Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp um niðurfellingu virðisaukaskatts á svokallaða hreinorkubíla, sem er viðbót upp á 5.000 bíla til viðbótar við þá 15.000 sem veittur hefur verið afsláttur af. Ég verð að játa að ég hef blendnar tilfinningar gagnvart þessu frumvarpi og hef eiginlega haft það alveg frá byrjun og hefur bara liðið þannig að mér finnst ekki rétt að eyða þeim fjármunum sem þarna um ræðir í þessa niðurgreiðslu á þessum tímapunkti. Talið er að kostnaðurinn við þetta geti numið einhverjum 5,5–5,7 milljörðum og ég er ekki alveg viss um að það sé rétt forgangsröðun, bæði þá peningalega séð en ekki síður umhverfislega. Það er hægt að nálgast þetta mál á marga vegu. Er þetta besta leiðin, erum við að nýta peningana á sem bestan hátt til að draga úr mengun? Fólk er ekki sammála um að þetta sé endilega besta leiðin. Vissulega fengum við jákvæðar umsagnir frá þeim sem hafa hagsmuni af því að þetta sé með þessum hætti. En við fengum líka umsagnir eða alla vega umsögn á þann veg að þetta væri kannski ekki endilega rétta aðferðin sem hægt væri að beita til að draga úr mengun. Helstu efni þessa frumvarps eru að það eigi að veita afslátt af 5.000 bílum en að sá afsláttur gæti síðan flætt á notaða bíla í framhaldinu sem hefur jákvæð áhrif þegar bílaleigur ætla að fara að selja þessa bíla og mun hjálpa þeim til að koma þeim á markað á ásættanlegu verði. En það sem mér finnst skipta meginmáli í þessu, og kem til með að styðja, er niðurgreiðsla á virðisaukaskatti til björgunarsveita, sem mér finnst vera það jákvæða í þessu frumvarpi og mun styðja það. Þeir sem voru jákvæðir gagnvart þessu höfðu mikla fjárhagslega hagsmuni af því að fá til afnota þessa bíla. Það er hægt að færa fyrir því rök að þessir bílar mengi lítið en það er talað um að þegar þarf að fara að eyða þeim þá fylgi því töluverð mengun. Það fylgir þeim líka mengun til jafns við aðra bíla þegar þeir eru komnir út á vegina og eru komnir á nagladekkin og það fylgir þeim líka svifryksmengun inni í miðborg en þessir bílar hafa notið ekki bara lækkunar á virðisaukaskatti heldur líka afsláttar af bifreiðagjöldum vegna þess að þeir menga minna. Síðan eru þeir, þegar þeir eru að kaupa jarðefnaeldsneyti, ekki að leggja til þá fjármuni sem ætlað er í að fara í að byggja upp samgöngukerfið okkar því þeir kaupa bara ekkert jarðefnaeldsneyti. Þeir eru undanskildir ýmsu hvað þetta varðar. Mig langar, virðulegur forseti, að nefna hér eina umsögn sem við fengum frá Ungum umhverfissinnum og, með leyfi forseta, langar mig að fá að lesa eilítið úr þessari umsögn: „Ungir umhverfissinnar gera tvær athugasemdir við þetta lagafrumvarp. Fyrsta gagnrýni okkar varðar innihald frumvarpsins og viljum við að fjármagni sé varið á skynsamari hátt heldur en í niðurgreiðslu á rafmagnsbílum til að ná fram samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda (GHL). Seinni gagnrýni okkar varðar umsagnarferlið þar sem okkur finnst of stutt að umsagnarbeiðni berist einungis þremur dögum fyrir umsagnarfrest.“ Það sem skiptir máli fyrir mig í þessu er að hér segir segja Ungir umhverfissinnar: „Nauðsynlegt er að fara vel með peninga ríkisins sem er í raun peningur almennings. Besta leiðin til að ná fram samdrætti í losun GHL er ekki með niðurgreiðslu á rafmagnsbílum ef miðað er við hlutfall króna per tonn CO2-íg. Þó að grunnhugsunin sé góð þar sem hún snýr að því að draga úr losun GHL er mun skilvirkara og efnahagslega skynsamlegra að verja þessum fjármunum í aðgerðir sem draga meira úr losun per krónu úr ríkissjóði. Einnig mætti beita öðrum efnahagslegum tólum svo sem gjaldtöku eða skattlagningu í auknum mæli til að ná fram fælingarmætti sem bæði eykur áhrif hvata aðgerða sem og tryggir meira fjármagn í loftslagsaðgerðir. Í greinargerðinni sem fylgir þessu frumvarpi kemur fram að markmið ríkisstjórnarinnar sé að fjöldi rafbíla og annarra vistvænna bifreiða á Íslandi verði orðinn 100.000 árið 2030. Þetta markmið er ekki ásættanlegt. Markmiðið á ekki að vera að ná ákveðnum fjölda bíla inn til landsins heldur ætti það miklu frekar að leggja áherslu á það að draga úr notkun og innflutningi bila. Þetta er byggt á þeim einföldu rökum að framleiðsla, notkun og förgun eða endurvinnsla á rafmagnsbílum hefur víðtæk umhverfisáhrif með sér í för. Markmiðið ætti miklu frekar að vera að fækka heildarfjölda bíla á Íslandi og að hlutfall rafmagnsbíla sé orðið ákveðið hátt árið 2030.“ Þetta er sjónarmið sem mér finnst bara eiga rétt á sér sem og það sjónarmið sem kom fram í áliti Flokks fólksins hérna áðan um að þetta sé ekki endilega rétt forgangsröðun þegar við erum að skera við nögl aðgerðir sem snúa að tekjulægstu hópunum, og við gerðum m.a. athugasemdir við að atvinnulaust fólk hefði ekki fengið þessa 3% hækkun sem þeir sem eru að fá greitt úr tilfærslukerfunum fengu þó. Ég vil alla vega halda þessum sjónarmiðum til haga hvað þetta varðar. Ég hef vegna þessarar skoðana minna óskað eftir því að það fari fram atkvæðagreiðsla um sitthvorn liðinn þannig að ég geti þá í það minnsta stutt lið nr. 1 þó að ég styðji ekki lið nr. 2. Ég ákvað að skila ekki nefndaráliti af því að ég veit að ekki allir þingmenn Viðreisnar eru sammála mér í málinu en Viðreisn er það frjálslyndur flokkur að hann leyfir að við séum ekki öll sammála alltaf. Ég mun þá þegar til afgreiðslu kemur styðja það að almannaheillasamtök eins og björgunarsveitir fái þessa niðurgreiðslu en mun ekki greiða atkvæði með þessu hérna og heldur ekki á móti. Þetta er mál sem ég er ekki öruggur með að styðja á þessum tímapunkti af því að mér finnst þetta hvorki vera rétt forgangsröðun né endilega rétta leiðin til að draga úr mengun.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs (lágmarkstryggingavernd, tilgreind séreign o.fl.). Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar er varða lífeyrissjóði, m.a. um hækkun lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs úr 12% í 15,5%, hækkun lágmarkstryggingaverndar úr 1,4% í 1,8% af iðgjaldsstofni á ári, breytingu á ákvæðum um tilgreinda séreign, heimild til að bjóða sjóðfélögum að breyta ráðstöfun hluta lágmarksiðgjalds til viðbótartryggingaverndar, jöfnun réttinda lífeyrisþega til greiðslna frá almannatryggingum og heimild til skattfrjálsar ráðstöfunar tilgreindrar séreignar til kaupa á fyrsta íbúðarhúsnæði Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Fyrirliggjandi frumvarp byggist að stórum hluta á lífskjarasamningi frá apríl 2019 og stuðningsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar við þann samning. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur auk þess fram að lögfesta eigi 15,5% skylduiðgjald til lífeyrissjóða að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins um útfærsluna. Um er að ræða brýnt mál sem er m.a. ætlað að ljúka samræmingu lífeyrisréttinda á öllum vinnumarkaðnum og stuðla að sjálfbærni lífeyriskerfisins þannig að hver kynslóð standi undir eigin lífeyrisréttindum. Í gildandi lögum er lágmarkstryggingavernd sem lífeyrissjóður veitir 56% af meðalævitekjum miðað við 40 ára inngreiðslutímabil sem jafngildir 1,4% ávinnslu á hverju ári. Hækkun lágmarksiðgjalds eins og lagt er til í frumvarpinu úr 12 í 15,5% mun leiða til hærri réttindaávinnslu eða sem nemur um 72% af meðaltekjum miðað við 40 ára inngreiðslutímabil sem jafngildir þá 1, 8% ávinnslu á ári. Með lögfestingu á tilgreindri séreign er sjóðfélaga falið val um hvort hann vilji greiða 3,5% viðbótariðgjald inn í samtryggingu eða tilgreinda séreign. Ef sjóðfélagi velur ekki þá fer iðgjald hans sjálfkrafa í samtryggingu hans og myndar þá 1,8% ávinnslu. Ef iðgjald fyrir tilgreinda séreign er valið verður réttindaávinnslan 1,4%, eins og áður sagði. Fyrir yngri sjóðfélaga skiptir réttindaávinnslan mun meira máli og þá er einnig mikilvægt fyrir fólk sem er með skuldbindingar að vera með ríka réttindavernd ef áföll verða. Mikilvægt er að sjóðfélagar geri sér vel grein fyrir þessum mun og því taldi nefndin rétt að lífeyrissjóðurinn beri að tryggja upplýst samþykki þegar sjóðfélagi óskar eftir ráðstöfun skylduiðgjalds í tilgreinda séreign. Í frumvarpinu eru einnig gerðar breytingar í þá veru að öll séreign mun koma til með að skerða greiðslur almannatrygginga nema viðbótarlífeyrissparnaður sem byggist á iðgjaldsstofni, 4% framlagi launþega og 2% mótframlagi launagreiðenda. Með öðrum orðum er það svo að í gildandi lögum skerðast lífeyrisgreiðslur almannatrygginga ekki ef lífeyrisþegi fær greiðslur til að mynda úr frjálsri eða bundinni séreign sem myndast af lágmarksiðgjaldi. Talið er að í dag séu um 800–1.000 milljónir árlega að fara til fólks sem er með þetta fyrirkomulag. Með öðrum orðum hefur fólk sem á háar fjárhæðir í séreign getað tekið út fullar bætur almannatrygginga þó að það sitji með tugi og jafnvel hundruð milljóna inn á bankareikning úr séreign. Þetta er að mínu mati mikið hagsmunamál. Hér á landi eigum við Íslendingar öflugt velferðarkerfi. Lífeyriskerfið okkar er mikilvægur hluti velferðarkerfis enda stendur það undir velferð okkar að miklu leyti við starfslok. Íslenska lífeyriskerfið er orðið gríðarlega öflugt og til merkis um það var Ísland í fyrsta sæti á lista Mercervísitölunnar á síðasta ári yfir bestu lífeyriskerfi í heimi ásamt Danmörku og Hollandi. Það er mikilvægt að áfram verði unnið að því að styrkja stoðir íslenska lífeyriskerfisins og þetta frumvarp er liður í því. Meiri hlutinn mælist til þess að við endurskoðun á reglugerð um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð verði kveðið með skýrari hætti á um ýmis hugtök sem virðast þarfnast frekari skýringa. Þá leggur meiri hlutinn til þá breytingu að skýrt verði tekið fram að lífeyrissjóðum beri að áskilja upplýst samþykki þegar sjóðfélagi óskar eftir ráðstöfun skylduiðgjalds í tilgreinda séreign. Er því lagt til að lífeyrissjóðum beri að kveða á um slíkt í samþykktum sínum. Formaður vill þakka nefndarmönnum í efnahags- og viðskiptanefnd fyrir mjög gott samstarf við vinnslu þessa frumvarps. Vísast að öðru leyti til umfjöllunar í nefndaráliti meiri hlutans sem leggur til að frumvarpið verði samþykkt með fyrrgreindri breytingu. Undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegi forseti. Þetta risastóra mál, sem snertir eitt stærsta hagsmunamál vinnandi fólks, lífeyrissparnaðinn, er lagt fram þegar aðeins örfáir dagar eru til þingloka og umræðan fer nú fram í skjóli nætur. Það var fyrst þriðjudaginn 31. maí sem efnahags- og viðskiptanefnd fékk fyrstu kynningu á þessu risastóra máli frá fjármálaráðuneytinu. Umsagnarbeiðnir voru sendar út 3. maí, sem var föstudagurinn fyrir hvítasunnu og frestur gefinn til miðnættis annan í hvítasunnu. Þrátt fyrir þennan stutta frest yfir langa fríhelgi bárust 17 umsagnir. Tíminn til að kynna sér málið hefur því verið mjög lítill og þessi mál eru vægast sagt flókin. Lífeyriskerfið er svo flókið að það tekur langan tíma og mikla yfirlegu að skilja það að einhverju leyti þannig að tíminn sem var gefinn er alls ekki nægur. Því hefur verið til svarað að í þessu máli hafi verið unnið frá 2016 þannig að það hafi nú aldeilis hlotið næga umfjöllun, en í því samhengi vil ég minna á að hér á Alþingi, sem er að fara að samþykkja þessi afdrifaríku lög, eru 25 nýir þingmenn. Hvorki meira né minna en 40% þeirra sem eru að fara að greiða atkvæði um þetta afdrifaríka frumvarp eru nýir þingmenn. Því skal haldið til haga að þegar ég heyrði kynningu fjármálaráðuneytisins fannst mér þetta hljóma býsna vel og það skal sagt að sjálfsagt er margt í þessu frumvarpi til bóta. En það er fyrir ofan minn skilning og þekkingu á lífeyrissjóðskerfinu að skilgreina það, auk þess sem tíminn til að kafa ofan í það hefur vægast sagt verið að skornum skammti. Síðan bárust umsagnir og við fengum gesti fyrir nefndina og þá fóru að renna á mig tvær grímur. Nefndinni bárust 17 umsagnir sem voru frá mörgum lífeyrissjóðum, verkalýðsfélögum og opinberum aðilum, eins og t.d. Seðlabankanum. Afstaða þessara aðila, hvort sem hún er jákvæð eða neikvæð, byggist ekki endilega á sömu forsendum en í stuttu máli sagt þá skiptist afstaða þessara 17 umsagnaraðila þannig: Fylgjandi frumvarpinu voru 2, á móti því voru 12 og 3 tóku ekki afgerandi afstöðu. Það skal tekið fram að af þeim 12 sem ég flokka á móti voru ekki allir sem óskuðu berum orðum eftir því að frumvarpinu yrði frestað eða endurskoðað, en ekki var hægt að lesa annað úr athugasemdum þeirra en að þeir væru mótfallnir frumvarpinu. Þau sem ekki tóku afstöðu eru t.d. Hagsmunasamtök heimilanna, sem fjalla einvörðungu um réttinn til að ráðstafa séreign til húsnæðiskaupa. Samtökin leggja til að gildissvið úrræða fyrstu kaupenda til að nýta séreignarsparnað til öflunar húsnæðis verði rýmkuð þannig að þau nái einnig til þeirra sem ekki hafa átt húsnæði í þrjú ár í stað fimm ára eins og lagt er til í frumvarpinu. Minni hluti er fylgjandi þessu að svo stöddu enda hefur aldrei verið erfiðara fyrir fólk í þeirri stöðu að komast inn á húsnæðismarkaðinn. Hann telur þó að það eigi ekki að verða að meginreglu að ganga í lífeyrissparnað til að brúa bil heldur verði að finna fleiri leiðir til að húsnæðiskostnaður geti orðið viðráðanlegur fyrir sem flest fólk án þess að ganga á lífeyrissparnaðinn. Síðan gera Samtök lífeyrissjóða athugasemdir við vissar greinar en taka ekki afstöðu, enda skiptast sjóðirnir undir þeirri regnhlíf algjörlega í tvö horn. Einnig fjallaði sameiginleg umsögn Sjómannasambands Íslands, Félags vélstjóra og málmtæknimanna og Félags skipstjórnarmanna eingöngu um þá furðu að í 6. gr. frumvarpsins væri sett inn ótímasett bráðabirgðaákvæði sem undanskilur sjómenn, eina af öllum stéttum, frá þeim rétti að fá þetta 3,5% viðbótarframlag frá sínum vinnuveitanda, þar sem útgerðin hefur ekki ljáð máls á því í kjaraviðræðunum við sjómenn að hækka þetta hlutfall í 15,5% eins og gert hefur verið hjá öðru launafólki. Þetta er hluti af annarri og stærri umræðu og ætti eitt og sér að fá þingheim til að staldra við. ASÍ og Samtök atvinnulífsins sendu inn sameiginlega umsögn og eru fylgjandi frumvarpinu ásamt BHM. Þrátt fyrir samþykki gagnrýnir BHM ýmislegt varðandi frumvarpið og í umsögn þeirra segir m.a. með leyfi forseta: „Þó svo að BHM mæli nú með framgöngu frumvarpsins bendir bandalagið á að frumvarpið birtist nú í fjórða skipti í samráði stjórnvalda og er það til marks um þá miklu óánægju sem ríkt hefur um efni og aðdraganda þess meðal heildarsamtaka launafólks á opinbera markaðnum. BHM, BSRB og KÍ hafa margsinnis fordæmt þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið í ferlinu og bent á að verulega hefur skort á samráð um málið sem felur í sér grundvallarbreytingu á skipan lífeyrismála á opinbera markaðnum.“ Gagnrýnin á skort á samráði kom reyndar fram í mjög mörgum umsögnum sem og í máli gesta efnahags- og viðskiptanefndar. Það er eitthvað sem þingheimur hlýtur að taka mark á þegar sú gagnrýni kemur úr jafn mörgum áttum og raun ber vitni. Í sameiginlegri umsögn ASÍ og Samtaka atvinnulífsins segir m.a. með leyfi forseta: „Ofangreindar breytingar eru viðbrögð stjórnvalda við athugasemdum við fyrri drög að frumvarpi frá aðstandendum lífeyrissjóða utan samningssviðs ASÍ og SA. Sú málamiðlun sem í breytingunum felst gengur mjög langt og vonast ASÍ og SA til þess að þær verði til þess að tryggja víðtækan stuðning við frumvarpið.“ Það verður því miður að segjast að þessi sameiginlega von ASÍ og Samtaka atvinnulífsins hefur alls ekki gengið eftir. Það er ljóst að mikill ágreiningur er um ákveðna þætti frumvarpsins bæði innan verkalýðsheyfingarinnar og meðal lífeyrissjóðanna. Af þeim sem sendu inn umsögn og eru á móti frumvarpinu í þessari mynd, eða óska eftir því að það sé unnið betur og/eða beðið eftir grænbók um heildarendurskoðun lífeyrissjóðakerfisins eru: Almenni lífeyrissjóðurinn, séreignasjóðurinn Lífeyrisauki, BRÚ lífeyrissjóður, BSRB, Eftirlaunasjóður FÍA, Frjálsi lífeyrissjóðurinn, Íslenski lífeyrissjóðurinn, Kennarasamband Íslands, Reykjavíkurborg, Verkalýðsfélag Akraness og Seðlabankinn. - Já, Seðlabankinn setur sig á móti þessu frumvarpi. Í umsögn hans stendur m.a., með leyfi forseta: „Það er mat Seðlabankans að æskilegra væri að breytingar af því tagi sem frumvarpið felur í sér yrðu hluti af víðtækari stefnumörkun um lífeyrismál og endurskoðun laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.“ Almennt hlusta stjórnvöld á rödd Seðlabankans og ég sé ekki hvers vegna ætti ekki að gera það nú, ekki síst þar sem andstaðan meðal hagaðila er jafn mikil og raun ber vitni. Þótt lífeyrissjóðirnir virðist flestir vera á móti frumvarpinu er það ekki alltaf af sömu orsökum og ég ætla mér ekki að reyna að skilgreina mismunandi afstöðu þeirra út frá ólíkum hagsmunum eftir því hvort um opinbera eða frjálsa sjóði er að ræða. Ég læt öðrum það eftir. Ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá því hér á eftir mun ætla ég að ræða það sem ég tel alvarlegast varðandi þetta frumvarp. Meira um það síðar.

Virðulegi forseti. Mig langar að bregðast hér í örstuttu máli við ræðu hv. 3. þm. Suðurk., Ásthildi Lóu Þórsdóttur, þar sem hún nefnir sérstaklega og ávarpar það að það hafi margir sent efnahags- og viðskiptanefnd neikvæðar umsagnir vegna þessa frumvarps, tveir hafi verið með og 12 hafi verið á móti. Ég vil árétta að ein umsögn var sérstök því að það gerist ekki oft að Samtök atvinnulífsins og ASÍ, Alþýðusamband Íslands, sendi sameiginlega umsögn með máli en það gerðist í þessu máli. Ég vil árétta að innan ASÍ og SA starfa níu lífeyrissjóðir, eftir því sem ég best veit, þannig að þeir hefðu allir níu getað sent inn umsögn og þá hefði þessi tala ekki verið tveir heldur tíu. Það voru líka miklar umræður um það hjá nefndinni að þarna eru, eins og hv. þingmaður kom inn á, mismunandi sjónarmið. Við getum rakið þetta mál ekki bara aftur til ársins 2016 heldur allt aftur til ársins 2011. Þetta er búið að vera mikið í umræðunni. Þetta er búið að vera mikið í umræðunni hjá aðilum vinnumarkaðarins, hvort sem er almenna eða opinbera markaðinum, og ég fagna því mjög að þetta frumvarp sé komið hér til þingsins.

Virðulegi forseti. Það er nú í seinni hluta ræðu minnar, sem ég varð að skipta í tennt vegna samninga hér um ræðutíma, sem ég ætla aðeins að ávarpa þessa aðkomu ASÍ og Samtaka atvinnulífsins og ýmislegt sem því fylgir. Það er hins vegar ljóst að það er fullt af t.d. verkalýðsfélögum innan ASÍ sem ekki eru sátt við þessa samninga þótt ASÍ standi að þessu, þannig að ég veit ekkert um hvað gerðist með þessa lífeyrissjóði sem ekki sendu inn umsögn. Svo var náttúrlega líka mjög stuttur tími gefinn til umsagna og það getur vel verið að það hefði bara fullt af fleiri umsögnum komið ef tími hefði verið nægur. Og já, það er rétt að þetta er búið að vera í umræðunni lengi en engu að síður er það staðreynd að þetta eru gríðarlega flókin mál og 40% af okkur þingmönnum sem erum að fara að greiða atkvæði um þetta erum nýkomin að þessu máli og þetta kom fyrir örfáum dögum fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og ég tel það bara ekki boðlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil bara árétta það sem ég sagði í fyrra andsvari mínu, að þarna sendu ASÍ og SA sameiginlega umsögn. Það var sameiginlegur skilningur þar á milli gagnvart þessu frumvarpi. Þó svo við hefðum gefið allan heimsins umsagnartíma þá hefðu ekkert komið fleiri umsagnir vegna þess að þarna voru þessir sjóðir, sem eru á þessu samningssviði, sammála. Við erum ekkert að tala um eitthvert lítið mengi. Við erum að tala um 75–80% af vinnumarkaðnum sem sendu inn sameiginlega umsögn og voru sammála um að þetta mál þurfi að hafa framgang.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan þá kem ég til með að tala aðeins um aðkomu ASÍ og Samtaka atvinnulífsins að þessu og kannski líka lífeyrissjóðanna. Ég ætla ekki að fara í það efni allt hérna núna þó að það eigi kannski alveg við, það er bara lítill tími, en ég kem að því á eftir í ræðunni. En málið er, ASÍ sendir eitthvað inn en það er samt greinilegt að verkalýðshreyfingin, meira að segja fjöldi félaga innan ASÍ, er ekki sammála þessari útfærslu. Það fer ekkert á milli mála. Ég veit svo sem ekkert hvernig staðan er hjá þessum lífeyrissjóðum en það breytir því ekki að það er ekki eining um þetta innan ASÍ.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs. Að nefndarálitinu stöndum við Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, fulltrúi Pírata í efnahags- og viðskiptanefnd. Við styðjum þá hækkun lágmarksiðgjalds og lágmarkstryggingaverndar sem mælt er fyrir um í frumvarpinu en við gjöldum hins vegar varhug við hvers kyns lagabreytingum sem eru til þess fallnar að veikja samtryggingarmátt lífeyrissjóðakerfisins. Við teljum líka að sú stefna ríkisstjórnarinnar, og stefna síðustu ríkisstjórna, að veikja hin hefðbundnu húsnæðisstuðningskerfi en heimila þess í stað skattfrjálsa ráðstöfun lífeyrissparnaðar inn á húsnæðislán hafi ekki reynst vel, enda þjóni þessi stefna fyrst og fremst tekjuhæstu hópunum hér á landi. Eins og hér hefur verið komið inn á, hvetja Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins Alþingi eindregið til að samþykkja þetta frumvarp. Það hlýtur auðvitað alltaf að vega mjög þungt. Alþýðusamband Íslands eru stærstu heildarsamtök launafólks á Íslandi og verður aldrei gert lítið úr því. En það verður hins vegar ekki sagt að það ríki alger eining um efnisatriði frumvarpsins meðal stéttarfélaga almennt. Raunar hefur komið fram mjög hörð gagnrýni sem væri ábyrgðarlaust að hlusta ekki á og taka ekki alvarlega og bregðast ekki við með einhverjum hætti. Þá nefni ég kannski fyrst og fremst þau sjónarmið sem komu fram af hálfu BSRB og af hálfu Kennarasambands Íslands. BSRB telur að frumvarpið skapi ójafnræði meðal lífeyrisþega, dragi úr vægi samtryggingarinnar. Kennarasambandið gengur svo langt að segja frumvarpið hugsanlega eina alvarlegustu aðför að jöfnuði í íslensku samfélagi sem gerð hefur verið. Þetta segir Kennarasambandið. Þegar svona gagnrýni kemur fram þá er kannski eðlilegt að bregðast við henni, a.m.k. ræða hana og svara henni með einhverjum hætti. Mér finnst það í rauninni ekki vera gert að neinu marki í nefndaráliti meiri hlutans, svona miðað við hvað þetta er hörð gagnrýni og frá aðilum sem við hljótum að bera virðingu fyrir og vilja hlusta á. Mér finnst að það hefði kannski mátt staldra aðeins við þetta. Það kemur hliðstæð gagnrýni fram í umsögnum Brúar, lífeyrissjóðs starfsmanna sveitarfélaga, og í umsögn Reykjavíkurborgar þar sem er varað við því að með frumvarpinu sé aukið á aðstöðumun tekjuhárra og tekjulágra og að grafið sé undan samtryggingu. Ég held að sé mikilvægt að taka fram að við í 2. minni hluta við styðjum eindregið þá breytingu sem er lögð til í frumvarpinu á samspili lífeyrisgreiðslna frá lífeyrissjóðum og greiðslna úr almannatryggingakerfinu og hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar fór vel yfir áhrifin af því hér áðan. Það er óhætt að taka heils hugar undir með henni þar. Ég held hins vegar að skilin milli gamla skerðingarfyrirkomulagsins og þess nýja þarfnist frekari skoðunar. Nú er mælt fyrir um það í 13. gr. frumvarpsins að hjá fólki sem hefur þegar safnað séreign af iðgjaldi lífeyrissjóðs sem býður upp á slíkt, skuli séreignin ekki koma til lækkunar á ellilífeyri, tekjutryggingu og ráðstöfunarfé ef einstaklingurinn hefur lífeyristöku fyrir 1. janúar 2003. En ef einstaklingur hefur lífeyristöku degi síðar þá skellur í rauninni hið breytta skerðingarfyrirkomulag á af fullum þunga og þá gagnvart allri þeirri séreign sem viðkomandi hafði safnað. Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni telur að í þessu kunni að felast ólögmæt afturvirk skerðing á lífeyrisréttindum sem muni kalla á málarekstur gegn ríkinu. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hvort í þessu kunni endilega að felast ólögmæt eða afturvirk skerðing á eignarréttindum. En það var hins vegar ekkert fjallað um þessi álitaefni, það hefur í rauninni ekki verið unnið neitt lögfræðiálit á þessu við meðferð frumvarpsins í efnahags- og viðskiptanefnd. Svo ég komi nú formanni nefndarinnar til varnar og öðrum, er það kannski vegna þess að þetta er umsögn sem barst seint. En frumvarpið barst líka seint inn í þingið og umsagnarfresturinn var skammur þannig að þetta er sjálfskaparvíti stjórnarmeirihlutans og ríkisstjórnarinnar. Ég er ekki sannfærður um að þetta frumvarp samrýmist að fullu yfirlýstri stefnu stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um að jafna lífeyriskjör á vinnumarkaði, einfalda kerfið, draga úr flækjustigi, draga úr innbyggðri mismunun í því og það hefur ekki farið fram í raun nein heildstæð greining á áhrifum þeirra breytinga sem eru lagðar til svona út frá kyni, lífslíkum, ævitekjum. Ég hef ekki séð neina tryggingastærðfræðilega greiningu á þessu, sem maður hefði kannski búist við í ljósi þess hvað þetta frumvarp á sér í rauninni langa ævi þannig séð, þetta er í fjórða sinn sem það er lagt fram í einhverri mynd - og þó, í þriðja sinn. Það liggur heldur ekki fyrir neitt kostnaðarmat vegna útvíkkunar á úrræðum um skattfrjálsa úttekt lífeyrissparnaðar til kaupa á húsnæði á þessum þætti í frumvarpinu. Þar vil ég bara minna á að það hvíla ákveðnar skyldur á löggjafanum til að láta fara fram svona kostnaðarmat. Vísast þar til 129. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem segir: „Ef fyrirsjáanlegt er að tillaga að lagafrumvarpi, tillaga að stjórnvaldsfyrirmælum eða aðrar stefnumarkandi ákvarðanir af hálfu stjórnvalda ríkisins muni hafa fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög skal fara fram sérstakt mat á áhrifum þeirra á fjárhag sveitarfélaga.“ Það hefur ekki verið gert. Og reyndar hefur ekki gefist tími til að bregðast við og leggjast almennilega yfir fjölmargar tæknilegar athugasemdir sem hafa komið fram og verið gerðar við einstök ákvæði. Að öllu þessu virtu þá teljum við í 2. minni hluta að þetta frumvarp þarfnist frekari yfirlegu og dýpri umræðu og við getum ekki stutt það.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson fór rétt í þessu yfir þær athugasemdir sem við í minni hluta höfum við þetta frumvarp. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara yfir þau atriði öll aftur, mig langar bara að koma með nokkrar athugasemdir. Í fyrsta lagi vil ég árétta að þessi rosalega skammi tími sem við fengum til þess að afgreiða þetta stóra, flókna og viðamikla frumvarp er ekki ásættanlegur. Mér er eiginlega alveg sama hvaða ástand var í fjármálaráðuneytinu, þetta er ekki ásættanlegt. Það er ekki ásættanlegt að þingið fái tvær vikur til þess að vinna jafn viðamikið og mikilvægt mál sem þetta. En sér í lagi vegna þess að þegar þetta mál er kynnt fyrir nefndinni og miðað við sögu þessa máls þá er það rakið þannig að þetta var áður lagt fram í aðeins öðruvísi mynd. Það var ekki mikil sátt um það mál. Því var vísað af þáverandi efnahags- og viðskiptanefnd aftur til ríkisstjórnarinnar, ég vona að ég muni þetta alveg rétt, til þess að vinna það betur í náinni sátt með hagaðilum. Síðan kemur þetta aftur í þingið og við fáum að heyra: Jú, það er komin þokkaleg sátt um þetta. Svo hefst umfjöllun nefndarinnar og það kemur í ljós að það er bara alls ekki þokkaleg sátt um þetta og BSRB var t.d. bara ekki haft með í ráðum yfir höfuð, ekki af neinu viti a.m.k. Það sem ég upplifði var að það var sagt að þetta hefði farið í samráðsgátt eins og það væri einhvern veginn að reyna að ná sáttum að henda einhverju frumvarpi inn í samráðsgáttina og segja: Þið getið sent inn umsögn og við tökum kannski tillit til hennar og kannski ekki. Það er ekki virkt samtal, það er ekki verið að leitast eftir að ná sáttum í slíku ferli. Það situr svolítið í mér þegar er talað um að reyna að sætta sjónarmið og að það eigi að vera verkefni ráðuneytisins og ráðherra að reyna að sætta sjónarmið, ólík sjónarmið, að þá sé málið tekið og talað við suma en alls ekki alla. Svo teljast það bara sættir á meðan málið er sett í samráðsgátt og þá hafi þeir sem ekki voru hafðir með í ráðum á sama hátt tækifæri til að láta ljós sitt skína. Það er ekki alveg sá andi sem mér finnst að eigi að vera í vinnu sem þessari sem snertir hagsmuni jafn margra og hefur jafn afdrifaríkar afleiðingar fyrir jafn marga og lífeyrisréttindi vissulega hafa. Ég vildi koma því á framfæri. Mér finnst þetta ekki boðleg vinnubrögð. Ég er alltaf að eins og rispuð plata hérna vegna þess að það er náttúrlega allt of algengt að svona risa mál rjúki í gegn á lokametrunum og stundum - ég segi ekki endilega með þetta mál, ég hef heyrt ágætar skýringar á því hvers vegna það kom svona seint þótt mér finnist þær ekki ásættanlegar eða nógu viðeigandi - en stundum upplifir maður jafnvel að mál séu mjög seint fram komin hreinlega til þess að þingið hafi mjög stuttan tíma til að vinna þau. En ég ítreka að ég er ekki að segja að það eigi við í þessu tilfelli. Svo langar mig að tala um ákveðið nýmæli sem er í þessu frumvarpi sem er að gera lífeyrissjóðum kleift að ákveða hvort þeir vilji heimila lífeyrisþegum að 3,5% af lífeyrissparnaði þeirra fari í svokallaða tilgreinda séreign. Það sem er nýtt við þetta er að þessi tilgreinda séreign geti nýst að einhverju marki til kaupa á fyrstu fasteign eða til niðurgreiðslu á húsnæðislánum. Ég geri athugasemd við þessa nálgun. Mér finnst þetta ekki rétt pólitík. Í fyrsta lagi er það þannig, og þetta hefur verið víðsvegar gagnrýnt og það liggur í augum uppi hvers vegna, að það er búið að eyða allt of miklum fjármunum og púðri í það að dæla inn í eftirspurn eftir húsnæði á Íslandi og við sjáum afleiðingarnar af því hérna úti í samfélaginu. Það er ótrúlegur tími, orka og peningar sem hafa farið í það að keyra upp eftirspurn á markaði með aðgangi að lánsfé, með þvílíku úrræði eftir úrræði af hálfu stjórnvalda og reyndar Seðlabankans líka, en allt of lítið gert á framboðshliðinni og allt of lítið gert á félagslegu hliðinni, þ.e. í uppbyggingu félagslegs húsnæðis, stuðningi við lægri tekjutíundir til að eignast húsnæði á félagslegum forsendum og uppbyggingu á óhagnaðardrifnum íbúðum - ég á við óhagnaðardrifna uppbyggingu á íbúðum, klukkan er aðeins of margt fyrir mig til að fleygja öllum þessum hugtökum hérna fram. En það sem ég er að reyna að koma orðum að hérna, virðulegi forseti, er að það er röng forgangsröðun að finna enn eina leiðina til að dæla inn í eftirspurnarhliðina en vera ekki að gera neitt að ráði til að laga framboðshliðina. Sömuleiðis finnst mér vond pólitík að vera alltaf að líta á það sem einhverja lausn að leyfa fólki að fara í ævisparnaðinn sinn til að eignast húsnæði eða jafnvel taka hann út, eins og stjórnvöld hafa verið að leyfa núna í áraraðir fyrir einmitt fátækasta fólkið, að taka út séreignarsparnaðinn sinn til að eiga fyrir mat og leigu og borga af því fullan skatt. Þetta er náttúrlega ömurleg pólitík. Við eigum alltaf að taka lán frá framtíðarsjálfinu okkar og þakka ríkisstjórninni fyrir það, takk, ég fékk að taka lán hjá sjálfri mér, mikið eruð þið góð. Þetta er eitthvað svo fáránlegt. Auðvitað væri miklu gáfulegra að hætta að dæla endalausum peningum í þá sem eiga nóg af peningum fyrir og í útgerðina o.s.frv. og nota þá peninga í að byggja hérna upp sterkt félagslegt húsnæðiskerfi og sanngjarnan og raunhæfan leigumarkað vegna þess að það eru ekkert allir sem vilja fjárfesta öllu sínu í steypu. Það er ekki þannig. Við vitum að það er stór hópur leigjenda sem myndi mjög gjarnan vilja vera á leigumarkaði ef það væri ekki þessi hræðilegi markaður hér, þannig að mér finnst þetta röng forgangsröðun. Mér finnst hún líka beinast að þeim sem síst skyldi að því marki að til þess að þessi sparnaður, þessi tilgreinda séreign, geti nýst í kaup á fyrstu íbúð þá þarf það að vera þannig að viðbótarlífeyrissparnaðurinn dugi ekki upp í eða viðkomandi sé ekki með viðbótarlífeyrissparnað. Við vitum að lægstu tekjutíundirnar eru margar hverjar ekki með viðbótarlífeyrissparnað vegna þess að þær hafa ekki efni á því að verða af þeim 2% sem þau þurfa að koma með á móti vinnuveitanda sínum til að fá þessi 4% á móti, sem er auðvitað gríðarlega ósanngjarnt og þýðir að þetta úrræði nýtist helst þeim sem ekki eiga séreignarsparnað til að nýta í fyrstu kaup eða niðurgreiðslu á húsnæðislánum sínum. Þarna erum við sem sagt að bjóða lægstu tekjutíundunum upp á að gera ákveðið veðmál: Ókei, ég þarf að koma undir mig fótunum, ég þarf að komast inn á þennan hræðilega húsnæðismarkað sem er allt of hár og allt of óaðgengilegar og einhvern veginn verð ég að gera það og hér er alla vega eitthvað sem hjálpar mér. Það sem ég er að fórna á móti er að ef ég mögulega örkumlast í starfi þá hefur það gríðarleg áhrif á réttindi mín til framtíðar litið. Mér finnst þetta vont val sem við erum að gefa fólki og mér finnst mikilvægt að fólk sé frætt um hvaða afleiðingar svona val hefur. Mér finnst líka mikilvægt að aðrir hlutir, en að leyfa fólki að taka lán hjá sjálfu sér, séu reyndir þegar kemur að því að aðstoða fólk við að njóta þeirra grundvallarmannréttinda að hafa þak yfir höfuðið. Mér finnst það vond forgangsröðun. Mér finnst ekki að við eigum alltaf að vera senda fólk í sparibaukana sína fyrir eldri árin til að það geti eignast þak yfir höfuðið, öruggt þak yfir höfuðið vegna þess að við vitum að ef þú ert fastur á leigumarkaði á Íslandi er það ekki öruggt þak yfir höfuðið. Það er bara hreinlega þannig. Mér finnst þetta atriði vanhugsað og mér finnst það vega að samtryggingunni sem á að gilda í þessu kerfi og ég er ósammála því. Mér finnst líka að við hefðum þurft miklu meiri tíma til að fara yfir þessi álitaefni. Ég hefði viljað getað spurt miklu fleiri spurninga, og ég var með margar spurningar, en þeirra sem ég spurði og ég hefði viljað getað kallað eftir frekari gögnum og greiningum. Eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson vísaði í í ræðu sinni þá gafst ekki tími og voru ekki fyrir hendi nákvæmar greiningar um áhrif þessa frumvarps á margvíslega þætti. En hingað erum við komin og það er ýmislegt sem er ágætt í þessu frumvarpi eins og rakið hefur verið og mun ég og þingflokkur Pírata að sjálfsögðu styðja það sem við teljum gott. En ég geri alvarlega athugasemd við að geta ráðstafað tilgreindri séreign í kaup á fyrstu eign. Ég skil fullkomlega hversu freistandi það er að gera nákvæmlega það en það er ákveðin áhætta í því fólgin og það dregur úr samtryggingarmætti lífeyriskerfisins. Það er breyting sem mér finnst að hefði mátt bíða með þar til frekari og betri umfjöllun um a.m.k. þetta atriði hefði getað farið fram. Að því sögðu þá mun ég styðja ýmis atriði í þessu frumvarpi og ég er sömuleiðis þakklát hv. nefndarmönnum í hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir gott samstarf í þessu máli og fyrir að hafa hraðar hendur. En ég endurtek að mér finnst það ekki boðleg vinnubrögð að koma með málið svona seint til nefndarinnar og vil hvetja hv. formann nefndarinnar til dáða við að skamma ráðuneytið vegna þess að það á að skamma þau í hvert skipti sem þau koma með mál svona seint inn til okkar til þess að kannski mögulega einhvern daginn hætti þau því. Auðvitað ætti bara ekkert að hleypa þeim á dagskrá þegar þau koma svona seint inn 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp um lögfestingu á lágmarksiðgjaldi til lífeyrissjóða upp á 15,5%. Hér hefur verið farið yfir margt og m.a. að það hafi ekki verið viðhöfð vönduð vinnubrögð í þessu máli og ég get bara tekið undir það. Ég er stundum hissa á því hvernig vinnubrögðin eru hérna, verið að dæla bara með engum fyrirvara - eins og bara í fjárlaganefndinni, þar var hent inn breytingum á síðustu metrunum og jafnvel eftir að fólk var farið í að skrifa álit þá koma stórar breytingar frá ríkisstjórninni um einhverjar aðgerðir til að bæta stöðu ríkissjóðs. Þannig að ég get að sjálfsögðu tekið undir að það þurfi að vanda vinnubrögðin hér og gefa fólki tíma til þess að fara yfir hlutina. Ég er reyndar í þeirri stöðu að þekkja þetta mál ágætlega, hafandi starfað innan verkalýðshreyfingarinnar í rúm 20 ár. Ég þekki forsöguna. Ég var þátttakandi og skrifaði undir þann kjarasamning sem varð í raun og veru þess valdandi að þetta mál fór af stað. Þetta byrjaði við kjarasamninginn 2015 þegar við sömdum um forsenduákvæði í þeim samningi. Það kemur síðan í ljós 2016 að forsendur höfðu brugðist og til að auka ekki á þenslu var farið í að skoða aðra möguleika en að hækka bara laun. Þá kom upp að það væri jú auðvitað bara gráupplagt að nýta þetta tækifæri til að jafna þessi lífeyrisréttindi sem höfðu alltaf verið ójöfn. Lífeyrisréttur opinberra starfsmanna var alltaf talsvert betri en lífeyrisréttur starfsmanna á almennum vinnumarkaði þannig að það er búið að vera baráttumál verkalýðshreyfingarinnar í áratugi að ná því fram að lífeyrisréttur yrði jafnaður á milli markaða. Það voru auðvitað ákveðin sjónarmið beggja vegna borðsins þegar þetta var gert á sínum tíma. Það var líka verið að skoða að það þyrfti að jafna laun á milli markaða og um leið átti þá að taka af ríkisábyrgðina á lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna sem gerir það að verkum auðvitað að þeirra sjóðir eru þá bara eins og sjóðirnir á almennum markaði, verða bara að sjá um sig sjálfir. Það þótti bara eðlilegt og rétt að þannig væri málum háttað, við sætum bara við sama borð hvað varðar ríkisábyrgð. Það hefur ekki verið nein ríkisábyrgð á almennum sjóðum sem töpuðu bara verulega af sínum réttindum í hruninu. Á sama tíma voru opinberir sjóðir með ríkisábyrgð þannig að það er eitt og annað í þessu. Niðurstaðan varð þessi: Hækkum þetta upp í 15,5% og það var gert á þremur árum, frá 2016–2018 var þetta jafnað í gegnum framlag frá vinnuveitanda þannig að á þessu þriggja ára tímabili komu þessi 3,5% inn í lífeyrissjóðinn. Þetta gerir það að verkum, eins og hér hefur verið rakið, að það er verið að auka réttindi verulega í lífeyrissjóðunum og mun hafa talsverðar breytingar í för með sér. Hingað til hefur fólk sem hefur unnið í 40 ár ekki haft út úr lífeyrissjóði nema sirka 56% af meðalævitekjum en við þessar breytingar getur viðkomandi átt von á því að fá 72% af ævitekjum. Það er verulegur bati sem í þessu felst, að fá þessa hækkuðu innborgun. Það tryggir rétt fólks þegar það fer á eftirlaun. Það er auðvitað mikill bati sem felst í þessu. Hér hefur líka verið rakið að ávinnslan verður þá 1,8% á ári í staðinn fyrir 1,4% þannig að þú getur svona sirka séð hvað þú ert að gera á hverju ári eða hverjum áratug sem þú ert að borga í lífeyrissjóð hvaða réttindi þú ert að ávinna þér. Síðan er auðvitað það sem hefur verið bitbein, og maður heyrir það hjá fólki, það er þessi tilgreinda séreign sem margir eru ósáttir við en hún á sér bara sína sögu. Hún verður bara til vegna þess að ákveðinn hluti verkalýðshreyfingarinnar vildi bara ekki auka réttindin í samtryggingunni, vildi bara fá þetta hreint og klárt inn í séreignina. En það var aldrei tilgangurinn að setja þangað heldur að þetta væri eitthvað sem ætti að vera bundið þar til þú færir á eftirlaun. Það var tilgangurinn. Niðurstaðan var málamiðlunin, þessi tilgreinda séreign sem væri þá eins og önnur séreign, þetta væri einkaeign og að þetta væri erfanlegt. Það er auðvitað eitthvað sem margir töldu að það væri jákvætt. Við heyrum það sýknt og heilagt: Maður er alltaf að borga í þennan lífeyrissjóð, svo deyr maður bara og þá fær fjölskyldan ekki neitt. Þannig hafa margir talað en við erum með samtrygginguna inni í þessum sjóði þannig að þeir sem veikjast eða slasast á leiðinni hafa þá einhverja baktryggingu sem felst í þessari samtryggingu sem er búin til inni í samtryggingu lífeyrissjóðanna. Þannig að þetta vegur hvert upp á móti öðru. En við það að setja hlutina í tilgreinda séreign þá ertu enn þá bara með þessa gömlu ávinnslu sem er þá 56% eins og var, þú ert bara í sömu stöðu en ert þá kominn með séreign upp á 3,5% sem er meðhöndluð með öðrum hætti. Þínir afkomendur geta fengið það til sín ef þú deyrð áður en þú ert búinn að nýta þetta. Það eru plúsar og mínusar við þetta. Síðan er auðvitað bara þetta val sem þarf að eiga sér stað þegar þú byrjar að borga í lífeyrissjóð, að þér sé kynnt hvað þetta þýðir fyrir þig. Hvað græðirðu á því að setja þetta undir tilgreinda séreign, og ég er svona að reyna að rekja það, en hvað græðirðu á því að setja þetta í samtrygginguna? Hvaða viðbótartryggingu býrðu til með því að setja þetta allt í samtryggingu? Við vorum auðvitað alveg meðvituð um það strax að ungt fólk sem er að hefja vinnu ætti í raun að setja allt í samtryggingu til að tryggja sig bæði hvað varðar tryggingu fyrir mann sjálfan en ekki síður líka bara fyrir - það eru tryggingar fyrir börn, það eru tryggingar fyrir maka sem skipta máli og það miðast auðvitað við hvað það er sem er í samtryggingunni. Fólk þarf að meta þetta, þetta er auðvitað bara ákveðið val sem þarf að fara fram og mér finnst það bara eðlilegt og ég hræðist ekkert að fólk velji það sem það telur að það sé því fyrir bestu. Þannig að ég er ekki óttasleginn hvað þetta varðar. Ég held að flestir muni velja skynsamlega. Við sjáum bara að það er bara misjafnt örorkuálag á lífeyrissjóðunum og í sjóðum eins og Gildi, sem eru með mikið af verkafólki, er bara meira um örorku af því að vinnan sem fólk er að stunda er erfiðari og skapar kannski bara meiri líkamleg veikindi fyrr á ævi ævinni en hjá fólki sem situr bara inni á skrifstofu. Það er ekki óeðlilegt að slíkur hópur velji þá að vera í samtryggingunni til að halda tryggingunni betri og manni sýnist nú bara að það hafi gerst í Gildi að flestir séu bara í samtryggingunni. Þeir hafa ekki farið í þessa tilgreindu séreign. Þetta er kannski svona eins og þetta snýr að mér, hafandi tekið þátt í þessu á sínum tíma. Ég sjálfur hafði aldrei gert mér í hugarlund að það þyrfti að grípa til einhverra slíkra hluta að búa til einhverja tilgreinda séreign, af því að ég horfði á það eins og margir aðrir: Við erum að bæta réttindi og þess vegna erum við að horfa á samtryggingu, ekki einhverja tilgreinda séreign, en vegna andstöðu ákveðinna aðila innan verkalýðshreyfingarinnar var þetta málamiðlunin. Við náðum málamiðlun, að búa til þessa bundnu séreign sem fyrst var kölluð en var síðan breytt í þessa tilgreindu séreign. Það varð niðurstaðan. Núna eru fleiri hlutir komnir inn sem ég hefði alveg getað þolað að væru ekki þarna inni eins og þessi skattfrjálsa heimild einstaklinga til að nýta tilgreinda séreign til kaupa á fyrsta íbúðarhúsnæði sem er þá til viðbótar við ráðstöfun á viðbótargjaldi eða viðbótarlífeyrissparnaði og það getur þá aldrei farið upp fyrir 500.000 kr. á ári þannig að ef þú ert með einhvern viðbótarlífeyrissparnað þá nýtirðu hann fyrst áður en þú nýtir tilgreindu séreignina. Ef ég skoða þetta bara svona gróft þá ef þú ert með 500.000 kr. í laun ertu að borga 6% í viðbótarlífeyrissparnað eða 30.000 á mánuði, það gerir 360.000 kr. yfir árið, þannig að þú gætir í mesta lagi ráðstafað 140.000 kr. af tilgreindu séreigninni þinni yfir árið. Ef þú ert með 600.000 geturðu bara ráðstafað 68.000 af tilgreindu séreigninni þinni, þú ert þá að ávinna þér upp á 250.000 þannig að þú getur ekki ráðstafað nema hluta af henni. Ef þú ert með 700.000 á mánuði geturðu ekki ráðstafað neinu, af því að þá er séreignarsparnaðurinn kominn upp fyrir þetta. Þetta er líka bara val, hvort viltu fjárfesta í fasteign, sem er svo bara eignin þín sem þú getur svo selt þegar þú ferð á eftirlaun eða viltu hafa þetta í samtryggingu eða bundinni séreign þegar þú lætur af störfum? Þarna eru ákvæði sem fólk getur bara haft sínar eigin skoðanir á og maður þarf ekki alltaf að velja fyrir fólk. Það sem mér finnst líka skipta máli í þessu er að jafna stöðu allra gagnvart almannatryggingum. Það skiptir verulegu máli að þeir sem hafa verið að borga bara í séreignarsjóði eða viðbótarlífeyrissparnað hafa getað undanþegið sig frá samtryggingunni og hafa þar af leiðandi oft getað fengið út úr almannatryggingum eins og fólk sem hefur engar tekjur haft. Það er óásættanlegt og þessi breyting skiptir verulegu máli. Það gengur ekki að tekjuháir hópar sem ekki hafa verið með skyldu til að greiða í lífeyrissjóð geti fengið út úr almannatryggingum eins og fólk sem hefur ekki neinar tekjur, þannig að þetta er bara réttarbót sem skiptir miklu máli. Ég ætla ekki að segja neitt mikið meira um þetta. Ég er bara sáttur við að eftir sjö ár frá því að fyrsti samningurinn var gerður, 2015, sé þetta að verða að lögum, þessi lágmarkstrygging í framlagi í lífeyrissjóð. Það skiptir máli. Ég er líka bara ánægður með þær breytingar sem hafa verið gerðar á frumvarpinu. Ég var búinn að heyra um þetta frumvarp í talsverðan tíma, löngu áður en ég varð þingmaður. Það var talað um áhyggjur af því að það ætti að fara færa lífeyrisaldurinn úr 16 árum upp í 18. Það var tekið út. Bara við þessa breytingu hefði þessi prósenta rýrnað um 3,6%, miðað við 1,8% á ári, þannig að það var af hinu góða að þetta yrði tekið út. Þetta hefði í raun og veru í mínum huga verið bara þjófnaður af ungu fólki ef þetta hefði orðið að lögum. En sem betur fer var þetta endurskoðað. Hvernig átti að reikna síðan þessa breytingu á vísitölureikningi þegar átti að fara að reikna þetta árlega í staðinn fyrir mánaðarlega eins og verið er að gera af lánunum okkar? Þá er eðlilegt að útreikningur á vísitölu sé bara með sama hætti alls staðar. Þetta var kannski það sem fólk gerði kannski hvað mestar athugasemdir við en þetta er farið út. Þá standa bara eftir þessi atriði sem upp eru talin, það er verið að tryggja að þeir sem hafa verið í séreignarsparnaði njóti ekki einhverra sérstakra gæða lengur. Það verður að tryggja framlagið upp á 15,5% og síðan verða sjóðfélagar að taka ákvörðun um tilgreindu séreignina.

