Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um staðfestingu á samkomulagi um aðgerðir í atvinnumálum, sem gert var á milli ríkisstj., samtaka vinnuveitenda og miðstjórnar Alþýðusambands Íslands hinn 17. janúar 1969. Er nauðsynlegt að fá þá lánsheimild, sem frá er greint í 5. gr. frv., og jafnframt að kveða á um það, hvaða aðilar eigi að ráðstafa því fé og með hverjum hætti í aðalatriðum. Þetta samkomulag er alþjóð kunnugt og hefur áður verið í stórum dráttum rætt hér á Alþingi, og skal ég því ekki fjölyrða um það út af fyrir sig. Mér þykir rétt í þessu sambandi að gera nokkra grein fyrir því starfi, sem þegar hefur verið unnið af hálfu atvinnumálanefndar ríkisins, og fara þá fyrst nokkrum orðum um fjáröflun þá, sem ráðgerð var og nú er veitt heimild fyrir í 5. gr. frv. Í samkomulaginu frá 17. janúar var gert ráð fyrir, að aflað væri fjár að upphæð 300 millj. kr. vegna starfsemi atvinnumálanefndanna. Frá upphafi var talið, að mikils hluta þessarar fjárhæðar yrði að afla með erlendri lántöku. Ríkisstj. hóf þegar í stað undirbúning að þessari fjáröflun, og er nú tryggt, að erlent lán til þessara og annarra þarfa muni bráðlega fást með útboði á lánamarkaði í Evrópu, svo sem fjmrh. mun gera Alþ. nánari grein fyrir. Enda þótt frá upphafi væri ljóst, að þessara 300 millj. kr. yrði fyrst og fremst að afla með erlendri lántöku, var æskilegt, að nokkur hluti fjárins yrði fenginn með láni innanlands, þar sem margir af væntanlegum lántakendum eiga erfitt með að taka lán í erlendri mynt með þeirri gengisáhættu, sem því fylgir. Gert er ráð fyrir, að a.m.k. 1/3 hluta upphæðarinnar, þ.e.a.s. 100 millj. kr., verði aflað með lántöku innanlands, þar af ekki minna en 50 millj. kr. á þessu ári og mun hæstv. fjmrh. gera nánari grein fyrir þeim ráðagerðum, áður en langt um líður. Ríkisstj. gerði samkomulag við Seðlabankann um, að hann veitti Atvinnujöfnunarsjóði lán til bráðabirgða til þess að ekki þyrfti að verða töf á lánveitingum atvinnumálanefndar ríkisins eða á hagnýtingu þeirra lána, sem hún samþykkti að veita. Þeim lántakendum, sem þegar hefur verið úthlutað lánum, hefur verið boðið að taka með þessum hætti til bráðabirgða innlend lán, er síðar yrði breytt í endanlegt lán, þegar fjár hefði verið aflað til frambúðar. Óhætt er því að fullyrða, að dráttur á fjáröflun hefur ekki valdið töfum á störfum atvinnumálanefndar ríkisins. Þá skal ég víkja að starfsemi atvinnumálanefndanna. Þegar að gerðu samkomulaginu hinn 17. janúar var í samræmi við það boðað til ráðstefnu allra atvinnumálanefndanna í Reykjavík, og var hún haldin dagana 27.–29. janúar. Sumar nefndanna höfðu þá þegar haldið fundi með sér, en flestar þeirra héldu fyrstu fundi sína í Reykjavík þessa daga. Á fundunum fékkst eftir atvikum gott yfirlit um atvinnuástandið í heild og í hverju héraði um sig. Enn fremur voru starfshættir nefndanna ræddir ítarlega og settar þær starfsreglur, er fylgja þessu frv. sem fskj. II. Að lokinni ráðstefnunni voru n. síðan beðnar um að gefa nánari upplýsingar um einstök atriði og þá fyrst og fremst um þau atvinnutæki, sem ekki væru starfrækt. Þær voru spurðar um fiskiskip, er ekki væru gerð út eða ekki væru líkur fyrir, að yrðu gerð út, fiskvinnslustöðvar og iðnfyrirtæki, er ekki væru starfrækt að fullu. Þá voru nefndirnar einnig beðnar að benda á opinberar framkvæmdir, sem helzt gætu komið til greina í sambandi við lánveitingar. Frá nefndunum komu greinargóð svör um þessi efni og auk þess ítarlegar skýrslur frá mörgum sveitarfélögum. Jafnframt þessu tóku að berast umsóknir um lánveitingar ýmist fyrir tilstuðlan nefndanna eða beint frá aðilum sjálfum. Flestar bárust þessar umsóknir seint í febrúar og fyrri hluta marz. Væntanlega má nú telja, að ýkjamargar umsóknir berist ekki úr þessu. Héraðanefndirnar hafa þegar veitt umsagnir sínar um verulegan hluta þessara umsókna og flokkað þær eftir mati sínu á þýðingu þeirra. Um s.l. helgi, þ.e.a.s. þann 22. marz, höfðu borizt 275 umsóknir um lán eða styrki til atvinnufyrirtækja víðs vegar að, og eru umsóknir um opinberar framkvæmdir þá ekki taldar með. Láns- eða styrkjaupphæðir, sem um er sótt, þ.e.a.s. fyrir utan opinberu framkvæmdirnar, eru samtals 526 millj. kr. Flestar þessara umsókna eru vegna fiskveiða, eða 96 að tölu, og nema 72 millj. kr. Frá fiskvinnslufyrirtækjum, öðrum en niðursuðu- og niðurlagningarverksmiðjum og fiski- og síldarmjölsverksmiðjum, eru 59 umsóknir að upphæð 101 millj. kr. Frá niðursuðu- og niðurlagningarverksmiðjum eru 7 umsóknir, 30 millj. kr. að fjárhæð, og frá fiski- og síldarmjölsverksmiðjum 8 umsóknir, 17 millj. kr. að upphæð. Frá vinnslustöðvum landbúnaðarafurða og fóðurblöndunarstöðvum voru 10 umsóknir, er nema 57 millj. kr. Frá skipasmíðastöðvum og dráttarbrautum eru 9 umsóknir, að fjárhæð 38 millj. kr. og frá netagerðum 5 umsóknir, samtals 27 millj. kr. Þar við bætist mikill fjöldi umsókna, sem flokka má undir ýmislegan iðnað annan en þann, sem áður hefur verið talinn, og eru þetta 81 umsókn að upphæð 185 millj. kr. Þessar umsóknir atvinnufyrirtækja eru margvíslegrar tegundar. Þar er bæði um að ræða umsóknir vegna framkvæmda, þ.e.a.s. til stækkunar bygginga eða aukningar vélakosts starfandi fyrirtækja og til stofnunar nýrra fyrirtækja. Enn fremur er mikið af umsóknum til endurskipulagningar á fjárhag starfandi fyrirtækja, er geri þeim kleift að halda áfram starfsemi eða auka starfsemi sína án þess að um beinar framkvæmdir sé að ræða. Þetta eru tveir aðalflokkar umsóknanna. Í þeim fyrri eru 141 umsókn, samtals að upphæð 324 millj. kr. Í þeim síðari eru 82 umsóknir, að upphæð 120 millj. kr. Á milli þessara flokka eru þó hvergi nærri skýr mörk, enda oft um hvort tveggja að ræða framkvæmdir og endurskipulagningu á fjárhag. Þá er nokkuð um umsóknir um hrein rekstrarlán eða 31 umsókn, að upphæð 65 millj. kr. Umsóknir um styrki eru 21, að upphæð 16 millj. kr. Umsóknir skiptast þannig eftir landshlutum, að flestar þeirra eru frá Norðurlandi, þ.e.a.s. bæði Norðurl. v. og Norðurl. e., 86 umsóknir, samtals að fjárhæð 171 millj. kr. Næstflestar eru frá Austurlandi, 54 umsóknir, að upphæð 84 millj. kr. Frá Vesturlandi eru 36 umsóknir, að fjárhæð 52 millj. kr. Frá Suðurlandi eru 32 umsóknir, sem nema samtals 68 millj. kr. Frá Vestfjörðum eru 28 umsóknir, samtals 36 millj. kr. Frá Reykjanesi er 21 umsókn, að fjárhæð 52 millj. kr. Fæstar eru umsóknirnar frá Reykjavík eða 18, að upphæð 64 millj. kr. samtals. Þá skal ég ræða sérstaklega um starfsemi atvinnumálanefndar ríkisins. Þegar samkomulagið hinn 17. janúar var gert, hafði gengisbreytingin skapað grundvöll þess, að atvinnuástand í landinu gæti að nýju færzt í eðlilegt horf. Það var hins vegar ljóst, að margvíslegra viðbótarráðstafana væri þörf til þess að unnt yrði að hagnýta þennan grundvöll, og fjallaði samkomulagið einmitt um sum þeirra vandamála. Eitt þeirra var aukning rekstrarfjár fyrirtækja, en þörf hennar varð enn brýnni við gengisbreytinguna. Undirbúningur var fljótlega hafinn til úrbóta í því efni, og var það m.a. rætt á fyrstu fundum atvinnumálanefndar ríkisins. Þær ráðstafanir, sem í þessu skyni voru gerðar, eru í aðalatriðum þessar: Afurðalán til sjávarútvegsins voru hækkuð í samræmi við verðhækkanir vegna gengisbreytingarinnar, og hefur þetta leyst þau rekstrarfjárvandamál fiskvinnslustöðva, sem stöfuðu af gengisbreytingunni. Þá ákvað Seðlabanki Íslands að verja 100 millj. kr. til sérstakra rekstrarlána til fiskiskipa. Þessi rekstrarlán skyldu einkum notuð til að létta byrði af lausaskuldum, og þau veitt fyrir milligöngu viðskiptabanka til 11/2 árs, þ.e.a.s. tveggja vertíða. Enn fremur ákváðu viðskiptabankarnir að auka venjuleg rekstrarlán til fiskiskipa um 50%. Framangreindar ráðstafanir komu til framkvæmda strax og vertíð hófst eftir sjómannaverkfallið. Loks ákvað Seðlabankinn að verja 150 millj. kr. til aukningar rekstrarlána iðnaðarins í samvinnu við viðskiptabankana. Veiting þessara lána hófst um miðjan febrúar og hefur haldið áfram síðan, en þessar lánveitingar taka nokkurn tíma, þar sem fyrirtæki verður að sækja um þær hjá viðskiptabanka sínum, og málið fer síðan til athugunar hjá Seðlabankanum. Framkvæmd þessara ráðstafana er þó nú komin vel á veg. Í upphafi árs fengu enn fremur allmörg frystihús, sem voru í fjárhagserfiðleikum, sérstaka fyrirgreiðslu, samtals að fjárhæð 30 millj. kr., af fé, sem Atvinnujöfnunarsjóði hafði verið veitt í fjárl. í þessu skyni. Auðvitað hefur ekki allur vandinn verið leystur með þessum ráðstöfunum og sjálfsagt stendur sitthvað enn til bóta, einnig hjá öðrum atvinnugreinum. Ýmsir gera sér t.d. titt um óhæfilegan gróða verzlunarinnar á s.l. árum. Sannleikurinn er hins vegar sá, að verzlunin hefur verið hart leikin síðustu misseri. Hennar almennu vandamál hafa raunar ekki verið rædd í atvinnumálanefnd ríkisins, en sjálfur verð ég að lýsa þeirri skoðun, að kanna þurfi betur ýmis atriði, sem hér að lúta, t.d. nauðsyn á ráðstöfunum til að hagræða eða framlengja lausaskuldir verzlunarinnar vegna gengisbreytinganna tveggja á hliðstæðan hátt og gert hefur verið fyrir aðra höfuðatvinnuvegi, þótt af öðrum orsökum sé. Ákvarðanir um það verður þó að taka á öðrum vettvangi en þessara nefnda, og skal ég því ekki fara fleiri orðum um það vandamál. Með framannefndum aðgerðum hefur verið stuðlað að því að sjávarútvegur hefur verið stundaður með góðum árangri á þessari vertíð, frá því að sjómannaverkfallinu lauk. Fiskibátarnir hafa verið gerðir út með eðlilegum hætti og fiskvinnslutæki verið nýtt eftir því, sem hráefni hefur fengizt. Af þessu hefur leitt, að þörf fyrir afskipti atvinnumálanefndanna af fiskveiðum og fiskvinnslu hefur ekki reynzt jafnbrýn og ætlað