Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Allshn. hefur athugað þetta frv. og mælir með því, að það verði samþ. óbreytt. Það felur í sér tvær breyt. frá því sem nú er. Nú er svo ákveðið í l., að oddvitar hafi í laun 10 kr. á hvern fullan tug hreppsbúa. En með þessu frv. er gert ráð fyrir, að þeir hafi að launum 1 kr. fyrir hvern mann í hreppnum. Þetta er smábreyt., er þykir sanngjörn. Hin breyt. er, að oddvitar fái verðlagsuppbót á laun sín. Í l. nr. 48 frá 1942 um verðlagsuppbót á laun embættismanna og annarra starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana er ekki gert ráð fyrir, að oddvitar fái uppbót á sín laun. Hefur verið álitið réttilega af stjórnarráðinu, að eftir þeim l. ættu oddvitar ekki heimtingu á að fá uppbót á sín laun. Það hefur því verið á valdi sveitarstjórnanna á hverjum stað, hvort oddvitar hafa fengið slíka launauppbót. Sumir þeirra hafa fengið hana, en aðrir ekki. Virðist ekki sanngjarnt, að oddvitum sé synjað um þau réttindi, sem flestir launamenn hafa nú. Í öðru lagi er óeðlilegt, að sums staðar sé þessi launauppbót greidd, en annars staðar ekki. Frv. fer því fram á að lögbjóða, að á laun oddvita, önnur en innheimtulaun, verði greidd verðlagsuppbót eftir vísitölu samkv. l. um verðlagsuppbót á laun embættismanna og annarra starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana, og þarf ég ekki fleiri orð um það. Ég legg til fyrir hönd n., að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt samkv. tilmælum bæjarstjórnar Neskaupstaðar og fer fram á, að sá hluti jarðarinnar Ormsstaða í Norðfjarðarhreppi, sem nú þegar er orðinn eign bæjarsjóðs Neskaupstaðar, verði lagður undir lögsagnarumdæmi Neskaupstaðar frá 1. jan. 1943. Neskaupstaður keypti hluta þessarar jarðar fyrir nokkrum árum. Nú fyrir skemmstu hefur þessum hluta verið skipt úr, þannig að það eru orðin ákveðin landamerki milli þess hluta, sem Neskaupstaður á af jörðinni, og hins, sem enn þá er í eigu einstakra manna í Norðfjarðarhreppi. Þótti þess vegna rétt, að sá hluti, sem þannig er skipt úr og er eign Neskaupstaðar, verði lögsagnarumdæmi kaupstaðarins. Það er fullt samkomulag um þetta mál bæði milli þess hrepps, sem þarna á hlut að máli, Norðfjarðarhrepps, og Neskaupstaðar, og í hv. Ed. var fullt samkomulag milli þingflokkanna um afgreiðslu þess. Allshn. þessarar d. hefur einróma komið sér saman um að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. - Meiri hl. allshn. leggur til í nál. á þskj. 405, að frv. verði samþ., og standa að því 4 nm. af 5, en einn, hv. 1. þm. Árn., skilar sérstöku nál. og er frv. andvígur. Ég mun ekki fara langt út í málið að sinni, því að það er öllum þdm. kunnugt. Í Ed. gáfu báðir hlutar allshn. út rækileg nál., svo að afstaða þeirra varð fullvel skýr, og létu prenta ýmis fylgiskjöl, m.a. álitsgerðir hlutaðeigandi hrepps- og sýslunefnda. Hafa þm. átt kost á að kynna sér það allt. Aðalefni frv. er það í 1. gr., að nokkrar jarðir skuli lagðar undir lögsagnarumdæmi Rvíkur, og í 2. gr., að Reykjavíkurbæ skuli heimilað að taka jörðina Grafarholt eignarnámi. Hvort tveggja réttlætist af brýnni þörf bæjarins. Fyrir nokkru hefur hann fest kaup á Korpúlfsstöðum og jörðum, sem undir þá lágu, en eftir að kaupin voru fullgerð, kom hreppur inn og vildi neyta forkaupsréttar á nokkrum hluta eignanna. Samningar voru reyndir, er strönduðu algerlega. Eitt það sker, sem á stóð, var kaupverð Grafarholts, sem þótti of hátt. Hv. þm. G.-K. bar fram þá Ósk við allshn., að hún reyndi sættir milli aðila. N. getur að vísu ekki gerzt þar sáttasemjari, en meiri hl. yrði mjög ánægður, ef takast mætti, t.d. fyrir frumkvæði þeirra, sem fyrir sáttatilraunum hafa staðið; að koma einhverjum sættum á, og er n. fús að taka allar sáttatillögur til athugunar fyrir 3. umr. Minni hl. hefur breytt nokkrum ónotum að meiri hl. í nál. sínu fyrir of skjóta afgreiðslu þessa þrádeilda máls, þar sem afstaða einstakra þm. var fyrirfram mótuð og vitað, að innan n. voru 4 með, en 1 móti. Virtist þá ekki ástæða til að eyða í málið mörgum fundum.

