Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna um utandagskrárumræðu. Í dag kl. 3.30 síðdegis fer fram umræða utan dagskrár um rekstrargrundvöll landvinnslu í samkeppni við sjóvinnslu um borð í frystiskipum. Málshefjandi er Guðni Ágústsson. Sjútvrh. Þorsteinn Pálsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og mun standa í allt að hálfa klukkustund.

Herra forseti. Eitt meginvandamál íslensku þjóðarinnar er uppfok og eyðing jarðvegs. Þrátt fyrir mikla sókn gegn þessari vá hefur heldur miðað hægt. Vandamálið er mikið en ein ástæða þess hversu hægt hefur gengið virðist vera skortur á stefnumörkun eða alltént nógu skýrri stefnumörkun á þessu sviði. Samtímis því sem við fylgjumst með stórum svæðum verða örfoka með viðeigandi óþægindum og hættu, þá erum við samhliða að eyða efnum sem vel má nýta til skilvirkrar uppgræðslu. Þannig er, herra forseti, að í landnámi Ingólfs Arnarsonar er talið að fargað sé um 72 þúsund tonnum af lífrænum úrgangi frá búrekstri og húsdýrahaldi og tæpum 50 þúsund tonnum af öðrum lífrænum úrgangi. Og það sem meira er, vitað er að stærstur hluti af úrgangi á stórum svína- og hænsnabúum fer beint í sjóinn. Þetta er athyglisvert. Þarna er verið að taka verðmæti og láta þau valda mengun í hafi í stað þess að nýta efnið til uppgræðslu. Þetta er í rauninni skammarlegt. Í annan stað vil ég nefna að um 70 þúsund tonn af mómold eru árlega talin falla til vegna mannvirkjagerðar á landnámi Ingólfs Arnarsonar einu. Drjúgum hluta af þeirri mómold er fargað með ýmsum hætti. Þannig er talið að upp úr framkvæmdum við Ártúnsbrekku hafi komið um 57 þúsund rúmmetrar af jarðvegi sem fór til uppfyllingar á landi. Herra forseti. Þetta geta vart talist búhyggindi. Hér er um að ræða gífurlega mikil og í rauninni ómetanleg verðmæti sem ekki eru nýtt en þess í stað látin valda skaða. Hér er afskaplega brýnt að móta skýra stefnu. Á þessu þarf að taka. Samtökin Gróður fyrir fólk hafa lagt fram metnaðarfulla og í rauninni ódýra áætlun um það hvernig nýta megi þessi verðmætu efni í stað þess að spilla þeim og láta þau valda skaða. Þess vegna spyr ég hæstv. umhvrh. hvort hann muni beita sér fyrir stefnumörkun á þessu sviði.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason hefur borið fram fyrirspurn um það hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir aðgerðum til að koma í veg fyrir förgun mómoldar og húsdýraáburðar. Eins og hann gat um í framsögu fyrir sinni fyrirspurn er um að ræða mál sem vissulega er þörf á að taka á og sannarlega rétt að eitt af stóru eða erfiðu viðfangsefnum okkar í sambandi við umhverfismál á Íslandi er einmitt eyðing jarðvegs, uppfok og eyðing lands. Það er rétt að benda á að í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem ber heitið Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, eru sett fram tiltekin markmið eða forgangsröð um meðhöndlun alls úrgangs og þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Að draga úr magni úrgangs. Að endurnota og endurnýta það sem mögulegt er og farga því sem afgangs er á þann veg að það skaði umhverfið sem minnst.`` Hér er auðvitað það markmið sett fyrst að reyna að minnka umfang alls úrgangs og endurnýta það sem mögulegt er, endurvinna eða nota á annan hátt þannig að það sem endanlega þarf að farga sé sem allra minnst. Þá er í framkvæmdaáætluninni sérstaklega fjallað um endurnýtingu lífræns úrgangs og kveðið á um að samstarfshópur á vegum umhvrn. og landbrn. vinni að því að finna not fyrir afurðir lífræns úrgangs og er nú þegar unnið að því. Í framhaldi af þessu má segja að mikilvægt sé fyrir stjórnvöld og þá auðvitað umhvrn. ásamt öðrum ráðuneytum þar sem það á við, t.d. landbrn. og kannski í einhverjum tilvikum iðnrn. eða sjútvrn. sem kæmu að útfærslu þessa markmiðs og einnig með sveitarfélögum þar sem framkvæmdir eru ekki síst á vegum sveitarfélaga og þau ábyrg fyrir ýmsum þáttum sem varða umhverfismálin, svo sem einhvers konar úrgangi og sorpi, að allir þessir aðilar beiti sér fyrir aðgerðum til að koma í veg fyrir förgun mómoldar og finna leiðir til að nýta húsdýraáburðinn í auknum mæli í sátt við umhverfið. Nú er hann nýttur víða á búum en mörg dæmi eru um að svo er ekki eins og hv. þm. gerði grein fyrir í sínu máli áðan. Í aprílmánuði sl. skipaði ég starfshóp til að vinna að leiðbeiningum um meðferð úrgangs. Hópurinn mun skila af sér á fyrri hluta næsta árs. Í hópnum er fjallað ítarlega um förgun húsdýraáburðar. Í niðurstöðum hans munu koma fram upplýsingar um magn áburðarefna frá hverri búfjártegund, heppilegar geymslur fyrir búfjáráburð, áburðarmagn til dreifingar á mismunandi land og aðferðir og dreifingartíma búfjáráburðar. Þetta hef ég rætt um við formann nefndarinnar. Í síðasta mánuði skipaði ég síðan starfshóp sem hefur það hlutverk að leita leiða til að auka nýtingu pappírsúrgangs sem til verður hér á landi. Starfshópurinn skal í því sambandi einnig skoða möguleika á því að nota annan úrgang sem til fellur hér á landi í þeim tilgangi að auka nýtingu eða nýtingarmöguleika á pappírnum. Hér er átt við ýmsan lífrænan úrgang, sem hugsanlegt væri að blanda með einhverju móti saman við pappírinn, t.d. frá svína- og hænsnabúum, sem nýta mætti síðan til uppgræðslu og kemur Landgræðslan að þessu verkefni einnig með okkur. Ég vænti þess að fá niðurstöðu frá þessum starfshópi fyrir áramót. Sorphirðumál eru hins vegar eins og hv. þingmenn vita verkefni sveitarfélaganna samkvæmt ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Sveitarfélög geta sett sér eigin samþykktir um meðferð úrgangsins. Til dæmis er förgun garðaúrgangs og mómoldar bönnuð og þannig stuðlað að því að nýtanleg efni verði ekki að úrgangi en ég ítreka að ég tel að þetta sé sameiginlegt verkefni sem allir aðilar þurfa að taka á og nokkuð er þegar í gangi á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Þetta var athyglisverð fyrirspurn sem hér var sett fram og vonandi að vinna þeirrar nefndar sem ráðherra greindi okkur frá verði til þess að vel verði staðið að málum varðandi förgun mómoldar og húsdýraáburðar. Við þingmenn Reykjaness vorum að koma frá Hafnarfirði þar sem við vorum í heimsókn og þar var hálfgert neyðaróp til okkar um ástandið í Krýsuvík vegna lausagöngu búfjár. Við þingmenn höfum af og til reynt að taka á því máli vegna gróðureyðingar og landbrots í landnámi Ingólfs og reynt að ná samstöðu um það. Það hefur ekki tekist. Hins vegar hefur fjöldi einstaklinga, félagasamtaka og fyrirtækja bundist samtökum um að græða upp landið og kallar sig Gróður fyrir fólk í landnámi Ingólfs. Það er mjög mikilvægt að saman verði leitast við að stöðva jarðvegseyðingu og bæta landgræðslu á þann hátt sem samtökin hafa sett 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að koma með þessa athyglisverðu ábendingu þar sem í raun og veru er hægt að skapa verðmæti úr afurð sem ekki hefur verið nýtt til fullnustu. Þess eru dæmi að hreppar eru að stofna byggðasamlög, t.d. Skaftárhreppur, Mýrdalshreppur og Eyjafjallahreppar, þar sem verið er að kaupa vél til jarðvegsgerðar eða svokallaða composting-vél. Skógræktin á Mógilsá hefur einnig verið í fararbroddi hvað þetta varðar. Landsvæði er nýtt á Markarfljótsaurum í samvinnu við Austur-Landeyjahrepp, Hvolhrepp og Heilbrigðiseftirlit Suðurlands. Einnig má nefna að eigendur svepparæktarfyrirtækisins á Flúðum nýta húsdýraáburð og hálm til þess arna og þar fellur einnig mjög mikið til af lífrænum efnum sem vert er að nýta. Þetta getum við nýtt allt saman í lífrænni framleiðslu. En ég vil endurtaka þakkir mínar til hv. þm.

Herra forseti. Það er full ástæða til að fagna fyrirspurn hv. þm. Hjálmars Árnasonar. Í hans kjördæmi er stærsti hluti framleiðslu svína og kjúklinga í landinu. Þessi bú eru yfirleitt reist þar sem ekki er land í kring. Þetta eru einungis býli sem eru á mjög litlu landsvæði og úrgangur frá þeim fer í sumum tilfellum í sjóinn, sem er algerlega óviðunandi. Þess vegna er það verðugt verkefni fyrir hæstv. umhvrh. að beita sér fyrir því að í aðbúnaðar- og umhverfisreglugerð fyrir slík bú sé kveðið á um að bannað sé að farga úrgangi með þessum hætti og gera það að skilyrði að öllum úrgangi frá þessum búum verði varið til landgræðslu. Það er rétt að geta þess í þessu sambandi að sum bú hafa einmitt haft forgöngu um að nýta land til uppgræðslu og ber að fagna því og ég held að mjög skynsamlegt sé að aðrir fylgi í kjölfarið.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir skýr svör sem og þeim hv. þingmönnum sem tóku til máls og lögðu hér orð í belg. Ég vil um leið fagna skipan þeirra nefnda sem hæstv. umhvrh. greindi frá og treysti því að nefndastarf það skili jákvæðum árangri og ég treysti umhvrh. til að fylgja þeim tillögum eftir. Hins vegar er rétt að taka fram sem hæstv. ráðherra nefndi að m.a. þyrfti að fjalla um þessi mál þannig að þau efni sem hér um ræðir valdi sem minnstum skaða. Ég held að mikilvægt sé að undirstrika að ekki á einungis að líta á þetta frá skaðasjónarmiði heldur að hafa í huga að hér er um gífurleg verðmæti að ræða sem hægt er að nýta til að græða upp land okkar. Ég vil jafnframt nefna það við hæstv. ráðherra að hann beini því til nefnda sinna að fjalla ekki eingöngu um úrgang, húsdýraáburð og annað því um líkt heldur einnig um mómold. Ég heyrði ekki í máli hæstv. ráðherra að nefndunum væri sérstaklega ætlað að fjalla um afdrif mómoldar sem fellur til þegar unnið er að mannvirkjum. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að beina því til nefndanna. Ljóst er að ýmis kostnaður fylgir aðgerðum á þessu sviði til að gera þau efni sem hér um ræðir að verðmætum. Samtökin Gróður fyrir fólk hefur m.a. bent á að í útboðsskilmála Vegagerðar vegna vegalagningar megi setja ákvæði um að mómold skuli komið fyrir á stöðum til uppræktar. Hér hefur verið nefnd gjaldtaka vegna stóru búanna til að koma úrgangi fyrir á réttum stöðum og þar fram eftir götunum. Þetta eru í sjálfu sér engin ný sannindi því í Njálu er haft eftir Njáli að aka skuli skarni á hóla. Þetta er það sem málið snýst um og ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að fylgja þessu eftir, jafnvel með lagasetningu um bann við förgun á mómold og þeim efnum sem hér um ræðir.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram um þetta mál og ágætar ábendingar frá þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls auk fyrirspyrjanda um það hvernig bregðast megi við ýmsum þáttum. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minnti okkur enn einu sinni á það verkefni sem hefur staðið nokkurn tíma, að reyna að koma í veg fyrir lausagöngu búfjár á Reykjanesi en hefur reyndar þrátt fyrir góðan vilja ýmissa og töluverða vinnu ekki gengið. Ég hef a.m.k. lýst áhuga mínum og vilja til að stuðla að ásættanlegri lausn málsins og heiti á alla sem geta lagt því máli lið að þeir haldi áfram að vinna að því verkefni. Ég hef átt gott samstarf við fólk sem starfar undir yfirskriftinni Gróður fyrir fólk og vona að framhald verði á því samstarfi því að ég held að víða sé verk að vinna og mikið vinnuafl og kraftur býr í því fólki sem vill beita sér á þessum sviðum. Hv. þm. Guðmundur Lárusson minnti okkur á að þó að við búum ekki við álíka vanda eins og sum nágrannalöndin okkar varðandi úrgang frá landbúnaði, ég nefni t.d. Holland, þá er þetta að verða áhyggjuefni hjá stærstu búunum, alifugla- og svínabúunum, og verður að taka á málunum þar. Kannski má gera það með reglugerð eins og hv. þm. minnti á. Ég hef það því miður ekki fyrir framan mig þannig að ég geti svarað því nákvæmlega hvernig það lítur út eða hvort bregðast mætti öðruvísi við en gert hefur verið. Ég ítreka að á vegum landbrn. og umhvrn. sameiginlega eru starfandi nefndir sem vinna að þeim verkefnum sem fjallað er um í þessari fyrirspurn.

Herra forseti. Um heim allan hefur farið fram á síðustu missirum mikil umræða um umhverfismál, ekki síst um losun efna í andrúmsloftið. Það er skiljanlegt að sú umræða skuli fara fram því að umhverfisáhrif vegna losunar loftefna í andrúmsloftið er farin að ógna, segja margir, tilverunni og framtíðinni. Veður gerast válynd, breytingar á veðurkerfum eru farin að ógna lífríki jarðar. Þetta tengist umræðu um væntanlega Kyoto-ráðstefnu þar sem þjóðir heims munu reyna að koma sér saman um aðgerðir gegn þessari vá. Ég tel, herra forseti, að Íslendingar hafi í raun stigið stærra skref en nokkur önnur þjóð á þessu sviði á árunum 1950--1980. Lengst af þessari öld hefur aðalorkugjafi Íslendinga til hitunar húsa verið kol og olía. Þannig hygg ég að margir muni eftir kolakrananum í Reykjavíkurhöfn og fjallháum kolabingjum og miklum innflutningi á olíu til að hita upp hús og brennslu þessara orkugjafa með tilheyrandi mengun í andrúmsloftið. Það þarf ekki mikla speki til að álykta um þá mengun sem þessir orkugjafar ollu. Enn er það svo að flestar þjóðir heimsins hita hús sín með svonefndum svörtum orkugjöfum, þ.e. kolum og olíu. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir því hversu mikilvæg skref við Íslendingar stigum með hitaveituvæðingunni. Það er afskaplega dýrmætt fyrir okkur að geta ráðið við nýtingu vistvænnar orku eins og við sýndum þegar við ákváðum að leggja hitaveitu í hús okkar. Auðvitað réð þar mestu að við höfðum til þess djörfungina, pólitískan vilja og síðast en ekki síst menntun og færni íslensks tæknifólks. Mjög fróðlegt væri, herra forseti, að vita hvaða áhrif þessi hitaveituvæðing hefur haft og því varpa ég þeirri fyrirspurn til hæstv. umhvrh. hvaða breytingar urðu á losun koldíoxíðs í andrúmsloftið við Ísland á árunum 1950--1980 í kjölfar þess að hitaveita leysti olíu- og kolakyndingu af hólmi.