hafði verið af ýmsum, áður en áhrifa þessara aðgerða fór að gæta. Atvinnumálanefndirnar hafa þó vissulega þýðingarmikið verk að vinna til lausnar á sérstökum vandamálum í þessum efnum svo sem nú skal nánar vikið að. Atvinnumálanefnd ríkisins hefur látið athugun á umsóknum vegna fiskibáta njóta forgöngu umfram aðrar. Umsagnir héraðsnefnda um báta bárust snemma, en síðan var þremur trúnaðarmönnum ríkisnefndarinnar, völdum af þeim þremur höfuðaðilum, er hana skipa, falið að kanna umsóknirnar nánar. Þessir trúnaðarmenn hafa gert drög að till. um meðferð lánsumsókna vegna fiskibáta og hafa nú lokið könnun á flestöllum þeim umsóknum, sem borizt hafa. Í stuttu máli eru niðurstöður trúnaðarmannanna þær, að fram úr þeim erfiðleikum, sem þarna sé við að etja, verði sjaldan ráðið með nýjum lánveitingum fyrir milligöngu atvinnumálanefndar ríkisins. Lausnar vandans sé oftast að leita hjá þeim fjárfestingarlánasjóðum, sem að þessum málum starfa, þ.e. einkum Fiskveiðasjóði og Atvinnujöfnunarsjóði. Samkomulag hefur og orðið um það milli atvinnumálanefndar ríkisins og Atvinnujöfnunarsjóðs, að hann taki að sér að leysa sérstök vandamál, sem að hafa borið, t.d. vegna breytinga á skipum til togveiða og til kaupa á veiðarfærum í því skyni. Enn fremur er talið, að Atvinnujöfnunarsjóður geti yfirleitt greitt úr þeim vandamálum, sem upp koma í sambandi við kaup á notuðum bátum, vegna endurbóta báta, þar sem Fiskveiðasjóður getur einnig hlaupið undir bagga, og vegna sérstakra greiðsluerfiðleika báta. Þá eru lánareglur um nýsmíði báta svo rúmar, að ekki er þörf nýrra lánastofnana, heldur fjáröflunar, til þess að sjóðir þeir, sem annast eiga um þessar lánveitingar, hafi nægilegt fé milli handa. Þrátt fyrir þetta hafa trúnaðarmennirnir talið, að í einstökum tilvikum, svo sem vegna sérstakra óhappa, sé eðlilegt, að atvinnumálanefnd ríkisins veiti fyrirgreiðslu um lán, enda hafa nokkur slík lán verið samþ. og önnur munu væntanlega brátt bætast við. Á meðal þeirra fiskibáta, sem sótt hafa um lán, eru að sjálfsögðu allmargir, sem fengið hafa mikil lán, en eiga annaðhvort ekki fyrir skuldum eða standa fyrirsjáanlega ekki undir auknum skuldum. Þeir, sem svo stendur á um, eru sennilega ekki fleiri nú en lengst af hefur tíðkazt. Á meðal hins mikla fjölda báta, sem héðan eru gerðir út, hljóta alltaf að vera nokkrir, sem þannig er komið fyrir og því er ekki unnt að aðstoða með frekari lánveitingum. Sterk rök má færa fyrir því, bæði um fiskveiðar og fiskvinnslu, að þessar atvinnugreinar eigi í erfiðleikum, ekki svo mjög af of naumum lánveitingum, heldur miklu frekar af hinu, að lánsfé hafi ekki verið notað af nægilegri fyrirhyggju. Enda þótt fiskveiðar séu nú stundaðar með eðlilegum hætti og fjárhagsörðugleikar eða lánsfjárskortur hamli sjaldnast rekstri fiskiskipa, getur starfsemi atvinnumálanefndanna haft mikla þýðingu fyrir lausn sérstakra vandamála. Slík vandamál eru einkum tvenns konar. Útgerð togara eða stórra togbáta frá þeim stöðum í landinu, þar sem slíkar veiðar hafa verið stundaðar árangursríkt, þarf að haldast. Hér er um að ræða Reykjavík, Hafnarfjörð, Akureyri og Siglufjörð. En kunnara en frá þurfi að segja er, að á undanförnum áratug hefur togurum mjög farið fækkandi. Þessi þróun er nátengd takmörkunum á veiðisvæðum togaranna, skipshafnarstærð, hinum mikla uppgangi síldveiðanna, betri aðstöðu og afla hinna minni þorskveiðibáta. Togveiðar á stórum togskipum hafa hvorki staðizt samkeppni við síldveiðar né við þorskveiðar minni báta, enda þótt togaraútgerðin hafi notið opinberra styrkja umfram aðra. Þrátt fyrir þessa annmarka er sem sagt þýðingarmikið, að útgerð stórra togskipa sé haldið áfram frá þeim stöðum, þar sem þau ein geta skapað grundvöll fyrir öflugum sjávarútvegi, þó að álitamál geti verið, hver gerð og stærð togveiðiskipa muni henta bezt í þessu skyni. Fyrir atvinnumálanefnd Reykjavíkur hafa legið till., sem hún hefur sent til atvinnumálanefndar ríkisins um viðgerð á þremur gömlum reykvískum togurum, sem legið hafa ónotaðir um nokkurra ára skeið. Ítarlegar athuganir og viðræður hafa farið fram um viðgerð og útgerð þessara skipa og sýnist sitt hverjum, hvað hyggilegt sé í þessum efnum, þótt óumdeilt sé, að viðgerð skipanna og útgerð muni um sinn skapa mikla atvinnu. Atvinnumálanefnd ríkisins hefur því boðið Reykjavíkurborg að láni til langs tíma þá upphæð, sem þarf til viðgerðar á þessum togurum, og er talið, að hún sé um 26 millj. kr. Á valdi Reykjavíkurborgar er hins vegar að kveða á um, hvort þessari upphæð skuli varið til viðgerða á þessum þremur tilteknu togurum eða til eflingar fiskveiða frá Reykjavík á annan hátt, sem atvinnumálanefnd ríkisins samþykkir. Um leið og atvinnumálanefnd ríkisins tók þessa ákvörðun, ákvað hún að svipaðri upphæð skyldi varið til eflingar fiskveiða frá öðrum stöðum, þar sem togaraútgerð hefur sérstaka þýðingu. Enginn efi er á, að fiskiskipasmíði innanlands er mjög löguð til þess að bæta í bráð úr atvinnuleysi og tryggja atvinnu til frambúðar. Í landinu er nú veruleg afkastageta til skipasmíða. Á hinn bóginn er eftirspurn eftir nýjum skipum lítil í bili, enda þótt búast megi við, að hún vaxi aftur áður en langt um líður. Til þess að unnt sé að halda áfram að efla skipasmíðar og hafa fyrir hendi hentug ný skip, þegar eftirspurn fer vaxandi á ný, er þörf sérstakra aðgerða. Þetta verkefni hefur verið til athugunar hjá atvinnumálanefnd ríkisins, og um það hafa verið gerðar till. frá öllum héraðsnefndum. Þá hefur iðnmrn. haft málið til sérstakrar athugunar, svo og Fiskveiðasjóður. Fyrirætlun atvinnumálanefndar ríkisins er að láta gera sérstaka áætlun um þessar smíðar hið allra bráðasta og verja nokkrum hluta af því fjármagni, sem hún hefur yfir að ráða, til framkvæmdar hennar. Dugar þar sennilega ekki minna en um 50 millj. kr. Á hinn bóginn er sá vandi á höndum, að umráðafé Fiskveiðasjóðs til þessara þarfa er mjög takmarkað, svo að ekki sé meira sagt, og mun verða það næstu árin, meðan verið er að greiða niður lán fiskiskipa þeirra, er keypt hafa verið í útlöndum á undanförnum árum. Er því enn óvíst, hversu umfangsmiklum skipasmíðum er unnt að hrinda í framkvæmd. En hér er um að ræða einhverja áhrifaríkustu ráðstöfun til atvinnuaukningar í bráð og lengd, að mati atvinnumálanefndar ríkisins, og leggur n. því megináherzlu á framgang þessarar ráðstöfunar. Fiskvinnslustöðvar eru nú starfræktar hvarvetna þar sem nægilegt hráefni er fyrir hendi. Lánveitinga frá atvinnumálanefndum hefur því ekki verið þörf til að koma þeim af stað. Á hinn bóginn á hér einnig við hið sama og um bátana, að æskilegt er, að nefndirnar sinni nokkrum úrlausnarefnum. Þessi vandamál eru þrenns konar: Í fyrsta lagi eru vandamál frystihúsanna í þeim landshlutum, þar sem síldveiðar hafa einkum verið stundaðar á undanförnum árum og bolfiskvinnslustöðvar hafa því ekki verið endurbættar og jafnvel beinlínis komizt í niðurníðslu. Þetta á í mismunandi ríkum mæli við norðan frá Raufarhöfn suðaustur um til Djúpavogs og að nokkru leyti um Siglufjörð. Á þessu svæði er þörf verulegra lánveitinga til þeirra frystihúsa, sem fyrir eru. Fiskveiðasjóður og atvinnumálanefnd ríkisins hafa þegar tekið ákvarðanir um fyrirgreiðslu til fjögurra frystihúsa, þ.e. á Raufarhöfn, Seyðisfirði og tveggja á Siglufirði. Umsóknum annarra úr þessum byggðarlögum mun verða sinnt eins fljótt og tök eru á, er nauðsynlegar athuganir hafa farið fram. Í öðru lagi er um að ræða mikla fjárhagsörðugleika hjá frystihúsum á nokkrum stöðum, þar sem skipulag hefur verið óheppilegt og rekstur fiskvinnslustöðva hefur gengið illa árum saman, svo að miklar skuldir hafa safnazt. Hér er ekki um ný vandamál að ræða, enda þótt erfiðleikar frystiiðnaðarins á 2–3 síðustu árum hafi gert úrlausn þeirra enn brýnni en áður. Endurskipulagning frystiiðnaðarins á þessum stöðum bæði varðandi fjárhag og rekstur hefur verið til athugunar í Fiskveiðasjóði og í bönkunum um tveggja ára skeið og hefur þegar verið greitt úr þessum málum víða, að miklu eða öllu leyti, fyrir milligöngu Fiskveiðasjóðs og Atvinnujöfnunarsjóðs, þar sem slíkt er á þeirra færi. Sums staðar eru þó vandamál enn óleyst og leggja atvinnumálanefndir sig nú fram um lausn þeirra. Ljóst er, að forsenda árangurs er, að nauðsynlegt samstarf fyrirtækja á þessum stöðum takist. Ef óhjákvæmilegar umbætur fást ekki, hrökkva ný fjárframlög eða lán frá opinberum aðilum skammt, því að nýrra erfiðleika og nýrrar stöðvunar er þá skjótt að vænta. Í þriðja lagi er um að ræða lánveitingar til endurbóta á frystihúsum og öðrum fiskvinnslustöðvum í öðrum landshlutum en þar sem um sinn voru einkum stundaðar síldveiðar. Þar er ekki um miklar fjárhæðir að ræða, enda mun Fiskveiðasjóður að verulegu leyti geta leyst úr þeirri þörf og er þó til athugunar, hvort, og að hve miklu leyti, atvinnumálanefndir þurfa einnig að hlaupa þar undir bagga. Athugun á afgreiðslu umsókna í sjávarútvegi hefur verið látin ganga fyrir öðrum. Athugun annarra umsókna, en þær eru fyrst og fremst til ýmiss konar iðnaðar, er því skemmra á veg komin. Þó hafa nokkur þýðingarmikil mál þegar hlotið athugun og fyrirgreiðslu. Má í því sambandi sérstaklega nefna fyrirætlanir Sambands íslenzkra samvinnufélaga um stækkun sútunarverksmiðju á Akureyri, sem atvinnumálanefnd ríkisins ásamt öðrum aðilum hefur heitið verulegri lánveitingu, eftir því sem nánar semst um milli umsækjenda og lánveitenda í heild. Undirbúningur þeirrar framkvæmdar heldur því áfram af fullum krafti. Önnur þýðingarmikil mál eru nú til athugunar hjá Framkvæmdasjóði. Í sumum tilvikum er þar um að ræða nýjar framkvæmdir eða iðnað nýrrar tegundar hérlendis. Auðséð er, að slíkar lánveitingar krefjast