Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. þetta fer fram á að veita h/f „Drekanum“, sem fengið hefir sérleyfi til hvalveiða hér við land samkvæmt 1. um hvalveiðar frá 1928, undanþágu frá ákvæðum þeirra laga, þannig, að félaginu sé heimilt á árunum 1932 og 1933 að nota 3 erlend skip til veiðanna. Það er nú svo með þetta félag, að það hefir ekki enn getað byrjað starfsemi sína, og eins og nú lítur út, er því það ekki kleift, nema því aðeins, að það fái heimild til að nota erlend skip til þessara veiða, og þá aðallega norsk, eins og þetta frv. fer fram á. Í hv.Nd. var frv. samþ. mótatkvæðalaust. Sjútvn. sér ekki ástæðu til að leggja á móti því, að þessi undanþága verði veitt, og telur, eins og nú er ástatt um atvinnu í landinu, æskilegt, að félagið geti hafið starfsemi sína, og leggur því til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Frsm. (Einar Árnason) Ég hefi ekki margt um þetta mál að segja. Allshn. hefir orðið ásatt um það að leggja til við hv. d., að 2 mönnum verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur: Hefir n. fengið ýms skjöl viðvíkjandi þessum mönnum, sem upplýsa það, að þeir uppfylla þær kröfur, sem gerðar eru til þess, að íslenzkur ríkisborgararéttur verði veittur. Þar sem n. flytur þetta mál einhuga, geri ég ekki ráð fyrir því, að andmælum verði hreyft gegn því hér í d.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Hin sérstaka n., sem þessi hv. d. kaus til þess að athuga þessa þáltill., hefir skilað nál. á þskj. 306. N. hefir borizt bréf frá iðnráði Reykjavíkur, þar sem iðnráðið gerir grein fyrir því, að það telur óþarft, að n. sé falið sérstaklega að endurskoða iðnaðarlöggjöfina; það telur, að endurskoðun á henni hafi farið fram af iðnráði Reykjavíkur og að till. um breyt. á þeirri löggjöf liggi fyrir, og að því máli muni ekki verða ráðið betur af mþn. en af þeim aðilum, sem þar að hafa unnið. Hinsvegar leggur iðnráðið til, að n. verði skipuð, og lagði fyrir n.brtt., sem n. tók að mestu leyti til greina. N. telur, að rétt sé að samþ. þessa till. og að verkefni sé nægilegt fyrir mþn., þó dálítið sé dregið úr því frá því, sem upphaflega till. ætlaðist til. Ég sé svo ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir breyt. þeim, sem n. gerir við till., því þær eru allar sprottnar af þeim ástæðum, sem ég nú hefi skýrt frá; og n. hefir fallizt á það einróma að taka til greina þær skýringar, sem iðnráðið gaf henni, og till. þess að mestu leyti. Þess vegna hefir n. lagt til þær breyt., sem hún ber fram á þskj. 306, og um leið, að fyrirsögninni verði breytt svo, að hún verði í nokkru meira samræmi við innihald till. eins og það verður, ef brtt.n. verða samþ.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og sá fyrirvari nær alla leið upp í það, að greiða atkv. á móti till. Það er þó ekki af því, að ég sé í raun og veru mótfallinn því, að eitthvað sé gert í þá átt, sem till. fer fram á, en ég hefi litla von um árangur af skipun þessarar n. Eins og till. var upphaflega orðuð, þar sem hún aðallega virtist borin fram í þeim tilgangi að skipa þessa n. til að fást við endurskoðun á iðnaðarlöggjöfinni, var hún gersamlega tilgangslaus. Það er gersamlega tilgangslaust að skipa menn í mþn. á þann hátt, sem ætlazt var og er til, til að endurskoða iðnaðarlöggjöfina. Hitt atriðið, að rannsaka og gera till. um, hvað og hvernig vinna mætti úr íslenzkum hráefnum, er náttúrlega mikilsvert, ef maður gæti gert sér von um árangur af slíku nefndarstarfi. Og það er eina atriðið í till., sem ég tel hæpið að leggjast á móti, að verði gert. Hinsvegar hefi ég ekki mikla trú á því, að n., skipuð af stj. eða kosin af þinginu, geri nokkuð verulegt í því efni umfram það, sem þeir atvinnurekendur, sem hagsmuna hafa að gæta í þessu sambandi, eru færir um að gera og hafa hvöt til að gera vegna sinnar eigin atvinnu. Um skipun n. er það að segja, að ég hefði talið fara vel á því, að einn maður væri nefndur í hana fyrir verzlunarstéttina; ég sé ekki, hvað fulltrúi frá Alþýðusambandi Íslands á að gera í n. - mér er ekki ljóst, hvaða hlutverk sá maður á að inna þar af hendi. En hitt getur hver maður sagt sér sjálfur, að fulltrúi frá verzlunarstéttinni hefir þar mikið hlutverk að vinna, því verzlunarmenn eru því kunnugastir, hvar markaður er fyrir þær vörur, sem hægt væri að framleiða hér. Ég geymi mér því rétt til þess að bera fram við síðari umr.brtt. um skipun n. Þá er það eitt atriði annað, sem vert er að athuga, hvort þessi n. á ekki að vera ólaunuð, þar sem hér er um störf að ræða, sem snerta svo mjög hagsmuni þeirra manna, sem skipaðir verða í n., að það verður að telja, að þeir séu þar að vinna að eigin málefnum, og því eðlilegt, að þeir vinni kauplaust að þessu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég get fellt mig við það, hvaða afgreiðslu hv.n. hefir haft á þessari till., og mælt með, að brtt. á þskj. 306 verði samþ. Eins og hv.frsm. gat um og hv. 1. þm. Reykv. líka, er það atriðið um endurskoðun iðnaðarlöggjafarinriar, sem iðnráðið og n. taldi, að óþarfi væri, að kæmi fram í till. Ég vil benda á, að í bréfi því, sem fylgir sem fskj. með till., er það fyrsta atriðið, sem Iðnaðarmannafélagið bendir á, að þurfi að athuga og endurbæta, það eru endurbætur á iðnaðarlöggjöfinni frá 1926, og það var því eðlilegt, að ég tæki það atriði upp í till. Ég get fallizt á það orðalag hv.n., að væntanleg mþn. eigi að athuga mál iðju og iðnaðar; það er hið almenna orðalag, og samkv. því má gera ráð fyrir, að n. þessi eigi að hafa rúmar hendur um starfssvið. Ég álít því rétt að fallast á till. nefndarinnar. Hv. 1. þm. Reykv. vildi álíta, að óþarft væri fyrir Alþýðusambandið að eiga fulltrúa í n., en í stað þess ætti verzlunarráðið að tilnefna mann. Ég gæti fallizt á það, að það sé rétt, að verzlunarráðið hafi hönd í bagga um skipun n. með því að tilnefna fulltrúa, en ég tel, að því verði bezt við komið með því að bæta þeim fulltrúa við í n., því að ég tel, að það fari vel á því, að verkamannastéttin eigi fulltrúa í n.

Magnús Torfason Að því er snertir brtt. meðnm. míns, hv. 1. þm. Reykv., þá lýsi ég því yfir, að ég get ekki fyrir hönd n. tekið neina afstöðu til brtt., af þeirri einföldu ástæðu, að hún hefir ekki verið rædd í n. og því síður tekin um hana ályktun. Hæstv. forsrh. gat þess réttilega, að nokkrar breyt. hefðu orðið á afstöðu Iðnaðarmannafélagsins til þessa máls. En n. leit svo á, að réttast væri að fara eftir því, er síðast hefði fram komið frá þess hendi. Því er nú einu sinni svo farið, að við erum öll mannanna börn, og hér er ekki annað skeð en það, að iðnaðarmálaráðið hefir hér náð til æðri og betri þekkingar á því, hvað það vill hér vera láta. Að því er snertir iðnaðarlöggjöfina frá 1926, þá vita allir hv.þdm., að brtt. við hana hafa verið hér á ferðinni þing eftir þing, en ekki náð fram að ganga. Það hefir komið fram, að till. í því efni hafa sérstaklega, að því er virzt hefir, verið miðaðar við Reykjavík, því iðnaðarmálaráðið þekkir bezt til um kjör iðnaðarmanna hér í bænum, sem það hefir því tekið mest tillit til, en síður til sveita. Iðnaðarmálaráðið hefir ekki viljað fallast á það, að Alþýðusamband Íslands veldi einn mann í n. Ég skal fyrir mitt leyti játa það, að ég vil fyrir hvern mun taka tillit til bendinga úr þeirri átt, en þó get ég ekki fallizt á þetta. Ég er viss um, að það væri vel ráðið, ef Alþýðusambandið fengi að velja einn mann í n. og að n. mundi við það hljóta meiri pólitískan stuðning en ella. Því tel ég ekki rétt að stinga þar við fæti. Í öðru lagi hélt ég, að sú hugsun lægi á bak við till.hæstv. stj., að með þessari skipan n. fengist alhliða íhugun um mál iðnaðarins. Ég tel, að það sé gott og þarft og ef til vill alveg nauðsynlegt, að Alþýðusamhand Íslands hafi hér íhlutunarrétt, og það því fremur, sem ég hefi við eftirgrennslan komizt að því, að það eru ekki svo fáir merkir og greindir menn; sem fylgja Alþýðuflokknum að málum. Ég mun því greiða því atkv., að Alþýðusambandið fái að velja fulltrúa í n. og legg til, að það verði samþ. En til brtt.hv. 1. þm. Reykv. ætla ég ekki að taka afstöðu að svo stöddu.

Jón Baldvinsson Þó svo færi nú, að kosin hefir verið sérstök n. hér í hv. d. til þess að athuga þáltill.hæstv. stj., þá fæ ég ekki séð, að n. hafi tekizt að bæta hana. N. hefir einmitt gert verksvið mþn. þrengra og orðalag till. loðnara. Eitt vill n. fella niður úr þáltill., en það er 4. liður, um að athuga um skipun menntamála iðnaðarins, og það er ekki svo lítil breyting. Ég þykist skilja það á hv. 1. þm. Reykv., að iðnráðið, eða aðallega einn maður í því, hafi talið sig nægilega forsjón iðnaðarins hér á landi og að það þyrfti því enga n. Mér skilst það á hv.þm., að þessi maður álíti, að hér sé ekkert að gera með stuðning löggjafarvaldsins eða hins opinbera. Iðnaðarmannafélag Rvíkur lítur öðruvísi á þetta. Þáltill. hæstv. stj. er einmitt byggð á bréfi frá félaginu, dags. 8. febr. síðastl., þar sem mjög greinilega er lýst áliti félagsins á þörf iðnaðarmanna á því, að Alþingi gefi málum þeirra gaum og skipi mþn. í því skyni. Eins og ég hefi tekið fram, sé ég ekki ástæðu til að fallast á brtt. iðnaðarnefndar við þáltill. og mun því greiða atkv. á móti henni. Það má gera athugun á því, hvort þessi maður, sem þykir sjálfkjörin forsjón iðnaðarins, er heppilega til þess valinn. Ég get bent á það, að hann er nú sjálfur enginn iðnaðarmaður og veit því eðlilega ekki, hvar skórinn kreppir mest í þeim sökum. Í sambandi við samsetning n. hefir hv. 2. þm. Árn. mælt með því, að Alþýðusambandið veldi fulltrúa í n. og sýnt fram á, hvaða ástæður mæla með því. Ég get til viðbótar bent á það, að nokkur iðjufélög eru einmitt í Alþýðusambandinu og þar eru því ýmsir menn, sem þetta mál snertir og ættu að hafa rétt til áhrifa í málinu. Það renna því margar stoðir undir þá till., að Alþýðusambandið velji mann í þessa n. Það hagar svo til, að meðal iðnaðarmanna eru tvær stéttir, sem hafa hér eins og annarsstaðar gerist hvor sinna hagsmuna að gæta. Það eru meistararnir, sem standa fyrir iðnaðarfyrirtækjunum, og sveinarnir, sem framkvæma að mestu vinnuna. Það eru launin og fleiri atriði, sem þar er um að ræða, og það er sannarlega ekki of mikið vald, sem sveinarnir fá í þessu efni, þó að Alþýðusambandið fengi að velja þar einn mann, sem eðlilega yrði þeirra fulltrúi. Hv. 1. þm. Reykv. stakk upp á því, að verzlunarmannastéttin fengi að velja einn fulltrúa í n., og hvað þá till. snertir út af fyrir sig, hefi ég ekkert við hana að athuga, en það er ekki rétt, að það eigi að verða á kostnað Alþýðusambandsins. En ég vil spyrja hv. 1. þm. Reykv. að því, hvort Félag íslenzkra botnvörpueigenda sé til eða ekki. Ég hafði álitið til þessa, að þetta væri stórt og voldugt félag, en nýlega hefir mér verið skýrt frá því, að allt að helmingi félagsmanna hafi geng ið úr því, og ég hefi ennfremur heyrt, að það hafi ekki verið haldinn aðalfundur í félaginu í milli 10 og 20 ár. Þetta er að vísu aðeins orðrómur, en ég hefi ennfremur heyrt, að það væri einn maður í félaginu, formaður félagsins, sem réði öllu og gerði allt einn. Ef þessar fregnir eru nú réttar, þá sýnist svo, að fulltrúi frá þessu félagi mætti að skaðlausu falla niður og í stað hans fengi hin afarfjölmenna verzlunarstétt að velja fulltrúa. - Ég mun eins og ég hefi áður sagt greiða atkv. gegn umorðun hv.n. á þáltill., og að sjálfsögðu einnig á móti till.hv. 1. þm. Reykv. um að fella niður fulltrúa Alþýðusambandsins.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér hafði ekki dottið það í hug; að ætlazt væri til, að þessi n. gerði till. um kaupgjald iðnaðarmanna, en ef svo er, sem hv. 2. landsk. benti á, þá er hér náttúrlega öðru máli að gegna um það, hvort Alþýðusambandið á að hafa fulltrúa í n. Hann talaði um, að aðalástæðan fyrir því, að Alþýðusambandið þyrfti að eiga fulltrúa, væri mismunandi hagsmunir meistara og sveina, og að kaupgjaldsmál yrðu væntanlega eitt af aðalverkefnum n. En ég held nú, að það hafi aldrei verið meiningin, að n. ætti að fjalla um þetta mál, og að það komi ekki einu sinni til greina. Það, sem ég sagði, miðaði ég að öðru leyti út frá því, sem stendur í b-lið brtt. um aðalverkefni n., sem sé það, að athuga möguleika um aukna innlenda iðju, einkum um það, að vinna úr þeim efnum, sem eru til í landinu sjálfu, og ég held, að Alþýðusambandið hafi ekki frá því sjónarmiði sem Alþýðusamband Íslands neina sérstaka aðstöðu eða sérþekkingu til þess að hafa áhrif á val n., þó það kunni að vera menn innan takmarka þess, er bera skyn á iðnaðarmál. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að orðlengja um málið. Ég geri ráð fyrir að flytja brtt. við síðari umr. um málið og geymi mér þangað til að fara frekar út í einstök atriði, enda sýnist tæplega ástæða að þessu sinni að lengja kappræður út af slíkum smámunum sem hér er gert.

Jón Baldvinsson Það er tómur útúrsnúningur hjá hv.l.þm. Reykv., að ég hafi talið kaupgjaldsatriðið einu ástæðuna fyrir því, að Alþýðusambandið ætti að velja mann í n. Ég var að skýra frá þeirri staðreynd, að iðnaðarmenn skiptust í tvo flokka og að launaflokkurinn eða sveinarnir, sein eru fjölmennari, fengju sinn fulltrúa frá Alþýðusambandinu. Aftur á móti fá meistararnir vafalaust sinn fulltrúa úr iðnaðarráðinu. Ég geri ekki ráð fyrir, að launamálið verði það atriðið, sem kemur fyrir n. Það eru mörg fleiri atriði milli meistara og sveina, er skipta máli. Ég get t. d. bent hv. 1. þm. Reykv. á það, að í flestum menningarlöndum eru settar mjög strangar reglur, er snerta aðstöðu meistara gagnvart sveinunum, og um nemendatöku. Hér á landi eru að vísu til lög um þetta efni, en þau eru mjög ófullkomin. Það má sérstaklega benda á það atriði, hve margir sveinar eigi að vera í hverri iðngrein. Hér er höfð sú aðferð, að meistararnir taka alltaf nýja og nýja menn, til þess að fá vinnu þeirra fyrir lítið, og unga þannig út fjölda manna með kunnáttu í sinni grein, og það miklu fleiri heldur en heilbrigt er fyrir hverja iðngrein um sig, og afleiðingin af því verður svo, að þeir spilla hver fyrir öðrum og hafa svo kannske engin not af kunnáttu sinni. Þetta er eins og stendur eitt af stærstu meinum þessarar stéttar. Um brtt.hv.þm. ætla ég ekki að deila við hann að þessu sinni, og sízt af því, að hún liggur hér hvorki fyrir til umr. eða atkvgr.

