Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Frv. það til fjáraukalaga fyrir árið 1972, sem hér liggur fyrir á þskj. 427, er samið af fjmrn. samkv. till. yfirskoðunarmanna Alþ. eins og fram kemur í aths. þeirra með ríkisreikningi fyrir árið 1972. Er hér sami háttur hafður á og áður. leitað er heimilda fyrir öllum umframgjöldum og eins og frv. ber með sér nemur fjárhæðin samtals 1 milljarði 914 millj. 275 þús. kr. Við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1974 gerði forveri minn í embætti fjmrh. grein fyrir afkomu ríkissjóðs árið 1972 og jafnframt var lögð fram grg. ríkisbókhaldsins um afkomuna. Þar var nokkur grein gerð fyrir frávikum fjárlaga og reiknings og má vísa til þeirra skýringa. Fjárlög fyrir árið 1972 gerðu ráð fyrir gjöldum að fjárhæð 16 milljarðar 440 millj. 649 þús. kr. Gjöld Alþ. eru ekki meðtalin enda er ekki leitað heimilda fjárlaga fyrir þeim umframgjöldum. Sambærileg fjárhæð reiknings nam 18 milljörðum 263 millj. 787 þús. kr. eða 1 milljarði 823 millj. 238 þús. kr. umfram fjárlög. Sundurliðun fjáraukalaga miðast við hvert rn. og þar sem gjöld heilbr.- og trmrn. reyndust 91 millj. og 37 þús. kr. undir áætlun fjárlaga er samtala fjáraukalaga 1 milljarður 914 millj. 275 þús. kr. Ef litið er á stærstu einstöku frávikin, kemur í ljós að 4/5 hlutar umframgjalda má rekja til eftirfarandi fjögurra þátta: Gjöld vegagerðar námu 629 millj. 623 þús. kr. umfram fjárlög. Gjöld vegna niðurgreiðslna á vöruverði námu 495 millj. 652 þús. kr. umfram fjárlög. Vaxtagjöld námu 238 millj. 457 þús. umfram fjárlög. Gjöld Landhelgisgæslu námu 195 millj. 239 þús. kr. umfram fjárlög. Þessir 4 liðir nema samtals 1 milljarði 558 millj. 971 þús. kr. Mismunurinn 355 millj. 304 þús. kr. greinist á ýmsa liði, þ. á m. eru 125 millj. kr. sem eru framlag til Landsvirkjunar sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjárlögum. Til nánari skýringar á framangreindum umframgjöldum að fjárhæð 1 milljarður 914 millj. kr. skal þess getið að verulegur hluti þeirra byggist á ýmsum lagaákvæðum, þ. á m. ákvæðum laga um ráðstöfun tiltekinna tekjustofna ríkisins í ákveðin verkefni, lántökuheimildum til umframgjalda á vissum sviðum og notkun heimildarákvæða fjárlaga. Í grg. ríkisbókhaldsins kemur fram að þegar tekið hefur verið tillit til þessara sérstæðu gjaldaheimilda eru umframgjöldin 844.4 millj. kr. á árinu 1972. Hins vegar er þörf á staðfestingu þessara aukafjárveitinga með fjáraukalögum. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.

Flm. (Friðjón Þórðarson) : Herra forseti. Á þskj. 474 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um aukna tekjustofna sýslufélaga. Till. þessa flyt ég ásamt hv. 3. þm. Vestf. Till. er þess efnis að Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til að auka tekjur sýslufélaga svo að þeim verði gert kleift að sinna lögboðnu hlutverki og aðkallandi viðfangsefnum. Till. þessi var flutt á síðasta þingi, en varð þá eigi útrædd. Henni fylgir ítarleg grg. - Svo sem kunnugt er geymir IV. kafli sveitarstjórnarlaga, nr. 58 frá 1961, almenn ákvæði um sýslufélög, réttindi þeirra og skyldur, tekjustofna og annað. Við teljum þessa till. mjög brýna og viljum að þessu málefni verði sinnt á því Alþ. sem nú situr. Ég hef þessi orð ekki fleiri þar sem hv. meðflm. minn, 3. þm. Vestf., mun gera nánari grein fyrir þessu máli.



Herra forseti. Till. sú til þál. á þskj. 474, sem ég hef leyft mér að flytja hér ásamt hv. 4. þm. Vesturl., er í því fólgin að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til að auka tekjur sýslufélaga svo að þeim verði gert kleift að sinna lögboðnu hlutverki og aðkallandi viðfangsefnum. Hin aukna tekjuöflun, sem till. gerir ráð fyrir, beinist því aðallega að tvennu: Í fyrsta lagi að gera sýslufélögum kleift að sinna því hlutverki sem þeim hefur þegar verið falið samkv. gildandi lögum og í öðru lagi að gera þeim kleift að sinna ýmsum þeim verkefnum sem telja verður aðkallandi fyrir viðkomandi hérað og horfa til framfara og heilla fyrir íbúa þess. Um hin lögboðnu verkefni sýslufélaga má vísa til 92. gr. sveitarstjórnarlaga og er gerð nánari grein fyrir því í grg. þeirri er till. fylgir. Kemur þar fram að sýslunefndir eigi að hafa eftirlit með fjármálum sveitarfélaganna, endurskoðun og úrskurðum ársreikninga þeirra svo og allra fyrirtækja sem rekin eru á vegum hreppanna; enn fremur umsjón með því að hreppsnefndirnar starfi yfirleitt í sveitarstjórnarmálum gagnvart gildandi lögum og