Hæstv. forseti. Það er ekki að ástæðulausu að menn velti fyrir sér og ræði um loftslagsbreytingar þessa dagana vegna þess að eins og kom fram á hv. þingi fyrir tveim dögum standa fyrir dyrum mikilvæg fundahöld um þessi mál á alþjóðlegum vettvangi sem við Íslendingar þurfum auðvitað að taka þátt í og höfum reyndar gert í sambandi við undirbúninginn. Eitt af því sem hefur komið fram í þeirri umræðu er hversu okkar staða er sérstæð að því leytinu til að við höfum þegar tekist á við mörg af þeim vandamálum og verkefnum sem aðrar þjóðir eiga algerlega eftir að takast á við, þ.e. að nýta endurnýjanlega orkugjafa til að draga úr mengun andrúmsloftsins og losun gróðurhúsalofttegundanna svokölluðu. Þar sem viðmiðunarárið við þá samningagerð er yfirleitt talið vera 1990, og það ár sem samningurinn mun ganga út frá, og hversu þjóðum tekst að breyta til eftir þann tíma, þá verður fróðlegt að velta fyrir sér hvað við Íslendingar vorum búnir að gera fyrir þann tíma eins og hv. fyrirspyrjandi bað einmitt um. Samkvæmt upplýsingum sem umhvrn. hefur fengið frá Orkustofnun, þá samsvaraði nýting jarðhita árið 1950 til notkunar á um það bil 72 þúsund tonnum af olíu og árið 1970 var þessi nýting jarðhita farin að svara til um 242 þúsund tonnum af olíu. Mismunur þessara talna gefur til kynna að hitaveita hafi komið í stað um það bil 170 þúsund tonna af olíu sem ella hefði verið nýtt til húshitunar og þá leitt til losunar á um 540 þúsund tonnum af koldíoxíði á ári. Tölur um olíunotkun ná aftur til ársins 1972 og það ár var olíunotkun vegna húshitunar og sundlauga tæp 153 þúsund tonn og vegna raforkuvinnslu tæp 11 þúsund tonn. Útstreymi koldíoxíðs vegna þessarar eldsneytisbrennslu er áætlað að hafi verið um 520 þúsund tonn. Árið 1982 var olíunotkun vegna húshitunar og sundlauga um 33.500 tonn og vegna raforku 2.300 tonn, útstreymi koldíoxíðs vegna þessarar brennslu hefði getað verið rúm 100 þúsund tonn. Árið 1992 var olíunotkun vegna húshitunar og sundlauga komin niður í 12.600 tonn og vegna raforkuvinnslu 1.300 tonn og útstreymi koldíoxíðs vegna þessarar brennslu hefði verið áætlað innan við 50 þúsund tonn. Á þessum tölum sést hversu gríðarleg breyting hefur orðið í þessum efnum hjá okkur fyrir árið 1990. Má því segja að frá árinu 1950 megi leiða líkur að því að með tilkomu hitaveitu eða húshitunar með rafmagni hafi dregið úr losun koldíoxíðs um u.þ.b. eina milljón tonna fram til ársins 1992 ef við miðum við það ár. Til samanburðar má síðan geta þess að það eru u.þ.b. 2,7 millj. tonna sem heildarlosunin er talin hafa verið hjá okkur á seinasta ári, þriðjungur frá samgöngum, þriðjungur frá fiskveiðiflotanum og þriðjungur frá stóriðju og annarri atvinnustarfsemi. Aukið útstreymi koldíoxíðs er einnig ofurlítið vegna notkunar jarðhitavirkjananna og ekki rétt að vera að undanskilja það og má nefna það hér líka. Lætur nærri að sú losun sé talin vera um 80 þúsund tonn á ári.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir svörin. Í svari hæstv. ráðherra komu fram athyglisverðar tölur um það hversu mikilvæg skref Íslendingar stigu á því tímabili sem hér er til umræðu frá 1950--1980 með því að nýta hitaveitu, vistvænan orkugjafa, í stað kola og olíu. Það þýðir og staðfestir að Íslendingar hafa stigið afskaplega mikilvægt og merkilegt skref, líklega stærra skref en nokkur önnur þjóð í veröldinni. Þess vegna hlýtur það auðvitað að skjóta nokkuð skökku við ef sú aðgerð mun veikja í raun samningsstöðu okkar vegna samningsferlisins og lokasamningsins í Kyoto þar sem viðmiðunarár vegna skuldbindinga eru í raun eftir aðalátak okkar við hitaveituvæðinguna. Herra forseti. Ég efa það ekki að í árdaga hitaveituvæðingar hafi heyrst ýmsar úrtöluraddir og raddir efasemda. Til allrar hamingju urðu þær raddir ekki ráðandi heldur framsýn sjónarmið með þeim afleiðingum að hitaveitan er komin til þess að vera. Það má einnig velta fyrir sér óbeinu framlagi Íslendinga til nýtingar vistvænna orkugjafa með því að við höfum flutt út hugvitið þar sem íslenskir vísindamenn og fræðimenn kenna öðrum þjóðum að nýta sér hinn vistvæna orkugjafa. En nú ríður á, herra forseti. Við höfum stigið fyrsta skrefið og nú ríður á að stíga næstu skref. Ég held því fram að við stöndum í rauninni í svipuðum sporum núna og 1950 þegar við ákváðum að leggja út í að hitaveituvæða heimili okkar. Koltvíildi er mest frá bílum og fiskiskipum. Við eigum að halda þess vegna áfram á þeirri braut sem var mörkuð með hitaveituvæðingunni. Nú er að ráðast á syndir okkar þar sem þær eru mestar. Það er annars vegar vegna útblásturs frá bílum og hins vegar frá fiskiskipum. Yfirlýsing ríkisstjórnar þar um liggur fyrir og því vil ég hvetja hæstv. umhvrh. og hæstv. ríkisstjórn til að stíga jafndjörf skref við vetnisvæðingu og við hitaveituvæðingu.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir hvatningarorð hv. fyrirspyrjanda í lok ræðu sinnar til stjórnvalda og kannski ekki síður til þeirra aðila sem reka atvinnuvegi okkar, þ.e. bæði samgönguþáttinn og kannski ekki síður sjávarútveginn. Þeir aðilar þurfa auðvitað að taka á þessum málum með okkur og sameiginlega. Ég veit að það er fullur vilji til þess hjá atvínnulífinu. Ég hef átt fjölmarga fundi með fulltrúum atvinnulífs. Í dag er verið að halda fund sem fjallar um þessar loftslagsbreytingar að frumkvæði Verkfræðingafélagsins og Framtíðarstofnunar og þema fundarins er: Hvað getur atvinnulífið gert? Hvernig getur atvinnulífið brugðist við? Mönnum er auðvitað að verða það mjög vel ljóst í atvinnulífinu að umgengnin við umhverfið skiptir verulegu máli um viðhorf almennings til viðkomandi atvinnugreina. Það skiptir síðan verulegu máli fyrir okkur á alþjóðavettvangi hvernig við tökumst á við okkar mál í samstarfi við aðrar þjóðir. Hér verða allir að leggjast á eitt við að reyna að taka sem best á þessum málum. Við eigum auðvitað mikla möguleika enn í að nýta endurnýjanlega orkugjafa og okkur er sárt um það að láta setja okkur stólinn fyrir dyrnar í því efni. Við hljótum þess vegna að halda því mjög á lofti í sambandi við þessa alþjóðlegu samninga sem í gangi eru og getum þá vitnað til þess sem við höfum verið að gera á undanförnum árum og áratugum. En því miður hefur verið nokkuð erfitt að halda þeim málflutningi svo hátt að við höfum náð að fá stuðning eða samþykki annarra þjóða í því efni og það er einmitt það viðfangsefni eða vandamál sem við glímum við núna, en við verðum auðvitað líka að leita allra leiða í sambandi við þá atvinnuvegi sem enn þá nýta olíu og aðra orkugjafa sem menga meira en þeir endurnýjanlegu.

Hæstv. forseti. Með tilkomu virkjana í Þjórsá og Tungnaá á undanförnum árum er ljóst að vetrarrennsli Þjórsár í byggð hefur aukist verulega. Það er viðhorf margra hlutaðeigandi landeigenda á bökkum Þjórsár að landbrot hafi aukist og þá sérstaklega að vetrarlagi. Þá myndast oft ísstíflur og Þjórsá bólgnar upp og flæmist þá gjarnan út úr farvegi sínum. Hætta á landskemmdum vex því við aukið rennsli. Heilt bæjarhverfi á vesturbakka Þjórsár býr nú við vaxandi ógn af völdum Þjórsár. Það sannaði flóð í fyrravetur. Mér sýnist brýnt að hækka veginn og styrkja að Egilsstöðum og Egilsstaðakoti. Enn fremur verði að gera leiðigarð sem beinir Þjórsá frá vesturbakkanum og bæjunum í Mjósundi, Forsæti og Ferjunesi. Því er ekki að leyna að eftir að þetta vatnsrennsli jókst brýtur Þjórsá víðar land, svo sem á Skeiðum og auðvitað er það svo sem betur fer að Landsvirkjun hefur tekið þátt í varnaraðgerðum gegnum tíðina. En ég hef áhyggjur af því sem bæði er að gerast á hálendinu og því aukna vatnsmagni sem stefnt er á að fari um farveginn og að af því stafi hætta. Því vil ég vekja athygli á þessu máli og gera kröfu um að þeir sem að málinu koma verði leiddir saman og mörkuð verði stefna. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. landbrh. eftirfarandi spurninga: Er til heildarúttekt á landbroti af völdum Þjórsár síðan virkjanir hófust? Hefur Landsvirkjun kostað aðgerðir til varnar landbroti við Þjórsá? Hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar á næstu árum til að koma í veg fyrir frekara landbrot á bökkum Þjórsár í byggð og til að fyrirbyggja að Þjórsá flæmist að vetri um byggð í Villingaholtshreppi, eins og ég gat um áður?

Hæstv. forseti. Á þskj. 279 hefur hv. alþm. Guðni Ágústsson beint til mín fyrirspurn sem varðar landbrot af völdum Þjórsár. Leitað var upplýsinga af hálfu landbrn. hjá Landgræðslu ríkisins og Landsvirkjun en þessar stofnanir þekkja tvímælalaust best til þessara mála. Fyrsti liður fyrirspurnarinnar var: Er til heildarúttekt á landbroti af völdum Þjórsár síðan virkjanir hófust? Samkvæmt upplýsingum þessara stofnana hefur ekki verið gerð heildarúttekt á landbroti af völdum Þjórsár síðan virkjanir og miðlanir þar voru teknar í notkun. Hins vegar hefur Landsvirkjun gert nákvæmar mælingar á bökkum árinnar á árunum 1985 og 1996 til að geta metið breytingar á landbroti. Einnig hefur Landsvirkjun gert samanburð á landbroti samkvæmt loftmyndum sem teknar voru á árunum 1945, 1960 og 1978 og borið þær saman við mælingar. Þessi samanburður leiddi í ljós 1985 að ekki hafði orðið nein teljandi breyting á landbroti eftir að virkjanirnar tóku til starfa. Um næstu áramót munu liggja fyrir niðurstöður mælinga frá 1996 en þá ætti að koma í ljós hvaða áhrif hinir fjölmörgu varnargarðar við ána hafa haft til að stöðva landbrot. Landsvirkjun hefur á undanförnum 13 árum fylgst reglulega með landbroti á viðkvæmum stöðum á bökkum árinnar. Einnig hefur fyrirtækið fylgst með og mælt breytingar á strandlínu suðurstrandarinnar nærri Þjórsárósum. Þær athuganir hafa leitt í ljós að á síðustu 20 árum hafa litlar breytingar orðið á strandlínunni í heild þó svo að áramunur sé verulegur á henni. Ljóst er að ítarleg úttekt á landbroti meðfram ánni og breytingum sem orðið hafa á undanförnum árum yrði mjög kostnaðarsöm. Annar liður fyrirspurnarinnar var: Hefur Landsvirkjun kostað aðgerðir til varnar landbrotinu? Landsvirkjun hefur ásamt Landgræðslu ríkisins kostað byggingu 30 varnargarða í Þjórsá sem reistir voru á árunum 1985--1993. Þessir garðar eru á Skeiðum, í Villingaholtshreppi, í Holta- og Landsveit. Heildarframlag fyrirtækisins til byggingar garðanna nemur á núverandi verðlagi um 7 millj. kr. á tímabilinu frá 1985--1995 auk minni háttar vinnuframlags með umsjón með gerð garðanna. Þriðji liður spurningarinnar var: Hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar á næstu árum til að koma í veg fyrir frekara landbrot á bökkum Þjórsár í byggð? Því er til að svara samkvæmt upplýsingum frá stofnununum að Landgræðslan ber ábyrgð á fyrirhleðslum í ám lögum samkvæmt. Af hálfu stofnunarinnar eru ekki fyrirhugaðar neinar sérstakar aðgerðir á næsta ári aðrar en venjubundið viðhald þeirra garða sem fyrir eru. Landgræðslan telur hins vegar brýnt að verja land á nokkrum stöðum í Skeiða- og Villingaholtshreppi og í Holta- og Landsveit. Til þessa eru ekki neinar fjárveitingar. Landsvirkjun hefur heldur ekki gert áætlun um aðgerðir til að koma í veg fyrir frekara landbrot Þjórsár í byggð. Eins og hér hefur komið fram hefur fyrirtækið haft auga með þeim stöðum á bökkum árinnar þar sem rennsli veldur landbroti og gert þar viðeigandi ráðstafanir til að stöðva landbrot í samstarfi við Landgræðsluna. Síðari liður þriðju fyrirspurnarinnar var: Hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar á næstu árum til að fyrirbyggja að Þjórsá flæmist að vetri um byggð í Villingaholtshreppi? Hér er um það að ræða að Þjórsá rennur milli hárra bakka frá Urriðafossi niður fyrir bæinn Egilsstaði. Á þessum kafla gerist það oft að vetri til að mjög mikil vatnsborðshækkun verður vegna ísmyndunar. Neðan við Egilsstaði breiðir áin úr sér bæði til austurs og til vesturs í átt að Villingaholti. Á liðnum vetri rann Þjórsá yfir veginn milli Egilsstaða og Mjósyndis eins og raunar hefur gerst nokkrum sinnum áður í manna minnum. Í kjölfar þess hafa aðstæður á svæðinu verið skoðaðar í því skyni að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir að áin grafi í sundur vegina á þessum köflum og valdi skaða í nágrenninu. Að mati Landsvirkjunar er heppilegasta varnaraðgerðin til að koma í veg fyrir slíka atburði sú að hækka verulega veginn milli Villingaholts og Egilsstaða þannig að hann komi í veg fyrir að vatn flæmist um lægðina á milli þessara bæja. Hið sama gildir um svæðið milli Villingaholts og Mjósyndis. Þar þarf að hækka veginn á stuttum kafla til að varna þar rennsli úr farvegi árinnar. Loks má geta þess að til er áætlun hjá Landsvirkjun um gerð sérstaks leiðigarðs efst á flatlendinu neðan Egilsstaða til að beina rennsli árinnar frá framangreindum stöðum þar sem borið hefur á því að áin fari úr farvegi sínum. Mikil óvissa ríkir hins vegar um það hvort bygging slíks garðs nægði til að koma í veg fyrir slíka atburði. Að mati landgræðslustjóra er afar brýnt að fjármagna sem fyrst aðgerðir til að koma í veg fyrir að Þjórsá flæmist að vetri um byggð í Villingaholtshreppi. Til þess þarf hins vegar meiri fjármuni en árlega eru áætlaðir á fjárlögum til fyrirhleðslna í landinu öllu og yrði löggjafinn að taka á því máli sérstaklega.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að vekja máls á þessu mikla og vaxandi vandamáli við Þjórsá. Landbrot er að verða alvarlegt vandamál við Þjórsá og víðar á Suðurlandi. Mér finnst sýnt að Landsvirkjun komi að þessu máli því ljóst er að virkjanir á hálendinu valda þessum breytingum sem orðið hafa við Þjórsá. Landbrotið er einnig þekkt víðar á Suðurlandi, t.d. við Markarfljót og Klifanda og við verðum að verja meiri peningum til landvarna. Við vinnum stöðugt að landgræðslu sem er mjög jákvætt að sjálfsögðu. Þar hafa fyrirtæki komið til hjálpar. En hér er líka upplagt verkefni, vil ég meina, fyrir fyrirtæki að koma að, þ.e. að verja það land sem ræktað hefur verið því að landbrot er vaxandi vandamál á þessu svæði.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. svör hans og þær upplýsingar sem hann hér kom með. Þrír aðilar þurfa að koma að þessu verki, Landgræðslan, Landsvirkjun og Vegagerðin þannig að mikilvægt er að leiða þessi miklu fyrirtæki áfram. Ég held að það hafi komið fram í áliti Landgræðslunnar að þessa ógnun sem a.m.k. mannabyggð stafar af því að Þjórsá flæmist úr sínum farvegi, er einfalt að leysa með vegagerð á tvo vegu, þ.e. að hækka veginn og styrkja að Egilsstöðum og Egilsstaðakoti og síðan niður að Mjósyndi. Þá væru menn búnir að bægja þeirri vá frá. Þarna væri ekkert óeðlilegt að Landsvirkjun kæmi að og síðan nefndi hæstv. ráðherra leiðigarð sem einnig kæmi til greina. Ég held að þetta mál þoli enga bið og menn þurfa að taka á því. Við þingmenn höfum auðvitað rætt þetta við þessar stofnanir og munum gera það áfram. Við væntum þess, sem hér kom fram, að hið háa Alþingi verji vaxandi fjármagni til þess að verjast landbroti því að það er bæði á Suðurlandi og sjálfsagt víðar vaxandi vandamál og í það varnarstarf fara of litlir peningar. Ég lýk máli mínu, hæstv. forseti, og þakka hæstv. ráðherra hans svör.

