Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf sem er dags. 11. nóv. 1986: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindagerðum og get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna þingsetu 1. varamanns taki 2. varamaður landskjörinna þm. Alþfl., Árni Gunnarsson, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Undir þetta ritar hv. 6. landsk. þm. Karl Steinar Guðnason. Árni Gunnarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og því hefur kjörbréf hans verið rannsakað og er hann nú boðinn velkominn til starfa.



Hæstv. forseti. Frv. til umferðarlaga hefur legið fyrir Alþingi á síðustu tveimur þingum án þess að hljóta afgreiðslu. Er frv. þetta nú flutt á ný nokkuð breytt svo sem nánar verður rakið hér á eftir. Frv. er upphaflega samið af umferðarlaganefnd og felur í sér heildarendurskoðun gildandi umferðarlaga sem að stofni til eru frá árinu 1958. Hafði nefndin hliðsjón af breytingum sem gerðar hafa verið á undanförnum árum á umferðarlögum og umferðarreglum annars staðar á Norðurlöndum er byggðust á tillögum samnorrænnar nefndar um umferðarmál og alþjóðlegu samstarfi, m.a. alþjóðasamningi um umferð sem gerður var 1968 og kenndur er við Vínarborg. En auk þessa var og höfð hliðsjón af hérlendum aðstæðum og ábendingum og tillögum aðila sem fara með umferðarmál og umferðaröryggi. Á síðasta Alþingi höfðu allshn. þessarar deildar borist margvíslegar umsagnir allmargra aðila og við þinglok hafði nefndin eigi lokið yfirferð sinni á frv. og þeim tillögum sem borist höfðu. Varð þá að ráði til að undirbúa frv. fyrir þetta þing að skipa nefnd fjögurra þm. úr allshn. til þess að endurskoða frv. m.a. með hliðsjón af athugasemdum og umsögnum sem fram höfðu komið. Nefnd þessa skipuðu þau Jón Kristjánsson formaður, Eiður Guðnason, Helgi Seljan og Salome Þorkelsdóttir. Með þeim starfaði svo Ólafur Walther Stefánsson, skrifstofustjóri í dómsmrn., sem sæti átti í nefnd þeirri sem samdi frv. upphaflega og því gjörkunnugur efni þess. Endurskoðunarnefndin skilaði niðurstöðu sinni til ráðuneytisins í byrjun október og lagði hún til að gerðar yrðu á frv. allmargar breytingar áður en það yrði lagt á ný fyrir Alþingi. Þær breytingar fela ekki í sér breytingu á meginstefnu frv. eða uppbyggingu en varða þó flestar greinar frv., ýmist málfar eða efnisatriði. Hafa þessar breytingar í öllum meginatriðum verið felldar inn í frv. auk nokkurra frekari breytinga sem rétt hefur þótt að gera og fyrst og fremst varða samræmingu á orðalagi. Frv. felur í sér fjölmargar breytingar og nýmæli borið saman við gildandi lög. Eru helstu breytingar taldar í 55 liðum og varða þær öll svið frv., umferðarreglur, reglur um ökuhraða, um ökumenn og ökutækni, fébætur og vátryggingu, viðurlög o.s.frv. Ég tel ekki ástæðu til að tíunda þau atriði öll hér en vísa til upptalningar á bls. 33–35 í frv. Ég tel þó rétt að geta sérstaklega nokkurra þeirra nýmæla sem felast í frv. nú skv. tillögum endurskoðunarnefndarinnar. Ljósatími allan sólarhringinn verði frá 1. sept. til 30. apríl. Notkun ökuljósa eykur til muna öryggi þar sem bifreið sést þá betur. Gildistími fullnaðarskírteinis til aksturs venjulegrar bifreiðar og bifhjóls verði til 70 ára aldurs í stað þess að það er nú gefið út til 10 ára í senn. Forsvaranlegt er talið að lengja gildistíma ökuskírteinis án þess að það skerði umferðaröryggi. Aðhaldi gagnvart ökumönnum má hins vegar koma á með færslu ökuferilsskrár sem gert er ráð fyrir að haldin sé við embætti lögreglustjóranna. Starfskrafta sem farið hafa í vinnu við endurnýjun ökuskírteinis má í staðinn nota til að fylgjast með breytingum á ökuferilsskrá. Reglum um bótaábyrgð er breytt nokkuð. Hin ríka ábyrgðarregla er látin ná til allra vélknúinna ökutækja en nær nú einungis til skráningarskyldra ökutækja. Ábyrgðarreglan er víkkuð þannig að alfarið er tekin upp hlutlæg ábyrgð og þá fellur niður sá munur sem verið hefur eftir því hvort flutt var gegn gjaldi eða ekki. Ábyrgðarreglan tekur til tjóns sem hlýst af vélknúnu ökutæki vegna umferðarslyss eða annars umferðaróhapps eða vegna sprengingar eða bruna sem stafar frá eldsneyti í ökutækinu. Er þar um nokkra takmörkun á hinni sérstöku ábyrgðarreglu umferðarlaga að ræða en núgildandi regla miðar við allt tjón sem hlýst af notkun ökutækisins. Dregið er úr heimild til að fella niður eða lækka bætur vegna líkamstjóns eða missis framfæranda þegar sá sem varð fyrir tjóni eða lést var meðvaldur. Þá er reglum um bótaábyrgð, þegar um er að ræða líkamstjón eða tjón vegna missis framfæranda vegna áreksturs vélknúinna ökutækja, breytt þannig að ábyrgðin lendi á. ökutækinu sem hinn slasaði eða látni var í. Reglur þessar miða allar að því að auka bótarétt þess sem verður fyrir líkamstjóni eða missi framfæranda. Eru þær teknar upp í samræmi við þróun sem orðið hefur erlendis á undanförnum árum, síðast í Danmörku í lok síðasta árs. Samhliða þessu er lagt til að breytt verði reglum um vátryggingarskylduna og vátryggingarfjárhæðir verði hækkaðar verulega. Eins og fram kemur í athugasemdum með frv. taldi endurskoðunarnefndin af ýmsum ástæðum rétt að nokkur atriði biðu meðferðar Alþingis. Er þar m.a. um að ræða ákvæðin um ökuhraða, ákvæðin um aldur til að stjórna dráttarvél, léttu bifhjóli og vélsleða og ákvæðin um skipan Umferðarráðs. Eru þau atriði því óbreytt að efni frá fyrri gerð frv. Frv. það til umferðarlaga sem liggur fyrir felur í sér breytingu á umferðarreglum til samræmis við alþjóðlega þróun og á þannig að stuðla að auknu öryggi vegna aukinna samskipta þeirra í milli. Það felur í sér aukna vernd óvarinna vegfarenda. Það felur í sér aukinn bótarétt þeirra sem verða fyrir líkamstjóni eða missi framfærenda. Loks felur frv. í sér hagræðingu á ýmsum sviðum til hagsbóta fyrir borgarann og stjórnsýsluna, svo sem ákvæðin um lengingu á gildistíma ökuskírteina, ákvæðin um flutning ökutækjaskráningar frá lögreglustjórum til Bifreiðaeftirlits og ákvæðin um breytta meðferð mála vegna brota á reglum um stöðvun og lagningu ökutækja og ákvæðin um heimild til að flytja brott ökutæki sem með ýmsum hætti brjóta í bága við reglur um stöðvun eða lagningu, valda truflun eða hættu eða skilin hafa verið eftir. Með samþykkt þessa frv. á því ekki einungis að skapast grundvöllur fyrir auknu umferðaröryggi heldur og fyrir bættri stjórnsýslu og hagræðingu. Eins og ég hef þegar rakið hefur veruleg vinna verið lögð í að endurskoða frv. í ljósi athugasemda og umsagna sem borist höfðu. Það fer ekki á milli mála að umferðarmál eru málaflokkur sem fjöldinn lætur sig skipta og hefur skoðun á og vel má vera að enn komi fram athugasemdir. Endurskoðunin á hins vegar að létta meðferð frv. um sali Alþingis nú og í þingnefnd. Vænti ég þess eindregið að tími gefist til að afgreiða frv. á þessu þingi. Rétt er að vekja athygli á því að frv. gerir ráð fyrir gildistöku 1. júní 1987. Má þá ætla að nauðsyn beri til að breyta því ákvæði en gera verður ráð fyrir tíma til að ganga frá ýmsum reglugerðum sem setja á skv. frv. og einnig að kynna hinar nýju umferðarreglur og önnur nýmæli. Kemur það væntanlega betur í ljós við meðferð frv. hér á Alþingi. Umferðarlögin ein sér eru aðeins rammi utan um frekari reglur. Um nokkurt skeið hefur verið unnið að heildarendurskoðun reglugerðar um gerð og búnað ökutækja. Er það allmikið verk og undirbúningurinn langt kominn. Verður trúlega heppilegt að ganga frá nýjum reglum um það efni í áföngum og er stefnt að því að á næstunni verði settar reglur um blá ljós fyrir lögreglu-, sjúkra- og slökkvibifreiðar og á nýjum bílum um föst ljós er loga alltaf við akstur og öryggisbelti í aftursæti fólksbifreiða. Í umferðarlögum er sérstakt ákvæði er heimilar ráðherra að hækka hámarkshraða á tilteknum vegum úr hinum almenna 70 km hámarkshraða í allt að 90 km og binda þá heimild við ákveðinn árstíma. Þessi heimild hefur einungis verið notuð að takmörkuðu leyti. Er nú heimilaður 80 km hámarkshraði á um 175 km þjóðvegakerfisins. Var um 65 km bætt við á síðasta vori jafnframt því sem ákveðið var að þessi hámarkshraði skyldi gilda allt árið. Endurbætur á þjóðvegakerfinu ættu að leyfa aukinn hraða á fleiri vegarköflum svo sem frv. gerir og ráð fyrir. Stóð til í samráði við Vegagerðina að fjölga vegarköflum með auknum hámarkshraða en ekki tókst að ljúka þeirri vinnu en nauðsyn ber til að gera það fyrir næsta sumar. Reglur um hámarkshraða þurfa að vera með þeim hætti að þær séu virtar af þorra ökumanna. Ofsahraði er hins vegar hættulegur og þarf að vinna gegn honum. Er talið að einna bestum árangri í umferðarlöggæslu megi ná með eftirliti með ökuhraða og ölvunarakstri. Talið er að á hinum Norðurlöndunum megi rekja verulega fækkun slasaðra í umferðinni síðustu 15 árin m.a. til minni ökuhraða í kjölfar lækkunar hámarkshraða og vegna ýmissa endurbóta á vegakerfinu. Á síðasta sumri stóð ráðuneytið að sérstöku átaki lögreglu og Umferðarráðs er einkum beindist að ökuhraða og ölvunarakstri. Nú í byrjun vetrar hafa sömu aðilar staðið fyrir hliðstæðu átaki er beinist að stefnuljósanotkun og virðingu fyrir rauðu umferðarljósi og stöðvunarskyldu. Þörf er á að auka og skipuleggja slíkt samstarf þessara aðila og jafnframt samstarf við fjölmiðla, einkum útvarp og sjónvarp. Reynslan sýnir að með samræmdu átaki má ná verulegum árangri til bættrar umferðarmenningar og aukins öryggis. Slíkar aðgerðir kosta hins vegar óhjákvæmilega talsverða fjármuni og þarf að tryggja Umferðarráði auknar fjárveitingar í því skyni. Þá getur lögreglan ekki aukið að ráði þátt sinn án þess að skerða aðra þætti löggæslunnar. Með ákveðinni skipulagningu má þó styrkja þessa löggæslu. Hefur að því verið unnið að undanförnu í kjölfar úttektar sem gerð var á embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Ekki er síður mikilvægt til árangurs á þessu sviði þátttaka annarra aðila en hins opinbera. Því ber að fagna framréttri hendi bifreiðatryggingafélaganna sem einmitt í dag halda ráðstefnu um öryggismál í umferðinni. Ekki fer á milli mála að saman fara hagsmunir hins opinbera, tryggingafélaganna og bifreiðaeigenda. Allar aðgerðir er miða að bættri og öruggari umferð hljóta að skila árangri í fækkun umferðarslysa og óhappa, lækkun kostnaðar við heilsugæslu í landinu og lækkun bótagreiðslna