Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. alþm. munu hafa kynnt sér frv. það, sem hér er um að ræða, en það gerir ráð fyrir, að stofnaður verði framleiðnisjóður fyrir landbúnaðinn. Snemma á s.l. sumri ræddi ég við fulltrúa bænda í 6 manna n. og framkvæmdastjóra framleiðsluráðs um þá hugmynd að stofna framleiðnisjóð landbúnaðarins. Í framhaldi af þeim umr. var ákveðið að biðja framkvæmdastjóra framleiðsluráðs, Svein Tryggvason, og prófessor Ólaf Björnsson að gera drög að frv. um framleiðnisjóð. Luku þessir menn því í ágústmánuði s.l. Í sambandi við verðlagningu landbúnaðarvara á s.l. hausti kom þetta mál einnig til umr. Var samkomulag gert við fulltrúa bænda í 6 manna n. um að stofna framleiðnisjóð landbúnaðarins með 30 millj. kr. stofnframlagi. Var ákveðið, að af stofnframlaginu yrðu greiddar fyrir árslok 1966 20 millj. kr. og skal þeirri fjárhæð ráðstafað af stjórn sjóðsins að fengnum till. framleiðsluráðs. Hinn 29. sept. s.l. skipaði ég 5 manna n. til þess að semja frv. um framleiðnisjóð landbúnaðarins, og var ákveðið að styðjast við þær frumtill., sem fyrir lágu samkv. áðurnefndu frv. Í n. voru skipaðir Ólafur Björnsson prófessor, Jón Þorsteinsson alþm., Gunnar Guðbjartsson formaður Stéttarsambands bænda, Kristján Karlsson fyrrv. skólastjóri og Gunnlaugur E. Briem ráðuneytisstjóri, sem var skipaður formaður n. Nefndin skilaði frv. að mestu shlj. því, sem hér hefur verið lagt fram og nú er til umr. Frv. gerir ráð fyrir að stofna framleiðnisjóð landbúnaðarins með 50 millj. kr. stofnframlagi. Sjóðnum er ætlað að veita styrki og lán til framleiðniaukningar og hagræðingar í landbúnaði og atvinnurekstrar á bújörðum. Heimilt er að styrkja rannsóknir og framkvæmdir, er miða að lækkun framleiðslu- og dreifingarkostnaðar, svo og framkvæmdir, er stefna að því að samræma landbúnaðarframleiðsluna þörfum þjóðfélagsins miðað við markaðsaðstæður innanlands og utan á hverjum tíma. Lán og styrki úr sjóðnum má m.a. veita til einstakra bænda, vinnslustöðva, ræktunarsambanda og vísindastofnana. Við styrkveitingar til einstakra bænda skal að öðru jöfnu taka tillit til efnahags þeirra. Í stjórn framleiðnisjóðs skulu vera 5 menn, er landbrh. skipar til fjögurra ára í senn. Einn þeirra skal skipaður samkv. tilnefningu Búnaðarfélags Íslands, annar samkv. tilnefningu Stéttarsambands bænda og tveir án tilnefningar. Formaður sjóðsstjórnarinnar skal vera forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar eða fulltrúi hans. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt. Stjórn framleiðnisjóðs úthlutar lánum og styrkjum úr sjóðnum. Af því fé, sem ráðstafað verður úr sjóðnum á ári hverju, má eigi vera meira en 1/3 hluti til styrkveitinga. Stjórn framleiðnisjóðs skal við hver áramót láta landbrh. í té skýrslu yfir störf sín og fjárveitingar úr sjóðnum á liðnu ári. Jafnframt skal sjóðsstjórnin senda landbrh. .til athugunar fjárhagsáætlun sjóðsins fyrir komandi ár og grg. um þau meginverkefni, sem að kalla. Af stofnframlagi sjóðsins greiðast 20 millj. kr. á árinu 1966, og skal stjórn framleiðnisjóðs ráðstafa því að fengnum till. framleiðsluráðs landbúnaðarins til vinnslustöðva landbúnaðarins vegna endurbóta, sem gerðar hafa verið á árinu 1966. Eftirstöðvarnar, 30 millj. kr., skulu greiðast með jöfnum, árlegum greiðslum á árunum 1967–1969. Gert er ráð fyrir því, að Búnaðarbanki Íslands hafi umsjón með framleiðnisjóði, sjái um bókhald hans og rekstur samkv. samkomulagi við sjóðsstjórnina. Gert er ráð fyrir, að reikningar framleiðnisjóðs verði árlega birtir í Stjórnartíðindum. Þá er ætlazt til, að stjórn sjóðsins ákveði vexti af lánum og önnur lánskjör að höfðu samráði við Seðlabanka Íslands. N. sú, er samdi þetta frv., gerði ráð fyrir því, að ef til þess kæmi, að ekki væri þörf fyrir að nota að fullu þá upphæð, sem ætluð er til útflutningsuppbóta á landbúnaðarvörur, þ.e. 10% af heildarverðmæti landbúnaðarins hvert ár, gengi 0.25% af því, sem afgangs yrði, til framleiðnisjóðs. Sumir nm. lögðu talsvert upp úr því, að þetta ákvæði væri tekið inn í l. Nm. viðurkenndu þó, að ekki væri líklegt, að það lagaákvæði kæmi sjóðnum að gagni næstu árin, þar sem litlar líkur eru til, að ekki væri nauðsyn á að nota að fullu þá heimild, sem er til útflutningsuppbótanna. Það gefur að skilja, að síðar verður að endurskoða lög um framleiðnisjóð og tryggja honum tekjur til frambúðar, ef reynslan sýnir, að sjóðurinn gerir það gagn, sem vonir standa til. Þótt 50 millj. kr. stofnframlag sé myndarleg upphæð, má eigi að síður reikna með, að þörf verði á tekjum fyrir sjóðinn eftirleiðis, þegar reynsla er komin á starfsemina og sýnt er, hvernig fjármunirnir notast bezt til þess að tryggja framtíð íslenzks landbúnaðar. Segja má, að tilgangur l. um framleiðnisjóð sé tvíþættur. Í fyrsta lagi er sjóðnum ætlað að stuðla að nauðsynlegum breytingum á landbúnaðarframleiðslunni, stuðla að því, að hún geti orðið fjölbreyttari og fullnægi sem bezt þörfum þjóðarinnar og sé í samræmi við markaðsaðstæðurnar bæði innanlands og utan. Þá er framleiðnisjóði einnig ætlað að stuðla að aukinni hagkvæmni í framleiðslu búsafurða, svo að framleiðsluafköst í landbúnaðinum megi verða sem mest miðað við fjármagn og vinnuafl. Allir munu sammála um, að nauðsyn beri til að haga framleiðslu búvara eftir því, sem þarfir þjóðarinnar krefjast, og sá hluti framleiðslunnar, sem út kann að verða fluttur, sé í sem beztu samræmi við markaðsaðstöðuna hverju sinni. Með því að hvort tveggja getur tekið breytingum með tiltölulega litlum fyrirvara, en það tekur ávallt nokkurn tíma að breyta framleiðsluháttum, getur verið nauðsynlegt að flýta fyrir breytingum á framleiðslunni, svo og að auka fjölbreytni hennar með beinni aðstoð, eins og lög þessi gera ráð fyrir. Á undanförnum árum hefur landbúnaðarframleiðslan aukizt mikið, sérstaklega mjólkurframleiðslan. Hefur mjólkurframleiðslan vaxið undanfarin ár um 5–7% , og voru margir áhyggjufullir út af því, að erfitt væri að koma mjólkurvörunum í fullt verð í seinni tíð. Á þessu ári verður mjólkurframleiðslan nokkru minni en s.l. ár. Má gera ráð fyrir 3–4% minni framleiðslu en var á s.l. ári. Framleiðnisjóður getur vissulega haft það hlutverk ásamt öðrum að stuðla að því, að mjólkurframleiðsla dragist ekki saman, þar sem markaður er fyrir hendi. Sala sauðfjárafurða á erlendum markaði er miklu nær því að vera samkeppnisfær heldur en mjólkurvörurnar. Eðlilegt er að miða mjólkurframleiðsluna sem næst því, sem þörf er fyrir á innlenda markaðinum, en þá er óhjákvæmilegt, að nokkur umframframleiðsla verði í góðu árferði. Um leið og stuðlað er að aukinni sauðfjárframleiðslu, eftir því sem heyfengur og beitarþol landsins leyfir, munu flestir vera sammála um, að vinna beri að aukinni fjölbreytni í framleiðslunni og efla nýjar búgreinar, eftir því sem þurfa þykir. Á s.l. sumri varð heyfengur bænda tæplega í meðallagi. Heybirgðir eða varaforði mun ekki vera fyrir hendi. Þeir, sem töluðu um, að ræktun væri nægilega mikil og ekki þörf fyrir að halda áfram á þeirri braut, sem farin hefur verið síðustu árin í ræktunarmálum, hafa vonandi sannfærzt um, að fátt er nauðsynlegra íslenzku þjóðinni en að bæta landið og halda áfram að rækta það, auka beitarþol í heimahögum og á afréttum. Enginn vafi er á því, að framleiðnisjóður hefur mikilvægu verkefni að gegna fyrir landbúnaðinn. Það er hagur ekki aðeins fyrir bændur, heldur fyrir þjóðina alla, ef framleiðni í landbúnaðinum er aukin. Í grg. fyrir frv. er komizt svo að orði m.a.: „Talið er, að heildarverðmæti landbúnaðarins verðlagsárið 1965–1966 sé um 2200 millj. kr. Ef tala bænda er sögð vera 5500, samsvarar þetta um 400 þús. kr. á hvern bónda að meðaltali. Þó er bændastéttin sem heild talin tekjulægsta stétt þjóðfélagsins, þegar allur tilkostnaður hefur verið dreginn frá. Þetta bendir til þess, að mjög mikill mismunur sé á tekjum bænda innbyrðis, og einnig, að óhagkvæmni gæti í sjálfum rekstrinum. Vitað er, að margir bændur hafa góðan arð af búum sínum, þó að ekki sé um stórbú að ræða, en margur bóndinn, sem þó býr stórbúi, á ekkert eftir að lokum. Hvað veldur þessum mismun? Sjálfsagt koma þarna til greina hin margvíslegustu atriði, allt frá sjálfri jarðræktinni til fóðrunar búpeningsins. Hér verða þessi atriði ekki talin, en gert er ráð fyrir því, að stjórn sjóðsins verji allmiklu fé til hagfræðilegra rannsókna á því, hvað veldur hinni mismunandi góðu afkomu hjá bændum, og styrki síðan þá bændur til umbóta og breytinga, sem vilja koma betra lagi á búskap sinn, enda séu þá þær endurbætur gerðar að ráði og undir eftirliti sérfróðra manna, er stjórn sjóðsins viðurkennir, og er þá gert ráð fyrir, að áðurnefndar rekstrarrannsóknir verði lagðar til grundvallar slíkum breytingum á rekstri búsins. Kjörorðið verður að vera: Minni tilkostnaður á hverja framleiðslueiningu.“ Þá talar n. um nauðsyn á því að bæta sláturhúsin, sem mörg eru úrelt og fullnægja ekki kröfum tímans. Búreikningaskrifstofa landbúnaðarins hefur verið rekin mörg undanfarin ár, en lengst af búið við fjárskort. Síðustu árin hefur fjármagn til búreikningaskrifstofunnar verið aukið verulega, og má því ætla, að hún geti gert mikið gagn í sambandi við þær nauðsynlegustu leiðbeiningar og hagfræðilegu upplýsingar, sem þurfa að liggja fyrir, þegar unnið er að aukinni hagkvæmni í landbúnaðinum. Hér hefur verið drepið á, hver er höfuðtilgangur l. um framleiðnisjóð. Vonandi verður þessari lagasetningu vel tekið og framkvæmdin þannig, að að sem mestu gagni megi koma fyrir landbúnaðinn og þjóðarheildina. Nauðsyn ber til, að málinu verði hraðað gegnum þingið, eftir því sem föng eru á, og að því stefnt, að frv. geti orðið að l. fyrir þinghlé. Ég vil, herra forseti, leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Mér þykir þetta frv. stefna í rétta átt. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að það væri mikil þörf á því, að gert væri nokkurt átak í þá átt að reyna að hafa nokkur áhrif á þróun landbúnaðarins og þá sérstaklega til þess, að þróun hans geti orðið hagkvæmari en hún hefur verið. En ég verð að segja það nú, þegar þetta frv. liggur hér fyrir til 1. umr., að mér þykir harla skammt vera gengið í þessa átt, sem þó miðar með þessu frv., og allt of skammt gengið. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því, að stofnframlag til þessa framleiðnisjóðs landbúnaðarins verði 50 millj. kr. Þegar er búið í rauninni að ráðstafa 20 millj. af þessari upphæð, og það er fram tekið í frv., að sú upphæð eigi að fara út á framkvæmdir, sem þegar hafa verið unnar á þessu ári í ýmsum framleiðslustöðvum eða verkunarstöðvum tilheyrandi landbúnaðinum. Ég hygg, að það fari ekkert á milli mála, að hér er um fjárhæð að ræða, sem stendur í nánu sambandi við verðákvörðun á landbúnaðarafurðum á s.l. hausti og á í rauninni harla lítið skylt við það verkefni, sem þetta frv. fjallar eða á að fjalla um. Þá eru eftir 30 millj. kr. af þessu stofnframlagi framleiðnisjóðs, og þá er gert ráð fyrir því, að það verði greitt út á næstu þremur árum, árunum 1967, 1968 og 1969, eða 10 millj. kr. á ári. Og svo er ekki að finna í þessu frv. neitt um það, hvernig á að tryggja þessum sjóði tekjur á komandi árum. Ég efast ekkert um það, að það hljóta allir, sem gert hafa sér nokkra grein fyrir því vandamáli, sem hér er við að eiga í sambandi við íslenzkan landbúnað, að hafa gert sér grein fyrir því, að 10 millj. kr. á ári eða þar um bil til þess að hafa einhver teljandi áhrif á þróun landbúnaðarins segja harla lítið. Ég flutti hér till. fyrir 2 árum um, að það yrði varið um 50 millj. kr. á því ári til hagræðingarráðstafana í sambandi við landbúnaðarframleiðslu, á svipaðan hátt og þá var gert fyrir sjávarútveginn, og ég taldi, að það væri sízt minni ástæða til þess. Það fékkst ekki fram þá. En það, sem nú kemur, þykir mér í rauninni vera allt of lítið. Ég efast ekkert um, að það muni skila sér aftur og það ríflega á komandi árum, ef nokkurt fé yrði lagt fram í því skyni að reyna að hafa áhrif á meiri hagkvæmni í íslenzkum landbúnaði heldur en nú er og til þess að reyna að hafa áhrif á það, hvernig landbúnaðurinn þróast. En eigi að síður vil ég taka undir það, að ég tel, að frv. stefni í þá átt, hér sé búið að viðurkenna þessa nauðsyn með því að efna til stofnunar á þessum sjóði, en hefði hins vegar kosið, að meira væri gert en fram kemur nú í þessu frv. Ég skal svo ekki ræða um það í löngu máli frekar. Það, sem fram kemur í grg. frv., er gripið úr ýmsum áttum, og ég verð að segja, að ég er ekki alls kostar hrifinn af öllum þeim röksemdum, sem þar koma fram, eins og t.d. þeirri, að þar sem er verið að gera grein fyrir verkefnum þessa sjóðs, þar þykir sérstök ástæða til þess að undirstrika það, að um leið og þessi sjóður eigi að vinna að meiri framleiðsluafköstum í landbúnaði, verði það þó gert þannig, að framleiðslan megi ekki aukast, eins og þar stendur. Ég fyrir mitt leyti vil ekki halda mig við það, að það sé nein sáluhjálp út af fyrir sig í því að slá því föstu fyrir fram, að landbúnaðarframleiðsla á Íslandi megi ekki aukast. Ég álít, að í ýmsum greinum sé það aðeins eðlilegt, hins vegar verði það að sjálfsögðu að fara eftir öllum aðstæðum. En ég skal ekki fara út í lengri umr. um það að þessu sinni, vildi lýsa yfir fylgi mínu og okkar Alþb.-manna við þá hugmynd, sem stendur að baki þessu frv., en það er okkar skoðun, að framlög þau, sem er að finna í þessu frv., séu allt of lág, ef árangur eigi að nást.



Herra forseti. Við skjótan yfirlestur á þessu frv. sýnist mér, að með því sé stigið spor í rétta átt, þótt það sé að vísu stutt, skrefið. Ég vil minna á í þessu sambandi, að þm. Framsfl. í Ed. Alþ. hafa nú og á fyrri þingum flutt frv. um framleiðnilánadeild, fyrst við Framkvæmdabanka íslands og nú á þessu þingi við Framkvæmdasjóð Íslands. Það hefur ekki fengizt samþ. En hér hefur hæstv. ríkisstj. tekið þátt úr því frv. upp í stjfrv., sem hún nú flytur og hér liggur fyrir. Það hefur komið fyrir áður, að hæstv. ríkisstj. hefur notað þannig efni úr frv., sem aðrir hafa flutt, og tekið þau upp sem sín mál síðar. Það er ekki nema gott eitt um það að segja. En hins vegar, eins og ég sagði, hefur hún tekið aðeins nokkurn þátt úr þessu frv. framsóknarmanna um framleiðnilánadeildina. Þar var gert ráð fyrir stofnun, sem sinnti þörfum aðalatvinnuveganna yfirleitt, og allt er það þannig víðtækara og miklu stærra í sniðum heldur en það frv., sem hér liggur fyrir. Það eru mikil verkefni, sem bíða úrlausnar á þessu sviði, endurbóta í rekstri á landbúnaði eins og öðrum atvinnugreinum, mikil verkefni, sem þessi sjóður þarf að sinna, og mér finnst því vera nokkuð naumt skammtað fé til hans, þar sem það eiga aðeins að vera 10 millj. á ári næstu 3 árin. Það verða ekki gerð nein stórvirki með því framlagi, og má um þetta segja, að smátt sé skammtað smjörið hjá hæstv. ríkisstjórn. En ég vildi vænta þess, að hv. þn., sem fær þetta mál til athugunar, reyndi að ráða á þarna einhverja bót, fá eitthvað meira í þennan sjóð og helzt varanlegri tekjur en gert er ráð fyrir í frv. Það er gert ráð fyrir því, að 20 millj. verði þar að auki greiddar út á þessu ári til vinnslustöðva landbúnaðarins, eins og þar segir, og mun það vera í samræmi við það, sem samið var um á milli Stéttarsambands bænda eða framleiðsluráðs í haust og ríkisstj. um þetta 20 millj. kr. framlag. Nú er kominn 12. des. og þetta frv. er hér á frumstigi í þinginu, og ég vildi því spyrja hæstv. ráðh., hvort það væri öruggt, að þessar 20 millj. yrðu greiddar ekki aðeins þessum sjóði, heldur út til vinnslustöðvanna fyrir áramót. Ég vildi leyfa mér að spyrja hann um það, hvort það sé öruggt, að það verði gert fyrir þann tíma.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Hv. 1. þm. Norðurl. v. spurði, hvort það væri öruggt, að þessar 20 millj, yrðu greiddar á þessu ári. Ég tók það fram í minni frumræðu, að það yrði lögð áherzla á það að reyna að fá þetta frv. að l. fyrir þinghlé. Og ég vona, að hv. þm. veiti aðstoð til þess, að svo megi verða. Það mun verða lagt kapp á það, m.a. til þess að þessar 20 millj. kr. verði greiddar, eins og talað hefur verið um. Hv. þm. talar um frv., sem framsóknarmenn hafi flutt í Ed. til aðstoðar atvinnuvegunum, sem hafi verið miklu stærra í sniðum, með þessu frv. sé smátt skammtað af hendi ríkisstj. til landbúnaðarins. Það er rétt, að síðan hv. framsóknarmenn komust í stjórnarandstöðu, hafa þeir flutt till. stórar í sniðum til útgjalda fyrir ríkissjóð. En það fór minna fyrir því að fjárveitingarnar væru svo stórar í sniðum í sambandi við lagasetningar til stuðnings atvinnuvegunum, landbúnaði og öðrum, á meðan þeir voru í stjórn og báru ábyrgð á ríkissjóði. Það voru þá, eins og alltaf hefur verið, takmörk fyrir því, sem ríkissjóður gat látið af hendi. Ég held, að það hefði farið bezt á því, um leið og þessi hv. þm, sagði, að hér væri stigið spor í rétta átt, að taka fram, að þetta væri nýjung, sem ekki hefði þótt fært áður að gera að veruleika, en þó hafi alltaf verið þörf fyrir í íslenzkum landbúnaði, að auka fjölbreytnina, hagræðingu og framleiðni. Hér er um 50 millj. að ræða samkvæmt þessu frv. til framleiðnisjóðs, því að þær 20 millj., sem nú verða greiddar, eru veittar vegna kostnaðar, sem stöðvar landbúnaðarins hafa ráðizt í á þessu ári til þess að að auka framleiðnina. Hitt er svo sjálfsagt að fyrirgefa hv. þm., þó að hann beinlínis vilji ekki þakka fyrir með hrifningu. Ég býst við, að þótt þetta frv. hefði verið með 100 millj. kr. stofnframlagi, hefði hv. þm. sagt sem svo, að það hefði þurft langtum meira. Það er spor í rétta átt að hans dómi. Það meinar hann ábyggilega. Þess vegna styður hann frv. Vitanlega fer málið til n. Það má vel vera, að þar komi einhverjar brtt. Ég vil leggja áherzlu á, að þetta verði að l. fyrir þinghlé, hvort sem það verður með eða án breytinga. Hv. 5, þm. Austf. sagði eitthvað svipað og 1. þm. Norðurl. v., sagði frá því, að hann hefði flutt till., stóra till. með hárri upphæð til útgjalda úr ríkissjóði. Þetta er alveg rétt. Hann hefur flutt till., sem hefur verið prentuð hér á pappír, en aldrei lögfest, aldrei komið að neinu gagni fyrir þann atvinnuveg, sem það átti að þjóna. Ég held, að það sé meira atriði að miða till. og upphæð fjárhæðarinnar við það, sem getur orðið að veruleika og orðið að lögum. Það er það, sem getur orðið að gagni, en ekki till. sjálf, þótt hún hafi verið prentuð og henni hafi verið útbýtt hér á Alþ. og svo ekki meir. Hv. þm, talar um, að það sé ekki ætlazt til með þessu frv., að landbúnaðarframleiðslan aukist. Það stendur hvergi í frv., að það sé ekki gert ráð fyrir, að hún aukist. Hitt getur verið rétt, að það sé ein setning í grg., sem hv. þm. getur hártogað, en það stendur hvergi í frv., og það er ekki meiningin með frv. að hindra það, að framleiðslan geti aukizt. Í framsöguræðu minni áðan tók ég það alveg sérstaklega fram, að það bæri að auka þær framleiðslugreinar, sem helzt væru líklegar til að svara bezt kostnaði til útflutnings. Mjólkurframleiðslan skyldi sem næst miðuð við það, sem þörf væri fyrir innanlands, en yrði þó alltaf einhver umframframleiðsla í góðum árum. Sauðfjárframleiðslan skyldi aukin, eftir því sem heyfengur og beitarþol heimahaga og afrétta leyfi, og nýjar búgreinar verði teknar upp, eftir því sem henta þykir. Það er þess vegna meiningin með þessu frv., að framleiðslan geti aukizt, hvað sem ein setning í grg. gæti gefið í skyn, ef hún væri þannig túlkuð. Ég hélt það væri aðalatriðið, hvað væri í frv., hvað verður í l., sem við ætlum að samþ. Þetta vildi ég taka alveg sérstaklega fram, að það er meiningin, að landbúnaðarframleiðslan geti aukizt, eftír því sem ástæður eru til, og því betur sem framleiðnin er meiri, tæknin verður meiri og þekkingin, sem byggð er á rannsóknum, verður meiri. Ég sé svo, herra forseti, ekki ástæðu til að hafa öllu fleiri orð um þetta. Ég veit, að þessir hv. þm, tveir, sem hafa talað, meina það, að frv. stefnir í rétta átt. Það er svo þeirra mál, þó að þeir haldi því fram, að það sé smátt og naumt skammtað. En ég tók það fram í framsöguræðu minni, að auðvitað hlytu þessi lög að verða endurskoðuð, þegar reynsla væri á þau komin, og ef þau reynast eins vel og vonir standa til, verður ekki hjá því komizt að tryggja þessum sjóði tekjur til frambúðar.



Ég vil eftir þessa ræðu hæstv. ráðh. treysta því, að við það verði staðið að greiða út til vinnslustöðvanna þessar 20 millj., áður en árið er liðið. Ég ætla ekki að fara að eyða tíma í það, hefja neina deilu við hæstv. ráðh. nú á þessari stundu um aðbúnaðinn að landbúnaðinum, en hann var að gefa í skyn, að hann mundi hafa verið eitthvað lakari á stjórnarárum framsóknarmanna heldur en nú. Ég vil aðeins benda á, að það fjárframlag, sem lagt er til að komi í framleiðnisjóð landbúnaðarins, er sennilega ekkert meira en sú upphæð, sem hæstv. ráðh. og stjórn hans er búin að taka af bændum nú síðustu árin í skatt til einnar ríkisstofnunar, - skatt, sem þeir hafa ekki mátt telja með kostnaði við búreksturinn, þegar fundið er út verðlag á landbúnaðarvörum. Slík skattlagning þekktíst ekki á bændastéttina fyrr en nú síðustu árin, í stjórnartíð núv. hæstv. ríkisstjórnar.



Herra forseti. Það var aðeins örstutt aths. út af þeim orðum hæstv. ráðh., að hann lét orð að því liggja, að ég hefði verið hér með sérstaka túlkun á einni setningu í grg. frv. og að mín túlkun væri í rauninni rangtúlkun. Hann þurfti ekki að taka það fram, að þessi setning, sem ég vitnaði til, væri ekki í frv., því að ég sagði það eins skýrt og hægt var, að ég væri ekki fullkomlega sammála öllu því, sem hann segði í grg. frv. En þessi setning í grg. frv., sem ég vitnaði í, að ég væri ekki sammála, er svona, og hún skal hér lesin upp í heilu lagi: „Í öðru lagi er l. ætlað að stuðla að aukinni hagkvæmni í framleiðslu landbúnaðarvara, svo að framleiðsluafköst í landbúnaði megi verða sem mest, miðað við fjármagn og vinnuafl, án þess að því fylgi aukin framleiðsla.“ Setningin er þarna öll, myndar heila málsgr. Þó að hæstv. landbrh. hafi ekki séð þetta og ekki hnotið um það eða ekki fundið neitt við það að athuga, fannst mér ástæða til að segja, að ég væri þessu ekki sammála. Það er allt og sumt, sem ég hef sagt í þessum efnum. Það er sem sagt alveg augljóst, að sú grg., sem fylgir með frv., mælir svo fyrir um, að þetta sé nú aðalverkefnið. Ég hef því ekki rangtúlkað hér nokkurn hlut í þessum efnum, heldur aðeins lýst afstöðu minni til grg. með því frv., sem hæstv. ráðh. hefur lagt hér fram.



Herra forseti. Ég las þessa grg. fljótlega yfir, en ekki krítiskt, vegna þess að það voru svo góðir menn, sem sömdu hana. En endirinn á setningunni á alls ekki heima þarna, vegna þess að setningin verður meiningarlaus, þegar endirinn á setningunni er hafður með. Þess vegna er ég sammála hv. 5. þm. Austf., að ég er ekki samþykkur setningunni eins og hún er. En ég er samþykkur frv. og grg. yfirleitt og þeirri stefnu, sem frv. markar, og það er það, sem gildir, og það er það, sem verður byggt á, það verður hér lögfest, en ekki ein setning, sem hefur farið einhvern veginn þarna, orðið að hálfgerðri meiningarleysu. Ég hygg, að hv. 5. þm. Austf. sé mér sammála, ef setningin væri á þessa leið: „Í öðru lagi er l. ætlað að stuðla að aukinni hagkvæmni í framleiðslu landbúnaðarafurða, svo að framleiðsluafköst í landbúnaði megi verða sem mest miðað við fjármagn og vinnuafl.“ Þá erum við sammála. Enda þótt setningin sé þarna, er það vitanlega frv. og það, sem verður lögfest, sem byggt verður á. Ég vil þakka hv. 5. þm. Austf., að hann skuli ekki út af fyrir sig hafa annað til þess að finna að frv. eða málinu heldur en þessa setningu í grg., sem skiptir ekki neinu verulegu máli. Hv. 1. þm. Norðurl. v. minnti á skattlagningu á bændur til stofnlánadeildar landbúnaðarins, það væri mikill skattur og það, sem hér væri verið að rétta að bændunum, væri ekki meira en það, sem ríkisstj. væri búin að taka af bændum í þennan skatt til þess að byggja upp stofnlánadeild landbúnaðarins, til þess að bændur geti áfram fengið örugglega lán í Búnaðarbankanum. Og ég hygg nú, að hv. 1. þm. Norðurl. v. sé mér sammála um það, að bændur eigi greiðan aðgang að lánum úr stofnlánadeildinni og að stofnlánadeildin hafi eflzt, að þessi stofnun sé nú þegar orðin það öflug og hafi nú þegar sannað svo vel ágæti sitt, að jafnvel hv. 1. þm. Norðurl. v. mundi ekki treysta sér til að afnema þennan skatt, sem hann svo kallar, ef það væri borið undir atkv. hér í hv. Alþ.



