Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jakob Möller) Frv. þetta er samhljóða frv., sem afgreitt var frá þessari háttv. deild í fyrra, en varð ekki afgreitt frá efri deild vegna tímaskorts. Var jeg ásamt öðrum flutningsmaður þess. Það fjekk mjög góðar undirtektir hjer, og virðist því óþarfi að gera mikla grein fyrir því nú, en jeg vil þó eigi að síður víkja nokkrum orðum að aðalatriðum þess. Eins og kunnugt er, hefir verið stofnað til sjóðs til þess að reisa þjóðleikhús, og höfðu menn gert sjer vonir um, að hægt yrði að reisa það fyrir 1930. En tekjur sjóðsins af skemtanaskattinum hafa ekki orðið svo miklar, að slíkt sje hugsanlegt, því alls hafa þær til þessa numið um 150 þús. kr. Auk þess má búast við, að þær minki ennþá meir, þar sem búið er að banna allar hlutaveltur, en þær hafa gefið miklar tekjur, að minsta kosti hjer í Reykjavík. Líklega þarf ekki að búast við miklum tekjuauka af frv. þessu, þó gert sje ráð fyrir, að skatturinn nái til allra kauptúna, sem hafa fleiri en 500 íbúa, og þarf þá ekki heldur að óttast, að hann verði tilfinnanlegur fyrir þau. Að sjálfsögðu getur það altaf verið álitamál, hvar setja eigi takmörkin. Hjer eru þau sett við 500 íbúa, og er það gert til þess, að skatturinn nái til sem flestra. Aðaltekjuvonin af frumvarpinu er skattur af dansleikum. Hjer í Reykjavík verða áreiðanlega töluverðar tekjur af þeim. Þá er breytingin, sem felst í 3. gr. frv. í fljótu bragði mætti jafnvel ætla, að hún yrði til þess að rýra tekjurnar af skattinum, þar sem hún fer fram á að flytja alla sjónleika undir lægra skattflokkinn, en nú ber að greiða hærri skattinn af sjónleikum, sem ekki njóta opinbers styrks. En reynslan virðist hafa sýnt, að þessi hærri skattur af sjónleikum verði aðeins til þess, að slíkar leiksýningar leggist niður, svo að tekjurnar af þeim verði engar. Virðist því þegar af þeirri ástæðu rjettara að lækka skattinn, auk þess, sem það er alls ekki tilgangur laganna að hindra það, að sjónleikum sje haldið uppi í kauptúnum landsins. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál nú, og þar sem það var samþykt hjer í fyrra, finst mjer ekki ástæða til, að það gangi til nefndar. Geri jeg því að tillögu minni, að því verði vísað til 2. umr. nefndarlaust.

Pjetur Ottesen Jeg ætla ekki að ræða neitt um þetta mál nú, en tel sjálfsagt, að því verði vísað til nefndar, svo framarlega sem deildin vill láta það ganga lengra. Mig minnir, að það væri í allshn. í fyrra, og jeg geri því að tillögu minni, að því verði vísað þangað nú. Og frá sjónarmiði þeirra manna, sem eru á móti því að einhverju leyti, en geta jafnvel aðhylst sum ákvæði þess, tel jeg rjett að láta athuga það í nefnd, því ekki er óhugsandi, að samkomulag gæti tekist á þeim grundvelli að fella niður sum ákvæði úr frv., og að því leyti sem allsherjarnefnd er nú skipuð sömu mönnum og í fyrra, þá vita þeir, hvað það er í frumvarpinu, sem á milli ber.

Fhn. (Jakob Möller) Mjer er það að vísu ekkert kappsmál, hvort frumvarpi þessu verður vísað til nefndar eða ekki. Jeg tel það bara tilgangslaust, þegar það var í nefnd hjer í fyrra og samþykt í deildinni. Geri jeg því ekki ráð fyrir, að farið verði að gera á því miklar breytingar nú. Að vísu var um það deilt í fyrra, hvar setja ætti takmörkin um íbúatölu kauptúnanna, en meiri hluti deildarinnar fjelst á að setja þau við 500 íbúa. Að fara að setja málið í nefnd nú, er því aðeins til að tefja það.

Pjetur Ottesen Jeg vil aðeins benda á, að við atkvæðagreiðsluna í fyrra var frv. þetta samþykt hjer í deildinni með 1 atkv. mun, en þá voru 5 þingmenn fjarstaddir. Er því ekki hægt að segja, hvernig farið hefði, ef allir hefðu verið á fundi. Mjer finst því sjálfsagt, að málið sje athugað í nefnd.