Frsm. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. frsm. meiri hl. hefur nú gert grein fyrir málinu frá sínu sjónarmiði. Hann kvartaði undan, að ég hreytti ónotum í nál. mínu, en bar ekki móti, að rétt væri þar hermt um skyndiafgreiðslu málsins í n., en þegar málið var tekið fyrir, voru ekki mættir nema tveir, og kunni ég ekki við að afgreiða það að svo búnu, - þannig að ég einn myndaði meiri hl. þegar átti að afgreiða málið. Þá var náð í einn nm. í viðbót, og svo var málið afgr. Ekki fæ ég séð, að í nál. mínu séu nein svigurmæli í garð meiri hl. nema satt sagt um þetta. Af þeim skjölum, sem fylgja til meðmæla þessu máli, fæ ég ekki fundið þann kunnugleik á málinu, sem æskilegur hefði verið. Málinu hefur verið andæft með mörgum góðum rökum, og meðmælendur þess hafa ekki haft fyrir því enn að færa þar rök á móti, og það hefði mér fundizt frsm. meiri hl. eiga nú að gera. Honum ætti að vera það kært, að málið yrði upplýst í umr. og fylgismenn frv. ættu að leggja mest kapp á það. Ég vona, að hv. frsm. hafi þann kunnugleika á málinu, að honum veiti létt að svara þeim spurningum, sem ég þarf að bera fram, og má vera, að þær upplýsingar, sem hann væntanlega gefur, geti breytt nokkuð afstöðu manna til málsins. Ekki þarf mörgum orðum að því að eyða, hve gott og gagnlegt Reykjavíkurbæ með sín rúm 40 þús. íbúa geti verið að hafa mikið land til umráða. Hann hefur að vísu allmikið land, en ég vil alls ekki mótmæla því, að hann þurfi meira. En nauðsyn er, að það fáist upplýst, hvernig bærinn notar og situr þær jarðir, sem hann á. Ég hef ekki kunnugleik á því, en mér er sagt, að hann geri það mjög misvel og miklar lendur séu í órækt, en jarðir lélega hýstar o.s.frv. Ég vildi vita, hvað sannast er í þessu, og getur það haft áhrif á afstöðu manna til þess, hvort ástæða sé til að svo stöddu að beita mjög óvenjulegum þvingunarráðstöfunum til að leggja jörð eins og Grafarholt undir bæinn tafarlaust, og á afstöðu manna til frv. yfirleitt. Þarfir Reykvíkinga til lands má einkum telja: þörf á garðlöndum til matjurtamektar og á landblettum til að reisa sumarskýli, þar sem fjölskyldur hafi sæmileg dvalarskilyrði með börn sín og ungmenni. Bærinn hefur hvergi nærri fullnotað lönd sín, sem hann hefur yfir að ráða, til þessara hluta. Raddir hafa verið uppi um það, að auka beri grasrækt í landi bæjarins og þá nautgriparækt. og er það einkum miðað við Korpúlfsstaðalöndin. En það er alveg óséð, hver hagur bænum yrði að því. Enn ber að líta á byggingarefnisþörf bæjarins. Ekki hefur verið sýnt, að það væri á þrotum í bæjarlandinu, og væri einkum um það að ræða, mætti taka eingöngu þá bletti, sem bærinn þyrfti vegna þeirra hluta. Með ákvæðum þessa frv. er gerð svo mikil röskun á tveim sveitarfélögum, að þau bíða þess máske seint bætur, og um Mosfellssveitina, þá sem meira er skert, veit ég ekki, nema henni verði þá ófært með öllu að rísa undir byrðum sínum. Ég vildi biðja hv. frsm. meiri hl. að upplýsa það, hve mikill tekjumissir af þessu yrði fyrir sveitirnar og þá sérstaklega Mosfellssveitina. Athuga þyrfti, hve mikill hluti hreppsgjalda hefur runnið frá þessum jörðum og hverja hlutdeild þær hafa átt í sameiginlegum kostnaði sveitarmanna, hvað þaðan hafi verið lagt til kennslumála o.fl., hve mikið til lögskila eins og smalamennsku eða grenjaleitar, hvern hluta ómagaframfæris sveitarinnar verður að eigna þessum jörðum. Hefur hv. frsm. meiri hl., eins og ég vona, vitneskju um þetta? Vill hann ekki leiða þd. í allan sannleik um þetta? Hvernig verkar breytingin á afkomu sýslufélagsins? Margt fleira væri ástæða til að fá að vita um þetta. Ég fer ekki að tala um þessa hólma, sem frv. gerir ráð fyrir, að skildir verði eftir og heyri Mosfellssveitinni til áfram, innan um það, sem það gerir ráð fyrir að taka. Þeir eru eitt merki þess, hv e óhönduglega að frv. hefur verið unnið. Eignarnámsheimildin fyrir Grafarholti er e.t.v. það mikilvægasta í málinu öllu. Það þurfti karlmennsku til að fara slíks á leit á þann hátt, sem gert er, og ég held, að forvígismenn frv. hefðu átt að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir gerðu það. Ætla þeir að halda því til streitu? Er það svo augljóst mál, að almenningsheill Rvíkur krefjist þess, svo að stjskr. sé ekki misboðið með þessu ákvæði frv.? Það á að taka mikinn hluta Grafarholts eignarnámi. Þó á að skilja eitthvað eftir, ca. 60–70 hektara. Um 700 hektara á að taka. Ég hef áður sýnt fram á, hve fjarri öllu lagi það er, að jarðeignir bæjarins fullnægi ekki þörfum hans eins og er þörf landsvæða til bygginga og garðræktar. Ég held, að ómögulegt sé að sannfæra þann, er til þekkir, um annað. Það verður þá að tilfæra einhver önnur sjónarmið, t.d., að bærinn þurfi land til grasræktar fyrir kúabú. Viðkunnanlegra væri þó, að hann væri áður búinn að rækta það land, er hann hefur til umráða, og mætti þá fremur rökstyðja eignarnámsþörfina. En svo er