Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta er í fyrsta sinn, að 1. umr. um fjárlagafrumvarp fer fram eftir nýjum þingsköpum Alþingis, og er nú ekki gert ráð fyrir útvarpsumræðu. Ég mun þó fylgja því formi, sem venja hefur verið að fylgja í fjárlagaræðum, og skipta efni ræðunnar í meginatriðum í fjóra hluta. Fyrst geri ég grein fyrir afkomu ársins 1971. Þar stikla ég þó á stóru, enda er sami háttur hafður á nú og á s.l. ári, að hv. þingmönnum og fjölmiðlum er látin í té nákvæm greinargerð um afkomu þess árs gerð af fjmrn. Auk þess var hv. alþingismönnum afhentur ríkisreikningurinn fyrir árið 1971 þegar í upphafi þessa þings. Annar þáttur fjárlagaræðunnar fjallar um útlitið með rekstrarafkomu ríkissjóðs á þessu ári, eins og nú verður séð. Þriðji þátturinn fjallar um fjárlagafrumvarp þetta, og sá fjórði um ýmsa þætti ríkisbúskaparins og breytingar á honum, sem nú er unnið að eða fyrirhugaðar eru. Geri ég þá fyrst grein fyrir afkomu ársins 1971. Niðurstöður ríkisreikningsins fyrir árið 1971 eru þær, að tekjur reyndust 13 258 millj. kr., en rekstrarútgjöldin 13 534 millj. kr. Halli á rekstrarreikningi var því 276 millj. kr. Greiðslujöfnuðurinn í heild reyndist óhagstæður á árinu um 339 millj. kr. Heildartekjur ríkissjóðs voru á fjárlögum fyrir árið 1971 áætlaðar 11 535 millj. kr. Í reynd urðu það 13 258 millj., sem á var lagt og til féll eftir gildandi reglum og fært var til tekna á ríkisreikningi, eða 1723 millj. kr. hærra en fjárlög áætluðu. Ríkistekjur, sem inniheimtar voru á árinu, reyndust 12955 millj. kr. eða 1420 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga. Stærstu liðirnir á tekjufærslureikningi, sem fóru fram úr áætlun, voru aðflutningsgjöld 738 millj. kr., söluskattur 275 millj. kr., tekju- og eignarskattur 200 millj. kr. Innflutningsgjald af benzíni og gúmmígjald 155 millj. kr. og launaskattur 132 millj. kr. Nokkrir tekjuliðir reyndust lægri en fjárlög gerðu ráð fyrir, einkum þó þrír. Hagnaður af Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins varð 20 millj. kr. lægri en áætlað var, námsbókagjaldið 19 millj., en það var fellt niður á árinu, og álgjaldið var 12 millj. kr. undir áætlun fjárlaganna. Innheimta ríkistekna hefur farið hlutfallslega batnandi á síðari árum, t.d. voru persónuskattar innheimtir að 76.2% árið 1971 á móti 73.8% árið áður, tekju- og eignarskattur 73.9% á móti 71.4% árið áður og söluskattur 99.1% á móti 98.8% árið áður. Gjöld ríkissjóðs skv. rekstrarreikningi A-hluta reyndust 13 534 millj. kr. eða 1 742 millj. kr. umfram fjárlög ársins 1971 og aðrar sérstakar beinar heimildir til útgjalda. Fjárlög ársins námu 11023 millj. kr., en aðrar heimildir voru 769 millj. kr. Af þeirri fjárhæð voru 339 millj. kr. vegna nettóhækkunar þeirra tekna, sem markaðar eru ákveðnum framkvæmdum og stofnunum og hafa því bein áhrif til hækkunar gjalda. Heimildir til lántöku og sölu eigna til að standa undir ýmsum gjöldum, einkum stofnkostnaði, námu 430 millj. kr. Svonefndir markaðir tekjustofnar voru um 40 að tölu á árinu 1971. Af þeim var nær fjórðungur að tölu til lægri í tekjufærslu reiknings en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Varð þetta til lækkunar á gjöldum um 28 millj. kr. Mestu nam, að framleiðslugjald af áli til Atvinnujöfnunarsjóðs varð 12 millj. kr. lægra en gert var ráð fyrir og að aðflutningsgjöld af sjónvarpstækjum, sem renna til Sjónvarpsins, urðu 7 millj. kr. lægri en í áætlun fjárlaga. Ýmsir markaðir tekjustofnar reyndust hins vegar hærri en áætlun fjárlaga, og nam það 367 millj. kr. Sú hækkun kom sem viðbót við fjárlagaheimildir og kemur fram í gjaldfærslu reikningsins. Mest munaði um tekjur Vegagerðar ríkisins, innflutningsgjald af benzíni, gúmmígjald og þungaskatt, svo og veggjald, er samtals reyndust 232 millj. kr. hærri en fjárlög áætluðu. En innflutningsgjald af benzíni og þungaskattur voru hækkuð með lögum nr. 98/1970. Mörkuðu tekjurnar fela í sér lögboðna gjaldfærslu jafnframt því að koma sem tekjur og verða því að teljast til hækkunar fjárlagaheimilda, en sú reikningsmeðferð hefur þó í raun og veru ekki áhrif á rekstrarlega niðurstöðu ríkissjóðs í þrengri merkingu. Gjaldfærsla, sem er byggð á lántökuheimildum og öðrum sérstökum heimildum, hefur hins vegar bein óhagstæð áhrif á rekstrarniðurstöðu ríkissjóðs skv. A-hluta ríkisreiknings. Slíkar beinar heimildir námu, eins og áður er sagt, 430 millj. kr., fyrst og fremst á grundvelli framkvæmda- og fjáröflunaráætlana fyrir árið 1971. Af þeirri fjárhæð voru 303 millj. kr. til Vegagerðar ríkisins, 61 millj. kr. til Landsvirkjunar og jarðvarmaveitna, 42 millj. kr. koma til utanrrn. til byggingar lögreglustöðvar. Til Kleppsspítala og Rannsóknaráðs ríkisins fóru samtals 24 millj. kr. Hefðu þessar gjaldfærslur ekki komið til. hefði rekstrarniðurstaða ársins 1971 ekki orðið óhagstæð um 276 millj. kr., heldur hagstæð um 154 millj. kr. Gjaldfærsla á grundvelli lántökuheimilda hefur hins vegar ekki áhrif á greiðslujöfnuð. Skal ég nú gefa nokkra heildarmynd af þessum liðum, sem urðu umfram gjaldamegin. Eins og kunnugt er, voru áhrif kjarasamninga ríkisstarfsmanna frá í desember 1970 ekki kunn, þegar fjárlagafrv. fyrir árið 1971 var afgreitt. Talið var, að greiðsluafgangur þess, að fjárhæð 270 millj. kr., mundi nægja fyrir þeim útgjöldum, er leiddi af þessum kjarasamningum, en mikið vantaði á það. Af þeim 823 millj. kr., sem almenn rekstrargjöld fóru fram úr áætlun fjárlaga, var meginhlutinn, eða 577 millj. kr., aukin launagjöld vegna kjarasamninganna. Það er 307 millj. kr. hærri fjárhæð en gert var ráð fyrir, þegar reiknað var með því, að greiðsluafgangur fjárlaga 1971 mundi hrökkva fyrir þessu. Önnur umframgjöld, sem mest munar um, voru tilfærslur, svo sem til Tryggingastofnunar ríkisins 245 millj. kr., til ríkisspítalanna 82 millj. kr., m.a. vegna rekstrarhalla frá fyrri árum, til flugmála 33 millj. kr., útflutningsbætur 132 millj. kr. og auknar niðurgreiðslur 463 millj. kr. Ég gat þess í fjárlagaræðu minni í fyrra, að verulegar ónákvæmni gætti í fjárlögum fyrir árið 1971, og ber það, sem ég hef nú greint frá, vitni þess, að það hefur ekki verið ofmælt. Af því, sem að framan er rakið, sést, að með réttu má segja, að þessi vanáætlun á útgjöldum fjárlaganna 1971 hafi verið rúmlega 1000 millj. kr. Í fjárlagaræðu minni í fyrra gerði ég ráð fyrir, að útgjaldaaukning ríkisins vegna ákvarðana fyrrverandi ríkisstj. gæti numið um 640 millj. kr. Nú er í ljós komið, að þetta varð um 300–400 millj. kr. meira en ég gerði þá ráð fyrir. Til viðbótar þessu koma svo óhagstæð áhrif vegna notkunar lántökuheimilda á rekstrarreikningi ríkissjóðs, sem nema um 430 millj. kr. Með þessu reiknaði ég ekki heldur í fjárlagaræðu minni í fyrra. Það er því ljóst, að um tekjuafgang hefði orðið að ræða hjá ríkissjóði á s.l. ári, þrátt fyrir ákvarðanir núv. ríkisstjórnar um útgjöld vegna almannatrygginga og niðurgreiðslna, ef þessi auknu útgjöld hefðu ekki komið til. og jafnvel eru líkur til þess, að greiðslujöfnuður hefði náðst. Það er staðreynd, sem ekki verður á móti mælt, að af umframgjöldum ríkissjóðs á árinu 1971 var meiru ráðstafað af fyrrverandi en núverandi ríkisstjórn. Þetta sannar ríkisreikningurinn fyrir árið 1971, svo að ekki þarf um að deila. Til viðbótar þessu, sem ég nú hef sagt um áhrif „Viðreisnarstjórnarinnar“ á ríkisreikninginn 1971, vek ég athygli á því, að hún hefði ekki frekar en núv. ríkisstj. komizt hjá því að gera ráðstafanir á síðasta hausti vegna þeirrar verðbólgu, sem hún sjálf hafði safnað til. svipað og gert var í ágúst 1971. En hún hafði ekki gert ráð fyrir þeim gjöldum eða tekjum til þeirra í fjárlögum fyrir árið 1971. Ætti þó öllum hv. alþm. að vera ljóst, hvernig gengið hefði að koma saman kjarasamningum í fyrrahaust, ef verðbólguflóðið hefði þá fengið að leika laust. Ég vek einnig athygli á því, að umframtekjur ársins 1971 byggðust að verulegu leyti á þeim mikla viðskiptahalla, sem Viðreisnarstjórnin stóð að á því ári. Þá mun ég gera grein fyrir því, sem þekkt er nú um afkomu ríkissjóðs á þessu ári. Það var ljóst þegar í upphafi þessa árs, aðafkoma ríkissjóðs mundi verða erfið fram eftir þessu ári, þó að endar mundu nást saman í árslokin, svo sem ráð var fyrir gert. Ástæðurnar fyrir þessu eru öllum augljósar, þeim sem sjá vilja. Þær breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem gerðar voru á síðasta Alþingi með breytingum á lögum um tekju- og eignarskatt og tekjustofna sveitarfélaga, urðu til þess, að útgjöld ríkisins jukust verulega þegar í upphafi ársins, en tekjurnar, sem áttu að koma á móti þessum gjöldum, komu ekki að neinu marki fyrr en eftir álagningu tekju- og eignarskatts. Því var hvergi lokið fyrr en seint í júlí og sums staðar ekki fyrr en komið var fram í ágúst. September var því fyrsti mánuðurinn, sem innheimta tekjuskatts kemur eðlilega fram. Þegar þessar breytingar eru hafðar í huga, þarf engan að undra, þó að staða ríkissjóðs við Seðlabankann hafi verið erfið í sumar. Þess má þó einnig minnast, að ekki var um neina innstæðu að ræða í upphafi ársins til að mæta þessari óhagstæðu greiðslusveiflu ríkissjóðs. Í sambandi við allar þær umræður, sem orðið hafa í sumar um stöðu ríkissjóðs við Seðlabankann hefur ríkisbókhaldið látið mér í té stöðu í aðalreikningi ríkissjóðs við Seðlabankann frá og með 1963–1972 miðað við 30. sept. hvert ár og hlutfallslega breytingu á þessari stöðu frá 1. jan.–sept. ár hvert. Þetta yfirlit á að auðvelda áhugamönnum umræður um þennan þátt ríkisfjármála, en yfirlit þetta er þannig: Hreyfing á aðalviðsk.reikn í Seðlab. 1. jan. til 30. sept. Gjöld fjárlaga Hlutfall hreyfingaraf gjöldum fjárlaga Ár 1963 - 38.7 2 052.3 - 1.9 % 1964 - 258.0 2 516.6 - 10.3% 1965 - 344.4 3 302.0 - 10.4% 1966 + 69.8 3608.2 + 1.9% 1967 - 507.7 4463.5 - 11.4% 1968 - 659.3 6139.8 - 10.7% 1969 - 603.3 7 000.6 - 8.6 % 1970 - 473.3 8187.4 - 5.8% 1971 - 1222.2 11 023.3 - 11.1 % 1972 - 1408.5 16 549.6 - 8.5 % Samt. 1963-1972 - 5445.6 64843.3 - 8.4% Samt. 1983-1970 - 2 814.9 37 270.4 - 7.6% Öll árin hefur staðan versnað á þessu tímabili, hlutfallslega mest á árinu 1967, eða um 11.4% af gjöldum fjárlaga, að undanskildu árinu 1966, er hún batnaði sem svaraði 1.9% af gjaldfjárhæð fjárlaga. Að meðaltali versnaði staðan um 8.4% á þessum 9 mánuðum á árunum 1963 til 1972, en 7.6% á árunum 1963–1970. Meðaltal áranna 1964–1970 er hins vegar 7.9% og áranna 1964–1972 8.6%. Þessi frásögn skýrir, svo að ekki verður um deilt, að viðskipti ríkis við Seðlabankann á þessu ári eru ekkert einsdæmi, nema tölulega séð. Hins vegar eru sex ár af þessum tíu, sem ég hef vitnað til, er hreyfingin er óhagstæðari hlutfallslega en árið í ár, og það er sem næst meðaltali, og flest hin árin er staðan mun óhagstæðari. Hlutfallslegur samanburður við heildarútgjöld fjárlaga er eini raunhæfi og rétti samanburðurinn að minni hyggju á viðskiptum ríkissjóðs og Seðlabankans. Ég gat þess hér að framan, að viðskipti við Seðlabankann á þessu ári voru engin einsdæmi að öðru leyti en því, að tölurnar voru hærri. Annað er það, sem sker sig úr á þessu herrans ári 1972, sem ekkert á skylt við nokkurt annað ár í sögu Seðlabankans, en það eru umræður blaða og ýmissa þeirra, er komið hafa fram á opinberum vettvangi á þessu ári um þessi viðskipti. Slíkar vandlætingaumræður eru einsdæmi í sögunni. Vafalaust gengur þeim, sem þá sagnfræði hafa iðkað, gott eitt til, þó að stundum sé erfitt að sjá hið góða í umræðu vandlætarans. Í byrjun ársins gerði hagsýslustjóri spá um mánaðarlega greiðsluafkomu ríkissjóðs. Í ljós kemur, að gjöldin hafa orðið 726 millj. kr. umfram það, sem spáð var. Af þeirri fjárhæð eru 346 millj. kr. vegna ákvörðunar um vegaframkvæmdir, í samræmi við ákvörðun vegáætlunar, en þær voru ekki með í spánni. Þá stafa 340 millj. kr. af meiri niðurgreiðslum en áætlað var, en í ársbyrjun var horfið frá því að lækka niðurgreiðslur á nýmjólk, eins og ráð var fyrir gert við afgreiðslu fjárlaga, og svo hækkunum á niðurgreiðslum í júli s.l. Sala á niðurgreiddum vörum hefur einnig orðið meiri en ætlað var. Aðrar breytingar frá spá um greiðsluafkomuna eru um 60 milljónir. Á þessu sama tímabili hafa tekjur farið 285 millj. kr. fram úr því, sem spáð var. Tekjustofnar hafa allir reynzt gefa meira á þessu tímabili en áætlað var, nema tekju- og eignarskattur, sem enn þá er 60 millj. kr. undir áætlun. Þess ber hins vegar að geta, að tekjur af aðflutningsgjöldum hafa reynzt lægri en spáð var þrjá síðustu mánuðina í röð, þó að í heild séu þær enn aðeins hærri en ráð var fyrir gert. Þegar tekið er tillit til þess, að greiðslum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga hefur verið flýtt umfram það, sem gert var ráð fyrir í spánni, sem nemur um 170 millj. kr., er greiðslujöfnuðurinn óhagstæðari sem nemur 300 millj. kr. hærri upphæð en ráð var fyrir gert. Mestu munar þar um ákvörðunina um auknar niðurgreiðslur. Ég hef látið gera samanburð á tekju- og gjaldahlutfalli miðað við fjárlög, eins og það hefur verið í septemberlok árin 1971 og 1972. Kemur þá í ljós, að 1971 voru tekjurnar orðnar 76.3% af áætlun fjárlaga, en 68.4% í ár. Útgjöld voru á sama ríma orðin 86.1% af fjárlögum 1971, en 77.5% í ár. Mismunurinn liggur í lægra hlutfalli í innheimtu tekju- og eignarskatta, svo sem ég hef áður vikið að. Þegar ákvörðun var tekin um útgáfu bráðabirgðalaganna um tímabundnar efnahagsráðstafanir, var ákveðið að mæta þeim með því að draga úr áætluðum útgjöldum ríkissjóðs allt að 400 millj. kr. Þessi upphæð var þó m.a. ákveðin með hliðsjón af því, sem áður hafði verið gert og ég hef þegar skýrt frá, þ.e. að hverfa frá lækkun á niðurgreiðslum á mjólk, og hækkun á ellilaunum. Áður en ákveðið var að lækka þannig útgjöldin, hafði verið haft samráð við einstök ráðuneyti um möguleika til að draga úr útgjöldum, án þess að það hefði áhrif á framkvæmdahraða við viðkomandi framkvæmdir, eins og mál stóðu þá. Í aðalatriðum skiptist þessi niðurskurður þannig: Gert er ráð fyrir að fella niður greiðslu til Atvinnuleysistryggingasjóðs, 100 millj. kr. Þessa tillögu lagði ég fyrir fund stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, og mætti hún skilningi og velvilja stjórnarmanna. Það skal tekið fram, að sjóðurinn mun eftir sem áður greiða framlag sitt til Byggingasjóðs ríkisins. Útgjöld á vegum menntmrn. Lækka um 100 millj. kr., heilbrmrn. um 60 millj. kr., samgrn. um 60 millj. kr., félmrn. um 30 millj. kr., fjmrn. um 20 millj. kr. Ýmisleg útgjöld lækka um 50 millj. kr. Á þessu stigi málsins verður ekki fullyrt, hvort þessu takmarki verður náð að fullu. En ég geri mér vonir um, að ekki verði langt frá því. Auðvitað þarf fjárveitingu síðar til þeirra verka, sem nú eru látin ógerð, en svo má og um alla hluti segja, er fé þarf að veita til á vegum ríkisins. Hvort tekst að ná hallalausum ríkisbúskap á þessu ári, skal ég engu spá um. Ég hef hér að framan sagt frá ástandi og horfum ríkisbúskaparins fram til septemberloka, en læt öðrum eftir að spá, hver endanleg útkoma á Fjárhag ríkissjóðs verður á þessu ári. Þá er ég kominn að því að gera grein fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1973. í upphafi máls míns vil ég taka það fram, að leitazt er við að áætla tekjur og gjöld í sem beztu samræmi við heimildir um líklega þróun á komandi ári, miðað við þær forsendur, sem lagðar eru til grundvallar við samningu þess. Ég vek einnig athygli á því, að kappkostað er með þessu fjárlagafrumvarpi að vinna að efnahagslegri og félagslegri uppbyggingu í þjóðfélaginu með skipulegum hætti og með svo miklum hraða sem skynsamlegt og framkvæmanlegt getur talizt. Við undirbúning þessa fjárlagafrv. lá fyrir sundurliðuð greinargerð frá nokkrum ráðuneytum um einstakar framkvæmdir, og er það nýmæli. Sá undirbúningur mun gera starf fjvn. og alþm. yfirleitt mun auðveldara en áður hefur verið. Leitazt er við að haga svo fjárveitingum til framkvæmda, að þær nýtist sem bezt, þannig að annað tveggja náist, að ljúka viðkomandi framkvæmdum alveg eða ná við þær ákveðnum áföngum, sem koma viðkomandi framkvæmd í gagnið. Þá er gert ráð fyrir því nú við þessa fjárlagaafgreiðslu, að jafnhliða geti verið afgreidd framkvæmdaáætlun fyrir árið 1973. Áætlað er að leggja framkvæmdaáætlunina sem fyrst fram á hv. Alþingi. Útgjöld frv. eru við það miðuð, að kaupgreiðsluvísitala haldist í 117 stigum út árið 1973. En tillit er tekið til þeirra 7% grunnkaupshækkunar, sem verður 1. marz n.k. Enn fremur er annar kostnaður við það miðaður, að um 13% hækkun hefur orðið á vísitölu vöru og þjónustu frá gerð síðustu fjárlaga. Frv. hækkar frá síðustu fjárlögum um 3 milljarða 318.3 millj. kr. eða 20.1%. Séu markaðir tekjustofnar dregnir frá, er hækkunin 3 milljarðar 44 millj. kr. eða 21.3% Rek ég þá helztu orsakir hækkananna: Í fyrsta lagi hækkar fjárlagafrv. vegna launaútgjalda um 990 millj. kr. Þetta er fyrsta heila árið, sem launahækkanir samkvæmt kjarasamningum frá 1970 koma allar fram. Til viðbótar þessu kemur svo 7% hækkun grunnlauna hjá ríkisstarfsmönnum frá 1. marz á næsta ári. Frá þessu má draga 263 millj. kr., sem er útgjaldaaukningin á launalið vegna lögreglumanna, sem áður hafa þegið laun frá sveitarfélögum. Nú greiðir ríkissjóður lögreglumönnum að öllu leyti. Í öðru lagi hækka útgjöld verulega til almannatrygginga. Framlag til þeirra hækkar um 734 millj. kr. Er þar haldið áfram á þeirri braut, er mörkuð var í fyrra með því að tryggja lágmarkslaun til aldraðra og öryrkja og með hækkun á bótum 1. júlí s.l. Niðurgreiðslur á vöruverði hækka um 374 millj. kr. og er þá miðað við að halda þeim að mestu óbreyttum eins og þær voru fyrir setningu bráðabirgðalaganna um verðstöðvun í sumar, en þeim lögum er ætlað að gilda til næstu áramóta. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir útgjöldum í þessu fjárlagafrv., til að halda áfram þeim niðurgreiðslum, sem komið var á í tengslum við brbl. Fé til þeirra ráðstafana var fengið með niðurskurði á útgjöldum ríkissjóðs á þessu ári, m.a. á framkvæmdaliðum, eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Nú hafa þær fjárveitingar hins vegar verið teknar upp aftur. Það verður því á valdi Alþingis, ef fjármagna á efnahagsaðgerðir með svipuðum hætti á næsta ári og nú er gert. Nefnd vinnur nú að athugun á ástandi efnahagsmálanna. Gert er ráð fyrir, að ákvarðanir verði teknar um efnahagsaðgerðir, þegar tillögur nefndarinnar um valkosti í þeim liggja fyrir. því þótti ekki rétt að taka tillögur þar að lútandi í fjárlagafrv. nú. Þá hækkar framlag til vegaframkvæmda um 120 millj. kr., og er það í samræmi við síðustu vegáætlun. Útflutningsuppbætur hækka um 110 millj. kr. Framlag til Lánasjóðs íslenzkra námsmanna hækkar um 83 millj. kr., og er gert ráð fyrir að mæta þeirri fjölgun, sem verður í hópi námsmanna, í öðru lagi erlendri verðhækkun og þeim viðbótarútgjöldum, sem lögð voru á sjóðinn með löggjöf frá siðasta Alþingi. Hins vegar er ekki tekið með í þennan útreikning hækkun á innlendum framfærslukostnaði, en við meðferð fjárlagafrv. hlá hv. Alþingi, mun það verða gert og þeirri fjárhæð þá bætt við. En ástæðan til þess, að það var ekki gert, þegar fjárlagafrv. var samið, var m.a. sú, að ekki bar saman útreikningi sjóðsins á verðlagsbreytingunni og þeirri reglu, sem Hagsýslustofnunin fylgdi við undirbúning fjárlagafrv. Lögin um Lánasjóð íslenzkra námsmanna verða tekin til endurskoðunar nú á þessu hausti. Hækkun á framlagi til byggingar barna- og gagnfræðaskóla er 79 millj. kr. Ný löggjöf var sett á síðasta þingi um aðstöðujöfnuð ungs fólks til náms þ.e. námsfólks úr dreifbýli, og hækkar framlag vegna hennar úr 25 í 50 millj. kr. Ef þá gert ráð fyrir, að lögin komi til fullra framkvæmda á 3 árum. Sett var löggjöf um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, og eru veittar til hennar 25 millj. kr. í þessu fjárlagafrv. 25 millj. kr. eru veittar vegna rekstrarhalla togaranna á yfirstandandi ári. Auk þess, sem nú hefur verið talið, eru ýmsar breytingar og hækkanir vegna aukins rekstrarkostnaðar, aukins viðhalds og hækkana á gjaldfærðum stofnkostnaði, sem samtals nema um 240 millj. kr. Rekstrarafgangur er samkvæmt fjárlagafrv. nú 580 millj. kr., en greiðsluafgangur um 109 milljónir. Með þessum sundurliðunum hef ég gert grein fyrir einstökum þáttum í rekstrarreikningi fjárlagafrv., er til hækkunar horfa, en skal nú í ræðu minni hér á eftir ræða nánar um fjárlagafrv. og eistaka þætti þess. Launagreiðslur samkvæmt frumvarpinu eru 4 milljarðar 359 millj. kr. eða 21% af heildarútgjaldaliðum. Önnur rekstrargjöld eru 1 milljarður 38 millj. kr. eða 5.2%. Til viðhaldskostnaðar er varið 514 millj. kr. eða 2.6% og til vaxtagreiðslna 330 millj. kr. eða 1.6%. Gjaldfærður stofnkostnaður samkvæmt frv. er 1 milljarður 460 millj. kr. eða 7.3%. Til fyrirtækja í B-hluta er varið 8 milljörðum 843 millj. kr. eða 44%, til sveitarfélaga 633 millj kr. eða 3.1%, til fyrirtækja og atvinnuvega 2 milljörðum 508 millj. kr. eða 12.5% og til einstaklinga, heimila og samtaka 397 millj kr. eða 2%. Til nánari glöggvunar og sundurliðunar vil ég nefna, að til Háskóla Íslands er varið á þessu fjárlagafrv. í heild 256.7 millj. kr. og er hækkunin þar 33.7%. Til menntaskólanna er varið 257.5 millj. kr. og er hækkunin 16.3%. Til kennaraskólanna er varið 110.054 milljónum króna, hækkunin er 38.7%. Til iðnskólanna er varið 89.3 millj. kr., hækkun 25.8%. Til húsmæðraskóla er varið 42.8 millj. kr. og er hækkunin 14.7%. Til héraðsskóla er varið 104.8 millj. kr. og er hækkunin 11.6%. Til barna- og gagnfræðaskólastigsins er varið 1 milljarði 794.7 millj. kr. og er hækkunin 26.8%. Og til búnaðarskóla er varið 48.8 millj. kr. og er hækkunin 13.1%. Til annarra skóla, svo sem Tækniskólans, Stýrimannaskólans og Fiskiðnskólans, er varið í heild 67.5 millj. kr. og hækkar það um 45.8%. Um önnur framlög er þetta að segja, að framlög til Lánasjóðs íslenzkra námsmanna eru 273 millj. kr. og hækka um 43.7%. Til að jafna námsaðstöðu ungs fólks úr dreifbýlinu er varið 50 millj. kr. og er hækkunin 100%. Til Náttúruverndarráðs og þjóðgarða er varið 21.3 millj. kr. og er það 416% hækkun frá fyrri fjárlögum. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir eru áætlaðar 433 millj. kr. og er hækkun um 34%. Til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins er áætlað 30 millj. kr., er það hækkun upp á 36.4%. Til Hafrannsóknastofnunarinnar er varið 119.3 millj. kr. og er hækkun um 26.3%. Til að mæta rekstrarhalla á togurunum á árinu 1972 er varið 25 millj. kr., en fjárveiting var ekki nema á heimildagrein til þeirra á yfirstandandi fjárlögum. Kostnaður við Landhelgisgæzluna er áætlaður 249.5 millj. kr. og er sú hækkun 69.6%. Ef gera á grein fyrir framkvæmdum á vegum einstakra ráðuneyta, nefni ég, að á vegum menntmrn. á að verja á næsta ári samkvæmt frv. 781.8 millj. kr. og er hækkunin 97.3 millj. kr. Á vegum landbrn. er gert ráð fyrir að verja til framkvæmda 32.3 millj kr. og er það svipuð upphæð og á yfirstandandi ári. Á vegum dóms- og kirkjumrn. er gert ráð fyrir að verja svipaðri upphæð, eða 32.1 millj. kr., til framkvæmda, og er það lítil hækkun frá árinu áður. Á vegum heilbr: og trmrn. eru framkvæmdirnar fyrirferðameiri. Þar er gert ráð fyrir, að framkvæmdaliðurinn verði 300.2 millj. kr., þar af eru fjárveitingar til sjúkrahúsa og læknisbústaða utan Reykjavíkur 162 millj, kr. en 60 millj. eru til Fæðingardeildarinnar og 50 til Landspítalans. Er hér um nokkra hækkun að ræða frá því, sem var á yfirstandandi fjárlögum. Um framkvæmdir á vegum fjmrn, er lítið að segja. Þar eru 27 millj. kr. til framkvæmda vegna tollstöðvarbyggingarinnar. Hins vegar er um verulegar framkvæmdir að ræða á vegum samgrn. Fyrir utan vegamálin eru áætlaðar til þeirra 339.1 millj. kr. og hækkar það um 18 millj. Hafnarmálin eru þar fyrirferðarmest með 231 millj., flugmálin með 75 millj. og Veðurstofan með 26 millj. kr. Á vegum iðnrn. er rafvæðing sveitanna með 50 millj. kr. Til viðbótar því, sem að framan er getið, skal ég gera nokkra frekari grein fyrir útgjaldaaukningu hjá hinum einstöku ráðuneytum og þá fyrst og fremst því, sem breytzt hefur á aðalskrifstofum þeirra. Á kostnað við aðalskrifstofu forsrn. eru tekin inn laun blaðafulltrúa ríkisstj. og laun ritara, sem ráðinn hefur verið til starfa á árinu. Annar kostnaður eykst svo í samræmi við það, sem gerist almennt hjá ráðuneytunum. Framkvæmdastofnun ríkisins, sem sett var upp á yfirstandandi ári, tók við verkefnum af Efnahagsstofnuninni, en gert er ráð fyrir, að kostnaður ríkissjóðs af þessari stofnun sé um 9 millj. kr. og er hækkun um 3.7 millj. frá því, sem var. Framlag byggðasjóðs eykst um 10 millj. kr., og er það vegna þess, að gert var ráð fyrir meiri tekjum af álgjaldi heldur en áður hefur verið. Um aðalskrifstofu menntmrn. er það að segja, að þar var ráðinn nýr bókari og fulltrúi í fræðsludeild sem tekur nú til starfa aftur, en hann hefur verið í leyfi í 1 eða 2 ár. Nefndarkostnaður hækkar þar nokkuð vegna vanáætlunar frá fyrri árum. Endurskoðun námsefnis hækkar um 4.7 millj. kr. en unnið er að þessu verkefni eftir fastri áætlun. Og kostnaður við kennaranámskeið hækkar um 1900 þús. kr. og er það líka vegna breyttrar tilhögunar þar að lútandi. Um Háskóla Íslands er það að segja, að launin hækka þar í heild um 14.6 millj. kr. Eru það 7.6 millj. kr. vegna ráðningar nýs starfsfólks, en hitt eru eðlilegar launahækkanir. Aðrir smærri liðir hækka einnig, en framlag til fasteigna hækkar um 5.2 millj. kr. og sameiginlegur kostnaður um 4.9 millj. kr. Fjárveiting til byggingarframkvæmda Háskólans á árinu 1973 er 40.5 millj. kr., og er það 1 millj. kr. hækkun frá árinu áður. Með þessari fjárveitingu og 62 millj. kr. framlagi frá Happdrætti Háskólans og 15 millj. kr. ráðstöfunarfé frá árinu 1972 verða samtals 117.5 millj. kr. til ráðstöfunar í byggingum Háskólans á næsta ári. Gert er ráð fyrir að nota þetta fé til annars áfanga í verkfræði- og raunvísindahúsi 59 millj. kr. og til undirbúnings og byrjunarframkvæmda við tannlæknadeild 18 millj. kr., til frekari undirbúning læknavísindabyggingar 5 millj. kr. og til tækjakaupa 23 millj., til viðhalds fasteigna og innanstokksmuna 9 millj. kr. og til húsgagnakaupa og búnaðar 2 millj. Um aðra þætti á vegum menntmrn. vil ég taka þetta fram: Fiskvinnsluskólinn hækkar hlutfallslega mikið, um 60.8%, vegna þess að heill árgangur bætist við og gert er ráð fyrir, að 37 nemendur stundi nám í skólanum á næsta skólaári á móti 26 á síðasta starfsári. Framlag til verzlunarnáms hækkar um 10.4 millj. kr. og er þar af 9.4 millj. kr. til Verzlunarskóla Íslands, vegna þess að þar var um verulega vanáætlun að ræða í sambandi við menntaskólastig þess skóla á yfirstandandi ári. Framíag til stofnkostnaðar Heyrnleysingjaskólans hækkar um 10.4 millj. kr., og er þá gert ráð fyrir, að nýbyggingu skólans verði fulllokið á næsta ári. Ég vek athygli á því, að framlög til tónlistarskólans hækka um 7 millj. kr., en það er vegna þess, að hér var um vanáætlun að ræða á árinu 1972. Ég sé ekki ástæðu til að víkja frekar að öðrum þáttum í starfsemi menntmrn., enda hefur að þeim verið komið í almennu yfirliti hér að framan. Um utanrrn. er það að segja, að kostnaðurinn við aðalskrifstofu hækkar samtals um 7.3 millj. kr., þar af yfirstjórn um 4.9 millj. Það er eðlileg launahækkun. Rekstrarkostnaðurinn er 2.6 millj., en það er einkum vegna búferlaflutnings starfsfólks erlendis og ferðakostnaður í millilandaferðum. Annar kostnaður, svo sem við alþjóðaráðstefnur, hækkar um 2 millj. kr., og er það í samræmi við reynslu undanfarandi ára. Um sendiráðin er ekkert sérstakt að segja. Þar er um að ræða hækkaðan launakostnað hliðstæðan og hér heima og svo kostnaðarauka í viðkomandi löndum, m.a. vegna gengisbreytinga, sem þar hafa orðið. Um aðalskrifstofu landbrn. er það að segja, að í heild hækkar kostnaður þar um 1.8 millj, kr. Meðal þeirrar hækkunar eru laun aðstoðarráðherra landbrh., en á skrifstofunni hætti einn fulltrúi, svo að launamismunur af þeirri ástæðu er aðeins 265 þús. kr. Hitt er eðlileg launahækkun hjá föstu starfsfólki, og svo eru færð á landbrn. laun bifreiðarstjóra þess, sem annast bifreið fjármála- og landbúnaðarráðherra. Önnur rekstrargjöld hækka um 390 þús. kr. eða svipað og hjá öðrum ráðuneytum hlutfallslega. Nefndalaun höfðu áður fallið niður, en þau eru 107 þús. kr. í þessu ráðuneyti. Um aðra þætti í starfsemi þessa ráðuneytis vil ég segja það, að liðirnir fjárfesting hjá landgræðslu og skógrækt hækka um 6.6 millj. kr., og er það fyrst og fremst vegna þess, að gera á verulegt átak í aukinni landgræðslu, eftir að ný flugvél kemur til áburðardreifingar. Flugfélag Íslands afhenti landbrn. með myndarlegum hætti eina af DC-3 flugvélum sínum án endurgjalds, og leggur það þannig rausnarlegan skerf af mörkum til landgræðslu í landinu. Stefnt er svo að því að gera stórátak í landgræðslumálum í sambandi við þjóðhátíðarárið. Veruleg lækkun verður hjá Landnámi ríkisins, sem fyrst og fremst stafar af því, að þar er um tilfærslu að ræða til Búnaðarfélagsins. Jarðræktarstyrkirnir, sem Landnámið greiddi að hluta til, eru nú allir komnir til greiðslu á einum stað hjá Búnaðarfélagi Íslands samkv. nýjum jarðræktarlögum. Gert er ráð fyrir því, að við þá endurskoðun, sem nú fer fram á lögunum um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám o.fl., verði breytt til um starfsemi Landnámsins og þau verk, sem Landnámið hefur áður annazt, gangi til annarra stofnana. Hækkuð er fjárveiting til grænfóðurverksmiðja um 2.5 millj. kr. og verður því 10 millj. kr., og er það skv. áætlun um framkvæmdir á þessu sviði, sem þegar hefur verið gerð. Ráðinn hefur verið nýr fiskifræðingur til Veiðimálaskrifstofunnar, og hækka laun þar að lútandi við þá stofnun, en að öðru leyti er þar um eðlilega kostnaðaraukningu að ræða skv. verðlagsbreytingu. Tveir nýir dýralæknar munu bætast við í hóp dýralækna á næsta ári, og er gert ráð fyrir fjárveitingu þar að lútandi. Gert er ráð fyrir nokkru hærra framlagi vegna jarðræktarframkvæmda á árinu 1973 heldur en á yfirstandandi ári. Er það að nokkru leyti í sambandi við ný jarðræktarlög, sem sett voru á siðasta þingi, og að nokkru leyti í sambandi við áætlaðar framkvæmdir á þessu ári. Þá hækkar framlag til veðdeildar Búnaðarbanka Íslands um 2 millj. kr. Upp er tekin í þetta fjárlagafrv. aukin fjárveiting til sóttvarnarstöðvar vegna holdanauta. Undirbúningur stöðvarinnar stendur yfir, og gert er ráð fyrir, að hún taki til starfa á næsta ári. Um mál sjútvrn. er það að segja, að fjárveiting til þeirra hækkar um 24.8 millj. kr. og munar þar mestu um launagreiðslur á rannsóknarskipum, en þær hækka um 18.6 millj. kr. Hér er fyrst og fremst um að ræða afleiðingu af samningum um kjör skipverja, sem gerðir voru s.l. vetur. Aðrar hækkanir eru svo í eðlilegu samræmi við launa- og verðhækkanir, en þær eru um 6.3 millj, kr. Ríkisframlagið til Aflatryggingasjóðs hækkar um tæpar 7 millj. kr. og verður 36.4 millj. Til viðbótar þessu framlagi er svo hluti útflutningsgjalds sjávarútvegsins, sem nemur 145.5 millj. kr., og sá hluti útflutningsgjalds, sem rennur til áhafnadeildarinnar, er nemur því 174.6 millj. kr. Liðurinn „ýmislegt á sviði sjávarútvegsins“ hækkar um 25.5 millj. kr., og er þar fyrst um að ræða framlagið til rekstrarhalla togaranna, sem áður er getið. Kostnaður við aðalskrifstofu dóms- og kirkjumrn. lækkar vegna þess, að sérstakur liður útgjalda er fluttur til í fjárlagafrv. og niður falla laun bifreiðarstjóra. Vegna yfirtöku ríkisins á löggæzlukostnaði verða þær breytingar, að kostnaður við rannsóknarlögregluna, sem áður var á liðnum löggæzla, er nú talinn hluti af kostnaði við sakadómaraembættið og að kostnaðarhluti ríkissjóðs við Hegningarhúsið í Reykjavík, sem áður var sérstakur fjárlagaliður, er einnig færður undir það embætti. Heildarhækkunin á liðnum til sakadómaraembættis er því 32.9 millj. kr., þar af er tilflutningur 24.6 millj. kr. Vegna þess, að ríkið tekur nú allan löggæzlukostnað, hækkar kostnaður við lögreglustjóraembættið í Reykjavík um 190 milljónir. Þar af er 182.1 millj. almenn löggæzla, til fangaklefa 2 milljónir, eftirlit á vegum 5.8 millj. kr. Um aðra þætti í sambandi við embættið er litið að segja annað en það, að gert er ráð fyrir, að ráðnar verði 4 nýjar lögreglukonur til starfa í lögreglunni í Reykjavík. Embætti sýslumanna og bæjarfógeta hækka í heild um 185.5 millj., en meginorsökin er fólgin í færslu löggæzlukostnaðar á embættin, sem er samtals 150.3 millj. kr. Hreppstjóralaunin eru nú færð í heild á þessi embætti, en þau eru tæpar 10 millj. kr. Eiginlegur kostnaður við embættin hækkar ekki nema um 25.8 millj, kr., þar af laun um 22.2 millj. Ráðinn var nýr fulltrúi á Selfossi og skrifstofustúlka í Kópavogi, en að öðru leyti er þar ekki um breytingar að ræða. Við Vinnuhælið á Litla-Hrauni var ráðinn fangavörður. Að öðru leyti hækkar kostnaður þar vegna eðlilegra launa- og verðhækkunar. Gjaldfærður stofnkostnaður verður þar 3.2 millj. kr. Af þeirri fjárhæð eru 2.5 millj. kr. ætlaðir til byggingar á vinnuskála við hælið. Eins og áður er getið, hækkar kostnaður við landhelgisgæzluna um rúmar 102 millj. kr., vegna þess að nú er gert ráð fyrir því að halda öllum skipum gæzlunnar úti og meira að segja að taka leiguskip, og er svo sem ekki séð, hvort sá kostnaður, sem hér er gert ráð fyrir, nægi til þeirra verka, sem Landhelgisgæzlunni eru nú ætluð. Um önnur atriði í sambandi við dóms- og kirkjumrn. sé ég ekki ástæðu til að ræða frekar. Kostnaður eykst á aðalskrifstofu félagsmrn. um 2.2 millj. kr. Er þar um að ræða launahækkanir um 1700 þús. og af þeim eru 500 þús. 1/2 laun aðstoðarráðherra og 1/2 laun bifreiðarstjóra. Að öðru leyti eru hækkanir á launalið og á öðrum rekstrargjöldum í samræmi við hliðstæðar hækkanir hjá öðrum ráðuneytum. Framlag til Húsnæðismálastofnunar ríkisins hækkar um tæpar 80 millj. kr. og verður samtals um 550 millj. kr. Aðrar breytingar hjá þessu ráðuneyti eru ekki teljandi. Kem ég þá að heilbr.