Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um áhrif auglýsinga erlendra fyrirtækja í íslenska sjónvarpinu. Þegar ræða skal stöðu auglýsinga í sjónvarpi, hljóðvarpi, dagblöðum, tímaritum o.s.frv., eða í fjölmiðlum eins og það heitir nú á tímum, er óhjákvæmilegt að viðurkenna þá staðreynd, að auglýsinga sem slík gegnir veigamiklu þjónustuhlutverki í þjóðfélögum þróaðrar verkaskiptingar. Til er það fólk er vill afneita þessari staðreynd, en þar að baki eru mismunandi hvatir. Skal eigi farið út í heimspekilegar hugleiðingar um það efni hér. En eftir sem áður stendur óbreytt, að auglýsingin hefur mikla þýðingu og auðveldar manninum að lífa betra lífi, sé þeim og því, sem í þeim felst, haldið innan hæfilegra takmarka. Auglýsingin á sér langa sögu. Sagan segir að kaupmenn í Babýlon hafi leigt sér raddsterka menn, svonefnda kallara, sem vöktu athygli vegfarenda á þeim varningi er kaupmennirnir höfðu á boðstólum. Lýstu þeir vörunum af miklum fjálgleik og hvöttu til viðskipta. Í Egyptalandi hinu forna voru hinir þekktu kallarar sem boðuðu komu kaupskipa frá Austurlöndum fjær, hlaðinna dýrindis varningi. Lýstu þeir þeim lystisemdum sem væntanlegur farmur hafði að bjóða: vin, krydd, gull, gersemar o.s.frv. Var boðskapurinn oft og tíðum fluttur í bundnu máli og sungið með. Þannig má rekja sögu auglýsinganna langt aftur í aldir og er ótrúlega margt líkt með þeim og nútímaauglýsingum að formi og framsetningu. Og því fer víðs fjarri að auglýsingin og boðskapur hennar sé af hinu vonda, eins og sumir vilja halda fram. Með tilkomu prentlistarinnar á miðöldum verður gerbylting á sviði hins ritaða máls. Áhrif þessa komu fljótlega fram í auglýsingum og auglýsingatækni. Í byrjun var auglýsingin fyrst og fremst fræðandi, upplýsandi. Vörunni eða því, sem selja átti, var lýst á hlutlausan hátt og lesandanum látið eftir að taka ákvarðanir án nokkurra aukaáhrifa. En eftir því sem tækni og framförum fleygði fram breyttist eðli auglýsinganna, uppbygging þeirra og gerð. Iðnbylting, fjöldaframleiðsla og milljónaborgir og gífurleg tækniþróun krafðist hraðari umsetningar og mikillar neyslu. Við þá þjóðfélagsbyltingu eða þjóðfélagsbreytingar, sem átt hafa sér stað í iðnþróuðu ríkjunum á síðustu tveim öldum, tekur auglýsingin miklum breytingum. Í stað þess að vera upplýsandi hlutlaus verður hún hlutdræg, vopn í höndum þess sem beitir henni. Auglýsingin leitast við að hafa áhrif á viðtakandann, skapa nýjar þarfir eða hvatir til þess að það seljist sem seljandinn hefur fram að færa. Ýmsum brögðum er beitt og eru sumir ekki vandir að meðulum í þeim efnum, og er óþarft að skýra það nánar. Við íslendingar höfum ekki farið varhluta af auglýsingamennskunni frekar en önnur svokölluð háþróuð neysluþjóðfélög. Helstu leiðir til að auglýsa nú á tímum er að auglýsa í dagblöðum, vikublöðum, mánaðarritum, hljóðvarpi og sjónvarpi. Hver þessara fjölmiðla er valinn fer eftir eðli og tilgangi auglýsingarinnar, hvað verið er að selja og hverjum. Sumar auglýsingar eru þess eðlis að þær henta best og ná mestum árangri séu þær settar fram í rituðu máli. Á það einkum við þegar það, sem boðið er, þarfnast nokkurrar skýringar og endurtekningar. Vitað er að sá, sem auglýsingin á að ná til, þarfnast ákveðinnar umhugsunar. Þá getur verið þörf fyrir stöðuga eða jafna endurtekningu. Gott dæmi þessa eru t.d. fasteignauglýsingar dagblaðanna. Aðrar auglýsingar eru þess eðlis að þær eiga að hafa snögg áhrif, þannig að viðtakandinn íhugar ekki málið, en bregst við á tilfinningalegan hátt og verður fyrir svo sterkum áhrifum að hann glatar sjálfstæði sínu fyrir áhrif auglýsingarinnar, og niðurstaðan verður sú að hann gerir það sem auglýsandinn ætlast til. þ.e. að kaupa vöruna að lítt athuguðu máli um kosti hennar og galla. Margar sjónvarpsauglýsingar eru dæmigerðar fyrir þessa tegund auglýsinga. Fjölbreytileiki auglýsinga er mikill og áhrifamáttur þeirra er gífurlegur, oft og tíðum ógnvekjandi. Er hann þeim mun meiri sem hið svo nefnda neysluþjóðfélag eða allsnægtaþjóðfélag er á hærra stigi. En þá er þess að gæta að aukin samskipti þjóðanna og meira frjálsræði hafa gert það að verkum að flestar þjóðir heims verða fyrir áhrifum auglýsinga allsnægtaþjóðfélaganna. Á það sérstaklega við um auglýsingar á vörum, sem náð hafa mikilli útbreiðslu um allan heim, þ.e.a.s. ákveðnar vörutegundir og ákveðin vörumerki. Í engu landi hefur auglýsingin náð jafnmikilli útbreiðslu og jafnmiklum tökum á fólki eins og í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Að mati margra nálgast það jafnvel að vera plága. Á þetta sérstaklega við eftir tilkomu sjónvarpsins, en það hélt innreið sína í Bandaríkjunum fljótlega eftir lok seinni heimsstyrjaldarinnar árið 1945 og breiddist síðan út til Vestur-Evrópu, Japans og víðar á næstu áratugum. Sjónvarpið olli byltingu á sviði auglýsingatækni og skapaði svo nefndum fjölþjóðafyrirtækjum nýja og enn betri möguleika til að leggja undir sig flesta markaði heims. Þótt auglýsingar í dagblöðum og hljóðvarpi hafi ákveðin áhrif er það engum vafa undirorpið að hinar vel skipulögðu og þrauthugsuðu sjónvarpsauglýsingar fjölþjóðafyrirtækja eða öflugra ríkisfyrirtækja stórþjóðanna hafa miklu meiri áhrif, enda þekkja þessar auglýsingar engin landamæri. Í þeim sameinast áhrif myndar, hljóðs og ritaðs máls. Þeim er stefnt á neytendur í öllum löndum heims. Að baki þessara auglýsinga er gífurlegt fjármagn og geysimikil rannsóknarstarfsemi á flestum sviðum mannlegs lífs. Öflug auglýsingafyrirtæki útbúa eða hanna sjónvarpsauglýsingar og er ekkert til sparað að gera þær sem áhrifamestar. Þekktur erlendur sérfræðingur á þessu sviði sagði m.a., að þessi öflugu fyrirtæki vissu svo til allt um lífsvenjur hins almenna borgara, hvenær hann borðaði, burstaði í sér tennurnar og jafnvel hvernig og hvenær hann hvíldist, hvað hann drykki og og hversu mikið o.s.frv. Sérfræðingurinn segir enn fremur: „Þau“ - þ.e.a.s. auglýsingafyrirtækin - „vita á hvaða tíma dags þú lest dagblöðin og þá hversu lengi. Þessi fyrirtæki vita eins mikið um þig og nokkur tök eru á og þau vita jafnvel meira en þú hyggur, og þessa stundina eru þau að reyna að finna út hvers vegna þú ert eins og raun ber vitni um. Það getur verið að þú sért eiginkonunni lítils virði, börnunum, hundinum og jafnvel sjálfum þér. En þú ert þýðingarmikið atriði fyrir auglýsendurna, seljendurna sem ætla að selja þér vöru eða þjónustu: Fylgst hefur verið með þér frá fæðingu, frá því að þú komst á „markaðinn“, eins og það er orðað, og þeir vita svona hér um bil á grundvelli líkindareiknings hvenær megi búast við andláti þínu; þ.e.a.s. hvenær þú hverfur út af „markaðnum“. Þú ert umkringdur sérfræðingum á sviði sölu og auglýsinga frá fæðingu til grafar.