Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs um þingsköp að gefnu tilefni. Til að byrja með í máli mínu vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna í hans orð í lok síðasta þings. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi hefur ekki farið varhluta af gagnrýni á vinnubrögð á þessu þingi. Réttmætt aðhald almennings við Alþingi er af hinu góða og ekki til að amast við. Margt í gagnrýninni á við rök að styðjast, annað er byggt á misskilningi. En mest er um vert að Alþingi leitist ávallt við að bæta vinnubrögð sín og halda þeim svo að það megi sem best gegna sínu mikilvæga hlutverki." Enn fremur segir, með leyfi hæstv. forseta: "Á þessu þingi sem nú er að ljúka hefur meginvandinn verið fólginn í því að af 107 stjfrv. eru 31 lögð fram eftir 10. apríl." En því nefni ég 10. apríl að eftir þann tíma hefði ekki verið heimilt skv. hinum nýju þingsköpum, sem Alþingi hefur nú sett sér, að taka til meðferðar ný þingmál nema með afbrigðum. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns þá kveð ég hér hljóðs af gefnu tilefni. Þrjár vikur eru nú liðnar af þessu þingi og af þeim tíma hefur Ed. nánast setið aðgerðarlaus. Stjórnarandstöðu var af núv. fjmrh. brugðið um úrræðaleysi, en ég vil benda á að ef ekki hefði komið til málflutningur stjórnarandstöðunnar hefði Nd. og Sþ. líka setið nánast aðgerðarlaus þennan sama tíma. Enn þá hafa ekki verið kjörnir embættismenn allra nefnda þingsins, þó að þrjár vikur séu liðnar af starfstíma þess, og engar skýringar á því að finna. Mér sýnist því allt stefna í þau vinnubrögð sem sumir menn líta hér orðið á sem eðlileg. Því er ástæða til að áminna ráðherra og þingheim um að taka sér tak. Ein aðalástæðan fyrir þeim álitshnekki sem Alþingi hefur orðið fyrir með þjóðinni tel ég vera þá að þm. hafa ekki gætt virðingar þingsins sem skyldi. Það dylst ekki almenningi, umbjóðendum okkar, að þm. kyngja því æ ofan í æ að þingið sé notað af stjórnvöldum sem afgreiðslustofnun. Almenningur dregur þær ályktanir af þessum geðlurðuhætti þm. að þeir sitji fyrst og fremst á þin i launanna vegna en ekki kjósenda sinna vegna. Ég fullyrði að þeir þm. sem hér sitja og eru í stjórn eða hafa verið í stjórn, eru ráðherrar eða hafa verið ráðherrar, eru sekir um að hafa beitt þingið þeim bolabrögðum sem duga til að þröngva málum hér í gegn, án tillits til þess tíma sem nauðsynlegur er til að fjalla um jafnafdrifarík mál og lög eru. Í fylgiskjali með stefnuræðu forsrh. er listi 114 frumvarpa og fjögurra þingsályktunartillagna, þ.e. 118 þingmála, sem flytja á á þessu þingi. Og ég vek athygli á að þrjár vikur eru liðnar af þessu líklega u.þ.b. 24-25 vikna þingi sem við eigum í vændum. Þ.e. 1/8 af vinnutíma okkar er búinn og farinn til einskis. Enn fremur kom fram í fylgiskjali með stefnuræðu forsrh. að ekki væru öll kurl komin til grafar, þannig að við mættum eiga von á fleiri þingmálum en þeim sem þar voru tilgreind. Ég tel að ríkisstj. hafi haft á tveimur og hálfu ári nægan tíma til að undirbúa þessi mál og ráðherrar hafi enga afsökun fyrir því að vera ekki búnir að leggja þessi mál fram nú þegar. Eða vinna þeir og ráðuneyti þeirra bara á meðan þing stendur? Ég skora á ríkisstj. að taka sér tak og leggja þau mál fram strax sem mönnum er alvara um að hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Ég skora á samþingmenn mína að taka sér tak og láta ekki eina ferðina enn vaða með skóhlífunum ofan í kokið á sér og hafna þeim vinnubrögðum sem beitt var hér á s.l. vori og útlit er fyrir að séu að verða að sjálfsagðri hefð hér á þessu þingi. Ég skora á samþingmenn mína að vera samtaka að neita að afgreiða mál hér öðruvísi en að þau fái sanngjarnan tíma til umfjöllunar. Ég lýsi því yfir hér sjálfur að ég mun ekki taka þátt í slíkum loddaraleik enn eina ferðina. Ég vil líka fara fram á það við hæstv. forseta að hann áminni samþingmenn mína opinberlega um að þeir voru kosnir til löggjafarstarfa fyrst og fremst, en ekki til setu í stjórnum, nefndum og ráðum framkvæmdavaldsins. Ég tel þetta nauðsynlegt vegna þess að það er greinilegt að ýmsir þm. láta störf sín í Framkvæmdastofnun, bankaráðum og stjórnarnefndum ríkisstofnana ganga fyrir störfum í þingnefndum og því ekki vanþörf á að áminna þessa menn um að umboð kjósenda þeirra hér á þingi gengur fyrir umboðsstörfum þeirra á vegum Alþingis hjá framkvæmdavaldinu. Ég vil leyfa mér hér, með leyfi hæstv. forseta, að endurtaka þau orð sem hann viðhafði hér við þingslit í vor: "Mest er um vert að Alþingi leitist ávallt við að bæta vinnubrögð sín og halda þeim svo að það megi sem best gegna sínu mikilvæga hlutverki."

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 8. þm. Reykv. hefur hér farið með þau orð sem forseti Sþ. sagði í þingslitaræðu á síðasta þingi. Það má vera að góð vísa sé aldrei of oft kveðin, en ég hefði ætlað að þm. væri þetta svo í minni að það þyrfti ekki að fara að flytja ræðuna nú aftur. Það er ákaflega gott að þm. beri fyrir brjósti virðingu Alþingis og vil ég ekki draga úr því að það sé gert. En þá þarf líka að hafa í huga að vera ekki að gera Alþingi upp ávirðingar fram í tímann. Það er ekki til virðingar Alþingi. Hv. þm. telur að hæstv. ríkisstj. sé aðgerðarlítil að því er varðar flutning stjfrv. á þessu þingi og að þess vegna gæti það leitt til þess að það komi of seint eða síðla á þingi fram stjfrv. sem betur væri að kæmu fyrr og dreifðust jafnara á þingtímann. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. er ekki langur tími frá því Alþingi var sett. Það er ekki að öllu leyti búið að koma Alþingi á laggirnar að því leyti að það er ekki búið að skipta verkum í tveim eða þrem nefndum, en ég ætla að það verði í dag eða á morgun. Ég tel að það sé ekki ástæða til þess að gera þetta að sérstöku ádeiluefni nú í byrjun þings. Ég sé ekki ástæðu til þess að ætla annað heldur en að vinnubrögð ríkisstj. verði með þeim hætti sem við kjósum, þannig að það verði leitast við að dreifa þingmálum sem mest á allan þingtímann. Og ég hef ástæðu til þess að ætla það - og raunar tel mig geta sagt það - að það er vilji hæstv. forsrh. og þá, geri ég ráð fyrir, ríkisstj. í heild. Hv. 8. þm. Reykv. óskaði eftir því að forseti minnti samþingsmenn sína á að þeir væru ekki kosnir á Alþingi til þess að gegna störfum í ráðum og nefndum heldur á Alþingi. Ég tel mig vita að þm. eru það vandir að virðingu sinni að það er tilefnislaust að vera að áminna þá um þessi efni, svo sjálfsagt sem þetta er.



