Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur rætt frv. á fundum sínum laugardag og sunnudag, og hv. fjhn. Ed. tók einnig þátt í athugun frv. Svo sem nál. á þskj. 188 ber með sér, var ekki samkomulag um afgreiðslu málsins í n. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) er andvígur frv., en hv. þm. V-Húnv. (SkG) skilar einnig sérstöku áliti. N. aflaði sér ýmissa skýringa varðandi einstök atriði málsins, m. a. kom hagstofustjóri á fund til nefndanna og svaraði ýmsum fyrirspurnum frá einstökum nm. eða frá n. í heild. Þar sem hinar löngu umr. voru um þetta mál hér í hv. d. fyrir helgina, þá ætla ég, að málið liggi efnislega ljóst fyrir. Þó langar mig að fara nokkrum orðum um örfá efnisatriði. Kjarni frv. kemur vitanlega fram í 1. gr. þess. Ég vil gera ráð fyrir því, að allir séu út af fyrir sig sammála þeirri meginhugsun, að brýna nauðsyn beri til að reyna að stöðva verðbólguna. Um hitt greinir menn á, hvort nauðsynlegt hafi verið að færa vísitöluna niður með eftirgjöf um 10 stig, til þess að hægt væri að láta endana ná saman. Því er haldið fram, að hægt sé að veita framleiðsluatvinnuvegunum nauðsynlega aðstoð án þess, að til þurfi að koma nokkur bein lækkun á kaupgjaldi bótalaust. Þetta tel ég að sé ekki rétt, og það má mikið vera, ef það reynist ekki full erfitt að láta dæmið ganga upp, þó að þessi eftirgjöf eigi sér stað. Um það má auðvitað alltaf deila, hve mikil aðstoðin þurfi að vera á hverjum tíma. M. a. er því haldið fram, að nýgerðir samningar við sjávarútveginn geri e. t. v. ráð fyrir óþarflega mikilli aðstoð við þann atvinnuveg. Um þetta atriði hefur nokkuð verið rætt hér í hv. d. í sambandi við frv. um breyt. á l. um útflutningssjóð, en ég tel alveg vafalaust af þeirri reynslu, sem ég hef haft af samningagerðinni, að ef samningar hefðu ekki verið gerðir á svipuðum grundvelli og gert var, þá hefðu róðrar ekki hafizt upp úr áramótum, eins og þeir þó gerðu. N. hefur orðið sammála um að gera eina brtt. við 1. gr. frv. Þessi till. er á þskj. 195 og miðar að því, að bætur, sem kunna að verða greiddar úr atvinnuleysistryggingasjóði, verði miðaðar við vísitölu 185. Virðist eðlilegt, ef til slíkra bótagreiðslna kemur, að þá sé miðað við þá upphæð, sem hefði verið greidd skv. þeirri vísitölu. Þá var allmikið rætt um 2. og 3. gr. frv., m. a. við hagstofustjóra. Það er augljóst, að leiga á ýmiss konar leiguhúsnæði, þar sem í leigusamningi er miðað við breytingu samkvæmt húsaleiguvísitölu, getur lækkað nokkuð. Um leigu á öðru húsnæði er erfiðara að segja, enda held ég, að sannleikurinn sé sá, að það er fyrst og fremst framboð leiguhúsnæðis, sem ræður húsaleigu yfirleitt á hverjum tíma eða svo held ég að það hafi verið a. m. k. á undanförnum árum. Varðandi 7. og 8. gr. frv. vil ég aðeins láta þess getið, að fjhn. barst bréf frá framleiðsluráði landbúnaðarins, sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta, það er útskrift úr gerðabók: „Framleiðsluráð hefur enn tekið til athugunar frv. ríkisstj. um niðurfærslu verðlags, launa o. fl. Eru það einkum eftirfarandi atriði, sem ráðið vill benda ríkisstj. og Alþingi á og það óskar að fáist leiðrétt í frv.: 1) Áður en ákveðin er niðurfærsla á verði landbúnaðarafurða, verði reiknað með þeirri grunnkaupshækkun, sem varð á hinu almenna verkamannakaupi í Reykjavík á s. l. hausti umfram það, sem gert er ráð fyrir í verðlagsgrundvellinum, þ. e. 9.5% í stað 6% á launalið grundvallarins, sem er um 2% á grundvellinum í heild. 2) Ef sú regla yrði látin gilda yfirleitt, að kaupgjald og afurðaverð, sjávarafurðir og landbúnaðarafurðir, breytist ekki vegna vísitölubreytingar, nema vísitalan hækki eða lækki um 2% eða meira í stað 5 stiga, gæti framleiðsluráð fallizt á það fyrir sitt leyti. Að öðru leyti verði engar slíkar takmarkanir settar á breytingar afurðaverðs. 3) Breyta skuli verði landbúnaðarvara ársfjórðungslega til samræmis, ef breytingar eiga sér stað á grunnkaupi almennra verkamanna í Reykjavík. Eru þessar ábendingar um breytingar í samræmi við viðtöl þau, sem framleiðsluráð og fulltrúar þess hafa átt við ríkisstj. að undanförnu. Þó skal á það bent, að því er varðar 2. tölulið, að í frv. er gert ráð fyrir útreikningi á vísitölu út frá öðrum grunni, en framleiðsluráði var kunnugt um, þegar það ræddi við ríkisstj. Rétta útskrift vottar Sveinn Tryggvason.“ N. sem heild sá sér ekki fært að taka þessar óskir framleiðsluráðsins til greina, en einstakir nm. flytja brtt., sem hníga í þessa átt. Varðandi 9. gr. frv. sé ég ekki ástæðu til að ræða mikið nú, þar sem það hefur verið gert rækilega í gær og dag hér í hv. d. við umr. um frv. um breyt. á lögum um útflutningssjóð. Þó vil ég aðeins taka fram vegna þess fyrirvara, sem settur var af hálfu samninganefndar sjómanna, að það upplýstist þegar eftir undirskrift samninganna, að samninganefnd sjómanna leit tvennum augum á fyrirvarann. Þrír af sex nm. sjómanna litu einmitt svo á fyrirvarann, að hann ætti ekki við breytingu á vísitölu. Hinir 3 voru á annarri skoðun. Hlaut því að koma í hlut hæstv. ríkisstj. að segja til um sinn skilning á málinu. En ég hef hér samning á milli Landssambands ísl. útvegsmanna og sjómannasamtakanna innan Alþýðusambands Íslands, sem var undirritaður að morgni þess 3. jan., en í þeim samningi segir svo í 6. gr., með leyfi hæstv. forseta, 6. gr. hljóðar svo: „Aðilar eru samþykkir yfirlýsingu ríkisstj. um, að fiskverð skuli hækka eða lækka, ef vísitala breytist frá 185 stigum.“ Ég tel alveg vafalaust, að þegar þessi grein var samþ. og frá henni gengið og samningurinn undirritaður, þá hafi öllum aðilum verið fullljóst, hvað hér var um að ræða. Varðandi 10. gr. frv., sem fjallar um niðurfærslu verðlags á hvers konar vöru og þjónustu, skal ég ekki heldur vera margorður. Verðlagsyfirvöld fara með framkvæmd þessa atriðis og verður það vafalaust talsvert verk að umreikna verð á vöru og þjónustu til lækkunar, svo sem gert er ráð fyrir í frv. En samkvæmt lögum verður þetta vitaskuld ákveðið af viðskmrn. og innflutningsskrifstofunni. Það eru vitanlega skiptar skoðanir um það, hvort með þessu frv. sé stefnt í rétta átt í framvindu efnahagsmála okkar. Úr því sýnist mér reynslan verða að skera. En það er þó ekki hægt að segja annað af neinni sanngirni heldur en, alvarleg tilraun sé nú gerð til þess að reyna að stöðva það mikla verðbólguflóð, sem við blasir.



Herra forseti. Ég skal ekki á þessu stigi málsins blanda mér í þær almennu umr. og deilur, sem orðið hafa um þetta mál, en vil aðeins um það segja það, sem raunar ætti að vera ljóst, að þegar sjálfstæðismenn skömmu fyrir áramótin eða þegar til Sjálfstfl. var um það leitað fyrir áramótin, að gera tilraun til stjórnarmyndunar og þeir framkvæmdu þær tilraunir sínar eða formaður flokksins, þá var lögð á það höfuðáherzla af hálfu sjálfstæðismanna, að í efnahagsmálunum yrði óhjákvæmileg byrjunarráðstöfun sú að stöðva verðbólguna. Nú skal ég ekki rifja þetta frekar upp að öðru leyti en því, að eins og kunnugt er, þá mistókust þessar tilraunir sjálfstæðismanna, en hins vegar hafa sjálfstæðismenn tekið að sér þann stuðning við núv. hæstv. ríkisstj., sem margsinnis hefur komið fram hér, að verja hana vantrausti, meðan hún ynni m. a. að framgangi þessa máls, sem að vísu er í nokkrum einstökum atriðum ekki alveg í sama formi og við hefðum helzt kosið, en stefnir þó að því meginsjónarmiði, sem sjálfstæðismenn lögðu áherzlu á, að stöðva verðbólguna í landinu. Annars eru það aðeins brtt., sem ég hef flutt hér, sem ég vildi gera að umtalsefni. Eins og fram kom hjá frsm. meiri hl. fjhn., lá fyrir n. erindi frá framleiðsluráði landbúnaðarins, þar sem var farið fram á tvenns konar breytingar á frv. og hef ég á þskj. 194 tekið upp tvær af þessum tillögum, sem fram voru bornar af hálfu framleiðsluráðsins. Þessar brtt. eru báðar við 8. gr., en þar er tekið upp það nýmæli, að framleiðsluráði landbúnaðarins sé nú heimilt að hækka afurðaverð til framleiðenda svarandi til þess, að laun bónda og verkafólks hans í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara séu færð til samræmis við þá vísitölu, sem verðlagsuppbótarlaun eru greidd eftir, frá sama tíma og samkvæmt ákvæðum 6. gr. þrisvar sinnum á ári, til viðbótar við þá almennu ákvörðun um verðlagsgrundvöllinn, sem fram til þessa hefur ætíð verið gerð að haustinu, 1. sept. Hér er bændum skapaður nýr réttur til þess að fá lagfærðan þeirra verðlagsgrundvöll, ef miklar breytingar eru á tilkostnaði og kaupgreiðslum í landinu og ætti þeim að geta orðið það til mikilla hagsbóta. Á þessu var þó sá hemill, að slík heimild á ekki eftir 8. gr. frv. að koma til framkvæmda, nema breytingin á vísitölunni eða hækkun sé minnst 5 stigum hærri, en sú vísitala, sem afurðaverðið var síðast ákveðið eftir. Nú gerðu fulltrúar landbúnaðarins eða framleiðsluráðsins grein fyrir því í sínu bréfi, eins og fram kom áðan, að þegar á sínum tíma hafði verið við þá um þetta rætt, þá hefði á þessi fimm stig verið fallizt af þeirra hálfu út frá þeirri hugsun, að þeim var þá ekki ljós sá umreikningur eða breyting á vísitölunni, sem nú er ráðgerð með þessu frv. að taki gildi 1. marz og fóru því fram á, að þetta yrði lækkað, þessi hemill yrði lækkaður úr 5 stigum niður í 2 stig. Það má segja, að það sé á móti þeim höfuðtilgangi að verjast breytingum á verðlagi og kaupgjaldi. En hins vegar er hitt rétt, að það mundi verða sáralítill munur á 2 stigum eftir nýju vísitölunni og 5 stigunum eftir þeirri vísitölu, sem við nú höfum, eða m. ö. o., eftir að vísitalan 175 verður færð á grundvöllinn 100 frá 1. marz, svo að frá þessu sjónarmiði hef ég talið sanngjarnt að fallast á þetta og flutt þess vegna till. í samræmi við þær óskir, sem fram voru bornar í umræddu bréfi. Þá var einnig þess óskað, að verðlagsráðinu væri heimilað að hækka afurðaverðið, á sama hátt og ég nú hef greint í samræmi við hækkun vísitölu, ef hækkanir á grunnkaupi ættu sér stað, þ. e. a. s. grunnkaupi í almennri verkamannavinnu í Reykjavík, á undangengnu þriggja mánaða tímabili. Þetta er að vissu leyti einnig þess eðlis, að það getur skapað meiri hreyfingar og þess vegna dregur úr þeirri festu, sem er nú höfuðtilgangurinn, að reyna að halda verðlaginu sem stöðugustu. Á hitt er hins vegar bent, eins og fram hefur komið í umr., sérstaklega um frv. um breyt. á l. um útflutningssjóð, að gert hefur verið ráð fyrir því að, að einhverju leyti a. m. k. verði í samningunum við útvegsmenn við þetta breytingar á grunnkaupinu miðaðar og hef ég því talið, að það væri ekki óeðlilegt frá því sjónarmiði, að hér kæmi fram meira samræmi, en ella væri á milli aðstöðu bændanna annars vegar og útvegsmannanna hins vegar. Þó er ekki alveg ljóst, hvað kann að felast mikið í samkomulagi ríkisstj. um þetta í sambandi við samningana við útvegsmenn og sjómenn og víst er það rétt, að það er ekki bundið í lögunum eftir því frv., sem hér liggur fyrir 9. gr., en um þetta segir þó í grg. frv. frá hæstv. ríkisstj. um útflutningssjóð, 90. mál, með leyfi hæstv. forseta: „Í samningum þeim, sem gerðir voru milli bátasjómanna og útvegsmanna, er ráð fyrir því gert, að skiptaverð hækki og lækki með breytingum á kaupgreiðsluvísitölu. Í framhaldi af þessu varð í samningum ríkisstj. við útvegsmenn að gera ráð fyrir, að þeir gætu fengið bætta þá hækkun rekstrarkostnaðar, er af slíkum kaupbreytingum og breytingum á grunnkaupi leiddi.“ Það er, eins og ég segi, nokkuð til samræmis við þennan hugsunarhátt, sem ég hef fyrir mitt leyti fallizt á eða tekið upp þessa ósk framleiðsluráðs landbúnaðarins, eins og hún lá fyrir fjhn. Þá var þriðja ósk framleiðsluráðsins sú, sem fram kom hér áðan, að bændur fengju nú þegar leiðréttingu á verðlagsgrundvellinum frá því í haust vegna hækkunar á Dagsbrúnarkaupi, sem varð frá því að verðlagning landbúnaðarafurðanna var ákveðin 1. sept. eða síðar í septembermánuði og það er verðhækkun, sem bændur eiga tvímælalaust rétt til, en að óbreyttum lögum hins vegar mundi ekki koma inn í verðlagsgrundvöll þeirra fyrr en 1. sept. á þessu ári. Það má segja, að það sé nokkuð sanngirnismál að fara þess á leit, einkum og sér í lagi þegar er verið að flytja till. um það og fallast á að hreyfa oftar verðlagsgrundvöllinn, en ella væri. En hitt er líka rétt, að í sjálfu sér eiga bændur ekki rétt á þessu fyrr, en nú næsta haust og auðvitað mundi það nokkuð draga úr þeim verðlækkunum, sem stefnt er að einmitt og mikilsvert að komi sem fyrst fram á landbúnaðarvörunum, ef fallizt væri á þetta sjónarmið. Og þó að fulltrúar bænda hafi tilhneigingu þarna til þess að óska eftir slíku sem þessu, þá verða þeir einnig á sama tíma að hafa í huga, að hér hefur verið fallizt á mjög mikilvægt atriði í sambandi við verðlagningu landbúnaðarafurðanna, sem felst í 8. gr., að verðbreytingar í sambandi við kaupgreiðsluvísitölu og breytingar á grunnkaupi, ef tillögur um það verða samþykktar, séu reiknaðar út fjórum sinnum á ári, en fram til þessa aðeins árlega. Með vísun til þessa verð ég að segja fyrir mitt leyti, að ég treysti mér ekki til að taka upp þessa ósk, sem var sú þriðja og þar sem ég hef fyrir mitt leyti líka orðið að fallast á þau sjónarmið hæstv. ríkisstj., að hér gæti skipt verulega máli að öðru leyti um framgang þessa máls, ef við þessu væri orðið nú. Ég held, að það séu svo ekki fleiri atriði, sem ég þarf að taka fram í sambandi við þetta mál að svo komnu.



Herra forseti. Ég var á mælendaskrá við 1. umr. málsins, en var forfallaður sökum lasleika og tek þess vegna til máls við þessa umr. Ég vil taka það fram strax, að ég fylgi þessu frv. vegna þess, að ég tel það vera nauðsynlegt spor í rétta átt. Með því er að vísu aðeins tekinn til úrlausnar einn þáttur dýrtíðarmálanna og verður því að líta á þetta frv. sem fyrsta skrefið til þess að leysa þau vandamál, enda munu flestir gera sér grein fyrir því. Ég mun ekki ræða einstök atriði frv., enda liggur það nokkuð ljóst fyrir, en ég ætla í þess stað að ræða nokkuð um dýrtíðarmálin á víðari grundvelli, þar sem meginþættir þessa máls eru óleystir, þó að þetta frv. verði samþ. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur milli flokka, sem fóru fram við 1. umr. málsins, um það, hvaða flokkur eða hvaða flokkar ættu sök á þeim margháttuðu orsökum, sem hafa magnað óvætt verðbólgunnar. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að geta lært af þeim mistökum og óskynsamlegum ráðstöfunum, sem aukið hafa verðbólguna og gert hana að hættulegu fyrirbrigði í þjóðlífinu. En hitt skiptir ekki meginmáli, hverja við getum ásakað, heldur staðreyndin, sem við stöndum frammi fyrir, sú óhugnanlega staðreynd, að allt efnahagslíf þjóðarinnar getur hrunið í rúst, ef ekki eru nú gerðar ráðstafanir, sem geta hindrað þann ófarnað. Öngþveiti lítillar þjóðar brennur engum á baki nema henni sjálfri og þess vegna þarf hún ekki að vænta þess, að lausnin á erfiðleikunum komi utan frá. Nei, lausnin verður að koma innan að, frá henni sjálfri. Hún verður að bjarga sér sjálf, hún verður að bera sína eigin byrði og hún verður að fórna, ef fórnar er þörf. En umfram allt verður hún að gera sér grein fyrir því, hvar skórinn kreppir og hverra aðgerða er þörf. Hún verður að horfa gegn staðreyndunum og gera sér ljóst, hvar hún stendur, hvernig hún stendur og hvernig á því stendur, að hún getur nú ekki lengur flotið undan straumi án þess að eiga það á hættu, að skip hennar brotni í spón. Ég hef ætið verið þeirrar skoðunar, að fyrst og fremst eigi að segja þjóðinni umbúðalaust, hvað að gangi, þegar af henni er ætlazt, að hún taki með skilningi og stillingu þungbærum ráðstöfunum, sem gerðar eru af illri nauðsyn. Ég veit, að margir líta á þetta sem litla stjórnvizku og telja hitt farsælla, að sýna ekki þjóðinni framan í hætturnar og óþægindin, eins og þau eru í raun og veru og nefna þess vegna ekki alltaf hlutina með sínu rétta nafni. Af því leiðir að sjálfsögðu oft, að ekki er skorið fyrir meinið eins og þyrfti að gera af ótta við stundaróvinsældir, sem sársaukinn af aðgerðunum kann að hafa í för með sér. Um þetta geta menn deilt. En í mínum huga eru engar efasemdir um það, að skemmsta leiðin að markinu er sú að segja þjóðinni sannleikann hispurslaust. Ég trúi því, að enginn flokkur muni til lengdar tapa á því að segja fólkinu það sanna og rétta í hverju máli, sérstaklega þar sem dómgreind og raunsæi almennings er á jafnháu stigi og hér á landi. En eina hættan, sem mér finnst á því, að dómgreind og raunsæi almennings fái að njóta sín, er sú stéttarsefjun, sem nú er róið undir hér á landi og kemur fram í því, að áróðursmenn stéttanna, hverrar um sig, hvetja þær til þess að heimta til sín gæði sér til handa án tillits til þess, hvaða áhrif það hefur á hag og afkomu þjóðarheildarinnar. Engin stétt getur lifað út af fyrir sig eða starfað án annarra, ekki frekar, en hjól í stórri vél, þar sem öll hjólin verða að snúast, til þess að hún geti gengið. Stéttir þjóðfélagsins verða fyrst og fremst að gera sér grein fyrir og viðurkenna þessa einföldu staðreynd, ef skipulag þjóðfélagsins á ekki að liðast í sundur af deilum og sérhyggju. Undanfarið hefur það verið að smáskýrast í hugum manna vegna þeirra erfiðleika, sem nú hefur að höndum borið, af hvaða rótum þeir erfiðleikar eru runnir, sem nú safnast eins og svart ský yfir höfði þjóðarinnar. Erfiðleikarnir eru að sjálfsögðu af mörgum rótum runnir og það má segja, að þeir séu afleiðingar langvarandi sjúkdóms í atvinnu- og sálarlífi þjóðarinnar. En af þeim mörgu orsökum, sem verðbólgunni valda, hygg ég að þó sé ein, sem mestu hefur valdið nú síðustu árin og er að gera hraðann óstöðvandi, það er sú óhrekjanlega staðreynd, að landsmenn hafa síðasta áratuginn lifað um efni fram. Það er almennt viðurkennt, að lífskjör manna hér á landi eru yfirleitt betri en í flestum öðrum löndum. En það, sem þjóðin hefur aflað undanfarin ár, hefur ekki hrokkið til að halda við þeim lífskjörum, sem hún hefur notið og hún hefur gert kröfu til. Til þess að halda við þeim lífskjörum hefur þjóðin þegið miklar gjafir og tekið stórlán. Lífskjörunum hefur verið haldið uppi með erlendri hjálp. Engin þjóð getur til lengdar byggt efnahagslíf sitt á slíkum grundvelli. Þegar hin utanaðkomandi aðstoð rennur til þurrðar og að því hlýtur að koma fyrr eða seinna, þá stöðvast hjól atvinnulífsins og erfiðleikarnir halda innreið sína, nema þjóðin geri sig ánægða með að lifa á því, sem hún aflar. Andvaraleysið hefur nú í mörg ár haft bólfestu í landi okkar. Það hefur sljóvgað tilfinninguna fyrir því, að það sé hægt að tapa sæmd sinni ekki síður, en velgengni með því að vera þiggjandi. Það hefur leitt af sér lausung og ábyrgðarleysi í meðferð fjármuna, bæði hjá einstaklingum og hinu opinbera. Allt þetta hefur runnið að einum ósi, að ósi verðbólgunnar, sem nú rís eins og flóðalda og reynir að brjóta af sér stíflugarðana. Ég sagði áðan, að þjóðin hefði haldið undanfarið uppi lífskjörum sínum með erlendum gjöfum og lánum. Ég ætla ekki að setja það reikningsdæmi upp hér. En ég vil aðeins geta þess út af umr., sem farið hafa fram um þetta atriði, að erlendar skuldir þjóðarinnar um s. l. áramót eru taldar 718 millj. kr., reiknað á núverandi bankagengi, sem verður með 55% yfirfærslugjaldi 1.113 millj. kr. Við þetta mætti svo bæta lánum, sem hafa verið tekin eða gerðir samningar um, en ekki notuð. En þetta er sú skuld, sem talið er að þjóðin sé í erlendis um s. l. áramót. Skuldaaukning þjóðarinnar er gífurleg. Þótt telja megi, að talsverður hluti erlendu skuldanna hafi gengið til þarflegra fyrirtækja, þá getur það ekki leikið á tveim tungum, að skuldabagginn er nú orðinn svo þungur, að fullrar aðgæzlu er þörf. Þessi skuldasöfnun, að því leyti sem hún hefur gengið til þess að greiða eyðslu þjóðarinnar umfram aflaðar tekjur, hefur stuðlað að sjálfsögðu að þeirri fjármálaupplausn, sem nú blasir við. Síðustu árin hefur Vestur-Evrópa smám saman með samvinnu milli landanna og skynsamlegum efnahagsráðstöfunum verið að treysta fjárhag sinn og atvinnuvegi í því skyni að bæta kjör fólksins og koma á eðlilegu frjálsræði í viðskiptum þjóðanna, en slíkt frjálsræði getur aðeins byggzt á efnahagslegu jafnvægi. Ísland hefur allan þennan tíma, sem þessi samvinna hefur staðið, verið þátttakandi í samvinnu þessara þjóða án þess að uppfylla þau skilyrði, sem sett voru fyrir samvinnunni, nema að mjög litlu leyti. Síðustu árin hefur Ísland enga samleið átt með þessum vestrænu þjóðum að þessu leyti. Þau héldu í áttina til aukins frjálsræðis, meðan við héldum á ný inn á braut hafta, opinbers eftirlits og nefndaskriffinnsku, sem kollvarpaði algerlega því viðskiptafrelsi, sem komst á í byrjun þessarar efnahagssamvinnu vestrænu þjóðanna. Nú um áramótin gerðust þau merkilegu tíðindi, að flest þau lönd, sem að samvinnunni stóðu, stigu síðasta sporið á þeirri braut, sem þau hafa fetað sig á einn heilan áratug, með því að gefa frjálsa gjaldeyrissölu þjóða á milli og þar með viðskiptin milli þjóðanna. En meðan þetta gerist í nágrannalöndum okkar, er íslenzka þjóðin skuldunum vafin í flestum viðskiptalöndum sínum. Engan hlut, sem kostar meira en ein máltíð í veitingahúsi, er hægt að flytja inn án leyfis, enga krónu er hægt að fá yfirflutta til útlanda án þess að útfylla til þess beiðnir og bíða nokkrar vikur eftir svari. Ef farareyrir fæst til útlanda, er hann af svo skornum skammti, að svartur markaður á erlendum gjaldeyri hefur sprottið upp á öðru hverju götuhorni. Menn munu halda, að hér sé fulldjúpt tekið í árinni. En ef þeir vilja kynna sér þetta mál nánar, þá munu þeir komast að raun um, að svartur markaður á gjaldeyri hér á landi er alveg furðulegur. Að vísu er það ekki meira, en er í löndum, þar sem efnahagsástand er svipað og hér. Í þeim löndum hafa ferðamenn ekki frið fyrir mönnum, sem elta þá á götunum til þess að bjóða þeim helmingi hærra verð í gjaldeyri, en bankar landsins kaupa hann fyrir. Allt er þetta rökrétt afleiðing af þeirri ringulreið, sem orðið hefur á efnahagskerfi landsins undanfarin ár, vegna þess að þjóðin krafðist meira, en hún aflaði, vegna þess að hún til þess að dylja þá staðreynd gerði aðalatvinnuveg sinn, útflutningsframleiðsluna, að styrkþega og vegna þess að óttinn við þessi grundvallarmistök gerði að engu traustið á gjaldeyri landsins. Þegar svo var komið, settist eyðslan í forsætið hér á landi og því harðari sem snúningurinn verður á verðbólgunni, því meir eykst eyðsluviðleitnin hjá þjóðinni. Í sambandi við þessar hugleiðingar langar mig til að minnast lítillega á eitt mál, sem er lítill gaumur gefinn, eins og sakir standa. En eins og allir vita, eru til gjaldeyrissamtök, sem heita sterlingssvæðið eða Sterling Area á ensku máli. Í þessum samtökum eru Bretland, nýlendur þess, Ástralía, Nýja-Sjáland, Írland og Ísland. Ég hygg, að það séu margir Íslendingar, sem hafa ekki hugmynd um, að Ísland er á sterlingssvæðinu og mundi mörgum þykja súrt í broti, eins og núna standa sakir, að Ísland sé þar sem ein nýlenda Breta. En í byrjun stríðsins gerðist Ísland aðili að þessari samþykkt, vegna þess að álitið var að það gæti bjargað okkur frá dollaraskorti. En um það leyti hafði Bretland stofnað sérstakan dollarasjóð fyrir sterlingssvæðið, sem átti að hjálpa þessum löndum, ef þau kæmust í vandræði með dollara, enda áttu þau þá að skila öllum sínum dollaratekjum í sjóðinn. En við þurftum aldrei að nota þennan dollarasjóð og við greiddum heldur aldrei neitt í sjóðinn, hvorki fyrr né síðar. Það varð til þess, að þessi aðild okkar að sjóðnum í raun og veru varð aldrei annað, en nafnið tómt og veitti okkur ekki nein hlunnindi. En nú er svo komið vegna síðustu ráðstafana í gjaldeyrismálum, sem gerðar hafa verið í Evrópu, að frjálst er að kaupa dollara í Bretlandi fyrir erlendar þjóðir, en ekki fyrir Breta sjálfa eða þau lönd, sem eru á sterlingssvæðinu. M. ö. o.: Ísland hefur ekki formlega neinn rétt til þess að kaupa dollara í Bretlandi, eins og t, d. Danmörk eða Noregur. Það virðist því tímabært að athuga, hvort rétt sé fyrir Ísland að halda áfram að vera í þessum samtökum, þegar er sýnilegt, að það hefur aldrei haft nein not af því og hefur nú frekar skaða af því, eins og málum er komið. Hitt getur svo verið, að Bretar veiti Íslandi heimild til að kaupa dollara. En það haggar ekki þeirri staðreynd, að Ísland er á sterlingssvæðinu og hefur ekki formlega réttinn. Um það eru allir sammála, að stöðvun verðbólgunnar sé þjóðarnauðsyn. Jafnvel kommúnistar þykjast vera á þeirri skoðun. En stöðvunin er að mínu áliti meira, en venjuleg þjóðarnauðsyn. Hún er skilyrði fyrir því, að íslenzkt þjóðfélag liðist ekki í sundur í nálægri framtíð vegna efnahagslegrar brjálsemi. En efnahagslega brjálsemi kalla ég það, þegar allt er að fara úr böndunum vegna deilu um, hvað sé rétta leiðin, þegar útflutningsframleiðslan þarf allt að 500 millj. í styrk til þess að framleiða útflutningsvörur fyrir 1.000 millj., þegar ríkissjóður þarf til sinna þarfa sem svarar nær öllu útflutningsverðmæti landsmanna og þegar eitt mesta góðæri, sem yfir þetta land hefur gengið til lands og sjávar, leiðir af sér eina mestu gjaldeyriskreppu, sem yfir þetta land gjaldeyrisskortsins hefur gengið. There is something rotten in the state of Denmark, sagði Hamlet. En hvað mundu Íslendingar geta sagt, ef þeir litu í eigin barm? Ef þetta er nú svo, er þá hægt fyrir Alþingi, sem ber alla ábyrðina gagnvart þjóðinni, að láta sem ekkert sé og enginn vandi á höndum? Getur það látið dagana líða hvern eftir annan í þögn og aðgerðarleysi, meðan meinsemdin í efnahagslífi og atvinnulífi þjóðarinnar breiðist út eins og krabbamein? Ég geri ráð fyrir því, að flestir séu sammála um það, að ekki sé unnt að komast hjá því að gera bráðabirgðaráðstafanir í svipinn, eins og þær, sem hér er stefnt að, er stöðvað geti verðbólguna þegar í stað og fært til baka framleiðslukostnaðinn. En þótt slík ráðstöfun sé gerð, einungis til þess að geta fótað sig á svellinu, eru meginverkefnin óleyst eftir sem áður og lausn þeirra er svo aðkallandi, að þetta ár má ekki líða svo, að atvinnulíf og efnahagslíf landsmanna komist ekki að verulegu leyti á traustan og heilbrigðan grundvöll. Í þessu sambandi vil ég minnast á þrjú meginatriði, sem ég tel að verði að taka til greina og leysa á réttan og raunhæfan hátt, ef giftusamlegar ráðstafanir í efnahagsmálunum eiga að takast. Ég veit, að lausn þessara þriggja atriða getur valdið deilum. Þess vegna vil ég taka fram, að það, sem ég segi, eru mínar persónulegu skoðanir. Þau atriði, sem ég ætla að minnast á, eru vísitalan, gengið og útflutningsstyrkirnir. Frá þeim tíma, er vinnulaun og verð landbúnaðarvara voru órjúfanlega tengd vísitölu framfærslukostnaðar, en síðan eru, ef ég man rétt, um 15 ár, hefur verðbólgan, ef svo mætti segja, matazt á þeim víxláhrifum, sem verðlagið í landinu hefur orðið af þessum sökum. Við þekkjum allir, hvernig skrúfan gengur. Verðlagið eltir kaupgjaldið, kaupgjaldið eltir verðlagið, þangað til verðlagið fer aftur að elta kaupgjaldið. Þessi hringekja er öllum svo kunn, að ég ætla ekki að lýsa nánar þessu sjúklega þjóðfélagsfyrirbrigði. En þjóðin, eftir þann langa tíma, sem hún hefur verið að berjast við að hindra það, að vísitölukvörnin malaði skip hennar í kaf, ætti nú að vera farin að skilja, að það er hættulegt að láta kvörnina mala lengur. Með því móti getum við ekki haldið skipinu á floti. Og að lokum verða þeir verst úti, sem vísitölukvörnin átti að tryggja réttláta afkomu. Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að þau lönd í Evrópu og Ameríku, sem nú búa við öruggan fjárhag, stöðugt verðlag og frjálsa verzlun, hafa aldrei farið inn á þá braut að láta framfærsluvísitöluna ákveða sjálfkrafa kaupgjald og framleiðslukostnað. Fyrir þjóðir, sem þurfa að byggja tilveru sína aðallega á útflutningi, eins og Íslendingar, er slíkt sama og að bjóða óstöðvandi verðbólgu heim, enda höfum við fengið af því smjörþefinn. Það er haft eftir einum sérfræðingi okkar, sem mikið hefur fengizt við þessi mál nú upp á síðkastið, að án stöðvunar á víxláhrifum vísitölunnar sé engin lækning möguleg til frambúðar á því krabbameini, sem efnahagskerfi okkar þjáist af. Menn munu nú spyrja hvaða leiðir séu hugsanlegar til þess að losna við víxláhrif vísitölunnar. Að sjálfsögðu verður að gera sér grein fyrir, að launastéttirnar í landinu og bændastéttin, sem fá hækkuð laun sín eftir því, sem vísitalan hækkar, muni ógjarnan vilja gefa upp þennan mælikvarða á launatekjur þeirra, jafnvel þótt hægt sé að sýna fram á með rökum, að fastheldni við vísitölukaupið er beinasta leiðin til ófarnaðar. En þetta er mannlegt og ég dæmi engan fyrir það, sérstaklega ekki á þeim tíma, þegar allt verðlag er á hverfanda hveli. Mér sýnist þess vegna, að afnám víxláhrifa vísitölunnar, sem er grundvallarskilyrði fyrir heilbrigðu efnahagslífi í framtíðinni, verði ekki framkvæmt fyrr en gerðar hafa verið aðrar ráðstafanir fyrst, sem miði að því að koma á heilbrigðu jafnvægi í efnahagskerfinu og endurreisi traust almennings á verðgildi krónunnar. Þegar það hefur verið gert og ró færist yfir verðsveiflurnar, er kominn tími til að nema burt sýkilinn, sem valdið hefur hitasóttinni í efnahagskerfinu. En verði þá ekki til hugrekki eða skilningur til að stíga það spor, blossar sjúkdómurinn upp á ný og eitrar efnahagslíf landsins með þeim afleiðingum, sem verður ekki séð út yfir að sinni. Kommúnistar hafa reynt og reyna enn að telja þjóðinni trú um, að hægt sé að hækka kaup, eins og ástæður eru nú hér á landi, án þess að kauphækkunin sé jafnóðum sótt í vasa almennings með hækkuðum álögum. Þetta er hin mikla pólitíska blekking, sem haldið hefur íslenzku efnahagslífi í heljargreipum verðbólgunnar í nálega tvo áratugi. Kommúnistar hafa enn fremur valið sér þá rökvana stefnu í efnahagsmálunum að telja almenningi trú um það, að gengislækkun sé glæpur gagnvart þjóðinni, glæpur, sem sporna verði við, hvað sem öðru líður. Þessi staðhæfing er annaðhvort sprottin af barnalegri fáfræði, sem þeim er ekki trúandi til, eða pólitískri spákaupmennsku, sem mér þykir líklegra. En þeir eru í þessu, sem mörgu öðru, ekki sjálfum sér samkvæmir. Þeir hafa sjálfir með þátttöku og stuðningi við síðustu ríkisstjórn samþykkt stórkostlega gengisskerðingu krónunnar beint og óbeint með sérstökum skatti, 55% gjaldeyrisskatti, og nýjum aðflutningsgjöldum. Allt er þetta auðvitað gert til þess að leiðrétta gengi krónunnar, því að engin þjóð, sem nokkur viðskipti hefur við útlönd, getur til lengdar haft mjög rangt gengi án þess að verða að leiðrétta það, opinberlega eða grímuklætt. En svo koma þessir góðu menn fram, kommúnistarnir, sem með lagasetningu hafa lækkað gengi krónunnar stórkostlega á tveimur árum og hamra á þeirri furðulegu firru, að ekki megi hrófla við gengi krónunnar til þess að komast út úr efnahagsflækjunni og öngþveitinu, sem þeir hafa manna mest verið valdir að. Um það stoðar ekki að deila, hvernig sem reynt er að dylja staðreyndirnar, að gildi krónunnar er fallið stórlega. Og allt, sem gert er til að leyna þeirri staðreynd um stundarsakir, - því að lengur verður það ekki gert, - það er allt saman ráðstafanir til bráðabirgða. Það er allt saman tjaldað til einnar nætur. Rétt gengi er bráðnauðsynlegur þáttur í heilbrigðu efnahags- og atvinnulífi hverrar þjóðar. Og mikið af þeim erfiðleikum, sem nú steðja að í efnahagsmálunum, hefur sprottið af því, að gengi krónunnar er ekki rétt skráð. Ástæðan fyrir því er að mínu áliti tvenns konar: annars vegar óttinn við óvinsældir meðal almennings af beinni gengislækkun, en hins vegar skortur á pólitískri og efnahagslegri undirstöðu, sem gengisbreyting verður að byggjast á, ef hún á að koma að gagni. Gengisbreyting, þótt hún sé bráðnauðsynleg, er tilgangslaus og jafnvel skaðleg, ef hún er jafnóðum gerð gagnslaus með samsvarandi hækkun á kaupgjaldi og verðlagi. Þess vegna þarf annað hvort að gerast, að öruggt sé, að gengislækkun mæti fullum skilningi hjá þjóðinni eða hún sé gerð í áföngum, til þess að verðbreytingin valdi ekki svo mikilli og skyndilegri breytingu á högum þjóðarinnar, að hún snúist til virkrar andstöðu við þessa óþægilegu, en bráðnauðsynlegu aðgerð. Þegar fyrrv. stjórn var að fást við efnahagsmálin, kvaddi hún hingað erlenda sérfræðinga sér til ráðuneytis til þess að segja álit sitt um það, hvað bæri að gera til þess að komast út úr þeim vandræðum, sem þjóðin var þá komin í. Stjórnin var margspurð um það, hvað þessir erlendu sérfræðingar hefðu lagt til. Út úr henni fékkst ekki orð. Hvers vegna? Vegna þess að hinir erlendu sérfræðingar lögðu til, að framkvæmd yrði bein gengislækkun til þess að ráða bót á því misvægi, sem komið var í efnahagskerfinu. Að sjálfsögðu þurfti að gera ýmsar ráðstafanir til þess að tryggja, að slík ráðstöfun næði tilgangi sínum, en til þess mun stjórnin ekki hafa treyst sér. Efnahagsstofnun Evrópu lætur árlega gera yfirlit um efnahagsástand þátttökuríkjanna. Þessi stofnun hefur nýlega gert skýrslu um efnahagsástandið hér á landi. Skýrslan er birt í síðasta hefti efnahagstímarits Landsbankans. Ég ætla ekki að ræða um þessa skýrslu hér, en niðurlagsorð hennar langar mig til að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, en þau hljóða svo: „Það er mjög æskilegt, að eins fljótt og auðið er, verði mismunandi útflutningsbóta- og innflutningsgjaldakerfi lagt niður og í staðinn tekin upp einföld og raunhæf gengisskráning.“ Þetta eru niðurstöðuathuganir sérfræðinga Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu um efnahagsástand á Íslandi í dag. Í mínum huga getur ekki valdið neinum dellum, að rétt gengisskráning er eitt höfuðskilyrði fyrir því, að efnahagsmálin komist í heilbrigt form. Það væri barnaleg sjálfsblekking að halda, að hægt sé að sneiða hjá því til langframa að skrá rétt geng. En eins og ég hef tekið fram, þá er tilgangslaust að gera slíka ráðstöfun, fyrr en nauðsynlegur grundvöllur hefur verið lagður, sem tryggir, að ráðstöfunin beri tilætlaðan árangur. En því lengur sem dregst, að þessi og aðrar óhjákvæmilegar ráðstafanir séu framkvæmdar í efnahagsmálunum, því meir eitrar óvissan og tortryggnin allt efnahagslífið. En af öllu, sem aflaga fer í efnahagslífinu, er þó að mínu áliti alvarlegust sú staðreynd, að útflutningsatvinnuvegi þjóðarinnar er haldið gangandi með stórkostlegum útflutningsbótum þannig, að landsmenn eru skattlagðir í flóknu kerfi, til þess að útflutningsframleiðsla geti starfað. Það einkennilega fyrirbrigði er nú að verða árlegur viðburður í þessu þjóðfélagi, að allur fiskifloti landsins verður að semja við ríkisstj. um það, hvaða verð hann eigi að fá á vertíðinni. Og ef samningar nást ekki við vinnuveitandann, sem er ríkissjóður, gerir flotinn verkfall, eins og hver önnur launastétt. Þetta er versta tegund ríkisrekstrar, sem hægt er að finna. Og í kapítalistísku þjóðfélagi, sem er byggt upp á frjálsum atvinnurekstri og eignarrétti einstaklinganna, stendur þetta fyrirkomulag eins og fleinn í því efnahagskerfi, sem byggt er upp til þess að starfa á gerólíkan hátt. Íslenzkt atvinnulíf og fjárhagskerfi verður þess vegna ætíð sjúkt og brenglað, meðal aðalatvinnuvegur landsins fær ekki að standa á eigin fótum, en er í þess stað gerður að styrkþega af almannafé og verður á hverju ári að berjast baráttu sem hver önnur launastétt þjóðfélagsins til þess að geta starfað. Þess vegna er lífsnauðsyn fyrir þjóðina að losa sjávarútveginn úr þeirri spennitreyju óviturlegrar ríkisíhlutunar, sem hann er í kominn og þetta ástand heldur við því ömurlega öngþveiti, sem nú þjakar þjóðfélagið, - og því lengur sem það stendur, því meir hallar á ógæfuhliðina. En við skulum alveg gera okkur grein fyrir því, að þetta ástand lagast ekki, fyrr en tekin hefur verið upp rétt gengisskráning, sem byggist á traustu efnahagsjafnvægi. Þess vegna er rétt gengisskráning, byggð á nauðsynlegum öryggisráðstöfunum, undirstaða þess, að efnahagslíf landsins komist á heilbrigðan grundvöll. Og þess vegna verða allar ráðstafanir hér eftir að stefna að því, að sjávarútvegurinn fái rétt gengi fyrir gjaldeyrinn, rétta og heilbrigða hlutaskiptingu og að afnumdir verði allir styrkir. Eftir það á útvegurinn að sjá um sig sjálfur. Engin þjóð getur farsællega stundað sinn aðalatvinnuveg, ef sá atvinnuvegur þarf sífellt að standa í kröfustappi við ríkisvaldið sjálft um tilveru sína. Ég efast ekki um, eins og ég tók fram í upphafi, að allir geri sér ljóst, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé aðeins fyrsta skrefið til þess að lagfæra það ástand, sem nú ógnar efnahagslífi landsmanna. Ef vel gengur, getur þetta stöðvað óheillaþróunina um stundarsakir. En eins og ég hef líka tekið fram, eru meginþættir vandamálsins enn óleystir, og þess vegna er ekki til setunnar boðið, þó að þetta frv. komist í gegnum þingið. Mér finnst ástæða til að segja það, að ríkisstj. Alþfl. hefur sýnt lofsvert pólitískt hugrekki með því að leggja þessar till. fyrir þingið, sem vafalaust verða ekki eins vinsælar og þær eru nauðsynlegar. Flokkurinn hefur því sýnt meira raunsæi og meiri ábyrgðartilfinningu, en kommúnistarnir sýna, hafa sýnt eða munu sýna. Kommúnistarnir leika nú þann loddaraleik að reyna að telja almenningi trú um, að hag hans sé bezt borgið með því, að sundrað sé grundvellinum fyrir því atvinnulífi, sem hann byggir nú á tilveru sína. Allir þjóðhollir menn munu vænta þess, að þetta fyrsta spor verði undanfari annarra nauðsynlegra ráðstafana, sem aftur geta skipað okkur í flokk þeirra landa, sem hluttæk teljast í efnahagssamvinnu frjálsra þjóða.



