Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Allshn. hefir athugað frv. þetta, og leggur hún til, að það sé samþ. með einni lítilsháttar breyt. Lög þau, sem frv. leggur til að breytt verði, voru sett af þinginu í fyrra. Er þegar hafinn undirbúningur um að nota þau sem starfsgrundvöll og byggingarfélag stofnað, sem þegar hefir hafið undirbúning um starfrækslu, er byggist á 1. En félag þetta hefir óskað breyt. á 1., og er slíkt ekki nema eðlilegt, að eitthvað megi betur fara um 1., sem eru algert nýmæli, og að það sjáist við nánari athugun og framkvæmdir á þeim. Um frv. er það að segja, að allshn. telur breyt. þær á 1., sem 1., 2. og 3. gr. ráðgerir, til bóta og sjálfsagt að samþ. þær. En á breyt. þá, er felst í 4. gr. frv., getur hún ekki fallizt. Hún gat að vísu fallizt á, að hámark stærðar á íbúðum í lögunum frá í fyrra, fjögur herbergi og eldhús, væri fulllágt sett. En að setja enga takmörkun, aðra en eftirlit ráðh., með því, að ekki væri of stórt byggt, gat hún ekki fallizt á. Allshn. telur það ekki samrýmast tilgangi 1., að svo stórt sé byggt, að herbergi eða íbúðir verði leigðar út eða að menn, sem njóta þeirra hlunninda, sem byggingarsamvinnulögin veita, geti haft svo stórar íbúðir sem þeim sýnist. Hún vill því setja þau takmörk, að íbúðirnar megi vera allt að sex herbergi hver, í stað þess, að ekkert hámark var í frv. stjórnarinnar. Ég held svo, að ekki sé ástæða til að fara fleiri orðum um þetta.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að hv.allshn. hefir í aðalatriðum fallizt á frv. En jafnframt vil ég þó vísa til þess, er ég sagði við l.umr. þessa frv. Ég mæltist þá til við þá hv.n., er málinu væri vísað til, að hún tæki til athugunar, hvort ekki væri rétt að miða hámark íbúða við rúmtak þeirra. Ég lét í ljós þá skoðun, að herbergjafjöldi íbúðar segði ekki nákvæmlega til um það, hversu stór eða verðmikil hún væri. Herhergin gætu verið það stór, þótt fylgt væri hámarki um herbergjafjöldann, að um fullkomna „luksus“ íbúð væri að ræða. Ég bað því háttv.n. að athuga, hvort tilgangi l. yrði ekki betur náð með því að ákveða hámarksrúmtak íbúðanna, í stað herbergjafjölda. Ég vil því mælast til þess, að hv.n. taki brtt. sína aftur að sinni og athugi til 3. umr., hvort ekki væri rétt að koma með brtt. í þá átt, sem fyrir mér vakir og ég nú hefi lýst. Ef miðað er við rúmtak, get ég hugsað, að nokkuð hæfilegt væri að miða við 500 rúmmetra í hverri íbúð. Hér í Rvík mun láta nærri, að byggingarverð vandaðra húsa sé nálægt 45 kr. hver rúmmetri. Yrði þá 500 rúmm. hús 22500 kr., og dýrari mætti hver íbúð alls ekki vera. Þetta er áreiðanlega hæfileg hámarksstærð húsa til að fullnægja venjulegum kröfum, án þess að geta talizt „luksus“íbúð. Hinsvegar tel ég, að ef ráðh. er ekki treyst til að ákveða stærð húsa eftir þessum 1., þá sé þetta atriði ekki nægilega tryggt með brtt.n. Íbúðarskipun má síðan haga á ýmsa vegu innan hins ákveðna rúmtakshámarks. Ég vil því enn að nýju mælast til, að hv.n. taki til nánari yfirvegunar, hvernig þessu yrði bezt fyrir komið.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég get að sjálfsögðu f. h. n. orðið við ósk hæstv.atvmrh. að taka þessa brtt. aftur til 3. umr. En út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að réttara væri að miða við rúmtak en herbergjafjölda, þá kann það að vera rétt. Ég segi fyrir mitt leyti, og hygg ég megi segja það f. h. n., að hún hefir enga sérþekkingu í byggingarmálum og treystir sér því ekki til þess að dæma um það, hvað sé hæfileg íbúð, þegar miðað er við rúmtak, en vitanlega getur n. leitað umsagnar sérfróðra manna um þetta atriði. Annars tel ég ekki mjög mikla hættu á því, að byggðir verði stórir salir til þess að fá sem stærsta íbúð, þótt stærðin sé eingöngu miðuð við herbergjafjölda. Aðalhættan mundi í því fólgin, ef engin takmörk yrðu um stærð íbúða, að byggð yrðu, í skjóli laganna, herbergi eða jafnvel íbúðir til þess að leigja út, þannig að menn sköpuðu sér talsverða atvinnu af. Það er þetta, sem vakti fyrir okkur, að komið gæti til mála. Hitt get ég fallizt á, að hægt sé að finna heppilegan grundvöll með því að miða við rúmtak, og e. t. v. heppilegri en með tölutakmörkun herbergja.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Mér sýnist þetta vera ískyggileg stefna, sem farið er inn á. Því að eins og nú horfir þessu máli - og jafnvel með þeirri breyt., sem allshn. hefir viljað gera á þessu frv. -, þá fæ ég ekki betur séð en að allir einstaklingar, sem vilja koma sér upp eigin húsnæði í Rvík, geti komizt undir ákvæði þessara l., og þá er komið inn á þá braut að leggja fram styrk til að byggja yfir alla einstaklinga, sem byggja vilja. Svo undarlega ber nú við, að í sömu andránni og verið er að koma upp sjóð til styrktar verkamönnum til að byggja og ríkið veitir einnig öflugan stuðning til þess að framkvæma þessi 1., sem hér er um að ræða, þá má heita, að veðdeild Landsbankans sé lokuð. Hún lætur að vísu lán ennþá, en einungis þannig, að lántaki verður sjálfur að sjá um sölu veðdeildarbréfanna. Oft mega slík kjör heita næstum óviðunandi. Ríkið gerir ekkert til þess að stuðla að hagstæðum markaði bréfanna fyrir lántakendur. En á sama tíma er þó tekið til að stofna félög manna til þess að koma sér upp húsnæði, þar sem ríkissjóður sjálfur á að leggja fram ekki svo lítinn hluta af húsverðinu. Og nú er reynt að þoka málinu í það horf, að allir, sem vilja koma sér upp húsi - ef þeir vilja gera það undir vissum skilyrðum -, geti orðið þessara hlunninda aðnjótandi frá ríkissjóði. Það mun láta nærri, að ef byggja má 6 herbergja íbúð með styrk samkv. þessum l., þá má segja, að það nái til allflestra, sem nú byggja sér hús. Við erum að komast út á mjög alvarlega braut, a. m. k. ef á nú sama sem að þvinga alla þá, sem byggja vilja hús, til að leita eftir þessum styrk, með því að gefa þeim ekki kost á lánum annarsstaðar. Ríkisvaldið hefir þó aðstoðað menn um sölu veðdeildarbréfa. En ef ríkisvaldið og Alþingi ætlar að hætta að skipta sér af verðgildi veðdeildarbréfanna, en taka til að styrkja þá með ríkisframlagi, sem undir einhverjum sérlögum vilja taka þátt með öðrum í að byggja yfir sig, þá sýnist mér vera komið út á hættulega braut. Vil ég benda hv.n. á að athuga vel þessa stefnu. Ég verð að telja það hættulegt, ef frjálsar lánveitingar gegnum banka, skilyrðislausar að öðru leyti en veðdeild venjulega setur, eiga að lokast mönnum til húsabygginga, en opnaðir verða á víða gátt ýmsir aðrir möguleikar, mjög skuldbindandi fyrir ríkissjóð. Þetta er því hættulegra sem slíkir möguleikar eru minna takmörkunum háðir. Og hér á í þetta skipti að gera ríflega rýmkun með því að færa herbergjatölu íbúða úr 4 upp í 6. Næst verður tölutakmarkið kannske alveg afnumið, eins og gert var ráð fyrir í frv. stj. Ég get nú varla fengið mig til að álíta, að sú sé meining þingsins, að ekki beri lengur að aðstoða landsmenn með fjárútvegunum til þess að veðdeild Landsbankans geti starfað, en opna á víða gátt aðrar leiðir, sem baka ríkissjóði útlát, til þess að hjálpa þeim að byggja, sem enginn slíkur stuðningur er nauðsynlegur.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Mér þykir einkennilegt, hve mikið far hæstv. forseti gerir sér um að tefja afgreiðslu þessa máls. Ég get ekki séð, að til þess geti verið nein ástæða, nema sú, að ósamkomulag sé um það meðal stjórnarflokkanna, og þá einkum innan Framsfl., hvernig eiga að bregðast við till. Dómsmrh. sagði, að hann hefði sýnt mér þennan margumtalaða samning. Ég get hinsvegar lýst yfir því, að ég hefi alls ekki fengið að sjá samninginn sjálfan, heldur óstaðfest eftirrit af honum, og eftir öðrum heimildum dómsmrh. í þessu máli þykist ég alls ekki skyldugur til að leggja trúnað á gildi þess eftirrits. En þó að eftirritið væri rétt, stendur það óhaggað, að fjárveitinganefndir voru á einu máli um það, að samningurinn væri svo fjarstæður, að ekki kæmi til mála að samþ. hann, enda kæmi þeim málið ekkert við. Ég vil þá víkja hér að öðru atriði, sem ég hefi áður gert fyrirspurn um, og það er, hvernig sjóðurinn átti að fara að borga V. E. jörðina. Eftir skýrslu hans sjálfs eru engir peningar í sjóðnum, því að þeim hefir hann varið til lána sjálfum sér, Stefáni Þorlákssyni, núverandi kaupanda Hlaðgerðarkots, og öðrum vildarvinum sínum. Fyrst átti sjóðurinn þá að taka við 30 þús. kr. láni frá sjálfum sér, er hvíldi á jörðinni, og 5 þús. kr. úr jarðræktarsjóði. 30 þús. áttu að greiðast strax út í hönd. En hvar átti að taka þá peninga? Ráðh. segir, að greiða hafi átt á 4. þús. kr. í bankavaxtabréfum og hitt í „öðrum verðbréfum“. Ef þetta er rétt, er næsta undarlegt, að þetta skuli ekki vera tiltekið í samningnum. Þá eru eftir 25 þús. kr., sem V. E. átti að lána sjóðnum með 6% ársvöxtum. Hinsvegar skuldar hann sjóðnum 20 þús. kr. í húsi sínu, sem hann greiðir 51/2% í vexti af. Þessar ráðstafanir eru í raun og veru alveg nægar til að lýsa þeim mönnum báðum, sem hér hafa verið að verki. Sjóðurinn lánar Vigfúsi fé á 51/2%, sem hann lánar síðan sjóðnum á 6%. 6. landsk. talaði hér um nauðsyn á fávitahæli. Ég get tekið undir það, að þörf sé á slíku hæli, en það réttlætir auðvitað á engan hátt þessar fáránlegu aðgerðir ráðh. 6. landsk. hélt því fram, að allur undirbúningur í þessum efnum væri óþarfur, þar sem við ættum mann, er væri sérfræðingur á þessu sviði. Eftir því, sem ég veit bezt, er sérfræði þessa manns fólgin í því, að hann hefir verið vökumaður á hælum erlendis, og munu varla aðrir telja slíkt sérfræðistarf en þm. þessi. 1. þm. S.-M. sagði, að tillaga sín fæli ekki einu sinni óbeint traust, en bætti því við, sem allir vita, að er rangt, að hún væri frá sér einum runnin. Það er því ljóst, að þeir, sem greiða þeirri tillögu atkv., vilja ekki einu sinni lýsa óbeinu trausti á hæstv. ráðh. Tillaga 2. þm. Rang. felur hinsvegar í sér ávítur í garð ráðh., sem hann getur ekki látið sér lynda, nema hann sé í meira lagi lítilþægur. Báðar till. virðast því vera komnar fram í því skyni að komast hjá því að votta ráðh. beint eða óbeint traust, og afleiðingum þessa raunverulega vantrausts á ráðh. að taka, ef önnurhvor þessi till. er samþ.

