Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hjörtur Snorrason : Þar eð eg var einn í nefnd þeirri, sem sett var til að athuga frumvarp þetta, þá þykir mér rétt í fám orðum að lýsa afstöðu minni til frumvarpsins, þó hún komi reyndar fram í nefndaráliti meiri hlutans. Eg álít, að með breytingum þeim, sem í frumvarpinu felast, Sé lögin um sauðfjárbaðanir gerð kraftlaus og einskis nýt. Ákvæði þau í 5. gr. laganna um pöntun og kaup á baðlyfjum fyrir fram, aðaldriffjöðrin, sem knýr bændur til að baða sauðfé sitt reglulega og á þeim tíma, sem ákveðinn er í lögunum. Sektarákvæðin í 8. gr. laganna þýðingarlaus af þeirri ástæðu, að þeim myndi sjaldan beitt, reynslan löngu búin að sanna það á svo mörgum öðrum sviðum. Eftirlit það með böðunum, sem hreppsnefndum er falið í 6. gr. laganna, einskisvert, þar sem þær hafa ekkert framkvæmdarvald. Þetta, að bændur verða að byrgja sig upp með baðlyf fyrir fram vissasta skilyrðið fyrir framkvæmdunum hvað baðanirnar snertir, því að úr því baðlyfin eru keypt, er ekki hætta á að þau verði ekki notuð. Það atriði, að bændur verða að leggja fram andvirði baðlyfjanna fyrir fram er ekki ægilegt, þar er að eins um örfáar krónur að ræða og sýnist ekki miklu skifta, hvort greitt er í júní eða september. - Gera má ráð fyrir, að oftast yrði það hreppssjóðirnir, sem leggja verða fram andvirði baðlyfjanna í svipinn, en tilfinnanlegt er það alls ekki. Lögtaksréttarákvæðið er trygging fyrir því, að sjóðunum verði andvirðið endurgreitt. Nú svo mikil óregla á sauðfjárböðunum í sumum héruðum landsins og einstökum sveitum, og verður svo áfram, ef lögunum verður breytt eins og frumvarp þetta fer fram á, að vandræði geta af hlotist; þarf ekki nema einn bónda í hreppi eða jafnvel á stóru svæði til að gera tjón með því að trassa að þrífa sauðfé sitt, ala í því lús og máske kláða og sýkja með því móti fé annara. Við þessu ætti lögin að sporna eins og þau eru nú, en gera það alls ekki, ef á þeim verða gerðar þær breytingar, sem frumvarpið fer fram á. Þá er að líta á ákvæði laganna um innkaup baðlyfjanna, sem falla í burtu, ef frumvarpið verður samþykt. Má að líkindum gera ráð fyrir því, að fá mætti lyfin miklum mun ódýrari, ef innkaupin væri gerð í einu fyrir alt landið, og það jafnvel þó tekið væri með í reikninginn, að í handaskolum nokkrum myndi fara fyrir landsstjórninni að fara með slíka verzlun, en ef hver fjáreigandi kaupir þau í Smákaupum, eins og tíðkast hefir. Hér er út frá vissu að ganga við innkaupin. Hver hreppur sendir sína pöntun og tiltekur um leið á hverja höfn skuli senda. Stjórnarráðið hefir því svart á hvítu: 1. Hve mikið af baðlyfjum þarf að panta. 2. Hvert eigi að senda og hve mikið á hverja höfn á landinu. Hér er því ekki hætta á að lenti í líku ólagi við útvegun baðlyfjanna, sem við útrýming fjárkláðans 1906 og sending tóbaksins út um landið. Þá hafði stjórnarráðið ekkert áreiðanlegt við að miða við innkaup baðlyfsins, hvað mikið þyrfti í heildinni og hve mikið í hvert hérað, annað en framtals skýrslurnar, jafn ónákvæmar sem þær reyndust. Eg leyfi mér að vona að meiri hluti háttv. deildar sé mér samdóma um það, að breytingar þær á umræddum lögum, sem frumvarp þetta fer fram á, miði að því að gera þau að ónýtum pappírslögum og felli frumvarpið.



Eg vona, að ekki þurfi langar umræður um þetta mál; það er svo óbrotið, enda í nefndarálitum meiri og minni hluta nefndarinnar gerð nokkurnveginn ljós grein fyrir því. Eg þykist vita, að háttv. þingdeildarmenn hafi kynt sér, hvaða breytingar farið er fram á í þessu frumvarpi, sem sé þær, að stjórnarráðið er leyst frá því, að panta baðlyf, en hverjum fjáreiganda veitt heimild til að kaupa þau þar sem hann helzt óskar og þegar hann vill. Í Eyjafjarðarsýslu, er það svo, að allur almenningur þar er mjög óánægður yfir þessum fyrirskipuðu reglum um baðlyfjakaupin. Bændur þar segja: »Við böðum fénað okkar, en við viljum sjálfir fá að ráða því, hvar við fáum baðlyfin«.  (Sigurður Sigurðsson: Verðið er þó betra, ef stjórnarráðið útvegar baðefnin)  . Þetta er sú eina nýta ástæða, ef nýta skyldi kalla, sem fram hefir komið gegn þessu frv., því líkur vóru til þess, að með svo mikilli pöntun á baðlyfjunum, mundu þau verða eitthvað ódýrari, en ef hver einstakur fjáreigandi keypti þau hjá sínum viðskiftamanni. En nú reynist þetta svo, að baðlyf þau, sem stjórnarráðið hefir auglýst, eru ekki einasta eins dýr og baðlyf þau, er menn geta fengið með frjálari verzlun, heldur er eitt þeirra miklum mun dýrara, og hver er þá vinningurinn ? Háttv. meiri hluti nefndarinnar ber fyrir sig álit dýralæknis um málið, hvað það snertir, að frumvarpsbreytingin muni veikja eftirlitið með böðununum, En nú er því svo farið, að eftirlitið verður alveg sama sem áður. Hreppsnefndir og bæjarstjórnir eiga, eftir sem áður, að hafa eftirlitið á hendi. Það eru aðeins pantanir baðlyfjanna, sem nú hvíla á hreppsnefndunum, og afskifti stjórnarráðsins af útvegun þeirra, sem kipt er burtu, enda virðist svo, sem þetta tvent, ætti að vera öldungis óþarft skilyrði fyrir því, að þrifaböðin fari fram árlega. Í þessu sambandi er líka vert að meta nokkurs þá ástæðu, að pöntun baðefna á vorin og greiðslukrafa á andvirði þeirra þá, á hinum óheppilegasta tíma, vekur hina mestu óánægju. Í það minsta hefir það komið í ljós allvíða í Eyjafjarðarsýslu, og það vil eg taka fram, að dýralæknirinn, sem sat á fundi með nefndinni, lét það ótvírætt í ljós, að einmitt þessi ákvæði laganna, sem nú á að fá breytt, mundi vekja mestu mótspyrnu meðal fjáreigenda. Það er því engu síður til inntekta fyrir okkur minni hluta nefndarinnar en meiri hlutann, hans álit. Hins vegar sætta menn sig vel við það, að stjórnarráðið ákveði, hver baðlyf skuli nota. Annars hefir dýralæknirinn á Akureyri skrifað blaðagrein um þetta mál, þar sem hann álítur núgildandi lög um sauðfjárbaðanir fjarstæðu, og telur það óhafandi, að bændum sé gert að skyldu að kaupa sérstök baðlyf, fyrst hér sé aðeins um þrifaböð að ræða. Svona langt fer þó frv. ekki; því svo er þó til ætlast, að ákveðið baðefni verði brúkað. Dýralæknirinn á Akureyri telur lögin einokun og kveðst ekki skilja, að bændur taki því með þökkum, að mega ekki kaupa og panta þetta efni, þar sem þeir hafi önnur verzlunarviðskifti. Og eg þykist þess fullviss, að þótt frv. nái ekki samþykki þingsins nú, að þá verði ekki langt að bíða þess, að óskir koma fram um sviplíkar breytingar. (Sigurður Sigurðsson: Frá Eyfirðingum). Eg kannast ekki við það, að Eyfirðingar hafi farið fram á jafn ómerkilegar, og mér liggur við að segja, barnalegar lagabreytingar á þinginu, sem Árnesingar, og situr því illa á hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að kasta hnútum til annara í þessu sambandi. Það kann vel að vera, að sumum þingmönnum þyki of fljótt að breyta lögunum. En það er þó sýnilegt, að þau hafa að geyma óeðlilegt ákvæði, eru illa þokkuð og gera ekki baðlyfin ódýrari, eins og sést á skýrslu stjórnarráðsins. Mér finst því nokkuð í því, sem dýralæknirinn á Akureyri bendir á, að lögin muni skapa einokun. Að leggja mikið upp úr því áliti dýralæknisins hér, að frv. muni veikja eftirlitið, finst mér óþarfi og ástæðulítið. Á því hefir hann ekki meira vit en hver annar. Að svo mæltu skal eg leyfa mér að óska þess, að frv. nái fram að ganga hér í deildinni, og verði afgreitt til hv. Ed., svo að hún fái að segja álit sitt um það. Getur hún þá, ef henni þóknast, varnað því framganga.



Þetta er smátt mál og ekki kappsmál neinum. Eg stend aðeina upp til þess að lýsa afstöðu minni til frv. Eg verð þá að segja það, að eg er í hálfgerðu ráðaleysi með, hvernig eg eigi að greiða atkvæði í málinu. Eg er með frv.gr. eins og hún er orðuð. Eg álít fult svo rétt, að losa stjórnarráðið við útvegan baðlyfja, ekki af því, að eg telji það óeðlilegt, úr því að skylduböðun á annað borð er lögboðin, heldur af því, að eg tel það fyrirkomulag ópraktiskt, of umsvifamikið. Aftur á móti er eg ósamþykkur því, að létt sé af hreppsnefndum og bæjarstjórnum eftirliti og ábyrgð á því, að baðlyf sé nægileg til í tíma. Þessvegna vil eg, að 5. gr. laganna haldist, að því er það samrýmist hinni breytingunni. Eg mun því greiða atkvæði með frv. nú til 3. umr., en óska þess, að nefndin taki til greina þessa athugasemd mína um 5. gr. laganna og komi með breyt.till. þar um við 3. umr.