ekki. Þá er og umsögn fylgismanna frv. sú um þetta land, að það sé illræktanlegt, svo að varla á að nota það í þessu skyni, því að meðan gott land er ekki notað í þessu skyni, þá dettur þeim ekki í hug að nota lendur, sem þeir dæma sjálfir illt land. Ég vil einnig drepa á það í þessu sambandi, að það er ekkert hégómaatriði, hvort þessi kvöð verður lögð á jörðina, jafnvel þó að eignarnámið verði ekki framkvæmt. Með því móti yrði landið áreiðanlega miklu verðminna, ef ekki á að nota eignarnámsheimildina bráðlega. Um það þarf ekki að efast. Það verður því sjáanlega skylda bæjarins, ef frv. þetta nær fram að ganga, að tryggja eigandanum, að hann bíði ekki fjárbagslegt tjón vegna þessarar kvaðar, og bærinn verður þá að kaupa jörðina strax. Nú er mál þetta þannig vaxið, að óneitanlega hefði verið viðkunnanlegra fyrir bæinn að reyna að komast að samkomulagi við aðilana fyrst og síðan fara þá fram á eignarnámsheimild, ef það hefði ekki tekizt. Ég minnist þess ekki, að slík leið hafi verið farin, að forkaupsréttur hafi verið upphafinn þannig, eins og ætlazt er til, að gert verði með þessu frv. Það mun eins dæmi. Yfirleitt er ekki skemmtileg lýsingin á tómlæti bæjarins um samningsumleitanir í sambandi við þetta mál. Að lokum vil ég benda fylgismönnum þessa frv. á það, að svo framarlega sem ekki koma fram veigameiri rök í þessu máli en orðið er, þá mun verða greið leið og auðsótt að taka eignir manna eignarnámi framvegis, ef frv. þetta verður samþykkt óbreytt með þeim rökum einum, sem fram eru komin. Er það virkilega svo, að flm. séu svo skammsýnir, að þeir haldi, að eignarnám verði aðeins gert, þegar þeim vel líkar? Ætli það sé nú alveg víst`? Ég hef alltaf litið á ákvæði stjskr. um friðhelgi eignarréttarins sem það gengi næst friðhelgi heimilisins. En nú virðast hv. flm. vera á öðru máli, og er þá orðinn meiri hraði á snúningi hlutanna en ég fylgist með, og er líka fjarri því, að ég óski þess. En það er þá gott, að þeir eru búnir að sætta sig við þá töluna, er upp kann að koma í þessu teningskasti framtíðarinnar. Þetta atriði vil ég leggja sérstaka áherzlu á. Og ég verð að segja, að ég áliti það stórvægilega búningsbót, ef eignarnámsákvæðið væri numið burt úr frv., nema því verði í öðrum verulegum atriðum breytt. Ég hef leyft mér að bera hér fram rökst. dagskrá í því trausti, að menn vilji fara hér að með forsjá og einnig í því trausti, að bæjarstj. virði samningsleiðina í lengstu lög og fari ekki aðra leið nema tilneydd, en til þess álít ég, að ekki muni koma. Mér dettur ekki í hug að standa í vegi fyrir því, að bærinn fái nauðsynlegt land. Þvert á móti. Ég held, að ég skilji ekki síður þarfir bæjarins en þeir, sem ekki vilja breyta stafkrók í frv. Ef dagskráin verður felld, þá mun ég við 3. umr., eins og ég segi í nál. mínu, freista þess að bera fram brtt. þess efnis að nema burt úr frv. það atriði, er ég álít háskalegast, eignarnámsákvæðið, og um nokkur önnur atriði frv. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta, en áleit mér skylt að taka það fram, er ég hef nú gert. Síðan verður auðna að ráða, hvernig fer.



Það er rétt hjá hv. 1. þm. Árn., að málið hafi ekki verið athugað lengi í allshn. Hins vegar var það svo vel athugað fyrir, að ég fyrir mitt leyti var búinn að gera upp við mig að fylgja því, eins og það kom frá hv. Ed. Hinir 4 nm. voru sömu skoðunar. Aðalefni frv. þessa er það, að bærinn fái yfirráð fyrir þeim löndum, sem kringum hann eru. Bærinn er í hröðum vexti, og úthverfi hans hafa dreifzt svo út, að það er aðeins tímaspursmál, hvenær þessi lönd verða innanbæjar. T.d. er nú þegar farið að selja og leigja lóðir frá Grafarholti, og sækja menn vinnu þaðan í bæinn með strætisvögnum. Hins vegar er reynsla fyrir því, að jarðir, sem lenda í útjöðrum borga og bæja, verða hin mesta féþúfa fyrir gróðabrallsmenn, og það er eftirkektarvert, að þeir hafa ekkert til gróðans unnið, heldur komizt yfir löndin af tilviljun eða sölsað þau undir sig. Síðan pranga þeir með lóðir og draga til sin arð af vinnu manna þeirra, er verða að neyðast til að kaupa eða leigja af þeim lóðir á uppsprengdu verði. Þetta er óeðlilegt brall, og ég tel gæfuríkt fyrir bæinn, hve snemma honum tókst að komast yfir mestan hlutann af því landi, sem hann stendur á. Þó er miðbærinn hér undanskilinn, og hefur það verið til stórtjóns. E.t.v. hefur gróðabrallið með lóðirnar þar orðið til þess að opna augu bæjarstjórnar og bæjarbúa fyrir því, að rétta leiðin væri að komast yfir löndin í kringum bæinn, áður en þau kæmust á toppinn sem verzlunarvara. Sjónarmið Mosfellssveitar í þessu máli er sjónarmið gróðabrallsins. Það er háð kapphlaup til að selja landið eða leigja eða nota það í gróðaskyni á einhvern hátt. Engin önnur sjónarmið hafa verið færð fram. Ég álít það sé bæði knýjandi nauðsyn og rétt að hraða málinu sem mest. Mosfellssveit er augsýnilega að misnota rétt sinn með því að ætla sér að