Herra forseti. Ég hef hér á þskj. 6 leyft mér að flytja till. um stofnun landsnefndar til stuðnings jafnrétti og frelsi í Suður-Afríku. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hafa frumkvæði að því að komið verði á fót landsnefnd til stuðnings jafnrétti og frelsi í Suður-Afríku. Í nefndinni skulu eiga sæti fulltrúar helstu fjöldasamtaka í landinu. Nefndin skal gera tillögur um hvernig Íslendingar geti best orðið við tilmælum allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna um ýmiss konar refsiaðgerðir gegn Suður-Afríku. Nefndin skal enn fremur hafa það hlutverk að kynna íslensku þjóðinni ástand og þróun mála í Suður-Afríku og þær hörmungar sem kynþáttaaðskilnaðarstefnan (apartheid) hefur leitt yfir þorra manna þar í landi, svo og að fræða almenning á Íslandi um stöðu Namibíu og þá sjálfstæðisbaráttu sem þar er nú háð gegn ólöglegum yfirráðum Suður-Afríku yfir landinu." Þess er skylt að geta að tillaga efnislega samhljóða þessari var áður flutt á 104. löggjafarþingi, þ.e. á árinu 1982. Hvatinn eða kveikjan að flutningi þessarar till. var sá að í starfsáætlun, sem hin svokallaða apartheidnefnd eða sérstaka apartheid-nefnd Sameinuðu þjóðanna samdi um þær mundir, voru löggjafarþing allra aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna hvött til þess að helga sérstaka fundi tilefni þessa árs sem þá var og var helgað afnámi kynþáttamisréttis. Í þessari starfsáætlun var enn fremur óskað eftir því að yfirvöld í hverju landi beittu sér fyrir því að komið væri á fót landsnefndum til þess að auka skilning á þeim hörmungum sem apartheidstefnan hefur haft í för með sér fyrir hina þeldökku íbúa Suður-Afríku. Auðvitað þarf ég ekki hér á þessum vettvangi að eyða löngum tíma eða mörgum orðum í það að segja hv. þm. frá ástandinu í Suður-Afríku eins og það er nú. Af því eru fregnir í hverjum einasta fréttatíma fjölmiðla og á síðum dagblaða alla daga, síðast í hádeginu í dag um sigur hægri aflanna, öfgaaflanna í aukakosningum sem þar fóru fram og boða ekki gott um framvindu og framhald. Við höfum séð í sjónvarpi nær daglega misþyrmingar. Við höfum séð fólki misþyrmt. Fólki sem hefur það eitt til saka unnið að safnast saman til friðsamlegra mótmæla. Ég hef það fyrir satt að á Vesturlöndum séu fregnir af þessu langtum ítarlegri og um þetta langtum meira fjallað heldur en nokkurn tíma er í sjónvarpi í Suður-Afríku. Raunar er nú sú sérstaða þar í landi að það er eitt af fáum ríkjum sem skemur hafa haft sjónvarp en við Íslendingar vegna þess að hinn hvíti minni hluti í landinu taldi að hinum svörtu væri það hvergi hollt að hafa sjónvarp. Það eru því tiltölulega fá ár síðan sá fjölmiðill komst í gagnið þar. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum að þessu ástandi. Það er hv. þm. allt of vel kunnugt til þess að um það þurfi að hafa hér mörg orð eða stór. Tilgangur þessarar till. er fyrst og fremst sá að hæstv. ríkisstj. hafi um það nokkra forgöngu að koma á fót landsnefnd, eins og tillagan getur um, til þess að vera sá aðili er kynnt getur þessi mál og miðlað því mikla magni upplýsinga sem í viku hverri - og kannske á hverjum degi - berst frá ýmsum stofnunum, sérstaklega á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og þá einkum og sér í lagi hinni sérstöku apartheid-nefnd. Mér er um það kunnugt að hún gefur út mikið af gögnum og skjölum sem berast til utanrrn., örugglega, og berast væntanlega til Landsbókasafns eða Þjóðskjalasafns, sem er vörslustaður fyrir skjöl frá Sameinuðu þjóðunum. En mér segir svo hugur um að ákaflega fátt af þessum skjölum og þeim upplýsingum sem þar er að finna fari yfirleitt nokkuð lengra. Það er sem sagt megintilgangur þessarar till. Í grg. tillögunnar er rakið hvað gerðist í þessum efnum á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna fyrir rúmu ári síðan, en þá voru gerðar sjö ályktanir um kynþáttaaðskilnaðarstefnu stjórnar Suður-Afríku. Norðurlandaþjóðirnar höfðu frumkvæði að einni þessara ályktana (ályktun 39/72 G) og fluttu hana ásamt nokkrum öðrum ríkjum. Sú ályktun Norðurlandanna var sú þeirra sem samþykktar voru sem flestir treystust til að styðja og fæstir greiddu atkvæði gegn, þannig að hún naut víðtækasts stuðnings þeirra ályktana sem allsherjarþingið samþykkti um þetta efni. Nú er það svo að Sameinuðu þjóðirnar hafa árum saman - og öll árin, að ég hygg, síðan samtökin voru stofnuð - fjallað um bæði ástandið í Suður-Afríku og stöðu Namibíu. Þar hefur hins vegar lítt miðað og verður að segjast eins og er að þar hafa Sameinuðu þjóðirnar reynst vanmáttugar til að valda því mikla ætlunarverki sem margir ætluðust til af þeim. Það er staðreynd sem er deginum ljósari að Sameinuðu þjóðirnar hafa reynst vanmáttugar í þessu efni m.a. vegna þess að hjá stórveldunum hefur hugur ekki fylgt máli um að ná fram breytingum í þessum efnum. Einkanlega eru það Bandaríkin og Bandaríkjastjórn, sem þar hafa verið treg í taumi, að ekki sé sterkar að orði kveðið. Þó lítils háttar breyting sé merkjanleg á þeirri stefnu á undanförnum vikum þá er hún hvergi nærri nægileg að mínu mati. Í þessari ályktun sem Norðurlöndin stóðu að og 146 ríki greiddu atkvæði, tvö greiddu atkvæði gegn, en sex tóku ekki afstöðu, þá voru það Bandaríkin og Bretland sem tóku afstöðu gegn og greiddu atkvæði gegn og kemur það ekkert á óvart. Ég geri ráð fyrir að ýmsir hv. þm. hafi heyrt sendiherra Breta hjá Sameinuðu þjóðunum í gær þegar fluttur var bútur eða kafli úr ræðu hans í fréttatíma sjónvarps. Belgía, Frakkland, Ítalía, Lúxemborg, Malawi og Vestur-Þýskaland sátu hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Þrjár síðustu málsgreinar þessarar ályktunar, sem Ísland hafði m.a. frumkvæði að á allsherjarþinginu, eru á þessa leið: "Allsherjarþingið heitir á allar ríkisstjórnir og samtök að gera viðhlítandi ráðstafanir til að binda endi á öll samskipti á sviði menntamála, menningarmála, vísinda og íþrótta, sem fela í sér stuðning við apartheidstjórnina í Suður-Afríku, svo og samskipti við einstaklinga, stofnanir og aðra sem styðja eða styðjast við kynþáttaaðskilnaðarstefnuna og hvetur einnig til frekari tengsla við þá sem berjast gegn apartheid-stefnunni. Allsherjarþingið ítrekar lögmæti baráttu hinnar kúguðu þjóðar Suður-Afríku fyrir algeru afnámi apartheidstefnunnar og fyrir stofnun lýðræðislegs þjóðfélags þar sem ríki jafnrétti kynþáttanna, þar sem allir menn án tillits til kynþáttar, litar eða trúarbragða geti notið mannréttinda og almenns frelsis. Allsherjarþingið þakkar og lýsir samstöðu með samtökum og einstaklingum sem berjast gegn kynþáttaaðskilnaðarstefnunni og fyrir lýðræðislegu þjóðfélagi þar sem ríkir jafnrétti kynþáttanna í samræmi við mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna." Að undanförnu hefur ýmislegt verið að gerast á þessum vettvangi og um þessi mál víða fjallað. Nægir þar að minna á nýgerða samþykkt verkamannafélagsins Dagsbrúnar hér í Reykjavík um að félagsmenn þess ágæta félags starfi ekki að því að skipa upp eða út vörum sem eiga að fara til Suður-Afríku. Fundur utanríkisráðherra Norðurlanda hefur fjallað ítarlega um þetta mál og fjallað um norræna áætlun um ráðstafanir gegn Suður-Afríku. Það er vissulega lofsvert að Norðurlöndin hafi þar nokkurt frumkvæði sem þó hefði mátt og mætti vera meira. Þá er þess að geta að útvarpsstjórar á Norðurlöndum hafa gert samþykkt varðandi útvarps- og sjónvarpsefni sem snertir þetta og með listamönnum sem hafa komið fram og lýst stuðningi við aðskilnaðarstefnuna í Suður-Afríku. Kirkjuþing, sem nú stendur, hefur gert ályktanir um þetta mál. Norrænir biskupar hafa gert ályktun um málið og sjálfsagt mætti gera þennan lista töluvert og verulega lengri því að þetta er mál sem er engum manni óviðkomandi hvar í veröldinni sem hann býr. Nú hefur það verið sagt og því haldið fram í hinum virðulegustu blöðum að við eigum ekki að vera að hafa mörg orð um ástandið í Suður-Afríku vegna þess að það sé svo margt óréttlætið annars staðar í veröldinni og mörg mannréttindabrot út um allar jarðir. Þetta eru engin rök. Eitt lögbrot getur aldrei afsakað annað. Þess vegna eru þetta ekki rök í þessu máli. Það hafa orðið hér verulegar umræður um svokallaðan svartan lista sem hin sérstaka apartheid-nefnd Sameinuðu þjóðanna hefur gefið út með nöfnum ýmissa listamanna sem þar hafa komið fram. Auðvitað hefur engum heilvita manni dottið í hug, þó að sá listi hafi verið gerður og búinn til, að bannfæra beri alla listamenn sem einhvern tímann hafa komið til þessa lands. Það er allt annað sem hér hefur verið um að ræða. Það hefur verið og er um það að ræða að hampa ekki eða hafa sérstök samskipti við þá listamenn sem lýst hafa stuðningi við apartheid-stefnuna og stjórnina í Suður-Afríku. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara mörgum frekari orðum um þetta nema sérstakar ástæður gefist til, en því vék ég að þessu að um þetta hafa orðið blaðaskrif hér og útvarpsstjóri m.a. sætt ámæli fyrir að hafa staðið að samþykkt sem norrænu útvarpsstjórarnir gerðu, sem þó er mjög hógvær og getur engan veginn talist ganga mjög langt í þessum efnum, en er hins vegar í fullu samræmi við þá afstöðu sem ríkisstjórnir Norðurlandanna hafa haft og sérstaklega í fullu samræmi við þá afstöðu sem ríkisstjórn Íslands hefur haft og sem hæstv. utanrrh. hefur haft forgöngu um og ég get fyllilega tekið undir. Því hefur mér fundist ósanngjarnt það ámæli sem útvarpsstjóri hefur sætt af þessum sökum. Ég geri ráð fyrir, herra forseti, að um þetta verði nokkrar umræður hér og þeir séu í hópi þm., sem vilja ganga töluvert lengra en þessi till. gerir ráð fyrir og beita sér fyrir algeru viðskiptabanni t.d. við Suður-Afríku. Ég tek undir það, ég er hlynntur því að við gerum það. Að vísu hafa viðskipti okkar við þetta land ekki verið ýkja mikil. Ég held að í fyrra höfum við flutt þaðan inn vörur, einkum ýmiss konar ávexti, fyrir 28 millj. kr. Þeir ávextir eru auðvitað auðfengnir annars staðar og ekkert sem gerir það að verkum að við eigum að halda uppi þessum viðskiptum við þetta land. Við seldum þangað vörur fyrir rúmar 4 millj. kr. í fyrra, einkum veiðarfæri og útgerðarvörur. Þeim útflutningi ætti að vera auðfundinn markaður annars staðar. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri að þessu sinni en legg til að að þessari umræðu lokinni verði þessari till. vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þessa till. til þál. um stofnun landsnefndar til stuðnings jafnrétti og frelsi í Suður-Afríku. Það er ekki nema eðlilegt og rétt og fyllilega tímabært að við skipuleggjum með þessum eða svipuðum hætti okkar andstöðu við þessa mannfjandsamlegu aðskilnaðarstefnu stjórnvalda minni hlutans í Suður-Afríku. Eins og öllum má ljóst vera, sem fylgst hafa með málefnum suður þar, er orðið mjög brýnt að knýja á um einhverjar úrbætur í stjórnunarháttum þar ef forða á þessu ríki og reyndar má segja nálægum löndum og þessum heimshluta frá algerri upplausn og borgarastyrjöld sem virðist vera það eina sem geti orðið afleiðing af óbreyttu ástandi þar. Nýlegar kosningar og úrslit þeirra benda heldur ekki til þess að það sé ætlun hvíta minni hlutans að slaka til nema síður sé. Ef marka má niðurstöður þessara kosninga hafa þau öfl heldur sótt í sig veðrið sem fylgja vilja harðlínu og beita valdi í samskiptum við hinn svarta meiri hluta þjóðarinnar. Ég vil einnig, herra forseti, nota þetta tækifæri enn, eins og ég gerði hér fyrir nokkrum dögum síðan á þessum vettvangi, til að hvetja íslensk stjórnvöld, hæstv. ríkisstj., til aðgerða. Ég er þeirrar skoðunar og ég vil láta það koma hér fram að réttlætanlegt sé og í raun og veru sé okkur skylt að grípa til róttækari aðgerða en hingað til hafa verið viðhafðar. Þar er ég sammála hv. flutningsmanni og síðasta ræðumanni Eiði Guðnasyni. Ég vil einnig hér á þessum vettvangi fagna viðbrögðum íslenskrar verkalýðshreyfingar sem nýlega samþykkti að grípa hér til hliðstæðra aðgerða í Reykjavík og sambærilegar hreyfingar hafa gert í nágrannalöndunum. Ég vil svo segja það að hvernig sem framvinda þessara mála verður á allra næstu mánuðum þá lítur það því miður þannig út að full þörf verði fyrir nefnd sem þessa og hún hafi verk að vinna þótt maður leyfi sér að vona að það verði ekki um langa framtíð og hún megi standa uppi verkefnalaus innan tiltölulega fárra ára. Herra forseti. Andstaða smáþjóðar eins og Íslendinga í þessu máli er og getur aldrei verið annað en fyrst og fremst táknræn. Þar með er ekki sagt að ekki sé full ástæða til þess að við höfum skoðun og við látum hana koma fram eins og þær þjóðir sem stærri eru. Það gefur auga leið að hvorki þýðing þeirra viðskipta sem þessar tvær þjóðir, Ísland og Suður-Afríka, eiga sín í millum né önnur samskipti gera það að verkum að það muni mikið um það þó að þar verði gripið til takmarkandi ráðstafana. Þaðan af síður munum við koma til með að beita afli á nokkurn hátt í bókstaflegri merkingu þess orðs gegn þessari stefnu. Því er það fyrst og fremst táknrænt ef Ísland grípur til aðgerða sem þessara og það er að sama skapi táknrænt ef Ísland gerir það ekki. Þá hljóta menn að spyrja hvers vegna t.d. við sæjum ekki ástæðu til að koma á fót skipulegri andstöðu með því að mynda slíka nefnd þegar nálægar þjóðir hafa gert það. Ég held að það sé skynsamleg leið, ein af mörgum sem fær er til þess að skipuleggja okkar andstöðu. Því styð ég þessa till. og vona að framgangur verði hér greiður.



Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um úttekt á aðstæðum barna að 12 ára aldri. Flm. eru Kristín S. Kvaran, Kolbrún Jónsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Guðrún Agnarsdóttir og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Tillagan er svohljóðandi: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta rannsaka aðstæður barna að 12 ára aldri. Eftirfarandi atriði verði m.a. höfð til hliðsjónarvið athugunina: 1. Fyrirliggjandi úttekt á launakjörum forgangshópa sem aðgang hafa að dagvistarheimilum. 2. Gerð verði ítarleg könnun á hlutfalli vinnu beggja foreldra þessara barna utan heimilis. 3. Fram komi í rannsókninni á hve mörgum stöðum (hjá dagmæðrum eða dagvistarheimilum) og hjá hve mörgum aðilum börnin hafa notið umönnunar og uppeldis á meðan vinna foreldra utan heimilis fer fram. 4. Hvort rekja megi hin mörgu slys á börnum í umferðinni til þeirra aðstæðna sem þau búa við á þessu aldursskeiði." Virðulegi forseti. Það skal fullyrt hér að aðstæður barna hafa gerbreyst á skömmum tíma svo mjög til hins verra að full ástæða er til þess að ráðamenn þessarar þjóðar fái um það örugga vitneskju þannig að þær aðgerðir, sem teljast verða nauðsynlegar í kjölfar athugunarinnar, verði sem raunhæfastar og markvissastar. Best hefði auðvitað verið að um hefði verið að ræða frumkvæði ríkisstj. þannig að það væri alveg á hreinu að það væri raunverulegt markmið hennar að taka tillit til þessara þegna landsins og að það væri raunverulegt markmið hennar og vissa að þessir þegnar hlytu að teljast vera framtíð þessarar þjóðar. Nú er svo komið að fjölskyldan er í raun og veru orðin að neyslueiningu sem kölluð er, þ.e. að fólk, fullorðnir og börn, sefur og borðar í sama húsi en ekkert endilega á sama tíma og það vantar algerlega einhverja samfellu í samveru þessa fólks. Það að aðstæðurnar hafa breyst svo mjög má e.t.v. að hluta rekja til þeirrar öru þróunar sem orðið hefur á því að konur hafa farið að vinna utan heimilis. Nú vinna u.þ.b. 80% kvenna utan heimilis. Það segir okkur í raun og veru alla söguna um það hvernig aðstæður þeirra barna eru sem áður fyrr nutu samvista við móður sína eftir að skóladegi var lokið og á milli tíma frá skóla þar sem ekki hefur verið um samfelldan skóladag að ræða. Einnig hefur orðið umtalsverð aukning á fjarveru beggja foreldra frá heimili vegna mikillar aukningar á vinnu foreldra og allri yfirtíð. Þetta er allt saman ótvírætt. Þar fyrir utan er um að ræða mjög mikla pressu á foreldrum ungra barna alla vega með það að ekki eru til nægilega mörg dagvistarheimili. Það er sífelld breyting sem á sér stað frá einni dagmömmunni til annarrar og eða frá einni fóstru eða starfsmanni til annars á dagvistarheimilum. Þetta hefur í för með sér þvílíkt rót að afleiðingar þess eru ófyrirséðar á barnið á þessum þroskaferli þess. Sú festa, sem í raun er nauðsynleg í umhverfi barna og var til staðar þar til fyrir u.þ.b. 15 árum er þar fór að verða veruleg breyting á, er alveg að hverfa ef ekki nánast alveg. Það þarf auðvitað að búa aðstæður barna þannig úr garði í þessu þjóðfélagi að börn og foreldrar fái notið nálægðar og samveru í þeim mæli að þau geti haft tækifæri og það raunverulegt tækifæri til að kynnast hvert öðru. Það samband, sem byggist á tryggum grunni, gerir það auðveldara að takast á við og jafnvel rétta af þær misfellur sem hugsanlega geta orðið á og fram kunna að koma í tengslum við unglingsárin. Foreldrar og börn verða að fá tækifæri til að kynnast og foreldrar verða að fá tækifæri líka til að fylgja þessum kynnum vel eftir. Tilgangurinn með flutningi þessarar till. er að vekja athygli stjórnvalda á því hve nauðsynlegt það er að bregðast skjótt við þessari öru þjóðfélagsbreytingu og þeirri þróun sem átt hefur sér stað. Það þarf að gera athuganir á þessari þróun og sjá til þess að þar verði allar hugsanlegar breytur teknar með inn í myndina svo að unnt sé að fá út sem heildstæðasta mynd. Ég vil taka alveg sérstaklega til, svo að það komi fram, að þar þarf að koma fram allt sem hugsanlegt er varðandi umferðaröryggi barna.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til stuðnings þessari till. Hér er að vísu að hluta til um margumtöluð vandamál þessa aldurshóps að ræða. Það er raunar ekkert nýtt en þau eru fjölþættari og þau hafa um leið alvarlegri afleiðingar á ævigöngu þeirra síðar meir. Mér datt í hug þegar ég las þessa till., þó að ég viti að tilgangurinn og athugunin væri söm, að kannske ættu formerkin að vera önnur, úttektin tæki til foreldranna, aðstæðna þeirra og fjárhagsstöðu eins og reyndar kom fram í máli hv. 1. flm., úttekt á erfiðleikum þeirra við að eiga samskipti við börn sín og hverjar ástæður þess eru eins og hér var komið inn á áðan einnig, þ.e. hin aukna þátttaka kvenna á vinnumarkaðinum sem að mörgu leyti ber að fagna þrátt fyrir allt, lífsstíll fólks almennt og lífsgæðakapphlaup þess. Ég er ekki að tala um kapphlaup eftir þeim gæðum sem við teljum varanleg og eðlileg heldur fyrst og fremst tilbúin, uppauglýst gæði sem fólk fer býsna mikið eftir í dag og kannske ekki síður ef það hefur nokkur tök eða efni á því og jafnvel um efni fram. Það mætti líka hugsanlega gera úttekt á reglusemi foreldra eða kannske óreglu þeirra, leiðsögn þeirra í þeim efnum og lýsandi fordæmi þá um leið og kannske fyrst og síðast hinni ótrúlegu firringu sem orðið hefur milli kynslóðanna, þessu tengslaleysi milli kynslóða sem var áður svo til óþekkt, þannig að við gætum kannske raulað fyrir börnin eitthvað á þessa leið: Burtu afi og amma úti pabbi og mamma ein með sjálfum sér. Ég held að við eigum að hafa virkilegar áhyggjur af þessu tengslaleysi og við eigum líka að vinna að því að endurbyggja þá brú sem tengdi þessar kynslóðir. Eða hvort halda menn í alvöru að sé betri barnagæsla, amman eða vídeóið? Ég segi þetta að gefnu tilefni því að ég heyrði unga konu, sem keypti sér vídeó um efni fram á dögunum, segja: "Þetta er besta barnagæslan mín." Till. er þörf en að ýmsu þarf að huga, ýmsu þarf að breyta, lífsaðstöðu foreldranna kannske fyrst og síðast - þar er komið inn á hið víða kjarasvið - en lífsviðhorfinu kannske fyrst og fremst.