“ Sjónvarpið gaf þessari tegund starfsemi allt annað og meira gildi, þ.e.a.s. í þeim löndum sem heimila sjónvarpsauglýsingar. Hér er um að ræða milljarða kr. atvinnustarfsemi á heimsmælikvarða. Aðstöðumunur á þessu sviði milli atvinnugreina, fyrirtækja, einstaklinga og landa er gífurlegur af augljósum ástæðum. Auðug og háþróuð iðnaðarríki geta varið miklum fjármunum í sölu- og auglýsingastarfsemi. Hið sama gildir um fjölþjóðafyrirtæki, stórfyrirtæki og ríkisfyrirtæki stórþjóðanna sem ég gat um áðan. Smáþjóðir og lítil fyrirtæki fá ekki rönd við reist í samkeppninni við þessa aðila á sviði sjónvarpsauglýsinga. Hina smáu skortir fjármagn til þess að framkvæma nauðsynlegar sálfræðilegar athuganir á væntanlegum fórnardýrum, þ.e.a.s. kaupendum, til umfangsmikilla markaðsathugana, til þess að greiða fyrir dýra fagvinnu vegna ljósmyndara, teiknara, kvikmyndagerðarmanna, leikara, handritaskrifara o.s.frv. Hjá hinum stóru dreifist þessi mikli kostnaður á mikinn fjölda eininga sem verið er að selja um allan heim, en hjá hinum smáu dreifist kostnaðurinn á tiltölulega lítinn fjölda eininga vegna sölu- og markaðstakmarkana, sem geta verið landfræðilegar, eða vegna skorts á fjármagni eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum. Það er í ljósi þessara staðreynda og með tillíti til innlendra atvinnuhagsmuna sem ég hef gerst meðflm. að till. til þál. um áhrif auglýsinga erlendra fyrirtækja í íslenska sjónvarpinu. Ég þar sem 1. flm., Gunnar J. Friðriksson varaþm., situr nú ekki á þingi og ekki eru miklar líkur fyrir að hann taki aftur sæti á yfirstandandi þingi, þá mæli ég nú fyrir þessari till. Sem fyrr segir er þessi till. til þál. um áhrif auglýsinga erlendra fyrirtækja í íslenska sjónvarpinu fram komin þar sem við óttumst að ótakmarkað frelsi til slíkra auglýsinga í sjónvarpinu geti haft skaðleg áhrif á íslenskan iðnað. Þáltill. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera athugun á áhrifum auglýsinga erlendra fyrirtækja í íslenska sjónvarpinu á samkeppnisaðstöðu innlendra framleiðenda. Leiði sú athugun í ljós að innlendri framleiðslu kunni að vera hætta búin vegna ótakmarkaðs aðgangs erlendra fyrirtækja að auglýsingatíma sjónvarpsins, skulu gerðar till. um hvernig tryggja megi að sjónvarpið þjóni fyrst og fremst hagsmunum íslensku þjóðarinnar.“ Í grg. með ályktuninni segir: „Áður en sjónvarp tók til starfa á íslandi var mikið um það rætt hvort í því skyldu leyfðar auglýsingar. Voru um það skiptar skoðanir. Það varð svo ofan á að auglýsingar skyldu leyfðar vegna þeirra auknu tekna sem stofnunin fengi. Samtök iðnaðarins, Félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna, litu þessa ákvörðun með nokkrum ugg. Sá ótti reyndist ekki ástæðulaus, því að í ljós kom að erlendir framleiðendur hagnýttu sér þennan áhrifamikla auglýsingamátt í ríkum mæli. Gerðu samtökin fyrir milligöngu menntmrn. ítrekaðar tilraunir til þess að fá hagstæðari kjör fyrir innlenda framleiðendur, en án teljandi árangurs. Þegar umr. hófust um aðild íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, og athuganir fóru fram á samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar, voru auglýsingar í sjónvarpi eitt þeirra atriða sem talið var að gefa þyrfti gaum. Þegar svo fór að nálgast, að ákvörðunin skyldi tekin um aðildarmálið, ritaði þáv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, Félagi ísl. iðnrekenda bréf sem er dags. 26. nóv. 1969. Þar segir m.a.: „Rn. telur mjög æskilegt að samkomulag takist milli Ríkisútvarpsins og iðnrekenda um sérstaka meðferð á auglýsingum frá íslenskum iðnrekendum, ef af aðild að Fríverslunarmarkaðnum verður, meðan um aðlögun íslensks iðnaðar að Fríverslunarmarkaðnum er að ræða. Ákveði Alþ. aðild að Fríverslunarsamtökunum, mun menntmrn. beita sér fyrir því að samkomulag takist milli Ríkisútvarpsins og samtaka iðnrekenda um þetta mál.“ Nú er aðlögunartíminn meira en hálfnaður og enn hefur ekkert samkomulag verið gert. Það fer ekki á milli mála að sjónvarpið er áhrifamest allra fjölmiðla og auglýsingar í því þess vegna mun áhrifameiri en auglýsingar í öðrum fjölmiðlum, svo sem dagblöðum og sjónvarpi. Kostnaður við gerð vandaðra sjónvarpsauglýsinga er hins vegar mjög mikill. Af þeim sökum er mikill aðstöðumunur milli íslenskra auglýsenda og erlendra fjölþjóðafyrirtækja sem senda auglýsingamyndir sínar um allan heim og geta þannig dreift hinum mikla stofnkostnaði og geta auk þess lagt gífurlega fjármuni í auglýsingaherferðir sem miða að því að ná yfirtökum á ákveðnum markaðssvæðum.“ Leyfi ég mér að vísa til þess sem ég sagði fyrr í ræðu minni varðandi þetta atriði. „Í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hafa sjónvarpsauglýsingar ekki verið leyfðar, m.a. af þessum ástæðum. Það er því mikið alvörumál fyrir okkur íslendinga ef sjónvarpið, sem er í eigu íslenska ríkisins og styrkt af almannafé, er notað til þess að auka óeðlilega mikið eftirspurn og neyslu á innfluttum vörum og jafnframt til þess að leggja innlend fyrirtæki að velli. Slíkt getur á engan hátt samræmst þjóðarhag. Það þarf því að finna leiðir til að tryggja viðunandi aðstöðu íslenskra auglýsenda í samkeppni við útlendinga í íslenska sjónvarpinu.“ Til greina kæmi að settar verði takmarkandi reglur, t.d. kvótar, á ákveðin vörumerki fyrirtækja. Mætti hugsa sér að í slíkum reglum væri kveðið á um hversu oft og hversu lengi megi birta slíkar auglýsingar í sjónvarpinu. Þetta fyrirkomulag eða fyrirbæri þekkist erlendis, enda í fullu samræmi við viðurkenndar venjur um vernd lýðræðis, þ.e.a.s. um vernd hins litla fyrir áhrifum af ofurvaldi hins stóra. Sérhver þjóð setur sér ákveðnar reglur um vernd sjálfstæðis og þjóðlegra verðmæta. Á því sviði, sem hér um ræðir, er eigi síður þörf fyrir verndarráðstafanir. Þær varða almannaheill, snerta hagsmuni þúsunda manna í íslenskum iðnaði beint og að sjálfsögðu alla landsmenn. Við flm. þessarar þáltill. væntum þess að till. fái skjóta og góða afgreiðslu í þingi og stuðning þeirra þm., sem á annað borð hafa áhuga á íslenskum atvinnumálum. Þá væntum við þess, að hæstv. ríkisstj. láti framkvæma þá athugun sem þáltill. gengur út á. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að till. verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að ég kveð mér hljóðs um þetta sérstaka mál, er e.t.v. fyrst og fremst það sem hv. frsm. lét sér um munn fara varðandi verslunarauglýsingar í sjónvarpi í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Það má vel vera að ástæðan fyrir því, að þar eru verslunarauglýsingar bannaðar eða öllu heldur ekki leyfðar í sjónvarpi, sé m.a. sú, að hætt sé við því að hinir fjármagnsríku geti með ósvífnum yfirgangi knésett þá sem minna mega sín á vettvangi viðskiptanna. En hitt staðhæfi ég, að fyrst og fremst sé ástæðan sú að þar þykja verslunarauglýsingar í ríkisfjölmiðlum siðlaust athæfi. Okkur er það vel kunnugt, okkur er það vel ljóst, að verslunarauglýsingar sem slíkar í sjónvarpi gegna ekki neinu siðferðilegu hlutverki, nema síður sé. Þarna eiga sér stað prangarabrögð oft og tíðum af verstu tegund. Ég hygg að það sé meira en tímabært að hugleiða það hér á hv. Alþ. hvort ekki beri að banna verslunarauglýsingar yfirleitt í sjónvarpi og útvarpi og dagblöðum. Formælendur iðnrekenda, sem nú koma hér upp kveinandi hástöfum yfir því að þeir fari nú halloka í samkeppni við erlend iðnfyrirtæki, voru, ef mig minnir rétt, frumkvöðlar þess að við gengum í EFTA, - frumkvöðlar þess vegna þess að þeir vildu - eins og þeir ímynduðu sér að þeir gætu - komast inn á hinn alþjóðlega braskmarkað. Ég veit ekki betur en hv. frsm. sé einn þeirra hv. þm. sem sætta sig fullvel við að erlend iðnfyrirtæki njóti sérréttinda í tollamálum hér á landi, þrátt fyrir það að brotinn sé á okkur samningur um það að við njótum sams konar réttinda erlendis. Ég ítreka aðeins þetta, að þau siðferðislegu lögmál, sem verslunarauglýsingar byggjast á, eru þess háttar að ég get ekki gert greinarmun á erlendum og innlendum auglýsingum þessarar tegundar. Og ég vil aðeins í lokin segja það, að ég fæ ekki séð með hvaða hætti þeir menn, sem tala um misjafnan siðferðilegan rétt verslunarauglýsinga, gátu farið að því að gera hróp að till. alþfl.- þm. hér á Alþ. í vetur þar sem þeir lögðu til að fjármálum Ríkisútvarpsins yrði séð farborða með því að koma upp sjónvarpsbingói. Ég held að það hafi verið skömminni skárra.