Flm. (Halldór Stefánsson) Till. þessi á þskj. 50 er allítarleg, og í greinargerðinni er drepið á helstu ástæðurnar fyrir henni. Samt ætla jeg þó lítilsháttar að víkja að þeim frekar. Tolla- og skattamál eru ein hin áhrifamestu mál um almennings hag. Þau snerta hann svo beint. Þar af leiðandi eru þau líka viðkvæm mál, og er því nauðsyn að skipa þeim sanngjarnlega. Frumhugsun tollalöggjafar okkar er talin vera sú, að hafa fáa tollstofna og fyrirhafnarlitla og þar með ódýra tollinnheimtu. Sú er önnur frumhugsun hennar, að tolla aðeins hinar óþarfari vörur, svo kallaða munaðarvöru. Svona löguð tollalöggjöf hefir tvöfaldan tilgang, fyrst að gefa tekjur í ríkissjóð og jafnframt að hefta óþarfa eyðslu. Þetta tókst allvel á tímabilinu frá 1876 til 1911. Fyrst var byrjað á að tolla tóbak og vínföng. 1889 bættist kaffi og sykur við, og 1901 te, kakó, súkkulaði og konfekt. 1911 eru svo sett heildarlög á þessum grundvelli, 1912 verða tímamót í tolllöggjöf okkar; þá raskast grundvöllurinn, er vínfangatollurinn fellur niður og vörutollur er settur í staðinn. Með vaxandi útgjaldaþörf ríkisins komu fleiri tollstofnar, ekki aðeins innflutningstollar, heldur og útflutningstollar. Alt gekk í þá átt að skapa óvissu og óreiðu í tollmálunum. Árið 1924 var svo settur á verðtollur, og við það komst tollalöggjöfin á fullkomna ringulreið. Sem dæmi þess má nefna, að sumar vörur voru tvítollaðar, sem sje bæði með vörutolli og verðtolli. Það var eins og leitast væri við að gera tollakerfið eins flókið og umfangsmikið og þar með eins dýrt og unt væri. Í fyrsta staflið þessarar till. er bent til, hvort ekki muni hægt að færa tollalöggjöfina aftur sem næst hinu upprunalega horfi. Í b-lið er farið fram á að athuga, að hve miklu leyti sje rjettmætt að fullnægja tekjuþörfinni með tollum, og að hve miklu leyti með sköttum, með tilliti til þess, að þeir komi sem rjettlátast niður eftir gjaldþoli. Nú á síðari árum hafa heyrst allalmennar óánægjuraddir um, að það væri ekkert samræmi í hlutfallinu milli tolla og skatta. Sje gerður samanburður á tollum og sköttum til ríkissjóðs á tímabilinu frá 1876–1924, þá sjest, að á því tímabili hafa skattar nær fimtugfaldast, en tollar rúmlega fimtugfaldast, en ef tekið er til samanburðar styttra tímabil, tímabilið frá 1915–1924, þá hafa skattar nær nífaldast, en tollar rúmlega þrítugfaldast. Þess var þó að gæta, að tekjur sveitasjóða eru mest beinir skattar, og við það breytast hlutföllin. Sem sagt, út af þessu ríkir óánægja meðal almennings. Það kann að vera, að sú óánægja sje ástæðulaus, en slíkt þarf að rannsakast: Því að betra er að vita rjett en hyggja rangt. Það er vitanlegt, að tollar og skattar eru taldir hafa mismunandi kosti og ókosti. Aðalkostur tollanna er talinn sá, að þeir eru vinsælli en skattar, menn greiða þá óafvitandi, án þess að þeir verði varir við það. En þess ber þá og að gæta, að þeir koma oft og einatt órjettlátlega niður og geta örmagnað gjaldþolið. Auk þess eru þeir dýrir í innheimtu, a. m. k. þar sem líkt er ástatt og hjer hjá okkur, að þeir eru innheimtir gegnum verslunina, svo að búast má við, að innheimta þeirra kosti jafnmikið og verslanirnar eru vanar að færa fram verð varanna fyrir verslunarkostnaði. - Skattarnir hafa hinsvegar þann kost, að þeir eru ódýrari í innheimtu en tollar, auk þess er hægt að láta þá koma rjettlátara niður eftir gjaldþoli manna. En hinsvegar eru þeir nokkuð óvissir, t. d. tekjuskatturinn. Ef misbrestur verður á tekjum einstaklinganna, sem oft vill verða, þá verður misbrestur á tekjuskattinum. Þetta alt er rannsóknarefni eins og áður er sagt, - betra að vita rjett en hyggja rangt. Þá er í c-lið till. ætlast til, að tekið verði til athugunar, hvernig tollum og sköttum megi svo best fyrir koma, að þeir verki sem minst lamandi á einstaklings- og þjóðarhaginn, en efli og styðji innlenda framleiðslu í samkepninni við erlenda. Því þyngri sem álögurnar eru, því meiri nauðsyn er að koma þeim svo fyrir, að þær verki sem minst lamandi á þjóðarhaginn. En í því efni kemur margt til greina. Er þess þá fyrst að gæta, að álögurnar sjeu ekki of þungar í heild sinni. Þá er og þess að gæta, að þær komi ekki of misjafnlega niður eftir gjaldþoli. Ennfremur, að jafnvægi atvinnugreina þjóðarinnar raskist ekki vegna misþungra álagna. Yrði þá að ljetta og þyngja álögurnar á víxl eftir ástæðum. Þá má og nefna viðskiftaaðstöðuna gagnvart útlöndum. Landið þarf að selja mikið af framleiðslu sinni á erlendum markaði og keppa þar við framleiðslu annara landa. En tollalöggjöfin getur valdið miklum aðstöðumun í þessu efni. Jeg skal nú víkja nokkuð nánar að því atriði, hversu þungar álögur tollabyrðin ein er á landsmenn, og miða það við árið 1924. Það lætur nærri, að tollarnir sjeu þá 60 kr. á hvert mannsbarn á landinu. Nú er samkvæmt hagskýrslunum nálega annarhver maður á landinu á verkfærum aldri. Ef því er miðað