Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kristinn Daníelsson Mér finst þetta mál vera svo athugavert, að ekki sé rétt að það fari svo lítið íhugað út úr deildinni, og vil eg því stinga upp á að kosin verði nefnd til að íhuga það nokkru betur. Það er útlátalaust að kjósa þessa nefnd, en hinsvegar skiftir miklu máli um meðferð þessara jarða, sem hér er um að ræða.

Eiríkur Briem Það er alls ekki útlátalaust að skipa nefnd í þetta mál, svo áliðið sem nú er orðið þingtímans. Þingmenn hafa svo mikið að gera, að það eru orðin hrein vandræði að ná mönnum saman á fund. Og á hinn bóginn er þetta mál svo einfalt, að það er hreinasti óþarfi að íhuga það í nefnd. Eins og hv 5. kgk. tók fram við 1. umr. þess, inniheldur frv. ekki annað en það, sem er í lögum nú. Kirkjumálanefndin áleit engan greinarmun gerandi á hjáleigum og kirkjujörðum. Enda virðist ekki vera mikill munur á sérstökum býlum og hjáleigum sem t. d. liggja langt upp til dala og standa ekki í neinu sambandi við ábúðina á prestssetrinu. Oft er líka mikill vandi að skera úr, hvað sé hjáleiga og hvað ekki. Í jarðabókunum er sumt talið hjáleigur fram að 1861, sem talið er lögbýli síðan; og eins er í nýju bókinni margt talið hjáleiga, sem talin voru sérstök býli í hinni eldri. Það getur því verið talsvert álitamál, hvað séu hjáleigur og hvað ekki. En hvað málið sjálft, söluna, snertir, þá er ekki á annað að líta en það, hvort hún snertir ábúðina á heimajörðinni; hvort það mundi skaða heimajörðina og rýra gildi hennar, ef hjáleigan væri seld.

Ráðherra (Kr. Jónsson). Eins og hv. deild mun vera kunnugt, hefi eg frá upphafi verið mótfallinn sölu opinberra jarða, bæði landsjóðs- og kirkjueigna. Eg þykist því geta dæmt óvilhalt um þetta mál. Og ég lýsi því yfir, að eg sé ekkert því til fyrirstöðu og tel það sjálfsagt að samþykkja þetta frv., úr því á annað borð er búið að heimila með lögum sölu kirkjujarða yfirleitt. Þær hjáleigur, sem hér er um að ræða, eru réttnefnd sérstök býli eða sérstakar kirkjujarðir, og er ekkert að athuga við, að slíkar hjáleigur séu seldar. Hinsvegar verður að gæta þess vel að ekki séu seldar hjáleigur, sem eru partur af heimajörð og nauðsynlegar fyrir ábúð á henni. En að ekki er átt við slíkar jarðir, sést af orðunum í frv. gr.: „enda séu gerð ummerki á túni, engjum og högum, þá matið fer fram“. Þetta ákv. sýnir ljóslega, að hér er aðeins átt við hjáleigur, sem eru sérstakar jarðir. Hv. 2. kgk. tók það réttilega fram, að það er mjög á reiki, hvað kallað hefir verið hjáleigur í jarðabókunum. Margar jarðir eru nú lögbýli og lögjarðir, sem kallaðar eru hjáleigur í gamla jarðamatinu. Eg sé því ekkert á móti því að samþykkja þetta frv., þó eg sé á móti sölu allra opinberra eigna yfirleitt.

Kristinn Daníelsson Eg get vel fallist á það, sem hv. 2. kgk. þm. sagði, að áliðið væri þingtímans og því varla tími til að skipa nefnd, en þá kysi eg fyrir mitt leyti heldur að málið væri látið bíða næsta þings, en felt nú á þessu þingi. En eg er honum ekki sammála um, að þetta sé óbrotið mál. Það getur verið, að það sé honum vel ljóst, og er það vafalaust ljósara en flestum öðrum. Eg hygg að hv. deildarmenn muni eiga erfitt með að átta sig vel á málinu, svona alveg óathuguðu í nefnd, að minsta kosti er langt frá því að mér sé það fyllilega ljóst. Mér þótti vænt um að heyra þau ummæli hæstv. ráðherra, að hann væri á móti sölu opinberra eigna, en þá skil eg ekki, hvernig hann getur verið þessu frv. meðmæltur. Mér finst vera ósamræmi í því. Hér í frv. er farið fram á að selja megi hjáleigur frá stærri jörðum, sem þær eru oft mjög nátengdar. Setninguna í frv. „enda séu gerð ummerki á túni, engjum og högum þegar matið fer fram“, get eg ekki skilið svo, að átt sé við ummerki, sem eigi að vera þegar matið fer fram og eigi að hafa verið gerð áður, heldur er hér aðeins skipað svo fyrir, að slík ummerki skuli gera um leið og salan fer fram. Margar þessar hjáleigur liggja alveg inn í túni eignarinnar. Auðvitað má mæla út úr túni, og hefir verið gert, en ef farið er að gera það takmarkalítið, þá er ekki séð, hvort ekki getur orðið stórskaði að.

Ráðherra (Kr. Jónsson) Það er ekkert ósamræmi í því að vera á móti sölu opinberra eigna yfirleitt, en þó samþykkur þessu frv. Úr því að á annað borð er búið að heimila sölu kirkjujarða yfirhöfuð, þá er það misrétti, að neita ábúendum um kaup á hjáleigum, sem eru sama sem sérstakar jarðir. Í frv. stendur, „ef þær eru sérstök býli“, og til þess þurfa þær að hafa sérstakt tún, engjar og haga. Það er mikið rétt, að ummerkin þarf ekki að setja fyr en um leið og selt er; býlin geta hafa haft tún etc. í félagi við heimajörðina alt til þess, er salan fer fram. En söluheimildin nær þó ekki til t. d. hjáleignanna hjá Odda, sem eru þar í túninu, undir húsveggnum. Enda mundu umráðamaður og hreppstjóri leggja móti sölunni í slíkum tilfellum, eins og þar stendur á. - En í frv. stendur að þeirra álits skuli jafnan leitað um söluna. - Eg get með engu móti annað séð, en að ákvæði frumvarpsins séu réttmæt, eins og nú er komið með sölu kirkjujarða vfirleitt. -

Lárus H. Bjarnason Eg vil leyfa mér að gera tillögu um að í þetta mál verði skipuð 3 manna nefnd.

Lárus H. Bjarnason Eg vil leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd í málið að lokinni umr. Umræðunni lokið. 3 manna nefnd sþ. í einu hljóði.

Framsögum. (Ólafur Briem) Fjárhæðir þær, sem farið er fram á að veittar verði í frumv. þessu, nema alls rúml. 84 þús. kr. Þar við bætast svo viðaukatillögur, sem nefndin hefir komið fram með, að upphæð rúml. 6 þús. kr. En þar að auki er þess að gæta, að af umframgreiðslum, er yfirskoðunarmenn landsreikninganna álíta að leita hefði átt aukafjárveitingar fyrir, vantar að taka upp í þetta frumv. nálega 57 þús. kr. Að öðru leyti sýnist rétt að geyma frekari skýringar.

Framsögum. (Ólafur Briem) Þegar frumvarp þetta er borið saman við fjárlög frá sama fjárhagstímabili, þá sést það að upphæðirnar eru hinar sömu alstaðar, að því er tekjuhliðina snertir. En útgjöldin eru dálitið mismunandi í ýmsum liðum, bæði að því er snertir samgöngur, læknamál, kenslumál og styrk til verklegra fyrirtækja, vísinda og bókmenta. Þetta stafar af því, að breytingar hafa verið gerðar á hinum upphaflegu fjárveitingum í tvennum fjáraukalögum, einum, sem þegar hafa verið samþykt og öðrum, sem nú liggja hér fyrir. Eg skal benda á það, að tekjuafgangurinn á fjárhagstímabilinu 1908 og 1909 hefir orðið yfir 305 þús. kr., þar sem fjárlögin höfðu gert ráð fyrir rúmlega 25 þús. kr. tekjuhalla. Og þar sem aukafjárveitingar og umframgreiðslur hafa orðið nálega ½ milj. kr., og þó orðið þessi afgangur, þá sést það, að tekjurnar hafa í raun og veru vaxið um liðlega 800 þús. kr., og hefir þetta valdið því, að kalla má að fjárhagurinn hafi staðið með blóma á þessu fjárhagstímabili. Annars ætla eg mér að geyma frekara umtal um breyttill. nefndarinnar til 2. umr.