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið til meðferðar í fjhn., og svo sem fram kemur á þremur nál., hefur n. ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Ná1. meiri hl. n. er á þskj. 120. Við 1. umr. um þetta frv. gerði hæstv. forsrh. grein fyrir tildrögum þess, að ríkisstj. hefur talið rétt og óhjákvæmilegt að leggja til við Alþ., að frv. þetta um verðstöðvun verði samþ. sem heimild fyrir ríkisstj. til verðstöðvunar, en hann lýsti því jafnframt yfir, að sú heimild yrði notuð, jafnskjótt og frv. væri orðið að lögum. Tildrögin, eins og hann lýsti þeim, eru þær uggvænlegu breytingar á verðlagi útflutningsafurða, sem orðið hafa undanfarna mánuði. Hæstv. viðskmrh. rakti einnig við 1. umr. málsins þessar verðbreytingar og sýndi fram á með glöggum dæmum, hvað þær þýddu nú og hvað þær gætu þýtt á næsta ári, ef ekki yrði breyting á til batnaðar. Umr. um verðbólgu og bölvun hennar fyrir atvinnuvegina hafa verið allfyrirferðarmiklar undanfarin ár, en þrátt fyrir það að menn greini lítt á um það atriði og séu sammála um nauðsyn þess að stöðva verðbólguþróunina, hættir mönnum mjög til þess að tala og haga sér svo sem við þurfum lítið tillit að taka til þess, sem annars staðar gerist. Mönnum er, að því er virðist, flestum illa við að horfast í augu við þær staðreyndir. Þetta kom t.d. mjög greinilega fram við 1. umr. um þetta frv., að hv. stjórnarandstæðingar vildu sem minnst gera úr þeim verðbreytingum og þeim stórkostlegu verðlækkunum, sem orðið hefðu, eða hugsanlegum áhrifum þeirra. En slíkt er ekki óalgengt, eins og ég sagði, í umr. um þessi mál. Hér liggur að mínu viti meginvilla, og ef menn gera sér ekki grein fyrir henni og hversu mjög íslenzkt atvinnu- og efnahagslíf er háð erlendum aðstæðum, er hætt við, að illa fari. Það mun í sannleika sagt vera leitun að því landi, þar sem efnahagsþróunin er háðari áhrifum utan frá en einmitt hér hjá okkur. Þetta ætti raunar að vera augljóst, þegar litið er á þá miklu þýðingu, sem utanríkisviðskiptin hafa í okkar efnahagskerfi. Við skulum aðeins taka eitt lítið dæmi í sambandi við sjávarútveginn. Þar rekum við okkur strax á þrennt, sem er mjög eftirtektarvert: Að af okkar útflutningi eru um 95% frá sjávarútvegi eða af okkar gjaldeyrístekjum koma 65–70% frá sjávarútvegi, og á hinn bóginn, að sjávarútvegurinn verður að flytja út og selja á erlendum mörkuðum um 95% af því, sem hann framleiðir. Þetta ætla ég, að sé algerlega einstætt, ef litið er til þeirra þjóða, sem teljast meiri háttar fiskveiðiþjóðir. Við verðum því að selja okkar sjávarafurðir nær allar á útlendum mörkuðum og oftast í mjög harðri samkeppni, þar sem seljendurnir fá oftast mjög litlu ráðið um það, hvernig verðlagsþróunin verður. Þetta, að okkar sjávarútvegur og okkar efnahagslíf skuli vera svo mjög háð erlendum aðstæðum, hefur að sjálfsögðu tvær hliðar. Þegar verðlagsþróunin er góð, eins og hún hefur verið undanfarið, er þetta til góðs, en á ógæfuhlið sígur, þegar verðfall verður á einni afurð eða fleiri. Þetta eru alkunnar staðreyndir. Undanfarin ár höfum við góðu heilli fundið hin góðu áhrif verðlagsþróunarinnar á mörkuðunum á flestar okkar afurðir, svo til allar afurðir, mætti segja, þó misjafnlega mikið. Þessi hagstæða verðlagsþróun ásamt framleiðsluaukningu og framleiðniaukningu, sem hefur verið hvor tveggja mikil í sjávarútveginum undanfarin ár, hafa verið meginforsendur fyrir hinni öru efnahagsþróun undanfarinna ára, og því er ekki að neita, að öll þjóðin hafi þar notið góðs af. Þegar hins vegar litið er á reynslu undanfarandi ára og áratuga, má segja, að slík hagstæð þróun, sem verið hefur hér undanfarin ár á þessu sviði, mundi ekki eiga fyrir sér að standa ótrufluð áfram. Að vísu eru smávægilegar breytingar alltaf að verða. En breytingarnar á þessu ári hittu í senn helztu afurðirnar, þar sem voru síldarafurðirnar og frysti fiskurinn, þær afurðir, sem eru meira en 2/3 hlutar af öllum útflutningnum. Slíkt er sem betur fer ekki algengt, að slíkar breytingar nái svo vítt sem hér hefur orðið raun á. Þetta hefur gerzt þannig, að afleiðingin af verðhækkun á frystum fiski nú undanfarin ár, sem hefur verið óvenjulega mikil, hefur aukið framboð. Framleiðendur víða um lönd hafa lagt meira kapp á það en áður að auka sína framleiðslu og aukið framboð, sem þannig hefur leitt til verðlækkunar. Þessi aukning á framboðinu tók reyndar lengri tíma en oft hefur gerzt áður, sem stafaði af því, að framleiðsla á fiski hentugum fyrir frystingu hefur verið minni nú undanfarin ár frá þeim svæðum, sem aðallega hefur komið frá framboð á frystum fiski á mörkuðum austan og vestan megin Atlantshafs. Slíkar breytingar hafa oft skeð fyrr en nú hefur gerzt, en það gerðist samt nú eins og áður, að mjög hækkandi verðlag hafði þessar afleiðingar, sem maður getur alltaf reiknað með að það hafi. Að því er snertir fiskmjöl eða síldarmjöl aðallega þó, leiddi verðhækkunin á því undanfarin ár til minnkandi eftirspurnar, og sama má segja um lýsið. Þar hagar svo til, að meginhluti af mjölinu fer til fóðurblöndunar, blöndunar á fóðri fyrir búfé, - og þegar verðlagið verður mjög hátt, eins og það hefur orðið nú undanfarin ár og hæst snemma á þessu ári, draga fóðurvöruframleiðendurnir saman það magn, sem þeir nota af mjöli, af síldarmjöli eða fiskmjöli, til sinnar fóðurblöndu, og það leiðir aftur smám saman til minnkandi eftirspurnar á mjölinu. Svipað hefur gerzt með lýsið. Það fór hins vegar saman, að því er snerti báðar þessar afurðir, að eftirspurnin minnkaði, a.m.k. jókst ekki, eins og hún hafði gert jafnt og þétt áður, heldur minnkaði, um leið og framboðið jókst, eins og ljóst er af því, þegar litið er á þá miklu framleiðsluaukningu eða þá miklu aflaaukningu, sem orðið hefur bæði í Noregi, hér á Íslandi og í Perú á þessu ári. Allt sýnir þetta, hversu mikilli óvissu þessar breytingar eru háðar. Ef dæma á eftir reynslu undanfarandi ára, er óhætt að telja, að það tekur ávallt nokkurn tíma að skapast jafnvægi á mörkuðum aftur, eftir að slíkar breytingar, slíkar stökkbreytingar hafa gerzt, eins og hér hafa orðið. Það tekur ávallt nokkurn tíma að skapa aftur skilyrði til áframhaldandi hagstæðrar þróunar. Eftirspurnin eftir mjöli mun ekki aukast skyndilega, þó áð verðið hafi stórlækkað, það tekur tíma að breyta til. Sama má segja um lýsið. Við höfum séð nú undanfarna daga fréttir um það, að verðlag á mjöli og lýsi hafi aftur farið hækkandi. Það væri betur, að það væri merki um það, að hér væri að verða breyting á aftur, en maður hlýtur að meta slíkar fréttir með nokkurri varúð, þegar athugað er, að þessar breyt. hafa orðið fyrir mjög sérstakar aðstæður suður í Perú, sem er langstærsta framleiðslulandið, þar sem sjómenn hafa staðið í margra vikna löngu verkfalli og allt í óvissu um það, hvort tekst að leysa það verkfall fyrr eða síðar. Þetta hefur haft þau áhrif á markaðinn nú í bili, að verðlag hefur farið hækkandi. Það hefur gripið um sig sú skoðun, að ef verkfallið stæði lengi í Perú, þá yrði skortur á þessum vörum, framboðið mundi stórminnka. Um það er sem sagt ómögulegt að segja, en ástæðan fyrir þeim verðbreytingum, sem orðið hafa síðustu daga, er sú ein, að verkfallið í Perú hefur komið í veg fyrir framleiðslu þar í landi. En þrátt fyrir þetta ber allt hér að sama brunni. Ástandið á þessum mörkuðum er gerbreytt frá því, sem áður var, og þar af leiðandi er ástandið hér innanlands, að því er tekur til útflutningsatvinnuveganna, einnig gerbreytt. Þessir atvinnuvegir hafa undanfarin ár getað tekið á sig miklar hækkanir. Kaupgjald hefur hækkað, verðlag í landinu hefur hækkað, og þetta hafa útflutningsatvinnuvegirnir orðið að borga af sinni framleiðslu og hafa getað það m.a. fyrir hagstæða verðlagsþróun á þeirra afurðum. Sú forsenda er nú ekki lengur fyrir hendi, a.m.k. ekki um sinn, og enginn neitar því, að útflutningsatvinnuvegunum er um megn að taka á sig frekari kostnaðarhækkanir en orðið er. Það frv., sem hér liggur fyrir, skapar skilyrði fyrir því, meðan þau lög gilda, að kostnaðarhækkanir eigi sér ekki stað nú um sinn, og miðað við það ástand, sem nú hefur skapazt, er þetta skynsamleg ráðstöfun og mun, ef vel tekst til um framkvæmd þeirrar stefnu, sem frv. túlkar, verða til mikils gagns fyrir útflutningsatvinnuvegina. Svo sem fram kemur í nál. meiri hl. n., flytur meiri hl. eina till. til breytinga við frv. Meðan málið var í athugun í n., óskaði ríkisstj. eftir því, að inn í frv. yrði bætt einni mgr., eins og segir í nál., þannig að í 1. gr. komi eftir 1. málsl., eins og segir í nál., að leyfi til slíkrar verðhækkunar skal vera háð samþykki ríkisstj. Meiri hl. n. varð við ósk ríkisstj. og flutti þessa brtt. Með þessari brtt. er ætlað að skapa algert samræmi í framkvæmd þessara mála. Svo sem fram kemur í grg. fyrir frv. og alkunnugt er, eru verðlagsmálin í höndum nefnda og stjórnvalda og það þótti öruggara, enda sjálfsagt, að ríkisstj., sem mótar stefnuna með þessu frv. og hefur lýst því yfir, að heimild frv. muni verða notuð, hafi það í hendi sér að ákveða þá stefnu, sem þessi mál taka, þannig að verðlag megi ekki hækka að ákvörðun verðlagsnefnda, sem um slík mál fjalla, eða annarra stjórnvalda, nema samþykki ríkisstj. komi til. Þetta er svo sjálfsagður hlutur, að eðlilegt verður að teljast, að slíkt ákvæði verði í þessum lögum. Meiri hl. n. leggur svo til, að frv. verði samþ. með þessari breytingu.



Herra forseti. Við höfum, ég og hv. 11. þm. Reykv., skilað sérstöku áliti um þetta frv. á þskj. 129. Ég vil fyrst nefna það, að það er ein lítil prentvilla síðast í nál. Undir mínu nafni er þar skammstafað formaður. Nú var það ekki meining mín að taka formannstitilinn af hv. 6. landsk. þm. Hins vegar þótti mér ekki ástæða til að láta kosta því til að prenta þskj. upp fyrir þessa villu, en hef óskað þess, að þetta verði leiðrétt í skjalaparti þingtíðindanna, að þarna komi frsm. í staðinn fyrir formaður. Það var fyrir 7 árum, sem núv. stjórnarflokkar tóku að sér í félagi að stýra málum þjóðarinnar. Þeir höfðu að vísu gert það í eitt ár, 1959, en þá voru Alþfl.-menn einir í stjórn, en nutu stuðnings Sjálfstfl. Í kosningunum haustið 1959 sögðust Alþfl.-menn vera búnir að stöðva dýrtíðina, og þeir fóru fram á stuðning kjósendanna í landinu til þess að halda verðlaginu niðri óbreyttu án þess að leggja nokkra nýja skatta á þjóðina. Einhverjir hafa líklega lagt trúnað á þetta, að þeir mundu gera þetta, ef þeir hefðu aðstöðu til. En þeir hinir sömu vöknuðu við vondan draum, eftir að samsteypustjórnin var mynduð rétt fyrir árslokin 1959. Þá hækkaði skjótt allt verðlag stórkostlega. Þá reis hærri dýrtíðaralda en áður hafði sézt hér, og hún hefur haldið áfram að stækka og hækka með gífurlegum hraða alla tíð síðan. Það var mikið og margt, sem átti að gera samkv. fyrirheitum samsteypustjórnarinnar. Það átti að koma atvinnuvegum landsmanna á heilbrigðan grundvöll og öllum rekstri þjóðarbúsins. Í aths. með efnahagsmálafrv. sínu í febr. 1960 kvaðst ríkisstj. ætla að innleiða verzlunarfrelsi, en leysa höft af landsmönnum. Á einum stað í aths. sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Höftin takmarka eðlilega samkeppni í innflutningsverzluninni og stuðla þannig beinlínis að hærra vöruverði og minni þjónustu við neytendur en ella mundi. Það er ekki á færi neins verðlagseftirlits að hamla á móti þessu, hversu gagnlegt sem verðlagseftirlit annars kann að vera.“ Efnahagsmálafrv. stjórnarinnar fór til fjhn. hér í hv. Nd. Þá var formaður í þeirri n. einn af fulltrúum Sjálfstfl., 6. landsk. þm. eins og nú, en það var ekki sá sami, það var ekki fiskimálastjórinn, heldur Birgir Kjaran. Hann var þá einnig 6. landsk., eins og formaður okkar nú, Davíð Ólafsson. Hann flutti ræðu sem frsm. meiri hl. fjhn. um efnahagsmálin í Nd. þingsins 11. febr. 1960, langa og skelegga ræðu. Þá sagði hann m.a.; með leyfi hæstv. forseta: „Uppbóta- og haftastefnan hefur lokið hlutverki sínu. Hún hefur runnið sitt skeið á enda.“ Skömmu síðar á sama þingi bar ríkisstj. fram frv. um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála. Í raun og veru voru engin nýmæli í því. Hömlum á útflutningi á vörum frá landinu var haldið, gjaldeyrisverzlunin ófrjáls sem áður og heimild til ríkisstj. til að takmarka innflutning á vörum. Það var reynt að gera þetta frv. að stóru númeri í ritum og ræðum stjórnarflokkanna. Birgir Kjaran sem frsm. meiri hl. fjhn., þ.e.a.s. stjórnarflokkanna í n., sagði í ræðu um þetta stjfrv. um innflutnings- og gjaldeyrismál hér í hv. d. 28. apríl 1960 m.a. þetta: „Verzlunarhöft, fjárfestingarhöft, skömmtun og verðlagshöft eru að mínu viti allt meðlimir sömu Bakkabræðrafjölskyldunnar.“ Hann tók þó fram á eftir þetta: „En þessi skoðun verður að skrifast á minn reikning, en ekki meðnm. minna eða hæstv. ríkisstj.,“ eins og hann orðaði það. Það var venja þá og eins hefur það verið núna á þessu kjörtímabili, að formaður fjhn. hefur venjulega haft framsögu af hálfu n. fyrir málum, sérstaklega þeim, sem stjórnin hefur staðið að eða flutt, eða þá fyrir meiri hl. n., stjórnarflokkamenn þar, ef nm. voru ekki allir sammála. Þannig var þetta á fyrra kjörtímabili með Birgi Kjaran. En þegar kom að því að mæla hér fyrir frv., sem stjórnin flutti í maí 1960 um verðlagsmál, kom Birgir Kjaran sér hjá því að hafa framsögu í því máli. Það var nefnilega þannig, að það var gert ráð fyrir opinberum verðlagsákvörðunum og verðlagseftirliti áfram, og honum þótti rétt að láta fulltrúa Alþfl. í fjhn., hv. 1. landsk., mæla fyrir því, að Bakkabræðrafjölskyldan fengi þó að lifa áfram um sinn, og hv. 1. landsk. gerði þetta vitanlega með sóma, eins og hans var von og vísa. En ég skil það vel, að formaður n. vildi gjarnan vera laus við það starf. Í ræðu um þetta verðlagsmálafrv. sagði þáv. hæstv. forsrh., Ólafur Thors, 23. maí 1960: „Trú manna á verðlagseftirliti innan ríkisstj. er nokkuð misjöfn.“ Og hann sagði enn fremur: „Enda þótt það sé sameiginlegur vilji ríkisstj. miðað við það ástand, sem er í dag, að verðlagseftirlitið verði, er það engan veginn af því, að við allir höfum sömu óbilandi trú á ágæti verðlagseftirlitsins.“ Í ræðu, sem hæstv. forsrh. núv. flutti um þetta mál hér í hv. d. við 1. umr. þess 29. f. m., sagði hann m.a. þetta: „Nú er það auðvitað svo, að við höfum ákaflega misjafna trú á gildi verðlagseftirlits og verðlagshamla, og það er skoðun okkar margra, að slíkar ráðstafanir séu bæði þýðingarlitlar og óframkvæmanlegar, ef þær eiga að standa til langframa:“ Þarna mælti hann mjög á sömu lund og fyrirrennari hans í forsrh.-stólnum, og ég get vel skilið þá. Lögin, sem sett voru um verðlagsmál í maí 1960, eru enn í gildi. Upphaf 1. gr. þeirra laga er þannig: „Með verðlagsákvarðanir fer 6 manna n. Formaður hennar skal vera ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. Hinir 5 nm., skulu kosnir hlutbundinni kosningu í Sþ.“ En í 2. gr. frv. eru fyrirmæli um, að ráðh. sá, sem fer með verðlagsmál, skipi verðlagsstjóra. Hann á að hafa, verðlagsstjóri, eftirlit með, að ákvörðunum verðlagsnefndar sé hlýtt, og hann á að fylgjast með verðlagi í landinu og hefur heimild til að afla upplýsinga um annað verðlag en það, sem ákveðið er af verðlagsnefnd. Ég var að tala áðan um fyrrv. formann fjhn., Birgi Kjaran. Hann flutti mjög skeleggar ræður, sérstaklega um innflutnings- og gjaldeyrismálið, hér í Alþ. snemma árs 1960, og snerust þær einkum um hið fullkomna verzlunarfrelsi, sem í vændum væri, og aðrar góðar ráðstafanir. Svo liðu tímar fram og þetta fór nú allt saman út um þúfur hjá hæstv. ríkisstj., eins og menn vita, og Birgir Kjaran mun hafa verið einn þeirra, sem urðu þar fyrir vonbrigðum. Hann var hér 4 ár í þingflokki sjálfstæðismanna, og þegar leið að lokum kjörtímabilsins, var hann búinn að fá nóg af fjölskyldunni, axlaði skinn sín og fór, sá ágæti rithöfundur. Verðlagsnefndin er nú þannig skipuð: Í henni eru, eins og lög gera ráð fyrir, 5 þingkjörnir menn. Þrír af þeim eru stjórnarflokka-. menn, þeir hafa þar meiri hl., og auk þess er svo formaðurinn, ráðuneytisstjórinn í viðskmrn., svo að ríkisstj. og hennar flokkar hafa þar mikil völd. En n. fer ekki með verðlagseftirlit. Það er einmitt það. Það gerir verðlagsstjórinn, og hann er beint undir viðskmrh. Eftir því sem upplýst var í fjhn. nú, hefur hann 27 þjóna sér til aðstoðar við eftirlitið, og talið er, að kostnaður við það hafi árið 1965 numið um 4.5 millj. kr. En hvernig hefur svo framkvæmdin á þessu verðlagseftirliti verið hjá hæstv. viðskmrh., verðlagsstjóra hans og öllum þeim, sem þar að starfa? Ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að hún hafi verið ákaflega slæleg, sú framkvæmd. T.d. hafa þeir sleppt að líta eftir söluverði á íbúðarhúsum. Það er talið og það er víst rétt, að verð á einni íbúð af meðalstærð sé nú komið upp í 1 millj. kr. Þetta er langstærsti liðurinn í framfærslukostnaðinum fyrir vaxandi fjölda manna, sérstaklega fyrir unga fólkið, sem er að byggja upp heimili sín, og reyndar fyrir alla aðra, sem þurfa að byggja yfir sig, langerfiðasti liðurinn í kostnaðinum við að lifa. Samkv. skýrslum hagstofunnar hefur byggingarvísitalan hækkað frá því 1959 og þar til í október nú í haust um 126%: En á sama tíma, sem þessi gífurlega hækkun hefur orðið á byggingarkostnaðinum, hefur húsnæðisliðurinn í framfærsluvísitölunni aðeins hækkað um 40% : byggingarkostnaðurinn aukist um 126%, en húsnæðisliðurinn í vísitölu framfærslukostnaðar um 40%. Þannig er þetta, að það er aðeins lítið brot af húsnæðiskostnaðinum, sem er komið inn í vísitölu framfærslukostnaðar og þar með inn í kaupgjald manna. En það er vitað, að það eru margir einstaklingar og mörg fyrirtæki, sem hafa atvinnu af því að byggja hús, margar íbúðir, og selja. En það er ekkert eftirlit með starfsemi þeirra aðila af hálfu verðlagseftirlitsins. Þeir eru heilagir í augum ríkisstj. og verðlagsstjóra hennar, eins og kýrnar hjá Indverjum. Þeim dettur ekki í hug að líta eftir húsaverzlun þeirra, athuga þeirra kostnaðarreikninga og verðútreikninga. Þeir eru hins vegar að snatta í búðum smásöluverzlana og líta eftir verði á sykri, grjónum og hveiti, en kaup á nauðsynjavörum til heimilanna, þeim sem verðlagsnefndin skiptir sér af, eru harla lítill þáttur í útgjöldum manna í samanburði við þann óbærilega húsnæðiskostnað, sem þessi gífurlega verðhækkun íbúðarhúsa veldur og leggst á vaxandi fjölda manna með hverju ári. Ég verð að segja það, að þetta eru harla einkennileg vinnubrögð af hálfu þess opinbera, en alvarleg um leið. En hvaða árangur er svo af eftirlitinu með vöruverðinu? Hann er oft enginn. Það má nefna nýjasta dæmið um það. Það eru dönsku viðskiptin, sem lögreglumenn tveggja landa hafa verið að rannsaka nú að undanförnu. Það er talið, að það hafi komið upp, að innflytjendur hér hafi lagt fram falsaðar faktúrur hjá tollyfirvöldum, sloppið við að greiða þannig mikinn hluta af aðflutningsgjöldum, sem þeim ber að greiða í ríkissjóðinn, en þeir hafa þó bætt þeim undandregnu tollafjárhæðum við útsöluverðið á vörunum. Hvar voru þá eftirlitsmenn ríkisstj., hvar voru þeir? Hvar var sjálfur toppurinn á því eftirliti, hæstv. viðskmrh.? Hann er ekki hérna núna, - nú, hann er að koma. Hvar var hann? Hvar var verðlagsstjóri hans og þjónar þeirra, 27 að tölu? Hvar voru allir þessir menn, sem áttu að líta eftir verðlagi í landinu? Sofandi á verðinum? Það verður ekki komizt hjá því að álykta svo. Sennilega hefði aldrei komizt upp um þennan undandrátt á tollum o.fl. í því sambandi, ef danskir lögreglumenn hefðu ekki rekizt hingað til að rekast í þessu. En hefur ekki eitthvað þessu líkt gerzt oftar hér á undanförnum árum? Spyr sá, sem ekki veit: Dansk-íslenzka rannsóknarmálið sýnir, að menn, er sniðganga lögin, þurfa ekki svo mjög að óttast verðlagseftirlitið, eins og því er háttað nú hér. Gretti Ásmundssyni þótti illt að treysta merinni forðum. En það er langtum, langtum verra fyrir fólk að treysta verðlagseftirliti ríkisstj. nú á tímum. En margir eru því miður of trúaðir á opinbera forsjón í þessu efni og fleirum. Þeir gera sér lítið far um það að leita sjálfir fyrir sér, þegar þeir eru að kaupa vörur, sem þeir þurfa að nota. Það væri áreiðanlega hollara fyrir almenning að leita fyrir sér, hvar hægt er að gera kaupin bezt, en treysta á eftirlit viðskmrh. og manna hans. Og nú er ætlunin að halda verðlagseftirliti áfram, skilst manni, og jafnvel auka það. Þetta tel ég jafngilda viðurkenningu ríkisstj. á því, að hún hafi ekki gert það, sem hún lofaði í öndverðu, að veita þjóðinni viðskiptafrelsi. Enda er það alkunnugt, að um það loforð hefur farið hjá stjórninni eins og flest önnur, sem hún gaf, þegar hún tók hér við. Ef verzlunin væri raunverulega frjáls, væri opinbert verðlagseftirlit algerlega óþarft. En það eru mikil höft á verzluninni, og þess vegna ætlar stjórnin að halda verðlagseftirlitinu áfram. Margar útlendar vörur, einkum nauðsynjavörur, er bannað að flytja til landsins án innflutningsleyfis, og mér skilst á þeim reglum, sem ég hef séð, að það þurfi gjaldeyrisleyfi til þess að fá yfirfærðan gjaldeyri til kaupa á öllum vörum frá útlöndum. Og svo eru lánsfjárhöftin þar að auki, sem auðvitað hvíla mjög og hafa hvílt ákaflega þungt á verzlunarfyrirtækjum eins og öðrum atvinnurekstri í landinu. Höftin á verzluninni eru eina afsökunin, sem stjórnin hefur fram að færa fyrir því að halda þessu eftirliti áfram að nafninu til. Já, stjórnin nefnir þetta frv. sitt frv. til l. um heimild til verðstöðvunar. En það gefur ekki vonir um verðstöðvun. Þarna er aðeins verið að slá ryki í augu manna. Það er fyrirsjáanlegt, að fjárlög næsta árs, sem nú á að afgreiða innan skamms, gera ráð fyrir 20–30% meiri álögum á landslýðinn en fjárl. 1966. Og svo hefur heyrzt, að álögurnar hjá Reykjavíkurborg, fjölmennasta sveitarfélagi á landinu, muni hækka um allt að því 20%. Það getur engum vitibornum manni dottið í hug, að það sé hægt að stöðva allt annað, alla dýrtíðina í þjóðfélaginu, og láta þetta ganga þannig, 20–30% hækkun á ríkisútgjöldum á einu ári. Einhvers staðar hlýtur þetta að koma niður. Hitt er annað mál, að það er hugsanlegt, að stjórninni takist að halda framfærsluvísitölunni í skefjum fram yfir kosningar, það er hugsanlegt, með því t.d. að halda áfram að reikna þar aðeins lítið brot af húsnæðiskostnaðinum hjá unga fólkinu og öllum öðrum, sem búa í nýjum eða nýlegum húsum, og með því að ausa stórfé úr ríkissjóði í niðurgreiðslur, miklu meira en áður hefur þekkzt, með því að verja stórfé úr ríkissjóði til þess að halda sjávarútveginum og fiskvinnslustöðvunum gangandi á vertíðinni. Þetta er hugsanlegt, að takist með þessu að halda framfærsluvísitölunni í skefjum um sinn. En þetta er engin stöðvun á dýrtíðinni, það er annað mál. Það þarf nefnilega meira að gera til að stöðva dýrtíðina en að prenta upp lagafyrirmæli frá 1960 um verðlagsmál, en þetta frv. er aðallega uppprentun á eldri lögum. En ef það hins vegar væri nú svo einfalt að framkvæma verðstöðvun, þá mætti spyrja: Hvers vegna gerði hæstv. ríkisstj. þetta ekki fyrir löngu, ef það var svona einfalt? Þá er ástæða til að spyrja: Hvar ætla þeir að taka fé í stórfelldar niðurgreiðslur og til að fleyta atvinnuvegunum áfram á næsta missiri án þess að auka álögur í einu eða öðru formi og auka þar með dýrtíðina, - hvar ætla þeir að taka þetta fé? Þeir eiga eftir að svara þessari spurningu. Það er nefnilega ekki rúm fyrir þessar miklu greiðslur á fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir þinginu, og vantar þar mikið á. Hvar ætla þeir að taka þetta fé? Nú kann að verða spurt: Hvers vegna flytjið þið í 1. minni hl. fjhn. till. um að samþykkja frv., úr því að þið teljið allt skrafið um verðstöðvun fram borið í blekkingarskyni? Því er til að. svara, að vegna þeirra hafta í ýmsu farmi, sem eru enn á verzluninni, getum við fallizt á, eins og segir í nál., að stjórnin hafi enn um sinn heimild til verðlagseftirlits, hún hefur það nú þegar í lögum og hefur alltaf haft, - þó að litlar líkur séu til, að það verði framkvæmt þannig af núv. ríkisstj., að það komi að verulegu gagni. Og einnig er á hitt að líta, að það er nýmæli í frv., það nýmæli, að stjórnin fái heimild til að koma í veg fyrir hækkun útsvara og aðstöðugjalda í sveitarfélögunum. Vafalaust eru skiptar skoðanir um þetta ákvæði í frv. Mér þykir trúlegt, að ýmsir sveitarstjórnarmenn séu mótfallnir þessu, en nefnd gjöld, einkum aðstöðugjöldin, hvíla óeðlilega þungt á gjaldendum í ýmsum sveitarfélögum. Ég hef rætt um það áður hér á þessu þingi, að á því þarf að verða leiðrétting. Við í 1. minni hl. getum því fallizt á að veita stjórninni umbeðna heimíld til íhlutunar um málefni sveitarfélaganna fram á næsta haust, og þess vegna mælum við með frv. Þegar við, fulltrúar Framsfl. í n., höfðum ákveðið að styðja frv., gerðum við okkur vonir í um, að samstaða fengist um það í fjhn. En þá kom skyndilega nýtt til sögunnar. Fulltrúar stjórnarflokkanna vildu fara að breyta frv., sjálfu stjórnarfrv., komu með brtt., sem þeir hafa nú flutt á þskj. 120, sögðu, að hún væri flutt samkv. beiðni stjórnarinnar. Það þótti mér skrýtið, mjög skrýtið, þetta var ein af þeim fréttum, sem ég lét segja mér þrem sinnum. En þó sá ég við nánari athugun, að stjórninni var betur til þess trúandi en hv. samnefndarmönnum mínum í fjhn. að flytja svona fráleita till. inn í þingið. Þarna kemur fram, að ráðherrarnir sjálfir vilja fá að endurskoða verk verðlagsnefndarinnar og ákvarðanir hennar um að leyfa verðhækkanir, hversu smávægilegar sem þær eru. Þetta er fullkomið vantraust á verðlagsnefndina, þar sem stjórnarflokkamenn eru þó í meiri hl. og þar sem sjálfur ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. er formaður, - fullkomið vantraust á þessa menn. Og úr því að hæstv. ríkisstj. vantreystir þannig sínum eigin mönnum, þá getur hún ekki vænzt þess, að við framsóknarmenn treystum henni til að fara með þessi mál, enda erum við andvígir brtt. Fleira kemur hér til en það, að við treystum ríkisstj. ekki til að fara með þetta vald, þetta er óframkvæmanleg villa. Ráðherrarnir eiga að hafa önnur störf með höndum en að standa í slíku. Ég held, að þeir hafi alls ekki gert sér ljóst, hvað í þessu felst, hverjar afleiðingar þetta hefur, ef það verður samþykkt og ef ætlunin er að framkvæma lagafyrirmælin. En e.t.v. stendur alls ekki til að framkvæma þetta, þó að það verði samþykkt, og það þykir mér líklegast. Það eru ákaflega margar vörutegundir fluttar til landsins, og oft verða verðbreytingar á innfluttum vörum. Séu þær til hækkunar, þurfa ráðherrarnir að samþykkja það, hvað litið sem er. Mér er sem ég sjái hæstv. forsrh. ganga árla morguns heim götuna í gamla stjórnarráðshúsið við Lækjartorg, í fylgd með honum eru sex aðrir ráðh. Fundur er settur í stofu forsrh., það eru yfirverðlagseftirlitsnefndarmenn ríkisins á fundi, sjö að tölu, og allir ráðh. Á borðinu eru staflar stórir af innkaupareikningum og verðútreikningum, þar er reikningsfærður margs konar smávarningur, einnig stærstu vélar og tæki og allt þar á milli. Öll þau skjöl þurfa ráðherrarnir að yfirlíta. Trúlega nefna þeir þetta faktúrur og kalkúlasjónir eins og margir kaupsýslumenn. Ráðherrarnir setja upp gleraugun og rýna í skjölin með alvörusvip, þetta endurtekur sig dag eftir dag, og gott er, ef þeir geta fengið frí á helgidögum frá þessu. Það verður að sitja fyrir öðrum störfum. Innflutningurinn má ekki tefjast eða torveldast, því að fjmrh. þarf að fá aðflutningsgjöldin í ríkissjóðinn, önnur störf í stjórnarráðinu verða að sitja á hakanum, og það er mjög vafasamt, að ráðherrum gefist tími til að ferðast til annarra landa, t.d. á ráðstefnur um málefni Norðurlanda, Evrópumál eða vandamál alheimsins. Það getur haft mjög alvarlegar afleiðingar, mjög alvarlegar, ekki einasta fyrir okkur, heldur fyrir aðrar þjóðir, og eitt er víst, að þá mun fækka ferðasögum í ríkisútvarpinu. Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að svona fyrirkomulag á verðlagsákvörðunum þekkist ekki á byggðu bóli. Það er ekki hægt að samþykkja slíka fjarstæðu. Nú vil ég í fullri vinsemd skjóta því að hv. samnefndarmönnum mínum í fjhn., sem skipa meiri hl. n., hvort þeir vilji ekki taka þessa vanhugsuðu till. aftur. Þá getum við samþykkt frv. í sátt og samlyndi. Bezt væri, ef þeir gætu því til vegar komið, að nál. þeirra á þskj. 120 verði prentað upp og brtt. þar felld niður til þess að forða því, að hún sjáist í þingtíðindunum á komandi árum og öldum.