eingöngu við verkfæra menn, þá kemur 120 kr. á mann. Nú er það vitanlegt, að það eru aðallega karlmennirnir, sem greiða tollinn. Ef gert er ráð fyrir, að karlmenn sjeu nálega helmingur þjóðarinnar, þá koma 240 kr. á hvern verkfæran karlmann á landinu. Það sjest nú af hagskýrslum, að um 60% af landsmönnum stunda beina framleiðslu. Ef skift er á þeim grundvelli, þá koma um 400 kr. á hvern vinnufæran framleiðanda í landinu. Það má og skifta þessu á annan hátt, t. d. eftir heimilum, en jeg sleppi því. - Nú er tollabyrði nálega 3/8 af allri gjaldabyrði landsmanna að meðtöldum gjöldum til sveita- og bæjaþarfa. Ef allri útgjaldabyrðinni er því skift jafn niður á hvern vinnufæran framleiðanda, þá koma um 1100 kr. á mann. Það er nú athugavert, hvort ekki er of langt gengið með þessu, hvort gjaldþoli manna er ekki ofboðið. Í raun og veru eru allar álögur ágengni á eignarrjettinn, þótt það að vísu sje eftir heimild í stjórnarskránni, sem þó er takmörkuð við það sem almenningsheill krefur. En ef svo væri komið, að fólkið gæti ekki bjargast af afla sínum, vegna hinna þungu álagna, er þá ekki komið að því, að gengið sje nær eignarrjettinum en heimild er til samkvæmt stjórnarskránni? Þetta er ekki lítilsvert athugunarefni. Ef efnahagur almennings væri svo blómlegur, að ekki þyrfti að taka til opinberra þarfa nema hluta af því, sem menn hefðu umfram eigin þarfir, þá væri vandalítið úr að ráða. En því miður er ekki því að heilsa og þess vegna þarf að fara með varúð og gætni að öllu, og þá kemur til athugunar að reyna að koma því þannig fyrir, að hinir efnaminstu geti sem mest komist hjá álögunum, en það er ómögulegt, ef brýnar þurftarvörur eru tollaðar. Það er hætt við, að það hefni sín, ef hinum fátækustu er ekki gert mögulegt að hlífa sjer sem mest við álögunum. Það kemur fram þannig, að þeir falla öðrum til byrði á óviðfeldnari hátt, verða styrkþurfar. Þá er að athuga það, hvort gjöld til almennra þarfa koma ekki ranglátlega niður vegna tilhögunar, og má í því efni minnast á fátækraframfærsluna, en hún er aðal útgjaldaliður sveitar- og bæjarfjelaga. Þessi útgjöld eru algerlega almenns eðlis, og því rjett, að þau væru greidd úr almannasjóði, ríkissjóði. En eins og kunnugt er, er landinu skift niður í mörg framfærsluhjeruð, og það hefir leitt til þess, að fátækrabyrðin kemur svo mjög órjettlátlega niður, sem alkunnugt er. Gjöld vegna fátækra eru svo misjöfn í hinum ýmsu hjeruðum, að ýms framfærsluhjeruð hafa komist í fjárhagsvandræði af þeim sökum. Auk þess hafa fylgt þessu fleiri ókostir ýmiskonar, s. s. skriffinska endalaus og málarekstur. Menn eru nú farnir að finna svo sárt til þessa misrjettis, að það hljóta að fara að koma almennar og hógværar kröfur um að ráða bót á því. Koma þá ýmsar leiðir til greina. Hugsunarlega rjettast væri að færa þessi útgjöld á hinn almenna sjóð, ríkissjóðinn, með því að afnema skiftinguna í framfærsluhjeruð. Þetta ber þó ekki að skilja sem tillögu frá mjer, heldur bendi jeg á þetta sem leið til athugunar. Til eru auðvitað fleiri leiðir til jafnaðar. Það mætti t. d. hugsa sjer, að ríkissjóður greiddi einhvern hluta, þar sem þessi útgjöld færu yfir ákveðið hámark, en fengi aftur tillag frá þeim hjeruðum, þar sem fátækraframfærslan er lítil. En sem sagt, þetta er rannsóknarefni. Eins og vikið er að áður, getur tilgangurinn með tollum verið margvíslegur. Hann er í fyrsta lagi sá, að afla tekna, í öðru lagi getur hann verið sá, að draga úr óþarfaeyðslu og í þriðja lagi að vernda og styðja innlenda framleiðslu í samkepninni við erlendar, eða eina atvinnugreinina í samkepninni við aðra innanlands, eftir því sem þörf og ástæður knýja til. Aðeins tvö fyrstu atriðin hafa komið til greina í okkar löggjöf, svo teljandi sje. Jeg veit ekki til þess, að nokkur tollur hafi verið settur í því skyni einu að styðja innlenda framleiðslu, en vitanlega hafa sumir tollar hinna síðari ára lítillega verkað þannig. Þó eru verndartollar mjög merkilegt atriði og mikið beitt í viðskiftum þjóða á milli. Með þeim hefja þjóðirnar viðskiftastríð hver við aðra. Þjóðirnar hafa sjeð, að þeim er nauðsynlegt að búa sem mest að sínu og vera öðrum sem minst háðir með þarfir sínar, og leggja því kapp á að framleiða sem mest og fjölbreyttast heima fyrir. Í þessu skyni hefir verndartollunum verið beitt. Þetta er stórt mál, mjög um deilt stefnumál. Ef engar þjóðir beittu þessum tollum, þá væri ástæðulaust að tala um þá, en fyrst aðrar þjóðir beita þeim, þá verður varla hjá því komist að beita þeim á móti. Það gerir mikinn aðstöðumun, hvort verndartollum er beitt eða ekki. Jeg skal taka dæmi, máli mínu til skýringar, af íslenskum og norskum kjötframleiðendum. Norskir kjötframleiðendur njóta verndartolls á framleiðslunni í sínu eigin landi. En íslenskir kjötframleiðendur verða í fyrsta lagi að greiða toll af sinni vöru, þegar hún er flutt út, og svo innflutningstoll í