Virðulegi forseti. Nú ætla ég að ræða hér um þann litla hluta þessa flókna máls sem ég hef þó náð utan um á þessum stutta tíma. Sá hluti varðar réttindi og vilja þeirra sem lífeyrissjóðirnir eiga að snúast um, launþeganna sjálfra. Ég spyr mig að því hvort verið sé að virða þær samþykktir sem aðilar vinnumarkaðarins skrifuðu undir árið 2016 og launafólk samþykkti. Ég get því miður ekki séð að sú sé raunin. Það er sagt að þetta frumvarp byggi á kjarasamningi frá 2016 en í honum stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Við endurskoðun kjarasamnings ASÍ og SA um lífeyrismál, sem ljúka skal fyrir lok maí 2016, verði einstaklingum heimilt að ráðstafa, að hluta eða fullu, 3,5% auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað samtryggingar til að auðvelda launafólki starfslok og auka sveigjanleika.“ Ég vek athygli hv. þingmanna á setningunni „… einstaklingum [verði] heimilt að ráðstafa […] auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað …“ Árið 2016 var samningur gerður á milli launþega og launagreiðenda. Hann var ekki á milli lífeyrissjóða og launagreiðenda og lífeyrissjóðirnir voru að sjálfsögðu ekki aðilar að samningnum. Samkvæmt samningnum áttu launagreiðendur að greiða launþegum séreign í sjóð sem einhver þurfti svo að varðveita og geyma. Það hlutverk var sett í hendur lífeyrissjóðanna, og þá þess sjóðs sem launþeginn myndi velja sér sem vörsluaðila. Allt valdið var launþegans og það var á þeim forsendum sem launafólk samþykkti samninginn 2016. Með leyfi forseta ætla ég að lesa aftur það sem stendur í samningnum og bið þingheim að máta það við frumvarpið sem ríkisstjórnin stefnir á að afgreiða með hraði á síðustu dögum þingsins. Í samningnum stendur: „Við endurskoðun kjarasamnings ASÍ og SA um lífeyrismál, sem ljúka skal fyrir lok maí 2016, verði einstaklingum heimilt að ráðstafa, að hluta eða fullu, 3,5% auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað samtryggingar …“ Þetta er greiðsla frá launagreiðenda til launþega og þó að um bundinn séreignarsparnað sé að ræða. Hv. þingmenn geta haft allar skoðanir á því hvort þetta sé besta leiðin eða ekki, eða áhrifum hennar á samtrygginguna, en þær skoðanir breyta engu um það hvað launþegar voru, eða töldu sig vera að samþykkja þegar þau greiddu þessum samningi atkvæði sitt. Við höfum ekki leyfi til að breyta því án þess að minnsta kosti að sýna þeim þá virðingu að leyfa þeim að greiða atkvæði um þetta nýja fyrirkomulag. Samkvæmt þessu frumvarpi er búið að svipta einstaklinginn þessum kjarasamningsbundnu réttindum og setja þau í hendur lífeyrissjóðanna. Vissulega er í samningnum gert ráð fyrir að séreignin sé sett í lífeyrissparnað, en þetta er samt samkomulag á milli launþega og launagreiðenda þótt lífeyrissjóðir eigi að vera vörsluaðilar. Lífeyrissjóðirnir voru ekki að öðru leyti aðilar þessa samkomulags, frekar en banki sem er vörsluaðili launareiknings sem laun eru lögð inn á. Það kæmi nú á okkur svipur ef bankinn ætlaði að fara að skipta sér af ráðstöfun peninga á tékkareikningnum okkar. En í þessu tilfelli eru lífeyrissjóðirnir orðnir þeir sem fá þessa peninga og hafa yfirráð yfir þeim. Með þessu frumvarpi er verið að taka fjárráðin af fólkinu og færa til lífeyrissjóðanna þannig að nú er að heimild launþega til að ráðstafa 3,5% iðgjaldi í frjálsan viðbótarsparnað allt í einu orðin að heimild lífeyrissjóðs til að bjóða upp á þann valkost ef launþegi hefur frumkvæði að því að leita eftir því. Ég endurtek að þetta er bara ekki það sem samið var um. Þetta er hvorki það sem verkalýðsleiðtogar skrifuðu upp á né það sem launþegar samþykktu. Það versnar enn í þessu þegar b-liður 2. gr. frumvarpsins er lesinn, en þar stendur með leyfi forseta: „Þó er lífeyrissjóði heimilt að kveða á um í samþykktum sínum að sjóðfélagi geti ráðstafað allt að 3,5% iðgjaldshluta af iðgjaldsstofni skv. 1. mgr. 2. gr. til tilgreindrar séreignar …“ Samkvæmt orðanna hljóðan þá ber lífeyrissjóðunum ekki einu sinna skylda til að bjóða upp á möguleikann á þessari „tilgreindu séreign“, sem er nýtt hugtak sem margir klóra sér í hausnum yfir, en átti að vera „frjáls lífeyrissparnaður“. Þeim er það í raun í sjálfsvald sett hvort þeir kveði á um það í sínum samþykktum eða ekki. Þetta er reyndar eitt af því sem lífeyrissjóðirnir leggja mikla áherslu á að hafa val um og tefla fram samtryggingu sem rökum fyrir því, án þess að ég ætli að rekja þá afstöðu nánar hér. Því að þetta snýst bara ekki um hvað lífeyrissjóðirnir vilja og ekki einu sinni hvort þeir hafi rétt fyrir sér. Þetta snýst um að þarna er búið að snúa orðanna hljóðan, tilgangi samningsins og ráðstöfunarréttinum yfir framlagi launagreiðandans, algjörlega á hvolf. Gefum okkur að þessi ráðstöfun sé hið besta mál og allra hagur, sem ég hef ekki forsendur til að meta, en þó svo væri þá stendur eftir sú staðreynd að í þessum lögum felst ekki það sem samið var um heldur einhver furðulegur útúrsnúningur á því og launþegar hafa ekki verið spurðir um þessa útfærslu. Samkomulag var gert við launþega og samkvæmt því hafa lífeyrissjóðirnir engan rétt til að neita sjóðsfélögum um að þetta framlag sé sett í séreign. Ekki einu sinni í nafni samtryggingar. Það er hreinlega ekki boðlegt hvernig staðið er að þessum málum og þar sem kjarasamningar standa fyrir dyrum í haust væri réttast að leggja þessa niðurstöðu eða lagasetningu undir atkvæði þeirra sem samkvæmt kjarasamningum ættu að eiga heimildina sem nú er verið að svipta þá. Þessi gjörningur ber þess öll merki að þegar blekið hafi varla verið þornað á samningunum hafi örfáir aðilar sest niður og farið að krukka í það sem um var samið. Slíkt kann aldrei góðri lukku að stýra. ASÍ og Samtök atvinnulífsins virðast standa saman að þessari niðurstöðu. Ég er ekki hissa á því að þetta sé vilji Samtaka atvinnulífsins en hlýt að furða mig á því, virðulegi forseti, að leiðtogi stærstu regnhlífarsamtaka launafólks á landinu skrifi undir þetta. Ég vil í því sambandi benda á að forseti ASÍ fer ekki með samningsumboð aðildarfélaganna sem skrifuðu undir samninginn og var þannig ekki beinn aðili hans. Í umsögn Verkalýðsfélags Akraness stendur m.a., með leyfi forseta: „Hinsvegar gerðist það að Samtök atvinnulífsins og ASÍ breyttu því sem fram kom í kjarasamningnum sem laut að bundinni séreign og bjuggu til nýja séreign sem bar heitið tilgreind séreign. Um þetta var ekki kosið í kjarasamningunum enda kom síðan í ljós að meginmarkmið ASÍ og SA var að búa til þessa séreign sem var þannig uppbyggð að hún ætti öll að renna til lífeyrissjóðanna og launafólk hefði ekki heimild til að velja sér annan vörsluaðila og auk þess var hún með miklu þrengri skilyrði heldur en frjáls viðbótarsparnaður sem almennt launafólk hélt í raun og veru að það væri að kjósa um. Þegar þessi framkvæmd SA og ASÍ varð að veruleika gerði Fjármálaeftirlitið alvarlegar athugasemdir við framkvæmdina enda skýrt kveðið á um í lögum að launafólk geti valið sér vörsluaðila.“ Hér kemur fram að meira að segja Fjármálaeftirlitið gerði athugasemdir við gjörninginn eins og hann lítur út núna. Með fullri virðingu fyrir embætti forseta ASÍ og því umboði sem það veitir þá virðist forseti ASÍ vera nokkuð einn á þessari vegferð þar sem hvert einasta félag launþega, sem á annað borð skilaði inn umsögn, var alfarið á móti þessum breytingum, og á það jafnt við samtök launafólks á almennum markaði og þeim opinbera. Vilhjálmur Birgisson, sem ritar umsögn Verkalýðsfélags Akraness og er nýkjörinn formaður Starfsgreinasambandsins, er aukin heldur einn af þeim sem skrifaði undir samninginn 2016 og hlýtur þannig að vita hvaða hugmyndir lágu að baki þessum 3,5% og hvernig þær voru kynntar fyrir launþegum. Við hljótum að þurfa að taka tillit til þess og í því ástandi sem nú er væri verra en oft áður að víkka frekar gjána sem er á milli verkalýðsfélaganna og viðsemjenda þeirra fyrir kjaraviðræður haustsins. Svo frumvarpið sé í samræmi við það sem um var samið þá þyrftu þessi 3,5% að ganga beint í frjálsan lífeyrissparnað launafólks hjá lífeyrissjóði að eigin vali. Ef hins vegar launþeginn vill að hans séreign gangi frekar til samtryggingarinnar ætti honum að sjálfsögðu að vera frjálst að óska eftir því. Svo er það allt önnur spurning hvort margir myndu yfir höfuð óska eftir því. Lykilatriðið er að lífeyrissjóðurinn á ekkert að vera með puttana í því eða skipta sér af því hvert launþeginn vill beina sínum sparnaði og þaðan af síður að hann geti innheimt gjald, óski launþeginn eftir því að flytja fé sitt í annan sjóð. En í b-lið 3. greinar frumvarpsins stendur, með leyfi forseta: „Þó er lífeyrissjóði heimilt að taka gjald af sjóðfélaga sem hlýst af kostnaði við flutning á tilgreindri séreign til annars aðila.“ Það er ekki flókið mál að færa fé á milli sjóða í dag. Það er ekki eins og kalla þurfi út öryggisverði og brynvarða bíla til að færa fé á milli sjóða. Þetta er gert með rafrænum hætti og allt í lagi að lífeyrissjóður innheimti gjald sem svarar gjaldi fyrir millifærslu. En að honum sé upphæðin nánast í sjálfsvald sett með þessum hætti nær ekki nokkurri átt. Einfaldast væri náttúrulega samt að launagreiðandi greiddi þessi 3,5% beint í þann sjóð sem launþeginn velur og þá hverfur þessi millifærsluþáttur svo til úr myndinni, nema launþeginn ákveði á einhverjum tímapunkti að skipta um vörsluaðila. Ef eitthvað er ætti kannski frekar að skoða hvort sjóðurinn ætti ekki að greiða viðkomandi fyrir afnot af eigninni. Ég er samt ekki að stinga upp á því heldur bara benda á það til að sýna fram á fáránleika gjaldsins. Ég legg því til að heimild lífeyrissjóða til taka gjald af eiganda séreignar fyrir að millifæra hana yfir í annan sjóð, verði felld brott. Þeir sem eru fylgjandi málinu hafa sagt að það muni aldrei nást full sátt um þetta mál þar sem hagsmunir séu svo ólíkir. Gott og vel, en fyrr má nú aldeilis fyrr vera. Það er gríðarleg ósátt um þetta mál og það sem verra er, er að þeir sem samkomulagið var gert fyrir og við hafa ekki haft nokkuð um málið að segja eins og það lítur út í dag. Í lokin vil ég minna, með leyfi forseta, á að það hvernig þetta frumvarp er matreitt, hvað varðar 3,5%, er alls ekki í samræmi við það sem aðilar vinnumarkaðarins skrifuðu undir og launþegar samþykktu. Ég mæli því með að málinu í heild verði vísað frá því að það þarfnast greinilega betri úrvinnslu og að lagasetning um hækkun lágmarksgjalds til lífeyrissjóðs verði lögð undir atkvæði stærstu hagaðila málsins, launþeganna sjálfra. Að lokum, vegna þess stutta tíma sem gafst til meðferðar málsins, ýmissa annmarka á frumvarpinu og hvernig það fer í bága við þá kjarasamninga sem voru bornir undir atkvæði launþega, telur minni hluti rétt að afgreiðslu málsins verði frestað og það tekið til nánari meðferðar í tengslum við fyrirhugaða heildarendurskoðun laganna um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, í nánara samráði við fulltrúa helstu hagaðila. Samkvæmt framangreindu leggur minni hlutinn til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Virðulegur forseti. Ég held að ég þurfi aðeins meira en tvær mínútur til að tjá mig um það sem hér hefur verið sagt. Ég verð nú að segja það, hæstv. forseti, að mér þykir það skrýtin söguskýring sem hér er að koma fram. Þegar verið er að halda því fram að þeir sem stóðu í stafni fyrir verkalýðshreyfinguna á þessum tíma hafi svikið fólk þegar farið var í það að greiða atkvæði um kjarasamninga. Og af því að hér er talað um verkalýðsforkólfa - ég er bara einn af þeim. Ég var nú bara í því að gera þennan samning og ég var líka einn af þeim sem var í því að kynna þennan samning. Ég þekki bara ekki þessi svik og blekkingar sem hér er verið að tala um, að launþegar hafi verið plataðir til að samþykkja einhvern samning sem átti sér ekki stoð í raunveruleikanum. Það er bara eitthvað sem ég vísa til föðurhúsanna. Ég þekkti ekki á þessum tíma hugtakið „tilgreind séreign“ en ég þekkti það sem kallað var „bundin séreign“ og um það var samið og þannig var samningurinn kynntur. Þetta var bundin séreign sem fólk átti ekki að hafa aðgang að fyrr en það færi á eftirlaun. Þannig var samningurinn. Síðan hafa komið upp atriði um með hvaða hætti ætti að ráðstafa þessari séreign og til hverra og hverjir gætu séð um hana. Það komu í ljós ákveðin vandkvæði við það að verið væri að senda séreignina út um hvippinn og hvappinn án þessa samtryggingarkerfið okkar hefði yfirlit yfir það hvernig hlutunum væri ráðstafað, af því að ef vinnuveitandi er að senda yfirlit yfir inngreiðslur í lífeyrissjóð þá þarf hann með einhverjum hætti að átta sig á því: Hvort er ég að fá 12% eða 15,5%? Veitir þetta 15% tryggingavernd eða 12%? Hann veit að með því að þú sendir inn og lætur svo vita hvort þú ert í tilgreindri séreign eða ekki og ef þú ert kominn í tilgreinda séreign þá talar þú við lífeyrissjóðinn og segir: Ég vil fá að senda hana inn annað. Lífeyrissjóðurinn hefur innheimtuskyldu sem almennir frjálsir sjóðir hafa ekki í eins ríkum mæli og samtryggingarsjóðirnir. Til þess að lífeyrissjóðirnir geti haldið utan um tryggingaverndina sjálfa, sem eru annaðhvort 12% eða 15,5%, þá fá þeir til sín - setja síðan tilgreindu séreignina eða inn í samtrygginguna. Og ef tilgreinda séreignin á síðan að fara annað þá er það að sjálfsögðu frjálst, en þá gerist það bara með þessum tilflutningi og í samráði við lífeyrissjóðinn þannig að það er full vitneskja um það að tryggingaverndin sé þá 12% en ekki 15,5%. Þannig er þetta bara. Það sem verið er að segja hér núna, að verið sé að plata fólk af því að nú eigi þetta að vera heimild lífeyrissjóðanna - það er þannig að þessi samningur var gerður á borði ASÍ og SA og átti aldrei að snúa neitt að opinberu sjóðunum. Síðan kemur það bara upp núna þegar verið er að lögfesta þetta að það er ekki hægt að búa til lög sem ná utan um suma. Það er því verið að búa til lög utan um alla sjóði og við heyrum það bara á opinberu sjóðunum að þeir hafa engan sérstakan áhuga á þessu. Þá er þessu snúið þannig að þetta verður heimild þeirra til að gera þetta ef þeir kjósa svo og þá eru það auðvitað félagsmenn sjóðanna sem ákveða hvort þeir kjósa það að sjóðirnir nýti sér að setja þetta þannig upp að það verði til tilgreind séreign í sjóðunum. Almennu sjóðirnir eru allir komnir með tilgreindu séreignina. Það er ekkert verið að snúa við með það, hún er bara til staðar. Það er ekkert verið að plata einn eða neinn, fólk bara velur það. Lífeyrissjóðurinn ákveður ekki og segir: Ég ætla að hætta með tilgreindu séreignina. Hún er bara hluti af kjarasamningi sem var gerður í þágu þeirra sem í hann borga og þeir ákveða þetta bara. Svona var þetta gert og það verður ekki aftur snúið nema félagsmenn ákveði það sjálfir. Ég átta mig því ekki á því þegar verið er að setja svona mál fram. Ég skil þetta bara ekki af því að ég þekki söguna alveg frá byrjun. Og þegar verið er að ásaka fólk hér um svik þá stend ég upp og ver mig. Ég er búinn að vera í þessari verkalýðshreyfingu frá 1996 þannig að ég veit alveg hvað hefur verið að gerast þarna, ég þekki þetta vel. Þessi samningur var eingöngu til þess ætlaður að jafna lífeyrisréttindi sjóðfélaga með opinbera kerfið. Og að væna fólk um svik og svínarí er náttúrlega forkastanlegt.

Forseti vekur athygli á því að miðað við samkomulag þingflokksformanna er ekki gefinn kostur á andsvörum, en þingmenn geta hins vegar nýtt sér þann tíma sem áætlaður hefur verið fyrir þingflokka og eiga þar með kost á stuttum ræðum.

Virðulegi forseti. Þetta var kraftmikil og öflug ræða sem 3. þm. Suðurk. flutti hér áðan en mikið af rangfærslum sem kemur á óvart þegar fólk er að tjá sig um þetta mál. Ég sýni því skilning þegar hv. þingmaður segir að lífeyriskerfið sé flókið og það sé erfitt að skilja það. Það er hægt að taka undir þau orð. Við viljum öll sem höfum komið nálægt þessu kerfi gera það einfaldara af öllum mætti. Hér er talað mikið um óeiningu innan ASÍ. Ég vil bara fá að minna á það að umsagnir sem bárust frá aðildarfélögum utan ASÍ voru ekki margar. Það barst umsögn frá Verkalýðsfélagi Akraness og frá sjómönnum og VR. Það eru 130.000 félagar innan ASÍ, ef ég fer rétt með, og það er mitt mat að þeir aðilar sem sendu umsagnir eru lítið brot af þeim fjölda félagsmanna ASÍ, sem ASÍ talar fyrir. Ég hugsa að við getum sagt að 90%, jafnvel 95% þeirra sem greiddu atkvæði innan ASÍ hafi ekki gert athugasemdir og ég held að það hafi farið lítið fyrir óeiningu, maður hefur alla vega ekki heyrt af því, innan ASÍ við gerð umsagna eða athugasemda við þetta frumvarp vegna þess að ASÍ á lífeyrisnefnd og það var lífeyrisnefndin sem tók þetta fyrir. Þau gefa síðan ASÍ grænt ljós á það hvernig á að fara með þetta mál. Það var talað um aukið flækjustig. Vissulega er það aukið flækjustig þegar er búin til ný séreign en ég ætla bara að minna á að þetta er þegar komið til framkvæmdar. Það er búið að stofna tilgreinda séreign hjá öllum lífeyrissjóðum á samningsviði Samtaka atvinnulífsins og ASÍ. Það er búið að stofna þetta þannig að það er ekkert verið að auka neitt flækjustig með því að samþykkja þetta hér á þinginu. Það er bara verið að festa í lög gjörning sem er þegar kominn af stað og í því felst ákveðið öryggi fyrir lífeyrisþega í þessu landi, fyrir sjóðfélaga, fyrir allan almenning. Lögin eru ekki að búa til neitt nýtt. Þau eru miklu fremur til þess að stöðva flækjur. Ég vil líka minna á það að lífeyriskerfið okkar, eins og ég sagði í ræðu minni hér fyrr í kvöld, er talið eitt það besta í heimi, að það er afrakstur vinnu ekki síst verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda í þessu landi. Lífeyriskerfið eins og ég kom inn á áðan er hluti af velferð okkar Íslendinga. Ég hef sagt það áður opinberlega að okkur verður ekki allt að gæfu í þessu landi en þetta kerfi hefur verið mikil gæfa fyrir okkur Íslendinga og við skulum þakka þeim sem stóð í stafni hér fyrir rúmum 50 árum og komu kerfinu á því að við erum öfunduð af því af þjóðum í kringum okkur. Þetta er það kerfi sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur mælt með, uppsetningunni á því. Ég get ekki tekið undir það að hér hafi verið samráðsleysi því þetta mál á sér næstum því yfir tíu ára sögu og allir þeir sem koma að lífeyrismálum á Íslandi þekkja það mjög vel. Þannig að ég vil árétta það að fólk fari rétt með og sé ekki að draga niður kerfi sem er gott í íslensku samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að játa það að ég þekki lífeyriskerfið ekkert brjálæðislega vel. Það er náttúrlega ein af ástæðunum fyrir því að ég er mjög ósátt við þennan stutta tíma sem hefur verið gefinn. Við fengum mjög lítinn tíma til að fara yfir þessi mál og ég hef í rauninni ekki miklar forsendur til að taka efnislega afstöðu til málsins og ég tók það mjög skýrt fram að ég væri ekki að taka efnislega afstöðu þannig séð til málsins. En ég bara get ekkert litið fram hjá því, og tel það ekki vera neina söguskýringu eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði, að það sem stendur í samningnum - ég tel mig hafa ágætis lesskilning, og það stendur: verði einstaklingum heimilt að ráðstafa. Einstaklingar hafa ekki lengur þessa heimild í rauninni til að ráðstafa  Ég veit það ekki, ég heyrði gríðarlegar efasemdir frá mörgum verkalýðsleiðtogum. Ég geri mér grein fyrir því að það er klofningur þar inni. Hann er þar greinilega. Það eru einhverjir verkalýðsleiðtogar sem eru sammála þessu eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson sem starfaði lengi innan verkalýðshreyfingarinnar og kom að þessum samningum,  Hitt er svo annað að það skiluðu ekki allir inn umsögn, enda var tíminn sem var gefinn hvítasunnuhelgin. Það er bara mjög, mjög stuttur tími. En það komu engu að síður 17 umsagnir og flestar þeirra voru á einhvern hátt neikvæðar, bara flestar, og það er það sem ég er að horfa á. Ég er ekkert að fara efnislega í þetta hérna og ég er ekki að gagnrýna lífeyrissjóðakerfið sem heild eða neitt þess háttar. Ég er bara að tala um að 2016 var gerður samningur og launþegarnir voru miðjan í þessum samningi en lífeyrissjóðirnir eru orðnir það í dag. Það er ekki sami hluturinn. Það getur vel verið að þetta sé besta fyrirkomulag sem hægt er að finna. Ég er bara tala um það sem stendur í þessum samningi og ég get ekki séð að því sé framfylgt. Það er það eina sem ég er að segja. Ég nefndi ekki einu orði flækjustig, ekki neitt þess háttar. Ég fór bara yfir það sem ég hef á þessum skamma tíma getað lesið út úr þessu. Það getur vel verið að þetta sé það besta sem hægt er að gera, ég hef bara ekki forsendur til að meta það. En þetta: „Við endurskoðun kjarasamnings ASÍ og SA um lífeyrismál, sem ljúka skal fyrir lok maí 2016, verði einstaklingum heimilt að ráðstafa, að hluta eða fullu, 3,5% auknu framlagi launagreiðanda í bundinn séreignarsparnað í stað sameignar til að auðvelda launafólki starfslok og auka sveigjanleika. …“ Ég get ekki séð að lífeyrissjóðirnir eigi að vera miðjan í þessu samkomulagi þó svo að, eins og ég segi, kannski sé þetta það besta, ég er ekki einu sinni að taka afstöðu til þess.

Borist hafa bréf frá Kristrúnu Frostadóttur, 3. þm. Reykv. s., og Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, 8. þm. Reykv. n., um að þær verði fjarverandi á næstunni. Þá hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Ásmundur Friðriksson, 6. þm. Suðurk., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Reykv. s., Rósa Björk Brynjólfsdóttir, 1. varamaður á lista Viðreisnar í Reykv. n., Jón Steindór Valdimarsson, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurk., Björgvin Jóhannesson. Rósa Björk og Jón Steindór hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa.



Kjörbréf Björgvins Jóhannessonar hefur verið rannsakað og samþykkt, en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að rita undir heitstafinn.

Björgvin Jóhannesson hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkomin til starfa á Alþingi.

Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1044, um notkun geðlyfja, frá Evu Sjöfn Helgadóttur.

Forseti. Þetta er væntanlega síðasta skiptið í bili sem þessi dagskrárliður, störf þingsins, er á dagskrá. Ég vildi því kannski aðeins tala um störf þingsins. Ég heyri oft sagt: Af hverju virkar þingið eins og það gerir? Af hverju er ekki hægt að gera hlutina aðeins öðruvísi, svona eða hinsegin? Það er dálítið áhugavert svar við því. Ég hef aðeins fjallað um þetta áður í störfum þingsins en það er gott að ítreka það. Við erum með þannig stjórnarfyrirkomulag hér að meiri hlutinn ræður öllu. Allar spurningar um það hvernig hægt er að gera hlutina öðruvísi beinast því að meiri hlutanum. Allt sem stjórnarandstaðan gerir eru viðbrögð við því sem meiri hlutinn gerir. Frumkvæðið getur aldrei verið hjá stjórnarandstöðunni, það virkar ekki þannig af því að meiri hlutinn ræður öllu. Það þýðir ýmislegt. Meiri hlutinn segir kannski: Nei, við ætlum bara að gera þetta svona hvað sem tautar og raular og sama hvaða rök eru í málinu. Þá er það bara einn staður sem stjórnarandstaðan getur mætt á til að segja hlutina eins og þeir eru, stundum undir rós eða eitthvað álíka, og það er í þennan ræðustól. Þetta er eina tæki stjórnarandstöðunnar til að reyna að hafa einhver áhrif á stjórnarmeirihlutann og reyna að ná til þeirra í eitthvert samtal þegar ekkert samtal er í boði. Stundum er það þannig að það er einfaldlega verið að láta stjórnarandstöðuna svitna, það er einhver tregagangur í samningaviðræðum. Þá er það bara útkljáð í því hversu lengi stjórnarandstaðan þolir að tala í einhverju máli. Það þarf ekki að tengjast því máli sem verið er að ræða um. Það er bara einfaldlega svona: Hér er pattstaða og hún er leyst með því að einhver fer upp í ræðustól þangað til pattstaðan leysist. Það er dálítið merkilegt að átta sig á því 

Herra forseti. Í dag, 14. júní, er þess minnst í Eystrasaltsríkjunum að á þessum degi fyrir rúmum 80 árum var hafist handa við að flytja pólitíska andstæðinga burt frá Eistlandi, Lettlandi, Litháen, hluta Póllands og Rúmeníu. Tugir þúsunda kennara, smákaupmanna, opinberra starfsmanna, landeiganda og annarra sem Sovétríkjunum þótti stafa ógn af, voru fluttir nauðugir í fangabúðir víðs vegar í Síberíu. Þar á meðal voru þúsundir barna og býsna stór hluti af öllu þessu fólki sneri aldrei aftur og endaði líf sitt í Gúlaginu. Þetta voru ömurlegir glæpir. Þessir nauðungarflutningar almennra borgara voru taldir glæpir gegn mannkyni af nefnd sem forseti Eistlands skipaði fyrir síðustu aldamót. Með þeim var gerð tilraun til þess að lama samfélagið í því skyni að það yrði leiðitamara undir ógnarstjórn Stalíns. Spor sögunnar hræða. Rússar hafa nú komið upp svokölluðum síunarherbúðum eða, með leyfi forseta, „filtration camps“, sem er einhvers konar skrautmál yfir fangabúðir. Að minnsta kosti 1 milljón úkraínskra borgara hefur ekki átt annarra úrkosta en að flýja stríðið til Rússlands. Það á t.d. við um marga íbúa borgarinnar Maríupol sem lögð var í rúst í látlausu sprengjuregni. Það eru ill örlög að vera komin upp á náð ofbeldismanna. Það er einmitt hlutskipti fólksins í síunarbúðunum sem sætir geðþóttaákvörðunum, að sögn mannúðarsamtaka. Fólk sem talið er tengjast úkraínska hernum hverfur sporlaust og aðrir mæta óþekktum örlögum í flóttamannaverum út og suður í Rússlandi. Nýtt Gúlag er í mótun. Ég leyfi mér af þessum sökum að vekja athygli þingheims, þar með talin hv. utanríkisnefnd og hæstv. utanríkisráðherra, á stöðu stríðsflóttafólks í Rússlandi frá Úkraínu. Þetta fólk má ekki gleymast.

Virðulegi forseti. Hér komum við saman á næstsíðasta degi þessa löggjafarþings. Næstu tvo sólarhringa munum við samþykkja á færibandi frumvörp og þingsályktunartillögur sem samið hefur verið um að klára fyrir þinglok. Næstum öll eiga þessi þingmál það sameiginlegt að þau eru stjórnarmál, skrifuð af ráðuneytum. Einungis fjögur mál skrifuð af þingmönnum, svokölluð þingmannamál, hafa hlotið þá náð að fá umfjöllun og afgreiðslu úr nefnd. Þessi fjögur mál með framsögumönnum frá fjórum mismunandi stjórnarandstöðuflokkum fá afgreiðslu úr nefnd sem hluti af þessum þinglokasamningum. Það er því miður þannig að undanfarin ár hafa nær engin þingmannamál fengið afgreiðslu á þinginu ef frá eru talin þau örfáu mál sem eru hluti af þinglokasamningum á hverju ári. Skiptir þá engu hversu góð málin eru eða hversu margir þingmenn eru meðflutningsmenn á málinu. Virðulegi forseti. Þessi þróun er aðför að lýðræðinu. Mörg þingmannamál verða þannig til að kjósandi eða kjósendur hafa samband við þingmenn og benda þeim á brotalamir í kerfinu. Gott dæmi um þetta er þingmál hv. þm. Hildar Sverrisdóttur um tæknifrjóvgun, sem ég og þingmenn úr flestum flokkum erum meðflutningsmenn á. Þar er verið að uppfæra lög sem voru skrifuð á öðrum tímum þegar einungis konum, giftum karlmönnum, var leyft að nýta sér þessa tækni. En jafnvel þó að þarna sé um mikilvægar réttarbætur að ræða, jafnvel þótt þarna sé breiður hópur þingmanna úr öllum flokkum á bak við frumvarpið, þá er það eitt af hinum mörgu málum sem enda í grafreit góðra hugmynda nú við þinglok. Eina von okkar þingmanna sem lagt hefur fram 104 þingmannafrumvörp og 128 þingsályktunartillögur er að eitthvað af því sem við leggjum fram sé pikkað upp af ráðuneytum og nýtt seinna. Virðulegi forseti. Ég skora á formenn þingflokka og virðulegan forseta 

Virðulegur forseti. Það sem mig langar að gera að umtalsefni mínu hér í ræðu í dag eru löggæslumál og staða löggæslunnar á Íslandi. Sá málaflokkur er reyndar efni í umræðu í heilan dag en mig langar að taka eitt mál sérstaklega til umfjöllunar úr þeim fjölmörgu álitaefnum sem koma til greina þegar lögreglan er annars vegar. Sameining lögregluembættanna og aðskilnaður við sýslumenn 2015 var mikið framfaraskref fyrir lögregluna. Ég vil meina að þær breytingar að lögregluembættin fengu sérstakan lögreglustjóra hafi verið mikið gæfuspor og lyft lögreglunni og löggæslunni upp á annan og miklu betri stall. Þær breytingar tókust almennt vel þó svo að í slíkum breytingum séu alltaf einhverjir hnökrar sem þarf að laga, en núna árið 2022 eru þeir flestir ef ekki allir í baksýnisspeglinum. Engin stofnun er þó sterkari en starfsfólkið sem í henni starfar. Mikill mannauður er í lögreglunni og það er mikilvægt að hlúa vel að starfsmönnum og tryggja að þeir geti þroskast og eflst í starfi, sér og embættunum til framdráttar. Með nýju lögregluráði var komið á samstarfsvettvangi lögreglustjóra um framtíð og stefnu löggæslunnar til komandi ára. Það er vel. Það er þó eitt sem vekur undrun mína og hefur gert frá stofnun lögregluráðs, það er einfaldlega sú staðreynd að ekki er einn einasti lögreglumaður í því lögregluráði. Það er mikilvægt að rödd lögreglumanna fái að heyrast á slíkum samráðsvettvangi þegar verið er að ræða um framtíð og stefnu lögreglunnar til komandi ára. Virðulegur forseti. Ég skora á dómsmálaráðherra að gera bragarbót á því og tryggja að rödd lögreglumanna, fagstéttarinnar, fái að heyrast í lögregluráði í framtíðinni og gera breytingar sem til þarf á lögregluráði svo lögreglan muni eiga fulltrúa þar í framtíðinni.

Herra forseti. Ég má til með að vara við því að hér er um endurtekið efni að ræða, jafnvel margendurtekið. Um árabil hefur verið viðtekin venja að afgreiða umsóknir um ríkisborgararétt, annars vegar fyrir þinghlé í desember og hins vegar fyrir þinglok í júní. Eins og margoft hefur verið bent á á yfirstandandi þingi hefur Útlendingastofnun, í skjóli hæstv. dómsmálaráðherra, ítrekað lagt stein í götu þingsins við afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt. Vegna þessa tókst þinginu ekki að afgreiða haustumsóknirnar fyrr en í lok aprílmánaðar. Voru uppgefnar ástæður stofnunarinnar þær að vinnuálagið væri svo mikið og hæstv. ráðherra sjálfur röflaði eitthvað um jafnræði sem stóðst ekki neina skoðun í fjölmiðlum. Nú erum við á lokametrum þessa þings og enn hefur ekki tekist að fá nauðsynleg gögn vegna vorumsókna frá Útlendingastofnun sem þeim ber lögum samkvæmt að afhenda þinginu. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd óskaði skýringa á því hvers vegna gögnin hefðu ekki borist, hvort vinnuálagið væri enn að sliga stofnunina. Í svari Útlendingastofnunar segir hins vegar, í lok langrar ræðu um það hvernig stofnunin þætti sniðugast og best að fyrirkomulagið á umsóknarferlinu væri, með leyfi forseta: Þegar litið er til þess hóps sem fengið hefur veittan ríkisborgararétt með lögum undanfarin ár má draga þá ályktun að umsagnir lögreglu og Útlendingastofnunar hafi takmarkað vægi þegar tekin er ákvörðun um veitingu af hálfu Alþingis. Á íslensku: Þið gerið ekki það sem við viljum og þá fáið þið ekki gögnin. Það er því ekki bara samsæriskenning þeirrar sem hér stendur að raunverulegar ástæður fyrir því að Útlendingastofnun haldi þessum gögnum eftir frá þinginu séu pólitískar. Nú hefur það verið staðfest bæði skriflega og munnlega af hálfu Útlendingastofnunar. Það er ekki boðlegt að þingið mæti slíkum yfirgangi af hálfu stjórnsýslunnar, hvað þá þegar líf fólks er í húfi. Það er heldur ekki boðlegt að þingið fari í sumarfrí fyrr en þetta mikilvæga mál hefur verið afgreitt. Hér hangir líf fólks á bláþræði.

Virðulegur forseti. Ég vil gera stöðuna á húsnæðismarkaði að umtalsefni mínu og hef svo sem gert það áður í þessum ræðustól. Það er mikilvægt í ljósi þeirrar stöðu sem við öll stöndum frammi fyrir og það er nauðsynlegt og samvinnuverkefni milli ríkis og sveitarfélaga að tryggja hér öfluga uppbyggingu um land allt. Ég fagna þeim aðgerðum sem ríkið hefur boðað í þeim efnum til að tryggja að svo verði. Það þarf að stytta alla ferla - ég þekki það bara af eigin raun og ég held að við könnumst öll við það sem hér erum inni - án þess auðvitað að það bitni á vinnubrögðum framkvæmdaraðila. Í þessu samhengi er mikilvægt að treysta þær stofnanir sem mikilvægar eru svo tillögur að uppbyggingu fái sanngjarna og faglega meðferð og afgreiðslu. Við sjáum það öll að það álag sem er nú á markaðnum, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, hefur margvísleg áhrif á heimili og stöðu þeirra. Ákveðnir hópar hafa verið að stækka við sig og spenna bogann, ef svo má segja, og hækkandi vaxtastig hefur haft veruleg áhrif á mánaðarlegar greiðslur þess hóps og auðvitað annarra. Við sjáum það núna á nýlegri hækkun á miklu fasteignamati og ég held að það sé rétt í því sambandi að hvetja sveitarfélög til að stíga þar inn og - hvað segir maður? - éta þessa hækkun ekki í einum bita heldur stilla álagningarstuðulinn af með þeim hætti að hækkunin bitni ekki öll á íbúum sveitarfélaganna. Sveitarfélögin hafa til þess fullt vald.

Herra forseti. Innrás Rússa í Úkraínu hefur nú þegar haft gríðarleg áhrif og ekki bara á líf milljóna Úkraínumanna sem hafa dáið eða flúið heimili sín í fjölmennustu og hröðustu fólksflutningum í 75 ár. Innrás Rússa hefur einnig ótrúlega neikvæð áhrif á fæðuöryggi fólks um allan heim, á efnahagsástand margra ríkja og er að umbylta orkumálum í Evrópu og víðar. Þrátt fyrir allt hefur Evrópa ekki áður sýnt sterkari samstöðu en nú gegn ófyrirgefanlegu framferði Rússlandsforseta. Evrópa hefur sjaldan unnið eins þétt saman að hröðum viðbrögðum og í mannúðarkrísunni síðustu þrjá mánuði, eða rúmlega það. Evrópa hefur sýnt sínar bestu hliðar og byggt á þeim grunni og gildum sem sameinast var um í kjölfar hörmunga síðustu aldar. Hvar viljum við vera í þessari samstöðu þjóða sem við berum okkur saman við? Viljum við vera hluti af sterkri heild eða halda okkur áfram á jaðrinum með sérhagsmuni fárra að leiðarljósi. Þegar forystufólk stjórnmálaflokka sem styðja aðild að Evrópusambandinu töluðu um nauðsyn Evrópusamvinnu og að endurnýja aðildarumsókn Íslands hlupu formaður Sjálfstæðisflokksins og þingmenn hans fram og reyndu að kæfa umræðuna í fæðingu. Það gæti skapað tóm vandræði að spyrja þjóðina. Herra forseti. Hvar er Evrópustefna þriggja ríkisstjórnarflokka gagnvart Evrópu á tímum þegar ógn steðjar að Evrópu og þeim gildum sem verið hafa grunnur að endurreisn í kjölfar heimsstyrjalda? Er ekki kominn tími til að hefja vinnu við Evrópustefnu Íslands? Við þurfum að ræða hvernig við sjáum fyrir okkur samstarf við Evrópuríki, að öðru leyti en því sem snýr að innleiðingu á reglugerðum EES. Við þurfum að ræða dýpra og sterkara samstarf við vinaþjóðir okkar, stærsta markaðssvæði okkar, nánara samstarf á sviði loftslagsmála, mannréttinda, vísinda, nýsköpunar og þekkingar og ekki síst nánari samvinnu um þekkingu og eflingu lýðræðis og réttarríkisins. Herra forseti. Ég skora á þingheim að taka umræðuna og beita sér fyrir því að styrkja stöðu Íslands í Evrópusamvinnu og alþjóðastarfi, ekki flæmast undan áróðri og óttastjórn hagsmunaaflanna í enn eitt skiptið.

Herra forseti. Greiningardeild Íslandsbanka spáir 8,4% verðbólgu í júnímánuði. Verðbólga síðustu 12 mánaða mældist í maí síðastliðnum 7,6% og hefur ekki mælst svo mikil frá því í mars árið 2010. Gangi spá bankans eftir væri um að ræða 1% hækkun á vísitölu neysluverðs frá fyrri mánuði. Ég setti þetta í samhengi við sjálfan mig en ég er á leigumarkaði. Frá áramótum hefur húsaleiga mín hækkað um 10% en það þykir víst ekkert mikið og kannski bara ansi vel sloppið. Samt sem áður er þetta umtalsverð fjárhæð fyrir mig því að ég er öryrki og um síðustu mánaðamót þá greiddi ég 62% af ráðstöfunartekjum mínum í húsaleigu. Síðan greiddi ég 3,5% af mínum tekjum til lífsnauðsynlegra lyfjakaupa. Sem sagt, 65,5% í leigu og lyf. Þá á eftir að greiða fyrir hita og rafmagn og síma og ekki skal gleyma matarinnkaupunum. Ég valdi mér ekki það hlutskipti að verða öryrki með öllu sem því fylgir. Nei. Ef ég hefði haft val þá hefði ég valið mér að vera heill heilsu, laus við verki og vanlíðan og því megið þið hv. alþingismenn trúa.

Virðulegi forseti. Í greinargerð með fjárlagafrumvarpi ársins 2022 kom skýrt fram að atvinnuleysisbætur yrðu hækkaðar um 4,6%, um sömu prósentutölu og greiðslur almannatrygginga. Við hér á Alþingi gerðum ráð fyrir þessu þegar fjárlögin voru afgreidd og ekki datt mér annað í hug en að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, myndi haga reglugerðarbreytingum um fjárhæð atvinnuleysistrygginga til samræmis við það. Hvað gerðist svo? Jú, án þess að mikið bæri á því, og án þess að nokkur umræða færi fram um það hér á Alþingi eða í samfélaginu, þá hækkaði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra grunnatvinnuleysisbætur miklu minna, ekki um 14.000 kr. eins og Alþingi ætlaðist til heldur um 6.300 kr. Síðan hafa bæturnar fengið að rýrna að raunvirði eftir því sem verðbólgan hefur rokið upp. Hvað gerðist svo þegar ríkisstjórnin lét loksins undan þrýstingi stjórnarandstöðunnar og kynnti mótvægisaðgerðir vegna verðbólgunnar? Jú, þá var aftur ákveðið að skilja atvinnuleitendur eftir, hóp sem er með lægstu tekjurnar á Íslandi og er þannig sérstaklega berskjaldaður fyrir hækkandi matvæla-, eldsneytis- og húsnæðiskostnaði. Virðulegi forseti. Þetta er alveg ótrúlega ómerkilegt, þetta er bara mjög ómerkileg framganga. Ég ætla að biðla til þingmanna í meiri hlutanum að banka í hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, skora á hann að leiðrétta þetta strax með reglugerðarbreytingu og helst áður en þing fer heim. Gerið það nú, þingmenn meiri hlutans, bankið í hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Sameinumst um að leiðrétta þetta og fylgja forsendum fjárlagaársins 2022. Þó það nú væri.

Virðulegi forseti. Í gær birtist á vef Stjórnarráðsins skýrsla starfshóps um félags- og heilsufarslegar aðgerðir vegna áhrifa heimsfaraldurs á viðkvæma hópa. Þar segir, með leyfi forseta: „Í skýrslu starfshópsins eru settar fram tillögur að sértækum aðgerðum sem hafa að markmiði að draga úr neikvæðum langtímaáhrifum faraldursins á viðkvæma hópa í íslensku samfélagi.“ Heimsfaraldurinn, sem er í það minnsta nú um stundir í baksýnisspeglinum, snerti okkur öll á mismunandi hátt. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hafði ekki gert mér fullkomlega grein fyrir því hversu mikil áhrif þessi faraldur hafði á mikilvæg félagsleg tengsl. Þetta segi ég, ófötluð forréttindakona, sem hafði það með besta móti. Það má því rétt gera sér í hugarlund þau félagslegu áhrif sem heimsfaraldurinn hafði á þau sem eru í bágri félagslegri stöðu. Aðgerðirnar eru fjármagnaðar með viðbótarfjármagni á yfirstandandi ári og snerta á fjölmörgum þáttum samfélagsins. Þar má t.d. nefna stuðning við félagsstarf aldraðra, félagsstarf fullorðins fatlaðs fólks og viðkvæmra hópa með það að markmiði að sporna við einmanaleika og félagslegri einangrun þeirra og nema aðgerðirnar um 300 millj. kr. til þessara málaflokka. Einnig er lögð mikil áhersla á geðheilbrigðismálin enda eftir því kallað. Lögð er áhersla á bætta heilsu og bætt geðheilbrigði ungmenna, bætta þjónustu á BUGL og BUGL-teymanna sem og þriðja stigs geðheilbrigðisþjónustu fyrir 18 ára og eldri. Einnig eru settir fjármunir til að stytta biðlista fyrir börn og fjölskyldur þeirra, m.a. hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð. Fjármunir eru settir í forvarnir í skólum, sem ég tel mikilvægt, og sérstök sumarúrræði eru í boði fyrir börn í viðkvæmri stöðu. Þá er tekið á kynferðis- og heimilisofbeldi og miða þær aðgerðir „að bættu aðgengi þolenda og gerenda að viðeigandi þjónustu“. Þetta eru aðeins nokkrar þeirra aðgerða sem ráðist verður í bæði á yfirstandandi ári og því næsta, en alls nema tillögurnar um 750 millj. kr. á yfirstandandi ári og 1 milljarði á því næsta. Bæði innlendar og erlendar rannsóknir hafa sýnt að heimsfaraldurinn hafði umtalsverð félagsleg áhrif. Það er því ljóst að þessar aðgerðir eru þarfar og nauðsynlegar.

Virðulegi forseti. Nú fer þessum fyrsta þingvetri mínum að ljúka. Það hefur verið mikil ánægja að vinna með ykkur og verða vitni að því frá fyrstu hendi hversu mikið alþingismenn þjóðarinnar brenna fyrir því að betrumbæta samfélagið okkar. Þeir vilja styðja við foreldra sem missa barn, styðja við nýsköpun og styrkja stöðu lántaka og leigjenda. Þeim er annt um velferð dýra og um umhverfið. Alþingismönnum er umhugað um geðheilsu þeirra sem vinna við að hjálpa öðrum, vilja jafna stöðu fólks á vinnumarkaði og auðvelda og einfalda aðgengi að tæknifrjóvgunum. Þingmenn eru auðvitað ekki alltaf sammála og kannski sjaldnast, sérstaklega um leiðir að settu marki en þeim gengur gott til. Munurinn á hugarfari þingmanna, hugsunarhætti og hugsjónum kemur hins vegar vel í ljós þegar við ræðum fjármálaáætlun næstu ára hér á þinginu. Þjóðin hefur glímt við næstmesta efnahagsáfall seinni tíma og það er ljóst að aðgerðir hafa skilað árangri og efnahagurinn hefur tekið hratt við sér. Hins vegar stafar okkur ógn af verðbólgu og versnandi efnahagshorfum í heiminum. Hvernig eigum við að bregðast við því? Hér heyrast raddir þar sem amast er við skattalækkunum undanfarinna ára, hækkun frítekjumarks og lækkun gjalda; aðgerðir sem stjórnvöld geta sannarlega hreykt sér af enda byggja þessar fortölur á hugmyndum um að samfélagskakan séu óbreytanleg stærð og ágreiningurinn snúi aðeins að því hvernig eigi að skipta henni. Efnahagsstjórn undanfarinna ára hefur hins vegar sannarlega stækkað kökuna. Um það verður ekki deilt. Hins vegar mættu stjórnvöld standa sig mun betur þegar kemur að aðhaldi og hagræðingu. Þar mætti vera meira af harða hægrinu og ég hvet þau til að sitja á eilífri þörf til að hækka skatta og gjöld þegar kreppir að og fara einfaldlega betur með þær tekjur sem við heimtum af fólkinu í landinu.

Virðulegur forseti. Nú síðustu daga sat ég þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins. Þetta var í 31. skipti sem slík ráðstefna er haldin en í þessum klúbbi sitja Eystrasaltslöndin, þ.e. Eistland, Lettland, Litháen, og Pólland, Þýskaland, Rússland og Norðurlöndin öll, líka Ísland og Noregur, þar tengjumst við nú Eystrasalti. Þetta var sögulegur fundur vegna þess að Rússar hafa verið aðilar að þessari þingmannaráðstefnu. Við höfum þegar fordæmt árásir Rússa á Úkraínu harðlega en á þessum fundi voru Rússar hreinlega reknir úr klúbbnum. Stofnsamþykktum var breytt með þeim hætti að Rússar geta ekki verið aðilar að þingmannaráðstefnu Eystrasaltsríkjanna fyrr en verulegar breytingar hafa átt sér stað innan Rússlands. Þetta gátum við öll verið sammála um. Það sem kom mér reyndar meira á óvart var að tillögur okkar Íslands að efni inn í ályktun fundarins, sem ég og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson stóðum fyrir, voru líka samþykktar, en þar er skorað á ríkisstjórnir Eystrasaltssvæðisins að vernda réttindi og tryggja öryggi flóttamanna, þjóðernislegra minnihlutahópa, hinsegin fólks, kvenna, barna, aldraðra og annarra viðkvæmra hópa sem eru í sérstakri hættu á stríðstímum. Við vorum þakklát fyrir að þessi ályktun var samþykkt. Þar kom jafnvel enn meira á óvart að tillaga okkar um að skora á ríkisstjórnirnar að verja kynheilbrigði og sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama var líka samþykkt. Ég tel þetta mikinn sigur og mig langar að hvetja hv. þingmenn sem nú fara á ráðstefnur erlendis og hafa míkrófóninn að tala fyrir þessum sjálfsögðu kvenréttindum sem íslenska þingið hefur staðið vörð um. Ég veit að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir er að leggja slíka tillögu fyrir ársfund ÖSE-þingsins og ég mun að sjálfsögðu styðja hana.

Virðulegi forseti. Mig langar að snerta á tveimur málum í jómfrúrræðu minni, annars vegar á leigubílamarkaðinum þar sem kvaðir og aðgangshindranir hafa skapað raðir og biðtíma sem gefa íslenskum leigubílamarkaði algjöra falleinkunn í alþjóðlegum samanburði. Á þessu vöktu ungir Sjálfstæðismenn athygli með ókeypis skutli um síðustu helgi og fá hrós fyrir. Þótt leigubílafrumvarp hæstv. innviðaráðherra sé í áttina finnst mér of skammt gengið. Miklar hömlur eru á rekstrarformi þar sem leyfishafar skulu áfram vera einstaklingar og þeir skulu vera skráðir eigendur og umráðamenn bifreiðar. Áfram eru gerðar kröfur um gjaldmæli og að standast þurfi leigubílstjóranámskeið sem aðeins fer fram á íslensku. Við þurfum ekki að hræðast frelsi á leigubílamarkaði. Það nægir að horfa til nágrannaríkja sem hafa opnað á fjölbreytt rekstrarform með góðum árangri. Þar að auki er góður leigubílamarkaður ekki eitthvað sem gott er að hafa heldur algjört öryggismál, sérstaklega fyrir konur sem eru bókstaflega fastar á skemmtanalífinu, komast ekki heim og það er kannski tveggja tíma bið eftir leigubíl. Mig langar líka aðeins að ræða um heilbrigðismálin sem heilbrigðisstarfsmaður. Staða í geðheilbrigðismálum er grafalvarleg og tilfellum hefur fjölgað mjög. Við sem erum í þessum sal verðum að tryggja betri þjónustu við þessa sjúklinga. Bráðamóttaka geðdeildar er aðeins opin frá 12–19 á virkum dögum og frá 13–17 á frídögum. Utan opnunartíma er fólki beint á bráðamóttökuna sem er að springa undan álagi, fyrir utan það þá eiga þessir sjúklingar ekkert heima á bráðamóttökunni heldur þurfa sérhæfðari aðstoð. Ég bind miklar vonir við vinnuhóp á vegum heilbrigðisráðuneytisins sem vinnur að aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum því við þurfum að gera svo miklu betur.  
            

Virðulegi forseti. Íslenskur almenningur er reglulega minntur á mikilvægi virkrar samkeppni og kostnaðinn sem fylgir samkeppnisskorti, hvort sem um er að ræða fákeppni í bankaþjónustu, á tryggingamarkaði, eldsneytismarkaði, í landbúnaði eða sjávarútvegi. Áhrifin eru alltaf þau sömu, neytendum í óhag. Fákeppnishagnaður í fjármálakerfinu er ástæða þess að hér er dýrasta bankaþjónusta í Evrópu. Þennan kostnað þurfa fyrirtæki og almenningur að sitja uppi með. Sömu sögu er að segja með tryggingaþjónustu. Hátt matvöruverð og eldsneytisverð hefur einnig leikið okkur grátt. Þessi vandamál eru að mestu afleiðing samkeppnisleysis og pólitískra ákvarðana. Virkari samkeppni á markaði er brýn nauðsyn fyrir neytendur, ekki síst með verðbólguna grasserandi eins og nú er. Meðan þetta er hins vegar eitt af forboðnum umræðuefnum stjórnvalda þá breytist lítið. Nú líður að lokum þingsins og enn kýs ríkisstjórnin að stinga höfðinu í sandinn frekar en að ræða af einhverri alvöru hvernig tryggja megi eðlilega samkeppni, til að mynda á vöru- og þjónustumarkaði. Þess vegna var tillaga okkar, um heildstæða úttekt á áhrifum virkrar samkeppni, ekki afgreidd úr nefnd á sínum tíma, ekki heldur á þinginu sem nú er að líða, ekki frekar en tillaga okkar um mat á samkeppnisrekstri ríkisins. Þess vegna er enginn áhugi á tillögum okkar um að almennar samkeppnisreglur ríki í landbúnaði og enginn áhugi er á að markaðslögmál gildi í sjávarútvegi. Og svo er auðvitað enginn, ekki nokkur, áhugi á að ræða vaxtamuninn í fjármálaþjónustu og áhrif sífelldra gengisbreytinga á íslenskt atvinnu- og heimilislíf. Þetta eru risaþættir í samkeppni, hvernig við getum aukið lífsgæði fólks, og ríkisstjórnin vill ekki ræða þessi mál. Samkeppni er ekki inn á radarnum hjá ríkisstjórninni, svo einfalt er það, og fyrir vikið ráða sérhagsmunir.

Herra forseti. Ég vil nýta þetta tækifæri hér, sem verður væntanlega það síðasta á þessu þingi, til að halda árlega ræðu mína þar sem ég hvet forseta Alþingis til að hlutast til um það að grjóthnullungurinn sem er hér fyrir utan Alþingishúsið verði fjarlægður. Það bárust af því fréttir í janúar 2012 að það væri búið að koma fyrir risastórum grjóthnullungi fyrir utan Alþingishúsið sem var kallaður Svarta keilan og átti að vera minnisvarði um borgaralega óhlýðni eftir listamanninn Santiago Sierra sem kallar sig víst andófslistamann. Fyrst var grjóthnullungurinn staðsettur nokkrum metrum frá þeim stað sem hann stendur á nú. Forsætisnefnd hefur alla tíð verið skynsamlega þenkjandi í þessu máli án þess að ná fram því markmiði að hreinsa Austurvöll af þessari óværu og nú hvet ég hæstv. forseta, sem hefur ekki verið í því hlutverki áður hvað þetta erindi mitt varðar, að horfa til þess að nýta sumarið til að taka til hér framan við Alþingishúsið, að eiga samtal, annaðhvort sjálfur eða fá embættismönnum það verkefni, við Reykjavíkurborg þar sem fundinn verður flötur á því að fjarlægja þetta svokallaða listaverk sem er hreinasta hörmung í augum býsna margra. Það er eitthvað sérstaklega ónotalegt við það að minnisvarði um borgaralega óhlýðni sé beint fyrir framan löggjafarsamkundu þjóðarinnar. Ágæti forseti. Ég vil hvetja þig til þessara verka í sumar og vona að við komum að grjóthreinsuðum Austurvelli í haust.

Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að hafa í huga famvindu efnahagsmála nú um stundir. Við erum að koma úr einum mestu efnahagsþrengingum í sögu lýðveldisins og það ásamt síbreytilegu ástandi heimsmálanna hafa haft og koma til með að hafa áhrif hér á landi eins og annars staðar. Við fylgjumst grannt með þróun mála og ef grípa þarf til viðbótaraðgerða vegna verðbólgunnar eða annarra hækkana þá munum við nálgast það eins og við höfum nálgast aðrar áskoranir undanfarin ár. Það er hárrétt sem hefur komið fram í máli margra að vegna heimsfaraldursins, vegna breytinga á skattkerfinu, t.d. lækkun skattþrepa sem kemur best þeim sem lægstar tekjur hafa, hækkunar persónuafsláttar, minni tekna af ökutækjum ásamt fleiru, þá hafa tekjur ríkisins dregist saman. Þessu er öllu haldið á lofti í nefndaráliti meiri hlutans en það má heldur ekki gleyma því í umræðunni að við tölum jafnframt um tekjuöflun eftir ýmsum leiðum. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu vil ég þakka nefndarmönnum, nefndarriturum fjárlaganefndar og hagfræðingi fyrir samstarfið þennan þingvetur sem hefur um margt verið krefjandi enda um stór og flókin mál að ræða og ég ætla svo sannarlega að vona að við eigum öll gott og gefandi sumar.

Forseti. Þetta skjal, fjármálaáætlun, er ekkert eins og það á að vera. Samkvæmt lögum um opinber fjármál vantar ýmislegt í það til þess að þing og þjóð hafi í rauninni hugmynd um hver stefna stjórnvalda er til næstu fimm ára. Það er ekkert útskýrt hvernig þetta muni leggja grunn að einhverjum efnahagslegum stöðugleika til framtíðar. Eins og er lýst hérna í máli formanns fjárlaganefndar verður bara gripið til einhverra aðgerða ef svo ber við, þessi klassísku viðbragðsstjórnmál, ekkert byggt í rauninni á neinni stefnu um þróun efnahagsmála. Það er enginn grundvöllur í því sem er verið að fjalla um í þessari fjármálaáætlun. Það er bara umfjöllun um ýmislegt sem getur farið á hinn eða þennan veg en það eru engar ákvarðanir. Það er það sem stefna stjórnvalda er, ákvörðun um það hvernig á að fjármagna sameiginleg verkefni. Það er enga slíka ákvörðun hér að finna. Ef eitthvað er þá er þetta niðurstaða um 

Herra forseti. Þetta er gamaldags ríkisfjármálapólitík sem hér er rekin. Hún mætir ekki þörfum samfélagsins og þeim risastóru áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Það er kerfislægur halli á ríkissjóði vegna þess að tekjuhliðin er brostin og í stað þess að styrkja tekjuhliðina og skapa þannig svigrúm til að byggja upp almannaþjónustu og efla tilfærslukerfin okkar þá er það einbeitt stefna þessarar ríkisstjórnar að draga markvisst úr umfangi ríkisins í hagkerfinu, halda fjárfestingarstigi hins opinbera í lágmarki og veikja þannig getu hins opinbera til að sinna grunnþjónustu. Það bitnar á okkur öllum. Það grefur undan því sem gerir okkur að velferðarríki. Við í Samfylkingunni höfnum þessari fjármálaáætlun og ég mun ýta alveg sérstaklega fast á rauða takkanum hér á eftir.

Virðulegur forseti. Við í Flokki fólksins höfum gert þrjár breytingartillögur við fjármálaáætlunina. Það vantar sérstaklega að auka fjármuni til sjúkrahússins, sjúkrahúsþjónustu, eins og yfirmenn spítalans hafa farið fram á. Einnig er mjög undarlegt í þessari fjármálaáætlun að það stendur til að endurskoða almannatryggingakerfið en það á ekki að setja krónu í það. Þess vegna förum við fram á 10 milljarða á næstu fjórum árum, til að reyna að sjá til þess að draga úr tekjutengingum og gera eitthvað fyrir þá verst settu í samfélaginu. Við getum því miður ekki stutt fjármálaáætlunina eins og hún er fram sett.

Herra forseti. Í breytingartillögum í tengslum við fjármálaáætlun 2023–2027 eru kynntar tillögur um upptöku varaflugvallagjalds sem hugsað er til nýframkvæmda og viðhalds varaflugvallakerfis landsins. Hér er fyrst og fremst verið að horfa til Reykjavíkurflugvallar, Egilsstaðaflugvallar og Akureyrarflugvallar. Hér er horft til skýrslu starfshóps sem fjallaði um uppbyggingu flugvallakerfisins og eflingu innanlandsflugs frá árinu 2018 og nefndarálits meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar vegna samgönguáætlunar 2020–2024. Hér er um mikilvægar tillögur að ræða í tengslum við uppbyggingu varaflugvallakerfisins. Fjármögnun flugvallakerfisins alls hefur verið í miklum ólestri í rúman áratug eftir að þáverandi varaflugvallagjald var lagt af, að mig minnir um mitt ár 2011. Við það minnkaði fjármagnið sem varið hefur verið til nýframkvæmda og viðhalds fjórfalt og skapaðist mikið ófremdarástand í framhaldi af því. Nú horfum við til betri framtíðar í tengslum við þessi mál. Þessari tillögu ber að fagna og vitanlega styð ég fram komna fjármálaáætlun.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnarflokkarnir ætla hér að samþykkja fjármálaáætlun sem mætir ekki neyðarástandi í heilbrigðiskerfinu. Það er staðreynd. Fjármagn til heilbrigðiskerfisins er ekki í takt við raunvöxt svo að stórar stofnanir líkt og Landspítalinn og fleiri munu eiga erfitt með að halda í horfinu, hvað þá komast upp úr núverandi rekstrarklemmu. Fyrir liggur að eftir árið 2023 er nær ekkert fjármagn í fjármálaáætlun fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila þó að við vitum öll að grunnvandi heilbrigðiskerfisins er skortur á einmitt þeim úrræðum. Með samþykki þessarar fjármálaáætlunar er ríkisstjórnin að staðfesta að það var engin innstæða fyrir loforðum þeirra um stórsókn í heilbrigðismálum. Áætlunin sýnir það svart á hvítu að lítið er að marka orð heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra um að það standi ekki á fjármagni til spítalans til að laga vandann í heilbrigðiskerfinu. Við í Samfylkingunni munum ekki styðja þessa fjármálaáætlun.

Virðulegu forseti. Fjármálaáætlun er ætlað að búa til ramma utan um fjármál ríkisins til næstu ára og ég fæ ekki séð að þessi áætlun sé að ná þeim markmiðum sem að er stefnt hvað það varðar. Mér sýnist að við séum hvorki að ná utan um tekjuramma né gjaldaramma í þessari fjárhagsáætlun og mig langaði í þessu tilviki að nefna stöðu Landspítalans. Einfaldur útreikningur sýnir miðað við áætlanir stjórnenda spítalans að hann þurfi að vaxa um 2% á ári og það þýðir vöntun upp á 8–9 milljarða á þessu tímabili. Þessi fjármálaáætlun speglar ekki þann raunveruleika sem við okkur blasir á þessum tímapunkti og því mun Viðreisn ekki styðja þessa áætlun.

Virðulegur forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka fyrir ágætissamstarf við nefndina, ekki síst vegna breytingartillagna sem ríkisstjórnin sendi til nefndarinnar hér undir lok þingstarfanna og sýndi þar með í verki mjög ríkan vilja til þess að leggja þyngra lóð á vogarskálarnar til að sporna gegn áhrifum verðbólgunnar á hag heimila og fyrirtækja í landinu. Þegar þessi fjármálaáætlun er skoðuð á heildina litið eru bara nokkuð bjartir tímar fram undan. Ég heyri eins og vant er marga þingmenn kvarta undan því að ekki sé nægilega margt á útgjaldahliðinni. Aðrir tala um það að hér sé undirliggjandi halli og þess vegna vilja þeir hækka skatta en síðan í næsta orði koma þeir með hugmyndir um að eyða öllum nýjum tekjum sem skattarnir áttu að tryggja í ný útgjaldatilefni. Auðvitað er endalaust hægt að tala hérna 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnir eru oft gagnrýndar fyrir kosningafjárlög. Þá eru, eins og við þekkjum, útgjöld aukin til vinsælla verkefna rétt fyrir kosningar, klapp á bakið og allir góðir. En síðan er hin hliðin á dæminu og hún er ekki jafn vinsæl, það er að afla tekna eða hagræða á móti og sú hlið er iðulega skilin eftir fyrir næstu ríkisstjórn. Þessi gagnrýni er ekki bundin við Ísland, hún er þekkt í flestum lýðræðisríkjum. Ég man hins vegar ekki eftir því fyrr en nú að ríkisstjórn hafi beinlínis gefið út stefnuyfirlýsingu í byrjun kjörtímabils um að hún ætli að halda áfram að safna skuldum og skilja allan vandann eftir í fangi næstu ríkisstjórnar, eins og til að mynda Viðskiptaráð hefur bent á, eins og til að mynda Samtök atvinnulífsins hafa bent á, eins og til að mynda BHM hefur verið að benda á. Það er erfitt að finna hliðstæðu af þessu tagi í öðrum vestrænum löndum og finnist einhver samanburður ætti þetta að vera samanburður sem enginn ætti að stæra sig af. Mér finnst þetta segja bara eina sögu, þetta er ákveðið sinnuleysi en verkefnið er þetta: Það er að setja áfram þennan skuldahalla yfir á næstu ríkisstjórn og við vitum hverjir fá það verkefni.