Herra forseti. Eins og þegar hefur hér komið fram, var fjhn. deildarinnar ekki sammála um afgreiðslu málsins. Stuðningsmenn ríkisstj. í fjhn. vildu samþykkja frv. með einni lítilli breytingu, sem ég fyrir mitt leyti tel ekki skipta miklu máli, en fulltrúar Framsfl. í fjhn. vildu hins vegar samþykkja þetta stjórnarfrv. óbreytt. Ég taldi hins vegar, að það þyrfti að gera á frv. mjög verulegar breytingar, og hef í samræmi við það flutt hér brtt., 6 að tölu, á þskj. 132, og í nál. því, sem ég hef lagt fram sem 2. minni hl. fjhn., hef ég gert nokkra grein fyrir afstöðu okkar Alþb: manna til þessa máls og rökstutt nokkru nánar þær brtt., sem ég flyt. Ég skal nú víkja að þessu nokkru nánar. Eins og fram kom í ræðu formanns fjhn. og frsm. meiri hl., hafði hæstv. forsrh. lagt á það megináherzlu, þegar hann talaði hér fyrir þessu frv. við 1. umr., að þau væru tildrög til þess, að frv. væri flutt, að mikil verðlækkun hefði orðið á aðalútflutningsvörum þjóðarinnar. Hæstv. forsrh. lagði einmitt mikla áherzlu á, að þetta væri ein meginástæða til þess, að þetta frv. um stöðvun á verðlagi væri flutt. Að vísu vék hann einnig að því, sem að var vikið í grg, frv., að ríkisstj. teldi, að það væri eðlilegt, að hún hefði slíkar heimildir eins og þær, sem í frv. felast, í sambandi við viðræður við stéttasamtökin í landinu um breytingar á kaupi, og tók það fram í því sambandi, að ef um verulegar breytingar yrði að ræða á kaupi, þá gæti svo farið, að það væri ekki lengur grundvöllur fyrir því að framkvæma þá verðstöðvun, sem um væri rætt í frv. En ég held, að það hafi ekki farið á milli mála, að ein meginforsendan, sem fram var færð fyrir því, að þetta frv. var flutt, var verðlækkunin, sem vitað var um að hafði orðið nú á seinni hluta þessa árs á ýmsum útflutningsvörum landsmanna. Og formaður fjhn., sem talaði fyrir hönd meiri hl., lagði einnig á þetta megináherzlu í sinni ræðu, að það væri einmitt þetta áfall, sem við stæðum frammi fyrir, sem gerði það óhjákvæmilegt að veita ríkisstj. slíkar heimildir sem í frv. felast. Við 1. umr. málsins benti ég á, að vissulega væri það rétt, að við hefðum orðið fyrir talsverðu áfalli vegna verðlækkunar á ýmsum okkar þýðingarmestu útflutningsvörum, en undirstrikaði þó, að það væri mikil óvissa enn ríkjandi um það, hversu áfall þetta yrði mikið, vegna þess að verðfallið væri tiltölulega nýlega til komið, og yfirleitt hefðum við ekki selt mikið af okkar framleiðsluvörum á þessu lækkandi verði og í mörgum greinum lægjum við með framleiðsluna enn óselda, og ég benti þá einnig á, að það væri farið að bera á nýjan leik á breytingum í þessum efnum, að um verðhækkanir væri að ræða á nýjan leik. Nú hefur komið í ljós, að þessar verðhækkanir voru enn þá meiri en ég vissi um eða þá voru orðnar, þegar 1. umr. fór hér fram um þetta mál. Þessar verðhækkanir hafa enn haldið áfram, sem betur fer. Síldarlýsið, sem hafði lækkað í verði, þannig að það var komið niður í 50 £ tonnið, og var hér mikið talað um þá miklu verðlækkun, það er nú aftur komið upp í 65 £ tonnið og er mjög greinilega enn hækkandi í verði, því að framleiðendur hér vilja ekki selja lýsið á þessu verði nema tiltölulega mjög lítið magn. En nú er hins vegar lítið minnzt á þessa breytingu, og ég tók alveg sérstaklega eftir því, að formaður fjhn., sem hér talaði fyrir hönd meiri hl. fjhn., vék ekki að þessum breytingum. Nú eru sem sagt allar horfur á því, að þessi mikla verðlækkun, sem við stóðum frammi fyrir fyrir nokkru, sé að verulegu leyti úr sögunni hvað viðkemur þessum aðalútflutningsvörum okkar, sem eru afurðir síldarverksmiðjanna. Ef maður hefði átt að taka gild þau rök, sem hér voru flutt af hálfu hæstv. forsrh. og ríkisstj. fyrir flutningi þessa frv., lægi eiginlega næst að taka það svo, að nú væri ekki lengur þörf á því að afgreiða þetta mál, þar sem nú horfði miklu betur í þessum útflutningsmálum okkar. En ég lýsti því hér við 1. umr. málsins sem minni skoðun, að það væri ekki þetta verðfall, sem fyrst og fremst ræki á eftir með það, að það væri þörf á því að reyna að stöðva verðlagið innanlands. Jafnvel þó að svo hefði farið, að verðfallið, sem gerði vart við sig á síldarafurðum okkar nú seinni hluta ársins, jafnvel þó að það hefði skollið á af fullum þunga og vitanlega haft allmikið að segja fyrir þjóðarbúið, þá hefði það ekki skapað neinn stórkostlegan vanda í rekstri síldarverksmiðja í landinu né heldur í rekstri þeirra fiskibáta, sem aðallega eiga við síldarverksmiðjurnar, því að það fer ekkert á milli mála, að rekstraraðstaða einmitt þessara aðila, þ.e.a.s. síldarverksmiðjanna og þeirra fiskibáta, sem eiga viðskipti sín við síldarverksmiðjurnar, - rekstraraðstaða þessara aðila hefur verið sú bezta, sem um er að ræða í okkar atvinnumálum nú í dag, og þrátt fyrir verðfallið er hún mun betri en rekstraraðstaða margra annarra. Það var því að mínum dómi ekki verið að gera sérstakar ráðstafanir í efnahagsmálum þjóðarinnar vegna þessa útlits, sem þá var varðandi verð á þessum útflutningsvörum. Vandinn í okkar efnahagsmálum var bundinn við það og er bundinn við það enn í dag, að það eru aðrir þættir í okkar framleiðslumálum, sem eru miklu veikari og eiga nú í vök að verjast, og það er fyrst og fremst sá þáttur, sem bundinn er við útgerð fiskibátanna, sem viðskipti sín eiga við frystihúsin í landinu. Það er sá þáttur framleiðslumálanna, sem er einna veikastur nú og þarf á aðstoð að halda, og einnig útgerð togaranna, sá þáttur er mjög veikur og þarf á aðstoð að halda, og þessi veika aðstaða þessara tveggja þátta; bátaútgerðarinnar og togaraútgerðarinnar, gerir það að verkum, að það þarf einnig að styðja við bakið á fiskvinnslunni í landinu, sem viðskipti á einmitt við þessa aðila. Þegar bátaútgerðin í landinu dregst saman og togaraútgerðin dregst saman, þá minnka af sjálfu sér verkefni fiskvinnslunnar í landinu og þá skapast erfiðleikar hjá fiskvinnslunni, og það er einmitt á þessum stöðum, sem vandinn aðallega liggur. Það þarf því að gera ráðstafanir í okkar efnahagsmálum, sem miða að því að bæta úr þessum vanda, gera ráðstafanir í þá átt að stöðva verðlagið, hið tiltölulega háa verðlag, sem er orðið bér innanlands, við þau mörk, sem verðlagið er komið nú. Það er út af fyrir sig þýðingarmikið, það er gott fyrir alla framleiðslu í landinu að eiga ekki von á því að þurfa að taka á sig enn þá aukin útgjöld vegna hækkaðs verðlags innanlands. Það er þýðingarmikil ráðstöfun út af fyrir sig. En það er enginn vafi á því, að sú ráðstöfun ein nægir ekki til þess, eins og nú er komið, að bæta úr aðalvandamáli þessara framleiðsluþátta, sem ég hef minnzt á. Það þarf meira að koma til. Ég lýsti því hér yfir við 1. umr. þessa máls, að við Alþb.-menn værum út af fyrir sig fylgjandi því markmiði frv. að vinna að því að stöðva verðlagið innanlands, þar sem það er komið, en við vildum ganga frá því á miklu öruggari og betri hátt en gert er í frv. ríkisstj. Við töldum, að þar væri á ófullnægjandi hátt gengið frá þessu máli og alls ekki tekið á verðlagsvandamálunum á þann hátt, sem ætti að taka á þeim. Ég benti m.a. á það, að við værum t.d. ekki á það sáttir að láta þar við sitja að lögfesta það verðlag, sem orðið er í dag í öllum greinum, því að það væri að okkar dómi í mjög mörgum tilfellum orðið allt of hátt og ætti ekki rétt á sér, og af því vildum við gera ráðstafanir, þegar tekið væri á þessum verðlagsmálum, í þá átt að færa það verðlag niður, sem hægt er að leiða öll rök að, að sé orðið of hátt. Þar sem t.d. álagning er orðin úr hófi fram, þar á að minnka álagninguna og einnig annan milliliðakostnað, sem gerir verðlagið of hátt. Og að þessu miða einmitt brtt. þær, sem ég vil gera við frv., og ég skal nú víkja nokkuð nánar að þessum brtt. Eins og kunnugt er, þá er þetta frv. ríkisstj. allt byggt upp á þeim grundvelli, að ríkisstj. sé veitt heimild til þess að mega ákveða verðstöðvun. Þessu vil ég breyta á þann hátt, að það sé skýrum orðum tekið fram í 1., að ríkisstj. hafi ekki aðeins heimild til þess að stöðva verðlagið, heldur að hún skuli stöðva verðlagið, að hún skuli gera þetta. Ég vil ekki hafa neina óvissu í þessum efnum, þar sem ríkisstj, segir: Ja, ég nota þessa heimild, ef mér sýnist ástæða vera til. Ef t.d. ríkisstj. lítur svo á, að nú hafi orðið eitthvað örlítið meiri kauphækkun hjá einhverjum aðilum í landinu en henni þykir gott, þá segir ríkisstj.: Nú tel ég engan grundvöll vera fyrir því að vera að stöðva verðlagið, og þá er bezt að láta heimildina liggja. Við Alþb.-menn lítum þannig á, að það sé orðið svo brýnt fyrir aðalatvinnuvegi landsins að koma í veg fyrir frekari verðlagshækkanir en orðnar eru, að við álítum, að nú eigi að slá því föstu í lögum, alveg ótvírætt og undanbragðalaust, að verðlagið skuli stöðva. Ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. sýni það nú í verki, þegar þessi till. verður borin upp, að hún meini eitthvað með því, sem hún hefur verið að fitja upp á í þessu frv., og samþykki þessa till., sem miðar að því að slá þessu föstu, að það skuli ákveðið að stöðva verðlagið. Þá flyt ég eina smábrtt. við 3. gr. frv., en þar segir nú svo í frv., að ríkisstj. sé heimilt að ákveða, að öll opinber gjöld önnur en þau, sem um getur í tilteknum lögum, megi ekki hækka frá því, sem var á árinu 1966, þ.e.a.s. á yfirstandandi ári, nema með samþykki ríkisstj., og því er svo bætt við: „Skal hækkun á slíku gjaldi þó eigi leyfð, nema ríkisstj. telji hana óhjákvæmilega vegna fjárhagsafkomu hlutaðeigandi aðíla.“ Ég vil fella niður þessi síðustu orð: „vegna fjárhagsafkomu hlutaðeigandi aðila.“ Við vitum það nefnilega, að alls konar opinber gjöld og þóknun fyrir opinbera þjónustu hjá ýmsum stofnunum, allt er þetta rökstutt með því, að viðkomandi stofnun þurfi á hækkuninni að halda, á auknum tekjum að halda af fjárhagslegum ástæðum. Ég tel, að það sé alveg nægilegt að segja, að slíkar hækkanir skuli ekki leyfðar, nema ríkisstj. telji þær óhjákvæmilegar: Þetta tel ég alveg nægilegt. Það verður að sjálfsögðu að vera á mati ríkisstj., hvort hún fellst á hækkunina eða ekki. En ég vil ekki á neinn hátt taka undir það, að það eigi að leyfa þær hækkanir allar frá hinni almennu verðstöðvun, sem hægt er að rökstyðja með því, að viðkomandi fyrirtæki þykist þurfa á hækkuninni að halda af fjárhagslegum ástæðum. Ég óttast, að þá yrðu undantekningarnar allmargar. Þá legg ég til, að bætt verði inn í frv. fjórum nýjum greinum. Sú fyrsta af þessum nýju greinum fjallar um það, að nú verði ákveðið, að kosin skuli ný verðlagsnefnd í stað þeirrar, sem starfað hefur og hefur átt að hafa eftirlit með verðlagi í landinu og verðlagningu. Sú nefnd hefur að undanförnu óumdeilanlega verið að leyfa hverja álagningarhækkunina af annarri og leyfa ýmsum aðilum ótakmarkaða álagningu, þ.e.a.s. eftir eigin geðþótta viðkomandi aðila. Ég vil því ákveða, að það skuli kosin ný verðlagsnefnd nú af sameinuðu. Alþingi og það sé lagt fyrir þá nefnd að vinna á allt öðrum grundvelli en sú verðlagsnefnd hefur starfað, sem hefur verið við störf að undanförnu. Og önnur greinin, sem ég legg til að verði þar bætt við, fjallar um það, að þessari nýju verðlagsnefnd skuli falið það verkefni að ákveða að nýju verðlagningu á vörum og þjónustu og það sé lagt fyrir hana að ákveða ýmist hámarksverð eða hámarksálagningu í öllum greinum, nema þá allir nm, verði sammála um að undanþiggja einhverja sérstaka þjónustu eða einhvern sérstakan vöruflokk. Sem sagt, ég vil, að það verði verkefni hinnar nýkjörnu verðlagsnefndar að kanna verðlagið í landinu, athuga, í hvaða tilfellum álagningin hefur vaxið úr hófi fram að undanförnu, hvar er hægt að færa álagninguna niður, minnka milliliðakostnaðinn og lækka verðið. Og hið sama er að segja um hirt ýmsu þjónustugjöld, að þar sé athugað, hvaða hækkun hefur átt sér stað og hvort ekki sé hægt að færa verðið niður. Þá vil ég, að verði bætt við nýrri grein, sem taki það alveg skýrt og greinilega fram, að verðstöðvun skv. þessu frv. skuli einnig ná til allrar húsaleigu. Og þá tel ég alveg óhjákvæmilegt, að það sé ákveðið um leið til þess að reyna að tryggja framkvæmd á þeim ákvæðum, að það sé óheimilt að segja upp húsaleigu nema með samþykki þeirrar eftirlitsnefndar, sem sett yrði til þess einmitt að sjá um framkvæmd á þessu atriði. Þá eru ákvæðin um húsaleigu sett undir sams konar ákvæði og gilda um almenna verðlagningu í landinu. Þar yrði að vísu starfandi sérstök n., sem liti eftir því, að ákvæðin um það, að óheimilt sé að hækka húsaleigu, séu haldin, og vinni að því að sjá um, að það sé ekki haldið uppi óeðlilegri húsaleigu. í landinu. Þá legg ég til, að bætt verði inn í frv. nýrri gr. um það, að þegar þessi lög hafa öðlazt gildi um verðstöðvun, skuli stjórn Seðlabankans ákveða lækkun vaxta með hliðsjón af því, að verðlag hafi verið stöðvað. Ég tel, að það nái engri átt að halda uppi þeim vaxtakjörum áfram, sem í gildi eru í landinu í dag, ef verðlag hefur raunverulega verið stöðvað. Sannleikurinn er sá, að í ótrúlega mörgum tilfellum er það þannig nú, að vaxtakjörin eru í kringum 10%. Ég vil aðeins nefna það sem dæmi, að ég var nú fyrir nokkrum dögum að ganga frá láni fyrir aðila úti á landi hér hjá þekktri lánastofnun í landinu, stórum lánasjóði. Þar var um fastalán að ræða, stofnlán, og vextir af þessu láni voru 10% eða hæstu leyfilegir vextir. Og þannig er þetta, að það er í ótrúlega mörgum tilfellum, sem bæði bankar og lánastofnanir koma því þannig fyrir, að þeir fylgja hinum hæstu heimiluðum vöxtum eða 10%. Slíkir vextir ná vitanlega engri átt, ef um stöðugt verðlag er að ræða. Og ef ríkisstj. trúir á það, að hún sé raunverulega að stöðva verðlagið í landinu, þar sem það nú er komið, og ætlar að skapa hér nýtt ástand, eiga vitanlega að fylgja á eftir tilheyrandi ráðstafanir, sem eru í samræmi við það, að verðlagið hafi verið stöðvað, en það er m.a. ráðstöfun í þá átt að lækka vexti, en slíkt hefði mjög mikil og almenn áhrif til góðs. 5. brtt. mín er um það, að þau tímatakmörk, sem eru ákveðin í frv. ríkisstj. um gildi þessara laga, þ.e.a.s. tímamarkið 31. okt. 1967, þar sem ekki er gert ráð fyrir því, að þessi verðstöðvun standi nema til októberloka 1967, þetta ákvæði vil ég fella niður. Ég álít, að sú stöðvun á verðlagi, sem nú er ákveðin, eigi að gilda um óákveðinn tíma eða þar til breyting verður gerð á lögunum, og þar eigi menn ekki að setja sér slíkt mark að koma vandamálinu rétt aðeins fram yfir kosningar eða rétt rúmlega það.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði í fyrri hluta ræðu minnar gert grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt við frv., og rætt hér nokkuð almennt um málið. En það eru hér nokkur atriði enn, sem mig langar til þess að víkja að og ég tel mjög mikilvæg í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Þegar ríkisstj. nú virðist a.m.k. hugsa til þess að breyta nokkuð til um stefnu í verðlagsmálum, er ekki óeðlilegt, að að því sé komið eða um það sé spurt, hvort hún geti ekki hugsað sér, að gerðar verði ráðstafanir til þess að athuga nokkuð nánar um þróun verðlagsmálanna í landinu að undanförnu. Ég held, að það hafi þegar komið fram, svo að ekki þurfi um að villast, að í ýmsum greinum hefur verðlag hækkað meira innanlands en efni hafa staðið til. Í nál. mínu tilgreini ég nokkrar breytingar, sem mér er kunnugt um að hafi átt sér stað á álagningu, og ég ætla, að þau dæmi, sem þar eru tilfærð, sýni það mjög ljóslega, að álagning hefur farið stórhækkandi á undanförnum árum í mjög mörgum greinum. Nú er spurningin sú, hvort ríkisstj. sé ekki fáanleg til þess, eins og nú er komið þessum málum, að gera ráðstafanir í þá átt að láta endurskoða þessi verðlagsákvæði, sem nú gilda, og reyna að vinna að því, að álagningin og milliliðakostnaðurinn við þessi þjónustustörf verði færð niður, þar sem hægt er að koma því við. Álagning hefur hækkað. Við skulum t.d. taka vöruflokka eins og hreinlætis- og snyrtivörur, þar sem álagningin var heimiluð árið 1960 í heildsölu 9.5%, en er orðin nú í framkvæmd 23.3% í heildsölu, en þar sem smásöluálagningin 1960 var heimiluð 25%, en hún er nú komin upp í 49.6%. Álagningarhækkun eins og þessi er ekki neitt einsdæmi, því að þannig er þessu farið um margar aðrar vörur, að álagningin hefur sannanlega meira en tvöfaldazt frá því, sem leyft var í verðlagsákvæðunum árið 1960. Finnst ríkisstj. ástæða til þess að láta þetta svona standa áfram, eða vill hún gera ráðstafanir í þá átt, að þessi álagning verði minnkuð og þannig verði hamlað gegn hækkandi verðlagi í landinu? Ég held, að ef hæstv. ríkisstj. í raun og veru vill takast á við dýrtíðarvandamálið, geti hún ekki skotið sér undan því að láta endurskoða þessi mál. Það er alveg ómögulegt að taka till. hennar alvarlega í þessum efnum um það, að hún vilji koma í veg fyrir dýrtíðina, hún vilji stöðva verðlag, ef hún fæst ekki til þess að setja hömlur gegn svona gífurlegri álagningarhækkun eins og átt hefur sér stað í mörgum greinum. Og ég er hræddur um það, að hæstv. ríkisstj. reki sig á það, bæði þegar hún fer að semja nánar við launþegana í landinu um þeirra hlut og við aðra, að það kunni líka að vera nokkur ástæða til þess að líta eftir því, hvað ýmsir aðrir aðilar taka sér í laun í sambandi við þeirra milliliðastörf. Hér er í rauninni af okkar hálfu ekki verið að fara fram á, að annað sé gert en það, að þóknun þessara aðila, sem fást við þessi milliliðastörf, verði ákveðin hóflega, t.d. eftir nokkuð svipuðum reglum og hér hafa gilt lengi, þegar verðlagsyfirvöld landsins hafa fjallað um þessi mál. Þá er annað atriði, sem ég vildi víkja nokkuð að í sambandi við afgreiðslu málsins. Ég hafði áður minnzt á það, að ég teldi, að það, sem þýðingarmest væri nú eins og málin standa nú orðið í okkar efnahagsmálum, væri að gera ráðstafanir, sem færu í þá átt að gera þýðingarmestu framleiðslugreinum okkar, eins og t.d. bátaútgerðinni í landinu og togaraútgerðinni og þar með fiskiðnaðinum í landinu, fært að halda uppi fullum rekstri. Þetta væri það þýðingarmesta, og stöðvun á verðlaginu, eins og það er komið nú, slík ráðstöfun ein út af fyrir sig dygði ekki sem fullur stuðningur við þessar framleiðslugreinar. Nú hef ég, þar sem þessi mál hafa verið rædd, skilið hæstv. fjmrh. þannig og einnig hæstv. viðskmrh., að það væri alveg ljóst frá þeirra hálfu, að ef þyrfti að styðja þessar framleiðslugreinar með meiri fjárframlögum á næsta ári, þ.e.a.s. á árinu 1967, heldur en gert hefur verið á yfirstandandi ári, verði það ekki gert nema með nýjum álögum á þjóðina. Nú vil ég spyrja hæstv. forsrh., sem hér er viðstaddur, nú vil ég spyrja hann alveg gagngert um það, hvort þetta sé einnig hans sjónarmið, að ef þurfi til þess að koma að styðja sjávarútveginn með meiri fjárframlögum á næsta ári en gert er á þessu ári, sé ekki hægt að gera það án þess að leggja á nýjar álögur. Ég hef sem sagt skilið þessa tvo hæstv. ráðh., fjmrh. og viðskmrh., þannig, að það væri þeirra sjónarmið, að það væri ekki hægt að veita þessum atvinnugreinum aukinn stuðning frá því, sem verið hefur, án þess að það þyrfti að íeggja á nýjar álögur. Nú er því hins vegar jafnframt lýst yfir, að ef það þurfi að grípa til þess að leggja á nýjar álögur, sé grundvöllurinn brostinn undan verðstöðvunarstefnunni, þá sé ekki hægt lengur að halda uppi verðstöðvun. Og þá er maður kominn að því, að allt talið um verðstöðvun nú sé í rauninni út í hött nema þá á þeim grundvelli, að hægt sé að halda uppi framleiðslunni í landinu með þeim sama stuðningi sem verið hefur. Og þá hlýt ég að spyrja hæstv. forsrh.: Dettur honum það virkilega í hug, að það muni duga fyrir bátaútveg landsmanna og fyrir fiskiðnaðinn í landinu og fyrir togaraútgerðina að fá nákvæmlega sömu fjárhæðir til stuðnings á næsta ári eins og þessar greinar hafa haft á yfirstandandi ári? Dettur honum það í hug, og dettur ríkisstj. það í hug, að þessi mál séu þannig? Ég efast ekkert um það, að hæstv. ríkisstj. og hennar sérfræðingar í efnahagsmálum hljóta að hafa gert sér einhverja grein fyrir því nú í árslokin, hver vandi sé á höndum í sambandi við rekstrargrundvöll þessara þýðingarmestu þátta í okkar atvinnulífi. Það er með öllu útilokað, að ríkisstj. hafi lokað sig svo úti frá því, sem er að gerast í landinu, að hún hafi ekki gert sér í aðalatriðum grein fyrir því nú fyrir árslokin, hvað muni þurfa að gera til stuðnings framleiðsluatvinnuvegum landsmanna. Ég skal segja það sem mína skoðun, að ég er ekki í neinum vafa um það, að ef bátaútvegurinn, - þar á ég við þá báta, sem aðallega skipta við frystihúsin í landinu og hinn almenna fiskiðnað, - ef sá bátaútvegur á að geta gengið á næsta ári með eðlilegum hætti, þarf hann á miklu meiri stuðningi að halda en hann hefur haft á þessu ári. Fiskverðið til bátanna þarf að hækka mikið. Hækki það ekki mikið nú um þessi áramót, mun framleiðsla bátaflotans enn þá dragast saman til mikilla muna og þeir munu enn þá verða færri og færri, sem vilja gefa sig í það að vinna á bátaflotanum. En ef það gerist, að færri bátar verða gerðir út, afli þeirra verður minni, færri stunda þessa fiskimennsku, mun það um leið hafa þau áhrif, að vandi frystihúsanna og fiskiðnaðarins í landinu vex. Ég held, að vandi frystihúsanna í landinu væri ekki sérlega mikill, ef það tækist að gera ráðstafanir til þess, að hráefnisöflunin væri með eðlilegum hætti, hún væri eðlileg. Ég er því á þeirri skoðun, að það sé alls fjarri lagi, að það dugi fyrir þessar framleiðslugreinar að stöðva hið almenna verðlag innanlands við það, sem það er orðið nú, það þurfi miklu meira að koma til, það þurfi að koma til ráðstafanir frá hálfu hins opinbera, sem þýða aukinn stuðning, aukin fjárframlög, eins og nú er ástatt. Og þá er sem sagt þetta spurningin, sem ég hef lagt hér fyrir hæstv. ríkisstj.: Hvað hugsar hæstv. ríkisstj. sér að gera í þessum efnum? Hvernig á að afla fjár til þess að veita þennan aukna stuðning? Ég hafði á tímabili gert mér vonir um, að það mundi vera hægt að taka nokkuð af hinum tiltölulega ríflega greiðsluafgangi ríkissjóðs á þessu ári og nota hann m.a. til stuðnings framleiðslunni í landinu á næsta ári. En hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir alveg á ótvíræðan hátt, að það verði ekki hægt að nota þennan greiðsluafgang í þessu skyni, það sé búið að ákveða notkun hans á annan hátt og ef eigi að styðja útflutningsframleiðsluna meira á næsta ári en á þessu ári, þá verði að koma til nýjar álögur. Ég veit, að hæstv. forsrh. sér, að það er með öllu óhugsandi að ræða hér á Alþ. þessar tillögur hennar um stöðvun á öllu verðlagi, án þess að ríkisstj. svari því til, hvernig hún hugsar sér að komast út úr þessum vanda. En ef það liggur nokkurn veginn ljóst fyrir, sem ég hygg að sé, að útgerðin þurfi á auknum stuðningi að halda og það verði ekki gert nema með því að leggja á nýjar álögur, og nýjar álögur samræmast ekki verðstöðvunarstefnunni, til hvers er þá að vera að tala um stöðvun á verðlaginu á þeim grundvelli, sem ríkisstj. hefur hér markað? Skoðun mín er aftur á móti sú, að það eigi að vera almennt verkefni að vinna að því að stöðva verðlag í landinu eða koma í veg fyrir, að það hækki, en jafnhliða því, að það sé gert, eigi að gera aðrar ráðstafanir til viðbótar, sem duga til þess, að aðalframleiðsluatvinnuvegir landsmanna geti verið reknir með eðlilegum hætti. Ég hef veitt því athygli, að fulltrúar ríkisstj. beita nokkuð misjöfnum rökum, þegar rætt er um þessi mál. Annars vegar er lögð þung áherzla á, að það hafi orðið miklar verðlækkanir erlendis á okkar útflutningsafurðum og þess vegna þurfi nú nauðsynlega að stöðva allt verðlag. Hins vegar er það svo, að þegar fulltrúar framleiðenda koma fram með kröfur sínar um það, að þeir þurfi á auknum stuðningi að halda, og þeir færa þá fram, að það sé bæði vegna verðlækkunar á erlendum mörkuðum, hækkandi verðlags innanlands og annarra opinberra ráðstafana, þá koma svo sömu talsmenn ríkisstj. og segja: Ja, við viljum ekki láta mikinn stuðning út á þetta lækkandi verðlag erlendis, því að það er allt í óvissu um, hversu langvarandi það verður og hvernig það muni yfirleitt verða í reyndinni. Sem sagt, í öðru tilfellinu er lögð mjög þung áherzla á það, einkum hér á Alþ., að nú þurfi að grípa til sérstakra og nokkuð óvæntra ráðstafana vegna mikils verðfalls á afurðum okkar erlendis. Hins vegar er svo sagt af sömu mönnum, að þeir geti ekki aðstoðað útveginn í landinu ýkjamikið vegna þessa verðfalls, vegna þess að það sé allt í óvissu um, hvort hér sé um svo mikið verðfall að ræða, þegar allt komi til alls. Ég held, að það sé miklu nær, eins og ég hef bent hér á, að segja hið rétta í þessu máli. Þessar tillögur ríkisstj. um það að fá heimild til verðstöðvunar eru ekki fluttar hér raunverulega vegna þess að mjöl og lýsi hafa lækkað nokkuð í verði seinni hluta ársins, sem aftur hefur snúizt til hækkunar nú á síðustu vikum. Það er ekki hinn raunverulegi grundvöllur að því, að þetta frv. er flutt. Hinn raunverulega grundvöll fyrir því, að þetta frumvarp er flutt, tel ég vera þann, að ríkisstj. vill ná sér í heimildir, sem hún ætlar að nota í ákveðnum samningum við launþegasamtökin í landinu, þegar farið verður að ákveða kaup og kjör. Svo að hinu leytinu leggur hún þetta frv. fram vegna þess, að hún vill gjarnan láta líta svo út, að hún sé ekki hinn rétti fulltrúi verðstöðvunarstefnunnar og það séu aðrir; sem þar séu að flækjast fyrir stjórninni og komi í veg fyrir, að hún geti beitt sinni verðstöðvunarstefnu. En ríkisstj. veit það mætavel, að það hefur enginn verið að þvælast fyrir henni í þeim efnum. Hún hefur hér haldið uppi allt annarri stefnu, sem hefur óhjákvæmilega leitt til verðhækkana, en ekki til verðlækkana. Afstaða okkar Alþb.-manna til þessa frv. ríkisstj. um heimild til verðstöðvunar mun fara eftir því, hvernig fer um þær brtt., sem við flytjum við frv. Verði þær brtt. ekki samþykktar, þykir okkur það benda til þess, að það séu ekki heilindi á bak við allt þetta verðstöðvunartal, þá vilji menn ekki gera raunhæfar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir hækkandi verðlag og þá sé hitt aðalatriðið, að vera með sýndarmennsku. Brtt. okkar við frv. miða allar að því að tryggja raunverulega verðstöðvunarstefnu betur í framkvæmd, en ekki á neinn hátt að koma í veg fyrir, að hún verði framkvæmd. Hitt bendum við svo auðvitað á, að við álítum, að það þurfi að gera meira til þess að tryggja rekstur atvinnuveganna en aðeins að samþykkja frv.; jafnvel með þeim brtt., sem við leggjum til að gerðar verði við frv. Ég skal svo ekki lengja hér umr. frekar um málið, en vænti þess að heyra frá hæstv. ríkisstj., hvernig hún hugsar sér, að farið sé að í sambandi við óhjákvæmilegan stuðning, sem þarf að veita útflutningsatvinnuvegunum um fram það, sem felst í þessu frv., og hvernig hún telur, að hægt sé að veita þann stuðning, án þess að grundvöllur verðstöðvunarstefnunnar bresti þá um leið.



