Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 63, um eftirlitsstjórnvöld/eftirlitsaðila, frá Össuri Skarphéðinssyni, og á þskj. 97, um launakjör starfsmanna Seðlabankans, frá Þorsteini Sæmundssyni.

Virðulegi forseti. „Aðgengi að lífinu“ er yfirskrift verkefnis sem MND-félagið og Guðjón Sigurðsson, með stuðningi velferðar-, umhverfis- og auðlindaráðuneytis, hafa hrint af stað. Verkefnið er kynnt í öllum grunnskólum landsins og 13 ára nemendum er boðin þátttaka. Verið er að kynna þeim hvernig aðbúnaður fatlaðra er, hóparnir í skólunum fá hjólastól til umráða í sólarhring og kanna aðgengi í nærumhverfi sínu og skila síðan skýrslu og leggja til tillögur um hvernig bæta megi úr. Besta lausnin mun fá vegleg verðlaun. Það eru tveir eitilharðir baráttumenn fyrir málefnum fatlaðra, Guðjón Sigurðsson pípulagningameistari, formaður MND-samtakanna, og Arnar Helgi Lárusson, sem er formaður SEM, Samtaka endurhæfðra mænuskaddaðra. Hann er fyrrverandi sjómaður og er núverandi atvinnumaður í hjólastólaakstri. Þeir ferðast á milli skóla landsins og eru að kynna þetta fyrir ungu fólki. Það er mikilvægt að við stuðlum að aðgengi að lífinu fyrir alla. Það er mikilvægt fyrir fatlaða einstaklinga að hafa aðgang að öllum þeim stofnunum og tækifærum sem við sem teljumst ófötluð höfum. Ég vil aðgengi fyrir alla að lífinu.

Virðulegi forseti. Ísland er aftur komið á lista hinna staðföstu þjóða. Í fyrradag var upplýst að hæstv. utanríkisráðherra hefði tilkynnt á fundi utanríkismálanefndar þá ákvörðun að lýsa yfir stuðningi við aðgerðir Bandaríkjastjórnar og bandalagsríkja þeirra í Írak og Sýrlandi gegn hinum illræmdu ISIS-hersveitum. Jafnframt var tilkynnt um stuðning Íslands við uppbyggingarverkefni og neyðarhjálp á svæðinu. Öll hljótum við að fagna því að Ísland leggi sitt af mörkum til að lina þjáningar fólks í þessum löndum. Eins hljótum við að fordæma framferði ISIS-sveitanna og hafa þungar áhyggjur af uppgangi ofstækisafla í þessum viðkvæma heimshluta. Hitt er annað mál hvort það að varpa sprengjum sé nokkurn tíma vænleg leið til að koma á friði. Hernaðarsaga Bandaríkjastjórnar í þessum heimshluta síðasta aldarfjórðunginn bendir ekki til þess. Æ ofan í æ hafa loftárásir verið sagðar til að vernda saklausan almenning en ansi oft hafa helstu fórnarlömin einmitt verið almennir borgarar og ofbeldið bara stigmagnast. Hvers vegna er ég að taka þetta mál hér upp undir umræðunni um störf þingsins? Jú, því hver svo sem afstaða okkar kann að vera til þessa hernaðar hlýtur þetta mál að vekja upp spurningar um það hvernig ákvörðunartöku um stuðning við hernaðaraðgerðir er háttað. Í flestum löndum eru ákvarðanir um þessi málefni eitt af undirstöðuatriðum í stjórnarskrá og þá langoftast gert ráð fyrir samþykki þingsins. Hér er utanríkisráðherra gefið sjálfdæmi og honum einungis gert að kynna utanríkismálanefnd ákvörðun sína á lokuðum fundi. Í tillögum stjórnlagaráðs var gert ráð fyrir að þingið yrði að samþykkja slíkar ákvarðanir og ég tel rétt að við skoðum það alvarlega hvort við eigum ekki að binda slíkt í lög.

Virðulegi forseti. Varðandi hin skelfilegu hryðjuverka- og glæpasamtök ISIS er ánægjulegt að segja frá því að haft var samráð við hv. utanríkismálanefnd af hálfu hæstv. utanríkisráðherra og sem betur fer var algjör samstaða um að taka fast á móti þessum skelfilegu öflum sem fara fram með ömurlegum hætti eins og við þekkjum. En ég ætla nú ekki að ræða það. Ég vildi bara lýsa því yfir, út af umræðum sem staðið hafa að undanförnu, að samkeppni er góð og líka í mjólkuriðnaði. Við sáum í sjónvarpsþætti um daginn, ég horfði fyrst og fremst á fyrri hluta þess þáttar, að umræða um slík mál er svolítið á sama stað og var fyrir 40 til 50 árum. Það var upprifjun og upplifun að fylgjast með syni þrautseigs frumkvöðuls, Hafsteins Kristinssonar, fara yfir sögu fyrirtækisins og föður síns. Sem betur fer gaf sá einstaklingur og það fólk sem vann með honum ekki neitt eftir og þess vegna erum við með ákveðna fjölbreytni á þessu sviði. Ég held að það sé ágætt að hugsa til þess að það er nokkuð sem við hefðum ekki viljað missa af. Það hagnast allir á því að hafa fjölbreytni, nýsköpun og samkeppni. Það snýr ekki bara að neytendum og bændum, það snýr að öðrum undirstöðuatvinnuvegi sem er ferðaþjónustan. Við Íslendingar búum svo vel að við erum hér með góð matvæli, við erum með heilnæm og góð matvæli. Við verðum aldrei ódýrustu matvælaframleiðendur heims en við erum með matvæli í hæsta gæðaflokki. Ef við erum ekki með nýsköpun og samkeppni á þessu sviði missum við af tækifærinu. Ég fagna frumkvæði hæstv. landbúnaðarráðherra, að fara nú að endurskoða allt kerfið. Það er vel og það er afskaplega mikilvægt að við vinnum vel og örugglega í því máli því að 

Hæstv. forseti. Ég hef áhyggjur af ákveðnum hópi aldraðra, þeim sem þurfa að komast inn á dvalarheimili en komast ekki inn sökum vistunarmats sem talið er að í einhverjum tilvikum sýni ekki raunverulega stöðu einstaklinga. Þar höfum við einstaklinga sem geta verið heilsulitlir við ákveðnar aðstæður en mun hressari við aðrar aðstæður þegar allur rammi og öll umgjörð í kringum þjónustu viðkomandi er í lagi. Stundum er staðan sú að ekki er hægt að komast inn á dvalarheimili því að ekkert dvalarheimili eða heimili af þeim toga eða hjúkrunardeild er til staðar í sveitarfélagi þess sem þarf á þjónustunni að halda. Stundum er staðan sú að hinn aldraði einstaklingur á erfitt með að vera heima. Heilsan er ekki sem best og erfitt er orðið fyrir viðkomandi að hugsa um allar daglegar þarfir. Þetta getur skapað miklar áhyggjur hjá viðkomandi og hefur því jafnframt áhrif á heilsu því að eins og við vitum flest getur stress haft neikvæð áhrif á líðan okkar. Víða er mjög góð heimaþjónusta fyrir aldraða en því miður hentar sú þjónusta ekki öllum. Þeim sem hún hentar hentar hún hins vegar mjög vel og í stórum hluta tilvika er reynslan jákvæð. Við megum samt ekki horfa fram hjá þeim tilvikum þar sem einstaklingum líður ekki nógu vel með þetta fyrirkomulag því að mikilvægt er að aldraðir sem hafa skilað sínu til samfélagsins fái þá þjónustu sem þeir eiga skilið og í heimabyggð. Það er afar sorglegt þegar við þurfum að horfa upp á aldraða einstaklinga þurfa að flytjast úr heimabyggð því að engin þjónusta er til staðar sem uppfyllir það þjónustustig sem á þarf að halda. Það eru sveitarfélög sem hafa ekki öldrunardeild eða dvalarheimili, hafa samt sem áður öflugar heilbrigðisstofnanir þar sem hægt er að samþætta þætti er snerta þjónustu við aldraða. Það eru sveitarfélög sem vilja taka upp viðræður um málaflokkinn við ríkið og ég tel það á ábyrgð okkar er störfum hér á þingi að skoða þær hugmyndir vel og með opnum huga.

Virðulegur forseti. Það er skopmynd í Fréttablaðinu í dag sem sýnir íslensku krónuna banka upp á á íslensku heimili. Hún segir, með leyfi forseta: „Góða kvöldið. Ég er að safna fyrir bættum hag þeirra sem hafa tekjur í erlendum gjaldmiðli. Hvað má bjóða þér að rýra laun þín um mörg prósent?“ Myndin minnir okkur á þau slæmu áhrif sem krónan hefur á kjör almennings. Það hlýtur að vera skýlaus krafa að umsóknarferli um aðild að Evrópusambandinu verði klárað með möguleika á inngöngu í myntbandalagið í kjölfarið og samningurinn borinn undir þjóðina. Þá getur fólkið í landinu annaðhvort hafnað þeirri kjaraskerðingu sem krónan veldur eða samþykkt hana. Staðan er þannig í dag að hagkerfið býr til ný störf sem eru nær eingöngu láglaunastörf og erlend fjárfesting lætur á sér standa. Mikilvægt er að hlúa að sprotafyrirtækjum og efla nýsköpun til að undirbúa góð störf og fjölbreytt til framtíðar. Vandinn er hins vegar sá að nýsköpunarfyrirtæki vaxa ekki hér á landi innan gjaldeyrishafta og hagfræðingar hafa sumir sagt að krónan muni alltaf vera í einhvers konar höftum. Framtíðarsýnin sem krónan býður okkur upp á er því ekki glæsileg. Þeir sem vilja halda íslensku krónunni, minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi, þurfa að svara því hvers vegna þeir vilja það. Er ástæðan einhver önnur en sú að þeir vilji einhæft atvinnulíf og líti á það sem kost að með krónunni sé hægt að rýra kjör almennings þegar það hentar án kjarasamninga?

Virðulegur forseti. Þær fréttir sem okkur berast í dag, um úrskurð ESA um innflutning á ferskum kjötvörum, hljóta að vekja upp spurningar um hagsmunamat stjórnvalda þegar kemur að stöðu okkar í Evrópu. Þannig bendir ýmislegt til þess að landbúnaðurinn þurfi í vaxandi mæli að sæta evrópskum reglum, þola fulla samkeppni utan frá vegna þess að við erum aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu; en vegna þess að við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu eigi landbúnaðurinn ekki aðgang að mörkuðum þess með sama hætti. Það hlýtur að undirstrika hversu mikið ábyrgðarleysi það er, af hálfu núverandi ríkisstjórnar, að hafa ákveðið að ljúka ekki aðildarviðræðum við Evrópusambandið; að setja ekki fram samningsmarkmið okkar í landbúnaði og láta reyna á fyrirheit forustumanna Evrópusambandsins í Brussel um að tiltölulega auðveldlega mætti komast að samkomulagi um landbúnaðarmál, um hagsmuni landsins í landbúnaðarmálum; að hafa horfið frá samningaborðinu án þess að láta á það reyna hvort tryggja megi hagsmuni íslenskra bænda í frjálsum samningum við Evrópusambandið, en sitja þess í stað hér og þurfa að taka við úrskurðum um það að bændur skuli sæta evrópskum reglum, lúta samkeppni utan frá en fái ekki að flytja sjálfir frjálst inn á markaðina í Evrópu sem þó gætu vel tekið við vörum framleiddum hér á landi. Skyrið er kannski besta dæmið um það, sem nú er vaxandi eftirspurn eftir í Evrópusambandinu. Við þurfum að láta framleiða það í útlöndum af því við getum ekki flutt það inn á markaðina sjálf, vegna þess að ríkisstjórnin ákvað að ljúka ekki þeim leiðangri sem hafinn var.  
            

Virðulegi forseti. Við höfum oft rætt málefni barna og ungmenna í tengslum við geðheilbrigði. Mig langar í framhaldi af því sem við höfum heyrt á undanförnum dögum í tengslum við heimsóknir okkar til sveitarfélaga og eins í fjárlaganefnd að ræða þessi mál örlítið. Það er bágborið ástand víða og í mínu kjördæmi, svo ég taki það sem dæmi, er staðan því miður þannig, eins og við þekkjum og höfum rætt á þingi, að þar starfar enginn geðlæknir í dag og málin fyrir mjög stórt svæði því alls ekki í góðum farvegi. Það hafa verið ákveðin úrræði í boði, svokölluð PMT-meðferð sem hefur verið í samvinnu Barnaverndarstofu og Akureyrarbæjar, en nú er svo komið að Barnaverndarstofa sér sér ekki fært að sinna þessari þjónustu, þ.e. að framlengja samninginn. Samningurinn var gerður til bráðabirgða árið 2009 og var svo framlengdur og rann út 2013, held ég, frekar en 2014. Það er búið að tilkynna að þetta verði ekki í boði. Þá eru í rauninni sárafá úrræði fyrir kjördæmið til þess að takast á við málefni barna og unglinga með geðraskanir. Austurland hefur óskað eftir því að fá sambærilega þjónustu og hefur verið í boði á höfuðborgarsvæðinu, svokallaða MST-meðferð, sem er fjölkerfameðferð, en það er heldur ekki í boði vegna þess að það eru engir peningar settir í þessi mál. Við erum að tala um framtíðina okkar, unga fólkið. Ég held að það hljóti að vera eitt af forgangsverkefnum okkar sem þingmanna að sjá til þess að það búi við það atlæti sem þarf þegar erfiðleikar steðja að, eins og hér um ræðir. Það er ekki lengur hægt að beita þeim meðferðum sem reynst hafa vel 

Virðulegur forseti. Samkvæmt fréttum Ríkisútvarpsins í gær og í síðustu viku og í umfjöllun Kastljóssins í síðustu viku hefur þeirri ótrúlegu aðferð verið beitt við mann sem glímir við alvarlegan sjúkdóm að hann hefur verið lokaður inni allan sólarhringinn í litlum og nær galtómum einangrunarklefa á Litla-Hrauni í tvo mánuði. Málefni fanga sem glíma við geðsjúkdóma á Íslandi eru í miklum ólestri og hafa verið lengi. Ríkisendurskoðun benti á það í skýrslu árið 2010 að engin úrræði væru fyrir geðsjúka fanga og að útilokað hefði reynst að fá fyrir þá langtímainnlögn á geðsviði Landspítalans. Sama gagnrýni hefur ítrekað komið fram í skýrslum pyndingarnefndar Evrópuráðsins sem með reglubundnum hætti hefur heimsótt fangelsi á Íslandi. Sá maður sem hér um ræðir var sviptur sjálfræði á síðasta ári, en sú svipting rann út í vor og fljótlega eftir það fór að halla undan fæti, enda tekur maðurinn ekki lyf þegar hann hefur sjálfræði og hefur ekki færni sökum sjúkdóms síns að meta nauðsyn þess að halda áfram að taka þau. Þjóðfélagið er algerlega úrræðalaust gagnvart svona veikum einstaklingum og við þurfum að búa þessi úrræði til. Við þurfum að opna stofnun sem getur tekið við einstaklingum sem eru veikir og hugsanlega hættulegir. Það er ekki boðlegt að læsa nokkurn mann inni í einangrunarklefa í tvo mánuði. Þessi vandi hverfur ekki af sjálfu sér. Það er ekki hægt að læsa hann inni. Það þarf að leysa þetta mál. Mér er kunnugt um að starfshópur sé að störfum. Það er okkur öllum til vansa hversu langan tíma það hefur tekið að leysa úr þessu. Sama úrræði var beitt við sama mann, sama fanga, á síðasta ári. Þetta er auðvitað ekkert annað en mannréttindabrot.

Virðulegi forseti. Á haustin þegar skólarnir byrja hefst árleg umræða um mikilvægi þess að foreldrar passi að kaupa réttar skólatöskur fyrir börnin, raði rétt í þær og hafi þær rétt stilltar. Ég brosi alltaf þegar þetta byrjar vegna þess að þá minnist ég þess þegar ég var svo heppin að fá að fara níu ára gömul í grunnskóla í Svíþjóð, fyrir 30 og eitthvað árum. Þar var ekkert heimanám og engin skólataska, heitur matur í hádeginu, ókeypis fyrir alla. Þetta var eins og að fara ljósár fram í tímann. Þótt mér hafi fundist gaman í skóla og allt í lagi með það þá hefur mér alltaf fundist heimanám hálfleiðinlegt. Ég kunni því virkilega vel að meta þetta. Allt dót sem skólabörnin höfðu var bara geymt í stofunni í skólanum. Ég velti stundum fyrir mér bæði varðandi heimanámið og svo hinn óhjákvæmilega fylgifisk sem er skólataskan sem börnin burðast með og er stundum stærri en börnin sjálf, hvort við séum föst í einhverju fari og hvort við vitum af hverju við erum að þessu. Skilar heimanám einhverjum árangri fyrir krakka upp að tíu ára aldri? Mér finnst við þurfa að taka þessa umræðu þegar við erum beinlínis með herferðir í gangi. Ég fann t.d. grein á heimasíðu landlæknis með yfirskriftinni „Of þungar skólatöskur geta skaðað bakið“. Það getur verið að sumir foreldrar lesi ekki greinarnar sem iðjuþjálfarnir skrifa og þar af leiðandi verði skólatöskurnar of þungar. Er það ekki ábyrgðarhlutur? Ég vigtaði einu sinni bók sem dóttir mín var með í íslensku. Hún var eitt kíló. Þetta var lestrarbók og verkefnabók þannig að hún þurfti alltaf að fara með hana fram og til baka. Kannski voru unnar þrjár blaðsíður á einum skóladegi og svo var bókinni dröslað heim aftur. Ein bók, eitt kíló. Mig langar til að kasta þessu inn í umræðuna og spyrja hvort við getum ekki farið að breyta um stíl. Mér finnst þetta eiginlega vera komið út í öfgar. Sjá þessu litlu börn með skólatöskur sem eru liggur við stærri en þau sjálf. Svo erum við hissa á því að börn gangi ekki í skólann.

Herra forseti. Hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir viðraði það um daginn í fjölmiðlum að viðræður væru hafnar milli ríkis og sveitarfélaga varðandi það að flytja málaflokkinn málefni aldraðra til sveitarfélaga. Hún taldi að þessi málaflokkur ætti vel heima hjá sveitarfélögunum og að mikil samlegðaráhrif fælust í því að heimaþjónusta og heimahjúkrun aldraðra væru samfléttuð. Ég er svo hjartanlega sammála hæstv. ráðherra. Nú eiga aldraðir rétt á heimaþjónustu og sveitarfélögin sinna þeirri þjónustu en ríkið sér hins vegar um heimahjúkrun. Það er komin mikil reynsla á að samflétta heimahjúkrun og félagsþjónustu hjá þeim sveitarfélögum sem hafa verið með slík tilraunaverkefni og hafa verið með heilbrigðisþjónustuna á einni hendi eins og á Akureyri og Höfn í Hornafirði. Fleiri sveitarfélög hafa óskað eftir því að fá að taka heilbrigðismálin til sín. Þess vegna finnst mér mjög undarlegt að hinn ráðherra velferðarráðuneytisins, hæstv. heilbrigðisráðherra Kristján Þór Júlíusson, sé algerlega á öndverðri skoðun. Hann hefur ákveðið að endurnýja ekki samninginn við Akureyri og taka heilsugæsluna yfir til sín. Ég spyr: Þegar ráðherrar tala svona og framkvæma hvor í sína áttina undir sama ráðuneyti, hvers eigum við að vænta í þessum málum? Er engin stefna af hálfu ríkisvaldsins hvar þessi málaflokkur á heima 

Hæstv. forseti. Sjúkdómurinn ebóla er mikil ógn við samfélög Vestur-Afríku. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur um nokkurra mánaða skeið kallað eftir viðbrögðum alþjóðasamfélagsins en þau hafa verið takmörkuð þar til nú að tilfelli hafa verið að koma upp hér á Vesturlöndum. Í ríkari löndum heimsins er ógnin ekki sú sama og í Vestur-Afríku. Hér þýðir þetta meira álag fyrir heilbrigðiskerfið og heilbrigðisstarfsmenn. Við í velferðarnefnd fengum sóttvarnalækni, yfirlækni sýkingavarna á Landspítala og framkvæmdastjóra lækninga og hjúkrunar á sjúkrahúsinu á fund fyrr í dag. Við fengum greinargóðar upplýsingar um að unnið væri eftir ákveðinni áætlun. Ísland á ekki sambærilegar einangrunarstöðvar á sínu sjúkrahúsi og önnur Norðurlönd, en það er ein deild sjúkrahússins sem er jafnframt sú deild lyflækningasviðs þar sem mesta álagið er sem hægt væri með ákveðnum tæknilegum breytingum að nota. Þá er verið að búa til teymi starfsmanna, allt að 25–30 manns, sem mun fá þjálfun og taka til starfa ef á þarf að halda. Ég held að við séum öll sammála um að verið sé að vinna eins og hægt er við erfiðar aðstæður því að mikið álag hefur verið á íslensku heilbrigðiskerfi undanfarin ár og húsakosturinn er slakur. Þá benti sóttvarnalæknir á að milli Norðurlandanna væri samkomulag þannig að ef til krísuástands kæmi eru löndin skuldbundin til að aðstoða hvert annað varðandi sjúkraflutninga og innlagnir.

Hæstv. forseti. Á fyrsta eina og hálfa ári ríkisstjórnar hæstv. forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hefur mikill árangur náðst í efnahagsmálum, verðbólga er lág og efnahagsspá góð. Á sama tíma og hagkerfið er að taka við sér hef ég sérstakar áhyggjur af einni lánaleið sem fjármálastofnanir bjóða upp á. Ég hef áhyggjur af því að enn þá er boðið upp á verðtryggð jafngreiðslulán og tel að það séu ekki hagstæð lán fyrir neytendur. Kosturinn við þessa gerð af lánum er lægri mánaðarleg greiðslubyrði í upphafi og lægra greiðslumat. Gallarnir eru að mínu mati fleiri og stærri. Ekki er vitað um heildarkostnað þegar skrifað er undir lán af þessu tagi, ekki frekar en af öðrum verðtryggðum lánum. Í upphafi láns sem er af þessari tilteknu gerð eru miklar vaxtagreiðslur og niðurgreiðsla höfuðstóls er mjög lítil, sem þýðir að eignamyndunin verður lítil sem engin til að byrja með. Það getur verið sérstaklega slæmt fyrir fólk sem þarf að stækka við sig, t.d. út af barneignum. Áhrifin á verðtryggð jafngreiðslulán verða þannig þegar verðbólga eykst að vaxtakostnaður hækkar og minna er greitt af höfuðstólnum á meðan. Fyrir þá sem hafa lítið á milli handanna eða eru til dæmis óþolinmóðir að kaupa sér fasteign er þessi kostur jafnan sá eini sem bankarnir bjóða upp á. Ég held að það sé kominn tími til að skoða hvort taka eigi af markaði eða takmarka verðtryggð jafngreiðslulán til að vernda lántakendur frá því að skuldsetja sig þannig að fólk lendi ekki í þeim ófyrirséða vanda að ráða ekki við afborganir af lánum sínum. Þess vegna vara ég fólk við því að nýta sér verðtryggð jafngreiðslulán.

Hæstv. forseti. Ástæða er til að þakka hv. 9. þm. Reykv. s., Helga Hjörvar, fyrir að vekja áðan athygli á úrskurði ESA um innflutning á hráu kjöti. Úrskurðurinn kristallar mjög vel þann grundvallarágreining sem Íslendingar eiga við ESA um innflutning á hráu kjöti, sem Íslendingar og ríkisstjórn Íslands telja heilbrigðismál en ekki verslun yfir landamæri. Það er því nokkuð víst að íslensk stjórnvöld muni grípa til varna út af þessum úrskurði og berjast gegn honum með öllum ráðum. Hvers vegna er nauðsynlegt að við séum andvíg innflutningi á hráu eða fersku kjöti? Jú, það er óttinn við sjúkdóma og nauðsyn þess að varðveita hreinleika þess búfjárstofns sem er á Íslandi. Það er líka ástæða að vernda þann hreinleika sem birtist í því að Íslendingar nota nánast allra landa minnst af sýklalyfjum í landbúnaði og í matvælaframleiðslu. Hvaða hagsmunamat er þetta? Jú, það er það hagsmunamat að hagsmunir þjóðarinnar séu best varðveittir með því að varna því að hér gjósi upp sjúkdómar. Það kom líka fram í máli hv. þingmanns að honum þætti illt að Íslendingar hafi ekki reynt að halda áfram samningum við tollabandalag, sem heitir Evrópusambandið, og talaði um að möguleikar okkar á því að flytja út væru hamlaðir. En það er náttúrlega skýring á því. Þetta er verndarbandalag, tollabandalag, þess vegna gengur okkur ekki vel að flytja þar inn og það kristallast kannski í því hversu vonlaust það er að fella einhliða niður tolla. Það gerist hvergi.

