Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er um heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka framkvæmdalán. Frv. var lagt fyrir hv. Ed. og var afgreitt þaðan í gær. Efni þess er að heimila ríkisstj. að taka allt að 2 millj. sterlingspunda að láni og verja því til ýmissa mikilvægra framkvæmda, eins og nánar segir í 2. gr. frv. Ríkisstj. hefur að undanförnu kannað möguleika á því að fá stórt framkvæmdalán erlendis, og hefur Seðlabanki Íslands haft með höndum þær athuganir og á hans vegum dr. Jóhannes Nordal bankastjóri. Niðurstaðan er sú, að nú eru möguleikar á því að fá slíkt lán sem hér greinir, eða að upphæð um 240 millj. ísl. kr., í Bretlandi. Það mundi verða boðið út, og er gert ráð fyrir, að vextir af þessu láni yrðu 61/2 %. Lánið mundi verða til langs tíma eða til 26 ára. Er gert ráð fyrir, að það verði afborgunarlaust fyrstu 51/2 ár, þannig að fyrsta afborgun yrði 30. júní 1968. Í 2. gr. frv. segir frá því, til hvers eigi að verja þessu fé, og er það til framkvæmda á vegum ríkisins, sem eru mikilvægar fyrir þjóðarhag, eða að endurlána öðrum aðilum í sama skyni gegn fullnægjandi tryggingu. Í niðurlagi 2. gr. segir svo nánar: „Fénu skal einkum varið til að efla útflutningsiðnað, til hafnargerða, raforkuframkvæmda og annarra framkvæmda, sem stuðla að aukningu þjóðarframleiðslunnar og gjaldeyrisöflun.“ Margvíslegar framkvæmdir eru á döfinni og fyrirhugaðar, bæði á vegum ríkisins, bæjarog sveitarfélaga og einstaklinga og samtaka þeirra, sem lánsfé þarf til. Ríkisstj. hefur til athugunar ýmsar leiðir til öflunar lánsfjár til hinna margháttuðu framkvæmda. Koma þar til greina að sjálfsögðu bæði opinber framlög og lánveitingar frá ýmsum sjóðum, og má þar nefna sérstaklega hinn stóra sjóð, atvinnuleysistryggingasjóð, og frá ýmsum tryggingafélögum. Í þriðja lagi koma til greina að sjálfsögðu lánveitingar frá bankakerfinu, og ættu þær lánveitingar að geta orðið meiri nú en verið hefur um langt skeið vegna þeirrar ánægjulegu þróunar, sem verið hefur og nú er nm aukningu sparifjár í landinu. Í fjórða lagi koma svo til erlendar lántökur, og hér liggur það fyrir, að möguleiki hefur nú opnazt í Bretlandi til að bjóða út íslenzkt ríkislán. Út af fyrir sig má telja það ánægjulega þróun, sem hér hefur orðið. Undanfarin ár hafa mörg erlend lán verið tekin. Ýmis þeirra hafa verið fengin með þeim hætti, að Íslendingar hafa snúið sér til vinveittra erlendra ríkisstj. og fengið atbeina þeirra til lána, sem oft hafa verið með góðum kjörum. Hins vegar hafa nú opnazt möguleikar til að fara inn á hinn frjálsa peningamarkað og varðandi það, sem hér um ræðir, einn stærsta lána- og peningamarkað heimsins, sem er Lundúnamarkaðurinn. Þetta lán mundi því ekki verða tekið fyrir milligöngu erlendra ríkisstj., eins og verið hefur um mörg lán að undanförnu, heldur á almennum viðskiptagrundvelli. Eins og fram hefur komið áður, er greiðslubyrði okkar Íslendinga mjög þungbær nú vegna erlendra skulda, og um leið og við viðurkennum öll nauðsyn þess að afla erlendra lána til margháttaðra framkvæmda, sem ella mundu ekki komast í framkvæmd, verður að sjálfsögðu einnig að gæta hófs í þessum efnum. Á undanförnum árum hefur verið tekið allmikið af erlendum lánum til skamms tíma, þannig að greiðslubyrðin gagnvart útlöndum hefur verið síðustu árin og er í ár og verður á allra næstu árum allþung. Sem dæmi má nefna, að á þessu ári mun þurfa að greiða til útlanda í vexti og afborganir, að ég ætla, um 553 millj. ísl. kr. samtals af opinberum lánum og lánum einkaaðila. Þessi upphæð á að vísu að fara nokkuð lækkandi á næstu árum. En einmitt vegna þessarar þungu greiðslubyrði, sem stafar af þessum lánum til skamms tíma, er mjög mikilvægt, að þetta lán verður til svo langs tíma sem 26 ára, og ekki sízt það, að í 51/2 ár hin fyrstu þarf engar afborganir að inna af hendi. Greiðslur af þessu láni koma því ekki til greina, aðrar en vaxtagreiðslur, fyrr en verulega hefur létt á greiðslubyrði gagnvart útlöndum að öðru leyti. Þegar flutt hafa verið frv. um lántökur ríkinu til handa, sem skylt er samkv. stjórnarskránni, því að eftir ákvæðum hennar má engin lán taka, er skuldbindi ríkið, nema samkv. lögum, hafa verið nokkuð mismunandi venjur, hvað tekið hefur verið fram í þeim frv. um ráðstöfun fjárins. Stundum hefur verið ákveðið í þeim lögum, til hvers féð á að fara, og þá í stórum dráttum. Stundum hefur ekkert verið ákveðið um það