- og trmrn. Eins og fram kom í yfirlitinu hér að framan, er ein af stærri tölum í útgjöldum fjárlagafrv. framlag til fyrirtækja í B-hluta. Af þessu er framlag til Tryggingastofnunar ríkisins fyrirferðarmest. Hér er um að ræða lífeyristryggingar, sjúkratryggingar og slysatryggingar, og hækka framlögin í heild um 892.7 millj. kr. Þar af eru iðgjöld atvinnurekenda, sem fram koma sem tekjur í frv., 181.4 millj. kr. Af hækkunum iðgjalda eru 124 millj. kr. vegna lífeyristrygginga og 57.4 millj. vegna slysatrygginga. Eiginleg hækkun ríkissjóðsframlags nemur því 711.3 millj. kr. Heildarframlag ríkissjóðs til tryggingakerfisins nemur 6 414.9 millj. kr. Framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs hækkar um 37.7 millj. kr. Um aðra þætti heilbrigðismálanna er það að segja, að liðurinn „ýmis heilbrigðismál“ hækkar um 7.5 millj. kr. Er það m.a. kostnaður vegna héraðshjúkrunarkvenna, 2.8 millj. kr., en hækkunin er einkum byggð á fjölgun, sbr. lög nr. 44 frá 1972. Kostnaður vegna matvælarannsókna hækkar um 1.3 millj. kr., og auk þess eru ýmsir smærri liðir. Aðalskrifstofa fjmrn. hækkar um 8.1 millj. kr., þar af hækkar launaliður um 6.4 millj. kr., af því eru föst laun og launatengd gjöld um 2.5 millj, kr. Fyrir þessum hækkunum eru eftirtaldar ástæður: Gert er ráð fyrir því að ráða til starfs á næsta ári einn deildarstjóra, og á hann að annast eftirlit með tekjustofnum ríkisins. Á því hefur verið nokkur misbrestur, að hægt hafi verið að sinna því sem þörf er á, svo sem að fylgjast með störfum skattstofa og álagningu og innheimtu hjá hinum ýmsu embættismönnum ríkisins. Þessu hefur ráðuneytisstjórinn í fjmrn. orðið að sinna með sínum umfangsmiklu störfum. Er það af ráðuneytisins hálfu talið ófært, þar sem svo miklu máli skiptir, að þessi hlið málanna sé í góðu lagi. Í öðru lagi hætti hjá ráðuneytinu fulltrúi, sem var í hálfu starfi, og hafði hann að nokkru leyti að gera með eignaumsýslu og málafærsla af hálfu ríkisins. Vegna kjarasamninganna frá 1970 hefur verið mjög mikill fjöldi mála komið til meðferðar bjá launadeild ráðuneytisins. Á það var deilt mjög á seinni hluta s.l. árs og fyrri hluta þessa, að það stæði á afgreiðslu ráðuneytisins á þeim málum, sem gengu á milli þess og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Varð því að grípa til þess ráðs að hafa lausráðinn mann til að annast þessi störf með deildarstjóranum og öðrum aðilum í launadeild fjmrn. Þessi launamál hafa einnig orðið til þess, að verulega aukavinnu hefur orðið að vinna í ráðuneytinu til þess að koma málum áfram. Það færist nú meir og meir í þá átt, að laun séu afgreidd beint frá launadeild ráðuneytisins. Gert er nú ráð fyrir að fastráða mann til starfa í þessu sambandi. Þá er og gert ráð fyrir því að bæta við fulltrúa hjá Fjárlaga- og hagsýslustofnun, en ég mun síðar í þessari ræðu minni gera grein fyrir störfum hennar og fyrirhuguðum framkvæmdum á hennar vegum. Verulegur kostnaður hefur orðið og verður í sambandi við nefndastörf á vegum fjmrn., m.a. í sambandi við endurskoðun á tekjuöflun ríkisins, bæði á s.l. ári og þessu, og mun verða unnið að þeim einnig á næsta ári. Þá er það um ríkisbókhaldið að segja, að á tveimur síðustu árum hafa verkefni þess aukizt svo, að yfir 50 stofnanir hafa nú falið því bókhald sitt að öllu leyti til viðbótar því, sem fyrir var. Alls færir ríkisbókhaldið reikninga fyrir um 70 ríkisstofnanir auk aðalbókhalds ríkisins. Þetta hefur að sjálfsögðu orðið til þess að draga úr kostnaði hjá viðkomandi stofnunum og jafnframt aukið á öryggi í bókhaldi hjá ríkinu. Síðan dregur þetta úr kostnaði við endurskoðun á bókhaldinu. En þetta hefur aukið mikið vinnuálag á ríkisbókhaldið sjálft. Undan því er kvartað, hve ríkisreikningur er seint á ferðinni. Að vísu hefur það færzt fram ár frá ári, og hann var fyrr nú heldur en í fyrra, fyrr í fyrra heldur en í hittiðfyrra. Hér verður því að bæta við fólki, og er gert ráð fyrir að ráða þarna fulltrúa og ritara. Ég er sannfærður um, að hér er á engan hátt farið lengra en nauðsyn ber til, ef vinna á þessi störf með eðlilegum hætti. Af öðrum atriðum, er valda útgjaldaaukningu hjá fjmrn., vil ég nefna fasteignamatið. Um nokkurt skeið hefur verið unnið að því, bæði af fyrrv. og núv. fjmrh., að láta gera frv. um Fasteignamat ríkisins. Það verk hefur verið unnið í samstarfi við Samband íslenzkra sveitarfélaga. Ekki hefur þó verið gengið frá þessu frv. En megintilgangur með þeirri stofnun, sem hugsað er að koma á fót, er, að hún hafi með höndum skráningu á öllum fasteignum í landinu. En til álita kemur, að hún verði að einhverju eða verulegu leyti einnig sá aðilinn, sem sér um möt og annað slíkt í sambandi við fasteignir. En að hvað miklu leyti að því verður horfið skal ekki sagt hér. Hitt er ljóst, að ekki er hægt annað en að verja þarna til nokkrum fjármunum til að halda þessari starfsemi uppi og ekki sízt nú, þegar fasteignir eru orðnar svo mikill tekjustofn sem þær eru sveitarfélögunum. Allra hluta vegna þarf að halda við því verki, sem unnið var með fasteignamatinu, og endurbæta það, svo sem tíminn krefst. Það voru verulegir fjármunir, sem fóru í fasteignamatið, og er mest um vert, að þeir nýtist. Hugsanleg fasteignastofnun ætti að geta tekið að sér mat á veðhæfni fyrir banka og aðrar veðlánastofnanir í landinu eða a.m.k. unnið í samvinnu við þær. Veruleg hækkun er á vaxtagreiðslum ríkissjóðs, sem m.a. stafar af því, að ríkissjóður hefur nú tekið lán hjá Seðlabanka Íslands, sem á að vera stofn að rekstrarsjóði, sem stefat er að því að koma upp. Fjárveiting er áætluð í þennan sjóð á næsta ári. Heils árs vaxtagreiðslur til sjóðsins eru um 80 millj. kr. Þá hefur ríkissjóður tekið að sér að greiða vexti, verðbætur og annað vegna lána vegasjóðs, bæði almennra lána og lána vegna Reykjanesbrautar, og er sú upphæð á annað hundrað millj. kr. En þessi lán og afborganir og vextir af Reykjanesbrautinni voru áður greidd með því að taka ný lán fyrir greiðslunum hverju sinni. Með afgreiðslu vegáætlunar á síðasta vori var frá þessu horfið, og greiðir ríkissjóður nú afborganir og vexti af þessum vegalánum. Á aðalskrifstofu samgrn. hefur kostnaðaraukinn verið sá, að þar koma til greiðslu hálf laun aðstoðarráðherra og hálf laun bifreiðarstjóra á móti greiðslu hjá félmrh., sem áður var greint frá. Um Vegagerð ríkisins er það að segja, að heildarútgjöld vegagerðarinnar eru skv. fjárlagafrumvarpinu 1197 milljónir króna, en tekjur vegna vegasjóðs eru á frv. 944.8 millj. kr., þannig að fram kemur mismunur upp á 252.77 millj., og er það annars vegar framlag ríkissjóðs til vegasjóðs 250 millj. kr. og hins vegar 2.77 millj. til að bæta þjónustu við ferðamenn að vetrarlagi. En á fjárlögum þessa árs var framlag til vegasjóðs um 100 millj. kr. Framlög til byggingar strandferðaskipa, 36 millj. kr., eru nú færð á afborgun hjá ríkissjóði, en voru áður á liðnum „framlög til strandferða“. Lögunum um vitagjald var breytt á yfirstandandi ári, og hækkaði það tekjur á móti þeim gjöldum, sem um er að ræða á vitamálaliðnum. Að hafnamálunum hef ég áður vikið og sé ekki ástæðu til að orðlengja um þau að þessu sinni. Um framlög til ferðamála er það að segja, að framlag til Ferðamálasjóðsins hækkar um 2.5 millj. Til kaupa á landi og umbóta við Gullfoss eru um 2 millj. kr. Á aðalskrifstofu iðnrn. er hækkun um 2.8 millj. kr. Laun um 2.5 millj., þar er um að ræða laun bifreiðarstjóra að hálfu, laun ritara í fullu starfi í stað hálfs áður og aðkeypta sérþjónustu, tæpa 1 millj. kr. Afgangurinn, 1267 millj. kr., stafar af eðlilegum launa- og verðlagshækkunum, og önnur rekstrargjöld hækka um 529 þús. kr. Hækkun á liðnum „framlag til iðju og iðnaðar“ er fyrst og fremst fólgin í 25 millj. til Sölustofnunar lagmetisiðnaðarins, sem áður er getið. Framlag til Orkusjóðs hækkar um 17 millj kr. vegna lánagreiðslna, en önnur viðfangsefni eru óbreytt frá fjárlögum 1972. Ég hef fyrr í ræðu minni gert grein fyrir þeim hækkunum, sem verða til niðurgreiðslu á vöruverði á yfirstandandi ári, og á hvaða forsendum þær eru byggðar. Um aðra liði fjárlagafrv. sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Þó skal því bætt hér við í sambandi við ríkisendurskoðunina, að þar er ráðinn 1 fulltrúi í tollendurskoðunina, en aðrar breytingar eru þar í sambandi við verðlagsbreytingar. Áður en ég vík að tekjuáætlun fjárlagafrv., vil ég geta þess, að á útgjöldum á lánahreyfingum er gert ráð fyrir 250 millj. kr. greiðslu til Seðlabankans, sem er hugsað sem fyrsta framlag í þann rekstrarsjóð, sem ríkið mundi koma sér upp með sömu greiðslum á næstu 4 árum. Þessi sjóður er hugsaður til þess að draga úr tekjusveiflum, sem alltaf hljóta að verða verulegar hjá ríkissjóði. Eðlilegt takmark er, að ríkissjóður hafi að jafnaði í slíkum sjóði sem svarar 5% af árlegum heildarútgjöldum. Þar með mætti þá gera ráð fyrir, að hann hefði til umráða eigið fjármagn, sem svarar helmingi þess yfirdráttar, sem að jafnaði er hjá Seðlabankanum á fyrri hluta ársins, en það mun láta nærri, að meðalskuld ríkissjóðs við Seðlabankann framan af ári nemi sem svarar 10% af fjárlögum. Það verður því að teljast eðlilegt, að stefnt sé að því, að ríkissjóður mæti þessum yfirdrætti að nokkru með eigin fjármagni, enda hefði hann þá tryggingu fyrir ýmsum skakkaföllum, sem gætu komið til í ríkisrekstrinum, án þess að það hefði áhrif á hagkerfið í heild. Ég tel, að hér sé um mikið nauðsynjamál að ræða, sem vinna þarf að, svo sem stefnt er að með þessari greiðslu. Auk þess eru afborganir af vegalánum og lánum vegna Skipaútgerðar ríkisins, sem færðar eru á þennan lið, en áður var fært á Ríkisskip. Í fyrra fylgdi fjárlfrv. sérstakt fylgiskjal þar sem Efnahagastofnunin gerði grein fyrir þróun efnahagsmála á árinu 1971 og spám fyrir árið 1972. Vegna þess að nú er ætlunin að leggja þegar á þessu hausti fram ákveðnar tillögur um framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ríkisins 1973, virðist skynsamlegra, að slíkt almennt yfirlit yfir þjóðarbúskapinn, framvinduna í ár og horfur fyrir næsta ár komi fram um sama leyti og framkvæmdaáætlunartillögurnar og taki m.a. mið af þeim. Þannig yrði reynt að skoða bæði fjárlagafrv. og framkvæmdaáætlunina í heildarsamhengi. Hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins mun semja þessa yfirlitsskýrslu um þjóðarbúskapinn. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1973 er unnin af hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins. Hún er byggð á þjóðhagsspá deildarinnar fyrir næsta ár, eins og hún stóð í lok júlímánaðar s.l. Þeir þættir þjóðhagsspárinnar, sem mest áhrif hafa á tekjuáætlun ríkissjóðs, eru spáin um almenna innlenda verðmætaráðstöfun, sem gert er ráð fyrir að aukist um 10.6% í peningum, og innflutningsspáin, sem hækkar um allt að 14% skv. þjóðhagsspáráætluninni. Meginforsendur tekjuáætlunar að því er varðar kaup og verðlag eru þessar: Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir, að engar aðrar breytingar verði á kauplagi, en þegar eru ákveðnar með samningum A.S.Í. og vinnuveitenda og skv. úrskurði Kjaradóms s.l. vor, þ.e. 6% grunnkaupshækkun verkafólks, iðnaðarmanna og verzlunarfólks og 7% grunnkaupshækkun hjá opinberum starfsmönnum frá 1. marz 1973. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að kaupgreiðsluvísitalan hækki ekki frá því, sem er, þ.e. 117 stig, og framfærsluvísitalan hækki aðeins um 1% frá ágúst 1972, en þá var hún 174.8 stig. Þessar forsendur fela í sér mun minni hækkanir en verið hafa, þannig að meðalhækkun framfærsluvísitölu milli áranna 1972 og 1973 yrði þá um 4% og hækkun vísitölu vöru og þjónustu einnig 4%. Hvort þessar forsendur standa, ræðst svo m.a. af væntanlegum almennum efnahagsráðstöfunum stjórnvalda og þá sérstaklega aðgerðum í verðlags- og kaupgjaldsmálum. Eins og venja hefur verið á undanförnum árum, sýna allar tekjutölurnar áætlaða innheimtu á almanaksárinu, en ekki álagningu, en á þessu tvennu getur verið verulegur munur. Áætlanir um innheimtu eru byggðar á tölum ríkisbókhaldsins um samhengi álagningar og innheimtu á árinu 1971 og fram á mitt ár 1972. Samkvæmt lögum skal skattvísitalan ákveðin í fjárlögum hverju sinni. Hækkun vísitölu framfærslukostnaðar milli áranna 1971 og 1972 er um 10%, sem að öðru óbreyttu væri eðlileg viðmiðun við ákvörðun skattvísitölu. Miðað við núverandi vísitölu 100, ætti skattvísitalan við álagningu 1973 þannig að ákvarðast 110. Hins vegar tók ríkisstj. þá ákvörðun, að skattvísitalan skyldi vera 128 stig. Þetta þýðir raunverulega skattalækkun skv. núverandi kerfi um 730 millj. kr. Við þessa vísitölu er áætlunin um tekjuskatt miðuð. Ástæðan fyrir því, að tekjuskattur hækkar þrátt fyrir þetta á milli ára, er fyrst og fremst sú, að nokkur fjölgun er á gjaldendum á hverju ári, og svo hitt, að gert er ráð fyrir, að nokkrar meiri eftirstöðvar verði frá árinu 1972 til ársins 1973 heldur en var frá 1971 til þessa árs. Heildartekjur á rekstrarreikningi eru áætlaðar, miðað við þær forsendur, sem ég hef nú greint frá hér að framan, 20 milljarðar 447 millj. kr., og er hækkunin 3 milljarðar 548 millj, kr. eða 21%. Af heildartekjum nema markaðir tekjustofnar 2 milljörðum 568.8 millj, kr., sem er 247.1 millj. kr. hækkun frá yfirstandandi fjárlögum eða 10.7%. Eiginlegar tekjur ríkissjóðs, þ.e. heildartekjur á rekstrarreikningi að frádregnum mörkuðum tekjustofnum, nema þannig 17 milljörðum 878.7 millj. kr. eða hækka um 331.5 millj. eða 22.6%. Um einstaka liði í tekjuáætluninni er það að segja, að gert er ráð fyrir, að tekjuskattur hækki um 1342 millj. kr. Eins og ég áðan sagði, stafar þetta af fjölgun gjaldenda og gert er ráð fyrir meiri eftirstöðvum á skattinum í árslok þessa árs heldur en var í fyrra. Áætlað er, að gjöld af innflutningi hækki um 1046 millj. kr. og munar þar mest um almennan innflutning, sem hækkar um 744 millj, kr. og er þessi áætlun reist á grundvelli þjóðhagsspárinnar um 14% aukningu almenns vöruinnflutnings, en hins vegar er gert ráð fyrir lægra meðaltollshlutfalli á næsta ári eða 22.8% í staðinn fyrir 23.3%, eingöngu vegna minni bílainnflutnings á næsta ári. Skattar af seldri vöru og þjónustu: Heildarhækkun er um 850 millj. kr., þar af hluti ríkissjóðs 363. Orsök þess, að tekjur af söluskatti aukast ekki meira en þetta, þrátt fyrir að áætlað er, að innlend verðmætaráðstöfun aukist um 10.6%, er sú, að í fjárhagsáætluninni 1972 er tekið tillit til flýtingar innheimtu. Launaskattur hækkar um 155 millj. eða 19.4% sökum hærra launastigs, söluhagnaður Áfengisverzlunarinnar um 325 millj., og koma þar bæði til verðhækkanir frá marz 1972 og aukinn kaupmáttur tekna almennings, en aðrir tekjuliðir um 9.2 millj. kr. Aðrir óbeinir skattar: Gert er ráð fyrir, að þeir hækki um 98.7 millj. kr. Er þar mest hækkunin á stimpilgjöldum, 36 millj. kr., þinglýsingargjöld 23 millj. kr. og aðrir liður ern smærri. Hins vegar er gert ráð fyrir því á þessum lið, að niður falli veggjald á Keflavíkurvegi 19.5 millj. kr., svo sem samþykkt var við afgreiðslu vegáætlunar á s. l. vori. Um lánahreyfingar út er það að segja að halli á þeim er 475.7 millj. kr., og munar þar mest um, sem áður hefur verið getið, 250 millj. til Seðlabanka Íslands, svo og vegalánin, sem ríkissjóður tekur nú að sér, en vegasjóður hafði áður til greiðslu. Þegar rekstrartekjur og rekstrarútgjöld ríkissjóðs hafa verið gerð upp skv. þessu fjárlagafrv., eru tekjur umfram gjöld 579.7 millj. kr., en hallinn á lánahreyfingum er, eins og áður sagði, 475.7 millj. og mismunur er því 103.9 millj. kr., sem er hinn raunverulegi greiðsluafgangur í þessu fjárlagafrv. Þegar fjárlögin fyrir árið 1972 voru til afgreiðslu hjá hv. Alþingi fyrir síðustu áramót, lágu fyrir þinginu frumvörpin tvö um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt og um tekjustofna sveitarfélaga. Þessi frumvörp urðu þegar í upp:hafi mjög til umræðu hér á hv. Alþingi, og síðan hafa skattalögin, sem afgreidd voru í marz s.l., verið mjög til umræðu manna á meðal og í fjölmiðlum. Mér þykir rétt við þetta tækifæri að rifja þessi mál nokkuð upp og geta um helztu þætti við framkvæmd þeirra. Ég vil í upphafi máls míns mínna á það, sem ég lagði áherzlu á í umræðum um þetta mál hér á hv. Alþingi. Það bar brýna nauðsyn til að gera þessar breytingar, sem gerðar voru, m.a. vegna þess, að ekki hefði verið hægt að gera þá breytingu á lögum um almannatryggingar, sem Alþingi stóð þó allt að, án þess í kjölfar þeirra fylgdu þessar skattalagabreytingar og sú nýja verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga, sem komið var á með þessum lögum. Samkvæmt eldra kerfinu greiddi námsfólk yfirleitt almannatrygginga- og sjúkrasamlagsgjald. En þau hefðu á þessu ári orðið 14–16 þús. kr. a.m.k. Við álagningu í ár var veittur námsfrádráttur til tekjuskatts, sem nam 42 þús. kr. fyrir háskólastúdent, og útsvar lækkað um 4200 kr. Einhleypur háskólastúdent greiddi því ekki skatt af lægri upphæð en 93 þús. kr., en hefði orðið að greiða tryggingagjöld skv. eldra kerfinu, alveg án tillits til þess, hvort hann náði þessum tekjum eða ekki. Af 150 þús. kr. tekjum greiðir námsmaður nú 7 000 kr. í opinber gjöld, en hefði greitt IS-20 þús. kr. að óbreyttu kerfi. Ég vil líka benda á, að eftir breytingarnar á almannatryggingakerfinu hefði sveitarfélögunum orðið ókleift að standa undir þeim útgjöldum, sem þeim fylgdu, eins og fjárhag þeirra var komið á s.l. ári. Þetta hefur yfirleitt ekki verið tekið inn í þær umræður, sem farið hafa fram um þessi mál á yfirstandandi sumri, en það er nauðsynlegt fyrir þá, sem raunverulega vilja átta sig á málinu, að taka þessa þætti með í reikninginn. Og minnumst þess, að hefði skattalögunum ekki verið breytt á s.l. vetri, þá hefði skattalöggjöf Viðreisnarstjórnarinnar komið til framkvæmda. Það hefði þýtt það, að veittur hefði verið sérstakur frádráttur vegna tekna af hlutafé, sem gat þýtt, að hjón hefðu allt að 60 þús. kr. skattfrjáls. Það hefði einnig þýtt það, að fyrirtækin í landinu, sem núna greiða 8–10 hundruð millj. kr. í tekjuskatta, hefðu að verulegu leyti orðið skattlaus með því að notfæra sér heimild til flýtifyrningar, sem mátti vera allt að 30% á einu ári. Í þriðja lagi vil ég svo vekja athygli á því, að ef viðreisnarskattalögin hefðu komið til framkvæmda, hefðu eignaskattgreiðendur í landinu orðið 2 þús. í stað 32 þús., sem þeir voru eftir eldri lögum. Samkvæmt gildandi lögum urðu þeir um 18 þús. á yfirstandandi skattári. Það þarf því engan að undra, þó að þeir, sem hér urðu fyrir barðinu á skattalagabreytingunum, á vissan hátt beri sig illa. Yfirleitt hefur þó ekki verið um þetta fólk talað í umræðum um skattalagabreytingarnar. Hinu var líka gleymt, að aðrir gjaldendur hefðu orðið að greiða hærri skatta vegna þess forréttindafólks, sem viðreisnarlöggjöfin ætlaði skattaívilnanir, en það eru hlutafjáreigendur í stærri hlutafélögum og þeir, sem eiga verulegar eignir, því að skattheimtan hefði eftir sem áður þurft á sínum fjármunum að halda. En í framhaldi af þessu þykir mér líka hlýða að vekja athygli á öðru. Með skattalagabreytingunum varð, eins og ég áður sagði, veruleg breyting til batnaðar á hag sveitarfélaga. Sú breyting var líka nauðsynleg. Á s.l. ári voru 18 sveitarfélög og sum þeirra stór, sem urðu að leita til Jöfnunarsjóðs til þess að fá beina aðstoð vegna fjárhagsvandræða, þótt þau hafi áður lagt sérstakt álag á gjaldendur sina umfram önnur sveitarfélög. Ég endurtek það, að með breytingum á tryggingalöggjöfinni og með þeirri þróun, sem í uppsiglingu var í launamálum á árinu 1970, hefði þessi þörf orðið enn þá meiri á yfirstandandi ári heldur en nokkru sinni fyrr. Auk þess var það svo, að aðstöðumunur sveitarfélaganna fór vaxandi að þessu leyti. Það var alltaf minna og minna, sem sveitarfélög víðast um landið gátu varið hlutfallslega til framkvæmda. Lögboðnu gjöldin og rekstrargjöldin, sem ekki var komizt hjá, tóku mestallan hluta tekna þeirra. Það verð ég að segja í sambandi við þessi mál, að það hefur valdið mér nokkrum vonbrigðum að sjá, hvaða stefnu ýmis sveitarfélög, einkum þau, sem betur mega sín, hafa tekið. Ég leit svo á, að með þeirri breytingu að taka upp hóflegan fasteignaskatt fengju sveitarfélögin tekjustofn til að standa undir framkvæmdakostnaði, sem þau verða að leggja í, m.a. vegna fasteignanna í byggðarlaginu. Þetta hefur verið baráttumál sveitarstjórnarmanna. Auðvitað átti ekki að ganga lengra en svo í þessu en að fasteignaskattur þessi yrði hóflegur og 1/2% fasteignaskatt á íbúðarhúsnæði tel ég vera hóflegan. Ég leit líka svo á, að með því að létta 15–25% af beinum útgjöldum sveitarfélaganna af þeim og meira en það, ef litið var á reksturinn, svo sem gert var með því að létta af þeim tryggingagjöldum, sjúkrasamlagsgjöldum að nokkru og lögreglukostnaði, þá mundi það verða til þess, að sveitarfélögin næðu nógum tekjum án þess að nota heimildir til hækkunar. Og það hefði þýtt, að skattaálagningin í heild hefði ekki farið úr hófi fram. Nú varð reynslan sú, að Reykjavíkurborg beitti sér fyrir því, fyrst allra, að nota þessar heimildir upp í topp. Til þess að skapa sér ástæðu til þessa var ákveðin að hækka útgjaldahlið fjárhagsáætlunar frá því, sem var á tillögum um ca. 200 millj. kr. Með þessum hætti tókst henni á þessu herrans ári, þegar allir hafa býsnazt yfir því, hvað framkvæmdirnar væru miklar og spennan í efnahagslífi þjóðarinnar væri mikil, að verja meira fé til framkvæmda heldur en nokkru sinni fyrr. Nú munu e.t.v. einhverjir halda því fram, að þessi ákvörðun borgarstjórnar Reykjavíkur og síðar bæjar- og sveitarstjórna víðast um landið hafi ekki haft svo mikið að segja í heildarálagningunni á landsmenn. Ég hef þó þær fréttir að færa, að þessi ákvörðun borgarstjórnar Reykjavíkur og þeirra sveitarfélaga, sem notuðu heimildina, gerði það að verkum, að álögurnar í heild hækkuðu um 340–360 millj. kr. Ef gerður er samanburður á hækkun á heildarálagningu á hliðstæðum sköttum milli áranna 1970–71 annars vegar og 1971–72 hins vegar, þá kemur í ljós, að álagningin hækkar um 36.4% á milli áranna 1970 og 1971, á milli 1971 og 1972 hefði hækkunin orðið 37%, ef álagsheimildir hefðu ekki verið notaðar. Þegar það er svo haft í huga, að persónuskattarnir hækkuðu heildarálagninguna um 0.7%, þá sannar það, að hækkunin á milli þessara 2 ára hefði hlutfallslega orðið svipuð, ef álagsheimildirnar hefðu ekki verið notaðar. Ég á afskaplega erfitt með að skilja það, að sömu menn, sem berja sér á brjóst og tala um of háa skatta, skuli ganga fram fyrir skjöldu á sínum heimavígstöðvum, þar sem þeir ráða, og koma þar á gjaldendur öllum þeim skattahækkunum, svo sem lög framast leyfðu. Ef skattaálagningin var í heild allt of há er þá hægt að réttlæta það að ganga fram og hækka hana eins og gert var af borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík og síðar af fleiri forsvarsmönnum hinna stærri bæjarfélaga, er réðu ferðinni í þeim efnum? Ég vil líka benda á það, að ef ekki hefði átt sér stað sá tilflutningur á útgjöldum frá sveitarfélögunum yfir á ríkið, sem gerður var, og ef sveitarfélögin hefðu ætlað sér að leggja í alla þá fjárfestingu og útgjöld, sem þau ákváðu með afgreiðslu á fjárhagsáætlunum sínum í sumar, þá hefðu þau í heild orðið að hækka álögur sínar um 55.5%. En ríkissjóði hefði þá nægt að hækka sinar álögur um rúm 3%. Þetta er staðreynd, sem hefur fallið utangarðs í umræðum um hina háu skatta á þessu ári. Menn verða að muna, að í tekjuskattinum nú eru þeir að greiða hluta af þeim gjöldum, sem þeir áður greiddu til sins sveitarfélags. Nú vil ég taka það skýrt fram, að ég hélt því aldrei fram í umræðum um skattamálin í fyrra og hef ekki gert enn þá, að í þeim mundi ekki koma fram neinar veilur. Mér var það ljóst, að sá hraði, sem þurfti að hafa við þessa skattalagabreytingu, og sú mikla breyting, sem gerð var vegna verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga, gerði það að verkum, að ekki gafst tóm til að kanna allt til þrautar. Ég er ekki heldur haldinn þeim kvilla að telja það fráleitt, að mannleg yfirsjón geti átt sér stað. Þess vegna fannst mér það sjálfsagt í sumar, þegar ljóst var, að of langt var gengið í álögum á hina öldruðu borgara í landinu, að ganga þá strax til lagfæringa á þeim. Breytingin, sem gerð var í sumar með brbl., hefur það í för með sér, að einhleypir gjaldendur eru tekjuskattsfrjálsir um allt að 200 þús. kr. nettótekna og greiða ekki óskertan tekjuskatt, þ.e.a.s. sama tekjuskatt af sömu tekjum og aðrir gjaldendur, fyrr en við 300 þús. kr. nettótekjur, miðað við tekjur ársins 1971. Fyrir hjón yrðu þessar tölur þannig: Þau yrðu tekjuskattsfrjáls allt að 300 þús. kr. nettótekjum og greiða ekki óskertan tekjuskatt fyrr en við 450 þús. kr. Fyrir ofan tekjumörkin 300 þús. hjá einhleypum og 450 þús. kr. hjá hjónum í nettótekjur er öldruðum ætlað að leggja eins og öðrum með sömu tekjur og sambærilega framfærslubyrði til almannaþarfa og tekjuöflunar og taka þátt í því sem aðrir að tryggja þá tekjulægstu í hópi aldraðra og öryrkja, svo að þeir njóti lágmarkstekna og forða þeim tekjulægstu í hópi hinna yngri frá því að greiða háa persónuskatta, enda eru í hópi gjaldenda, 67 ára og eldri, gjaldendur, sem enn þá eru í fullri atvinnu. Af 4500 öldruðum hjónum, sem voru skattgreiðendur á þessu ári, þurfa 2100 að greiða einhvern tekjuskatt, þar af þó aðeins 1200 óskertan skatt. Af 9500 einhleypum öldruðum þurfa 1850 að greiða einhvern tekjuskatt, þar af 700 óskertan. Niðurstaðan er því sú, að af öldruðum gjaldendum greiða í heild 4000 eða 28.6% tekjuskatt, þar af 1900 eða 13.6% óskertan tekjuskatt. Mér er það ljóst, að enn þá má deila um það, hvort nóg er að gert með þessari breytingu, sem gerð var