Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 5. marz 1968. Jón Kjartansson, 1. varaþm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég get ekki sinnt þingstörfum næstu vikur vegna sérstakra anna leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður Framsfl. í Norðurl. v., Magnús H. Gíslason bóndi, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Rannsókn hefur áður farið fram á kjörbréfi Magnúsar H. Gíslasonar, og tekur hann því nú sæti á þinginu sem l. þm. Norðurl. v. Leyfi ég mér að bjóða hann velkominn til þingstarfa á ný.



Herra forseti. Till. sú, sem hér liggur fyrir um endurskoðun l. um utanrrn. Íslands og fulltrúa þess erlendis, er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða löggjöfina um utanrrn. Íslands og fulltrúa þess erlendis. Með þeirri endurskoðun skal einkum stefnt að því að gera utanríkisþjónustuna hagkvæmari og ódýrari en nú. Endurskoðunin skal gerð í samráði við þingflokkana, og skulu niðurstöður hennar lagðar fyrir næsta þing.“ Utanrmn. hefur rætt þessa till. og leggur einróma til, að hún verði samþ. óbreytt. Gildandi l. um þessi efni eru nr. 31 frá 27. júní 1941. Voru þau upphaflega sett sem brbl. árið 1940 eða skömmu eftir að Ísland tók meðferð utanríkismála sinna í eigin hendur. Síðan hafa margvíslegar breytingar orðið á meðferð íslenzkra utanríkismála. Ísland hefur nú 10 sendiráð erlendis. Hið fyrsta þeirra var stofnsett í Kaupmannahöfn árið 1920 og hið síðasta í Brüssel á s.l. ári. Allir eru sammála um, að óhjákvæmilegt sé, að Ísland haldi uppi utanríkisþjónustu til þess að gæta hagsmuna þjóðarinnar erlendis. Það leiðir einfaldlega af sjálfstæði landsins. Hins vegar hefur menn nokkuð greint á um, hversu víðtæk og kostnaðarsöm þessi þjónusta megi vera Vitanlega verður örfámenn þjóð að sníða sér stakk eftir vexti í þessum efnum eins og öðrum. Umfram allt verður íslenzk utanríkisþjónusta að vinna að því að gæta viðskiptahagsmuna landsmanna, vinna að öflun nýrra markaða og bæta þannig aðstöðu íslenzkra bjargræðisvega. Utanrmn. varð sammála um, að tímabært sé orðið að endurskoða l. um utanríkisþjónustu Íslands og starfsmenn hennar erlendis. Þess vegna leggur n. til, eins og ég sagði í upphafi, að till. þessi verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Snemma á þessu þingi lögðum við þrír þm. Alþb. fram í Nd. frv. til l. um breyt. á l. um utanrrn. Íslands og fulltrúa þess erlendis. Þetta frv. okkar fjallaði aðeins um einn þátt í störfum utanrrn., þann þátt, sem snýr að Alþ. Tilgangur frv. var sá að gera hlut Alþ. miklum mun meiri en hann hefur verið, bæði í umr. um utanríkismál og í ákvörðunum um þau. Í frv. voru fjögur atriði. Í fyrsta lagi var lagt til, að það væri tekið upp í sjálf I. um utanrrn. Íslands og fulltrúa þess erlendis, að um allar meiri háttar ákvarðanir í utanríkismálum skuli rn. hafa samráð við utanrmn. Alþ., bæði meðan Alþ. er að störfum og á milli þinga. Þetta ákvæði er nú í þingsköpum, eins og kunnugt er. Hins vegar hefur um langt skeið verið mjög mikill misbrestur á, að þessu atriði hafi verið framfylgt. Hér hafa verið utanrrh., sem hreinlega hafa sniðgengið þessa n. árum saman á ósæmilegasta hátt. Á þessu er nú sem betur fer að verða breyting. Einmitt á þeim fundi hv. utanrmn., sem fjallaði um það mál, sem hér er til umr., skýrði hæstv. utanrrh. svo frá, að hann væri reiðubúinn til þess að taka upp eðlilega samvinnu við utanrmn., og þar var afráðið, að n. tæki upp fasta fundartíma mánaðarlega allan ársins hring, og hæstv. ráðh. kvaðst sem sagt vera reiðubúinn til fullrar samvinnu við n. Engu að síður