Hannes Hafstein Eg vil að eins benda á það, að í landsreikningnum frá 1908 er ekki komið inn á tekjudálkinn hið margumtalaða 500 þúsund króna lán, sem tekið var í árslokin 1908, heldur er látinn vera tekjuhalli, 136,450 kr. Hefði lánsupphæðin verið talin til tekna fyrir árslok eins og vera bar, þá hefði ekki orðið tekjuhalli heldur þvert á móti tekjuafgangur, 363,550 kr., sem kemur að mestu heim við fjárhagsskýrslu mína í þingbyrjun 1909. En lánið, sem var að mestu óeytt þegar eg fór frá, er ekki fært til tekna fyr en 1909 og bætir þannig úr skák, að því er »status« snertir í árslok 1909 á fyrra ári fráfarandi stjórnar. Við skýrsluna um peningaforða landssjóðs 1908 í árslok er það að athuga, að þar eru vantaldar 200,000 kr., sem voru á leiðinni milli Íslands og Danmerkur um áramótin, og koma ekki fram fyr en í reikningnum frá 1909. Reikningurinn frá 1908 út af fyrir sig gefur því skakka hugmynd. Hvort það er þetta, sem hefir gefið tilefni til þeirrar fáheyrðu lygaskýrslu, sem nýlega birtist í blaðinu Ísafold, um fjárhagsástandið meðan eg var ráðherra, og þar er höfð eftir einum háttv.þm., sem kvað hafa haldið fyrirlestur um þetta fyrir sjálfstæðisflokknum veit eg ekki. Það kemur ef til vill í ljós síðar. Í þetta skifti læt eg mér því nægja að stimpla þær aðdróttanir til mín, sem í þeirri skýrslu felast, sem ærulausar lygaaðdróttanir.

Magnús Blöndahl Eg veit nú ekki fyrir víst, hvert háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) beinir þessum prúðmannlegu orðum sínum. En eg get þó hugsað, að hann eigi við grein, sem stóð í Ísafold fyrir skömmu og átti að vera »referat« af fyrirlestri, sem eg hafði haldið þá fyrir skömmu, og ef hann leyfir sér að viðhafa þessi ummæli í minn garð út af þeim fyrirlestri, þá vil eg vísa þessum prúðmannlegu orðum hans heim til hans aftur, þar munu þau kunna bezt við sig og sóma sér bezt. Fyrirlestur þessi mun nú bráðum verða birtur orðréttur, og skal það tekið fram, að allar þær tölur, sem eg fór með í greindum fyrirlestri, eru bygðar á landsreikningunum. »Referatið« er ekki frá mér, og ber eg því enga ábyrgð á því, hvort rétt er haft eftir. Hafi eitthvað farið á milli mála, þá mun það koma í ljós, er fyrirlesturinn kemur út. Háttv. þm. gat því sparað sér frumhlaup þetta að sinni, enda óviðfeldið fyrir hann sjálfan að sýna háttv. deild jafn áþreifanlega, hve bágt hann á með að stjórna skapi sínu.

Hannes Hafstein Eg átti við þau ummæli, þar sem stendur að landssjóður hafi átt 1,800,000 kr. í handbæru fé, þegar eg tók við, en svo hafi fjárbruðlun mín verið gengdarlaus, að þegar eg fór frá, hafi landið verið sokkið í 500,000 króna skuld; og hitt féð alt auðvitað þá eytt. Þetta er ærulaus lygi, og hver sem segir slíkt, eða gefur þetta í skyn, hann lýgur. (Forseti hringdi og vítti þessi ummæli þingmannsins sem of svæsin).

Framsögum. (Ólafur Briem) Tillögur nefndarinnar eru 10 talsins - og miða einkum í þá átt að gera landsreikningana gleggri og aðgengilegri, ekki að eins fyrir yfirskoðendur þeirra, heldur einnig fyrir alla þá, sem hafa hug á að kynna sér fjárhag landsins. 1. till. lýtur að því, að skorað sé á stjórnina að framfylgja stranglega fyrirmælum reglugerðar 13. febr. 1873 um opinber reikningsskil o. fl. Vitaskuld er þetta sjálfsagt og nauðsynlegt, enda oft vakið máls á því af yfirskoðunarmönnum, en jafnaðarlega hefir þingið látið sér nægja að yfirskoðunarmennirnir áminni stjórnina í það og það skifti í athugasemdum sínum, en oss sýndist nú að rétt væri að slík áskorun kæmi fram í eitt skifti fyrir öll í þingsályktunarformi, án þess þó að þar með sé sveigt að því, að um neina vanrækslu af stjórnarinnar hálfu sé að tefla. 2. till. Það er skorað á landsstjórnina að ganga ríkt eftir að umboðsmenn þjóðjarða innheimti jarðaafgjöld í tæka tíð og gæti þess að lögtaksréttur gjaldanna glatist ekki. Stjórnin hefir sem kunnugt er vikið frá 2 umboðsmönnum og þó það sé vafalaust án nokkurs fjártjóns fyrir landssjóð, þá þótti þó ástæða til að koma fram með þessa tillögu. Viðvíkjandi innheimtu þessari er það að segja, að í flestum umboðum er umboðsmönnum gert að skyldu að taka upp á sig þær skuldir, sem útistandandi eru við reikningslok; að eins í einu umboði er þessari reglu ekki fylgt, sem sé í Arnarstapa- og Skógarstrandarumboði. Láti nú umboðsmaður fyrirfarast að gera lögtak, eða láti lögtaksrétt fyrnast, þá getur svo farið, að landssjóður tapi. 3. till. um að reikingshaldarar opinberra stofnana semji reikninga þeirra sem greinilegasta og samkvæmasta ákvæðum fjárlaganna er framkomin í tilefni af reikningum frá lagaskólanum og gagnfræðaskólanum á Akureyri. Hinn síðarnefndi reikningur er samkvæmt svari ráðherra upp á athugasemd yfirskoðunarmanna ekki eins greinilegur og ætti að vera, en framvegis má búast við að bætt verði úr því. 4. till. fer fram á að taka allar umframgreiðslur í landsreikningunum sem nokkru nema, hvort heldur um er að ræða fastákveðnar fjárveitingar eða áætlaðar upphæðir lögmætra útgjalda, upp í frumvarp til fjáraukalaga. Um ýmsar af slíkum greiðslum er jafnaðarlega ágreiningur milli stjórnarinnar annars vegar og yfirskoðunarmanna landsreikninganna hins vegar, hvort fyrir þeim þurfi að leita aukafjárveitingar. Nú til þess að spara ágreining leggjum við til, að allar þessar umframgreiðslur séu teknar upp á fjáraukalög. 5. till. um að þess sé getið í athugasemdum við landsreikninginn, ef tollur er endurgreiddur, hvort heldur af því að hann er feldur niður eða innheimtur í öðru lögsagnarumdæmi, er aðallega til glöggvunar fyrir yfirskoðunarmennina, svo að þeir sjái fljótlega, hvort innheimtulaun séu rétt reiknuð. 6. till. er um það, að hinni árlegu skrá yfir eftirlaun prestsekkna, sem greidd eru úr landssjóði, fylgi fullnægjandi skýringar um viðauka og breytingar, er orðið hafa síðan næsta ár á undan. Um þessa tillögu má segja hið sama og þá fyrri, að hún er einkum til glöggvunar fyrir yfirskoðunarmennina. 7. till. er um að taka til íhugunar, hvort ekki séu tök á því að flýta fyrir framkvæmd gildandi laga um innlenda brunabótaábyrgð með breytingu á lögunum eða öðrum ráðstöfunum af hálfu löggjafarvaldsins. Eins og kunnugt er, hafa lög 22. nóv. 1907 um stofnun innlends brunabótafélags aldrei komist í framkvæmd, því ekkert útlent vátryggingarfélag hefir fengist til að taka að sér endurtrygging samkvæmt 6. gr. laganna. Þykir því ástæða til að ýta undir stjórnina, þrátt fyrir það, þó hún segist hafa vakandi auga á málinu. 8. till. er áskorun til stjórnarinnar um að taka til endurskoðunar fyrirkomulagið á reikningsskilum landssjóðs, og breyta því í þá átt, að landsreikningarnir hafi að geyma sem fyllst og glöggast yfirlit yfir allan fjárhag landssjóðsins, ekki að eins um tekjur og útgjöld, heldur einnig um eignir og skuldir landsins. Það kann nú að vísu að vera svo, að ekki sé auðhlaupið að því að taka upp í landsreikninginn skýrslu um allar eignir landsins, með því að margt af því yrði að vera komið undir mati, en hinsvegar væri það til mikillar glöggvunar um fjárhaginn, að hafa ábyggilega skýrslu í landsreikningnum um þetta. 9. till. er um það, að landsreikningurinn verði eftirleiðis árlega afgreiddur til yfirskoðunarmanna í tæka tíð, svo að nægur tími vinnist til allrar yfirskoðunarinnar, áður en alþingi kemur saman. Það hefir orðið nokkur misbrestur á þessu. Þannig var landsreikningurinn fyrir árið 1909 ekki lagður fram með athugasemdum og svörum fyr en liðið var á þingtímann, enda er reikningurinn ekki dagsettur fyr en 15. des. 1910, en athugasemdir yfirskoðunarmanna 21. jan. 1911, svör ráðherra 1. marz og tillögur yfirskoðunarmanna 14. marz eða réttum mánuði eftir að þingið var komið saman. Það er bæði óþægilegt fyrir yfirskoðendur að hafa mjög nauman tíma til að athuga reikninginn, og þá er heldur ekki hægt að taka upp í fjáraukalögin allar þær upphæðir, sem yfirskoðunarmenn leggja til að aukafjárveitingar sé leitað fyrir, og að það hefir nú ekki verið gert, stendur í sambandi við það, hversu landsreikningurinn fyrir árið 1909 hefir verið seint saminn og yfirskoðaður, sem sé ekki fyr en búið var að afgreiða fjáraukalagafrumvarpið. 10. till. lýtur að því, að auk hinna sérstöku reikninga, Byggingarsjóðsins, Fiskiveiðasjóðsins og Ræktunarsjóðsins, verði hinn árlegi reikningur Kirkjujarðasjóðsins ásamt fylgiskjölum afhentur yfirskoðunarmönnum til athugunar, eftir að hann hefir verið yfirfarinn af hinni umboðslegu endurskoðun. Viðvíkjandi reglugerð Fiskiveiðasjóðsins frá 31. júlí 1906 vill nefndin vekja athygli á því, hvort ekki muni vera athugavert að veita lán út á skip, nema líka sé önnur frekari trygging, t. d. fasteignarveð eða sjálfskuldarábyrgð áreiðanlegra manna. Ennfremur er þess að geta, að lánin eru veitt til 8 ára en afborgunarlaus 1-3 fyrstu árin, en það virðist hæpið, að rétt sé að hafa þau svo lengi afborgunarlaus, með því að í flestum tilfellum, ef útvegurinn ber sig vel, þá gefur hann fljótan gróða og miklar tekjur. Ennfremur sýnist ekki vera fullgild ástæða til að hafa vextina miklum mun lægri en af flestum öðrum lánum, sem sé 3%. Þvert á móti ætti það að vera regla, að taka hærri vexti af þeim lánum, sem minni trygging er heimtuð fyrir, en hins vegar gefa góðan arð. Viðvíkjandi öðrum athugasemdum nefndarinnar, þá leyfi eg mér sumpart að geyma umsögn um þær til seinni umræðunnar, og sumpart til umræðunnar um fjáraukalögin.