Herra forseti. Varðandi það, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði, þá hefur hann greinilega ekki hlustað nægilega vel á framsöguræðu mína, þegar ég ræddi um það að auglýsingar þyrftu ekki ætið að vera af hinu vonda. Auglýsingar geta verið upplýsandi og þær geta verið mjög gagnlegar og eru það oft og tíðum, ef þær eru þess eðlis að þær skýra væntanlegum neytanda frá því hvað raunverulega felist í því sem verið er að selja. Það er ekkert einstakt fyrirbrigði, að auglýsingar þekkist bara í hinum vestræna heimi eða í heimi kaupmennskunnar, eins og hv. þm. mundi væntanlega segja þegar hann talar um okkar þjóðfélag og vestrænar þjóðir. Ég þekki það vel til annars staðar, að jafnvel í hinum austræna heimi eru auglýsingar notaðar í stöðugt ríkari mæli, ekki til þess að þjóna versíunarauðvaldi þess þjóðskipulags, þar á það vist ekki að þekkjast. Þar er öðruvísi valdastétt og önnur valdaskipting en hér þekkist. Þar öðlast menn völdin með öðrum hætti, en kannske með einhverjum tilstyrk peninga, sem ég vil neita að eigi sér stað í lýðræðisríkjunum. En það er annað mál. En jafnvel í þessum ríkjum, sem ég ætla nú ekki að fara frekar út í, tíðkast það mjög að auglýsingar séu notaðar í fagtímaritum og jafnvel í dagblöðum sem flytja yfirleitt einhliða málflutning. Maður sér þar auglýstar vörur eins og t.d. bifreiðar, svo að nokkuð sé nefnt, keramik, jafnvel silfurmuni o.s.frv. Ég hef ekki komið t.d. á stærri vörumarkað heldur en vörumarkað í Austur-Evrópu svo að dæmi sé nefnt. Þar er ekkert til sparað við að ganga frá auglýsingaspjöldum eða alls konar áróðursstarfsemi til þess að láta væntanlega kaupendur eða kaupahéðna heimsins vita hvað þeir hafa að bjóða.  Ég sagði í minni framsögu að það kæmi til greina að setja reglur sem væru fólgnar í því að takmarka birtinga slíkra auglýsinga, þ.e.a.s. tíðni þeirra og tímalengd, og jafnvel kæmi til greina að skoða hvort textar hentuðu því þjóðfélagi sem hér um ræðir, íslenska þjóðfélaginu. Þetta þekkist erlendis, eins og ég gat um áðan. Þar er sjónvarp ekki galopið fyrir auglýsingum. Um það, að ég tali hér endilega sem sérstakur fulltrúi iðnrekenda, þá tala ég hér sem þm., og ég vek athygli á því að hér eiga fleiri hagsmuna að gæta en iðnrekendur einir út af fyrir sig. Íslensk iðnfyrirtæki eru í eigu fleiri aðila en einstaklinga. Ég veit ekki betur en norður á Akureyri sé blómlegur iðnaðarbær sem hefur verið byggður upp m.a. af samvinnuhreyfingunni. Þar er öflugur iðnaður. Svo þekkjum við það fyrirbæri líka á íslandi, að iðnfyrirtæki eru í eigu hins opinbera, sem ég er ekki neinn sérstakur aðdáandi að. En ég leyfi mér að tala hér sem íslendingur varðandi þá atvinnugrein sem mér er umhugað um að eigi eftir að eflast og dafna á Íslandi í framtíðinni. Þá tala ég um íslenskan iðnað, ekki endilega stóriðju, heldur frekar um smærri iðnað sem getur bæði þróast með tilliti til innlends markaðar og svo væntanlega með tilliti til möguleika á erlendum mörkuðum. Ég held að það sé íslendingum brýn nauðsyn að iðnaður verði efldur í landinu og það sem fyrst. Ef það reynist rétt sem fiskifræðingar spá, að fiskstofnarnir séu jafnilla staddir og þeir segja í sínum skýrslum og því miður ýmislegt bendir til, þá er mikil þörf á því að hv. alþm. skoði alla möguleika til þess að efla íslenskan iðnað og að reynt verði að koma í veg fyrir það að samkeppni í gegnum sjónvarp lengi slík fyrirtæki að velli. Ég tala hérna sem íslendingur og vegna þeirra þúsunda starfsmanna sem eiga mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við iðnþróun framtíðarinnar. Ég er ekki sammála hv. 5 þm. Norðurl. e. að það eigi ekki að gera greinarmun á erlendum og innlendum auglýsingum. Ég geri mikinn greinarmun á því. Það er ólíku saman að jafna hvað erlend stórfyrirtæki hafa yfir miklu meira fjármagni að ráða til þess að útbúa sínar auglýsingar heldur en íslenskir aðilar, hvort sem það eru iðnrekendur eða aðrir sem þurfa að auglýsa. Við vitum að íslensk fyrirtæki hafa yfir takmörkuðu fjármagni að ráða til auglýsingagerðar, en ég tek undir það; sem hv. þm. Sigurður Blöndal sagði áðan, að margar íslenskar auglýsingar eru til fyrirmyndar. Þær eru vel gerðar og þær eru öfgalausar og yfirleitt reynast þær sannari en margar af þeim erlendu auglýsingum sem birtast í okkar sjónvarpi.