mundi ég telja eðlilegt, að þetta atriði yrði tekið upp í sjálf lögin. Í öðru lagi lögðum við til í frv. okkar, að þingflokkarnir hefðu rétt til að tilnefna fulltrúa til starfa í sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Þessi háttur var upp tekinn í haust, eins og kunnugt er, en árin á undan hefur verið gengið fram hjá þingflokkunum, ýmist sumum þeirra og stundum allt að því öllum, og eru það vægast sagt ákaflega hæpin vinnubrögð, því að það er tvímælalaust skynsamlegt að tengja saman þjóðþingin og störfin hjá Sameinuðu þjóðunum. Ég mundi líka telja eðlilegt, að þetta atriði yrði fest í lög. Í þriðja lagi lögðum við til, að í l. um utanrrn. Íslands og fulltrúa þess erlendis yrði tekið upp svo hljóðandi ákvæði: „Árlega skal ráðh. gefa Alþ. skýrslu um viðhorf ríkisstj. til utanríkismála og um störf íslenzku sendinefndarinnar á þingi Sameinuðu þjóðanna ásamt rökstuddri grg. um afstöðu Íslands til einstakra mála á þinginu.“ Hér er sem sagt lagt til, að á Íslandi verði tekinn upp sá háttur, sem tíðkast yfirleitt á. þjóðþingum, að hér verði utanríkismálin tekin til sérstakrar umr. a.m.k. einu sinni á ári, þar sem hæstv. ráðh. gerir grein fyrir störfum sínum og vandamálum og alþm. fá tækifæri til þess að ræða þau mál og lýsa skoðunum sínum á þeim og þar með hafa áhrif á ákvarðanir. Í fjórða lagi var lagt til í frv. okkar, að samþykki Alþ. þyrfti til þessa að ákveða, á hvaða stöðum skuli vera sendiráð. Þegar ég mælti fyrir frv., vék ég að því, að sendráðakerfi okkar væri orðið mjög úrelt, því hefði ekki verið breytt í samræmi við breyttar aðstæður. Það væri tvímælalaust nauðsynlegt að endurskoða það kerfi allt saman og eðlilegt, að Alþ. tæki þátt í þeirri endurskoðun. Ég minnist á þetta frv. sökum þess, að á þeim fundi, sem fjallaði um þá þál., sem hér er til umr., var einnig fjallað um þetta frv. Allshn. Nd. hafði sent utanrmn. það til umsagnar. Það var fjallað um þessi mál bæði í senn, og það kom fram í umr., að það var vilji fyrir því að hafa þann hátt á, sem felst í þáltill. framsóknarmanna, að þessi I. yrðu tekin til endurskoðunar fyrir frumkvæði ríkisstj., en í fullu samráði, við þingaflokkana. Ég lýsti því yfir á þessum nefndarfundi, að ég gæti vel fallizt á þá málsmeðferð og ég teldi þá ekki eðlilegt, að þetta frv. væri tekið til afgreiðslu hér á þingi á meðan. Hins vegar vildi ég beina því mjög eindregið bæði til hæstv. ríkisstj. og þeirra þm. og annarra, sem eiga eftir að fjalla um þetta mál, að huga alveg sérstaklega að sambandinu við Alþ. Íslendinga. Ég tel, að það sé þjóðþingi okkar til vansa, hversu lítið hér hefur verið fjallað um utanríkismál og hve umr. um þau mál hafa verið á fjarskalega lágu stigi. Ég mundi telja það mjög mikilvægt, að þegar þessi l. yrðu endurskoðuð, verði þar tekin upp ákvæði, sem tryggi það, að haft verði við Alþ. fullt og eðlilegt samráð. En fyrst þetta mál er hér komið á dagskrá og sú till., sem hér liggur fyrir, fjallar um það að gera utanríkisþjónustuna ódýrari en hún er núna, er kannske ekki úr vegi að grennslast fyrir um það, hvort hæstv. ríkisstj. er ekki nú þegar með einhver framkvæmdaáform í því sambandi. Mér hefur skilizt, að það hafi komið mjög til tals innan hæstv. ríkisstj. að fella jafnvel niður tvö sendiráð í sparnaðarskyni. Það hefur verið rætt um sendiráðin í Noregi og Stokkhólmi að því er ég hygg, og ég geri ráð fyrir, að alþm. þætti fróðlegt að fá vitneskju um það, hvort búið er að taka nokkrar ákvarðanir um þessi atriði. Ég sé, að hæstv. utanrrh. er hér ekki staddur, en vera má, að hæstv. fjmrh. gæti leyst úr þessu fyrir okkur.



