Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kem hérna upp í ræðustólinn vegna fjarvistar hv. form. menntmn., en hann hafði verið kjörinn frsm. fyrir nál. menntmn., sem er á þskj. 628. Það var tekið eftir því, að það eru leiðinlegar prentvillur í nál., en þær verða leiðréttar og ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að þskj. verði prentað upp. Menntmn. hélt aðeins einn fund um þetta mál, og ástæðan til þess, að hún hraðaði afgreiðslu málsins, var hvort tveggja sú, að rektorskjör mun eiga að fara fram nú um miðjan þennan mánuð og ætlazt er til, að það kjör fari fram samkv. þessu frv., ef það verður að lögum. Og einnig var ástæðan til þess, að menntmn. hraðaði afgreiðslu málsins, sú, að málið var flutt í hv. Ed. og hafði verið afgreitt þaðan með nokkrum breytingum ágreiningslaust. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt, fjallar frv. fyrst og fremst um stjórn Háskóla Íslands og skipulagsmál Háskólans, m.a. er ætlazt til, að starfssvið háskólaritara verði aukið, en telja má, að veigamestu breytingarnar við frv. séu um kjör rektors og skipan háskólaráðs. Samkv. þessu frv., ef það verður að lögum, fá stúdentar við Háskólann í fyrsta skipti aðild að kjöri háskólarektors, og enn fremur er til þess ætlazt, að þeir fái tvo fulltrúa í háskólaráði, en þar höfðu þeir áður einn. Ég sé ástæðu til þess að fagna þessu, og ég veit, að við, sem undirritum þetta nál., og öll menntmn. fagnar þessari breytingu, og við treystum því vissulega, að stúdentar séu verðir þess trausts, sem þeim er sýnt með þessu, og við vitum, að þeir eru það. Það kemur fram í þeirri grg., sem fylgdi frv. og er raunar endurprentuð hér í nál., að háskólaráð greinir frá því, að þátttaka stúdenta í stjórn Háskólans hafi gefið mjög góða raun, og eins og ég sagði, er því treyst og ég er viss um, að svo verður, að sú aukna aðild, sem stúdentum er veitt með þessu frv., aðild að stjórn Háskólans, verður til góðs, og það er fagnaðarefni, að þessi breyting skuli gerast með góðu samkomulagi. Að vísu höfðu stúdentar óskað þess að fá meiri aðild að stjórn Háskólans og kjöri rektors en hér er gert ráð fyrir, en þeir geta þess þó í bréfi, sem er birt með frv., að þeir æski ekki eftir því, að Alþ. geri á þessu frekari breytingar. Við nm. skrifuðum undir þetta nál. með því skilorði, að við hefðum rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Við gerðum það m.a. vegna þess hraða, sem við höfðum á afgreiðslu málsins, og það er rétt að geta þess, það stendur raunar í nál., að þeir voru fjarverandi bæði hv. 7. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Reykv., þegar málið var afgreitt frá n. En við, sem undirritum nál., leggjum til, að frv. verði samþ.