Herra forseti. Það var nú ekki meining mín satt að segja að taka sérstaklega þátt í þessum umr., en samt finnst mér rétt, eftir að hafa hlustað á umr., að taka aðeins til máls um þetta. Ég held að þessi till., sem hér liggur fyrir, sé allra góðra gjalda verð og það sé rétt að samþ. í megindráttum það sem hún fjallar um, en það er að láta gera athugun á áhrifum auglýsinga erlendra fyrirtækja í íslenska sjónvarpinu á samkeppnisstöðu innlendra framleiðenda. Ég held að það væri aldrei nema til bóta að slík athugun væri gerð. En hitt held ég líka að komi til greina, að skoða hvort það sé ekki ástæða til þess að meta almenn áhrif sjónvarpsins á þjóðlífið. Ég held að það fari ekki milli mála að sjónvarpið er gífurlega áhrifamikill fjölmiðill og er kannske á borð við alla aðra. fjölmiðla í landinu, blöðin og allan, annan skoðana- og umræðuvettvang í landinu, og ég held að það sé kominn tími til þess að athuga hvaða áhrif þessi vettvangur hefur á skoðanamyndun fólks og hvernig þetta fyrirtæki ríkisins er yfirleitt rekið. Ég hef áhuga á því sem sagt að slíkar almennar athuganir séu gerðar. Það þarf ekkert að liggja á bak við það annað en að vita eitthvað um þessa hluti, eins konar fræðileg skoðun, því það hefur gildi að gera slíkt. En ég efast um að það sé endilega þörf á því að taka út úr alveg einstaka þætti. Það er ágætt að þetta sé gert sem hér er lagt til, en ég held að sú athugun sem gera mætti á starfsemi sjónvarpsins mætti vera miklu viðtækari heldur en gert er þarna ráð fyrir í þessu tilliti: Annars er það svo um mig, að ég álít að það skipti miklu máli hvaða möguleika íslenskir framleiðendur hafa til þess að kynna sína vöru. Ég tel að það skipti okkur ákaflega miklu máli, því ég tek alveg undir það, sem hv. síðasti ræðumaður var að segja áðan, flm. þessarar till., að vitanlega er það meginmál fyrir okkur að byggja upp íslenskan iðnað. Það er gífurlega mikið hagsmunamál fyrir íslensku þjóðina að við förum að byggja upp framtíðariðnað og koma okkur niður á það hvernig við ætlum að haga honum. Og ég hygg að það sé alveg ljóst að við munum ekki fara þá leið, ef til farsældar á að horfa, að byggja á erlendri stóriðju eða á miklu og nánu samstarfi við erlenda fjármagnseigendur. Við eigum auðvitað að byggja upp okkar eigin iðnað. Það getum við sannarlega gert ef við leggjum eitthvað á okkur til þess, og e.t.v. er einn þátturinn sá að gefa okkar iðnrekendum og þeim, sem um iðnað fjalla, tækifæri til þess að kynna sín mál sem best, hvort sem það er nú gert í formi auglýsinga eða á annan veg. En ég vildi koma þessari aths. að, og þó að gott sé að kanna einstaka þætti í starfsemi og efnisflutningi sjónvarpsins, þá held ég að hitt sé fullt eins nauðsynlegt, að við gerum okkur almenna grein fyrir því hver áhrif sjónvarpsins eru og hver staða þess sé, t.d. miðað við aðra fjölmiðla í landinu. Ég held að það sé mjög gagnlegt fyrir okkur að vita þetta og það verði sérstaklega gagnlegt fyrir okkur alþm. að vita þetta. Sjónvarpið er partur af þjóðlífinu, og slík könnun getur e.t.v. komið í veg fyrir það að við höfum uppi ýmsa sleggjudóma gagnvart þessari stofnun, en verði til þess að við fáum réttari mynd af starfseminni, og það tel ég vera ákaflega mikilvægt, því hér er um mikilvæga þjóðfélagsstofnun að ræða. En sem sagt, mér finnst að það sé rétt að þessi till. fái hér þá athugun í þinginu sem ber, en vel gæti ég hugsað mér að útfæra efni þessarar till. meira en gert er ráð fyrir.



Herra forseti. Það er ákaflega ríkt hjá mönnum að vilja hafa forsjá fyrir einstaklingunum og það virðist eiga töluverðu fylgi að fagna hér á landi að banna þetta og banna hitt. Ég hélt satt að segja að þeir aðilar, sem standa að þessari till.; væru í hópi þeirra manna sem treystu einstaklingunum öðrum betur til þess að mynda sínar skoðanir og þeim væri ekki nein sérstök hætta búin þó að þeir sæju eitt og annað, hvort það væri í sjónvarpi, blaði eða annars staðar. Og ég segi fyrir mitt leyti, að ég er mjög andvígur þeirri stefnu sem kemur fram í þessari þáltill. Sem betur fer erum við ekki lokað land, svo að ég sé ekki fyrir hvaða leka yrði skrúfað þó að það yrði farið að banna að auglýsa erlendan varning í sjónvarpinu meðan allt úir og grúir og flæðir yfir landið af erlendum tímaritum. Enn þá er þó frjálst að kaupa erlend tímarit sem eru full af auglýsingum um þetta og annað og hitt. Svo skulum við ekki gleyma því, að hér er um góða tekjulind fyrir Sjónvarpið að ræða þar sem er greiðsla fyrir slíkar auglýsingar, og sannarlega sé ég ekki eftir því þó að það komi dollarar, mörk eða pund fyrir slíka hluti. Í þessu sambandi vil ég einnig benda á að svo hvimleiðar hafa orðið sumar auglýsingar einmitt um erlendan varning í sjónvarpinu, að ég held að þær hafi verkað alveg öfugt. Get ég bara sem dæmi nefnt þetta með Johnson-barnið, ég held að það hafi verkað þannig að síendurtekning þeirrar auglýsingar hafi ekki aukið áhuga manna á að kaupa þá vöru. Menn voru orðnir svo þreyttir á þeim endurtekningum að það var að mínu mati algjörlega unnið fyrir gýg, en ég vil alls ekki láta stofnunina missa af þeim tekjum sem þar var um að ræða. Þetta getur verið til athugunar, og ég held að íslenskum iðnaði sé hægt að gera margan betri greiða og veita honum hagkvæmari stuðning heldur en endilega að fara að amast við því að varningur sé auglýstur í sjónvarpinu. En úr því að ég er kominn hér í ræðustól og farinn að ræða um sjónvarpsauglýsingar, þá vildi ég gjarnan vekja athygli á því að ég tel ákaflega miður farið að það var einhvern tíma samþ. hér á hinu háa Alþ. bann við að auglýsa í sjónvarpi og fjölmiðlum tóbak og áfengi. Ég álít að þetta sé ákaflega hjákátlegt og þjóni engum tilgangi. Þarna, eins og ég sagði áðan, er sama röksemdafærsla fyrir því, að maður opnar ekki svo tímarit og annað að það sé ekki allt fullt af auglýsingum og sumum reglulega fallegum auglýsingum þar sem er verið að auglýsa áfengi og tóbak. Og ég segi fyrir mitt leyti: Ég er svo ágjarn í erlenda gjaldeyrinn að ég hefði ekkert á móti því að þetta væri leyft og vildi gjarnan stuðla að því að þeim hömlum, sem hafa verið á því að birta auglýsingar um þennan varning í opinberum fjölmiðlum, yrði hið bráðasta hrundið. Gagnvart þessum hættulegu áhrifum, sem vissulega eru um ofnotkun tóbaks og áfengis, þá vil ég bara benda á það, að ég veit ekki nema snoturlega útfærð auglýsing, þar sem sýnt er á menningarlegan hátt, hvernig fara á með áfengi, geti beinlínis þjónað uppeldislegum tilgangi þannig að hún geti verkað sem lærdómsrík kennsla fyrir almenning hvernig hann á að umgangast og meðhöndla þessa mjög svo eftirsóttu vöru.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að taka hér til máls um þessa till., ég tel hana svo sjálfsagða og augljóst að hún eigi fullan rétt á sér. En ef það er skoðun fleiri hv. þm. heldur en hv. þm. Stefáns Jónssonar að þeir, sem skoða þessa till. með jákvæðu hugarfari, séu erindrekar verslunarauðvaldsins, þá verð ég líklega að flokkast undir þann hóp, því að ég tel að þessi till. eigi fullan rétt á sér og sé þess eðlis að hún eigi að fá jákvæða afgreiðslu. Hér er um að ræða að Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta gera athugun á áhrifum auglýsinga erlendra fyrirtækja í íslenska sjónvarpinu á samkeppnisaðstöðu innlendra framleiðenda. Ég er a. m. k. það mikill íslendingur að ég vil láta innlenda aðila ganga fyrir og njóta forgangs umfram útlendinga, og það hélt ég að þessi hv. þm. væri litla, a.m.k. á vissum sviðum, en það virðist ekki vera á þessu. Ég veit ekki hvort á að taka ræðu hv. þm. Stefáns Jónssonar á þann veg að hann væri að setja ofan í við flokksbróður sinn, hv. 2. þm. Austurl., sem talaði rétt á undan honum og ég heyrði ekki annað en væri mjög jákvæður í þessu máli. A.m.k. beindi hann ásjónu sinni í þá átt, sem hv. 2. þm. Austurl. situr, þegar hann taldi að hér væri um að ræða erindreka verslunarauðvaldsins sem vildu standa að slíkri samþykkt. Ég held að afstaða hv. 2. þm. Austurl., eftir því sem ég tók hans ræðu, sé með einhverjum líkum hætti og mín, að við viljum veg landans sem mestan í samkeppni við erlenda aðila. En ég vil sem sagt lýsa stuðningi mínum við þessa till., og ég held að almennt hljóti það sjónarmið að vera ráðandi hér á Alþ. að það beri að skoða þessa hluti í ljósi þess að íslenskir aðilar, íslensk fyrirtæki njóti forgangs umfram erlend.