Hæstv. forseti. Á þskj. 106 hef ég lagt fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. viðskrh.: Telur ráðherra það samrýmast 72. gr. stjórnarskrárinnar að mikilvægur þáttur í lögkjörum starfsmanna ríkisbankanna, svo sem réttur til biðlauna, sé skertur eins og gert var með lögum nr. 50/1997 eða réttur ríkisstarfsmanna til biðlauna eins og gert var með lögum nr. 70/1996? Telur ráðherra vafa leika á að áunninn lífeyrisréttur starfsmanna ríkisbankanna þar til hlutafélögin um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands voru stofnuð verði ríkistryggður? Hæstv. forseti. Þegar ný lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins voru sett árið 1996, lög nr. 70, féllu úr gildi lög nr. 34/1954. Með hinni nýju lagasetningu var biðlaunaréttur hinn sami og áður, 6--12 mánuðir eftir starfstíma nema starfsmaður hafi hafnað sambærilegri stöðu hjá ríkinu. En sú meginbreyting var gerð með hinum nýju lögum að nú missir hann einnig biðlaunarétt hafi hann hafnað starfi hjá öðrum aðila, sbr. 1. mgr. 34. gr. laganna. Í 2. mgr. 34. gr. er einnig að finna ákvæði um að biðlaun falli niður hefji maður störf hjá öðrum aðila en ríkinu á biðlaunatímanum. Það er því ljóst að biðlaunaréttur opinberra starfsmanna hefur verið þrengdur til muna með lagasetningu þessari án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Í dómi hæstaréttar árið 1990, bls. 452, er það gert að áhersluatriði að 6--12 mánaða biðlaunaréttur starfsmanna ríkisins samkvæmt lögum nr. 34/1954 sé svo sérstaks eðlis, vegna þess að um sé að ræða starfsmenn ríkisins og svo mikilvægur þáttur í lögkjörum þeirra, að honum verði jafnað til eignarréttar í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar, lög nr. 33/1944, með síðari breytingum. Þar segir að eignarréttur sé friðhelgur og engan megi skylda til að láta eign sína af hendi nema almannaþörf krefji. Til þess þurfi lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Ekki verður séð hver sú umbun var. Þegar rekstrarformi ríkisbankanna var breytt í hlutafélög með lögunum nr. 50/1997 var svo kveðið á að með biðlaunarétt starfsmanna þeirra skuli fara eins og lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna segja til um. Og til þess kynni leikurinn m.a. að hafa verið gerður því að um er að ræða 3.300 starfsmenn ríkisbankanna og þá þegar ljóst að breytingar voru yfirvofandi í ríkisbönkunum. Til þess að bíta höfuðið af skömminni voru starfsmenn bankanna síðan látnir undirrita afsal biðlaunaréttar í umsókn sinni um starf hjá hinu breytta fyrirtæki og áttu menn líklega fárra kosta völ ef þeir hugðust halda starfi sínu. Þá eru ákvæði í nýju lögunum um að ríkistrygging verði áfram á áunnum lífeyrisrétti bankastarfsmanna og þó nú væri. En í 11. gr. laganna segir þó: ,,... ef ekki nást á einhverjum tíma samningar um aðra tilhögun.`` Og mér þætti gaman að heyra hvað er átt við með þessari setningu. Ég mun taka til máls aftur, hæstv. forseti, og læt þetta nægja í bili þar sem tíminn er þrotinn.

Herra forseti. Á þskj. 106 hefur hv. þm. Guðrún Helgadóttir borið fram eftirfarandi spurningar til mín: Í fyrsta lagi: Telur ráðherra það samrýmast 72. gr. stjórnarskrárinnar að mikilvægur þáttur í lögkjörum starfsmanna ríkisbankanna, svo sem réttur til biðlauna, sé skertur eins og gert var með lögum nr. 50/1997 eða réttur ríkisstarfsmanna til biðlauna eins og gert var með lögum nr. 70/1996? Það er mat mitt að með lögum nr. 50/1997, um stofnun hlutafélags um Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf., hafi réttarstaða starfsmanna verið tryggð. Í 8. gr. laganna segir að allir starfsmenn ríkisviðskiptabankanna sem taka laun samkvæmt kjarasamningum Sambands ísl. bankamanna eða kjarasamningum annarra stéttarfélaga skuli eiga kost á sambærilegu starfi hjá viðkomandi hlutafélagabanka við yfirtöku þeirra á ríkisviðskiptabönkunum. Jafnframt segir að starfsmaður ríkisviðskiptabankanna sem taki við starfi hjá viðkomandi hlutafélagabanka skuli njóta sömu kjara og réttinda og hann hafði samkvæmt kjarasamningum eða ráðningarsamningum. Réttur starfsmanna til launa hjá ríkisviðskiptabanka fellur niður er hann tekur við starfinu. Hinn 27. júní sl. skrifuðu bankastjórar hvors banka öllum starfsmönnum bréf þar sem þeim var tilkynnt um hin lögmætu starfslok hjá viðkomandi ríkisviðskiptabanka og boðið starf hjá nýjum hlutafélagabanka. Í því sambandi var hverjum starfsmanni gefinn kostur á að skrifa undir yfirlýsingu þar sem viðkomandi staðfesti að hann hefði ákveðið að taka sambærilegu starfi hjá viðkomandi hlutafélagabanka og hann gegndi hjá ríkisviðskiptabankanum við yfirtökuna í samræmi við fyrrgreint bréf og lög nr. 50/1997. Ekki hefur verið staðfest fyrir dómstólum að bankastarfsmenn eigi rétt til biðlauna sem almennir ríkisstarfsmenn. Til að taka af allan vafa um hvernig með slíkan rétt færi ef hann yrði viðurkenndur er hins vegar kveðið á um um biðlaunarétt sem kunni að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Um hugsanlegan biðlaunarétt er því alfarið vísað til almennra laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Það frv. var til umfjöllunar hér í þinginu og hlaut nákvæma umfjöllun. Ég lít svo á að við afgreiðslu frv. hafi verið gætt að sjónarmiðum um vernd eignarréttar og ákvæði þess metin svo að ekki væri um skerðingu á slíkum réttindum að ræða. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Telur ráðherra vafa leika á að áunninn lífeyrisréttur starfsmanna ríkisbankanna þar til hlutafélögin um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands voru stofnuð verði ríkistryggður? Í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 50/1997 segir að ríkissjóður beri ábyrgð á skuldbindingum Landsbanka Íslands gagnvart Eftirlaunasjóði starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans og skuldbindingum Búnaðarbanka Íslands gagnvart Eftirlaunasjóði starfsmanna Búnaðarbanka Íslands sem verða til vegna starfsmanna ríkisviðskiptabankanna áður en rekstur þeirra er tekinn yfir af viðkomandi hlutafélagi og til staðar eru samkvæmt reglugerðum eftirlaunasjóðanna eins og þær eru við yfirtökuna. Hins vegar er í ákvæðinu einnig gert ráð fyrir þeim möguleika að samningar takist um aðra tilhögun. Á síðustu missirum hafa verið í undirbúningi breytingar á reglugerðum eftirlaunasjóða bankanna. Hugmyndirnar hafa í stórum dráttum verið þær að gefa starfsmönnum í framtíðinni kost á að ávinna sér rétt í blönduðu kerfi stigasjóðs og séreignarsjóðs. Jafnframt hafa hugmyndirnar falið í sér að bankarnir greiddu sjóðnum áfallnar skuldbindingar samkvæmt mati tryggingafræðinga. Þar með væru bankarnir búnir að gera upp við eftirlaunasjóðina og ábyrgð þeirra á þessum skuldbindingum því ekki lengur fyrir hendi. Í því fælist einnig að ábyrgð ríkissjóðs vegna skuldbindinganna væri þar með fallin niður. Sjóðsfélagar Eftirlaunasjóðs starfsmanna Landsbanka og Seðlabanka hafa þegar samþykkt breytingar á reglugerð sjóðsins í samræmi við þær hugmyndir sem hér var lýst áðan. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef eru breytingar á vegum Eftirlaunasjóðs Búnaðarbanka enn í vinnslu, en eru í sama farvegi og þær breytingar sem gerðar voru á reglugerðinni um Eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbanka og Seðlabanka. Ég vil taka fram að vinna við breytingar á reglugerðum eftirlaunasjóðanna hefur verið að frumkvæði starfsmannanna sjálfra og er í þeim skilningi ótengd stofnun hlutafélaga um bankana. Það hefur hins vegar verið mat mitt að umræddar breytingar séu af hinu góða fyrir alla, jafnt sjóðfélaga, bankana og ríkissjóð.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Það fór sem mig uggði að ég held að hér séu starfsmenn Landsbanka og Búnaðarbanka að láta fara illa með sig. Það er alveg ljóst að þetta fólk er farið að vinna hjá öðruvísi fyrirtæki sem getur þess utan breyst hvenær sem mönnum sýnist svo. Og ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt, sem ég vona að ég hafi gert, en ég mun að sjálfsögðu fá ræðu hans skrifaða, þá sýnist mér að það sé raunar ekki tryggt að ríkið sé í ábyrgð um allan aldur fyrir áunnum rétti þar til bankarnir urðu hlutafélög. Nú vona ég að ég hafi ekki misskilið. En þarna er greinilega verið að semja um eitthvað annað. Það er alveg rétt að í vinnslu eru reglugerðir fyrir hvorn sjóðinn fyrir sig. Ég held hér á drögum að reglugerð um Lífeyrissjóð bankamanna. Mér sýnist eftir því sem ég best veit að sú reglugerð sé ekki komin út hjá ráðuneytinu, því síður í Stjórnartíðindum. En hér held ég að það fari ekkert á milli mála að verið er að fara aftan að þessum starfsmönnum. Nú er það alveg rétt hjá hæstv. ráðherra, svo furðulegt sem það nú er, að starfsmenn virðast hafa meira og minna samþykkt þetta. Að vísu hef ég fengið þær upplýsingar að fundir hafi verið afar fámennir og stórar ákvarðanir teknar af ótrúlega litlum hluta þeirra 3.300 starfsmanna sem hjá bönkunum vinna. En það er jafnljóst að fólk var auðvitað mjög uggandi um sinn hag, óttaðist að fá ekki starf sitt aftur og taldi sig áreiðanlega neytt til að gangast meira og minna inn á það sem hér var í bígerð. Ég lýsi því yfir, hæstv. forseti, að ég tel að því miður hafi ég fengið önnur svör við fyrirspurn minni en ég var að vona. Ég held að þarna hafi verið tekinn í fyrsta lagi mikilvægur réttur af starfsmönnum til biðlauna og í öðru lagi að það sé hreinlega ekki tryggt að ríkið beri ábyrgð á þeim lífeyrissjóðsréttindum sem þetta fólk hafði aflað sér áður en bankarnir voru einkavæddir.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan í minni fyrri ræðu, þá hefur ríkið aldrei viðurkennt þennan biðlaunarétt. Sé hann hins vegar til staðar, þá vísast á lög, eins og ég sagði hér áðan, nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Varðandi hitt atriðið sem hv. þm. gerði athugasemd við og snýr að skuldbindingu ríkissjóðs á eftirlaunasjóðunum, þá segir í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 50/1997, um Búnaðarbanka Íslands hf. og Landsbanka Íslands hf., með leyfi forseta: ,,Ríkissjóður ber ábyrgð á skuldbindingum Landsbanka Íslands gagnvart Eftirlaunasjóði starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans og skuldbindingum Búnaðarbanka Íslands gagnvart Eftirlaunasjóði starfsmanna Búnaðarbanka Íslands, sem verða til vegna starfsmanna ríkisviðskiptabankanna áður en rekstur þeirra er yfirtekinn af`` viðkomandi hlutafélagi ,,og til staðar eru samkvæmt reglugerðum eftirlaunasjóðanna eins og þær eru ...`` við yfirtökuna. Þetta er alveg skýrt. Ábyrgðin er þarna til staðar, til þessa tilsetta tíma. Í undirbúningi hafa síðan verið, eins og ég lýsti áðan, breytingar á reglugerðum sjóðanna. Annars vegar er búið að breyta reglugerðinni um Eftirlaunasjóð Landsbankans og Seðlabankans. Sú breyting var samþykkt af starfsmönnum viðkomandi stofnana á sérstökum fundi sem þar var haldinn með mjög góðum undirbúningi. Ég tel að mjög vel hafi verið vandað til alls þess undirbúnings af bæði Landsbankanum og Seðlabankanum og umræða er í gangi meðal starfsmanna Búnaðarbankans um sambærilegar breytingar. Þær hafa ekki verið samþykktar. Ég tel að þar hafi líka verið vel til þess undirbúnings alls vandað, þ.e. hver einstakur starfsmaður hefur verið reiknaður út þannig að menn sjá nákvæmlega hvaða rétt þeir hafa og hvaða réttindi þeir geta haft með því að velja milli deilda.

Herra forseti. Ég er hér með umferðaröryggisáætlun 1997--2001 sem dreift var í þinginu í vor. Þetta er áhugavert plagg og hið vandaðasta. Við lestur vöknuðu ýmsar spurningar um framgang þessarar áætlunar sem mig langaði til þess að beina til hæstv. dóms- og kirkjumrh., en þær eru svohljóðandi: Hefur ráðherra skipað starfshóp um verkaskiptingu og samstarf ráðuneyta til þess að tryggja betur skilvirka framkvæmd umferðaröryggismála? Hefur skráning slysa verið samræmd milli Umferðarráðs, lögreglu og sjúkrastofnana? Hafa skýrslur opinberra aðila sem vinna að umferðaröryggismálum skilað sér til dómsmálaráðuneytisins? Er fyrirhugað að lögleiða notkun hjólreiðahjálma fyrir alla án tillits til aldurs? Hvað líður heildarendurskoðun á innheimtukerfi sekta fyrir umferðarlagabrot? Hvenær má búast við því að ,,Umferðaröryggisáætlun 1997--2001`` verði rædd á Alþingi? Herra forseti. Umferðarmál varða alla og það skiptir miklu að umferðin í þéttbýli og í dreifbýli sé greið og örugg. Eins og við hins vegar vitum er hún það ekki alltaf. Slys, þjáningar og sorg er hlutskipti margra í þjóðfélaginu vegna þess að umferðin gengur ekki sem skyldi. Nánast daglega bætast einhverjir í þann hóp sem á um sárt að binda vegna slysfara í umferðinni. Fyrir utan dauðsföllin sem auðvitað eru þyngri en tárum taki bera margir þess sár um ævilöng ár sem var aðeins augnablik að gerast í óhappi í bíl eða annarri umferð. Undanfarinn áratug hafa á bilinu 10--24 Íslendingar látist í umferðinni á ári fyrir utan allt líkamstjón þeirra sem lifa skertir eftir slys. Þetta er auðvitað aðalatriðið, en hitt er líka að slysin kosta samfélagið 10--13 milljarða á ári. Herra forseti. Umferðarslysin eru ekki náttúrulögmál og þeim er hægt að afstýra. Það sýnir reynsla okkar og annarra þjóða. Gott forvarnastarf er afar mikilvægt og margt er vel gert þótt margt sé ógert. Mig langar til þess að vekja athygli á umferðarátaki sem stendur yfir þessa dagana á Sauðárkróki. Þar stendur umferðaröryggisnefnd Sauðárkróks að átakinu í samvinnu við lögreglu, tryggingafélögin og Umferðarráð og auðvitað í samvinnu við vegfarendur og bæjarbúa alla. Þarna hygg ég vera á ferðinni gott dæmi um viðleitni til að ná árangri. Kjörorðið er: Betri umferð, betri bær. Ég vænti þess að fleiri taki þetta svo upp, en umferðaröryggisnefndir hafa verið stofnaðar um allt land og þeim er ætlað að gangast fyrir auknu samstarfi um bætta umferðarmenningu.

Herra forseti. Sem svar við fyrstu spurningu hv. þm. er það að segja að sú nefnd sem þar er spurt um hefur ekki enn verið skipuð en ég vænti þess að það verði gert að höfðu nánara samráði við samgrh. Á hinn bóginn hefur þriggja manna nefnd verið skipuð, eða þriggja manna starfshópur, sem m.a. á að gera árlega skýrslu til ráðherra um framkvæmd umferðaröryggisáætlunarinnar og gera tillögur um ný verkefni og hafa samskipti við þá sem að umferðaröryggismálum koma og samræma aðgerðir í þeim efnum í samræmi við þá tillögu sem Alþingi hefur samþykkt. Varðandi aðra fyrirspurnina er það að segja að samræmd skráning Umferðarráðs, sjúkrastofnana og tryggingafélaga hefur ekki átt sér stað. Skráning Umferðarráðs á umferðarslysum byggir á skýrslum lögreglu. Vegagerðin og aðrir veghaldarar fá upplýsingar frá Umferðarráði um slysatölur. Sjúkrahús Reykjavíkur hefur slysaskráningu og flestar sjúkrastofnanir í landinu. Yfirlæknirinn á Sjúkrahúsi Reykjavíkur sem um þessi mál fjallar hefur haft umsjón með gerð forrits til að staðla slysaskráningar sjúkrastofnana. Viðræður eru nú í gangi á milli Umferðarráðs og Sjúkrahúss Reykjavíkur um hvernig megi bera saman slysaskráningu stofnananna og bæta þær upplýsingar sem til eru í dag. En vandamál á slíkum samanburði eru varðandi trúnaðarupplýsingar og tengingu við staðsetningu skráðra slysa. Á næsta ári kemur væntanlega í ljós hvort unnt verður að samræma þessa skráningu að fullu. Um þriðju spurninguna er það að segja að í þáltill. um aukið umferðaröryggi er hvatt til þess að öll sveitarfélög með fleiri íbúa en 1.000 geri eigin umferðaröryggisáætlun og einnig aðrir aðilar sem vinna að umferðaröryggismálum. Um 80 aðilar sendu inn áætlun fyrir árið 1997 og var það í raun betri árangur en búist hafði verið við fyrir fram. Um fjórðu spurninguna er það að segja að eins og kunnugt er var notkun hjólreiðahjálma fyrir börn sem eru yngri en 15 ára sett í reglugerð nú í haust. Þessar reglur fengu góðar viðtökur og í sérstakri könnun sem Umferðarráð hefur látið gera hefur komið fram að 68% svarenda voru hlynntir því að almenn ákvæði fyrir alla aldurshópa yrðu sett um notkun hjólreiðahjálma. Þegar frekari reynsla er fengin af framkvæmd þeirrar reglugerðar sem sett hefur verið verður tekin ákvörðun um hvort víðtækari reglugerðarsetning af þessu tagi kemur til álita. Varðandi fimmtu spurninguna um innheimtukerfi sekta vegna umferðarlagabrota er það að segja að þegar umræður hófust um kaup á notkun á umferðarmyndavélum var nauðsynlegt að endurskoða innheimtukerfið með það í huga að fjöldi sekta vegna umferðarlagabrota mundi aukast. Einnig var tekið til athugunar hvernig einfalda mætti sektarinnheimtuna til að bæta árangur og afköst lögreglunnar. Snemma á síðasta ári skipaði ég nefnd sem skilaði skýrslu með tillögum að leiðum að bæta núverandi úrræði til sektarinnheimtu. Alþingi samþykkti í vor breytingar á umferðarlögum að tillögu nefndarinnar og ákvæðum um vararefsingu var bætt í hegningarlögin. Verið er að vinna að miðlægu mála- og innheimtukerfi á vegum embættis ríkislögreglustjóra og dómsmrn. Kerfið mun sjá um málaskrá, innheimtu og punktakerfi hjá öllum lögregluembættum í landinu. Einnig er verið að íhuga frekari tillögur um breytingar á umferðarlögum til að einfalda innheimtuferlið og tryggja að öll umferðarlagabrot verði innheimt, en það er að sjálfsögðu mikið réttlætismál að jafnræði ríki í þeim efnum. Nýja innheimtukerfið verður tekið í notkun 1. janúar á næsta ári. Varðandi sjöttu spurninguna sem lýtur að því hvenær umferðaröryggisáætlun verði rædd á Alþingi, þá er rétt að minna á að ekki vannst tími til að ræða skýrsluna sem lögð var fram á síðasta þingi, en vonir standa til þess að ný skýrsla verði lögð fyrir þetta þing í byrjun næsta árs og geti þá komið til umræðu á grundvelli þeirra þingskapareglna sem um það gilda.