í sumar. Hitt verður ekki um deilt, að hún var mikil lagfæring frá því, sem áður var. Hinu held ég fram sem fyrr, að það sé ekki réttmætt að fella niður allar skattgreiðslur af elli- og örorkulaunum, vegna þess að þar er oft um að ræða hátekju- og efnamenn. Menn fá þessar greiðslur frá 67 ára aldri og eru þá oft í fullu starfi. Tekjuþörf og gjaldþol þessa fólks á að meta alveg eins og meta þarf gjaldþol unga fólksins í landinu, sem er að setja upp sín heimili og á eftir sitt lífsstarf. Ég vil líka segja það, að mér hefur fundizt margt í þeim umræðum, sem fram hafa farið í sumar um skattamál, hafa verið mjög gagalegt. Ekki sízt er það gagnlegt, þar sem enn er unnið að endurskoðun þessara mála. T.d. hafa orðið að minni hyggju mjög gagnlegar umræður, sem fram hafa farið um skattsvik. Það vekur að vonum athygli margra, hvað ýmsir þegnar í þjóðfélaginu, sem almenningi virðast vera vel settir greiða lág gjöld. Umræður um þetta og annað því skylt eru að minni hyggju mjög nauðsynlegar og ekki hvað sízt nú, þegar þessi mál eru í endurskoðun. Nefnd sú, sem að endurskoðuninni vinnur, hefur gert sérstaka athugun einmitt hjá þeim framteljendum, sem vakið hafa athygli skattgreiðendanna yfirleitt vegna þess, hve gjöld þeirra eru lág. Þá vil ég geta þess, sem ég hygg að almenningi í landinu sé ekki nægilega kunnugt, sem ekki er heldur von, en það er það, að fyrir nokkrum árum var sú ákvörðun tekin til að flýta útkomu skattskrárinnar að heimila skattstofunum að gefa þær út áður en búið væri að yfirfara öll framtöl. Þetta hafa ýmsar skattstofur gert og ekki endurskoðað framtöl fyrr en síðar á árinu, eftir að búið er að leggja skattskrána fram. Þannig var gert hér í Reykjavík. Framtölin eru hér yfirleitt ekki unnin nema að mjög takmörkuðu leyti, áður en að skattskráin er lögð fram. Þess vegna er það svo, að í skattskránni er að finna þær veilur, sem framteljandi sjálfur hefur sett í framtal sitt, án þess að skattyfirvöldin hafi gert þar athugasemd við. Þetta er svo í fleiri skattumdæmum. Þannig mun það vera í Vesturlandsumdæmi og fleirum. Þetta er mjög óheppilegt. Ber nauðsyn til að breyta þessari vinnuaðferð. Ég er sannfærður um það, að einmitt þetta á sinn þátt í þeirri veilu, sem er í okkar skattframtölum. Ég er sannfærður um það, að þessi vinnubrögð hafa nokkur áhrif til þess að gera skatteftirlitið áhrifaminna heldur en það gæti verið, ef öðrum vinnubrögðum væri beitt. Ég er líka sannfærður um það, að sú breyting, sem gerð var á skattalögunum nú, er til mikilla bóta, að skipa ríkisskattanefnd með nýjum hætti, skapa henni fastar starfsreglur. En eftir þeim á hún að vera búin að úrskurða skattframtöl innan 6 mánaða. Þetta vona ég að muni bæta skattframtölin. Þá vil ég geta þess, sem ég hef reyndar áður getið, að á s.l. hausti var ákveðið að fjölga að nokkru starfsmönnum skattarannsóknardeildar ríkisskattstjóra í þeim tilgangi að auka aðhald og eftirlit með skattframtölum. Sú breyting er að fullu komin til framkvæmda, og eru nú 12 starfsmenn hjá deildinni, sem vinna að eftirlitsstörfum. Deildin ætti þannig að vera betur undir störfin búin og hafa meiri möguleika til aðhalds og eftirlits en áður. Starfsemi deildarinnar á liðnu ári hefur verið hagað með svipuðu sniði og áður. Starfskröftum hefur einkum verið beint að eftirliti með söluskatti og tekjusköttum, bæði félaga og einstaklinga um land allt, en þessir skattar eru verulegur hluti þeirra skatta, sem lagðir eru á af skattstjórum. Beitt hefur verið úrtaksaðferðum við val á verkefnum og þá oftast dregin út ákveðinn fjöldi af framtölum úr einstökum atvinnugreinum í senn. Þá hafa borizt mál frá hinum ýmsu skattstjórum til framhaldsmeðferðar. Athugun deildarinnar skiptist í tvo aðalflokka: almennar bókhaldsskoðanir eða yfirlitsathuganir annars vegar og sérstakar rannsóknir hins vegar. Skattstjórar hafa tekið virkan þátt í þessum athugunum með mannafla sínum, eftir því sem aðstæður þeirra leyfa. Starfsmenn rannsóknardeildarinnar hafa farið eftirlitsferðir í 4 skattumdæmi, það sem af er þessu ári. Farnar hafa verið 750 skoðunarferðir í fyrirtæki á árinu á vegum skattstjóra og rannsóknardeildarinnar. Þá hefur rannsóknardeildin tekið um 240 mál til sérstakrar rannsóknar, bæði mál félaga og einstaklinga, og lokið hefur verið rannsókn um 160 mála á árinu. Nú eru 150 mál til rannsóknar hjá deildinni, og 6 mál munu nú vera fyrir dómstólum vegna meintra brota á lögum um tekju- og eignarskatt og lögum um söluskatt. Frá 1. okt. 1971 til 30. sept. 1972 hefur nefnd sú, sem starfar skv. 6. mgr. 48. gr. laga nr. 68/1971, afgreitt 113 mál, þar af 91 með sekt, og nam heildarfjárhæð sekta á tímabilinu 18 millj. 568 þús. kr. En þá eru ekki meðtaldar hækkanir opinberra gjalda, þ.e. skattanna bæði til ríkis og sveitarfélaga, vegna þessara mála. Af sektarféinu renna í ríkissjóð 10 millj. 940 þús., en í sveitarsjóði 7 millj. 628 þús. kr. Þessa greinargerð um starfsemi skattrannsóknardeildarinnar vildi ég gefa hér á hv. Alþingi vegna þess að ýmsir halda, að aðgerðir þeirrar deildar séu minni en raun ber vitni um. Sú fjölgun, sem varð á starfsliði hjá skattrannsóknarstjóra skv. ákvörðunum, sem teknar voru í fyrrahaust, hefur verið að koma til framkvæmda á þessu ári. Nú er unnið mjög skipulega að því að endurskoða, eins og áður sagði, ýmis skattframtöl og veilur, sem skattstofurnar hafa sjálfar fundið. Mjög er kappkostað að ná góðu samstarfi á milli skattrannsóknardeildarinnar og skattstofanna í landinu, því að svo bezt nýtast starfskraftar beggja aðila, að þannig sé á málum haldið. Enn fremur má bæta því við, að námskeið eru nú haldin í ríkara mæli fyrir starfsmenn skattstofanna til þess að samræma og bæta störf allra þessara aðila. Í framhaldi af þessu vil ég svo víkja að því, að endurskoðun á skattakerfinu heldur áfram. Hér er þó um meira að ræða heldur en það, að verið sé að endurskoða skattakerfi ríkisins. Það fer fram heildarendurskoðun á öllu tekjuöflunarkerfi ríkisins. Ætlunin er að marka sem fyrst útlínur af þeirri heildarstefnu, sem síðan verður farið eftir við gerð tekjuöflunarkerfisins, og í framh. af því verði svo farið að ákveða einstaka skatta og tekjustofna innan þessarar heildarstefnumörkunar. Það, sem er nýlunda í þessum vinnubrögðum, sem hér eru viðhöfð nú, er, að stefnt er að því að fá einn samstæðan lagabálk um alla tekjuöflun ríkissjóðs. Með þessu ætti Alþingi og almenningur í landinu að eiga auðveldari yfirsýn yfir þetta svið. Væri það framför frá því skattakraðaki, sem nú er. Að þessu verki vinnur að mestu leyti sama nefndin sem vann að endurskoðun í fyrra. En því til viðbótar hefur verið ákveðið, að einn maður frá hverjum þingflokki vinni með nefndinni, þannig að þeir fá frá henni það, sem hún hefur dregið saman um málin á vinnustigi. Þannig ættu þingflokkarnir að eiga betra með að átta sig á málinu, þegar það kemur fram í frumvarpsformi hér á hv. Alþingi. Ég vil geta þess, að þeir menn, sem að þessu vinna verða að sjálfsögðu að vinna að þessu sem aukastarfi, því að þetta eru flestir menn, sem eru kjörnir til þessa starfs vegna reynslu sinnar af þessum málum á öðrum vettvangi. Hins vegar hefur verið á þessu sumri leitað til margra færustu manna á sviði skattamála til þess að vinna einstaka þætti málsins fyrir nefndina, og því verður haldið áfram. Gert hefur verið ráð fyrir því að reyna að losa ráðuneytisstjórann í fjmrn., sem er formaður nefndarinnar, að einhverju leyti frá störfum, svo að hann geti helgað sig betur þessu starfi. En hv. alþm. verða að gera sér grein fyrir því, að hér er um mikið mál að ræða. Ef steypa á saman í einn heildarlagabálk tekjuöflunarkerfi ríkisins, þá tekur það sinn tíma, og nefndin verður að fá nokkuð góðan vinnufrið til þess. Eftir allar þær umræður, sem hér voru í fyrravetur um það, að ekki hefði verið nóg vandað til undirbúnings málsins, þá væri það að fara dálítið aftan að siðunum, ef nú ætti að ávíta fyrir það, að reynt er að vinna að þessu máli á sem allra beztan hátt og leita til þeirra aðila, sem hafa þar mesta reynslu. Ég get ekki á þessu stigi málsins sagt um það, hvort einhverjir þættir þessa heildarlagabálks gætu orðið til meðferðar á þessu þingi. Það verður að ráðast af skynsamlegum vinnuhraða við undirbúning. Verkið er unnið með verulegum hraða og dugnaði af færustu mönnum, og leitað er til færustu manna um einstaka þætti þess. Næst vil ég snúa mér að þeim þætti í ríkisbúskapnum, sem mestu máli skiptir varðandi það, hvort fé því, sem veitt er á fjárlögum hverju sinni, er vel og hagkvæmlega ráðstafað. Ég hef áður látið í ljós þá skoðun, að ég telji brýna nauðsyn til að efla hagsýslumálefni ríkisins og gefa hagsýslunni meira ráðrúm til þess að vinna að endurskoðun ríkiskerfisins og endurbótum, sem ég veit að muni koma í kjölfar þess, ef hún getur beitt sínum vinnukrafti meira að hagsýslustörfum. Það hefur orðið svo bæði hjá fyrrv. fjmrh. og einnig hjá mér, að starf hagsýslustjóra og starfsmanna hans hefur að verulegu leyti verið unnið í sambandi við fjárlögin, undirbúning þeirra og framkvæmd á mörgum sviðum, og ýmsar athuganir á efnahagskerfi þjóðarinnar. Nú er stefnt að því að gera á þessu nokkra breytingu og freista þess að gera hagsýslustarfsemina virkari. Verður það m.a. gert með því að láta hagsýslustjóra fá nýjan starfsmann til viðbótar þeim, sem fyrir eru. Einn af starfsmönnum ríkisbókhaldsins var úti í Noregi við hagsýslunám s.l. ár. Hann flyzt nú til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Jafnframt er stefnt að því að breyta nokkuð um í vinnubrögðum. Í fyrsta lagi ber þá að geta þess, að undirnefnd fjvn. hefur unnið verulega mikið verk á þessu sumri. Hún er búin að taka fyrir mörg verkefni, sem nú er unnið að framhaldsathugun á. Undirnefndin hefur m.a. í samstarfi við hagsýsluna farið í heimsóknir í nokkrar ríkisstofnanir til þess að kynna sér starfsemi þeirra og skipulag og hefur kannað, hvort ekki megi í einhverju breyta og gera hagfelldari starfsemi þeirra. Áformað er að fylgja eftir þeim hugmyndum, sem upp úr þessum heimsóknum hafa sprottið, og fleiri stofnanir þarf að heimsækja með þessum hætti. Það er ný og gömul reynsla, að erfitt er að koma fram hagsýslustörfum, ef það er ekki gert í samstarfi við viðkomandi aðila og mæta skilningi þeirra. Því hef ég ákveðið að stefna að því að halda námskeið um hagsýslumálefni hér í haust á vegum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Þetta námskeið verður haldið í fræðsluskyni fyrir ýmsa helztu stjórnendur hjá ríkinu og aðra þá, sem hera ábyrgð á rekstri og fjármálum í ríkisstofnunum. Það verður haldið til að auka áhugann hjá þessum starfsmönnum á nauðsyn hagsýslustarfsemi, og að sjálfsögðu verður þar kynnt, hvaða tækni og þekkingu er beitt og hvaða nýjungar í opinberri stjórnsýslu megi hagnýta sér. Hagsýslunámskeið af þessu tagi ætti að verða til þess að örva stofnanir til sjálfstæðrar hagræðingarstarfsemi. Jafnframt mun þetta verða til að auka áhuga ráðuneyta á slíkri starfsemi og gera þeim ljóst, að oft er fjárvon í hagræðingu og endurskipulagningu. Í þessu sambandi langar mig að geta um eitt atriði í vinnubrögðum Norðmanna við fjárlagaundirbúning. Þar er það regla, að ráðuneytum ber ekki aðeins að skila fjárlagatillögum sínum og sinna stofnana í tæka tíð, þeim ber einnig að gera grein fyrir um leið, hvaða hagsýsluverkefni það eru, sem verið er að vinna að í stofnunum og ráðuneytum, og hvaða verkefnum hefur verið lokið á árinu. Þennan sið ættum við að stefna að því að taka upp hér. En um framhald á vinnubrögðum hagsýslustofnunarinnar, þegar teknar verða fyrir einstakar stofnanir eða málaflokkar, hef ég gert ráð fyrir, að það yrði í samráði við viðkomandi ráðuneyti og forstjóra þeirra stofnana, sem fyrir yrðu teknar, og fulltrúar frá viðkomandi ráðuneyti, frá viðkomandi ríkisstofnun og frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun yrðu látnir vinna saman að þessum verkefnum, að undirbúningi þeirra og framkvæmd á breytingum, sem leiddi af niðurstöðu athugananna. Af einstökum verkefnum, sem unnið hefur verið að, vil ég geta um þessar: Á þessu ári var lagður niður Vélasjóður ríkisins, starfsemi hætt og hús og tæki seld. Með sama hætti var vélarekstur Landnáms ríkisins lagður niður, tækin seld og starfsmenn horfnir til annarra starfa. Við þessa breytingu voru starfsmönnum boðin önnur störf hjá ríkinu, sem nokkrir hagnýttu sér, en aðrir kusu að breyta til. Unnið verður áfram að því að sameina verkstæði ríkisins og markvisst stefnt að því, að starfrækt verði fá en stærri verkstæði, sem geri við tæki ríkisstofnana yfirleitt, í stað þess að hver sé að hokra við þetta. Í þessu sambandi hefur verkstæðisrekstur og birgðahald póst- og símamálastjórnarinnar, sem dreift er á margar smáar einingar og er víða um borgina, verið í athugun. Á þessu þarf að verða breyting, og er unnið að því. Jafnframt þarf að athuga, hvort ekki sé tímabært að taka til endurskoðunar skipulagsramma stofnunarinnar, sem er með elztu og stærstu stofnunum í ríkiskerfinu. Eitt af þeim verkefnum, sem unnið hefur verið að á þessu sumri var athugun á mötuneytum ríkisstofnana. Í ljós hefur komið, að árlegur kostnaður ríkisins við mötuneyti er um 60 millj. kr. Nú er verið að vinna að því að athuga möguleika á því að fækka þeim stöðum, sem matur er búinn til á, en hins vegar að taka eldhús eins og nýja landsspítalaeldhúsið, sem er mikið fyrirtæki, en verður ekki fullnýtt um sinn, fullnýta það og dreifa út mat frá slíkri stofnun í hinar ýmsu ríkisstofnanir, þar sem nú er matreitt fyrir hvern starfsmannahóp fyrir sig. Vátryggingamál ríkisins hafa sömuleiðis verið til athugunar á þessu sumri. Ríkið eyðir töluverðu fé í vátryggingar, en hitt er jafnframt, að almennar reglur um það, hvaða tryggingar skuli kaupa, eru ekki til og mjög mismunandi frá einni stofnun til annarrar, hvað tryggt er. Reyndar er það einnig höfuðviðfangsefni í þessu sambandi, hvort ríkið eigi að kaupa tryggingu af öðrum fyrir tjónaáhættu sína eða hvort það eigi að bera hana sjálft. Svo að vitnað sé til frænda okkar, Dana og Norðmanna, þá er það meginregla í ríkisrekstrinum þar, að ríkið kaupi ekki tryggingar, með nokkrum undantekningum þó. Er þetta nú til athugunar, en jafnframt verður að hafa í huga í þessu sambandi, að ráðstafanir þarf að gera til þess, að ekki komi til stöðvana eða tafa, þótt til tjóna komi. Fjölmörg önnur hagsýsluverkefni hafa verið til meðferðar, sem hér verða ekki gerð skil nú. Ég trúi því, að með því að vinna þannig að þessum málum, eins og ég hef rætt um, muni vera hægt að ná meiri árangri en áður. Til greina getur einnig komið að fá inn í þetta hagsýslumenn úr öðrum stofnunum til þess að vinna ákveðin verk, en ég held, að það sé nauðsynlegt að keppa að því að fá starfsmenn í stofnunum og ráðuneytum til að taka þátt í þessu verki með hagsýslunni til þess að auðvelda að vinna gagnlegum breytingum brautargengi. Ég endurtek það, sem ég hef oft og mörgum sinnum sagt hér á hv. Alþingi, að ég hef ekki trú á því, að það sé hægt að ná árangri í betri nýtingu á fjármagni því, sem stofnanirnar fá gegnum fjárlögin, nema með skipulegum vinnubrögðum og beitingu þeirrar þekkingar, sem nú er þekkt í sambandi við fjárlagagerð og hagsýslustarfsemi. Þegar við hv. 10. þm. Reykv. og Haraldur Pétursson safnvörður unnum sameiginlega sem yfirskoðunarmenn ríkisreikningsins, þá gerðum við tillögu um það, að ríkisreikningi yrði látin fylgja skrá yfir nefndir, sem störfuðu á vegum ríkisins og ríkisstofnana það ár, sem reikningurinn næði til. Þessi tillaga þótti allfyrirferðamikil, þegar hún kom fram í fyrsta sinn, og það tók ein tvö ár að koma henni f framkvæmd. En með ríkisreikningi fyrir árið 1969 kom þessi skrá fram fyrst, og síðan hefur hún svo fylgt ríkisreikningi, svo sem nú er gert að þessu sinni. Það hefur verið venja að leggja þessa skrá fram, þegar ríkisreikningur hefur verið lagður fram endurskoðaður. Nú þótti mér hins vegar hlíta að láta skrána fylgja strax með ríkisreikningnum, þegar hann var lagður fram, þó að endurskoðun væri ekki lokið. Um þessa nefndarskrá hafa orðið allmiklar umræður. Eins og oft vill verða hefur svo farið, að talað er um þessi mál eins og það sé nú í fyrsta sinn, sem nefndir hafi starfað að málum, á vegum ríkisins, og útgjöldin þess vegna mikið umtöluð eins og ný útgjöld væru. Nú hef ég ekkert við það að athuga, hvernig menn haga vinnubrögðum sínum um frásagnir, það verður að vera þeirra mat. En mér þykir hlýða að gefa hér nokkra frekari greinargerð um þessa starfsemi í ríkiskerfinu heldur en þó er gert með nefndaskránni, sem þó er vel gerð, og ljóst er það, að hún er betur gerð núna heldur en nokkru sinni fyrr, þar sem þetta er að færast í fast horf, og ég hygg, að flest ráðuneyti séu nú búin að taka upp þau vinnubrögð að skrá nefndirnar inn í bækur sínar, strax og þær eru skipaðar á vegum ráðuneytanna, þær sem þannig eru, og afskrá hinar, sem niður eru lagðar. Þessum nefndum er skipt í þrjá flokka. Í fyrsta flokki eru stjórnir og ráð, sem Alþingi kýs. Í öðrum flokki eru nefndir kjörnar og skipaðar skv. lögum og ályktunum Alþingis. Í þriðja flokki eru nefndir skipaðar af stjórnvöldum. Fjöldi þeirra nefnda, sem vinnur í hverjum flokki fyrir sig, er þannig, að stjórnir og ráð, sem Alþingi kýs, eru 40 á árinu 1971, 9.5% af heildarfjölda nefnda, kostnaður 10338 millj. eða 22.6%. Í öðrum flokki eru nefndir kjörnar og skipaðar skv. lögum og ályktunum Alþingis, 146, 34.7% af heildarfjölda nefnda, kostnaður 21.3 millj. eða 46.4%. Í þriðja flokknum eru nefndir skipaðar af stjórnvöldum, sem eru 235, eða 55.8% af heildarfjölda nefnda, kostnaður 14 149 millj, eða 31%. Samtals eru þessar nefndir 421 á árinu 1971 og heildarkostnaður er 45 778.8 millj, kr. Þegar þetta er athugað nokkru nánar, kemur í ljós, að hér eru taldar allar þær nefndir, sem unnu á árinu, alveg án tillits til þess, hvort þær væru hættar störfum, þegar skráin kemur út, eða í árslok. Eftir því sem athugað hefur verið, þá eru samtals 76 nefndir, sem voru búnar að ljúka störfum fyrir áramót 1971, af þeim 421, sem í skránni eru taldar. Um slíka talningu frá fyrri árum hef ég ekki fyrir mér. Af þessum nefndum voru ólaunaðar nefndir og stjórnir 47 talsins. Breytingin á milli ára er sú, að ef tekin eru heildarlaun nefndanna, þá voru þau á árinu 1970 35.9 millj. og hækkuðu frá árinu 1969 um 36.5%. Á árinu 1971 var heildarkostnaðurinn 45.8 millj., og hækkunin var þá frá fyrra ári 27.6%. Eins og fram hefur komið í umræðum um þessar nefndir, þá er þetta að sjálfsögðu mjög misjafnt á milli hinna einstöku ráðuneyta, og er það ekki nema eðlilegt, vegna þeirrar verkaskiptingar, sem á milli ráðuneytanna er. Á vegum menntmn. eru nefndirnar flestar, eða 126, og kostnaðurinn 8.2 millj. kr. Næsthæst að nefndafjölda er iðnrn. með 52 nefndir, en þar er kostnaður ekki nema 4 millj. kr. Hins vegar er sjútvrn, næst að kostnaði, það er þó ekki með nema 29 nefndir, stjórnir og ráð, og þar er kostnaðurinn 6.3 millj. kr. Heilbr.- og trmn. er með 40 nefndir og kostnaður 5.6 millj, kr. Fjmrn. er með 36 nefndir og kostnaðurinn er 5.3 millj. kr. Nú hefur það að sjálfsögðu orðið svo í umræðum um þetta, eins og ég gat um í upphafi, að úttalað er eins og núv. ríkisstj. hafi skipað allar þessar nefndir, stjórnir og ráð og standi fyrir kostnaðarútgjöldum vegna þess. Þess vegna hef ég gert nokkurn samanburð á því, hvernig þessi skipting hefur orðið milli ríkisstjórnanna, Viðreisnar- og núverandi ríkisstjórnar. Þar koma nær eingöngu til greina nefndir skipaðar af stjórnvöldum. Heildarkostnaður við stjórnskipaðar nefndir var 1971 14 149 millj. eða 31% af heildarkostnaði nefnda. Á vegum núv. ríkisstj. voru skipaðar þessar nefndir og kostnaður er þessi: Forsrn. hafði skipað 2 nefndir, eftir að núv. ríkisstj. tók við, og kostnaður við þær nefndir var 90 þús. kr. Menntmrn. hafði skipað 11 nefndir og kostnaður við nefndirnar var 81 850 kr. eða 1.6% af heildarnefndarkostnaði á vegum þess rn. á árinu. Á vegum utanrrn. hafði engin nefnd verið skipuð. Á vegum landbrh. höfðu 4 nefndir verið skipaðar, enginn kostnaður var greiddur. Á vegum Sjútrn. höfðu 2 n. verið skipaðar, enginn kostnaður greiddur. Á vegum dómsmrh, hafði engin n. verið skipuð. Á vegum félmrn. höfðu verið skipaðar 5 n., heildarkostnaður var 474 þús. eða 13.5% af heildarnefndarkostnaðinum. Á vegum fjmrn. höfðu 4 n. verið skipaðar, heildarkostnaður var 135 þús. eða 2.5% af kostnaði af n. á vegum þess rn. á þessu ári. Á vegum samgrn. höfðu engar n. verið skipaðar. Á vegum iðnrn. höfðu verið skipaðar 9 n., og var sá kostnaður 834 þús. eða 20.5%. Á vegum viðskrn. hafði ein n. verið skipuð, enginn kostnaður, og af Hagstofunni engin. Á vegum þessarar ríkisstjórnar höfðu því verið skipaðar 40 nefndir eða milli 17 og 18% af þessari nefndarskipun. Kostnaður við þær var á árinu 1 millj. 614 þús. eða 11.5% af þeim kostnaðarlið, sem fór til n., sem ríkisstj. hafði skipað: En á sama tíma hafði þessi ríkisstj. lagt niður 26 n., og síðar, á þessu ári, 7 n., og hafa verið 33 n. lagðar niður, er þetta yfirlit er gert eða réttara sagt 26 n, voru lagðar niður, en 40 skipaðar á árinu sem leið, og það eru 14 fleiri, sem voru skipaðar en niður lagðar. Þess vegna er það nú svo, þegar litið er á þennan heildarnefndarkostnað, að þá kemur það í ljós, að hann tilheyrir að mestu leyti fyrrv. ríkisstj., en ekki núverandi, eins og þetta yfirlit sýnir. Eins og venja er, hefur orðið allmikil umræða um það, hvað fjárlagafrv. þetta hækkar frá yfirstandandi fjárlögum, en þó fyrst og fremst hvað hækkunin er mikil frá fjárlögunum fyrir árið 1971. Ég hef bæði í þessari ræðu minni og eins áður gert athugasemdir við þessar umræður að því leyti, að mér hefur ekki fundizt þessi samanburður réttmætur, þar sem svo mjög skortir á það, að inn í fjárlög 1971 væru teknir veigamiklir útgjaldaliðir, eins og launahækkanir og fleira, sem hefðu afgerandi áhrif á útgjöld það ár og reyndar siðar. Til þess að fá þennan samanburð nokkru réttmætari að minni hyggju heldur er gert er í þessum almennu umræðum, þá hef ég látið gera samanburð á ríkisreikningi á milli áranna, allt frá því það form ríkisreiknings var upp tekið, sem nú gildir. Ég tek inn í þennan samanburð áhrif breytinganna eins og þau hafa orðið á milli ára, og þá bætt við árið 1972 þeim hækkunum, sem líkur eru fyrir að verði á útgjöldum þessa árs frá fjárlögum. Frá árinu 1968 til 1969 var þessi mismunur 9.9%. Frá árinu 1969–70 var mismunurinn 23.2%. Frá árinu 1970–71 var hann 44.7%. Frá 1971–72 er hann 22.3%, miðað við fjárlög en 27.5% miðað við að bæta við þeirri fjárhæð, sem ég gerði grein fyrir áðan. Í sambandi við mismuninn á milli áranna 1971 og 1972 vil ég geta þess, að ef tilfærslur hefðu ekki orðið á milli ríkis og sveitarfélaga, svo sem þá átti sér stað, þá hefði þessi hækkun á milli ríkisreikninga þessara tveggja ára ekki orðið nema 20–22%. Það má reyndar með réttu segja, að þetta sé ákvörðun stjórnvalda, sem tekin er um þessi auknu útgjöld ríkisins, sem sveitarfélögin sinntu áður, en ný útgjöld eru það ekki hjá stjórnsýslunni í heild, því að þau koma til með að lækka útgjöld sveitarfélaganna sem sömu fjárhæð nemur. Þessi samanburður er að minni hyggju skynsamlegri og réttmætari heldur en það tal, sem hefur orðið um hækkun ríkisútgjalda í höndum núv. ríkisstj. Ef samanburður er gerður frá 1971 til 1973, þó að sveitarfélagadæmið sé tekið þar með, þá er um að ræða 48.8% hækkun á þessum tveimur árum, en á tveim árunum á undan, árunum 1969–1971, er hækkunin nær 79%. Hækkunin er hlutfallslega þetta lægri, þrátt fyrir það að á þessum tveimur síðari árum hefði verið gerð sú róttæka breyting um tilfærslu á milli ríkis og sveitarfélaga, sem áður er getið. Í þeim umræðum, sem fram hafa farið um hækkun ríkisútgjalda, gleyma fyrrverandi stjórnarherrar algerlega sínum ákvörðunum og áhrifum á ríkisreikninginn 1971 og reyndar á útgjöld ríkissjóðs síðan. Eins og fram hefur komið í ræðu minni hér að framan, eru 3 atriði, sem mestu hafa valdið um hækkanir ríkisútgjalda á árinu 1971 og síðan. Þau eru launhækkanir, tryggingabætur og dýrtíðarráðstafanir. Þegar hafðar eru í huga verðstöðvunaraðgerðir haustið 1970, þarf engan að undra, þó að aðgerða í efnahagsmálum sé þörf. Þá treysti Viðreisnarstjórnin ekki atvinnuvegunum til þess að greiða fulla verðlagsvísitölu á það kaupgjald, sem þá var í gildi. Það var þó almannarómur, að laun á hinum almenna vinnumarkaði þá væru svo lág, að þau fengju ekki staðizt til lengdar. Viðreisnarstjórnin mat ekki stöðu atvinnuveganna betur en svo þá, að þrátt fyrir hagstæð aflabrögð og hækkandi verðlag á útflutningsafurðum væri stóraðgerða þörf. Sú stefnuákvörðun Viðreisnarstjórnarinnar, sem þá var tekin, var fólgin í því að færa erfiðleika atvinnuveganna inn í ríkissjóð, sem gert var með stórauknum niðurgreiðslum, svo að verðstöðvunin væri framkvæmanleg. Á tímabilinu frá nóvember 1970 til júlí 1971 jók Viðreisnarstjórnin niðurgreiðslur og þar með útgjöld ríkissjóðs og frestaði verðhækkunum fram yfir 1. sept. 1971, svo sem hún mögulega gat. En öllum var ljóst, að til lengdar yrði þeim verðhækkunum sumum hverjum ekki frestað nema um takmarkaðan ríma vegna þess, hvers eðlis þær voru. Þessu til viðbótar í viðskilnaði Viðreisnarstjórnarinnar kom það, að kjarasamningar á almennum vinnumarkaði voru lausir um haustið 1971. Ljóst var, að við gerð nýrra kjarasamninga hlaut að verða tekið mið af samningum ríkisstj. við ríkisstarfsmenn, bæði um hækkanir taxta og vinnutímalengd. Með samstarfi aðila vinnumarkaðarins og núv. ríkisstj. tókst að koma kjarasamningum heilum í höfn fyrir áramótin 1971, án þess að til stórátaka kæmi, svo sem verkfalla, eins og kunnugt er, og vinnufriður var þar með tryggður til tveggja ára. Öllum var ljóst, að við gerð þessara kjarasamninga var gengið það langt, að ef til áfalla kæmi í atvinnurekstrinum, svo sem verulega drægi úr þorskveiðum, eins og átt hefur sér stað á þessu ári, mundi til erfiðleika koma. Þar við bættist svo það, að vegna gengisbreytinga erlendis hefur verðlag hækkað hér nokkuð, og svo voru til staðar duldar verðhækkanir frá verðstöðvunartímabilinu, svo sem áður er fram tekið, og einnig var ljóst, að kjarasamningarnir mundu leiða til einhverrar hækkunar á vöruverði á innanlandsmarkaði. Þegar þær forsendur eru hafðar í huga, sem hér hafa verið raktar, þarf engan að undra, þó að við nokkurn efnahagsvanda sé nú að etja. En ég legg áherzlu á það, að til aðgerða eða aðgerðaleysis fyrrv. ríkisstj. má rekja verulegan hluta þess vanda. Það hefur verið deilt á það í umræðum um þetta fjárlagafrv., að það skorti útgjöld til að leysa efnahagsvandamálin nú. Ég vil í tilefni af því segja það, að það orkar mjög tvímælis að mínum dómi, hvað langt á að ganga inn á braut niðurgreiðslna og þar með beinna ríkisafskipta af atvinnurekstri. Við fjárlagafgreiðslu fyrir árið 1972 var reynt að snúa aftur af þeirri braut, sem ákveðin var af Viðreisnarstjórninni með verðstöðvunarlögunum 1970, og draga úr niðurgreiðslum. Það var að sjálfsögðu fordæmt af núverandi stjórnarandstöðu. Því miður reyndist ekki fært að halda það út á þessu ári, svo sem til var stofnað, og var aftur horfið að fyrri aðgerðum í niðurgreiðslum. Enda þótt það sé nú gert og ég geri mér ljóst, að ekki er enn þá séð, hvað ofan á verður um heildarniðurgreiðslur við afgreiðslu fjárlagafrv., þá lýsi ég þeirri skoðun minni, að niðurgreiðslur eru nauðsynlegar og réttmætar að vissu marki. Við það er þetta fjárlagafrv. að verulegu leyti miðað. En þær verða að eiga sín takmörk, því að inn á ýmis hættusvið geta þær að öðrum kosti leitt. Ég vil líka leggja áherzlu á það, að ég tel vísitöluverðlagsmælin nauðsynlegan og sjálfsagðan, sem vörn um kaupmátt launa, en sú vísitala verður að vera uppbyggð með þeim hætti, að hún sé miðuð við almennt neyzlustig þeirrar neyzlu, sem neytandinn þarf til þess framfæris, sem öllum er nauðsyn, og miða að réttu mati neyzlustigsins innbyrðis. En hún má ekki verða til þess, að stjórnvöld hafi ekki eðlilegt svigrúm til hæfilegrar og skynsamlegrar tekjuöflunar, þannig að hún hafi bein áhrif á val tekjustofna og komi í veg fyrir skynsamlegar og nauðsynlegar aðgerðir til félagslegrar uppbyggingar og atvinnuöryggis. Þá er grundvöllur hennar rangur, þá getur hún beinlínis orðið til þess að glata því, sem mest er um vert, atvinnuöryggi og fjárhagslegu sjálfstæði. Ég legg áherzlu á þetta án þess að ræða efnahagsmálin frekar að sinni. Herra forseti. Ég lýk nú senn máli mínu, enda það orðið alllangt. Ég hef í ræðu minni hér að framan sýnt fram á, að tal um hækkun þessa fjárlagafrv. í samanburði við fyrri fjárlög Viðreisnarstjórnarinnar er ekki byggt á raunhæfu mati. Ég hef hins vegar sýnt fram á það í ræðu minni hér, hvert það raunhæfa mat er. Mér er ljóst og mun ekki biðjast undan því, að fjármálastjórnin nú verði gagnrýnd, frekar en fyrri daginn. En ég ætlast til þess, að þeir, sem það geri, hafi ekki gleymt fortíð sinni og áhrifum sínum á þau útgjöld, sem ríkissjóður verður nú að standa straum af, því að svo skammt er undan síðan völd þeirra og ráð réðu hér og svo langan tíma hefur það varað, að það er ekki von, að nú séu þau með öllu útþurrkuð. Ég vek hins vegar athygli á því, að sú félagslega uppbygging, sem einkennir þetta fjárlagafrv. að öðrum þræði, er sú stefnumörkun, sem núverandi ríkisstj. tók við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1972 og mun halda áfram í starfsemi sinni. Það er einmitt sú félagslega uppbyggin„ sem fólkið í þessu landi þarf fyrst og fremst. Hins vegar mun í því sem öðru verða að fara að með gætni, og margt verður að sjálfsögðu að bíða, enda er það öllum ljóst, að svo verður að vinna að farsælli uppbyggingu í þjóðfélaginu. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði fjárlagafrv. fyrir árið 1973 vísað til 2. umr, og hv. fjvn.



