Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Frv. það til breyt. á almennum hegningarlögum, sem hér er lagt fyrir hv. Nd., fjallar um tvo þætti almennra hegningarlaga, annars vegar ákvæði 40.–42. gr. um reynslulausn fanga og hins vegar ákvæði 232. gr. sem fjallar um röskun á friði einstaklinga. Ákvæði hegningarlaganna um reynslulausn fanga hafa staðið að mestu óbreytt frá því að hegningarlögin voru sett 1940. Þær till., sem hér eru settar fram, eru að meginstefnu til byggðar á till. norrænu refsilaganefndarinnar sem skilaði álitsgerð um reynslulausn árið 1970. Helstu breytingarnar, sem lagt er til í frv. að gerðar verði á ákvæðunum um reynslulausn, eru þær að lagt er til að lágmarkstími, sem fangi hafi afplánað áður en hann fær reynslulausn, skuli vera 4 mánuðir í stað 8 mánaða eins og nú er, sem þýðir að fangi, sem dæmdur er í 6 mánaða fangelsi, getur átt kost á að fá reynslulausn þegar hann hefur afplánað 2/3 hluta refsitímans eða 4 mánuði, en núgildandi ákvæði gera ráð fyrir því að fangi hafi afplánað 8 mánuði af eins árs refsivist áður en hann á kost á reynslulausn. Ef sérstaklega stendur á er einnig heimilt samkv. 2. mgr. 1. gr. frv. að veita fanga reynslulausn þegar liðinn er helmingur reynslutímans. Ekki er reynslulausn samkv. þessu ákvæði bundin við að ákveðinn lágmarkstími hafi verið afplánaður. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að reynslulausn og reynslutími skuli vera allt að þremur árum, þó í vissum tilvikum allt að 5 árum. Samkv. núgildandi ákvæði 42. gr. er heimilt að ákveða reynslutíma allt að tveimur árum, en þó ekki lengri en til loka refsitíma. Þetta ákvæði var sett með lögum nr. 31 1961, en samkv. eldra ákvæði telst reynslutími þar til refsitíminn væri liðinn, þó aldrei skemur en tvö ár. Er því í frv. horfið að nokkru aftur til eldri ákvæða hegningarlaganna. Reynslan hefur sýnt að æskilegt er að geta beitt eftirliti lengur en á þeim tíma sem eftir stendur óafplánaður af refsingunni þegar reynslulausn er veitt. Hafa núgildandi ákvæði um reynslutímann m. a. haft þau áhrif að reynslulausn hefur mun minna verið beitt en ella hefði verið. Hefur í þess stað verið beitt náðunum í mun meira mæli en verið hefði ef ákveðin reynslulausn hefði kveðið á um möguleika á lengri reynslutíma. Í 3. gr. frv. er ákvæði um hvernig skuli brugðist við ef aðill rýfur þau skilorð sem honum voru sett við reynslulausnina. Er þar lagt til að sett verði fyllri ákvæði en nú eru um meðferð slíkra mála. Er þar í fyrsta lagi set fram sú meginregla að fremji aðili eitt brot eftir að hann hlaut reynslulausn, þá ákveði dómstóll, sem fjallar um nýja brotið, refsingu í einu lagi fyrir nýja brotið og eftirstöðvar af eldri refsivist og skal þá beitt sömu meginreglum og skilorðsrof samkv. skilorðsbundnum dómi. Í öðru lagi er lagt til í 2. mgr. 3. gr. að það sé háð ákvörðun dómsmrh. hvort eftirstöðvar refsingar séu teknar út, ef önnur skilyrði eru rofin, eða hvort einungis sé breytt skilyrðum, svo sem reynslu- eða tilsjónartími lengdur. Þá er í þriðja lagi lagt til að heimilt sé að láta hefja þegar í stað afplánun eftirstöðva ef um er að ræða skilorðsrof, sem fólgin eru í ótvíræðu broti á almennum hegningarlögum, enda þótt dómstóll hafi ekki enn fjallað um nýja brotið. Á það við þegar aðili hefur játað brot sitt eða óyggjandi gögn benda til að hann hafi framið það, svo sem þegar hann er staðinn að verki. Samkv. núgildandi ákvæði í 41. gr. skal sá, sem brýtur gegn skilyrðum þeim sem honum voru sett, taka út refsingu þá, sem eftir stendur, sem nýja refsingu. Samkv. 3. mgr. 3. gr. er lagt til að refsing teljist fullnægt á því tímamarki sem aðili fékk reynslulausn ef ekki er tekin ákvörðun um að hann taki út refsivist við lok reynslutímabils, en samkv. núgildandi ákvæði telst refsingu ekki fullnægt fyrr en við lok reynslutímabilsins. Getur þetta haft þýðingu þegar meta skal þau réttaráhrif sem tengd eru við lok refsifullnustu, svo sem um mat á ítrekunaráhrifum og við ákvörðun æruuppreisnar. Regla sú, sem hér er lagt til að tekin verði upp, er mun hagstæðari fyrir aðila en núgildandi regla. Í niðurlagi 3. gr. er tekið upp ákvæði þess efnis að beita megi reglum um reynslulausn þegar veitt er skilorðsbundin náðun á hluta refsivistar, en slíkt ákvæði hefur ekki verið í lögum fyrr. Í 4. gr. frv., sem fjallar um breyt. á 1. mgr. 238. gr. almennra hegningarlaga, er lagt til að refsimörk við röskun á friði annars manns á þann hátt sem í greininni er lýst, verði hækkuð og geti verknaður varðað allt að 6 mánaða fangelsi. Samkv. núgildandi ákvæði er hámarksrefsing varðhald allt að 6 mánuðum. Þau refsimörk, sem hér er lagt til að tekin verði upp, eru í samræmi við ákvæði í hegningarlögum Norðurlandaþjóða sem fjalla um þessi brot. Þá er lagt til að gildistími lögregluáminningar verði markaður og áminningin gildi í 5 ár. l núgildandi ákvæðum er ekki tiltekinn gildistími slíkrar lögregluáminningar. Samkv. núgildandi ákvæði er ekki unnt að beita mann gæsluvarðhaldi meðan á rannsókn stendur vegna brots á þessu ákvæði, en oft getur verið þörf á því. Hin hækkuðu refsiviðurlög, sem hér er lagt til að tekin verði upp, veita hins vegar möguleika til beitingar gæsluvarðhalds. Ég hef orðið mjög mikið var við það í mínu starfi að til mín hefur leitað fólk sem hefur æðioft orðið fyrir þess konar áreitni sem gert er ráð fyrir að falli undir þessa gr., annaðhvort beint eða með öðrum hætti. Ég fyrir mitt leyti teldi því mikla þörf á að þetta ákvæði komist í lög, svo sem gert er ráð fyrir í þessu frv., því að annars hefur manni virst að það væri lítið hægt að gera í þessum tilfellum til úrlausnar á þeim kvörtunum sem fram hafa verið bornar um það. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 31 er frv. til l. um kafarastörf. Hér er um nýmæli að ræða. Engin lög eru til hér á landi sem kveða á um hæfni manna til hinna ýmsu starfa er nauðsyn ber til að unnin séu undir yfirborði vatns, svo sem við gerð hafnarmannvirkja, orkuvera og þess háttar. Verður hér ekki fjölyrt nánar um nauðsyn þess að greind störf séu sem best af hendi leyst, en þá jafnframt að öryggi viðkomandi manna sé best tryggt, þannig að allur búnaður til starfans sé af öruggastri og bestri gerð. Félag ísl. kafara, sem stofnað var í des. 1957, hefur um árabil reynt að auka þekkingu félagsmanna sinna á þeim sviðum, sem varða starf kafara, og ekki síst að minnka áhættu við reglubundið eftirlit. En vöntun lögskipaðra reglna um þessi mál hefur verið félaginu fjötur um fót. Hvað snýr að ríkisvaldinu, þá hélt Vita- og hafnamálastofnunin námskeið fyrir starfandi kafara og byrjendur í apríl 1964, og auk þess hefur Landhelgisgæslan þjálfað menn í froskköfun vegna einstakra verkefna. Einstakir kafarar hafa haldið námskeið fyrir byrjendur í froskköfun. Í bréfi Hafnamálastofnunarinnar 28. mars 1974 segir svo um þessi mál m. a.: „Með tilliti til breyttra aðstæðna og þess, hversu takmörkuð ending manna er við köfunarstörf, er nauðsynlegt að slík námskeið séu haldin á fárra ára fresti. Er nú svo komið að í kafarastétt eru tiltölulega mjög fáir menn er færir eru um að vinna að hafnarmannvirkjum. Vegna þess að engin mörkuð stefna hefur verið í þessum málum og ekki er um að ræða nein fyrirmæli stjórnvalda þar um, hefur það ástand skapast að menn hafa oftar en góðu hófi gegnir sinnt þessum störfum án nokkurrar þekkingar og jafnvel notað til þess útbúnað sem er langt undir lágmarkskröfum þeirra landa sem lögfest hafa fyrirmæli um kafarastörf. Af ofangreindum ástæðum er nú svo komið að oft á ári liggur við slysum og jafnvel dauða við þessi störf.“ Með það fyrir augum að reyna að bæta úr þessu ófremdarástandi hefur vinnuhópur á vegum samgrn. unnið að samningu þessa frv. og þá einkum stuðst við ákvæði danskra laga og frv. þess sem sent var iðnn. Ed. Alþ. 3. des. 1960. Að öðru leyti vísast til grg. Með þessu frv. er að því stefnt að tryggja þeim, sem köfun stunda í atvinnuskyni, ákveðinn starfsgrundvöll og setja þeim jafnframt reglur um réttindi og skyldur í starfinu. Með þessu er einnig verið að tryggja verkkaupanda hæfan og ábyrgan kafara og tryggja eftir föngum að kafari sakir vanhæfni eða kunnáttuleysis stofni ekki sjálfum sér eða öðrum í hættu. En til þess að ná þessu marki þarf hið opinbera að hafa hönd í bagga með þessari starfsemi eins og annarri og ákveða með lögum og reglugerð helstu atriði viðkomandi köfun. Í 2. mgr. 4. gr. er gert ráð fyrir því að ráðh. sé heimilt að efna á hæfilegum fresti til námskeiða fyrir þá sem þreyta vilja kafarapróf og fullnægja þannig skilyrðum a- og b-liðar 3. gr. Það er auðvitað mögulegt og jafnvel sennilegt að slíkum námskeiðum geti fylgt einhver kostnaður, en hann mun verða hverfandi lítill. Um skírteinisútgáfu, sem fylgir 5. gr., er ekki gert ráð fyrir öðru en slík skírteini verði viðkomandi að kaupa. Ég held að þetta frv. sé ekki margbrotnara en svo að fleiri skýringar en ég hef hér látið fylgja sé ekki ástæða til að koma með, enda eru þær í grg., en aðalatriði málsins hef ég nú þegar skýrt. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Þetta frv., sem hér er til umr., um breyt. á umferðarlögum er samið af umferðarlaganefnd að tilhlutan dómsmrn. Það var lagt fyrir þessa hv. d. á þingi í fyrra, en svo seint að það hlaut þá ekki afgreiðslu. Þá fylgdi ég því úr hlaði með allítarlegri framsögu. Ég veit að ég má ekki spara mér framsöguna hér með því að vísa til þeirrar framsögu þá, en ég vona að mér fyrirgefist þótt ég fari eitthvað örlítið fljótar yfir sögu með tilliti til þess að framsaga um þetta efni liggur fyrir frá síðasta alþingi. Meginefni þessa frv. felur í sér þær breytingar á ákvæðum umferðarlaganna, að gert er ráð fyrir því að hætt verði að umskrá ökutæki vegna flutninga á milli lögsagnarumdæma svo og að Bifreiðaeftirlit ríkisins annist skráningu ökutækja í stað lögreglustjóra. Þetta eru þær tvær aðalbreytingar sem í þessu frv. felast. Samkv. gildandi ákvæðum umferðarlaga skal skrá öll skráningarskyld ökutæki hjá lögreglustjóra þar sem eigandi ökutækisins er búsettur. Þá er eigendaskipti verða að skráðu ökutæki og hinn nýi eigandi er búsettur í öðru lögsagnarumdæmi skal tilkynna lögreglustjórum beggja umdæma eigendaskiptin. Skal ökutækið þá skráð að nýju, en afskráð í umdæminu sem það fluttist frá. Þegar eigandi ökutækis flyst búferlum eða ökutæki selt í annað lögsagnarumdæmi skal eigandi senda tilkynningu um flutninginn til lögreglustjóra beggja umdæmanna. Skal ökutækið þá afskráð í því umdæmi sem það fluttist frá, en skráð að nýju í umdæminu sem flutt er í. Gildir þetta þó ekki þegar um skamma dvöl er að ræða. Auk þess sem þannig hefur verið lögskylt að umskrá ökutæki vegna flutnings ökutækja milli umdæma hefur tíðkast að umskrá ökutæki að ósk eigenda þótt eigi hafi það verið skylt að lögum. Þetta er talsvert umsvifamikið, að þurfa þannig í öllum þessum tilfellum að láta fara fram umskráningu ökutækis, og með auknum bifreiðafjölda hefur umskráningum farið geysilega mikið fjölgandi. Þau umsvif, sem því eru tengd hjá hinum ýmsu lögreglustjóraembættum, hafa aukist ár frá ári, eins og eðlilegt er, og einnig við Bifreiðaeftirlit ríkisins. Þannig voru umskráningar á árinu 1973 um 19 800, en á árinu 1974 voru þær 27340. En bifreiðafjöldi um síðustu áramót var talinn vera á öllu landinu 71 364 bifreiðar. Þessi auknu umsvif hafa kallað á fjölgun starfsliðs og aukinn rekstrarkostnað. Á undanförnum árum hefur því verið til athugunar á hvern hátt mætti draga úr kostnaði á þessu sviði og gera skráningarkerfið einfaldara, bæði fyrir hið opinbera og fyrir einstaklinga. Fór upphaflega fram rækileg athugun á þessu máli á vegum norsks hagræðingarfyrirtækis, Industri konsulent, og var þá lagt til að tekið yrði upp fast númerakerfi þar sem ökutæki haldi óbreyttum skráningarmerkjum frá því að það er fyrst skráð og þar til það er tekið af skrá sem ónýtt. Till. þessar hafa síðan verið til meðferðar hjá Bifreiðaeftirliti ríkisins og einnig reyndar í undirnefnd fjvn. á sínum tíma, sem lagði til að tilhögun ökutækjaskráningar yrði breytt á þann veg sem hér er lagt til. Með þessu frv. er lagður grundvöllur að því að skráningu ökutækja verði breytt í það horf að tekið verði upp fast númerakerfi fyrir allt landið. Kostur við þessa breytingu er fyrst og fremst sparnaður í vinnu og aðstöðu þar sem hætt yrði að umskrá ökutæki vegna flutnings á milli umdæma eða annarra ástæðna. Jafnframt mundu falla niður þær skoðanir sem nú er skylt að framkvæma við umskráningu. Sparnaður þessi mundi ekki einungis koma fram hjá þeim opinberu stofnunum, sem hlut eiga að máli, lögreglustjórum, Bifreiðaeftirliti og þinglýsingardómurum, heldur einnig hjá eigendum ökutækjanna og einnig reyndar öðrum, t.d. vátryggingarfélögum. Breytt skráningarkerfi mundi og auðvelda viðhald ökutækjaskrár og skýrsluvélavinnu og draga úr hættu á misskráningu. Langsamlega flest ökutæki eru nú í dag skráð í Reykjavík þar sem þau eru flutt inn, annað hvort af lögreglustjóranum í Reykjavík eða Bifreiðaeftirlitinu í umboði viðkomandi lögreglustjóra. Með breyttu skráningarkerfi mun þeim ökutækjum fjölga að mun sem þar verða skráð, án tillits til þess hvar eigandi er búsettur. Þegar þessa er gætt svo og þess að hægt verður að umskrá ökutæki vegna flutnings milli umdæma þykir eðlilegt að Bifreiðaeftirlitið, sem ekki er bundið við einstakt lögsagnarumdæmi, taki við skráningarhlutverki lögreglustjóranna. Hefur verulegur hluti skráningarstarfa hvort eð er farið um hendur bifreiðaeftirlitsmanna í umboði lögreglustjóranna. Með þessari breytingu mundu falla niður þau auðkenni á ökutækjum sem leiðir af umdæmaskiptingu landsins. Eftir sem áður er gert ráð fyrir því að hver lögreglustjóri haldi skrá yfir ökutæki í umdæmi sínu samkv. reglum frá Bifreiðaeftirlitinu þar sem halda verður allsherjarspjaldskrá sem embættin að öðru leyti hafa aðgang að. Ég tel, að þetta verkefni sé af ýmsum ástæðum best komið hjá Bifreiðaeftirlitinu. Hitt er rétt, að það hefur ekki verið búið að Bifreiðaeftirlitinu sem skyldi, og menn þekkja margir að aðstaða þess hér í Reykjavík, t.d. til skoðunar og skráningarstarfa, hefur ekki verið eins og skyldi. Það hefur lengi staðið til að ráða bót á þessu með byggingu skoðunarstöðvar í líkingu við það sem annars staðar tíðkast. Af ýmsum ástæðum er nú sýnt að það mun dragast nokkuð að hægt verði að byrja á byggingu slíkrar skoðunarstöðvar. En mér þykir rétt að upplýsa það í sambandi við þetta mál, að það hefur verið horfið að því ráði að taka á leigu húsnæði hér í Reykjavík sem með nokkrum breytingum og að ég held ekki ýkjamiklum tilkostnaði má breyta á þann veg að þar geti farið fram skoðun innanhúss, jafnframt því sem þar væru skrifstofur Bifreiðaeftirlitsins til húsa. Ég vona að með þessari bráðabirgðaúrlausn verði nokkuð bætt úr aðstöðu Bifreiðaeftirlitsins. En fullnaðarlausn á þessum vandamálum er það engan veginn. Viðvíkjandi því nýja skráningarkerfi, sem gert er ráð fyrir samkv. frv. að upp verði tekið, er það að segja að það hefur þegar verið hafinn nokkur undirbúningur að því, m. a. með kaupum á skráningarvél sem skráir upplýsingar um ökutæki vegna spjaldskrár og á skráningarskírteini, auk þess sem hún gatar á strimil upplýsingar til úrvinnslu í skýrsluvélum. Þar er gert ráð fyrir því að hvert ökutæki verði auðkennt með tveimur bókstöfum og þremur tölustöfum. Það er rétt að taka fram að þessi undirbúningur er í sjálfu sér óháður því hvort skráningarmerkjum verði breytt eða ekki, en kemur að notum ef horfið verður að því ráði að breyta þeim, en ekki nauðsynlegt að skipta um merki á öllum ökutækjum samtímis. Það eru sjálfsagt skiptar skoðanir um þetta nýja skipulag sem hér er gert ráð fyrir að upp verði tekið, og það hefur komið fram að svo sé. Sjálfsagt hafa þeir, sem á móti því mæla, eitthvað til síns máls. En ég fyrir mitt leyti tel þó, samkv. því sem ég hef getað kynnt mér það, kostina vera yfirgnæfandi. Með tilliti til breytts hlutverks Bifreiðaeftirlitsins, er það tekur við ökutækjaskráningunni, eru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæðum umferðarlaganna að því er Bifreiðaeftirlítið varðar. Frv. þetta hefur auk breytingar á skráningarkerfi ökutækja að geyma nokkur önnur ákvæði. Þar ber fyrst að nefna ákvæði um skráningu og notkun beltabifhjóla sem svo eru nefnd í frv., en þar er einkum átt við vélsleða eða snjósleða. Á undanförnum árum hafa verið flutt til landsins allmörg þess háttar ökutæki. Er talið, að fluttir hafi verið til landsins a. m. k. 1200 vélsleðar, og má þó vel vera að þeir séu orðnir eitthvað fleiri. Þessir vélsleðar eru margir hverjir mjög hraðskreiðir. Vélsleðarnir hafa ekki verið skráðir og er þess vegna nokkur óvissa ríkjandi um, hvaða reglur skuli um þá gilda. En hér er lagt til að tekin verði upp sérstök skilgreining fyrir ökutæki þessi og önnur skyld og þau nefnd beltabifhjól. Jafnframt er gert ráð fyrir sérstökum reglum um þessi svokölluðu beltabifhjól, svo sem skráningu, vátryggingu og ökuréttindi. Skilgreining frv. er í samræmi við hliðstæða skilgreiningu í norskri og sænskri umferðarlöggjöf. Vélsleðarnir eru að sjálfsögðu til margra hluta nytsamleg samgöngutæki þar sem snjóalög eru mikil og umferð annarra ökutækja teppist af þeim sökum. Hafa þeir án efa breytt til muna aðstöðu margs bónda. Vélsleðarnir eru einnig hentugir til ýmiss konar þjónustu, svo sem vegna viðgerða og ýmiss konar hjálparstarfs. Hinu er ekki að leyna, að það hefur þótt bera á því að af notkun þeirra víðs vegar um landið leiddi ýmis vandkvæði, bæði í þéttbýli og eins t. d. í skíðalöndum vegna hávaða og vegna slysahættu. Hafa um þetta borist nokkrar kvartanir. Að nokkru hefur verið reynt að takmarka notkun vélsleða með ákvörðun lögreglustjóra skv. heimild í umferðarlögum, en þær ráðstafanir hafa ekki reynst fullnægjandi. Ég geri ekki ráð fyrir að lögfesting þeirra ákvæða, sem í þessu frv. felast, muni leysa öll vandamál í því sambandi, en ég held að þær reglur, ef lögfestar verða, séu til bóta. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara nánar út í önnur ákvæði frv. þó að þar sé um að ræða nokkur fleiri sérstök ákvæði, eins og um lengd ökutækja og eins og um fjárhæðir í sambandi við tryggingar. Ég held að ákvæði frv. þar um og aths., sem fylgja þeim gr., skýri það nægilega sem þar er um að tefla. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og til hv. allshn.