í lögum. Í þessu frv. er ákveðið í stórum dráttum, til hvers lánið eigi að fara, eins og ég gat um áðan. Ég vil taka það fram til frekari skýringar, að ég geri ráð fyrir því, að stórir hlutar af þessu láni og væntanlega þeir stærstu muni fara til raforkuframkvæmda og hafnargerða. Hins vegar liggja málin ekki þannig fyrir, að unnt sé að ákveða í þessu frv. nákvæma skiptingu lánsfjárins. M.a. er ekki kannað til fulls enn þá um þau atriði, sem ég gat um hér áður, t.d. hversu mikið fé bankakerfið íslenzka getur látið af hendi á þessu og næsta ári til verklegra framkvæmda, sem og um framlög eða lánafé frá sjóðum, tryggingafélögum o.s.frv. Þetta liggur ekki enn fyrir og því ekki unnt að ákveða um það í þessu frv. nánar en að marka stefnuna í meginatriðum, eins og gert er með 2, gr. Þegar frv. var lagt fyrir hv. Ed., var gert ráð fyrir því, að ríkisstj. ákvæði skiptingu lánsfjárins. Ég gat þess í framsöguræðu minni, að ég gerði ráð fyrir, að óskir kæmu fram frá alþm. um, að Alþingi ætti þarna hlut að með einum eða öðrum hætti, og við meðferð málsins í hv. fjhn. Ed. var ákveðið að bæta inn í frv. ákvæði um, að ríkisstj. ákvæði skiptingu lánsfjárins í samráði við fjvn. Alþingis. Vænti ég, að óskum hv. alþm, um að fylgjast með þessu og hafa áhrif á úthlutun fjárins sé fullnægt með þessu. Það standa svo sakir um þetta fyrirhugaða lán, að gert hefur verið ráð fyrir því að bjóða þetta lán út í desembermánuði. Til þess að fullnægja þeirri tímaáætlun, sem gerð hefur verið um þetta efni, þarf þetta frv. að hljóta afgreiðslu frá Alþingi eigi síðar en föstudaginn 23. þ. m. Ég vil því beina þeirri ósk til hv. þdm. og hv. fjhn. og að sjálfsögðu til hæstv. forseta að greiða fyrir málinu, þannig að þessi tímaáætlun megi haldast. Ef meiri dráttur yrði á endanlegri afgreiðslu frv. frá Alþingi, má gera ráð fyrir, að lánsútboðið þyrfti að frestast fram yfir áramót, og teljum við ástæðulaust að stofna til þess. Ég vil svo leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Ég álít sjálfsagt að taka því vel að greiða fyrir því, að þetta mál geti orðið afgreitt sem fyrst frá hv. Alþingi og í tæka tíð, til þess að lántakan geti farið fram tafarlaust. Ég mun því ekki þreyta langar umr. um þetta mál, þó að það gæti gefið tilefni til ýmiss konar hugleiðinga um efnahags- og fjárhagsmál landsins, aðeins minna á örfá atriði í því sambandi, nánast til þess að skýra það eða færa rök fyrir því, að Framsfl. mun eindregið styðja þetta frv. og þessa lántöku. Þegar núv. stjórnarflokkar tóku við og gerðu sína nýju efnahagsáætlun, sem þeir sjálfir hafa kallað viðreisn, gerðu þeir ákaflega mikið úr þeim stórkostlega greiðsluhalla, sem hefði verið nokkur ár, greiðsluhallanum við útlönd, eins og það mun hafa verið orðað. Töldu þeir hann æðimikinn, nefndu háar tölur í því sambandi. Þeir sögðu, að þessi greiðsluhalli við útlönd, sem hefði verið jafnaður með erlendum lántökum, væri vottur þess, að þjóðin yrði að herða mjög að sér, og á því væri byggð sú kjaraskerðing, sem þjóðinni var ætluð í hinni nýju efnahagsáætlun. Þessi greiðsluhalli, sem talinn var, stafaði fyrst og fremst af ýmsum stórvirkjum, stórkostlegum framkvæmdum, sem þjóðin hafði ráðizt í og tekið til erlend lán, erlend stofnkostnaðarlán. Þetta var þá kallað greiðsluhalli við útlönd. Því var þá lýst yfir, að það ætti að snúa alveg við á þessari braut og þjóðin ætti í staðinn að fara að borga niður skuldir. T.d. er mér minnisstætt, að efnahagsmálaráðunautur, sem hingað kom frá Noregi til að skoða hina nýju áætlun og framkvæmd hennar, greindi frá því og hafði það sem undirstöðu að sínu áliti á því, hvort þetta hefði verið nauðsynlegt, að sér hefði verið sagt, hann yrði að byggja á því, sem sér hefði verið sagt, - að það ætti að lækka erlendar skuldir árlega sem svaraði afborgunum af þeim lánum, sem fyrir voru. Sem sagt, það var sagt, að það hefði verið stórkostlegur greiðsluhalli, verið tekin of mikil lán, jafnvel þótt til framkvæmda væru, það yrði að fara að lækka skuldirnar við útlönd og þess vegna yrði þjóðin að leggja verulega að sér. Við bentum strax á veilurnar í þessum málflutningi. Í fyrsta lagi, að hér var ekki um lántökur að ræða, sem gerðu þjóðinni erfiðara fyrir, og þurfti engin kjaraskerðing að verða þeirra vegna. Það var alveg ljóst. Enn fremur gerðum við grein fyrir því, að þessi stefna, sem þá var lýst yfir að ætti að fara að fylgja, að lækka erlendu skuldirnar