Herra forseti. Fjárlög eru jafnan eitt mikilvægasta mál hvers Alþ., og það er með nokkurri eftirvæntingu, sem ekki aðeins alþm., heldur þjóðin öll bíður þess, að fjárlagafrv. sé lagt fram. Svo var að vonum einnig nú, ekki sízt eftir þau ósköp, sem á undan voru gengin, þ.e.a.s. eftir fyrstu fjárlög vinstri stjórnarinnar fyrir árið 1972, þar sem útgjöld ríkissjóðs voru á einu ári hækkuð um 50%. Og ég hygg, að þó að hæstv. fjmrh. sé snjall í prósentureikningi, - ég held, að ég hafi aldrei í neinni ræðu áður heyrt jafnmargar prósentur lesnar upp eins og hann gerði hér í dag, - þá verði harla erfitt fyrir hann að afsanna þessa staðreynd. Það er að vísu hægt að halda því fram, eins og hann gerði, að fjárlög eða ríkisreikningurinn 1971 hefði orðið hærri en fjárlög urðu. Það er ekkert nýtt mál. Við eigum líka eftir að sjá það, hvað ríkisreikningurinn 1972 verður hár, þegar öll kurl eru komin til grafar. En ég var satt að segja farinn að halda, að hæstv. ráðh. mundi komast svo langt í prósentureikningi sínum, að honum tækist bæði að sanna það, að fjárlög hefðu farið lækkandi og jafnframt að skattar hefðu farið lækkandi, hvað þá að yfirdráttur ríkissjóðs við Seðlabankann hefði farið lækkandi. Það er nú svo augljóst mál, að hann er ekki umtalsverður sá litli yfirdráttur, sem þar er, þannig að samtímis þessu, þegar talað er um ýmsa aðra þætti þessa máls og staðreyndirnar, sem við augum blasa, þá er dálítið erfitt að fá þetta dæmi til þess að ganga upp. Hæstv. ráðh. hefur áður verið dálítið seinheppinn í prósentuútreikningum, en það var, þegar hann fór að reikna ábyrgð skattal. á s.l. vetri. Það er vonandi að ekki fari eins með prósentuútreikninga hans í þetta skiptið. En það er eitt atriði, sem ég vildi beina til hæstv. ráðh., af því að mér er persónulega vel við hann. Og það er að hætta þeim hlálega hætti að hafa eftir orðtæki, sem ýmsir meðráðh. hans nota nú kannske meira en hann, þó að hann hafi nokkuð notað það til þessa, þ.e. að tala um, þegar hann er komin í vandræði með eitthvað, að það sé vegna arfsins frá fyrrv. stjórn. Það er ekki endalaust hægt að lifa á svona tali. Það er er ekki endalaust hægt að koma sér út úr öllum vandræðum með því að segja bara það eitt: Ja, það voru nú þessir vondu menn, sem voru á undan. Eftir visst árabil hljóta menn að taka lítið mark á þessu og láta sér detta það í hug: Eru þeir menn, sem hafa tekið við völdum, þess ekki umkomnir að breyta þessu ástandi? Og ekki sízt verður þetta hlálegt fyrir þá sök, að enn þá hefur ekki verið fundin viðurkenning á því, að nokkuð af því, sem þeim var eftir skilið, hafi í rauninni verið slæmur arfur. Okkur er sagt, að launahækkanir til opinberra starfsmanna og launahækkanir yfirleitt hafi verið, bæði í fyrra og í ár, og verði á næsta ári höfuðorsök útgjaldahækkunar ríkissjóðs. Ég veit ekki betur en hinir ágætu stjórnarliðar séu allra manna mestir talsmenn fyrir kauphækkunum. Og ég man ekki betur en svo, að í fjárlagafrv. í fyrra væri í grg. þess tekið fram, að kauphækkanir til opinberra starfsmanna hefðu verið sjálfsagðar. Og það er meira að segja talað um útgjöld til almannatrygginga sem einn þátt í arfinum. Þetta eru tveir hæstu útgjaldaliðirnir. Samtímis stærir ríkisstj. sig af því, að hún hafi ætlað að gerbreyta um stefnu með auknum félagslegum umbótum. Þetta eru tveir langhæstu liðirnir fjárlagafrv., bæði í fyrra og nú, og hvernig má þetta samrýmast, ef þetta er allt saman svona ágætt, þessar umbætur báðar? Bæði er sjálfsagt að greiða ríkisstarfsmönnum jafnt sem öðrum eðlileg laun og jafnframt sjálfsagt, ekki aðeins að halda í það, sem samþ. var af fyrrv. ríkisstj., heldur jafnvel að auka tryggingabæturnar til almennings. En þetta eru höfuðorsakir hækkananna, að manni er sagt. Samhliða er þetta hinn slæmi arfur, og í þriðja lagi er þetta dæmi um hina ágætu stefnu núv. ríkisstj. Þetta dæmi fæ ég ekki til að ganga upp. Það er kannske vegna skilningsleysis míns, en hæstv. ráðh. kemur mér þá vonandi inn á réttar brautir í því. Að vísu rakst ég á nokkuð, sem koma mér dálítið kynlega fyrir sjónir, ekki sízt vegna lokaáskorunar hæstv. ráðh. um það, að vonandi hefðu menn ekki gleymt orðum sínum. Ég held, að hann hafi talað nokkuð ákveðnum rómi um það í lok ræðu sinnar áðan. Og vitanlega er það hárrétt, að menn eiga að lifa í samræmi við þær kenningar, sem þeir hafa haldið fram. Og ég efast ekkert um það, - ég vil a.m.k. vonast til þess, - að hæstv. ráðh. hafi alveg þá sömu skoðun nú eins og hann hafði fyrir örfáum árum, þegar hann var í stjórnarandstöðu. En það vildi svo einkennilega til, að ég rakst á ræðu hæstv. ráðh., sem hann flutti við 1. umr. fjárl. fyrir árið 1971, þ.e.a.s. í sambandi við síðustu fjárlög, sem hér voru til meðferðar, áður en hann tók á sig ábyrgðina á fjárlagagerðinni. Og einhvern veginn finnst mér, að þessa ræðu hefði jafnvel mátt flytja sem gagnrýni á þetta fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir nú. Ef breytt er nokkrum tölum, sem ekki eiga við, þá hefði ég getað lesið þessa ræðu hér upp. En af því að mér finnst leiðinlegt að nota ræður annarra manna og dálítið hlálegt að koma hæstv. ráðh. í þann vanda að þurfa að svara sjálfum sér, þá ætla ég að sleppa þessu. En ég ætla þó að nota fyrstu setninguna a.m.k. Hún hljóðar þannig: „Fjárlög eru spegilmynd af efnahagsstefnu þeirrar ríkisstj., sem að þeim stendur. Fjárlagafrv. (þá fyrir árið 1971) er góð sönnun fyrir gildi þessarar reglu. Einkenni þess sem fyrri fjárl. ríkisstj. er verðbólga og útþennsla ríkiskerfisins. Dettur nú nokkrum í hug, að þetta eigi við í dag? Það skyldi þó ekki vera. Það er bara einn galli á þessari setningu. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðh., að fjárlög eiga að vera spegilmynd af efnahagsstefnu ríkisstj. En það bara vantar myndina í rammann núna. Þetta frv., sem við höfum fyrir framan okkur, er myndlaust eða a.m.k. myndin er sá óskapnaður, að það er ómögulegt að lesa út úr henni nokkra einustu efnahagsstefnu. Enda forðaðist hæstv. ráðh. mjög vandlega að tala um slíka stefnu í sinni ræðu áðan, þó að hann kæmi víða við. Hann reiknaði líka út fyrir tveimur árum, að ég held, mjög fróðlegan útreikning. Hann hefði gjarnan mátt halda þeim útreikningi áfram núna, af því að honum er svo annt um útreikninga og prósentutölur. Hann reiknaði það út, hvað fjárl. mundu verða orðin há árið 2000 með áframhaldi þeirrar stjórnarstefnu, sem þá var ríkjandi. Að vísu benti ég honum á þá, að það væri harla mikil svartsýni, ef hann héldi það, að þeir kæmust ekki til valda fyrr en árið 2000. Enda fór það nú svo, að þeir komust til valda fyrr. En vildi nú ekki hæstv. ráðh. vera svo elskulegur að endurskoða þennan útreikning, sem hlýtur að sjálfsögðu að verða miklu hagstæðari þjóðinni, eftir að hann er tekinn við og getur nú komið við sinni stefnu? Ég ætla ekki að reyna að reikna út, hvað fjárl. verða árið 2000. Ég hygg, að núllin verði þá orðin svo mörg aftan við einhverja ákveðna tölu, að það sé í rauninni ólíklegt, að menn átti sig á þeim stjarnafræðilegu tölum, sem þá kæmu út. Staðreyndin, sem við okkur blasir, er sú, að fjárl. ná nú 20 milljörðum. Annað fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar gerir ráð fyrir 20 milljarða útgjöldum, sem er, - eða má gera ráð fyrir að verði eftir meðferð Alþ., - um það bil tvöföldun frá fjárl. fyrir árið 1971, og geri aðrir betur. Ég hef sagt áður nú í haust, að vonandi takist engum að slá það met. Og vitanleg tjóa ekki neinir prósentuútreikningar í þessum sökum, vegna þess að það blasir við öllum, sem það mál hugsa, að tvöföldun, t.d. 1000 millj., er allt annað en tvöföldun 10 þús. eða 20 þús. millj., þannig, að prósentutölur einar koma hæstv. ráðh. ekki að haldi. Það er staðreynd, að hann er methafi í háum tölum. Honum hefur tekizt að slá hvarvetna öll þau met í eyðslu, sem áður hafa verið sett. Það eru 20 milljarðarnir, sem þjóðin starir á í dag, og ég held, að flestir séu sammála um það, hvað sem líður öllum prósentuútreikningi hæstv. ráðh., þá getur hann aldrei reiknað sig frá þessari tölu, a.m.k. ekki niður á við, því að það er ljóst, sem ég mun síðar koma að, að það er enn mjög langt frá því, að öll kurl séu komin til grafar. Þetta eru aðeins almennar hugleiðingar út af þeim almenna málflutningi, sem ræða hæstv. ráðh. einkenndist af, en ég mun nú reyna að víkja að málinu á svipaðan hátt og hæstv. ráðh. gerði eða í svipaðri röð efnisatriða, til þess að það verði þægilegra að átta sig á samhengi málsins. Hæstv. ráðh. hélt því fram, þegar hann gerði grein fyrir árinu 1971, að það hefði verið arfur fyrrv. ríkisstj., sem skapaði hallareksturinn á því ári. En á því ári gerðust þau ósköp, að staða ríkissjóðs versnaði miðað við árið áður um 800 millj. kr. Í stað þess að árið 1970 var um 460 millj. kr. greiðsluafgangur hjá ríkissjóði, þá tókst hæstv. ráðh. á fáum mánuðum að koma þessu yfir í 339 millj. kr. greiðsluhalla. Og þetta er náttúrlega allt saman arfur frá fyrrv. stjórn. Og í hverju var þessi arfur fólginn? Hæstv. ráðh. vék sér algerlega undan þeirri skyldu að gera grein fyrir því, hvað hann aðhafðist, eftir að hann kom í stjórnarsess. Ég er ekki að segja, að það hafi verið illt verk, sem hann vann. En frá sjónarmiði ríkisbúskaparins var það fjarstæða að gera það, sem ríkisstj. þá gerði. En það var að ákveða að láta lög um almannatryggingar taka þá þegar gildi, og leggja allan þunga þeirra útgjalda á ríkissjóð, sem raunar varð ekki hjá komizt, þar sem sveitarfélögin gátu ekki bætt sér upp þann útgjaldaauka, sem varð af þeim sökum. Jafnframt var ákveðið að halda áfram niðurgreiðslum til áramóta. Niðurgreiðslunum hefði mátt halda áfram, og það hefði ekki leitt til halla fyrir ríkissjóð, og það voru líka nægar umframtekjur hjá ríkissjóði til þess að greiða þær umframlaunahækkanir, sem ráðh. lagði svo mikið upp úr í sinni ræðu. En hér var um að ræða 650 millj. kr. útgjaldaauka fyrir ríkissjóð. Hefðu þessar ráðstafanir ekki verið gerðar, þá hefði ríkisbúskapurinn einnig verið með greiðsluafgangi árið 1971, sem var auðvitað þjóðarnauðsyn miðað við þá þenslu, sem var orðin í þjóðfélaginu. Nú munu menn spyrja, hvort ég sé á móti bótum til gamals fólks? Allir vita nú, hvað hæstv. núv. ríkisstj. hefur verið góð við gamla fólkið. Það sýndu nú skattalögin í fyrra. En því fer víðs fjarri. Ég er ekkert að fordæma það út af fyrir sig, að hæstv. ráðh., án þess að hafa nokkra peninga til þess, ákvæði að greiða þarna um 500 millj. úr ríkissjóði með því að láta þegar taka gildi löggjöf, sem átti að taka gildi þá um næstu áramót og sem fyrrv. ríkisstj. ætlaði ekki að láta taka gildi fyrr, vegna þess að hún hafði ekki fjármagn til þess og taldi það ábyrgðarleysi að gera það, þó að um gott mál væri að ræða, án fjárráða. En hæstv. ráðh. bar skylda til, eins og ástandið var í efnahagsmálum þjóðarinnar og horfur, að gera samtímis tekjuöflunarráðstafanir til þess að mæta þessum útgjöldum. Það er vissulega rétt, að gamla fólkinu veitti ekkert af þessum peningum og þessum bótum og að þessi löggjöf fyrrv. ríkisstj. tæki þegar gildi, en það var skylt að afla fjár til þess að standa undir þessum útgjöldum. Það er þetta ábyrgðarleysi í þessu efni, sem ber að átelja og leiddi til þess greiðsluhalla, um 340 millj. kr., á mesta góðæri í sögu þjóðarinnar, sem við stöndum nú andspænis og hæstv. ráðh. hefur hér lokið við að gera Alþ. grein fyrir. Þegar lá fyrir að afgreiða fjárl. fyrir árið 1972, þá var það algerlega ljóst, að mikið þensluástand var framundan í efnahagslífi þjóðarinnar. Og hvort sem þar var um arf að ræða eða ekki, þá skipti það engu máli. Ríkisstj., sem er við völd og ætlar sér að stjórna, ber skylda til að mæta vandanum og reyna að leysa hann, hver sem á sök á honum. Það dugir ekki bara að hrópa: „Ég á enga sök“ og láta svo fljóta sofandi að feigðarósi. Það verður að mæta vandanum á réttan hátt. Þetta gerði hæstv. ríkisstj. ekki. Hún skapaði beinlínis með aðgerðum sínum stóraukið þennsluástand í þjóðfélaginu með fjárl. sínum, sem út af fyrir sig hefðu verið góðra gjalda verð, ef í þeim hefði falizt ráðstafanir til þess að safna fjármunum, leggja til hliðar digra sjóði. Menn vita nú, hvað digrir sjóðirnir eru, sem til eru í landinu í dag, og þarf ég ekki að rekja þá sögu, En að ausa út öllu þessu fé, þótt það kunni að vera til hinna gagnlegustu þarfa í þjóðfélaginu, það er auðvitað stórvitaverð stefna. Það var ekki nóg með það, að fjárlög væru hækkuð um 5.6 milljarða, sem var um það bil samanlögð hækkun fjárl. síðustu fjögur árin þar á undan, heldur var boginn spenntur eða þaninn enn meir með því að leggja fram framkvæmdaáætlun, þar sem um var að ræða þreföldun fjáröflunar til framkvæmda og sjöföldun fjáröflunar í útgáfu spariskírteina. Út af fyrir sig er fjáröflun innanlands góðra gjalda verð á þenslutímum, en það gildir það sama um það og ég áðan sagði um ríkisbúskapinn, að það getur verið góðra gjalda vert að safna fé og jafnvel að leggja á háa skatta, ef það er lagt til hliðar til að vinna gegn þenslu. En með þessum ráðstöfunum og að dreifa út öllu þessu fé, þó að, - eins og ég endurtek, - að það væri til hinna þarflegustu hluta, þá var aukið á vandann, það var dregið vinnuafl frá atvinnuvegunum, þegar hvarvetna skorti vinnuafl og auðvitað framkvæmd alröng stjórnarstefna í heild, vegna þess að þegar þensla er almennt í þjóðfélaginu, þegar framkvæmdavilji einstaklinga og atvinnuvega er mikill, þá á hið opinbera að draga saman seglin, en hins vegar öfugt, þegar samdráttur verður í atvinnulífinu og menn standa andspænis atvinnuleysi, þá á að dreifa út auknu fjármagni, eins og gert var á árunum 1968–1969, jafnvel þótt það kosti hallarekstur hjá ríkissjóði, eins og þá var. Nú hefur boginn verið þaninn svo, að það er vitað, að það á sér þegar stað bæði stórfelldur skortur á vinnuafli, en þó kannske það, sem er enn verra, verulegar yfirborganir, sem leiða til stóraukinna vandræða fyrir atvinnuvegina. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. svarar þessu með því, að þetta hafi verið arfur. Það getur svo sem vel verið. Og hann um það. En þetta er nú einu sinni staðreynd, og hæstv. ríkisstj. bar, ef hún var stjórnhæf, að taka á þessum vanda. Ég man, að ég las í grg. frá sérfræðingum ríkisstj., - sem eru mjög skynsamir og glöggir menn og ríkisstj. hefur nú haft vit á að leita til. þó að hún ætlaði sér að treysta á brjóstvitið, þegar hún tók við völdum, en núna þegar hún er búin að sigla öllu í strand, þá á að fara til þeirra og biðja þá að leysa vandann og finna einhver úrræði. - En ég sá þar, ég man ekki orðrétt setninguna, held, að hún hafi verið eitthvað á þá leið, þegar búið var að hugleiða, hvaða áhrif þessi útgjaldaauki og framkvæmdahraði ríkisstj. og umbótavilji, skulum við kalla það, muni hafa í för með sér, að sennilega verði að láta þetta ganga yfir. Það kann að vera, að menn geti huggað sig við þetta í bili, en ég held, að afleiðingarnar af þessari rausn, bæði árið 1971 og 1972, - sem hæstv. ráðh. hneykslast mjög yfir, að menn hafi kallað veizluhöld, - þær minni dálítið á svipað og henti blessaðan Allende í Chile. Ég vona, að það sama hendi nú ekki núv, ríkisstj. Hann vildi gera margt og mikið fyrir alla þjóðfélagsborgara, en það hefndi sín fljótlega. Það er bara, að það fari ekki eins. Ég óska sannarlega ekki þjóðinni þess, að það fari á sama hátt. Út í þá sálma skal ég nú ekki fara, það gefst kostur á að ræða það við hæstv. forsrh. hygg ég, næstu daga, þegar kemur til umr, hér í þinginu frv. um það, sem maður hefur nú aldrei haldið, að henti núv. ríkisstj. að taka nákvæmlega upp starfsbætti fyrrv. ríkisstj. sem mest voru fordæmir og byrja á að safna í sarpinn vandamálunum, eins og það var orðað, en ég skal ekki fara lengra út í þá sálma. Það gefst tækifæri til að ræða það þar. Það er allt of langt mál að fara að ræða þann vanda, sem við stöndum andspænis nú 1972 varðandi ýmsa þá þætti, sem snerta þessa miklu þenslu. En ríkisstj. spennti sannarlega bogann of hátt að því leyti til, að það er gert ráð fyrir og búið að samþykkja framkvæmdir, sem ég sé ekki, hvernig hún ætlar að afla fjár til. Henni hugkvæmdist það, að hún gæti aukið og það væru engin takmörk fyrir því, hvað hægt væri að selja spariskírteini ríkissjóðs, sennilega vegna þess, að hún hefur reiknað með, að eftir að þessi stjórn væri tekin við völdum, þá væri hægt að bjóða út endalaust magn, vegna þess að nú þyrði enginn að eiga peninga lengur. En einhvern veginn hefur það nú farið svo, að menn vantreysta ekki peningum alveg þannig, að það hefur ekki tekizt að selja þessi skírteini, ekki einu sinni að hálfu leyti. Af þeim 500 millj., sem ríkisstj. bauð út eða ætlaði sér að bjóða út, hafa ekki selzt nema um 200 millj., og hygg ég ekki líklegt, að mikið seljist til viðbótar af þeirri upphæð fram til áramóta. Þetta lánsútboð var gagnrýnt af okkur sjálfstæðismönnum sérstaklega af þeirri ástæðu, að með þessu móti væri verið að draga úr því allt of litla fjármagni, sem þegar væri fyrir hendi til aðstoðar atvinnulífinu og til þess að fjármagna nauðsynlega þróun þess og þann vaxtarbrodd, sem viða væri í því vegna bjartsýni þeirrar, sem tók að gera vart við sig á árinu 1970 og hæstv. ríkisstj, hefur ekki enn tekizt að kæfa alveg. En látum það vera. Svona virðist þetta dæmi standa, að það geti reynzt erfitt að afla fjár til þeirra framkvæmda, sem gert var hér ráð fyrir. Hæstv. ráðh. vildi ekki fullyrða mikið um það, hver yrði útkoma ársins 1972, og ég vil auðvitað heldur ekkert um það fullyrða, fyrr en það dæmi liggur fyrir. Og vitanlega getur í því efni gerzt ýmislegt til áramóta. Ríkissjóður hefur tekið á sig veruleg ný útgjöld með verðstöðvuninni. Að vísu má segja, að hann hafi kannske unnið eitthvað á móti. Ég hef ekki tölulega útreikninga um það, og hæstv. ráðh. birti ekkert um það hvorki tölur né prósentur. En ég held, að það sé ekki of mikil svartsýni að gera ráð fyrir því, að það verði greiðsluhalli bjá ríkissjóði í ár, þrátt fyrir þær óhemjutekjur, sem nú streyma í sjóðinn og sem eru, eins og hæstv. ráðh. sagði, alllangt umfram það, sem gert hafði verið ráð fyrir. Að vísu hefur þetta m.a. fengizt með því, að hæstv. ráðh, er farinn að éta fyrirfram, ef svo má segja. Hann hefur hraðað innheimtu söluskatts um einn mánuð. Það getur hann ekki gert á næsta ári, nema fara að láta borga söluskattinn fyrirfram. Og með þessu móti hefur hann fengið drjúga summu í ríkissjóðinn á þessu ári, en það er aðeins í eitt skipti. Það eru því horfur á, að með öllum tilfæringum takist hæstv. ráðh., ekki sízt þar sem skattarnir koma til með að gefa mun hærri tekjur, heldur en gert var ráð fyrir, að láta þetta verða mun meira tekjuár en jafnvel hæstv. ráðh. dreymdi um. Þrátt fyrir það munu samt verða einhver ráð til þess að koma öllum þessum tekjum í lóg þannig, að það takist einnig að skila halla á þessu ári. Og horfir þá vissulega mjög illa og er ekki í miklu samræmi við þá áskorun hæstv. ráðh. í fjárlagafrv. nú og raunar einnig í fyrra, að það bæri brýna nauðsyn til þess að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Greiðsluhallalaus fjárlög eru góð út af fyrir sig, ef um raunverulega greiðsluhallalaus fjárlög er að ræða, en ekki aðeins sýndartölur. Hæstv. ráðh. hafði lagt í það allmikla vinnu eða látið einhvern leggja í það allmikla vinnu að afsanna það, að ríkissjóður væri í mikilli skuld við Seðlabankann. Ég man nú ekki, hvort hann reiknaði þetta ein 8 eða 10 ár aftur í tímann og sagði, að hún væri ekkert einsdæmi, staðan við Seðlabankann. Þetta er út af fyrir sig alveg rétt, að á vissum tíma árs er alltaf yfirdráttur við Seðlabankann. Og vitanlega hlýtur sá yfirdráttur að vaxa eftir því sem fjárlög hækka, nema ráðstafanir séu gerðar til þess, að ríkissjóður eigi eitthvert rekstrarfé, sem hæstv. ráðh. kom inn á, að væri nauðsynlegt, og ég er honum algerlega sammála. Og þær hugmyndir höfðu áður komið fram, að nauðsynlegt væri að safna þessu fé. Og ég er honum líka alveg sammála, þó að það sé kannske ljótt að segja það hér, að eina ráðið til að safna þessu fé sé að taka lán, sem geri mönnum ókleift annað en standa andspænis því að borga afborgun af þessu láni, því að reynslan er sú því miður, að það gengur erfiðlega að halda í greiðsluafgang á fjárl. hér á hinu háa Alþ. Ég man, án þess að ég ætli að fara að draga hæstv. forseta inn í þessar umr., að í fjmrh.- tíð hans, við unnum einu sinni hér saman fyrir langalöngu, þá hafði hann þann hátt á til að mæta þessum vandræðum í þingi að hafa alltaf svolítið í pokahorninu. Hann var forsjáll maður og hafði því dálítinn sjóð, sem hann sýndi ekki, fyrr en búið var að afgreiða fjárlög. Nú er þetta ekki lengur hægt vegna þess, að nú er búið að koma þessu öllu inn í það gott kerfi, til góðs eða illa, að áætlanir eru gerðar af sérfræðingum, og það verður að sýna þessar tölur eins og mönnum þykir þær líklegar hverju sinni, svo að þessar varnaraðgerðir, sem núv. hæstv. fjmrh. beitti, eru ekki lengur til staðar, og ég skal ekki gagnrýna þá ráðstöfun hæstv. núv. fjmrh., þó að hann reyni að mynda þennan sjóð með því að taka lán fyrirfram og setja menn andspænis því, að það þurfi að borga af þessu láni. Gallinn er bara sá, að ég er ákaflega hræddur um, að mest af þessu láni fari í að borga hallarekstur ríkissjóðs og það sé alls ekki verið að safna neinum rekstrarsjóði fyrir ríkið og það er miklu lakara. Ef reksturshalli heldur áfram hjá ríkissjóði, þá étur það að sjálfsögðu upp þennan sjóð. En ef tækist að hafa greiðsluhallalausan ríkisbúskap og hafa sjóð, sem sannarlega veitti ekkert af, að væri um 1000 millj. kr., þá gerðist það auðvitað ekki, sem nú gerist, að ríkissjóður, hvort sem yfirdráttur hans er nú 1000 millj. eða 2000 millj., við getum látið það liggja á milli hluta, þó að það hafi auðvitað miklu meiri þýðingu hvað sem öllum prósentum líður, þegar menn fara upp í 2000 millj., þá hefur slík sveifla mjög óheppileg áhrif á efnahagskerfið og bankakerfið og fjármögnunarmöguleika þannig, að hér er auðvitað um brýna nauðsyn að ræða, sem ég skal ekki gagnrýna. Ég gagnrýni aftur á móti hitt, og það er í framhaldi af því, sem ég hef áður sagt, að það, sem olli hinum stórfellda yfirdrætti hjá Seðlabankanum, sem stundum hefur verið talað um í blöðum og ég sé ekkert merkilegt við, þó að sé talað um, vegna þess að það er áhyggjuefni, þegar slíkur yfirdráttur er kominn jafnvel upp undir 2000 millj. kr., þá ber brýna nauðsyn til þess að koma á þessu skipulagi, sem hér er gert ráð fyrir. Auk þess má nú geta þess, sem ekki hefur áður, að ég held, skeð í jafnstórum mæli eins og nú er og stafar auðvitað af erfiðleikum í fjáröflun, að einn aðalfjárfestingarsjóður landsins mun hafa verið kominn upp í nálægt 500 millj. kr. yfirdrátt bjá Seðlabankanum, en ætti um jafnháan yfirdrátt, eins og var venja áður fyrir 2–3 árum, að ríkissjóður kæmist hæst. Þetta er auðvitað geigvænleg þróun. En þetta heldur auðvitað áfram að spinna upp á sig og það eyðileggur þessar út af fyrir sig skynsamlegu ráðstafanir hæstv. ráðh., ef hann heldur áfram að hafa hallarekstur á ríkisbúinu í mesta góðæri. Hvað á þá að gera, þegar að þrengir? Hæstv. ráðh. flýtti sér dálítið mikið í ræðu sinni, þegar hann kom að því að gera grein fyrir 400 millj. kr. sparnaði, hvar hann hefði verið tekinn. Og ég held, að flestir hafi nú verið litlu nær. Hann sleppti jafnvel því að reikna, hve margar prósentur hvert rn. hefði átt að spara. Ég gat nú ekki skrifað hjá mér, - hann las það svo hratt, - hvaðan sparnaðurinn ætti að koma, nema það eitt, að mér skilst, að stjórn atvinnuleysistrygginga hafi verið skrifað og þær vinsamlega beðnar að falla frá um 100 millj. kr. kröfu á ríkissjóð, sem auðvitað gerist ekki nema með tvennum hætti annað hvort þeirri leið að draga úr fjárveitingu til húslánakerfisins, sem allir vita, að er nú í stórkostlegum þrengingum og mjög hefur staðið upp á ríkisstj. að fjármagna á nauðsynlegan hátt, eða þá þessi sjóður verður að ganga á varasjóð sinn. Öðruvísi er þetta ekki hægt. Og ég er ósköp hræddur um, að ég hefði fengið kveðju frá hæstv. ráðh., ef í sparnaðarfrv., sem hér var til meðferðar fyrir nokkram árum, hefði verið stungið upp á slíku. Síðan var bara almennt reiknað út, að þetta og þetta rn., eitt á að spara 100 millj., annað 30 millj, og þriðja 40 millj., þangað til hæstv. ráðh. fékk töluna 400 millj. Og nú vissi hann alls ekki, hvort rn. hefðu sparað þessar millj. Og ég verð nú að leyfa mér að efast um það, að menntmrn. takist að spara 100 millj. Það eru mikil kraftaverk, sem þar eiga þá að gerast umfram það, sem áður hefur gerzt, og það væri saga til næsta bæjar, ef það tækist. Ég efast nú um það, að aðrir hæstv. félagar hans í ríkisstj. séu búnir að skila alveg sundurliðuðum lista yfir það, hvað þeir ætli að spara, svo að hæstv. ráðh. hafi þessar 400 millj. Ég verð a.m.k. að segja það, að þegar hann er að gera Alþ. grein fyrir þessu, þá er það naumast viðhlítandi að varpa fram svona tölum. Þegar fyrrv. ríkisstj. gerði sínar sparnaðartill., þá var það gert í sundurliðuðu frv. Menn gat greint á um það, hvort rétt væri að spara þetta eða hitt. En það var nákvæmlega sundurliðað eftir fjárlagaliðum, hvað ætti að spara, og enginn lét sér detta í hug að senda hverjum ráðh. miða: Þú sparar góði þetta og þú sparar hitt einhvers staðar. Það a.m.k. verð ég að segja, að þá eru þetta afburða snillingar og dyggir menn í ríkisstj., a.m.k. við hæstv. fjmrh., dyggari heldur en þegar þeir voru að reyna að laumast undan því að bera ábyrgð á skattal. hans í fyrra, ef þeir ætla að taka því með þökkum, að hann stingi að þeim miða til þess að draga úr útgjöldum og láti það gott heita og tæki það eins og það stæði í biblíunni. Ég held, að ég eyði þá ekki fleiri orðum að árinu 1972, enda eins og hæstv. ráðh. gat um, þá er enn þá nokkuð eftir af því ári og því ekkert að undra, að ýmislegt geti breytzt fram til ársloka, og því ekkert um það að sakast, þó að ekki sé endanlega frá því greint. En ég er ósköp hræddur um það, miðað við það, sem ég hef hér minnzt á og sérstaklega, ef hann rennur út í sandinn þessi 400 millj. sparnaður, að það verði skrítin útkoma og heldur ógiftusamleg á þessu ári ekki siður en árinu 1971, hvort sem verður reynt að komast út úr vandanum með því að segja, að það sé arfur. Við heyrum það þá næsta haust. Hér liggur svo fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1973. Eins og ég sagði í upphafi máls míns og vitnaði þá til gamallar ræðu hæstv. ráðh. um, að fjárlagafrv. væri spegilmynd af efnahagsstefnunni á hverjum tíma, þá veit ég nú satt að segja ekki, hvað á að segja um þetta frv. Mér finnst það óhugnanlega mikið vera farið að sverja sig í ætt við fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar sálugu, en hún lagði síðustu tvö fjárlagafrv. sín fyrir þingið á nokkuð svipaðan hátt og þetta frv. er. Það var, - ég veit ekki, hvort maður má segja í þessu tilfelli, að botninn sé suður í Borgarfirði, - en það vantaði algerlega í bæði þau frv. allt það sem vantar í þetta frv. Í öðru tilfellinu var þetta afsakað með því, að embættismenn væru að rannsaka vandann, og það er í rauninni það sama, sem hér er verið að gera. Það er verið að rannsaka vandann, sem manni að vísu skildist nú í fyrra, að ríkisstj. vissi þá nákvæmlega, hvað væri stór, þegar hún tók við völdum og úthlutaði og beinlínis beitti sér fyrir stórfelldum kauphækkunum og kjarabótum í þjóðfélaginu. En látum það vera, að það hafi upplýstst fyrir henni, að hún hafi mátt skoða eitthvað betur. En um hitt frv. frá vinstri stjórnartímanum, þar var sömu sögu að segja, að í það vantaði öll úrræði og þá var því haldið fram, að það hefði ekki tekizt að hafa samráð við þm. stjórnarflokkanna. Nú veit ég ekki einu sinni. hvort þeir hafa verið kallaðir saman til þess að ræða vandann núna, enda skiptir það kannske minnstu máli. En alla vega er ekki hægt að sjá neitt í þessu frv., hver vandinn er, vegna þess að hann er blátt áfram ósköp einfaldlega þurrkaður út, gersamlega. Og hæstv. ráðh. segir, að það sé miðað við sáralitla kauphækkun og þetta sé allt harla gott. Ja, ég veit ekki, hvar menn lifa, hvort þeir eru enn þá hér á jörðinni eða hvort þeir eru komnir upp á tunglið, ef þeir halda það, að það sé hægt að horfa svona á þessa mynd. Eins og ég segi, þá er ekki hægt að saka hæstv. ríkisstj. út af fyrir sig um það, að hún leggi ekki fram till., sem hún á ekki til og bíður eftir, að aðrir leggi henni upp í hendurnar. En þá er í rauninni ekki heldur hægt að ræða þetta frv. Það er eins og ég sagði vandinn er þurrkaður út á þann einfalda hátt, að allar ráðstafanir vegna verðstöðvunar eru afnumdar, en samtímis er gert ráð fyrir því, að vísitala hækki ekki neitt um næstu áramót. Það, sem gerðist með verðstöðvunarlögunum, var tvennt og í rauninni þrennt: Það var frestað kaupgjaldsgreiðslum eða í rauninni kaupgjald skorið niður. Það var frestað að taka endanlega ákvörðun um verðlagningu búvara til áramóta og það voru ákveðnar niðurgreiðslur, allmörg stig, til þess að jafna þarna metin og ákveðið að halda kaupgjaldsvísitölunni þannig, að hún færi ekki yfir 117 stig, eins og fjárlagafrv. er miðað við. Ef halda ætti áfram þessari stefnu, þá kostaði þetta út af fyrir sig 800–1000 millj. kr. Og nú vill svo til, að það hafa sannazt upp anzi mikil vandamál. Það virðist, þó að hæstv. ríkisstj. vilji nú lítið um það tala núna, að það sé að nálgast ný hrollvekja, sem þótti henta að tala um á s.l. ári, því að það vita allir, að það eru a.m.k. 5 stig, sem skella yfir nú um áramótin eða kringum áramótin í hækkuðu verðlagi til viðbótar því, sem niður er greitt. Og niðurgreiðsla þessara stiga mundi kosta 800– 1000 millj., sem mundi þarna koma til viðbótar. Þessu er ekki gert ráð fyrir í frv., hvorugri þessari tölu, og er nú raunar vitað, að verðhækkanir um næstu áramót munu verða enn meiri og verðhækkanir, sem leiða af kauphækkunum, sem þegar er vitað um á næsta ári, munu hér enn bætast við og ég skal ekki reyna að gizka á, hvað það verður. Nei, nei, ekkert af þessu, - þetta er bara þurrkað út og hæstv. ráðh. segir, að það verði Alþ., sem eigi að leysa þennan vanda. Sennilega verður frv. um þetta lagt fyrir Alþ., en ég geri nú ráð fyrir því, að ríkisstj. reyni að marka einhverja stefnu í þessum efnum, áður en yfir lýkur, ef hún þá nær samkomulagi um nokkra stefnu til þess að mæta þessum vanda. En það sér auðvitað hver heilvita maður, að ef ekki er ætlunin, og ég endurtek það, ef ekki er ætlunin að framkvæma stórkostlega kjaraskerðingu, kannske að biðja verkalýðssamtökin eins og vinstri stjórnin gamla gerði að gefa eftir svona 17 stig eða eitthvað álíka, þá er sjáanlegt, að ríkisstj. stendur andspænis því að verða að taka upp stórkostlegar upph. til þess að halda niðri verðl. og ekki nóg með það, heldur einnig til þess að aðst. útflutningsatvinnuv. Og þó að það sé í bili hægt að veita þeim þá merkilegu aðstoð að leyfa sjávarútveginum að bjarga sér úr sínu öngþveiti með því að nota sitt eigið sparifé, þá verður það nú ekki endalaust gert. Þetta er þess vegna staðreynd, sem við fyrr eða síðar hljótum að standa andspænis hér í þinginu, og í rauninni er ekki hægt að meta þetta mál. fyrr en að því kemur. Og í sannleika sagt er ekkert nýtt að finna í þessu frv. Þegar þessar ráðstafanir allar eru teknar, er engin ábending gerð um það, hvað eigi að gera í efnahagsmálunum og, enga nýbreytni að finna í frv. Það er ekki gert ráð fyrir neinum nýjum félagslegum