nákvæmrar athugunar. Afgreiðsla þeirra kann þess vegna að taka nokkurn tíma. Honum mun þó vel varið, bæði frá sjónarmiði umsækjenda sjálfra og væntanlegra starfsmanna, þar sem illa undirbúnar og óheppilegar framkvæmdir mundu ekki stuðla að varanlegum atvinnubótum, heldur von bráðar leiða af sér ný vandamál. Aðrar umsóknir frá minni fyrirtækjum eru til athugunar í Atvinnujöfnunarsjóði, en athuganir eru skammt á veg komnar, vegna þess að meira máli hefur verið talið skipta að sinna sjávarútveginum. Oft er um að ræða fyrirtæki, sem Atvinnujöfnunarsjóður hefur þegar kynni af og hefur veitt lán, svo að málsmeðferð mun þess vegna taka skemmri tíma en ella. En of oft kann að reynast erfitt að greiða úr vanda þessara fyrirtækja, vegna þess að hann er ekki fyrst og fremst fólginn í skorti lánsfjár, heldur í skorti á eigin fé og nægilegri þekkingu og reynslu í stjórnun og rekstri. Í þessum efnum er mikilla umbóta þörf hér á landi, svo sem alviðurkennt er. Lausn þess vanda er utan verksviðs atvinnumálanefnda, en almannavaldið og stofnanir þess geta þó stuðlað að því með ýmsu móti, að aðilar sjálfir og þeir, sem næstir standa, geri ráðstafanir til þess að reyna að bæta úr þessum annmörkum. Nokkur brögð eru að því, að sótt hafi verið um hrein rekstrarlán, því að alls eru þvílíkar umsóknir 31 að tölu og að fjárhæð 65 millj. kr. Atvinnumálanefnd ríkisins hefur ákveðið, að hún muni ekki veita slíka fyrirgreiðslu, sem eðli sínu samkv. heyri undir hinar varanlegu lánsstofnanir, enda mundi slík íhlutun valda varhugaverðum glundroða. N. hefur því þegar afgreitt allmargar þessara umsókna og vísað umsækjendum til viðskiptabanka sinna og þeirrar fyrirgreiðslu, sem Seðlabankinn veitir með þeirra aðstoð. Aðrar sams konar umsóknir munu væntanlega verða afgreiddar á sama hátt. Þá skal ég fara nokkrum orðum um opinberar framkvæmdir. Í starfsreglum atvinnumálanefndar er berum orðum fram tekið, að lán til atvinnufyrirtækja skuli yfirleitt sitja í fyrirrúmi fyrir lánum til opinberra framkvæmda, en þó mega þær einnig koma til greina, þegar þær hafa mikil og skjót áhrif til atvinnuaukningar, og jafnframt mikla þýðingu fyrir framtíð atvinnulífsins á staðnum. Mikill fjöldi umsókna um opinberar framkvæmdir hefur borizt frá flestum sveitarfélögum í þéttbýli. Áhugi fyrir lánveitingum hefur einnig komið fram af hálfu aðila, sem sjá um hreinar ríkisframkvæmdir. Erfitt er að segja með vissu, hve háar upphæðir er hér um að ræða, þar sem upplýsingar um framkvæmdakostnað og lánaþörf eru ekki alltaf fullnægjandi. Þó má telja, að þær framkvæmdir, sem um er að ræða á árinu 1969, mundu kosta nokkuð yfir 300 millj. kr., og þau lán, sem um er sótt, nema um eða yfir 200 millj. kr. Augljóst er, að ekki er unnt að sinna nema litlum hluta þessara umsókna með því fjármagni, sem atvinnumálanefnd ríkisins hefur yfir að ráða og samkv. starfsreglum hennar. Annað mál er, að sveitarfélögin eiga nú við að etja sérstakan vanda, sem á rætur sínar að rekja til þess, hversu mjög mörg þeirra juku framkvæmdir sínar á veltiárunum frá 1962–1966. Slíkar framkvæmdir jukust þá meira en annarra aðila í landinu eða um 22% á ári að meðaltali á föstu verðlagi eða um það bil þrisvar sinnum örar heldur en þjóðartekjur jukust á þessu tímabili og meira en helmingi örar heldur en ríkið sjálft jók sínar framkvæmdir á þessum sömu árum. Sveitarfélögunum var þetta unnt vegna hinna auknu tekna, sem þau höfðu á þessum árum. Nú þegar viðhorfin eru önnur, verður vandinn enn meiri einmitt af þessum sökum. Sjálfsagt er, að atvinnumálanefnd ríkisins hlaupi undir bagga, eftir því sem máttur hennar endist, og þegar slík aðstoð er líkleg til varanlegs gagns. En hér verður vel að vanda athugun og undirbúning. Enn sem komið er, hefur aðeins verið ákveðin ein slík lánveiting, og er það lán vegna Hitaveitunnar í Reykjavík. Þessi lánveiting er að upphæð 20 millj. kr. og ásamt jafnháu láni frá Atvinnuleysistryggingasjóði mun hún gera Hitaveitu Reykjavíkur kleift að halda uppi framkvæmdum, er nema 70–80 millj. kr. á þessu ári. Þær framkvæmdir munu veita mikla atvinnu, meðan þær standa yfir, og leiða til varanlegra hagsbóta fyrir þá, sem með þessu móti geta fyrr en ella orðið hitaveitu aðnjótandi. Loks verður að þessu verulegur gjaldeyrissparnaður fyrir landið í heild. Nokkrar aðrar framkvæmdir eru nú til athugunar hjá atvinnumálanefnd ríkisins. Þar er einkum um að ræða hitaveitu- og vatnsveituframkvæmdir og hafnargerðir, en allar slíkar framkvæmdir hafa bæði mikla þýðingu fyrir atvinnu þegar í stað og fyrir framtíðarheill byggðarlaganna. Enn er ekki hægt að segja, hversu háar fjárhæðir hér getur verið um að ræða eða hvaða framkvæmdir þykja árangursríkastar, en till. um þessi efni hafa nú þegar borizt frá atvinnumálanefndum kjördæmanna. Þá er þetta að segja sérstaklega um ráðstafanir til að auka húsbyggingar. Atvinnumálanefnd ríkisins fjallaði á fyrstu fundum sínum um sérstakar ráðstafanir til að örva byggingarstarfsemi. Nefndin átti viðræður um þetta við fulltrúa Seðlabankans og varð samkomulag um, að Seðlabankinn veitti sérstaka fyrirgreiðslu til húsnæðismálastjórnar, að upphæð rúmar 100 millj. kr. til þess að flýta lánum til húsbygginga. Frekari aðgerðir í þessum efnum eru nú til athugunar á vegum atvinnumálanefndar ríkisins. Slíkar aðgerðir hafa mikla almenna þýðingu fyrir atvinnuástandið í landinu líkt og aðgerðir til aukningar rekstrarlána til sjávarútvegs og iðnaðar og jafnvel enn skjótari en hagnýting þeirra 300 millj. kr., sem n. hefur beint til ráðstöfunar. Þá hef ég gert stuttlega grein fyrir þeim málum, sem atvinnumálanefnd ríkisins hefur einkum fjallað um. Eðlilegt er, að menn spyrji, hvaða áhrif þessar ráðstafanir hafi haft á atvinnuástandið í landinu. Nú er það að vísu svo, að á því hefur orðið mikil breyting á síðustu vikum. Í desemberlok var tala atvinnuleysingja talin kringum 2220. Í janúarlok var þessi tala komin upp í 5475 menn. Í febrúarlok hafði hún lækkað niður í 3607. Í gær var, eftir því sem næst verður komizt, það er ekki nákvæm tala, álitið, að atvinnuleysingjar væru um 2100. Þetta er enn allt of há tala og ljóst, að betur má, ef duga skal, því að að sjálfsögðu keppum við öll að því, að ekkert atvinnuleysi eigi sér stað í landinu. Það er einnig sjálfsagt að viðurkenna, að þessi mikla breyting, sem þó hefur á orðið frá því í janúarlok, er ekki nema að sáralitlu leyti að þakka starfsemi atvinnumálanefndanna, vegna þess að hér er það, sem mestu hefur valdið um, að sjávarútvegurinn hefur getað tekið til starfa með fullum krafti. Það eru þess vegna þær almennu ráðstafanir, sem gerðar hafa verið honum til eflingar varðandi rekstrarlán, að vísu í samráði við atvinnumálanefnd ríkisins, sem hér hafa ráðið úrslitum. Og það er ljóst, hverja þýðingu einmitt eðlilegur rekstur sjávarútvegsins hefur, af því, að í janúarlok skyldu um 5500 manns hafa verið atvinnulausir eða nær 3000 mönnum fleiri en nú. Þessir menn voru atvinnulausir til viðbótar þeim mikla fjölda, sem þá var í verkfalli. Eins hygg ég, að það sé greinilegt, að áframhaldandi velgengni sjávarútvegsins fyrst og fremst, en auðvitað einnig annarra greina, muni eiga mestan þátt í því að ráða bug á því atvinnuleysi, sem enn er eftir. Sanni mun nær, að meginorsök þess sé sú, að byggingarstarfsemi í landinu er nú miklu minni en áður. Þetta er óhjákvæmileg afleiðing þess, að allur almenningur, alþjóð getum við sagt, hefur nú miklu rýrari tekjur heldur en áður fyrr var, svo að menn geta síður ráðizt í byggingarframkvæmdir heldur en hér var um alllangt skeið. Höfuðbótin hlýtur því að verða sú, að atvinnuvegirnir rétti sig við á ný, þannig að það umframfé skapist, ef svo má segja, sem runnið geti til slíkra framkvæmda. Það er svo annað mál, að hér er hægt að gera margt til styrktar og til að hraða þessari þróun. Og það hefur atvinnumálanefnd ríkisins einmitt reynt að gera í sinni starfsemi. Hún hefur talið mjög mikilsvert að ýta undir byggingarframkvæmdir með því að beita sér fyrir því láni, sem Seðlabankinn veitti húsnæðismálastjórn ríkisins. Atvinnumálanefndin hefur einnig t.d. varðandi hitaveituframkvæmdirnar hér í Reykjavík stuðlað að því, að þær gætu hafizt í stærra mæli heldur en áður var fyrirhugað, svo að tvennt eitt sé talið. Aðrar þær framkvæmdir, sem hér skipta máli, hef ég þegar talið upp og skal því ekki rekja á ný. En við höfum verið sammála um það, að þótt æskilegur væri hinn allra mesti flýtir, þá verður einnig að athuga vel hverja framkvæmd um sig, og gæta þess, að ekki væri um aðrar framkvæmdir frekar að ræða, sem fljótar eða til meiri frambúðar gætu bætt úr þeim vanda, sem hér er við að etja. Það er ljóst, að nú þegar er verulega gengið á það fé, sem atvinnumálanefnd ríkisins hefur yfir að ráða. Þó er verulegur hluti þess eftir. Menn hafa margar ráðagerðir til íhugunar, sem ég skal ekki rekja hér að sinni. Ég hef einungis minnzt á það, sem fastráðið má heita. En ætlunin var, og um það var samið, að fénu yrði fyrst og fremst varið til arðbærs atvinnurekstrar, sem kæmi að varanlegu gagni. Og það vona ég, að reynslan eigi eftir að sanna, að ávöxtur af starfi nefndarinnar verði slíkur, að við höfum fylgt þeirri meginreglu. Hitt skiptir svo langsamlega mestu og hefur úrslitaþýðingu, að vinnufriður haldist í landinu, að menn geti ótruflað starfað að eðlilegum atvinnurekstri, og þá mun það skjótlega, þótt nokkurn tíma taki, koma í ljós, að sá arður, sem kemur t.d. af sjávarútveginum, dreifist um allt þjóðfélagið og verður öllum stéttum að gagni. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um málið að sinni, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði sent til 2. umr. og hv. fjhn. d. til athugunar.