Noregi, þann sama toll, sem norskum kjötframleiðendum er verndartollur í sínu eigin landi. Þetta atriði virðist því vera vert fullrar athugunar. Þá skal jeg víkja að d-lið till., sem gerir ráð fyrir að finna nýja leið til að afla ríkissjóði tekna. Tolla og skattabyrðin er nú orðin það þung, sem jeg hefi lítillega lýst. Það væri því æskilegt, ef hægt væri að fá tekjur í ríkissjóð án þess að íþyngja gjaldendum. Það, sem hjer er farið fram á, er ekki nýtt nje óþekt. Um það vil jeg benda á tillögur milliþinganefndarinnar, sem sett var eftir till. þingsins 1911, sem sumar hafa komist í framkvæmd, en reyndar að mestu leyti verið feldar niður aftur. Ef byggja skal á reynslu liðinna tíma um það, hver útgjaldaþörfin muni verða framvegis, þá má búast við, að hún fari vaxandi, meira að segja hraðvaxandi. Hún hefir gert það til þessa, og ef svo fer framvegis, þá verður eitthvað til bragðs að taka, því að gjaldþoli manna er nú þegar fullboðið. Þá er um tvent að gera, annað að draga úr útgjöldunum eins og verða má, hitt að auka tekjurnar, án þess að íþyngja skattþegnum. Þá er í síðasta lið till. bent á, að taka þurfi til athugunar rjettlátari skiftingu á útgjöldum og tekjum milli sveitafjelaga og ríkis. Það má svo kalla, að ríkið hafi á sínu valdi alla tekju- og skattstofna, nema brot af einum, því jeg tel, að tekju- og eignaskattur sje bygt á einum og sama stofni og sveitarútsvarið. En sveitirnar bera mikið af hinum almennu útgjöldum, svo sem t. d. fátækraframfæri og nokkuð af fræðslukostnaði. Það virðist vera misrjetti í þessu og að tekjustofnar og útgjöld eigi nokkum veginn að fylgjast að í rjettum hlutföllum. Þetta misrjetti hafa menn fundið, eins og till. frá 1921 ber vott um, því að þar er skorað á stjórnina að útvega fasta tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarsjóði. En það er ekki kunnugt, að neinn árangur hafi af því orðið, nje að neitt hafi verið gert í þessa átt. Það er ekki gott að segja, hvað nefnd sú, er um þetta mál á að fjalla, kann að leggja til málanna, en jeg býst þó við árangri til hins betra og geri þó ráð fyrir, að hún muni vilja halda í frumhugsun tolllaganna að halda háum tolli á óþarfa varningi og munaðarvörum. Þá virðist mjer full ástæða til þess fyrir okkur að athuga, hvort við, eins og aðrir, eigum ekki að haga tollalöggjöf okkar þannig, að tollarnir væru að einhverju leyti verndartollar. Það hefir verið venja á undanförnum þingum, þegar útgjaldaþörfin hefir vaxið, að leita að nýjum tollaleiðum og stundum með lögum, sem hafa átt að standa aðeins til bráðabirgða, en orðið síðan að föstum lögum. Jeg hygg, að finna mætti betri leið með því, að byggja meir á frumhugsun tolllaga vorra, tolla mestpart og þyngst hinar ónauðsynlegri vörur - og nú eru fleiri slíkar vörur en áður voru - hafa tollvörur sem fæstar, svo að tollinnheimtan gæti verið sem umsvifaminst og ódýrust, hafa svo tollana hreyfanlega - hækka þá og lækka - á þessum fastákveðnu tollstofnum, eftir því sem þörf krefði, í stað þess, sem verið hefir, að tolla svo að kalla allar vörur í „belg og byðu“ til að fullnægja hinni vaxandi tekjuþörf. Loks mætti hafa einhverja ákveðna tollstofna, sem væru hreyfanlegir á milli hinna einstöku atvinnugreina, eftir því sem þeim vegnaði misjafnlega vel í hvert sinn. Jeg hefi þá leitast við að gera grein fyrir því, hvað fyrir okkur flm. vakir með þessari tillögu. Jeg veit, að ágreiningsatriði muni vera mörg í málinu, en jeg ætla ekki að gefa tilefni til þess að menn leiði hjer saman hesta sína um mismunandi stefnur í tolla- og skattamálum. Til þess er engin ástæða; hjer kemur ekkert til úrslita annað en það, hvort skipa á nefnd á milli þinga til að athuga alt þetta viðkvæma og vandasama mál. Skal jeg svo ekki orðlengja frekar um þetta, nema tilefni gefist, og vona, að málið gangi til 2. umr.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg skal þegar taka það fram, að jeg álít ekki tímabært að skipa nú milliþinganefnd með því verkefni, sem þessi till. fer fram á. Og höfuðástæðuna til þess tel jeg þá, að á þessum tímum er ekki hægt að gera sjer grein fyrir útgjaldaþörf næstu ára. Höfuðástæðan til þess, að þetta yfirlit er ekki fáanlegt, er sú, að gildi peninga vorra er ekki fast enn. Jeg þarf ekki að skýra það fyrir hv. deild, að útgjöld ríkissjóðs eru að miklu leyti bundin við gildi peninganna. Meðan lággengi helst, verða útgjöldin meiri að krónutali en ef peningar væru í fullu gildi. Þetta kemur meðal annars fram í dýrtíðaruppbót embættismanna og á fleiri sviðum, þar sem við höfum orðið að setja bráðabirgðaákvæði til þess að stilla hag ríkissjóðs í hóf, vegna dýrtíðar og lággengis. Til þess að gera frekari grein fyrir þessu, er ekki úr vegi að minnast á feril þessa máls að undanförnu. Vandkvæðin byrjuðu hjá okkur eins og öðrum í stríðinu, og við urðum of seinir að sníða tolla og skatta eftir vexti útgjaldanna. Gáfust því