Herra forseti. Sjálfur notaði ég alls ekki orðið verslunarauðvald, og kann kannske á nokkuð að vita að hv. þm. Karvel Pálmason skuli virkja á þennan dýrðlega hátt misminni eða misskilning hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar. Ég er ekki þeirrar skoðunar og fagna því að fá tækifæri til þess að leiðrétta það ef fleiri hafa skilið orð mín svo að ekki eigi að búa betur að íslenskum iðnaði og að ekki eigi að vernda hann fyrir óheilbrigðri, miskunnarlausri samkeppni erlendra auðfélaga. Ég hef verið þeirrar skoðunar frá upphafi, og ég vil aðeins rifja upp fyrir hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni að þar skildi nú á milli feigs og ófeigs, að þm. Alþb. stóðu gegn inngöngunni í EFTA meðan flokkur hans fylkti sér einhuga um hana, þar sem svo var um hnútana búið að íslenskur iðnaður skyldi standa jafnfætis erlendum iðnaði um markaðinn hér innanlands. Og það eitt er víst, að ef hin smáu innlendu iðnfyrirtæki standa halloka í auglýsingasamkeppninni um vörur sínar, þá munu þau einnig fara halloka í samkeppninni um lágt vöruverð og um önnur þau atriði sem til greina koma þegar keppt er um þennan markað okkar hér innanlands. Ég hygg, að við séum flest sammála um það sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson sagði um nauðsyn þess yfirleitt að efla innlendan iðnað. En ég vil aðeins, af því að hann minntist á íslensku fiskstofnana í þessu sambandi og hörmulegt ástand þeirra, vekja athygli hans á því að nú innan nokkurra daga er hægt að bæta stöðu íslenska sjávarútvegsins alveg stórlega, þannig að hann geti tekið við nokkrum þúsundum manna til viðbótar í sína þjónustu, með því að láta renna út, eins og heitið var í umr. í desembermánuði s.l., samninginn sem heimilar þjóðverjum að taka 60 þús. tonn af fiski á miðunum okkar hérna. Svo hörmulega er ástatt um íslensku fiskstofnana að slíkt væri ákaflega æskilegt til þess að við gætum tekið örlítið meira af fiski, svo við gætum útvegað fleira fólki starf við vinnslu úr fiskinum okkar, en úr nauð íslenskra fiskstofna verður varla bætt með þessari þáltill. hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar með skjótum hætti.



Herra forseti. Ég vil aðeins vekja athygli hv. síðasta ræðumanns á því, að það er ekkert í EFTA-sáttmálanum sem bannar það að takmarka sjónvarpsauglýsingar, þannig að með aðild íslands að EFTA er ekki verið að leggja stein í götu íslensks iðnaðar hvað þetta áhrærir. Ég vísa til þess að í Danmörku, sem var áður fyrr aðili að EFTA, en er nú aðili að Efnahagsbandalaginu, eru sjónvarpsauglýsingar bannaðar í danska sjónvarpinu, og hið sama á sér stað í Noregi og Svíþjóð.  (St. J.: Allar auglýsingar.)  Allar auglýsingar, alveg rétt. Ég og við, sem erum flm. þessarar þáltill., leggjum ekki til að banna auglýsingar í íslenska sjónvarpinu. Við bendum hins vegar á að til greina komi að setja ákveðnar takmarkanir á erlendar auglýsingar, sem geti skaðað samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar. Það er grundvallarmunur á banni og takmörkunum. Ég held að hv. 2. þm. Norðurl. e. hafi ekki alveg skilið efni þessarar till. eða að hann hefur ekki lesíð grg. sem er með þáltill. Varðandi það, hvort við flokksbræðurnir séum ekki sammála um að það beri að hafa forsjá fyrir einstaklingnum eða ekki, vil ég segja þetta: Ég get verið sammála honum að vissu marki. Ég held að forustumenn og allra síst alþm. geti þó afneitað því að þeir verði að hafa forsjá fyrir einstaklingunum eða ákveðna forsjá fyrir þjóðarheildinni, enda sagði hann siðar, sem er tengdara því efni sem hér er til umr., að auglýsingin geti haft uppeldisleg áhrif. Sem sagt, það má vera á valdi þeirra, sem láta framleiða eða útbúa auglýsingarnar, að geta haft þessa forsjá á hendi í gegnum þau áhrif sem auglýsingin hefur gegnum sjónvarpið. Ég held að hv. þm. verði nú að athuga betur hvað hann segir, þannig að hann sé sjálfum sér samkvæmur. Ég vil heldur, á meðan ég er kjörinn þm., hafa einhverja hönd í bagga um slíka forsjá heldur en sleppa henni algerlega lausri til þeirra, sem framleiða erlendar auglýsingar, hvort sem það er vestur í Ameríku eða suður í Evrópu og ég tala nú ekki um fyrir austan járntjald, því að það bannar auðvitað ekkert Austur-Evrópuríkjunum að auglýsa og nota íslenska sjónvarpið með nákvæmlega sama hætti og fjölþjóðafyrirtækin gera í gegnum sína umboðsmenn á Íslandi. Það fer eftir eðli umboðanna og um hvaða fyrirtæki er að ræða. Ég held því að þessi till. okkar sé mjög gagnleg, og ég held að það sé nauðsynlegt að þm. taki hana til ræktlegrar skoðunar og alla vega hugleiði nánar um efni hennar með tilliti til framtíðarinnar. Hins vegar get ég ekki látið hjá líða að víkja nokkrum orðum að ágætum flokksbróður mínum, hv. 2. þm. Norðurl. e., en hann fór hér dálítið gálauslega með þetta efni. Ég get ekki látið hjá líða að átelja það harðlega að þm. og það þm. úr stjórnarliðinu skuli leyfa sér að segja að hann sé svo ágjarn á erlendan gjaldeyri að hann vilji hafa sitt frelsi alveg ótakmarkað á sama tíma sem íslenska þjóðin horfir upp á það að vöruskiptajöfnuðurinn aðeins á einu ári, árið 1975, er neikvæður upp á 27,6 milljarða kr. Ef menn vilja vera alvöruþm., - og ég bið hv. þm. að afsaka orðalagið ef það passar ekki, - en við þekkjum það nú hér á þingi að hann er oft mjög kaldur og talar mjög frjálslega, þá hlýtur hann eins og ég að líta þannig á að ef íslenskur iðnaður gæti eitthvað minnkað þann halla eða stuðlað að því að þessi halli verði ekki svona mikill í framtíðinni, þá hljótum við að fagna því. Það er nefnilega ekkert sem heitir núna fyrir íslendinga að vera ágjarnir á erlendan gjaldeyri. Það, sem við þurfum að gera nr. eitt, er að afla meiri gjaldeyris og nr. tvö að spara gjaldeyri. Með því að takmarka áhrif erlendra sjónvarpsauglýsinga á samkeppnismöguleika íslensks iðnaðar erum við auðvitað að stuðla að því að spara erlendan gjaldeyri. Ég vildi láta þessi orð koma hér fram. Samkv. þingsköpum mun ég ekki geta tekið aftur til máls. En ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um það, að við eigum að nota allar leiðir til þess að vernda möguleika okkar til gjaldeyrisöflunar og efla þá möguleika sem stuðla að gjaldeyrissparnaði, og það gerum við best, eins og á stendur, í gegnum íslenskan iðnað og einnig með því að fara vel með þann gjaldeyri sem við höfum aflað.