Hæstv. forseti. Árið 2013 voru lög nr. 33 sett um neytendalán. Þau voru sett til þess að skerpa allar aðstæður varðandi lántöku, hvaða skilyrði menn þyrftu að uppfylla til þess að geta fengið lán og hvaða skilyrði lánastofnanir þyrftu að undirgangast til þess að upplýsa lántakanda um hvað hann skrifar undir þegar hann tekur lán. Þetta er gott og gilt og auðvitaða var nauðsynlegt að draga úr því frjálslega aðgengi að lánsfé sem var hér fyrir hrun. Hins vegar stöndum við frammi fyrir því að fjöldi fólks lendir í verulegum vandræðum og þarf stundum ekki mikla björg, fólk sem er með lágar tekjur, hefur ekki í nein hús að vernda, vantar kannski 200–300 þúsund til að bregðast við óvæntum aðstæðum og útgjöldum sem upp koma í lífi þess. Þegar þetta fólk leitar eftir því að fá aðstoð frá bönkunum í formi hækkaðs yfirdráttar þá gengur það ekki vegna þess að það stenst ekki lánshæfismat eða greiðslumat. Ein forsenda bak við lánshæfismat er neysluviðmið. Ég tel að það sé í rauninni full þörf á því að líta til þessa hóps og endurskoða þau viðmið sem gilda varðandi hvað liggur að baki greiðslumati.

Virðulegi forseti. Ég hef ákveðið að koma hér upp í forföllum hv. þm. Kristjáns Möllers og ræða aðeins um samgöngumál. Að öllu gamni slepptu höfum við hv. þingmaður verið sammála um ansi margt sem betur gæti farið í þeim málaflokki en það sem ég vil gera að umtalsefni hér í dag er staðan á innanlandsfluginu. Að því sækir mörg ógnin, það er dýrt að fljúga milli staða. Sem betur fer hefur hæstv. innanríkisráðherra sett á fót starfshóp til að fara yfir þær álögur sem væri hugsanlega hægt að lækka á innanlandsflugið. Ég hef líka hreyft þeim hugmyndum að við samþykktum að innanlandsflugið yrði hluti af almenningssamgöngum í landinu. Gert var samkomulag við Reykjavíkurborg á síðasta kjörtímabili um að það færi um milljarður í almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu gegn því að ekki yrði farið í stórframkvæmdir á svæðinu á sama tíma. Nú heyrast hins vegar háværar raddir um að fara í slíkar framkvæmdir og þá velti ég fyrir mér hvort við sem erum þingmenn úti á landi, eða búum úti á landi, eigum ekki um leið að gera kröfu um að settir verði meiri fjármunir í almenningssamgöngur. Það fara um 900 milljónir í almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu en hinar 100 deilast svo á milli landsvæða þannig að Vesturland, Suðurland og Reykjanes fá 30 en Norðurland, Norðausturland og Austurland fá aðeins um 3 milljónir. Þetta hefur virkað vel og ég er þeirrar skoðunar að þetta sé komið til að vera en mismununin er ósanngjörn. Við þurfum að leiðrétta þetta með einum eða öðrum hætti og setja 

Hæstv. forseti. Hérna er með vísan til 54. gr. stjórnarskrár og 54. gr. laga um þingsköp Alþingis óskað eftir að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra flytji Alþingi skýrslu um stöðu kvenna í landbúnaðartengdum greinum. Vegna umfangs skýrslunnar og þeirrar staðreyndar að engar upplýsingar liggja fyrir í þessu máli vill 1. flm. árétta að hér er ekki verið að biðja um upplýsingar er varða landbúnað frá upphafi hans á Íslandi, heldur er varða síðustu þrjú ár, a.m.k. í liðum 1–10. Það er gert til afmörkunar efnisins og mun það ekki hafa áhrif á skýrsluna þótt ráðuneytið fái allt að ár til vinnslu hennar þar sem um stórt verkefni er að ræða og gríðarlega upplýsingasöfnun.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða þarfa og góða skýrslubeiðni af hálfu þingmanns en það verður ekki sömu hrósyrðum lokið á atkvæðagreiðsluna sem er nú reynt að efna til í þriðja sinn. Ég vil segja að það er ekki alveg vansalaust fyrir Alþingi að það þurfi þrisvar sinnum að kalla saman í atkvæðagreiðslu um þetta mál og að tvívegis á einum þingdegi sé ekki hægt að ná í þingsalinn nægilegum fjölda þingmanna til þess að viðhafa atkvæðagreiðslu. Ég held að það sé full ástæða til þess fyrir forsætisnefnd þingsins að ræða þá stöðu og reyna að tryggja að svona uppákomur verði ekki á þinghaldinu oftar.

Forseti er út af fyrir sig sammála því að það er auðvitað ekki eins og vera ber þegar ekki tekst að efna til atkvæðagreiðslu eins og áformað er. Það er lítil huggun harmi gegn að vita það þó að þetta er ekki einsdæmi í sögu þingsins. Forseta rekur minni til þess að slíkt gerðist bæði oft á síðasta kjörtímabili og fyrr.

Virðulegi forseti. Þetta er fín tillaga og ég kem til með að styðja hana, en ég vildi vekja athygli á því að allir flutningsmenn tillögunnar eru konur. Mér finnst alveg þess virði að nefna þetta vegna þess að jafnrétti kynjanna er ekki bara málefni kvenna heldur málefni okkar allra, sem við eigum öll að taka þátt í. Mér finnst mikilvægt að það sé ekki bara þannig að karlmenn taki þátt í því að styrkja jafnrétti kynjanna, mér finnst líka mikilvægt að það líti þannig út vegna þess að ef það lítur ekki þannig út getum við ekki mælt það. Að því sögðu aðhyllist ég þessa tillögu og kem til með að styðja hana.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með að þetta mál sé núna loksins komið á dagskrá. Ég óskaði fyrst eftir því að taka það til umræðu á síðasta vori en sýni því mikinn skilning að þetta hefur farið eins og það er. Ég vil líka taka fram að þessi umræða hefði allt eins getað verið við hæstv. menntamálaráðherra eða jafnvel einhvern annan ráðherra en ég er afar glaður að hæstv. heilbrigðisráðherra skuli vera hér til andsvara og ætli að taka þátt í þessari umræðu. Heiti umræðunnar er þjóðarvá vegna lífsstílstengdra sjúkdóma barna og unglinga. Það er sterkt tekið til orða, en ég mun sýna fram á það í þessari umræðu að það er tilefni til þess. Á undanförnum áratugum hafa gríðarlega breytingar átt sér stað á lífsstíl fólks í hinum vestræna heimi. Hreyfingarleysi og breytt mataræði veldur heilbrigðiskerfinu miklum vanda. Ósmitnæmir sjúkdómar sem tengdir eru lífsstíl munu gera það að verkum að jafnvel fjárhagslega best stæðu ríki heims munu þurfa að grípa til róttækra ráðstafana svo ekki fari illa. Í Læknablaðinu, 11. tölublaði árið 2012, birtist grein eftir læknana Karl Andersen og Vilmund Guðnason. Þar fjalla þeir um lífsstílstengda sjúkdóma og ógnvænlegar tölfræðilegar staðreyndir sem blasa við Vesturlandabúum á næstu áratugum. Þeir fullyrða að vandinn sé svo mikill að hann sé við það að sliga heilbrigðiskerfi best stæðu landa heims eins og ég minntist á áðan. Þeir taka jafnvel stærra upp í sig en sá sem hér stendur og heitið á greininni er „Langvinnir sjúkdómar: heimsfaraldur 21. aldar“. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa upp úr þessari grein: „Langvinnir sjúkdómar hindra framfarir, hagvöxt og heilbrigði. Fari fram sem horfir munu Vesturlandabúar búa við vaxandi dánartíðni vegna langvinnra sjúkdóma á næstu tveimur til þremur áratugum. … Langvinnir sjúkdómar leiða til fátæktar, skuldavandi heimila eykst og fjölskyldur sem verða fyrir barðinu á langvinnum sjúkdómi geta fest í vítahring vaxandi skulda vegna heilbrigðiskostnaðar og minni tekjumöguleika. Í mörgum löndum kemur þetta niður á menntun barna og stendur í vegi fyrir félagslegu og fjárhagslegu sjálfstæði þessara fjölskyldna. Þetta stækkar gjána milli ríkra og fátækra í heiminum og eykur ójöfnuð.“ Þetta er veigamikið en einungis eitt af nokkrum atriðum sem þessir ágætu læknar benda á í afar athyglisverðri grein sinni. Þá er spurningin: Hvað veldur? Ef hver og einn lítur í eigin barm er ljóst að skjámiðlar af margvíslegum toga hafa yfirtekið frístundir barna og unglinga í stað leikja og annarrar líkamlegrar áreynslu. Á átta ára tímabili hefur kyrrseta aukist um 50%. Það er gerbreytt umhverfi þegar kemur að afþreyingu ungmenna. Því miður verðum við að horfast í augu við að það veldur auknu hreyfingarleysi. Ef við berum saman árin 1970 og 2013 liggur í augum uppi hvar vandinn er. Við erum að tala um þróun sem er komin til að vera, því miður. Árin 2002–2004 gerði Erlingur Jóhannsson, prófessor við Háskóla Íslands, ásamt fleirum rannsókn á lífsstíl 9–15 ára skólabarna. Niðurstöðurnar voru sláandi. 53% stúlkna og 25% drengja hreyfðu sig ekki nægilega mikið miðað við ráðleggingar Lýðheilsustöðvar. Þetta var skólaárið 2003–2004, fyrir tíu árum. Átta árum síðar var sami nemendahópur rannsakaður á ný og hafi fyrri niðurstöður hans verið slæmar voru þær samt hjóm eitt miðað við nýjar mælingar. Kyrrseta ungmennanna hafði aukist um helming og er það í fullu samræmi við aðrar rannsóknir sem framkvæmdar hafa verið. 23 ára einstaklingur hreyfir sig  Áður en ég lýk máli mínu vil ég benda á skýrslu sem forsætisráðherra gerði á árinu 2005 samkvæmt 

Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér á sér stað og hv. málshefjanda en vil nefna líka, eins og hann gat um, að til stóð að þessi umræða færi fram á síðasta vori. Sá sem hér stendur var tilbúinn til þess þá en málshefjandi hafði ekki tök á því á þeim degi sem ætlaður var til umræðunnar. Hv. þm. Höskuldur Þór Þórhallsson gerir að umtalsefni það mikilvæga mál sem snýr að lífsstílstengdum sjúkdómum sem réttilega, eins og hann getur um, er að mati Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar talin orsök fyrir um 77% af þeirri sjúkdómabyrði sem hrjáir Evrópuþjóðir mest í dag. Þetta snertir hjarta- og æðasjúkdóma, krabbamein, langvinna lungnasjúkdóma og sykursýki sérstaklega. Almennt á heimsvísu eru þessir sjúkdómar taldir orsaka um það bil 60% dauðsfalla þannig að það er að mörgu að hyggja í þessu og mörg tækifæri, tel ég, fyrir Íslendinga til að taka stöðu í þessum efnum. Sömuleiðis eru að stórum hluta þekktir flestir þeir áhættuþættir sem þarna falla til; reykingar, óhollt mataræði, hreyfingarleysi og óhófleg áfengisnotkun. Að þessum málum er hér sérstaklega unnið af hálfu stjórnvalda á vegum embættis landlæknis sem hefur í kjölfar breytinga sem gerðar voru 2011 með sameiningu Lýðheilsustöðvar og embættis landlæknis verið með yfirumsjón þessara mála. Embættið hefur unnið heildrænt í þessum efnum og reynt að nálgast þetta með þeim hætti að stuðla að kerfislægum breytingum sem ætlað er að draga meðal annars úr ójöfnuði til heilsu og skapa aðstæður til að ýta undir heilbrigða lífshætti. Nefnd var skýrsla sem unnin var árið 2005 á vegum faghóps sem vann mikla og góða vinnu og skilaði tillögum sínum til forsætisráðherra í september 2006. Þar undir eru 68 tillögur. Þessi skýrsla hlaut aldrei formlega afgreiðslu í þinginu. Hins vegar hefur stjórnkerfið unnið á mörgum sviðum að framgangi margra tillagna sem þar komu fram. Af því að hv. þingmaður gerði sérstaklega að umtalsefni hreyfingarleysi yngri aldurshópa er rétt að taka undir það. Ég vil engu að síður geta þess að því sem lýtur að þeim efnum er að stærstum hluta sinnt af íþróttahreyfingunni og félagasamtökum sem vinna alveg óhemjugott starf. Það sem snýr að okkur í heilbrigðiskerfinu lýtur að þeim verkum sem embætti landlæknis hefur haft með höndum og meðal annars að mælingum á þeim helstu breytum sem þarf að horfa til í þessum efnum, tóbaksnotkun eða jafnvel þyngd skólabarna. Það vill svo til að ég er með tiltölulega nýjar og ágætar upplýsingar um það hér og það er alveg ljóst að á síðari hluta 20. aldar varð mjög mikil þyngdaraukning og hækkun á hlutfalli þeirra barna sem voru of þung eða of feit en mælingar síðasta áratug benda til þess að þarna sé ekki um verulega aukningu að ræða. Engu að síður er þetta gríðarlegt vandamál, sérstaklega ef maður horfir til þess að að meðaltali eru 20% barna á skólaaldri, í 1., 4., 7. og 9. bekk, yfir kjörþyngd. Það er töluverður munur á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu í þessum efnum. Þetta eru mælingar á árunum 2013–2014. Ef ég man rétt eru um 25% barna á landsbyggðinni yfir kjörþyngd en rétt rúm 18% á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er verulegt áhyggjuefni og það eru full færi til að taka á í þessum efnum og ég kem kannski að því í seinni ræðu með hvaða hætti unnið er að því á vegum embættis landlæknis í samstarfi við heilsugæslu, leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og fleiri stofnanir í okkar 

Forseti. Ég held að enginn vafi leiki á því að mesti sparnaður sem getur orðið í heilbrigðiskerfinu á komandi árum er fólginn í því að það takist að auka forvarnir. Hættan sem fylgir offitu eða yfirþyngd barna, svoleiðis að það sé nefnt réttu nafni en ekki kallað langvinnir sjúkdómar - það sem kallað er langvinnir sjúkdómar er fyrst og fremst vegna þess að börn eru of þung. Þetta er talinn mjög vanmetinn sjúkdómur eða tilhneiging á Vesturlöndum. Ég held að það sé enginn vafi á því að við erum þar ekki undanskilin. Hæstv. ráðherra er með nýrri tölur, hann sagði held ég að það hefði ekki versnað mjög á síðustu tíu árum hvernig börn hafa þyngst hér á landi, en ég er með tölur úr rannsókn sem kom út 1998. Þar er skoðuð þróun frá 1938–1998 og þá kemur í ljós að á þeim tímum jókst hlutfall of þungra eða feitra barna úr 0,2% í 19%. Í annarri könnun frá svipuðum tíma kemur í ljós að 26% níu ára barna eru of þung eða of feit. Þetta er mjög alvarlegt, virðulegi forseti, og við þessu þurfum við að reyna að bregðast. Nýútskrifaður íþróttafræðingur sem ég las viðtal við í blaði um daginn segir að það sé þrennt sem mest hætta sé á, það er næringin, það er hreyfing og það er sjónvarpsgláp og þar beri foreldrum að passa upp á krakkana sína. Ég vona að mér sé fyrirgefið þó að ég segi að ríkisvaldið eigi náttúrlega líka að passa svolítið upp á það og ekki 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda þessarar sérstöku umræðu um þjóðarvá vegna lífsstílstengdra sjúkdóma barna og unglinga, hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni, fyrir að taka þetta mál upp, enda tel ég að um mikilvægt mál sé að ræða. Sem betur fer eru börn ekki farin að mynda með sér lífsstílstengda sjúkdóma. Það er hins vegar fyllsta ástæða til að velta fyrir sér hvaða siði og venjur varðandi lífsstíl við erum að kenna börnunum okkar. Langvinnir sjúkdómar eru fjárhagsleg byrði á heilbrigðiskerfum landa og hagkvæmasta aðferðin fyrir stjórnvöld til að draga úr langvinnum sjúkdómum eru forvarnir og heilsuefling. Heilsulæsi held ég að sé mjög mikilvægt hugtak í þessu samhengi. Það þarf að fræða börn og raunar fullorðna líka um hvað sé hollt og heilsusamlegt. Þar gegna skólarnir mikilvægu hlutverki. En til þess að auka líkurnar á að einstaklingar taki ábyrgð á eigin heilsu þarf samfélagið og umhverfið líka að styðja við heilsusamlegt líferni. Í stefnumótun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um mataræði og hreyfingu á heimsvísu árið 2004 kom fram að þessir þættir stýrðust af margvíslegum öflum og því þyrfti að takast á við verkefnið með heildrænum hætti. Það þarf alltaf að huga að einstaklingnum í samhengi við umhverfið sem hann lifir í en áhrif umhverfis á hegðunarmynstur fólks er vel þekkt. Það er hægt að móta umhverfið þannig að það ýti undir heilbrigt líferni. Þannig hefur tekist að draga úr reykingum með því að draga úr aðgengi og beita sköttum. Svipaðar aðferðir væri hægt að 

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni, fyrir að taka upp þessa umræðu og leggja á hana sérstaka áherslu í þinginu í dag. Hann vitnar í skýrslu faghóps frá 2006 um bætt heilbrigði þjóðarinnar. Þar eru mataræði og hreyfing þeir tveir lykilþættir sem hafa hvað mest áhrif á heilbrigði og lífsgæði. Þetta vitum við auðvitað. Við vitum líka að þetta helst í hendur við hagkvæmni í ríkisfjármálum því að hraust og heilbrigt fólk kostar einfaldlega minna fyrir samfélagið. Við borgum minna í heilbrigðiskerfið og aðra þjónustu fyrir hraust fólk. Þetta eru allir sammála um, þetta eru engin ný sannindi, og því ætti að vera auðvelt, skyldi maður ætla, að forgangsraða í þá átt. Við vitum öll að það borgar sig margfalt að vera með fyrirhyggju og byggja til framtíðar og leggja mikla áherslu á lýðheilsu og forvarnir. Samt sem áður gerum við aldrei nógu vel. Landlæknisembættið hefur í meira en áratug bent á og varað við því að offita barna og unglinga fari vaxandi. Offita á unglingsárum leiðir oftast til offitu á fullorðinsaldri og er ávísun á fjölmörg heilsufarsvandamál eins og hér hefur verið tíundað. Landlæknisembættið bendir einnig á, og það er mjög mikilvægt, að meðferð við offitu barna og unglinga sé vandasöm og árangur hafi verið lélegur. Því eru fyrirbyggjandi aðgerðir afar mikilvægar; þær eru ódýrastar fyrir samfélagið og þær eru líklegastar til þess að skila árangri. Þarna komum við alþingismenn að málum því að fjárveitingar og stefnumótandi áherslur eru jú í okkar höndum. Ég vil ljúka máli mínu með því að hvetja hv. þingmenn og ríkisstjórnina til dáða og ég er þess fullviss að allir þingmenn vilja leggja lóð á vogarskálarnar í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég ætla snöggvast að fremja pólitískt sjálfsmorð og hafna því að um þjóðarvá sé að ræða, með fullkominni virðingu fyrir vandamálinu, hv. flutningsmönnum tillögunnar og öllum þingmönnum sem hér eru í sal. Ég er eiginlega búinn að fá nóg af þessu gífuryrðablæti Íslendinga, það er einhvern veginn allt mannréttindabrot, allt ofbeldi, einelti, hryðjuverk og guð má vita hvað. Að því sögðu er þetta vissulega vandamál. Ég ætla ekki að fjalla frekar um þennan þátt enda nóg komið af því í bili, held ég. Ég velti fyrir mér þessu málefni, hvort það sé eitthvað sem heilbrigðiskerfið eigi að gera eða yfirvöld til að fókusera meira á uppeldishlutverkið. Sem betur fer sér heilbrigðiskerfið ekki um að ala upp börnin okkar. Við sjáum um það sjálf, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég hef tekið eftir því, þótt ég sé ekki mjög gamall, að mér finnst foreldrar vera allt of gjarnir á að skutla börnum sínum út um allt, nokkuð sem mér finnst bæði óþarfi og letjandi. Ég velti stundum fyrir mér hvers vegna þetta sé. Nú vona ég að ég sé ekki of dómharður um mína ágætu þjóð, en ég er farinn að hallast að því að kannski sé sú kynslóð sem er að eignast börn núna, börn sem eru á aldrinum 0 og upp í tvítugt eða þar um bil, einfaldlega of góðu vön, hún hafi átt of auðvelt með að kaupa bíla á sínum tíma, hún sé vön því að þurfa ekki að ganga langar vegalengdir og þar af leiðandi flytjist tilheyrandi tilhneigingar yfir í uppeldið. Ég veit ekki hvort þetta er rétt, þetta er bara ein hugmynd, en hvernig sem á það er litið hlýtur þetta vald að vera í höndum foreldra. Við verðum að hafa það í huga. Með því er ég ekki að segja að við eigum ekki að gera neitt, ég er bara að segja að við þurfum að hafa það í huga. Sömuleiðis velti ég fyrir mér hvort þessi tilhneiging gæti hugsanlega verið afleiðing af því að foreldrar þjáist af ótta við umhverfið sem kannski var ekki til staðar fyrir löngu. Foreldrar ímynda sér að börnin lendi í hræðilegum hremmingum ef þau gangi í skólann aðeins lengri vegalengd en þau kannski vilja. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni fyrir að taka þetta mál upp og einnig hæstv. ráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni. Þetta er mjög mikilvægt mál eins og frummælandi fór yfir. Það er full ástæða til að staldra við, hugsa um og hafa áhyggjur af minnkandi hreyfingu, bæði í leik og starfi, og ef við getum að reyna að sporna við. Um 20% barna á Íslandi eru of feit eða í ofþyngd. Um 10% þeirra eru það alveg frá sex ára aldri. Þar af leiðandi verður erfiðara fyrir þessi börn að hreyfa sig. Hreyfingarleysi og ofþyngd fylgja lífsstílssjúkdómar eins og hér er fjallað um. Talið er að um 85% Evrópubúa láti lífið af völdum þessara sjúkdóma, alzheimers, krabbameins, sykursýki 2, offitu og margra fleiri. Þess vegna held ég að mikilvægast í þessu máli séu forvarnir og fræðsla og eins og hv. frummælandi fór yfir þurfum við að ná fram hugarfarsbreytingu. Næringarvitund er sú fræðsla sem við þurfum að efla fyrir foreldra, börn og alla hina. Þótt hreyfing sé holl og geti dregið úr lífsstílstengdum sjúkdómum tel ég að bætt mataræði sé mun mikilvægara. Foreldrar bera ábyrgð á börnum sínum og þar af leiðandi hvernig þau næra sig. Fræðsla til þeirra er einn mikilvægasti þátturinn í þessu máli. Svo er hitt sem snýr að börnunum. Þá getum við reynt að efla íþróttir í skólum og gera næringu hærra undir höfði. Ég mundi vilja sjá næringarfræði kennda á einhverju stigi í grunnskólum, almenna næringarfræði til að efla vitund barnanna og gera þau meðvituð um þær afleiðingar sem lífsstílssjúkdómar geta valdið í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka framsögumanni, hæstv. ráðherra og þátttakendum fyrir framlag þeirra í umræðunni. Í örstuttu máli er þetta svona: Á mjög fáum árum eða áratugum er þjóðfélagið búið að breytast með þeim hætti að við þurfum ekki lengur að hafa áhyggjur af skortsjúkdómum en við höfum áhyggjur af ofgnóttarsjúkdómum. Hreyfingarleysi, kyrrseta og offita er raunveruleg ógn. Ef við viljum taka á því þarf að ganga skipulega til verka. Ég lagði mitt af mörkum sem heilbrigðisráðherra á sínum tíma og undir forustu sérfræðinga komu tugir aðila að sem mótuðu svokallaða heilsustefnu þar sem voru mælanleg markmið aðgerða í grunn- og leikskóla og á fleiri sviðum. Það er að mínu áliti eina leiðin til að vinna á vandanum, þ.e. samspil rannsakenda, skóla og fjölskyldna. Þetta þurfa ekki að vera flóknir hlutir. Þetta snýst um að veita viðurkenningar fyrir það ef fólkið sem gefur börnunum okkar að borða í leikskólum og grunnskólum uppfyllir þau viðmið sem nauðsynleg eru. Það er eitt dæmi. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson er ekki mikið eldri en ég og við vorum á sínum tíma álíka lengi í grunnskóla en börnin sem eru núna í grunnskóla eru þar miklu lengur yfir daginn og lengur yfir árið en þau eru með jafn margar hreyfistundir, þ.e. einn sundtími og tveir leikfimistímar. Þau þurfa meiri hreyfingu. Ef við erum komin á þann stað að sátt sé um að börnin séu í opinberum stofnunum, eins og þau eru, þá þurfum við að gera ráðstafanir hvað það varðar. Við þurfum að gera hreyfingu að lífsstíl og fólk þarf að vinna saman. Aðalatriðið er þó að vinna þetta skipulega og ég fagna því að hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn vinna þannig, að við séum með skilgreindar áætlanir, skilgreind markmið og mælanleg markmið svo að við séum ekki með enn eitt plaggið því að það  
             Málið er gott og ég þakka 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál hér upp og inn í þingið. Krakkar eru býsna flinkir og ég tek undir með hv. þm. Haraldi Einarssyni sem talaði áðan um að það skipti máli að kenna krökkunum líka meira um þetta í skólunum. Þannig síast þetta inn og þau fara að læra að bera ábyrgð á þessu sjálf, skilja líka og skynja allt það upplýsingaflóð um lífsstílstengd málefni sem dynja á okkur í gegnum fjölmiðla og senda oft og tíðum mjög óskýr skilaboð til neytenda á Íslandi, hvort sem það eru börn eða fullorðnir. Það er oft erfitt að greina úr öllum þessum góðu ráðum sem okkur eru gefin á hverjum einasta degi. Það held ég að gæti verið mikilvægt að gera, alveg eins og við kennum fjármálalæsi og annað slíkt til að gera krakkana betur í stakk búin til að takast á við lífið í framtíðinni. Annað vil ég nefna líka og það er að ég held að við þurfum að staldra aðeins við og velta fyrir okkur forgangsröðuninni innan heilbrigðiskerfisins, þ.e. hvenær og hvar kostnaðarþátttaka kemur inn. Þarf hún ekki einmitt í auknum mæli að koma inn á fyrri stigum en ekki vera mest á þeim síðustu eins og núna? Tökum sem dæmi hnéspelkur. Þar er meiri greiðsluþátttaka þegar maður er orðinn verri í staðinn fyrir að hafa aukna greiðsluþátttöku fyrr og koma þannig hugsanlega í veg fyrir að staðan versni. Það er af ýmsu taka í þessu en að lokum vil ég taka undir með hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur. Það er algjörlega ofar mínum skilningi hvað þessi ríkisstjórn er að spá með því að leggja það til, án þess að það hafi verið fullreynt, að lækka skatt 