Herra forseti. Út af þessari fsp. hv. þm. vildi ég á þessu stigi aðeins skýra frá því, að innan mjög fárra daga er að vænta frv. hér á Alþingi í sambandi við aðgerðir þær, sem ríkisstj. hefur fyrirhugað vegna þeirrar nauðsynjar að hækka ríkisútgjöld allverulega á þessu ári svo sem áður hefur verið skýrt frá hér á Alþ. Það er rétt, að í sambandi við það mál hefur utanríkisþjónustan komið til athugunar eins og mörg önnur atriði í ríkisbúskapnum. Ég tel hins vegar ekki rétt á þessu stigi að skýra endanlega frá því, hvaða till. eru uppi um það efni, en eins og ég áðan sagði, má ganga út frá því, að þetta frv. verði lagt hér fyrir Alþ. nú alveg næstu daga, og mun þá verða gerð grein fyrir því í einstökum atriðum, hvaða sparnaðaráform eru uppi, bæði varðandi utan ríkisþjónustuna og aðra þætti ríkisbúskaparins.



Herra forseti. Ég ætlaði í sambandi við þessar umr. að beina einni fsp. til hæstv. viðskmrh., en hann er nú ekki staddur í þingsalnum þessa stundina, en ég veit, að hann er hér viðlátinn í húsinu, og vildi ég því fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann gerði ráðstafanir til þess að fá hæstv. ráðh. til þess að sitja hér í d. meðan ég ber fsp. upp. Já, ég var aðeins búinn að víkja að því, að ég hefði áhuga fyrir að bera upp örstutta fsp. til hæstv. viðskmrh., sem ég vona, að hann sjái sér fært að svara núna. En fsp. þessi er út af því, að á Alþ. þann 23. febr. 1966 var samþ. þáltill., sem ég var 1. flm. að, svo hljóðandi með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga í samráði við fulltrúa atvinnuveganna, á hvern hátt megi efla markaðsrannsóknir og markaðsleit í þágu útflutningsatvinnuvega þjóðarinnar, og verði niðurstöður þessara athugana lagðar fyrir næsta reglulegt Alþ.“ Þar sem nokkuð dróst, að svar eða skýrsla væri gefin á hv. Alþ. um þessa samþykktu þál., bar ég fsp. fram til hæstv. ráðh. þann 13. apríl 1987 þess efnis, hvernig athugun þeirri, sem þáltill. gerir ráð fyrir, að framkvæmd verði, miðaði, og þá sagði hæstv. ráðh. m.a. í svari sínu: „Í framhaldi af samþykkt Alþ. á þeirri till., sem hv. fyrirspyrjandi las í orðum sínum hér áðan, tók viðskmrn. að sér að semja skýrslu um þetta mál. Er því verki lokið, en ætlunin var að senda skýrsluna til samtaka útflytjenda áður en málið yrði lagt fyrir hið háa Alþ. Ég skal hins vegar með ánægju verða við tilmælum hv. þm. um að skýra frá aðalefni þeirrar skýrslu, sem þegar hefur verið samin. En ég mun nú á næstunni ræða hana við samtök útflytjenda“ Síðan hæstv. ráðh. gaf þetta svar, er liðið fast að því heilt ár, og mér vitandi hefur engin skýrsla verið birt um niðurstöður þessarar rannsóknar og þeirra umr., sem væntanlega hafa farið fram á milli viðskmrn. annars vegar og samtaka útflytjenda hins vegar, og finnst mér því tímabært undir þessum dagskrárlið, sem hér fer nú fram, að ítreka enn á ný þá fsp., sem ég bar fram fyrir tæpu ári síðan, og vænti ég þess, að úr þessu geti varla orðið langur dráttur á því, að hæstv. ráðh. leggi fyrir hv. Alþ. þá skýrslu, sem hann vék að í svari sínu og ég las upp hér áðan. Markaðsmálin eru ákaflega mikið stórmál fyrir okkur Íslendinga, og ég minnist þess, að í einu dagblaðanna var um það skrifað fyrir nokkrum dögum, að utanríkisþjónustan og sendiráð Íslands erlendis gætu mjög lítið liðsinnt þeim, sem áhuga hefðu á þessum málefnum. Mig minnir, að í einni grein, sem birtist í Morgunblaðinu, hefði verið á það bent, að sendiráðin erlendis teldu sig ekki þurfa að svara fsp. um markaðsmálefni nema þau fengju skýlaus fyrirmæli um það frá utanrrn. í Reykjavík hverju sinni. Ef þetta er rétt, er þetta að sjálfsögðu algerlega óhæft frambúðarástand, því að eins og allir vita, er eitt af aðalverkefnum sendiráða allra menningarþjóða víða um heim, að sinna viðskiptamálefnum að mjög verulegu leyti, og í sendiráðunum og í rn. sjálfu eru yfirleitt starfandi menn, sem hafa sérþekkingu á viðskipta og markaðsmálum, og ég tel, að utanríkisþjónustuna þurfi að endurskipuleggja ekki sízt með tilliti til þess að bæta úr þessum stórkostlega galla, sem er á starfsemi hennar að þessu leyti.