ríkissjóði ekki nægar tekjur, og söfnuðust honum skuldir vegna tekjuhalla á landsreikningum. Svo þegar stríðinu ljetti, bjuggust menn við, að veruleg breyting mundi verða á efnahag landsmanna, og leyfðu sjer að láta ríkissjóð færast í fang enn meiri útgjöld en áður. Skal jeg þar t. d. nefna skipun barnakennarastjettarinnar o. fl. En þó margt slíkt sje eflaust nytsamt fyrir landið, þá borgar það sig ekki fjárhagslega. Fór því þannig, að útgjöldin hjeldu áfram að hækka, og reyndist því óhjákvæmilegt að gera þær endurbætur á skattalöggjöfinni, sem lögleiddar voru 1921. En það hepnaðist þó ekki á þennan hátt, að útvega ríkissjóði þær tekjur, er nægði fyrir útgjöldum, og kom þar fram það, sem altaf má búast við á jafnóvissum tímum eins og þá voru og eru nú. Tekjuhallinn hjelt áfram öll árin 1921–23. Fyrir þinginu 1924 lá það að ráða bót á þessu. Má segja, að þá hefði mátt gera þær breytingar á tollalöggjöfinni, er í samræmi hefði verið við þær till., sem hjer hafa komið fram. En það var ekki gert, og jeg tel ákaflega vel farið, að heldur var farin sú leið, er samsvaraði ástandinu, sem sje að gera þær einar breytingar á tollalöggjöfinni, er höfðu á sjer þann svip að vera bráðabirgðaráðstafanir. Af þeim hefir orðið sá árangur, sem til var ætlast, og á þinginu í fyrra voru feldar niður ýmsar þessar bráðabirgðaráðstafanir. Jeg hygg, að þessi reynsla eigi að kenna okkur, að meðan slíkur hverfleiki er á peningamálum sem nú, að við eigum að gera á hverjum tíma þær ráðstafanir, sem útheimtast í þann svipinn, en fara ekki að hugsa um tollalöggjöf fyrir framtíðina, því að það mistekst. Út af ræðu hv.flm. (HStef) mætti margt segja, en jeg skal ekki drepa nema á einstök atriði. Hann gerði samanburð á tollum og sköttum árin 1876 og 1911 og 1915 og 1925. Jeg verð að segja, að jeg tel óheilbrigt að taka árið 1925 með, því að það er mjög óvenjulegt ár. Tollar og skattar voru þá óvenjulegir, en þeir voru ekki notaðir til eyðslu eingöngu, heldur til greiðslu skulda. Jeg get tekið undir það, er hv.flm. (HStef) sagði næst, að opinber gjöld eru orðin mikil á mann hjer á landi, hvernig sem reiknað er. Og jeg get vel tekið undir það, að löggjafarvaldið má ekki misbrúka skattalöggjöf þannig, að hún gangi of nærri ákvæðum stjórnarskrárinnar og almenningsheill. En það vil jeg benda hv.flm. (HStef) á, að fyrir þjóðfjelagið í heild sinni verða gjöldin til hins opinbera jafnþung, þótt skákað sje frá einum tekjustofni til annars. Það má sjá, að hv.flm. (HStef) lítur hýrum augum til verndartolla og býst við, að eitthvað slíkt muni spretta upp af starfi milliþinganefndar. Það er satt, að hverri þjóð er holt að búa að sínu, og þess vegna hafa verndartollar blómgast á síðustu árum í ýmsum löndum. En sú stefna er heimsböl, óyndisúrræði, er þjóðirnar hafa orðið að grípa til vegna stríðsins. Og ef nokkur þjóð í Evrópu ætti að óska þess, að verndartollastefnan ætti sjer sem stystan aldur, þá eru það Íslendingar, því að okkar velferð verður altaf undir því komin, að við getum selt sem mest til útlanda. Og ef við ættum nú að fara að koma á verndartollum hjá okkur, þá eigum við á hættu, að með samskonar verndartollum verði markaði lokað fyrir okkur erlendis. Við höfum þegar sjeð, að þetta getur komið fyrir. Norðmenn lokuðu saltkjötsmarkaðinum hjá sjer með verndartolli. Lík dæmi höfum við í Bandaríkjunum og á Spáni. Það hefir þó ráðist þolanlega fram úr þessum vandamálum fram að þessu. En við höfum ástæðu til að óttast það, að þeir, sem kaupa nú vörur okkar, útiloki þær með verndartollum. Við verðum að fara gætilega og styggja ekki þá, sem við viljum selja vörur okkar, því að þótt þar sje nú opnar dyr fyrir þær vörur, þá má fljótt skella þeim í lás. Við verðum að hafa það hugfast, að þessi hugsunarháttur er ráðandi nú í heiminum: „Ef þú gerir eitthvað fyrir mig, þá skal jeg gera eitthvað fyrir þig, en annars ekki“. Lögin um verðtoll verka nú á einstöku sviðum sem verndartollur, t. d. á kjöti. Auðvitað kemur þetta ekki þeim kjötframleiðendum að neinu gagni, sem verða að selja kjöt sitt til útlanda, heldur aðeins þeim, sem njóta innlenda markaðsins. Það heldur verðinu uppi í stærri kaupstöðum landsins, en gefur engar tekjur í ríkissjóðinn. Jeg skal aðeins minnast á það, sem hv.flm. (HStef) skaut fram, að hafa mætti hreyfanlega tolla. Mjer er ekki vel ljóst, hvað hv.þm. hefir meint. En jeg tel óheppilegt að hafa tollaákvæði, sem breyta megi án þess lög komi til Menn gætu ráðið af líkum, hvenær tollur mundi breytast og hagað viðskiftum sínum þannig, að þeir hefðu hagnað af tollbreytingunni. Jeg held, að best fari á að fylgja sömu reglu og tíðkast hefir síðustu árin, ef annars þykir nauðsyn á tollbreytingu, að gera það á þingi með lögum, sem geta gengið fljótt í gildi. Jeg get getið þess að lokum, að mjer stendur á sama, þó að þessari till. sje vísað til 2. umr. og fjhn., ef hv.þm. sýnist svo.