hjá tryggingafélögunum sem aftur leiðir til lækkaðra tryggingariðgjalda. Umferðarslysin eru öllum áhyggjuefni. Skv. skýrslu Umferðarráðs um umferðarslys, sem byggð er á skráningu lögreglu, létust í umferðarslysum 24 á síðasta ári og 889 slösuðust, þar af 375 alvarlega. Þetta eru uggvænlegar tölur. Þó er vitað að þessar tölur segja ekki allt. Í mörgum tilvikum fær lögregla enga vitneskju um slys, hinn slasaði er fluttur beint á sjúkrahús. Fleiri tölur eru uggvekjandi. Á síðasta ári færði lögreglan 2481 mann til blóðrannsóknar vegna meintrar ölvunar við akstur og er þetta nokkuð árviss tala. Af þessari tölu áttu 252 aðild að umferðarslysi og 80 höfðu slasast. Af skráðum umferðarslysum í Reykjavík árið 1985, alls 2597, voru 138 tilvik þar sem grunur var um ölvun við akstur. Rétt er að taka fram að af heildartölunni, 2481, reyndust 349 vera með áfengismagn innan refsimarka. Nauðsyn ber til að vinna gegn þeim vágesti sem ölvunarakstur er. Að því miða ýmis ákvæði frv., m.a. þau er veita lögreglu heimild til að taka öndunarsýni jafnvel þótt ökumaður sé ekki grunaður um ölvun við akstur. Þá er ekki síður nauðsynlegt að standa þannig að málum að ökumenn verði ekki fyrir meiri óþægindum en þörf er á og þeir ekki látnir gangast undir blóðrannsókn nema full ástæða sé til. Því er nú verið að taka í notkun hjá lögreglunni ný tæki til að taka öndunarsýni þar sem unnt er að greina þá betur frá sem eru með áfengismagn innan refsimarka. Eins og þegar hefur komið fram gefur Umferðarráð árlega út skýrslu um umferðarslys skv. skráningu lögreglu. Hefur svo verið um allmörg ár. Ráðuneytið hefur talið tímabært að endurskoða þessa upplýsingasöfnun þannig að fá megi gleggri upplýsingar um orsakir og eðli umferðarslysa. Hefur ráðuneytið því fyrir nokkru falið lögreglustjóraembættinu í Reykjavík að vinna að hönnun nýrra eyðublaða fyrir skráningu umferðarslysa og samningu leiðbeininga um notkun þeirra. Er þá m.a. haft í huga að slíkar upplýsingar nýtist fleiri aðilum en nú er, svo sem Vegagerð og sveitarfélögum. Úrvinnsla upplýsinga mundi síðan fara fram í samráði við þessa aðila. Ráðuneytið hefur einnig lýst stuðningi við áætlanir Borgarspítalans í Reykjavík um að koma á allsherjarskráningu slysa með upplýsingum frá öllum sjúkrahúsum á landinu. Hefur þá verið haft í huga að bera megi saman að fengnu leyfi Tölvunefndar upplýsingar lögregluyfirvalda og heilbrigðisyfirvalda. Auk tölfræðilegra upplýsinga um umferðarslys sem þannig má vinna telur ráðuneytið og brýnt að efla almennar rannsóknir meiri háttar umferðarslysa. Vill ráðuneytið stuðla að því að umferðarslys verði ekki eingöngu rannsökuð með það í huga að afla gagna til meðferðar hugsanlegs refsimáls eða bótamáls heldur verði jafnframt í ríkara mæli en hingað til kannaðar orsakir slyss og hvað betur megi fara, hvort heldur einstök slys eða með hliðsjón af tíðni sams konar slysa eða slysa á sama stað. Verði skýrsla gerð um þess háttar slys í tengslum við lögreglurannsókn og í samráði við Vegagerð eða tæknimenn sveitarfélaga, Bifreiðaeftirlit og lækna. Hæstv. forseti. Ég hef hér í niðurlagi máls míns vikið að ýmsum atriðum sem varða umferð og öryggi í umferð og allt tengist frv. til umferðarlaga sem hér er til meðferðar. Umferðin er svo stór þáttur lífs okkar. Við tökum öll þátt í henni, en umferðin er eins og við viljum sjálf láta hana vera. Umferðarlög og reglur hjálpa til að móta umferðina en til þess að árangur náist verðum við að tileinka okkur umferðarreglurnar, góða aksturshætti og umgengni. Frv. þessu er ætlað að stuðla að bættu umferðaröryggi. Ég legg til að frv. verði að þessari umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Hæstv. forseti. Þetta er yfirgripsmikið frv. Ég hef ekki haft tækifæri til að kynna mér það að nokkru marki en ég sé þó strax að margt er þar til mjög mikilla bóta frá núverandi lögum, enda kom það skýrt og greinilega fram í máli hæstv. ráðherra. Ýmislegt þarf þó að skoða betur eins og t.d. samræmingu milli starfa Bifreiðaeftirlits annars vegar og Vinnueftirlits hins vegar, m.a. eftirlit með farandvinnuvélum. Þetta þinghald verður stutt. Ef ætlunin er að afgreiða málið fyrir þinglok, sem ég tel mjög æskilegt, þyrftu allsherjarnefndir beggja deilda að vinna saman að málinu og taka það strax fyrir. Það þyrfti að afgreiða málið frá þessari hv. deild fyrir miðjan des., ekki seinna, og taka það til 1. umr. í hv. Nd. fyrir þinghlé. Ég tel að samkomulag eigi að gera nú þegar milli stjórnar og stjórnarandstöðu um afgreiðslu málsins. Af hálfu Alþfl. er ekkert því til fyrirstöðu að slíkt samkomulag geti tekist.



Virðulegi forseti. Á borð okkar er enn kominn þessi miklu frumvarpsbálkur um umferðarlög. Við sem höfum alveg sérstaklega fjallað um hann nú á sumarmánuðum eigum kannske ekki að vera að blanda okkur mikið í þessa umræðu heldur heyra hljóðið í öðrum varðandi það hvernig þar hefur til tekist. Það er auðvitað mála sannast að við okkur í allshn. hafa blasað ótrúlega margar athugasemdir við þetta frv. frá hinum ýmsu aðilum sem koma næst þessu máli á margan veg og alveg ótrúlega misvísandi einnig. Í morgun vorum við virðulegur forseti þessarar deildar, hv. þm. Salome Þorkelsdóttir, og hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir á þeirri ráðstefnu sem hæstv. dómsmrh. gat um, um umferðarmál í heild sinni. Ég nefni það bara sem dæmi sem þar kom fram að þar talaði hæstaréttarlögmaður sem ég reikna með að komi nokkuð nálægt þessum málum hvað snertir dóma og ýmislegt sem varðar tryggingafélögin. Mér skildist það sem sagt án þess að ég viti það nákvæmlega. Í máli hans kom það fram að hér væri um gífurlega mikla og róttæka breytingu að ræða og í raun og veru allt of mikla og róttæka og að betra hefði verið að taka þetta í smærri áföngum. En síðan kom aftur fulltrúi ökukennara upp, hélt mjög harða ádrepu á ráðuneyti og Alþingi fyrir það að hlusta ekki á ökukennara sem skyldi varðandi meðferð ökukennslu og sagði það að frv. gengi allt of skammt og næði þar af leiðandi alls ekki tilgangi sínum. Þetta voru bara svona smásýnishorn af því sem við höfum fengið að sjá í þessum umsögnum. Þess vegna held ég að það sé alveg rétt sem fram kom hjá hv. 5. landsk. þm. Við höfum í raun og veru einokað þetta mál nokkuð hér í hv. Ed., skoðað það mjög vel. Allshn. Nd. hefur ekkert komið nálægt þessu og því hljóta þessar nefndir, ef menn ætla að koma þessu í gegn núna, að verða að starfa saman. Til þess er ég vitanlega reiðubúinn og ég þykist vita að ekki standi á hv. formanni allshn. þessarar deildar, Jóni Kristjánssyni, að kalla saman til sameiginlegra funda um þetta mál. Ég ætla ekki að fara út í það efnislega hvernig við fjölluðum um þetta núna á sumarmánuðum þar sem við vorum að reyna að koma okkur niður á það hvað okkur væri óhætt að setja inn sem nokkurn veginn þau atriði sem gæti orðið samkomulag um og svo aftur þau atriði sem við skildum eftir. Menn munu kannske segja: Þið skilduð eftir allt það viðkvæmasta eða meginhlutann af því allra viðkvæmasta, svo sem ökuhraðann og annað eftir því. Það er alveg rétt. En það þýðir auðvitað ekki annað en að þingmeirihluti komi þar að eins og svo mörgu öðru í þessu og skeri úr um þetta. Ég er á því að það verði að höggva á þennan hnút nú eftir að þetta frv. hefur verið svona lengi í meðförum okkar og það er auðvitað mjög slæmt að þurfa að afgreiða með meirihlutasamþykktum hér í þinginu hin viðkvæmustu álitamál sem þarna eru á ferð. En það er óhjákvæmilegt. Ég held að við höfum verið að reyna að leita að millileið, einhverju sem gæti verið fullt samkomulag um hér og okkur hafi tekist það í sumu en í öðru ekki og þá verður hreinlega meiri hlutinn að ráða. Umfram allt held ég að það sé beðið það mikið eftir þessum nýju lögum úti í þjóðfélaginu og Alþingi liggi undir það miklu ámæli gagnvart því að afgreiða þetta ekki að það sé óhjákvæmilegt. Ég ætla aðeins að nefna eitt dæmi um þetta - án þess að fara efnislega út í nokkur atriði hér - dæmi um það sem við stóðum andspænis í þessari endurskoðunarnefnd. Það var álit frá Sambandi ísl. tryggingafélaga, einmitt því sambandi sem var að halda þessa ráðstefnu og er að halda þessa ráðstefnu raunar núna og hefði kannske verið miklu hollara fyrir deildina að taka sér bara frí frá störfum í dag og fara á þessa ráðstefnu og hlusta á það sem þar fer fram. Ég hygg að það hefði verið miklu hollara fyrir okkur. Þar eru þeir að benda á það æ ofan í æ að með breyttu orðalagi í þessu frv. og væntanlegum lögum skapist ýmiss konar réttaróvissa. M.a. vegna breytts orðalags kunni túlkun að verða þveröfug við það sem áður hefur verið á ýmsum veigamiklum atriðum þannig að dómar sem gengið hafa í ákveðnum ágreiningsmálum muni verða ógildir vegna þess að allt annað orðalag sé komið upp í frv. Ég kann ekki að meta þetta því að ég er ekki löglærður. Við höfðum hins vegar ágætan aðstoðarmann þarna, fulltrúa frá dómsmrn., sem leiðbeindi okkur nokkuð um þetta og taldi að svo mundi ekki vera nema í undantekningartilfellum. En þetta sýnir bara hvað málið er allt vandmeðfarið. Ég minni enn á það að þrátt fyrir þær ábendingar sem við tókum til greina frá ökukennurum heldur formaður Ökukennarafélags Íslands ræðu á þessari ráðstefnu í morgun og segir hreinlega bara fussum svei við frv. Hann segir sem sagt að við höfum ekki gert nokkra tilraun til þess að nálgast ökukennsluna í landinu á raunhæfan hátt en þeirra tillaga er í raun og veru sú að þarna verði um ökuskóla að ræða, alls ekki að það fari inn í hið almenna skólakerfi eins og okkur mörg langar til að gera, heldur verði þetta á þeirra vegum. Auðvitað finnum við kannske svona örlitla hagsmunalykt af þessu, það er ekki hægt að neita því þó að það sé kannske ljótt að segja það hér í ræðustól, en ég efa ekki að það sé einlægur vilji þessara manna engu að síður, með slíkum skóla eins og þeir leggja þar til, að bæta ökukennsluna í landinu. Þetta er bara einn liður sem sýnir það hvað málið er viðkvæmt og hvað það er margt í raun og veru sem enn er eftir að útkljá en við verðum bara að gera það með meirihlutasamþykkt í vetur og ljúka þessu máli af, sjá svo til hvernig reynslan af hinum einstöku breytingum verður vegna þess að Alþingi má ekki lengur láta það henda sig að afgreiða ekki umferðarlögin.



Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð. Ég vildi aðeins koma hér upp til þess að taka undir þýðingu þess að þetta frv. fái góða og skjóta afgreiðslu í þessari hv. deild. Eins og hefur komið fram er búið að vinna talsvert verk sem ætti væntanlega að flýta fyrir því að afgreiðsla málsins þurfi ekki að taka svo ýkja langan tíma hér í hv. Ed. Ég fagna því að inn í þetta frv. eru komin ýmis atriði sem þessi hv. deild, Ed., hefur fjallað um á undanförnum árum og ég hef ásamt fleiri hv. þm. flutt hér í deildinni eins og varðandi ljósatímann sem er skv. 32. gr. Sektarákvæði bílbelta verða væntanlega lögleidd með afgreiðslu þessa frv. og 18. gr. sem varðar skólabifreiðarnar, að tillit sé tekið til merktra skólabifreiða. Þetta er atriði sem var einnig í svokölluðu ljósafrumvarpi sem ég hef ásamt fleirum flutt á undanförnum þingum og við höfum afgreitt í gegnum deildina en hefur ætíð verið svæft í Nd. Það er ljóst að einhverjar brtt. munu verða fluttar við frv. þegar það kemur úr nefnd sem jafnvel við sem höfum starfað í þessari undirbúningsnefnd munum standa að. Sjálf mun ég væntanlega flytja brtt. varðandi slysarannsóknarnefnd sem ekki er inni í frv. en það bíður þá afgreiðslu þegar það kemur til 2. umr. Ég fagna því sem hæstv. dómsmrh. sagði um skráningu umferðarslysa og samræmingu á þeim þætti. Þetta er mál sem við höfum verið að vinna að því að fá í gegn, nokkrir aðilar sem hafa verið að vinna að þessum slysavarnamálum, sérstaklega varðandi umferðarslysin. Ég held að það væri nauðsynlegt, verði slík samræmd slysaskráning sett á laggirnar, að tekið verði inn í hana ekki bara lögreglan og slysadeildirnar, heldur einnig tryggingafélögin því að þau búa einnig yfir miklum upplýsingum sem væri gagnlegt að hafa allar á sama stað. Meginmálið er sem sagt að þetta frv. fái afgreiðslu á þessu þingi. Ég er svo bjartsýn að halda að við þurfum ekki langan tíma í þessari hv. deild. Ef báðar nefndirnar fjalla saman um málið má vel vera að það flýti fyrir, ef allshn. Ed. telur sig þurfa að fara ítarlega í málið, nema hún gæti orðið sammála um að afgreiða það rösklega til Nd., þá gæti það jafnvel orðið enn þá skjótari afgreiðsla að koma frv. fljótar í gegnum þessa hv. deild. En þetta verður væntanlega athugað nánar og ekki skal ég hafa á móti því að það verði samstarf beggja nefndanna ef það tefur ekki málið í sjálfu sér. Þó að það sé mikilvægt að frv. til umferðarlaga nái fram að ganga er það ekki nægjanlegt. Það þarf að gera átak í þessum efnum til að gjörbreyta hegðun Íslendinga í umferðinni, jafnt ökumanna sem gangandi vegfarenda, þannig að tillitssemi við aðra vegfarendur og kunnátta sem greiði fyrir umferð og auki umferðaröryggi verði sjálfsagður þáttur í daglegri hegðun. Og þessi ráðstefna, sem við sátum í morgun og hv. 2. þm. Austurl. minnti á, var vissulega mjög fróðleg og hefði verið gott fyrir fleiri að vera þar viðstaddir og hlusta á umræður sem þar fóru fram. Þar var mikið rætt t.d. um þann þátt sem snýr að skólunum, hlutverki skólanna varðandi umferðarfræðslu og slysahættuna sem börn eru í. Ég held að þetta hafi verið einn af þessum góðu og jákvæðu þáttum sem ýmsir aðilar í þjóðfélaginu vinna að varðandi umferðaröryggi og það ber vissulega að þakka.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð um þetta frv. eða þann mikla lagabálk sem hér hefur verið lagður fram. Á s.l. ári þegar þetta var til umræðu lagði ég fram fsp. til hæstv. ráðherra varðandi skráningu ökutækja. Í 64. gr. í þessu frv. er það alfarið lagt á herðar dómsmrh. að setja reglur um skráningu ökutækja. Mig fýsir að vita hvers konar reglur hæstv. dómsmrh. hefur hugsað sér að setja um skráningu ökutækja, hvort hann hyggst breyta því fyrirkomulagi sem nú er til betri vegar að mínu mati, þ.e. að einfalda það kerfi sem við búum við, eða hvort í þessu felist að hafa tvöfalt skráningarkerfi, sem sagt bókstaf eftir umdæmum eins og nú er auk þess sem menn geta valið það kerfi að hafa sama skráningarnúmerið þrátt fyrir að bifreið sé seld á milli umdæma. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns varðandi rannsóknarnefnd umferðarslysa. Ég held að mjög brýnt sé að sett verði á laggirnar rannsóknarnefnd því við megum ekki gleyma því að á milli 10 og 20% af umferðarslysum má rekja til gatnakerfis og með því að sett verði nefnd á laggirnar sem kanni hvaða orsakir liggi að baki umferðarslysum erum við nær því að geta bætt þar úr. Því miður er það ekki inni í frv. en ég tek heils hugar undir það að brýn þörf er á því að hafa rannsóknarnefnd. Á þeirri ráðstefnu sem við sátum í morgun þar sem rætt var um þessi mál kom fram m.a. í erindi sem flutt var um hlutverk löggæslu sú skoðun, sem ég held að sé rétt, að ný lög verði að hafa hljómgrunn meðal almennings þannig að þau nái sínu markmiði. Það má ekki ofmeta gildi laga. Þar kom einnig fram að hér á landi væri viss lagaþreyta þannig að ég held að kynning og áróður um það sem við viljum breyta í umferðinni sé það sem skili meiri árangri en lagagreinar. Þar vil ég nefna til bæði ljósanotkun, bílbeltanotkun og það sem við viljum að verði komið á hér. Ég held að áróðurinn og viðhorf almennings gildi meira en það að við samþykkjum það hér á Alþingi. Ég er ekki á móti því að þetta verði samþykkt. Ég er aðeins að benda á að það verður líka að fara þá leið að reka áróður fyrir gildi þess að nota bæði ljós og bílbelti. Ég hef ekki átt sæti í þeirri nefnd sem hefur farið í gegnum þetta frv. né á ég sæti í þeirri nefnd sem mun fjalla um þetta frv. Þess vegna vildi ég koma hér og benda á þessi tvö atriði sem mér finnst mikilvæg, þ.e. rannsóknarnefndin og skráning ökutækja. Ég held að það verði gífurlegur sparnaður í því að einfalda það kerfi sem nú er, gera það einfalt í framkvæmd. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara nánar út í greinar frv. enda gefst til þess tækifæri við 2. umr.



Hæstv. forseti. Þetta mál er eitt af hinum stóru málum og hefur legið fyrir þinginu núna á þriðja ár og það er meira en tími til kominn að ljúka því. Það er vafalaust að mörg atriði eru umdeilanleg í þessu frv. en ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram hjá hv. fyrri ræðumönnum, að það er mjög mikils virði að fá þetta frv. í gegn og það verður þá hreinlega að greiða atkvæði um þau ágreiningsatriði sem eru. Ég held að það séu ekki hin stóru atriði. Það eru atriði sem er mjög auðvelt að sætta sig við. Ég vil þó nefna örfá atriði sem ég held að verði að taka til ítarlegrar athugunar. Það er í fyrsta lagi ökuhraði. Það liggur nú þegar fyrir Alþingi tillaga um ökuhraða upp í 90 km á klukkustund þar sem aðstæður leyfa. Ég held að það verði að taka það til íhugunar hvort 80 km hámarkshraði á mjög breiðum og vel merktum vegum sé ekki fulllítið. Ég held að við þurfum ekki einu sinni að fara út fyrir þessa hv. deild til að finna ökumenn sem gjarnan eru yfir þeim hraða, a.m.k. á vissum vegum landsins. Ég heyri að hv. 2. þm. Austurl. kannast við einhverja slíka en við nefnum engin nöfn. Í öðru lagi vil ég nefna ljósatímann. Ég er eindregið fylgjandi því að það sé skylda að hafa ökuljós allan ársins hring. Ég tel að það sé svo mikið öryggisatriði að það hljóti að vera til hagræðis í allri umferð. Meira að segja er það hvað nauðsynlegast á sólbjörtum sumardögum þegar rykmökkurinn leggst yfir alla umferð og skapar meiri hættu en flest annað í umferð hér á landi. Og sum af hinum hryllilegustu umferðarslysum undanfarinna ára urðu einmitt í rykmekkinum á sólbjörtum hásumardögum. Varðandi öryggisbelti hefur sem betur fer mikið áunnist í þeim efnum en ég held að við hljótum að íhuga mjög vandlega hvort ekki eigi að taka upp viðurlög við því að öryggisbelti séu ekki notuð við akstur. Það er ákaflega slæmt að hafa í gildi lög sem kannske 40–50% þjóðarinnar fylgja ekki í því trausti að við því séu engin viðurlög og það skipti í raun og veru engu máli. Þetta þurfa ekki að vera stór viðurlög en alla vega að fólk viti og finni að hér er alvara á bak við lagasetninguna. Varðandi númeramálið hef ég lengi verið þeirrar skoðunar að það eigi að hætta því kerfi sem nú er með þessari sífelldu umskráningu, þó að ég hafi eignast númer sem ég er búinn að eiga á þriðja áratug og þykir orðið vænt um og kann vel við mundi ég glaður fórna því fyrir þann sparnað sem af því leiddi að taka upp einfaldara kerfi með föstum númerum á ökutækjum. Ég veit og hef orðið var við að ökukennarar og Ökukennarafélagið er mjög óánægt með ýmis ákvæði þessa frv. Þeir voru það frá upphafi og telja að miklu strangari reglur eigi að setja um það efni og taka fastar á ökukennslunni yfirleitt. Ég held að það hljóti að vera mikilvægt og mikils virði fyrir alla umferð í landinu og umferðarmenningu að þegar frá upphafi séu gerðar verulegar kröfur til þeirra sem taka ökupróf og ég er sammála því að hér skuli verða tekinn upp tveggja ára reynslutími í stað eins árs nú. Og ég held að það eigi að loknum þeim tíma ekki einungis að endurnýja skírteinin heldur einnig að láta unglingana, ef um unglinga er að ræða og eldri menn ef um þá er að ræða, fara í próf, að það verði hreinlega könnuð leikni þeirra eftir þennan tveggja ára reynslutíma. Að öðru leyti hef ég ekki meira um þetta að segja. Mér finnst alveg sjálfsagt að komið sé upp rannsóknarnefnd umferðarslysa og ég held að það verði að bæta mjög skráningu þeirra og alla rannsókn þannig að góð mynd fáist af orsökum umferðarslysa. En það þarf líka að vinna að því að gera vegina betri, hættuminni en þeir eru víða og það hlýtur að vera eitt hið veigamesta í okkar umferðarmenningu að fá vel merkta og örugga vegi, örugg gatnamót, setja upp ljós þar sem það á við og hraðahindranir þar sem þær eiga við í bæjum og þéttbýlisstöðum. Góðir vegir, vel merktir vegir, upplýstir þar sem möguleikar eru á því, munu mjög draga úr hættunni á alvarlegum umferðarslysum, og sömuleiðis almenn notkun öryggisbelta og ljósatími allt árið. Ég áskil mér að sjálfsögðu sem aðrir þm. rétt til að koma með eða fylgja brtt. en ég vonast til þess að hið háa Alþingi sjái sér fært að samþykkja umferðarlög að þessu sinni.



Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. alþm. fyrir góðar undirtektir við þetta frv. og þann áhuga sem kemur fram hjá þeim á að unnt verði að afgreiða málið á þessu þingi. Ég mun að sjálfsögðu ræða við þá aðila sem þar hafa áhrif á, nefndir beggja deilda og þingflokka og reyna að koma því þannig fyrir að vinnubrögð verði með þeim hætti að slíkt markmið megi nást. En vegna spurningar hv. 8. landsk. þm. um mitt viðhorf til skráningar ökutækja minnir mig að ég hafi látið það koma fram á síðasta þingi að mér sýnist vera það mikið hagræði við breytingar þar á og þau rök séu svo þung á metunum að það hljóti að verða þar breyting. Það eru orðin svo ólík vinnubrögð nú frá því sem var þegar upphaflega var farið að skrá bifreiðar hér á landi að það hlýtur að vera eðlilegt að eitthvað þurfi að breyta því kerfi. Og það má ekki standa í vegi fyrir því þó að eitthvað hafi verið tekið upp snemma á öldinni öðruvísi en æskilegt er talið nú. Hitt er hins vegar alveg ljóst að þó að frv. verði að lögum a þessu þingi verður undirbúningur reglugerða ekki kominn svo langt að það verði hægt að gefa þær út fyrr en þessu kjörtímabili lýkur þannig að það verður óvíst hver þá muni undirrita þær.



Hæstv. forseti. Frv. til laga um breytingu á þinglýsingalögum sem hér liggur fyrir er fylgifrv. með frv. til umferðarlaga sem hér hefur verið rætt á undan. Frv. varðar breyttar reglur um þinglýsingu skjala er varða skráðar bifreiðar með hliðsjón af breyttum skráningarreglum. Frv. sama efnis lá og fyrir síðasta Alþingi í tengslum við frv. til umferðarlaga en hlaut þá ekki afgreiðslu fremur en hitt. Ég tel eigi ástæðu til að endurtaka þá greinargerð sem áður hefur verið flutt á þinginu fyrir efni þessa frv. en leyfi mér að vísa til fyrri framsögu og prentaðra athugasemda með frv. Hæstv. forseti. Ég legg til að frv. þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyt. á lögum nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda á þskj. 128. Frv. það sem hér um ræðir er samið af sérstakri nefnd sem hæstv. þáv. fjmrh. Albert Guðmundsson skipaði vorið 1984 til þess að athuga starfshætti framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins. Í nefndinni áttu sæti Magnús Pétursson hagsýslustjóri sem var formaður nefndarinnar, Finnur Jónsson verkfræðingur, Ingimar Haukur Ingimarsson Arkitekt, Óttar Örn Petersen lögmaður og Friðrik Friðriksson hagfræðingur, en hann lét þó af störfum í nefndinni vorið 1985 vegna dvalar erlendis og nýrra starfa er hann tók þá við. Helstu niðurstöður nefndarinnar eru þær að opinberar framkvæmdir þarfnast markvissari umfjöllunar en verið hefur á undanförnum árum. Tekur þetta bæði til stjórnunar framkvæmda og mats á gildi þeirra og arðsemi. Nefndin telur að það skuli vera ófrávíkjanleg regla að allar framkvæmdir séu metnar með tilliti til fjárhagslegrar hagkvæmni. Þar með er ekki sagt að sú mælistika ein eigi ávallt að stýra vali verkefna. Nefndin telur enn fremur að breytingar þurfi að gera á stjórn opinberra framkvæmda. Styrkari stjórn þarf að hafa á öllum undirbúningi verkefna og að framkvæmdir hefjist ekki fyrr en fyrir liggur ákvörðun um fjármögnun og hraða einstakra verka og framkvæmda. Á þeim 15 árum sem liðin eru frá setningu laga um opinberar framkvæmdir hefur margt breyst í verkskipulagi og framkvæmdum. Upp hafa risið öflug fyrirtæki á tæknisviði sem fær eru um að veita sérhæfða þjónustu sem nauðsynleg er frá upphafi til enda framkvæmdar. Það er því fátt sem kallar á nauðsyn þess að ríkið fastbindi tilhögun verklegrar framkvæmdar og verkeftirlit við opinbera starfsmenn. Nefndin telur að í öllum grundvallaratriðum séu lög nr. 73/1970, um skipan opinberra framkvæmda, í eðli sínu ákjósanleg umgjörð um tilhögun framkvæmda. Er þá átt við allar opinberar framkvæmdir hvort heldur er um að ræða vegagerð, hafnargerð, flugvallargerð eða húsbyggingar. Nefndin bendir á tvo möguleika til breytinga. Annar er sá að lögum um opinberar framkvæmdir verði ekki breytt en að öll starfsemi framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins verði sveigð til innan þess ramma sem lög heimila. Hins vegar voru lögð fram frumvarpsdrög um breytingu á lögum þar sem lagt er til að framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins verði lögð niður og umfjöllun opinberra aðila um framkvæmdir efld með öðrum hætti. En báðar tillögurnar sem nefndin gerir miða að sama marki. Í fyrsta lagi því að stjórn opinberra framkvæmda færist í ríkara mæli en nú er til fjármálayfirvalda og þar fari fram mat á hagkvæmni og forgangsröðun verkefna. Jafnframt sé ávallt til staðar heildaryfirsýn um opinberar framkvæmdir. Í öðru lagi verði hinn eiginlegi verklegi þáttur framkvæmda leystur meira en nú er af óháðum aðilum, skv. sérstökum samningum. Ég hef valið þann kost að leggja fram það frv. um breytingu á lögum um skipan opinberra framkvæmda sem hér er til umræðu. Lög nr. 63/1970 voru undirbúin af nefnd sem þáv. fjmrh. Magnús Jónsson skipaði og laut hún forustu Jóns Sigurðssonar síðar ráðuneytisstjóra í fjmrn. Þau markmið sem stefnt var að með lagasetningunni frá 1970 voru fyrst og fremst þau að setja ákveðnar reglur um þá boðleið sem mál til undirbúnings ákvörðunar um opinberar framkvæmdir þarf að fara, að fjárveiting til að greiða allan kostnað verks verði tekin í fjárlög um leið og verk er ákveðið, að gerðar verði ráðstafanir til að taka upp ákveðna stefnu við stjórnun mannvirkjagerðar á vegum ríkisins. Þótt ýmislegt hafi áunnist frá setningu laganna er annað ekki sem skyldi. Enn eru engar reglur til eða viðteknar venjur um hvernig staðið skuli að undirbúningi og framkvæmd verkefna. Sé vikið að undirbúningi fyrst er allur gangur á ráðningu og ráðgjöf hönnuða. Ráðgjafar eru ýmist valdir af notanda mannvirkisins, ráðuneyti eða viðkomandi stofnun. Einnig virðast ráðningarskilmálar varðandi umfang og tilhögun ráðgjafar vera með ýmsu móti og stundum engir. Telja verður sjálfsagt að gera skriflega samninga við hönnunaraðila og aðra þá er til ráðgjafar eru fengnir. Þá verði verk verkefnisstjóra, hönnuða og eftirlitsaðila boðin út eftir því sem við verður komið. Lög um opinberar framkvæmdir frá 1970 skipta verkgangi við byggingar í fjögur stig. Í fyrsta lagi undirbúning og mat á þeim kostum sem fyrir eru og til boða standa, í öðru lagi hönnun og áætlunargerð um framkvæmdir og fjárútvegun, í þriðja lagi útboð verks og eftirlit með framkvæmdum og í fjórða lagi uppgjör og lokaúttekt. Nefndin kannaði meginefni þessarar tilhögunar og hvar veikleika væri helst að finna. Undirbúning á fyrsta stigi var talið að þyrfti nauðsynlega að styrkja. Þetta tekur bæði til þess á hvers ábyrgð slíkt skuli gert og einnig þess hve mikið eigi að leggja í teikningar og hönnunarvinnu á frumstigi. Hjá því fer ekki, eins og allir vita, að frumdrættir að stærð húsa og útliti vilja oft verða leiðandi um framhaldið. Þá er það allt of algengt að samningar við hönnuði og ráðgjafa, hvaða nafni sem þeir nefnast, séu alls ekki gerðir. Hér þarf því nauðsynlega að koma við úrbótum. Um skólabyggingar á ríkið samvinnu við sveitarfélögin. Almennt er aðild ríkisins í skólabyggingum ákveðin með greiðslum samkvæmt normkostnaði, sem svo er nefndur. Með þessum hætti er það á ábyrgð sveitarfélaga hvort reistar eru ódýrar eða dýrar byggingar. Þó svo að ríkið hafi trygga stöðu um útgjöld þá á það að vera áhugamál opinberra aðila að byggingar þeirra, hverju nafni sem þær nefnast, miðist við þarfir og séu reistar á sem hagkvæmastan hátt. Nefndin, sem um þetta fjallaði, telur að gera þurfi þessum mikilvægasta hluta undirbúningsstarfsins hærra undir höfði en gert er í lögum og sér í lagi í framkvæmd eins og hún hefur verið. Því þarf að kveða nánar á en nú er um gerð frumathugunar og ráðningu og störf ráðgefandi aðila. Sá kafli laganna sem náð hefur einna bestri fótfestu er efalaust áætlunargerðin. Þó væri nauðsynlegt að þeir sem væru fengnir til að taka að sér áætlunargerð væru ráðnir með skriflegum samningi. Jafnframt þarf að ganga betur eftir því að gerðar séu rekstraráætlanir. Hér er þó ekki við lögin sjálf að sakast, heldur framkvæmd þeirra. Ákvæði mætti vera í 8. eða 9. gr. gildandi laga um að afskiptum væntanlegs notanda mannvirkis af undirbúningi og framkvæmd lyki með áætlunargerðinni. Í lögum um opinberar framkvæmdir eru það 11. og 19. gr. sem varða verklega framkvæmd. Verklega framkvæmd er óheimilt að hefja fyrr en fyrir liggur heimild í fjárlögum, ákvörðun hlutaðeigandi ráðuneytis að nota þá