Ráðherrann (Kr. J.) Eg vil að eins leiða athygli háttv. deildar að 4. lið tillögunnar, sem leggur það til, að allar umframgreiðslur á fé, sem veitt er á fjárlögum, skuli teknar upp á aukafjárlög, ef þær nema nokkru verulegu. Eg get ekki séð annað, en að þetta ákvæði sé óþarft og miði að því einu, að leggja óþarfa ómak á þing og stjórn, þar sem um lögákveðin en áætluð útgjöld er að ræða. Það getur ekki verið um annað að ræða, þar sem gjöld þessi eru lögákveðin, en að alþingi hafi ætlast til þess, að þau yrðu svo af hendi greidd, að þau kæmu að notum, og stjórninni hlýtur því að vera heimilt að greiða þau, og þá með þeirri upphæð, sem þörf er á. Þegar lög fyrirskipa einhverja greiðslu, og upphæðin til greiðslunnar er sett eftir ágizkun, eða er áætluð, þá hlýtur stjórninni að vera bæði heimilt og skylt, að inna greiðsluna af hendi, án þess að leita samþykkis þingsins til hennar á eftir í aukafjárlögum. Eg sé því ekki, eins og eg þegar hefi tekið fram, að hér sé um annað að ræða en að leggja óþarfa ómak á þing og stjórn, sem vel má komast hjá. Eg vil leyfa mér að skjóta því til háttv. tillögumanna, hvort þeir gætu ekki fallist á, að 4. liður félli niður. En annars skal eg geta þess, að umframgreiðslur á öðrum liðum en þeim, sem áætlaðir eru í fjárlögunum, munu allajafna hafa verið teknar á aukafjárlög, og hygg eg að þeirri reglu muni verða fylgt framvegis.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin getur ekki orðið við þeim tilmælum hæstv. ráðherra, að taka aftur 4. lið um að í frumv. til fjáraukalaga séu teknar allar umframgreiðslur í landsreikningnum, er nokkru nema. Hann er framkominn vegna þess, að nefndin leit svo á, að þetta ákvæði væri til hægðarauka fyrir bæði þing og stjórn. Hún hefir oft rekið sig á óþægindi og ágreining, vegna þess að slíkt ákvæði hefir vantað, en ef þessi regla, sem hér er farið fram á, yrði tekin upp, þá hyrfi allur ágreiningur milli stjórnarinnar og yfirskoðunarmanna um það, hvort aukafjárveiting sé nauðsynleg í hverju einstöku tilfelli. Þar sem hæstv. ráðherra (Kr. J.) tók það fram, að þegar útgjöldin færu fram yfir þá lögákveðnu fjárupphæð, væri það föst regla, að taka upphæðina inn í fjáraukalögin, þá er það rétt, að svo er oft, en þó er reglan ekki ófrávíkjanleg. T. d. vil eg taka 2. b. lið í skrá yfir umframgreiðslur, sem yfirskoðunarmenn halda fram að aukafjárveitingu þurfi fyrir, en ekki hafa verið teknar upp í fjáraukalagafrumvarpið (sbr. þgskj. 639). Þar er Þorsteini Guðmundssyni yfirfiskimatsmanni borgað í ferðakostnað til Norðurlands árið 1908 105 kr. fram yfir þá upphæð, sem veitt var í fjárlögum (500 kr.), og ekki leitað aukafjárveitingar fyrir því. Stjórnin hefir auðvitað álitið, að meining þingsins hafi verið að borga ferðakostnaðinn allan, að því leyti sem hann væri ekki ósanngjarnlega reiknaður, en það getur líka hafa verið meiningin að borga að eins 500 kr., hvorki meira né minna. Ef þessi upphæð væri tekin upp á fjáraukalögin, þá hyrfi allur ágreiningur um það atriði út af fyrir sig, hvort aukafjárveiting sé nauðsynleg. Nefndin gat ekki séð, að hún gengi neitt á rétt stjórnarinnar með þessari tillögu, heldur gerði hún henni jafnvel léttara fyrir - hún þyrfti þá ekki í hverju smámáli að vega, hvort aukafjárveitingar skyldi leita eða ekki, sem oft getur verið erfitt að dæma um. Nefndin álítur því, eins og eg tók fram, að ákvæði þetta sé til hægðarauka fyrir alla hlutaðeigendur, og vill leggja til, að það verði samþykt.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Mér þætti vænt um, ef eg fengi að heyra álit hæstv. ráðherra viðvíkjandi áskoruninni í 8. lið. Eg óska þess af því að mér er talsvert ant um þetta atriði, og er nefndinni þakklátur fyrir, að hún hefir komið fram með tillöguna. Eg álít það ilt, og er viss um, að það getur oft haft slæmar afleiðingar, að reikningar landsins eru ekki hafðir í sama formi og reikningar stórra atvinnurekanda, t. d. verzlunarfélaga, þannig að sérstakur reikningur væri um allar eignir landsjóðs í líku formi. Eg er sannfærður um það, að ýmislegt af vitleysunum og rangfærslunum um eyðslusemi og þess konar, sem oft hefir sést í blöðum og jafnvel hefir verið minst á hér á þinginu, hefðu aldrei komið fyrir, ef landsreikningarnir væru hafðir í venjulegu formi stórra félaga. Eg geri ráð fyrir, að þessar vitleysur sé fram komnar af því, að menn hafa ekki getað skilið reikningana, því að öðrum kosti væri um vísvitandi blekkingar að ræða, sem ekki eru heiðarlegum mönnum ætlandi. Eg vildi mæla með að tillaga þessi yrði samþykt, og þætti vænt um, ef hæstv. ráðherra (Kr. J.) vildi láta í ljósi sína skoðun á þessu atriði.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin hefir leyft sér að koma fram með nokkrar breyt.till. við frv., eins og það var samþykt hér í deildinni við 2. umr. Það er fyrst breyt.till. við 3. lið á þgskj. 666, sem miðar að því, að gera gleggri greinarmun á þeim drykkjarföngum, sem heyra undir 3. og 4. lið. Í till. er gerður greinarmunur á þeim drykkjarföngum, sem ekki eru sérstaklega nefnd, eftir því hvort þau eru áfeng eða óáfeng. Ef þau eru óáfeng, heyra þau undir 3. lið með 50 aura toll af lítra, en séu þau áfeng heyra þau undir 4. lið með 1 kr. toll af hverjum lítra. Tillagan er ekki efnisbreyting, en miðar að því að útiloka allan misskilning. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hefir komið fram með breyttill. á þgskj. 672 þess efnis, að tollur á sódavatni sé hækkaður úr 2 aurum upp í 3 aura. Nefndin getur ekki fallist á þessa tillögu, því að hún vill ekki gefa tilefni til þess, að þessi tollur verði skoðaður sem verndartollur fyrir innlendri sódavatnsgerð. En til þess að varna því má tollurinn alls ekki vera hærri en 2 aurar. Yrði hann færður upp, hlyti það að hafa í för með sér, að sérstakt gjald yrði að leggja á innlenda sódavatnsgerð, en það vill nefndin ekki leggja til að svo komnu. Nefndin var raunar ekki öll á einu máli um þessa tillögu, en meir hl. var mótfallinn henni af þessum ástæðum, sem eg hefi tekið fram. Þá hefir nefndin komið fram með brt. á þgskj. 664 við seinustu málsgrein 1. gr. frv., liður breytingartillögunnar hljóðar um það, að ef lögreglustjóri, sem á að rannsaka skipsforða, er ekki viðlátinn sjálfur, skuli löggiltur umboðsmaður hans gera það og beri honum þá öll borgun fyrir starfið. Inn í þessa sömu grein leggur nefndin ennfremur til að sett sé það ákvæði, að bryti skipsins skuli skyldur til þess að láta lögreglustjóra eða umboðsmanni hans í té skriflegt drengskaparvottorð um allar þær tilskyldar vörur, er hann hefir hönd yfir. Nú er að eins skipstjóri skyldur til þess, en til þess að eftirlitið verði enn betur tryggt vill nefndin skylda brytann til þess líka. Þá er á þgskj. 688 breyt.till. frá h. þm. S.-Þing. (P. J.) um, að tókbaksblöð til lækninga á kvikfénaði skuli undanþegin tollskyldu. Milliþinganefndin í skattamálum hafði áður komið með þessa tillögu, en stjórnin tók hana ekki upp og nefndin sá heldur ekki ástæðu til þess að koma með hana, ekki af því, að henni virtist tillagan ósanngjörn, heldur vegna þess að hún hélt, að erfitt gæti verið að hafa eftirlit með því, að tóbakið væri ekki notað til annars. En hér er að eins talað um tóbaksblöð, svo að hættan er líklega ekki svo mikil, að ei verði hægt að hafa eftirlit með þessu. Nefndin hefir því að minni hyggju ekkert verulegt á móti því, að breyt.till. verði samþykt.