Halldór Steinsson Ég hefi líklega sérstöðu í þessu máli, því að ég er algerlega mótfallinn skipun þessarar mþn., a. m. k. ef hún ú að vera á launum. Ég tók það fram í fyrsta skipti, er þessi þáltill. var til umr., að ég sæi enga ástæðu til þess að skipa þessa n., og ég gat um það, að iðnráðið hefði lagt á móti því, að hún yrði skipuð. En aðalástæðan til þess, að ég er nefndarskipuninni mótfallinn, er sá mikli kostnaður, sem slíkar n. hafa yfirleitt haft í för með sér hér hjá okkur. Það vita allir hv.þdm., að þessar n. hafa verið eins og mara á þjóðinni, því kostnaðurinn við þær hefir nú skipt mörgum hundruðum þúsunda. Og hver er svo árangurinn af öllu þessu mikla starfi? Það er óhætt að segja, að hann er hverfandi lítill. Þingið hefir harla lítið byggt á áliti þessara n. oft og tíðum, og álit sumra þessara n. hafa stundum verið svo nauðaómerkileg, að það hefir þurft að senda þau heim til föðurhúsanna aftur, ef það hefir átt að vera hugsanlegt að byggja nokkuð á þeim. Þegar nú reynslan er sú um þessar nefndir, sem raun er á, að kostnaðurinn vill verða hár, en árangurinn lítill, þá furðar mig á því, hvernig hv.þm. hafa alltaf gleypt við till. um skipun nýrra og nýrra mþn. Ég mun því greiða atkv. á móti þessari þáltill., nema þá ef samþ. verður brtt. frá hv. 1. þm. Reykv. um það, að n. vinni kauplaust, en ég á ekki von á því, að það verði gert. Um skipun n. skal ég taka það fram, að ég tel það óeðlilegt, að hún sé skipuð eftir till. einstakra félaga og stofnana. Ég get hinsvegar ekki fallizt á þá skoðun hv. 1. þm. Reykv., að það eigi frekar að útiloka Alþýðusamband Íslands frá því að velja fulltrúa heldur en Félag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda eða Samband íslenzkra samvinnufélaga. Mér finnst, ef þessi tvö félög eiga að fá að velja fulltrúa í n., þá sé ekki síður ástæða til þess, að Alþýðusamband Íslands fái að hafa sinn fulltrúa, því áreiðanlega munu ekki vera síður hæfileikar til hjá mönnum innan þess flokks eða stéttar heldur en hjá öðrum mönnum. - Ég sé þá ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta mál við þessa umr.

Jón Baldvinsson Ég hefi ekki ástæðu til að ræða meira um málið sjálft í þetta skipti, en út af því, sem hv.þm. Snæf. sagði um störf mþn., get ég nú að nokkru leyti tekið undir það, sem hann sagði um árangur af störfum þessara n. Þó vil ég geta þess, að sumar n. hafa skilað góðum álitum og vel undirbúnum málum. Ég vil t. d. benda á eina mþn., sem undirbjó slysatryggingarlögin árið 1925, en ég get verið hv.þm. sammála um það, að störf þessara n. hafa yfirleitt ekki svarað til kostnaðarins, og það álít ég, að stafi sumpart af því, hvernig n. eru skipaðar. Þær eru sérstaklega skipaðar mönnum, sem eiga að gefa till.n. gildi, en þess er oft minna gætt, að þessir menn hafi næga þekkingu á verkefninu. Það, sem mest ríður á að lagfæra við þessar n., er kannske ekki það helzta að minnka kostnaðinn við n., heldur það, að sjá um, að n. velji sér hæfa starfskrafta. Að allar slíkar n. útvegi sér starfsmenn, er vinni undir handleiðslu n., menn, sem eru sérfróðir á því sviði, er n. starfa. Því það er alls ekki víst, að nm. sjálfir séu nógu færir til þess að undirbúa málin, þó að þeir séu hæfari en aðrir til þess að koma þeim á framfæri og gegnum þingið.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er aðeins stutt aths. út af orðum hv.þm. Snæf., þar sem hann hélt fram, að þeir aðilar, sem gert er ráð fyrir, að tilnefni menn í nefndina, hefðu ekki átt að koma þar nærri. Þetta get ég ekki fallizt á. Ef það á að vera verkefni n. að rannsaka og gera till. um, hvað hægt er að vinna úr íslenzkri framleiðslu, þá finnst mér eðlilegt, að S. Í. S. og Félag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda komi þar nærri, því þessir tveir aðilar hafa óhjákvæmilega áður orðið að hugsa um og rannsaka þetta efni, og það er því æskilegt, að þeirra þekking komi beint til nota fyrir n. í gegnum þá menn, sem þeir leggja til í hana. S. Í. S. sem sá aðili, sem kemur mestum hluta af vörum landbúnaðarins á markað, hlýtur að hafa þekkingu á þessu sviði að því er snertir hráefnaframleiðslu sveitanna, og eins Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda á sínu sviði. Þess vegna er vafalaust rétt, að þessir aðilar eigi fulltrúa í n., ef hún á að rannsaka, hvað vinna má úr íslenzkum hráefnum. Hafi það hinsvegar vakað fyrir hv.þm., að fulltrúar þessara aðila ættu lítið erindi í n. til þess að endurskoða iðnaðarlöggjöfina, þá get ég fallizt á það, en eftir till.n. er alls ekki gert ráð fyrir, að það eigi að vera verkefni þessarar n. Um það, sem hv. 2. landsk. var að tala um, að Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda væri ekki lengur til sem slíkt, er mér alls ekki kunnugt. En hæstv. stj. hefir gert ráð fyrir, að félagið væri til og ætlað því að eiga mann í n., og ég tel það sem sagt vel farið.

Halldór Steinsson Það kann að vera að nokkru leyti rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að ef n. á ekki að hugsa um annað en það, hvernig vinna megi úr íslenzkum hráefnum, þá eigi umræddir aðilar nokkurn rétt á að tilnefna menn í hana. En eins og hv.þm. er kunnugt, er það ýmislegt fleira, sem n. er ætlað að vinna að. Ég er sammála hv. 2. landsk. um það, að svona n. geta yfirleitt lítið starfað sjálfar að þeim málum, sem þeim er ætlað að fjalla um. Nm. hafa venjulega enga fagþekkingu og verða því að leita út fyrir sinn hóp til að fá aðstoð sérfróðra manna. Það er því mikið rétt, sem hv.þm. sagði, að valið í þær n., sem skipaðar hafa verið undanfarin ár, hefir verið að mestu leyti út í bláinn. Hv. 2. landsk. heldur því fram, að nokkurt gagn hafi orðið að mþn., sem starfað hafa. Skárra væri það líka, ef allar þær mþn., sem skipaðar hafa verið á seinni árum, hefðu alls ekkert unnið til gagns. En það liggur sannarlega ekki eins mikið eftir þær og búast hefði mátt við, eftir þeim geipilega kostnaði, sem af þeim hefir leitt. Hv. þm. talaði um mþn. í slysatryggingamálum. Ég kannast og við, að nokkuð liggur eftir hana. En það má benda á ýmsar aðrar n., sem virðast hafa haft lítinn árangur. Ég get bent á póstmálanefndina, - hvernig voru till. hennar? Eða landbúnaðarnefndin og fiskiræktarnefndin. Svona mætti lengi telja. Hvað hafa allar þessar n. kostað og hver er árangurinn af starfi þeirra?

Magnús Torfason Ég vil aðeins geta þess út af ræðu hv. 2. landsk., að eins og þáltill. er orðuð, er það ekki útilokað, að komið geti til umr. í n. þau mál, sem iðnaðarmenn snerta. Ég vildi aðeins benda á það til leiðbeiningar starfi n., að það var alls ekki hugsunin að útiloka þetta. Annars virtist mér vera að brjótast út hjá hv. 2. landsk. hinn nýfæddi sparnaðarandi. Og ég vil herða á því, að sparnaðarn. láti það verða sitt fyrsta verk að koma með till. um, hvernig launa eigi milliþingarefndir, og þá vitanlega um leið, hvernig sparnaðarn. sjálf á að vera launuð.

Hv. þm. veit e. t. v. ekki að sparnaðarnefndin er ólaunuð

. Á þingi veit ég, að hún er ólaunuð, og það færi einmitt vel á því, að hún kæmi með till. um þetta efni hér á þingi meðan hún er sjálf ólaunuð, og ætti hún með því móti að taka tillit til till.hv.þm. Snæf. í þessu máli, þar sem hann kemur nú fram sem sérstakur sparnaðarmaður. Annars er ég honum ekki sammála um það, að ekkert teljandi gagn hafi orðið að þeim nefndum, sem hann taldi upp. Ég mæli ekki starfsgagn hverrar nefndar eftir því, hvað mörg frv. ná fram að ganga þegar í stað að hennar ráði: Það er t. d. um landbúnaðarnefndina að segja, að hún hefir áreiðanlega unnið mikið starf, sem vinna þurfti. Hitt er annað mál, að eins og gengur um málefni, sem alþjóð varða, koma menn sér ekki saman um það á fyrsta né öðru ári, hvernig vinna eigi úr slíku verki. Fyrst komast minni till. í framkvæmd og sumt af því, sem landbúnaðarn. mælti með, er þegar komið í lög. En stærstu málin, sem erfiðari eru viðureignar, þurfa nokkur ár þangað til búið er að skoða þau alhliða; nefndarstarfið verður þó alltaf grundvöllurinn, sem meðferð þeirra er byggð á. Mér er ekki kunnugt um nema eina mþn., sem ekkert gagnlegt liggur eftir, og það er sparnaðarnefndin gamla. En ég veit, að nýja sparnaðarn. er svo vel skipuð, að á starfi hennar og gömlu n. verður eins mikill munur eins og á degi og nótt.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Eins og hv. dm. mun kunnugt, þá komu fram ýmsar aths. við einstakar gr. frv. við 2. umr., svo n. hefir tekið það aftur til athugunar og fallizt á að bera fram þær brtt., sem hér liggja fyrir á þskj. 369. hér er einnig brtt. frá hv.þm. Ísaf. á þskj. 317. Ef sú brtt. nær fram að ganga, þá virðist nokkuð kippt fótum undan því, sem er aðalatriðið í 2. gr., að ekki sé hægt að halda löndum fyrir einstaklingum í kaupstöðum eða þorpum. Ef sú brtt. verður samþ., má búast við því, að bæir, þorp eða kauptún geti haldið svo og svo miklu af óræktuðu landi an þess að hafa gert nokkurn viðbúnað til ræktunar fyrir bæinn. En að geyma lönd ósnert og óræktuð í von um, að bæjarfélag fari einhverntíma í framtíðinni að reka búskap, það virðist vera tilgangslaust og aðeins til að hamla því, að einstaklinar geti fengið bletti til ræktunar. En ef bæjarfélagið hefir hafið undirbúning til ræktunar fyrir sjálft sig, þá er ekki hægt að krefjast útmælingar skv. frv. Aftur á móti höfum við viljað rétta hv.þm. hendina með því að bera fram brtt, á þskj. 369 um það, að ekki sé hægt að taka land, sem kaupstaðarbúar hafa til beitar fyrir kýr og kindur sínar. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þessa brtt., en ég vildi mælast til þess, að hv.þm. vildi taka sína brtt. aftur, þar sem við höfum gengið nokkuð á móti honum í þessu máli. Við 1. og 2. umr. veittist hv. 1. þm. S.-M. nokkuð að því ákvæði, að landræktarfélögum væri gefin heimild til að taka lönd. Til þess að niðurfella deilu um landræktarfélögin, þá höfum við komið með brtt. um að fella það burt, að landræktarfélög hafi þá heimild að taka land eignarnámi, sem sveitarstjórnir hafa. Þá eru það aðeins sveitarstjórnir, sem hafa leyfi til að taka eignarnámi óræktað land í grennd við kaupstaði, ef mjög mikil nauðsyn er á því. Annars býst ég við, að það fari svo, að sveitarstjórnir muni fyrst leita samninga við hlutaðeigandi einstaklinga, sem lönd eiga nærliggjandi. Og vanalega mun það vera svo, að einmitt af því, að eignarnám er heimilað eða leyft í lögum, þá munu þeir verða fúsari til samninga. Í 2. brtt. er tekin burt þessi heimild fyrir landræktarfélag, og 5. brtt. er afleiðing af þeirri brtt., svo um hana þarf ég ekki að tala neitt. Þá hefir n. einnig gert brtt. við 5. gr., að í staðinn fyrir 2 ha. komi 11 ha., og fyrir 3000 m2 komi 1000 m2. Það hefir komið fram í ræðum, að ekki væri heppilegt að hafa lágmarkið á landstærð svo mikið eins og í frv. er ákveðið. Við gátum fallizt á það í n. að færa lágmarkið niður. Ég vænti, að hv. d. samþ. þessa brtt., og má því vænta, að frv. fái góðan byr í gegnum deildina.

Einar Arnórsson Eins og sumum hv. dm. er ef til vill kunnugt, þá var málefni það, sem þetta frv. ræðir um, tekið til meðferðar á síðasta bæjarstjórnarfundi í Rvík. Það eru ýms atriði í frv., sem bæjarstj. í heild sinni getur ekki fellt sig við. Það er sjálfsagt gott og gagnlegt að setja ákvæði um það, að íbúar kaupstaða geti fengið lönd á leigu með haganlegum kjörum, en það eru fyrirmæli í þessu frv., sem bæjarmönnum hér þykir ganga of nærri rétti bæjarfélaga til að ráða málum sínum sjálf. Þessa brtt., sem n. ber fram við frv., er heldur ónóg, að því er mér finnst. Höfuðbreyt. er sú, að jarðræktarfélög hafi ekki rétt til að taka land eignarnámi, sem í frv. er. Ég hafði búizt við, að n. kæmi með meiri breyt. en þessar. Það eru fyrst fyrirmælin í 2. gr., sem ég vildi gera aths. við. Þar stendur, að ef kaupstaður eða sveitarfélag á land, sem þarft er til ræktunar, þá skal það selt á erfðaleigu íbúum bæjarins eða sveitarfélagsins með heim kjörum, sem í frv. segir. En þó er sá varnagli sleginn, að það megi ekki gera, ef líkur eru til, að á landinu þurfi að halda til húsalóða í náinni framtíð, og eftir brtt.n. ennfremur, ef landið kynni að vera nauðsynlegt til hagheitar. Þetta í náinni framtíð er nokkuð teygjanlegt hugtak. Þar sem um vöxt bæja er að ræða, getur farið svo, að land, sem nú er ekki álitið að þurfi til byggingarlóða, þurfi að nota í þessu skyni eftir 10–20 ár. Og þá er auðséð, að bæjarfélögin þyrftu aftur að kaupa landið, samkv. 12. gr. frv. Mér hefði þótt gott, ef n. hefði tekið þetta atriði til athugunar og gefið einhverja skilgreiningu á því, hvað væri náin framtíð í þessu sambandi. Svo veit ég ekki, hver á að skera úr því, hvað á að telja nána framtíð og hversu miklar líkur eiga að vera fyrir þeirri nauðsyn, sem þurfi til þess að halda ákveðnu landi til húsalóða. Það er hvergi sagt, hver eigi að skera úr því. Ef til vill er það stjórn bæjarfélaganna eða ef til vill einhverjir aðrir, eða þá ef til vill Búnaðarfélagið. Þá eru fyrirmæli í frv., sem skerða mjög sjálfstjórnarrétt bæja og sveitarfélaga. Nú er það vitanlega svo, að bæjarstjórnir gera ákvörðun um meðferð á þessum löndum. Þau gera ákvörðun um það, hvort land eða hvaða land skuli undirbúið til slíkrar meðferðar. En bæjarstjórnir og sveita gera nú uppdrátt á landi, sem ætlazt er til, að selt sé á leigu til ræktunar. Og þær gera líka ákvarðanir um það, hvernig vegi skuli leggja og hvernig skurðir skuli gerðir. En eftir frv. á að taka allan slíkan rétt af sveitar- og bæjarfélögum. Búnaðarfél. á að ákveða hvernig skurðir skuli gerðir um lönd þessi, og eftir frv. á að taka allan slíkan rétt af sveitar- og bæjarfél. Búnaðarfél. á að gera skipulagsuppdrátt, og það á að ákveða stærð landanna, hvers um sig, og það á að ákveða skurði og vegi, að vísu bæjarstj. að kostnaðarlausu, og það út af fyrir sig er nú gott og blessað. Búnaðarfélagið á að ráða alveg þessum atriðum öllum, bæjarstjórnirnar hafa ekkert um það að segja, nema Búnaðarfélagið á að vísu að líkindum að leita umsagnar bæjarstjórnanna, en það þarf ekki frekar en því sýnist að fara eftir henni. Það er ekki nóg með, að forráð á þessu séu alveg tekin af bæjarstjórnum, bæði um stærð landanna, vega- og skurðagerðir, heldur er líka tekið undan forráðum bæjarstj. að ákveða um leigu. hér á að selja land bæjanna á leigu, og sá, sem landið á, má ekki hafa neitt um ákvörðun leigumálans að segja. Það eina, sem hann getur gert, ef honum líkar ekki úrlausn Búnaðarfél., er, að hann getur áfrýjað málinu til atvmrh. Þetta finnst mér ganga nokkuð langt, miklu lengra en ég veit dæmi til á öðrum sviðum. Mér virðist, að hér ætti að fara eftir samningum milli þeirra, sem lönd taka á leigu, og bæjarfélaganna, sem löndin selja á leigu. Annars hefir það verið svo í Reykjavík, að bæjarstj. hefir gert samþykkt um leigulönd og leigumála, sem í öllum atriðum mun hagkvæm leiguliðum. Það er a. m. k. fjarri því að vera í anda stjskr., að almenni loggjafinn setji slíka ákvörðun, að svipta bæjarfélögin sjálfstjórnarrétti sínum. Það er eins og að svipta menn fjárforræði, gera menn ómynduga. Það er og andstætt 63. gr.stjskr., að land sé þannig tekið af eiganda an þess að honum sé tryggt fullt endurgjald. Ef svo kemur fyrir, sem líkur eru til að verði, að land, sem tekið hefir verið á leigu, þurfi nauðsynlega að taka undir hús í barnum eða einhver mannvirki, sem bærinn ræðst í að láta gera, þá verður bærinn eða sveitarfélagið eftir 12. gr. að greiða bætur fyrir landið til leigutaka. Því skal miða við sannvirði landsins til landbúnaðar og kostnað við ræktun landsins. Verður þá landverðið í raun og veru tvíborgað. - ég geri ráð fyrir því, að orðið „kostnaður“ í þessari gr. sé prentvilla. Þar eigi að standa „kostnað“. Mér virðist þurfa að orða þessa gr. svo, að það komi fram, að bæjar- eða sveitarfélag, sem verður að taka slíkt land til almenningsþarfa, þurfi ekki að borga nema skynsamlegan kostnað við ræktun landsins og þau hús og mannvirki, sem þar hafa getað talizt nauðsynleg, og að skýrt sé kveðið á um það, að sá, sem landið hefir á erfðaleigu, eigi ekki að fá meira. Ef t. d. landið hefir komizt í „spekulation“, þá þarf að fyrirbyggja það, að sveitar- eða bæjarfélögin þurfi að endurkaupa það háu verði. Þetta þarf að koma skýrara fram en það gerir nú í 12. gr. Þá er eitt atriði enn. Í frv. er gert ráð fyrir því, að bæjar- og sveitarfélög eigi að kosta vegi og aðalframræsluskurði um lönd sín og greiða þann kostnað úr sveitar- eða bæjarsjóði. En nú er ekki svo samkv. frv., að þau hafi rétt til að ákveða, hvenær þetta skuli gert. Búnaðarfél. Ísl. á að hafa það vald. Það getur því komið til sveitar- og bæjarstjórnanna og sagt: Góðir hálsar! Nú verðið þið þegar að leggja svo og svo mikið til vegagerða eða framræslu á þessum stað. Ég hefi nú ákveðið, að þessir vegir skuli lagðir og þessir skurðir vera grafnir á þessu og þessu tímabili. - Búnaðarfél. er með þessu fengið úrskurðarvald yfir sveitar-og bæjarstjórnum, sem samkv. frv. hafa ekkert við því að segja, heldur verða að hlýða. En hvernig fer nú, ef sjóðir bæjar- og sveitarfélaganna eru svo tómir, að bæjar- og sveitarfélagið getur ekki innt þessa skyldu af hendi þegar þess er krafizt? Já, hvernig fer? - Búnaðarfél. Ísl. á eftir frv. að hafa ótakmarkað vald í þessu efni, því eru fengin yfirfjárráð yfir landeiganda að þessu leyti. Ég vil geta þess, að 1. málsgr. 5. gr. frv. er í ósamræmi við þau ákvæði, sem sett hafa verið hér í Reykjavík um hina svo nefndu smágarða (Kolonial Have). Stærð þeirra má vera 100 m2, 300 m2 og 1000 m2. Eftir brtt.n. mega þessar skákir vera 1000 m2, svo það fellur þá saman, ef þetta ákvæði frv. verður samþ., við það, sem slíkir reitir mega nú vera stærstir hér. En verða þá allir þeir reitir, sem minni eru, ólögulegir? Og hver á að skera úr því? Hv. landbn. hefði átt að taka þetta mál til rækilegri athugunar en hún hefir gert, þegar hún lét fresta málinu og fékk það tekið af dagskrá. Og ég hafði einmitt búizt við meiri árangri af því en raun er á orðin. Ég held, að réttast væri fyrir hana að fá nú umr. frestað og taka málið enn á ný til rækilegrar íhugunar, og athuga því það, sem ég hefi sagt. Ég hygg, að málið hefði gott af þessu. Í Ed. yrði ef til vill það, sem ég hefi borið fram, tekið til íhugunar og frv. breytt samkv. því. Yrði það þá að koma hingað aftur, og er óvist, að þá ynnist nægur tími til að afgr. það. Ég held því, að n. gerði rétt í því að athuga mál þetta rækilega af nýju.