Herra forseti. Á þskj. 383 er frv. til l. um aðgerðir í atvinnumálum. Frv. þetta er til staðfestingar á samkomulagi því, sem gert var 17. janúar s.l. á milli hæstv. ríkisstj., stéttarfélaganna í landinu og vinnuveitenda. Það er heimild fyrir ríkisstj. til þeirrar fjáröflunar, er þar er gert ráð fyrir, og lögfest skipan að þeim till., sem var samið um, bæði um atvinnumálanefndir héraðanna og um atvinnumálanefnd ríkisins. Enn fremur eru þar þær starfsreglur, sem þessar nefndir hafa sett sér til þess að starfa eftir. Um frv. sjálft þarf ég ekki að segja mikið og vil taka það fram fyrir hönd Framsfl., að hann mun veita því brautargengi í gegnum þingið og ekki tefja á neinn hátt framkvæmd þess, enda telur hann, að það hefði gjarnan mátt vera fyrr á ferðinni heldur en raun ber vitni um. Enda þótt það sé skoðun flokksins, er það ekki þar með sagt, að ekki hefði mátt skipa þessum málum á annan veg, ef fyrr og betur hefði verið staðið að þessum málum á undanfarandi árum. Það, sem ég vildi spyrja um í sambandi við þetta mál og ekki kom fram í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan, var það, hvort það er ekki hugsun atvinnumálanefndar ríkisins að taka til athugunar atvinnu skólafólks á komandi sumri. Ég hygg, að það verði eitt með meiri háttar vandamálum í atvinnumálum okkar í sumar að leysa atvinnumál skólafólksins og unga fólksins í landinu og ég vonast því til þess, að þetta verði eitt af þeim verkefnum, sem atvinnumálanefndin muni sinna, fyrst hennar hlutur er orðinn svo stór í atvinnumálum, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég vil líka segja það, að ég vonast til þess, að það verði farið að hraða afgreiðslu á rekstrarlánum iðnaðarins, sem hæstv. forsrh. nefndi hér áðan, því að mér er kunnugt um það, að mörg iðnaðarfyrirtæki í landinu hafa þörf fyrir þessa aðstoð og atvinnurekstur þeirra er ekki með eðlilegum hætti, fyrr en einhver lánsútvegun er komin þar til. Og það er einmitt hætta á því, að á sumum stöðum á landinu geti atvinnuleysi jafnvel aukizt frá því, sem nú er, ef ekki verður unnið fljótt að þessum málum. Út af frv. og þeirri leið, sem fara á um öflun fjárins, vil ég segja það, að það hefði verið æskilegt, að það hefði verið hægt að afla þessa fjár í landinu sjálfu, og ég hef skilið þannig þá stefnu, sem tekin var upp með þeirri starfsemi Seðlabankans að binda sparifé viðskiptabankanna, að það væri hugsað til að hafa þau áhrif í peningamálunum, að það væri hægt að veita þessu fé út í atvinnulífið aftur, þegar atvinnuástandið væri með þeim hætti, að það jaðraði við atvinnuleysi eða um atvinnuleysi væri að ræða. Enda er það beinlínis tekið fram í lögum Seðlabankans, að það eigi að vera hans hlutverk að haga sínum störfum á þann veg. Þess vegna hefði það ekki verið óeðlilegt, þó að hann hefði getað látið af hendi þær 300 millj., sem atvinnumálanefnd ríkisins ætlar að verja til lánveitinga. Ég vil því leyfa mér að spyrja um það, hvort það hafi verið útilokað, að Seðlabankinn gæti látið þetta fé af hendi, þar sem a.m.k. í mörgum tilfellum mun reynast fyrirtækjum erfitt, sem ekki stunda útflutningsframleiðslu, að taka lán með gengisáhættu, ef miðað er við reynslu síðustu ára. Ég get svo ekki látið hjá líða í sambandi við þetta frv. um aðgerðir í atvinnumálum að líta á það sem nokkurs konar úttekt hæstv. ríkisstj. á afrekum sínum í atvinnumálum þjóðarinnar eftir 10 ára valdasetu. Og vil í því sambandi minna á þau fyrirheit, sem hæstv. ríkisstj. gaf, þegar hún hóf valdaferil sinn og vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna í þau ummæli, er þá komu fram. m.a. í bókinni Viðreisn. En þar voru gefin þessi fyrirheit: „ Ríkisstj. leggur til, að framleiðslustörfum og viðskiptalífi þjóðarinnar sé skapaður traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöllur en atvinnuvegirnir hafa búið við undanfarandi ár.“ Og til að skýra það, hvað hæstv. ríkisstj. átti við með þessum orðum, gaf hæstv. núv. forsrh., Bjarni Benediktsson, skýringu á þessu í áramótagrein í Morgunblaðinu um áramótin 1959–1960, þar sem hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það kann ekki góðri lukku að stýra, að sjávarútvegurinn, sem framleiðir nær allar útflutningsvörur þjóðarinnar, fær ekki staðizt nema með ríkisstyrkjum.“ Og hvað segir svo hæstv. forsrh. nú í 4. gr. frv. um aðgerðir í atvinnumálum? Þar segir svo í niðurlagi þeirrar gr. um hlutverk atvinnumálanefndar ríkisins og tillögur hennar, að þær séu miðaðar við það eða gerðar í þeim tilgangi að útrýma atvinnuleysi og efla heilbrigðan atvinnurekstur, svo að atvinna sé betur tryggð í landinu í framtíðinni. Núverandi ríkisstj. hefur löngum hælt sér af því, að hún treysti á framtak einstaklingsins og með því frelsi, sem hún hafi skapað, hafi einstaklingurinn og atvinnurekandinn í landinu fengið það frelsi, sem athafnaþrá hans þráði, til þess að nýta möguleikana. Mér finnst, að þetta frv. sé frá hendi hæstv. ríkisstj. vantraust á atvinnurekendur í landinu, og það er vantraust á bankakerfið og stjórnendur opinberra sjóða í atvinnumálum, þar sem þeir voru ekki einu sinni hæfir til þess að annast lánveitingu á þeim 300 millj., sem hér á að lána til atvinnuveganna. Þetta er yfirlýsing hæstv. ríkisstj. um afrek sín í atvinnumálum og það kerfi, sem hún hefur hælt sér af og hefur beitt sér fyrir að gera sem allra frjálslegast. Hitt er svo annað mál, að afkoma atvinnuveganna í landinu er augljóslega með þeim hætti, að þar þarf stórra aðgerða við. Meira heldur en hér er að gert. Afkoma atvinnuveganna er nú sú, að kaupmáttur launa í landinu er um 15% minni heldur en hann var fyrir 10 árum. Þrátt fyrir þetta er það staðreynd, að atvinnureksturinn getur ekki borið sig og þarf aðstoðar við í flestum greinum, eins og hæstv. forsrh. drap á. Þetta er niðurstaðan eftir 10 ára góðæri, þó að tvö síðustu ár hafi verið erfið og erfiðari heldur en árin 1964–1965 og 1966. Þá sýnir það kannske bezt stjórnarstefnuna og árangur hennar, að á þeim árum, 1964, 1965 og 1966, beztu afla- og viðskiptaárum í sögu þjóðarinnar, gengu höfuðatvinnuvegirnir ekki nema með ríkisstyrkjum. Það er staðreynd um stefnu eða framtak hæstv. ríkisstj. í atvinnumálum, að öll þessi ár varð ríkið að styrkja atvinnuvegina, svo að rekstur þeirra gengi með eðlilegum hætti. Ástæðan fyrir þessu er það stjórnleysi, sem hér hefur ríkt í fjárfestingar- og gjaldeyrismálum. Það eru þær álögur, sem hafa verið á fjármagni því, sem til atvinnuveganna hefur gengið, og það eru skattar á skatta ofan, sem hafa verið lagðir á atvinnuvegina, og dýrtíðin er svo afleiðing af þessu öllu saman. Um þetta ætla ég ekki að fara fleiri orðum, þó að ég minnti á það við þetta tækifæri. Hinu vil ég svo vekja athygli á, að hæstv. ríkisstj. hefur verið furðu sinnulaus um framkvæmdir í sambandi við atvinnuleysið. Það var öllum ljóst á s.l. sumri, að atvinnuleysi mundi verða hér á yfirstandandi vetri, og þegar þær umr. fóru fram, sem fóru fram á milli stjórnmálaflokkanna s.l. haust, var þetta mergurinn málsins í umr. Það kom greinilega fram í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., formanns Framsfl., sem hann flutti hér í sambandi við umr. um gengisbreytingarnar s.l. haust, að flokkurinn legði höfuðáherzluna á það, að fram hjá því yrði komizt, að hér yrði atvinnuleysi. Tillögugerð hans var við það miðuð og í öllum umr., sem hér fóru fram á hv. Alþ. í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, var það höfuðatriði í umr. okkar framsóknarmanna, að komizt yrði hjá atvinnuleysi og það yrði fyrirbyggt þegar í fyrrahaust, að atvinnuleysi yrði hér í vetur. Í sambandi við afgreiðslu fjárl. fluttum við minni hl. fjvn. till. til breytinga við fjárl., þar sem gert var ráð fyrir að verja 350 millj. til atvinnumála. Við tókum fram í sambandi við þá tillögugerð, að við værum fúsir til samstarfs um málið hér á hv. Alþ. og í fjvn. og umræðna um, hvor leiðin yrði farin; að þetta fé yrði tekið að láni eða það yrði veitt til þess að einhverju leyti á fjárl., og endanlega gerðum við till. um lántöku upp á 150 millj. og 200 millj. í fjárveitingu. En við tókum það fram, bæði í umr. á hv. Alþ. og eins í fjvn., að við værum til viðræðu um það að breyta því á annan hátt, ef það mætti verða til þess að leysa málið. Hins vegar væri okkur það ljóst, að það yrði að koma til fé, ef forða ætti atvinnuleysi og það riði á, að það kæmi til nógu snemma til þess að hjá atvinnuleysinu yrði komizt. Nú er hér frv. um að verja 300 millj. í þessu skyni eða álíka upphæð og við lögðum til. En nú eru nærri 3 mánuðir liðnir af árinu 1969, og hefði verið mikill munur, ef þetta mál hefði verið afgreitt fyrir áramótin síðustu. Við bentum á það í sambandi við umr. um fjárl. og þessa till. okkar, að t.d. skólabyggingarnar væru sá þáttur, sem auðvelt væri að hagnýta sér til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi hjá iðnaðarmönnum. Ef sú hugmynd okkar hefði verið tekin hér og unnið úr henni á s.l. hausti, hefði ekki þurft að vera það atvinnuleysi hjá iðnaðarmönnum, sem verið hefur í vetur og er enn. Sama má segja um fleiri opinberar framkvæmdir, aukið fé til vegagerðar gæti komið að verulegum notum í sambandi við atvinnu í sumar, m.a. fyrir skólafólkið. Í sambandi við þetta frv. langar mig að spyrja um það, hvert sé raunverulega hlutverk Efnahagsmálastofnunarinnar. Ég hef litið svo á, að hlutverk Efnahagsmálastofnunarinnar væri það að vera til ráðuneytis fyrir ríkisstj. í atvinnu- og efnahagsmálum. Hjá þessari stofnun ættu að vera fyrir hendi skýrslur um hreyfingu í þessu, og hún ætti að eiga auðvelt með að gera áætlanir um úrlausnarefni í atvinnumálum. Það kom mér og fleiri þm. á óvart í sumar, þegar hæstv. ríkisstj. boðaði til umr. hjá stjórnmálaflokkum, að þá skyldi Efnahagsmálastofnunin ekki hafa tilbúnar athuganir á ástandinu í efnahagsmálunum, eins og það var þá. Ég leit á þetta sem viljaleysi hæstv. ríkisstj.-manna, til þess að þessar viðræður bæru nokkurn árangur. Ég gat í raun og veru ekki áttað mig á því, að Efnahagsmálastofnunin hefði ekki þessa greinargerð eða skýrslur tilbúnar. Nú hefur það hins vegar komið í ljós, að hið sama hefur gerzt nú. Frá hendi Efnahagsmálastofnunarinnar hafa ekki verið lagðar fram þær greinargerðir eða skýrslur eða till. í atvinnumálum, sem mátti gera ráð fyrir. Nú er ekki hægt að bera því við, að þessi stofnun hefði ekki haft aðgang að því að fá sér upplýsingar úti um landsbyggðina, því að hún getur, með því að snúa sér til sveitarstjórnanna í landinu og t.d. verkalýðsfélaganna, fengið þær upplýsingar um atvinnumál staðanna, sem er verið að safna nú. Ég hélt, að í raun og veru þyrfti ekki að setja upp sérstaka ríkisstofnun til þess að gera þessa athugun. Hún ætti að liggja fyrir í Efnahagsmálastofnuninni og ætti a.m.k. að vera þar auðunnin. Þetta hefur hins vegar komið á daginn, og mér leikur því forvitni á að vita, hvert hið raunverulega verkefni þessarar stofnunar er. Ég vil líka benda á það, að hæstv. ríkisstj. hefur verið knúin af stjórnarandstöðunni og stéttarfélögunum til þess að sinna þessum málum á þann hátt, sem hér er stefnt að, því að það var ekki fyrr en eftir nokkuð langa samninga með stéttarfélögunum og atvinnurekendunum, sem þetta varð niðurstaðan, en ekki af því, að hæstv. ríkisstj. hefði forystu þar um. Þetta harma ég, því að engum er það skyldara heldur en hæstv. ríkisstj. að hafa forystu um svo veigamikið atriði í þjóðmálunum, eins og um atvinnu landsmanna. Og eins og ég hef áður drepið á, var það öllum ljóst, að að þessu mundi fara, sem farið hefur, að atvinnuleysi yrði hér á yfirstandandi vetri. Ég vil svo undirstrika það, að þó að þessar aðgerðir, sem hér er stefnt að með þessu frv., muni taka sárasta broddinn úr atvinnuleysinu og draga úr því verulega í bili, þá munu þessar aðgerðir ekki nægja til þess að treysta atvinnulífið í landinu. Til þess þarf breytta stefnu hjá stjórnvöldum og nýja forystu. Þar verður að koma til stefna, sem dregur úr fjármagnskostnaði atvinnuveganna, stefna, sem dregur úr skattaálögum á atvinnuvegina, stefna, sem byggir atvinnulífið og fjárfestinguna upp með skipulögðum hætti samkv. fyrirfram gerðum áætlunum. Aðeins þess háttar vinnubrögð geta raunverulega leyst vandamál atvinnulífsins. Og þessi stefna verður að miða atvinnumálastefnu sína við það, að atvinnulífið í landinu geti greitt eðlilegt kaupgjald til þeirra, sem vinna hjá atvinnufyrirtækjunum, en ekki eins og nú er gert. Allt annað er óraunhæft í þessum atriðum. Herra forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt mikið úr þessu. En ég vil að lokum leggja áherzlu á þessi atriði. Ég tel frv. þetta nauðsyn, eins og nú er komið. Hins vegar lít ég líka á það eins og yfirlýsingu hæstv. ríkisstj. um skipbrot hennar í atvinnumálum. Það er frá hennar hendi vantraust á stefnu hins frjálsa framtaks og banka- og peningastofnana í landinu. Í öðru lagi sannar það athafnaleysi hæstv. ríkisstj. Hún er knúin til þessa verks af stjórnarandstöðunni og stéttarfélögunum. Í þriðja lagi: Það leysir ekki vanda atvinnulífsins og tryggir ekki fulla atvinnu í landinu. Til þess þarf breytta stjórnarstefnu, þar sem framkvæmdir og fjárfesting eru gerð með skipulögðum hætti og samkv. fyrirframgerðum áætlunum, þar sem stjórn kemur í stað stjórnleysis. Það eitt getur treyst atvinnumál þjóðarinnar.



