hafa sagt upp starfi hjá raforkumálastjórninni, að því er ætla má vegna ágreinings um launakjör, á sama hátt og úr þjónustu ríkisins eru að tinast flestir verkfræðimenntaðir menn. Hæstv. raforkumrh. gat þess hinn 16. marz s.l. hér á hv. Alþingi, eins og ég hef áður rakið, að ein ástæðan til þess, að stöðvazt gætu framkvæmdir með stórvirka jarðbornum, þrátt fyrir nægilega fjárveitingu, væri sú, að sérfræðingar raforkumálaskrifstofunnar hafi ekki tilbúnar tillögur um það, hvar heppilegast sé að bora, og af raunhæfum framkvæmdum verði því ekki. Þetta virðist einmitt hafa gerzt í sumar. Nauðsynleg undirbúningsstörf eru ekki fyrir hendi vegna kaupdeilna. Finnst nú hæstv. ráðh., að sú þróun, sem nú á sér stað um störf vísindalega menntaðra manna í þessu efni, stuðli að því, að raunhæfar framkvæmdir verði með þeim hætti, sem óskir flestra eða allra standa til? Eða þykir honum þessi þróun ískyggileg? Og hvað hefur verið gert til þess að sporna við henni? Ég ætla ekki að fara að ræða þessi mál almennt varðandi verkfræðimenntaða menn í þjónustu ríkisins, heldur aðeins vekja athygli á því, hvað er að gerast varðandi raunhæfar framkvæmdir til nýtingar jarðhitans. Rekstur stórvirka jarðborsins taldi hæstv. ráðh. s.l. vor að mundi kosta um 20 millj. kr. á ári, þó sjálfsagt meira. En jafnvel í grg. með frv. til l. um jarðhitasjóð og jarðboranir ríkisins, sem m.a. var ætlað að tryggja rekstur borsins, er það tekið sérstaklega fram, að kostnaður vegna vísindalegra rannsókna, annar en borunarkostnaður, sé hverfandi, þó að hann sé vitaskuld ein aðalundirstaðan undir því, að boranir geti farið fram eða beri jákvæðan árangur. Í grg. er þess einnig getið, að hina vísindalegu hlið megi ekki vanrækja og hér á Íslandi séu jafnvel öll skilyrði fyrir hendi til þess, að íslenzkir vísindamenn séu brautryðjendur á sviði jarðhitarannsókna. Það virðist sem ekki hafi að ástæðulausu verið minnt á mikilvægi starfa vísindamannanna og til frekari tryggingar bent sérstaklega á, að kostnaður við störf þeirra sé hverfandi, miðað við annað. Það virðist ekki að ástæðulausu hafa verið varað við að vanrækja hina vísindalegu hlið þessara mála, og ég vildi með þessum orðum ítreka þessa áminningu úr grg. með því frv., sem hæstv. raforkumrh. hefur upplýst að raforkumálastjóri hafi samið, og fara þess á leit, að hæstv. ráðh. geri þingheimi grein fyrir því, hvað er að gerast í þessu efni. Það hlýtur að vera krafa allra þeirra, sem hafa áhuga á, að nýttur sé jarðhiti á Íslandi, að ekki sé beitt nokkurri þröngsýni gagnvart þeim vísindamönnum, sem að þessum málum hafa unnið og við erum svo heppnir að eiga, - mönnum, sem leggja fram þá undirbúningsvinnu, sem allar raunhæfar framkvæmdir byggjast á. Sé svo, að nokkur hætta sé á því, að við missum starfskrafta þessara vísindamanna, þá held ég, að brýn þörf væri á, að hv. Alþingi fæli hæstv. ríkisstj. að tryggja viðunanlega lausn í því máli, til þess að um raunhæfar framkvæmdir geti verið að ræða, ekki siður en að við látum enn einu sinni vita um óskir okkar um nýtingu á jarðhita til almenningsþarfa, svo nauðsynlegt sem það að sjálfsögðu er.



Herra forseti. Eins og alþjóð er kunnugt, hafði árum saman staðið deila við Breta um rétt til fiskveiða við strendur Íslands upp að 3 sjómílum, eftir að Íslendingar færðu út fisveiðilögsöguna við landið, fyrst í 4 mílur og síðan í 12 mílur. Á meðan þessar deilur voru enn óleystar, beittu Bretar hvoru tveggja í senn, löndunarbanni á íslenzkum fiski í Bretlandi og yfirtroðslum togara við veiðar undir herskipavernd innan hinna nýju landhelgistakmarka. Skapaði þetta ástand á milli þjóða, sem um aldir höfðu átt vinsamleg viðskipti, margvislega örðugleika í viðskiptum, lamaði stórkostlega efnahagsafkomu útvegsins, ekki aðeins með því að banna löndun á fiski á brezkum markaði, heldur og með því að sópa oft og tíðum í burtu veiðarfærum báta, sem voru að veiðum á hinu friðlýsta svæði innan hinnar nýju fiskveiðilögsögu, fiskimönnum og útgerð oft til ómetanlegs tjóns, jafnframt því sem bæði brezkir og íslenzkir sjómenn voru hvað eftir annað settir í hinn mesta háska, þegar árekstrar út af deilunni urðu á sjálfum veiðisvæðunum, svo sem oft varð og fór vaxandi, eftir því sem deilurnar hörðnuðu. Þegar þessi deila var loks leyst með samningum við Breta hinn 11. marz s.l., var ekki einasta fengin óafturkallanleg viðurkenning á 12 mílna fiskveiðilögsögu við Ísland ásamt verulegri stækkun landgrunnsins á allra þýðingarmestu svæðum umhverfis landið frá þeirri þjóðinni, sem harðasta andstöðu hafði veitt og mestra hagsmuna hafði að gæta í málinu af þeim erlendu þjóðum, sem sóttu veiðar á Íslandsmið, heldur var og með þessum samningi bægt frá voða, sem þúsundir manna innanlands og utan óttuðust að leiða