Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Ólafsson Jeg tók að athuga frv. þetta í morgun og mundi þá eftir, að samskonar frv. hafði verið afgreitt sem lög frá síðasta Alþingi. Nái þetta frv. að ganga fram, nemur það þessi áðurnefndu ársgömlu lög úr gildi. Það mun að vísu rjett, að grundvöllurinn, sem frv. frá síðasta Alþingi var reistur á, var ekki allskostar rjettur. En jeg tel óviðkunnanlegt, ef þingið tekur upp þá reglu að hleypa frv. í gegn, umræðulaust og án þess að vera athuguð í nefnd, sem eru alveg um sama efni og lög, samþykt fyrir einu ári, og nema þau úr gildi. Ber það vott um flaustur og ekki nægilega athugun háttv.þm. Er jeg ekki með þessu að leggja beinlínis á móti frv., en jeg vildi leggja til, að frestað yrði umræðum um það og því vísað til allsherjarnefndar, svo að háttv.þm. gefist kostur á að athuga það betur og ekki komi annað frv. næsta ár, er nemur þetta úr gildi, ef að lögum verður.

Halldór Steinsson Frv. þetta var flutt af fjárveitinganefnd í Nd., en með því að sú nefnd hjer í deildinni er hlaðin störfum, legg jeg til, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar, ef það er ekki á móti þingsköpum.

Forseti (G. B.) Það er á móti þingsköpum, en deildin getur veitt undanþágu, ef henni sýnist svo.

Björn Kristjánsson Jeg hafði ekki búist við því á síðasta þingi, eins mikið og haft var fyrir bankamálunum þá, að nú yrði farið að ræða um sama efni. Þá var gerður fullnaðarsamningur við Íslandsbanka fyrir þann tíma, sem eftir er af seðlarjettartímanum, sem bankastjórnin samþykti og hluthafar þar á eftir samþyktu. Fult samkomulag var komið á. Og menn muna eflaust eftir því, hvað örðugt var að fá þingið til að gera bankann ánægðan. Þess vegna verð jeg að álíta það mikla ónærgætni af bankanum og stjórninni að fara að demba þessu máli enn inn í þingið, án þess að gera nokkra greinargerð, svo teljandi sje, fyrir því, að þess sje þörf. Á jeg þar sjerstaklega við þörfina á meiri seðlaútgáfu en gert er ráð fyrir í lögunum frá síðasta þingi. Menn geta nú orðið væntanlega greint á milli gjaldmiðilsþarfar og lánsþarfar. Svo mikið hefir verið um það ritað bæði af mjer og öðrum. Og ef gjaldmiðilsþörfin er athuguð, þá má ganga út frá því, að hún sje um 1/3 minni hjer en í nágrannalöndunum, samanber álit þjóðbankans danska e. 45 1901. Kemur það bæði til af minni efnahag yfirleitt, en þó einkum af því, að við rekum enn víðtæka vöruskiftaverslun, sem fremur hefir aukist en minkað síðan kaupfjelögunum fjölgaði. Þar af leiðir, að mikið er minna um peninga manna á milli til sveita en erlendis. En í kaupstöðunum má segja, að peningarnir fari jafnharðan inn í bankana og þeir fara út úr þeim. Það eru aðeins laun embættismanna, sem smátínast inn í bankana aftur á mánaðarfresti, ef þeir þá ekki borga með tjekk. Alþýðan liggur ekki með peningana heima, svo neinu verulegu nemi, og síst nú. Ef vjer nú miðum við nágrannalöndin, þá var gjaldmiðilsþörf þeirra í október 1913 og 1921 eins og hjer segir, en miðað er við að 1913 hafi gjaldmiðill að 14 hluta verið í gulli og erlendum gjaldmiðli: 1913 1921 Danmörk: 182 milj. 496 milj. Svíaríki: 314 - 679 - Noregur: 144 - 418 - Sviss: 417 - 941 - Ísland: 3 - 8,6 - Menn sjá af þessu, að Ísland hefir 1921 í október haft gjaldmiðil úti álíka mikinn eins og nágrannalöndin hafa haft mest. En sje miðað við gjaldmiðilsþörfina, þá mun óhætt að segja, að verið hafi um 1/3 meira úti en sönn gjaldmiðils-viðskiftaþörf krafði. Og það vill svo til, að þetta má sanna með undanfarandi reynslu bankanna sjálfra og reikningum þeirra. Það er eftirtektarvert, að það má fara mjög nærri um gjaldmiðilsþörfina hjer, er hún er miðuð við verslunarveltuna við útlönd í prósentum. Að vísu raskast þetta hlutfall dálítið þannig, að prósenturnar lækka, eftir því sem veltan er hærri, ef ekki er gefið of mikið út af seðlunum. Verslunarveltan við útlönd og gjaldmiðilsþörfin var: Verslunarvelta. Seðlar hæst í umferð 1911 kr. 29700000 2295000 8% 1912 - 31900000 2500000 8% 1913 - 35800000 2855000 8% 1914 - 38900000 2955000 7½% 1915 - 65800000 4620000 7% En árið 1921 hefir verslunarveltan aldrei getað yfirstigið 62 miljónir. Samkvæmt því getur sönn gjaldmiðilsþörf aldrei orðið 8 miljónir, hvað þá meira, er miðað er við þörfina 1915. Þrátt fyrir hið lága gengi á íslenskri krónu nú, hefir verð útlendrar vöru stórfallið síðan í fyrra. Allir vita um kol, olíur og salt. Ullarvörur nýinnfluttar eru nú seldar fyrir helmings verð á móts við fyrra ár. Baðmullarvörur miklu lægri en í fyrra. Dýrtíðaruppbót miklu lægri o. s. frv. Alt þetta skapar minni gjaldmiðilsþörf. Það er eins og menn hjer taki sjer