Herra forseti. Ég þakka svör hæstv. dómsmrh. Í þeim kom fram að unnið er að því að koma áætluninni í framkvæmd og margt er í undirbúningi til þess að auka umferðaröryggi í landinu og það er vel. Hafa menn t.d. hugleitt það að umferðarslysin eru eitt mesta heilbrigðisvandamál þjóðarinnar? Ég átti tal við landlækni um daginn um þetta og hann sagði mér að að undanskildum bólusetningum vegna ýmissa sjúkdóma skilaði ekkert forvarnastarf betri árangri en aukið umferðaröryggi. Ég vil bæta við: Og betri meðvitund í umferðinni. Ég segi: Betri meðvitund og betur vakandi hugur, því að sofandaháttur og skeytingarleysi er hvergi hættulegra en undir stýri. Fjármunir sem varið er til umferðaröryggis skila sér margfalt til baka, reynslan sýnir það, svo aðeins sé litið á fjárhagslegan þátt þessa máls. Umferðarmál snúast um fólk og allir eiga rétt á því að geta ferðast öruggir í umferðinni og allir bera ábyrgð á því að öryggið í umferðinni vaxi. Herra forseti. Ég hygg að við ættum að hætta að líta á slys og dauðsföll eins og lögmál, einhvers konar toll sem bílaumferðin taki. Frekar ber að horfa til þess að gott forvarnastarf skilar sér eins og bólusetning gegn sjúkdómum sem áður voru landlægir en eru nánast úr sögunni. Með öflugra starfi með þátttöku alls almennings í bættri umferðarmenningu hættum við að heyra svona oft þessar lamandi fréttir af hörmulegum umferðarslysum í samfélagi okkar. Væri forvitnilegt einnig að heyra meira um það fjallað hvort mögulegt væri að lögreglan fengi bónus fyrir að sinna betur sínu starfi. Það var sagt hér á þingi um daginn að hætta væri á því, ef lögreglan fengi bónus fyrir að sekta, að henni væri sigað á almenning. Ég segi nú bara að þeir hafa ekki þurft þessa hvatningu í Húnavatnssýslu til þess að vinna vinnuna sína og halda öllu til haga þannig að menn ækju þar löglega.

Herra forseti. Á þskj. 267, 234. mál þingsins, hef ég leyft mér að bera fram til hæstv. dómsmrh. fyrirspurn um skilyrði til lokunar vínveitingastaða. Fyrirspurnin er á þessa leið: Hve oft hefur lögreglan fellt niður vínveitingaleyfi, sbr. 4. mgr. 12. gr. áfengislaga, nr. 82/1969? Hvenær er gert ráð fyrir að endurskoðun áfengislaga ljúki, m.a. með tilliti til útgáfu vínveitingaleyfa á veitingahúsum og til þess að lögreglan geti sett strangari skilyrði fyrir opnun veitingastaða sem hafa brotið settar reglur? Í 12. gr. áfengislaganna er þessi málsgrein, með leyfi forseta: ,,Leyfi til áfengisveitinga skal bundið því skilyrði að veitingastaður hafi á boðstólum mat og fjölbreytta óáfenga drykki við hóflegu verði. Leyfi má binda frekari skilyrðum sem lögreglustjóri eða sveitarstjórn telja nauðsynleg. Dómsmálaráðherra getur sett almennar reglur um skilyrði fyrir leyfisveitingu. Ef veitingamaður brýtur gegn settum skilyrðum eða uppfyllir þau ekki lengur skal lögreglustjóri þegar fella leyfi úr gildi.`` Það er þessi grein sem ég spyr um og flyt reyndar líka aðra fyrirspurn sem kemur á dagskrá síðar á fundinum. Tilefnin eru ærin. Það má segja að marga sólarhringa á ári sé ástandið þannig í miðborg Reykjavíkur sem vill svo til að er líka höfuðstaður landsins, að mannlíf er í verulegri hættu vegna þess að á þessu svæði eru allt of margir veitingastaðir og allt of lítið er gert til að fylgja starfsemi þeirra eftir þannig að eðlilegum settum reglum sé fylgt. Ég er þar ekki, herra forseti, að tala um að veitingastarfsemi eða starfsemi af því tagi sé bundin í strangari viðjar og fjötra en önnur starfsemi í landinu. Það sem ég er að biðja og tala um er að þessi starfsemi verði í eins góðu sambýli við annað mannlíf í höfuðstað Íslands og mögulegt er. Svo er ekki þannig núna. Það er alveg augljóst mál að fjöldi fólks er að flýja miðborgina vegna þess ástands sem hér er, af því að fólk getur ekki sofið á nóttunni langtímum saman út af hávaða, af því að þeir staðir sem hér er um að ræða hafa það fyrir sið sumir að opna út upp úr miðnættinu þannig að hávaðinn berst hömlulítið um borgina á þeim tíma sem síst skyldi. Veruleikinn er líka sá að talið er að ýmsar opinberar stofnanir á svæðinu séu jafnvel í hættu þegar verst lætur og fólk hefur það við orð í lesendabréfum sem hafa birst í blöðum landsins að þegar verst lætur á sunnudagsmorgnum þegar fólk vill fara í gönguferðir með börnin sín hér út úr íbúðum á miðbæjarsvæðinu, þá þurfi fólk helst að vera í vaðstígvélum vegna þess að viðskilnaðurinn eftir næturnar sé slíkur að ekki sé búandi við þessi skilyrði. Af þessum ástæðum, herra forseti, og fleirum hef ég leyft mér að bera fram þessa fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. Ég beini aðallega athyglinni að endurskoðun áfengislaganna og er að fara fram á að settar verði skýrar reglur sem lögreglan geti starfað eftir með eðlilegum hætti í sátt við borgarana.

Herra forseti. Sem svar við fyrsta lið fyrirspurnarinnar er það að segja að á síðustu tveimur árum hefur þessu úrræði samkvæmt 4. mgr. 12. gr. áfengislaganna verið beitt 14 sinnum á landinu öllu, fimm sinnum í Reykjavík, fjórum sinnum á Akureyri, þrisvar sinnum í Vestmannaeyjum og tvisvar sinnum á Ísafirði. En það skal tekið fram að hingað til hafa lögreglustjórar lítið notað heimildina í 4. mgr. 12. gr. áfengislaganna til að binda leyfin skilyrðum, heldur hafa þeir sett skilyrði þessi í skemmtanaleyfinu. Það kemur fram í svörum sumra lögreglustjóra til ráðuneytisins að svipting skemmtanaleyfa hafi því verið mun tíðari en svipting áfengisleyfa. Þá kemur fram að lögreglustjórar hafa svipt staði vínveitingaleyfi á grundvelli annarra greina áfengislaga eins og t.d. 4. mgr. 20. gr. er fjallar um lágmarksaldur gesta. Um annan lið fyrirspurnarinnar er það að segja að það er rétt sem þar kemur fram að staðið hefur yfir endurskoðun á áfengislögunum og ég vænti þess að því starfi verði lokið í næsta mánuði og unnt verði að koma inn í þingið frv. að breytingum á áfengislögunum annaðhvort fyrir jól eða þá í byrjun þings eftir áramót. En að því er stefnt af hálfu ráðuneytisins að endurskoðunarstarfinu ljúki í næsta mánuði.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dóms- og kirkjumrh. fyrir svörin. Það er greinilegt að lögregluyfirvöld reyna að beita þeim úrræðum sem eru í áfengislögum. Vandinn er hins vegar sá að fjöldi veitingastaða er orðinn svo yfirþyrmandi að þeir fjórir eftirlitsmenn með þessum stöðum sem eru starfandi t.d. hér í Reykjavík, en staðirnir eru núna þó nokkuð á annað hundrað, komast ekki yfir sín verk. Það er líka þannig, herra forseti, eins og menn þekkja að eftirlitsaðilar eru óhæfilega margir vegna þess að þeir sem þurfa að hafa eftirlit með þessum stöðum eru ekki bara eftirlitsmennirnir sjálfir heldur eru það líka aðilar eins og t.d. heilbrigðiseftirlitið, vinnueftirlitið, lögreglan og fleiri og fleiri og þessir aðilar starfa mjög lítið saman. Yfirmenn lögreglunnar kvarta sáran yfir því að þessir eftirlitsaðilar séu allt of margir, þeir séu allt of dreifðir og það sé þannig, þegar kemur t.d. að heilbrigðiseftirlitinu í Reykjavík, að þar sé ekki um að ræða nægilegar fjárveitingar til þess að starfsmenn þess komist út á kvöldin og nóttunni þegar þeir þyrftu helst að vera að störfum að líta til með þessum stöðum. Reglurnar eru sem sagt flóknar. Í tengslum við fyrirspurn mína, um leið og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, þá vil ég samt spyrja hann: Hver er hans skoðun á því, og mun hann láta það koma fram í frv. til breytinga á áfengislögum, hver á að ráða? Eru það sveitarstjórnaryfirvöld sem eiga að ráða úrslitum í þessu efni eða eru það lögregluyfirvöld, vegna þess að staðreyndin er sú að óskýr valdmörk og pappírsþvælingur á milli óteljandi stofnana eru kannski einn meginvandinn í þessu máli. Ég ber því fram þessa fyrirspurn, herra forseti, um leið og ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir hans svör hér áðan.

Herra forseti. Af skiljanlegum ástæðum get ég ekki fjallað um efnisatriði þeirrar endurskoðunar sem nú fer fram, enda er henni ekki lokið. Ég get aðeins að gefnu þessu tilefni lagt áherslu á það af minni hálfu að vitaskuld verður vald lögreglunnar í þessu efni ekki skert. Hún hefur almennt löggæsluvald og ber almenna ábyrgð í þessu efni. En ég tel að þarna þurfi að skerpa valdmörk og færa meira vald yfir til sveitarstjórnanna sjálfra, a.m.k. í hinum stærri sveitarfélögum þar sem sveitarfélögin hafa sérfræðiþekkingu á að skipa til að taka ýmsar ákvarðanir í þessum efnum.

Herra forseti. Á þskj. 266 flyt ég fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um framkvæmd áfengislaga. Fyrirspurnin er á þessa leið: Hverjir skipa þá þriggja manna nefnd sem á samkvæmt áfengislögum að úrskurða um hvort vínveitingastaður er fyrsta flokks, sbr. 2. mgr. 12. gr. áfengislaga, nr. 82/1969? Hverjar eru starfsreglur nefndarinnar í aðalatriðum? Telur ráðherra að allir vínveitingastaðir séu fyrsta flokks, sbr. 1. mgr. sömu greinar? Ástæðan til þess að ég nota hérna orðin fyrsta flokks, herra forseti, er sú að í 1. mgr. 12. gr. áfengislaganna segir svo, með leyfi forseta: ,,Heimilt er lögreglustjóra að veita veitingastað, sem telst fyrsta flokks að því er snertir húsakynni, veitingar og þjónustu, almennt leyfi til áfengisveitinga.`` Þess vegna er spurningin orðuð svona og er í beinum tengslum við þá spurningu sem var rædd hér síðast til hæstv. dómsmrh. um endurskoðun áfengislaganna. Ég vil nota þetta tækifæri til að vísa einnig aðeins til þeirrar umræðu og segja að ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það að hann skyldi lýsa þeirri skoðun sinni að sveitarfélögin ættu að hafa afgerandi vald í málum af þessu tagi þó að hitt sé hins vegar ljóst að hið almenna löggæsluvald lögreglunnar verður ekki skert eða flutt til annars stjórnvalds en ríkisins eins og okkar löggæslumálum er háttað. Það mundi ekki bæta nokkurn skapaðan hlut að vera að þvæla hinni almennu löggæslu á milli aðila. Hins vegar mun það vera þannig og ég vil bera um það fyrirspurn fram til hæstv. dómsmrh.: Er það rétt að lögreglan hafi núna færri úrræði til þess að beita veitingastaði viðurlögum en hún hafði fyrir fáeinum árum? Mér hefur verið tjáð af yfirmönnum í lögreglunni að nú sé þessu þannig háttað að ekki sé lengur hægt að svipta stað vínveitingaleyfi um næstu helgi eftir þá helgi sem staðurinn hefur verið talinn brotlegur við lög og reglur. Lögreglumenn og yfirmenn í lögreglunni segja mér að þetta úrræði, að geta svipt vínveitingastað vínveitingaleyfi um næstu helgi á eftir, hafi verið mikið notað og það hafi verið mjög virkt og það hafi hjálpað mjög mikið og væri bestu agaviðurlögin sem hugsast gætu í þessu efni. En þeir hafa jafnframt tjáð mér að þeir hafi verið sviptir þessum heimildum. Og ég vil skjóta því hér inn í sem viðbótarfyrirspurn: Er þetta rétt og af hverju var það gert?

Herra forseti. Varðandi þá munnlegu fyrirspurn sem hér kom fram og ekki er á hinu prentaða þingskjali, þá skal ég ekki alveg fullyrða um hver staðan er í þessu efni, en það kæmi mér ekki á óvart að þarna væri vísað til nýrra lögbundinna reglna í stjórnsýslulögum um andmælarétt. En ég þori ekki að fullyrða að það séu þau sjónarmið sem viðmælendur hv. þm. hafa haft í frammi, en eðlilegt er að skoða það. Varðandi þær fyrirspurnir sem hér liggja fyrir, þá er það að segja um fyrstu fyrirspurnina að formaður nefndarinnar er Þórhallur Halldórsson, fyrrv. forstöðumaður, skipaður af dómsmrh. án tilnefningar, Sigrún Sturludóttir tilnefnd af Áfengisvarnaráði og Einar Olgeirsson hótelstjóri, tilnefndur af Sambandi veitinga- og gistihúsa. Önnur spurningin var um hlutverk nefndarinnar, en það felst í því að meta hvort veitingastaður telst fyrsta flokks. Við mat þetta kannar nefndin húsakynni veitingastaðarins sem í hlut á og búnað hans og eins hvort veitingastaðurinn hafi á boðstólum mat og fjölbreytt úrval óáfengra drykkja. Þær kröfur sem nefndin gerir koma fram í sérstökum leiðbeiningum fyrir umsækjendur um leyfi fyrir veitingastaði til áfengisveitinga sem er birt opinbert plagg og þingmenn eiga aðgang að. Nú er ekki tími til að lesa það hér upp í heilu lagi en það væri einnig hægt, ef vilji væri fyrir hendi, að svara ef fyrirspurn kæmi fram um að birta það með skriflegu svari við fyrirspurn. En þær almennu viðmiðanir sem stuðst er við í bréfinu byggja á ákvæðum áfengislaganna sjálfra. Þriðja fyrirspurnin lýtur að því hvort ráðherra telji að allir vínveitingastaðir séu fyrsta flokks. Um það er að segja að samkvæmt lögunum er það ekki í verkahring ráðherra að leggja á það mat heldur umræddrar nefndar og fyrir þá sök hefur hvorki ráðherrann né ráðuneytið gert sérstaka úttekt á því umfram þær niðurstöður sem fyrir liggja í mati nefndarinnar. Niðurstöðum þeirrar nefndar er hins vegar hægt að skjóta með stjórnsýslukæru til ráðuneytisins ef ágreiningur er um þær.

Herra forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson hreyfir hér mikilvægu máli sem vissulega er tímabært að ræða um að taka málin nýjum tökum. Hann spurði t.d. um það hvort allir vínveitingastaðir væru fyrsta flokks, en ekki má veita öðrum vínveitingaleyfi, og hvað þá væri átt við. Ég sat í áfengisvarnanefnd úti á landi um alllangt skeið og mér fannst lögin þannig vaxin að útilokað væri að komast fram hjá því að veita leyfin eða heimila vínsölu. Nefndin hefði því eiginlega ekki átt að heita áfengisvarnanefnd heldur frekar vínveitinganefnd því að hún átti engan kost á öðru en að heimila sölu. Herra forseti. Áfengismálin eru í ólestri á Íslandi þótt hvergi í heiminum sé meira um þau fjallað, hvergi fari fleiri í meðferð vegna áfengissýki o.s.frv. Getur ekki verið, með fullri virðingu fyrir SÁÁ og öllum þeim sem vinna að áfengisvörnum og bættri vínmenningu, að við þurfum alvarlega að endurskoða áfengisstefnuna, áfengisvarnirnar, vínsöluna, útivist unglinga og hvað eina sem snertir þessi alvarlegu mál?