Herra forseti. Mér virðist þetta frv. setja Alþ. í dálítinn sérstæðan formlegan vanda. Í því felst staðfesting á samkomulagi, sem gert var 17. janúar í vetur milli hæstv. ríkisstj., Vinnuveitendasambandsins og stjórnar Alþýðusambands Íslands. Þessir þrír aðilar eru bundnir af því samkomulagi, sem þeir gerðu. Ef við alþm. vildum gera breytingu á þessu frv. og þar með breyta framkvæmd þessa samkomulags, þá mundu aðilar samkomulagsins að sjálfsögðu ekki vera bundnir af því lengur. Ég fæ ekki séð, að eins og þetta mál ber að, sé þess nokkur kostur fyrir alþm. að bera fram brtt., hversu skynsamlegar, sem þær eru, og hversu mikla áherzlu, sem menn kynnu að leggja á þær efnislega, vegna þess að breytingar á þessu frv. mundu raska sjálfum grundvellinum, því samkomulagi, sem ég var að tala um áðan. Og þetta eru í sjálfu sér ákaflega slæm vinnubrögð. Með þessu er í rauninni aðeins verið að gera Alþ. að afgreiðslustofnun. Það er oft talað um, að Alþ. sé afgreiðslustofnun og þegar málin ber þannig að, að í rauninni er ekki hægt að breyta þeim, þá er skörin farin að færast upp í bekkinn. Ég fæ ekki betur séð en hæstv. ríkisstj. hefði auðveldlega getað haft þann hátt á að leita lagaheimildar um þau atriði, sem löggjöf þurfti til. Þar á ég við heimild til lántöku, sem felst í 5. gr. frv. og í annan stað atriði, sem að er vikið í 6. gr. frv. En þessi sérstaki málatilbúnaður veldur því, að það er í sjálfu sér næsta tilgangslítið að fjalla um einstök efnisatriði í einstökum greinum frv., en engu að síður hafði ég hug á því að flytja hér nokkrar hugleiðingar, sem eru tengdar eðli málsins og aðdraganda þess. Þetta samkomulag, sem gert var 17. janúar, var afleiðing af mjög alvarlegu ástandi, sem þróazt hafði í atvinnumálum. Atvinnuleysingjum hafði farið mjög ört fjölgandi og skömmu eftir að þetta samkomulag var gert, sýndu skýrslur, að þeir voru orðnir hátt á 6. þúsund talsins. Því var lýst yfir, þegar þetta samkomulag var gert, að tilgangur þess væri sá að uppræta atvinnuleysið, og það voru birtar um það mjög stórar fyrirsagnir í blöðum og frásagnir í öðrum fjölmiðlum, að þarna væri verið að gera hluti, sem mundu bæta úr þessu neyðarástandi á skömmum tíma. Við höfum haft af því nær tveggja mánaða reynslu, að þessi hefur ekki orðið raunin. Eins og hæstv. forsrh. greindi frá hér áðan, voru atvinnuleysingjar í gær 2100, eða ámóta margir og þeir voru um seinustu áramót. Og fækkun sú, sem orðið hefur frá janúarlokum, er ekki afleiðing af því samkomulagi, sem gert var 17. janúar, heldur afleiðing af hinu, að vertíðin hefur komizt af stað og gengið ákaflega vel. Ég er ákaflega hræddur um það, að það kunni að eiga eftir að líða langur tími, án þess að þetta atvinnuleysi verði upprætt. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að eftir rúman mánuð kemur á vinnumarkaðinn stór hópur manna, nemendur úr öllum framhaldsskólum landsins, þúsundir manna. Og ef enn verður hópur atvinnuleysingja úr hinum venjulega verkamannahópi, þegar þessi hópur bætist við, hvernig halda menn þá, að ástandið verði? Það hefur verið framkvæmd könnun í skólunum og hún leiddi í ljós, að mikill meiri hl. nemenda hafði enga tryggingu fyrir vinnu í sumar, og um það bil þriðjungur þeirra gerði sér enga von um vinnu. Og í menntaskólunum er þannig ástatt, að nemendur lýsa yfir því - ég held, að það hafi verið um það bil þriðjungur þeirra - að þeir sjái ekki fram á, að þeir geti haldið námi sínu áfram, ef þeir fái ekki sumaratvinnu. Mér virðast því miður allar líkur á því, að atvinnuleysi það, sem hófst í fyrrahaust og náði hámarki í janúarlok, kunni að eiga eftir að móta allt þetta ár, ef ekki verður meira að gert en felst í þessu frv. En var það þá í raun og veru tilgangur hæstv. ríkisstj. með samkomulaginu í janúar að uppræta atvinnuleysið án tafar? Ég held, að full ástæða sé til þess að bera þá spurningu upp við sig, og svara henni af fullu raunsæi. Atvinnuleysið, sem hófst í fyrrahaust, kom ekki á neinn óvæntan hátt. Það var einnig atvinnuleysi hér í fyrravetur, og það atvinnuleysi hafði verið séð fyrir. Atvinnuleysið í fyrravetur kom mjög til tals milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. í sambandi við verkfallið mikla, sem gert var í marz í fyrra. Því verkfalli lauk með því, að verkalýðssamtökin slökuðu mjög verulega á lágmarkskröfum sínum um fullar vísitölubætur, gegn því að hæstv. ríkisstj. hét ákveðnum aðgerðum til þess að uppræta atvinnuleysi og koma í veg fyrir atvinnuleysi á Íslandi. Það var birt yfirlýsing um þetta efni í mörgum liðum og gefin mjög fögur fyrirheit. Það var sett á laggirnar sérstök nefnd með aðild allra þeirra aðila, sem stóðu að samkomulaginu í janúar í vetur, og ráðh. var settur sem formaður þessarar nefndar. En hverjar urðu svo efndirnar? Efndirnar urðu engar. Þessi nefnd gerði ekki nokkurn skapaðan hlut og hún lognaðist út af eftir vissan tíma og síðan hefur enginn til hennar heyrt. Það hefði verið hægt að gera þær ráðstafanir á síðasta ári, sem hefðu dugað til þess, að ekki kæmi til atvinnuleysis s.l. haust. En þær ráðstafanir voru ekki gerðar. Og hæstv. ríkisstj. fékkst ekki einu sinni til þess að gefa þau loforð, sem fólust í samkomulaginu 17. janúar, fyrr en atvinnuleysið var orðið svo víðtækt, að það var orðið greinilegt pólitískt vandamál. Það er ástæða til þess að hugleiða einnig, hvernig á þessu atvinnuleysi stendur. Hæstv. ríkisstj. segir, að ástæðan fyrir atvinnuleysinu sé sú, að síldarafli hafi minnkað og að verð á útflutningsafurðum okkar sé lægra en það var, þegar það náði hinu mikla hámarki 1966. Ef menn kunna að hugsa rökrétt, þá liggur það í hlutarins eðli, að þetta eru ekki ástæður fyrir atvinnuleysi. Ef síldarafli er minni en verið hefur áður, þá er það sannarlega ekki tilefni til þess að láta þúsundir manna ganga um atvinnulausa. Þvert á móti ætti slíkt ástand að leiða til þess, að reynt væri að efla atvinnu á öðrum sviðum. Slíkt hið sama er um það að segja, er verð á útflutningsafurðum okkar lækkar; við verðum að reyna að vinna það upp með meiri vinnusemi. Þetta kunna að virðast ósköp einföld og barnaleg sannindi, en þetta eru sannindi. Menn eiga ekki að loka sig inni í einhverjum hagfræðilegum kenningum. Ef þjóð verður fyrir ytri áföllum, ber henni að vinna það upp með aukinni vinnusemi. Ástæðurnar fyrir atvinnuleysinu eru allt aðrar. Ástæðurnar eru þær, að hér hafa ekki verið tiltæk næg atvinnutæki handa vinnandi mönnum í landinu. Ýmist hefur þessi atvinnutæki skort eða atvinnutækin hafa ekki verið í notkun. Við vitum ósköp vel, hvernig þeir atburðir hafa þróazt á ýmsum sviðum. Ég þarf ekki enn einu sinni að rifja upp staðreyndirnar um togaraflotann eða um bátaflotann eða um samdráttinn í öllum tegundum iðnaðar. Það er þessi samdráttur, sem hefur leitt til þess, að þetta víðtæka atvinnuleysi varð hér í vetur, og þessi samdráttur er afleiðing af stefnu hæstv. ríkisstj. Þetta er ekkert óviðráðanlegt ástand. Þetta er afleiðing af pólitík, afleiðing af stjórnarstefnu. Þegar viðreisnarstjórnin tók við, tók hún upp eitt grundvallarnýmæli í stjórn efnahagsmála á Íslandi. Hún hafnaði algerlega allri félagslegri forystu í efnahagsmálum og atvinnumálum og ætlaðist til þess, að markaðslögmál ættu að stjórna þróun þeirra mála á Íslandi. Þar með braut hún í bága við margra áratuga þróun hér á landi. Það hefur verið stefna allra íslenzkra flokka, að vegna þess, hve hið íslenzka þjóðfélag er fámennt og hve fjármagn hér er lítið, komumst við ekki hjá því að hafa félagslega forystu á miklu fleiri sviðum en aðrar og stærri þjóðir, alveg án tillits til þess, hvaða þjóðskipulag menn aðhyllast. Á þennan hátt hafa ýmsir helztu þættir atvinnumála okkar verið byggðir upp á undanförnum áratugum, og allir flokkar hafa að því staðið. En nýmæli viðreisnarstjórnarinnar var það, að þannig mátti ekki á málum halda. Í stað hinnar félagslegu forystu ríkisins áttu að koma hin sjálfvirku markaðslögmál. Með þessu ímyndaði hæstv. ríkisstj. sér, að hún væri að festa í sessi á Íslandi það kapítalíska hagkerfi, sem hún trúir á. En hún gætti ekki að því, að þessi stjórnaraðferð í efnahagsmálum getur með engu móti átt við um þjóðfélag eins og það íslenzka. Hún hlaut að leiða til ófarnaðar og hún leiddi til ófarnaðar. Hún hefði leitt til ófarnaðar miklu fyrr, ef við hefðum ekki notið alveg óvenjulegra happa af völdum náttúrunnar. Það er mikil tízka hjá stjórnarvöldum um þessar mundir að vitna til ársins 1966, eins og það sé eitthvert meðalár á Íslandi. Þegar talað er um árið í ár sem neyðarár og erfiðleikaár, þá er það alltaf borið saman við árið 1966. En árið 1966 var svo óvenjulegt happaár, að það ár urðu útflutningstekjur Íslendinga tvöfalt meiri en þær eru í meðalári, tvöfalt meiri. Árið í fyrra, sem talið er mikið erfiðleikaár á þessum forsendum, er raunar mjög nálægt meðalári. Gjaldeyristekjurnar og þjóðartekjurnar eru svipaðar og þær voru 1962 og 1963, þegar var fullt atvinnuöryggi á Íslandi og þegar afkoma launamanna var mun betri en hún er núna. Ef menn ætla að gera ráðstafanir til þess að vinna bug á atvinnuleysi, verða þeir að átta sig á þessari staðreynd, að þetta eru orsakir atvinnuleysisins, að röng stefna hefur leitt til þess, að okkur skortir framleiðslutæki á sumum sviðum og að framleiðslutæki á öðrum sviðum eru ekki hagnýtt. Og ef hæstv. ríkisstj. hefði viljað snúast við þessum vanda, bar henni að horfast í augu við þá staðreynd, að hún yrði að breyta stefnu sinni. En því miður hefur hæstv. ríkisstj. ekki haft djörfung til þess að viðurkenna þessa óhjákvæmilegu staðreynd. Stefna hennar hefur í staðinn verið sú að reyna að viðhalda gjaldþrota efnahagskerfi með því að leggja sívaxandi byrðar á launamenn í landinu. Þetta hefur m.a. verið gert með tveimur gengislækkunum á einu ári, og þessum gengislækkunum er ætlað að stuðla að mjög verulegri tilfærslu á fjármunum í þjóðfélaginu frá launamönnum og til atvinnurekenda. Og öll stefna hæstv. ríkisstj. miðast við það, að fjármunatilfærslan nái fram að ganga. Einnig þetta verða menn að muna, að hæstv. ríkisstj. telur sig standa og falla með því, að þessi fjármunatilfærsla nái fram að ganga. Og hvernig hefur hæstv. ríkisstj. staðið að þessu verkefni í vetur? Ég held, að það sé ekkert álitamál, að hæstv. ríkisstj. hefur hagnýtt þetta atvinnuleysi til þess að reyna að gera verkalýðshreyfingunni sem erfiðast fyrir að hrinda af sér þessum byrðum. Þetta hefur hæstv. ríkisstj. að minni hyggju tvímælalaust gert vitandi vits. Hún hefði auðveldlega getað komið í veg fyrir þetta atvinnuleysi, eins og ég sagði áðan, með réttum aðgerðum á síðasta ári, og hún hefði getað unnið bug á því miklu fyrr. Hún hefði getað gert það þegar í lok síðasta árs, og hún hefði getað gert þær ráðstafanir í janúar, sem hefðu breytt þessum aðstæðum á tiltölulega fáum vikum í stað þess að setja upp kerfi, sem er svo seinvirkt, að það verkar ekki fyrr en eftir marga mánuði. Ég er ekki að segja, að hæstv. ríkisstj. standi þannig að málum af einhverri mannvonzku, eins og stundum er sagt. Þetta stafar af því, að hæstv. ráðh. hljóta að ímynda sér það í góðri trú, að þeir séu að framkvæma rétta stefnu, og þá beita þeir þeim ráðum, sem þeim eru tiltæk. En ég held, að það sé fyrir löngu orðið tímabært, að þessir ráðh. átti sig á því, að þessi stefna er röng og það er ekki hægt að halda henni áfram lengur, ef við viljum ekki leiða yfir þjóðfélagið mjög alvarlegar hættur og mun alvarlegri hættur en við höfum séð framan í allt til þessa. Raunar er mér það næsta mikil ráðgáta, hvers