Virðulegi forseti. Í framhaldi af máli mínu í fyrri ræðu vil ég segja að ég er því sammála að hefja þurfi átak vegna þeirrar vár sem einstaklingum og þar með samfélaginu öllu stafar af lífsstílstengdum sjúkdómum. Við þurfum að bregðast við. Við þurfum öll að bregðast við sem einstaklingar, kannski ekki hvað síst sem uppalendur og vera börnunum okkar og ungmennunum góðar fyrirmyndir, bjóða þeim upp á og fræða þau um mikilvægi þess að borða hollt og stunda hreyfingu og hreyfa okkur jafnvel með þeim. Við þurfum ekki síður að bregðast við sem stjórnvald, sem löggjafarvald, því að þar höfum við öflugustu tækin til að takast á við vandamálið. Stjórnvöld gegna lykilhlutverki í samvinnu við aðra hagsmunaaðila í að skapa umhverfi sem styrkir og hvetur einstaklinga, fjölskyldur og samfélög til að taka jákvæðar ákvarðanir varðandi heilsusamlegt líferni. Gerð samfélaga og aðgerðir stjórnvalda hafa áhrif á þróun offitu og lífsstílstengdra sjúkdóma. Rannsóknir sýna að mikil misskipting í þjóðfélögum hefur neikvæð áhrif á heilsufar íbúa. Við höfum tækin til að jafna kjör fólks og gera þannig öllum foreldrum kleift að bjóða börnunum sínum að stunda íþróttir, útivist og hreyfingu. Við höfum tækin til að hafa jákvæð áhrif á neyslu fólks og ýta undir hollt mataræði. Það gerum við hins vegar ekki með því að lækka skatta á sykraða vöru og það gerum við heldur ekki með því að hækka skatta á önnur matvæli. Þess í stað eigum við, að mínu mati, að sameinast um samfélagsgerð sem gerir öllum foreldrum kleift að gefa börnunum sínum hollan og góðan mat sem veitir þeim tækifæri til að stunda heilsueflandi tómstundir, 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa mjög þörfu og áhugaverðu umræðu. Ég veit ekki hvort ég hef miklu við hana að bæta. Það hafa komið fram margir góðir punktar, þetta er svo margþætt. Þetta snýst um að hafa möguleika á að hreyfa sig. Þar erum við að horfa á samgöngur og möguleikana á að hjóla. Mér skilst að sums staðar sé bannað að leggja hjólum við skóla sem er svolítið sérstakt. Ég vil koma inn á skólatöskuna sem ég nefndi hérna fyrr í dag. Við eigum að gera börnum kleift að ganga og þá verða að vera gangstéttar og hjólastígar fyrir börnin. Varðandi íþróttir og hreyfingu þarf það líka að vera aðgengilegt fyrir alla. Mér finnst skrýtið að við skulum ekki vera komin lengra í að samþætta íþróttaiðkun og skólana þannig að það sé bara samfelldur skóladagur og æfingar inni í skóladeginum. Þá finnst mér líka mikilvægt að það sé fjölbreytni í íþróttum. Sumar íþróttagreinar fá meiri athygli en aðrar. Það ættu allir að geta fundið eitthvað við sitt hæfi. Svo hefur mér stundum fundist við leggja ansi mikla áherslu á keppnis- og afreksíþróttir þegar allir ættu í raun að geta fengið að æfa á sínum forsendum. Ég þekki dæmi um að krakkar hafa hætt að æfa ákveðnar íþróttagreinar vegna þess að pressan er of mikil, það eru of margar æfingar í viku. Þetta snýst líka um mataræði og það hversu mikið aðgengið er að óhollustu. Það má spyrja af hverju við seljum óhollustu á opinberum stöðum eins og í sundlaugum og íþróttahúsum. Það er ekki einu sinni hægt að fara á pósthús öðruvísi en að sjá sælgætisstand við kassann. Þetta er ekki svona í öllum löndum. Það er ekkert sem stendur í vegi fyrir því að maður grípi súkkulaðistykki, þau eru einhvern veginn úti um allt. Þá vil ég líka koma að merkingum á matvælum. Mér finnst þær ekki nógu skýrar því að sykurinn er víða. Hann leynist í matvörum og hann á ekki að leynast neins staðar. Svo hef ég líka áhyggjur af því hvað mér finnst íþróttamenn og ýmsar fyrirmyndir oft tilbúin að leggja lag sitt við fyrirtæki eins og Coca Cola, Pepsi og fleiri sem auglýsa óhollustu.

Virðulegi forseti. Maður hefur ekki langan tíma til að ræða málin hérna og kannski fékk ég bara tíma fyrir það neikvæða í síðustu ræðu minni. Það kemur merkilega oft fyrir í þingsal að ég sé fullkomlega sammála hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni, sem ég hefði ekki trúað áður en ég settist á þing. Mér fannst ræða hans með afbrigðum góð. Hann hitti naglann á höfuðið þegar hann sagði að það sem við ættum við að etja núna væru ofgnóttarsjúkdómar í stað skortssjúkdóma áður. Ég minni á önnur vandamál sem hafa verið mjög hvimleið þegar kemur að heilsufari unglinga og vissulega fullorðins fólks, sem eru reykingar og fíkniefnaneysla, þar á meðal áfengisneysla - áfengi er fíkniefni. Það hefur náðst gríðarlegur árangur í baráttunni gegn neyslu unglinga á þessum efnum undanfarin 10–15 ár og af því er kannski eitthvað að læra þótt ég átti mig á að það vandamál sé mjög frábrugðið þessu. Fólk neytir vímuefna af allt öðrum ástæðum en þeir sem nota of mikinn sykur út í matinn eða hreyfa sig of lítið, en kannski höfum við lært verðmætar lexíur sem hægt er að nýta til að komast áfram í þessu tiltekna máli. Sömuleiðis vek ég athygli á gríðarlega mikilli tölvuvæðingu upp á síðkastið. Víðtækt fyrirbæri eins og tölvur eru notaðar í eiginlega allt. Það eru alltaf fleiri og fleiri ástæður til að gera hlutina í tölvunni. Við búum því ekki bara við ákveðinn velmegunarvanda heldur líka vanda sem kemur í kjölfar þess að tæknin býður upp á að hlutirnir séu gerðir á meðan maður er kyrr. Ég nefni þetta enn og aftur til umhugsunar. Að lokum tek ég aftur undir með hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni - það er svo gaman þegar maður getur það. Ég legg til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jöfnu opnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra sérstaklega fyrir að taka undir þau orð mín að hér sé um verðugt verkefni að ræða sem við þurfum að taka á. Það er alveg rétt að núverandi ríkisstjórn hefur stigið ýmis skref í jákvæða átt, til að mynda stofnað faghóp til að fjalla sérstaklega um þessi efni. Ég vil líka þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Flestir virðast vera á þeirri skoðun að þetta sé mjög alvarlegt málefni þó að sumum finnist kannski of sterkt til orða tekið. Látum það liggja milli hluta, það er aukaatriði. Ég vil þó benda á að þeir læknar og fræðimenn sem hafa fjallað um málið tala um heimsfaraldur 21. aldar. Þær alþjóðastofnanir sem hafa rannsakað það málefni sem hér er til umræðu tala á svipuðum nótum. Ég held það sé þess virði að við tökum einmitt svolítið sterkt til orða hér og mætum undirbúin í þessa umræðu. Ég held að það skipti miklu máli. Allar þær rannsóknir sem ég hef vitnað í og fræðigreinar komu með tillögu sem miðaði í sömu átt: Það þarf að auka vægi skipulagðra íþróttatíma í skólum og auka fræðslu um mataræði og afleiðingar hreyfingarleysis. Ég vil benda fólki á að lesa mjög góða lokaritgerð Jóhannesar Gunnars Bjarnasonar í Háskólanum á Akureyri þar sem tekið er á þessum vanda og vitnað í allar þessar fræðigreinar. Við verðum að auka vægi íþrótta í skólum. Það er okkar hér á Alþingi að stuðla að því. Það er langbesta forvörnin í 

Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur þakka hv. þingmanni að hefja þessa umræðu og sömuleiðis þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Það er rétt hjá hv. þm. Höskuldi Þór Þórhallssyni að þetta er verðugt viðfangsefni. Í ljósi orða hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, sem féllu hér áðan, vil ég vitna til þess sem segir í minnisblaði frá embætti landlæknis varðandi ofþyngd, með leyfi forseta: „Á síðari hluta 20. aldar var mikil aukning á hlutfalli þeirra barna sem flokkuðust of þung eða of feit en mælingar undanfarinn áratug benda ekki til merkjanlegrar aukningar hvað þetta varðar. Þrátt fyrir að vísbendingar séu um jákvæða breytingu í þróun offitu á meðal fullorðinna og barna á síðustu árum er mikilvægt að horfast í augu við stöðuna og til mikils að vinna fyrir íslenskt samfélag að stuðla með ábyrgum hætti að heilsusamlegu holdafari og lífsháttum landsmanna almennt.“ Þetta sýnir okkur líka að umræðan sem hefur verið og áherslan frá frumherjum í þessu og áhugafólki ber árangur. Við eigum að draga lærdóm af því starfi sem unnið hefur verið. Við getum náð árangri í þessu. Við getum bætt okkur til muna og gert meira en gert hefur verið. Þær tölulegu staðreyndir sem hér eru lagðar fram benda til þess að það sé mikið verk að vinna. Ég vil aðeins nefna hér varðandi skólastarfið að allir framhaldsskólar eru þátttakendur í átakinu Heilsueflandi framhaldsskóli. Þriðjungur grunnskóla er þátttakandi í Heilsueflandi grunnskóla og leikskólarnir eru að detta inn hægt og bítandi í Heilsueflandi leikskóla en ekki nógu hratt. Þar er megináherslan lögð á hreyfingu, mataræði, geðrækt, öryggi, tannheilsu, fjölskyldu, nærsamfélag og starfsfólk. Ég fullyrði að það er verið að reyna að vinna vel í þessum efnum. Við getum gert mun betur og með aukinni menntun og þekkingu á þessu sviði er ég sannfærður um að við munum ná að vinna enn öflugra starf en hingað til. 
             Við skulum taka undir þá áskorun sem kemur fram í máli hv. málshefjanda.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til að draga úr matarsóun. Á þessari þingsályktunartillögu eru auk mín Brynhildur S. Björnsdóttir, Björt Ólafsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Páll Valur Björnsson, Óttarr Proppé, Svandís Svavarsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Elín Hirst, Frosti Sigurjónsson og Birgitta Jónsdóttir. Ályktunin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að skipa starfshóp sem hafi það markmið að mæla og greina umfang matarsóunar á Íslandi og leggja fram tillögur um aðgerðir til að draga úr matarsóun. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir framgangi verkefnisins með munnlegri skýrslu á haustþingi 2015. Áætlun um aðgerðir til að draga úr matarsóun liggi fyrir á haustþingi 2016.“ Ástæðan fyrir því að þessi þingsályktunartillaga er lögð fram er sú að það er gríðarleg matarsóun í gangi og er áætlað að einn þriðji eða jafnvel hátt í helmingur allra matvæla sem eru ræktuð og framleidd í heiminum endi með einum eða öðrum hætti sem úrgangur. Þessi sóun á sér stað á öllum stigum framleiðslunnar, hún getur átt sér stað á akrinum, strax eftir uppskeru, við flutning, hjá framleiðendum, í verslunum, í mötuneytum, á veitingastöðum og hjá neytendum. Ýmsar ástæður eru fyrir því að mat er hent. Það getur verið vegna þess að hans hefur ekki verið neytt fyrir síðasta söludag eða hann hefur skemmst, lítur illa út eða afgangar eru ekki nýttir svo að dæmi séu tekin. Þegar við erum að tala um matarsóun erum við alltaf að tala um mat sem er hent sem að öðru leyti hefði getað nýst. Við erum ekki að tala um það að bananahýði sé hent eða öðru sem ekki er hægt að borða. Matarsóun er mjög óumhverfisvæn því að framleiðsla, flutningur og urðun á matvælum krefst orku, vatns og landnýtingar. Þá má segja að eftirspurn eftir mat í einum heimshluta þrýsti á aukna landnýtingu hinum megin á hnettinum. Þetta gerir það að verkum að stórum landsvæðum er breytt í ræktunarland. Þetta gerist oft á kostnað mikilvægra vistkerfa, svo sem regnskóga. Þar sem svo mikil og neikvæð umhverfisáhrif hljótast af matvælaframleiðslu er algjörlega ólíðandi hversu miklu magni af matvælum er hent og það á sama tíma og milljarður jarðarbúa býr við hungurmörk. Með þeim matvælum sem nú er hent væri hægt að fæða þá sem svelta. Í skýrslu Sameinuðu þjóðanna, Food Wastage Footprint, kemur fram að 28% ræktunarlands í heiminum, þ.e. 1,4 milljarðar hektara, eru nýtt til að rækta mat sem skemmist eða er sóað. Þá kemur einnig fram að framleiðsla á mat sem ekki er neytt losi árlega 3,3 milljarða tonna af gróðurhúsalofttegundum út í andrúmsloftið. Aukin vitneskja er um þetta, um matarsóun, á síðustu árum og þjóðir heims eru farnar að gera sér grein fyrir því að þetta sé vandamál sem þarf að leysa. Ég þekki þetta frá Bretlandi og frá Danmörku. Í Danmörku er herferð sem heitir Stop spild af mad og í Bretlandi hefur verið í gangi herferð um nokkurra ára skeið sem heitir Love food hate waste. Í báðum þessum tilfellum er um að ræða herferðir sem grasrótarsamtök standa fyrir. Í Danmörku hafa menn reiknað út að þar sé árlega hent um 100 kílóum af mat á hvern íbúa, og er engin ástæða til að ætla að aðstæður séu öðruvísi hér á landi. Við vitum það þó ekki því að ekki hefur farið fram nein greining á þessu hér. Ég man eftir einni könnun sem gerð var fyrir nokkrum árum, þá var fólk spurt hversu mikið það héldi að það henti af mat. Slíkar kannanir held ég að gefi yfirleitt ekki góða mynd. Í bresku herferðinni var beinlínis farið ofan í ruslafötur hjá fólki og menn fengu niðurstöðu með því að greina rusl og gátu þá séð hversu miklu neytendur voru að henda í raun og veru. Það hefur líka komið í ljós að þörf er á vitundarvakningu meðal neytenda en það er samt smátt og smátt að gerast. Í Bretlandi hefur það til dæmis sýnt sig að neytendur telja að umbúðamagnið sé stærra umhverfismál en matarsóunin. Það er líka mjög mikilvægt að sjónum sé ekki bara beint að heimilunum og neytendum, vegna þess að framleiðendur, verslanir, veitingahús og mötuneyti bera jafnvel meiri ábyrgð. Þessi þingsályktunartillaga mælir ekki sérstaklega fyrir um sérstakar aðgerðir sem ráðherra er falið að ráðast í heldur þarf að meta víðtækt hvaða aðgerðir séu líklegar til árangurs. Þá er eðlilegt að horfa til þeirra landa sem eru komin lengra á veg. En við teljum, sem leggjum þetta fram, að ef vinna á markvisst að því að draga úr matarsóun þurfi hið opinbera að hafa áreiðanlegar tölur og gögn til að vinna út frá. Það þarf að safna saman upplýsingum um það hversu miklu af mat er hent og hvar sóunin á sér stað og þannig er hægt að grípa til hnitmiðaðra aðgerða. Þær geta verið margvíslegar og beinst að ólíkum hópum. Eins og ég sagði áðan teljum við mikilvægt að horft sé til reynslu annarra þjóða sem eru komnar lengra á veg, svo sem eins og Breta og Dana. Við höfum dæmi um vel heppnaðar aðgerðir hér á landi þar sem menn fara í markvissar aðgerðir til að minnka sóun á mat, og það er mötuneyti Landspítalans. Það er eitthvað sem öll mötuneyti ættu að taka sér til fyrirmyndar. Fram hefur farið kynning á því en mjög metnaðarfullt og flott starf er verið að vinna þar. Síðan má einnig nefna að Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur líka gefið út leiðbeiningar um það hvernig hægt er að draga úr matarsóun. Ég las bók árið 2010 sem heitir Waste – Uncovering the Global Food Scandal eftir breskan höfund, Tristram Stuart. Þessi bók er margverðlaunuð og hefur hlotið mikla athygli og er að mínu viti skyldulesning fyrir þá sem huga að þessum málum. Þar er vandinn kortlagður en einnig leiðir til úrbóta, þannig að það er smávon, þegar maður er búinn með bókina er von. Þessi sami Tristram Stuart rekur samtök sem vinna að því að minnka sóun og tel ég rétt að hópurinn horfi til þess sem verið er að gera á hans vegum, til aðgerða sem fara fram í Bretlandi. Það hefur orðið vitundarvakning hér á landi og í september var haldið málþing í Hörpu þar sem gestir og gangandi voru fræddir um matarsóun. Það eru grasrótar- og félagasamtök sem hafa látið sig þetta mál varða og kominn tími til að stjórnvöld taki málið líka alvarlega og afli ganga um umfang sóunarinnar, hvar sóunin á sér stað og móti stefnu um það hvernig draga megi úr matarsóun hér á landi. Við lögðum ekki til hverjir ættu að vera í starfshópnum, heldur væri það í höndum ráðherra, en að hópurinn mundi leita víðtæks samráðs í vinnu sinni í hagsmunasamtökum og opinberum stofnunum, grasrótarsamtökum og frjálsum félagasamtökum. Ráðherra upplýsti, þegar við vorum að ræða um matarsóun nú í vikunni, að hann tæki þetta mál alvarlega og hefði sett á fót hóp til að vinna að þessum málum. Ég held að það hljóti að vera hægt að ræða þetta tvennt saman og beini því til ráðherrans að taka þessa þingsályktunartillögu og hafa hana til hliðsjónar. Í þeirri vinnu sem ráðherra er að leggja af stað með er ekki gert ráð fyrir að greina eigi vandann eða kalla eftir tölum, eða ég sá það alla vega ekki í fréttinni á heimasíðu umhverfisráðuneytisins. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að kannað verði hvar sóunin á sér stað, hversu mikil sóun á sér stað í verslunum, hversu mikil sóun á sér stað hjá framleiðendum og hjá neytendum og þar fram eftir götunum. Það eru ýmsar aðgerðir sem hægt er að grípa til og mig langar aðeins að segja frá þessu. Í Bretlandi gengur ein herferðin til dæmis út á það að slakað sé á reglum sem gilda um svínafóður, en þær voru hertar til muna eftir að gin- og klaufaveiki braust út rétt fyrir síðustu aldamót, og að svín megi éta matarafganga svo framarlega sem þeir séu þá gerðir öruggir. Þetta er gert í Japan en bannað í Evrópusambandinu og hér á landi. Mér finnst þetta mjög áhugavert en þessi herferð kallast Pig Idea. Slagorðið er: Let them eat waste. Eða: Leyfið þeim að borða afganga. Maður getur líka farið inn á veitingastað og ef maður fær of mikið á diskinn þá er manni gert auðvelt að taka það með sér, svo að maður þurfi ekki að vera að laumast með servíettu og setja í veskið. Þetta þekkist víða erlendis, þetta er mjög einfalt og er kannski hluti af menningu að finnast það í lagi að geta tekið afganginn með sér og að veitingastaðir bjóði upp á það, geri það auðvelt. Það er líka annað sem snýr að heimilunum. Á Akureyri, og ég veit að það er þannig í Stykkishólmi líka og kannski víðar, er allur lífrænn úrgangur settur í sérpoka, og ég held að það skref eitt dragi úr sóun. Þegar maður horfir á eftir því sem fer í þennan lífræna úrgang þá fer það ekkert á milli mála hverju er verið að henda af mat og hverju er verið að henda af öðru. Ég held að þetta eitt og sér sé mjög mikilvægt og í raun merkilegt að við skulum árið 2014 ekki vera komin lengra í úrgangsmálum og endurvinnslu. Það er líka hluti af stóra samhenginu að farið verði í vitundarvakningu hjá neytendum: Hvaðan kemur maturinn og hver eru umhverfisáhrifin af þeim mat sem við borðum? Ef allir í heiminum ætluðu sér að fara að borða nautakjöt væri kíló af nautalundum ekki á 6 þús. kr., það væri kannski frekar á 30 þús. kr. Staðan er þannig að allir í heiminum gætu ekki borðað nautakjöt, jörðin stendur ekki undir því. Það eru alls konar vandamál í sambandi við framleiðslu á pálmolíu sem er í mjög mörgum matvælum og jafnvel snyrtivörum. Framleiðslan fer fram í Indónesíu og þar er verið að höggva niður skóga og mikilvæg vistkerfi undir pálmolíuakra til að geta framleitt ódýra matarolíu sem við notum síðan og borðum án þess að hafa hugmynd um hver umhverfisáhrifin eru. Þetta sama á við um kaffirækt, kakóbaunir, banana og ýmislegt annað sem við kaupum án þess að gera okkur grein fyrir þeim áhrifum sem ræktunin, framleiðslan og flutningurinn hafa á umhverfið. Ástæðan fyrir því að matarsóun er komin upp á yfirborðið, held ég, er sú að þetta er umhverfismál sem er tiltölulega auðvelt að bregðast við. Það krefst ekki mikilla breytinga á lífsháttum en getur skipt gríðarlega miklu máli, bæði umhverfislega en líka þegar við höfum í huga að við þurfum að fæða alla jörðina. Í því samhengi er óásættanlegt að við hendum allt að einum þriðja af þeim mat sem er ræktaður.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir flutning á þessari ágætu þingsályktunartillögu. Ég tel að umræðan sem fór fram fyrr í vikunni hér í þingsölum vitni um það að góð viðbrögð verði við tillögunni. Ég bendi á að það er mjög heppilegt að hæstv. umhverfisráðherra er jafnframt sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ég held að hann sameini þau þrjú svið sem falla mjög vel að tillögunni. Ég vonast til að hún fái góðan framgang, enda er eins og flutningsmaður gat um þegar vinna í gangi í þessum málum. Ágæt greinargerð fylgir tillögunni og þar er bent á að það eru að minnsta kosti sjö liðir á leið matvæla þar sem sóun á sér stað og hún endar náttúrlega hjá neytandanum sjálfum, en víða á leiðinni er þessi sóun líka til vansa. Annað sem mér fannst skemmtilegt, ef hægt er að orða það þannig, sem flutningsmaður benti á er nýtni. Það er líka matarsóun að nýta ekki matinn sem er þó kominn heim og hún bendir á að unnt sé að vinna á betri hátt úr matarafgöngum. Sannarlega hefur orðið vitundarvakning og ekki bara hér heima, en hér var haldin ráðstefna sem frjáls félagasamtök stóðu fyrir eins og Landvernd, Vakandi og Kvenfélagasamband Íslands. Kvenfélagasamband Íslands er náttúrlega höfuð allra kvenfélaga vítt og breitt um landið og ef þau sameinast um þetta málefni og taka höndum saman þá er það ekki lítið afl sem þar er á ferðinni. Ég vonast því til að hægt sé að vinna þetta á mörgum sviðum. Það hefur því orðið vitundarvakning hér heima en líka annars staðar á Norðurlöndum, þar er norræn samvinna, og Sameinuðu þjóðirnar hafa líka sett þetta mál fram, þannig að mér sýnist að verið sé að vinna að þessu víða um heim. Mig langar aðeins út af nýtninni að vitna í það að þjóðsögur okkar segja oft mikið meira en við höldum. Þetta er ekki bara skemmtiefni fyrir börn heldur getum við lesið á milli línanna hvernig samfélagið var eða hvernig almenningur hafði það á þeim tímum. Í einni þjóðsögunni segir að það hafi verið Kristur sjálfur sem kom til fátæku ekkjunnar og kenndi henni að nýta betur undanrennu með því að þeyta hana. Ég veit ekki hvort ungir þingmenn vita hvað flautir eru, við þekkjum orðið flautaþyrill, það er yfirleitt notað um óstöðuglyndan karlmann, en flautir var það kallað þegar undanrenna var þeytt eða mjólk þannig að hún virkaði meiri að efnismagni. Þess vegna segi ég í framhjáhlaupi að við eigum ekki að tala um latte, við eigum að tala um flautir því að það er í raun forníslensk matreiðsluaðferð að þeyta mjólkina svo að hún virki meiri og verði loftkenndari. Í gamla daga var þetta reyndar fremur notað sem eftirréttur. Ég veit um annað stig þar sem mikil sóun getur átt sér stað og það er í verslununum. Sú sem hér stendur starfaði sjálf í verslunum um aldarfjórðungsskeið, sem svokallaður kaupmaður á horninu, og maður gerði sér alveg grein fyrir því að það þurfti að hafa vakandi auga með vörunni til þess að ekki ætti sér stað sóun, þ.e. til að verslunin sem slík þyrfti ekki að henda miklu magni af matvælum. Auðvitað var reynt að gera allt til þess að það yrði ekki, bæði til þess að verslunin bæri sig og líka út af því að maður hafði náttúru fyrir því að henda ekki mat og var meðvitaður um þá sóun. Ég held samt að það sem hafi kennt mér mest um sóun og sem skýrir hvers vegna ég er svona hrifin af flutningi þessarar tillögu sé það að ung að árum dvaldi ég um fimm ára skeið úti í Þýskalandi og það hefði verið algjör glæpur ef maður hefði hent mat þar, bara glæpur. Ég kom þarna sem ung kona út til Þýskalands, og tel að ég hafi verið alin upp við nýtni en það var ekkert eins og þarna var. Þar var fólkið ekki enn þá búið að jafna sig á þeim gríðarlega skorti sem það þurfti að búa við um nokkurra ára skeið meðan seinni heimsstyrjöldin stóð yfir. Mér varð einhvern tíma á að henda harðri skorpu í ruslafötu á mínum vinnustað og ég var tekin í gegn. Ég er ekki að óska eftir einhverjum öfgum en ég held að þetta sé þarft mál og orð eru til alls fyrst. Ég vonast til að við sameinumst um að hér verði áframhaldandi vitundarvakning og hún skili árangri.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn á þetta mikilvæga mál sem ég held að við hljótum flest að vera sammála um að sé þarft að taka til umfjöllunar og gera alvöru úr. Frummælandi kom inn á að nú þegar væri að störfum hópur en þar sem í þessari tillögu er kannski verið að gera ráð fyrir ítarlegri vinnu en á að fara fram í þeim hópi þá vona ég svo sannarlega að ráðherra taki það til sín að þetta fari inn í þá vinnu. Það er svo mikilvægt að við fáum þessa greiningu, að við vitum í rauninni hver sóun okkar er. Þegar maður hugsar til þess eins og kom fram hér í upphafi hversu miklum mat er hent, en það er rúmur milljarður tonna af matvælum sem fer til spillis sem er álíka mikið og framleitt er af mat í Afríku sunnan Sahara, þá eiginlega blöskrar manni, þetta er svo ótrúlegt og við hugsum: Hvaða þátt eigum við í þessu? Ein af hverjum sjö manneskjum fer svöng í háttinn og 20 þúsund börn deyja daglega úr næringarskorti. Ég held að við munum það mörg hver sem hér erum þegar verið var að ýta manni í að klára af diskinum sínum og muna eftir svöngu börnunum í Afríku. Þetta var uppeldi og tengdist nýtninni en þannig er þetta. Við eigum auðvitað að hugsa til þess þegar við erum að kaupa inn og þegar við erum að elda og neyta að það eru allt of margir sem ekki fá á diskinn sinn. Maður sér hvernig innkaupin endurspegla lífsstíl okkar og sá lífsstíll hefur gríðarleg áhrif á umhverfið. Eins og hér kom fram eigum við að hugsa sem mest um vistsporið sem við skiljum eftir okkur. Hvað er það sem stýrir okkur sem neytendum þegar við kaupum mat? Veltum við því fyrir okkur hvernig við getum nýtt betur það sem við erum með í höndunum eða hvernig við getum dregið úr matarsóun? Eins og kom líka fram hefur orðið töluverð vitundarvakning um matarsóun og búið að halda þing um þetta og það er auðvitað til alls fyrst að fólk komi saman og ræði málin, að við veltum fyrir okkur hvað við getum gert og hvernig. Mér dettur í hug, af því að hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir nefndi Akureyri og Stykkishólm sem framarlega í flokkun, að það er mikil flokkun á mínu heimasvæði og ég held að þegar sú flokkun var tekin upp hafi maður einmitt orðið mjög meðvitaður um þessi mál. Mér varð ljóst hvað maður hendir í raun oft og tíðum allt of miklum mat og skammast sín fyrir að gera það því það er eitthvað sem ætti ekki að eiga sér stað nema í svo afar litlum mæli að varla væri hönd á festandi. Ég hef verið í veitingageiranum og hér áðan var talað um verslanir og eins og kemur fram í greinargerðinni þarf að virkja á einhvern hátt þá sem nýta dagvöruhráefni sem við vitum að er ekki ónýtt en á að henda. Það þarf að skoða hvernig er hægt að koma því í umferð þannig að þeir sem þurfa á því að halda geti í það minnsta fengið að nota það sem annars færi í ruslið. Þessa hluti þurfum við að skoða og eins þetta með síðasta söludaginn sem allt of margir - ég ætla ekki að segja það sem ég hugsaði en allt of margir geta ekki hugsað sér að innbyrða mat eftir síðasta söludag. Ég hef gjarnan bent á það að frystitogarasjómennirnir úti á sjó eru ekki alltaf með allt ferskt enda er þetta auðvitað bara eitthvert viðmið og þýðir ekki að maturinn sé ónýtur, en þetta er eitt af því sem ég held að sé mjög afgerandi hátt hlutfall hér á Íslandi, að því sé hent sem er komið er fram yfir síðasta söludag. Það væri gaman að sjá hvernig það kemur út og hvaða vörum við hendum mest. Það væri áhugavert að skoða hvort það eru t.d. mjólkurvörurnar. Ég held að þær séu stór þáttur í því sem fleygt er. Það sem er mikilvægast er að hafa þessar upplýsingar, tölurnar og gögnin, eins og ég nefndi áðan, svo hægt sé að finna út úr þessu. Ég man að ég tók þetta fyrir í menntaskólanum þar sem ég var að vinna með nemendum mínum. Það komu myndbönd inn á vefinn, ég man reyndar ekki hvar, í hittiðfyrra þar sem fjallað var um matarsóun. Það er líka hægt að vekja unga fólkið okkar til umhugsunar um hvað það er í raun að láta ofan í sig og hverju það er að fleygja. Mín upplifun var að minnsta kosti sú að það væri ekki mjög mikil meðvitund fyrir því að allt of mikið af mat færi í ruslið. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég held að þetta sé gott verkefni sem vert er að hraða og vonandi að ráðherrann taki þessa tillögu inn í þann starfshóp sem hann er nú þegar búinn að stofna, til að það megi nýta þá vinnu enn betur með öflun gagna.