Pétur Jónsson Eg gat þess þegar við aðra umr., að eg mundi koma fram með þessa breyt.till. mína, sem er á þgskj. 688. Eg vil vekja athygli háttv. deildar á því, að það er töluverð þörf á, að greitt verði fyrir lækningum á fénaði, þegar faraldssjúkdómar koma upp, en ekki þvert á móti lagðar hindranir í veginn. Það má vel vera, að betra hefði verið að orða þessa breyt.till. nokkuð öðru vísi, en eg hélt, að heppilegast mundi vera að hafa hana í líku formi og tillögu milliþinganefndarinnar í skattamálum. Ef til vill væri líka heppilegt, að stjórnin gæfi út almenn fyrirmæli um, hvernig ákvæði þessu bæri að fylga fram, en mér hefir dottið í hug, að nægilegt mundi vera, til þess að gæta þess, að ekki yrði farið kring um lögin, að sýslumenn hefðu umsjón með innfluttum tóbaksblöðum til lækninga, þannig að þau gengju fyrst í gegnum hendur þeirra, en þeir afhentu þau aftur hreppsnefndum til umsjónar, að sínu leyti eins og hreppsnefndum er trúað fyrir eitri til eyðingar refum. Ef þessu væri svona fyrirkomið hygg eg, að engin hætta verði á, að lögin verði misbrúkuð. Þetta vildi eg að eins taka fram til þess, að menn felli ekki breyt.till. af hræðslu við, að lækningatóbakið verði notað til reykinga. Og eg vil mæla með breyt.till. í þeirri von, að yfirvöldin hafi nægilegt eftirlit með, að ákvæðið verði ekki vanbrúkað.

Sigurður Sigurðsson Eg á eina breyt.till. við þetta frumv. á þgskj. 672, sem fer að eins fram á það, að tollur á sódavatni verði hækkaður úr 2 aurum upp í 3 aura. Eg hefði helzt kosið, að tollurinn yrði töluvert hærri, en hvarf þó frá því, til þess að gefa mönnum ekki tilefni til að halda, að hér væri um verndartoll að ræða. En þessi hækkun getur ekki haft það í för með sér. Mér hefði falið það vel, ef nefndin hefði séð sér það fært, að leggja líka eitthvert gjald á innlenda sódavatnsgerð, en það hefir hún ekki gert og meðfram af því fór eg ekki fram á meiri tollhækkun. Eg verð að líta svo á, að sódavatn sé »luxus«drykkur, sem menn geti látið vera að drekka. Eg fyrir mitt leyti neyti aldrei sódavatns eða límonaði. Sódavatn er engin nauðsynjavara og sízt þar sem menn eiga kost á góðu vatni, eins og við hér í Reykjavík, síðan við fengum Gvendarbrunnavatnið. Að því er snertir breyt.till. háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) á þgskj. 688 um að tóbaksblöð til lækninga á fénaði skuli undanþegin tollskyldu, þá er eg í vafa um, hvort eg get verið með henni. Að því er mér er kunnugt, þá er notkun tóbaksblaða til fjárböðunar mjög farin að minka. Menn hafa önnur meðul til þess fullt eins góð eða betri, og miklu ódýrari. En þó að tóbak sé einstaka sinnum notað sem meðal við skitupest í sauðfé, þá er sem betur fer slíkur sjúkdómur sjaldgæfur. Auk þess mætti ef til vill nota annað meðal við þeirri veiki, sem gæti jafnast á við tóbaksblöðin. Það er því ekki bein ástæða til að aðhyllast tillöguna.

Pétur Jónsson Mér þykir leitt, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) skuli ekki vera með tillögunni, því að eg held að honum stæði það þó nærri, helzta ráðunaut búnaðarmálanna. Hann virtist ganga að því vísu, að það væri vegna fjárkláðaböðunar sem þessi hlífð á tóbaksblöðum væri ákveðin. En það er eiginlega ekki, svo það er annar sjúkdómur engu óskaðlegri en skitupestin, sem tóbak er nú sannreynt meðal við, enda að ráði dýralæknis. Þessi sjúkdómur er mjög alvarlegur og hefir gert svo mikinn usla, að hann hrekur menn burtu úr héruðum, ef hann kemst í algleyming. Það er kunnugt, að hann hefir verið í Múlasýslum, Þingeyjar-, Árness- og Rangárvallasýslu og víðar. Sauðfé, sem var flutt úr Þingeyjarsýslu suður í Hreppa um 1870, strádrapst úr þessum sjúkdómi, svo hjá sumum var varla urmull eftir. Þetta er því þýðingarmikið mál. Ef tóbak er notað til þess að lækna með skitupest þarf mikið af því, og er lækningin því dýr, ef þessi hái tollur er á tóbakinu.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Þetta frumvarp er komið hingað frá efri deild, og miðar að því að gera síld þá, sem aflast kann milli Langaness og Horns, að betri og vandaðri vöru. Þetta er mjög þýðingarmikið mál, því svæði þetta er aðalsíldarveiðasvæði landsins. Nefndinni finst að frumvarpið sé óglögt orðað, en þó ekki svo að ástæða sé til að gera breytingartillögur við það, og hrekja það aftur upp til Ed., því þá gætu menn átt á hættu, að málið dagaði uppi. Nefndin leggur því einhuga það til, að frumv. sé samþykt, eins og það er.