það afskaplega ljett, þó gefið sje út of mikið af óinnleysanlegum seðlum. Og það er af því, að menn hafa lánsþörfina, sanna eða ímyndaða, fyrir augum. Hana verður altaf að seðja, hvernig sem á stendur. Og menn líta á seðlana, þjóðskuldina, sem peninga. Allir bankafræðingar telja, að hver óinnleysanlegur seðill, sem gefinn er út umfram sanna gjaldmiðilsþörf, eða umfram það, sem þurfa mundi af gulli og silfri til viðskifta innanlands, felli seðlana í verði um jafnmikið og ónauðsynlega er gefið út af þeim. Þannig falla þá seðlarnir í verði ofan í helming, ef helmingi meira er gefið út af þeim en þörf er á. Og þessi skattur er lagður á þjóðina henni óafvitandi og kemur fram sem aukin dýrtíð. Allir hlutir stíga í verði, og allir vilja „spekulera“, er verðið fer hækkandi. Og eftirspurnin eftir seðlum vex að sama skapi. Og vitanlega missa seðlarnir traustið erlendis, eins og Íslandsbankaseðlarnir hafa gert. Menn segja, að seðlarnir hafi ekki áhrif á gengið erlendis eða lánstraustið þar, ef nóg sje framleitt og útflutt til að borga með dægurskuldirnar og aðrar. Við þetta er ýmislegt að athuga, og eigi nema hálfur sannleikur. Ef allir hlutir og verkalaun, sem nota verður við framleiðsluna innanlands, stíga vegna of mikillar seðlaútgáfu, þá heftist framleiðslan og minkar. Útflutningurinn minkar, það er staðreynd, og aðflutningarnir vaxa, vegna vaxandi kauplystar. En svo er annað. Sje landinu illa stjórnað að þessu leyti, þá missir það traustið með því að gefa út of mikið af óinnleysanlegum seðlum. Þjóðskuldin vex eðlilega við það, sem bætist við aðrar þjóðarskuldir. Og hvaða þýðingu hefir það þá, þó landið kunni í bili að geta staðið í skilum erlendis, ef erlendir fjármálamenn álíta að peningamál landsins sjeu þannig undirbygð, að það geti komist í verstu kreppu, hvenær sem eitthvað ber út af? Við höfum ljóst dæmi fyrir okkur. Að stríðinu loknu voru hjer tvennskonar seðlar í umferð, eins og áður, Landsbankaseðlar og Íslandsbankaseðlar. Landsbankaseðlarnir seldust í Danmörku með 1% afföllum, en Íslandsbankaseðlarnir með um 20% afföllum. Landsbankinn varð því að hætta að láta seðlana vera í umferð, af því að þeir voru stöðugt á ferðinni fram og aftur, og stofnuðu nýja og nýja skuld erlendis í hvert skifti sem þeir voru sendir út. Hvað var nú sem olli þessum verðmun eða gengismun? Landsbankaseðlarnir hjeldust í fullu verði af því, að fjármálamennirnir erlendis vissu, að svo lítið var gefið út af þeim, að Landsbankinn mundi ávalt vera fær um að leysa þá inn, jafnvel þó þeir kæmu þangað oftar en einu sinni á ári. En þvert á móti var álitið á Íslandsbankaseðlunum, af því of mikið var í umferð af þeim, og bankanum því ekki treyst til að geta innleyst þá. Svo er um rúblurnar og mörkin og svo framvegis. Og samt hugsa sumir menn, að útgáfa óinnleysanlegra seðla hafi ekki áhrif á gengið erlendis. Menn ættu að sjá það af þessu. Og vel get jeg búist við því, að frumvarp þetta, ef það nær fram að ganga óbreytt, verði til þess að fella seðlana enn meira í verði erlendis. Í dómum mínum um gjaldmiðilsþörfina byggi jeg vitanlega ekkert á áliti viðkomandi bankastjóra; þeir hugsa um það eitt að græða fyrir stofnunina. Og á upplýsingum þeirra byggir ekkert þing erlendis nje nein stjórn. Það er svo freistandi fyrir bankastjórn að fá seðla að láni hjá þjóðinni, sem bankinn getur grætt á 5–6%, og þegar ofan á það bætist líka, að hún sjálf á að fá ágóðahluta af gróðanum, sem illu heilli hefir slæðst inn í reglugerð bankans og ekki fæst leiðrjett. En þó jeg vildi byggja á slíkum upplýsingum, þá verður niðurstaðan hin sama. Seðlar Íslandsbanka 1921 voru sem hjer segir: Ágúst kr. 7777505. September kr. 9052205. Október kr. 8646205. Nóvember kr. 7771205. Hæsta seðlaupphæðin var úti í september, um 9 miljónir. Nú hefi jeg bent á, hvað alt hefir fallið í verði síðan í fyrra. Getur þá nokkur dregið í efa, að 8 miljónir króna verði nægar í haust 31. október. Og þess utan eru Landsbankaseðlarnir, þrír fjórðu milj., sem nú má setja í veltu, er alment gengi er komið á íslenska krónu. Hvað veldur þessari seðlabeiðni bankans? Er það til að fá seðla til að spekulera með eins og árin 1917–1921? Mjer finst bankinn hafa fullreynt sig á því. Og ekkert er það annað en ofbeiting seðlanna, sem komið hefir bankanum og þjóðinni í núverandi fjárhagsástand. Að of mikið kapp var á það lagt að koma seðlunum út og græða á þeim. Og það sannast ekki á bankanum orðtakið: „Brent barn forðast eldinn“. Því miður. En eitt gæti verið ástæða, að bankinn óttaðist enn uppþot. En á þá að lækna það með óinnleysanlegum seðlum? Hvar verða takmörkin þá á seðlaútgáfunni? Jeg tel