Sveinn Ólafsson Hv. 2. þm. Reykv. hefir nú bent að ýms smíðalýti á frv. þessu, og er ég að vísu samdóma honum um flestallt það, sem hann tók fram. Hygg ég því heillavænlegast, að hv. landbn. taki málið enn af nýju til athugunar og færi ákvæði þessi í betra horf. Hér eru að vísu fram komnar frá n.brtt. á þskj. 369. Kann ég henni þakkir fyrir þær, því að hún hefir með þeim sýnt það, að hún hefir viljað taka fullt tillit til þeirra aths., sem ég gerði við frv., þegar það lá fyrir til 2. umr. Ég gæti því, að svo miklu leyti sem aths. mínar náðu þá, fellt mig við afgreiðslu málsins með þeim till. til breyt., sem frá landbn. hafa komið. En vegna þeirra aths., sem hv. 2. þm. Reykv. gerði nú, teldi ég það betra, að frv. fengi nýja athugun og væri fært í nýjan búning. Mér er það mikið áhugamál, að frv. þetta verði vel úr garði gert og að fyrirmæli þess geti komið sem fyrst til framkvæmda. Í framhaldi af því, sem ég tók fram við 2. umr. um 8. gr., vil ég geta þess, að vafasamt er, hvort þau fyrirmæli hennar getu staðizt, að leigan af hálfu leigusala sé uppsegjanleg um aldur og æfi. Ég hefi jafnan vitað erfðaleigusamninga, sem gerðir hafa verið til langs tíma, miðaða við eitthvert árabil. Ég hefi vitað þá látna gilda til 50 ára, 75 ára eða jafnvel 95 ára. En slíka eilífðarsamninga, sem ræðir um, hefi ég, aldrei heyrt talað um fyrr. Í uppkasti til breyt. á frv., er landbn. fékk hjá mér og hún að mestu leyti hefir þrætt í brtt. sínum, er nú liggja fyrir, hafði ég gert till. um, að erfðaleigutímabilið væri kveðið 75 ár, eða 95 ár, ef n. vildi heldur fallast á það. En brtt.n. sýna það, að hún hefir ekki viljað taka þetta upp. Ég skal ekki tefja umr. lengur, en ég endurtek þá ósk mína, að málið verði tekið út af dagskrá og umr. frestað, svo að n. gefist færi á að taka málið til athugunar af nýju áður en því verður lokið í d. Það ætti ekki að tefja frv. mikið. Hitt er mest um vert, að málið fái sem bezta búningsbót áður en það fer héðan úr deildinni.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Hv. 2. þm. Reykv. hefir gert nokkrar aths. við frv. út frá sjónarmiði bæjarstj. Rvíkur, og sjálfsagt líka út frá sínu eigin sjónarmiði. Ég hefi séð þess getið í blöðum, að bæjarstj. Rvíkur hafi tekið þetta mál fyrir á fundi hjá sér og gert við það líkar aths. og þær, er hv. 2. þm. Reykv. gerði nú, og talið ófært, að það yrði að lögum. Það getur nú vel verið, að fleiri bæjar; eða sveitarstjórnum, þyki þetta sama hvað sér viðkemur. A. m. k. er svo að sjá, að bæjarstj. Rvíkur þyki vont að mega ekki halda sínum löndum. En ef taka ætti tillit til allra þeirra, er eitthvað hafa að athuga við hvert frv., þá yrði lítið gert, því venjulega mun það vera svo, að hagsmunir einhverra rekast á. Er þá vitanlega sú leið ein fær, sem virðist miða til mestra og almennastra hagsælda. Hv. 2. þm. Reykv. fann að ýmsu í frv., en satt að segja fundust mér þær aðfinnslur ekki svo veigalmiklar, að frágangssök væri að samþ. frv. þeirra vegna. Ég hefi heyrt kvartað undan því af einstaklingum hér, og því hefir verið lýst fyrir mér af starfsmanni í Búnaðarfél. Ísl., hve mikla stundun bæjarstj. Rvíkur hefir á það lagt að halda löndum hér í nánd við bæinn fyrir þeim mönnum, er falazt hafa eftir þeim og talið sig hafa þeirra þörf. Þetta getur nú að nokkru leyti verið eðlilegt með bæ, sem er í hröðum vexti og ný hverfi, með nýjum götum eru að hyggjast, svo ekki þurfi að endurkaupa þau. En bæjarbúum getur líka verið nauðsynlegt að fá lönd sér til hagsbóta, fyrir garða eða fyrir tún handa t. d. einni kú, o. s. frv. Þarna geta því hagsmunirnir rekizt á. Það er rétt, að ákvæðið „náin framtíð“ getur orkað tvímælis. Hv. 2. þm. Reykv. sagðist ekki vita, hvernig bæri að skilja það, og spurði, hvort það t. d. þýddi 10 eða 20 ár. En ég held, að hér séu nú ekki svo mikil vandræði á ferðum. Þar sem búið er að gera skipulagsuppdrætti og fá samþykkt á þeim, þá er búið að skipuleggja byggingar og ákveða lóðir eða lönd undir þær í „náinni framtíð“. Þá telur hv. 2. þm. Reykv. það ófært, að Búnaðarfél. Ísl. sé fengið það vald að ákveða leigu eftir þau lönd, sem tekin verða á erfðafestu samkv. því, sem lagt er til í frv. Þetta stendur nú að vísu svo í frv., en ég held þó, að engin ástæða sé til þess að vera neitt hræddur við það ákvæði. Það er einmitt með þessu ákvæði svo til ætlazt, að farið sé með ákvörðun leigunnar eftir því, sem hæfilegt er á hverjum stað, en það getur verið mismunandi. Þannig er eðlilegt, að leigan væri hærri hér í Rvík heldur en í smákauptúnum úti um land. Ég er fyrir mitt leyti viss um, að ekki þarf að óttast þetta ákvæði. Ég er viss um, að Búnaðarfélagið, eða þeir starfsmenn þess, sem þetta hvílir á, munu, eftir því sem auðið er, gæta hagsmuna beggja. 5. gr. gerir ráð fyrir því, að Búnaðarfélagið skipuleggi þessi lönd og geri áætlanir um framræslu þeirra. sé ég eigi annað en að það sé gott fyrir bæjar- og sveitarfélögin að eiga aðgang að Búnaðarfélaginu hvað þetta snertir. Hv. þm. talaði um smágarða þá og smábletti, sem mældir hefðu verið út hér í Rvík, og spurði, hvernig með þá skyldi fara, þar sem þeir væru minni en gert er í frv. ráð fyrir, að þeir megi vera. Ég held nú, að Búnaðarfél. sæi sér fært að hliðra til um þetta, þar sem um slíka smábita er að ræða. Hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. þm. S.-M. vildu láta taka frv. af dagskrá og fresta umr. Frv. hefir nú legið alllengi fyrir þessari d. og aths. þær, sem fram hafa komið, eru ekki stórvægilegar og varla ástæða til að tefja málið þeirra vegna. Geta og þm. þeir, sem aths. hafa gert, látið athuga þær í Ed. Hefði ég því helzt óskað, að það gengi nú í gegnum þessa umr. Ég segi þetta sem mína skoðun, þar sem ég hefi ekki getað borið mig saman við n. Ég sé ekki heldur, að nein hætta sé í því fólgin fyrir frv., þó það gangi nú áfram og verði þá breytt í Ed. Við því má alltaf búast hvort sem er.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vildi styðja þá till.hv. 2. þm. Reykv., að málið verði tekið út af dagskrá og athugað nánar í landbn. Það er ekki hægt að benda á þann möguleika, eins og hv.þm. A.-Sk. gerði, að láta athuga málið í Ed. Við höfum ekkert vald yfir því, hvað við það er gert þar, en ráðum aðeins, hvað gert er við það hér. Ég vildi gera eina aths. við 3. gr. frv. Hún gerir engar takmarkanir á því, að leggja megi undir sig jarðir, og þá heldur ekki þær jarðir, sem eftir 1. frá 1905 um sölu þjóðjarða og 1. frá 1907 um sölu kirkjujarða eru samkv. 2. gr. téðra laga undanþegnar sölu, vegna þess að þær eru ætlaðar fyrir embættissetur, skóla, sjúkrahæli eða til annara almenningsnota. Ef frv. þetta verður samþ. óbreytt, þá virðist líka mega taka slíkar jarðir, sem hið opinbera ætlar að nota, ef þær þykja hentugri til þess en annað land. Þetta tel ég viðurhlutamikið.

Þetta sama ákvæði er í jarðræktarlögunum

. Það getur verið, að þetta sé líka í þeim. Og þó að annað sé sagt í eldri 1., þá er hætta á því, að þau yrðu látin víkja fyrir ákvæðum nýrri laga. Heimildin í þessu frv. er skilyrðislaus, og það tel ég ótækt og óhæft.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Hv. 4. þm. Reykv. tók sér nú fyrir hendur að gera aths. við 3. gr. frv. og áleit, að eftir henni væri hægt að taka þær jarðir, sem samkvæmt l. um sölu þjóðjarða og kirkjujarða eru ætlaðar til almenningsnota. Samskonar ákvæði og stendur í 3. gr. frv. hefir staðið í jarðræktarl. frá 1923. En þrátt fyrir það ákvæði hefir þó jafnan verið borið undir Alþ., þegar sala á slíkum jörðum hefir farið fram. Svo var t. d. gert með sölu á Garðalandi á Akranesi. Ég hygg, að svo muni og hér verða gert og að engin hætta verði á, að þessar jarðir verði teknar án vilja og vitundar þingsins. Þar sem búið er að ákveða, að jörð eða jarðarpartur skuli vera tekin fyrir bústað handa embættismanni, eða annars þess. er 1. um sölu þjóðjarða og kirkjujarða ákveða, þá er ekki hægt að taka það til annara afnota, nema eftir sérstökum lögum. Þetta bið ég hv. 4. þm. Reykv. að athuga.