neyta forkaupsréttar án þarfar. Ég tel því rétt að hraða þessu máli, svo að sveitin komi ekki fram forkaupsréttarákvörðun sinni. Bærinn keypti Korpúlfsstaði til þess að hafa ræktað land fyrir sig. Það er vitanlega óviðunandi ástand í mjólkurmálunum hér. Mjólkin kemur hálfskemmd austan úr sveitum og oft mjög gömul. Með því að koma upp kúabúi á Korpúlfsstöðum, þá gætu bæjarbúar fengið glænýja mjólk á hverjum morgni og losnað við vankanta mjólkursölulaganna. Þessi l. gerðu það að verkum, að ýmis fyrirmyndarstórbú í nágrenni bæjarins, einkum Korpúlfsstaðabúið, voru lögð í rústir. Þetta var gert til ágóða fyrir bændur austan fjalls til þess að gefa þeim markaðinn. Mjólk þaðan er þó oft ónothæf. En þetta jók fylgi Framsfl., þótt það færði ekki Reykvíkingum neinn gróða. Ég tel því rétt frá mörgum sjónarmiðum, að nál þetta fái sem fljótasta afgreiðslu. Á því byggist lífsafkoma og framtíð rúmlega þriðjungs þjóðarinnar. Ég vil benda á síðustu orðin í ræðu hv. 1. þm. Árn. Þar var hann að brýna fulltrúa Sjálfstfl. á því, að ef þeir ætluðu að fara að beita sér fyrir bolsévisma, þá skyldu þeir bara bíða rólegir. Hann gaf í skyn, að framsóknarmenn mundu þá gjarnan snúast með bolsévikkum á móti sjálfstæðismönnum, er þeim byði svo við að horfa. Ég veit, að það er rétt, að Sjálfstfl. er fulltrúi gróðabrallsins, en í þessu máli miðar hann meira við framtíðina og hag almennings en Framsfl. gerir. Ég vil enn þá endurtaka, að ég álít, að með þessu frv. sé stefnt í rétta átt og afgreiðslu þeir beri að hraða sem mest.



Ég þarf ekki að vera langorður. Hv. 1. þm. Árn. hefur fært þau rök fyrir afstöðu okkar. Aftur hafa engin rök komið fram á móti, nema hjá hv. þm. Siglf., ef rök skyldi kalla, og kem ég að þeim síðar. Hv. frsm. meiri hl. taldi þörfina á landrými fyrir bæinn fyrstu ástæðuna fyrir þessu frv. Þetta er aðeins órökstutt slagorð. Hann minntist ekki á það land, sem bærinn á nú þegar, eða hvernig það er notað. Hann minntist ekki á Gufunes, að það hefur ekki verið notað til annars en leigja það ábúandanum. Þá er það Geldinganesið. Það tilheyrir Gufunesi og er notað til hagagöngu fyrir hesta. Það er e.t.v. nauðsynlegt. En ef þörf bæjarins er svo mikil fyrir land eins og af er látið, þá mundi þetta land ekki vera notað undir stóð. Ártún og Árbæ veit ég ekki til, að bærinn noti neitt nema til sandnáms. Annars er það land ónotað. Það er tekið fram í nál., að auk þess að fá yfirráð yfir ræktuðu landi þurfi Rvíkurbær og að ráða yfir óbyggðu landi vegna Reykvíkinga, sem vilji ferðast gangandi að sumarlagi, og er því haldið fram, að vegna lögreglusamþykktar um lokun Mosfellshrepps sé Reykvíkingum það torvelt nema með sérstöku leyfi. Þessi lögreglusamþykkt hefur verið felld úr gildi og var aldrei framkvæmd eftir bókstaf laganna. Reykvíkingar taka sér það leyfi að ganga um óbyggð lönd, enda er ekki amazt við þeim eða því, að þeir séu við berjatínslu. T.d. er mitt land oft heimsótt af hópum barna, sem eru í berjamó, og gegnir sama máli um flest lönd í Mosfellssveit. Sú ástæða, að slík ferðalög hafi verið torveld vegna harðstjórnar Mosfellssveitarmanna, er því einskis virði. Frsm. meiri hl. taldi verð það, sem farið var fram á fyrir Grafarholt, vera of hátt, hvort sem tekið er tillit til mannvirkja á jörðinni eða metið gildi hennar sökum legu í nágrenni bæjarins. Ég vil spyrja hv. frsm., hvort hann álíti unnt fyrir bæinn að fá síðar jörð fyrir miklu minna verð en nú. Ég tel ástæðulaust, að bærinn fái Grafarholt fyrir lægra verð en boðið er, og væri æskilegt, að fyrir lægi rökstutt álit um það, hvernig Rvíkurbær ætlar að nota þessi miklu lönd, sem hann seilist eftir. Hér er verið að grípa til örþrifaráða, og er athugavert að gera lög um að taka lönd þessi eignarnámi, ekki sízt að órannsökuðu máli og auk þess gegn mótmælum Kjósarsýslu og án þess að gerð sé grein fyrir, hvers vegna málinu er hraðað svo gegnum þingið. Mér virðast Nd. mislagðar hendur, ef hún krefst ekki frekari umsagnar, eins og farið er fram á af minni hl. n. Hv. þm. Siglf. taldi það höfuðatriði að tryggja bænum þarna aðgang að landi, í stað þess að það gengi til stríðsgróðamanna. Maður, líttu þér nær. Ég held, að fyrst ætti að taka lönd úr lögsagnarumdæmi bæjarins, áður en farið er að sölsa undir yfirráð bæjarins lönd frá einstaklingum og sveitarfélögum í öðrum sýslum. Því er haldið fram, að æskilegt sé, að bærinn eigi lönd þau, sem hann stendur á. En ef þetta er aðalástæðan fyrir landaaukningu bæjarins, er hún mjög handahófsleg, því að Rvík á næg lönd, sem ekki er hreyft við og liggja ónotuð. Sýnist því engin nauðsyn á því að eyðileggja á þennan hátt þau sveitarfélög, sem byggja framtíð sína á því, að þessi lönd verði áfram innan lögsagnarumdæma þeirra. Virðist eigi liggja svo lífið á að koma málinu í gegnum þingið, að eigi megi bíða þar til fyrir liggja þær upplýsingar, sem nauðsynlegar eru til glöggvunar á öllum aðstæðum.