Framsögum. meiri hl. (Eggert Pálsson) : Eg þarf ekki að halda langa ræðu. Það hefir verið tekið fram, að frv. er hvorki umfangsmikið né kappsmál, enda háttv. þm. Borgf. (H. S.) þegar lýst afstöðu meiri hluta nefndarinnar til þess. Til að byrja með skal geta þess, að í nefndarálitið hefir slæðst prentvilla; þar stendur: »Á hina hliðina óttast meiri hlutinn fyrir það . . . .« þetta » fyrir« á að falla burt. Þótt nefndarálitið sé stutt, er það samt nægilega ljóst. Það er aðallega tvent, sem veldur því, að meiri hluti nefndarinnar getur ekki aðhylzt frv. Í fyrsta lagi það, að þótt nokkrar óánægjuraddir með lögin kunni að hafa heyrzt í Eyjafjarðarsýslu, er oss ekki kunnugt um, að þau hafi valdið almennri óánægju annarstaðar og frá því sjónarmiði virðist því engin ástæða til að breyta þeim. Í öðru lagi erum vér þeirrar skoðunar, að það mundi veikja eftirlitið með sjálfum böðununum hjá hreppsnefndunum, ef öllum væri gefið frjálst að útvega sér baðlyf hvar sem sýndist og hreppsnefnd hefði engin afskifti af því hvort eða hvar þau væri fengin. Það mætti, ef til vill, líta svo á, að þannig þyrfti ekki að fara, svo framarlega sem alt af væri víst, að baðefni væri til. En því má einmitt búast við, að baðlyf vanti, ef hver einstakur má ráða útvegun þeirra. Þá gæti svo farið, að böðun félli alveg niður. Enn er eitt atriði, sem til greina kemur í þessu máli, það sem sé, að miklar líkur eru til, að baðlyfin verði ódýrari, ef þau eru útveguð í einu lagi fyrir alt landið, heldur en ef hver kaupir sér. Það segir sig sjálft, að stórar birgðir af sömu vöru hljóta að fást við ódýrara verði tiltölulega, heldur en sama vara, keypt í smákaupum. Minni hl. nefndarinnar heldur því fram, að einstaklingum sé örðugt að panta baðlyfin fyrirfram, vegna þess, að menn viti ekki hve mikið þeir þurfi: Þar á móti segir meiri hl. nefndarinnar, að hér geti ekki verið mikið í hættu. Bæði er hér um mjög lága fjárupphæð að ræða og í annan stað, ef of mikið er pantað, þá er þó baðefnið ekki ónýtt, þótt ekki sé brúkað þegar í stað, heldur getur geymst til næsta árs, og komið þá að notum, Svo að baðlyfjapöntun einstaklingsins getur það árið orðið þeim mun lægri, sem hún var óþarflega há árið áður. Ennfremur taldi minni hl. að mönnum mundi veita erfitt að greiða borgunina á baðlyfjunum fyrirfram í tiltekinn tíma. Ekki get eg, og meiri hluti nefndarinnar, heldur gert mikið úr þeirri ástæðu. Eg geri þvert á móti ráð fyrir því, að hreppsnefndir mundu ekki ganga hart að mönnum í þessu efni. Eg tel víst, að sú regla mundi alstaðar komast á, að hreppsnefndirnar legði fram af hreppssjóði borgun í bili fyrir alla búendur hreppsins, fátæka sem ríka, og innheimta svo síðar þetta gjald hjá einstaklingunum, ásamt öðrum gjöldum til hreppssjóðsins. Frekara þarf eg ekki að segja að sinni, og þar sem málið er alls ekkert kappsmál, þá munu báðir hlutar nefndarinnar una við þau úrslit, sem frumv. fær hér í deildinni.

Þorleifur Jónsson : Eg verð að lýsa yfir því, að eg mun aðhyllast tillögu háttv. minni hl. í þessu mál. Mér finst frumv., sem hér liggur fyrir, vera til bóta. Ákvæðið í lögunum um sauðfjárbaðanir frá í fyrra, um, að stjórnarráðið skuli sjá um útveganir á þessari einu vörutegund, var algerlega óþarft, og að mörgu leyti óheppilegt. Það miðar eingöngu til þess að auka landsstjórninni óþarfa snúninga og mas, en kemur á hinn bóginn að engu gagni fyrir landsmenn. Því að eg býst ekki við, að baðlyfið verði þeim mun ódýrara þó að það sé keypt á þenna hátt, heldur en hægt er að fá það hjá kaupmönnum, með þeirri samkepni sem nú á sér stað bæði um þessa vöru og aðrar. Eg verð því að telja það betur farið, ef þessi breyting á lögunum, sem frumv. fer fram á, gengur fram. Það hefir verið tekið fram, enda er það mikilvæg ástæða, að það er engan veginn auðgert fyrir menn að ákveða það löngu fyrirfram, hvað mikið baðlyf þeir muni þurfa að nota. Um það verða menn að renna blint í sjóinn. Það er ekki fyrr en komið er undir haust, að menn geta farið að ákveða, hvað þeir ætla að setja mikið á, því að það fer vitaskuld mikið eftir því, hvernig heyskapurinn hefir gengið. Lögin leggja þess vegna óþægilega byrði á almenning, þar sem þau gera ráð fyrir að menn ákveði það snemma ára, hvað mikið baðlyf þeir þurfi. Það var víst háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), sem efaðist um, að rétt væri að fella burt úr lögunum 5. gr., þar sem ákveðið er að hreppsnefndirnar skuli sjá um baðlyfjakaup. Það getur verið að betra væri að ákvæði í þessa átt fengi að haldast, en eg er þó ekki hræddur um, að það yrði að stórum baga, þó að þessi grein væri afnumin. Í flestum kaupstöðum landsins mun nú vera nægilegur forði af þessari vörutegund. Menn hafa séð, að fjárböðunin hefir góð áhrif á ullarvöxtinn, svo að eftirspurnin eftir baðlyfjunum er orðin mikil. Kaupmenn sjá þess vegna sinn hag í því, að hafa jafnan nóg af þeim fyrirliggjandi. Eg hygg því, að mönnum verði aldrei skotaskuld úr að afla sér baðlyfja, þó að engin sérstök lagafyrirmæli væri um það efni. Það er hætt við því, að vafningasamt verði fyrir stjórnarráðið að annast um þetta mál, og ekki síður erfitt fyrir almenning út um land að haga sér eftir fyrirmælum þess. Eg hefi ekki séð ennþá auglýsingu stjórnarráðsins um það, hver baðlyf eigi að nota í haust, enda hygg eg að hún sé ekki komin út enn.  (Ýmsir þingmenn: Jú, hún er komin)  . Það er þá alveg nýverið, og er þá hætt við, að hún verði seint komin út um landið, ekki sízt í þær sýslurnar, sem tregastar hafa samgöngurnar, svo sem mín sýsla. Getur því svo farið víða, að menn eigi óhægt með að ná í þá baðlyfjategund, sem stjórnarráðið fyrirskipar. Eins og ákvæðin eru í lögunum, verður baðanamálið erfiðara og vafningssamara en nauðsyn krefur. Það væri miklu nær að menn hefði lausar hendur, að öðru leyti en því, að hreppsnefndirnar hefði umsjón með, að allir böðuðu fé sitt. Það er það sem mest á ríður, og til þess voru lögin sett, að einn einstakur maður gæti ekki ónýtt baðanir heils sveitarfélags, með því að skjóta sér undan að baða fé sitt, og léti það ganga saman við baðað fé nágrannanna. Því að þótt hugsunarhátturinn sé nú orðinn allvíðast sá, að menn telji sjálfsagt að baða, þá geta þó verið til þeir trassar, sem sjá ekki hag sinn og hirða ekki um það. Og þeirra vegna var það, að lög þessi vóru samþykt og sett. Með þeim átti að koma í veg fyrir að þeir gæti ónýtt baðanir fyrir öðrum. Eg tel það í alla staði rétt, sem þetta frumv. fer fram á, og hygg að það verði til talsverðra bóta á gömlu lögunum.

Jón Jónsson : Af því að eg get búist við að þetta frumv. verði felt, ætla eg, með leyfi háttv. forseta, að fara nokkrum almennum orðum um þetta mál og önnur svipuð. Mér fellur illa sú stefna, sem verið hefir ríkjandi hér í þinginu undanfarin ár, að setja lög sem ganga afarnærri athafnafrelsi manna. Mörg af þessum lögum, og þar á meðal þau, sem hér er verið að ræða um breytingu á, hafa verið meinlaus, en stefnan, sem þau lýsa, þykir mér, alt fyrir það, all athugaverð. Það er mikil ósamkvæmni í því, þegar þingið gerir háar sjálfstæðiskröfur fyrir þjóðarinnar hönd, en lýsir því svo yfir í öðru orðinu, með lögum sem það setur, að þjóðinni sé ekki treystandi til neins, löggjafarvaldið verði að hafa vit fyrir henni í öllum greinum og á öllum sviðum. Manni gæti dottið í hug í þessu sambandi það sem skáldið segir : Þeir, sem fyrir sjálfum sér, sér ei trúað geta o. s. frv. En eg geri nú samt sem áður ráð fyrir því, að þingmenn yfirleitt liti stærri augum á sig. en svo, að þeir treysti sér ekki til neins. En það sýna þeir aftur á móti greinilega með verkum sínum, að einstaklingum út um land trúa þeir ekki til nokkurs skapaðs hlutar og virðast helzt álíta, að landsmenn sé þeir óvitar, að þeir færi sér að voða, ef stjórnarvöldin hefði ekki hönd í bagga með þeim í öllum hlutum. Þessi lög, sem hér er verið að ræða um og samþykt vóru á þinginu í fyrra, ganga í þá átt, að skipa mönnum að drepa lúsina á sauðfé sínu. Með þessu er sagt, að almenningur hafi ekki vit á, hvað honum sjálfum er fyrir beztu í þessu efni. Ekki geti hann haft hugmynd um, að honum sé gróði að því að þrífa sauðfé sitt. Löggjafarvaldið þurfi að taka þetta upp á sína arma. Eg veit nú satt að segja ekki, hvaðan þeim vitringum, er hér sitja, kemur þessi speki. Eg fyrir mitt leyti sé enga þörf á þessum sauðfjárbaðanalögum eða öðrum slíkum lögum. Það er svo allsstaðar, þar sem eg þekki til, að enginn ágreiningur er um nauðsynina á sauðfjárböðunum. Menn sjá hvern hagnað þeir hafa af þeim, og það er meir en nægileg hvöt fyrir menn til þess að leggja stund á þær. Og það gera menn og mundu gera, án nokkurra lagafyrirmæla. Það væri þá helzt, að menn hliðruðu sér hjá að baða það fé, sem gengur sjálfala bæði sumar og vetur. En það er líka mikið álitamál, hvort nokkur nauðsyn er á að baða það fé, því það er að öllum jafnaði ekki lúsugt, en á hinn bóginn er áreiðanlegt, að það fé, sem baðað verður, er kulvísara. - Það er reglulegur hallærishugsunarháttur, sem lýsir sér í þessum lögum og ýmsum öðrum, sem þingið hefir samþykt síðari árin. Verð eg að álíta, að þingið hafi gengið fulllangt í þessa stefnu, og hygg eg, að ekki sé séð fyrir afleiðingarnar af því. Gæti eg nefnt mörg lög til dæmis um það, sem eg hefi nú haldið fram, en þess gerist engin þörf, því að allir þekkja þau. Þetta frumvarp sem hér liggur fyrir er meinlítið. Það fer ekki fram á að grundvallarstefnu laganna sé breytt, en hún er sú, að allir sé skyldir að baða fé sitt. Frumv. fer einungis fram á þá breytingu, að hver einstakur maður fái að ráða hvar og hvernig hann kaupir baðefni sitt. Eg held, að það sé hreinn og beinn óþarfi að láta stjórnarvöldin vera að vasast í öðru eins og þessu. Það er óþarfa fyrirhöfn fyrir þau, og algerlega óþörf og að mörgu leyti óholl umhyggjusemi fyrir landsfólkinu. Það á að geta og getur líka séð, hvað því sjálfu er fyrir beztu, þegar ekki er um flóknara mál að ræða en þetta er. Hér er engin hætta á ferðum. Sú ástæða hefir verið borin fram, að baðefnið fáist ódýrara ef það er keypt í einu lagi fyrir alt landið. Þetta getur hugsast. En eg skil þó ekki, að það muni svo miklu, að það vegi upp á móti því, að taka öll ráð af almenningi í þessu efni. Þetta var það sem eg vildi drepa á. Eg álít þetta frumv. svo sanngjarnt, að ekki geti komið til mála, að þingið felli það. Það fer ekki fram á annað, en að sýna almenningi sjáifsagða sanngirni. Það er ekki rétt leið og ekki til annars en að ala upp ómagahugsunarhátt í landinu, að vantreysta öllum almenningi og fara með hann eins og ómyndugt barn. Eg á bágt með að trúa því, að háttv. þm. Dal. (B. J.), sem er uppeldiafræðingur og fræðimaður í ýmsum öðrum greinum, verði öðrum háttv. þingmönnum samferða um þessa vandræða skoðun.