mundi fyrr eða síðar til mikils harmleiks, ef ekkert yrði aðhafzt til þess að sættast á málin. í samningi þessum vorn á ný tryggð hin gömlu, vinsamlegu viðskipti við brezku þjóðina, löndunarbanninu aflétt, áhættu af veiðarfæratjóni af völdum togara á friðlýsta svæðinu bægt frá og það tryggt íslenzkum sjómönnum til veiða. Hefur reynslan þegar sýnt, hversu ómetanlegt þetta er fyrir bátaflotann, sem beinlínis hefur fyrir þessar aðgerðir bætt afkomu sína stórlega. Það skal viðurkennt hér, að það var síður en svo óeðlilegt, að Íslendingar létu mörg orð og stór falla í garð Breta, meðan á deilunni stóð. Yfirgangur þegna hins voldugasta veldis heims með aðstoð herskipa og fallbyssna gegn varnarlítilli þjóð, sem barðist hugdjörf fyrir rétti sínum til þess ein að mega njóta þeirra lífsgæða, sem henni var lífsnauðsynlegt að eigi væru frá henni tekin eða fyrir henni rýrð, gaf til þess fulla ástæðu. En því meir ber að meta þá afstöðu, sem Íslendingar tóku, er þeir réttu fram bróðurhönd til samninga um svo alvarlegt mál, einmitt á þeirri stundu, sem hitinn var hvað mestur á báða bóga og alveg ósýnt um, til hvers hefði leitt, ef þjóðunum hefði ekki tekizt að sættast á málin. Afstaða Íslendinga í baráttu þeirra við Breta átti frá upphafi vaxandi samúð og fylgi að fagna frá flestum þjóðum heims. En samúðaraldan með þeim reis þó tvímælalaust hæst, þegar ljóst var, að Íslendingar höfðu með sætt og samlyndi gengið með sigur af hólmi í þessu mikilsverða máli. Hverju svo sem einstakir menn nú reyna að halda fram, þá viðurkennir þjóðin nú, að lausn þessa vandamáls var nauðsynleg og svo farsæl, að enginn vildi nú hverfa aftur til þess ástands, sem hér ríkti, meðan á deilunni stóð, og teyst var með samningnum frá 11. marz s.l. Það kom engum á óvart, hvorki utan þings né innan, að þegar samþykkt hafði verið að leysa landhelgisdeiluna við Breta, mundi koma um það ósk frá Sambandslýðveldinu Þýzkalandi að mega einnig gerast aðili að þessum samningum, njóta þar sömu réttinda fyrir þegna sína gegn því að inna af hendi sömu skyldur. Var í umr. um málið á Alþingi beinlínis gert ráð fyrir þessu af öllum aðilum. Þjóðverjar höfðu um langan aldur sent togara sína til veiða á Íslandsmið og jafnframt leyft Íslendingum að landa fiski á þýzkum markaði, og þótt þeir mótmæltu á sínum tíma útfærslu landhelginnar hér, þá gerðu þeir þó hvorki að sýna yfirtroðslu á hinu nýja svæði við strendur Íslands né að banna löndun á íslenzkum fiski á þýzkum markaði. Það væru því engin frambærileg rök fyrir því að neita þeim um aðild að þeim samningi, sem gerður var á milli Breta og Íslendinga um veiðar við strendur Íslands. Samkomulag það, sem lagt er til í þáltill. að staðfest verði og birt er sem fskj. á þskj. 68, er sams konar samkomulag og gert var við Breta 11. marz s.1., skilyrði öll hin sömu á báða bóga, einnig það, að réttindi til veiða á vissum svæðum á milli 6 og 12 mílna falla úr gildi hinn 10. marz 1964 eða á sama tíma og umsamið var við Breta. Ríkisstj. bar málið undir utanrmn., áður en samkomulagið var undirritað í júlí s.1., og klofnaði nefndin þá um afgreiðslu þess. Lagði meiri hl. n. þá til, eins og nú, þeir Gísli Jónsson, Emil Jónsson og Jóhann Hafstein, að ríkisstj. væri heimilt að undirrita samkomulagið, en minni hlutinn, Eysteinn Jónsson, sem mætti þar fyrir Hermann Jónasson, og Finnbogi R. Valdimarsson, lagðist gegn því, að heimildin yrði veitt, og taldi rétt, að Alþingi yrði þegar kvatt saman til að taka ákvörðun um afgreiðslu málsins. Tveir nm., þeir Birgir Kjaran og Þórarinn Þórarinsson, voru fjarstaddir, þegar málið var tekið fyrir á þeim fundi, svo og varamenn þeirra. Þótt málið hafi þannig verið til umræðu og afgreiðslu í utanrmn. í júlí s.1., þótti rétt að vísa þáltill. til nefndarinnar aftur nú, er málið er tekið til umræðu hér á Alþingi. Hefur nefndin enn klofnað um málið. Vill minni hl., þeir Hermann Jónasson, Þórarinn Þórarinsson og Finnbogi R. Valdimarsson, láta fella tillöguna. Sýnast þeir ekkert hafa lært og engu gleymt þrátt fyrir þá farsælu reynslu sem fengizt hefur af lausn deilunnar með þeim samningi, sem gerður var 11. marz s.l. Meiri hlutinn, Gísli Jónsson, Emil Jónsson, Jóhann Hafstein og Birgir Kjaran, lagði hins vegar til, að þáltill. yrði samþykkt, og væntir þess, að meiri hluti hæstv. Alþingis fallist á það og samþykki þáltill. óbreytta. Ég sé ekki ástæðu til, nema sérstakt tilefni gefist til þess síðar við þessar umræður, að ræða um hinar einstöku greinar samkomulagsins nánar. Það er, eins og áður er tekið fram, um sams konar ákvæði að ræða og í samkomulagi við Breta frá 11. marz s. 1., sem öllum hv. þm. er kunnugt um og rætt hefur verið hér á Alþingi dögum saman. Ég legg því til f.h. meiri hl. utanrmn., að þáltill. á þskj. 