reglugerðum; enn fremur að annast umsjón og stjórn vegamála samkv. vegal. og sýsluvegasamþykktum. Þá eiga sýslunefndir að setja ýmsar reglugerðir og samþykktir er gilda fyrir allt umdæmið og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra, t. d. að því er varðar fjallskil og notkun afrétta. Sýslunefnd hefur afskipti af forðagæslu samkv. lögum um búfjárrækt og annast eftirlit með hundahaldi og greiðir hluta af kostnaði við eyðingu refa og minka. Sýslunefndir annast ráðningu ljósmæðra og greiða hluta af launum þeirra, tilnefna hreppstjóraefni, og auk þess er víða í lögum gert ráð fyrir aðild og afskiptum sýslunefnda af ýmsum málum á þann veg að því fylgja einhver útgjöld. En síðan segir svo í 92. gr. sveitarstjórnarlaga, að sýslunefndir láti uppi álitsgerðir um mál er varða einstaka hreppa og sýsluna, enda skal engu slíku máli til lykta ráðið fyrr en álitsgerðar sýslunefndar hefur verið leitað. Þá fara sýslunefndir með stjórn allra sveitarstjórnarmála er varða sýsluna í heild svo og till. um hvað eina er verða má sýslunni til gagns eða til að afstýra bjargarskorti eða hallæri. Í þessum síðustu greinum segir býsna mikið eða það spannar yfir býsna mikið ef þær eru krufnar til mergjar. Auk hinna lögboðnu verkefna tel ég að sýslunefndum beri að hafa afskipti af framfaramálum er varða sýsluna í heild og heppilegt þykir að leysa sameiginlega fyrir viðkomandi svæði. Er hér um að ræða þá málaflokka sem hinar minni einingar er mynda sýslufélagið, þ. e. a. s. hrepparnir, geta ekki leyst einir út af fyrir sig af fjárhagslegum ástæðum þar sem ekki er grundvöllur fyrir viðkomandi starfsemi í þeim hreppi og ekki er heldur skynsamlegt af þjóðhagslegum ástæðum að leysa á þann veg. Kemur sýslunefndin þá fram sem nokkurs konar samnefnari fyrir þá hreppa sem eru á svæðinu og mynda sýslufélagið lögum samkvæmt. Þetta hafa fjölmargar sýslunefndir gert um langt árabil og hefur þetta fyrirkomulag yfirleitt gefið góða raun. Þeir málaflokkar, sem hér um ræðir, eru fyrst og fremst framkvæmdir sem ríkið og sveitarfélögin leysa sameiginlega samkv. lögum. Má þar nefna menntamál, skólabyggingar, sjúkrahús, læknisbústaði o. fl. á sviði heilbrigðismála, dvalarheimili aldraðra og jafnvel hafnarframkvæmdir og vatnsaflsvirkjanir. Enn fremur hafa sýslusjóðir átt þátt í lausn atvinnumála, beitt sér fyrir byggingu safnahúsa fyrir bókasöfn og fleiri söfn sem ætluð eru fyrir allt svæðið. Í sumum tilvikum hafa tvö sýslufélög eða fleiri eða sýsla og kaupstaður haft samstarf við lausn slíkra mála þar sem það hefur þótt við eiga. Þá hafa sýslusjóðir veitt fjárhagslegan stuðning til ýmiss konar menningar- og líknarmála í héraðinu, svo sem leiklistarstarfsemi, söngstarfsemi, íþrótta, skógræktar, náttúruverndar, kaupa á sjúkrabifreiðum og rekstrar þeirra og sömuleiðis snjóbifreiða. Svo mætti lengi telja, en þetta verður látið nægja. Augljóst má vera að til að leysa þessi héraðsmál þurfa sýslusjóðir á verulegu fjármagni að halda og því er till. á þskj. 474 um auknar tekjur sýslufélaga, sem hér er til umr., flutt. Í 101. gr. sveitarstjórnarlaga segir að því, sem á vantar að tekjur sýslusjóðs hrökkvi fyrir útgjöldum, skuli jafnað niður á hreppana og er þá átt við hin svokölluðu sýslusjóðsgjöld. Samkv. því gera lög ráð fyrir að sýslufélög hafi aðra tekjustofna til að byggja á, en síðan á aðeins að jafna niður sýslusjóðsgjaldinu til að ná saman endum. Enda þótt nokkur sýslufélög kunni að hafa einhverjar aðrar tekjur þá er það svo í reynd að sýslusjóðsgjaldið er aðaltekjustofn flestra sýslufélaganna. Er þar um að ræða framlög hreppanna til að standa straum af hinum sameiginlegu útgjöldum og þeim er jafnað niður eftir ákveðnum reglum. Um sérstakan almennan tekjustofn sýslufélaga er ekki að ræða. Í till. sjálfri er ekki bent á sérstaka leið til lausnar á þessu máli en í grg. er bent á hluta af söluskatti sem þá væri eðlilegast að gengi í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og skiptist á milli sýslufélaga eftir nánar ákveðnum reglum. Einnig mætti hugsa sér að Byggðasjóður kæmi þarna til greina og ákveðinni upphæð eða prósentu af ráðstöfunarfé sjóðsins yrði árlega ráðstafað til sýslufélaga til opinberra framkvæmda í héraðinu, enda yrði við skiptingu þess fjár á milli sýslufélaganna þess vandlega gætt að fénu yrði ráðstafað í samræmi við hlutverk Byggðasjóðs, en hlutverk Byggðasjóðs er einmitt að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði. Ég álít að það beri að líta á sýslufélögin