Björn Hallsson : Eg er einn af þeim, sem aðhyllast þá stefnu er háttv. minni hluti hefir tekið í þessu máli. Mér virðist sú stefna, er kemur fram í lögunum frá í fyrra óþarflega fyrirhafnarmikil. Skrifstofuleiðin er erfið og hefir auk þess marga galla. Eg hygg, að það geti komið fyrir, að taxti og fyrirskipanir stjórnarráðsins um þetta efni komist ekki í tæka tíð út til almennings; að minsta kosti er þetta seint á ferðinni nú. Auk þess er hætt við því, að pantanirnar verði ekki alt af komnar á rétta staði þegar á þarf að halda. Og þá er ekki auðgert að ná í baðefnið, úr því að alt er bundið við einn stað. Einn agnúa hefi eg rekið mig á í þessu máli. Og er þó varla rétt að kalla það agnúa. En hann er sá, að engin reynsla er fengin fyrir því, hvort baðefnið verður landsmönnum ódýrara með þessari tilhögun eða með frjálsri verzlun. Sá taxti, sem stjórnarráðið hefir nú gefið út, og eg hefi séð fyrst í dag, virðist ekki benda í þá átt, fljótt á litið, að rétt sé að halda þeirri tilhögun, sem lögin gera ráð fyrir. Eg hefi undanfarin ár notað eitt af þeim baðlyfjum, sem stjórnarráðið ætlast til að nú verði notuð, og eg sé ekki betur en að það verði dýrara en eg hefi fengið það hjá því kaupfélagi, sem eg hefi viðskifti við. Þetta atriði virðist benda í þá átt, að ekki sé rétt að halda fast við þessa tilhögun um baðefniskaupin, sem nú er ákveðin í lögunum. Því er haldið fram í áliti meiri hluta nefndarinnar, að með þessu frumvarpi sé aðhaldið og eftirlitið með, að allir baði, tekið úr lögunum. Þetta hygg eg að sé ekki allskostar rétt. Reyndar skal eg viðurkenna, að með því að afnema 5. greinina, er nokkuð langt gengið. Vildi eg aðhyllast skoðun háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) á þessu atriði. Ef hreppsnefndirnar hefði eftirlit með því að allir baði, þá ætti þær líka að hafa eftirlit með því, að allir kaupi baðlyfin og geri það í tæka tíð. Þetta getur vel samrýmst því að verzlunin sé frjáls. Hreppsnefndirnar geta safnað pöntunum og samið við einhverja verzlun að hafa baðefnið til þegar á því þarf að halda. Með þessu er um leið skotið loku fyrir það, að menn skjótist undan því að baða fé sitt. Þar sem eg þekki til er ekki mikill hængur á því að menn baði. Mér er óhætt að segja, að á Fljótsdalshéraði gera menn það nær undantekningarlaust. Hvað þá þegar nýju lögin koma til framkvæmda. Enda kemur þetta heim við það, að eg hefi hvergi heyrt menn kvarta undan baðanaskyldunni, sem þar er sett, enda þótt sumum hreppum virtist nægja að hafa heimildarlög. Aftur á móti hefi eg heyrt menn tala um, að almenningi væri gert óþarflega erfitt fyrir að ná í baðlyfin. Og það hygg eg að sé réttmæt umkvörtun. Eg vil þess vegna styðja þetta frumvarp.



Eg hafði ætlað mér að láta þetta mál afskiftalaust. En einn háttv. þingmaður (J. J.) gerði mér þann heiður að vísa til mín sem uppeldisfræðings og þykir mér ilt að láta ónotaðan heiðurinn. Eg veit ekki, hvort þessum háttvirta þingmanni þykir eg vera heiðursins eins maklegur, ef eg segi honum, hvað eg hafðist að á síðasta þingi. Eg taldi það hina mestu fásinnu að samþykkja þessi lög, og sagði, að eina mætti setja lög um að skipa mönnum að járna hesta sína, og láta stjórnarráðið sjá um útvegun á hestajárnum og hafa þau jafnan á reiðum höndum. Enn fremur sagði eg, að ekki væri úr vegi og ef til vill öllu þarfara, að skipa fyrir með lögum, að þrifabað skyldi fram fara árlega á öllu mannfé í landinu. Eg hugsaði þá og hugsa enn, satt að segja, að menn kynni að sjá sinn hag í því, ef ullin þeirra batnaði og ullarverðið hækkaði. Eg lít enn svo á, að allar fyrirskipanir um sauðfjárbaðanir sé óþarfar, nema um fjársýki væri að ræða, svo sem kláðann, er landshætta gæti stafað af. Eg leyfði mér að hafa þau orð í fyrra, að það væri ósvífni af þinginu að setja þessi lög og eg leyfi mér að hafa sömu orðin um það enn þá, þrátt fyrir alt, sem eg hefi heyrt um þetta mál síðan í fyrra. Af þessu hlýtur að leiða, að eg leiði hjá mér allar breytingar á þessum lögum, sem frá upphafi vóru argasta ómynd. Eg geri það jafnt fyrir því, þó að breytingarnar kunni að vera til einhverra bóta. Eg býst því ekki við, að háttv. þingmaður (J. J.) hafi mikið gagn af mér sem uppeldisfræðingi í þessu máli. En ef nasasjón mín af þeim fræðum gæti orðið honum að liði í öðrum málum, þá skal eg ekki vera kostbær á minni vizku.  (Einar Arnórsson: Er þetta íslenzka?)  . Nei, það er ilt mál. En »hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það«. Um frumvarpið skal eg geta þess, að mér þykir leiðinlegt, ef sektirnar sem eiga að renna í sveitarsjóð, falla í burtu. En ákvæðin um þær falla burtu, ef 5. gr. verður afnumin. Eg veit ekki hvaða lög eiga skilið að fara á sveitina, ef það eru ekki þessi lög. Eg væri háttvirtum þingmönnum þakklátur ef þeir breytti þessum lögum annaðhvort svo, að þau væri ekki lengur til eða þá svo, að þeir setti mannfé í staðinn fyrir Sauðfé.  (Sigurður Sigurðsson: Eða sauðfé á tveimur fótum)  . Já, eg get fallist á að réttara sé að orða það svo, einkum úr því, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir fundið sér skylt að leggja það til. Honum er bezt trúandi til að vita hvað við á í þessu efni.



Mér virðist af umræðunum að minni hl. nefndarinnar hafi meiri styrks að vænta hjá hv. deildarmönnum en meiri hlutinn, þó að ekki sé reyndar enn þá víst, hvað ofan á verður við atkvæðagreiðsluna. Eg hjó sérstaklega eftir því, sem hv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), sem annars vildi ekki styðja skoðanir meiri hlutans, hélt fram, að mikil nauðsyn væri á því, að baðanir færist ekki fyrir hjá neinum, til þess að fáir menn ónýtti ekki með því baðanir heils sveitarfélags. En samt sem áður taldi hann ekki nauðsynlegt, að nokkur ákvæði væri til um það, að eftirlit væri með því að baðefni væri alt af fyrir hendi þegar baða skyldi. Hann virtist ganga út frá því, að áhugi manna á sauðfjárböðunum væri orðinn svo ríkur, að engin þörf væri á slíku ákvæði. En ef þessi skoðun hans er rétt, þá er eru lögin í heild sinni algerlega óþörf, en þó skildist mér á honum, að hann liti ekki þannig á málið. Ef það nú aftur á móti verður að álítast nauðsynlegt að skylda menn til að baða sauðfé sitt, þá er það um leið sjálfsagt, að eftirlit sé með því, að baðlyf sé jafnan fyrir hendi þegar baða þarf. Þetta sýnist liggja nokkurn veginn ljóst fyrir. Annars þótti mér þessi andmæli á móti eftirliti hreppsnefndanna með því að baðlyf sé ávalt nægileg til, koma sérstaklega undarlega við hjá háttv. þm. A.-Sk (Þ. J.) þegar litið er til staðháttanna í hans eigin kjördæmi. Vér skulum hugsa oss að það kæmi fyrir í Öræfunum, að einn, tvo eða þrjá menn vantaði baðefni þegar komið væri að því að baða, og þeir gæti ekki fengið það hjá nágrönnum sínum, þó að þeir kynni að hafa baðefni rétt handa sjálfum sér eða sínu eigin fé. Hvernig á þá hreppsnefndin að fara að því að láta böðun fara fram, sem háttv. þm. vill þó engan veginn að falli niður hjá neinum? Það er ekki innan handar fyrir Öræfinga að bregða sér til næsta kaupstaðar, austur að Höfn í Hornafirði eða vestur að Vík í Mýrdal. Og hins vegar er alls ekki víst, að þar væri baðefni fáanlegt, þó að þangað væri leitað. Þó að það hefði fengist þar áður, er mikil hætta á, að það væri uppgengið þegar svo væri áliðið. Mér finst þess vegna að eftirlitinu megi ekki sleppa. Það gæti vitanlega orðið til bóta, ef 5. gr. væri feld burtu, að setja inn aðra grein með ákvæði um eftirlit hreppsnefndanna, eins og háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) mintist á. En það liggur nú ekki fyrir, svo að ef frumv. verður samþykt, hlýtur eftirlitið að hverfa úr sögunni, og með því aðalgagnið, sem lögunum er ætlað að vinna. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem álíta lögin óþörf vegna þessarar stefnu, virðist ekki óeðlilegt, að þeir vilji gera sitt til að ónýta þau. En það væri samt viðkunnanlegra fyrir þá að koma beint með frumv. um að afnema lögin, heldur en að afnema þennan lappa, sem veldur því, að lögin geta ekki orðið annað en pappírsgagn eitt og ekkert annað. Þessi stefnumunur milli meiri og minni hluta nefndarinnar stafar ekki af neinni þvingunarlöngun hjá meiri hlutanum, heldur lítur meiri hluti nefndarinnar svo á að ef ekki er talsvert eftirlit haft með mönnum í þessu efni, þá geti það orðið til skaða. Sauðfjárböðunarlögin, eins og þau nú eru, eiga rót sína til þeirrar skoðunar, að almenn þrifaböð muni að minsta kosti halda kláða niðri, þó þau útrými honum ef til vill ekki þar sem hann er kominn. En til þess að þessi tilgangur laganna náist, má ekki veikja það eftirlit, sem hreppsnefndum er ætlað að hafa með framkvæmd baðananna. Þetta eitt og ekkert annað hefir vakað fyrir meiri hluta nefndarinnar. Hann hefir alls ekki kært sig um og kærir sig ekki um að þvinga neinn að óþörfu. En þar sem almenningsheillin krefst þess, þar verður þvingun að koma til, svo hér sem annarstaðar. Eg man svo ekki eftir neinu frekara, sem fram hefir komið og eg þarf að mótmæla. Það sér hver maður, að það má með engu móti samþykkja þetta frumv. ef menn hugsa sér, að böðunarlögin eigi að gera nokkurt gagn á eftir en sem sagt er það ósköp skiljanlegt frá sjónarmiði þeirra manna, sem vilja gera lögin að pappírsgagni, að knýja þetta frumvarp fram. Eg skal svo ekki eyða fleiri orðum að þessu, en mun láta sitja við það sem komið er.