68 verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 3. þm. Reykv. (EOl), hv. 2. þm. Norðurl. e. (JR) og hv. 5. þm. Vestf. (HH) leyft mér að flytja á þskj. 119 till. til þál. um kvikmyndun íslenzkra starfshátta, þess efnis að fela ríkisstj. að hlutast til um það í samráði við þjóðminjavörð, að fræðslumyndasafn ríkisins og menntamálaráð Íslands skipuleggi og beiti sér fyrir kvikmyndun íslenzkra starfshátta, sem hætta er á að falli í gleymsku að öðrum kosti. Ég veit ekki, hvort þörf er á að fara mörgum orðum um þetta mál, svo auðskilið sem það er. En ég held, að það megi segja, að okkur, sem komin erum á efri ár, a.m.k. sumum hverjum, finnist, þegar við lítum yfir farinn veg, að við höfum í raun og veru eins og Örvar-Oddur lifað í 300 vetur eða kannske 1000 ár. Svo mjög er nú margt orðið breytt hér í landi á síðustu 50–60 árum, líf manna, lífskjör og starf. Í sambandi við þetta mál er sérstaklega ástæða til að benda á þá miklu breytingu, sem orðið hefur á starfsháttum þjóðarinnar á þessum tíma, því að sú breyting er vissulega ævintýraleg, þegar á það er litið, hve mikil hún er og hvað hún hefur gerzt á skömmum tíma. Nú er sumpart horfinn og sumpart að hverfa úr sögunni fjöldi þeirra starfshátta, sem tíðkuðust á fyrstu tveim til þrem tugum þessarar aldar, ýmist horfinn eða sýnilega í þann veginn að hverfa úr sögunni, starfshættir og vinnubrögð eins og það að slá og raka með orfi og hrífu, að binda votaband á engjum, rista torf á hey og eldivið, stinga tað til eldiviðar, taka upp svörð og flytja út í krókum til þerris, innanhússtörf eins og að gera skó úr sauðskinni og leðri og jafnvel bæta skó og ganga í skinnleistum, að skinnklæddir menn rói til fiskjar með árum, að þurrka fisk á stakkstæðum, að skipa vörum út og upp í bát, að sjómennirnir vaði með aflann í land í höfn eða lendingu, þar sem engin bryggja var, að fara lestaferðir í kaupstað, að þvo ull í hlóðum undir berum himni og skola hana í læk, að berja hlass á túni með kláru eða vinna tað í taðkvörn, sem á sínum tíma þótti mikil framför, að hlaða veggi úr torfi, matargerð ýmiss konar, og þannig má halda áfram að telja svo að segja endalaust starfshætti og vinnubrögð, sem voru almenn hér í landinu í byrjun þessarar aldar og reyndar nokkuð fram á öldina, en eru nú, eins og ég sagði áðan, ýmist horfin úr sögunni eða eru í þann veginn að hverfa og hverfa sýnilega á næstu árum eða áratugum. Enn má þó segja um flest þessi vinnubrögð, sem hér er um að ræða, að ýmist séu þau enn einhvers staðar enn til staðar eða a.m.k. fólk, sem kann þau og hefur unnið störf á þann hátt, sem hér er um að ræða. En nú styttist óðum sá tími, að þetta verði til staðar, þessi vinnubrögð og fólk, sem kann til þeirra. Ef við geymum að taka kvikmyndir, eins og hér er gert ráð fyrir, af þessum vinnubrögðum, - ef við geymum það lengi enn, þá má búast við, að ekki verði hægt að gera það á sama hátt. Þá verður að fara eftir sögusögnum eða minni, og þá verður að leika það, sem nú er raunverulega gert. Það er þess vegna, sem ýmsir menn hafa nú í seinni tíð tekið sér fyrir hendur að gera kvikmyndir af þessum gömlu starfsháttum, og er það mjög virðingarvert framtak, sem þar kemur fram. En á þann hátt verða þessar sögulegu minjar naumast varðveittar á þann hátt, sem æskilegt er, til þess þarf skipulagt starf. Þó að störfin séu mörg, sem unnin voru, þá voru aðferðirnar við að vinna þau, hvert starf, einnig mjög margar. Líklega má segja, að ekki hafi verið unnið að sama starfi nákvæmlega á sama hátt neins staðar í tveim héruðum landsins, nákvæmlega alveg eins og á sama hátt, - og ef á að geyma þessar minjar, þá þarf að taka slíkar myndir, sem hér er um að ræða, mjög víða um landið. Það þarf að gera sér grein fyrir því fyrir fram, hvernig það starf skuli skipulagt. Snemma í fyrravetur, eitthvað um þetta leyti, að ég ætla, barst erindi til menntmn. beggja deilda Alþingis frá nokkrum kunnum mönnum varðandi þetta mál. Fjórir menn undirrituðu þetta erindi: Þórarinn Haraldsson bóndi í Laufási í Kelduhverfi, Þóroddur Guðmundsson rithöfundur, Árni Óla rithöfundur og Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri. Í þessu erindi var farið fram á það við menntmn., að þær beittu sér fyrir því, að af hálfu hins opinbera yrði hafizt handa um þetta mál, skipulögð taka kvikmynda af hinum fornu starfsháttum þjóðarinnar. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp kafla úr erindi þessara fjögurra merku manna, sem ég nú hef nefnt. Þeir segja hér m.a.: hvert sinn sem gengið er fram hjá eyðibýli eða staðið við bæjarrúst, grípur mann sú löngun að geta séð fólkið sem þarna bjó, horft á kjör þess og venjur. En oftast eru fáar sagnir til af þessu fólki og því erfitt að gera sér ljósa hugmynd um ævi þess og athafnir. Á þeim tíma, sem af er þessari öld, hefur orðið bylting í lífnaðarháttum þjóðarinnar. Flest það gamla er horfið, en nýtt er komið í staðinn. Okkur, sem höfum séð gömul vinnubrögð og venjur þoka fyrir nýjungum, ber skylda til að kvikmynda allt, sem hægt er af starfsháttasögu þjóðarinnar, svo langt aftur í tímann sem tök eru á, og gefa framtíðinni þannig kost á að kynnast lífi og störfum fólksins, áður en byltingin hófst. Með því yrði framtíðinni tryggður lifandi fróðleikur um þann tíma, sem eldri kynslóðinni er enn ferskur í minni: Og enn segja þeir í þessu bréfi til menntmn., með leyfi hæstv. forseta: „Byggðasöfnin, sem komið hefur verið á fót víðs vegar um landið, eru ómetanlegar heimildir, arfur til framtíðarinnar. En þegar fram líða stundir, skilur fólk ekki, hvernig unnið var með áhöldum, sem þar eru. Þess vegna verður að fá kunnáttumenn til að vinna með þeim og kvikmynda verkið. Án lifandi mynda getur t.d. enginn gert sér glögga grein fyrir gömlum heyskapar- og sjósóknaraðferðum, taðvinnu, ullarþvotti eða matargerð, eins og hún var fyrrum, þjónustubrögðum, tóskap eða kvöldvökum á sveitabæ. Myndataka þessi er menningarnauðsyn, sem þolir enga bið, því að með hverjum degi, sem líður, er eitthvað að glatast, sem framtíðin má ekki missa. Þeir segja enn fremur: „Hér verður ekki treyst á framtakssemi einstakra manna eða félaga. Hér verður ríkið sjálft að koma til skjalanna. Ekki þarf að vinna aftur það, sem þegar hefur verið unnið, en athuga þarf nú þegar, hvað það er og hvað eftir er að gera. Virðist sjálfsagt, að það verði falið þjóðminjaverði og síðan verði hafizt handa um skipulega kvikmyndun undir hans forsjá. Okkur er ljóst, að þetta kostar ærið fé og fyrirhöfn, en í hvorugt má horfa. Við erum líka vissir um, að allir, sem þjóðarmenningu unna, munu fúsir til að veita þessu máli lið: Ég veit ekki, hvort þetta mál hefur verið tekið til meðferðar í hv. menntmn. Nd. á síðasta þingi, en mér er kunnugt, að hv. menntmn. Ed. ræddi það sérstaklega í sambandi við frv., sem lá fyrir þinginu um fræðslumyndasafn ríkisins, sem hún hafði til meðferðar. Nefndinni virtist, að samkvæmt því frv. væri það einmitt á verksviði þessa fyrirhugaða fræðslumyndasafns að sinna þessu máli, svo að segja mætti, að lögin eða frv. gerðu ráð fyrir því. Þegar gerð var grein fyrir áliti nefndarinnar, þ.e.a.s.. menntmn. Ed., um þetta frv. um fræðslumyndasafn ríkisins, tók frsm. n., sem ég ætla að hafi verið hv. 2. þm. Reykv. (AuA), það sérstaklega fram fyrir hönd n., að hún teldi æskilegt, að stjórn fræðslumyndasafnsins tæki þetta mál til íhugunar, og skýrði þá jafnframt frá því erindi, sem ég nú hef nefnt og lesið kafla úr. Samkvæmt lögunum um fræðslumyndasafn ríkisins er gert ráð fyrir því, að með stjórn þess fari fimm menn, og mun hafa átt að skipa fjóra þeirra samkvæmt tilnefningu, en einn átti að vera skipaður af hæstv. menntmrh. Ég hygg, að tilnefningar séu komnar fyrir nokkru um þessa fjóra stjórnarmenn, sem sérstakir aðilar áttu að tilnefna, en mér er ekki kunnugt um, að formaður safnstjórnarinnar, sem skipaður skyldi af menntmrh., hafi enn verið skipaður. Þó getur verið, að það hafi gerzt nú nýlega. En af þessum orsökum hefur þessi stjórn safnsins, sem lögin gerðu ráð fyrir, ekki enn getað tekið þetta mál til meðferðar. Hins vegar hefur hér, áður en þessi lög voru sett, verið starfandi vísir að slíku safni, sem ég ætla að hafi verið á vegum fræðslumálaskrifstofunnar og starfsmaður á fræðslumálaskrifstofunni, að ég ætla, hefur veitt því forstöðu. Mér er kunnugt um, að sá maður hefur haft mikinn áhuga á þessu máli og rætt það við ýmsa. Mér er einnig kunnugt um, að hann hefur fyrir nokkru á vegum þessa safns sent umsókn til hv. fjvn. um það, að veitt verði á fjárlögum næsta árs nokkur fjárhæð í þessu skyni. Og vegna þess að fjvn. þess vegna hefur mál þetta í raun og veru til meðferðar, þó að það sé á þennan hátt þangað komið í umsóknarformi, þá þykir mér hlýða, að sú hin sama nefnd fái einnig þessa till. til meðferðar, þannig að hún geti skoðað í senn till., sem við höfum hér leyft okkur að bera fram, og þá umsókn, sem fyrir liggur um fjárveitingu til þessarar starfsemi. Ég leyfi mér því að leggja til, að þessari umræðu verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér liggur fyrir á þskj 93, er flutt af varamanni mínum, Einari Sigurðssyni, og fjallar um veiði og meðferð á fiski. Það mál allt er stórt mál, og þar er áreiðanlega mikið að vinna, og sérstaklega er aukin vöruvöndun og bætt nýting mál hins liðandi tíma. Ég er ekki sérstaklega kunnugur fiskveiðum og útgerðarmálum yfirleitt, og ég ætla því ekki, enda álít ég þess ekki þörf, að fara í umræður um þetta mál. Ég vil aðeins leggja á það áherzlu, að hér er gripið á