Tómas Árnason [frh.] : Hæstv. forseti. Þegar fundi var seinast slitið var ég, eins og hæstv. forseti gat um, í miðri ræðu að ræða um Framkvæmdastofnun ríkisins eða frv. sem liggur hér fyrir til umr. um tiltekna breytingu á Framkvæmdastofnuninni. Með hliðsjón af því hvernig þetta frv. hefur verið lagt fyrir og hvernig hefur verið talað fyrir því hef ég talið nauðsynlegt að upplýsa hv. þm. um hvernig starfað hefur verið í Framkvæmdastofnuninni undir stjórn framkvæmdaráðsins. Það er fjarri mér að halda því fram að stjórnkerfi Framkvæmdastofnunarinnar sé alfullkomið og sjálfsagt að það sé gagnrýnt eins og ástæða þykir til. Ég hafði áður fjallað um hagrannsóknadeildina, meðan hún var hluti Framkvæmdastofnunarinnar, og gert grein fyrir því hver afskipti framkvæmdaráðsins voru á sínum tíma af henni, og þá hafði ég gert grein fyrir mannaráðningum, hvernig þær hafa farið fram á vegum Framkvæmdastofnunarinnar, og síðan hvernig unnið væri að fjáröflunar- o;g útlánaáætlun Framkvæmdasjóðs. Það er vert að undirstrika það sérstaklega að sú útlánaáætlun og sú lánsfjáröflunaráætlun tekur ekki gildi fyrr en hæstv. ríkisstj. hefur samþ. hana. Þegar ég lauk máli mínu á seinasta fundi hafði ég gert grein fyrir því að tiltekin bankastjóri hefði skýrt frá því að hann teldi að aðhaldsleysi hefði verið mikið í Framkvæmdastofnuninni varðandi lánamál. Við athugun, sem ég hef látið fara fram, hefur komið í ljós að á sama tíma sem nettóaukning útlána þess banka, sem þessi bankastjóri stjórnar, Landsbankans, var 4440 millj. var nettóaukning þeirra sjóða, sem Framkvæmdasjóður lánar til, 427 millj. Þetta er samanburður útlánaaukningar á árunum 1973 og l974, en ekki liggur fyrir enn útkoman á árinu 1975, þannig að það er ekki hægt að bera það saman við 1974 enn sem komið er. Í gær birtist svo þessi sami bankastjóri í sjónvarpinn og hafði uppi að tilefnislausu að mínum dómi dylgjur um Framkvæmdastofnunina. Ég verð að segja að það er slæmt til þess að vita að annars ágætur maður skuli koma fram í sjónvarpinu í gervi Gróu á Leiti með dylgjur án þess að gera minnstu tilraun til þess að rökstyðja þær, með allt á hælunum í þokkabót, eins og ég hef gert grein fyrir í sambandi við þann samanburð sem gerður hefur verið á útlánum Landsbankans annars vegar og Framkvæmdastofnunarinnar hins vegar. Það er ástæða til þess í sambandi við þær miklu umr., sem fram fara og fram hafa farið um Framkvæmdastofnunina og aðgerðir hennar, að gera stuttlega grein fyrir því hvernig útlánum Framkvæmdasjóðs Íslands er háttað, án þess að ég fari að nefna neinar tölur í því sambandi við þetta tækifæri. Framkvæmdasjóður lánar langsamlega mest af sínu ráðstöfunarfé til uppbyggingar í atvinnulífi landsmanna: til sjávarútvegsins, til landbúnaðarins og til iðnaðarins - þó miklu minna. Og það er ástæða til þess að spyrja hvort það felist í því spilling að stuðla að uppbyggingu undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar, stuðla að því að byggja upp nýtískulegan fiskiskipastól í landinu, stuðla að því að hagnýta eða gera sjávarútveginum í landinu fært að hagnýta nýjustu tækni, nýjustu vísindi, nýjustu skipagerð til fiskveiða, en þetta kostar mikið fjármagn og hefur verið gert í kjölfar útfærslu fiskveiðilögsögunnar, fyrst í 50 mílur og síðan áfram í 200 sjómílur, enn fremur hvort það felist í því spilling að lána verulegt fjármagn til uppbyggingar í vinnslustöðvum sjávarútvegsins, í hraðfrystihúsunum, fiskiðjuverunum, til annarrar fiskverkunar af ýmsu tagi. Ég er þeirrar skoðunar - og það eru margir fleiri - að verulega mikil verðmæti hafi einmitt farið í súginn hjá okkur íslendingum á undanförnum árum og áratugum vegna þess að við höfum ekki verið nægilega vel í stakk búnir til þess að vinna verðmæta vöru úr því ágæta hráefni sem fiskiskipafloti okkar færði að landi. Sama má segja um landbúnaðinn og aðrar atvinnugreinar. Og það er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því, þegar verið er að ræða þessi málefni, hvað verður af þessu fjármagni, hvert Það fer, til hvers það er notað. Ég er ekki og vil ekki halda því fram að það geti ekki orðið einstök mistök í sambandi við mikla uppbyggingu eins og í sjávarútvegi. Auðvitað verður alltaf eitthvað um það. En í aðalatriðum álít ég að það sé rétt stefna að leggja áherslu á uppbyggingu fiskiskipaflotans, leggja áherslu á uppbyggingu fiskvinnslunnar og einnig að leggja áherslu á uppbyggingu annarra undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar. Þegar ég lauk máli mínu á hinum fyrra fundi sem umræður fóru fram um þetta mál var ég kominn að því að ræða sérstaklega um Byggðasjóðinn. Það er vandasamt að standa fyrir lánveitingum úr Byggðasjóði þar sem lánastarfsemin byggist fyrst og fremst á því ákvæði laga að lána skuli til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Byggðasjóður er ekki almennur lánasjóður, heldur sjóður sem lánar til viðbótar við lán hinna almennu lánasjóða. Hv. 6. landsk. þm., Guðmundur H. Garðarsson, ræddi almennt um lánakerfið og sérstaklega um Byggðasjóð og kvartaði yfir því að sjóðurinn hefur yfirleitt ekki lánað til Reykjavíkursvæðisins. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að staldra við og reyna að gera sér grein fyrir því hvers vegna Byggðasjóðurinn var í öndverðu stofnaður, hvaða ástæður lágu til grundvallar stofnunar sjóðsins. Ef þessu ætti að svara í einni setningu mundi svarið áreiðanlega verða það að aðalástæðan fyrir stofnun Byggðasjóðs væri sú gífurlega byggðarröskun sem átt hefur sér stað í landinu á undanförnum áratugum, en hún er í stórum dráttum á þá leið að fólk hefur flust búferlum í stórum stíl svo til alls staðar úr strjálbýlinu til Stór-Reykjavíkursvæðisins. Á seinustu tveimur heilu áratugunum, frá 1950–1970, varð 78% fólksfjölgun á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu eða það fjölgaði þar um 54.6 þús. manns af 66 þús. af heildarfjölgun. Auðvitað hefur slík þróun margháttuð áhrif í för með sér. Margar byggðir, kaupstaðir, kauptún og sveitir, eiga í vök að verjast í ýmsum efnum. Atvinnutækifærum unga fólksins fer fækkandi og það finnur ekki nálægt því allt störf við sitt hæfi í sinni heimabyggð. Atvinnulífið hefur orðið einhæft og á í mörgum tilfellum mjög í vök að verjast. Sumar atvinnugreinar, eins og t. d. innflutningsverslun, svo að dæmi sé tekið, hafa að nær öllu leyti lagst niður úti á landsbyggðinni. Þetta hefur leitt til þess að mestöll vörukaup ganga gegnum innflutningsverslun í Reykjavík sem hefur blómgast og blásið út á undanförnum árum. Landsmenn utan Reykjavíkursvæðisins verða því að greiða aukakostnað vegna flutninga á vörum frá Reykjavík og út á land og eru vörur því dýrari úti á landsbyggðinni en þær eru hér í Reykjavík. Byggðaröskunin hefur mikil áhrif á ýmiss konar verðmæti. Fasteignir lækka mjög í verði á þeim svæðum sem verða fyrir barðinu á þessari þróun, á sama tíma sem eignir vaxa í verði á svæðum þar sem fólksfjölgun verður. Það mætti nefna miklu fleira þegar þessi mál eru rædd, en við þetta tækifæri þá læt ég þetta nægja og ætla ekki að gera neina úttekt eða samanburð á lífi og starfi fólks hér á Reykjavíkursvæðinu og úti á landsbyggðinni. En það eitt vil ég segja, að mjög hefur hallað á strjálbýlisfólkið í flestum greinum. Hins vegar er svo ýmislegt sem Reykjavíkurbúar fara á mis við samanborið við umhverfi þeirra sem búa út á landsbyggðinni, en það er allt annað mál. Ég er ekki svo fróður að ég geti gert samanburð á því hversu mikið af fjármagni landsmanna, sem notað er til útlána, fer til Reykjavíkursvæðisins annars vegar og hins vegar til landsbyggðarinnar. Ég held að það liggi ekki fyrir úttekt á þessu atriði. Þess vegna held ég að ræður manna um þessi efni þurfi að byggja upp með tilliti til þess að slík athugun fari fram áður en menn slá því föstu að það halli t. d. á Reykjavík í þessum efnum. Það eru fjölmargar lánastofnanir, eins og kunnugt er, sem eru hér í Reykjavík. Allir bankar þjóðarinnar hafa sínar aðalbækistöðvar hér í borginni. Stórir og öflugir sjóðir eru starfandi, eins og t. d. Lífeyrissjóðir, og það hefur engin úttekt farið fram til samanburðar í þessum efnum. Ég skal ekkert fullyrða í þessu sambandi, en ekki treysti ég mér til að halda því fram að hlutfallslega meira af lánsfé, sem er til ráðstöfunar hjá þjóðinni, fari til útlána úti á landsbyggðinni heldur en til Reykjavíkursvæðisins, enda er sannast sagna erfitt að gera á þessu samanburð sem er réttlátur, því að það kemur þarna margt til greina. Tilgangurinn með stofnun Byggðasjóðsins er auðvitað að spyrna gegn byggðaröskun í landinu, stuðla að enduruppbyggingu og eðlilegri þróun atvinnulífsins á landsbyggðinni. Hér er í raun og veru ekki um að ræða samkeppni við atvinnulíf Stór-Reykjavíkur, heldur hreina varnarstyrjöld gegn byggðaröskuninni, sem er eitt alvarlegasta þjóðfélagsvandamál sem þjóðin á við að stríða. Verið er að reyna að nálgast vandamálið á jákvæðan hátt með því m. a. að bæta við fjármögnun hinna almennu lánasjóða með viðbótarlánum úr Byggðasjóði til þess að efla og breikka atvinnulífið úti á landi og styrkja byggðina til sjálfsbjargar. Síðustu tvö árin, 1973 og 1974, hefur náðst mjög veigamikill árangur í baráttunni við byggðaröskunina, hvort sem metið er á mælikvarða mannfjöldaþróunar eða meðaltekna. Árið 1974 mun vera fyrsta árið sem fólksfjölgun hefur orðið meiri út á landsbyggðinni en í höfuðstaðnum og á Reykjavíkursvæðinu. Aðeins á Vestfjörðum hefur orðið stöðnun. Ég er í engum vafa um að starfssemi Framkvæmdastofnunarinnar, ekki síst Byggðasjóðs, á ríkan þátt í þeirri breytingu til batnaðar sem orðið hefur víða um landið og hefur stórum aukið á bjartsýni fólks um framtíð byggðar sinnar. Kem ég ef til vill nokkru nánar að því síðar. Við íslendingar erum ekki eina þjóðin sem hefur barist við byggðaröskun. Flestar þjóðir hafa á undanförnum árum og áratugum átt við þessi sömu vandamál að stríða og margar þeirra hafa gert svipaðar ráðstafanir og við höfum gert. Sumar hafa stofnað sína byggðasjóði, eins og t. d. norðmenn sem hafa stofnað mjög öflugan byggðasjóð í sínu landi sem heitir, að því er mig minnir, Distrikternes utbygningsfond og er sterkur sjóður. Þeir haga sínum vinnubrögðum dálítið á annan hátt en við að því leyti til að þeir gera meira að því að styrkja hreinlega atvinnufyrirtæki úti á landsbyggðinni, með beinum framlögum, heldur en við gerum, t. d. með því að leggja fram styrkt til byggingar á verksmiðjum eða annarrar uppbyggingar sem á sér stað úti á landsbyggðinni. Varðandi það umræðuefni sem hv. 6. þm. landsk., Guðmundur H. Garðarsson, ræddi um hér við umræðuna á seinasta fundi, þá kom hann inn á það að Byggðasjóður lánaði ekki til Reykjavíkur eða Reykjavíkursvæðisins. Ástæðurnar eru fyrst og fremst þær, sem ég hef verið að greina, þ. e. viðleitni þjóðarinnar - ég vil segja þjóðarinnar og þ. á m. reykvíkinga og reyknesinga til þess að sporna gegn þeirri alvarlegu byggðaröskun sem átt hefur sér stað á undanförnum áratugum. Varðandi aftur á móti Framkvæmdasjóð Íslands, þá hefur málum verið hagað á allt annan veg þannig að hann lánar til fjárfestingarlánasjóða sem síðan endurlána til allra byggðarlaga í landinu og einnig Reykjavíkur. Það er einvörðungu Byggðasjóðurinn sem lánar til uppbyggingar þeirra landssvæða sem hafa orðið aftur úr og þar sem byggðin hefur strjálast og raskast til verulegra muna. Við þessa umræðu vil ég upplýsa hvernig unnið hefur verið að undirbúningi lánveitinga úr Byggðasjóði í Framkvæmdastofnuninni. Ég held að það sé gagnlegt að það liggi fyrir. Byggðasjóðurinn starfar þannig að lánsumsóknir berast til hans á þar til gerðum eyðublöðum, og hann veitir ekki lán nema liggi fyrir umsókn. Þessar umsóknir ganga til þeirra starfsmanna lánadeildar Framkvæmdastofnunarinnar sem hafa með að gera þessi mál, og það vill nú svo til að sá starfsmaður sem þarna kemur mest við sögu, var einnig starfsmaður Atvinnujöfnunarsjóðsins gamla sem var til húsa hjá Landsbankanum á sínum tíma. Lánadeildin aflar svo allra nauðsynlegra gagna og upplýsinga varðandi hverja umsókn og aðgætir m. a., hvernig lánað hefur verið áður til hliðstæðrar starfsemi, til þess að það sé samræmi í útlánum. Framkvæmdaráðið heldur svo fundi og tekur ákvörðun um tillögur til stjórnar um lánveitingar. En þessir fundir eru ekki þannig að framkvæmdaráðsmenn, hvort sem þeir eru þrír, eins og þeir voru á tímabili, eða tveir, eins og þeir eru nú, eða einn, sem ég var stuttan tíma, eru alls ekki þannig að framkvæmdaráðið loki sig inni og ákveði tillögur, heldur er þetta gert af mörgum fleiri mönnum. Starfsmenn stofnunarinnar eru viðstaddir þessa fundi. Formaður stjórnarinnar og varaformaður, ef hann óskar eftir því eru einnig viðstaddir þessa fundi til þess að fylgjast með því og taka þátt í að gera tillögur í þessum efnum. Það er því alls ekki þannig að framkvæmdaráðið loki sig inni og geri tillögur - órökstuddar tillögur - til stjórnarinnar. Að lokum eru svo tillögurnar lagðar fyrir stjórnina, allar umsóknir, gerður listi yfir allar umsóknirnar, þannig að það liggi fyrir í hvaða röð þær berast og hvers eðlis þær eru, og síðan tillögur til lánveitinga. Aðalreglan er sú að það er farið eftir aldri í þessum efnum þó að það sé að vísu oft frá því vikið ef nauðsyn ber til. En ég vildi með þessu aðeins upplýsa hv. þdm. um hvernig þetta fer fram. Ég er ekki að segja með þessu að framkvæmdaráðið beri ekki ábyrgð á tillögunum. Auðvitað ber framkvæmdaráðið ábyrgð á tillögugerðinni en hefur hagað vinnubrögðum frá byrjun með þeim hætti sem ég hef verið að lýsa hér, og það er ekki auðvelt að koma við stórkostlegri pólitískri misnotkun þegar svona er unnið að málum. Síðan er hver tillaga að sjálfsögðu rædd í 7 manna stjórn Framkvæmdastofnunarinnar og þar eru teknar lokaákvarðanir um hvort og hvernig lána skuli. Það er vert að geta þess einnig að allar lánveitingar, hver og ein og einasta, eru birtar í skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar sem kemur út árlega og er m. a. send hv. alþm. og mjög mörgum aðilum í landinu, þannig að þar geta menn séð svart á hvítu, ekki aðeins hve mikið hefur verið lánað til hverrar greinar, heldur hvað hverjum og einum einstökum hefur verið lánað mikið. Þetta er auðvitað gert til þess m.a. að skapa visst aðhald, ég skal játa það. Ég átti þátt í því að þetta var gert svona, að gera skrá yfir hverja einstaka lánveitingu, og ég játa það kinnroðalaust að tilgangurinn var m. a. að skapa visst aðhald í þessum efnum. Það er visst aðhald fólgið í því fyrir þá, sem lána fjármagn, að þurfa að birta hverja einustu lánveitingu. Þetta gera bankar ekki, og ég er ekki að leggja til að þeir eigi að gera það, en það gæti verið ástæða til þess að fjárfestingarsjóðir, aðrir en Byggðasjóður, gerðu það hreinlega, því að það er ósköp eðlilegt að miklar umræður fari fram um, hvernig fjármagni þjóðarinnar er varið, og sjálfsagt að ræða þau mál og gagnrýna þegar ástæða er til. Ég hef nú rakið þrjá mjög veigamikla þætti af störfum Framkvæmdastofnunarinnar og þ. á m. hvernig unnið er að útlánastarfseminni. Ég sé ekki ástæðu til að hafa mjög langt mál hér um hvernig unnið er að áætlanagerð, þar koma ákaflega margir aðilar við sögu. En þó langar mig til að minnast á tvær gerðir áætlana sem eru mismunandi, annars vegar atvinnulífsáætlun, hraðfrystihúsaáætlunina svonefndu, og hins vegar landshlutaáætlanir, og með örfáum orðum víkja að því hvernig unnið er að þeim málum. Það er sammerkt með þessu starfi öllu að allar áætlanir verða að samþykkjast af stjórn Framkvæmdastofnunarinnar og síðan af hæstv. ríkisstj. Það má með nokkrum rétti segja að á undanförnum árum hafi farið fram aðgerðir í sjávarútvegsmálum sem munu marka tímamót á þessum vettvangi, og þessar aðgerðir eða áform hafa verið aðallega í þrem áföngum eða þrem þrepum. Fyrsti áfanginn var útfærsla fiskveiðilögsögunnar, fyrst í 50 sjómílur og síðan í 200 sjómílur, sem er forsenda fyrir uppbyggingu á sviði sjávarútvegsins. Annar áfanginn var svo uppbygging fiskiskipaflotans sem ég gerði að umræðuefni hér áður. Íslendingar hafa nú eignast mjög myndarlegan togaraflota, öflugra skipa með öllum nýjustu tækjum og tilfæringum ásamt fullkomnustu veiðarfærum. Þegar allir þeir togarar, sem samið hefur verið um byggingu og kaup á, bæði innanlands og utan, eru komnir til nota, þá mun togaraflotinn verða 80 togarar, eins og málin standa nú, og skiptast þannig niður að gerðum til að það eru 8 gamlir síðutogarar sem eru gerðir út, það eru 17 stórir skuttogarar og það eru 55 skuttogarar af hinni smærri gerð eða svona 330–500 smálesta skip. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum ef til vill ekki gert nægilega mikið að því að byggja smærri skuttogara, og þá á ég við minni gerð skipa en þá minnstu sem nú eru gerðir út, og eru um 330 smálestir. Það eru t. d. gerðir út 3 litlir skuttogarar, sem svo eru kallaðir, af þessari stærð frá Austfjörðum með mjög góðum árangri, og afli þeirra hefur síst verið minni en hinna togaranna sem eru 100–150 og upp undir 200 smálestum stærri. Ég hef áhuga á því og hef haft lengi að það yrði byggður togari, minni togari, 250 tonna skuttogari með öflugri vél, 1000–1100 hestafla vél, sem er náttúrlega mörg hundruð hestöflum minni en í hinum stærri skipum, og með öllum nýjustu tækjum og auðvitað veiðarfærum í samræmi við stærð slíks skips og hreinlega gerð tilraun með útgerð á slíku skipi. Auk uppbyggingar togaraflotans hefur verið byggður upp á undanförnum árum í íslenskum skipa- og bátasmiðastöðvum mjög myndarlegur bátafloti af ýmsum stærðum og gerðum. Ég held að eins og málum er komið í þessum efnum og eftir þá miklu uppbyggingu, sem átt hefur sér stað í þessum greinum á undanförnum árum, þurfi menn nú að staldra við og athuga hvort okkar fiskiskipastóll er ekki þegar orðinn nægilega stór og öflugur til þess að geta hagnýtt þau fiskimið sem við sækjum á kringum okkar land. Framkvæmdastofnunin hefur komið mjög mikið við sögu í sambandi við uppbyggingu fiskiskipastólsins, og eins og kunnugt er hefur sérstaklega skuttogurunum og svo auðvitað bátunum verið dreift víðs vegar um landið og þeir hafa í raun og veru valdið atvinnubyltingu víðs vegar á landsbyggðinni, hreinni atvinnubyltingu. Í framhaldi af þessu var svo hraðfrystihúsaáætlunin gerð, sem er fólgin í því að gera áætlun um uppbyggingu, nýbyggingar í mörgum tilfellum, endurbætur á frystihúsum, stækkun, vélvæðingu og vinnutilhögun og hagræðingu á um 96 frystihúsum í landinu. Þessi hraðfrystihúsaáætlun var unnin af áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar og voru höfð samráð við mjög marga aðila um gerð hennar. Fyrst vildi ég nefna yfirleitt flestar stofnanir og samtök sem um sjávarútveginn fjalla og þá hraðfrystiiðnaðinn sérstaklega. Meðal þeirra sem þarna komu við sögu, voru Fiskveiðasjóður Íslands, viðskiptabankarnir, umsagna- og tillögunefnd um hollustuhætti, Fiskifélag Íslands, sölusamtök fiskiðnaðarins ásamt þeim sem fengist hafa við hönnun fiskiðjuveranna, þar sem byggð hafa verið ný og hin eldri endurbætt, Landssamband ísl. útvegsmanna og ýmsir fleiri aðilar. En ég vil ekki gleyma þýðingarmesta aðilanum, þ. e. a. s. frystihúsunum sjálfum og eigendum þeirra. Í raun og veru er frystihúsaáætlunin fyrst og fremst stuðningur við frystihúsin eða fiskiðjuverin eða eigendur þeirra sem í ákaflega mörgum tilfellum, sérstaklega úti á landsbyggðinni, eru raunverulega forsenda fyrir eðlilegu atvinnuöryggi á viðkomandi stöðum. Heildarstærð hraðfrystihúsaáætlunarinnar nemur um 5 000 millj. kr. á verðlagi hvers árs fyrir sig og á verðlagi fyrri hluta árs 1974 rúmlega 6 milljörðum. Ég hef ekki tiltækt hvað þessar tölur þýða í verðgildi krónunnar eins og það er nú í dag, en hér er um mjög umfangsmikið verkefni að ræða. Frystihúsaáætlunin hefur verið fjármögnuð á þann hátt að Framkvæmdasjóður Íslands lánar sem svarar 60% af nýbyggingum í frystihúsunum og Byggðasjóður og Atvinnuleysistryggingasjóður hafa síðan lánað allt að 25% til viðbótar á ýmsum stöðum kringum landið. En Byggðasjóður hefur ekki lánað til þessarar uppbyggingar í Reykjavík og á Reykjavíkursvæðinu - hann hefur ekki gert það. Að sjálfsögðu verður afkastageta fiskiðjuveranna mjög mikil þegar þau eru komin í það horf sem ráð er fyrir gert í áætluninni, og heildargeymslurými fyrir frystan fisk verður um 67 þús. tonn. Ég hefði nú viljað varpa fram þeirri spurningu í sambandi við þessar umr. og það frv. sem hér liggur fyrir: Er spilling fólgin í því að byggja upp 96 fiskiðjuver í landinu? Hvernig er sú spilling? Er illa varið því fé, sem beint er inn á þessar brautir. Og margar fleiri spurningar vakna í sambandi við þessi málefni. Auk uppbyggingar hraðfrystihúsanna hefur verið veruleg uppbygging annarrar fiskvinnslu, svo sem saltfisksverkunar, rækjuvinnslu, skelfisks o. fl., og hefur Framkvæmdastofnunin viða komið við sögu í sambandi við þá uppbyggingu. Á árinu 1975 er áætlað að útflutningsverðmæti frystra sjávarafurða, ef miðað er við núgildandi verðlag, muni nema á milli 17 og 18 milljörðum kr. Um landshlutaáætlanir, hvernig að þeim er unnið, mætti auðvitað margt segja. Ein slík áætlun er að koma út, er nú hjá ríkisstj. til afgreiðslu. Það er svokölluð byggðaþróunaráætlun Norður-Þingeyjarsýslu. Þar er gerð grein fyrir því í formála hvernig unnið er að gerð slíkrar áætlunar, en í formálanum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tildrög áætlunargerðarinnar voru þau að hinn 25. apríl 1972 samþ. Alþ. þál. þess efnis að skora á ríkisstj. að fela Framkvæmdastofnun ríkisins að gera sérstaka landshlutaáætlun fyrir Norður-Þingeyjarsýslu. Áður, þ. e. árið 1969, hafði verið samin áætlun um mannfjöldaþróun og atvinnumál á Norðurlandi og þá jafnframt fjallað nokkuð um einstök héruð eða byggðir þess landshluta. Með umræddri þáltill. var svo að því stefnt að taka til sérstakrar meðferðar landshluta Norðurlands sem hvað verst er á vegi staddur með tillíti til byggðaþróunar. Með bréfi forsrn. hinn 19. júlí 1972 var þáltill. vísað til Framkvæmdastofnunarinnar til meðferðar, og tók stjórn stofnunarinnar ákvörðun um áætlunargerðina hinn 12. sept. 1972. Var samið við Verkfræðiþjónustu Guðmundar Óskarssonar í apríl 1973 um samningu áætlunarinnar. Hefur starfið að áætluninni staðið síðan með hléum, en mest að unnið árið 1974 og að heita má í samfelldri lotu síðari hluta ársins. Hefur áætlunarverkið verið unnið undir umsjón áætlanadeildar Framkvæmdastofnunarinnar og að talsverðu leyti upp úr gögnum sem deildin hefur lagt til, auk vélritunar hinnar endanlegu skýrslu, kortateikningar og þess háttar. Hefur verið haldinn fjöldi umræðufunda með áætlanadeild og framkvæmdaráði stofnunarinnar og í samræmi við niðurstöðu þeirra gerðar þær lagfæringar sem við hefur þótt þurfa. Af hálfu heimaaðila hafa verið til samvinnu og samráðs einkum Fjórðungssamband norðlendinga, sveitarstjórnarmenn á svæðinu, búnaðarsamband sýslunnar svo og einstakir embættismenn, atvinnurekendur og hvers konar forustumenn samtaka og stofnana.“ Er í inngangi skýrslunnar gerð nánari grein fyrir öllum verkgangi áætlunarstarfsins fram til þessa, að gefin var út skýrsla og tillögudrög í mars s. l. til umr. meðal lögmætra samráðs-og umsagnaraðila. Af hálfu Fjórðungssambands Norðlendinga var boðað til almenns fundar á Þórshöfn hinn 1. júní s. l. með sveitarstjórnarmönnum og öðrum umsagnaraðilum á áætlunarsviðinu. Voru síðan haldnir sérstakir fundir með aðilum einstakra byggðarlaga, fyrst 2. júní og síðan 2.–4. júlí. Loks var áætlunin tekin til umr. á þingi Fjórðungssambandsins á Raufarhöfn 1.–3. sept. s. l. Hnigu ályktanir fundarmanna svo til samhljóða í þá átt að taka þyrfti landbúnað svæðisins til áætlunarmeðferðar og ætla þéttbýlisstöðunum jafnari hlut en í áætlunardrögunum. Að öðru leyti kom fram eindreginn stuðningur við byggðaþróunaráætlunina, sbr. ályktun Fjórðungsþings norðlendinga sem er svo hljóðandi: „Fjórðungsþing norðlendinga, haldið á Raufarhöfn 1.–3. sept. 1975, mælir með því við stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins að leitað verði staðfestingar ríkisstj. á endurskoðaðri byggðaþróunaráætlun fyrir Norður-Þingeyjarsýslu með þeim breytingum sem heimamenn hafa gert á henni. Einnig ályktar þingið að hraða beri gerð landbúnaðaráætlunar fyrir sýsluna.“ Síðan segir síðar: „Byggðaþróunaráætlun Norður-Þingeyjarsýslu er ætlað að vera stefnumótandi um framkvæmdir og þróun þeirra byggðarlaga er hún nær til.“ Hér hefur verið gerð grein fyrir því hvernig raunverulega hefur verið unnið að þessari áætlunargerð á vegum Framkvæmdastofnunarinnar. Það hefur komið fram í þessum umr., að Byggðasjóður hafi raunverulega lítið verið efldur í tíð núv. ríkisstj. Hefur m. a. hv. 5. þm. Vestf., Karvel Pálmason, vikið að þessu í ræðu. En hvað er það rétta í málinu? Lítum á árið 1975 og berum saman framlög til Byggðasjóðs samkv. lögum um Framkvæmdastofnunina og síðan samkv. ákvæðum stjórnarsamnings núv. stjórnarflokka. Í fyrra tilfellinu hefðu framlögin orðið þessi: Framlag úr ríkissjóði 100 millj. kr. og skattgjald af álbræðslu í Straumsvík 70.9% eða 95 millj. Samtals 196 millj. kr. Samkv. stjórnarsamningi núv. ríkisstjórnarflokka, sem var fólginn í því að 2% af útgjöldum á fjárlagafrv. skyldi renna til Byggðasjóðs, eru framlög ríkisins til sjóðsins á þessu ári samkv. fjárlagafrv. 860 millj. kr. En lítum svo á árið 1976 og gerum sambærilegan samanburð. Nú er fjárlagafrv. komið fram og þess vegna auðvelt að sjá hver framlög muni verða á árinu 1976 og hver þau hefðu orðið ef fyrri tilhögun hefði gilt áfram. Í fyrra tilfellinu hefði framlagið úr ríkissjóði verið áfram 100 millj., eins og ákveðið var í lögunum um Framkvæmdastofnun ríkisins á sínum tíma, og álgjaldið, 70.9% af skattgjaldi álbræðslunnar, sem áætlað er að verði á árinn 1976 141 millj. kr., - þá hefði framlagið til Byggðasjóðs orðið réttar 100 millj. eða samtals 200 millj. 1976. Samkv. ákvæðum stjórnarsamningsins, sem koma fram í fjárlagafrv., er framlagið hins vegar ákveðið 1123 millj. kr. Það liggur því fyrir að árið 1975 og 1976 hefðu framlög til. Byggðasjóðs numið samkv. hinni eldri skipan 395 millj. kr., en samkv. hinni nýju skipan í samræmi við stjórnarsamninginn 1993 millj. Þessar tölur eru algjörlega sambærilegar, hvort tveggja í krónum og sýna fullkomlega samanburð á því hvernig framlögum var háttað til Byggðasjóðsins samkv. lögunum um Framkvæmdastofnunina og hvernig þeim er nú háttað: Annars vegar 400 millj. á 2 árum, hins vegar 2 þús. millj. á sama tímabili. Hv. 5. þm. Vestf. sagði að Byggðasjóður hefði ekkert lánað í sumar. Það er alveg rétt. Hann hefur ekkert lánað síðan í júnímánuði. En það er ekki nýtt, vegna þess að Byggðasjóður hefur yfirleitt hagað störfum sínum á þann hátt að hann ákveður lánveitingar, sem eru til fjárfestingar og uppbyggingar, yfirleitt fyrri hluta árs til þess að þeir aðilar, sem hyggja á uppbyggingu og fjárfestingu, geti notað sumarið til þeirrar uppbyggingar. En ef bera á saman stöðu sjóðsins eru það auðvitað framlögin sem fyrst og fremst gefa til kynna hvað þarna hefur gerst. Það er engin ástæða til að dylja það að innheimtur til sjóðsins hafa verið lakari á þessu ári en við gerðum ráð fyrir. Þær hafa verið seinni og tregari en við gerðum ráð fyrir, vegna þess að atvinnulífið hefur átt í vök að verjast og það hefur sín áhrif á greiðslustöðu sjóðsins. Einnig er rétt að geta þess að það hefur verið gengið hraðar eftir því á þessu ári en áður að fá greidd lánsloforð sem hafa verið samþ. af sjóðnum, og það stafar áreiðanlega af því að það hefur verið meira aðhald í bankakerfinu að lána út á lánsloforð heldur en áður hefur verið. Frá því að Byggðasjóður var stofnaður hefur hann tekið að láni til starfsemi sinnar fjármagn sem hér greinir: Árið 1972 745 millj. kr. árið 1973 325 millj. og árið 1974 129 millj., eða samtals 599 millj. Byggðasjóður hefur hins vegar samþ. lánsloforð svo sem hér segir: Árið 1972 480.4 millj., árið 1973 357.3 millj. og árið 1974 661.7 millj., eða samtals 1499.4 millj. En þess verður að gæta í þessu sambandi að hér er um samþ. lánveitingar að ræða og við áramótin 1974 og 1975 var halli hjá Byggðasjóði sem nam um 220 millj. kr., þ. e. a. s. samþ. lánsloforð sem ekki höfðu verið greidd út. Og það skýrir nokkuð hinar miklu lánveitingar eða samþykktir sem gerðar voru á árinu 1974. En þó er rétt að geta þess að við, sem störfuðum við sjóðinn, stóðum í þeirri trú alveg fram í árslok 1974 að skattgjaldið af álbræðslunni yrði verulega meira en það að lokum reyndist, og það átti sinn þátt í því að það var samþ. meira af lánsloforðum á árinu 1974 en ella hefði verið gert. Ég hef talið nauðsynlegt að rekja það hér í þessum umr., að vísu að takmörkuðu leyti, hvernig staðið hefur verið að málum í Framkvæmdastofnuninni frá því að hún var sett á stofn. Framkvæmdaráðið hefur lagt áherslu á að reyna að starfa hlutlaust að málum og hefur hagað starfsaðferðum í samræmi við það. En eigi að síður getur vel komið til greina að breyta til um tilhögun mála. Um það atriði mun ég ræða síðar, þegar hæstv. ríkisstj. leggur málið fyrir Alþ. Ég held að á þeim tíma, sem deilurnar um Framkvæmdastofnunina stóðu sem hæst hér á hv. Alþ., hafi verið gerð óþörf grýla úr þessari stofnun. Það hefur komið á daginn að þeir, sem óttuðust hana í byrjun, hafa verið óþarflega hræddir við tilkomu hennar. Í rann og veru var Framkvæmdastofnunin að verulegu leyti framhald á starfi sem þegar var hafið og hafði viðgengist um alllanga hríð. Það, sem kom einkum til viðbótar, var fyrst og fremst stofnun Byggðasjóðsins upp úr Atvinnujöfnunarsjóðnum eða að Byggðasjóðurinn var stórkostlega efldur frá því sem áður hafði verið. Það var aðalviðbótin. Auk þess var áætlanastarfið eflt, en þó byggt á sama grunni, vil ég segja og áður var gert. Ég held, að þegar frv. ríkisstj. um breyt. á lögum um Framkvæmdastofnunina kemur til umr. hér á hv. Alþ. væri ástæða til að íhuga gaumgæfilega hvort ekki væri nauðsynlegt að koma upp skipulögðu starfi, miklu skipulegar starfi en verið hefur fram til þessa, til að gera sérstaka fjárfestingaráætlun fyrir hvert ár um sig, - áætlun sem miðaðist fyrst og fremst við framkvæmdagetu þjóðarinnar og menn færðust ekki meira í fang varðandi uppbyggingu og framkvæmdir en þjóðin getur staðið undir og efnahagslíf hennar. Jafnframt þurfa svo til að koma skipulagðari vinnubrögð en verið hafa um fjármögnun slíkrar fjárfestingaráætlunar. Sú stefna, sem mörkuð hefur verið af hálfu Framkvæmdastofnunarinnar í áætlunarmálum, er svonefnd frjáls áætlanagerð, sem leggur áherslu á rammaáætlanir sem marka meginlínur um uppbyggingu og þróun byggðar í landinu. Hvernig svo sem stjórnkerfi Framkvæmdastofnunarinnar er fyrir komið og hvernig sem framkvæmdaráðið er skipað komast menn aldrei fram hjá því, að verkefni Framkvæmdastofnunarinnar eru bæði fjölhæf og þýðingarmikil. Það ríður á miklu að stofnunin sem slík sé í lífrænum tengslum við atvinnulífið í landinu, ekki aðeins hvað snertir bókhald, reikningsskil og sérfræðilega þjónustu við áætlanagerð, heldur varðandi framfarir, þróun og uppbyggingu í nánum tengslum við atvinnulífið sjálft. Þess vegna hef ég sem framkvæmdaráðsmaður lagt mikla áherslu á að ferðast um landið og hitta að máli sem flesta sem um þessi málefni fjalla. Eitt merkasta verkefni Framkvæmdastofnunarinnar tel ég vera að takast á við afleiðingarnar af hinni stórkostlegu byggðaröskun sem átt hefur sér stað á undanförnum áratugum og stuðlað að því að treysta byggðina í landinu á hann hátt sem hæfir framtíðinni. Ég trúi því, að því aðeins geti þjóðin hagnýtt auðlindir landsins að byggð eflist og blómgist, ekki aðeins á Stór-Reykjavíkursvæðinu, heldur einnig sem víðast um landið.