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin. Ég held að það sé kannski aðalatriðið sem hv. 2. þm. Norðurl. v. vék aðeins að hér áðan, að reynt verði að festa hér á lögbók landsins ákvæði sem eru sanngjörn, skýr og gagnsæ. Lögin eins og þau eru núna eru úrelt og ógagnsæ og flókin og skila ekki árangri, það er alveg ljóst. Ég held að það skipti þess vegna mjög miklu máli að ákvæðum áfengislaga verði sem fyrst breytt þannig að hægt verði að setja niður einhverjar reglur og semja um fyrirkomulag þessara mála að siðaðra manna hætti. Ég veit að hv. þm. sem hafa vanið komur sínar í gleðiborgir nágrannalandanna, eins og t.d. Kaupmannahöfn, á síðkvöldum og nóttum eða t.d. til New York, svo að ég nefni dæmi um aðra heimsborg sem er engu minni en Reykjavík, sé ljóst að þar er hægt að hafa skemmtistarfsemi fram eftir nóttum án þess að það trufli umhverfi að nokkru leyti. Við búum við afbrigðilega slæmt ástand í þessu efni og það er alveg óþarfi að hafa þetta svona. Þessar fyrirspurnir voru bornar fram því ég vildi koma málinu hér á dagskrá og mér þykir vænt um að undirtektir hæstv. dómsmrh. voru skýrar og góðar í þessum efnum. Varðandi það atriði sem ég spurði um áðan, að lögreglan gæti ekki lengur svipt veitingastaði vínveitingaleyfum um næstu helgi á eftir þá helgi sem þeir hafa gerst brotlegir, þá hygg ég að það sér rétt hjá hæstv. ráðherra að menn hafi borið þetta fyrir sig á grundvelli andmælaréttar stjórnsýslulaga og það hafi verið samtök veitingahúsaeigenda sem beittu þrýstingi í þessum efnum. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst það háskalegt ef menn geta beitt þrýstingi af þessu tagi til þess að koma í veg fyrir að atvinnustarfsemi eins og þessi sé í sátt við umhverfi sitt í sjálfum höfuðstað landsins. Ég þakka að öðru leyti fyrir ágæta umræðu sem hér hefur farið fram.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. samgrh. svo hljóðandi: Eru fyrirhugaðar framkvæmdir við gerð ,,útskota`` (hvíldar- og þjónustustaða) fyrir flutningabifreiðar við helstu þjóðvegi landsins? Herra forseti. Ég tel mikið öryggis- og hagsmunamál allra vegfarenda um þjóðvegi landsins að með vissu millibili séu hvíldar- og þjónustustaðir eða áningarstaðir fyrir þá sem aka langferðabifreiðum, einkum þar sem umferð er mest. Svo er komið að flutningar á sjó sem áður voru á hafnirnar hafa færst á þjóðvegina að mestu leyti. Þannig hefur þungaflutningaumferðin aukist gífurlega á helstu þjóðvegum landsins. Ökumenn flutningabifreiða á löngum leiðum þurfa hvíld og þeim er raunar skylt að nema staðar og hvílast samkvæmt EES-reglunum. Á vissum stöðum þurfa þeir svo að keðja bílana þegar svo ber undir. En hætta skapast bæði fyrir þá og aðra. Þeir hafa ekki möguleika á að nema staðar nema á akreininni á þjóðveginum. Gerð áningarstaða hefur verið talsverð nú undanfarið. Ég hef séð, mér til ánægju í sumar og enn fram á haustið, að verið er að vinna að slíku. Mér þætti því forvitnilegt að heyra það frá hæstv. samgrh. hversu margir þessir staðir eru nú og hvort fyrirhugað sé að gera sérstakt átak þannig að þeir verði staðsettir með vissu millibili alls staðar eða við alla helstu þjóðvegi í landinu.

Herra forseti. Ég er fullkomlega sammála efnislega því sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda um mikilvægi þess að komið verði fyrir áningar- og keðjunarstöðum þar sem við á. Vegagerðin svarar fyrirspurninni svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vegagerðin hefur komið upp aðstöðu fyrir langferðabifreiðarstjóra á nokkrum stöðum á landinu þar sem ökumenn geta hvílst eða sett keðjur á bifreiðar sínar á vetrum. Þessir staðir eru ýmist fullbúnir eða fyrirhugaðir, þó ekki síðar en á næsta ári. Hér á eftir verða taldir upp þessir áningar- og keðjunarstaðir sem eru samtals 24 að tölu. Fullbúnir áningarstaðir, svefnstaðir og keðjunarstaðir: Freysnes í Öræfasveit, Lómagnúpur við Skeiðarársand, Kirkjubæjarklaustur, Langasker á Mýrdalssandi, við vegamót Skeiðavegar og hringvegar, Fiskilækur í Melasveit, Vegamót á Snæfellsnesi, við vegamót Stykkishólmsvegar og Snæfellsnesvegar á Snæfellsnesi, Ögurnes í Ísafjarðardjúpi, Staðarskáli í Hrútafirði, Víðihlíð í Víðidal, Svartárhorn í Langadal, Vallhólmi í Skagafirði, austan Fremrakots ...``  Það er annað að kveðja í Kotum en komast í Bakkasel. ,,austan Fremrakots í Norðurárdal í Skagafirði, Þernunes í Reyðarfirði, sunnan Breiðdalsvíkur. Fullbúnir keðjunarstaðir, ekki svefnstaðir: Krókalækir í Borgarfirði við Holtavörðuheiði, norðan Bakkasels í Öxnadal. Fyrirhugaðir áningar- og keðjunarstaðir teknir í notkun í síðasta lagi 1998: Skammt austan Jökulsár á Sólheimasandi, Arnarbæli í Norðurárdal, Borgarfirði, Biskupsháls á Mývatnsöræfum, austan Almannaskarðs í Austur-Skaftafellssýslu. Fyrirhugaður keðjunarstaður, ekki svefnstaður: Hraunhöfn í Staðarsveit á Snæfellsnesi.``

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin. Þau voru skýr og ljós. Verið er að vinna að því að koma upp fleiri keðjunar- og áningarstöðum. Þeir eru 24 núna. Þetta kom fram og er gott til þess að hugsa að öryggið vex. Ég veit að við deilum þeirri skoðun sameiginlega, ég og hæstv. samgrh., að eitt brýnasta öryggismálið í umferðinni á þjóðvegum landsins sé að breikka einbreiðu brýrnar. Þar er slysahætta mikil. En þegar flutningabílar þurfa að stansa á akrein vegar, þá er hann þar með orðinn einbreiður. Sá tiltölulega litli tilkostnaður sem gerð áningar- og svefnstaða hefur í för með sér skilar sér fyllilega í meira umferðaröryggi og hagræði fyrir þá sem aka um vegi landsins. Og af því að ég átti einu sinni heima í Svartárdal rétt við rætur Botnastaðabrekkunnar þar sem ég sá flutningabílana ævinlega stansa áður en þeir fóru upp á fjallið, því þá stoppuðu þeir til þess að keðja, þá dettur mér í hug í framhaldi af því að hæstv. ráðherra vitnaði í Davíð Stefánsson, að hann orti líka: Við erum á leið fram Langadal en leggjum senn á fjallið.

Herra forseti. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. samgrh. hvort hann hyggist beita sér fyrir aðgerðum til að tryggja hestamönnum greiða leið á ferðum sínum um landið. Lengi vel var íslenski hesturinn kallaður þarfasti þjónninn enda mikilvægasta samgöngutækið á landi hér lendis. Síðan breyttist það með tilkomu bíla. En eftir stóð afskaplega sterk menning, má segja, meðal þjóðarinnar. Hestaíþróttin og hestamennska hefur ávallt verið stunduð. Á síðustu árum hefur áhugi almennings, ekki síst fjölskyldna, verið að aukast verulega á því að stunda hestamennsku. Þá er einnig vert að benda á að upp er að vaxa afskaplega öflug atvinnugrein innan ferðaþjónustunnar sem snýr að skipulegum hestaferðum með íslenska og ekki síst erlenda ferðamenn. Vandinn er hins vegar sá, herra forseti, að hestamenn eiga sífellt minnkandi möguleika á því að ferðast um landið sem óneitanlega er einn megintilgangur hestamennsku. Vegna þess mikilvæga hlutverks sem hesturinn gegndi er ég nefndi hér áðan, þá er söguleg hefð fyrir reiðvegum víða um landið til þess að hestamenn komist leiðar sinnar. Nú hefur hins vegar á síðustu árum orðið þar veruleg breyting á og er í rauninni margt sem veldur. Annars vegar má nefna að vegir fyrir bílaumferð hafa verið lagðir og víða yfir hefðbundna gamla reiðvegi án þess að endurnýja hina síðari. Í annan stað hefur færst mjög í vöxt á síðustu árum að einstaklingar festi kaup á jörðum án þess að stunda þar hefðbundinn reglulegan búskap, en eiga til að girða jarðir sínar og banna umferð um þær jarðir og þar með í rauninni að loka reiðvegum sem löng söguleg hefð er fyrir. Vegna þessa er að skapast mikil hætta. Þetta þýðir t.d. að við rekstur í vorhaga þurfi menn að beina stóðum sínum á vegi þar sem mikil bílaumferð er. Það skapar mikla slysahættu. Þá er mér kunnugt um að fyrirtæki eru beinlínis að tapa viðskiptum þar sem þau geta ekki skipulagt hestaferðir eftir þessum hefðbundnu reiðvegum og aðgengi um uppsveitir og upp á miðhálendið er truflað. Þess vegna spyr ég hæstv. samgrh. hvort hann hyggist beita sér fyrir breytingum á þessu sviði.

Herra forseti. Vegamálastjóri svarar fyrirspurninni svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í 17. gr. vegalaga, nr. 45/1994, segir að í vegáætlun skuli veita fé til reiðvega samkvæmt sérstakri áætlun sem gerð er að höfðu samráði við samtök hestamanna og sveitarfélög. Hins vegar eru reiðvegir ekki teknir upp í ákveðinn vegflokk og því ljóst að ekki er um þjóðvegi að ræða samkvæmt skilningi vegalaga enda eru þeir settir undir þann kafla vegalaga sem ber yfirskriftina: Almennir vegir og einkavegir. Reiðvegir lúta því ekki forræði Vegagerðarinnar hvað veghald varðar og eru ekki á valdi ráðherra með sama hætti og þjóðvegir. Svo sem ráð er fyrir gert í tilvitnaðri lagagrein er fé veitt til reiðvega í vegáætlun, sem dæmi: 10 millj. kr. á árinu 1996 og 11 millj. kr. á þessu ári. Fjárhæðir þessar hafa verið svipaðar eða lægri á undanförnum árum og hvergi nærri dugað til. Því hefur verið ákveðið að gera tillögu um að hækka þessar fjárhæðir á næstu árum og raunar hefur nú þegar verið ákveðið með fjáraukalögum að hækka framlög þessa árs um tæpan helming, þ.e. um 10 millj. kr. þannig að heildarframlagið í ár verði 21 millj. kr. Sá háttur hefur verið hafður á varðandi framkvæmd þessara mála að Landssamband hestamannafélaga hefur skipt framlögum til einstakra hestamannafélaga og Vegagerðin síðan greitt samkvæmt framlögðum reikningum. Unnið hefur verið á undanförnum árum að þeirri áætlun um reiðvegi sem nefnd er í 17. gr. vegalaga og er sú vinna nú langt komin. Hefur þessi vinna farið fram að mestu á vegum Landssambands hestamannafélaga í samráði við Vegagerðina. Því miður er það allt of víða svo að reiðleiðir ligga fram með þjóðvegum og umferð hesta og hestamanna þannig óvarin fyrir umferð bifreiða. Þessi umferð fer í raun engan veginn saman og skapar þetta fyrirkomulag mikla hættu, bæði fyrir bifreiðaumferð og umferð hestamanna. Því er mun æskilegra að aðskilja þessa umferð svo sem sums staðar hefur verið gert, m.a. með því að nota aflagða vegi undir umferð hestamanna og einnig með því að leggja nýjar reiðleiðir. En til þess að svo megi verða þarf atbeini sveitarstjórna að koma til m.a. af skipulagslegum ástæðum og raunar má leiða rök að því að sveitarfélög ættu í auknum mæli að taka þessi mál til sín og sjá um framkvæmd þeirra í samvinnu við hestamannafélög. Svo sem að framan var getið hefur auknu fjármagni verið veitt til reiðvegagerðar á þessu ári og fyrirhugað er að veita auknu fjármagni til þessa liðar á næstu árum. Einnig hefur farið fram áætlunargerð um reiðvegi í samvinnu við Landssamband hestamannafélaga. Frekari aðgerðir eru ekki fyrirhugaðar að svo komnu en ítrekuð sú skoðun að sveitarfélög ættu í auknum mæli að koma að þessum málum og sjá til þess að færar reiðleiðir væru um héruð fjarri hættu þjóðveganna.`` Herra forseti. Ég vil svo bæta við það sem hér segir í fyrsta lagi að meðan ég var landbrh. lét ég vinna skýrslu sem gæti verið til leiðbeiningar um það hvernig skipuleggja ætti reiðvegi um hálendi landsins. Ég hef jafnframt átt fundi um þessi mál með fulltrúum frá Landssambandi hestamannafélaga og Sigurgeiri Þorgeirssyni --- á ég að segja forstjóra Bændasamtakanna eða búnaðarmálastjóra. Ætli hann sé ekki forstjóri Bændasamtakanna --- og jafnframt með sveitarstjórnarmönnum. Ég er þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að gefa reiðvegum meiri gaum í framtíðinni en verið hefur. Við verðum varir við að í sumum byggðarlögum hefur komið upp ágreiningur milli jarðeigenda og hestamanna. Það liggur líka fyrir að þegar nýir vegir hafa verið lagðir, kannski á nýjum stöðum, þá hefur þess ekki verið gætt að reyna að varðveita gömlu þjóðvegina fyrir hestamenn. Ég hygg að nauðsynlegt og óhjákvæmilegt sé að taka þessi mál öll upp í víðu samhengi og hafa verið lögð drög að því að svo verði gert.

Forseti væntir þess að líta megi á þetta sem svar hæstv. ráðherra en ekki bara vegamálastjóra.

Ég bætti nú við.

Já. Það gerði ráðherrann líka.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hæstv. samgrh. að ég hygg að þessi mál séu komin á þann stað að það þurfi að taka þau upp í víðu samhengi. Hér er um mjög stórt mál að ræða, hestaferðir. Það er atvinna, það er íþrótt og það er afþreying stærri og stærri hluta þjóðarinnar að ferðast um landið og þá verða öryggismálin og umferðarmálin hvað mann og hest varðar að vera í lagi. Ég vil segja við þessa umræðu að ég verð þess var með nýrri kynslóð sem er að kaupa sér jarðir að hún virðir kannski ekki þær reglur sem gilt hafa um ferðir um landið. Þess vegna hygg ég að að lýsa þurfi kvöð inn á bújarðir til að vernda gamlar rekstrar- og reiðleiðir. Þar liggja þúsund ára leiðir reiðmannsins um landið. Þaðan heyrist hófadynur kynslóðanna sem fóru hér um og ég tel að það eigi að vera kvöð á bújörðunum að reiðleiðum verður að halda opnum. Ég lýk máli mínu, hæstv. forseti, og tel mjög mikilvægt að taka þessi mál upp hér á Alþingi í heild sinni.

Herra forseti. Mér finnst gæta ákveðins misskilnings í þessari umræðu og hann er sá að reiðmenn séu eitthvað réttlægri en önnur umferð um þjóðvegi. Þess vegna tel ég að þegar Vegagerðin eyðileggur gamla reiðleið með því að leggja hraðbraut yfir hana eða með því að malbika leiðina þannig að hún verður óreiðfær, þá beri henni að leggja aðra leið sem er fær ríðandi ferðamönnum, annaðhvort samhliða eða í þeirri fjarlægð að hún sé sambærileg hinni eldri reiðleið. Þeir fjármunir sem hafa verið lagðir í sérstaka reiðvegáætlun eru það litlir að þeir munu engan veginn duga til þess að leysa þann vanda sem víða er uppi í þessum efnum. Þess vegna hefur það verið skoðun mín að engin leið sé að leysa þetta öðruvísi en að taka til þess fjármuni af hinu almenna vegafé og það hafa þingmannahópar hinna ýmsu kjördæma reyndar gert.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir hans svör sem og þeim þingmönnum sem tóku til máls í umræðunni. Ég vil fagna sérstaklega þeirri yfirlýsingu ráðherrans að þessum málum þurfi að gefa sérstakan gaum og það hlýtur, eins og fram hefur komið hér, að koma til kasta þingsins að fjalla um þetta með þeim drögum sem ráðherra kynnti að lægju nú fyrir. Ég vil einnig fagna því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra um hækkun á framlögum til reiðvega. Ég vil og taka undir með fögnuði yfirlýsingu hæstv. ráðherra um nauðsyn þess að skilja að reiðvegi og aðra vegi, þ.e. vegi fyrir bílaumferð. Auk þess vil ég fagna því samstarfi sem ráðherra nefndi að hann hefði átt við samtök hestamanna. Ég tel að aðgengi hestafólks um landið snerti þrjú meginatriði. Í fyrsta lagi ætti skýr stefnumörkun að koma fram þegar drögin er ráðherra kynnti hér áðan verða kynnt, þ.e. um rétt reiðmanna til þess að ferðast um landið. Í annan stað snertir það Vegagerðina eins og hér hefur verið bent á. Það liggur fyrir að með því að leggja reiðvegi jafnóðum og Vegagerðin leggur aðra vegi er mun ódýrara en ráðast í reiðvegagerð alveg sérstaklega. Því er það spurning hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að það vinnulag verði tekið upp hjá Vegagerðinni þegar hún neyðist til að eyðileggja þúsund ára gamla reiðvegi. Að lokum vil ég taka mjög undir það, sem nauðsynlegan þátt til að auka þetta aðgengi, að leggja kvöð á býli þar sem hefðbundnir reiðvegir liggja um að þeir skulu verða opnir almenningi til umferðar.