þýðingarmiklu máli. Það kemur svo í hlut þeirrar nefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, að athuga tillöguna í einstökum liðum. Ég vil svo gera það að tillögu minni, að umr. nú verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er kunnugt, að síldin hefur lengi verið áhrifamikil í íslenzku þjóðlífi. Hún hefur oft fært mikla fjármuni í þjóðarbúið, en stundum kannske líka litla. En þetta ár, sem nú er að líða, hefur verið gott síldarár, og þá jafnvel enn frekar en ella hugleiða menn, hve enn er um frumstæðar aðferðir að ræða við hagnýtingu síldarinnar. Þessi þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 94, lýtur að þessu atriði síldarmálanna, þ.e.a.s. betri hagnýtingu aflans, og það er hér talað fyrst og fremst um Austurland, þar sem síldin hefur mjög veiðzt þar og í vaxandi mæli nú ár frá ári. Ég ætla ekki frekar en um hið fyrra mál að fjölyrða um þetta. Ég veit, að hv. alþm. eru allir sammála um, að hér er til mikils að vinna fyrir þjóðfélagið í heild, að nýta betur þetta mikilvæga hráefni, síldina, en að því lýtur þessi þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég vil leyfa mér að leggja til, að þessi till. gangi einnig til allshn., þessari umræðu verði nú frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt með tveimur öðrum þingmönnum Alþýðubandalagsins till. til þál. á þskj. 128 um rannsókn á aðferðum til upphitunar húsa. Lagt er til í þessari þáltill., að Alþingi kjósi fimm manna nefnd, sem taki að sér að rannsaka þetta efni sérstaklega og það með sérstöku tilliti til þess, hvort ekki muni reynast hentugt eða hagkvæmt fyrir okkur að hita meir hús okkar upp með rafmagnshitun heldur en gert hefur verið fram til þessa. Með þessari þáltill. fylgir ýtarleg grg. um þetta mál, sem æði oft áður hefur verið minnzt á og nokkuð um fjallað. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rekja hér ýtarlega það, sem fram kemur í grg., en vildi víkja að nokkrum öðrum almennum atriðum varðandi efni tillögunnar. Við vitum, að hitun íbúðarhúsa er alltaf að verða meira og meira vandamál fyrir okkur Íslendinga. Hvort tveggja er, að íbúðarhúsum fjölgar eðlilega mjög og þau stækka með batnandi lífsafkomu, en einnig er hitt, að kröfur almennings til upphitunar hafa aukizt alveg stórkostlega frá því, sem áður var. Við eyðum því alltaf ár frá ári hærri og hærri fjármunum til upphitunar íbúðarhúsa í landinu. Það leikur auðvitað enginn vafi á því, að það á að stefna að því að nota jarðhitann til húsahitunar í landinu, þar sem hann er nærtækur, og að sjálfsögðu verður unnið að því eins og tök eru á, og mætti þó gera í þeim efnum allmiklu betur en gert hafur verið á þeim svæðum á landinu, þar sem auðvelt ætti að vera að nota jarðhitann til húsahitunar. En víða á landinu háttar þannig til, að það er ekki hægt að ná til jarðhita, og þá hefur ekki verið um annað að ræða til húsahitunar en að nota olíu til brennslu eða þá kol. Reynslan hin síðari ár hefur sýnt það, að kolanotkunin er allmiklu óhagkvæmari og í rauninni dýrari, þegar á allt er litið, heldur en olíunotkunin, og því hefur notkun olíu farið stórlega í vöxt. En þrátt fyrir það, að ráðizt hefur verið í allmargar myndarlegar raforkuvirkjanir, vatnsaflsvirkjanir í landinu, þá hefur tiltölulega lítil aukning orðið á því að hita upp hús með raforku. Því hefur allajafna verið haldið fram, að það þætti ekki borga sig að virkja til þess að hita upp híbýli manna á þann hátt, og verðlag hefur verið sett það hátt á raforku, sem gengið hefur til húsahitunar, að aukning á hitun á þann hátt hefur orðið sáralítil. En þær raddir hafa gerzt háværari nú eða komið skýrar og betur fram nú upp á síðkastið, að hér væri ekki að öllu leyti rétt á haldið. Þegar borinn er saman kostnaður við upphitun húsa með olíukyndingu og raforku, þá dugir vitanlega ekki að bera einvörðungu saman það verðlag, sem ákveðið hefur verið á raforku til húsahitunar, og það verðlag, sem á olíunni hefur verið. Það verður einnig að taka tillit til þess, þegar málið er athugað frá þjóðfélagslegu sjónarmiði, að dreifingarkostnaðurinn á olíunni til þeirra, sem þurfa að nota hana til upphitunar húsa víða úti í dreifbýli landsins, er alveg gífurlega mikill. Eigi að vera hægt að hita upp híbýli manna, eins og kröfur standa nú til, úti í sveitum landsins, þá verður að vera bílfært heim á bæi svo að segja alla daga ársins, og þá verður oft að leggja í mikinn kostnað til þess að koma olíunni heim á bæina. Það er enginn vafi á því, að dreifingarkostnaðurinn á olíu í þessum efnum er gífurlega mikill og hefur farið vaxandi nú síðari árin, eftir að menn fóru að gera kröfur um það að fá olíuna, til þess að hægt væri að kynda upp íbúðarhúsin úti í dreifbýlinu á þann hátt, sem menn gera nú kröfur