Herra forseti. Ég skal nú ekki fara að orðlengja þessar umr. eða skemmta mönnum með því að fara að skattyrðast við flokksbróður minn, hv. þm. Guðmund H. Garðarsson. En ég vil bara taka það fram til þess að fyrirbyggja allar efasemdir hjá hv. þm. að ég tel mig vera einlægan stuðningsmann íslensks iðnaðar og ég vil standa að öllum skynsamlegum ráðstöfunum til þess að efla og styrkja íslenskan iðnað. En í sambandi við þá þáltill., sem hér hefur verið borin fram, er mér ákaflega mikið til efs að hún verði íslenskum iðnaði að nokkru minnsta gagni. Hins vegar lít ég svo á - og það verður þá að teljast, hvort það er ágirnd eða hvað þeir kalla það - ég tel að hún geti verið valdur að fjárhagslegu tjóni fyrir opinbera fjölmiðla. Hv. þm. líkar ekki orðalag mitt, að ég væri ágjarn í erlendan gjaldeyri. Jæja, þá skal ég breyta því og segja: Ég er mikill stuðningsmaður að því að efla framleiðslu eða innflutning erlends gjaldeyris til þjóðarinnar, hvort heldur það er gert með þjónustu eða öðru. Mér finnst sá dollar, það mark eða hver önnur erlend eining sem kemur til þjóðarinnar, mér finnst hún ekkert betri hvort hún kemur fyrir hraðfrystan fisk eða hvort hún kemur fyrir einhverja þjónustu, einhver önnur verðmæti sem eru látin í té. Ég flokka ekki gjaldeyrisframleiðslu þjóðarinnar eftir því fyrir hvað þessi erlendi gjaldeyrir kemur. Ef ég get stuðlað að því að fá auknar gjaldeyristekjur með því að veita þjónustu, eins og t.d. með því að lesa upp einhverjar vitleysisauglýsingar fyrir útlendinga sem vilja borga fyrir það fé, en hafa ekki nokkur minnstu áhrif, tel ég þörf á því. Ég hef ekki þá vanmetakennd á íslensku þjóðinni að hún verði dregin út í foræði bara fyrir það að hlusta á einhverjar auglýsingar og fallega músík og annað og að þá hættum við t.d. að kaupa þvottaefni frá Frigg eða Sjöfn eða einhverjum slíkum ágætum iðnfyrirtækjum. Ég held að við séum ekki svona veikburða og veikgeðja og liggjum ekki svona hundflatir fyrir erlendum áróðri, þótt þeir borgi peninga fyrir það. Ég vil láta þetta koma skýrt fram. Ég er eindreginn stuðningsmaður og skal standa með hv. þm. að öllum skynsamlegum ráðstöfunum til þess að efla innlendan iðnað. En þessi þáltill. er mér ekki neitt kappsmál og ég tel að hún verði ekki veigamikið atriði á þeirri vogarskál.



Herra forseti. Ég skal með ánægju taka það að mér að vera fulltrúi þess íslenska auðvalds, sem kom hér til umr. áðan, sem varaformaður Verslunarráðsins, ef einhver auðmaður skyldi nú leynast í röðum verslunarstéttarinnar. Hún hefur nú verið það aðþrengd undanfarið að ég skil ekki að það sé auðvelt að finna auðmenn innan hennar. En um till. sjálfa, sem liggur hér fyrir sem 51. mál, vil ég segja það, að hún felur í sér vissar hættur fyrir flm. sem ég vil leyfa mér að benda á, en ég vil þó lýsa samstöðu minni með flm. um að láta athuga eða láta könnun fara fram um samkeppnisaðstöðu innlendra framleiðenda við erlenda um auglýsingamarkaðinn hérlendis. Í seinni hluta till. segir með leyfi hæstv. forseta: „Leiði sú athugun í ljós að innlendri framleiðslu kunni að vera hætta búin vegna ótakmarkaðs aðgangs erlendra fyrirtækja að auglýsingatíma sjónvarpsins.“ Mér skilst að flm. meini að takmarka beri meira en gert er þann auglýsingatíma sem erlendir aðilar, erlendir framleiðendur hafi í sjónvarpinu, þá í skjóli peningagetu sinnar. Ég er sammála því að íslenskur iðnaður, ef hann er hér sérstaklega til umr., - ég er þó ekki á því að hann sé sérstaklega til umr., þó að fyrrv. formaður Félags ísl. iðnrekenda sé flm. till., það er íslensk framleiðsla almennt sem vernda á og hún er á svo mörgum sviðum. Ég tel það ekki innlendan iðnað þó að það sé blandað hér tveimur efnum saman eða lögur settur á flösku. En seinni hlutinn af þessari grein er svona: „Skulu gerðar till. um, hvernig tryggja megi að sjónvarpið þjóni fyrst og fremst hagsmunum íslensku þjóðarinnar.“ Hverjir eru hagsmunir íslensku þjóðarinnar nema að framleiðendur, sem framleiða bestu vöruna og kannske þá ódýrustu um leið, komi því á framfæri svo að íslenska þjóðin geti fengið góðar vörur fyrir lítið verð, og þá er sama hvort það er innlend eða erlend framleiðsla? Þarna vil ég vara við, vegna þess að ég held að það sé visst aðhald fyrir íslenskan iðnað að góðar erlendar vörur séu á markaðnum, þótt ég sé sammála að það beri að gæta þess að með fjármagni, sem útlendingar hafa fram yfir íslenska aðila, nái þeir ekki einhvers konar einkarétti í skjóli fjármagns á auglýsingatíma sjónvarpsins. En ég vil ekki taka samkeppnina frá innlendum framleiðendum, og ég efast um að íslenskum iðnaði yrði nokkur greiði gerður með því. Ég fagna því ávallt þegar hv. 5. þm. Norðurl. e. tekur til máls. Hann er eins og ferskur blær komi úr öðrum heimi, menn geta giskað á það hvort hann kemur ofan frá eða ekki, en alla vega er það annar blær en maður heyrir hér oft. Ég er honum afskaplega ósammála um það að verslunarauglýsingar í ríkisfjölmiðlum séu siðleysi, þar er ég honum afskaplega ósammála. Ég hef ekki séð eða heyrt í ríkisfjölmiðlunum auglýsingu sem er siðlaus. Það getur verið að það hafi farið fram hjá mér, ég skal ekki útiloka það. En fyrri parturinn af þessari fullyrðingu hans vekur athygli mína og það eru verslunarauglýsingar í ríkisfjölmiðlum. Og þá erum við komin að því. Hvers vegna er hérlendis ekki starfrækt annað en ríkisfjölmiðlar? Hvers vegna er ekki hægt að reka hér fjölmiðla án þess að hafa ríkisrekstur á þeim? Ég er þá að tala um sjónvarp og útvarp, eins og ég tók fram áðan. Ég tel ekki að það sé frjálst land sem hefur eingöngu ríkisfjölmiðla til þess að koma á framfæri því sem þarf að koma áleiðis til þjóðarinnar. Það er komið í ljós að Alþýðusambandið er mér sammála samkv. fréttum undanfarna daga. Ef Alþýðusambandið sjálft hefði fengið að reka sína fjölmiðla, Alþýðusambandið sem ég álít að sé það mesta auðvald sem við eigum á Íslandi, hefðu forráðamenn þess ekki kvartað undan yfirgangi ríkisins og einkum sjónvarpi og útvarpi. Ég ætla að taka það fram líka að það er ekki í Verslunarráði Íslands, svo að ég „representera“ það ekki. Hv. 5. þm. Norðurl. e. vildi banna allar auglýsingar og kallaði þetta samkeppni um braskmarkað. Sumir þekkja braskmarkað, sumir kalla það svartamarkað. Ég þekki hann ekki og enginn af mínum kollegum í Verslunarráði Íslands þekkir hann. En þegar við ræðum á Alþ. um samkeppni um markaði, þá er það hinn frjálsi markaður, þar sem hinar viðurkenndu atvinnugreinar lands og þjóðar keppa um að koma á framfæri framleiðslu sinni, þannig að mér finnst tal um braskmarkað ekki eiga að eiga sér stað í umr. um þessa till. til þál. Hún gefur ekki tilefni til slíks. Hv. 6. landsk. þm. byrjaði ræðu sína á því að rekja sögu auglýsinga allt frá því að kallarar voru notaðir í fornöld og fram