Herra forseti. Það hafa orðið nokkrar umr. um þetta frv., sem hér liggur fyrir. Aðalatriði þess virðist vera, að það eigi að stöðva verðlagið, þar sem það er nú, og verðhækkanir megi ekki eiga sér stað nema með leyfi ríkisstj. Sannleikurinn er sá með verðlagseftirlit, þá hefur ríkisstj. það þegar í sinni hendi, ef hún vill framfylgja því, og getur sett reglur um það. Ef hún vill framfylgja því strangara en nú er gert, hefur hún aðstöðu til þess, án þess að samin séu sérstök lög. Útsvörin eru hins vegar nýmæli. Ég geri ekki ráð fyrir, að fólkið í landinu sé neitt á móti því, að það sé hindrað, að útvör hækki, það er gott, ef þau hækka ekki. Þau hafa farið síhækkandi og hafa verið mörgum erfiður baggi. Það gefur auga leið, að fyrir þau sveitarfélög, sem þurfa að standa í framkvæmdum, þá verður ekki hjá því komizt, ef framkvæma á mikið, að útgjöldin geti hækkað í bili. Við þann lið geri ég ráð fyrir, að ríkisstj. veiti undanþágur, ef nauðsyn ber til, þannig að þar verði ekki um stóra hluti að ræða. Laun hafa farið hækkandi, vegna þess að framfærsluvísitalan hefur hækkað, og það var tekið upp skv. þessu júnísamkomulagi að reikna kaup út eftir framfærsluvísitölu, þannig að kaupgjaldið hefur hækkað um ca. 15% síðan eða eitthvað nálægt því. Landbúnaðarvörur hafa einnig hækkað, meðfram vegna þessara kauphækkana. Satt að segja virðist vísitalan hafa hækkað síðan júnísamkomulagið var gert eitthvað um 32 stig. Ég fór mér til gamans yfir það í Hagtíðindum, hvað það var, sem aðallega varð þess valdandi, að vísitalan hækkaði. Þetta var ekki alveg nákvæmlega sundurliðað í Hagtíðindum, en virtist, eftir því sem ég gat dregið saman, að opinber gjöld, söluskattur og slíkt, hefðu hækkað vísitöluna um 2–3 stig, fatnaður, erlendar matvörur o.fl. slíkt 3.5 stig, skemmtanir, rafmagn, hiti, strætisvagnar o.fl. slík þjónusta um 6.6, sem kemur vafalaust að miklu leyti af hækkuðum launum og ýmsum öðrum liðum, fiskur, smjörlíki, ávextir, brauð og annað slíkt um 6.2 vísitölustig, vín og tóbak 0.9, kjöt, mjólk og smjör um 7 stig, ber þá að athuga, að það er komin lækkun vegna þess, að það er greitt svo mikið niður á smjörinu núna, - dreifing á mjólk og landbúnaðarvörum 1–1.5 stig, húsnæðisliðurinn um 2.6 stig. Það er ekki alveg nákvæmlega tekið fram í Hagtíðindum, þannig að maður getur ekki alveg náð brotum, en þetta fer ekki fjarri þessu. Og það er sannarlega ástæða til að athuga það, hvort ekki væri vegur með einhverjum ráðum að koma í veg fyrir þessar sífelldu hækkanir. Það hefur verið um sífelldar hækkanir að ræða á vísitölunni, raunar í miklu lengri tíma en meðan þessi stjórn var. Og því ber ekki að leyna náttúrlega, að hækkaðir skattar eiga geysilegan þátt í hækkun vísitölunnar. Þó að það komi ekki beint fram, kemur skattahækkunin, sem lögð er á vörurnar með innflutningsgjöldum og háum sölusköttum, fram í hækkaðri vísitölu. Þetta gerir það, að fólkið þarf meiri fjárhæðir til þess að geta komizt af og gerir auknar kröfur. Auk þess eru Íslendingar nú seinni árin kröfuhörð þjóð, og það er nú þannig með mannskepnuna, að eftir því sem meira er látið eftir henni, eftir því heimtar hún meira, og mér hefur virzt það í sumum tilfellum, að kröfurnar og heimtufrekjan gangi nú fram úr hófl. Á ég þar alls ekki sérstaklega við verkamenn eða sjómenn. Sannleikurinn er sá, að við þau skipti, sem ég hef átt við fólkið, virðist mér þeir vera jafnvel sanngjarnastir í kröfunum, sem lægst hafa launin, en þeir, sem allra hæst hafa launin, eru einna ýtnastir, þegar verið er að gera upp við þá. Þar sannast hið gamla máltæki: „mikið vill meira“. Það er ekki sagt beinlínis í frv., að ríkisstj. ætli að gerast samningsaðili í launamálinu og þá um leið í verðlagningu landbúnaðarvara, en þó virðist mér láta nærri, að svo sé, ef ekki mega verða neinar hækkanir, án þess að ríkisstj. leyfi það. Vitanlega er þetta allt þýðingarlaust. Það er raunar tekið fram í grg.: „ef laun almennt hækka“. En ef skattar almennt standa í stað, eða eru jafnvel hækkaðir, þá leiðir a.m.k. skattahækkun um leið af sér launahækkun. Mér virðist því, að með þessu frv. sé að því látið liggja, að ríkisstj. ætli í raun og veru að gerast samningsaðili í launamálum og þar með í verðlagningu landbúnaðarvara. Ég er ekki að segja, að þetta sé neitt rangt. En ríkisstj. lýsti því hins vegar yfir 1960, þegar efnahagsráðstafanir voru gerðar, að hún ætlaði ekki að skipta sér af þessum hlutum, atvinnurekendur væru samningsaðilar, og ríkisstj. hefur reynt að skipa nefndir til að semja um öll þessi mál, einhvers konar nefndir eða ráð. M.a. var alltaf ákveðið af Alþ. og vafalaust að mestu leyti í samráði við viðkomandi ríkisstjórnir um laun opinberra starfsmanna. En nú eru það orðnir sérstakir aðilar, þeir eru orðnir samningsaðilar að sínum launum. Launin eru ekki skömmtuð eins og áður var, og þeir eru orðnir samningsaðilar, og hefur oft staðið í þrasi út af þessu, en mér virðist, að samkv. þessu hljóti ríkisstj. að ætla að verða sá samningsaðilinn, sem ræður úrslitum í öllum þessum málum. Nú má vera, að þróunin hafi undanfarið verið í þá átt. Ég tel t.d., að viðvíkjandi verði á landbúnaðarvörum hafi ríkisstj. átt mikinn þátt í því að leysa það mál s.l. haust, og ég hygg, að ekki hafi verið gerðir neinir verulegir samningar í launamálum, án þess að hún hafi lagt blessun sína yfir þá. En þarna virðist ríkisstj. vera horfin frá þeirri yfirlýsingu, sem hún gaf árið 1960. Nú er það tvennt til, hvort réttara er, að ríkisstj. sé samningsaðili um þessa hluti eða hvort atvinnurekendur eigi að vera það og sé svo einhvers konar gerðardómur viðvíkjandi landbúnaðarvörum, sem byggist vitanlega á, að bændur hafi svipuð kjör og aðrir menn í landinu. Það er mál út af fyrir sig. En það má vera, að ríkisstj. fái með þessu frv. eitthvað meiri völd í kaupgjaldsmálum og um verðlagningu á landbúnaðarvörum, ef frv. er samþykkt, og þó dreg ég það í efa. Það hefur nú verið þannig núna, að aðstaða frystihúsanna hefur farið versnandi og sömuleiðis fiskibáta af lítilli stærð. Raunar skal ég viðurkenna það, að tíðarfarið nú í vetur hefur haft sitt að segja í þessu efni og gert erfiða aðstöðu bæði fyrir frystihúsin og bátana. En auk þess hraðversnaði aðstaða frystihúsanna á s.l. ári. Veldur þar tvennt um, og er annað, að kaup hefur hækkað allmikið eða um 12–18% sennilega, og auk þess héfur hráefni verið takmarkað, og við þetta bættist mikil hækkun á fiski um áramótin í fyrra. Ofan á þetta allt saman bættust ráðstafanir, sem gerðar voru skv. þessu júnísamkomulagi og ég taldi vera miður viturlegar, þar sem kom launaskattur og hækkað orlof, og allt þetta hefur sitt að segja. Ég held satt að segja, að í þessum launamálum sé annað tveggja, að láta atvinnurekendur og launþega semja um hlutina algerlega og ríkið sé ekkert að sletta sér inn í það með neinni löggjöf, hvorki með launaskatti né lögboðnu orlofi eða neinu slíku, eða þá að ríkisstj. semji algerlega um kaup allra launþega í landinu. Má vera, að það væri það heppilegasta, en ekki að þessu sé skipt í tvennt, þannig að ríkisstj. sé að ákveða orlof, ýmiss konar fríðindi og skattleggja atvinnutæki, sem ekki eru fær um að borga neina skatta, eins og t.d. minni bátarnir og frystihúsin, og svo komi atvinnurekendur og eigi að fara að semja við launþega um ýmis atriði þar fyrir utan. Það er bezt, að þetta sé annaðhvort þannig, að atvinnurekendur semji og þetta sé alltaf laust og bundið og það sé hægt að gera þá tilhliðranir, bæði hvernig atvinnan er framkvæmd og eins hvað borgað er fyrir hana, eða þá hreinlega að ríkisstj. sé samningsaðilinn og þá að sjálfsögðu viðvíkjandi öllum stéttum þjóðfélagsins. Það er að sjálfsögðu skynsamlegast, að það sé önnur hvor þessi leið farin. Svo eru náttúrlega ýmsir hlutir. Það er kannske hægt að segja, að um þessi opinberu gjöld muni ekki mikið. En það er ekki hægt að leggja á fyrirtæki, sem eru rekin með halla. Það er ekki sanngjarnt að leggja á þau há opinber gjöld, eins og t.d. launaskattinn og aðstöðugjöld á taprekstur. Þetta er ekki réttlátt. Og svo geri ég ráð fyrir, að bátarnir hreinlega borgi ekki þessa hluti, hvorki aðstöðugjöld né launaskattinn, af því að þeir hreinlega geta það ekki, svo að það er eins og hver annar barnaskapur að vera að svona löguðu. Þeir geta það ekki nema fá aukna hjálp frá ríkissjóði, og þá borgar ríkið til bátanna og þeir svo aftur. Það finnst mér bara skoplegt. Ég varaði strax við þessu. Nú er talað um, að það sé dálítil mikil lækkun á framleiðsluvörunum, lýsi, síldarmjöli og jafnvel freðfiski. Sannleikurinn er sá, að það virðist í bili a.m.k. ætla að verða minna úr þessu en verið hefur. Ég hef séð það í blöðum, að það er gert ráð fyrir því, að tonnið af lýsinu sé komið upp í 65 £. Það hefur alveg hraðhækkað, það var komið niður í 50 £. Getur skeð, að það hækki meira. Síldarmjölið hefur frekar verið að hækka aftur. Nú eru verksmiðjurnar búnar að semja við bátana um, að síldarverðið lækki um 5/17 hluta, úr 170 kr. 100 kg og í 120 kr. Vera má, að síldin sé heldur lakari núna. En þó virðist mér, að þetta ætti að vera frekar hagkvæmt fyrir síldarverksmiðjurnar, að vera búnar að koma síldarverðinu þetta niður og fá svo þessa hækkun án þess að þurfa að skila henni til bátanna. Viðvíkjandi hraðfrystihúsunum er allt öðru máli að gegna. Það er hnútur, sem ég hygg, að ríkisstj. muni ganga dálítið erfiðlega að leysa, þegar þar að kemur. Ég ætla nú ekki að fara að spyrja hana um það, hvað hún ætli að gera í því efni, því að ég er alveg sannfærður um, að hún veit ekki enn þá, hvað hún ætlar að gera í þeim hlutum, og er ef til vill ekki ástæða til þess, því að þetta mál þarf eflaust ýtarlegrar athugunar við. En það er eitt, sem ég hef bent á áður, og það er, að þetta svokallaða hagræðingarfé, við vitum það allir þm., að það hefur ekki verið um neina hagræðingu þar að tala, það hefur verið borgað til fiskvinnslustöðvanna, svo að þær gætu borgað hærra verð fyrir fiskinn, en það hefur engin hagræðing verið framkvæmd með því. Það hefur bara verið gert á þann hátt, að þau frystihús, sem hafa bezta aðstöðuna, mest hráefnismagnið, hafa fengið þetta hér um bil alveg. Það hefur orðið þannig, að þau frystihús, sem helzt þurfa hjálpina, fá minnsta hjálpina, og það er þetta, sem ég held að ríkisstj, verði að finna einhverjar nýjar leiðir til að leysa, að þau frystihús, sem hafa haft lítið magn, hafa verið alveg í vandræðum. Sannleikurinn er sá viðvíkjandi fiskverkuninni, að þangað til s.l. ár var fiskverkunin hagkvæm fyrir þau frystihús, sem höfðu nokkurn veginn viðunandi hráefnismagn, og eins fyrir söltunarstöðvarnar, og það var allt að því ógerlegt að gera út fiskibát án þess að verka fiskinn sjálfur. Þetta gerbreyttist á síðasta ári, eins og ég kom að áðan, bæði vegna kauphækkananna, nýrra skatta, sem lagðir voru á fyrirtækin, og hækkaðs fiskverðs, þannig að ég er ekki viss um, að þeir, sem hafa saltað fiskinn á s.l. ári, hafi haft verulegan ágóða. En það var mjög mikill ágóði, á meðan fiskurinn var að hækka, því að hann hækkaði alltaf eftir á. En þessi atriði eru breytt núna. Hitt gefur svo auga leið, að við vitum, að kaupmáttur krónunnar hefur farið sílækkandi, um 10–12% á ári. Hafi gengið verið rétt skráð 1960, er áreiðanlegt, að það er ekki orðið rétt skráð núna. Það eina, sem hefur gert það mögulegt að láta ekki krónuna lækka, er það, að verð á sjávarafurðum hefur farið síhækkandi. Ef það fer að lækka, kemur auðvitað í ljós, að gengið er ekki orðið rétt. Það er um tvennt að velja: að greiða stórkostlega styrki til fiskvinnslustöðvanna eða bátanna úr ríkissjóði eða að lækka gengið og bera þannig uppi kostnaðinn, nema fara þá leið, sem bezt væri, en aldrei hefur tekizt að fara, og það er að fara lækkunarleiðina. En lækkunarleiðina er ekki hægt að fara nema lækka skattana. Ég hef ekki talað um fjárlögin núna, en ég er sannfærður um, að ef það væri tekið föstum tökum, væri hægt að stórlækka þá, en ríkisvaldið sjálft verður að ganga á undan með ráðdeild og sparsemi. Það var nú kostur á að lækka einn lið fjárl., og ég var búinn að tala um það fyrir tveimur eða þremur árum, og það var til kennimannanna. Svo var skipuð n. í það mál. Hvað kemur út úr því? Ekki nokkur einasta lækkun, ekki ein króna, bara búinn til nýr sjóður, ef það á einhver hagræðing að fara fram, og prestunum á svo að halda áfram að fjölga í þéttbýli, en ef um einhvern sparnað er að ræða í dreifbýlinu, er myndaður einhver sérstakur sjóður. Þetta er nefnilega stefnan. Það má aldrei spara, aldrei sýna ráðdeild eða hagsýni í nokkrum sköpuðum hlut. Það á alltaf að hækka og hækka, og hækkunin hefur orðið svo ör, að þetta eru um 20% á ári. Segjum, að fólki fjölgi, og segjum, að þjóðartekjurnar hafi farið vaxandi, þannig að gjaldþolið hafi aukizt. En þetta getur ekki endalaust gengið. Og þó að gott árferði sé, megum við ekki alveg sleppa öllum hömlum af allri ráðdeild og allri sparsemi. Ég er alveg sannfærður um, að það mætti taka flestalla liði fjárl. og spara: Það mætti víða fækka opinberum starfsmönnum. En það verður náttúrlega að hugsa jafnframt um, að vinnutilhögunin sé gerð eitthvað skynsamleg og að þessir menn verði að vinna, þeir mega ekki vera að dunda í vinnutímanum. En annaðhvort verður að gera, að reka þjóðarbúið af meiri ráðdeild og hagsýni en gert hefur verið eða það mun leiða til þess, að það verði fyrr eða síðar að lækka gengi krónunnar enn þá. Hvers vegna er ríkisstj. að koma með þetta frv.? Ég er sannfærður um, að með þeirri aðferð, sem hún hefur þegar tekið upp, að greiða niður hækkandi kostnaðarliði, hún er þegar jafnvel farin að lækka vísitöluna með niðurgreiðslum, það er farið að greiða niður saltfisk, þá væru miklar líkur til að henni takist að halda vísitölunni óbreyttri án nokkurra lagaheimilda. Hún hefur aðgang að Seðlabankanum. Það er ekki líklegt, að fólk geri mjög miklar kaupkröfur fram yfir kosningar. Í fyrsta lagi er aldrei hægt að segja um, hvernig vinnudeilur snúast, hvort það verður til pólitísks hagnaðar eða óhagræðis fyrir þá aðila, sem þær hefja. Það er aldrei hægt að fullyrða neitt um það. Fólkið í landinu fylgist náttúrlega með verðlagi. Það veit, að eins og stendur eru ekki miklar líkur til þess, að það fáist fram miklar kauphækkanir, þannig að ég geri ekki ráð fyrir, að fram yfir kosningar verði gerðar miklar kaupkröfur. Það hefur ekki mikið breytzt verð á útlendum vörum, og með svipaðri stefnu og ríkisstj. hefur haft, með því að greiða niður hækkanir, og það getur hún visst tímabil, af því að hún ræður yfir Seðlabankanum, getur hún haldið því gangandi, álít ég, að það mundi takast fram yfir kosningar, þó að engin lög væru samþykkt. En hvers vegna kemur ríkisstj. með þetta? Hefur hún sjálf trú á því, að þetta muni hafa mikil áhrif? Ég held, að þetta sé eiginlega leiksýning hjá ríkisstj., sem sé sett fram á mjög hagkvæmum tíma, því að það eru ekki miklar líkur fyrir því, að farið verði fram á miklar kauphækkanir, a.m.k. ekki fram yfir kosningar, hvað sem síðar verður, og það er þess vegna ekki líklegt, að mikil breyting verði á vöruverði. En þegar komið er með svona frv., gæti þetta verkað sem dálítill áróður í kosningum. Og mér finnst það ekki nema skynsamlegt og eðlilegt, ef ríkisstj. álítur það, að hún komi með það. Hins vegar sé ég ekki ástæðu til, að við séum að beita okkur, hvorki með né móti. Ég lít á þetta sem leiksýningu, klóklega framsetta og skynsamlega. Jafnvel þó að mér sé alveg ljóst, að þetta getur ekki haft nein úrslitaáhrif á verðbólguna í framtíðinni, finnst mér ekki vera nema eðlilegt og skynsamlegt af ríkisstj. vegna kosninganna að setja þetta svona fram. Aftur var það mjög klaufalegt hjá ríkisstj. fyrir síðustu bæjarstjórnarkosningar, - og ef hún hefði spurt mig ráða, hefði ég ráðið henni frá því, en hún gerir það því miður allt of sjaldan, - þegar hún fór að taka niðurgreiðslur af smjörlíki og fiski rétt fyrir kosningarnar, láta þetta snarhækka, húsmæðurnar öskuvondar. Það var náttúrlega miklu klóklegra að draga þetta þangað til eftir bæjarstjórnarkosningar og enn vitlausara að taka þessar niðurgreiðslur af fyrir kosningarnar og vera svo búinn að taka þær aftur upp eftir kosningarnar að einhverju leyti, enda satt að segja var ég ríkisstj. sammála um, að það er eiginlega dálítið vitlaust að vera að greiða niður smjörlíki, og fiskinn tel ég líka rangt að greiða niður. Hins vegar er álagning í smásölu hjá verzlununum alveg óhófleg í mörgum tilfellum á fiski, þannig að hún nær engri átt, og þar ætti ríkisstj. sannarlega að taka í taumana, því að þetta er selt fyrir tvöfalt, þrefalt verð miðað við það; sem fiskimaðurinn fær, þegar fiskurinn kemur upp úr sjónum, bara í milliliðakostnað, og jafnvel meira í sumum tilfellum. Ég hef sannarlega ekki á móti því, að það sé hert á verðlagseftirlitinu, bara að ríkisstj. geri það. Sannleikurinn er sá, að þeir, sem korna frá öðrum löndum, hafa sagt mér dæmi um það, að það er til svo margfalt verð hér á vissum hlutum, að jafnvel þó að innflutningsgjöldin séu svona há og söluskatturinn bætist ofan á og há álagning, af því að kaupið ef hátt hér á Íslandi og allir menn þurfa mikið til að, lifa af, dýrtíðin er mikil, finnst mér alveg óeðlilega hátt verð á ýmsum hlutum, og það væri sannarlega ástæða til þess, að ríkisstj. tæki vel á slíkum hlutum og eins að koma í veg fyrir alls konar svindl viðvíkjandi innflutningi, ef það væri mögulegt. Við vitum, að það liggur orð á því, að það séu rangar faktúrur, sem koma, að Íslendingar fljúgi út og kaupi, íslenzku konurnar, og kaupi mikið af vörum erlendis og flytji þetta inn, tollfrítt vafalaust. Ég hélt, að það væri nú farið að líta betur eftir þessu en gert hafði verið. Það er ákaflega æskilegt, ef hægt er að taka fyrir slíkt. Ég er ekki að efa, að ríkisstj. er í hjarta sínu á móti öllu slíku. Ég veit, að það er ákaflega erfitt að koma í veg fyrir þetta, en það væri vafalaust æskilegt, að það væri reynt meira en gert hefur verið. En allt þetta gæti ríkisstj. gert án þessara laga. Afstaða mín til þessa frv. er því sú, að ég tek þetta eins og smárevíu fyrir kosningar. Það gleður mig, ef ríkisstj. tekst að stöðva verðbólguna, satt að segja er hún búin að sprengja utan af sér fötin. Ég átti tal um þetta við Jónas Haralz. Hann sagði, að verðbólgan væri í sjálfu sér runnin út í sandinn. Ég sagði svana við hann: Ja, hún er búin að sprengja utan af sér fötin, segi ég. Hann eiginlega samsinnti því. Það er nefnilega ekki skilyrði til þess, að verðbólgan geti aukizt hratt, ef lækkandi verð er á vörum og stórminnkandi atvinna, eins og hefur verið núna, viðvíkjandi t. d, vinnunni í frystihúsunum. Og það leiðir af sjálfu sér, að þá fer að draga úr byggingarvinnu og öðru slíku. En ríkisstj. er náttúrlega alveg sjálfráð að því. Það er engin ástæða til þess fyrir okkur að vera að deila um þetta frv. Ég satt að segja held ekki, að það geti orðið neitt til ills, en ef til vili verður það eitthvað til hagsbóta fyrir ríkisstj. í kosningunum, og þá er ekki nema mannlegt og eðlilegt, að hún leggi slíkt frv. fram. Ég er ekkert að lá henni það. Við mundum vafalaust gera það líka, ef því væri að skipta. En ef það er nóg bara að leggja fram frv. um verðstöðvun til þess að stöðva verðbólgu, er það náttúrlega alveg dæmalaust, að ríkisstj. skuli ekki vera búin að gera þetta fyrir lifandi löngu. Og ef íslenzku ríkisstj. tekst þetta, það sé nóg að leggja fram frv. um verðstöðvun og ríkisstj. ein hafi úrslitavald, skulum við segja, í verðlagsmálum, hvort sem það er heldur á landbúnaðárvörum, erlendum vörum eða jafnvel jaðrar við, að það eigi að vera í launamálum líka, þó að það sé ekki skýrt fram tekið, ekki ákveðið, er það náttúrlega ákaflega auðvelt, og þá gætu aðrar þjóðir farið að læra af okkur, við gætum farið að miðla þeim af vizku. Þá væri hægt að ráða við þennan erfiðasta hlut í efnahagslífinu fyrir þjóðir. Einmitt þar sem vel gengur, þar vill alltaf aukast verðbólgan. Þá gætum við kennt þeim aðferð, þessum stórþjóðum, hvernig ætti að fara að, bara með einu pennastriki að stöðva þetta allt saman, bara frv. um það, að verðbólga væri hér með stöðvuð. Og ef ríkisstj. tekst þetta til langframa með svona einföldum hætti, er ég sannarlega ekki að vilja vera á móti slíku. Ég hef alltaf óskað, að þessari ríkisstj. gengi vel, og ekki vinnur þjóðin við það, að allt gangi öfugt og illa, og ég vona, að þetta verði að einhverju gagni. En ég hef litla trú á því. Ég sé ekki ástæðu til að beita mér neitt á móti þessu frv. eða greiða atkv. á móti því, en ég hef ekki trú á því, að það komi að raunhæfum notum til langframa, þó að ég viti það, að ríkisstj. muni geta haldið vísitölunni nokkurn veginn óbreyttri með aðstoð Seðlabankans fram yfir næstu kosningar, ég efast ekkert um það. En það mundi hún geta án þessara l. Af þeim ástæðum, sem ég hef þegar tekið fram, læt ég þetta frv. afskiptalaust.