Forseti. Það veldur mér alltaf miklum áhyggjum þegar hæstv. fjármálaráðherra kemur upp í pontu og talar um hvað allt sé gott. Það eins og hann sé ekki í tengslum við raunveruleikann. Hér er fjármálaáætlun sem á að klára og hæstv. fjármálaráðherra talar um að verið sé að huga að grunnstoðunum í samfélaginu á sjálfbæran hátt. Á sama tíma erum við að fá fréttir af því að heilbrigðisstarfsfólk er að brenna út og er að fara úr vinnu; ljósmæður hverfa, hjúkrunarfræðingar eru að fara í önnur störf, það er bara fólksflótti af spítalanum og heilbrigðisstofnunum landsins af því þetta er vanfjármagnað og fólk er að brenna út. Ungt fólk fær ekki húsnæði, kemst ekki inn á húsnæðismarkaðinn en það er aldrei einhvern veginn hægt að nálgast þessi vandamál á meðan hæstv. fjármálaráðherra telur að allt sé í himnalagi og það sé verið að huga að grunnstoðum á sjálfbæran hátt og neitar að fjármagna þessar grunnstoðir sem þurfa svo mjög alvarlega á fjármögnun að halda 

Virðulegur forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um litlar breytingar sem skipta þó miklu máli. Við erum að tala um 3,5 milljarða á ári næstu fjögur árin til sjúkrahúsþjónustu. Við erum að tala um 300 milljónir til SÁÁ og við erum að tala um 10 milljarða á ári næstu fjögur árin fyrir öryrkja, peninga sem þeir áttu að vera búnir að fá fyrir lifandis löngu. Það hefði getað skipt smámáli í þeirri óðaverðbólgu sem nú er að þeir hefðu haft þetta. Á sínum tíma var gerður samningur við aldraða og krónu á móti krónu skerðing þeirra tekin en öryrkjar voru skildir eftir. Ríkið er búið að spara tugi milljarða á þessu tímabili. Við erum að fara fram á að það skili þeim.

Virðulegur forseti. Það liggur fyrir að ráðast þarf í endurskipulagningu á tekjustoðum ríkissjóðs ef við ætlum að reka hér velferðarþjóðfélag sem stendur undir nafni. Okkar afstaða er skýr og hún birtist í nefndaráliti og grundvallarvandinn verður ekki leystur með einhverjum stökum breytingartillögum frá minni hlutanum, sem verða auðvitað allar felldar eins og venjulega. Við teljum mikilvægt að umræða um fjármálaáætlun taki á stóru myndinni til næstu ára og ákváðum því að útfæra ekki aðgerðir í smáatriðum sem sjálf ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hafa reyndar ekki treyst sér til að útfæra. Víða má finna óútfærðar tekju- og útgjaldaaðgerðir í þessari áætlun, t.d. eru tugmilljarða breytingartillögur sem komu inn í síðari umræðu. Þær eru ekki einu sinni sundurliðaðar eftir því hvort um rekstrarútgjöld eða fjárfestingarútgjöld er að ræða. Þetta er í þannig henglum að við ætlum ekki að taka þátt í svona leik.

Virðulegur forseti. Áður en breytingartillögur meiri hlutans komu fram vonuðum við að kannski yrði brugðist við málefnalegum athugasemdum og það kæmi kannski viðbótarfjármagn til að mæta vanda heilbrigðiskerfisins þótt ekki væri nema bara til að standa undir nauðsynlegum raunvexti vegna öldrunar, fólksfjölgunar og aukinnar hjúkrunarþyngdar. Ég hélt kannski, í ljósi yfirlýsinga hæstv. innviðaráðherra um aukna húsnæðisuppbyggingu, 4.000 íbúðir á ári og fyrirhugað rammasamkomulag milli ríkis og sveitarfélaga, að horfið yrði frá niðurskurðinum í húsnæðismálum. Ja, eða kannski að kerfisbundinn halli á rekstri þjónustu við fatlað fólk yrði leiðréttur að einhverju marki. En, nei, ef eitthvað er hefur ríkisstjórnin bara forherst í sinni fjársveltistefnu gagnvart almannaþjónustunni. Það er það sem við sjáum hér í breytingartillögum.

Forseti. Það eru áhugaverðar breytingartillögur hjá meiri hlutanum. Þær eru einhverjar svona aðhaldstillögur út af ástandinu en mestur hlutinn af því felst í rauninni bara í því að stroka burt peninga í t.d. fjárfestingar sem hefðu ekki nýst hvort eð er, þannig að það er í rauninni ekkert aðhald en það er málað upp sem aðhald sem er dálítið skrýtið. Svo eru aðgerðir gegn verðbólgu sem eru beinlínis til þess fallnar að hækka verðbólgu. Það eru greiningar um að krónutölugjöldin hækki verðbólgu um 0,2%. Þetta er svona skrýtinn poki af einhverri blöndu sem er rosalega, eins og ég sagði áðan, ómarkviss leið til að ná markmiðum, stefnu stjórnvalda. Það er engin stefna hérna sem við erum að tala um. Þetta eru allt handahófskennd viðbrögð við ástandi eins og gengur og gerist en ekki stefna stjórnvalda eins og hún á að koma fram í fjármálaáætlun. Við erum alltaf að tala vitlaust mál hérna. Þegar ríkisstjórnin getur ekki ákveðið sig þá lendum við í því að fá í rauninni stærstu fjármálaáætlun hingað til, sem er ekkert nema bara einhvers konar orðasalat um hvað sé hægt að gera hingað eða þangað og svoleiðis en engin ákvörðun tekin, það er það sem vantar.

Virðulegi forseti. Við vitum hvaða hópar það eru sem finna mest fyrir verðbólgunni, fyrir hækkandi húsnæðiskostnaði, hækkandi matvæla- og eldsneytiskostnaði, það er auðvitað tekjulægsta fólkið. Vandinn er að stjórnarmeirihlutinn vill endilega láta þennan sama hóp taka á sig skellinn sem fylgir auknu aðhaldsstigi. Það eru flötu neysluskattarnir sem verða hækkaðir, skattar sem leggjast hlutfallslega þyngst á tekjulægsta fólkið, ekki skattarnir sem leggjast á þá tekjuhæstu og eignamestu. Og hvar eru t.d. hvalrekaskattarnir sem hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra sagði að Framsóknarflokkurinn í heild væri að berjast fyrir, og hækkun veiðigjalda? Hvergi! Um leið á að draga úr útgjaldasvigrúminu í rekstri almannaþjónustu og þarna á niðurskurðarhnífurinn að lenda. Þetta er bara ofboðslega vond ríkisfjármálapólitík sem við getum ekki stutt.

Virðulegi forseti. Hér í þessari töflu, sem er rekstraryfirlit fyrir hið opinbera, sést að breytingartillögur sem við höfum verið að leggja fyrir þingið og eru orðnar tillögur meiri hluta fjárlaganefndar, munu stöðva hallareksturinn. Því er það bara rangt sem hefur komið fram í umræðunni í dag að vandanum verði velt inn í framtíðina. Hérna kemur einmitt fram að heildarrekstrarafkoma hins opinbera verður komin í jafnvægi í lok áætlunartímans. Hér er sem sagt verið að leggja fram markvissar tillögur sem skipta máli fyrir alla á Íslandi til þess að draga úr verðbólgu og koma skuldahlutföllum í heilbrigða stöðu. Við erum að draga úr skuldastöðunni hjá hinu opinbera um heil 3 prósentustig miðað við það sem áður var lagt upp með. Það eru hátt í 100 milljarðar, ætli það sé ekki svona 80 milljarða lægri skuldastaða í þessu tilviki. Hérna er verið að leggja fram ábyrgar tillögur sem skila raunverulegum árangri í samfélagi þar sem lífskjör eru góð og verða það áfram.

Virðulegi forseti. Það eru örfáar vikur síðan Alþingi afgreiddi hér mótvægisaðgerðir til að bregðast við verðbólgu. Þá voru t.d. settir nokkrir milljarðar í að flýta hækkun greiðslna almannatrygginga, hækka húsaleigubætur og eingreiðslu barnabótaauka. Mig minnir að barnabótaaukinn og húsnæðisbæturnar hafi verið 2–3 milljarðar. Núna eru svo lagðar til aðhaldsaðgerðir með hærri neyslusköttum upp á u.þ.b. 3 milljarða. Þetta er svo fálmkennt og tilviljanakennt. Þessir neysluskattar og þessi aðgerð mun nákvæmlega bitna á hópunum sem átti að verja fyrir verðbólgunni í pakkanum sem við vorum að afgreiða hérna fyrir nokkrum vikum. Það er engin samfella í þessari efnahags- og ríkisfjármálapólitík.

Virðulegi forseti. Varðandi hluta sveitarfélaga á fjármálaáætlun sjáum við áfram niðurskurð bakdyramegin, þ.e. vanfjármögnun velferðarverkefna sem hafa flust frá ríki til sveitarfélaga og myndað halla á rekstrarreikningi margra sveitarfélaga. Það hefur komið fram að 17 milljarða kr. hefur vantað í málaflokk fatlaðs fólks hjá sveitarfélögunum á tímabilinu 2018–2020 til að sinna lögbundnum skyldum. Athygli vekur að þrátt fyrir að þetta mat liggi fyrir er engra leiða leitað til að draga úr vanfjármögnun málaflokksins í fjármálaáætlun. Fram kom hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að umræddur halli skýrði stærstan hluta af þeim halla sem mælist á sveitarstjórnarstiginu eða um 12–13 milljarða árlega. Hjá sveitarfélögum hrannast upp biðlistar NPA-samninga fyrir fatlað fólk sem eru ófjármagnaðir að verulegu leyti. Það bitnar illa á skjólstæðingum þjónustunnar og skapar erfiðan þrýsting á sveitarfélögin.

Virðulegi forseti. Það er vel að verkefni hafi verið flutt frá ríki til sveitarfélaga og gott mál. Hins vegar er verra að nægilegt fjármagn fylgi ekki þeim verkefnum. Þess utan eru sífellt settar auknar kröfur á lögbundin hlutverk sveitarfélaga, sem er eðlilegt, en verra er að hvorki fylgir því kostnaðarmat né umræða um hvernig eigi að fjármagna þessi umræddu verkefni. Þetta hefur bæði áhrif á fjárfestingargetu sveitarfélaganna, svigrúm til að sinna lögbundnum hlutverkum og síðast en alls ekki síst á ólögbundin verkefni sveitarfélaga, sem eru sannarlega mikilvæg, en þar ber allra helst að nefna menningar- og íþróttamál. Þetta hefur sannarlega áhrif á lífsgæði landsmanna.

Virðulegur forseti. Ef Framsóknarflokkurinn meinar eitthvað með boðskapnum um að fjárfesta í fólki og bæta þjónustu við börn og ef Vinstri græn vilja raunverulega taka á loftslagsvandanum og auka jöfnuð á Íslandi, þá geta þingmenn þessara flokka ekki kvittað upp á þessa fjármálaáætlun. Ef ríkisstjórnin meinar eitthvað með stóru orðunum í stjórnarsáttmála um að sækja fram, fjárfesta í framtíðinni, stórbæta þjónustu og hitt og þetta, þá geta flokkarnir ekki stutt fjármálaáætlun sem veikir samneysluna og heldur heilbrigðis- og félagsþjónustunni, skólunum okkar og velferðarkerfinu í spennitreyju, þar sem tekjuhliðin er gjörsamlega brostin. Þingmenn stjórnarflokkanna eru að gera grín að stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og öllum hástemmdu yfirlýsingum ráðherranna þegar þeir samþykkja þessa áætlun. Það er bara þannig.

Virðulegur forseti. Vegna orða hæstv. fjármálaráðherra finn ég mig knúna til að koma hingað upp og segja: Það er pólitísk ákvörðun að vanfjármagna heilbrigðiskerfið og aðra innviði. Fjármagn til heilbrigðiskerfisins er ekki bara útgjöld heldur er það fjárfesting í heilsu fólks. Ríkisstjórnin er að vanfjármagna heilbrigðiskerfið og vanrækja þessar skyldur sínar.

Herra forseti. Amma gamla vildi alltaf að ég héti Guðmundur. 

Virðulegur forseti. Eins og kom fram hjá hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni þá er þetta í þriðja sinn sem málið er lagt fram. Það er stundum talið málum til tekna að þau batni við hverja framlagningu, eins og að við getum vænst þess að klára þau hraðar við þriðju framlagningu en aðra, hvað þá fyrstu. En þetta mál sýnir svo vel að þó að það hafi verið fjallað um það tvisvar áður þá þurftum við miklar gestakomur, við þurftum mikla vinnu og það liggja fyrir mjög miklar breytingar af hálfu meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Svona verður þetta nefnilega þangað til við leyfum þingmálum að lifa milli löggjafarþinga, að við getum ekki einhvern veginn valið hluti til að ferja á milli löggjafarþinga og látið eins og það geti gefið okkur einhverjar flýtileiðir með málin. Ég vil annars bara þakka nefndinni og flutningsmanni fyrir að hafa gefið málinu það rými sem það þurfti, vegna þess að það var freistandi að fara þessa hraðleið en við fórum hana ekki. Fyrir vikið stöndum hér með í höndunum mál sem er að langmestu leyti mjög gott.

Herra forseti. Eins og öll þau vita sem lásu nefndarálit mitt sem minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar þá hef ég ákveðnar efasemdir um 83. gr. sem setur þá skyldu á fjarskiptafyrirtæki að ganga að samningum um uppsetningu búnaðar fyrir tæknilega vöktunarþjónustu að fyrirskipan netöryggissveitar. Þetta er ákvæði sem er í gildandi lögum en er bráðnauðsynlegt að taka til dýpri skoðunar og sjá hvort tilefni slíkra ákvæða, hvort beiting þeirra hingað til, hvort mögulegar afleiðingar réttlæti að vera með jafn víðtæka heimild fyrir yfirvöld að beintengja búnað inn í tækjabúnað fjarskiptafyrirtækja. Ég held að fyrir neytendur, fyrir fólk sem notar þessi fjarskiptatæki geti sú tilhugsun verið dálítið óþægileg að einhver utanaðkomandi búnaður sé í vélasal þeirra sem eiga að tryggja öryggi fjarskiptanna. Ég vona að einhverjir í ráðuneytinu séu að fylgjast með okkur og klóri sér kannski í kollinum yfir þessu og kíki á þetta á næstu misserum.

Herra forseti. Í 3. mgr. 89. gr. er almenn og gríðarlega víðtæk skylda lögð á fjarskiptafyrirtæki að geyma upplýsingar um alla fjarskiptaumferð allra Íslendinga í sex mánuði. Þetta er gert í þágu rannsóknarhagsmuna og var sett inn að beiðni lögreglu á sínum tíma. En sambærilegar reglur úti í Evrópu, þaðan sem þessi hugmynd er upprunninn, hafa ja, kannski eðlilega lent í vandræðum þegar kemur að Evrópudómstólnum, þegar kemur að hugmyndum um friðhelgi einkalífs, þegar kemur að hugmyndum um persónuvernd. Allt þetta hefur þróast á þeim árum síðan þetta ákvæði kom inn í regluverkið. Þingmenn Pírata hafa lagt til að fella þetta út, það var gert fyrir nokkrum árum. Tjáningarfrelsisnefnd forsætisráðherra lagði til að fella þetta út einmitt vegna þess að þetta getur verið svo hættulegt verkfæri. Á grundvelli þessara upplýsinga er hægt að teikna upp ótrúlega nákvæma mynd af einkalífi hvers einasta Íslendings og í röngum höndum eru þær upplýsingar hættulegar. Þetta er ákvæði sem verður að endurskoða þótt ekki vilji þingheimur fella það úr gildi akkúrat strax.  
            

Herra forseti. Hér rétt áðan féllst þingheimur ekki á að fella brott 3. mgr. 89. gr. laganna. En hvað með að endurskoða hana? Hvað með að leggjast yfir hana út frá persónuvernd og friðhelgi einkalífsins, út frá því hvort það sé kannski eðlilegt að gagnageymd, að þær upplýsingar sem geymdar eru um fjarskiptaumferð einstaklinga séu greindar í sundur eftir því hvers eðlis þær eru? Að sumar tegundir þessara upplýsinga séu geymdar skemur en aðrar. Að það sé metið hvort það eigi kannski að binda þetta einhverjum hópum eða einhverjum landsvæðum eins og er í sumum löndum. Þetta er úrelt ákvæði sem er löngu kominn tími á að skoða út frá þróun mannréttinda, þróun tjáningarfrelsis, friðhelgi einkalífs og persónuverndar á síðustu áratugum eða bara áratug. Tillaga mín í þessari breytingartillögu er að það sé gert. Skrýtið að það sé ekki einu sinni hægt að fá það í gegn. Ég hefði ekki haldið að það væri til of mikils mælst að skoða ákvæði sem er komið á tíma út frá þróun mannréttinda.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd umhverfis- og samgöngunefndar fyrir frumvarpi til breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995, varðandi framlög úr fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Frumvarpið er lagt fram að beiðni innviðaráðuneytisins vegna verkefnisins Römpum upp Ísland. Tilgangur verkefnisins er að bæta aðgengi hreyfihamlaðra að þjónustu, verslun og veitingahúsum á Íslandi með því að koma upp römpum eða tryggja aðgengi með öðrum hætti. Markmið verkefnisins er að byggja 1.000 rampa um allt land á næstu fjórum árum en um er að ræða mikilvægt jafnréttismál og brýnt að hið opinbera geti komið að stuðningi þess. Þess skal einnig getið að öll nefndin var sammála um að taka vel í beiðni innviðaráðuneytisins og flytja þetta mál. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur oft tekið þessi mál upp að sínu eigin frumkvæði til þess að vekja athygli á aðgengismálum hreyfihamlaðra. Því var það auðsótt mál að nefndin myndi leggja verkefninu lið með þessum hætti. Fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga var komið á fót í tengslum við yfirfærslu á málefnum fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaga þann 1. janúar 2011. Hlutverk sjóðsins var að taka yfir réttindi og skyldur tengdar fasteignum í eigu ríkisins sem nýttar höfðu verið í þjónustu við fatlað fólk. Jafnframt tók sjóðurinn yfir eignir, réttindi og skyldur framkvæmdasjóðs fatlaðra sem var lagður niður. Fasteignasjóðurinn er rekinn innan Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og kveðið er á um hlutverk hans og markmið í 13. gr. b í lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995. Með lögum nr. 9/2018 var lögum um tekjustofna sveitarfélaga breytt og fasteignasjóði falið það hlutverk að veita sveitarfélögum framlög vegna uppbyggingar eða breytinga á fasteignum sem nýttar eru í þjónustu við fatlað fólk með miklar eða sértækar stuðningsþarfir. Með lögum nr. 37/2020, um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru (frekari aðgerðir), var hlutverk sjóðsins víkkað enn frekar. Veitir hann nú sveitarfélögum einnig framlög vegna úrbóta í ferlimálum fatlaðs fólks, einkum hvað varðar aðgengi að fasteignum, mannvirkjum og útisvæðum á vegum sveitarfélaga. Í ljósi þess að framlög vegna verkefnisins Römpum upp Ísland munu ekki renna með beinum hætti til tiltekins sveitarfélags og þar sem verkefnið mun ekki fela í sér uppsetningu á römpum eingöngu við fasteignir eða svæði sem eru á vegum sveitarfélaga, eins og áskilið er í 1. og 3. mgr. áðurnefndrar 13. gr. b laga um tekjustofna sveitarfélaga, er nauðsynlegt að leggja fram þetta frumvarp. Með því verður fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga veitt skýr lagaheimild til að veita árlegt framlag vegna þessa verkefnis, allt að 50 milljónir kr., í samtals fjögur ár. Ekki er því gert að skilyrði að framlagið renni til tiltekins sveitarfélags eða til fasteigna, mannvirkja eða útisvæða á vegum sveitarfélaga. Áréttað er að um er að ræða heimild en ekki skyldu til að veita umrætt framlag. Jafnframt er gert ráð fyrir að framlagið muni byggjast á samningi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga við þá aðila sem halda utan um verkefnið og að í slíkum samningi verði fjallað um réttindi og skyldur aðila. Ég tel líka rétt að þakka fyrir þetta mikilvæga verkefni. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd munum halda áfram að fylgjast með þessu verkefni sem og öðrum verkefnum af þessu tagi og taka upp frumkvæðismál sem snúa líka að eftirliti með uppbyggingu og öðru slíku og hvernig megi auðvelda þetta. Það kom líka fram í umræðum fyrir nefndinni að það væri mikilvægt að sveitarfélögin og opinberir aðilar bæru ábyrgð á sínum stöðum og tryggðu þar aðgengi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið beint til 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum nr. 74/2021, um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, og lögum um stofnun Landsnets hf., nr. 75/2004, varðandi eignarhald flutningsfyrirtækis. Frumvarp þetta er lagt fram í því skyni að seinka yfirfærslu á eignarhaldi Landsvirkjunar, Rariks, Orkuveitu Reykjavíkur og Orkubús Vestfjarða í Landsneti til íslenska ríkisins og/eða sveitarfélaga sem áætlað var í lögum nr. 74/2021 að yrði lokið 1. júlí nk. Ljóst er að það tímamark mun ekki nást en verði frumvarpið að lögum gefst tími til að ljúka vinnu við yfirfærslu eignarhalds Landsnets án lagalegrar óvissu. Verði frumvarpið hins vegar ekki að lögum er þess að vænta að fyrir hendi verði lagaleg óvissa, t.d. um heimildir hlutafjárhafa til framsals á hlutafé sem og um lánstraust þeirra ríkisaðila sem nú eiga eignarhluti í Landsneti. Frumvarpið felur í sér að það skilyrði að Landsnet skuli vera í beinni eigu íslenska ríkisins og/eða sveitarfélaga komi ekki til framkvæmda fyrr en 31. desember nk. í stað 1. júlí. Í því felst einnig brottfall 2. málsl. 2. mgr. 4. gr. laga um stofnun Landsnets og að ákvæði til bráðabirgða XII í raforkulögum frestist með sambærilegum hætti sem eru í beinum tengslum við áform um breytt eignarhald Landsnets. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið beint til 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi efnahags- og viðskiptanefndar um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003 (fyrningarálag á grænar eignir o.fl.). „Með frumvarpinu eru gerðar lagfæringar á tekjuskattslögum. Annars vegar er lögð til viðbót við 21. gr. laganna sem er ætlað að eyða óvissu í kjölfar úrskurðar yfirskattanefndar í máli nr. 42/2022, sem varðaði úthlutun við slit einkahlutafélags sem greidd var með öðrum eignum en peningum. Hins vegar er um að ræða lagfæringu á ákvæði til bráðabirgða LXX sem varðar fyrningarálag á grænar eignir. Með breytingunni í 1. gr. er áréttuð sú meginregla sem gilt hefur að allar eignfærslur úr atvinnurekstri skuli gera upp til skatts á verði sem ótengdir aðilar hefðu samið um. Hér undir falla m.a. þau tilvik þegar greiðsla er í öðru formi en peningum en við þær aðstæður skal ákvarða hagnað eða tap líkt og um sölu eignanna hafi verið að ræða. Á framangreint t.d. við séu eignir rekstrarins nýttar sem greiðslueyrir til að mæta skuldbindingu við eigendur vegna ákvörðunar um almenna úthlutun arðs, lækkun hlutafjár eða slit eða af öðrum ástæðum. Af því leiðir að sé armslengdarverð úthlutaðra eigna hærra eða lægra en skattalegt bókfært verð þeirra, hjá þeim sem úthlutar, skal ákvarða hagnað eða tap eftir reglum tekjuskattslaga um söluhagnað áður en úthlutun fer fram. Hið sama eigi við um úttekt eigenda þar sem ekki er formleg ákvörðun um úthlutun.“ Eins og áður segir er þessi tiltekna breyting sem birtist hér í 1. gr. lögð til til að bregðast við nýlegum úrskurði yfirskattanefndar þar sem reyndi á skattaleg úrlausnarefni þegar verið var að slíta íslensku félagi sem var 23,15% eigandi að félagi skráðu á Cayman-eyjum en átti móðurfélag í Lúxemborg. Það stóð til að slíta íslenska félaginu með greiðslu til Lúxemborgar-félagsins í formi hlutar í Cayman-félaginu og ríkisskattstjóri lét í té bindandi álit þar sem fram kom að líta bæri á afhendingu hlutarins sem sölu þannig að það ætti að ákvarða íslenska félaginu skattskyldan söluhagnað. En yfirskattanefnd komst að annarri niðurstöðu, komst að þeirri niðurstöðu að ekki bæri að líta á þessa úthlutun sem sölu í skattalegu tilliti sem hefði í för með sér skattlagningu söluhagnaðar í hendi íslenska félagsins. Þarna var í raun verið að snúa við viðtekinni túlkun og framkvæmd skattsins og niðurstaða yfirskattanefndar gæti að öðru óbreyttu gert það að verkum að ríkið verði af skatttekjum við slit á félögum og úthlutun eigna þeirra til hluthafa. Með þessu frumvarpi er lagt til að kveðið verði á um það með mjög afgerandi hætti í 21. gr. tekjuskattslaga, sem fjallar um söluhagnað, að fari greiðsla fram með eign atvinnurekstrar skuli ákvarða hagnað eða tap með sama hætti og ef eignin hefði verið seld ótengdum aðila, þar með talið við úttekt eiganda. Ef við víkjum þá að 2. gr. þessa frumvarps þá varðar sú breyting fyrningarálag á stofnverð eigna sem teljast umhverfisvænar og stuðla að sjálfbærri þróun. Við leggjum til að vísunin „skv. 1. mgr.“ verði sett þarna inn, en hún var fyrir mistök felld út úr frumvarpstexta í meðförum þingsins á 151. löggjafarþingi, sbr. þingskjal 1172, 399. mál. Með vísuninni er áréttað að fyrningarálag sem kveðið er á um í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða LXX taki til sömu eigna og 1. mgr. nær til, þ.e. lausafjár skv. 1. tölul. 33. gr. laganna og nái þannig ekki til annarra eigna. Þá er lagt til að niðurlagsorð 8. mgr. verði felld brott en þau eru óþörf eftir breytingar sem gerðar voru á 7. mgr. greinarinnar í meðförum þingsins þegar skilyrðið um að skattaðili teldist ekki vera í fjárhagsvanda var tekið út. Að þessu sögðu leggur efnahags- og viðskiptanefnd til að málið gangi til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti í máli 332, tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, sem jafnan er kölluð rammaáætlun. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund marga gesti og bárust tæplega 50 umsagnir. Greint er nánar frá gestakomum og umsögnum málsins í nefndaráliti sem liggur frammi. Í upphafi vil ég líka þakka nefndarmönnum sjálfum fyrir hreinskipta og góða umræðu og gott starf í nefndinni sem skiptir miklu máli upp á framgang þessa máls. Það var hægt að ræða það á víðum grunni og gefa sér góðan tíma í það. Nefndarálitið er ítarlegt eins og gefur að skilja eftir þessa miklu umræðu og miklu yfirferð eins og ég gat um og það liggur hér frammi, en ég tel rétt að fara yfir það helsta sem var farið yfir við umfjöllun nefndarinnar og haft að leiðarljósi við gerð breytingartillagna. Nefndin fjallaði almennt um rammaáætlun sem stjórntæki. Meiri hlutinn leggur áherslu á að verndar- og orkunýtingaráætlun, þ.e. rammaáætlun, er ekki eina stjórntækið þegar kemur að orkumálum á Íslandi. Rammaáætlun er eitt af mörgum púslum og það er ekki fyrr en þau liggja öll fyrir að hægt er að gera sér grein fyrir heildarmyndinni um nýtingu orkuauðlindanna sem við höfum yfir að ráða, hvort heldur í samhengi og samspili orkumála eða þeirrar áskorunar sem við stöndum frammi fyrir í loftslagsmálum. Þá er mikilvægt að átta sig á hvar í ferli virkjunar og verndunar rammaáætlun er, þ.e. þegar fyrir liggur flokkun virkjunarkosts í nýtingarflokk er margra ára ferli fram undan er snýr að mati á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar, skipulagsbreytingum og leyfisveitingaferli hjá bæði ríki og sveitarfélagi. Það liggur því ekki fyrir að farið verði í virkjun ákveðins virkjunarkosts fyrr en einhverjum árum eftir að viðkomandi kostur hefur verið flokkaður í nýtingarflokk, rétt eins og endanleg röðun virkjunarkosts í nýtingarflokk þýðir ekki endilega að ráðist verði í virkjunarkostinn. Fyrirliggjandi tillaga hefur verið lögð fram á Alþingi þrisvar sinnum áður og hefur málið ekki hlotið afgreiðslu úr þingnefnd og til síðari umræðu fyrr en nú. Meiri hlutinn telur að töf á afgreiðslu málsins megi að hluta rekja til þess að um er að ræða mikinn fjölda virkjunarkosta í einni tillögu, marga hverja afar umdeilda. Nefndin hefur í því samhengi rætt hvort betra væri að virkjunarkostir kæmu til afgreiðslu þingsins í umfangsminni tillögu í einu þannig að umræða um hvern og einn kost geti verið skilvirkari. Bent hefur verið á að slík tilhögun gæti leitt af sér að heildarsýn yfir alla virkjunarkosti í landinu tapist og hætta sé á að ekki verði horft til heildarsamhengis allra virkjunarkosta. Við umfjöllun nefndarinnar hefur hins vegar komið fram að aðferðafræðin við mat verkefnisstjórnar sem grundvallar flokkun virkjunarkosta tryggi að allir fram komnir kostir, einnig þeir sem Alþingi hefur samþykkt með þingsályktun, séu vegnir saman. Meiri hlutinn telur vert að skoða hvort slíkt fyrirkomulag myndi gera ferli rammaáætlunar skilvirkara og fljótlegra. Nefndin fjallaði um heimild Alþingis til breytinga á tillögu til þingsályktunar um rammaáætlun. Mikilvægt er að hafa í huga að lögin kveða á um hvernig unnið skuli að áætluninni á stjórnsýslustigi og allt þar til málið er lagt fyrir Alþingi. Alþingi er ekki frekar en ráðherra bundið af tillögum verkefnisstjórnar og getur gert breytingar á fyrirliggjandi tillögu til þingsályktunar. Gagnrýnt hefur verið að með því að leggja til breytingar á fyrirliggjandi tillögum um flokkun virkjunarkosta sé verið að víkja frá þeirri vísindalegu aðferðafræði sem leiddi til þeirrar niðurstöðu sem fram kemur í þingskjalinu. Að mati meiri hlutans er ekki verið að rýra mikilvægi þeirrar aðferðafræði, heldur er fyrst og fremst verið að bregðast við þeirri gagnrýni, sem fram hefur komið um hluta fyrirliggjandi tillögu, að mikilvægt sé að leiða það til lykta hver raunveruleg áhrif virkjunarkosta verða á náttúruverðmæti. Þá lítur meiri hlutinn svo á að hann verði að hafa í huga aðra þætti sem ekki var horft til þegar verkefnisstjórn skilaði tillögum sínum til ráðherra á sínum tíma. Má þar nefna skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum, orkuskipti og orkusjálfstæði. Að mati meiri hlutans er ljóst að þessum skuldbindingum verður ekki mætt nema með aukinni endurnýjanlegri orku en hún getur falist í betri nýtingu þeirra auðlinda sem þegar eru nýttar, aukinni flutningsgetu rafmagns um landið allt og minni töpum í kerfinu, sparsemi í notkun og aukinni orkuvinnslu. Með hliðsjón af því leggur meiri hlutinn til tilteknar breytingar á fyrirliggjandi tillögum sem ég mun fara nánar yfir hér á eftir. Rétt er að árétta að ekki er verið að leggja til breytingar á virkjunarkostum sem Alþingi hefur áður samþykkt í vernd eða nýtingu. Þá fjallaði nefndin um þau gögn sem verkefnisstjórnin byggði mat sitt á en gagnrýnt hefur verið að þau séu komin til ára sinna og því sé matið að einhverju leyti úrelt. Þá hefur ýmislegt breyst í alþjóðlegu samhengi frá því að verkefnisstjórn skilaði tillögum sínum, t.d. aukin áhersla á vernd óbyggðra víðerna auk þess sem umræða um orkuöryggi og nauðsyn styrkingar dreifikerfisins hefur aukist. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að ný gögn, áætlanir og áherslur, til að mynda orkustefna og loftslagsmarkmið stjórnvalda og breyttar áherslur í náttúruvernd, svo sem vegna víðerna, séu höfð til hliðsjónar við ákvörðun um flokkun virkjunarkosta. Er það því niðurstaða meiri hlutans að leggja til að tilteknir virkjunarkostir og landsvæði verði færð úr verndarflokki yfir í biðflokk og aðrir virkjunarkostir úr nýtingu yfir í biðflokk til að nýtt mat verði unnið á grundvelli nýrra gagna og með hliðsjón af ákvæðum stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, ytri aðstæðum og þróun þeirra, bæði á innlendum vettvangi sem og alþjóðlegum. Auk þess er á sama tíma nauðsynlegt að skapa sátt um slíkar breytingar þingsins og að jafnvægi ríki á milli verndar og nýtingar. Nefndin fjallaði um nauðsynlega endurskoðun laga um verndar- og orkunýtingaráætlun en kveðið er á um þá endurskoðun í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar með það að markmiði að tryggja ábyrga og skynsamlega nýtingu og vernd virkjunarkosta á Íslandi. Við þá endurskoðun skiptir höfuðmáli að skapa traust á því ferli sem rammaáætlun er, útrýma tortryggni og auka sátt um einstaka virkjunarkosti og forsendur fyrir því að ráðist yrði í nýtingu og vernd þeirra. Þá eru nokkur atriði sem nefndin telur brýnt að verði skoðuð sérstaklega við endurskoðun laganna og er gerð grein fyrir þeim í nefndarálitinu. Meiri hlutinn bendir sérstaklega á þá stöðu sem upp er komin varðandi virkjunarkosti í jarðvarma vegna ákvæða laganna. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 48/2011 falla í biðflokk virkjunarkostir sem er talið að afla þurfi frekari upplýsinga um svo meta megi á grundvelli sjónarmiða sem fram koma í 4. mgr. 3. gr. hvort þeir eigi að falla í orkunýtingarflokk eða verndarflokk. Í 3. mgr. 5. gr. kemur hins vegar fram að heimilt sé að veita leyfi tengd orkurannsóknum og stunda orkurannsóknir sem ekki eru leyfisskyldar vegna virkjunarkosta í biðflokki enda séu framkvæmdir vegna þeirra ekki umhverfismatsskyldar. Þegar um er að ræða rannsóknir á virkjunarkosti í jarðvarma getur talist nauðsynlegt að stunda rannsóknir sem geta verið háðar mati á umhverfisáhrifum, t.d. að bora rannsóknarborholur, svo hægt sé að afla nauðsynlegra upplýsinga um svæðið sem þurfa að liggja fyrir við mat verkefnisstjórnar og faghópa á viðkomandi virkjunarkosti. Lagaákvæðið getur því komið í veg fyrir að slíkar framkvæmdir fari fram þar sem svæðið er í biðflokki og því ekki hægt að rannsaka og þróa virkjunarkostinn eins og þörf krefur. Á meðan situr kosturinn fastur í biðflokki. Nefndin bendir á nauðsyn þess að taka til endurskoðunar afmörkun verndarsvæða þeirra virkjunarhugmynda og landsvæða sem falla í verndarflokk en brýnt sé að eyða þeirri óvissu sem upp hefur verið um afmörkun þeirra svæða. Þá sé jafnframt rétt að ráðherra setji af stað vinnu varðandi mat á friðlýsingu heilla vatnasviða, þar á meðal fjölda raskaðra og óraskaðra vatnasviða á Íslandi, nauðsyn friðlýsingar þeirra í heild sinni í stað áhrifasvæðis einstakra virkjunarkosta, stöðu slíkra friðlýsinga í dag og fjölda vatnasviða í nýtingu. Einnig verði stærðarviðmið virkjunarkosta og heimild Orkustofnunar til að fela verkefnisstjórn að eigin frumkvæði að fjalla um virkjunarkost skoðuð en hvort tveggja hefur sætt gagnrýni. Skýra þurfi einnig lagaumhverfi vindorkunnar en líkt og fram kemur í stjórnarsáttmálanum er stefnt að því að setja ný lög um nýtingu vindorku. Í umræðu um rammaáætlun hefur borið á þeirri gagnrýni að reglulega komi upp þörf á endurmati flokkunar einstakra virkjunarkosta sem Alþingi hefur afgreitt með þingsályktun vegna nýrra og betri upplýsinga, breyttrar tækni og annarra breytilegra þátta sem geta haft áhrif á flokkun virkjunarkosta.. Samkvæmt lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun getur verkefnisstjórn að eigin frumkvæði endurmetið virkjunarkosti eða landsvæði sem gildandi áætlun nær til og lagt til breytingar á henni. Meiri hlutinn telur að þörf sé á að taka sérstaklega til skoðunar hvert ferli og tilefni slíks endurmats verkefnisstjórnar skuli vera í ljósi framkominnar gagnrýni og hvað þurfi til að slíkt mat sé framkvæmt. Nefndin fjallaði að auki um virkjunarkosti í Skjálfandafljóti en þeir eru í verndarflokki samkvæmt fyrirliggjandi tillögu og telur meiri hlutinn ekki tilefni til að leggja til breytingar á því. Hins vegar leggur meiri hlutinn áherslu á að beðið verði með friðlýsingu þeirra verndarsvæða gegn orkuvinnslu þar til mat á friðlýsingu heilla vatnasviða er lokið og lög um verndar- og orkunýtingaráætlun hafa verið endurskoðuð. Jafnframt beinir meiri hlutinn því til ráðherra að afmörkun verndarsvæðis Skjálfandafljóts verði kynnt fyrir nefndinni áður en gengið verði frá friðlýsingu verndarsvæðisins. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á tillögunni. Í fyrsta lagi er lagt til að þeir virkjunarkostir sem lagðir voru fram til mats verkefnisstjórnar að frumkvæði Orkustofnunar verði felldir brott úr tillögunni. Í fylgiskjali með nefndarálitinu er að finna lista yfir þessa kosti. Í nefndarálitinu er auk þess að finna mynd þar sem búið er að færa kostina inn á kort af Íslandi. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar Skrokköldu. Virkjunarkosturinn er staðsettur á miðhálendinu og í nálægð við friðlýst svæði Vatnajökulsþjóðgarðs. Í áðurnefndum kostum Orkustofnunar er að finna kosti á miðhálendinu en að mati meiri hlutans er mikilvægt að horfa til landslagsheilda á hálendinu við ákvörðun um nýtingu lands. Með hliðsjón af því og aukinni áherslu á vernd óbyggðra víðerna og umræðu um verðmæti hjarta hálendisins er lagt til að kosturinn verði færður í biðflokk áætlunarinnar. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun í neðri hluta Þjórsár. Ráða má af athugasemdum sem bárust nefndinni að ekki ríkir sátt í nærsamfélaginu um virkjanir í neðri hluta Þjórsár enda um að ræða stórar virkjunarhugmyndir í byggð. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að leggja til þá breytingartillögu að virkjunarkostirnir Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun verði flokkaðir í biðflokk þar til umfjöllun um samfélagsleg áhrif fyrirhugaðra virkjana á nærsamfélagið á grundvelli nýrrar nálgunar í aðferðafræði faghópa 3 og 4 verði lokið. Meiri hlutinn bendir á að mikilvægt er að horfa á neðri hluta Þjórsár sem eina heild og því beinir hann því til ráðherra og verkefnisstjórnar að horft verði til allra þriggja virkjunarkosta í neðri hluta Þjórsár, Hvammvirkjunar, Holtavirkjunar og Urriðafossvirkjunar, við það mat, þó svo að meiri hlutinn leggi ekki til að virkjunarkosturinn Hvammsvirkjun verði færður úr nýtingarflokki yfir í biðflokk. Þá er í fjórða lagi lögð til breyting er varðar vindorkukostinn Búrfellslund. Í fyrirliggjandi tillögu er hann flokkaður í biðflokk með þeim rökum að hann sé á röskuðu svæði sem hafi lágt verndargildi en áhrif hans á ferðamennsku og útivist séu hins vegar mikil. Í umsögnum komu fram ábendingar um að kosturinn hefði ekki þau víðtæku áhrif á ferðamennsku sem niðurstaða faghóps 2 byggði á. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að horfa til þeirra samlegðaráhrifa sem skapast við nýtingu vindorku nálægt vatnsaflsvirkjun, þ.e. að tækifæri skapast til að bæta nýtingu þeirra miðlunarlóna sem fyrir eru á svæðinu. Þá er vindorkan að vissu leyti óþekkt stærð og því gild rök fyrir því mati meiri hlutans að horfa til þess að vindorkugarðar séu reistir á svæðum þar sem þegar eru vatnsaflsvirkjanir í rekstri. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að umræddur virkjunarkostur er á hendi opinbers fyrirtækis, um sé að ræða svæði sem þegar er raskað og með lágt verndargildi og að þróun virkjunarkostsins hafi leitt til þess að sjónræn áhrif séu töluvert minni en upphaflega var áætlað. Þannig verður um að ræða allt að 120 MW virkjun í stað 200 MW. Meiri hlutinn áréttar að um sama virkjunarkost er að ræða og tekinn var til umfjöllunar í verkefnisstjórn en þróun virkjunarkostsins hefur hins vegar leitt til breyttrar útfærslu hans eins og fram hefur komið. Meiri hlutinn leggur til að virkjunarkostirnir fjórir í Héraðsvötnum verði færðir úr verndarflokki yfir í biðflokk. Við umfjöllun nefndarinnar um fram komna tillögu til þingsályktunar hefur verið bent á þörf á endurmati verkefnisstjórnar á þessum kostum og því landsvæði sem þeir tilheyra. Þau sjónarmið komu fram fyrir nefndinni að mikil neikvæð áhrif fyrirhugaðra virkjana í Héraðsvötnum í Skagafirði á vistgerðir með verulega hátt verndargildi, og þá sérstaklega flæðiengjar, kunni að vera ofmetið. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að ákvarðanir um flokkun virkjunarkosta í verndarflokk eða nýtingarflokk grundvallist á mati sem byggist á bestu mögulegum upplýsingum um viðkomandi svæði og áhrif fyrirhugaðra framkvæmda á náttúru þess og lífríki. Því er nauðsynlegt að óvissu um raunveruleg áhrif viðkomandi virkjunarkosta á þau viðföng sem til staðar eru á svæðinu sé eytt áður en tekin er ákvörðun um hvort svæðið eigi að fara í verndarflokk eða nýtingarflokk. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að virkjunarkosturinn hefði ekki fengið fullnægjandi umfjöllun faghópa. Virkjunaraðilinn Landsvirkjun bendir á í sinni umsögn að ekki sé um að ræða sama virkjunarkost og Norðlingaölduveitu sem í gildandi áætlun er flokkuð í verndarflokk. Óljóst sé með hvaða hætti virkjunarkosturinn hafi sömu áhrif og metið var að Norðlingaölduveita hefði á vatnasvið Þjórsárvera. Þá hafi verkefnisstjórn ákveðið einhliða að ekki skyldi fjallað um virkjunarkostinn Kjalölduveitu og raðað honum beint í verndarflokk án umfjöllunar faghópa. Tekið skal fram að í minnisblaði sem nefndinni barst frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu 23. mars sl., tekur ráðuneytið ekki undir þessa afstöðu virkjunaraðilans og telur að virkjunarkosturinn hafi fengið fullnægjandi umfjöllun faghópa. Meiri hlutinn telur mikilvægt að hafið sé yfir vafa að virkjunarkostir sem óskað sé eftir mati á fái fullnægjandi meðferð í samræmi við ákvæði laganna. Meiri hlutinn leggur því til að kosturinn verði flokkaður í biðflokk og beinir því til ráðherra að hann tryggi að hann fái þá faglegu meðferð sem lögin kveða á um. Að lokum beinir meiri hlutinn því til ráðherra að endurmat á þeim þremur virkjunarkostum sem lagt er til að flytjist úr nýtingarflokki í biðflokk og þeim fimm virkjunarkostum sem lagt er til að flytjist úr verndarflokki í biðflokk verði hraðað í meðförum verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að stjórnvöld hefji undirbúning, og eftir atvikum ljúki friðlýsingu landsvæða sem ástæða þykir til að friðlýsa gagnvart orkuvinnslu samkvæmt verndarflokki áætlunarinnar, sbr. 4. mgr. 6. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hlutans. Ég vil líka eftir þessa yfirferð þakka aftur nefndinni og árétta hversu mikilvægt skref það er ef við náum að afgreiða rammaáætlun frá Alþingi en slík heildstæð áætlun hefur ekki verið samþykkt síðan 2013. Þetta er mikilvægt skref, líka mikilvægt skref í því að viðhalda því ferli sem rammaáætlunin er. Ég fagna því að umhverfis- og samgöngunefnd hafi náð að afgreiða þetta nefndarálit frá sér og vona að Alþingi geri slíkt hið sama. Það væri stórt skref í þessum málaflokki. Eins og var komið inn á er þetta eitt púsl af mörgum en mjög stórt og mikilvægt til þess að hægt sé að halda áfram og líka til þess að fara í endurskoðun á lögunum og endurskoðun á þessu ferli eftir að það hefur farið þessa eina umferð eftir að lögin tóku síðast breytingum. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson og Orri Páll Jóhannsson. Þá er Jakob Frímann Magnússon, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, samþykkur álitinu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem sú sem hér stendur undirritar. Um gestakomur og fjölda umsagna um þá tillögu sem hér um ræðir er vísað til inngangs í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Markmið laga nr. 48/2011 eru samkvæmt 1. gr. þeirra að tryggja að nýting landsvæða þar sem er að finna virkjunarkosti byggist á langtímasjónarmiðum og heildstæðu hagsmunamati þar sem tekið er tillit til verndargildis náttúru og menningarsögulegra minja, hagkvæmni og arðsemi ólíkra nýtingarkosta og annarra gilda sem varða þjóðarhag, svo og hagsmuna þeirra sem nýta þessi sömu gæði, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, rammaáætlun, er því mats- og skipulagsverkfæri stjórnvalda, rammaáætlun um það hvort, hvar og hvernig raforku er aflað á Íslandi. Í þessu samhengi er mikilvægt að hafa í huga að rammaáætlun nýtist ekki til að ákvarða orkuþörf hér á landi og afgreiðsla hennar á Alþingi tryggir ekki aukna raforkuframleiðslu til orkuskipta eins og stundum er haldið fram. Það verður aðeins gert með nauðsynlegum breytingum á raforkulögum. Eins og frá hefur verið greint er áætlunin, 3. áfangi hennar í þessari tillögu, nú lögð fram í fjórða sinn á Alþingi. Fyrst var hann lagður fram 2016 en frá árinu 2017, árslokum 2017, hafa Framsóknarflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn og Vinstrihreyfingin – grænt framboð myndað samsteypustjórn sem ekki hefur náð pólitískri samstöðu um að ljúka afgreiðslu 3. áfangans fyrr en nú. Á daginn kemur að sú samstaða er dýru verði keypt í ljósi þeirra miklu náttúruverndarhagsmuna sem meiri hlutinn hyggst stefna í tvísýnu verði breytingartillögur hans samþykktar. Áralöng töf á afgreiðslu 3. áfanga rammaáætlunar hefur skaðað almenna umfjöllun um hana á fleiri en eina vegu. Annars vegar hefur töfin verið nýtt til að tala niður gildi þess að slík áætlun sé gott tæki til að stýra uppbyggingu orkuöflunar hér á landi. Hins vegar hafa viðhorf til einstakra virkjunarkosta og þeirrar náttúruverndarhagsmuna sem undir eru einnig þróast og þá undantekningarlaust í þá átt að gildi verðmæti þeirrar náttúru sem gæti raskast hafi vaxið. Það er von mín að 4. áfangi áætlunar um vernd og orkunýtingu verði lagður fyrir Alþingi á næsta löggjafarþingi. Einnig skal tekið undir þau sjónarmið sem fram koma í áliti meiri hlutans að betur færi á því að leggja færri kosti fyrir Alþingi í hverjum áfanga. Fyrir liggur í drögum að tillögum verkefnisstjórnar 4. áfanga og 5. að færri kostir eru til umfjöllunar og ætla má að það gæti einfaldað og hraðað afgreiðslu málsins í framtíðinni. Hér skal líka áréttað, líkt og meiri hluta nefndarinnar gerir, að samkvæmt lögum nr. 48/2011, um verndar- og orkunýtingaráætlun, eru tillögur verkefnisstjórnar ekki bindandi fyrir ráðherra. Í lögunum er kveðið á um hvernig skuli unnið að áætluninni á stjórnsýslustigi þar til tillagan er lögð fram á Alþingi. Alþingi er því ekki heldur bundið af tillögum verkefnisstjórnar og getur gert tillögur til breytinga á fyrirliggjandi þingsályktunartillögu. Tillögur til breytingar þarf að sjálfsögðu að styðja með málefnalegum rökum en afgreiðsla hvers áfanga og lokaniðurröðun kostanna í verndar-, bið- eða nýtingarflokk er þegar allt kemur til alls á ábyrgð Alþingis. Rúmur áratugur er liðinn frá gildistöku laganna og tímabært og skynsamlegt að hefja endurskoðun á löggjöfinni í ljósi reynslunnar, m.a. með tilliti til vaxandi vægis náttúruverndar, aukinnar vísindalegrar þekkingar og annarra gildra hagsmuna, svo sem aðgerða til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og tilkomu ferðaþjónustunnar sem undirstöðuatvinnugreinar hér á landi. Fyrsti minni hluti er ósammála meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um að fresta þurfi friðlýsingarferli vegna tiltekinna kosta sem eru í verndarflokki í fyrirliggjandi tillögu þar til lögin sem hér um ræðir hafa verið endurskoðuð. Þar er vísað til virkjunarkostanna Fljótshnúksvirkjunar og Hrafnabjargavirkjunar A, B og C í Skjálfandafljóti. Seinkun friðlýsingarferlisins myndi grafa undan sessi þessara kosta í verndarflokki og ekki síður undan trúverðugleika ferlisins. Fagna ber því sérstaklega að samkomulag sé um það í umhverfis- og samgöngunefnd að kostir sem Orkustofnun lagði fram að eigin frumkvæði skuli kallaðir til baka og fjarlægðir úr biðflokki áætlunarinnar. Um er að ræða kosti sem enginn hefur óskað eftir mati á, m.a. um virkjunarkosti á Torfajökulssvæðinu, í laxveiðiám á Austurlandi o.fl., samanber skýringarmynd í nefndaráliti meiri hlutans. Um er að ræða 28 virkjunarkosti, ýmist til nýtingar vatnsafls eða jarðhita, sem Orkustofnun fól verkefnisstjórn að fjalla um á grundvelli heimildar í lögunum frá 2011. Þessi breyting einfaldar vinnu rammaáætlunar til framtíðar. Það er alla vega mín skoðun að það hafi þrátt fyrir að það sé heimildarákvæði í lögunum á margan hátt verið óeðlilegt að Orkustofnun skyldi leggja þessa kosti til. Það er eðlilegra að fyrirtæki sem ætla sér í framkvæmdir leggi kostina fram og þeir fari síðan í matsferli. Í nefndu nefndaráliti meiri hlutans segir orðrétt, með leyfi forseta, með tilliti til þessara breytinga og þess sem gerist þegar þessir kostir hafa verið teknir út, að þá sé hægt að „friðlýsa virkjunarkosti í verndarflokki gegn orkuvinnslu þar sem virkjunarkostur innan sama svæðis er í biðflokki“. Þetta hefur sem sagt ekki verið hægt, svo ég reyni nú að skýra mál mitt hérna. Þannig að við leysum þetta vandamál, þ.e. að biðflokksstaða þessara kosta þvælist ekki fyrir því að aðrir kostir eða landsvæði sé friðlýst af öðrum ástæðum. Um einstaka virkjunarkosti sem hér hefur verið fjallað um og eru í 3. áfanga rammans skal ég nú fjalla um í mjög stuttu máli. Ég styð breytingartillögu um að virkjunarkosturinn Skrokkalda, sem er flokkaður í nýtingu í þessum áfanga rammans, verði færður í biðflokk. Fyrir því eru þau rök helst að Skrokkalda er inni á miðhálendinu og í nálægð við friðlýst svæði Vatnajökulsþjóðgarðs. Nefndin er einhuga um að á miðhálendinu skuli horft til landslagsheilda við ákvörðun um nýtingu lands. Áhersla á vernd óbyggðra víðerna fer vaxandi, ekki síst í ljósi þess að u.þ.b. 40% þeirra víðerna sem teljast ósnortin í Evrópu má finna á Íslandi. Hvað varðar Hvammsvirkjun, Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun, þá hugsanlegu virkjunarkosti í neðri hluta Þjórsár, vildi ég segja eftirfarandi: Hv. umhverfis- og samgöngunefnd barst fjöldi umsagna vegna virkjunarkosta í neðri hluta Þjórsár. Umsagnir einstaklinga og frjálsra félagasamtaka áttu það allar sameiginlegt að leggjast gegn virkjunaráformum. Í umsögn Bjargar Evu Erlendsdóttur má lesa eftirfarandi, með leyfi forseta: „Það er talað um að ná sátt, en sátt sem náð er með valdbeitingu er ekki góð sátt. Fjöldi félaga og einstaklinga sitja nú við enn einn ganginn og skrifa athugasemdir við sömu áform, hafi þau ekki gefist upp. Ekkert hefur breyst sem mælir með þessum virkjunum“ - og er þá vísað í virkjanirnar í neðri hluta Þjórsá - „ í byggð. Baráttan um virkjanir Þjórsár í byggð er mannréttindamál.“ Ljóst er að margir íbúanna við neðri hluta Þjórsár eru langt frá því að vera sáttir við fyrirhugaðar hugmyndir um virkjanir á svæðinu og sárþreyttir eftir áralanga baráttu gegn áformum Landsvirkjunar um Hvamms-, Holta- og Urriðafossvirkjanir. Þá liggur fyrir að upp Þjórsá syndir laxastofn sem talinn er einstakur á heimsvísu. Í samstarfssáttmála ríkisstjórnarflokkanna er þess getið sérstaklega að unnið skuli að rammaáætlun í sem mestri sátt við íbúa á áhrifasvæðum virkjunarkostanna. Það verður því að teljast skref í rétta átt að það sé tillaga meiri hlutans að kostirnir Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun verði flokkaðir í biðflokk þar til umfjöllun um samfélagsleg áhrif fyrirhugaðra virkjana á nærsamfélagið á grundvelli nýrrar nálgunar í aðferðafræði faghópa 3 og 4 verði lokið. Fyrsti minni hluti vill þó ganga lengra og með sömu rökum styðja þá tillögu komi hún fram hér, og hún mun koma fram við afgreiðslu málsins, að Hvammsvirkjun verði færð úr nýtingarflokki í biðflokk, enda má segja að þessar þrjár virkjanir hangi saman í áformum fyrirtækisins. Hvað varðar Búrfellslund er þeim vindorkukosti raðað í biðflokk í fyrirliggjandi tillögu með þeim rökum að hann sé á röskuðu svæði sem hafi lágt verndargildi en áhrif hans á ferðamennsku og útivist séu hins vegar mikil. Í umsögnum um tillögurnar er bent á að áhrif Búrfellslundar kunni að vera minni á ferðamennsku en áður var talið. Tekið skal undir það mat að svæðið henti einkar vel til vindorkuframleiðslu auk þess sem horfa þurfi til samspils nýtingar vindorku og vatnsaflsvirkjana Landsvirkjunar á svæðinu og þá reynslu sem fáist með uppbyggingu vindorkuvers nærri tengivirkjum og flutningslínum. Sú sem hér stendur er því hlynnt því að færa þennan kost í nýtingarflokk, eins og meiri hlutinn leggur til, en ástæðan fyrir því er aðallega sú að Landsvirkjun er í eigu almennings í landinu og greiðir arð til ríkissjóðs. Ég er þeirrar skoðunar að þegar við förum af stað með nýjan kost eins og vindorkuna, þá eigi fyrirtæki sem er í eigu almennings í landinu að vera þar fremst í flokki og það eigi að nýta þekkinguna og slagkraftinn sem þar er til að vinna þessa tillögu. Við getum ekki byrjað í vindorkuvirkjunum án þess að setja niður lagaramma um auðlindanýtinguna og þá auðlindarentu sem einkafyrirtæki, sem hafa mikinn áhuga á nýtingu vindorku hér á landi, munu þurfa að greiða til ríkissjóðs í framtíðinni. Sá rammi verður að liggja fyrir áður en lengra er haldið. Sú sem hér stendur er andvíg breytingartillögu meiri hlutans þar sem lagt er til að virkjunarkostirnir fjórir í Héraðsvötnum, Skatastaðavirkjun C, Skatastaðavirkjun D, Villinganesvirkjun og Blanda í Vestari-Jökulsá verði færðir úr verndarflokki yfir í biðflokk. Það er mitt álit að ekki hafi verið færð fullnægjandi málefnaleg rök fyrir þessari breytingu og það sé engin óvissa til staðar um raunveruleg neikvæð áhrif virkjunarkostanna á vatnasvið, náttúrufar og landslag. Fyrir liggur að verndargildi vistgerðanna er hátt. Ég vil af þessu tilefni einnig benda á að í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar var bent á að vatnasvæði Héraðsvatna, þar á meðal jökulárnar í Skagafirði, séu mjög mikilvægar fyrir ferðaþjónustu í Skagafirði. Þar eru fyrirtæki sem reka flúðasiglingar m.a. og eru undirstöðuatvinnugrein á svæðinu. Ég hef satt að segja af því miklar áhyggjur að þessi tillaga verði samþykkt hér á hinu háa Alþingi og hef staðið að því ásamt hv. þingmönnum Andrési Inga Jónssyni og Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur að flytja breytingartillögu við breytingartillögu meiri hlutans þar sem lagt er til að kostirnir í Héraðsvötnum og einnig Kjalölduveita verði áfram í verndarflokki. Það hníga ekki nein málefnaleg rök til annars en að þessir kostir verði áfram þar. Fyrsti minni hluti mun styðja flutning virkjunarkostanna Skrokkölduvirkjunar, Holtavirkjunar og Urriðafossvirkjunar úr nýtingarflokki í biðflokk eins og áður hefur komið fram og einnig flutning vindorkukostsins í Búrfellslundi. Það er mjög mikilvægt við þessa afgreiðslu, frú forseti, að horfa til langs tíma og setja þau náttúruverndarverðmæti og þau miklu verðmæti sem við höfum í höndunum við afgreiðslu á þessari tillögu í samhengi við framtíðarhagsmuni okkar. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að þær náttúruperlur sem okkur hefur lánast að standa vörð um hingað til, og mun vonandi áfram verða, gefa okkur til langrar framtíðar margfalda, kannski ekki beinharða peninga, það verða auðvitað beinharðir peningar, en það er gildi náttúrunnar í sjálfri sér sem hér skiptir máli. Það er verkefni okkar sem vörslumanna þessarar einstöku íslensku náttúru að standa vörð um hana og sjá til þess að við getum skilað henni til framtíðarkynslóða, helst ósnortinni. Þegar við þurfum að nýta hana þá verðum við að gera það varlega og með sjálfbæra nýtingu að leiðarljósi. Nú síðast í morgun barst þingmönnum bréf frá forsvarsfólki Náttúruverndarsamtaka Íslands og Landverndar þar sem farið var yfir það í nokkuð ítarlegu máli hvernig meiri hluti nefndarinnar hefur í raun ekki fært nógu haldbær rök fyrir þessari færslu, þ.e. að færa kostina í Héraðsvötnum og Kjalöldu úr verndarflokki í biðflokkinn. Ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér erindi þessara tveggja samtaka sem hafa staðið fremst í flokki í náttúruverndarbaráttu síðustu áratuga hér á landi. Það er mjög mikilvægt að við hlustum á þær raddir og það er líka mjög mikilvægt að við lærum af biturri reynslu náttúruverndarbaráttunnar á Íslandi. Þau okkar sem munum svo langt aftur vitum að þegar rammaáætlun var sett af stað hafði staðið yfir og stóð yfir einhver erfiðasta barátta sem náttúruverndarsinnar á Íslandi hafa staðið í í sögu þessa lands og það var baráttan fyrst gegn Eyjabakkavirkjun og síðan gegn Kárahnjúkavirkjun. Sú seinni tapaðist eins og allir vita og það var auðvitað í tilraun til að ná utan um þetta verkefni og einnig í tilraun til að græða sárin sem opnuðust í samfélaginu við þá framkvæmd og við í rauninni það stríð sem þá stóð yfir um náttúruvernd á Íslandi sem rammaáætlun var sett á koppinn og 2. áfangi hennar unninn, sem var samþykktur hér árið 2013 eins og þegar hefur fram komið. Rammaáætlun er mjög mikilvægt verkfæri fyrir stjórnvöld. Hún setur, eins og orðið bendir til, rammann utan um það hvar við ætlum að nýta landsvæði til orkuöflunar og hvaða landsvæði við ætlum að friða gegn orkuöflun. Það má alveg hugsa við endurskoðun laganna hvort það sé ekki kominn tími til að snúa þessari röksemdafærslu við, eins og fram hefur komið t.d. í málflutningi Landverndar, og líta svo á að landið skuli vera ósnert af virkjunarframkvæmdum nema annað sé ákveðið. Kannski er kominn tími til að við íhugum þá nálgun nú þegar við erum komin góð 20 ár inn í 21. öldina og erum að ná utan um það verkefni að leyfa rammaáætlun og 3. áfanga hennar að hafa sinn gang í þeirri von að við getum unnið áfram með 4. og 5. áfangann að þegar við förum í heildarendurskoðun laganna leyfum við okkur að hugsa þessa hluti algerlega upp á nýtt. Ég hygg að það sé meiri hljómgrunnur fyrir því núna en nokkru sinni áður í samfélagi okkar og að við höfum allt að vinna og engu að tapa ef við stöndum vörð um náttúru Íslands, vistkerfin og þau gríðarlegu verðmæti sem landið sem við byggjum hefur fært okkur.