Herra forseti. Þegar frv. um niðurfærslu verðlags og launa o. fl. var til 1. umr. hér í hv. d., var það að vonum mikið rætt og skoðanir þm. mjög skiptar um málið. Það, sem mér fannst einkennandi við þær umr., var það, hvað annar stjórnarfl., þ. e. Alþfl., hafði sig lítið í frammi við þær umr. Aðeins tveir ráðherranna, hæstv. forsrh. og hæstv. menntmrh., töluðu í málinu. Maður skyldi þó ætla, að t. d. hæstv. forsrh., sem hafði framsögu fyrir frv., hefði talið sér skylt að svara ýmsu af því, sem fram kom í ræðum andstæðinga frv. En svo var ekki. Aftur á móti gerðist það, að þm. Sjálfstfl. gengu fram fyrir skjöldu og vörðu frv. og töldu það vera flestra meina bót á efnahagsástandinu, eins og það er nú. Hv. 1. þm. Reykv. (BBen) lét þó í það skína, að þetta frv. væri aðeins bráðabirgðalausn: fleiri og stærri skref þyrfti að stiga til úrbóta vandamálunum. Það fór ekkert á milli mála, að hv. þingmönnum Sjálfstfl. fannst ekkert við það að athuga, þó að gengið væri á hinn freklegasta hátt á samningsrétt verkalýðsfélaganna og þó að launastéttirnar yrðu rændar a. m. k. 10 vísitölustigum án alls samráðs við heildarsamtökin og án þess að nokkrar bætur kæmu þar á móti. Því var bara slegið föstu án nokkurra raka, að kaupgjaldið væri allt of hátt og að engin leið væri önnur til, til lækninga á ástandinu, kaupgjaldið væri það, sem öllu réði, aðalatriðið væri að skerða vísitöluna um nógu mörg stig. Þessi skoðun virðist vera sameiginleg hjá báðum stjórnarfl., Alþfl. og Sjálfstfl. Í ræðum þm. Alþb. var sýnt fram á með óyggjandi rökum, hvað mikil fjarstæða þetta væri og það væri allt annað og meira, sem væri aðalorsökin fyrir vaxandi dýrtíð og verðbólgu. Þegar hæstv. ríkisstjórn tók við völdum 23. des. s. l., var það eitt af hennar fyrstu verkum að auka niðurgreiðslur að miklum mun frá því, sem áður hafði verið. Gert var ráð fyrir, að til niðurgreiðslna þyrfti að verja um 75 millj. kr. á þessu ári. Þó má telja líklegt, að sú upphæð nægi ekki og að til niðurgreiðslnanna á landbúnaðarvörum o. fl. þyrfti að verja allmiklu hærri upphæð. Allt er þetta mjög óljóst og varlegt að tilnefna nokkrar ákveðnar tölur. Hæstv. ríkisstj. telur sig þurfa a. m. k. 170 millj. kr. til að standast hin auknu útgjöld vegna hinna ýmsu ráðstafana, sem gerðar verða, svo sem niðurgreiðslu landbúnaðarvara, aukna styrki til útvegsins o. fl. Þetta virðist nú vera dálaglegur skildingur til viðbótar við það, sem áður var veitt til slíkra mála. Hv. 1. þm. S-M. (EystJ) telur t. d., að til að standast hin auknu útgjöld muni þurfa um 230 millj. kr. Hér ber allmikið á milli og verður ekkert um það fullyrt, hvor talan sé rétt. En ýmislegt bendir þó til þess, að hin auknu útgjöld verði allmiklu meiri og hærri, en hæstv. forsrh. telur að verði. Til að standast þessi nýju útgjöld hugsar hæstv. ríkisstjórn sér eftirfarandi leiðir: 20 millj. kr. af rekstrarafgangi s. l. árs, hækkun hinna ýmsu tekjuliða fjárlaga um 83 millj. kr., sparnað í ríkisrekstri 40 millj. kr. og nýja tekjuliði 35 millj. kr. Samtals gerir þetta 178 millj. kr. Það liggur ekkert fyrir opinberlega um það, hvort þingflokkur Sjálfstfl. muni vilja styðja þessar till. hæstv. ríkisstj. Hv. 1. þm. Reykv. hefur lýst því yfir hér á Alþingi, að engir samningar hafi verið gerðir á milli þessara flokka nema um það eitt að forða hæstv. ríkisstj. frá vantrausti gegn skýlausu loforði um þingrof. Mér skilst því, að það sé síður en svo traustur grundvöllur fyrir þeim till. til fjáröflunar, sem hæstv. forsrh. lýsti í framsöguræðu sinni fyrir frv. og í sjálfu sér er það lítt forsvaranlegt að afgreiða frv., fyrr en fyrir liggja frekari upplýsingar um afstöðu Sjálfstfl. til áðurnefndra till. Um sjálfar till. væri margt hægt að segja. Mér finnst t. d. mjög óvarlegt að ætla sér að hækka tekjuliði fjárlagafrv. um 83 millj. kr. Það er að vísu rétt, að fyrrv. fjmrh. hefur alltaf áætlað hina ýmsu tekjuliði of lágt. Það sýna bezt hinir miklu tekjuafgangar undanfarinna ára. En að rétt sé að hækka tekjur fjárlaga um 83 millj. kr., tel ég óraunhæft. Alþfl. hefur lýst því yfir, að til þess að standast hin auknu útgjöld verði ekki lagðir nýir skattar á almenning. Nú segir hæstv. forsrh., að nýir tekjuliðir séu áætlaðir 35 millj. kr. Nú spyr ég: Hvaða nýir tekjuliðir eru það? Hverjir eiga að greiða þessar 35 millj. kr. ? Ætli það verði ekki allur almenningur, sem kemur til með að greiða þessar upphæðir? Og hvað um sparnaðinn? Hvaða liðir fjárlaga eru það, sem á að færa niður? Til skamms tíma hefur Alþfl. ekki verið til viðræðna um neinn sparnað, heldur þveröfugt. Og hvað þá um Sjálfstfl.? Hvað vill hann spara? Á undanförnum þingum hafa þm. Sjálfstfl. flutt fjölda brtt. til stórhækkana fjárlaganna. Ekki bendir það í þá átt, að þaðan sé sparnaðar að vænta. Þó má vel vera, að Sjálfstfl. sé nú allt í einu orðinn sparnaðarflokkur, en mér finnst, að fátt bendi þó til þess, að svo sé. Það er í sjálfu sér ekkert nema allt gott um það að segja að taka upp sparnað í rekstri ríkisins, t. d. með því að draga að einhverju leyti úr fjárfestingu á vegum ríkisins með sparnaði í utanríkisþjónustu, t. d. með því að sameina sendiráðin á Norðurlöndum, með því væri t. d. hægt að leysa úr útlegð sendiherra þann, sem hv. 1. þm. Reykv. taldi að fyrrv. ríkisstj. hefði sent í útlegð. Það væri hægt að spara líka stórfé með því að fækka sendiferðum til útlanda á fund Atlantshafsbandalagsins, Evrópuráðsins og ótalmargra fleiri stofnana. Sjálfsagt væri líka hægt að meinalausu að fækka fólki á hinum ýmsu skrifstofum og ráðuneytum og sameina ríkisstofnanir svo sem Áfengisverzlun ríkisins og Tóbakseinkasöluna, svo að eitthvað sé nefnt. En allt þetta mál er á huldu og ekkert liggur fyrir um það, hvað það er, sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér að spara. Væri nú til of mikils mælzt, að hæstv. fjmrh. gæfi þinginu skýrslu um það, í hverju fyrirhugaðar sparnaðartill. eru fólgnar? Sjálfsagt er hæstv. ríkisstj. nú þegar búin að taka ákvörðun um það, í hverju þær liggja, hinar fyrirhuguðu sparnaðartill. Ég get svo látið útrætt um þessa hlið málsins, en mun nú ræða að nokkru sjálft frv. og hvernig það kemur til með að verka gagnvart launastéttunum. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að frá 1. febr. 1959 skuli greidd verðlagsuppbót á laun og aðrar greiðslur, er fylgja kaupgreiðsluvísitölu, samkv. vísitölunni 175 stig. Í grg., sem frv. fylgir, er því haldið fram, að hér sé um að ræða 10 vísitölustiga eftirgjöf af hendi launþega. Miklar líkur benda þó til þess, að hér sé um miklu meiri eftirgjöf að ræða og að sú lækkun, sem verður vegna niðurgreiðslu nokkurra vöruflokka, sýni alranga mynd af hinu raunverulega verðlagi. Þær vörutegundir, sem nú eru greiddar niður, eru m. a. mjólk, kjöt (ekki unnar kjötvörur), kartöflur, smjör, smjörlíki og saltfiskur. Þessar niðurgreiðslur eru vægast sagt mjög athyglisverðar, t. d. niðurgreiðslur á kartöflum og saltfiski. Báðar þessar vörutegundir eru óeðlilega háar í vísitöluútreikningnum og hefur oft verið áður til þess gripið að greiða niður kartöflur beinlínis til þess eins að falsa vísitöluna. Af hverju er t. d. ekki greiddur niður allur fiskur, jafnt nýr sem saltaður? Af hverju eru ekki greiddar niður unnar kjötvörur? Þessar spurningar eru á hvers manns vörum. Því miður bendir þetta til þess, að ekki sé allt mjölið hreint í pokanum og að kaupskerðingin sé miklu meiri, en þessi 10 vísitölustig. En þó að gengið væri út frá því, að eftirgjöfin sé ekki meiri en 10 vísitölustig, er hér um stórfellda kaupskerðingu að ræða. Það, sem er þó alvarlegast við þessar fyrirhuguðu ráðstafanir, er það, að með þessu er verið að ógilda gerða samninga verkalýðsfélaganna við atvinnurekendur. Í öllum samningum verkalýðsfélaganna er gert ráð fyrir fullri vísitölu af grunnkaupi eins og hún er reiknuð út af kauplagsnefnd. Hér á nú með lögum að taka af launastéttunum 10–15 vísitölustig og það án þess að nokkuð komi í staðinn. Með slíkum ráðstöfunum er svo freklega gengið á rétt launastéttanna, að stórfurðulegt verður að teljast. Við mörgu gat maður búizt, en ég held, að fáir launþegar hafi látið sér til hugar koma slíkar ráðstafanir af hendi Alþfl. Ekki var verið að hafa fyrir því að leita eftir samráði við verkalýðssamtökin um lausn þessara mála. Hæstv. ríkisstj. var þó vel kunnugt um skoðanir og vilja verkalýðssamtakanna í þessum málum. Á þingi Alþýðusambands Íslands, sem haldið var síðustu daga nóvembermánaðar, var gerð efnahagsmálasamþykkt, þar sem lögð var áherzla á, að vandi efnahagsmálanna yrði bezt leystur með nánu samstarfi verkalýðssamtakanna og ríkisvaldsins. Það var viðurkennt, að stöðvun vísitölunnar í 185 stigum væri nauðsyn til tryggingar fullrar atvinnu og áframhaldandi aukningar útflutningsframleiðslunnar. Samþykktin, sem gerð var, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „26. þing A. S. Í. telur mjög nauðsynlegt, að slíkt samstarf sé á milli ríkisstjórnar og verkalýðssamtakanna og leggur mikla áherzlu á, að slíkt samstarf geti haldizt á þeim grundvelli, sem lagður var í málefnasamningi stjórnarflokkanna. Alþýðusambandsþingið telur, að vandamál þau, sem nú er við að eiga í efnahagsmálum þjóðarinnar, verði bezt leyst launastéttunum til handa með slíku samstarfi ríkisvaldsins og verkalýðssamtakanna. Þingið telur, að miða þurfi ráðstafanir í efnahagsmálunum við eftirfarandi: 1) að stöðva dýrtíðina, 2) að tryggja kaupmátt launanna, 3) að tryggja næga atvinnu, 4) að vinna markvisst að aukinni útflutningsframleiðslu. Þingið leggur því áherzlu á, að þegar í stað verði eftirfarandi ráðstafanir gerðar: I. Stöðvun verðbólgunnar. - Nú þegar verði hafizt handa um að stöðva verðbólguna. 26. þing A. S. Í. lýsir því yfir, að til þess að auðvelda frekari aðgerðir getur það fallizt á, að vísitalan verði greidd niður þannig, að hún hækki ekki frá því, sem hún nú er (framfærsluvísitala 202 stig og kaupgjaldsvísitala 185), með þeim hætti, að það valdi engri rýrnun á kaupmætti launa, enda verði fjárins til niðurgreiðslunnar ekki aflað með auknum sköttum, sem verkalýðsstéttinni sé ætlað að bera. Fjár til niðurgreiðslunnar og til stuðnings atvinnuvegunum verði m. a. aflað : 1) með sparnaði í rekstri ríkisins og frestun um skeið á nokkrum þeim fjárveitingum til fjárfestingar á vegum hins opinbera, sem minni þýðingu hafa í rekstri þjóðarbúsins, þó án þess að af því leiði atvinnuleysi; 2) með því að verja greiðsluafgangi ríkissjóðs í því skyni, 3) með auknum tekjum af einkasölum og skattlagningu á þá, sem grætt hafa á verðbólgunni. II. Komið verði upp stofnun, er hafi það verkefni að gera áætlun um fjárfestingu og heildarstjórn á sviði atvinnumála í samráði við ríkisstjórnina. Lögð verði áherzla á að efla þær atvinnugreinar, sem þýðingarmestar eru frá þjóðhagslegu sjónarmiði. III. Látin verði fara fram ýtarleg endurskoðun á rekstrarfyrirkomulagi og skipan mála atvinnuvega landsins, sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, með það fyrir augum, að rekstur þeirra verði sem hagfelldastur frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar.“ Samþykkt þessi var gerð með atkvæðum svo til allra þingfulltrúa eða miklum meiri hluta allra þingfulltrúa, þar með taldir rúmir 100 fulltrúar Alþfl. Núverandi hæstv. ríkisstj., sem skipuð er eingöngu flokksbundnum Alþýðuflokksmönnum, var mæta vel kunnugt um þessa samþykkt og um vilja Alþýðusambandsþings til þessara mála. En þrátt fyrir það hikar hæstv. ríkisstj. ekki við að ganga algerlega fram hjá heildarsamtökum verkalýðsins og vilja þeirra í þessum málum. Aðeins til málamynda var frv. lagt fyrir miðstjórn Alþýðusambandsins með svo stuttum fyrirvara, að tæplega hefði unnizt tími til að gera nauðsynlegar breytingar á frv., enda vitað, að til þess var ekki ætlazt af hæstv. ríkisstj. Á fundi, sem miðstjórn Alþýðusambands Íslands hélt þá strax, var þetta frv. tekið fyrir. Meiri hluti miðstjórnar samþykkti harðorð mótmæli gegn því og benti alveg sérstaklega á þá geysilegu hættu, sem í frv. ríkisstj. felst með því að gera slíka ráðstöfun í efnahagsmálunum án þess að hafa haft nauðsynlegt samstarf og samráð við launasamtökin í landinu. Minni hluti miðstjórnarinnar, þ. e. Alþfl.-mennirnir, hafði sérstöðu í málinu og lýsti sig sammála þeim fyrirætlunum að rjúfa samninga verkalýðsfélaganna og skerða kjör launþega. Í ályktun meiri hluta miðstjórnar er sérstaklega bent á, að með frv., ef að lögum yrði, er gert ráð fyrir því að breyta löglega gerðum kjarasamningum stéttarfélaganna stórlega til lækkunar og ákveða þannig kauplækkun með lögum. Þá er og bent á, að verkalýðshreyfingin geti ekki og megi ekki láta undir höfuð leggjast að mótmæla slíku gerræði harðlega. Þá er og bent á, að nú þegar hafi verið samið við atvinnurekendur í sjávarútvegi um tugmilljóna króna auknar bætur af opinberu fé umfram það, sem fellur þeim til hagsbóta í kauplækkunum. Engin trygging liggi fyrir um það, hvernig þessa fjár verði aflað. Hver getur fullyrt um það nú, að ekki verði lagðir á nýir skattar, nýjar álögur á almenning, t. d. síðar á árinu? Þá bendir miðstjórn Alþýðusambandsins á, að hún telji þessar aðgerðir brjóta í meginatriðum í bága við stefnu Alþýðusambandsþings og stefnu þá, sem þingið markaði í efnahagsmálunum, það sé með þessu frv. gengið á sameiginlegan samningsrétt verkalýðsfélaganna og stefnt að stórfelldri kjaraskerðingu. Miðstjórn Alþýðusambandsins varar alvarlega við því að samþykkja frv. og bendir sérstaklega á þá hættu, sem í því felst að ætla að afgreiða aðgerðir í efnahagsmálunum án eðlilegs samráðs og samstarfs við launþegasamtökin í landinu. Að lokum lýsir miðstjórn Alþýðusambands Íslands sig reiðubúna til viðræðna við hæstv. ríkisstj. um aðgerðir til stöðvunar verðbólgunni á grundvelli þeirrar samþykktar, sem Alþýðusambandsþing gerði í þessum málum í lok nóvembermánaðar s. l., en hæstv. ríkisstj. hefur ekki óskað eftir neinum viðræðum við miðstjórn A. S. Í. um þessi mál og verður það skoðað sem hún hafi engan sérstakan áhuga á því að eiga viðræður við miðstjórn Alþýðusambandsins eða heildarsamtökin um málið og tel ég það mjög illa farið og er sízt til fyrirmyndar. Minni hluti miðstjórnar Alþýðusambandsins var mótfallinn þessari ályktun meiri hlutans og flutti aðra ályktun, þar sem mælt er með frv. ríkisstj. Í þessu sambandi hlýtur það að vekja allmikla undrun, hvað Alþfl.-mennirnir í miðstjórninni hafa verið fljótir að skipta um skoðun. Á þingi Alþýðusambandsins töldu þeir sig ekki hafa umboð til þess að samþykkja frestun í einn mánuð, þ. e. a. s. í desember, að 17 vísitölustig kæmu inn í kaupgjaldið. En þó lágu þá fyrir skýlaus loforð frá hæstv. ríkisstj. fyrrv. um það, að ef ekki næðist samkomulag í desember um raunhæfar aðgerðir í dýrtíðarmálunum, skyldu launþegum greidd umrædd vísitölustig í janúar. Það voru ekki eingöngu Alþfl.-menn, sem höfðu þessa skoðun. Mikill meiri hluti þingfulltrúa var þeim sammála og taldi sig ekki geta orðið við óskum fyrrv. ríkisstj. En nú skeður það merkilega í málinu, að fulltrúar Alþfl. í miðstjórn Alþýðusambandsins, sem áttu sæti á síðasta Alþýðusambandsþingi og töldu sig þá ekki hafa umboð til þess að veita umbeðna frestun, mæla nú með ekki frestun, nei, nei, heldur með því að taka af launastéttunum með lögum 10 vísitölustig, án þess að nokkrar hagsbætur komi á móti. Þetta getur maður nú kallað að kunna vel til verka. Rétt er að athuga dálítið nánar, hvað hér er um að ræða og hvaða áhrif þetta frv. kemur til með að hafa, ef að lögum verður, á lífskjör launastéttanna. Eins og menn vita er kaup verkamanna nú greitt eftir kaupgjaldsvísitölu 202 stig samkv. gildandi samningum og átti að greiða eftir sömu vísitölu desember, janúar og febrúar. Frv. gerir hins vegar ráð fyrir að breyta þessu fyrirkomulagi þannig, að eftir 1. febr. skuli greitt eftir kaupgjaldsvísitölu 175 stig í staðinn fyrir 202, eins og ætti að gera samkv. samningum verkalýðsfélaga við atvinnurekendur og þar með hafa af launastéttunum rétta vísitölu í febrúarmánuði, sem þeim bar samkv. áður gerðum samningum. Þetta hefur þau áhrif, að tímakaup verkamanna, sem vinna eftir Dagsbrúnartaxta, lækkar úr kr. 23.86 á klst. í 20.67, eða um kr. 3.19 á klst. Þessi lækkun gerir á viku kr. 152.12 eða yfir árið, ef þannig væri reiknað, 7.656 kr., miðað við dagvinnu. Vitanlega verður kjararýrnunin miklu meiri, því að allur fjöldi verkamanna vinnur mikla eftirvinnu og helgidagavinnu. T. d. í síldarbæjum á Norðurlandi er mikið um eftir- og næturvinnu að ræða og helgidagavinnu yfir síldveiðitímabil og verður þetta kauprán sízt minna þar, en hér. Ég er hræddur um, að síldarsaltendur yrðu hálfskrýtnir, ef verkamennirnir og verkakonurnar, sem vinna við þessa framleiðslu, tækju upp á því að segja: Nei, við vinnum bara dagvinnu, það er nóg, að þið rænið þar af okkur, en við ætlum ekki að vinna neina eftirvinnu eða helgidagavinnu. Ég er hræddur um, að það mundi koma skrýtið hljóð þá, enda ekki óeðlilegt og enda munu verkalýðssamtökin ekki fara inn á slíkar leiðir. Til þess eru þau of ábyrgir aðilar. Ég tel því, að hér sé um mestu kjaraskerðingu að ræða, sem gerð hefur verið, síðan gengisfellingarlögin voru samþykkt 1950. Þó segja nú fulltrúar Sjálfstfl., að hér verði aðeins um byrjun að ræða, stærra skref þurfi að stíga nú alveg á næstunni. Hér var nú að ljúka máli sínu einn af aðalforustumönnum Sjálfstfl. á þingi og hann hélt því fram, að þetta væru aðeins fyrstu skrefin. Hann hélt hér langa ræðu um nauðsyn og blessun gengisfellingar fyrir alþjóð og mér skildist jafnvel fyrst og fremst fyrir launastéttirnar. Þessi kenning, sem hér hefur verið sett fram, ætti fyllilega skilið, að hún væri athuguð nánar síðar. Þetta vísitölurán verða launastéttirnar að þola bótalaust. Því miður er allt í óvissu um það, eins og ég hef áður tekið fram, nema verkafólkið og launastéttirnar verða að lækka kaup sitt í haust að dómi kauplækkunarpostulanna. Allt bendir til þess, að svo verði. Já, það bendir sannarlega allt í þá átt, að afturhaldið ætli sér að framkvæma óskadraum sinn og lækka gengið, eins og sá hv. þm., sem hér var að tala áðan, benti á og taldi allra meina bót, enda er þetta yfirlýst stefna þeirra flokka, sem að frv. standa. Það fer ekki milli mála. Það er margyfirlýst af hendi vissra forustumanna Alþfl., að þeir hafa ekki séð aðra lausn í þessum málum, en að lækka gengið. Það er aðeins fyrir harðfylgi ráðh. Alþb. á síðasta kjörtímabili, að ekki var farið inn á almenna gengislækkun. Það er alveg vitað, að hæstv. menntmrh. var einn aðalgengislækkunarpostulinn í fyrrv. ríkisstj., og ég geri ekki ráð fyrir, að hann hafi neitt breytt þar um skoðun síðan. Forsvarsmenn frv. halda því fram, að kaupgjald sé of hátt, með því sé verið að sliga atvinnuvegina. Þetta er sami söngurinn, sem sunginn hefur verið frá því fyrsta, - frá fyrstu dögum verkalýðshreyfingarinnar. Ég minnist ekki annars, en að í hvert einasta skipti, sem launastéttirnar hafa barizt fyrir hækkun launa, hefur allt afturhaldið öskrað einum rómi: landráðastefna, kommúnistaáróður o. fl. þess háttar. Nei, sannleikurinn er hins vegar sá, að engar staðreyndir liggja fyrir um það, að kaupgjaldið sé of hátt og að hlutur verkamanna af þjóðartekjunum sé of mikill, heldur alveg þveröfugt. Eftir því sem Eðvarð Sigurðsson, ritari Dagsbrúnar, upplýsti í félaginu á fundi s. l. föstudag, hefur þjóðarframleiðslan vaxið um 41% á hvert mannsbarn í landinu á árunum 1952–1956. Á tímabilinu 1948–57 jukust atvinnutekjur verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna að meðaltali um 37%. Á þessu sést, að hlutdeild launþega í heildarframleiðslu þjóðarbúsins hefur farið minnkandi, en ekki vaxandi. Nei, það er hin herfilegasta blekking, að kaupgjaldið eitt út af fyrir sig sé aðalorsök hinnar ört vaxandi dýrtíðar og verðbólgu. Þar eru allt önnur öfl að verki. Þar eiga m. a. sinn mikla skerf þeir, sem hafa staðið að öllu braskinu hér í Reykjavík og öðrum stærri bæjum á landinu. Þeirra hlutur þar í því að auka verðbólguna mun vera sá stærsti. En það er ekki verkalýðshreyfingin, sem ber ábyrgð á hinni vaxandi dýrtíð, síður en svo. Verkalýðsstéttin hefur aldrei talið sig græða á dýrtíðinni, heldur hið gagnstæða. Hins vegar neita launastéttirnar því að láta ræna sig minnst 10 vísitölustigum, sem þeim ber samkv. gerðum samningum, án þess að eitthvað komi á móti. Það er mannlegt að halda í það, sem þegar er fengið, og verkalýðshreyfingin er þekkt að því á undanförnum árum, að hún hefur staðið vel á verði fyrir verkalýðsstéttirnar og hún mun gera það líka hér eftir. Það, sem er þó langalvarlegast við þetta frv., er það að ætla sér með lögum að skerða hinn hefðbundna lagalega rétt verkalýðsfélaganna til að semja um kaup og kjör meðlima sinna, en með þessum lögum er það gert. Slíku ofbeldi af hendi löggjafarvaldsins mótmælir verkalýðshreyfingin einhuga og hún mun aldrei sætta sig við að vera beitt slíkum bolabrögðum. Verkalýðshreyfingin hefur um árabil barizt harðri baráttu fyrir fullu samningafrelsi við atvinnurekendur. Þessi réttur er hverjum launþega helgur og verður aldrei af hendi látinn. Afturhaldið hefur oft áður gert harða árás á verkalýðshreyfinguna, en alltaf orðið undir í þeim átökum. Svo mun enn verða. Það má vel vera, að í bili sé hægt að ræna af launastéttunum hluta af réttmætum launum þeirra, en verkalýðshreyfingin mun við fyrsta hentugt tækifæri rétta hlut sinn í bróðurlegri samvinnu við aðrar launastéttir og önnur framsækin öfl í þjóðfélaginu. En það eru fleiri, en beinar launastéttir, sem verða fyrir barðinu á hinum nýju ráðstöfunum hæstv. ríkisstj., ef að lögum verða. Hlutarsjómennirnir fá þar sinn skerf. Í frv. er gert ráð fyrir, að fiskverð hlutarsjómanna fylgi vísitölunni. Slíkt fyrirkomulag hefur ekki þekkzt áður, enda í alla staði óeðlilegt að mínum dómi. Í samningum sjómannafélaganna og Alþýðusambandsins við útvegsmenn var samið um, að fiskverð skyldi hækka um 20 aura á kg. eða í kr. 1.75. Nú er gert ráð fyrir, að fiskverð fylgi vísitölunni samkv. frv., sem hér liggur fyrir. Fiskverð í jan. varð því kr. 1.91, en verður 1. febr., ef frv. verður samþykkt, kr. 1.66. Halda menn, að með svona ráðstöfunum gangi betur að fá menn á fiskiskipin? Halda þeir, að þetta sé leiðin til þess að hæna unga og hrausta menn að því að gerast þátttakendur í framleiðslu sjávarútvegsins? Nei, ég held ekki. Ég held, að það sé alveg þveröfugt. Og sama fyrirkomulagið skal gilda um fiskverð það, sem aflaverðlaun togarasjómanna miðast við. Fyrir stuttu - ég held, að það hafi verið í okt. eða í nóv. voru gerðir nýir samningar fyrir hönd togaraháseta. Þar fékkst í gegn allmikil hækkun á þeirra kjörum, en nú á bara með einföldum lögum að kippa töluverðu af þessu aftur til baka. Ég held, að það hafi sýnt sig undanfarið, að það hafi ekki gengið meira, en svo vel að fá nægilega marga menn til þess að stunda hina erfiðu togaravinnu og það kemur hér alveg sama fram og með bátasjómennina, þessi lagasetning verður ekki til þess að ýta undir menn til að fara á togarana, heldur alveg þveröfugt, enda virðast þessi mál vera þannig, að það sé eins og mönnum sé alveg fyrirmunað að skilja jafneinfalda hluti og það, að þegar farið er inn á þá braut að lækka svona hrapallega og svona mikið tekjumöguleika þessa fólks, þá hlýtur að stefna að því, að fólkið vill ekki vinna við þennan atvinnuveg. Þetta er staðreynd, sem rétt er að benda á, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Það er öllum ljóst, sem eitthvað hafa fylgzt með þessum málum, að bátasjómennirnir voru mjög andvígir þessu fyrirkomulagi og töldu, að ríkisstj. hefði gengið á gerða samninga, sem hún líka gerði. Það var samið um fast fiskverð kr. 1.75 pr. kg. Þá samninga bar hæstv. ríkisstj. að virða og halda. Í staðinn fyrir það er lagt til í frv. að lækka fiskverðið niður í kr. 1.65 frá 1. febr., eða um 9 aura og þessar ráðstafanir eru gerðar á sama tíma sem sjómenn vantar í tuga- og hundraðatali á fiskibátana. Það er sent sérstakt skip til Færeyja til þess að sækja þangað sjómenn. Það er talið, að það vanti 300–400 sjómenn hingað á fiskiflotann. Er það fyrir það, að það sé of vel búið að þessum mönnum, að ekki fást fleiri menn á fiskiskipin? Eða er það eitthvað annað? Ég held, að það sé fyrst og fremst fyrir það, að við höfum aldrei skilið til fullnustu, hvers virði sjómannastéttin er fyrir okkur. Við höfum aldrei goldið þeim þann hlut, sem okkur ber og aldrei gert nægilega vel við þá. En þetta er ekki leiðin til þess að manna skipin, heldur þveröfugt. Nei, svona starfsaðferðir eru stórfurðulegar. - Ég vil nú samt sem áður leyfa mér að beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hvort ekki sé nú hægt að ná samkomulagi um það, að fellt verði niður úr frv. ákvæði 9. gr. um skiptaverð á fiski til bátasjómanna og fiskverð það, sem aflaverðlaun togara miðast við. Ég tel, að með því væri komið til móts við óskir fiskimanna í þessu máli, en það tel ég vera mjög mikils virði. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við 9. gr. frv., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, að 1. málsl. orðist svo: „Frá 1. febr. 1959 skal skiptaverð á fiski til bátasjómanna miðast við kaupgreiðsluvísitölu 185 stig.“ Ég held, að þrátt fyrir alla hina miklu galla frv., þá væri þó frv. stórum betra, ef þessi breyting fengist í gegn. Ég trúi því ekki, fyrr en ég sé það sjálfur, að hv. alþm. geti ekki greitt þessari brtt. atkv. Eitt er það, sem vekur alveg sérstaka eftirtekt í þessu frv., og það er, að hvergi virðist eiga að hrófla við gróða bankanna eða annarra stórgróðafyrirtækja. Bankar og sparisjóðir eiga eftir sem áður að fá að halda sínum okurvöxtum. Við slíkum stofnunum má ekki hrófla, þær skulu fá að halda sínum 7–8% vöxtum, á sama tíma sem allur almenningur skal lækka laun sín um mörg þús. kr. á ári. Reyndar segir í frv., að kaupmáttur tímakaups verkamanna og iðnaðarmanna 1. marz n. k. verði 1.6% meiri, en hann var í okt. og síðar segir: „Miðað við 1. okt. 1958 reyndist kaupmáttur tímakaups beggja þessara stétta einnig hafa aukizt 1. marz n. k. hjá verkamönnum“ - taki menn vel eftir, - „3.9% og hjá iðnaðarmönnum 0.6%.“ Ég verð að segja, að það þarf mikla kunnáttu í reikningslist til þess að geta fengið þessar tölur út. En það er kannske þannig, að flestir hagfræðingar eru nú einu sinni þannig, að þeir hugsa og reikna út hlutina á annan veg, en flestir aðrir. Það má segja um þetta eins og sagt var einu sinni, að það er hægt að segja sannleikann þannig, að hann sé verri en lygin. Ég hef hér lýst þessu frv. að nokkru, þó ekki nema örfáum atriðum úr því, eins og það kemur mér fyrir sjónir. Ég tel, að það gangi mjög freklega á rétt launastéttanna, rýri laun þeirra stórkostlega, á sama tíma sem auðstéttin fær að halda öllu sínu og fær til viðbótar það, sem taka á af launastéttunum. Það er ekki gott að fullyrða neitt um það, hvað þetta gerir mikið í krónutali, en samkv. lauslegum útreikningi, sem gerður hefur verið á þessu, er líklegt, að þetta geti numið nokkrum hundruðum milljóna á allar launastéttir í landinu. Maður sér á þessu, að hér er ekki neitt smáræðismál á ferðinni. Það er ekki verið að taka nokkra tugi, heldur jafnvel svo að skiptir hundruðum milljóna af launastéttunum. Þetta er laglegur skildingur, sem þarna á að taka af launastéttunum og færa yfir til auðstéttarinnar. Ég hef bent á, að með frv. þessu er ráðizt á samninga verkalýðshreyfingarinnar, og það vil ég undirstrika, að ég tel það hættulegast af öllu við frv. Frv. var samið og sett fram án nokkurs samráðs við verkalýðssamtökin og þau hafa því algerlega óbundnar hendur í málinu. Ég tel allan undirbúning að þessu máli og frv. í heild með þvílíkum endemum, að undrum sætir. Nú þegar hefur miðstjórn A. S. Í. og nokkur verkalýðsfélög sent frá sér mótmæli á móti frv., m. a. frá verkalýðsfélögunum í kjördæmi hæstv. forsrh. og fleiri munu á eftir koma. Verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur oft áður sýnt það, að hún lætur ekki troða á rétti sínum og hún mun fyrr eða síðar krefjast leiðréttingar á því ranglæti, sem nú er verið að fremja gagnvart verkalýðshreyfingunni í heild og launastéttunum almennt. Ég tel, að hér sé verið að ganga lengra, en þeir menn, sem að frv. standa, hafa gert sér grein fyrir og ég held, að það væri mjög hollt fyrir þá að taka frv. til endurskoðunar og reyna að draga úr a. m. k. allra verstu ágöllum þess.