Herra forseti. Allmiklar umr. hafa nú um sinn farið fram á Alþingi um frv. hæstv. ríkisstj. til heimildar til stöðvunar á verðlagi. Ég hef til þessa ekki lagt þar orð í belg, en þykir nú rétt að segja nokkur orð um málið, þegar það er hér til 2. umr., og mun ég þá í fyrsta lagi og aðallega í mínu máli gera grein fyrir viðhorfum verkalýðssamtakanna og Alþýðusambandsins til þessa máls. Um afstöðu Alþb. get ég vísað til framlagðra tillagna hv. 5. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar, og afstöðu Alþb., eins og hún er mótuð í nál. minni hl. Þess var getið hér í framsögu málsins, að um þetta mál hefði verið rætt nokkuð við fulltrúa verkalýðssamtakanna. Þar mun aðallega hafa verið átt við fulltrúa frá Verkamannasambandi Íslands og einnig forseta Alþýðusambands Íslands. Þetta er rétt. Viðræður hafa átt sér stað um þessi mál, um kaupgjalds- og kjaramálin almennt, á þessu hausti, þar sem nú eru uppsagðir og lausir samningar, og einnig um úrræði til stöðvunar verðbólgu og dýrtíðar, eins og oft hefur borið á góma á milli hæstv. ríkisstj. og verkalýðssamtakanna á undanförnum árum. En þetta hefur af ýmsum verið lagt út þannig, úr því að vitnað var til þessara samræðna, að hér sé um samkomulagsmál að ræða á milli ríkisstj. og verkalýðssamtakanna. Slík útlegging á orðum hæstv. forsrh. byggist á algerum misskilningi. Hér er um ekkert samkomulagsmál milli ríkisstj. og verkalýðssamtaka að ræða, enda hafði ekki hæstv. forsrh. orð um það, að svo væri. Afstaða verkalýðssamtakanna um alllanga tíð, mörg ár aftur í tímann, hefur verið sú, að verðbólgan væri versti vasaþjófurinn, sem vasi verkamannsins yrði fyrir, þ.e.a.s. verðbólgan væri hinn mesti skaðvaldur launastéttunum í landinu. Og viðhorf verkalýðshreyfingarinnar hefur mótazt af þessari skoðun. Það er alkunnugt, að þegar samkomulag tókst um uppgjör launamála vorið 1964 með hinu svokallaða júnísamkomulagi, var upphaf að ályktun verkalýðssamtakanna um launamál, sem beint var til ríkisstj., einmitt um viðleitni verkalýðssamtakanna til stöðvunar verðbólgu og dýrtíðar. Með leyfi hæstv. forseta, voru upphafsorð þessa samkomulags eða þessarar kjaramálaályktunar Alþýðusambandsins þá á þessa leið: „Á undanförnum árum hafa verkalýðssamtökin ae ofan í æ bent á hættuna af sívaxandi dýrtíð. Þau hafa skorað á stjórnarvöld landsins að beita sér fyrir stöðvun dýrtíðarinnar, en tryggja jafnframt næga atvinnu og sanngjarna hækkun á kaupmætti launa.“ Verkalýðssamtökin hafa alltaf, þegar þau hafa barizt fyrir bættum kjörum meðlimum sínum til handa, lagt á það áherzlu, að þau vildu meta sem kauphækkun hverja þá ráðstöfun, sem miði að lækkun verðlags eða öðru því, sem raunverulega færði vinnandi fólki kjarabætur. Verkalýðshreyfingin hefur því alltaf verið og er enn á móti verðbólguþróun í efnahagskerfinu og varar sterklega við afleiðingum hennar, bæði fyrir launþega og þjóðfélagið í heild. Ályktuninni lauk hins vegar með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðusambandið býður samstarf um lausn á hinum miklu vandamálum, sem við er að glíma í þessum efnum, þ.e.a.s. í dýrtíðar- og verðbólgumálunum. Það samstarf verður að byggjast á réttlátri afstöðu brýnustu hagsmunamála verkalýðsins, sem varða launa- og kjaramál, og að frjáls samningsréttur sé virtur.“ Ég hygg, að það verði varla gert skýrara í stuttu máli að marka afstöðu verkalýðssamtakanna vorið 1964 en gert er með þessum tilvitnunum í upphaf og endi á kjaramálaályktun alþýðusamtakanna 1964. Viðræður hófust svo við ríkisstj. þá á þessum grundvelli, þar sem hæstv. ríkisstj. lýsti strax yfir, að hún væri reiðubúin til að taka upp viðræður við verkalýðssamtökin á þessum grundvelli, og leiddi það til hins svokallaða júnísamkomulags. Ég get fullyrt, að það hefur engin breyting orðið á afstöðu Alþýðusambandsins og verkalýðssamtakanna til verðbólgu- og dýrtíðarmálanna, síðan þetta var tilkynnt hæstv. ríkisstj. Í samningum 1965 var byggt á þessari sömu afstöðu, og að loknum hvorum tveggja samningunum, 1964 og 1965, var því lýst yfir í málgögnum ríkisstj., að samið hefði verið með þeim hætti um kaupgjalds- og kjaramálin, að ástæðulaust ætti að vera að hleypa þeim kauphækkunum inn í verðlagið. Fyrir þessu liggja yfirlýsingar á prenti frá fleiri en einum hæstv. ráðh. Þróun kaupgjalds- og kjaramála, sem alþýðusamtökin, verkalýðssamtökin hafa farið með, hafa því ekki verið skaðvaldurinn í þróun þessara mála, a.m.k. ekki tvö síðustu ár, því verður varla haldið fram, nema því aðeins að menn komist þá alveg í mótsögn við sjálfa sig að því er þetta snertir. Því hefur verið haldið fram, að hæstv. ríkisstj. hafi haft allvíðtækar og fullnægjandi heimildir til stöðvunar verðbólgu og dýrtíðar á undanförnum árum í löggjöf og hafi hins vegar notað þær lítt. Ég er þeirrar skoðunar, að ef vilji hefði verið einbeittur í röðum hæstv. ríkisstj. að nota sér allar þær heimildir, sem verið hafa í lögum, til skeleggrar baráttu móti dýrtíð og verðbólgu, hefði mátt betur til takast en niðurstaða hefur orðið um á undanförnum árum. Til gæzlu verðlagsins hefur hæstv. ríkisstj. einnig haft sérstaka n., verðlagsnefndina, og í henni meiri hl., eins og hér hefur verið víkið að, meiri hl. stjórnarsinna, og hefði það tæki átt að vera gagnlegt til þess að framkvæma vilja ríkisstj. í þessum málum. En því miður verður að segja, að meiri hl. ríkisstjórnarliðsins í þessari n. hefur ekki starfað á þann hátt, að ástæða sé til þess að lýsa fögnuði sínum yfir, að þar hafi verið haldið fast á málum með það fyrir augum að draga úr verðbólguþróun og stöðva dýrtíð. Því miður held ég, að þarna hafi miklu fremur verið rýmkað til um fyrir ýmsum þeim aðilum, sem ástunduðu að krækja sér í stundarhagnað, með þá afleiðingu auðsæja, að dýrtíð hlyti að vaxa við hækkaða álagningu á vörum og þjónustu, og einnig að því er snertir ríkisvaldið sjálft með nýrri skattlagningu, hækkun söluskatts hvað eftir annað, hækkun á álagningu opinberra gjalda o.s.frv., o.s.frv. og að loka augunum fyrir hvers konar hækkunum á verðlagi innanlands, svo sem hækkun á raforku, hækkun hjá hitaveitu, hækkun á hvers konar innlendu gjaldi fyrir innlenda, veitta þjónustu. Þetta allt saman hefur verið eins og þræðir í vef til þess að skila dýrtíðarvoðinni sem lengstri og breiðastri, og niðurstaðan hefur líka orðið sú. Hefur þá hæstv. ríkisstj. ekki átt við öflug félagssamtök að stríða í þessum málum? Ég þykist hafa gert alveg ljósa grein fyrir því, hver afstaða verkalýðssamtakanna hafi verið. En það vill svo til, að ég hef einnig í höndum bréf, sem Alþýðusambandinu hefur verið sent frá öðrum voldugustu samtökum, fjöldasamtökum þjóðarinnar, Sambandi ísl. samvinnufélaga. Hefur Samband ísl. samvinnufélaga þá verið andstæðingur þess, að unnið væri að stöðvun verðbólgu og dýrtíðar? Ekki virðist mér það eftir þessari samþykkt, sem ég hef hér fyrir framan mig núna frá s.l. sumri, frá aðalfundi Sambands ísl. samvinnufélaga að Bifröst í júnímánuði þessa árs, 1966. Ég skal ekki lesa þessa ályktun alla, en upphaf hennar og endi vil ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa. Þar segir í upphafi, þetta er ályktun varðandi efnahagsmál: „Aðalfundur Sambands ísl. samvinnufélaga, haldinn í Bifröst 10. og 11. júní 1966, telur, að sívaxandi verðbólga stefni nú atvinnuvegum landsmanna og afkomumöguleikum almennings í bráðan háska. Framleiðslukostnaður hefur sífellt farið hækkandi á undanförnum árum, og er nú þegar komið svo, að hann er í ýmsum greinum orðinn hærri en það verð, sem fæst fyrir framleiðsluna á mörkuðum erlendis.“ Síðan er vikið að því, að á sviði landbúnaðarins hafi aukinn verðbólgukostnaður þegar leitt til alvarlegrar tekjurýrnunar hjá bændum og með sama hætti megi nú fleiri og fleiri innlendar framleiðsluvörur lúta í lægra haldi á innlendum markaði í samkeppni við vörur, sem framleiddar eru í öðrum löndum, þar sem framleiðslukostnaður sé stöðugri. En niðurlagsorð þessarar ályktunar eru: „Líklegasta leiðin til að stemma stigu við verðbólgunni telur fundurinn, að séu samstillt átök til þess að mæta vinnuaflsskorti og framkvæmdaspennu með meiri afköstum, aukinni tækni og bættu framleiðsluskipulagi, og ályktar, að brýnni nauðsyn beri nú en nokkru sinni til þess, að öll ábyrg þjóðfélagsöfl sameinist í voldugri sókn gegn verðbólgunni.“ Mér virðist þessi ályktun síðasta aðalfundar Sambands ísl. samvinnufélaga taka af öll tvímæli um það, hver afstaða samvinnuhreyfingarinnar sé. Þar er skorað á öll ábyrg öfl þjóðfélagsins að sameinast í voldugri sókn gegn verðbólgunni, og hefði hæstv. ríkisstj. vel mátt taka þessi orð til sín og þakka fyrir, að þarna væri sterk hönd rétt fram til samstarfs í viðbót við verkalýðshreyfinguna til þess að ráða þessum miklu vandamálum til farsællegra lykta. Það er áreiðanlegt, að ef hæstv. ríkisstj. hefur átt við einhverja sterka andstæðinga að etja í verðbólgu- og dýrtíðarmálunum, hafa það verið einhver önnur öfl en verkalýðshreyfing og samvinnuhreyfing, því að þær báðar er hægt að taka á þeirra eigin orðum og vitna til þess, að þessi samtök telji verðbólguþróunina einn mesta skaðvald almenningshagsmunanna í landinu og veiki grundvöll aðalatvinnuvega þjóðarinnar. Þá kemur að því, hvort frv., sem hér liggur fyrir, sýni það og sanni, að nú hafi hæstv. ríkisstj. og sú verðlagsnefnd, sem áfram á að fara með þessi mál, tekið sinnaskiptum og sé nú ákveðin í því að taka upp bardagann við dýrtíðarófreskjuna og verðbólguóvættinn. Ég vil leyfa mér að minna á meginefni frv. og finnst því miður, að þar sé svo veiklega til orða tekið, að ég sé ekki, að þarna verði brotið blað með samþykkt þessa frv. Á það hefur verið bent, og það er rétt, að ríkisstj. fer nálega eingöngu fram á heimildir í þessu frv. Það fer því eftir því, hve vel menn treysta hæstv. ríkisstj. í þessum málum - og hljóta þá að byggja á reynslunni - til þess að nota heimildirnar til hins ýtrasta, svo að þær jafngildi því, að þar væri um fyrirmæli að ræða. En þegar við lítum á frv., sjáum við heimildirnar. Þær eru í flestum tilfellum dregnar í land aftur með orðinu „nema“, með undanþágum. Í 1. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að eigi megi hækka verð á neinum vörum frá því, sem var, er frv. til þessara l. var lagt fyrir Alþ., nema með samþykki hlutaðeigandi yfirvalda.“ Þar er sem sé varnagli sleginn. Hvað mega þá yfirvöldin? Þau mega eigi leyfa neina hækkun á vöruverði. Þá kemur „nema“ í næstu línu, nema þau telji hana óhjákvæmilega, svo sem vegna hækkunar á tollverði innfluttrar vöru. Þarna er nú komið tvisvar sinnum „nema“ í 1. gr. Svo kemur í 3. gr. fjórum sinnum „nema“. Þetta er líklega orðið, sem oftast kemur fyrir í frv. Jú, ríkisstj. er í fyrsta lagi þar heimilað að ákveða, að álagningarstigar útsvara og aðstöðugjalds samkv. lögum og síðari breytingum á þeim megi ekki hækka frá því, sem ákveðið var í hverju sveitarfélagi 1966, nema með samþykki ríkisstj. Spurningin er, hvort það leyfi væri ófáanlegt. Í sömu línu: „Skal hækkun álagningarstiga þá ekki leyfð, nema ríkisstj. telji hana óhjákvæmilega.“ Og svo eru greinarskil, en þar kemur líka í fyrstu linu: „ Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að öll opinber gjöld, önnur en þau, sem um ræðir í síðari mgr. 1. gr. og í l. nr. 51 frá 1964, megi ekki hækka frá því, sem var á árinu 1966, nema með samþykki ríkisstj.“ Og enn: „Skal hækkun á slíku gjaldi þá ekki leyfð, nema ríkisstj. telji hana óhjákvæmilega vegna fjárhagsafkomu hlutaðeigandi aðila.“ Þarna er í þessum tveimur gr., 1. og 3. gr., komið um heimildir ríkisstj. til sex aðgerða og sex sinnum kemur: „nema“ ríkisstj. eða hlutaðeigandi yfirvöld telji nauðsynlegt að nota ekki heimildina. Ríkisstj. er heimilt, jú, það þýðir ekkert annað en það, að ríkisstj. má. Ríkisstj. má gera þetta og þetta. Og henni er svo sem ekki skylt að nota heimildina, því að það er sagt 6 sinnum: nema hún sjái ekki ástæðu til þess að nota hana: Ég get ekki hjá því komizt að segja, að mér finnst þetta vera frv. með alls konar varnagla í bak og fyrir, þó að þarna sé eingöngu um heimildir að ræða í meginlesmálinu og alls ekki neitt um það, hvað ríkisstj. skuli skylt að gera í verðlags- og dýrtíðarmálum. Útgöngudyrnar til þess að aðhafast ekkert eru margar og virðast að ýmsu leyti standa upp á gátt. Þeir aðilar, sem einmitt eins og Alþýðusambandið hafa áhuga á því, að herferðin gegn dýrtíðinni beri árangur, vilja auðvitað ákveðna löggjöf, sem tryggi það nokkurn veginn, tryggi það eins og ein löggjöf getur tryggt það, að framkvæmdin dragist ekki úr hömlu og framkvæmdin bregðist þannig vonum þeirra manna, sem vilja stöðvun dýrtíðar. En þetta frv. er því miður ekki til þess fallið að skapa slíka vissu. Það er miklu fremur til þess fallið að veikja trú manna á, að ætlunin sé að kveða dýrtíðina niður með öllum hugsanlegum ráðum. Í grg. hæstv. ríkisstj. með frv. er bent á, hvað hún hafi þegar gert til þess að hafa hemil á vísitölunni. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í þessu skyni ákvað ríkisstj. að greiða niður hækkun þá á búvöruverði, sem ella hefði orðið í septembermánuði s.l., og hefur hún síðan gert ráðstafanir til lækkunar á vísitölu framfærslukostnaðar niður í það, sem hún var 1. ágúst s.l.“ Það er rétt, ríkisstj. greip þarna inn í og lét hækkun búvöruverðsins frá 1. sept. ekki koma til framkvæmda og gerði það með aukinni niðurgreiðslu. Annað, sem ríkisstj. tíundar, að hún hafi gert núna á liðnu hausti til þess að stemma stigu við vísitöluhækkun, er þetta: Að niðurgreiðslur hafi verið auknar í síðasta mánuði og fjölskyldubætur hækkaðar frá og með 1. nóv. s.l. Hvort tveggja er þetta rétt. En hið fyrrnefnda, að auka niðurgreiðslurnar til þess að halda vísitölunni í því, sem hún var 1. ágúst, og fiktið með fjölskyldubæturnar er greinilega gert til að hygla mönnum með auknum fjölskyldubótum, sem nema lægri upphæðum en það mundi kosta ríkissjóð að láta dýrtíðina fara sinn gang og bera þann kostnað, sem af hækkun vísitölunnar leiddi. Það er því miður viðkunnanleg aðgerð, þetta síðarnefnda. Þetta eru aðgerðirnar. Þær eru í þessu þrennu fólgnar. Það játa ég, að sé þetta einungis gert með tekjuafgangi ríkissjóðs, þannig að ekki komi til nú eða síðar innheimta skatta vegna þessara niðurgreiðslna, er verið að verja skattpeningi, sem ríkið hefur þegar innheimt, til þess að halda vísitölu og dýrtíð við ákveðið mark, stöðva vöxt hennar, og það varðar launþegana í landinu eins og aðra og ekki síður. En ef þetta ætti að standa um lengri tíma og ríkissjóður yrði vegna þessara ráðstafana að innheimta skatta, er þetta ekki orðið nema sýndarráðstöfun. Þá væri komið að skuldadögum, og það væru ekki sízt launþegarnir í landinu, sem kæmu til með að borga brúsann, og þá væri þetta lítils eða einskis virði, einskis virði nema meðan hægt er að borga þetta af tekjuafgangi ríkissjóðs án þess að innheimta ný gjöld af skattborgurunum. Hér segir einnig í grg., að beiting þeirra heimilda, sem ríkisstj. á að veita samkv. frv., byggist á þeirri forsendu, að eigi verði kauphækkanir, er geri verðstöðvun óframkvæmanlega. Sumir hafa viljað segja, að í þessari síðustu setningu væri lögbinding. Ég tel mig ekki lesa það út úr frv., því að viðbótin segir: „Er geri verðstöðvun óframkvæmanlega.“ Ég lít svo á, að í þessu felist sú yfirlýsing af hendi hæstv. ríkisstj., að kauphækkanir geti átt sér stað, ef þær séu innan þeirra marka, sem ríkisstj. telji að ekki bregði fæti fyrir verðstöðvunarviðleitnina. Og ef það er rangur skilningur, ef þetta á að túlkast sem fastbinding á kaupi, vænti ég þess, að það komi fram í frambaldsumr, um málið. Ég tel þetta ekki vera kaupbindingarfrv. og vil láta í ljós ánægju mína með það, að hæstv. ríkisstj. með því virðist vilja virða samningsrétt verkalýðssamtakanna. Hitt er vafalaust, að mikið svigrúm mundi hæstv. ríkisstj. varla gefa til kauplækkana, ef hún væri í alvöru að framkvæma verðstöðvun. Enda skal ég fúslega játa það, að eigi að framkvæma verðstöðvun í alvöru og kaupgjalds- og launamál séu á ferð og flugi í þjóðfélaginu, þá sér hver maður, að það samrýmist ekki. Hver sá, sem segði það, væri opinber hræsnari og væri að bera fram ósatt mál. Verðstöðvun og algert frjálsræði í verzlun og viðskiptum, kaupgjaldsmál og launamál á ferð og flugi, það rækist hvað á annað og gerði alla framkvæmd óhugsanlega. Þetta get ég alveg eins játað, þó að ég tali hér fyrir munn verkalýðshreyfingarinnar. Ég þættist einmitt sjá, að ríkisstj. meinti hreint ekkert með sínu frv., ef hún héldi því fram, að hún gæti, meðan hún væri að stöðva verðbólgu og dýrtíð, unað því, að kaupgjald væri á hraðri hækkunarleið. Ég held, að það sé hvort tveggja jafnljóst, að verðstöðvun verður ekki framkvæmd með algeru frjálsræði kaupsýslustéttanna um verðlagningu og álagningu og ekki heldur að því er snertir fullkomið frjálsræði til hækkunar kaupgjalds. Þar verður áreiðanlega, og það gerir hæstv. ríkisstj. sér ljóst, - þar verður annaðhvort að beita ákveðnum fyrirmælum eða leita samkomulags, meðan væri verið að vinna ærlega að framkvæmd þessa máls, og ríkisstj. mætti í raun og veru, að því er samstarfið við verkalýðssamtökin og samvinnuhreyfinguna í þessum málum snertir, vitna til fyrri yfirlýsinga. Ég tel, að fram á það hafi verið sýnt í þessum umr., að kaupsýslustéttirnar mættu sæmilega við una, þó að það væri gert meira, ef um verðstöðvunarstefnu í framkvæmd væri að ræða, en banna hækkanir frá því, sem nú er. Ég álít, að kaupsýslustéttirnar, ef þær vilja vera þátttakendur í baráttu á móti vaxandi dýrtíð, ættu hiklaust að sætta sig við, að allsherjarendurskoðun færi fram á álagningarmálunum í landinu, og þar sem álagning væri komin umfram nauðsynlega rekstrarþörf í viðskiptunum, ættu þessar stéttir að sætta sig við lækkun. Það er áreiðanlegt, að það verður við ærin vandkvæði að stríða, ef á að framkvæma verðstöðvun í landinu og hækkanir á ýmsum sviðum óhjákvæmilegar, og yrði því að notfæra til ýtrasta þá möguleika, sem kynnu að vera á einstökum sviðum til þess að færa verðlag niður frá því, sem nú er, og þá vitanlega þar með að þrengja að þeim aðilum, sem þar ættu hlut að máli. Það þýðir ekkert að halda áfram frelsisgaspri í þessum málum í allar áttir, ef alvara er á ferðum með það að framkvæma verðstöðvun. Hún gerist ekki af sjálfu sér, og hún hlýtur að koma við einhverja í þjóðfélaginu. Og þar geta hvorki kaupsýslustéttir né launastéttir beðizt undan. Ég tel það einn af mörgum vanköntum þessa frv. í viðbót við það, sem ég hef þegar gert grein fyrir, að mér finnst það í allri sinni byggingu allt of veikt til þess að tákna það, að hæstv. ríkisstj. hafi snúið frá villu síns vegar í dýrtíðarstefnunni og ætli nú að taka hörðum höndum á því vandamáli. Ég tel, að þar mætti alls ekki vanta ákvæði um húsnæðismálin. Það er rétt, að húsnæðismálin hafa ekki heyrt undir verðlagseftirlit fram að þessu, og þyrftu því að koma fram ný lagafyrirmæli um það að taka hart á óhóflega hárri húsaleigu og taka hart á okri í sambandi við sölu bæði nýbyggðra og eldri húsa. Það er á almæli, að þeir, sem byggja og selja hús, telja það nokkurn veginn réttmætt að taka 100–200 þús. kr. í eigin hlut umfram raunverulegan byggingarkostnað, og slíkur ágóðahluti til þeirra, sem byggingar framkvæma, sé í söluverði íbúða. Þetta tel ég vera óhóflegt. Vitanlega eiga þessir menn að fá hóflegt gjald fyrir sína framkvæmd, sína vinnu í húsnæðisbyggingum, en þarna er um fjárplógsstarfsemi að ræða, sem stappar nærri okri. Og þetta er sá liðurinn, sem sárast kemur við pyngju hins venjulega manns. Ég tel því, að till, okkar Alþb.- manna, sem hér hefur verið gerð grein fyrir, að húsnæðismálin yrðu að falla inn í verðstöðvunarfrv., ef ærlega væri meint, eigi hinn fyllsta rétt á sér og sé jafnvel stærra atriði en flest annað varðandi verðstöðvun eða lækkunaraðgerðir, þar sem um óhóflegan ágóðahlut sé að ræða. Í 2. gr. frv. segir, og það virðist vera nokkuð ákveðið orðalag, með leyfi hæstv. forseta: „Nú hefur á tímabilinu, frá því að frv. til þessara 1. var lagt fyrir Alþ. og þar til þau öðluðust gildi, verið ákveðin verðhækkun á vöru eða seldri þjónustu, sem fer í bága við ákvörðun ríkisstj. á grundvelli heimildar samkv. 1. gr., og er þá slík verðhækkun ógild og hlutaðeigandi seljandi er skyldugur til að lækka verðið í það; sem var á þeim tíma, er frv. til þessara l. var lagt fyrir Alþ.“ Ég segi, hér virðist vera allákveðið orðalag og bönnuð sérhver verðhækkun og hana skal færa til rétts vegar aftur fyrir sig, ef einhver hefur hækkað verðlag á vöru, frá því að frv. kom fram. En ég þykist hafa fengið áreiðanlega vitneskju um það, að jafnvel þetta orðalag, sem þarna virðist þó vera allákveðið, nægi ekki. Ég var að ganga hér út úr þinghúsinu daginn sem frv. var lagt fram, þá mætti ég þar manni, sem hafði orð á því að fyrrabragði við mig: Ja, nú á að fara að stöðva allt og er nú tími til kominn. - Jú, ég kvað svo vera, frv. væri komið fram í þingsölunum. Já, gott og blessað, en í gær fékk ég tvö bréf, tvær kveðjur, sagði maðurinn. Fyrra bréfið var tilkynning um 30% hækkun á húsaleigu. Síðara bréfið var um 100% hækkun á lóðaleigu. Og mér duldist ekki, að maðurinn taldi þetta vera verðhækkanir, sem settar væru fram á síðustu stundu, rétt áður en frv. væri lagt fram, af aðila, sem hefði fengið vitneskju um, að frv. væri að koma. Ef slíkt gæti nú gerzt varðandi lóðaleigu og húsaleigu, er mér gjarnt á að ímynda mér, að ýmiss konar verðmiðar hafi verið á hreyfingu í verzlunum dagana áður en frv. kom fram og þar kynni jafnvel að hafa verið hækkað verð í ýmsum tilvikum, og sjá allir, að frv. missir að nokkru leyti marks, ef ekki væri hægt að fyrirbyggja slíkar verðhækkanir, rétt áður en frv. sá dagsins ljós. Mér virðist því, að ein breyting jafnvel á þessu ákveðnasta ákvæði frv. væri tímabær og þyrfti að ná samþykki Alþingis, eitthvað á þessa leið: Sérhverjar þær verðhækkanir, sem með einhverjum hætti má rekja til væntanlegs frv. ríkisstj. um heimild til verðstöðvunar, skulu einnig bannaðar og færðar til fyrra horfs. - Það er vitanlegt, að þeir, sem svona haga sér, hvaða aðilar sem það eru, einstaklingar eða opinberir aðilar, og því verra, ef það eru opinberir aðilar, sem hlaupa svona til til þess að koma í veg fyrir tilætlaðan tilgang lagasetningar á Alþingi og berjast þannig fyrir hækkaðri dýrtíð, þegar þeir eru að ota sínum tota, þeir eiga auðvitað ekki að komast áfram með það. Þeir eiga jafnvel síður að komast áfram með það en þeir, sem bannað er að hækka alla þjónustu og allt verðlag frá þeim degi, að frv. sá dagsins ljós, því að þessir fara með klækjum og eiga ekki að komast áfram með það. Mér finnst það skipta öllu máli fyrir verkalýðshreyfinguna að hugleiða það, hvort nú sé útlit fyrir, að ríkisstj. ætli að taka verðstöðvunarmálin svo alvarlegum tökum, að því megi treysta, að þar sé ekki bara um orð innantóm að ræða, heldur megi öruggt telja, að framkvæmd fylgi og að ríkisstj. búi sér þannig í haginn með lagasetningu, að sterkar líkur séu fyrir því, að framkvæmd takist. Þetta varðar verkalýðshreyfinguna alveg sérstaklega sökum þess, að ef hún á að vera aðili að framkvæmdinni, þá er til þess ætlazt, að hún geri ráðstafanir til þess að vera ekki á ferð og flugi með kaupgjaldið í trausti þess, að verðlagið hlaupi ekki upp á við. Allt er undir því komið fyrir verkalýðshreyfinguna, að framkvæmdir bresti ekki, og því eðlilegt og rökrétt, að hún telji nauðsynlegt, að allar heimildir til verðstöðvunar séu sem ótvíræðastar og öruggastar og að vel sé um það búið, að öll framkvæmdin sé í höndum þeirra manna, sem örugglega megi treysta, að ætli sér að hamla á móti verðbólguþróun og dýrtíð. Ég held, að ef þessar forsendur væru fyrir hendi, að við í verkalýðshreyfingunni teldum sýnilegt, að nú ætlaði ríkisstj. að láta hart mæta hörðu í verðbólgu- og dýrtíðarmálum og fyrirbyggja verðhækkanir á allri vöru og þjónustu og á öllum sviðum, banna hækkun hjá sveitarfélögum, á útsvörum og auðvitað ekki setja neina nýja skatta á landslýðinn, meðan á verðstöðvuninni stæði, þá mundi verkalýðshreyfingin ekki vilja í mótsögn við allar sínar fyrri yfirlýsingar verða til þess að leggja stein í götu framkvæmdarinnar. En vitanlega, ef henni finnst málið allt vera þannig, að verðlag eigi að hlaupa upp á við hindrunarlítið eins og til þessa, þá vili hún ekki láta hafa sig að þeim leiksoppi að stöðva kaupgjaldið eitt. Slíkt væri fjarstæða, og til þess væri enginn siðferðilegur grundvöllur að gera slíkar kröfur til hennar. Verði hins vegar reyndin sú, að heimildir frv. verði ekki notaðar eða framkvæmdin mistakist, t.d. af því að aðrir aðilar komi í veg fyrir rétta framkvæmd, þá hlyti verkalýðshreyfingin að telja sig lausa allra mála, og kaupgjaldið yrði þá vitanlega eins og hingað til að fara í kjölfar verðhækkana, og það yrði að hafa þær afleiðingar fyrir framleiðsluatvinnuvegina, sem verða vildi. En sannleikurinn er sá, að atvinnuvegirnir og launastéttirnar eiga mest í húfi, að takist að draga úr verðbólgu og dýrtíð. Það er nú nærri því ofmælt að taka sér það í munn, að það sé innan ramma hins mögulega að stöðva verðbólgu og dýrtíð. Það held .ég í raun og veru sé ekki hægt. Ég held, að við mættum þykjast góðu bættir, þykjast ná góðum árangri, ef við gætum dregið svo úr þróun verðbólgu og dýrtíðar, að við værum nokkurn veginn samstiga okkar aðalviðskiptaþjóðum, og það væri takmarkið, sem við ættum að setja okkur, fremur en að nefna það, sem við vitum að er lítt eða ekki framkvæmanlegt, að stöðva hvort tveggja, verðbólgu og dýrtíð. Og svo mikið er víst, að með þeim aðgerðum, sem ég nefndi áðan og ég viðurkenni að ríkisstj. hafi gert á s.l. hausti til stöðvunar á hækkun vísitölu, þá er þar í engu tilfelli um að ræða aðgerðir, sem hafi tekið fyrir vöxt verðbólgunnar. Það er í samræmi við það, sem ég nú hef sagt, sem verkalýðshreyfingin leggur á það áherzlu, að heimildir handa hæstv. ríkisstj. í lagaformi séu sem ákveðnastar, til þess að hún geti örugglega staðið við sín fyrirheit í verðstöðvunar- og dýrtíðarmálum. Mér finnst það því skjóta skökku við, að hæstv. ríkisstj. skuli fara fram á hinar veikustu heimildir, sem allar eru þannig lausar í böndum, að það getur vel svo farið, þó að allar séu notaðar, að hæstv. ríkisstj. geti ekki komið stöðvuninni fram. Og þá mætti hún sjálfri sér um kenna, ef hún hafnar því að fá sem öruggasta og bezta aðstöðu í stöðvunarbaráttunni, en vill hafa heimildirnar sem rýrastar og losaralegastar, sem getur orðið til þess að hana skorti heimildir til þeirra átaka, sem þarna verður áreiðanlega þörf á, ef árangur á að nást. Mér finnst það líka í viðbót við það, sem ég hef áður drepið á í þá átt, að frv. sjálft sé ekki sannfærandi um alvarlegar aðgerðir, sem fram undan séu í verðstöðvunarmálum, þá finnst mér það slæmt teikn, að fjárlfrv. hér á hv. Alþingi skuli hækka um eða yfir 20% og að fyrsta fjárhagsáætlun, sem frétzt hefur um, fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar, skuli einnig hækka um 20% eða þar um bil frá því í fyrra. Þetta eru slæm teikn um, að þessir aðilar, Alþingi sjálft undir forustu hæstv. ríkisstj. og Reykjavíkurborg, séu komnir í verðstöðvunarfötin. Það er að því vikið í grg. frv., að það sé fram borið, þetta frv., vegna erfiðleika sjávarútvegsins, framleiðsluatvinnuveganna, og virðist vera hugsað sem úrbót í því efni. Mér finnst síður en svo of fast að orðið kveðið að því er þetta snertir, bæði í nál. og grg., en orðalagið er á þá leið, að framleiðsluatvinnuvegirnir, útflutningsatvinnuvegirnir séu ekki færir um að taka á sig kostnaðarhækkanir. Það er víst alveg áreiðanlega rétt. Segir þetta bara nóg? Segir þetta sannleikann um stöðu útflutningsatvinnuvegana? Dugir verðstöðvunin til þess, að þeim sé borgið, án þess að til fjárhagsaðstoðar í hundruðum milljóna þurfi að koma? Og þá vaknar spurningin: Ef til þess þyrfti að koma, yrði það ekki að gerast með nýrri skattálagningu á þegnana og mundi það ekki hafa dýrtíðarverkanir í för með sér? Mér er kunnugt um, að það eru afstaðin þing fleiri samtaka en Alþýðusambandsins, og er myndin í niðurstöðum á slíkum þingum dregin upp þannig, að ef nokkur bátur eigi að fara á flot um n.k. áramót og hefja vertíð, þá verði fiskverð að hækka um a.m.k. 35%, en þar með sé þó ekki öllum vandanum lýst, því að hraðfrystihúsin, sem í flestum tilfellum þurfa að kaupa fiskinn, vanti 20% til að geta greitt núverandi fiskverð, svo að mér virðist, að eftir þessu muni sjávarútveginn eða hraðfrystihúsin vanta um 55% til þess að hafa rekstrargrundvöll. Ef þetta er rétt mynd og ekki ýkt af samtökum útflutningsatvinnuveganna, þá virðist mér, að verðstöðvunarfrv. leysi ekki þeirra vanda og það hilli undir nýja skattlagningu þegnanna, sem vafalaust hlyti að leiða af sér aukna dýrtíð, auknar byrðar á þegnana. Ég hefði haldið, að forsendan fyrir þessu frv., að það sé flutt út úr neyð, af því að framleiðsluatvinnuvegirnir séu í þeirri þröng sökum verðhækkunar, vegna þess að verðhækkanir séu ekki lengur fyrir hendi á aðalframleiðsluvörum okkar á heimsmarkaðinum og verðlækkanir í einstökum tilfellum, sé byggð á röngum grundvelli. Ég álit, að það eigi ekki að þurfa að neyða, hvorki hæstv. ríkisstj. né aðra, til þess að ganga út í bardaga gegn verðbólgu og dýrtíð. Og ef verðstöðvun hefði t.d. verið gerð fyrir hálfu öðru ári til tveimur árum og útflutningsatvinnuvegirnir fengju að njóta þeirra verðhækkana undir verðstöðvun, sem síðan hafi átt sér stað, þá væri vafalaust nú útlitið þannig, að útflutningsatvinnuvegirnir gætu staðið á eigin fótum. Verðstöðvunarframkvæmdir eru því í ótíma, þegar þær eru orðnar neyðarráðstöfun, en geta verið hin skynsamlegasta aðgerð fyrir atvinnulífið og launastéttirnar, einmitt ef það er gert í tíma, áður en í óefni er komið. Ég skal þá að lokum míns máls víkja að þeirri kjaramálasamþykkt, sem Alþýðusambandsþingið síðasta gerði. Sú ályktun er langt mál, og skal ég ekki þreyta þingheim eða hæstv. forseta með því að lesa hana. Ég vil hins vegar gera grein fyrir efni hennar með því að lesa bréf, sem að undangengnum umr. í miðstjórn Alþýðusambandsins um dýrtíðarmálin, einmitt eftir að verðstöðvunarfrv. hafði komið fram, var ákveðið að senda hæstv. ríkisstj. til þess að gera eins ljósa og unnt væri afstöðu Alþýðusambandsins til þessa máls. Og það bréf dregur saman efni launamálaályktunar þingsins og undirstrikar viss atriði, þrjú meginatriði í kjaramálaályktun Alþýðusambandsþings. Þetta bréf til hæstv. ríkisstj., sem hún ætti að hafa fengið nú fyrir helgina, er með leyfi hæstv. forseta á þessa leið: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands sendir hæstv. ríkisstj. hér með ályktun þá um kjaramál, sem 30. þing Alþýðusambandsins samþykkti, Í ályktun þessari er í 7 töluliðum gerð grein fyrir þeim þjóðfélagsaðgerðum, sem gera eigi mögulegar þær kjarabætur, sem verkalýðshreyfingin nú leggur höfuðáherzlu á að ná fram, nefnilega styttingu vinnutímans án skerðingar tekna og aukningu kaupmáttar vinnulauna með það að markmiði, að núverandi heildartekjur náist með dagvinnu einni saman. Þá vekjum vér sérstaklega athygli á, að auknar ráðstöfunartekjur verkafólks nú eru ai5 miklu leyti fengnar með lengdum vinnutíma og greiðslum umfram almenna kjarasamninga, en aðeins að minni hluta með hækkun kaups skv. kjarasamningum stéttarfélaga og launabótum vegna styttingar dagvinnutímans. Nú eru blikur á lofti um, að atvinnulífið kunni að dragast saman í vaxandi mæli, en slíkt mundi skv. framansögðu geta valdið stórfelldri skerðingu á lífskjörum vinnustéttanna. Með tilliti til þess leggur verkalýðshreyfingin þunga áherzlu á, að í komandi samningum verði raungildi heildartekna tryggt, þótt tekjur af yfirvinnu kynnu að skerðast. Síðast, en ekki sízt, er í ályktuninni skýlaus yfirlýsing um stuðning verkalýðssamtakanna við sérhverja raunhæfar aðgerðir, er geti dregið varanlega úr dýrtíð og verðbólgu, styrkt grundvöll höfuðatvinnuveganna og tryggt launþegum réttláta hlutdeild í þjóðartekjum. Er þetta staðfesting á margyfirlýstri stefnu verkalýðssamtakanna í dýrtíðarmálum. En ekkert er fjær sanni en að verkalýðshreyfingin leggí með þessu blessun sína yfir sýndartilburði og yfirbreiðsluaðgerðir, sem ekki grípa á sjálfu verðbólguvandamálinu, heldur miðast við það eitt að halda skráðri vísitölu í skefjum á yfirborði. Við slíkum vinnubrögðum í þessu erfiða þjóðfélagsvandamáli varar verkalýðshreyfingin alvarlega og tekur afstöðu gegn hvers konar haldlausum kákráðstöfunum. Verði reyndin sú um framkvæmd á frv. ríkisstj. til laga um heimild til verðstöðvunar og því fáist ekki breytt í raunhæfara horf með þeirri afleiðingu, að dýrtíðin verði ekki stöðvuð, lýsir verkalýðshreyfingin ábyrgðinni á því á hendur ríkisstj. einni saman.“ Og þar með endaði þetta bréf til ríkisstj. Ég held, að það sé öllum ljóst, að með þessu bréfi og með ályktun Alþýðusambandsþingsins er af hendi verkalýðshreyfingarinnar farið fram á kjarabætur, aðallega í formi stytts vinnutíma og einnig nauðsynlegra lagfæringa á kaupi til að tryggja núverandi tekjur. Einkanlega er lögð á það áberzla, að tekjuskerðing verði ekki, þó að yfirvinna dragist saman, heldur færist það þá yfir á dagvinnutímann. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj., sem nú hefur haft þetta bréf og ályktunina í heild til athugunar, telur, að þessi stefna ríði í bága við verðstöðvunarviðleitni hennar, en ég hefði haldið, að þessi stefna sé í beinu framhaldi af markaðri stefnu Alþýðusambandsins og verkalýðshreyfingarinnar vorið 1964, þegar samkomulag tókst, og margvíslegt samstarf hefur verið síðan í ýmsum málum milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. Ég held, að þarna sé mörkuð stefna, sem er í beinu áframhaldi af því. Og þó að við engan veginn getum unað: því, að því sé slegið föstu, að laun verði óbreytt, ef verðstöðvunarstefnan yrði framkvæmd, þá teljum við, að launa- og kjarabætur verkafólks yrðu framkvæmdar í samræmi við yfirlýsta stefnu okkar, þrátt fyrir það þótt að verðstöðvun væri stefnt, þ.e.a.s. verðstöðvun á þann veg, að við stigum ekki miklu stærri skref í dýrtíðarmálunum en allar þjóðir í kringum okkur, því að í því liggur ógæfan. Það væri vissulega góðu marki náð, þó að við næðum aðeins því takmarki að draga úr hraða verðbólgu- og dýrtíðarþróunar, þannig að við yrðum nokkurn veginn samstiga okkar viðskiptaþjóðum. Ég skal svo sem ekki fjölyrða meira um þetta mál nú, en vil að lokum bera fram nokkuð þýðingarmikla fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., og hún er á þá leið: Er það skoðun hæstv. ríkisstj., að hún með því að leggja fram þetta frv. til verðstöðvunar, eins og hún kallar það, hafi valið um leiðir og telji, að ef verðstöðvunarleiðin takist, verði ekki um það að ræða; að hæstv. ríkisstj. fari gengislækkunarleið, stjórnin hafi með þessu valið um leiðir, segjandi sem svo, að á gengislækkunum höfum við ekki trú, þó að við höfum áður gripið til þess úrræðis tvisvar, og viljum nú heldur reyna af alefli að fara verðfestingarleiðina? Ég tel, að eðli málsins lægi nokkuð ljósara fyrir þingheimi, áður en við tökum endanlega afstöðu til þessa máls, ef við þessu kæmu skýr svör. Þá er náttúrlega mikið undir því komið, á hvern veg þau væru. En ég legg áherzlu á það, að verðstöðvunarfrv., ef því fengist breytt í það horf, sem við Alþb.-menn leggum til, væri orðið mun líklegra til að vera alvarlega meint, og ég teldi líka miklu meiri líkur til þess, að verðstöðvun kynni að takast, ef því væri breytt í það horf. En í þessu formi, sem það er nú, sýnist mér, að það sé með örfáum undantekningum á þann veg, að ríkisstj. hafi litlu fleiri eða róttækari heimildir í verðstöðvunarmálinu en hún hefur nú þegar, og gæti jafnvel tekið undir orð síðasta hv. þm., sem taldi að væri ef til vill um „kómedíu“ setta á svið með tilliti til kjördagsins í vor að ræða en minni alvöru. Ég vil þó ekki staðhæfa, að þetta sé tilgangurinn með frv. Ég vildi óska þess, að alvara væri á bak við og hæstv. ríkisstj. ætlaði sér að nota allar heimildir og beita öllum ráðum til þess að stöðva verðbólgu og dýrtíð, því að það væri áreiðanlega ein bezta kjarabótin, sem launastéttirnar gætu fengið, ef það mætti takast til fulls. Og þó að of seint sé fyrir útflutningsatvinnuvegina til þess að bjarga þeim, þá hygg ég, að það sé rétt, að þeir þola ekki aukin rekstrarútgjöld. Þeir eru þannig á vegi staddir eftir 7 ára viðreisn, því miður.