á þennan hátt og þvinga þjóðina efnahagslega til að koma slíku í framkvæmd, væri með öllu óraunhæf og óframkvæmanleg. Það væri ekki hugsanlegt annað en að þjóð eins og Íslendingar, sem þurfa að byggja upp talsvert hratt og notfæra sér mikla ónotaða möguleika, þyrfti að taka og ætti að taka erlend lán til að koma mörgum nauðsynjaverkum í framkvæmd. Því væri þessi stefna óraunhæf og óframkvæmanleg. Nú skal ég ekki fara lengra út í þetta, heldur aðeins segja, að öll reynslan hefur sýnt, að við höfðum rétt fyrir okkur í þessu, því að vitanlega hefur ekki reynzt framkvæmanlegt að lækka skuldirnar við útlönd, heldur hafa margar lántökur átt sér stað, síðan núv. hæstv. ríkisstj. og núv. meiri hl. tók við, og skuldirnar við útlönd ekki lækkað, heldur vaxið. En greinilegasta yfirlýsingin um, að það er ekki hægt að komast hjá því að taka framkvæmdalán erlendis, ef ekki á að stefna öllu í strand, og þar með verður að fara að í aðaldráttum eins og við fórum að í því efni, -greinilegasta yfirlýsingin í þessa átt er þó vitaskuld þetta frv., sem hér liggur fyrir af hendi hæstv. ríkisstj. um heimild handa henni til að taka 2 millj. punda framkvæmdalán erlendis. Það kemur mér ekki á óvart, að slíkt frv. hlyti að koma fram og slík ráðstöfun og aðrar fleiri í sömu átt hlytu að verða gerðar, því að það hefur gefið auga leið, að svona hlaut að fara. Hin stefnan var ekki framkvæmanleg. Ég hef undanfarið hér á hv. Alþingi, þegar efnahagsmálin hefur borið á góma, á þessu þingi sérstaklega, bent á, hvernig komið er í landinu varðandi stofnkostnað við nýjar framkvæmdir annars vegar og hins vegar tekjur almennings í landinu og fjármagn til þess að standa undir stofnkostnaðinum. Stofnkostnaðurinn í öllum greinum er orðinn svo gífurlegur vegna dýrtíðarráðstafana hæstv. ríkisstj. og efnahagsmálastefnu hennar yfirleitt, að það horfir til mikils samdráttar, ef ekki er hægt að endurskoða allt fjárfestingarlánakerfið og veita miklu hærri fjárfestingarlán yfirleitt í nær öllum greinum en gert er nú í dag. Ég hef í þessu sambandi bent á þá pólitík ríkisstj., sem hún hefur rekið, að loka inni verulegan hluta af sparifénu í stað þess að hafa það í umferð. Og ég hef bent á, að þrýstingurinn í sambandi við hinn gífurlega stofnkostnað, sem orðinn er, hlyti að verða til þess, að ef ekki yrði horfið frá þeirri braut að loka inni hluta af sparifénu, yrði að taka þeim mun meira af erlendum lánum í fjárfestinguna. Náttúrlega er mér ljóst, að jafnvel þó að hætt yrði að loka inni spariféð, yrði líka að fá eitthvað talsvert af erlendum lánum inn í fjárfestinguna, ef uppbyggingin á að geta orðið nógu hröð til að mæta þeirri ofsalegu dýrtíðarþenslu, sem orðin er í landinu, og þeim almennu hækkunum, sem fram undan eru í því sambandi. Þetta frv., sem hér liggur fyrir um lántökuheimild fyrir ríkisstj., sýnir glöggt, að hæstv. ríkisstj. hefur orðið að komast að þeirri niðurstöðu, að það þurfti meira fé í fjárfestinguna og að það fé varð að sækja utan. Það varð að sækja það inn í landið með erlendum lánum að verulegu leyti. Og þeim mun meira sem lokað verður inni af því fjármagni, sem safnast í landinu sjálfu, og fryst í bankakerfinu, þeim mun meira verður að taka að láni erlendis með löngum lánum, ef hægt er að fá þau, til þess að fjárveitingin dragist ekki óeðlilega saman eða stöðvist í vissum greinum. Það þarf ekki annað en að skoða, í hverja klípu komið er í þessum efnum samkvæmt fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, eins og ég hef bent þinginu á í öðru sambandi. Það er alveg óðfluga farið að gera ráð fyrir því, að ekki komist fyrir á fjárlagafrv. ýmsar framkvæmdir, sem áður hefur verið talið sjálfsagt að greiða af ríkistekjunum, eins og t.d. vegagerðir í stórum stíl, skólabyggingar og ýmsar aðrar framkvæmdir á vegum ríkisins, sem áður hefur verið talið að ætti og verið mögulegt að greiða að mestu eða öllu af ríkistekjunum. Nú er óðfluga farið að gera ráð fyrir því að taka lán til þessara framkvæmda, sumpart innanlands og sumpart erlendis. Þannig er vandinn orðinn varðandi fjárfestingarframkvæmdirnar og fjármagn til þess að standa undir þeim. Það þarf ekkert annað en líta á ástandið í landbúnaðinum að þessu leyti, kostnaðinn við að koma upp búunum eða við framkvæmdir í sveitunum eða kostnaðinn við að koma upp íbúðum eða eignast báta og skip og aðrar framkvæmdir við sjóinn, íhuga þennan kostnað annars vegar og svo þau lán, sem