Framsögum. (Ólafur Briem) Þó þetta frumvarp sé stutt, þá álítur nefndin, að í því felist talsverð réttarbót. Það er ekki breyting frá eldri lögum, heldur til að tryggja tilgang eldri laga. Tilgangurinn er óefað sá, með því að verja 10% síldartollinum til verðlauna, að styðja útgerð innlendra manna, en styrkurinn hefir að nokkru leyti komið niður á rangan stað, því útlendir menn, sem ekki hafa veitt sjálfir hafa keypt síldina og flutt hana út og svo fengið styrkinn. Tilgangurinn með þessum lögum er sá, að fá trygging fyrir því, að styrknum verði eftirleiðis úthlutað til útgerða skipa þeirra, sem veiða síldina, og ennfremur að hlutdeild í styrknum fái ekki önnur skip en þau, sem hvergi stunda veiði annarsstaðar en hér við land. Og með því að þetta á að miða að því að efla síldarútveg innlendra manna, er það eindregin tillaga nefndarinnar, að frumvarpið verði samþykt.

Framsögurm. meiri hl. (Benedikt Sveinsson) Mál þetta var svo þrautrætt síðast, er það var á dagskrá hér í deildinni, að engin ástæða er til að halda langar ræður um það nú. Það er að eins breyt.till. á þgskj. 687 frá 2. þm. Árn. (S. S.) sem nokkur ástæða er til að tala um. Hún miðar að því að gera frumv. einfaldara, en þó verður gjaldið með þrennu móti samkvæmt henni. Eg hefi fyrst nú á fundinum fengið þessa breyt.till. í hendur, svo að eg hefi ekki haft nægan tíma til þess að átta mig á henni, en svo mikið get eg sagt, að hún fer í bág við frv., eins og það liggur fyrir og vill gera það líkara því, sem það var í hitt eð fyrra, en þá var það einmitt fundið frumv. til foráttu, að gjaldið væri jafnt á öllum varningi og því ranglátt. Hygg eg nú, að sama yrði upp á teningnum, ef brt.till. yrði samþykt. Breytingar þær, sem síðan hafa verið gerðar á frumvarpinu, miða að því að fullnægja óskum þeirra, sem vilja að gjaldið sé mismunandi eftir verði og þunga. Eg vil því leggja á móti því, að breyt.till. verði samþykt.

Sigurður Sigurðsson Mig langar til að gera stutta grein fyrir brtill. þeirri, sem eg hefi leyft mér að koma með á þgskj. 687, viðvíkjandi 1. og 2. gr. þessa frumvarps, sem hér er til umræðu. Við 2. umr. málsins hér í deildinni var því haldið fram, að samkvæmt frv. væri hér í raun og veru ekki um farmgjald að ræða, heldur toll. Því verður nú tæpast mótmælt, að eins og frumv, er úr garði gert, þá líkist þetta gjald, sem þar er ráðgert fremur tolli en farmgjaldi. Hingað til hefir þeirri reglu verið fylgt í okkar tolllöggjöf, að leggja tolla á fáar vörutegundir, en þeim mun hærri. Og þetta er í sjálfu sér, eins og hér hagar til, góð regla. En með frv. þessu er lagt gjald eða tollur á flestar vörutegundir, er hingað flytjast, og að því leyti er vikið frá þeirri reglu, er fylgt hefir verið að undanförnu. Þó er hér þess að gæta, að vanalega munu tollar alstaðar lagðir á nettovigt eða mál varanna; en hér er gjaldið lagt á vörurnar með umbúðum. Þetta gerir nokkurn mun, að því er eftirlitið snertir. Hins vegar verð eg að álíta, að þessi flokkaskifting á vörunum, sem frv. ráðgerir, sé afar óeðlileg og geri innheimtu og greiðslu gjaldsins flókna og tafsama. Hún blátt áfram freistar til undanfærslu og bragða, að því er greiðslu þess snertir. Og það er mjög hætt við því, að það verði tilfinnanlegar vanheimtur á þessu gjaldi fyrir landsjóðinn. Auk þess virðist flokkaskiftingin gerð mjög af handahófi, og að minsta kosti er mér ekki vel ljóst, á hverju hún eiginlega byggist. Flokkaskiftingin og í sambandi við hana mismunurinn á gjaldinu er greiða skal, er í mínum augum aðalgalli frv. og hann verulegur. Fyrir því hefi eg gert tilraun til þess að bæta úr þessu með breyt.till. minni. Flokkaskiftingunni er þar alveg slept, en í þess stað komi ákveðið gjald, er greiðist af öllum vörum, er hingað flytjast, miðað við þunga þeirra, að undanteknum trjávið og kolum og þeim fáu vörutegundum, sem undanþegnar eru þessu gjaldi. Þetta fyrirkomulag hefir þann mikla kost, að það er einfalt og óbrotið og gerir innheimtu og greiðslu gjaldsins miklu auðveldari, en hún hlýtur að verða eftir frumv. Með þessu móti verður tollgæzla algerlega óþörf. En eins og frv. er nú á sig komið, þá þyrfti hennar við, ef vel væri. Eg geri þó ráð fyrir, að það detti engum í hug, að setja tollgæzlu á stofn fyrir þetta frumvarp, þótt það verði að lögum, enda mundi það ekki svara kostnaði. - En þegar á þetta er litið og fleira, þá vænti eg þess, að það verði mönnum ljóst, að breyt.till. mín er til bóta. Í brt. er gert ráð fyrir því, að leggja 50 aura gjald á hverja smálest af kolum. Það mundi ekki hafa í för með sér neina verulega verðhækkun á þessari vöru. En það sem fyrir mér vakti með því að leggja gjald á aðflutt kol, var meðal annars það, að útlendingar kaupa og nota mikið af kolum, er hingað flytjast, bæði trollarar, herskip o. fl. skip. Sanngjarnast hefði þó verið, að leggja að eins toll á þau kol, er útlendingar kaupa hér og fara með; en það mundi reynast erfitt að koma því við. Það yrði þá að vera eins konar útflutningstollur; en hann hlyti að líta illa út í augum útlendinga, þar sem kolin eru aðflutt vara. En þetta gjald, sem hér er um að ræða, kemur jafnt niður á alla, bæði réttláta og rangláta og það er að vísu galli; en bót í máli er það, að gjaldið er lágt og ótilfinnanlegt fyrir þá, sem kaupa kolin, en landssjóð munar um það. Gera má ráð fyrir því, að menn hafi það á móti minni tillögu, að gjaldið komi misjafnt niður eftir verðmæti hinna ýmsu vörutegunda, þar sem það er eitt og hið sama, hvort sem varan er dýr eða ódýr. En til þess er því að svara, að í framkvæmdinni hefir það ekki svo mikið að segja, einkum þar sem gjaldið er svona lágt. Og jafnvel þó eitthvert misrétti ætti sér stað í þessu efni, þá er á hitt að líta, að þessi leið, sem tillaga mín fer fram á, er miklu einfaldari og kostnaðarminni fyrir þá, sem gjaldið eiga að inna af hendi, og um leið tryggari gagnvart landssjóði. Um tekjuaukann fyrir landssjóð, er frumv. hefir í för með sér, eru skiftar skoðanir. Meðmælendur frumvarpsins telja hann alt að 180 þús. kr. Aðrir efast um, að hann nemi svo miklu. En hvað sem því líður, þá hygg eg óhætt að fullyrða, að samkvæmt brtill. minni verði tollaukinn að minsta kosti ekki minni, en vænta má, að hann geti orðið eftir frumv. Háttv. framsögumaður gat þess, að brtill. mín kæmi í bága við frumvarpið. Það gerir hún nú í sjálfu sér ekki, að öðru leyti en því, að hún kollvarpar 1 og 2. gr. þess. En þar bætir hún frumv. að stórum mun, eins og eg hefi þegar sýnt fram á. Eg vænti þess því, að tillagan verði samþykt, þótt hún fyndi ekki náð fyrir augum framsm. Verði till. mót von minni feld, þá býst eg þó við að greiða atkvæði með málinu út úr deildinni, af þeirri einu ástæðu, að eg álít lífsnauðsynlegt að útvega landssjóði einhverjar tekjur. En eg geri það nauðugur, því að eg álít frumvarpið harla óaðgengilegt, eins og það er, margra hluta vegna, og lítt framkvæmanlegt, ef það yrði að lögum.