Það eru að eins fáein orð út af því, sem háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) sagði. Honum fanst að eg hefði komist í mótsögn við sjálfan mig, þar sem eg hefði gefið í skyn, að lögin væri þarfleg, en hins vegar viljað draga úr framkvæmdum á útvegun baðlyfja. Þetta var þó ekki mín meining, því að þótt eg haldi því fram, að skaðlaust væri, að ákvæðið um að stjórnarráðið hefði hönd í bagga um útvegun baðlyfja félli niður, þá er þar með ekki loku skotið fyrir, að hægt sé að ná í baðlyf. Í Austur Skaftafellssýslu hafa alt af fengist baðlyf í verzluninni á Hornafirði, en ef fylgja ætti þeirri auglýsingu, sem stjórnarráðið hefir nú gefið út, get eg ýmyndað mér að þau yrði seint komin þangað austur, með þeim samgöngum, sem nú eru til Hornafjarðar. Eg sé ekki að frá því sjónarmiði séð, sé nokkur bót að þessu ákvæði í lögunum. Eg er ekkert hræddur um, að menn þar austur frá yrði í nokkrum vandræðum með að útvega sér baðlyf þó að stjórnarráðið hefði þar engan þátt í. Menn geta líka gert sér nokkurn veginn í hugarlund, hversu hagkvæmt það sé að láta stjórnarráðið útvega baðlyfin, þegar þau baðlyf, sem það lögildir og bendir á sem hin einu útvöldu hér í auglýsingu þess, sem eg fekk í hendur rétt í þessu, eru dýrari heldur en á Hornafirði, þó afskektur sé.  (Eggert Pálsson: Þau eru þá máske betri)  . Það efast eg um. Þau baðlyf, er þar hafa fengist, hafa reynst mjög vel, og skal eg geta þess, að sýslunefndin hefir látið það álit sitt í ljós, að æskilegt væri að fá að halda sömu baðlyfjum eftirleiðis. En í auglýsingu stjórnarráðsins eru þessi baðlyf útilokuð. Hvernig fer nú, ef menn geta ekki náð í þau baðlyf, sem hér eru fyrirskipuð í þessari stjórnarráðsauglýsingu? Er það þá lögleg böðun, ef baðað er úr sömu baðlyfjum og áður ? Eða má þá ekki baða? Eg er ekkert hræddur um, að nein vandræði verði úr útvegun baðefnis, hvorki fyrir Öræfingum né öðrum, þó að ekki haldi áfram þessi landsverzlun með það. Baðlyf stjórnarinnar eru talsvert dýrari heldur en þau, sem áður hafa fengist hjá kaupmönnum, eins og áður er tekið fram. Eg tel slíka landsverzlun ekki heppilega. Og þó að háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) vilji vera að bera afskektu héruðin fyrir brjósti, þá held eg að það sé óþarfi. Þau hafa hingað til komist af, og það verður ekki verra að eiga við kaup á baðlyfjum hér eftir heldur en áður, þótt stjórnin verði eigi látin vasast í þessu.



Hugmyndin um, að koma á fastri reglu og föstu skipulagi á sauðfjármörk hér á landi, hefir átt einkennilega örðugt uppdráttar. Meiningin með þessu frumvarpi var sú, að reyna að koma meira skipulagi en áður hefir verið, á sauðfjármörk hér á landi. Margir hafa fundið til þess, að ilt er að koma fé til skila, vegna ruglings, sem er á mörkunum, vegna námarka og vegna sammarka. Það er ekki ávalt gott, að vera fljótur að draga sundur fé í stórri rétt, eins og t. d.. Þverárrétt, þar sem fé ægir saman úr Mýra- Borgarfjarðar Snæfellsness- Stranda og Húnavatnssýslum, og það er ekki einungis í réttum, sem menn þurfa að draga sundur fé, heldur líka á næstum því hverjum einasta bæ á landinu. Væri komið á betra skipulagi um sauðfjármörk, mundi mikill tími sparast og auk þess ekki eins hætt við, að fé færi til óskila; flestir á sveitaheimilum mundu þekkja sýslumarkið og allir hreppsmarkið. Það vita allir, að mörk eru nú í hinni mestu óreiðu í sýslunum. Enginn veit, hvaða mark tekið er upp í hinum sýslunum. Fjöldi manna eiga sammerkt ef þeir eru sinn í hverri sýslu og jafnvel þótt þeir sé í sömu sýslu, í Strandasýslu eiga 20 menn alveg sammerkt. Allir vita það, að ekki mun auðvelt að finna bók í stóru bókasafni, ef ekki er til neitt »registur« yfir bækurnar. Alveg sama máli er að gegna með mörkin. Það er ekki gott að átta sig á þeim, ef þau eru öll í ruglingi. Sá maður, sem á þessa hugmynd, sem eg tek upp í þetta frumv., var Arnbjörn bóndi á Ósi í Húnavatnssýslu. Hann skrifaði, eða lét skrifa, um þetta mál í eitthvert blað, eg man ekki hvert. Þá fóru menn fyrst að veita þessu eftirtekt. Margir sáu, að hér var um verulegar umbætur að ræða. Sá, sem þar næst tók málið að sér, var Hjálmur alþm. Pétursson á Hamri, hann hafði mikinn áhuga fyrir því. Hann skrifaði ítarlega um það í Þjóðólf og gerði þar að auki mikið til að sýna fram á nytsemi þess, bæði á mannamótum og í heimahúsum við gesti sína. Ekki flutti hann samt málið inn á þing, enda minnir mig fastlega, að hann væri hættur þingstörfum þegar þessi uppgötvun fæddist í höfði hins húnverska bónda. Síðan hefir verið skrifað margt með því, en eg man ekki eftir neinni grein, sem eg hefi séð á móti þessari hugmynd. Samt sem áður virðist vera mjög erfitt að sannfæra menn um nytsemi þessarar hugmyndar. En svo er líka um margt nytsamt mál, að það þarf langan tíma og mikla baráttu til þess að koma því í framkvæmd. Eg hefi átt tal við marga um þetta mál og leitað eftir ástæðum á móti þessu máli, en eg hefi ekki fundið neina, sem mér finst að nokkru nýt. Helzt finst mér, að eg geti tekið tillit til þeirrar ástæðu, að mörgum þyki svo vænt um markið sitt, af því, að það sé erfðamark, eða þeim af einhverjum ástæðum mjög kært, og þeir vilji því ekki skifta á því og öðru marki, þó jafnfallegt sé. Þá er málið orðið að tilfinningamáli; og það er altaf hægt að gera mikið úr tilfinningunum, og við slíkt er altaf erfitt að eiga, því að tilfinningarnar eru vitanlega séreign hvera einstaks manna. Samt hugsa eg, að það sár, sem tilfinningar manna fengi, þótt tekið væri af þeim markið og þeim gefið annað í staðinn, mundi fljótt gróa. Það getur skeð, að það verði haft á móti frumvarpinu - þótt eg hafi ekki heyrt það áður - að mörkin sé forngripir, sem sé friðhelgir. Mér þætti slæmt, ef sagt væri um mig, að eg leggist á forngripi eins og t. d. fjármörk, fátækratíundarlög o. s. frv., en vona, að deildin lofi þó málinu að komast í nefnd, til þess að það verði rannsakað. Eg hefi talsverða forvitni á að sjá nefndarálit þeirra manna, sem á móti verða. Aftur hefi eg ekki hugsað til, að það verði að lögum ná á þessu þingi, til þess er málið ekki nógu mikið rætt enn. En eg veit, að þetta verður ekki í seinasta sinn, sem málið verður til meðferðar hér á þinginu. Eg sé nú ekki ástæðu til að taka fleira fram, en leyfi mér að óska eftir, að 5 manna nefnd verði skipuð í málið að þessari umræðu lokinni.



Eg get ekki séð, að þetta mál kalli svo bráðan að, að þörf sé á margbrotinni lagasetningu um það. Eg held, að flestir mætti verða ánægðir, og það jafnvel háttv. flutningsmaður frumv., þótt það hyrfi nú úr sögunni, því mér heyrðist hann ekki gera sér glæsilegar vonir um að koma því í gegnum þingið nú. Eg hygg, að enn sem komið er sé þeir mjög fáir, sem óska að lög sé sett um sauðfjármörk, í líkingu við þetta frumvarp, enda hygg eg, að þess sé óvíða þörf. Að minsta kosti veit eg, að þar, sem eg þekki til í Skaftafellssýslu og á Austurlandi, þar er engin þörf á lagasetningu um þetta, og mér er nær að halda, að þess sé hvergi þörf, ekki heldur þar, sem háttv. þm. Mýramanna þekkir til. Eg veit ekki betur, en þetta mál væri fyrir nokkru borið undir allar sýslunefndir landsins, og mætti þá nærri allsstaðar mótspyrnu, af því að þess væri ekki þörf. Mér er því ekki ljóst, af hverju þetta mál er komið fram hér í þinginu. Eg veit ekki til að neinn, nema hv. flutningsmaður, óski breytingar á markalögunum. Ekki óska Skaftfellingar þessarra breytinga, og ekki Austfirðingar, og eg veit ekki betur, en að Norðlendingar sé því einnig mótfallnir. Og eg hefi einnig séð, að á þingmálafundi í kjördæmi sjálfa flutningamanna, hv. þm. Mýr. (J. E.), hafa komið eindregin mótmæli fram móti þessu markamáli hans. Þetta mál er eitt af þeim málum, sem mér finst rangt af löggjöfinni að skifta sér af. Mér finst það vera að sletta sér fram í réttindi einstaklinganna, að banna þeim að nota það mark, sem þeir vilja. Það hefir verið réttur hvers einstaklings, frá alda öðli, að mega eiga sitt mark, og sá eignarréttur er friðhelgur eins og hver annar eignarréttur. Með þessu frv. er mönnum bannað að nota sín gömlu löghelguðu erfðamörk, og ekki nóg með það, menn hafa ekki lengur nema annað eyrað til umráða, hitt eyrað á sýslan og hreppurinn. Mér finst það með öllu óþarft, að að fara að innleiða þessi sýslumörk og sé ekki, hversvegna ekki er nóg að hafa gamla lagið, og hornamerkja eða brennimerkja féð, með sýslu- og hreppsbrennimarki. Í Suður-Múlasýslu er t. d. brennimerkt með SM., og svo hreppatalan l, 2, 3 0. s. frv. Þetta finst mér vera hið eina rétta, og alveg eins ljóst, eins og að fara að marka féð á eyrum með sýslu- og hreppsmörkum. Mér finst ekki rétt að taka af mönnum þeirra gömlu mörk. Sauðfjármörkin eiga sína sögu, og mörgum þykir vænt um þau. Mörgum finst markið sitt vera sem helgur dómur, og því finst mér varhugavert, að löggjöfin fari til, svona upp úr þurru, að fyrirskipa aðrar reglur um það, en verið hefir. Eg býst við, að margt sé fleira að athuga við þetta frv. heldur en það, sem eg hefi tekið fram. Eg sé, að það er gert ráð fyrir því, að málmplata í eyra á kind, helgi eignarréttinn á kindinni, framyfir eyrnamark, hornamark og brennimark. Þetta getur verið dálítið athugavert ákvæði. Það hefði ekki verið ónýtt fyrir Fjalla-Eyvind að eiga dálítið af þessum málmplötum. Yfirhöfuð finst mér ekki rétt að málið fari í gegnum þingið. Eg er því ekki mótfallinn, að sett verði nefnd í það, og vil gjarna gera hv. flutningsm. það til geðs, að vera meðmæltur henni, svo að þjóðin fái verulega vitneskju um, hvað hér er um að vera.