Einar Arnórsson Það er engin ástæða til að karpa lengi við hv.frsm. Það er rétt, að hagsmunir tveggja aðila geta rekizt á. En þar sem stjórn bæjar- eða sveitarfélags er annarsvegar og einstaklingar hinsvegar, á að vera hægt að búa svo um hnútana, að ekki verði neinn verulegur hagsmunaárekstur. En það getur aftur á móti orðið, þegar löndin eru tekin af bæjar- og sveitarfélaginu og lögð í hendur þriðja aðila, þá geta ákvæði frv. farið að verða mjög óvinsæl. En það er höfuðskilyrði allra laga, þessara sem annara, að þú séu vinsæl, ef þau eiga að verða að gagni. Ef tekin eru ráðin af forstöðumönnum bæjar- og sveitarfélaganna, þá er ég hræddur um, að lögin verði óvinsæl og verki ekki eins og þeim er ætlað að gera. Hv. frsm. fannst aths. mínar ekki vera stórvægilegar. Mér fannst þær nú samt vera það í ýmsum atriðum, sem mestu máli skipta. Það er í raun og veru stefnumál að taka umráðaréttinn af bæjar- og sveitarstjórnunum á því landi, sem þeim ber að sjá um. Hv. þm. var að sneiða að bæjarstj. Rvíkur fyrir það, að hún héldi löndum fyrir þeim, er vildu rækta þau. Þetta er nú nokkuð einhliða frásögn. Ef hv.þm. hefir farið eftir vegunum hér fyrir innan Reykjavík, þá hlýtur hann að hafa séð stór svæði, sem Reykjavíkurbær hefir látið rækta og síðan leigt út með mjög vægum kjörum. Hv. frsm. orðaði það, að bæjarstj. héldi löndum bæjarins fyrir mönnum, sem gjarnan vildu fá þau. Þetta er eigi að öllu rétt. Bæjarstj. verður að meta nauðsyn og hallkvæmi í þessu efni. Það stoðar ekki að láta löndin af hendi nema eftir ákveðnum reglum, og bæjarstj. verður sjálf að ákveða þær. Hvort þessum löndum er of smátt skipt, er allt annað mál. Lágmarkið eru tveir hektarar. Ég get hugsað að sumum þyki það of lítið. En út í það skal ég ekkert fara, þar sem ég hefi ekki nægilegt vit til þess að dæma um það. Hvað sem annars má segja um syndir bæjarstj. Rvíkur, þá er hún þó að koma upp hjá sér smágörðum nú, hversu vel sem það svo kann að gefast. Ég var ekki, eins og hv.þm. virtist halda, að finna neitt að því, þó Búnaðarfél. gerði skipulagsuppdrætti að þessum löndum, heldur að hinu, að það þyrfti ekkert tillit að taka til vilja bæjar- og sveitarstjórna í ákvörðunum sínum. Það, sem ég hefi fundið að frv. er aðallega þetta: að umráðarétt yfir löndum þessum á að taka af réttum aðiljum, bæjar- og sveitarstjórnum. Þetta gildir ekki sérstaklega um bæjarstj. Rvíkur, heldur um allar bæjar- og sveitarstj. á landinu, sem frv. nær til. Þá tók hv.frsm. það fram, að skipulagsuppdrættir bæjanna sýndu, hvar byggt yrði í nánustu framtíð. Það má vera, að þetta gildi sumstaðar, en það gildir ekki hérna í Rvík. Í fyrsta lagi er enginn samþ. skipulagsuppdráttur til af Rvík. Í öðru lagi nær sá skipulagsuppdráttur, sem gerður hefir verið, aðeins yfir takmarkað svæði, svæðið milli sjávarins og Hringbrautar. En það er þegar búið að byggja mikið utan þess svæðis. Þessi aths. getur því ekki náð til Rvíkur, þó hún sé að sjálfsögðu rétt um ýmsa aðra staði. Ég vil endurtaka þau tilmæli mín til hv.n., að hún lati taka frv. ú af dagskrá og athugi það betur. Það mundi áreiðanlega hraða málinu mest, að það yrði sent svo til Ed., að hún þyrfti engin að breyta í frv. En ef á að fara að flækja málinu milli deilda, þá er meiri hætta á, að ekki vinnist tími til að afgr. það en þótt veittur sé lítill frestur til að athuga það betur hér. Því þótt hv.frsm. þyki aths. mínar vera lítilvægar, þá er ekki vist, að Ed. líti svo á það mál.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Hv. frsm. vildi gera aths. mína um 3. gr. frv. að engu með því að vitna í jarðræktarlögin frá 1923, sem hann taldi, að hefðu samskonar ákvæði, og þar sem það hefði ekki orðið að skaða hingað til, þá væri óhætt að lofa því að standa hér. Ég held, að hv.frsm. fari hér ekki með fullkomlega rétt mál. Ég held, að það leiki meiri vafi á því samkv. jarðræktarlögunum en þessu frv., að heimilt sé að taka jarðir ríkisins þannig. 31. gr. jarðræktarl. og næstu gr. á eftir ræða ekki um það að taka þessar jarðir, heldur gera af heim uppdrætti og áætlun um skiptingu landsins. Síðar eru svo ákvæði um það, hvernig menn geti eignazt þessar skákir. Nú skal ég ekki skera úr því, hvort með þessum ákvæðum er hægt að taka jarðir hins opinbera, er það þarf sjálft á að halda. En hv.frsm. upplýsti, að þetta hefði ekki verið talið heimilt, því ávallt hefði verið komið til Alþingis, er um þetta var að ræða. Ef litið er aftur á móti á frv., þá er það tvímælalaust, að ekki kemur til kasta Alþingis. Það stendur skýrum stöfum í 2. og 3. gr.: „2. gr. Nú á kaupstaður eða annað sveitarfélag, sem kauptún eða sjávarþorp, iðnaðar- eða verzlunarþorp er í, land, sem hæft er til ræktunar og eigi eru líkur til, að halda þurfi á til húsalóða í náinni framtíð, og skal það þá selt á erfðaleigu þeim íbúum bæjar- eða sveitarfélagsins, er þess óska, samkvæmt þeim reglum, sem settar eru í lögum þessum. 3. gr. Nú liggur þjóðjörð eða kirkjujörð að kaupstað, kauptúni eða þorpi, og gilda þá ákvæði 2. gr. um þá jörð, ef bæjar- eða sveitarstjórn krefst þess, enda hafi sveitarfélagið eigi til umráða annað ræktanlegt land, er nægi þörfum sveitarmanna á erfðaleigulöndum, og eigi sé að mun óhaganlegra til afnota fyrir þá“. Ég get ekki séð, að hér séu nokkrar takmarkanir á. Bæjar- og sveitarstjórnir geta tekið þessar eignir hins opinbera, þegar þeim sýnist svo, og það kemur ekki að neinu leyti til kasta Alþingis. Ég tel nauðsynlegt að setja hér inn í frv. svipað ákvæði og er í l. um sölu þjóðjarða og l. um sölu kirkjujarða, að bæjarstjórnirnar geti ekki tekið þessar jarðir, ef ríkið þarf á þeim að halda til sinna þarfa. Mér finnst því þessi röksemd hv.frsm. um jarðræktarl. ekki duga. Bæði þetta og eins það, er hv. 2. þm. Reykv. hefir bent á, veldur því, að ég tel það sjálfsagt að taka málið út af dagskrá, svo það verði athugað betur og menn eigi kost á að gera brtt. við það.

Bjarni Ásgeirsson ég lýsi því yfir f. h. n., að hún hefir fallizt á að taka málið út af dagskrá og fresta umr. En það samþykkir n. ekki oftar.

Frsm. (Jón Jónsson) Þessi till., sem hér um ræðir, er ekki mikil fyrirferðar á pappírnum, en er þó nokkuð stór að efni til. Með henni á að heimila stj. að koma upp hæli handa fávitum svo fljótt sem auðið er. N. hefir athugað málið nokkuð ýtarlega og m. a. leitað umsagnar landlæknis um það, og er álit hans prentað sem fskj. með nál. á þskj. 336. N. lítur svo á, að hér sé um svo stórt mál að ræða, að ómögulegt sé að flana út í að ráðstafa því með einni þáltill. Það þarf fyrst og fremst að afla sér upplýsinga um, hvað þörfin er mikil fyrir þá stofnun, sem hér er um að ræða, hvernig hentugast er að koma henni fyrir o. s. frv. Verður m. a. að leita fyrir sér um erlenda reynslu á þessu sviði. Auk þess sá n., að ekki mundi verða hægt á þeim fjárkrepputímum, sem nú standa yfir, að ráðast í stórbyggingu. Hinsvegar dylst n. ekki, að nokkuð mikil þörf er á að ráðstafa á einhvern hátt þeim vesalingum meðal þjóðarinnar, sem hér um ræðir, því miklum erfiðleikum valda þeir á heimilum sínum. Út frá þessu lítur n. svo á, að bezta lausn á þessu frá þingsins hálfu nú eins og sakir standa væri sú, að fela hæstv.ríkisstj. að undirbúa málið fyrir þingið svo fljótt sem unnt er. Leggur hún því til, að málið sé afgr. með rökst. dagskrá, sem birt er á þskj. 336, væntir hún, að hv. d. geti fallizt á það.

Frsm. (Jón Jónsson) Hv. 6. landsk. hefir talað af mikilli tilfinningu um þetta mál. Lasta ég það ekki, því að mér er kunnugt um, að hv.þm. hefir mikinn áhuga fyrir þessu og þvílíkum mannúðarmálum. En ef skilja á hv.þm. svo, sem hann sé að láta í ljós óánægju sína yfir undirtektum n., þá er ekki ástæða til þess, því að n. hefir tekið vel og vinsamlega í málið. Hefir n. fengið bréf frá landlækni, sem sýnir, að hann hefir einnig áhuga fyrir málinu. Telur hann brýna þörf fyrir slíkt hæli sem þetta. Sýnir þetta, að landlæknir vill greiða götu málsins. En hinsvegar verð ég að segja það viðvíkjandi afstöðu n., að ekki er ástæða til þess nú á þessum erfiðu tímum að ákveða með þáltill., að ríkið reisi slíkt hæli, sem enginn veit, hvað myndi kosta. Væri það í meira lagi flausturslegt af n. Hvað þeirri rökst. dagskrá viðvíkur, sem kom frá hv.þm., sé ég ekki, að hún feli í sér aðra breyt. á okkar dagskrá en þá, að þm. vill láta fara fram undirbúning fyrir næsta Alþingi. En ég hygg ekki vera ástæðu til að taka þetta fram, því að sjálfsagt verður látinn fara fram sem beztur undirbúningur. Hvað því viðvíkur, sem hv.þm. sagði, að hér væri verr fyrir þessum vesalingum séð en annarsstaðar, verð ég að segja, að mér þykir það ekkert tiltökumál, þótt hér sé ekki allt komið í samskonar lag og hjá öðrum þjóðum. Höfum við haft margs að gæta síðan sjálfstæðið fékkst. Ég þekki að vísu ekki mikið til meðferðar á fávitum, en í mínu héraði veit ég þó um einn, sem stundaður er með mestu ástúð, og býst ég við, að svo sé víðar um land. Þó tel ég auðvitað fulla þörf á að koma upp þessu hæli strax og ástandið leyfir. Verð ég að halda því fram, að till.n. sé nógu hörð til þess að ýta undir framgang málsins, eftir því sem ástæður eru til.

Bjarni Snæbjörnsson Ég vil bara beina örfáum orðum til hv. 3. landsk. Það er víst ekki tilætlunin, þótt breyting hv. 6. landsk. komi til atkv., að ráðast eigi í kostnaðarsöm stórvirki, heldur undirbúning. Það er ætlazt til, að safnað verði skýrslum um það, hve margir fávitar eru til á landinu. Myndi landlæknir að sjálfsögðu annast þetta, með því að fá um það skýrslu héraðslækna. Þá er og annað, sem athuga þarf, og það er rekstur þessa fávitahælis. Yrði að afla upplýsinga um það, hvernig slíku er fyrir komið ytra, og myndi landlæknir vera sjálfkjörinn til þess. Ætti þetta að vera hægt án mikils tíma eða tilkostnaðar. Þá er hið þriðja, sem til greina kemur, að reisa hælið. Er auðvitað ekki um það að ræða fyrr en fjárveiting liggur fyrir frá Alþingi. Útgjöld yrðu því lítil, þótt till. þessi yrði samþ., en engum blandast hugur um nauðsyn á slíku hæli sem hér er farið fram á. Annars held ég, að við höfum nógu margar byggingar, er nota mætti sem fávitahæli. Væri ekki skaði að því, þótt tekinn væri einhver skólinn og honum breytt í slíkt hæli. Þessir skólar uppi til sveita eru hvort sem er að leggjast niður fyrir of litla aðsókn. Auk þess yrði þetta hæli nokkurskonar skóli fyrir þessa sjúklinga. Ég vil því mælast til þess við hv. d., að hún styðji þessa till., svo að hægt sé að fá einhvern árangur fyrir næsta þing. Eins og komið hefir fram hjá hv. 3. landsk. og öllum, sem lagt hafa til málsins, er þörfin aðkallandi.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég vil ekki gera þetta að kappsmáli. Ástæðan til þess, að ég hefi haldið fram okkar dagskrá, er sú, að landlæknir, sem bezt vit mun hafa hér á, taldi það vafasamt, að hægt væri að ljúka undirbúningi fyrir næsta Alþingi. Annað, sem gerir það að verkum, að síður er ástæða til að ýta undir málið, er hið erfiða ástand, sem nú er í landinu og gerir það ómögulegt að ráðast í stór byggingafyrirtæki. Annars tek ég það fram aftur, að ég vil ekki gera þetta að kappsmáli. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Hafnf. sagði um það, að skólar þeir, sem reistir hafa verið síðustu árin, standi tómir og ónotaðir, verð ég að segja það, að mér er ekki kunnugt um slíkt. Hélt ég, að þessir skólar væru sæmilega sóttir, og þó að það sé e. t. v. eitthvað minna núna í kreppunni, þá mun það lagast aftur, þegar batnar í ári. Þó getur það reyndar orðið atriði í undirbúningnum að athuga þessa tómu skóla.