enga ástæðu vera fyrir þeirri hræðslu og tel miklu rjettara af almenningi að hjálpa ríkinu til að styðja bankann með því að flytja sparisjóðsfje sitt aftur í bankann, sem hann hefir mist. Jeg segi þetta af því að svo er lögákveðið, að bankinn skuli draga inn alla seðla sína á tiltölulega stuttum tíma, því engum seðlabanka á annars að haldast uppi að hafa sparisjóð, eins og jeg hefi haldið fram. Þess vegna getur hvorugur bankinn þessi tekið við seðlaútgáfunni, er hún losnar; það verður önnur stofnun að gera. Þá þykir sumum hart aðgöngu að láta bankann borga fulla forvexti af síðustu miljóninni; þeim þykir ósköp eðlilegt, að hann þurfi ekki að skila landssjóði 2% af forvöxtunum. Og á þetta að vera fyrir áhættu við útlánin og kostnað. En menn eins og loka augunum fyrir því, að bankinn tekur framlengingargjald, nærri því 1% nú, og aukaþóknun (provision) af ýmsum verslunarviðskiftum. Gróðann má því reikna 3%, og er það nægilegur gróði, þó 1% sje dregið frá fyrir seðlaprentun. Á venjulegum tímum þykir það nægilegur gróði t. d. af uppsegjanlegu sparisjóðsfje, ef vextir af því eru 2% lægri en útlánsvextir. Með þessum kjörum, er frumvarpið ákveður, er því engin trygging fyrir því, að eigi sje gefið út of mikið af seðlum. Menn sem sje athuga ekki, hvað er tilgangurinn með þessum skatti á síðustu seðlunum. Það er að tryggja þjóðina fyrir því, að bankinn gefi ekki út síðustu seðlana nema í bráðanauðsyn, svo ekki sje gefið út of mikið. Og það getur verið mikil hjálp fyrir banka að fá smálán til að geta staðið í skilum, jafnvel þótt hann beint tapi á því. Þess vegna setja löndin ströng ákvæði um þetta efni. Í seðlabankalögum Noregsbanka var fyrir 1912 fast ákvæði um hvað hann mátti gefa út umfram málmforða. Ef hann þurfti að gefa út meira, varð hann að borga í skatt 6% í ríkissjóð, sem þá mun hafa verið um 1% meira en almennir forvextir bankans. En auk þess varð hann að borga ½%fyrir annan mánuðinn, sem slíkir aukaseðlar voru í umferð, og ½% að auki fyrir næsta byrjaðan mánuð, sem hjelt svo áfram að hækka um ½% fyrir hvern byrjaðan mánuð. Sömu reglu er fylgt í lögunum 1920. Í Bandaríkjunum var fyrir 1912, og er sennilega enn, sú regla sett um slíka seðla, að fyrir 1. mánuðinn varð bankinn að borga 5% í ríkissjóð, sem mun hafa verið fylstu útlánsvextir þar, hækkandi um 1% fyrir hvern byrjaðan mánuð upp í 10%. Sumir seðlabankar verða að takmarka seðlaútgáfuna á þann hátt, að leyfa ekki hluthöfum að fá nema svo og svo mikinn arð, sem altaf er lítill. Afgangurinn rennur í ríkissjóð. En engin takmörk eru sett um þetta í lögum Íslandsbanka, og því verður að velja hina leiðina, sem Norðmenn, Bandaríkin og fleiri nota. Þessar hugleiðingar mínar miða ekki eingöngu að þessu frumvarpi, heldur til þess að rifja upp fyrir mönnum, hvers beri að gæta þegar gert verður út um hina endanlegu seðlaútgáfu, sem jeg vænti að eigi verði gert fyr en 1924. Og það er auðvitað margs annars að gæta, þegar það verður gert. Þótt jeg sje alveg á móti því að raska grundvelli fyrra þings í þessu máli, sem var rjett og gætilega lagður, þá er jeg eigi ótilleiðanlegur til að ívilna bankanum enn nokkuð í afgjaldi seðlanna, en þó á annan hátt en gert er í frv. Að endingu vil jeg benda á athugasemd, sem stóð í dönskum Finanstíðindum nr. 53, 29. september 1920, og hljóðar svo í íslenskri þýðingu: „Mergð þjóðbankaseðlanna eykst frá mánuði til mánaðar og verðgildi krónunnar fellur eftir sama mælikvarða. Alt sem þarf að brúka stígur vikulega. Það er auma útlitið. Pappírspeningarnir eru Danmerkur ógæfa nr. 1“. Þetta er stuttorð lýsing, sönn spegilmynd af of mikilli útgáfu óinnleysanlegra seðla. Og getum við ekki sagt það sama? Seðlarnir eru Íslands ógæfa nr. 1, fjárhagslega og siðferðislega tekið.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Við ræðu háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) hefi jeg eigi að gera nema fáar og smáar athugasemdir, því í aðalatriðunum falla skoðanir okkar saman. Rauði þráðurinn, sem mjer virtist ganga í gegnum ræðu háttv.þm., var gætnin í seðlaútgáfunni. Og hennar er full þörf, því reynslan hefir of oft sýnt, að þótt ríki og þjóðir hafi rekið sig á í þessum efnum, þá hefir það fljótt gleymst, þegar betur áraði, svo alt hefir sótt í sama horfið. Viðvíkjandi samanburði á seðlaveltu, sem háttv.