sem umdæmi er heppilegt sé að leysi ákveðin verkefni sveitarstjórna og að þýðing þeirra muni fara vaxandi í framtíðinni. Í mínum huga er efling sýslufélaganna fjárhagslega, svo sem rakið hefur verið, með hluta söluskatts eða framlagi úr Byggðasjóði, nema hvort tveggja kæmi til, því í sjálfu sér liður í byggðastefnu, tilfærsla á valdi, þ. e. valddreifing út í héruðin. Að mínu áliti hlýtur meginkjarninn í sannri byggðastefnu að vera sá að dreifa valdinu í þjóðfélaginu út í héruðin til sveitarstjórnanna, enda fái þær jafnframt til umráða hæfilegt fjármagn til að leysa þau verkefni sem nauðsyn krefur og almannaheill í byggðum landsins kallar á miðað við aðstæður á hverjum stað og tíma. Í framhaldi af þessu vil ég víkja nokkrum orðum að umdæmaskipan landsins með tilliti til sveitarstjórna sem stjórnvalda og byggðastefnu í því sambandi. Óþarft er að rekja sögulega hlið þessa máls. Öllum er kunnugt um langa sögu hreppa og sýslufélaga og á síðari áratugum kaupstaða í stjórnkerfinu. Ég tel að skortur á stækkun sveitarstjórnarumdæma og þéttbýlismyndun víðs vegar um landið hafi á liðnum ártugum í mörgum tilvikum staðið eðlilegri byggðaþróun fyrir þrifum. Það hefur skort hæfilega stór umdæmi er fengju umráð yfir nægilegu fjármagni til að leysa þau samfélagslegu mál sem leysa verður með sameiginlegu átaki úti á landsbyggðinni til að byggja þar upp undir stjórn heimaaðila. En hvað er þá byggðastefna og hvernig verður hún best framkvæmd? Hér sem víðar er auðvitað spurning um leiðir að markmiði. Ég efast ekki um að þeir flokkar, sem standa að núv. stjórnarsamstarfi, vilji báðir vinna að framkvæmd byggðastefnu - enda yfirlýst í stjórnarsáttmálunum - til að koma í veg fyrir fólksflótta úr sveitum og þróttmiklum sjávarplássum og kaupstöðum úti á landi til höfuðborgarsvæðisins, enda virðist vera svo að það sjónarmið eigi stöðugt vaxandi fylgi að fagna með landsmönnum. Í byggðamálum á Íslandi þarf að gera stórátök á næstu árum. En hvaða leiðir á þá að fara? Er það t. d. rétt stefna að samþjappa valdi yfir öllu því fjármagni, sem verja á til framkvæmda byggðastefnu úti um land, í eina stofnun í höfuðborginni? Ég held varla. Þvert á móti tel ég að það eigi í framtíðinni að tengja þær aðgerðir, sem gera þarf í byggðamálum, héruðunum sjálfum meira en gert hefur verið með því að færa til stjórnvalda úti um landsbyggðina ráðstöfunarrétt yfir meira fjármagni í þágu byggðamála. Það þarf m. ö. o. að auka sjálfstjórnarrétt sveitarfélaganna í sambandi við þá málaflokka er lúta að byggðamálum eins og ég hef rakið hér að framan. En nú kann einhver að spyrja: Hvers vegna að fara að efla sýslufélögin fjárhagslega nú svo sem þáltill. gerir ráð fyrir? Er ekki einfaldlega hægt að leggja allar sýslunefndir í landinu niður og fela landshlutasamtökum sveitarfélaga og hinum ýmsu rn. að annast verkefni þeirra? Ég vil leyfa mér að halda því fram að heppilegustu einingarnar í sveitarstjórnarmálum og héraðamálum, miðað við núverandi aðstæður, séu kaupstaðirnir og sýslurnar að því er varðar sameiginleg mál umdæmisins, sem fara stöðugt vaxandi, en síðan hefur hver hreppur auðvitað með sín staðbundnu mál að gera svo sem verið hefur. Kaupstaðirnir eru nú 19 með Reykjavík, sýslurnar eru 23 með rúmlega 200 hreppa innan sinna marka. Meðalíbúafjöldi í sýslum og kaupstöðum utan Reykjavíkur mun vera rúmlega 9000 íbúar. Í sumum tilvikum kemur til álita að sameina sýslufélög. Kemur þetta einkum til greina ef eitthvað yrði úr sameininga hreppa og þar með fækkun þeirra, sbr. um það atriði lög frá 1970 um sameiningu sveitarfélaga. En sannleikurinn er bara sá að öll þróun í þessum efnum hlýtur að verða hægfara og eðlilegast er að frumkvæðið komi heiman að, en ekki samkv. valdboði ofan frá. En það er annað sem gera mætti og það er að gera sýslunefndirnar virkari og auka tengsl þeirra við hreppsnefndirnar. Í því sambandi finnst mér að til álita geti komið að oddvitar hreppanna eigi stöðu sinni samkvæmt sæti í sýslunefndinni auk fulltrúa sem kjörnir yrðu samkv. ákveðnum reglum þar sem tekið yrði tillit til stærðar þeirra hreppa er sýslufélagið mynda. Með þessu móti finnst mér að sýslunefndin komi fram, auk þess að vera stjórnvald, jafnframt sem nokkurs konar samstarfsnefnd hreppanna um sameiginleg málefni sín á hverju svæði. Herra forseti. Ég fer nú að stytta mál mitt. Ég vil aðeins að lokum leggja áherslu á mikilvægi þeirra mála sem ég hef gert hér að umtalsefni, þ. e. héraðamála og byggðamála, og framkvæmdar þeirra.