nú eru látin í té úr fjárfestingarlánakerfinu, enn fremur raforkuframkvæmdir, sem hljóta að standa fyrir dyrum, og fjölmargt fleira. Þá sjáum við, í hvaða sjálfheldu þessi mál eru komin, og út úr henni verður að reyna að komast eftir jákvæðu leiðinni, með því að auka framleiðsluna í landinu og framleiðnina, og til þess þarf meira fjárfestingarfjármagn en áður hefur verið fyrir hendi. Og það verðum við að fá með því að nota okkar eigið fé eins mikið og við mögulega getum, hafa það í umferð, og taka líka talsvert mikið af erlendum framkvæmdalánum. Út frá þessu sjónarmiði, sem ég hef hér verið að lýsa, erum við í Framsfl. eindregnir stuðningsmenn þessarar lántöku, sem hæstv. ríkisstj. efnir til, og kemur okkur síður en svo á óvart, að til hennar er efnt. En í sambandi við þetta mál hlýtur að setja að manni kvíða, þegar það er athugað, hve 240 millj., sem eru 2 millj. sterlingspund, hrökkva skammt og hverfa fljótt í þá dýrtíðarhít, sem orðin er í landinu og kemur einna gleggst fram í stofnkostnaði hinna nýju, nauðsynlegu framkvæmda. Ef við t.d. íhugum þessa fjárhæð annars vegar og svo hvað það mundi kosta í dag að byggja sementsverksmiðjuna eða áburðarverksmiðjuna eða Sogsvirkjunina síðustu, þá sjáum við, hvernig þessi mál eru komin og hvað þessi fjárhæð, sem mönnum vex nú nokkuð í augum, þegar þeir sjá hana á blaði, er orðin pínulítil í samanburði við það, sem þarf til þess að koma verulegum skrið á stærri framkvæmdir. Til dæmis að taka Keflavikurvegurinn, sem farið er að byggja fyrir lánsfé og er náttúrlega lífsnauðsynleg framkvæmd, mér skilst, að hann muni aldrei geta kostað minna en um 200 millj. kr., ef ég hef réttar upplýsingar, að km í steyptum vegi kosti einhvers staðar á milli 4 og 5 millj. Og ég nefni þetta bara sem dæmi. Mér kemur í hug á stundinni framkvæmd, sem verið er að vinna að. Það er því sannarlega ekki ófyrirsynju að fara út í þessa lántöku, og ég mæli því eindregið með frv. Ég tel rétt, að Alþingi ráðstafi með lögum lánsfénu, eins og hér hefur yfir höfuð verið venja, og þegar frá þeirri venju hefur verið vikið, hefur það verið gagnrýnt hér á Alþingi - og það að mínu viti réttilega gagnrýnt. Þess vegna ætti að setja sérstök lög um skiptingu lánsfjárins síðar, þegar hæstv. ríkisstj. væri tilbúin með sínar till. í því efni. Á hinn bóginn er nokkuð til bóta sú breyt., sem gerð var á frv. í þessu efni í Ed., þar sem gert er ráð fyrir, að það sé þó haft samráð við fjvn. þingsins varðandi skiptingu lánsfjárins. En það eina eðlilega í þessu er, að sett séu sérstök lög um ráðstöfun lánsfjárins. Við sjáum, að hér er um talsverða fjárhæð að ræða, þegar hún er borin saman við það, sem veitt er til verklegra framkvæmda á fjárlögum, og ákaflega þýðingarmikið, í hvað þessir fjármunir fara. Er auðvitað eðlilegt, að hv. þm. geti komið að till. sínum um þetta, en það geta þeir ekki, ef hæstv. ríkisstj. ráðstafar fénu, og jafnvel ekki þó að það sé gert í samráði við hv. fjvn. Þeir geta að vísu sent fjvn. og ríkisstj. óskir sínar, en þau mál verða ekki gerð upp fyrir allra augum, eins og gert er á hv. Alþingi um skiptingu ríkisfjár og eðlilegt er að sé gert, þegar um er að ræða að skipta verulegu lánsfé. Ég skal svo ekki fjölyrða meir um þetta. Ég vil greiða fyrir því, að þetta mál geti gengið fljótt í gegnum hv. Alþingi, og ég heyri, að ríkisstj. þarf að fá löggjöf um þetta fljótt.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Eins og fram kom við afgreiðslu þessa máls í Ed., erum við Alþb.-menn því samþykkir að veita ríkisstj. heimild til þeirrar lántöku, sem um fjallar í þessu frv. En það eru ýmsar athugasemdir, sem við vildum þó gera við frv. og þetta mál, eins og það ber hér að. Í fyrsta lagi er þess að geta, að það er upplýst, að vextir séu áætlaðir af þessu láni 61/2%, og ég ætla þá, að heildarvextir með ýmiss konar kostnaði milliliða, sem eiga eftir að koma á þetta, muni verða hartnær 7% af þessu láni. Við teljum, að slíkir vextir eins og 7% af láni, sem ríkið gengst fyrir að taka á erlendum markaði, séu mjög óhagstæðir vextir og ekki einu sinni sambærilegir við það, sem í mörgum tilfellum hefur reynzt kleift fyrir einstaklinga að fá af allálitlegum lánum, sem þeir hafa átt kost á. Lánstíminn er aftur mjög sæmilegur og afborgunarskilyrðin eðlileg, þar sem hægt er að fá lánið afborgunarlaust fyrstu 51/2 ár. Þá er þess einnig að geta, að það er heldur óviðkunnanlegt að gera ráð fyrir