Herra forseti. - Ég hafði ekki ætlað að taka til máls í þessu máli, en ræða hv. þm. Siglf. gaf mér tilefni til þess. Í ræðu hans gætti alveg reginmisskilnings, en reyndar var ekki við öðru að búast hjá þeim táfræðingi. Það er sami misskilningurinn og fram kom um árið, þegar því var haldið fram, að með því að ná í Korpúlfsstaði og reka þar mjólkurbú gæti bærinn fullnægt mjólkurþörf bæjarbúa. Þótt hv. þm. Siglf. sé búinn að vera hér í vetur, hefur hann ekki öðlazt meiri skilning á þörfum bæjarbúa í þessu efni. Hv. þm. Siglf. verður að athuga, að fleiri menn eru búsettir hér en á Siglufirði, og þó getur Siglufjörður ekki mjólkurfætt sína bæjarbúa með kúabúi sínu. En hann skilur ekki nokkurn hlut, vesalingurinn þessi. Hann heldur, að mjólkurl. hafi orðið til þess að drepa kúabúin í nágrenni bæjarins, af því að maður, sem rak kúabú, þóttist ekki hafa nógu mikið upp úr því og fór því í þess stað að kaupa fisk og flytja hann til Englands. Þetta var fyrsti íslenzki bóndinn, sem hljóp frá skyldustörfum sínum sem bóndi. Þegar hann komst í þá aðstöðu, að hann hélt að hann græddi meira á sjónum, þá hætti hann. Og þá samþykkti bæjarstjórnin að kaupa jarðirnar af honum. Og hér á að innlima þær í Rvík. En svo góður v ar bærinn við hann, að hann skildi eftir hólma af landinu, svo að hann þyrfti ekki að koma til Rvíkur, og þessi hólmi á nú áfram að vera í Mosfellssveit. Þeir, sem vita, að þessi sami maður flúði á sínum tíma úr Reykjavík til þess eins að fá lægra útsvar í Mosfellssveit en hér, skilja vel, hví hólminn er nú skilinn eftir. Það eru brjóstgæði við gamalmenni. Þessir menn halda því fram, að þetta hafi verið gert til þess að fullnægja mjólkurþörf bæjarbúa. Nei, það er bezt að segja það eins og það er. Þegar þessi maður var kominn í strand, vildi bærinn hjálpa honum. Sú hjálp er eins konar verðlaun fyrir að hlaupa frá skyldustörfum sínum. Það var sýnilegt, að ef kaupin hefðu orðið að ganga til baka, þá hefði aumingja maðurinn orðið að sitja með jörðina. En til þess að bjarga öllu við var ekki um annað að ræða en fara þessa leið. Og þegar haldið er fram, að bæinn vanti land, þó að allt í kringum bæinn sé land, sem bærinn á, sem er gersamlega ónotað, þá skulum við bara vera hreinskilnir og segja eins og er, að þetta frv. er flutt að tilhlutan bæjarstjórnar Rvíkur í þeim tilgangi einum að reyna að hjálpa eiganda Korpúlfsstaða með því að losa hann við jörðina fyrir sæmilegt verð, af því að hann gefst upp á búskapnum og fer að reka aðra atvinnu, sem hann álítur, að muni borga sig betur. Og kommúnistar reyna svo að hjálpa til, af því að það er þeirra „princip“, sem hér á að framkvæma, að ná eignarhaldi á einstakra manna landi, og það get ég fyrirgefið þeim. En sjálfstæðismenn, sem ávallt hafa viljað hafa lóðir og jarðir í eigu einstaklinga, þeir þurfa ekki að telja neinum trú um, hvað þeim gengur til. Við vitum það. Það er verið að bjarga 2–3 millj. kr. fyrir fyrrv. forsrh. með því að láta bæjarbúa borga.