Sveinbjörn Högnason Hæstv. dómsmrh. vildi beina því frá sér í síðustu ræðu sinni, að sínu embætti væri vansæmd í blekkingum, en kvað þær hinsvegar ósamboðnar mínu starfi. Ég skal fúslega játa, að ég tel blekkingar mér ósamboðnar bæði sem presti og manni, og því vil ég láta það koma fram í till. minni, að ég tel framkomu hæstv. ráðh. í þessu máli hafa verið óheppilega, þó að ég hafi orðað þá skoðun mína eins vægilega og unnt er. Ég tel mér gersamlega ósæmandi að fara með blekkingar um þá skoðun mína frammi fyrir alþjóð manna. Hæstv. ráðh. sagði, að þess væru engin dæmi, að það, sem fjárveitinganefndir hefðu borið fram, hefði verið fellt á þingi. Ein blekkingin, svo ég ekki segi ósannindin enn frá hans hendi. Hann skákar nú sjálfsagt í því skjólinu, að ég hafi átt hér svo stutta setu, að ég sé ókunnugur í þessum efnum. Mér er þó kunnugt, að 50 þús. kr. fjárveiting, sem fjvn. mælti með í fyrra, var lækkuð niður í 20 þús. kr. á þinginu. Ég er þess sjálfur fullviss, að hæstv. ráðh., með sína löngu þingsetu að baki, þekkir fjölmörg dæmi af þessu tægi. Til hvers eru þá allar þessar blekkingar? Hæstv. ráðh. hélt því fram, að ég mætti gera mig ánægðan með undirbúning þann, sem stofnun fávitahælisins hefði fengið, þar sem hv. 5. landsk. hefði talið jörðina hæfa fyrir gamalmennahæli. Ég vil nú spyrja hv. 6. landsk., sem flutti þáltill. um þennan undirbúning um fávitahæli í fyrra, hvort það hafi verið tilætlun hennar, að undirbúningurinn væri í því einu fólginn, að leita umsagnar hv. 5. landsk., hvort einhver staður væri hæfur fyrir gamalmennahæli. Annars liggur engin umsögn fyrir frá honum um það, að Reykjahlíð sé hentug fyrir fávitahæli. Ég harma það, að fávitahælismálið skuli byrja feril sinn á því að blandast saman við þetta leiðindamál, og kæmi mér ekki á óvart, þó að það yrði til að seinka framgangi þess um töluverðan tíma.

Tryggvi Þórhallsson Till., sem fyrst var borin fram í þessu máli, getur ekki komið til atkv. af ástæðum, sem þingheimi eru kunnar. Flm. till. hafa því borið fram vantraust á hæstv.dómsmrh. í staðinn, og vil ég í sambandi við það bera fram nokkrar aths., og þá fyrst um formshlið málsins. Mín skoðun er sú, að vantraust á stjórn ætti jafnan að vera borið fram sérstaklega, en ekki vera hnýtt aftan í einstakar þáltill. Vantraust á stjórn er jafnan svo merkilegt mál, að ég tel sjálfsagt, að það sé borið fram sérstaklega. 1923 var borin fram vantraustsyfirlýsing í sambandi við annað mál í Sþ., og vísaði forseti henni frá. Hinsvegar hefir forseti Nd. tekið vantraustsyfirlýsingu, er borin var fram á sama hátt, til greina. Mér er og kunnugt um, að í öðrum löndum er vantraustið stundum tengt við önnur mál. Ég treystist því ekki til að vísa þessu máli frá, en tel hinsvegar rétt að taka upp þá reglu framvegis, að vantraust sé borið fram sérstaklega. Þá vil ég fara nokkrum orðum um efnishlið málsins. Á þessum erfiðu tímum hefir verið stofnað til samstarfs í stjórninni af hálfu tveggja aðalflokkanna. Ég álít, að afstaðan gagnvart stj. eigi að miðast við hin stóru: vandasömu mál, er síðar verða tekin fyrir hér á þinginu. Þess vegna mun ég greiða atkv. með brtt.hv. 1. þm. S.-M., sem gengur út á að vísa þessu máli frá. Ég vil afgr. málið án þess að þeirri afgreiðslu fylgi nokkrir títuprjónar, eins og óneitanlega felst í brtt.hv. 2. þm. Rang. Ég er þess fullviss, að kjósendur ætlast til, að afstaðan til stóru málanna ráði því, hverjir fara með völd. Ég vil geta þess, að þessi dagskrá er óvenjuleg að því leyti, að hún felur í sér ásakanir í garð embættismanns, sem ekki á sæti á þingi og getur því ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Ég álít slíkt mjög óviðeigandi. Ég tel mér skylt að taka það fram, í tilefni af þessu, að ég hefi starfað með þessum manni í 5 ár og reynzt hann í alla staði framúrskarandi vandaður og góður embættismaður.

Jón Baldvinsson Mikils þykir nú við þurfa, þegar forseti Sþ. og einn merkasti flokksforingi Framsóknar stendur upp úr forsetastólnum til að reyna að slétta yfir misfellurnar hjá dómsmrh. Sjálfstæðisflokksins. Ég verð að telja það fullkomlega rangt og óeðlilegt að bera fram brtt. við hreina vantraustsyfirlýsingu. En tilgangurinn með þessu er auðsær, og hann er sá, að hindra hv.þm. í að láta það í ljós, hvort þeir beri traust eða vantraust til dómsmrh. Hæstv. forseti fór að lýsa afstöðu sinni. Hann hélt því fram - og óska ég eftir, að hv. 1. landsk. láti álit sitt á þeim ummælum í ljós - , að samsteypustj. hefði verið mynduð til að leysa úr ýmsum vandamálum, og þá víst helzt kreppumálum. Nú hefir hv. 1. landsk. og blöð hans haldið því fram, að samsteypustj. hafi verið mynduð til þess eins, að leysa stjskrármálið. Ummæli hæstv. forseta eru alveg í mótsögn við þetta. Hæstv. forseti sagði, að ekki kæmi til mála að fara að stofna til stjórnarskipta út af þessu smámáli. Ég veit nú ekki, hvað hann kallar smámál, en víst er, að Framsókn hefir skipt um ráðh. fyrir minni sakir en þessar. Ég á við það, er Magnús Jónsson var flæmdur úr stjórninni hérna um árið. Virðist samvizka og sómatilfinning Framsóknar hafa verið næmari þá en nú. Ég hefi engan heyrt mæla þessum kaupum bót, ekki einu sinni flokksmenn ráðh. Þeir hafa ávítað hann fyrir athæfið og kvartað sérlega undan því, hve seinheppinn hann hafi verið bæði í þessu og öðrum tilfellum. Þótt hæstv.dómsmrh. kæmi ekki þessum verknaði fram, af því að tekið var fram fyrir hendurnar á honum af almenningsálitinu, þá er hans sök í rauninni söm og á skilið þær ávítur, sem felast í till. okkar jafnaðarmanna, og einnig þær ávítur, sem felast í dagskrá hv. 1. þm. S.-M. Til þess eins, að hæstv.dómsmrh. geti áfram setið við stj. hafa nú 5 framsóknarmenn staðið hér upp og gert grein fyrir atkv. sínu. Hv. 1. þm. S.-M. talaði fyrst, og fyrstu ræðu sína flutti hann, að því er virtist, í umboði flokksins, og var hann ekki fáanlegur til þess að vita gerðir ráðh. minnsta snefil, en sagðist koma með dagskrá sína til þess eins að þurfa ekki að láta neyða sig til að votta dóms.mrh. traust. hvorki beint né óbeint. Seinna hefir sami þm. sagt, að þessi orð hafi verið töluð fyrir eigin reikning. En það hafa fleiri framsóknarmenn komið hér fram. Hv. 2. þm. Rang. flutti hér ávítunartill. sem brtt. við vantraust okkar jafnaðarmanna. Þessi till. gengur styttra og er mildari. Hv. 5. landsk. hefir talað hér fyrir fullu vantrausti á hæstv.dómsmrh. Svo kemur forsrh. og er að reyna að bræða þetta allt saman; en hans orð virtust ekki nægileg, því að hv.þm. Str. gekk úr forsetastóli til þess að hlynna að sambræðslunni. Við jafnaðarmenn mótmælum því, að forseti hagi atkvgr. þannig, eins og hann hefir skýrt frá, að hann muni gera, bera brtt. við dagskrána upp fyrst. Við krefjumst þess, að vantraustið verði borið upp óskert út af fyrir sig, og verða menn þá að greiða atkv. með eða móti, eftir því sem þeim sýnist. En verði atkvgr. hagað eins og hæstv. forseti lýsti, og brtt.hv. 2. þm. Rang. komi fyrst til atkv., þá munum við Alþflm. greiða henni atkv., því að hún felur í sér vantraust á ráðh. og vítir verknaðinn, og ráðh. gæti ekki setið, ef dagskráin yrði samþ. þannig breytt. Að lokum vil ég segja það við hæstv. forseta, að ég álít vantraust geta komið fram á hvaða stigi máls sem er. Álít ég eins forsvaranlegt hér og annarsstaðar, að vantraust sé borið fram fyrirvaralaust og ekki þurfi langan tíma til að afgr. slíkt; í mesta lagi þurfa flokkarnir að fá dálítið fundarhlé til þess að athuga, hvernig snúast skuli við málinu. Vantraust á að geta komið fram í sambandi við hvaða mál sem er, og það er ekki til annars en tafar að útbýta því hátíðlega og láta liggja vikum saman þangað til forseta þóknast loksins að láta ræða það. Það er fullkomlega þingleg aðferð að bera slíkar till. fram á hvaða tíma sem er, og ég áleit það rangt þegar vantrausti var vísað frá fyrir nokkrum árum af forseta Sþ., vegna þess að það var fram komið í sambandi við annað mál.