þm. kom með, skal jeg geta þess, að jeg hefi eigi þær tölur við hendina, en efast ekki um það, að rjett sje með þær farið. En þess er að gæta, þegar samanburðurinn er gerður á vexti seðlaumferðar síðan 1913, að taka ber tillit til verðgildis seðlanna nú. Þó t. d. seðlaumferðin hafi aðeins tvöfaldast í Svíþjóð, en fjórfaldast hjer, þá stendur sá mismunur í beinu hlutfalli við verðgildismun peninganna. Þrjár miljónir þar svara til 6 miljóna hjer. Þetta er ekki sagt sem mótbára, heldur sem athugasemd. En jeg vil aftur mæla á móti því, að eigi sje vert að leita álits bankastjórnarinnar um þau mál, sem hana varða, af þeirri ástæðu, að hún líti einungis á sinn hag. En þetta hvorki má vera nje getur verið rjett. Í lögum bankans stendur, að hann eigi fyrst og fremst að líta á hag og heill þjóðarinnar og greiða fyrir viðskiftum.  (B. K.: Þetta er þó reynslan)  . Þann tíma, sem jeg á yfir þeim að sitja, verða bankarnir að hafa lögboðið og yfirlýst markmið sitt og ekki annað fyrir augum. Það sem háttv.þm. sagði um það atriði, að eigi mætti sami banki reka seðlaútgáfu og sparisjóðsstarfsemi, þá álít jeg það of þröngt sagt. Gildir það yfirleitt, að seðlabanki verður að leggja aðaláherslu á seðlapólitíkina, og í nánu sambandi við hana rentu- og „valuta“-skipulag. Hann á fyrst og fremst að vera „banki bankanna“, og þar sem ekki eru nógu margir aðrir bankar svo að þetta geti orðið, verður bankinn þó að láta önnur störf sín alveg lúta þessum aðalverkefnum. Viðvíkjandi óinnleysanlegu seðlunum er jeg háttv.þm. samdóma. Hygg jeg reyndar, að allir sjeu það og menn skilji frekar á um leiðirnar til að gera þá innleysanlega heldur en að menn vilji ekki að þeir sjeu það. En það er erfitt, og skiljanlegt að það valdi ágreiningi, hve brátt á að draga saman seglin, eftir aðra eins kreppu og hjer er komin. En að því marki þarf að keppa, að peningar okkar verði innleysanlegir. Jeg skal leyfa mjer að taka það fram, að jeg get ekki að neinu leyti haft á móti því, að heimild stjórnarinnar til þess að leyfa seðlaútgáfu standi áfram eins og upprunalega stóð í frv. Eins og það nú er breytt, er heimildin bundin við Landsbankann, en það er aukaatriði. Þeir seðlar, sem hann gefur út, eru nauðsynlegir til þess að greiða fyrir innlendum viðskiftum. Annars skal jeg ekki fjölyrða að sinni, en vildi aðeins gera þessa stuttu athugasemd.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg þykist sjá, að óhjákvæmilegt sje að gera þá breytingu á lögum nr. 6, 31. maí 1921, að í stað „1922“ í 3. málsgr. 2. gr. komi „1923“, eða einhver önnur tala. Úr því enginn undirbúningur hefir farið fram um endanlega skipun seðlaútgáfunnar, verður ekki hjá þessari breytingu komist. En annars vildi jeg segja það, að jeg er alls ekki við því búinn að gjalda jákvæði mitt við öðru efni þessa frv., hvort heldur er í þeim búningi, sem frumvarpið var í, er það kom frá stjórninni, nje heldur í þessum sparifötum, sem það nú kemur í frá háttv. neðri deild. Vil jeg þá fyrst taka það fram um 4. gr. laganna frá 31. maí 1921, að svo verður að líta á, sem 4. gr. nefndra laga sje samningur milli þings og stjórnar annars vegar og Íslandsbanka hins vegar, enda hafa þau lög hlotið samþykki rjettra málsaðilja. Og þótt Íslandsbanki eða stjórn hans væri ekki alls kostar ánægð með þann samning, virðist mjer það fremur lítil kurteisi að heimta breytingu á þeim samningi - sjer til hagsbóta - þegar á næsta þingi. Og því minni ástæða sýnist mjer til breytingarinnar að þessu sinni, þar sem hún nær helst til 8. miljónar seðlafúlgunnar, sem engin vissa er fyrir, að verði í umferð, síst að mun, fram til næsta þings. Þó vil jeg strax taka það fram, að það eru fleiri efni en sjálft innihald þessa frv., sem gerir mig deigan í því að sýna bankanum nú sjerstaka tillátssemi. - Jeg á þar við stjórnarfar bankans. Eins og mönnum er kunnugt, heldur bankinn uppi útlánsforvöxtunum í landinu, svo að lítið hóf sýnist vera á, og síðan í byrjun ágústmánaðar f. á. 1% hærri vöxtum en Landsbankinn. Á langmestum hluta þeirrar fúlgu, sem bankinn lánar út, eru þessir vextir um 9%, og bendir það til þess, að bankanum er síður en hitt umhugað um að líta á örðugleika atvinnuveganna í landinu. Á hitt bendir þetta óneitanlega, að bankinn flaski þar á því skerinu, sem hæst stendur upp úr viðskiftahafinu, að líta of mikið á sinn eiginn hag. Þessir háu forvextir yrðu þó fremur afsakanlegir, ef bankinn byði þeim landsbúum, er lána honum peninga, hærri forvexti en hann gerir, byði þeim að minsta kosti ekki lægri vexti en hann sjálfur verður að greiða í útlöndum fyrir það fje, sem hann lánar þar. Þarna fylgjast báðir bankarnir að í mesta bróðerni, og er mismunurinn á innláns- og útlánsvöxtum að því er Íslandsbanka snertir 4%, og bendir það eigi til neinnar feimni við landsbúa. Fyrir rúmum áratug síðan komust bankarnir af með 1%–2% mismun á innláns- og útlánsvöxtum, og fór þá reyndar að mörgu leyti betur en nú. Alt hnígur hjer að því