Herra forseti. Mér fór þannig, eins og segir af í fornsögunum, að ég mátti ekki við bindast. Ég óskaði þar af leiðandi eftir því að vera leystur af á forsetastóli til að geta tekið þátt í umræðu um þessa ágætu tillögu sem ég fagna og tel að sé mjög tímabær og ástæða til að ræða í stærra og víðara samhengi. Geri ég þó ekki lítið úr vandamálinu sem slíku í sinni þrengstu mynd, að matvælum sé sóað, en í mínum huga er þetta angi af miklu stærra máli sem verðskuldar athygli. Í fyrsta lagi mundi ég segja að þetta væri uppeldislegt mál og að ágætt væri að velta því fyrir sér með uppeldislegum sjónarmiðum. Hvað viljum við temja börnum og ungmennum í þessum efnum? Hér hafa menn vitnað í það sem þeim var kennt í barnæsku og ég get bæst í þann hóp. Mér var svo sannarlega kennt að það væri mikil synd að sóa mat, að leifa mat sínum, helst ætti að klára af diskinum og umgangast matvæli af virðingu. Kannski var það vegna þess að við sem erum komin á hinn virðulega miðja aldur erum nær kynslóðunum á Íslandi sem kynntust beinlínis skorti af eigin raun, það er ekki lengra síðan, og þá meina ég alvarlegum skorti í þeim skilningi að menn áttu oft í miklum erfiðleikum með að brauðfæða sig. Það hefur ef til vill dofnað yfir því á síðari áratugum með aukinni velmegun þjóðarinnar sem er að sjálfsögðu vel. Það breytir ekki því að gildið sem slíkt á jafn ríkan rétt á sér í dag. Það er hollt uppeldislegt atriði að temja mönnum þessa umgengni, sem og má segja að nýtni almennt á að vera dyggð. Það var því miður ýmsu snúið á haus á Íslandi á ónefndu skeiði í sögu okkar. Ætli megi ekki segja að nýtnin hafi verið ansi neðarlega á dyggðalistanum eða gildalistanum hjá þjóðinni þegar verst lét og bruðl og eyðslusemi var hafin til skýjanna? Það átti við um matvæli að sjálfsögðu eins og svo margt annað. Menn hentu nýlegum húsgögnum og hlutum. Það mátti helst ekki flytja inn í íbúð nema öllu væri þar rústað. Þær voru varla fokheldar yfirleitt þó að í ágætisástandi væru því að allt þurfti að vera nýtt og fínt í þeim. Þetta er um það bil eins fjarri þeim gildum sem mannkynið þarf að temja sér sem nokkuð getur verið. Mér finnst ekki skipta öllu máli hvort viðkomandi aðili eða jafnvel viðkomandi þjóð telji sig svo ríka að hún hafi efni á þessu. Þetta er einfaldlega siðlaust. Þetta er óábyrgt. Þá kem ég að því þriðja sem ég vil nefna sérstaklega í þessu samhengi. Það er hugtakið sjálfbær þróun. Ef við ættum að temja okkur eitthvað og reyna að vinna brautargengi í sambandi við sjálfbæra þróun og sjálfbæra framvindu samfélaganna þá væri það ekki síst að umgangast matvælin af sérstaklega mikilli virðingu og sem mjög takmarkaða og verðmæta „auðlind“ eða afurð af jörðinni. Herra forseti. Ef ég hef réttar tölur í kollinum er mannkynið að síga á áttunda milljarðinn um þessar mundir. Nú hafa menn endurskoðað á nýjan leik spár og það stefnir að því er virðist í heldur hraðari fjölgun en menn höfðu reiknað með. Þannig að 9–10 milljarða markið er fullkomlega í sjónmáli innan þeirra áratuga sem menn höfðu áður reiknað með, síðan endurskoðað lítillega til lækkunar en fært nú frekar upp á við. Það vita allir sem eitthvað hafa kynnt sér þessi fræði að það eitt og sér að sjá fram úr því hvernig verður hægt að brauðfæða slíkan fjölda á jörðinni er alveg gríðarlegt verkefni fyrir mannkynið. Hvernig þolir framleiðslugeta jarðarinnar eins og hún er í dag, þ.e. ræktanlegt land og höfin sem eru helstu uppsprettur matar í heiminum, það álag sem þessu fylgir? Þar eru mörg ljón í veginum. Heimshöfin eru nokkurn veginn fullnýtt og jafnvel ofnýtt og ekki verður við því búist að meiri matur verði sóttur í þau með góðu a.m.k. Fiskeldi á landi eða í kvíum, sem er að byggjast ofan á framleiðslu af villtum veiðum, er háð miklum takmörkunum. Það þarf fóður fyrir fiskinn. Á landi hefur víða gengið á ræktunarland og jarðvegseyðing ógnar framleiðslugetu fjölmargra landa. Iðnvæddur landbúnaður í stórum stíl, sem notar mikið af tilbúnum áburði og eiturefnum, hefur víða skemmt gott land þannig að það er nú ónothæft til eiginlegrar matvælaframleiðslu eða það þarf að hvíla það árum saman. Þar við bætist að skilyrðin eru víða að versna vegna loftslagsbreytinga. Válynd veður og þurrkar og ekki síst skortur á vatni hamlar víða mjög framþróun landbúnaðar eða möguleikum manna á því að brauðfæða sig. Heilar heimsálfur með litlum undantekningum, eins og Afríka, eru í miklum vanda staddar. Það líður aldrei ár svo að við heyrum ekki fréttir af þurrkum og vandræðum eða óveðrum sem eyðileggja uppskeru og þar fram eftir götunum. Þetta á allt erindi inn í þessa umræðu. Við eigum að setja hlutina í þetta samhengi. Jafnvel þótt við höfum blessunarlega aðgang að ríkulegum kosti til að fæða okkur megum við ekki bara horfa á þetta út frá naflanum á sjálfum okkur og því að Íslendingar geti talist vel settir í þessum efnum, a.m.k. sem stendur. Við verðum við að axla okkar sammannlegu ábyrgð í þessu efni líka. Ég er algerlega þeirrar skoðunar að það sé mjög brýnt að taka á þessu máli. Það hefur kannski mætt of miklum afgangi í þó þeirri framþróun sem orðið hefur hjá okkur í sambandi við endurvinnslu og endurnýtingu ýmissa hluta. Margt er þar auðvitað ágætlega gert og ánægjulega. Við getum tekið það sem dæmi að talsverð vakning hefur orðið í að henda ekki nýtanlegum hlutum heldur gefa öðrum kost á því að nota þá í gegnum Góða hirðinn, eða eitthvað annað sem einhverjir þurfa ekki á að halda lengur. Flest okkar safna fötum sem við getum séð af og senda til Rauða krossins og þar fram eftir götunum. Margt má auðvitað telja til sem ágætlega er gert og hefur verið að þróast með jákvæðum hætti á undanförnum árum, svo sem skil á umbúðum o.fl. En þetta með mat og matarsóun hefur ekki verið ofarlega á baugi. Þess vegna er mjög þarft að draga það fram og vekja aukna athygli á því, sem og leggja upp einhverjar áætlanir um hvernig við getum unnið markvisst og skipulega að því að draga úr matarsóun og leggja þannig okkar af mörkum. Hér er lagt til að fela landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra að taka málið í fóstur, sem er málið mjög skylt, og leggja fyrir Alþingi skýrslu um framgang verkefnisins á næsta haustþingi. Þá getur vonandi í framhaldinu fæðst fullbúin áætlun um aðgerðir til að draga úr matarsóun. Ég held að við eigum einmitt að hafa slíka áætlun, vinna samkvæmt einhverri slíkri opinberri stefnu og áætlun, svona „handlingsplan“ eins og það heitir á norrænum tungum, sem við Íslendingar mættum nota oftar og víðar sem tæki þegar við sameinumst um að ná fram einhverjum góðum markmiðum. Þessi tillaga er flutt af myndarlegum hópi þingmanna úr velflestum ef ekki öllum flokkum. Ég er frekar bjartsýnn en hitt fyrir hönd 1. flutningsmanns á að þetta verði eitt af þeim ágætu málum sem þingið geti sameinast um að samþykkja.

Herra forseti. Ég fagna mjög þessu máli og tel að það sé Alþingi mjög til framdráttar að beita sér fyrir málum sem þessum. Ég tek eftir því líka að fyrir þinginu liggur önnur þingsályktunartillaga um að draga úr notkun plastpoka. Ég held að það sé okkur mjög þarft að fara að hugsa um þessi mál dags daglega, hvernig við erum í raun og veru að ganga á þær auðlindir sem jörðin gefur okkur. Í sambandi við matarsóun er það náttúrlega staðreynd að á meðan við sóum mat og hendum matvælum hér í stórum stíl hafa margar milljónir manna um heim allan ekki í sig og á. Bara það er nóg fyrir mig til þess að vilja styðja þetta mál. Ég held við þurfum að líta í svo mörg horn hvað þessi mál snertir. Við ætlum að taka okkur taki varðandi matarsóun og plastpokanotkun, en við þurfum líka að horfa á loftslagsmálin, hafið í kringum okkur o.s.frv. Ég tek eftir því að þetta er mál sem almenningur lætur sig miklu varða. Maður tekur eftir því að fólk er mjög fljótt að vilja taka þátt í einhvers konar eflingu hvað þessi mál snertir. Ég sé það bara ef ég fer í matvöruverslun að það er mun algengara en áður að fólk komi með eigin taupoka að heiman eða fjölnotapoka og vilji ekki kaupa plastpoka vegna þess að það veit að plastið gufar ekkert upp í náttúrunni eða leysist upp, það leysist ekki upp í frumefni sín heldur brotnar niður í litlar plastagnir sem síðan geta borist með mjög auðveldum hætti inn í lífkeðjuna. Reyndar þessu tengt með matarsóunina er að rannsóknir hafa leitt í ljós að í hafinu kringum Ísland er gríðarlegt magn af plasti sem mengar sjóinn. Þegar tekin eru sýni úr lífverum í hafinu finnst plast í þeim, svokallaðar plastagnir, og enginn veit í raun og veru hvar þetta mun enda. Við kaupum á hverjum einasta degi úti í búð vörur eins og tannkrem, snyrtivörur og fleira sem innihalda þessar plastagnir. Þær eiga að vera viðkomandi vöru til framdráttar, tannkremið á að virka betur á tennurnar eða vera betra fyrir tannheilsuna, en svo kemur í ljós að með því að bæta við þessum efnum er í raun verið að setja mjög hættuleg efni út í umhverfið. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því og ég er viss um að neytendur gera sér almennt ekki grein fyrir því að slíkar agnir sé að finna í þessum vörutegundum. Þegar við ræðum því tillögu til þingsályktunar um að draga úr plastpokanotkun þar sem 1. flutningsmaður er Oddný Harðardóttir mundi ég því vilja að við tækjum málið aðeins lengra en bara að einblína á plastpokana. Mér finnst einnig hafa orðið mikil vakning hér á landi varðandi matarsóun. Ég sá t.d. í fréttum fyrir nokkrum mánuðum að haldin var sérstök ráðstefna eða sérstakt átak þar sem eingöngu var notaður matur sem var „útrunninn“, sem kallaður er svo. Það kemur í ljós að þrátt fyrir að viðkomandi vara sé komin á síðasta söludag eða fram yfir er hún mjög vel neysluhæf. Það þarf kannski að skoða hvernig við metum það að á matvöru sé síðasta söludagsetning. Það er því í mjög mörg horn að líta í þessum málum. Ein tillaga sem ég hef séð að hefur komið fram erlendis, mig minnir í Belgíu eða Frakklandi, þar er þingmál í gangi, er sú að matvöruframleiðendum, matvörukaupmönnum eða verslunarkeðjum verði gert skylt að gefa það sem ekki selst til góðgerðastofnana í staðinn fyrir að því sé hent á haugana. Það finnst mér mál sem við mættum alveg skoða hér á landi líka. Auðvitað er best að ekki þurfi að setja lög og reglur um svona hluti, það á bara að vera sjálfsagt að menn hendi ekki verðmætum heldur láti þau ganga þangað þar sem þau verða að gagni. Þannig að ég fagna því mjög að hér á Alþingi ætlum við að taka þessi mál til umræðu og við ætlum að reyna að láta gott af okkur leiða með þessum hætti, því það er aðeins ein jörð og ég held að við sjáum það alltaf betur og betur að við Íslendingar getum ekki látið okkar hlut hjá liggja í því að koma í veg fyrir að við jarðarbúar tortímum okkur sjálfum, sem virðist auðveldlega geta gerst ef ekki verður gripið í taumana. Þótt við búum hér á lítilli eyju í norðri og höfum allt til alls verðum við að hugsa um okkur sem hluta af alþjóðasamfélaginu og hugsa um okkur sem jarðarbúa, ekki bara Íslendinga eða Evrópumenn. Ég hjó eftir því að forsætisráðherra talaði um það á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna fyrir ekki löngu að hann sæi fyrir sér að Ísland yrði fyrsta landið sem hætti að nota jarðefnaeldsneyti. Það finnst mér mjög háleitt markmið og við með alla okkar orku, sjálfbæru orkulindir á Íslandi, gætum vel sett fordæmi á heimsmælikvarða hvað þessi mál snertir. Önnur spurning sem tengist umhverfismálum því að þessi mál eru svo fjölþætt, kemur upp vegna olíunnar á Drekasvæðinu. Hvað eigum við að gera við hana? Ég hef hreyft þeirri hugmynd, og ég vil bara að menn hugsi um það þegar kemur að nýtingu á þeirri olíu, hvort það væri kannski miklu hagkvæmara fyrir þjóðarbúið og kannski alheimsbúið að láta olíuna vera. Það er kannski miklu stærra mál sem við verðum að skoða og líta vel til röksemda með og á móti í þeim efnum, þetta er ekki eitthvað sem maður er tilbúinn til þess að taka ákvörðun um í dag eða á morgun, en við eigum að velta þessu fyrir okkur og hafa ofarlega í umræðunni um þessi mál. Ég vil að lokum fagna því sem ég heyrði af á vef Umhverfisstofnunar að ég held, og hefur nú kannski komið fram þótt það hafi farið fram hjá mér, að í Stykkishólmi er sérstakt átak á vegum sveitarfélagsins sem er styrkt af umhverfisráðuneytinu. Sveitarfélagið stefnir að því að verða algerlega plastpokalaust sveitarfélag. Það finnst mér mjög til fyrirmyndar og hvet þá svo sannarlega til dáða í þeim efnum. Í því sambandi mundi ég samt vilja fá að kanna það nánar hvort það sé rétt að ekki séu allir tilbúnir til að leggjast á þessa sveif, það séu matvöruverslanir sem ekki taki þátt. Það væri náttúrlega mjög bagalegt ef svo væri. En ég er mjög ánægð með að þessi mál skuli vera hér til umræðu á mjög breiðum grundvelli eins og þarf að ræða þau.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um stofnun samþykkisskrár. Í henni er fjallað um það að Alþingi álykti að fela innanríkisráðherra að láta hefja skráningu á óskum einstaklinga varðandi: a. brottnám líffæra eða lífrænna efna við andlát til nota við læknismeðferð annars einstaklings eða til vísindarannsókna, b. nýtingu skýrt afmarkaðra persónugagna til vísinda- og fræðirannsókna, c. aðrar óskir er varða persónuréttindi. Ráðherra leiti leiða til þess að hvetja til útfyllingar þessarar samþykkisskrár, svo sem við rafræn skil á skattframtali eða við önnur rafræn samskipti við yfirvöld. Ráðherra standi að ítarlegri kynningu á samþykkisskrá og tilgangi hennar. Ráðherra kanni möguleika á því að gera skráningu þessa að formlegum hluta fullnustu tiltekinna leyfa eða við veitingu réttinda. Tilefni sem verði skoðuð sérstaklega eru: 1. þegar einstaklingur öðlast fullnaðarskírteini til ökuréttinda, 2. þegar einstaklingur fær leyfi til hættulegra verka eða athafna, 3. þegar fullveðja útlendur einstaklingur fær búsetuleyfi eða ríkisborgararétt. Ráðherra leggi eigi síðar en á haustþingi 2015 fram frumvarp þar sem kveðið verði á um þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að markmiðum með samþykkisskrá verði náð, þar á meðal um lagalegt gildi óska einstaklinga samkvæmt samþykkisskrá. Skráning, samanber 1. mgr., hefjist að fullu eigi síðar en 1. janúar 2016. Sjálfsákvörðunarréttur einstaklinga er einn af hornsteinum frjálslynds lýðræðissamfélags. Þó koma upp aðstæður þar sem einstaklingur getur ekki komið að ákvarðanatöku um málefni sem hann sjálfan varða. Dæmi um þetta er hvernig skuli haga greftrun, líffæragjöf eftir andlát og nýtingu persónulegra upplýsinga um látinn einstakling hafi hann ekkert gefið til kynna um óskir sínar fyrir andlát. Margir þættir geta hindrað nýtingu líffæra eftir andlát einstaklings. Í fyrsta lagi er ekki til nein miðlæg skráning yfir þá einstaklinga sem hafa ákveðið að gefa líffæri eftir andlát. Í öðru lagi liggur ákvörðunin alltaf að lokum hjá aðstandendum sem yfirleitt þekkja ekki raunverulegar óskir hins látna. Í þriðja lagi er alltaf erfitt fyrir aðstandendur að eiga samtalið um líffæragjöf hvort sem það á sér stað fyrir eða eftir andlát þess sem um ræðir. Á 143. þingi var lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um brottnám líffæra á þann veg að gert væri ráð fyrir ætluðu samþykki frekar en upplýstu samþykki. Við þinglega meðferð frumvarpsins varð ljóst að reynsla annarra þjóða sem farið höfðu sömu leið væri sú að ætlað samþykki hefði eitt og sér lítið sem ekkert að segja án víðtækrar umræðu í þjóðfélaginu um mikilvægi líffæragjafar. Ástæðan er fyrst og fremst þekkingarleysi fólks um hvernig líffæri geta hjálpað sem lækning við mörgum sjúkdómum og slysum og viðhorfsbreyting til notkunar líkama fólks eftir andlát. Eins og fram kemur í nefndaráliti velferðarnefndar á þskj. 1183 frá 141. löggjafarþingi um fyrrnefnt frumvarp, með leyfi forseta, „var spænskum lögum breytt [árið 1979] þannig að ætlað samþykki varð meginreglan varðandi líffæragjafir látinna einstaklinga. Það var hins vegar ekki fyrr en tíu árum síðar og í kjölfar mikillar umræðu í spænsku samfélagi að látnum líffæragjöfum fór að fjölga verulega og þeir eru núna einna flestir í Evrópu. Þessi þróun ber þess skýr merki að löggjöf ein og sér dugar skammt. Það sem er ekki síður mikilvægt og jafnvel mikilvægara er að fram fari almenn þjóðfélagsumræða um mikilvægi líffæragjafa og að aðstandendur séu meðvitaðir um að þeir geti þurft að taka erfiðar ákvarðanir á dánarstundu náins aðstandanda. Upplýsingagjöf og fræðsla gegnir hér lykilhlutverki sem og samskiptafærni heilbrigðisstarfsfólks sem sinnir sjúklingi og aðstandendum hans.“ Flutningsmenn tillögunnar sem hér um ræðir leggja til þá lausn á þessu vandamáli að komið verði upp sérstakri miðlægri skrá, nefndri samþykkisskrá, til þess að einstaklingar geti komið óskum sínum á framfæri við yfirvöld. Með upplýstri ákvörðun einstaklingsins sjálfs um líffæragjöf við andlát má ætla að líffæragjöfum fjölgi og verður þá ákvörðun þar að lútandi tekin úr höndum aðstandenda og færð til einstaklingsins sjálfs. Hugmyndin að samþykkisskrá kviknaði við þinglega meðferð fyrrnefnds frumvarps um ætlað samþykki fyrir líffæragjöf. Þá kann einnig að vera fýsilegt að í samþykkisskrá verði boðið upp á gerð erfðaskrár og skráningu ýmissa óska er varða persónuréttindi, t.d. óskir varðandi greftrun, útför og tilhögun læknismeðferðar við ólæknandi og alvarlegum sjúkdómum. Lagt er til að samþykkisskrá geti nýst með þessum margvíslega hætti en ekki eingöngu fyrir afstöðu til líffæragjafar. Þá þarf einnig að gera ráð fyrir því að einstaklingur geti afturkallað samþykkisskráningu sína með nýrri og breyttri skráningu. Í tillögunni er lagt til að ráðherra verði falið að leita leiða til að hvetja til skráningar í samþykkisskrá, t.d. þannig að einstaklingi verði boðið að fylla hana út þegar skattframtali er skilað rafrænt. Einnig er lagt til að ráðherra verði falið að kanna hvort fýsilegt sé að útfylling samþykkisskrár verði skilyrði fyrir tilteknum leyfisveitingum og réttindum. Lagalegt gildi samþykkisskrárinnar skiptir miklu máli, þ.e. að þær óskir sem skráðar eru í samþykkisskrá hafi lagalegt gildi og að eftir þeim verði farið. Því er gert ráð fyrir því í tillögunni að ráðherra leggi fram frumvarp sem kveði á um þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að markmiðum með samþykkisskrá verði náð. Þá er einnig í tillögunni kveðið á um að skráning í samþykkisskrá skuli hefjast að fullu eigi síðar en 1. janúar 2016 og er þannig gert ráð fyrir að verkefnið fái nauðsynlegan undirbúningstíma. Í dag hafa Íslendingar aðgang að tækni sem áður fyrr var ekki til staðar og núna höfum við færi á því að nota tækni á borð við íslykil og rafræn skilríki til samskipta við yfirvöld á auðveldan og fljótlegan máta sem áður hefði verið mun erfiðara að skrá. Því er tillaga þessi lögð fram hér til að nýta þessa tækni til styrkingar sjálfsákvörðunarréttar einstaklingsins og með henni nýta einnig tækifærið til að auka hagsmuni sem samfélagið sjálft hefur af því að fólk gefi líffæri og veiti upplýsingar sem hægt er að nýta með margvíslegum hætti. Þar hefur jafnan verið ákveðin togstreita vegna þess að þessi tækni hefur lengst af ekki verið til staðar, ekki fyrr en tiltölulega nýlega. Hér er því tillagan lögð fram til að reyna að sameina þessa hagsmuni samfélagsins annars vegar og rétt einstaklingsins til sjálfsákvörðunar hins vegar. Ég legg til að þessi þingsályktunartillaga gangi til síðari umr. að lokinni umfjöllun hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta afar yfirgripsmikil tillaga. Þegar ég byrjaði að lesa hélt ég að þetta næði eingöngu til líffæragjafar, þ.e. að við festum þennan sjálfsákvörðunarrétt með skráningu í samþykkisskrá. Síðan er dregið fram í greinargerðinni og reyndar líka í liðunum í upphafi það sem þetta á að fara í gegnum, þ.e. hugmyndin að setja þetta í gegnum skráningu hjá ríkisskattstjóra þegar við skilum skattframtali. Ég spyr: Telur þingmaðurinn að hugmyndirnar sem hér koma fram að gætu verið í þessu samþykkisfrumvarpi geti allar saman farið fram með skráningu skattframtals, þ.e. að þegar við skilum skattframtalinu okkar sé hægt að haka við alla þessa þætti og allt sem þar er talið upp? Hér er líka talað um leyfisveitingar og annað því um líkt sem hægt væri þá að byggja þessa samþykkisskrá á. Telur hann framkvæmanlegt að gera þetta svona? Mér finnst þetta svolítið yfirgripsmikið og hefði kannski talið heppilegra að byrja bara á því sem sneri að líffæragjöf og heilbrigðisrannsóknum eða vísindum.