Herra forseti. Það er með verðbólguna eins og syndina, flestir kvarta undan henni, en nærri því enginn gerir nokkuð á móti henni. Ástæða er til að ætla, að flestum vegni sæmilega vel í sambúð við hana. Öllum þykir minni verðbólga en er vera til góðs, en enginn vill eða getur borgað það, sem kosta mundi að draga úr henni, af því að menn grunar, að hinir séu ekki fúsir til að gera það af sinni hálfu. Af því leiðir breytingar á samningum, sem ákafir bardaga menn gegn verðbólgunni standa fyrir, menn, sem ýta fyrst undir kostnaðarverðbólguna og búast síðan skjaldbrynju móti tilfinnanlegum aðgerðum af hálfu ríkis og stjórnmálamanna. Afleiðing af öllu þessu er sú, að sjaldan er gripið til verulega áhrifamikilla ráða gegn verðbólgu, nema mjög mikil efnahagsvandamál blasi við, eins og gjaldeyrisskorturinn nú í Englandi, eða vegna þess að erfitt er að selja framleiðsluvöru erlendis, af því að hún er orðin of dýr í samkeppni við aðra vöru.“ Þetta, sem ég hef nú sagt, gætum við Íslendingar sennilega vel tekið undir allir, ef við vildum segja okkar hug eins og hann er, en þetta er ritað af sænskum fræðimanni og er birt í síðasta hefti af „Nordisk kontakt“ og lýsir ástandinu í Svíþjóð, að því er þarna er sagt. Nú vitum við, að verðbólgan þar er tiltölulega minni, ég skal ekki fara út í að rekja orsakir þess, en hér er um vandamál að ræða, sem með ýmsum hætti þjáir nú ýmsar eða flestar þjóðir, þar sem frjálsræði ríkir, og erfitt hefur reynzt að finna fullnægjandi lausn á. Ég skal ekki fara langt út í að ræða það, sem hv. þm. Framsfl., samþm. úr Norðurlandskjördæmi vestra, sögðu. Þeir ímynduðu sér, að þeir væru hér í revíu, og léku sin hlutverk alveg prýðilega og voru eins og trúðar báðir tveir og ættu skilið orðu fyrir, a.m.k. annar. En látum það eiga sig. Hv. 1. þm. Norðurl. v. gerði mikið úr því, að stjórnin ætlaði að reisa sér hurðarás um öxl með því að leggja ætti undir hennar ákvörðun samþykki á verðhækkunum. Hann þarf nú ekki annað en halla sér að sínum sessunaut, hv. 5. þm. Austf., og fá hjá honum upplýsingar um það, að sams konar ákvæði var í lögum frá því seint í ágúst 1956 til áramóta það ár, án þess að sú stjórn, sem þá sat að völdum, yrði fyrir þær sakir óstarfhæf. Hún vann ákaflega mörg verk á þessum haustmánuðum. Það kann að vera, að ég vildi, að hún hefði haft öðru að sinna en að vinna sum þau verk, það er annað mál, en það er alveg víst, að þetta ákvæði varð ekki til að torvelda henni störfin. Það ákvæði, sem hv. þm. gerði sem sagt mest gabb að, það var tekið úr brbl., sem vinstri stjórnin setti hinn 28. ágúst 1956. Það má efast um, hver nauðsyn sé á slíku ákvæði, vegna þess að segja má, að ríkisstj. hafi þetta nokkuð hvort eð er í sinni hendi. En þar sem hér er um nokkra ólíka aðila að ræða og eðlilegt, að þess sé gætt, að samræmi sé á milli, og til frekari áherzlu þess, að engar óþarfar verðhækkanir séu samþykktar, þótti rétt að taka þetta ákvæði skýrt fram. Þetta var hið eina efnisatriði, sem kom fram hjá þessum hv. þm. Ég gerði þó nokkurn mun á milli, vegna þess að hv. 5. þm. Norðurl. v. sagðist þó ekki ætla að taka þátt í atkvgr., að því er mér skildist, en hans virðulegi samþm. sagðist einmitt ætla að greiða atkv. með málinu af því, að hann taldi það svo fráleitt! Ég þarf ekki frekar að eiga orðaskipti við slíka herra. Það var mjög ólíkt, sannast að segja, að hlusta á hv. þm. Alþb. tala um þetta mál. Þeir töluðu báðir um það efnislega. Ég var þeim ekki sammála um margt, sem þeir sögðu, en það er vitanlegt, að þeir höfðu velt málinu fyrir sér, þeim vanda, sem þar er við að etja, og komu fram með aths., sem vissulega eru íhugunarverðar. Þeir telja það höfuðgalla á þessu frv., að hér sé ekki um varanlegt verðlagseftirlit að ræða, og þeirra brtt. snúast fyrst og fremst um það að koma slíku varanlegu verðlagseftirliti á. Það er ekki tilgangur þessa frv. að efna til slíks varanlegs verðlagseftirlits, einmitt vegna þess, að við margir í stjórninni höfum ekki trú á því, að varanlegt verðlagseftirlit eða verðlagsreglur komi að gagni, þó að við teljum hins vegar, að fyrirmæli um verðstöðvun og þar af leiðandi strangt verðlagseftirlit um ákveðinn tíma geti haft mikil áhrif. Nú er auðvitað enginn vandi að segja, að við, sem búum við fullt frjálsræði, séum okkur ósamræmir í þessu. Vitanlega er hægt að benda á ýmislegt, sem við höfum sagt á síðustu 7 árum, sem sé ekki í fullu samræmi við það, sem við nú höldum fram eða ráðgerum. Slíkt er í raun og veru ákaflega eðlilegt. Núverandi ríkisstj. hefur setið lengur en nokkur ríkisstj. önnur. Hingað til var það venja, að ríkisstjórnir fóru frá að meðaltali eftir rösklega 2 ár eða í mesta lagi 21/2 ár, vegna þess að þær gátu ekki lengur haldizt við völd, m.a. af stórkostlegum sveiflum, sem höfðu orðið í atvinnulífi, atvinnumálum, þannig að gera þurfti róttækar ráðstafanir, allt annars eðlis en menn höfðu gert sér grein fyrir 2–3 árum áður að þyrfti að gera. Íslenzkt atvinnulíf er nú einu sinni þess eðlis, kannske frekar en flestra annarra þjóða, að það er mjög erfitt að sjá langt fram í tímann, og á ólíkum tímum verður að beita ólíkum ráðum. Ekkert sýnir í raun og veru betur, hversu það er fráleitt að ætla að binda sig við einhverja alveg tiltekna fyrir fram ákveðna lausn á vandamálum og segja: Þessu ætla ég að fylgja, hvað sem á dynur, heldur en þetta, sem hér hefur réttilega verið bent á, að fyrir 2 vikum tæplega stóðum við hér á Alþ. og reiknuðum með, að síldarlýsi væri komið niður í 50 pund. Það var von á því, að það mundi e.t.v. staðfestast þar, fara ekki neðar. Þeir, sem bjartsýnastir voru, sögðu, að það væri að þokast upp á við. Nú er það komið upp í 65 pund. Það veit enginn í dag, hvort það verður þar deginum lengur, hvort það hækkar eitthvað enn eða hrynur aftur. Þar sem við slíka óvissu er að eiga í atvinnulífi og í þeirri atvinnugrein, sem mestar tekjur veitir, þá er það ljóst, að ekki tjáir að ætla að binda sig fast við einhver alveg tiltekin úrræði, heldur verður að líta á hvert vandamál, þegar þar að kemur, og leysa þá úr því með þeim ráðum, sem tiltæk eru að beztu manna yfirsýn. Það er nú orðið fyrir löngu ljóst, að hvort heldur algert afskiptaleysi ríkisins, eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. virtist gera sig talsmann fyrir, eða fullkomin ríkisafskipti og forsjá, á hvorugt við. Þarna verður að fara millileiðir, og það verður að taka ákvörðun um það eftir atvikum hverju sinni, hvora leiðina hyggilegt sé að fara. Nú er á það bent, og sagt: Með þessu frv. er ekki allur vandi leystur. Það er fyrirsjáanlegt, að mikil óvissa er um útgerð bátaflotans, jafnvel togara, og rekstur hraðfrystihúsa á næsta ári. - Ég get fyllilega tekið undir þetta. En ég tek líka fyllilega undir það, sem hv. 5. þm. Austf. sagði, að ef hraðfrystihúsin geta verið sæmilega örugg um að fá efnivöru, þá sé vandi þeirra trúlega miklu minni en ýmsir vilja nú vera láta, að það sé fyrst og fremst um það að ræða, hvernig eigi að afla efnivöru til þessa mikilsverða iðnaðar. Enn fremur er ljóst, að það eru ekki enn þá fullnægjandi skýrslur til um afkomu hraðfrystihúsanna, hvorki 1965 né 1966, þær hafa a.m.k. ekki verið lagðar fyrir ríkisstj., þó að ég hafi heyrt fullyrt, að fram hafi komið, að a.m.k. fram á mitt þetta ár hafi afkoman verið sæmileg. Hvaða áhrif verðlækkunin hefur, er ekki ljóst enn þá, m.a. vegna þess að við vitum ekki, hversu verðlækkunin er mikil. Einmitt þetta dæmi um síldarlýsið, þótt þar sé í eðli sínu um óvissari vörutegund að ræða samkv. fenginni reynslu, sýnir, að það er bezt fyrir okkur að láta allar fullyrðingar um þessi efni eiga sig, þangað til það liggur ljósar fyrir en a.m.k. enn er. Nú er ráðgert, að viðtöl hefjist á milli fulltrúa hraðfrystihúsanna og fulltrúa ríkisstj. Slík viðtöl hafa oft átt sér stað áður. Ég vil ekki né get á þessu stigi sagt, hver niðurstaða þeirra verður. Það verður að skoða málið í heild. Ef það kemur til þess, að eitthvað þurfi að gera, sem ríkisstj. telur sig ekki hafa heimild eða getu til, meðan á þinghléi stendur, þá verður ríkisstj. að afla sér heimilda til þeirra aðgerða, sem hún þá að athuguðu máli telur þörf á. Eins og málin liggja fyrir í dag, höfum við talið, að það væri forsenda þess, að þessum málum yrði heillavænlega til lykta ráðið, að þetta frv. yrði samþ. og þær heimildir notaðar, sem í frv. eru ráðgerðar. Ég legg áherzlu á það. Auðvitað er ljóst, að ef það kemur á daginn, eins og hv. 5. þm. Vestf. sagði, að vandinn sé eitthvað í líkingu við þær tölur, sem hann nefndi, þá dugir ekki slíkt frv. eins og þetta, þá verður að gera miklu róttækari ráðstafanir. En ég spyr hv. þm., eins og hann spyr mig: Trúir hann því sjálfur, að vandinn sé svo mikill? Skyldi það ekki vera með þessa góðu menn eins og suma aðra, að þeir telja, að ef ég kvarta ekki sjálfur, þá hlustar enginn á mig, ef ég kvarta ekki nógu mikið, þá er ekkert mark á mér tekið? Mér heyrðist það a.m.k. á 5. þm. Austf., að hann teldi vandann miklu minni. Þetta er mál, sem á eftir að kanna ofan í kjölinn, og ég gerði fyllilega grein fyrir því í minni framsöguræðu hér á dögunum, að þarna væru ekki öll kurl komin til grafar og málið allt þyrfti að skoðast, þegar gögn öll lægju fyrir. Ég gerði líka þá fyllilega grein fyrir því, að það væri ekki verðfallið á síldarvörunum, sem gerði þetta frv. nauðsynlegt, vegna þess að magnið af síldinni, sem hefði veiðzt, bætti vonandi upp verðfallið, heldur væri ástand hraðfrystihúsanna og þeirra, sem legðu stund á þorskveiðar, hið alvarlega í þessu. Þetta er aðalatriði málsins, sem við skulum ekki vera að fara fram hjá. Þar kemur auðvitað til verðlagið erlendis, sem við vitum enn ekki nóg um, þar kemur aflamagnið, þar kemur kostnaðurinn innanlands. Þá komum við að því, hvernig stendur á þessari kostnaðarhækkun, sem orðið hefur. Ég vitna til minna inngangsorða um það, að þar þykjast allir, hver um sig, vera saklausir. Ég nenni ekki enn þá einu sinni að fara að berja þá bumbu. Ég tek undir margt af því, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði um aðdraganda júnísamkomulagsins, en ég vil hins vegar fullyrða, að ég hef aldrei né ríkisstj. í heild lofað því, að það samkomulag mundi leiða til algjörrar verðstöðvunar. Ég er mér þess ekki meðvitandi, að það hafi í einu eða neinu brugðizt, sem þá var sagt af hálfu ríkisstj. Ég þori hins vegar að fullyrða án þess að vera að ásaka neinn, nokkurn mann, út af þeim sökum nú, - það er nógur tími til þess að rífast um það við önnur tækifæri, - að meiri hækkanir urðu á kaupgjaldi 1964 en menn höfðu gert sér grein fyrir í upphafi. Einkanlega átti það við um samningana 1965, og þess vegna fengu ekki staðizt ráðagerðir þá um, að hægt væri að halda slíkum hækkunum utan við áhrif á verðlag. Þær fengu ekki staðizt þegar af því, að hinar raunverulegu kauphækkanir urðu meiri en lá í augum uppi og í fyrstu var frá skýrt. Það átti raunar einnig við um samkomulagið 1964. Þetta breytir hins vegar ekki því, að hvorir tveggja þessir samningar eru í öðrum anda og hafa reynzt verkalýðnum og einnig atvinnurekendum miklu heillaríkari en aðrir samningar, sem hér hafa verið gerðir um langt árabil, vegna þess að þeir, þrátt fyrir þá galla, sem á voru, voru þó í nokkru samræmi við veruleikann og getuna til þess að standa undir því, sem þá var um samið. Slíkt er óumdeilanlegt. Það er svo aftur hægt að benda á, að síðan hafa orðið verðhækkanir. Hv. 5. þm. Norðurl. v. brá sér úr revíuhlutverkinu og las upp úr Hagtíðindum skýrslu um það, af hverju þær verðhækkanir hefðu orðið. Í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar til Hagráðs í sumar var einnig gerð tilraun til að skýra þetta. Ég hef áður rætt um það hér á Alþ. og vikið að þeim orsökum, sem þar eru taldar. Auðvitað á hækkun á erlendu vöruverði og álagning kaupmanna nokkurn þátt þar í, en eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja, er sú hækkun sáralítil. Ef sú skýrsla er röng, þá verður að sýna fram á, að hún sé röng, en ekki tala eins og sú hækkun sé höfuðorsök, þar sem hún er ekki höfuðorsök. Ég vil segja við hv. 3. þm. Reykv., sem hélt um þetta ræðu við 1. umr. þessa máls, að verðsamanburður hans á einstökum vörum hjá KRON og kaupmönnum er í raun og veru alveg út í bláinn þegar af því, að hann gerði enga grein fyrir því, að þar væri um sambærilega vöru að ræða. Það verður auðvitað að vera sama vörutegund, sem borin er saman, ef fullyrða á, að annar aðili selji lægra en hinn. Ég hef með höndum lista, - ég skal ekki fara að lesa hann hér upp, - sem sýnir alveg hið gagnstæða við það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði. Munurinn er bara sá, að þar er örugglega gengið úr skugga um það, að sambærileg vara, það er sami hluturinn í sömu umbúðum, er seld mun ódýrar hjá kaupmönnunum en hjá KRO N. En slíkt hlýtur auðvitað ætíð að verða, ef um einhverja samkeppni er að ræða, að einn hlutur er ódýrari í annarri búð og hinn í hinni. Þótt það væri nú ekki margt skynsamlegt, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði að þessu sinni, aldrei þessu vant, rataðist honum þó satt á munn með það, að það er höfuðgalli, að neytendur skuli ekki sjálfir ganga úr skugga um það, hvar er ódýrustu vöruna að finna. Það er auðvitað einn höfuðágalli við varanlegt verðlagseftirlit, að almenningur er vaninn af slíkum ráðstöfunum. Það skiptir hins vegar ekki sama máli um slíka skyndiráðstöfun, gerða af sérstöku tilefni, eins og þá löggjöf, sem hér er um að ræða. Ég beini því bæði til hv. 5. þm. Vestf. og annarra, sem af alvöru vilja hugsa um þessi mál: kynnið ykkur, við skulum kynna okkur í sameiningu og þingheimur þarf að kynna sér, af hverju þær verðhækkanir eru orðnar, sem t.d. hafa verið frá 1964. Það er ekki lengri tími en svo, að þar á að vera hægt að fá alveg skorið úr án þess að þurfa alltaf að vera að deila og kenna hver öðrum um, bara gera sér grein fyrir, af hverju þetta kemur. Hv. þm. hafði rangt fyrir sér, þegar hann segir: Þær ráðstafanir, sem ríkisstj. nú hefur gert til að greiða niður verðlag, skerða ekki verðbólguna sjálfa. Eitthvað í þá átt sagði hann. Þetta má segja á fyrsta stigi, en ef ráðstafanir verða til þess, - þ.e. ef þær blessast, - að verðhækkanir, t.d. á landbúnaðarvörum, verða miklu minni næsta ár en ella og ef til vill engar og ef hægt er að gera þetta án þess að bæta á nýjum sköttum, þá er þarna að svo miklu leyti um áhrifaríkt og raunhæft ráð gegn verðbólgunni að ræða. Gegn þessu tjáir ekki að mæla. Hitt er svo alveg rétt, bæði hjá hv. þm. og eins hjá Alþýðusambandinu í þess ályktun, og ég vil taka það fram, að ég hef ekki enn þá getað athugað bréf þess rækilega, það barst mér fyrst í morgun, enda ekki dagsett fyrr en á laugardag, - en það er auðvitað rétt, að það eitt að borga vísitöluna niður nægir ekki. Ríkisstj. hefði auðvitað getað haldið vísitölunni einni niðri með niðurgreiðslunum. En við látum okkur það ekki nægja, vegna þess að við viðurkennum þá aths. og ábendingu verkalýðshreyfingarinnar, sem m.a. kom glögglega fram í viðtölum við fulltrúa verkalýðssambandsins, að það er ekki nóg, þótt vísitölunni sé haldið niðri með niðurgreiðslum, það verður líka að standa á móti því, að aðrar vörur hækki. Einmitt til þess öflum við okkur þessarar heimildar til þess að standa á móti því, til þess að koma þannig í veg fyrir, að verðlagið í landinu raunverulega hækki. Hv. 5. þm. Vestf. segir síðan: Það eru allt of mörg göt í þessari löggjöf. Það eru hinar og þessar undanþágur. - Nú vil ég taka það fram, eins og ég sagði við 1. umr., að við óskum eftir þessari heimild til þess að beita henni. Og í þessu á ekki að felast kaupbinding, eins og hv. þm. réttilega tók fram. En mér var sagt, að hann hefði bætt við, á meðan ég fór fram, að ef kaupið valsaði algerlega lausbeizlað, þýddi ekkert að vera að tala um að standa á móti verðbólgu. Er það ekki rétt hermt?  Þetta er efni þess frv., sem við hér leggjum fram, það, sem ég hef áður sagt, og það, sem er í okkar huga. En jafnvel þegar kaupið var bundið og landbúnaðarvörurnar voru algerlega bundnar, eins og í þessum lögum, sem ég vitnaði til frá 1956, voru sams konar undanþáguheimildir og nú eru. Þá voru sams konar undanþáguheimildir og nú, vegna þess að jafnvel þó að innlent kaupgjald sé bundið, jafnvel þó að innlend landbúnaðarvara sé bundin, geta erlendar verðhækkanir gert óumflýjanlegt, að hækkanir eigi sér stað. Ríkisstj. sagði þá: Innflutningsskrifstofan getur veitt undanþágur frá þessu bandi. En hún verður að fá til þess samþykki ríkisstj. Í 5. gr. brbl. frá 28. ágúst 1956 segir: „Innflutningsskrifstofan getur veitt undanþágur frá banni því, sem um ræðir í 1. mgr. 4. gr., ef hún telur verðhækkun algerlega óhjákvæmilega, enda sé hún samþykkt af ríkisstj.“ Það er rétt, að ætlazt er til, að það verði sleppt þarna úr „algerlega óhjákvæmilega“. Ég skal játa það, að ég réð því, að þessu var sleppt, vegna þess að annaðhvort er hluturinn óhjákvæmilegur eða ekki. Það er bara hreinn hortittur að segja, að hann sé „algerlega“ óhjákvæmilegur. Annaðhvort er eða er ekki, þarna er ekki þriðji möguleiki til. Efnið er þarna sama, við höfum farið eftir því fordæmi, sem við fundum strangast í fyrri löggjöf, bætum því svo við, að við tökum fleiri þjónustu undir en í þeirri löggjöf var, miklu fleiri þjónustu, þ. á m. sveitarfélögin og ýmiss konar ríkisaðila, sem hafa getað tekið sínar ákvarðanir meira og minna sjálfstætt. Meðal þess, sem þarna er ætlað að ná til, er húsaleiga og sala á íbúðum, eftir því sem hægt er að staðreyna slíkt. Við töldum, að það kæmist undir 2. mgr. 1. gr., eins og hún er, en til frekara öryggis bar ég mig saman við ágæta lögfræðinga, og í samráði við þá hef ég flutt brtt., sem er búið að útbýta, - er það ekki? Nú, já, til þess, að þar sé ekki um að villast, að það mál nái m.a. til þess, sem hér er um að ræða, og vonast ég til þess, að það valdi ekki ágreiningi. Hitt er annað mál, að við höfum mjög takmarkaða trú á því að setja upp sérstakt bákn til þess að eltast við húsaleigu og annað slíkt. Við teljum, að reynslan hafi, til góðs eða ills, skorið úr um það, að hin ýtarlega húsaleigulöggjöf, sem hér gilti áður fyrr, var því miður nafnið eitt og leigjendum alls ekki það skjól, sem hún átti að vera, heldur uppspretta margs konar lögbrota og spillingar. En ætlun okkar er að reyna með þessu að hafa þarna hemil á og gera þær ráðstafanir, sem tiltækar eru, í þessu skyni. Ég hef hins vegar miklu meiri trú á því, sem hv. 5. þm. Vestf. er einn af upphafsmönnunum að, og það er að fá fleiri aðila til að keppa hér um húsbyggingar, reyna að koma þessu í nýtt horf með þeirri ráðstöfun, sem nú er að þokast af stað, að ríkið eða húsnæðismálastofnunin beiti sér fyrir byggingum. Ég skal játa, að það er ú þessu sá galli, að ég hef takmarkaða trú á því, að ríkinu takist að gera hluti ódýrari en einstaklingum. En með nýjum aðferðum, með góðvild og skilningi verkalýðsfélaganna, með vakandi vissu um, að hér þarf að verða stórleg umbót á, taldi ég sjálfsagt að gera þá tilraun. Og ég vil ekki, fyrr en reynslan sker úr, trúa því, að hún verði ekki til góðs. Þá spurði hv. 5. þm. Vestf. mig að því í fyrsta lagi, hvort það væri ætlunin að leita eftir nýjum sköttum til þess að standa undir þeim niðurgreiðslum, sem nú hafa verið ákveðnar. Ég þori að fullyrða, að sú er ekki ætlunin. Og ég þori að fullyrða gagnstætt því, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði, að fjárlög eru þannig úr garði gerð, að það rúmast innan þeirra ásamt öðru því fé, sem ríkisstj. nú með eðlilegum hætti hefur yfir að ráða, möguleikinn til þess að greiða árið 1967 þær niðurgreiðslur, sem nú þegar hafa verið ákveðnar í því skyni. Hitt kann svo að vera, og þar hef ég fullan fyrirvara um, ef málið með bátaflotann, með hraðfrystihúsin, togarana verður slíkt, að það krefjist mikilla fjárfórna úr ríkissjóði, þá verði að skoða þetta mál aftur og athuga þá, til hvaða úrræða grípa skuli, vitanlega með það í huga að gera ekki neitt, sem eyðileggi þá viðleitni, sem hér er höfð uppi til þess að ráða við það vandamál, sem við nú erum sammála um, a.m.k. í orði kveðnu, að leysa þurfi. Loks vil ég gefa þá afdráttarlausu yfirlýsingu út af síðustu fsp. hv. 5. þm. Vestf., að núv. ríkisstj. kemur ekki til hugar að fella gengið. Það er að vísu rétt, að þannig getur staðið á í þjóðfélagi, að það sé nauðsynlegt að fella gengi, eins og dæmin sýna bæði hér og annars staðar. Og það væri auðvitað alger fásinna, ef ég ætlaði að segja, að aldrei kæmi til mála að fella gengi á Íslandi. Slíkt mun ég ekki segja, einfaldlega af því, að ég ræð því ekki, og það mundi enginn maður trúa mér. Hitt segi ég, og við það skal ég standa, að ég skal aldrei verða með gengislækkun framar, nema því aðeins að ráðstafanir verði gerðar til þess, að þeir, sem ætla sér að knýja fram gengislækkun til þess að græða á henni sjálfir, fái að borga sinn brúsa fyllilega.