Herra forseti. - Það er í raun og veru merkilegt, sem kemur fram á hæstv. Alþingi í umr. um þetta mál og aths. við þetta mál, eins og það hefur verið lagt fyrir. Það er eins og jafnvel hér í fámenni okkar úti á Íslandi og þar, sem friðsamast ætti að mörgu leyti að vera á þessum tímum, sem yfir ganga, þá séu víssir menn, sem hafi löngun til þess að leika þann leik, sem nú er verið að heyja um heiminn, þar sem þeir, sem meiri máttar eru, þykjast hafa fullan rétt til þess að fara með þá, sem miður mega sín, eftir því, sem þeim sýnist. Það er eins og formenn okkar hér í bæjarfélagi Rvíkur hafi verið gripnir af einhverri svipaðri mikilmennskutilfinningu eins og einræðisherrarnir, sem þykjast hafa fullan rétt til þess að leggja smáríkin, sem kringum þá eru, undir sig, - þeim (smáríkjunum) til verndar og blessunar(!) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er alveg eðlilegt áframhald af þeirri pólitísku baráttu, sem tekin var upp hér á landi á síðasta vori, þegar flokkar bæjastéttanna töldu sér svo varinn fisk um hrygg, að þeir gætu boðið sveitamönnum flest. Nú álíta þeir, að þeir þurfi ekki að semja við þá, heldur sé þeirra valdið, hvort sem þeir vilja taka lönd þeirra eða réttindi, sem þeir hafa haft. Þetta er sama stefnan, sem hafin var í íslenzkum stjórnmálum af meiri hl. þingsins á síðasta vori. Og þetta verður ekki síðasta sporið, sem bændur í nágrenni Rvíkur og bæjanna yfirleitt fá að sjá í þessa átt, þar sem þeir, sem telja sig orðið hafa meiri og betri aðstöðu í þjóðfélaginu, ætla að sýna, hvernig þeir ætla að nota vald sitt. Þetta verður ekki síðasta sporið í þessa átt og er ekki það fyrsta. Ég veit líka nú orðið, að hver einasti bóndi á landinu skilur, hvert hér stefnir, því að ég hef aldrei, þegar ég hef komið út um sveitir landsins frá Alþingi, orðið var við, að menn væru jafnalmennt hissa, af hvaða stjórnmálaflokki sem þeir hafa verið, yfir því, að svo ógrímuklædd ósvífni hafi verið borin fram eins og í þessu frv., að af einu bæjarfélagi, sem hefur fleiri þm. og meira vald, sé stefnan sú, að minni sveitarfélög sem í kringum bæinn eru, séu gerð réttlaus, ef hagsmunir bæjarfélagsins og þessara sveitarfélaga rekast á. stað þess að það ætti að reyna að semja og miðla málum, ætlar nú sá sterkari að nota hnefaréttinn. Ég get vel skilið, að þjónar Stalins hér í hv. d. séu með þessu. Og það kemur ákaflega vel heim, sem hv. þm. Siglf. sagði, að víssir menn í Sjálfstfl. væru þessu fylgjandi, vegna þess að vissir menn í Sjálfstfl. eru vinir Hitlers, eða voru það áður en hann byrjaði að ráðast á smáríkin. Þeir voru vinir hans, þó að þeir séu það ekki nú. Þar var sama hugsunin, sem hér er á ferð, að sá meiri máttar ætti yfirleitt alltaf að mega beita þann minni máttar ofbeldi og yfirgangi, hvenær sem honum þætti hagur sinn vera í veði gagnvart þeim, sem minni máttar væri. Mig furðar á því, að það skuli vera hægt í ríki, þar sem lýðræði á að ríkja, af þeim meiri hl., sem telur sig hafa hag af því að breyta sveitatakmörkum og kaupstaðatakmörkum með l. án þess að spyrja viðkomandi sveitarfélag um. Það er þannig í l. um sóknaskipun í landinu, að ekki má breyta takmörkum kirkjusókna, nema báðir aðilar komi sér saman um það. Og ef það færi að ríkja hér á landi, að sveitarfélag, sem telur sig sterkara en annað, eða kaupstaður geti hvenær sem er tekið land af því sveitarfélagi, sem er minni máttar, til að styrkja aðstöðu sína á einhvern hátt, þá vil ég segja við þá hv. þm., sem utan Rvíkur eiga heima, að ef þetta er látið ná fram að ganga og þessi stefna ekki kveðin niður í byrjun, eftir því sem unnt er, þá skeður nákvæmlega það sama hér í sveitarfélögum landsins og skeði í smáríkjunum, þegar þau uggðu ekki að sér og voru hernumin, að þessi yfirgangur, sem hér er stefnt að, gengur lengra og lengra, og við vitum ekki, hver fyrir sig, hvenær kemur að okkar sveitarféla í þessu efni. Við skulum hugsa okkur, að eitthvert annað sveitarfélag gæti með l. fengið því framgengt að taka undir sig helminginn af sveitarfélagi okkar og skildi eftir skika handa okkur og segði: „Þið getið bjargazt af með ykkar sveitarfélag.“ Hvernig ætli mönnum fyndist það? Ég get ekki skilið, að slík réttarvitund sé farin að gagntaka menn svo, að þeir geti aðhyllzt stefnu þessa frv., að gera þann gersamlega réttlausan, sem miður má sín, en ákveða, að rétturinn skuli vera þess, sem betri hefur lífsaðstöðuna. Og mig furðar á því, að þeir, sem telja sig vera málsvara þeirra, sem miður mega sín í þjóðfélaginu, skuli segja, að þetta sé hin rétta aðferð, svona eigi það að vera, þannig eigi að hafa það við þá, sem ekki hafi nógu góða málsvara og eru búnir að sleppa úr höndum sér því áhrifavaldi, sem þeir hafa haft á Alþingi. Eins og hv. 2. þm. N.