Jón Auðunn Jónsson Á næturfundi, síðast þegar mál þetta var rætt hér í d., henti ég á nokkur atriði, sem mér þóttu varhugaverð við frv. Ég sé mér ekki annað fært en að endurtaka nokkuð af því, sem ég þá sagði, því að þá voru nálega engir á fundi, og hafa því fastir hv.þdm. hlýtt á mál mitt. Ég benti þar á, að það væri varhugavert að fyrirskipa, að skip skyldu hafa loftskeytatæki. Ég vildi, að þar yrði einnig bætt við firðtalstækjum. Það er vitanlegt, að nú er svo komið, að erlend skip kjósa frekar firðtalstæki en loftskeytatæki; þau eru talin heppilegri til viðskipta milli skipa. Þá hafa ýmsir bent á, að það er nær ógerningur fyrir loftskeytamennina að bókfæra öll þau skeyti, er milli veiðiskipa fara. Oft er það svo, þegar lítið aflast, að þá er nær allur sólarhringurinn notaður til að símast á milli veiðiskipa og reynt þannig að fá aflafréttir. Eins og félag loftskeytamanna hefir bent á í bréfi sínu, þá er þetta svo mikið starf, að nær ómögulegt er að anna því. Í bréfinu er talið, að á 10 mánaða veiðitíma ísl. skipanna fari um 850 þús. skeyti milli þeirra samtals. Það er því auðséð, að þetta ákvæði um bókun skeytanna er alveg óframkvæmanlegt. Ennfremur er ákveðið í frv., að loftskeytastöðvum í landi og loftskeytamönnum varðskipanna skuli skylt að taka upp skeyti, sem fara milli veiðiskipanna innbyrðis. Það þarf sjálfsagt sérstakan mann á loftskeytastöðinni hér til að gegna því starfi. Nú er það svo, að skipin nota aðra bylgjulengd sín á milli en þar er notuð, og þarf því að hlusta á annari bylgjulengd. Það þarf því tvöfaldar vaktir, og leiðir þetta því sýnlega af sér mikla aukningu starfsfólks. Fyrir þá, sem sannfærðir eru um, að þetta komi að engum notum, eru það ekki meðmæli, að því fylgja óhjákvæmilega aukin útgjöld. Í þessu sambandi vil ég minna á það, sem loftskeytamennirnir, sem þessum málum eru langsamlega kunnugastir allra manna, segja. Þeim farast svo orð í bréfi því, sem ég áður nefndi, „að svo framarlega sem menn á annað borð vilja hafa sig til þess að nota loftskeytatækin til ólöglegra veiða, mun hinu strangasta eftirliti með því veitast það erfitt, svo ekki sé sagt ómögulegt, að fyrirbyggja það; svo margvíslega má fara í kringum allt eftirlit“. Þá er eitt atriði, sem ég vil benda á. Nú getur það komið fyrir eftir að búið er að skila símlykli, að eitthvað misritist í skeyti. Komi það fyrir, þá má strax segja, að það sé grunsamlegt, og þá hefir dómsmrh. þegar fengið það vopn í hendur að svipta viðkomandi útgerðarfélag leyfi til að nota loftskeyti. Vitanlega mundi hæstv. núv. dómsmrh. nota sér þetta fljótlega í sumum tilfellum. En lagasetning, sem slíkt hefir í fór með sér, er hreint ótæk, einkum þegar svo er jafnframt ástatt sem loftskeytamennirnir segja, að þetta komi að engum notum, ef menn á annað borð vilja fara í kringum lögin. Annars er það vitanlegt, að eftir að eftirlitsskipum fjölgaði hefir lítið verið um landhelgiveiðar, enda er það ekki skynsamleg áhætta. Með fjölgun skipanna höfum við komið á svo öruggri gæzlu sem hægt er, svo framarlega sem við höfum ráð á að halda heim úti. Hitt er vitanlegt, að hin gífurlega misnotkun varðskipanna hefir mikið dregið úr nytsemi þeirra, og það er kaldhæðni örlaganna, að sá, sem mest hefir gert að því að misnota varðskipin og þar með spilla fyrir góðri gæzlu, ber fram þetta málamyndafrv. til að leiða athyglina frá sér, hinum stórseka manni, og, fái menn með þessu til að trúa, að hann sé saklaus. Aðferðin er sú sama og tíðkast hjá afbrotamönnum, þegar þeir hlaupa undan og hrópa sjálfir: „Grípið þjófinn,“ - til þess að leiða athyglina frá sér. Ég veit ekki, hversu margir hv.þdm. fast til að leika hlutverk hins auðtrúa almúga og taka þessu frv. vel. Enn má nefna það, hvílík óþægindi það hefir í för með sér að eiga að gefa drengskaparvottorð í hvert skipti, sem skeyti er sent. Eins og allir vita, þá reyna útgerðarmenn að verða sér úti um allar þær upplýsingar um veiði, sem fáanlegar eru. Það er oft, að send eru 5–6 skeyti til sama skips á einum eftirmiðdegi. Skeytastöðinni hér er lokað kl. 9 á kvöldi, og þá er það venjan að hringja aðeins loftskeytastöðina upp og biðja fyrir skeytið. En með því að heimta skriflegt drengskaparheit í hvert skipti er fyrir það girt, að sú aðferð verði viðhöfð. Hinsvegar er það svo, að flestir togararnir hafa með sér félagsskap eða samband, sem í eru 3 –5 og allra mest 7–8 togarar. Þessir togarar gefa svo hver öðrum bendingar um aflabrögð og dreifa sér oft í því skyni og láta svo hver annan vita, þegar fiskur hittist. Stærsti ókosturinn við þetta frv. er, að það hlýtur að draga úr aflafeng togaranna. Nú má vera, að þeir menn eða sá maður finnist, sem ekkert kærir sig um það, að togararnir afli sem mest. En ég hygg þó, að allir hv.þm. þessarar d. muni vera sammála um það, að ekki beri að spilla afla togaranna að ástæðulausu. En það er alveg fyrirsjáanlegt, að svo verður í mörgum tilfellum, ef frv. þetta verður samþ. Ég vil því vona, að hv. dm., sem fengið hafa umsögn félags loftskeytamanna um, að frv. þetta muni ekki koma að neinum notum til verndar landhelginni, fari ekki að samþ. þetta frv. Það er að vísu vitanlegt, að hæstv.dómsmrh. leggur á það ofurkapp að fá þetta frv. samþ. Ég veit ekki, hvers vegna hann gerir það, en ég býst þó við, að það sé í þeirri von, að hann nái betur til andstæðinga sinna og geti gert þeim óleik. - Ég hefi áður bent á það, að alltaf getur komið fyrir, að skeyti misritist. Þá er fengin ástæða til þess að gruna það skip um ólöglegar veiðar, og er þá samkv. frv. gefinn réttur til þess að svipta það notkun loftskeytatækja um óákveðinn tíma. -Nú hefir það verið svo og er enn, að langsamlegur meiri hl. þeirra brota, sem framin eru í landhelginni, eru framin af útlendingum. Er það líka eðlilegt, að svo sé, þegar á það er litið, að við höfum ekki nema 30–40 togara, en útlendu togararnir hér við land eru oft 10–15 sinnum fleiri. Auk þess fiska okkar togarar mest í salt, og er þá engin eða a. m. k. lítil ástæða til þess að fiska í landhelgi. En útlendu skipin fiska í ís allan ársins hring, og þá er ástæðan fyrir þá að fara í landhelgi alltaf jöfn, því að sá fiskur, sem er verðmestur sem ísfiskur, heldur sig einatt innan landhelginnar. Jafnvel þótt íslenzku togararnir sýndu eins mikla viðleitni til að fiska í landhelgi eins og þeir útlendu, þá yrðu þó brot þeirra sjálfsagt 10 sinnum minni en þeirra útlendu, af þeim ástæðum, sem ég nú hefi lýst. En eftirlit með loftskeytanotkun hinna útlendu togara er ekki hægt að framkvæma, eins og hér er farið fram á, að gert verði við íslenzku togarana. Eins og á hefir verið minnzt hér áður, þá er óhjákvæmilegt að fjölga loftskeytamönnum að miklum mun, til þess að framkvæma þetta eftirlit. Eru ríkissjóði því bókuð stór útgjöld alveg að ástæðulausu og án allrar nauðsynjar eins og sýnt hefir verið. En með þessu fást nýjar stöður, og fer frv. að því leyti í sömu átt og annað það, sem kemur frá hæstv.dómsmrh., sem miðar allar sínar till. og frv. við það að skapa sér möguleika til að skipa menn í nýjar stöður og ný embætti og auka með því málalið sitt og koma skoðanabræðrum að ríkissjóðsjötunni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mér finnst rétt að segja fáein orð um þetta mál innan um hinn langa vaðal íhaldsmanna, þótt engin þörf sé á því málefnisins vegna, því að það er öllum ljóst. - Íhaldsmenn vilja nú fyrir hvern mun koma þessu frv. fyrir kattarnef, og aðferðin, sem þeir ætla sér að beita, eru ekki rök á móti málinu, því að þau hafa þeir ekki til, varla heldur atkvæðamagn, því að það brestur þá líka, heldur málþóf. Mér finnst því rétt, að það sjáist í Alþt., að meðhaldsmenn malsins nota svo sem 5–10 mínútur til andsvara gegn hverjum 3–4 klst., sem þeir taka fyrir sínar ræður. Meira held ég að við þurfum ekki, enda viljum við ekki hjálpa íhaldsmönnum með því að ýta undir málþófið og gera það réttlætanlegra fyrir þá. Í þessu máli liggur það nú orðið ljóst fyrir, að það eru eingöngu eigendur togara og viljalaus eða keypt verkfæri þeirra, sem mæla gegn þessu frv. Það eru þeir hv.þm.N.-Ísf., hv.þm. G.-K., hv. 1. þm. Rang. og hv.þm. Vestm., sem líka er á nokkurn hátt riðinn við togaraútgerð. En aðrir láta sig þetta litlu skipta, og t. d. hv.þm. Borgf., sem þó er harðvítugur flokksmaður, hefir aldrei tekið til máls í þessu máli til andmæla því, svo að ég muni. Og þó að hann mæli ekki heldur þeim í gegn, þá getur það verið af eðlilegri kurteisi við flokksbræður sína. Það má því slá því föstu, að það eru eingöngu þeir íhaldsmenn, sem sérstaklega eru við togaraútgerð riðnir, sem berjast móti þessu frv. Því hefir nú fyrr og síðar verið lýst af íhaldsmönnum sjálfum, hvernig íslenzku togararnir hegðuðu sér. Hv. þm. Borgf. hefir sagt hér í þessari deild, að það væru þeir, sem færu á undan í landhelgina, og að svo eltu útlendu togararnir þá Ágúst Flygenring sagði, að íslenzku skipin leiðbeindu útlendu skipunum inn í landhelgina, og hv.þm. Snæf. og fleiri hafa lýst þessu á sama hátt. Þetta sýnir, að íslenzku skipin hafa forgönguna um landhelgiveiðar. Það má að vísu segja, að það sé þekkt mannlegt eðli, sem kemur fram í því, að togaraeigendur vilja halda í þetta ástand. En umsögn þeirra manna, er ég nefndi, er góð sönnun til viðbótar við hinar löngu ræður, að þeir vita sig seka. Eftir að varðskipum var fjölgað og landhelgigæzla batnaði, sem hvorttveggja hefir orðið í tíð núv. stj., má segja, að ekki sé nema einu þráður eftir, sem tengi hin brotlegu skip við landhelgina. Sá þráður er loftskeytanotkunin. Sú skipun, sem hér er lagt til, að verði gerð í loftskeytanotkuninni, er hið einasta, sem nú er hægt að gera til viðbótar því, sem áður hefir verið gert til verndar fiskimiðum hinna dreifðu sjávarþorpa. Mér finnst hv.þm.N.-Ísf. í þessu máli gleyma sínum kæru fiskistöðvum þar vestra, Hnífsdal, Bolungavík og Jökulfjörðunum. Hann man aðeins eftir togurum sínum. Ég hefi tekið með mildi á þessari baráttu hér. Það má segja, að baráttan um landhelgiveiðarnar sé flutt úr landhelginni og inn í þingið. Nú er orðið erfitt um landhelgiveiðar togaranna, nema þá í náttmyrkri, og þegar þeir vita, hvar varðskipin eru, fara þeir inn með breitt yfir nafn og númer. Og einnig hér í þinginu er hv.þm.N.-Ísf. á flótta, ásamt öðrum togaraeigendum, með breitt yfir nafn og númer, þar sem þeir telja sig vilja vernda landhelgina, enda þótt ræður þeirra beri vott um annað. Ég skal nú ekki um það segja, hvort. heim tekst með málþófi sínu að hindra framgang þessa máls á þessu þingi. En það mega þeir vera vissir um, að eftirlit með loftskeytanotkun togara, til þess að fyrirbyggja, að þau séu notuð til að beina togurunum inn í landhelgi, mun verða lögtekið fyrr eða síðar. Eftir því, sem hert verður á landhelgivörnum, minnka og landhelgiveiðar erlendra togara. Áður fyrr, þegar útlendu togararnir sáu, að íslenzku togararnir fiskuðu mikið í landhelgi án þess að vera teknir, þá var það almenn skoðun útlendinga, að íslenzku stj. leyfði heim að veiða í landhelgi. Stj. var kennt um það, sem loftskeytin voru völd að. Þetta var vitanlega hin mesta hneisa fyrir Iandið og felldi skugga á hið íslenzka ríki, skugga, sem útgerðarmennirnir íslenzku voru valdir að með loftskeytanotkun sinni. Allt, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, var á engum rökum byggt. Og í rakaleysi sínu komst hann jafnvel svo langt að segja það um hina íslenzku útgerðarmannastétt, sem hann sjálfur telst til, að ekkert væri að marka drengskaparvottorð hennar. Vann hann það til, til þess að geta fært þau rök gegn þessu frv. Hitt held ég, að sé sönnu nær, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að þeir mundu almennt ekki vilja brjóta gefið drengskaparvottorð, og að einmitt á því byggðist mótstaða þeirra gegn frv. Hv. þm.N.-Ísf. sagði reyndar, að erfitt væri að komast hjá því að brjóta þetta drengskaparvottorð. En sá erfiðleiki er ekki til, ef engin löngun er til þess að syndga gegn landhelgilögunum. Og sé sá vilji ekki til, þá er vitanlegt, að það er engum erfiðleikum bundið að gefa drengskaparvottorð. Ég hefi áður sýnt fram á það, að drengskaparvottorðið getur aldrei hindrað það, að heiðarlegur útgerðarmaður geti notað loftskeytin til gagns fyrir atvinnu sína. Hv. þm.N.-Ísf. reyndi að sýna fram á, að framkvæmd þessa frv., ef að l. verður, fylgdi mikill kostnaður. Nú veit hv.þm. það, enda stendur það í frv., að loftskeytamenn á varðskipunum geta fylgzt með þeim skeytum, sem send eru, og borið þau saman við bókfærð skeyti togaranna. Kemur þá í ljós, hvort eitthvert skip er að reyna að senda skeyti utan við, án þess að bókfæra þau. Það hafði geysileg áhrif á landhelgiferðir togaranna, þegar sú ráðstöfun var gerð, að send voru skeyti á dulmáli úr ýmsum verstöðvum hingað til Rvíkur um landhelgiveiðar togaranna. Það brá svo við, að togararnir fóru minna í landhelgi eftir það. Það þarf vitanlega ekki að kryfja öll skeyti til mergjar, og loftskeytamennirnir á varðskipunum geta gert talsvert af því, sem gera þarf fyrir landsstj. í þessu efni, án aukins kostnaðar. Og það þarf áreiðanlega ekki aukna vinnukrafta til þessa eftirlits. Fólkið, sem vinnur á ritsímanum, og loftskeytamennirnir á varðskipunum geta gert þetta. Ég veit að vísu ekki, hvað íhaldsstj. myndi gera. Það er að heyra á heim íhaldsmönnum, sem talað hafa, að þeir telji þetta mikið verk. En fyrir mér hefir það aldrei vakað, að miklu þurfi til þessa að kosta. Þar sem mér, eins og hv.þm. hélt, gengur engin glettni eða ertni til að flytja frv. þetta, þá hefi ég, til þess að sýna, að mér er full alvara, hugsað mér að tala við n. fyrir 3. umr. um að breyta einu atriði, sem sé því, hvenær beri að taka hinn frjálsa rétt af skipum til skeytasendingar. Hv. þm. var að vísu að tala um, að það ætti eftir frv. að taka allan rétt af grunuðum skipum til skeytasendinga. Slíkt þykir hv.þm. hentugt að segja, þegar hann er að halda uppi málþófi. En samkv. frv. mega skipin vitanlega halda áfram að senda skeyti, en þau skeyti verða undir sérstöku eftirliti. En hv.þm. gerði ráð fyrir því, að ég mundi nota þetta of mikið, ég væri svo duglegur að framkvæma hlutina. Nú er ráð mikið hrós, sem í því felst hjá hv. andstæðingum þessa frv., að ég muni hafa framkvæmd laganna til lengdar og að ég sé duglegur. En ég get sagt þeim það, að ég miða frv. þetta alls ekki við það, hvort ég sit lengur eða skemur í stj., né heldur hitt, hvort ég er duglegur eða ekki. Ég miða einungis við það, að frv. þetta verði að gagni hjá hvaða stj. sem er, þótt ég hinsvegar viðurkenni, að gagnið að þeim myndi verða minna hjá stj., sem skipuð væri íhaldsmönnum og því væri það togaraeigendum. Ég hefi hugsað mér að leggja til við nefndina, að réttur stj. til að setja sérstakt eftirlit með skeytum hinna grunuðu skipa gilti aðeins til bráðabirgða í hvert sinn, þannig að úrskurður stj. félli úr gildi, ef hann væri ekki staðfestur af meiri hl. sjútvn. á næsta þingi, eftir að þær hefðu átt kost á að kynna sér malavöxtu. Það er engin ástæða til þess fyrir stj. að halda í leyfið til að taka þennan rétt af skipum, ef þingið vill ekki fallast á það í hverju tilfelli. Enda þótt stjórnin hafi rétt fyrir sér, en þingið ekki, þá er ekki ástæða fyrir stj. til þess að halda uppi betri vörnum fyrir landhelgina en þingið vill vera láta, og því er rétt að skjóta því undir úrskurð Alþingis. En það veit hv.þm.N.-Ísf. eins vel og ég, að til eru brotlegir togarar í þessu efni. Og þá ætti hann líka að fallast á það, að rétt sé að takmarka rétt þeirra til loftskeytanotkunar. Mitt eina sjónarmið með því að fá lög um þetta efni samþ. er trú mín á því, að þau geri gagn. Og ég vil ganga sem bezt frá þeim, til að þau komi að sem mestum notum við að verja landhelgina ágengni togaranna. Ég vil að lokum benda hv.þm.N.-Ísf. og öðrum andmælendum frv. á, að þeir styðja þetta mál með engu meiru en því að halda hér uppi málþófi með löngum ræðum og ofbeldisfullum athöfnum, sem bólað hefir á, en ég hefi vitanlega ekkert á móti því, að þeir færi þannig fram vörn hins seka, úr því að þeir finna svo mikið til öryggisráðstöfunar eins og þessarar.