heimild og staðfesting fjmrn. á því að fjármagn verði handbært. Samkvæmt þessu hefur verið unnið. Innkaupastofnun ríkisins annast útboð verka, svo og reikningshald og greiðslur vegna verka. Framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins aftur á móti undirbýr samningagerð við verktaka. Þá gerir framkvæmdadeildin tillögur til hlutaðeigandi ráðuneytis um það hverju þeirra tilboða skuli taka sem borist hafa. Skv. 17. gr. skal framkvæmdadeildin ráða einn eða fleiri eftirlitsmenn er hafi eftirlit með framkvæmd verksamnings. Nánar er kveðið á um verkefni og ábyrgð eftirlitsmanna í erindisbréfi. Bæði er það upplýsingagjöf úr bókhaldi og greiðslufyrirkomulag, svo og hlutverk eftirlitsmanna með framkvæmdum sem gagnrýnd eru. Nefndin leggur áherslu á að hér er um að ræða afmarkaðan þátt í ferli opinberra framkvæmda. Við framkvæmdir, hvort heldur er opinberar eða einkaaðila, skiptir mjög miklu að allt eftirlit, bæði verklegt og kostnaðarlegt, og verklýsing sé í góðu lagi. Í 20. gr. laga nr. 63 frá 1970 er ákvæði um skilamat, en það er úttekt á því hvernig framkvæmd hefur tekist miðað við áætlun. Þar skal einnig gerður samanburður við hliðstæðar framkvæmdir sem þegar hafa verið metnar. Ríkisendurskoðun skal setja reglur um fyrirkomulag skilamats og sér um að greinargerðir um skilamat séu lagðar fyrir fjvn. Alþingis, samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir og eignaraðila. Samkvæmt ákvæðum greinarinnar eru ekki tekin af öll tvímæli um það hver skuli sjá til þess að skilamat sé gert, en í athugasemdum að frv. um skipan opinberra framkvæmda á sínum tíma er talið eðlilegt að ríkisendurskoðun, sem óháðum aðila, sé ætlað að gera eða láta gera slíkt skilamat. Aðalverkefni nefndarinnar var að fjalla um starfsemi framkvæmdadeildar Innkaupastofnunar ríkisins. Eins og áður er fram komið valdi nefndin jafnframt að fjalla um lög um opinberar framkvæmdir, enda má segja að framkvæmdadeild Innkaupastofnunarinnar sé aðeins einn þáttur í framkvæmd þeirra laga. Framkvæmdadeildin er sett á stofn 1970. Ágreiningur hefur verið um hvort á stofnunina eigi að líta sem hluta af Innkaupastofnun ríkisins eða sem algjörlega sjálfstæða stofnun. Í fjárlögum er framkvæmdadeildin t.d. talin sem A-hluta stofnun en ekki deild í innkaupastofnun ríkisins. Í lögum er þó bundið að fjármál og fjarreiður framkvæmdadeildarinnar skuli vera alfarið í höndum Innkaupastofnunar ríkisins. Upplýsingagjöf um fjármál og skuldbindingar verður fyrst og fremst af þessari ástæðu erfið. Eigi framkvæmdadeild aftur á móti að starfa sem deild innan Innkaupastofnunar, þá þarf stjórn á starfsmönnum, skrifstofuhald o.fl. að vera á ábyrgð forstjóra Innkaupastofnunarinnar. Til þessa þáttar stjórnunarinnar má ugglaust rekja nokkuð af þeirri óánægju sem er í daglegum samskiptum Innkaupastofnunar og einstakra ráðuneyta. Í II. kafla laganna frá 1970 er fjallað um verklega framkvæmd. Lögin kveða ótvírætt á um að ráðnir skuli sérfróðir eftirlitsmenn, samkvæmt sérstöku erindisbréfi, er hafi eftirlit með framkvæmd verksamnings. Jafnframt er tekið fram að framkvæmdadeildin beri ábyrgð á störfum eftirlitsmanna gagnvart eignaraðilum. Ljóst er því að átt er við óháða sérfræðinga sem ráðnir skulu til hvers einstaks verks og að því loknu sé ráðningu þeirra lokið. Í raun hefur framkvæmdadeildin ráðið fasta ríkisstarfsmenn er annast hafa eftirlitið og ekki er ætíð um sérfróða menn að ræða. Eftirlitsmönnum hefur ekki verið sett erindisbréf eins og lögin gera þó ráð fyrir. Valdsvið eftirlitsmannanna er einnig óljóst. Samkvæmt lögum ber eftirlitsmönnum að gera skýrslu um framkvæmdir er berast skulu öllum aðilum að framkvæmdinni, svo og ríkisendurskoðun. Brestur hefur orðið á framkvæmd laganna að þessu leyti. Skýrslugerð þessi er undirstaða skilamats sem ekki hefur farið fram til þessa. Bókhaldsupplýsingar til verkkaupa, um stöðu fjármála og skuldbindingar í verkum, hafa ekki verið sem skyldi. Örðugt hefur reynst fyrir ráðuneyti og verkkaupa yfirleitt að fá fullnægjandi upplýsingar um fjármálalega stöðu verka. Óljóst hefur þótt hver inneign er á einstökum fjárveitingaliðum innan ársins og ekki liggur fyrir reglulegt yfirlit um skuldbindingar og heildarkostnað við framkvæmdir. Úr þessum málum hefur verið bætt nú á þessu ári og ráðuneyti fá nú upplýsingar um stöðu einstakra verka og um mótframlög sveitarfélaga til sameiginlegra verka ríkisins og sveitarfélaganna. Að mínu mati er þetta tilhögun sem ástæða er til þess að styðjast við og gera að meginreglu. Í landinu eru fjölmargir einstaklingar og fyrirtæki sem hafa þekkingu og reynslu til þess að takast á við þessi verkefni og eðlilegt að færa þau í ríkari mæli út til þeirra. Í stærri fjárfestingarverkefnum hefur þótt gefast vel að fela tilteknum aðilum, einum eða fleirum, stjórnun verkefnis á þann hátt að yfirsýn náist um öll meiri háttar atriði, samræmingu á störfum hönnuða, verktaka og eftirlits. Þetta hefur verið nefnt verkefnisstjórnun eða samræming og stýring. Að vel athuguðu máli vil ég fyrir mitt leyti í öllum meginatriðum fallast á sjónarmið þau sem úttektarnefndin setti fram í skýrslunni. Ég hef með því að leggja þetta frv. fram tekið af skarið um það að það sé réttara að breyta lögunum og tryggja nauðsynlegar breytingar með þeim hætti fremur en að styðjast við núgildandi lög og treysta á að nauðsynlegar breytingar nái fram að ganga innan þess lagaramma sem við búum nú við. Alveg er ljóst að það eru um margt breyttar aðstæður að því er varðar opinbera byggingarstarfsemi frá því sem var í kringum 1970, þegar núgildandi lög voru undirbúin og samþykkt. Verkþekkingu hefur fleygt fram og landsmenn hafa öðlast dýrmæta reynslu af þátttöku og með umsjón stórra og umfangsmikilla verkefna á undanförnum árum. M.a. af þeim sökum er nú þörf breytinga í þessu efni. Ég legg á það áherslu að hér er um mikla fjármuni að tefla sem varið er til opinberrar byggingarstarfsemi og lánsfé, sem gjarnan er til þeirra aflað, er oft og tíðum dýrt. Það er því mjög mikilvægt að leggja upp úr góðri stjórnun þessara mála. Þess vegna vil ég gjarnan sjá meiri afskipti og vandaðri undirbúning að upphafi framkvæmda en minni afskipti af verkframkvæmdinni sjálfri. Því er lagt til í þessu frv. að Fjárlaga- og hagsýslustofnun fái aukin völd til þess að hafa markviss afskipti af byggingum og undirbúningi þeirra á frumstigi en ríkið semji síðan við óháða aðila til þess að sjá um framkvæmdir og að framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins verði lögð niður. Þá held ég að full ástæða sé til þess að reyna útboð á hönnun ekki síður en framkvæmdum, þannig að hönnun og framkvæmd verks verði boðin út í einu lagi. En ríkið þarf auðvitað í slíkum tilvikum eftir sem áður að hafa mótaða skoðun um framkvæmdirnar sem ætlað er að ráðast í og hvað leggja a til grundvallar áður en haldið er af stað. Frú forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð að svo stöddu um efni frv. en legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um opinber innkaup á þskj. 129. Eins og fram kemur í athugasemdum við frv. er það samið af nefnd sem fyrrv. hæstv. fjmrh., Albert Guðmundsson, skipaði 1984 til þess að yfirfara starfsemi Innkaupastofnunar ríkisins og framkvæmdadeildar Innkaupastofnunarinnar. Um Innkaupastofnun ríkisins gilda lög nr. 72 frá 1947 og reglugerð frá 1959. Upphaflega heyrði stofnunin undir viðskrn. þar til gefin var út og staðfest af forseta Íslands í desember 1969 reglugerð um stjórnarráðið sem kveður á um að Innkaupastofnunin heyri undir fjmrn. Í lögunum frá 1947 eru ákvæði um að ríkisstofnanir, svo og þeir sem hafa með höndum stjórn sérstakra framkvæmda sem kostaðar eru af ríkissjóði, skuli fela Innkaupastofnun ríkisins innkaup þeirra nauðsynja sem falla undir starfssvið hennar nema ráðherra heimili annað. Þessu ákvæði hefur í reynd aldrei verið framfylgt. Hefur ríkisstofnunum verið í sjálfsvald sett hvernig þær haga innkaupum sínum, bæði innanlands og erlendis frá. Nokkrar stofnanir og fyrirtæki ríkisins hafa sett upp innkaupadeildir sem annast öll eða svo til öll innkaup til eigin starfsemi. Hér má nefna Póst- og símamálastofnun, Rafmagnsveitur ríkisins, en sumar stofnanir fara með erlend innkaup í gegnum Innkaupastofnun ríkisins en annast innlendu innkaupin upp á eigin spýtur. Aðild Innkaupastofnunar ríkisins að innkaupum til framkvæmda var upphaflega ætluð þannig að stofnunin næði hagstæðu verði á ýmiss konar framkvæmdavörum. Þetta gildir enn þann dag í dag. T.d. hefur