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta. Tillaga til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða skal samkvæmt lögum lögð fram á Alþingi ekki sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Tillagan sem hér liggur fyrir hefur verið lögð í fram í þrígang eins og hv. þingmenn þekkja en hefur ekki náð fram að ganga. Það má því segja að ekki hafi verið nein hreyfing á rammaáætlun allar götur frá árinu 2016. Það er auðvitað ábyrgðarhluti að meiri hlutanum hafi ekki tekist að vinna málið hraðar en raun ber vitni í ljósi þeirra samfélagslegu hagsmuna sem búa að baki. Það má segja að trúverðugleika rammaáætlunar sé ógnað með seinagangi stjórnvalda. Það er því auðvitað fagnaðarefni í sjálfu sér að rammaáætlun sé loksins núna að ná fram að ganga. Sterkt stef í umsögnum um málið var enda áhersla á það að rammaáætlun yrði samþykkt. Það er auðvitað augljóst hagsmunamál fyrir orkuskipti, orkugeirann, en fyrst og síðast almenning í landinu. Það er jákvætt að í fyrsta sinn eru tilgreindir virkjunarkostir í vindorku. Það er þýðingarmikið skref. Öllum er ljóst að verkefnið er að ná fram heilbrigðu jafnvægi milli nýtingar og verndar. Komandi kynslóðum stendur ógn af loftslagsbreytingum og orkuskipti eru grundvallarþáttur í að sporna gegn þeim. Metnaðarfull markmið og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum gera það að verkum að orkuskipti eiga að vera forgangsmarkmið. Ljóst er að sama skapi að aðgerða er þörf í þágu orkuskipta. Til þess þarf aukinn aðgang að endurnýjanlegri orku sem hægt er að ná fram með betri nýtingu þeirra auðlinda sem þegar eru nýttar, styrkingu dreifikerfis um landið allt, sparsemi í notkun og aukinni orkuvinnslu. Samhliða ógninni af loftslagsbreytingum er sífellt meiri vitund og áhersla á mikilvægi og verðmæti óbyggðra víðerna sem ríkur vilji og hagsmunir eru til að standa vörð um. Markmið rammaáætlunar og hið flókna verkefni stjórnvalda er að ná fram áðurnefndu jafnvægi milli nýtingar og verndar. Það hefur mikla þýðingu að hafa skýrar leikreglur og stjórntæki á borð við rammaáætlun til að stuðla að skilningi og sátt í samfélaginu. Lærdómur undanfarinna ára hlýtur því að vera að betra sé að færri kostir séu lagðir fram í hverri tillögu sem kemur til meðferðar þingsins. 2. minni hluti tekur undir með meiri hluta nefndarinnar um að töf á afgreiðslu málsins megi að nokkru rekja til þess að um er að ræða mikinn fjölda virkjunarkosta í einni tillögu. Margir þessara kosta eru að auki mjög umdeildir. Hagsmunirnir að baki eru miklir og standa mörgum tilfinningalega nærri. Forseti. Tímafrek meðferð málsins á þingi hefur m.a. verið gagnrýnd fyrir að ákvörðun nú byggist að einhverju marki á gögnum sem eru komin til ára sinna. Það er almennt galli við ákvarðanatöku, en í þessu tiltekna samhengi má benda á þá grósku sem hefur verið í umræðum um orkuskipti og orkuöryggi frá því að fyrirliggjandi tillaga var fyrst lögð fram. Annar lærdómur er að heildarendurskoðun á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun er tímabær til þess að festa í sessi og efla enn frekar hugmyndafræði rammaáætlunar sem stjórntæki um vernd svæða og orkunýtingu. Löggjöfin verður að vera þess megnug að ná fram markmiðum um orkuöryggi, orkusjálfstæði og sjálfbærni. Við endurskoðun verður meginmarkmiðið að vera að tryggja fagleg vinnubrögð sem eru byggð á málefnalegum forsendum fyrir ákvörðunum í þágu almannahagsmuna. Mikilvægt er að mati 2. minni hluta að nýta sem best þá raforku sem framleiða má á núverandi virkjanasvæðum raforku áður en farið er í að veita leyfi fyrir nýjum virkjunum sem hafa umtalsverð umhverfisáhrif. Forseti. Hvað varðar mikinn fjölda virkjunarkosta sem þingið hefur haft til meðferðar má nefna að 28 virkjunarkostir eru í biðflokki rammaáætlunar án þess þó að nokkur virkjunaraðili hafi óskað eftir mati á þessum kostum. Þetta eru virkjunarkostir sem Orkustofnun hefur falið verkefnisstjórn að fjalla um, í samræmi við heimild stofnunarinnar í lögum. Þessir virkjunarkostir eru flokkaðir í biðflokk fyrst og fremst vegna þess að ekki liggja fyrir fullnægjandi gögn og upplýsingar um viðkomandi virkjunarkosti. Þetta hefur hins vegar þau áhrif að á meðan eru annarri landnýtingu á þessum svæðum takmörk sett. Óskað var eftir því að Orkustofnun drægi þessa tilteknu virkjunarkosti til baka. Það var afar jákvætt að Orkustofnun skyldi vera fús til þess og með því stuðla að því að vinna við þingsályktunartillöguna yrði þeim mun einfaldari. Alþingi er samkvæmt lögum ekki bundið af tillögum verkefnisstjórnar og getur gert breytingar á fyrirliggjandi tillögu til þingsályktunar. Þetta er mikilvægt atriði og hin eðlilega aðferðafræði. Skynsamlegt er að endanleg ákvörðun sé á hendi þeirra sem bera á henni pólitíska ábyrgð. Þær ákvarðanir sem hér eru til umfjöllunar eru í eðli sínu byggðar á pólitísku heildarmati á hagsmunum sem vegast á. Það er því að mati 2. minni hluta ekki eitt og sér gagnrýnivert að þingið geri breytingar á fyrirliggjandi tillögum. Ákvarðanir þingsins verða hins vegar að vera byggðar á sterkum rökum í þágu almannahagsmuna. Tillögur verkefnisstjórnar um virkjunarkosti eru byggðar á mati faghópa sem skipaðir eru sérfræðingum og vísindamönnum. Þetta vinnulag leiðir til þess að gera verður ríkar kröfur til þingsins um að breytingar séu vandlega rökstuddar og ljóst sé á hvaða forsendum og rökum þær hvíla. Á þetta vantar hins vegar um ákveðnar breytingartillögur meiri hlutans. Breytingatillögur um Héraðsvötn og Kjalölduveitu eru alvarlegar og illa rökstuddar, en með þeim er stefnt að því að þessir kostir fari úr verndarflokki eins og farið verður yfir hér á eftir. Ekki er heldur fjallað um hversu mikil raforka færist milli flokka samkvæmt breytingartillögunum, þ.e. hvaða áhrif það hefur á þá raforku sem verður í nýtingarflokki eftir breytingartillögur meiri hlutans. Af hálfu umhverfisráðherra hefur verið talað um mikla raforkuþörf í þágu orkuskipta, en ekkert mat liggur fyrir um hver áhrif þessara breytingartillagna verða. Að sama skapi er ekki fjallað um hagkvæmni virkjunarkosta sem færast milli flokka eða þjóðhagsleg áhrif þeirra. Hver verða áhrifin á markmið stjórnvalda um orkuskipti? Verða orkuskiptin dýrari eða ódýrari við þessar breytingar meiri hlutans? Gera verður þá grundvallarkröfu að breytingartillögur í meðförum Alþingis standist það próf að þær séu rækilega rökstuddar, ljóst sé á hvaða forsendum þær byggist og síðast en ekki síst að þær séu í þágu heildarhagsmuna en ekki sérhagsmuna. Ef borin er virðing fyrir þessu mikilvæga viðfangsefni og þeim ríku hagsmunum sem í húfi eru blasir við að vanda þarf til verka og rökstyðja tillögur um breytingar. Það er mat 2. minni hluta að hér hafi meiri hlutinn brugðist hlutverki sínu alvarlega. Hvað varðar virkjunarkostinn Héraðsvötn verður að benda á hið augljósa, að rökstuðningur þar að baki er mjög veikur. Allt bendir til að hér hafi pólitísk hrossakaup ríkisstjórnarflokkanna leitt af sér niðurstöðu sem fer algjörlega gegn faglegu mati sérfræðinga og verður ekki rökstudd með því að ríkir almannahagsmunir hafi verið af því að fara aðra leið en lögð var til. Tillaga ríkisstjórnarinnar er áfellisdómur um vinnubrögð þeirra flokka sem þar standa að baki og dapurlegur lokahnykkur á annars vandaðri vinnu umhverfis- og samgöngunefndar. Þá vekur umfjöllun meiri hlutans um Kjalölduveitu upp spurningar sem og þær athugasemdir sem gerðar eru af hálfu meiri hlutans við færslu hennar á milli flokka. Ekki eru færð fram rök fyrir því hvað geri að verkum að aftur þurfi að meta þann kost. Þá eru að síðustu gerðar athugasemdir við óljósa og misvísandi röksemdafærslu sem sett er fram um neðri hluta Þjórsár, en annars vegar er talað um að líta á svæðið sem heild og þeim tilmælum beint til ráðherra og verkefnisstjórnar að horfa til allra þriggja virkjunarkosta í neðri hluta Þjórsár við það mat. Engu að síður áréttar meiri hlutinn að virkjunarkosturinn Hvammsvirkjun standi óbreyttur. Verður við þær aðstæður að ganga út frá því að fyrri málsgreinin hafi takmarkað vægi, þó að óljóst sé hvert raunverulegt markmið meiri hlutans er. Það getur ekki verið hlutverk Alþingis að skila niðurstöðu sem gerir lítið annað en að skapa réttaróvissu fyrir alla hlutaðeigandi aðila. Viðreisn hefur talað fyrir því sjónarmiði að orkufyrirtæki skuli nýta sem best þá raforku sem má framleiða á núverandi virkjanasvæðum. Flokkunin frá verkefnastjórn virðist að meginstefnu byggjast á sama sjónarmiði og sömu nálgun. Meiri hlutinn er nú að víkja frá þessum viðmiðum án þess að fyrir liggi sterkur rökstuðningur um ákveðnar breytingartillögur, eins og að framan hefur verið rakið. Þá er ekki heldur fjallað um hversu mikil raforka færist milli flokka samkvæmt breytingartillögunum, hver áhrif verða á þá raforku sem verður til ráðstöfunar í nýtingarflokki eftir breytingartillögur meiri hlutans né um hagkvæmni virkjunarkosta sem færast milli flokka eða þjóðhagsleg áhrif þeirra. Í ljósi þessara alvarlegu vankanta telur 2. minni hluti ekki forsendur til að styðja áðurnefndar breytingar á tillögunni sem meiri hlutinn gerir á tillögunni. Við í Viðreisn styðjum hins vegar og erum meðflutningsmenn að breytingartillögu minni hlutans, sem stafar frá Pírötum og Samfylkingunni, sem gerð hefur verið grein fyrir og verður gerð grein fyrir síðar.

Herra forseti. Hvar skal byrja? Það er kannski rétt að byrja á því að tala um hversu leiðinlegt er að sjá svona illa farið með það verkfæri sem rammaáætlun er, verkfæri sem er ætlað að ná sátt - það er kannski erfitt að tala um sátt, en því er ætlað að búa til einhvers konar leið til að koma saman ólíkum sjónarmiðum varðandi nýtingu landsvæða þar sem fólk vill reisa virkjanir. Þetta ferli er í sjálfu sér málamiðlun á milli sjónarmiða sem áratugum saman hafa ekki átt samleið í íslensku samfélagi. Þegar ég segi að þau hafi ekki átt samleið þá hefur það verið svo að nánast undantekningarlaust hafa sjónarmið virkjunarsinna orðið ofan á þegar tekist hefur verið á um einstakar virkjanir. Nú eru náttúruverndarsamtök mætt fyrir utan Alþingi með barmmerki og eru að fara að mótmæla vegna þess að það er verið að tæta þetta verkfæri í sundur á lokametrunum. Mér sýnist ég vera búinn að fá senda mynd af fossinum Dynk sem meiri hlutinn leggur til að taka úr verndarflokki - ekki fossinn sjálfan, nei. Kjalölduveita, sem Landsvirkjun leggur ríka áherslu á að fá, mun þurrka Dynk upp; veita vatninu yfir á Þjórsár-Tungnaársvæðið þar sem Landsvirkjun getur breytt Dynk í peninga. Þessi vegferð Landsvirkjunar er stórundarleg í ljósi þess að þetta á að heita opinbert fyrirtæki. Þetta á að heita fyrirtæki sem starfar í almannaþágu. En í hálfa öld hefur það verið að berjast fyrir því að fá að rústa Þjórsárverum til að geta breytt vatninu þaðan í peninga, í Þjórsá. Það gekk svo langt 2013, þegar Landsvirkjun hafði tapað baráttunni um Norðlingaölduveitu, að þáverandi umhverfisráðherra tók í handbremsuna. Hann stoppaði friðlýsingu Þjórsárvera, stoppaði stækkun friðlandsins þar, með svo stuttum fyrirvara að það var búið að gera brauðterturnar og steikja pönnukökurnar. Það var allt tilbúið fyrir austan til að blása í lúðra og fagna því að friðlandið í Þjórsárverum myndi stækka. Þá sagði ráðherrann: Nei. Í framhaldinu settist Landsvirkjun við teikniborðið og teiknaði upp Kjalölduveitu sem er eins og Norðlingaölduveita nema hún er teiknuð rétt fyrir utan hið friðlýsta svæði. Er það nema von að þáverandi framkvæmdastjóri Landverndar, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, hafi kallað Kjalölduveitu Norðlingaölduveitu í dulargervi? Næsti bær, má vart á milli sjá þessa dagana. Það skrýtna er - nei, það er ekkert skrýtið. Mig langar aðeins að tala um það hvernig við unnum þetta í umhverfis- og samgöngunefnd, þessa tillögu um rammaáætlun. Það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að það var ýmislegt vel gert í nefndarstarfinu, gestir komu og gátu gert grein fyrir sjónarmiðum sínum og þeim er flestum rækilega til haga haldið í öllum þeim álitum sem liggja fyrir í málinu. En það var eitt lykilatriði sem við fengum aldrei inn í umræðuna. Það er atriði sem var flaggað hér í fyrri umræðu málsins, á fyrstu stigum málsins. Þá kom fram að allir stjórnarflokkarnir gerðu fyrirvara við tillöguna sem ráðherrann lagði fram. Tveir flokkar sögðu berum orðum að þeir vildu stækka biðflokkinn. Hvað þýðir það? spurðum við hér í þingsal. Þetta var eins og að lesa Litlu gulu hænuna. Allir sem við spurðum sögðu: Ekki ég, ekki ég. Ég ætla ekki að segja það. Þetta var eitthvað óleyst, þetta var fyrirvari sem enginn vissi nákvæmlega hvað fæli í sér annað en það að virkjunarflokkarnir vildu fá eitthvað fyrir sig. Þeir áttu bara eftir að finna út úr því. Í hvert sinn sem við vöktum máls á þessu innan nefndarinnar í framhaldinu fengum við svipuð svör: Ekki ég, ekki ég. Ég ætla ekki að koma með einhvern óskalista hér. Ekki ég, ekki ég. En á síðustu dögunum, var það í síðustu viku? - það er vika síðan við í nefndinni, sem eigum þó að vera með smáforskot á fólk almennt þegar kemur að innvolsi þingsins, fengum að vita hver hefði orðið málamiðlunin í þessu máli á milli stjórnmálaflokka og stjórnarflokkanna. Við skulum fara varlega með orðið málamiðlun í þessu sambandi. Mér finnst alveg eðlilegt að málamiðlun sé gerð á milli ólíkra hagsmuna á málefnalegum grunni. Mér finnst alveg eðlilegt að þetta verkfæri sem rammaáætlun er reyni að finna málamiðlun milli þeirra sem vilja nota landsvæði undir virkjanir og þeirra sem vilja nota landsvæði undir eitthvað annað, en til þess notum við rök, vísindaleg gögn. Málamiðlun stjórnarflokkanna er ekkert slíkt heldur bara pólitísk refskák þeirra á milli, hrossakaup, svo að ég noti orð sem mér finnst of margtuggið til að geta endilega notað það. Þetta fengum við í fangið í þann mund sem verið var að ganga frá þinglokasamningum, þegar málahaugurinn hér á þingi er svo stór að allt fellur í skuggann. Það er auðvitað engin tilviljun, herra forseti, heldur meðvituð taktík stjórnarflokkanna til að forðast umræðu um óverjandi ákvörðun, til að vera í skjóli og þurfa ekki að verja það sem ekki er hægt að verja. Hvað einkennir allar þessar breytingar? Það sem einkennir þær er að það er hlustað á virkjunarsinna. Það er hlustað á virkjunaraðila. Varúðarreglan, henni er beitt hægri vinstri í tillögu meiri hlutans í þágu virkjunaraðila, ekki í þágu náttúrunnar eins og á að gera. - Þessi inngangur var aðeins lengri en ég ætlaði, fyrirgefið, herra forseti. Það sem mig langaði líka að nefna er lengra ferlið, hvernig núverandi stjórnarflokkar, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur sérstaklega sem hafa verið lengur í ríkisstjórn en Vinstri græn, hafa meðvitað og ómeðvitað grafið undan rammaáætlun á síðustu árum. Það er nefnilega engin tilviljun að við stöndum hér níu árum eftir samþykkt síðustu rammaáætlunar, loksins komin á þann stað að mögulega er hægt að samþykkja þá næstu. Að stóru leyti er það vegna tafaleikja, aðallega Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks svo að ég beri nú blak af vinum mínum í Vinstri grænum. En með því að ganga í ríkisstjórn með þessum tveim flokkum tóku Vinstri græn þátt í því að ekkert hefur gerst síðustu fjögur ár. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hin fyrri fléttaði saman rammaáætlun, hálendisþjóðgarð og Þjóðgarðastofnun þannig að öll mál urðu ómöguleg og ekkert kláraðist á síðasta kjörtímabili. Fjögur glötuð ár í náttúruvernd, takk fyrir. En hvað gerist líka? Það byggist upp þrýstingur á að komast hjá rammaáætlun. Sumir hafa lýst því sem villta vesturs ástandi sem ríki vegna þess að þröskuldurinn inn í rammaáætlun er 10 MW. Allt í einu er rosaleg ásókn í að reisa 9,9 MW virkjanir sem þurfa ekki að fara í gegnum rammann. Það eru engar smáræðisvirkjanir. Nú styttist t.d. í að restin af því hálendi Austurlands sem þó var ekki snortið af Kárahnjúkavirkjun verði útsett í svokölluðum smávirkjunum. Þessar virkjanir eiga að dreifast eins og hagladrífa yfir svæði sem við ættum miklu frekar að verja. Það gerist líka út af hinu stóra kerfislæga vandamálinu sem við glímum við í orkuframleiðslu og það eru götótt lög um umhverfismat. Það þótti nefnilega dálítið skítlegt af Skipulagsstofnun þegar keyra átti Kárahnjúkavirkjun í gegn. Þáverandi stjórnvöldum þótti algerlega ómögulegt að sú stofnun gæti einhvern veginn bremsað þá framkvæmd eins og var í þágildandi lögum ef álit hennar á umhverfisáhrifum var verulega neikvætt. Lögum var því breytt í þágu virkjunaraðila, í þágu allra sem eru í framkvæmdahug og vilja ekki láta neikvætt umhverfismat stoppa sig. Því var breytt þannig að leyfisveitandi er ekkert bundinn af því hvort Skipulagsstofnun telji umhverfismat það neikvætt að framkvæmd skuli ekki eiga sér stað. Ég nefni þetta, forseti, vegna þess að ég held að þetta sé dálítið stór þáttur í tortryggninni eða, eigum við ekki bara að kalla hlutina réttum nöfnum, kvíðanum hjá fólki sem býr nálægt Þjórsá t.d., sem veit að ef kostir lenda í nýtingarflokki í rammaáætlun er næsta bremsa umhverfismatið og leyfisveitingaferlið hjá sveitarfélögum og vegna þessarar gloppu í umhverfismatslögunum þá er það engin bremsa að heitið geti. Þess vegna stöndum við alltaf frammi fyrir svona heitum umræðum í kringum rammaáætlun vegna þess að hún er, sem hún ætti ekkert að vera ef við værum með almennilegt lagaumhverfi, síðasta vígið. Það er hér sem virkjunarkostir vinnast eða tapast í þágu náttúrunnar. Að kostunum og þá kannski dálítið út frá tillögum meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og þessum pólitíska býttileik sem stjórnarflokkarnir fóru í. Fyrst vil ég nefna þessa tiltekt sem var framkvæmd á virkjunarkostum sem Orkustofnun hafði sett inn í rammaáætlun að eigin frumkvæði en þeir voru fæstir á forræði einhvers virkjunaraðila. Þetta voru einhverjar gamlar hugmyndir sem fundust í einhverjum rykföllnum skrám uppi í hillu og einhver hafði einhvern tíma verið að spá í sem var hent inn í verkefnisstjórn rammaáætlunar, næstum eins og til að setja sand í hjólin. Það fór gífurlega mikil óþörf vinna í að skoða þessa kosti, vinna sem engu getur skilað vegna þess að kostur í biðflokki losnar ekki úr biðflokki nema rannsóknir sýni að hann eigi heima annars staðar. Ef enginn virkjunaraðili er til staðar til að framkvæma mat á kostinum þá breytist sú staða ekkert. Það er því sérstaklega ánægjulegt að þessi hreingerning hafi átt sér stað. Einnig er gott að sjá að meiri hlutinn leggur til að Skrokkalda sé færð úr nýtingu í bið, enda er það til þess að gera lítill virkjunarkostur á alveg ofboðslega dýrmætu svæði, bara lóðbeint á miðju hálendinu rétt utan í mörkum Vatnajökulsþjóðgarðar, fráleitt að sá kostur hafi lent í nýtingu og í raun fráleitt að hann sé yfir höfuð inni í rammaáætlun alveg eins og Hágönguvirkjun sem er þar á næstu grösum. Þessir kostir hefði auðvitað átt að skúbbast út úr rammaáætlun á sama tíma og hálendisþjóðgarður hefði orðið að veruleika, en af því varð ekki og þar að auki var það hluti af málamiðlun þess kjörtímabils að virkjunarframkvæmdir mættu eiga sér stað innan hálendisþjóðgarðsins þannig að Skrokkalda og Hágöngur hefðu getað orðið samhliða þessum hálendisþjóðgarði. En rökin sem eru notuð fyrir því að færa Skrokköldu í bið eru rök sem mætti t.d. nota um Hvalárvirkjun. Ég nefni hana vegna þess að hún var sett í orkunýtingarflokk 2013 og það var óbreytt 2016 þegar þessi tillaga kom fyrst fram. En síðan hafa forsendur breyst. Skipulagsstofnun skilaði t.d. áliti 2017 þar sem kom fram að ýmis neikvæð áhrif yrðu af framkvæmdinni. Þetta eru nýjar upplýsingar sem á að taka tillit til. Hér á að beita varúðarreglunni í þágu náttúrunnar en ekki virkjunaraðila. Þess vegna legg ég til í breytingartillögu, sem ég stend einn að, að Hvalárvirkjun færist úr orkunýtingarflokki í biðflokk til að hægt sé að skoða hana nánar. Ég legg það sama til varðandi Hvammsvirkjun, einu virkjunina af þrenningunni í neðri hluta Þjórsár sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur ekki til að færa úr nýtingu í bið. En það er líka eina virkjunin sem er alveg að fara að verða að veruleika. Þetta er virkjunin sem þarf að skoða í Þjórsá áður en af henni verður. Að færa þá virkjun ekki í biðflokk með hinum tveimur gerir að engu orð meiri hlutans í nefndaráliti um að skoða eigi þessar þrjár virkjanir sem heild. Ef meiri hlutinn vill skoða þær sem heild þurfa þær allar að fara í bið. Það hefur engin réttaráhrif annars. Þess vegna legg ég til að Hvammsvirkjun færist í bið á sérstöku þingskjali. Tíminn er að verða búinn og ég er ekki einu sinni hálfnaður þannig að ég ætla bara að skauta í gegnum restina. Það eru stóru slæmu breytingarnar tvær, póliltísku hrossakaupin í þágu virkjunar. Annars vegar að færa Héraðsvötnin úr vernd í bið og hins vegar Kjalöldu úr vernd í bið; í báðum tilfellum á mjög hæpnum forsendum. Landsvirkjun heldur því fram, í umsögn til nefndarinnar, að ákvörðun verkefnisstjórnar varðandi Kjalöldu sé ólögleg. Það er orðið sem þau nota í umsögn. Opinbert fyrirtæki notar í umsögn til Alþingis orðið „ólöglegt“ um þessa ákvörðun. Ráðuneytið segir að það sé bull og vitleysa en í þágu varúðarreglu virkjunarsinna ákveður meiri hlutinn að færa þessa virkjun til. Með Héraðsvötnin þá skiptir mjög litlu máli hvað virkjunaraðilinn, Kaupfélag Skagfirðinga, segir um áhrif virkjana í Héraðsvötnum þegar það liggur fyrir og er algjörlega óumdeilt að náttúran í Héraðsvötnum 

Hæstv. forseti. Ég vildi nota tækifærið og kannski byrja þar sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson þurfti að ljúka ræðu sinni tímans vegna og það var að ræða um flutninginn á Kjalölduveitu. Það fer ekkert á milli mála og liggur fyrir í svari frá ráðuneytinu að það sem Landsvirkjun kallar ólögmæta meðferð er bara þvættingur. Við erum hér með rökstuðning frá faghópi 1 og 2 sem var skilað inn til verkefnisstjórnarinnar og þar var það mat hennar að kosturinn Kjalölduveita væri sá sami og Norðlingaölduveita. Það var mat verkefnisstjórnarinnar og það var metið í faghópum hennar. Það lá fyrir að það skyldi vera þannig. Ég verð að viðurkenna að ég verð svolítið döpur þegar ég fylgist með sömu atburðarásinni aftur og aftur. Það er haldið áfram að ýta. Það er í rauninni rótað í sömu málunum. Það sem hefur gerst núna, eins og hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu, er að þrýstihóparnir, auðmennirnir hafa komist í tillöguna og þess vegna er verið að færa t.d. Héraðsvötnin úr vernd í bið. Mig langar að biðja hv. þingmann, af því hv. þingmaður var á árum áður félagi í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, að skýra út fyrir mér hvernig hann haldi að svona geti gerst í gamla flokknum hans.

Þegar stórt er spurt, herra forseti. Ég má kannski byrja á því að nefna það sem hv. þingmaður talar um, þessa áratugalöngu baráttu gegn hagsmunaöflum og þá sérstaklega fólkið við Þjórsárbakka sem hefur þurft að berjast gegn Landsvirkjun í hálfa öld. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki alveg úr hverju það fólk er búið til vegna þess að styrkurinn sem þarf til að berjast við ofurefli í allan þennan tíma, það er ekki lítill styrkur. En það sem gerist náttúrlega þegar allt í einu flokkurinn sem gaf sig einu sinni út fyrir að vera besti náttúruverndarflokkur í heimi er kominn í lið með þessum öflum er að þá allt í einu missir baráttufólkið mjög mikilvægt bakland. Það sem gerist síðan er að það er farið að grafa undan alls konar öðru samhliða. Við töluðum um Héraðsvötnin, en í kringum Héraðsvötnin kom þessi gagnrýni á afmörkun vatnasviða frá virkjunaraðilum. Það kom líka í þessu minnisblaði frá Landsvirkjun og var líka hrakið sem þvættingur. En það er samt tekið upp af meiri hlutanum og dregið inn í Skjálfandafljótið og sagt að það mega ekki snerta við einhverri friðlýsingu þar fyrr en er búið að tálga utan af því hvernig svæðið er afmarkað. Það er því búið að grafa undan á ótal stöðum öllum þeim verkfærum sem tengjast rammaáætlun til viðbótar við kjarnann í henni. En spurningin um hvernig svona gerist - flokkar skrælna stundum, skrælna að utan og innan, en það er samt fólk í grasrót Vinstri grænna 

Hæstv. forseti. Ég lifi í þeirri von að við atkvæðagreiðsluna á morgun verði meiri hluti fyrir því að halda Héraðsvötnum og Kjalölduveitu í verndarflokki rammaáætlunarinnar. Ég ætla að lifa í þeirri von, alla vega í einn sólarhring í viðbót. En vegna þess að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi fólkið sem hefur barist gegn virkjunaráformum í neðri hluta Þjórsár þá er einmitt ein af þriðju kynslóð innan sömu fjölskyldu, Pálína Jónsdóttir Njarðvík, sem lýsir því hvernig það er að vera mann fram af manni bókstaflega í sömu baráttunni. Við vitum alveg hvernig það er þegar einstaklingur eða litlir hópar fólks eru í baráttu við ríkið og/eða opinbert fyrirtæki. Þá er náttúrlega valdaójafnvægið gríðarlegt. Það rifjaðist upp fyrir mér við það að hlusta á hv. þingmann áðan að það var á því herrans ári 2007 sem Landsvirkjun kom færandi hendi að ræða við landeigendur við bakka Þjórsár, og ég hef hér beint upp úr einni umsögninni, með leyfi forseta, „með bundið slitlag, vatnstank og GSM-samband“. Það er auðvitað eitthvað í grunninn svo rangt við að fara fram með þessum hætti. Auðvitað var og er rammaáætlun að einhverju leyti tilraunin um að taka vinnuna úr þessu ferli sem það var í í gamla daga og hætta að gefa orkufyrirtækjunum í rauninni sjálfdæmi um það hvernig þau fara fram. En það er eiginlega ekki hægt að lýsa því hvaða áhrif það hefur haft á fjölskyldurnar, landeigendur, bændurna 

Herra forseti. Þriggja kynslóða barátta gegn sömu vitleysunni, mann fram af manni, hlýtur að taka mjög mikið á, sérstaklega þegar baráttan er við ríkið, er við okkur sjálf. Ríkið er ekkert annað en við, ríkið er bara kerfi sem við búum til utan um sameiginlega hagsmuni, það að passa upp á okkur öll, það að passa upp á náttúruna okkar, það að passa upp á þetta samfélag okkar. Hvernig í ósköpunum getur einhver hluti þess ríkis barið höfðinu við steininn í hálfa öld til þess að rústa Þjórsárverum? Af hverju ekki bara hægt að segja þeim að hætta þessu? Ég segi þeim það reyndar í nefndaráliti mínu. Ég veit ekki hvort það hafi eitthvert lagagildi ef tillögur mínar verða samþykktar en ég er alla vega búinn að koma því frá mér. Varðandi slaginn eins og hann leit út í gamla daga, þar sem þurfti að berjast fyrir hverri virkjun fyrir sig, það var náttúrlega skipt um kerfi síðan. Rammaáætlun var innleidd þegar stöku stóru virkjanirnar voru bara búnar. Það var ekki tekið til við að búa til eitthvert heildarkerfi fyrr en Ísland var nánast komið að því að vera búið að botnvirkja sig. Þess vegna er líka svona stíft í rammaáætlun, vegna þess að kostirnir sem eru eftir, virkjunarkostir sem er hægt að upphugsa sér í dag, eru orðnir miklu erfiðari. Þeir eru farnir að seilast inn á viðkvæmari náttúru, dýrmætari svæði fyrir kannski minni fjárhagslegan ábata. Þannig að það er kannski eðlilegt að nýtingarflokkur rammaáætlunar fari minnkandi stig fram af stigi núna, vegna þess einfaldlega að fyrri kynslóðir kláruðu auðveldu bitana. Núverandi kynslóðir mega varla vera þekktar að því að klára alla restina. Við þurfum kannski að fara okkur hægt til þess að komandi kynslóðir hafi líka eitthvað um það að segja hvernig landinu verði ráðstafað til lengri framtíðar.

Virðulegi forseti. Rammaáætlun er mikilvægt stjórntæki. Þetta segir meiri hlutinn í nefndaráliti sínu við tillögu um afgreiðslu málsins hér á þingi og ég heyri að það eru fleiri hv. þingmenn, bæði hér í salnum og í húsinu, sem taka undir það. Það er ekkert að ástæðulausu sem okkur finnst þetta mikilvægt stjórntæki. Í þessu mati sem liggur fyrir og liggur til grundvallar, eins og fram kemur í löggjöfinni, eru undir einstaka virkjunarhugmyndir en jafnframt landsvæði. Það er mjög mikilvægur þáttur í þessu öllu saman, að þetta snýst um landsvæði en ekki bara einstaka virkjunarhugmyndir. Eins og hefur verið komið inn á hér í ýmsum ræðum fyrr í dag þá ríkti engin sátt um þá aðferðafræði, ef aðferðafræði skyldi kalla, sem tíðkaðist hér áður en þetta stjórntæki kom til sem var að verka sig í gegnum eina virkjunarhugmynd í einu. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir minnti okkur öll hér á þann hræðilega slag sem við stóðum öll frammi fyrir varðandi Kárahnjúkavirkjun. Það eru hins vegar mjög skiptar skoðanir um þessi mál og þetta stjórntæki er ekkert fullkomið, alls ekki. Reynslan segir okkur að það er þörf á endurskoðun þess enda er kveðið á um það í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að það verði að endurskoða. Ég kem að því á eftir. En eins og ég segi, stjórntækið rammaáætlun er ekki óumdeilt. Ég vil að einhverju leyti taka undir orð hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur þegar hún bendir á, og ég vona að ég hafi rétt eftir hv. þingmanni, að áralöng töf á afgreiðslu áfangans, þess sem við erum að ræða hér í dag, hefur líka að einhverju leyti skaðað umræðuna. Það að þinginu hafi ekki og fyrirrennurum okkar hér í þessum sal hafi ekki auðnast að klára afgreiðslu á þessum áfanga hefur truflað umræðuna, skulum við segja, og markað hana. Ég hef sagt í fleiri ræðum að það tók nú eiginlega steininn úr að mínu viti þegar umræða um raforku fór hér fjöllunum hærra í vetur og ekki alltaf byggð á skýrum rökum. Við erum það land sem framleiðir hvað mesta raforku á haus í heiminum. Það er ekki þar með sagt að við mætum orkuskiptunum - sem nauðsynlegt er að mæta, ég held við séum öll sammála sem hér erum inni að það að sporna gegn loftslagsvánni með öllum tiltækum ráðum er stærsta verkefni samtímans - einvörðungu með því að brjóta nýtt land. En það má færa sannanir fyrir því að ákveðnir aðilar hafi talað mjög stíft fyrir því að það sé eina leiðin og alls kyns, leyfi ég mér að segja, virðulegi forseti, útópískar hugmyndir um það að hér verði engin framtíð nema við öflum orku með stórvirkum vinnuvélum. Ég sjálfur hafna þessu, ég hafna þessari nálgun. En sem betur fer er umræðan að þróast í rétta átt, vil ég meina því ég er bjartsýnn maður að uppleggi, m.a. með umræðum í þingsal um afgreiðslu á öðru máli, sem er nú reyndar breyting á þessari löggjöf sem lýtur að því að auðvelda það að hægt sé að stækka vélbúnað í virkjunum án þess að til komi brot á nýju landi til að vinna betur orku út úr vatnsfalli sem við höfum þegar nýtt, erum að nýta og höfum þegar tekið ákvörðun um að nýta. Fara betur með auðlindina í stað þess að ráðast í að brjóta nýtt land. Það er ein leið. Orkusparnaður er önnur leið. Ég tek gjarnan þátt í samtölum þar sem fólk hlær upp í opið geðið á mér og segir að þetta sé algjört rugl. Orkusparnaður, það er nóg af orku hér. En það er bara enginn sómi að því að eyða því sem nóg er af, enginn sómi, og það á líka við um raforkuna. Ný tækni eins og einhverjir hv. þingmenn hafa komið inn á í fyrri ræðum er líka leið til að fara betur með. Það sem er kannski nærtækast fyrir okkur heima fyrir, sem erum þó ekki nema notendur 5% allrar framleiddrar raforku á landinu, þ.e. heimilin í landinu, er að sjá þetta á rafmagnsreikningunum ef við bara skiptum um ljósaperurnar, notum svokallaðar sparperur. Við getum kannski þakkað okkar samvinnu í Evrópu að við erum núna skyldug til að horfa til þessa og getum ekki selt hérlendis perur sem eyða meiru. En þetta er auðvitað bara pínulítið dæmi og telur ekkert mikið inni í stóru myndinni. En auðvitað gerir margt smátt eitt stórt og það sama á við þegar við ætlum að ráðast í frekari brot á landi, þá gerir auðvitað þegar upp er staðið margt smátt eitt stórt. Þegar rammaáætlun, þessu mikilvæga stjórntæki, var komið á á sínum tíma þá var hún auðvitað ákveðin sáttaleið. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir og ég vona að ég sé ekki að fara með fleipur, en hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði í fréttum í vikunni að hún væri málamiðlun í sjálfu sér. Við eigum eftir að ræða það kannski örlítið betur hér í hliðarsölum hvað hann átti við með þessum orðum. En hún snýst sannarlega, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir fór yfir, um hvort, hvar og hvernig við öflum raforku á Íslandi. Hún er sannarlega tæki, eins og kemur fram í nefndarálitinu, sem vert er að halda í, efla og styrkja frekar því við eigum ekkert betra. Eins og staðan er í dag þá eigum við ekkert betra og ég held við séum öll sammála um það, hvar í flokki sem við stöndum, að við viljum ekki hverfa til baka til þess tíma þegar við vorum að takast hér á um einstaka virkjunarkosti með tilheyrandi sársauka og/eða gleði í einhverjum tilfellum, ég ætla ekkert að draga úr því þótt ég hafi ekki endilega deilt henni sjálfur. Faglegar forsendur fyrir röðun verkefnisstjórnar. Hér hafa margir ágætir hv. þingmenn farið yfir það hvernig þetta verkfæri er og ég greini það alveg í umræðunni að það gætir líka ákveðins misskilnings og ég hef fullan skilning á því, þetta er flókið verkefni. Við tókumst á við þetta í nýrri umhverfis- og samgöngunefnd lengi og á mörgum fundum í vetur og eðli málsins samkvæmt erum við öll alltaf að læra eitthvað nýtt í hverju tilfelli sem við opnum umræðuna og förum af stað. En í grunninn byggja tillögur verkefnisstjórnar á tillögum faghópa sem hún skipar sem í sitja okkar færustu vísindamenn sem leggja til grundvallar eftir ákveðnu skipulagi, ég ætla ekki að rekja það frekar hér, þá þætti sem þarf að vega og skoða þegar gerð er tillaga um að einstök virkjunarhugmynd skuli nýtt, eða ekki nýtt per se heldur gerð tillaga um að hún fari í nýtingarflokk. Það er svo bara alveg sjálfstæð ákvörðun út af fyrir sig og fylgir algerlega öðru hvort hún verði einhvern tíma nýtt og því ber að halda til haga eða hvort þarna séu svo rík náttúruverðmæti undir að þetta landsvæði, svo ég komi að því aftur, beri að vernda gegn orkuvinnslu. Vinna verkefnisstjórnar og faghópanna felst í miklu og víðtæku samráði. Og þetta segi ég nú vegna þess að eðlilega vekur þessi umræða sem við erum að eiga hér á síðustu dögum þingsins upp sterkar tilfinningar og miklar og skýrar skoðanir, ekki síst úr náttúruverndarhreyfingunni á Íslandi. Það er algerlega hárrétt sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir segir hér og dregur upp í nokkrum myndum, að náttúruverndarhreyfingin hefur barist eins og ljón við einstakar virkjunarhugmyndir, lagt sitt af mörkum þegar kallað er eftir umsögnum og farið yfir í víðtæku samráði verkefnisstjórnar og faghópanna. Eðli málsins samkvæmt, þegar þú ert í slíkri baráttu, þá gefst þú ekkert upp. Þetta skil ég afar vel því ég tel mig tilheyra þessari hreyfingu. Það hefur verið sagt um þetta tæki, og það sé þá t.d. einn af ágöllunum, að þarna sé í rauninni allt landið undir, alltaf allt landið undir. Það sé í rauninni í boði að láta sér detta í hug alls kyns virkjunarhugmyndir hvar sem er nema að því gefnu að það sé búið að ákveða í gegnum þetta ferli og hér með ákvörðun Alþingis að svæði skuli verndað gegn orkuvinnslu. Það er mjög áhugaverð nálgun, svo ég haldi nú áfram að vísa í hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, sem hefur komið til umræðu og til er fyrirmynd að í íslenskri löggjöf frá 1994, í lögum um vernd og veiðar villtra fugla og spendýra. Þar eru villtir fuglar og villt spendýr á Íslandi í grunninn friðuð. En það eru gerðar undanþágur með vísindalegum rökum á því hvort heimila skuli veiðar í tiltekinn tíma, á tilteknum árstíma eða yfir höfuð ekki vegna þess að stofnstærðin er léleg. Það byggir á vísindalegu og faglegu mati. Mér finnst þetta bara algjörlega umræðunnar virði og skoðunarinnar virði nú, einmitt nú þegar við vitum að við erum að framleiða þetta mikla raforku á hvern og einn einstakling og við höfum ákveðna sýn fyrir framtíðina, hún snýr fyrst og síðast að orkuskiptum en líka hvað varðar græna atvinnuuppbyggingu en þó ekki á stórum skala. Ég held að það sé ekki nokkur maður í dag að tala um stóriðju sem við sáum hér fyrir einhverjum áratugum síðan. Það væri e.t.v. vert að snúa þessu við og leggja það til grundvallar í umræðunni hvort við ættum kannski að horfa á þetta eins og villidýralögin, sem þau eru stundum kölluð, eru lögð upp, þ.e. það er ekki endilega allt landið undir heldur er landið allt friðað. Svo þurfum við að skoða með ákveðnum rökum hvernig við í rauninni tökum ákvarðanir um að breyta út af því með ákveðnum forsendum. Það hefur verið gagnrýnt að vægi á mati mismunandi kosta í þessu samhengi riðlist þá af því að ekki sé allt landið undir. En náttúruverðmætin vega mest. Þannig er löggjöfin sett upp. Þar sem náttúruverðmætin eru rík, og það byggir á vísindalegri niðurstöðu, er svæðið mjög verðmætt og ef maður skoðar ofan í kjölinn þessa vinnu sem var framkvæmd á árunum 2013, 2014, 2015, alla vega skilaði verkefnisstjórnin tillögu 2016, þá sjáum við að þar sem náttúruverðmætin eru ríkust þá vega þau auðvitað mest. En hins vegar vitum við það líka, og það er að hluta til komið inn í undirbúninginn að þessum tillögum til ráðherra, að horft er til mats á samfélaginu undir faghópi 3. Það mat hefur verið gagnrýnt en við vitum líka og komum inn á það í nefndaráliti meiri hlutans að verklagið og vinnulagið við að framkvæma þetta mat hefur tekið miklum breytingum. Það er m.a. það sem við horfum til í meiri hlutanum þegar við erum að gera tillögur að ákveðnum tilfærslum. Það er mikilvægt að horfa til samfélagslegra áhrifa. Það er mikilvægt að leggja samfélagslega sátt sem breytu inn í ákvörðunina. Ég hef alveg heyrt það og ég skil alveg hvað átt er við þegar sagt er að auðvitað verðum við ekki öll sátt. Það gildir um allar ákvarðanir. En það er breyta sem skiptir máli að mínu mati að horfa til og tryggja að sé tekið tillit til með einhverjum hætti, að við náum sem mestri samfélagslegri sátt um stórar framkvæmdir. Við þurfum ekkert endilega verið að tala um virkjunarhugmyndir í því samhengi, það geta verið línulagnir, það getur verið ákvörðun um uppbyggingu íbúðabyggðar eða hvað það er sem við viljum, eitthvað sem breytir okkar nánasta umhverfi. Ef við náum ekki þessari samfélagslegu sátt þá er það ávísun á ósætti og tvístruð samfélög. Við eigum því miður allt of mörg dæmi um það í íslenskri sögu hvernig samfélög hafa tvístrast, jafnvel fjölskyldur hafa tvístrast eins og frægt er orðið og hefur verið fjallað um í tengslum við baráttu Gnúpverja fyrir sínum baráttumálum við vernd Þjórsárvera, því að hér hefur verið komið inn á Þjórsárver. Það er ágætt að skjóta því inn að Þjórsárver öll voru friðlýst, allur Hofsjökull og öll Þjórsárver voru friðlýst 2017 af þáverandi umhverfisráðherra, Björt Ólafsdóttur. Þannig er það. Það hefur ekkert með tillöguna sem rædd er hér í dag að gera. Þetta er friðlýst svæði vegna mikilvægis þess sem það sem býr yfir og þeirra náttúruverðmæta sem þar eru undir. Það hefur líka komið fram gagnrýni á vernd heilu vatnasviðanna. Það sé ótækt að horfa til þess að taka frá heilu vatnasviðin þegar fram eru komnar, ég leyfi mér að segja stórkarlalegar virkjunarhugmyndir sem gera það að verkum - þær þykja of mikið inngrip, raska of miklu þannig að þarna sé fórnarkostnaðurinn ekki boðlegur. Því hefur verið velt upp, m.a. með rökum nýrrar tækni, að e.t.v. séu til einhverjar hugmyndir eða útfærslur sem raska ekki þessum náttúruverðmætum. Ég hef ekki séð þær enn þá, bara alls ekki séð þær, en ég er ekki að segja að þær séu ekki til, ég er ekki að segja að það sé ekki hægt að að leita leiða í því. En útgangspunkturinn er að það er mikilvægt að vernda heilu vatnasviðin og það er eitt af því sem við ávörpum líka í nefndarálitinu, að framkvæma ákveðið mat á þessu. Hversu mörg vatnasvið eru heil og óröskuð á Íslandi? Hversu mörg vatnasvið eru röskuð og hver er röskunin? Hversu mikil er hún? Þá höfum við frekari, eigum við að segja tölur á borðinu og getum skoðað þá í heild, í samhengi alls landsins, hver staðan er á vatnasviðum. Þar er brýnt, og við nefnum það líka í nefndarálitinu, að horfa til vatnaáætlunar, annars tækis sem við höfum fengið lánað og aðlagað hér að íslensku lagaumhverfi frá vinum okkar á meginlandi Evrópu. Hvernig sem horft er á þetta þá er það alltaf vinna faghópanna og verkefnisstjórnarinnar sérstaklega sem gerir tillögu til ráðherra sem gerir svo aftur tillögu til þingsins að vega allar fram komnar hugmyndir saman þannig að við erum aldrei að tala um mat á einni hugmynd í einu. Þessi afgreiðsla Alþingis, þ.e. það sem við erum að ræða nú og tökum til afgreiðslu á morgun, er mikilvægt skref, samanber orð formanns umhverfis- og samgöngunefndar og framsögumanns nefndarálits meiri hlutans sem ég stend að. Þetta eru tillögur sem verkefnisstjórn skilaði árið 2016. Þetta er mjög umfangsmikil tillaga. Því hefur verið fleygt og við höfum rætt það í nefndinni og ég held að tveir hv. þingmenn hér á undan mér hafi meira að segja komið inn á það og ég held að við séum öll sammála um það að í grunninn er hún í rauninni mjög stór viðureignar. Það er kannski ástæðan fyrir töfunum, að þetta hefur ekki gengið og ekki klárast. Það hefur líka verið rætt með vísun til þess að allar fram komnar hugmyndir, bæði þær sem eru þegar nýttar eða eru í þegar afgreiddum flokki eða eru hugmyndir sem eru til mats, verða alltaf vegnar saman. Ég held því að okkur sé algjörlega óhætt að sjá minni áfanga í einu. Þá held ég að þeir verði viðráðanlegri í allri umfjöllun og umræðu og að mörgu leyti auðveldara að sökkva sér ofan í það allt saman sem getur reynst örðugt. Þetta er mikið af gögnum og mikil vinna þó að ég dragi ekkert af mér í því. Ég vil að það sé ítrekað vegna umræðunnar núna um það sem er til að mynda afgreitt í nýtingarflokk að þá er ekki þar með sagt að það verði nýtt. Það eru mörg dæmi um það í gildandi rammaáætlun frá 2013 og með viðbótum 2015 þar sem ekki hefur verið ráðist í nýtingu og eru engin teikn endilega um það þótt kosturinn sé í nýtingarflokki. Að sama skapi tilfærslurnar sem við gerum tillögu um, annars vegar úr nýtingarflokki og hins vegar úr verndarflokki yfir í biðflokk - það þýðir ekki heldur að það séu nein skilaboð um að það eigi að fara í nýtingarflokk. Tólið býður ekki einu sinni upp á þá túlkun, svo það sé sagt. Þetta snýst um mat á þessum kostum með ákveðnum forsendum og ég minni á að náttúruverðmætin er ekki farin, fyrir þau sem hafa áhyggjur af því. Þau eru þarna og hafa nú e.t.v. aukist í einhverjum tilfellum í nýju mati en það verður bara að koma í ljós. Þetta er verkefni faghópa og verkefnisstjórnar nái tillagan fram að ganga hér í þinginu. Mig langar að lokum að minna á það, af því að hér voru nú einhverjar aðdróttanir um að í fyrri ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafi ekki náðst mikill árangur við þetta verkefni, að það voru engu að síður sjö virkjunarhugmyndir á fjórum svæðum í vatnsafli sem voru friðlýst gegn orkuvinnslu á grundvelli ákvörðunar sem Alþingi tók árið 2013 og annað eins í jarðvarma. 14 virkjunarhugmyndir á svæðum sem voru friðlýst gegn orkuvinnslu. Þetta eru svæði eins og Jökulsá á fjöllum. Þetta er Geysir í Haukadal. Þetta eru Kerlingarfjöll. stórkostlegar náttúruperlur á Íslandi. Eftir sitja engu að síður óafgreitt úr þeim áfanga, og þegar ég segi óafgreitt þá á ég við að það er friðlýst gegn orkuvinnslu, fjórir kostir eða hugmyndir um kosti í vatnsafli á þremur svæðum og tveir í jarðvarma á einu svæði og ef þessi tillaga nær fram að ganga, sem ég bind vonir við, þá bætast við fimm nýjar virkjunarhugmyndir í vatnsafli á tveimur stórum vatnasviðum, Skjálfandafljót og Skaftá í Skaftárhreppi. Og af því að vísað var til verkleysis á síðasta tímabili þá erum við þarna bara að tala um friðlýsingar gegn orkuvinnslu og ekki hinar óteljandi margar friðlýsingar á grundvelli náttúruverndarlaga eða stækkanir svæða eða þjóðgarða sem lá undir. Þau geta kynnt sér það sem hafa áhuga á. Þá er kannski ágætt að draga það fram líka sem komið hefur verið inn á hér að það eru ákveðin tímamót í þessu samhengi og er þá kannski verið að vinda ofan af ákveðinni, við skulum segja óánægju sem hefur ríkt um að Orkustofnun hafi á sínum tíma lagt til inn í áætlunina 28 virkjunarhugmyndir án þess í rauninni að einhver óskaði eftir því að ráðast í nýtingu þeirra. Það hefur haft þau réttaráhrif varðandi allt það sem situr í biðflokki að það má ekki ráðstafa nýtingu á því landi með öðrum hætti. Ég vil draga fram í því samhengi, ég var nú bara að telja það meðan ég sat hér í sæti mínu, að af þessum 28 virkjunarhugmyndum sem Orkustofnun hefur þá dregið út úr áætluninni og biðflokkurinn minnkað sem því nemur eru 16 þeirra innan eða við miðhálendið. Hér hefur verið komið inn á það að við afgreiðslu þessa máls er talað um t.d. flutning á virkjunarkostinum Skrokköldu úr nýtingarflokki í bið, m.a. með þessum rökum um mikilvægi verndar víðerna og landslagsheilda á hálendinu, mikilvægi sem hefur bara aukist og vaxið síðan þessar tillögur lágu fyrir. Þá förum við yfir það í nefndarálitinu að það kom til umræðu í nefndinni að það væri margt sem þyrfti að horfa til og við leggjum upp með að horft verði til við endurskoðun laganna sem er einmitt verkefni á könnu hæstv. ráðherra sem situr hér í salnum, af því að það er kveðið á um það í stjórnarsáttmála. Það eru skilaboð sem ég hefði haldið að væru líka náttúruverndinni þóknanleg eins og þau að þessi stærðarviðmið sem eru til grundvallar í lögunum, svo ég taki nú dæmi af vatnsafli, 10 MW, séu í rauninni ekki viðmið sem hægt er að horfa til vegna þess að rask á svæðum þar sem á að reisa 9,9 MW virkjun, sem fer þá ekki í gegnum þessa áætlun, sé viðlíka og fyrir 15 eða 18 MW virkjun. Við þekkjum of mörg dæmi þess. Ég veit og treysti því að hæstv. ráðherra muni horfa til þessa sem og annarra atriða sem meiri hlutinn tilgreinir í nefndaráliti sínu fylgjandi þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Ábyrgð okkar sem störfum á Alþingi er mikil og fyrir okkur liggja mikil og stór en misflókin verkefni. Til að geta leyst farsællega úr þeim þurfum við að hafa þann eiginleika að geta horft til allra átta, hvort sem er til nútíðar, fortíðar en ekki síður til framtíðar. Að geta átt gott samtal og samvinnu verður oft og tíðum til þess að niðurstaða næst í flókin verkefni. Svo var í vinnu tengdum svokölluðum ramma. Saman höfum við í umhverfis- og samgöngunefnd loksins náð sátt um rammann sem segja má að hafi legið í frosti allt frá árinu 2013. Þýðingarmikil langþráð sátt og samstaða hefur nú náðst en fyrir nefndina hafa komið fjölmargir gestir og þakka ég þeim fyrir góð innlegg og góðar umræður. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að Ísland eigi að vera í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu. Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni og ætlum okkur að uppfylla ákvæði Parísarsamningsins. Við höfum jafnframt sett okkur markmið um að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja. Orkuskipti eru ríkur þáttur í framlagi Íslands til að ná árangri í baráttunni við loftslagsvána en svo að þeim markmiðum sé náð verðum við að tryggja aðgang að grænni orku með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Okkar hlutverk er að nýta ekki meira en við þurfum, huga að sjálfbærni og umhverfisvænni lifnaðarháttum. Það er brýnt að við temjum okkur betra og heilbrigðara neyslumynstur en það er einnig mikilvægt að sátt ríki um þær virkjanir sem þarf til að byggja upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag. Mestu skiptir að það verði gert af varfærni gagnvart viðkvæmri náttúru landsins samhliða því að horft sé til betri orkunýtingar. Þá þarf að koma í veg fyrir tap á orku úr orkukerfinu ásamt því að bæta nýtingu á þeim virkjunum sem fyrir eru. Rammaáætlun er mikilvægt stjórntæki sem varðar vernd svæða og orkunýtingu og sem vert er að halda í og styrkja enn frekar. Hún nær yfir helstu orkulindir landsins og í meðferð hennar á að taka til ólíkra hagsmuna á breiðum grundvelli. Rammaáætlun er ætlað að tryggja að nýting landsvæða byggist á langtímasjónarmiðum og víðtæku samráði um verndargildi náttúru og menningar, hagkvæmni og arðsemi. En það þarf að þróa áfram þetta góða verkfæri okkar í ljósi breyttra áherslna í ferðaþjónustu, samfélaginu, skuldbindingum Íslands og stöðunni sem nú ríkir í heimsmálum. Ég fagna því að samstaða hafi loksins náðist um þau atriði sem tiltekin eru í nefndarálitinu en það er vissulega ekkert sjálfgefið. Stór hluti af landinu er nú þegar í nýtingu eða vernd sem einnig má teljast til nýtingar en það er mikilvægt að við nýtum landið okkar af varfærni því að við viljum að komandi kynslóðir fái að njóta ósnortinnar náttúru. Okkar dýrmætasti arfur til komandi kynslóða er hrein og tær náttúra en svo að við getum skilað af okkur arfinum með þeim hætti þurfum við að skipuleggja hvernig við göngum um náttúru landsins með skýrri framtíðarsýn. Vernd og friðun á tilteknum landsvæðum er góðra gjalda verð en gæta þarf varúðar þegar ákveðið er að friðlýsa stór svæði til framtíðar. Enn er ósvarað þeirri spurningu hvaðan orka framtíðarinnar eigi að koma. Það er ekki okkar að taka ákvarðanir fyrir komandi kynslóðir. Þó að við hér tökum ekki ákvarðanir um að friðlýsa tiltekin svæði þýðir það þó ekki að við höfum fyrirætlanir um að nýta þau, alls ekki, heldur skiljum við þær ákvarðanir eftir fyrir þingmenn framtíðarinnar út frá þeim þörfum sem verða í samfélaginu í framtíðinni. Orkusjálfstæði þjóðar verður sífellt mikilvægara í kvikum heimi og nauðsynlegt er að þjóðir geti brugðist hratt við breyttum forsendum. Í þessu samhengi má nefna virkjunarkosti í Skjálfandafljóti, þ.e. Fljótshnúksvirkjun og Hrafnabjargavirkjun A, B og C, en þeir eru í verndarflokki samkvæmt fyrirliggjandi tillögu og telur meiri hlutinn ekki tilefni til þess að leggja til breytingar á því. Skjálfandafljót er eitt af þeim svæðum þar sem leggja þarf mat á friðlýsingu heilla vatnasviða samhliða endurskoðun á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun. Ekki er hægt að taka ákvörðun um friðlýsingu heilla vatnasviða fyrr en þetta mat liggur fyrir og sama gildir varðandi nýtingu. En þá hefur, í samræmi við markmið stjórnarsáttmálans, kostum í biðflokki verið fjölgað. Betur fer á því að virkjunarkostir séu flokkaðir í biðflokk en í verndar- eða nýtingarflokk á meðan frekari gagna er aflað. Mikilvægt er að samfélagsleg áhrif og óvissa um raunveruleg áhrif framkvæmda á náttúru og lífríki liggi fyrir áður en ákvörðun er tekin um hvort svæði eigi að fara í verndar- eða nýtingarflokk. Það að svæði séu flutt í biðflokk þýðir ekki að þau séu sjálfkrafa komin í nýtingarflokk eða verndarflokk heldur er verið að endurmeta og endurskoða þessa kosti. Það er langt síðan fyrri verkefnisstjórn gerði tillögu um þessi svæði og margt hefur breyst síðan. Þá hafa einnig kostir sem ekki áttu heima í biðflokki verið teknir út. Athugasemdir komu fram um að fjölmarga virkjunarkosti væri að finna í biðflokki áætlunarinnar sem enginn virkjunaraðilinn hefði óskað eftir mati á. Má þar m.a. nefna virkjunarkosti á Torfajökulssvæðinu, í laxveiðiám á Austurlandi og aðra kosti sem Orkustofnun hefur að eigin frumkvæði og á grundvelli heimildar í lögum nr. 48/2011 falið verkefnisstjórn að fjalla um. Um er að ræða 28 virkjunarkosti, ýmist til nýtingar vatnsafls eða jarðhita. Ástæða þess að viðkomandi virkjunarkostir eru flokkaðir í biðflokk er fyrst og fremst sú að ekki eru til nægjanleg gögn um viðkomandi virkjunarkost og því ekki nægjanlegar forsendur til að hægt sé að leggja til flokkun í verndar- eða nýtingarflokk. Á meðan virkjunarkostir eru flokkaðir í biðflokk eru hins vegar takmörk lögð á aðra landnýtingu á svæðinu. Þannig eru dæmi um að ekki sé hægt að friðlýsa virkjunarkosti í verndarflokki gegn orkuvinnslu þar sem virkjunarkostur innan sama svæðis er í biðflokki. Því mætti segja að viðkomandi virkjunarkostur sé að vissu leyti fastur í biðflokki þar sem enginn virkjunaraðili er að vinna í þróun hans og þar á meðal öflun nauðsynlegra gagna til að hægt sé að leggja til endanlega flokkun í vernd eða nýtingu. Því leggur meiri hlutinn til, sem hluta af þeirri sátt sem mikilvægt er að náist um áætlunina, að fella þessa tilteknu kosti úr áætluninni þar sem enginn virkjunaraðili stendur að baki þeim. Þetta tel ég vera mikilvægt og nauðsynlegt skref. Virðulegi forseti. Þá er beislun vindorku loksins komin á dagskrá fyrir alvöru. Fjölbreytni í orkuöflun stuðlar að bættu orkuöryggi og sveigjanleika orkukerfisins. Þótt Ísland búi enn yfir óbeisluðu vatnsafli og jarðvarma er skynsamlegt að auka fjölbreytni í orkugjöfum með hagnýtingu vindorku og annarra nýrra endurnýjanlegra orkukosta fyrir raforkuvinnslu. Vindorka er bæði hagkvæm og endurnýjanleg og sem slík einn af betri kostum til framtíðarorkuvinnslu. Í fyrirliggjandi tillögu er í fyrsta sinn að finna virkjunarkost í vindorku. Vindorkukostinum í Búrfellslundi er raðað í biðflokk í fyrirliggjandi tillögu með þeim rökum að hann sé á röskuðu svæði sem hafi lágt verndargildi en áhrif hans á ferðamennsku og útivist séu hins vegar mikil. Meiri hluti nefndarinnar leggur þó til að virkjunarkosturinn, þó breyttur þar sem tveir kostir í Búrfellslundi hafa verið lagðir til, sem gengur styttra, þ.e. færri vindmyllur, færri megavött og búið að færa til á svæðinu, verði lagður til auk þess sem sjónræn áhrif verða töluvert minni en varðandi upphaflegan kost. Þá telur meiri hlutinn að Búrfellslundur geti verið mikilvægur hluti þess að tryggja betur nýtingu þeirra vatnsaflsvirkjana sem fyrir eru á svæðinu auk þess sem það rennur sterkari stoðum undir orkuöryggi landsins. Öll sú orka sem býr í vindinum getur verið lykilþáttur þegar kemur að því að tappa af þeim þrýstingi sem skapast hefur á kerfi síðustu ár vegna tafa á afgreiðslu á rammanum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að setja eigi sérstök lög um nýtingu vindorku með það að markmiði að einfalda uppbyggingu vindorkuvera. Leggja á áherslu á að vindorkuver byggist upp á afmörkuðum svæðum, nærri tengivirkjum og flutningslínum þar sem unnt verður að tryggja afhendingaröryggi og lágmarka umhverfisáhrif. Það má alveg heyra að framtíðin búi svo sannarlega í vindinum. Í dag státar engin önnur þjóð af jafn háu hlutfalli grænnar orku af heildarorkunotkun og við Íslendingar gerum. Af því getum við verið stolt en langan tíma tekur að virkja nýja orkukosti og langtímaáætlanir þurfa því að gera ráð fyrir orkukostum til að mæta framtíðarþörfum og auka þannig fyrirsjáanleika og stöðugleika. Því skiptir gríðarlegu máli að sátt hafi náðst um þann ramma sem við leggjum hér fram í dag og vil ég nýta tækifærið og þakka umhverfis- og samgöngunefnd fyrir góða vinnu og eins öllum sem komu til okkar í tengslum við það verkefni.