Herra forseti. Sakir þess að hv. 1. flm. þessarar till. á ekki nú sæti á þingi, hef ég tekið að mér að fylgja till. úr hlaði. Till. er flutt af einum þm. úr hverjum þingflokkanna og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem á þessu ári er þess minnst að öld er liðin frá því að íslenskir landnemar tóku sér varanlega bólfestu í Vesturheimi, ályktar Alþ. að beina því til ríkisstj. að nú þegar verði skipuð þriggja manna nefnd til að gera um það till. til hennar á hvern hátt minnst verði aldarafmælis landnámsins af íslendinga hálfu, svo og um aukin tengsl hins íslenska þjóðarbrots vestanhafs við heimalandið.“ Þál. þessi er m. a. fram komin í tilefni af hinum ríka áhuga er fram kemur hjá vestur-íslendingum til að viðhalda íslensku þjóðerni og menningu og sterkum vilja þeirra til að efla þjóðernisleg tengsl hins íslenska þjóðarbrots við heimalandið.“ Till. þessi ætti ekki að þurfa mikinn rökstuðning því að engum blandast hugur um það að íslenskt landnám í fjarlægri heimsálfu er merkur atburður bæði í sögu íslendinga og þeirrar þjóðar er flestir landnemarnir gerðust þegnar hjá, kanadamanna. Frá upphafi hafa verið sterk þjóðernistengsl milli landnemanna og afkomenda þeirra við heimaþjóðina. Þessi tengsl hafa tekið á sig mismunandi form eftir hinum mismunandi tímum, en e. t. v. hefur sjaldan verið jafnmikið um gagnkvæmar heimsóknir og nú, á síðari tímum sakir bættra samgangna. En allar götur frá upphafi landnáms hefur ýmis íslensk menningarstarfsemi þróast vestanhafs, t. d. bóka- og blaðaútgáfa á ensku og íslensku, og skemmst er að minnast stofnunar kennaraembættis í íslensku við háskólann í Winnipeg. Full ástæða er til þess að íslendingar sýni vestur-íslendingum bróðurhug á þeim tímamótum sem nú ganga í garð. Slíkt mundi efla tengslin enn meir. Kemur ýmislegt til greina sem nauðsynlegt er að fjallað verði um og gerðar till. um hið allra fyrsta. Vestur-íslendingar sýndu íslendingum mikinn sóma og ræktarsemi á þjóðhátíðinni á s. l. ári. Er því ekki annað sæmandi en íslendingar endurgjaldi þá ræktarsemi á tímamótaári þeirra. Í till. okkar er ekki tekið fram sérataklega á hvern hátt íslendingar skuli sýna frændum sínum vestanhafs sína af þessu tilefni. Þar kemur vitaskuld margt til greina, t. d. á sviði lista, skólamála og söguritunar. Það hefur að vísu komið út stórt verk sem heitir Saga íslendinga í Vesturheimi og var það mikið átak á sínum tíma. En þrátt fyrir það eru í þeirri sögu ýmsar eyður sem stafa einfaldlega af því að undirstöðurannsóknir í sagnfræðinni vantaði til þess að unnt væri að gera sögunni þau skil sem vert væri. Slíkt sögulegt verk um þá miklu þjóðflutninga, sem áttu sér stað, er bæði nauðsyn og væri einnig mikið menningarlegt framlag fyrir bæði heimamenn og íslendinga vestanhafs. Mér er kunnugt um að tveir ungir fræðimenn eru nú að vinna að rannsókn af þessu tagi eða vísi að slíkri sögu á vegum Sagnfræðistofnunarinnar og hafa þeir tekið fyrir viss héruð eða vissar sýslur. Persónulega teldi ég mjög mikilvægt að þessu verki yrði haldið áfram og það gert myndarlega úr garði. Það má einnig minna á það að árið 1950 kom út bók sem heitir Vestan um haf. Þar var úrval úr því sem íslendingar vestanhafs höfðu ort á íslensku. Mætti hugsa sér að slík bók kæmi út endurbætt í tilefni þessa árs. Slíkt verkefni er að vísu meira á þágu íslendinga sjálfra en vestur-íslendinga, en í því fælist ótvíræð viðurkenning á menningarframlagi landa okkar vestanhafs. Ef litið er til skólamálanna, þá er árleg fjárveiting á fjárlögum til eflingar menningarsambands við vestur-íslendinga. Hún er að vísu ekki stór sú upphæð, hún var 90 þús. kr. í ár. Þetta framlag hefur verið notað fyrst og fremst til þess að styrkja námsmann til dvalar við Háskóla Íslands og eitthvað af því fé hefur einnig runnið til Þjóðræknisfélagsins. Þá hefur Alþ. íslendinga veitt 470 þús. kr. styrk til útgáfu Lögbergs og Heimskringlu og er því fé vissulega vel varið. Ef farið væri inn á það svið að efla tengslin í skólamálum eða á sviði fræðimennsku, þá víl ég sérstaklega benda á að mjög viðeigandi væri að athugað yrði hvort unnt væri að koma á sérstökum tengslum í sambandi við Stofnun Árna Magnússonar, þá stofnun sem geymir handritin okkar. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu lengri, en ég vil vekja athygli á því sem raunar liggur í augum uppi að það þarf að hraða afgreiðslu þessa máls. Vil ég því biðja þá nefnd, sem fær mál þetta til athugunar. að gera það. Ég legg til, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.