Innkaupastofnunin annast innkaup fyrir hafnarframkvæmdir, fyrir flugvallarframkvæmdir og tækjabúnað á sjúkrahúsum. Hins vegar hafa sjálfar framkvæmdirnar færst í auknum mæli í formi útboða yfir til verktaka og þá er það meginregla að verktakarnir sjálfir útvega efni og önnur aðföng sem til framkvæmdanna þarf. Í gildandi lögum er ekki kveðið á um að innkaup skuli að öllu jöfnu gerð með útboðum en Innkaupastofnun ríkisins hefur eftir því sem við verður komið beitt því viðskiptafyrirkomulagi. Þegar um útboð er að ræða þarf Innkaupastofnunin yfirleitt að leita annað um gerð útboðslýsingar. Getur bæði verið um að ræða opin útboð eða útboð bundin við tiltekna framleiðendur eða seljendur. Innkaupastofnunin hefur því nokkra þekkingu á því hvernig leita skal hagstæðra verðtilboða og semja um þau en auk þess að sjá um tollafgreiðslu og aðra vinnu sem sjálfum kaupunum tengjast. Stofnunin þarf að hafa og hefur auk þess sjálfstæða skoðun á því verði sem varan er boðin til kaups á. Í lögum og reglugerð eru ákvæði um að Innkaupastofnun ríkisins skuli selja ríkisstofnunum vörur á kostnaðarverði að viðbættum ómakslaunum er standi undir rekstrarkostnaði við stofnunina. Þessari reglu hefur verið fylgt og er þóknunin að jafnaði um 2–3% af kaupverði vörunnar. Nefndin aflaði upplýsinga um gjaldskrá Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar og eru gjaldskrár beggja stofnananna áþekkar samkvæmt þeim upplýsingum. Stefna gildandi laga er að innkaup vöru og þjónustu til ríkisstofnananna eigi að vera á sem hagstæðustu verði. Þess skal getið hér að fyrir liggur ríkisstjórnarsamþykkt frá 11. jan. 1984, þar sem fram er sett annað sjónarmið í innkaupum, þ.e. efling innlends iðnaðar og atvinnustarfsemi. Hjá sumum nágrannaþjóðum okkar er mjög mikið lagt upp úr þessum þætti í stefnumörkun að því er varðar opinber innkaup. Ég hef fallist á þá skoðun nefndarinnar að lögum og reglugerð um starfsemi stofnunarinnar þurfi að breyta og mæli því fyrir þessu frv. hér. Ekki liggur fyrir hve miklum fjármunum og mannafla ríkissjóður og ríkisstofnanir ráðstafa til innkaupa á vörum og þjónustu. Á árinu 1985 var velta Innkaupastofnunar ríkisins um 600 millj. kr. í innlendum og erlendum vörukaupum. Veltan hjá Pósti og síma nemur álíka fjárhæð. Skipaútgerð ríkisins og Rafmagnsveitur ríkisins annast innkaup sem nema verulegum fjárhæðum einnig. Þau lög, sem um opinber innkaup gilda, eru sett við aðstæður gjörólíkar þeim sem nú ríkja. Lögin eru mjög almenns eðlis og jafnvel svo að stjórnvöldum hefur ekki þótt ástæða til þess að framfylgja þeim í einu og öllu. Reglugerð um Innkaupastofnunina frá 1959 er að mörgu leyti í ágætu horfi. Hún tekur m.a. á því hvernig að innkaupum skuli staðið, þ.e. með opnum útboðum og samkeppni. Ég tel að lagasetningin þurfi að vera markvissari en nú er. Heildaryfirsýn um opinber innkaup er ekki fyrir hendi. Veigamikið er að einn aðili hafi umboð til að móta innkaupastefnu ríkisins, hvort heldur innkaupin fara fram hjá Innkaupastofnun eða einstökum opinberum aðilum, en grundvallaratriði er að þar sé hægt að móta reglur eftir því sem aðstæður krefja hverju sinni. Ef hagkvæmt þykir að einstakir opinberir aðilar, einstakar opinberar stofnanir sjái sjálfar um innkaup, þá á að vera unnt að annast innkaupin með þeim hætti. Aðalatriðið er það að samræmdum meginreglum sé fylgt, hvor hátturinn sem á er hafður. Auðvitað getur það verið til ávinnings að fela einum eða fáum aðilum opinber innkaup. En kerfið þarf og verður að vera sveigjanlegt þannig að einstakir opinberir aðilar geti annast þau upp á eigin spýtur og sú skipan þarf á hinn bóginn að lúta almennum reglum þannig að unnt sé að treysta því að sem mestrar hagkvæmni sé gætt, hvaða háttur sem annars er á hafður varðandi innkaupin. Sameiginleg útboð á vöru fyrir margar stofnanir í eigu ríkis og sveitarfélaga geta vissulega gefist vel og jafnvel orðið til þess að lækka verð vörunnar á íslenskum markaði. Dæmi um þetta eru ýmsar einnota vörur til sjúkrahúsa. Verulegur árangur hefur náðst einnig í tölvu- og bílakaupum fyrir ríkisstofnanir. Mun fleiri vörur af þessu tagi mætti bjóða út, eða gera verðkönnun á, en nú er gert. Sama máli gegnir um ýmsa þjónustu, t.d. tryggingar og viðgerðarþjónustu. Í öðru lagi geta bein innkaup innkaupastofnana verið hagstæðari heldur en ef vara er keypt út af lager hjá umboðsaðila. Aftur á móti verður að hafa í huga að afgreiðslutími með þeim hætti getur orðið lengri og valdið óþægindum og of miklum kostnaði. Með starfrækslu innkaupastofnunar er í ýmsum tilvikum unnt að spara hjá ríkisstofnunum mannafla og aðstöðu. Hér er þess vegna lagt til að lög um Innkaupastofnun ríkisins frá 1947 verði felld úr gildi og að við taki lög um opinber innkaup. Ný lög eru æskileg til þess að ná heildarstjórn innkaupa hjá ríkinu. Með nýjum lögum er, auk heimildar til stefnumörkunar í öllum opinberum innkaupum, lagt til að sett verði stjórn yfir opinber innkaup, hvort sem þau fara fram á vegum innkaupastofnunar eða einstakra opinberra aðila. Ég fellst á þá skoðun nefndarinnar að heimild verði til að fela einstökum ríkisstofnunum innkaup til eigin þarfa eftir aðstæðum hverju sinni, en meginatriðið er, eins og áður hefur komið fram, að innkaupastarfsemin lúti sömu meginreglum burtséð frá því með hvaða hætti að henni er staðið. Frv. gerir ráð fyrir að Innkaupastofnun ríkisins starfi áfram en með breytta sniði. Í því tilliti er lagt til: að stjórn opinberra innkaupa geti sent starfsmenn til lengri eða skemmri tíma í stofnanir til leiðbeiningar og eftirlits með innkaupum, að Innkaupastofnunin hafi heimild til að afla sérfræðiumsagnar um þjónustu og vöruval komi upp ágreiningsmál, að stofnunin liggi ekki með vörubirgðir fyrir ríkisstofnanir, að forstjóri stofnunarinnar starfi með stjórn hennar og að hann verði ráðinn til takmarkaðs tíma, að upplýsingagjöf stofnunarinnar um útboð og töku tilboða verði bætt. Verði ofangreindum tillögum hrundið í framkvæmd má bæta opinber innkaup og ná því tvíþætta markmiði að spara opinberum stofnunum og fyrirtækjum umtalsverðar fjárhæðir og koma á styrkari framkvæmd og eftirliti með öllum innkaupum. Frú forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Einn megintilgangur þessa frv. er að samræma starfsaðferðir þær sem notaðar eru við opinber innkaup og að því leytinu til er þetta frv. tvímælalaust af hinu góða því að ég tel augljóst að með því móti megi ná fram mun meiri hagkvæmni í opinberum innkaupum heldur en nú er. Tvennt hef ég þó við þetta frv. að athuga. Í fyrsta lagi er kveðið á um það í 6. gr. frv. að þeirri meginreglu skuli fylgja að bjóða út kaup á vörum og þjónustu til rekstrar og fjárfestingar. Ég tel óþarfa að binda það í lög að þessari aðferð skuli beitt við kaup á vörum og þjónustu. Það er fráleitt að binda hendur stofnunarinnar með þessum hætti vegna þess að hún verður að hafa svigrúm til að finna hagstæðustu leiðina hverju sinni og því engin ástæða til að kveða á um það í lagagrein að þessi aðferð skuli notuð öðrum fremur. Ég tel því að þessi kreddusetning sjálfstæðismanna eigi ekki heima í þessum lögum. Ég vil líka minna á það að í því frv. sem hæstv. fjmrh. mælti fyrir hér áðan, 124. máli, sem er nátengt þessu máli, var ekki talin ástæða til að hafa þetta ákvæði inni og ég tel að hið sama gildi um það frv. sem hér er nú til umræðu. Hitt atriðið sem ég hef við þetta frv. að athuga er að finna í 5. gr. frv. Mér líst ekki giska vel á síðustu setninguna í þeirri grein. Þar stendur: „Stofnunin ráðstafar eigum ríkisins sem ekki er lengur þörf fyrir.“ Eigur ríkisins eru margvíslegar. M.a. á ríkið ýmsar stofnanir, það á Ríkisútvarpið, það á sjúkrahús, það á hluti í atvinnufyrirtækjum um allt land og ekki líst mér býsna vel á það ef þessi stofnun ættar upp á sitt eindæmi að fara að ráðstafa þessum eignum eins og lagagreinin gæti hljóðað upp á óbreytt og án nánari skilgreiningar. Ég er því hrædd um að við verðum að finna einhverja aðra orðun á þessari setningu í greininni. Ég geri ekki að því skóna að hæstv. fjmrh. sé með þessu að afsala raðstöfunarrétti á eigum ríkisins til þessarar stjórnar. Ég tel að þetta hljóti að vera einhvers konar mistök. Að lokum vil ég láta í ljós ánægju mína með það að forstjóri þessarar stofnunar skuli vera ráðinn til aðeins fjögurra ára í senn eins og fram kemur í 4. gr. Ég tel að tímabundnar ráðningar í stjórnsýslustöður hjá hinu opinbera séu af hinu góða og að það sé löngu tímabært að taka þá reglu upp sem meginreglu hjá hinu opinbera.