Það er ekki nema eðlilegt, að frv. í þessa átt komi fram hér á þinginu, því að mál þetta hefir verið rætt í mörg ár. Eg vil þó ekki, að málið sé afgreitt á þessu þingi, og það af góðri og gildri ástæðu. Þessi ástæða er sú, að eg hygg, að almenningur í landinu sé þessarri breytingu mótfallinn. Eg átti tal um þetta við nokkra menn fyrir norðan, og vóru flestir því mótfallnir. Að öðru leyti hefir verið bent á það af síra Arnóri Árnasyni í »Frey«, ef eg man rétt, að markbreytingin væri talsverðum erfiðleikum bundin, meðan hún væri að komast á. Nú er allur fénaður markaður á báðum eyrum, svo að ilt er við að eiga, meðan það fé er ekki fallið úr sögunni. Það getur verið gott að setja nefnd í málið, Svo að almenningur fái að vita, að málinu er nú hreyft í alvöru. En að svo stöddu tel eg rangt að frv. gangi í gegn, enda vakti það ekki fyrir háttv. flutningsm., eftir því sem mér skildust orð hans.



Með allri virðingu fyrir mínum hv. sessunaut, flutningsm. þessa frv. (Jóh. Eyj.), verð eg að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að þetta frv. hans á ekki einusinni svo mikið skilið að komast í nefnd. Eg er yfirleitt mótfallinn frv. frá upphafi til enda, og álít það til einskis annars vera, en að tefja þingið. Eg tek undir það með hv. þm. A. Skaft. (Þorl. J.), að mönnum mun vera þetta talsvert tilfinningamál. Mönnum eru mörk sín svo kær, að þeir munu ekki vilja missa þau, sízt fyrir þvílíkt krull, sem koma á í staðinn, samkv. þessu frv. Mér finst þetta mál alls ekki eiga að koma til þingsins kasta. Ef sýsluféfögin óska breytinga í þessu efni, þá geta sýslunefndirnar tekið það fyrir, án þess að til þingsins þurfi að koma. Þar til má nefna það atriði, hve markafjöldinn er mikill, sumstaðar 10–20 mörk á heimili, þar sem eitt mark gæti nægt. Þetta má lagfæra án laga. Eg get ímyndað mér það, að ýmsir gamlir bændur reki upp stór augu, ef þeim verður skipað að leggja niður mark sitt 1916. Hvorki mér né hv. flutningsmanni er kunnugt um óskir þjóðarinnar í þessu efni. Meðan svo er, getur þingið látið sér nægja að sjá, þenna snepil, frv. En nefnd, og frekari umræður, álít eg alveg óþarfar.



Hér sannast hið fornkveðna: Vont er að róa einni ár, út á sjóinn kalda. Þeir eru ekki margir, sem liðsyrði ljá þessu frv. Allir, sem tekið hafa til máls, hafa andmælt því, og þó enginn komið með aðra ástæðu en þá, sem eg hafði bent á sjálfur, nfl. að málið væri tilfinningamál. Hv. þm. A.-Skaft. (Þorl. J.) spurði, fyrir hverja eg flytti þetta frv., - eg mundi ekki flytja það samkv. óskum kjósenda minna. Þessu svara eg svo, að þetta frv. flyt eg fyrir hönd landsins og framtíðarinnar. Það munum við báðir komast á snoðir um, hv. þm. A.-Skaft. (Þ. J.) og eg, að honum mun verða gefið hornauga, en mér gott auga í framtíðinni, fyrir afskifti okkar í þessu máli. Það, sem sami hv. þm. sagði um brennimörk eystra, sannar einmitt ágæti þessarar stefnu, sem í frv. felst. Því að brennimörkin sýna í hvaða sýslu og hrepp að kindin á að fara, en þau koma ekki nema að hálfum notum, því að ómögulegt er að brennimerkja kollótt fé, og ekki lömbin, en á þeim eru vanalega mest óskilin, og svo verða brennimörkin því miður oft óskýr. Mér þótti gaman að hlusta á sessunaut minn, hv. l. þm. Rang. (E. J.). Honum fór líkt og átti sér stað oft í fyrri öldum: Hann vildi láta kveða upp dauðadóm, áður en málið væri prófað. Annars heyrði eg hann ekki segja neitt það, sem vert er að kalla ástæður, og því engin þörf á að hafa mikið fyrir að svara honum. Eg get ekki séð, að hver sýsla geti ráðið ein um mörk sín það gæti komið í bága við mörk næstu sýslna. Eg hygg, að það sé lítt framkvæmanlegt að taka upp sýslumörk, nema að það sé gjört á öllu landinu í einu. Að öðru leyti hafa engar ástæður komið fram gegn þessu frv., enda var ekki við þeim að búast, því að þær eru ekki til.



Eg kann því illa, að háttv. flutningamaður fullyrðir hvað eftir annað, að engar ástæður hafi fram komið gegn frumv. Þetta er ekki rétt. Eg benti á tvö atriði. Í fyrsta lagi eru menn alment á móti breytingum í þessu efni, hvort sem mönnum er það tilfinningamál eða ekki. Í öðru lagi benti eg á það, að erfitt mundi að koma þessari breytingu á, meðan það fé er uppi, sem nú er til í landinu. Auk þessara ástæðna heyrði eg aðra þingmenn koma fram með aðrar ástæður, svo að háttv. flutningsmaður getur ekki með sönnu sagt, að engar ástæður sé fluttar fram af andstæðingum frumv.



Eg ætlaðist til, að háttv. þm. Mýr. (J. E.) hefði gott af því, að fá leiðrétta ósamkvæmni sína. Hann hefir gott af því sem óvanur maður að átta sig. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) benti honum á, að fleiri ástæður sé móti þessu frumvarpi hans, en sú, að hér er um tilfinningamál að ræða. Það er nú svo gott að vita, að þessa ástæðu, sem hann segir vera þá einu móti frumvarpinu, fekk hann hjá mér í gærkveldi. Eg vona nú, að hann taki einnig til greina hinar ástæðurnar, og komist svo langt á leið, að hann falli frá frumvarpinu, svo sannsýnn maður, sem hann er.



Eg hefi litlu við að bæta. Þær ástæður, sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) sagðist hafa komið fram með, hafði eg aldrei heyrt. En það er sama. Eg kalla þessar ástæður hans ekki ástæður móti málinu, heldur móti framkvæmd málsins, og er það sitt hvað. Háttvirtur þingmaður hyggur, að það muni verða erfitt, að koma á markabreytingunni í byrjun. En það sýnir, að hann hefir ekki lesið frumvarpið nægilega vel, því að þar er greinilega sýnt fram á, hvernig það eigi að gerast. - Málið mun sigra á sínum tíma, þótt framkvæmd þess sé örðug nú í bili. -