lántöku eins og þessari og heimild handa ríkisstj. til þess að ráðstafa láninu til ýmiss konar framkvæmda, án þess að nánari grein sé gerð fyrir því, hvað til stendur eða hvað yfirleitt á að gera. Það er vitað, að ríkisstj, hefur haft með höndum nú um alllanga hríð undirbúning að áætlunargerð, svonefnda framkvæmdaáætlun, og erlendir sérfræðingar hafa starfað á vegum ríkisstj. að þessari áætlunargerð ásamt ýmsum innlendum sérfræðingum. Ég hygg, að það sé komið nærri því heilt ár fram yfir þann tíma, sem búizt var við að þessi áætlun yrði birt a.m.k. Alþingi. En hún hefur ekki séð dagsins ljós enn. En nú er farið fram á lántökuheimild, til þess að hægt sé að standa undir ýmsum þeim framkvæmdum, sem þar eru fyrirhugaðar. Mér finnst, að þetta beri að á óvenjulegan hátt og að hitt hefði verið miklu eðlilegra, að ríkisstj. eftír þennan langa undirbúningstíma hefði getað gert grein fyrir því a.m.k. í öllum meginatriðum, um hvað þessi framkvæmdaáætlun fjallar, hvað stendur til að gera í hinum einstöku greinum, og hefði síðan óskað eftir því að fá lántökuheimild, til þess að hægt yrði að afla fjár til þeirra framkvæmda, sem ráðgerðar væru í þessari áætlun. Að þessu leyti sýnist mér, að þetta sé óeðlilegt, hvernig málið ber hér að. Þetta verður svo enn óeðlilegra, þegar ríkisstj. fer fram á það, að hún fái svo að segja fullnaðarheimild til að ráðstafa þessu fé. Að vísu hefur sú breyting verið gerð á frv. frá því, sem það var, þegar það var lagt upphaflega fram, að nú er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. ráðstafi þessu láni í samráði við fjvn., en þessi orð: „í samráði við", segja mjög lítið bindandi. Það er að vísu hægt samkv. þessu orðalagi að hafa þann hátt á, sem væri mjög til bóta, að þessi samráð ríkisstj. við fjvn. væru með þeim hætti, að fjvn. fengi fullkomið vald til þess að gera sínar till. til ríkisstj, um skiptingu fjárins. En það er líka hægt að hafa þetta að mestu leyti sem formsatriði, þar sem raunveruleg úthlutun ríkisstj. hefur verið ákveðin og fjvn. í aðalatriðum tilkynnt um það og þar sem hún hefur þar af leiðandi sáralítil afskipti af ráðstöfun fjárins. Ég teldi því miklu eðlilegra vera í þessum efnum, að það hefði verið farin sú leið, að sett hefðu verið sérstök lög um ráðstöfun þessa fjár, eða þá a.m.k. að hinn hátturinn hefði verið hafður á, að þingkjörin nefnd hefði gert beinar till. til ríkisstj. um skiptingu fjárins eftir þeim gögnum, sem hún hefði fengið varðandi möguleika á þeim framkvæmdum, sem ráðgerðar væru. Í sambandi við þetta mál, eins og það ber hér að, finnst mér ekki óeðlilegt, að á það sé minnzt, hvort ríkisstj. hugsi sér að breyta nokkuð til frá því, sem verið hefur nú um skeið varðandi heimildir einstakra aðila, t.d. eins og einstakra hafna í landinu, til að mega taka til sinna framkvæmda erlend lán. Sá háttur hefur verið hér á lengst af, að einstakir aðilar hafa ekki átt kost á því að taka erlend lán til slíkra framkvæmda. Þar hafa menn orðið að sætta sig við þá möguleika, sem fyrir hendi hafa verið innanlands, og það, hvað ríkissjóður hefur talið sér fært að leggja mikið fé fram hv erju sinni. Og framkvæmdirnar hafa orðið að miðast við þetta í öllum aðalatriðum, þó að einstakar undantekningar séu frá þessu. Nú er hins vegar gert ráð fyrir því með þessu frv., að ríkisstj, efni til sérstakrar lántöku erlendis, m, a. til hafnarframkvæmda. Að vísu ætlar ríkisstj. sér sjálf að útdella láninu. Þá vaknar spurningin: Er þá ekki hugsanlegt að heimila einnig einstökum höfnum í landinu að taka lán til slíkra framkvæmda, ef þær rúmast ekki innan þessarar úthlutunar, sem verður ákveðirr af ríkisstj. varðandi þessa lántöku? Ég efast ekki um, að það eru möguleikar á því og hafa verið möguleikar á því fyrir ýmsa aðila í sambandi við ýmiss konar framkvæmdir í landinu að fá lán erlendis og varla með miklu lakari kjörum en þeim, sem eru á þessu láni. Ég skal svo ekki lengja umr. um málið. Eftir því hefur verið óskað, að það geti fengið hraða afgreiðslu, og það er sjálfsagt að verða við því. En ég vil aðeins taka undir það, sem hér hefur komið fram, að hér er auðvitað um það að ræða, að hæstv. ríkisstj. er með flutningi þessa frv. að staðfesta það formlega fyrir Alþingi, að hún er að hverfa frá þeirri stefnu, sem hún boðaði með setningu laga um viðreisnarstefnuskrána snemma á árinu 1960, þegar því var haldið fram, að meginvandi okkar í efnahagsmálum stafaði af því, að