til þessa dags, það mikið heyrði ég af hans ræðu. Mér skildist á máli hv. 5. þm. Norðurl. e., að hann vildi afnema allar auglýsingar, og ég gat ekki betur skilið en hann vildi fara aftur til þeirra tíma sem flm. vitnaði til í upphafi máls síns, sem sagt að Ísland ætti þá að nota kallara bæði innanlands og erlendis til þess að segja fólki að við framleiðum ágætis fisk sem það ætti að borða. Ég hefði gaman af því að mála þá mynd svolítið betur. Við höfum sendiherra víða um lönd. Ég ætla ekki að rekja þá sögu, en hver og einn getur ímyndað sér hvaða stórkostlega verkefni biði sendiherra íslensku þjóðarinnar á erlendri grund. Ég vil segja það að íslenskur iðnaður hefur tekið gríðarlega stór framfaraspor síðustu árin. Það er ekki oft sem ég fer oftar en einu sinni á vörusýningu, en ég hef farið tvisvar sinnum á þá húsgagnasýningu sem nú er í Laugardalshöllinni hér í höfuðborginni. Ég verð að segja að miðað við þær sýningar, húsgagnasýningar, sem ég hef séð erlendis, þá gefur framleiðslan íslenska erlendri framleiðslu ekkert eftir. Og það er áreiðanlega markaður erlendis fyrir þær vörur sem þar eru sýndar, enda kom fram í samtölum mínum við marga af þeim framleiðendum, sem þar eru að kynna sínar vörur, að þeir eru á leiðinni með sýnishorn af framleiðslunni til útlanda þessa stundina. Þar komu meira að segja fram djarfar hugmyndir og útfærslur á íslensku hugviti sem ég hef ekki séð annars staðar, og á ég þar við sérstakan framleiðanda sem ég kæri mig ekki um að nefna hér. En ég fann mig knúinn til þess að leita uppi hönnuðinn til þess eins að óska honum sérstaklega til hamingju með þá dirfsku sem hann sýndi þar í útfærslu og framleiðslu. En það er annað sem er kannske enn þá alvarlegra, að við sköpum þessum íslenska iðnaði alls ekki þau samkeppnisskilyrði að hann geti verið samkeppnisfær í verði, vegna þess að t.d. á þessu sviði, sem ég er nú að tala um, húsgagnaiðnaði, eru tollar af fullunninni erlendri vöru þeir sömu og á innflutta hráefninu til smíða, en hráefni ber 10%, að mér var sagt, meiri innflutningsgjöld, 35% + 14%, heldur en fullunnin erlend vara. Og þar komum við að kjarna málsins sem ég vil leggja áherslu á. Ég tel það vera hlutverk Alþ. og verkefni okkar allra að sjá svo um að íslenskur iðnaður fái sitt hráefni, ef ekki tollfrjálst, þá a.m.k. á það vægum innflutningsgjöldum að þau verði samkeppnisfær við erlendar vörur. Ég skal viðurkenna að þessi till. á fyllilega rétt á sér, þótt ég sjái í henni vissar hættur sem ég er þegar búinn að vara við. En áður en ég lýk máli mínu þykir mér hlýða að lýsa því yfir að ég mun standa að samþykkt þessarar till., þótt bann við auglýsingum erlendra aðila komi ekki til greina.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 394 ásamt hv. þm. Benedikt Gröndal að flytja svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja frv. til l. um ráðstafanir til þess að jafna kostnað við kyndingu húsa sem hituð eru með mismunandi tegundum orkugjafa. við samningu frv. verði m.a. eftirfarandi atriði athuguð sérstaklega: 1. Hvort æskilegt sé að jafna kyndikostnað með verðjöfnun eingöngu, niðurgreiðslum eingöngu eða kerfi verðjöfnunar og niðurgreiðslna. 2. Að jöfnun verði þann veg hagað að hún hvetji, en letji ekki framkvæmdir til þess að draga úr raunverulegum kostnaði við húshitun, t.d. með virkjun jarðhita, rafhitun eða byggingu kyndistöðva. Í því sambandi verði sérstaklega athugað hvort ekki sé rétt að hluti þeirra ráðstafana, sem gerðar séu, verði í því fólginn að afla fjár með sérstökum hætti til að hraða rannsóknum á jarðhita, jarðhitaleit og virkjun jarðhita tll húsahitunar þar sem hans er von svo og byggingu olíukyndistöðva eða gerð rafhitunarkerfa, hvort heldur sem hagkvæmara þykir, þar sem jarðhiti er ekki fyrir hendi.“ Það hafa farið fram það miklar umr. um þessi mál hér á Alþ. í vetur að ég held að það þjóni ekki neinum tilgangi að lengja þær frekar en orðið er, enda fáu einu við það að bæta. Hins vegar er ljóst að það má skipta landsmönnum í fjóra flokka varðandi aðstöðu í húshitunarmálum. Í fyrsta lagi þá sem njóta húsahitunar frá jarðvarmaveitu, eins og t.d. reykvíkingar gera og sívaxandi hluti landsmanna. Í öðru lagi þá sem eiga von á því að geta í fyrirsjáanlegri framtíð virkjað jarðhita til húsahitunar. Í þriðja lagi þá sem eiga ekki von á slíku, en geta hugsanlega leyst sín húsahitunarmál með byggingu kyndistöðva, annaðhvort kyntra með svartolíu eða raforku. Í fjórða flokknum koma svo þeir, og þá eru það einkum og sér í lagi íbúar mestu dreifbýlishéraðanna, sem hvorki eiga von á hita til húshitunar frá jarðvarmaveitum né heldur frá kyndistöðvum, en verða til frambúðar að notast við olíu. Aðstöðumunur fólks á olíuhitunarsvæðunum annars vegar og hitaveitusvæðunum hins vegar er þegar orðinn svo mikill að það finnst ekkert dæmi að minni hyggju um einn einstakan þátt brýnustu lífsnauðsynja þar sem aðstæður valda svo miklu misrétti. Verði ekkert að gert er mjög líklegt að þessi aðstöðumunur geti valdið mikilli byggðaröskun, því að það hlýtur, þegar til lengdar lætur, að hafa mikil áhrif á hvar fólk velur sér búsetu ef það á einum stað getur þurft að greiða allt að fimmföldu verði fyrir húshitun á við það verð sem það þyrfti að greiða kysi það sér annan stað á landinu til búsetu. Þá hefur þessi aðstöðumunur að sjálfsögðu einnig talsvert mikil áhrif á atvinnurekstur, þ.e.a.s. á ákvarðanir atvinnurekenda um hvar þeir velja atvinnurekstri sínum stað á landinu. Það er að sjálfsögðu talsvert atriði varðandi ýmsan atvinnurekstur hver kyndikostnaður er við upphitun. Og atvinnurekandinn er að sjálfsögðu á sama báti og einstaklingur í þessu efni, að hann kýs heldur að velja atvinnufyrirtæki sínu stað á þeim stað á landinu þar sem hann getur þurft að borga allt að fimmfalt minni kostnað við upphitun húss heldur en á einhverjum öðrum stað þar sem kostnaðurinn getur verið fimmfalt meiri. Við jöfnun á kyndikostnaði, eins og hér er um rætt, yrði því að taka tillit til kostnaðar bæði við kyndingu íbúðarhúsnæðis og eins við kyndingu á húsnæði til atvinnurekstrar, enda er beinlínis ráð fyrir því gert í þessari tillögu. Sú er yfirlýst stefna allra stjórnmálaflokka í landinu að stuðla að varðveislu byggðar í landinu öllu þar sem byggilegt er. Í því skyni hefur ýmislegt þegar verið gert til þess að jafna aðstöðu landsmanna án tillits til búsetu. Ýmislegt fleira af slíku tagi er á döfinni eða til umr. Má þar til nefna ráðagerðir um flutning ríkisstofnana eða stofnsetningu útibúa frá þeim úti á landsbyggðinni, könnun á hvernig jafna megi flutningskostnað í framhaldi af þál. sem Alþ. hefur samþ. þar að lútandi, hugmyndir um frekari jöfnun á símagjöldum og fjölmargt annað af því tagi. Þá hefur fyrsta skrefið einnig verið stigið í þá átt að jafna