Herra forseti. Mér þykir ánægjulegt að heyra að þingmenn hafi mikinn áhuga á því að fé sé lagt til reiðvega til þess að hestamenn komist frekar leiðar sinnar á reiðskjótum sínum. Ég er nú raunar þeirrar skoðunar að sveitarfélögin eigi að leggja verulegt fé fram til þess að greiða fyrir því að umferðin sé örugg og hestamenn komist leiðar sinnar. Það er á valdi sveitarfélaganna að ákveða hvar hesthúsin eru. Þau velja þeim stað og ákveða leiðir þaðan. Sveitarfélögin ráða einnig afréttarlöndum og öðru slíku Á hinn bóginn er rétt að á undangengnum áratug hefur þess ekki verið gætt sem skyldi, um leið og hraðbrautir hafa verið lagðar, að halda hinum gömlu vegum opnum og greiðfærum fyrir hestamenn og er nauðsynlegt að taka upp viðræður um þau efni. Um leið vil ég leggja áherslu á að það er mikið öryggismál fyrir alla vegfarendur að þessi mál séu í fullkomnu lagi. Ég man nú ekki eftir því að Vegagerðin standi mikið í því að breyta þúsund ára gömlum reiðvegum í hraðbrautir, en vel má vera að það finnist einhvers staðar ef vel er að gáð.

Herra forseti. Síðla í júní sl. boðuðu forsvarsmenn Vegagerðarinnar þingmenn Suðurlands til skyndifundar með litlum fyrirvara, svo stuttum að einungis þrír af sex þingmönnum gátu mætt. Erindið var fyrirvaralaus tilkynning um að innan árs yrði starfsstöð Vegagerðarinnar í Rangárvallasýslu lögð niður. Engin skrifleg rök eða útreikningar hafa verið kynntir vegna þessarar ákvörðunar. Í svari við skriflegri fyrirspurn minni til hæstv. samgrh. á þskj. 213 kemur fram að rekstrarkostnaður stöðvarinnar nam einungis 7,4 millj. árið 1996. Í sama svari kemur einnig fram að samanlagðir vegir í Rangárvallasýslu eru um 1.100 km. Til samanburðar er hringvegurinn tæplega 1.400 km. Einungis 182 km eru lagðir bundnu slitlagi en um 900 km eru malarvegir og þurfa því mikils viðhalds við. Í fáum sýslum eru lengri og fjölfarnari landvegir eða fjallvegir eða tæplega 400 km. Nefna má Fjallabaksleið nyrðri, Fjallabaksleið syðri, leiðir að virkjunum, Þórsmerkurleið og margar fleiri leiðir. Öll umferð og flutningar hafa farið eftir vegakerfinu því að Rangárvallasýsla er hafnlaus sýsla. Þrátt fyrir mikla umferð um flugvelli á fastalandinu á Suðurlandi eru flugvellirnir ófullkomnir. Í starfsstöðinni í Rangárvallasýslu eru sex ársverk og það munar um minna í 3.200 manna sýslu. Fjölmargir hafa mótmælt þessum gerræðislegu og órökstuddu ákvörðunum og lýst áhyggjum sínum, ekki síst út frá öryggissjónarmiðum, og ég vonast til þess að hæstv. samgrh. hafi fengið þau mótmæli sem eru m.a. frá Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, héraðsnefnd Rangæinga, Verkalýðsfélagi Rangæinga og hreppsnefndum og atvinnumálanefndum Hvolhrepps og Rangárvallahrepps. Ég spyr því hæstv. samgrh.: Er ráðherra samþykkur fyrirhugaðri niðurlagningu starfsstöðvar Vegagerðarinnar í Rangárvallasýslu? Hvaða rök liggja að baki ákvörðuninni? Eru þau fjárhags-, skipulags- eða stjórnunarlegs eðlis? Hver er áætlaður sparnaður Vegagerðarinnar vegna lokunar starfsstöðvarinnar? Hvernig hyggst stofnunin ná honum og hvernig verður því fé varið? Er von til þess að því fé verði hugsanlega varið til vegagerðar á Suðurlandi? Hvert er áætlað söluverð áhaldahússins á Hvolsvelli? Hver er heildarstefna Vegagerðarinnar varðandi lokun starfsstöðva annars staðar á landinu? Og þá spyr ég um framtíðarsýn, ekki hvað hefur verið gert.

Herra forseti. Þar sem daglegur rekstur fellur undir vegamálastjóra og hann ber ábyrgð á honum þá hlaut ég að óska eftir því að fá svör hans við viðkomandi spurningum sem ég mun hér skýra frá í svari. Svar við fyrstu fyrirspurninni er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Niðurlagning þjónustustöðvar Vegagerðarinnar á Hvolsvelli er hluti af hagræðingu í almennum rekstri stofnunarinnar sem stjórnendum hennar ber að sinna og bera ábyrgð á í samræmi við vegamál.`` Önnur spurningin er: Hvaða rök liggja að baki ákvörðuninni? Eru þau fjárhags-, skipulags- eða stjórnunarlegs eðlis? Um það segir Vegagerðin, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ástæður þess að þjónustustöðinni á Hvolsvelli er lokað eru bæði fjárhags- og skipulagslegar eins og nánar verður vikið að í svörum við spurningum 3 og 4. Spurning 3 hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hver er áætlaður sparnaður Vegagerðarinnar vegna lokunar starfsstöðvarinnar? Hvernig hyggst stofnunin ná honum og hvernig verður því fé varið? Hvert er áætlað söluverð áhaldahússins á Hvolsvelli?`` Svar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Beinn rekstrarkostnaður þjónustustöðvarinnar á Hvolsvelli var 7,4 millj. kr. árið 1996 og er áætlaður 8,1 millj. kr. í rekstraráætlun fyrir þetta ár. Þessi upphæð ætti að sparast að mestu leyti. Til viðbótar ætti að nást betri nýting á tækjum Vegagerðarinnar á Selfossi og í Vík. Ef miðað er við reynslu Vegagerðarinnar af útboðum ætti einnig að nást fram einhver sparnaður með því að bjóða út hluta þeirrar starfsemi sem sinnt hefur verið frá þjónustumiðstöðinni á Hvolsvelli. Áformað er að gera tilraun með slíkt útboð. Tekið skal fram að sparnaður sá sem fjallað var um hér að framan næst ekki í einu vetfangi við það að leggja þjónustumiðstöðina niður, en til lengri tíma litið virðist raunhæft að gera sér vonir um að hann geti numið a.m.k. 8--10 millj. kr. á ári. Aðgerðir þær sem hér er fjallað um eru hluti af þeirri almennu stefnu Vegagerðarinnar að haga rekstri á eins hagkvæman hátt og unnt er jafnframt því sem vegfarendum er veitt eins góð þjónusta og fjárhagur leyfir hverju sinni. Ráðstöfun sparnaðar vegna sérstakra aðgerða hefur yfirleitt ekki verið bundin við tiltekin verkefni og það hefur heldur ekki verið gert hér. Söluverð áhaldahússins á Hvolsvelli hefur ekki verið áætlað en brunabótamat þess er um 17,7 millj. kr.`` Þá er spurt: Hver er heildarstefna Vegagerðarinnar varðandi lokun starfsstöðva annars staðar en á Suðurlandi. Vegagerðin svarar því svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Starfsemi Vegagerðarinnar hefur tekið miklum breytingum á undanförnum árum og áratugum. Áður beindist starfsemin einkum að nýframkvæmdum og viðhaldi. Almenn þjónusta kom þar á eftir. Verkefnum stýrðu margir verkstjórar og voru svæði þeirra yfirleitt smá. Fyrir 15--20 árum var farið að bjóða nýframkvæmdir út í verulegum mæli og urðu á tiltölulega fáum árum þau umskipti að langflestar og þar á meðal allar stærri nýframkvæmdir, fóru í útboð. Í framhaldi af útboðum nýframkvæmda var farið að bjóða út viðhaldsverkefni. Þróunin var svipuð og er nú svo komið að meginhluti slíkra verkefna, þar á meðal öll hin stærri, eru boðin út. Þá er einnig farið að bjóða út hluta þjónustuverkefna. Hefur þar fram til þessa einkum verið um vetrarþjónustu, snjómokstur, að ræða. Horfur eru á að framhald verði á þessari þróun og er það í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um útboð á verkefnum á vegum ríkisstofnana. Þessi þróun hefur haft í för með sér verulega fækkun verkstjóra og annarra fastra starfsmanna Vegagerðarinnar jafnframt því sem vinnusvæði hafa stækkað. Jafnframt fyrrgreindum breytingum hefur vegakerfið tekið miklum framförum. Vegalengdir hafa styst og ferðatími þó enn meir. Þessi atriði hafa kallað á breytingar á starfsemi Vegagerðarinnar til viðbótar við þau atriði sem fyrr voru talin. Hluti af þessum breytingum er fækkun þjónustusvæða og vinnuflokka. Meðal þjónustustöðva sem lagðar hafa verið niður á liðnum árum má nefna Akranes, Þingeyri, Flateyri og Blönduós. Um næstkomandi áramót er áformað að hætta rekstri járnsmiðju í Reykjavík, trésmiðju í Reykjavík og efnisvinnsluflokks malara á Akureyri auk þjónustumiðstöðvar á Hvolsvelli. Áfram verður unnið að því að starfsemi Vegagerðarinnar verði hagað á sem hagkvæmastan hátt eftir því sem vegakerfið breytist og í samræmi við þau verkefni sem fyrir liggja hverju sinni.`` Við þetta vil ég svo bæta að eftir að Ólafsfjarðargöng voru fullbúin var lagt niður starf starfsmanns Vegagerðarinnar í Ólafsfirði. Ég vil líka bæta því við að ég hef falið flugmálastjóra og vegamálastjóra að gera áætlun um að þessar stofnanir báðar standi að þeim stöðvum sem eru í sambandi við Vegagerðina og flugvöllinn, Vopnafirði, Þórshöfn og Hólmavík.

Hæstv. forseti. Hér er hreyft atvinnu- og tilfinningamáli. Þetta finnst mér vera sett fram af mikilli hörku af hálfu Vegagerðarinnar og óvænt og ógrunduð ályktun. Það hefur ekkert það nýtt gerst í vegamálum, hæstv. samgrh., á Suðurlandi sem styður þessa ákvörðun. Þar hafa engin jarðgöng komið eða neitt slíkt eins og hæstv. ráðherra rakti fyrir norðan. Rangárvallasýsla býr við mikil séreinkenni og þar eru mikil stórfljót og þar er jafnan von á náttúruhamförum o.s.frv. þannig að þar er mjög mikilvægt að staðsetja öflugan her tækja og manna sem eru tilbúnir við þær aðstæður. Þess vegna finnst mér þessi ákvörðun Vegagerðarinnar, sem hæstv. ráðherra styður hér, svona spark út í loftið, lítt grundað. Ég lýsi öndverðri skoðun og tel að þessi mál þurfi þá að taka upp í allt öðru samhengi og ná samstöðu um slíkt með heimamönnum. En þetta vekur deilur og illindi í héraði, hæstv. forseti, sem er ekki af því góða.

Herra forseti. Það er svolítið sérkennilegt að hlusta á hæstv. samgrh. lesa upp úr skýrslum frá sínum undirmönnum og gera þau orð að sínum. Sérkennilegast fannst mér samt að heyra hæstv. ráðherra svara fyrstu spurningu hv. þm. í þessum efnum. En ég held að hæstv. ráðherra verði að svara þessu miklu skýrar: Hafa störf þessara starfsstöðvar á Hvolsvelli verið einskis virði og einskis metin? Kemur enginn aukakostnaður á móti þeim kostnaði sem er talað um að spara þarna? Ég trúi því ekki, herra forseti, að það sé skoðun hæstv. ráðherra að svo sé og því hefði ég mjög gjarnan viljað að starfsmenn þessarar starfsstöðvar á Hvolsvelli hefðu hlýtt á mál hæstv. ráðherra hér því að slíka lítilsvirðingu hef ég sjaldan heyrt í garð vinnandi manna eins og þarna. Auðvitað er ekki lausnin sú, og málið er ekki svo einfalt, að leggja þetta niður og segja að þar með hafi allir þeir fjármunir sem hafa farið til þessa verkefnis, fjármunir sem eru ekki mjög miklir, sparast. Auðvitað kemur annar kostnaður þarna á móti. Það ber að hafa í huga.

Herra forseti. Afstaða þessa skelegga ráðherra kemur mér mjög á óvart. Ég var að spyrja ráðherrann um afstöðu hans til þessara mála. Hann les upp úr svari Vegagerðarinnar og segir að þeir beri alla ábyrgð á málinu. Ráðherrann ber ábyrgð á Vegagerðinni. Það er alveg ljóst. Það er ráðherrann og ég var að spyrja um afstöðu hans. Það vantar enn þá öll rök í þessi mál. Það vantar allar tölur. Ég spurði um heildarstefnu. Hvar er framtíðarstefna Vegagerðarinnar í þessum málum? Það er verið að tala um fortíðina. Það er ekki verið að tala um daginn í dag. Þetta er mjög furðulegt á þeirri forsendu að í Rangárvallasýslu er engin höfn. Allir flutningar fara landleiðina. Það er alveg ljóst. Og það annað sem vekur líka furðu mína. Ég sat á fundi hjá Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga ekki alls fyrir löngu þar sem þessi mál bar á góma. Þar sagði flokksbróðir hæstv. ráðherra, hv. 3. þm. Suðurl., að þetta mál yrði tekið til sérstakrar skoðunar og lýsti því þar yfir að þessu máli yrði frestað í það minnsta um fimm ár eða svo. Það kemur hvergi fram í afstöðu ráðherrans og þess vegna spyr ég: Hvaðan hefur þessi hv. þm., flokksbróðir ráðherrans, þær upplýsingar?

Herra forseti. Eins og fram kom í svari Vegagerðarinnar hér áðan --- ég hafði ekki tíma til þess að bæta þar við áðan og mun gera það nú --- er lögð áhersla á að halda uppi sömu þjónustu og áður. Þess vegna er það að ekki er við því að búast að þessi störf hverfi öll sem talað er um. En á hin bóginn má velta því fyrir sér ef horft er til Suðurlands sem heildar hvort hv. þingmenn Sunnlendinga telji að nauðsynlegt sé að þjónustustöðvar Vegagerðarinnar séu á öllum þessum þrem stöðum, Selfossi, Hvolsvelli og Vík í Mýrdal eftir að samgöngur eru orðnar jafngóðar og raun ber vitni. Það má vera að það sé álitamál hvort leggja hefði átt niður t.d. þjónustustöðina í Vík í Mýrdal eða hvort vilji hv. þingmanna hefði staðið til þess að færa vegagerðina á Selfossi til Hvolsvallar. En hitt held ég að menn viti og þingmenn geri sér grein fyrir, að hverju sinni sem fjallað er um vegáætlun hér í þinginu, þá velta menn því fyrir sér hvort ekki megi lækka rekstrarkostnað Vegagerðarinnar og hefur svo löngum verið raunar að þingmenn hafa verið viljugri að leggja niður störf eða draga úr rekstrarkostnaði við vegagerð og vegaþjónustu í öðrum kjördæmum en sínu eigin. Eins og ég las upp áðan er verið að tala um að draga úr starfsemi Vegagerðarinnar víðar en á Suðurlandi og eins og ég tók fram áðan er ég á hinum afskekktustu stöðum, á Vopnafirði, á Þórshöfn og á Hólmavík að tala um það og hef falið þeim það, vegamálastjóra og flugmálastjóra, að athuga hvort ekki sé þar hægt að spara líka 