Virðulegi forseti. Það frv. til l. um breyt. á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hér er til 1. umr., er ekki í sjálfu sér efnismikið út af fyrir sig skoðað. En það er að mínu viti borið fram á þeim tíma í þjóðarsögunni sem gerir efni þess athyglisvert og umræðuvert hér á hv. Alþ. Ég lít svo til að við, sem lifum í dag í þessu landi, stöndum nú frammi fyrir og séum raunar komnir fyrir nokkru inn í einhverja þá mestu efnahagskreppu sem íslendingar hafa lifað síðan þeir stofnuðu til lýðveldis í landi hér og tóku stjórn eigin mála í sínar hendur. Ég ætla ekki að fara að rekja ástæðurnar fyrir því að svo er komið högum okkar í þessu landi. Þær eru margar og flóknar og samslungnar. Ég vil aðeins segja í þessu sambandi að verulega ástæðu fyrir því, hvað erfiðlega gengur hjá okkur í dag, má finna í því að okkur hefur ekki tekist að stjórna málum, m.a. héðan úr þessu húsi, eins og nauðsynlegt hefði verið til þess að komast hjá efnahagskreppu eins og þeirri sem við nú stöndum í. Ég lít því á þetta frv. sem frv. um stefnumál sem okkur ber skylda til hér á hv. Alþ. að ræða af fyllstu hreinskilni og málefnalega. Eitt af því, sem ég tel að sé mjög erfitt og þurfi að bæta úr í sambandi við stjórn efnahagsmála á Íslandi, er að reyna að koma á, eftir því sem föng eru á, meira trúnaðartrausti á milli stjórnvalda og þá ekki síst Alþ. og ríkisstj. annars vegar og almennings í landinu. Ég hygg að það geti fleiri en ég tekið undir það, að það trúnaðartraust, sem nú ríkir á milli þessara aðila, sé í lágmarki og það þurfi að bæta - og að þetta sé svo mikilvægt að raunar sé nokkuð borin von um að við getum lagað ýmislegt það í okkar þjóðfélagi, sem laga þarf, ef við getum ekki bætt úr þessum grundvallarveikleika í þjóðlífinu. Til þess að svo geti orðið er m.a. nauðsynlegt að hér sé til í landinu einhver sú stofnun sem gefur upplýsingar um efnahagsástand eða gefur út leiðbeiningar um þær línur er fylgja beri í efnahagsmálum landsins og almenningur treystir og vill leggja eyrun við og taka nokkurt tillit til. En ég hygg að ég fari nokkuð nærri sannleikanum þegar ég segi að nú sé ástandið þannig í okkar landi að það er næstum því sama hvaða stofnun gefur út einhverjar tölur um staðreyndir í efnahagsmálum landsmanna, að þá eru þær af stórum hluta landsfólksins tortryggðar og að litlu hafðar. Þar af leiðir að við fáum iðulega ekki þann stuðning í heilbrigðu almenningsáliti sem frjálsu löggjafarþingi eins og okkar er nauðsynlegt að hafa. Þegar vinstri stjórnin var hér mynduð á árinu 1971 var það yfirlýst stefna þeirrar stjórnar að hún ætlaði að taka upp skipulegan áætlunarbúskap á Íslandi í auknum mæli frá því sem verið hafði. Út af fyrir sig var ég því algjörlega samþykkur og algjörlega því að rekinn sé heilbrigður og grundvallaður áætlunarbúskapur í okkar þjóðfélagi. Um það þarf ekki að deila hér. Flest þjóðfélög reka í meiri eða minni mæli áætlunarbúskap, og ýmis stórfyrirtæki viða um heim reka strangan áætlunarbúskap í sambandi við starfsemi sína. Var því ekki neitt vandamál fyrir mig sem stuðningsmann vinstri stjórnarinnar að samþ. aukinn áætlunarbúskap. En svo kom að því, að til þess að aðstoða hæstv. þáv. ríkisstj. um framkvæmd slíks búskapar var þessi stofnun, Framkvæmdastofnun ríkisins, sett á laggirnar. Henni var með lögum fengið meira vald en ég hygg að nokkur stofnun - nema kannske fjárhagsráð, ég þori ekki að segja um það, hafði á sínum tíma um efnahagsmál - um það hvernig að stjórnun efnahagsmála skyldi staðið. Þessi stofnun átti m.a. að vinna að því að horfið yrði frá því, - ég hygg að það hafi verið nefnt í ræðum sem fluttar voru hér á hv. Alþ. í nóv. og des. 1971, - að horfið skyldi frá því handahófi sem uppbygging íslensks atvinnulífs hefði allt of mikið einkennst af á undanförnum árum. Lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins bera það með sér að hér var gífurlega mikið vald fengið einni stofnun í hendur, og það fór ekki milli mála að það skipti að sjálfsögðu höfuðmáli að þeir, sem slíkri stofnun stjórnuðu, tækju hlutverk sitt alvarlega, störfuðu á grundvelli almennra reglna og létu þá persónulegu fyrirgreiðslupólitík, sem því miður hefur einkennt okkar þjóðfélag um marga áratugi, koma helst ekki fyrr en í þriðju röð. Það var mér því afar mikill þyrnir í augum, - ég hygg að ég muni það rétt, - þegar ég sá í frv. ákvæðin um framkvæmdaráðið svokallaða, að það skyldi vera í stofnuninni, þá fannst mér að þar væri um hluti að tala sem þyrfti að athuga betur. Mér fannst þetta bera keim af þeirri áráttu íslenskra stjórnmálamanna um margra áratuga skeið að hugsa fyrst og fremst - eða kannske ekki fyrst og fremst, en í of miklum mæli um það hvernig þeir gætu tryggt fylgi við sína flokka eða við sig sjálfa með alls konar fyrirgreiðslupólitík sem þegar allt er skoðað ofan í kjölinn hlýtur að koma niður á almennum hagsmunum allra landsmanna. Ég varaði því við því í þingflokki okkar 1971 að þetta framkvæmdaráð yrði sett á laggirnar, vildi að það yrði tekið út úr frv. því að þótt til kynnu að veljast ágætir menn til þess að sitja í stólum þessara framkvæmdaráðsmanna, þá þóttist ég sjá í hendi mér, og miðað við reynslu undangenginna ára, að freistingarnar og tækifærin til þess að reka hreppapólitík kynnu að verða svo sterk, að við það yrði ekki ráðið. Ég ætla að reyna að finna þessum orðum stað í ræðu minni síðar, og ég bið hv. þm. og sérstaklega þá frsm., - það er víst ekki nema einn sem hefur skipað þetta á undanförnum árum, - að skoða þessi orð mín á engan hátt sem persónulega árás á sig eða neina þá einstaklinga sem framkvæmdaráðið hafa skipað. Ég býst við því að þeir hafi hvorki verið betri né verri en hverjir aðrir sem settir hefðu verið í þá stöðu sem þeir hafa verið settir í og miðað við þær kröfur, sem þeir flokkar sem stóðu og standa að ríkisstj. á hverjum tíma og vilja nota sér þetta kerfi, gera til slíkra manna. Áætlanagerð er nokkuð stórt orð, og eins og ég sagði áðan er ekki um það deilt, held ég, í neinu þjóðfélagi út af fyrir síg að áætlanagerð sé nauðsynleg. En það er eðli áætlanagerðar, ekki síst í þjóðfélögum sem eru nýbúin að fá sitt frelsi og eru að rísa á legg og byggja upp hjá sér, að áætlanagerð - hagkvæm áætlanagerð, jákvæð áætlanagerð um þróun þjóðarbúskaparins - verður ekki hrist fram úr erminni eins og kanína úr hatti töframanns á einni stundu. Hún þarf að þróast á löngum tíma. Hún þarf að læra af reynslunni og hún þarf umfram allt að vera hlutlaus og miða við almennar reglur. Það kom því dálítið á óvart, að mér fannst, ákvæðið um framkvæmdaráðið sem gerir ráð fyrir, að framkvæmdastjórarnir séu æðstu menn þessarar valdamiklu stofnunar. Þeir áttu að ráðast til stutts tíma eða jafnlangs tíma og viðkomandi ríkisstj. situr. í 4. gr. laga um Framkvæmdastofnun ríkisins segir: „ Ríkisstj. skipar þriggja manna framkvæmdaráð er annast daglega stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins. Framkvæmdaráð má leysa frá störfum með mánaðar fyrirvara, og eiga þá framkvæmdaráðsmenn rétt til óskertra launa í þrjá mánuði. Stjórn Framkvæmdastofnunarinnar tekur ákvörðun fyrir hönd stofnunarinnar um launakjör framkvæmdaráðs, forstöðumanna deilda og annarra starfsmanna.“ í lögunum er sem sagt ákveðið að æðstu menn þessarar valdamiklu stofnunar skuli ráðnir lausri ráðningu og þeir skuli fara jafnskjótt og stjórnarskipti verða, ef ekki tekur við ný stjórn sem hefur einhver svipuð sjónarmið eða treystir svipuðum mönnum til þess að skipa þessa stjórn og sú ríkisstj. sem á undan var. Mér fannst þetta stangast á við tilgang áætlanagerða, sem er langtímaáætlun og þarf að vera í viss stöðugleiki ef vel á að vera. Framkvæmdaráðið hafði, eins og ég sagði, geysimikil völd. Verkefni þess eru skilgreind í 5. gr. laganna. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verkefni framkvæmdaráðs eru m. a. 1. að láta gera áætlanir á vegum stofnunarinnar og leggja þær fyrir stjórn hennar; 2. að gera till. til stjórnarinnar um rekstraráætlanir og starfsáætlanir fyrir stofnunina; 3. að gera till. um árlega heildaráætlun fyrir Framkvæmdasjóð og Byggðasjóð svo og um einstakar lánveitingar úr þeim; 4. að ráða stofnuninni starfsfólk innan ramma fjárhagsáætlunarinnar, að fengnum till. forstöðumanna deilda, sbr. þó 3. gr. 1. tl.“ Ljóst er af þessu að það eru engin smávöld, sem þessum framkvæmdaráðsmönnum hafa verið fengin með lögunum. Og nú langar mig til þess næst að víkja að því hvernig mér sýnist að reynslan hafi verið, eftir því sem hún blasir við mér, af störfum þessarar stofnunar og framkvæmdaráðsmeðlimanna þá ekki síst. Það kann að vera að eitthvað í því sé ekki byggt á albestu heimildum, en það verður þá væntanlega leiðrétt. En um sumt hef ég glöggar upplýsingar sem ég hygg að verði ekki hraktar. Það er þá í fyrsta lagi, að fljótlega komust menn að því að þetta mikla vald hjá einni stofnun var ekki á allan máta hagkvæmt. Því gerðist það að nokkuð snemma var ákveðið að taka eina af þremur deildum Framkvæmdastofnunarinnar, þ.e.a.s. hagrannsóknadeild, undan henni og gera hana alveg sjálfstæða, losa hana algjörlega frá þessari miklu valdastofnun. Ég leit á það á vissan hátt sem jákvæðan þátt af því það hafði sýnt sig að hagrannsóknadeildin naut ekki þess sjálfstæðis sem nauðsynlegt var að starfsmenn hennar hefðu, þó að hún væri ekki í fullkomnu sambýli við Framkvæmdastofnunina og stjórn hennar sem slík, því að hún heyrði aldrei undir framkvæmdaráðið, heldur heyrði hún undir ríkisstj. í heild. Var því horfið að því 1. ágúst 1974 að stofnuð var Þjóðhagsstofnun sem ég tel að sinni afar þýðingarmiklu verkefni í okkar þjóðarbúskap. Og ég vil sérstaklega að það komi fram hér frá mér, af því að ég veit að þar mæli ég rétt og mæli fyrir munn margra annarra, að sá maður, sem valist hefur til forstöðu í hagrannsóknadeildinni og síðar Þjóðhagsstofnuninni, Jón Sigurðsson, er að flestra ef ekki allra dómi hinn ágætasti í alla staði. Annað eða kannske jafnvel veigamesta verkefni Framkvæmdastofnunarinnar var gerð áætlana um þróun þjóðarbúskaparins og þar fram eftir götunum. Það getur verið að mönnum sýnist sitt hvað um hvernig starf þeirrar deildar hefur gengið, en til þess að ég sé ekki sjálfur að leggja neinn sérstakan dóm á hvernig því starfi hefur miðað, þá langar mig til þess að lesa upp - með leyfi hæstv. forseta - úr skýrslu stjórnar stofnunarinnar fyrir árið 1974 um hvernig sjálft starfsfólkið, sem stjórnað hefur þessari deild, eða þeir, sem ábyrgð bera á þessari skýrslu, og það eru væntanlega starfsmenn áætlanadeildar, - hvernig þeir telja að starfsskilyrði þeirra hafi verið til að sinna þessu veigamikla verkefni í okkar þjóðarbúi, en í inngangsorðum að skýrslu um starfsemi áætlunardeildar 1974 segir m. a. þetta: „Áætlunargerðinni hefur helst staðið fyrir þrifum vöntun á heildstæðum ramma um samanburð og mat á gildi framkvæmda og atvinnurekstrar, og ekki hefur síður skort á beint og lifandi samband við töku ákvarðana í þessum efnum. Á þetta ekki síður við um opinberar framkvæmdir og starfsgreinar en þær sem eru á vegum einkaaðila. Er mjög tilviljunum háð hvaða framkvæmdir koma til skipulegs mats eftir árangri eða arðsemi. Á það takmarkaða mat, sem lagt er á framkvæmdir, skortir alla samræmingu og samanburð, ekki aðeins milli framkvæmdagreina, heldur einnig innan sömu greina, sem þó lúta sameiginlegri yfirstjórn rn. eða annarrar hliðstæðrar stofnunar. Við þessi skilyrði stefnumótunar og ákvarðanatöku er í reynd mjög treyst á atfylgi og þrýsting atvinnugreina, landshluta og annarra hagsmunaaðila til að fá málum sínum framgengt, einkum fyrir atbeina þm. og annarra áhrifaaðila. Með því móti er að sjálfsögðu engin trygging fyrir að hagstæðustu framkvæmdirnar gangi fyrir. Kraftar stjórnkerfisins fara í langdregin fundahöld til að vega og meta styrk þess atfylgis, sem hvert mál nýtur, og vandséð hvenær og hvernig niðurstaða er fengin. Margt í þessum starfsaðferðum er beinlínis andstæða allrar áætlanagerðar, svo sem þegar margar framkvæmdir til sömu nota eru í undirbúningi til framkvæmdar samtímis eða þegar stórfelldar framkvæmdir eða tækjakaup einkaaðila koma til afgreiðslu pólitískra yfirvalda án skipulegs mats á væntanlegum árangri fjárfestingarinnar af hálfu stofnlánasjóðs eða annarra faglegra aðila. Afleiðingar þessara starfsaðferða eru á margan hátt óæskilegar. Algengast er að árlegar framkvæmdaáætlanir séu rifnar upp til endurskoðunar og niðurskurðar jafnharðan og þær hafa verið afgreiddar. Er þá niðurskurðurinn handahófskennt flýtisverk og niðurstaða flókinnar togstreitu áhrifaaðila. Bið eftir síðbúnum áætlunum og síðan niðurskurði þeirra spillir undirbúningi framkvæmda stórlega, svo að í reynd verða skuldbindandi aðgerðir að hefjast áður en endanleg niðurstaða er fengin. Það hefur aftur á móti í för með sér að ekki reynist unnt að fresta framkvæmdum eða skera niður nema valda með því verulegu tjóni eða kostnaðarauka, enda verður reyndin gjarnan sú að tilætlaður niðurskurður sé óframkvæmanlegur, svo að reynt er að liðka til fyrir einstökum framkvæmda-og lánaflokkum þegar á árið líður. Hliðstæðir örðugleikar reynast vera á því að halda sér við árlega áfanga áætlana til langs tíma, t. d. til 4 eða 5 ára áætlana. Fjárhagsörðugleikar og rýrnun framkvæmdafjár af völdum verðbólgu eru þá látin bitna á fyrri framkvæmdaáætlunum, enda þótt aðrar nýjar séu samtímis að ryðja sér til rúms og látnar hafa forgang.“ Þetta er ekki fallegur lestur sem ég var að lesa upp um reynsluna hjá þeim sem vinna beint að þessu verki í sjálfri Framkvæmdastofnun ríkisins. Ég hygg að hv. þm. mættu gjarnan leiða orðið meira hugann að því hvort það sé ekki virkilega á okkar eigin færi að koma í veg fyrir fleiri efnahagsleg óhöpp í okkar þjóðfélagi sem verða vegna svona starfsaðferða. Ég skal ekki fara fleiri orðum um áætlanagerðina. Ég sé, að framkvæmdaráðsmaðurinn hefur horfið úr salnum meðan ég er að tala, og mér þykir það leitt, en væntanlega getur hann fengið skýrsluna í stofnuninni og lesið þennan kafla sjálfur og þannig staðreynt að ég hef lesið rétt upp það sem þeir segja sjálfir sem að þessari skýrslu standa. Þá kem ég að öðrum þætti í starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins sem hér hefur mikið verið lofaður og prísaður af mörgum. Ég skil þá mörgu hv. þm. sem hér hafa verið að tala og lofa hvað einstaklega mikið þarfaþing starfsemi Byggðasjóðs hafi verið fyrir þetta land, hvað hann hafi staðið að miklum og góðum framförum, - víðast um landið, að mér skilst, og hv. síðasti ræðumaður, Tómas Árnason, spurði held ég a. m. k. 10 sinnum áðan: Er það spilling að lána til þess að byggja skip? Er það spilling að lána til þess að byggja fiskiðjuver? - og svo fram eftir götunum, rétt eins og þessir peningar hefðu ekki verið til í þjóðfélaginu og gengið til útlána þótt þeir færu ekki í þennan sérstaka sjóð. Framkvæmdastofnunin sem slík hefur enga nýja peninga skapað fyrir þjóðfélagsþegnana. Þeir voru og eru annars staðar fengnir og ekki skapaðir af þeim, þannig að út af fyrir sig er það ekkert til að hrósa sér sérstaklega af þó að lánaðir hafi verið peningar úr þeim sjóðum sem við m. a. hér á Alþ. höfum reynt að styrkja með ríflegum fjárframlögum. En það eru ekki allir þm. í þessu landi sem hafa svipaða sögu að segja af starfsemi Byggðasjóðsins. Ég er einn í hópi þeirra sem geta ekki farið í þennan stól og lofað og prísað örlæti stjórnar Byggðasjóðsins til lánveitinga í mínu kjördæmi. Ég hef áður vikið að þessu atriði á hv. Alþ. nokkur undanfarin ár og skal ekki endurtaka það mikið. Ég verð þó að segja að það er meira en vafasöm skynsemi í því að neita að lána, eins og gert var um tíma, fé til skipakaupa eða viðgerðar á skipum á svæði eins og Suðurnesjum, gömlu útvegssvæði sem ár eftir ár var eitt aðalútgerðarsvæði landsins, með þeim afleiðingum að skipaflotinn þar var orðinn sá elsti og ófullkomnasti á landinu. Ég er ekki að segja að það sé þessu einu að kenna, en eitt með öðru á það sök á þessu. En ég ætla að gefa yfirlit um lánveitingar Byggðasjóðs miðað við kjördæmi í aðeins örfáum orðum með því að lesa niðurstöður skýrslu sem Framkvæmdastofnunin hefur sjálf gefið út, þ. e. a. s. ársskýrslu 1974, þar sem er að finna yfirlit yfir skiptingu samþykktra lánveitinga og styrkja Byggðasjóðs árið 1974 eftir atvinnugreinum o. fl. og þeim er skipt eftir landshlutum eða öllu heldur eftir kjördæmum. Þetta eru ekki neinar smáræðisfjárhæðir. Það eru samtals 661 millj. 799 þús. kr. sem hafa verið veittar til þessara lána og styrkja, og það hefur verið lánað til fiskiskipa, til viðgerðar á fiskiskipum, til fiskvinnslu, til niðursuðu, til fiskmjölsverksmiðja, til framleiðsluiðnaðar, til þjónustuiðnaðar, til landbúnaðar, til sveitarfélaga, vélgrafna og annarra vinnuvéla, vaxta, styrkja vegna raflínulána sveitarbýla og til annars. Og niðurstaðan af þessu eftir kjördæmum er þessi: Vesturland hefur fengið 79 lán upp á 139 millj. 242 þús. Vestfirðir hafa fengið 82 lán samtals að fjárhæð 115 millj. 92 þús. Norðurland vestra hefur fengið 48 lán upp á 76 millj. 57 þús. Norðurland eystra hefur fengið 89 lán upp á 123 millj. 858 þús. Austurland hefur fengið 97 lán upp á 125 millj. 223 þús. Suðurland hefur fengið 42 lán upp á 58 millj. 417 þús. Og svo komum við að vonda fólkinu. Reykjanes hefur fengið 3 lán upp á 22 millj. 910 þús. og Reykjavík hefur fengið 1 lán upp á slétta eina millj. Þetta er niðurstaðan af lánveitingum og styrkjum Byggðasjóðs á árinu 1974, og ég reikna með því, að sumir hv. þm., sem eru í þessum sal, geti skilið það að þeim, sem eru fulltrúar fyrir þau hin afskiptu svæði hjá þessum sjóði, verði nokkuð heitt í hamsi þegar svona staðreyndir eru lagðar á borðið. Það kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, Tómasar Árnasonar, að fólksfjölgun úti á landinu á árinu 1974 hafi orðið meiri en hér á höfuðborgarsvæðinu. Hann sagði líka að verkefni Byggðasjóðs væri fyrst og fremst að koma í veg fyrir fækkun íbúa eða flótta fólks af vissum svæðum hingað til suðvesturhornsins. En einmitt á þessu ári sem ég var að lesa tölurnar upp, 1974, er það staðreynd að fólksfjölgun hefur orðið meiri utan höfuðborgarsvæðisins en á því. Ég skal ekki lesa upp meira úr skýrslum sjálfrar Framkvæmdastofnunarinnar. Ég tel að það, sem ég hef lesið, renni stoðum undir það sem ég hef hér verið að segja, - styrkum stoðum, að það sé rétt sem ég hef hér verið að segja. En almennt talað tel ég að því miður hafi reynslan af starfi Framkvæmdastofnunar ríkisins ekki orðið sú sem ýmsir væntu af starfsemi hennar í byrjun. Það er staðreynd að þótt hverfa hafi átt frá handahófskenndri uppbyggingu atvinnulífs í landinu eftir að hún komst á fót og hverfa til skipulegra starfshátta, þá hefur hér í landinn verið grasserandi verðbólga allan tímann, m. a. fyrir það að lítil sem engin stjórn hefur verið á framkvæmdum í landinu undanfarin ár. Við höfum ráðist á undanförnum árum í miklu meira en við höfum getað ráðið við, með þeim afleiðingum að hér hefur orðið grasserandi verðbólga, Evrópumet í verðbólgu. Og skoðun mín er sú að fyrsta og aðalástæðan fyrir því að vinstri stjórnin gafst upp eftir 21/2 ár, síðasta vinstri stjórn, hafi verið fyrst og fremst sú, að það tókst ekki að reka efnahagspólitík hér í landinu sem tryggði að hún gæti lifað lengur og það m. a. vegna þess að sú skipuleggjandi stofnun, sem átti að sjá um skipulega uppbyggingu atvinnuveganna, brást að verulegu leyti. Hæstv. forseti hefur tilkynnt mér að hann vilji fresta fundi þangað til í kvöld og ég hef ekki alveg lokið ræðu minni.