Þó að umræðurnar um þetta mál sé nú orðnar alllangar, þar sem umræðum hefir verið frestað tvisvar sinnum, vildi eg samt segja nokkur orð. Eg get byrjað á því, að þakka háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) fyrir það, sem hann sagði, því að ræða hans í gær var óvenju skynsemdarleg og bar engan keim af kjósendaræðu, heldur talaði hann um málið sjálft, og að með góðri greinargerð. Hann hefir tekið af mér ómakið að segja margt, sem eg hefði viljað segja í þessu máli. Eg skal þá fyrst drepa á eitt atriði í ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Hann hefir misskilið mig viljandi eða óviljandi. Eg hafði sagt í sambandi við þá stefni þingsins, að vilja dengja öllu á stjórnina, að vér gætum ekki búist við að fá neinn Cæsar eða Napoleon í valdasessinn. Meining mín með þessu var ekki sú, að eg áliti, að þessi káktillaga háttv. 1. þm Húnv. (G. H.) væri nokkrum manni ofurefli að athuga. Eg átti aðeins við þessa skoðun þingsins, að stjórnin gæti gert alla skapaða hluti. Þá kem eg að tillögu háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) og brtill. þeirri, sem háttv. samþingismaður minn (S. S.) og háttv. 2. þm. N.-M. (J. J.) hafa borið fram við hana. Eins og eg sagði áðan, var tillagan, eins og hún kom upphaflega fram, kák eitt, svo að nú er meiri mergur í henni. Nú felur hún í sér mikilsvert og vandasamt þjóðfélagsmál. Þessi brtill. fer í þá átt, að skipa stjórninni að rannsaka, hvort unt sé að aðskilja umboðsvald og dómsvald. Eins og eg hefi áður sagt, hefi eg ekkert á móti tillögunni eins og hún er í sjálfu sér, nema að því leyti að, eg hygg, að það beri engan árandur að vísa svona stórfeldu máli til stjórnarinnar. Það getur varla þýtt annað, en æfinlegan svefn málsins, ef því verður vísað til aðgerða stjórnarinnar. Þinginu fer líkt í þessu efni og sumum skáldunum. Þegar þau eru komin í vandræði með persónur sínar, gera þau sér stundum hægt um vik og drepa þær. Það er svo sem ekki leiðum að líkjast , og líklega er það Henrik Ibsen, sem þingið tekur sér hér til fyrirmyndar. Þegar þingið treystir sér ekki til að ráða fram úr málunum, þá er því næst fyrir hendi að vísa þeim frá sé til stjórnarinn og drepa þau eða svæfa á þann hátt. Eg skal nú gera grein fyrir, hvað störf þingið ætlast til að stjórnin inni af hendi í næstu framtíð. Í fyrsta lagi hefir verið samþykt hér í deildinni að skora á stjórnina að taka til athugunar og setja reglur um hlutafélög og jafnframt að taka til yfirskoðunar einn allra vandasamasta kafla hegningarlaganna, 26. kapitulann um svik o. fl. Í öðru lagi er á leiðinni efri deild, að eg ætla, þingsályktunartillaga um, að skora á stjórnina að rannsaka grandgæfilega eftirlaunaspursmálið. Þá er hið þriðja, áskorun um rannsókn á notkun útlendinga á landhelgi landsins. Hið fjórða er símalögin, því að eg ætla, að nefndin muni vísa því máli til stjórnarinnar og ætla henni að undirbúa það til næsta þings. Þá er grasbýlamálið hið fimta. Ætli það verði ekki látið lenda í sömu höfn?  (Sigurður Sigurðsson: Líftrygging sjómanna)  : Já, þá er það. Svo er ótalið hið síðasta hér liggur fyrir í dag. Ef stjórninni er ætlað að gera þetta vel, þá verður hún að láta hendur standa fram úr ermum. Ekki veit eg, hvort til þess er ætlast, að stjórnin ljúkum öllum þessum störfum fyrir næsta alþingi. Svo má loks geta þess, að það eru mörg mál, sem stjórninni þarf að taka til athugunar, enda þótt þingið skori ekki á hana. Eg býst við, að það þurfi nú að rannsaka tollalöggjöf landsins, vörutollslögin þarf að framlengja, eða gera aðrar ráðstafanir um skatta- og tollmál landsins á næsta þingi, og getur undirbúningur þess máls orðið mjög mikið starf. Þegar um slíka tillögu er að ræða sem þá, er hér liggur fyrir , þá getur víst engum blandast hugur um, að það er ekki verk stjórnarinnar aðundirbúa slík stórmál í hendur þingsins. Annarsstaðar eru settar nefndir færustu manna með fullkomna sérþekkingu til að rannsaka og undirbúa slík mál sem þetta. T. d. hafa nefndir starfað í Danmörku mörg ár að rannsókn og undirbúningi réttarfarslaga og dómaskipunar þar í landi, til undirbúnings nýrra refsilega, sjólaga, viðskiftalaga, kirkjulaga o. s. frv. Árangurinn af starfi réttarfarslaganefndarinnar er sá, að nú hefir verið settur mikill lagabálkur um það mál alt, sem að vísu er þó ekki nema á pappírnum ennþá, því að hann hafði í f0r með sér aukna fjárveitingu, sem eg veit ekki, hvort er fengin ennþá. Í Þýzkalandi hefir það gengið eins; þar hafa verið settar nefndir beztu manna, sem hafa starfað árum saman að undirbúningi borgaralegra laga (Das bürgerliche Gesetzbuch), réttarfarslaga (Prozesordnung) víxillaga, refsilega o. s. frv. Og svona gæti eg lengi rakið? Eins og háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) benti á, mundi afleiðingin af því, að vísa þessu máli til stjórnarinnar, ekki verða önnur en sú, að stjórnin benti þinginu á, hvaða leið það skyldi fara. En þingið ætti ekki að vera svo skyni skroppið, að þurfa að láta stjórnina vísa sér leið. Eg fyrir mitt leyti þekki alls enga aðra leið en þá, sem aðrar mentaþjóðir fara í svona efnum. Þá skal eg koma að nokkrum atriðum í ræðum þeirra manna, sem hafa talað. Hátt. samþingismaður minn (S. S.) sagði, að það væri alþjóðarvilji, að embættismönnum yrði fækkað. Þetta er rétt að sumu leyti, en að sumu leyti rangt. Menn vilja yfirleitt fækka embættismönnum - nema hjá sjálfum sér. Þar geta þeir ekki án þeirra verið. Hann virtist þeirrar skoðunar, að þjóðarviljinn hefði aðallega lagst á sýslumennina. En sé varhugavert að fækka nokkrum embættismönnum, eins og skipulagið á umboðsstjórninni nú er, þá eru það sýslumennirnir. Eg þori að fullyrða það, að næst læknum getum vér langsízt án þeirra verið, eins og nú hagar til. Þeir innheimta hér um bil allar tekjur landssjóðs, með tiltölulega litlum kostnaði. Það, sem þeir innheimta, mun nú nema hér um bil 1,700,000 kr. árlega. Kostnaðurinn við þá innheimtu er í flestum tilfellum 2% nokkrum 3% og í einstaka tilfelli hærra. Aftur á móti eru innheimtulaunin stundum engin, svo sem um ábúðar- og lausafjárskatt og húsaskatt. Þótt innheimtulaunin sé reiknuð að meðaltali 2%, þá mun það vera hinn lægsti innheimtukostnaður í víðri veröld. Eg hefi lesið það í fræðibókum, að þessi kostnaður nemi í öðrum löndum ca. 10% og sumstaðar talsvert meira. Háttv. 1. þingm. Húnv. (G. H.) talaði í fyrri ræðu sinni um þjóðlygar. Ein af þessum þjóðlygum er sú, að embættisgjöld og sýslana sé yfirleitt að tiltölu hærri hér á landi en erlendis. Þetta er hin mesta fjarstæða. Hér koma 6–7 kr. af embættislaunum á hvert höfuð, í Danmörku eru það yfir 20 kr., og þar sem herkostnaður er mestu, mun það vera miklu hærra. Þá skal eg víkja aðalefninu. Eg ætla að skýra, hvað felst í breytingatillögu hinna róttæku eða »radicölu« manna, háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) og háttv. 2. þm. N.-M. (J. J.) Það er enginn vafi á því, að það er samkvæmt anda stjórnarskrárinnar, að dómsvaldið og umboðsvaldið sé hvort öðru sem óháðast. Og frá því sjónarmiði er þessi tillaga til bóta, en þó því aðeins, að hægt sé að koma henni í framkvæmd án mikilla óþæginda. Það leikur heldur ekki vafi á því, að með þessu móti væri hægt að skipa dómaraembættin hæfari mönnum. Það mætti gera harðari kröfur til þeirra, og þeir mundu rækja dómarastörfin betur en nú, þegar þau verða að sitja á hakanum vegna argsamra og umsvifamikilla umboðsstarfa. Dómararnir yrði lausir við arg og þvarg það, sem sýslumenn verða nú að hafa. Það er ekki gott að gera sér nákvæma grein fyrir því, hvort þessi aðgreining aumboðsvalds og dómsvalds hafi aukinn eða minkaðan kostnað í för með þér. Eg býst ekki við, að komist verði af með færri en 4 héraðsdómara, sæmilega launaða. Kaup þeirra mætti ekki vera minna en 4000 kr. og 1–2000 kr. í ferðakostnað. Þessi breyting hlyti óhjákvæmilega að hafa í för með sér algerða breyting á réttarfarslöggjöf vorri. Því hefir líka verið hreyft, að rétt væri að breyta meðferð sakamála og koma á munnlegum málflutning. Þessum breytingum býst eg við að yrði að koma á í sambandi við þetta. Munnlegur málflutningur mundi gera það að verkum, að málin drægist minna en nú á sér stað, og frestir yrði allir styttri en títt er nú. Verði umboðsstörfin tekin af sýslumönnum, verður þeim trauðla komið fyrir á annan hátt en þann, að setja nýja menn á afmörkuðum sviðum til þess að hafa þau með höndum, einskonar »Centralumboðsmann«. Þessir menn þyrfti líklega ekki að vera eins margir og sýslumenn eru nú, en eg býst þó ekki við, að komist verði af með færri en 14–15. Laun þeirra þyrfti ef til vill ekki að vera eins há og laun sýslumanna, en þar verður þó mjótt á mununum. Menn geta af þessum orðum mínum séð, að þessi breyting verður ekki til sparnaðarauka - eg er hræddur um, að þetta nýja fyrirkomulag verði heldur dýrara. Hver sýsla hefir nú aðskilinn fjárhag og er því þörf á aðalumboðsmönnum þar. Þar með er ekki sagt, að ekki megi sameina tvö sýslufélög undir einum manni, einsog líka nú á sér stað, t. d. með Gullbringu- og Kjósarsýslu, og Ísafjörð, Norður-Ísafjarðarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu. Líka er þess að gæta hér, að í Ed er komið fram frumv. um afnám eftirlauna. Það ætti heima í sama »númeri« og þessi tillaga og ætti þau að fylgjast að. Skal eg svo ekki orðlengja þetta meira. Eg get gjarnan gert flutningsmönnum breyt.till. þann greiða, að greiða atkvæði með henni, en eg álít gagnslausa þá leið, sem fara á, að vísa málinu til stjórnarinnar, þvíað stjórnin getur ekkert gert að marki í þessu máli.



Umræður hafa nú orðið talsvert langar og hafa aðallega snúist um tillögu okkar. Það hefir komið fram í umræðunum, að talsverðir erfiðleikar muni vera á að koma því í framkvæmd, sem við leggjum til í tillögu okkar. En það, sem aðallega kom okkur til að flytja hana, var sú hugsun, að þetta fyrirkomulag gæti ef til vill haft aukinn sparnað í för með sér. Sama hygg eg, að fyrir landsmönnum hafi vakað. Ýmsir ræðumenn hafa nú vakið athygli á mörgum atriðum stjórninni til leiðbeiningar og kann eg þeim þakkir fyrir það. Annars held eg, að það hafi verið misráðið að setja þetta mál ekki í nefnd. Hún hefði getað komið með ábyggilegar upplýsingar stjórninni til stuðnings, því að þótt það sé auðvitað mikils um vert að heyra athugasemdir háttv. þm., þá geta þær vitanlega aldrei haft það heildarsnið, að það komi að eins miklu gagni og skýrt nefndarálit. En héðan af býst eg nú ekki við, að málið geti komist til nefndar. Eg skal játa, að eg er ekki því vaxinn að stinga upp á öllum þeim breytingum, sem þyrfti og að haldi gæti komið. Þó vildi eg drepa á einstök atriði, sem eg held að gæti skýrt málið. Mér hafði dottið hið sama í hug og hv. 2. þm. S.-M. (G. E.) að það mætti fela einum manni í hverri sýslu til þessa, þannig að eftirlitið yrði traust og ábyggilegt. Eg hafði haldið, að það mundi nægja að launa hann með þeim procentum, sem sýslumenn fá nú fyrir innheimtu sína. Það er allmikil upphæð og virðist vera sómasamleg borgun. Viðvíkjandi sveitastjórninni hafði mér dottið í hug, að sýslunefnd kysi sjálf oddvita sinn, er hefði reikningshald sýslunnar á hendi og tæki á móti menjulegum skýrslum og skjölum frá hreppsnefndaroddvitum. Mætti launa honum úr sýslusjóði á sama átt og bæjarsjóður launar oddvita sinn. Hvað málaflutning snertir, þá held eg, að tiltækilegt væri að veita sáttanefnd meira úrskurðarvald en nú á sér stað. Auðvitað mætti skjóta úrskurðum hennar til fjórðungsdómara, en vald mætti vera fyllra. Eftir núgildandi lögum frá 11. júlí 1911 hefir sáttanefnd því aðeins úrskurðarvald, að um skuldakröfu sé að ræða, sem nemi ekki meira en 50 krónum og að varnaraðili játi að krafan sé rétt. Líka mætti auka valdsvið hreppstjóra, þannig að þeir héldi öll uppboð, gæti annast yfirfjárráðamensku og skift dánarbúum. Eg býst við, að skiftin mundi ganga greiðara en nú á sér oft stað. Það kemur æði oft fyrir, að skiftin dragast svo lengi, að hreint úr hófi keyrir, enda er við því að búast, þar sem sýslumenn hafa í svo mörgu öðru að snúast. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði mjög skýrt um þetta mál og komst að þeirri niðurstöðu, að það væri aðeins til málamynda að vísa því til stjórnarinnar - hún hefði engin tök á að ráða fram úr því upp á eigin spýtur. Það er nú kannske hætt við, að stjórnin geti þetta ekki til fulls, en þó er eg hræddu um, að háttv. þm. hafi gert nokkuð mikið úr torfærunum í þessu efni. Eg játa það, að það getur verið nokkuð fyrirhafnarmikið að koma þessu fyrirkomulagi á, en þó held eg, að það geti gengið, ef hyggilega er að farið og þá býst eg við, að það verði bæði til peningasparnaðar og til þess, að oss verði betur stjórnað eftir sem áður. Auðvitað skiftir það miklu máli, að góðir ábyggilegir menn veljist til þessara umboðsstarfa, en því held eg, að stjórninni ætti ekki að verða skotaskuld úr. Eg þekki marga leikmenn, sem eg er fullviss að mundu vera færir að gegna sýslumannsstörfum í þessu efni og fyrst þeir eru til í sumum héruðum, því skyldi þeir þá ekki vera það í öðrum? Það gleður mig, að ræðumenn hafa engir haft á móti því, að þessi breyt.till. nái fram að ganga. Og verði hún samþykt, þá gerir hún það að verkum, að í Danmörku, þá hlýtur hann að hafa tekið herinn þar með í reikninginn. En það má óhætt fullyrða, að með því að telja eins hér og þar, þá verða embættislaunin hálfu meiri þar en hér og eftirlaunin þreföld. Blöð vor sýna það, að alþýðan hér fer vill vegar í þessu, en hér í deildinni ætti menn að vita betur. Nú í endalok vertíðar ætla eg að segja það, að eg gleðst af því, að þessar löngu umræður hafa sýnt og sannað það eitt, að tillaga mín sé mjög góð. Væri hún samþykt má reiðanlega fækka að minsta kosti 2 embættum og spara um 5000 kr. Um breyt. till. er það að segja, að eg hefi í sjálfu sér ekkert á móti henni, en tel hana verri og vafasamt, að komi að nokkru gagni. Satt að segja datt mér einmitt hún fyrst í hug, og hún hefir ýmsar góðar hliðar. Hv. ráðh. hefir sýnt það, er hann tók við völdum 1903, að hann er þeirri skoðun hlyntur, sem í henni felst. En þótt hann hafi nú setið tvisvar í ráðh.sessi eftir 1903, þá hefir hann ekki hreyft því máli, og sýnir það, að honum hefir fundist það erfitt viðfangs. Dr. Valtýr Guðmundsson hefir einnig hreyft þessu oftar en einusinni, en aldrei hefir þó neitt orðið úr því. Margoft hefir verið á þetta minst, bæði í blöðum og á þingi. Eg hefi líka reynt að velta því fyrir mér, og þótt eg sé því ef til vill ekki vel vaxinn að dæma um það, þá verð eg að taka undir það, sem hv. 1. þm. S-Múl. sagði í sinni löngu ræðu um erfiðleika á þeirri tilhögun og tvísýnan sparnað. Eg legg þessvegna ekki mikið upp úr þessari óhjákvæmilegt, hvað sem frekari breytingum líður, að athuga hvaða embætti má afnema að skaðlausu. Eina mótbáran móti þessu, sem nokkurs er virði, þótt lítið sé, er sú, að sparnaðurinn verði svo lítill, að það borgi sig ekki að eiga við þetta. Þótt ekki væri unnið við samsteypuna nema' svo sem 4500–5000 kr. á ári, þá sýndi það þegar, að tillagan væri réttmæt. Laun fastra starfsmanna má skoða sem vexti af höfuðstól, og þá svöruðu þessir vextir til 100 þús. kr. höfuðstóls, eða því sem næst. Eg skil ekki í öðru, en að hv. deild kannist við það, að þetta er ekki einskis virði, og þegar vér þurfum sí og æ að vera að bæta við oss nýjum starfsmönnum, þá er full þörf að kippa burtu þeim af hinum gömlu, sem missast mega. Eg sé, að hér eru nú svo fáir inni í deildinni, að atkv.gr. hefir ekki fulla þýðingu. En eg hefi þá skoðun enn, að ef mín tillaga verður samþykt, þá verði góður árangur af því, og þótt eg sé ekki á móti því, að hin till. verði sþ., þá, efast eg um, að hún komi að nokkru gagni.