Flm. (Halldór Stefánsson) Mjer þykir heldur fyrir því að heyra, að hæstv.forsrh. (JÞ) skuli vera á móti því, að till. þessi nái samþykki í þinginu. En þegar jeg lít til ræðu hans að öðru leyti, finst mjer næstum hvert atriði, sem hann tók fram, mæla með því. Mjer er ekki ljóst, hvenær við megum búast við að fá verðfasta peninga, en mjer skilst, að biðin geti orðið nokkuð löng, ef bíða á eftir því. Hæstv. forsrh. getur ef til vill gefið einhverjar upplýsingar um þetta efni. Það er rjett, að endurskoðun á tollalöggjöfinni fór fram 1921, en mjer virtist hæstv. ráðh. viðurkenna, að hún hefði ekki fyllilega náð tilgangi sínum þá, af því að við hefðum orðið of seinir til. Því meiri ástæða ætti þá að vera til þess að fresta henni ekki um of nú. Aðalástæða hæstv. ráðh. var sú sannfæring hans, að þetta mundi mistakast. Jeg get ekki sjeð, að endilega þurfi svo að fara. Jeg hefi bent á leiðina, að hafa mætti hreyfanlega tolla á tvennan hátt, fyrst misjafnlega háa hundraðstölu, og svo einhverja ákveðna tolla, sem mættu og ættu að vera hreyfanlegir á milli atvinnugreina. En þetta þarf að ákveða með skýrri hugsun. Jeg ætlast ekki til, að tollar sjeu hreyfanlegir án lagaákvæða. Jeg þarf varla að minnast á tímabilið, sem jeg tók til samanburðar; jeg þori ekki að segja nema jeg hafi nefnt 1925 móti 1876, en jeg hefi 1924 skrifað hjerna fyrir framan mig, svo að mjer hefir þá orðið mismæli. En jeg mun hafa nefnt 1925 í öðru sambandi. Mjer kom ekki á óvart, þó að hæstv. ráðh. hefði annað sjónarmið í verndartollastefnunni en fram kom hjá mjer. Jeg skal játa, að jeg mun ekki eins ragur við verndartolla og hann. En mjer fanst hann ekki gera neina grein fyrir, hvaða áhrif við gætum haft á þetta heimsböl, verndartollana, með því að sitja hjá. Jeg tók fram, að jeg mundi ekki hafa nefnt þá á nafn, ef þeir hefðu ekki verið fyrir. En spurningin er sú, hvort við eigum að kyssa á vöndinn hjá öðru þjóðum eða haga okkur á móti eins og aðrir haga sjer við okkur. Mjer þykir það undarleg hugsun, að aðrar þjóðir muni endilega þurfa að styggjast og „skella í lás fyrir okkur, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, þó að við beitum sömu aðferðum og aðrir. Ef gert er ráð fyrir þessháttar siðgæði í heiminum, held jeg, að okkur geti staðið hætta af æði mörgu. Þá sagði hæstv. ráðh. að það væri ekki rjett, sem jeg hefði sagt um aðstöðumun íslenskra og norskra kjötframleiðenda, þar sem jeg hefði ekki látið þess getið, að íslensk kjötframleiðsla nyti verndartolla. Jeg tók það einmitt fram, að atvinnugreinarnar nyti dálítils verndartolls, þar sem verðtollurinn væri, þótt ekki væri hann settur sem verndartollur. Annars fanst mjer þetta svo lítilsverð tollvernd fyrir kjötið okkar, að mjer datt ekki í hug, að á það yrði bent, enda hygg jeg, að það hafi enga þýðingu fyrir kjötframleiðendur. Það munu vera aðrar ástæður, sem ákveða kjötverðið innanlands. Jeg get sagt það, að mjer er ekkert kappsmál að till. sje vísað til 2. umr., ef hún á ekki að fá að fara til Ed. Mjer finst hreinlegast, ef deildin vill ekki að till. komist áfram, að hún sje feld við þessa umr.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg verð að segja, að mjer virðist þessi þáltill. ekki nauðsynleg. Hún fer í þá átt, að skipuð sje nefnd til þess að íhuga tolla- og skattalöggjöf landsins. En það skortir alls ekki þekkingu á því, hvernig slík löggjöf eigi að vera. Í erlendum fræðibókum er auðvelt að sjá, hvaða fyrirkomulag í þessu efni er álitið rjettlátast. En meðan núverandi stjórn situr við völd, stendur hún í vegi fyrir því fyrirkomulagi, og hún mundi jafnt gera það, þótt málið væri rannsakað. Eina leiðin til að breyta þessari löggjöf er sú að steypa stjórninni. Þá væri hægt að fara þær leiðir, sem alment eru viðurkendar af frjálslyndum flokkum í nágrannalöndunum. Svona till. er ekki annað en uppgjöf í málinu, borin fram til þess að flokkurinn geti sagt við næstu kosningar: Þessi mál þarf ekki að ræða, þau eru í nefnd. Jeg er mótfallinn því, að málið sje svæft á þennan hátt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það getur vel verið, að þess verði langt að bíða, að við fáum verðfasta peninga og fast verðlag. Jeg skal engu spá um það. En jeg held hinu fram, að meðan ekki eru meiri líkur en nú til þess, að verðlag haldist óbreytt, sje ekki tímabært að reikna út, hvernig ná megi hæfilegum tekjum með einhverju skattakerfi. Við vitum ekki, hve margar krónur ríkið þarf í framtíðinni, nje hve mikið þjóðin getur borgað. Mjer skilst nú á hv.flm. (HStef), að það, sem hann á við með hreyfanlegum tollum, sje aðeins það fyrirkomulag, sem nú er. Tollar eru einmitt nú hreyfanlegir með lögum. Alþingi getur breytt tollaákvæðum hvenær sem það vill, og sú heimild hefir verið notuð óspart. Það þarf alls enga milliþinganefnd til þess að útvega landinu þetta bjargráð. Hv. flm. (HStef) spurði, hvaða áhrif við gætum haft á verndartollastefnuna í heiminum. Jeg treysti mjer ekki að meta, hvaða áhrif það kynni að geta haft, hvort hann legðist með eða móti. En það er sagt, að muni um mannsliðið, og jeg býst við, að það taki einnig til þessa hv.