erlend lán væru orðin of mikil, greiðslubyrðin af þeim væri orðin of þung og af því þyrfti að grípa til margvíslegra ráðstafana. Við stjórnarandstæðingar bentum þá á og reyndar ýmsir fleiri, að það væri mesti misskilningur að halda því fram, að erlend lán út af fyrir sig þyrftu að valda einhverju um það, hvernig gengi í efnahagsmálum þjóðarinnar almennt séð. Það ræður auðvitað úrslitum í sambandi við erlendu lánin, til hvers lánin hafa verið tekin. Ef lánin hafa verið tekin til að stuðla að aukinni framleiðslu, aukinni gjaldeyrisöflun, þá geta lánin beinlínis bætt aðstöðuna í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd. En það er líka rétt, að það er hægt að taka lán í því skyni, að þau verði til þess að þyngja baggann. Það er því eins með þessa lántöku og aðrar, sem teknar hafa verið á undanförnum árum, að það skiptir öllu máli, til hvers lánin eru tekin. Tekst með hinu nýja fjármagni að skapa grundvöll fyrir aukinni útflutningsframleiðslu t.d.? Þá er það tvímælalaust, að það er rétt að taka slík lán í mörgum tilfellum. En bein eyðslulán eru að sama skapi hættuleg. Mér er ljóst um þetta lán, sem hér um ræðir, aðeins 240 millj. kr., sem fyrirhugað er til margvíslegra framkvæmda, eins og sagt er, að þar getu; ekki verið um að ræða neinar stórframkvæmdir. Það er t.d. óhugsandi, að með þessu láni sé hægt að ráðast í neina nýja stórvirkjun í landinu, raforkuvirkjun. Við vitum, að þannig háttar nú til í sambandi við rekstur ríkisrafveitnanna, að þar er árlega stór halli, og hann mun hafa verið jafnaður nú á undanförnum árum með beinum lántökum, að vísu innanlands. Ég tel það út af fyrir sig ekki heppilegt, ef hið erlenda lán ætti á óbeinan hátt að ganga til þess að standa undir beinum hallarekstri. Svipað er einnig í sambandi við hafnarframkvæmdirnar. Við vitum, að þar stendur stórkostlega upp á ríkið, að það borgi það, sem það á að greiða til hafnarframkvæmda í landinu. Ég hygg, að skuld ríkísins við hafnir landsins sé nú í kringum 25 millj. kr. Það væri ekki heldur til neins gagns í þessum efnum að ætla sér að verja hinu erlenda láni á beinan eða óbeinan hátt aðeins til þess að borga upp slíkar skuldir. Ég legg því áherzlu á, að því láni, sem hér stendur til að taka, verði raunverulega varið til þess, sem gæti raunverulega orðið til að auka þjóðarframleiðsluna og sérstaklega til þess að auka útflutning okkar. Þá kæmi lánið að mestu gagni.

Fjmrh. (Gunnar Thoroddsen) Hæstv. forseti. Ég þakka báðum hv. þm., sem hér hafa talað, fyrir góðar undirtektir undir frv. og fyrirheit um stuðning við það og sömuleiðis að greiða fyrir því, að það gangi fljótt í gegnum þingið. Það kenndi hins vegar nokkurs misskilnings hjá báðum hv. ræðumönnum að því leyti, að þeir virtust telja, að þessar till. um framkvæmdalánið væru gagnstæðar þeim stefnuyfirlýsingum, sem ríkisstj. gaf fyrir tæpum þrem árum, þegar efnahagsaðgerðirnar voru hafnar, og að þetta framkvæmdalán sé staðfesting á því, að hv. stjórnarandstæðingar hafi haft rétt fyrir sér í þeim efnum. Hér kennir ákaflega mikils misskilnings, sem er nauðsynlegt að leiðrétta, svo sem ég skal gera í örfáum orðum. Þeir halda því fram, hv. þm., að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafi lagt á það megináherzlu, að það yrði að lækka skuldir Íslands gagnvart útlöndum. Það, sem viðreisnartill. snerust um ekki hvað sízt, var í fyrsta lagi það, að ná yrði greiðslujöfnuði gagnvart útlöndum. Undanfarin ár hafði verið verulegur halli á viðskiptunum við útlönd, og eitt meginatriði í viðreisnartillögunum var einmitt að eyða þeim halla og ná greiðslujöfnuði á viðskiptum okkar gagnvart útlöndum. Og því var haldið fram, að það væri nauðsynleg undirstaða undir auknum framförum og grundvöllur þess, að hægt væri að taka hagkvæm framkvæmdalán erlendis síðar. Þetta hefur tekizt, þannig að á s.l. ári varð í fyrsta skipti um langan aldur hagstæður greiðslujöfnuður á íslenzka þjóðarbúinu gagnvart útlöndum. Í öðru lagi var lögð á það áherzla, að greiðslubyrðin, hin árlega greiðslubyrði þjóðarinnar gagnvart útlöndum, væri of þung, að þær afborganir og vextir, sem árlega þyrfti að inna af höndum til útlanda, væru óeðlilega og óhæfilega stór hluti af gjaldeyristekjum okkar í heild. Og það voru lagðar fram tölur, sem sýndu, að þessi greiðslubyrði gagnvart útlöndum var þá varðandi Ísland hærri en í flestum löndum öðrum, sem til þekktist. Þetta stafaði ekki eingöngu af