Björn Kristjánsson Eg vil að eins fara örfáum orðum um brtill. 2. þm. Árn. (S. S.). Það er óheppilegt, hve seint hún hefir komið fram, svo að hvorki eg né nefndin hefir haft tækifæri til þess að athuga hana. Eins og háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) tók fram, reis aðalóánægjan og mótspyrnan móti frv. á síðasta þingi út af því, að menn voru ekki ánægðir með flokkaskiftinguna. - Það var upphaflega tilætlunin að leggja ekki gjöld á vörur, sem að eins vissar stéttir nota, og þessvegna voru t. d. kol undanþegin farmgjaldinu; þau hafa hina mestu þýðingu fyrir hina innlendu botnvörpungaútgerð. Annars væri það tvíeggjað sverð að leggja toll á þau kol, sem útlendingar kaupa hér á landi, þótt hægt væri að koma því við; það væri að minsta kosti á móti þeirri meginreglu, sem önnur lönd fylgja, sem sé að létta tollum af vörum, sem flytjast út, svo hægt sé að ná sem mestum verzlunarhagnaði og verzlunarveltu í landinu við útlendinga. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vona að brtill. verði feld.

Sigurður Sigurðsson; Það er út af athugasemdum hv. 1. þm. G.-K.(B. Kr.) að eg vil segja nokkur orð. Það sem hann var að tala um metramálið í sambandi við brtill. mína, hlýtur að vera bygt á misskilningi. Metramálið er lögákveðið og eftir næstu áramót eru allir skyldir að nota það. Það er því sjálfsagt að taka tillit til þess, þegar samin eru ný lög. Benda má líka á það, að í Noregi er metramálið notað og í Danmörk er frumv. á leiðinni, er fyrirskipar þar metramálið. Að öðru leyti má geta þess, að þó að hingað kunni að flytjast viður, reiknaður í teningsfetum, eða eftir öðru máli, þá er ávalt fljótlegt að breyta því í metramál. Þessar athugasemdir þingm. geta því ekki átt við till. mína eða hnekt henni. Að því er kolin snertir eða gjaldið á þeim, sem till. gerir ráð fyrir, þá er þess að gæta, að þetta gjald er svo lágt, aðeins 50 aurar af hverri smálest, að það hlýtur að muna mjög litlu á útsöluverði þeirra, það getur naumast munað meiru en 10-12 aurum á hvert skippund. En landssjóðinn munar um þetta gjald, þó að það sé ekki hærra. Fyrir hann er það 30 þús. kr. tekjuauki. Þetta lága gjald á kolunum mælir því með till. minni en ekki á móti. Að öðru leyti skal eg taka það fram, að í till. minni eru undanþegnir gjaldinu flestar sömu vörutegundirnar og í frv. Bækur eru þó ekki undanteknar, og sé eg heldur ekki neina ástæðu til þess að undanþiggja þær gjaldinu. Þar sem sami háttv.þm. gat þess, að flokkaskifting varanna í frv. ætti rót sína að rekja til þeirra aðfinninga og athugasemda, sem komið hefðu fram gegn farmgjaldsfrv. á síðasta þingi, þá er til þess því að svara, að þessi flokkaskifting hefir mætt meiri mótmælum og aðfinningum nú, heldur en það frumv. gerði þá. Flokkaskiftingin í frumv. er svo handahófsleg og ruglingsleg, að hún gerir það mjög óaðgengilegt. Og það sannast, að það verður miklum örðugleikum undirorpið, að framkvæma þessi lög réttlátlega og samkvæmt tilgangi sínum. Till. mín bætir mjög úr þessum verstu göllum frumv. og fyrir því ættu háttv. deildarmenn að samþykkja hana.

Framsögum. (Ólafur Briem) Frv. þetta mun þykja nokkuð nýstárlegt, og væri ekki furða, þótt hljóð heyrðist úr horni til þess að andmæla því. Með frv. er lagt út á nýja braut, þar sem það fer fram á einokun. Að vísu er einokun ekki óþekt hér, en þetta nafn mun ekki láta vel í eyrum, því það minnir svo mikið á gömlu einokunarverzlunina. Þar með er þó ekki sagt, að stefnan sé ekki réttmæt í sjálfu sér, því að það er svo mikið komið undir fyrirkomulaginu og framkvæmdunum, að það sem reynist vel í einu, reynist ekki vel í öðru. Nú sem stendur er hér á landi einokun á lyfjaverzlun. Sömuleiðis er að nokkru leyti einokun á póstmálum og símamálum. Að því er sérstaklega snertir símamál, virðist sú stefna vera ríkjandi, að landið eitt eigi að hafa þau með höndum. Þessu til sönnunar skal eg benda á það, að ýms símakerfi, sem áður hafa verið eign einstakra manna eða bæjarfélaga, eru nú orðin eign landsins. Og liggur nú fyrir þinginu tillaga um, að landssjóður kaupi talsímakerfi Reykjavíkur. Í frumvarpi því, sem hér liggur fyrir, er farið fram á að leggja einokun á ölgerð og ölverzlun í Reykjavík og snertir því bæði framleiðslu og verzlun. Máli þessu hefir yfirleitt lítið verið hreyft að undanförnu. Blaðið Norðurland mintist þó 1908 á það, að landið tæki að sér einokun á tóbaki. Milliþinganefndin í skattamálum tók vel í þetta og beindi því að stjórninni til athugunar og undirbúnings. Síðan hefir blaðið Reykjavík minst á þetta í vetur. Einokun getur verið hagað mismunandi, t.d. getur verið álitamál, hvort landið eigi að hafa einkarétt bæði á tilbúningi og sölu vörunnar eða einungis á sölunni og getur þá aftur komið til álita, hvort varan skuli seld fyrir reikning landsins eða að það selji einstaklingum eða félögum, t. d. bæjarfélögum einkaréttinn í hendur fyrir ákveðið gjald. Einokun hefir þá kosti til að bera fram yfir tollana, að hægt er að setja skattinn eða gjaldið mismunandi eftir verðmæti og gæðum vörunnar, en tollarnir eru að því leyti meira settir af handahófi, án tillits til vörugæða. Ennfremur er hægra að hafa eftirlit með henni en tollunum, og auk þess er fremur hægt að fá tryggingu fyrir góðri og ósvikinni vöru. Það má einnig benda á það, að við það að setja á stofn einokun þá, er frumv. fer fram á, verður atvinnan innlend. Og loks er á það að líta, að arðurinn af henni, sem rennur til landssjóðs, er ekki viðbót við það, sem hlýtur að falla á vöruna og auka hana í verði, heldur hlutdeild af ágóðanum, sem aðrir hafa nú. En afleiðingin af því er aftur sú, að þessi tekjuauki, sem landssjóður hefir, er ekki útgjaldaauki fyrir einstaka menn. Eg efa ekki, að svo framarlega sem þetta spor væri stigið nú og gæfist vel, mundi það ekki verða það síðasta spor í þessa átt. Mál þetta er allvel undirbúið. Það er aðallega skrifstofustjóri Jón Krabbe, sem fengist hefir við undirbúning þess. Er hann kunnur að því, að vera gætinn maður og glöggur í fjármálum, og er nákunnugur allri útlendri skattalöggjöf. Hefir hann borið sig saman við forstjóra hinna sameinuðu ölgerðarhúsa í Kaupmannahöfn og leizt forstjóranum vel á málið og hefir heitið því að greiða fyrir því með upplýsingar o. fl., ef þess gerist þörf. Það er heldur ekki ætlast til, að landsstjórnin hafi með höndum undirbúning málsins, heldur bæjarstjórnin hér og á hún samkvæmt frumvarpinu að hafa næstu 2 ár til þess. Skal eg svo ekki fara fleiri orðum um mál þetta að svo stöddu.