Framsögum. (Guðm. Hannesson). Eg get ekki stilt mig um, þó umræður sé orðnar lengri en eg bjóst við, að minnast á aðra þjóðlygi, en hún er sú, að þeir einir sé framleiðendur, sem rækta jörðina eða róa á sjóinn, en embættismenn lifi aftur af annara afla og sveita, en framleiði ekkert sjálfir. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gaf mér tilefni til þessa og átti eg sízt von á því úr þeirri átt. Orð hans féllu á þann veg, að ef miða skyldi við fjármunalegan en ekki óbeinan andlegan gróða, þá mætti sjálfsagt kippa flestum embættismönnum burtu t. d. læknastéttinni og Háskólanum. Ekki hefir mér komið til hugar að meta einskis óbeinan andlegan hagnað, en hér er beinlínis oft að tala um ríflegan fjárgróða. Þjóðin heldur embættismenn í þeim einum tilgangi að græða á þeim, fyrst og fremst fé, oft líka annan andlegan hagnað. (t. d. presta). Ef þjóðinni er ekki beinlínis gróði að því að hafa einhvern starfsmann, á hann engan tilverurétt. Starf hans á þá þjóðin að leggja niður. Það er ekki undarlegt þótt alþýðu manna sé þetta ekki ljóst, ekki sízt þegar embættismenn eru sífelt ófrægðir og taldir ómagar þjóðfélagsins. Mentaðir menn ætti að vita þetta. Það ætti að vera öllum ljóst, t. d. að vér stofnuðum landsverkfræðingsembætti, til þess að græða meira en launum hans nemur, vér gerum það til þess að fá hentuga vandaða vegi, traustar steinbrýr eða járnbrýr í stað trébrúa, sem fúna og eyðast á fám árum sem ósérfróður maður mundi láta sér nægja með. Auðvitanlega af því að hann vissi ekki betur. Eg þekki starf læknanna og eg veit, hver dugandi læknir, sem mikið hefir að starfa, bjargar að meðaltali rúmlega 10 mönnum á hverju ári - menn, sem án læknishjálpar hlyti að hafa dáið, en verða albata og fá aftur fulla heilsu. Eg hefi haft gát á þessu ár eftir ár og ekki talið aðra sjúklinga en þá, sem eg hefði getað sannað fyrir hverjum alþýðumanni, að svo hefði verið ástatt um, sem eg hefi sagt. Ef mannslífið er metið á 500 kr., sem auðvitanlega er hlægilega lágt, þá er á þessu ári komnar 5000 kr., sem mun vera drjúgum meir en læknislaun eru að meðaltali. Eg tel ekki vafa á því, að góður læknir sé framleiðandi, því að fyrir hans starf bætist þjóðfélaginu árlega álitlegur hópur manna, sem rær og slær, og það er beinlínis framleiðsla, sem er lækninum einum að þakka. Eg skal rétt í örfáum orðum drepa á það, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði. Eg held, að misskilningurinn hafi ekki verið mikill hjá mér á Cæsar og Napóleon, sem hann setti í samband við till., en annars skal eg ekki gera það að deilumáli. - Það er talað um, að ekki megi hrúga slíkum stórmálum á stjórnina. Eg veit ekki, á hverju stjórnin ætti að hafa vit, ef ekki einmitt þessu. Í stjórnarráðinu sitja þó margir lögfræðingar og sumir af þeim gamlir og reyndir sýslumenn, og ætti þeim ekki að vera ókleift að sjá, hvað þessi breyting hefði í för með sér. Það gladdi mig, að þessi háttv. þm. studdi mitt mál, þar sem hann sagði, að embættismenn væri ekki fleiri né dýrari hér, en í öðrum löndum. En þar sem hann telur kostnaðinn hér 7 á móti 20 í Danmörku, þá hlýtur hann að hafa tekið herinn þar með í reikninginn. En það má óhætt fullyrða, að með því að telja eins hér og þar, þá verða embættislaunin hálfu meiri þar en hér og eftirlaunin þreföld. Blöð vor sýna það, að alþýðan hér fer vill vegar í þessu, en hér í deildinni ætti menn að vita betur. Nú í endalok vertíðar ætla eg að segja það, að eg gleðst af því, að þessar löngu umræður hafa sýnt og sannað það eitt, að tillaga mín sé mjög góð. Væri hún samþykt má reiðanlega fækka að minsta kosti 2 embættum og spara um 5000 kr. Um breyt. till. er það að segja, að eg hefi í sjálfu sér ekkert á móti henni, en tel hana verri og vafasamt, að komi að nokkru gagni. Satt að segja datt mér einmitt hún fyrst í hug, og hún hefir ýmsar góðar hliðar. Hv. ráðh. hefir sýnt það, er hann tók við völdum 1903, að hann er þeirri skoðun hlyntur, sem í henni felst. En þótt hann hafi nú setið tvisvar í ráðh.sessi eftir 1903, þá hefir hann ekki hreyft því máli, og sýnir það, að honum hefir fundist það erfitt viðfangs. Dr. Valtýr Guðmundsson hefir einnig hreyft þessu oftar en einusinni, en aldrei hefir þó neitt orðið úr því. Margoft hefir verið á þetta minst, bæði í blöðum og á þingi. Eg hefi líka reynt að velta því fyrir mér, og þótt eg sé því ef til vill ekki vel vaxinn að dæma um það, þá verð eg að taka undir það, sem hv. 1. þm. S-Múl. sagði í sinni löngu ræðu um erfiðleika á þeirri tilhögun og tvísýnan sparnað. Eg legg þessvegna ekki mikið upp úr þessari óhjákvæmilegt, hvað sem frekari breytingum líður, að athuga hvaða embætti má afnema að skaðlausu. Eina mótbáran móti þessu, sem nokkurs er virði, þótt lítið sé, er sú, að sparnaðurinn verði svo lítill, að það borgi sig ekki að eiga við þetta. Þótt ekki væri unnið við samsteypuna nema' svo sem 4500–5000 kr. á ári, þá sýndi það þegar, að tillagan væri réttmæt. Laun fastra starfsmanna má skoða sem vexti af höfuðstól, og þá svöruðu þessir vextir til 100 þús. kr. höfuðstóls, eða því sem næst. Eg skil ekki í öðru, en að hv. deild kannist við það, að þetta er ekki einskis virði, og þegar vér þurfum sí og æ að vera að bæta við oss nýjum starfsmönnum, þá er full þörf að kippa burtu þeim af hinum gömlu, sem missast mega. Eg sé, að hér eru nú svo fáir inni í deildinni, að atkv.gr. hefir ekki fulla þýðingu. En eg hefi þá skoðun enn, að ef mín tillaga verður samþykt, þá verði góður árangur af því, og þótt eg sé ekki á móti því, að hin till. verði sþ., þá, efast eg um, að hún komi að nokkru gagni.