Herra forseti: Mig langaði með örfáum orðum að mótmæla þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð eru í sambandi við þetta frv. í hv. Nd. Alþ. Eins og hv. frsm. menntmn. greindi frá, var aðeins haldinn einn fundur í menntmn. um þetta mál. Ég hafði fjarvistarleyfi þann dag, var ekki í bænum, og hafði talað um það við form. n., að ég hefði hug á því að fjalla um þetta mál í n., þegar það yrði rætt þar. Hann skýrði mér frá því, þegar ég kom í bæinn aftur, að þetta hefði ekki verið unnt vegna þess, hve stuttur tími væri eftir af þingstörfum, og vegna þess, að aðrir nm. þyrftu að fara burt, þannig að það yrði líkt ástatt fyrir þeim eins og hefði verið fyrir mér þennan eina dag. En þetta frv. er ákaflega viðamikið, eins og menn sjá. Í því felst heildarendurskoðun á l. um Háskóla Íslands. Þar eru fjölmörg atriði, sem vafalaust væri vert að leggja niður fyrir sér og ræða ýtarlega. Menntmn. Ed. hefur að sjálfsögðu fjallað gaumgæfilega um málið, en því aðeins erum við með deildaskiptingu á Alþ., að til þess er ætlazt, að mál sé kannað rækilega í báðum deildum. Og svona meðferð á jafnveigamiklu máli og þetta er, að afgreiða það raunar athugunarlaust og umræðulaust á örstuttum fundi í nefnd, er auðvitað ekki nokkur hemja. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessum vinnubrögðum alveg án tillits til þess. hvaða skoðanir menn kunna að hafa á efni frv. Svona á ekki að starfa. Þegar fyrst fréttist af þessu frv., að von væri á því, þá var sagt frá því, að í því ætti aðeins að felast sú breyting, að stúdentar við Háskólann ættu að fá aukin réttindi til þess að taka þátt í stjórn skólans og þar á meðal í kjöri rektors. En þegar málið var borið fram, reyndist felast í því allsherjar endurskoðun á öllum l. um Háskóla Íslands, sem er að sjálfsögðu miklu veigameira mál. Hitt vandamálið um aðild stúdenta hefði auðvitað verið hægt að afgreiða á tiltölulega stuttum tíma, en þessa heildarendurskoðun ber mönnum að rækja af fullri alvöru. Þegar málið var lagt hér fyrir s.l. þriðjudag, gerði hæstv. menntmrh. grein fyrir því, að ríkisstj. hefði heitið því á sínum tíma að flytja þær till., sem stúdentar og háskólaráð yrðu sammála um, ef um samstöðu væri að ræða, en að öðrum kosti mundi hæstv. ríkisstj. skera úr því sjálf, hvaða till. hún flytti. Nú gerðist það í sambandi við þetta tiltekna atriði, að ekki náðist samkomulag. Stúdentar fengu þarna mun minni rétt en þeir fóru fram á. En hæstv. ríkisstj. hefur ekkert tillit tekið til þessara sjónarmiða stúdenta, og hún flytur einvörðungu till. háskólaráðs. Þetta sjónarmið fæ ég ekki skilið, og mér hefði þótt fróðlegt, ef hæstv. ráðh. hefði gert grein fyrir því, hvers vegna hæstv. ríkisstj. telur sér ekki fært að fallast á sjónarmið stúdenta í þessu efni. Ég held, að fengizt hafi sú reynsla af þátttöku stúdenta í þessum málum. að mjög sé eðlilegt að trúa þeim fyrir þeirri ábyrgð, sem þeir fara fram á sjálfir og það sé algerlega rangt að skammta þann rétt eins og háskólaráð og hæstv. ríkisstj. leggja til. Í grg., sem fylgir frá stjórn stúdentaráðs, er tekið fram. að hún æski ekki eftir því, að Alþ. geri breytingar á frv. þrátt fyrir þetta, vegna þess að hún hafi ekki umboð stúdentaráðs til þess að fara fram á það við Alþ og auk þess sé það skoðun stúdentaráðsmanna, að Háskólinn eigi að vera sem sjálfstæðastur og því beri ríkisvaldinu og Alþ. jafnan að skipa málum Háskólans á þann hátt, sem stjórnendur hans telja réttast á hverjum tíma. Þetta er sjónarmið, sem mér finnst vera býsna hæpið. Auðvitað er það ákvörðunarvald Alþ.. hvernig lög um háskóla eru höfð, og í rauninni er