Herra forseti. Ég skal ekki fara út í það að deila við hv. síðasta ræðumann, hv. 6. landsk. þm. (GJóh), um efni þessa frv. Það hefur svo margt verið sagt, sem gersamlega hrekur hans umsögn um málið, sem hér kom fram, að ég hirði ekki um að endurtaka það. Ég vil aðeins benda á, þar sem hann segir, að af verkalýðsfélögunum sé tekinn hinn helgasti réttur, þ. e. samningsrétturinn um þeirra kaup og kjör, með frv., þá er það alrangt, því að verkalýðsfélögin hafa þar fullan rétt til þess að gera sínar ráðstafanir, eftir því sem þeim kann að þóknast. Þetta er einungis tilraun, sem gerð er, til þess að vita um það, hvort þau geta hugsað sér að fara þessa leið, sem ég er sannfærður um að muni reynast þeim miklu léttbærari en nokkur önnur leið, sem til er, út úr þessum ógöngum. Þetta vil ég láta nægja til að svara hv. þm. En mig langaði aðeins með örfáum orðum til að lýsa áliti mínu á þeim brtt., sem fram eru komnar, þó að ekki hafi verið mælt fyrir sumum þeirra. Ég vil segja um brtt. á þskj. 195, sem er frá fjhn. allri og gengur út á það að taka upp atvinnuleysistryggingabætur í frv. sem undanþegnar þessari lækkun, að ríkisstj. getur á það fallizt. Um brtt. á þskj. 194 vil ég segja það, að hún er tengd till. á þskj. 193 og á þskj. 189 frá öðrum minni hl. fjhn., hv. þm. V-Húnv., en allar þessar till, miða að því að breyta þeim ákvæðum, sem í frv. eru um það, sem gert er ráð fyrir að bændastéttin í landinu leggi fram til þessara aðgerða. Þegar framleiðsluráð landbúnaðarins eða a. m. k. nokkrir menn úr því komu til ríkisstj. til þess að ræða við hana um málið, þá skildist mér á þeim, að þeir hefðu þá kröfu að gera, að áður en til lækkunar kæmi á því kaupi bóndans og annarra starfsmanna hans, sem reiknað er inn í verðlagsgrundvöllinn, þá væri gerð breyting á honum til hækkunar samkv. þeirri hækkun, sem orðið hefði á kaupi Dagsbrúnar nú í haust, eftir að samið hafði verið um verðlagið í haust við landbúnaðinn. Í öðru lagi settu þeir það fram sem varakröfu, að verð á landbúnaðarvörum yrði „regúlerað“ á þriggja mánaða fresti eins og kaup verkamannsins, og skildist mér þá, að það gæti að einhverju leyti komið í staðinn fyrir þá hækkun, sem mundi leiða af því að leiðrétta samkv. Dagsbrúnarhækkuninni í haust fyrst. Þess vegna var tekin inn í frv., sem þá hafði verið samið, 8. gr., sem nú er og fjallar um það, að verðlag á landbúnaðarafurðum skuli breytast á þriggja mánaða fresti, í stað þess að því var áður breytt á 12 mánaða fresti. Í frv. er enn fremur gert ráð fyrir, að þessi breyt. skuli þó ekki fara fram, nema 5 stiga vísitölubreyting hafi orðið. Nú hefur verið bent á það, að þessi 4–5 stig, sem um var talað við fulltrúa landbúnaðarins á viðræðufundi við ríkisstj. snemma í þessum mánuði, hafi verið miðuð við vísitölu 185, en nú verði hún færð niður í 100 með þessu frv., og væri því eðlilegt, að þessi 5 stiga takmörkun, sem áður var hugsuð, lækkaði. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því, að það verði gert, þó að það kannske kunni að valda eitthvað örari breyt. en upphaflega var ætlað. En það verður að viðurkenna, að þessi 2 stiga viðmiðun nú, miðað við vísitölugrundvöll 100, svarar nánast til þess, að reiknað væri með 4–5 stigum, miðað við vísitölu 185, eins og áður hafði verið áætlað. Ég geri þess vegna ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi ekki á móti því, að þessi 5 stiga viðmiðun áður verði lækkuð niður í 2 vísitölustig. Sömuleiðis vildi ég segja, að brtt. á þskj. 194, þar sem gert er ráð fyrir því, að breyt. verði á afurðaverði landbúnaðarins, ef breyt. verður á grunnkaupi í almennri verkamannavinnu í Reykjavík, sé ekki óeðlileg, vegna þess að þá fylgist kaup bóndans með kaupi verkamannsins, eins og það er á hverjum tíma. Hins vegar tel ég, að ef farið verður út í það að breyta fyrst verðlaginu í samræmi við þessi 3.3%, sem landbúnaðurinn telur að á skorti, að hann hafi í haust náð sömu hækkun og Dagsbrúnarmaðurinn, þá sé stefnt í hreina upplausn í þessu efni, því að þá breytist svo sá grundvöllur, sem reiknað hefur verið með, að ekki næst sá árangur, sem viðhlítandi getur talizt. Ég teldi það þess vegna mikla ógæfu, ef út í það yrði farið að breyta þessu, þar sem líka fjöldi manna er á samningum, sem ekki hafa fengið sömu hækkun á sín laun og Dagsbrúnarmenn fengu í haust. Það eru margir samningar í gildi milli launþega og atvinnurekenda, sem veita minni hækkun á grunnkaup, en þau rúm 9%, sem Dagsbrúnarmenn fengu í samningunum s. l. okt., og náttúrlega mundi þeim finnast sér óréttur ger, ef einn aðili, sem samið hefur til næsta hausts um sitt kaup, yrði skyndilega tekinn út úr þeim hóp og veitt þessi viðbót. - Ég vil aðeins taka þetta fram, til þess að það komi fram strax og liggi ljóst fyrir í umræðunum, að ég teldi það hið mesta tjón og mundi skapa erfiðleika í sambandi við endanlega afgreiðslu málsins og fjárútvegun til þess, ef þessi brtt. á þskj. 189 frá hv. þm. V-Húnv. yrði samþ. Um brtt. á þskj. 200 frá hv. 6. landsk. þm., sem var hér að enda við að tala áðan, vil ég aðeins segja það, að það hefur verið gengið út frá því frá upphafi, að þessar byrðar, sem talið er að menn leggi á sig með frv., gengju jafnt yfir alla. Bátasjómenn hafa vissulega fengið með þeim samningum, sem þeir nú gerðu við útgerðarmenn, hlut sinn svo bættan, að þeim ætti að vera mögulegt að bera þessa skerðingu eins og aðrir. En þó að þetta sé kölluð skerðing og sé það vissulega í útborgaðri krónutölu, þá er ég sannfærður um það, eins og ég var áður og hef alltaf verið, að það er ekki mögulegt fyrir launþegana að komast hjá því, að kaupmáttur þeirra launa verði skertur, ef þessar aðgerðir verða ekki gerðar, þannig að það er ekki spurningin um það, hvort launþegar eigi að leggja þetta á sig eða sleppa ella, heldur er það spurningin um það, hvort menn eigi heldur að fara þessa leið eða aðra, sem gefur þeim sízt meira í aðra hönd, ef reiknað er með kaupmáttarbreytingu launanna og svo hinu, að verðbólgan samtímis aukist upp úr öllum skorðum til almenns skaða fyrir þjóðfélagið í heild. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram, áður en umr. heldur áfram.



Herra forseti. Eins og áður hefur verið skýrt frá, varð ekki samkomulag í fjhn. d. um afgreiðslu þessa máls og liggja fyrir 3 nefndarálit. Ég hef leyft mér að leggja hér fram nefndarálit um frv. á þskj. 197. Það er aðalefni þessa frv. að færa niður laun og verðlag, sem svarar 10 vísitölustigum, og er þetta einn þáttur í þeim ráðstöfunum í efnahagsmálum, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur á prjónunum. Um miðjan nóv. s. l., í tíð fyrrv. ríkisstj., lögðu framsóknarmenn í ríkisstj. fram þar tillögur sínar um efnahagsmálin. Till. þessar voru við það miðaðar fyrst og fremst, að haldið yrði uppi í landinu sem mestri framleiðslu og atvinnu og aðgerðir í efnahagsmálum yrðu við það miðaðar, að ríkisbúskapurinn yrði hallalaus. Þar var einnig lagt til, að leitað yrði samkomulags, eins og áður í tíð þeirrar stjórnar, við stéttasamtökin í landinu um efnahagsráðstafanirnar og þ. á m. ráðstafanir til að koma í veg fyrir vöxt dýrtíðarinnar. Einn þátturinn í þessum tillögum var það, að leitað yrði samkomulags við stéttasamtökin um eftirgjöf á vísitöluuppbót, sem samsvaraði nokkrum vísitölustigum, en þó skyldi þetta gerast þannig, að kaupmáttur tímakaups rýrnaði ekki frá því, sem hann var í okt. nú í haust, eða í febr. s. l., ef betur þætti henta til samkomulags að miða við það, sem þá var. Um þessar till. fékkst ekki samkomulag í ríkisstj., en efnahagsmálin voru m. a. til meðferðar á þingi Alþýðusambands Íslands, sem haldið var síðustu daga nóvembermánaðar. Farið var fram á það af hálfu forsrh. við Alþýðusambandsþingið, að það samþykkti fyrir sitt leyti, að sett yrðu lög um það að fresta greiðslu á hækkun vísitöluuppbótar, sem átti að ganga í gildi 1. des., um einn mánuð og sá tími yrði notaður til þess að ná samkomulagi um efnahagsmálin. Þessu var hafnað á þingi Alþýðusambandsins, eins og kunnugt er. Er þetta kunn saga, er gerðist í þessum málum um þær mundir og þarf ég ekki að rekja hana hér. En eins og þar kom fram í till. framsóknarmanna og ég hef vikið að, telja þeir, að með slíkri niðurfærslu á vísitöluuppbótum sé stefnt í rétta átt. Að vísu teljum við, að það sé aðeins eitt af þeim úrræðum, sem til greina komi og þurfi að beita í þessum efnum. Það eitt er vitanlega ekki nægjanlegt, en getur ásamt öðrum ráðstöfunum átt sinn þátt í því að koma þessum málum í betra horf. Hér er lagt til, að þessi leið verði farin og verði svo fyrir mælt með lögum. Og ég vil vekja athygli á því, að það er verulegur munur á því að færa niður á þennan hátt með samkomulagi við stéttasamtökin eða með löggjöf án samninga. Samkomulagsleiðin, ef unnt er að fara hana, er áreiðanlega miklu líklegri til góðs árangurs. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er borið fram af hæstv. ríkisstj., þeirri er nú situr, en eins og kunnugt er, nýtur hún stuðnings Alþfl. og Sjálfstfl. Á Alþýðusambandsþinginu í vetur voru margir fulltrúar, sem eru stuðningsmenn þessara flokka. Þeir beittu sér þó á móti því ásamt fleirum, að veittur yrði nokkur frestur til samkomulagstilrauna um efnahagsmálin við þáv. ríkisstj. Mér þykir mjög líklegt og reyndar má telja það víst, að ef þeir hefðu þá í þess stað beitt sér fyrir því, að teknir yrðu upp samningar við ríkisstj. um efnahagsmálin, þá hefðu þeir getað komið því fram á Alþýðusambandsþingi, að sú stefna hefði verið upp tekin. En því var ekki að heilsa, að þannig væri þar á málum haldið. En fáum vikum síðar gerðist það, að ýmsir þeirra manna, sem voru á þingi Alþýðusambandsins og áttu sinn þátt í þeirri afgreiðslu málanna, sem þar varð hvað þetta snertir, gerast stuðningsmenn að því frv., sem hér liggur fyrir, þar sem lagt er til, að lögfest verði þessi eftirgjöf á vísitöluuppbótum. Mér finnst þetta lítt skiljanlegt framferði hjá þessum mönnum og ég tel, að þetta hafi verið fremur ógiftusamleg vinnubrögð. Þess er óskandi vitanlega, að þetta komi ekki að sök, en ég tel, að það hefði verið miklu vænlegra til góðs árangurs, að reynt hefði verið að fara samkomulagsleiðina í málinu og ef það hefði tekizt, þá hefði það verið stórum betra en þessi leið, sem nú hefur verið valin. Auk þess, sem ákveðið hefur verið í frv., að laun skuli lækkuð sem svarar 10 vísitölustigum, þá eru þar ákvæði um lækkun vöruverðs og ýmissa gjalda fyrir margs konar þjónustu. Vöruverðslækkunin á að ná til bæði þeirra vara, sem framleiddar eru innanlands og einnig á hún að koma fram á vörum, sem fluttar eru frá öðrum löndum. Ég tel, að þetta sé eðlilegt ákvæði í frv. til samræmis við niðurfærslu á kaupgjaldi. En hvernig tekst með framkvæmd á þessu ákvæði? Um það skal ég ekki fara með mikla spádóma, en trúað gæti ég því, að eftirlit með því, að þessu verði framfylgt, gæti reynzt nokkuð erfitt og að hætta sé á því, að ýmsir fái skotið sér undan því að fylgja fyrirmælum laganna í því efni. Þá má auk þess vekja athygli á því, að það kostar verulega fyrirhöfn og umstang að framkvæma þessi verðlækkunarákvæði. Í 10. gr. frv., síðustu mgr., er t. d. svo fyrir mælt, að verðlagsyfirvöld skuli þegar eftir gildistöku laganna gera ráðstafanir til lækkunar á vöruverði í heildsölu og smásölu til samræmis við þá lækkun dreifingarkostnaðar, sem leiðir af ákvæðum laganna, svo og svarandi til þess, að hagnaður verzlana lækki í hlutfalli við niðurfærslu kaupgreiðsluvísitölunnar. Ég fæ ekki betur séð, en að allar verzlanir t. d., sem þessi ákvæði ná til, hljóti að þurfa að láta fara fram nýja vörutalningu, þegar þetta á að koma til framkvæmda. Það er ekki hægt að framkvæma þetta með öðru móti en hafa bókhald í fullkomnu lagi. Við þetta skarðast vitanlega töluvert sá hagnaður, sem fyrirtækin annars hafa af þeim fyrirskipuðu launalækkunum. Ég er ekki að minna á þetta eða benda á þetta vegna þess, að ég sé á móti þessu ákvæði eða telji það óeðlilegt, aðeins vil nefna það sem dæmi um það, að framkvæmdaörðugleikar ýmsir munu hér verða. Eitt atriði vil ég nefna enn í sambandi við þessa allsherjar verðlækkun, sem á að verða: Það er kunnugt, að það eru dæmi til þess, að ýmis fyrirtæki hafa selt vörur, sem eru háðar verðlagsákvæðum, við lægra verði, en þau þurfa að gera, þ. e. a. s., það hefur ekki verið notuð að fullu álagningarheimild, sem er í reglum, sem um það gilda. Nú þætti mér fróðlegt að fá upplýsingar um það, hvort fyrirtæki, þar sem svo stendur á, þurfa að lækka sitt vöruverð, jafnvel þó að þau hafi ekki áður notað álagningarheimildir að fullu. Frsm. meiri hl. nefndarinnar, hv. 10. landsk., mun vera einn af þeim mönnum, sem veita forstöðu innflutningsskrifstofunni, sem hefur með þessi mál að gera og geri ég því ráð fyrir, að hann geti sagt eitthvað um þetta og gefið upp, hvernig hann lítur á þetta mál. Það má segja kannske, að þetta skipti ekki miklu máli, því þó að skylt væri skv. þessum ákvæðum að færa niður verð á þeim vörum, þegar svona stendur á, þá er líklegt, að viðkomandi fyrirtæki hafi heimild til að hækka þær í verði aftur á móti sem niðurfærslunni svarar, ef álagningarheimildin hefði ekki áður verið notuð að fullu. Í grg., sem frv. fylgir frá hæstv. ríkisstj., segir, að til úrbóta í þessum efnum sé um tvær meginleiðir að velja. Hin fyrri sé sú að hækka bætur til útflutningsframleiðslunnar sem því svaraði, er tilkostnaður hennar hefði aukizt, síðan slíkar bætur voru ákveðnar síðast og leggja ný gjöld á landsmenn til að afla tekna á móti. Hin leiðin sé sú að lækka tilkostnað útflutningsframleiðslunnar með almennri lækkun kaupgjalds og verðlags, þannig að ekki þurfi að hækka þær bætur, sem hún fær nú greiddar. Og síðan segir í grg., að ríkisstj. hafi ákveðið að leggja til við Alþingi, að síðari kosturinn sé valinn og þess vegna sé lagt til í frv., að tilkostnaður framleiðslunnar verði lækkaður, svo sem nauðsynlegt sé, til þess að bætur á gjaldeyrisverðmæti útflutningsins geti haldizt óbreyttar. Ég held, að þarna sé ekki alveg rétt frá skýrt. Mér virðist, að báðar þessar leiðir verði farnar, samkv. því, sem fyrir liggur um fyrirætlanir hæstv. stjórnar. Það er kunnugt, að ríkisstj. hefur þegar með samningum við útvegsmenn og fleiri vöruútflytjendur gengið inn á að hækka verulega bætur til þeirra í ýmsu formi, og nemur það samtals verulegum fjárhæðum, þannig að þær niðurfærslur, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv., nægja ekki að dómi sjálfrar hæstv. ríkisstj. til að bæta útflutningsatvinnuvegunum þær hækkanir á rekstrarkostnaði, sem fram eru komnar. Áður hefur verið frá því skýrt af hv. frsm. meiri hl., að fjhn. barst bréf frá framleiðsluráði landbúnaðarins ásamt till. um breyt. á frv. Bréf þetta er dags. 24. þ. m. Ég lít svo á, að framleiðsluráðið hafi þar borið fram sanngjarnar tillögur um breyt. á frv. En hv. meðnm. mínir í fjhn. vildu ekki fallast á að taka þær til flutnings. Einn af þeim, hv. 5. þm. Reykv., hefur þó síðar lagt fram till. frá sér, þar sem að nokkru leyti er gengið til móts við þessar óskir framleiðsluráðsins. En þar sem ekki fékkst samkomulag um afgreiðslu á þessu máli í nefndinni, meðan hún var að störfum, þá tók ég þann kostinn að flytja sem 2. minni hl. fjhn. þær till., sem framleiðsluráðið hafði borið fram og eru tillögur frá mér um þetta á tveimur þingskjölum. Vil ég fyrst nefna till. mínar á þskj. 189. Þar er í fyrri brtt. lagt til, að gerð verði lagfæring á launum bænda í verðlagsgrundvellinum, sem nú gildir. Þegar sá grundvöllur var fundinn á næstliðnu sumri, var þar gert ráð fyrir grunnlaunahækkun til bænda 6%, og var það í samræmi við það, sem þá hafði orðið hjá ýmsum öðrum stéttum. Skömmu síðar gerðist það, að kaup verkamanna í Reykjavík, sem aðallega er við miðað, þegar laun bænda eru ákveðin í verðlagsgrundvellinum, hækkaði um 9.5% og er hér því um nokkurn mismun að ræða, sem bændur hafa enn ekki fengið. Í athugasemdum, sem fylgja frv. ríkisstj. um breyt. á l. um útflutningssjóð og eru á þskj. 187, er nokkuð greint frá þeim samningum, sem ríkisstj. hefur gert við útvegsmenn. Segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Í samningum þeim, sem gerðir voru milli bátasjómanna og útvegsmanna, er ráð fyrir því gert, að skiptaverð hækki og lækki með breytingum á kaupgreiðsluvísitölu. Í framhaldi af þessu var í samningi ríkisstj. við útvegsmenn gert ráð fyrir því, að þeir gætu fengið bætta þá hækkun rekstrarkostnaðar, er af slíkum kaupbreytingum og breytingum á grunnkaupi leiddi. Óhjákvæmilegt var og að vinnslustöðvar gætu fengið samkomulagsgrundvöllinn endurskoðaðan vegna slíkra hækkana á kaupi.“ Til samræmis við þetta legg ég til, að bændur fái nú þá leiðréttingu, sem þeir eiga eftir að fá vegna grunnkaupshækkana, sem orðið hafa hjá öðrum og einnig að þeir fái framvegis grunnkaupshækkanir í samræmi við það, sem aðrir kunna að fá, oftar á ári, en áður hefur verið. Hvað viðvíkur þessum halla, sem þarna er um að ræða frá því á s. l. hausti, má segja það, að bændur hafa ekki nú lagalegan rétt til að fá þetta fyrr, en á næsta sumri, þegar nýr verðlagsgrundvöllur verður ákveðinn. En þar sem nú hefur verið ákveðið af hæstv. ríkisstj. að taka upp þann hátt að hækka bætur til útvegsmanna, ef hækkanir á grunnkaupi eiga sér stað, þá sýnist mér það fullkomlega réttmætt, að þessi skekkja frá í haust verði leiðrétt nú í sambandi við þær ráðstafanir, sem á að gera samkv. þessu frv. Ég vil benda á það, að bændur eru nú þegar búnir að búa við lægra verðið í rúma 4 mánuði og til þess er ætlazt í þeim till., sem ég ber fram, að leiðréttingin komi til framkvæmda frá 1. febr. n. k. Þessi brtt. er, eins og ég þegar hef sagt, einmitt borin fram í sambandi við fyrirheitið, sem ríkisstj. hefur gefið útvegsmönnum um hækkaðar bætur, ef grunnkaup breytist og þetta er nýmæli í samningum við þá. Enn má benda á það, að samkvæmt 4. gr. þessa frv. á nú hinn 1. marz n. k. að leggja saman grunnlaunaupphæðir og vísitöluuppbætur og telja það eftirleiðis samanlagt grunnkaup hjá launamönnum og reikna í framtíðinni vísitöluuppbætur á það. En þegar þessi breyting er gerð og um leið og hún er gerð, þá sýnist fyllilega réttmætt að leiðrétta þennan halla, sem ég hef hér getið um. Hæstv. forsrh. hefur þegar gert þessa till. mína að umtalsefni og mér virtist hann leggjast gegn því, að hún yrði samþykkt. En engin rök heyrði ég hann færa fram til stuðnings því, að það væri réttmætt, að bændur byggju þarna við minni rétt, en aðrar stéttir. Í grg. með frv. er nokkuð rætt um ákvæði þess um greiðslu vísitöluuppbótar til útvegsmanna og sjómanna. Þar segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Í nýgerðum samningum milli útvegsmanna og sjómanna er nú í fyrsta skipti gert ráð fyrir því, að skiptaverð á fiski til sjómanna skuli breytast með breytingum á kaupgreiðsluvísitölu. Í samræmi við þessi samningsákvæði er í frv. gert ráð fyrir slíkum breytingum á skiptaverði til bátasjómanna og því fiskverði, sem aflaverðlaun togarasjómanna eru miðuð við. Í framhaldi af því hefur einnig þótt eðlilegt, að breytingar verði á afurðaverði til bænda samkvæmt kaupgreiðsluvísitölu jafnoft og samtímis og breytingar verða á kaupi launþega vegna breytinga á vísitölu.“ Ákvæði um vísitöluuppbótina til framleiðenda landbúnaðarvara hafa svo verið sett í 8. gr. frv. En þar er það einkennilega ákvæði, að hækkun til bænda skuli því aðeins heimil, að kaupgreiðsluvísitala sú, sem gildir frá byrjun viðkomandi tímabils, sé minnst 5 stigum hærri ,en sú vísitala, sem afurðaverð var síðast ákveðið eftir. Ég hef ekki heyrt færð fram nein rök fyrir því, að það sé eðlilegt að takmarka þannig verðlagsuppbót til bænda einna. Öðru máli gegndi, ef þetta hefði verið algild regla. Ef þetta væri látið gilda um alla, þá var vitanlega ekkert við því að segja, þó að það næði til bænda. Ég hef því lagt fram till. um breyt. á þessu og er hún á þskj. 193. Till. mín þar er um það að afnema þessa takmörkun á vísitöluuppbót til bænda. Hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) hefur lagt fram brtt. um þetta atriði, en hún gengur of skammt til leiðréttingar á því. Hann leggur til, að í stað 5 stiga takmörkunar verði sett takmörkun við 2 stig. Ég sé enga ástæðu til þess að koma þessu þannig fyrir, því að eins og ég hef sagt, tel ég alveg sjálfsagt, að bændur njóti hér sömu kjara og aðrar stéttir. Hv. 5. þm. Reykv. segir, að framleiðsluráð muni í viðtali við ríkisstj. hafa fallizt á þessa 5 stiga takmörkun. Þetta hlýtur að vera einhver misskilningur, því að ég er viss um það, að framleiðsluráðið hefði ekki sent fjhn. till. um breyt. á þessu, ef það hefði áður verið búið að gera einhvern samning við ríkisstj. um, að þessi takmörkun skyldi vera. Að vísu er það svo í bréfi og till. framleiðsluráðsins, að þar kemur fram, að ef þessi regla yrði látin gilda yfirleitt, að kaupgjald og afurðaverð breyttist ekki vegna vísitölubreytinga, nema vísitalan hækkaði eða lækkaði um ákveðin stig, ákveðinn stigafjölda, þá gæti framleiðsluráð fallizt á það fyrir sitt leyti. En verði þessi regla ekki tekin upp almennt, þá fer það vitanlega fram á, að engar slíkar takmarkanir séu settar á breytingar afurðaverðs, og þetta þykir mér eðlilegt. Og ég læt mér ekki til hugar koma, að framleiðsluráð hefði farið fram á þessa breytingu, ef það hefði verið búið að ganga inn á eitthvað annað eða gera eitthvert samkomulag við hæstv. ríkisstj. um annað fyrirkomulag. Ég vil nú fastlega vænta þess, að við athugun á þessum till, komist hv. þdm. að þeirri niðurstöðu, að það sé sanngjarnt að samþykkja þær. Hér er ekki farið fram á nein forréttindi fyrir bændur, heldur aðeins það, að sömu reglur gildi fyrir þá og aðra, og ég fæ ekki séð, hvernig menn geta beitt sér gegn slíku. Eins og ég gat um áður, þá er þetta frv., sem hér liggur fyrir, aðeins einn þáttur í efnahagsráðstöfunum, og gildi þess, ef samþykkt verður, hlýtur að fara mjög eftir því, hvað gert verður að öðru leyti í þeim málum. Ef vanrækt verður að afla tekna á móti gjöldum, sem þegar er búið að ákveða, þá er það að mínu áliti mjög háskalegt. En það liggur þegar fyrir, að hæstv. ríkisstj. hefur aukið niðurgreiðslur á vöruverði, sem munu kosta marga milljónatugi og það liggur einnig fyrir, að vegna þeirra nýju samninga, sem ríkisstj. hefur gert við bátaútvegsmenn og aðra þá, sem fást við sjávarútveg, verða mikil útgjöld til viðbótar úr útflutningssjóði. Það nemur stórum upphæðum. Hins vegar er enn allt í óvissu um það, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar að sjá fyrir tekjum á móti þessum gjöldum. Það er allt þoku hulið og fari það svo, að hæstv. ríkisstj. skjóti sér undan þeirri skyldu að sjá fyrir nægum tekjum í útflutningssjóð á móti þeim gjöldum, sem hann þarf að bera, eða afgreiði fjárlög með halla, þá stefnir það vitanlega að enn aukinni verðbólgu. Og fari svo, þá geta þær ráðstafanir, sem þetta frv. fjallar um, orðið næsta þýðingarlitlar. Ég sé ekki ástæðu að svo stöddu til að hafa um þetta fleiri orð, en leyfi mér að vísa til nál., sem ég hef lagt fram á þskj. 197.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 196 skilað nál. um mína afstöðu í þessu máli og niðurstaðan í því nál. er, að ég legg til, að þetta frv. sé fellt. Ég skal nú gera nokkra grein fyrir, af hvaða ástæðum. Að vísu hafði ég rætt nokkuð um þetta frv. við 1. umr., en mun reyna að endurtaka sem minnst af því, en fara nánar út í hinar ýmsu greinar þessa máls. Það er þá í fyrsta lagi, að í 1. gr. þessa frv. er fyrirskipað með lögum, hver vísitalan skuli vera. Ég efast um, að allir hv. þm. hafi gert sér ljóst, að hve miklu leyti er með þessum lögum farið að skipta sér af þeim frjálsu samningum, sem verkamenn og atvinnurekendur eða launþegar almennt hafa gert. Í fyrsta lagi er þetta gert með því, að það eru numin burt 10 vísitölustig, m. ö. o.: það er fyrirskipað, að atvinnurekendur skuli sleppa við að greiða af kaupi hvers manns 10 vísitölustig, sem þeir áður höfðu með samningum skuldbundið sig til að gera og ég vil minna á, að þeir samningar eru að öllu leyti jafnréttháir og t. d. þau veð, sem gefin eru. Eignarréttur verkamannsins á sínu vinnuafli er jafnrétthár og eignarréttur eins manns á sínu húsi eða annað slíkt. Og þegar slíkir samningar hafa verið gerðir og eru rofnir frá hálfu löggjafans, þá er eðlllega verið að baka sér með því a. m. k. allmikla móralska ábyrgð og jafnvel meira. En þetta með 10 vísitölustigin er nú svo ljóst, að um það þarf ekki að ræða. Það hefur sjálf hæstv. ríkisstj. lagt áherzlu á frá upphafi að væri aðalinnihald þessa frv., og á því byggist raunverulega allt, sem hún segist gera í þessu frv. til þess að stöðva verðbólguna, eins og hún kallar það. En í öðru lagi er með þessu frv., ef að lögum verður, öllu grunnkaupi breytt, og þeir, sem kunnugir eru undirbúningi þessa máls, vita, að einmitt sérstaklega allir þeir forustumenn Alþfl., sem trúnaðarstöðu hafa í verkalýðssamtökunum, lögðu höfuðáherzlu á, að það mætti ekki snerta við grunnkaupi í sambandi við þetta frv. Það, sem gert er hins vegar með frv., fyrirmælum í 4. og 5. gr., er að gerbreyta öllu grunnkaupi í landinu, fyrst að lækka þá útborguðu vísitölu, sem verkamenn eiga að fá ofan á kaup sitt, síðan að taka þá lækkuðu vísitölu og leggja hana við grunnkaupið og síðan með lögum að ákveða, að þetta skuli vera grunnkaup framvegis, m. ö. o,: gerbylta öllum samningum, sem verkamenn og launþegar almennt hafa gert við sína atvinnurekendur, eftir að vera búnir að rýra þá áður um þessi 10 stig. Í þriðja lagi er öllum þessum samningum að því leyti gerbylt, að það er lagt allt annað vísitölustig til grundvallar við hækkun og lækkun heldur en, áður var. Eins og samningarnir eru nú, þá skal kaup hækka á þeim fresti, sem er ákveðinn í samningunum, þegar vísitala hefur hækkað um 1 stig. Eftir þessu frv., sem hér liggur fyrir, ef að lögum verður, þá verður þar ákveðið, að kaup skuli breytast, svo framarlega sem vísitalan hefur hækkað um 1 stig samkvæmt nýrri vísitölu, sem lögð er á nýjan grundvöll. Það stig verður það gildara, en það fyrra, að það verður raunverulega sama sem 1.85, allt að því tvöfalt á við það gamla, þannig að nú þarf meira til þess, að kaupgjald hækki, heldur en áður þurfti. Og í fjórða lagi er svo fyrirskipað með þessum lögum, að þeim vísitölugrundvelli, sem samið hefur verið um síðustu 20 árin á Íslandi með tiltölulega litlum breytingum, breytingum, sem gerðar voru 1950, sem sé sjálfum grundvelli vísitölunnar skuli breytt, öllum hennar útreikningi. Það er út af fyrir sig ekki máske stórkostlegt atriði. En það er þó atriði, sem ekki er nein heimild til þess að fara að breyta á þann hátt, sem hér er gert, vegna þess að það eru frjálsir samningar um þennan vísitölugrundvöll milli atvinnurekenda og verkamanna, og það, sem hefði átt að gerast, áður en þeim vísitölugrundvelli var breytt, var, að báðir aðilar hefðu komið sér saman um slíkt og það er nú kannske eitt af því fáa af því, sem hér er lagt til að breyta með þessu frv., sem líkindi væru til að atvinnurekendur og verkamenn hefðu komið sér saman um með frjálsum samningum að breyta, þannig að hin siðferðilega sök í því sambandi hjá frv. og þeim, sem það flytja og styðja, er ekki svo sérstaklega mikil, en aðferðir óviðkunnanlegar. En allt þýðir þetta, 10 stigin, grunnkaupsbreytingin, breytingin á vísitölustigunum, allt þýðir þetta, að það eru rofnir allir þeir samningar, allir þeir frjálsu samningar, sem gerðir hafa verið, með lagaboði. Og eins og gefur að skilja, þá þýðir þetta, þegar löggjafinn grípur svona inn í á þennan hátt, að verkalýðsfélögin munu tvímælalaust skoða sig sem óbundin af því, hvenær þau vilja segja núverandi samningum upp og að