Forseti (TrÞ): Hv. 2. þm. Reykv. hefir nú talað þrisvar og auk þess gert aths.; get ég þó gefið honum leyfi til örstuttrar aths.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Það er óþarfi fyrir hæstv. forseta að vera með þennan formála. Hann veit vel, að það er venja, að menn fái tíma til fleiri en einnar aths. Annars ætlaði ég að svara nokkru í ræðu þm. Str. Eftir ræðu þm. að dæma, þá mun samstarfið milli Framsóknar og Íhalds nú eiga að fara að verða um ærið margt, ef það á líka að hafa samvinnu um lélegt eftirlit með opinberum sjóðum. En fyrir þá, sem hafa kynnt sér þessi mál, er afstaða þm. Str. skiljanleg. Hann hefir sjálfur allra manna mest vaðið í þennan sjóð, þótt það væri ekki á sama hátt og dómsmrh., sem ætlaði að þverbrjóta skipulagsskrá sjóðsins. Tryggvi Þórhallsson veitti 40 ára lán til Vigfúsar Einarssonar úr sjóðnum og 10 ára lán til Stefáns Þorlákssonar o. fl. o. fl. Það er því skiljanlegt, að þm. vilji hlífa þeim, sem er honum samsekur, og gjarnan losna við ámæli. Það má þó e. t. v. virða fyrrv.atvmrh. þetta til vorkunnar, þar sem hann var að launa áður sýnda greiðvikni, því að það var Vigfús Einarsson, sem gaf honum hugmyndina að þingrofinu.