--M. tók fram, er það í raun og veru ekki svaravert, sem hv. þm. Siglf. var hér að ræða um mjólkurframleiðslu og annað í sambandi við þetta mál, því að það var svo barnalegt, að það er alveg víst, að hver einasti maður, sem nokkuð þekkir til þeirra mála, getur ekki annað en brosað að slíkri ræðu. Að mjólkurframleiðslan hér í nágrenni Rvíkur hafi minnkað vegna mjólkurlaganna, er ekki skiljanlegt, nema hægt sé að sýna fram á það með rökum, að framleiðendur hafi fengið lækkað verð fyrir mjólkina. En þeir hafa fengið hækkað verðið, en ekki lækkað, og hvernig ætti það að geta orðið til þess að drepa framleiðslu þeirra? En það er rétt, að það er ekki vitað, að nokkur mjólkurframleiðandi hér í nágrenni Rvíkur hafi gefizt upp við framleiðslu sína, nema sá eini, sem hér hefur verið minnzt á og nú á með þessu frv. að hjálpa til að losna við jörð sina. Það er vitað, að það er verið að reyna að selja þessa jörð, sem byggt hefur verið á fyrir of fjár, sem enginn bóndi, sem hefði ætlað sér að lifa af búskap eingöngu, hefði byggt þvílíkt á. Og til þess að geta selt hana sem dýrustu verði þarf Rvík að fá forkaupsréttinn, og það er aðalatriðið í þessu frv. og að koma í veg fyrir, að Mosfellshreppur geti fengið þetta land keypt. En ef Reykjavíkurbær vill fá þetta land keypt, gott og vel, en hvers vegna þarf þá endilega að leggja það undir lögsagnarumdæmi bæjarins? Hver einasti maður, sem þekkir eitthvað til erlendis, í borgum þar og sveitarfélögum, veit, að úthverfi bæja og borga eru oft önnur lögsagnarumdæmi en aðalbærinn eða borgin, og þessir staðir hafa aldrei reynt að leggja undir lögsagnarumdæmi sitt þessi úthverfi, þó að þeir hefðu bolmagn til þess, á sama hátt og Reykjavíkurbær vill gera nú. Í Kaupmannahöfn eru mörg sveitarfélög, sem ná langt inn í borgina, og enginn árekstur hefur verið þar af þeim ástæðum. Það virðist ganga ákaflega vel. Og þannig er alls staðar, þar sem yfirleitt siðmenntaðir menn eigast við um skiptingu í þessum efnum. En það er engu síður þörf á að tryggja félagsheildir gegn yfirgangi í þessum efnum heldur en einstakling fyrir hvers konar yfirgangi. Og þegar búið er að drepa þetta frv., á því að fylgja í kjölfarið frv. um, að ekki sé hægt að breyta takmörkum lögsagnarumdæma, nema báðir viðkomandi aðilar séu kvaddir til og verði sammála um það, en ef samkomulag næst ekki á milli þeirra, þá sé a.m.k. einhver aðili, sem skeri þar úr annar en sá, sem ætlar að hafa allan hagnaðinn af því að ráðast á þann, sem er minni máttar, eins og hér virðist vera að stefnt. Hv. þm. Siglf. var að tala um viðhorf þeirra Mosfellssveitarmanna í þessu máli og okkar, sem þeim erum sammála, sem viðhorf gróðabrallsmannanna. Ég hélt nú, að hann væri kunnugastur gróðabrallinu, því að sá bær, sem hann er fulltrúi fyrir, hefur lengi haft orð á sér fyrir það, að þar séu mestu gróðabrallsmenn hér á landi og a.m.k. mestir möguleikar til þess í Siglufjarðarkaupstað. Ég hef alltaf skilið það svo, að sá, sem ásælist eignir og fríðindi manna, sé gróðabrallsmaður, en ekki hinn, sem er að verja sig fyrir því. En máske er ég svo fáfróður í þessu, að það sé þannig, að gróðabrallið á Siglufirði, sem hv. þm. Siglf. þekkir bezt, byggist á því, ef maður, sem minni máttar er, lætur ekki umsvifalaust taka af sér það, sem hinn meiri máttar vill taka, - kannske þetta sé gróðabrallið á Siglufirði? En það er alveg gagnstætt því, sem mér hefur verið kennt. En ég játa, að ég er ákaflega fákunnandi í þessum málum. - Vitanlega eru þessar eignir, sem hér er um að ræða, jafnverðmætar fyrir hvern, sem hefur þær undir höndum. Og ef ríkið ætlar ekki að taka ágóðann, sem á því er, að eign hækkar í verði, þá liggur næst, að eigandinn eigi ágóðann fremur en einhver óviðkomandi maður aðvífandi. Það ætti a.m.k. að vera réttlátlegast í augum þeirra manna, sem hrópa hæst um það, að þeir vilji vernda eignarrétt manna. Og það sveitarfélag, sem af einhverjum sérstökum ástæðum fær bætta aðstöðu fyrir það, að lönd hækka í verði, ég fullyrði, að það á meiri rétt til hagnaðarins af þeirri verðhækkun heldur en sveitar- eða bæjarfélag, sem er í námunda við það. Alveg eins og ég teldi sjálfsagt, ef ég ætti jörð og byggi með öðrum nágranna mínum, sem væri á næsta býli við mína jörð, og ef mín jörð hækkaði í verði af einhverjum orsökum, þá teldi ég mig hafa meiri rétt til þess að njóta hagnaðarins af þeirri verðhækkun heldur en nágranna minn, sem byggi við hliðina á mér. Þá var hv. þm. Siglf. að tala um það, að menn gætu ekki fengið mjólk hér í Rvík nema hálfskemmda og illa með farna og allt eftir því og að það væri yfirleitt ekki forsvaranlegt að framleiða mjólk handa Reykvíkingum nema í nágrenni Rvíkur, og að mjólkin, sem þar væri framleidd, væri miklu betri og heilnæmari heldur en mjólk lengra að, sem mundi vera svo að segja ómeti. Sennilega man þessi hv. þm. ekkert úr þeirri baráttu, sem hefur verið um þessi mál, nema að frá fyrstu árunum, sem sú barátta var háð, 1934 og 1935, virðist hann hafa lært utan að nokkrar greinar eða greinaslitur úr Morgunblaðinu margra ára gamlar. Og það er ill undirstaða í hverju þjóðfélagsmáli að kunna ekki annað um það en nokkrar leifar úr Morgunblaðinu, margra ára gamlar. Það er margsannað, að bæði hvað vitamín og fitu snertir og gæði yfirleitt, þá er mjólkin, sem framleidd er lengra frá bænum, þar sem ræktunarlöndin eru betri, hún er betri heldur en hin, sem framleidd hefur verið að mestu hér af fóðurbæti í grennd við Rvík og í Rvík. Þetta liggur fyrir í opinberum skýrslum frá Rannsóknarstofu Háskólans um mörg ár. 