Herra forseti. Það voru nokkur orð, sem ég vildi segja í tilefni af ræðu hæstv. forsrh., en hann vék hér að nokkru af því, sem ég hafði sagt fyrr í þessum umr., og reyndar ýmsum fleiri atriðum, sem gefa tilefni til þess, að um þau sé rætt nokkuð frekar. Ég veitti því athygli, að hæstv. forsrh. sagði: Við viljum semja við verkalýðshreyfinguna um þessi mál, og ég skildi hann þannig, að hann vildi leggja nokkuð þunga áherzlu á það einmitt, að það væri meining ríkisstj., að hún vildi hafa samkomulag við launastéttirnar varðandi þessi þýðingarmiklu efnahagsmál, sem hér er um að ræða. Ég þykist líka vita, að hann hafi veitt því athygli, að hv. 5. þm. Vestf., sem jafnframt er forseti Alþýðusambands Íslands, sagði í sinni ræðu í kvöld, að hann teldi að afstaða verkalýðshreyfingarinnar mundi mjög fara eftir því, hvort hún teldi sig geta treyst á framkvæmd þessarar verðstöðvunar og hvort hún teldi, að snúizt væri gegn dýrtíðarvandamálinu af fullum heilindum. Ég efast nú ekkert um það, að hæstv. ríkisstj. hlýtur í rauninni að líta svo á, að það sé þýðingarmikið fyrir hana að ná samstöðu við launþegasamtökin í landinu varðandi þessi þýðingarmiklu mál. Það er nokkurn veginn gefinn hlutur. En þá vaknar sú spurning í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram: Hvað vill þá ríkisstj. á sig leggja í þessum efnum? Hvað vill hún gera? Hér hefur verið á það bent af mér og einnig af hv. 5. þm. Vestf., að við teldum, að þetta frv. væri allt of laust í reipunum og það gæfi of litlar tryggingar fyrir því, að staðið yrði eðlilega að verðstöðvun í landinu eða ráðstöfunum yfirleitt í verðlagsmálum. Og við höfum bent á nokkur atriði, sem við teldum, að færu miklu betur til þess einmitt að tryggja örugga framkvæmd. Ríkisstj. heldur sig við í frv. að hafa hér aðeins heimildir til verðstöðvunar, eftir því sem stjórninni þykir við horfa hverju sinni: En ef ríkisstj. ætlar í raun og veru að nota þessar heimildir, eins og hæstv. ráðh. hefur sagt hér, hvers vegna þá ekki að ákveða það skýrt og ákveðið í l., að um verðstöðvun skuli vera að ræða? Ég veit, að hæstv. forsrh. skilur, að það er allmikill munur á því t.d. fyrir launþegasamtökin í landinu að fjalla um þetta mál við ríkisstj. og aðra, ef það lægi fyrir, að lög hefðu verið sett um verðstöðvun og það væri meiningin að reyna að halda þeim l. fram, svo framarlega sem enginn gerði það ókleift að halda þeim fram, heldur en fyrir verkalýðshreyfinguna að eiga að fjalla um sín kjaramál við vinnuveitendur og ríkisstj., ríkisstj. með það í erminni, að hún hafi heimild til þessa eða hins, sem hún vill láta semja um. Það er vitanlega allt annað viðhorf fyrir launþegasamtökin í landinu að eiga samstarf við ríkisstj. á þeim grundvelli, hafi verið sett ákveðnari lagafyrirmæli um stöðvunina en lög, sem aðeins væru um heimildir fyrir ríkisstj. Þetta held ég, að hæstv. forsrh, hljóti að viðurkenna. Og mér fyndist því ekki nema eðlilegt, að ef ríkisstj. í raun og veru leggur á það áherzlu, bæði að ná árangri í þessum efnum, þ.e.a.s., að henni megi takast að stöðva verðlagið, og hún vilji hafa samstarf við launþegasamtökin í landinu um það, ætti hún nú að fallast á þetta sjónarmið, hún þurfi ekki að víkja lengra en svo frá því, sem hún segir að sé sitt markmið, en það, að hún ætli að gera þetta. Ég tók eftir því, að hæstv. forsrh. vitnaði hér nokkuð í verðstöðvunarlögin eða stöðvunarlögin frá 1956, sem vinstri stjórnin gaf út. Og hann þóttist hafa tekið upp ýmis ákvæði einmitt úr þeim lögum inn í þetta lagafrv. ríkisstj., sem hér liggur fyrir. En hann hefur ekki tekið það meginatriði úr þeirri löggjöf upp, þar sem fyrir var mælt í þeirri löggjöf alveg skýlaust, að um verðstöðvun skyldi vera að ræða. Það var ekki um neina heimild fyrir ríkisstj. Þar var alveg skýlaust ákveðin verðstöðvun í 4 mánuði. En sú löggjöf auðvitað var á allt annan veg en sú, sem hér um ræðir, því að þar var um það að ræða, að ný ríkisstj. hafði tekið við völdum í landinu og vildi stöðva verðlagið í 4 mánuði og þá einnig kaupbreytingar með samkomulagi við launþegasamtökin í 4 mánuði, meðan hún var að útbúa sínar till. eða koma sér nánar saman um aðgerðir í efnahagsmálum. En hér er um það að ræða, eftir því sem hæstv. ríkisstj. túlkar þetta frv., að hún er að gera tilteknar ráðstafanir í efnahagsmálum, sem eiga að gilda um tæplega eins árs skeið. Og af því sýnist manni það vera miklu eðlilegra, að það sé tekið af skarið í þessum efnum og ákveðið alveg ótvírætt, að hér skuli verðlag stöðvað, nema aðeins í þeim tilfellum, þar sem ríkisstj. veitir sérstakar undanþágur frá stöðvuninni, þar sem hún telur, að það sé alveg óhjákvæmilegt. Það hefur einnig komið fram í þessum umr., bæði hjá mér og hv. 5. þm. Vestf., að við teldum eðlilegt, þegar ráðstafanir eru gerðar í verðlagsmálum, að sett yrði ný verðlagsnefnd til þess að reyna að tryggja á sem beztan hátt framkvæmdir þessara mála. Við höfum bent á það, að framkvæmdin af hálfu þeirrar verðlagsnefndar, sem hefur verið að störfum að undanförnu, er ekkert traustvekjandi, t.d. fyrir launþegasamtökin í landinu eða þá, sem vilja raunverulega verðstöðvun, síður en svo. Þessi n. hefur alveg óumdeilanlega leyft margvíslegar hækkanir á verðlaginu. Og einmitt talsmenn verkalýðshreyfingarinnar í landinu benda á, að þeir vildu fá fram þessa breytingu til þess að reyna að tryggja sem bezta framkvæmd á verðstöðvuninni, að ný verðlagsnefnd verði kosin. Ég hef lagt til í minni till., að þessi nýja n. verði kosin hlutfallskosningu hér á Alþ. og kosnir verði 7 menn í n. Það mundi m.a. tryggja það, að hér fengju allir flokkar, sem eru á Alþ., fulltrúa í þessari n. Það er auðvitað hægt að hugsa sér aðra skipun á verðlagsnefnd, t.d. þá, að samtökum launþega yrði gefinn kostur á því að eiga fulltrúa í n. Vill ríkisstj. leggja sig svo mikið fram til þess að reyna að ná samkomulagi við verkalýðshreyfinguna í þessum málum, um þessi þýðingarmiklu efnahagsmál, að hún vilji verða við slíkum kröfum sem þessum, eða telur hún það ekki ómaksins vert? Ég spyr um þetta, vegna þess að hæstv. forsrh, lagði á það áherzlu, að ríkisstj. vildi ná samkomulagi við verkalýðshreyfinguna í landinu um þessi mál, teldi það þýðingarmikið. En þá líka reynir á það, hvað mikið ríkisstj. vill á sig leggja til þess að reyna að ná trúnaði þessara þýðingarmiklu samtaka um þessi mál. Í till. mínum er lagt til, að það verði sett á laggirnar af hæstv. ríkisstj. sérstök n. til þess að hafa eftirlit með því, að ákvæðin um stöðvun húsaleigu verði virt, verði haldin. Hv. 5. þm. Vestf., sem er jafnframt forseti Alþýðusambandsins, lagði hér mjög ríka áherzlu á það, að þetta væri eitt af því þýðingarmesta fyrir launafólk í landinu, að fá fulla tryggingu í þessum efnum, að fá fram ákvæði, sem tryggðu það, að húsaleiga hækkaði ekki, eftir að stöðvunin hefur verið ákveðin, fá fram ákvæði, sem tryggðu, að húsaleiga væri við hóf í hverju einu tilfelli. Og nú spyr ég: Þykir nú hæstv. forsrh. það mikið úrleiðis fyrir ríkisstj. í þessum efnum að fallast á till. eins og þessa? Ég efast ekkert um það, að hæstv. ráðh. er á þeirri skoðun, að hin almenna verðlagsstöðvun, sem gert er ráð fyrir í frv., eigi einnig að ná til húsaleigu. En þá þarf hér að vera um meira en það að ræða, að það sé búið að gefa út eina fyrirskipun um, að ekki megi hækka húsaleigu. Það þarf að gera ráðstafanir til þess, að þessi fyrirskipun verði framkvæmd í veruleikanum. Og það verður ekki gert á annan hátt en þann að tryggja leigjendum, að þeim verði ekki sagt upp húsnæði, nema þá sú eftirlitsnefnd, sem kosin hefur verið eða skipuð væri í þessu máli; gæti fallizt á uppsögn húsaleigunnar. Mér finnst nú, að ef það er í raun og veru svo, að ríkisstj. vill nokkuð á sig leggja til þess að ná samkomulagi við launþegasamtökin um framkvæmd þessara mála, ætti hún einnig að geta fallizt á till, eins og þessa. Hið sama er að segja um þá till., sem ég flyt um það, að þegar þessi lög koma til framkvæmda, skuli Seðlabankinn ákveða lækkun á vöxtum í landinu með fullu tilliti til þess, að verðlag hafi þá verið stöðvað. Hér er um mikið hagsmunamál margra aðila í landinu að ræða, en hér er líka um rökrétt framhald að ræða á verðstöðvun. Það er vitanlega ekkert vit í því að halda sér við það að krefja menn um 10% vexti, eftir að verðlag hefur verið stöðvað. Við vitum, að þessir háu vextir, sem í gildi hafa verið að undanförnu, eru að verulegu leyti rökstuddir með því, að eigendur fjármagnsins þurfi að fá nokkuð upp í verðfall sinna peninga. Fáist ríkisstj. ekki til þess að ákveða það, að vextir skuli endurskoðaðir, finnst mér, að það bendi greinilega til þess, að hún reikni ekki með því, að verðstöðvunin verði svo mikil í framkvæmd, að það þurfi að gripa til neinna slíkra ráðstafana, eða hún reiknar ekki með því, að þessi verðstöðvun standi lengi. Ég tók eftir því, að hæstv. forsrh. vildi víkja frá sér þeim vanda að ræða um það, hvað mundi þurfa að gera til stuðnings atvinnuvegunum, og hann sagði eitthvað á þá leið, að ef það kæmi í ljós við nánari athugun, að styrkja þyrfti sjávarútveginn miklum mun meira en gert hefði verið á þessu ári, kæmu auðvitað upp ný viðhorf og þá gæti svo farið, að grípa yrði hér til allt annarra ráða. En mér finnst óeðlilegt af ríkisstj. að víkja sér þannig undan að ræða þetta meginvandamál, sem fyrir okkur liggur nú í dag og er auðvitað í beinu samhengi við það frv., sem hér liggur fyrir. Frv. er m.a. flutt eflaust, ef full heilindi eru á bak við flutning þess, a.m.k. sem liður í því að koma í veg fyrir vaxandi útgjöld hjá framleiðslunni með því að stöðva verðlag. Þetta á að vera stuðningur við framleiðsluna. En hvernig geta menn þá vikið sér undan því að ræða það, hvort þetta hafi veruleg áhrif fyrir framleiðsluna, eins og nú er komið? Og ég held, að það geti engum manni dulizt lengur, að það þarf á miklu víðtækari ráðstöfunum að halda fyrir ýmsar greinar sjávarútvegsins en verið hefur á þessu ári. Mér fannst, að hæstv. forsrh. vildi leggja þá merkingu í orð mín, að ég hefði í rauninni ekki viljað gera ýkjamikið úr þessum vanda. En þannig má ekki skilja mín ummæli. Ég stillti þessu vandamáli þannig upp, að ég sagði, að það væri mín skoðun, að hér væri fyrst og fremst um þann vanda að ræða, sem snerti útgerð bátaflotans, þess hluta bátaflotans, sem á viðskipti við fiskverkunarstöðvarnar, og svo vandamál togaraflotans. En þetta þýðir það í raun og veru, að ég er á þeirri skoðun, að það þurfi að hækka fiskverð til bátanna til mikilla muna frá því, sem nú er, ef útgerð bátanna á að geta borið fullan árangur. Hins vegar er það mín skoðun, að ef slíkar ráðstafanir væru gerðar til þess að rétta við hag bátanna og örva þá útgerð í landinu, mundi allmikill hluti af vandamálum fiskvinnslunnar leysast um leið. Það er að vísu rétt, að það er enn ríkjandi allmikil óvissa um, hvernig muni fara með markað á næsta ári á afurðum frystihúsanna, og það er afar erfitt að segja um það nú, hvernig það mál fer, og sú óvissa getur eflaust orðið nokkuð fram eftir næsta ári. En ég held, að aðalvandinn liggi í þessu, að fiskverðið til þeirra, sem eiga að afla hráefnisins til fiskvinnslunnar í landinu, fiskverðið til þeirra er allt of lágt. En rétt aðeins til þess að gera það ljósara fyrir mönnum, hvað hér getur verið um stórkostlegt fjárhagsatriði að ræða, má benda á, að ef fiskverðið til bátanna yrði t.d. hækkað um svona eins og 1 kr. á kg. mundi það vera á milli 200 og 300 millj. kr., þ.e. 1 kr. frá því, sem nú er. Ýmsir hafa hins vegar sett fram þá skoðun, að fiskverðið þyrfti ekki aðeins að hækka um 1 kr., heldur um 1.75 kr. á kg, og það einmitt út frá því, sem hefur gerzt hér í Reykjavík, þegar borgarstjórinn í Reykjavík og viðskmrn. ákveða að styrkja sjósókn hér í Reykjavík, þ.e.a.s. borga styrk með útgerð þeirra báta, sem fiska fyrir bæjarmarkað í Reykjavík. Þeir hafa talið, að það þyrfti að borga til viðbótar við gildandi fiskverð 1.75 kr. á kg. Ef fiskverðið yrði talið þurfa að hækka um þetta fyrir útgerðina í landinu almennt, væri hér um upphæð að ræða, sem er á milli 300 og 400 millj. kr. Nú vil ég skjóta því inn hér um leið, að ég auðvitað tel, að þessi sérstaka fiskverðshækkun, sem greidd er úr ríkissjóði með útgerð fyrir Reykvíkinga eina til þess að afla þeim soðningar, nái vitanlega engri átt, hún hljóti að þurfa að ganga til allra landsmanna, því að það er hægt að nefna marga staði' í landinu, sem eru verr á vegi staddir með það að hafa nýjan fisk í matinn en Reykjavík er, og verða ýmist að sætta sig við það að hafa ekki þennan nýja fisk á nýja fiskverðinu eða þá að þeir verða að flytja til sín fiskinn með ærnum kostnaði frá öðrum byggðarlögum. Og það er vitanlega ekkert réttlæti í því að borga úr hinum almenna ríkissjóði einhvern sérstakan soðningarstyrk með fólki í Reykjavík, en neita öðrum landsmönnum um það. Slíkt vitanlega fær ekki staðizt. En ég nefni aðeins þessa tölu hér vegna þess, að hún hefur komið á pappír og það hefur fengizt ákveðin viðurkenning fyrir því, að það muni vera erfitt að fá báta til þess að stunda sjó, ef þetta fiskverð fæst ekki. Þegar ég legg því áherzlu á það, að það muni þurfa að gera hér miklu meiri ráðstafanir til þess að tryggja öfluga útgerð á næsta ári með því að hækka fiskverðið, er ég ekki á neinn hátt að gera lítið úr þeim vanda, sem hér er við að glíma. Hann er vissulega stór, eins og komið er. Ég er ekki í neinum vafa um það, að fiskverðið þarf að hækka mikið, og ég tel það í rauninni ekki verjandi á nokkurn hátt af ríkisstj. að koma þannig fram hér á Alþ. nú rétt fyrir jólin, að hún látist í rauninni ekki vita um, hvort það þurfi á meiri fjárframlögum að halda til útgerðarinnar í landinu á næsta ári en var veitt til hennar á þessu ári. Ríkisstj. hlýtur að hafa gert sér fulla grein fyrir því, að hér er um miklu, miklu stærri upphæð að ræða en var á þessu ári. Og af því spurði ég og ýmsir fleiri í þessum umr., hvað ríkisstj, hugsaði sér að gera til þess að afla fjár í þessu skyni. Ég benti á, að bæði fjmrh. og viðskmrh. hefðu látið orð um það falla, að ef til meiri greiðslna þyrfti að koma til sjávarútvegsins á næsta ári en á þessu, yrði að leggla á nýjar álögur. En jafnframt hefur því verið haldið fram, að ef þurfi að leggja á nýjar álögur, sé grundvöllurinn hruninn undan þessari verðstöðvun, sem hér er verið að ræða um. Þegar hæstv. forsrh. er spurður um þessi mál, víkur hann sér hins vegar undan og segir: Ef þarf að styrkja sjávarútveginn meira en verið hefur, geta komið upp ný viðhorf. - En þetta kalla ég í rauninni að víkja sér undan því að vilja ræða um vandamálið, sem hér ætti að ræðast í sambandi við þessa verðstöðvun, því að það er vitanlega til harla lítils gagns að vera að setja lög nú um miðjan des. um verðstöðvun í landinu, ef til þess á svo að koma eftir 1–2 vikur, að það þarf að fara að leggja á nýjar álögur til þess að afla nokkur hundruð millj. kr. til þess að styðja sjávarútveginn í landinu, svo að hann geti gengið, og koma þá og segja: Stöðvunarlögin fá ekki lengur staðizt. Þetta hefur ekki neitt haft að segja, nú eru komin upp ný viðhorf, nú skulum við hverfa frá þessu öllu saman. - Af þessum ástæðum hef ég talið eðlilegt, að þessi vandamál væru rædd, því að ég tel, að þau liggi alveg fyrir og því þurfi við þennan vanda að fást, hvernig á við honum að bregðast. Og ég efast heldur ekkert um það, að afstaða launþegasamtakanna í landinu til þessara mála, þ.e.a.s. þegar þau gera það upp við sig, hvernig þau muni haga sínum kröfum í sínum kjaramálum, afstaða þeirra hlýtur vitanlega að miðast mjög við það, hvað á að gera nú á næstu vikum og mánuðum í þessum þýðingarmiklu greinum efnahagslífsins. Ég hef lagt áherzlu á það í þessum umr., að það er mín skoðun, að stöðvun verðlagsins ein út af fyrir sig nægi ekki. Hún er góð ein og út af fyrir sig, einkum og sérstaklega, ef að henni er staðið þannig, að það megi vænta einhvers árangurs, ef hún er meira en bara yfirlýsingar, og af því á vitanlega að setja inn í þetta frv. ákvæði um það að gera framkvæmdina miklu tryggari en hún yrði samkv. frv. ríkisstj. En eigi að síður þurfa menn að gera sér grein fyrir því, að það þarf að gera meira en aðeins að stöðva verðlagið, þar sem það er komið nú. Það þarf að reyna að færa það niður í öllum þeim greinum, þar sem hægt er, og það þarf að gera ýmiss konar aðrar ráðstafanir í efnahagskerfinu, sem gætu minnkað vandamálið, sem við er að glíma. Og ein er einmitt sú ráðstöfun að ákveða það, að um leið og verðlag í landinu er stöðvað, séu allir vextir færðir niður og þeir mest, álít ég, sem kæmu einmitt framleiðsluatvinnuvegunum mest að gagni, eða það, sem yrði þeim mest að gagni. Ég hef nokkuð í þessum umr. lagt áherzlu á, að það væri ástæða til þess að taka verðlagsmálin sem heild nokkuð öðrum tökum en þau hafa verið tekin að undanförnu, það væri ástæða m.a. til þess að lækka álagningu í ýmsum greinum, þar sem hún hefur hækkað alveg óeðlilega, og ekki aðeins álagningu, heldur einnig að færa niður gjald á ýmiss konar þjónustu, sem mjög verkar á hið almenna verðlag í landinu. En mér hefur fundizt, að hæstv. ríkisstj. vildi í rauninni ekkert um þennan þátt tala. Það, sem helzt kemur frá ríkisstj., er þetta: Það kemur nú í ljós, segja þeir hjá ríkisstj., að hækkun á erlendum vörum í hinu almenna verðlagi innanlands er ekki ýkjamikil á síðustu árum. Og það getur því ekki verið um mjög miklar aukaálögur þarna að ræða hjá þeim, sem fást við það að selja þessar vörur, þó að þeir kunni í einstaka tilfellum að hafa hækkað sína álagningu nokkuð. Þetta er nú heldur léttilega á málinu tekið, segi ég. Í fyrsta lagi er um meira en það að ræða í hinu almenna viðskiptalífi, að það sé um að ræða sölu á erlendum vörum. Vitanlega fer hér fram sala á margvíslegum innlendum vörum líka, og hér er um að ræða í hinu almenna verðlagi í landinu gjald fyrir margvíslega þjónustustarfsemi, sem alls konar stofnanir og fyrirtæki hafa sín miklu áhrif á. Og nú liggur það fyrir, að verðlagning í þessum greinum hefur verið gefin frjáls í mjög mörgum tilfellum, og þá hafa viðkomandi aðilar notað tækifærið og marghækkað, síhækkað sitt þjónustugjald frá því, sem áður var. Þessu er ekki hægt að neita. Auk þess liggur það svo fyrir, sem ég hef m.a. tilgreint hér í mínu nál. og ég veit þó, að ríkisstj, hefur í sínum höndum miklu lengri skýrslu um en þá, sem ég birti, að álagning bæði í heildsölu og smásölu hefur á flestum vörutegundum farið stórhækkandi hin síðari ár, og í ýmsum tilfellum hefur álagningarprósentan fyllilega tvöfaldazt. En auk þess er svo þess að gæta, að þessi álagningarprósenta er nú lögð á miklum mun hærra grunnverð en áður var, meðan verðlagsákvæðin voru í gildi á þessum vörum. Ég held, að ríkisstj. ætti að viðurkenna það, að þessir þættir hafa mikið að segja um það, hvernig tekst að ráða við þróun verðlagsmálanna í landinu. Meira að segja hefur það mjög mikið að segja fyrir afstöðu alls almennings í landinu til dýrtíðarmálsins í heild, hvort almenningur trúir á það, að allir sitji hér við sama borð, eða hvort menn yfirleitt álíta, að ýmsir hafi hér forréttindi og megi taka sér laun eða þóknun, eftir því sem þeir skammta sér sjálfir. En ef sú trú verður almenn, er ósköp hætt við því, að menn hagi kröfum sínum í öðrum greinum eftir því. Forsrh. spurði í sinni ræðu: Hvers vegna hækkaði vísitalan frá júní-samkomulaginu 1964 og t.d. fram til þessa tíma? Hvers vegna hækkaði hún? Hann hefur áður vikið að þessu, og ég hef ekki getað skilið hann á annan veg en bann, að hann aðhyllist þá skoðun til skýringar á þessu, að í rauninni mætti rekja flestallar hækkanir. sem orðið hefðu á verðlaginu á þessu tímabili, á beinan eða óbeinan hátt til kaupgjaldsins í landinu. Ég held, að þessi kenning sé mjög hættuleg og sérstaklega þegar sjálfur forsrh. hallast að slíkri kenningu, ef rétt er. Í júnímánuði 1964 var samið um sáralitlar breytingar á kaupi. Í rauninni var ákveðið, að kaup verkamanna skyldi ekki taka neinum breytingum í heilt ár á þann hátt, sem verkamennirnir mæla sitt kaup. En nokkur fríðindi voru veitt. Ég tek eftir því, að þegar Efnahagsstofnunin reynir að gera sér grein fyrir því, hvað hafi verið að gerast á tímabilinu frá júní 1964 til júní 1965 eða á þessu eina ári, telur hún, að á árinu hafi kaupgjald verkamanna hækkað. Þegar hún er búin að meta inn í kaupið öll fríðindi verkamönnum veitt með auknu orlofi o.s.frv., telur hún, að á þessu tímabili hafi kaup verkamanna hækkað um 5.9%, en kaup íðnaðarmanna hafi á sama tíma hækkað um 3.9%. En hvað gerðist svo í verðlagsmálunum á þessu tímabili? Á þessu tímabili hækkaði verðlag í landinu miklum mun meira en þetta. Það hækkaði um 16–17 vísitölustig á þessu ári, og ríkisstj. greiddi þessa hækkun niður að talsverðum hluta, til þess að ekki kæmi til vísitöluuppbóta á kaup m.a. Nú vitum við það, að einmitt á þessu tímabili, frá miðju ári 1964 til miðs árs 1965, var sérstaklega góð afkoma í okkar þjóðarbúi, sívaxandi framleiðsla og síhækkandi verðlag á okkar útflutningsafurðum og síhækkandi þjóðartekjur. Það voru auðvitað engin rök fyrir því, að þessi tiltölulega litla kauphækkun, sem þarna var samþ. og mestmegnis var í óbeinu eða óeiginlegu formi, gæti ekki rúmazt innan getu efnahagskerfisins, ef stjórnvöldin hefðu þar reynt að fylgja á eftir. En þegar hinir ýmsu aðilar nota tækifærið og segja: Við þurfum nú að hækka þessi flutningsgjöld eða þennan kostnað m.a. af því, að okkar útgjöld af kaupi hafa hækkað svolítið, - má lengi auðvitað rekja til kauphækkananna allar breytingar, sem orðið hafa á verðlagi í landinu. Spurningin stóð auðvitað um það í þessu tilfelli eins og mörgum fleirum, hvort menn vildu viðurkenna, að það gæti yfirleitt farið fram nokkur kauphækkun, sem vinnuveitendur í landinu eða þeir, sem fara með milliliðaþjónustu, ættu að taka á sig. En það var í þessu tilfelli eins og mörgum öðrum allt of mikið ríkjandi, að það mætti heimila þeim, sem elgi að greiða kaup, að velta af sér kauphækkuninni út í hið almenna verðlag, og af því hélt boltinn áfram að velta. Ég held, að ef ríkisstj. vill í fullri alvöru takast á við dýrtíðarvandamálið, verði hún að viðurkenna þá staðreynd, að það verður að leggja hömlur á það, hvað ýmsir milliliðir og ýmsir aðilar, sem ráða yfir verðlaginu í landinu, taka mikið til sín. Þar á ég ekki eingöngu við kaupmenn, heldur er hér um miklu fleiri aðila að ræða. Stundum eru þetta opinberar stofnanir, sem hér eiga hlut að máli og alltaf vilja taka meira og meira til sín. Það verður m.ö.o. að hafa nákvæmt eftirlit með því, hvernig verðlaginu í landinu er háttað. Það þarf að hafa sterkt verðlagseftirlit, sérstaklega á svona tímum, eins og nú ganga ýfir í okkar efnahagslífi, þar sem mikil spenna er í öllum greinum, þar sem framkvæmdir eru í mörgum atriðum meiri en við fáum ráðið við með góðu móti, einmitt undir slíkum kringumstæðum er alveg nauðsynlegt að hafa náið auga með því, hvernig verðlagsmálin þróast í landinu. En ríkisstj. hefur að mínum dómi að allt of miklu leyti haft þá afstöðu, sem raunverulega kemur fram í þessum umr., að segja sem svo: Þetta með álagninguna, jafnt í smásölu sem heildsölu, skiptir engu máli. Þótt þeir hafi verið að hækka rafmagnsverð og símagjöld og strætisvagna og hvað það heitir nú allt saman, þetta skiptir engu máli í þessu öllu saman. Þetta má vera frjálst. Þessi afstaða brýtur í rauninni niður alla möguleika til þess að hafa einhvern hemil á verðlaginu. Hún leiðir af sér þau áhrif hjá almenningi, að menn trúa því, að ríkisstj. vilji að vísu halda kaupgjaldi og öllu slíku sem mest föstu, en henni sé nokkuð sama um það, þó að ýmiss konar milliliðir mati sinn krók. Þessi frjálsræðisstefna ríkisstj., kenning um, að það eigi að gefa verzlunina frjálsa og frjálst framboð og eftirspurn eigi að ráða öllu verðlagi, er ekki heppileg undir þeim kringumstæðum, sem við eigum við að búa í okkar efnahagskerfi. Það verður erfitt að hemja verðlagið, meðan slíkt er prédikað af stjórnarvöldum landsins. Ég vildi því vænta þess, að ríkisstj. sýndi það nú í verki, að hún meinti það, sem hæstv. forsrh. sagði í þessum umr., að hún vildi leggja sig fram um það að ná samkomulagi við verkalýðssamtökin í landinu í verðlagsmálunum og í því að leysa þessi erfiðu efnahagsmál, hún sýndi það nú með því einmitt að skapa þá tiltrú, sem þarf, að hún m.a. fallist á þær till., sem við Alþb.-menn höfum lagt hér fram, en þá ætla ég einmitt, að nokkur grundvöllur hefði skapazt að því, sem hv. 5. þm. Vestf., forseti Alþýðusambandsins, sem hér talaði, sagði, en hann sagði einmitt, að afstaða verkalýðshreyfingarinnar til þessa máls mundi mjög fara eftir því, hvort hún teldi, að treysta mætti framkvæmd verðstöðvunarinnar og hvort treysta mætti því, að það væri verið að snúa sér af fullri alvöru gegn dýrtíðarvandamálinu. Að lokum langar mig svo aðeins að minnast á það, að hæstv. forsrh. gaf hér eina mjög ákveðna og athyglisverða yfirlýsingu, sem ég veitti mjög athygli. Og hún var á þá leið, að þó að hann gæfi að vísu enga yfirlýsingu um það, að hann yrði alltaf á móti gengislækkun um alla framtíð, væri hann þó tilbúinn að gefa þá yfirlýsingu nú, að þessi ríkisstj. undir hans forsæti mundi ekki fallast á neina gengislækkun eftir kröfum ýmissa aðila, sem vildu gjarnan hugsa sér að græða á henni, án þess að þeir sömu aðilar skyldu verða látnir borga kostnaðinn af slíkri gengislækkun. Þetta var hraustlega mælt á margan hátt, og það er þá a.m.k. meiningin, skilst mér, samkv. þessu að standa að framkvæmd gengislækkunar, ef hún kemur, á nokkuð annan veg en gert hefur verið að undanförnu. Með þessu viðurkennir hæstv. forsrh. það, sem við allir vitum, að það eru auðvitað til ýmsir aðilar í okkar þjóðfélagi, sem hugsa gott til þess að græða 5, gengislækkun og hafa oft grætt á slíkum fjármálalegum ráðstöfunum. Og þeir aðilar ýta jafnan ú eftir um það, að þetta heillaráð fyrir þá verði notað. En það er alveg víst, að launafólkið í landinu óskar ekki eftir gengislækkun. Það hefur aldrei grætt á gengislækkun. En það þarf bara meira til en það að segja, að maður sé á móti gengislækkun. Það þarf þá að gera ráðstafanir í tíma til þess að reyna að koma í veg fyrir, að gengislækkunin hvolfist yfir mann, þannig að maður fái ekki við neitt ráðið. Og því miður sýnist mér, að ef svo heldur lengi áfram sem haldið hefur verið um skeið hjá okkur, sé afskaplega hætt við því, að engar yfirlýsingar dugi til þess að koma í veg fyrir gengislækkun. Ég held því, að það sé fyllilega kominn tími til þess að samþykkja verðstöðvun, eins og lagt er til með þessu frv. út af fyrir sig, og taka verðlagsmálin sem heild mjög föstum tökum og vinna að því að lækka verðlag í öllum þeim greinum, sem það er hægt, og taka verðmyndunina sem heild undir eftirlit, og það eigi því að fallast m.a. á þær brtt., sem við Alþb.-menn viljum gera við þetta frv. og allar miða að því að gera framkvæmdina í þessum málum öruggari en stefnt er að með frv. sjálfu.