umbótum á þessu ári. Það að vísu kostar allverulega hækkun að mig minnir um 700 millj. eða eitthvað slíkt til almannatrygginga, en það er vegna ráðstafana, sem búið var að ákveða á s.l. þingi og mér skilst, að það sé ekki gert ráð fyrir neinum nýjum breytingum á þessu þingi, þá í sannleika sagt hefði þetta frv. hér ósköp vel getað verið samið af þeim ágætu embættismönnum, sem hæstv. ráðh. hefur á að skipa og eru vissulega hinir færustu og prýðilegustu menn. Og mér er nær að halda, að frv. hefði jafnvel verið lægra og meiri sparnaðartilhneiging í því, ef embættismennirnir hefðu fengið að ráða sjálfir heldur en hæstv. ráðh. hefði farið að koma þar nærri. En sleppum því. Ég skal víkja að sparnaðinum síðar. Á frv. er sem sagt harla lítið að ræða. Framkvæmdaáætlun fylgir engin. Það er kannske út af fyrir sig ekkert að undra, þó að hún fylgi ekki, vegna þess að raunar er ekki hægt að gera ráð fyrir, að það sé hægt að gera neina handbæra framkvæmdaáætlun, fyrr en vitað er, hvaða efnahagsstefnu á að fylgja, svo að ég saka ekki hæstv. ráðh. um það nema síður sé. En það leiðir hins vegar til þess, að það er auðvitað ómögulegt að gera sér grein fyrir því eða meta það, hvað verði framkvæmdahliðin á þessum fjárl. eða á ríkisbúskapnum á næsta ári. Það er hins vegar ljóst af þessu frv., að það er ekki gert ráð fyrir neinum hækkunum á framkvæmdaliðum. Ég er heldur ekkert að lasta það út af fyrir sig miðað við það, sem ég hef hér haldið fram áður, að við búum við þensluástand. En engu að síður er ég nú ósköp hræddur um, að það verði erfitt að koma þessu frv. hér gegnum hið háa Alþ., án þess að taka tillit til nokkurra atriða í því efni, og skal ég þá aðeins halda mér að háum póstum. Framlög til skóla eða skólabygginga hafa verið skorin niður í frv. um 170 millj. frá till. menntmrn. Í frv. er sagt, að það sé gert ráð fyrir að miða við fjögurra ára greiðslutíma til skólanna í stað þriggja ára, eins og var í gildandi lögum eða þeim lögum, sem sett voru fyrir tveimur árum um það efni. Látum það gott heita. En það verður auðvitað að beygja sig fyrir því að borga þá samkv. þessari fjögurra ára áætlun og mér er nær að halda, að í þessum 170 millj., sem niður eru skornar, sé ekkert til nýrra skóla, heldur séu skornar niður um 170 millj., sem sé nauðsynlegt að taka vegna skuldbindinga í sambandi við skóla, sem eru komnir á framkvæmdaáætlun. Og hvaða þýðingu hefur þá að skera þetta niður. Er þetta ekki bara til að blekkja sjálfan sig? Það getur vel verið, að það sé nóg að hækka framlög til hafna um eitthvað 13 millj. og hafa óbreyttar fjárveitingar til flugvalla og 11 millj. kr. hækkun til sjúkrahúsa. Ég veit það ekki. En einhvern veginn finnst mér, að það kunni nú eitthvað að standa í ýmsum og það jafnvel stuðningsmönnum ríkisstj. að biðja ekki um einhverja viðbót við þessa pósta. Að auki er svo það, sem gerist hér í annað sinn, að námslán og styrkir til námsmanna eru stórkostlega skornir niður. í fyrra var það gert með þeirri afsökun, sem vel kann að vera rétt, ég skal ekkert vefengja það, að till. um þetta efni hafi ekki legið fyrir, þegar fjárlagafrv. var samþ. Að vísu er nú tiltölulega einfalt að gera sér grein fyrir, hve há þessi upphæð á að vera. Það var fyrir þremur árum síðan, að ég hygg, gerð um það ákveðin áætlun í samráði við fyrrv. ríkisstj., að þetta skyldi hækka í áföngum miðað við þær áætlanir, sem samtök námsmanna voru með. Og ef á að fullnægja þeirri áætlun og ekki beinlínis að draga úr þessum framlögum, þá vantar hér 100 millj. kr. að því þó tilskildu, að það fáist 110 millj. kr. lán, sem ég hef enga trú á að fáist, vegna þess að það er algerlega óeðlilegt að fjármagna þetta með þeim hætti. Ég hygg, að lánið, sem tekið var í fyrra, hafi verið um 60 millj. Ég nefni hér aðeins tvö dæmi, þar sem tölurnar leika á hundruðum millj. kr., sem ég sé ekki, hvernig á að forðast - ég segi bara forðast, og hugsa þá um hagsmuni ríkissjóðsins, - að taka inn í fjárlög auk þeirrar aukningar, sem verður á framkvæmdaliðum. Ég held það sé að blekkja hreinlega sjálfan sig að gera ráð fyrir, að þær tölur fái staðizt, sem í frv. eru. Ég, eins og ég áðan sagði, nefni þessi tvö dæmi aðeins af handahófi, af því að það eru háar tölur, en það eru auðvitað fjöldamörg önnur atriði, sem ég hirði ekki að elta ólar við, sem hægt er að minnast á hér í sambandi við það, hvað kunna að vera óraunhæfar áætlanir. Ég veit, að hæstv. ráðh. mun tíunda þetta, enda gerði hann það í framsöguræðu sinni og nefndi ýmsar hækkanir til góðra og gegnra mála, sem hann vill láta koma hér á móti til að sýna góðvilja til framkvæmda. En það tjóar auðvitað ekki nokkurn skapaðan hlut, vegna þess að menn sætta sig ekki við það að fá ekki fé til skóla fyrir það, að því sé veitt í eitthvað annað. Það þýðir ekkert að rugla málum þannig saman, þó að þær geti allar verið góðra gjalda verðar, þær fjárveitingar, sem þar um ræðir. Og mér finnst það ekki hafa nokkra þýðingu fyrir fjmrh., hver sem hann er, að vera að blekkja sig með villandi tölum eða allt of lágum tölum, eins og ég hef hér getið um. Það kann að vera svar við þessu, sem hæstv. ráðh. sagði, að endurskoða ætti námslánakerfið. Ég veit það ekki. Hefur ríkisstj. e.t.v. í hyggju að lækka eða draga úr stuðningi við námsmenn. Það fólst ekki í orðum hæstv. ráðh., en ef það er ætlunin að mæta þessum vanda með þeim hætti, þá veit maður það. Hæstv. ráðh. flutti margar prósentutölur, eins og ég áðan sagði, og við lesum þær vafalaust í Tímanum næstu daga og getum þá skoðað þær. En þær segja auðvitað ekki nokkurn skapaðan hlut um það, sem hann vildi taka til meðferðar, vegna þess, að þótt þessi og þessi útgjaldaliður hækki um þetta og þetta mörg prósent, þá hefur fólk ekki nokkra minnstu hugmynd um það, hvort hér var um að ræða óumflýjanlegar hækkanir vegna aukins tilkostnaðar eða hvort hér var um að ræða einhverjar nýjar fjárveitingar eða ekki. Dæmið verður að takast á allt annan hátt heldur en hæstv. ráðh. gerði, ef hv. þm. eiga að fá nokkra mynd af því, sem hér er verið að tala um. Vaxtahækkanir eru mikill útgjaldaauki í þessu frv., sem ekki er að undra vegna vaxandi skulda og um það er ekki að fást. Það er útgjaldaliður, sem verður að kyngja. En ég hafði dálítið gaman af því - og það er kannske vegna þess, að ég hafði þessa ágætu ræðu hæstv. ráðh. frá 1971 hjá mér, - hvað hann eyddi löngum tíma í það að tala um hálfa og heila starfsmenn, sem hefði verið aukið við hér og þar í ríkiskerfinu. Sums staðar voru ekki nema hálfir og þetta var allt svo lítið. Ég tala nú ekki um í fjmrn. Ég skal taka það skýrt fram, að ég öfunda hann ekkert af því og gagnrýni hann ekkert fyrir það, þó að hann bæti við starfsmönnum í fjmrn., ég tala nú ekki um hagsýslustofnun, eins og hann gat um. Mér er allt of annt um þá stofnun til þess og tel hana það gagnlega, sem ég mun síðar koma að, til þess að vera að sjá eftir því. En það var eins og hæstv. ráðh. fyndi eitthvað til þess, að hann kynni að hafa talað eitthvað um þetta áður og þá kannske eitthvað í öðrum dúr. Ég gæti lesið hérna úr ræðunni, sem ég hef, en ég ætla að sleppa því, um starfsmannaaukningu og útþenslu ríkisbáknsins, sérstaklega stjórnarráðsins. Nú eru það tvær stofnanir, sem þenjast alveg sérstaklega út í þessu frv., og hæstv. ráðh. vék mjög mikið að annarri þeirra, stjórnarráðinu, og taldi upp þessa hálfu og heilu starfsmenn. Þar hefur orðið veruleg þensla, og hæstv. ráðh. hafa ekki sparað það að taka sér aðstoðarráðherra og ýmislegt gott fólk, sem þeir hafa vafalaust leitt þarna sér til ráðuneytis, og skal ég síður en svo finna að því fólki og út af fyrir sig ekki finna að því, þó að hér hafi ekki farið fram stórfelldur niðurskurður, vegna þess að ég hef og fjmrh. á undan mér bent á það, að þetta eilífa tal um niðurskurð í ríkisbálkninu og um það, að stjórnarráðið megi ekki bæta við sig starfsliði, æðsta stjórn landsins megi ekki hafa nægilegt starfslið til að hafa eftirlit með ríkiskerfinu, þetta er frá mínum bæjardyrum ákaflega simpil leið til þess að ná til eyrna fólks og fá það til þess að halda, að eitthvað væri í ólagi og hér væri einhver spilling á ferðinni. En þess vegna verð ég að segja það, að ég sé ekki, að hæstv. ráðh. þurfi að vera svona óskaplega viðkvæmur, nema þá með hliðsjón af fyrri orðum, þó að það þurfi að bæta við fáeinum starfsmönnum við æðstu stjórn landsins, heldur þykir mér vænt um, að hann er þó búinn að átta sig á því og það er þó góður arfur, verð ég að segja, frá fyrrv. stjórn, skoðanaarfur, að þetta hafi allt verið óraunsætt tal, sem hann hafði hér áður í sínum ræðum, þegar hann var að óskapast yfir þessu. Ég held jafnvel, að hann hafi nokkrum sinnum talað um utanferðir og risnu líka, man ég eftir í gömlum ræðum. Ég held, að hann hafi ekki minnzt á þetta núna. En mér þætti gaman, ef hann benti á, hvar í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að spara til utanferða og risnu og mér þætti jafnvel gaman að vita, hvort hv. þm. hafa orðið mikið varir við það, síðan hæstv. ríkisstj. tók við völdum, að menn hafi forðazt utanferðir og úr veizluhöldum hafi mikið verið dregið. Þetta er heldur ekki stór útgjaldaliður og mér hefur alltaf fundizt þetta, þó að það sé sjálfsagt að hafa aðhald í þessum efnum, næsta hégómlegt í samanburði við öll útgjöld fjárl. að gera veður út af þessu. En þetta hefur nú verið gert á undanförnum árum, áður en þessi umbótastjórn alþýðunnar tók við völdum. Nú er þetta allt orðið harla gott og nytsamlegt. Þá veit maður líka það. Þá koma nefndirnar. Það hefur verið gefin út bók um allar nefndirnar og hæstv. ráðh. var hræddur um, að vinstri stjórninni yrðu kenndar allar þessar nefndir. Nú held ég, að þetta sé allt of mikil viðkvæmni. Ég held, að það hafi engum dottið í hug. En kannske er hæstv. ríkisstj. orðin svo hrædd við, hvað hún er að gera, að hún heldur, að sér verði kennt um allt, sem miður fer í þjóðfélaginu. Hæstv. ráðh. hafði lagt í það mikla vinnu eða látið einhverja leggja í það mikla vinnu og það er kannske ekki vanþörf á að bæta við svona tveimur og hálfum manni til að reikna út, að vísu ekki í prósentum held ég, en í tölum, hvað nefndum hefði fjölgað. Það hafa verið skipaðar 50 nýjar nefndir eða a.m.k. 40 af ríkisstj., en ég held, að það séu 50, ef með eru taldar nefndir, sem hafa verið skipaðar samkv. ályktunum Alþ. með góðum vilja ríkisstj. Öðruvísi hafa mál ekki verið hér samþykkt, að mér sé kunnugt um. Hæstv. ráðh. sagði, að nettó væri þetta ekki nema 14 nefnda aukning, og þótti harla gott. Ég held, ef ég man rétt, - mér er kannske farið að förlast, - að hæstv. fjmrh. hafi talið það lítinn vanda hér áður fyrr að fækka nefndum og að draga úr öllu þessu nefndafargani, eins og hann stundum orðaði það, svo að ég hygg, að þetta verði ekki sérstaklega aðdáunarvert, þó að ríkisstj. hafi tekizt það mikla afrek að fjölga ekki nefndunum nema um 14, sem þá eru skipaðar af rn., eftir allt talið um nauðsyn þess að draga saman nefndabálkið. Það gladdi mig að heyra það í ræðu hæstv. ráðh., að hann gerir ráð fyrir að leggja fyrir þetta Alþ. lög um fasteignamatsstofnun. Það mál hafði verið undirbúið í ríkisstj. og frv. gert að l. um það efni, þegar ég fór úr rn. Það skal játað, að við töldum nauðsynlegt að endurskoða það frv., en hér er um að ræða mikið nauðsynjamál, ef ekki á að fara forgörðum það merkilega verk, sem unnið hefur verið í fasteignamatinu á undanförnum árum og með því orðið gerbylting í þeim efnum. Ég vonast því til, að það verði orð að sönnu hjá hæstv. ráðh., að hann geti látið þeirri frv.- samningu miða það áfram, að hægt verði að leggja það fyrir þetta þing. Þá ætla ég að koma að tekjuöfluninni, sem er nú einn geigvænlegasti þátturinn í allri þessari hörmungasögu hæstv. ríkisstj. Hæstv. ráðh. skýrði frá tekjum ársins í ár, sem eru aðallega tvíþættar, annars vegar tekjur af innflutningi og aðrar óbeinar tekjur og hins vegar tekjur af beinum sköttum. Og í fjárlagafrv. gerði hann grein fyrir því, að miðað væri við 10% aukna neyzu í landinu og 14% aukningu innfl. Við það væri tekjuáætlun fjárl. miðuð. Þetta þykir mér geigvænlegasti þáttur þessa máls, vegna þess að hér er um að ræða alvarlegustu drættina í myndinni af þjóðarbúskap okkar í dag. Við eigum að vísu gjaldeyrisvarasjóð, sem lítur myndarlega út enn í dag, um 5 þús. millj. kr., en hvernig er þessi gjaldeyrisvarasjóður byggður upp? Hann er byggður upp með stórkostlegri erlendum lántökum en áður hafa þekkzt. Framkvæmdastofnunin hefur látið frá sér fara skýrslu um þetta mál, sem útskýrir, hvað hér hefur verið að gerast og breytinguna, sem orðið hefur í þessu efni núna síðustu árin. Það var orðinn allríflegur gjaldeyrisvarasjóður, þegar ríkisstj. tók við, og menn hefur undrað það, hvernig stæði á því, að ekkert gengi á þennan sjóð miðað við þann óhemjuinnflutning, sem verið hefur. Viðskiptajöfnuðurinn við útlönd segir auðvitað sína sögu um það, hver hinn raunverulegi efnahagur þjóðarinnar er og hvað við höfum til ráðstöfunar. 1969 var viðskiptajöfnuður hagstæður um 361 millj. 1970 var hann hagstæður um 651 millj. En 1971 var hann óhagstæður um 3986 millj. Og það er gert ráð fyrir óhagstæðum viðskiptajöfnuði á árinu 1972 eftir bráðabirgðaáætlun um 4000 millj. Og það er gert ráð fyrir því, og á því byggist 14% aukning innflutnings, að um 4–6 þús. millj. greiðsluhalli verði einnig á árinu 1973. En hvernig í ósköpunum má þetta vera, að það skuli vera til gjaldeyrisvarasjóður, en samt svo ofboðslegur halli, að hann er á tveimur árum um 8 milljarðar? Það gerist eingöngu með stórkostlegum lántökum. Við lifum sem sagt um efni fram, en höldum áfram að taka lán, meðan við eigum lánstraust til. Það er eins og við í einkalifi okkar héldum áfram að lifa, eins og ég segi, langt um efni fram og vera flott menn og gerðum það með þeim hætti að reyna að slá lán hvar sem við gætum svo lengi sem það væri fært. En það er ekki endalaust fært. Og ef við skoðum það, þá sjáum við, að lántökurnar eða hinn svokallaði fjárhagsjöfnuður, sem gefur gleggsta mynd af því, að fjármagnsjöfnuðurinn hefur orðið 1437 millj. 1969, aðeins 273 millj. 1970, en 5358 millj. árið 1971 og það er gert ráð fyrir, ef auðið verður, bæði árið 1972 og 1973, að taka lán erlendis, og það er eitt helzta viðfangsefni fjármálasérfræðinga ríkisins og Seðlabankans að leita eftir lánum til þess að jafna þennan halla, borga eitt lán með öðru, svo að ekki þurfi að ganga í gjaldeyrisvarasjóðinn, sem annars mundi hverfa sem dögg fyrir sólu. Skuldir ríkisins segja líka til sín á þann veg, að gert er ráð fyrir því, að langtíma erlendar skuldir bæði opinberra og einkaaðila verði í árslok 1972 17 þús. millj. kr. Þær voru 14.4 milljarðar 1971 og 11 milljarðar í árslok 1970. Ef áfram heldur, þá er nokkurn veginn hægt að ímynda sér það, hvernig talan liti út í árslok 1973. Hin mikla tekjuöflun ríkissjóðs, sem allt þetta 20 milljarða apparat hæstv. fjmrh. hvílir á, þó að hann sleppi nú þeim 2–3 milljörðum, sem sjáanlega verður að taka inn í fjárlögin, það er lágmarkið, ef á að fleyta skútunni áfram og þá er það byggt á því, að við höldum áfram að lifa um efni fram, að við höldum áfram að búa við stórkostlegan, óhagstæðan greiðslujöfnuð, sem verði milli 4 og jafnvel 5 milljarðar á næsta ári. Þetta er nú búskapurinn og þetta er nú búskapur í lagi. Þessari mynd vék nú hæstv. ráðh. ekki að í máli sínu áðan, og ásaka ég hann ekki fyrir það, það er kannske mannlegt. En ég held, að við hljótum öll að sjá það, að ef við ætlum að búa með þessum hætti, þá sé uggvænlegt fram undan. Ég skal ekki eyða mörgum orðum að skattvísitölunni, aðeins þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann hefur nú fallizt á það sjónarmið, sem hann fordæmdi í fyrra, en sem við sjálfstæðismenn þá héldum fram, að eðlilegt væri að miða skattvísitölu við það, að það héldist, að skattarnir yrðu sama hlutfall af tekjum, því að það er gert ráð fyrir því í frv., að tekjur manna vaxi um 30%, svo að hér er ekki um neina sérstaka stórfellda ívilnun að ræða hjá hæstv. ráðh., enda gerir hann ráð fyrir 1300 millj. kr. aukningu í beinum sköttum, og auðvitað er nú ekki hægt að segja, að það stafi eingöngu af því, að það fjölgi skattgreiðendum eða fólki í landinu. Þetta hlýtur auðvitað að merkja það, sem er út af fyrir sig ekkert undarlegt, að miðað við 30% tekjuaukningu, þá auðvitað vaxa skattarnir engu að síður. En hins vegar stendur það auðvitað eftir, sem við bentum á í fyrra, að skattvísitalan þá var áætluð alveg óeðlilega lág og sem sýndi sig í þeim ósköpum, sem yfir þjóðina hafa gengið í sambandi við skattalög hæstv. ríkisstj. Hæstv. ráðh. vék hér dálítið að skattal. Ég hélt nú satt að segja, að hann mundi bíða með það, þangað til hann leggur fram hin merkilegu brbl. sín, sem mun nú, að ég hygg, vera einsdæmi, að það þurfi að breyta skattal. eftir að skattar hafa verið álagðir, að menn hafi ekki hugsað málið betur, þegar þeir lögðu skattana á, en það frv. út af fyrir sig, - sem ber að þakka, að hæstv. ráðh. skyldi átta sig á villu síns vegar, - það stafaði auðvitað eingöngu af því, að það var flumbrað með skattálagabreytingarnar s.l. vetur. Og það eru auðvitað engin rök að reyna að halda því fram, hvort sem það var þá eða nú, að það hafi verið óumflýjanlegt að breyta þessum lögum og það hafi verið svo óumflýanlegt, að þetta yrði í vissu formi, að það hafi ekki einu sinni mátt hlusta á ábendingar, sem fram komu. Hæstv. ráðh. getur hér ekkert afsakað sig, vegna þess að það komu beinlínis fram till. hér í þinginu, þar sem var lögð áherzla á, að þetta mundi hafa þessi áhrif fyrir gamla fólkið, þó að við sleppum nú öðrum. En á það var ekki hlustað. Það var formfest. En síðan, þá reynist nauðsynlegt að setja um þetta brbl. á miðju sumri, þegar verður slík ólga út af skattal., að slíkt mun einsdæmi hérlendis. Og hæst töluðu þeir, sem ríkisstj. taldi sig þó vera mestan málsvara fyrir og hæstv. ráðh. ætlaði alveg sérstaklega að gera gott. Ég held, að það hafi verið minnst kvartað af þeim, sem hann sagði, að hefði verið alveg þjóðarnauðsyn að breyta skattal. til að ná til, en það voru félögin, sem hann sagði, að ég hefði ætlað að gera skattfrjáls. Ég held, að þau hafi ekki kvartað svo mikið, a.m.k. var það lítið samanborið við gamla fólkið og raunar hinn almenna skattgreiðanda, sem nú fær umslögin sín tóm heim, allan þorra af fólkinu, sem fær nokkrar kr. í umslaginu á hverjum föstudegi eða um hver mánaðarmót, Auðvitað var skattahækkunin á s.l. ári óhæfileg, og þó að það hafi verið góðra gjalda vert að afnema nefskatta, þá í fyrsta lagi kom það að engu leyti til góða hinum eldri borgurum í þjóðfélaginu, þeir borga ekki nefskatta. Og í öðru lagi kom þetta niður á hinum almenna launþega að því leyti til, að hér var nú ríkissjóður líka að reyna að ná til sín aftur svolitlum gróða með því að spara allt að 4% í kaupgjaldsvísitölu, þannig að þetta var nú ekki allt af eintómum gæðum gert, að þetta þótti óumflýjanlegt. Það var varað við því þá af hálfu okkar sjálfstæðismanna að flumbra ekki að breytingu á skattal. Það var búið að koma í gang heildarendurskoðun skattkerfisins með ákveðnum hætti, og ég tel það ekki vera til neinna bóta, að hæstv. ráðh. hefur breytt þeirri nefndaskipun, sem áður hafði verið ákveðin í þessu efni. Ég tek fram, að ég treysti fullkomlega þeim mönnum, sem að þessu vinna núna og fagna því sérstaklega, að hann hefur verið valið sem forstöðumann þar þann mann, sem var áður formaður í fyrri skattalaganefnd. En ég held, að það sé heilbrigt að reyna að vinna að þessari skattalöggjöf á þann hátt að draga inn í þetta mál fulltrúa frá helztu hagsmunasamtökum, launþegum, vinnuveitendum og bændum auk sveitarfélaganna að sjálfsögðu, eins og gert var í þeirri nefndaskipun, sem hæstv. fyrrv. ríkisstj. var búin að ákveða og raunar var þegar að fara í gang til að vinna að heildarendurskoðun í framhaldi af þeirra endurskoðun, sem gerð hafði verið þá áður og lögin, sem afnumin voru nú með síðustu skattalögum, voru afleiðing af. Ég held því, - þó að ég voni, - að margt gott komi út úr starfi þessarar n., þá sé það ekki til bóta að breyta þeim vinnubrögðum, sem áður voru ákveðin í því efni og ég spyr nú einnig: Voru ekki tvær n., sem störfuðu að þessu á s.l. ári, þannig að hvor n. á að starfa áfram? Ég held, að önnur hafi verið að fást við tekjustofna sveitarfélaga, en hin tekjustofna ríkisins. Það er kannske smámál. Manni skilst, að í rauninni hafi höfuðnauðsynin til þessarar lagabreytingar í fyrra, sem hefur leitt af sér alla þessa skattpíningu verið sú, að koma í veg fyrir, að gildi tækju skattalög, sem áttu að taka gildi um síðustu áramót og sem rétt er, að þó að þau hefðu að geyma mikilvæg fríðindi fyrir almenning, m.a. fyrir gamla fólkið, sem felld voru úr gildi með lögum hæstv. núv. ríkisstj., þá voru þau lög fyrst og fremst samin til þess að stuðla að aukinni eigin fjármyndun í atvinnurekstri landsmanna til þess að gera íslenzkan atvinnurekstur samkeppnishæfan við atvinnurekstur í öðrum EFTA-löndum í samræmi við samkomulag, sem var búið að gera um það efni, þegar við gengum í EFTA, að það séu eingöngu auðmenn og aðrir, sem eiga hlutafé, það væri allt of langt mál að fara út í það hér. Það er auðvitað alger fásinna. Og það þykir í hverju einasta þjóðfélagi eðlilegt og sjálfsagt að stuðla að því, að menn vilji eiga hlutafé í fyrirtækjum. Og það vill nú svo til síðustu árin, sem sennilega allir hv. þm. þekkja, að víðs vegar um landið hafa verið stofnuð almenningshlutafélög með þátttöku mikils fjölda fólks, sem hefur lagt fram fé sitt, oft með mikilli áhættu og lítilli von um endurgreiðslu til þess að koma þar upp atvinnufyrirtækjum til að tryggja atvinnu á viðkomandi stöðum. Ég held, að þetta séu engir auðmenn, sem hér eiga hlut að máli. Og ég held, að það sé hægt að ná til auðmannanna með allt öðrum hætti heldur en eyðileggja þennan möguleika, sem þarna var um að ræða, og eyðileggja um leið þá meginreglu, að íslenzkur atvinnurekstur eigi að vera jafnsettur og atvinnurekstur samkeppnisþjóðanna; það mátti vissulega gera með allt öðrum hætti. Það var m.a. í þessum lögum, sem hæstv. fjmrh. vildi koma fyrir kattarnef, sett ákvæði til þess að tryggja það, - sem ekki er í dag og sem hann einnig afnumdi, - að ekki væri hægt að draga fé út úr atvinnurekstrinum nema þá með æði miklum viðurlögum. En það er einmitt einn stórkostlegur galli í íslenzkum atvinnurekstri og íslenzkum atvinnufyrirtækjum, sem mörg eru smá, að þar er ruglað saman allt of mikið efnahag félaganna og eigenda, og þessu þarf vitanlega að breyta eins og var gert ráð fyrir. Og ég sé, að hæstv. ráðh. skilur í rauninni ekki hugtakið fyrningar, ef hann heldur það, að flýtifyrningar leiði til þess, að þá fengju menn miklu meira en ella í heildina talað. Þeir fyrna fyrr, en þeir fyrna ekkert meira en hægt er að fyrna, hvor aðferðin sem höfð er. Og ég skýt því nú hér aðeins fram til hugleiðingar fyrir hæstv. iðnrh., að ef hann ætlar nú að koma á þessari stórkostlegu iðnbyltingu, sem hann talar um, þó að það sé nú víst vafasamt um höfundaréttin að henni, - en ef hún á að komast á, þá lízt mér ekki á, ef ekki á að búa betur að atvinnurekstrinum skattalega heldur en nú er gert og ef á sérstaklega að láta ráða það hugarfar, sem virðist vera ráðandi hjá hæstv. fjmrh., að það eigi að ná sér sem mest niðri á atvinnurekstrinum. Ég held, að hann ætti að tala við vini sína uppi í SÍS til þess að vita, hvort þeir eru sérstaklega hrifnir af þessari stefnu og fletta upp í skýrslu stjórnar og framkvæmdastjóra Kaupfélags Eyfirðinga og sjá, hvað þeir álíta um afleiðingar þeirrar stjórnarstefnu, sem hæstv. ríkisstj. nú fylgir, hvort það séu ekki lofsyrði, sem hann vildi þá prenta næst í Tímann. Ég held, að hún hafi ekki verið prentuð þar. Nei, það bar enga þörf til þess, og var miður, verð ég að segja. Mig furðar á því með mann eins og hæstv. núv. fjmrh., sem ég hef talið miklu gætnari mann en svo, hve hér er farið að með miklu gáleysi í sambandi við skattalög. Það var verið að fikta við löggjöf, sem er allt of flókin og margþætt til þess að hlaupa megi til á nokkrum vikum og heimta af mönnum till. um mál, sem alls ekki er möguleiki á svo stuttum tíma að gera sér til hlítar grein fyrir hvernig muni verka. Ég tek undir með hæstv. ráðh., að æskilegt er, að skattaeftirlitið verði eflt sem mest og fagna ég því og minni á, að það er nú einn arfurinn, - ég man ekki, hvort hann minnti sérstaklega á það, - frá fyrrv. ríkisstj., að skatteftirlitinu var þá komið á. Og það er vissulega rétt hjá honum, að það ber að stuðla að því, að menn greiði sína tíund skilvíslega, og það er ein mesta ástæðan fyrir óánægju fólks með skatta, ef mismunur á sér stað vegna grunsemda um skattsvik, þannig að hann skal vissulega hafa allan stuðning varðandi það að efla þessa deild. Varðandi hagsýslustofnunina, þá vil ég einnig taka undir allt það ágæta, sem hann sagði um þá stofnun og fagna því mati, sem hann hefur á gildi hennar. Hún er einn arfahluturinn, sem féll til hæstv. ráðh. úr búi fráfarandi stjórnar, sem kom á fót þessari stofnun til þess að vinna skipulega bæði að samningu fjárl. og að hagstjórnar- og hagsýslumálum og sparnaðarmálum. Öll þau mál, sem hann tiltók í því efni, að væri verið að vinna að, eru einnig arfur, vegna þess að það var hafin athugun allra þeirra mála, þegar hæstv. ráðh. tók við í ríkisstj. og ég fagna því, að því skuli haldið áfram. Ég efast heldur ekkert um góðan vilja hans til þess að stuðla að því, að áfram verði haldið á þeirri braut og tek undir það, sem hann sagði, að það er ekki hægt að vinna að hagsýslumálum og endurskipulagningu í ríkiskerfinu nema með kerfisbundnu starfi. Og ég fagna því mjög, að hann er nú kominn á þá skoðun. Ræða mín er nú orðin harla löng, og skal ég því ekki hafa þessi orð mín öllu fleiri. Ég hef vakið athygli á því, að hæstv. ríkisstj. hafi tekið við góðu þjóðarbúi. Hún tók vil hallalausum ríkisrekstri og reyndar drjúgum tekjuafgangi. Hún tók við stórum verðjöfnunarsjóði fyrir sjávarútveginn, hún tók við gildum varasjóði, sem ekki hafði verið myndaður með þeim hætti að jafna aðeins hallarekstur upp með erlendum lántökum, þó að þær hafi að vísu verið allmiklar. Og hún tók við verðstöðvun, sem hún hefði vissulega getað hagnýtt sér til góðs, ef hún hefði haft til þess það framtak og þann manndóm, sem þurfti og viljað horfast í augu við vandamálin af raunsæi. því miður valdi hún þann kostinn að gera það ekki. Hún setti upp prógramm, þar sem öllum var lofað öllu, og þetta þurfti allt að gerast í hvelli. Þess vegna þurfti að ausa úr ríkissjóði hundruðum millj. umfram það, sem þar var til. Þess vegna þurfti að framkvæma tafarlausar kaupgjaldshækkanir og ýmsan kostnaðarauka fyrir atvinnulífið í landinu, án þess að gera sér grein fyrir því, hvort gjaldþolværi hér fyrir hendi eða ekki, og þess vegna var þessi góði arfur gerður að engu. Og nú stendur ríkisstj. andspænis sínum eigin verkum, hvernig hún á að mæta eyðslustefnunni, útþenslustefnunni, hinni geysilegu útgjaldaaukningu ríkissjóðs, hinum geysilega tilkostnaðarauka atvinnuveganna, sem staðfest var á s.l. vetri í sambandi við umr. um verðstöðvunarl. þá við verkalýðssamtökin. Það stafaði fyrst og fremst að þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. hafði gert á ýmsum sviðum. Gagnvart þessum vanda stendur hæstv. núv. ríkisstj. í dag, og það tjóar ekki neitt fyrir hæstv. ráðh., þó að hann hafi í lok ræðu sinnar hvesst sig nokkuð og sagt, að efnahagsvandinn, sem við stæðum nú andspænis, væri arfur - að sjálfsögðu, - sem ríkisstj. nú þyrfti að fást við. Það er ekki arfur. Það er ill meðferð á arfi, sem hér kemur til. Það eru slæmir erfingjar, sem komust í búið og hafa sólundað því. Og þess vegna er svo komið, sem nú blasir við í dag og sem hæstv. ráðh., - ekki eingöngu fjmrh., hann er ekki sekastur manna um það, heldur ríkisstj. í heild, - verða nú að horfast í augu við. Það var nánast dálítið broslegt, þegar hæstv. ráðh. fór að fordæma fyrrv. ríkisstj. fyrir niðurgreiðslur, en áttaði sig svo skyndilega á því, að niðurgreiðslurnar hafa verið stórauknar hjá núv. ríkisstj., þannig að hann skaut því þó inn í lokin, að því miður hefði nú orðið að grípa til niðurgreiðslna aftur, svo að ég skildi nú ekki, hvað þetta dæmi átti að þýða. Ég er honum alveg sammála um það, að niðurgreiðslur í heild eru vandræðatilhögun. En við skulum nú alveg sleppa að tala um arf í þeim efnum. Niðurgreiðslur hafa verið notaðar af öllum ríkisstj. sem þáttur í viðureign við efnahagsvandræði og hvort þær eru góðar eða slæmar eða ekki, það fer eftir atvikum, það fer eftir, hvaða tilgangi tekst að ná með þeim. En staðreynd málsins er sú, að hæstv. ríkisstj. leggur hér fram fjárlagafrv. Það er myndlaus rammi. Hvenær sú mynd verður okkur sýnd, sem á að festast í þennan ramma, það hefur enginn hugmynd um, víst ekki hæstv. ríkisstj. sjálf. Sérfræðingar vinna nú baki brotnu að því að reyna að lagfæra það, sem ríkisstj. með brjóstviti sínu eyðilagði og reyna að finna úrræði til þess að leysa ríkisstj. niður úr þeim gálga, sem hún hefur hengt sig upp í. Og ég vona, að þeir komist allir lifandi til jarðar, ég er nú ekki það illgjarn, og ekki sízt vonast ég til þess vegna þjóðarinnar í heild. En við skulum sameiginlega gera okkur fulla grein fyrir því og alveg sleppa öllu hnútukasti í sambandi við það, að við stöndum andspænis stórkostlegum vanda. Við getum eytt hér tímanum til þess að fjalla um það dögum saman, hver eigi mesta sök á þeim vanda, en þetta er stórfelldur vandi, sem verður að leysa, vandi, sem sérhver ríkisstj., sem ætlar sér að sitja að völdum, verður á hverjum tíma að hafa forustu um að leysa. Og þar tjóar ekkert að smeygja sér undan, nema með þeim eina hætti að segja af sér og viðurkenna, að ekki sé hægt að leysa vandann. Það er út af fyrir sig það, sem forsvarsmaður og foringi vinstri stjórnarinnar sálugu hafði manndóm til að gera á sínum tíma. Þegar hann gat ekki leyst vandann, þá sagði hann af sér, og aðrir þurftu að taka við að leysa hann. Hvort slíkt gerist núna, skal ég engu spá um, en það væri vissulega manndómur út af fyrir sig. Hvort núv. ríkisstj. á þann manndóm til eða ekki, veit ég heldur ekki. En staðreynd málsins er sú, að fjárlagafrv., sem við hér erum að ræða, erum við að ræða meir af skyldurækni heldur en það, að við höfum í rauninni nokkurn grundvöll til þess að fjalla um vandamál þjóðarinnar á raunhæfan hátt, vegna þess að frv. leggur engan grundvöll að slíkum alvöruumr., ef svo má segja. Við verðum þess vegna að bíða og sjá, hvað hæstv. ríkisstj. kann að sýna okkur á sínum tíma sem till. sínar í þeim mikla vanda, sem þjóðin óneitanlega kemur til með að standa andspænis um næstu áramót. Hvort eitthvert kraftaverk gerist þá, sem hæstv. ríkisstj. virðist helzt búast við, - því að allt er miðað við áramót, það skal ég ekki um segja, en ég er nú ekki það trúaður á kraftaverk, að þó að ég viti, að þau geti gerzt, en að það gerist með þeim hætti, sem virðist helzt stefnt að hjá hæstv. ríkisstj., án þess að þar þurfi neitt höndum til að taka, það held ég, að gerist ekki, en það kann að vera, að það sé hægt og ég vona það og reyndar veit það, að á öllum vanda er einhver lausn og við skulum vona, að hann verði fundinn með þeim hætti, sem geti orðið þjóðinni til sem mestrar blessunar og stuðli að þeim framförum í þjóðfélaginu, sem ég veit, að við erum öll sammála um, að vilja viðhalda og efla svo sem bezt verður á kosið.