Ólafur Thors Það er búið að ræða þetta mál allmikið. Hv. þm.N.-Ísf. og hv.þm. Vestm. hafa nú tekið fram flest af því, sem ég álít nauðsynlegt, að fram komi í þessu máli. Ég minntist sjálfur nokkuð á málið við 1. umr., og hefi einnig flutt eina ræðu við þessa umr. frv., og þarf ég litlu við það að bæta. Ég vil þó ekki láta hjá líða að minnast nokkuð á tvær gr. frv., sem hæstv.dómsmrh. gerði sjálfur að umtalsefni. Önnur gr. er 4. gr., þar sem svo er fyrir mælt, að eftirlit skuli hafa með skeytaviðskiptun milli lands og veiðiskipa annarsvegar og milli veiðiskipanna hinsvegar. Hv. þm. Ak. hefir sýnt fram á, að ef þetta á að vera meira en rétt á pappírnum, þá verða 12–16 menn að vinna 8 st. á dag allan ársins hring, ef á að hafa eftirlit með öllum þessum skeytum. Nú þegar hæstv. ráðh. kemur og segir, að ekki þurfi að óttast stofnun embætta í þessu skyni, þá vil ég bara benda á fortíð þessa hæstv. ráðh., sem í heimildarleysi hefir stofnað hvern bitlinginn á fætur öðrum til þess að kaupa sér fylgi. Hverjum dettur í hug, að hann lati undir höfuð leggjast að hagnýta sér það, sem má kalla lögheimild til þess að koma þessum skoðanabræðrum sínum að jötunni? Það vita allir, að ef þetta verður lögfest, þá verður það notað og - misnotað. Það vita allir, sem þekkja embættisferil hæstv ráðh. Þá vil ég fara nokkrum orðum um 6. gr. frv. Þar er svo fyrir mælt, að ráðh. geti tekið afnotarétt loftskeyta af veiðiskipum, ef honum þykir grunur liggja á, að skipin hafi misnotað þau. Þó að ég treysti því, að tími hæstv.dómsmrh. í valdasessinum fari nú að styttast, þá skal ég því ekkert segja um slíkt fyrr en orðið er. Og ég veit, að allir, sem þekkja hugarfar hans til andstæðinga sinna og hans mikla virðingarleysi fyrir lögum og rétti, eru þess fullvissir, að þessi heimild verður misnotuð af honum, ef hún verður lögfest. Í þessu sambandi vil ég skýra frá smáatriði, sem kom fram gagnvart mér frá hendi þessa hæstv. ráðh., sem bendir til, hvernig hann mundi nota þessa heimild. Fyrir nokkru stefndi ég ritstjóra Tímans út af illmælum um mig. Fyrsta málið, sem ég höfðaði, var út af því, að ritstjórinn sagði, að ég í pólitískum tilgangi hefði gerzt valdur að því, að sérfræðingur í geðsjúkdómum hefði talið ráðh. ósjálfráðu gerða sinna. Þetta mál fór svo, að undirrétturinn, þ. e. a. s. Björn Þórðarson lögmaður, dæmdi ritstjórann til að greiða háa sekt og málskostnað og ummælin dauð og ómerk. Samtímis höfðaði ég annað mál gegn þessum ritstjóra fyrir önnur illmæli, sem ég hygg, að hann hafi reyndar minnst skrifað af sjálfur, heldur hafi hann látið nafn sitt undir þessi skrif, en hæstv.dómsmrh. hafi skrifað það sjálfur. Nú vildi ég sjá, hverjar undirtektir dómurinn í fyrra meiðyrðamalinu fengi í hæstarétti, og eftir því ætlaði ég að taka ákvörðun um áfrýjun síðara meiðyrðamálsins á hendur ritstjóranum. Nú eru það lög, að ef dómi undirréttar er ekki áfrýjað innan viss tíma, þá verður að sækja um leyfi til þess til dómsmrh., og það hefir verið algerlega óbrotin venja allt frá öndverðu að veita þetta áfrýjunarleyfi. Umsóknin hefir eingöngu verið skoðuð sem formsatriði og aldrei komið fyrir, að dómsmrh. hafi neitað nokkrum manni um þennan rétt. Þegar nú dómur hæstaréttar féll í fyrra malinu, var svo langt liðið frá uppkvaðningu undirréttarins í síðara málinu, að ég þurfti að sækja um slíkt leyfi, og með því að hæstiréttur herti á dómi undirréttarins meiðyrðin, gerði ég það. En þegar málflutningsmaður minn fer fram á, að þessi heimild verði veitt, sem hefir einungis verið formsatriði, að leita megi álits hæstaréttar um illmæli, sem dómsmrh. hafði sjálfur haft um einn alm. landsins, þá er þessi regla brotin í fyrsta skipti. Hvað segja nú menn um slíka notkun ráðherravaldsins? Hvert traust geta menn borið til þess ráðh., sem brýtur þannig íslenzkar réttarvenjur og neitar alþm. um, að hann fái að leita til hæstaréttar vegna illmælis, sem hæstv. ráðh. sjálfur hefir látið frá sér fara? Ég segi því: Fortíð þessa manns spáir illu um framtíðina. Það er ekki óhætt að fela honum það vald, sem á að gefa honum samkv. 6. gr. Ef það verður gert, þá megum við, sem erum í andstöðu við þennan hæstv. ráðh., vænta þess, að afnotaréttur loftskeyta verði tekinn af skipum okkar, ekki til að gera okkur atvinnutjón, heldur til að reyna að gera okkur vansæmd. Hæstv. ráðh. segir, að við útgerðarmenn sönnum sekt okkar með því að andmæla þessu frv. En er það ekki von, að við andmælum slíku frv. sem þessu? Hver ætti að vera réttkjörnari til þess en við? Ég veit ekki betur en að það sé föst venja, þegar áhugamál bænda eru til umr., að þá rísi bændur upp og segi álit sitt. Og það er alveg hliðstætt með mál sjávarútvegsins. Það er eðlilegast af öllu eðlilegu, að sjávarútvegsmenn flytji ræður um þau mál, þegar þau eru til umr. Það er ekki nema eðlilegt, þegar mál eins og þetta er hér á ferðinni, að við rísum upp og köllum á hjálp löggjafanna til að afstýra því, að leidd verði í lög þau ákvæði, sem má misbeita. Ég vil því segja það, að hvað sem verður um þetta frv., þá er það skylda allra þm. að nema burt þessa heimild 6. gr. úr frv. Það er ekki heldur laust við, að hæstv. ráðh. finni, að það er hæpið að fela honum slíkt vald. Ofurlítill iðrunarvottur sást hjá honum þegar hann stakk upp á, að sjútvn. beggja d. skyldu vera látnar dæma um, hvort þessu væri ekki misbeitt. Hann fann, að það þurfti að hafa einhvern hemil gegn misbeitingu þessa valds, viss hæstiréttur til að nema úr gildi þá dóma, sem hann felldi í þessum efnum. En ráðh. ætlast til, að þingið dæmi eftir á, og það er mikilvægur galli. Þess eru mörg dæmi, að flokksmenn þessa hæstv. ráðh. kveinka sér við eftir á að rísa gegn afbrotum hans, þó að þeir séu fyrirfram reiðubúnir til að hindra, að þau verði framin. Ef setja á önnur fyrirmæli um þetta en þau, sem nú gilda í íslenzkum lögum, þá væri skynsamlegra að hafa þau þannig, að ekki mætti svipta skipin rétti til skeytanotkunar nema fyrirfram væri fengið til þess samþykki sjútvn., og er það þó, að ég hygg, ekki næg trygging þess, að rétt sé ráðið, m. a. af því, að hér á þingi kemur það oft fyrir, að flokkapólitík ræður eins miklu a. m. k. eins og réttlætistilfinningin. Ég hefi alltaf haldið því fram, og ég er enn sannfærður um, að það er rétt, að þetta frv. nær ekki þeim tilgangi að koma í veg fyrir landhelgiveiðar, ef það hefir þá verið tilgangurinn. Það byggi ég m. a. á því, að erlendir togarar geta haft hér öll þau skeytaviðskipti, sem þeir óska eftir. Ef það hefir við rök að styðjast, sem hæstv. ráðh. segir, að einn togarinn leiði annan í landhelgina, þá er augljóst, að ekkert er því til fyrirstöðu, að forustusauðurinn sé erlendur. Ef íslenzkir togarar vilja. brjóta löggjöfina, þá geta þeir gert það eftir leiðbeiningum frá erlendum skipum, óhindrað af ákvæðum þessa frv., því að erlendu skipin mega fá hvaða skeyti sem er frá mönnum hér á landi. Án þess að vilja endurtaka þau rök, sem ég bar fram í fyrri ræðu minni, vil ég minna á, að enginn hefir fært ein, ótvíræðar sönnur á sakleysi útgerðarmanna í þessu efni eins og hæstv.dómsmrh. hefir gert í grg. þessa frv. árið 1931, Þar sem hann segir frá, að kvartanir hafi komið frá Ólafsvík, Sandi og úr Gullbringu- og Kjósarsýslu um veiði í landhelgi þar framundan, á öðrum staðnum tvisvar, en á öðrum þrisvar sinnum. Þar tekur hann fram, að skipin hafi getað fengið upplýsingar annarsstaðar frá en frá útgerðarmönnum, þegar svo hagar til, að útgerðarmenn geta mjög oft vitað, hvar varðskipin eru, en samt fá togararnir upplýsingar eingöngu í þau skipti, sem ráðh. sannar, að þær séu frá öðrum komnar, þá liggur það í augum uppi, að engar líkur eru fyrir rógburði ráðh. um, að útgerðarmenn beini skipunum í landhelgi. Þessi frásögn hæstv. ráðh. eru þær sterkustu líkur, sem hægt er að koma með fyrir sakleysi útgerðarmanna í þessu efni. Tilgangur hæstv. ráðh. með þessu frv. er enginn annar en sá, að svívirða pólitíska andstæðinga. Hann hefir aldrei borið landhelgina fyrir brjósti. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að þegar hann er að gorta af því hér í d. að hann og hans flokkur hafi átt frumkvæðið að því, að landhelgigæzlan hafi verið aukin, þá er hæstv.forsrh. að skýra frá því, að við sjávarútvegsmenn, andmælendur þessa frv., hefðum á undanförnum árum kúgað framsóknarmenn - eins og hann orðaði það - til að auka á eyðslu og útgjöld. Og sem dæmi um það nefndi hann fjölgun strandvarnarskipanna. Þessa yfirlýsingu gefur hæstv.forsrh. í sömu andránni og hæstv.dómsmrh. er að hæla sér af því, að hann hafi tekið þessi mál sérstaklega upp á sína arma. Eins og allir vita, þá er það alveg rétt hjá forsrh., að sjálfstæðismenn hafa verið aðalhvatamenn um byggingu varðskipanna, því að þeir vita, að það er það eina, sem dugir gegn landhelgiveiðum. En svo þegar búið er að leggja í þann mikla kostnað að byggja eða kaupa þessi dýru varðskip, þá tekur hæstv. ráðh. þau frá landhelgigæzlunni til ýmissa alóþarfra snattferða í þágu sína og sinna vildarmanna. Síðan kemur hann og lætur í ljós þá miklu þörf til að vernda landhelgina og ber fram frv., sem hann reynir að telja mönnum trú um, að reynist óbrigðult til þess, en er ekkert nema tilraun hræsnarans til að hylma yfir sitt hugarfar, og vottur um iðrun syndarans til að gera þá allra lítilfjörlegustu bót fyrir hina miklu misnotkun varðskipanna, sem kosta ríkissjóð 800 þús. kr. á ári. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en vænti aðeins þess, hver sem endanleg afgreiðsla þessa frv. verður, að hv.þdm. telji sér skylt að gera breyt á 4. gr. og þó einkum á 6. gr. Að endingu vil ég svo bæta því við, að þótt frv., grg. þess og málflutningur hæstv. ráðh. sé til mikillar minnkunar, þá er það þó ekki meiri hneisa en að verða að hafa hann fyrir ráðh.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það hafa orðið svo miklar umr. um þetta mál, að ætla mætti, að þeim færi nú að verða lokið. Ég mun því takmarka ræðutíma minn sem mest. Mér er að vísu margt það gleymt, sem mælt var við fyrri hluta umr., enda verð ég að segja, að það væri helzt of mikil viðhöfn við margt af því, sem hv.frsm. minni hl. bar hér á borð, að svara því orði til orðs. Nú hefir að vísu hv.þm.N.-Ísf. tekið upp margt af þessu, en hann hefir talað um það nokkuð á annan veg, dregið saman og vinzað úr það, sem honum þótti þurfa að leggja mesta áherzlu á. Í öllum þessum orðaflaumi eru það í raun og veru fjórar aðalástæður, sem fluttar eru gegn frv. af mótstöðumönnum þess. Í fyrsta lagi það, að lögin frá 1917 um rekstur og notkun loftskeytastöðva sú einhlít til að girða fyrir misnotkun loftskeyta. Þessu hefir verið svarað hvað eftir annað og sýnt fram á, að svo er alls ekki. Í öðru lagi er því haldið fram, að afhending dulmálslykla þeirra, sem notaðir eru milli skipa og milli skipa og lands, sé þýðingarlaus, vegna þess, að búa megi til dulmál á hverjum tíma og fara þannig utan um það dulmál, sem tilkynnt verður. Þessu hefir einnig verið svarað og sýnt fram á, að slíkt er í raun og veru ekkert nema almenn yfirlýsing þess, að ekki megi treysta drengskap og ráðvendni þeirra, sem að þessum skeytum standa. Í þriðja lagi er því haldið fram, að það drengskaparheit, sem gefa verður eftir 4. gr. frv. um hvert skeyti, sem sent er, muni ekki heldur geta að liði orðið, því að sendendur muni jafnvel ekki horfa í að gerast eiðrofar í þessum efnum, ef því væri að skipta og þeir sæju sér hag í að falsa drengskaparheitin. Þetta virðist mér svo óheyrileg getsök, að undrum sætir að heyra það margendurtekið í þessum sal. Ég fór nokkrum orðum um þetta síðast þegar ég reifaði þetta mál, og þarf því ekki að vera margorður um það nú. Ég treysti því fyllilega, að þetta hvorttveggja, afhending dulmálslyklanna og drengskaparheitið hafi hin mestu áhrif til bóta. Ég treysti því, að allur þorri manna ræki loforð sín vel og drengilega. Það eru að sjálfsögðu undantekningar til með einstök varmenni, sem hvorki virða orð né eiða. Þær hafa til verið á öllum öldum, og hæfir ekki að leggja mælikvarða eiðrofanna á almenning allan í þessum efnum. Ég vil ekki hugsa mér allan fjölda þeirra manna, sem þessi skeyti hafa með höndum, eins og siðspjallaðan þorparalýð. Auk þessara þriggja aðalatriða er því einnig haldið fram, að af framkvæmd þessara laga muni leiða svo mikinn kostnað, að varla megi rönd við reisa; það þurfi heilan hér eftirlitsmanna til að rannsaka skeytin, tína saman og bóka allt, sem þarna fer á milli o. s. frv. Einnig hefir það verið tekið fram í þessu sambandi, að þetta muni hafa hinn mesta kostnað og álögur í för með sér fyrir útgerðina. Það má auðvitað margt um þetta segja, en engin ástæða er til að taka þessar viðbárur alvarlega. Eftir frv. er gert ráð fyrir, að loftskeytastöðvarnar í landi og á varðskipunum bóki, eftir því sem atvik leyfa, skeyti, sem send verða milli skipa og milli skipa og lands. Það er því engin ástæða til að gera ráð fyrir fjölgun eftirlitsmanna í sambandi við þetta starf. Eftirlitið verður falið þessum stöðvum svo sem þeirra starfstími og kringumstæður leyfa. Það er að vísu ekki útilokað, að heimtað yrði meira eftirlit en haft hefir verið að undanförnu um skeytasendingarnar, en öfgar tómar eru það, að hér manna þurfi til þessa eftirlits. Yfir höfuð að tala eru allar þessar viðbárur þess eðlis, að auðfundið er, að annað veldur mótspyrnunni en það, setu látið er í veðri vaka af mótstöðumönnum. Þetta hefir ljóslegast verið tekið fram nú nýlega í ræðu hæstv.dómsmrh., og finn ég enga ástæðu til að endurtaka orð hans. Hnútukast það, sem orðið hefir í sambandi við þetta mál, mun ég ekki taka til meðferðar. Ég kippi mér ekki upp við þau smávægilegu olnbogaskot, sem hv.frsm. minni hl. og hv.þm.N.-Ísf. sendu mér. Ég þykist standa jafnréttur fyrir því, þótt þeir kalli mig auðsveipan skósvein dómsmrh. eða beini til mín öðrum slíkum köpuryrðum. Ég firtist ekki við svo innantóm orð. Það er og harla fátækleg vön í þeirra máli að dylgja um það, að ég fyrir elli sakir og afturfarar muni ekki bera skyn á þessi mál eða geta með þau farið. Ég ann þeim vel ánægjunnar af því að trúa þessu og byggja á því. Hinsvegar vil ég minna hv.frsm. minni hl. á það, að ef hann skyldi ná þeim aldri, sem ég hefi náð - og allar líkur benda til þess, að svo verði -. þá muni hann finna, að þótt ellin smám saman lami líkamsþróttinn, þá auðgar hún menn oft að reynslu og skilningi, jafnframt því að glæða hæfileikann til þess að draga réttar ályktanir af reynslunni. Ég vil út af því, sem fram kom hjá hæstv.dómsmrh. um fyrirhugaða breyt. á 6. gr. frv. taka það fram, að með þeim hætti teldi ég, að frv. yrði í framkvæmd betra og líklegra til að ná settu marki og verða að gagni. Af því að ég vil styðja að því eftir getu, að þetta mál verði sem fyrst leitt til heillavænlegra lykta, þá mun ég fella niður svör að sinni, þótt ég hafi skrifað ýmislegt fleira hjá mér, en ef einhverjar nýjar væringar koma fram í máli þessu síðar, mun ég ekki ganga í bindindi um svör.

Jón Auðunn Jónsson Hæstv. dómsmrh. sagði út af skeytaskoðuninni, að nægilegt væri að gera nokkrar „stikkprufur“. En ef framkvæmd laganna á að vera þannig, eru öll ákvæði frv. að engu gerð. Án strangra framkvæmda er frv. til einskis. Til að gera „stikkprufur“ þarf engan sérstakan lagabálk. Lögin frá 1917 heimila slíkt fullkomlega, og þar með er þá grundvöllurinn undir frv. alls enginn, ef framkvæmd þess á að vera með þeim hætti. Hæstv. dómsmrh. hefir séð, hve ófært var að ætla sér að framkvæma eftirlitið eftir fyrirmælum frv. og fer því nú að slá af. Hv. 1. þm. S.-M vil ég svara því, að sé svo, að hann treysti svo mjög á drengskaparvottorð sem hann lætur, þá ætti slíkt vottorð í eitt skipti fyrir öll að vera jafngott. Gagnið af drengskaparvottorðinu ætti að vera hið sama og áður, en hinsvegar ekkert að missast af hinu mikla gagni, sem af loftskeytunum leiðir, eins og óhjákvæmilega hlyti að verða, ef menn þyrftu að gefa skrifleg eiginhandarvottorði hvert skipti. Vænti ég, að hv.þm. athugi þetta til 3. umr. og komi þá með breytingu í þessa átt. Mér fannst kynlega við bregða, þegar hæstv.dómsmrh. ætlaði að fara að láta menn trúa, að hann bæri landhelgigæzluna fyrir brjósti, maður, sem jafnmikið hefir misnotað varðskipin og hann. Munurinn á honum og Jóni heit. Magnússyni er í þessu sem flestu öðru eins og svart og hvítt. Ég get nefnt það sem dæmi, að einu sinni í stjórnartíð Jóns Magnússonar kom varðskipið inn á Ísafjörð til fá sér vatn. Ég þurfti þá sem útibússtjóri að komast til Dýrafjarðar, en tími var naumur og ill færð á landi. Ég hringdi til Jóns Magnússonar og spurði, hvort skipið mætti setja mig á land á Dýrafirði, t. d. í Haukadal. J. M. lagði bann við því og sagði, að er skipin færu úr höfn, mættu þau ekki láta vita, hvert ferðinni væri heitið, nema líf manns eða heilsa lægi við. Mér er kunnugt um, að hann neitaði um hið sama í brýnum tilfellum. Hæstv. dómsmrh. var að tala um brotahneigð manna, þ. e. tilhneiging manna til að brjóta landhelgilögin. Ég hefi nú bent á það, að skip það, sem ég hefi veitt forstöðu, hefir ekki verið grunað um að brjóta landhelgilögin, svo að ég hefi ekki ástæðu til að torvelda, að aðrir, sem veiða í landhelgi, verði sektaðir. Ráðh. má trúa hverju, sem hann vill um það, að Bolvíkingar, Hnífsdælingar eða aðrir álíti, að þetta frv. verði til að bæta landhelgigæzluna. Þeir eru áreiðanlega of skynsamir til að hafa trú á slíku. Ég get staðið upp kinnroðalaust og sagt mínar skoðanir á þessu máli sem öðrum.

Ber hv.þm. ekki kinnroða fyrir hæstv. dómsmrh?