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Hér gætir örlítils misskilnings. Hugmyndin er ekki sú að útfyllingin á samþykkisskrá eigi sér stað við skil á skattframtalinu heldur er það nefnt sem hugmynd þar sem hægt verði að bjóða upp á það eða stinga upp á því að viðkomandi fylli hana út. Skráningin sjálf yrði aldrei í höndum ríkisskattstjóra eða það þætti mér að minnsta kosti mjög óeðlilegt og ég veit ekki hvers vegna maður mundi vilja gera það. Það er hægt að nota styrktan íslykil eða rafræn skilríki á ýmsum öðrum vettvangi og er gert nú þegar, t.d. til að skipta um lögheimili og trúfélag. Hugmyndin hér er að nýta sömu tækni til að fólk geti skráð hjá yfirvöldum óskir sínar gagnvart hlutum sem þurfa síðan lagalega stoð, t.d. hvað varðar líffæragjöf. Skráningin sjálf færi fram annars staðar en hjá ríkisskattstjóra. Skil á skattframtali er nokkuð sem allir standa frammi fyrir og það er minnst á það sem tækifæri til að kynna samþykkisskrána. Við vitum það eftir reynsluna frá Spáni að líffæragjöf eykst ekki án almennrar umræðu. Þess vegna þarf sú umræða að eiga sér stað og því er eðlilegt að mínu mati að minna á þetta. Þetta yrði þá þannig á mannamáli að þegar maður skilar inn skattframtalinu kæmi kannski lítill gluggi sem í stæði: Má bjóða þér að líta yfir samþykkisskrána þína? Hvar upplýsingarnar væru hins vegar geymdar er í sjálfu sér aukaatriði. Væntanlega yrðu þær geymdar hjá þeim stofnunum sem tilheyra tilheyrandi sviði eða málefni. En sömuleiðis gæti sú þjónusta verið til staðar á island.is-vefnum þar sem meðal annars er skráð lögheimili, trú- og lífsskoðunarfélag.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er alveg sammála honum í því að það að þurfa að taka svona ákvarðanir sem fylgja því þegar maður missir einhvern, þ.e. að aðstandendur þurfi að taka þessa ákvörðun, getur verið býsna flókið. Við erum búin að fá veður af því í gegnum fjölmiðla, m.a. núna á árinu sem er að líða og í fyrra líka, þar sem sumum reynist þetta auðvelt og öðrum erfitt en ég skildi það sem sagt þannig að það ætti einmitt að haka við þegar við skiluðum skattframtali. Ég skildi málið þannig að þar undir væri þá það sem maður mundi fylla út. Þegar ég fór að horfa á þetta og lesa fannst mér það vera svo fjölbreytilegt í raun sem talið var upp, sem sagt allt of margir þættir undir í staðinn fyrir að einbeita sér að skráningu um hvort maður vill gefa samþykki sitt fyrir því að gefa líffæri, hvort maður vill gefa þau til rannsókna eða einhvers annars. Það er það sem mér finnst umhugsunarvert í þessu. Svo finnst mér reyndar skipta máli hvar þetta er vistað. Ég er ekki sammála þingmanninum um að það sé aukaatriði. Mér finnst skipta miklu máli þegar verið er að safna upplýsingum um okkur hvar þær liggja. Þetta var það sem mér fannst ég þurfa að fá einhvern botn í af því að ég get alveg verið sammála því að það getur verið ágætt að gera þetta. Við höfum rætt þetta mjög lengi og ég er sammála þingmanninum í því að það skiptir miklu máli að þessi umræða fari fram. Við þurfum að taka umræðuna. Það er búið að gera tilraunir til þess með framlagningu mála hér og þetta er eitt þeirra. Ég tek undir það að hvort sem það yrði þá með þessari samþykkisskrá eða öðru þurfum við að taka umræðu um líffæragjafir.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir, það er erfitt fyrir aðstandendur að tala um líffæragjöf. Það er í sjálfu sér óháð því hvenær það á sér stað. Það er jafn erfitt fyrir andlát og eftir andlát. Eins og kom fram á fundum hv. velferðarnefndar á sínum tíma getur þetta breytt því hvernig fólk skynjar dánarstundina og það er afskaplega þungbært hvernig sem á það er litið. Í umræðum um það mál sem var til umræðu á þessum tíma heyrði ég fólk, sem lætur sig þessi mál varða, mikið kvarta undan því að aðstandendur tækju þessa ákvörðun en ekki maður sjálfur. Vandamálið er auðvitað að maður getur yfirleitt ekki tekið þessa ákvörðun fyrr en það er orðið of seint. Þess vegna er hugmyndin að gefa fólki tækifæri til að taka slíka ákvörðun í tæka tíð. Ég skil ekki alveg, verð ég að segja, hvers vegna það ætti að vera vandamál að hér séu margir þættir undir. Ef menn vilja opna einhverja eina gátt fyrst með einni spurningu frekar en þremur er það gott og blessað. Ég hugsa að ef það er einhver ástæða til að takmarka samþykkisskrána við það komi það væntanlega fram í umfjöllun hv. velferðarnefndar, en ég veit ekki hvers vegna við ættum að takmarka okkur við það. Þessi málefni varða sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga, þetta eru málefni sem hafa jafnan stangast á við hagsmuni samfélagsins og ég sé enga ástæðu til að undanskilja neitt þeirra. Það er ekki tæknilega flóknara, það er nákvæmlega sama tæknilega flækjustigið. Ég kom því aðeins öfugt út úr mér í fyrra andsvari að það hvar upplýsingarnar væru vistaðar væri aukaatriði. Það sem ég meina með því er að þær yrðu ekki vistaðar hjá ríkisskattstjóra, þær yrðu vistaðar hjá viðeigandi stofnun, sem dæmi einhvers staðar í heilbrigðiskerfinu sem mundi vista upplýsingar um líffæragjafir vegna þess að það er þar sem þarf að nýta þær. Sömuleiðis þarf að ræða það betur á fundi 

Herra forseti. Mér sýnist það koma fram í greinargerðinni með málinu að það mál sem hér er til umfjöllunar sé komið til út af frumvarpinu sem var lagt fram á síðasta þingi um ætlað samþykki til líffæragjafar. Þá höfðum við þingmenn í velferðarnefnd þetta mál til umfjöllunar og spunnust út frá því miklar umræður því að þetta er mál sem þarf að ræða í þaula. Þetta er ekki einfalt mál. Það sem er gott við það mál sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kemur fram með núna er að með því er ráðin bót á því að hvergi í landinu skuli vera til skrá yfir það hverjir vilja gefa líffæri. Það er í raun ekki heldur nógu vel kynnt af hálfu heilbrigðisyfirvalda hvernig fólk snýr sér ef það hefur áhuga á að leggja sitt af mörkum inn í þennan mikilvæga banka sem er líffæragjafabanki. Þetta er nokkuð sem við þurfum að ráða bót á vegna þess að ég er ein þeirra sem voru ekki sammála því að við ættum að nota ætlað samþykki og að það væri lausnin í þessu en ég taldi hins vegar mjög mikilvægt - og það sé ég að kemur fram í þessu máli - að það yrði haldið utan um þetta og það væri í góðum og gegnum farvegi, þ.e. hvaða líffæri eru til ráðstöfunar þegar slíkar aðstæður koma upp. Í raun finnst mér óskiljanlegt að við skulum á tölvuöld ekki vera komin lengra í þeim málum en raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Sökum þess sem hv. þingmaður nefndi um flækjustig málsins langar mig aðeins að ræða muninn á flækjustigi þess málefnis sem við erum að ræða annars vegar og hins vegar tæknilegu flækjustigi við að innleiða þær hugmyndir sem birtast í þessari þingsályktunartillögu. Tæknilega er þetta mjög einfalt. Út frá tæknilegu sjónarmiði gæti ég sjálfur búið til vefsvæði sem gerir þetta. Vandinn við það væri að ég get ekki tryggt lagalega stöðu þeirra gagna. Mér finnst eðlilegt að hæstv. ráðuneyti komi að því að móta þau lög vegna þess að ráðuneytið veit best hvernig best er að haga þeim málum. Sömuleiðis mundi ég hreinlega ekki nenna að tryggja öryggi gagna jafn vel og ég geri ráð fyrir að þyrfti að gera. Eins og ég segi, þótt málefnið sé flókið og það sé margt að ræða þegar kemur að líffæragjöf, nýtingu persónugagna til hins eða þessa - það eru flókin málefni - getur lausnin verið mjög einföld. Það er þess vegna sem við leggjum þetta fram hérna. Það er vegna þess að nútímatæknin býður upp á tiltölulega einfaldar lausnir á tiltölulega flóknum málum.

Hæstv. forseti. Hér er á dagskrá frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak sem varðar lýðheilsu og lýðheilsustefnu í landinu. Ég geng út frá því að þetta mál komi til með að fara fyrir velferðarnefnd Alþingis til umfjöllunar. Það snertir náttúrlega heilbrigðismálin að grunni til. Ég spyr hæstv. forseta hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé staddur í þinghúsinu og óska eftir því að hann verði kvaddur til fundarins því að mig langar til að beina nokkrum orðum til hans.

Forseti getur upplýst að hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki staddur í húsinu en gerðar verða ráðstafanir til þess að hann fái að vita að nærveru hans sé æskt.

Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Ég tel að nærvera heilbrigðisráðherra sé æskileg í þessari umræðu. Það er í rauninni mjög merkilegt að hugsa til þess að þetta sé eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. Enn og aftur er brennivínið það sem skiptir máli, að það fái að flæða hér frjálst um allar koppagrundir. Vissulega er þetta þingmannamál en það breytir því ekki að fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna standa að málinu. Það er líka svolítið umhugsunarvert að SÁÁ heldur baráttufund í kvöld þannig að það helst kannski í hendur að gefa frjálst leyfi fyrir áfengissölu og skera svo niður til fjárveitingu meðferðarúrræða. Virðulegi forseti. Ég tel að þetta mál eigi ekki að ganga fyrir í röðinni. Ég tel að við þurfum að fá 

Virðulegur forseti. Það er hægt að taka undir það með hv. þingmönnum að eðlilegt sé að heilbrigðisráðherra sé viðstaddur umræðu um málið, einkanlega vegna þess að hann er úr þingflokki flutningsmannsins og eðlilegt að hann svari því hvort hann styðji framlagningu málsins. Þá þætti mér ekki óeðlilegt að hæstv. fjármálaráðherra væri við umræðuna þar sem um forgangsmál Sjálfstæðisflokksins í þinginu er að ræða. Sem formaður flokksins hlýtur hann að vera viðstaddur umræður um forgangsmál flokksins í þinginu. Það er rétt hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að auðvitað hlýtur málið að koma til umfjöllunar í velferðarnefnd, hún hlýtur að vera umsagnaraðili um málið. Málið hlýtur þó að vera á forræði efnahags- og viðskiptanefndar því að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins fellur undir fjármála- og efnahagsráðherra og tekjuöflunarhlið fjárlaganna og sömuleiðis viðskiptin, þ.e. verslunarfrelsi í landinu, falla undir verksvið efnahags- og viðskiptanefndar. Mál sem koma frá fjármálaráðherra og varða þessa hluti fara til nefndarinnar og sama gildir auðvitað um þingmannamál, á því held ég að sé enginn vafi.

Hæstv. forseti. Ég þakka forseta fyrir að láta þau boð ganga til hæstv. heilbrigðisráðherra að nærveru hans sé óskað við umræðu um þetta mál. Ég tek einnig undir með hv. þm. Helga Hjörvar að það sé eðlilegt að hæstv. fjármálaráðherra sé við málið. Það lýtur að lýðheilsustefnu en fjármál koma svolítið við sögu líka. Það er eðlilegt að hæstv. fjármálaráðherra taki þátt í þeirri umræðu. Við hljótum að bíða átekta og sjá hvort þessir hæstv. ráðherrar koma til umræðunnar. Eitt vil ég leggja áherslu á: Verði það ákvörðun hæstv. forseta að umræðan hefjist, þá er alveg augljóst að 1. umr. má ekki ljúka nema þessir hæstv. ráðherrar komi hingað og eigi orðastað 