Lárus Helgason Ég skal ekki tefja tímann lengi. Það er þegar búið að eyða of löngum tíma í þetta mál. Ég held, að þingið hafi annað við tímann að gera en eltast við mál eins og þetta, sem ekki koma því nokkurn skapaðan hlut við. Það er auðséð á vinnuaðferð þeirra manna, sem valdir eru að þessum óþörfu töfum og væringum, að þeir una illa samvinnu þeirra flokka, sem geta unnið saman, og kunna illa við að geta ekki rótað neinstaðar upp. Það er sýnilegt, að þeirra tilgangur er ekki sá, að koma í veg fyrir eitthvað, sem ekki á að eiga sér stað, því að þingið þurfti ekki að koma nærri þessu máli, því að vitanlegt er, að það er þegar úr sögunni. Það má alltaf um það deila, hvort þörf hafi verið á að gera eins mikinn hvell út af þessu máli og gert hefir verið, en það er illt fyrir þingið, að geta ekki komið í veg fyrir, að svona óþarfa tafir komi fyrir. Ég hélt helzt, þegar þessi dagskrártill. kom fram, að hún mundi koma til atkv. strax og hefði ekki skoðað huga minn um að greiða atkv. gegn henni, því að ég veit, af hvaða hvötum þetta er fram komið.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það hafa ekki verið miklar málalengingar í þessu af hálfu okkar sjálfstæðismanna í þinginu hingað til; en ég get tekið undir það með hv.þm. V.-Sk., að það er illa farið með tíma þingsins að eyða honum til umr. um jafnómerkilegt mál og hér hefir verið borið fram. Ég hefi hlýtt á árásir manna á hæstv.dómsmrh. í máli þessu og varnir hans og ádeilur á andstæðingana eftir því sem þeir hafa gefið tilefni til. Og ég fæ ekki séð, að í þessu máli felist nokkurt árásarefni eftir óhrakið. Hér hafa verið ráðgerð kaup á jörð upp í sveit handa sjóði Jóhanns Jóhannessonar og Sigurbjargar Guðnadóttur, sem ætlaður er til að koma upp og standa straum af gamalmennahæli. Það er ómögulegt að gera þetta út af fyrir sig að árásarefni með skipulagsskrá sjóðsins í höndum, því að hún mælir svo fyrir, að fyrir fé sjóðsins skuli kaupa jörð upp í sveit, sem hentug sé fyrir þessa stofnun, og það atriði skipulagsskrárinnar hefir ekki komið til framkvæmda ennþá, og er því ekki um annað að ræða en fullnægingu á því. Það, sem um mætti deila í þessu efni, er einungis tvennt, - annað það, hvort þessi jörð sé hentug fyrir stofnunina, og hitt, hvort verðið sé hæfilegt. Ég held, að enginn verði til þess að bera brigður á, að ef kaupa á jörð fyrir slíka stofnun, þá sé þetta býli til þess hentugt. Fyrir því liggja næg rök. Og hv. 5. landsk. sem að vísu hefir gert sig að fífli í þessu máli, þarf ekki neitt að skammast sín fyrir þá yfirlýsingu, sem hann gaf um þessa jörð sem hentuga fyrir gamalmennahæli. Hún liggur vel við samgöngur, er nálægt Reykjavík, er ekki óþægilega stór, en hefir þó nóg landrými til búrekstrar fyrir hælið. Ennfremur er jarðhitinn, bæði til húsþarfa og ræktunarþarfa. Þetta er allt upp á hið ákjósanlegasta. Þá er spurningin um verðið. Það hafa engin önnur rök verið færð fyrir því, að verðið sé of hátt, en þau, að það sé hærra en fasteignamatið. Og þessu er svarað til fulls með því, að hér er í rauninni um nýbýli að ræða, sem gert er bæði að húsum og ræktun eftir að skýrslum þeim var safnað, er síðasta fasteignamat er byggt á. Að gera þannig samanburð á kaupverði og fasteignamati getur ekki sannað neitt um það, hvort kaupverðið er of hátt. Hinsvegar er það borið fram ómótmælt, að eigandinn hafi lagt fram til umbóta á jörðinni meira fé en kaupverðinu nemur, og það er strax atriði, sem bendir í þá átt, að kaupverðið sé þó innan skynsamlegra takmarka. Við það má bæta því tvennu, að þetta er jarðhitabýli, en þau eru ekki mörg, og hitinn verður þeim mun meira virði sem stærri stofnun er starfrækt þar, og svo hitt, að býlið liggur í þeirri nálægð við höfuðstaðinn og þéttbýlasta hluta landsins, að samkv. allri undanfarinni reynslu má gera ráð fyrir, að fasteignir á þessu svæði hækki í verði fremur en lækki. Ég vil ekki gera mig að endanlegum dómara um verð jarðarinnar, en ég slæ því föstu, að ekkert hefir komið fram hér, sem sýni, að þetta verð sé óhæfilegt, en aftur margt, sem bendir til hins gagnstæða. Þá er næst að athuga kaupsamninginn. Hann var gerður með það fyrir augum og í þeim tilgangi að gera fjárveitingavaldinu mögulegt að koma þarna upp fávitahæli án þess fyrst um sinn að þurfa að leggja fé ríkissjóðs í stofnkostnað við jörð og húsnæði. Nú get ég ekki séð neitt athugavert við það að nota opinbera sjóði um stundarsakir til þess að létta því af ríkissjóði að þurfa að festa fé sitt í stofnkostnaði við nauðsynleg fyrirtæki, ef það má verða þeim sjóði að skaðlausu og í samræmi við skipulagsskrána. Ef ríkissjóður hefði viljað taka þessa eign á leigu fyrst um sinn fyrir fávitahæli, á meðan sjóður Jóhanns Jóhannessonar og Sigurbjargar Guðnadóttur var að ná þeirri stærð, sem hann þarf til þess að geta sjálfur staðið allan straum af sinni eigin stofnun, þá held ég ekki, að talizt geti neitt athugavert við það, verði álitið, að sjóðnum hefði verið mjög vel tryggð sú leiga, sem ríkissjóður vildi undirgangast að greiða, og eignin á þeim stað, að engin hætta væri á að hún rýrnaði í verði eða að notagildi, þótt hún væri í notkun hjá ríkissjóði um nokkurt árabil. Náttúrlega hefði mátt gera slíka ráðstöfun tortryggilega, ef henni hefði verið komið í fulla framkvæmd með einhverri leynd eða framhjá fjárveitingavaldinu eða löggjafarvaldinu. En því er ekki heldur til að dreifa, heldur er uppástungan um þetta gerð þannig, að hún fellur niður, ef báðar fjvn. þingsins samþ. ekki þessar ráðstafanir af ríkissjóðs hálfu, þ. e. a. s. að taka jörðina á leigu fyrir fávitahæli. Enginn hefir borið það á hæstv.dómsmrh. í sambandi við þetta mál, og hefir þó ekki vantað viljann til árása, að hann hafi gert hér nokkurn hlut vegna eigin hagsmuna eða óheiðarleika. Enginn hefir leyft sér að bera honum slíkt á brýn. Og þegar það er upplýst, að það er samkv. skipulagsskránni og hagstætt fyrir sjóðinn að gera þessar ráðstafanir, og það er ennfremur lagt fyrir fjárveitingavaldið, hvort það vilji af hálfu ríkissjóðs gera það, sem þarf til þess að samningarnir komist í framkvæmd, og engum óhreinleika er til að dreifa, þá sé ég ekki, hvert er árásarefnið á hæstv.dómsmrh. í þessu máli. En þar fyrir hefir þessi herferð haft sínar afleiðingar. Ég er m. a. hræddur um, að af henni hafi það leitt, að fjvn. hafi ekki gefið því nægilegan gaum, hve hagfelld uppástunga er hér í raun og veru á ferðinni. Herferðin hefir haft þær afleiðingar, að þessari uppástungu hefir verið vísað frá án þess að hún hafi fengið nægilega athugun. Mér kæmi ekkert á óvart, þótt þeir, sem eiga að stjórna þessum sjóði, sæju einhverntíma í framtíðinni eftir því, að ekki varð af þessum kaupum fyrir sjóðsins hönd. Mér kæmi ekki á óvart, þótt þeir, sem áhuga hafa á því að koma hér upp fávitahæli vegna þeirrar nauðsynjar, sem hv. 6. landsk. hefir réttilega lýst, sjái einnig eftir þessu þegar glímuskjálftinn er runninn af þeim. Munu þeir þá sjá, að þetta hefði verið heppilegri lausn á málinu en þurfa að leggja út í 200 þús. kr. kostnað til að byrja með. Ég tel það illa orðið, að þannig hefir verið farið af stað. En sökina á því eiga þeir, sem eru upphafsmenn þessarar árásar, og má þar fyrstan nefna hv. 2. þm. Reykv. Ég ætla í viðbót við það, sem ég hefi sagt um efni málsins, að slá því föstu, að þessi hv.þm. hafi ekki lesið þennan samning eins og hann sagði sjálfur í þeirri stuttu aths., sem hann fékk, en þrátt fyrir það gerir hann þetta að svo freklegu árásarefni. Ég get þar við bætt því, að hv. 5. landsk., sem líka gerði þennan samning að freku árásarefni, þurfti að slá því föstu, að hér væri um beina fölsun að ræða í einu atriði, þ. e. a. s. að ákvæðið um að bera samninginn undir fjvn. hafi verið bætt inn í á eftir. Svona veik er aðstaðan. Svona hæpinn er grundvöllurinn undir þessum árásum, að þeir, sem bera þær fram, verða annaðhvort að játa, að þeir hafi ekki lesið samninginn eða ganga út frá því, að hann hafi verið falsaður. Hæstv. forsrh. lýsti því hér í ræðu, að sérhver afgreiðsla á vantrauststill. önnur en samþykkt hennar sé merki þingviljans um það, að sú stj. eða sá ráðh., sem henni er beint að, sitji áfram. Þetta er góð og gild regla, sem hæstv.forsrh. setur hér fram, en á í því sammerkt við aðrar reglur, að hún er ekki undantekningalaus; og undantekningin er sú hér, að ef afgreiðslan felur sjálf í sér vantraust, þá ber ekki að skoða hana sem lýsingu á þingviljanum um það, að stj. sitji áfram. En það er vel mögulegt, að þingmeirihl. vilji ekki samþ. vantrauststill., sem fram er borin, vegna þess, að hún gengur lengra en rétt þykir, en vill hinsvegar láta vanþóknun sína koma fram á annan hátt og vísa henni þá frá. Þannig leit ég á till.hv. 1. þm. S.-M. með þeim rökstuðningi, sem hann lét fylgja henni. Ég gat ekki litið á hana öðruvísi en svo, að hans sjónarmið væri það, að hann vildi að vísu ekki greiða atkv. um fullkomið vantraust, en víkja till. frá á þann hátt, að hann sé ekki til þess neyddur að votta hlutaðeigandi ráðh. nokkurt traust, hvorki beint né óbeint. Og þetta gengur svo langt í mínum augum, að ég tel, að þegar komið er fram með slíkt, þá sé miklu betra, að vantraustið fái að koma til atkv. og skorið verði úr um það. Nú get ég sagt það fyrir mig, að það er ekki mitt fyrir eins eða neins ráðh. hönd að taka afstöðu til framkominnar till. Það gera þeir sjálfir. Þeir segja til, hvort þeir vilja una við eina eða aðra till., sem fram kemur; en ef ég fæ ekki ótvíræð ummæli frá hæstv.dómsmrh. í þá átt, að hann vilji taka við till.hv. 1. þm. S.-M., þá mun ég ekki sjá mér fært að greiða atkv. með henni. Loks þarf ég aðeins að segja örfá orð út af fyrirspurn hv. 2. landsk. til mín. Hann vildi gera nokkrar takmarkanir á ummælum þeim, sem hv.þm. Str. hafði um verkefni samsteypustj. Og hv.þm. hafði það eftir mér og ef til vill fleiri mönnum úr Sjálfstfl., að flokkurinn hefði gengið inn í samsteypustj. vegna kjördæmamálsins. Þetta er að vissu leyti rétt. Ég held, að ekkert annað en kjördæmamálið hafi gert það að verkum, að Sjálfstfl. gekk inn á að leggja til mann í samsteypustj. í lok síðasta Alþingis. En jafnframt vil ég minna hv. 2. landsk. á það, að ég tók það skýrt fram í blaðagreinum, er ég ritaði um það leyti sem stjórnarskiptin fóru fram, að auk þessa máls, sem væri grundvöllur samsteypustj., þá væru það einnig önnur mikilsverð mál, sem flokkurinn vildi gjarnan hafa samvinnu um við núv. hæstv.forsrh. Ég gerði grein fyrir því, að eins og flokkaskiptingu væri nú háttað í landinu, þá væri aðeins um tvær leiðir að ræða til stjórnarmyndunar, sem studd væri af meiri hl. kjósenda. Framsókn gæti ekki myndað þingræðisstjórn án samvinnu annaðhvort við sjálfstæðismenn eða sócialista. Önnur leiðin væri því samvinna milli meiri hl. Framsfl. og Alþfl. hinsvegar; en hin leiðin væri aftur á móti samvinna milli núv. hæstv.forsrh. ásamt þeim hluta úr Framsóknarfl., sem honum stæði næst, og sjálfstæðismanna hinsvegar. Ég hélt því fram, að fyrir þessari staðreynd yrðu allir að beygja sig. Núv. hæstv.forsrh. óskaði eftir samvinnu við Sjálfstfl., og ég get sagt það, að í okkar flokki var rík tilhneiging til þess að hefja samvinnu við þann hluta af Framsfl., sem fylgdi hæstv.forsrh. að málum. Það varð svo ofan á, að samvinnan hófst og við gátum sætt okkur við það, á þann hátt, að stj. starfaði á þingræðisgrundvelli. Við hefðum einnig getað veitt hæstv.forsrh. óbeinan stuðning til þess að mynda stjórn með þeim mönnum úr hans eigin flokki, sem honum stóðu næst, án þess að leggja sjálfir til mann í stj. Þau ummæli, sem hv. 2. landsk. lét falla um þetta, eru rétt. Við sjálfstæðismenn völdum heldur þá leið, að láta mann úr okkar flokki í stj., heldur en að veita Ásg. Ásg. hlutleysi til þess að mynda flokksstjórn, og það gerðum við einmitt vegna kjördæmamálsins, til tryggingar því, að það yrði undirbúið af stj. Nú hefir þessi samvinna staðið síðan í þinglok í fyrra. Og hvernig hefir hún verið? Að sumu eða a. m. k. einu leyti hefir hún verið með nokkuð undarlegum hætti, þannig að blöð þau, sem telja sig til Framsfl., hafa stöðugt allan tímann skrifað og túlkað öll málin fyrir þjóðinni eins og þau væru í fyllstu og fjandsamlegustu andstöðu við ráðh. Sjálfstfl. í stj. Aftur á móti hafa öll aðalblöð Sjálfstfl. tekið þá sjálfsögðu afstöðu að veita stj. í heild stuðning eða hlutleysi, eins og vera ber. Og þetta er vitanlega enginn tilviljun, heldur stafar það af því, að innan Framsfl. er megn ágreiningur um það, hvort þessi samvinna um stj. eigi að haldast. Öflin hafa verið að togast á í Framsfl., með og móti samsteypustj. og um það, á hvora sveifina ætti að hafa samvinnu að því er snertir hina flokkana. En andstæðingar samsteypustj. virðast hafa blaðakost Framsfl. á sínu valdi. Sjálfstfl. telur sig hafa fengið að sjá, með stjórnarskrárfrv. því, er stj. hefir flutt, fyrsta ávöxtinn af samstarfinu og af því að hafa lagt til mann í stjórnina. Og eftir atvikum er flokkurinn ekkert óánægður með þann ávöxt, þó að æðimikið vanti á, að frv. sé samkv. óskum flokksins í því máli. Ég held, að það sé enginn ágreiningur innan Sjálfstfl. um að óska þess eindregið, að samvinnan haldi áfram, til þess að leysa þetta höfuðmál á þessu þingi, og önnur vandamál með viðunandi hraða. Það er auðvitað undirskilið, að stjórnarskrárfrv. hljóti afgr. á þessu þingi. Þær umr., sem hér hafa farið fram um þessa þáltill., eru í raun og veru ekkert annað en ómurinn og bergmálið af vilja þingmanna um það, hvort samsteypustj. eigi að starfa áfram eða ekki. Málefnisins vegna er ekkert árásarefni til á hæstv.dómsmrh. Þetta er fullkomlega ljóst nú, eftir að umr. hafa farið fram, þó að það hafi ef til vill ekki verið áður. Grunntónninn í umr. er því deilan um það, hvor hluti Framsfl. verður sterkari, sá, sem hafna vill samvinnunni, eða sá, sem vill halda henni áfram. Ég fyrir mitt leyti, óska eftir því, að það komi skýrt í ljós við atkvgr., hvernig skiptingin er. Þess vegna tel ég heppilegast, að atkvgr. fari fram um dagskrártill. hv. 2. þm. Reykv., til þess að það sjáist, hvor hluti Framsfl. er sterkari. Við sjálfstæðismenn erum reiðubúnir að sýna það, að við viljum halda samvinnunni áfram, og ef dagskrártill. kemur til atkv., munum við greiða atkv. á móti henni.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Það gerast ýms skemmtileg tíðindi með þjóð vorri á þessum síðustu tímum. Fyrir nokkrum missirum síðan hefði það ekki þótt trúleg saga, að hv.þm. Str. mundi þeysa fram á vígvöll þjóðmálanna sem lítilsháttar knapi til þess að skjóta skildi fyrir hæstv.dómsmrh. Svo mikils þykir honum við þurfa, að hann stígur úr forsetastóli til slíkra hreystiverka! - En það er synd að segja, að hv.þm. hafi tekizt vörnin fimlega, hvort sem það hefir stafað af því, að honum var hlutverkið óljúft, skal ég engum getum að leiða. Hv. þm. Str. hélt því fram, að hér væri aðeins um smámál að ræða, og þótti honum óhæfa, að það væri látið leiða til stjórnarskipta. En ég verð nú að segja, að þó ég geti fallizt á, að þetta eina mál, sem hér liggur fyrir, sé ekki nema miðlungi stór blóðmörskeppur í hinum stóra sláturpotti stj., þá er hann nægilega stór til þess, að hann megi verða hæstv.dómsmrh. að falli. Hér er um það að ræða, að opinberum sjóði, sem hæstv.dómsmrh. og starfsmanni hans, skrifstofustjóranum í atvmrn., er falið að varðveita og stjórna, er ráðstafað af þeim sjálfum þvert á móti skipulagsskrá sjóðsins á alveg óforsvaranlegan hátt. Fyrst tekur skrifstofustjórinn um 1/4 hluta sjóðsins og lánar sjálfum sér það fé, með aðstoð og samþykki fyrrv.atvmrh., Tryggva Þórhallssonar, og misnotar þannig aðstöðu sína sem fjárhaldsmaður sjóðsins. Því næst ver hann helmingnum af sjóðnum til þess að kaupa fyrir það jörð af sjálfum sér með óhæfilega háu verði. Þetta gerir hann fyrir tilstilli núv. hæstv.dómsmrh. og á hans ábyrgð. Það er augljóst, að þetta er beinlínis gert í þágu skrifstofustjórans, sem hefir vörzlu sjóðsins á hendi. Þetta er svo greipilega vítavert, að það verður ekki séð, að þingið geti sóma síns vegna gengið framhjá frv. eða látið það óátalið. Hv. þm. Str. sagði, að hann teldi það ekki viðeigandi, að till., er lýsti vantrausti á stj., væri borin fram í sambandi við annað mál. Það kom ekki skýrt í ljós, hvort hann teldi þetta brot á þingsköpum, en þó skildist mér, að hann ætlaði að líða þetta sem forseti, líklega af einhverri náð! Þetta þykir mér næsta undarlegt. Ég man ekki betur en að þessi hv.þm., sem nú er forseti Sþ., hafi sjálfur eitt sinn sem stjórnarformaður komið sér undan því að taka á móti vantrauststill. með þingrofinu sællar minningar. Það er vitanlega þægilegt fyrir stjórn að hafa forseta, sem hún getur stungið í vasann þegar henni liggur á. Þess vegna er það ekkert undarlegt, þó að þessum hv.þm. lítist vel á þá aðferð, sem hann hefir sjálfur beitt áður með svo góðum árangri. En hvers vegna er þá hæstv. forseti að taka á dagskrá mál, sem hann telur eigi lögformlegt að afgreiða? Hv. þm. Str. sagði, að í þessari dagskrártill. okkar jafnaðarmanna væri ráðizt á utanþingsmann, sem ekki ætti þess kost að bera hönd fyrir höfuð sér á þessum vettvangi. En þessi maður, skrifstofustjórinn í atvmrn., verður tæplega talinn varnarlaus, þegar hæstv.dómsmrh. og forseti Sþ. skiptast svo bróðurlega á um að bregða fyrir hann skildi. Að vísu er fremur væmið líkræðubragð að þessum varnarræðum þeirra. Og keimurinn að hinum miður þokkalegu ráðstöfunum, sem lýst hefir verið, er þannig, að ég tel það í alla staði eðlilegt og sjálfsagt, að þingið víti slíka framkomu hjá mönnum í opinberri þjónustu. Ég man ekki betur en að þegar síldareinkasalan og landsverzlunin voru hér áður til umr. á Alþingi, þá fengju starfsmenn þeirra stofnana ómilda dóma og hvassar árásir. Við því er auðvitað ekkert að segja, ef ástæða þykir til slíks, og þess vegna er ekkert undarlegt, þó að skrifstofustjórinn verði að þola hið sama. Eitt atriði í ræðu hv.þm. Str. þótti mér mjög kynlegt. Hann taldi ekki hæfa að eyða tíma þingsins til andspyrnu gegn stj. út af slíku smámáli sem þessu, þar sem svo mörg stór og mikilvæg mál biðu úrlausnar Alþingis og afstaða þingmanna til stj. yrði að miðast við þau. En ég verð nú að lýsa því yfir, að hv.þm. á sem forseti mesta sök á því, hvað dregizt hefir að afgr. þetta mál. Það var í lófa lagið að ljúka málinu síðast þegar það var hér til umr., ef hæstv. forseti hefði þá ekki tekið það af dagskrá og frestað því. Annars vil ég í þessu sambandi beina einni fyrirspurn til hv.þm. Str.: Hvað líður stóru málunum? Þessi hv.þm. og hæstv.forsrh. eru stundum að varpa fram hér í þingsalnum óákveðnum stóryrðum um þá höfuðnauðsyn þjóðarinnar, að leyst verði úr kreppunni, en helzt ekki nema í sambandi við stjórnarskrármálið eða undir umr. um vantraust á stj. Hvenær koma kreppumálatill. frá mþn. í skuldamálum bænda? Þingið er nú búið að sitja í mánuð og engin till. er enn fram komin í þessa átt. Ég lýsi hér með eftir þeim. Hv. þm. Str. er form. í kreppunefnd Nd., sem ég á sæti í, og hann er ekki enn farinn að kalla n. saman á fund. Hv. þm. V.-Sk. var með einhverjar föðurlegar áminningar í garð okkar jafnaðarmanna út af því, að með flutningi þessarar vantrauststill. á hendur hæstv.dómsmrh. séum við að spilla hinu góða samkomulagi stóru flokkanna í þinginu. En ég hygg, að það sé hv. 1. landsk., sem hefir sýnt mesta viðleitni í þá átt að kljúfa stærsta þingflokkinn (Framsfl.) og draga hann sundur í 2 dilka; og ég vil sannarlega styðja hann að því starfi. Þess vegna tek ég undir þau tilmæli hv. 1. landsk., sem hann beindi til hæstv. forseta, að hann beri fyrst undir atkv. vantrauststill. hv. 2. þm. Reykv., og gefi Framsfl.mönnum þannig tækifæri til að sýna, hverjir af þeim fylgja Sjálfstfl. að málum og hverjir Alþfl. Mér finnst rétt, að það komi skýrt í ljós, hverjir vilja samþ. traust á hæstv.dómsmrh. Ég vona, að afstaða hv.þm. V.-Sk. verði þannig, að hann greiði atkv. með vantraustinu, úr því að hæstv.dómsmrh. lét þessa ágætu samninga! um kaupin á Reykjahlíð ganga sér úr greipum. Fylgi þessa hv.þm. við vantraustið byggist náttúrlega á allt öðrum forsendum en þeim, sem við jafnaðarmenn byggjum vantrauststill. á, en kemur þrátt fyrir það að sömu notum. - Hv. þm. kvaðst sem sé greiða atkv. á móti vantraustinu af þeirri ástæðu, að honum þóttu jarðakaupin svo álitleg. En þessi góðu kaup gengu til baka, og hæstv.dómsmrh. hefir glatað hinu ágæta tækifæri! Þetta athæfi hlýtur hv.þm. að telja tilefni til vantrausts, og verður hann því að fylgja þeirri till. okkar, þegar hún kemur til atkv. Um rökstuðning hv. 1. landsk. í þessu máli er nákvæmlega hið sama að segja. Hann útmálaði það svo fagurlega í ræðu sinni, hvað hæstv.dómsmrh. hefði gert góð kaup á jörðinni Reykjahlíð, og bætti því við, að eftirkomendur okkar mundu sjá ákaflega mikið eftir því, að þessu ágæta tækifæri til þess að stofna fávitahæli hér á landi hefði verið sleppt. Eftir alla þessa lofdýrð frá form. Sjálfstfl. um málið fer það að verða torskilið, að hæstv.dómsmrh. skyldi taka upp á því að rifta aftur kaupsamningunum.