Herra forseti. Á þskj. 272 beini ég eftirfarandi fyrirspurn til fjmrh. um þungaskatt: Mun ráðherra beita sér fyrir breytingu á lögum nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, í samræmi við niðurstöðu samkeppnisráðs í september sl. þess efnis að lögin mismuni atvinnubifreiðastjórum og raski samkeppnisstöðu þeirra innbyrðis? Ástæða fyrir þessari fyrirspurn er sú að í janúar sl. sendu Landssamband vörubifreiðastjóra, Trausti, Félag sendibifreiðastjóra og Frami, Félag leigubifreiðastjóra, Samkeppnisstofnun erindi þar sem óskað er eftir úrskurði stofnunarinnar um það hvort tilteknar greinar laga nr. 3/1987, um þungaskatt, væru í anda samkeppnislaga. Rökstuðningur félaganna er í tvennu lagi. Í fyrsta lagi var óskað eftir áliti á því ákvæði laganna að dísilbifreiðar sem ekið er gegn gjaldi samkvæmt gjaldmæli skuli greiða 30% hærri þungaskatt en sambærilegar dísilbifreiðar sem nýttar eru í sams konar atvinnurekstri. Eini sjáanlegi munurinn á milli þessara bíla er sá að annar flokkurinn hefur gjaldmæli, hinn ekki. Í öðru lagi var óskað eftir áliti á því ákvæði laganna sem kveður á um að veita skuli stighækkandi afslátt á þungaskatti sem innheimtur er af akstri vöruflutningabifreiða samkvæmt ökumæli eftir því hve mikið bifreiðunum er ekið. Í úrskurði samkeppnisráðs kemur fram að ráðið telur að ofangreint ákvæði þungaskattslaga brjóti í bága við 1. gr. samkeppnislaga. Samkeppnisráð álítur að umrætt ákvæði í núgildandi lögum til fjáröflunar vegagerðar miðað við núgildandi samkeppnis- og markaðsaðstæður hafi hamlandi áhrif á samkeppni. Samkeppnisráð fellst ekki á þau rök fjmrn. að ekki taki því að breyta núgildandi lögum þar sem ljóst sé að innheimta þungaskatts muni gjörbreytast í náinni framtíð. Þvert á móti segir í úrskurðinum: ,,Á meðan lög nr. 3/1987 eru í gildi óbreytt telur samkeppnisráð að verið sé að mismuna atvinnubifreiðastjórum og raska innbyrðis samkeppnisstöðu þeirra.`` Það er í þessu umhverfi sem sendibifreiðarstjórar, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, eru að keppa. Hluti þeirra hefur hætt hjá stöðvunum og hafa farið út í einkarekstur. Þar með geta þeir tekið gjaldmælinn úr þegar þeir eru að vinna fyrir ákveðin fyrirtæki og greiða þar af leiðandi 30% lægri þungaskatt. Er eðlilegt, herra forseti, að slíkt umhverfi sé bjóðandi vinnandi fólki? Þess vegna er þessi fyrirspurn hér fram lögð. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. skýri frá því hér að hann muni beita sér fyrir því að breyta lögunum þannig að allir þeir sem eru að vinna á þessum nótum vinni við hliðstæð skilyrði.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom greinilega hjá hv. fyrirspyrjanda, þá gaf samkeppnisráð út álit dagsett 2. september vegna erindis félaga leigu-, sendi- og vörubifreiðastjóra varðandi ákvæði í lögum um fjáröflun til vegagerðarinnar. Eins og hv. fyrirspyrjandi rakti í sínum málflutningi þá kemst samkeppnisráð að þeirri niðurstöðu að í tveimur atriðum sé um að ræða ákvæði í lögunum sem hafi hamlandi áhrif á samkeppni. Þar er annars vegar um að ræða ákvæði í a-lið 4. gr. sem kveður á um 30% hærra fast gjald þungaskatts á atvinnubifreiðar sem hafa gjaldmæli, þ.e. leigu- og sendibifreiðar, en aðrar. Hins vegar er það ákvæði í b-lið 4. gr. laganna sem kveður á um lækkun þungaskatts vöruflutningabifreiða eftir því hve bifreiðunum er mikið ekið og talið að það dragi úr samkeppnishæfni sambærilegra atvinnubifreiða til að þjóna sama markaði, svo og möguleikum nýrra keppinauta á markaðnum. Það er rétt sem hv. fyrirspyrjandi sagði að samkeppnisráð beinir því til fjmrh. að hann hlutist til um að leiðrétta umrædda stöðu mála með breytingum á núgildandi lögum eða með því að flýta gildistöku laga nr. 34/1995, um olíugjald. Það eru tvö atriði sem bent er á. Nú er það svo, virðulegur forseti, að lög um olíugjald taka gildi 1. janúar 1999. Alþingi hefur tvívegis, jafnvel þrívegis á undanförnum árum fjallað um það mál og nú eru að störfum tvær nefndir sem ætlað er að undirbúa upptöku olíugjalds þar sem gjaldfrjáls olía skal vera lituð. Ábending samkeppnisráðs um að flýta gildistöku olíugjalds er þar m.a. til umfjöllunar. Það er ætlun mín að starfi þessara nefnda geti lokið núna skömmu eftir næstu mánaðamót, alla vega fyrir áramót, enda er starf þeirra vel á veg komið og það er stefnt að því að frv. verði tilbúið fyrir áramót. Hvað varðar endurskoðun laga nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, þá tel ég að ekki sé hægt að taka afstöðu til þess hvort þeim verði breytt fyrr en olíugjaldsnefndin hefur skilað tillögum sínum. Við vitum að það er nokkur andstaða við þessar breytingar frá vissum hópi þeirra sem hagsmuna hafa að gæta. Við höfum átt viðræður við hagsmunaaðila og erum að reyna að ná lendingu í þessum málum sem sem flestir gætu við unað. Í því sambandi tel ég að horfa þurfi til annarra landa þar sem annars vegar er um að ræða olíugjald í eldsneytinu sjálfu og hins vegar einhverjar álögur á þyngstu bílana sem slíta vegunum miklu meira en sem nemur muninum á eyðslu þeirra á eldsneyti. Þannig er þessu víðast komið fyrir. Ég vil að allra síðustu, virðulegi forseti, benda á, ráðuneytinu eða löggjafanum til málsbótar, það er kannski frekar löggjafanum því að þetta var sett í lög 1997, að ákvæðin sem samkeppnisráð telur að skerði samkeppnisstöðu bifreiðastjóra hafa verið lengi til staðar, í tíu ár ef ekki lengur og það var ekki talin ástæða til að endurskoða þau þegar miklar breytingar voru gerðar á lögunum árið 1996 og málin þá rædd við fjöldamarga aðila. Með öðrum orðum, virðulegi forseti: Strax í næsta mánuði liggur fyrir frv. Á grundvelli þess frv. geta menn áttað sig á því hvort hægt er að flýta breytingunni yfir í olíugjald. Ég hef vissar efasemdir um að það sé hægt og þá fyrst verður hægt að taka afstöðu til þess hvort breyta eigi lögunum frá 1987, en eins og sakir standa er það a.m.k. ljóst að stefna löggjafans og framkvæmdarvaldsins er að viðunandi breyting eigi sér stað í síðasta lagi um áramótin 1988/1989.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir svarið að svo miklu leyti sem hægt er að tala um svar því að þeir sem hafa fylgst með umræðunni um breytingu á innheimtu þungaskatts vita að þeirri ákvörðun hefur verið frestað æ ofan í æ og þess vegna eru ekki miklar líkur á því að sú löggjöf verði tilbúin á næstu mánuðum. Þess vegna mega sendibílstjórar búast við því, eftir svari hæstv. ráðherra að dæma, að áfram ríki styrjaldarástand á götum Reykjavíkurborgar allt næsta ár sem er algerlega óviðunandi. Og það er raunverulega óviðunandi að lögunum skuli ekki vera breytt þannig að öll tvímæli verði tekin af um það að allir aðilar sitji við sama borð eins og segir í úrskurði samkeppnisstofnunar. Ef niðurstaðan er hins vegar sú að lögum verður ekki breytt, þá er ekkert annað fyrir sendibílstjóra að gera en að taka upp siði starfsbræðra sinna í Frakklandi og mæta hér fyrir utan Alþingishúsið og liggja á flautunni þangað til lögunum hefur verið breytt.

Virðulegi forseti. Ég þarf í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta. Ég skil vel áhyggjur hv. fyrirspyrjanda. Þetta er mál sem við þekkjum afskaplega vel sem fjöllum um það og satt að segja hafði ég gert mér sjálfur vonir um að hægt yrði að festa í lög ákvæði sem dygðu núna um þessi áramót, en eins og hv. fyrirspyrjandi sagði réttilega þá var lögunum frestað af praktískum ástæðum. Þetta á sér sögulegar skýringar vegna þess að þegar fyrst var farið af stað að sinna þessu máli, þá var gert ráð fyrir því að endurgreiðsluleiðin yrði farin. En um það leyti sem menn voru að ná niðurstöðu í því máli kom í ljós að Danir höfðu ákveðið að breyta hjá sér yfir í olíulitun og það byggðist á nýrri tækni. Síðan frestaðist það í Danmörku og það er líklega ekki fyrr en núna 1. desember sem það verður tekið upp í Danmörku en menn hafa fylgst mjög vel með breytingunum þar. Þetta hefur frestað því að þessar eðlilegu breytingar gætu átt sér stað. Á sama tíma hefur það gerst að ýmsir þeir sem gagnrýndu fyrra kerfi á grundvelli þess að innheimtur væru slæmar hafa bent á að þungaskatturinn heimtist miklu betur inn núna en áður og þess vegna hafa þeir sagt að það kannski ætti ekki að breyta núverandi kerfi og það flækir málið að sjálfsögðu. Breytingar á lögunum frá 1987 eru ekkert einfaldar. Við verðum að gæta að því að þarna er um að ræða mikilvægan en jafnframt viðkvæman tekjustofn Vegagerðarinnar. Ég held að það væri affarasælast að við stefndum að því að gera þessar viðunandi breytingar um önnur áramót. Það er rúmt ár. Ég held að menn hljóti að geta lifað við það. Varðandi það hvort bílstjórar ætli sér að taka upp hætti Frakka og leika fyrir okkur flautukonsert hérna fyrir utan Alþingishúsið, þá út af fyrir sig er ekkert við því að segja ef menn telja að það skili einhverjum árangri. Falleg músik lætur oft vel í eyrum. En það sem þó skiptir alltaf mestu máli er að árangur og niðurstaða verði viðunandi fyrir sem flesta.

Hæstv. forseti. Íslenskur sjávarútvegur hefur gengið í gegnum mikla þróun á síðustu árum. Sjávarútvegurinn er markaðssækinn og er að keppa við og að því besta sem gerist í veröldinni. Nú koma stjórnvöld að sjávarútvegi aðeins með því að skapa þeim sem starfa í sjávarútvegi hagstætt starfsumhverfi og tryggja sterka samkeppnisstöðu íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja á erlendum mörkuðum. Hitt er svo spurning dagsins: Mismuna lög og reglur einstökum greinum og aðferðum innan fiskvinnslunnar, hæstv. sjútvrh.? Íslensk fiskvinnsla býr við þær aðstæður að hún verður að hámarka sinn arð og enginn kemur til hjálpar í taprekstri. Því mun útgerðin leita þangað sem arðsvon er og færa sig úr taprekstri bíði önnur arðbærari grein handan við hornið. Byggðastefna eða atvinnusköpun fyrir íbúa þorpsins er af þessum sökum víkjandi. Stjórnmálamenn hafa gjarnan haldið því fram að landvinnslan og vaxandi fullvinnsla sé okkar stóriðja og þar séu sóknarfæri. Í dag er óvissa yfir störfum og mannlífi í margri sjávarbyggð vegna þess að landvinnslan á í rerkstrarerfiðleikum og á hana hallar miðað við frystitogaravæðingu seinni ára. Nú er landvinnsla rekin með tapi og á í vök að verjast. Margt er hægt að gera til að rétta hlut landvinnslunnar og jafna hana miðað við sjóvinnslu. Sjóvinnslan vigtar allt eftir á eða að aflokinni vinnslu. Hún hefur því tök á að velja það sem unnið er og þarf ekki að eyða tíma og fjármunum í að reyna að gera mat úr lélegu hráefni. Þetta segja kunnugir að þýði allt að 20% búbót fyrir sjóvinnsluna. Ef sjóvinnslunni yrði gert skylt að vigta upp úr sjó eins og landvinnslan eða landvinnslan fengi að vigta eftir á, væri kominn jöfnuður á hvað þetta snertir. Fyrir liggur að frystiskip geta valið sér hráefni. Ein leið væri að ísfiskskip sem landa óunnum fiski til vinnslu innan lands fái ívilnun þannig að einungis t.d. 80% af aflanum teljist til notaðs aflamarks. Hráefnisverð vegur 60--65% í kostnaði landvinnslunnar. Þess vegna ber að fara yfir hvernig hægt er að jafna aðstöðumun við hráefniskaupin. Hver er skoðun hæstv. sjútvrh. í þessu efni? Landvinnslan notar innlenda vistvæna orku, sjóvinnslan innflutta dísilolíu sem síðar veldur mikilli mengun. Landvinnslan er atvinnuskapandi stóriðja og ætti að fá raforku á sambærilegum kjörum og erlendir aðilar í stóriðju. Starfsmenn sjóvinnslunnar fá sérstakan skattafslátt, sjómannaafslátt, en starfsfólk landvinnslunnar ekki. Landvinnslan nýtir yfirleitt allt hráefnið, gerir mat úr öllum aukaafurðum, hryggjum, hausum, þunnildum, lifur og fleiru. Talsverð atvinnustarfsemi er í kringum hausaþurrkun, lifrarniðurlagningu, hrognavinnslu og fleira. Enn fremur gengur frystihús í landi frá öllum úrgangi en sjóvinnslan hefur hafið sem sinn gám. Mestöllum aukaafurðum frá sjóvinnslu er hent í hafið aftur. Var þó búið að samþykkja frá Alþingi að vinnsluskip kæmu með allt að landi. Hvenær verður þeirri ákvörðun snúið til baka, hæstv. sjútvrh.? Þá má einnig minnast á eftirlitsþáttinn hvað sjóvinnsluna varðar. Sjóvinnsla býr við meiri sveigjanleika en landvinnsla og á erfitt með að endurskipuleggja vinnutíma og hefðir. Þarna þarf að ná samstöðu með starfsfólki og verkalýðshreyfingunni sem er flókið ferli. Fiskvinnsla í landi þarf aðgang að fjármagni, ekki síst styrkjum og áhættufjármagni vegna rannsókna og vöruþróunar, markaðsmála og nýsköpunar. Hefur landvinnslan einhverja möguleika á slíkri fyrirgreiðslu? En þar keppir hún við ríkisstyrktan sjávarútveg í Evrópu sem ætlar að verja hundruðum milljarða í uppbyggingu fiskvinnslu á næsta áratug. Ég vil að lokum hvetja hæstv. sjútvrh. til að meta þær bláköldu staðreyndir sem blasa við í landvinnslu. Búferlaflutningar frá sjávarþorpi kosta milljarða og framtíðarhagsmunir okkar liggja í vinnslu sjávarafurða í landvinnslu og frekari þróun á því sviði. Ýmsar breytingar sem ég hef hér bent á mundu breyta starfsaðstöðu landvinnslunnar og efla hana sem stóriðju í matvælaframleiðslu en fyrst og fremst efla mikilvægar sjávarbyggðir til framfara. Gleði og gróði dagsins í dag getur verið harmur og tap morgundagsins. Við vitum á hvaða leið heimurinn er. Hann stefnir frá sóun og mengun yfir í öld þar sem arðbær þróun og vistvæn hugsun verður mælistika næstu aldar. Landvinnslan verður að ná sér upp. Það hallar á hana og ný stefnumörkun þolir enga bið.

Herra forseti. Ég minni á að árið 1992 voru sett sérstök lög á Alþingi um fullvinnsluskip. Hluti af þeirri löggjöf fól í sér að frá og með 1. september 1996 átti að gera kröfu til þess að þau ynnu allan afla um borð. Þetta stranga ákvæði var gagnrýnt af ýmsum með tilliti til þess að menn töldu að ótækt væri að setja með lögum reglur sem skylduðu menn til þess að vinna afla með tapi. Við endurskoðun laganna var því lagt til að dregið yrði úr og fallið frá þessari kröfu og sú breyting var gerð hér á Alþingi í einu hljóði vorið 1996 og þar á meðal með samþykki hv. þm. Af hálfu ráðuneytisins var hins vegar ákveðið að skipa sérstakan starfshóp til þess að kanna og meta hvort munur sé á raunnýtingu um borð í fullvinnsluskipum og þeirri nýtingu sem mælist við reglubundna sýnatöku og lögð er til grundvallar við útreikninga á nýtingu aflaheimilda fullvinnsluskipanna. Það er rétt hjá hv. ræðumanni að það skiptir mjög miklu máli að þær aðferðir sem við notum við að mæla afla frystiskipanna séu réttar því ef annað kemur á daginn þá er óeðlilegur mismunur á milli sjóvinnslu og landvinnslu. Skipaður var sérstakur starfshópur til að fara yfir þessi mál og hann lét Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins gera sérstaka skýrslu. Starfshópurinn skilaði niðurstöðu nú í haust þar sem lagt var til að áfram yrði byggt á þeim nýtingarstuðlum sem stuðst hefur verið við fram til þessa, en allt eftirlit stórkostlega aukið. Hópurinn lagði þannig til að ráðnir yrðu sérstakir eftirlitsmenn til að fylgjast með fullvinnsluskipum og eftirlitsmenn fari a.m.k. einu sinni á ári um borð í hvert skip og að í frekari mæli sé vakað yfir gögnum þannig að unnt sé að athuga skip sem skera sig úr og að auka eftirlit með sýnatöku. Ráðuneytið hefur gefið Fiskistofu fyrirmæli um að auka eftirlitið og að því er stefnt að eftirlitsmenn verði a.m.k. í 1--2 veiðiferðum í hverju einasta skipi, að vinnu við vigtunarreglugerð sem hefur verið í endurskoðun verði hraðað og sérstaklega verði tekin út í þeirri vinnu sá kafli sem lýtur að vigtun afla og reikniaðferðum um borð í fullvinnsluskipum og að skoðaðar verði reglur um ísingarstuðla sem hafa verið notaðir við útreikning eða bakreikning á afla frystiskipanna. Þetta verkefni hefur verið vandlega unnið í þessum starfshóp og á grundvelli skýrslu Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og stefnt er að því að þetta aukna eftirlit komi til framkvæmda um næstu áramót. Það er rétt að taka það fram hér hver breytingin hefur orðið í vinnslu fullvinnsluskipanna á undanförnum árum. Það er mjög mismunandi eftir tegundum og ef litið er á hlut vinnsluskipa í lönduðum afla af Íslandsmiðum, þá höfðu fullvinnsluskipin 12,8% af þorskvinnslunni 1990 en 14,9% árið 1996. Ef við horfum á ýsuna þá hefur aukningin verið heldur meiri, úr 13,8% í 19,8%. Ufsavinnslan hefur hins vegar minnkað úr 17,4% í 11,6%. Karfavinnslan hefur aukist úr 19,2% í 32% og grálúðuvinnslan úr 33% í 59%. Meginbreytingarnar verða á árunum 1990--1993. Síðan 1993 hafa orðið tiltölulega litlar breytingar. Árið 1993 unnu frystiskipin eða fullvinnsluskipin 14,5% af þorskveiðiheimildunum en 14,9% 1996 þannig að tiltölulega litlar breytingar hafa orðið á allra síðustu árum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að hefja umræðuna. Hér er vissulega um stórmál að ræða og alls ekki einfalt eins og fram kom bæði hjá hv. málshefjanda og hæstv. sjútvrh. Hér er um að ræða mál, þ.e. aðstöðumunur landvinnslu gagnvart sjóvinnslu, sem snertir hagsmuni einstakra byggðarlaga, afkomu heillar atvinnugreinar, samkeppnisstöðu hennar, með öðrum orðum þjóðarhagsmuni. Málshefjandi reifaði helstu þætti sem nefndir hafa verið varðandi þennan samanburð og skulu þeir ekki ítrekaðir frekar. En ég tek undir með hv. þm. Guðna Ágústssyni að hlutverk stjórnvalda er að skapa aðstöðu fyrir atvinnulífið. Þá vek ég athygli á því sem hv. þm. varpaði hér fram og ég heyrði ekki hæstv. ráðherra svara. Það er um þá leið að gefa landvinnslunni kost á að fá um það bil 20% afla án þess að það dragist frá aflaheimildum, til þess að jafna aðstöðu. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þetta er hugmynd sem er afskaplega viðkvæm og umdeild, en fróðlegt væri að heyra afstöðu hæstv. ráðherra til hennar. Í framhaldi af því hefði ég viljað nefna sömu forsendur varðandi undirmálsfisk, en gera að sérstöku umtalsefni hið svokallaða úrkast. Í umræðu um sjávarútvegsmál heyrast háværar raddir um úrkast fisks, ekki bara fisks heldur aukaafurða frá frystitogurum, án þess að sannanir í sjálfu sér liggi þar á bak við. En raddirnar eru háværar. Útgerðarmenn segja að ekki sé hagkvæmt fyrir útgerðina að nýta þessar aukaafurðir. En það má spyrja fyrir hvern það sé hagkvæmt því að samtímis er að vaxa hér upp fullvinnsla. Markaður fyrir herta hausa hefur farið mjög vaxandi í kjölfar þess að úr rættist hjá loðdýraræktinni. Spurningin er því sú hvort ekki megi skylda frystitogara, og herða reglur varðandi þá, til að koma með allan afla að landi.