þeirra gömlu uppsagnarákvæði séu sett úr gildi. Þetta er nú í fyrsta lagi viðvíkjandi vísitölunni, að þarna er á þennan hatramma hátt traðkað á samningsrétti og réttindum, sem verkalýðsfélögin höfðu tryggt sér með frjálsum samningum og breytt af hálfu löggjafans, ef þetta verður að lögum. En í öðru lagi er auðsjáanlega ekki látið við þetta sitja. Það er líka farið út í annað og það er að gera ákveðnar breytingar viðvíkjandi því, hvaða áhrif grunnkaupshækkanir skuli hafa framvegis. Það var sagt hér, held ég, af hæstv. forsrh., að samningsfrelsi verkamanna væri ekki afnumið og það er rétt. Það er aðeins brotið, samningsréttur skertur, samningarnir rofnir af hálfu löggjafans, en samningsfrelsið er ekki afnumið. Það er hægt að semja um grunnkaupsbreytingar. En hvað er gert? Það er auðsjáanlega verið að innleiða hér ákvæði um að gera allar slíkar grunnkaupsbreytingar sem allra erfiðastar. Í bréfi eða samningi sem hæstv. ríkisstj. hefur gert við framleiðendur á hraðfrystum fiski í landinu og raunar við fleiri aðila, er gert samkomulag um það, að breytist grunnkaup eða kaupgreiðsluvísitala frá því, sem þar er ákveðið, þá endurskoðist samkomulagið í samræmi við þær breytingar. Og það er alveg greinilegt, eftir því sem hér er nú rætt, að það á að taka upp þann hátt í fyrsta lagi að gera það að reglu, eins og ríkisstj. lýsir yfir í þessu bréfi, að það skuli endurskoða fiskverð í samræmi við breytingar, sem verða á grunnkaupi. Og í öðru lagi hefur framleiðsluráð landbúnaðarins strax fylgt í kjölfarið, gerir kröfur til hins sama og tveir meðnm. mínir úr fjhn., hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) og formaður nefndarinnar, hv. þm. V-Húnv. (SkG), flytja báðir till. um að tryggja, að það skuli færa verð á landbúnaðarvörum til samræmis við þær hækkanir, sem kunni að verða í framtíðinni á grunnkaupi í almennri verkamannavinnu í Reykjavík. M. ö. o.: það er verið að reyna að hlaða ofan á grunnkaupið slíkum böggum, slíkum byrðum, að verkamenn fái helzt ekki risið undir því að breyta slíku grunnkaupi, vegna þess að þeir viti, að með því breytist allt landbúnaðarvöruverð og jafnvel allt fiskverð í landinu. Þessi fyrirmæli og þessi lög og þessar till. eru ósvífni. Þær eru ósvífni gagnvart verkamönnum og launþegum í landinu, að reyna að tengja þetta á þennan hátt, og þær eru þjóðfélagslega séð og þjóðhagslega séð heimska. Ég ræddi um það þó nokkuð hér við 1. umr. þessa máls, að svo framarlega sem framfarir eigi að verða með eðlilegum hætti í okkar atvinnu- og efnahagslífi, þá séu einmitt kaupgjaldsbreytingarnar, kauphækkanirnar aðalkrafturinn, sem knýr slíkar framfarir fram, vegna þess að slíkar kaupbreytingar, þegar verkamennirnir fá fram einhverja ofur litla hækkun á sínu kaupgjaldi, þýða það, að ef atvinnurekandinn fellst á slíka hækkun og semur um hana og getur ekki velt henni yfir á neina aðra, þá hugsar hann sig tvisvar sinnum um og áður en hann fellst á það, er hann áreiðanlega búinn að taka einhverja ákvörðun um, hvernig hann eigi að standa undir þessu, hvort hann ætli, ef hann hefur haft gróða af sínum atvinnurekstri, að gefa eitthvað eftir að honum, eða hvort hann sé búinn að finna út aðferðir til þess að hafa sinn atvinnurekstur þannig praktískari í framtíðinni, að hann geti staðið undir þessum kauphækkunum; annars fellst hann ekki á þær. Það þarf því einmitt að skapa frá hálfu þjóðfélagsins það aðhald, að atvinnurekandinn sé ekki viss um, að hann megi bara skrifa út ávísun á þjóðarbúið fyrir öllum grunnkaupshækkunum, sem hann fellst á. Þvert á móti á hann að vera knúinn til að breyta í sífellu, bæta í sífellu, skapa í sífellu framfarir í sínum atvinnurekstri til þess að geta staðið undir betri lífskjörum þjóðarinnar. Og það, sem knýr hann til þess að verða við þessu og skapa þessar framfarir, er óskir og kröfur verkamanna og launþega um kauphækkanir, það er bókstaflega framfaraaflið í þjóðfélaginu. Að setja þessa ákvörðun til allra þeirra, sem stunda t. d. rekstur í hraðfrystihúsum núna og annarra slíkra, að það skuli um leið fara að endurskoða í samræmi við svona grunnkaupsbreytingar allt það verð, sem þeim er úthlutað, allt það samkomulag, sem við þá er gert, það nær bókstaflega ekki nokkurri átt. Sum hraðfrystihúsin á Íslandi eru bezt reknu og þau fyrirtæki, sem einna mestan gróðann gefa á Íslandi nú, fyrirtæki, sem eru rekin í stórum stíl, þar sem um mikinn rekstur er að ræða, allstöðugan yfir mikinn tíma ársins og hefur meira að segja safnazt á undanförnum árum bara þó nokkurt fjármagn hjá þessum stóru hraðfrystihúsum. Ef á að fara að gefa þessum fyrirtækjum vottorð um það, að hvenær sem þau hækka grunnkaup, þá skuli þau bara gera um leið kröfu á þjóðfélagið fyrir auknum uppbótum, eða m. ö. o. kröfur á Alþingi um aukna skatta og tolla, þá er það enginn máti að stjórna þjóðfélagi og þjóðarbúskap á. Þetta er rétt eins og ef einn prívatmaður tæki upp á því, ef hann ætti eitthvað inni í einhverjum sparisjóð eða banka, að afhenda ávísanabókina einhverjum og einhverjum öðrum og segja, að hann geti gefið út á hana eins og hann vilji. Hins vegar er auðséð, hver afleiðingin kemur til með að verða af þessum tengslum, sem hér er verið að koma á milli grunnkaups og breytinga á því og hins vegar verðs á landbúnaðarvörum og fiski. Afleiðingarnar verða þær, eins og líka auðsjáanlega allar ráðstafanir eru gerðar til í þessu frv., að gera víxláhrifin miklu örari en áður. Með þessu frv. er verið að ákveða, að landbúnaðarvöruverð skuli breytast fjórum sinnum á ári í staðinn fyrir áður einu sinni, m. ö. o. að gera víxláhrifin hraðari. Með þessu frv. er líka verið að ákveða, að fiskverðið skuli geta breytzt miklu oftar en áður. Og með þessu móti er bókstaflega verið að auka á verðbólguna, ef á annað borð er einhver hreyfing í þá átt í þjóðfélaginu, gera hana hraðari, gera víxláhrifin meiri og örari. Það er svo sem alveg auðséð, hver afleiðingin af svona háttalagi verður. Það á að reyna að gera vísitölukerfið mjög óvinsælt og undirbúa afnám þess, enda kemur það greinilega fram og kom líka fram hjá okkur í umr. í n., að að því virðist stefnt, bókstaflega vitandi vits, af margra hálfu að afnema sjálft vísitölukerfið. Vísitölukerfið hefur verið vörn fyrir launþegann í landinu gegn ráðstöfunum ríkisvaldsins eða gegn utanaðkomandi hagsveiflum. Það hefur verið staðfesting hans á því, að hann eigi að fá að halda því kaupi, sem hann hefur og það eigi ekki að rýra það með utanaðkomandi hagsveiflum eða ráðstöfunum þess opinbera, tollabyrðum og öðru slíku. Og t. d. Alþingi og hver ríkisstj., sem að völdum hefur setið, hefur haft það aðhald, að hún hefur vitað, að ef hún jók tollana, ekki sízt á þeim vörum, sem undir vísitöluna koma, þá mundi það þýða, að hún stæði fyrir vandræðum seinna meir, það yrði „búmerang“, sem hitti hana aftur. Það er þess vegna greinilegt, að það er með þessu frv. verið að undirbúa að reyna að afnema vísitölukerfið sem mælikvarða fyrir launþegana og tryggingu fyrir þá á því, að ekki sé hægt að leiða yfir þá bótalaust botnlausa dýrtíð. Og það, sem virðist bókstaflega vera verið að gera líka með þessu frv., það er að stefna að því að frysta allt grunnkaup í landinu með því að gera verkamönnum svo erfitt að hreyfa grunnkaupið, af því að þeir viti, að þá muni allt landbúnaðarvöruverð og allt fiskverð hreyfast einnig, að þeir helzt ekki leggi út í það. Er jafnillt að gera slíkt gagnvart verkamönnum og launþegum eins og það er óviturlegt fyrir þjóðfélagið að stjórna þannig. Þess vegna eru þessar greinar í frv., sem snerta þannig vísitöluna og grunnkaupið, að mínu áliti ákaflega ranglátar og ákaflega óviturlegar. Ýmsar af sérstökum greinum þessa frv. eru að vísu bara bein afleiðing og samræming út frá grundvallarhugsun frv., en sumar þeirra er samt rétt að tala nokkuð sérstaklega um. Í 6. gr. er gengið út frá því að lengja þann tíma, sem sama vísitalan eigi að gilda. Hingað til hefur það verið í þrjá mánuði, sem vísitalan hefur gilt. Eftir þessari grein verður það í fjóra mánuði, og það verður þannig, að sú vísitala, sem verður raunverulega 1. marz, hún verður nokkurn veginn látin duga út ágúst. Það þýðir, að með þessu er raunverulega verið nokkurn veginn að frysta kaupið, að svo miklu leyti sem ekki yrði hægt að hreyfa grunnkaup á þessum tíma, fram til ágústloka. En í annarri efnismálsgr. í 6. gr. er líka gerð önnur ákvörðun. Það er sett aftur inn sú ákvörðun, sem tekin var út 1956, að breytt verð á landbúnaðarvörum vegna hækkunar eða lækkunar á launum bónda eða verkafólks skuli ekki hafa áhrif á vísitöluna seinna meir, þ. e. kauplagsvísitöluna. Þetta ákvæði var hér áður, en var tekið út 1956, einmitt til þess að draga úr því, að þessi hækkun yrði svo ör og að það yrði vaxandi munur á milli verðlagsins á landbúnaðarvörum og kauplagsvísitölunnar. Nú er meiningin að setja þetta inn aftur. Það mundi þýða að gera muninn á því kaupgjaldi, sem bóndinn fær og því kaupgjaldi, sem verkamaðurinn fær, smám saman meiri, skapa þarna mun á milli framfærsluvísitölunnar og þeirrar kauplagsvísitölu, sem reiknað er eftir og þessi 6. gr. ætti öll, hvernig sem annars færi, að falla burt, en alveg sérstaklega þó þessi 2. efnismálsl. í henni. Þá er í sambandi við 9. gr. Þar eru þau fyrirmæli, sem lækka þetta kaup hjá sjómönnum líka. Um þau fyrirmæli hafa orðið nokkrar umræður hér. Ég vil fyrst segja það í sambandi við þessi mál: Það er óréttlátt að lækka kaupið hjá sjómönnunum. Í öllum þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið núna á undanförnum árum og á ýmsan hátt hafa snert kaupgjald beint eða óbeint og samið hefur verið um við verkalýðsfélögin, þá hefur verið reynt að sjá hins vegar um það, að kaup sjómanna færi stöðugt hækkandi, vegna þess að sannleikurinn er, að það var of lítill munur á kaupi sjómanna og annarra launþega. Það þurfti að auka kaup sjómanna og það verulega, einmitt til þess að þjóðfélagið fengi nægilega marga röska og duglega menn á sjóinn, af því að það er undirstaðan undir öllum launum allra annarra, sem í landi vinna, að þar fáist menn. Þess vegna er það í fyrsta lagi óréttlátt gagnvart sjómanninum og þeirri vinnu, sem hann innir af hendi, að lækka hjá honum kaup. Hann hefur verri aðstöðu, en nokkur annar maður til þess að nota sér sína frítíma. Allir aðrir þegnar í þjóðfélaginu hafa aðstöðu til þess að vinna, að vísu með því að leggja mikið á sig, svo og svo mikla aukavinnu, vinna að því kannske að byggja sér jafnvel íbúðarhús eða ýmislegt annað slíkt. Sjómaðurinn hefur ekki aðstöðu til neins af þessu og leggur samt á sig aðra eins gífurlega aukavinnu og hann gerir, svo að maður tali ekki um það annað, sem hann fer á mis við, það að hann geti verið heima hjá sínum fjölskyldum og annað slíkt á venjulegum tímum. Það er að öllu leyti réttmætt, jafnvel þótt verið væri að gera ráðstafanir, sem snertu aðra launþega, að sjómennirnir væru undanþegnir. Í öðru lagi er ópraktískt af þjóðfélaginu sem heild að gera þetta. Íslenzka þjóðfélagið þarf á því að halda, að við höldum mönnum á sjónum og fáum fleiri menn á sjó. Þess vegna eigum við að gera betur við þessa menn og ekki láta þá verða fyrir neinu hnjaski, jafnvel þegar aðrir verða fyrir hnjaski. Þess vegna er rangt að leggja þarna til að lækka eins við sjómennina og við aðra. Þegar samið var um þetta, samningurinn gerður á milli Landssambands ísl. útvegsmanna og sjómannasamtakanna, sem ríkisstj. hafði þátt í, þá var - og það er bezt, að ég minnist fyrst á 6. gr., sem hv. 10. landsk., frsm. meiri hl. fjhn., minntist hér á í sinni framsöguræðu, þá stóðu allir aðilar í samþykki við yfirlýsingu ríkisstj. um, að fiskverð skuli hækka og lækka, ef vísitalan breytist frá 185 stigum. Þegar stendur í einni grein, að vísitala breytist frá 185 stigum, þá skilur hver einasti maður það þannig, að sjálf vísitalan sé að breytast, að framfærsluvísitala eða kauplagsvísitala sé að breytast á eðlilegan hátt, að það, sem hún sé að mæla, vöruverðið og kaupgjald í samræmi við það, sé að breytast og þar með eigi þessi mælikvarði, sem þarna er lagður, að segja til um öðruvísi kaupgjald. Það er að vísu ómögulegt að skilja slíkt, að ríkisstjórn eða Alþingi skuli banna, að reiknað sé eftir ákveðnum mælikvarða þannig, það er algerlega óeðlilegt ástand. Það er alveg jafnt hægt að fyrirskipa, þegar 37 gráðu hiti er, að hann skuli vera reiknaður 35 eða að metrinn skuli vera 90 sm eða eitthvað annað slíkt, menn skuli bara sleppa þessum 10 stigum eða 10 sm eða hvað sem það nú væri. Það, sem tekur af öll tvímæli um þetta, er yfirlýsingin, sem stendur á eftir samningnum, sem undirskrifaður er af öllum aðilum, og ég, með leyfi hæstv. forseta, vil leyfa mér að lesa upp. Þar stendur: „F. h. sjómannasamtaka innan A. S. Í. Að áskildu samþykki félagsfunda og að eftirfarandi yfirlýsing fáist frá ríkisstj. Íslands: Ef samningar takast á milli L. Í. Ú. og sjómannasamtakanna um fiskverð og kauptryggingu á þessu ári, þá er ríkisstj. því samþykk, að ef vísitalan breytist frá 185 stigum, skuli fiskverð hækka eða lækka í hlutfalli við breytingu þá. Enn fremur samþykki ríkisstj., að í fyrirhugaðri lagasetningu um efnahagsmálin muni hún leggja til, að kjör sjómanna samkvæmt samningi þessum skuli ekki skert.“ Það er náttúrlega alveg ótvírætt, hver meiningin er í þessu og getur enginn um það efazt, ef sú almenna vísitala mælir eitthvað annað, en 185 stig, þá skal það tekið til greina og svo er hins vegar ákveðið, að kjörin skuli ekki skert, jafnvel þótt kjör annarra verði skert, - kjör sjómanna samkvæmt þessum samningum skuli ekki skert. Það er undarlegt að vera með einhverjar öðruvísi túlkanir á þessum greinum, sem eru eins skýrar og þær eru. Frá hálfu sjómanna er þarna auðsjáanlega alveg skýrt og skorinort kveðið á um, að ekki skuli skerða þeirra kjör. Hvað sem sá meiri hl., sem e. t. v. mun vera til í þessari hv. d. fyrir þessu frv., kann að vilja gera í þessum málum, þá ætti hann að breyta þessari 9. gr., bæði frá sjónarmiði réttlætisins og frá sjónarmiði þess, sem praktískt er fyrir þjóðfélagið. Þá er viðvíkjandi 10. gr. Þar er verðlækkunin og ég hef tekið eftir því, að það hefur verið reynt að gera ákaflega mikið úr þessari verðlækkun, og það hafa verið vaktar vonir hjá mönnum um, að einhver verðlækkun muni verða í sambandi við þetta. Ég held satt að segja, að það séu tálvonir, sem bæði flm. og stuðningsmenn þessa frv. gera sér um verðlækkanirnar í sambandi við 10. gr. Þegar við spurðum hagstofustjóra um, hvaða verðlækkun hann héldi að mundi verða í sambandi við áhrif þessarar 10. gr. og hvað mikið mundi koma fram í vísitölunni af henni, þá sagði hann, að það mundi líklega verða 0.5 stig í vísitölu. Maður hefur reynsluna af því áður, hvernig fer með svona hluti. Þetta lítur skikkanlega út á pappírnum fyrir þá, sem kunna ekki að lesa á milli línanna, en í reyndinni verður venjulega hverfandi lítið úr þessum hlutum - og af hverju? Af því að þeir aðilar, sem eiga mest innangengt hjá þeim valdhöfum, sem setja lög eins og þessi, ef að lögum verða, ota hver sínum tota og sjá um, að það verði ekkert úr þessum fórnum, sem eigi að bitna á þeim. Það var svo sem alveg gefið núna og er nú þegar komið fram og nú þegar er byrjað að láta undan því, hvernig fara skuli með landbúnaðarvörurnar í þessu sambandi og það eru nú þegar komnar fram óskirnar og kröfurnar og útreikningarnir frá hálfu ýmissa atvinnurekenda viðvíkjandi því, hvernig reikna verði nýja liði á þeirra tilkostnaði til þess að vega upp á móti því, sem þeir e. t. v. ættu að lækka út af því, sem hér er og ég er ákaflega hræddur um, að þeir mörgu aðilar, er koma til með að ota hver sínum tota í sambandi við 10. gr. og verðlækkanirnar, muni verða bænheyrðir meira, en útlit er fyrir að verkalýðssamtökin verði af þeim, sem ætla að knýja þessa löggjöf fram. Till., sem fram eru komnar, bæði á þskj. 194 og 189, benda bezt á það, hvers þar megi vænta. Ég er hræddur um, að fyrir utan allt það óréttláta og óviturlega í þessu frv., öll þau samningsrof, sem í því felast, þá muni þetta frv. ekki verða til þess, sem hæstv. ríkisstj. leggur nú höfuðáherzlu á,og það er að stöðva verðbólguna eða draga úr hennar vexti. Hv. 2. þm. Reykv. (BÓ) var að lýsa því hér áðan, hvernig hringekjan væri í sambandi við verðbólguna og mér sýnist, að það, sem verið sé að gera með þessu frv., sé að binda stærra hlass aftan í þessa hringekju en áður, þannig að það sé nú öruggt, að það snúist nú allt saman í senn og fljótt, hvenær sem farið væri af stað með grunnkaupshækkanir. En um leið er vert að vekja athygli á því, að samtímis því sem talað er um, að þetta frv. eigi að vera ráðstöfun á móti verðbólgu, þá leggja þeir, sem auðsjáanlega ætla að koma þessu frv. í gegnum þingið með ríkisstj., þ. e. með Alþfl., Sjálfstfl., þá dregur hann enga dul á, að það eigi sem næsta skref á eftir þessu frv. og þetta frv. sé aðeins fyrsta skrefið, þá eigi að auka og margfalda verðbólguna á Íslandi með gengislækkun í haust. Við þekkjum þessar kröfur. Við erum núna í tvö ár búnir að hlusta á þessar kröfur og standa á móti þessum kröfum, kröfunum um gengislækkun. Þær hafa dunið yfir allan tímann, og við létum, eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, reikna það út, meðan við tókum þátt í vinstri ríkisstj., þá létum við reikna það út, Alþýðubandalagsmenn, hvað það mundi þýða að afnema styrkina og uppbæturnar og lækka gengið þannig út, þegar þau stæðu undir sér eins og þá var og það hefði þýtt hækkun á útlendu gengi um 114% þá. Það er hverjum manni ljóst, að gengislækkun á Íslandi margfaldar alla verðbólguna, sem hér er fyrir og það umtal, sem núna sífellt fer fram um gengislækkun, það ábyrgðarlausa umtal, sem kemur jafnvel frá þeim mönnum í embættisbákninu, eins og aðalbankastjóra seðlabankans, sem ættu þó að vera varfærnastir um svona mál, - það væri kannske frekar hægt að fyrirgefa stjórnmálamönnunum, þó að þeir væru stundum að tala um þetta, þetta umtal um gengislækkun ýtir undir alla verðbólgu, það ýtir undir allt brask, það fær hvern einasta mann til þess að hugsa: Nú, það verður hvort sem er lækkað gengið í haust og það er bezt fyrir mig að reyna að hlaupa með mitt sparifé og mína peninga í að kaupa eitthvað, sem heldur þó sínu gildi. Þetta sífellda umtal um gengislækkun, kröfur um gengislækkun, yfirlýsingar um, að gengislækkun sé eina vitið, það er áskorun til alls almennings í landinu um að viðhalda verðbólgunni og auka hana. Þessi áróður er til þess að rífa grundvöllinn undan trausti á íslenzkum gjaldeyri og gengi íslenzkrar krónu og auðvitað trausti á sparifé. Og það sýnir bezt, hve mikið traust almennings raunverulega er á þessu, að það skuli nokkur eyrir vera eftir af sparifé í bönkum landsins eða sparisjóðum eftir allan þann áróður, sem á gengur um þetta og það ekki sízt frá hálfu þeirra manna, sem ættu þó fyrst og fremst að reyna að passa upp á spariféð. Þetta frv. miðar þess vegna ekki að því að stöðva verðbólguna. Það miðar aðeins að einu, aðeins að því að skerða launakjör verkalýðsins og gera honum til næsta hausts erfiðara að vinna á móti þeirri skerðingu með því að binda svo og svo mikið af öllu verðlagi í landinu við hverja hreyfingu, sem hann kynni að gera í átt til hækkaðs grunnkaups. Hv. 2. þm. Reykv. hélt hér allýtarlega og hreinskilna ræðu áðan. Mér þykir leitt, að hann skuli ekki vera hérna, en ég veit, að hann var hálflasinn, þannig að það er ekki honum að kenna, þótt hann sé ekki hérna. En ég sagði honum frá því, að ég mundi svara einhverju af því, sem hann hefði sagt, enda voru þær hugleiðingar, sem hann var með, ekki aðeins hreinskilnar, heldur líka mjög raunsæ yfirlýsing frá hálfu þeirra manna, sem hafa hans skoðanir um, hvað gera beri í þessum málum. Hann hélt því fram, að undirrótin að verðbólgunni á Íslandi væri, að kommúnistar, eins og hann orðaði það, hafa talið mönnum trú um, að hægt væri að hækka kaup án þess að velta því yfir á þjóðfélagið og þetta er hans trú og vafalaust fleiri manna, að sé einn aðalgrundvöllur verðbólgunnar. Og það er alveg rétt, að við gerum okkur það ljóst, hvort þetta sé satt eða satt ekki, því að raunverulega er farsendan, sem allt þetta frv. byggist á og allt þetta að vera að keðja grunnkaupið við allt landbúnaðarvöruverð og fiskverð í landinu, það hlýtur að byggjast á þeirri trú, að það sé ekki hægt að hækka grunnkaup á Íslandi öðruvísi, en að skrifa gengið og gjaldeyrinn niður um leið eða rýra verðgildi allra peninga í landinu og mín fullyrðing um, að það sé hægt að hækka grunnkaupið, án þess að þetta gerist, byggist á því, að ég lít svo á, að þetta sé mögulegt og ég skal færa rök að því. 1957 - ætla ég - að það hafi verið, að okkar framleiðslutekjur allar, þjóðarbúsins, séu áætlaðar 4 milljarðar og 900 milljónir, þ. e. 1957, - er það ekki rétt til getið hjá mér? Og skiptingin á þessu er eftirfarandi: Af þessum 4.900 millj. kr. fara 1.600 millj. kr. í fjárfestingu, 700 millj. kr. fara til rekstrar ríkis og bæjar- og sveitarfélaga, 2.600 millj. fara til neyzlu allra landsmanna. Spurningin, sem liggur fyrir manni, þegar maður segir: Það er hægt að bæta kjör launþega, byggist á því, að í fyrsta lagi sé hægt að skipta neyzlunni öðruvísi, þannig að það fari meira af þessum 2.600 millj. í hlut verkamanna, láglaunamanna skulum við segja og þá aftur minna í hlut þeirra, sem við oft köllum efnamenn eða yfirstétt. En við skulum segja, að við gerðum ekki mest úr því, hvort hægt væri að taka - við skulum segja nokkra milljónatugi á þennan hátt. Við skulum taka fjárfestingaratriðið. 1.600 millj. kr. fara í fjárfestingu. Þegar einn verkamaður, sem lifir af 5 þús. kr. á mánuði, gerir kröfu til þess, að kaup sé hækkað, við skulum segja, að hann fari fram á 3% hækkun, þá hlýtur hann að velta þeirri spurningu fyrir sér: Er öllu þessu fé, sem fer í þessa fjárfestingu, svo vel varið, að því væri ekki betur varið sem neyzlu til mín? Og þegar hann horfir á fjárfestinguna, eins og hún er í þjóðfélaginu, þá sér hann, að það eru hundruð milljóna, hundruð og hundruð milljóna, sem er varið í meira eða minna algerlega „ópródúktíva“ fjárfestingu, þ. e. fjárfestingu, sem gefur ekki arð. Að vísu er margt af fjárfestingu, sem gefur ekki arð, bráðnauðsynlegt, skólarnir, sjúkrahúsin eða annað slíkt, en svo og svo mikið af þessari fjárfestingu er líka fjárfesting, sem mætti bíða, á meðan nóg er að gera við vinnuafl þjóðarinnar við hagnýta framleiðslu. Það hefur verið bent á, að ef dregið væri úr fjárfestingunni, þá mundi það þýða atvinnuleysi. Það er ekki rétt, það er hægt að draga úr fjárfestingu eins og til vega, brúa og ýmislegs annars slíks, án þess að það þýði nokkurt atvinnuleysi á Íslandi, heldur þvert á móti, að það þýði aukna framleiðslu þjóðarinnar. Í hverju einasta þjóðfélagi í öllum okkar nágrannalöndum, þar sem ríkið á annað borð skiptir sér eitthvað af sveiflunum í atvinnulífinu, þá er það föst regla og búin að vera þar meira eða minna í upp undir 25 ár, þ. e. síðan í kreppunni miklu, að á þeim tímum, þegar fullur og mikill gangur er í atvinnulífinu, framleiðslulífinu almennt, því atvinnulífi, sem einkaatvinnurekendurnir hafa og annað slíkt, þá er dregið úr opinberum framkvæmdum, þá sparar ríkið svo að segja sína peninga í öllu, sem það annars notar í hitt og þetta, sem við á atvinnuleysisárunum börðumst fyrir sem atvinnubótavinnu, eins og vegavinnunni og ýmsu öðru slíku. Ríkið gerir þetta í þjóðfélögum eins og í Svíþjóð og ótal öðrum slíkum þjóðfélögum, dregur úr sínum opinberu framkvæmdum, þegar fullur gangur er í því almenna atvinnulífi þjóðfélagsins, til þess aftur á þeim tímum, þegar ef til vill atvinnuleysishætta vofir yfir eða atvinnuleysi er byrjað, að geta aukið að sama skapi sínar opinberu framkvæmdir, til þess að þjóðfélagsþegnunum líði betur. En hér er haldið í þessa hluti í fjárlögunum út frá hreppapólitísku sjónarmiði, þegar þjóðfélaginu er ekki þörf á því og þessum peningum er veitt út í þjóðfélagið, án þess að það sé brýn þörf á þessu og jafnvel þannig, að það geri meiri eða minni skaða, tekur vinnuafl, sem hægt væri að nota við beina framleiðslu. Þetta er ópraktískt. Það er ekki að stjórna þjóðarbúi vel að stjórna svona. Það er álíka og fyrir einn bónda, þegar hann væri að heyja, að hann færi sjálfur og sendi endilega allt sitt fólk í brakandi þurrki í það að fara að búa til vegarspotta, sem kæmi honum þó ekki að neinu gagni, hvorki það sumar né næsta, en léti heyið eiga sig. Það er nákvæmlega sami búskaparhátturinn að taka mennina, sem þyrftu að vera að framleiða fiskinn og vinna að honum, og senda þá í vegagerð upp í sveit, einhvers staðar þar sem er verið að gera einhvern bút, vegna þess að einhver þm. vill gjarnan geta sagt við sína kjósendur í kjördæminu: Sjáið þið, hvað ég var duglegur að útvega þennan bút núna í sumar. Ef á að stjórna þjóðfélagi af viti og þegar Alþingi er búið að taka það að sér, þá verður það að þora að hugsa nokkurn veginn rökrétt í þessum málum frá þjóðarbúinu í heild. Og þetta þyrfti ekki að þýða, að það væri unnið minna að vegum í sveit. Ég skal vera handviss um, að það má með marga vegina, sem þar er unnið að, vinna á fjórða hverju ári að því að fullgera veg á sama tíma, sem menn eru að dunda við í pörtum öll hin fjögur árin hvert um sig. Það að flytja þessar stóru vegavinnuvélar til, það fer stundum helmingurinn af allri vinnunni og kostnaðinum við að leggja einn vegarspotta í að flytja þær fram og aftur. Það er ekki nokkurt vinnulag á þessum hlutum, og það, sem þess vegna verkamaðurinn með 5 þús. kr. launin hlýtur að spyrja að, þegar hann horfir upp á, hvernig stjórnað er, það er: Á ég að borga þetta? Á ég að borga það, að fjárfestingin sé meira eða minna vitlaus, að það sé unnið meira eða minna vitlaust að henni? - Það er það, sem spurningin stendur um. Þess vegna held ég, að við höfum haft á réttu að standa, sem höfum haldið því fram, að það væri hægt að hækka grunnkaup, vegna þess að það er svo margt í þjóðfélaginu, þess fjárfestingu og öllum þess rekstri, sem má laga, þannig að það sé praktískara, vinnuaflið betur hagnýtt, vélarnar betur hagnýttar og fjármagninu varið réttar. Ef búið væri að stjórna þannig á þessum sviðum öllum, að allir kraftar væru þarna sem bezt hagnýttir, og búið að skipuleggja þetta eins vel og frekast væri hægt og þjóðarbúið gæti svo ekki meira, þá skyldi ég vera fyrstur manna til að segja: Nú er ekki hægt að hækka kaupið meira. En meðan við sjáum óreiðuna, vitleysuna, skipulagsleysið, hugsanaleysið í þessu öllu saman, þá vitum við ósköp vel, að kraftur verkamannsins og verkalýðssamtakanna til að hækka grunnkaup er aðalaflið í þjóðfélaginu, sem getur knúið fram betri skipulagningu, skynsamlegri fjárfestingu, betri stjórn á þjóðarbúinu, svo fremi sem atvinnurekendurnir, Alþingi og allir aðilar láti ekki undan þeim þrýstingi, sem grunnkaupshækkunin skapar, með því einu að auka verðbólguna. Það er það, sem hefur verið gert og það, sem hv. 2. þm. Reykv., þegar hann ræddi þetta mál svona ýtarlega hérna áðan, sleppti alveg, var þetta: Atvinnurekendurnir velta af sér yfir á þjóðfélagið grunnkaupshækkunum eða vísitöluhækkunum og í því liggur, að þeir þurfa ekki einu sinni að endurskipuleggja sinn rekstur, gefa bara ávísun á þjóðarbúið. Hann hefði einmitt átt að athuga, sem sjálfur er atvinnurekandi, af hverju gengst hann ekki fyrir, að atvinnurekendurnir stöðvi hjá sér, en það er svo fjarri því, að slíkt sé gert og slíkt aðhald sé skapað, að þvert á móti er núna með þessu frv. verið að lögleiða það. Hv. 2. þm. Reykv. kom í þessu sambandi inn á gjaldeyrisframleiðsluna, einmitt í sambandi við það, sem hann var að ræða um næstu skrefin í þessu. Hann talaði mikið um vandræðin, hvernig þetta væri allt saman keðjað hér saman hjá okkur og það er ekki nema eðlilegt, að maður íhugi, einmitt út frá hans röksemdum, viðhorfið, ef það ætti nú að fara eftir því, sem hann leggur til. Þó mundi ég hafa viljað skjóta því að honum, ef hann væri hérna, þegar hann var að tala um verkalaunin, - ég mundi hafa viljað skjóta því að honum að athuga, þó að honum fyndust launin of há núna, hvort þá væri praktískt fyrir þjóðfélagið að lækka þau, væri ekki betra fyrir þjóðfélagið að athuga, hvernig það gæti skipulagt sinn eigin þjóðarbúskap betur og skynsamlegar, áður en það færi í það að lækka launin, því að það að lækka launin þýðir afturför fyrir þjóðfélagið sjálft. Það knýr ekki fram þær framfarir í atvinnurekstrinum, sem ella mundu verða knúðar fram með eðlilegum hætti af grunnkaupshækkunum. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði viðvíkjandi gjaldeyrisframleiðslunni, þá er eitt, sem menn verða að gera sér ljóst í því sambandi. Þegar íslenzka þjóðfélagið tók þá ákvörðun að taka allan gjaldeyri af útveginum og úthluta honum og það er búið að gera það meira eða minna nú í 25 ár, þegar það raunverulega, ef við notum slagorð um það, þjóðnýtti gjaldeyrinn, þjóðnýtti útveginn, þá tók íslenzkt þjóðfélag að sér eina skuldbindingu. Sú skuldbinding var, að þjóðfélagið sjálft hefði framtak til að sjá um alla aukningu sjávarútvegsins. Þegar gjaldeyririnn var tekinn af sjávarútvegsmönnunum og þjóðnýttur, þá var tekið af þeim það eðlilega framtak, sú eðlilega löngun þeirra og hvöt til þess að auka gjaldeyrisframleiðsluna í krafti síns gróða á sjávarútveginum. Um leið og gróðanum var kippt burt, gjaldeyririnn tekinn af þeim, þá varð það þjóðfélag, sem gerði þetta, sjálft að hafa ábyrgðartilfinningu fyrir því að hugsa um það sjálft, hafa þjóðarframtak sjálft um að auka sjávarútveginn og það er það, sem hefur skort. Það hefur skort þennan skilning, nema rétt öðru hverju í þjóðfélaginu hjá okkur á undanförnum 25 árum. Þjóðfélagið sem heild og þar með Alþingi hefur ekki staðið við þá ábyrgð, sem það tók á sig, þegar það þjóðnýtti gjaldeyrinn, þjóðnýtti framleiðslu sjávarútvegsins, að sjá um sjálft ekki bara að halda þessari framleiðslu gangandi, heldur að stórauka sjávarútveginn. Sjálft þjóðfélagið varð að koma í staðinn fyrir framtak einstaklingsins í þessum efnum. Hv. 2. þm. Reykv. hefur heldur aldrei skilið þá skuldbindingu, sem þjóðfélagið þannig tók að sér. Það hefur hins vegar ekki vantað kröfurnar, bæði frá honum og öðrum heildsölum í Reykjavík og öðrum, sem við verzlun fást, um að fá sem mestan gjaldeyri og sækja um hann, en það vantar skilninginn á, að þjóðfélagið þurfi sjálft að hafa framtak um að láta framleiða þennan gjaldeyri. Þá talaði hv. 2. þm. Reykv. um af sinni venjulegu hreinskilni, að gengislækkun væri gagnslaus, ef kaup er hækkað að sama skapi. M. ö. o.: sú gengislækkun, sem fyrirhuguð er, ef hún á að standast, þá þarf kaupbinding að fylgja henni. Nú vildi hv. 2. þm. Reykv. ekki fara inn á leið kaupbindingar. Það þýddi, að hann vildi gefa þessa hluti algerlega frjálsa. Ég veit ekki, það er nú orðið svo langt síðan menn hafa þekkt frjáls viðskipti á Íslandi, að menn gera sér kannske ekki grein fyrir, hvernig þau eru, en ég mundi hafa spurt hann, ef hann hefði verið hérna, hvort hann þyrði nú virkilega að búast við því, að það væri hægt að koma á slíkum viðskiptum á Íslandi. Það að gera gengi íslenzkrar krónu frjálst, það þýðir sem sé að láta þann, sem aflar gjaldeyrisins, halda þeim gjaldeyri sjálfur og ráða sjálfur, hvað hann gerir við hann, sé ekki skyldugur til að skila honum einu sinni til íslenzka þjóðfélagsins. Þeir geta haft hann erlendis, ef þeir vilja, að svo miklu leyti sem þeir ekki þurfa endilega að selja hann hér aftur innanlands fyrir íslenzkar krónur til þess að nota hann. Ég held, að það muni vart vera sá stjórnmálamaður til hér á Alþingi, kannske þá að undanteknum hv. 2. þm. Reykv., ef hann er það, sem mundi þora að leggja til að koma á alfrjálsum peningaviðskiptum á Íslandi, með öllum þeim afleiðingum, sem af því hljótast. Þessi hv. þm, hafði sjálfur sem ráðh. einu sinni tækifæri til þess að vinna að þessu. Hann var ráðh. í stjórn Framsóknar og Sjálfstfl. 1950 - held ég - og árin þar á eftir, og þá var einmitt verið að gera gengisbreytingu á Ísland, og þá var einmitt stefnt að því að gera gengið algerlega frjálst og gjaldeyrinn og yfirlýsingar um þá stefnu og það var gefizt upp á þeirri stefnu þá og hann reyndi sjálfur ekki einu sinni að gera grein fyrir því í sinni ræðu hér, hvernig á því hefði staðið. Mér fannst það mjög eðlilegt, að það væri gefizt upp á því. Ég held, að það sé hrein „útopía“, hrein draumsjón fyrir þá, sem vilja nota svo fallegt orð um þá stefnu, að láta sér detta í hug að koma á slíkum frjálsum gjaldeyrisviðskiptum hér á Íslandi. Að síðustu talaði svo hv. 2. þm. Reykv. um afnám styrkjanna og það er líka það, sem er í stefnuskrá Sjálfstfl, um þessa hluti. Það var greinilegt, að það, sem fyrir hv. 2. þm. Reykv. vakti, var m. ö. o. að koma aftur á prívatkapítalisma, óbundnum, ókontróleruðum prívatkapítalisma á Íslandi. Ég vil segja það sem mína skoðun, að ég held, að slíkur almennur, ókontróleraður prívatkapítalismi geti ekki þrifizt á Íslandi, ekki a. m. k. þannig, að Ísland þrifist nokkurn veginn um leið og ég skal segja af hverju: Þessi hugmynd um þann frjálsa prívatkapítalisma, raunverulegan nítjándu aldar kapítalisma, hún er orðin svo úrelt, að það er ekki við því að búast, að það sé hægt að framkvæma hana og hún hefur alltaf verið erfið í okkar þjóðfélagi. Hvernig var á meðan kapítalisminn hér á Íslandi var nokkurn veginn frjáls í þessum hlutum? Það er raunverulega aðeins á tímabilinu frá 1920-30. Undireins og hann verður fyrir sinni fyrstu kreppu, þá hrynur þetta allt saman. Og hverjir eru aðilarnir, sem raunverulega beita sér fyrir fyrstu ríkisíhlutuninni um það, sem er þó grundvöllurinn að öllum frjálsum viðskiptum á Íslandi, fiskútflutninginn? Það er Sjálfstfl. Það er sjálfur formaður Sjálfstfl., sem var ráðh. 1932, sem setur lög, sem gefa einum aðila, einum samtökum einkaleyfi frá hálfu ríkisins til útflutnings á saltfiski. M. ö. o.: íslenzka ríkisvaldið er notað til þess að afnema prívatkapítalismann á Íslandi og koma á meiri eða minni ríkiskapítalisma eða einokunarkapítalisma, sem fær vald frá hálfu ríkisins til þess að starfa í þess nafni og með þess vald á bak við sig. Og hvernig er þetta svo á eftir gert allan tímann? Meira eða minna í gegnum ríkisbankana eða í gegnum sjálft ríkisvaldið. Nei, það er alveg vonlaust að ætla að skapa það skipulag aftur á Íslandi. Við erum á annarri öld núna, heldur en öld frjálsrar samkeppni og prívatkapítalisma. Við erum á öld einokunarkapítalismans, að svo miklu leyti sem við lifum í kapítalistísku þjóðfélagi. Og íslenzka þjóðfélagið er svo lítið, en svo háð umheiminum, svo háð heimsmarkaðnum, að það getur ekki staðið sig í þeirri samkeppni, sem það þarf að standa í, bæði hvað snertir sölu og innkaup, öðruvísi en með því að skipuleggja sig verulega vel, með því að koma fram sem eitt þjóðarbú, sem einn aðili að heita má, hvort heldur maður vill kalla, að það hafi þannig kosti eins sterks auðhrings eða að það hafi kosti sósíalistísks þjóðfélags. Ef íslenzka þjóðfélagið á að bjarga sér og geta útvegað sínum þegnum sæmileg lífskjör í þessari veröld tiltölulega harðrar lífsbaráttu, þá verðum við að beita öllum þeim krafti, sem býr í samtökum og það verða að vera eins konar þjóðarsamtök, sem koma fram út á við gagnvart öllum öðrum aðilum í heiminum, til þess að við getum verið eins sterkir og þetta þjóðfélag undir nokkrum kringumstæðum getur orðið. Og hvort við svo inn á við, innan þessa sameinaða þjóðarbús, höfum sumpart prívatkapítalistískan, sumpart hálfgerðan einokunar-, sumpart samvinnurekstur, sumpart ríkisrekstur, það hefur ekki eins mikið að segja. Það getum við haft eftir því, sem við innbyrðis komum okkur saman um að praktískt sé. En út á við, í okkar afstöðu gagnvart umheiminum, ef við ætlum að vera eins sterkir og okkur er nauðsyn á að vera, þá þurfum við að vera sem mest ein heild. Það er allt á atvinnu- og viðskiptasviðinu í veröldinni, sem stefnir að slíkum sterkum, stórum heildum, við lifum á öld þeirra voldugu organisasjóna, þeirra voldugu samtaka. Og hvort þau samtök heita auðhringir eða sósíalistísk þjóðfélög, í sjálfri baráttunni, efnahagslegu baráttunni í veröldinni, á heimsmörkuðunum, þá eru það þessi sterku samtök, sem eru þar afgerandi. Ef við leysum þetta þjóðfélag upp, þennan þjóðarbúskap upp í ótal smáprívatkapítalista eða smásamvinnusambönd eða annað slíkt, þá verðum við troðnir undir og við lifum það, sem við lifðum á árinu 1930 og þar á eftir, yrðum traðkaðir undir af kreppunni, af hagsveiflunum og öllu slíku. Nei, við verðum að hafa múr utan um þetta land, sem við byggjum sjálfir til þess að verja okkur móti hagsveiflum og móti kreppum. Við verðum að hafa eins konar þjóðarsamtök um, hvernig við komum fram sem efnahagsleg heild út á við, hvernig sem við kunnum svo að rífast um það og deila um það hér innanlands, hvernig við eigum að skipta þeirri köku, sem við mölum. Það er bara því miður svo mikið um það, að menn geri sér alls konar mögulegar hugmyndir um, hvað sé hægt í þessum hlutum: heiminum og vilji fara að gera tilraunir hérna á Íslandi með að taka upp 19. aldar hugmyndir og gera okkar þjóðfélag að tilraunastöð fyrir þær. Við erum búnir að fá meira en nóg af slíku og búnir að tapa meira en nógu af því. Og hv. 2. þm. Reykv., sem sjálfur var ráðh. einmitt þegar verið var að gera allar þessar tilraunir og sá þær mistakast, hann ætti að vera búinn að læra eitthvað á því. Ég held svo, að ég láti útrætt um ræðu hv. 2. þm. Reykv. Ég held, að við verðum hér á Íslandi að taka tillit til þess, að ef við ekki ætlum að koma hér á kreppum, ef við ekki ætlum að innleiða hér atvinnuleysi, ef við ætlum að reyna að viðhalda þjóðfélagi, þar sem allir geta unnið, þá verðum við að viðhalda þjóðfélagi með þessum styrkja- og uppbótabúskap. Þá eigum við ekki að láta okkur dreyma um að skrá okkar gengi endilega í samræmi við það, sem það mundi, ef til vill seljast á frjálsum markaði, ef frjáls markaður væri á því. Hvað gerir það, ef við erum alltaf að tala um þetta, að við eigum að breyta genginu? Þetta umtal eitt skipuleggur verðbólguna í landinu. Svo framarlega sem við höldum þó nokkurn veginn okkar gengisskráningu hér innanlands, eins og hún er, hvað miklar uppbætur og styrki sem við annars þurfum að láta vera, þá eru vissir þættir í þjóðfélaginu, sem haldast tiltölulega fastir, tiltölulega stabilir og við gætum haldið enn þá stabilari, t. d. húsaverðinu og öðru slíku. Og við sjáum þjóðfélög hér nærri okkur, eins og danska þjóðfélagið, sem halda enn þá sínum ákveðnu reglum um, hvernig virða skuli hús til húsaleigu, eftir því t. d., hvort þau eru byggð fyrir 1914, hvort þau eru byggð eftir fyrra stríðið á vissum tíma og annað slíkt. Það er hægt, ef aðeins næst samkomulag um það á milli þeirra, sem þjóðfélaginu stjórna, að skapa mjög mikla festu í okkar þjóðfélagi, þó að við förum ekki inn á þá braut að fara að skrá gengið eftir hagsveiflum þess stóra heims. Viðvíkjandi svo að síðustu því, sem er viðhorfið fyrir verkalýðinn í þessu sambandi, er óréttlátt að fara inn á þá leið, sem hér er farin. Ég sýndi fram á það í minni fyrstu ræðu, í minni ræðu við 1. umr., að verkalýður Íslands býr núna við lægri kaupmátt á tímakaupi en hann gerði fyrir 15 árum, - lægri kaupmátt. Og með þessu frv. á að lækka hann enn. Það er greinilegt, að það er ekki það, að verkalýðurinn hafi tekið of mikið til sín af þjóðfélagsauðæfunum, þjóðfélagstekjunum, sem veldur allri þeirri verðbólgu, sem orðið hefur. Hins vegar, meðan fjárfestingin, auðskiptingin, tekjuskiptingin í þjóðfélaginu er eins og hún er, þá er alveg greinilegt, að það, sem fellur í hlut ekki hvað sízt þeirra verkamanna, sem framleiðslustörfin vinna, er miklu minna, en meðalfjölskyldan í landinu hefur í sinn hlut af þjóðartekjunum, eins og ég sýndi þá fram á, ef fjölskyldan hefur frá 125 þús. kr. og þar upp eftir og meðaltekjur verkamannafjölskyldu eru þetta 50 til 60 þús. kr. Þess vegna er þetta óréttlátt gagnvart verkalýðnum og rof á hans samningum og óviturlegt fyrir þjóðfélagið, brottnemur eða reynir að lama þann kraft, sem knýr framfarirnar fram, baráttu verkalýðsins fyrir hækkuðu grunnkaupi. Ég hafði minnzt á það við 1. umr. þessa máls, að þar að auki mundi það ekki koma að haldi að fara inn á svona leiðir. Lífsbjargarviðleitnin, framfaraþráin hjá alþýðunni er það sterk, að hún grípur ætíð til annarra ráða, ef einni leið er lokað, til þess að reyna að knýja fram betri lífskjör. Það voru ekki frá minni hálfu neinar hótanir til Alþingis, það voru aðeins viðvaranir út frá reynslu, sérstaklega síðustu 17 árin. Þegar farið hefur verið inn á þá braut að svipta verkamenn þeim hlunnindum og kjörum, sem þeir hafa tryggt sér með frjálsum samningum, þá hefur alltaf eitthvað illt hlotizt af, byrjaði með gerðardómslögunum 1942 og hefur haldið áfram síðan. Og af hverju hefur illt hlotizt af þessu? Nú viðurkennum við allir, að Alþingi er æðsta valdið í okkar landi. Og hvernig stendur á því, að það skuli geta hlotizt illt af gerðum slíks æðsta valds? Það er vegna þess, að þegar Alþingi gerir slíka hluti, eins og þegar gerðardómslögin voru sett eða önnur slík kaupkúgunarlög, þá er Alþingi að brjóta í bága við þá hugsjón, sem þeir beztu menn, sem á því hafa starfað að fornu og nýju, hafa fyrst og fremst helgað, þá hugsjón að reyna að bæta lífskjör þessarar þjóðar og sérstaklega vera þeim smáu, smælingjunum í lífsbaráttunni, skjól og skjöldur. Hvenær sem Alþingi víkur út af þessu og beitir því mikla valdi, sem okkar þjóð gefur því, til þess að ráðast á garðinn, þar sem hann er lægstur, þá víkur það frá slíkri hugsjón og niðurlægir sjálft sig. Við vitum, hvað okkar Alþingi hefur orðið að reyna á sínum þúsund árum og hvers konar ægileg niðurlæging hefur orðið þess hlutskipti oft og þegar við endurreistum okkar lýðveldi, þá vonuðumst við einmitt til þess, að Alþingi mundi í ríkara mæli en nokkru sinni áður verða skjól og skjöldur vinnandi stéttanna í landinu, vinna að því að efla og bæta þeirra lífskjör og skapa þeim öryggi, afkomuöryggi, atvinnuöryggi í þessu þjóðfélagi. Þegar Alþingi brýtur út af þessu og fer þessa leið, sem svo mörgum hv. alþm. finnst vera svo auðveld, að skera niður við fjöldann, skera niður við launþegana, gert með lögum, frekar en reyna að stjórna þjóðarbúinu betur, þá hlýzt ógæfa af, af því að Alþingi er að víkja þarna út af réttri braut. Ég vildi mega vona, að þessi hv. d. bæri gæfu til þess að afstýra því, að fyrsta sporið inn á leið gengislækkunar, margfaldaðrar verðbólgu og atvinnuleysis verði stigið með því að samþykkja þetta frv. Þetta frv. er fyrsta skrefið, eins og hér hefur verið margtekið fram, inn á slíka leið. Ég vil vona, að Alþingi gangi ekki inn á þessa leið, - felli þetta frv. og knýi þar með flokka þingsins og stéttir þjóðfélagsins til þess að ráða sameiginlega fram úr þessum málum eða mynda það sterkan meiri hluta um lausn á efnahagsmálunum, að hann geti tryggt að framfylgja þeim niðurstöðum, sem þá yrði komizt að, þannig að okkar þjóðfélags- og þjóðlíf beri ekki ógæfu af. Þess vegna er það mín till., að þetta frv. sé fellt.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. (HV), sem talaði hér á föstudagskvöldið, hélt því fram, að sú skerðing á vísitölunni, sem um er að ræða skv. þessu frv., væri allt annars eðlis heldur en sú skerðing á kaupgreiðsluvísitölu, sem framkvæmd var með lögum þeim, sem sett voru um áramótin 1947–48 og haustið 1956, en báðar þær skerðingar hafði hv. þm. stutt, þar sem um þessar fyrri skerðingar hefði verið samkomulag við verkalýðshreyfinguna, en það væri ekki nú. Hvað snertir lögin frá áramótum 1947–48, þar sem lögboðin var niðurfærsla kaupgjaldsvísitölu um 28 stig eða 9–10% lækkun á heildarkaupi, þá mun það flestum hv. þm. kunnugt, að verkalýðshreyfingin, bæði Alþýðusambandsstjórnin og stjórnir flestra stærri verkalýðsfélaganna, var algerlega í andstöðu við þá löggjöf og þarf ekki annað en lesa Þjóðviljann frá þessum tíma til þess að sannfæra sig um það. Hvað snertir vísitöluniðurfærsluna frá 1956, tel ég, að þar hafi í rauninni ekki verið neinn eðlismunur á. Að vísu hefur það verið upplýst, að hóað hafi verið saman fundi nokkurra formanna í verkalýðsfélögunum og þeir samþykkt þetta, en auðvitað höfðu þeir ekkert umboð til þess að breyta kjarasamningum verkalýðsfélaga, þannig að ég tel, að hér sé ekki um neinn eðlismun að ræða. Að öðru leyti hafði ég hugsað mér að víkja nokkuð að ræðum hv. 3. þm. Reykv. (EOl), bæði þeirri, er hann flutti áðan og sérstaklega þó þeirri er hann flutti hér á föstudagskvöldið. Ég mundi þó gjarnan, með tilliti til þess, að talað var þarna til mismunandi aðila, vilja skipta þessum ræðum eða sérstaklega fyrri ræðunni í það, sem ég mundi kalla verri hlutann og betri hlutann. Verri hlutinn er talaður til hinna óþroskaðri launþega og í honum felst tiltölulega lítið, sem fallið er til þess að upplýsa þessi mál, en þó get ég ekki stillt mig um það að víkja að því örfáum atriðum. Hann talaði m. a. um hina sótsvörtu hagfræðinga, eins og hann orðaði það og líkti þeim við klerka miðaldanna, þannig að á sama hátt og klerkar miðaldanna prédikuðu nauðsyn bænagerðar til þess að öðlast sáluhjálp, þá prédikuðum við, hagfræðingar nútímans, fyrir fólkinu, að það þyrfti að taka á sig fórnir, til þess að ekki færi allt um koll í þjóðfélaginu. Ég er nú í rauninni sammála hv. þm. um það, að þetta tal um nauðsyn þess að færa fórnir sé nokkuð út í hött. Hér er um að ræða gamla plötu, sem hætt er við að fari inn um annað eyrað og út um hitt. Ég held, að það sé ekki nauðsynlegt að prédika fyrir fólkinu, að það þurfi að taka á sig fórnir. En það er annað, sem forustumönnum þjóðmálanna ber að skýra fyrir fólkinu hverju sinni og það eru þeir kostir, sem um er að velja. Í sambandi við þetta minntist hv. þm. á gengislækkunarlögin frá árinu 1950 og þátt minn og annarra hagfræðinga í þeirri löggjöf. Ég vil nú upplýsa það, að minn þáttur í þeirri löggjöf var aðeins sá, að ég var tæknilegur ráðunautur við samningu laganna, en ekki ráðinn sem prédikari. En ef ég hefði átt að gegna síðara hlutverkinu, þá hefði ég sagt: Hvort viljið þið heldur búa við það ástand, sem er, með svörtum markaði og algerri upplausn í vörudreifingunni, eða taka það á ykkur, að gengið verði lækkað, sem vitanlega kemur til að þýða verðhækkanir? Það verður hægt að hækka kaupið líka að vísu, en ekki eins mikið. En gera má sér þá vonir um að geta losnað við það vandræðaástand, sem nú er við að etja. En hvernig var ástandið í efnahagsmálum um áramót 1949–50? Það, sem setti þá sinn svip á allt viðskiptalíf, var vöruskorturinn, svarti markaðurinn, biðraðirnar o. s. frv. Ég þekkti þá eina embættismannafjölskyldu hér í bænum, sem sagði mér þá sögu, að þar á heimilinu hefði um langt skeið ekki verið til nema ein ljósapera, sem færa varð á milli herbergja, þar sem fjölskyldan vildi dveljast hverju sinni. Ég man líka eftir því haustið 1949, að þá skrifaði formaður Framsfl., hv. þm. Str. (HermJ), grein í blað sitt, þar sem hann sagði frá því, að hann hefði tekið sér morgungöngu um eitt af hverfum bæjarins og veitt því athygli, að það voru ekki færri en sex nýjar fornsöluverzlanir, sem þar voru risnar upp. Það var einn þáttur í svarta markaðinum, að varanlegar vörur, sem þá voru lítt fáanlegar, voru seldar sem notaðar, kannske á tvöföldu eða þreföldu verði á við það, sem löglegt var. Það var ekki verzlunarstéttin, sem mun almennt hafa tekið þátt í þessu, heldur hinir og þessir aukamilliliðir, sem þarna höfðu skotið sér inn, því að það var tiltölulega auðvelt, ef maður hafði aðstöðu til þess að fá ísskáp á löglegu verði, að fara með hann heim til sín og setja hann í samband og svo var ekkert við það að athuga, þó að hann væri seldur sem notaður á þreföldu verði, því að af tæknilegum ástæðum er ekki hægt að láta verðlagsákvæði ná til vara, sem notaðar eru. Ég man einu sinni eftir því, að ég var af tilviljun á gangi í janúarmánuði snemma morguns í hörðu frosti í Austurstræti. Þar var löng biðröð fyrir utan eina vefnaðarvörubúðina, en þegar ég kom inn á Austurvöll, þá sá ég tvo góðborgara skjótast þar út bakdyramegin með fangið fullt af pinklum. Þeir höfðu fengið sig afgreidda fyrir opnunartíma, en þetta voru þeir venjulegu viðskiptahættir á þessum tíma. Það var um þetta tvennt að velja, hvort bæta mætti úr þessu og þeim óþægindum, sem það olli fólkinu og vitað var að mundu fara vaxandi, eða sætta sig við þau óþægindi, sem vitanlega hlutu einnig að stafa af gengislækkuninni. Vitanlega olli gengislækkunin verðhækkunum. Hún olli meira að segja meiri verðhækkunum, en við höfðum búizt við, sem undirbjuggum þá löggjöf, og olli þar mestu um, að Stalín heitinn hafði ekki tilkynnt okkur um það, að í ráði væri að hefja árásarstyrjöld í Kóreu vorið 1950. En afleiðingar þeirrar styrjaldar urðu á næstu mánuðum mjög verulegar verðhækkanir á erlendum vörum, þannig að af þeim ástæðum komu verðhækkanirnar á útlendu vörunni eðlilega til að vera allmiklu meiri, en gert hafði verið ráð fyrir í gengislækkunarlögunum. Á hinn bóginn var það líka efnt, sem kunnugt er, að það tókst á tiltölulega skömmum tíma að bæta út hinum tilfinnanlega vöruskorti. Hv. þm. minntist einnig á olíugróðann, að þar mætti taka peninga til lausnar verðbólguvandamálunum. Ég er nú ekki viss um, að þeir hv. flokksbræður hans, hv. 2. þm. S-M. (LJós) og hv. 7. þm. Reykv. (HV), telji, að sér sé mikið traust sýnt með því að nefna þetta, því að þeir hafa, eins og kunnugt er, haft með höndum olíuverðlagningu að undanförnu. Fyrir hefur það nú að vísu komið, að þeim hefur orðið á að skammta ríflega í því efni. Þarf ég ekki að segja meira um það, allir hv. þdm. skilja, hvað ég er að fara. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Fundarhlé. Herra forseti. Það voru að því leyti heppileg þáttaskil, að ég var einmitt kominn að því að ræða það, sem ég kallaði betri part ræðu hæstv. forseta d., hv. 3. þm. Reykv. - Hv. þm. kvartaði um það, hversu mjög skorti upplýsingar um þjóðartekjurnar, ráðstöfun þeirra og skiptingu. Undir það get ég fyllilega tekið, En í leiðinni hjó ég eftir því, að hv. þm. lýsti eftir hinni margumtöluðu úttekt, sem lofað var fyrstu mánuðina eftir að fyrrv. ríkisstj. settist að völdum. Það vildi nú svo til, að ég varð til þess einmitt fyrir 2 árum að lýsa eftir þessari úttekt. Það virtist svo sem fsp. sú, sem ég þá gerði, færi mjög í taugarnar á þáverandi ríkisstj. og liði hennar. Fsp., þó að kurteislega væri fram borin, var í meginatriðum svarað með skætingi, en að öðru leyti var sagt, að þessi rannsókn væri í fullum gangi og úttektin mundi birtast, þó að síðar væri. Hitt mun fáa þm. hafa grunað, sem hlustuðu á þær umræður, að hv. 3. þm. Reykv., einn af forustumönnum eins þess flokks, sem stjórnina studdi, skyldi einmitt tveim árum síðar verða til þess að lýsa eftir þessari sömu úttekt. Þá vék hv. þm. að fjárfestingarmálunum. Hann hefur í nál. sínu birt nokkrar upplýsingar úr skýrslu, sem lögð mun hafa verið fram á síðasta Alþýðusambandsþingi um þjóðartekjur Íslendinga árið 1957 og skiptingu þeirra, en þessar ráðstöfunartekjur voru 4.9 milljarðar kr.; þar af munu að vísu vera 200 millj., sem fengnar eru að láni erlendis frá, þannig að 4.7 milljarðar koma úr þjóðarframleiðslunni, en það skiptir ekki máli í þessu sambandi. Samkv. skýrslunni var þessu skipt þannig, að 2.6 milljarðar eru til ráðstöfunar sem neyzla, 1.600 milljónir eru fjárfesting og 700 milljónir fara í opinberan rekstur. Svo spyr hv. þm. sem svo, með leyfi hæstv. forseta: Skyldi ekki mega spara 80-160 milljónir á fjárfestingunni, 5–10%, áður en farið væri að skera niður laun verkamanna og láglaunamannanna? Hér er að mínu áliti í rauninni vikið að mjög þýðingarmiklu atriði í sambandi við lausn efnahagsvandamálanna og ég vil segja það strax og dreg ekki á það neina dul, að ef hér væri um að ræða einhverjar aðrar ráðstafanir í efnahagsmálum, heldur en þær að gera skyndiráðstafanir til þess að forða bráðum voða, þá mundi ég segja, að á þessum grundvelli væri það, sem þetta mál ætti að leysa. Ég hygg, að það gæti orðið til ofur lítils fróðleiks að birta nokkrar nánari tölur um þetta úr umræddri skýrslu, af því að ég tel, að með því sé varpað nokkru ljósi yfir þýðingu fjárfestingarmálanna fyrir efnahagsvandamálin og einnig varpi það ljósi yfir sambandið á milli fjárfestingarmálanna og kjaramálanna. Samkv. þessu áttu þjóðartekjurnar að nema 29 þús. kr. á einstakling, eða um 145 þús. kr. á 5 manna fjölskyldu. Þess ber þó auðvitað að gæta í þessu sambandi, að hér er um að ræða þjóðartekjurnar á einstakling, þannig að gera má ráð fyrir því, að þegar um fjölskyldur er að ræða, þar sem aðeins einn vinnur í fjölskyldunni, verði tekjurnar náttúrlega miklu lægri en þessar 29 þús. kr. á einstakling, en vinnandi einhleypingar hafa eðlilega hærri tekjur. Ég hef gert lauslega athugun á því, hvað þjóðartekjurnar mundu vera miklar á framfæranda eða þá, sem þurfa að sjá fyrir sér sjálfir, þ. e. a. s. til þeirra teljast ekki börn á framfærslualdri og giftar konur. Ef við þetta er miðað, þá eru tekjurnar á framfæranda um 63 þús. kr. Við sjáum af þessum tölum, sem birtar eru í nál., að það er u. þ. b. helmingur af þjóðartekjunum, sem fer í fjárfestingu og til opinberra útgjalda. Í rauninni er hér um þyngri skatt að ræða á þjóðinni hvað þetta snertir, en tíðkast mun í nokkru okkar nágrannalanda og meira að segja í Ameríku hefur það verið þannig undanfarin ár, að það eru um 2/3 af þjóðartekjunum, sem fólkið hefur til ráðstöfunar til neyzlu þrátt fyrir þær þungu byrðar, sem á Ameríkumönnum hvíla vegna vígbúnaðar og landvarna og hjálpar til annarra þjóða. Í Noregi munu það vera u. þ. b. 2/3 af þjóðartekjunum, sem varið er til neyzlu, og hefur Noregur þó verið talinn meðal þeirra landa í Evrópu, sem mesta fjárfestingu hefðu. Hér er það u. þ. b. helmingur af þjóðartekjunum, sem er varið til fjárfestingar og opinberra útgjalda. Nú er spurningin þessi: Hvernig er nú farið að ná þessu af fólkinu? Ef tekjurnar á framfæranda eru 63 þús. kr., þá er skatturinn til opinberra rekstrargjalda og fjárfestingar um 30 þús. kr. Hvernig er farið að því að fá fólkið til þess að afsala sér þessum 30 þús. kr.? Það er ekki hægt að gefa um þetta nákvæmar upplýsingar, en nokkuð má fara nærri um það. Um það bil einn milljarður af þjóðartekjunum mun vera tekinn í skatta til þess að standa straum af rekstrarútgjöldum hins opinbera og opinberri fjárfestingu. Skattarnir í heild eru nú að vísu hærri, ef tekið er tillit til skatta vegna útflutningsuppbótanna, en það er skoðað sem tekjuyfirfærsla í þjóðarhagsreikningunum og ekki látið snerta þetta dæmi. En segjum nú, að af þessum 63 þús. kr. sé hverjum einstaklingi eða hverjum framfæranda gert að greiða 13 þús. kr. í skatt. Það, sem er þá til ráðstöfunar, eru 50 þús. kr. til jafnaðar á alla einhleypinga, fjölskyldumenn, gamalmenni o. s. frv. Af þessum 50 þús. kr. þarf að taka þriðjunginn eða um 17 þús. kr. Nú á sér vitanlega stað sparnaður í þjóðfélaginu af frjálsum vilja. Nokkurn hluta af tekjum sínum leggur fólk fyrir og sparar í einni eða annarri mynd, og tilfellið er, að sparnaðurinn hér á landi er þrátt fyrir allt furðulega mikill, og er það ein skýringin á því, að þessi gífurlega fjárfesting skuli ekki fyrir löngu hafa leitt til óðaverðbólgu. Hitt gefur auga leið, að það eru ekki nema tiltölulega fáir, sem spara þriðjung af þó ekki