Forseti. Til umræðu í dag er 3. áfangi rammaáætlunar. Í máli hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar kom fram, þegar umræðan hófst hér um þetta mál, að afstaða Viðreisnar er að þetta sé mál sem Alþingi þurfi að taka á, mál sem viðkemur mjög ríkum hagsmunum þjóðarinnar og það sé eðlilegt að það fái meðferð, það hafi ekki verið tilgangur laga um rammaáætlun né eðlileg meðferð á valdi Alþingis að framselja það, heldur hafi markmið ferlisins verið að tryggja vandaða rannsókn á þeim orkukostum sem Íslendingum standa til boða og reyna að tryggja það að þær ákvarðanir væru eins vandaðar og nokkur kostur er. Nú vill þannig til að ég er einn af þeim sérfræðingum sem tók þátt í vinnu við 3. áfanga. Þrátt fyrir að það sé í sjálfu sér rétt að mikil og góð fagleg vinna liggi til grundvallar mati faghópanna þá eru þó gallar á þessari aðferð eins og öðrum mannanna verkum. Fyrst og fremst er það að leggja saman, reyna að tína saman ólíka eiginleika ólíkra virkjunarkosta og búa til úr þeim eina röðun í einni vídd, mjög snúið og erfitt verkefni. Ef við tökum dæmi þá væri það eins og að reyna að velja sér byggingarland með því að tína til ólíka eiginleika þess og leggja þá síðan saman. Stóru gallarnir við þessa nálgun eru að eiginleikar sem í eðlilegri ákvarðanatöku myndu valda því að ekki kæmi til greina að nýta ákveðna kosti fá takmarkað vægi, þ.e. aðferðin sjálf hefur þann galla að þegar einkunnir eru gefnar á skölum sem hafa efri og neðri mörk og síðan tekið einhvers konar vegið meðaltal af þeim skölum þá geta komið skrýtnar niðurstöður úr því. Þannig gæti t.d. byggingarland á Álfsnesi milli ruslahauganna og skotæfingarsvæðisins hæglega verið metið sem ákjósanlegur byggingarkostur vegna þess að þar er til mótvægis ágætt útsýni, þó að engum heilvita manni myndi detta í hug að byggja þær. Gagnrýni þess faghóps sem ég fór fyrir, sem var faghópur 4, snerist um þetta vandamál. Það er ekki nokkur vafi á því að þeir fagaðilar sem tóku að sér mat hinna ólíku umhverfisáhrifa eða áhrifa á umhverfi sem nýtingu myndi fylgja fyrir þá kosti sem voru undir í rammaáætlun unnu sitt starf vel. Þær rannsóknir eru gagnlegar og grunnurinn að vandaðri ákvarðanatöku í þessum sal, en þær eru að þessu leyti takmarkaðar. Þær eru einhvers konar meðaltalseinkunn. Aðferðin býður ekki upp á annað þannig að ef hlutir falla augljóslega utan eðlilegrar samfellu, þar sem áhrifin eru önnur og umfangsmeiri á einhverjum sérstökum stað, einhvers konar ómælanleiki eða augljós umfangsmikil ástæða liggur til grundvallar því að þeir séu ómögulegir, kemur það illa fram. Í þessu samhengi má nefna að í 4. áfanga, sem ég að vísu kom ekki beinlínis að en Hagfræðistofnun Háskóla Íslands framkvæmdi rannsóknir á nákvæmlega þessu vandamáli í 4. áfanga, kom í ljós að þeir laxastofnar sem hafa oft verið til umræðu í tengslum við Urriðafossvirkjun og umhverfisáhrifin á þá, vógu mun þyngra en sérfræðimatið gerði ráð fyrir og raunar þyngra en sérfræðimatið gerði ráð fyrir að væri mögulegt. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur það að rammaáætlun eins og önnur mannanna verk er einfaldlega bara ófullkomin tilraun sem alltaf má bæta. Ég er sannfærður um það að 4. áfangi tók nokkuð af göllunum úr 3. áfanga til endurskoðunar. Ég er sannfærður um að 5. áfangi mun verða enn þá betri. Þetta undirstrikar líka að einhvers konar krafa um að röðuninni sé fylgt í blindni er eitthvað sem ég get undir engum kringumstæðum stutt og Viðreisn hefur ekki stutt. Það er á endanum ákvörðun þingsins að skoða þessi gögn sem safnað hefur verið af natni og með ærnum tilkostnaði og leggja síðan mat á það hvað þingmenn telja að sé eðlileg röðun á virkjunarkostum í nýtingu, bið og vernd. Hitt er síðan annað mál hvort nákvæmlega sú tillaga sem hér liggur fyrir þinginu í dag frá meiri hlutanum uppfylli þau skilyrði að hafa byggt á endurmati þessara gagna með faglegri nálgun eða öðrum sjónarmiðum. Það er á þeim grundvelli, á grundvelli efa um að slíkt faglegt mat hafi legið til grundvallar tillögu meiri hlutans, sem Viðreisn mun ekki styðja hana. Sérstaklega á þetta við um tilflutning virkjunarkosta úr vernd í nýtingu og sérstaklega í ljósi þess að verkefnisstjórn fór auðvitað yfir alla þessa valkosti og tók þessar ákvarðanir. Það þyrfti þá mótrök sem réttlæta slíkar breytingar. Það eru til aðferðir sem hægt er að nota til að leita með beinum hætti til þjóðarinnar varðandi hennar vilja. Á þetta bentum við sérfræðingarnir í faghópi 4 í 3. áfanga í til þess að gera löngu og ítarlegu máli. Í þessari mikilvægu ákvarðanatöku þá finnst mér nokkur skaði af því að þessar aðferðir skuli ekki hafa verið skoðaðar frekar. Nágrannalönd okkar hafa tekið þær upp og má í því samhengi nefna að Bandaríkjamenn hafa notað þessar aðferðir, að leita mats þjóðarinnar á ýmsum aðgerðum í umhverfismálum, um margra áratuga skeið og með þokkalegum árangri og þeim fleytir fram með hverju árinu. Ef við skoðum raunverulega sögu þessa verkefnis, þ.e. þess stóra verkefnis sem lá fyrir Alþingi að taka afstöðu til, hvaða nýtingarkostir til orkuframleiðslu á Íslandi eru þjóðinni hagfelldastir, þá er það aldrei þannig að hægt sé að fara í virkjunarframkvæmdir án umhverfisáhrifa. Við erum að tala um það hvaða tjón, hvaða samdrátt eða rýrnun á umhverfisgæðum Íslands menn telja ásættanlega fyrir orkuábatann. Við þurfum að nálgast það verkefni með einhverjum nýjum hætti vegna þess að þessi málamiðlun sem rammaáætlunin átti að vera hefur siglt í strand eins og meðferðin á þessum lista úr 3. áfanga sýnir. Það er alla vega mín bjargfasta skoðun að skrefið áfram í þessu efni þannig að hægt sé að leysa þennan hnút - vegna þess að á okkur hvílir ábyrgð á öðrum sviðum, t.d. tryggja það að við höfum nægilega raforku í orkuskipti, og við stöndum frammi fyrir vandamálum þar sem við viljum draga úr losun gróðurhúsalofttegunda - aðferðin til þess er að afla endurnýjanlegrar orku. Við þurfum að geta vegið saman þessa ólíku umhverfishagsmuni sem eru annars vegar vernd einstakra svæða sem yrðu fyrir áhrifum vegna virkjana og hins vegar áhrifin á samdrátt í losun. Til þess að geta nálgast verkefnið með þessum hætti þá þarf að leita að mínu mati til þjóðarinnar. Það þarf að beita þessum aðferðum sem gera okkur kleift að gera okkur grein fyrir hvaða eiginleikar það eru við einstaka virkjunarkosti sem stýra því hver velferðaráhrifin eru á líf okkar, á getu okkar til að njóta náttúrunnar, á getu okkar til að lifa lífinu eins og við viljum án þess t.d. að skilja eftir okkur of stórt kolefnisspor. Það þarf að vega saman alla þessa ólíku kosti. Það er enginn á endanum sem getur svarað þessu með neinum óyggjandi hætti að mínu mati nema þjóðin. Á sama tíma og ég segi að auðvitað sé eðlilegt að Alþingi hafi á þessu skoðun, á sama tíma og ég segi að það eru augljóslega vankantar á 3. áfanga og þess vegna fullkomlega eðlilegt að lagðar séu til breytingar á niðurstöðu verkefnisstjórnar þar, þá segi ég líka: Meðan rökin eru ekki sterkari en þau sem meiri hlutinn býður upp á í dag þá er ég efins um að nýja röðunin sé betri heldur en gamla röðunin. Á endanum er það sem við þurfum að gera að bæta aðferðafræðina.

Frú forseti. Ég vil byrja á að afsaka smávesen á mér, þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég lendi í veseni með prentarann, en ég mun reyna mitt besta til að ræða um umdeilda ákvörðun meiri hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar um afgreiðslu á 3. áfanga rammaáætlunar sem loks hefur litið ljós. Ekki er hægt að segja að ákvörðun meiri hlutans veki almennan fögnuð meðal náttúruverndarsinna og annarra þingmanna hér á Alþingi. Síður en svo. Fulltrúar fimm náttúruverndarsamtaka skrifuðu harðorða grein á visi.is í gær þar sem þau staðhæfa fullum fetum að náttúra Íslands verði fyrir afar þungu höggi verði hugmyndir meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis, um afgreiðslu 3. áfanga rammaáætlunar, að veruleika. Það eru stór orð sem okkur ber skylda til að taka mjög alvarlega. Ekki er einungis um að ræða harða gagnrýni á það hvaða virkjunarkostir verða færðir úr biðflokki yfir í nýtingarflokk, heldur sömuleiðis á meðferð málsins. Lítum aðeins á hvaða virkjunarkostir þetta eru. Þetta snýst um það, eins og rakið hefur verið hér í dag, frú forseti, að færa Búrfellslund úr biðflokki í nýtingarflokk, Héraðsvötnin í Skagafirði úr verndarflokki í biðflokk. Kjalölduveitu í efri hluta Þjórsár skal færa úr verndarflokki í biðflokk og bannað verður að friðlýsa vegna virkjunarhugmynda í verndarflokki í Skjálfandafljóti, þar til annað verður ákveðið. Allt þetta rímar við virkjunarhugmyndir Landsvirkjunar og allt eru þetta kostir sem Landsvirkjun sættir sig illa við að fari í verndarflokk. Frú forseti. Ekki er annað hægt en að horfa til þess þaulskipulagða áróðurs sem komið hefur frá orkufyrirtækjunum undanfarna mánuði og undanfarin ár sem snýst um svokallaðan meintan skort á raforku fyrir orkuskipti. Þvílík vitleysa. Mig langar að minna á orð forstjóra Orkuveitu Reykjavíkur í desember síðastliðnum en hann sagði í viðtali við Fréttablaðið 17. desember að umræðan um rafmagnsskort sé stórundarleg hér á landi. Í þessu viðtali minnti forstjórinn, Bjarni Bjarnason, á að hinn stóri umfangsmikli raforkuframleiðandi sem Ísland er, með um fimm sinnum meiri rafmagnsframleiðslu en aðrar þjóðir, lætur um 80% þeirrar rafmagnsframleiðslu fara til stóriðju. Ekki er nóg með að við stöndum frammi fyrir þessum rammskakka hlut heldur fær stóriðjan enn þann dag í dag raforku á mun lægra verði en heimilin í landinu. Erlend stóriðja fær raforkuna okkar, úr lækjum, vötnum og ám okkar allra, í erlenda stóriðju á spottprís. Og til hvers? Jú, til að framleiða ál en verðið á því sveiflast eins og pendúll. Líklega er það þó arðbærari málmur með þeirri hernaðarhyggju sem er almennt fyrirferðarmeiri í hinum vestræna heimi eftir innrás Rússa í Úkraínu í febrúar. En aftur að forstjóra Orkuveitu Reykjavíkur í viðtali við Fréttablaðið í desember síðastliðnum. Þar talar hann líka um orkuskiptin og að ekkert vanti upp á orku fyrir orkuskiptin í samgöngum, að óselt rafmagn í ár miðað við fulla vinnslugetu sé um 0,9 TWst, sem er nóg til að knýja allan bílaflotann, alla einkabíla í landinu sem eru um 240.000. Það er áætlað að þeirri tölu verði náð árið 2040. Það vantar því ekkert rafmagn á rafbílana, sagði forstjóri eins stærsta orkufyrirtækis í landinu og sló þar með á rök meiri hlutans í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og það gerði hann í desember síðastliðnum. En hvað í ósköpunum er þá á ferðinni hér, frú forseti? Af hverju grípur meiri hluti hv. umhverfis- og samgöngunefndar til þessara raka sem voru hrakin í desember síðastliðnum, og reyndar í fleiri viðtölum við forstjórann? Af hverju hunsar meiri hluti nefndarinnar rök umhverfisverndarsamtaka og annarra um verndun óraskaðra vatnasviða og óbyggðra víðerna sem eru fágæt á heimsvísu, svæða sem okkur Íslendingum ber að standa vörð um? Því er ekki gott að svara hér enda verður meiri hluti nefndarinnar að svara þinginu. Það er líka málsmeðferð þingsályktunarinnar sem er harðlega gagnrýnd af náttúruverndarsamtökum sem benda m.a. á stórgölluð gögn og málsmeðferð varðandi Austurgilsvirkjun í Ísafjarðardjúpi sem og hina mjög svo umdeildu Hvalárvirkjun á Ströndum, sem eiga að sitja sem fastast í nýtingarflokki að áliti meiri hlutans þótt allar seinni tíma rannsóknir hnígi að því að þær myndu skerða helming víðerna Drangajökulssvæðisins og séu algjörlega óásættanlegar fyrir náttúruvernd dagsins í dag. Úr nýtingarflokki í biðflokk vill sami meiri hluti færa Skrokkölduvirkjun á Sprengisandi og tvær virkjanir neðst í Þjórsá. En það er ólíklegt að þær hefðu orðið ofarlega á framkvæmdaáætlun Landsvirkjunar fyrr en í fjarlægri framtíð, ef nokkurn tíma. Meiri hlutinn handvelur rök sem eiga að styðja breytingar á hverjum virkjunarkosti fyrir sig en afneitar því miður greinilega vísvitandi öllum vísindalegum og faglegum gögnum sem mæla fyrir verndarflokkun umræddra kosta. Virkjunarhugmyndir við Héraðsvötn og Skjálfandafljót auk Kjalölduveitu eru allar í jaðri mikilvægra víðernasvæða hálendisins og myndu skerða ómetanleg náttúrugæði á óafturkræfan hátt um alla framtíð. Jökulárnar í Skagafirði með sína einstöku náttúru eru aftur undir. Þetta vita þingmenn kjördæmisins vel. Og fossar Skjálfandafljóts fá ekki þann frið sem þeir eiga sannarlega skilið. Áratugalöng barátta náttúruunnenda fyrir varanlegri sátt um vernd hinna helgu Þjórsárvera og farvegs Þjórsár er að engu gerð hér. Óljósar hugmyndir meiri hlutans um að rammaáætlun sé aðeins fyrsta skref af mörgum í umfjöllun um virkjunarkosti og margir aðrir varnaglar séu til staðar er, frú forseti, ekkert annað en fyrirsláttur. Afgreiðsla núverandi meiri hluta yrði fordæmi fyrir pólitísk hrossakaup síðar meir. Það viljum við varla sjá, eða hvað? Sú faglega sátt sem rammaáætlun var ætlað að skapa er endanlega rofin ef þetta verður niðurstaða Alþingis. Með áliti meiri hlutans fá Landsvirkjun og fleiri orkufyrirtæki óskir sínar um álitlega virkjunarkosti loks uppfylltar til að svara og svala tilbúinni þörf sem stenst engin rök. Með afgreiðslu af þessu tagi verður mikil barátta, virðingarverð og hörð barátta náttúruverndarfólks og umhverfisverndarsinna, færð aftur um áratugi í boði þingmeirihluta ríkisstjórnarflokkanna. Varnir náttúruverndarsinna eru á bak brotnar, enda erum við sem hér stöndum í þingsal í dag að halda ræður um rammaáætlun undir mótmælum náttúruverndarsinna sem safnast hafa saman á Austurvelli til að minna á sjónarmið sem haldið hefur verið á lofti og þá áratugabaráttu fyrir vernd víðernisins og hálendisins sem er að engu höfð hér. Það er krafa náttúruverndarfólks um allt land sem hljómar hér. Fjölmörg samtök náttúruverndar- og umhverfisverndarsinna hafa skrifað yfirlýsingar, safnast saman og sent bréf á þingmenn og allt er þetta fólkið í landinu, kjósendur, almenningur sjálfur, sem vill sjá að við stöndum vörð um einstaka náttúru Íslands. Fulltrúar minni hlutans í hv. umhverfis- og samgöngunefnd staðhæfa sömuleiðis að niðurstaða meiri hlutans hafi verið barin fram. Það eru þung orð. Þegar varaformaður nefndarinnar staðhæfir í viðtali við Kjarnann að á lokametrunum hafi hún upplifað að niðurstaða meiri hlutans hafi verið barin fram þá er það alvarleg staðhæfing hjá grandvörum þingmanni sem varaformaður nefndarinnar, hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, er. Að sjálfsögðu styð ég breytingartillögu minni hlutans í nefndinni við breytingartillögu meiri hlutans um að leggja til að fjórir virkjunarkostir í Skagafirði verði ekki færðir úr nýtingarflokki í biðflokk og að Kjalölduveita verði áfram í biðflokki eins og verkefnisstjórn 3. áfanga rammaáætlunar lagði til. Frú forseti. Þetta er í raun kjarninn sem ég verð að játa að ég skil ekki. Ég skil ekki að meiri hluti nefndarinnar skuli ganga lengra en verkefnisstjórn 3. áfanga vill. Hvað er það sem við höfum verið að gera hér undanfarin ár annað en að hlýða á sérfræðinga og vísindafólk? Er ekki bara best að gera það áfram, hvað þá þegar jafn umdeildar ákvarðanir koma frá meiri hluta Alþingis 

Frú forseti. Eftir þrotlausa baráttu náttúruverndarfólks og heimamanna undanfarin 20 ár fyrir verndun Héraðsvatna, jökulsánna í Skagafirði, hillti í héraðssátt, landssátt um verndun jökulsánna, að þær fái runnið frjálsar til sjávar um ókomin ár með sinn sjálfstæða rétt til tilvistar og til að þróast áfram á eigin forsendum, náttúra þeirra og vatnasvið fyrir komandi kynslóðir, fyrir náttúruna sjálfa. Og ég hefði alveg kosið að hæstv. umhverfisráðherra með meiru sæti hér undir ræðu minni. Vinstrihreyfingin – grænt framboð í Skagafirði vann kosningasigur í sínum fyrstu kosningum vorið 2002, ekki síst fyrir loforð okkar um verndun jökulsánna. Í kjölfarið var Villinganesvirkjun í Héraðsvötnum slegin af. Þáverandi stjórnarmeirihluti á Alþingi, tveir núverandi stjórnarflokka, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, reyndu þá að keyra yfir vilja íbúa og verndun ánna með lagasetningu sem tókst að stöðva á síðustu dögum þingsins með eldræðum þingmanna VG daga og nætur - daga og nætur - sem einnig fluttu tillögur um friðlýsingu ánna og vatnasvið þeirra. Þetta rifja ég upp nú því að þau 20 ár sem ég sat í sveitarstjórn Skagafjarðar voru vörðuð þessari baráttu. Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur frá stofnun staðið í stafni í pólitískri baráttu fyrir náttúruvernd á Íslandi. Fyrir 15 mánuðum veitti ég sem sveitarstjórnarmaður í Skagafirði, ásamt félaga mínum í VG, Álfhildi Leifsdóttur, umsögn um rammaáætlun þar sem lagt var til að jökulsárnar verði í verndarflokki. Umsögnin var gagnorð og skýr. VG vísar til fjölmargra ályktana félagsfunda og stjórnar VG í Skagafirði á undanförnum árum um verndun jökulsánna í Skagafirði. Sveitarstjórnarhópur VG fagnar því að virkjunarkostir sem tengjast Skatastaðavirkjun og Villinganesvirkjun séu endanlega slegnir af og vatnasvæði Héraðsvatna sett í verndarflokk í rammaáætlun. Jökulsárnar í Skagafirði með sinni stórbrotnu náttúru eru einstakar og þær ber að vernda, bæði fyrir komandi kynslóðir og á forsendum náttúrunnar sjálfrar. Með því að setja virkjunarkosti í jökulsánum í Skagafirði í verndarflokk er staðfest ótvírætt verndargildi svæðisins og þeir samfélagslegu hagsmunir til framtíðar sem felast í verndun þess. Í dag sendi svæðisfélag Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í Skagafirði frá sér eftirfarandi ályktun vegna afgreiðslu á rammaáætlun, með leyfi forseta: „Vinstri græn í Skagafirði krefjast þess að farið verði eftir faglegu mati rammaáætlunar hvað varðar jökulsárnar í Skagafirði og þær verði settar í verndarflokk. Héraðsvötnin og jökulsárnar móta ásýnd og ímynd Skagafjarðar og eru undirstaða hins síkvika lífkerfis héraðsins allt frá jöklum til hafs. Tækifæri framtíðarinnar felast í að vernda þau og nýta þau óspjölluð í tengslum við fjölþætta útivist, veiði, ferðaþjónustu, landbúnað og aðra umhverfisvæna atvinnustarfsemi. Þýðing vatnanna fyrir uppeldi fiskseiða, bæði ferskvatnsfiska og sjávarfiska, er einnig ómetanleg. Ferðaþjónusta í Skagafirði er í vexti og hafa fljótasiglingar skapað svæðinu mikla sérstöðu, enda einstakar á heimsvísu. Í rökstuðningi faghóps rammaáætlunar 3 segir m.a.: „Vatnasvið Héraðsvatna er með hæsta verðmætamat allra landsvæða sem fjallað var um í faghópi 1 í 3. áfanga og þá er virkjunarkosturinn Skatastaðavirkjun C með næsthæstu áhrifaeinkunn allra virkjunarkosta sem faghópurinn fjallaði um. Virkjunarkosturinn er á svæði sem er óbyggð víðerni samkvæmt lagalegri skilgreiningu og virkjun á svæðinu myndi hafa í för með sér umtalsvert rask á hálendi, svo og á sífrerarústum og fleiri fyrirbærum sem Íslendingar bera alþjóðlega ábyrgð á. Virkjun myndi slíta sundur vistkerfi og samfélög lífvera, hafa mikil neikvæð áhrif á vistgerðir með verulegt verndargildi samkvæmt náttúruverndarlögum og valda mikilli röskun vegna breytinga á rennsli og framburði, sérstaklega á flæðiengjum sem hafa mikið vistfræðilegt gildi og eru þær umfangsmestu á landinu. Þá gætu framkvæmdirnar spillt stórum minjaheildum í Austur- og Vesturdal frá árunum 870–1400, sem jafnvel eru einstakar á heimsvísu. Einnig yrði mikil skerðing á sjónrænni fjölbreytni og á fágætum landslagsgerðum. “ Vinstri græn í Skagafirði ítreka rökstuðning faghóps rammaáætlunar 3 og krefjast þess að farið verði eftir faglegu mati og um leið þeirri faglegu sátt sem rammaáætlun er ætlað að skapa. Vinstri græn í Skagafirði leggjast alfarið gegn því að jökulsárnar verði færðar úr verndarflokki yfir í biðflokk í meðferð þingsins á rammaáætlun 3.““ Hér stend ég nú á Alþingi sjálfu með tillögu meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar í höndunum sem leggur til að færa Héraðsvötnin, jökulsárnar, úr verndarflokki í biðflokk og óvissuna, einnig Kjalölduveitu í Efri-Þjórsá og fleiri náttúruperlur sem eru ekki á góðum stað. Þarna eru stigin skref aftur á bak í íslenskri náttúruverndarbaráttu. Tillaga nefndarinnar um að leggja til að færa Héraðsvötn í biðflokk stinga í stúf í ljósi ótvíræðs verndargildis jökulsánna og þeirrar aðferðafræði sem beitt er við mat á verndargildi. Niðurstaða nefndarinnar endurspeglar ekki þá faglegu niðurstöðu sem komist hefur verið að um verndargildi ánna. Það á einnig við um fleiri svæði. Að slíku nefndaráliti get ég ekki staðið, að tillögu að slíkri rammaáætlun get ég ekki staðið eða að hún nái fram að ganga. Ég vil samt halda því til haga að einnig er jákvæð og mikilvæg skref að finna í tillögunni sem færa okkur fram veginn á öðrum stöðum í náttúruverndarbaráttunni, eins og félagi minn og náttúruverndarsinninn hv. þm. Orri Páll Jóhannsson fór hér yfir áðan og hann á stóran þátt í að ná fram. Það eru sigrar sem einnig þarf að varðveita og fylgja eftir og sækja fleiri. Það er hins vegar dapurlegt að ekki skuli mega finna sterkari náttúruverndartaug hjá gömlu flokkunum tveimur, Framsókn og Sjálfstæðisflokki. Við eigum ekki að samþykkja framtíðarsýn fortíðarafla sem felur í sér gjörnýtingu íslenskra vatnsfalla og jarðhitasvæða. Við vitum hvað við framleiðum mikla orku, sóum mikilli orku. Það er hægt að gera svo miklu betur án þess að fara eyðandi hendi um íslenska náttúru. Saman erum við ein öflug náttúruverndarhreyfing, þið sem eruð hér úti núna og mótmælið, hvar sem þið eruð. Megi svo alda vitundarvakningar vaxa og dafna og skila okkur inn í framtíðina fyrir börnin okkar, komandi kynslóðir og náttúruna sem sannarlega á sig sjálf. Hér stend ég og get ekki annað en staðið áfram með fólkinu mínu sem hefur háð með mér baráttuna fyrir verndun jökulsánna í Skagafirði, fólkinu sem kaus mig til starfa á Alþingi með þeim hugsjónum sem fönguðu mig í pólitíska baráttu, öllu því fólki sem hefur lagt náttúruverndarbaráttunni lið um land allt og treystir á mig hér og aðra sem hér starfa, fólkinu sem háir baráttu á öðrum stöðum á landinu af sama eldmóði, en ekki síst að standa með náttúrunni sjálfri.  
            

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða mjög umdeilt mál um vernd og orkunýtingu landsvæða, rammaáætlun svokallaða. Ég ætla ekki að fara út í einstaka atriði, hvað eigi að virkja og hvað ekki, en maður hefur á tilfinningunni að verið sé að teygja ákveðna hluti út fyrir verndarsvæði til þess að geta kallað þá öðru nafni, svo að hægt sé að gera það sem var búið að taka út af dagskrá og átti ekki að framkvæma. En hvar eigum við að standa og með hverjum eigum við að standa? Jú, við eigum að standa með náttúrunni. Hvers vegna? Okkur ber skylda til að sjá til þess að reyna að halda náttúrunni við þannig að við skilum henni til afkomenda okkar í svipuðu ástandi og við fengum hana. En getum við það?  Annað sem við þurfum líka að taka tillit til, og ætti að vera löngu búið, er það furðulega mál að við erum ekki með dreifikerfið í lagi, að við skulum alltaf vera að byrja á öfugum enda. Mér skilst að það myndi stórauka orkuöryggi okkar ef við tækjum dreifikerfið og kæmum því í lag. Síðan hefði verið langbest að þessi rammaáætlun hefði fengið að bíða, hún hefði verið unnin betur; ef það hefði verið meiri sátt um hana og reynt að finna þá virkjunarkosti sem hagkvæmastir eru. Það eru ýmsir virkjunarkostir í boði og það er alltaf verið að uppgötva nýjar og nýjar leiðir Sérstaklega eigum við að horfa á þær leiðir sem valda minnstum umhverfisspjöllum og er eiginlega hægt að gera þannig að þegar þeir virkjunarkostir eru hættir í notkun sé hægt að ganga frá náttúrunni nákvæmlega eins og hún var í upphafi. Í dag er það helst vindorkan. Ég var nýlega í Færeyjum og sá að þar einbeita menn sér að sjávarfallsvirkjunum. Það er ýmislegt sem við getum farið að gera og fylgjast með og helst þá á þeim forsendum að umhverfisspjöll séu svo til engin og ef þau eru einhver að við getum þá alla vega lagfært þau þannig að það verði í lagi. Ég ætla ekki að hafa þetta mjög langt en ég ætla að lýsa því yfir að ég mun ekki styðja þetta mál heldur mun ég sitja hjá í flestum tilfellum. Ég tel að margar breytingar hjá minni hlutanum séu mjög góðar sem ég mun fara í gegnum og sennilega styðja. En eins og þetta er sett upp hér er alveg útilokað að ég styðji þessa umhverfisstefnu.

Frú forseti. Mig langaði að nota þær örfáu mínútur sem ég á eftir í þessu mikilvæga máli til að þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu. Á engan er hallað þó að ég þakki sérstaklega hv. þm. Bjarna Jónssyni, oddvita Vinstri - hreyfingarinnar græns framboðs í Norðvesturkjördæmi. Ekkert sem hér hefur verið sagt í dag hefur breytt þeirri skoðun minni og okkar sem erum í minni hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar að það sé hið mesta óráð að færa Héraðsvötn og virkjunarkostina þar og Kjalölduveitu úr verndarflokki í biðflokk samkvæmt áætluninni. Engin rök hafa verið færð fram hér. Engin rök hafa verið færð fram af meiri hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Ég biðla til hv. þingmanna að íhuga það nú af fullri alvöru, hvar sem þeir eru í flokki, að styðja breytingartillögu um að þessir kostir verði áfram í verndarflokki. Hún hefur verið flutt og verður á dagskrá við afgreiðslu málsins á morgun og ég ætla að leyfa mér að vona að hægt verði að samþykkja hana þannig að við gerum ekki þau hrikalegu mistök að færa þessa kosti í Héraðsvötnum og Kjalölduveitu úr verndarflokki, þangað sem þeir voru settir af verkefnisstjórninni eftir faglega yfirferð, að bestu manna yfirsýn, með vísindalegri þekkingu, að við förum ekki að krukka í því hér á hinu háa Alþingi. Hér hefur gott fólk úr náttúruverndarhreyfingunni mætt til að brýna okkur til dáða í dag. Ég vil þakka fyrir það. Ég vil þakka fyrir það að oft áður höfum við sem hér störfum og höfum starfað átt því fólki allt að þakka í náttúruverndarbaráttuni. Ég vil ljúka máli mínu á að þakka þeim.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir ágæta umræðu um þetta mikilvæga mál. Við þekkjum forsöguna. Það var farið í þessa vinnu, sem almennt er kölluð rammaáætlun, með þá hugmynd, eins og kom ágætlega fram hjá hv. þm. Daða Má Kristóferssyni, að taka ákvarðanir út frá bestu mögulegu upplýsingum. Á bak við þessa vinnu liggur náttúrlega gríðarlega mikið magn af upplýsingum, margir faghópar sem hafa unnið þetta og síðan núna hv. þingnefnd. Það lítur út fyrir að við séum að klára þetta núna, sem er samt sem áður, virðulegi forseti, eins og hv. þingmaður vísaði til, auðvitað ófullkomin tilraun sem alltaf má bæta. Það hefur alltaf legið fyrir að það er síðan alþingismanna að taka ákvörðun með þessar bestu mögulegu upplýsingar fyrir framan sig. Hugmyndin var sú að þetta væri sáttaferli en ég held að engan hafi dreymt um að í svona málaflokki yrði almenn sátt eða algjör sátt um alla hluti þegar að þessu kemur. Það er, myndi ég ætla, ómöguleiki. Ég tel hins vegar að það sé skynsamlegt, eins og hér hefur komið fram hjá mörgum hv. þingmönnum og hæstv. forsætisráðherra og ég er sammála því sjónarmiði og við höfum lært það af þessu ferli, að það borgar sig að reyna ekki að taka allt í einu heldur eigi að taka þetta verkefni í smærri skömmtum. Það er mjög mikilvægt hins vegar að við klárum rammaáætlun. Það hefur verið reynt núna í rúmlega áratug án árangurs vegna þess að það er engin ríkisstjórn sem hefur komið hér fram á Íslandi sem hefur ekki haft það á stefnuskrá sinni að nýta græna orku. Af hverju er það? Við höfum afskaplega góða reynslu af því og stöndum betur en aðrar þjóðir vegna þess að við erum með svo hátt hlutfall af grænni orku. Það hefur gert það að verkum, m.a. út af samningum við stóraðila sem við sóttumst eftir fyrir löngu síðan, að við höfum byggt upp raforkukerfi fyrir alla landsmenn. Við búum í tiltölulega stóru landi, fámenn þjóð, og það hefði verið afskaplega dýrt, ef ekki ómögulegt, ef við hefðum gert það með öðrum hætti. Í ofanálag koma núna enn þá sterkari rök fyrir því að nýta græna orku og fara í orkuskipti og það eru loftslagsmálin. Það er algerlega útilokað að við náum þeim háleitu markmiðum sem við höfum sett okkur, sem eru mjög háleit, að taka út bensín og dísil, án þess að við komum með græna orku í staðinn. Það er algjörlega ómögulegt og ég veit ekki til að neinum detti það í hug. En síðan er annað, af því að hér hafa menn rætt stórnotendur, að það er ekki hugmyndin þegar heimurinn fer í baráttu gegn loftslagsvánni að menn færi vandamálin á milli staða. Það er engin þjóð sem leggur málin upp með þeim hætti. Ef allir myndu fara þá leið að flytja sín mál til annarra landa þá myndi enginn árangur nást. Þá myndi loftslagsváin vinna fullnaðarsigur. Þetta er nokkuð sem ég taldi að allir vissu. Vegna þess að hér gekk hugrakkt fólk á undan okkur sem þurfti að taka pólitíska slagi út af því, sem fór hér í fyrstu tvö orkuskiptin, bæði varðandi rafveituna og hitaveituna, njótum við góðs af því. Og hvað hefur gerst hérna, virðulegur forseti? Sumir hér segja, sem aldrei var hugmyndin, að sérfræðingarnir og hóparnir sem unnu þessa vinnu, jafn góðir og þeir eru, ættu að ákveða þetta fyrir Alþingi Íslendinga. Það var aldrei hugmyndin. Aldrei. Hv. þingnefnd kemur hér með breytingartillögur. Mér finnst svolítið vanta í upptalningunni þegar menn fara yfir hverjar tillögurnar eru. Hér er lagt til að af virkjunarkostunum í nýtingarflokki fari þrír virkjunarkostir yfir í bið. Ég, virðulegi forseti, skil ekki af hverju það er ekki minnst á það hér af þeim sem gagnrýna þessa tillögu. Ef menn eru á því að sérfræðingarnir eigi alltaf að ráða þessu þá vilja þeir væntanlega hafa Skrokkölduveitu áfram. Það er augljóst. Ég tel að það sé skynsamlegt, svo eitt dæmi sé tekið, að skoða það mál betur. Síðan eru virkjunarkostir sem fóru úr vernd í bið - ekki úr vernd í nýtingu heldur úr vernd í bið, til að skoða þau mál betur. Það eru tveir kostir, Héraðsvötn og Kjalölduveita, en undir Héraðsvötnum eru fjórir kostir. Síðan fer einn kostur, virðulegi forseti, úr bið í nýtingu. Það er Búrfellslundur. Þetta er eini virkjunarkosturinn sem fer í nýtingarflokk, sá eini. Það kemur mér á óvart ef menn halda því fram að meiri hluti hv. þingnefndar hafi ekki komið með fullnægjandi rök fyrir því. Menn geta verið ósammála þeim en að mæta hér, virðulegi forseti, og segja að það hafi ekki verið færð nein rök eða lítil rök finnst mér vera mjög ósanngjarn málflutningur. Síðan, virðulegi forseti, og einhvern veginn hefur enginn minnst á þetta, ég hef ekki alla vega heyrt það hér í ræðum þeirra sem gagnrýna þetta, þá eru hvorki meira né minna en 28 virkjunarkostir felldir út úr rammaáætlun. Það kemur til vegna þess að ég sendi bréf á Orkustofnun og bað þá vinsamlegast, vegna þess að þeir komu með þetta inn, að taka þetta út. 28 kostir, virðulegur forseti: Kljáfossvirkjun, Hvítá við Norðurreyki, Reyðarvatnsvirkjun, Hverfisfljótsvirkjun, Kaldbaksvirkjun Haukholtavirkjun, Vörðufell, Hestvirkjun, Selfossvirkjun, Brúarárvirkjun, Núpsárvirkjun, Hafralónsá, efra þrep og neðra þrep, Hofsárvirkjun, Hraunavirkjun, bæði í Fljótsdal og í Berufirði, Blöndudalsvirkjun, Vatnsdalsá, Seyðishólar, Sandfell, Reykjaból, Sköflungur, Botnafjöll, Grashagi, Sandfell, Hveravellir, Bakkahlaup, Hrútshálsar. Virðulegur forseti. Það liggur alveg fyrir, hefur alltaf legið fyrir, mun alltaf liggja fyrir að það eru fáir, ekki tveir Íslendingar sem eru algjörlega sammála í þessum málum. Ég held að nálgun flestra, ef ekki allra, sé þessi: Okkur finnst það skipta máli að ná loftslagsmarkmiðunum. Við teljum það skynsamlegt að vera hér með græna orku, endurnýjanlega orku í stað þess að vera með jarðefnaeldsneyti. Ég held að enginn vilji fara til baka með þá þróun. En á sama tíma viljum við fara vel með íslenska náttúru. Við erum meðvituð um verðmæti í víðernum og okkar fallegu náttúru. Við erum held ég öll að reyna að ná einhverju jafnvægi hvað þetta varðar. Það að ganga hér fram og gagnrýna menn, þá hv. þingmenn sem unnu þetta erfiða starf með þessum hætti, finnst mér ekki maklegt. Mér finnst þetta bera öll einkenni þess að hér hefur verið lögð mikil vinna í að reyna að finna jafnvægi, taka út ákveðna þætti og skoða þá betur. Út á það gengur tillagan. 28 virkjunarkostir út, 28. Síðan eru hér nokkrir kostir sem eru settir í bið og við ætlum að skoða þá betur. Einn í nýtingu. Út á það gengur þessi tillaga. Virðulegi forseti. Það kemur líka á óvart og ég verð bara að spyrja af hverju þeir aðilar, sérstaklega í Samfylkingunni og Pírötum, sem ganga harðast fram ganga ekki harðar fram á sínum eigin heimavelli. Ég horfi á það sem Reykvíkingur hvernig er gengið fram í þeim málum þar. Ég hvet þessa áhrifamenn til þess að gera breytingar á fyrirætlunum sem snúa að ósnortinni strandlengju í Skerjafirði. Það er ekki bara að landfyllingin, eins og Umhverfisstofnun benti á, muni hafi neikvæð áhrif á losun gróðurhúsalofttegunda að því leyti að þangbreiður sem binda koldíoxíð munu skerðast. Bæði Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun eru með málefnalegar og góðar ábendingar um að þessi landfylling muni hafa mjög neikvæð áhrif á græn svæði og á líffræðilegan fjölbreytileika. Þar er bent á, eðlilega, af því að við eigum ekki endalaust af ósnortinni náttúru og hvað þá ósnortinni strandlengju í Reykjavík, að það sé ekki skynsamlegt að fara í þessi áform svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Reyndar er hér í uppsiglingu stórt umhverfisslys. Byggingaráform á opnum svæðum - það er annað sem mér fyndist að það fólk sem hefur áhuga á náttúruvernd og umhverfismálum ætti að beita sér fyrir að snúa við. Við sjáum sóknarfæri, virðulegi forseti, t.d. í samgöngum núna þegar allt bendir til þess að rafflug muni breyta og skapa jafnvel byltingu í almenningssamgöngum í landinu sem umhverfisvænni samgöngumáti sem verður keyrður áfram af endurnýjanlegum orkugjöfum með lægri rekstrarkostnaði. Það eru þá möguleikar á því að þetta verði raunverulegur valkostur og stærri valkostur fyrir okkur Íslendinga. Mér finnst, virðulegur forseti, að það sé eitthvað sem við eigum að beita okkur fyrir eða í það minnsta að líta á og skoða. Menn hafa fyrst og fremst talað um rafmagnið hérna en það eru líka aðrir þættir sem við þurfum að hafa fulla athygli á. Það kemur fram í umsögn frá Orkuveitu Reykjavíkur, sem mælist til þess að þessi 3. áfangi sé samþykktur, að það liggi virkilega á þegar kemur að hitaveitunni okkar hér á höfuðborgarsvæðinu og fleiri stöðum. Það er áhyggjuefni ef við náum ekki að sinna þeirri þörf sem fyrirsjáanleg er því að öll viljum við, og hér hafa margar ræður verið haldnar um mikilvægi þess, bæta úr húsnæðismálum Íslendinga, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Við erum ekki að bæta úr húsnæðismálum ef við sjáum heimilum ekki fyrir heitu vatni. Svo einfalt er það. Það er ekki hægt að draga aðra ályktun þegar maður les hér umsögn Orkuveitu Reykjavíkur en að ein af forsendum þess að svo megi verða, ef ekki forsendan, sé að við klárum 3. áfanga. Virðulegi forseti. Engin mannanna verk eru fullkomin, ekki einu sinni þingmál eða niðurstaða hv. nefnda. En ég vil nota tækifærið og þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir starfið og það verður ekki annað séð, eftir alla þá vinnu sem hv. þingmenn hafa lagt í þetta, en að hér hafi verið vandað til verka eins og hægt er. Þó svo alltaf megi gagnrýna einhverja hluti í margar áttir þá finnst mér ósanngjarnt að halda því fram að hér hafi ekki virkilega verið unnið af heilindum til að ná því jafnvægi sem nauðsynlegt er þannig að við náum loftslagsmarkmiðunum en á sama tíma verndum það sem við viljum vernda.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn, kæra þjóð. Þetta hef ég að segja um þetta mál: Til að nútímasamfélag gangi þá þarf tryggan aðgang að orku. Því þarf að tryggja afhendingaröryggi hennar um allt land, skapa jafnvægi milli eftirspurnar og framboðs og koma í veg fyrir að orkuskortur hamli byggðaþróun. Mikilvægt er að ávinningur af orkuframleiðslu lendi fyrst og fremst hjá almenningi. Það er best gert með því að helstu orkufyrirtæki landsins verði ávallt í eigu opinberra aðila, sveitarfélaga eða ríkis. Með því móti rennur arðurinn til samfélagsins og sameiginlegra sjóða landsmanna eða beint til þeirra í formi lágs orkuverðs sem alltaf á að vera í forgangi. Lágt orkuverð er nefnilega eitt af frumskilyrðum þess að tekjulægra fólk geti lifað mannsæmandi lífi hér á landi. Áfram Ísland.

Herra forseti. Fyrri ræða mín varð óvart dálítið endasleppt. Það kom í ljós að 20 mínútur voru ekki nógu mikill tími til að fara yfir það mál sem við ræðum hér, vernd og orkunýtingu landsvæða, rammaáætlun. Það sem ég hefði viljað enda á og það sem ég ætla að byrja á núna er samandregin afstaða 3. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar, sem ég skipa, til tillagnanna eins og meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til að þeim verði breytt. Bara upp á skýrleikann finnst mér skipta máli að nefna þetta allt saman. Þriðji minni hlutinn styður tillögur meiri hluta um að færa Skrokköldu úr nýtingu í bið en leggur til, í rauninni með sömu rökum og meiri hlutinn hefur fyrir tilfærslu Skrokköldu, að Hvalárvirkjun verði færð úr nýtingarflokki í biðflokk. Í nefndaráliti meiri hlutans er talað um eða bent á - að segja „talað um“ hljómar eins og það sé eitthvað umdeilanlegt - að Skrokkalda sé á miðju hálendi Íslands og Hvalárvirkjun á miðju hálendi Vestfjarða og hafa, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni, aðstæður varðandi Hvalárvirkjun breyst á þeim tíma frá því að hún var flokkuð í nýtingarflokk í fyrsta sinn. Þá munar kannski einna helst um neikvæða útkomu úr umhverfismati. Þetta er fyrsti punkturinn. 3. minni hluti styður tillögu meiri hlutans um að færa Skrokköldu en leggur með sömu rökum til að Hvalárvirkjun verði færð sömu leið úr orkunýtingarflokki í biðflokk. Þá hefur 3. minni hluti bent á að það þurfi að færa Hvammsvirkjun úr orkunýtingarflokki í biðflokk og aftur með því að beita hliðstæðum rökum og meiri hlutinn gerir varðandi aðra virkjunarkosti í neðri hluta Þjórsár, það gangi ekki upp að ætla að meta heildstætt alla þrjá virkjunarkosti í neðri hluta Þjórsár en færa bara tvo þeirra í bið. Réttaráhrifin af biðflokknum eru einfaldlega þannig að þar þurfa þeir allir að vera til þess að vera metnir saman. Annars hefur það ekkert að segja gagnvart leyfisveitingum eða framkvæmdaraðila ef Hvammsvirkjun er enn í nýtingarflokki. Síðan eru tvö atriði í áliti meiri hluta sem 3. minni hluti leggst gegn. Það er þá annars vegar þessi tilfærsla á Kjalölduveitu og Héraðsvötnum úr verndarflokki í biðflokk, sem ég fór það vel yfir í fyrri ræðu að ég ætla ekki að endurtaka það, og hins vegar er 3. minni hluti efins um að færa Búrfellslund úr biðflokki í nýtingarflokk. Þetta eru þau meginatriði sem 3. minni hluti hefur út á tillögur meiri hlutans að setja. Af því að ég komst ekki neitt að vindorkunni í fyrri ræðu þá myndi ég vilja nefna að það er náttúrlega ánægjulegt að rammaáætlunin sé farin að taka utan um vindorkuna. Það vantar skýrara regluverk til að þar myndist einhver heildarsýn yfir landið varðandi nýtinguna og auðvitað miður að á síðasta ári hafi ekki náðst að afgreiða tillögur þáverandi umhverfisráðherra varðandi það, bæði varðandi breytingar á lögum um það að vindorkan heyrði með skýrum hætti undir rammaáætlun og samhliða tillögu um heildarskipulag landsins varðandi nýtingu vindorkunnar. En það hvernig var talað um vindorkuna í afgreiðslu rammaáætlunar 2013 sýnir kannski betur en nokkuð annað hversu hratt þessari tækni hefur fleygt fram af því að á þeim tíma var talað í nefndaráliti meiri hluta þess tíma um að vindorkan væri framtíðarkostur. Þess vegna var verkefnisstjórn 3. rammaáætlunar falið í rauninni að prufukeyra einn eða tvo virkjunarkosti. Niðurstaða verkefnisstjórnar að þessu sinni var sem sagt að af þeim tveimur lundum sem til athugunar voru skyldi annar fara í orkunýtingarflokk, það var Blöndulundurinn, en Búrfellslund ætti að setja í biðflokk. Verkefnisstjórn 4. áfanga rammaáætlunar tók síðan til við að endurmeta Búrfellslundinn miðað við það að hann væri í biðflokki en við það tækifæri endurhannaði virkjunaraðilinn kostinn þannig að hann lækkaði, smækkaði, varð minni að umfangi, og var færður til þannig að hann blasti ekki jafn mikið við til óyndis þeirra sem voru að njóta víðernanna ofan við Búrfellsstöð. En vegna þessa er erfitt að samþykkja, eins og lagt er til í breytingartillögum meiri hlutans, aðra útfærslu á Búrfellslundi heldur en var til umfjöllunar í 3. áfanga. Hér er ekki bara verið að færa til lundinn í breytingartillögum meiri hlutans heldur er búið að breyta númerinu, tilvísuninni í virkjunarkostinn, þannig að meiri hlutinn í rauninni endurflokkar annan Búrfellslund. Og vel að merkja lund sem í 4. áfanga lenti líka í biðflokki og er til umfjöllunar í núverandi verkefnisstjórn í 5. áfanga sem vinnur að því að fullnusta greiningu á virkjunarkostinum, m.a. á grundvelli þeirra upplýsinga sem komu fram í nýlegri rannsókn á víðernum á Íslandi. Þannig að já, ástæðan fyrir því að 3. minni hluti styður ekki þessa tilfærslu á Búrfellslundi snýst ekki um það að hann telji þetta ekki geta verið ágætan kost sem kunni að vinna vel með vatnsaflsstöðinni sem er þarna á sama svæði heldur einfaldlega vegna þess að það er vafa undirorpið hvort þessi tilfærsla sé tæk, að taka úr 4. áfanga og færa inn í 3. áfanga til samþykktar. Þetta er að mig minnir, herra forseti, það sem ég átti eftir að segja. Læt ég þá máli mínu lokið og hvet auðvitað þingmenn við atkvæðagreiðslu á morgun til að standa með rammaáætlun sem verkfæri og hjálpa okkur að verja verndarflokkinn fyrir þeim pólitísku árásum sem stjórnarflokkarnir leggja til í breytingartillögum varðandi þá kosti sem þau vilja færa úr vernd í bið. Breytingartillaga okkar í Pírötum, Samfylkingu og Viðreisn, þess efnis að sú flokkun haldist óbreytt frá því sem verkefnisstjórn komst að á faglegum grundvelli, verður tækifæri fyrir þingheim til að láta verkin tala varðandi það hvaða þingfólk er til í að standa með náttúruvernd þegar á reynir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um sorgarleyfi. Með frumvarpinu er lagt til að foreldrum sem missa barn verði tryggt svonefnt sorgarleyfi, þ.e. leyfi frá launuðum störfum í allt að sex mánuði í kjölfar barnsmissis, sem og við fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu eða andvanafæðingu eftir 22 vikna meðgöngu. Lögfestingu frumvarpsins er þannig ætlað að tryggja foreldrum svigrúm til sorgarúrvinnslu í kjölfar barnsmissis og eftir atvikum styðja við eftirlifandi systkin við að aðlagast breyttum aðstæðum. Með þessu er leitast við að viðurkenna áhrif sorgar vegna barnsmissis á fjölskyldur í heild og þannig styrkja stöðu barna og barnafjölskyldna sem verða fyrir áföllum. Þá sé um leið stuðlað að því að sem flestir geti átt farsæla endurkomu á vinnumarkað og verið þar virkir þátttakendur. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og nokkrar umsagnir bárust. Greint er frá því í nefndarálitinu sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega: Almennt var góð sátt í nefndinni um efni frumvarpsins og umsagnaraðilar einnig jákvæðir í garð þess. Nefndin fjallaði einkum um ábendingar sem komu fram fyrir nefndinni um að auk þeirra einstaklinga sem missi barn, sé ekki síður mikilvægt að tryggja þeim einstaklingum sem missi maka frá barni eða börnum, sama rétt til sorgarleyfis. Þá var jafnframt hvatt til þess að þegar yrði hafinn undirbúningur að lagasetningu þess efnis. Að meðaltali missi um 100 börn hér á landi a.m.k. annað foreldri sitt úr illkynja sjúkdómum á ári hverju og því nauðsynlegt að tryggja þeim einstaklingum sömu réttarbót og þá sem stefnt er að með frumvarpi þessu gagnvart þeim sem missi barn sitt. Af hálfu félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins kom fram að verði frumvarpið að lögum yrði kannað hvort forsendur séu fyrir því að leggja fyrir Alþingi sérstakt breytingalagafrumvarp með það að markmiði að tryggja fleiri fjölskyldum og/eða einstaklingum sorgarleyfi. Nefndin tekur undir framangreindar ábendingar og sjónarmið og hvetur ráðherra til að hefja vinnu við breytingar á lögum um sorgarleyfi með það að markmiði að færa einstaklingum sem missa maka frá börnum sambærilega réttarbót. Nefndin leggur til fáeinar minni háttar lagatæknilegar breytingar á frumvarpinu sem ekki þarfnast sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma í nefndarálitinu. Undir álit nefndarinnar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Guðný Birna Guðmundsdóttir og Óli Björn Kárason. Herra forseti. Ég kom inn á það fyrr í þessari framsögu að almennt hafi verið góð sátt í nefndinni um efni frumvarpsins og vil ég leyfa mér að segja, forseti, að ég skynja ekkert annað en að það eigi við um okkur flest, ef ekki bara öll, sem hér eigum sæti á Alþingi.