Virðulegur forseti. Hvað er ég, lögreglumaður sem drekkur ekki áfengi og þriggja barna faðir, að leggja þetta mál fyrir þingið? Er þetta eitthvert alvörumál sem Alþingi á að ræða, alvörumál sem þjóðin vill ræða og vill að rætt verði hér? Eða er þetta óþarft mál sem við erum að eyða tíma þingsins í? Við skulum fara yfir það og málið í heild. Ég mæli fyrir þessu máli og á því eru 13 flutningsmenn úr fjórum flokkum. Sams konar mál hefur sex sinnum áður verið lagt fram á Alþingi og alltaf hafa verið flutningsmenn á málinu frá Sjálfstæðisflokki, Framsóknarflokki og Samfylkingu. Flutningsmenn hafa verið 29 áður og eru 13 núna, sem sagt 42 þingmenn hafa lagt slíku máli lið. Þar á meðal er núverandi forusta Samfylkingarinnar sem situr á þingi, og 11 þingmenn sitja enn á þingi sem áður hafa komið að þessum málflutningi. Kannanir segja okkur að meiri hluti þjóðarinnar vill að þetta verði skoðað og rætt. Síðastliðið vor birti Viðskiptablaðið könnun þar sem 62% þjóðarinnar voru hlynnt því að léttvín og bjór færu í verslanir, 365 miðlar gerðu netkönnun ekki alls fyrir löngu þar sem var metþátttaka, 55% þátttakenda sögðust hlynnt því að smásala á áfengi yrði gefin frjáls, sem þýðir að þó við séum með sterkt áfengi inni er ekki mikil lækkun milli kannana. Þetta er mikið tilfinningamál og skapar alltaf mikla umræðu. Það sem ber hæst í umræðunni, í máli þeirra sem tala gegn þessu, eru áhyggjur af unglingadrykkju. Við skulum skoða það nánar á eftir. Mjög margir kjósendur hafa haft á því orð við mig að þetta sé mál sem skiptir þá máli, kjósendur af margvíslegum toga. Það er elsti hópurinn sem er síst hlynntur þessu og helst á móti því, en yngsti hópurinn og þeir sem eru þar á milli eru hlynntastir þessu. Það sýnir að komandi kynslóðir eru hlynntar þessu máli. Eru það ekki þær kynslóðir sem við erum að vinna fyrir hér á Alþingi? Erum við ekki að ræða þau mál sem þetta fólk vill og ætlar að búa við í framtíðinni? Þetta er ástæða þess að ég legg þetta mál hér fram og einnig þau jákvæðu áhrif sem ég tel að geti hlotist af því. Og einnig skiptir áhugi minn á byggðamálum máli. Frumvarpið snýst um að afnema einkarétt ÁTVR á smásölu áfengis. Eftir mun standa Tóbaksverslun ríkisins í staðinn fyrir Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Það mun gera einkaaðilum kleift að stofna sérverslanir. Við höfum eina sérverslun með tóbak í dag. Þarna munu verða sérverslanir með áfengi, vín, bjór. Í dag eiga litlu, íslensku bjórframleiðendurnir erfitt með að keppa við stóru framleiðendurna, risana, um sölu á vöru sinni. Þeir gátu stofnað sitt eigið öldurhús sem er hér hinum megin við Austurvöll og heitir Micro Bar. Það gengur bara vel að koma þeirra vöru þannig á markað og annað slíkt. Þetta gátu þeir með veitingahúsið. Þetta geta þeir ekki gert sem verslun. Þeir geta ekki stofnað Micro Verslun. Það gætu þeir ef frumvarpið nær fram að ganga. Það munu líka verða til sælkeraverslanir þar sem verður kannski meira framboð af sérstökum vínum og vönduðum vínum, fyrir vínáhugamennina og annað slíkt, þar sem fólk getur keypt vín með þeirri matvöru sem verður seld í sömu verslun. Þetta mun gera verslunum heimilt að selja áfengi, matvöruverslunum og öðrum verslunum. Ég tel það mjög mikilvægt til að renna styrkari stoðum undir kaupmanninn á horninu og verslanir í minni byggðarkjörnum út um landið. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt skref fyrir þá aðila. Þetta mun líka gera brugghúsunum og bændunum, sem eru að framleiða bjór, líkjöra og annað úr besta vatni í heimi, kleift að bjóða ferðamönnum að skoða verksmiðju sína og kaupa sér þann varning sem er framleiddur þar. Ég veit að flest litlu brugghúsin okkar hér á Íslandi gera ráð fyrir þessu í viðskiptamódeli sínu. Þetta yrði leyft í framtíðinni og þau geta selt vöru sína beint frá býli. Þetta mun styrkja ferðaþjónustuna og styrkja atvinnuuppbyggingu út um byggðir landsins. Allt er þetta takmörkunum háð. Eins og ég sagði áðan hefur þetta mál verið lagt fram sex sinnum áður. Í umræðum þingsins hafa þróast ýmis skilyrði, t.d. að sala verði aðeins leyfð til átta á kvöldin. Það verða takmarkanir á sölustöðum. Ekki verður leyft að selja áfengi í pylsuvögnum og götuvögnum eða á mörkuðum. Ekki verður leyft að selja áfengi á vídeóleigum eða í minni söluturnum og annað slíkt, þar sem er kannski mesta hættan á að ungt fólk gæti safnast saman. Starfsfólk þarf að vera 18 ára til að afgreiða vöruna. Allir aðilar þurfa að fá leyfi frá sveitarstjórn á hverjum stað fyrir sig, eins og vínbúðirnar þurfa í dag, og flokkast þess vegna undir eftirlit Heilbrigðiseftirlitsins. Ég taldi nauðsynlegt að hafa sterka áfengið með í þessari ferð, ekki bara léttvín og bjór. Ástæðan fyrir því er sú að ég vildi tryggja að þjónustan yrði áfram góð úti um landið. Ef vínbúðirnar væru aðeins að selja sterkt áfengi væri ekki rekstrargrundvöllur fyrir þeim á jafn mörgum stöðum. Þá væri þetta heldur ekki jafn hagkvæmt fyrir minni verslanirnar sem ætlunin er að styrkja með þessu. Ég hef trú á því að ef við getum selt léttvín og bjór, ef við getum selt tóbak, eiturefni, lím og bensín, sem er oft notað til vímugjafar, í þessum verslunum, hljótum við að geta selt sterkt áfengi líka. En einnig var þetta nauðsynlegt til að auka ekki enn á óhagræðið sem vínbúðirnar eru fyrir ríkissjóð. Það er alveg á hreinu að frumvarpið slakar ekki á kröfum um takmarkað aðgengi ungs fólks að áfengi, auglýsingabann eða álögur á áfengi. Enn er auglýsingabann samkvæmt frumvarpinu og ekkert verið að breyta því þó að margir haldi öðru fram. Enn er í gildi 20 ára aldurstakmark til þess að kaupa áfengi og ekki verið að breyta því. Það er alveg ljóst að þær verslanir, samkvæmt frumvarpinu, sem munu selja fólki undir aldri áfengi fá viðvörun, sektir og verða sviptar söluleyfi við ítrekuð brot. Ég man ekki eftir einni einustu áfengisverslun ríkisins sem hefur verið svipt söluleyfi eða fengið á sig sekt, en ég veit um fjölmarga sem hafa keypt sér áfengi undir aldri þar. Það held ég að við þekkjum flest. Þetta mun verða takmarkað og því er ekki verið að breyta áfengisstefnunni. Áfengisstefnan er áfram sú sama nema hvað frumvarpið gerir ráð fyrir auknum fjármunum til að framfylgja þeirri stefnu. Tilgangurinn með frumvarpinu er að nálgast þann tíðaranda sem við búum við í dag, fylgja þróuninni og taka mið af því sem fólkið í landinu vill. Eins og ég sagði vilja yngri kynslóðirnar frekar fara í þessa átt, samkvæmt könnunum, og árið 2014 er runnið upp. Er það ekki annars? Þetta mun auka persónufrelsi og viðskiptafrelsi. Þetta mun auka jafnræði íbúa um landið allt. Þetta mun auka tekjur ríkissjóðs og skapa hagræðingu. Hvernig eykur þetta tekjurnar? Hagrænu áhrifin eru margs konar. Samkvæmt mínum útreikningum sjá 48 áfengisverslanir, 12 þeirra hér á höfuðborgarsvæðinu, um smásölu áfengis. En það er bara einn heildsölulager fyrir tóbak. Þetta skilar 1.200 millj. kr. í arð til ríkissjóðs árið 2013. Meðaltalsálagning á áfengi er 16,5%, en meðaltalsálagningin í heildsölu á tóbaki er 18%, hún er hærri. Áfengisverslanirnar eru 48. Það eru 48 húsrými, það eru 48 starfsmannahópar, það eru 48 lagerar, það eru 48 kassakerfi, en í heildsölu á tóbakinu er talan alls staðar 1. Hagnaður ÁTVR mun því standa í stað eða jafnvel aukast. Ég sendi ÁTVR spurningar um þetta, hvort þetta væri réttur skilningur hjá mér. Þá kemur það svar að þetta sé ekki aðskilið í bókhaldinu og ekki hægt að svara því. Samt stendur: „Heildsala tóbaks skilar hlutfallslega meiri hagnaði en smásala áfengis. Svo kemur: „Eðli máls samkvæmt kallar smásala áfengis á talsvert fleiri handtök og meira umstang en heildsala á tóbaki.“ Þannig komst ÁTVR hvað næst því að svara þessari spurningu. Þessi arður mun alla vega ekki tapast. Dagvöruverslun í landinu mun styrkjast, kaupmaðurinn á horninu og litlu verslanirnar út um landið. Þær munu væntanlega skila auknum tekjuskatti til ríkissjóðs. Ferðaþjónustan mun styrkjast og hún mun skila auknum tekjuskatti líka. Þá mun salan til ferðamanna aukast og aukin sala á löglegu áfengi mun aukast á kostnað hins ólöglega. Það mun skila auknu áfengisgjaldi í ríkissjóð og þar af leiðandi til Lýðheilsusjóðs. Það er einmitt það sem er ætlun þessa frumvarps, þ.e. að taka undir mikilvægi forvarna og fræðslu, rannsókna í þessum málaflokki og meðferðarúrræða. Við tökum undir mikilvægi þessa. Þess vegna ætlum við að nota þessi hagrænu áhrif sem ég fór yfir áðan til að styrkja Lýðheilsusjóð og þar af leiðandi styrkja þá þætti sem ég nefndi. Það eru þeir sem virka til að draga úr þeim vanda sem er hér sökum vímuefnanotkunar, sama hver hún er, hvort sem um er að ræða ólögleg fíkniefni, áfengi, læknadóp eða hvað sem það kallast. Það er mikilvægt að það sé á hreinu, það eru aðferðirnar sem virka, forvarnir og fræðsla. Því þarf að styrkja það og lagt er til í frumvarpinu að framlög til Lýðheilsusjóðs fimmfaldist, fari úr 1% af áfengisgjaldi upp í 5%. Af hverju segi ég að forvarnir og fræðsla skipti mestu máli í þessu? Ég er hér með gögn af heimasíðu landlæknisembættisins, rannsókn á vímuefnanotkun framhaldsskólanema á Íslandi. Þar segir að árangur hafi náðst og þá sérstaklega í grunnskólum. Einnig hafi náðst árangur í framhaldsskólunum, en hann sé ekki jafn mikill og í grunnskólanum af því að samstarf skóla og foreldra og aðhald gagnvart barninu í þeim leggnum sé ekki jafn mikið. Það góða forvarna- og fræðslustarf sem unnið er í skólanum, í samvinnu við foreldrana og foreldrafélög og þá aðila sem koma að uppeldi barna, virkar í þessum málum. Það ætlum við að styrkja. Þessi sama könnum segir að náðst hafi glæsilegur árangur hvað varðar reykingar. Það dregur stanslaust úr reykingum, sem er vel. Sígarettur eru að vísu seldar allan sólarhringinn í hvaða sjoppu sem er. En ef við tölum um notkun munn- og neftóbaks þá er árangurinn ekki jafn góður þar. Það er alveg sama sölufyrirkomulagið, en sú neysla stendur í stað. Þessi rannsókn sýnir því ekki að sölufyrirkomulagið skipti máli í þessu. Vissulega höfum við gert mikið átak í forvörnum og fræðslu varðandi sígaretturnar, minna með neftóbakið, þannig að það er það sem virðist vera að virka þar eins og skýrsluhöfundar segja.  Þá skulum við fara í rannsókn sem ég tók úr ársskýrslu ÁTVR sem er hlutfall evrópskra 10. bekkinga sem hafa orðið drukknir 10 sinnum eða oftar á síðustu 12 mánuðum. Þá skulum við skoða efstu sætin: Danmörk er í 1. sæti. Í 4. sæti er Finnland með einokunarverslun, í 5. sæti eru Færeyjar með einokunarverslun, í 9. sæti Svíþjóð með einokunarverslun, í 10. sæti Noregur með einokunarverslun, í 11. sæti er Ísland með einokunarverslun. Í fimm af ellefu efstu sætunum eru lönd með einokunarverslun. Hverjir ætli séu þarna í neðstu sætunum? Frakkland er í 22. sæti, Ítalía er í 20. sæti, Bandaríkin eru í 18. sæti. Það er eitthvað annað sölufyrirkomulag þar en hér. Getur ástæðan fyrir því að Danmörk er í 1. sæti verið þetta viðhorf, þetta samstarf skóla og foreldra, hvernig tekið er á þessu gagnvart börnunum? Á foreldrafundum á Íslandi er rætt um það hvernig eigi að fylgjast með því að unglingarnir drekki ekki áfengi á skólasamkomum. Hjá 15 ára krökkum í Danmörku snýst foreldrafundurinn um það hversu mikið áfengi eigi að kaupa handa þeim. Ætli þetta hafi ekki aðeins meiri áhrif en sölufyrirkomulagið? Svo er hér rannsókn sem vísindamenn frá læknaháskóla í New York unnu upp úr tölum OECD. Þar reyndu þeir að finna út hvaða löggjöf skilaði bestum árangri hvað varðar neyslu vímuefna. Þar kemur fram að Noregur sé í 1. sæti með bestu löggjöfina, samt má selja bjór upp að 4,6% í verslunum þar. Í 2. sæti er Pólland, en þar er frjáls áfengissala, takmarkanir á auglýsingum, að vísu lítið farið eftir því, 18 ára aldurstakmark og miðlungsháir áfengisskattar. Í 3. sæti er Ísland, við þekkjum lögin hér. Í 4. sæti, hver er þar? Það er Þýskaland. Þar er mikil bjórmenning, frjáls áfengissala, auglýsingar leyfðar, lágur áfengiskaupaaldur, venjulegur vaskur á bjór. Vissulega getur breytt aðgengi, eins og þetta frumvarp gengur út á, haft áhrif á neysluna að einhverju leyti. Hún getur aukið hana sums staðar og dregið úr henni annars staðar og breytt henni, en aðgengið er ekki sá stóri vendipunktur sem allir vilja meina, þá ályktun vil ég draga út frá þessum niðurstöðum. Heilsuhagfræðingurinn Gylfi Ólafsson hefur birt mastersverkefni sitt sem sýnir, unnið úr sömu gögnum og Rannsóknir og greining vinnur með, sem ég vitnaði í hér áðan, að áfengisneysla unglinga virtist frekar dragast saman þegar vínbúð opnaði í litlum verslunum úti á landi en þegar þar var ekki verslun. Við getum líka skoðað tölur frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Ísland er vissulega með lága neyslu á hvern mann. Áfengisneyslan er ekki mikil. En þegar við skoðum áhættudrykkjuna þá er hún mjög mikil. Við erum með meiri áhættudrykkju en Rússar, Ítalir og Spánverjar og mætti telja marga fleiri. Við erum vel yfir meðaltalinu í því. Það má því lesa margt út úr þessum rannsóknum og könnunum og vísindatímaritum sem fjalla um þetta allt saman. Í þessari umræðu er alltaf sagt að aðgengið sé aðalmálið, auglýsingar og verð. Hvernig er staðan í dag? Jú, það eru vínbúðir sem selja áfengi. Þær breyttu nafninu sínu úr ÁTVR í Vínbúðin, til að koma víni í undirmeðvitund fólks, auglýsa og auglýsa: Munið eftir skilríkjunum! Af hverju þurfa þær að auglýsa það? Ef fólk kemur ekki með skilríki þá bara getur það ekki keypt áfengi, það er stefna þeirra að selja sem minnst. Þeir auglýsa gegn ölvunarakstri og eru með áróður. Það er vel. Ég fagna því. En af hverju þurfa þeir alltaf að birta lógóið sitt á eftir, Vínbúðin? Hvernig er þetta ef við göngum inn í stærstu verslunarmiðstöðvar Íslands Smáralind og Kringluna? Við sjáum heila áfengisverslun úr gleri, áfengisauglýsingar í þúsundavís, allar flöskurnar. Þú kemst ekki inn í Smáralind án þess að ganga fram hjá þessu á neðri hæðinni við hliðina á Hagkaup. Ef Hagkaup væri eini aðilinn sem mundi selja áfengi í Smáralind væri áfengið innst í versluninni, mjög lítið áberandi. Hvað gerðu þeir í Hafnarfirði? Tóku vínbúðina úr Firðinum og fluttu hana á fjölmennustu stoðbrautina, Fjarðarhraunið, stórt lógó utan á. Þessar verslanir eru opnar frá tíu á morgnana til átta á kvöldin við alla stofnbrautina og fjölförnu staðina. Ég held að aðgengið sé bara nokkuð gott. Við verðum líka að horfa aðeins í hvernig þetta er. Í dag er það ríkisstofnun sem ákveður hvort við höfum gott aðgengi að áfengi eða ekki. 64% landsmanna búa á höfuðborgarsvæðinu þar sem eru tólf verslanir opnar frá tíu á morgnana til átta á kvöldin, eins og ég sagði. Þær eru við flestar stofnbrautirnar og stærstu verslunarkjarnana. Ef við tölum um aukið aðgengi og svoleiðis, mega þá bara 64% þjóðarinnar hafa aukið aðgengi og auka neyslu sína? Hvað með okkur sem búum úti á landsbyggðinni? Erum við kannski svona klár að það þarf ekki að hafa vit fyrir okkur á hinu háa Alþingi? Þetta snýst nefnilega um jafnræði, að þetta sé sama þjónusta sem ríkið er að veita. Á nokkrum stöðum á landinu eru vínbúðirnar opnar einn til tvo tíma á dag. Eins og komið hefur fram eru vínbúðirnar 48, en sveitarfélögin eru 74. Mörg sveitarfélaganna eru með marga byggðarkjarna sem hafa þess vegna ekki þetta aðgengi. Á Höfn er til dæmis opið fjóra tíma á dag, lokað um helgar yfir veturinn. Ef einhver á Höfn ætlar að fara í vínbúð á laugardegi þarf hann að keyra 250 km, svona eins og íbúar á höfuðborgarsvæðinu þyrftu að keyra á Blönduós eða Kirkjubæjarklaustur. Við skulum aðeins hugsa um þetta, jafnræðið og hverju þetta breytir. Ríkið hefur líka áhrif á aðra verslun. Við höfum heyrt nýleg dæmi þegar Vínbúðin var tekin út úr Mjóddinni og sett inn í blómabúð, tekin úr Firðinum í Hafnarfirði og Spönginni uppi í Grafarvogi. Kaupmennirnir fundu fyrir þessu. Þetta gengur allt gegn aðalskipulagi sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu sem vilja styrkja sín hverfi, styrkja kaupmanninn á horninu, hafa sem mest innan handar til að geta stuðlað að minni umferð og bíllausri borg. Á meðan tekur ÁTVR verslanir út úr þessum hverfum og færir þær út á stofnbrautirnar og hefur svarað því opinberlega að það sé stefna þeirra. Svo er alltaf talað um aukið aðgengi en um leið er sagt að vöruúrvalið muni minnka. Ef vöruúrvalið minnkar þá bendir það til þess að ríkið haldi uppi góðu vöruúrvali á kostnað skattgreiðenda. Þetta eru mínir skattpeningar og ég drekk ekki áfengi. Ég sætti mig ekki við það. Það er mikilvægt í þessu máli að við notum þetta tækifæri, það er aðalmálið, og aukum persónufrelsi og verslunarfrelsi; komum inn á þau byggðasjónarmið sem ég hef farið í gegnum, nýtum tækifærin þar, aukum jafnræði íbúanna, styrkjum verslunina á landinu og það allt saman og nýtum þessi hagrænu áhrif sem fylgja frumvarpinu, að því er ég vil meina, til að vinna gegn áfengisvandanum. Það er verkefnið, vinna gegn honum. Í það notum við fjármunina, að auka forvarnir og fræðslu, í að auka fjármuni í það sem virkar. Að því eigum við að einbeita okkur, ekki bara láta okkur líða vel í skjóli áfengisbanns og halda að það dugi til. Það er bara ekki þannig. Það vita allir að 5–10% allra þjóða eru fíklar. Ekkert mun breyta því, ekki reglur um aðgengi. Og ef ekki er aðgengi að einni vöru þá sækja þeir sér aðra. Það er bara svoleiðis. Ég mun beita mér að fullu í þessu, gegn áfengisvandanum og öðrum vímuefnavanda. Ég veit að allir flutningsmenn þessa máls eru heilir í því að þeir munu vilja taka á þeim vanda og leggja því lið. Ég segi: Boð og bönn virka ekki. Ungu fólki finnst uppreisn gegn boðum og bönnum skemmtileg. Við eigum að treysta fólki, sérstaklega ungu fólki. Ef því er treyst þá stendur það undir því. Það er bara þannig. Þó að ekkert sé gallalaust þá tel ég rökin öll vera með þessu máli. Þess vegna hvet ég okkur þingmenn til að taka skynsamlega umræðu um þetta mál, ræða þetta efnislega. Það er kominn tími til þess að þingið taki afstöðu til málsins. Þetta mál mun ekki fara eitt eða neitt fyrr en þingið hefur tekið afstöðu til þess. Þess vegna vonast ég eftir málefnalegri, efnislegri umræðu um málið þar sem öllum boltum er velt upp og skoðaðir opnum augum. Ég legg til að þetta mál, eins og þau sambærilegu mál sem síðast voru lögð fram um þetta, gangi til allsherjar- og menntamálanefndar, eins og tíðkast hefur. Það kemur í ljós að besti árangurinn í forvörnum og í vímuefnamálum unglinga hefur náðst í samstarfi við heimili og skóla. Þess vegna er eðlilegt að þetta mál fari til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég þakka fyrir þá umræðu sem orðin er og hlakka til að taka þátt í henni áfram.

Herra forseti. Ég vil gjarnan inna hv. þingmann eftir því hversu mikið forgangsmál þetta sé af hálfu Sjálfstæðisflokksins eða stjórnarflokkanna úr því það er haft hér fremst í röðinni. Við minnumst sum dagsins 18. janúar 2009 þegar brýnasta forgangsmál þáverandi meiri hluta á Alþingi var að ræða brennivín í búðir og Ísland logaði hérna utan við þinghúsið. Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þingmann út frá framsetningu hans hér áðan: Lítur hann á áfengi sem algerlega sambærilegan hlut við hverja aðra neysluvöru? Sér hann engan eðlismun á áfengi og pylsum eða kóki eða hverju sem það nú væri? Í þriðja lagi vil ég spyrja hv. þingmann: Ef honum yrði nú að ósk sinni að brennivín færi í allar búðir, hvernig hyggst hv. þingmaður þá eftir sem áður framfylgja eða er hann kannski bara á því að eigi að leyfa versluninni að auglýsa þá vöru?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Þar sem þetta mál snýst um persónufrelsi, viðskiptafrelsi og skapar hagræðingu fyrir ríkissjóð og auknar tekjur og er lýðheilsumál þá er þetta forgangsmál. Þetta er mál sem margir kjósendur þessa lands láta sig varða og þess vegna er þetta líka forgangsmál, það er bara lýðræðislegt að þetta mál fái umræðu hér. Jú, ég tel mikinn mun á áfengi og pylsum og tel áfengi vera vímuefni eins og hvað annað. En ég rakti það í máli mínu áðan að þetta er ekki það sem við eigum að gera til að vinna gegn neyslu áfengis, til þess eru aðrar leiðir. Og nei, samkvæmt frumvarpinu er auglýsingabanninu viðhaldið. Það er ekkert slegið af því og vínbúðirnar eru í dag stærstu auglýsendur áfengis.

Herra forseti. Ég tel að hv. þingmaður hafi haft mörg ómakleg ummæli uppi hér í garð ÁTVR. Hv. þingmaður er fullyrðingasamur eins og við heyrðum meðal annars í svarinu hér áðan. Það var gaman að heyra hann framkvæmda hér vísindarannsóknir sjálfan talandi úr ræðustólnum og veifandi blöðum þar um, en nefndi aldrei eina einustu lýðheilsurannsókn eða rannsókn fagfólks á skaðsemi áfengis og mikilvægi þess að framfylgja aðhaldssamri stefnu. Hv. þingmaður fullyrði meðal annars að verslunin muni blómgast í landinu og ferðaþjónustan muni styrkjast. En mun þá ekki veitingarekstur og rekstur vínveitingahúsa veikjast? Eða eiga allir að græða? Og hvers vegna þá? Vegna aukinna umsvifa? Vill hv. þingmaður fara aðeins betur yfir það með okkur hvers vegna þetta á að vera svona rosalega gott í viðskiptalegu tilliti fyrir alla. Er það vegna þess að hv. þingmaður reiknar með stórauknum umsvifum, ef einn græðir þá hlýtur annar að tapa ef umsvifin aukast ekki? Er það ekki eðlileg hugsun í viðskiptum? Getur hv. þingmaður aðeins betur reynt að slá botn undir þennan málflutning sinn?

Virðulegi forseti. Áður en ég lýk fyrra svari mínu vil ég benda á að innflytjendur á áfengi og stærstu framleiðendurnir eru á móti frumvarpinu. Ég sé ekki fyrir mér að þeir séu þá að miða við tækifæri til þess að auglýsa og markaðssetja sitt áfengi. Varðandi verslunina, hvernig hún græðir á þessu, þá er ég búinn að benda á að mér finnst það kerfi sem notað er í dag til þess að selja áfengi mjög kostnaðarsamt. Sú álagning sem vínbúðirnar fá fer öll í kostnað en ekkert í ríkissjóð, hún fer þá inn í verslunina og myndar þar tekjur af því að verslunin er með fjárfestinguna sem til þarf í dag. Verslunin er með húsnæði, er með starfsfólk, er með kassakerfi; þannig skapast hagræðingin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu ræðu og útskýringar. Ég vildi aðeins inna hann nánar eftir skoðunum hans á lýðheilsu og verslunarfrelsi sem ég held að við séum báðir áhugamenn um - aukna lýðheilsu og sem mest verslunarfrelsi. Ég vil ekki saka nokkurn mann um að vera á móti lýðheilsu. Hve mikla neysluaukningu mundi hv. þingmaður sætta sig við meðal unglinga sem afleiðingu af þessu frumvarpi, þ.e. til að hann teldi enn þess virði að auka verslunarfrelsi á þennan hátt? Hvað má neyslan aukast mikið?

Virðulegi forseti. Þar sem enn eru sömu takmarkanir mun ég ekki sætta mig við neina aukningu í neyslu unglinga á áfengi. Ég vænti þess að við náum að vinna betur að forvörnum og lýðheilsumálum út af því að þarna er í tómum ríkissjóði fundin leið til að færa fjármuni úr þessu kerfi inn í lýðheilsumálin. Ég er að vonast til þess að það dragi úr neyslu unglinga og við getum haldið áfram því góða starfi sem hefur verið unnið hingað til.

Nú er neysla unglinga á Íslandi með því minnsta sem gerist á byggðu bóli, það er kannski helst í Noregi sem hún er jafn lítil, enda er ekki verið að selja vín í matvöruverslunum í þessum löndum og jafnvel í Svíþjóð er líka gott ástand. Í Danmörku, þar sem vín er selt í búðum, þar er drykkja unglinga með því mesta sem gerist í Evrópu. Svo er töluvert mikið til af skýrslum. Við búum svo vel að við getum séð og gert samanburð, vegna þess að í Bandaríkjunum og í Kanada er mismunandi eftir fylkjum hvort þetta sé með þessu móti eða ekki. Síðan höfum við séð breytingar sem gerst hafa. Alls staðar þar sem þetta hefur verið gert, alls staðar þar sem vín hefur farið í verslanir, nánast undantekningarlaust, hefur neysla á víni aukist. Ég kem kannski betur inn á það í ræðu minni. En hefur hv. þingmaður skoðað þessar skýrslur? Telur hann þær allar rangar? Eða er eitthvað sem hann veit sem þessir rannsakendur hafa ekki kynnt sér?

Virðulegi forseti. Ég vitnaði hér áðan í úttekt vísindamanna við læknaháskólann í New York. Í henni kom fram að mismunandi áfengislöggjöf getur haft áhrif í þá átt að draga úr neyslu, líka frjáls verslun með áfengi. Rétt samsetning á löggjöfinni getur skilað þessum árangri. Ég kom inn á Danmörku í ræðu minni áðan, þar er þetta viðhorf og menningin í þjóðfélaginu og hvernig þetta er unnið innan skólasamfélagsins, sem ég er alltaf að benda á. Það er það sem er vel gert hér sem skilar þessum árangri. Það eru Danirnir sem eiga að læra það af okkur. Þeir geta náð mikið betri árangri í að breyta viðhorfi hjá foreldrum, í skólasamfélaginu og hjá öllum þeim sem koma að uppeldi barna. Það er grunnurinn. Eins og ég benti á áðan þá skora Pólland og Þýskaland mjög vel með frjálsri áfengissölu hjá vísindamönnum við læknaháskólann í New York.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mig langar helst að svara fyrirspurnum annarra þingmanna sem eru í andsvörum, en mig langaði líka að beina spurningu til hv. þm. Vilhjálms Árnasonar um eftirlit. Í 22. gr. frumvarpsins er lögð fram krafa á ráðherrann að setja reglugerð um eftirlit smásalanna sjálfra hvað varðar t.d. myndavélar, að halda áfenginu aðskildu frá annarri vöru o.s.frv. Ég sá hins vegar hvergi mikið um eftirlit með smásöluaðilunum, þ.e. til að athuga hvort farið sé eftir reglum sérstaklega um áfengiskaupaaldur sem er að mínu mati svolítið lykilatriði með hliðsjón af því að fólk mun mega samkvæmt þessu frumvarpi selja áfengi við 18 ára aldur en ekki kaupa það fyrr en það verður tvítugt. Í ljósi þess að smásöluverslanir eru eðli málsins samkvæmt í öðruvísi umhverfi en vínbúðir eru, að því leyti að vínbúðir selja bara áfengi, telur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Ég er þess fullviss að þetta eftirlit mun sjálfkrafa aukast. Vissulega þarf að leggja mikla áherslu á að þeir sem sinna þessu eftirliti nú muni auka það. Þar sem þarf að fá leyfi hjá heilbrigðiseftirliti hvers sveitarfélags fyrir sig til þess að selja áfengi mun eftirlitið vera eins og það er í dag en miklu fleiri óháðir aðilar, sem vinna að forvörnum, munu fara með sjálfstætt eftirlit og fjölmiðlar og fleiri munu fylgjast mjög mikið með verslun á áfengi eftir tilkomu þessa frumvarps. Eftirlit með þessu mun því aukast. Að sjálfsögðu þarf eftirlitið að vera virkt og ég hef trú á því að það aukist sjálfkrafa. Það munu sko margir reyna að hanka einkaaðilana á því að selja ungu fólki áfengi. Trúið mér.

Virðulegi forseti. Ég trúi, en ég veit eftir að hafa verið opinber persóna í smástund að fjölmiðlar eru brigðulir og þeir eru líka takmarkaðir. Við erum með frekar fáa fjölmiðlamenn á Íslandi vil ég meina, a.m.k. miðað við það sem þarf. Það þarf að fjalla um miklu fleira en raunverulega er fjallað um. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna eigi að sjá um eftirlit með þessu og það er rétt að maður heyrir það eftirlit ekki oft gagnrýnt. Mér er hins vegar alls kostar óljóst hvort gagnrýnin ætti að vera meiri á það sem við vitum ekki af. Það er þó á hreinu að hlutverk Heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna er að sjá um þetta eftirlit. Mörg sveitarfélög standa mjög illa fjárhagslega. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort þingmaðurinn mundi taka undir það að kannski þyrfti í kjölfar þess að þetta frumvarp yrði að lögum að auka fjárveitingar til sveitarfélaganna til þess að þau gætu staðið undir auknu eftirliti með slíku.

Virðulegur forseti. Það er gert ráð fyrir því í lögunum að hver verslun borgi 50 þús. kr. leyfisgjald til þess að standa undir slíkum kostnaði. Það er alveg búist við því. Auk þess munu æskulýðsfulltrúar, fulltrúar íþróttafélaganna og foreldrar fylgjast með. Ungt fólk er hreinskilið og það mun fréttast snemma ef þeir sem eru undir lögaldri geta keypt áfengi í einhverri verslun, það er nokkuð ljóst. Ég legg áherslu á það ég man ekki enn þá eftir þeirri vínbúð sem hefur fengið sekt eða misst söluleyfi fyrir að selja fólki undir aldri áfengi. Svo skal hver spyrja sig hvað hann þekkir marga sem hafa gert slíkt.