þm. Það hefir nú orðið æðimikið ofan á þessi síðustu erfiðleikaár að gjalda líku líkt í tollamálum, og jeg býst ekki við, að það mundi vekja neitt hneyskli í heiminum, þótt við gerðum það. En okkur hefir tekist hingað til að sleppa að miklu leyti við þau bönd, sem af verndartollum leiða, og því tel jeg varhugavert að þjóta nú upp og segja: Við tökum upp verndartollastefnu, af því að slíkt viðgengst annarsstaðar. Ef við erum svo miklir menn að geta rekið utanríkispólitík á þessu sviði, þá held jeg, að okkur henti best að bekkjast ekki við neinn að fyrrabragði í tollamálum, a. m. k. ekki þar sem við þurfum að hafa opinn markað fyrir afurðir okkar. Mjer þótti hv. 4. þm. Reykv. (HjV) taka skynsamlega í málið. Hann sjer algert vonleysi fyrir sína skattamálastefnu, þótt skipuð sje milliþinganefnd, og þótt hann tali borginmannlega um lagfæringar, ef stjórninni yrði steypt, þá er hann nógu vel að sjer til þess að vita, að það er ekki stjórnin, sem stendur í vegi fyrir stefnu socialista, heldur kjósendur landsins. Hann verður því að byrja á því að steypa öllum þorra kjósenda.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hafði ekki gert ráð fyrir að taka til máls, síst við fyrri umr. þessarar till. En mjer finst hjer hafa komið fram svo undarlegir hlutir, að jeg get ekki orða bundist. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) kom fram með alveg rjettar forsendur, en hann dró af þeim ákaflega einkennilegar ályktanir. Hann kom með þær forsendur, að meðan núverandi stjórn sæti að völdum, væri vonlaust um, að breyting fengist til bóta á skattalögunum. Af því dró hann þá ályktun, að tilgangslaust væri að skipa milliþinganefnd. Hann gleymir því, að fyrir næsta þing fara fram kosningar, og það má telja víst, að eftir þær verði ekki framar íhaldsstjóra í landinu. Því væri mjög æskilegt, að búið væri að vinna undirbúningsvinnuna að því að breyta tolla- og skattakerfinu í samræmi við skoðanir frjálslyndra manna. Ástandið mun breytast, og þá verður skattalögunum breytt, en það þarf að undirbúa þá breytingu. Þá sagði hv.þm. (HjV), að till. mundi borin fram til þess að losna við umræður um skattamálin fyrir kosningarnar. Jeg lít alveg öfugt á þetta. Af því að kosningar eru fyrir dyrum og af því að málið er merkilegt, er einmitt nauðsynlegt, að það sje rætt. Og hvenær er meiri ástæða til að ræða málið en einmitt meðan milliþinganefnd starfar í því? Hvenær voru fossamálin meir á dagskrá en þegar þau voru í höndum milliþinganefndar? Forsendur hv.þm. voru rjettar, ályktanirnar rangar. Jeg öfunda ekki hv.þm. (HjV) af þeim meðmælum, sem hæstv.forsrh. (JÞ) gaf honum, að hann hefði tekið skynsamlega í málið.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg hjelt, að jeg mundi ekki þurfa að segja það tvisvar sinnum, svo að hv.þm. Str. (TrÞ) skildi, af hverju jeg tel ekki þörf á milliþinganefnd í skattamálum. Jeg held, að flokkarnir hafi hver um sig nokkuð ákveðna skoðun um það, hvernig skattamálum skuli skipað, svo að skoðanaleysi standi ekki í vegi fyrir breytingu á löggjöfinni um þessi mál. Jeg geri því ráð fyrir, ef íhaldinu verður steypt, að þá verði hægt að koma á frjálslyndari löggjöf í þessu efni, þó að besta fyrirkomulaginu fáist að vísu ekki framgengt fyr en jafnaðarmenn komast í meiri hluta. Því má bæta við, að þótt milliþinganefnd væri kosin nú, yrði hún ekki farin að starfa 1. júlí, þann dag, sem Framsóknarflokkurinn vill gera að kjördegi. Störf hennar gætu því ekki vakið umræður um málið fyrir kosningar. Það virðist eðlilegast að líta svo á, að till. þessi sje borin fram í þeim tilgangi að svæfa málið við kosningar, enda skein út úr ummælum flm. (HStef), að hann ætlaðist til, að flokkarnir bræddu sig saman, nefndin yrði einskonar pólitískur grautarpottur, sem soðin væru saman í bæði íhöld deildarinnar.