sama, að hafa sem mestan haginn af landsmönnum, enda verður ekki annað sagt en að bankanum hafi tekist vel að raka að sjer peningum. Árið 1918 er ágóði bankans 1615765 kr. “ 1919 “ “ “ 2224817 - “ 1920 “ “ “ 1740961 - “ 1921 “ “ “ um 2200000 - Bankanum hefir tekist vel að afla fjárins, en hitt síður, að gæta þess, og þarf ekki að fara um það fleiri orðum hjer. En svona mikils fjár getur bankinn ekki aflað nema það komi hart niður á atvinnuvegum landsins, og þess vegna er þessi gróði fullkomið íhugunarefni bæði fyrir þing og stjórn. Árið 1921 er eitt mesta gróðaár bankans, en á því sama ári liggur öllum atvinnuvegum landsins við hruni. Ætli það hefði ekki verið hollara þessu landi, að helmingur þessa mikla gróða hefði fengið að vera kyr í vösum atvinnurekendanna? Ætli það hefði ekki verið eins holt fyrir Íslandsbanka sjálfan? Mjer liggur við að halda það. Þegar togaraveiðin er hrunin, ef til vill fyrir ónærgætni bankanna, missa þeir áreiðanlega vænan spón úr aski sínum. Hvað þessi nærgætni er mikil, má meðal annars sjá af þessu skjali, sem jeg skal leyfa mjer að lesa upp með leyfi hæstv. forseta. Það er skuldbinding, sem nýlega er komin á flakk, að sögn frá báðum bönkunum, og forstjórum útgerðarfjelaganna er ætlað að skrifa undir. Hún hljóðar svo: „Undirritað lofar hjer með að láta stjórn banka í tje, eftir ósk hennar, skriflega eða munnlega og á hvaða tíma, sem er, fulla vitneskju um útgerð fjelagsins, svo sem um aflann, hve mikill hann er og hverjar fiskitegundir, um geymslu á honum, verkun, um sjerhverja ráðstöfun um sölu aflans eða afhendingu, svo og um alt annað útgerðinni viðvíkjandi, er þýðingu geti haft fyrir bankann að fylgjast með í sem lánveitanda“. Við þennan fyrsta kafla hefi jeg ekkert að athuga. - En svo heldur þetta skuldbindingarskjal áfram: „Að því er til sölu aflans kemur, er oss skylt að leita samþykkis bankans til sölunnar, og hvort heldur aflinn verður seldur erlendu eða innlendu fiskifirma eða kaupmanni, þá lofum vjer að áskilja að kaupandinn greiði fiskinn í útlendri mynt, nema bankinn samþykki annað, og ber oss jafnframt að bjóða bankanum þá þegar myntina til kaups og gefa honum þannig kost á að ráða yfir henni í sínar eigin og atvinnuvega landsins þarfir. Einnig lofum vjer því, að bjóða bankanum til kaups þá erlenda mynt, er vjer á hvaða tíma sem er höfum til sölu, hvort heldur er hjer á landi eða erlendis. Fyrir hina útlendu mynt áskiljum vjer oss að bankinn greiði oss sem svarar því, að vjer fáum 50 - fimtíu - aurum minna fyrir hvert sterlingspund heldur en útsöluverð bankanna verður á þeim tíma, þegar vjer getum afhent bankanum myntina, eða heldur en opinberlega skráð gengi á sama tíma verður, ef opinber skráning skyldi komast á. Það sem hjer að ofan er fram tekið, gildir meðan viðskifti standa milli bankans og vor og meðan bankinn veitir oss lánstraust eða telur til skuldar hjá oss . Það virðist nokkuð harðleikið að banna að selja afurðir landsins í íslenskri mynt, þegar útgerðarfjelagið kynni að sjá sjer hag í því og verða með því færara til þess að greiða bankanum það lán, er það hafði þegið af honum. Það virðist nokkuð ásælniskent að heimta, að útgerðarfjelagið láti myntina af hendi, þó það geti sannað, að það geti fengið mun hærra verð fyrir hana. Fara ekki atvinnuvegirnir að verða nokkuð ótryggir, þegar ekki má selja afurðir landsins nema fyrir erlenda mynt og bankarnir jafnframt hafa trygt sjer öll yfirráðin yfir henni, en þeir hinsvegar orðnir einvaldir um það, hvað þeir vilja meta hana? Jeg efast ekki um, að bankarnir geti grætt vel á þessu, en jeg efast um, að hægt sje að segja að sá gróði sje vel fenginn. Og þó er hjer meira blóð í kúnni. Þessi skuldbinding á að standa meðan bankinn telur til skuldar hjá hverju fjelagi, eða, með öðrum orðum, þangað til þrotabúið er gert upp. Mjer skilst, að reynt verði að afsaka slíka ráðstöfun með því, að þetta eigi að miða til þess að halda uppi gengi ísl. krónunnar. Jeg skil ekki, að rjettlátt sje að leggja þyngri kvöð á nokkurn atvinnuveg en honum ber að bera eftir hlutarins eðli og þörfum atvinnuvegarins sjálfs. Jeg hefi rætt þetta hjer frammi fyrir hæstv. stjórn í þeirri von, að henni þyki þetta mál svo mikilsvert, að hún vilji láta það til sín taka. Því fer fjarri, að jeg sje að heimta hjer að hún segi nú þegar, hvernig hún vill láta málið til sín taka, en jeg efast ekki um, að því verði veitt athygli í þessu landi, hvern skörungsskap hún sýnir um það. Jeg las um það einhverntíma í Englandsögu frá 16. öldinni, að Englendingum þótti páfakirkjan gerast nokkuð djarftæk til fjárins við alþýðu manna, og þá varð það að herópi þar