Virðulegi forseti. Ég er meðflm. að þeirri till. sem hv. þm. Kristín Kvaran hefur hér mælt fyrir og mig langar til að segja fáein orð út af þeirri hugmynd sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns um það að e.t.v. væri eðlilegra að sú úttekt, sem hér er lagt til að gerð verði, hefði þau formerki að hún tæki til foreldranna frekar en til barnanna. Ég held að félagslegar og fjárhagslegar aðstæður foreldra hljóti ávallt að vera órjúfanlega tengdar félagslegum aðstæðum barnanna og því hljóta aðstæður foreldranna að verða snar þáttur í þeirri könnun sem hér er lagt til að verði gerð. Í raun og veru er í þessari till. verið að gera tilraun til að skoða þessi mál út frá sjónarhóli barnanna sjálfra, að setja sig í þeirra spor. Það tel ég mjög verðuga tilraun eins og málum er nú háttað.



Virðulegi forseti. Það er aðeins örstutt. Ég vil bara þakka þær undirtektir sem till. hefur hlotið og auk þess geta um að ég gleymdi að taka það fram að að lokinni þessari umræðu óska ég eftir því að till. verði vísað til hv. félmn.



Virðulegi forseti. Hér er til umræðu 10. mál þingsins, till. um rannsóknarnefnd þm. til að kanna rekstur Innkaupastofnunar ríkisins. Flm. auk mín eru Kristín Halldórsdóttir og Kolbrún Jónsdóttir og tillagan er svohljóðandi: "Alþingi samþykkir að kjósa níu manna rannsóknarnefnd, skipaða þm. frá öllum þingflokkum, til að kanna rekstur Innkaupastofnunar ríkisins." Það sem varð virkilegt tilefni til að setja fram þáltill. um að rekstur Innkaupastofnunarinnar yrði rannsakaður var frétt í Morgunblaðinu þann 1. okt. þar sem greint var frá því að 8 millj. kr. hefðu verið sviknar út úr Innkaupastofnun ríkisins. Þar höfðu verið falsaðar ávísanir sem gefnar voru út fyrir greiðslu verks. Til nánari skilgreiningar þessu vil ég, með leyfi forseta, lesa smákafla úr þessari frétt: "38 ára gamall framkvæmdastjóri verktakafyrirtækis í Reykjavík hefur viðurkennt að hafa svikið 8 millj. kr. út úr Innkaupastofnun ríkisins með því að falsa ávísanir sem hann fékk sem greiðslur vegna byggingar sundlaugar við Grensásdeild Borgarspítalans í Reykjavík. S.l. laugardag var maðurinn úrskurðaður að kröfu Rannsóknarlögreglu ríkisins í gæsluvarðhald til 9. okt. n.k. vegna rannsóknar málsins. Innkaupastofnun ríkisins kærði manninn í síðustu viku þegar í ljós kom að ávísanir, sem greiddar höfðu verið út, höfðu verið falsaðar." Ávísanirnar höfðu verið falsaðar og maðurinn hafði viðurkennt athæfið og ég hef ekki hugsað mér að setjast í dómarasæti gagnvart því. En það sem fyrst og fremst vekur athygli í þessu sambandi er að svo langur tími skyldi líða frá því að fyrsta ávísunin var fölsuð og fé reitt fram af reikningi Innkaupastofnunarinnar þar til upp komst eða eins og segir í sömu frétt, með leyfi forseta: "Síðasta ávísunin var gefin út í ágúst s.l., hin fyrsta í febrúar. Það var loks í síðustu viku að svikin komust upp, um átta mánuðum eftir að fyrsta ávísunin var fölsuð og framvísað í banka." Enn fremur vekur það óneitanlega athygli að ekki skuli hafa verið lagt til að rekstur Innkaupa stofnunarinnar yrði rannsakaður í beinu framhaldi af þessum tíðindum. Það var eðlilegt að bókhald mannsins skyldi verða tekið til athugunar og um það var getið í blöðum. En að sama skapi var ekkert getið um að til stæði að kanna rekstur ríkisfyrirtækisins. Til þess hefði þó verið ærin ástæða sé tekið tillit til þess að svo stórar fjárhæðir gátu verið útistandandi án þess að til kæmi að gerðar væru um það athugasemdir af hálfu stofnunarinnar. Mig langar aðeins, með leyfi herra forseta, að fá að lesa hér upp úr grg. með till., en þar segir: "Það er skylda Alþingis að bregðast skjótt við í máli sem þessu og láta rannsaka fjárhag stofnunarinnar og bókhald ofan í kjölinn. Það verður að koma í ljós í slíkri rannsókn hvernig fjárveitingar til stofnunarinnar nýtast og hvernig stjórn stofnunarinnar almennt er háttað þegar litið er til þess að svo stórar fjárhæðir, sem hér um ræðir, geta verið útistandandi svo mánuðum skiptir án þess að hafa nokkur áhrif á fjárhag stofnunarinnar." Þessi ríkisstofnun starfar að fyrirmælum þingsins eins og fram kemur af fskj. með till. og þar kemur fram hve viðamikið hlutverk henni er ætlað. Það er þess vegna sem nauðsynlegt er að gengið verði úr skugga um hvort verið gefi að stofnunin hafi hugsanlega brugðist því hlutverki sínu á fleiri sviðum. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að till. verði vísað til síðari umræðu og allshn.



Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. flm. er annað aðaltilefni þessarar till. það misferli sem upp komst varðandi Innkaupastofnun ríkisins og greint hefur verið frá. Vegna þess vil ég taka fram að það er rétt eins og fram hefur komið að á tímabilinu frá því í janúar og til ágústmánaðar á þessu ári voru gefnar út ávísanir, sem Innkaupastofnun ríkisins gaf út vegna greiðslu til verktakafyrirtækis, samtals að fjárhæð 2 millj. 65 þús. kr. Þessum ávísunum var breytt til að svíkja út hærri upphæðir en efni stóðu til. Heildarfjárhæð, sem svikin var með því að breyta upphaflegri fjárhæð á ávísununum, nam 8 millj. kr. Auðvitað er eðlilegt, eins og fram kom í máli flm., að svara sé leitað við því hvernig slíkt getur átt sér stað. Í fyrsta lagi vil ég taka fram að eðlilegt hefði verið að sú bankastofnun, sem innleysti viðkomandi ávísun, hefði tekið eftir því að um falsaða ávísun var að ræða. Sá banki ber áhættuna af þessu misferli og það er ljóst að Innkaupastofnun ríkisins verður ekki fyrir fjárhagslegum skaða vegna þessa máls. Þann skaða ber viðkomandi banki. En í öðru lagi er rétt að það á að vera fyrir hendi innra eftirlit hjá Innkaupastofnun ríkisins sem leitt hefði þennan mismun á fjárhæðum í ljós fyrr en raun varð á. Komið hefur í ljós að þetta innra eftirlit var ekki fyrir hendi hjá innkaupastofnun ríkisins þannig að þessi mismunur kæmi í ljós á réttum tíma. Núna er verið að vinna að heildarafstemmningu á bankareikningum hjá Innkaupastofnun ríkisins í samráði við ríkisendurskoðun. Stofnuninni hafa verið settar ákveðnar reglur sem eiga að tryggja eðlilegt eftirlit sem hægt er að koma við í þessu sambandi. Kjarni málsins er sem sagt þessi að það er unnið að því að ljúka heildarafstemmningu á bankareikningum í samráði við ríkisendurskoðun og ákveðnar reglur hafa þegar verið settar sem eiga að tryggja eðlilegt eftirlit. Í þessu sambandi er einnig rétt að taka fram, vegna þess sem fram kemur í grg. með till. hv. flm., að BJ lagði fram till. á síðasta þingi þess efnis að leggja framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins niður, sem er, að því er mér skilst af grg., annar tilgangurinn með flutningi þessarar till. hér á Alþingi nú. Þá hefur starfað nefnd sem fyrrv. fjmrh. skipaði og hefur fjallað um starfsemi Innkaupastofnunar ríkisins og framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar. Þessi nefnd hefur skilað áliti sínu. Hún skilaði áliti varðandi Innkaupastofnunina í febrúarmánuði á þessu ári en í júlímánuði að því er varðar þann þátt er lýtur að opinberum framkvæmdum. Þessi skýrsla er nú til athugunar í fjmrn. og þær tillögur sem fram koma í nefndinni um breytingar á verkefnum og hlutverki stofnunarinnar. Og á næstunni verða teknar ákvarðanir um áframhald þess máls og viðhorf til þeirra brtt. sem nefndin leggur til. Ég vænti þess að niðurstöður þessara athugana af hálfu ráðuneytisins og ákvarðanir liggi fyrir innan ekki langs tíma.



Herra forseti. Eins og fram kom í máli flm. og hæstv. fjmrh. þá lögðum við fram till. á síðasta þingi um að þessari umræddu stofnun yrði lokað. Ég taldi það nægilegt tilefni til þeirrar lokunar að sannað er að þessi stofnun hefur ekki sinnt hlutverki sínu samkvæmt lögum. Hún hefur hreint og beint brotið lög. Í lögum nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda, stendur, með leyfi hæstv. forseta, í 20. gr. V. kafla: "Að lokinni verklegri framkvæmd og úttekt skal fara fram skilamat. Í matinu skal gerð grein fyrir því hvernig framkvæmd hefur tekist miðað við áætlun. Enn fremur skal þar gerður samanburður við hliðstæðar framkvæmdir sem þegar hafa verið metnar. Ríkisendurskoðun setur nánari reglur um fyrirkomulag skilamats og sér um það að grg. um skilamat séu lagðar fyrir fjvn. Alþingis, samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir og eignaraðila." Skilamat hafði þá, a.m.k. þegar þessi till. var flutt, aldrei verið gert á einu einasta verkefni sem þessi stofnun hafði séð um. Ég tel með tilkomu þessa máls, sem upp komst um í sumar, enn nægilega ástæðu til hreint og beint að loka þessari stofnun þannig að ekki sé hætta á að upp komi önnur slík atvik sem þetta því enn þá er ekki tryggt að menn séu ekki hreint og beint að raká að sér fé vegna vanhæfni þessarar stofnunar. Þessi stofnun brýtur lög enn þann dag í dag. "Innkaupastofnun ríkisins", segir í 14. gr. laganna, með leyfi hæstv. forseta, "annast útboð verka svo og reikningshald og greiðslur vegna verka. Framkvæmdadeild innkaupastofnunar ríkisins . . . undirbýr samningsgerð . . .". Í 17. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: "Við hvert verk skal framkvæmdadeild innkaupastofnunar ríkisins ráða einn eða fleiri sérfróða eftirlitsmenn eftir þörfum er hafi eftirlit með framkvæmd verksamnings." Það þýðir að það er þessara manna að vera ábyrgir fyrir reikningshaldi og greiðslum vegna verka eins og framkvæmd verksins sjálfs. Og ef ekki er farið að þessum reglum tel ég að þessi stofnun sé sönn að því að hafa brotið lög. Þess vegna er næg ástæða til þess að loka henni til að koma í veg fyrir að slíkt geti haldið áfram og til þess að tryggja að fjármunum skattgreiðenda sé ekki kastað út um gluggann. Það er þess vegna að mínu viti ekki nægilegt svar af hálfu hæstv. fjmrh. að unnið sé að því að endurskoða þessa hluti og reyna að koma einhverju betra lagi eða skikki á störf þessarar stofnunar. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. tveggja spurninga. Í fyrsta lagi: Í sambandi við ávísanagreiðslurnar sem hann nefndi vil ég að fram komi ef þessi athugun á sér stað, og helst án þess, hvort það sé rétt sem ég hef heyrt en hef reyndar ekki sönnun á, því að ég hef ekki aðgang að þeim gögnum sem nauðsynleg væru, er það rétt að opinber fyrirtæki brjóti mörg hver bankalög með þeim hætti að árita ávísanir þannig að í þann reit sem upphæðin er skrifuð í sé hún skráð með tölustöfum og á línuna þar sem skrifa á upphæðina með bókstöfum sé upphæðin rituð með tölustöfum til flýtis fyrir þá sem ávísanirnar reiða af hendi? Mér hefur verið sagt það að þetta gerist með ávísanir einmitt frá þessari stofnun. Ef svo er er þessi stofnun ekki einungis uppvís að því að brjóta lög um opinberar framkvæmdir heldur líka bankalög. Bankar eru þar af leiðandi náttúrlega líka meðsekir ef þeir viðurkenna slík skjöl. Og hins vegar vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann telji tryggt að slíkir atburðir eins og upp komst um í sumar séu ekki enn þá að gerast í þessari stofnun.



Herra forseti. Vegna þeirra fsp. sem fram komu í máli hv. þm. sem hér talaði á undan vil ég segja að auðvitað geri ég ráð fyrir að á þann veg sé staðið að útgáfu ávísana að það sé í samræmi við lög og með tryggilegum hætti. Ég þori auðvitað ekki að svara fyrir með óyggjandi hætti hvort það á sér stað að ávísanir hafi verið áritaðar á annan veg. Um það get ég auðvitað ekki kveðið upp neinn dóm, enda hefur engin rannsókn farið fram um það atriði. Spurningu nr. 2 vil ég svara á þann veg að auðvitað er aldrei tryggt að menn reyni ekki að svíkja út fé. Á hinn bóginn hafa verið settar nýjar reglur í samráði við Ríkisendurskoðun um innra eftirlit sem á að tryggja að upplýsingar af þessu tagi fari ekki fram hjá hlutaðeigandi aðilum og stofnunin komist að tilraunum í þessa veru fyrr en raun bar vitni um, þannig að þær ráðstafanir sem hafa verið gerðar lúta að því að koma í veg fyrir að fjársvik af þessu tagi eigi sér stað. Hitt vitum við að við getum aldrei girt fyrir það með reglum að menn geri tilraunir af þessu tagi. Hv. þm. fullyrti að vegna þess, eins og hann sagði, að stofnunin hefði brotið lög ætti að leggja hana niður. Ég held að við hljótum hins vegar að taka afstöðu til þess hvernig stofnunin á að starfa út frá efnislegum forsendum. Ég vil ekki fjalla hér um fullyrðingu hv. þm. þess efnis að stofnunin hafi brotið lög. Fyrir henni verður þm. sjálfur að færa rök. En það er ekki málefnaleg afstaða gagnvart stofnuninni eða tilverurétti hennar hvort fullyrðingin stenst eða stenst ekki. Við getum alveg eins sagt að að banna ætti alla umferð á Íslandi af því að við vitum að menn hafa brotið umferðarlögin. Kjarni málsins er sá að við verðum að átta okkur á hvaða hlutverki við viljum að þessi stofnun gegni og hvernig við viljum standa að opinberum framkvæmdum og opinberum innkaupum. Sú nefnd sem fyrrv. fjmrh. skipaði í þessu skyni hefur skilað skýrslu og ég hef greint frá því að hún er nú til skoðunar og þær tillögur sem þar eru settar fram og þess mun ekki langt að bíða að ákvarðanir muni verða teknar á grundvelli þessarar skýrslu um endurskipulagningu á störfum þessara stofnana.