Herra forseti. Það var frekar tilviljun, að ég tók til máls áðan. Ég hafði eiginlega ekki ætlað mér það og gerði ekki heldur ráð fyrir, að ég mundi tala tvisvar, en hæstv. forsrh. gaf ofurlítið tilefni til þess. Ég get eiginlega ekki skilið, hvernig stendur á því, að hæstv. forsrh. skuli ekki þola umr. um þetta mál. Ef á að taka þetta mál alvarlega, er ekki nema eðlilegt, að eitthvað sé um það rætt, og það, sem ég gerði hér, var að skýra mína afstöðu. En ég álít, að það hefði verið eðlilegra, ef ég hefði sagt eitthvað, sem ekki væri rétt, að hæstv. forsrh. hefði hrakið það, en ekki komið hér upp í ræðustól og sagt, að ég hefði hagað mér eins og trúður. Ég líkti raunar þessu frv. við það, að þetta væri nokkurs konar leikrit, revía, en þá var ég vitanlega ekki trúðurinn í því, heldur var það ríkisstj. sjálf, og ég vil nú ekki líkja þeim við neina trúði, heldur vildi ég þá frekar líkja hæstv. forsrh. við leikstjóra. Og það er allt annað orð, leikstjóri eða trúður, það er út af fyrir sig virðulegt orð, virðulegt að stjórna vel leik. Og það gerist nú í stjórnmálunum ærið oft, að það er nokkurs konar leiksýning. Stjórnir hafa verið undanfarið að auglýsa sig með alls konar slagorðum, eins og viðreisn og nýsköpunarstjórn og ég held bjargráðastjórn, þegar þrír flokkarnir mynduðu stjórn 1956, þannig að allir reyna að auglýsa síg. Ef ríkisstj. tekst vel að leika sinn leik, leika þetta leikrit, sem ég var að tala um, er það ekki nema hól fyrir hana. En efnislega hrakti forsrh. ekkert af því, sem ég hafði sagt, þannig að ef ég hef sagt eitthvað rangt eða ósatt, er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að það verði leiðrétt. Ég get ómögulega skilið, að það sé neitt athugavert við það, þó að það sé rætt rólega um þetta mál, og það hefur yfirleitt verið gert. Það má náttúrlega deila um það, hvort allt hefur verið satt eða rétt, sem sagt hefur verið. En það hefur verið rætt rólega um það, nema helzt af hæstv. forsrh. sjálfum. Og ef málstaður hans væri slíkur og hann væri alveg viss um, að þetta væri allt saman rétt og þetta væri raunhæft allt saman, sem þeir væru að gera núna, þyrfti hann ekki að verða æstur út af þessu máli. Sá, sem hefur góðan málstað, hefur sterka málsvörn, getur verið rólegur og brosað að hinum, sem hafa rangt fyrir sér, leiðrétt þá og brosað að þeim, þannig að ég var ofurlítið hissa á því, hvað virtist hitna mikið í hæstv. forsrh. út af jafnrólegum umr. og hér hafa í raun og veru farið fram og af litlum illvilja, því að enginn okkar hefur viljað bregða fæti fyrir þetta frv. í raun og veru, þó að við höfum misjafnlega trú á því, hversu árangursríkt það verði. Það, sem ég álít rétt, er ekki það, að það sé samþ. eitthvert frv. um það, að hér skuli nema staðar, heimild fyrir ríkisstj. að stöðva allt, en ekki séu gerðar aðrar róttækari ráðstafanir. Við vitum, að ef losnar um einhvern þennan hlekk, ef kaupið hækkar, ef erlendar vörur hækka, ef rekstrarkostnaður hækkar, annaðhvort við sjávarafurðir eða landbúnað, þá er festin biluð, einn hlekkur í sundur, og þá heldur þetta áfram að hækka alveg eins og hefur verið. Vera má, að viðvíkjandi verðgæzlunni taki ríkisstj. eitthvað fastari tökum en hún hefur gert, en það hefði hún bara getað, ef hún hefði viljað. Það, sem þarf að gera, er að reyna að lækka framleiðslukostnaðinn, gera einhverjar raunhæfar ráðstafanir. Það er það, sem ríkisstj. hefur bara ekki gert í sinni stjórnartíð. Ég skal játa, að aðstaðan hefur að ýmsu leyti verið örðug. Það hafa verið miklar sveiflur í atvinnulífinu. Þessi mikla síldveiði gerði þetta örðugt. Aðrar stéttir heimtuðu meira og meira, allir vildu búa við svipuð kjör. Ég skal játa það, að hluti af síldargróðanum hefur runnið út til bændanna. Bændur eru í raun og veru ekkert sanngjarnari í sínum kröfum en aðrir menn. Það er eins og allir vilji fá sem mest og kunna sér þá kannske ekki hóf, þegar vel árar. En að mínu áliti er það, sem gera þarf núna, að lækka rekstrarkostnaðinn. Vextirnir höfðu sitt að segja. Þeim var hleypt af stað. Þeir voru hækkaðir. Hitt er rétt, að miðað við það, að krónan hefði haldið verðgildi sínu, voru þeir of háir. En miðað við það, að verðgildi hverrar krónu lækkar um 10–12% á ári, eru þeir náttúrlega of lágir, það er skaði að eiga peninga. En það er það, sem þarf að keppa að, að ríkið verndi það sparifé, sem þjóðfélagið felur því, og hafi vextina skaplega. En það er ekki hægt að gera tvennt í einu, það gerir engin þjóð. Forsrh. hefur oft spurt að því, hvað hafi verið gert hér annað en aðrar þjóðir geri, hvaða ráðstafanir til að stöðva verðbólgu. Það var bara gert það í einu að fella gengið lengra en það raunverulega stóð og hækka vextina um leið. En það bara gera aðrar þjóðir yfirleitt ekki, að gera hvort tveggja í einu, stórfella gengi og hækka vexti. Það verkar hvort á móti öðru. Við skulum bara taka landbúnaðinn. Það virðist vera komið í ljós, að það sé hægt að lækka fóðurbætinn um svona 1500 kr. hvert tonn, - það er ekki lítil lækkun, - bara með hagkvæmari verzlunarviðskiptum. Þau hafa ekki verið frjáls. Þau hafa verið bundin. En þetta hefur sitt að segja. Ef það væri hægt að taka áburðinn sömu tökum, hefði það líka mikið að segja. Það er algerlega einokun á honum. Væri vitlaust að gefa hann frjálsan? Það litla frelsi, sem var, var í gegnum áburðareinkasöluna. Það var tekið. Nú er þetta alger einokun. Bændur verða að kaupa þær áburðartegundir, sem réttar eru að þeim, ekkert frelsi. Það er alls ekki ólíklegt, að það væri hægt að gera svipaðar ráðstafanir viðvíkjandi áburðinum og er verið að gera við fóðurbæti. Þetta eru tveir aðalkostnaðarliðir bóndans. Þriðji liðurinn er viðhald véla. Það væri vafalaust hægt að gera eitthvað í því, t.d. að lækka innflutningstolla. Það hefur nú verið gert nokkuð og er e.t.v. hægt meira og ýmislegt að gera í því að gera þá þjónustu eins ódýra og mögulegt væri. Ef ráðstafanir eru gerðar svipaðar og þessar, væri hægt að lækka landbúnaðarafurðir, í staðinn fyrir að þær hafa flogið upp. Ég hef heyrt landbrh. sjálfan halda því fram, að það gerði bændum ekkert til, þó að vextir væru hækkaðir á landbúnaðarlánum, það kæmi fram í afurðaverðinu. En það bara kemur fram í verðlaginu til neytenda og eykur dýrtíðina eða niðurgreiðslur ríkissjóðs. Annað er það, að það væri hægt að haga landbúnaðarframleiðslunni skynsamlegar en gert hefur verið. Má vera, að það sé verið að reyna það núna eða réttara sagt, að bændurnir séu sjálfir komnir inn á þá leið. Það er ekkert vit í því að framleiða miklu meiri mjólk en landsmenn þurfa að neyta. Það er allt í lagi með svona 10% , það er ekki hægt að gera við því, en þegar það er gert í stórum stíl, þarf náttúrlega að stinga við fótum, og það er verið að gera núna, bara gert of seint. Ég skal játa, að það eru ískyggilega háar upphæðir, sem varið er til niðurgreiðslna á landbúnaðarvörum og útflutningsuppbóta, og það væri ákaflega æskilegt, ef hægt væri að breyta því. Það er hægt að breyta því með tvennu móti. Það er hægt að lækka rekstrarkostnað landbúnaðarins og það á að framleiða þær tegundir vöru, sem hagkvæmast er að framleiða fyrir þjóðarbúið í heild. Þetta þarf hvort tveggja að gera, og hefur ekki verið gáð nógu vel að. Það er ekki nóg að hækka alltaf og hækka til bændanna, það fer að miklu leyti í kostnað. Aðalatriðið er, að búin séu rekin þannig, að um einhverjar nettótekjur sé að ræða. Ég játa það, að ég hef aldrei borið landbrh. það á brýn að vilja ekki bændum vel og hafa ekki unnið vel fyrir þeirra málstað. En hitt er annað mál, að mér virðast hans störf hafa miðað meira að því að fá sífelldar hækkanir en að gera reksturinn ódýran. Sama er að segja um sjávarútveginn. Ef á að gera eitthvað raunhæft, á að reyna að lækka rekstrarkostnaðinn. Kemur þá margt til greina. Það eru nú t.d. ýmis útgjöld, ég tók sumt af þeim áðan. Ég get bent á fleira. T.d. nú er atvinnuleysistryggingasjóður orðinn 900 millj. Vextir af því eru sennilega, - ég veit ekki nákvæmlega, hverjir vextirnir eru, ætli þeir séu ekki 80–90 millj. á ári? Ríkissjóður leggur fram 79 millj. núna, bæjarfélög og atvinnufyrirtæki jafnmikið. Þarna er tekið af þjóðinni svona um 160 millj., sem er lagt í þennan sjóð, sem er alveg orðinn nógu stór, þó að maður bæti bara við vöxtunum, ef verðgildi peninganna héldist eitthvað svipað og það er, sem er aðalatriðið með svona sjóðssöfnun. Það er ekki til neins fyrir okkur, sem erum í minni hl., að koma með brtt. viðvíkjandi fjárl., vegna þess að þetta er allt bundið í lögum. Það er ekki hægt, nema það sé meirihlutastjórn, sem getur framkvæmt löggjöfina um leið. Þó að ég vildi koma með brtt. t.d. um þetta, það væri ekki hægt, þetta er lögbundið. Það eru ýmsir, sem liggja okkur á hálsi fyrir það, að við komum ekki með brtt. til lækkunar á fjárl., en það er bara yfirleitt ekki hægt fyrir minni hl., vegna þess að þetta er yfirleitt bundið í lögum, nema verklegar framkvæmdir, sem sízt eru í mörgum tilfellum of miklar. Það má líka leita að ýmsum leiðum. Við getum tekið rafmagnið til frystihúsanna. Það er ekki athugað nógu vel. Einn útgerðarmaður, sem rekur stórt frystihús hér í bænum, sagðist verða að borga 200 þús. á mánuði fyrir rafmagn. Ég veit, að úti á landsbyggðinni er þetta alveg gífurlegur liður. Væri ekki hægt að athuga þennan lið, ef hægt væri að gera það eitthvað ódýrara? Og svona er ótal margt fleira. Það þarf sem sagt að reyna að leita að hagkvæmari leiðum viðvíkjandi rekstrinum til að geta gert hann ódýrari. Hv. 5. þm. Austf. talaði hér um sjávarútveg töluvert áðan. Hann var að tala um, að útgerðarmenn þyrftu 1 kr. meira, jafnvel 1.75 kr. meira fyrir fiskinn. Vitanlega er alltaf hægt að gera svona kröfur. Satt að segja hefur það nú alltaf gengið þannig, að útgerðarmenn hafa sagt, að ekki bæri sig framleiðslan hjá þeim. Og það er ekkert nýtt. En ég hygg, að núna sé aðstaðan töluvert erfið fyrir þá samt sem áður. Ég hef heyrt, að þeir hafi áætlað sjálfir, að þeir muni þurfa um 500 millj. í aðstoð. Ég reikna nú tæpast með því, að það þurfi, en vafalaust eitthvað, nema hægt sé að gera reksturinn ódýrari. Þá þurfum við bara að reyna að leita að öllum mögulegum leiðum til að lækka þennan kostnað, því að það gefur auga leið, að ef þarf að bæta upp sjávarafurðirnar um 500–600 millj. kr., er gengið ekki rétt skráð. Þá erum við komnir inn á sömu leiðina og var. Gengið var ekki rétt skráð 1959, og ég hef alltaf viðurkennt það og ég viðurkenni alltaf, að það var rétt að lækka það sem nam því að gera það rétt, því að það er óhyggilegt að búa við rangt gengi til lengdar. Hinu hef ég ekki trú á, að hæstv. forsrh. geti staðið við það, þó að hann lýsi því hér yfir áðan, og má vera, að hann hafi gert það alveg í fullri einlægni, að þeir, sem græddu á gengislækkuninni, skyldu borga, af því að það ei hreinlega ekki framkvæmanlegt. Krónan er fallin, þegar gengið er leiðrétt og það er ótalmargt, sem kemur inn í það, að það er útilokað að láta þá aðila borga, sem græða á gengislækkun, ef á að kalla það gróða. Það er hægt að reyna það á einhvern hátt, en það mun ævinlega verða sú útkoman, að það er óframkvæmanlegt. Yfirleitt er gengi ekki fellt nema út úr ýtrustu nauðsyn. Hitt skil ég vel, að það gerir engin stjórn fyrir kosningar að fara að segja það, að gengið muni verða fellt eftir kosningarnar. Það er bara mannlegt og eðlilegt. Ég vona, að það verði ekki. Ég vona, að það verði teknar þær leiðir, sem skynsamlegri eru. Það er að reyna að reka atvinnuvegina af meiri hagkvæmni, svo að það þurfi ekki að fella gengið. En það út af fyrir sig, þó að ríkisstj. sé gefin einhver heimild til þess að stöðva verðlag hvar sem er, leysir ekki vandann, alveg eins og hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Austf., tók fram, af því að við erum þegar komnir lengra en það. Viss hluti af sjávarútveginum er hættur að bera sig. Svo er eitt viðvíkjandi sjávarútveginum. Það er ekkert vit annað en að reyna að skipuleggja rekstur frystihúsanna betur en gert er, bæði að þau séu rekin af meiri hagkvæmni og ef um takmarkað hráefni er að ræða, að starfrækja þá ekki öll húsin. Það er þá miklu betra að reyna að styrkja þau, þannig að það sé ekki gengið að þeim, sem er lokað í bili, því að starfræksla hvers frystihúss kostar stórfé. Það er svo ótal margt í kringum það. Og í smákauptúnum, þar sem eru kannske tvö frystihús að vinna úr aflaverðmæti, sem eitt getur leikið sér að, það er náttúrlega að kasta verðmætum á glæ, og því ættu útgerðarmennirnir ekki síður að hafa áhuga á, að fiskvinnslustöðvarnar séu reknar með hagkvæmni, vegna þess að eftir því sem þær eru verr reknar, eftir því verður fiskverðið lægra og erfiðara að fá það innheimt, sem er ekkert aukaatriði. Ég skal nú ekki fjölyrða um þetta miklu lengur. En ég sé ekki, að það sé nein ástæða til þess að deila á okkur fyrir það, þó að við förum hér upp og ræðum málefnalega um þetta mál, eða kalla okkur trúða af þeim sökum, vegna þess að þetta er í raun og veru stórmál, og ég kom hér upp til að gera grein fyrir minni afstöðu. Ég vil á engan hátt spilla fyrir, að þetta geti orðið að sem allra mestu gagni, þetta frv. ríkisstj., og skal ekki gera það, hvorki í orði né verki, en það er mín skoðun, að þetta frv., eins og það liggur fyrir, sé ekki nema nokkurs konar leiksýning. Ég vona, að það verði gerðar raunhæfari aðgerðir, ríkisstj. geri það og á e.t.v. hægara með það núna en hún hefur oft átt áður, og ég vona, að það verði gert, og það er eina ráðið til þess að hindra það, að verðbólgan haldi áfram. En þetta frv. getur ekki skapað nein tímamót í verðbólgumálum, það er alveg útilokað. Það verður að gera eitthvað róttækara og meira. Vera má, að það verði gert, og ég sé ekki, að það sé neitt við það að athuga, þó að við segjum okkar skoðun, og sé óþarfi að deila á okkur sérstaklega fyrir það að segja okkar skoðun á hlutunum og allra sízt, eins og ég hef nú reynt, að benda é viss atriði, sem ég held, að væri hægt að gera, sem einmitt miðuðu að því að hindra það, að verðbólgan yrði meiri en hún er núna, og jafnvel væri hægt að lækka. Ef hægt væri t.d. að lækka verðlagið í landinu, þá lækkaði kaupið, þá lækkuðu öll útgjöld ríkissjóðsins. Svo er það mál fyrir sig, að ég álít, að það væri hægt að gera margt viðvíkjandi fjármélum þjóðarinnar, sem gæti verið til bóta, og það þyrfti stórrar endurskoðunar, en eins og ég tók fram áðan, getur minni hl. ekki gert það, vegna þess að það þarf að breyta lögum í flestöllum tilfellum. Þó að við færum að koma með einhverjar brtt., yrði það í flestum tilfellum ekki í samræmi við lög, þannig að það er ekki hægt með réttu að deila á okkur, þó að við gerum það ekki. Það eina, sem við getum gert, er að halda ræður og benda á, hvað hægt væri að gera.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að blanda mér hér inn í umr. og allra sízt fara að gera neitt stáss með þetta frv. hæstv. ríkisstj. En það var út af brtt. hæstv. forsrh., sem mig langar að fá skýringu. Brtt. er fólgin í því, að þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrirmæli fyrri málsgr. þessarar gr. taka á hliðstæðan hátt til seldrar þjónustu og framlags, í hvaða formi sem er, þ. á m. hvers konar framlags og þjónustu, sem ríki, sveitarfélög og stofnanir þeirra og aðrir opinberir aðilar láta í té gegn gjaldi.“ Það er orðið „framlag“, sem sett er hér inn í þessa gr., og ég leyfi mér að spyrja hæstv. forsrh.: Hvað er átt við með orðinu „framlag“ í þessu tilfelli? Mér dettur í hug, að jafnhliða því, að við erum að ræða þetta frv. hér í hv. d., var verið að útbýta till. fjvn. við 3. umr. fjárl. Þar eru t.d. framlög til skóla. Nær þetta orð í þessu tilfelli til þeirra? Hefur t.d. hæstv. ríkisstj. vald skv. því til þess að ákveða, að framlög ríkisins til slíkra framkvæmda séu bundin við sömu fjárhæð eða sama hlutfall og á s.l. ári? Ef það væri meiningin með þessu orði, sem hér er skotið inn í gr., væri hér um nýjan þátt í málinu að ræða. Þess vegna leyfi ég mér að spyrja hæstv. forsrh.: Hvað er átt við með orðinu „framlag“ í þessari brtt ?



Herra forseti. Vegna þessarar fsp. vil ég taka það skýrt fram, að ekkert slíkt er í huga mínum, sem hv. þm. minntist á. Eins og ég sagði, hafði ég samráð við lögfræðinga, sem eru mér vanari að athuga meðferð dómsmála, og þeir töldu öruggara, að þetta væri sett inn. Skilst mér þetta svara til þess, sem á mínum skólaárum var kallað, ef látin væru í té hlutbundin réttindi í staðinn fyrir beinar fjárgreiðslur og annað slíkt. Það má deila um, hvort þetta er nauðsynlegt, og sjálfur hefði ég ekki talið þetta nauðsynlegt, en að fram kominni þessari ábendingu manna, sem eru betur inni í tungutaki dómstólanna nú, þótti mér réttara að taka þetta upp, og við annað er ekki átt. Út af því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði, skýrir það ekkert í þessum málum, þó að við margoft höldum sömu ræðurnar og tökum upp það sama, það haggast ekki við það og málin verða ekki skýrari. Þegar hann talar um samanburð á verðlagi, - ég vil einungis víkja að því, þó að ég í rauninni hafi gert það líka við fyrri umr., - þá hefur sá samanburður, sem hann gerir t.d. í sínu nál., ekki ýkjamikla þýðingu, vegna þess að þar verður að bera saman, ekki hækkun álagningar, heldur hvort vöruverðið sjálft hefur hækkað, og það liggur ekki fyrir í þessum skýrslum. Ef hann vill sanna sínar fullyrðingar, verður hann að láta safna skýrslum, sem upplýsa þetta. Eins er það, þegar hann talar um hækkun vísitölu á árinu 1964 sem áhrif af júnísamkomulaginu, þá hygg ég, að hann hafi sagt, að þá hafi vísitala á því ári hækkað um eitthvað 16–17 stig, en það hafi verið metið af Efnahagsstofnuninni, að raunveruleg kauphækkun með því, sem var óbein kauphækkun, mundi nema á milli 5 og 6 stiga - var það ekki? Já, 5.9 stig. Nú, en á jafnlengd frá maí til maí, frá 1964–1965, hækkar vísitalan einungis úr 163 í 171, og það er sú tala, sem hér verður að taka tillit til og máli skiptir. Það voru miklu fleiri hækkanir fyrr á árinu 1964 vegna afleiðinga ársins 1963. Eins má segja, að það urðu meiri og við getum sagt óhóflega miklar hækkanir á árinu 1965 fram til jafnlengdar 1966 af ýmsum ástæðum, sem ég skal ekki fara að rekja núna. En ef við viljum átta okkur á því, hvað gerðist á árinu 1964 eftir júnísamkomulagið, er rétt að halda sér við tímann frá maí til maí 1965. Að öðru leyti held ég, að það borgi sig lítið fyrir okkur að segja: það hækkaði af þessum og þessum ástæðum. - Þetta á að liggja fyrir í skýrslum. Og því þá ekki að setja alveg hlutlausa aðila til þess að kanna þetta til hlítar? Gætu menn ekki komið sér saman um það, í staðinn fyrir að við séum hér að segja: „Klippt var það, skorið var það.“ Til þess höfum við fullt af óhlutdrægum mönnum, að úr þessu sé skorið. Það getur vissulega orðið til mikillar leiðbeiningar. Varðandi það, að fiskverð hafi verið ákveðið nú til frambúðar með þeirri uppbót, sem ríkisstj. og borgarstjórn Reykjavíkur hafa ákveðið að greiða til þess að afla fisks hingað til bæjarins á þessu tímabili nú í haust, þá má deila um það, hvort sú ákvörðun sé rétt eða ekki, en auðvitað stendur þar alveg sérstaklega á, vegna þess að það þarf að greiða fyrir, að fiskur sé fluttur langar leiðir með allt öðrum tilkostnaði og allt öðrum atvikum en þegar um venjulegar fiskveiðar til verkunar fyrir utanlandsmarkað er að ræða. Það er rétt, að þetta komi fram. Hitt er mér ljóst, að þessi ákvörðun út af fyrir sig er umdeilanleg, en hún segir ekkert til um frambúðarfiskverð, sem verður að ákveða af aðilum með hlutlausum oddamanni eftir þeim reglum, sem lög segja, þegar þar að kemur.



Herra forseti. Ég skal ekki halda langa ræðu að þessu sinni. Ég hef engar þær umkvartanir að gera, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. þurfti að gera hér áðan, út af því, að forsrh. hefði farið hraklegum orðum nm afskipti mín af þessu máli, þó að ég flytti þar síður en svo málstað ríkisstj. En ég hélt því fram áðan, að það væri í raun og veru eðlilegast, að ríkisstj. vildi fá sem öruggastar lagaheimildir til allra aðgerða til stöðvunar verðlags, og ég fengi því ekki annað séð en till. Alþb., sem allar stefna í þá átt að tryggja örugga framkvæmd í verðstöðvunarmálum, ættu að vera kærkomnar ríkisstj. Það er vitanlega ekki stjórnarandstaðan á Alþ., sem á mikið á hættu, ef framkvæmdin mistekst, hæstv. ríkisstj. á allt á hættu, ef hún ber fram frv. og lögfestir þær heimildir, sem hún telur sér nauðsynlegar til framkvæmda í málinu, en svo getur hún ekki framkvæmt málið, það mistekst í höndum hennar. Það er hún, sem á allt í hættu. Og hafi hún hugsað sér málið sér til framdráttar í næstu kosningum, mundi það síður en svo verða, ef verðlagsmálin bruna sinn gang og verðlagið æðir upp og verðbólgualdan stöðvast ekki, - þá væri málið henni síður en svo til framdráttar í kosningum, það er mín sannfæring, allra helzt, ef hún hefði hafnað till., sem hefðu bætt hennar aðstöðu til að ná því marki, sem hún lét í veðri vaka, að fyrir sér vekti. Ég tel það því ekki góðs vita, ef brtt. Alþb. á þskj. 32, sem allar miða að því að gera framkvæmd frv. ríkisstj. öruggari, verða felldar. Ég verð að segja það. Við höfum, hv. 5. þm. Austf. og ég, minnt á, að ástandið hjá sjávarútveginum og fiskiðnaðinum sé að dómi þeirra aðila, sem þar mega gerst um vita, ekki álitlegt. Ég vitnaði áðan í skoðanir talsmanna sjávarútvegsins, hvernig þeir teldu sig stadda og hvað þeir teldu sig þurfa mikla aðstoð. Ég játa, að það getur verið um ýkta mynd að ræða hjá þeim, en ég hef hérna fyrir framan mig samþykktina, sem gerð var á aðalfundi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Það er ekki heldur glæsileg mynd, sem þeir draga upp. Þeir segja, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, haldinn í Reykjavík 7. og 8. des., leyfir sér að vekja athygli þjóðarinnar á því, að rekstrargrundvöllur fyrir hraðfrystiiðnaðinn er ekki lengur fyrir hendi.“ Það er mikið sagt: „Rekstrargrundvöllur fyrir hraðfrystiiðnaðinn er ekki lengur fyrir hendi. Stórhækkaður innlendur kostnaður, samdráttur í hráefnisöflun og lækkað verð fyrir sjávarafurðir á erlendum mörkuðum hefur leitt til þess alvarlega ástands, sem við óbreyttar aðstæður mun innan tíðar leiða til gjaldþrots fjölda fyrirtækja. Fundurinn telur, að verði ekki gerðar róttækar ráðstafanir af hálfu hins opinbera til leiðréttingar á rekstrargrundvelli hraðfrystihúsanna, geti þau ekki hafið framleiðslu í byrjun næsta árs.“ Þetta er sú mynd, sem þessir aðilar draga upp af ástandinu í hraðfrystiiðnaðinum, og ef hraðfrystiiðnaðurinn hefur engan rekstrargrundvöll og fyrirtækin verða unnvörpum gjaldþrota, sem þarna er um að ræða, og geta ekki hafið rekstur í byrjun næsta árs, ef þetta eru ekki allt saman ýkjur einar, er þarna um alvarlega hluti að ræða, sem ólíklegt er, að kosti ekki hundruð millj. að bæta úr, og ef það þarf að gerast með nýjum sköttum á þegna þjóðarinnar, á sama tíma og haft er á orði, að eigi að stöðva allt verðlag, sé ég ekki, hvernig það tvennt má samrýmast. Það er dálítið kæruleysislegt af hæstv. forsrh. að segja „Den tid, den sorg“, þ.e.a.s. þá skapast bara ný viðhorf og þá er að taka því. Þetta er eiginlega alvarlegasta hliðin á þessu máli, að svona er komið, og fyrst þegar svona er komið, þá leggur hæstv. ríkisstj. fram frv. um heimildir til verðstöðvunar sem neyðarúrræði. Í ræðu minni í dag sagði ég frá atviki, sem sló mig illa daginn, sem frv. var lagt fram, þ.e.a.s. beinni frásögn manns um það, að hann hefði fengið tvær verðhækkunartilkynningar daginn áður en frv. var lagt fram, aðra um 30% hækkun á húsaleigu, hina um 100% hækkun á lóðarleigu. Ég taldi því, að ákvæði 2. gr., eitt ákveðnasta ákvæði frv., sem sé að verðhækkanir, sem yrðu gerðar, eftir að frv. var lagt fram, skyldu verða ógildar, virtist ekki vera nægilegt. Ég lét þá orð falla um það, að ég teldi ekki óeðlilegt, teldi nauðsynlegt raunar, að verðhækkanir, sem skellt væri á, rétt áður en frv. var lagt fram, þ.e.a.s. greinilega út frá því, að vitneskja hefði síazt út um það, að þetta frv. væri að koma, yrði að banna líka. Þess vegna leyfi ég mér, herra forseti, að leggja fram brtt. við frv., þ.e.a.s. við 2. gr. þess, á þá lund, að við 2. gr. frv. bætist: „Sérhverjar þær verðhækkanir, sem með einhverjum hætti verða raktar til vitneskju um, að verðstöðvunarfrv. væri væntanlegt, og komu til framkvæmda rétt áður en frv. var lagt fram á Alþ., skulu einnig ógildar og verðlagið fært til fyrra horfs.“ Þessa brtt. vil ég leggja fram eða afhenda hæstv. forseta og óska, að hann leiti afbrigða fyrir henni sem skriflegri og of seint fram kominni. Mér hefur verið bent á, að fleiri teikn séu nú á lofti þess efnis, að ekki ætli allir að beygja sig undir þetta ákvæði um að hækka ekki verð með einhverjum hætti. Dagblaðið Vísir mun segja frá því í dag, að kaupmenn séu nú að taka upp, ekki að hækka verðlag, nei, nei, Gud bevare os, en að setja á nýtt gjald, 10 kr. heimflutningsgjald, ef varan sé pöntuð í búð, en 25 kr. heimsendingargjald, á hverja heimsendingu, ef hún hafi verið pöntuð í síma. Mundi nú hæstv. ríkisstj. líta á þetta sem verðhækkun eða bara eitthvað, sem alveg sé óviðkomandi verðlagi? Þetta virðist mér vera viðleitni til þess að finna strax nú þegar, á meðan frv. er til meðferðar á Alþ., leiðir til þess að mata dálítið sinn krók á kostnað almennings í landinu, án þess að beint sé hægt að segja, að bókstafur laganna sé brotinn. En spurningin: Yrði þetta talin verðhækkun eða yrði bara sagt: Þetta er ekki verðhækkun, verðið er óbreytt hjá öllum þessum kaupmönnum, en þeir bara settu á þetta nýja gjald: - Það er alveg áreiðanlegt, að það verða margar tilraunirnar til þess að komast fram hjá ákvæðum laganna, jafnvel þeim ákveðnustu, eins og hér er um að ræða, ákveðnasta atriðinu í frv., þegar hinar veiku heimildir með öllum undantekningunum eru meginuppistaða frv. Ég skal ekki þreyta þingheim með langri ræðu að þessu sinni. Ég endurtek það, að sá aðilinn, sem á mest í húfi um, að vel takist til um framkvæmd verðstöðvunar í landinu, er hæstv. ríkisstj. Þegar Alþ. samþ. lög þar um að frumkvæði ríkisstj., að öllu leyti í því formi eins og hún telur sér nauðsynlegt að hafa það, en hún hafnar öllum till., - ef svo verður nú, sem ég trúi ekki fyrr en ég tek á, - sem miða að öruggari framkvæmd, og kynni svo að standa uppi vís og opinber að því á vordögum, að framkvæmd laganna hefði mistekizt, þar á enginn meira á hættu en hæstv. ríkisstjórn sjálf.



Herra forseti. Ég ætlaði einmitt að beina því til flm. till., hvort það væri ekki rétt að bera þessa till. undir n. Meiningin var nú, að það færi ekki atkvgr. hér fram fyrr en á morgun af sérstökum ástæðum, og ég mundi telja, að það væri rétt, að þetta tilvik væri nánar skýrt fyrir n. og lögfróðir menn fengnir til að athuga, hvort þetta ákvæði stenzt eða með hverjum hætti hægt sé að gera það þannig úr garði, að það verði talið í lögformlegu horfi. Þá mundi ég efnislega ekki hafa á móti því, ef það er talið hægt að takmarka það svo, að ekki verði úr því endalaus eltingarleikur, sem ég geri mér ekki grein fyrir á þessu stigi, hvort unnt er að gera. En mér finnst, að það þurfi að athuga þetta tilvik, sem hv. tillögumaður talar um, og fá lærða lagasmiði til að athuga, hvort hægt sé að fella þetta allt saman. Út úr hinu, sem hann spurði um varðandi það, sem Vísir segir, er það auðvitað, ef það er svo, að ekki hafi verið tekið gjald fyrir þessa þjónustu hingað til, er tvímælalaust óheimilt að taka það, eftir að heimild laganna er beitt.

forseti (SB): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 9. des. 1966. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og verð fjarverandi næstu vikur, leyti ég mér, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis. að fara þess á leit, að 1. varamaður Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, Ragnar Guðleifsson kennari, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni. Emil Jónsson, 2. þm. Reykn.“ Ragnar Guðleifsson hefur áður átt sæti á Alþ. á þessu kjörtímabili, og hefur kjörbréf hans verið rannsakað. Leyfi ég mér því að bjóða hann velkominn til setu í hv. þd.