í landi, að guð hefði gefið páfanum sauði sína - og er þar átt við mannskepnurnar - í því skyni, að hann hjeldi þeim á beit, en ekki til þess að flá af þeim bjórinn. Bankarnir eru páfar atvinnuveganna á vorum tímum. Páfarnir eru tveir hjer á landi og skal jeg síst lasta það. Bróðernið hefir verið stundum nokkuð grátt á milli þeirra, dálítið svipað því sem það var á milli páfanna, þegar þeir voru tveir og bannfærðu hvor annan, og ekki hefir slíkt orðið landinu til farsældar. Samkomulagið best um það að ná sem mestum hagnaði af alþjóð manna. Annars vona jeg, að jeg hafi með þessum fáu orðum fært nokkur rök að því, að ekki sje ástæðulaust að biðja þá um að halda atvinnuvegunum á beit, í stað þess að flá af þeim bjórinn.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Jeg skal ekki vera langorður, aðeins svara þeim fyrirspurnum, sem beint hefir verið til mín. Mjer datt í hug, þegar jeg heyrði þetta skjal, sem háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) las upp, hið gamla orðtæki: „Það er dýrt að vera fátækur“. Hefir það hingað til reynst sannmæli. Það er ekki nema eðlilegt, að menn vilji græða fje, en hitt hefir þó ætíð verið talið rjett, að lánveitendur gengju eigi of langt á þeirri braut. Jeg get vel skilið það, og tel það að mörgu leyti rjettmætt, að bankarnir vilji hlutast til um útlendan gjaldeyri. Þeir verða að leggja hann út og sjálfsagt að þeir geri einhverjar ráðstafanir til þess að ná í hann. Jeg álít ekki og þekki ekki til, að stórgróði eigi sjer stað hjá bönkunum á mismun við kaup og sölu á útlendum gjaldeyri. Jeg skal taka það fram, eins og háttv.þm. mintist á, að jeg veit ekki til, að misfellur hafi átt sjer stað í þessu efni, en skal geta þess, að jeg mun leita mjer upplýsinga þar að lútandi.

Björn Kristjánsson Jeg hefi aðeins litlu hjer við að bæta. Vildi þakka hæstv. fjrh. (Magn. J.) svar hans, sem jeg í engu get sett út á, þar eð hann var mjer samþykkur í öllum aðalatriðunum. Annars skal jeg geta þess, að þetta er í fyrsta sinni síðan jeg kom á þing, sem jeg hefi heyrt ráðherra tala af nokkrum skilningi um seðlabankafyrirkomulag. Það má vel vera, að mönnum hafi þótt jeg nokkuð harðorður í garð bankastjóra seðlabanka um að eigi sje altaf hægt að byggja dóm sinn á áliti þeirra um seðlaútgáfu, en skjalið, sem lesið var upp hjer í deildinni, hygg jeg þó, að hafi nokkuð sannað mál mitt um hversu freklega þeir beiti sjer stundum til hagsmuna fyrir bankana. Jeg hefi ekkert út á það að setja; tel það jafnvel skyldu bankastjóranna að hugsa vel um hag síns banka, en um leið og þeir gera það, þá verða þeir þó að taka tillit til landsins sjálfs og sýna eitthvert hóf í gróðahug sínum. Stjórnin getur ekki treyst bankastjórunum til að dæma um þörfina á seðlaútgáfu. Skal jeg í því sambandi minna á að ríkisþing Dana telur sig ekki geta treyst till. bankastjóra Þjóðbankans, er um seðlaútgáfu er að ræða. Annars er jeg fullkomlega samþykkur hæstv. fjrh. um það, að rjett sje að fara gætilega í það að draga inn seðlana, enda fór þingið seinast mjög gætilega í það mál 1921. Jeg hjó eftir því í ræðu háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.), að óheppilegt væri að láta sömu menn, sem kaupa gjaldeyri og selja, vera matsmenn á gengi hans. Get jeg fyllilega tekið undir með honum.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Mál þetta er ekki mjög flókið og þarfnast því lítillar framsögu, enda er flest þessu viðvíkjandi tekið fram í nefndarálitinu. Jeg get ekki neitað því, að undirbúningurinn undir þetta frv. er æðilítill. Hafa sýslunefndirnar í Austur- og Vestur-Húnavatnssýslu engar tillögur gert um þetta mál. Álít jeg því, að umsögn sýslubúa yfirleitt sje enn ekki fengin, þótt einstakir menn hafi látið þessa ósk sína í ljósi. Þetta mælir því frekar á móti því, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Svo er og annað, sem mælir móti skiftingunni. Það er, að íbúatalan er langtum meiri í Austur-Húnavatnssýslu; munar þar fullum 7 hundruðum. Þess vegna gæti henni þótt hart að verða að sætta sig við skiftinguna. Það er að vísu satt, að munurinn á íbúatölunni í hinum ýmsu kjördæmum landsins er víða mikill, svo að rangindi þessi eru ekki eins dæmi. Aðalástæðan fyrir því, að nefndin áleit rjett að samþykkja frv., var sú, að því fylgja meðmæli beggja þingmanna Húnvetninga. Eru þeir báðir úr Austursýslunni, og af því út af fyrir sig vega ummæli þeirra mikið. Þótt jeg því haldi fram, að undirbúningurinn sje ekki nægilega mikill undir frv., álít jeg rjett að samþykkja það, ef háttv.þm. Húnvetninga vilja ábyrgjast, að ekki komi fram óskir um breytingu aftur úr Austursýslunni.