nema 50 þús. kr. tekjum. Það mundi þykja sparsamur einhleypingur, sem sparaði þriðjung af þessum tekjum og fyrir fjölskyldumenn er þetta auðvitað ekki hægt, þannig að með frjálsum sparnaði næst ekki í nema hluta af því, sem þarf. Hvernig er þá farið að ná því, sem á vantar, af fólkinu? Svarið við því er: Það er tekið með dýrtíðarmyndun. Að vísu eru skattstigarnir spenntir svo hátt, bæði skattar til ríkisins og útsvör, sem fært þykir, en það nægir þó ekki nema til þess að ná í þessar 13 þús. kr. Hitt er tekið með því, sem ég mundi vilja kalla dýrtíðarskatt, sem ef til vill mætti líka kalla laumuskatt. En hvernig er farið að því? Jú, það er gert á þann einfalda hátt, að opinberir aðilar og einkafyrirtæki, sem í fjárfestingu leggja, fá nýja peninga úr seðlabankanum. Með þeirri kaupgetu, sem þannig skapast, er svo keppt við fólkið um vöru og þjónustu á markaðinum, og á þennan hátt með aukningu dýrtíðarinnar er hægt að ná því fram, að fólkið verður að herða nægilega að sér ólina til þess, að það heldur ekki eftir nema u. þ. b. helmingi af þeim tekjum, sem til ráðstöfunar eru. Það er m. ö. o., að dýrtíðarskatturinn er notaður til þess að fullnægja því, sem þarf í fjárfestinguna fram yfir hina venjulegu skatta og fram yfir það, sem fer í frjálsan sparnað. Víst er, að launamenn gera sér það nú meira ljóst, en áður hefur verið, hvílíka byrði hér er um að ræða. Það hefur lengi verið þannig, að því hefur verið mjög haldið á lofti, að takmörkun fjárfestingar væri nokkuð, sem ekki kæmi til greina og sú grýla, sem þar var notuð, var sú, að slíkt mundi óhjákvæmilega hafa í för með sér meira eða minna atvinnuleysi. Hér er ekki nema um grýlu að ræða og að launþegar gera sér það nú í vaxandi mæli ljóst, má sjá af þeim samþykktum, sem á s. l. hausti voru bæði gerðar á Alþýðusambandsþingi og hv. 6. landsk. las hér upp og enn þá skýrar var þetta ef til vill tekið fram í ályktun um efnahagsmál, sem samþ. var á þingi opinberra starfsmanna, enda er vitanlegt, að auðvitað er ekkert því til fyrirstöðu, að menn geti haft atvinnu við annað en fjárfestingu, annaðhvort neyzluvöruframleiðslu, útflutningsframleiðslu o. s. frv. og þó að auðvitað sé hugsanlegt að skera fjárfestinguna svo mikið niður, að atvinnuleysi verður, þá þarf enginn að hafa áhyggjur af því, þar eð hin stjórnmálalegu takmörk fyrir niðurskurði fjárfestingar nást ábyggilega miklu fyrr, en takmörkin fyrir því, að slíkt leiði til atvinnuleysis. En mér finnst þó fróðlegt í sambandi við fjárfestingarmálin og þýðingu þeirra fyrir efnahagsmálin almennt að gera örlitla grein fyrir því, hvernig þróun þessara mála var í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstj. Um þetta er birt yfirlitsskýrsla í umræddri skýrslu til Alþýðusambandsþingsins. Á árunum frá 1954 til 1957 hefur neyzlan aukizt um u. þ. b. 20 millj. kr. Það er litlu meira, en nemur fólksfjölgun á þessum tíma, þannig að segja má, að neyzlan eða lífskjörin hafi staðið nokkurn veginn í stað. Fjárfestingin hefur hins vegar aukizt úr 1 milljarði og 67 millj. kr. árið 1954 upp í 1 milljarð og 616 millj. kr., eða um 50%. Hér er þó umreiknað eftir verðlagi 1957, þannig að verðlagsbreytingar eru ekki látnar hafa áhrif á það. Ef reiknað væri í krónum, þá mundi fjárfestingin sennilega hafa u. þ. b. tvöfaldazt á þessum tíma, eða á sama tíma og neyzlan stendur í stað vex fjárfestingin um 50%. Nú má að vísu að mínu áliti segja, að árið 1954 hefur fjárfesting sjálfsagt verið meiri, en góðu hófi gegnir. En hafi svo verið, hversu gífurlega aukningu fjárfestingarinnar er þá ekki um að ræða einmitt á þessu tímabili, enda er það þannig, að sé miðað við einstakling, þá hefur það verið þannig á fyrsta valdaári fyrrv. ríkisstj., að þá minnkar neyzlan blátt áfram úr 16.800 kr. í 15.600 kr., eða um 1.200 kr. á einstakling, á sama tíma sem fjárfestingin á einstakling vex um 600 kr. og neyzla stjórnarvalda, þ. e. rekstrarútgjöld hins opinbera, um 260 kr. á einstakling? Þessi hefur þróun fjárfestingarmálanna verið á valdatíma hæstv. fyrrv. ríkisstj. Það hefur verið sagt, að hagfræðingar væru yfirleitt andstæðingar þess, að um mikla fjárfestingu væri að ræða. Ég hugsa, að skoðanir hagfræðinga á þessum efnum séu ekki neitt frábrugðnar því, sem almennt gerist. En það er eitt, sem hagfræðingarnir gera sér ljóst, og það er það, að fjárfestingin hlýtur alltaf að verða á kostnað neyzlunnar. Það leiðir af þeim einfalda sannleika, eins og það hefur verið orðað, að það er ekki bæði hægt að borða kökuna og eiga hana til góða. Ef bóndi t. d. leggur 10 eða 20 þús. kr. af tekjum sínum í ræktun á jörð sinni eða í það að byggja peningshús, þá er það gefið mál, að hann notar ekki sömu peningana til þess að kaupa fyrir heimilistæki eða fatnað á fjölskyldu sína eða annað slíkt. Það er staðreynd, að hann verður að herða að sér ólina, ef hann gerir þetta. Þar með er auðvitað ekki sagt, að slíkt sé heimskuleg ráðstöfun. En þá spyrja menn ef til vill sem svo: Mundi það ekki þýða meiri eða minni stöðvun nytsamlegra framkvæmda og framfara í landinu, ef minnka ætti fjárfestinguna? - Nú er það annað, sem er dálítið athyglisvert í þessu sambandi og mun hafa vakið mikla furðu erlendra hagfræðinga, sem kynnt hafa sér efnahagsmál Íslands, að þrátt fyrir það að fjárfestingin hefur verið svo miklu meiri hér, en nokkurs staðar annars staðar mun þekkjast, miðað við þjóðartekjurnar, þá standa lífskjörin eða neyzlan nokkurn veginn í stað. Það er ekki um að ræða neinn verulegan árangur í bættum lífskjörum, sem maður skyldi þó ætla að væri raunin. Neyzlan hefur á því 10 ára tímabili, sem hér er um að ræða, verið nákvæmlega óbreytt frá því 1948. Þá er hún 16.600 kr. á einstakling. Síðan verða í henni nokkrar sveiflur frá ári til árs eftir árferði o. s. frv. Einna hæst kemst hún árið 1956, þá er hún um 16.800 kr., aðeins 200 kr. eða tæplega það meiri en 1948, og lækkar svo árið eftir niður í 15.600 kr. Hver getur nú verið ráðningin á þessari gátu, að þrátt fyrir hina gífurlegu fjárfestingu kemur árangur hennar í bættum lífskjörum ekki fram að neinu verulegu leyti? Svarið við því er það, að mjög mikill hluti af þessari fjárfestingu hlýtur að vera algerlega óarðbær og á því er í rauninni eðlileg skýring. Talsvert af þessari fjárfestingu mun þess eðlis, að hana má kalla verðbólgufjárfestingu. Það er ekki um það að ræða, að fjárfestingin eigi sér stað vegna framkvæmda til að auka framleiðsluna, heldur blátt áfram af því, að menn óska eftir að koma eignum sínum í föst verðmæti. Það hefur fyrr í þessum umræðum verið minnzt á miklar verzlunarhúsabyggingar á vegum stórfyrirtækis hér, sem gera má ráð fyrir að hafi greiðan aðgang að bönkum landsins. Ég skal ekkert segja um það, hvað mikið er um þetta. Um það hefur ekki nein skýrsla verið birt, en það er ekki annað en skynsamleg eignaráðstöfun frá hagsmunasjónarmiði þeirra fyrirtækja, sem greiðan aðgang hafa að því að taka lán, að ráðast í sem mesta fjárfestingu, aðeins til þess að auka eignir sínar með því móti, af því að vitað er, að þeir, sem hafa aðgang að því að fá peninga að láni, þurfa ekki að skila aftur nema helmingi þess raunverulega verðmætis, sem þeir fá að láni, vegna verðbólgunnar, en fasteignir og annað slíkt hækkar í verði í hlutfalli við verðbólguna. Hjá einstaklingum kemur þetta sennilega fram í því, að lagt er í meiri kostnað við húsabyggingar, en ástæða er til, m. a. af því, að vegna verðbólgunnar telja menn sig hafa efni á að byggja miklu dýrara, en þeir ella mundu gera. En fyrir utan þessa verðbólgufjárfestingu, þá má nefna það, sem kalla mætti pólitíska fjárfestingu, því að er nú hægt að neita því, þó að vissulega hafi verið gerðar ýmsar gagnlegar framkvæmdir, að um talsvert af þeim framleiðslutækjum, sem lagt hefur verið í, er það svo, að slíkt hefur ekki verið gert fyrst og fremst í því skyni að auka framleiðsluafköstin, heldur meira eða minna í áróðursskyni, þannig að meira eða minna af þessum framleiðslutækjum hefur aldrei farið í ganginn og kannske ekki einu sinni til þess ætlazt. Ef til vill hafa einhverjir hv. þm. lesið grein í Morgunblaðinu núna fyrir fáum dögum eftir Einar Sigurðsson útgerðarmann um verklegar framkvæmdir á Seyðisfirði. Menn vita, að Einar Sigurðsson er grandvar maður, sem ekki fer með fleipur, þannig að það er ekki ástæða til þess að rengja þetta. En ætli það séu ekki margar svipaðar sögur um það sama. Þetta er skýringin á því, að þrátt fyrir þessa geysilegu fjárfestingu, sem hér hefur átt sér stað, þá er ekki um að ræða neinar verulegar bætur á lífskjörum landsmanna, auk þess sem þessi mikla fjárfesting hefur auðvitað vegna þeirra óheilbrigðu áhrifa, sem hún hefur haft á hagkerfið, dregið mjög úr framleiðsluafköstunum. Það er sennilegt, að framfarir hér á landi mundu hafa verið til mikilla muna örari, jafnvel þó að fjárfestingin hefði verið minni, ef það hefðu fyrst og fremst verið efnahagsleg sjónarmið, sem legið hefðu þessari fjárfestingu að baki og athyglisvert er það, að hjá okkar nágrannaþjóðum, sem hafa þó haft miklu minni fjárfestingu, miðað við þjóðartekjur, hefur verið um jafnar og hægar framfarir að ræða. Ég get því verið sammála hv. þm. um það, að hér er vissulega um að ræða möguleika til lausnar efnahagsvandamálunum, án þess að það þurfi verulega að skerða hag launþeganna. En þetta verður ekki undirbúið nema á lengri tíma og það, sem máli skiptir í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir er, að það vandamál, sem þarf fyrst og fremst að leysa, verður ekki leyst með þessum hætti. Það, sem nú ber nauðsyn til að gera, er að stöðva víxlhækkun kaupgjaldsins og verðlagsin, og um það hafa allir verið sammála. Það hefur glöggt komið fram í þeim tillögum, sem stjórnmálaflokkarnir hafa gert, að þetta verður ekki gert nema með tvennu móti: annaðhvort með eftirgjöf eða með því að borga vísitöluna niður. Aðrar leiðir koma ekki til greina, um það er ekki neinn ágreiningur. Það er hins vegar ágreiningur um það, hvernig eigi að skipta þarna á milli eftirgjafar og niðurgreiðslu. Það mundi að vísu frá tæknilegu sjónarmiði vera hægt að fara niðurgreiðsluleiðina eingöngu. En að mínu áliti tel ég, að það mundi valda almenningi meiri óþægindum en sú leið, sem lögð er til, að hér verði farin. Það verður að hafa hugfast í þessu sambandi, að það eina, sem Alþ. ræður yfir í þessu efni, er hin opinbera fjárfesting. Það er ekki vafi á því, að það er nauðsynlegt, ef lækna á verðbólguþróunina, að skera niður fjárfestinguna í heild, en að láta allan þann niðurskurð bitna á fjárfestingu á vegum ríkisins væri að mínu áliti fráleitt. Það er nauðsynlegt að dreifa honum. Ég vil svo aðeins að síðustu fara örfáum orðum um gengismálið. Að vísu eru gengismálin þýðingarmikil í þessu sambandi. En þau vandamál, sem þar er við að etja, eru þó ekki grundvöllur meinsins, heldur það, sem ég hef nú gert grein fyrir, fjárfestingin. Í flokksráðssamþykkt sjálfstæðismanna frá 18. des. s. l. var talað um það, að æskilegt sé að koma á einu gengi, eins og það er orðað. Nú má í sambandi við þetta vekja athygli á því, að eitt gengi er ekki sama og jafnvægisgengi. Það væri hægt að koma á einu gengi án þess að þurfa að breyta nokkru verulegu frá því, sem nú er, og án þess að það þyrfti að hafa nein teljandi áhrif á verðlagið. Hitt væri vitanlega æskilegt, að þetta eina gengi gæti um leið orðið jafnvægisgengi. Ég tel þó, að röðin á lausn vandamálanna eigi að vera sú, að fjárfestingarvandamálin beri að leysa fyrst. Þá fyrst kemur til athugunar, hvort möguleiki væri á því að lagfæra gengisskráninguna, sem vissulega er æskilegt, og ég tel það hugsanlegan möguleika, að ef fjárfestingarmálin væru tekin réttum tökum, þá mundi vera hægt að koma fram þeim verðlækkunum, að færa mætti gengið í rétt horf, án þess að til verulegra verðhækkana þyrfti að koma. Tilfellið er það, að þetta rangskráða gengi og hið margfalda gengi, sem við höfum búið við, er í rauninni aðeins angi af niðurgreiðslufyrirkomulaginu. Það er þannig, að innflutningurinn er seldur á mjög mismunandi gengi. Nauðsynjavörur eða vörur, sem hafa gildi í vísitölunni, eru fluttar inn á hagstæðu gengi. Svo eru aftur vissar „lúxus“-vörur, sem fluttar eru inn jafnvel á miklu hærra gengi heldur en jafnvægisgengið mundi vera. Það gegnir sama máli með þetta eins og niðurfærslurnar almennt, að út af fyrir sig má segja, að það sé hinum fátækari í þjóðfélaginu að nokkru leyti í hag, að þetta fyrirkomulag er, þannig að ef það yrði afnumið skyndilega, án þess að nokkuð kæmi í staðinn, þá mundi það gera kjör hinna fátækustu lakari en ella. Á hinn bóginn má benda á það, að allar niðurgreiðslur, hvort sem þær eru í einu formi eða öðru, eru að því leyti ópraktískar, að það verður mjög dýr aðferð til þess að bæta hag þeirra, sem verst eru settir. Þegar mjólk er t. d. borguð niður, þá kemur það öllum jafnt til góða, hvort sem þeir þurfa slíks styrks eða ekki, þannig að peningarnir mundu nýtast miklu betur í þágu hinna lægst launuðu, ef það væri í einhverju öðru formi, t. d. fjölskyldubóta o. s. frv. Ég tel, að það komi ekki til mála að afnema niðurgreiðslukerfið, þó að það sé að öðru leyti æskilegt, hvorki almennt né hvað þetta sérstaka atriði snertir, gengisskráninguna, nema þá um leið sé búið að tryggja aðrar ráðstafanir, eins og hækkun fjölskyldubóta og aðrar umbætur á félagsmálalöggjöfinni, þannig að hagur hinna lægst launuðu verði af þeim ástæðum ekki lakari, en áður var.



Herra forseti. Það er nú búið að ræða mikið um þetta mál hér og ekki allt, sem í raun og veru kemur við frv. sjálfu, en bollaleggingar á ýmsar hliðar um það, hver bæri sök á málinu og hvernig því skuli ráða til lykta. Ég vildi aðeins segja hér örfá orð, áður en frv. er afgreitt og kemur til atkvgr. og er það einkum vegna þeirra ummæla hæstv. forsrh., að hann lagði á það nokkra áherzlu, að frv. þetta og byrðar þær, sem því fylgja, ættu að koma jafnt niður á alla. Og vitanlega er það sú eina rétta leið, sem hugsanleg er í þessum efnum, að svo skyldi vera. Jafnhliða segir hann þó, að fáist þær leiðréttingar, sem fulltrúar bænda hafa farið fram á í þessum efnum til þess að fá hliðstæður eða verða jafnir öðrum, þá sé öllu stefnt í beina upplausn og mikla ógæfu með afgreiðslu þessa máls. Það virðist því eins og frv. sé að nokkru leyti byggt á, að það skuli ekki vera sami réttur, sem bændunum er áskilinn til þess að geta náð því marki, sem frv. á að ná, því að það hafa verið fluttar hér brtt. samkv. ósk framleiðsluráðsins, sem miða að því að gera bændurna nokkurn veginn hliðstæða öðrum stéttum, sem við er miðað í afgreiðslu frv. Því hefur verið tekið af stjórnarflokkunum mjög misjafnlega og jafnvel illa og eins og hæstv. forsrh. segir, að ef þessar hliðstæður og þessi jöfnuður eigi að nást milli bændanna og aftur hinna stéttanna, sem um er að ræða, bæði sjómanna og útgerðarmanna, að þeir væru þar að öllu hliðstæðir, þá sé öllu stefnt í beina upplausn og hreina og mikla ógæfu. Hvernig er hægt að skilja þetta á annan veg en þann, að hann ætli bændunum annan rétt og minni, en þeim stéttum, sem hliðstæðar eru og hliðstæðar aðgerðir fá í þessu frv.? Frv. er þess vegna að nokkru leyti einmitt á þessum mismun byggt, hreint og beint byggt á þessum mismun, sem er á milli annarra stétta um afgreiðslu þessa máls og aðstöðu bændastéttarinnar, og skal ég víkja að því nokkrum orðum. Þá er fyrst að líta á það, sem ríkisstj. hefur þegar framkvæmt, en það eru niðurgreiðslurnar og líta á, hver hlutur bændanna verður við þessar niðurgreiðslur, sem hafa verið framkvæmdar og svo gagnvart hlut hinna og við höfum orðið um það nokkuð ljóst yfirlit, sem við höfum náttúrlega ekki, fyrr en gögnin fóru að koma á borðið um það, hvernig þessar niðurgreiðslur verka fyrir bændastéttina. Ég hef fengið skýrslu frá hagstofustjóra um það, hvernig þessar niðurgreiðslur hafa verið framkvæmdar nú um áramótin af hæstv. ríkisstj., og það eru aðeins 6 liðir, sem niðurgreiðslurnar eru reiknaðar á. Það eru þessir liðir: Kjöt er greitt niður sem svarar 5.44 vísitölustigum, nýmjólk 4.28 vísitölustigum, smjör 0.74 vísitölustigum, kartöflur 1.14 vísitölustigum, smjörlíki 0.50 og saltfiskur 0.50, eða samtals, sem þessar niðurgreiðslur hafa verið framkvæmdar um áramót af hæstv. ríkisstj., 12.60 vísitölustig. Hvernig kemur þetta nú út fyrir bændastéttina annars vegar og fyrir launþegana hins vegar? Fyrir því liggja líka nokkrar staðreyndir nú þegar í þessu máli. Það er vitað mál, að ef svona einhliða eru greiddar vissar vörutegundir niður og það langt niður fyrir framleiðsluverð, þá verður hlutur bændanna sá, að þeir verða að neyta sinnar vöru á langtum hærra verði, sem þeir nota heima hjá sér, heldur en neytandinn fær í kaupstöðunum. Það er alveg augljóst mál. Nú er t. d. búið að greiða nýmjólkina niður í 3.20 og fer líklega niður í 3.05 eða eitthvað þess háttar, eftir að lækkunin er að fullu framkvæmd, að mér skilst, eitthvað nálægt því, en grundvallarverðið eða framleiðsluverðið er 3.92 kr. M. ö. o.: á þessu verði verða bændurnir að neyta sinnar vöru, þegar neytendurnir aftur í bæjunum fá það svona miklu lægra. Þetta er ekki eins mikið af kjötinu, en þetta er komið svo mikið á mjólkina, að það munar þessu. Hvernig eiga þeir að fá bætta þessa aðstöðu sína, áður en farið er að jafna út og allir eiga að bera byrðarnar jafnt? Ég spyr. Það má vel vera, að það sé erfitt við það að eiga, en þetta sýnir okkur, að það verður að hafa fulla gát á því, hvernig niðurgreiðslunum er hagað, ef þær eiga ekki að verða ranglæti fyrir vissa þegna í þjóðfélaginu. Það verður að hafa gát á því, fulla gát og fara eftir till. í fullu samráði við þá, sem framleiðsluvörurnar hafa. Það má segja, og ég skal viðurkenna það, að það má hafa það sjónarmið, að því meira sem vörurnar eru greiddar niður, því meira seljist þær. En það kemur óneitanlega, áður en langt um líður, alltaf að því marki, að neyzlan er orðin það mikil, að hvað mikið sem greitt er niður, þá eykst hún ekki. Og það er raunin, sem hér er orðin á og við vitum að hefur orðið, að neyzlan t. d. á mjólk hefur ekki aukizt hér neitt við þessar aukaniðurgreiðslur, sem hafa orðið í þessu efni. Neyzlan á mjólk er orðin gífurlega mikil vegna þess, að niðurgreiðslan á mjólkinni er hvorki meira né minna, en sem svarar 11.51 vísitölustigi, sem er greitt niður af rúmum 35 vísitölustigum, sem greidd eru niður alls í neyzluvörum. Þess vegna er ekki að vænta aukinnar sölu í þessu, þegar komið er niður fyrir visst mark og hagnaðurinn fæst því ekki á þá hliðina. Hann fæst náttúrlega, meðan varan er nokkuð há í verði, en þegar hún er komin svona langt niður, þá fæst það ekki. Mér skilst því, að hvað greiðslugetu bændanna snertir, þá er aðeins um tvo liði að ræða af þessum 6 liðum, sem greiddir eru niður um áramót, aðeins um tvo liði að ræða, sem beinlínis koma til hagsbóta bændastéttinni og það er saltfiskur og smjörlíki. Og hvað gerir þetta mikið af þessum 12.60 vísitölustigum? Það gerir aðeins eitt vísitölustig, - segi og skrifa. Nú hefur hv. 3. þm. Reykv. reiknað út, hver hagnaður sé af þessari niðurgreiðslu fyrir neytendurna og sjáum við þá líka ljóst, hver aðstaðan er fyrir bændastéttina í þessu efni, og hann reiknar það út þannig í sínu nál., með leyfi hæstv. forseta, að árssparnaður meðalfjölskyldu vegna hinnar nýju niðurgreiðslu ríkisstj. er kr. 2.115.79. Þetta er þó viðurkennt jafnvel af þeim, sem eru fullkomnir andstæðingar frv., að við niðurgreiðslurnar fái neytendurnir þetta í sinn hlut. En hver verður hlutur bændanna? Eftir útreikningi hans sömuleiðis, hæstv. forseta, sem hann skrifaði í sínu nál., þá segir hann og ég tek ekki annað, því að þetta eru neyzluvörur bænda, sem búið er að greiða niður fyrir framleiðsluverð, og kemur þar af leiðandi alls ekki til greina við greiðslugetu bændanna aftur, þá verður saltfiskurinn kr. 65.26 og smjörlíkið kr. 72.08, það vill segja kr. 138.34 alls á móti því, sem hann viðurkennir hjá neytendunum að geri kr. 2.115.79 á fjölskyldu. Þetta er alveg ómótmælanlegt, þegar við förum að athuga plöggin, eins og þau liggja fyrir, að þannig er þetta. Það er ekki annað, sem kemur bændunum að beinu gagni í þessum niðurgreiðslum, eins og þær eru einhliða framkvæmdar og svo mikið á þessum sérstöku vöruflokkum, hvorki meira né minna á kjöti og mjólk, en 10 vísitölustig af þessum 12.60, sem eru greidd niður og þeir verða að borga sína vöru hærra en neytendurnir, það sem þeir nota sem sína neyzluvöru. Ég skal vera það hreinskilinn að játa, að það er erfitt mjög að koma þessu fyrir, þegar komið er inn á þessa leið, að greiða þetta svona langt niður. Það skal ég játa. En við skyldum þó halda, að þegar hér væri komið og þessi mismunur er á í aðstöðunni eftir niðurgreiðslurnar hjá bændunum og neytendunum, að þeir í öðrum hlutum fengju þó fullt jafnrétti. Væri það til of mikils mælzt eftir yfirlýsingu hæstv. forsrh. um, að allir eigi að bera byrðarnar jafnt? Það er sjáanlegt, að þarna er bændastéttin, sem verður að taka á sig meiri byrðar en hinir. En þá skyldum við halda, að þeir gætu þó verið jafnhliða á öðrum sviðum. En hvernig er tekið undir það ? Hv. þm. V-Húnv. hefur nú flutt brtt. frá n., sem er í fullkomnu samræmi við það, sem framleiðsluráðið hafði óskað eftir - og hverjar eru þessar óskir? Þær eru, að það verði sett bara jafnhliða í sömu atriðum við aðrar stéttir, við það, sem þær hafa fengið. Fyrir það fyrsta - með leyfi hæstv. forseta - er óskað eftir, að áður en ákveðið er með niðurfærslu á verði landbúnaðarafurða, verði reiknað með þeirri grunnkaupshækkun, sem varð á hinu almenna verkamannakaupi í Reykjavík á s. l. hausti, umfram það, sem gert var ráð fyrir í verðlagsgrundvellinum. Þetta er 9.5% í stað 6 á launahlið grundvallarins, sem er um 2% á grundvellinum í heild, en 3.5% á launaliðunum. Þetta hafa fulltrúar bændanna allir lagt megináherzlu á að fá leiðrétt. En þetta atvikaðist með því móti í haust, að þegar verðlagt var, þá var gert ráð fyrir og það meira að segja í samráði við Dagsbrúnarmenn eða Alþýðusambandsmenn, að launahækkun mundi verða í grunnkaupi; sem mundi að öllum líkindum ekki verða meiri en 6%. Með þessu var þar af leiðandi reiknað. En hvað skeði? Það skeður svo, að hækkunin verður 9.5%. Og það hefur meira að segja fengizt ádráttur um það, að ef þetta yrði hærra, þá skyldi verða viðurkennt, að það mætti leiðrétta það. Ég segi: að það var gefinn ádráttur um það. Það er enginn vafi á því, sem síðan hefur verið afneitað með öllu. Og mér er hreint ekki grunlaust um, að það hafi verið dregið einmitt að framkvæma þetta, þangað til búið var að verðleggja landbúnaðarvörurnar, til þess að hafa þennan sama leik og hefur gengið ár eftir ár undanfarandi, sem sé sá, að þegar bændurnir loksins hafa eftir árið eða eftir marga mánuði, 8–10 mánuði, fengið leiðréttingu í samræmi við þær kauphækkanir, sem hafa orðið, þá hefur þeim verið kennt um, að nú væru þeir að byrja aftur, og síðan hafa komið uppsagnir á samningum, heimtaðar kauphækkanir. Við höfum fengið leiðréttinguna fyrst í september, en kauphækkanir ævinlega komið í nóvember, desember eða síðast í janúar á eftir og verið sagt, að það væri til þess að leiðrétta, þegar bændurnir loksins hafa getað fengið leiðrétt sitt eftir fleiri mánuði, eins og ég tók fram. Þess vegna hefur framleiðsluráðið líka lagt mikla áherzlu á það og beðið um það æ ofan í æ að fá að verðleggja oftar, en einu sinni á ári, vegna þess að þetta hefur í raun og veru leitt til þess, að bændur hafa stöðugt verið á eftir í þessari verðlagningu og í þessu kapphlaupi, allt upp undir heilt ár, með þessari aðferð, sem verkalýðsfélögin hafa beitt. Þess vegna er það líka alveg rétt, að við teljum það mikilsvirði að fá þær breyt. inn í frv., að það megi leiðrétta þetta oftar, en einu sinni á ári, eins og verið hefur. En það er ekkert annað heldur en sjálfsagður hlutur, að við fáum það, þegar aðrar stéttir, sem hafa verið bundnar eins og við til lengri tíma, eins og t. d. útvegsmenn, bátaútvegsmenn, sjómenn og aðrir, sem hafa samið fyrir vertíðina og jafnvel fyrir árið og úthaldstímann. Nú fá þeir að hækka, án þess að nokkurt bil sé gert, bara ef nokkur hækkun verður, þá fá þeir leiðréttingar, ef það verður hækkun á grunnkaupi eða vísitölu. Og hvers vegna eigum við þá ekki að vera þar samhliða, ef þetta á að koma jafnt yfir á alla, eins og hæstv. forsrh. lýsir yfir og þarf ekki að kaupa það neitt? En nei, gerið þið svo vel, þið eigið ekki að vera þar nákvæmlega eins. Það skal vera þar nokkurt bil á milli. Við fáum þetta ekki leiðrétt samkv. frv. fyrr en eftir 5 vísitölustig, sem hefur nú verið gengizt inn á, af því að öllum er ljóst, að vísitölustigið, eftir að breytt verður um og grunnkaup og vísitala fært saman, gildir meira og gengizt inn á að lækka bilið niður í 2 vísitölustig, sem jafngildir nokkurn veginn 4–5 áður, eins og hefur verið sagt. Þetta er vitanlega svo, eins og kemur frá framleiðsluráði, að þeir gætu sætt sig við þetta, ef þetta væri eins um aðra. En það verður ekki. Það er bara um þá eina, bændurna eina og enga aðra. Er þetta að láta alla bera byrðarnar jafnt? Til hvers er verið með þessi 2 vísitölustig þá, þegar það er ekki hjá öðrum? Hví ekki að láta þá njóta sama réttar og alla aðra í þessum efnum? Ég fæ ekki skilið það. Og ég fæ ekki skilið þá heldur þessa yfirlýsingu hæstv. forsrh. um, að allir eigi að bera byrðarnar jafnt. En báðum þessum meginatriðum í frv. til þess að komast á sama grundvöll og aðrir hefur verið tekið mjög þunglega af stjórnarliðinu, vægast sagt, og hv. 5. þm. Reykv. hefur flutt till. um það að færa þetta niður í 2 vísitölustig, af því að þetta hefur verið á misskilningi byggt og sömuleiðis að lagfæra um grunnkaupið, eins og við höfðum líka óskað eftir, en meginkröfunni gengur hann fram hjá, um það, að við verðum alveg jafnréttháir og sömuleiðis, að það sé lagaður grundvöllurinn, áður en við færum niður. Þetta er í till. hv. þm. V-Húnv., og ég fyrir mitt leyti get ekki séð með nokkru lifandi móti, hvaða maður og sízt jafnreikningsglöggur maður og hæstv. forsrh. getur haldið því fram, að bændurnir séu á sama grundvelli og t. d. sjávarútvegurinn, bátaútvegurinn og sjómennirnir og aðrir slíkir, sem eiga að fá að hækka, eða launamenn, sem eiga að fá að hækka, jafnóðum og nokkurt bil kemur þarna á milli. Þetta er svo augljóst mál, að ef þetta fæst ekki leiðrétt, þá er það beinlínis yfirlýsing um það, að bændurnir skuli bera þyngstu byrðarnar. Ég er búinn að sýna fram á, að einmitt með niðurgreiðslunum bera þeir samt meira, en aðrir eða bera minna úr býtum fyrir þær. En ef þetta fæst ekki leiðrétt, þá er komið svo mikið misræmi í þetta, að ég skil ekki í því, hvernig nokkur einasti maður ætlar að geta haldið því fram, að þeim sé ætlaður sami hlutur og öðrum. Ég fæ ekki skilið það. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, áður en lengra er gengið um þetta mál. Þó að hv. þm. V-Húnv. væri búinn að lýsa því mjög skilmerkilega, þá vildi ég árétta það. Og það, sem hafði verið rætt við framleiðsluráðið áður, það var þá vitanlega óundirbúið og ekkert skýrt frá, hvað ætti að gera gagnvart öðrum skyldum. Við höfðum ekki hugmynd um það, var algerlega leynt um þá hluti og sömuleiðis þetta með vísitöluna, hvernig hún ætti að breytast á þennan veg, eins og gert er ráð fyrir og færast niður í 100 1. marz, þannig að þær viðræður, sem eru gerðar að alveg óundirbúnu og órannsökuðu máli, eru vitanlega út af fyrir sig, en ekki hægt neitt á þeim verulega að byggja, fyrr en búið er að rannsaka málið betur og sjá, hvernig á að samræma þetta við alla aðra, eins og hæstv. forsrh. segir, að allir eigi að bera byrðarnar jafnt. Og það er það, sem við krefjumst að verði gert.