Ætlunin var að fresta nú eftir korter, þannig að ef hv. þm. á smástund eftir af ræðu sinni, þá er óhætt að halda áfram lengur nú. Hafi hann hins vegar ekki lokið ræðunni kl, korter yfir fjögur, þá mun fundinum verða frestað til 9 í kvöld.

Við stöndum e. t. v. á þröskuldi nýs þorskastríðs við breta. Við stöndum frammi fyrir þeirri óþægilegu staðreynd að fiskimiðin við Ísland hafa verið rányrkt í mörg ár. Það hefur komið fram, m. a. í sjónvarpi hjá einum kunnasta fiskifræðingi okkar, að jafnvel þó að okkur tækist að reka allan útlendan veiðiflota héðan af miðunum út fyrir 50 mílurnar, þá væri viturlegt af okkur að draga verulega úr okkar eigin sókn í fiskimiðin. Fiskifræðingarnir hafa varað sterklega við því að ef ekkert verði gert í þessum efnum, þá standi Íslendingar frammi fyrir því eftir 2–3 ár að hrygningarstofn helstu nytjafiska hér við landið verði orðinn það lítill, að veiði mun hrapa á Íslandsmiðum með afleiðingum fyrir þjóðina sem ekki þarf að rökstyðja eða fara nánar út í hér. Hv. þm. Tómas Árnason sagði áðan að þegar þeir togarar væru komnir til landsins, sem væru í pöntun, ætti eftir að skila, þá væri togarafloti okkar orðinn 80 skip. Það má renna, þó að ég ætli ekki að gera það núna, fyllilega handbærum stoðum undir það að hagkvæmni fiskveiðiflota okkar sé miklu lakari en þyrfti að vera fyrir það að skipin eru of mörg. Ég er sammála þeim sem segja að við eigum að stunda fiskveiðar, raunar eins og alla aðra starfsemi í landinu, á afkastamestu skipunum. En ef hætta er á því að þau verði of mörg, þá á að kaupa þau eldri út, svo að við höfum mannskap á skipin, svo að við getum nýtt fiskimiðin á sem hagkvæmastan hátt. En þetta höfum við ekki gert. Og þá komum við m. a. óbeint inn á athafnasemi og starfssvið Framkvæmdastofnunarinnar. Hvernig stendur á því að þróunin í þessu sambandi hefur orðið þessi, að við höfum e. t. v. í dag of stóran flota? Ég veit ekki hvað menn gera sér háar hugmyndir um að við getum rekið næstu tvö árin öll útlend skip úr okkar fiskveiðilandhelgi. En það er alveg augljóst að ef við getum það ekki, sem því miður verður að teljast sennilegt, þá erum við í hreinum vanda með okkar eigin flota og verðum að leggja einhverjum hluta hans. Þá er síðasta atriðið sem mig langar til að koma að í sambandi við reynsluna af starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar. Það er að mínu viti afar mikið atriði að stofnun sem Framkvæmdastofnunin njóti trausts landsmanna. Ekki síst er nauðsynlegt að hún njóti trausts svokallaðra aðila vinnumarkaðarins, ef vel á að fara. Það þarf að koma þar á góðu samstarfi. Ég dreg afskaplega mikið í efa að Framkvæmdastofnunin hafi gott samstarf við aðila vinnumarkaðarins. Ég dreg það afar mikið í efa að þeir sjái í henni þá stofnun sem þeir telja að sinni sínu verkefni eins og þyrfti að gera og því sé nokkur brotalöm á þessu svo lífsnauðsynlega samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Þetta er stærra atriði en menn e. t. v. halda þegar þeir líta á þetta fyrst. Við íslendingar, eins og ég sagði áðan, stöndum nú frammi fyrir einni mestu kreppu sem yfir okkur hefur gengið um marga áratugi. Við höfum verið einstaklega fundvísir á það að mínu viti að stjórna efnahagsmálum okkar eftir leiðum sem - ef ég mætti segja það - e. t. v. þekkjast ekki annars staðar í löndum hér fyrir vestan okkur og austan sem við vildum kalla að stjórnuðu á menningarlegan hátt. Það er talað um að það sé hægt að stýra efnahagsmálum þjóða eftir tveimur meginleiðum: Það er svokölluð frjálshyggjuleið eða þá að kalla það frelsisleið, þar sem athafnir manna, fjárfesting manna og þar fram eftir götunum stjórnast af því að m. a. gildi peninganna er stöðugt. Menn hugsa sig tvisvar um áður en þeir ráðstafa fjármunum í einhverja fjárfestingu, af því að þeir vita að þeir þurfa að borga lánaðar krónur með jafnverðmiklum krónum þegar að skuldadögum kemur. Hér á Íslandi hefur þessi leið verið gjörsamlega óvirk um mörg ár vegna verðbólgu. Hér hefur aðalatriðið í efnahagsstarfsemi mikils hluta þjóðarinnar verið í því fólgið að reyna að ná í eins stór lán og til eins langs tíma og mögulegt er til þess að fjárfesta í næstum hverju sem væri. Hin leiðin er leið skipulagshyggjunnar, sem menn hafa kallað svo og margir hafa skrifað um fallegar greinar og sagt mörg fögur orð um. Hún er á Íslandi eyðilögð eins og hin með því sem ég hef hér verið að lýsa, með svokölluðu kommissarakerfi sem hefur stjórnast meira af hreppapólitík og einstökum flokkahagsmunum þeirra, sem ráða í ríkisstj. á hverjum tíma, heldur en almennum hagsmunum íslensku þjóðarinnar. Það er hart að þurfa að segja þetta, en þetta er að verulegu leyti satt. Ef sá tími, sem við lifum núna, sú efnahagskreppa, sem við erum að sigla inn í og erum ekki komin út úr enn, kemur engum manni til þess að hugsa um hvort við höfum gengið götuna til góðs fram eftir veg í stjórnun efnahagsmála, þá blasir ekki nema eitt við hér og það er þjóðargjaldþrot. Það er hreint þjóðargjaldþrot, sem ekki verður aftur tekið þegar það er orðið. Ég viðurkenni að það er erfitt að ráða við hlutina í þessu þjóðfélagi eins og nú er komið. Það er ekki auðvelt að draga úr skriði dýrtíðarskrúfunnar eftir að hún er einu sinni komin á það skrið sem hún er í dag, og það verður ekki hægt ef þjóðin ætlar lengur og við hér á hv. Alþ. ætlum að leyfa okkur þann munað að feta troðnar slóðir í sambandi við stjórn efnahagsmálanna. Þá lendum við á skeri. - Fundarhlé.