Guðmundur Ólafsson Jeg get ekki mótmælt því, að undirbúningurinn er ekki mikill undir þetta frv. Það kom ekki til umræðu nema á tveim þingmálafundum í vetur, sínum í hvorri sýslu, og var samþykt með miklum meiri hluta atkvæða á þeim báðum. Reyndar hefir það ekki verið borið undir álit sýslunefndanna. Munurinn á fólksfjölda í sýslunum er raunar nokkuð mikill, en þó er það ekki meiri munur en í mörgum öðrum kjördæmum. Jeg hefi haldið því fram, að heppilegra væri að miða kjördæmaskiftingarnar við sýsluskiftingarnar, þó að fólksfjöldi væri mismunandi mikill. Við þm. Húnvetninga lofuðum að flytja þetta frv. og greiðum því atkv. með því. En út af orðum háttv. framsögumanns (S. H. K.) vil jeg taka fram, að ekki get jeg ábyrgst það, að engin óánægja rísi upp af því hjá einstökum mönnum, sjerstaklega í Austursýslunni. Veit jeg að það er ekki einróma ósk þar.

Halldór Steinsson Mjer virðist sem bæði frsm. (S. H. K.) og 1. þm. Húnvetninga (G. Ó.) styðji frv. þetta með hálfum hug. Það verður heldur ekki annað sagt en undirbúningnum undir það sje mjög svo ábótavant. Aðeins minst á það á tveim þingmálafundum, sem vjer vitum ekki, hve fjölmennir hafa verið, vantar umsögn sýslunefndanna og auk þess skiftingin ekki rjettlát, þar sem önnur sýslan er miklu mannfleiri. Þykir mjer því rjett að vísa málinu til stjórnarinnar og kem fram með rökstudda dagskrá, svo hljóðandi: „Þar sem frv. þetta virðist ekki hafa fengið nægilegan undirbúning og ekki verður sjeð, að hve miklu leyti það styðst við vilja hlutaðeigandi sýslubúa, telur deildin rjett að vísa því til stjórnarinnar til frekari undirbúnings, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“.

Guðjón Guðlaugsson Hjer er á ferðinni frv., sem er samkynja öðru frv., er áður hefir komið fyrir þingið, sem sje um skifting kjördæma. Frv. var um skifting Ísafjarðarsýslu í tvö kjördæmi og var jeg flutningsmaður þess. Það gekk ágætlega vel og sætti engum mótmælum. Jeg held, að rjettast væri að skifta öllum tvímenningskjördæmum í tvent. Íbúar tvímenningskjördæmanna hafa í rauninni tvöfaldan rjett við þá, sem í þeim kjördæmum búa, er hafa einn þingmann. Maður, sem í því kjördæmi er, fær aðeins að kjósa einn þm., en maður í tvímenningskjördæmi fær að kjósa tvo. Þetta eru tvö sýslufjelög, og væri því eðlilegast að hafa það einnig tvö kjördæmi. Vegna þess að Austursýslan er fjölmennari, getur hún, ef hún er samhent, altaf haft báða þingmennina. Þetta er fjarstætt þeim grundvelli, sem hlutfallskosningar hvíla á. Það er heldur ekki svo, að með skiftingunni verði þm. skift milli tveggja atvinnuvega. Sá litli sjávarútvegur, sem er í sýslunum, er jafnt í þeim báðum, og landbúnaðurinn, sem er aðalatvinnuvegurinn, er ekki frekar í annari en hinni. Það kemur því ekki til mála, að önnur atvinnugreinin mundi kúga hina með skiftingunni. Það mælir og með skiftingunni, að í hvorri sýslunni er kauptún, sem er rjett að standi jafnvel að vígi, og þótt Blönduós sje sem stendur stærri en Hvammstangi, þá er þó hinn síðarnefndi ef til vill á enn meira framfaraskeiði. Hálfvelgjuástæður nefndarinnar get jeg ekki undirskrifað. Jeg er þar á öðru máli. Sýslunefndunum sem slíkum kemur þetta mál alls ekki við, og það vantar því ekkert sjerstaklega á undirbúning þessa máls, þótt umsögn frá þeim sje ekki fyrir hendi. Þeir, sem sækja þingmálafundina, hafa þar meiri tillögurjett. Þegar Ísafjarðarsýslu var skift, kom þetta atriði ekkert til greina. Mismunurinn á fólksfjölda sýslnanna er ennþá aumari ástæða. Það er bæði gegn rjettlæti og skynsemi að skifta kjördæmum eingöngu eftir höfðatölu. Það væri líka gersamlega óframkvæmanlegt. Hver þingmaður er ekki aðeins fulltrúi einstaklinganna, sem byggja kjördæmið í þann svipinn, heldur er hann og fulltrúi fyrir hjeraðið sjálft. Hann á ekki eingöngu að sjá fyrir högum einstaklinganna, heldur og framtíð hjeraðsins. Tillagan um það, að Vestmannaeyjar skyldu ekki vera sjerstakt kjördæmi var á rökum bygð, samkvæmt þeirri reglu að skifta kjördæmum eftir höfðatölu, því að þá voru eyjarnar ekki svo fjölmennar, en engum mun blandast nú hugur um, að eyjarnar þurfa að hafa sjerstakan þingmann, beinlínis legu sinnar og afstöðu vegna. Mismunur íbúatölunnar getur því ekki komið hjer til greina. Ef ætti að fara að hugsa um slíkt, þyrfti að taka fleiri kjördæmi til yfirvegunar.

Guðmundur Ólafsson Jeg stend aðeins upp til að mótmæla þeim ummælum háttv.þm. Snæf. (H. St.), að jeg þyrði ekki að mæla eindregið með frv. Það var rangt, því að jeg hefi ávalt mælt með því og geri það enn, þótt jeg hinsvegar vildi skýra rjett frá undirbúningi þessa máls heima í hjeraði.