Ég hefi ekki gert það

. Jú.

Alls ekki

. Hæstv. ráðh. bjó sér til yfirskinsástæðu til þess að afturkalla jarðakaupin og lék mjög skemmtilegan leik í því sambandi við fjvn.Nd. Hv. 1. landsk. sagði, að samkv. skipulagsskrá gjafasjóðsins væri stj. ætlað að kaupa jörð fyrir gamalmennahæli. En af einhverjum ástæðum féll það alveg úr frásögn hv.þm., að þessi kaup áttu ekki að gerast fyrr en eftir 40 ár. Það hefir sannarlega ekki átt að láta þessa framkvæmd brenna inni. Annars býst ég ekki við, að þau húsakynni, sem nú eru í Reykjahlíð, verði beinlínis topp-móðins til afnota fyrir gamalmennahæli eftir 40 ár.

Hvað segir skipulagsskráin?

. Hún segir a. m. k. ekki, að það eigi nú að kaupa jörð eða reisa hús fyrir gamalmennahæli. En um fávitahælið vildi ég segja það m. a., að ég átti nýlega tal við góðan borgara hér í bænum, sem er samflokksm. hæstv.dómsmrh., og sagði hann; að þau húsakynni, sem nú eru í Reykjahlíð, væru hvorki nógu fullkomin eða rúmgóð fyrir slíkt hæli. Og ef þau ættu að koma að notum, þá yrði að leggja timburhjalla, einskonar nýmóðins póla, beggja megin við húsin til íbúðar fyrir fávitana. Um byggingar- og rekstrarkostnað fávitahælisins skal ég ekkert segja, en vitanlega hefði sú upphæð orðið þungur baggi á ríkissjóði. Það virðist hafa vakað fyrir hæstv.dómsmrh., að á þennan hátt gætu orðið nokkur not af jörðinni sjálfri, en húsin hefðu ekki getað staðið að verulegu gagni fyrir fávitahæli. Ég skal ekkert um það karpa, hvort þetta hafi verið kjarakaup eða ekki, en hitt er víst, að eigandi jarðarinnar hafði mikinn hug á því að losna við hana, jafnvel þó að söluverðið væri talsvert lægra. Annars er það einkennilegt, að hæstv.dómsmrh. skuli ekki hafa beitt sér fastar fyrir stofnun þessa fávitahælis, ef það er svo, að hann og flokksmenn hans álíta í alvöru, að þetta hafi verið hin mestu kjarakaup. Þeir fóstbræðurnir. hv.þm. V.-Sk og hv. 1. landsk., fullyrtu, að næstu kynslóðir mundu harma það stórum, að þessum kjörum um kaup á Reykjahlið var ekki sætt! Hvernig stendur þá á því, segi ég, að hæstv.dómsmrh., sem er æðsti yfirmaður allra fávita í landinu, skyldi ekki samhliða því að gera þessi ágætu jarðakaup leggja sig fram um að útvega fjárveitingu til stofnunar og rekstrar þessu fyrirhugaða fávitahæli? Hann hefði að sjálfsögðu átt að leggja fyrir þingið frv. um stofnun fávitahælis og undirbúa málið á allan hátt með sínum ágæta málflutningi og hinum góðu stuðningsmönnum málsins í sínum flokki. En ekkert af þessu hefir hæstv. ráðh. borið við að gera. Sennilega hefir hann verið sér þess meðvitandi, að kjörin væru ekki eins ágæt og hv.þm. V.-Sk. og 1. landsk. vildu vera láta. Þá fór hv. 1. landsk. að víkja því að hv. 2. þm. Reykv., að þetta væri afskaplegur málaflutningur frá hans hálfu, þar sem hann samkv. eigin yfirlýsingu hefði ekki lesið þann kaupsamning, sem um væri deilt; og vildi hann gera úr þessu höfuðsök á hendur hv. 2. þm. Reykv. En hv. 2. þm. Reykv. upplýsti það í umr., að samkv. bréfi frá skrifstofustjóranum (VE) sjálfum, hefði sér alltaf verið neitað um að sjá samninginn, þó hann hefði óskað eftir því. En að lokum hefði hann aðeins fengið að sjá óstaðfest afrit af svokölluðu samningsuppkasti hjá hæstv.dómsmrh. Jafnvel þó að ekki sé litið á þessa hlið málsins, liggur fyrir yfirlýsing frá hæstv.dómsmrh. um það, að þær upplýsingar, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir gefið í þessu máli, hafi hann fengið frá hæstv.dómsmrh. sjálfum, svo að það þarf ekki að vefengja mikið þær fréttir, sem þar eru fengnar! Um þær almennu hugleiðingar hv. 1. landsk. væri freistandi að segja hér eitt og annað. Ég er honum að ýmsu leyti sammála í þessum hugleiðingum hans. Ég vil undirstrika það, sem hann sagði : „Ég held, að ekkert annað en stjórnarskrármálið hafi ráðið því, að við sjálfstæðismenn settum mann í samsteypustjórnina“. Mér var mjög mikil ánægja að fá þessa yfirlýsingu frá hv. 1. landsk., vegna þess að ég hefi nokkrum sinnum verið að beina fyrirspurnum til samflokksmanna hans hér í hv.Nd. um þetta efni, en það hefir verið erfitt að fá nokkur svör. Hv. 1. landsk. sagði ennfremur, sem mér er ánægja að taka upp eftir honum, að fyrir sitt leyti vildi hann heldur samvinnu við Framsfl. um stj. og um lausn kjördæmamálsins með það fyrir augum, að stjórnarskrárfrv. fengist afgr. á þessu þingi. Mér var einnig ánægja að hafa fengið þessa yfirlýsingu frá þessum hv.þm. Samkomulaginu milli Framsfl. og Sjálfstæðisfl. og hvernig blöð Framsóknar eru að hnippa í hæstv.dómsmrh. get ég ekki verið að skipta mér af, því að það eru einskonar heimiliskritur, sem ekki er vert að blanda sér inn í. Ég vil að lokum taka undir þau tilmæli hv. 1. landsk. til hæstv. forseta, að till. okkar jafnaðarmanna verði borin fyrst upp og komi fyrst til atkv. Ég tel óviðurkvæmilegt að vísa vantrausti frá með brtt. við rökst. dagskrá.