Hæstv. forseti. Fyrsti flutningsmaður óskar eftir því að fram fari ítarleg, skynsamleg umræða um þetta þingmál. Það verður svo sannarlega séð til þess. Spurt var hvers konar varningur áfengi væri. Því er svarað í greinargerð þessa frumvarps, með leyfi forseta: „Áfengi er almenn og lögleg neysluvara eins og t.d. tóbak og skotfæri. Því er rétt að spyrja hvort eitthvað sérstakt réttlæti það að stunda áfengispólitík í gegnum verslunarrekstur. Spurningin verður sérstaklega áleitin þegar litið er til þess að hér er starfrækt ríkisstofnun, landlæknisembættið, samanber lög nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, þar sem forvarnastarf er markvisst mótað og unnið.“ Nú snýr þetta mál, hæstv. forseti, að lýðheilsumálum eins og kom fram strax í upphafi þessarar umræðu og í inngangserindi hv. 1. flutningsmanns. Hann lagði til að málinu yrði vísað til allsherjarnefndar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umfjöllun. Ég get alveg tekið undir það að þarna séu viss atriði sem rétt sé að velferðarnefnd fjalli um og þess vegna mun ég mögulega óska eftir umsögn hennar á málinu. En allsherjar- og menntamálanefnd er með víðtækasta snertingu við málið og þess vegna held ég mig við að þangað eigi það að fara. Ég tel að besti árangurinn í lýðheilsumálum sem að þessu snýr sé í gegnum menntakerfið. Þar þurfum við að nálgast unga fólkið og foreldrana.  
             Umsögn velferðarnefndar um málið yrði vel þegin.

Hæstv. forseti. Hér er staðhæft að landlæknisembættið móti lýðheilsustefnu. Er þá ekki rétt að hlusta á landlæknisembættið í þeim efnum? Landlæknisembættið varar við þessu frumvarpi og færir fram rök sem gera að mínum dómi þær röksemdir sem teflt er fram í greinargerð frumvarpsins að engu - þær eru þvert á þau rök. Að sama skapi höfum við fengið skýrslur og röksemdir frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Á ekki að hlusta á það? Gengur það að staðhæfa í greinargerð með frumvarpinu að þessa aðila eigi að taka alvarlega en hunsa þá síðan í verki? Ég ítreka, hæstv. forseti, að ég vil fá ítarlega umræðu um það hvert málið fer endanlega. Ég sætti mig ekki við að málið fari til allsherjarnefndar til umfjöllunar. Ég tel að það eigi að fara til velferðarnefndar. Ég hlusta að sjálfsögðu á þau sjónarmið sem hér 

Virðulegi forseti. Vissulega mótar landlæknisembættið stefnu í lýðheilsumálum. Þetta kemur inn á lýðheilsumál en er ekki lýðheilsumál. Ég fjallaði um það í ræðu minni og vitnaði meira að segja í rannsóknir frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og gögn sem ég tók af vef landlæknisembættisins um að einkaleyfi ÁTVR á sölu á áfengi væri ekki stærsta lýðheilsumálið í áfengisvörnum.

Jú.

- Nei.

Jú.

- Það er það ekki. Ég hef bent á það og það stendur í skýrslu sem þú getur fundið á vef landlæknisembættisins að það sé samstarf skóla og foreldra og foreldrafélaga og annarra sem hefur náð bestum árangri. Í skýrslunni er stirðri áfengissölu ekki þakkað þetta. Ég get afhent þér skýrsluna þegar ég kem úr ræðustól.

Þessir aðilar segja að aðgengi skipti mestu máli.

Forseti beinir því til þingmanna að ávarpa hver annan með réttum ávarpsorðum.

Virðulegur forseti. Það er ágætt hjá hv. flutningsmönnum að leggja þetta mál fram sjöunda sinni og gefa nefndum Alþingis færi á því að fjalla málefnalega og ítarlega um þessar hugmyndir. Ég verð þó að segja að það vekur mér býsna mikla furðu að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins skuli hafa kosið að gera þetta eitt af þremur helstu forgangsmálum sínum á því þingi sem standa á í haust og allan vetur. Þegar við komum saman til þings að hausti fá þingflokkar að leggja áherslu á ákveðin mál sem þeir telja brýnt að njóti forgangs í umfjöllun í þinginu og þó að þetta sé út af fyrir sig mál sem skiptar skoðanir eru um og sjálfsagt að ræða og taka til skoðunar tekur maður eftir því að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins skuli kjósa að gera þetta að einu helsta forgangsmáli sínu. Kannski í fyrsta lagi vegna þess að tilfellið er að vínbúðirnar sem nú starfa hafa auðvitað veitt ágæta þjónustu og ástæða til að taka það fram að starfsfólk þess ágæta fyrirtækis hefur staðið sig með sóma í þeirri þjónustu sem það hefur veitt. En kannski eru ýmis meira aðkallandi mál, hefði maður haldið, til að takast fyrst á við hér á þessum vetri en þetta. Maður hefði haldið að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins sæi stærri og meiri knýjandi vandamál í íslensku samfélagi en þetta, sama hversu góðra gjalda vert málið kann að öðru leyti að vera. Sé það svo að Sjálfstæðisflokkurinn telji að atvinnufrelsi, verslunarfrelsi og frjáls samkeppni á neytendamarkaði sé þetta gríðarlega mikla forgangsmál sem þetta lýsir spyr maður sig hvers vegna flokkurinn byrjar ekki á mjólkurvörunum. Eins og þingheimur veit fæst þingflokkur Sjálfstæðisflokksins ekki til þess að fella sölu á mjólk í verslunum undir samkeppnislög og stendur einhuga vörð um einokun eins aðila á þeim þætti neytendamarkaðar en forgangsraðar síðan verslunarfrelsi í áfengismálum með þessum hætti. Það er sérstakt, skulum við segja, svo ekki sé meira sagt. Hitt er síðan um þetta mál að segja að hér takast á tvö sjónarmið, bæði út af fyrir sig réttmæt, annars vegar sjónarmiðið um atvinnufrelsi, verslunarfrelsi, frjálsa samkeppni, um það að sölu á vöru og þjónustu sé best fyrir komið á frjálsum markaði, einkum þegar um neytendavörur er að ræða, að framtak einstaklinga og frjáls markaður sé best til þess fallinn að finna bestu lausnirnar til þess að miðla vörum hagkvæmt og eftir óskum fólks til þess. Á hinn bóginn eru síðan lýðheilsusjónarmiðin, þau sjónarmið að áfengi og áfengisvandinn sé skaðlegur fólki, sé heilbrigðisvandi í sjálfu sér. Verkefni þeirrar nefndar sem málið fær til umfjöllunar verður fyrst og fremst það að vega hvort sá ávinningur sem felst í því að auka frjálsræði í verslun með áfengi, innleiða frjálsa samkeppni og verslunarfrelsi á þessu sviði sé meiri en þeir annmarkar sem fylgja breytingunum í auknum áfengisvanda. Til þess þarf nefndin að fá gott rúm til þess að fá einfaldlega álit færustu sérfræðinga þar um. Ég fagna yfirlýsingu 1. flutningsmanns málsins úr ræðustól áðan þegar hann dregur þá markalínu að í hans huga sé það skilyrði fyrir því að málið verði að lögum að það leiði með engum hætti til aukinnar unglingadrykkju. Þá er það augljóst viðfangsefni nefndarinnar í framhaldi af þeim yfirlýsingum flutningsmannsins að fara yfir álit færustu sérfræðinga þar um og fara ekki áfram með málið nema að þau markmið sem 1. flutningsmaður hefur lýst náist tryggilega fram. Það er svo rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað eru uppi ýmis sjónarmið um málið, bæði út frá búsetu manna og kynslóðum. Það er rétt að yngra fólk er áhugasamara um þetta en eldra fólk. Við í Samfylkingunni þekkjum það ágætlega þar sem ungir jafnaðarmenn hafa ályktað um þörfina fyrir aukið frelsi í þessum efnum, svo dæmi sé tekið. Ég verð þó að leyfa mér að efast um að þessi útfærsla hv. þingmanns og meðflutningsmanna hans á breytingunum sé í samræmi við hin yfirlýstu markmið. Ég get út af fyrir sig skilið þá hugmynd að vilja innleiða verslunarfrelsi með að minnsta kosti bjór og léttvín, ég held að sterkt vín sé alltaf sérstök umræða og sjálfsagt að taka hana, en að það eigi bara að gilda í stórum búðum en ekki litlum finnst mér að minnsta kosti athyglisvert sjónarmið. Ef verslunarfrelsi, atvinnufrelsi og frjáls samkeppni er á annað borð markmið flutningsmannanna er sú fyrirætlan í andstöðu við þau yfirlýstu markmið. Það vekur líka athygli mína ef afgreiðslutíminn á ekki að vera annar en sá sem er í vínbúðunum, ef ætlun manna er að hafa verslunarfrelsi hluta úr sólarhringnum en að deildum í verslunum sé lokað á tilteknum tíma. Ég veit ekki alveg hvort það þjónar hinum yfirlýstu markmiðum um frjálsa samkeppni, um val neytenda, um þetta verslunar- og atvinnufrelsi sem flutningsmenn hafa lýst sem markmiði sínu í málinu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að í nefndarstarfinu sé vel farið yfir það með hvaða hætti þetta mál er hugsað og líka er ástæða til þess að fara sérstaklega yfir annars vegar bjór og léttvín og hins vegar sterkt vín. Eins og fram kom í ræðu flutningsmanns mótast afstaða að minnsta kosti hluta landsmanna klárlega af því hvort um væri að ræða einvörðungu léttvín og bjór eða sömuleiðis sterka vínið. Að því sögðu vonast ég til þess að hv. nefnd fái þann tíma og tækifæri sem hún þarf til að fara vandlega yfir málið og legg áherslu á að hér er um að ræða breytingu á lögum sem fyrst og fremst falla undir efnahags- og viðskiptanefnd, þ.e. lög um aukatekjur ríkissjóðs og lög um Áfengis- og tóbaksverslunina. Ég hygg að þriðju lögin af þeim fernum sem verið er að breyta með frumvarpi þessu séu sömuleiðis á verksviði efnahags- og viðskiptanefndar. Ef hér væri um að ræða stjórnarfrumvarp kæmi það klárlega frá fjármála- og efnahagsráðherra og væri vísað til efnahags- og viðskiptanefndar við núverandi nefndaskipan á Alþingi. Þó að annar háttur kunni að hafa verið hafður á áður en menn gerðu breytingar á nefndaskipan í þinginu og skipan ráðuneyta í Stjórnarráðinu varðar þetta mál klárlega verslunarfrelsi og viðskiptin eru í efnahags- og viðskiptanefnd. Sömuleiðis varðar þetta tekjuöflun ríkissjóðs, mjög mikilvægan þátt í henni, og ríkisfyrirtækis sem í rekstri er. Þess vegna er eðlilegt og sjálfsagt að málið gangi til þeirrar ágætu nefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, sem var ágæt, yfirveguð og málefnaleg. Mig langar að spyrja hv. þingmann um tvennt. Þetta mál hefur verið lagt fram í allmörg skipti og mér telst svo til að í hvert eitt og einasta skipti hafi verið á því meðflutningsmenn úr þeim flokki sem hv. þingmaður er í, úr Samfylkingunni. Þannig hafa núverandi formaður og varaformaður Samfylkingarinnar verið stuðningsmenn þessa máls, verið meðflutningsmenn á því, og jafnframt hv. þáverandi varaformaður Samfylkingarinnar, Ágúst Ólafur Ágústsson, hann var einnig meðflutningsmaður á máli sem þessu. Því spyr ég: Hvað er það sem hefur breyst í afstöðu og stefnu Samfylkingarinnar sem gerir að verkum að þeir aðhyllast ekki viðskiptafrelsi hvað varðar þessa tegund vöru, sem sumir kalla landbúnaðarvöru, sem sprottin er úr þrúgum að einhverju leyti? Þetta er fyrri spurningin. Hin síðari snýr að því hvaða afstöðubreyting það sé hjá Samfylkingunni að vera að hringla með það í hvaða nefnd þetta mál fer. Auðvitað væri hægt að segja að þetta mál ætti heima í flestöllum nefndum þingsins eins og oft er með mál sem eru stór og snerta marga fleti. En þegar þetta mál hefur komist það langt í meðförum þingsins að það hafi ratað til nefndar þá hefur það farið í allsherjarnefnd. Hvað er það sem hefur breyst, hvað varðar hlutverk allsherjarnefndar, sem kallar á þessa stefnubreytingu af hálfu Samfylkingarinnar? Enda get ég ekki séð af þingtíðindum, ég hef reyndar ekki náð að grandskoða þau, að hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafi beitt sér sérstaklega gegn því að málið færi til þeirrar nefndar.

Virðulegur forseti. Það er ekkert nýtt við það að skoðanir séu skiptar um þetta málefni og ýmis önnur sem lúta að áfengismálum innan okkar ágæta flokks. Hvað varðar meðflutning að málinu þá hygg ég nú að það lýsi því að málið sé ekki í sérstökum forgangi. En hver afstaða einstakra þingmanna flokksins verður til málsins þegar það kemur til afgreiðslu hér verður bara tíminn og nefndastarfið að leiða í ljós. Ég árétta að um þetta hafa verið ólík sjónarmið innan Samfylkingarinnar. Þar er líka rík hefð - bæði sprettur hreyfing okkar úr bindindishreyfingunni og þar eru margir sterkir talsmenn forvarna- og heilbrigðis- og lýðheilsusjónarmiða í þessum málum, en einnig er þar að finna ýmsa talsmenn verslunar- og viðskiptafrelsis með þessa vöru og frjálsrar samkeppni.

Hæstv. forseti. 1. flutningsmaður þessa máls vísaði í tíðarandann og telur að það frumvarp sem hér er komið fram sé í anda hans. Ég held að tíðarandinn stefni í gagnstæða átt eiginlega hvar sem litið er og margir sem áður höfðu eina skoðun til þessa máls hafa aðra nú. Við skulum ekki gera lítið úr því að fólk geti breytt um skoðun og afstöðu. Ég held að almennt geri menn sér betur grein fyrir því hversu alvarlegur áfengisvandinn er í heilsufarslegu tilliti og hve mikið hann kostar samfélagið. Ég ásaka ekki nokkurn mann fyrir að breyta um skoðun, hvort sem hann er í einum flokki eða öðrum. Í þessum anda spyr ég, einmitt í ljósi breyttra viðhorfa, hvort það sé ekki eðlilegt og í samræmi við þau viðhorf sem nú eru uppi í samfélaginu að þetta mál fari til velferðarnefndar, til þeirrar nefndar sem hefur með lýðheilsumál að gera sem landlæknisembættið, stefnumótandi aðili á þessu sviði, heyrir undir. Það heyrir undir velferðarráðuneytið. Ég hlustaði á rök hv. þingmanns þar sem hann talaði fyrir því að málið færi til efnahags- og viðskiptanefndar. Ég ætla alls ekkert að útiloka að það sé eðlilegt að svo verði. Þetta snýr að fjáröflun ríkisins og skattamálum og ÁTVR heyrir sem stofnun undir það ráðuneyti þannig að ég hlusta á þau rök. Ég spyr hv. þingmann að sama skapi hvort honum finnist ekki í samræmi við þau viðhorf sem nú eru uppi í þessum efnum eðlilegt að málið komi til umfjöllunar í velferðarnefnd Alþingis.

Virðulegur forseti. Auðvitað breytast tímarnir og tíðarandinn. Auðvitað hefur tíðarandinn áhrif líka í þessum sölum og á löggjöfina. Eitt af því sem hefur breyst og dregið úr því hversu margir hafa talið knýjandi þörf á breytingum á þessu sviði til að mynda er að vínbúðirnar sem í hlut eiga hafa breyst mjög mikið frá þeim einokunarverslunum sem voru þegar ég náði tvítugsaldrinum sjálfur. Nú er þetta orðið í verslunarmiðstöðvum hringinn í kringum landið, jafnvel hluti af annarri verslunarstarfsemi, opið langtímum saman, auglýst í fjölmiðlum o.s.frv. Auðvitað hafa orðið gríðarlegar breytingar þarna eins og annars staðar. Hvað varðar sjónarmið þingmannsins um að málið eigið heima í velferðarnefnd get ég tekið undir að efnislega væru rök fyrir því. Hér takast á tvenn sjónarmið, annars vegar sjónarmið um verslunar-, viðskipta- og atvinnufrelsi sem klárlega á heima í efnahags- og viðskiptanefnd, og málið varðar fjáröflun ríkissjóðs þannig að af þeim sökum ætti það líka heima þar. Hins vegar eru lýðheilsusjónarmiðin og hin skýra krafa hv. þm. Vilhjálms Árnasonar um að málið megi undir engum kringumstæðum verða til þess að auka unglingadrykkju að neinu leyti. Út frá þeim sjónarmiðum væri eðlilegt að sjá því komið fyrir í hv. velferðarnefnd. En það er hins vegar eins og hvert annað grín að hér sé um menntamál að ræða. Það geta menn ekki hafa meint í fyrri ræðum sínum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir svörin og að taka undir það meginsjónarmið að hér sé um lýðheilsumál að ræða. Ég legg áherslu á að mér finnst það skipta máli, mér finnst það ekki vera hégómamál eða nokkuð sem við eigum að leiða hjá okkur hvert þetta mál fer til umfjöllunar. Það skiptir máli. Þess vegna leyfi ég mér að nota þetta tækifæri í andsvari við hv. þingmann til að auglýsa eftir viðhorfum annarra hv. alþingismanna til þess í hvaða farveg þetta mál eigi að fara. Við þurfum að ræða það. Ég tók eftir því í inngangsræðu hv. framsögumanns með frumvarpinu að hann vék mjög að lýðheilsusjónarmiðum. Ég var ekki sammála þeim niðurstöðum sem hv. þingmaður komst að, en það kann að vera eðlilegur skoðanaágreiningur á milli okkar um það efni. Ég vek 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en vil fylgja eftir fyrri ábendingum hv. þingmanns um að æskilegt væri að hæstv. heilbrigðisráðherra væri viðstaddur 1. umr. Ég kallaði raunar sömuleiðis eftir því að hæstv. fjármálaráðherra væri það, kannski ekki síst fyrir það að þeir eru báðir þingmenn Sjálfstæðisflokksins og hafa væntanlega samþykkt framlagningu þingmálsins. Þess vegna hlýtur maður að spyrja hvort um sé að ræða stjórnarstefnuna í þessu þó að um þingmannamál sé að ræða eða stefnu þeirra ráðherra sem með þessa málaflokka fara, annars vegar með fjármála- og efnahagsráðuneytið, sem fellur þá undir verksvið efnahags- og viðskiptanefndar eins og við höfum áður rætt, og hins vegar heilbrigðisráðherrann sem fer með þann þátt sem að lýðheilsunni snýr og sendir sín mál einkum til velferðarnefndar í þinginu eins og við þekkjum.

Herra forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar færði áðan sannfærandi rök fyrir því að af þeim nefndum sem hér hefur verið rætt um að vísa mætti þessu máli til komi allsherjar- og menntamálanefnd síst til greina, þ.e. það séu miklu sterkari rök fyrir því að þetta sé annaðhvort velferðarnefnd eða efnahags- og viðskiptanefnd. Ég vil líka spyrja hv. þingmann af því að hann er reyndur maður og hefur lengi setið í efnahags- og viðskiptanefnd: Þekkir hann þess fordæmi að breytingum á einum lögum sé vísað til mismunandi þingnefnda á víxl? Síðasta vetur eyddi efnahags- og viðskiptanefnd miklum tíma í breytingar á lögum um verslun með áfengi og tóbak þar sem undir var svonefnt staðgönguákvæði og setti sig talsvert inn í þennan málaflokk fyrir vikið, heimsótti Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og reyndi að komast til botns í því hvernig svonefndu keimlíkindaákvæði væri þá best fyrir komið. Eru það gáfuleg vinnubrögð að setja breytingar á sömu lögum á víxl inn í mismunandi þingnefndir? Er ekki skynsamlegra skipulag að almennt haldi flokkunin eftir ráðherrum og málaflokkum sem falla undir verksvið viðkomandi nefnda? Að þessu sögðu tek ég fram að ég gæti prýðilega sætt mig við að velferðarnefnd fengi málið en það eru býsna sterk rök að þessu leyti fyrir því að það sé efnahags- og viðskiptanefnd. Í öðru lagi væri fróðlegt að heyra hv. þingmann, af því að hann lyfti á köflum verslunarfrelsisrökunum, útskýra hversu langt eigi að fara með þau. Er það verslunarfrelsi að banna ríkinu að selja áfengi? Það er það sem hér er lagt til, að leggja niður áfengisverslunarhluta ÁTVR þannig að eftir standi bara TVR, tóbaksverslun. En hvar drögum við mörkin þegar kemur að verslun með áfengi, verslun með tóbak, verslun með lyf, reglum um sprengiefni, 

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni hvað varðar meðferð mála í nefndum. Ég minnist þess líka frá veru minni sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar hér um árabil að nefndin tók til umfjöllunar mál sem lutu að áfengis- og tóbaksversluninni og sneru að lýðheilsu. Þau málefni hafa hin síðari ár fallið undir efnahags- og viðskiptanefnd og sannarlega lögin um aukatekjur ríkissjóðs sem hér er líka verið að breyta. Einhvern tímann fyrr meir kunna einstaka áfengismál að hafa verið send til þeirrar allsherjarnefndar sem var í þinginu áður en allsherjar- og menntamálanefnd var og kannski hafa menn af einhverri gamalli venju sent það áfram eftir þeirri leið, en eftir þeirri skipan sem við höfum núna miðast hún nokkuð við skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Þetta mál væri flutt af fjármála- og efnahagsráðherra væri það stjórnarfrumvarp og færi til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd og það mundi enginn ræða það neitt hér. Ég held að hér sé verið að framlengja einhverja venju sem varð til við allt annað skipulag. Ég hygg að þrír af þeim fjórum lagabálkum sem hér er verið að breyta falli undir efnahags- og viðskiptanefnd. Eru verslunarfrelsi og röksemdunum fyrir verslunarfrelsi engin takmörk sett? Jú, auðvitað eru þeim takmörk sett. Mikilvægustu takmörkunina setti 1. flutningsmaður málsins við upphaf umræðunnar, að það megi ekki leiða til neinnar aukningar á unglingadrykkju. Það held ég að séu býsna skýr mörk sem flutningsmaðurinn hefur dregið um það að verslunarfrelsið megi ekki ganga yfir þau mörk.