Herra forseti. Það var hér fyrst og fremst í sambandi við nokkur ummæli, sem féllu í umr. í gær hjá hv. 1. þm. Reykv. (BBen), sem ég vildi segja hér nokkur orð. Hv. þm. lýsti því yfir, að hann teldi rétt, eins og ég hafði bent á í minni ræðu, eða að heppilegra hefði verið, að afgreiðsla á efnahagsmálinu sem heild hefði hér legið fyrir í einu lagi, helzt í einu frv., en væri ekki slitin í sundur á þann hátt, sem hér væri gert. En hann vildi hins vegar reyna að afsaka þessi vinnubrögð með því, að vegna sérstakra aðstæðna nú hefði ekki verið hægt að koma öðru við. Það hefði verið hætt við því, að önnur vinnubrögð hefðu leitt til þess, að flotinn hefði stöðvazt og við fengið hér efnahagslegt tjón af því. Þetta er nú vitanlega aðeins tilbúin afsökun hjá hv. þm. Málið liggur vitanlega ekki fyrir á þessa lund. Það hefur enginn fundið hér að því, að hæstv. ríkisstj. snerist strax í því fyrir áramótin og dagana eftir áramótin að semja við útgerðina í landinu og koma flotanum af stað. Enginn hefur fundið að því. Það var vitanlega sjálfsagt. Það, sem hins vegar ágreiningurinn stendur um, er þetta, hvort það sé réttmætt að leggja hér fram frv., sem gerir ráð fyrir stórkostlegum nýjum útgjöldum hjá útflutningssjóði, en hefur ekki að geyma neinar till. um tekjur fyrir þennan sama útflutningssjóð. Ég hefði talið, að það væri miklu eðlilegra að láta þetta frv. bíða og alla afgreiðslu þess, þar til þetta lægi fyrir, jafnvel þótt það þyrfti að bíða fram í maímánuð. Nei, það, sem hér er raunverulega verið að gera, er það, að það á að slá föstum útgjöldunum með lagasetningu frá Alþingi yfirleitt í öllum aðalgreinum, en það á að víkja sér undan þeim vanda, sem felst í því að ákveða, hvaðan tekjurnar skuli koma og hve miklar tekjurnar skuli vera, sem sjóðurinn á að fá til þess að standa undir þessum nýju útgjöldum. Og það er mér alveg ljóst líka, að það er m. a. flokkur hv. 1. þm. Reykv., sem er að reyna að skjóta sér undan þessum vanda og hann ætlar að reyna að geyma fram yfir næstu tvennar kosningar, þangað til á næsta hausti, að þurfa að standa við þessi loforð eða sjá um greiðslur á þeim. Þá var önnur afsökun þessa hv. þm. sú, að ekki færist mér og þeim, sem hefðu verið í fyrrv. ríkisstj., að kvarta undan því, að þessi háttur væri nú hafður á, því að svona hefði það einmitt verið í tíð fyrrv. ríkisstj. Hún hefði veitt útgerðarmönnum og framleiðendum ný loforð um uppbætur um áramótin eða í ársbyrjun 1958, en hefði hins vegar ekki aflað tekna, fyrr en í maímánuði, eða nærri því mánuði síðar og var allstórorður í þeim efnum og taldi, að við ættum ekki að gefa tilefni til þess að rifja hér upp þann hörmungarviðskilnað, eins og hv. þm. orðaði það, sem hefði verið hjá fyrrv. ríkisstj. í þessum efnum. Öllu er þessu nú snúið öfugt hjá hv. þm. Sannleikur málsins er sá, að þannig stóðu þessi mál um þessi áramót, sem hann minntist hér á eða í árslok 1957, ársbyrjun 1958, að þá skuldaði útflutningssjóður, sem átti að sjá um bætur til framleiðslunnar, þegar allt var til tínt þar, um 24 millj. kr. samkvæmt því, sem reikningar liggja fyrir um. En hann hafði unnið svo mikið á frá þeim tíma, sem þessi hv. þm. fór frá völdum eða úr ríkisstj., hv. 1. þm. Reykv., að þá hafði þessi skuld numið yfir 120 millj. kr. Það var því sannarlega verið að grynna hér á. Árið 1957 gekk þannig, að það var ekki aðeins staðið að fullu og öllu í skilum með það, sem þá féll raunverulega til, heldur var einnig verið að vinna stórkostlega upp að greiða upp gamlan skuldahala. Þetta veit hv. þm. mætavel. Þau nýju loforð, sem síðan voru gefin í sambandi við samninga til framleiðslunnar í ársbyrjun 1958, voru mjög óveruleg. Það var metið, að heildarútgjaldaaukningin hjá útflutningssjóði mundi verða vegna þeirra samninga í kringum 25 millj. kr. Það var því ekkert, sem beinlínis lá á með það, eins og málin stóðu þá um áramótin, að fá samþykkta nýja tekjustofna fyrir útflutningssjóð, enda var þá vandinn í rauninni miklu meiri, eins og honum var uppstillt þá, vegna ríkissjóðs. Það var rétt, að það voru uppi deilur um það, hversu líklegt væri með tekjur útflutningssjóðs á árinu 1958. Það var alveg augljóst mál, að ef jafnilla tækist til með aflaföng á árinu 1958 og var á árinu 1957, þá mundi hafa orðið allverulegur halli hjá útflutningssjóði og auðvitað hjá ríkissjóði einnig. En ef menn hefðu leyft sér að vona, að það yrði nokkrum mun betra árferði með aflaföng á árinu 1958 heldur, en var á árinu 1957, eins og ég m. a. gerði mér vonir um, þá var í rauninni ekki undan neinu að kvarta í þessum efnum. Að vísu var það svo, að það lá fyrir, en um það höfðu ekki verið gerðir samningar í ársbyrjun 1958, að það var nauðsyn á því að bæta rekstrarafkomu togaraflotans frá því, sem verið hafði. Það var vitað mál, að togaraflotinn hafði verið rekinn með miklum halla á undanförnum árum og þó að rekstrargrundvöllur hans væri bættur allmikið á árinu 1957, þá hrökk það hvergi til, vegna þess að afli var með eindæmum lélegur hjá togurunum árið 1957. Á því ári héldu því togararnir áfram að tapa líka. Nú tókust ekki samningar við togaraeigendur í ársbyrjun 1958. Það var því ekki búið að ákveða, hvaða bætur ætti að heita togurunum að nýju og það var ekki gert fyrr, en í maímánuði. Þar til bjuggu þeir við óbreytt kjör frá því, sem áður hafði verið. En það var mér ljóst, að það var gjarnan þörf á því að bæta rekstrarafkomu togaranna frá því, sem verið hafði, nema þá skipti stórlega til hins betra með afla hjá togurunum. Svona lá þetta fyrir, og af þessum ástæðum, sem ég hef nú greint, er þessi afsökun hjá hv. þm. líka röng. Hún fær heldur ekki staðizt. Það er ekki neinu saman að líkja, því sem nú er verið að gera, og því, sem gert hafði verið áður í tíð fyrrv. ríkisstj. í þessum efnum. Það blandast auðvitað engum manni hugur um það, að verði útflutningssjóði nú ekki séð fyrir nýjum tekjum með einum eða öðrum hætti upp á 150–200 millj. kr., þá hlýtur að skapast hér mjög verulegur skuldahali hjá sjóðnum. Það er ómögulegt, að öðruvísi fari. Hv. 1. þm. Reykv. reyndi að snúa út úr orðum mínum með það, sem ég hafði sagt viðvíkjandi samningum þeim, sem gerðir höfðu verið við útgerðarmenn, sagði, að ég hefði sagt hér, að vel mætti vera, að ekki hefði verið hægt að ná betri samningum fyrir útflutningssjóð og ríkið, en gert var, en með því að ég hefði sagt þetta, þá hefði ég líka kippt grundvellinum undan aðfinnslum mínum eða umsögn minni um það, að nú hefði verið gert betur við útveginn en áður. Þetta er alger misskilningur hjá hv. þm. Ég hef aðeins sýnt fram á það í rauninni með alveg óyggjandi dæmum, enda treystir hann sér ekki til þess að hrekja það á neinn hátt, að samningarnir við útgerðina nú eru á þeim grundvelli, að rekstrarafkoman ætti að vera nokkru betri, en áður. Með því er ekki sagt, að það hafi ekki verið nauðsynlegt kannske eða ekki hægt að komast hjá því, til þess að samningar fengjust og til þess að samningar fengjust í tæka tíð, að fallast á auknar kröfur frá útgerðinni. Ég er ekki að dæma um það. En ég álít, að það eigi að koma fram, sem rétt er, að það hefur verið samið við hana á nokkru hagstæðari grundvelli, en áður hefur verið gert. Ég vil líka vekja athygli á öðru. Það er alveg furðulegt, að þeir, sem standa að þessum samningum, skuli skammast sín fyrir að hafa gert slíka samninga. Af hverju vilja þeir ekki viðurkenna, að þeir hafi gert samninga, sem bæta hag útgerðarinnar nokkuð frá því, sem áður var? Hvers vegna þurfa þeir að afneita því, þegar það liggur alveg ljóst fyrir? Ég hef sagt það hér, að ég er ekki fyrst og fremst að deila á það, að hér hafi verið gert betur við útgerðina. Ég hef aðeins leitt í ljós, að það hafi verið gert. En ég segi: Það, sem skiptir þó útgerðina enn þá meira máli, en góðir samningar, en há loforð, það er það, að séð sé um það alveg örugglega, að hægt sé að standa við loforðin. Í framhaldi af þessu kom svo hv. 1. þm. Reykv. með nokkuð furðulegar dylgjur í sambandi við rekstrarafkomu og rekstraraðstöðu nokkurra togarafélaga og nefndi þar tiltekna aðila. Það var auðvitað ekki gott að átta sig á því, hvaða tilefni varð til þess að koma með þessar slúðursögur, sem hann var hér með. Ja, maður skal helzt halda það, að það hafi verið í tilefni af því, að ég hafði sagt, að um það væri ekki að villast, að afkoma útgerðarinnar almennt séð hafi verið heldur hagstæð á s. l. ári. Líklega hefur hv. þm. ætlað sér að reyna að afsanna það, að svo hafi verið. En ég vil segja honum það, að hann fær ekki marga, ekki einu sinni neinn útgerðarmann, hygg ég, til þess að reyna að halda því fram með sér, að afkoma t. d. togaraútgerðarinnar hafi verið sérlega léleg á s. l. ári. Nei, það munu allir viðurkenna, að almennt séð var rekstrarafkoman hagstæð, enda hefur farið fram athugun á þessu af hálfu ríkisstj. og liggja þar fyrir óyggjandi skýrslur um það, sem sýna, að rekstrarafkoman hjá togaraflotanum var, þegar litið er á heildina, mjög góð. Og svipað má segja um ýmsar aðrar greinar sjávarútvegsins, að rekstrarafkoman var hagstæð. Hitt er svo alveg rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér í umr. um málið, að þó að rekstrarafkoma togaranna t. d. hafi verið hagstæð í fyrsta skipti nú um langan tíma á s. l. ári, þá mun hafa verið alveg fullnóg fyrir togarana að gera við þann rekstrarafgang, sem almennt hefur orðið, til þess að greiða upp nokkuð af þeim töpum, sem á þá hafa fallið á undanförnum árum. Það er allt annað mál. Togaraútgerðin þurfti sannarlega á þessu að halda, eins og komið var, almennt séð. En ég skal víkja svolítið nánar að þessum dylgjum hv. 1. þm. Reykv. viðvíkjandi tilteknum togaraútgerðum, sem munu hafa reynzt vera í vanskilum. Hann minntist á togaraútgerð á Austurlandi og alveg sérstaklega á Seyðisfirði, þar sem togari mundi nú hafa legið um skeið vegna taprekstrar eða erfiðra fjárhagsástæðna og bætti því svo við, að einnig ekki ýkja langt þar frá mundi líka fyrirfinnast togari, þar sem fjárhagurinn væri ekki í góðu lagi og ríkissjóður hefði þar jafnvel nýlega þurft að hlaupa í skarðið og greiða allstórar fjársummur. Það skal tekið fram, að í fyrsta lagi eru gerðir út í landinu yfir 40 togarar og allir þeir, sem a. m. k. þekkja nokkuð til útgerðarrekstrar vita, að það fer aldrei svo, þó að hin almenna afkoma sé hagstæð, að þá finnist ekki eitthvert skip í flotanum eða einhver aðili, sem ber skarðan hlut frá borði og kann að lenda í erfiðleikum. Þar vitanlega grípur svo margt inn í,og það er því aðeins af fáfræðinni einni saman, ef ekki af öðru enn lakara, sem menn eru að færa fram sem eitthvert sönnunargagn, þó að þeir geti fundið eitthvert eitt skip eða svo, sem illa hefur farið út úr rekstrinum, eins og það sé nokkurt sönnunargagn um það, hver afkoman hafi verið almennt séð. En það er nauðsynlegt í þessu efni að upplýsa þennan hv. þm. um það, hvernig málin standa í þessu efni. Við vitum það flestir, að mjög stóran þátt í hinni tiltölulega góðu afkomu togaranna á s. l. ári á hin mikla karfaveiði, sem varð á árinu, þar sem togararnir hafa veitt á s. l. ári um og yfir 80 þús. tonn af karfa við Ameríkustrendur og flutt hingað heim til vinnslu. Þetta er jafnvel langstærsta ástæðan til þess, að afkoma togaranna hefur verið allgóð. Nú gefur það auga leið, a. m. k. fyrir þá, sem eru kunnugir, að einmitt togarar á Austurlandi liggja þarna mjög illa við og er nálega ókleift fyrir suma þeirra að notfæra sér þessa miklu veiði. Smærri togararnir á Austfjörðum geta varla tekið þátt í þessum veiðum, ef þeir ætla að reyna að sinna atvinnuástandinu heima fyrir. Það mundi taka þá fulla 8 sólarhringa að sigla á miðin og af miðunum aðra 8 sólarhringa. Þetta hefur orðið til þess, að m. a. Seyðisfjarðartogarinn hefur ekki treyst sér til þess að taka þátt í þessum veiðum nema að sáralitlu leyti með örfáa túra, þar sem hann hefur þá orðið að landa aflanum hér fyrir sunnan. Svipað er að segja um Fáskrúðsfjarðartogarana tvo, að það hefur farið svipað hjá þeim. Og vegna þessa hafa þessir togarar reynt í lengstu lög að halda áfram fiskveiðum hér við land og landa aflanum heima með vitanlega miklu lakari afkomu. Hvernig svo sem líður að öðru leyti fjárstjórn togaraútgerðar á Seyðisfirði og þar á fjörðum, - það skal ég ekki segja um, ég er ekki kunnugur um það, - veit ég mætavel, að það er alltaf svo, að nokkur munur er þar á, hvernig á málum er haldið. En ég efast ekkert um, að mjög stór ástæða í þeim efnum, að þarna er um fjárhagsörðugleika að ræða, mjög stór ástæða í sambandi við Seyðisfjarðarútgerðina liggur einmitt í þessu, að aðstaða þeirra öll til þess að stunda þessar veiðar hefur verið miklu lakari. En þetta var aðeins hliðarspor hjá hv. þm. því að það var auðvitað alveg greinilegt, að það, sem miðað var á í þessum efnum, var ekki Seyðisfjarðartogarinn eða aðrir togarar á Austfjörðum. Hv. þm. hélt, að hann gæti náð sér eitthvað niðri á mér með því að nálgast Norðfjarðartogarann, þar hlyti hann þó að ná sér eitthvað niðri á mér og er það vel í samræmi við annan málflutning hjá þessum hv. þm. í sambandi við þær efnisumr., sem hér fóru fram. Þetta er auðvitað, hvernig sem á það mál er lítið, allt saman ein samfelld skekkja hjá þessum hv. þm. Í fyrsta lagi nær hann sér ekkert niðri á mér frekar, en sínum eigin flokksmönnum, því að það hefur nefnilega verið þannig háttur á, í sambandi víð útgerðarrekstur togarans á Norðfirði, að frá upphafi vega, það eru ekki nema tæp tvö ár, sem þessi togari hefur verið í rekstri, hann er eitt af okkar nýjustu skipum í flotanum, - þá hefur rekstrarstjórn þessa skips verið í höndum allra flokkanna í Neskaupstað. Það hefur verið fjögurra manna útgerðarstjórn þar: einn sjálfstæðismaður, einn sósíalisti, einn framsóknarmaður og einn Alþfl.-maður, jafnvel þó að Alþfl. hafi þar engan mann átt í bæjarstjórn, af því að það hefur verið fullkomið samkomulag á milli flokkanna þar, að þeir skyldu þar allir hafa jafna aðstöðu til, svo að það er mikill misskilningur, ef hv. þm. heldur, að hann nái sér eitthvað niðri á mér sérstaklega, jafnvel þó að það fyndist, að þeim hefði eitthvað skjöplazt með stjórnina austur í Neskaupstað á þessum togara. Það er líka misskilningur. En hvernig er þetta svo, sem hann er að slúðra hér með varðandi sérstakar greiðslur, sem hafi þurft að inna af höndum fyrir togarann Gerpi? Jú, það er rétt, það hafa nú fyrir skömmu verið greiddar rúmar 800 þús. kr. vegna ríkisábyrgðar fyrir þetta skip í sambandi við kaup á skipinu úti í Þýzkalandi. En ætli þetta sé eitthvað nýtt í sambandi við togarann? Ég veit ekki betur, en að afborganir og vextir vegna ríkisábyrgðar á erlendum lánum hafi verið greidd og einnig á s. l. ári fyrir alla þá togara, sem ríkið hefur verið í ábyrgð fyrir í sambandi við erlend lán. Af þeim tíu togurum, sem keyptir voru í Englandi 1949 og 1950 og tekið var enskt lán fyrir og ríkissjóður var í ábyrgð fyrir, hefur þetta verið greitt. Þannig hafa verið greiddar allar afborganir og vextir fyrir tvo af Patreksfjarðartogurunum, einn af Ísafjarðartogurunum, einn af Akureyrartogurunum, því að þangað fóru þessi skip og einn af Hafnarfjarðartogurunum. Hér er því ekkert sérstakt á ferðinni, nema það eina, sem má segja að sé sérstakt í þessu sambandi við Gerpi, að það hefur staðið algerlega sérstaklega á með Gerpi. Hann er keyptur nú nýlega á tvöföldu verði á við hin skipin. Og vegna þess að það er enginn stofnlánasjóður til í landinu til þess að veita stofnlán til kaupa á nýjum togara, þá varð vitanlega að sæta afarkostum, þegar svo vildi til, að slík óhöpp bar að höndum eins og það austur frá, austur í Neskaupstað, þar sem þeir misstu sín skip og það þótti sjálfsagt að ráðast í að kaupa nýtt skip í staðinn. Og fyrrv. ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. stóð dyggilega að því að hjálpa bæjarstjórninni í Neskaupstað til þess að fá skip í skarðið, þegar hún hafði misst bæði sín skip vegna slysfara, en það var enginn stofnlánasjóður til í landinu til þess að veita hér eðlileg lán. Það varð því að kaupa skipið með þeim hætti, að helminginn af andvirði skipsins - eða 6 millj. kr. - varð að taka að láni hjá skipabyggingarstöðinni í Þýzkalandi aðeins til 4 ára og síðan tókust samningar hér við Framkvæmdabankann um það, að hann ætlaði að reyna að lengja þetta lán ásamt nokkru viðbótarláni, sem hann veitti, lengja þetta lán þannig, að einhverjar líkur væru til þess, að útgerðin gæti staðið undir þessu. Svo hefur það gerzt með Gerpi, einn allra togaranna, sem svona hefur staðið á um að eiga erlent lán, að hann hefur vogað sér út í það að borga nokkurn hluta af sínum lánum sjálfur. Það hafa fallið á útgerðina 4 víxlar samkv. þessum stuttu lánum. Ríkissjóður hefur greitt einn, útgerðin hefur greitt þrjá. Önnur skip hafa ekki borgað af sínum lánum. En það er rétt, einn aðili, bæjarsjóður Reykjavíkur, hefur endurgreitt ríkinu það, sem ríkið hefur lagt út fyrir Reykjavíkurtogarana, fyrir bæjarútgerðartogara Reykjavíkur. Sé þetta athugað enn nánar í sambandi við Gerpi, þá hefur hann í þessu sambandi enn meiri sérstöðu. Hann er í hópi þeirra, sem fá á sig með miklum þunga yfirfærslugjaldið frá því á s. l. vori. En af því að hér var enginn stofnlánasjóður, sem gat lánað út á skipið, þegar það er keypt, með eðlilegum hætti, þá verður að taka þetta stutta erlenda lán, og yfirfærslugjaldið fellur með miklum þunga á í þessu tilfelli. Þegar síðasta afborgunin átti að fara fram, þá var bara yfirfærslugjaldið af afborgununum og vöxtunum yfir 500 þús. kr. En ríkið hefur sem sagt lagt út í þessu tilfelli fyrir skipið rúmar 800 þús. kr. Sú upphæð nemur ekki einu sinni alveg því, sem yfirfærslugjaldíð nemur, sem féll til viðbótar á það, sem afborganir og vextir voru við rétta samninga. Það er því engin ástæða til þess að vera að dylgja neitt um það í almennum umr. hér á Alþ., hvorki til þess að reyna að beina skeytum að mér né yfirleitt útgerð Gerpis, að hann sé eitthvert sérstakt dæmi um það, hversu óskaplega hafi gengið illa. Ég vil líka benda á, að fyrrv. ríkisstj. var það ljóst og öllum, sem hafa haft með þessi mál að gera, að það sköpuðust ákveðin vandamál í sambandi við stutt erlend lán hjá útveginum í landinu yfirleitt við tilkomu yfirfærslugjaldsins 55%. Það voru vitanlega margir fiskibátar, sem höfðu verið keyptir til landsins á undanförnum árum, þar sem nokkur hluti af stofnverðinu stóð enn þá í erlendri skuld og þessar erlendu skuldir stórhækkuðu á þessum aðilum með tilkomu 55% gjaldsins. Hvernig fór þetta í framkvæmd? Það fór þannig í framkvæmd gagnvart öllum bátaflotanum í landinu, sem hér átti hlut að máli, að fiskveiðasjóður og bankarnir urðu að greiða út þessi 55% fyrir þessa aðila með auknum lánveitingum. Um þetta var samið alveg sérstaklega fyrir þessa aðila. En Gerpir vitanlega hefur ekki komizt undir þetta, af því að það var enginn lánveitingasjóður til, sem stóð að því, að hann gæti fengið venjulegt lán. Hefði hann notið þar sömu réttinda og aðrir, þá hefði ekki einu sinni komið til þess, að það hefði þurft að greiða þessa upphæð. Auk þessa gildir vitanlega það í sambandi við rekstur þessa skips, sem hér hefur verið reynt á ósmekklegan hátt að draga inn í umr. af hv. 1. þm. Reykv., að það hefur vitanlega gilt um Gerpi eins og aðra Austfjarðatogara, að hann hefur ekki haft sömu aðstöðu til þess að afla með það fyrir augum að koma aflanum heim til verkunar og skipin hér suðvestanlands og annars staðar á landinu í sambandi við þessi fjarlægu fiskimið, þó að hann hafi hins vegar haft betri aðstöðu en hinir Austfjarðatogararnir til þess að sækja þessi mið og gert það líka meira. Svo kann vel að vera, að stjórnin hjá þeim við fyrirtækið hafi ekki heldur verið upp á það bezta, ekki skal ég neita því. Ég hef ekki haft hlutdeild í því nú og skal ekki taka þar neitt í forsvar, en ég hygg samt, að það hafi verið svipað því, sem hefur verið í flotanum. En eitt vil ég svo benda á, að Gerpir hefur orðið fyrir því tjóni, sem er út af fyrir sig mjög alvarlegt. Við höfum keypt tvo togara nú í seinni tíð frá Vestur-Þýzkalandi og haldið, að við værum þar að kaupa það bezta, sem við áttum völ á. Það hefur hins vegar til tekizt svo, bæði með Gerpi og Reykjavíkurtogarann Þormóð goða, sem þarna hafa verið keyptir, að á þessum skipum hafa komið fram mjög alvarleg tjón. Vegna óviðráðanlegs vélatjóns, þar sem byggingarfirmað sjálft viðurkennir sökina á sig og verður að greiða útlagðan kostnað vegna viðgerðarinnar, hefur Gerpir þurft að liggja úti í Þýzkalandi tvívegis á s. l. ári í alllangan tíma frá rekstri af þessum sökum. Hið sama hefur komið fyrir Reykjavíkurtogarann Þormóð goða. Og hann verður einmitt núna um þessar mundir að fara út vegna slíks tjóns. Svona atvik geta vitanlega alltaf komið fyrir og kunna kannske að vera góð til þess, að hv. 1. þm. Reykv. geti beygt sig hér út um það, að þarna hafi svona tekizt til, og ætlar að nota það sem sönnun fyrir því, að rekstrarafkoma útgerðarinnar í landinu hafi verið léleg. En það verða ekki metin þungbær rök. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar. Ég held, að um það sé ekki að villast, að hagur sá, sem togaraflotinn hefur búið við á undanförnu ári, miðað við allgóðan afla, hafi verið allgóður. En hitt vil ég fyrir mitt leyti undirstrika, sem ég hafði minnzt hér á áður í umr. og voru orð hæstv. forsrh., að vegna mikils taprekstrar hjá togaraflotanum á undanförnum árum þurfti togaraflotinn vissulega á þessu að halda. Og hann mun hafa nóg við sínar greiðslur að gera núna fyrst í stað og það er ekkert mikilvægt eða stórt atriði fyrir mér, þó að svo kunni að fara, að jafnvel eitthvert einstakt skip kunni þar að vera með lélega útkomu, kannske vegna meiri háttar mistaka. Aðeins þar til viðbótar vildi ég segja það líka, að hér hefur verið minnzt á í þessu efni eitt stórt vandamál, sem er fyrir togaraflotann í landinu og þar með fyrir þjóðarbúið í heild, sem afleiðing af því og það er mjög tilfinnanlegt, að það skuli ekki vera til neinn stofnlánasjóður í landinu, sem getur séð um, að hægt sé að fá stofnlán með eðlilegum kjörum til þess að kaupa nýja togara til landsins. Og það er ósköp hætt við því, að það fari svo hjá fleiri en einum, að ef togararnir verða að kaupast til landsins með erfiðleikakjörum, þá hljóti það raunverulega að falla á ríkið meira eða minna með afborganir og vextí eða aðra fjárhagsaðstoð, ef útgerðinni er ætlað að standa undir þessum afborgunum og vöxtum á óeðlilega skömmum tíma. Ég get aðeins nefnt það hér í leiðinni, að svo stóð þetta illa í tíð fyrrv. ríkisstj., að þegar eitt af bezt reknu og beztu útgerðarfélögunum í landinu, togarafélagið Fylkir, tapaði sínu skipi af slysförum, skipi, sem yfirleitt hafði verið metaflaskip í flotanum lengst af, þegar það þurfti að endurnýja eða fá sér annað skip í stað þess, sem tapaðist, þá fór það svo, að félagið gat ekki keypt skipið, það gat ekki borgað það nema að nokkru leyti, það gat ekki fengið viðbótarlán. Ríkið varð að hlaupa undir baggann og svo getur þetta vitanlega orðið hjá fleirum, nema hin leiðin sé farin, að ekkert skip sé keypt, jafnvel þótt um bein tjón verði að ræða, á meðan ekki er til neinn stofnlánasjóður í landinu, sem getur lánað þessum rekstri með eðlilegum hætti stofnfé. Það væri vitanlega furðuleg skammsýni að ætla að nota það sem rök fyrir því, hvernig afkoma togaranna hefur verið á síðasta ári, að nefna t. d. togarann Fylki sem dæmi um það, að þar þurfti ríkið einnig að koma til og veita aðstoð, því að á þeirri útgerð hefur vissulega verið góður rekstur á allan hátt og mikil og góð afkoma, þó að það standi ekki undir því að borga kaupverð skipsins strax á fyrsta ári.



Herra forseti. Hv. 1. þm. S-M. lagði hér fram í gær nokkrar fsp., sem ég skal leyfa mér að reyna að svara. Hann spurði fyrst, hvort sami háttur yrði hafður á og áður um greiðslu útflutningsbóta á landbúnaðarafurðir og ég get svarað því til, að í meginatriðum er ekki ætlað að gera neina breytingu þar á, heldur verði sami háttur hafður um uppbætur á landbúnaðarafurðir hér eftir og verið hefur hingað til. Þá virtist þessi hv. þm. hafa nokkrar áhyggjur út af því, að í bréfi til Landssambands ísl. útvegsmanna, til fiskvinnslustöðva innan Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og fiskvinnslustöðva innan Sambands ísl. samvinnufélaga væri ákvæði, þar sem segir, að samkomulagið, sem gert hafi verið, sé miðað við grunnkaup það, sem ríkjandi var hinn 1. jan. s. l. og kaupgreiðsluvísitölu 185, en breytist þetta, þá skuli samkomulagið endurskoðast í samræmi við þær breytingar. Hann virtist hafa af því nokkrar áhyggjur, að yfirleitt væru í þessu samkomulagi við útvegsmenn og fiskvinnslustöðvarnar nokkur ákvæði um endurskoðun, því að hann sá ekki leið til þess, að þessi endurskoðun gæti farið fram án nýrrar lagasetningar eða á annan hátt nægilega tryggilega frá því gengið. Út af þessu vildi ég aðeins segja það, að það er ekki nýtt, að ákvæði um endurskoðun sé í slíku samkomulagi. Slíkt ákvæði er í því samkomulagi, sem gert var við útvegsmenn um áramótin 1957–58, eins og hv. 2. þm. S-M. lýsti hér. Að vísu er það um annað atriði, en þó þannig, að þar er um endurskoðunarákvæði að ræða, svo að það er ekki algerlega neitt nýmæli, að það sé tekið upp í samningana við þessa aðila ákvæði um, að endurskoðun skuli fara fram, heldur hefur það verið gert áður. Nú felst í þessu orðalagi, að endurskoðun fari fram, náttúrlega það, að taka verði tillit til þeirrar breyttu aðstöðu, sem komin er fram og hefur orðið til þess, að endurskoðunin er gerð, og þó að það sé orðað endurskoðun, þá er náttúrlega meint með henni það, að endurskoðunin skuli að því stefna að leiðrétta þá skekkju, sem orðið hefur í samkomulagsgrundvellinum. En nú vildi ég í þessu sambandi mega spyrja - og spyrja einmitt hv. 2. þm. S-M.: Hafa ekki verið gerðar breytingar, síðan lögin um útflutningssjóð voru sett, um bótagreiðslu, bæði til útgerðarmanna og fiskverkenda? Og hvernig hefur til þeirra breytinga verið stofnað? Og hvernig hefur verið aflað samþykkis Alþingis eða annarra til þeirra breytinga? Mér hefur skilizt, að síðan l. um útflutningssjóð voru sett, hafi verið ákveðnar aukauppbætur fyrir skreiðarverkendur, sem munu nema um 1.4 millj. kr., eftir þeim upplýsingum, sem ég hef frá forstjóra útflutningssjóðs, og fyrir saltfisksverkendur um 0.7 millj. kr. Þetta er á fisk, sem veiddur var fyrir 15. maí, en verkaður eftir þann tíma. En eigi að síður, bæturnar eru hækkaðar frá því, sem l. um útflutningssjóð gera ráð fyrir, um þessa upphæð. Þá var alveg sérstaklega hækkað verð á austfjarðaveiddri síld, greiddar bætur á austfjarðaveidda síld, þ. e. síld, sem veidd er fyrir sunnan Langanes, á s. l. sumri, að því er forstjóri útflutningssjóðsins segir mér, og bæturnar hækkaðar úr 55% upp í 65% að meðaltali og látið heita, að það væri gert vegna þess, hve síldin hefði að verulegu leyti verið smá. Þetta hefði tekið til 2/3 hluta síldveiðinnar á þessum slóðum, þar sem bæturnar hefðu verið hækkaðar úr 55% og upp í 70%, en í heild hefði þetta verið jafnað með 65% gjaldi í stað 55%, eins og lögin ákveða. Er þetta ekki að endurskoða samkomulagsgrundvöllinn? Og er þetta ekki að endurskoða hann, ja, ég vil segja nokkuð einhliða og án þess, að aflað sé heimildar til þess? Ég vil enn bæta því við, að mér er sagt, að uppbæturnar á Faxasíld hafi verið hækkaðar úr 70% upp í 80% á s. l. hausti. Ég veit ekki, hvort þetta kallast að endurskoða samkomulagið eða hvort það er að ákveða breytingu án þess, að leitað sé samþykktar á henni. Nú veit ég ekkert, hvernig hugsað hefur verið til þess að fá þessar breyt. staðfestar. Til mín eða til Alþfl. hefur a. m. k. ekki verið leitað um það, svo að ég veit ekkert, hvaðan hæstv. fyrrv. ráðh. sjávarútvegsmála hefur talið sig hafa þingmeirihluta á bak við þessar aðgerðir. Enn ein uppbót var svo greidd til sjávarútvegsins á s. l. ári, án þess að tekið væri fram í l. um útflutningssjóð og það var þegar búin var til ný uppbót á saltfisk seldan til Jamaica. Um þá uppbót segja a. m. k. ráðh. Alþfl., að þeir hafa aldrei verið spurðir í ríkisstj. Og einn fulltrúi í stjórn útflutningssjóðs hefur tjáð mér, að hann hafi ekkert um hana vitað. En þetta kom fram, þegar farið var að semja við saltfisksverkendur nú í janúarmánuði. Þá töldu þeir sig þurfa að fá áframhaldandi a. m. k. sömu uppbæturnar og þeir höfðu fengið á þennan fisk frá hæstv. fyrrv. stjórn. Ég veit ekki, og mér er ekki kunnugt um, við hvern hæstv. fyrrv. sjútvmrh. hefur ráðgazt, þegar þetta var ákveðið. En mér er sagt, að þessi uppbót ein út af fyrir sig á saltfiskinn til Jamaica nemi 7 shillingum á pakka eða í allt líklega um 1.3 millj. kr. Þessar bætur, sem ég hef hér talið, eru þá a. m. k. frá því, sem gert er ráð fyrir í l., um 7 millj. kr. Nú er ég ekki út af fyrir sig að segja, að þetta hafi ekki verið réttmætt í sjálfu sér. Ég skal ekkert segja um það. Ég hef ekkert sett mig inn í það og ekki haft tækifæri til þess. En það, sem ég er að segja, er, að þarna hefur farið fram, kannske ekki endurskoðun á því samkomulagi, sem gert var við þessa aðila áður, en það hefur vissulega farið fram einhliða ákvörðun um breytingu og ekki í öllum tilfellum þannig, að einu sinni hafi verið borið undir ríkisstj. alla, heldur virðist hér hafa verið um einhliða ákvörðun hæstv. fyrrv. sjútvmrh. að ræða. Ég nefni þetta aðeins til þess að sýna, að þessi fimm tilfelli, sem hér hafa verið nefnd um breyt. á bótum, sem ákveðnar voru í l. um útflutningssjóð í maímánuði s. l., hafa orðið á þeim 7 mánuðum, sem síðan eru liðnir. Og það er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt, að það fari fram endurskoðun og breyt. á töxtunum. En það er óeðlilegt, að hún fari fram svo, að enginn viti um það nema hæstv. sjútvmrh. einn, og það er líka óeðlilegt, að hæstv. ráðh. úr fyrrv. ríkisstj. komi og geri aths. um það, að í því samkomulagi, sem nú hefur verið gert við útvegsmenn og fiskvinnslustöðvar, sé ákvæði, sem heimilar endurskoðun. Mér finnst það liggja svo ljóst fyrir af þessari reynslu, sem fengin er síðan útflutningssjóðslögin voru sett í maímánuði s. l., að það verði að gera ráð fyrir, að til einhverrar endurskoðunar kunni að þurfa að grípa og þá sé ekki úr vegi að hafa ákvæði um það í því samkomulagi, sem gert er. En hvernig sú endurskoðun muni takast og hvað muni út úr henni koma, verður náttúrlega að vera samningsatriði á milli þessara aðila allra, sem hér er um að ræða, ríkisstj. annars vegar og útgerðarmanna og fiskverkenda hins vegar. Þá virtist hv. 1. þm. S-M. hafa af því nokkrar áhyggjur, hvernig dæmið leystist, sem hann svo kallaði, þ. e. a. s. hvernig fjár yrði aflað til þess að fylla upp í það bil, sem væri á milli tekjuþarfar útflutningssjóðs annars vegar og þeirra tekna, sem hann ætti von á, hins vegar. Ég lýsti því nokkuð við 1. umr. um frv. til l. um niðurfærslu verðlags og launa í vikunni sem leið, hvernig ég gæti hugsað mér, að það mál leystist. En um það er ekki samið, það er alveg rétt, og ekki út frá því gengið, hvernig teknanna verður aflað. Ég fyrir mitt leyti hafði hugsað, og það hugsar ríkisstj. líka öll, að þetta bil verði jafnað með því að fá tekjuáætlun fjárl. færða til þess, sem við köllum: rétts vegar, þ. e. a. s. tekjuáætlun fjárl. gerða eins rétta og unnt er að gera hana, en ekki tekjurnar áætlaðar miklu lægri, en þær í raun og veru eru og hafa reynzt vera og til viðbótar því aðallega á hinn bóginn með nokkrum niðurskurði á útgjaldahliðinni. Hvernig þetta tekst, verður náttúrlega reynslan að skera úr um. Um þetta er ekkert samið, og ríkisstj., sem er minnihlutastjórn, ræður ekki yfir neinum þingmeirihluta til þess að knýja þetta fram. En ég vil vænta þess af hv. alþm., jafnvel úr hvaða flokki sem þeir eru, að þeir stuðli að því, að heldur verði gert kleift að fara þessa leið, en fara í það að leggja á nýjar álögur. Annað hvort verður að gera, það er alveg greinilegt. Ríkisstj. telur, að það sé mögulegt að ná endunum saman á þennan hátt, sem ég lýsti, og það ætti ekki að þurfa, a. m. k. ekki að neinu ráði, að grípa til neinna nýrra skatta eða álagna, heldur mætti leysa þennan hnút á þann hátt, sem við höfum gert ráð fyrir og ég hef nú lýst. Hv. 1. þm. S-M. gerði það að einu aðalatriði í sínum málflutningi um þetta efni, hvort ríkisstj. hefði ákveðið að taka 6 millj. dollara lán í Bandaríkjunum eða ekki, ef það væri fáanlegt og hvort meiri lántökur væru fyrirhugaðar. Um þetta vil ég aðeins segja það, að um þessar lántökur hefur ekkert verið ákveðið og það liggur ekkert fyrir um það, hvort þessi lán muni verða tekin eða ekki eða hvort það muni verða leitað eftir þeim. Hins vegar hefur verið gengið út frá því við þessa uppstillingu á þessu reikningsdæmi, að innflutningurinn til landsins væri sá sami eða svipaður á árinu 1959 og hann var á árinu 1958. Og nú kunna þeir að spyrja, hvort það sé yfirleitt mögulegt að afla ríkissjóði svipaðra tekna og gert hefur verið ráð fyrir, án þess að til stórrar lántöku þurfi að grípa. En þar eru tvö atriði, sem ég vil leyfa mér að benda á, sem kannske gera það ekki kleift að komast alveg hjá lántöku, en þau ættu þó a. m. k. að gera það mögulegt að draga úr henni verulega, ef ríkisstj. vildi það gera. Annað atriðið í þessu sambandi er það, að birgðasöfnun í landinu á árinu hefur verið miklu meiri, en undanfarin ár. Og samkv. skýrslum, sem ég hef um það fengið, eru nú birgðir útflutningsafurða um s. l. áramót um það bil 70 millj. kr. meiri, en þær voru í árslok 1957. Þær eru taldar í árslok 1958 228 millj., en voru í árslok 1957 158 millj. Mismunurinn þarna er 70 millj. kr. í fob.