þetta algerlega úrelt sjónarmið að líta á háskóla sem einhverja stofnun, sem sé utan og ofan við þjóðfélagið að öðru leyti. Þetta var ríkjandi afstaða áður fyrr, þegar háskólanám var forréttindi vissra stétta í þjóðfélaginu, en eins og nú er komið, er háskóli aðeins vinnustaður eins og hver annar vinnustaður, og það ber að skipuleggja störfin í háskólanum á þann hátt, að þannig sé á hann litið. Alþ. ber að sjálfsögðu að fjalla um þau mál eins og hvað annað í samræmi við löggjafarvald þessarar stofnunar. Engu að síður mun ég ekki flytja neina till. um þetta nú vegna þess, að vinnubrögðin hafa verið þau, sem ég lýsti, og menntmn., sem ég á sæti í, hefur ekki verið gefið tækifæri til að fjalla um þetta mál á eðlilegan hátt. Þessum vinnubrögðum mun ég mótmæla fyrir mitt leyti með því að taka ekki þátt í afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Það er aðeins út af ásökunum hv. 6. þm. Reykv. og mótmælum hans út af þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð voru í menntmn. Ég get raunar ekki fallizt á það, að það sé óeðlilegt, að menntmn. afgreiði frá sér mál, þó að þessi hv. þm. hafi ekki getað verið staddur á þessum fundi hennar. Ég hefði talið miklu óeðlilegra. að n. hefði beðið með afgreiðslu málsins, þegar það lá ljóst fyrir og var vitað, að form. n. þurfti að fara af þingi um skeið, og var miklu eðlilegra, að n. afgreiddi málið meðan form. hennar var viðstaddur og það miklu fremur, er hann var viðstaddur heldur en þessi hv. þm., enda hefur hann nóg tækifæri til þess að ræða um málið enn og bera fram sínar till. um það.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af ræðu eða aths. hv. 6. þm. Reykv. Ég vildi láta það koma skýrt fram hér að gefnu tilefni, að þetta frv. var mjög rækilega undirbúið innan Háskólans. Það hefur verið í samningu þar allar götur frá s.l. hausti. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að ég hafði fyrir hönd ríkisstj. lýst því yfir þegar í haust og endurtekið það oft á liðnum vetri, að ríkisstj. væri reiðubúin til þess að flytja till. til breytinga á háskólalögum, sem veittu stúdentum aukna hlutdeild í stjórn Háskólans og þ. á m. í rektorskjöri. En það tók langan tíma að ná þeirri samstöðu innan Háskólans, sem að lokum náðist. Ég tel, að ég hefði fagnað því, ef það hefði ekki þurft að taka svona langan tíma, en það var ekki á mínu valdi. að þar yrði hafður meiri hraði á. En ég hafði alltaf lagt á það mikla áherzlu, að lagasetning um þetta atriði yrði sett áður en rektorskjör færi fram nú á þessu vori. Það kom einnig í ljós, að fyrst háskólalögin voru opnuð, samkomulag var um að opna þau, ef svo mætti taka til orða, þá óskaði Háskólinn eftir því, að fleiri atriði yrðu tekin inn í þá frv.- gerð heldur en eingöngu þau, sem veita stúdentum hlutdeild í stjórn Háskólans og rektorskjöri, og hafði ég eða ríkisstj. fyrir okkar leyti ekkert við það að athuga. En það mun hafa tafið málið nokkuð enn. En ég vil leggja á það áherzlu, að málið var mjög rækilega undirbúið, bæði af háskólaráði, einstökum deildum og af stúdentaráði. Það var einnig vandlega farið yfir það í menntmrn., áður en það var lagt fram í samráði við Háskólann, og Ed. lagði mikla vinnu í það enn að fara yfir frv. Það hefði að sjálfsögðu verið æskilegt, að meiri tími hefði gefizt til þess hér í hv. Nd. að athuga málið, en málavextir eru nú þeir eins og hv. frsm. n. lýsti, að tími hefur reynzt nokkuð af skornum skammti. Ég hygg þó, að það eigi með engu móti að þurfa að koma að sök og málið hafi fengið fullkomlega nægilegan undirbúning og nægilega skoðun hér á hinu háa Alþ. Að síðustu vildi ég leggja