Virðulegi forseti. Það mun vera nokkuð einstakt í þingsögunni að svo snemma þings skuli vera efnt til kvöldfundar til að halda áfram umr. um mál sem engin sérstök nauðsyn ber til að afgr. með miklum hraða gegnum deild. Enn undarlegra er það þegar það liggur fyrir að ýmsir hv. þm., sem ætluðu að tala í umr. um þetta mál, óskuðu þess við hæstv. forseta að málið yrði ekki tekið svo skyndilega til umr. hér í kvöld, þar eð þeir höfðu gert ráð fyrir því, að samkv. venju yrði ekki efnt til kvöld- eða næturfunda svo árla þings og höfðu bundið sig við annað. En þrátt fyrir óskir ýmissa hv. þm., jafnt stjórnarstuðningsmanna sem stjórnarandstæðinga, að málinu skyldi frestað, þá hefur hæstv. forseti greinilega talið það svo brýnt að ljúka 1. umr. um þetta mál hér í hæstv. d., að ákveðið er í skyndingu að efna til þessa einstæða fundar sem nú hefur verið settur í þessari hæstv. deild. Slíkar aðgerðir gefa vissulega tilefni til þess að velta fyrir sér hvers vegna. Hvað er það varðandi þetta mál eða í tengslum við það sem gerir það og eðli þess svo sérstakt að nauðsynlegt sé að knýja það áfram í gegnum hæstv. deild. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, sem á þessar umr. hefur hlýtt, að þær eru á ýmsan hátt æði sérstakar, þó kannske fyrst og fremst sérstakar vegna þess að aðalpersóna þessara umr. er fjarverandi. Aðalpersóna þessara umr., hv. 3. þm. Austurl., Sverrir Hermannsson hefur leyfi frá störfum í þessari hæstv. d., en mun væntanlegur til starfa hér á mánudaginn kemur. Nú er það svo að bæði hafa samflokksmenn hv. þm. Sverris Hermannssonar beint mjög að honum spjótum í þessum umr, og í öðru lagi hefur, á meðan málið hefur verið til umr, hér í hv. d., birst við hv. þm. Sverri Hermannsson í aðalmálgagni ríkisstj. mjög einstakt og sérstakt viðtal, - viðtal sem að mínum dómi er meðal merkari innleggs í umr. um störf þessarar hæstv. ríkisstj., stjórnarfarið í landinu, stjórn og störf þeirrar stofnunar sem hér er til umr. og byggðamál almennt. Það skyldi þó ekki vera að hæstv. forseti vildi með þessari sérstöku aðgerð, þessu kvöld- og næturfundahaldi hér, leggja sitt af mörkum til að hjálpa hæstv. ríkisstj. með ég vildi nú kannske ekki segja vandræðabarn sitt, hv. 3. þm. Austurl., en þó leggja sitt af mörkum til þess að koma í veg fyrir að hann hafi tækifæri til þess í fyrsta lagi að bera af sér sakir hér í hæstv. d. og í öðru lagi að ræða við okkur aðra deildarþm. um þær einstöku yfirlýsingar sem hann hefur gefið í aðalmálgagni ríkisstj., Morgunblaðinu, - yfirlýsingar sem eru gefnar af þeim manni sem gjörkunnugastur á að vera störfum samkvæmt byggðamálastefnu og efnahagsstjórn þessarar ríkisstj. Það skyldi þó ekki vera að hæstv. ríkisstj. vilji koma sér hjá því að aðrir hæstv. deildarþm. geti rætt við 3. þm. Austurl. um þessar yfirlýsingar, vilji koma í veg fyrir að hann geti hér á fundum Alþ. flutt og rökstutt þær afdráttarlausu og skýru yfirlýsingar sem hann hefur gefið um stefnu ríkisstj. í aðalmálgagni hennar, Morgunblaðinu, 19. okt. s. l. Það er ekki í samræmi við lýðræðisleg vinnubrögð og nauðsynlega opna umr, í þessu þjóðfélagi að hæstv. forseti skuli beita starfsaðferðum af þessu tagi, að knýja fram lok þessarar umr. áður en hv. 3. þm. Austurl. kemur aftur til þings, bæði vegna þeirra saka og gagnrýni, sem á hann hefur verið borin hér í umr. Og fyrst enginn flokksmanna hv. 3. þm. Austurl. vill ljá honum lið og bera fram að hans ósk kröfu um að fá að bera af sér sakir hér í þessari d., þá vil ég verða til að óska þess að hann fái í þessari d. að bera af sér þær mjög svo alvarlegu sakir sem hann hefur verið borinn fjarstaddur í þessari d. Það er í senn lágmarkskurteisi og þingræðisskylda gagnvart honum að hann fái að gera það. Enn fremur tel ég vera nauðsynlegt, einkum og sér í lagi með tilliti til þess mikla efnahagsvanda sem tekinn hefur verið til umr. fyrr á þessu þingi og hv. þm. Jón Skaftason tók sérstaklega til umr. fyrr í dag, að tækifæri gefist til að ræða við hv. 3. þm. Austurl., Sverri Hermannsson um þær sérstöðuríku yfirlýsingar hans í aðalmálgagni ríkisstj., sem ég vitnaði til áðan og mun gera að sérstöku umræðuefni hér á eftir. Því mælist ég til þess við hæstv. forseta að umr. um þetta mál verði ekki lokið hér í kvöld eða nótt, ef það hefur verið vilji hæstv. forseta og ætlun, heldur verði þeim fram haldið í d. þegar hv. S. þm. Austurl. er kominn til þings eða a. m. k. umr. haldið opnum, þannig að honum og öðrum þm. gefist tækifæri til að ræða málið þegar hann er kominn hingað til þings með fullum réttindum á nýjan leik.  (Sigurl. B: Þetta er nú bara 1. umr.)  Það er að vísu rétt, hv. 9. landsk, þm. Sigurlaug Bjarnadóttir, að þetta er aðeins 1. umr. En stjórnarmeirihl. hér á Alþ. hefur sýnt sérstaka hæfni til að svæfa mál í n., og ég reikna ekki með því, miðað við fyrri vinnubrögð hv. stjórnarmeirihl., að þetta frv. verði talið slíkt óskabarn að það verði leitt aftur hingað inn í salinn. Ég reikna með að hæstv. stjórnarmeirihl. í þeirri n., sem þetta frv. fær til meðferðar, muni frekar líta á þetta frv. sem eins konar Trójuhest eins og það hefur reyndar reynst nú þegar í þessari hæstv. d., og muni þannig sjá til þess að það komi ekki aftur hér til umr., a. m. k. muni það þá verða tekið til umr. þegar hv. 3. þm. Austurl. er fjarverandi. Að vísu kann þetta frv. að koma aftur til tals þegar hæstv. ríkisstj. loksins ber fram óskabarn sitt, frv. til l. um breyt. á Framkvæmdastofnun ríkisins. En þau loforð urðu ekki að veruleika s. l. vetur og hæstv. Alþ. á nú eftir að sjá hvort gæfan verður með þeim loforðum aftur í vetur. Það hefur að mörgu leyti verið athyglisvert að fylgjast með orðaskiptum stuðningsmanna ríkisstj. í þessum umr., bæði fyrir gagnrýni sem komið hefur fram hjá hv. þm. Ellert B. Schram og hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni á störf samflokksmanna þeirra Sverris Hermannssonar, Ingólfs Jónssonar o. fl. í Framkvæmdastofnun ríkisins og gagnrýni hv. þm. Jóns Skaftasonar á störf og starfsemi samflokksmanna hans í sömu stofnun. Og það væri eilítið fróðlegt að velta því fyrir sér hver er tilgangur þessara deilna. Hvernig stendur á því, að stuðningsmenn ríkisstj. skuli leggja sig svo fram eins og raun ber vitni um að setja hér fram duldar meiningar um þetta mál? Á þessu kunna að vera tvenns konar skýringar og það mjög ólíkar. Fyrri skýringin er sú, að hv. þm. telji í raun og veru að Framkvæmdastofnun ríkisins, Byggðasjóður, hið svokallaða kommisarakerfi sé svo mikill grundvallarþáttur í okkar stjórnkerfi að það beri að taka til, jafnrækilegrar umr. og gagnrýni og þeir hafa sett hér fram, vegna þess að það sé e. t. v. ein af þeim aðferðum sem beita þurfi til lausnar efnahagsvandanum, eða þá að það sé verið að setja hér á svið ákveðinn leik, meðvitað eða ómeðvitað, leik sem fyrst og fremst hefur það að markmiði að fela hinar raunverulegu byggðaaðgerðir þessarar hæstv. ríkisstj., að hefja hér upp deilur um form, stjórnarform á sviði sem greinilega skiptir ekki sköpum fyrir stjórnarstefnuna og þá sérstaklega byggðaaðgerðir hæstv. ríkisstj. Það hefur nefnilega komið fram, bæði í þessum umr. og eins í viðtali við hv. 3. þm. Austurl., Sverri Hermannsson, sem ég mun vitna til á eftir, að Framkvæmdastofnun ríkisins hefur alls ekki orðið sá ógnvaldur eða valdastofnun, sem henni var ætlað að vera, né heldur hefur hún fengið til ráðstöfunar fjármagn sem skiptir sköpum í byggðaþróun í landinu. Það kynni þó ekki að vera að meðvitaður eða ómeðvitaður tilgangur þessara umr., þar sem fyrst og fremst er deilt um embættisstjórn, stjórnarform á þessari tilteknu stofnun, sé að fela það að meðan hér á Alþ. eru slíkar deilur er ríkisstj. að halda áfram að búa sig undir enn stærri áfanga í byggðaröskun í landinu, - ekki byggðastefnu, heldur byggðaröskun? Að vísu er mögulegt að fyrri skýringin sé að nokkru leyti rétt hvað einstaka þm. stjórnarfl. snertir. Það er mögulegt, að hv. þm. Ellert B. Schram og Guðmundur H. Garðarsson, sem tiltölulega nýkomnir eru hingað til þings til þess að halda uppi klassískum stefnumálum íhaldsins á Íslandi, séu ekki orðnir eins „verseraðir“ í lífsins ólgusjó og hv. þm. Ingólfur Jónsson og Sverrir Hermannsson, að þeir sjái ekki að þessi svokölluðu grundvallarstefnumál Sjálfstfl. um efnahagsstjórn á Íslandi samrýmast einfaldlega ekki veruleikanum. Ég hef ekki trú á því að hv. þm. Ingólfur Jónsson og hv. þm. Sverrir Hermannsson hafi ekki framfylgt stefnuyfirlýsingu Sjálfstfl. um að afnema þessa stofnun vegna þess að þeir séu einhver illmenni, vegna þess að þeir séu einhverjir svikarar, vegna þess að þeir séu, eins og hér hefur verið látið að liggja, jafnvel siðlausir. Ég held þvert á móti að ástæðan fyrir því, að þeir hafa ekki framfylgt þessari yfirlýstu stefnu Sjálfstfl., sé sú að það er ekki hægt að framfylgja henni. Hún er ekki í samræmi við veruleikann. Hún er óskhyggja frá liðinni tíð. Hún er 19. aldar hugmyndafræði. Hún samrýmist ekki þörfum íslensks þjóðfélags á síðustu áratugum 20. aldar. Hún samrýmist ekki því háþróaða og flókna þjóðfélagi sem við búum við, sem krefst skipulagshyggju og áætlanagerðar ef á að vera hægt að stjórna því á markvissan hátt og til að ná raunhæfum aðgerðum. Sú frjálshyggja, sem mótaði þessa stefnu Sjálfstfl. og hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og Ellert B. Schram hafa vitnað til hér í sínum ummælum fyrr og síðar um þetta mál, er í besta falli draumsýn, í versta falli hrapalegur misskilningur og tímaskekkja sem þeir menn, sem Sjálfstfl. felur hin raunverulegu völd, sem því miður eru ekki hv. þm. Ellert B. Schram og Guðmundur H. Garðarsson, geta ekki framfylgt þegar þeir standa frammi fyrir veruleikanum. Þetta er skýringin. Saga Framkvæmdastofnunar ríkisins á s. l. ári er enn eitt dæmið um það að stefna Sjálfstfl. í efnahagsmálum er ekki framkvæmanleg. Hún er ekki framkvæmanleg ef menn vilja ná þeim markmiðum sem felast í almennri efnahagsþróun íslenska þjóðfélagsins, bættum kjörum þegnanna og eflingu byggðarinnar um allt land. Til þess að ná þeim markmiðum þurfum við að taka upp skipulagsbundin vinnubrögð, áætlanagerð, rannsóknastarfsemi, samræmdar aðgerðir opinberra aðila og einkaaðila eða m. ö. o. þá stjórnarstefnu sem kennd hefur verið, eins og hv. þm. Jón Skaftason vitnaði til áðan, við skipulagshyggju. Ég sagði áðan að það kynni að vera að einhverjir, sem þátt hafa tekið í þessum umr., og ég hef þar einkum í huga hv. þm. Tómas Árnason, sem eyddi löngu máli hér í mjög fróðlega lýsingu og nákvæma á starfsháttum, fundaaðferðum og öðrum vinnubrögðum í þessari stofnun, Framkvæmdastofnun ríkisins, að tilgangur þeirra með slíkum ítarlegum formumr. væri að fela það að varðandi byggðaþróun á Íslandi skipta aðgerðir Framkvæmdastofnunar ríkisins, hvort sem fundir þar eru haldnir með tveimur mönnum, einum eða fleirum, eins og við fengum ítarlegar lýsingar á hér í dag, skipta einfaldlega ekki máli, enda hefur hv. þm. og samstarfsmaður Tómasar Árnasonar, Sverrir Hermannsson, tekið endanlega af skarið hvað þetta snertir. Þegar hann var beðinn af ritstjóra Morgunblaðsins að ganga fyrir lesendur þess og stuðningsmenn Sjálfstfl., sunnud. 19. okt. s. l., og tjá sig um störf þessarar stofnunar, efnahagsstjórnina í landinu og byggðastefnu þessarar ríkisstj., þá var dómur Sverris Hermannssonar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Byggðasjóður hefur á þessu ári til ráðstöfunar um 1 020 millj. kr., en það er eins og krækiber í helvíti ef miðað er við einokun Suðvesturlandsins á stórvirkjunum og stóriðju. Það“ - þ. e. a. s. þessar aðgerðir á Suðvesturlandi - „er mesta byggðaröskun af mannvöldum sem þekkst hefur hér á landi bæði fyrr og síðar, Nú er landsbyggðinni haldið í teygju með góðu tali og breiðum yfirlýsingum um virkjanir á ýmsum stöðum úti á landi, svo að Suður- og Suðvesturlandið geti enn haldið fram einokun sinni á stórvirkjunum í Þjórsá og stóriðju við Faxaflóa, og þessar breiðu yfirlýsingar halda áfram, hvort sem vit er í eða ekki.“ Nú er ekki nema tvennt til. Annaðhvort fer hv. þm. Sverrir Hermannsson, sem gerst á að þekkja til þessara mála, með óráðsíuhjal, óábyrgar yfirlýsingar eða þá að þessi dómur hans er réttur. Ef þessi dómur þessa manns, sem ríkisstj. hefur falið að starfa á þessum vettvangi, sem hann er þarna að lýsa með eigin orðum, - ef hann er réttur, þá felur hann í sér einhver dapurlegustu og óhugnanlegustu stjórnmálatíðindi sem hér hafa komið fram nokkuð lengi, a. m. k. fyrir þá aðila og þá stjórnmálaflokka sem í raun og veru vilja eflingu byggðar út um allt land. Og það er skiljanlegt að hv, þm. Tómas Árnason skuli eyða nánast öllum ræðutíma sínum hér í nákvæmar lýsingar á fundahöldum og annarri tæknilegri starfsemi í Framkvæmdastofnun ríkisins án þess að víkja einu orði að þessum dómi og þessari yfirlýsingu samstarfsmanns síns, hv. þm. Sverris Hermannssonar. Og það er skiljanlegt, þegar maður hefur þessar yfirlýsingar í huga, að hæstv. forseti og ríkisstjórnarmeirihluti skuli vilja ljúka þessum umr. áður en hv. þm. Sverrir Hermannsson kemur hingað í d. á nýjan leik, því að þegar þm. Íslendinga lætur í aðalmálgagni sínu frá sér fara yfirlýsingar af þessu tagi og fleiri sem ég mun koma að hér á eftir, þá er skylda okkar að taka það til umr. hér á Alþingi íslendinga því að við eigum að taka mark á þessum orðum. Við eigum að óska þess að fá á þeim ítarlegri rökstuðning, vegna þess að ef þau eru rétt, þá er hv. þingheimur eins og Lísa í Undralandi hvað þessar umr. eða almenn störf þingsins snertir. Og þá er engin furða þó að alþjóð fyllist stundum undrun yfir því að menn skuli yfir höfuð vera að eyða tíma sínum í að tala hér . Ég hef ekki heyrt í langan tíma aðrar eða merkilegri yfirlýsingar frá þm. á Íslandi, hvað þá heldur stuðningsmanni þessarar ríkisstj. Ef þessar yfirlýsingar eru ekki teknar til ítarlegrar umr. á Alþingi íslendinga, þá er Alþ. íslendinga ekki alvörustofnun, á engan hátt, og þá taka þm. ekki a. m. k. bv. þm. Sverrir Hermannsson alvarlega. Ég ítreka þess vegna enn frekar þá kröfu mína að þessum umr. verði fram haldið þar til hv. þm. Sverrir Hermannsson kemur á ný til þessarar d. En yfirlýsingar hans, afgreiðsla hans á stjórnarstefnunni í Morgunbl. 19. okt. var lengri, hún var enn merkilegri. Það er búið að leggja hér fram á Alþ. nokkrar fsp. um virkjunarmál til hæstv. orkumrh. Nú veit ég ekki hvenær hann ætlar sér að svara þessum fsp. og ef hann svarar þeim, hvort svörin verða þá ekki hjúpuð þeim silkimjúku setningum og mér liggur við að segja - með fullri virðingu - orðhengilshætti sem á síðasta þingi einkenndu sum svör hans varðandi fsp. um orkumál. Þessar fsp. hafa verið settar fram og þeim verður væntanlega svarað. En hv. þm. Sverrir Hermannsson hefur þegar svarað þessum fsp. í Morgunbl. 19. okt. Hann hefur þegar gefið Norðlendingum og austfirðingum afdráttarlausar yfirlýsingar um það hvers þeir mega vænta í orkumálum á næstu árum. Og þessum yfirlýsingum þm. Austurl., aðalstjórnanda Framkvæmdastofnunarinnar, eins af helstu trúnaðarmönnum ríkisstj., þeim hefur ekki verið svarað, hvað þá heldur að þær hafi verið bornar til baka í málgögnum ríkisstj. Þær hafa verið látnar standa, þeim hefur ekki verið mótmælt vegna þess að þær eru sannar. Orkumrh. þarf ekki að standa upp og svara þessum fsp. því að þeim hefur þegar verið svarað með þeirri þögn sem málgögn stjórnarinnar og allir stjórnarliðar aðrir hafa sveipað um sig eftir að Sverrir Hermannsson gekk fram og sagði Norðlendingum og Austfirðingum umbúðalausan sannleikann um þeirra orkumál. Af því að hv. þm. Páll Pétursson situr hér fyrir aftan mig langar mig til að lesa fyrir hann lýsingu hv. þm. Sverris Hermannssonar á virkjunarmálum í hans eigin kjördæmi, Norðurl. v., og ég skora á hv. þm. Pál Pétursson að bera á móti þessum yfirlýsingum ef þær eru ekki réttar. Ég skora á hann að koma hér upp og segja kjósendum sínum, Norðlendingum í vestari hluta þess landshluta, að það, sem Sverrir Hermannsson hafi sagt um fyrirætlanir ríkisstj, og plön orkumrh. sé ekki rétt. Þetta er búið að standa í 10 daga ómótmælt og það hefur vissulega vakið athygli í kjördæmi Páls Péturssonar. Það get ég fullvissað hann um. Norðlendingar láta ekki plata sig lengi, eins og hv. þm. ætti að þekkja af eigin raun. Hv. þm. Sverrir Hermannsson segir orðrétt í Morgunblaðinu 19. okt.: „Það er farið til Sauðárkróks og lýst yfir 150 mw. virkjun í Blöndu og Eykon, - það mun vera hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson, 4. þm. Norðurl. v., samflokksmaður Sverris Hermannssonar, - „segir að þar myndist uppistöðuvatn til að að veiða í og koma upp áveitum til að ræki.a upp heiðalöndin. Það hlýtur að gerast með því að veita vatninu upp í móti annars væru þau gróin nú þegar. En nú fljúgast bændur á“ - og svo kemur perlan, með leyfi hæstv, forseta - „og Sjálfstfl. er laus allra mála og getur haldið áfram í friði að byggja stórt á suðvesturhorninu.“ „Sjálfstfl. er laus allra mála og getur haldið áfram að byggja stórt á suðvesturhorninu.“ Þá hafa menn það.  Svo fer hv. þm. Sverrir Hermannsson nokkrum orðum um Kröfluvirkjun. Ég veit nú ekki hvort má minnast á hana hér í þessum sal, en það kemur að því að það verður minnst á hana. Það er kannske líka sniðug pólitík að hafa falið Jóni G. Sólnes, hv. þm. Norðurl. e., yfirstjórn á Kröfluvirkjun. Það hefur kannske verið sams konar sniðugheitataktík eins og að láta bændur fara að fljúgast á í Norðurl. v. að láta Jón G. Sólnes fá framkvæmdafé í Norðurl. e. og bíða svo eftir því að það springi í loft upp líkt og Blönduvirkjun í áflogum bænda. Það kemur væntanlega í ljós hvort hv. þm, Jón G. Sólnes hefur látið hafa sig til þeirra verka. Hann er því miður fjarverandi hér, erlendis í London, Honolulu eða Japan í erindum Kröfluvirkjunar, a. m. k. er ekki að fljúgast á fyrir norðan. Það verður kannske einhvern tíma flogist á út af Kröfluvirkjun, og við skulum láta þau áflog bíða til síðari tíma. Það kann að verða dýrt hvert hnefahöggið í þeim slagsmálum. Hv. þm. Sverrir Hermannsson segir svo í lok þessara yfirlýsinga um orkumálín, Byggðasjóðinn, krækiberin í helvíti og það allt saman að hann hafi ekki þrek til að minnast á Borgarfjarðarbrúna, og það held ég að séu orð að sönnu. Ég held að hv. þm. ættu að tileinka sér þessi orð, allir þm., þar með talinn hæstv. samgrh., lýsi því yfir fyrir alþjóð að frá og með þessum degi hafi þeir ekki lengur þrek til að minnast á Borgarfjarðarbrúna. Ég er viss um að þjóðin mundi fagna þeirri yfirlýsingu. Menn verða að geyma minnismerki þangað til síðar. Í þessu efnahagsástandi þjóðarinnar höfum við ekki efni á því að reisa minnismerki fyrir mörg hundruð millj. kr. Ég vék að því í upphafi þessarar umfjöllunar að það kynni að vera tilgangurinn með þeim löngu formumr., sem hér hafa verið hafnar, að draga hjúp yfir þessar raunverulegu aðgerðir í byggðamálum, að fela þá staðreynd, að fjárveitingar Byggðasjóðs, þótt miklar séu, eru sem krækiber samanborið við þær aðgerðir sem þegar hafa verið hafnar og er verið að hefja á suðvesturhorninu og ég skora á hv. þm. Tómas Árnason að koma hér upp og lýsa afstöðu sinni til þessara ummæla samstarfsmanns síns Sverris Hermannssonar. Ef hann gerir það ekki, ef hann lætur þögnina tala, líkt og málgögn ríkisstj. hafa gert í þessu máli, þá stendur það eftir að Sverrir Hermannsson hafi talað fyrir hönd Framkvæmdastofnunarinnar í þessu máli, því að þetta viðtal er haft við hann sem þm. og sem stjórnanda framkvæmdastofnunarinnar, og ef ekki er borið á móti því af hálfu Tómasar Árnasonar, þá verða öll þessi ummæli og allt þetta viðtal túlkað sem stefna Framkvæmdastofnunar ríkisins, sjálfslýsing Framkvæmdastofnunarinnar, að hennar starfsemi líkist helst krækiberjum í helvíti. Og þá held ég að sé tími til kominn að við aukum við þann almenna titil, sem þessir ágætu starfsmenn hafa gengið undir, kommissarnir, og köllum þá héðan í frá krækiberjakommissarara. Það kynni að gefa okkur dálitla viðmiðun um það hve mikilvæg þeirra störf eru. Kommissar er stór titill. Hann er frægur úr rússnesku byltingunni. Þeir, sem hann báru, unnu stórvirki, og ef við förum að festa þann titil við stjórnendur þessarar stofnunar erum við að hjálpa fólki til að fela það að þeir eru ekki vinna nein stórvirki, þeir eru að leita að krækiberjum. Þeir eru á eins konar efnahagslegum berjamó á meðan skurðgröfurnar halda áfram að vinna sín verk fyrir stórvirkjanir og stóriðju á suðvesturhorni landsins. Framkvæmdastofnun ríkisins var vissulega ætlað mikið verk. Það vill nú svo til að ég var á sínum tíma dálitið kunnugur því hvaða hugsun lá að baki þeim lögum sem sett voru um Framkvæmdastofnun ríkisins. Að baki þeim lögum lá virkilega sú hugsun að taka upp, eins og hv. þm. Jón Skaftason lýsti hér í dag, skipulagsbundin vinnubrögð, áætlanagerð í efnahagslífi íslendinga, forgangsröðun framkvæmda, eins og einn af forustumönnum þáv. stjórnarforustufl., Framsfl., orðaði það á sínum tíma. Það var lögð mikil vinna í að undirbúa þessa löggjöf, og það er alveg rétt að vinstri menn í landinu bundu við þessa löggjöf miklar vonir, á alveg sama hátt og íhaldsmenn í þessu landi óttuðust þessa löggjöf. Framkvæmdastofnun ríkisins var eins konar kristall sem sýndi mönnum hér í þingsölum haustið og veturinn 1971 hvar leiðir skildu milli raunverulegra fylgjenda skipulagshyggju og þeirra sem aðhylltust enn hinar úreltu kenningar efnahagslegrar frjálshyggju. En staðreyndin varð því miður sú, eins og Sverrir Hermannsson réttilega lýsir í þessu viðtali í Morgunblaðinu, að Framkvæmdastofnunin varð í reynd allt annað en Framkvæmdastofnuninni var ætlað að vera í lögum. Hún varð ekkert sérstaklega stór eða öflug stofnun, og veikasti hlekkur hennar var áætlanagerðin. Og hin ömurlegu mistök varðandi Framkvæmdastofnun ríkisins eru einmitt að það fjármagn, sem til hennar fór og til hennar fer og var ætlað að verða efnahagslegar bakhjarl raunverulegrar áætlanagerðar og skipulagshyggju í efnahagslífi íslendinga, varð, eins og hv. þm. Jón Skaftason hefur lýst, að klassískri útdeilingarpólitík íslenskra stjórnmálamanna, þannig að þessi tilraun til að koma á skipulagshyggju í íslensku efnahagslífi með Framkvæmdastofnun ríkisins, eins og hún hefur verið starfrækt til þessa, hefur mistekist. Og það er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því. Framkvæmdastofnun ríkisins hefur, sérstaklega á s. l. ári, gengið enn frekar inn í hið klassíska lausungarkerfi íslenskrar efnahagsstjórnar, eins og Framkvæmdastofnunin sjálf hefur viðurkennt með kaflanum í ársskýrslu 1974 sem heitir Starfsemi áætlanadeildar og hv. þm. Jón Skaftason las hér upp fyrir þingheimi fyrr í dag. Ég þykist viss um að þessi kafli sé skrifaður af forstöðumanni áætlanadeildarinnar, þeim íslendingi sem einna mest hefur starfað að áætlanagerð á undanförnum árum og hefur haft forgöngu um að byggja upp skipulagsbundin vinnubrögð á því sviði. Og það vill svo til að ég er nokkuð kunnugur því brautryðjendastarfi sem þar hefur verið unnið, ég er nokkuð kunnugur þeim vonum sem þessir starfsmenn hafa bundið við verk sín, bæði í nútíð og framtíð, og hvernig þeir hafa þurft að heyja baráttu við skilningsleysi og pólitísk sjónarmið yfirstjórnenda stofnunarinnar sem hafa fyrst og fremst litið á áætlanagerðina ekki sem efnahagslegt stjórntæki, heldur sem afsökun fyrir aðgerðaleysi eða hrossakaupum, því að það er staðreynd, sem nauðsynlegt er að líka komi hér fram, að áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins hefur verið notuð sem afsökun fyrir aðgerðaleysi á ýmsum sviðum, - aðgerðaleysi sem er ekki áætlanadeildinni að kenna, heldur pólitískum yfirstjórnendum hennar og öðrum pólitískum forustumönnum þjóðarinnar, að nauðsynleg framfaramál hinna dreifðu byggða hafa verið söltuð með því að vísa þeim í hina svokölluðu áætlanagerð hjá Framkvæmdastofnuninni. Það væri fróðlegt ef hv. þm. Tómas Arnason gæti upplýst okkur um það hér, vegna þess að ég tók ekki eftir því að það kæmi fram í þeirri yfirgripsmiklu og ítarlegu ræðu sem hann flutti hér fyrir nokkrum dögum og hélt áfram í dag, hvað eru margar áætlanir sem samþykkt hefur verið að láta áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar gera. Þm. vill kannske upplýsa það strax.