Herra forseti. Mér datt nú í hug undir hinni mjög svo löngu og margþættu ræðu hæstv. fjmrh. gömul saga, sem maður heyrði um Gyðinginn og vaxtavandamál hans, en hann vildi náttúrlega hafa nokkuð út úr sínu fé, eins og við flestir viljum og tók af því 9% rentur, segir sagan. Konunni hans líkaði þetta ekki alls kostar vel og sagði: „Góði minn, sérðu ekki, að þetta er fullhátt“. „Hafðu ekki áhyggjur af því. Þegar guð lítur á töluna, þá er hún 6.“ Þannig virtist mér mismunandi aðstaða koma fram, þegar hæstv. fjmrh. var að bera saman hækkun á milli ára og finna út, að hækkunin 2 s.l. ár hefði verið mjög lítil. Engu að síður sýna fjárlögin, að hreyfingin er um 9 milljarðar ísl. kr. á þessum tveimur árum og er það allnokkuð, úr um 11 milljörðum 1971 upp í um 20 núna. Hvað sem menn vilja kalla þetta í hlutföllum, þá er þetta gífurleg hækkun í krónutölu og ber vott um, að það er verðþensla í landinu og raunverulega verðbólga. Einhvern tíma hefði nú verið sagt, að hér væri um óðaverðbólgu að ræða. Forsendurnar fyrir fjárlagafrv. 1972 eða fyrir yfirstandandi ár voru á þá leið, að það yrði að draga mjög alvarlega úr verðbólgunni, það yrði að lækka útgjöld, svo sem frekast mætti vera, til þess að koma í veg fyrir spennuna, sem ríkti svo víða. Þetta hefur verið ítrekað hér af hálfu hæstv. forsrh. oftar en einu sinni í ræðu. En í fjárl. fyrir árið 1972 sagði orðrétt, - með leyfi forseta: „Enda þótt útgjöld þessa fjárlagafrv. hækki verulega frá síðustu fjárl., skal það tekið fram, að mjög fast var haldið á því, að aukin útgjöld vegna útþenslu ættu sér ekki stað í ríkiskerfinu, nema þar sem brýna nauðsyn bar til að halda eðlilegri þjónustu og starfsháttum.“ Sem sagt, þrátt fyrir alla viðleitni, að því er sagt er, er nauðsyn á að hækka þetta svona gífurlega. Stjórnarsinnar hafa sagt það, að við býsnuðumst mjög yfir framkvæmdagleði hæstv. ríkisstj. og litum nokkrum öfundaraugum á þá miklu athafnasemi, sem henni fylgdi. Það getur vel verið, að þetta sé rétt hjá hv. þm. En hvað fylgir í kjölfarið? Það er það, sem skiptir meginmáli. Formaður Alþb. sagði í sjónvarpinu í kvöld, og datt mér í hug að koma nánar að því hér síðar, að vandinn væri mjög svipaður og áður, en þó væru viða til gróðapyttir. Hæstv. iðnrh. er ekki hér staddur, en þeir verða varla lengi í þessari iðnbyltingu að búa til eitt ausutetur og ausa hressilega úr þessum gróðapyttum, svo að vandinn hverfi eins og dögg fyrir sólu, fyrst hann er ekki meiri en þetta. - En þegar betur er að gáð, þá ímynda ég mér og ýmsir fleiri, að vandinn sé og muni verða þyngri en svo, að það þurfi bara að ausa með einu ausutetri úr einhverjum gróðapyttum, sem liggi alls staðar í þjóðfélaginu, hjá milliliðum og einhverjum öðrum vondum mönnum, er taka of mikið til sín fyrir lítið starf. Hæstv. forsrh. boðaði ákveðið í stefnuræðu sinni og það voru hans fyrstu orð: „Stefnan er óbreytt.“ - Við skulum bíða og sjá hvað setur. Vonandi takast hin góðu áform. Það er þjóðarbúinu í hag. En það er ekki margt, sem bendir til þess, að það takist án átaka og jafnvel fórna af hendi þeirra, sem minnst mega sin. Það er augljóst mál, að auka þarf niðurgreiðslur, ef á að tryggja það, að vísitalan verði 117 stig, eins og gert er ráð fyrir. Út voru gefin brbl. í sumar, og þá voru teknar 400 millj. kr. til að auka niðurgreiðslurnar og sett á verðstöðvun. Ég man eftir því, að í Tímanum kom það fram, að þetta yrði gert í samráði við undirnefnd fjvn. Enn hef ég ekki séð stafkrók um þetta og ekki heyrt neitt, fyrr en lítils háttar var drepið á þetta hér áðan, og ég verð að segja það eins og sá þm., sem talaði hér á undan mér hér, að ég náði ekki sundurliðun á þessum 400 millj. Ég vildi mjög gjarnan mælast til þess við hæstv. fjmrh., að hann sundurliðaði þetta á blaði og léti þm. það í té við tækifæri, því að mér finnst það skipta máli, hvar á að taka þessar 400 millj., og að við vitum það hreinlega. En þetta dugar fram að áramótum, - þessar 404 millj., - en vandinn er ekki þar með leystur. Ef vísitalan á að vera áfram 117 stig, þá þarf miklu, miklu meiri upphæðir til að halda þessu í slíku jafnvægi. En hvernig á að taka þá peninga? Jú, eins og ég drap á áðan, þá eru til ágóðapyttir, sem bara á að ausa úr, og afrakstrinum dreift út í þjóðfélagið. Það á að færa stórkostlegt fjármagn á milli manna, og það kom fram í viðtali við hæstv. sjútvrh. og viðskrh. í Þjóðviljanum í gær, að það ætti að skattleggja eyðsluna. Þýðir þetta hærri söluskatt eða vissan neyzluskatt eða ákveðinn tekjuskatt eða hvað þýðir þetta? - Stefnan er óbreytt. - En hver er stefnan? Það er í raun og veru beðið eftir stefnunni. Það er sett á laggirnar sérstök rannsóknarnefnd til þess að undirbúa lausn efnahagsmálanna og mér er alveg til efs á þessu stigi, að fjöldamargir hæstv. stuðningsmenn ríkisstj. hafi hugmynd um, hvernig þessi lausn á að vera. Ég er efins um það. Það getur vel verið, að Alþb: menn hafi fengið smjörþefinn af því, sem í vændum er, þegar þeir voru að þinga um helgina, en ég er ekki viss um, að hinir viti það. Það kemur í ljós bráðlega, og við hinir getum þess vegna verið rólegir, því að þetta á ekki að vera mjög erfitt mál. En ég trúi því ekki, að það sé svona þægilega létt, því miður. En fari svo, að það sé takmark að halda vísitölunni í 117 stigum, og fari svo, að við eigum að byggja á innflutningi svo miklum, sem fjárl. gera ráð fyrir, þá skapar það verðbólgu í landinu. Það er alveg óhjákvæmilegt annað. Hún bitnar fyrr eða síðar á krónunni með einu eða öðru móti. Þessi hæstv. ríkisstj. hefur lýst því margsinnis yfir, að hún fari ekki út í gengisfellingu, og ég met það mjög mikils. Ég er alls ekki talsmaður gengisfellingar. Það er nú öðru nær. En þá er bara þetta, hvernig er hægt að draga úr framkvæmdum, án þess að það komi illa við, því að það getur ekki farið saman að halda uppi jafn mikilli spennu og er í þjóðfélaginu í dag og tryggja gildi krónunnar og sjá fyrir svo miklum niðurgreiðslum, svo að allt komi heim og saman? Það er óhugsandi, þó að góður vilji fylgi. Enda er nú svo komið, þrátt fyrir gott verðlag á útflutningsafurðum, að ríkisstj. er tilneydd til þess að láta verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins gefa eigendum sínum ávísun úr sparisjóðsbók sinni, svo að ekki komi til rekstrarstöðvunar. Þetta er ekki stór upphæð í ár, innan við 100 millj., sennilega 70–90 millj. eftir afla, en samt er þetta nokkur vísbending, um það, sem fram undan er, því miður. Útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörur eiga að hækka um 110 millj. Það var mjög gott árferði í ár í landbúnaðinum, og vonandi hafa bændur sett mikið á, því að þrátt fyrir allt tókst að heyja mikið og bústofn kom vel af fjalli. Þess vegna er hagsæld til landsins og menn ættu að vera þar bjartsýnir. En samt sem áður þarf að stórauka útflutningsuppbætur, - enn eitt vandamálið. Og það er svo undarlegt, að flokkur hæstv. fjmrh. og landbrh., sem telur sig hafa verið í forsvari fyrir bændastéttina í áratugi, - og við hinir, sem höfum viljað gagnrýna það kerfi og sagt, að það héldi ekki svona áfram, - samt sem áður skilur hann við það enn í dag þannig, að þegar er verið að tala um hag bænda af Framsóknarleiðtogunum hér á hv. Alþ., þá er alltaf sagt, að bændur séu tekjurýrasta stétt á landinu. Enn bólar ekkert á því, ekki í þessum fjárl. a.m.k. Þó er boðað frv. þeim til hagsbóta, sem vonandi verður raunhæft. Er vandi þeirra leystur með aukningu útflutningsuppbóta? Fjöldi smábænda á áfram við erfiðleika að stríða og því meiri sem verðbólgan verður verri viðureignar. Hvað skyldi kosta að reisa bú í dag? Ætli það sé ekki einn arfurinn, sem við höfum gefið þessum einstæðu bændum? Sennilega er það. Nei, það vantaði ekki í kosningabaráttuna. Þá var öllu lofað. Þá voru þreyttir menn í ráðherrastólunum, úrræðalausir, vissu ekki, hvað þeir áttu að gera, létu næstum því reka á reiðanum, eins og sagt er, fyrir veðri og vindi. Eina lausnin var að fá nýja menn inn með úrræðin á hverjum fingri,og sjá, þá skyldi enginn vandi vera. Það skyldi engin óeðlileg þensla verða í þjóðarbúinu, og allt átti að vera stöðugt og gott. En reynslan er því miður heldur bitur. 9 milljarðar á tveimur árum, úr 11 milljörðum í 20. Þetta segir ekki alla söguna, því að það vantar mikið til enn þá, virðist manni, ef á að leysa þann vanda, sem fram undan er og halda vísitölunni í 117 stigum og tryggja það, að atvinnulífið geti snúizt með eðlilegum hætti. Framkvæmdastofnunin var sett á laggirnar, og var margt gott gert með því frv., og ég vona, að það eigi eftir að sýna árangur. En samt sem áður sér maður lítið bóla á ávöxtunum í skipulagningunni, svo að þeir eiga eitthvað erfitt með að koma sér saman um þættina eða taka ákvörðun, sem leiði til góðrar niðurstöðu. En það er annað, sem hefur ekki staðið á. Það er aukning á mannafla í ríkiskerfinu. Hann er mikill, og ég get ekki betur séð en sú skrá, sem fylgir fjárlagafrv. hér aftast um mannafla þar, sé ófullkomin. Það þarf að fá það á hreint, hverjir eru fastir starfsmenn og hverjir eru lausráðnir. Það þarf að fá það á hreint, hvenær yfirvinna er bókuð, því að í ljós kom á einum fundi undirnefndar í sumar, að það liggur alls ekki ljóst fyrir, ef maður vill vita það fljótlega, hve mikil yfirvinna er greidd, en hægt er að finna það út, en kostar mikla vinnu. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. mjög fyrir það, hvað hann hefur verið jákvæður í því efni að leggja því lið, að ríkisbókhaldið allt geti skilað okkur betri niðurstöðu, sérstaklega vel sundurgreindri og það fljótt. Það er mjög mikilvægt. En það er kominn fjöldi manns inn. Það væri líka fróðlegt að vita, hvað bremsunefndin, ef hún starfar eitthvað, hefur samþykkt marga. Ég spurði um þetta hér í fyrra og hæstv. forsrh. svaraði: „Ég ætla, að bremsunefndin hafi fjallað um þessar ráðningar.“ Auðvitað snjallt svar, en sagði hvorki af né á. Ég verð því að vænta þess, að bremsunefndin hafi fjallað um þennan fjölda, sem kominn er inn í fjárl. núna og sagt er frá. Ef ég man rétt, er á bls. 161 sagt, að í skýringum þeim, sem á eftir fari, verði sem fyrr greint frá öllum nýráðningum stofnana í mannafla. En mér er kunnugt um, að það starfa fleiri en hér kemur fram, og þess vegna bað ég um sundurliðun á fastráðnu fólki og lausráðnu. Auðvitað þarf ríkisvaldið góðan liðsafla alveg eins og allir aðrir. En það á bara að liggja á hreinu og ekkert að vera að fela það og hafa um það ákveðnar reglur og tryggja því fólki líka, sem er lausráðið, eðlileg réttindi, bæði í lífeyrissjóði og öðru. Það er ekkert síður mikilvægt. Þegar kemur að úrræðum við þessum mikla vanda, sem fram undan er að sögn hæstv. ríkisstj., þá verður fróðlegt að sjá, hvernig sú kaka skal bökuð. Verður það ekki hálfgert blandað krydd, sem sett verður í kökuna þá? Við skulum sjá. Ef á að byggja á 14% aukningu í innflutningi áfram, og það hefur komið hér áður fram í kvöld og mér þykir rétt að undirstrika það, þýðir það hvorki meira né minna en, að á tveimur árum má ætla, að óhagstæður greiðslujöfnuður nemi milli 7 og 8 milljörðum. Það er ekki svo lítið. Og þó að gjaldeyrisstaða okkar í augnablikinu sé á pappírnum góð, þá man ég eftir greinum í Tímanum, þar sem gert var grín að því, er fyrrv. ríkisstj. tók langtímalán, og slíkt kallað herfileg blekking í gjaldeyrisstöðunni. En nú þegja sömu „skribentar“. Bezt er að rifja það ekki meira upp, svo að það komi ekki illa við um stöðu gjaldeyrissjóðsins í dag. Ég sé, að hv. ritstjóri Tímans brosir, en ég ætlast ekki til, að hann rifji upp fyrri skrif í þessu efni. Þau koma illa við, eins og ég sagði áðan. Skattamálin voru eðlilega mjög á dagskrá í vor, og hæstv. fjmrh. undirstrikaði það enn einu sinni, að það var alger forsenda fyrir þessari fjármálastjórn að fá ný skattalög. Gott og vel. Þeir hlýddu ekki á þær aðvaranir, sem við höfðum í frammi í stjórnarandstöðunni. Þeir voru bjartsýnir, og í sumar birtist ein af þessum snjöllu greinum eftir einu hv. þm. Ég sé nú ekki þm.- skrána hérna, svo að ég get ekki vitnað rétt í hann, en það var Stefán Valgeirsson, sem skrifaði þá grein, heiftarlega árás á Alþfl. Þar boðaði hann enga skattahækkun. Allt væri blekking, sem við sögðum. Hann hefur ekki skrifað grein aftur, eftir að niðurstöður skattal. lágu fyrir og brbl. komu fram. Hann hefur heldur ekki sézt mikið á bryggjunni í smáþorpunum í kjördæmi sínu og talað við sjómennina, sem fengu seðilinn frá hæstv. fjmrh. og ríkisstj. Væri betur, að hann væri búinn að laga það, sem misfór áður og væri þá maður að meiri. Allt í lagi með það. Okkur getur missézt, báðum, þessum góðu vinum mínum og mér. En niðurstaðan liggur núna á borðinu, og við getum svo deilt um það í rólegheitum seinna. Nei, það var slæmur arfur frá viðreisninni, þessi skattalöggjöf. Hún átti allt að tryggja til handa þeim ríku, en mala niður þá fátæku. Og það varð auðvitað að breyta þeirri skattalöggjöf í slíkum flýti, að ekki gafst tími til að athuga þetta í rólegheitum né hlusta á vissar ábendingar, sem við höfðum fram að færa. Þetta skyldi keyrt í gegn, þó að afleiðingarnar yrðu slæmar. Sjálfsagt er margt gott í þessari löggjöf, og ég samþykki margt, sem þar var sett fram. En kapp er bezt með forsjá í þessu sem öðru. Það var mikið rætt um stöðu Seðlabankans, og með alls konar reikningslistum og samanburði var fengin sú niðurstaða, að raunverulega væri staða Seðlabankans svo góð í dag, að ekkert væri athugavert við hana, bókstaflega ekki neitt. Mig varðar lítið um hlutfallstölur. Ef skuld ríkisins við Seðlabankann er hátt í tvo milljarða, þá er hún allveruleg, hvað sem einhverjar hlutfallstölur segja. Og af hverju að taka um einnar millj. kr. lán til langs tíma til þess að þurrka þessa skuld út? Auðvitað til þess að bæta stöðuna, því að hún er erfið. En framkvæmdir með svona vinnubrögðum hefðu ekki verið taldar skynsamlegar af heimilisföður, nema af ótta við gífurlega verðbólgu, þess vegna sé einnig nauðsynlegt, að ríkið framkvæmi sem allra fyrst, áður en allt verður miklu, miklu dýrara en ella, og í harðri samkeppni við bæjarfélög og einstaklinga. En hvers vegna skyldu nú fulltrúar hæstv. ríkisstj. eða Seðlabankans vera að hringja út um land og biðja vissa lífeyrissjóði að kaupa sparilánin? Er það vegna svona góðrar stöðu ríkissjóðs? En þetta á sér stað í dag, þeir eru að hringja í félagssjóði úti um land og biðja um kaup á skuldabréfunum fyrir stórfé. Já, það er gott og vel. Stundum hafa nú þessir fulltrúar hæstv. ríkisstj. sagt, að það þyrfti að draga fé frá Reykjavík út á landsbyggðina, en nú er dregið frá landsbyggðinni, sennilega inn í Seðlabankann og svo Seðlabankinn inn í ríkissjóð og í Framkvæmdastofnunina. Þá er bara, að það verði ekki sagan um einbjörn í tvíbjörn og tvíbjörn í þríbjörn og svo karlinn í kerlinguna og kerlingin í kálfinn, en ekkert gekk. Dæmið er nú ekki glæsilegra en það. En staðan er góð, og það skiptir öllu máli hlutfallslega. Það var margundirstrikað af hæstv. ráðh. Jafnvel Sölvi Helgason hefði mátt vera hreykinn af öllum þessum hlutfallstölum, svo haganlega komu þær út hæstv. ríkisstj. í hag. Nei, stjórn peningamála getur verið erfið á Íslandi. Það þekkjum við af biturri reynslu, og að mínu mati hefur verðbólgan fellt flestar ríkisstjórnir, og kannske á hún eftir að reynast þessari hv. vinstri ríkisstjórn mjög erfið. En úrræðin eru svo létt, segir formaður Alþb., það eru alls staðar gróðapyttir, og það er bara að fá sér ausu og ausa upp úr þeim og færa á milli í þjóðfélaginu á einfaldan og góðan hátt. Þó sagði hann nú: aðalatriðið er framtíðarlausnin. En framtíðarlausnin getur ekki byggzt á svona einfaldri aðferð, það er útilokað. Hún byggist af traustum grunni og getur ekkert annað en byggzt á traustum grunni með langtímauppbyggingu. Sú uppbygging kann að vera hæg um tíma, en hún þarf að vera skipulögð og raunhæf. Það væri gaman að geta gert allt í einu. Það væri gaman að geta byggt stóra skóla á tveimur árum eða þremur. En fjárlagafrv. segir fjögur ár, af því nú er ekki hægt að fara hraðar. Svo að ég vitni í aðra gamla sögu, langt að sótta, hefur verið sagt um einn svertingja, sem var í forsvari og fylgd í stórum leiðangri í Afríku, en leiðangurinn vildi flýta sér hratt og komast mjög áfram, að hann sagði: Ég fer ekki lengra. - Og þeir spurðu: Hvers vegna? Ég vil ekki fara hraðar en það, að ég hafi stjórn á sjálfum mér og sálu minni. - Það er hægt að gleðjast yfir velgengninni og hún er vissulega til í dag. Og ef ég man rétt, þá sagði hæstv. forsrh. að því í ræðu sinni og sagði orðrétt, með leyfi forseta, á bls. 8, að þegar litið er til efnahags þjóðarinnar, atvinnuástands, neyzlustigs og lífsafkomu fólksins, er enginn voði á ferð, þó að við yrðum að lækka ofurlítið seglin um stundarsakir. Í sjálfu sér er þetta rétt staðhæfing. En næst samstaða um þetta, þannig að þjóðarbúið hafi gott af því? Þá er kennt um miklum aflabresti, og sagt er að 20–30 þús. tonn í minnkandi bolfiskveiði í sumar valdi þessum vanda. Það hefði einhvern tíma ekki þótt stórkostlegt, þó að afli á Íslandi minnki um nokkra tugi þús. tonna. Nú það er auðvitað slæmt fyrir viss svæði, sem hafa lent í þessu, og viss úthöld eru í vandræðum. En það var líka annar afli, sem jókst og gaf mikið í aðra hönd, þannig lagað, að þetta er ekki eina ástæðan, þessi aflabrestur um 20 –40 þús. tonn. Það er miklu, miklu fleira. Það er heildarstjórnin. Þrátt fyrir það að yfirlýst er, að stefnan sé óbreytt, þá er það heildarstjórnin, sem ekki ræður við þann vanda, sem fram undan er, og þá þróun, sem á sér hér stað, í fjármálakerfi þjóðarinnar. Verðbólgan vex og vex eins og snjóbolti, sem hleður utan á sig, og krónurnar verða fleiri og fleiri, en þær mega vist ekki minnka á pappírnum. Gengið á að vera óbreytt þrátt fyrir allt. En það er bara að það þá komi ekki eitthvert uppbótakerfi og það skapist ekki allt í einu tugir gengna, eins og var einu sinni þekkt hér. Aðeins á Suðurnesjum einum ríktu á milli fiskvinnslufyrirtækja í tíð vinstri ríkisstjórnar 1956–58 tugir gengna. En þá var kerfið orðið þannig, að það var borgað upp eftir útflutningsverðmæti og nýting afla var mjög misjöfn, eftir vinnslustöðum og eftir hvaða verkunaraðferðir fiskurinn fór í. Ef til vill á að innleiða þetta aftur og einhverjir snjallir menn reikna út, hvað þú átt að fá. Enginn veit raunverulega, hvað hann á að fá, né getur gert áætlanir fyrir sjálfan sig um eðlilegan rekstur, því að það eru einhverjir aðrir svo miklu, miklu snjallari menn, sem úthluta honum því, sem þeim sýnist. Þrátt fyrir allar árásirnar á fyrrv. ríkisstj. er það nú einu sinni staðreynd að á síðastliðnum áratug hafa lífskjör á Íslandi batnað og verið betri en nokkru sinni áður. Þó er þrástagazt á því, að sú ríkisstj. hafi ekki ráðið neitt við neitt og skilið við allt í kaldakoli og þessi slæmi arfur sé enn að ganga aftur, þrátt fyrir að nær 16 mánuðir séu síðan sú ríkisstj. lét af völdum. Ég veit ekki, hvað þeir ætla að skemmta sér lengi við þetta í fjárlagagerð og rökræðum hér á Alþ., en það hlýtur nú að vera farið að draga af þeim draug, eftir því sem líður fram á þetta ár og fram á hið næsta. Og undarlegt er það með öllu þessu skipulagi, sem boðað var, ef ekki er hægt að koma í veg fyrir, að þessi áhrif vari svo lengi. Í ræðu sinni kom fjmrh. eðlilega mjög viða við og talaði um tekjuöflunina hér í löngu máli. Og hún er auðvitað forsenda fyrir öllu því, sem á að gera, eins og fjárlagafrv. ber með sér, og byggt á þeirri áætlun, að innflutningur verði áfram svona mikill. Endurskoðun skattalaganna fer fram, og sennilega sjáum við einhverja breytingu á þessu þingi, þó er það ekki öruggt. En grundvallaratriðið er, svo. að öll uppbygging fjárlagafrv. fari ekki úr skorðum, að innflutningurinn verði svona mikill og eyðslan svona mikil. Grundvöllurinn er ekki sterkari en það, þegar þetta er skoðað niður í kjölinn, því miður. Ef ég hef tekið rétt eftir í ræðu hæstv. fjmrh., þá sagði hann: Það er á valdi Alþ. að fjármagna auknar niðurgreiðslur fyrir árið 1973, svo að vísitalan haldist óbreytt. Framkvæmdaáætlunin á eftir að koma með þessu frv., og munum við þess vegna sjá heildarmyndina betur en við getum séð í dag. Eins og sagt var hér áðan á undan mér, er þetta rammi án heildarmyndar, og þess vegna ætla ég ekki að eyða tíma í það, þar sem umr. eru orðnar langar, að fara að lesa upp einstaka talnaliði, því að þm. geta lesið það sjálfir á borðunum hjá sér og gert samanburð. Ég ætla aðeins að undirstrika það, á hvaða grundvelli þetta fjárlagafrv. er byggt, af því að hann er hæpinn, því miður. Ég man þó eftir einum lið, sem rétt er að vekja athygli á að þarf að hækka að mínu viti, sérstaklega ef á að halda áfram að treysta undirstöðuatvinnuvegina, en það hefur verið aðall, að þeir segja, þessarar hæstv. ríkisstj., en það er að auka fjölbreytni í sjávarútvegi. En ef ég man rétt, þá fellur niður styrkur til leitarskipa hjá Hafrannsóknastofnuninni, minni skipanna, sem eru að leita að humar og rækju o.fl. skelfisktegundum. Þetta tel ég illa farið, og það má eiginlega varla eiga sér stað. Við höfum ekki fengið enn í fjvn. forsvarsmenn stofnunarinnar í heimsókn, og ég veit þess vegna ekki, hvað hefur skeð, en það er aðeins vinsamleg ábending til hæstv. fjmrh., að þetta mál verði athugað aftur, því að ég veit, að hann leggur því lið, að þetta falli ekki niður. Hann fjallaði hér um nefndarstörf, kostnað í sambandi við n. Ég hef átt sæti í undirn. fjvn. Við höfum farið í ýmis ríkisfyrirtæki, við höfum tekið fyrir ákveðna málaflokka, og það tel ég mjög nauðsynlegt, það hjálpar okkur í vinnu við erindalestur og frágang fjárlaga í n. Það er líka mjög athyglisvert, þar sem að hv. ráðh. sagði: Námskeið verða haldin fyrir forsvarsmenn ríkisfyrirtækja og hjálpað til að hafa rekstur sinn bagkvæmari og betri. Vissulega hefur maður grun um það, að víða er ekki gætt þeirrar hagkvæmni, sem unnt er að framkvæma hjá sumum ríkisstofnunum. Þetta er verulega þakkarvert. En hér þarf að koma til meira. Raunverulega þarf að ákveða verksvið undirn. fjvn. Mér finnst persónulega a.m.k., að við höfum ekki fastmótað verksvið, og ef við eigum að gera fastar og ákveðnar till., þá liggur það í hlutarins eðli, að við þyrftum a.m.k. að fá eins konar erindisbréf. Okkur hafa verið sýndar ýmsar hugmyndir, og við höfum verið beðnir að fjalla um þessar hugmyndir og segja álit okkar á þeim, m.a. sameiningu verkstæða, sameiningu mötuneytanna, nýtt fyrirkomulag í mötuneytakerfinu, sem er orðið mjög stórt mál og á eftir að skipta ríkissjóð jafnvel hundruðum millj. í framtíðinni. Og þarf að taka föstum tökum. Þetta er stórmál og fer ört vaxandi fyrir ríkissjóð, ef ekki er gerð raunhæf skipulagning á næstunni. Svo er annað, ferðalögin. Setja þarf upp ákveðnar reglur um ferðalög erlendis. Við höfum fengið yfirlit yfir ferðalög nokkurra stofnana, og það er mjög misjafnt, hvað menn ferðast á vegum þessara stofnana, - mjög misjafnt. Sumir virðast vera afar mikið erlendis, svo ekki sér meira sagt. Mikið átak hefur verið gert og var gert í bílamálum ríkisstofnana, og er það komið í fastar skorður og ég held í sæmilegt horf. En þessu þarf að fylgja eftir, og það má ekki fara aftur úr böndunum. Aðeins hefur bryddað á því, að menn hlýddu ekki þeim reglum, sem settar hafa verið. En það þarf að halda fast við þær reglur, sem hagsýslan og fjmrn. hafa sett, og fylgja því vel eftir. Allt þetta ber að þakka, og það er góður vilji í fjmrn. til þess að leysa slík vandamál. og það ber að meta það, þegar menn vilja taka ábendingum undirn. eða frá öðrum þm. með jákvæðri afstöðu, og þakka það. Hvað fram undan er varðandi sjálfa rekstrarstöðuna í þjóðarbúinu, þá liggur það ljóst fyrir, að við sjávarsíðuna eru vandamál. Togaraflotinn er rekinn með tapi. Hann þarf þegar á styrk að halda, sem nemur 25 millj. úr ríkissjóði. Af hálfu iðnaðarins hefur því verið lýst yfir, að hann standi nú á mörkum hallarekstrar. Viðskiptahalli við útlönd er mjög alvarlegur. Og það kom fram í viðtali í kvöld við einn af forsvarsmönnum annars stærsta stuðningsflokks ríkisstj., að vandinn sé ekki geigvænlegur. Ég tel, að hér sé um mjög alvarlegt mál að ræða. Raunverulega er ástandið þannig, að við sjáum fram á rekstrarstöðvun aðalatvinnuveganna, nema stórkostleg tekjuöflun eigi sér stað. Og enn meiri tekjuöflun er nauðsynleg, ef á að halda vísitölunni í 117 stigum og eins að framkvæma þá samninga, að 6% eigi að koma óskert 1. marz 1973 samkvæmt kjarasamningum. Þá þarf hér stórkostlegt fjármagn til að halda þessu öllu eðlilega, ef verðbólgan á ekki að færa. allt í kaf. Við vitum ekki, hvernig ríkisstj. hyggst leysa þetta, og það er þess vegna út í hött að vera að eyða löngum tíma í vangaveltur um þessi úrræði, því að við verðum að bíða eftir því hér. Sérstök n. úti í bæ er að baka þessa köku, og hún mun verða sýnd Alþ. bráðlega. Þá kemur í ljós, hvernig hún kann að smakkast. Því miður sýnist mér, að stefnan sé verðbólgustefna, hvernig sem á það er litið. Og því miður sýnist mér að fyrr eða síðar verðum við að taka upp millifærslu- eða uppbótakerfi til að halda atvinnuvegunum gangandi. Og þá þarf að reikna út: þú átt að fá þetta og hinn á að fá hitt. Við höfum ágæta Framkvæmdastofnun og snjalla reikningsmenn þar. Kannske eru þeir færir um að leysa þetta allt saman? Framkvæmdaáætlunin kemur bráðlega frá þeim, og þeir sýna okkur þess vegna fjárlagadæmið í heild. Þá getum við tekið raunhæfari afstöðu til þessara talna, sem við höfum fyrir framan okkur, og ég mun því sleppa því, eins og ég sagði áðan, að fara að lesa upp einstakar tölur og gera samanburð, vegna þess að það er ekki raunhæft, eins og ástandið er í dag. Þetta á eftir að breytast verulega, a.m.k. í stórum liðum, jafnvei svo að skipti milljörðum, a.m.k. á annan milljarð, ef að líkum lætur. En þrátt fyrir þetta, þá vona ég, að svo fari, að við getum haldið áfram eðlilegu atvinnulífi hér á landi og það verði full atvinna. Það er fyrir öllu, að þessi litla vesæla króna, sem viðreisnin að sögn var nærri búin að ganga af dauðri, geti nú haldið gildi sínu áfram. Vonandi kemur ekki til stórkostlegrar millifærslu né gengisfellingar. Hæstv. ríkisstj. hefur marg ítrekað það, að hún muni ekki grípa til slíkra ráðstafana. Hún ætlaði sér ekki meiri afrek í verðbólgunni en að hafa verðbólguna svipaða og í nágrannalöndunum. Það hefði nú ekki verið úr vegi, að fylgt hefði smáskrá frá Norðurlöndunum og Englandi í þessari löngu ræðu hæstv. fjmrh., þar sem einhver hlutfallareikningur væri látinn fylgja, þannig við sæjum hreyfinguna hér heima í samanburði við það, sem væri að gerast hjá keppinautunum. Það hefði gefið okkur örlítið betri hugmynd um stöðuna. En þessu var auðvitað sleppt. Menn geta sjálfir spáð í hvers vegna. En það skulu vera mín lokaorð þrátt fyrir allt, að vel megi takast til og hér verði full atvinna ok vetrarvertíð geti hafizt með eðlilegum hætti, eins og til stendur.