Lárus Helgason Það er ekki mér að kenna, þó að hv.þm. Seyðf. misheyrist - sé hættur að heyra -, og því síður, að hægt sé að reikna mér það til synda, þó að hann snúi út úr orðum mínum. Hann sagði, að ég hefði verið að tala um það, þegar ég stóð upp áðan, að ég teldi Reykjahlíðarkaupin ágæt. Það sagði ég ekki. Hitt sagði ég, að það myndi vera álitamál, hvort ástæða væri til að gera þennan mikla hvell út af kaupunum. Ég skal bæta því við, að frá mínu sjónarmiði hefir landsstj. á undanförnum árum orðið að gera kaup, sem ekki hafa verið betri, kaupin við sócíalista, en ég tel, að þeir eigi nú erfiðari aðstöðu en þeir höfðu áður til að láta bjóða í sig. Ég get mjög vel skilið, að þeir harmi þessa aðstöðu, enda er það sýnilegt, að þessir hv.þm. eru næsta óánægðir og vilja gjarnan reyna að grípa hvert tækifæri, sem unnt er, til að sundra samvinnunni milli stóru flokkanna. Mér finnst a. m. k. að það hafi yfirleitt ekki verið eins girnileg vara eins og vera hefði átt fyrir stj. að þurfa að gera boð í þessa hv.þm.

Bergur Jónsson Ástæðan til þess, að ég stend upp og vil gera grein fyrir mínu atkv., eru nokkur ummæli, sem féllu hjá hv. 1. landsk., form. Sjálfstæðisfl. Allmikill kafli úr ræðu hans snerist um einhverja skiptingu, sem hann sagði vera innan Framsfl., sérstaklega vegna afstöðunnar til samsteypustj. og samvinnunnar milli flokkanna til beggja handa. Ég skal ekki vera langorður um þessi almennu ummæli, en vil algerlega mótmæla þeim ummælum hv.þm., að sú atkvgr., sem hér á að fara fram, komi því máli nokkuð við. Ég sé enga ástæðu til þess, að atkvgr. um þesskonar till. eins og hér liggja fyrir, sem eru settar í samband við ákveðið mál, eigi að geta sagt nokkuð til um það, hvort þm. innan flokkanna óski eftir samvinnu um samsteypustj. eða ekki. Ég hefi látið þá skoðun í ljós áður hér í þinginu, að ég álíti ekki rétta og formlega þá leið, að flytja vantrauststill. í dagskrárformi í sambandi við önnur þingmál. Ástæðan til þess er sú, að ég álít, að undir slíkum kringumstæðum sé hægt að setja ýmsa þm. í mikinn vanda. Það getur verið, að þeir vilji styðja það mál, sem um er að ræða; en óski jafnframt eftir því að samþ. vantraust. Geta þeir þá eigi hagað atkv. sínu þannig, að þeir brjóti ekki í bága við skoðun sína á annanhvorn veginn - annaðhvort verði þeir að fórna málinu fyrir löngun sína til þess að samþ. vantraustið eða fórna löngun sinni til vantraustsins fyrir málið. Hér vill svo til í sambandi við þetta mál, að þessi rökstuðningur kemur ekki til greina. Samt tel ég rétt, að þessi regla hefði verið tekin upp, að vantrauststill. kæmi fram sjálfstætt, án þess að hafa nokkur áhrif á afdrif annara þingmála. En úr því sem komið er vil ég taka það fram, að mér finnst, að afstaðan til svona till. hljóti að miðast við það, hvort hver einstakur þm. álíti, að framkoma ráðh. í því máli, sem um er að ræða, hafi verið þannig vaxin, að hann hafi persónulegt traust á honum á eftir, en ekki hvort hann hefir vantraust á honum pólitískt séð; enda hlýtur líka meiningin með þeirri till., sem er sett í samband við sérstakt mál, að vera sú, að fá álit þm. um það, hverja afstöðu hann tekur gagnvart því máli, en ekki öðrum málum. Við þetta mun afstaða mín til þessa máls miðast. Mér finnst, að af þessu leiði, að það þurfi ekki að koma samsteypustj. eða samvinnunni milli flokkanna neitt við, þó að Framsfl. eða þm. hans væru sammála um að víta framkomu hæstv.dómsmrh. í þessu máli og höguðu atkvgr. þannig, að þeir lýstu yfir, að þeir væru ekki ánægðir með þetta. Ég teldi ekki rétt undir slíkum kringumstæðum, að flokkurinn færi að samþ. almennt vantraust á hæstv. ráðh., en léti í ljós, að hann vildi ekki leggja blessun sína yfir málið, og þá afstöðu vil ég hafa til málsins. Vegna þess að þetta mál er í raun og veru úr sögunni út af fyrir sig og í sambandi við kaupin á Reykjahlíð hefir ekkert tjón verið gert, hvorki sjóðnum né öðrum, þá tel ég ekki ástæðu til að gefa hæstv.dómsmrh. vantraust fyrir framkomu hans í málinu. Hinsvegar er það vitanlegt, að þetta mál er orðið leynt og ljóst hneykslismál; sumpart fyrir „agitation“ og sumpart vegna þess, að mönnum líkar ekki aðfarirnar í málinu, og þetta gildir ekki síður um fjöldann allan af flokksmönnum hv. 1. landsk. Það er vitanlegt, að það er fjöldi fólks hér í bænum, sem er mjög óánægður með aðgerðir hæstv.dómsmrh. í þessu máli og hneykslast mikið á því. Vitanlega gildir þetta ekki síður um andstæðinga hans. Ég ætla ekki að fara að rekja sögu Reykjahlíðarmálsins hér, en vil vísa til þess, sem ég hefi áður sagt, að ég tel ekki rétt, að þm., hvort sem þeir tilheyra flokki hæstv.dómsmrh. eða öðrum flokki, eigi að greiða atkv. þannig, að hægt væri að álykta, að þeir væru ánægðir með allar aðgerðir hæstv. ráðh. í málinu. Út frá þeirri hugsun tel ég rétt að fylgja brtt. þeirri við brtt.hv. 1. þm. S.-M., sem hv. 2. þm. Rang. flytur, þar sem það er tekið fram, að þingið óski ekki eftir þesskonar aðförum framvegis. Hinsvegar er þar farið eins vægt í sakirnar eins og hægt er, þar sem hæstv. ráðh. er ekki almennt víttur fyrir aðgerðir sínar í málinu, og mun ég greiða þeirri till.atkv., en ekki vantrauststill. jafnaðarmanna.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil reyna að vera stuttorður, því að ég sé ekki betur en að kostnaðurinn við þessar umr. fari að slaga hátt upp í andvirði Reykjahlíðar, og þá fer líklega flestum að skiljast, að hv. 2. þm. Reykv. fer ekki betur með opinbert fé en ég. Hv. 5. landsk. þarf ég litlu að svara. Hann var á svo hröðu undanhaldi í sinni seinni ræðu, að ég sé enga ástæðu til að elta hann á flóttanum langar leiðir. Ég vil bara segja honum það, að ef hann álítur, að ég hafi farið að senda skrifstofustjórann til sín til þess að fá hjá honum þessa yfirlýsingu, sem ég las upp, þá er hann á algerðum villigötum. Ég get að vísu tekið það vel upp hjá hv. 5. landsk., að hann haldi, að ég sé svo slægur, að ég hafi farið svona að, en ég get ekki viðurkennt, að ég eigi slíkt hól skilið. Ég hefi ekkert skipt mér af þessari ferð heim til hv. 5. landsk. og hafði ekki hugmynd um hana fyrr en löngu, löngu seinna, svo að allt, sem hv. 5. landsk. óf og spann út af þessu, er ekkert annað en tómur misskilningur og endileysa, og hans yfirlýsing hefir ekki á nokkurn hátt haft hin minnstu áhrif á þær ákvarðanir, sem ég hefi gert í þessu máli. Annað var það, sem ég vil líka leiðrétta í ræðu hans, og það voru hin mörgu ummæli hans um það, að Vigfús Einarsson skrifstofustjóri væri svo illa stæður, að það hefði þurft að hjálpa honum. Þetta er hin mesta fjarstæða. Ég veit ekki betur en að þessi maður sé vel stæður efnalega, og ef ég lít í útsvarsniðurjöfnunina, sé ég, að hann hafði talsvert hærra útsvar en hv. 5. landsk. meðan hann var ráðh., og er þó bert, að mikið er lagt á þessi ráðherralaun; það hefi ég reynt. Auk þess hefir hv. 5. landsk. eins og kunnugt er stórar tekjur af bókasölu. Ég veit ekki til þess, að hægt sé að álíta, að hann sé í neinum sérstökum vandræðum, en eftir útsvarinu er það bert, að hv. 5. landsk. er fátækari en þessi maður, sem hann var að fjargviðrast um, að hafi verið svo illa stæður, en sem ég vil skilyrðislaust halda fram, að sé sæmilega efnaður maður og þurfi ekki að vorkenna honum neitt þess vegna. Ég sagði það sem einskonar getgátu. af því að ég var óviðbúinn í minni fyrri ræðu, er ég svaraði hv. 5. landsk., að ég héldi, að hann hefði keypt jarðir fyrir hönd þess opinbera fyrir þrefalt fast eignamatsverð. Ég hefi svo aðgætt þetta bæði að því er snertir kaupin á Reykjum í Ölfusi og hin önnur 4 kot, sem þar voru keypt. Ég hefi líka athugað það að því er snertir hálft Laugarvatnið, og ég hefi séð, að þetta er rétt, sem ég sagði, að það hefir verið keypt fyrir meira en þrefalt fasteignamat, og þó er ekki svo um þetta mat, að gerðar hafi verið nokkrar framkvæmdir, sem geri það að verkum, að fasteignamatið hækki. Slíkar framkvæmdir voru þó gerðar í Reykjahlíð. Þriðja eða fjórða dæminu hefði ég getað bætt við, en það voru kaup á hitasvæði norður í Skagafirði. Þar er jörð, sem er metin á 4200 kr., og hann kaupir úr þessu landi örlitla skák, sem ég skil varla, að sé meira en 5 ha., eða fimmtugasti partur af landinu. Þetta kaupir hv. 5. landsk. fyrir 12 þús. kr. og borgar úr kirkjujarðasjóði algerlega heimildarlaust. Hann var ekki að gera þau kaup að áskildu samþykki fjvn. þingsins eða einhverra annara. Nei! Það, sem vinnst við þessar umr. allar, er þá sennilega ekki annað en það, að stöðvað verður með þessu nauðsynjamál, sem ég sé ekki, að hægt verði að sinna nú fyrst um sinn. Það er þetta fávitahæli. Ég er sannfærður um, að einasta leiðin til þess að geta sinnt því máli á næstunni var að útvega fasteign, þar sem hægt væri að reka þetta hæli án þess að ríkissjóður þyrfti að leggja fram stórfé. Ég er sannfærður um, að ég gat ekki komizt að betri kjörum en þeim að fá jörð með jarðhita, því að meira þyrfti ríkið ekki að borga eftir til að gera sjóðinn skaðlausan en að fá hitann fyrir ekki neitt. Ef ríkið ræki slíkt hæli, væri óhugsandi, að það þyrfti að borga minna fyrir bara hitann en 5 þús. kr. á ári. Að fá 5 þús. kr. á ári var nóg fyrir sjóðinn til að renta sína peninga, og þá hefði hið opinbera ekki þurft að borga meira en það, sem það hefði þurft að borga á öðrum stað fyrir hitann einan. Svo geta þessir þm. haldið hrókaræður „um þessa vitleysu“! Ég er viss um, að jarðir kringum Reykjavík lækka ekki í verði. Ég þekki ekki dæmi þess. Hitt hefi ég séð frá landnámstíð og til þessa dags, að þær eru að hækka í verði, og ég þekki engar eignir tryggari, hvorki fyrir einstaklinga eða sjóði, en góðar fasteignir. Ef þær halda ekki sínu verði, heldur ekkert í heiminum sínu verði. Við höfum séð, hvernig farið hefir um okkar krónu, og við fréttum daglega, hvernig fer um gjaldeyri annara þjóða. Og hver getur svo komið og haldið því fram, að bezta og hagkvæmasta ávöxtunin á fé þessara sjóða sé að hafa þá í beinhörðum peningum og innstæðum í bönkum? Það getur farið svo, að það komi í ljós síðar, hvort það hefði ekki verið eins viturlegt að festa dálítið af fé opinberra sjóða í fasteignum landsins. Ég ætla, að ég hafi tekið það fram, að það er sú eign, sem hv. 2. landsk. vill láta selja, sem sjóðurinn hefir hagnazt mest á, og hagnast á enn þann dag í dag. Það er hún, sem hefir auðgað sjóðinn svo, að hann getur haldið af stað með hinum mesta myndarskap, þegar hann tekur til starfa. Hv. 2. þm. Reykv. veit það vel, að ég sýndi honum samning þann, sem hér er um að ræða, skömmu eftir að hann bað um það.  Viðvíkjandi vöxtunum af lánum V. E. sagði hann, að það væri undarlegt, að hann ætti að borga 51/2% , en fá 6%. Það er ekkert undarlegt við það, þegar bréfin eru gerð með margra ára millibili, en þeir vextir, sem ákveðnir eru í hverju einstöku skuldabréfi, eru með tilliti til vaxta á þeim tíma, þegar bréfið er gefið út. Hv. 2. þm. Rang. þarf ég litlu að svara. Hann er mér sammála í því, að það sé ósæmilegt að fara með blekkingar, og meira var ekki, sem ég ætlaðist til, að hann viðurkenndi, og vonast ég til, að hann lifi eftir því. Hitt er vitaskuld, að ég er honum algerlega ósamþykkur, þegar hann segir eins og hann orðaði það, að „slíkur verknaður eins og þessi“ megi ekki koma fyrir aftur, en það þýðir, að það eigi ekki að fara eftir því, sem þingið hefir fyrirskipað. Hv. 2. landsk. þarf ég ekki miklu að svara. Hann sagði það, sem fleiri hafa tekið upp eftir honum, að í mínum flokki myndu allir vera á móti mér í þessu máli. Ætli það sé ekki eins varlegt fyrir hv.þm. að bíða með þessi ummæli þangað til eftir atkvgr., svo að hann verði ekki ber að ósannindum. Ég veit ekki til þess, eins og málið nú er upplýst, þá sé á móti mér einn einasti maður í mínum flokki. Hv. þm. Seyðf. þarf ég að segja örfá orð. Hann álítur, að þetta hús, sem nú er þarna upp frá, sé ónothæft fyrir fávitahæli. Ég veit ekki, hvort hann hefir komið þangað.