Virðulegi forseti. Frumvarp til laga um sorgarleyfi er gott og verðugt frumvarp en með því er verið að efla réttindi foreldra í kjölfar barnsmissis. Með lögunum verður komið til móts við tekjutap foreldra auk þess að taka til réttinda foreldra utan vinnumarkaðar og foreldra í fullu námi. Markmið laganna verður að tryggja foreldrum svigrúm til að takast á við sorgarferlið auk þess að styðja við eftirlifandi systkini í þeirra breyttu aðstæðum. Þetta frumvarp er gott því að með því eiga foreldrar rétt á svigrúmi og andrými í kjölfar þess hörmulega atburðar að missa barn eða fóstur eftir 18 vikna meðgöngu. Tímabil sorgarleyfis getur varað í allt að sex mánuði vegna barnsmissis, eins og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson kom inn á, þrjá mánuði ef um er að ræða andvanafæðingu eftir 22 vikna meðgöngu og í tvo mánuði ef um er að ræða andvanafæðingu eftir 18 vikna meðgöngu. Er þetta sér í lagi gott þar sem réttindi þeirra sem verða fyrir fósturláti á meðgöngu hefur alla jafna ekki verið gert mjög hátt undir höfði. Virðulegi forseti. Ég fagna umræddu frumvarpi sem kemur vel til móts við foreldra eftir að þeir hafa lent í eins hörmulegum atburði og barnsmissir eða fósturmissir er.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um fjáraukalög fyrir árið 2022 vegna breytinga á skipan Stjórnarráðsins og fjárheimildum þar um í samræmi við forsetaúrskurð. Það kemur fram í nefndarálitinu að samhliða myndun nýrrar ríkisstjórnar var tilkynnt um breytingar á skipan Stjórnarráðsins og að gildi hafi tekið forsetaúrskurður þar sem gerðar voru breytingar á skiptingu stjórnarmálefna miðað við óbreytta skipan ráðuneyta. Það var gerð grein fyrir þeim breytingum í nefndaráliti meiri hluta fjárlaga fyrir 3. umr. fjárlaga fyrir árið 2022. Með vísan til 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands þá ályktaði Alþingi að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda ráðuneyta og heitum þeirra með þingsályktun frá því í janúar síðastliðnum og í samræmi við þá afgreiðslu öðlaðist gildi forsetaúrskurður nr. 5/2022, um skiptingu Stjórnarráðs Íslands í ráðuneyti, þann 1. febrúar sl. Sama dag öðlaðist gildi nýr úrskurður um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta og báðir úrskurðirnir fólu í sér talsvert miklar breytingar frá fyrri skipan. Við flutning stjórnarmálefna milli ráðuneyta þarf að flytja fjárheimildir og starfsmenn milli ráðuneyta að því marki sem eðlilegt er talið, að teknu tilliti til umfangs verkefna og aðstæðna. Breytingarnar komu fram í tveimur skrefum, annars vegar í tillögum fyrir 3. umr. fjárlaga, eins og ég sagði hér áðan, og hins vegar í frumvarpi til fjáraukalaga sem ég nú mæli fyrir nefndaráliti um. Markmiðið með þessum breytingum er að tryggja að Stjórnarráðið verði sem best til þess fallið að takast á við nýjar áskoranir sem er við að etja hverju sinni og ný og breytt verkefni í takt við þarfir hvers tíma. Ráðherrunum hefur fjölgað um einn og eru þeir nú 12 talsins og ráðuneytum fjölgað úr tíu í 12. Þar bætast við menningar- og viðskiptaráðuneyti og hins vegar háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Ráðuneytaheitum var mörgum hverjum breytt og finna má heiti þeirra hér í nefndarálitinu. Það er einnig birt umfang skipulagsbreytinganna í greinargerð með frumvarpinu og þar er að finna töflu sem einnig er hér í nefndarálitinu þar sem sýnt er fjárhagslegt umfang breytinganna. Samtals nema tilfærslur milli ráðuneytanna 133 milljörðum kr. og koma að langmestu leyti fram í frumvarpinu þegar tvö ný ráðuneyti eru mynduð. Umfang menningar- og viðskiptaráðuneytisins nemur samtals 28 millj. kr. Hið nýja ráðuneyti tekur við safnamálum og menningarstofnunum ásamt fjölmiðlum og málefnum ferðaþjónustunnar. Umfang háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis nemur samtals 85 milljörðum kr. Ráðuneytið fer með málefni háskólastigsins. Hluti af málefnasviðinu um nýsköpun, rannsóknir og þekkingarsetur færist einnig undir þetta ráðuneyti. Við 2. umr. fjárlaga fyrir árið 2022 var gerð tillaga um 450 millj. kr. framlag vegna breyttrar skipunar Stjórnarráðsins. Á þeim tíma lá ekki fyrir endanlegt innra skipulag nýrra ráðuneyta, tilfærsla núverandi starfsmanna og breyttar starfsáherslur, m.a. í tengslum við stefnumál ríkisstjórnarinnar samkvæmt stjórnarsáttmála. Forsendur framlagsins miðuðust við kostnað við stofnun nýju ráðuneytanna tveggja. Þar var horft til launakostnaðar ráðuneytisstjóra, ritara, bílstjóra og þriggja starfsmanna og gert ráð fyrir öðrum rekstrarkostnaði, svo sem húsaleigu og einskiptiskostnaði ásamt fleiru. Nú liggja fyrir rekstraráætlanir fyrir þessi nýju ráðuneyti og gert er ráð fyrir að gjöldin nemi um 680 millj. kr. fyrir hvort ráðuneyti fyrir sig. Áætlað er að ársverk menningar- og viðskiptaráðuneytisins verði 36 talsins en 38 ársverk við háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Fjármögnun ráðuneytanna liggur fyrir og gert er ráð fyrir að samtals verði ríflega milljarður króna millifærður frá öðrum ráðuneytum en 383 milljónir millifærðar af áðurnefndri 450 millj. kr. fjárheimild. Að auki er 15 millj. kr. einskiptisheimild til hvors ráðuneytis um sig vegna kaupa á tækjum og búnaði. Það sem eftir stendur af 450 millj. kr. heimildinni verður eftir atvikum nýtt til að mæta óvissu um kostnað við breytta skipan ráðuneyta á árinu, t.d. vegna húsnæðisflutnings ráðuneyta. Meiri hlutinn hefur hér nokkrar ábendingar og þar er fyrst til að telja að í greinargerðinni með frumvarpinu og með tillögunni til þingsályktunar sem fór fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kemur fram að markmiðið sé að stjórnsýslan sé árangursrík. Gera á ríkari kröfur um sveigjanleika og viðbragðsþrótt stjórnkerfisins. Samþætting málaflokka á einnig að aukast, m.a. með því að hafa orkumál og náttúruvernd í sama ráðuneyti, sem ég held að sé góð nálgun, enda er hún í takt við markmið um að kalla eftir jafnvægi milli nýtingar og verndar. Sama gildir um málefni ferðaþjónustunnar og skapandi greina innan ráðuneytis menningar- og viðskipta. Með sameiginlegri umgjörð þessarar mikilvægu atvinnugreina er þannig markmið að hámarka gagnkvæman ávinning og stuðla að sameiginlegum lausnum í þágu beggja greina. Til að ná þessum markmiðum um aukna skilvirkni vill meiri hlutinn benda á nauðsyn þess að fleiri verkefni flytjist frá einstökum ráðuneytum til þjónustumiðstöðvar Stjórnarráðsins, Umbru. Um þessar mundir felast verkefnin einkum í upplýsingatækniþjónustu, rekstri fasteigna, þar með talið ræstingu, og í rekstri þjónustuvers sem annast símsvörun og móttökuþjónustu, akstursþjónustu og öryggisgæslu fyrir ráðherra. Einnig hefur félagið sameiginlegan persónuverndarfulltrúa fyrir allt Stjórnarráðið. Þessu til viðbótar er brýnt að bæta við verkþáttum til að koma í veg fyrir að fjölga þurfi stoðþjónustu hvers ráðuneytis. Þar mætti sérstaklega huga að samræmingu verkferla og að starfsfólki t.d. við skjalavörslu. Einnig telur meiri hlutinn að mannauðsdeild gæti verið sameiginleg með ráðuneytum sem og ýmis gæðamál og margvísleg önnur innri þjónusta, svo sem færsla bókhalds, umsjón með rekstrarvörum o.fl. Að auki gætu útgáfumál verið sameiginleg, svo sem frágangur á skýrslum, prófarkalestur og grafísk hönnun. Um þessar mundir er fjárhagsbókhald ríkisins sundurliðað miðað við málefnasvið, málefnaflokka og stofnanir og aðra ríkisaðila sem aftur skiptast á deildir og einstök viðfangsefni. Sú endurskipulagning Stjórnarráðsins sem lögð er til í frumvarpinu gefur tækifæri til að breyta uppbyggingu og framsetningu fjárhagsupplýsinga til að draga fram gjöld og tekjur einstakra lykilverkefna. Megintilgangurinn er að samþætting málefnasviða og málaflokka í fjármálaáætlun og fjárlögum endurspeglist í uppbyggingu reikningshaldsins. Í samræmi við aðferðafræði um árangursmiðaða fjárlagagerð bendir meiri hlutinn á nauðsyn þess að reikningshaldið endurspegli kostnað við þau lykilverkefni sem vinna á til að ná þeim markmiðum sem koma fram í fjármálaáætlun hverju sinni. Jafnframt þarf reikningshaldið að styðja við mælikvarða sem settir eru til að meta hvernig miðar að ná fram markmiðum. Um þetta höfum við ítrekað rætt í fjárlaganefnd. Þau tímamót að tvö ný ráðuneyti verði til eru upplagt tækifæri til að endurskipuleggja reikningshald þeirra til að það falli betur að uppbyggingu markmiða, verkefna og mælikvarða fyrir einstök málefnasvið og málefnaflokka. Við gerum hér breytingartillögu. Við breytta skipan Stjórnarráðsins fluttust húsnæðis- og skipulagsmál frá félags- og vinnumarkaðsráðuneyti og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti til innviðaráðuneytisins. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun heyrði áður undir málaflokk 32.40 og Skipulagsstofnun heyrði undir málaflokk 17.50. Í frumvarpinu eru þessar tvær stofnanir fluttar tímabundið undir stjórnsýslu innviðaráðuneytisins í málaflokki 11.30 sem heyrir undir málefnasvið 11, Samgöngur og fjarskipti. Við nánari yfirferð fjármála- og efnahagsráðuneytisins þótti fara betur á því að þessar stofnanir féllu undir málefnasvið 31. Var heiti þess sviðs breytt til að endurspegla betur starfsemi þess. Þessi breyting er einnig í betra samræmi við alþjóðlegan flokkurnarstaðal sem Hagstofa Íslands notar, svokallaða COFOG-flokkun, sem inniheldur einnig málaflokkinn Húsnæðis- og skipulagsmál. Að auki eru skipulagsmál sveitarfélaga sem eru á málaflokki 08.10 í fjárlögum flutt á málaflokk 31.20. Meiri hlutinn tekur undir þessar tillögur og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem tilgreind er í nefndaráliti meiri hlutans. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að málið verði samþykkt. Undir þetta ritar sú sem hér stendur, hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Helgi Héðinsson, Bryndís Haraldsdóttir, Stefán Vagn Stefánsson og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir sína framsögu. Við ræðum hér fjáraukalög ársins 2022 og ég vona að formaður fjárlaganefndar erfi það ekki við mig þótt ég kannski fá að spyrja hana aðeins á almennari nótum um málefni sem sannarlega varða fjárveitingar árið 2022. Nú er það þannig að í fjárlagafrumvarpi ársins sem við samþykktum hér á Alþingi í desember í fyrra kom mjög skýrt fram að atvinnuleysisbætur yrðu hækkaðar um 4,6%, um sömu prósentutölu og greiðslur almannatrygginga. Það er hægt að sjá þetta á bls. 134 í greinargerð fjárlagafrumvarpsins. Alþingi samþykkti þetta frumvarp en einhverra hluta vegna kaus hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, ráðherra Vinstri grænna, að hækka grunnatvinnuleysisbæturnar aðeins um 2% en ekki 4,6% þegar hann setti reglugerð nokkrum dögum seinna. Ég vil spyrja hv. þingmann og formann fjárlaganefndar: Á Alþingi ekki að geta treyst því þegar svona frumvarp er lagt fram, hvort sem það eru fjárlög eða fjáraukalög, með ákveðnum forsendum um það hvernig verðlag og bætur þróast, að ráðherrar hagi sínum stjórnarframkvæmdum í samræmi við þessar forsendur og að ef þeir gera það ekki þá fari a.m.k. einhver umræða fram um það hér á Alþingi? Er ekki hv. þingmaður sammála mér um að það verði að leiðrétta þetta með reglugerðarbreytingu? Og ef svo er, gæti það kallað á önnur fjáraukalög í haust?

Virðulegi forseti. Þetta heitir að nýta sér ferðina, myndi ég nú segja alveg hreint, því að hér erum við auðvitað að fjalla um eitthvað allt annað heldur en það sem við vorum að gera  Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvort Stjórnarráðið og ráðherrar eigi ekki að fara eftir því sem þingið samþykkir - jú, þeir eiga að gera það. Þeir eiga að gera það og ég treysti því nú bara að hv. þingmaður hafi sent um þetta fyrirspurn til hæstv. ráðherra og vænti þá svara við því. Ég ætla svo sem ekki að tjá mig sérstaklega um það hvers vegna þetta var gert eða ekki en ég treysti því bara að hann fái svör við þeirri spurningu von bráðar. Síðar, þegar svar við þeirri spurningu liggur fyrir, getum við tekið afstöðu til þess hvort þessu þurfi að breyta, hvort þetta er eitthvað sem þarf að koma fram í fjáraukalögum eða hvort ráðherrann leysir þetta hreinlega sjálfur í sínum fjárlagatillögum fyrir næsta þing.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar kærlega fyrir sín ágætu svör. Ég ætla að halda áfram að nota ferðina blygðunarlaust og geta þess hér að ég er vissulega búinn að leggja fram fyrirspurn um þetta mál. Fyrirspurnin er í sex liðum og hljóðar svo: 1. Hvers vegna hækkaði ráðherra grunnatvinnuleysisbætur um 2% með reglugerð nr. 1657/2021, um fjárhæð atvinnuleysistrygginga, 29. desember 2021 en ekki um 4,6% eins og fram kom á bls. 134 í greinargerð með fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2022 að yrði gert? 2. Hafði ráðherra samráð við aðra ráðherra í ríkisstjórn þegar hann ákvað að hækka grunnatvinnuleysisbætur minna en gert var ráð fyrir við samþykkt fjárlaga fyrir árið 2022? 3. Hversu mjög hafa grunnatvinnuleysisbætur rýrnað að raunvirði í ár, sundurliðað eftir mánuðum? Það er mikilvægt að fá þetta fram. 4. Hversu mjög munu grunnatvinnuleysisbætur rýrna að raunvirði til ársloka 2022 ef bæturnar verða ekki hækkaðar, sundurliðað eftir mánuðum? Auðvitað vona ég bara að ráðherra bregðist skjótt við og leiðrétti þetta, hækki bæturnar. 5. Hvers vegna hækkaði ráðherra ekki grunnatvinnuleysisbætur um sömu prósentutölu og bætur almannatrygginga samhliða mótvægisaðgerðum vegna verðbólgu sem samþykktar voru á Alþingi 24. maí 2022? Og hér gæti ráðherra í raun notað ferðina. Hann gæti brugðist við og ákveðið að hækka bæturnar til samræmis við það sem bætur almannatryggingar hækkuðu um og um leið leiðrétt þá skekkju sem ég gat um hér áðan. 6. Telur ráðherra að fólk á grunnatvinnuleysisbótum þoli betur verðhækkanir en hópar sem komið var til móts við með beinum hætti með áðurnefndum lögum? Nú held ég að ég sé búinn að nota ferðina til þess að ýtrasta.

Herra forseti. Það er þetta með að maður notar ýmsar leiðir til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og það er bara heimilt að gera það en það var engri spurningu beint til mín heldur lesnar upp spurningar sem varða einmitt þetta mál og voru sendar til ráðherra, þ.e. þessi fyrirspurn hv. þingmanns. Ég held að það sem við þurfum hins vegar að gera sem erum að fjalla um fjármál ríkisins, og við höfum oft rætt það hér í þessum þingsal, ekki síst ég og hæstv. forseti sem hér situr, eins og kemur fram í greinargerð með þessu máli, að við þurfum að sjá þessa hluti endurspeglast betur fjármálaáætlun, við þurfum að sjá þá endurspeglast enn þá betur í fjárlögum. Stóra myndin kemur sannarlega fram í fjármálaáætlun. Það er kannski það sem mér finnst ég geta tekið út úr umfjöllun um stofnun nýrra ráðuneyta og uppstokkun Stjórnarráðsins, að það sé mikilvægt að við veitum aðhald, ekki síst, eins og við bendum hér á, þar sem hægt er að samnýta og gera miklu meira af því heldur en gert er í Stjórnarráðinu. Það eru allt of mörg síló, það er allt of mikið þannig að hver er með sitt á meðan ég held að mörg okkar a.m.k. sjái tækifæri í því að það sé hægt að vinna þvert á ráðuneyti með miklu fleira heldur en nú þegar er gert og meira að segja miklu fleira heldur en við gerum ráð fyrir hér. Það sem ég myndi vilja segja í framhaldi af minni ræðu áðan varðandi þetta mál er að það er okkar að ýta enn frekar við þeim, fá skýrar og greinargóðar upplýsingar um hvernig til hefur tekist og hvernig markmið um straumlínulagaðra Stjórnarráð ná fram að ganga.

Virðulegur forseti. Ég stend hér sem staðgengill hv. þingkonu Kristrúnar Frostadóttur, sem er nefndarmaður Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd. Ég ætla að flytja nefndarálit hennar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2022. Ég hugsa að ég flæki ekkert hlutina heldur flyt ég bara álitið í heild. Hér er lagður fram svokallaður tæknilegur fjárauki. Um engar fjárheimildir er að ræða heldur er ráðuneytum aðeins skipt upp. Þetta frumvarp til fjáraukalaga er lýsandi fyrir nálgun ríkisstjórnarinnar um þessar mundir. Fjármagn er fært á milli, stofnanir eru endurnefndar og ákveðið að ráðast í heljarinnar uppstokkun á stjórnkerfinu á nokkrum vikum, en lítið heyrist frá þeim um þau málefni sem virkilega brenna á fólki þessa dagana: lífskjörin í landinu. Í þessu frumvarpi til fjáraukalaga er ekki gert ráð fyrir neinum breytingum á fjárheimildum þrátt fyrir mun erfiðara ástand en blasti við þegar fjárlög voru samþykkt fyrir áramót. Hvergi var að finna þingmál tengd efnahagsástandinu á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar langt fram eftir vori þrátt fyrir ítrekað ákall um aðgerðir. Við það sat þar til rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar þegar verðbólga var orðin 7,2%. Eftir hálft ár af hárri verðbólgu birtust svokallaðar sértækar aðgerðir á borði ríkisstjórnarinnar. Betra er seint en aldrei, og betra er nokkuð en ekki neitt. En þetta eru vonbrigði að mati 1. minni hluta. Nágrannalönd okkar hafa kynnt hvern aðgerðapakkann á fætur öðrum. Við sjáum nú raungerast sama seinagang og fyrir tveimur árum í heimsfaraldri. Verðbólga nú er afleiðing af efnahagsaðgerðum stjórnvalda sem lögðu höfuðáherslu á að veita stuðning fyrst með almennum hætti fyrir tilstilli peningastefnunnar í stað þess að grípa hratt og örugglega inn í með sértækum aðgerðum á tíma heimsfaraldurs. Sama ríkisstjórn er nú að skera niður um 2 milljarða kr. í almenna íbúðakerfinu, opinbera húsnæðiskerfinu, samkvæmt framlagðri fjármálaáætlun. Þetta er gert þrátt fyrir að húsnæðisliðurinn sé aðalástæðan fyrir verðbólgunni, og þrátt fyrir vilyrði innviðaráðherra um stórtæka opinbera uppbyggingu á næstu árum. Annaðhvort er ekkert að marka þau vilyrði eða innviðaráðherra hefur einfaldlega takmarkað svigrúm í þeirri efnahagsstefnu sem hér er stýrt af einum flokki. Erfitt er að grípa til réttra og vel tímasettra aðgerða í efnahagsmálum þegar efnahagsstefnan er óljós og tilviljanakennd. Ríkisstjórnin stundar hægri pólitík í fjármálum, þar sem fjármálaráðherra leggur áherslu á eignasölu og skattalækkanir eftir fremsta megni, en leiðréttir hana af og til með félagshyggjuáherslum þegar almenningi er ofboðið. Grunnstefnunni er stýrt af Sjálfstæðisflokknum en Vinstri græn plástra hana til inn á milli svo að ásýndin sleppi fyrir horn um stundarsakir. Framsókn flýtur síðan með í anda samvinnu. Þessi tilviljanakennda stefna kostar okkur gríðarlega peninga því að engin samfella er í því hvernig efnahagsmálum er stýrt. Of langan tíma tekur að bregðast við þegar upp kemur ástand sem krefst skjótra viðbragða af hálfu stjórnvalda, hvort sem er heimsfaraldur eða verðbólga. Tækifæri tapast, þrýstingur eykst og óánægja vex sem getur leitt af sér yfirskot í launakröfum og kostnaði síðar. Þegar þetta bætist við þá vanfjárfestingu sem hefur átt sér stað í velferðarkerfi okkar undanfarinn áratug undir stjórn Sjálfstæðisflokksins í samvinnu við Framsókn, sem Vinstri græn hafa í seinni tíð kvittað upp á, er erfitt að sjá að hægt verði að stemma stigu við ósjálfbærni í ríkisrekstri. Tekjuhliðin er brostin og tregða til að grípa til alvöruaðgerða til að leiðrétta skekkju í velferðarkerfi okkar eftir niðurskurð skapar þrýsting á að ráðast í skammtímaúrræði sem eru gífurlega dýr. Núverandi fjármálaáætlun er til að mynda lítið annað en plagg þar sem kerfislægur vöxtur vindur upp á sig. Lagðar eru fram skýrslur um kostnað ríkissjóðs til ársins 2050 þar sem núverandi fyrirkomulag er einungis framreiknað og niðurstaðan er ósjálfbærni, líkt og núverandi efnahagsstefna og fyrirkomulag velferðarmála falli af himnum ofan. Það gleymist að kerfin eru okkar, mótuð af fólki sem hér stjórnar. Það kostar að uppfæra kerfin einungis samkvæmt verðbólgu og launahækkunum ef þau eru ekki sjálfbær í núverandi mynd. Endurfjárfesta þarf í velferðarkerfi okkar, en vandinn er sá að grafið hefur verið undan getu hins opinbera til að halda þeim gangandi; tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu verða þær lægstu á öldinni í lok þessa kjörtímabils. Tugir milljarða hafa markvisst verið teknir út úr tekjugrunni ríkissjóðs undanfarin ár á meðvitaðan hátt án þess að nýjar tekjur komi á móti. Ríkisstjórnin ber jafnan fyrir sig að stjórnvöld séu „að lenda í kostnaði“ eða „að lenda í verðbólgu“. Ytri þættir stýri flestu. Viðbrögðin eru þau að setja ríkissjóð í enn þrengri spennitreyju til að ýfa upp óánægju meðal þeirra sem starfa í velferðarkerfi okkar og meðal þeirra sem nýta þjónustuna. Það er gert til að mæta kröfum þeirra sem raunverulega stjórna um tekjuaðhald gagnvart ríkissjóði. Vítahringurinn magnast og enginn skilur hvers vegna óánægja eykst og kerfin verða brothættari, enda segir fjármálaráðherra að ríkisstjórnin stundi skynsamlega hagstjórn. Og undir það taka formenn annarra stjórnarflokka. En hér axlar enginn raunverulega ábyrgð. Ekkert uppbrot, enginn kjarkur til að hafa raunveruleg áhrif á grunnvandann. Aðeins stefna um að halda ríkisumsvifum í skefjum og minnka hlut ríkissjóðs, og það af hálfu flokks með fimmtungsfylgi. Hinir flokkarnir tveir reyna að bjarga andlitinu af og til með skyndilausnum. Kannski er merkilegast að sjá hvernig ríkisstjórnin kynnir aðgerðir sem kynntar voru í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga sem sértækar aðgerðir, sem hafa þó ekki verið fjármagnaðar en sagt er að eigi að fjármagna með varasjóðum sem geta tæmst hratt í núverandi verðbólguumhverfi. Stærstur hluti þess pakka snýr að því að bæta örorku- og ellilífeyrisþegum upp fyrir verðbólguna. Bundið er í lög að verja skuli þennan hóp fyrir verðbólgu, höfum það í huga. Það stendur bara skýrum stöfum í 69. gr. laga um almannatryggingar að það eigi að tryggja að upphæðir í almannatryggingakerfinu fylgi launaþróun eða verðbólgu ef hún er hærri. Það hefði verið lögbrot að gera það ekki. Það er ekkert sértækt, sérstakt eða fréttnæmt við það að fara að lögum og virða réttindi fólks í velferðarsamfélagi. Nema kannski í ríkisstjórn þar sem hægri slagsíðan í efnahagsmálum er svo mikil að það þarf flokk sem staðsetur sig til vinstri til að passa að grunnforsendur velferðarkerfis okkar séu virtar; að það sé raunverulega farið að lögum. Sem tók reyndar að verða hálft ár að þrýsta á um. Markmið stjórnvalda er ekki að ná jafnvægi í ríkisfjármálum eins og heyrist svo víða, núna þvert á ríkisstjórnarflokkana. Markmið stjórnvalda er að þjónusta íbúa landsins og vernda samfélagið. Hvernig við náum því markmiði með hætti sem er sjálfbær og stuðlar að efnahagslegu jafnvægi snýr að tækjum og tólum; vaxtastigi, gjöldum og skattlagningu. Það þarf að beita þeim tækjum og tólum sem til eru til að ná höfuðmarkmiði stjórnvalda um að þjónusta almenning og byggja þannig grunninn sem einkageirinn vex á. Kerfið virkar í báðar áttir. Sú kredda sem nú stýrir efnahagsmálum, og hefur sett efnahagsstefnuna í baklás aðgerðaleysis, mun því ekki aðeins bitna á velferð fólks heldur tekjusköpun í samfélaginu. Það er vítahringurinn sem ríkisreksturinn er kominn í og verður að rjúfa. Lýkur þá lestri á nefndaráliti hv. þingkonu Kristrúnar Frostadóttur.

Forseti. Þetta mál er mjög gott dæmi um ákveðna pólitík, þá pólitík að velja bara þau rök sem henta málflutningi í hvert sinn, ekki endilega þau rök sem halda heldur bara kannski þau rök sem fljúga. Í desember síðastliðnum lagði forsætisráðherra fram stjórnartillögu sem samþykkt var á Alþingi af þingflokkum ríkisstjórnarinnar 26. janúar síðastliðinn. Í þeirri tillögu kemur fram að breytingarnar sem þar er fjallað um séu ekki síst fallnar til þess að, með leyfi forseta, „fella ósýnilega múra stofnanamenningar.“ Þar er talað um að breytingar stuðli að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins. Þetta eru mjög falleg orð og góð markmið. En í alvörunni, hvað liggur á bak við þetta? Mannréttindi, mannréttindasamningar og jafnréttismál eru flutt til forsætisráðuneytisins af því að það er „[…] augljós samlegð með þeim málefnum í forsætisráðuneytinu“. Þetta eru rökin fyrir því að mannréttindi eigi heima í forsætisráðuneyti og „mannréttindamál spanna verksvið ráðuneyta þvert á Stjórnarráðið og sveitarfélög landsins […]“ eins og stendur í ályktun forsætisráðherra. En nú er persónuvernd líka mannréttindamál og spannar verksvið allra ráðuneyta og sveitarfélaga landsins en samt eru persónuverndarmál í dómsmálaráðuneytinu. Sömu rök, önnur niðurstaða. Og hvað með 9. liðinn, almennar umræður í starfsemi hins opinbera, sbr. forsetaúrskurð nr. 6/2022? Spannar það ekki líka verksvið allra ráðuneyta? Það er samt fjármálaráðuneytið sem sér um það verksvið. En loftslagsmál, miðað við markmið um forgang þeirra og nauðsyn þess að það sé brugðist við á öllum verksviðum sem vettlingi geta valdið? Eitt verkefni fer frá forsætisráðuneytinu en það er að framfylgt sé lögum og reglum um undirbúning stjórnarfrumvarpa sem er einmitt gert í öllum ráðuneytum. Rökin fyrir því að slíkt verkefni, sem spannar verksvið allra ráðuneyta, sé flutt frá ráðuneytinu til dómsmálaráðuneytisins eru að verið sé að fylgja danskri fyrirmynd. Það eru einhver ný rök sem eru dregin, mjög klassísk rök, bara svona eins og Norðurlöndin gera, frændur okkar, þau vita betur og meira og þá ætlum við að flytja inn allt sem þau gera af því að það er sjálfkrafa rétt. Þarna er augljóslega verið að velja rök sem henta niðurstöðunni en ekki rök sem halda. Þetta er tilfærslufjárauki. Í þeim fjárauka sem er fjallað um hérna birtast okkur þær fjárhagslegu tilfærslur sem fylgja þessari ákvörðun um endurskipulagningu ráðuneyta. Meiri hluti nefndarinnar ítrekar að markmiðið með breytingunum sé, með leyfi forseta, „[…] að tryggja að Stjórnarráðið verði sem best til þess fallið að takast á við nýjar áskoranir sem við er að etja hverju sinni og ný og breytt verkefni í takt við þarfir hvers tíma.“ Sem bergmálar svipað orðalag úr þingsályktun um breytta skipan ráðuneyta en í greinargerð með þeirri tillögu er sérstaklega vísað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um orsakir falls íslensku bankanna, með leyfi forseta, „[…] sem varpaði ljósi á alvarlega veikleika í íslensku stjórnkerfi, ekki síst að því er varðaði skort á samhæfingu og samvinnu þeirra stjórnvalda sem fóru með skyld verkefni og getu stjórnsýslunnar til viðbragða og stefnumótunar.“ Það verður því að teljast verulega kaldhæðnislegt að eitt af því fyrsta sem gerist eftir þessar skipulagsbreytingar, sem eiga að stuðla að betri samvinnu, samráði og samhæfingu, sé að það klúðrist enn og aftur að selja banka, þrátt fyrir fullt samráð milli Bankasýslunnar og fjármálaráðuneytisins, að sögn Bankasýslunnar a.m.k. Það má því segja að þessi tilraun til að fella ósýnilega múra stofnanamenningarinnar hafi mistekist þegar fyrst reyndi á, eða þá að vandinn er kannski ekki hjá stofnununum heldur í pólitíkinni sem virðist ekki geta starfað eftir faglegum vinnubrögðum þegar mestu máli skiptir. Því er það álit 2. minni hluta að sumar af þessum tilfærslum séu svo sem örugglega ágætar á meðan aðrar vekja upp ýmsar spurningar eins og fram kom í umræðum um stjórnartillöguna sem verið er að bregðast við með þessum fjárauka. Tillagan er hins vegar illa rökstudd og algerlega án mælanlegra markmiða til að hægt sé að meta hvort ávinningur verði af því að kosta til næstum hálfum milljarði króna á ári í þessar breytingar. Ábyrgðin á þessum aðgerðum er algerlega í höndum ríkisstjórnarinnar og þingmanna stjórnarflokkanna og ég hafna því algerlega stjórnartillögunni um breytta skipan ráðuneyta og er enn mótfallinn þessum aukakostnaði og tilfærslum þannig að ég mæli með því að þessu máli verði einfaldlega hafnað.

Virðulegur forseti. Við ræðum núna mál sem hér er nefnt fjárauki en er í raun og veru ekki fjárauki í mínum huga heldur tæknileg tilfærsla á fjármunum frá einu ráðuneyti til annars vegna þeirra breytinga sem ríkisstjórnin ákvað að ráðast í þegar hún var mynduð. Það er auðvitað á forræði hverrar ríkisstjórnar að ákveða hver sætaskipanin er og með hvaða hætti hún ætlar að vinna sín málefni og að sínum markmiðum. Því er ekkert óeðlilegt að ríkisstjórn hvers tíma taki ákvörðun um að breyta verksviði ráðuneytanna og í sjálfu sér er það bara á hennar forræði. Einhvern veginn upplifði maður, þegar þetta fór í gang allt saman, eftir að manni fannst langan aðdraganda við myndun þessarar ríkisstjórnar - það var í raun nægjanlegur tími að mynda ríkisstjórn vegna upphlaupsins sem átti sér stað í Borgarnesi - að það hefði tekið fjarska langan tíma að ná þessu saman. Það gerði mann fullan af efasemdum um hver tilgangurinn væri. Var verið ná saman ríkisstjórn þar sem hver flokkur þyrfti að fá ráðherrastóla sem passaði við niðurstöðu eða úrslit þeirra kosninga sem fram fóru í september? Ég held að mörg okkar hafi haft grunsemdir um að stólaskiptin hafi ráðið miklu, frekar en verkefnin sem átti að takast á við. Þetta var kannski það fyrsta sem manni datt í hug þegar þetta kemur inn á borðið við gerð síðustu fjárlaga. Eins og hér hefur verið nefnt var búið að gera ráð fyrir einhverjum 450 milljónum til að vinna að þessu og var þetta sett inn í einhvern málaflokk sem heitir sértækar fjárráðstafanir. Manni sýnist nú á nefndaráliti meiri hlutans að það hafi nú kostað drjúgt meira að gera þetta og ég veit ekki hver endanlegur kostnaður verður af því að reka þessi nýju ráðuneyti og ráða nýja ráðuneytisstjóra. Þetta eru talsverðir peningar og mér þótti þetta alla vega röng forgangsröðun á þeim tíma. Ég ætla ekki að fara að eyða miklum tíma í að ræða það sérstaklega núna. Við erum auðvitað búin að takast á um forgangsröðun í allan vetur og vor. Við erum núna að fara í það verkefni að klára þetta en við vorum að fjalla um þetta í mars í fyrri umræðu. Það er kannski liðinn svolítið langur tími. Í ræðu minni í september hafði ég einhver orð um forgangsröðun og að ekki væri verið að sinna ákveðnum hópum heldur ráðstafa milljörðum á kjörtímabilinu í stólaskipti ráðherra. En ég held að dýrmætum tíma sé eytt í að vera að fjasa um það núna, við höfum komið okkar sjónarmiðum á framfæri hvað það varðar hér í pontu í allan vetur. Þetta er staðreynd og við verðum bara að una henni. Ég sé ekki að það verði farið til baka vegna þess að starfsmenn ráðuneytanna hafa verið sveittir í allan vetur við að reyna að ná tökum á þessu verkefni og ég hef það fyrir víst að þetta hafi ekki alls staðar gengið mjög vel. Það hafa orðið árekstrar og starfsmenn hafa meira að segja ekki alltaf vitað hvar þeir ættu að mæta í vinnuna. Það tekur tíma að ná utan um þetta en það kannski segir okkur að þetta verkefni var ekki vel undirbúið. Ég held að eina málið sem hafi í raun verið undirbúið hafi verið þetta innviðaráðuneyti. Það var búið að ræða það að rétt væri að færa tiltekin verkefni inn í þetta sveitarstjórnarráðuneyti, styrkja það og úr því myndi verða þetta innviðaráðuneyti. Ég held að það hafi verið eina ráðuneytið sem átti einhvern aðdraganda. Allir voru meðvitaðir um að það ráðuneyti myndi verða til en hin ráðuneytin, t.d. menningar- og viðskiptaráðuneyti - ég hef ekki getað náð utan um tilgang þess að setja saman menningu og viðskipti, ég bara næ því ekki. Ég hefði alveg getað ímyndað mér að fjármála- og efnahagsráðherra væri bara viðskiptaráðherra líka eins og oft hefur verið, fjármála- og viðskiptaráðherra. Ég er því ekki sammála öllu þessu en ég ræð þessu ekki. Ég er í minni hluta á þingi og það verður þá verk meiri hlutans að bera ábyrgð á þessu þegar hann verður krafinn svara um hverju þetta hefur skilað. Við erum ekki farin að sjá árangur af þessu en auðvitað mun rykið setjast og við sjáum hvort þetta hafi heppnast og skilað þeim árangri sem að var stefnt. Í áliti meiri hlutans er talað um að þess sé krafist að þetta búi til aukinn sveigjanleika. Við heyrum líka að ákveðin ráðuneyti ætli að skoða möguleikann á fjarvinnu og það er bara af hinu góða. Nýsköpun gæti orðið sem vert er að horfa til og ef hún verður að veruleika þá hefur þetta bara heppnast ágætlega. En þangað til vil ég fá að efast um að þetta hafi verið rétt aðgerð, sérstaklega í ljósi þess að þegar við erum í fjárlagagerðinni er staðan mjög erfið. Ákveðnir hópar stóðu illa og við þurftum að hafa verulega fyrir því að fá greiddan svokallaðan jólabónus til öryrkjanna fyrir jól, en á þessum tíma var verið að ráðstafa fjármunum í það sem við töldum mörg okkar að ætti ekki að vera efst á framkvæmdalistanum. Í því var gagnrýnin fólgin; manni fannst að ekki væri verið að ráðstafa fjármunum rétt. En þetta er auðvitað bara hin rétta leið þegar búið er að taka ákvörðun um að gera þetta með þessum hætti, að raða þá peningunum til þeirra málefnasviða og málaflokka sem eiga að fara með ákveðin verkefni. Þarna er því bara verið að bregðast við þeim breytingum sem búið er að ákveða. Vonandi erum við ekki að kasta fjármunum á glæ og vonandi skilar þetta einhverjum árangri og verður til þess að bæta þá verkferla sem eru til staðar í stjórnsýslunni. Það verður bara að koma í ljós. Þessi meiri hluti ber auðvitað ábyrgð á þessu og mun þá bara klára þetta verkefni með atkvæðagreiðslu, ég veit ekki hvenær hún verður en væntanlega á morgun. Ég studdi ekki þessar breytingar þegar þær voru lagðar fram og mun heldur ekki gera það við lokaatkvæðagreiðslu.

Forseti. Vart er hægt að finna stærri aðdáenda íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins heldur en mig. Það er auðvitað mjög gleðilegt að með atorku sjávarútvegsfyrirtækja hafi tekist og takist á hverju ári að finna fleiri leiðir til að nýta auðlindir hafsins með sjálfbærum hætti íslensku þjóðinni til hagsbóta. Þessu frumvarpi ber því auðvitað að fagna að því leyti. Það er hins vegar grátlegt að upplifa hversu umfangsmiklar deilur eru enn þá um fyrirkomulag úthlutunar aflaheimilda og að vita það að ekki horfir til þess að þeim deilum ljúki neitt á næstunni. Það stendur fyrir dyrum endurskoðun á lögum eða vinna í þá átt sem hæstv. matvælaráðherra hefur þegar hafið. Ég naut góðs af því að fá að taka þátt sem varamaður á fyrsta fundi þess hóps og verð að segja að mér líst mjög vel á hvernig það mál er lagt upp. Ég leyfi mér þó að vera varfærnislega efins um að meiri háttar breytingar séu líklegar til að koma úr þeim farvegi þó að ég telji að margs konar skynsamlegar minni háttar breytingar gætu átt eftir að eiga upphaf í því ferli. Það blasir við og hefur ítrekað verið bent á af þingmönnum Viðreisnar að besta leiðin til að takast á við breytingar og sú langsamlega sársaukaminnsta fyrir þessa mikilvægu grundvallaratvinnugrein þjóðarinnar væri að gera tilraunir með úthlutun tegunda sem ekki hafa verið nýttar áður. Það er í samhengi þessa frumvarps sem mig langar til að nefna að hér erum við þá enn og aftur að missa af slíku tækifæri. Þó að ekki séu undir meiri háttar tegundir þá hefði auðvitað mátt hugsa sér að við úthlutun þessara réttinda væri farin önnur leið en sú sem vanalega er farin. Því miður er ekki svo. En ekki verða gerðar neinar breytingar án þess að um þær sé rætt og þess vegna kveð ég mér hér hljóðs, til að minna á að besta leiðin til að prufa sig áfram með breytingar á fyrirkomulagi við úthlutun þessara réttinda væri að gera einmitt tilraunir þegar tækifæri gefast til að úthluta óúthlutuðum tegundum sem á við í öðru af þeim tilfellum sem er til umræðu hér í dag. Það hafa verið skrifaðar margar skýrslur um þetta efni á undanförnum árum, mjög margar tillögur komið fram með ólíkum útfærslum. Mig langar sérstaklega til að vekja athygli á tillögu sem lögð var fram á árinu 2013. Það vill þannig til að hún var lögð til í ferli sem er á allan hátt sambærilegt við það ferli sem matvælaráðherra leggur upp með í dag og var þá kallað samráðsvettvangur um aukna hagsæld. Í tengslum við þá vinnu voru m.a. lagðar fram tillögur um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu sem einmitt höfðu fallið mjög þægilega að úthlutun í nýjum tegundum. Eins og áður sagði, standi til að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi, og það hefur vissulega verið lagt upp með það í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar, þá er augljóst að það hefði verið mjög ákjósanlegt að nýta tækifæri eins og það sem við raunverulega stöndum með í höndunum í dag. Fyrirkomulagið er í stuttu máli þannig að í stað þeirrar úthlutunar sem þarna er ákveðin yrði úthlutað með sambærilegri reglu og kveðið er á um í b-lið 2. gr. frumvarpsins nema hvað að réttindin væru einkaréttarlegs eðlis og þar af leiðandi varin af stjórnarskránni sem myndi náttúrlega fylgja ákveðin vörn samanborið við þau réttindi sem hér er verið að leggja til að úthluta fyrir þær útgerðir sem hljóta réttindin en að þau væru á móti tímabundið. Þetta kerfi myndi falla fyllilega að núgildandi reglum og aðferðum við úthlutun aflamarks á grundvelli aflahlutdeildar. Það myndi raunverulega vera hægt að nota nákvæmlega sama fyrirkomulag varðandi alla úthlutun aflamarks og viðskipti með aflamark og raunar líka með viðskipti með aflahlutdeild. Munurinn væri sá í stuttu máli að réttindunum væri úthlutað til ákveðins tíma með samningi og sá samningur væri milli útgerðarinnar og hins opinbera og þar af leiðandi varinn af eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Mér finnst ástæða til að nefna þetta hér vegna þess að þessi lausn hefur kannski ekki fengið nægilega mikla umfjöllun né heldur sá kostur hennar að hægt væri að beita henni í tilraunaskyni, jafnvel þó um óverulega hagsmuni væri að ræða, án þess að því myndi fylgja augljóst tjón fyrir útgerðir heldur þvert á móti myndi því fylgja ákveðin vörn gegn öðrum óákveðnum en hugsanlega fyrirsjáanlegum breytingum á kerfinu sem gerðar verða á komandi árum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja og lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta (fjármögnun skilasjóðs, iðgjöld og fyrirkomulag Tryggingarsjóðs vegna fjármálafyrirtækja). Hér er lögð fram breytingartillaga sem er minni háttar og er lagatæknilegs eðlis. Henni er ætlað að gera efni frumvarpsins skýrara og þarfnast hún ekki sérstakrar umfjöllunar. Ég legg til að breytingartillagan verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á fjármálamarkaði (innleiðing o.fl.). Breytingartillagan er minni háttar og lagatæknilegs eðlis. Henni er ætlað að gera efni frumvarpsins skýrara og þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Ég legg til að breytingartillagan verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég tek hér fyrir nefndarálit um frumvarp til laga um áhafnir skipa frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. „Nefndin hefur fjallað um málið að nýju og fengið á sinn fund Árna Bjarnason og Árna Sverrisson frá Félagi skipstjórnarmanna og Guðmund Helga Þórarinsson frá Félagi vélstjóra- og málmtæknimanna. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að óánægju gætti um frumvarpið meðal réttindamanna vegna ákvæða um mönnun fiskiskipa. Í því sambandi væri fyrst og fremst litið til þess að frumvarpið væri ekki talið uppfylla það að öryggi á fiskiskipum væri tryggt með fullnægjandi hætti. Í ljósi framangreinds telur meiri hlutinn því mikilvægt að árétta að með frumvarpinu er stigið mikið framfaraskref í átt að auknu öryggi til sjós. Þó sé ljóst að ráðast þurfi í heildstæða skoðun á mönnun fiskiskipa með það fyrir augum að bæta vinnuumhverfi meðal háseta og réttindamanna enn frekar. Að mati meiri hlutans kemur það þó ekki í veg fyrir samþykkt frumvarps þessa. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.“ Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Halla Signý Kristjánsdóttir, Bjarni Jónsson, sú sem stendur hér, Njáll Trausti Friðbertsson og Orri Páll Jóhannsson.

Virðulegur forseti. Þetta frumvarp gekk til nefndar milli 2. og 3. umr. vegna þess að Alþingi barst neyðarkall frá þeim sem standa vörð um hagsmuni fólksins sem skipar áhafnir skipa. Félag skipstjórnarmanna, Félag vélstjóra og málmtæknimanna, Sjómannasamband Íslands og aðstandendur Slysavarnaskóla sjómanna og Skipstjórnarskólans sendu bréf til Alþingis og vöruðu við atriðum í frumvarpinu, sögðu þau þess eðlis að ekki bæri að samþykkja málið. Málið var þess vegna kallað aftur til nefndar og við funduðum í umhverfis- og samgöngunefnd á laugardaginn var, sjómannadagshelgina sjálfa. Á fund nefndarinnar mættu, eins og fram kom í ræðu framsögumanns meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, Árni Bjarnason og Árni Sverrisson frá Félagi skipstjórnarmanna og Guðmundur Helgi Þórarinsson frá Félagi vélstjóra og málmtæknimanna. Ég veit ekki alveg hvernig á að lýsa umræðum þarna þar sem við virtumst öll vera sammála um að það þyrfti að ná betur utan um þau atriði sem gestirnir lögðu áherslu á. Það sem greindi á milli þeirra sem standa að meirihlutaáliti og okkar sem stöndum að áliti minni hluta nefndarinnar var að við í minni hlutanum viljum ekki samþykkja lögin án þess að vera búin að ná utan um þessar áhyggjur, á meðan meiri hlutinn treystir því að þetta leysist einhvern tímann í framtíðinni í samtali á milli ráðuneytis og þessara félaga. Ég er bara ekki svo bjartsýnn. Svo að ég hætti að tala hér frá eigin brjósti og geri grein fyrir nefndarálitinu, sem auk mín standa að þau hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, auk Jakobs Frímanns Magnússonar áheyrnarfulltrúa sem lýsir sig fylgjandi álitinu, þá eru sjónarmiðin sem komu fram frá þessum félögum sex talsins. Þar er talað um nauðsyn þess að mönnunarskírteini verði gefin út fyrir fiskiskip eins og önnur skip til að koma í veg fyrir að fækkað sé í áhöfn á kostnað öryggis, hvíldar og vinnuálags. Þarna erum við að tala um grjótharða baráttu milli sjómanna og útgerða um sparnað í rekstri, eitthvað sem þarf að ná almennilega utan um. Það er einhver ágreiningur í nefndinni um það hvort sjómannalögin eigi að fjalla um þetta frekar en þessi lög um áhafnir skipa. Mér finnst það bara ekki endilega skipta öllu máli því að við sem löggjafi horfum yfir allt lagasafnið og eigum að beita því til þess að standa vörð um réttindi þeirra sem lögin fjalla um. Annað atriði var andstaða þessara aðila við að undanþágu- og mönnunarnefndir verði lagðar niður og hlutverkið falið starfsfólki Samgöngustofu, enda sé nauðsynlegt að fagaðilar fái að koma að veitingu þessara undanþága og frávika frá mönnun. Um þetta fjölluðum við í 2. umræðu. Breytingartillaga þess efnis hlaut ekki brautargengi, því miður. Það er lagt til að útivistartími smáskipa verði að hámarki 14 tímar með skertri mönnun. Þar er lýst andstöðu við heimild háseta til að gegna starfi stýrimanns, andstöðu við að leyfilegt verði að komast hjá því að hafa vélstjóra í smáskipi og andstöðu við að eigandi báts geti verið einn á sjó lengur en 14 tíma, enda sé það mikilvægt öryggisatriði sem varði ekki bara eigandann sjálfan heldur alla sjófarendur og gangi jafnframt gegn siglingareglum og lögum um hvíldartíma sjómanna. Við í minni hlutanum tökum í sjálfu sér ekki afstöðu til allra þessara álitaefna en okkur þykir ljóst af umræðunni að hagsmunaaðilum hafi ekki verið veitt tilhlýðileg áheyrn né hafi verið komið nægilega til móts við sjónarmið þeirra sem starfa í áhöfnum skipa við gerð frumvarpsins. Það er í sjálfu sér alvarlegur ágalli við meðferð málsins. Álitaefnin sem enn þá standa út af eru það umfangsmikil og snúast um slíka grundvallarhagsmuni þeirra sem vinna um borð í skipum að við í minni hlutanum teljum bara ekki forsendur til að afgreiða málið með fullnægjandi hætti á þeim tíma sem eftir er af þessu 152. löggjafarþingi. Sá tími núna er tæpur sólarhringur ef allt fer að óskum. Hins vegar bendum við á að frumvarpið er búið að fara í gegnum 2. umræðu. Það er búið að fara í gegnum heilmikla þinglega meðferð og hér hafa verið afgreiddar breytingartillögur meiri hluta á ýmsum tæknilegum atriðum í frumvarpinu þannig að við erum með dálítið góðan grunn að áframhaldandi vinnu ráðuneytisins sem væri þá hægt að nota til að flýta þeirri vinnu sem er fram undan og leggja málið bara aftur fram í sátt í haust, klára það bara með hraði þá. Ég veit ekki hvort afstaða okkar í minni hlutanum hafi litast af tímasetningunni, af sjómannadeginum sem var í fyrradag, og að þetta mál á sér einhvern veginn stað innan nefndarinnar sitt hvorum megin við þann dag. En við tökum fram í nefndarálitinu að það eru kaldar kveðjur sem meiri hlutinn sendir sjófarendum daginn eftir sjómannadag með því að leggja til þessa óbreyttu afgreiðslu málsins sem þau gera vegna þess að hér gafst tækifæri til að hlusta á það sem við teljum vera réttmæta gagnrýni fagfélaga sjófarenda varðandi grundvallarlöggjöf þeirra sem stunda sjósókn og standa með hagsmunum þeirra. Þess í stað velur meiri hlutinn að skella skollaeyrum við ákalli frá þessum hagsmunaaðilum sjómanna. Við í minni hlutanum getum ekki tekið þátt í slíkri afgreiðslu og leggjum því til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og henni falið að eiga samráð við hagsmunasamtökin, það samráð sem er nauðsynlegt til að ná sáttinni sem er svo mikilvægt að ríki við þá hópa sem löggjöfin fjallar beinlínis um. Svo mörg voru þau orð, herra forseti.

Virðulegur forseti. Ég þakka forseta fyrir að kynna mig til leiks ef mig skyldi kalla. Ég kem hérna aðeins bara til að segja nokkur orð um þetta mál og kannski enduróma neyðarkall sem þingheimi barst frá hópi sjófarenda sem óska eftir því að við þingmenn greiðum atkvæði gegn því frumvarpi sem hér er verið að afgreiða. Við fengum tölvupóst um það og það heyrðist glöggt þeirra afstaða þegar þeir komu fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd um helgina. Þeir telja sérstaklega að fyrirhuguð breyting á umræddum lögum um áhafnir íslenskra fiskiskipa og fleira sem heimili réttindalausum manni að gegna stöðu stýrimanns sé útivist skips styttri en 19 tímar megi alls ekki verða að lögum, þ.e. að þrátt fyrir ákvæði í lögunum sé hásetum á skipum 15 metra eða styttri sem hafa að baki siglingatíma í tólf mánuði á síðastliðnum þremur árum, heimilt að gegna stöðu stýrimanns sé útivist skips styttri en 19 tímar, þ.e. að einstaklingur sem hefur verið úti í 18 tíma geti unnið upp fyrir sig, ef svo má segja. Það eru fulltrúar frá Félagi skipstjórnarmanna, formaður þess félags, formaður Félags vélstjóra og málmtæknimanna, formaður Sjómannasambands Íslands, formaður Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur og formaður Sjómannafélags Íslands sem senda neyðarkall undir merkjunum „Mayday Mayday“ í tölvupósti og segja þessir fulltrúar sjófarenda að það skjóti skökku við að á sama tíma og unnið er að öryggisáætlun sjófarenda skuli löggjafinn, þ.e. við hér, þingheimur, áforma að setja í lög að réttindalaus einstaklingur geti gegnt stöðu stýrimanns. Benda þeir á að fram komi í greinargerð með frumvarpinu að frá aldamótum hafi 50 skipströnd átt sér stað sem rakin eru til þreytu og vinnuálags skipverja á bátum sem eru 15 m og styttri. Þrátt fyrir þetta sé það nú lagt til af meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar að útivistartími smáskips með skerta mönnun megi vera allt að 19 klukkustundir á hverjum 24 klukkustundum. Þetta er auðvitað mikið áhyggjuefni og ég get ekki annað en tekið undir varnaðarorð þeirra sem best þekkja til aðstæðna á hafi úti. Við getum gert þetta betur og við eigum að geta betur og við eigum að gera betur. Þetta er mikilvægt öryggisatriði og ég tek undir með sjófarendum þarna.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti sem inniheldur einnig breytingartillögu frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Nefndin fjallaði að nýju um málið en þetta er mál sem nefndin flytur og meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar lagði fram. Tvær umsagnir bárust við málið, önnur frá Carbfix ohf. og Orkuveitu Reykjavíkur saman og hin frá Landsvirkjun. Með frumvarpinu er brugðist við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA til að tryggja fullnægjandi innleiðingu á tilskipun 2009/31/EB um geymslu koldíoxíðs í jörðu. Þannig er lagt til að í staðinn fyrir hugtakið „niðurdælingu“ sem kveðið er á um í lögunum komi „geymsla“ til að orðalag sé til samræmis við tilskipunina. Nefndin hefur fjallað um málið, á ný eins og ég kom inn á, og áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að samræma orðalag við tilskipun ESB og tryggja fullnægjandi innleiðingu tilskipunarinnar. Það tryggir tengingu við viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir og skapar fjárhagslegan hvata til niðurdælingar og geymslu koldíoxíðs með þeim umhverfislega ábata sem af því hlýst. Meiri hlutinn leggur til fáeinar viðbótarbreytingar sem eru þá allar í samræmi við þær breytingar sem við erum að leggja til í frumvarpinu. Það kom í ljós í yfirlestri að það átti eftir að breyta orðalaginu á fleiri stöðum. Því eru þessar breytingar til að tryggja samræmi og leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með þeim breytingum. Þær breytingar liggja fyrir í nefndaráliti þessu. Undir nefndarálit þetta skrifa, ásamt þeim sem hér stendur, Bjarni Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir.