Flm. (Jón Skaftason) : Herra forseti. Á þskj. 392 hef ég leyft mér að flytja þáltill. um viðgerðar- og viðhaldsaðstöðu flugvéla á Reykjavíkurflugvelli, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga í samráði við Flugleiðir hf. og önnur flugfélög, er hagsmuna hafa að gæta, á hvern hátt hagkvæmast sé að koma upp aðstöðu til viðgerða og viðhalds flugvélum á Keflavíkurflugvelli.“ Með þessari þáltill. fylgir nokkuð löng grg. þar sem aðalatriði þessa máls eru rakin og sé ég því ekki mikla ástæðu til þess að fylgja henni úr hlaði með langri framsögu þó mig langi til þess að víkja að nokkrum atriðum lítillega. Eins og hv. þm. vita er Keflavíkurflugvöllur eini alþjóðlegi flugvöllurinn sem við íslendingar eigum og hefur hann verið notaður í sambandi við flug yfir Atlantshafið, bæði af flugvélum íslendinga og flugvélum sem eru í eigu útlendinga. Menn hafa bundið nokkrar vonir við það að á Keflavíkurflugvelli gæti orðið vaxandi starfsemi í sambandi við flugið á þessari flugleið yfir Norður-Atlantshafið og þó að nú um sinn hafi orðið nokkur samdráttur í lendingum flugvéla á Keflavíkurflugvelli, eins og víða annars staðar, sem er afleiðing þeirra erfiðleika er flugið á við að stríða víða um heim, þá gera menn sér þó vonir um að í framtíðinni muni verða um vaxandi lendingar á Keflavíkurflugvelli að ræða sem gætu gefið verulegar tekjur í þjóðarbúið og veitt vaxandi atvinnu í sambandi við þessa starfsemi. Eitt atriði, sem nauðsynlegt er að hrinda í framkvæmd í sambandi við rekstur Keflavíkurflugvallar ef nokkuð á að verða af þessum draumum sem ég var hér að rekja, er að koma þar upp viðgerðaraðstöðu sem nú er í algeru lágmarki þess sem þyrfti að vera. Till. þessi miðar fyrst og fremst að því að hið opinbera láti athuga í samráði við Flugleiðir hf. og önnur þau innlend flugfélög sem hagsmuna hafa að gæta í sambandi við þessa starfsemi hvernig best verði að þessum málum staðið því að allir þeir, sem eitthvað þekkja til þessara mála, vita að það þarf að marka einhverja stefnu í þessum málum sem fylgt verður svo að átökin í þessum málum verði samræmd og hnitmiðuð og við vitum að hvaða marki her að keppa í þessum efnum. Til viðbótar þessum almennu rökum fyrir því að það sé meira en tímabært að athuga hvernig að þessum málum skuli standa, þá bætist og það við að nú hefur verið yfirlýst að fyrir dyrum standi nokkuð miklar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. M. a. hefur því verið lýst yfir af ráðamönnum að til standi að greina á milli hernaðarflugsins, sem rekið er þaðan, og þess venjulega farþegaflugs, sem hefur haft þar aðstöðu, og til standi að reisa nýja flugstöðvarbyggingu fyrir farþegaflugið og e. t. v. aðrar byggingar. Í sambandi við byggingu nýrrar flugstöðvar og aðstöðu í kringum hana er alveg nauðsynlegt að gera sér góða grein fyrir því hvernig best verði unnið að því að byggja upp þessa viðgerðar- og viðhaldsaðstöðu sem tillgr. fjallar um. Í öðru lagi er svo til viðbótar þessu að nefna það að í janúar s. l. brann viðgerðarflugskýli Flugfélags Íslands á Reykjavíkurflugvelli til grunna og sú starfsemi, sem þar var innt af hendi í þágu innlenda farþegaflugsins og raunar erlenda líka, hefur búið við mjög slæm skilyrði og verið nánast á hrakhólum. Úr þessu þarf að bæta og þá kemur að sjálfsögðu upp í hugann hvort ekki sé eðlilegast að þessi aðstaða, viðgerðaraðstaða og viðhaldsaðstaða fyrir íslenskar flugvélar, sé best komin á einum og sama stað, þ. e. a. s. suður á Keflavíkurflugvelli. Það er a. m. k. álit mitt að svo sé, og ég þori að fullyrða að það er álit margra þeirra sem unnið hafa að fluginu og best þekkja til þessara mála. Eina ástæðu til viðbótar vil ég nefna enn þá, en hún er sú að við höfum starfandi í landinu Flugvirkjafélag Íslands sem í munu vera 170–180 lærðir flugvirkjar. Þar af munu um 100 hafa starfað í flugskýlinu á Reykjavíkurflugvelli sem brann í janúar eins og ég vék að. Þó að sumir þessara flugvirkja hafi fengið einhverja vinnu annars staðar og vinni áfram að viðgerðum og viðhaldi Flugfélagsvélanna í því húsnæði sem félagið hefur fengið á Keflavíkurflugvelli og hjá Landhelgisgæslunni, þá er staðreyndin þó sú að innan þessarar stéttar er nú, eftir því sem mér er tjáð, um verulegt atvinnuleysi að ræða sem okkur er að sjálfsögðu metnaðarmál og nauðsynlegt frá þjóðfélagslegum hagsmunum skoðað að reyna að vinna bug á. Til þess að svo verði þarf að skapa þessari mikilvægu starfsemi í sambandi við flugið þá aðstöðu sem til frambúðar sé. Ég vil þá að síðustu aðeins geta þess að í sambandi við viðgerð og viðhald íslenskra flugvéla er um talsvert mikla gjaldeyriseyðslu að ræða. Ég hef birt með þáltill. yfirlit yfir viðhaldskostnað Loftleiða og Flugfélags Íslands á árinu 1971–1974 sem sýnir þetta vel og skal ekki teygja tímann með því að lesa það upp frá ári til árs, nema ég vil geta þess að það er mjög eftirtektarvert hversu innlendur kostnaður við þessa viðhaldsstarfsemi er misjafn hjá þessum tveimur flugfélögum. Af upplýsingum, sem ég hef aflað mér, sést að á þessum árum, 1971–1974, er aðeins um 7% af viðhaldskostnaði flugvéla þeirra, sem eru í eigu Loftleiða, hér innanlands, þ. e. a. s. að 93% hans eru til fallandi erlendis. En hjá Flugfélagi Íslands er viðhaldskostnaðurinn á þeirra vélum um 67% innanlands, en ekki nema 33% erlendis. Þegar menn hafa þetta í huga og líta á þær tölur sem birtar eru um viðhaldskostnaðinn þessi 4 ár, þá sjá þeir að hér er um verulegt gjaldeyrisatriði að tefla fyrir íslendinga og þegar af þeirri ástæðu sérstök ástæða til þess að íhuga þessi mál alvarlega og reyna að taka þau föstum tökum í byrjun. Ég sé svo ekki ástæðu, herra forseti, til þess að fara fleiri orðum um þessa þáltill. Ég legg því til að umr. verði frestað og þáltill. vísað til allshn.