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg hefi ekki ástæðu til að segja margt. Það var auðskilið á hv. 5. þm. Reykv. (HjV), að hann vill ekki ljá tillögunni fylgi. Hann vill ekki viðurkenna neina skoðun aðra en skoðun jafnaðarmanna. Þó að svo mætti skilja á honum, að ekki væri til nema ein allsherjarstefna, sönn og rjett, í þessu máli, skilst mjer, að hann eigi eftir að vinna það almenna samkomulag um þá stefnu. Það mátti heyra, að fyrir honum vakti, að það gæti verið kosningabeita, að þessi mál væru í sem mestri óreiðu. Hann um það. En jeg harma ekki svo mjög, þó að hann vilji skerast úr leik. Hæstv. fjrh. (JÞ) þarf jeg engu að svara. Hann vjek ekki að svo mörgu. Þó hjelt hann því fram um hreyfanleik tollanna, að það væri ekkert nýtt, ef gera ætti það með lögum. Jú, það er rjett, en hefir því oft verið beitt? Jeg tel það hafa verið miklu rjettara að fara þá leið eingöngu 1924, að hækka tollana með gengisviðaukanum, ef tollkerfið hefði verið svo undirbygt, að það hefði verið hægt. Það sýnir sig best á hvaða ringulreið þetta er, að bæði skuli vera þungatollur og verðtollur á sömu vörunni. Jeg hefi vikið að þessu áður og lýst, hvað það ylli miklu hringli og væri auk þess fyrirhafnarsamt og dýrt í framkvæmdinni. Þá skildist mjer svo, að hæstv. fjrh. (JÞ) vildi láta skína í, að það væri lítið lið að mjer í þessu máli, og yfirleitt lítið lið að mínu fylgi hvar sem væri.  (Forsrh. JÞ: Alls ekki!)  . - Um það skal jeg ekki deila, en jeg tel það meira máli skifta, til hverra hluta maður leggur lið. Hann hugsar sjer, hæstv. fjrh., að við gengjum fram fyrir aðrar þjóðir og segðum við þær: Gætið að ykkur. Nú ætlum við að fara að leggja á verndartolla. Mjer fjnst nú satt að segja, að það væri ekki alt of mikil lægni, að gera það á þann hátt. Jeg held, að við gerðum það þegjandi og hljóðalaust. Annars sje jeg ekki, að það sje til nokkurs að fara að deila hjer um stefnur í tollmálum. Tillagan er borin fram til þess að fá gaumgæfna athugun á þessum málum, ef ske kynni, að það gæti hjálpað okkur að því takmarki að finna þá leið, sem oss hentar best.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það er engan veginn einsdæmi, að þungatollur og verðtollur sje lagðir á sömu vörutegund, enda alls ekki óhentug tilhögun. Jeg get vel minst á, flokki hv.þm. (HStef) til verðugs lofs, að það var fjrh. þess flokks, sem fyrstur manna bar það upp að taka upp þessa tilhögun 1923. Tillaga hans var síðan tekin upp í nokkuð annari mynd. Jeg játa það sjálfur, að tillagan á þskj. 50 gefur ekki tilefni til ummæla minna um verndartolla, heldur orð hv.flm. (HStef) sjálfs. Hann segir, að við getum sett á verndartolla þegjandi og hljóðalaust. Það má auðvitað komast svo að orði - við setjum þá á sama hátt og við setjum önnur lög - en hvert minsta atriði er jafnóðum tilkynt stjórnum allra ríkja í Norðurálfunni, sem hjer hafa nokkurra hagsmuna að gæta.

Jakob Möller Hv. flm. (HStef) hefir tvísagt, að það hefði verið betra 1924, að við hefðum hallast að því að hækka þágildandi tolla, mjer skilst með gengisviðauka, heldur en að lögleiða verðtoll. Þetta kemur mjer undarlega fyrir, af því að við tveir vorum saman í minni hluta fjhn. um að vera á móti gengisviðauka, og fjhn. komst að þeirri niðurstöðu samróma, að það væri ógjörningur að hækka gengisviðaukann. Annars er ekki í sambandi við þetta mál ástæða til að fara út í þetta. Ef milliþinganefnd verður skipuð, verður þetta að sjálfsögðu tekið til íhugunar. Hv. þm. Str. (TrÞ) var að tala um að koma skatta- og tollalöggjöfinni í frjálslynt horf. Ummælum hans má ekki vera ómótmælt í sambandi við einkasölu og verndartolla. Jeg þekki ekki þá frjálslyndu stjórnmálastefnu í nokkru landi, sem mundi ljá þessu fylgi.

Tryggvi Þórhallsson Jeg henti á lofti síðustu orð hv. 1. þm. Reykv. (JakM). Hann þykist sjálfur tilheyra frjálslyndum flokki, og hjer eru tveir þm. aðrir, sem tilheyra þeim sama flokki, og hafa þó báðir greitt atkvæði með einkasölu á tóbaki.

Jakob Möller Hv. þm. Str. (TrÞ) fór ekki rjett með orð mín. Jeg sagðist ekki þekkja þá frjálslyndu stjórnmálastefnu, sem fylgdi fram einkasölu og verndartollum. Um hitt, hvort einstakir menn í frjálslyndum flokkum kynnu að hafa sjerstöðu í þessu, sagði jeg ekkert. Eða þekkir hann nokkurn frjálslyndan flokk, sem fylgir fram einkasölu og verndartollum?

Já, þann íslenska

.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg viðurkenni að það er rjett hjá hv. 1. þm. Reykv. (JakM), að við vorum á móti gengisviðaukanum 1924. Eins og menn vita, var þá þörf svo mikilla aðgjörða til þess að leiðrjetta fjárhaginn, að við hjeldum, að ekki væri hægt að gera það með gengisviðaukanum einum, eins og tolllögin voru undirbygð. Þá var um að velja, hvort ætti að fara báðar leiðir eða aðra. En jeg vil taka það fram til að fyrirbyggja misskilning, að jeg álít ekki koma til mála að hafa bæði verðtoll og þungatoll til frambúðar, og að jeg fyrir mitt leyti kýs þá óhikað verðtoll.