Herra forseti. Ég heyrði svo sem þá yfirlýsingu líka og vissulega gladdi hún mig. Sé henni fylgt eftir og standi heill hugur að baki er ég sammála því sem kom fram í umræðunum áðan, viðfangsefnið er þá kannski ekki síst að fara í eins rækilega greiningu á því og kveðja til alla dómbærustu aðila sem við eigum aðgang að til að reyna að skera úr um það og fá fram líkurnar fyrir því að þessi breyting sé möguleg án þess að stórkostleg áhætta sé tekin á því að unglingadrykkja aukist. Örugglega á það eftir að bera meira á góma síðar í umræðunni. Ég nefndi nokkrar vörur og tegundir sem alls konar takmarkanir gilda um til að þessi skinhelgi sé ekki vaðandi uppi í umræðunni, að þetta sé bara svart og hvítt, bara frjáls verslun með hlutina eða algerar takmarkanir og ríkiseinkasala. Þetta er nefnilega heilmikið litróf. 
             Nefnum bara eitt í viðbót, íbúðarhúsnæði. Við viljum ekki að hver sem er höndli með 

Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að forsendur þess að frjáls samkeppni virki er sterkt ríkisvald, sterk lög og sterkar eftirlitsstofnanir. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því að um þessar mundir sé verið að grafa undan þessu, einkanlega eftirlitsstofnununum. Við það eru það sérhagsmunirnir og hinir stóru á mörkuðunum, einokunarrisarnir, sem hagnast og hinir smáu verða undir. Ég vil líka nefna hér í lokin og vara sérstaklega við því viðhorfi sem kom fram fyrr í umræðunni af hálfu annars þingmanns um það að fíklar væru einhver föst stærð, það væru 5–10% og við því væri ekkert að gera. Það er mikil einföldun á því sem við höfum kallað áfengispólitík og lýðheilsusjónarmið. Sannarlega verður að fjalla 

Hæstv. forseti. Árið 2012 skipaði ríkisstjórnin sem þá sat starfshóp til að móta heildstæða stefnu í áfengis- og vímuefnavörnum. Starfshópurinn skilaði frá sér skýrslu í árslok 2013. Þá var þáverandi ríkisstjórn hætt og núverandi ríkisstjórn tekin við. Í lokaorðum þessarar skýrslu segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er við alla ákvarðanatöku stjórnvalda er varðar áfengi, ólögleg vímuefni og misnotkun ávana- og fíknilyfja og vefaukandi stera að lýðheilsusjónarmið séu höfð að leiðarljósi ásamt bestu þekkingu á virkum og árangursríkum aðgerðum. Einnig er mikilvægt að virkja allt samfélagið til skilnings og samstöðu um aðgerðir og viðhorf til áfengis og annarra vímugjafa. Nánari útfærsla stefnunnar, með skilgreindum mælanlegum markmiðum og aðgerðum til að ná ofangreindum yfirmarkmiðum, mun koma fram í aðgerðaáætlun sem verður unnin á árinu 2014 og mun gilda í tvö ár í senn. Við val á aðgerðum og forgangsröðun þeirra verður meðal annars stuðst við tillögur frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Haft verður víðtækt samráð við hagsmunaaðila í þeirri vinnu.“ Þetta eru með öðrum orðum lokaorðin í skýrslu sem fyrri ríkisstjórn vann að, þ.e. sem setti á laggirnar þennan starfshóp. En þá er komið að núverandi ríkisstjórn, hún tók þessa skýrslu og samþykkti hana. Það gerði hún um áramótin 2013/2014. 24. janúar 2014 birtist á vef Stjórnarráðsins yfirlýsing þar sem segir meðal annars, með leyfi forseta: „Heilbrigðisráðherra hefur samþykkt stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020. Á grundvelli hennar verða skilgreind mælanleg markmið og sett fram áætlun um aðgerðir til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Stefnan tekur jafnt til neyslu áfengis, ólöglegra vímuefna og misnotkunar á lyfseðilsskyldum lyfjum sem valda ávana og fíkn. Skaðleg neysla áfengis og annarra vímugjafa hefur alvarleg áhrif á lýðheilsu og er einn af helstu áhættuþáttunum sem leiða til verri heilsu, ótímabærra dauðsfalla og þróunar langvinnra sjúkdóma eins og krabbameins og hjarta- og æðasjúkdóma, segir í skýrslu með nýrri áfengis- og vímuvarnastefnu. Bent er á niðurstöður rannsókna sem sýna að hér á landi hefur tekist að draga verulega úr notkun áfengis, ólöglegra vímuefna og tóbaks meðal grunnskólanema á liðnum árum og staða Íslands að þessu leyti sé með því besta sem þekkist í Evrópu. Einnig sé heildarneysla áfengis undir meðaltali í Evrópu og megi ætla að aðhaldssöm stefna í þessum málum eigi þátt í þessum árangri. Velferðarráðuneytið leiddi stefnumótunarstarfið í samvinnu við innanríkisráðuneytið, mennta- og menningarmálaráðuneytið og embætti landlæknis. Stefnan felur í sér þau meginmarkmið sem að er stefnt en þeim verður fylgt nánar eftir með formlegri aðgerðaáætlun sem tekur til tveggja ára í senn. Aðgerðirnar munu snúa að forvörnum, meðferðarúrræðum, eftirfylgni í kjölfar meðferðar og endurhæfingar auk lagaramma þessara mála og varða starfsemi ríkis og sveitarfélaga, heilsugæslu, félagsþjónustu, menntakerfisins, frjálsra félagasamtaka, löggæslu og tollayfirvalda.“ Og hér kemur að því sem ég vil leggja áherslu á, hæstv. forseti. Yfirmarkmið stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020 eru skilgreind í þeirri greinargerð sem birt var 24. janúar á vef Stjórnarráðsins. Hver skyldu þessi yfirmarkmið stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum vera? „Að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum.“ Frumvarpið sem við erum að ræða gengur í gagnstæða átt. „Að vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímugjafa.“ Síðan eru fleiri liðir taldir upp. Hér er einn enn, með leyfi forseta: „Að tryggja aðgengi fólks, sem á í vanda vegna misnotkunar eða ávana, að samfelldri og samþættri þjónustu sem byggir á bestu þekkingu og kröfum um gæði.“ Þetta snýr inn í heilbrigðiskerfið. Síðan segir að lokum, með leyfi forseta: „Á grundvelli stefnunnar verður sett fram aðgerðaáætlun til að vinna að settum markmiðum nýrrar stefnu um áfengis- og vímuvarnir. Gerð áætlunarinnar verður í höndum starfshóps skipuðum fulltrúum velferðarráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, innanríkisráðuneytis, mennta- og menningarmálaráðuneytis og embættis landlæknis.“ Með öðrum orðum eru þarna sömu áherslurnar og var að finna í lokaorðum skýrslunnar sem ég vísaði til. Ég vil líka nefna það starf sem unnið hefur verið á vegum Norðurlandaráðs og ég vísa til tillögu um norræna lýðheilsustefnu í áfengis- og tóbaksmálum. Hvaða áherslur skyldi vera að finna þar? Jú, þar er lögð mikil áhersla á margvíslegar, samhæfðar rannsóknir á norrænum vettvangi. Hér segir líka, með leyfi forseta: „Að semja norræna aðgerðaáætlun með því markmiði að draga úr áfengisneyslu í heiminum um 10% fyrir árið 2025 í samstarfi við alþjóðlegar stofnanir samanber starf sem fram fer á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og ESB.“ Þetta eru áherslurnar. Það frumvarp sem við erum að ræða gengur þvert á allt þetta. Er ekkert að marka það starf sem unnið er á vegum stjórnvalda? Á að virða það allt að vettugi? Nú kemur að því að við förum að hlusta eftir því hvað allir þessir aðilar eru að segja. Hvað er landlæknisembættið að segja? Þegar fréttir bárust af því að þetta frumvarp ætti að koma fram í þinginu kom nær samstundis yfirlýsing á vef landlæknisembættisins, nokkru síðar en um svipað leyti. Ég man það vel vegna þess að það var á afmælisdaginn minn, 17. júlí, þar sem varað var við þessu frumvarpi. Þeir sem fara inn á vef landlæknisembættisins í dag munu sjá varnaðarorðin endurtekin og vísað í fræðirit sem vara við þeirri stefnu sem boðuð er í þessu frumvarpi. Þar er líka vísað í skýrslur sem unnar hafa verið á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og ganga líka þvert á þetta. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason vísaði til góðs starfs sem hér hefur verið unnið á vegum skóla, fræðsluyfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og foreldrasamtaka í samstarfi við unglinga og hversu miklum árangri það hefði skilað. Hann greindi okkur frá því að þegar dró úr þessu samstarfi hefði neyslan aukist. Það var fylgni þarna á milli. Ég er búinn að lesa niðurlagið í þessari skýrslu. Þar segir ekki að það kunni að skipta meira máli hvert aðgengið er að áfenginu. Hvers vegna halda menn að settar séu þær reglur að tóbak skuli ekki vera til sýnis? Til að draga úr tóbaksneyslu. Halda menn að þegar rauðvíninu er stillt upp við hliðina á kjötvörunni hafi það engin áhrif? Hvers vegna halda menn að þetta sé gert? Eru menn börn? Að sjálfsögðu til að auka neysluna, til að hvetja okkur til að kaupa meira, enda segir í greinargerð frumvarpsins að neysla á áfengi muni að öllum líkindum aukast við þessar breytingar, en við vonumst til þess, er sagt, að það muni jafna sig. Það er viðurkennt að þetta muni gerast. Með öðrum orðum erum við þá að ganga þvert á það sem íslensk stjórnvöld eru að boða, það sem fulltrúar okkar á norrænum vettvangi og í norrænu samstarfi eru að samþykkja og það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin sem við eigum aðild að hvetur til. Þetta er allt þvert á það. Þegar tölur eru skoðaðar sýna þær mjög ótvírætt að það er beint samband á milli dreifingarmátans og neyslunnar, að sjálfsögðu. Mig langar til að spyrja einnar spurningar: Hvernig stendur á því að við fáum ekki að vita á miðanum utan á rauðvínsflöskunni hve margar kaloríur eru í flöskunni? Hvernig stendur á því að við fáum ekkert að vita um fylgni á áfengisneyslu og lifrarsjúkdómum? Það er komið á tóbakið. Hvers vegna skyldi þetta vera svona? Það er vegna þess að þessi sterki, freki iðnaður leyfir það ekki, þessi sterki, freki iðnaður sem býr yfir gríðarlegri offramleiðslu og er sífellt að leita eftir fleiri hillum til að koma vöru sinni á framfæri. Það er ástæðan. Þess vegna fáum við ekki að vita hve fitandi áfengi er. Við fáum ekki heldur að vita hvaða áhrif það hefur á lifrina í okkur. Það vita heilbrigðisyfirvöldin. Það vita fjármálayfirvöldin. Og þess vegna koma þau saman til funda á alþjóðavettvangi og samþykkja varnaðarorð sem beint er til okkar. Tíðarandinn, segir hv. flutningsmaður, er allur að breytast. Fólk vill endilega hafa brennivín í öllum búðum. Þetta er rangt, held ég. Ég held að þeir aðilar sem fylgjast best með þessum málum viti að hvarvetna er tíðarandinn að breytast í hina áttina á sama hátt og farið var að taka fyrir tóbakið, t.d. í Bandaríkjunum. Þeir eru sennilega komnir einna lengst í þeim efnum, vagga kapítalismans, að banna tóbak. Menn ættu að fara til Kaliforníu og New York vegna þess að menn átta sig á því hve alvarlegar afleiðingarnar eru. Það er núna verið að tala um að draga úr svokölluðum „happy hour“ í Bretlandi með lögum. Ég er ekkert endilega að mæla með slíku, ég er bara að vekja athygli á því að tíðarandinn teygir sig inn í þessa átt. Hann er að gera það. Síðan má ræða þessi mál út frá ýmsum öðrum sjónarhornum. Ég tel að við eigum að taka þessa umræðu fyrst og fremst framan af ef menn ætla virkilega að keyra þetta áfram á grundvelli heilbrigðissjónarmiða, lýðheilsu, en ég er alveg tilbúinn að taka þessa umræðu líka á öðrum forsendum, á skattalegum forsendum. Ég er líka tilbúinn að taka það út frá sjónarmiðum neytandans og jafnræðisins. Halda menn kannski að lítil verslun á landsbyggðinni muni hafa sama vöruúrval og ÁTVR-verslun sem er með 150–170 tegundir að lágmarki á boðstólum? Telja menn það? Það held ég ekki. Ég veit að til eru þær byggðir á landinu þar sem matvöruverslunin vill ekki sjá vín inn í sínar hillur. Ég staðhæfi þetta. Og hvað þá? Á þá ekki að vera neitt vín á boðstólum á Patreksfirði? Ég spyr. Þarna er líka jafnræðisspurning á ferðinni. Verðið mun hækka. Það mun draga úr fjölbreytni en jafnframt mun neyslan aukast á öðrum og nýjum forsendum. Eitt skal ég þó taka undir með hv. flutningsmanni, mér finnst að ÁTVR eigi að gæta meira hófs 

Virðulegi forseti. Ég hefði nú viljað meiri tíma í andsvar. Ég sé mjög skýrt mynstur í þessari umræðu. Þegar menn tala um að aukin frelsisvæðing valdi aukinni neyslu þá segja þeir aldrei að hún valdi aukinni neyslu unglinga. Ég tel mikinn grundvallarmun á neyslu fullorðins einstaklings á áfengi og neyslu unglings, nefnilega þann að aldur einstaklings, þegar hann byrjar að nota áfengi eða annað dóp, og áfengi er dóp, skiptir sköpum þegar kemur að því hvernig viðkomandi mun síðan umgangast og neyta áfengis til framtíðar. Þetta er ljóst af þeim rannsóknum sem ég hef séð. Þetta er alveg ljóst í orðræðu þeirra sem þekkja málaflokkinn hvað best. Þetta er lykilatriði. Þetta skiptir öllu máli. Þegar menn vara við aukinni neyslu þá dirfast þeir aldrei að segja „aukinni neyslu unglinga“. Ríkið hefur til dæmis aldrei verið opið lengur en það er nú en samt sem áður höfum við sýnt fram á stórsigur í baráttunni gegn neyslu unglinga. Auðvitað eykst heildarneyslan, jafnvel án túristanna mundi það gerast. En 

Hæstv. forseti. Það skiptir mjög miklu máli og er grundvallaratriði í mínum huga að við hyggjum að neyslu unglinga. Mér finnst það skipta afskaplega miklu máli, en fullorðinn einstaklingur getur líka eyðilagt í sér lifrina og auðvitað erum við að hugsa og horfa til samfélagsins almennt. Varðandi unglingana, unga fólkið, þá horfi ég til þeirra sem hafa verið að kynna sér þessi mál best, sem starfa við að skoða þessi mál, skoða tölfræðina og skoða áhrif lagaumhverfis og dreifingarmáta á neyslumynstrið. Þar vísa ég aftur í landlæknisembættið. Ég vísa í þessa norrænu samvinnu. Ég vísa í samtök sem hafa beitt sér sérstaklega í þessu. Ég vísa í fræðimenn sem hafa lagt sig í líma við að skoða þessi mál. Árni Guðmundsson, lektor við Háskóla Íslands, í þessum efnum hefur til dæmis beitt sér mjög í þessum málum og gegn áfengisauglýsingum. Hlustum á hvað þetta fólk segir. Allt þetta fólk er að vara við þessu. Allt þetta fólk.

Virðulegi forseti. Landlæknisembættið er með sérfræðinga á sviði heilbrigðis, en ekki er þar með sagt að við eigum að kvitta undir allt sem þau segja um það hvaða áhrif tiltekin stefnumótun muni hafa. Það er ekki það sem þau sem þar starfa gera, þau sjá um að lækna þá sjúku, gera þar kraftaverk á hverjum degi og það er gott og blessað. Vissulega tala þau um að áfengi sé skaðlegt, sem það er. Ég sagði það hér í fyrra andsvari mínu. Áfengi er dóp. Það er ekkert minna dóp en annað dóp nema það er löglegt, sem betur fer. Þegar við hins vegar lítum á það hvaða áhrif stefnumótun hefur getum við ekki einfaldlega talað um skaðsemi fyrirbærisins sem við erum að reyna að takmarka skaðsemina af. Við hljótum að vilja skoða hlutina í stærra samhengi. Þegar kemur að áfengi þá set ég þá skoðun fram að neyslumynstrið skipti gríðarlega miklu máli. Það skiptir máli hvenær menn neyta áfengis, af hvaða ástæðu menn neyta áfengis - er maður að drekka vín með kjötinu eða er maður að drekkja sorgum sínum? - undir hvaða aðstæðum maður gerir það og síðast en ekki síst hversu gamall maður er þegar maður byrjar að drekka. Svo auðvitað hversu oft og hversu mikið. Allt eru þetta þættir  Því 

Hæstv. forseti. Neyslumynstrið skiptir máli, en reynslan sýnir engu að síður að þrátt fyrir breytt neyslumynstur - við Íslendingar drekkum til dæmis meira af léttvínum og bjór en áður - þá er sú breytta neysla að koma ofan á hitt og hefur sýnt sig að neyslan hefur aukist jafnframt og samhliða breytingum á neyslumynstrinu. Þetta segja mér þeir sérfræðingar sem hafa verið að rýna í tölurnar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að spyrja hann um áfengi sem neysluvöru. Lýðheilsustöð, sem núna heyrir undir landlækni og er orðin hluti af því embætti, gaf út skýrslu á sínum tíma sem heitir: Áfengi – engin venjuleg neysluvara. Það var raunar samantekt úr bókinni Alcohol: No Ordinary Commodity – Research and Public Policy. Mig langar aðeins að velta því upp, vegna þess að mér finnst þetta svolítið snúast um það þegar við erum að ræða um frelsi í verslun, sem virðist vera meginhugmyndin á bak við það frumvarp sem er til umræðu; eigum við að hafa sömu reglur um áfengi og hverja aðra neysluvöru? Nú er það svolítið fyndið að í greinargerðinni er tekið fram að áfengi sé venjuleg almenn neysluvara eins og tóbak og skotfæri. Það er svolítið skemmtileg setning. Af hverju er þetta tvennt nefnt en ekki eitthvað annað? Ég vil spyrja hv. þingmann að þessu 

Hæstv. forseti. Já, það er rétt, það er svolítið skondið að það skuli í sömu setningunni rætt um áfengi sem hverja aðra neysluvöru en jafnframt er sett fram samlíking við skotvopn og tóbak, sem lúta allt öðrum lögmálum en aðrar vörur. Tóbakið er selt þannig að varnaðarorð eru á hverjum pakka um að það geti valdið dauða og geti valdið fósturskaða hjá þunguðum konum. Skotvopn eru almennt ekki til sölu í Hagkaupum að því er ég best veit og verður vonandi ekki. Bandaríkjamenn eru nú að súpa seyðið af því að hafa skotvopnin of aðgengileg. Sama er um áfengið, alls staðar eru heilbrigðisyfirvöld og stjórnvöldin að skoða með hvaða hætti hægt er að takmarka þann aðgang. 

Hæstv. forseti. Menn hafa notað það svolítið í umræðunni hér að gríðarlegur árangur hafi náðst varðandi áfengisneyslu unglinga, og það er hárrétt. Það er ótrúlegt hve viðhorfið til áfengis hefur breyst á skömmum tíma. Eitt af því sem vannst þar var einmitt að foreldrasamtök gáfu skýr skilaboð. Samfélagið vildi breytingu vegna vandamála sem höfðu komið upp. Þá langar mig að velta því upp við hv. þingmann, sem flutti ræðu hér, og fá fram skoðanir hans á því: Hvaða skilaboð gefur svona frumvarp? Er það þau skilaboð að þetta sé óeðlileg vara sem við eigum að reyna að nota sem minnst af eða að þetta sé almenn vara sem eðlilegt sé að nota, skipti engu máli hversu mikið? Það eigi bara að byrja eftir 18 ára aldur eða hvað? Það er 20 ár í lögunum. Við vitum að megnið af unglingadrykkjunni byrjar um 18 ára aldur. Þá má fólk byrja að drekka að áliti almennings. Þetta eru hlutir sem mér finnst menn verða að velta fyrir sér: Hvaða skilaboð erum við að gefa? Með tóbakið höfum við náð mestum árangri vegna þess að skilaboðin eru skýr. 

Hæstv. forseti. Skilaboðin eru mjög skýr, að á Íslandi eigi að nota meira hillupláss undir áfengi en við gerum núna og hafa það í fleiri verslunum en við gerum núna. Reyndar held ég að þróunin yrði sú að það yrðu stóru risarnir sem hefðu þessa vöru á boðstólum og aðrir síður. Það held ég að yrði þróunin. En skilaboðin eru þau að svara eigi ákalli iðnaðarins, þessa iðnaðar, þessa offramleiðsluiðnaðar, um að stækka hillupláss undir áfengi. Ég kem síðan ekki auga á nein rök sem mæla með þessu, hvorki frá sjónarhóli heilbrigðisyfirvalda né neytenda og ekki heldur út frá jafnræðissjónarmiðum. Sjónarmiðið er það eitt að færa hagnaðinn af þessu yfir til verslunarinnar. Það er ekkert annað. Ég kem ekki auga á neitt annað, ekkert.

Hæstv. forseti. Það er rétt, sem fram hefur komið í ræðum, að mikið forvarnastarf hefur verið unnið í grunnskólum landsins og auk þess hjá foreldrasamtökum í skólastarfi. Þar hefur verið unnið mjög gott starf til fjölda ára og mælingar sýna að árangur hefur náðst. Mig langar að athuga hvort hv. þm. Ögmundur Jónasson deili með mér áhyggjum er varða frumvarpið - við viljum veita börnum okkar vernd gagnvart óhollum efnum - hvort hann telji að auðvelt verði að tryggja það aldurstakmark sem er samkvæmt lögum og varðar það að börn megi ekki kaupa áfengi. Oft er starfsfólk verslana börn, hvaða skoðun hefur hann á þeim þætti, sem varðar afgreiðslu áfengis? Ég hef miklar áhyggjur af þessu.

Hæstv. forseti. Þetta er nú ein ástæðan fyrir því að ég held að þróunin verði sú að þetta fari inn í stórmarkaðina, sem hafi það staðlaða umhverfi sem frumvarpið gengur út frá. Ég get ekkert fullyrt um það, en það er mín grunsemd. Ég ítreka það að ég deili áhyggjum með hv. þingmanni yfir því að með því að stækka hilluplássið og færa þessa vöru inn í venjulegar matvöruverslanir verði þetta meira fyrir augunum á okkur og ekki síst ber okkur að líta til þess að þeir sem eru sérstaklega veikir fyrir áfengi - þeir eru margir og áfengi hefur lagt líf margra í rúst, við skulum ekki gera lítið úr því - eru þá sérlega útsettir að þessu leyti. Heimurinn er ekki þannig að ein lausn tryggi að allt verði gott og öll vandamál séu úr sögunni, síður en svo, ég er alls ekki að halda því fram. Ég er einfaldlega að halda því fram að þetta fyrirkomulag 

Hæstv. forseti. Það hefur komið fram í alþjóðlegum rannsóknum að aukið aðgengi að áfengi hafi aukið drykkju og meðal annars rannsóknir frá Bandaríkjunum, Kanada, Finnlandi og Svíþjóð sýna fram á það. Ef það er reyndin, sem ég ætla ekki að rengja, hef ég heyrt áhyggjur af því vegna þess að aukin áfengisneysla geti valdið álagi á heilbrigðiskerfið og þar með aukið kostnað samfélagsins vegna sjúkdóma er tengjast áfengisneyslu. Mig langar bara að athuga það hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni hvort hann deili jafnframt þessum áhyggjum með mér vegna þessa frumvarps.

Hæstv. forseti. Ég deili áhyggjum af því og það gera heilbrigðisyfirvöld í heiminum; það gerir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og það gera þeir aðilar sem fjalla um þessi mál á alþjóðavettvangi. Ég vísa í áherslur sem komu fram á vettvangi Norðurlandaráðs, þar sem menn vilja fara sérstaklega í rannsóknir á þessu sviði. Það er nákvæmlega það að þetta skiptir okkur máli, ekki bara út frá lýðheilsulegu sjónarmiði heldur sem einstaklinga og líka sem skattgreiðendur. Við horfum til þessara mála af alvöru og ég hvet til þess að við fjöllum um þau af alvöru. Það er ástæðan fyrir því að ég legg til að málið fari til velferðarnefndar, vegna þess að þetta eru þeir þættir sem þarf að skoða. Ég hlusta á þau sjónarmið að frumvarpið fari í efnahags- og viðskiptanefnd og mér finnst það alveg koma til greina, en þá yrði það jafnframt að fara til umfjöllunar í velferðarnefnd þingsins til þess nákvæmlega að taka til skoðunar þau sjónarmið 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja efnislega umfjöllun um málið. Mig langaði að spyrja hann, eftir staðhæfingu hans um markaðsöflin og stóru risana, að þeir hafi mestan hag af áfengissölunni og muni ekki láta sitt eftir liggja, hvort hann hafi þá einhvern grun um það af hverju stærstu framleiðendurnir og innflytjendurnir á áfengi séu á móti þessu frumvarpi. Svo er eitt af því sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af, það er að verð muni hækka og vöruúrval muni minnka. En vorum við ekki að tala um að aðgengi og hærra verð væri ein af forsendum þess að draga úr áfengisneyslu?

Hæstv. forseti. Ég þekki ekki sjónarmið innflytjenda á áfengi. Þeir telja eflaust eitthvert hagræði fólgið í því fyrir sig að hafa það fyrirkomulag sem nú er við lýði. Ég er fyrst og fremst að horfa á málið út frá sjónarmiði neytenda, ég er að horfa á málið út frá lýðheilsusjónarmiðum, ég er að horfa á málið út frá skattpyngju landsmanna, sem mun verða af umtalsverðum fjármunum. Ég er að horfa á málið út frá neytendum að því leyti að áfengi verður dýrara, álagningin mun aukast. Ég get vísað í kannanir þar að lútandi,  Er það ekki gott? segir hv. þingmaður hér í frammíkalli. Nei. Ef við ætlum að hækka verð á áfengi þá gerum við það ekki með óhagræði. Við hækkum þá bara tolla og gjöld og þá er það hluti af markvissri lýðheilsu- og áfengisstefnu. En við gerum það ekki með því að reyna að finna og beina þessari sölu inn í óhagkvæmasta fyrirkomulag sem til er.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur líka áhyggjur af því að ekkert vöruúrval verði á Patreksfirði. Hefur hann engar áhyggjur af því að það er til dæmis ekkert vöruúrval í 50 öðrum byggðarkjörnum í landinu í dag? Það þarf ekki að selja nema eina tegund til að auka framboðið þar um 100%. Hefur hann einhverjar áhyggjur af því fólki eða bara af íbúum Patreksfjarðar? Aðrar verslanir en matvöruverslanir mega taka þetta að sér, t.d. byggingarvöruverslanir. Byggingarvöruverslunin á Patreksfirði hefur um árabil séð um að leigja ÁTVR húsnæði undir áfengissölu og fór þá fyrst að selja nagla og hamar. Það vissi enginn að verslunin var til. 
             Ef við tölum um neytendur: Telurðu að ekki geti verið hagur í því fyrir þá að styrkja verslun í minni plássum með auknu framboði af annarri vöru og hagstæðari rekstri í því?

Hæstv. forseti. Ég vil ekki styrkja það með þessum hætti. Staðreyndin er sú að smáir byggðarkjarnar njóta þess, njóta samlegðaráhrifanna af því að vera í þessu stóra forlagi, það er nú bara staðreynd. ÁTVR hefur haft þá stefnu að tryggja að það séu að lágmarki 150–170 tegundir á hverjum stað. Hef ég ekki áhyggjur af byggðarkjörnum sem ekki hafa slíka þjónustu? Ég vil hafa jafnræði með landsmönnum í þessu efni og það er það sem hefur verið að breytast á undanförnum árum og er enn að breytast. Það er að gerast að jafnræði ríki með landsmönnum hvað þetta snertir. Menn gera mikið úr því að á sumum stöðum sé afgreiðslutími stuttur. Ég held að þetta sé yfirleitt ekki vandamálið, ég held ekki. Ég hef heyrt fjölda fólks tjá sig um þetta mál og það hefur miklu meiri áhyggjur af því frumvarpi og þeim breytingum sem hv. þingmaður er að leggja til.