Herra forseti. Þar sem 1. flm. till. þeirrar, sem hér er til umræðu, situr ekki lengur á þingi, þá fylgi ég málinu úr hlaði. Í umr. hér á landi um hina hefðbundnu atvinnugrein okkar og útflutningsmál þeirra gleymist það stundum að það er fleiri kosta völ í sölumálum okkar íslendinga en að framleiða ýmiss konar vörur hér og flytja þær út til neyslu á erlendum mörkuðum. Það getur líka verið álitlegur atvinnuvegur að flytja eitthvað af hinum erlendu neytendum hingað til landsins með íslenskum samgöngutækjum, fá þá til að nema hér staðar um stund þannig að þeir neyti ýmiss konar þjónustu hér á landi sem er svo margvísleg að ekki skal upp talið. Ekki síst á erfiðleikatímum í sölu- og markaðsmálum og þegar þjóðarbúið hefur orðið fyrir áföllum á hinum alþjóðlegu viðskiptamörkuðum okkar er brýn þörf á því að leitað sé allra tiltækra ráða til að styrkja stöðu þess með því að auka fjölbreytni atvinnuveganna. Í hinum vestræna heimi hefur engin atvinnugrein þróast jafnhratt á undanförnum árum og ferðamál og ferðaþjónusta í víðasta skilningi þess orðs: Nær þessi starfsemi yfir fjölmarga þætti samgöngumála, starfsemi hótela og veitingahúsa, sölu matvæla og til margvíslegrar þjónustu sem þessari atvinnugrein fylgir. Sá þáttur þessarar atvinnugreinar, sem e. t. v. hefur náð örari vexti en flestir aðrir þættir, er svokölluð ráðstefnuþjónusta og valda því margar ástæður. Jafnframt er ljóst að arðsemi þessarar greinar er meiri en annarra þátta ferðamálastarfsemi og skal það nokkru nánar skýrt. Nokkrar athuganir hafa verið gerðar á þessu máli, bæði af íslenskum og erlendum sérfræðingum, og liggja ýmsar upplýsingar fyrir í samgrn. Könnun þessara mála í heild, ákvarðanataka og mörkun heildarstefnu í ferðamálum tekur vafalaust nokkurn tíma. Hins vegar má koma ýmsum þáttum í framkvæmd með skipulegum aðgerðum og viljayfirlýsingum hins opinbera. En till. þessi er fram komin í von um að þeim þáttum verði þegar sinnt. Það þarf ekki að eyða að því mörgum orðum að hvers kyns ráðstefnuhald hefur mjög aukist á undangengnum áratugum vegna vaxandi samskipta þjóða og bættra samgangna. Við athugun, sem gerð hefur verið á þessum málum, hefur komið í ljós að hartnær helmingur alþjóðlegra ráðstefna hefur verið með innan við 100 þátttakendur. Eru þetta athyglisverðar upplýsingar fyrir okkur sem höfum ekki tök á því að hýsa mjög stórar ráðstefnur. En þessu til viðbótar kemur í ljós að upp undir 40% af ráðstefnunum höfðu 100–500 þátttakendur. Þannig er ljóst að langmestur hluti ráðstefnanna er sóttur af færri en 600 gestum. Þar af leiðandi má ætla að íslendingar réðu nú við móttöku þátttakenda flestra þeirra alþjóðlegra ráðstefna sem haldnar eru. Í grg. með þáltill. er rakið hve mikið fé má gera ráð fyrir að ráðstefnugestir skilji eftir, og er það samdóma álit sérfræðinga að lönd þan, sem hýsa ráðstefnur, fái meiri tekjur af hverjum þátttakenda en af hinum almenna ferðamanni. Þá hefur einnig verið á það bent að unnt ætti að vera að lengja nokkuð ferðamannatímann og tryggja þannig gistihúsum og öðrum, sem við ferðamál fást, sæmilegar tekjur lengri tíma á ári hverju en verið hefur með því að leitast við að halda ráðstefnur á öðrum tímum en yfir hásumarið. Ljóst er einnig að lega landsins er með þeim hætti að vel hentar að hittast hér þegar ráðstefnugestir eru bæði frá Evrópulöndum og Ameríku. Og þótt veðrátta geti hér verið rysjótt að vetrarlagi, þá er loftslag hér þó ekki kaldara en í öðrum norðlægum löndum á veturna. Flm. telja að ekki hafi nægilega verið unnið að því að reka áróður og kynningarstarfsemi þar sem á þessar staðreyndir væri bent, en eðlilegt verður að telja að íslensku sendiráðin annist slíka upplýsingastarfsemi samhliða því sem íslenskir þátttakendur í fjölþjóðlegum ráðstefnum beini athygli annarra þátttakenda að Íslandi og vinni að því að við fáum hingað til landa eðlilegan skerf af ráðstefnum sem haldnar eru á vegum opinberra aðila. En þar að auki ber að sjálfsögðu að keppa að því að einkaaðilar á sviði viðskipta og margháttaðrar félagsstarfsemi hafi aðgang að upplýsingum um þá aðstöðu, sem hér er þegar fyrir hendi til ráðstefnuhalds, og verði hvattir til að beina sjónum sínum að Íslandi þegar þeir skipuleggja slíka starfsemi. Flutningur till. þessarar miðar að því að vekja athygli á mikilvægi þessa máls og ýta undir aðgerðir af hálfu hins opinbera og raunar líka einkaaðila, enda ekki óeðlilegt að ríkisstj. beinlínis fæli fulltrúum á hinum ýmsu fjölþjóðlegu ráðstefnum og í alþjóðasamtökum að beita sér fyrir því að ráðstefnur séu hér haldnar ekki síður en í öðrum þátttökulöndum. Er það von flm. að slík upplýsingastarfsemi geti borið verulegan árangur, en hún hefur lítinn sem engan kostnað í för með sér. En samhliða yrðu kannaðar aðrar leiðir til þess að efla þessa starfrækslu hérlendis. Ég legg svo til að máli þessu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 7. landsk. þm. flutt á þskj. 472 till. til þál. um að alþm. gegni ekki öðrum fastlaunuðum störfum í opinberri þjónustu - sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa lög og reglur sem feli í sér að alþm. sitji ekki í fastlaunuðum embættum eða störfum á vegum hins opinbera.