vegna Sjálfstfl. hefur ríghaldið í þessa hagfræðikreddu nú í heilan áratug. Sjálfstfl. er enginn nýliði í íslenzkum stjórnmálum. Hann hefur orðið að takast á við mörg vandamál, og hann hefur löngum áður þorað að brjóta í bága við hagfræðikreddur af þessu tagi. Sjálfstfl. stóð að því í upphafi heimskreppunnar að taka hér upp margs konar haftastefnu, m.a. þá þjóðnýtingu á gjaldeyri, sem enn þá tíðkast á Íslandi, og einokunarstarfsemi í sambandi við útflutningsverzlun. Eftir síðasta stríð stóð Sjálfstfl. að rammasta haftakerfi, sem verið hefur á Íslandi, kerfi, sem hv. þm. ólafur Björnsson hefur lýst fyrir okkur mjög skemmtilega í mörgum ræðum og á vonandi eftir að gera margsinnis enn. En Sjálfstfl. hefur einnig gert meira. Sjálfstfl. hefur staðið að þeirri einu tilraun til áætlunarbúskapar, sem gerð hefur verið á Íslandi. Það er dálítið skemmtilegt að rifja það upp núna, hvert var verkefni Nýbyggingarráðs, sem sett var á laggirnar 1944 með aðild Sjálfstfl. Um það efni sagði svo í lögum, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. skipar fjögurra manna n., er nefnist Nýbyggingarráð. Hlutverk þess er að búa til heildaráætlun, fyrst um sinn miðaða við næstu 5 ár, um nýsköpun íslenzks þjóðarbúskapar. Skal þar áætlað, hver atvinnutæki, samgöngutæki, byggingar og annað þurfi til sjávar og sveita, til þess að allir Íslendingar geti haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, svo og hvernig bezt verði fyrir komið innflutningi fáanlegra tækja og efnis á næstu árum með það fyrir augum að hagnýta sem bezt vinnuafl þjóðarinnar og auðlindir landsins. Þá skal Nýbyggingarráð gera áætlanir um, hvar tæki skuli staðsett og till. um byggingar og aðrar framkvæmdir í því sambandi. Nýbyggingarráð hlutast til um, að slík tæki verði keypt utanlands eða gerð innanlands svo fljótt sem auðið er og hefur milligöngu fyrir þá aðila, sem þau vilja kaupa og þess óska.“ Hér var í fyrsta skipti á Íslandi tekin upp áætlunarstefna, sem er alger andstæða haftastefnu, þótt hæstv. forsrh. virtist ekki gera sér það ljóst í almennum umr., sem urðu hér einu sinni í vetur. Áætlunarstefna felur í sér jákvætt frumkvæði hins opinbera um að ráðast í athafnir, sem ekki verður ráðizt í að öðrum kosti. Og það var þetta, sem gerðist um þriggja ára skeið, eftir að nýsköpunarstjórnin var mynduð. Á þeim stutta tíma var endurnýjaður togarafloti landsmanna, bátaflotinn, millilandaskipin og fjölmargt annað, sem ég hirði ekki um að telja upp. En þessar áætlunarframkvæmdir gerbreyttu íslenzku þjóðfélagi. Þær urðu undirstaða þeirrar þróunar, sem síðan tók við og leiddi okkur til þess að verða ein mesta velmegunarþjóð í heimi í nokkur ár. Þetta var árangur af áætlunarstefnu, og Sjálfstfl. sjálfur tók þátt í þeirri áætlunarstefnu. Ég man vel eftir því, að Sjálfstfl. og forystumenn hans og Morgunblaðið hældu sér af þessu ár eftir ár og þökkuðu Sjálfstfl. einmitt þessa forystu. En núna um 10 ára skeið hef ég ekki heyrt minnzt á nýsköpunarstjórnina í Morgunblaðinu. Það er vegna þess, að grundvöllur þeirrar stjórnar er í algerri andstöðu við þá efnahagskreddu, sem nú er fylgt. En ég held, að reynslan ætti að hafa fært okkur heim sanninn um það, að áætlunarvinnubrögð af þessu tagi eru okkur algerlega óhjákvæmileg, ef við ætlum að halda velli í samvinnu og samkeppni við önnur margfalt stærri og margfalt auðugri þjóðfélög. Ég vík að þessum atriðum vegna þess, að í því frv., sem hér liggur fyrir, felst vissulega undanhald hæstv. ríkisstj. fyrir því sjónarmiði verkalýðshreyfingarinnar, að nú verði að koma til félagsleg forysta til þess að tryggja fulla atvinnu í landinu. En þetta undanhald er fjarskalega lítið. Ríkisstj. hefur af pólitískum ástæðum, vegna þess, að hún dirfist ekki annað, látið örlítið undan, en hún hefur aðeins á sér yfirskin guðrækninnar, en afneitar hennar krafti. Upphæð sú, sem þarna er til afnota, er svo lág, að hún getur engan veginn leyst nema örlítið brot af þeim vandamálum, sem nú blasa við. Og kerfið sjálft, sem þarna er byggt upp, minnir miklu fremur á haftastefnu en áætlunarstefnu. Sú nefnd, sem þarna er sett upp, er úthlutunarnefnd. Hún á fyrst og fremst að taka við umsóknum, gera upp á milli manna og skammta. Frumkvæði hefur hún ekki nema þá að afar takmörkuðu leyti. Þetta er haftapólitík. Þetta er ekki áætlunarstefna. Ég hef vikið að þessu atriði oft áður hér í umr., vegna þess að ég held, að þetta skipti sköpum um alla framtíðarþróun hins íslenzka þjóðfélags. Ef við eigum að hefja þá iðnvæðingu, sem mest er rætt um, þá getum við ekki gert það án áætlunarbúskapar. Það er algert sjálfsmorð að hafa þann hátt á, sem hæstv. forsrh. lýsti í sjónvarpsviðtali á dögunum, að ganga fyrst í EFTA og gera sér síðan vonir um, að á eftir muni eitthvað opnast fyrir okkur, án þess að hafa hugmynd um, hvað það yrði. Ef við ætlum að vera menn til þess að hefja iðnþróun á Íslandi og keppa við aðra, þá verðum við að leggja saman krafta okkar og leggja á ráðin sameiginlega og hagnýta alla þá þekkingu, sem okkar beztu sérfræðingar ráða yfir. Og við eigum að vera menn til þess að skipuleggja allt atvinnulíf okkar. Við verðum að muna eftir því, að þjóðarbúskapur okkar er svo fjarskalega lítill, að hann jafngildir aðeins meðalfyrirtæki hjá stórþjóð. Við getum ekki leyft okkur þennan glundroða, sem verið hefur einkenni viðreisnartímabilsins og að vísu allt of mikið einkenni á allri sögu okkar. Við getum ekki haldið þessu áfram, því að ef við gerum það, verðum við örugglega undir og þá bíður okkar það eitt hlutskipti að eftirláta erlendum auðfélögum það, sem þau kunna að sækjast eftir hér, ódýra orku og kannske eitthvað annað, en hvað verður um okkur sjálfa og okkar eigin forystu? Ég held, að þetta sé atriði, sem þeir flokkar, sem alltaf hafa beitt sér fyrir áætlunarbúskap, verkalýðsflokkarnir báðir, ættu að fara að hugleiða af fullri alvöru og af fullu raunsæi. Það voru verkalýðsflokkarnir báðir, sem stuðluðu að því, að áætlunarbúskapur var hagnýttur í nýsköpunarstjórninni. Verkalýðsflokkarnir báðir komu inn í stefnuyfirlýsingu vinstri stjórnarinnar ákvæðum um áætlunarbúskap, sem ekki var staðið við, vegna þess að Framsfl. hafði þá allt aðra afstöðu til áætlunarbúskapar en núna kemur fram. Það er gott, að hann hefur breytt um skoðun, en svona var þetta þá. En á sama hátt held ég, að verkalýðsflokkarnir báðir þurfi að beita áhrifum sínum nú og ekki láta neina fordóma standa þar í veginum til þess að knýja á um áætlunargerð. Þær raddir hafa raunar mjög heyrzt frá Alþýðuflokksmönnum að undanförnu. Núna nýlega birtist t.d. í Alþýðublaðinu mjög skýr grein eftir formann Sambands ungra jafnaðarmanna, Örlyg Geirsson, og henni lauk á þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Skipan atvinnumálanefndar ríkisins, þar sem ríkisvald, verkalýðshreyfing og atvinnurekendur vinna saman að útrýmingu atvinnuleysis, er spor í rétta átt, en lítið spor. Uppbygging nýrra atvinnuvega jafnframt því, sem hinir gömlu eru treystir, er þjóðinni lífsnauðsyn, því að ef ekki verður tryggður efnahagslegur grundvöllur lýðveldisins, er sjálfstæði þjóðarinnar í hættu. Það verður því að vera hlutverk Alþfl. í ríkisstj. nú að knýja fram nýja stefnu í stjórn efnahagsmála. Takist það ekki, verður flokkurinn að endurskoða afstöðu sína til setu í ríkisstj.“ Ég hygg, að allverulegur hluti Alþfl. taki undir þessa afstöðu. Og ég held, að atvinnurekendur innan Sjálfstfl. ættu að fara að hugleiða þessi mál á nýjan leik eftir þá reynslu, sem nú er komin. Áætlunarbúskapur felur ekki í sér neina þjóðnýtingu. Hann felur aðeins í sér bætt skipulag og þeir íslenzkir atvinnurekendur, sem nú óttast, að þeir verði undir í samkeppni við erlenda aðila, eiga að vera menn til þess að taka hér upp þær hagstjórnaraðferðir, sem hafa gefizt öðrum þjóðum bezt, hvernig svo sem þjóðskipulagið hefur verið þar. Ef þessir aðilar, flokkar verkalýðshreyfingarinnar og þeir atvinnurekendur, sem bera ábyrgð á hinum þjóðlegu atvinnuvegum, leggja sameiginlega áherzlu á þessa nauðsyn, mun eitthvað undan láta.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja þessar umr. og stend upp af sérstöku tilefni, en vil þó áður en ég kem að því taka undir þær aths., sem hér hafa fram komið varðandi þessar margrómuðu 300 millj., sem að vísu eru spor í rétta átt, eins og hv. 6. þm. Reykv. vitnaði hér í áðan, í orð eins upprennandi ungs Alþýðuflokksmanns, spor í rétta átt, en afskaplega lítið spor. Sú staðreynd, sem rædd hefur verið æ ofan í æ af hálfu okkar stjórnarandstæðinga hér á hinu háa Alþ., sú staðreynd, að á undangengnu góðæristímabili leyfðu stjórnarvöldin óprúttnum gróðaöflum, einstaklingum og fyrirtækjum, að láta greipar sópa um gjaldeyri og önnur verðmæti, sem alþýða manna hafði skapað með striti sínu, sú staðreynd verður með engu móti sniðgengin, en hlýtur að verða höfð til hliðsjónar, þegar vega skal og meta þetta mál, margnefndar 300 millj. til atvinnuaukningar. Verzlunarhallir þær, sem risið hafa á undanförnum árum, svo og bankabyggingar, svo og heil íbúðarhverfi hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem lúxusinn og tildrið er bókstaflega yfirþyrmandi, allt þetta óhóf er ekki annað en ránsfengur, hvað sem það kann að heita á kurteisu máli hagfræðinga og hæstv. ráðh., ekki annað en ránsfengur, sem gróðaöflin hafa tekið af alþýðu manna í skjóli ranglátrar stjórnarstefnu. Ég er að vísu ekki ýkja fróður um verð á fasteignum. En trúað gæti ég því, að það ætti að vera auðvelt að benda á svo sem eins og 5, kannske í hæsta lagi 10, allavega einar 5 verzlunarhallir í eigu einstaklinga og einstakra fyrirtækja, sem samtals mundu að verðmæti samsvara þessum 300 millj., sem ríkisstj. ætlar til uppbyggingar því atvinnulífi, sem stefna hennar, sú stefna, sem gerði smíði þessara halla mögulega, hefur lagt í rúst víðs vegar um landið. Og sá, sem færi hér um lúxushverfin á höfuðborgarsvæðinu, gæti án efa fljótlega bent á svo sem eins og 50 einbýlishús, sem að verðmæti mundu svona hvert um sig, þegar allt er talið með, vera um 6 millj., þannig að sú híbýladýrð, sem 50 einstaklingar geta leyft sér og sínum, mundi samsvara þeim 300 millj., þeirri upphæð, sem hæstv. ríkisstj. virðist telja mátulegan skammt til þess að bæta kjör þeirra þúsunda alþýðufólks, sem vegna ófremdarástandsins í atvinnumálum á nú fullt í fangi með að hafa í sig og á. Ég vek athygli á þessu til rökstuðnings þeirri fullyrðingu, að margnefndar 300 millj. til atvinnubóta eru ekki annað en kák og raunar enn ein staðfesting á þeirri ósvífnu stefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur rekið og ætlar sér auðsjáanlega áfram að reka gagnvart alþýðu þessa lands. Það er ekki einu sinni svo vel, að þessar 300 millj. skuli teknar til baka af ránsfeng gróðaaflanna, t.d. með eignakönnun, eins og við Alþýðubandalagsmenn höfum lagt til, og skattlagningu í samræmi við hana, stóreignaskatti, sem um mundi muna, og gróðaskatti. Nei, það á að afla þeirra með lántöku. Allt þetta kák verður raunar þeim mun argvítugra, sem það hefur dregizt úr hömlu, eins og bent hefur verið á hér, að þessum 300 millj. yrði úthlutað, og voru margir farnir að halda, að komin yrðu græn grös og þau jafnvel farin að sölna aftur, áður en nokkur lifandi manneskja fengi notið góðs af þessum margrómuðu 300 millj. En þá vildi ég aðeins drepa á það atriði, sem ég sagði áðan, að væri ástæðan til þess, að ég stend hér upp fyrst og fremst. Þetta er atriði, sem snertir mál, sem ég ber hér fram eða drep á fyrir tilmæli fólks í kjördæmi mínu, þ.e. nánar tiltekið uppi á Akranesi. Þar starfar nú sútunarverksmiðja, að vísu ekki neitt stórfyrirtæki, en sér þó svona 15–20 manns fyrir atvinnu, og það munar um slíkt á þessum erfiðu tímum. Nú er það altalað þarna efra, að til standi að flytja þessa sútunarverksmiðju í annan landshluta, þar sem síðan eigi að stofnsetja hana að nýju í eitthvað stækkuðu formi að því er manni skilst, en með fjármagni, sem fengið yrði við úthlutun á þessum títtnefndu 300 millj. Þetta vekur að sjálfsögðu furðu, og mig grunar, að nefna mætti fleiri dæmi slíks. Og menn hljóta að spyrja: Er nokkurt vit í svona löguðu? Hljóta menn ekki að spyrja, hvers konar eiginlega hagspeki það sé að auka atvinnu í einum landshluta með því að svipta fólk atvinnunni í öðrum landshluta? Loks vil ég taka það fram, að ég tel, að þær nefndir, sem skipaðar hafa verið til þess að úthluta þessum smánarskammti ríkisstj., séu síður en svo öfundsverðar af sínu hlutskipti. Og eins og allt var í pottinn búið tel ég, að verkalýðshreyfingin hafi gert rétt í því að tilnefna fulltrúa til þess að hafa áhrif á þessa úthlutun, annað komi að sjálfsögðu ekki til mála. Hitt sýnist mér aftur á móti alger óþarfi, sem komið hefur fyrir, að fremstu menn verkalýðshreyfingarinnar tali um þetta sem merkilega viðleitni af hálfu stjórnarvaldanna til að bæta úr því ófremdarástandi, sem stjórnarvöldin bera ábyrgð á. Viðleitni mætti kannske kalla þetta, en það er alveg af og frá að kalla það merkilega viðleitni.