til. Í samanburði hins raunverulega kostnaðar á milli upphitunar með rafmagni og aftur með olíukyndingu verður því að taka fyllilega tillit til þess, hvað við leggjum mikinn kostnað í það að halda vegum opnum, halda við vegum og í mannafla og í kostnaði við bifreiðar, sem verða að aka olíunni út til manna vítt úti um dreifbýlið. Einnig er svo það að athuga í þessum samanburði, að það þarf að taka fullt tillit til þess, hvaða möguleikar eru hjá þeim raforkuverum, sem annars er ráðizt í að koma upp, til þess að nýta raforku þeirra í sambandi við húsahitunina betur en tekst að nýta orkuna á þann hátt, sem orkuverin hafa verið rekin fram til þessa, en þá hefur rekstur þeirra fyrst og fremst byggzt á almennri heimilisnotkun og á notkun smáiðnaðar. Þessir aðilar taka fyrst og fremst sína orku að deginum til og í rauninni aðallega á vissum tímum dagsins, en hins vegar er sáralítið notað af raforkunni yfir nóttina, og flutningakerfið, sem annars er ráðizt í að koma upp í sambandi við dreifingu raforkunnar, er ekki notað nema að litlu leyti. Þetta þarf allt saman að taka vel með í reikninginn, þegar samanburður er gerður á því, hvort stefna beri að því í vaxandi mæli á komandi árum að hita upp híbýli manna með raforku fremur en að halda við olíukyndingunni, sem hefur verið að ryðja sér til rúms hin síðari ár. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það getur verið nokkur munur á því í þessum samanburði, hvort um er að ræða húsahitun í kaupstöðum, fjölbyggðum kaupstöðum, og í vissum þorpum eða aftur í sveitum eða í dreifbýll. Kostnaðurinn við dreifingu t.d. á olíu er allt annar í dreifbýli en hægt er þó að koma við í stærri kaupstöðum. Aftur á móti vitum við, að dreifingarkostnaðurinn á raforkunni er sérstaklega lítill, þar er fyrst og fremst um stofnkostnað að ræða, en um daglegan eða árlegan kostnað er þar ekki að ræða nema að litlu leyti borið saman við hinn gífurlega mikla kostnað, sem fylgir dreifingu eða útkeyrslu á olíu og öðrum brennsluefnum. Við flm. þessarar tillögu lítum svo á, að það sé nauðsynlegt að fá fram ýtarlega athugun á þessum málum. Við álítum, að þær rökstuddu skoðanir, sem komið hafa fram hjá ýmsum þeim, sem ættu að þekkja mjög vel til í þessum efnum, þar sem því er beinlínis haldið fram, að upphitun húsa með raforku ætti að vera frá sjónarmiði Íslendinga miklum mun hagkvæmari en upphitun með olíu, þegar á allt er litið, - við álítum, að það beri að fá úr þessu skorið með ýtarlegri athugun og það eigi að leggja fyrir Alþingi greinargerð um þá athugun sem fyrst. Það er vitanlega mikið þ,jóðhagslegt vandamál, hvernig leysa á á komandi árum þetta atriði, sem hér er rætt um. Hér er um það að ræða, hvort við getum raunverulega sparað okkur árlega stórar fúlgur í erlendum gjaldeyri, því að ef við getum horfið að verulegu leyti frá notkun á olíu til upphitunar á húsum og byggt í auknum mæli á upphitun húsa með raforku, þá mundi það að sjálfsögðu spara okkur mikinn erlendan gjaldeyri. Það á einnig að hafa það í huga í þessum efnum, að reynslan er sú af rafvirkjunum, bæði til þessarar orkunotkunar og annarrar, að þar er fyrst og fremst um að ræða mikinn stofnkostnað og virkjanirnar eru allþungar fyrstu árin, en síðan lækkar kostnaðurinn raunverulega, borið saman við annað verðlag. Hins vegar hefur þróunin verið sú, að verð á olíu og öðrum brennsluefnum virðist aftur á móti fara jafnt og þétt hækkandi, og það má því fyllilega búast við því, að það verðtag á olíu, sem lagt er nú til grundvallar í þessum samanburði, verði orðið allt of lágt eftir nokkur ár, ef miða má við reynsluna í þessum efnum. Einnig er það, að flutningsgjöld af olíum yfir hafið hingað norður til Íslands fara jafnt og þétt hækkandi, svo að það má slá því nokkurn veginn föstu að olían muni vera allmiklu dýrari hér eftir tuttugu ár en hún er í dag. En hins vegar er líklegt, að sé tekið tillit til þess eða ef rétt þætti að fara til í húsahitun með raforku og tillit væri tekið til slíks í sambandi við byggingu nýrra raforkuvera nú, að nokkur hluti orkunnar ætti að notast í því skyni, þá má búast við því, að þó að stofnkostnaður virkjunarinnar yrði allþungur nú í bráð og kannske nokkru óhagstæðara fyrir upphitunina í samanburðinum við verðlagið í dag, þá yrði hins vegar hér um allhagstæðan hitunarkostnað að ræða aftur eftir 20 ár. Öll þessi atriði þurfa vitanlega að takast til athugunar í sambandi við þetta mál. Ég skal svo ekki ræða þetta frekar, en vænti þess, að það efni, sem hér er drepið á, fái hér góðar undirtektir og að Alþingi fallist á að kjósa þá nefnd til rannsóknar á þessu máli, sem lagt er til að kosin verði samkvæmt þessari till. Ég óska svo eftir því, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn. til athugunar.