því, að skuldir eða erlend lán væru svo há, heldur vegna þess, að allmikið af þessum skuldum eða lánum var til svo skamms tíma, að afborganir urðu mjög örar. Ég gat um það í framsöguræðu minni, að á þessu ári muni greiðslubyrðin gagnvart útlöndum nema rúmlega 550 millj. kr. Ég ætla, að hún hafi verið nokkru hærri á s.l. ári og náð þá hámarki. Þessi greiðslubyrði mun fara lækkandi á næstu árum. En ef við tökum töluna í ár, 550 millj. kr., og miðum svo við okkar gjaldeyristekjur í heild, þá held ég, að flestir hljóti að sannfærast um, að þessi greiðslubyrði er of þung, miðað við gjaldeyristekjur okkar í heild. Og eins og ég gat um, hefur þetta lán m.a. þá kosti tvo, sem nauðsynlegir~ eru í því sambandi, að lánið er ekki til skamms tíma, heldur óvenjulangs tíma eða 26 ára, og í annan stað, að engar afborganir þarf af því að greiða í 5 1/2 ár. Þetta þýðir, að greiðslubyrðin af þessu láni verður tiltölulega mjög létt á hinum næstu árum, meðan greiðslubyrði okkar í heild er sem þyngst og erfiðust. Þetta tvennt, að við þyrftum að ná hagstæðum greiðslujöfnuði gagnvart útlöndum og að við þyrftum að létta hina árlegu greiðslubyrði gagnvart útlöndum, virðast hv. þm. vilja túlka svo, að stjórnin hafi, þegar hún sagði fram viðreisnartill., byggt á því, að það yrði að lækka í heild skuldir gagnvart útlöndum og forðast erlendar lántökur, einnig til framkvæmda. Þennan misskilning er auðvitað skylt að leiðrétta. Og ekkí sízt er þessi misskilningur furðulegur vegna þess, að í umr. og grg. um viðreisnartill. var það jafnan tekið skýrt fram af hendi ríkisstj., að einn aðaltilgangurinn með viðreisninni var einmitt sá að skapa möguleika til þess á næstu árum að fá stór erlend framkvæmdalán til langs tíma með hagkvæmum kjörum til þeirra margháttuðu framkvæmda, sem við Íslendingar teljum nauðsynlegt að hrinda í framkvæmd til að bæta lífskjörin í landinu.



Ég held, að þetta sé eitthvað farið að snúast við í huga hæstv. ráðh. Það er nú kannske ekki meira en gerist og gengur. Ég skal ekki þreyta um þetta langar kappræður, en ég vildi samt aðeins gera tilraun til að rifja upp fyrir hæstv. ráðh., hvernig þetta var. Ég held, að það hafi enginn gleymt því, að þegar stjórnin lagði fram sínar efnahagsáætlanir, var höfuðáherzlan lögð á, að það yrði að gera þessar nýju ráðstafanir og kjaraskerðingarráðstafanir vegna greiðsluhallans, sem hefði verið við útlönd, og það væri það, sem umfram allt yrði að varast, að hafa greiðsluhalla við útlönd. Hvernig var svo þessi greiðsluhalli fundinn, sem var fordæmdur á þessa lund af hæstv. ríkisstj. og hennar ráðunautum? Hann var yfir höfuð til kominn, þessi greiðsluhalli, vegna þess, að það höfðu verið tekin erlend framkvæmdalán og þeim varið til þess að reisa stórvirki í landinu, eins og Sogsvirkjunina, sementsverksmiðjuna og til skipakaupa og fjöldamargs annars. Þannig var þessi greiðsluhalli til kominn. Og það var þessi greiðsluhallapólitík, sem þeir kölluðu, sem átti að gera það að verkum, að það þyrfti að brjóta alveg blað í efnahagsmálum landsins og leggja stórkostlegar byrðar á þjóðina. Nú segir hæstv. ráðh., að því fari á hinn bóginn alls fjarri, að með þessu hafi nokkuð verið sagt um, að hinar erlendu framkvæmdalántökur hefðu ekki verið og væru sjálfsagðar áfram. Hvað var sagt 1960? Þá voru þessar framkvæmdalántökur kallaðar greiðsluhalli, sem væri að íþyngja landsmönnum svo stórkostlega, að það yrði að framkvæma nýjar, stórfelldar kjaraskerðingar. En einn af aðalhagfræðingum landsins, Benjamín Eiríksson, lýsti því yfir um þessar mundir sem sinni skoðun, að Íslendingar hefðu aldrei staðið betur að vígi til að geta staðið undir sínum skuldbindingum út á við eða greiðslum af lánum heldur en einmitt þá, þó að það hefði verið tekið talsvert mikið af lánum og verið greiðsluhalli, því að í bókhaldi þessarar ríkisstj. heitir það greiðsluhalli að taka erlent lán og verja því til framkvæmda innanlands. Og það, sem hæstv. ríkisstj. er að gera núna, er að efna til greiðsluhalla af sama tagi og hún fordæmdi áður. Ef öll önnur atriði í greiðslureikningnum stæðu jafnt, yrði greiðsluhalli, sem svarar þessu 240 millj. láni, sem nú er verið að leggja til að taka. M.