“ Hér er enn á ný flutt mál sem við þessir sömu fluttum á árinu 1972 og varðar þrjú meginatriði: Í fyrsta lagi nýtingu starfskrafta alþm., í öðru lagi fordæmi fyrir alla opinbera þjónustustarfsemi um það að sinna skyldunni og rækja af samviskusemi það starf, sem þeir eru launaðir til, og í þriðja lagi mál, sem varðar virðingu Alþingis. Árið 1971 urðu verulegar breytingar á launakjörum alþm. Laun þeirra hækkuðu svo mikið að þeir eru nú launaðir eins og ýmsir þeir embættismenn þjóðarinnar sem gegna hinum ábyrgðarmestu störfum. Breytingin fól í sér viðurkenningu á því að þingmennska væri starf sem launa bæri sómasamlega, enda er það skoðun, sem ýmsir reyndustu þm. hafa haldið fram, að starfið á Alþ. og sambandið við kjósendur í kjördæmunum sé orðið svo umfangsmikið að meira verði ekki af mönnum krafist ef leysa eigi það bærilega af hendi. Þótt þetta tvennt, sjálf launakjör þm. og matið á starfi þeirra, hafi breyst, er annað óbreytt. Opinberir starfsmenn og embættismenn geta eftir sem áður gegnt störfum sínum í orði kveðnu og tekið fyrir allt að 60% launa og aldrei minna en 30% af launum. Augljóst er að þessi skipan mála er ekki sæmandi. Menn gegna ekki tveimur ábyrgðarmiklum störfum, sem þeir taka fyrir laun þótt skert séu, með fullum afköstum. Mér er ákaflega minnisstætt þegar ég sat sem þingskrifari í þessum sal fyrir 29 árum við borð sem þá var á sama stað og ræðupúltið sem ég stend nú á og skrifaði upp ræðu sem Gísli heitinn Jónsson, þáv. formaður fjvn., var að halda og lét svipu vandlætingar sinnar ganga á þeim opinberu starfsmönnum, þeirra á meðal alþm., sem voru að vasast í alls konar störfum sem þeir tækju full laun fyrir á hverjum stað með þeim afleiðingum að öll störfin yrðu meira og minna kák. Við 2. umr. fjárl. fyrir árið 1948 komst Gísli Jónsson svo að orði með leyfi hæstv. forseta: „ Hæstv. fjmrh. hélt því fram - og það er eitt af því sem ég vil ekki láta mótmælalaust að sú lækkun, sem fjvn. hefur gert á mörgum liðum, væri sjálfsblekking. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa gert sér það ljóst að fjvn. hefur lækkað útgjaldaliðina um 2 millj. kr. og það verður að skera einhvers staðar niður til þess að ná þeim árangri. Vil ég í því atriði benda á stórt atriði: Það er ein stofnun hér í bæ sem rekin er algerlega á ríkisins kostnað. 4 hæstlaunuðu menn þeirrar stofnunar taka full laun fyrir utan þessa stofnun og eru það svo há laun að þeir eru með allra hæst launuðu mönnum í landinu. Ég verð að segja það að það er full ástæða til þess að athuga hvort það sé nokkur nauðsyn fyrir ríkissjóð að styrkja þessa stofnun að því leyti sem halda þarf uppi fjórum dýrum starfskröftum, því að ef þeir hafa tíma til þess að vinna á fullum launum annars staðar, þá hafa þeir naumast tíma til þess að vinna á fullum launum hjá þessari stofnun og væri þá full ástæða til þess að draga þar úr fullum launum þeirra. Mér er það ljóst að þar sem reynt hefur verið að spara, hlýtur það að valda einhverjum sársauka. Ég hef ekki haft frið síðan nál. kom út um að það mætti ekki lækka eða fella niður þetta eða hitt. Menn hafa staðið hér stundum á göngunum niðurdregnir og hálfgrátandi út af því, hvers vegna liðir þeim viðkomandi hafi verið lækkaðir eða felldir niður. En það er ekki af því að fjvn. vilji vera með neinar persónulegar árásir á þessa menn sem hún hefur lækkað eða fellt niður liði þeim viðkomandi heldur vill fjvn. undirstrika það að eftir að búið er að veita mönnum sæmileg lífskjör, þá á að heimta af þeim vinnu. Menn geta tekið hér fjórföld laun hjá ríkinu án þess að gera skyldu sína, og væri gaman að sjá lista yfir þá menn sem hafa a. m. k. 80–90 þús. kr. kaup frá ríkinu frá a. m. k. 4–5 stofnunum. Ef það á að halda svona áfram á þeirri braut, þá er niðurskurðurinn blekking. En ef það er gert að veruleika að takmarka laun þessara manna, þá þarf niðurskurðurinn ekki að vera blekking.“ Hér lýkur þessari tilvitnun í ræðu Gísla heitins Jónssonar, Starfið á Alþ., sem hið nýja launakerfi viðurkennir að sé fullt starf, eða hið opinbera þjónustustarf eða embættisverk hlýtur að líða fyrir þetta fyrirkomulag nema hvort tveggja gjaldi þess. Mörg dæmi mætti nefna sem sanna að störf á Alþ. hafi tafist af því að þm. var önnum kafinn í hinu starfi sínu einhvers staðar í borginni. Alþ. er hér sjálft að leggja blessun sína yfir slæm vinnubrögð í hinum þýðingarmeiri störfum. Það er alkunna að sumir hv. alþm. gegna einmitt mjög háum ábyrgðarstöðum í opinberri þjónustu. Það er að sjálfsögðu óskiljanlegt, meira að segja slíkum dugnaðarforki eins og Gísli heitinn Jónason var, hvernig þeir fá rækt slíkt með sæmd samhliða þingmannsstarfi sem nú krefst fullkomins vinnudags og raunar miklu meira en það, svo sem hv. formaður þingfararkaupsnefndar lýsti á áhrifamikinn hátt fyrir alþjóð í minnisstæðum sjónvarpsþætti í vetur, og lét hann þó ógert að lýsa hve langur vinnudagurinn yrði þegar ofan á bættist að gegna þó ekki væri nema 60% af skyldu við eitt meiri háttar starf fyrir ríkið. Sjálfur hefði hann trúlega getað gefið slíka lýsingu. Það er auðvitað ljóst að þessi háttur eykur eigi virðingu löggjafarsamkomunnar. Hann á einmitt þátt í því hvernig hún hefur rýrnað. Sú spurning kann að vakna hvort sú skipan, sem till. felur í sér, kunni ekki að leiða til þess að menn í opinberri þjónustu fælist