Herra forseti. Ég held, að þessi þáltill. veki máls á mjög athyglisverðu máli. Á síðasta fundi Sþ. kom ég nokkuð inn á ýmis atriði, sem þetta snerta, í sambandi við annað mál, gufuveitu frá Krýsuvík, vegna þess að þá var ekki víst, hvort þetta mál, sem nú er til umr. í dag, kæmi fyrir, meðan ég sit á þingi. Ég vildi leyfa mér, vegna þess að þá voru ekki margir þm. á fundi, að minna á örfá atriði, sem ég drap þá á og snerta í veigamiklum atriðum það mál, sem hér er á dagskrá. Ég reyndi að gera mér grein fyrir því miðað við dreifingu byggðar á Íslandi, eins og hún er í dag, og núverandi fólksfjölda, að hve miklu leyti hægt væri að láta innlenda orkugjafa, svo sem jarðhita og vatnsorku, koma í stað innfluttra orkugjafa við húsahitun, en mér taldist svo til, að við notuðum aðeins innan við 40% innlenda orkugjafa í því skyni. Í meginatriðum voru niðurstöðurnar þær, að um það bil 65% landsmanna byggju nú í dag á svæðum, sem hugsanlegt væri að fengju afnot af jarðhita. Þau 35% eða liðlega 50 þús. manns, sem nú í dag, eftir því sem séð verður núna, hafa mjög litla von um að geta fengið jarðhitaafnot, mundu þurfa að fá rafmagn frá vatnsorku til upphitunar, ef stefnt væri að því marki að taka innlenda orkugjafa sem mest í notkun í þessu skyni, eins og vafalaust er eðlilegt. Ég benti einnig á það, að svo virtist sem fólksfjölgun undanfarin ár hafi einmitt fallið að verulegu leyti á þau svæði, sem hafa von um jarðhitaafnot. Ég gerði tilraun til þess að gera lauslegan samanburð á kostnaði, bæði stofnkostnaði og framleiðslukostnaði, hitunarorku með jarðhita annars vegar og rafmagni hins vegar, og þær niðurstöður bentu til þess, að virkjun vatnsafls til upphitunar húsa mundi verða allt að tvisvar sinnum dýrari á sambærilegar hitaeiningar heldur en reynslan hefur sýnt að hægt væri að fá með jarðhita, og enn fremur, að framleiðslukostnaðarverð í jafnvel því sem við köllum stórvirkjanir, þ.e. virkjanir af þeirri stærð, sem nú er talað um í sambandi við stóriðju, þar sem hugsanlegt væri, að framleiðslukostnaðarverð næmi einhvers staðar á sviðinu ofan við 13 aura, - að jafnvel þar yrði raforkan a.m.k. 50% dýrari en sama hitaorka kostar frá Hitaveitu Reykjavíkur til upphitunarhúsa. Og í minni vatnsaflsstöðvum yrði þetta enn þá hærra, a.m.k. tvöfalt eða meir. Ég benti þá líka á það, að þessi samanburður er miðaður við það, að hús, sem eru hituð með rafmagni, séu allt að því betur einangruð en gerist og gengur í dag með íbúðarhús, en hins vegar var jarðhitaáætlunin miðuð við þá einangrun, sem nú er algengust. Mig langar í þessu sambandi að minnast á það, að í grg. þeirrar till., sem hér er til umr., eru nefnd á bls. 4 dæmi um kostnað við olíur kyndingu annars vegar og rafhitun hins vegar og reiknað út, hvað þær tölur, sam þarna eru gefnar, þýða í hitaeiningum, þá kemur í ljós, að íbúð, sem miðað er við fyrir olíukyndingu, notar liðlega tvisvar sinnum meiri hita á ári heldur en sú, sem er rafmagnshituð. Þetta getur ekki legið í nema einu, og það er það, að þessi íbúð sé alveg sérstaklega vel einangruð. Í þeim löndum, sem lengst eru komin í því að nota raforku til upphitunar, eru gerðar alveg sérstakar kröfur til einangrunar húsa. Þannig er t.d. í Noregi og Svíþjóð. Og það mun skilyrðislaust þurfa að gera, þegar við færum inn á þá braut hér á landi. En í því sambandi verðum við að hafa í huga, að ofan á stofnkostnað orkuveranna, stofnkostnað dreifikerfanna, verðum við að reikna með mjög verulegum kostnaði við það að einangra stórum betur þau hús, sem fyrir eru í þeim hlutum landsins, sem raforku mundu fá, þ.e. íbúðarhús rúmlega 50 þús. manna í dag. Og sú framkvæmd kostar, eins og allir vita, gífurlegt fé. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu máli. Ég skal svo víkja aðeins að till. sjálfri. Hún felur það í sér, að Alþingi álykti að kjósa 5 manna nefnd til þess að rannsaka til hlítar stofn- og rekstrarkostnað við hitun. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að sú athugun, sem hér er talað um, er greinilega hreint tækni- og fjárhagslegt viðfangsefni, tæknilegt í fyrsta áfanga og hagfræðilegt í síðari áföngum. Það er því ljóst, að þau rannsóknarstörf, sem hér er miðað að, verða ekki unnin, svo að að gagni sé, nema af mönnum, sem hafa sérfræðilega þekkingu á þessu sviði, og það þeim mun fremur sem hér er, a.m.k. á tæknilega sviðinu, í mörgum tilfellum um mjög flókin málefni að ræða. Mér er þess vegna ekki alveg ljóst, hvaða hlutverki fimm manna nefnd, sem kosin væri pólitískri kosningu hér á Alþingi, hefur að gegna í þessu sambandi, en augljóst er hins vegar, að slík nefnd mundi hafa vissan kostnað í för með sér, sem ég vildi telja óþarfan, meðan á frumrannsókn stendur. Í minni stuttu setu hér á Alþingi hef ég oftar en einu sinni heyrt á það, að menn deila um staðreyndir, og ég verð að segja, að mér hefur þótt þetta heldur ófrjó iðja og átt bágt með að sjá, hvaða tilgangi það þénar. Staðreyndir haggast ekki, hvort sem þær henta ákveðnu pólitísku sjónarmiði betur eða verr. Þegar rannsókn sem sú, er till. þessi miðar að, á að fara fram, þá veltur allt á því, að komizt sé að niðurstöðum, sem draga í ljós hinar hlutlægu staðreyndir málsins. Og ég óttast beinlínis, að afskipti pólitísk kosinnar nefndar gætu beinlínis orðið til trafala við athugun málsins. Hins vegar tel ég æskilegt, að athugun sú, sem hér er stungið upp á, fari fram og mætti þá gjarnan fara fram á töluvert breiðari grundvelli en till. sjálf segir til um. Og mér sýnist, að hér sé hreint framkvæmdaratriði að láta slíka athugun fara fram, og þess vegna eðlilegast, að ríkisstj. hefði forgöngu í því máli og tilnefndi til þess þá menn, sem hún teldi til þess hæfa. Hitt er annað, að þegar niðurstöður slíkrar rannsóknarnefndar lægju fyrir, þá er sjálfsagt og eðlilegt, að álit hennar og niðurstöður verði lagðar fyrir Alþingi, því að þá er komið að hlutverki stjórnmálamannanna að taka ákvarðanir um þær aðgerðir, sem gera skuli í málinu.