Herra forseti. Þessi umræða minnir mig á sögu sem ég heyrði sem barn af þorpi vestur á fjörðum frá þeim tíma þegar fólk var almennt miklu frómara heldur en nú á sér stað. Þá gerðist það og sætti miklum tíðindum að brotist var inn í hús manns nokkurs sem hét Sigurður og stolið einhverju frá honum. Eftir það var Sigurður aldrei kallaður annað en Sigurður þjófur. Það sem hér er að gerast er það að segja má að gengið sé í sjóð Innkaupastofnunar ríkisins og síðan óskað eftir því að rannsóknin fari fram hjá stofnuninni sem er þarna komin í hlutverk Sigurðar þjófs. Í sjálfu sér er mjög eðlilegt að gerðar séu harkalegar athugasemdir eins og gerðar eru í þessari till. til þál. um það hvað hér hefur gerst. En svo vel vill til að einmitt á þessu sviði eru nefndir þingsins þannig að þær eiga einna auðveldast með að framkvæma rannsókn eins og þá sem hér er gerð till. um án þess að fram þurfi að fara sérstök samþykkt um það á þingi. Og þar á ég að sjálfsögðu við þá sérstöku aðstöðu sem fjvn. hefur í þessu sambandi. Fjvn. hefur m.a. sér til aðstoðar hagsýsluna sem á einmitt að svara spurningum og gera úttektir eins og þær sem bent er á í þessari till. Og það er mjög eðlilegt, eins og málum er háttað, að þessi ósk sem till. til þál. er gerð um, þ.e. að skoðun sé látin fram fara á rekstri Innkaupastofnunar ríkisins og fengin sé umsögn óhlutdrægra aðila um þau mál, það er mjög eðlilegt að þessi ósk verði þá sett fram á fundi fjvn. og þess óskað að hagsýslan og fjmrn. láti þessa athugun fram fara og skili um það áliti, annaðhvort skriflegu eða munnlegu, til fjvn. sem er þá að sjálfsögðu skjal eða plagg eða niðurstaða sem liggur fyrir þinginu öllu. Herra forseti. Þetta er ekki hægt að gera í öðrum nefndum en fjvn. og þess vegna þarf yfirleitt um slíka hluti sérstakar afgreiðslur á þinginu til að svona rannsóknarverkefni megi við koma, en vegna sérstöðu fjvn. er hægt að gera þetta í gegnum hana án þess að til þurfi að koma atbeini Alþingis með þeim hætti sem í tillgr. þessari er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Vegna orða hv. 3. þm. Vestf. vil ég aðeins leiðrétta þá sögu sem hann sagði hér. Eins og ég man hana hét maðurinn Ólafur og var frá Akranesi. En hæstv. fjmrh. vék aðeins að mínu máli áðan og taldi kröfur um að þessari stofnun yrði lokað vegna þess að hún hefði brotið lög jafnast á við að vilja banna alla umferð á Íslandi vegna þess að menn brytu umferðarlög. Auðvitað er þetta einstök stofnun og þar af leiðandi einungis sambærileg við einstakan brotlegan aðila í umferð og þegar þeir gerast of brotlegir eru þeir teknir úr umferð. Og það þykir sjálfsagt að framfylgja lögum þegar um slíkt er að ræða. Hvað viðvíkur orðum hv. 3. þm. Vestf. um það að láta fjvn. eftir rannsókn á þessu máli vil ég benda á að þar getur orðið um dálítið vandasaman hlut að ræða vegna þess að þar blandast hagsmunir. Í lögum um skipan opinberra framkvæmda segir í seinni mgr. 20. gr., eins og ég rakti hér áðan, að Ríkisendurskoðun skuli setja nánari reglur um fyrirkomulag skilamats og sjá um það að greinargerðir við skilamat séu lagðar fyrir fjvn. Alþingis, samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir og eignaraðila. Og nú vill þannig til að í samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir, framkvæmdadeild innkaupastofnunar og í fjvn. sitja að nokkru leyti sömu aðilar. Þessir aðilar eru náttúrlega með því að hafa ekki krafist að fá í hendurnar þau gögn sem þeir áttu að fá skv. lögunum að nokkru leyti ábyrgir fyrir þeim slysum sem orðið hafa í rekstri þessarar stofnunar. Þess vegna tel ég ekki eðlilegt að þeirri nefnd sé síðan falið að rannsaka málið því að þá gætu menn verið í vafa um árekstur hagsmuna þar. Hitt sem hæstv. fjmrh. nefndi í upphafi máls síns um hvaða aðili bæri skaða af þessum glæp sem upp komst um í þessu fyrirtæki er aftur á móti sorgleg saga vegna þess að bankarnir umtöluðu sem bera ábyrgðina og eiga að taka skellinn, þann fjárhagslega, eru auðvitað eins og allir menn vita í eigu ríkisins, í eigu þessarar þjóðar, þannig að það er sama í raun og veru á hvorn veginn þessu máli er velt að sá sem endanlega blæðir er hinn almenni þegn í þessu þjóðfélagi.



Virðulegi forseti. Vegna orða hæstv. fjmrh. áðan vil ég aðeins koma að orðum hans þar sem mér fannst nánast eins og hann væri að ýja að því að sökin sem þessi till. bendir á sé endanlega bankastofnunarinnar. En sú sök sem ég er að tala um í þessari þáltill. og flm. taka undir er sú sem lýtur að skattgreiðendunum og kom fram í máli síðasta ræðumanns. Það er hún og það er vissulega sorglegt til þess að vita að hæstv. fjmrh. skuli segja úr ræðustól að sökin eða skaðinn sé bankans. Á meðan eða áður en uppvíst varð um verknaðinn er það auðvitað augljóst að féð hefur verið dregið út af reikningum Innkaupastofnunarinnar, jafnvel þó svo að ríkisbankinn hafi síðan aftur borgað inn á reikninginn þegar uppvíst varð um að um misferli var að ræða. Það er aftur annað mál. Tilgangurinn með þessari till. er einmitt sá að koma í veg fyrir að slíkt geti átt sér stað án þess að eftir verði tekið, að tekin sé út hærri upphæð en í rauninni var gefin úf ávísun upp á. Annað sem hæstv. fjmrh. var að ýja að án þess þó í raun að segja það hér úr ræðustól var að tilgangurinn með flutningi tillögunnar væri ekki alveg á hreinu. Tilgangurinn er alveg á hreinu. Tilgangurinn er sá að skipuð verði rannsóknarnefnd þm. til þess að kanna rekstur Innkaupastofnunarinnar. Hins vegar hefur gagnsemi stofnunarinnar verið dregin mjög í efa, það er alveg rétt. Og það kemur fram í grg. þar sem segir: "Gagnsemi þessarar stofnunar hefur verið dregin mjög í efa og flutt var um það þáltill. af hálfu Bandalags jafnaðarmanna á síðasta þingi að leggja bæri niður starfsemi framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins." Mig langar þá til að fá að beina hér að síðustu spurningu til hæstv. fjmrh. um það hvort hann sé mótfallinn því að þingið sinni eftirlitshlutverki sínu og skipi slíka nefnd vegna þess að ég er ansi hrædd um að þó að ekki kæmu til hagsmunaárekstrar milli fjvn. annars vegar og Innkaupastofnunarinnar hafi fjvn. ærið verkefni á sinni könnu þó að ekki kæmi til að farið væri að bæta slíkum verkefnum á hana.



Herra forseti. Ég vil varpa fram hér lítilli fsp. vegna þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram. Hafi ég ekki tekið því verr eftir hefur margverið sagt hér að maður hafi dregið sér fé. Ég vil spyrja hæstv. forseta: Er viðeigandi að í þingsölum sé því haldið fram að maður hafi dregið sér fé meðan hann ekki hefur verið dæmdur fyrir þá sök? 