-verðmæti eða sem svarar andvirði 4½ millj. dollara hér um bil. Þessi birgðastaða gerir það mögulegt, ef hugsað væri til að selja þessar birgðir upp á árinu, að svipaður eða sami innflutningur gæti tekizt eða sama innflutningi væri hægt að halda uppi á árinu 1959 og 1958, m. a. af þessum orsökum. Þá hefur staða útflutningssjóðs batnað mjög verulega á árinu 1958 og í staðinn fyrir að skulda í árslok 1957 34 millj. - ekki 24, eins og hv. 2. þm. S-M. sagði, - í staðinn fyrir að skulda 34 millj. í árslok 1957, er sjóðurinn talinn eiga nú í árslok 1958 3.3 millj. kr. nettó, þannig að hagur sjóðsins hefur batnað á árinu mjög verulega. Ég nefni aðeins þetta tvennt til þess að sýna, að ég tel ekki, að við séum eingöngu upp á það komnir, hvort erlendar lántökur í stórum stíl fáist á árinu eða ekki, heldur hafi batnandi afkoma útflutningssjóðs og aukin birgðasöfnun á árinu gert það mögulegt að hugsa sér, að innflutningsáætlun fyrir 1959 gæti orðið sú sama og 1958, þó að þau lán yrðu ekki tekin að fullu, sem gert hafði verið ráð fyrir, enda hefur verið við það miðað í þeim útreikningum, sem ég hef hér greint frá bæði nú og áður um lausn þessa dæmis. Þá spurði sami hv. þm., hvort samkomulag væri við nokkra aðila um niðurskurð á fjárl. Þessu hef ég nú þegar svarað, að þetta samkomulag er ekki gert, ekki fyrir hendi, en eftir því mun verða leitað og gengið úr skugga um það, hvort málið fæst leyst á þann hátt eða ekki. Það getur vel verið, að þetta séu vinnubrögð, sem séu ekki þau heppilegustu. Ég skal vel fallast á það. En ég vil bara halda því fram, að önnur vinnubrögð er ekki hægt að viðhafa, eins og stendur. Hæstv. fyrrv. ríkisstj. fleygir frá sér málinu óafgreiddu í byrjun þessa mánaðar. Desembermánuður mestallur fer í samkomulagstilraunir um myndun nýrrar ríkisstjórnar. Þegar ekki hafði tekizt að mynda meirihlutaríkisstj., sem náttúrlega fyrst og fremst þurfti að myndast um lausn þessa máls, þá var það, sem ég freistaði þess að koma í gegn lausn þessa máls og fékk til þess stuðning Sjálfstfl. á þann hátt og þann hátt einan, að hann hét því að víkja frá vantrausti, ef fram kæmi, á meðan verið væri að gera þessa tilraun. Þegar svo er komið, verður reynslan að skera úr, hvort þessi tilraun tekst eða ekki, hvort Alþingi hreinlega gefst upp við að leysa þennan hnút eða hvort það vill fara aðrar leiðir, sem því eru geðfelldari, einhverjum eða nægilega mörgum til þess að mynda hér um það meiri hluta, eða hvort það getur hugsað sér að fara þessa leið, sem núv. ríkisstj. hefur verið að berjast fyrir að farin yrði, en hún er í stuttu máli sú, að reynt verði að færa niður tilkostnaðinn hjá útflutningssjóði og ríkissjóði eins og mögulegt er, fyrst með niðurgreiðslu á vöruverði og þar af leiðandi lækkun á kaupi, eins og gjaldþol ríkisins þyldi frekast að okkar dómi og síðan yrði bætt við eftirgjöf af hálfu launþega á 5–6% og metin loks jöfnuð með niðurfærslu á útgjaldahlið fjárl. og leiðréttingu á tekjuhliðinni og á þann hátt reynt að ná jöfnuði án nýrra skatta eða án nýrra álagna. Þetta er í stuttu og einföldu máli það, sem verið er hér að reyna og hæstv. Alþ. verður að taka afstöðu til. Hv. 1. þm. S-M. spurði líka, hvort samkomulag væri um að nota greiðsluafganginn frá 1958 til þess að jafna þessi met og ég verð að segja, að um það er alveg sama að segja og hitt, að um þetta er ekki neitt fast samkomulag. En eftir því mun einnig verða leitað, að um það náist samkomulag að nota þennan greiðsluafgang í þessu skyni, því þó að hv. 1. þm. S-M. hafi kallað það óráð hið mesta að kasta þessum greiðsluafgangi í verðbólguhítina, eins og hann orðaði það og væri sönnu nær að nota það til húsbygginga, þá er núverandi ríkisstj. honum mjög ósammála um þetta atriði. Og ég held einmitt, að orðalagið hjá þessum hv. þm. hefði frekar mátt vera eins og það var, ef féð væri ekki notað til að jafna þessi met, því að það er alveg greinilegt, að ef ekki verða teknir allir þeir peningar, sem fáanlegir eru, út úr ríkisrekstrinum til þess að jafna metin, þá verður ekki hægt að komast hjá því, að verðbólgan vaxi með auknum sköttum til að jafna útgjöldin, þannig að ráðstöfun hv. 1. þm. S-M. eða hans till. um ráðstöfun á tekjuafganginum til þess að byggja hús fyrir í stað þess að láta það fara í þessar ráðstafanir, er til þess að auka verðbólguna í landinu, en ekki til þess að draga úr henni. Þá taldi hv. þm., að nú væri í fyrsta sinn, að mér skildist, blandað saman með óviðurkvæmilegum hætti greiðslum útflutningssjóðs og ríkissjóðs. En um það er að segja, að ég veit ekki betur, en nokkuð af tekjum útflutningssjóðs gangi nú til ríkissjóðs og væri því ekki óhugsandi að snúa þessu við, þannig að nokkuð af tekjum ríkissjóðs, ef hann gæti án þeirra verið, gengi til útflutningssjóðs, ef hann þyrfti á því að halda, til þess að komizt yrði hjá að afla útflutningssjóði tekna með nýjum álögum. Hv. þm. kvartaði yfir því, að þessar aðgerðir væru lagðar fram sitt í hverju lagi og það væri eiginlega ekki hægt að taka ákvörðun um eina, fyrr en maður hefði þær allar. Ég er honum sammála um það, að æskilegra hefði verið að geta lagt þetta fyrir allt í einni heild, og að því leyti alveg sammála því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um það mál hér í gær. En eins og hann líka réttilega sagði, þá bar þetta svo brátt að allt, að það var ómögulegt og algerlega útilokað að koma þessum málum af stað í einu, án þess að útgerðin bíði tjón við það, ef eftir því hefði átt að bíða. Þegar búið er að semja við bátaflotann, þá er vissulega ekki um annað að gera fyrir Alþingi, en taka afstöðu til, hvort það vill að þeim samningum ganga eða ekki og ganga svo í það þar á eftir að útvega þær tekjur, sem þarf til þess, að útflutningssjóður geti staðið við sínar skuldbindingar við útvegsmennina og fiskvinnslustöðvarnar. Þetta hefur verið gert á þennan hátt áður, eins og hér hefur einnig verið bent á. Samningarnir við útvegsmennina hafa verið gerðir fyrst og tekjuöflunin hefur komið síðar, hvort sem hún hefur verið falin í niðurskurði á fjárlögum eða á annan hátt eða með nýjum álögum, eins og áður hefur komið fyrir. Ég ætla, að það hafi ekki verið neitt sérstakt í ræðu hv. 1. þm. S-M., frekar en það, sem ég hef nú nefnt, sem svara þurfti, en ef svo skyldi vera, þá minnir hann mig væntanlega á það síðar. Hv. 2. þm. S-M. ræddi hér í gær um samningana og frv., sem hér liggur fyrir og gerði í sínu máli mest úr því, að við útvegsmenn og vinnslustöðvar hefði verið samið þannig, að þeirra hagur hefði verið stórlega bættur frá því, sem hann var á s. l. ári. Í því sambandi nefndi hann tvö eða þrjú dæmi. Hann sagði, að fyrningarafskriftirnar hefðu verið hækkaðar í þessum samningum mjög verulega frá því, sem þær höfðu áður verið. Ég held, að hann fari þarna ekki rétt með, því að fyrningarafskriftir til bátanna munu hafa verið hækkaðar við síðustu samninga, en ekki í þessum samningum, þannig að hækkun fyrningarafskrifta í þetta sinn komi ekki til neinnar hækkunar hjá bátaútvegsmönnum. Það mun vera frekar það gagnstæða, að það verði heldur á þeim lækkun vegna lækkaðrar vísitölu og viðhaldskostnaðar. En að öðru leyti er þetta tal hans um fyrningarafskriftir út í hött, vegna þess að það var búið að ákveða það áður og í hans stjórnartíð. Það kann vel að vera, að um það megi deila, hvora aðferðina elgi að hafa um fyrningarafskriftirnar: þá, sem nú er reiknað eftir, eða þá, sem áður var reiknað eftir. En hvað sem um það er að segja, þá er það staðreynd í málinu, að það var búið að skipta um aðferð í þessu efni, áður en kom til núverandi samninga. Hv. þm. vildi halda því fram, að það hefði verið óeðlilegt hjá samninganefndinni að taka til greina kröfur útvegsmanna um hækkaðan veiðarfærakostnað. Hann sagði að vísu, að nokkur hækkun veiðarfærakostnaðar hefði orðið á línuveiðum, en hins vegar lækkun á veiðarfærakostnaði við netjaveiðar vegna tilkomu nýs efnis, sem keypt væri nú frá öðru landi en áður, sem gerði það að verkum, að netin væru ódýrari og skal ég ekki deila um það. En hitt vildi ég segja og það ætti hann líka vel að vita, að þessir samningar, sem fara fram á hverju ári, eru raunverulega ekki samningar um kostnað útgerðarinnar í heild, heldur eru þeir samanburður á kostnaði línubátsútgerðar frá ári til árs. Það er línubáturinn, sem er lagður til grundvallar, en ekki netjabáturinn. Ef heildarkostnaðurinn væri tekinn og farið út í að rannsaka hann og meta allan frá grunni, þá er það verk, sem væri mjög erfitt að vinna. Hitt er miklu þægilegra og auðveldara, að bera saman, hvað kostnaðarliðir línubátsins hafa breytzt frá ári til árs, og það er einmitt það, sem er gert. Frá því sjónarmiði mátti hugsa sér að taka til greina þá hækkun, sem orðið hafði á veiðarfærum línubátsins, vegna þess að það er línubátsgrundvöllurinn, sem lagður er þarna til grundvallar. - En því vildi ég svo bæta við, að þessi krafa útgerðarmanna um hækkaðan veiðarfærakostnað var ekki tekin til greina. Þá vildi hv. þm. halda því fram líka, að útflutningsverð á fiski hefði hækkað. Ég veit nú ekki nógu nákvæmlega kannske um það, hvernig þetta útflutningsverð, sem hann er að tala um, hafi hækkað og hvort sú hækkun er föst. Það, sem hefur skeð í því máli, er það, að orðið hefur nokkur hækkun í bili á útflutningi á hraðfrystum fiski til Ameríku. Hvað þessi hækkun stendur lengi eða hvort hún er varanleg og óhætt er að reikna með henni til frambúðar, það þori ég ekki að segja að minnsta kosti. Má vera, að hann þori það. En að reikna með henni á þessu stigi málsins í upphafi ársins, ætla ég að sé mjög óvarlegt og var heldur ekki gert. Þá taldi hann, að hraðfrystihúsin hefðu haft betri afkomu í ár heldur en þau hafa haft undanfarin ár og er það að vísu rétt hvað snertir stærstu húsin, eins og ég hef margtekið fram í þessum umr. En afkoman hjá minni frystihúsunum hefur ekki orðið það miklu betri en áður, að ekki yrði að taka tillit til þeirrar aukningar kostnaðarliða, sem þau hafa orðið fyrir á árinu. Og það var gert með því að taka upp smáfiskbæturnar eða auka þær frá því, sem þær voru áður og reynt á þann hátt að koma málum svo fyrir, að smærri húsin nytu þess í ríkara mæli en þau stóru, sem hafa haft gott ár, bæði vegna aukins vinnslumagns og eins vegna þess, að þau hafa tekið í notkun fullkomnari vélar til þess að vinna með. Hv. þm. sagði, að það væri að vísu enginn vandi að gera góða samninga við útvegsmenn og hækka bætur til þeirra, þegar fallizt væri á allar þeirra kröfur. Þetta er nú sagt, ég held viljandi hjá hv. þm., ranglega eða villandi frá, vegna þess að hann veit, að um þriðjungurinn af kröfum útvegsmanna var ekki tekinn til greina. Og samkomulag var um það, að langsamlega mestur hlutinn af þeim kröfum útvegsmanna, sem samþykktar voru, væri eðlilegur og sjálfsagður, en aðeins mjög lítill hluti, sem ágreiningur var um, eða kringum 10% af heildarhækkuninni. Og það getur náttúrlega alltaf verið matsatriði, hvar þar eigi að nema staðar. En til þess að ná samkomulaginu var fallizt á þessa liði, sem voru annar 10 þús. kr. og hinn 3.390 kr. á bátinn af 181 þús. kr. kröfu útvegsmanna og það getur hann á engan veg kallað, að fallizt hafi verið á allar óskir útvegsmanna, sem þeir hafi borið fram. En annars gekk það eins og rauður þráður í gegn hjá hv. þm., að þeir menn, sem nú stóðu að samningagerðinni, hefðu ekki verið nærri eins færir til þess að gera það og þeir hefðu verið, sem að því unnu um síðustu áramót og verður það ekki skilið nema á einn veg vitaskuld, þar sem nefndin, sem samningana gerði nú, var nákvæmlega sú sama og sú, sem síðast vann að þeim, að þá var enginn munur á því fólki, sem að þessari samningagerð vann, annar en sá, að í annað skiptið stjórnaði hann þeim, en í hitt skiptið ég. Og fer þá ekki á milli mála hans álit á því, að ég sé miklu óhæfari til þess að standa fyrir þessum samningum en hann. En ég vil ekki gera honum það til geðs að vera hér að fara í neinn mannjöfnuð um þau mál. Ég hef átt ýmislegt við útgerðarmál og kannske lengur en hann, en það kann vel að vera, að hann sé mjög fær og betri í þeim efnum en ég, en um það vil ég ekki ræða. En þetta getur ekki þýtt annað en það, að hann hafi þarna verið að upphefja sjálfan sig á minn kostnað og ég get út af fyrir sig látið mig það ósköp litlu skipta. Hv. þm. minntist svo hér á skiptaverðið til sjómannanna og taldi, að ég hefði sagt frá því ónákvæmt og á vilhallan hátt. En ég sagði alveg nákvæmlega frá því, eins og hlutirnir gerðust. Samkomulagið, sem gert var aðfaranótt 3. jan. s. l., var gert án þess, að við mig væri um það talað þá, og ég sagði strax, þegar ég sá það, að ef sá skilningur ætti að leggjast í fyrirvarann, sem þar kom fram, að ekki mætti láta sömu aðgerðir í efnahagsmálum ganga yfir þennan hóp manna eins og aðra, þá væri ég á móti þessu, en að öðru leyti gæti ég á þennan samning fallizt. Það kom þá upp úr kafinu strax, að samninganefndarmenn sjómanna höfðu skilið þetta misjafnlega og annar helmingur nefndarinnar, eða Alþfl.mennirnir, lagði í það sama skilning og ég, en flokksbræður hv. 2. þm. S-M. lögðu í það annan skilning og hafa síðan leitazt við að koma því til leiðar, að sjómannafélögin samþykktu ekki samninginn nema með þeim skilningi, sem þeir lögðu í málið, en þó að merkilegt sé, án árangurs. Þá sagði hv. þm., að kjarasamningarnir, sem gerðir voru í Vestmannaeyjum, hafi komið í veg fyrir, að kaup eða skiptaverð til sjómanna yrði lækkað frá því, sem um var samið hér í Reykjavík í þessum samningi, sem dags. var 3. jan. En þar segja mér kunnugir menn, að komi miklu fleira til greina og að meiri hlutinn af þeim leiðréttingum, sem í Vestmannaeyjum fengust, hafi verið til samræmis við aðra kjarasamninga, sem hafa verið í gildi við Faxaflóa, t. d. í Keflavík, um langan tíma. Ég held, að ég hafi þá svarað því flestu, sem kom fram í ræðum þeirra hv. þm. S-M. En ég segi eins og áður við hv. 1. þm. S-M. við hv. 2. þm. S-M., að ef eitthvað skyldi þar vera eftir ósvarað, þá lætur hann mig væntanlega vita um það. Það, sem var að bögglast fyrir brjóstinu á honum, hv. 2. þm. S-M., nú síðast, voru vinnubrögðin, þessi háttur, sem væri hafður á meðferð mála; fyrst væru útgjöldin ákveðin stórkostleg fyrir útflutningssjóð, án þess að um leið væri séð fyrir tekjuöflun. Hvaðan koma tekjurnar? Á að víkja sér undan að afla þeirra? Ég hef áður skýrt frá stefnu ríkisstj. í þeim málum. Hún mun leitast við og leita eftir því við hv. alþm., að þessi tekjuþörf útflutningssjóðs verði jöfnuð með niðurskurði á gjaldahlið fjárlaganna og lagfæringu á tekjuhliðinni í samræmi við þær upplýsingar, sem beztar liggja fyrir og telur, að á þann hátt megi sjá fyrir þörfum útflutningssjóðs a. m. k. að mestu, án þess að til nýrrar skattheimtu þurfi að grípa. Það verður svo að vera á valdi hv. alþm., hvernig þeir vilja taka þessu eða hvort þeir vilja fara aðrar leiðir. Hv. 2. þm. S-M. sagði, að ríkisstj. skammaðist sín fyrir samninginn, vegna þess að hún vildi ekki viðurkenna, að hún hefði bætt hag útgerðarinnar. Ég hef aldrei látið það í ljós, að ég færi neitt hjá mér eða skammaðist mín fyrir það að hafa gert þennan samning; þvert á móti, ég tel, að samningurinn sé sanngjarn og góður. En að aðstaða útvegsins sé bætt um 60–70 millj. kr., eins og hv. þm. hefur hér nefnt, það er alveg fráleitt og út í hött og hann getur ekki fært að því nokkur rök. Það hefur verið leitazt við í þessari samningagerð að mæta þeirri nettóhækkun, sem orðið hefur á útgjöldum útvegsmanna og fiskvinnslustöðvanna, og annað ekki. Hitt má náttúrlega alltaf deila um, þegar um vafaatriði er að ræða, hvort eigi að taka smákröfu til greina eða ekki, en það er ekkert, sem úrslitum veldur. Ef afkoma útvegsins verður betri með þessum samningum en þeim fyrri, þá harma ég það út af fyrir sig ekki, því að útgerðin þarf vissulega á auknum tekjum að halda. En sú hækkun, sem á kann að hafa orðið nú, ef einhver er, er áreiðanlega svo lítil, að hún veldur ekki neinum úrslitum og þessi tala, sem ég nefndi áðan og hv. 2. þm. S-M. þar áður, er að mínu viti alveg fráleit. Hv. 1. þm. Reykv. talaði hér í gær og sagði sem sitt álit, að hann hefði talið réttara, að allt væri leyst samtímis og ég er honum fyllilega sammála um þetta, enda féllst hann á, að það hefði verið erfitt, að maður ekki segi ómögulegt, að koma með allar þessar ráðstafanir í einu, svo naumur tími sem verið hefur til undirbúnings og svo mikið sem þurfti á þessum stutta tíma að gera og þar til viðbótar að koma skipunum til veiða. Ef það hefði átt að bíða eftir því að afgreiða í einu fjárlög, þessi útflutningssjóðslög og lögin um niðurfærslu verðlags og kaups, þá er ég á því, að það liðu nokkrar vikur, áður en það allt saman væri komið í höfn. Þess vegna er ekki um annað að gera, en taka þetta í þeirri röð, sem það hefur verið tekið, til þess að útgerðin geti haldið áfram starfsemi og hv. alþm. gefist svo kostur á að taka afstöðu til málsins eftir því, sem hvert mál verður lagt fyrir og kemur til afgreiðslu. Um togaraútgerðina á Austfjörðum og afkomu hennar skal ég ekki vera margorður. Það er nú raunar í fyrsta skipti, sem ég heyri það hjá hv. 2. þm. S-M., að það sé tæplega gerlegt, að maður ekki segi ómögulegt, að gera út togara til karfaveiða við Ameríkustrendur frá Austfjörðum, þó að siglingatíminn sé nokkru lengri til þeirra hafna, en til hafnanna á Suðvestur- og Vesturlandi og Norðurlandi, því að Akureyrartogararnir hafa nærfellt samfellt stundað þessar veiðar. Ég tel, að sú vegalengd valdi ekki neinum úrslitum í þessu efni og að á meðan veiðitíminn hefur verið jafnstuttur og hann hefur verið fyrir vestan, þ. e. a. s. 4–5 dagar, sem tekið hefur að fylla togarann, þá sé engin frágangssök að stunda þessar veiðar frá Austfjörðum vegna þess, hve siglingatíminn sé miklu lengri, en til hafnanna vestan- og norðanlands. Það út af fyrir sig á ekki að valda því, að afkoma, svo að ég segi það beint út, Seyðisfjarðartogarans hefur orðið eins léleg og raun ber vitni, en sá togari hefur nú legið bundinn við bryggju í rúman mánuð, eða síðan um miðjan desember s. l., vegna þess að skuldir hafa hlaðizt á hann svo miklar, að hann hefur ekki komizt út. Mér er sagt, að sú skuldasöfnun þann tiltölulega stutta tíma, sem hann hefur verið í eigu núverandi eigenda, sé hátt á aðra eða 2 millj. kr., eða kannske enn miklu meira, svo að ekki hefur það verið nein auðsöfnunarstarfsemi, sem þar hefur átt sér stað. Það er nú af hálfu ríkisstj. gerð tilraun til þess að kanna, hvernig það mál mætti leysa, og er í athugun, en ekki fyllilega frá því gengið. Hv. 2. þm. S-M. kom síðan inn á þessa 800 þús. kr. greiðslu, sem ríkissjóður hefur innt af höndum fyrir togarann Brimnes á Norðfirði, og vildi telja það mjög eðlilegt, þar sem svipuð eða sama fyrirgreiðsla hefði verið veitt fjöldamörgum togurum áður. En ég vil bara benda þessum hv. þm. á, af hvaða tilefni athugasemd hv. 1. þm. Reykv. kom hér fram. Hún kom fram vegna þess, að það var verið að halda því fram, að afkoma togaranna væri nú svo miklu betri en áður, að það væri ekkert sambærilegt. Þá kemur vitaskuld upp sú spurning, af hverju þarf nú, eftir að afkoma þessara togara hefur batnað svo mjög, eins og af er látið, að greiða úr ríkissjóði upphæð eins og þessa. Það fer ekkert á milli mála og hefur ekkert verið um deilt, að ýmsir togarar hafa fengið til bráðabirgða greidd úr ríkissjóði lán, sem á þá hafa fallið erlendis eða fengið aðstoð til þess að greiða lán, sem á hafa fallið erlendis á undanförnum árum, á meðan togararnir töpuðu. En að þessu sé haldið áfram nú, þegar hagur togaraútgerðarinnar hefur sannanlega batnað - og um það eru vitnisburðir ekkert ósamhljóða, að á árinu 1958 hefur hagur togaraútgerðarinnar batnað mikið frá því, sem hann hefur verið áður, þá skuli einnig þurfa að halda áfram þessum greiðslum úr ríkissjóði, það var það, sem mér skilst að hafi komið mönnum undarlega fyrir sjónir. Ég held, að þó að þetta mál, sem hér er til umr., hafi borið að eins og raun ber vitni, þá sé út af fyrir sig ekkert við það að athuga, a. m. k. taldi ríkisstj. ekki unnt að gera það öðruvísi. Ef átti að bíða eftir því með samningana við útvegsmenn, að þessu væri öllu saman kippt í lag, þá var það sama og stöðvun útgerðarinnar. Nú, þegar búið er að gera samningana, þá er eðlilegt, að hv. Alþingi taki afstöðu til þess, hvort það á að fallast á þá eða ekki. Og þegar búið er að fallast á samningana, þá er tekjuþörf útflutningssjóðs ákveðin. Þá er að finna þær tekjur á móti, sem hann þarf að fá. Ég hef fyrir mitt leyti lýst minni skoðun á því, hvernig ég telji að eðlilegt væri að afla þeirra tekna og eftir því mun verða leitað. Mér fannst á hv. 2. þm. S-M., að hann teldi þá aðferð ekkert óeðlilega og gæti vel hugsað sér að fara þá leið að einhverju leyti, þó að hins vegar aðrir hafi látið í ljós um það nokkrar efasemdir, hvort hún væri fær eða ekki. En úr því verður að fást skorið og það gerir hv. Alþingi, um leið og fjárlögin verða afgreidd. Ef það skyldi þá sýna sig, að ekki fáist það fé til þess að standa undir gjöldum útflutningssjóðs, sem nauðsynlegt er, þá verður að leita á annan skjá, því að teknanna verður að afla, um það þýðir ekkert að deila. Það liggur nokkurn veginn alveg ljóst fyrir, hvað þessar tekjur þurfa að vera miklar, svo að menn geti ekki skotið sér undan því þess vegna, að þeir viti ekki, hversu miklar þær séu. En fáist þær ekki á einn háttinn, þá verða þær að fást á annan. Og þá er komið inn á þær brautir, sem ég tel að séu óheillavænlegar, ef enn á ný vegna útgjalda útflutningssjóðs þarf að grípa til nýrrar skattlagningar. Það vill þessi ríkisstj., sem nú situr forðast, og hún væntir að fá fjárlagaafgreiðsluna á þann hátt, að hjá því verði komizt, og mun leita til hv. alþm. um að aðstoða í því máli.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem hæstv. forsrh. tók fram. Ég bað um nokkrar upplýsingar. Ég spurði t. d. fyrst, hvort það væri ekki áreiðanlegt, að ætlunin væri, að útflutningsuppbætur til landbúnaðarins yrðu reiknaðar á sama hátt og verið hefur, þannig að öll hlunnindi bátaútvegsins á þorskveiðum væru reiknuð inn í útflutningsuppbótaprósentu, sem landbúnaðurinn byggi við. Hæstv. forsrh. svaraði þessu þannig, að í meginatriðum væri ekki ætlunin að breyta uppbótum til landbúnaðarins. Þessi svör virðast mér ekki nægilega skýr af hendi hæstv. ráðh., en þetta mál er sjálfsagt að athuga gaumgæfilega í þeirri n., sem um þetta fjallar, og skoða þá algerlega, hvað í því orðalagi felst, sem í frv. er viðhaft um þetta. En þetta verður vitaskuld að vera alveg skýrt, hvað átt er við með frvgr. Ég vil líta svo á, að hún þýði í raun og veru, að þetta eigi að vera nákvæmlega eins og það hefur verið, en þetta þarf þó skoðunar við.  Þá beindi ég nokkrum spurningum til hæstv. ráðh. í tilefni af því, að nú væri í fyrsta skipti í samningunum við útgerðina ákveðið, að grunnlaunahækkanir og vísitöluhækkanir skuli valda auknum uppbótum til útgerðarinnar í samræmi við þær hækkanir. Hæstv. forsrh. svaraði ekki þeim spurningum, sem ég beindi til hans í þessu sambandi, en upplýsti önnur efni. Hann sagði, að í eldri samningum hefðu verið einhver endurskoðunarákvæði, en þau endurskoðunarákvæði koma ekki þessu máli við eða þeim spurningum, sem ég bar fram, vegna þess að þau voru allt öðruvísi. Fyrrv. hæstv. sjútvmrh. hefur gefið mér þær upplýsingar, að í gömlu samningunum hafi aðeins verið sá áskilnaður í þessu tilliti, að lækka mætti bæturnar, ef afurðaverð hækkaði á erlendum markaði, en önnur endurskoðunarákvæði ekki. Þess vegna kemur þetta ekkert þeim spurningum við, sem ég beindi til hæstv. forsrh., og það, sem hann upplýsti um fyrirvara í eldri samningum, snertir þetta mál ekkert, eins og það liggur fyrir núna. Í því sambandi sagði hæstv. forsrh. líka, að breyt. hefðu verið gerðar á milli þinga í þessum efnum og nefndi um það dæmi, og kemur það ekki heldur því við, sem ég spurði um, og geri ég ráð fyrir, að hv. 2. þm. S-M. hljóti að koma inn á það, þar sem þeim atriðum var til hans beint. En það, sem ég spurði um, var í sambandi við þann nýja fyrirvara, sem nú er í fyrsta skipti í samningunum og forsrh. kom ekki inn á, svaraði ekki. Og spurningarnar voru þessar: Í fyrsta lagi: Hvaða gildi hefur þessi yfirlýsing um endurskoðun á uppbótunum í samræmi við grunnkaupshækkanir og vísitöluhækkanir? Ég spurði: Álítur hæstv. forsrh. þetta skuldbindandi, lagalega skuldbindingu fyrir ríkið, þetta loforð stjórnarinnar í bréfunum? Ekkert svar. Við því var ekkert svar. Ég spurði einnig: Ef stjórnin liti svo á eða þannig verður metið af mönnum, sem á það bera fullkomið skyn, að svo sé, hvernig er þá hægt að komast hjá því að leita þingssamþykktar fyrir slíkri skuldbindingu? Ekkert svar. Þá spurði ég: Hvernig ætlar ríkisstj. að fara að, þegar að þessu kann að koma, að grunnlaunahækkanir verða eða vísitöluhækkanir, og að þessari endurskoðun kæmi sem hefur verið heitið í þessum bréfum í samræmi við hækkanir? Ekkert svar. Loks spurði ég: Ef hér er ekki um lagalega skuldbindingu fyrir ríkið að ræða, hvaða þýðingu hefur þetta ákvæði í samningunum þá að dómi hæstv. forsrh.? Ekkert svar. Þessum spurningum, sem ég bar fram, hefur sem sagt alls ekki verið svarað af hæstv. forsrh. Og þó er hér ekki um neitt hégómamál að ræða og ekki mál, sem hægt er að vísa í nein fyrri fordæmi um, vegna þess að þau eru ekki til um þessa tilteknu þýðingarmiklu meginreglu. Og það þýðir ekkert að vera að reyna að komast undan með því að slá þessu út í allt aðra sálma. Þetta eiga þingmenn rétt á að fá upplýst, hvernig hæstv. ríkisstj. lítur á þetta og hvernig þetta ber að skoða lagalega séð, hvaða skuldbindingar hafi hér raunverulega verið teknar. Og mér þykir nú satt að segja skörin færast upp í bekkinn, þegar hæstv. forsrh., eftir að hafa gengið algerlega fram hjá þessu þýðingarmikla atriði, fór hálfgert að snupra mig fyrir það að vera að fetta fingur út í þetta og vísaði í því sambandi í þessi dæmi um breyt. á eldri samningum á milli þinga, sem ekkert eiga skylt við þessa nýju meginreglu, sem hæstv. ríkisstj. hefur gefið loforð um í bréfunum. Og ég álít, að þm. eigi fullan rétt á því að fá að vita skoðun hæstv. forsrh. á þessu máli, hvernig þetta sé raunverulega vaxið, hvaða skuldbindingar hafa verið teknar og hversu skuldbindandi þetta sé fyrir ríkið. Þá spurði ég hæstv. forsrh. nokkru nánar um, en hafði áður verið gert, hvort gert hefði verið ráð fyrir eða búið væri að fá samtök um tekjuöflun á móti þeim gífurlegu útgjöldum, sem í þessu frv. felast og þá m. a. í sambandi við bollaleggingar hæstv. forsrh. um tilteknar leiðir í því efni. Ég spurði í fyrsta lagi um það, hvort það væri ákveðin stefna að taka 6 millj. dollara lánið og hvort líkur væru til, að það fengist, og ég spurði vegna þess, að í öllum umr. um málið reiknar hæstv. forsrh. alveg hiklaust með auknum tolltekjum vegna lántökunnar. Þessu svarar hæstv. forsrh. núna á þá lund, sem mér kom á óvart, að það væri ekkert ákveðið, hvort leitað yrði eftir þessu láni, og því síður þá náttúrlega nokkuð vitað um það, hvort úr lántökunni yrði. Mér kom þetta á óvart, vegna þess að fyrrv. hæstv. ríkisstj. hafði leitað eftir þessu láni með samþykki Alþfl., hann átti þátt í því eins og hinir flokkarnir og þetta lán var hugsað til þess að renna í ræktunarsjóð, fiskveiðasjóð, til raforkuáætlunarinnar og til hafnargerða. Þá voru allir fyrrv. stjórnarflokkar sammála um að fara fram á þetta. Og undirtektir í því atriði vestra voru býsna góðar, þó að það væri ekki komið á neitt lokastig. Nú vil ég spyrjast fyrir um það, því að það er náttúrlega nauðsynlegt að fá að víta það sem allra fyrst alveg ákveðið, hvort ríkisstj. ætlar að halda þessum lánssamningum áfram eða hvort hún ætlar að hætta við þetta. Og ef hún ætlar að hætta við þetta, þá væri fróðlegt að vita hvers vegna, hvað hefur komið fyrir, ef kæmi til mála að hætta við að reyna að útvega þetta fé. Það þarf meiri skýringar á því en þær, sem hæstv. forsrh. lét skína í, að það hefðu fundizt einhverjir fiskar afgangs frá s. l. ári. Málið er miklu stærra en það. Hér er ekki aðeins um það að ræða, hvað eigi að áætla tekjur ríkissjóðs og útflutningssjóðs, heldur kemur þá upp spurningin, ef hik er á mönnum við að afla þessa lánsfjár: Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkarnir að afla fjár til ræktunarsjóðs, fiskveiðasjóðs, í raforkuáætlunina og í hafnargerðir, ef þeir ætla að hætta við að taka lánið? Lántakan var ekki fyrst og fremst hugsuð til þess að auka tekjur útflutningssjóðs og auka tekjur ríkissjóðs, þó að það hefði vitanlega orðið mjög í leiðinni, heldur vegna þessara þýðingarmiklu mála. Ég fyrir mitt leyti vil eindregið vænta þess, að hæstv. ríkisstj. haldi áfram með þessa lántöku, haldi áfram, þar sem fyrrv. stjórn hafði komið málinu og ég vil ekki trúa því, að annað verði ofan á, en það verði gert, enda hefur hæstv. forsrh. alltaf reiknað með því í sínum áætlunum, að lánið verði tekið. Við sjáum auðvitað glöggt þá þörf, sem fyrir þetta fé er, í sambandi við þær framkvæmdir, sem áttu að njóta lánsfjárins. En þetta mál virðist sem sagt vera meira á reiki, en ég hafði haldið. Varðandi aðrar fyrirætlanir hæstv. ráðh. sagði hann, að það væri ekki búið að semja neitt um niðurskurðinn, sem hann hefur áhuga fyrir á fjárl. og það væri ekki búið að semja neitt um það, hvernig greiðsluafgangurinn skyldi notaður, það hefði ekki unnizt tími til þess. Ég fullyrði, að sú ástæða, sem kom fram hjá þessum hæstv. ráðh. og gægðist fram líka hjá hv. 1. þm. Reykv. í gær eða hvenær það nú var, að ekki hafi unnizt tími til þess að ganga úr skugga um, hvort stjórnarflokkarnir væru sammála um niðurskurðinn og sammála um að nota greiðsluafganginn í hallann, sem þeir eru að efna til, - ég fullyrði, að þetta er hrein yfirskinsástæða. Þeir hafa haft nógan tíma til þess að ganga úr skugga um það, hvort þeir væru sammála um þetta eða ekki og samgangur þeirra hefur verið það mikill, að þeir hefðu vel getað verið búnir að komast að niðurstöðu um þetta og ég geri fastlega ráð fyrir því, að þeir viti alveg upp á hár, hvor um sig, hvað þeir ætla sér í þessu. En það, sem hér er að gerast, er bara það, að þeir vilja láta á þessu stigi eins og þeir viti það ekki. Þeir vita, að með afgreiðslu þessara mála í heild eru þeir að stefna efnahagsmálunum út í kviksyndi og þeir vilja gefa okkur þetta inn smátt og smátt, en ekki allt í einu og sömuleiðis þjóðinni. Þegar einn liðurinn kemur, þá er sagt: Ja, það eru nú kannske til einhver ráð, við eigum eftir að athuga það, en þau eru kannske til. - Og svona verður haldið áfram með eitt atriðið eftir annað, þangað til í lokin, að þeir standa vitanlega frammi fyrir því, að þeir hafa eftir alveg ákveðinni áætlun hleypt þessu öllu út í þann stórfelldasta hallarekstur, sem nokkru sinni hefur verið efnt til á Íslandi. Þannig fer þetta sennilegast að lokum, nema því aðeins að mennirnir söðli algerlega um frá því, sem nú skín í. En það er vitanlega ekkert nema yfirskinsástæða, að þeir hafi ekki haft tíma og viti því ekki, hvað þeir eru að fara. Þeir vita það vel. En það er hentugt að láta svo á þessu stigi eins og menn viti þetta ekki glöggt og það séu þarna svo og svo miklir möguleikar, ef vel tækist um samkomulag. Það er náttúrlega ekki nema vorkunn í sjálfu sér, þó að þeir vilji fresta því í lengstu lög að viðurkenna, að þeir geti ekki komið sér saman um neitt annað en að stefna þessu út í ófæru, og vilji í lengstu lög láta skina í, að þeir hafi kannske í pokahorninu einhver úrræði, ef þeir geti komið sér saman. Þetta er nú ekki nema mannlegt, að menn vilji draga það sem lengst að upplýsa þetta í heild. Annars er þetta allt saman, jafnframt því sem það er náttúrlega hörmulegt, hvernig þetta horfir, að verða dálitið skoplegt líka í aðra röndina, eins og margir alvarlegir hlutir eru, því að hlutirnir hafa oftast tvær hliðar. En það skoplega við þetta er ekki sízt það, að þeir eru alls staðar að finna einhverja afganga eftir fyrrv. stjórn, sem þeir halda að þeir geti fleytt sér á um tíma, á meðan kosið verði tvisvar og komið á nýrri stjórnarskrárbreytingu, og nú síðast hafa þeir fundið fisk. Þeir voru áður búnir að finna afgang hjá ríkissjóði; þeir voru að leita að vanskilakröfum, en fundu afgang. Það hljóta að hafa orðið hræðileg vonbrigði á vissan hátt. En þó var það náttúrlega bót í raunum, að þessi afgangur var þá þénanlegur til þess að geta dragnazt eitthvað áfram á honum, borga undir hlassið. Að því leyti var hann þénanlegur, en að hinu leytinu leiður, að vanskilakröfurnar, sem menn voru farnir að tala um fyrir fram, fundust ekkl, en þess í stað afgangurinn. Nú skilst mér, að það áfall hafi orðið, að þeir hafi líka fundið afgang í útflutningssjóði. Mér heyrðist ekki betur áðan en hæstv. forsrh. væri að tala um það. Og loks hafa þeir fundið afgangs fisk, sem líklegt væri að þeir gætu lifað alveg á næsta ár, gætu hætt við að taka nokkurt lán til þessara framkvæmda, sem fyrirhugaðar hafa verið, og fleytt öllu með því að éta út allt, hverju nafni sem nefnist, bæði sjóði og vörur og allt, sem þeir finna. Það á að éta út til þess að halda þessu fyrirtæki gangandi. Það er sú stefna, sem þjóðinni er boðuð. Alþfl. áleit í desember, að það væri hyggilegt og rétt að fara fram á þetta lán, sem stungið hefur verið upp á og ég trúi því ekki, að það sé meiningin að hætta við þá fyrirætlun, sem út af fyrir sig var skynsamleg og það hljóta þá að vera einhverjar kyndugar ástæður fyrir því, ef á að breyta til í því efni. Loks var hæstv. forsrh. að tala um, að það mundi auka svo mikið verðbólguna að lána til íbúða, að það væri ekki hægt. Ég held, að það megi nú um það deila fullkomlega, hversu mikið það eykur verðbólguna að lána fé til íbúða, ef þess fjár er raunverulega aflað, en ekki sett út með verðbólguútlánum, ef það fé er raunverulega til. En heldur hæstv. ráðh., að það muni ekki hafa nein áhrif á verðbólguna, það plan, sem hæstv. ríkisstj. virðist hafa í þessum málum, ef ekki verður gerbreyting á hennar fyrirætlunum? En það er bezt að hafa alltaf fyrirvara um það, því að niðurstaðan kemur náttúrlega fram að lokum, sú áætlun að stefna að þeim stórfelldasta hallarekstri, sem nokkurn tíma hefur verið stefnt að hér, vitandi vits. Ég er hræddur um, að það hafi meiri áhrif í verðbólguátt en hitt, þó að 25 millj. kr., sem eru raunverulega til, verði varið til þess að lána til íbúðabygginga.