. Ég vil ekki taka það að mér. Ég yrði þá víst nokkuð rauður í framan. Hið eina, sem hjálpað getur til þess að halda veiðiskipunum utan landhelginnar, er að nota þau varðskip, sem til eru, til landhelgigæzlu og ekki annars, og bæta við þau, þegar fjárhagurinn leyfir. Það hefir heyrzt úr herbúðum stj., að henni þætti kostnaðurinn við varðskipin vera orðinn of mikill. En nauðsynin á ströngu eftirliti er svo mikil, að við megum ekki láta blekkjast af slíku, heldur halda fast á malinu og slaka hvergi til. Það margborgar sig, a. m. k. í framtíðinni. Hæstv. dómsmrh. virtist vera fús til breytinga á frv. Ég vildi því vænta, að hann vildi gera þá breyt. á 6. gr., að eftirlitið með loftskeytasendingum yrði falið landssímastjóra, því að með heim hætti væri það í höndum þeirra manna, sem ekki myndu misbeita valdi sínu til hefnda á stjórnarandstæðingum. Eftirlitið yrði betur rækt, ef það væri falið ópólitískri skrifstofu, en að henda því í dómsmrn., þ. e. dómsmrh., til þess að gefa honum ástæðu til að beita ákvæðum 6. gr. frv. gegn einstökum skipstjórum og útgerðarmönnum. Ég skildi ekki, hvað hæstv.dómsmrh. átti við, þegar hann var að tala um ofbeldisaðgerðir til að hindra framgang þessa máls hér á þingi. Mér þykir líklegast, að þetta sem fleira sé sprottið af þeirri sjúklegu tortryggni, sem hann jafnan ber í brjósti. Hinsvegar má búast við, að hann haldi, að hann og stj. geti hrundið mönnum til ofbeldis með því að halda fyrir heim rétti þjóðarinnar í stærsta mali, sem fyrir þinginu liggur. En hann og stj. mega sjálfum sér um kenna, ef svo ógæfusamlega skyldi til takast. Ef framkvæmd laganna á að verða sú, sem hæstv.dómsmrh. benti til og gerði ráð fyrir, sem sé „stikkprufu“-aðferðin, þá er vist, að það má framkvæma með reglugerðinni frá 1917. Hið eina, sem ekki væri hægt að ná með henni, væru þau ákvæði 1. gr., að öll botnvörpuskip hefðu loftskeytatæki. En ég er sannfærður um, að réttara væri að breyta því ákvæði og fyrirskipa, að botnvörpuskip skuli hafa loftskeytataki eða firðtalstæki. Ég er sannfæður um, að eftir nokkur ár, eða jafnskjótt og útgerðin hefði ráð á því, verða firðtalstæki tekin upp. Rekstur þeirra er miklu auðveldari og við þau þarf ekki lærða menn. Ég ætla, að hver maður, sem hefir einu sinni eða tvisvar notað þau tæki, kunni með þau að fara eins og talsímatæki á landi. Í 4. gr. er gert ráð fyrir, að loftskeytastöðin í Rvík og aðrar strandstöðvar og loftskeytamenn á landhelgigæzluskipum hlusti á skeytasendingar milli veiðiskipa. þetta verður ekki hægt nema með stórauknu mannahaldi. Nú senda veiðiskipin skeyti sin á annari bylgjulengd en landstöðvarnar, og þarf því sérstakan mann á loftskeytastöðina og landstöðvarnar, ef hægt á að vera að hlusta á báðum bylgjulengdum. Ef ráðherra aftur, að þetta frv. sé vorn í landhelgigæzlumálinu, vill hann auðvitað hafa eftirlitið sem strangast. En eigi framkvæmdin að vera eins og hann drap á aðan, er frv. alveg gagnslaust. Og a. m. k. er drengskaparvottorð við sendingu hvers skeytis óþarft. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að menn yrðu því dómbærari, sem þeir yrðu eldri. Þetta getur verið í mörgum tilfellum. Ég býst við, að dómgreind hans í þessu máli aukizt við það, að það verði ekki afgr. nú, heldur frestað, og ef dæma má eftir hans eigin rökfærslu um vaxandi dómgreind með hverju ári, ætti hann að sjá alvarleg missmíði á frv. eftir 1–2 ár. - Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, ne.ma eitthvað sérstakt komi fram.

Jakob Möller [óyfirl.]: Þetta frv. kemur frá Nd. Það er víst ekki síður hér að hefja miklar umr. um slík frv., en ég vil þó skila því til hv. d., að á síðasta bæjarstjórnarfundi í Rvík voru samþ. tilmæli um það, að bæjarstj. fengi málið til athugunar áður en þingið afgr. það. Í frv. er gengið mjög nærri Rvíkurbæ sérstaklega, en raunar líka öllum kaupstöðum landsins. En það er vitanlegt, að frv. er aðallega stílað gegn Rvík, og er tilætlunin að taka umráðin algerlega af stjórnarvöldum bæjarins, en fá þau í hendur mjólkurframleiðendum utanbæjar. Fer ég ekki nánar út í það, en vona, að hv. landbn. verði við ósk bæjarstj. um það að láta hana fá frv. til athugunar og umsagnar.

Jón Baldvinsson Hv. 1. þm. Reykv. lýsti því, hvernig í þessu frv. er verið að ganga á rétt Rvíkur og annara kaupstaða, sem áður hafa haft vald til að ákveða sjálfir um þessa hluti, sem frv. fjallar um, og hvernig verið er að fá þetta vald í hendur mjólkurframleiðendum utanbæjar. Þeir geta nú ráðið því, hvar mjólk verður framvegis seld í kaupstöðum, ef þetta nær fram að ganga, en það hefir áður legið í valdi bæjarstjórna að löggilda mjólkurbúðir. Er þetta varhugavert, því að með þessu eru kaupendur afskiptir áhrifum um það, hvernig með mjólkina er farið o. s. frv. Þó er sagt í 2. gr., að neytendur skuli vera tryggðir gegn því, að framleiðendur setji verðið of hátt. En engu að síður verða neytendurnir með þessu lagi ofurseldir þeim. Væri það alveg ótækt, ef mjólkurframleiðendur gætu sagt: í þessari götu, þessu húsi, skal vera mjólkursala, hvað svo sem heilbrigðisstj. og aðrir aðilar kynnu að hafa á móti því. Satt er það, að ólag er á mjólkursölunni eins og nú er, en það má bæta á marga lund, og er það alls ekki rétta leiðin að gefa mjólkurfélögunum einræði í þessu. A. m. k. ættu þau að ákveða þetta í samráði við kaupstaðina. Vil ég því mælast til þess, ef málið fer í n., að hún taki tillit til þeirrar umsagnar, sem komið hefir frá bæjarstj Rvíkur. Annars vil ég geta þess, að bændur hér í nágrenninu hafa sent þinginu skjal mikið, þar sem þeir telja þetta varhugaverða leið. Eiga þessir menn til samans 800–900 kýr og eru allir úr lögsagnarumdæmi Rvíkur og selja alla sína mjólk hingað. Væri það óeðlilegt, ef þessir mörgu aðilar, sem framleiða mjólk fyrir bæjarbúa, væru afskiptir öllum áhrifum hér um. Yrðu þeir þá annaðhvort að beygja sig undir vald mjólkurhringanna eða þá að hætta, og er það líklegast. Hafa þeir lagt mikið í kostnað við ræktun. Að vísu er mjólkin dýrari hjá þeim, en það er líka bezta mjólkin, sem kemur til bæjarins, og einasta barnamjólkin, sem um er að ræða. Enginn skilji orð mín svo, að ekkert eftirlit eigi að vera með þessu, en ég held, að því sé bezt borgið í höndum heilbrigðisstj. og bæjarstj. framvegis eins og að undanförnu.

Jón Jónsson [óyfirl.]: Ég vona, að ég eigi ekki að skilja þessa tvo hv.þm., sem talað hafa, svo, að þeir ætli að beita sér móti því, að málið fái að ganga til 2. umr. og n. Að vísu skal ég játa, að ég hefi ekki kynnt mér efni frv. til neinnar hlítar, en mér skilst þó við fljótan yfirlestur, að hér sé um merkilegt mál að ræða, og fæ ég ekki séð, að það á nokkurn hátt vinni til ógagns fyrir Rvík, eins og mér virðist þessir tveir hv.þm. hafi verið að gefa í skyn með ræðum sínum. Í frv. þessu eru ákvæði, sem tryggja betra fyrirkomulag um sölu mjólkur en bændur hafa orðið við að búa um langa hríð. Það hefir verið megnasta ólag á allri mjólkursölu hér í bæ, að því er virðist. Mjólkin seld hér dýru verði, en þó fá bændur lítið fyrir hana. Mér er sagt, að mjólk sé seld hér í bænum á 40–50 aur. hver lítri, en bændur fá í sinn vasa 12 aur.

Meira fá þeir

. Já, kannske þeir, sem næstir búa Rvík, en austanfjalls fá þeir ekki nema 12 aur., og er ekki annað hægt að segja en að það sé mikill kostnaður, sem leggst á þá mjólk, sem seld er hér í bænum, og er ekki undarlegt, þó að bændur séu óánægðir með þetta. En auk þess er með frv. betur tryggt en annars, að neytendur fái betri og vandaðri vöru. Virðist mér því, að stefna frv. sé sú, að vinna báðum gagn: þeim, sem mjólkina selja, og hinum, sem kaupa hana. Vona ég því, að þessu athuguðu, að hv.þdm. sjái sér fært að lofa málinu að ganga til n., og munu þá þær aths., sem fram hafa komið, teknar til greina af þeirri hv.n., sem málið fær til meðferðar.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það er sérstök ástæða, að ég hygg, til þess að frv. þetta er fram komið. Og hún er sú, að síðan stofnuð voru mjólkurbú í Árnessýslu og vetrarsamgöngur að austan bættar til muna, berst á sumum tímum hingað til Rvíkur töluvert meiri mjólk en gengur hér út. Þeir mjólkurframleiðendur, sem búa hérna megin fjallsins, þykjast verða hart úti í þessum viðskiptum, því að þeir búa, vegna nálægðar við Rvík og hins háa kaupgjalds við sjávarsíðuna, við hærri framleiðslukostnað en bændurnir austanfjalls. Mun því svo á mörgum tímum árs, að framleiðendur í nágrenni Rvíkur, er við háan framleiðslukostnað búa, verða að láta gera skyr og aðrar vörur úr töluverðum hluta mjólkur sinnar, og að því leyti sem þær vörur ganga ekki út, að taka þær heim aftur. Nú skal ég viðurkenna, að það er ástæða fyrir löggjafarvaldið að bæta eitthvað skipulagið, sem kallað er, á þessu. Og þetta frv. fer í raun og veru fram á að leggja í hendur ríkisstj. alræðisvald um, hvernig hún skipi þessum málum og setji reglugerð þar um eftir algerlega einhliða ráðum framleiðenda, án þess að kaupendur komi þar til greina að halda fram sínum hagsmunum. Það verður ekki af frv. séð, hvaða ákvæði eigi að standa um þetta í reglugerðinni, og þess vegna hefi ég spurzt fyrir um það hjá þeim mönnum, sem ætla má, að standi nálægt þessum málum. Og þeir hafa sagt mér, að hugsunin sé sú, að höfð verði sú tilhögun á mjólkursölunni, að þeir, sem næstir búa Rvík, leggja til sölumjólk í bæinn að því leyti sem hún hrekkur til, en bæta svo við úr fjarlægari sveitum því, sem vantar upp á, að nóg mjólk sé á öllum tímum í bænum. En svo á að skattleggja þá mjólkurframleiðendur, er næstir búa Rvík, til þess að greiða þeim mjólkurframleiðendum, sem fjarlægari eru, uppbót fyrir það, að þeir, sem í fjarlægum héruðum búa, verða að láta vinna aðrar afurðir úr mjólkinni en þeir þurftu að gera, þegar þeir kepptu við sölumarkaðinn hér. Þetta er nú kannske allt gott og blessað fyrir seljandann, en hinsvegar fæ ég ekki seð, hvers hinn aðilinn á að gjalda, að kaupandinn skuli ekki vera jafnrétthár og að hvergi skuli vera tekið tillit til hans í frv. Ég bendi á þetta út af ákvæðum 2. gr., þar sem talið er upp í 5 liðum það, sem ákveða á í reglugerðinni. Annar liðurinn hljóðar svo: „Að öll mjólk og rjómi, sem seld eru í kaupstöðum, skuli hreinsuð og gerilsneydd, að þeirri mjólk undanskilinni, sem seld er sem „barnamjólk“, eftir nánari reglum, sem um það verða settar“. Og þriðji liður 2. gr. tekur fram sem reglugerðarákvæði: „Hvernig jafna skuli á milli framleiðenda verði mjólkurinnar á hverju framleiðslusvæði fyrir sig, eftir því hvort hún er seld beint til neyzlu í bæjum eða að unnar eru úr henni aðrar afurðir“. Ég skal viðurkenna, eins og tekið hefir verið fram, að ýmislegt mælir með því, að þeir sitji að mjólkursölunni, sem framleiða hana í umhverfi bæjarins, bæði af því að frá þeim kemur mjólkin nýrri til neytenda og er þar af leiðandi betri vara, og svo hinu, að þeir búa við hærri framleiðslukostnað. En ég vil segja sem mína skoðun, að frv. þetta þarf vel að athuga og taka mjög miklum lagfæringum áður en það verður að lögum. Eins og frv. er orðað, er næst að líta svo á, að mjólkurframleiðendur í Gullbringu- og Kjósarsýslu og Árnessýslu geti með því að kveðja til fundar neytt mjólkurframleiðendur í bænum í sölusamlag við sig. Þetta er að vísu óákveðið orðað í 1. gr., en þó finnst mér, að leggja megi þann skilning í orðalagið, að framleiðslusvæði grípi yfir þá kaupstaði, þar sem mjólk er seld. Með þessu finnst mér nokkuð langt gengið, ef mjólkurframleiðendur í bænum verða neyddir í sölusamlag af bændum í fjarlægari héruðum, þó þeir fái að vísu að selja alla sína mjólk, en verða svo að svara skatti fyrir að þurfa ekki að láta gera afurðir úr mjólkinni. Ég fæ ekki skilið þetta öðruvísi og er jafnvel ekki grunlaust um, að í frv. felist bann um mjólkurframleiðslu í bænum, og verð ég að telja það óeðlilegt. Því hvað sem skiptingu á milli framleiðenda á verði mjólkurinnar líður, verð ég að líta svo á, að framleiðendur í kaupstöðunum sjálfum eigi að hafa ótakmarkaðan rétt til að selja þar framleiðslu sína. Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta að sinni, en þótti rétt að geta um þetta, af því að með frv. þessu er verið að fara inn á nýjar brautir og því ástæða til við 1. umr. að gefa gaum að þeim ákvæðum, sem liggja á takmörkum þess, sem talin er venja, að leyfilegt sé að gera. Með frv. er farið inn á það, sem kallað er eignarréttur og snertir eignarrétt framleiðenda yfir afurðum sínum. Ég hefi tekið eftir því m. a., að frv. gerir ráð fyrir, að ef ¾ fundarmanna eða fulltrúa samþ. að stofna mjólkursamlag, þá skuli minni hl., ¼, beygja sig undir það. Að formi til er þetta svipað ákvæðum vatnalaganna. En ég vil leiða athygli að því, að réttur vatnafélaga til að beygja minni hl. til samkomulags byggist á því, að vatnið er ekki séreign - ekki undir eignarráðum einstaklinganna, heldur er það eftir eðli sínu sameiginleg náttúrugæði, og til ráðstöfunar um þau náttúrugæði eru vatnalögin sett. Með frv. er farið inn á samskonar braut, þar sem hér er gert ráð fyrir að leiða menn í sölufyrirkomulag, sem þeim er e. t. v. bæði óhagstætt og óljúft. Ég álít, að þetta atriði þurfi athugunar við og spurning, hvort það sé fært samkv. stjskr. að neyða menn í samtök, sem þeir vilja ekki vera í.