Herra forseti. Ég þakka þm., sem hér hafa talað, fyrir þeirra að flestu leyti fögru orð og góðu hugsanir og eindreginn samvinnuvilja, sem ekki sízt lýsti sér í ræðu hv. 6. þm. Reykv. Ég vonast til þess, að það eigi eftir að koma fram í fleiru, hversu hann vill efla samhug og góðvild meðal landsmanna eftir þeim orðum, sem hann nú viðhafði. Fagna ber hverjum þeim sauð, sem kemur heim til föðurhúsa. Varðandi fsp., þá vil ég svara síðustu fsp. umsvifalaust, og það er hægt að svara henni algerlega neitandi. Það mun ekki koma til greina, að atvinnumálanefnd ríkisins stuðli að því, að sútunarverksmiðja verði flutt frá Akranesi eitthvað annað. Þvert á móti hefur verið um það rætt, að æskilegt væri að efla sútunarverksmiðju á Akranesi, svo að hér skýtur mjög skökku við í þeim hugleiðingum, sem hv. þm. lét uppi. Varðandi fsp. hv. 3. þm. Vesturl. er það svo, að atvinnumál skólafólks hljóta auðvitað mjög að vera tengd almennu atvinnuástandi í landinu. Að því er öfluglega unnið af hálfu ríkisstj. að efla atvinnulífið, og vissulega standa vonir til þess, að það geti eflzt svo, að þetta vandamál verði mun minna heldur en ýmsir nú óttast. Við verðum hins vegar í því sambandi að gera okkur grein fyrir því, að meðan öll okkar afkoma er komin undir sjávarafla, - ég segi öll okkar afkoma, það eru auðvitað ýkjur, - en meðan hún er komin undir sjávarafla í svo verulegum mæli, sem raun ber vitni og meira en 90% útflutningsins kemur af sjávarafla, þá verðum við að hafa í huga hið fornkveðna, að svipull er sjávarafli. Þess vegna er ákaflega erfitt að gera sér fyrirfram grein fyrir þróun í efnahagsmálum Íslendinga, nærri því frá mánuði til mánaðar, hvað þá frá misseri til misseris, og enn þá síður á milli ára, jafnvel þó að langt árabil kunni að leiða til viss jafnaðar. En sveiflurnar eru svo miklar, að það er ákaflega erfitt að sjá fyrir þróun, sem framundan er. Þetta vitum við allir. Ef þróun verður slík, að sérstakra ráðstafana verði þörf, þá verður auðvitað að skoða það, þegar þar að kemur, hvers eðlis þær þurfa að verða og hvaða geta sé til þess að fullnægja þeirri þörf, sem þannig kynni að blasa við. En vitanlega er það okkur öllum ljóst, að æskilegt er, að sem flestir skólanemar á Íslandi geti haft atvinnu. Ég tel, að það sé eitt aðalsmark á íslenzku þjóðfélagi, að ungt fólk í skólum hefur ætíð gengið að venjulegum störfum, kannske upp á síðkastið minna en oft áður, en sá háttur má ekki niður falla. En eins og ég segi, getan í þessu efni hlýtur að verulegu leyti að skapast af hinni almennu atvinnuþróun í landinu. Varðandi annað atriðið, sem hv. þm. spurði um, hvað liði lánum til iðnaðarins og hvort gerðar hefðu verið ráðstafanir til að hraða þeirri starfsemi, þá gat ég þess í mínum inngangsorðum, að á þessu hlýtur að verða nokkur hægagangur. En ég tel nauðsyn að hraða því, eftir því sem efni málsins frekar stendur til, og mun beita mínum áhrifum í þá átt. Um þá fsp. hv. þm., hvort Seðlabanki Íslands hefði getað látið það lánsfé af hendi, sem nú á að ráðstafa, þá er því miður svo, að geta til þess var ekki fyrir hendi. Hér komum við inn á það, sem mestu máli skiptir um ágreining á milli ríkisstj. og hennar stuðningsmanna og hv. stjórnarandstæðinga, og það er um áhrif efnahagsþróunarinnar á fjármagnsgetu og atvinnu í landinu. Í mínum augum er það alveg augljóst, og þarf engra skýringa við, heldur einungis sagt frá staðreynd, að þegar þjóðfélag verður fyrir jafnmiklum tekjumissi eins og íslenzka þjóðfélagið nú að undanförnu, hlýtur það að lýsa sér m.a. í því, að peningar til ráðstöfunar verða miklu minni heldur en áður var, og um leið og þeir atvinnuvegir bregðast, sem menn hafa haft höfuðatvinnu af, er mjög hætt við, að atvinnuleysi hljóti að blossa upp. Því að það er auðvitað misskilningur, að íslenzka þjóðfélagið geti haft efni á því að hafa margföld atvinnutæki, þannig að hægt sé að grípa til annarrar höfuðatvinnu, ef sjálfur aðalatvinnuvegurinn bregzt, eins og ætla má af sumum orðum, sem hér hafa fallið. Seðlabankinn hefur auðvitað orðið fyrir miklum áföllum vegna þeirra áfalla, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir, og þess vegna var ekki hægt að ætla honum að standa undir þeirri fjármagnsöflun, sem hér var þörf á. Enda hefur það verið ljóst í öllum þeim viðræðum, sem átt hafa sér stað milli þeirra þriggja aðila, sem standa að samkomulaginu, að menn gerðu ráð fyrir því, að erlends fjármagns yrði að leita, þó að menn hafi auðvitað kannske mismunandi skoðanir á því með hvaða kjörum hið erlenda fjármagn ætti svo að lána innanlands. Það er allt annað mál. Þá spurði hv. þm. að því, hvaða hlutverk Efnahagsmálastofnunin hafi, hvort hún eigi ekki að hafa til skýrslur um efnahag þjóðarinnar hverju sinni. Ég held, að öllum okkur, sem höfum fylgzt með gangi mála hér að undanförnu, sé ljóst, að mjög ólíkt er nú við að fást miðað við það, sem áður var. Þá voru sáralitlar skýrslur til og þær skýrslur, sem safna varð í skyndi, voru ákaflega ófullnægjandi. Nú er búið að safna mjög greinargóðum gögnum um fjölmarga þætti okkar efnahagsmála, skýrslum, sem hægt er að grípa til hvenær sem er. Þessu má ekki rugla saman við það, að einmitt vegna breytileika í þjóðfélagi okkar og efnahag vegna þess, hversu við eigum mikið undir veðri og vindi, sjó og afla. sem alveg er óvíst, að fáist, þá er ákaflega örðugt að hafa skýrslur um allt þetta til hverju sinni. Það er t.d. alveg ótvírætt, að það var ekki hægt fyrr heldur en að áliðnu s.l. sumri að gera sér grein fyrir efnahagsþróun ársins 1968. Þar komu þrjú höfuðatriði til, sem öll höfðu úrslitaþýðingu. Verðlagsþróunin í útlöndum, sem menn sáu ekki fyrir, heldur urðu að reyna markaðsgetu, ef svo má segja, og reyndist markaðurinn fyrir eina tegund okkar framleiðslu, skreiðina, lokast að verulegu leyti. Þetta var ófyrirsjáanlegt. Aflamagnið og þá einkum á síldveiðunum gat enginn maður séð fyrir. Þessi þrjú úrslitaatriði gátu ekki eðli málsins samkv. verið vituð fyrr heldur en á s.l. hausti og þá auðvitað enn mjög á getgátum byggð. Og ég vil lýsa því yfir, að því fer svo fjarri, að Efnahagsstofnunin sé ásökunarverð fyrir seinlæti, að ég tel það nánast þrekvirki - ég tel það þrekvirki, hversu miklum gögnum hún gat safnað á tiltölulega stuttum tíma á s.l. hausti. Það var einungis mögulegt vegna þeirrar miklu skýrslugerðar, sem fyrir var og vegna þess, að þarna er afburðamönnum á að skipa, starfshæfum, fjölfróðum og vinnusömum, þannig að ég þekki ekki aðra, sem þeim taki fram í þessum efnum, að öllum öðrum ólöstuðum. Það má ekki rugla skýrslugjöf og álitsgerðum þessara manna saman við það, þó að menn séu óánægðir með stefnu stjórnarinnar. Það er allt annað mál. Það er pólitískt ágreiningsefni, sem hlýtur ætíð að verða í frjálsu þjóðfélagi. En við eigum ekki vegna ágreinings um stefnu að kasta steinum að þeim mönnum, sem vinna frábært starf og allir, sem vilja kynnast, hljóta að meta fyrir það, hversu mikið gagn þeir hafa gert og hversu auðveldara þeir gera að átta sig nú á málum, heldur en áður fyrri var. Það getur svo vel verið, að við, sem kallaðir erum í bili til forystu, séum öðrum óhæfari eða höfum ranga skoðun á málum. Það er allt annars eðlis. Ég vil loks geta þess, að Jónas Haralz, sem er skipaður forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar, leitaði lausnar í bili eða um sinn, til þess að sinna öðrum störfum, frá forstöðu Efnahagsstofnunarinnar. Það var ekki vegna þess, að við vantreystum honum þar, eins og kom fram hér í umr. um daginn, því fer fjarri, heldur vegna þess, að hann taldi sig þurfa að ljúka öðrum störfum, sem hann hafði að sér tekið. En tók jafnframt að sér, sem ég taldi mjög mikilsvert, að verða ráðunautur eða framkvstj. atvinnumálanefndar ríkisins. Og ég held, að enginn, sem þar hefur starfað, geti borið brigður á, að hann hafi einnig þar unnið ágætt starf. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þetta mál. Það er af ýmsum orsökum, sem menn hér hafa lýst því yfir, að þeir séu ýmist samþykkir frv. eða því ekki andvígir. Við getum sagt, að allar leiðir liggi til Rómar. Úr því að menn komast að réttri niðurstöðu, þá er ekki að sakast um það, þó að forsendurnar séu ólíkar. Ég skal heldur ekki nú fara að taka upp almennar umr. um ágreining í efnahagsmálum. Það er eðlilegt, að okkur hafi ekki komið saman, úr því að sjónarmiðin eru jafn gersamlega ólík, eins og þau birtast hér enn í dag. Hv. stjórnarandstæðingar vilja enn halda því fram, að sá mikli hnekkir, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir af margræddum ástæðum, skipti í raun og veru sáralitlu máli og þyrfti ekki að vera tilfinnanlegur, ef réttri stefnu hefði verið fylgt, svo sem þeir kalla. Ég tel aftur á móti, að það sé nánast sagt undursamlegt, hversu vel íslenzka þjóðfélagið hefur þó staðið af sér þá gerbreytingu, sem á hefur orðið, að frá því, að það hafði hraðastan framgang til bættra lífskjara, sem nokkur þjóð hefur notið, að verða fyrir því áfalli á skömmum tíma, að útflutningsframleiðsla hennar fellur hér um bil um helming. Þetta sýnir styrkleika þess þjóðfélags, sem við búum í, og auðvitað er ekki eingöngu því að þakka, að rétt hefur verið stefnt hin síðustu ár, heldur íslenzku þjóðinni í heild, þeim þroska, sem hún hefur, og því starfi, sem þær kynslóðir, sem hér hafa búið á undan okkur, hafa unnið. En um leið og við játum, að hér hafa orðið mjög snögg umskipti, þá er það einnig rétt, að þau eru samt ekki meiri en svo, að við höfum enn sambærilegar tekjur miðað við það, sem var á árabilinu 1961–1963. Ef menn yndu sams konar lífskjörum og þá voru, og þau voru þá miðað við það, sem við áður þekktum, mjög góð, þá væri allur okkar vandi leystur. Allt þetta hefur verið margtekið fram áður, og liggur ljóst fyrir. Ég vil ekki halda því fram, að hv. andstæðingar mínir tali þarna gegn betri vitund. Þeim missýnist einfaldlega, að mínu mati. En meðan þeir halda slíkum firrum fram, geta þeir ekki vænzt þess, að menn fari í þá augljósu villu, sem mundi vera að fylgja þeirra ráðum um stefnubreytingu.