Bjarni Jónsson Eg er því ekki mjög mótfallinn, að landið taki að sér ýmsar atvinnugreinar og verzlunartegundir. Og þess vegna gæti eg vel fallist á þann hluta frumv., en það þarf ekki að vera ölgerð fremur en aðrar atvinnugreinar, og það ætti ekki að eins að vera fyrir Reykjavík eina, heldur einnig fyrir aðra landshluta eða einstaka menn. Hitt finst mér undarlegt, að binda þetta að eins við ölgerð. Í þetta skifti hefir frumv. aðeins bundið sig við ölgerð, en eg álít, að aðrar atvinnutegundir séu betur til fallnar, að þær séu bundnar við einkaleyfi. Þegar aðflutningsbannið kemst á, og menn hætta að drekka sér til gleði, þá munu menn ekki fara að þamba áfengislausar öltegundir, heldur munu menn drekka íslenzkt vatn við þorsta, því að vatnið hér er ágætt við þorsta. Ef það er ráðlegt að setja hér á stofn einokun, þá á ekki að binda það við einstakt bæjarfélag, heldur á að veita það einstökum mönnum, sem uppfylla viss skilyrði, sem stjórnin setur fyrir því, að einkaleyfið fáist. Hér stendur í frumv., að landsmönnum skuli gefinn kostur á að skrifa sig fyrir ? pörtum af hlutabréfum fyrirtækisins. Þetta finst mér mjög athugavert. Þetta er beinlínis bygt á því, að það muni verða útlendingar, sem leyfið fái og svo á Íslendingum að vera leyfilegt að fá svo og svo mikinn part. Það er þannig ætlast til, að hér séu útibú frá útlendum ölgerðarhúsum og ef þau halda, að þau muni geta grætt meira á því að setja hér upp ölgerð, þá munu þau gera það og gróðinn mun lenda hjá þeim. Þetta hefi eg fundið athugavert í frumv. við fljótan yflrlestur. En það má vera, að það sé margt fleira og hefi eg ekki sagt þetta, til þess að leggja stein í götu frumv., heldur til þess að menn athuguðu það nákvæmar.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin tekur að sjálfsögðu vel öllum góðum bendingum og er fús til þess að bera sig saman við háttv.þm. Dal. (B. J.). Honum þótti óeðlilegt, að einokun væri lögð á ölgerð, en reynslan hefir sýnt það hingað til, að þótt það væri frjálst að setja hér á stofn ölgerðarhús, þá hefir það þó ekki verið gert, og er það sýnilega af því, að það hefir ekki þótt álitlegt, meðfram ef til vill vegna þess, að hægt hefði verið að setja upp annað ölgerðarhús við hlið þess, sem hefði kept við það. Þess vegna er farið fram á, að ef stofnað yrði félag í þessu skyni , þá yrði því veitt einkaleyfi til þess það þurfi ekki að óttast samkepni, meðan það er nýtt. Reykjavík er veitt þetta leyfi, af því þetta er fyrsta sporið og ölneyzlan mundi verða mest hér, af því hér er flest fólkið. Og þar, sem h. þm. Dal. (B. J.) gat um, að menn mundu ekki drekka svo mikið af öli, þegar menn hættu að drekka sér til gleði, eftir að áfengisbannið væri komið á, þá hygg eg, að menn munu nota óáfenga ölið í staðinn, þó það sé ef til vill ekki að sumra dómi eins ljúffengt og áfenga ölið. Auðvitað eru ekki allar öltegundir jafn ljúffengar en þeir sem hafa drukkið hvítt öl t. d. í Kaupmannahöfn, þegar það er nýbruggað, segja það sé mjög ljúffengur drykkur. Þótt blávatnið úr Gvendarbrunnum sé máske hollast, þá er ekki víst, að fólkið geri sig ánægt með það eitt, en kjósi heldur að hafa ölið með til smekkbætis eða tilbreytingar. Eins og eg hefi þegar tekið fram, mun nefndin bera sig saman við háttv.þm. Dal. (B. J.) og reyna til í samráði við hann, að gera frumv. sem bezt úr garði.

Bjarni Jónsson Þetta, sem eg sagði um frumv. gerði eg til þess að vekja athygli manna betur á því, og það, sem háttv. framsögumaður sagði, hefir ekki minkað tortryggni mína á frumv. Það gæti borgað sig betur, ef samkepni er ekki. Það er þægilegra fyrir menn, sem hafa einkaleyfi að reka atvinnu, eins og á sér stað með lyfjabúðina hér og taka á þann hátt gróða sinn úr vasa landsmanna. Menn eiga að líta hornauga til landsmanna, þegar rætt er um það að veita einkaleyfi. Það er meiri hagur af því að vinna að eins á einum stað en fleirum stöðum. Það má vel vera, að menn drekki óáfengt öl hér, þótt eg segði hitt í spaugi áðan, að menn mundu drekka vatnið, þegar aðflutningsbannið kæmi og menn hættu að drekka sér til gleði. Hér stendur í frumvarpinu, að veita eigi einkarétt til sölu á öllum öltegundum, sem flytjast til landsins. Þetta væri ekki úr vegi að athuga nákvæmar lítið eitt. Þetta, sem eg hefi hér sagt, hefi eg ekki sagt til þess að drepa frumvarpið, heldur til þess að vekja menn til umhugsunar um, að hér er verið að leggja inn á nýja braut, með því að einoka sölu á einstökum tegundum, og það er nýtt að veita einkaleyfi til þess að setja á stofn hér iðnaðarfyrirtæki. Þar með er þó ekki sagt, að það sé rangt og sérstaklega má benda á, að tóbaksverksmiðjur verður landið að setja á stofn, ef tóbakseinokun kemst á.

Skúli Thoroddsen Eg hefi leyft mér að koma með breyt.till. við þetta frumvarp samkvæmt óskum sjómanna í Norður-Ísafjarðarsýslu. Þótt þar sé óánægja út af því, hve gjaldið er hátt, þá er það ekki aðalatriðið, heldur hitt, að í lögunum 30. júlí 1909 eru ýms ákvæði, er menn geta ekki felt sig við, einkum ákvæðið um það, að sjómenn geti ekki fengið styrk, eða eftirkomendur þeirra, sem ekki hafa að minsta kosti stundað sjó eina vertíð eða lengur. Það kemur oft fyrir, að menn stunda sjó skemur, og því hefi eg komið með brt. um það, að skylt sé að vátryggja líf sjómanna, sem stunda sjó í viku eða lengur. Ennfremur stendur í lögunum frá 1909, að bátarnir þurfi að vera fjórrónir. Engu síður er ástæða til að tryggja tvíróna báta, sem mjög tíðkast á vorin um Ísafjarðardjúp og máske víðar, og því hefi eg komið með brt.till. um það. Hjá útgerðarmönnum hefir gjaldið einnig þótt hátt, og hefi eg lagt til að lækka það um helming. Óánægja hefir líka verið um það, hve lágt innheimtugjald hreppstjórar fá. Eg hefi því lagt til að hækka það upp í 4% og að skrásetningarstjóri fái ennfremur 2% fyrir að koma gjaldinu áleiðis. Gagnvart ræðu háttv. framsögum. meiri hlutans (St. St.) skal eg taka það fram, að frá mínu sjónarmiði á sjóðurinn ekki að græða á þessu. Sem betur fer, eru drukknanir sjaldgæfar og fjöldi manna greiðir í sjóðinn án þess að njóta hans nokkurn tíma. Og þótt svo væri að sjóðurinn tapaði, þá álít eg réttara að landsjóður leggi til hans. Í lögunum frá 1909 er gert ráð fyrir, að landsjóður hlaupi undir bagga með sjóðnum og láni honum 15 þús. kr., er sjóðurinn borgi síðar meir. Mér þykir full ástæða til þess að leggi fé til sjóðsins, annað hvort í eitt skifti fyrir öll, eða árlega, til þess að iðgjöldin geti lækkað, og sjóðurinn þó staðið í skilum þrátt fyrir það.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Eg hefi leyft mér að koma með þetta stutta frumvarp, af því ekki er leyfilegt að flytja vín til landsins lengur en til loka þessa árs. Eins og nú stendur, þá má ekki dragast að greiða tollinn lengur en eitt ár. Það væri því mikill óhagnaður fyrir kaupmenn, sem þurfa að flytja inn vín nú fyrir árslokin að verða að hafa greitt tollinn af öllum sínum 3 ára birgðum fyrir árslok 1912. Þess vegna hafa ýmsir þeirra óskað þess, að frestur sá, sem veittur er í lögunum 1907 um tollvörugeymslu og tollfrest væri lengdur um eitt ár þannig, að fresturinn til tollgreiðslu á ölföngum væri 2 ár. Ef þetta er samþykt, þá hefðu kaupmenn enga örðugleika af því, þótt þeir yrðu að birgja sig upp með vín til 3 ára. Ef þessu yrði breytt með tollgreiðslufrestinn, eins og frv. fer fram á, þá væri þar með numin burt ástæðan til þess að fresta bannlögunum, því það er engin ástæða að ætla, að landsjóður missi neins í af tolli, ef þessu er þannig fyrir komið. Aðalatriðið er, að landsjóður fái sínar tekjur og að kaupmönnum sé ekki gert of örðugt með greiðslu tollsins. Eg býst við, að þeir, sem greiddu atkv. með bannlögunum síðast, en hefir snúist hugur síðan, muni ekki gera sig ánægða með frv. En það væri að lítilsvirða atkvæði þjóðarinnar, ef menn færu nú að breyta þeim lögum, að henni fornspurðri, sem eru þau einu lög, sem hafa verið borin undir atkvæði hennar.