Virðulegi forseti. Vissulega er aðstöðumunur á milli fullvinnsluskipanna annars vegar og landvinnslunnar hins vegar en sá aðstöðumunur þarf ekki endilega í öllum tilvikum að vera af óeðlilegum orsökum. Í fyrsta lagi er sú fjárfesting sem liggur í vélum og tækjum fullvinnsluskips í nýtingu allan þann tíma sem skipið er úti á sjó en það má teljast gott ef vélar frystihúss í landi eru í nýtingu að jafnaði átta tíma á sólarhring. Í öðru lagi er nýtingarhlutfallið, af eðlilegum ástæðum, þegar hægt er að verka og vinna fiskinn um leið og hann kemur eða fljótlega eftir að hann kemur um borð, miklu hærra en ef þarf að ísa fiskinn og taka hann síðan upp eftir að komið er í land. Í þriðja lagi er launakostnaður á sjó tengdur tekjum því laun eru greidd eftir hlutaskiptareglum í vinnslu úti á sjó en ekki í landi. Þetta eru m.a. þær ástæður sem liggja fyrir því að það kann að vera hagkvæmara að verka afla um borð en að vinna hann í landi. En ég vildi spyrja hæstv. sjútvrh. vegna þess að strandveiðiflotinn er undirstaða landvinnslunnar því það er fyrst og fremst hann sem skilar hráefninu að landi og stendur því undir hráefnisvinnslu í landi og vitað er að ýmsar þjóðir t.d. eins og Evrópubandalagsþjóðirnar eru nú að vinna að því að styrkja þennan strandveiðiflota vegna mikilvægis hans fyrir landvinnsluna og atvinnulífið í landi: Telur hæstv. sjútvrh. að það komi til greina að endurskoða lög um stjórn fiskveiða t.d. með því að gera ráð fyrir því að strandveiðiflotinn fái sérstakan aðgang að miðunum, t.d. allt að 30--50 mílur og að gert sé ráð fyrir því að strandveiðiflotinn hafi þar einhvern forgangsrétt umfram aðra? Eða getur hann skýrt frá því hvort hann hafi nokkrar ráðagerðir á borðinu hjá sér núna um að styrkja stöðu strandveiðiflotans vegna mikilvægis þess flota fyrir landvinnsluna og fyrir atvinnulíf í landinu?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli. Það er að sönnu áhyggjuefni hversu hnignun landvinnslunnar hefur verið hröð á síðustu árum og á það við í flestum þéttbýlisstöðum landsins. Þegar ástæður þessa eru skoðaðar kemur margt til. Þar ber hæst að mínu áliti að rekstur frystihúsanna hefur ekki skilað arði. Það er meginatriðið. Það sem ræður því og hefur valdið þessari óheillaþróun varðandi landvinnsluna er mjög hækkað hráefnisverð sem hefur hækkað rekstrarkostnað vinnslunnar í þeim þættinum um 40--50% á síðustu tíu árum. Hvernig laga á þennan hluta vinnslunnar er svo flóknara mál og er ekki hægt að gera nema með einu móti í dag og það er að lækka hráefnisverðið aftur og það gerum við ekki nema með því að lækka laun sjómanna. Við erum því í mikilli sjálfheldu með það hvernig við ætlum að vinna upp landvinnsluna nema það komi innan frá eða frá landvinnslunni sjálfri með hagkvæmari rekstri og bættri markaðssetningu. Það hefur að sjálfsögðu orðið mikil þróun í þeim efnum og þá fyrst og fremst í því að sérhæfa vinnsluna og að flytja meira af unninni vöru ófrosinni með flugi á markað. Það hefur reynst afskaplega vel og það er spurning, finnst mér, hvort ráðuneytið ætti að kanna þær leiðir betur hvort hægt sé að auka útflutning á ferskum fiski enn frekar en orðið hefur fram að þessu. Ég hygg að ef skoðuð eru fiskvinnsluhús á Suðurnesjum, þá hafa þau vaxið einna mest sem hafa getað í vinnslu sinni einbeitt sér á ferskfiskmarkaðinn.

Herra forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Það er nauðsyn að varpa ljósi á þær aðferðir að einhverju leyti sem notaðar eru við fiskveiðar á Íslandi og fiskiðnað. Ég vil aðeins benda á að af þeim afla sem frystiskipin okkar draga úr sjó, ef miðað er við þorsk, þá eru um það bil 60% hent í sjó aftur þannig að frystiskip sem landar 300 tonnum af þorskflökum hefur hent á sjöunda hundrað tonna af einhvers konar hráefni aftur í sjóinn, þar af a.m.k. 200--300 tonnum af nýtanlegu hráefni. Þá er komið að því máli að það er alvarlegur skortur á þorskhausum til vinnslu í landi og sá skortur er svo mikill að verið er að kanna möguleika á flutningi á þorskhausum frá Bretlandi til Íslands til vinnslu. Mér finnst þetta ekki geta gengið. T.d. var verið að flytja smáufsa frá Danmörku til vinnslu á Íslandi og síðan aftur út til Danmerkur til sölu. Það getur vel verið að við séum í góðum málum, en ég tel að það þurfi að skoða þetta vel. Það eru til markaðir fyrir þetta hráefni sem ég er að tala um. Það vantar bara hráefnið. Ég er ekkert í þessari ræðu minni að leggjast sérstaklega gegn frystitogurum en ég fagna þessari umræðu um málið, um sjóvinnslu versus landvinnslu. Ég vil spyrja: Hefur hæstv. ráðherra upplýsingar um mengun frá frystitogurum á hvert veitt tonn á móti mengun frá smábátum á hvert veitt tonn? Ég tel að það sé athyglisvert í ljósi sögunnar.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að hafa tekið þetta mál hér upp þó að ekki sé tími eða möguleikar til þess að ræða það til hlítar. Staðreyndin er sú að við stöndum frammi fyrir mjög óæskilegri þróun hvað varðar hina svokölluðu landvinnslu. Hins vegar ber á það að líta að okkur Íslendingum er lífsnauðsynlegt að nýta auðlindir sjávarins þannig að það sé gert af sem allra mestri hagkvæmni. Verðum við einnig að líta til þess sem er mikilvægt að við nýtjum sjávarauðlindirnar þar sem það er hagkvæmast og þá er ég fyrst og fremst að líta til þess að nýta auðlindir við ströndina, botnsjávardýr og annað á strandveiðiflota. Síðan vil ég nefna í þriðja lagi að við eigum mjög mikið undir því að nýta sjávarauðlindirnar þannig að við getum byggt landið allt, að við getum haldið áfram að styrkja eða a.m.k. verja sjávarbyggðirnar allt í kringum landið og gera það með því að þær geti nýtt auðlindirnar. En þetta er hins vegar ekki auðvelt eða einfalt mál og þróunin hefur verið sú að landvinnsla sem hefur staðið undir atvinnulífinu í mörgum sjávarbyggðum hefur átt undir högg að sækja. Við sjáum það m.a. á þskj. sem hér hefur verið dreift að frá árinu 1994, hafa verið úrelt á fimmta hundrað skip sem hafa verið mikilvæg undirstaða öflunar hráefnis fyrir landvinnsluna. Landvinnslan stenst ekki samkeppni miðað við þær aðstæður sem stóru togurunum sem vinna sinn afla úti á sjó er sköpuð í dag. Af þeirri ástæðum þurfum við að stokka upp spilin og ég fagna því þess vegna að þessi umræða skuli vera hafin hér. Hins vegar sakna ég þess að ekkert hefur enn þá komið fram í þessari umræðu sem getur leitt til nokkurrar lausnar á þeim vanda landvinnslunnar sem við stöndum frammi fyrir.

Herra forseti. Um leið og ég þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. sjútvrh. að svara þeim spurningum sem bornar eru fram, þá verð ég að taka undir það sem fram kom hjá hv. þm. Sturlu Böðvarssyni um að mér finnst að umræða af þessu tagi, svo mikivæg sem hún er, sé oft ákaflega fátæk að úrræðum. Ég upplifi þessa umræðu sem er ekki ný í þessari virðulegu stofnun þannig að menn geri sér grein fyrir þessum mikla vanda, menn átti sig á því að hér sé um það að ræða að heilu byggðirnar séu að leggjast í auðn vegna þess að atvinnugrundvöllurinn er að hverfa. Frystihúsin eru mörg á bullandi hausnum og eiga við rekstrarörðugleika að etja, eru ekki samkeppnisfær við sjóvinnsluna. En staðan er þannig að menn eru ekki tilbúnir til þess að segja nákvæmlega hvað á að gera í staðinn. Ég tel að sú mikilvæga umræða sem hér er hafin sé hluti af hinni stóru umræðu um sjávarútvegsmálin. Ég tel að það sé mikilvægt að svara þessu máli með því að styrkja stöðu strandveiðanna eins og við alþýðubandalagsmenn höfum reyndar flutt sérstakt frv. um undir forustu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því að við höfum lagt fram ein fjögur frv. um breytingar á fiskveiðistjórnuninni og sjávarútvegslöggjöfinni sem öll mundu hafa það í för með sér að tekið væri skýrt og ákveðið á ýmsum þeim vandamálum sem hér er hreyft þó þau væru ekki nærri öll leyst í þeim frv. frekar en annars staðar. Og ég vil skýra frá því að við munum óska eftir því að um þau mál fari fram sérstök umræða strax að lokinni nefndavikunni þannig að hér verði tekin dálítil lota um sjávarútvegsmálin og reynt að leiða þá umræðu til efnislegra lykta því að umræða af þessu tagi má ekki bara vera orð. Menn þurfa að tala um hluti sem er hægt að líta á sem efnislega niðurstöðu og lausn og svör við þeim hrikalega vanda sem landvinnslan á við að stríða.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að taka þetta mál hér upp. Það er margt búið að koma fram í umræðunni en það er einkum eitt atriði sem mig langar að spyrja hæstv. sjútvrh. um og það eru sögusagnir um að ein ástæðan fyrir mun hærra nýtingarhlutfalli úti á sjó sé sú að ekki séu gefnar upp réttar aflatölur og þar af leiðandi sé nýtingarhlutfallið mun hærra þar upp gefið heldur en er í raun. Ég spyr hvort hann telji að þetta sé rétt og hvort honum finnist forsvaranlegt að þetta sé notað til þess að pína verkafólk í frystihúsum til þess að sætta sig við lág laun og jafnvel að vinna á vöktum, ég tala nú ekki um það að öll atvinnutækifæri kvenna í frystihúsum um allt land eru að leggjast af.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum þessa umræðu og hæstv. ráðherra svör hans. Ég vil segja við þessa umræðu að frystiskipin mega græða og þau eiga að græða. Það þarf ekkert að leggjast í vörn yfir því þó að ég hér í þessari málsókn minni hafi tekið það fyrir að bera saman samkeppnisstöðu þessara greina, landvinnslunnar og sjóvinnslunnar, það er eðlilegt, og benda á þann mismun sem ríki á milli þeirra. Hæstv. sjútvrh. þarf ekki að leggjast í þessa vörn. Hann þarf að vera eins og blóm á velli sem lætur sólskinið baða sig, sér ný úrræði og hlustar á fólkið sem er að benda honum á leiðir. 
             Í þessari umræðu var bent á margar leiðir. Ég gerði það í minni framsöguræðu. Ég vil hafa það á hreinu. Frystiskipin mega græða fyrir mér en þau mega ekki stela allri landvinnslunni og taka alla vinnsluna frá fólkinu í landinu. Við verðum að styrkja landvinnsluna og það eru mörg úrræði til þess, hæstv. sjútvrh. Hér sagði hv. þm. Sturla Böðvarsson að að stokka þyrfti upp spilin og er hann flokksbróðir hæstv. sjútvrh. Ég tek undir það. En hann sagði það rangt að ekkert hefði komið fram við þessa umræðu. Við þessa umræðu komu fram ýmsar ábendingar. En við leysum ekki þetta stóra mál í þessari umræðu. Við verðum að gera kröfur til þess að hæstv. sjútvrh. leggist ekki alltaf í eilífa vörn. Hann verður að sækja líka með fólkinu sem býr í landi og í sjávarbyggðunum. Hann verður að taka á með því. Það eru margar leiðir. Ég nefndi nokkrar leiðir og spurði hann álits. Hann svaraði því ekki því hann var allan tímann að verja frystiskipin sem ég var ekkert að ráðast á. Þau mega græða fyrir mér eins og ég er búinn að segja hér margoft og eiga að græða því að þar liggja menn eins og langhundar lengi í hafi. En ég geri kröfu til þess að á þessari stundu þegar landvinnslan er í vörn, á í vök að verjast og er á undanhaldi, þá geri hæstv. sjútvrh. það að setjast yfir þessi mál og fá marga aðila til sín, hlusta og móta nýja framtíðarstefnu sem er mikilvæg vegna þeirrar þróunar sem nú á sér stað.

Herra forseti. Ég veit nú ekki hvað gaf hv. fyrirspyrjanda tilefni til þess að æsa sig svona í lokin. Ég taldi mig ekki hafa gefið honum tilefni til þess að fara svona upp á háa c-ið. Ég vona alla vega að hann hafi ekki fyrst við það þó að hér væru sagðar einfaldar staðreyndir um hlut frystitogaranna og það er mjög mikilvægt að menn hafi staðreyndir fyrir framan sig. Í skýrslu fiskvinnslunefndar sem birt var sl. vor kemur mjög skýrt fram að á undanförnum árum, fram á árið 1996, hafði hlutur fullvinnsluskipanna aukist, en ekki á kostnað landvinnslunnar heldur vegna þess að minna hefur verið flutt út af óunnum fiski. Landvinnslan hafði haldið sama hlutfalli og áður í vinnslu fisks. Frystiskipin höfðu aukið hlutfallið en á kostnað minni útflutnings á óunnum fiski. Ég las hér svo staðreyndir um það hvernig þetta hefur breyst í einstökum tegundum, tiltölulega lítið í þorski en mikið í karfa og á því eru eðlilegar skýringar. Ég vona að hv. þm. sé ekki að hlaupa upp á háa c vegna þess að svona einfaldar staðreyndir eru sagðar um þetta mál. Auðvitað skiptir miklu máli að tryggt sé að samkeppnisskilyrðin séu eðlileg. Ég óskaði nýlega eftir því af hálfu Þjóðhagsstofnunar að hún gerði grein fyrir afkomumismun og helstu ástæðum afkomumismunar í landvinnslu og sjóvinnslu. Afkomumunurinn hefur minnkað. 1993 var rúmlega 10% hagnaður af frystiskipum en tæplega 2% tap af ísfiskveiðum og vinnslu. Núna er tap ísfiskveiða og vinnslu tæplega 3%