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Reykn. fyrir, að hann tekur hér undir það, sem fram kemur í þessari till. um, að nauðsyn sé á því að láta athuga þetta mál. Það er rétt, að það mál, sem þessi till. fjallar um, kemur nokkuð saman við annað mál, sem hann og fleiri aðilar hafa hreyft hér, þótt á nokkuð öðru sviði sé. Hann hafði ásamt nokkrum öðrum þm. flutt hér till. um að skora á ríkisstj, að láta rannsaka möguleika á gufuveitu frá Krýsuvík til þéttbýlissvæðanna í Reykjavík og í nánd við Reykjavík, bæði til iðnaðarþarfa og svo til annarrar orkunotkunar á þessu sviði. Þegar ég talaði fyrir till. okkar, minntist ég á það, að ég teldi engan vafa á því leika, að þar sem hægt væri að ná til jarðhitans, þá yrði hann að sjálfsögðu notaður, því að það ætti ekki að leika mikill vafi á því, að hann mundi verða okkur hagstæðastur til upphitunar, þar sem sæmileg aðstaða væri til að hagnýta jarðhitann, svo að ekkert virðist út af fyrir sig stangast í því, sem fram kemur í okkar till. og till. hans og þeirra, sem með honum fluttu till. á þskj. 110. En það var eitt atriði, sem kom fram í ræðu hv. þm., sem ég er honum hins vegar ósammála um. Hann virðist telja á því einhvern verulegan mun, hvort Alþingi tilnefni þá fimm manna nefnd, sem ætti að rannsaka það verkefni, sem hér er óskað eftir rannsókn á, eða hvort ríkisstj. hefði þá rannsókn með höndum. Og mér fannst hann túlka það þannig, að ef Alþingi kysi nefndina, þá væri komin pólitísk togstreita í þetta, en hins vegar væri það allt upphafið yfir alla pólitíska togstreitu, ef málið væri komið til ríkisstj. Þessu er ekki svona farið, þó að oft sé togazt á um ýmis efni á pólitískum grundvelli hér á Alþingi, og munurinn á hæstv. ríkisstj. og Alþingi í þessum efnum er ekki þessi, sem hv. þm. virðist halda. Nei, það er auðvitað rétt, að það væri mjög æskilegt, að í þá nefnd, sem kosin yrði til að hafa þessa rannsókn með höndum, veldust beinlínis sérfróðir menn í þessum efnum, og það getur Alþingi gert, þegar það velur menn í nefndina, engu síður en ríkisstj., því að auðvitað er ekkert bundið við það að kjósa alþm. í nefndina. Til þess er ekki ætlazt. Auk þess er svo aftur hitt, sem líka er oft gert og út af fyrir sig aðeins eðlilegt, og það er það, að sú nefnd, sem kosin er, hvort sem hún er valin af ríkisstj. eða Alþingi, getur síðan kallað fyrir sig sérfræðinga og óskað eftir ráðleggingum þeirra og umsögnum þeirra og safnað saman því efni, sem safna þarf saman, og lagt það síðan fyrir Alþingi. Það er það, sem er tilgangurinn með þessari tillögu. Ég fyrir mitt leyti tel miklu eðlilegra, að það sé Alþingi, sem kýs þessa nefnd. Þetta er ekkert sérstakt ríkisstjórnarmál, og á því er í rauninni enginn munur, nema maður vilji endilega gera þetta að slíku máli, að ríkisstj. ein skuli velja menn í nefndina, og er þá miklu hættara við því óneitanlega, að öll sjónarmið fái ekki að koma fram í stórmáli eins og þessu, því að hér er um almennt þjóðmál að ræða, sem getur haft mjög almenna þýðingu í okkar þjóðarbúskap. En það er hins vegar ekkert stórt atriði, hvort ríkisstj. yrði látin velja menn í þá nefnd, sem lagt er til í till., eða Alþingi, - það raskar ekki þeim grundvelli, sem við virðumst vera algerlega sammála um, að það sé þarft verk að láta þessa athugun fara fram. - En ég teldi þó eðlilegra og réttara að hafa það eins og það er í till., að Alþingi kysi nefndina.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. 1. þm. Reykn. (SvE), að hér er mjög merkilegu máli hreyft, sem væntanlega gæti orðið til þess, að nánar yrði að þessum málum almennt hugað heldur en gert hefur verið til þessa. Þær umr., sem þegar hafa farið fram um þessa tillögu, hafa þó að langmestu leyti snúizt um hitakostnaðinn sjálfan, þ.e.a.s. um það, hve hitakostnaðurinn er orðinn mikill hluti lífsframfærisins, er alveg rétt að mínu viti. Þessi liður lífsframfærisins er sífellt að aukast og orðinn geigvænlega stór hluti þess. Ég vil aðeins, áður en þetta mál fer til nefndar, koma því einnig að, að þó að við gætum fengið einhverja jákvæða niðurstöðu, og enn þá er sú jákvæðasta jarðhitinn, þá er það ekki þar með endir málsins. Einangrun húsanna, frágangur glugganna í húsunum, sem eru aðalhitatapið, er einnig eitt meginvandamálið í þessum efnum, þ.e.a.s. hvernig húsin sjálf geyma þann hita, sem inn í þau er kominn. Þetta verkefni hafa okkar færustu menn á undanförnum árum verið að glíma við, og ég held, að það ætti mjög vel heima í sambandi við slíka rannsókn, sem hér er áformuð, ef hún færi fram, að þá yrði einnig gerð gaumgæfileg athugun á því, hvaða einangrunargerð og hvaða frágangur glugga og glers í húsunum tryggir það, að hitinn sé bezt geymdur. Ég vildi, að þetta kæmi hér fram, því að þetta hlýtur að vera lokaatriði þess leiks að lækka hitunarkosnaðinn, þ.e. hvernig frá húsunum sjálfum er gengið, og því nátengt því máli, sem tillagan fjallar um, nánast lokaatriði þess.