Þær eru margar.

Hvað margar?

Ég hef ekki töluna alveg tiltæka, en þær eru mjög margar.

Þær eru svo margar að þeir hafa ekki einu sinni tölu á þeim lengur.

Af ýmsu tagi.

Það er alveg rétt, þær eru af ýmsu tagi. En kjarni málsins er sá að miðað við núverandi starfskrafta áætlanadeildarinnar mundu þeim ekki endast árin til aldamóta til að ljúka við allar þær áætlanir sem samþykkt hefur verið að gera. Hún hefur ekki nokkra minnstu möguleika til að vinna þótt ekki væri nema brot af öllum þeim áætlunum sem henni hefur verið falið. Og það er einn liðurinn enn í þessari stórkostlegu blekkingariðju, sem farið er að nota Framkvæmdastofnunina til að reka gagnvart landsbyggðinni í heild og fólkinu sem berst í bökkum í sjávarþorpum og sveitum þessa lands, að telja þeim trú um að það sé verið að sinna brýnustu hagsmunamálum þeirra á skipulagsbundinn hátt í áætlanadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Það er ekki verið að því. Allar yfirlýsingar hæstv. stjórnenda þessarar stofnunar og annarra í þessum efnum eru blekkingar, notaðar til þess að friða þetta fólk, til að þurfa ekki að gera neitt í málinu, til að geta komið sökinni yfir á einhvern annan, og það er alvarlegt mál. Það er alvarlegt mál, þegar íbúum Bakkafjarðar, íbúum Borgarfjarðar eystri, þegar íbúum í öðrum byggðarlögum á Austurlandi, þegar íbúum í Norður-Þingeyjarsýslu, þegar íbúum á Vestfjörðum er sagt að það sé verið að vinna að áætlun um þróun þeirra byggðarlaga. Þetta hljómar ósköp vel, þetta er málað fögrum litum, en staðreyndin er sú að það er ekki verið að gera neitt í þessum efnum, - ekki neitt. Það eru engir menn hjá Framkvæmdastofnun ríkisins sem eru að vinna að yfir 30% af þessum áætlunum. Og það hefur ekki verið gert ráð fyrir að nokkrir menn mundu vinna að þeim á næstu árum. Það væri manndómslegra af stjórnendum þessarar stofnunar, og ég vona að Sverrir Hermannsson, hv. 3. þm. Austurl., fylgi hreinskilni sinni eftir og gangi næst fram og tilkynni þessu fólki að allar þessar yfirlýsingar um að það sé verið að vinna áætlanir um þeirra byggðarlög og framtíð þeirra séu blekkingar, vegna þess að það er hvorki til mannafli né gögn né nægileg sérþekking hjá áætlanadeildinni til að gera þetta. Það stafar ekki af viljaleysi þeirra manna sem vinna hjá stofnuninni, ég vil taka það skýrt fram. Þeir hafa gert sitt besta við ömurlega erfiðar aðstæður. En það er pólitískur viljaskortur stjórnvalda, sem m. a. á kannske að fylgja eftir með því að draga enn frekar úr starfsemi þessarar áætlanadeildar ef vilji hv. þm. Ellerts B. Schram og Guðmundar H. Garðarssonar nær fram að ganga. En það skulu þeir vita að í kringum Ísland eru þúsundir manna í dreifðustu byggðum, sjávarþorpum og sveitum, sem hafa trúað þessum yfirlýsingum, sem hafa lagt allt sitt traust, sína framtíðarvon, sem halda áfram að búa í sinni byggð vegna þess að þeir trúa því að einhverjir sérfræðingar fyrir sunnan muni einu góðan veðurdag birtast með hina miklu áætlun um þeirra framtíð.

Þeir hafa nóg að gera úti á landi, hv. þm.

Það er rétt, hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, að þetta fólk hefur nóg að gera. En þetta fólk á sér líka vonir og drauma um sín byggðarlög.

Og stendur við það.

Það vill ekki standa í stað. Nei, því miður, þá stendur það ekki við það. Spurðu hæstv. menntmrh. hvað hafi orðið af þessum 300 mönnum, sem bjuggu í hans heimasveit þegar hann kom fyrst á þing, og þeim 30 sem nú eru eftir. Farðu í Bakkafjörð, hv. þm., og ræddu við fólkið, - það er ekki nóg að ræða við vesturþjóðverja og breta, - ræddu við sjómenn í Borgarfirði eystra og Bakkafirði og annarsstaðar í kringum landið. Þá muntu komast að raun um að þetta fólk á sér drauma. Það á sér miklar framtíðarvonir um sín byggðarlög og það hefur sett allt sitt traust á, að yfirlýsingar um áætlanagerð í þágu þessara byggðarlaga séu annað en orðin tóm og það verði kerfisbundið unnið að því að byggja upp höfnina, byggja upp fiskiskipaflotann, byggja upp vegakerfið, byggja upp samgöngurnar við þeirra byggðarlög. Það er ábyrgðarhluti fyrir hæstv. stjórnvöld í þessu landi að halda áfram að blekkja stóran hluta þjóðarinnar á þennan hátt. Það er miklu nær að koma þá hreinskilnislega fram og segja: Við höfum ekki mannafla í áætlanadeildinni til að vinna þetta, Framkvæmdastofnun ríkisins hefur ekki nokkra möguleika til þess að ljúka nema kannske 5% af öllum þeim áætlunum sem henni hefur verið falið að ljúka á næstu 10 árum og velja þá þær áætlanir sem mikilvægastar eru taldar. Vestfirðingum hefur t. d. verið sagt að það sé verið að vinna að áætlun fyrir þá. Það vill svo til, að ég er dálitið kunnugur því efni. Sú áætlun verður ekki tilbúin fyrr en einhvern tíma á næsta áratug, ef hún verður tilbúin þá, ef ekkert verður að gert. Það var einn maður, námsmaður í sumarleyfi, að vinna að þeirri áætlun í sumar. Hann gat lítið gert. Svo hélt hann áfram sínu námi. Þá kom að vísu annar maður, en hann gat ekki haldið áfram því sem hann var að gera, því að hann hafði ekki til þess sérþekkingu, og fór að gera allt annað. Ég held að það væri gagnlegt fyrir hv. þm. Vestf. að ganga upp í Framkvæmdastofnun og í raun og veru ganga úr skugga um hvað er verið að gera varðandi Vestfjarðaáætlun. Það var á árum viðreisnarstjórnarinnar mjög frægt plagg sem hét Vestfjarðaáætlun og var eins konar draugur hér í þingsölum og leyniplagg um áraraðir. Ég vona fyrir vestfirðinga hönd að það fari ekki eins um þessa áætlanagerð. Nei, staðreyndin er því miður sú að Framkvæmdastofnun ríkisins hefur algerlega brugðist því meginhlutverki, sem henni var ætlað að gegna, að vera kjarninn í skipulagsbundinni efnahagsstjórn á Íslandi, og í staðinn hefur hún tekið upp smáskammtalánapólitík klassískra íslenskra stjórnmálastofnana, sem fjölmargar aðrar stofnanir í landinu stunda: bankar, fjárfestingalánasjóðir, og er í raun og veru engin breyting frá því ástandi sem áður var. Og af því að hv. þm. Tómas Árnason eyddi löngu máli hér í dag í að flytja okkur útþynntan fræðilegan fyrirlestur um mismunandi tegundir áætlanagerða, sem út af fyrir sig var gagnlegt fyrir hæstv. þingheim að fá að heyra, þá óska ég eftir því að hann komi hér aftur upp og hafi þá meðferðis ítarlega lýsingu á öllum þeim áætlunum, sem Framkvæmdastofnun ríkisins hefur verið falið að gera, og segi okkur hreinskilnislega mat forstöðumanna deildarinnar á því hvenær hægt verði að ljúka þessum áætlunum, svo að fólkið í landinu fái að vita hvar það í raun og veru stendur. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson hélt hér fyrir nokkrum dögum í umr. um þetta mál athyglisverða ræðu um sjávarútveg á Reykjavíkursvæðinu. Það var út af fyrir sig margt satt í þeirri ræðu. Ég er sammála hv. ræðumanni um að það er nauðsynlegt að halda áfram að byggja upp sjávarútveg á höfuðborgarsvæðinu. En mér fyndist, að hann hefði mátt geta þess í sinni ræðu að það er verið að byggja hér upp - og langt á veg komið - stærsta og glæsilegasta frystihús í landinu, og þegar því verður lokið eftir 1–2 ár, þá verður hér í Reykjavík stærsta og glæsilegasta frystihús sem íslendingar hafa byggt. Og Reykjavík er vel sæmd af slíku frystihúsi. En þegar menn eru að gera úttekt á ástandi sjávarútvegs á höfuðborgarsvæðinu, þá má ekki gleyma því stórvirki sem er hér nokkur hundruð metra frá þinghúsinu, sérstaklega ekki vegna þess að hv. þm. hefði getað notað þetta frystihús sem ágætt dæmi um einkaframtakið á Íslandi. Þegar er nú orðið svo lítið um dæmi um ágæti einkaframtaksins á Íslandi, þá finnst mér að hv. þm. hefði ekki átt að gleyma þessu. Það frv., sem hefur orðið tilefni þeirra víðtæku umr. um Framkvæmdastofnun ríkisins, byggðastefnu, byggðaþróun, áætlanagerð og annað slíkt, felur það í sér að breyting verði gerð á yfirstjórn stofnunarinnar og einum embættismanni verði falið verk þeirra tveggja eða þriggja fulltrúa ríkisstjórnarflokka sem gegnt hafa þessu starfi frá upphafi stofnunarinnar. Ég get út af fyrir sig stutt það að sú breyting verði gerð. En ég er andvígur því að sú staða verði sett í sama sess og aðrar embættisstöður hjá hinu opinbera, líkt og ráðuneytisstjórastöður eða bankastjórastöður. Ég held að í þessa stöðu eigi að ráða menn til skamms tíma og þar eigi að vera eins konar stjórnmálalegir fulltrúar valdhafanna í landinu, ekki stjórnmálamenn að atvinnu, ekki þm., en sérstakir stjórnmálalegir trúnaðarmenn valdhafanna í landinu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé nauðsynlegt fyrir lýðræðislega þróun á Íslandi að það verði haldið áfram á þeirri braut sem hafin var með breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, að ráðh. var gert kleift að hafa samferða sér í rn. sérstakan stjórnmálalegan trúnaðarmann. Það hefur verið talað mikið um embættismannakerfið á Íslandi. Við heyrðum í sjónvarpi í gærkvöld einn af aðalkóngum þess kerfis um áraraðir lýsa ágæti þessa kerfis og harma gagnrýni á það. Málið er ekki alveg svona einfalt. Þessi þróun á Íslandi hefur í sér fólgna mikla galla. Hún hefur í sér fólginn þann megingalla að stór hluti af valdinu í þjóðfélaginu er ekki bundinn neinni raunverulegri lýðræðislegri ábyrgð. Það eru valdaaðilar í þessu landi, í rn., í stjórnstofnunum og annars staðar, sem í krafti venju, sérþekkingar og annarrar stjórnkerfisaðstöðu hafa komið sér upp - ég segi ekki persónulega, heldur fyrir sínar stofnanir - valdaaðstöðu sem að litlu leyti er háð lýðræðislegu eftirlíti eða jafnvel opinberri umr. í landinu. Og ég held að það væri vel þess virði fyrir Alþingi íslendinga að beita sér fyrir breytingum í þessu efni, - breytingum sem fælu það í sér að í ýmsum veigamestu stöðum embættiskerfisins yrðu ekki lífstíðarembættismenn, - ég segi ekki stjórnmálamenn og ég undirstrika það, - heldur sérstakir stjórnmálalegir trúnaðarmenn ríkisstj. hverju sinni, og Alþ. skapi sér þannig aðstöðu til þess að hafa meira eftirlit með aðgerðum embættiskerfisins með því að fela þm. að taka málefni þessara stjórnstofnana til eftirlits og umr. reglubundið og mjög ítarlega. Ég er þess vegna ekki fylgjandi því frv., sem hér hefur verið lagt fram af hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni o. fl., í óbreyttri mynd. Ég væri hins vegar reiðabúinn til samstarfs við hv. þm. um að gera breytingar á frv. sem fælu það í sér að staða þessa embættismanns yrði að nokkru leyti sérstök og líkari þeim pólitísku trúnaðarstöðum sem settar voru í stjórnarráðin, miðað við breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands fyrir nokkrum árum. Ég hef eytt e. t. v. of löngum tíma hv. d. til þess að ræða um þetta litla frv. sem hér liggur fyrir. En það vill nú stundum verða þannig, eins og hv. þm. Jón Skaftason vék að hér fyrr í dag, að á miklum örlagatímum í lifi þjóða geta lítil mál kristallað það sem einna helst er í hnotskurn hvað örlög þjóðarinnar snertir á hverjum tíma. Og það væri ekki Alþingi íslendinga til sóma að eyða löngum tíma í að ræða um form þessarar stofnunar þegar það liggur ljóst fyrir að einn af aðalstjórnendum þessarar stofnunar, ábyrgur þm., einn af aðalvaldamönnum í stjórnkerfi landsins, hv. þm. Sverrir Hermannsson, hefur í viðtali við Morgunhlaðið 19. okt. kveðið upp slíka dóma yfir stjórnarstefnunni í landinu að ef þeir eru réttir, þá hlýtur Alþingi íslendinga í vetur að haga vinnubrögðum sínum á allt annan hátt en hæstv. ríkisstj. hefur lagt málin upp nú þegar. Því vil ég að lokum þessa máls ítreka þá beiðni við hæstv. forseta að þessu máli verði ekki lokið hér í kvöld, heldur gefist okkur tími til þess, þegar hv. þm. Sverrir Hermannsson kemur aftur í þessa d., ekki til að ræða við hann um hvort hann eigi að vera kommissar eða ekki kommissar, hvort kommissarastjórn hans sé siðspillt eða ekki siðspillt, hvort hann hafi svikið stefnu Sjálfstfl. eða ekki svikið stefnu Sjálfstfl., heldur ræða við hann um þær merkilegu, en efnislega ömurlegu yfirlýsingar sem hann hefur birt þjóðinni allri og íbúum landsbyggðarinnar sérstaklega, einkum norðlendingum og austfirðingum, í aðalmálgagni ríkisstj. Það eru þau mál sem við ættum fyrst og fremst að ræða í tengslum við byggðaþróun í landinu og umr. um Framkvæmdastofnun ríkisins.