kyndikostnað með niðurgreiðslu á olíu til húshitunar. Sú framkvæmd svo og hvernig fjár er til hennar aflað hefur hins vegar valdið deilum, enda frá upphafi aðeins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða sem auk þess að vera bráðabirgðaráðstöfun er allsendis ófullnægjandi. Það má segja sem svo að það sé í fyllsta máta eðlilegt, ef menn telja nauðsynlegt og réttlátt að jafna aðstöðu manna án tillits til búsetu t.d. hvað varðar flutningskostnað eða símagjöld, þá sé enn þá eðlilegra og réttlátara að jafna aðstöðu landsmanna án tillits til búsetu á þeim sviðum þar sem aðstöðumunurinn er miklu meiri, eins og t.d. í húshitunarmálum. Því er ekki óeðlilegt að farið sé á flot með hugmyndir um jöfnun kyndikostnaðar þegar horft er til þess hvað þegar hefur verið gert og hvað þegar hefur verið ráðgert um jöfnun á aðstöðumun á ýmsum öðrum sviðum. Eins og fram kemur í þessari till. er okkur, sem að henni stöndum, hins vegar ljóst að slíkar aðgerðir mega ekki verða til þess að letja framkvæmdir til að draga úr raunverulegum kostnaði við húshitun, t.d. með virkjun jarðhíta og fleiru af því tagi. Því kemur að okkar álíti vel til greina að hluti þeirra ráðstafana, sem gerðar yrðu til jöfnunar, væri á þann veg að séð yrði fyrir sérstöku auknu fjármagni eða sérstöku auknu lánsfé til þess að hraða nýtingu innlendra orkugjafa til húshitunar eða til annarra framkvæmda til þess að draga úr kostnaði við húshitun með olíu, t.d. með byggingu kyndistöðva eða með því að greiða fyrir kostnaðarsparandi nýjungum í húshitunarmálum, t.d. með nýjum gerðum af miðstöðvarkötlum o.s.frv. Vil ég í því sambandi sérstaklega vekja athygli á uppfinningu íslensks uppfinningamanns sem ég gerði að umræðuefni á Alþ. fyrr í vetur, sem fundíð hefur upp nýja tegund af miðstöðvarkatli sem sameinar rafhitun og olíuhitun í einum og sama ketilbúnaði. Þessi ketill var við prófun rekinn með mun meiri hagnaði og mun meira kostnaðarsparandi heldur en nokkur ketilbúnaður sem á markaðnum er. Vissulega mundi það auka talsvert á jöfnuð í húshitunarmálum ef hægt væri að greiða fyrir því að fólk gæti skipt um húshitunaraðferð og tekið slíka upp á þeim svæðum þar sem útilokað er talið að leysa húshitun fólks á annan veg en með olíukyndingu. Að lokum vil ég geta þess, að í þeim miklu umr., sem orðið hafa í vetur hér á Alþ. um húshitunarmál, hafa fjölmargir þm. lýst sig fylgjandi auknum jöfnuði í kostnaði við húshitun með mismunandi orkugjöfum. Vil ég í því sambandi leggja sérstaka áherslu á það, að í þann streng hafa einnig tekið þeir sem lýst hafa sig andvíga þeim aðferðum sem nú er beitt í þessu skyni. Till. þessi er m.a. flutt í því skyni að fá staðfest að þetta sé vilji Alþ., að leitað sé úrræða til þess að framkvæma sem fyllsta jöfnuð á húshitun í landinu, og ef sá er vilji Alþ. að honum verði þá fylgt eftir með viðeigandi ráðstöfunum. Herra forseti. Ég tel svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta mál. Eins og ég sagði fyrr í minni ræðu, hafa orðið miklar og ítarlegar umr. um það á þingi í vetur. Ég legg til að þáltill. þessari verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu mjög fylgjandi þeirri hugmynd sem kemur fram í þessari þáltill. sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson mælti hér fyrir. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka þau atriði sem hann dró fram, en hér skipta ákaflega miklu máli, og það er einmitt sá mikli ójöfnuður sem það felur í sér að vera búsettur á t.d. hitaveitusvæði eða á þeim svæðum landsins þar sem jarðhíta nýtur ekki og menn eiga ekki annars kost en kynda hús sin með olíu. Mér er þetta náttúrlega sérstaklega hugleikið því að fyrir ári flutti ég frv. til l. um breyt. á grunnskólalögunum sem snerti takmarkaðan þátt þessa máls, þ.e.a.s. um jöfnun hitakostnaðar í skólum landsins milli þeirra svæða þar sem nýtur jarðhita annars vegar og þar sem menn þurfa að kynda með olíu eða rafmagni hins vegar. Þetta frv. endurfluttu þeir svo í haust í Ed. hv. þm. Helgi F. Seljan og Stefán Jónsson, og ég get ekki annað en notað þetta tækifæri til þess að harma að það er stansað í n., að því er mér er tjáð. Það hefur ekkert annað gerst en því hefur verið fylgt úr hlaði við 1. umr. og vísað til n. og þar situr það og situr fast, að því er mér er tjáð. Þetta er auðvitað bara einn angi þessa máls, sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var að lýsa hér og till. hans og hv. þm. Benedikts Gröndals tekur til, hún er miklu almennari. Ég gerði þarna tilraun til þess að ráðast á aðeins einn þátt þessa vandamáls, þar sem var skólahúsnæðið. Þar er það mismunandi aðstaða sveitarfélaga sem málið snertir, og í raun og veru er það ekki stærra mál en svo að það ætti í raun og veru að vera mjög einfalt að kippa því í lag, því að það snertir bara þessa tvo aðila, ríkið og sveitarfélögin, en tekur ekki til einstaklinga. Þó að ekki væri nema sá takmarkaði hluti vandamálsins sem fengist leiðréttur, þá væri það strax nokkuð í áttina. Varðandi hitun skólahúsnæðisins koma einmitt til fámennir sveitahreppar og lítilmegandi, og ég held að okkur hafi tekist að finna mjög sómasamlega og aðgengilega jöfnunarreglu. Ég leitaði um það í fyrra samráðs við forráðamenn Sambands ísl. sveitarfélaga sem voru þessari hugmynd mjög fylgjandi, og hafði reyndar oft verið um það rætt hjá sambandinu. Ég skal ekki lengja þessar umr, frekar, en sem sagt fagna þáltill. sem hér er til umr. Ég vil jafnframt harma mjög að það mál, sem ég flutti hér í fyrra og fer í sömu átt, skuli ekki vera komið nánast neitt áleiðis, af því að, eins og ég segi, það hefur þó þann kost að það er mjög einfalt. Það snertir aðeins þessa tvo aðila, ríkið og sveitarfélögin, og væri afskaplega fljótlegt að afgreiða það með handauppréttingu í þessari hv. þd.



Herra forseti. Mál það, sem hæstv. forseti hefur tekið á dagskrá, flutt af þm. Alþfl., fjallar um vinnuvernd og starfsumhverfi og er að okkar hyggju stórmál fyrir allt vinnandi fólk, - mál sem við leggjum hér fram í þessu formi í fyrsta skipti þó að alllangur aðdragandi sé varðandi vinnuöryggi. Við teljum að þetta mál muni hafa mikil áhrif á kjarabaráttu vinnandi fólks á komandi áratugum og að miklar umbætur verði fyrir það gerðar á þessu sviði. Hins vegar sé ég, herra forseti, ekki ástæðu til þess að flytja langa ræðu um þetta mál þar sem aðeins 4 þm. fyrir utan hæstv. forseta eru í salnum, þar af 2–3 flokksbræður mínir sem þekkja þetta mál. Skal ég því ekki valda þjóðinni frekari aukaútgjöldum með því að halda þingfundi áfram við þessar aðstæður. Vona ég að það sé tilviljun, en ekki brögð af hálfu okkar ágæta forseta að hann notar tækifærið, þegar þingsalur er nálega tómur, að taka fyrir ályktanir frá stjórnarandstöðuflokkunum hverja á eftir annarri.