Jú

. Finnst þá hv.þm., að þær stofur, sem þar eru, séu svo óvistlegar, að ekki sé hægt að nota þær fyrir slíkt hæli? Það getur vel verið, að hv.þm. Seyðf. ætlist til að hafa þessa menn í einhverjum steinklefum. Ef svo er, þá þykir hv.þm. Seyðf. þessi bygging of góð fyrir þessa fávita. Það er alveg rétt, að það er langt þangað til sjóðurinn á að fara að taka til starfa, en ef það er tryggt þangað til, að hans fé sé sæmilega ávaxtað, er ekkert á móti því að setja peninga í þá jörð, sem á að reka þetta hæli á. Það munu allir sjá og skilja, og þó að keypt verði jörð seinna, geri ég ráð fyrir, að einhver hús verði á þeirri jörð. Fáar góðar jarðir er hægt að fá svo til kaups, að ekki sé talsvert af húsum þar; en það er eins og þessi hv.þm. álíti, að það sé einhver stórgalli á þessari jörð, að hún er framúrskarandi vel hýst. Út af orðum hv.þm. Barð. vil ég taka það fram, að ég vil ekki fara að reyna að hafa áhrif á afstöðu hans. Henni ræður hann sjálfur. En ég tek það fram skýrt og greinilega, að ég mun segja af mér, ef innskot hv. 2. þm. Rang. nær samþykki, því að það er ekkert annað en hrein ósanngirni, sem þar kemur fram. Annars vil ég líka taka það skýrt fram, að ég sé ekki ástæðu til að taka Alþingi það illa upp, þó að það samþ.till.hv. 1. þm. S.-M. eftir að hafa heyrt, hvað hæstv. forseti sagði um hana. Hann, formaður stærsta þingflokksins í landinu, segir, að þetta sé smámál, sem ástæðulaust sé að taka ályktun um. Vill hann ekki, að samþykktinni fylgi neinir títuprjónar, eins og hann orðaði það. Ég er vel ánægður með þetta, og mun ég því ekki hreyfa mig úr þessum stól, þó að till.hv. 1. þm. S.-M. verði samþ. Þetta held ég, að sé nógu skýrt og sé ekki ástæða til að fara fleiri orðum um það.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Hv. 1. landsk. hélt því fram, að stj. sú, sem mynduð var í fyrravor, hafi verið mynduð um stjórnarskrármálið. Verð ég að segja, að hann er lítilþægur um þetta mál, sem hann setti á oddinn í fyrra og braut jafnvel þingreglur við það tækifæri, ef hann sættir sig við, að eitthvert frv. verði borið fram einhverntíma í málinu, sem óvíst væri þó, hvernig yrði. Menn eru ekki almennt sammála um það, um hvað samsteypustj, var í raun og veru mynduð. Morgunblaðið segir, að það hafi verið vegna kjördæmamálsins. Aðrir segja til þess að leysa úr kreppumálunum. En ennþá er ekki komið fram eitt einasta þskj., sem bendir til, að nokkur áhugi sé fyrir þessum málum, nema stjfrv. eitt, sem lítur út fyrir að verði drepið umsvifalaust við 2. umr. í Nd. Frv. þetta er þess efnis, að ekki megi víta ráðh. fyrir ávirðingar, sem öllum eru kunnar utan þings. Viðvíkjandi því, að hv. 1. landsk. sagði, að íhaldsmenn, sem í samsteypustj. hafa verið, hafi ekki fengið nægan stuðning af hálfu Framsfl., má geta þess, að pressa hans flokks hefir alltaf reynt að skaða sem mest ráðherra annara flokka. Þegar Sigurður á Yztafelli var í stj. með Jóni Magnússyni, kom ekki út eitt blað í þeim herbúðum, svo að ekki væri ráðizt á þennan ráðherra Framsfl. Hefir aldrei verið gengið eins langt í því að rægja nokkurn ráðh. eins og þennan fyrsta bónda í ráðherrastól á Íslandi. Sem dæmi um bróðurkærleikann í blöðum hv. 1. landsk. skal ég benda á það, að hann hefir þar sjálfur verið að gera gys að kreppunni og vandræðunum, sem nú steðja að bændum, með því að segja, að bændur ættu að gefa sér upp skuldirnar sjálfir. Hann hélt því fram, að samvinnufélögin, sem hafa verzlað með matvöru og byggingavöru við sanngjörnu verði, ættu að gefa bændum upp útistandandi skuldir. Þetta eitt hefir hann nú lagt til málanna. Þá hélt hann því fram, að aðalblöð Sjálfstfl. hefðu verið mild við ráðh. Framsfl. Ég álít aðalblöð þessa flokks - meðal annara Heimdall og Storm, því að þau túlka innræti flokksins - hafa bæði verið mjög harðorð í garð Ásgeirs Ásgeirssonar og Þorsteins Briems. Framsfl. hefir aldrei orðið fyrir öðrum eins árásum af blöðum nokkurs þingflokks og íhaldspressunni, og hún hefir aldrei gert meira til að spilla samkomulaginu í þessu landi en síðan samsteypustj. var mynduð. Þá vil ég víkja nokkru að orðum hæstv.dómsmrh. Hann heldur því fram, að hann hafi gert góð kaup á þessari fasteign í Mosfellssveit og ber þau saman við þrenn kaup, er ég gerði, meðan ég var í hans stöðu. Kaupin á Reykjum í Ölfusi voru gerð eftir ákvæði Alþingis, en kaupin á Laugarvatni eftir till. byggingarnefndar skólans. Þessi kaup hafa fengið því meiri viðurkenningu, því lengra sem liðið hefir. En hann fékk ekki að sitja einn dag í friði fyrir sínum eigin flokksmönnum, eftir að hann gerði kaupin á Hlaðgerðarkoti.

Hvernig veit hv.þm. það?

. Bærinn logaði allur af hatri og óvild, og meira að segja af fyrirlitningu á hæstv.dómsmrh. út af þessu. Að því er snertir kaupin á Reykjum get ég tekið það fram, að ýmsir spekúlantar hér í Reykjavík, sem eitthvað hafa að segja hér innan þingsins, svo að ekki sé meira sagt, höfðu ætlað að kaupa þessa hveraorku. Ég keypti hana til þess að tryggja því opinbera það gagn, sem hún gæti látið í té. Er það mála sannast, að mér er ekki kunnugt, að nokkur stuðningsmaður hæstv. ráðh. hafi kritiserað þessi kaup. Svo mikill búhnykkur voru þau álitin fyrir héraðið og landið. En aftur á móti hefir hæstv. ráðh. ekki fengið nokkurn frið út af sínum kaupum, þangað til þau voru rifin niður. Er það rétt með naumindum, að hann getur setið, þó að nú sé búið að ónýta kaupin, og er hér því ólíku saman að jafna. Ég hefi ekki slíkt traust á sannsögli hæstv. ráðh., að ég trúi því, að hann hafi ekki verið við það riðinn, er ég var fenginn til að segja álit mitt á jörðinni. En þó að ég hafi sagt álit mitt satt og rétt, að þetta væri lagleg jörð, þá hefði mér aldrei dottið í hug að gefa meira fyrir hana en það, sem hún var virt á samkv. fasteignamati. Er það óhugsandi, að Vigfús Einarsson hefði beðið mig um þessi meðmæli og talað um gamalmennahæli, ef hann hefði ekki verið kominn í samninga við hæstv. ráðh. um að hafa þar slíkt hæli. Hefir hæstv.dómsmrh. eflaust ætlað að tryggja sér að hafa andstæðing sinn með sér í þessu, en honum hefir þó ekki orðið kápan úr því klæðinu. Ég hefi alltaf síðan unnið að því að eyðileggja kaupin. Hefi ég alltaf verið sannfærður um, að hann myndi hafa minnkun af þessu máli, enda hefir svo orðið. Hann hefir orðið fyrir því óláni að gera tilraun til að fá andstæðing sinn til aðstoðar því, að hann gæti framið svívirðilega hluti. Almenningur hefir litið svo á, að þótt ýmsir af andstæðingum hans vilji ekki láta hann fara frá út af þessu máli, þá sé það einungis af því, að erfitt myndi að finna mann, er fremdi jafnmörg hneyksli og hann hefir gert, og myndi því hagkvæmast fyrir andstæðingana, að hann sæti fram að næstu kosningum.