Sumum þykir brennivín bragðbetra en mjólk

. Sumum smakkast brennivín betur en mjólk og sumum betur, að mjólkin sé súr og skemmd heldur en að hún sé góð. Sumir vilja ekki drekka mjólkina volga úr kúnum. Sumum þykir betra að gerilsneyða mjólkina, öðrum þykir betri gerilsneydd mjólk. Það er þannig mismunandi, hvernig smekkur manna er, eitt þykir þessum gott og öðrum hitt. Hvernig smekkur manna er, er engin vísindaleg niðurstaða.  En nú ætla ég að spyrja þá, sem telja sig vera fulltrúa þeirra, sem hafa minni peningaráðin í bæjunum: Ef ekki er hægt að fullnægja þörf Rvíkur fyrir mjólk og mjólkurvörur með því, sem þeir telja betri mjólk, þ.e. sem framleidd er í nágrenni bæjanna, og ef menn yfirleitt teldu, að sú mjólk væri betri, hverjir ætli nytu þá þeirrar mjólkur, hvort yrðu það þeir fátæku eða þeir nýríku eða gamalríku í Þessum hv. þm. er það vitanlega ljóst, að það er ekki hægt að fullnægja eftirspurninni á mjólkur- og mjólkurvörumarkaðinum í Rvík með því, sem hægt væri að framleiða í nágrenni Rvíkur. Og ef vísindin sýndu, að sú mjólk reyndist betri, þá er víst, að hún lenti ekki hjá þeim, sem fátækastir eru í bæjarfélaginu. Við þekkjum vel þau viðskiptalögmál, sem því ráða. Þess vegna ættu allir þeir, sem telja sig fulltrúa þeirra fátækari, að vinna að því að tryggja það, að framleiðsla mjólkur fyrir alla bæi á landinu verði sem allra tryggust, svo að á öllum tímum árs sé tryggð nægileg mjólk handa bæjabúum. Og viðkomandi Rvík er ekki hægt að tryggja þetta með öðru móti en því, að Borgarfjörður og austurhluti Suðurlandsundirlendisins séu í verðjöfnunarsvæði Rvíkur.  Ég ætla ekki að þessu sinni að fara meira inn í mjólkurmálin í þessu sambandi. En mér virtist hlægilegt, að hv. þm. norðan af landi skyldi ekki þekkja meira inn á þessi mál en raun bar vitni, heldur skyldi hann halda, að þetta frv. væri tengt mjólkurmálinu á þann hátt, sem hann talaði um. Það er tengt því á þann veg, sem hv. 2. þm. N.--M. (PZ) talaði um, að maður, sem bjó þarna á Korpúlfsstöðum, taldi sér arðvænlegra að reka aðra atvinnu. Og þetta er höfuðinnihald frv. Og ég er sannfærður um það, að það er nógu mikið af heilbrigðri dómgreind og réttlætistilfinningu hjá hv. þm. til þess, að dagskrártill. hv. 1. þm. Árn. verði samþ. og reynt að samræma hagsmuni hinnar stóru Rvíkur og hinnar litlu Mosfellssveitar, því að báðar hafa jafnmikinn rétt til að lifa.



Ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti, sem á að vaka og vakir yfir gangi mála hér á hæstv. Alþ. og því, að sæmileg vinnubrögð séu af hendi innt, bæði í n., sem starfa hér í hv. þd., og líka í hv. d., hafi veitt því eftirtekt, að mál, sem snertir okkur þm. Mýra- og Borgarfjarðarkjördæma, sem vísað var til fjhn. 4. des. s.l., hefur ekki enn þá fengið neina afgreiðslu í þeirri n., svo að vitað sé. Hins vegar sé ég, að tekið hefur verið hér á dagskrá í dag frv. um svipað efni, þ.e. virkjunarmál, sem vísað var til fjhn. alllöngu seinna en því frv., sem Ég ræði hér um og snertir hv. þm. Mýr. og mig. Ég held, að því frv. hafi ekki verið vísað til n. fyrr en um miðjan desembermánuð, en það virðist hafa fengið afgreiðslu í n. Það liggur fyrir þskj. um það, og það hefur verið tekið á dagskrá. Vil ég þess vegna mjög beina því til hæstv. forseta, að hann finni skyldu sína í því að krefja n. um afgreiðslu þess máls og að dráttur verði ekki á því úr þessu. Ég vil mjög mælast til þess, fyrir hönd okkar hv. þm. Mýr. og mín, að hæstv. forseti geri gangskör að því, að þessu máli verði ekki komið fyrir kattarnef með þeim hætti, að það verði lagzt á það í n., því að það ætti að vera orðið þar fullsetið.



Ég ætla bara fyrir hönd n. að geta þess, að það hefur ekki verið tilætlunin að tefja þetta fossamál umfram önnur mál. Við höfum þegar afgr. hliðstætt mál, Siglufjarðarvirkjun, en það mál hefur ekki komizt á dagskrá vegna fjárlaganna og öðrum af sams konar ástæðum. En við munum sjá um að koma með nál. um Andakílsfossana það snemma, að þessi mál geti orðið nokkurn veginn samferða.

Forseti (JJós): Ég vænti, að hv. þm. Borgf. sé fullnægja gerð með þeirri yfirlýsingu, sem hv. formaður fjhn. hefur gefið, og vona, að ekki þurfi að þessu sinni meira um þetta atriði að ræða.