ö.o.: hæstv. ríkisstj. er nú að leggja til að taka upp nákvæmlega sömu pólítík og rekin var, áður en hún tók til við viðreisnina og þegar hún fordæmdi greiðsluhallann við útlönd og erlendu lántökurnar. En svo segir hæstv. fjmrh., að það hafi aldrei verið sagt neitt í þá átt, að neitt hafi verið athugavert við þá pólitík að taka erlendu lánin - síður en svo. Þá er varðandi það, hvernig þetta var flutt að öðru leyti varðandi byrðina af erlendu lánunum. Það var sagt alveg fullum fetum í málflutningi stjórnarliðsins þá, að það, sem þjóðin hefði úr að spila, væru gjaldeyristekjur þjóðarinnar, þ.e.a.s. það, sem hún aflaði sér í gjaldeyristekjur, að frádregnum afborgunum af erlendu lánunum, m.ö.o. að erlendar lántökur áttu ekki að koma til greina, þær áttu ekki að koma inn í dæmið, og svo var reiknað út, hvað kjaraskerðingin yrði að vera mikil, til þess að þjóðin gæti án þess að fá nokkurt erlent lánsfé inn í landið greitt niður skuldirnar. Það þarf ekkert annað en kynna sér t.d. álit norska hagfræðingsins, sem ég vísaði til áðan, þar sem hann er fenginn til að mynda sér skoðun á því, hvort þurft hefði að leggja þessa kjaraskerðingu á. Honum er gefin sem undirstaða, að það verði að gera ráð fyrir, að af þjóðartekjunum verði að taka afborganirnar af erlendu lánunum, án þess að nokkur lán komi þar í móti. Þannig var þessu stillt upp, og þannig var þetta dæmi hugsað. En það, sem við gerðum strax, var að benda á veilurnar í þessu. Í fyrsta lagi, að þessi greiðsluhalli við útlönd, sem var talinn svona óttalegur og hafður að tylliástæðu fyrir kjaraskerðingunni, var til kominn vegna mikilla framkvæmda í landinu, sem áttu að geta gert a.m.k. ekki erfiðara en áður að standa undir erlendu lánunum. Enn fremur bentum við á, að það væri gersamlega óheilbrigt að setja dæmið þannig upp, að Íslendingar gætu rekið þjóðarbúskap sinn þannig að taka engin erlend lán, - að Íslendingar ættu að fara að flytja út fjármagn, eins og ég orðaði það í umr., sem um þetta urðu strax á eftir. Þá orðaði ég þetta þannig, að efnahagsáætlun ríkisstj. væri beinlínis byggð á því að pína út úr mönnum hér innanlands fjármagn til þess að flytja út úr landinu. Ég kallaði það útflutning á fjármagni, að það yrði nettólækkun á skuldunum við útlönd og hún tekin af þjóðartekjunum. Þannig lá þetta dæmi fyrir þá, og við sýndum fram á, hversu þetta væri óraunhæft. Undanfarið hefur verið efnt til lántöku erlendis, þannig að þetta hefur ekki staðizt, og því fer fjarri, að skuldir landsins út á við hafi lækkað. Þær hafa þvert á móti hækkað, þannig að þetta hefur farið nákvæmlega eins og við sögðum strax, - var raunar fært fram sem tylliástæða fyrir óeðlilegri kjaraskerðingu, eins og við bentum á. Nú segir hæstv. ráðh., að lausaskuldamálin skipti líka miklu í þessu sambandi. Út af því vil ég aðeins benda á, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur látið taka mikið af lánum erlendis til stutts tíma. Ég hef ekki tölur fyrir mér núna til að bera saman. En ríkisstj. hefur látið efna til mjög verulegrar skuldasöfnunar í vörukaupalánum, sem áður átti sér ekki stað, og mun sú fúlga vera mikið á fjórða hundrað millj. Það, sem ég vildi gera með því að segja þessi fáu orð, var aðeins að sýna fram á, að stefna ríkisstj. hefur reynzt óframkvæmanleg, eins og fyrir fram var sagt og vitað í þessum efnum, vegna þess að hún var ekki byggð á sanngjörnu eða eðlilegu mati á því, hvað ætti að gera í íslenzkum þjóðarbúskap. Þessi stefna, sem sett var fram, var bara sett fram til að slá ryki í augu þjóðarinnar og leyna, hvernig hún raunverulega stóð, og til þess að reyna að fá menn til að halda, að það þyrfti að innleiða þá gífurlegu kjaraskerðingu, sem hæstv. ríkisstj. beitti sér fyrir. Og þá var þetta sagt, að það yrði að gera það til að lækka skuldirnar við útlönd. Það kemur ekkert á óvart, að fara verður í þessu efni allt aðrar leiðir en gefið var í skyn, og það stendur ekki á okkur, eins og ég sagði, að vera með í því að efna til þess, að tekin séu lán erlendis til skynsamlegra framkvæmda í landinu. En það sorglega er, hversu þetta lán hrekkur skammt fyrir þeim gífurlegu þörfum, sem óleystar eru, eins og t.d. kemur í ljós, þegar farið er að bera einstakar framkvæmdir og kostnaðinn við þær, eins og hann er nú orðinn, saman við þetta fyrirhugaða lánsfé. Ég nefndi bara eina framkvæmd áðan af handahófi, það var Keflavíkurvegurinn, en ef væri tekin næsta virkjun, sem nauðsynleg er fyrir Suðvesturland, og nokkrar aðrar framkvæmdir í raforkumálum, ef þetta væri líka tekið upp og borið saman við lánið, þá sæjum við, hversu þarna er um tiltölulega lága fjárhæð að ræða og hvað vandinn er orðinn mikill.