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. lauk framsöguræðu sinni fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1973 með þeim orðum, að hann vonaðist til. að hv. stjórnarandstæðingar hafi ekki gleymt fortíð sinni, þegar þeir fara að tala um fjárlagafrv. nú. Maður skyldi halda, að hæstv. fjmrh. gerði sér einnig grein fyrir því, að það eru fleiri en stjórnarandstæðingar, sem eiga sér nokkra fortið í þessum efnum, og óneitanlega var ræða hæstv. fjmrh. nú fyrir fjárlagafrv. nokkuð hjáróma við þá gagnrýni, sem hann og aðrir fyrrv. stjórnarandstæðingar héldu uppi á viðreisnartímabilinu. Fjárlagafrv. það, sem hér liggur nú fyrir, er annað í röðinni frá valdatöku núv. stjórnarflokka. Það má því gera ráð fyrir, að hér birtist sú efnahagsstefna, ef nokkur er, sem mörkuð er í þessu fjárlagafrv. og segja má, að hæstv. forsrh. greindi frá í stefnuræðu sinni, að sé óbreytt frá því, sem fram kemur í fjárlögum yfirstandandi árs. Það eru hins vegar öllum hv. alþm. enn í fersku minni þau varnaðarorð, sem stjórnarandstaðan beindi til ríkisstj., þegar augljóst var, að hverju stefndi um útþenslu í ríkiskerfinu með afgreiðslu fjárlaga, sem fólu í sér hækkun um hvorki meira né minna en nokkuð yfir 6 millj, kr. Ríkisstj. hlustaði ekki á varnaðarorð stjórnarandstöðunnar, og allt var keyrt í gegn, eins og kunnugt er, án nokkurra breytinga. Nú er enn bætt við yfir 3000 millj. kr., og enda þótt þar sé enn um allstórt stökk að ræða, vantar enn allmikið á, að fjárlagafrv. sýni rétta mynd af greiðsluþörfinni, eins og hún blasir við og miðað við það, að ríkisstj. haldi óbreyttri stefnu. slík útþensla, sem birtist í þessum tveimur fjárlagafrv., þegar tillit er tekið til þess, að breyting á skráningu íslenzku krónunnar hefur ekki átt sér stað, er algengt einsdæmi. Aðeins tveimur mánuðum eftir að fundum Alþingis lauk á s.l. vori, sá ríkisstjórnin sér ekki annað fært en að grípa til sérstakra bráðabirgðaráðstafana í efnahagsmálum. Í þessum bráðabirgðaráðstöfunum er gert ráð fyrir að koma á verðstöðvun til áramóta, fresta greiðslu 21/2 stigi kaupgjaldsvísitölunnar og binda kaupgjaldsvísitöluna að öðru leyti við 117 vísitölustig til áramóta. Var talið, að þessar bráðabirgðaráðstafanir mundu kosta ríkissjóð um 400 millj. kr. Þessari upphæð hugðist ríkisstj. ná með því að skera niður einstaka útgjaldaliði í fjárlögum, og var þá gefið í skyn af hæstv. forsrh., að haft mundi samráð við undirn. fjvn., á hvaða liðum fjárlaganna niðurskurðurinn skyldi eiga sér stað. Slíkt hefur hins vegar ekki átt sér stað, og er ég ekki út af fyrir sig að kvarta undan því og tel, að það sé fyrst og fremst ríkisstj. að taka ákvörðun um og bera ábyrgð á þessari ráðstöfun sinni. Hins vegar væri fróðlegt að fá betri upplýsingar frá hæstv. fjmrh. heldur en áðan komu fram í hana ræðu um það, á hvaða fjárlagaliðum niðurskurðurinn átti sér stað. Það kom skýrt fram um þessar 100 millj. kr., sem farið var fram á við atvinnuleysistryggingasjóðinn, að yrði frestað greiðslu á, en að öðru leyti vantar upplýsingar að verulegu leyti um, á hvaða fjárlagaliðum þær 300 millj., sem þar er um að ræða, koma niður. Og það væri mjög æskilegt, að það kæmi skýrar fram en kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan. Um s.l. áramót kom svo á fjörur ríkisstj. enn eitt vandamálið. Sýnilegt var þá, að öll útgerð í landinu og þá um leið fiskiðnaðurinn var að stöðvast. Ríkisstj. viðurkenndi, að fiskverð yrði að hækka, en jafnframt, að enda þótt verðlag í markaðslöndunum væri hagstæðara en dæmi væru til um áður, þá gæti það ekki staðið undir hækkuðu fiskverði innanlands. Og þegar svo var komið, þá grípur ríkisstj. til þess ráðs að láta Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins greiða það sem á vantar í þessum efnum. Vitanlega er, að það var allt annað verkefni, sem verðjöfnunarsjóðnum var ætlað, heldur en að greiða niður rekstrarkostnað fiskiðnaðarins og útgerðarinnar, sem er í sambandi við vantandi grundvöll undir útgerðinni og fiskiðnaðinum. Hann átti fyrst og fremst að verða til þess að mæta hugsanlegum sveiflum í verðlagi á erlendum mörkuðum á sjávarafurðum. Það hefur verið rætt um það hérna, að þetta séu um 88 millj. kr., var talað um hér af hæstv. sjútvrh., reynt að gera lítið úr þessu dæmi miðað við það, hvað vandamálið í rauninni er stórt. Og til þess að gera sér nokkra grein fyrir, hvað hér er um stórt og alvarlegt vandamál að ræða, sem verður að ráða lausn á strax upp úr næstu áramótum, þá er rétt að fara hér yfir þann lista, sem nú hefur verið gengið frá um það, hvað á að koma til viðbótar söluverði afurðanna á erlendum markaði til þess að standa undir þessu á þessu tímabili, og það eru ekkert litlar upphæðir í hverri einingu sem þar er um að ræða, miðað við það, sem greitt er núna. Það er t.d. í fyrsta lagi, að það á að greiða úr verðjöfnunarsjóði á hvert einasta kg. af frystum þorskflökum 9 kr. úr sjóðnum. Á ýsu á að greiða 5 kr. á hvert flakakg. fram til áramóta. Á steinbít á að greiða 11 kr. á hvert kg úr verðjöfnunarsjóðnum, á karfaflök hvorki meira né minna en 14 kr. á hvert einasta kg, ufsa 11 kr., á löngu 8 kr., grálúðu 10 kr. og heilfrystan fisk, eins og hann kemur fyrir upp úr sjónum, á að greiða 4 kr. á hvert kg. Það er augljóst mál, að þessi upphæð, sem núna er fundin, 88 millj. kr., byggist, eins og reyndar hefur komið fram, fyrst og fremst á því, að á þessu tímabili er ekki gert ráð fyrir því, að um mikið aflamagn verði að ræða. En þegar við hugsum til alls vertíðaraflans og þegar á að greiða allt upp í 14 kr. á hvert flakakg. af frystum fiski, þá sjá allir heilvita menn, að hér er um mjög stórt vandamál að ræða, vegna þess að til viðbótar þessu á eftir að koma, eins og var upplýst hér áður í þessum umræðum, bað eiga eftir að koma 5 vísitölustig, sem falla strax um áramótin, og síðar á árinu koma 7 vísitölustig, sem búið er að semja um, að eigi að koma til framkvæmda 1. marz. Og það er vitað, að sjávarútvegurinn, úr því hann er ekki við því búinn að taka á sig neina verðhækkun núna, verður það ekki frekar þá. Í dag byggist afurðaverðið á hærra söluverði erlendis heldur en dæmi eru til um nokkurn tíma áður. Það má því vart búast við því, að bætt afstaða sjávarútvegsins, útgerðarinnar eða fiskiðnaðarins, kæmi til með að jafna sig með því, að það verði enn hægt að hækka fiskverð á erlendum mörkuðum. Enda þótt við viljum vera bjartsánir, þá eigum við að vera það raunsæir að gera okkur grein fyrir því, að sagan frá fyrri árum geti endurtekið sig. Það átti sér stað á árunum 1967 og 1968, að þrátt fyrir óvenjumikinn aflabrest, sem þá átti sér stað bæði á síldveiðum og bolfiskveiðunum, borskveiðunum, þá féllu afurðir þessarar útflutningsvöru verulega í verði. Hins vegar kann að vera, að það hafi m.a. verið vegna þess, að við séum ekki það stórir, þó að við teljumst stór framleiðsluþjóð í sjávarútvegi, að það hafi getað haft nein úrslitaáhrif á markaðsverðið í viðskiptalöndunum. En svona var það, og því skyldi ekki vera ástæða til þess að ætla, að slíkt geti endurtekið sig öðru sinni. En ef verður gengið áfram í þá átt, sem er gert, að taka úr verðjöfnunarsjóðnum, þannig að þegar kemur fram á vorið og vertíð lýkur, þá verði að mestu leyti búið að tæma það, sem í honum er, hvað gætum við þá gert, ef til þess kæmi, að verðlag lækkaði á okkar sjávarafurðum? Ég held, að þjóðin stæði þá höllum fæti og þá hafi verið illa farið með þær skynsamlegu ráðstafanir, sem gerðar voru á viðreisnartímanum og einmitt voru byggðar upp á því tímabili, þegar verðlag stóð vel eins og nú og aflabrögð voru sæmileg. Við höfum í okkar þjóðfélagi fleira en verðjöfnunarsjóð. Það hefur verið rætt um það nú að undanförnu, að erfiðleikar útgerðarinnar stafi m.a. af minnkandi afla og lakari samsetningu í sjávarafurðunum en áður hafi átt sér stað. Það er enginn vafi á því, að minnkandi afli hefur sín áhrif í þessum efnum. En til þess að mæta því höfum við annan sjóð, sem heitir Aflatryggingasjóður, og það er fyrst og fremst hans að grípa inn í, þegar slíkt ástand skapast í okkar landi í sambandi við sjávarútveginn eins og nú hefur átt sér stað. Og vitanlega átti hann að vera fær um það, Aflatryggingasjóðurinn, að hlaupa hér undir bagga í sambandi við minnkandi afla, en ekki ganga á þennan sjóð, sem átti allt öðru hlutverki að gegna. Á þetta vil ég benda, m.a. með tilliti til þess, að ríkisstj. haldi ekki áfram að byggja rök sín á svo fölskum forsendum sem hún gerir í þessum efnum. Hitt er annað mál. að vaxandi verðbólga í landinu, og aukinn tilkostnaður á öllum sviðum, eins og hæstv. forsrh. reyndar viðurkenndi í sinni ræðu, er orsök þess m.a., hvernig komið er fyrir sjávarútveginum í dag. Ég verð að segja það, að því verður hins vegar ekki trúað, að hæstv. ríkisstj. finni ekki aðra leið til þess að leysa rekstrarvanda sjávarútvegsins um n.k. áramót, þegar til þess kemur að fá rekstrargrundvöll fyrir sjávarútveginn á næsta ári. Eins og ég sagði áðan, þá er gert ráð fyrir því í fjárlfrv., að kaupgjaldsvísitalan haldist allt næsta ár, miðað við 117 vísitölustig. Í fjárlfrv. eru hins vegar engir möguleikar, eins og það liggur hér fyrir, eða greiðsluafgangur til þess að mæta þeim kostnaði, sem af því mun leiða að halda kanpgjaldsvísitölunni óbreyttri. Það er því sýnilegt, að einhverra ráða verður að leita til þess að halda áfram. Það verða að skapast einhverjir tekjumöguleikar eða tilfærslur í efnahagsmálunum, til þess að hægt verði að byggja á því, - sem fjárlagafrv. byggir, að miða við 117 vísitölustig. Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan í ræðu sinni, að við afgreiðslu síðustu fjárlaga var reynt að draga úr niðurgreiðslunum, og var það harðlega gagnrýnt af stjórnanandstöðunni. En síðan sagði hæstv. ráðherra: „Það reyndist hins vegar ekki unnt að draga úr niðurgreiðslunum eins og ákveðið var í fjárlögum yfirstandandi árs“ Ákvað ríkisstj. því, eins og fram kemur í aths. við frv., þegar í upphafi þessa árs að láta ekki koma til framkvæmda þá ákvörðun Alþ., sem tekin var við samþykkt fjárlaga fyrir árið 1972, þ.e. að lækka niðurgreiðslurnar á mjólkinni. Þessi fjárlagaliður hækkar því fjárlagafrv. nú um 375 millj, kr., og þá er gert ráð fyrir óbreyttum niðurgreiðslum að undanskildum þeim niðurgreiðslum, sem komu til framkvæmda í júlímánuði s.l. í sambandi við bráðabirgðaráðstafanirnar í efnahagsmálunum. En síðan hafa enn komið til niðurgreiðslur úr ríkissjóði um s.l. mánaðamót í sambandi við hækkað fiskverð. Þá er enn gripið til þess að greiða niður til þess að halda kaupgjaldsvísitölunni óbreyttri, þ.e. í 117 vísitölustigum. Fiskverðið hækkaði um 15%, svo sem kunnugt er. Hæstv. ráðh. sagði einnig um niðurgreiðslurnar, að það væri takmörk fyrir því, hvað langt mætti ganga í niðurgreiðslum, og þá að sjálfsögðu sérstaklega í einstökum greinum niðurgreiðslnanna. Það er rétt að gera sér grein fyrir þeim valkosti, sem ríkisstj. tók að þessu sinni, þegar hún ákvað niðurgreiðslurnar til þess að mæta hækkuninni vegna fiskverðsins. Fiskur er almenn neyzluvara á Íslandi, svo sem kunnugt er. Það kemur því hart niður á öllum almenningi, þegar verð á fiski hækkar. En þá kemur til álita hjá hæstv. ríkisstj., á hvern hátt er unnt að sleppa sem ódýrast peningalega í sambandi við þessar niðurgreiðslur. Og það er gott dæmi um það, hvað greiðslur úr ríkissjóði til að halda niðri kaupgjaldsvísitölu geta stundum verið óraunhæfar, eins og hæstv. fjmrh. réttilega gat um, að það eru takmörk fyrir því, hvað má fara í einstökum efnum til þess að halda niðri kaupgjaldsvísitölunni að greiða niður einstaka liði. Sem sagt, ríkisstj. tók þá ákvörðun að hækka fjölskyldubætur, og það var vegna þess og þess eins, að það er alveg öruggt, að það kostaði ríkissjóð minnst. En hvernig kemur svo fiskverðshækkunin niður á öðrum en þeim, sem fá fjölskyldubætur? Ætli ríkisstj. hafi gert sér grein fyrir því? Skyldi kaupmáttur öryrkjanna, sem fá lágmarkslaun, öryrkja, sem fá ekki fjölskyldubætur, vera sá sami og áður? Eða skyldi kaupmáttur gamla fólksins, - það borðar fisk eins og aðrir, en fær kannske ekki fjölskyldubætur, - ætli kaupmáttur þess sé sá. sami og hann var, áður en fiskverðið hækkaði? Nei, það væri hollt fyrir þessa ríkisstj. hinna vinnandi stétta og hinna lægst launuðu og þeirra, sem búa við erfiðust kjör í okkar landi, - það væri gott fyrir ríkisstj. að gera sér grein fyrir, hvaða áhrif slíkar ráðstafanir, sem hún hefur nú farið út í í þessum efnum, hafa einmitt á þessa þegna þjóðfélagsins. Nei, það er því miður oft þannig, að það er hægara að dæma aðra fyrir verkin, sem unnin eru, heldur en að standa við loforð eða ádeilur eða gera betur en aðrir gerðu, sem deilt var á áður, og það hefur sannazt á núverandi stjórnarflokkum. Það er að sjálfsögðu margt í þessu fjárlagafrv., sem þyrfti og væri ástaeða til að ræða sérstaklega, ýmis smærri atriði. En slíkt á að sjálfsögðu sér alltaf stað, þegar fjárlagafrv. er lagt fram, að það er eitt og annað af smærri atriðum, sem vantar inn í fjárlagafrv., þegar það er lagt fram á Alþ., og við það er ekkert að athuga sérstaklega. Enda er það svo, að minni málin, ýmis minni mál, sem vitanlega verða nokkur fjárveitingaupphæð, þegar til samans kemur, það eru ekki þau, sem skipta sköpum í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Það er stefnan, sem tekin er, þegar ákveðið er að byggja hvert fjárlagafrv. upp. Það er hún, sem ræður hér mestu um, og það er varla á færi hv. alþm. að koma með þær brtt. við það fjárlagafrv., sem lagt er fram. Þeir hafa ekki aðstöðu til þess að móta neina ákveðna stefnu með tillögugerð, sem getur haft nein úrslitaáhrif til breytinga í þessum efnum. Enda þótt það hafi verið reynt við afgreiðslu síðustu fjárlaga, þá er það staðreynd, sem við horfumst í augu við, að á það var ekki hlustað á sínum tíma. Samt sem áður stóð ríkisstj. frammi fyrir því vandamáli aðeins tveimur mánuðum eftir að þingfundum lauk á s.l. vori, að hún varð að fara í þá átt, sem hafði verið bent á, að draga saman seglin. Það voru engar aðrar leiðir til þess að halda atvinnuvegunum gangandi. Enda þótt það segi í bráðabirgðaráðstöfunum, að það sé vegna minnkandi afla og óhagstæðrar samsetningar í sambandi við aflamagnið, þá vita allir, að það er þenslan, það er síaukinn kostnaður á öllum sviðum, sem ræður úrslitum í sambandi við rekstur atvinnufyrirtækjanna. Það eru nokkur smáatriði, sem ég hirði ekki um að nefna, sem ég hef komizt að raun um í sambandi við lestur fjárlagafrv. og ég tel sjálfsagt, að fjvn. muni koma með till. um, þegar hún hefur lokið við athugun sína á frv., áður en það kemur hér til umr. aftur á Alþingi. En ég vil taka undir það, sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni, og ég þarf ekkert að spyrja í þeim efnum, eins og hann spurði, í sambandi við fjárveitingar til fiskleitar vegna humarveiða, rækju- og annarra skelfiskveiða, það er ekki eyrir í þessu frv. til þess að mæta þeim kostnaði, og má það merkilegt heita, að ríkisstj. skuli leggja fram frv. á Alþingi, þegar um er að ræða jafnþýðingarmikla atvinnugrein og þessi þáttur sjávarútvegsins er orðinn, og ætla ekki til hennar eina einustu krónu, eins og er í þessu frv. Það er, eins og fram kemur í fjárlagafrv., aðeins ætlað fé til þess að standa undir útgerð þriggja fiskileitarskipa, og við vitum, hver skipin eru. Það eru Bjarni Sæmundsson, Árni Friðriksson og mótorskipið Hafþór. Þetta eru allt saman svo stór skip, að þeim verður á engan hátt komið við sem fiskileitarskipum á grunnmiðum. En þessar fiskveiðar eru einvörðungu stundaðar á grunnmiðum, og það er nauðsynlegt að halda áfram leit að þessum fiskstofnum, sem hafa leitt af sér svo mikla björg í bú, sérstaklega í sambandi við skelfiskinn, að menn gera sér vart grein fyrir því í dag, hvað hér er um mikið hagsmunamál að ræða, ekki fyrir sérstök byggðarlög ein út af fyrir sig, heldur fyrir þjóðina alla. Og það má alveg merkilegt heita, að ríkisstj. skyldi vera svo blind að leggja fram fjárlagafrv., þar sem ekki er ætluð króna til þess að sinna þessu nauðsynjamáli á nokkurn hátt. Það hefur á undanförnum árum verið fjárveiting í þessum efnum til þess að leigja skip, vegna þess að við höfum ekki yfir að ráða sérstökum skipum, sem ætluð eru til þess. En það er vissulega full þörf á því. Við eigum að byggja hagstæð skip fyrir þessa starfsemi og afhenda okkar fiskifræðingum. Það er, eins og ég sagði áðan, ekki aðeins til þess eins að leita að nýjum fiskimiðum. Okkur er brýn þörf á því að fylgjast með stofninum og sjá, hvað hann þolir. Hér er um mjög alvarlegt og mikið hagsmunamál að ræða, og það getur alveg skipt sköpum í sambandi við nýtingu á þessum afla í framtíðinni, að hér verði skynsamlega farið að, ekki aðeins að leita að nýjum miðum, heldur að sá fiskstofn, sem fundinn er, verði hagnýttur á skynsamlegan hátt. En við getum ekki fylgzt með því, nema því aðeins að við veitum nokkurt fjármagn til þess og sköpum sérfræðingum og fiskifræðingum aðstöðu til þess að vinna það nauðsynjaverk. Ég er ekki í neinum vafa um það, að hæstv. ríkisstj. og hæstv. fjmrh. hafa gert sér grein fyrir því að fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir hér í dag, er engin endanleg mynd og ekkert í námunda við það, sem fjárlög koma til með að líta út, þegar Alþingi hefur afgreitt þau á þessu þingi. Þar vantar, eins og fram hefur komið í þessum umr., geysilega stórar upphæðir. Að ætla ekki krónu til þess að halda áfram niðurgreiðslum, en ætla samt að byggja efnahagslífið á næsta ári á því, að vísitalan haldist í 117 stigum, það finnst mér vera svo fáránlegt, að það sé varla hægt að setja slíkt fjárlagafrv. hér inn á Alþingi án þess að gera einhverja grein fyrir því, hvað sé hugsað. Það geta sjálfsagt ýmsar ráðstafanir komið til viðbótar, sem hægt er að gera til þess að skapa einhvern rekstrargrundvöll. Það getur vel verið, að ríkisstj. hugsi sér að auka tekjurnar í ríkissjóð með nýjum skattaálögum. En ég held, að það væri gott fyrir hæstv. ríkisstj. að gera sér grein fyrir því, hvað hefði gerzt um síðustu kosningar, sem fram fóru fyrir tæplega tveimur árum, ef hún hefði þá í hreinskilni sagt kjósendunum; við ætlum nú að taka við, ef við fáum meiri hluta, en við erum ákveðnir í því á næstu tveimur árum að bæta a.m.k. 10 þús. millj. kr. í nýjum álögum á ykkur, kjósendur góðir. - Hvað halda þessir hæstv. ráðherrar, að þeir hefðu fengið mörg atkvæði, ef þeir hefðu sagt frá þessu fyrir fram, hvað þeir hyggðust og hvað þeir ætluðu að gera? Þeir hljóta að hafa haft einhverja hugmynd um það, hvað þeir ætluðu að gera í efnahagsmálunum. Svo mikið voru þeir á þremur kjörtímabilum samfleytt búnir að gagnrýna og sannfæra sjálfa sig um, að svona ætti ekki að fara að, eins og viðreisnarstjórnin og fyrrverandi stjórnarflokkar héldu á efnahagsmálunum. Þeir héldu langar ræður á hverju einasta þingi við afgreiðslu fjárlaga um það, hvað þessi stefna væri háskaleg, sem viðreisnarstjórnin hélt í efnahagsmálum, og vitanlega gátu þeir ekki haldið slíku fram og komið fram fyrir kjósendur, þessir hv. ræðumenn, þessi hæstv. ríkisstjórn og þeirra stuðningsflokkar, er þeir voru að deila á fyrrv. ríkisstj. fyrir stefnu hennar í efnahagsmálum, ef þeir réðu ekki yfir einhverjum haldbetri og betri úrræðum í þeim efnum. Hvað hefur svo komið á daginn? Ég er hræddur um, að þeir hefðu ekki fengið mörg atkvæði, ef þeir hefðu sagt kjósendunum fyrir fram frá þessari staðreynd, að yfir 10 þús. milljónir skyldu verða lagðar á þá, ef þeir fengju að ráða og mynda ríkisstj. að kosningum loknum. En þetta er það, sem blasir við þjóðinni í dag, þetta er sannleikur málsins. Nú hefur hæstv. ríkisstj. snúið sér til sérfræðinga. Hún hefur gefizt upp. Hún hefur upplýst það fyrir þjóðinni, að hún hafi engin ráð sjálf, hún viti ekkert, hvað eigi að gera í þessum málum. Og það er glöggt dæmi um það, að ríkisstj. er búin að upplýsa þetta, að hún hefur skipað sérstaka n. sér til aðstoðar núna eftir eitt ár. Þegar hún er búin að hafa þessi mál til meðferðar í heilt ár, þá fyrst gerir hún sér grein fyrir því, að hún hefur enga leið út úr ógöngunum. En nú er dæmið orðið allt miklu erfiðara heldur en það var, þegar þeir tóku við. Ef þeir hefðu haft vit á því að viðurkenna það strax í upphafi, að þeir hefðu ekkert vit á þessum málum og þess vegna þyrftu þeir að leita til annarra manna, þá hefði þetta kannske verið auðveldara, ef þeir hefðu borið þá gæfu til þess að fara eftir því ,sem þeir vísu menn hefðu lagt á ráðin um að gera. Nei, það var ekki því að heilsa, því miður. Það var okkar ógæfa, íslenzku þjóðarinnar, að þeir vildu ekki viðurkenna þetta. Þeir streittust við í heilt ár að leita að einhverjum leiðum. Þeir tæmdu flesta sjóði. Það er aðeins verðjöfnunarsjóðurinn, þeir hefðu sjálfsagt getað gripið til hans líka með brbl., eins og svo margs annars, sem þeir hafa gert á þessu tímabili. Nú grípa þeir til verðjöfnunarsjóðsins, þótt það sé engin heimild samkvæmt gildandi Íögum að láta hann greiða þetta, og það viðurkenna þeir með því, að þeir leggja núna fram lagafrv., sem á að heimila að greiða þetta úr sjóðnum, sem annars var ætlað allt annað verkefni, eins og allir vita. En svona eru þessi mál, og svo er komið sem komið er, og ríkisstj. hefur loksins viðurkennt það sjálf, að hún hafi ekkert vit á þessum málum, og þess vegna hefur hún leitað til sérfræðinganna eftir þó þetta langan tíma. Það tók hana meira en ár. Hún gat haldið upp á ársafmælið, áður en hún var búin að sannfæra sjálfa sig, að hún réði ekki við þessi mál, og varð að leita til sérfræðinganna. En þá skulum við vona það, ríkisstj. beri gæfu til þess, ef þessir vísu menn, sem eru viðurkenndir margir hverjir að hafa mikið vit á þessum málum, ef þeir koma með raunhæfar till. um úrbætur og ráðleggingar til ríkisstj. í þessum efnum, að hún beri þá gæfu til þess að fara að þeirra ráðum, þegar þar að kemur.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson: ) Herra forseti. Út af ræðu hv. 2. þm. Vesturl., sem var að ljúka hér máli sínu og fór um stefnu og störf ríkisstj. mörgum og stórum orðum, vil ég minna hv. þm. á það, að það var einn af þm. Sjálfstfl., maður, sem var fjárhagsnefndarmaður, doktor í hagfræði, sem lýsti því yfir í lok síðasta kjörtímabils, að stefna viðreisnarstjórnarinnar væri gengin sér til húðar, það væri hrollvekja að hugsa til þeirra verkefna, sem fram undan væru í efnahagsmálum, og gengislækkunarstefnu viðreisnarstjórnarinnar væri ekki lengur gjaldgeng. Þetta veit hv. 2. þm. Vesturl. og hefði gjarnan mátt muna, þegar hann ræddi hér um þessi mál áðan. Ég vil líka segja það í sambandi við ræðu hans, þegar hann sagði um sjávarútveginn, að hann yrði ekki búinn undir það að taka við 6% kauphækkunum 1. marz í vetur, fyrst hann væri það ekki núna, að taka við því, sem þá kæmi, hvað má þá segja um það, sem gert var haustið 1970. Þá var kaupgjaldið lágt, svo lágt, að það var almennt viðurkennt, að það væri óhugsandi, að það yrði hægt að halda því þannig áfram. Þá aflaðist vel og hækkandi verðlag var á fiski. Samt voru atvinnuvegirnir ekki taldir undir það búnir af Viðreisnarstjórninni að taka við fullri vísitölu, ott þess vegna var verðstöðvunin sett á og ríkissjóður látinn bera baggann. Ég hel, að það sé hollt fyrir þá hv. alþm., sem nú tala hátt um það, sem nú er að gerast, það sé aðeins verk núv. ríkisstj., að minnast þess, hvað þeir urðu sjálfir að gera, áður en til þess kom að leiðrétta kaupgetu í landinu og samræma á hinum almenna vinnumarkaði í samræmi við það, sem nauðsyn bar til að gera. Út af því, sem þessi hv. þm. sagði um niðurgreiðslurnar, þá er það svo um fjölskyldubætur sem þátt í niðurgreiðslum, að sá þáttur var tekinn upp af viðreisnarstjórninni, og það er þess vegna aðeins að fara í kjölfar hennar, þegar slíkar bætur eru auknar. En ástæðan til þess, að hætt var við að greiða niður fiskinn á sínum tíma, var sú, að það var talið, að það væri afskaplega erfitt að fylgjast með því, hvort niðurgreiðslan væri raunverulega niðurgreiðsla á neyzlufiski í landinu. Þetta held ég, að hv. fyrirrennari minn, 2. þm. Norðurl. e., muni hafa upplýst hér hv. Alþ., og það er grundvöllur fyrir því, að það er ekki talið hyggilegt að taka upp niðurgreiðslu á fiski. Út af því, sem þessi hv. þm, talaði um hafrannsóknirnar og skelfiskinn, þá verð ég að segja það, að það mun ekki reynast erfitt verk, að leiðrétta það, ef niður hefur fallið. En ég hygg að það sé svo, þó að ég hafi ekki fulla vitneskju um það, að gert sé ráð fyrir því, að sú fjárveiting, sem þar er um að ræða, sé miðuð við fulla útgerð á skipunum allt árið, þessum þremur, en það sé hins vegar ekki reiknað með, að svo verði, og leiguskip komi þar inn á milli. Ef þessi skilningur minn er rangur, sem ég hef ekki haft aðstöðu til að athuga, þá mun þetta áreiðanlega verða leiðrétt. Út af því, sem hv. 5. þm. Reykn. sagði hér áðan, þá var margt skemmtilegt og gott, sem kom fram í þeirri ræðu. Eitt af því, sem hann sagði, var, að það væri gaman að byggja stóra skóla á þremur árum, ósköp ánægjulegt að geta gert það. En þetta voru að hans dómi loftkastalar, sem menn gætu ekki leyft sér í raun. En ég má til með að segja þessum hv. þm. það, fyrst hann man það ekki, að í lögum er, að það skuli byggja gagnfræða- og barnaskóla á 3 árum. Þetta eru lög, sem voru sett af þáverandi menntmrh., formanni Alþfl., Gylfa Þ. Gíslasyni. Ég og fleiri, sem vöruðum við þessu á sínum tíma og höfum gert enn þá, höfum verið taldir of íhaldssamir, óþarflega íhaldssamir, því að þetta væri framkvæmanlegt. Minn skilningur er jafn nú og hann var þá, að þetta væri lítt framkvæmanlegt, þó að ekki væri tekið tillit til annars en þeirra möguleika, sem heimabyggðirnar höfðu til þess að hrinda svo stórum verkum í framkvæmd. Hv. þm. talaði um bremsunefndina, og ég get sagt honum það til ánægju, að hún hefur verið endurvakin. Hún starfaði eitthvað á viðreisnarárunum, þó hygg ég, að það hafi verið heldur lítið, því að það var svo þá, að einn af ráðherrum þeirrar ríkisstj. sat í bremsunefndinni, og það hefði ég talið að væri lítt framkvæmanlegt, að einn ráðh., hver sem hann er, gæti átt sæti í þeirri n. Ég skal ekki fara langt út í það að ræða við hv. þm. Jón Ármann um skattalögin, en ég verð að segja það, að mér hefur fundizt það ömurlegt hlutverk fyrir flokk, sem kallar sig Alþfl. og taldi sig a.m.k. á tíma vera forsvari alþýðunnar, að það skyldi verða hans hlutverk í skattamálum að greiða atkv. með því, að hlutafjáreigendur fengju skattfrjálsar vissar tekjur af hlutafjáreign sinni og önnur slík fríðindi, en skyldi svo lenda í því að greiða atkv. gegn því, að persónuskattar væru felldir niður, sem koma þó verst við þá, sem minnstar hafa tekjurnar. Svona er nú lífið skrýtið, að Alþfl. skyldi lifa þetta. Og ég hefði a.m.k. á vissu skeiði ævi minnar viljað óska honum skárra hlutverks en þetta. Hv. þm. sagði, að væri verið að hringja í lífeyrissjóðina og eggja þá á að kaupa spariskírteini ríkissjóðs. Það má vel vera, að þetta sé svo, ég veit það ekki. En ég lít á þetta sem umhyggju fyrir lífeyrissjóðunum, svo að þeir eigi möguleika til að verðtryggja fé sitt og geti því síðar meir borgað sínum félagsmönnum lífeyri með verðtryggingu, eins og opinber sjóður ríkisins gerir. Þetta með hlutfallareikninginn og allt það er nú nýtt, ef hann er orðinn sá reikningur, sem ekki má nota. En í flestum tilfellum hugsa ég, að hv. þm. Jón Ármann noti hlutfallareikninginn í sambandi við sin viðskipti o.fl. Þá kem ég að hv. 2. þm. Norðurl. e. Hann flutti hér langa ræðu áðan, og kenndi þar margra grasa. Ég verð að segja, að það eina, sem verkaði hálfilla á mig, og hef ég ekkert við því að segja, þó að hv. 2. þm. Norðurl. e. gagnrýni mína fjármálastjórn, eins og ég gerði við hann, en það var það, þegar hv. þm. Magnús Jónsson talaði um, að fjárl. hefðu hækkað í fyrra um 50%. Ég ætla honum annan hlut en mörgum öðrum þm., af því að ég veit, að hann þekkir hér vel til og kann þar vel með að fara. Þetta var það eina, sem mér líkaði mjög miður, að hann skyldi setja dæmið þannig upp. Nú verð ég að segja það eins og er, að hv. þm. Magnús Jónsson man vel eftir því, þegar fjárl. voru afgreidd haustið 1970, - það var daninn eftir að hann skrifaði undir samningana við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja um kaup og kjör þeirra, - og þá var hann búinn að áætla, hvað þetta mundi kosta á árinu. Ég hef alltaf talað um það svo, að þessar 270 millj, hafi átt að nægja til að mæta þessu. En ég hygg, að ég muni það rétt, að það, sem raunverulega var gert ráð fyrir í þessu sambandi, var, að 220 millj. mundu nægja, því að 50 millj. mundu verða greiddar af ríkisfyrirtækjum af fé, sem ekki kæmi beint inn í ríkiskassann, og þannig væri þar um ofurlítinn afgang að ræða. Nú skiptir þetta ekki máli. En er sanngjarnt, er hægt að hugsa sér, að þegar útkoman úr þessu dæmi verður 577 millj., er þá hægt að líta á það eins og þetta hafi ekki verið með í sambandi við fjárlagaafgreiðslu og ríkisreikning fyrir árið 1971? Er hægt að hugsa sér, að þessi ákvörðun, svo stór og mikilvæg sem hún er. sé hægt annað en að færa yfir á reikning hv. 2. þm. Norðurl. e.? Ég sé ekki, að það sé fært. Ég nefni annað dæmi. Það eru greiðslurnar, sem voru til ríkisspítalanna, m.a. vegna rekstrarhalla frá fyrri árum, sem var rúmar 80 millj. Ég lit einnig á það, að þetta eigi að skrifa á reikning viðreisnarstjórnarinnar. Sama er að segja um flugmálin. Ég er sannfærður um það, að þáv. flugmrh. hefur ekki talið það annarra manna verk að útvega 33 millj., sem þá voru settar í flugmálin. En ég vil færa það útgjaldamegin á reikning þessara hv. þm. Ég minnist þess einnig, að við fjárlagaafgreiðsluna 1970 vegna ársins 1971 voru lækkaðar útflutningsuppbætur um 100 millj. frá því, sem fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Rökstuðningur fyrir þessari lækkun var sá, að vegna aukinna niðurgreiðslna mundi salan aukast svo mikið innanlands, að það mundi þurfa meiri fjárhæð. Nú var ekkert við þessu að segja. Það gat verið ósköp eðlilegt að rökstyðja þetta með þessum hætti. En niðurstaðan var 132 millj. kr. umfram áætlun fjárl. Það var ekki ákvörðun núv. ríkisstj. og hún hafði ekkert með þetta að gera annað en það að greiða það út úr kassanum umfram fjárlög. Ég vil líka segja það í sambandi við vegalagaafgreiðsluna, sem var gerð hér á hv. Alþ., eftir að fjárl. voru afgreidd, það voru 232 millj. kr. Niðurstaða fjárl. hækkar um þessa upphæð. Og hún var ákvörðun fyrrv. ríkisstj. með samþykki okkar þm. úr stjórnarandstöðu líka, og ég var ekki þar undanskilinn. En að fara að gera samanburð á milli þessara tveggja fjárl. og látast eins og þeir viti ekki af þessum tölum, þess háttar hlutir líka mér ekki. Ég vil líka bæta því við í sambandi við halla á vegagerðinni, sem er 65 millj. kr., ekki var það ákvörðun núv. ríkisstj. Þetta kom inn í dæmið við lokauppgjörið og ekkert að gera nema skrifa töluna. Lántökur vegna vegagerðar, sem höfðu líka áhrif á þennan reikning, um 70 millj. kr., lánahreyfing vegna Landsvirkjunar, sem einnig varð að inna af hendi, vegna þess að það var ekki ákveðið að hækka tekjustofn fyrirtækisins eins og krafizt var, og þess vegna var þetta gert. En þessar upphæðir, sem ég hef hér talið, eru yfir 1200 millj. kr., eða 1233 millj. kr. Nú er langt frá því, að ég sé með tæmandi tölur. En er það réttur samanburður að sleppa þessari fjárhæð alveg úr ákvörðun fyrrv. ríkisstj. og fara að bera saman fjárl., sem afgreidd voru, án þess að taka þetta með í dæmið? Nei, það er ekki réttur samanburður, og þetta er það, sem mér líkaði verst í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e. Út af viðskiptunum við Seðlabankann og prósentureikningnum og öllu því, þá er það annars eðlis, þó að allir viti, að það er náttúrulega ekki eðlilegt að bera þetta saman tölulega séð. Það, sem mestu máli skiptir í þessu, er það, hver sé prósentan af heildarniðurstöðu fjárl. Það vita það allir hv. þm., að það er ekki alveg sama, hvort upphæð fjárl. er þessi eða hin, og það er