Sigurlaug Bjarnadóttir Hæstv. forseti. Ég vildi n.í í upphafi máls míns að mjög greinilega gefnu tilefni gera aths. við málflutning síðasta ræðumanns, hv. varaþm. prófessors Ólafs Ragnars Grímssonar. Málflutningur hans snerist raunar alls ekki um frv. það sem hér liggur fyrir til umr., heldur var hann, að mér þótti, með heldur frauðkenndar málalengingar sem ekki komu málinu við. Og ég vil segja það að ég bið fyrir væntanlegum kvöldfundum hv. d. ef slíkum málflutningi verður haldið hér áfram. Það hefur borið nokkuð á því hjá þessum hv. þm. og hans flokksbræðrum að þeir hafa tamið sér það, sem ég hef ekki orðið vör við hjá öðrum þm., að skora á samþm. sína, allt að því mana þá til að gefa þessar og hinar yfirlýsingar. Stundum hafa þær yfirlýsingar átt að fela í sér skuldbindingar ríkissjóðs upp á milljarða fjárútlát. Við sluppum nú vel frá því að því leyti í kvöld, að því fylgdu ekki slíkar áskoranir. Ég á ekki langa þingmennsku að baki, en nokkurn samanburð hef ég þó, og ég get ekki hjá því komist að tjá mig á þá leið að mér finnst málflutningur af þessu tagi í senn óþinglegur, ábyrgðarlaus, heldur heimskulegur og fram úr máta leiðigjarn. Það var, eins og ég sagði áðan, lítið rætt um það mál sem hér lá raun verulega fyrir. Það bar mikið á sanngirni og tillitssemi og umhyggjusemi fyrir hv. 3. þm. Austurl. Sverri Hermannssyni, sem hér er ekki viðstaddur. En hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson lét sig þó hafa það að honum fjarstöddum að vitna í viðtal við hann í Morgunblaðinu sem gaf sannarlega tilefni til andsvara hins fjarstadda þm. sem hann hafði þá auðvitað engin tök á að hafa hér í kvöld. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta mál sem er þó í sjálfu sér stórmál þegar á allar hliðar þess er litið. Ég get sagt það strax að ég tel Framkvæmdastofnunina, eins og hún er rekin í dag, í því formi sem hún er rekin, ekki þá stofnun sem ætti að fara með þau mikilvægu mál sem henni eru falin. Ég vil hins vegar láta í ljós þá skoðun mína um staðhæfingar fullum hálsi um að í þessari stofnun eigi sér stað pólitísk spilling og valdníðsla, sem heyrst hafa í umr. um þessi mál, að vegna þess að engin dæmi né rök hafa verið færð fyrir þessum alvarlegu ásökunum, þá hlýt ég að álita að sú gagnrýni, meðan hún er ekki rökstudd, hljóti að verða léttvæg fundin. Ég vil líka segja það, að í máli hv. 4. þm. Austurl., Tómasar Árnasonar, fannst mér koma fram mjög gagnlegar upplýsingar, tölulegar upplýsingar og staðreyndir, þó að hv. síðasti ræðumaður gæfi hans ræðu þá einkunn að hún væri útþynntur fræðilegur fyrirlestur. Ég veit að hv. 4. þm. Austurl. er ekki prófessor í einu né neinu, en mér fannst ég ekki verða á neinn hátt vör við það yfirlæti og rembing sem fram kom í málflutningi prófessorsins, og sé fjarri mér að meta ræðu Tómasar Árnasonar minna fyrir það. Það eina, sem mér þótti í rauninni málefnalegt í ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, var það sem hann sagði um áætlanagerð Framkvæmdastofnunarinnar. Ég veit vel að henni er enn sem komið er mjög ábótavant, og það hefur verið lesið upp úr ársskýrslu Framkvæmdastofnunarinnar lýsing á þeim vinnubrögðum sem þar væru viðhöfð og ég hugsa, því miður, að sé rétt. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson rakti nokkrar ástæður fyrir því. Hann hugði þær mundu vera m. a. mannfæð, skortur á sérmenntuðum mönnum og þar hygg ég að sé stærsta ástæðan fyrir því hvað okkar áætlanagerð miðar sorglega hægt. Stofnunin hefur verið í mannahraki og hefur alls ekki annað þeim verkefnum sem fyrir henni liggja. Prófessorinn minntist á Vestfjarðaáætlun, og mér verður nú á að vitna í umrædda skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar þar sem sagt er að Vestfjarðaáætlunin sé nú í fullum gangi, og það hýrnaði yfir mér er ég sá þessa staðhæfingu í svo trúverðugu plaggi sem ég vildi álíta þessa ársskýrslu. Ég er hrædd um að þarna sé nokkuð stórt upp í sig tekið, og ég viðurkenni það fúslega að ég er áhyggjufull yfir framgangi þeirrar áætlunar sem annarra landshlutaáætlana sem biða úrvinnslu og meðferðar hjá þessari stofnun. Ég vil hins vegar ekki láta ógert að minna prófessor Ólaf Ragnar Grímsson á að Vestfjarðaáætlun er þegar komin í framkvæmd að nokkru leyti, og á ég þá við vegáætlun Vestfjarða sem honum eins og mér er vel kunnugt um að er nú framkvæmd að miklu leyti og henni eigum við að þakka okkar góðu vestfirsku fjallvegi, eins og þeir eru í dag, þannig að óþarfi er að gera lítið úr þeim þætti hennar. En vissulega eru enn margir þættir atvinnu; félags- og menningarmála Vestfjarða sem bíða óleystir hvað áætlanagerð snertir. Mig langar til að víkja aðeins að ræðu hv. 6. landsk., Guðmundar H. Garðarssonar, sem gerði Framkvæmdastofnunina að umtalsefni og þá aðallega Byggðasjóðinn. Hann vitnaði í og var sár og gramur yfir þeirri staðreynd að á s. l. ári hefði lán til Reykjavíkur verið eitt og það hefði numið 1.1% af lánveitingum Byggðasjóðs. Þetta er staðreynd og þetta er eðlileg staðreynd. Ég skil satt að segja ekkert í hv. þm. sem gera sig seka um að opinbera jafnmikinn misskilning á eðli þessa máls eins og kom fram í málflutningi hans og raunar líka 4. þm. Reykn., hv. þm. Jóns Skaftasonar. Við vitum öll jafnvel til hvers Byggðasjóður var stofnaður. Hann var stofnaður til mótvægis við þann geigvænlega fólksflótta sem átti sér stað úr öllum byggðarlögum landsins til Reykjavíkur og Reykjavíkursvæðisins. Þetta benti Tómas Árnason mjög rækilega á í ræðu sinni í dag og þarf ég ekki að endurtaka það í löngu máli hér. En þetta er mergurinn málsins, enda vitnaði hv. 6. landsk., Guðmundur H. Garðarsson, í lög um Byggðasjóð þar sem stendur skýrum stöfum að til hans hafi verið stofnað til þess að koma í veg fyrir að lífvænleg byggðarlög leggðust í eyði. Þarna erum við komin að kjarna málsins. Það var aldrei meiningin að Reykjavík og Reykjavíkursvæðið nytu nokkurrar fyrirgreiðslu úr Byggðasjóði. Það var leitt að 6. landsk. var ekki hér og heyrði það sem ég sagði um hans ræðu. En ég ætlaði að halda áfram aðeins að gera aths. við ræðu Guðmundar H. Garðarssonar. Hann benti á þetta 1.l% sem honum fannst heldur lítill hlutur Reykjavíkur í lánveitingum Byggðasjóðs. Ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði um það nú á síðustu mínútu. Mér verður hins vegar á að benda hv. þm., sem tala í sama tón um hlutverk Byggðasjóðs, að fletta upp t. d. í skrá yfir lánveitingar frá Byggingarsjóði ríkisins. Þar verður nokkuð annað uppi á teningnum. Ég hef hér skrá yfir lánveitingar úr Byggðasjóði ríkisins á árunum 1972–1974. Ég held, að ég þurfi ekki að taka nema síðustu tvö árin, það gefur nægilega gott sýnishorn af þeim tölum sem þar koma fram. Árið 1973 er heildarlánaupphæð 1 milljarður 262 millj. 395 þús., þ. e. a. s. 1262 millj. Af þessum 1262 millj. fær Reykjavík í sinn hlut 642 millj. 615 þús. sem gerir 45.40%. Reykjaneskjördæmi fær á þessu ári af sömu upphæð 343 millj., þ. e. a. s. 24%. Þessi tvö kjördæmi, Reykjavík og Reykjaneskjördæmi, fá á árinu 1973 78% af lánum Byggingarsjóðs. Árið áður nam prósentutala þessara tveggja kjördæma 81.5%. Þetta er allstór hlutur úr þessum mikilvæga sjóði. Á þessum árum var ekki einu sinni komin til löggjöf um leiguíbúðir úti á landi, sem varð til er landsbyggðin vaknaði við vondan draum um hvað var að gerast í húsbyggingarmálum þjóðarinnar. Húsnæðisvandi landsbyggðarinnar er eitt af hennar mestu vandamálum í byggðalegu tilliti. Það er staðreynd að margt ungt fólk hefur nú upp á síðkastið fullan hug á því að koma sér burt héðan úr þéttbýlinu á suðvesturhorni landsins og út í hin strjálbýlli héruð, jafnvel hin allra strjálbýlustu. Það hefur oft á tíðum strandað á þeirri gallhörðu staðreynd að það er ekki húsnæði til að taka við þessu fólki sem gjarnan vildi flytjast héðan frá Suðvesturlandi og út á landsbyggðina. - Þetta var fyrir árið 1973, en ég skal ekki fara út í tölurnar 1974, en samsvarandi prósenta, þ. e. a. s. hlutur þessara tveggja kjördæma, Reykjaness og Reykjavíkur, er í lánveitingum þessa sjóðs, Byggingarsjóðs ríkisins, 70%. Það hefði verið eðlilegt að fá þessar tölur og e. t. v. dálítið uppörvandi fyrir reykvíkinga að heyra þessar tölur við hliðina á 1.1% úr Byggðasjóði. Sama verður uppi á teningnum ef ég tek Byggingarsjóð verkamanna, útlán til verkamannabústaða. Þar var á árinu 1974 veitt heildarupphæðin 326 millj. 104 þús. kr. Af þessum 326 millj. koma 210 millj. eða 64.40% í hlut Reykjavíkur. Reykjaneskjördæmi er þar með allmiklu minna eða 8.6% Ég hirði ekki um að fara út í fleiri sjóði til þess að sýna svart á hvítu að Reykjavík og Reykjanessvæðið þurfa ekki að kvarta yfir því að verða afskipt í opinberum fjárveitingum miðað við landsbyggðina. Sannleikurinn er sá, eins og við vitum öll, að það lá um tíma við landeyðingu í fjölda byggðarlaga, - það lá við landeyðingu. Og enn í dag er ástandið þannig að byggðin er það grisjuð orðin, að ef eitt eða tvö býli hverfa úr byggð í sumum þessara byggðarlaga, þá er brostinn á enn meiri flótti heldur en hefur orðið hingað til. Þess vegna er það ekkert hégómamál þegar talað er um jafnvægi í byggð landsins og nauðsyn á því að stöðva þá stórkostlegu byggðaröskun sem átti sér stað á árunum 1950–1970. Það er þjóðarnauðsyn ef við ætlum á annað borð að hafa landið allt í byggð. Það er raunar mark sem ég veit að allir eru einhuga um að keppa að. Hv. þm. Jón Skaftason þótti það mjög miður eða ekki fékk ég skilið málflutning hans öðruvísi en honum þætti miður að nú hefði þróunin allt að því snúist við, nú væri fjölgunin yfir landið orðin meiri en á Reykjavíkursvæðinu. Þetta er staðreynd. Í ársskýrslu Framkvæmdastofnunarinnar er skrá yfir fólksfjölgun á landinu á árunum 1973 og 1974. Höfuðstaðarsvæðið er þar með fjölgun 2.02%, Reykjanessvæði 4.45%, Suðurland án Vestmannaeyja 6.16%, en ef lítið er á allt landið í þessu tilliti, þá er fólksfjölgun 2.53%, þ. e. a. s. heildartalan er fyrir ofan Reykjavík, töluvert miklu fyrir neðan Reykjanessvæðið, svo að hv. þm. má hughægjast þegar hann hugleiðir þá staðreynd, og mjög miklu fyrir neðan Suðurland sem er með 6.16% fjölgun á móti 2.55% sem heildarfjölgun yfir allt landið. Mér finnst þetta gleðileg þróun, ég held ekki bara fyrir landsbyggðina, heldur ekkert síður fyrir Reykjavík. Ég veit að reykvíkingar hafa áhyggjur út af ýmsum hlutum fremur en þeim að þessi stanslausi, yfirþyrmandi fólksstraumur sé stöðvaður til borgarinnar. Ég þarf ekki að orðlengja það, að það skapaði Reykjavíkurborg risavaxinn vandamál. sem hún átti fullerfitt með að axla, meðan fólksflutningurinn var hvað mestur frá landsbyggðinni. Um Fiskveiðasjóðinn gerðist hv. 6. landsk. Guðmundur H. Garðarsson nokkuð fjölyrtur og honum þótti hlutur Reykjavíkur harla lítill þar líka. Ég vil biðja minn ágæta samherja að gera sér grein fyrir þeirri augljósu staðreynd að atvinnulíf hér í Reykjavík er gróflega ólíkt þeim stöðum úti á landi sem byggja alla sína afkomu á fiskveiðum. Hér í Reykjavík er miðstöð iðnaðar, verslunar og hvers konar þjónustu. Sjávarþorpin okkar mörg úti á landi hafa svo sem ekkert annað að byggja sitt lífsviðurværi og lífsafkomu á heldur en fiskinn, fiskvinnslu, fiskiskip, þannig að það er engin goðgá þó að Fiskveiðisjóður styðji þessa staði fremur til sjálfsbjargar heldur en Reykjavík með hennar fjölbreytta atvinnulíf sem mörgum stoðum er skotið undir umfram landsbyggðina. Þó er hlutur Reykjavíkur í útlánum Fiskveiðasjóðs ekki hverfandi lítill. Svo að ég taki beint upp úr ræðu hv. 6. landsk., þá eru þó á árinu 1972 8.6% af útlánum Fiskveiðasjóðs sem koma í hlut Reykjavíkur, eða 108 millj. Árið 1913 er prósentan 13.2%, þá fékk Reykjavíkurborg 296.5 millj. úr Fiskveiðisjóðnum. 1974 fellur að vísu þessi tala mjög langt niður og ég skil vel áhyggjur Reykjavíkurþm. út af því að þarna verður, að mér sýnist, miðað hin árin, óeðlilega mikið fall niður á við í þessum lánum frá Fiskveiðasjóði. Í Atvinnuleysistryggingasjóðnum, ef við hverfum til hans, er hlutur Reykjavíkur ekki heldur hverfandi lítill. Hann er árið 1972 27.1%, árið 1973 29.3% og árið 1974 42.8%, sem er þó 2% hærra en íbúaprósenta Reykjavíkur miðað við alla þjóðina, en hann mun vera um 40% í dag. Ég skal ekki orðlengja þetta miklu frekar. Ég hef fátt uppbyggjandi til málanna að leggja um form Framkvæmdastofnunarinnar. Mér sýnist að það hafi farið með hana eins og svo víða hjá okkur að það hefur vaxið upp þarna bákn, óþarflega flókið, og hefði e. t. v. mátt leysa verkefni hennar í öðrum stofnunum sem þegar voru fyrir, enda er það staðreynd að sumar stofnanir, sem fóru með þessi mál áður, hafa hreinlega verið lagðar niður. Hvort ástæða var til þess að hverfa að stofnun Framkvæmdastofnunar, það læt ég ósagt um, þó að mér sé nær að ætla að þessi stofnun eigi ekki skilið allt það moldviðri og og fjaðrafok sem búið er að gera út af henni. Hinir þrír pólitísku kommissarar, það var að vísu mjög ógeðfelld vinnuaðferð, það þótti mér í einlægni sagt. Hitt skulum við þó hafa í hyggju, að vitanlega er efnahagsmálum þjóðarinnar stjórnað samkv. stefnu þeirri sem ríkisstj. hverju sinni markar, þannig að það þarf ekki að koma neinum á óvart þó að í slíkri stofnun sé pólitísk stjórn í þeim skilningi að þessi stofnun hlýtur að framfylgja stefnu þeirrar ríkisstj. sem situr hverju sinni. Ég sé ekki betur en að frv. sem hér liggur fyrir, geri enn ráð fyrir að ríkisstj. skipi aðalframkvæmdastjóra þessarar stofnunar, en formið er öðruvísi, og ég þarf ekki að fara að skýra það út fyrir hv. þm. d., þeim er jafnvel kunnugt um það og mér. Án þess að ég ímyndi mér að það væri nokkurt lausnarorð í þessu efni, þá finnst mér þó sá háttur geðfelldari og eðlilegri en að hafa þm. í þessum framkvæmdastjórastöðum. Og óheppilega og óeðlilega vill það til að það séu tveir þm. úr sama kjördæmi. Það er óheppileg staðreynd. Ég vil jafnframt taka fram að ég lýsi yfir fullu trausti á þá tvo menn sem gegna þessum framkvæmdastjórastöðum í dag sem sennilega ættu ekki að vera þó til. En ég tel að í árásum þeim, sem orðið hafa á þessa stofnun, hafi þeir orðið fyrir ómaklegum árásum. A. m. k. vil ég ekki taka þær gildar, þá gagnrýni og það ámæli sem þeir hafa hlotið, fyrr en ég heyri það betur rökstutt. Það hefur verið talað um hreppapólitík, ríg og togstreitu í þessum umr. hér á þingi. Oft var þörf, en nú, er held ég brýn nauðsyn á að alþm. hefji sig upp yfir slíkt, ríg, togstreitu og hreppapólitík. Við höfum nú nýverið fengið til meðferðar og afgreiðslu frv. til fjárlaga sem ekki má hækka í meðförum þingsins, þ. e. a. s. eigi okkur að takast að bægja frá þeim efnahagslega voða sem vofir yfir íslensku þjóðinni. Ég þarf ekki að útlista þann vanda hér, það hefur verið gert á undan mér áður og betur en ég fengi orðum að komið. Það er því gefið mál að fjárlagaafgreiðslan í ár er ekkert tilhlökkunarefni. Það mun reyna meir, að ég hygg, en nokkru sinni áður á skilning, sanngirni og yfirsýn þm. gagnvart þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir í dag. En sem þm. strjálbýliskjördæmis sem á í byggðalegu tillíti í vök að verjast og er eina kjördæmi landsins sem enn stendur frammi fyrir fólksfækkun, - sem slíkur strjálbýlisþm. vil ég að lokum lýsa því yfir að ég hlýt að trúa því og treysta að sanngjörn og rökstudd byggðastefnusjónarmið muni fá byr hér á Alþ. við fjárlagaafgreiðsluna sem og áfram í þingstörfum, það muni fá þann byr sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur heitið þessu máli.

Forseti (Ragnhildur Helgadóttir) : Nú stendur svo á að hv. 1. flm. þessa máls, hv. 9. þm. Reykv., hafði kvatt sér hljóðs, en hann er nú ekki lengur í húsinu, og allir flm. málsins hafa raunar óskað þess að umr. verði nú frestað, og ég sé mér ekki fært annað en verða við því. En vegna atbugasemda, sem fram hafa komið um að til þessa fundar hafi yfirleitt verið stofnað svona snemma á þessu þingi, vil ég taka það fram nú strax að ég hef í hyggju að haga vinnubrögðum svo sem forseti þessarar d. að ef umr. um einhver dagskrármál dragast úr hömlu, þá verði strax snemma á þingi gripið til þess að halda kvöldfundi og ljúka málum svo að þau komist til nefnda. Það hefur mikil gagnrýni verið uppi höfð á störf Alþ. á undanförnum árum að mál séu geymd þar til örskömmu fyrir þinghlé eða þinglok og vilji þá allt fara í hnút um vinnubrögð. Með þessum hætti mun ég reyna að stuðla að því að bæta vinnubrögð Alþ. að við reynum að ljúka málunum og vera við því búin að öðru hvoru verði haldnir kvöldfundir til að ljúka umr. sem dregst úr hömlu. Ég leyfi mér að vænta þess að hv. þdm. sýni þeirri viðleitni skilning og býst við góðu samstarfi af þeirra hálfu.