Herra forseti. Ég reyndi í ræðu minni hér áðan að gera málefnalega grein fyrir því, hvers vegna ég hefði ekki trú á því, að þetta frv. eða samningur sá, sem gerður var 17. janúar, leysti þau vandamál, sem honum var ætlað að leysa og sem heitið var, að hann mundi leysa. Hæstv. forsrh. hefur sagt, að hann kjósi að taka ekki þátt í neinum almennum umr. um þessi grundvallaratriði, og það er að sjálfsögðu hans mál, svo að ég sé ekki ástæðu til þess að fylgja þeim sjónarmiðum neitt sérstaklega eftir. Það var raunar aðeins eitt sjónarmið, sem hæstv. forsrh. orðaði í tilefni af ræðu minni, að það væri ekki hægt að ætlast til þess, að hægt væri að halda uppi margföldu atvinnukerfi í landinu, svo að hægt væri að grípa til eins, ef annað brygðist. Ég held, að vandamálið hafi ekki verið þetta. Tökum dæmi af togaraflota okkar. Afkoma togaranna var býsna góð á síðasta ári í samanburði við mörg ár þar á undan. Ef við hefðum á síðari árum haft togaraflota eins og við höfðum hann mestan, hefðu gjaldeyristekjur okkar orðið um það bil einn milljarður umfram það, sem þær urðu á síðasta ári. Þetta hefði haft feiknalega mikil áhrif, bæði á afkomu almennings og atvinnu í landinu og afkomu þjóðarbúsins. Ein aðalmeinsemdin í viðreisninni var einmitt þessi, að menn afræktu allt nema það, sem gaf skyndigróða í það og það skiptið. Og það er af þessu, sem atvinnuleysið stafar fyrst og fremst. Við getum alltaf átt von á verðsveiflum og aflasveiflum. En við verðum að haga stjórninni á þjóðarbúinu þannig, að við verðum fyrir sem minnstum áföllum af slíku. Þetta er verkefni ríkisstj. hverju sinni, og það ber að dæma ríkisstj. eftir því, hvernig þetta tekst. En af því að ég hef hæstv. forsrh. hérna og af því að hann var að minnast á það, að fjármagn skorti í þjóðfélaginu til þess að standa undir nauðsynlegum verkefnum til þess að tryggja fulla atvinnu, þá langar mig til þess að bera upp við hann svolitla spurningu: Í þessu þjóðfélagi hefur verið mjög mikill fjármagnsstraumur á undanförnum árum, miklu meiri fjármagnsstraumur en nokkurn tíma áður. Og þetta fjármagn hefur ekki gufað upp. Það er til í þjóðfélaginu. Og mikið af þessu fjármagni hefur ávaxtazt við gengislækkanirnar sérstaklega. Mig langar til þess að minna hæstv. forsrh. á orð, sem hann mælti hér í þessum stól 12. desember 1966 um þetta atriði. Hæstv. forsrh. sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Loks vil ég gefa þá afdráttarlausu yfirlýsingu, að núv. ríkisstj. kemur ekki til hugar að fella gengið. Það er að vísu rétt, að þannig getur staðið á í þjóðfélagi, að það sé nauðsynlegt að fella gengi, eins og dæmin sýna, bæði hér og annars staðar. Og það væri auðvitað alveg fásinna, ef ég ætlaði að segja, að aldrei kæmi til mála að fella gengi á Íslandi. Slíkt mun ég ekki segja, einfaldlega af því, að ég ræð því ekki, og það mundi enginn maður trúa mér. Hitt segi ég, og við það skal ég standa, að ég skal aldrei verða með gengislækkun framar, nema því aðeins, að ráðstafanir verði gerðar til þess, að þeir, sem ætla sér að knýja fram gengislækkun til þess að græða á henni sjálfir, fái að borga sinn brúsa fyllilega.“ Nú er mér spurn, hvað meinti hæstv. forsrh. með þessum orðum? Og mér er enn spurn, hvaða ráðstafanir hefur hæstv. forsrh. gert til þess að standa við þessi orð?



Herra forseti. Það eru fá atriði úr ræðu hæstv. forsrh., sem ég vildi gera að umtalsefni. Í fyrsta lagi vil ég víkja að því, sem hann sagði um atvinnu fyrir skólafólk. Það er mín skoðun, að með aðgerðum í atvinnumálunum á s.l. hausti hefði að mestu leyti mátt komast fyrir það atvinnuleysi, sem nú hefur átt sér stað. Ef fer eins um skólafólkið, að það verði beðið eftir aðgerðum þess vegna, þangað til í vor, þá hygg ég eftir reynslunni nú, að þá verði sumarið langt liðið, þegar þær aðgerðir koma til framkvæmda. Ég vil því leggja á það mikla áherzlu við hæstv. forsrh., að þetta mál verði sérstaklega tekið til athugunar, því að ég hef ekki trú á því, að hjá verulegu atvinnuleysi skólafólks verði komizt, ef ekki verða gerðar sérstakar athuganir þar um. Hið sama er að segja um iðnaðarmálin, að atvinnuleysi í iðnaði fer vaxandi og það heldur áfram að fara vaxandi, ef seinagangur verður svo á þeirra málum eins og nú hefur verið. Það hefur verið reynt að halda úti iðnaði á ýmsum stöðum og gefin von um að geta aukið þar eitthvað við, en þetta hefur verið byggt á því, að það kæmi til sú aðstoð, sem reiknað hefur verið með frá atvinnunefnd ríkisins. Ef hún brestur, mun samdráttur í iðnaði halda áfram. Og það er mjög alvarlegt mál. Í mörgum byggðarlögum hefur það afgerandi þýðingu fyrir atvinnureksturinn. Ég skal ekki fara að deila við hæstv. forsrh. um getu Seðlabankans. Hinu held ég fram, að það sé stefna og eigi að vera stefna Seðlabankans, að í kringumstæðum eins og þessum eigi hann að auka rekstrarfé og fé til veltu til þess að auka atvinnulífið í þjóðfélaginu. Eins og það er hugsað, að á tímum, þegar fjármagnið og eftirspurn eftir vinnuafli er meira heldur en þörf er fyrir, eigi að draga inn til Seðlabankans fé frá viðskiptabönkunum, eins á að auka þetta fé út í viðskiptalífið, þegar þannig stendur á, eins og nú á sér stað. Út af Efnahagsstofnuninni vil ég segja það, að fsp. mín var ekki beint af því, að ég álíti, að í Efnahagsstofnuninni sé ekki margt af nýtum mönnum. Þeir fáu menn, sem ég þekki þar, ég efast ekki um, að þeir séu nýtir til starfa og ég geri ráð fyrir, að það sé svo með hina. Hins vegar hef ég litið svo á, að húsbóndavaldið yfir þessari stofnun væri hjá hæstv. ríkisstj. Og við höfum oft heyrt það hér á hv. Alþ. frá hendi hæstv. ríkisstj., að betur væri að þessum málum búið nú og betur séð um alla skýrslugerð heldur en áður hefur verið. Mér finnst engan þurfa að undra það, þótt það sé betur að þeim málum unnið, þegar heil stofnun hefur verið sett upp til þess að leysa þessi verkefni og við hliðina á þessari stofnun er Seðlabankinn, sem einnig vinnur að skýrslugerð og athugun í efnahags- og atvinnumálum. Ég held því fram, að það sé hæstv. ríkisstj. að kenna, að Efnahagsstofnunin skyldi ekki vera betur undir það búin að leggja fram gögn um ástand í atvinnumálum og efnahagsmálum á s.l. sumri heldur en reyndist vera í sambandi við viðræður, sem fóru fram á milli stjórnmálaflokkanna. Ég álít, að það sama hafi gerzt nú og það, sem á hafi skort, sé það, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki lagt fyrir þessa stofnun að vinna að þessum málum eins og skylt hefði verið. Ég skal ekki fara frekar út í umr. almennt um efnahags- og atvinnumálin og stjórnarstefnuna. Það hef ég oft gert áður. En ég vil bara undirstrika það, sem ég gerði áðan, að ég hef byggt þessa skoðun mína á fullkomnum rökum um það, að það væri stjórnarstefnunni að kenna, hvernig ástandið væri í atvinnumálunum, þó að þessi tvö síðari ár hafi ekki reynzt hinum jafngóð. Og ég vitnaði til þess áðan, að það sýndi, hvernig stjórnarstefnan væri, að í mestu góðærum, sem yfir þetta land hafa gengið, á árunum 1964, 1965 og 1966, hefði orðið að styrkja höfuðatvinnuvegina með ríkisstyrkjum, eins og þá var gert. Og ég vil vitna enn á ný til orða hæstv. núv. forsrh., Bjarna Benediktssonar, þegar hann sagði um slíka stefnu, með leyfi hæstv. forseta: „Það kann ekki góðri lukku að stýra, að sjávarútvegurinn, sem framleiðir nær alla útflutningsvöru þjóðarinnar, fær ekki staðizt nema með ríkisstyrkjum.“ Þess vegna endurtek ég það, að það sýnir, að stjórnarstefnan er röng stefna, að þessi höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar skyldi ekki fá staðizt í mestu góðærunum, sem yfir þessa þjóð hafa gengið, nema með ríkisstyrkjum.



Herra forseti. Ég viðurkenni fúslega, að hv. þm. hefur frá sínu sjónarmiði talað hér af rökum og það er ekkert við því að segja, þótt menn hafi mismunandi skoðanir. Sjónarmiðin eru ólík og viðhorf manna. En ég vildi einungis taka það fram, að sú styrktarstarfsemi, ef svo má segja, sem var við atvinnuvegina á því árabili, sem hann nú taldi upp. kom af því, hversu þeir eru ákaflega misjafnlega arðbærir. Vegna þess, hversu síldveiðarnar voru miklu arðbærari á þessu tímabili, var óhjákvæmilegt að styðja hinar greinar sjávarútvegsins, til þess að þar hallaðist ekki allt of mikið á. Þar var einmitt verið að reyna að forða því misræmi, sem aftur á móti hv. 6. þm. Reykv. var að ásaka stjórnina fyrir, að hún hefði látið afskiptalaust, sem ekki var.