Forseti (TrÞ): Hv. 2. þm. Reykv. hefir nú talað meira en þingsköp heimila, en af því að hann er flm. í málinu, vil ég leyfa honum að segja enn nokkur orð.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Dómsmrh. sagði, að ég hefði fengið að sjá samninginn rétt eftir að ég hefði beðið um það. En þetta er ekki rétt, því að 7. marz, þegar ég átti að fá að sjá hann, fæ ég bréf frá Vigfúsi Einarssyni, þar sem hann segir, að ég muni ekki fá að sjá samninginn. Hann sé nú kominn í sína eign, dómsmrh. hafi gefið sér hann. En þegar ég tveim dögum síðar fór þess á leit við dómsmrh. að fá að sjá samninginn, var mér sýnt þetta óstaðfesta eftirrit. Dettur mér ekki í hug að halda, að þetta uppkast þarna uppi í stjórnarráðinu sýni samninginn eins og hann er í raun og veru. Mér virðist dómsmrh. vera farinn að sækja í sig veðrið upp á síðkastið. Það er eins og honum finnist hann ekki hafa gert mikið af sér. Hann var að tala um það, hve góður ávöxtur sé af Fjalakettinum, sem er undir umsjá Eggerts Claessens. Ég staðhæfi nú, að hæstv.dómsmrh. muni ekki hafa haft eftirlit með þeim sjóði. Eftir skýrslum frá E. Claessen er ekki að sjá, að hann sé betur ávaxtaður en sjóður sá, sem hér er um að ræða. Held ég, að full þörf væri á því að rannsaka þann hluta sjóðsins, sem E. Claessen ávaxtar, og skora ég á hæstv.dómsmrh. að láta mér í té skýrslur um hann. Þá ber hæstv.dómsmrh. saman 30 þús. kr. lán Vigfúsar Einarssonar úr sjóðnum með 6% vöxtum og 20 þús. kr. lán hans með 51/2% vöxtum. En eftir skýrslum Vigfúsar Einarssonar er þetta síðara lán uppsegjanlegt með 6 mánaða fyrirvara. Er því ekki hægt fyrir hæstv.dómsmrh. að verja þetta, og má hrekja það allt fyrir honum. Flokksmenn hans hér í bænum óska einskis frekar en að hann verði gefinn Framsfl. eftir því sem ég veit af tali við þá. Vera má, að svo verði, og sjást þó ekki forlög hans ennþá.

Jón Baldvinsson Hv. 1. landsk. kom mannlega fram í Reykjahlíðarmálinu. Tók hann upp varnir fyrir flokksbróður sinn, því að hæstv.dómsmrh. hefir ekki komið með neinar varnir að gagni. Hv. 1. landsk. harmar, að ekki skyldi verða úr kaupunum. Veit ég ekki, hvort hann hefir átt þarna hlut að máli, en hitt veit ég, að margir flokksmenn hæstv. ráðh. lögðu að honum um það að rifta kaupunum. Af þeim ástæðum m. a. riftaði hann kaupunum, þótt á síðustu stundu væri, og sjálfsagt ekki síður vegna þeirrar gagnrýni, sem þegar kom fram í opinberum blöðum. En nú ætlar hv. 1. landsk. að fara að klóra í bakkann, og harmar hann, að kaupin skyldu ekki fara fram. Hefði óneitanlega verið meiri mannsbragur að því hjá hæstv.dómsmrh. að fylgja því fast fram, sem hann var búinn að ákveða. Hv. 1. landsk. var með fallega lýsingu á þessari jörð, talað um jarðhita, gott býli o. s. frv. En samt eru kaupin sannarlega 60 þús. kr. of há, eins og hv. 5. landsk. sagði. Húsið gat ekki komið að neinu haldi til fávitahælis. Þó að hæstv.dómsmrh. vilji bera fyrir sig ályktun síðasta þings, sem var neikvæð - því að þingið vísaði málinu frá -, þó að hann vilji skjóta sér bak við það góða málefni, sem þar var á ferðinni, þá stoðar það ekkert, því að þingviljinn var því andstæður að hefja framkvæmdir í þessu efni. Hv. 1. landsk. sagði, að verkefni samsteypustj. hefði fyrst og fremst verið það að leysa stjórnarskrármálið. Þetta er í samræmi við það, sem hann hefir áður sagt, og tel ég ánægjulegt, að hann skuli hafa sömu skoðun enn. Vænti ég þess, að þá fari ekki enn fyrir Sjálfstfl. eins og á tveimur undangengnum þingum, þar sem þeir hafa algerlega gengið frá yfirlýsingum sínum í þessu máli. Hv. 1. landsk. sagðist hafa gert grein fyrir því í einu blaðinu, að verkefnið gæti líka verið annað. Aðalefni þess, sem hann sagði þar, var, að Sjálfstfl. ætti að kljúfa Framsókn í tvennt, skilja Jónas og hans lið frá Ásgeiri og hans liði. Þetta var þungamiðja í þessari blaðagrein. Veit ég ekki, hvernig þetta hefir tekizt, en það kemur eflaust bráðlega í ljós. Ég er sannfærður um, að þegar hv.þm. Str. lýsir yfir þeirri ósk, að hann vilji samvinnu við Sjálfstfl., þá vakir fyrir honum, að kjördæmamálið leysist ekki. Hvort málið leysist, fer þá væntanlega eftir því, hvor verður sterkari í sambræðslunni, hv. 1. landsk. eða hv.þm. Str. Hv. þm. V.-Sk. lýsti yfir óbilandi trausti á samsteypustj. Kom það ekki á óvart eftir afstöðu hans í Framsfl. upp á síðkastið. Hv. þm. V.-Sk. hlakkaði mjög yfir því, að Framsókn þyrfti ekki að leita samvinnu við jafnaðarmenn. Það á sjálfsagt vel við hv.þm. að þurfa þess ekki. Hann veit, hverjar kröfur okkar eru, sem sé, að ríkislögreglufrv. verði fellt og að alþýðutryggingafrv., sem lagt hefir verið fram í Ed., verði samþ. Við krefjumst opinberra framkvæmda til þess að bæta úr atvinnuleysinu og fjárframlaga til bæjar- og sveitarfélaga, til þess að afstýra alvarlegum vandræðum. Get ég trúað því, að hinum flokkunum þyki þetta ekki girnilegt til samkomulags.

Ætlar Útvegsbankinn að skaffa peninga til alls þessa?

. Ætlar stj. ekki að gera það?

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það eru aðeins örfá orð, sem ég þarf að segja. Ég hélt, að hv. 5. landsk. mundi vilja sem minnst um kaupin á Reykjahlíðinni tala, eftir að hann hefir nú látið undan síga í þessu efni. En hann hefir nú sýnt greinilega, hvernig hann lítur á sínar eigin gerðir þar, svo að það þarf enginn að gera annar. Það er öllum skiljanlegt, hvers vegna hann heimtaði vottorðið aftur.  Þá er það hv. 2. landsk. Hann sagði, að það hefði verið þingvilji í fyrra, að þetta yrði strax undirbúið, og er það einmitt hið sama og ég hefi haldið fram.

Þá kann hæstv.dómsmrh. ekki að lesa

. Ég er eins vel læs og hv. 2. landsk. á Alþt., og jafnvel þótt það væru bankaseðlar.

Eða Behrensreikningar

. Hv. 2. þm. Reykv. þarf ég að svara nokkrum orðum viðvíkjandi samningnum. Hann hefir nú viðurkennt, að hinn 7. marz hafi hann átt kost á að sjá samningana, en það vita allir, hvenær árásin var birt, og hann hefir enga tilraun gert til að fá að sjá þá fyrr en löngu seinna.  Hv. þm. talaði um, að mörgum flokksmönnum mínum fyndist bezt, að ég væri gefinn framsóknarmönnum. Einmitt það! Ég verð að viðurkenna, að ég hefi aldrei heyrt það, að réttast væri að gefa hv. 2. þm. Reykv. Býst ég við, að tvær ástæður liggi til þess, að engum hefir dottið það í hug. Fyrst það, að ekki mundu margir menn vilja þiggja þá gjöf, og í öðru lagi mundi hv.þm. heldur vilja selja sig en gefa.

1) HV: Þar sem hæstv. forseti hefir neitað að verða við till. okkar að bera fyrst upp vantraust okkar Alþfl.manna, en þessi brtt., sem er borin fram við brtt.hv. 1. þm. S.-M., liggur nærri vantrausti, þá kýs ég heldur, ef brtt.hv. 1. þm. S.-M. verður samþ., að það sé með þeim hætti, sem þessi brtt. fer fram á. Segi ég því já, þótt ég sé í sjálfu sér mótfallinn aðalbreytingunni.

2) BÁ: Þegar ég greiði atkv. um þessar till., þá greiði ég atkv. um hana eins og hún hljóðar, en vísa á bug öllum þeim biblíulegu skýringum, sem hv.þm. hafa gefið á henni við umr., en ég þarf engrar hjálpar við til þess að skýra hana.

3) MJ: Mínu atkv. fylgir fullkomið traust.

4) JónasÞ: Ég hefi þegar við atkvgr. um brtt.hv. 2. þm. Rang. látið í ljós viðhorf mitt til þessa máls, sem hér hefir í raun og veru verið til umr. Hinsvegar tel ég, að það mál eitt út af fyrir sig veiti ástæðu til þess að taka afstöðu með eða móti vantrausti á hæstv. ríkisstjórn eða einstaka ráðh., og greiði af þeirri ástæðu ekki atkv.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta er nú í þriðja skiptið, sem þetta frv. er borið fram í þessari hv. d. Fer það fram á að veita kauptúnum, sem hafa 200 íbúa eða fleiri, rétt til að hafa sérstaka sveitarstj. og verða sérstakt hreppsfélag. En þetta er ekki nema tölubreyting frá þeim lögum, sem gilt hafa í þessu efni, að í staðinn fyrir töluna 300 komi 200. Ég hefi komizt að raun um, að það eru a. m. k. 2 kauptún, sem óska þess fastlega, að þetta nái fram að ganga, og það eru Vopnafjörður og Hvammstangi. Ég sé ekki ástæðu til að halda þessum rétti fyrir þeim, því að mörgum sínum málum vildu þau á annan veg skipa en þau geta í sambandi við þær sveitir, sem þau heyra nú til. Ég vil svo mælast til, að frv. verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.

Halldór Steinsson Ég vildi aðeins beina þeirri fyrirspurn til hv.flm., hvort fyrir liggi nokkrar beiðnir frá þessum kauptúnum sem hann nefndi.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ég hefi fengið skrifleg tilmæli um þetta frá Hvammstanga, en frá Vopnafirði hefir ekki legið beiðni fyrir þessu þingi, en í fyrra lá fyrir þinginu áskorun frá Vopnfirðingum um að samþ. þessa breyt. á sveitarstjórnarlögunum.