alveg sérstaka áherzlu á það, að stúdentaráð hefur ekki óskað eftir breytingum á ákvæðum frv. um hlutdeild stúdenta í stjórn Háskólans og rektorskjöri, þó að þetta frv. hafi ekki tekið fullt tillit til allra óska stúdentaráðs í þessum efnum. Hv. þm. lét í ljós nokkra undrun yfir því, að ég eða ríkisstj. skyldum ekki hafa tekið tillit til óska stúdentanna. Það er beinlínis vegna þess, að þeir hafa munnlega og skriflega beðið um það, að frv. yrði ekki breytt, eins og það kom frá háskólaráði, en það mál hefur ekki verið rætt í ríkisstj. og engin afstaða tekin til þess. Við vorum allir sammála um það, það reyndist öll þn. í Ed., og þeir, sem undir nál. hafa skrifað, virðast reynast á sömu skoðun, að það væri eðlilegt að flytja frv. í þessu formi, fyrst háskólaráðið stendur einhuga að því og stúdentaráð hefur einróma tekið fram, að það óski ekki eftir breytingum á frv. hvað þetta snertir. Ég er hins vegar sammála þeirri aths., sem kom fram hjá hv. þm., að rökstuðningurinn, sem beitt er fyrir því eða færður er fram fyrir afstöðu stúdentaráðsins, sá rökstuðningur, að Háskólinn eigi að vera sem sjálfstæðastur, ég tek ekki undir þann rökstuðning frekar en hann gerði. Um það erum við sammála, að í nútíma þjóðfélagi er háskóli að sjálfsögðu ríkisstofnun eins og aðrir skólar og aðrar ríkisstofnanir og verður að lúta almennum stjórnunarreglum um slík atriði sem þessi, en getur ekki orðið ríki í ríkinu, enda er hann það ekki samkv. gildandi háskólalögum, og ég tel, að það verði ekki Háskólanum til gagns, að gerð verði einhver tilraun til þess að gera það. Engin slík tilraun hefur verið gerð af hálfu Háskólans og engar till. um það til stjórnvalda. Háskólinn er ríkisstofnun eins og aðrir íslenzkir ríkisskólar og lýtur lögum, sem Alþ. setur um hann hverju sinni, og þau lög eiga að sjálfsögðu að vera í samræmi við almenna þjóðfélagshætti, eins og þeir eru á hverjum tíma. En að síðustu vil ég ekki láta hjá líða að taka það fram, að ástæða fyrir tillögugerð ríkisstj. í þessu efni er sú, að um einróma till. Háskólans er að ræða, sem stjórn stúdentaráðs hefur ekki óskað, að breytt yrði.



Herra forseti. Ég læt í ljós ánægju mína yfir því að sjá hæstv. utanrrh. aftur kominn til starfa hér á Alþ. eftir lasleika, sem hefur þjáð hann að undanförnu, og ég nota strax tækifærið til þess að beina til hans fsp. Fsp. geri ég í tilefni af því. að í dag hefst í London utanríkisráðherrafundur Evrópuráðsins, og eitt helzta málið á þessum fundi verður afstaðan til hinnar fasistísku herforingjastjórnar, sem fer nú með völd í Grikklandi og beitir þar miskunnarlausri kúgun, gengur æ harðar fram í því að skerða frelsi allrar alþýðu, og pyntar, fangelsar og myrðir leiðtoga frelsisafla þar í landi, beztu syni grísku þjóðarinnar. Vitað er að á þessum fundi verði tekin afstaða til till. um það að víkja Grikklandi úr Evrópuráðinu af framangreindum ástæðum, þ. e. a. s. í mótmælaskyni við fasistíska framkomu herforingjastjórnarinnar, halda Grikklandi fyrir utan þessi samtök Evrópuþjóða, á meðan þessi stjórn fer þar með völd. Meðal þeirra, sem flytja þessa till. eru þrjár Norðurlandaþjóðanna, Svíar, Danir og Norðmenn. Við Íslendingar erum ekki meðal flytjenda till., og ég harma það. Einnig harma ég það, að hæstv. utanrrh. skuli ekki sitja þennan mikilvæga fund, þó ég þykist hins vegar skilja ástæðuna til þess, þann lasleika, sem hefur þjáð hann að undanförnu. En ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðh.: Hver er afstaða Íslands í þessu máli? Styður íslenzka ríkisstj. eða styður hún ekki þessa kröfu um það, að Grikklandi verði vikið úr Evrópuráðinu?