frá því að gefa kost á sér til þingmennsku. Ég held að allir séu sammála um að til þess mætti ekki koma. Það verður að telja eðlilegt og raunar sjálfsagt að þessir menn haldi fyrri störfum sínum formlega og geti tekið til við þau að þingsetu lokinni og þeim sé jafnvel að öðrum kosti gefin einhver trygging fyrir því að fá a. m. k. sambærilega launuð opinber störf og þeir áður gegndu. Við teljum þó að tvær undantekningar ættu að vera frá þessu: Dómarar og bankastjórar, sem bjóða sig fram til Alþ., ættu að segja starfi sínu lausu. Við teljum ekki hæfa að menn í þessum tveimur störfum taki þátt í kosningabaráttu. Óhjákvæmilegt væri þó að setja tímatakmörk á það hve lengi mætti geyma opinbert starf fyrir alþm. Stysti tíminn væri eitt kjörtímabil sennilega og trúlega væri lengsti tími tvö. Þetta er auðvitað matsatriði. Í nánum tengslum við þetta mál er staða ráðh. sem jafnframt eru alþm. Enda þótt þeir haldi óskertu þingfararkaupi auk ráðherralauna, taka þeir ekki þátt í nefndastörfum á Alþ. sem vissulega eru gildur þáttur þingmennskunnar. Það er skoðun flm. að íslendingar ættu að taka upp þann hátt sem á er hafður í Noregi, að ráðh. víki úr þingsæti, en varamaður taki sæti meðan ráðherradómur hans stendur. En auðvitað verður ráðh. eftir sem áður að hafa rétt til að sitja á þingfundi og taka þátt í umr. eftir því sem hann telur þörf á og sú skipan er einnig höfð á í norska Stórþinginu. Þessi breyting á skipan mála gæti líka réttlætt endurskoðun á launakjörum ráðh. sem vitaskuld eiga að hafa hin hæstu laun svo sem ábyrgð starfsins og erfiði gefa tilefni til. Loks viljum við vekja athygli á einu atriði í sambandi við störf alþm. Um leið og þetta er orðið heils árs starf, þá er ástæða til að nýta starfskrafta þeirra betur en gert hefur verið og stuðla jafnframt að því að þeir geti rækt þau af meira innsæi en verið hefur til þessa. Hér höfum við í huga þann hátt sem tíðkaður er víða um lönd að fastanefndir löggjafarþings starfi í þinghléum, m. a. með því að fara á vettvang víðs vegar um landið til þess að kynnast af eigin raun þeim málum og viðfangsefnum sem þær eiga að fjalla um. Þetta gæti líka verið gagnlegt til þess að vega upp á móti því sérfræðingaveldi sem ýmsir hafa haft áhyggjur af í seinni tíð. Í nýjum vinnubrögðum þm. af þessu tagi fælist sú grundvallarbreyting á starfi fastanefnda Alþ. að þær ættu sjálfar frumkvæði að málum í stað þess, sem tíðkast hefur, að þær taki aðallega við því sem að þeim er rétt. Að okkar hyggju mundi sú skipan mála, sem við höfum hér hreyft, stuðla að aukinni virðingu Alþ. og enn fremur hinn, að löggjafarsamkoman beri betur nafn með rentu en fyrr. Ég legg til að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti, Till. sú, sem hér er til umr., var flutt á síðasta þingi seint og varð ekki útrædd. Þá voru uppi talsverðar umr. um eignar- og afnotarétt af fasteignum, landi og öðrum landgæðum, eins og líka hafa verið á þessu þingi og raunar nú um nokkurra ára skeið. Till. er nú flutt af þm, úr öllum þingflokkum og hún miðar að því að mati flm. að sætta þessi sjónarmið eða a. m. k. svo, að þeir, sem hafa mjög misjöfn sjónarmið í þessu efni, telja allir að þessi háttur, sem hér er til lagður, mundi þó í öllu falli til bóta verða. Till. miðar að því að allir þeir, sem í þéttbýli búa, eigi þess kost að hafa til umráða landskika sem er í eigu ríkisins, en þeir hefðu samt af ótakmarkaðan afnotarétt svipað og er með leigulóðir í þéttbýli, en afnotaréttur þeirra samsvarar nokkurn veginn eignarrétti, eins og menn vita, hann er framseljanlegur og menn hafa hann til afnota. Ríkið á nú í kringum 900 jarðir og margar þessara jarða mundu auðvitað henta mjög vel til þess að einstaklingar og fjölskyldur, sem í þéttbýli búa, gætu þar fengið skika til eigin umráða. Það er gert ráð fyrir því að kvaðir yrðu á þessa úthlutun lagðar, t. d. þær að viðkomandi menn yrðu að rækta upp sín eigin lönd eða þá nálæg landssvæði. Það má gjarnan hugsa sér að þar sem fagurt umhverfi væri með nokkrum gróðri, væru menn samt skyldaðir til að taka þátt í ræktun lands sem nálægt lægi, örfoka lands, sanda o. s. frv., ekki endilega eingöngu þess skika sem þeir hefðu til einkaafnota. Það má líka hugsa sér það að menn yrðu að taka þátt í ræktun veiðivatna eða þá að gera veiðivötn úr vötnum sem ekki er líf í nú, og svo mætti lengi telja. En meginatriðið er að menn hafa haldið því fram með réttu nú á síðari árum, að land, einkum í námunda við mesta þéttbýlið hér suðvestanlands, sem mikil ásókn væri í vegna þess að það hentaði fyrir sumarbústaði, hækkaði mjög í verði og hinir efnaminni hefðu ekki tök á því að eignast slíka skika. Hér er úr þessu bætt og ekki eingöngu á þann veg að efnaminni menn geti fengið til afnota landssvæði alveg eins og þeir sem efnameiri eru, heldur ætti þetta líka að stuðla að því að hækkanir á verði á landi yrðu ekki sambærilegar við það sem mundi verða ef ríkið færi ekki inn á þessa braut. Ég held þess vegna að það sé óhætt að segja að öll þau rök sem fram hafa komið, stundum í hörðum og heitum deilum um þessi mál, ættu að geta hnigið að því að eðlilegt sé að samþykkja þessa þáltill. Ég vona þess vegna, að hún fái greiðan gang í gegnum þingið, og legg til að henni verði vísað til hv. allshn.