Forseti. Hér er um mjög jákvæða hluti og mikilvæga að ræða og það er mjög ánægjulegt að það sé þannig tilviljunum háð að ég standi hér til að geta tjáð mig í tengslum við þessa lagasetningu. Þetta fyrirtæki, Carbfix, sprettur út úr rannsóknum og samstarfi Jarðvísindadeildar Háskóla Íslands og Orkuveitu Reykjavíkur og er með nokkuð nýstárlegum hætti að stíga skref til að draga úr þeim mikla vanda sem mannkynið stendur frammi fyrir vegna hækkunar styrks koltvísýrings í andrúmsloftinu. Þetta flokkast undir það sem við getum kallað mótvægisaðgerð. Hugmyndin gengur út á að fanga með einum eða öðrum hætti koltvísýring og koma honum fyrir - í frumvarpinu er notað hugtakið geymsla en þeir sem þekkja til verkefnisins vilja frekar nota hugtakið förgun vegna þess að ólíkt lausnum sem sumar af okkar nágrannaþjóðum bjóða upp á, þar með talið Norðmenn, þá er hér ekki um geymslu að ræða í neinum skilningi þess orðs heldur er þeim koltvísýringi, sem veitt er í gegnum það ferli sem þróað hefur verið í þessu samstarfsverkefni, dælt ofan í jarðlög þar sem hann umbreytist í steindir og er geymdur, ef við viljum nota það orð, á jarðsögulegum tíma, sem ég hygg að séu svo löng tímabil að við myndum ekki flokka það sem geymslu í neinum eðlilegum skilningi heldur miklu frekar förgun. Ef við kæmum bílnum okkar fyrir í geymslu og hefðum aðgang að honum eftir milljón ár þá er ég hræddur um að það væri förgun í okkar huga. Í þessari framsæknu lagasetningu Alþingis felast gríðarleg tækifæri fyrir Ísland. Þannig vill til að Ísland er einkar heppilegur staður af jarðfræðilegum ástæðum til að stunda þá starfsemi sem hér er verið að liðka fyrir og gera það með hætti sem gagnast mannkyninu öllu en líka íslensku atvinnulífi. Hér skapast þá tækifæri til þess að nýta náttúruleg ferli til að skapa verðmæti og þá verðmæti með aðferðum sem hvergi annars staðar eru í boði. Ég nefndi aðeins áðan að nágrannaþjóðir okkar, eins og t.d. Norðmenn, hafa verið að bjóða sambærilega þjónustu. Í þeirra tilfelli er raunverulega um geymslu að ræða þar sem koltvísýringnum er dælt niður í olíulindir, svona svolítið eins og að blása honum ofan í stóra flösku, skrúfa tappann á og vona það besta, á meðan í tilfelli Íslands er, eins og ég vék áður að, beinlínis verið að taka þennan koltvísýring úr umferð og losun hans mun ekki geta átt sér stað, ekki sömu atómanna, nema á jarðsögulegum tíma, sem í öllum eðlilegum skilningi okkar á tíma er hreinlega varanleg lausn. Tækifærin eru mjög umfangsmikil og það verkefni sem þarf kannski sérstaklega á því að halda að þessi lagabreyting eigi sér stað heitir Coda og er samstarfsverkefni allnokkurra aðila. Það snýst um að flytja koltvísýring frá þeim uppsprettum sem er að finna annars staðar, dæla honum á land á Íslandi og farga honum með þeim hætti sem ég hef áður lýst, og koma upp nauðsynlegum innviðum sem þarf til að þessi starfsemi geti átt sér stað. Þetta verkefni er staðsett í Straumsvík og mun verða lyftistöng fyrir atvinnulíf á Suðurnesjum. Það er hluti af þeirri nýsköpun sem er þar að eiga sér stað og er jákvætt fyrir atvinnulífið þar. Coda mun út af fyrir sig sem verkefni ná umfangi sem slagar í heildarkolefnislosun Íslands. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr því, í alþjóðlegu samhengi er losun Íslands ekki umfangsmikil, en þetta verkefni er gríðarstórt á íslenskan mælikvarða. Það er mjög mikilvægt að íslensk nýsköpunarfyrirtæki njóti þess að stundum eru boðferlar og ákvarðanatökuferlar á Íslandi stuttir. Ég vil því sérstaklega mæra þá sem að þessu máli hafa komið hér í þinginu fyrir að afgreiða það hratt og örugglega og tryggja þannig að það tæknilega forskot sem þetta fyrirtæki hefur nýtist fyrirtækinu í uppbyggingu á grænni atvinnustarfsemi eins og hún verður best. Það er líka ástæða til að nefna að það er mjög mikilvægt fyrir fyrirtæki eins og Carbfix og verkefnið Coda að kolefnisspor verkefnisins sjálfs sé sem minnst. Það er þess vegna, veit ég, í bígerð að finna lausnir á því að haga flutningum á koltvísýringnum með eins vistvænum hætti og mögulegt er, sem þýðir að verkefnið getur líka nýst sem hluti af þróunarvinnu við orkuskipti í sjávarútvegi. Það eru stór flutningaskip á vegum dansks flutningafélags sem verða notuð í þetta verkefni og hugmyndin er sú að breyta gamaldags aflvélum þeirra skipa með þeim hætti að þau geti nýtt endurnýjanlega orku. Auðvitað væri best að sú orka væri framleidd á Íslandi eða úr íslensku hráefni og þá íslenskri raforku sem væri umbreytt í efnaorku. Það er umhugsunarefni, þó að þetta tengist ekki þessu verkefni með beinum hætti, að kanna með hvaða hætti Alþingi getur stutt við þá þróun vegna þess að það mun ekki einungis nýtast þessu verkefni, sem ég tel að sé, eins og ég hef margítrekað nefnt hér, gríðarlegt framfaraskref, heldur líka í orkuskiptum í sjávarútvegi þar sem við sitjum raunverulega uppi með umtalsverðan kostnað eða umtalsverða fjárfestingu í þeim skipaflota sem þegar er til staðar. Og ef hægt er að finna lausnir í tengslum við nýsköpunarverkefni eins og Coda þar sem sú tækni sem þar er þróuð nýtist þá í gömul skip með gamlar aflvélar til að keyra þær á eldsneyti sem hægt er að búa til úr sjálfbærri, endurnýjanlegri orku, væru það auðvitað mjög miklar fréttir og myndi styðja mjög við áform Íslands í losunarmálum almennt. Við vitum að sú tækni mun einnig mögulega geta nýst í þeim hluta flutningskerfisins á landi sem ekki er hægt að rafvæða með núverandi tækni. Þess vegna er full ástæða til að blása þingheimi eldmóð í brjóst eftir að hafa fjallað um þau tækifæri sem hér eru og ítreka að mikilvægt er að Ísland viðhaldi þessu frumkvæði sínu, bæði einfaldlega vegna vilja okkar til að búa komandi kynslóðum ásættanleg skilyrði á jörðinni, en líka til þess að skapa Íslandi tækifæri sem uppsprettu að leiðum til lausnar þessum umfangsmikla vanda sem heimsbyggðin stendur frammi fyrir. Til að draga þetta saman þá er mjög ánægjulegt að fá að vera í þessum sal og fá að taka þátt í ákvörðunum varðandi þetta mikla þjóðþrifamál sem ég er sannfærður um að þeir þingmenn sem það munu styðja geti verið stoltir af að hafa tekið þátt í á komandi árum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun nr. 48/2011, varðandi stækkanir virkjana í rekstri. Frumvarpið felur í sér breytingu á gildissviði laga um verndar- og orkunýtingaráætlun nr. 48/2011, þannig að lögin nái ekki til stækkana á virkjunum sem þegar eru í rekstri og falla undir lögin sökum stærðar, svo framarlega sem stækkun felur ekki í sér rask á óröskuðu svæði. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og jafnframt bárust nokkrar umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta einkum tvö atriði, annars vegar í tengslum við stækkanir virkjana á vatnasviði Þjórsár og hins vegar varðandi afmörkun landsvæða sem standa utan verndar- og orkunýtingaráætlunar. Hvað fyrra atriðið varðar, stækkanir virkjana á vatnasviði Þjórsár, þá var vakin athygli á því í umsögn félagsins Náttúrugriða að yrði frumvarpið að lögum myndi fyrirhuguðum stækkunum virkjana á vatnasviði árinnar verða veitt brautargengi. Frumvarpið þyrfti því að skoðast með það í huga, þá sérstaklega með tilliti til þess hvort stækkunaráformin séu arðsöm framkvæmd, sem og tengsla þeirra við áherslu Landsvirkjunar á Kjalölduveitu. Nefndin tók þetta atriði til skoðunar og óskaði eftir frekari skýringum frá Landsvirkjun um stækkunaráform á vatnasviði Þjórsár. Með hliðsjón af þeim er það mat meiri hluta nefndarinnar að stækkunaráformin séu arðbær ein og sér, þá sérstaklega í ljósi þess aukna afls sem stækkanirnar munu skila inn á kerfi fyrirtækisins. Þá liggur fyrir að aflaukning fyrirtækisins er mikilvæg til að bregðast við breytilegri eftirspurn raforku, til að mynda svo að ekki hægi á rafvæðingu samgangna. Með hliðsjón af framangreindu er það mat meiri hlutans að Kjalölduveita sé með öllu ótengd fyrirhuguðum stækkunaráformum. Þannig er mikilvægt að haft sé í huga að Kjalölduveita hefði í för með sér umhverfisrask á óröskuðu landi. Áréttar meiri hlutinn í því sambandi þær áherslur sem birtast í frumvarpinu, þ.e. að aukinni aflþörf sé mætt með stækkun virkjana á þegar röskuðu landsvæði. Varðandi síðara atriðið, afmörkun landsvæða sem standa utan verndar- og orkunýtingaráætlunar, þá er lagt til í frumvarpinu að landsvæði falli ekki undir verndar- og orkunýtingaráætlun, hafi því nú þegar verið raskað vegna virkjunar sem er í rekstri og fellur undir áætlunina sökum stærðar. Við umfjöllun nefndarinnar kom þó fram það sjónarmið að stækkun virkjunar með nýtingar- og/eða virkjunarleyfi Orkustofnunar, í samræmi við samþykkt aðalskipulag, ætti ekki að þurfa að falla undir verndar- og orkunýtingaráætlun. Í ljósi framangreindra sjónarmiða telur meiri hlutinn rétt að árétta mikilvægi þess að heildstætt hagsmunamat fari fram um virkjunarkost á óröskuðu landsvæði. Með frumvarpi þessu er á hinn bóginn markmiðið að auðvelda stækkun virkjana á þegar röskuðu landsvæði. Grundvallarmunur er þannig á röskuðu landsvæði annars vegar og óröskuðu landsvæði hins vegar. Þá áréttar meiri hlutinn að verndar- og orkunýtingaráætlun er bindandi við gerð skipulagsáætlana, auk þess sem sveitarstjórn skal samræma gildandi skipulagsáætlanir við verndar- og orkunýtingaráætlun, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun, nr. 48/2011. Hvað breytingar á frumvarpinu varðar þá leggur meiri hluti nefndarinnar til eina breytingu á 1. gr. frumvarpsins sem lýtur að hlutverki Orkustofnunar við mat á því hvort stækkun virkjunar falli undir verndar- og orkunýtingaráætlun. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að hlutverk stofnunarinnar yrði samræmt stjórnsýsluhlutverki Umhverfisstofnunar samkvæmt lögum um stjórn vatnamála nr. 36/2011. Þá komu einnig fram sjónarmið um að mikilvægt væri að tryggt væri að mat Orkustofnunar tæki mið af umsögnum Skipulagsstofnunar og Náttúrufræðistofnunar Íslands. Í ljósi þessa er lagt til að við 1. mgr. frumvarpsins bætist við nýr málsliður þar sem mælt sé fyrir um að stofnunin skuli leita umsagna bæði Umhverfisstofnunar og Náttúrufræðistofnunar Íslands áður en hún tekur ákvörðun samkvæmt ákvæðinu. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta nefndarinnar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson, Vilhjálmur Árnason, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir, með fyrirvara.

Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir áliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem er fámennur en góðmennur, þar er ég einn. Við í minni hlutanum - nei, það er kominn einhver þinglokagalsi í mann. Ég tel jákvætt að stækkanir á núverandi virkjunum séu undanþegnar einhverju þunglamalegu ferli í þeim tilvikum þegar stækkunin felur ekki í sér að nýju landsvæði sé raskað. Sjáum þetta bara fyrir okkur: Þú ert með stíflu og það eina sem þú þarft að gera liggur við er að troða einni túrbínu í viðbót inn í hana og þá græðirðu allt í einu fullt af nýrri orku og þá hlýtur það að vera jákvæð framkvæmd að vera ekki með mikið ferli utan um. En til þess einmitt að tryggja að það sé ekki röskun á landsvæði sem fylgir þessum framkvæmdum er mikilvægt að gera eins og meiri hlutinn leggur til, taka skýrt fram að leyfisveitandinn, Orkustofnun, eigi að leita umsagnar hjá Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands. Svona hlutir gerast ekkert endilega af sjálfu sér. Við þurfum að tiltaka þá af því að það er svo ofboðslega auðvelt fyrir kerfið að gleyma hagsmunum náttúrunnar þegar efnahagslegar framfarir eru annars vegar. Við þurfum bara að stafa hlutina út allt of oft. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram áhyggjur af því að yrði frumvarpið að lögum myndi skapast nýr og aukinn þrýstingur á veituframkvæmdir til að auka vatnsmagn í ám sem þegar eru virkjaðar vegna þess að þá ertu kominn með meira vatn í ána til að troða einni túrbínu í viðbót í stíflu. Félagið Náttúrugrið benti á að af þeim fjórum virkjunarkostum sem er fjallað um í greinargerð frumvarpsins séu þrjár vatnsaflsvirkjanir sem Landsvirkjun hyggst stækka á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu og þar myndu allar forsendur virkjana breytast til muna ef hugmyndir Landsvirkjunar um Kjalölduveitu næðu fram að ganga. Ég verð bara að segja, forseti, að svo lengi sem Landsvirkjun heldur fast í þessar hugmyndir sínar eða þessa þráhyggju sína að rústa Þjórsárverum með því að veita vatni á því svæði yfir á Þjórsársvæðið, hvort sem það er kallað Norðlingaölduveita eða Kjalölduveita eða hún finnur nýtt nafn ef það dugar ekki, þá er mjög eðlilegt að öllu sem getur mögulega tengst þeim framkvæmdum sé mætt með tortryggni. Nefndin fékk þess vegna minnisblað frá Landsvirkjun þar sem var reynt að grafast fyrir um arðsemisútreikninga og hvernig þetta gæti mögulega haft áhrif og þar kemur fram að þó að Kjalölduveita myndi bæta nýtingu vatns á Þjórsársvæðinu og þar með arðsemi þeirra mögulegu stækkana sem um ræðir þá sé hún ekki forsenda slíkrar stækkana. Þetta slær ekki á allar áhyggjur. Þótt það sé ekki forsenda stækkananna þá er þarna arðsemisvon sem Kjalölduveita gæti glætt. Við verðum að skoða þessa umræðu í samhengi við niðurstöðu sem stjórnarflokkarnir komast að varðandi rammaáætlun sem við vorum að ræða hér fyrr í dag, í 332. máli, þar sem er einmitt lagt til að færa Kjalölduveitu úr verndarflokki í biðflokk á mjög hæpnum forsendum. Sá þrýstingur er farinn að skila árangri. Í ljósi þess að sú niðurstaða var ekki kynnt nefndinni fyrr en rétt á síðustu dögum þingsins þá hefur nefndin að mínu mati bara ekki haft tóm til að kanna til hlítar hvernig forsendur stækkana myndu breytast með tilkomu Kjalölduveitu, af því að sú hugmynd varð allt í einu nærtækari þegar stjórnarmeirihlutinn ákvað að færa Kjalölduveitu einu skrefi nær veruleika. Það er alveg rétt sem meiri hlutinn segir að það er ekki fjallað um Kjalölduveitu í þessu frumvarpi og það er alveg rétt að Kjalölduveita yrði aldrei hluti af þeirri framkvæmd sem stækkun myndi fjalla um. En það verður ekki horft fram hjá því að fjárhagslegur þrýstingur og pólitískur þrýstingur myndi aukast á frekari tilfærslu Kjalölduveitu á seinni stigum rammaáætlunar. Þegar er búið að opna fyrir þann möguleika að allt í einu verði þrjár virkjanir í Þjórsá, miklum mun arðbærari ef það væri bara meira vatn í Þjórsá, þá verður bara miklu meiri þrýstingur á að hrinda í framkvæmd veitu sem eykur vatnið í Þjórsá. Í þessu ljósi og í ljósi tímans sem við höfum ekki fyrir höndum gat ég ekki staðið að áliti meiri hlutans í máli sem á yfirborðinu er bara ansi jákvætt, því miður. En svona er nú staðan orðin flókin í umhverfis- og samgöngunefnd þegar ákvarðanir um þingsályktunartillögu um rammaáætlun eru teknar á vafasömum forsendum, þá verðum við dálítið stressuð varðandi ólíklegustu hluti sem tengjast rammaáætlun á minnsta mögulega hátt.

Forseti. Ég held að það sé of seint að telja hv. þm. Andrési Inga Jónssyni hughvarf. En ég er einmitt hingað kominn til þess að mæra aftur þingið fyrir þessa breytingu sem ég held að sé mjög jákvæð. Það kemur raunar nokkuð á óvart hversu þröng greinargerðin er í upptalningu á mikilvægi þessarar breytingar á rammalöggjöf fyrir raforkuframleiðslu á Íslandi. Nú er það þannig að ég er menntaður á þessu sviði og menntaður í Noregi. Norðmenn voru gróflega séð 50 árum á undan okkur í sinni rafvæðingu og gengu miklum mun lengra en Íslendingar hafa gert í að nýta sínar vatnsaflsauðlindir. Þeir eru miklu lengra komnir í að nýta allt það afl eða allar þær vatnsauðlindir sem þar er hægt að nýta. Sjálfsagt myndu margir segja illu heilli. Það sem hefur hins vegar komið í ljós er að breytingar eins og sú sem hér er til umræðu nú höfðu gríðarleg áhrif á orkuframleiðsluna í Noregi, og þá sérstaklega snerist það um að uppfæra tækni gamalla vatnsaflsvirkjana, en líka að auka uppsett afl. Nú voru hér til umræðu tengsl þessara ákvarðana við miðlun en það er á nokkrum misskilningi byggt að það sé endilega nauðsynlegt. Nú erum við ekki í sömu aðstöðu og Norðmenn en það sem kom í ljós í Noregi var að vatnsaflskerfi eru í eðli sínu alltaf með meiri miðlunargetu en framleiðslugetan segir til um til að takast á við sveiflur í aðgengi að vatni eða úrkomu á vatnasvæði virkjana milli ára. Iðulega er þetta umtalsvert. Jafnvel hefur verið talað um 20% í þessu samhengi. Í tengslum við umræðu, sem átti sér stað fyrir nokkrum árum en lauk ekki með neinum ákvörðunum og óvíst er hvort þær verði nokkurn tíma teknar, um tengingu íslenska raforkukerfisins við breska raforkukerfið þá langar mig að nefna að reynsla Norðmanna var sú að þegar þeir tengdu sitt raforkukerfi við fyrst sænska raforkukerfið og síðan danska raforkukerfið gátu þeir jafnað út skammtímasveiflur í eftirspurn, einfaldlega með því að auka uppsett afl án þess að auka miðlun og framleiða meira en virkjunin gat raunverulega miðað við þá miðlun sem hún var hönnuð fyrir en einungis til skamms tíma í einu og geymt raforku án taps sem er raunar alls ekki mögulegt - það eru eðlisfræðileg lögmál sem koma í veg fyrir það - með nokkurri annarri tækni heldur en einfaldlega að geyma vatnið þar sem það er, leyfa því ekki að renna í gegnum virkjunina. Norska raforkuframleiðslukerfið tók við því hlutverki að jafna út skammtímamisræmi milli framleiðslugetu varmadrifna danska raforkukerfisins, en það var fyrst og fremst keyrt áfram af kolaorku, og eftirspurnar í Danmörku. Svona var staðan u.þ.b. um aldamótin. Eftir það hefur orðið alger bylting í Evrópu í framleiðslu á raforku með vindorku. Vindorkan hefur forgang inn á raforkukerfið, alla vega eins og það er í Evrópu. Það er óvíst hvort Íslendingar myndu fara að því fordæmi en jafnvel án þess forgangs standa vindaflsvirkjanir frammi fyrir því vandamáli að vindurinn blæs ekkert endilega þegar raforkueftirspurnin er mest. Þá þarf einhver að geta jafnað út sveiflur og þeir einu sem raunverulega geta það án taps eru vatnsaflsvirkjanir. Með þessari lagabreytingu er verið að opna þann möguleika að auka framleiðslu á vindorku á Íslandi með hagkvæmum hætti, þ.e. að Ísland gæti byggt upp meiri vindorku en nokkurt ríki á byggðu bóli vegna þess hversu mikið af miðlun við eigum og hversu umfangsmikil miðlunin er vegna einfaldlega þeirra miklu árstíðasveiflna sem eru í úrkomu á Íslandi miðað við uppsett afl. Það er hægt að setja upp mjög mikið af vindorku á Íslandi án verulegs tilkostnaðar einfaldlega með því að auka uppsett afl virkjana án þess að auka miðlun. Það er tækifæri sem er einstakt meðal þjóða heimsins. Kostirnir eru ekki upptaldir enn vegna þess að það vill svo til að ég er annar tveggja leiðbeinenda ungs hæfileikamanns sem er að rannsaka tengingar gufuaflskerfa, gufuaflsvirkjana og vatnsaflsvirkjana. Þar eru tækifæri sem ekki hafa verið fyllilega nýtt eða rannsökuð og þyrfti nauðsynlega að búa í haginn fyrir á Íslandi. Hér ég þá aftur kominn til þess að kveikja í brjósti einhvers þingmanns sem hér er að jafnaði, öfugt við mig, áhugann á því að skoða þá möguleika með því að opna fyrir meiri skilvirkni í verðlagningu á raforku á Íslandi, sem er því miður mjög skammt á veg komin af því að forsendur fyrir skilvirkum markaði hafa verið mjög takmarkaðar. Ég ætla í stuttu máli að lýsa því um hvað þetta snýst. Nú sýndist mér á þeim sem upp litu þegar ég var að tala um vindorkuna að menn skildu vandamál vindorkunnar. Vindurinn blæs bara þegar veðrið leyfir og aðstæður, það þarf ekkert endilega að vera á sama tíma og eftirspurn er eftir orkunni. Einhver þarf að jafna það út. Sá sem gerir það best er vatnsorkan. En ef þú fókuserar út eða þýðir út, eins og það myndi heita á íslensku, í tíma og skoðar vatnsorkuna til lengri tíma þá er hún eins og vindorka og gufuaflið eins og vatnsorka, þ.e. það eru sveiflur. Allir kannast við niðurskurð Landsvirkjunar á orku til stóriðju á þessum vetri sem skapaðist vegna erfiðs vatnsbúskapar hjá Landsvirkjun. Gufuaflsvirkjanir geta líka geymt orku með því að tappa ekki af þrýstingi í orkugeymum og þær geta geymt hann eins lengi og þær vilja og þar með jafnað út langtímasveiflur í vatnsorku með því að geyma orku milli árstíða í staðinn fyrir að geyma hana milli klukkustunda, eins og í tilfelli vindorkunnar gagnvart vatnsorkunni. Nú veit ég ekki hvort ég er búinn að tapa salnum í þessum tengingum öllum en hugmyndin er sú að þú eykur uppsett afl vatnsaflsvirkjana og gufuaflsvirkjana til þess að þurfa raunverulega að virkja minna. Þá komum við aftur að umræðuefni sem var hér fyrr í dag, sem var rammaáætlun og þær sársaukafullu ákvarðanir sem nauðsynlegar eru til að auka orkuframleiðslu ef við ætlum að geta stigið þau skref í orkuskiptum sem við viljum. Þessi aðferð fækkar þeim skrefum þannig að jákvæðar afleiðingar þessarar ákvarðanatöku sem meiri hlutinn stendur hér fyrir - og ég verð að viðurkenna að mér finnast framsýnar og skynsamlegar og jafnvel framsýnni og skynsamlegri en meiri hlutinn gerir sér grein fyrir eins og ég hef farið yfir hér - geta raunverulega létt nokkuð á okkur með því að auðvelda bæði vatnsaflsvirkjunum og gufuaflsvirkjunum að auka uppsett afl án þess að auka raunverulega umfangið á umhverfisraskinu sem því fylgir, þ.e. auka uppsett afl vatnsaflsvirkjana án þess að auka miðlun og auka framleiðslugetu gufuaflsvirkjana án þess nauðsynlega að stækka svæðið. Þetta hljómar kannski undarlega þar sem raunverulega er verið að leggja til að vera með meiri framleiðslugetu en hægt er að standa undir til lengri tíma. En með því er verið að eyða sveiflum þeirra orkukosta sem eru í eðli sínu sveiflukenndir og draga úr þörf íslenska raforkukerfisins í heild sinni til að vera stærra en þarf í meðalári svo hægt sé að takast á við og framleiða nægilegt rafmagn í vondum vatnsárum. Stutt samantekið er ekki nóg með að hægt sé að nýta nýja tækni eða breytingar á flæði að vatnsaflsvirkjunum betur með þessari ákvarðanatöku heldur líka að opna fyrir aukna framleiðslu á raforku með vindafli og draga úr þörf á umfangi heildarframleiðslugetu vatns- og gufuaflsvirkjana með það fyrir augum að ná markmiðum um aukna orkuframleiðslu með minnsta mögulega vistsporinu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Daða Má Kristóferssyni fyrir sína ræðu og er sá sem hér stendur eiginlega að fara ræða mjög svipaða hluti. Svo ég komi aðeins með bakgrunninn þá vann ég í orkustefnunni, var í þeim hópi í tæp tvö ár. Í þeirri vinnu lagði ég mikla áherslu á að byggja upp raforkukerfið, flutningskerfi raforku, háspennta kerfið, byggðalínuhringinn, það væri stóra áherslan. Það var síðan samspilið við vindorkuna, sem við höfum allt of lítið rætt á Íslandi, og svo var eitt af atriðunum samkeppnishæfni Íslands í raforkumálum, sem er náttúrlega stór undirstaða undir lífskjörum á Íslandi. Þetta mál kemur sterkt inn í þá umræðu að auka aflgetu virkjana í Þjórsá, þessara þriggja virkjana. Nákvæmlega eins og hv. þingmaður, sem var að ljúka máli sínu, kom inn á er ekki verið að stækka lónin og auka aflgetu virkjananna þannig að það verði meiri sveigjanleiki í kerfinu, það rennur minna í lónin yfir vetrartímann og þetta jafnar síðan úr sveiflunni, sumarleysingarnar og jökulbráðnunin á þeim tíma árs sem hún stendur. En á móti blása vindar meira að vetrarlagi og lognið er meira og veðrið betra yfir sumartímann að jafnaði. En þetta jafnar mjög úr sveiflum. Ég spurði íslenska sérfræðinga: Hver er nýtingin á íslenska raforkukerfinu í dag? Flestir skutu á 75% nýtingu á kerfinu okkar. Þess vegna hefur maður verið að ræða vindorkuna síðustu árin. Hún er svo mikilvæg inn í nákvæmlega þetta, til að bæta nýtingu á raforkukerfinu. Það eru gríðarlegir hagsmunir undir og þá hleypur það fljótt á milljörðum og örugglega tugum milljarða þegar við lítum til framtíðar, að við getum nýtt kerfi okkar betur. Þess vegna er líka í þessu samhengi svo mikilvægt að við séum með öflugt flutningskerfi raforku, þ.e. til að miðla orkunni um allt land. Hv. þingmaður kom inn á stærra samhengi hlutanna, Noreg, Svíþjóð og Danmörk. Norðmenn komu með sæstrengina, en það sem við erum að gera er í eðli sínu svipað. Við erum að tengja saman alla þessa hluti með öflugu flutningskerfi. Þegar byggðalínuhringurinn var lagður fyrir bráðum 50 árum síðan gat hann flutt um 20–25% af aflgetu virkjana á Íslandi. Nú er þetta hlutfall komið niður í 3–4%, eins og það er í dag, og við höfum upplifað það sérstaklega í vetur, og við sáum þetta líka 2014 eða 2015 og síðan kannski síðustu tvo vetur, við höfum séð merki um að ef við værum með þótt ekki væri nema öflugra flutningskerfi þá gætum við minnkað og nýtt betur kerfi okkar í heild sinni. Þá eigum við eftir órædda vindorkuna í þessu samhengi, þannig að það var mjög ánægjulegt að fá ræðu hv. þm. Daða Más Kristóferssonar hér áðan og fá að ræða þessi mál í beinu framhaldi af því. Þess vegna tel ég þetta mál vera mjög gott mál, satt að segja afbragðsmál í því sem við erum að eiga við hérna á Íslandi í dag, vegna þess að við erum að tala um að nýta það sem við höfum, þessa mikilvægu dýrmætu grænu orku með skynsamlegri hætti, öflugri hætti. Við þurfum kannski ekki að virkja eins mikið í vatnsafli og öðru með því að auka vindorkuna á móti og vera síðan með öflugt flutningskerfi raforku. Á undanförnum árum hefur verið barist gegn vatnsaflsvirkjunum. Það hefur meira að segja verið barist gegn því að byggja upp flutningskerfi raforku. Ég þekki það úr Eyjafirði, af mínum heimaslóðum, við þekkjum þetta á Vestfjörðum og við þekkjum þetta á Suðurnesjum, að það er ákveðin meinsemd í kerfinu okkar að við höfum ekki getað flutt orkuna á milli svæða. Það hefur líka komið fram í sambandi við vindorkuna og mælingar á hafinu á þessu svæði sem er verið að tala um, Búrfellslund, sem kom fram í dag í umræðunni okkar um rammaáætlun, að það er góð nýting á Íslandi, á hafinu. Það er yfir 45% nýting sem er afbragðsgóð nýting vindorku. Á móti erum við að tala kannski um 28% á heimsvísu. Þá held ég að það sé almennt verið að tala um vindmyllur á landi, ekki sjó. Ég vil hafna því og mér finnst þetta leiðinleg umræða sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var með áðan um að við í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar höfum verið að vinna þetta verk á vafasömum forsendum. Þetta er náttúrlega algjörlega óþolandi ræðumennska. Alltaf þarf að vera með þetta svona hástemmt. Ég held að það hafi ekkert verið vafasamt í þessu. Ég held að skynsamt fólk sjái að þetta er nokkuð borðleggjandi allt saman sem tengist þessu máli. Það sem er síðan einstakt við Þjórsársvæðið og fyrirhugaðan Búrfellslund og þá staðsetningu er að nú þegar eru til staðar háspennt raforkukerfi eða raforkulínur sem geta flutt töluvert meiri orku en þær gera í dag. Þar kemur enn ein breytan í hagkvæmni þessa verkefnis, þannig að það eru margir plúsar við þetta. Ég hef kallað eftir því hér í þinginu á undanförnum árum, frá því að ég kom inn á þing, að við ræðum meira um orkumál almennt, að við ræðum meira um vindorku og þá kosti sem hún hefur fyrir raforkukerfi okkar, eins og ég hef komið inn á varðandi betri nýtingu á heildarkerfinu, að við nýtum betur vatnsaflið. Mér fannst áhugavert hjá hv. þm. Daða Má Kristóferssyni hérna á undan varðandi samspil jarðvarmans á móti vatnsafli, sem er önnur breyta sem ég er kannski að leggja áherslu á hér, vatnsafl og vindafl. En það að við sem þjóð eigum þá þessa þrjá mikilvægu möguleika í grænni orku og framleiðslu á grænni orku, sem er jarðvarmi, vatnsafl og vindorka, er einstakt. Maður heyrir það á gestum þegar maður situr í utanríkismálanefnd, ég er varaformaður hennar, að það er mikill gestagangurinn til Íslands þessi misserin því að það vilja flestir ræða græn orkumál við okkur. Sem formaður Íslandsdeildar NATO-þingsins þá er þetta risastórt mál þar, öryggismál í Evrópu og orkumál Evrópu í dag, samtvinnað. Það spyr hver einasti gestur sem kemur hérna til landsins í dag út í þessi mál. Við erum komin mjög langt í ferli, um 85% af þeirri orku sem við nýtum í dag á Íslandi er græn. Evrópusambandið er með um 15%, þannig að við erum í öfundsverðri stöðu með þetta. Samt finnst okkur þetta vera stórt verkefni til 2040, að vera kolefnishlutlaus og vera farin að framleiða það mikið af grænni orku að við getum orðið kolefnishlutlaus eftir 18 ár. Verkefnið í Evrópusambandinu hlýtur þá að vera ótrúlegt, að fara úr 15% upp í 100% í grænni orku á 20–30 árum. Það hefur líka komið fram í sambandi við vindorkuna að kostnaðarhlutfallið hefur lækkað gríðarlega á síðustu tíu árum. Vindorkan er orðin mjög hagkvæm og í dag er hún væntanlega hagkvæmari en okkar ódýrustu kostir í vatnsafli á framleidda megavattstund, þannig að það mælir margt með henni. Mér finnst hafa skort töluvert á þessa umræðu og þetta samhengi hluta vegna þess að við erum alltaf á tiltölulega neikvæðum nótum í umræðu um þessi mál en erum kannski ekki að meta kosti og ókosti t.d. vindorku með þeim hætti sem við ættum að vera að gera. Þess vegna finnst mér það stórt skref núna sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar er að leggja til, að færa Búrfellslundinn inn í nýtingarflokkinn þannig að við getum farið að gera fyrstu tilraun. Ég tek undir þetta, enda stendur það í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar, og mér finnst líka gott í sjálfu sér að eignarhaldið sé þá hjá ríkinu og það sé Landsvirkjun sem standi fyrir þessu og geti þróað þetta samhengi hlutanna sem við erum að tala um. Það kom líka fram í orkustefnunefndinni á sínum tíma. Uppsett afl í vatnsafli í dag er væntanlega 2.100–2.200 MW. Ætli jarðvarminn sé ekki sirka 600–700? Þegar kemur að vindafli voru fyrstu hugmyndir sérfræðinga 100–150 þegar við vorum að ræða þetta í orkustefnunefnd á sínum tíma til að spila á móti, en þegar við vorum búnir að fara í gegnum umræðu um þetta í tvö ár var farið að tala um 500–1000 MW í vindafli til þess að auka nýtingu á kerfinu í heild sinni. Síðan ef það blæs mikið þá eigum við alltaf inni rafeldsneytið og aðra hluti til að tappa af kerfinu og ýmsa möguleika í tengslum við þetta. Ég legg meiri áherslu á það í þessu máli að í staðinn fyrir að taka allan sinn málflutning út frá Kjalölduveitu þá eigi maður að spyrja um samhengi hlutanna sem er raforkukerfið, flutningskerfi raforku, vindorka, vatnsafl, jökulbráðnun. Mér fannst líka áhugavert í nefndarvinnunni í þessu máli að ef við værum að hanna vatnsaflsvirkjanir okkar í dag í Þjórsá fyrir austan þá værum við að gera það með öðrum hætti. Það hættir að safnast í jöklana eftir 1995 og þá fer jökulbráðnun að aukast og það kemur meira vatn sem við erum ekki að nýta að fullu. Það er að hluta til verið að bregðast við því með stækkun á þessum þremur virkjunum í Þjórsá sem er lagt til í þessu frumvarpið. En ég hygg að ef t.d. Fljótsdalsstöð hefði verið hönnuð fimm árum seinna þá hefði hún litið aðeins öðruvísi út en hún gerir í dag vegna þess að norðan jökla, Vatnajökuls, er mikið vatnsmagn sem verður ekki nýtt með sama hætti og við gætum gert ef það hefði kannski verið aðeins meiri geta í kerfinu, ef aflgeta virkjana hefði verið meiri, og síðan hefðum við getað nýtt kerfið á móti. Þess vegna finnst manni eðlilegt, og ég tala sjálfur fyrir því, að í staðinn fyrir að hafa vindorkuna úti um allar trissur eða úti um allt, í sjónlínu, eins og við erum kannski að upplifa þegar við keyrum um Danmörku og Þýskalandi og víða um Evrópu, að við værum þá frekar með færri en stærri virkjunarstaði vindorku. Auðvitað er, eins og kemur fram í umræðu hér í þinginu, heppilegt að þetta sé nálægt tengivirkjunum og öflugum flutningslínum en síðan koma kannski inn önnur sjónarmið að einhverju leyti í þessa umræðu. Þetta er bara stór hluti af samkeppnishæfni lands og þjóðar og þess vegna ættum við vera að tala miklu meira um þessi mál og þetta samspil hlutanna. Verðmæti grænnar orku fer mjög svo vaxandi og eins og ég kom inn á eru varla til stærri málefni í Evrópu. Ef við tengjum saman öryggismál í Evrópu, orkumálin, loftslagsmálin og annað, þá verður þetta stóra málið næstu 10, 20, 30 árin. Og hvernig ætlum við að spila okkar hlut út í þessu máli og nýta jókerarna og allt það, vegna þess að möguleikar okkar eru gríðarlegir og umfram flestar aðrar þjóðir? Það er sagt að hér sé framleidd mikil orka og það er rétt, við erum langstærstu framleiðendur orku á hvert mannsbarn í einu landi, á ensku „per capita“. Við framleiðum helmingi meira en næststærsta þjóðin sem er Noregur, þjóðirnar nr. 3 og 4 í heiminum eru að framleiða um 30% af því sem við framleiðum á Íslandi. Þetta er stór hluti af lífskjörum á Íslandi, þ.e. að nýta jarðvarmann, framleiða raforku, og þetta er það sem skapar grunn. Mín skoðun er sú að við höfum t.d. ekki metið af alvöru eftir fjármálahrunið Kárahnjúkastíflu og Fljótsdalsstöðina, álverið fyrir austan, hvaða áhrif þetta hefur haft sem ákveðinn grunnur í samfélagi okkar og síðan bara allur grunnurinn sem tengist raforkuframleiðslu, sem á bara eftir að vaxa og efla þjóðina. En við hljótum alltaf að gera þetta með sjálfbærum hætti þar sem er litið til þess að farið sé vel með umhverfið, félagslega hlutann og efnahagslega. Það verður alltaf krafa, enda vil ég meina að það séu engir umhverfissóðar í þinginu á Íslandi. Við erum öll að berjast fyrir umhverfið. Síðan kannski erum við komin í umræðu sem er í dag annars vegar umhverfismál og hins vegar loftslagsmál. Það er ekki alltaf sama umræðan þar, í hópunum sem eru fyrst og fremst að tala um loftslagsmálin og síðan umhverfismál. Það er ekki alltaf samasemmerki þar á milli í undirliggjandi umræðu. Ég held satt að segja að þetta sé með betri málum sem hafa komið fram hér í vetur. Þetta er svo einfalt mál að allt mælir með því. Fyrst og fremst er í þessu máli verið að auka sveigjanleika kerfisins, sem við erum að byggja upp með aflgetunni, aukinni aflgetu, og sveigjanleika í kerfinu, spila á móti vindaflinu og öflugu flutningskerfi. Það er grunnurinn að því sem við erum að fást við með aukinni jökulbráðnun. Það kemur meira vatn, meira vatnsmagn. Fyrst og fremst eru kannski einhverjar klukkustundir í sólarhringnum sem við erum að reyna að fylla betur upp í. En stóra málið í stóra samhenginu er að nýtingin á raforkukerfi þjóðarinnar í heild sinni sé sem allra best og það er að komast út úr þessum 75% og setja okkur markmið, hvort sem er 80 eða 85%. Það er það sem við eigum að vera að ræða í þessu samhengi. Ég þakka fyrir góða umræðu og fyrir hafa fengið tækifæri til að koma að þessu máli sem er afbragðsgott.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp bara til að gera í örstuttu máli grein fyrir fyrirvara mínum við afgreiðslu frumvarpsins úr umhverfis- og samgöngunefnd. Ég styð málið og get tekið undir það sem hér hefur verið sagt um það gagn sem það getur gert í framtíðinni fyrir raforkuframleiðslu hér á landi. En ég gerði þó þann fyrirvara að taka ekki undir það álit meiri hlutans að gögn liggi fyrir sem styðji það að stækkunaráform Landsvirkjunar í virkjunum í Þjórsá séu arðbærar sem sjálfstæðar framkvæmdir. Ég vildi bara að það kæmi fram. Að auki hefur verið fróðlegt að hlýða á umræðuna um þetta ágæta mál og ekki síst að fá hér svolítinn fyrirlestur frá hv. þm. Daða Má Kristóferssyni sem talaði af mikilli þekkingu um raforkuframleiðslu og þetta umhverfi sem við störfum í. Ég get tekið undir þau sjónarmið þingmanna, bæði Daða Más Kristóferssonar og Njáls Trausta Friðbertssonar, að að sjálfsögðu erum við með þessum breytingum hér að gera okkur betur kleift að jafna sveiflur í raforkukerfinu og það er mjög mikilvægt að það sé hægt. Það er líka mikilvægt að hægt verði í framtíðinni að nýta vindorku og vatnsorku til að jafna sveiflur og ég hygg að flestir hér inni séu sammála um það. Það er mjög mikilvægt líka að vera samtímis að auka uppsett afl í kerfunum og vonandi leiðir það til þess að við þurfum að virkja minna því að þá þurfum við að raska minna landi hér á landi. Eins og við vitum þá höfum við virkjað í raun alla langbestu kostina í vatnsafli og við vitum að fleiri virkjanir í vatnsafli sérstaklega getað kallað á stórkostlegt óafturkræft rask á náttúrunni, óafturkræfar afleiðingar og það viljum við helst ekki sjá. Ég hygg að flestir séu sammála því. Það er eðli náttúruauðlindarinnar að vera ekki stöðug. Hún sveiflast eftir góðu eða slæmu vatnsári, eftir veðrum og vindum, bókstaflega. Þess vegna gerist það í lokuðu raforkukerfi eins og við erum með hér á Íslandi að þegar vatnsárið er slæmt, eins og stundum gerist og gerist reglulega, þá finnum við fyrir því og getum fundið fyrir því. Þess vegna er mjög mikilvægt að geta gripið til ráða sem vega á móti náttúrulegum sveiflum í kerfinu. En ég ætla samt að fá líka að minnast á það við þetta tækifæri að eins og fram hefur komið við þessa umræðu þá erum við heldur ekki að nýta kostina sem myndu fylgja því að opna kerfið. Ég veit að hér er ég að opna á tiltölulega viðkvæma umræðu fyrir marga, en nefnt var hvernig Noregur hefur opnað sitt kerfi með sæstrengjum, t.d. til annarra landa. Ég held að áður en mjög langt um líður þá verði það verkefni okkar hér að hugsa það mál til enda og kanna það mál til enda. Þetta snýst líka um að selja verðmætustu eða eina verðmætustu vöru í heimi, sem er endurnýjanleg orka, og fá fyrir hana hæsta mögulega verð. Það er líka virðisauki í því. Þess vegna ber okkur hreinlega að hugsa málið í enn stærra samhengi til langrar framtíðar. Ég veit að það verður gert þó að það gerist kannski ekki hér í kvöld. En mig langaði til að nota tækifærið og minnast á að það er ekki náttúrulögmál að kerfið sé lokað, það er ákvörðun. Hins vegar erum við ofurseld náttúrunni með mjög margt í kerfinu en við höfum séð við því með hugviti og tækni sem er í heimsklassa og með því að gera fyrirtækjum kleift að auka uppsett afl munum við líka að nýta þessa orku betur. Ég tek undir með hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni að það er mjög mikilvægt að nýta hvern einasta dropa sem í kerfinu er og koma honum til skila og við þurfum að finna allar leiðir til að gera það.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um sveitarstjórnarlög, um íbúakosningar á vegum sveitarfélaga. Með frumvarpinu er lagt til að einfalda íbúakosningar á vegum sveitarfélaga um einstök málefni, sameiningu og þegar kosið er til nefndar fyrir hluta sveitarfélags. Jafnframt er lagt til að mögulegt sé að halda rafrænar íbúakosningar á vegum sveitarfélaga. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta sérstaklega: Að mati meiri hlutans er frumvarpið framfaraskref í átt að aukinni lýðræðislegri þátttöku íbúa sveitarfélaga sem meiri hlutinn telur mikilvægt að vinna að. Við umfjöllun málsins komu þó fram athugasemdir varðandi fjármögnun á skyldu sem er lagt til að Þjóðskrá Íslands hafi við gerð kjörskrár fyrir atkvæðagreiðslu, sbr. 2. málslið 3. mgr. a-liðar 5. gr. (133. gr.). Af þessu tilefni áréttar meiri hlutinn að Þjóðskrá Íslands er heimilt að taka gjald af sveitarfélögum vegna gerðar rafrænnar kjörskrár fyrir íbúakosningar, samanber 3. mgr. b-liðar 5. gr. (134. gr.). Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til breytingar á frumvarpinu: Í fyrsta lagi er lögð til breytingar er varðar kosningarétt. Í núgildandi 1. málslið 3. mgr. 38. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, kemur fram að kosningarrétt í kosningum til nefndar sem starfar fyrir hluta sveitarfélags hafi þeir sömu og eiga kosningarrétt samkvæmt lögum um kosningar. Þá er í 1. málslið 3. mgr. a-liðar 5. gr. (133. gr.) frumvarpsins kveðið á um að kosningarrétt í íbúakosningum sveitarfélaga hafi íbúar viðkomandi sveitarfélags. Núgildandi kosningalög, nr. 112/2021, gera hins vegar ráð fyrir því að kosningarréttur taki breytingum með hliðsjón af því hvort um er að ræða kosningar til sveitarstjórna eða Alþingis, kjör forseta Íslands eða þjóðaratkvæðagreiðslu. Í ljósi framangreinds og tengsla íbúakosninga við sveitarstjórnir telur meiri hlutinn því rétt að leggja fram breytingartillögu með það að markmiði að árétta að í íbúakosningum sveitarfélaga skuli að jafnaði taka mið af kosningarrétti í sveitarstjórnarkosningum Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar kjörskrár. Við umfjöllun málsins komu fram ábendingar frá landskjörstjórn um að í 1. málslið 4. mgr. 38. gr. og 5. mgr. 108. gr. sveitarstjórnarlaga væri enn miðað við að Þjóðskrá Íslands afhenti sveitarstjórnum kjörskrárstofna. Núgildandi kosningalög nr. 112/2021, geri hins vegar ekki ráð fyrir þessu heldur er nú gert ráð fyrir að stofnunin afhendi kjörskrár. Vegna þessa er það mat meiri hlutans að tilefni sé til að leggja til breytingar til að samræma ákvæði sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011, og kosningalaga, nr. 112/2021. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar aðkomu landskjörstjórnar. Þrátt fyrir að frumvarpinu sé ætlað að einfalda íbúakosningar í sveitarfélögum telur meiri hlutinn afar mikilvægt að skýrar reglur gildi um íbúakosningar til að traust ríki um framkvæmdina. Til að tryggja að svo megi verða er það því mat meiri hlutans að mikilvægt sé að landskjörstjórn hafi aðkomu að setningu reglugerðar samkvæmt 4. mgr. a-liðar 5. gr. (133. gr.) frumvarpsins og leggur til breytingu þar að lútandi. Að lokum eru lagðar til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Bjarni Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Orri Páll Jóhannsson.

Herra forseti. Ég vil gera hér stuttlega grein fyrir breytingartillögu sem fram er komin við þetta frumvarp frá hv. þm. Pírata, Birni Leví Gunnarssyni. Breytingartillagan byggir á frumvarpi, sem þingmenn Pírata hafa lagt fram að mér telst til sex sinnum, sem snýst um að skýra og auka getu sveitarfélaga til að kalla til borgarafundar annars vegar og til þess að halda íbúakosningar um einstök mál hins vegar. Breytingin snýr að 108. gr. sveitarstjórnarlaga, fyrstu tveimur málsgreinum þar. Annars vegar er það 1. mgr. 108. gr. laganna þar sem er kveðið á um að ef minnst 10% af þeim sem kosningarrétt eiga í sveitarfélagi óska borgarafundar skuli sveitarstjórn verða við því svo fljótt sem unnt er. Breytingartillaga hv. þingmanns kveður á um að bæta við nýjum málslið, svohljóðandi: „Sveitarstjórn er heimilt að ákveða lægra hlutfall í samþykkt um stjórn sveitarfélags.“ Það snýst í rauninni um það að sveitarstjórn sem vill gera íbúum auðveldara að boða til borgarafundar, vill nánast hvetja íbúana til að vera virkari í því að beita þessu tæki, geti gert það. Hin tillagan snýr að 2. mgr. sömu greinar laganna, en í þeirri málsgrein er kveðið á um að 20% kosningarbærra íbúa í sveitarfélagi geti óskað eftir íbúakosningu um einstök málefni. Þá er sveitarfélagi skylt að verða við þeirri ósk eigi síðar en ári frá því að óskin berst. Hlutfallið er lágmarkshlutfall samkvæmt lögum en í ákvæðinu er heimilt að ákveða hærra hlutfall í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins en þó aldrei hærra en þriðjung þeirra sem hafa kosningarrétt. Breytingartillaga hv. þingmanns snýst um að í stað þess að heimila sveitarstjórn að kveða á um hærra hlutfall til að knýja fram íbúakosningu um einstök málefni þá sé einfaldlega hægt að kveða á um annað hlutfall, af því að sumar sveitarstjórnir gætu viljað lækka þennan þröskuld. Aftur: Sveitarstjórn sem vill hvetja íbúa sína til lýðræðislegs aðhalds til þess að jafnvel ögra stjórnvöldum gæti sagt: Við viljum bara lækka þessi 20% niður í 10 eða 15% eða hvað það er, vegna þess að við viljum að íbúarnir í sveitarfélaginu geti tekið okkur á teppið ef við stöndum okkur ekki - eða hvað það er. Þetta þarf nú ekki alltaf að vera neikvætt. Þetta eru tvær einfaldar breytingartillögur sem snúa í rauninni bara því að sveitarstjórnir hafi aukið svigrúm til þess að ákveða þann þröskuld sem er fyrir íbúa sveitarfélaganna til að beita þessum verkfærum; borgarafundum og íbúakosningum og til þess að gera einfaldara að því leytinu að það er ekki verið að skikka sveitarfélög til eins eða neins heldur að bjóða þeim upp á það hafa í samþykktum sínum þá tölu sem þeim þykir henta sínu lýðræðislega samfélagi, sínu nærsamfélagi frekar en að ríkisþröskuldurinn eigi að vera þar sem öllu ræður. Nú hef ég gert grein fyrir þessari ágætu breytingartillögu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og langar þá rétt aðeins að nefna tvennt varðandi frumvarpið sem umhverfis- og samgöngunefnd hefur fjallað um frá innviðaráðherra varðandi íbúakosningar á vegum sveitarfélaga. Annars vegar er atriði sem er kannski dálítið kunnuglegt frá því að við vorum að afgreiða kosningalög hér fyrir ári, það er sama tilhneiging í þessu frumvarpi eins og í kosningalögunum að það er kannski óþarflega miklu vísað til ráðherra að útfæra í reglugerð án þess að búið sé um það með nógu skýrum hætti í lagatexta varðandi framkvæmdina um nákvæmlega hvernig hún eigi að líta út. Ég hef kannski ekki jafn þungar áhyggjur af því hér eins og í kosningalögum. Þetta er ekki jafn viðamikil heimild en það er umhugsunarefni að þetta sé við það að verða lenska í málum sem snerta framkvæmd kosninga. Hins vegar vil ég benda á það sem fram kom við umfjöllun nefndarinnar varðandi rafrænu kjörskrána - bíddu nú við, kemur það ekki fram hér? Það kemur ekki fram í greinargerð meiri hlutans. Það er sú staðreynd að rafræn kjörskrá sem var samþykkt í kosningalögum fyrir ári og átti að prufukeyra í sveitarstjórnarkosningum núna í maí - að þjóðskrá náði ekki að koma því kerfi í tæka tíð þannig að engar sveitarstjórnarkosningar áttu sér stað með rafrænni kjörskrá í þingkosningum og það eru enn áhöld um það hvenær þjóðskrá geti orðið sér úti um slíkt kerfi. Ég vil bara vekja athygli á þessu vegna þess að það er bagalegt að við séum að innleiða lög um rafræna kjörskrá en ekki sjá til þess að Þjóðskrá Íslands, framkvæmdaraðilinn, sé í færum með að framkvæma þau lög.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, sem varðar dvalar- og atvinnuleyfi fyrir ungt fólk. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar er varða útgáfu dvalar- og atvinnuleyfis ungs fólks vegna gagnkvæmra samninga Íslands við erlend ríki um atvinnudvöl ungs fólks. Með frumvarpinu er þannig lagt til að í stað þess að þessi ákvæði eigi við um ungt fólk á aldrinum 18–26 ára eigi þau við ungt fólk á aldrinum 18–31 árs auk þess sem lagt er til að unnt verði að framlengja slík leyfi upp um tvö ár ef samningar við erlend ríki gera ráð fyrir því. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti en engar umsagnir bárust. Innan nefndarinnar var m.a. rætt um möguleika þess að rýmka almennt tækifæri útlendinga til að dvelja og starf hér á landi. Markmið fyrirliggjandi frumvarp er þó afmarkað við dvalarleyfi fyrir ungt fólk samkvæmt 66. gr. laga um útlendinga og er ætlað að tryggja samningsskuldbindingar Íslands við önnur ríki um þann hóp. Nefndin telur þó brýnt að þetta atriði verði skoðað nánar og beinir því til nýstofnaðar ráðherranefndar um málefni innflytjenda og flóttafólks að taka til sérstakrar skoðunar einföldun á umsóknarferli um dvalar- og atvinnuleyfi. Nefndin leggur til tæknilega breytingu sem þarfnast ekki skýringar og leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Eyjólfur Ármannsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson og Kári Gautason. Þá er Sigmar Guðmundsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, samþykkur álitinu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, sem varðar flutning milli ráðuneyta á þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Þá bárust tvær umsagnir um málið og er gerð nánari grein fyrir þessu í nefndarálitinu sem liggur frammi. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þeim aðilum sem heimil er vinnsla persónuupplýsinga samkvæmt lögum um útlendinga. Útlendingastofnun hefur hingað til annast bæði vinnslu umsókna um alþjóðlega vernd og þjónustu við umsækjendur en nú flyst þjónusta við umsækjendur og móttaka þeirra til félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins. Við framlagningu málsins var ekki búið að taka endanlega ákvörðun um það hver færi með þetta verkefni og því er vísað til þess í ákvæðum frumvarpsins að því stjórnvaldi sem fer með verkefnið verði veitt heimild til vinnslu persónuupplýsinga. Nú liggur fyrir að Vinnumálastofnun fer með verkefnið og kom þá til álita að kveða skýrt á um það í lagatextanum að það sé Vinnumálastofnun sem fái heimildina til vinnslu persónuupplýsinga en slík ábending kom einnig frá Persónuvernd. Slík breyting kallar þó á fleiri breytingar á lögunum sem nefndin telur nauðsynlegt að greina betur og kanna. Þá er mikilvægt að marka skýra stefnu um móttöku þessa viðkvæma hóps til framtíðar. Það er ekki efni eða markmið fyrirliggjandi frumvarps en nefndin beinir því til nýskipaðrar ráðherranefndar um málefni innflytjenda og flóttafólks að taka þetta til sérstakrar skoðunar og tryggja að sem fyrst verði tekin ákvörðun um hvaða stofnun eða stjórnvaldi verði falið þetta verkefni og leggja fram frumvarp þar um þar sem einnig verði gerð tillaga að uppfærslu ákvæða laganna um vinnslu persónuupplýsinga. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Eyjólfur Ármannsson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson og Kári Gautason. Þá er Sigmar Guðmundsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, samþykkur álitinu.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, nr. 43/1999. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, nr. 43/1999. Lagt er til að fyrir afmörkuð stærri verkefni sé hlutfall endurgreidds framleiðslukostnaðar 35%, en fyrir önnur verkefni sem uppfylla skilyrði laganna sé hlutfallið áfram 25% eins og verið hefur. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Nefndin telur mikilvægt að stjórnvöld leggi áherslu á að efla alþjóðlega samkeppnishæft stuðningskerfi fyrir framleiðslu kvikmynda- og sjónvarpsefnis. Af því eru bæði hagræn áhrif og ávinningur fyrir íslenskt samfélag, m.a. í óbeinum og afleiddum áhrifum, og ræddi nefndin ýmis gögn og skýrslur þess efnis, m.a. skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá 2006 um endurgreiðslur á kostnaði við kvikmyndagerð. Nefndin telur hins vegar tímabært að unnin sé ný úttekt á áhrifum og ávinningi af endurgreiðslum vegna kvikmyndagerðar og leggur til nýtt ákvæði til bráðabirgða við frumvarpið þess efnis að ráðherra skuli láta gera nýja úttekt um endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi og framkvæmd hækkunar á hlutfalli endurgreiðslu fyrir stærri verkefni eins og nánar verður vikið að síðar. Fyrir nefndinni var rætt um að endurgreiðslukerfið þyki gott, það sé skýrt og skilvirkt og þjóni bæði innlendum og erlendum kvikmyndaframleiðendum en bent var á að laða þurfi til landsins stærri verkefni. Þá hefur það stuðlað að uppbyggingu fagþekkingar innan kvikmyndageirans. Bent var á að frumvarpið getur haft áhrif á samkeppnisstöðu smærri kvikmyndaframleiðenda og framleiðslu minni verkefna, sem geta verið þýðingarmikil í listrænu og menningarlegu samhengi. Nefndin leggur til að fjallað verði um stöðu smærri kvikmyndaframleiðenda og áhrif frumvarpsins á þá í fyrirhugaðri úttekt sem mælt er fyrir um í breytingartillögum nefndarinnar. Nefndin fjallaði að auki um mat á fjárhagslegum áhrifum frumvarpsins og fjármögnun endurgreiðslukerfisins. Nefndinni bárust þær upplýsingar frá fjármála- og efnahagsráðuneyti að frumvarpið væri ófjármagnað og fjárheimildir væru ekki til staðar til að mæta þeim kostnaðarauka sem það hefði í för með sér. Við meðferð málsins kom jafnframt fram að núverandi endurgreiðslukerfi, sem gerir ráð fyrir að hlutfall endurgreidds framleiðslukostnaðar skuli vera 25% af framleiðslukostnaði, hafi verið vanfjármagnað frá upphafi. Frá árinu 2020 hefur í fjárlögum verið gert ráð fyrir mun lægri upphæð en sem nemur raunútgreiðslu vegna endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar. Undanfarin ár hefur í fjáraukalögum á hverju ári verið bætt upp það sem vantar til að mæta útgefnum vilyrðum. Nefndin telur nauðsynlegt að unnið verði að auknum fyrirsjáanleika í fjármögnun endurgreiðslukerfisins, í samræmi við markmið laga um opinber fjármál. Nefndin áréttar mikilvægi þess að öll frumvörp séu unnin í samræmi við ákvæði laga og þær reglur sem ríkisstjórnin hefur sett sér um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa. Þá telur nefndin nauðsynlegt að gert sé ráð fyrir endurgreiðslum í fjárlögum í þeim tilvikum þegar unnt er að áætla endurgreiðslur í stað þess að bæta upp þann mun sem er á þeirri fjárhæð sem gert er ráð fyrir á fjárlögum og raunútgreiðslu í fjáraukalögum. Í því sambandi bendir nefndin á að verði frumvarpið að lögum þá megi ætla að ekki komi til endurgreiðslna vegna þeirra vilyrða sem gefin eru fyrr en á næsta ári vegna þess tíma sem áætla þarf í framleiðslu. Nefndin beinir því til ráðherra að huga að framangreindu í tengslum við undirbúning fjárlaga fyrir næsta ár. Nefndin leggur til breytingar á frumvarpinu. Annars vegar er um að ræða tilteknar breytingar er lúta að notkun hugtaka og orðalagi og hins vegar breytingar á einstökum greinum. Þá leggur nefndin til nýtt ákvæði til bráðabirgða. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar eitt þeirra skilyrða sem þarf að uppfylla til að eiga rétt á 35% endurgreiðsluhlutfalli, þ.e. lágmark framleiðslukostnaðar. Lagt er til að lágmark framleiðslukostnaðar sem fellur til hér á landi við framleiðslu kvikmyndar eða sjónvarpsefnis verði 350 millj. kr. í stað 200 millj. kr. eins og lagt er til í frumvarpinu. Með þessari breytingu er þrengt að þeim skilyrðum sem viðkomandi verkefni þurfa að uppfylla en markmið lagabreytingarinnar er engu að síður óbreytt, þ.e. að ná til stærri og lengri tíma verkefna sem að mestu leyti eru unnin hér á landi. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar skilyrði um fjölda starfsdaga til að eiga rétt á 35% endurgreiðslu framleiðslukostnaðar. Í fumvarpinu er gert ráð fyrir að tökudagar á Íslandi séu að lágmarki 30 og að heimilt sé að telja eftirvinnslu verkefnis á Íslandi með í þeirri tölu. Fyrir nefndinni var bent á að skýra þyrfti betur umrætt skilyrði. Er það gert í nefndarálitinu og með orðalagsbreytingum í breytingartillögu nefndarinnar, þ.e. miðað er við að starfsdagar hér á landi séu að lágmarki 30, hvort sem um er að ræða tökudaga eða starfsdaga við skilgreinda eftirvinnslu verkefnis. Með hugtakinu heill starfsdagur er átt við að unnið sé við verkefni að lágmarki átta klukkustundir. Ekki er gerð krafa um að um samfellda röð daga sé að ræða heldur geta þeir dreifst yfir ákveðinn tíma. Af 30 starfsdögum skulu þó ávallt að lágmarki vera 10 tökudagar hér á landi. Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar skilyrði um fjölda starfsmanna til að eiga rétt á 35% endurgreiðslu framleiðslukostnaðar. Með skilyrði frumvarpsins um 50 starfsmenn er í fyrsta lagi átt við starfsmenn sem fá launa- eða verktakagreiðslur sem skattskyldar eru hér á landi, enda teljast samkvæmt lögunum laun og verktakagreiðslur eingöngu til framleiðslukostnaðar séu þau skattlögð hér á landi. Í öðru lagi er átt við að vinnuframlag það sem liggur að baki vinnu þeirra 50 starfsmanna að lágmarki felist í heilum starfsdegi, samanber fyrri skilgreiningu þess hugtaks. Þetta þýðir að fleiri starfsmenn en 50 geta talist vinna sem nemur 50 heilum starfsdögum. Til þess að orðalag ákvæðisins endurspegli framangreint leggur nefndin til breytingar á frumvarpinu. Að lokum er með nýju ákvæði til bráðabirgða lagt til að ráðherra láti óháðan aðila gera úttekt á endurgreiðslum vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Í úttektinni verði lagt mat á þau áhrif sem tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi hafa haft, þ.e. hagræn áhrif og samfélagslegan ávinning. Þá skal úttektin fjalla um hvernig til hafi tekist við hækkun á hlutfalli endurgreiðslu fyrir stærri verkefni. Úttektinni skal lokið fyrir árslok 2024 og niðurstöður hennar birtar opinberlega. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Gísli Rafn Ólafsson, Hildur Sverrisdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Hanna Katrín Friðriksson, Teitur Björn Einarsson og Tómas A. Tómasson. Berglind Ósk Guðmundsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa. Helga Vala Helgadóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk álitinu. Er því öll atvinnuveganefnd samþykkt álitinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir að hafa tekið þetta mál fyrir og gert á því ákveðnar breytingar. Ég sagði við það tilefni þegar málið kom hér inn að ég styddi heils hugar þau skilyrði sem voru sett fyrir þessari hækkuðu endurgreiðslu í frumvarpinu, sem voru þrjú. Verið var að tala um lágmarksframleiðslukostnað, hversu lengi verkefnin yrðu hér og þann fjölda starfsmanna sem þyrfti að vinna við verkefnin. Ég nefndi þá í minni ræðu að þessi viðmið væru ekki heilög að mínu áliti, það væri vel hægt að hnika einhverju til sem mér sýnist nefndin hafa gert. Ég get vel tekið undir þær breytingartillögur sem fram komu hjá nefndinni og liggja fyrir í þessu nefndaráliti sem hér var mælt fyrir á undan minni ræðu. Mér líst í sjálfu sér vel á það að hækka fjárhæðina úr 200 milljónum upp í 350 milljónir, sem undirstrikar það að undir eru kannski allra stærstu verkefnin. Eins og ég hef áður sagt þegar ég hef lýst yfir stuðningi mínum við þau markmið sem verið er að reyna að ná með þessu regluverki þá leitar fjármagnið í þessum alþjóðlega geira gjarnan í þann farveg þar sem endurgreiðslur eru með þeim hætti að hagkvæmt er að leggja í stórverkefni á viðkomandi stað. Því snýst þetta um samkeppnishæfni landsins. Þótt ég sé almennt þeirrar skoðunar að atvinnugreinar eigi að standa sem mest á eigin fótum og það þurfi að gæta að ákveðnum jafnræðissjónarmiðum þegar verið að tala um alls konar ívilnanir og þess háttar hluti, þá er ég algerlega sannfærður um að þessi atvinnugreinin njóti ákveðinnar sérstöðu að því leytinu til að afleidd áhrif af svona ívilnunum eru svo mikil. Þetta er þess vegna eitt af því sem gæti sett svolítið sterka stoð undir atvinnugrein sem færi þá mjög vaxandi og yrði gríðarlega stór. Ég vek líka athygli á að þetta er auðvitað partur af hinum skapandi greinum. Ég ætlaði að sjálfsögðu líka að nefna að ávinningurinn er síðan ákveðin landkynning, sem mér finnst skipta mjög miklu máli í þessu, vegna þess að það hefur komið fram í könnunum að mikill hluti þeirra ferðamanna sem hingað kemur fær hugmyndina að því að koma hingað í gegnum þessi verkefni sem menn hafa séð í sjónvarpi eða bíó. Mér finnst ávinningurinn af þessu vera býsna mikill og tek undir þessar breytingartillögur sem koma í gegnum vinnu nefndarinnar. Mér finnst fínt að nefndin hafi lagst vel yfir þetta og sé öll á málinu. Ég hef verið að halda því til haga að þetta sé atvinnugrein þar sem margir einyrkjar og minni fyrirtæki koma að verkefnum þegar þau koma til landsins. Þau fyrirtæki taka síðan oft að sér verkefni fyrir íslenska fjölmiðla og því yrðu ákveðin samlegðaráhrif á milli íslenskra ritstjórna og fjölmiðla og þeirra fyrirtækja sem starfa beint við að þjónusta þau fyrirtæki sem hingað koma með stærri verkefni. Þótt kannski sé erfitt að meta það í einhverjum beinhörðum krónum og aurum, þá held ég að ákveðin samlegðaráhrif séu þarna á milli sem gerir það að verkum að þessi breyting sem við ræðum hér mun styrkja svolítið hið íslenska fjölmiðlalandslag. Mér finnst það vera mjög mikill plús í þessu öllu saman. Síðan finnst mér að það hefði átt að gera þetta talsvert fyrr. Talsvert var rætt um þetta á síðasta kjörtímabili en einhvern veginn náðist ekki sátt um að fara þá í þessa vinnu, því önnur lönd í kringum okkur hafa verið að hækka endurgreiðsluhlutfallið sem hefur haft þau áhrif að fjármagn hefur frekar leitað þangað en hingað til lands. Við höfum dæmi um að verkefni hafi styst hér á landi eða hreinlega farið frekar til annarra landa. Ég sé því ekkert nema mjög jákvæða hluti við að fara í þessa breytingu og árétta að mér finnst og sagði það skýrt þegar málið kom inn - þótt ég hafi ekki lagst mikið og nákvæmlega yfir úttektina á þessum breytingum hvað varðar það sem liggur fyrir í nefndarálitinu - að ekkert af þessu væri heilagt í mínum huga. Ég held að grunnhugsunin sé áfram sú sama og ég get ekki betur séð en að þingheimur ætti að sameinast um að samþykkja þetta mál. Ég er a.m.k. mjög á því að þetta sé hið besta mál fyrir ekki bara íslenska kvikmyndagerð heldur samfélagið allt.