Herra forseti. Ég held, að þessari fsp. geti ég svarað nokkurn veginn, enda þótt ég hafi nú ekki verið viðloða í stjórnarráðinu að undanförnu að ráði, en ég hef nú fylgzt með gangi þessara mála, og get sagt það í fyrsta lagi, að afstaða ríkisstj. til Grikklandsmálsins er sú, að hún telur rétt, að dómur gangi hjá mannréttindadómstól Evrópuráðsins áður en endanleg till. verður samþ. um þetta efni, þ. e s. málinu hefur verið vísað til mannréttindanefndar fyrst og mannréttindadómstóls síðar, að því er ég bezt veit, og það þykir eðlilegt, ekki einasta af okkur, heldur og mörgum fleiri, að bíða eftir því, að dómsorð falli frá þessum aðilum áður en endanlegar ákvarðanir verða teknar um málið. Ég hygg þó, að það gæti nokkurs misskilnings hjá hv. fyrirspyrjanda um efni þessarar till., a. m. k. Norðurlandanna, því ég hygg, að ég fari þar með rétt mál, að Norðurlöndin leggi til, að málinu verði haldið á dagskrá hjá Evrópuráðinu án þess að ákvörðun verði tekin um það á þessu stigi, og þeir eru sama sinnis eins og við að bíða eftir ákvörðun mannréttindadómstólsins. Mér er tjáð, að forseti utanríkisráðherrafundarins núna, sem er Willy Brandt, utanríkisráðherra Þýzkalands, muni gefa skýrslu um málið á fundinum og því verði haldið opnu, því verði haldið á dagskrá þangað til þetta dómsorð verður gefið, en engin endanleg ákvörðun verði tekin á þessum fundi. Afstaða okkar til málsins var mótuð á fundi utanríkisráðherra Norðurlanda, sem var haldinn nú fyrir nokkrum dögum, og þar var ákveðið, að við Íslendingar styddum þessa till.-gerð utanríkisráðherra Norðurlandanna.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Þó hafði ég svo sannarlega vonazt til, að afstaða Íslands í þessu máli yrði skýrari. Ég verð að játa það, að ég tel mig ekki hér og nú færan um það að hrekja þær fullyrðingar ráðh., að till., sem þarna verður flutt, sé í þeim dúr, sem hann segir. Mér hefur hins vegar verið tjáð, að þarna verði skýrt að orði kveðið um, að víkja skuli Grikklandi úr Evrópuráðinu, en ekki hins vegar beðið eftir þeim dómsúrskurði mannréttindadómstóls Evrópuráðsins, sem hæstv. ráðh. talar um. Hins vegar væri það fróðlegt að vita, hvenær vænta má úrskurðar þessa dómstóls. Það skyldi ekki vera, að ýmsir biðu með eftirvæntingu eftir þeim úrskurði, og þar á meðal þeir, sem sitja í fangelsum grísku fasistastjórnarinnar? Ég læt enn í ljósi þá von, að Ísland taki skýrari afstöðu í þessu máli sem öðrum, þar sem mannréttindi eru fótum troðin, og þá ekki sízt innan þeirra samtaka, þar sem maður skyldi halda, að við hefðum einhver áhrif, eins og í Evrópuráðinu. Og ég endurtek það, að ég hafði vonazt eftir því að fá skýrari svör og greinilegri um afstöðu Íslands til samúðar með frelsisöflunum í Grikklandi, og ekki hvað sízt vegna þess, að væntanleg er hingað til lands á morgun, að mér skilst, Betty Ambatielos, brezk kona, sem gift er einum þeirra manna grískra, sem hafa orðið að sæta einna verstri meðferð af hálfu fasistastjórnarinnar grísku.



Herra forseti. Um það er enginn vafi og það fer ekkert á milli mála, að íslenzka ríkisstj. hefur eins og flestir aðrir fullkomna samúð með þeim mönnum og því fólki, sem hefur orðið að þola harðrétti af hálfu grísku stjórnarinnar, en hins vegar finnst okkur það ekki nema eðlilegt, úr því að málinu hefur verið vísað til meðferðar þessa dóms, að dómsorð liggi fyrir áður en til stórákvarðana kemur. Þetta er ekkert óljós afstaða hjá okkur eða óskýr, hún er alveg ljós, og á utanríkisráðherrafundinum í Kaupmannahöfn, sem haldinn var fyrir nokkrum dögum, tókum við þá afstöðu að fylgja algerlega till. Norðurlandaráðherranna.