Eg hefi í sjálfu sér fáu eða engu að svara. Hinsvegar er eg þakklátur þeim hv. þm., sem lagt hafa gott til málsins og stutt brt. okkar. Það er enginn vafi á því, að hv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), og hv. samþingism. minn (E. A.) hafa lagt mestan skerf til þess, að upplýsa málið hér í deildinni, enda eru þeir báðir svo settir, að þeim ætti að vera manna bezt trúandi til embættismenn. Það er nokkuð til í þessu. En þessar óskir klingja þó allsstaðar, og áskoranir hafa jafnvel borist til þingsins frá mörgum þingmálafundum, um, að það gjöri eitthvað í þessu máli. Tillögur í þessa átt, sem breytingartillagan stefnir að, hafa ekki verið samþyktar hér í þingi áður. En hitt er satt, að einn og annar hefir minst á það hér áður, að ef ætti að fækka embættismönnum, þá mundi ráðlegast að fækka sýslumönnum á þann hátt, að aðskilja dómavaldið frá umboðsvaldinu. Ef það reynist nú ókleift, og það kemur í ljós, að það verður kostnaðarmeira, þá vandast málið. Hvað á þá að gera? Sumir segja: fækka prestunum. Eg held að það verði erfitt. Þeim var nú nokkuð fækkað með prestakallalögunum frá 1907. En hvað skeður? Síðan hafa komið á hverju þingi áskoranir um það, að fá þau prestaköll upp aftur, sem þá vóru lögð niður. Eg held, að það sé ekki til neins að eiga við prestana. Það eina skynsamlega. sem vér gætum gjört í því tilliti, væri það, að skilja ríki og kirkju. þegar stjórnarskrárbreytingin er gengin í gildi. Þá er hver sjálfráður, hve mikið hann vill leggja á sig í þarfir kirkju og kristindóms. Það er nú eins og komið sé við hjartað í mönnum, ef minst er á læknana. Á hverja þingi er beðið um að stofna ný læknishéruð. Hv. 1. þm. Hún. (G. H.) hélt hagfræðislegan fyrirlestur um það, að þeir væri framleiðendur, af því að þeir héldi lífinu í mönnum.  (Einar Arnórsson: En hvað drepa þeir marga?)  . Það er nú stundum, en ekki alténd, að það er hagfræði, að halda lífinu í mönnum. Það fer eftir því, hvað nýtir menn það eru í þjóðfélaginu. Annars munu læknar vera framleiðendur eins og aðrir embættismenn að því leyti, að þeir geta börn, en að öðru leyti ekki. Þeir styðja aðeins að framleiðslunni óbeinlínis, ef þeir hjálpa til þess, að einhverjir, sem fatlast eða veiklast, geti farið að vinna aftur. En ef ekki má fækka læknum, prestum né sýslumönnum, hvað á þá að gjöra?  (Einar Arnórsson: Þá eru ráðunautarnir!)  . Eg gæti spurt vin minn og samþingismann, hvort ekki mundi þá vera eins rétt að bera niður hjá honum við háskólann og reyna, að fækka eitthvað prófessorum og dócentum við þá stofnun. Yfirleitt held eg að eini færi vegurinn væri sá; að fækka einhverju af þessum ómyndarskólum, sem hanga á horriminni og gjöra ekki hálft það gagn, sem þeir ætti að gjöra og er ætlað að gjöra. Þá gjörði hv. samþingism. minn þá athugasemd, að þetta væri svo stórt mál, að stj. væri það ekki ætlandi. Það getur nú verið, og ef til vill hefði það verið nærgætnara af okkur, að ætla henni að koma ekki fram með frv. um þetta þegar á næsta þingi, heldur síðar. Það þarf nú ekki að taka það tímatakmark svo bókstaflega, en aðeins vil eg spyrja: Hver á að gjöra þetta, ef ekki stjórnin?  Líka má hugsa sér að setja fasta nefnd. Það getur verið, að það væri ekki lakara, ef menn setti henni þá stólinn fyrir dyrnar, þannig, að henni væri ekki reiknað kaup fyrir aðra tíma en þá, sem hún verði til að starfa að þessu máli. En eins og kunnugt er, hafa milliþinganefndir oft reiknað sér kaup fyrir allan tímann, sem þær hafa setið, hvort sem þær hafa unnið eða tekið sér frí. En væri líka ekki hugsanlegt, að stjórnin gæti leitað til einstakra manna, og falið þeim að gjöra tillögur um málið? Vér höfum menn við háskólann, sem hafa hæfileika til að gegna meiri störfum, en þarf að vinna, eins og t. d. hv. samþingismaður minn, og enda hv. 1. þm. Hún. (G H.) líka. Eg hefi eins mikla trú á því að leita til þeirra, eins og að kasta út 10 til 20 þús. kr. til nefndar, sem lítið eða ekkert liggur eftir að gagni. Auðvitað ætlast eg ekki til þess, að þeir gerði þetta fyrir ekki neitt, þótt eg viti, að þeir eru óeigingjarnir menn, en dálítið ódýrara ætti það þó að verða. Stjórninni er innanhandar að leita til einstakra manna, ef hún vill og getur ekki annast málið sjálf, og þess vegna sé eg ekkert á móti því, meðal annars af þessum ástæðum, að samþykkja br.tillöguna. Eg skal svo ekki segja meira. Eg vænti þess, eftir undirtektunum, að brt. verði samþ. Eg skal ekki fara hér út í hagfræðishugleiðingar hv. 1. þm. Hún. (G. H.) um það, hverjir vinni mest að framleiðslunni hér í landinu. En það skilst mér, að það verði þeir. sem sjálfir leggja hönd á plóginn, bændur, sjómenn og aðrir verkamenn.



Þessi tillaga er framkomin af því, að enn er ekki farið að stofna útibú það frá Landsbankanum á Austurlandi, sem ráð var gjört fyrir í bankalögunum frá 1885. Menn eru nú farnir að verða langleitir eftir þessu útibúi, og sætta sig ekki við að fá það ekki, eins og hinir fjórðungarnir, þar sem Austurland á jafnt tilkall til þess og þeir. Þörfin er mikil hjá oss fyrir peningastofnun. Að vísu er á Seyðisfirði útibú frá Íslandsbanka, en það er allskostar ónóg. Það er kunnugt, að á Austurlandi er mikil framleiðsla, þar sem búskapur er þar kominn á góðan rekspöl, einkum að því er snertir sauðfjárrækt, auk þess sem sjór er þar stundaður mikið við sjávarsíðuna og verzlun allmikil. Það gefur því að skilja, að þar sem svo mikið verkefni er, þar hlýtur banki að eiga stórt verksvið, og það hefir oft komið sér bagalega, að geta ekki fengið lánsfé eftir þörfum. Einu úrræðin hafa verið þau, að fá peninga hjá verzlununum, þegar ekki næst til bankanna. En það vita allir, hve óeðlilegt það er, að þær haldi enn áfram að vera lánsstofnanir. Það er eins og sýnishorn af gamla fyrirkomulaginu, meðan einokunin var. Verzlanirnar binda þá við sig með lánum, sem þær þora að lána; hinir fá ekkert, sem ekki þykja líklegir viðskiftamenn, eða lítið eiga undir sér. Og fái menn ekki peninga þar, þá fá þeir þá hvergi, og það horfir ekki til þjóðþrifa, því að peninga þurfum vér að hafa, ef nokkrar athafnir eða framkvæmdir eiga að vera í landinu. Eg hefi heyrt sagt, að því hafi verið fleygt hér í Rvík, þar sem bankarnir eru, að það sé ekki gott að lána Austfirðingum peninga, af því að þeim sé ekki trúandi fyrir þeim. Eg veit ekki, hvað hæft er í því, en sé slíkt á orði, þá hefir það ekki við annað en skrök að styðjast, og eg hygg, að þar hafi ekki verið frekar pottur brotinn að þessu leyti, en annarsstaðar á landinu. Að minsta kosti er reynsla útibús Ísl.banka þar sú, eftir því sem mér er kunnugt. Því mun nú reyndar vera mjög vel stjórnað, en það er þó ekki eingöngu því að þakka, að vel hefir gengið, heldur líka skilvísi viðskiftamanna þess og gjaldþoli. Það virðist í alla staði vera sanngjarnt, að farið er fram á þessa beiðni við stjórnina, því að bankinn getur ekki gjört þetta nema með hennar leyfi. Vona eg svo, að hv. deild taki málinu vel, því að það miðar til verulegra framfara fyrir Austfirðingafjórðung, og um leið landið alt.



Á ferð minni um Austfirði í vor sem leið, varð eg þess var, að margir útvegsmenn þar eystra vóru óhæfilega bundnir kaupmönnum, og að það stóð útvegi þeirra mjög fyrir þrifum, hve ósjálfstæðir þeir vóru fjárhagslega. Mér kom þetta mjög á óvart, því að eg vissi, að talaverður afli var þar, og fór því að leita fyrir mér með það, hvernig á þessu gæti staðið, og sú niðurstaða, sem eg komst að, var sú, að þetta komi alt til af því, að menn gæti ekki fengið lán annarsstaðar en hjá kaupmönnum. Allir, sem eg mintist á þetta við, sögðu, að þeim fyndist bráðnauðsynlegt að fá bankaútibú frá Landsbankanum. Eg hygg, að það hafi staðið framkvæmdum þessa máls fyrir þrifum, hve Austfirðingar eru sjálfir sundurlyndir í þessu efni. Sumir vilja óðir hafa útibúið á Seyðisfirði, aðrir vilja hvergi hafa það nema á Eskifirði. Ef eg mætti eitthvað leggja til þeirra mála, þá held eg, að heppilegast væri að hafa það á Seyðisfirði, svo að útibúin sé þar hvort við hliðina á öðru og gæti starfað hvort í sambandi við annað. En hvað sem öðru líður, þá mega ekki framkvæmdir þessa máls dragast lengur, því að hér er sérstök brýn nauðsyn á að fá bankaútibú. Eg sé, að hv. þm. S.-Múl. biður um orðið, - líklega til þess að halda fram útibúi á Eskifirði. Vonandi rætist þó sú spá mín ekki, því að slíkt mundi verða málinu til tjóns. Eg vona að hann fallist á það með mér, að heppilegra muni að hafa útibúið á Seyðisfirði. Eg mun greiða atkvæði með þessari till., og hefði gert það hvenær sem hún hefði komið fram, og því ekki síður nú, er eg sé að sérstök nauðsyn er til að flýta þessu máli.



Eg vil leyfa mér að styðja þessa tillögu. Mér er kunnugt um, að mönnum fyrir austan er það sérstaklega mikið áhugamál, að þessu útibúi verði komið á fót. Háttv. framsögum. hefir nú tekið margt fram til stuðnings sínu máli, og er eg honum sammála, en vil þó bæta því við það, sem hann sagði, að Suður-Múlasýsla er miklu verr sett en Norður-Múlasýsla í þessum efnum. Eins og réttilega hefir verið tekið fram um hana, er þar hvergi hægt að fá peninga, nema hjá verzlununum, og það kemur mjög oft fyrir, þegar langt líður milli ferða, að þá eru þær líka blankar. Það má benda á það, að Múlsýslingar kaupa oft mikinn fisk af trollurum og línuveiðurum, og þykir vera góður verzlunarvegur, en þessari verzlun stendur það mjög fyrir þrifum að hafa engan banka. Á Seyðisfirði er ólíkt hægara að verzla við útlendinga, því að þar hafa þeir banka, en Sunnmýlingar hafa engan, en til þess að geta verzlað á þennan hátt, er alveg nauðsynlegt að hafa peningastofnun sem næst sér. Það er langt frá því, að eg geri það að kappsmáli hvar útibúið verður sett í Suður-Múlasýslu, hvort heldur að það verður sett á Norðfirði, Eskifirði eða Búðum, en hitt geri eg að kappsmáli, að það verði sett í Suður-Múlasýslu einhversstaðar. Mér sýnist það vera mjög ósanngjarnt að stofna tvö útibú á Seyðisfirði, en hafa ekkert í Suður-Múlasýslu. Mér finst það satt að segja ekki ná nokkurri átt, sem mér heyrðist háttv. þingm. V.-Ísf. (M. Ó.) halda fram, að oss mætti standa á sama, hvar útibúið væri. Oss er lífsspursmál að hafa það einhversstaðar í sýslunni, en miklu hægara fyrir oss að ná t. d. til Norðfjarðar heldur en til Seyðisfjarðar. Ef háttv. þingmaðurinn þyrfti að ná í peninga í flýti, væri honum víst ekki alveg sama, hvort hann gæti fengið þá hér á staðnum eða þyrfti að fara norður á Akureyri til þess. Satt að segja get eg ekki álitið, að hægt sé að kalla það hreppapólitík, þótt vér förum þess á leit, að útibúið sé sett í Suður-Múlasýslu, þegar í Norður-Múlasýslu er annað útibú. En vitanlega verður það alveg á valdi bankastjórnar Landsbankans, hvar hún setur útibúið, það er ekki til neins að gera neina ályktun um það hér í deildinni, svo að í raun og veru er þýðingarlaust að vera að deila um þetta nú. En eg ber það traust til bankastjórnarinnar, að hún sjái, að það er sanngjarnt að setja útibúið í Suður-Múlasýslu en ekki í Norður-Múlasýslu. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) tók það fram, að útvegurinn væri nú mikið í höndum kaupmanna. Þetta er rétt. Menn alment sjá sér ekki fært að útvega sér mótorbáta nema með því, að snúa sér til verzlananna, því að hvergi er annarstaðar peninga að fá, en verzlanirnar vilja auðvitað hafa eitthvað fyrir snúð sinn og snældu, og því tekur það oft langan tíma, að báturinn borgi sig. Ef nú bankaútibú væri í sýslunni og hægt væri að fá þar peninga, þá þyrfti ágóðinn ekki að renna í vasa verzlananna, en gæti runnið í vasa eigendanna sjálfra. Eg skal taka það fram, að eg er mjög þakklátur háttv. þingm. V.-Ísf. fyrir að hann hafði bent á þetta.