Herra forseti. Mig langar að þakka framsögumanni nefndar fyrir ekki bara góða framsögu heldur einnig gott starf og öðrum nefndarmönnum í atvinnuveganefnd. Þetta frumvarp kom frekar seint inn til okkar en hefur sem betur fer verið unnið hratt og örugglega. Það hefur verið mjög gott hvað hæstv. ráðherra og ráðuneyti voru dugleg við að afla okkur upplýsinga og svara spurningum sem komu upp hjá nefndinni. Það að fá kvikmyndir hingað til lands er ekki bara mikilvægt fyrir atvinnulífið heldur líka að sjálfsögðu fyrir menningarlífið. Það sem við kannski gleymum oft að hugsa um er hversu frábær auglýsing það er fyrir íslenskt land að verið sé að nota hina fallegu náttúru sem við eigum í kvikmyndum og sjónvarpsþáttum sem hundruð milljóna manna horfa á. Við megum ekki gleyma því að áður en Covid byrjaði voru tekjurnar af ferðamennsku á Íslandi meiri en við fáum af fiskinum okkar, öllum áliðnaðinum og öllum þeim iðnaði sem við erum með. Það er líka mjög athyglisvert að heyra frá Ferðamálastofu að um 40% þeirra sem koma hingað til lands nefna það að hafa séð Ísland í kvikmynd eða sjónvarpsþætti sem eina af ástæðunum fyrir því að hugmynd hafi kviknað um að koma til Íslands. Gjaldeyristekjur af ferðamönnum voru árið 2019 um 550 milljarðar kr. Kannski getum við ekki alveg sagt að 40% af því séu vegna þess að fólk sá kvikmyndir, en jafnvel þótt það væru bara 10 eða 5% þá erum við að tala um stórar upphæðir í gjaldeyristekjum. Það er sérstaklega mikilvægt að fá svona stórverkefni inn vegna þess að þau búa til tækifæri þar sem fólk sér Ísland ekki bara í nokkrar mínútur í einni bíómynd heldur kannski aftur og aftur í hverjum þættinum á fætur öðrum, svo ekki sé talað um hvað þetta skapar mikla atvinnu og afleidd vöru- og þjónustukaup víða um land. Mig langar að ljúka þessu með því að þakka nefndinni aftur fyrir gott samstarf um þetta. Það er mín trú, eins og hv. þingmaður Sigmar Guðmundsson orðaði það, að þetta muni ekki bara hafa góð áhrif á stórverkefni og erlend verkefni heldur líka á íslenskar kvikmyndir og sjónvarpsþætti, sem við höfum séð að eru orðin meira en lítið samkeppnishæf á undanförnum árum á hinum alþjóðlega markaði.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti í 569. máli, um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki (framlenging bráðabirgðaákvæða). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum til bráðabirgða í lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2019, þess efnis að ákvæði sem varða skattfrádrátt nýsköpunarfyrirtækja vegna starfsemi þeirra árin 2020 og 2021 gildi einnig um starfsemi þeirra á árinu 2022. Þá eru lagðar til lækkanir bæði á frádráttarhlutfalli og hámarkskostnaði til útreiknings á frádrætti. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta sérstaklega: Flestir umsagnaraðilar hvöttu til þess að framlengja bráðabirgðaákvæði laganna óbreytt eða að hækka ætti frádráttarhlutfall og hámarkskostnað umfram það sem gert er ráð fyrir í núgildandi bráðabirgðaákvæði. Fyrir nefndinni kom fram að hugvit og nýsköpun væru að verða að styrkri stoð í hagkerfi Íslands. Nú starfi um 12.000 manns í þessum iðnaði eða um 6% vinnandi fólks í landinu. Hugverka- og nýsköpunariðnaðurinn sé vaxandi útflutningsstoð sem byggist að miklu leyti á fjárfestingu í rannsóknum og þróun og það sé í samræmi við stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar að efla rannsóknar- og þróunarverkefni í því skyni að fjölga störfum og gera hugviti hærra undir höfði innan íslensks efnahagslífs. Fyrirsjáanleiki skipti miklu máli þegar komi að fjárfestingum í alþjóðlegu viðskiptaumhverfi og að breytingar á hlutfalli styrkja, þótt ekki séu nema að litlu leyti, geti skipt sköpum þegar kemur að því að laða erlenda sem innlenda aðila að fjárfestingu í íslensku hugviti. Nefndin ræddi mikilvægi greiningar á stöðu nýsköpunariðnaðarins hér á landi á vegum OECD sem nú er unnið að. Meiri hlutinn væntir þess að í framhaldi umræddrar greiningar verði mótuð heildstæð stefna um greinina til framtíðar. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að mótuð verði stefna um nýsköpun líkt og gert er um annan samfélagslega mikilvægan iðnað svo að markmið og stefna Íslands á sviði rannsókna og þróunar sé skýr og raunhæf. Þá kom fram að margir höfðu talið nær tryggt að úrræðið yrði framlengt óbreytt, enda vísað til þess í stjórnarsáttmála að ríkisstjórnin hygðist viðhalda endurgreiðslum vegna rannsókna og þróunar og ívilnunum til grænna fjárfestinga og efla grunnsjóði í rannsóknum, nýsköpun og skapandi greinum. Um mikilvæga stoð sé að ræða sem laði að fjárfestingar í rekstrarumhverfi sem reynist mörgum fyrirtækjum erfitt. Rannsóknir og þróun taki oft langan tíma en skili sér á heildina litið margfalt til baka til samfélagsins í formi skatttekna. Einnig kom fram að mikilvægt væri að fram færi heildarúttekt á árangri verkefnisins. Telur meiri hlutinn brýnt að ráðist verði í slíka úttekt. Með henni megi stýra enn frekar með hvaða hætti fjármunir ríkisins nýtist til að efla rannsóknir og þróun á Íslandi. Meðal þess sem úttektin þarf að beinast að er að skilgreina betur hver skilyrði fyrir endurgreiðslum eru og efla getu Rannís til að fara yfir umsóknir til þess að tryggt sé að stuðningur í gegnum endurgreiðslur fari í það sem hann á að fara, þ.e. rannsóknir og þróun. Tryggja þarf að fastur kostnaður fyrirtækja verði ekki merktur liðnum nýsköpun og þróun. Einnig þurfi að liggja fyrir hver sé eigandi verkefnisins. Meiri hlutinn leggur til breytingar á frumvarpinu þess efnis að frádráttarhlutfall samkvæmt 1. gr. haldist óbreytt frá því bráðabirgðaákvæði sem nú er í gildi en að hámarkskostnaður verði sá sami og lagður er til í frumvarpinu, eða 1.000 millj. kr. Telur meiri hlutinn slíka breytingu koma til móts við þau sjónarmið sem höfð voru uppi fyrir nefndinni, en jafnframt koma til móts við aukna kröfu um ábyrga stjórn ríkisfjármála í ljósi óvissu um efnahagsþætti, svo sem verðbólgu og vaxtahækkanir. Markmið skattfrádráttar vegna rannsókna- og þróunarverkefna er að efla rannsóknir og þróunarstarf og bæta samkeppnisskilyrði nýsköpunarfyrirtækja. Þær ívilnanir sem felast í bráðabirgðaákvæðum laganna hafa skipt sköpum fyrir nýsköpunarfyrirtæki í þeirri efnahagslegu óvissu sem fylgt hefur heimsfaraldri kórónuveirunnar. Meiri hlutinn telur mikilvægt að samkeppnishæfni íslenskra nýsköpunarfyrirtækja sé áfram tryggð eftir því sem dregur úr efnahagslegum áhrifum faraldursins hér á landi og á heimsvísu. Meiri hlutinn leggur því til, með hliðsjón af tillögum umsagnaraðila, að frádráttarhlutfall nýsköpunarfyrirtækja verði áfram 35 hundraðshlutar frá álögðum tekjuskatti þeirra árin 2021 og 2022 vegna útlagðs kostnaðar á rannsóknar- og þróunarverkefnum. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á 2. gr. frumvarpsins sem er tæknilegs eðlis og þarfnast ekki útskýringar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið fyrir. Undir álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég er með nokkrar spurningar til hv. þingmanns og vek athygli forseta á því að það er eitthvert flökt á klukkunni hérna. Í fyrsta lagi langaði mig að spyrja út í fyrirheit stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, þar sem fram kemur að bráðabirgðaákvæði með endurgreiðsluhlutfalli verði gert varanlegt. Nú les ég þetta frumvarp og hef auðvitað fylgt því í gegnum nefndina með hv. þingmanni, og fæ ekki séð að verið sé að gera þetta ákvæði varanlegt. Það er einungis verið að framlengja það um næsta ár og árið þar á eftir, sem vissulega er ekki varanleg breyting. Ég velti fyrir mér hvers vegna það hafi verið ákveðið að gera ákvæðið ekki varanlegt eins og stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar segir til um. Síðan langar mig að spyrja um annað atriði sem snýr að því að lækka hið svokallaða þak á endurgreiðslum. Ég velti því bara upp hvaða rök liggi að baki þeirri ákvörðun að horfa frá því fyrirkomulagi sem verið hefur þegar heildarendurskoðun á málaflokknum stendur fyrir dyrum og hvort hv. þingmaður telji ekki að fyrirtæki sem hafa verið að nýta sér þessar heimildir hafi haft réttmætar væntingar um, miðað við þau orð sem er að finna í stjórnarsáttmála, að þakið héldist eins og það er. Spurningar mínar til hv. þingmanns eru þríþættar. Í fyrsta lagi: Hvers vegna var ákveðið að gera ákvæðið ekki varanlegt eins og stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar segir fyrir um að skuli vera gert? Í öðru lagi: Hver eru rökin fyrir því að lækka þakið? Telur hv. þingmaður jafnframt ekki rétt að þau fyrirtæki sem hafa verið að nýta sér þetta úrræði alveg upp í þak hafi haft réttmætar væntingar um að þakið myndi haldast eins og það hefur verið?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi fyrri spurninguna um að þetta yrði gert varanlegt þá teljum við mikilvægt, eins og kom fram í framsögu minni, að staðan sé greind og við erum að bíða eftir niðurstöðum varðandi stöðu nýsköpunariðnaðarins hér á landi sem OECD vinnur nú að. Í framhaldi af því teljum við mikilvægt að það verði unnið að heildstæðri stefnu fyrir greinina inn í framtíðina. Það er svar mitt við fyrri spurningunni. Varðandi síðari spurninguna þá erum að lækka hámarksþakið úr 1.100 milljónum, eins og bráðabirgðaákvæðið gerði ráð fyrir í þessari Covid-aðgerð, niður í 1.000 milljónir sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég held að við verðum að segja eins og er, að þetta er svona viðleitni til að draga úr þessum kostnaði. Auk þess kom ítrekað fram í umræðum fyrir nefndinni að þetta væri það sem myndi kannski bitna mest á stærstu fyrirtækjunum sem þetta nýta og hafa mestu burðina til að taka við þessu, eru orðin stöndug og fær til að vinna innan þess ramma sem til staðar er.

Virðulegur forseti. Ég hef stundum heyrt því fleygt að það geti verið ágætt að vera lítið eða meðalstórt nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi en um leið og fyrirtækin fara að stækka og verða verulega stór, og þetta kom líka fram fyrir nefndinni, er umhverfið hér einfaldlega ekki samkeppnishæft við önnur lönd. Eitt af því sem gerir umhverfið á Íslandi ekki samkeppnishæft er þessi ófyrirsjáanleiki og óstöðugleiki í stefnumótun hjá stjórnvöldum. Þess vegna spurði ég hv. þingmann hvort hann teldi ekki svo vera að þessi fyrirtæki hefðu haft réttmætar væntingar um að þakið héldist óbreytt, burt séð frá því hvort hv. þingmaður og meiri hlutinn telji sem svo að þau þoli alveg að tapa þessum endurgreiðslum. Varðandi það sem hv. þingmaður segir um þá vinnu að heildarendurskoðun sem á að fara í, þá er þetta samt ekki það sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Í stjórnarsáttmálanum stendur ekki: Fyrst förum við í heildarendurskoðun og svo spáum við í það hvort við gerum þetta varanlegt, heldur stendur að endurgreiðsluhlutfallið verði gert varanlegt og að farið verði í heildarstefnumótun. Ég les það ekki öðruvísi en svo að það eigi að gera endurgreiðsluhlutfallið varanlegt og fara svo í heildarstefnumótun. Af þeim sökum vil ég líka velta því upp að það kemur væntanlega út úr þessari heildarstefnumótun að það þurfi að fara eftir þeim athugasemdum og áhyggjum sem Skatturinn hefur komið á framfæri varðandi það að hafa skýrari ramma utan um hvað telst rannsóknir og þróun og hvaða félög geta verið að nýta sér það hverjir raunverulegir eigendur verkefnanna eru. Ég spyr hv. þingmann: Hefði ekki verið rétt að fara í þetta fyrst til að reyna að ná fram þessum sparnaðarsjónarmiðum sem hv. þingmaður talar um, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og kom fram bæði í framsögu minni og fyrra andsvari þá held ég að það sé mjög erfitt að hafa réttmætar væntingar um eitthvað sem telst til Covid-aðgerða, úrræða þar sem við vorum að bregðast við og styðja við fólk, heimili, fyrirtæki og atvinnulíf í þessum heimsfaraldri sem stóð hér yfir í rúm tvö ár. Varðandi framtíðina og fyrirsjáanleikann þá get ég alveg tekið undir með hv. þingmanni um að það sé nauðsynlegt til framtíðar að við séum með þennan fyrirsjáanleika. Það kom mjög skýrt fram hjá þeim sem komu fyrir nefndina að slíkur fyrirsjáanleiki væri nauðsynlegur. Líkt og kom fram í svari mínu við fyrra andsvari þá erum við að bíða eftir þessari úttekt frá OECD sem nú er unnið að, einmitt til þess að geta mótað heildstæða stefnu til framtíðar þannig að við höfum þennan nauðsynlega fyrirsjáanleika, akkúrat eins og hv. þingmaður nefndi í andsvari sínu, sem ég tek algerlega undir að er nauðsynlegur fyrir þessa mikilvægu atvinnugrein.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, um framlengingu bráðabirgðaákvæða. „Tímabundin hækkun endurgreiðsluhlutfalls vegna kostnaðar sem fellur til við rannsóknir og þróun verður óbreytt.“ Þetta stendur skýrum stöfum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem fjallað er um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Þess vegna kom það nýsköpunarsamfélaginu á Íslandi í opna skjöldu þegar fjármála- og efnahagsráðherra lagði fram frumvarp um að bráðabirgðaákvæði í lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki yrðu framlengd um aðeins eitt ár og endurgreiðsluhlutfallið hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum lækkað, enda hafði fjöldi fyrirtækja þegar gert fjárfestingar- og vaxtaráætlanir í samræmi við hlutföll núgildandi laga sem gefin voru fyrirheit um að yrðu framlengd óbreytt í stjórnarsáttmála. Það er fagnaðarefni að meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggi til að horfið verði frá þessari skyndilegu breytingu á endurgreiðsluhlutfallinu - hér eiga hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar og aðrir nefndarmenn stjórnarmeirihlutans hrós skilið fyrir að standa í lappirnar - en 1. minni hluti brýnir fyrir ríkisstjórninni og stjórnarmeirihlutanum að sýna stefnufestu og forðast allan hringlandahátt í stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki og atvinnulífið yfirleitt. Nægur er óstöðugleikinn fyrir alþjóðageirann og hugvitsdrifnar atvinnugreinar í hinu sveiflukennda krónuhagkerfi. Það er verkefni löggjafans og stjórnvalda að vega upp á móti þeirri óvissu og þeim rekstrarlegum áskorunum sem henni fylgja með því að skapa fyrirsjáanlegt, stöðugt og samkeppnishæft laga- og skattumhverfi. Slíkt verður ekki gert með því að sveifla hlutföllum og viðmiðunarfjárhæðum í lögum fram og til baka eftir því hvernig vindar blása. Fyrsti minni hluti telur mikilvægt að skýra og skerpa á reglum um skattafrádrátt vegna nýsköpunar til að girða fyrir misnotkun á úrræðinu. Skatturinn hefur bent á að ýmis dæmi séu um að almennur rekstrarkostnaður sé talinn ranglega fram sem rannsóknar- og þróunarkostnaður og kallað eftir því að lögfest verði refsiviðurlög til að skapa varnaðaráhrif gegn misnotkun á úrræðinu og sporna gegn óréttmætum endurgreiðslum. Ég held að það sé alveg einboðið að við horfum til slíkra lagabreytinga, helst bara strax í haust um leið og núgildandi endurgreiðsluhlutfall verði fest varanlega í sessi og ég ítreka að mér finnst mikilvægt að þetta gerist í haust, á næsta löggjafarþingi. Ég held að það verði breiður stuðningur við þetta hér í þinginu.

Forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, sem undirritaður var 28. nóvember 2021, má finna fyrstu áherslurnar í málaflokknum Iðnaður og nýsköpun, sem hljómar svo: „Endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar verða framlengdar og farið yfir framkvæmd þeirra og eftirlit. Tímabundin hækkun endurgreiðsluhlutfalls vegna kostnaðar sem fellur til við rannsóknir og þróun verður gerð varanleg.“ Með frumvarpi þessu hefur ríkisstjórnin hins vegar lagt til að hætt verði við að gera ákvæðið varanlegt og þess í stað verði ákvæðið framlengt tímabundið til ársins 2023 og frádráttur vegna rannsókna og þróunar lækkaður úr 35% í 30% fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Með frumvarpinu má því segja að ríkisstjórnin svíki hálfs árs gamalt loforð sitt gagnvart nýsköpunargeiranum og geri þar með atlögu að rekstrargrundvelli fjölmargra nýsköpunarfyrirtækja sem höfðu þegar gert áætlanir sínar á grundvelli loforðanna frá því í nóvember. Rekstrarumhverfi nýsköpunarfyrirtækja getur verið afar ófyrirsjáanlegt og er háð mörgum óvissuþáttum sem fyrirtæki þurfa að huga vel að í áætlanagerð sinni. Það er ólíðandi að einn stærsti óvissuþátturinn í rekstri slíkra fyrirtækja séu dyntir í ríkisstjórninni. Óstöðugleiki og handahófskenndar breytingar á löggjöf er varðar starfsemi nýsköpunarfyrirtækja geta verið verulega skaðlegar fyrir fyrirsjáanleika og áreiðanleika í áætlanagerð. Fyrirtæki sem verða fyrir lækkun á endurgreiðsluhlutfalli yrðu líklega að segja upp starfsfólki, jafnvel draga saman seglin og hætta við verkefni sem þegar væru komin af stað ef frumvarpið næði fram að ganga óbreytt. Það er því fagnaðarefni að meiri hlutinn hafi fallist á að gera breytingartillögu hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar, þingmanns Pírata, að sinni og færa hlutfallið aftur upp í 35% eins og ríkisstjórnin raunar lofaði. Að því sögðu var það óforsvaranlegt af fjármálaráðherra að reyna að ganga jafn kröftuglega á bak orða sinna og til stóð með framlagningu frumvarpsins. Rökstuðningur fyrir lækkun endurgreiðsluhlutfallsins er takmarkaður í greinargerð með frumvarpinu. Þar segir einfaldlega að ívilnanir nái ekki eins langt og áður en það sé gert til þess að áætlaður kostnaður sé í samræmi við fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 og til að mæta kostnaði vegna hugsanlegrar fjölgunar umsókna nýsköpunarfyrirtækja til Rannís. Þannig var ráðherra í raun búinn að ákveða að ganga á bak orða sinna við gerð fjármálaáætlunar, án samráðs við fyrirtækin sem þó höfðu réttmætar væntingar um annað. Í áliti meiri hluta nefndarinnar er fjallað um heildstæða stefnumótun í greininni til framtíðar, m.a. á grundvelli greiningar sem OECD vinnur nú að hér á landi. Þar að auki er stefnt að heildarúttekt á árangri verkefnisins um endurgreiðslu rannsókna og þróunar. 2. minni hluti tekur undir mikilvægi þess að ráðast í heildstæða stefnumótun í greininni en telur rétt að viðhalda óbreyttum hlutföllum sem meiri hlutinn hefur fallist á en einnig að viðhalda óbreyttu endurgreiðsluþaki þar til sú endurskoðun hefur átt sér stað og nýtt fyrirkomulag endurgreiðslna fest í lög. Við slíka endurskoðun er einnig mikilvægt að líta til alvarlegra athugasemda sem skatturinn hefur gert varðandi mögulega misnotkun á kerfinu þar sem borið hefur á því að fyrirtæki hafi rukkað fyrir verkefni sem ekki geta kallast rannsóknir og þróun, mögulega vegna vanþekkingar eða af ásettu ráði. Skatturinn hefur einnig bent á aðrar glufur sem loka þurfi fyrir til þess að úrræðið nýtist með réttum hætti. Það er því mat okkar í 2. minni hluta að betur hefði farið á því að bæta úr þeim annmörkum sem framkvæmdaraðilar hafa bent á að séu á lögunum til að ná fram þeim hagræðingarsjónarmiðum sem ráðherra vísaði í að liggi að baki þessu frumvarpi. Þannig mætti spara án þess að grafa undan fyrirsjáanleika og rekstrarumhverfi stærri nýsköpunarfyrirtækja. Við endurskoðun regluverks er því mikilvægt að sporna við misnotkun kerfisins og ná þannig fram hagræðingu og koma í veg fyrir óhóflegar endurgreiðslur frekar en að innleiða lækkanir gagnvart fyrirtækjum sem höfðu réttmætar væntingar um að yrði ekki af. Með frumvarpinu er lagt til að hámarkskostnaður vegna frádráttar frá álögðum tekjuskatti færist úr 1,1 milljarði í 1 milljarð. Er nauðsyn lækkunarinnar ekki rökstudd að neinu öðru leyti en með áðurgreindri tilvísun í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að hámark greiðslnanna verði áfram 1 milljarður eins og lagt er til í frumvarpinu með vísan til sjónarmiða um aukna kröfu um ábyrga stjórn ríkisfjármála í ljósi óvissu um efnahagsþætti, svo sem verðbólgu og vaxtahækkanir. Það er engu að síður áréttað að ívilnanir sem felast í bráðabirgðaákvæðum laganna hafi skipt sköpum fyrir nýsköpunarfyrirtæki og það sé mikilvægt að samkeppnishæfni íslenskra nýsköpunarfyrirtækja sé áfram tryggð eftir því sem dregur úr efnahagslegum áhrifum faraldursins hér á landi og á heimsvísu. Því verður ekki annað séð en að meiri hluti nefndarinnar viðurkenni mikilvægi styrkjanna fyrir samkeppnishæfni íslenskra nýsköpunarfyrirtækja og efnahagslegt mikilvægi þeirra en kjósi þó að lækka hámark þeirra með vísan til almennrar óvissu. 2. minni hluti telur hvergi hafa komið fram sannfærandi rök fyrir því af hverju nauðsynlegt sé að lækka hámark greiðslnanna og leggur því til að hámark greiðslna verði áfram 1,1 milljarður eins og verið hefur í gildandi lögum. Annar minni hluti leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Að upphæðin fari úr 1 milljarði í 1,1. Að þessu nefndaráliti stendur sú sem hér stendur og hv. þm. Ásthildur Lóa Þórsdóttir. Mig langar aðeins að gera sérstaklega athugasemd við þá ákvörðun að gera endurgreiðsluhlutfallið ekki varanlegt eins og lofað er í stjórnarsáttmála vegna þess að það gengur ekki að segja í stjórnarsáttmála að það eigi að setja og festa hlutfall í lög og sömuleiðis að það eigi að fara í heildarendurskoðun á þessum málaflokki en segja svo eftir á: Heyrðu, nei, við þurfum fyrst að fara í þessa heildarendurskoðun og svo getum við skoðað hvort það eigi að vera varanlegt. Hér er hlutum snúið á hvolf. Það stendur mjög berum og skýrum orðum að það hafi staðið til að gera endurgreiðsluhlutfallið varanlegt. Það er þessi hringlandaháttur, virðulegi forseti, sem ég er að vísa í að sé ekki góður fyrir rekstrargrundvöll fyrirtækja sem höfðu réttmætar væntingar um að þetta endurgreiðsluhlutfall yrði fest í lög án tímatakmarkana, hvað sem svo síðar kæmi út úr einhverri heildarendurskoðun. En nú sitja þau uppi með það að enn og aftur er verið að framlengja bráðabirgðaákvæði með algerri óvissu um hvort ráðherra mæti aftur á næsta ári og hugsi að hann geti sparað nokkrar krónur og aura með því að rífa rekstrargrundvöllinn undan nýsköpunarfyrirtækjum. Þetta eru ekki góð skilaboð inn í þennan viðkvæma og mikilvæga geira hér á Íslandi, virðulegi forseti. Þetta eru ekki skilaboð sem auka traust á að það sé eitthvert mark á þessum stjórnarsáttmála takandi, þegar það tók ekki nema nokkra mánuði að svíkja skýrt loforð, og ég verð nú að segja að það eru ekki mörg skýr loforð í þessum stjórnarsáttmála en þetta er með þeim skýrari, og að það er alveg augljóst þar hvað stóð til. En korteri seinna stendur eitthvað allt annað til. Það er auðvitað ekki traustvekjandi, virðulegi forseti, fyrir gildi þessa stjórnarsáttmála í huga ríkisstjórnarinnar. En ég vil taka undir þau orð sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson kom með hér áðan, mér finnst mjög gott að meiri hlutinn hafi ákveðið að standa fast á því að hækka endurgreiðsluhlutfallið úr 30 í 35 og standa þá a.m.k. tímabundið við gefin loforð í stjórnarsáttmála. Það er vel. En betur má ef duga skal. Það er ekki réttlætanlegt að lofa því að eitthvað skuli fest í lög en gera það svo ekki nema bara tímabundið, sér í lagi þegar slík lög beinast að fyrirtækjum sem þurfa augljóslega að gera áætlanir lengra fram í tímann en eitt ár í einu ef markmiðið er að vaxa og stækka og vera samkeppnishæf í alþjóðlegu samkeppnisumhverfi. Og ég vil kannski árétta að það er alveg sérstaklega mikilvægt fyrir Ísland að vera með samkeppnishæft og stöðugt umhverfi fyrir nýsköpunarfyrirtæki vegna þess að eins og gestir nefndarinnar bentu margir á þá býr Ísland líka við ákveðna ókosti gagnvart samkeppnisfærni, þ.e. smæð landsins, mannfæð, óstöðugleiki íslensku krónunnar var líka nefndur. Ýmsir nefndu líka að það væri allt of hár launakostnaður á Íslandi og af þeim sökum þyrfti þá að vera enn betra umhverfi fyrir nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi en í löndunum sem við berum okkur saman við til að vega upp á móti þessum þáttum sem draga úr samkeppnishæfni landsins. Þess vegna, virðulegur forseti, mótmæli ég þessum hringlandahætti og þessu rugli í loforðunum sem gefin voru fyrirtækjum. Að því sögðu styð ég þetta frumvarp og ég styð að það muni ná fram að ganga. En ég legg til þessa breytingu og ég brýni fyrir meiri hlutanum að gera betur.

Virðulegur forseti. Hvort er nýsköpun útgjöld eða fjárfesting? Um það eru skiptar skoðanir og margir halda því fram að þegar við setjum peninga í nýsköpun séum við að fjárfesta í framtíðinni. Þannig held ég að við getum alveg litið á það. Ég hafði svo sem haft væntingar um það eftir að hafa lesið stjórnarsáttmálann og áttað mig á því að það var verið að horfa til þess í stjórnarsáttmálanum að gera þá styrki varanlega sem gefnir voru í Covid 2020, því að samkvæmt umsagnaraðilum höfðu þær breytingar sem gerðar voru á árinu 2020 afgerandi áhrif á rekstrargrundvöll þessara fyrirtækja. Fyrir Covid var þessi styrkur 20% en var hækkaður upp í 35% og það hafði úrslitaþýðingu fyrir mörg þessi fyrirtæki. Við fengum til okkar umsagnaraðila sem fóru yfir það með okkur hversu mikils virði þessir styrkir væru og hversu mikla hjálp þeir hefðu veitt, en líka bara hvaða afleiðingar það gæti haft ef farið yrði eftir því sem stóð í upphaflegu lögum, að lækka þetta úr 35% í 30%. Fyrir lítil fyrirtæki sem eyða mestu af sinni innkomu í launakostnað gæti það haft þau áhrif að tapa kannski þremur til fjórum störfum. Það getur auðvitað bara ráðið því hvort fyrirtækin lifi eða deyi að hafa yfir að ráða mannauð til að vinna að þeirri nýsköpun sem þetta fyrirtæki vill ná fram. Við fengum fram mjög eindregna afstöðu frá þessum aðilum sem veittu umsögn, margar hverjar mjög vandaðar. Ég hafði mjög gaman af því að lesa margt af því sem þar kom fram. Í einni slíkri segir m.a., með leyfi forseta: „Fyrir hverjar 100 krónur sem fyrirtæki fjárfesta í [rannsóknum og þróun] fara 50 kr beint til ríkissjóðs í formi skatta á launatekjur og tryggingagjalds. Rúmu ári síðar endurgreiðir ríkissjóður fyrirtækinu vegna fjárfestingarinnar 25–35 kr og er þar af leiðandi alltaf með 15–25 kr í nettóhagnað. Arður hins opinbera skilar sér því áður en til fjárfestingar RSK kemur.“ Ríkið er því alltaf búið að tryggja sig áður en það veitir þessa rannsóknar- og þróunarstyrki þannig að menn eru svo sem bara mjög vel tryggðir í þessu. Virðulegur forseti. Mér finnst alltaf gott að sjá einhverjar tölur á bak við það sem verið er að leggja fram. Í því frumvarpi sem hér liggur fyrir er talað um hvaða þýðingu það hefði haft að fara til baka í stöðuna eins og hún var 2020 þegar þetta kostaði 7,9 milljarða. En ef þetta hefðu verið 30% þá kostaði þetta 10,3 þannig að viðbótin væri þá 2,4 milljarðar. Nú er búið að taka ákvörðun um breytingartillögu um 5% í viðbót og það mun væntanlega bæta við tölu upp á 1,4 milljarða þannig að niðurstaðan gæti þá orðið 11,7 milljarðar í heildina. Það er bara gott að sjá slíka tölu. Þetta er há tala, vissulega, en miðað við það frumvarp sem var verið að ræða hér á undan - við vorum að ræða hér niðurgreiðslur vegna virðisaukaskatts á kvikmyndaframleiðsla á Íslandi - þá lágu bara ekki fyrir neinar tölur. Hér erum við þó alla vega með einhverja áætlun sem er ekkert víst að standist en hún er þó alla vega til staðar sem viðmið þannig að hægt sé að átta sig á þessu, hvaða þýðingu þetta getur haft. En um leið getum við þá áttað okkur á því hvað þetta getur skaffað okkur í kassann miðað við það sem ég las upp úr þessari umsögn um alla vega 15–25 kr. sem væru þá nettótala í ríkissjóð eða 15–25%, sem skiptir bara verulegu máli. Ég hefði auðvitað, miðað við þann stjórnarsáttmála sem lá fyrir, viljað um að halda þessu óbreyttu. En ég vil þakka meiri hlutanum í nefndinni fyrir að hafa haldið þessu til streitu og náð til baka þessum 5% og vildi því bara styðja málið eins og það kemur fyrir. Það er ekki mjög stór biti fyrir stórfyrirtæki að kyngja því að þetta lækki úr 1.100 milljónum í milljarð. Það er ekki stærsti kostnaðurinn í þessu. En þetta hjálpar sannarlega minni fyrirtækjum við að halda fyrirtækjunum gangandi, ráða til sín fólk sem hefur yfir að ráða þekkingu sem er svo nauðsynleg fyrir okkur. Þessi iðnaður og þessi nýsköpun hefur verið kölluð fjórða stoðin og við eigum auðvitað að hlúa að henni eins og við getum. Það skiptir okkur máli að við séum ekki bara að hugsa hér um sjávarútveg sem einhverja útflutningsgrein eða ferðamannaiðnað, sem er nú tiltölulega að greiða lág laun, heldur að styðja við og standa með atvinnugreinum sem geta þá verið samkeppnishæf við önnur lönd hvað varðar laun. Þannig að mér finnst þetta bara af hinu góða og ég styð þetta með glöðu geði.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka (sýndareignir o.fl.). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018. Breytingarnar byggjast annars vegar á þeim breytingum sem alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópurinn Financial Action Task Force (FATF) gerði á aðferðafræði sinni og tilmælum um sýndareignir frá árinu 2019 og hins vegar á þeirri reynslu sem komin er á beitingu laganna. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og okkur bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Íslensk stjórnvöld hafa mótað sér þá opinberu stefnu að íslensk löggjöf skuli á hverjum tíma innihalda fullnægjandi varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og uppfylla þær alþjóðlegu kröfur sem gerðar eru til varna gegn slíkum brotum. Liður í því er að endurskoða löggjöf með reglubundnum hætti bæði með tilliti til alþjóðaskuldbindinga og reynslu af beitingu löggjafar. Meiri hlutinn telur frumvarpið mikilvægt með vísan til þessara sjónarmiða. Meiri hluti nefndarinnar leggur til breytingar á frumvarpinu í ljósi umsagna og annars samráðs. Í fyrsta lagi er um að ræða tilteknar breytingar sem snúa að notkun hugtaka og orðalagi. Í öðru lagi er lagt til að gerð verði krafa um að aðili sem hyggst bjóða upp á þjónustu tengda sýndarfé hérlendis stundi starfsemi frá fastri starfsstöð hér á landi til að tryggja að Seðlabanki Íslands geti með fullnægjandi hætti sinnt eftirlit með starfseminni. Í þriðja lagi er lögð til breyting er lýtur að hæfisskilyrðum þannig að sambærilegar reglur gildi um sambærilega aðila á fjármálamarkaði. Um þetta vísa ég til greinargóðrar umfjöllunar í nefndaráliti og um aðrar breytingar. Að öllu þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með fyrrgreindum breytingum. Undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Páll Jóhannsson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Sem sagt, næstum fullt hús.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988 (fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða o.fl.). Með frumvarpinu eru lagðar til þrjár breytingar á lögum um virðisaukaskatt sem ætlað er að gilda tímabundið. Í fyrsta lagi er um að ræða heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts til björgunarsveita vegna vinnu við að sérútbúa ökutæki björgunarsveita til björgunarstarfa. Í öðru lagi er lagt til að fjölga rafmagnsbifreiðum sem hafa fengið niðurfellingu virðisaukaskatts og kveða á um ný fjárhæðarmörk þeirrar heimildar. Í þriðja lagi er lögð til breyting að því er varðar heimild til að undanþiggja tiltekna fjárhæð frá skattskyldri veltu við endursölu á vistvænum bifreiðum. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta sérstaklega að það er markmið ríkisstjórnarinnar að fjöldi rafbíla og annarra vistvænna bifreiða á Íslandi verði orðinn 100.000 árið 2030. Þá er gert ráð fyrir því í stjórnarsáttmálanum að full orkuskipti verði eigi síðar en árið 2040. Mikilvægt er því að stuðla að orkuskiptum í fólksbifreiðaflotanum og er fyrirliggjandi frumvarp skref í þá átt. Þær heimildir sem verið hafa í lögum í langan tíma eða tæpan áratug um lægri virðisaukaskatt af rafmagnsbifreiðum hafa spilað stórt hlutverk í orkuskiptum í fólksbifreiðaflotanum og mikilvægt er því að halda áfram í þá átt og er framlenging aðgerða sem þessara byggð á reynslu og góðu árangursmati. Meiri hluti nefndarinnar leggur til breytingu á frumvarpinu til að unnt verði að niðurfella virðisaukaskatt af léttum bifhjólum svo sem nánar er greint frá í nefndaráliti og vísast til greinargóðrar umfjöllunar þar um í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með áðurnefndri breytingu. Undir álit meiri hlutans rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt (fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða o.fl.). Fyrsti minni hluti styður heilshugar 1. gr. frumvarpsins um ívilnun til björgunarsveita vegna breytinga á bifreiðum til að sérútbúa þær fyrir björgunarstörf, en meginefni frumvarpsins snýr að skattaívilnunum vegna rafmagnsbifreiða. Frá árinu 2012 hafa 27,5 milljarðar kr. verið veittir í skattaívilnanir vegna vistvænna bifreiða. Með frumvarpi þessu er lagt til að hækka fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða sem geta notið slíkrar ívilnunar á þessu ári og því næsta um þriðjung. Gert er ráð fyrir því að það muni hafa í för með sér rúmlega 5,5 milljarða kr. aukið tekjutap fyrir ríkissjóð. Fyrsti minni hluti er fylgjandi orkuskiptum í samgöngum og telur jákvætt að í öndverðu hafi verið skapaðir hvatar til að flýta fyrir þeim, en bendir þó á að þeir hvatar eru engu að síður ómarkvissir og virðist lítill gaumur hafa verið gefinn að því hvernig þeir dreifðust á ólíka þjóðfélagshópa. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er algengasta verð þeirra rafmagnsbifreiða sem hafa notið ívilnunarinnar á bilinu 4,5–5,5 millj. kr. og meiri hluti þeirra kostaði meira en 4 millj. kr. Lágtekjuhópar á borð við öryrkja og fólk á lágmarkslaunum sem þurfa á bifreið að halda vegna hreyfihömlunar eða fjölskylduþarfa hafa einfaldlega ekki efni á svo dýrum bifreiðum. Þau notast frekar við gamlar ódýrar bifreiðar sem nota hefðbundnari orkugjafa, þ.e. jarðefnaeldsneyti. Þar sem vistspor framleiðslu þeirra bifreiða er þegar markað og vistspor förgunar þeirra verður óhjákvæmilegt, væri nærtækara að veita þeim ívilnanir vegna viðhalds og skapa þannig hvata til að framlengja líftíma þeirra. Mikilvægt er að fullnýta óhjákvæmilegt vistspor og seinka myndun nýrra vistspora sem endurnýjun þessara bifreiða með nýjum bifreiðum mun á einhverjum tímapunkti hafa í för með sér. Einnig gerir 1. minni hluti athugasemdir við þá forgangsröðun sem endurspeglast í frumvarpinu þegar litið er til hækkandi verðbólgu, m.a. vegna ört hækkandi eldsneytisverðs ásamt miklum vaxtahækkunum, sem hafa leitt til hækkandi greiðslubyrði lána og ört hækkandi leigu, sem ljóst er að mörg heimili munu ekki geta staðið undir. Á meðan það ástand gengur yfir telur 1. minni hluti að þessum fjármunum yrði betur varið til að hjálpa þeim sem minnst hafa og verst eru staddir, frekar en að beina þeim að hópum sem hafa, þrátt fyrir ástandið sem hér er lýst, næg fjárráð til að eignast eða endurnýja rafmagnsbifreið. Ástandið á Íslandi sem og víðar í heiminum er grafalvarlegt. Verðbólgan geisar sem aldrei fyrr auk þess sem húsnæðiskostnaður hefur hækkað um tugi þúsunda, hvort sem um er að ræða lán eða leigu. Fjöldi fólks horfir fram á erfiða tíma og þarf að draga verulega saman seglin. Það fólk er ekki að fara að kaupa sér rafmagnsbíl. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar fyrir þau heimili sem verst standa hafa verið í mýflugumynd, en hér er í nafni pólitískrar stefnu verið að afhenda þeim 5,5 milljarða sem standa það vel að geta keypt sér rafmagnsbíl fyrir 5 milljónir. Þó að markmiðið sé gott er þessi forgangsröðun, í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru, algerlega kolröng. Þetta er meira en það sem mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu fyrir lágtekjuhópa munu kosta, sem kynntar voru með pompi og prakt fyrir skömmu. Verðmiðinn á aðgerðum fyrir lágtekjuhópa er 4,7–5,2 milljarðar. Þeir sem hafa efni á rafbílum fá 5,5 milljarða. Látum það síast aðeins inn. Fyrsti minni hluti styður orkuskiptin en getur aftur á móti ekki stutt frekari ívilnanir til þeirra sem hafa yfir nægu fé að ráða fyrir rafmagnsbifreiðum, á meðan hægt væri að nýta þær tekjur sem annars rynnu í ríkissjóð til að styðja við þá hópa sem höllustum fæti standa. Fyrsti minni hluti mun því ekki styðja 2. gr. frumvarpsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988 (fjöldatakmörkun rafmagnsbifreiða o.fl.). Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Annar minni hluti styður efni frumvarpsins og lítur á skattaívilnanir vegna rafmagnsbíla sem mikilvægt verkfæri til að hraða útfösun jarðefnaeldsneytis þótt slíkur stuðningur renni að mestu til efri tekjuhópa. Til að hraða rafbílavæðingunni skiptir sérstaklega miklu að liðka fyrir rafvæðingu bílaleiguflotans en bílaleigufyrirtæki hafa að jafnaði keypt hátt í helming allra nýskráðra bíla á Íslandi undanfarin ár. Þetta eru bílar sem enda á eftirmarkaði og það gefur augaleið að kauphegðun þessara fyrirtækja hefur gríðarleg áhrif á samsetningu bílaflotans á Íslandi í heild. Samfylkingin hefur líka kallað eftir því að það verði tekin stefnumarkandi ákvörðun um að hætta nýskráningu fólksbíla sem ganga fyrir bensíni og dísilolíu eigi síðar en árið 2025 og að ýtt verði undir uppbyggingu hleðslustöðva til samræmis við það. Til að draga úr losun frá vegasamgöngum skiptir þó einna mestu að liðka fyrir fjölbreyttum ferðavenjum, draga úr bílaumferð almennt, þétta byggð og efla almenningssamgöngur. Í þessu samhengi vill 2. minni hluti brýna fyrir stjórnarmeirihlutanum að virða samning um eflingu almenningssamgangna sem ríkið og Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu gerðu með sér árið 2012 en uppsafnaðar vanefndir ríkisins á þeim samningi nema um 1,5 milljörðum kr. Í stað þessarar vanfjármögnunar gagnvart almenningssamgöngum gætu Íslendingar tekið sér ríkisstjórn jafnaðarmanna, frjálslyndra og græningja í Þýskalandi til fyrirmyndar sem brást við hækkandi eldsneytiskostnaði vegna Úkraínustríðsins með því að niðurgreiða almenningssamgöngur í stórum stíl og veita stórfelldan afslátt af fargjöldum í lestir og strætisvagna. Að því sögðu þá styð ég eindregið þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi eru lagðar til tvær meginbreytingar á lögum um virðisaukaskatt. Annars vegar er varðar heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts til björgunarsveita þannig að sérstaklega verði tekið fram að heimilt sé að endurgreiða virðisaukaskatt af vinnu við að sérútbúa ökutæki björgunarsveita til björgunarstarfa, hins vegar að fjöldatakmörkun rafbíla í ákvæði til bráðabirgða XXIV verði aukin og að kveðið verði á um ný fjárhæðarmörk heimildar til niðurfellingar virðisaukaskatts og undanþágu frá skattskyldri veltu vegna innflutnings og sölu rafbíla. Þá er einnig lögð til breyting varðandi gildandi heimild skattaðila til að undanþiggja tiltekna fjárhæð frá skattskyldri veltu við endursölu á vistvænum bifreiðum. 3. minni hluti styður ofangreindar breytingar en telur þó eftir umfjöllun nefndarinnar rétt að leggja til nokkrar breytingartillögur er varða efni frumvarpsins.. Í vinnu sinni kallaði nefndin eftir minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um upplýsingar er varða dreifingu virðisaukaskattsívilnana á mismunandi orkugjafa og mismunandi tekjutíundir. Talnagögnin bera með sér að nýting ívilnana aukist verulega eftir því sem tekjur aukast. Þannig nýtast 47% allra ívilnana fyrir vistvæna bíla efstu tekjutíundinni þegar um einstaklinga er að ræða, en 24% fjölskyldna. Ljóst er því að ívilnunin nýtist í mun meira mæli hátekjuhópum frekar en þeim sem lægri tekjur hafa, og stríðir framkvæmd hennar þannig gegn réttlátum umskiptum í orkuskiptum. Ég tel mikilvægt að stuðla að því að ívilnun til orkuskipta dreifist jafnar á aðrar tekjutíundir. Þar af leiðandi ættu ívilnanir einnig ná til ódýrari vistvænna ökutækja eins og metanbíla. Að efla aðgengi allra tekjuhópa að vistvænum orkugjöfum er afar mikilvægur þáttur í réttlátum umskiptum og þar af leiðandi tel ég rétt að gera tillögur þess efnis. Ég geri einnig athugasemdir við að ívilnunarkerfið tekur ekki tillit til mikilvægis þess að fækka bílum í umferð til þess að bregðast við sívaxandi loftmengun og álagi á vegakerfið. Mengun af völdum slits á malbiki og bíldekkjum er mjög skaðleg heilsu fólks og því er ekki nóg að auðvelda kaup á rafbílum ef fækkun bíla í umferð fer ekki fram samhliða. Í núgildandi lögum er ekkert sem kemur í veg fyrir að einn og sami einstaklingurinn eða fjölskyldan nýti heimildina oft, þannig að einn einstaklingur eða ein fjölskylda gæti eignast mörg ökutæki með nýtingu ívilnunarinnar. Sömuleiðis er ekkert sem kemur í veg fyrir að einstaklingar eða fjölskyldur sem fyrir eiga bifreiðar sem notast við jarðefnaeldsneyti njóti ívilnunar til þess að bæta við fleiri farartækjum á heimilið. Hvers vegna geri ég athugasemdir við þetta? Í fyrsta lagi vegna þess að það er fjöldatakmörkun á þessu endurgreiðslukerfi. Það eru bara ákveðið margir sem fá aðgang að þessu endurgreiðslukerfi, það er kvóti og þak á þessu. Það að fólk sé að nýta sér endurgreiðsluna oft til þess að eiga mörg ökutæki eða að fólk sé að nýta sér endurgreiðsluna til að geta fengið sér þriðja, fjórða eða fimmta bíl - jafnvel bara eitthvert leikfang í heimreiðina - ég tel það ekki góða nýtingu, hvorki á þessum kvóta né á skattfé almennings, að niðurgreiða kaup á þriðja, fjórða eða fimmta ökutæki, jafnvel á öðru ökutæki. Ástæðan fyrir því er tvíþætt, reyndar margþætt en við skulum fókusera á þessi tvö atriði. Það er þessi kvóti sem ég minntist á, það eru bara ákveðið margir á ári sem geta fengið þessa endurgreiðslu. Það að viðkomandi geti nýtt sér endurgreiðsluna tvisvar og jafnvel þrisvar finnst mér ekki í anda þess að hafa jafnt aðgengi að þessu. Það er augljóst að aðili sem getur keypt sér bifreið einu sinni eða tvisvar á ári tilheyrir hærri tekjutíundum en þeir sem hafa kannski einungis efni á því að kaupa sér eina bifreið. Ég óskaði eftir gögnum um það hvernig þessar ívilnanir hefðu nýst fólki eftir því hversu margar bifreiðar það átti áður en það naut ívilnunarinnar. Ég ætla aðeins að útskýra þetta vegna þess að ég held að þessi beiðni mín hafi ekki komist til skila, ég fékk a.m.k. ekki þau gögn sem ég taldi mig hafa verið að biðja um frá ráðuneytinu þannig að þau nýtast því miður ekki í nefndarálitinu né í þessari ræðu. Ég var að leitast eftir því að kanna hversu margar bifreiðar viðkomandi einstaklingar eða fjölskyldur áttu þegar þau nutu þessarar endurgreiðslu, ekki hversu margar vistvænar bifreiðar þau áttu eða hversu oft þau hefðu áður notið endurgreiðslu, heldur hversu margar bifreiðar voru skráðar á viðkomandi einstakling eða fjölskyldu þegar viðkomandi fékk þessa ívilnun. Það var einmitt til að renna stoðum undir það að oft er fólk að kaupa þriðja eða fjórða bíl fjölskyldunnar, sem verður að segjast að er alger óþarfi þegar við erum að tala um slit á vegakerfinu, loftmengun og þau alvarlegu heilsufarslegu áhrif sem slit, bæði á bíldekkjum og vegakerfinu, hefur á heilsu fólks. Þar af leiðandi er ég með breytingar sem ég geri nánar grein fyrir hér á eftir til að taka tillit til þessa. Það segir einmitt í nefndarálitinu, virðulegi forseti, að í ljósi og í anda þess að vinna að réttlátum umskiptum, sem þýðir að það eigi að vera jafnt aðgengi að orkuskiptum óháð efnahag eða alla vega með tilliti til efnahags, þá legg ég til breytingar með það að markmiði að ívilnunin nýtist fyrst og fremst þeim sem þurfi á henni að halda fyrir eigin samgöngur. Í því felst að einstaklingar og fjölskyldur sem eiga engan bíl fyrir njóti fullrar endurgreiðslu virðisaukaskatts, en þau sem eiga einn bíl fyrir, óháð tegund, njóti hálfrar endurgreiðslu. Þau sem eiga fleiri en einn bíl fyrir njóti engrar endurgreiðslu. Þannig tel ég að hægt verði að spara umtalsverða fjármuni og tryggja jafnari dreifingu á þessum endurgreiðslum og réttlátari dreifingu á þessum kvóta sem búið er að setja á endurgreiðsluna. Á þessum mínútum sem ég á eftir, virðulegi forseti, vil ég einbeita mér að metanbílum sem mér finnst mjög vannýtt auðlind hér á landi. Heimild til niðurfellingar virðisaukaskatts var fyrst bætt við lögin árið 2012 en tilgangur þess var að styrkja samkeppnishæfni umhverfisvænna bifreiða með litla eða enga losun koltvísýrings. Lengi vel hafa svonefndar tengiltvinnbifreiðar notið þessarar ívilnunar sem þó menga oft á köflum á við sparneytinn bensínbíl. Nú munu slíkar ívilnanir renna sitt skeið, sem 3. minni hluti styður. Aftur á móti voru metanbílar ávallt undanskildir þessum ívilnunum þrátt fyrir að vera mjög vistvæn ökutæki. Það kom mér satt að segja á óvart að á meðan tengiltvinnbílar sem menga töluvert meira en metanbílar hafa fengið þessa endurgreiðslu um árabil, þá hafa metanbílar ávallt verið undanskildir. Staðan er eins og hún er, en í ljósi þess að tengiltvinnbílarnir eru á leiðinni út þá tel ég rétt að metanbílarnir komi inn í nafni réttlátra umskipta og vegna umhverfisvænna sjónarmiða. Metanbílar eru nefnilega afar vistvæn ökutæki og nýta þar að auki innlent eldsneyti. Metan er gas sem verður til við urðun á rusli hér á landi, en sjálft er gasið afar öflug gróðurhúsalofttegund – mun skaðlegri en koltvísýringur eða allt að 25 sinnum skaðlegri fyrir andrúmsloftið. Það er því nauðsynlegt að brenna metan frekar en að sleppa því út í andrúmsloftið. Að keyra metanbíl er því umhverfisvænt á tvo vegu: Það brennir hættulegu gasi og það gerir notanda bifreiðarinnar kleift að sniðganga jarðefnaeldsneyti. Flestir metanbílar eru með tanka bæði fyrir jarðefnaeldsneyti og metan sem fellur vissulega utan skilgreiningarinnar á hreinorkubíl en aftur á móti eru metanbílar mun umhverfisvænni en tengiltvinnbílar þar sem hægt er að keyra margfalt lengri vegalengd á metangasi heldur en flestir tengiltvinnbílar geta að jafnaði keyrt á rafmagni. Síðan er nóg af umfram metangasi á Íslandi sem verður að brenna og því er töluvert framboð af eldsneyti fyrir metanbíla sem gott væri að nýta frekar en sóa. Nýir metanbílar eru að jafnaði töluvert ódýrari en nýir rafmagnsbílar og þeir eru þar að auki ekki eins kostnaðarsamir og mengandi í framleiðslu. Endurgreiðsla vegna metanbíla býður því upp á hagstæðari kost og er góð orkuskiptafjárfesting fyrir lægri tekjutíundir sem hafa ekki ráð á því að kaupa nýja rafbíla. Að útvíkka heimildina leiðir því til réttlátari umskipta í orkuskiptum. Því legg ég til að bætt verði við ákvæðið heimild til að fella niður virðisaukaskatt við fyrstu sölu og endursölu metanbíla líkt og þegar um rafbíla og vetnisbíla er að ræða. Enn fremur legg ég til að bætt verði fjöldatakmörkun við 7. mgr. samhljóða fjöldatakmörkun vetnisbifreiða, þ.e. 15.000 ökutæki. Að öðru leyti styð ég þetta frumvarp en ég tel skorta upp á heildstæða sýn, að réttlát umskipti séu tekin með í reikninginn. Við verðum að virkja þessa vannýttu auðlind sem notkun metangass sem eldsneytis vissulega er, umhverfisins vegna.