Jón Ólafsson; Herra forseti! Eg verð að taka mér í munn hið fornkveðna: Longe alia mihi mens est, patres conscripti! Eg er í þessu máli á algerlega gagnstæðu máli við heiðr. flutningsm. þessa frv., sem væri réttnefnt: frv. til þriggja ára eflingar brennivínsdrykkju í landinu. Vel veit eg það, að ekki hefir háttv. flutningsm. haft þennan tilgang, en þessi hlýtur þó eina teljandi afleiðing þess að verða. Eg þykist vita, að tilgangur frv. sé sá, að drepa frv. það um lenging á aðflutningsleyfi áfengra drykkja, sem háttv.þm. Ísafjarðarkaupstaðar (Sig. Stef.) hefir borið fram í Ed. Eg verð að geta þess, hversu eg sem bannlagamaður lít á hvort þetta frv. um sig. Frv. þm. Ísafjarðarkaupstaðar (Sig. Stef.) miðar til þess, og til þess eins, að auka tekjur landsjóðs af áfengistolli þessi ár, sem eftir eru til þess er bannlögin ná gildi (1. jan. 1915). Og hvað sem því að öðru leyti líður, er það ómótmælanlegt, að það hlýtur að ná tilgangi sínum. Hitt er annað mál, að tímatakmarkið (3 ár) er óþarflega langt, að því er brýnar fjárhagsþarfir snertir. En eg heyri, að sumir bannlagavinir álíta þennan 3 ára tíma hagfeldastan fyrir bannlögin og þeirra tilgang - þó að eg sé ekki allskostar á því máli. Eg vil ekki efa, að tilgangur þessa frv. (651) eigi að vera, að auka nokkuð tekjur landssjóðs af áfengistolli, með því að gera áfengissölum léttara fyrir að flytja landsmönnum nóg að drekka þangað til 1. jan. 1915. En eg vil spyrja: hvers er mest þörf fjárhagslega? Auðvitað er sú þörf brýnust, að sjá fyrir því fjárhagstímabili, sem í hönd fer, - þangað til næsta þing kemur saman og þing og stjórn geta samið lög um nýja tekjustofna handa landssjóði eða auknar tekjur af núverandi tekjustofnum. Það er verk, sem nú er ekki auðið að vinna nema til bráðabirgða sakir vanrækslu síðustu stjórnar á að hafa nokkurn undirbúning til þess. En er það gert með þessu frv.? Því miður alls ekki. Óhjákvæmilegar afleiðingar þess eru auðsæjar. 1. Fyrsta og beinasta afleiðingin er sú, að efla innflutning brendra drykkja (brennivín, cognac, romm, arrak, whisky). Þetta gerir frv. með því að lengja tollgreiðslufrestinn (eða tollvörugeymsluna). 2. Að varna því, að á þessum tíma verði neytt í landinu óskaðlegustu áfengu drykkjanna, svo sem eru öl, landvín, Rínarvín og þess konar drykkir. 3. Að varna því, að landssjóður fái nema sem allra minst á næsta fjárhagstímabili af tollgjöldunum, með því að fresta greiðslu af öllu, sem neytt verður síðasta árið, fram að síðustu dögum fjárhagstímabilsins (ársloka 1914). Munur frumvarpanna er sá, að innflutningslengingin dreifir tolltekjunum jafnt á árin, gerir það að verkum, að landssjóður fær venjulegar tolltekjur af áfengi hvert ár, bætir þannig verulega fjárhag næsta fjárhagstímabils, eins og mest er líka þörfin á. Og það frv. gerir skaðlitlu drykkjunum, öli og léttum vínum, auðið að sporna við brennivínsdrykkjunni. Frumv. það, sem hér liggur fyrir, hlýtur aftur á móti að neyða alla þá, sem einhverra áfengra drykkja vilja neyta, til að drekka brennivínsdrykki. Því er það, að þetta frv. er réttnefnt: frv. til eflingar þriggja ára brennivínsdrykkju í landinu. Það nafn er réttnefni, það lýsir í einni setningu skýrt og ljóst efni frumvarpsins og afleiðingum þess.

Flutningsm. (Björn Kristjánsson) Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hélt því fram, að þetta frumv. væri óheppilegt, því það væri einkaleyfi fyrir menn til að drekka brennivín Það getur verið, að það sé erfitt að geyma öl lengi, en svo er þess að gæta, að ölið gefur minst af tolltekjunum, svo það getur ekki verið aðalatriðið, enda finst mér standa á sama, hvort menn drekka sig fulla í öli, eða brendum drykkjum. Þá sagði háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) að við bannmenn hefðum ekki þorað að bera málið aftur undir þjóðina. Það er ekki rétt, að við höfum ekki þorað það, en við álitum, að það væri engin ástæða til þess að láta hana greiða atkvæði um það tvisvar, þar sem við tökum fullgilda eina atkvæðagreiðslu, er vér sjálfir framkvæmum. Eg met ekki þjóðaratkvæði það mikið minna en mitt atkvæði, að eg álíti nauðsyn á, að hún greiði tvisvar atkvæði um sama málið.

Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.: Eg gæti raunar sparað mér ómakið að taka til máls, því hv. samþingismaður minn hefir tekið svo greinilega fram flest af því, sem eg vildi sagt hafa. Ef frumv. þetta nær fram að ganga, þá verður afleiðingin sú, að miklu meira brennivín verður flutt inn en ella. Það kostar svo lítið í innkaupi, að auðvelt verður fyrir kaupmenn að afla sér birgða af því. Aftur á móti hverfur ölið að kalla strax, því að það þolir ekki geymslu, og góð vín munu og hverfa, því að kaupmönnunum verður um megn að birgja sig upp af svo dýrri vöru. Það verður því »bara brennivín«, sem menn eiga kost á að staupa sig á, þegar líður á árið 1912 og þar á eftir, en væntanlega getur orðið nóg af því. Það er þetta, sem hlýtur að verða afleiðingin af þessu frv. Það vona eg, að allir óblindaðir menn geti séð; svona verkar það í bindindisáttina. Háttv. flutnm. (B. K.) nefndi eitt, sem oft er notað af bannmönnum, en er jafn vitlaust fyrir því: Að það sé að misbjóða þjóðinni að hagga við bannlögunum. Á síðasta þingi var því haldið fram af mér og öðrum, að réttast væri að skjóta bannmálinu aftur undir atkvæði þjóðarinnar. Þessu börðust bannmenn móti, þeir þorðu ekki og þora ekki enn að skjóta málinu til þjóðarinnar. Þeir vita sjálfir vel, að það eru einmitt þeir, sem eru að misbjóða þjóðinni með öllu þessu bannfargani.

Sigurður Gunnarsson Eg legg til, að 5 manna nefnd sé sett í málið.

Jón Magnússon Eg get ekki gert háttv 1. þm. Húnv. (H. G.) það til geðs að fara að ræða málið nú; í ræðu hans var hvorki neitt nýtt né nýtilegt.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg greiddi bannlögunum atkvæði í hitt eð fyrra, enda þótt eg væri ekki ánægður með hverja grein í þeim. Þjóðin hefir aldrei greitt atkvæði um þessi lög, aldrei greitt atkvæði um að liðu þrjú ár á milli aðflutningsbanns og vínsölubanns, þennan þriggja ára kensluskóla til að lauma inn víni. Það er þetta atriði, sem eg held að sé til hins mesta spillis fyrir bindindismálið. Annars álít eg að frestunin, frá fjárhagsins sjónarmiði séð, mundi nægja um eitt ár. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar í gagnstæða átt við bannlögin.