Magnús Torfason Ég get byrjað með að þakka hv.l.landsk., hve hóglega og skynsamlega hann talaði um hetta mal. Ég er ekki vanur að hefja umr., þegar mal liggja fyrir til 1. umr. En út af því, sem fram hefir komið hér í umr., þá finnst mér ég geti ekki leitt hjá mér að benda á nokkur atriði. Þá vil ég fyrst geta þess, að það er ekki aðeins í vatnalöggjöfinni, sem menn eru neyddir til samtaka með samþykkt meiri hl., heldur miklu víðar. Ég skal t. d. benda á fiskveiðalöggjöfina, þar sem menn eru með samþykktum neyddir til að fylgja lögum og reglum, hvort sem þeim er það ljúft eða leitt. Her er vitaskuld ekki um jákvæðar gerðir manna að ræða, heldur neikvæðar, en þá hafa höftin á atvinnu manna verið þeim mun meiri. Ég hefi sjálfur komizt í að afnema slíkar samþykktir, sem illu heilli voru gerðar til stórskaða fyrir afkomu heilla héraða. Minni ég á áveitulögin um Flóann. Ég býst því ekki við, að hægt sé að segja, að í frv. þessu sé að finna neina nýjung, sem fari í bág við ákvæði stjskr. En hitt játa ég, að þetta frv. er að ýmsu leyti nokkuð ónákvæmt og óljóst orðað, og er það e. t. v. ekki nema að vonum, þar sem vitað er, að frv. mun vera samið á síðustu stundu og án nægilegrar athugunar í öllum greinum, hvað á að taka með og hvað ekki. En við vitum víst öll, sem hér eigum sæti, ástæðuna til þess, að slíkt er fram komið. Það er af deilum manna í millum, ekki aðeins austanfjalls, heldur engu síður munu þær deilur vera komnar frá mönnum hér í Rvík. Eftir því sem ég veit bezt, mun Mjólkurfel. Rvíkur hafa átt sinn þátt í, að þessi leið var farin, þó ég hinsvegar geti hugsað mér einstök atriði í frv., sem Mjólkurfél. fallist ekki á. Í þessu sambandi og að því leyti, er snertir þetta valdboð um sölu mjólkur og mjólkurafurða, þá vil ég benda á, að mér finnst einkennilega til orða tekið í 1. gr., þar sem sagt er, að „atvinnumálaráðherra er heimilt að staðfesta um það reglugerð, og er hún þá bindandi fyrir alla aðila“. Vanalega er orðalagið þannig, að ráðh. staðfesti reglugerð, þegar hann hefir breytt því, sem hann vill hafa, í henni. En þarna er aðeins um heimild að ræða, og finnst mér, að með henni sé ráðh. fengið vald, eða a. m. k. gefið undir fótinn, svo að hann geti blátt áfram neitað um staðfestingu reglugerðarinnar, ástæðulaust. Af því að fram er komið í umr. og hv. 2. landsk. drap á það, að ágreiningur sé um, hvort gerilsneyða eigi alla sölumjólk eða ekki samkv. b-lið 2. gr., þá verð ég að álíta, að óþarfi sé að gerilsneyða alla mjólk, sem seld er í bænum, og ætti því að nægja að setja reglur um að gerilsneyða eitthvað af henni. Þegar menn eru að tala um nauðung og bann á mjólkurframleiðendum, þá held ég, að engin hætta sé á, að slíkt geti orðið. Með bættum samgöngum og aukinni ræktun, sem við væntum að verði, þá getum við gengið út frá því, að mjólkurframleiðslan verði yfirfljótanleg fyrir þessi héruð, eins og fram er komið á ýmsan hatt. Og þá mun lögmálið um framboð og eftirspurn, sem sumir hv.þdm. halda svo mikið upp á, ráða verði mjólkurinnar. Það hefir verið talað um, að með frv. þessu eigi að sniðganga stjórnarvöld bæjarins, sérstaklega þó heilbrigðisnefnd. En því trúi ég ekki. Ég hefi gengið út frá, að ráðh. samþ. aldrei neitt í þessu efni án þess að neyta umsagnar og leiðbeiningar þeirra manna, er sérstaklega hafa vit á slíkum málum. Og ég get því ekki hugsað mér annað en að slík mál sem þetta verði send heilbrigðisvöldunum, og þá fyrst og fremst heilbrigðisnefnd Rvíkur, til yfirlestrar og athugunar. Mér er óhætt að segja, að engin hætta er á, að menn austanfjalls ætli sér þá dul að kúga Reykvíkinga á einn eða annan hatt, og sérstaklega ekki í þessu mjólkursölumáli. Mér er fullkomlega kunnugt um, að bændur austanfjalls vilja á allan hátt eiga góð viðskipti og gagnleg við Reykvíkinga, ekki aðeins með því að selja heim afurðir sínar, heldur líka með því að kaupa af þeim það, sem þeir þurfa með. Og að þeir ætli sér að vinna sérstaklega á móti mjólkurframleiðendum hér í bænum og nágrenni hans, held ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að þeim hafi aldrei komið til hugar. Enda hygg ég, að ef skynsamleg samtök komast á um framleiðslu og sölu mjólkur, þá verði það öllum til góðs og gagns, Reykvíkingum jafnt sem öðrum, og þá sérstaklega neytendum. Því er ekki að neita, eins og hv. 1. landsk. helt fram, að hér þarf að koma á einhverju skipulagi um mjólkursöluna. En ég hefði vel getað skilið, samkv. skoðunum hans á slíkum málum, að hann væri ekkert sérlega ginnkeyptur fyrir þessu. En eins og ég tók fram í upphafi ræðu minnar, talaði hv. 1. landsk. svo hóglega og skynsamlega um málið og taldi fulla þörf nýs skipulags á þessu sviði. En hinu get ég ekki neitað, að mér kom nokkuð á óvart, að hv. 2. landsk. legðist hart á móti því, að reynt væri að koma skipulagi á þetta. Hann hefir hingað til ekki verið fastur á móti því, að ríkisvaldið eða eitthvert annað almennt vald reyndi að koma skipulagi á það, sem ætti að fara eins vel í viðskiptum og vera mætti, eins og t. d. mjólkursalan. Í sambandi við það, sem hv. 3. landsk. sagði um óánægju gegn bændum austanfjalls, vil ég geta þess, að hún liggur ekki í því, að bændur fá ekki nema 12 aur. fyrir hvern mjólkurlítra. Orsakirnar til óánægjunnar liggja á öðrum sviðum, og það er það, sem ég býst við, að vakað hafi fyrir hv. 1. landsk.

Jón Baldvinsson Hv. 1. landsk. sagði, að mjólkurframleiðendur í nágrenni Rvíkur væru neyddir til að ganga í þennan félagsskap, ef þetta ákvæði 1. gr. frv. kæmi til framkvæmda, um skipulag mjólkurframleiðenda á sölusvæðinu. En mér skilst, að eftir frv. sé aðeins átt við fulltrúa þeirra framleiðenda, er að mjólkurbúunum standa.

Það er ekki rétt lesið

. Mér skilst, að þessi ákvæði, að mjólkurframleiðendur þurfi ekki að eins að vera í mjólkurfélögum, heldur þurfi þeir að starfrækja mjólkurbú, eitt eða fleiri, og að aðrir séu útilokaðir nema þeir gangi í mjólkurfélag, en það geta þeir gert.

Þetta er alger misskilningur

. Hér í Rvík og nágrenni eru komin tvo stór mjólkurbú, annað er bú Mjólkurfel. Rvíkur hér í bænum, en hitt er Korpúlfsstaðabúið. Á þessum stöðum má fá mjólkina gerilsneydda eftir þörfum. Hv. 1. landsk. talaði nokkuð um það, hvað stj. mjólkurframleiðenda væri heimilað að gera samkv. væntanlegri reglugerð, að koma skipulagi á mjólkursöluna og setja ákvæði um aðstöðu mjólkurframleiðenda til markaðsins, að jafna verðið á milli framleiðenda mjólkurinnar á hverju framleiðslutímabili fyrir sig, og mér skilst, að hún geti ákveðið, hversu margir útsölustaðir skuli vera fyrir mjólkina í Rvík og Hafnarfirði, og hvar þeir séu.

Og hvað mjólkin á að kosta

. Já, líka það. Mér finnst þetta svo mikil skerðing á sjálfsákvörðunarrétti hlutaðeigandi kaupstaða, að eigi sé við það unandi, sérstaklega að því er snertir heilbrigðisráðstafanir hér í Rvík o. fl., sem á að heyra undir bæjarstjórnina. Ég sagði í minni fyrri ræðu, að margt mætti laga, er snerti mjólkursöluna hér í Rvík; en svona mikið vald vildi ég ekki fá mjólkurfélögunum í hendur á því sviði. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að sér kæmi það mjög á óvart, að ég skyldi vera á móti því, að ríkisvaldið ætti að hlutast til um sölu mjólkurinnar, eða annað almenningsvald. Ég veit nú að vísu ekki, hvaða skilning hv.þm. vill leggja í það orð. En ég vil alls ekki, að hringur mjólkurframleiðenda hafi öll völd um ákvörðun mjólkurverðs o. fl., og hv. 2. þm. Árn. hefir sjálfsagt aldrei heyrt mig láta það í ljós. Hitt gæti ég fallizt á, að bæjarstj. Rvíkur hefði yfirráð um mjólkursöluna í bænum sem fulltrúi bæjarbúa eða neytenda mjólkurinnar. Þá mundi hún semja við fulltrúa framleiðenda um mjólkursöluna, þannig að með þessu fyrirkomulagi yrði tekið tillit til beggja aðilja. Eftir þessu frv. gætu bæjarstj. alls engu ráðið um verðið, þegar ekki berst nóg mjólk á markaðinn. Þess vegna er það eðlilegt og samkvæmt því, sem ég hefi talað, að ég sé því mótfallinn, að hringur framleiðenda ákveði, hvar, hvernig og með hvaða verði mjólkin verði seld í bæjunum, en það geta þeir fengið samkv. þessu frv.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Árn. vísaði til fiskiveiðasamþykkta til samanburðar við ákvæði 1. gr. þessa frv., en það er alls ekki hliðstætt. Fiskiveiðasamþykktir hafa svip af samþykktum um vatnamál, og ganga þó enn minna inn á réttarsvið einstaklingsins, því að vitanlega er fiskurinn einskis manns eign á meðan hann er óveiddur, og samþykktirnar fela ekki í sér ráðstöfunarrétt á neinu, sem orðið er eign einhvers einstaklings. Ég hefði ekkert haft að athuga við það, sem ákveðið er í 1. gr. þessa frv., ef það væri aðeins takmarkað við þá mjólkurframleiðendur, sem eru í mjólkurbúum, því að vitanlega geta þeir sett sjálfum sér reglur eftir geðþótta. En hv. 2. landsk. hefir ekki lesið 1. gr. frv. með nægilegri athygli, því að þar stendur, að þegar 3/4 hlutar fulltrúa þeirra framleiðenda, er að mjólkurbúunum standa, hafa komið sér saman um skipulag á sölu afurða sinna á framleiðslusvæðinu, þá skal kalla saman almennan fulltrúafund allra mjólkurframleiðenda á sölusvæðinu, og má þar vera 1 fulltrúi fyrir hverja 25 framleiðendur. Og það, sem 34 fulltrúanna samþ. á þeim fundi, verða allir mjólkurframleiðendur á sölusvæðinu að beygja sig undir. Og þá er gert ráð fyrir samlagsstofnun allra mjólkurframleiðenda, ef fullur ¼ hluti fulltrúanna er því ekki mótfallinn. En þó að ¼ hluti þeirra sé á móti því, þá eru þeir lögþvingaðir til þess að vera í félagsskapnum. Ég veit ekki, hvað margir mjólkurframleiðendur eru taldir í lögsagnarumdæmi Rvíkur, en ég get hugsað, að þeir verði minni hl. mjólkurframleiðenda í nærsveitum bæjarins, og þess vegna yrðu þeir neyddir til þess að vera í slíkum félagsskap. Það er þetta, sem ég á við, þegar ég segist ekki muna eftir neinu hliðstæðu í löggöfinni. Með jafnmiklum rétti mætti lögheimila ¾ hlutum búenda í sýslufélagi, t. d. ef þeir vildu stofna með sér kaupfélag, að knýja hina, ¼ hluta, til þess að ganga inn í félagið og beygja sig undir reglur þess: Samkv. þessu mega ¾ hlutar gera yfirleitt hverskonar ráðstafanir á eignum manna, sem þeim sýnist og atvmrn. samþ. Ég vona, að hv.þdm. hafi skilið, hvað í 1. gr. frv. felst; ég hygg, að þar sé farið út fyrir þau takmörk, sem sett eru samkv. almennum lögum, en ég tek það fram, að ég hefi ekki enn rannsakað það sérstaklega. Það dæmi, sem hv. 2. þm. Árn. nefndi, á ekki við um þetta, og ég man ekki eftir neinu í löggjöfinni, sem er hliðstætt þessu ákvæði 1. gr., en ég skal ekki fortaka, að það kunni að eiga sér stað. Mer finnst þetta alls ekki vera samrýmanlegt friðhelgi eignarréttarins. Annað, sem ég vildi segja um þetta mal, getur beðið síðari umr.

Magnús Torfason Að því er snertir 1. gr. þessa frv., þá skal ég játa, að hún er ekki ljóst orðuð. En ég hefi skilið hana eins og hv. 1. landsk. Þar er talað um félagsskap, er þeir framleiðendur, sem að mjólkurbúunum standa, geti myndað á „framleiðslusvæðinu“ um sölu afurða sinna. Eftir þessari setningu virðist eiga að takmarka félagsskapinn við þá, sem eru í mjólkurbúunum. Þá er í næstu setningu talað um alla mjólkurframleiðendur á „sölusvæðinu“. En hvað er meint með orðinu sölusvæði? Ég held, að það sé næst að ætla, að þar, sem varan er seld, sé sölusvæði, eða m. o. o. kaupstaðirnir, þar sem vara framleiðenda er seld. Ég játa, að mér virðist erfitt að koma þessu. saman. Ég get varla hugsað mér, að hér sé átt við mjólkurframleiðendur bæði austanfjalls og hér fyrir sunnan í Rvík og nágrenni hennar. Mer virðist eðlilegast, að átt sé við það svæði, Rvík og Hafnarfjörð, þar sem mjólkurafurðirnar eru seldar, en þetta er óljóst í frv. Að því er snertir samþykktir þær, er ég áður nefndi, þá veit ég ekki betur en að með þeim séu gerðar bindandi ákvarðanir um ýms atriði á svæði atvinnurekstrar einstakra manna. Ég nefndi t. d. fiskiveiðasamþykktir, en ég get líka nefnt fleiri slíkar, svo sem samþykktir fóðurbirgðafélaga, fiskiræktarfélaga, brunatryggingarsamþykktir o. fl. Allar þessar samþykktir eru meira og minna bindandi fyrir einstaklinga á þeim svæðum, sem þær ná yfir, og valda meiri og minni skerðing á eignarrétti þeirra. Hv. 2. landsk. sagði, að með þessu frv. væri ráðizt á sjálfsákvörðunarrétt kaupstaðanna. Ég hygg, að það geti nú ekki verið, a. m. k. ekki nema að mjög litlu leyti. Ég veit ekki til, að kaupstaðirnir með sínu sjálfstjórnarvaldi hafi látið sér koma til hugar að hafa áhrif á söluverð þessara afurða. Ég játa, að ég hefi ekki athugað, hvað bæjarstj. í Rvík og Hafnarfirði hafa nýlega gert að því er snertir verzlun með mjólkurafurðir, en ég hygg, að það sé ekkert annað en það, sem heyrir undir heilbrigðisráðstafanir. Ég hygg, að það sé ekki meiningin með þessu frv. að hnekkja á nokkurn hátt því valdi, sem hv.þm. talaði um. Hv. 2. landsk. talaði um, að með þessu frv. væri verið að ofurselja hring mjólkurframleiðenda eitthvert óhæfilegt vald í mjólkursölumálunum. Ég játa, að ég skil ekki almennilega, hvað hv.þm. á við með þessu. En ef ástæða er til að tala um að ofurselja vald í sambandi við þetta litla frv., þá er verið að ofurselja það ríkisstj., því að samkv. þessu frv. má ekkert annað gera en það, sem atvmrn. samþ. Annars bjóst ég ekki við, að hv. 2. landsk. þætti nú svo afskaplega leitt það lambaketið. Ég skoða þessar umr., sem hér hafa farið fram, leiðbeinandi fyrir þá hv.n.; sem fær hetta frv. til meðferðar. Og þess vegna leyfi ég mér að benda n. á, að síðasta málsgr. 5. gr. frv. þarf að vera fullkomnari. Þar er ekkert ákveðið um það, hvert sektir fyrir brot á reglugerðinni skuli renna, eða hvernig farið skuli með þau mál, sem rísa kunna út af brotum á henni. Vitaskuld gerir það minna til, en af því að þetta mál er nokkuð sérstaks eðlis, þá er viðkunnanlegra að kveða nánar á um það.

Jón Baldvinsson Ég hefi nú samkv. ráðleggingum hv. 1. landsk. farið aftur yfir 1. gr. frv., en er þó ekki viss um, að skilningur minn á henni hafi verið rangur. Mér finnst, að það felist í orðum gr., að ekki sé átt við aðra en þá, sem eru í mjólkurbúum, ákvæði gr. eigi aðeins við þá mjólkurframleiðendur, sem eru í mjólkurfélögum. Þeir hafa sína föstu, ákveðnu fulltrúa, sem stýra mjólkurfélögunum. Og auk þeirra á að mega kalla saman fund með fulltrúum allra mjólkurbúa eða mjólkurfélaga á sölusvæðinu, til að staðfesta það, sem hinir hafa gert. Þetta finnst mér felast í 1. gr. frv., og ég held, að sá skilningur sé réttur. Það er nú í raun og veru ekki svara vert, sem hv. 2. þm. Árn. sagði, að hér væri ekki verið, með þessu frv., að ofurselja hring mjólkurframleiðenda allt vald í mjólkurmálum. Mér finnst það felast greinilega í frv. sjálfu. Og þó að ríkisstj. eigi að samþ. reglugerð samkv. þessu frv., ef að lögum verður, sem sjálfsagt er rétt hjá hv. .m., þá býst ég við, að ef mjólkurfélögin koma sér saman um ákveðið skipulag, þá standi ekki á samþykki formanns Búnaðarfél. Ísl., sem jafnframt er nú atvmrh., þó að í slíkri reglugerð væri að einhverju leyti gengið á hlut kaupstaðabúa.

Hv. þm. er að gera hæstv.atvmrh. getsakir, en hæstv. ráðh. er, eins og allir vita, mjög sanngjarn maður

. Já, það er rétt, hann er það, en samt sem áður gæti þetta nú komið fyrir, þegar bændur eiga hlut að máli.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Eins og ég tók fram við 2. umr. þessa máls, þá álít ég eðlilegt og rétt, að þessi ákvæði, sem frv. fer fram á viðvíkjandi ríkisstofnunum, nái einnig til manna, sem vinna fyrir félög. Þess vegna greiddi ég atkv. á móti því, að samvinnufélögin væru felld úr frv. Og þess vegna álít ég rétt, þó það verði kannske ekki samþ., að þetta álit mitt komi fram við þessa umr., að rétt sé að gera hlutafélögum að skyldu að gera þessar kröfur til sinna manna. Ég ætla ekki að orðlengja meira um þetta, því ég býst við, að allir viti glöggt, hvernig þeir líta á þetta mál, en þó þetta verði ekki samþ. nú, tel ég víst, að því verði bætt inn í l. seinna, að samvinnufélög og hlutafélög skuli vera undir þessu aðhaldi.

1) Með svofelldri grg.: Úr því kaupfélögin hafa verið tekin út, greiði ég ekki atkv., þó ég sé með þessu.