Herra forseti. Í tilefni af orðum hv. 10. landsk. þm. viðurkenni ég að hafa kannske í hvatvísi minni verið einum of harðorður eða tekið einum of djúpt í árinni hvað þessu atriði viðvíkur og biðst þá afsökunar á því að hafa þarna gengið eilítið út fyrir velsæmið.



Út af orðum hv. 10. landsk. þm. vil ég taka fram að forseti hefur trúlega ekki hlustað nógu grannt eftir orðum ræðumanna þannig að hann treystir sér ekki til að dæma nákvæmlega um hversu þau voru látin falla. Það mun verða athugað í þingtíðindum. Ég lýsi því hér yfir að ég tel ævinlega að varðandi svona mál verði að fara með hinni mestu varúð og gæta þess að ekki sé ráðist að einstaklingum með óviðurkvæmilegu orðbragði úr ræðustól. En forseti verður að játa að hann tók ekki eftir því að svo væri gert með þeim hætti að hann gæti stöðvað umræður og sagt: Þetta er vítavert.



Herra forseti. Ég vil aðeins vekja á því athygli að hv. 1. landsk. þm. hélt því fram að í mínu máli hefði mátt skilja að sök í þessu efni væri hjá bankastofnuninni. Auðvitað ber bankastofnunin ekki ábyrgð á því misferli sem þarna á sér stað, en hún hlýtur auðvitað að bera ábyrgð á því hvaða ávísanir hún leysir inn og mitt mál verður ekki skilið á annan veg. Í annan stað talaði hv. 8. þm. Reykv. um að glæpur hefði verið framinn í stofnuninni. Nú hefur hann sjálfur viljað draga úr styrkleika þeirra ummæla, en nauðsynlegt er vegna þessarar umræðu að það sé alveg ljóst að það misferli sem þarna átti sér stað var ekki framið í stofnuninni eða af starfsmönnum hennar. Þvert á móti er misferlið sem hér um ræðir framið af aðilum utan stofnunarinnar og þess vegna alrangt að tala um að misferli hafi átt sér stað í stofnuninni sjálfri. Og þess vegna er niðurstaða mín sú, þegar hv. 3. landsk. þm. spyr hvort rétt sé að Alþingi rannsaki þetta mál sérstaklega, að ítreka það að það hefur komið hér fram að það hafa þegar verið gerðar viðeigandi ráðstafanir til þess að styrkja innra eftirlit í stofnuninni og setja reglur til þess að koma í veg fyrir að sá dráttur verði á að menn komist að því að misferli af þessu tagi fari fram. Ég tel þess vegna að það sé þegar búið að gera þær ráðstafanir til þess að tryggja betri meðferð sem nauðsynlegt er að gera og þess vegna ekki frekari ástæða til að aðhafast vegna þessa einstaka máls. Hitt er svo annað atriði hvaða umfjöllun við gefum efnislega um hlutverk þessarar stofnunar, en það er síðari tíma umræða.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 13 um athugun á vaxtafrádrætti til jöfnunar á húsnæðiskostnaði, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Kjartan Jóhannsson og Karl Steinar Guðnason. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna hvernig skattfrádráttur vegna vaxtagjalda nýtist húsbyggjendum og íbúðakaupendum til jöfnunar á húsnæðiskostnaði með tilliti til mismunandi tekna og frádráttar bærra vaxtagjalda. Jafnframt skal á grundvelli könnunarinnar lagt á það mat hvort þennan frádrátt megi nýta betur eftir öðrum leiðum með það að markmiði að ná meiri jöfnun í húsnæðiskostnaði húsbyggjenda og íbúðakaupenda. Niðurstöður skulu lagðar fyrir Alþingi eins fljótt og auðið er og eigi síðar en við upphaf næsta þings." Þáltill. þessi var flutt á síðasta þingi en náði þá ekki fram að ganga. Rétt er að geta þess að umsagnir bárust þá um till. frá ríkisskattstjóra og Alþýðusambandi Íslands sem mæltu með samþykkt hennar. Ríkisskattstjóri mælti með samþykkt till. með brtt. sem tekið hefur verið tillit til nú við endurflutning málsins. Eins og kunnugt er eru vextir af fasteignaveðlánum til tveggja ára eða lengri tíma, sem tekin eru vegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota eða til endurbóta á því. frádráttarbærir til skatts. Sama gildir um vaxtagjöld af öðrum skuldum sem stofnað er til í sama tilgangi; þau má draga frá á næstu þremur árum frá og með kaupári eða næstu sex árum frá og með byggingarári íbúðarhúsnæðis. Frádráttur þessi takmarkast við þá upphæð sem vaxtagjöld eru hærri en vaxtatekjur. Frádráttur má þó eigi vera hærri en 159 380 kr. hjá einstaklingi og rúmar 318 760 kr. hjá hjónum. Efni þessarar þáltill. er í stuttu máli það hvort nýta megi þennan vaxtafrádrátt vegna öflunar húsnæðis betur eftir öðrum leiðum til að jafna húsnæðiskostnað. Til þess er vitnað í grg. með till. að rannsóknir sem farið hafa fram annars staðar á Norðurlöndum vegna skattalækkunar sem leiði af vaxtagjöldum húsnæðislána sýni ótvírætt fram á að þessi óbeina aðstoð við húsbyggjendur og íbúðakaupendur fari að mestu leyti til hátekjufólks. Fram kemur einnig að niðurgreiðsla á húsnæðiskostnaði með skattafslætti sé orðin umfangsmesti liður í aðstoð hins opinbera við íbúðakaupendur og húsbyggjendur. Í Danmörku var á árinu 1979 niðurgreiðsla húsnæðiskostnaðar með skattalækkun 11 milljarðar og 600 millj. d. kr., í Finnlandi 607 millj. finnsk mörk, í Noregi 3 milljarðar 598 millj. n. kr. og í Svíþjóð 6 milljarðar 400 millj. sænskra kr. Í yfirliti yfir tekju- og frádráttarliði á skattframtölum hér á landi frá ríkisskattstjóra vegna álagningar 1985 kemur fram að vaxtagjöld til frádráttar vegna álagningar 1985 nema samtals rúmlega 11/2 milljarði kr. og nær til 16 600 framteljenda. Hér er því um gífurlegar fjárhæðir að ræða og sú spurning hlýtur að vakna hvort þessi aðstoð við íbúðaröflun sé hin hagkvæmasta og réttlátasta eða hvort völ sé á betri leiðum. Til samanburðar við þennan 11/2 milljarð sem dregst frá tekjuskattsstofni vegna vaxtagjalda og nær til 16 600 framteljenda má upplýsa að fjöldi þeirra sem nýtir sér fastan frádrátt eða 10%-regluna er 132 725 manns og frádráttur á þeim lið til lækkunar tekjuskatts rúmlega 4 milljarðar og 377 millj. kr. eða að meðaltali um 32 000 kr. á hvern einstakling til frádráttar meðan meðaltal fyrir hvern og einn sem nýtir sér vaxtagjöld til frádráttar er rúmlega 90 000 kr. Það hlýtur að vera umhugsunarvirði þegar um svo háa fjárhæð er að ræða, eða rúmlega 11/2 milljarð sem dregst frá tekjuskattsstofni vegna vaxtagjalda sem þó nær til tiltölulega fárra einstaklinga, hvort ekki sé rétt að kanna hvort nýta megi það fjármagn eftir öðrum leiðum til að jafna húsnæðiskostnað. Ekki síst hlýtur slíkt að vera nauðsynlegt í ljósi þeirra rannsókna sem fram hafa farið annars staðar á Norðurlöndum og sýna að skattalækkanir vegna vaxtafrádráttar renna að mestu til hátekjufólks. Ef sú er einnig raunin hér á landi hlýtur að vera eðlilegt að leita annarra leiða til að nýta þetta fjármagn í því skyni að ná fram meiri jöfnuði í niðurgreiðslu húsnæðiskostnaðar fyrir húsbyggjendur og íbúðakaupendur því hér er um að ræða opinberan stuðning í formi skattalækkunar við þá sem eru að afla sér íbúðarhúsnæðis. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að hafa um þetta mál fleiri orð. Tilgangurinn með flutningi þessarar tillögu er augljós: annars vegar að leiddur verði í ljós sannleikurinn um hvernig vaxtafrádráttur nýtist í raun einstökum tekjuhópum og hins vegar til þess að hugað verði að því hvort aðrar leiðir séu líklegri til að skila okkur nær því markmiði, sem stefna ber að, að opinber aðstoð vegna öflunar húsnæðis komi sem réttlátast niður og nýtist sem best til jöfnunar á húsnæðiskostnaði. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að till. verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Á Alþingi hafa á undanförnum árum komið nokkrum sinnum fram till. og frv. sem hafa það að markmiði að tryggja lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks. Þrátt fyrir nokkra umræðu hér á vettvangi Alþingis svo og í þeirri nefnd sem starfað hefur um nærfellt tíu ára skeið til að semja tillögur um nýskipan lífeyriskerfisins hefur engin niðurstaða fengist í því máli enn sem komið er. Ljóst er því að heimavinnandi fólk býr við mikla óvissu og öryggisleysi varðandi lífeyrisgreiðslur og afkomu sína í ellinni. Þeir sem eru heimavinnandi og án lífeyrisréttinda eru að miklum meiri hluta til konur. Telja verður að flestir séu um það sammála að mikið óréttlæti sé í því fólgið að heimavinnandi fólk búi við slíkt öryggisleysi varðandi lífeyrismál sín og séu án þeirra lífeyrisréttinda sem þeir afla sér sem eru við önnur störf í þjóðfélaginu. Um það eru líka allir sammála að störf heimavinnandi fólks eru þjóðfélaginu mjög mikilvæg þó þau séu ekki að sama skapi mikils metin til að mynda til félagslegra réttinda samanborið við önnur störf í þjóðfélaginu. Þingmenn Alþfl. hafa á þessu og síðasta þingi gert um það tillögu að úttekt verði gerð á réttindum heimavinnandi fólks og hvernig ýmsum félagslegum réttindamálum er háttað samanborið við aðra hópa í þjóðfélaginu. Ég skal því ekki á þessu stigi málsins fara mikið út í það hve geysilega skortir á það að heimavinnandi fólk búi við ýmis félagsleg réttindi sem öðrum þykja sjálfsögð. Aðeins örfá atriði vil ég þó nefna hér. Auk þess að hafa ekki aðgang að lífeyrissjóði og því mjög takmörkuð lífeyrisréttindi má einnig nefna að almannatryggingalöggjöfin tryggir heimavinnandi fólki ekki sama rétt og öðrum á ýmsum sviðum. Er þar skemmst að minnast að heimavinnandi fólk hefur ekki sama rétt og aðrir til fæðingarorlofs eða sjúkradagpeninga. Einnig má með nokkrum rétti segja að í mörgum tilfellum sé heimavinnandi fólki refsað en ekki umbunað fyrir störf sín. Það lýsir sér einnig best í því að skattbyrði heimilis þar sem annar maki sinnir eingöngu heimilisstörfum er þyngri en heimilis þar sem tekjur eru afrakstur beggja hjóna eða sambúðaraðila, jafnvel þó um sömu heildartekjur heimilis sé að ræða. Ég held að flestir hljóti að vera um það sammála að ekki verður lengur beðið með að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi. Frá því árið 1976 hefur verið að störfum nefnd til þess að semja tillögur um nýskipan lífeyriskerfisins. Á síðasta Alþingi var lögð fram skýrsla fjmrh. um störf þessarar nefndar og verður ekki séð af því sem fram kemur í nefndri skýrslu að á næsta leiti sé að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi á við aðra í þjóðfélaginu. Ég tel, herra forseti, einnig að enn megi bíða nokkuð eftir því að þessi nefnd skili niðurstöðum um nýskipan lífeyriskerfisins og ekki sé stætt á að bíða þar til niðurstaða liggur fyrir með að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi. Löggjafarvaldinu ber skylda til að taka á þessu máli og marka stefnu um hvernig lífeyrisréttindamálum heimavinnandi fólks verði komið í viðunandi horf. Nokkuð má nálgast það hvað um stóran hóp er að ræða sem er án lífeyrisréttinda, en í nafnaskrá lífeyrissjóða, sem gefin var út í nóvember 1984, koma fram vísbendingar um fjölda þeirra sem eru án lífeyrisréttinda. Þar kemur fram að þeir sem utan lífeyrissjóða standa eru rúmlega 25 000 manns sem fæddir eru 1967 eða fyrr. Þar af er fjöldi kvenna rúmlega 17 000 og karla tæp 8000. Í þessum hópi eru þeir sem nú eru 67 ára og eldri 8723, þar af 6607 konur og karlar 2116. Erfitt er að fullyrða að þessi fjöldi, eða 8723 67 ára og eldri, sé án nokkurs lífeyris nema lífeyris almannatrygginga. Kemur þar einkum til sá hópur sem nýtur makalífeyris, en upplýsingar um þá sem utan lífeyrissjóða standa og fram koma í nafnaskrá lífeyrissjóða eru þannig unnar að borin er saman þjóðskrá og upplýsingar frá lífeyrissjóðum um þá sem einhvern tímann hafa greitt í lífeyrissjóð. Þeir sem eftir standa í þjóðskrá og ekki koma fram í gögnum lífeyrissjóða eru sá hópur sem í nafnaskránni er getið um sem utan lífeyrissjóða. Vera má einnig að nokkur hópur þeirra sem utan lífeyrissjóða standa hafi einnig einhverjar greiðslur úr eftirlaunasjóði aldraðra, auk þess sem einhver hluti þess hóps nýtur makalífeyris. Í þessu sambandi er fróðlegt að skoða hjúskaparstétt 67 ára og eldri sem utan lífeyrissjóða standa, en þá kemur eftirfarandi í ljós: Ókvæntir karlar voru 426 móti því að ógiftar konur voru 1017. Kvæntir karlar voru 1045 á móti giftum konum 2278. Telja verður að þessi hópur, tæplega 1500 karlar og 3300 konur, sem ég hef hér talið, sé að mestu án nokkurra lífeyrisréttinda annarra en lífeyrisgreiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Ef litið er á ekkla og ekkjur kemur í ljós að ekklar sem utan lífeyrissjóða standa eru 551 og ekkjur 3070. Telja má nokkuð víst að einhver hluti þessa hóps, án þess að hægt sé að skilgreina það nánar, njóti einhvers makalífeyris. Skilin að borði og sæng utan lífeyrissjóða eru sex karlar og 100 konur, skilin að lögum 79 karlar og 210 konur, samvistum hafa slitið átta karlar og 14 konur. Hér er samtals um að ræða 2116 karlmenn og 6 607 konur 67 ára og eldri sem eru utan lífeyrissjóða og njóta takmarkaðra eða engra annarra réttinda en greiðslna almannatrygginga. Tillaga sú sem hér er flutt hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela fjmrh. að beita sér fyrir því að þeim sem eingöngu sinna heimilisstörfum verði tryggð lífeyrisréttindi eigi síðar en 1. júní 1986. Sérstaklega skal athuga aðild þeirra að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda." Hér er á það bent, herra forseti, að athugun fari fram á því að tryggja heimavinnandi fólki aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda sem stofnaður var með lögum 1980. Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda tók við af biðreikningi lífeyrisréttinda, en tilgangur hans er að vera samastaður þeirra sem ekki eiga lögskipaða samningsbundna aðild að öðrum lífeyrissjóði. Það verður því að teljast eðlilegt að heimavinnandi fólk sem er utan lífeyrissjóða fengi aðild að slíkum sjóði. Ég tel rétt, herra forseti, að sú leið sem hér er bent á verði skoðuð af fullri alvöru og ekki óeðlilegt að a.m.k. mótframlag sem greitt er af atvinnurekanda fyrir þá sem eru á vinnumarkaðnum komi úr ríkissjóði. Það getur varla talist of mikið að halda því fram að heimavinnandi fólk eigi það inni hjá þjóðfélaginu að því séu tryggð lífeyrisréttindi með þessum hætti því allir hljóta að vera sammála um það að störf heimavinnandi fólks hafa með ýmsum hætti, sem hægt er að rökstyðja, leitt af sér ýmsan fjárhagslegan sparnað, bæði beinan og óbeinan, fyrir þjóðfélagið í heild. Ég tel ástæðu, herra forseti, til að vekja athygli á því og það komi þá fram í Alþingistíðindum að ekki einn einasti þingmaður - utan mín og hæstv. forseta - af þeim 60 sem eiga sæti á Alþingi sér ástæðu til að vera í þingsal og hlusta á umræðu um það þegar verið er að ræða tillögu um lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks eða taka þátt í umræðu um það mál. Það lýsir kannske best því skilningsleysi sem er í þjóðfélaginu um félagsleg réttindi þessa fólks. Ég vænti þess, herra forseti, að þm. séu þó tilbúnir að skoða þetta mál af fullri alvöru og að það fái góða meðferð og umfjöllun í þeirri nefnd sem fær það til meðferðar. Ég er opin fyrir öllum hugmyndum sem fram kunna að koma um aðrar leiðir ef þær ná því markmiði, sem að er stefnt með þessari tillögu, að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. félmn.



Það skal tekið fram út af ummælum hv. 2. landsk. þm. um fundarsetu meðan á ræðu hv. þm. stóð að forseti tekur undir að það er lítt til sóma að ekki skuli hafa verið fleiri í þingsölum. Þó hygg ég að það hafi ekki verið nákvæmlega rétt tilgreint sem hv. þm. sagði því að ég sá a.m.k. tvo í hliðarsölum sem hlýddu, að ég ætla, með athygli á mál hv. þm. Fleiri eru komnir núna og má ætla að þeir haldi að það verði framhald umræðunnar. En umræðunni er slitið. Umr. (atkvgr.) frestað.