Virðulegi forseti. Sjálfsagt er og ábyggilega ýmislegt gott í þessu frv. þó að svipurinn yfir því sé kannske fyrst og fremst staðfesting á því að hæstv. fjmrh. stefnir að því að láta markaðinn ráða sem víðast. Ég tek undir það sem hv. 11. þm. Reykv. sagði, að með framkvæmd þessa frv. verða ýmsir hlutir sjálfsagt hagkvæmari og það verður litið til ýmissa hagkvæmnisþátta í sambandi við framkvæmd þess. Einnig tek ég undir það og fagna því að forstjóri þessa fyrirtækis verði ráðinn til fjögurra ára og að stofnuninni skuli vera skipuð stjórn þó að hún sé náttúrlega fyrst og fremst stjórn sem ráðherrann hefur fyrir sig, stjórn sem er skipuð af ráðherranum sjálfum. En það sem vekur kannske sérstaklega athygli í sambandi við þetta frv. er það að hvergi í frv. er nein tilætlun til opinberra aðila um það að nota innlendar framleiðsluvörur eða að láta innlendar vörur ganga fyrir erlendum. Og svo það, eins og hv. 11. þm. Reykv. benti á, að í frv. er beint tekið fram að jafnan skuli tekið því boði sem hagkvæmast er miðað við verð, vörugæði, afgreiðslu og aðra skilmála. Þarna er náttúrlega vísað beint til markaðarins og þá um leið að erlendir aðilar hafa þarna allt að því forgangsaðstöðu ef þeir bjóða lægra verð en Íslendingar. Það er kannske ekki úr vegi að minna a það og taka undir það, sem hæstv. ráðherra sagði hér í ræðu sinni, að núv. ríkisstjórn hefur gert ákveðnar samþykktir í þá átt að ríkisstofnanir skuli haga innkaupastefnu sinni þannig að hún stuðli að íslenskri iðnþróun, styðji íslensk fyrirtæki, og að 2. apríl 1981 samþykkti Alþingi þáltill. sem flutt var af hv. þm. Eggert Haukdal, þeim þm. sem býður sig fram fyrir Sjálfstfl. á Suðurlandi ásamt hæstv. fjmrh. Sú till. var svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir, í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga, að fram fari athugun á því eftir hvaða leiðum sé unnt að auka verulega frá því sem nú er innkaup ríkis, sveitarfélaga og stofnana og fyrirtækja þeirra er leiði til eflingar íslenskum iðnaði og útboð verði notuð á markvissan hátt til þess að stuðla að iðn- og vöruþróun í landinu.“ Hv. þm. Eggert Haukdal spurði þáv. iðnrh., Sverri Hermannsson, um það hvernig staðið hefði verið að því að framkvæma þessa ályktun Alþingis 18. desember 1984. Hæstv. iðnrh. svaraði m.a. með því að lesa upp þá samþykkt sem hæstv. núv. fjmrh. nefndi áðan að ríkisstjórnin hefði gert í þessum málum. Sú samþykkt er þannig, með leyfi forseta. Ráðherra segir: „Vegna opinberrar innkaupastefnu flutti ég í núverandi ríkisstjórn hinn 11. janúar tillögu um opinbera innkaupastefnu, þar sem segir svo: „Ríkisstjórnin samþykkir að beina eftirfarandi fyrirmælum til allra stofnana og fyrirtækja ríkisins í því skyni að efla innlenda atvinnustarfsemi: 1. Ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki skulu leitast við að kaupa íslenskar vörur til opinberra nota. 2. Ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki skulu leitast við að hafa útboð á hönnunar- og verksamningum þannig að þeir miðist eins og frekast er kostur við íslenskar vörur og atvinnustarfsemi. 3. Hvert ráðuneyti skal sjá um framkvæmd þessara fyrirmæla gagnvart þeim fyrirtækjum og stofnunum sem undir það heyra.“ Síðan, hinn 18. janúar, skrifaði ég til stofnana og fyrirtækja, er heyra undir starfssvið iðnrh., bréf þar sem ég vitnaði til þessarar samþykktar, en sagði síðan, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið leggur á það mikla áherslu að stjórnendur stofnunar eða fyrirtækis hafi þessa samþykkt framvegis til hliðsjónar við öll innkaup.““ Og fleira segir hann um þetta mál. En í tilefni af þessu frv., sem er nú flutt og fjallar ekkert um það að verja íslenskan iðnvarning og beina viðskiptum frá ríkisfyrirtækjum til íslenskra iðnaðarfyrirtækja, vil ég beina þeirri fsp. til hæstv. fjmrh. hvort ríkisstjórnin hafi fallið frá þessari samþykkt sinni og hvort það sé meiningin með þessu lagafrv., að því samþykktu, að Innkaupastofnun ríkisins sé gert að haga viðskiptum sínum á þann veg að fyrst og fremst sé um arðsemissjónarmið að ræða, ekki tengt íslenskum iðnaði eða íslenskum framleiðsluvörum.



Frú forseti. Hv. 11. þm. Reykv. vék hér að ákvæðum í 5. gr. frv. þar sem segir að stofnunin ráðstafi eignum ríkisins sem ekki er lengur þörf fyrir. Að sjálfsögðu er það svo að stofnunin ráðstafar engum eignum nema þeim sem ákvarðanir hafa verið teknar um að ríkið losi sig við. Hún hefur, eins og fram kemur í athugasemdum með frv., haft með að gera sölu á ýmsum eignum eins og bílum og fasteignum. En það eru auðvitað viðkomandi ráðuneyti sem taka ákvörðun þar um og fela Framkvæmdastofnuninni framkvæmd þessa verks og um það gilda nú ákveðnar reglur og þær verða auðvitað óbreyttar að þessum lögum samþykktum. Með þessu er ekki verið að fela Innkaupastofnuninni neitt vald heldur einungis að ákveða að hún annist framkvæmd þessara mála. Ákvörðunarvaldið liggur eftir sem áður hjá viðkomandi ráðuneytum eða Alþingi eftir því sem við á. Að því er varðar þá umræðu sem hér hefur farið fram um útboð er ég þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt og rétt að kveða á um að stofnunin skuli viðhafa útboð. Það tryggir að mestrar hagkvæmni sé gætt og eyðir líka óvissu um mat á því hvað hagkvæmast er í hverju falli ef um það eru ekki skýr ákvæði í lögum eða öðrum verklagsreglum hvernig að málum skuli staðið. Það er nauðsynlegt, vegna þeirra ummæla sem fallið hafa í umræðunni, að árétta að í 6. gr. er sérstaklega tekið fram að hagkvæmasta boði skuli tekið miðað við verð, vörugæði, afgreiðslu og aðra skilmála. Með öðrum orðum það kemur alveg berum orðum fram í frumvarpsgreininni að það er hægt að setja hverja aðra þá skilmála sem stjórnvöld vilja setja til viðmiðunar í þessu efni og þar á meðal þau atriði sem hér hafa verið gerð að umræðuefni, þ.e. afstöðu til innlendrar framleiðslu og innlendrar þjónustu. Um það var gerð ákveðin samþykkt af núverandi ríkisstjórn og frá henni hefur ekki verið horfið. Ég tel eðlilegt að hafa þessi sjónarmið til viðmiðunar. Það verður á hinn bóginn auðvitað að gæta hófs í því efni. Það er ekki unnt að veita innlendum framleiðendum og þeim aðilum innlendum sem annast margs konar þjónustu takmarkalausan forgang að verkefnum fyrir þá sök að þar með er tekið of mikið kostnaðaraðhald í burtu. Eigi að síður er eðlilegt að taka tillit til þessara þátta eins og ríkisstjórnin hefur samþykkt og hefur ekki horfið frá. Þetta frv. gerir ráð fyrir að unnt sé að setja hverja þá skilmála til viðmiðunar þeirri hagkvæmni sem gengið er út frá sem hún kýs. Að því leyti tel ég að ekki sé ástæða til þess að óttast þetta lagaákvæði út frá sjónarmiðum um það að taka innlenda framleiðslu fram yfir erlenda.



Virðulegur forseti. Eins og kom fram í frumræðu hæstv. fjmrh. er hér um að ræða frv. sem var undirbúið að nefnd sem ég setti á laggirnar sem fjmrh. í þann tíma. Á þetta hefur verið nokkuð deilt eða athugasemdir komið fram hjá til að mynda hv. 11. þm. Reykv. Ég vil reyna að leiðrétta hana - ég held að hún átti sig ekki á hvað hér er um að ræða og eins gera athugasemd við frv. sem ég vona að hæstv. fjmrh. heyri. Það er best að taka 1. gr. fyrst þar sem segir: „Tilgangur þessara laga er að tryggja hagkvæmni í rekstri ríkisins að því er varðar kaup á vörum og þjónustu til rekstrar og framkvæmda. Opinber innkaup heyra undir fjmrn.“ Við skulum gera okkur grein fyrir því að opinberum innkaupum er ekki bara stýrt af Innkaupastofnun eða stofnunum sem eru annaðhvort í innkaupum eða framkvæmdum. Innkaupunum er stýrt af þeim sem gera verklýsingu eða vörulýsingu. Ég skal taka dæmi: Þegar ég var um tíma í stjórn - nokkur ár, ein átta eða tíu ár-Innkaupastofnunar Reykjavíkurborgar var eitt af stærstu vandamálum stjórnarinnar að fá t.d. arkitekta og hönnuði til þess að gera hlutlausar lýsingar, verklýsingar og innkaupalýsingar fyrir byggingar. Sem dæmi voru flestallar útboðslýsingar með skilyrðum um að Höganes-flísar númer þetta og þetta skyldu notaðar á þessum og hinum staðnum. Það voru mál á hólfum í eldhúsi fyrir ísskápa eftir ákveðnum tegundum. Þannig að það var útilokað að kaupa annað á veggi en Höganes-flísar, það var útilokað að kaupa aðra skápa eða eldavélar en þær sem pössuðu í viðkomandi málsett hólf á teikningum. Þannig að allir aðrir framleiðendur í veröldinni voru útilokaðir. Þessu var breytt. Og stjórn Innkaupastofnunarinnar heimtaði hlutlausar verklýsingar og innkaupalýsingar, þannig að allir gátu boðið í sem framleiddu. Varðandi 2. gr. vil ég segja það að ég get ekki sætt mig við þriggja manna stjórn. Ég get ekki sætt mig við það að tveir menn geti komið sér saman um að ráða innkaupum. Það hefur farið fram hjá mér við gerð þessa frv. þegar það var kynnt í ríkisstjórninni, en hér hafði ég lagt til sem fjmrh. að þarna yrði a.m.k. fimm manna stjórn. Það er gott að hafa í stjórn slíkrar stofnunar menn úr öllum stjórnmálaflokkum því að þetta er pólitískt kjörin stjórn og ekki rétt að hafa þá ábyrgð á herðum innkaupaforstjóra að taka allar ákvarðanir án aðstoðar stjórnar. Hér í 3. gr. er talað um, og reyndar í öðrum greinum, að stjórn opinberra innkaupa sé jafnframt stjórn innkaupastofnunar: „Innkaupastofnunin annast innkaup fyrir allar stofnanir og fyrirtæki ríkisins.“ Þetta er ekki gert til þess að flækja málin, alveg þveröfugt. Þetta er gert til þess að gera mönnum kleift að gera góð tilboð í mikið magn. Við skulum bara taka það sem stjórnarandstaðan á sínum tíma - til að hjálpa stjórnarandstöðunni hérna því hún er sú sama og var þá í Reykjavíkurborg - þá var tekið sem dæmi, og átti að vera til þess að lítillækka þá sem voru með tillöguna, klósettpappír. Klósettpappír er notaður í öllum stofnunum borgarinnar. Klósettpappír er notaður í öllum stofnunum ríkisins. Þið getið ímyndað ykkur það magn sem er notað alls staðar þar sem ríkið er með rekstur. Hvort haldið þið að sé ódýrara að gera heildarinnkaup fyrir allt það magn sem þarf að nota á vegum ríkisins yfir allt árið og hafa það svo hér á vörulager án kostnaðar, án fjárfestingar ríkisins, ríkið skuldbindur sig bara eftir útboð til að kaupa af lager lægstbjóðanda á þessu viðkomandi útboðsári, eða að kaupa í litlu magni af versluninni á horninu jafnvel þó einhver afsláttur sé frá útsöluverði? Hér var gerð athugasemd við 5. gr. Ég held að 5. gr. sé nokkuð góð. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Innkaupastofnun ríkisins annast innkaup á vörum og þjónustu fyrir ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki, rannsakar sameiginlegar þarfir á vörum og þjónustu og beitir sér fyrir samræmdum innkaupum á vörum til þarfa ríkisins.“ Það á við um þetta, sem ég var að segja, fyrir utan annað, að þarna fer fram faglegt mat eins og hæstv. fjmrh. var að segja áðan að maður ætti að leita til fagmanna. Það þarf faglegt mat á því hvað stofnun miðað við stærð og mannfjölda þarf mikið magn af viðkomandi vörutegundum, hvað það þarf mikið magn yfir árið. En það er mjög mikið umframmagn sem er keypt í mörgum stofnunum, það vitum við, til þess að fyrirbyggja að vöruna geti nokkurn tíma vantað. Ég er með í huga það sem kom út úr slíkri könnun og slíkri skoðun þegar fagmenn voru fengnir til að rannsaka hvort rétt var staðið að innkaupum á filmum t.d. til röntgendeilda. Þá kom upp úr kafinu að það var mikill munur á því að gera innkaup beint eða gera innkaup eftir tilboðum. Og það kom líka upp úr kafinu að ýmsir framleiðendur vildu kaupa silfur til baka sem enginn í stjórn Innkaupastofnunar vissi hvernig var með farið áður. Það var hægt að selja framleiðendum til baka það silfur sem gekk af í ónýtum filmum og stórsparaði stofnuninni fé. Það eru þessar kannanir og svona innkaup, þegar fagmenn koma nálægt hlutunum, sem gera það að verkum að stofnanirnar spara stórfé. Það er tilgangur hæstv. fjmrh. með þessu frv. Og að sjálfsögðu - eins og segir áfram í 5. gr. ef viðkomandi stofnanir vilja flytja inn vöruna sjálfar geta þær fengið viðskiptalega aðstoð og leiðbeiningar hjá fagstofnuninni sem er þessi innkaupastofnun. Síðasta setningin sem hv. 11. þm. Reykv. gerði að umtalsefni hljóðar svo, með leyfi forseta: „Stofnunin ráðstafar eigum ríkisins sem ekki er lengur þörf fyrir.“ Eignum, þ.e. fasteignum - ég er ekki að tala um eignir, ég er að tala um eigur ríkisins verður ekki ráðstafað nema með samþykki Alþingis. Fjmrh. þarf að fá heimild Alþingis, eins og við öll hér vitum, skv. 6. gr. fjárlaga til þess að ráðstafa eignum ríkisins. En eigur ríkisins - það er allt annað hugtak í þessu tilfelli. Við skulum segja að við skiptum um einhvern hlut, endurnýjum einhvern hlut, og gamli hluturinn er nothæfur, hann er enn þá söluvara á einhverju verði. Það er það að vita hvað verður um allt það verðmæti sem er í þeim hlutum sem við erum að skipta um. Innkaupastofnun Reykjavíkurborgar setti á stofn slíka „skransölu“ skulum við segja. Ég veit ekki annað en að hún hafi borgað sig allsæmilega. Aftur á móti, þó að ég hafi verið fjmrh. um tíma, er mér ekki alveg ljóst hvernig þau mál ganga á vegum ríkisins. Ég hef svona óljósa hugmynd um það en það er ekki í eins föstu formi eins og hjá Reykjavíkurborg núna þó að mikið vanti upp á að það sé í lagi þar vegna þess að við höldum að strax og við erum búin að fá eitthvað nýtt í hendurnar getum við hent því sem gamalt er þó það sé hálfslitið eða hálfnotað. Síðan kemur 6. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Innkaupastofnunin skal viðhafa þá meginreglu að kaupa ekki inn aðrar vörur en þær sem fyrir fram er vitað að ríkisstofnanir þarfnast eða þær hafa pantað hjá stofnuninni.“ Ég kem aftur að því sem ég sagði áðan, að menn viti hvað eru eðlileg innkaup hjá stofnun í hverju sem er og að ekki sé pantað meira en þörf er á, að það haldi ekki áfram að eiga sér stað að Innkaupastofnun ríkisins sé einhvers konar heildverslun á sumum sviðum. Það var hún, hvort sem hún er það nú eða ekki, ég skal ekkert um það segja. Hún á ekki að vera heildverslun og ríkið á ekki að fjárfesta í vörum umfram það sem þörf er á. „Þeirri meginreglu“ segir svo áfram, með leyfi forseta, „skal fylgt að bjóða út kaup á vörum og þjónustu til rekstrar og fjárfestingar.“ Það er óþarfi að fjölyrða um þetta. En hér er ekki hægt að binda í lögum, eins og kom fram hjá hv. 4. þm. Vesturl., að það skuli kaupa allt sem íslenskt er og hægt er að nota. Það verður að vera samkeppni og íslenskur iðnaður hefur aldrei beðið um sérréttindi. Hann hefur beðið um jafnrétti í innkaupum. Við viðurkennum ekki að íslenskur iðnaður sé á neinn hátt verri en erlendur. En við þurfum að yfirstíga þá vantrú sem við öll höfum haft á íslenskum iðnaði og losna við þá fordóma sem fylgt hafa okkur úr forneskju því að íslenskur iðnaður fær gott hráefni alls staðar frá og hann er með sams konar vélar og eru notaðar erlendis og íslenskt hugvit og fólk sem vinnur við vélarnar er ekki síður fært um að vinna sitt verk vel en útlendingar. Þannig að við höfum ekkert þangað að sækja nema ef það skyldi vera verðið sem er innanlandsvandamál. Í því tilfelli hefur ríkið og Reykjavíkurborg líka viðurkennt vissan verðmun á íslenskum afurðum og erlendum og það verður að halda áfram að leyfa þann verðmun. Hver hann verður er reglugerðaratriði hjá hæstv. fjmrh. hverju sinni eða að sjálfsögðu að fengnum tillögum frá stjórn Innkaupastofnunarinnar. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta frv. Ég held að þetta sé mjög gott frv. og góð breyting sem hér er vonandi að eiga sér stað. En vegna tímans vil ég ekki taka meiri tíma í að ræða þetta frv. en mæli eindregið með því að menn kynni sér það vel og átti sig á því hvernig þessi innkaup hafa farið fram og hvernig lagersöfnun hefur átt sér stað og hvað hefur orðið um þann lager og hvað hann hefur legið lengi í fjárfestingu áður en til þess hefur komið að hann hefur verið nýttur, og eins hve mikið af nýtanlegum vörum og vélum hefur verið tekið út úr stofnunum og kannske grotnað í geymslu í staðinn fyrir að verða að verðmætum hjá einstaklingum eða einstökum aðilum.



Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. fjmrh. að ekki hafi verið fallið frá þeirri innkaupastefnu ríkisfyrirtækja gagnvart íslenskum iðnaði sem mótaði þær reglur sem núv. ríkisstjórn samþykkti í upphafi árs 1984 þó að frv. sem liggur fyrir virðist benda til annars. Hæstv. fjmrh. skilgreinir málsgrein í 6. gr. sem hljóðar þannig: „Jafnan skal tekið því boði sem hagkvæmast er miðað við verð, vörugæði, afgreiðslu og aðra skilmála.“ Skilgreining hans er á þann veg að með því að útfæra þessa málsgrein væri hægt að tengja hana samþykkt ríkisstjórnarinnar um stefnu ríkisfyrirtækja í sambandi við íslenskan iðnvarning og íslenska vöru. Það gefur því auga leið að ef á að skilja þessa grein á þann veg þarf að gera ansi myndarlega reglugerð um það hvernig á að framkvæma þessi lög, enda er ætlast til þess að ráðherrar setji reglugerð um það hvernig framkvæmd laganna skuli vera. Mér er óskiljanlegt af hverju ekki er tekið skýrar á þessum hlutum í sjálfum lögunum en raun ber vitni. Ég tel að það hefði verið mikið eðlilegra en að það sé síðan á valdi ráðherra að setja um það reglur í reglugerð. Eða þá - eins og kannske mátti skilja - að stjórn stofnunar eigi að ráða því hvernig lögin eru útfærð. Ég vil taka undir þá tillögu hæstv. iðnrh. að eðlilegra væri að skipuð væri fimm manna stjórn í stað þriggja manna. Og enn þá eðlilegra væri að þessi stjórn væri kjörin beinni pólitískri kosningu, eins og hæstv. iðnrh. sagði, en að hún verði skipuð af fjmrh. Það eru ýmsir hlutir, eins og hæstv. iðnrh. benti á, sem væri hægt að fjalla um í frumvarpsgreinunum, m.a. upphaf 6. gr. þar sem segir: „Innkaupastofnun skal viðhafa þá meginreglu að kaupa ekki inn aðrar vörur en þær sem fyrir fram er vitað að ríkisstofnanir þarfnist eða þær hafa pantað hjá stofnuninni.“ Það er sem sagt verið að leggja þarna til, að mér skilst, að það eigi sér ekki stað, eins og iðnrh. skýrði hér frá áðan, að það verði keypt mikið magn af röntgenfilmum og öðru til stofnana og þetta er af því góða. En síðari hluti málsgreinarinnar lokar þó ekki fyrir það að slíkt verði gert vegna þess að það er nóg fyrir hina opinberu stofnun að panta vöruna. Í lok greinarinnar segir: „eða þær hafa pantað hjá stofnuninni“. Þannig að þarna virðist hvað reka sig á annars horn. Lýsing hæstv. iðnrh. á því hvernig ástatt hafi verið hjá Innkaupastofnun eða hjá opinberum aðilum í sambandi við útboð á byggingum eða öðru því sem boðið var út, að það hafi verið hannað fyrir ákveðna kaupendur, og að í ráðherratíð hans hafi þessum ósið verið aflétt ...

Ég vitnaði í útboðslýsingar eins og þær voru hjá Reykjavíkurborg, ég vil koma í veg fyrir það hérna.

Já, ég bið afsökunar á því, ráðherra, ef ég hef misskilið. En mér sýnist að það sé ekki mikið verið að koma í veg fyrir það með þessu frv. í sjálfu sér, að það geti ekki átt sér stað að hönnun sé einmitt útbúin fyrir einhvern ákveðinn aðila til þess að geta boðið í og verið síðan með lægsta tilboð af því að það er erfitt fyrir þann sem hefur ekki þessa ákveðnu stöðluðu vöru í höndunum að bjóða í verk öðruvísi en þá að ganga í gegnum þann aðila sem hefur þá vöru til umráða. Og vitaskuld hefur hann þá vald og aðstöðu til að setja þann prís á vöruna sem kemur honum í hag. En í sambandi við það sem iðnrh. sagði að ég hefði sagt áðan að ég vildi láta íslenskan iðnað njóta einhverra sérstakra sérréttinda: Ekki annarra sérréttinda en þeirra að hann hafi eðlilegan forgang ef kaupin eru þjóðhagslega hagkvæm og að kaupverð vörunnar sé eðlilegt og að gæði vörunnar séu fullnægjandi og við vissar aðstæður, eins og ráðherra benti á líka, að það sé tekið tillit til ákveðinna þátta eins og t.d. skatta íslenskra fyrirtækja inn í þjóðfélagið eins og mun þegar vera búið að ákveða hjá Reykjavíkurborg. Slíkt er nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt að slík trygging sé fyrir hendi og að íslenskar iðnaðarvörur njóti þessara þátta þegar um opinber innkaup er að ræða.