Einar Árnason Í raun rjettri er jeg þeirrar skoðunar, að annaðhvort ætti alstaðar að vera einmenningskjördæmi, eða þá að kjördæmin væru svo stór, að þau hefðu ekki færri en 3–4 þingmenn, sem þá væru kosnir með hlutfallskosningu. En viðvíkjandi þessu frv. verð jeg að láta það í ljósi, að jeg álít undirbúninginn ekki sem bestan. Málinu liggur heldur ekkert á, og getur vel beðið næsta þings, þar sem engar kosningar eru nú fyrir dyrum.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg sje ekki ástæðu til að deila um þetta mál við háttv. 4. landsk. (G. G.). Það væri frekar óeðlilegt, þar sem við báðir munum greiða atkvæði með frv. Það er aðalatriðið; hitt er aukaatriði, sem óþarft er að standa og deila um.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg veit, að háttv.þm. deildarinnar hafa kynt sjer þetta mál talsvert, því að umræður hafa orðið allmiklar um það í háttv.Nd. Fyrir deildinni liggja einnig skýr rök um þetta mál. Það er því óþarft að fjölyrða um það hjer. Jeg hirði því ekki um að lesa upp eða athuga sjerstaklega tölur þær, sem sýna eiga sparnaðinn við að fella niður prentun á umræðupartinum. Jeg geri ráð fyrir, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer þær rækilega. Aðalatriðið er, að hægt mun vera að spara 14–16 þús. krónur með þessu frv. Það, sem hver háttv.þm. þarf því fyrst og fremst að gera, er að athuga, hvort þessi umgetni sparnaður muni vega á móti þeim óþægindum, sem frv. óhjákvæmilega hefir í för með sjer. Nefndin gerði tilraun til að draga úr kostnaði við prentun Alþingistíðindanna með því að fara þess á leit, að prentsmiðjan lækkaði prentunina um vissan prósentufjöldá frá því í fyrra. Enn þá hefir nefndin enga yfirlýsingu fengið frá prentsmiðjustjórunum, enda játa þeir að líkindum ekkert til sín heyra fyr en eftir atkvgr. deildarinnar. Annars er óþarft að ræða mikið um þetta mál, nema ráðist verði á einstaka töluliði í útreikningnum. Jeg verð þó að geta þess, að mjer finst hæpið, að hægt verði að komast af með 5000 krónur til að borga afritun umræðupartsins, ef eintökin væru frá 15–20. Aðrir hafa að vísu lagt til, að eintökin væru að eins 5. En það finst mjer alt of litið. Mega þau alls ekki vera færri en 15, því að það væru hreinustu vandræði, ef hvergi væri hægt að sjá þingræðurnar, nema með því móti að fara suður til Reykjavíkur. þær verða að vera víðar til sýnis. - Auðvitað ákveða forsetar þingsins, hvað afritin eigi að vera mörg. Það er gert ráð fyrir, að kostnaður við prentun skjalapartsins verði ¾ af kostnaðinum í fyrra, en þetta er að eins áætlurr. Skrifstofan heldur, að kostnaðurinn verði ekki nema ½ móts við í fyrra, og er ekki gott að segja með vissu, hvað rjett reynist, en eftir því sem nefndin hefir komist næst, sparist við þetta 14–16 þús. krónur.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg býst við, að þessar umræður hafi lítil áhrif á úrslit málsins. Jeg geri ráð fyrir því, að frv. verði samþ. En jeg vil þó lýsa afstöðu minni, og hún er eins og hún hefir altaf verið. Jeg get ekki verið með því að spara 14–16 þúsund krónur og loka með því Alþingi fyrir þjóðinni. Jeg sje ekki, hvernig þjóðin á að geta fylgst með störfum Alþingis, ef hætt verður að prenta Alþingistíðindin, því að þó að blöðin flytji frjettir af Alþingi, þá gefa þær mjög ófullnægjandi mynd af því, sem hjer fer fram, og minst af öllu er hún sönn, því þeir, sem ekki eiga upp á pallborðið hjá blöðunum, mega ýmist eiga von á því, að orð þeirra sjeu ranghermd eða þá þagað yfir öllu, sem þeir segja, sem af viti er, ef það kynni að lækka þá í áliti hjá þjóðinni. Jeg veit að því er haldið fram, að Alþt. sjeu lítið lesin, en allir þeir, sem hafa áhuga á landsmálum og vilja fylgjast með, lesa þau, og þetta eru vanal. leiðandi mennirnir hjá þjóðinni. Jeg fæ ekki betur sjeð en að frv. þetta fari fram á það að útiloka þjóðina frá því að hafa eftirlit með fulltrúum sínum, og að því get jeg ekki stuðlað. Þetta er hættuleg braut og er í góðu samræmi við þá till., sem einu sinni kom hjer fram á Alþingi, að hafa leyniatkvgr. um ýms stórmál í þinginu.

Sigurður Jónsson Jeg reyndi að fylgjast með umr. um þetta mál í Nd., og sá jeg ekki betur en að mikill munur væri á því, hvernig meiri og minni hl. þeirrar nefndar, sem um það fjallaði, litu á kostnaðarhlið þess. En jeg vil þó ekki fara nánar út í þær tölur hjer. Mjer skilst svo á nál. þessarar deildar, að nefndin vilji láta prenta þingtíðindin, ef 20% afsláttur fæst hjá prentsmiðjunum, og munar þar um 10% frá því, sem kostur var á, þegar málið lá fyrir hv.Nd., og munar það töluverðu. Jeg vil þó styðja till. nefndarinnar, í þeirri von, að hún verði frekar til þess, að umræðuparturinn verði prentaður. Jeg get því greitt frv. atkv. til 3. umr., en þá áskil jeg mjer rjett til að haga atkv. mínu eftir því, sem málið liggur þá fyrir. Annars vil jeg nú þegar lýsa yfir því, að jeg er því mótfallinn, að prentun á umræðuparti þingtíðindanna verði hætt.

Einar Árnason Jeg ætla að eins að taka það fram, að jeg get greitt frv. atkv. til 3. umr., en lengur vil jeg ekki binda mig, því að fram geta enn komið þær tilslakanir frá prentsm., sem geri það að verkum, að jeg greiði atkv. á móti því að lokum.