a.m.k. ekki samræmi í því að tala aðeins um fjárl. sem há, þegar það á við, en taka ekki tillit til niðurstöðu þeirra, þegar það á við, eins og í þessu sambandi. Hér er ekki verið að leika neinn skollaleik. Það er verið að fara fram með staðreyndir í þessu máli, hver staða ríkissjóðs var við Seðlabankann á tímabilinu frá 1963 til 1972, 30, sept. ár hvert, tölulega og hlutfallslega við útgjöld fjárlaga. Það má, eins og ég segi, hver hafa sína skoðun á þessu, eftir því sem honum sýnist, en staðreyndirnar eru þessar. Hv. 2. þm. Norðurl. e. kom að því í sambandi við afkomuna 1971, að það hefði borið nauðsyn til að ná í meiri tekjur, fyrst þær ákvarðanir voru teknar að greiða tryggingabæturnar frá 1. ágúst, svo sem gert var. Það má svo sem segja vel, að það hefði verið eðlilegt. Hitt verð ég að segja, að eftir því útliti og því mati, sem var á tekjumöguleikum ríkissjóðs þá, hefði mátt gera ráð fyrir, að endar hefðu náð saman þrátt fyrir þessa ákvörðun, ef ekki hefðu legið á bak við margir duldir þættir, sem mér voru a.m.k. ekki ljósir, þegar þessar ákvarðanir voru teknar, enda þykist ég sjá það greinilega nú, að það hefði mátt ætla, að svo mundi verða, miðað við það sem síðar hefur komið fram. Hins vegar hafa ýmsir útgjaldaliðir komið fram á þessu fjárlagaári, sem ég reiknaði ekki með þá, auk þess sem þá var til staðar það, að kjarasamningar voru þá allir lausir og ekki var ljóst, hve mikil verðbólga leyndist á bak við verðstöðvunarmúrinn, svo að þess vegna var talið hyggilegt að fara með gát að þessu þá. Hv. 2, þm. Norðurl. e. talaði um arfinn, sem ég hefði talað svo mikið um og hefði eingöngu verið hinn góði arfur að hans dómi, þó að ég hefði ekki viljað líta svo á það. Jú, það er nú það. Ekki er það nú tilviljun samt, að það átti að hækka ellilaunin, eftir að árið 1971 var liðið og kosningar um garð gengnar. Ekki er það heldur tilviljun ein, að launasamningarnir, sem voru gerðir haustið 1970, áhrif þeirra komu ekki fram fyrr en í árslok 1971. Það er ekki heldur tilviljun, að ákveðið var að hækka framlag til landnámsins, en gildistakan átti ekki að vera fyrr en 1. jan. 1972. Það var sett inn heimild um, að mætti nota hluta af þessu á árinu 1971, en það var ekki meira en það heldur. Ég held, að það hafi ekki heldur verið tilviljun, að skattalögin, sem viðreisnarstjórnin setti og ég hef áður vikið að og skal ekki fara að orðlengja frekar um nú, þau áttu ekki heldur að taka gildi fyrr en árið 1971 væri liðið. Ég held, að það hafi ekki heldur verið tilviljun, að það var ekki ákveðið, að nein útgjöld væru vegna verðstöðvunarinnar eftir 1. sept., svo að það þurfti hvorki að standa í því að hækka fjárl. um þá fjárhæð né afla tekna til þess að mæta því. Ég held hins vegar, að það hafi öllum verið ljóst, að það var ekki hægt að komast hjá því að halda þeirri verðstöðvun áfram, og það hefði orðið að mæta þeim útgjöldum, hverjir sem voru í ríkisstj. Hv. þáv. stjórnarsinnar vissu það ósköp vel líka, að allir almennir kjarasamningar voru lausir og kæmu til meðferðar um haustið. Þeir höfðu ekki talið, eins og ég sagði áðan, atvinnuvegina færa um að bera það, sem þurfti fram að þeim tíma, sem fullar dýrtíðaruppbætur eða verðlagsuppbætur, svo að eitthvað hefði þurft að aðhafast þá. Og ég held, að það hafi ekki heldur verið tilviljun með Lánasióð íslenzkra námsmanna, sem nú þykir lítið til koma fjármagnið, sem til hans er veitt, það var þó ekki nema 58 millj. á árinu 1970 og 90 millj. á árinu 1971, nú þykja 273 millj. kr. lág tala, það er þó þreföldun frá árinu 1971. En það voru fleiri atriði í löggjöf frá þessum árum, sem áttu að koma til útgjalda fyrst eftir að árið 1971 var liðið. Hv. 2. þm. Norðrl. e. talaði einnig um fjáröflun og framkvæmdaáætlunina og útþensluna í efnahagskerfinu og deildi á núv. ríkisstj. fyrir það, hve ör hún hefði verið á fé bæði á fjárl. og framkvæmaáætlun vegna framkvæmda á yfirstandandi ári. Ég veit, að hækkun á framkvæmdaáætluninni var mikil á milli áranna 1971 og 1972, og sannarlega hefði ég viljað, að hann hefði orðið minni. En við megum ekki gleyma því, að niðurstaðan á árinu 1971 var sú, að kostnaður við framkvæmdirnar varð miklu meiri en gert var ráð fyrir á framkvæmdaáætluninni. Það var halli á sjálfri framkvæmdaáætluninni. Auk þess varð þá að útvega ýmsum lánasjóðum, eins og t.d. búnaðarsjóðunum, bráðabirgðalán til þess að standa undir þeim verkefnum, sem þeir þurftu þá að standa undir. Ég vil líka minna á það, að það verður ekki snúið aftur um útvegun fjár til framkvæmda eins og Laxárvirkjunar, Lagarfossvirkjunar og Mjólkárvirkjunar. Það verður að halda þessari fjártútvegun áfram, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, eftir að þetta er komið af stað. Svo var um marga aðra hluti, að framkvæmdir voru hafnar og það var búið að útvega fé til eins árs að sumu leyti og annað ekki. Framhaldið hlaut að segja til sín. Ég vil líka minna á, að það var engin ánægja með það hér á hv. Alþ., m.a. hjá þessum hv. þm., að ekki skyldi vera útvegað meira fé til framkvæmda í vegaframkvæmdir í Norðurlandsáætlun. Það kostaði þó sitt að gera það, sem gert var. Sama er að segja um Austurlandsáætlun. Ég vil minna einnig á það, að endurbygging frystihúsanna er verkefni, sem verður að leysa, hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Viðreisnarstjórn hafði ekki tekið það mál á sína dagskrá. Nú verður ekki komizt hjá því að útvega fjármagn til þess að koma þessu verki í framkvæmd. Það er vitað eða talið a.m.k., að það sé ekki og verði ekki hægt að annast sölu á markaði Bandaríkjanna, nema frystihúsin séu endurbætt og það verulega. og það þarf stórkostlega fjármuni til þess. Sama er að segja um uppbyggingu sláturhúsanna. Það er óhugsandi að komast fram hjá því að þurfa að endurbyggja sláturhúsin um mestallt land. Það vita allir, að við höfðum ekki um tíma útflutningsleyfi á eitt einasta sláturhús. Nú erum við hins vegar farnir að fá það, en það þarf stóra fjármuni til þess að endurbyggja sláturhúsin. Og svo er einnig með mjólkurvinnslustöðvarnar. Það þarf ekki orðum að því að eyða, að við byggjum ekki upp fiskiskipaflota okkar, nema við höfum til þess mikið fjármagn. Togarkaupin, sem nú er verið að gera, gerast ekki hljóðalaust og fjármagnslaust. Það má svo sem halda því fram, að það hafi verið hægt að dreifa þessu á eitthvað lengri tíma, og sannarlega hefði það verið nauðsynlegt. En til þess hefði þá þurft að hefja verkið fyrr. Hér er um að ræða atriði, sem skiptir sköpum fyrir ýmis byggðarlög landsins, hvort tekst eða tekst ekki. En það tekur peninga úr fiskveiðasjóði að koma þessu í framkvæmd. Ég vil líka minna á það, sem kom fram í sjónvarps- eða útvarpsviðtali hjá Gunnari Friðrikssyni, formanni iðnrekendafélagsins, í gærkvöldi. Hann sagði, að það þyrfti stórkostlegt fjármagn til þess að hrinda í framkvæmd þeim áformum, sem iðnaðurinn væri uppi með, og á fyrsta stigi málsins mundi þetta fyrst og fremst vera fjármögnun, sem þyrfti að koma til, og fjárútlát. Allt er þetta gert til þess, að á síðara stigi geti þetta fjármagn komið til baka í ríkum mæli. Ég vil segja það einnig í sambandi við kennsluna og allt það tal, að mér finnst, að það hefði mátt gera meira að því að fara sér hægar í framkvæmdum á ýmsum stöðum á þessu ári heldur en gert hefur verið. Ég hygg, að það hafi þó fyrst og fremst verið á vegum ríkisins, sem nokkuð hafi verið haldið í þetta og reynt að skipuleggja vinnubrögðin í þessum framkvæmdum, sem m.a. var gert með niðurskurðinum með þeim hætti að nýta þetta fjármagn sem bezt og gera það svo, að ákveðnum framkvæmdum, sem ekki voru annaðhvort undirbúnar eða hægt að fresta, þeim yrði frestað. Og ég held, að það sé nú deginum ljósara, að það hefur náðst nokkur árangur í þessu og haft þau áhrif að draga úr spennunni hér á vinnumarkaðinum. Þá kom hv. 2. þm. Norðurl. e. inn á það, sem hann kallar að éta fyrir sig fram, það var að innheimta söluskattinn mánaðarlega. Það er nú svo með hað sem fleira, að þar getur maður nú siglt í kjölfarið. Hv. 2. þm. Norðurl. e. gerði þetta á árinu 1970. Þá flýtti hann innheimtu söluskatts um einn mánuð og náði sér í fjárhæð, eins og ég ætla að reyna, sem gerði nú gæfumuninn, náði mikið til í þann mismun, er var á afkomu ríkissj. það ár. Ég vildi, að ég yrði eins heppinn. En ég vil segja það, að við afgreiðslu fjárl. fyrir þetta ár var reiknað með þessu í tekjuáætluninni, svo að það er ekkert að gerast hér annað en það, sem þá var reiknað með. Hins vegar er það staðreynd, að með þessu móti höfum við sameiginlega tæmt þessa möguleika, svo að ekki verður hægt að flýta þessu öllu meira en nú er orðið. Ég vék áðan að viðskiptunum við Seðlabankann og hlutfallareikningnum í því sambandi og skal ekki fara lengra út í það. Hitt vil ég segja, að við erum sammála um það, að nauðsyn beri til að reyna að draga úr þeirri hagsveiflu, sem mikill yfirdráttur ríkissjóðs hjá Seðlabankanum hefur. Sú tilraun, sem gerð var á vegum Seðlabankans í sumar með sölu á ríkissjóðsvíxlum, var af hendi hans hugsuð þannig og okkar líka að gera þessa sveiflu minni með því, að ef spariféð væri geymt þarna, þá kæmi það inn í bankann aftur, þegar þess væri meiri þörf. Úr þessu varð ekkert, eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. veit, svo að það mun ekki breyta þessu dæmi í neinu. En ég held, að við séum báðir sammála um það, að þessi stefna, sem mörkuð er með þessu fjárlagafrv. um að koma upp rekstrarfjársjóði, sem þarna er gert, er rétt, og við erum víst líka báðir sammála um, að það er erfitt að komast að þessu marki nema eftir þeirri leið, sem valin er. Við lifum ekki þá tíma, þegar hægt er að hafa í pokahorninu, eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. talaði um. Út af brbl. og samdrættinum, sem ætti sér stað í sambandi við þau, þá vil ég í fyrsta lagi segja það um samskiptin við atvinnuleysistryggingasjóð, að mér finnst þau á engan hátt óeðlileg. Sá sjóður er nú orðinn geysilega sterk stofnun, og það var á sínum tíma farið inn á þessa braut og það er ekki verið að gera hér annað heldur en draga úr þessum útgjöldum. Ég veit, að það verður að greiða þau seinna. Um það hefur verið talað. En að þessu sinni var þetta talið hyggilegt og m.a., þegar rætt var bæði við atvinnurekendur og stéttarfélögin um þessar aðgerðir, þá var það þeirra mat og vilji, að það yrði reynt að fara í þetta með þeim hætti, að það þyrfti ekki að afla tekna til að mæta þessu. Og þá var það óframkvæmanlegt nema með þessu móti, sem gert er. Það hefur verið reynt að ná samkomulagi á milli fjmrn., var gert þá í upphafi um ákveðnar framkvæmdir, sem gætu beðið, og við þær eru þær tölur miðaðar að mestu, sem ég var hér með í dag. Ég skal hins vegar endurtaka það, sem ég þá sagði, að ég er engan veginn sannfærður um, að við náum 400 millj., en ég tel, að það samkomulag sé þó það, að það eigi að komast verulega langt í því. Og ég vona, að þetta takist, en það var mat okkar allra, sem um fjölluðu, að það væri betra að velja þessa leið heldur en fara í það, sem áður hafði verið gert, að lækka verklegar framkvæmdir um vissa prósentutölu, því að slíkt er litt framkvæmanlegt, ekki sízt eftir að búið er að gera ákveðna samninga um verk, þannig að það er orðið bundið, og þess vegna er ekki að minni hyggju framkvæmanlegt að koma málunum fyrir á þann hátt. Það er rétt, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði hér í sambandi við sparnaðinn, sem ég ætla nú að koma betur að seinna, að slíkar tilraunir eru mjög óraunhæfar, nema þær séu gerðar að undangenginni athugun og rannsóknum og samráði við hagsýsluna, eins og ég skal koma að síðar. Þá talaði bv. 2. þm. Norðurl. e. um það, að líkur væru fyrir því, að tekjur færu verulega fram úr áætlun á þessu ári, 1972. Nú vildi ég vona, að hann mælti þar rétt, því að ég tel, að ef tekjur færu verulega fram úr áætlun fjárl., þá mundi ég raunverulega ekki kvíða niðurstöðunni. En hins vegar get ég ekki sagt það enn þá, að ég sé nógu bjartsýnn á það. Ég held, að það mundi vera hægt að segja alveg eins um fjárl. 1971 og 1972, að ef tekjur hefðu ekki farið fram úr áætlun fjárl. 1972, þá hefðu þau ekki orðið hallalaus, þó að ekki hefði verið breytt neitt frá því, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. var búinn að ákveða sem fjmrh., því að það var svo mikið, að það byggðist eingöngu á umframtekjum, sem urðu verulegar á þessu ári. Hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að ég hefði sagt, að fjárlagafrv. væri spegilmynd af stefnu ríkisstj. á hverjum tíma, og ég tel, að þetta sé rétt með farið, ég tel, að svo sé. Ég tel t.d., að það hafi speglað sig greinilega í fjárl. fyrir árið 1972 sú breyting á félagslegu sviði, sem þá var ákveðin. Það kom fram í ýmsum framlögum, bæði til uppbyggingar á sviði menntamála, íþróttamála, flugmála, hafnamála, rafveitna o.fl., o.fl. Það er hins vegar ekki hægt að gera ráð fyrir því, að aukning á slíkum sviðum og á sviði tryggingamála sé endurtekin í stórum stíl ár frá ári. Þess vegna fannst mér, að það skyti nokkuð skökku við það, sem hv. þm. sagði. Ég vil í sambandi við fjárl. 1972 nefna breytingu á stefnu eins og framlag til Byggðasjóðs og margra fleiri þátta, sem ég álít, að hafi verið gerbreytt frá því, sem áður var. Ég vil líka segja það, að sú stefna, sem tekin var með verkaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga með tekjustofnal. og skattal., hafi verið stórkostleg breyting gagnvart landsbyggðinni, því að það vita allir, sem til þekkja, að landsbyggðarsveitarfélögin höfðu ekki möguleika til neinnar verulegrar uppbyggingar áður. En það hafa þau nú, vegna þess að skylduútgjöldin, eins og til trygginganna, sjúkrasamlaganna og lögreglukostnaðar, tóku svo mikinn hluta af tekjumöguleikum þessara byggðarlaga, og að minni hyggju eru því þessi lög eitt mesta átakið, sem gert hefur verið í að jafna aðstöðu í byggð landsins. Hv. 2. þm. Norðurl. e. kom að því, þegar hann fór að ræða um frv. fyrir 1973, að þá fannst honum skorta þar á, að nóg fé væri veitt til skólamála, hafnamála, flugmála og slíkra málaflokka, sem að minni hyggju hefur þó orðið veruleg breyting á, síðan þessi ríkisstj. kom til valda. Ég hafði satt að segja ekki gert ráð fyrir því, að menn byggjust við því, að það yrði gert eins mikið átak í þessu á þessu ári og gert var í fyrra. A.m.k. fer það ekki vel saman, þegar talað er um að draga úr útgjöldum og úr spennunni í efnahagskerfinu. Hins vegar held ég, að þessum málum sé fullkomlega vel sinnt núna, og er orðin ærið mikil hækkun á þessum tveimur síðustu árum. Út af þeim umr., sem hafa orðið um lánasjóð námsmanna, þá drap ég á það hér áðan, að fjárveiting til þessa sjóðs hefur hækkað um 2/3 - hefur þrefaldazt á tveim árum. Hann var einn af þeim útgjöldum, sem áttu að koma til verulega eftir 1971. Í þeirri grg., sem gerð er fyrir þessari till., er bent á það, hvað tekið er með, og það, sem raunverulega á skortir í því efni af því, sem á að taka með, er sú hækkun, sem hefur orðið á framfærslu á milli þessara ára. Hins vegar er það ekki skoðun fjmrn. og ekki menntmrn. heldur að taka hærra stig eða bæta við einu stigi, svo sem gert var ráð fyrir í þessari áætlanaþörf. Hins vegar verður að segja það um þann sjóð, að það er mikil nauðsyn að endurskoða þá löggjöf. Það kom fram í sambandi við undirbúning fjárlagafrv., þá er okkur sagt frá því, að kona eins vel metins borgara í þessu landi hafði ásamt vinkonu sinni stundað nám í háskólanum sér til gamans núna tvo síðustu vetur, og hún hafði ekki gert ráð fyrir því, að það skapaði sér möguleika til þess að fá námslán, því að hún leit ekki á sitt nám með þeim hætti. En vinkonan sagði henni hins vegar frá því, að hún væri búin að fá sitt námslán. Og ég spurði fulltrúa fjmrn. í stjórn lánasjóðsins, hvort þetta væri virkilega svo, að ef kona hans eða annarra álíka manna færu upp í háskóla og tækju þar þátt í námi til gagns og gamans, þá væri hægt að fá námslán út á þetta þrátt fyrir þær ástæður, sem þetta heimili hefði. Hann sagði mér, að svo væri. Ég lít svo á, að við verðum að segja það kalt og rólega, að við höfum ekki efni á að gera svona hluti. Námslánasjóðurinn, framlagið eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., er hærri fjárupphæð heldur en við veitum til háskólans og margra ágætra verka annarra, og við verðum að gera okkur grein fyrir, hvað við getum og hvað við getum ekki. Það er a.m.k. afskaplega skrýtið á sama tíma að deila á hækkun útgjalda, en loka svo augunum fyrir slíkum útgjöldum sem þessum. Þess vegna tel ég, að það sé alveg nauðsynlegt að endurskoða þessi lög, svo sem gert verður, og að gera þau í samræmi við það, sem nauðsynlegt og eðlilegt er, til þess að það fólk geti stundað nám, sem þarf fjárhagslega aðstoð eða stuðning til þess að koma sinni námslöngun í framkvæmd. Út af því, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði um samninga þá, sem gerðir væru á milli skóla og menntmrn. um framkvæmdir, að við þá yrði alltaf að standa og þess vegna væri það óraunhæft, ef till. menntmrn. hefðu ekki verið teknar eins og rn. hefði gert ráð fyrir, þá verð ég að segja, að þá þekki ég ekki hv. 2. þm. Norurl. e. rétt, ef hann hefur alltaf tekið till. menntmrn. án þess að íhuga þær. Það er ég sannfærður um, að hann hefur ekki gert, því að það mundi hvorugur okkar gera. En í sambandi við þá samninga, sem gerðir hafa verið um ýmis verk, þá verð ég að segja, að það var svona og svona framkvæmdin á þeim hlutum hjá fyrrv. ríkisstj. T.d. eru einir 3–4 stórir skólar og dýrir í framkvæmdum í kjördæmi hv. 2. þm. Norðurl. e. Samningarnir, sem gerðir höfðu verð milli menntmrn. og heimahéraðanna um þessar framkvæmdir, voru um það að greiða framkvæmdirnar upp á 4 árum, eins og við tölum um að gera. En þegar 3 ár voru liðin, var búið að veita fé á fjárl. fyrir 48–50%, en á fjórða árinu átti svo að greiða hinn hlutann. Það er ekki létt verk að framkvæma svona samninga, og það er afskaplega erfitt að koma þeim í framkvæmd, þannig að það sjáist ekki fyrir því á fjárl., að það hefði verið gert. Nú verðum við að játa það, sem vorum viðriðnir fjárlagaafgreiðslu í fyrra, að við hikstuðum á þessu og stóðum ekki fullkomlega við samningana, enda hefði það verið óframkvæmanlegt, því að við höfðum ekki peninga til þess og gátum ekki gert það. Og satt að segja var það nú svo, að þeir heimamenn höfðu ekki heldur möguleika til að taka við þeim, því að þeir höfðu ekki fjármagnið sjálfir. En við skulum gera okkur grein fyrir því, að ef talað er um samninga, sem eiga að halda, þá er ekki hægt að framkvæma þá á þennan hátt, að fjórða árið eigi að borga eins og öll hin þrjú. Þess vegna gengur nú á ýmsu með þetta eins og fleira. Í sambandi við það, sem hv. þm. sagði um arfinn, þar sem hann kom að hagsýslustörfunum, þá skal ég með ánægju segja það, að ég hef áður hér á Alþ. lýst því yfir og vil endurtaka það, að sú skipan mála er rétt, og ég sagði það oft og mörgum sinnum í umr. um fjárlög hér á hv. Alþ. sem stjórnarandstæðingur, að ég hefði ekki nokkra trú á sparnaði í ríkisrekstrinum fyrr en væri búið að vinna það mál fyrir fram eftir þeim vinnubrögðum, sem upp voru tekin með undirnefnd fjvn. og í samstarfi við hagsýsluna. Og ég geri mér vonir um það, að með því átaki, sem nú á að fara að gera í þeim efnum, náum við nokkrum árangri. En árangurinn næst ekki, nema okkur takist að ná samstarfi við viðkomandi rn. og ríkisstofnun. En þetta verk var gott verk, og ég get hælt hv. 2. þm. Norðurl. e. fyrir hans þátt í því. Og ég held, að ég geti með góðri samvizku sagt það, að meðan ég var í stjórnarandstöðu, þá vann ég að þessum málum í undirnefnd fjvn. alveg af fullum trúnaði og var alveg óhlífinn við að taka á mig sem aðra óþægindi af því, sem það er að fara í svona verk. En ég er alveg sannfærður um, að þannig á að vinna að þessum málum. Ég vil segja það um niðurgreiðslurnar, að ég endurtek það, sem ég sagði hér í dag, að eins og niðurgreiðslur geta verið sjálfsagðar og réttmætar, eins eiga þær sitt hættusvið, ef gengið er mjög langt í þeim. Og ég er alveg sannfærður um það, að ef hv. 2. þm. Norðurl. e. hefði verið fjmrh. nú, þá hefði hann ekki frekar en ég tekið inn á fjárlagafrv. nú þann þátt niðurgreiðslna, er tekinn var í sumar, meðan það mál var ekki meira uppgert en það er nú á þessu stigi. Hann hefði ekki farið að gefa svo undir fótinn í því efni, að hann hefði tekið þá ákvörðun fyrir fram, áður en aðrir þættir voru leystir. Hitt er svo annað mál, eins og ég sagði í dag, að hvað verður ofan á í þeim efnum kann ég ekki að segja fyrir um nú. En það er alveg augljóst, að niðurgreiðslur eiga sín takmörk og við erum náttúrlega komnir mjög langt í því. Ég minnist þess, þegar ríkisstj. kom til valda í fyrrasumar og var farið að tala um að auka niðurgreiðslur, þá kom það fram hjá hagstofustjóra, að þessi niðurgreiðslusvið væru í raun og veru öll tæmd, og það verður nú að segjast eins og er, að langt hefur verið gengið í því. Út af þessu með nefndirnar, þá er mjög mikill misskilningur að halda, að ég sé eitthvað viðkvæmur í sambandi við það. Mér finnst, að ríkisstj. hafi klárað sig allvel, því að við erum búnir að slátra þarna nærri 40 nefndum. Þó að aðrar hafi komið til, þá var það ekki nema það, sem við mátti búast, því að hver ríkisstj. hlýtur alltaf að þurfa að nota nefndaformið að einhverju leyti til þess að vinna þau verk, sem hún þarf að láta vinna að, og það er eðlilegur þáttur í þingræðislandi. Ég hafði t.d. gaman af því, þegar ég las í Alþýðublaðinu um daginn, að þeir voru að býsnast mjög yfir þeim nefndakostnaði, sem væri hjá þessari ríkisstj. Menntmrn. var nú hæst í kostnaði við nefndirnar, og þegar betur varð að gáð, þá átti núv. menntmrh. 1.6% af þessum greiðslum til nefndanna á vegum menntmrn., en fyrirrennari hans 98.4. Mér fannst það ekki til þess að blása út, þegar svo var að staðið. Kostnaður við þær n., sem núv. ríkisstj. skipaði og til útborgunar kom á s.l. ári, var, eins og ég sagði í dag, um 11.5% miðað við þann lið nefndanna, sem stjórnvöld hafa skipað. Þá sleppti ég þessum tveimur fyrstu flokkunum. Ef þær voru aftur teknar með, þá var þar hluti úr prósentu. En ég tel mér trú um það og held, að það sé alveg öruggt, að einmitt með því að skrá nefndirnar eins og nú er gert, þá er komið visst taumhald þar, sem á eftir að fækka n. og a.m.k. að halda þeim ekki lengur lifandi en þörf gerist. Þá kom hv. 2. þm. Norðurl. e. að tekjuöfluninni og viðskiptunum við útlönd. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að það er eins með viðskiptin við útlönd og annað, að þeim eru takmörk sett, hve langt má ganga í skuldamyndun þar. En það er nú svo með viðskiptin á þessu ári og því síðasta, að í ágústlok var hallinn á viðskiptareikningi við útlönd 1 milljarður 476 millj. kr., en í fyrra um 2 milljarðar og tæpar 600 millj. eða 598.3, svo að þróunin, sem orðið hefur á þessu ári til þessa tíma, er þannig, að staðan á viðskiptareikningi er til muna betri en hún var á sama tíma í fyrra. Ég held, að það gripi inn á það, sem hv. þm. sagði í sambandi við söluna á spariskírteinunum. Hann byrjaði á því að segja, að enginn mundi þora að eiga peninga. Hins vegar var frásögnin með þeim hætti, að það var siður en svo, því að sala spariskírteina, sem eru mikil trygging í verðbólguþjóðfélagi, hafði ekki gengið eins og e.t.v. var búizt við. Mér finnst, að samræmið þarna og í viðskiptunum við útlönd sé nokkuð svipað, að það sé viss festa í þessu og verðbólgan og spennan, sem talað er um, sé í raun og veru ekki eins mikil og menn vilja vera láta. Ég vil líka segja það, að það er náttúrlega ekki sama, með hvaða hætti við myndum skuldir við útlönd. Á þessu ári hefur það verið gert, að það hefur verið dregið úr vörukaupalánunum, og ég er alveg sannfærður um, að það hefur haft sín áhrif á það, að viðskiptalega séð stöndum við betur við útlönd heldur en við mundum hafa gert, ef þeim hefði verið haldið óbreyttum. Hitt er svo ekki nema eðlilegt, að við tökum lán, eins og ég áðan gat um, í sambandi við kaupin á togurunum, í sambandi við kaup á flugvélum og virkjanir. Slíkt er gert með tilliti til þess, að þetta auki síðar meir gjaldeyristekjur þjóðarinnar og einmitt sá möguleiki, sem þessi tækjakaup skapi, geti verið orðinn til, þegar þarf að fara að greiða af þessum lánum. Þannig er þetta hugsað með slíkar stórframkvæmdir, sem verður að sjálfsögðu að fjármagna með erlendri lántöku og hefur alltaf verið gert. Hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að það væri ekki góð latína að taka lán til þess að greiða lán, en þetta gerði nú viðreisnarstjórnin, þegar hún var að greiða af lánunum vegna Reykjanesbrautar. Þá tók hún lán til þess að greiða lán. Og það er ekki fyrr en nú, að fjárveiting er tekin inn á fjárlög til þess að ljúka þessum greiðslum, vöxtum og afborgunum af þessum lánum. Áður hefur þetta verið gert með því, sem veggjaldið náði til, sem var slátrað illu beilli í vor fyrir mikla skammsýni, en svo var lán tekið til þess að greiða hinn hlutann. Nú er þetta tekið inn á ríkissjóð og eykur að sjálfsögðu bæði vexti og afborganir hjá ríkissjóði vegna þess arna. En það var í raun og veru ekki hægt að komast hjá því að gera þetta, því að það var ekki hægt að halda þessu lengur áfram. Þá kom hv. 2. þm. Norðurl. e. að skattalögunum og skattvísitölunni. Þá varð mér að hugsa, þegar hann talaði um, að hann gleddist yfir því, að nú skyldi hafa verið tekin upp sú skattvísitala, sem gerð var, að sá væri munur á mér og honum, að hann ákvað að taka upp þessa skattvísitölu, þegar völdin voru fallin úr hans höndum, en ég ákveð að nota þessa skattvísitölu, meðan ég hef völdin. Þetta er munurinn, og hann er ekki svo lítill. því að það var ekki ofarlega í þessum hv. þm. að taka upp það kerfi skattvísitölu, sem hann nefndi hér í kvöld. Nú vil ég segja það í sambandi við það mál, að þessi ákvörðun er ekki stefnumörkun mín og ekki heldur ríkisstj. Ég álít, að rétta matið í þessu sé raunverulega framfærsluvísitalan, hækkunin á milli ára, en ekki það, að tekjur að öðru leyti eigi að koma þarna til, enda lít ég svo á, að hér sé um raunverulega skattalækkun að ræða. Hv. þm. sagði, að þeir hefðu gert till., sem við hefðum mátt hlusta á, á s.l. vetri í sambandi við skattalögin. Jú, rétt er nú það. Þeir gerðu till. um það að lækka tekjur ríkissjóðs af tekju- og eignarskatti um 1600 millj. kr. Mér er sem ég sjái hv. 2. þm. Norðurl. e., ef ég hefði eða við stjórnarandstöðumenn hefðum flutt slíka till., þegar hann var fjmrh. Ég held, að hann hefði ekki talið okkur verið ferjandi eða verjandi á einn eða annan hátt fyrir slíka tillögugerð. Og þess vegna varð ég mjög hissa á því, þegar hans nafn var komið á þennan tillöguflutning, svo fráleitur sem hann var. Hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að ég ætti að kynna mér betur viðhorf fyrirtækja til skattalaga viðreisnarstjórnarinnar. Nú er það svo, að ég hef kynnt mér álit fyrirtækjanna á frv., þegar það var hér til meðferðar á hv. Alþ. Og það var afskaplega langt frá því, að atvinnurekendurnir væru hrifnir af málinu þá. Það álit, sem þeir sendu fjhn. Alþ., var ekki til stuðnings við málið. Það voru mörg atriði, sem þeir töldu, og þeir töldu í raun og veru ekki hægt að taka þann þátt sérstaklega, heldur yrði að taka málið í heild. Og það var t.d. sá þáttur, sem sneri að aðstöðugjöldunum, sem þeim var ekki mínna í mun heldur en ýmislegt af því, sem þarna var. Og ég vil enn leyfa mér að vitna í hv. fyrrv. þm., Ólaf Björnsson prófessor. Hann benti réttilega á, að það væri óhugsandi að setja slík lög um skatta hlutafélaga án þess að vera áður búinn að endurskoða hlutafélagalöggjöfina og sníða skattalög síðar að nýrri hlutafélagalöggjöf. Hann benti með sterkum rökum á, að það væri óhugsandi að setja slíka löggjöf um skatt hlutafélaga sem þar var gert, án þess að löggjöfin um hlutafélög væri endurskoðuð fyrst. Smugurnar, möguleikarnir, sem gjaldendurnir hefðu í gegnum þetta kerfi, væru svo geysilegir, að það væri óhugsandi að láta þetta koma til framkvæmda. Og ég er honum alveg sammála um það. Út af flýtifyrningunni vil ég segja það, að það er enginn misskilningur í því hjá mér. Ákvæðið um flýtifyrninguna í skattalöggjöfinni var með þeim hætti, að fyrirtækið gat notað þetta á einu ári, 30% flýtifyrningu, og þess vegna gat það valið sér ár, sem hafði mjög góða afkomu, og með því móti gert sig skattlaust. Hitt veit ég, að það var ekki hægt að endurtaka þetta ár eftir ár, - það var ekki framkvæmanlegt, - og með þessu móti slátraði það þeim möguleika, en það gat náð þessu, þegar það hafði mikinn tekjuafg. Hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að það skorti mjög á, að öll myndin af efnahagskerfinu lægi fyrir hér nú, þegar fjárlagafrv. væri lagt fram. Það er alveg rétt hjá hv. 2. þm. Norðl. e., að nauðsyn ber til, að svo sé. Og þess vegna tel ég, að það sé mjög áriðandi að afgreiða samtímis fjárlög og framkvæmdaáætlun. Það er afar óheppilegt að afgreiða fjárlög fyrir áramót og framkvæmdaáætlun á útmánuðum, eins og gert hefur verið. Inn á þetta svið þarf að fara, og auðvitað ber nauðsyn til þess að ná öllu efnahagssviðinu saman við fjárlagaafgreiðslu, og hugsunin er nú sú að reyna að keppa að því, að svo verði við fjárlagaafgreiðsluna. Ég get því lokið þessum orðum mínum með því að segja það, að ég vona, að hv. Alþ. geti afgreitt þessa þætti þrjá, fjárlagafrv., framkvæmdaáætlunina og efnahagsmálin, fyrir næstu áramót.