Herra for seti. Ég skal með ánægju svara með örfáum orðum þeirri fsp., sem til mín var beint um þá till., sem samþ. var á sínum tíma hér á hinu háa Alþ., um athugun á markaðsmálum og aðild opinberra aðila að markaðsleit erlendis. Ég skal fúslega játa, að fullnaðarathugun á því mjög stóra og merka máli, sem hér er um að ræða, hefur miðað hægar áfram en ég hefði kosið, og þess vegna hefur ekki enn getað komið til þess, að ég treysti mér til þess að gefa hinu háa Alþ. fullnaðarskýrslu um þær athuganir, sem hafa farið fram. Eins og ég skýrði frá á sínum tíma að gefnu tilefni frá hv. þm., hefur viðskmrn. fyrir alllöngu lokið sinni frumathugun á málinu. En ég vil undirstrika það, að þar er aðeins um frumathugun á málinu að ræða, vegna þess að sú athugun leiddi m.a. í ljós, hversu geysilega víðtækt og vandasamt málið í heild er. Það hefur verið rætt við samtök útflytjenda eða grundvallaratriði í þessum efnum hafa verið rædd við samtök útflytjenda, en málið er nú á athugunarstigi í eða milli utanríkis- og viðskmrn. vegna þess að eigi að grípa til ákveðinna ráðstafana á þessu sviði, hljóta skipulag utanrrn. og viðskmrn. að koma til gagngerðrar eða talsverðrar endurskoðun ar í því sambandi. Og það er ekki hvað sízt athugun á þeim málum, sem hefur orðið þess valdandi, að málið allt eða skýrslugerð til hins háa Alþ. hefur reynzt síðbúnari en ég í sjálfu sér hefði talið æskilegt og viljað kjósa Í því sambandi vildi ég og benda á okkur öllum, sem um þessi mál höfum fjallað, til afsökunar, og vona ég, að hún verði tekin gild, að einmitt á s.l. ári hefur sívaxandi tími allra þeirra manna, sem nauðsynlega þekkingu hafa á þessum málum, gengið til þess að fylgjast með og athuga afstöðu Íslands til markaðsbandalaganna í Vestur-Evrópu og þó alveg sérstaklega til Fríverzlunarbandalags Evrópu og þess vegna æ minni tími orðið aflögu til þessa að sinna þessu máli, sem hv. þm. gerði að umtalsefni beinlínis. Og þó eru náin tengsl milli þessara mála, þannig að ég vona fastlega, að sá tími embættismanna og annarra sérfræðinga, sem hefur gengið til athugunar á markaðsaðstöðu Íslands í Vestur-Evrópu, sérstaklega gagnvart Fríverzlunarbandalaginu, honum hafi ekki verið til einskis varið einnig að því er snertir þetta mál. Ég skal gera mitt til þess, að hægt verði að gefa Alþ. allýtarlega skýrslu um þetta mál áður en það lýkur störfum nú á þessu vori. Hitt vildi ég taka skýrt fram til þess að segja ekki meira en ég er maður til að standa við að vekja ekki falskar vonir, að ég vil ekki lofa endanlegri niðurstöðu, þ.e.a.s. endanlegum till., hvernig frambúðarskipan á íslenzkri markaðsleit erlendis skuli hagað, því að það mikið þekki ég til málsins, að ég veit, að það mál er víðtækara og stærra en svo, að hægt sé að lofa endanlegum till. eða endanlegum ráðstöfunum í því efni nú á þessu vori. En hinu skal ég lofa, og við það skal ég standa. að gefa Alþ. skýrslu um það, sem gerzt hefur í málinu síðan það bar síðast á góma hár á hinu háa Alþ., áður en þetta Alþ. lýkur störfum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja enn á ný till. til þál. um fiskirækt í fjörðum á þá leið, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á möguleikum á vísindalegri tilraunastarfsemi um fiskirækt og uppeldi nytjafiska í einstökum fjörðum, er hentugir kynnu að þykja til slíkrar starfsemi. Er lagt til, að haft verði samráð við Hafrannsóknastofnunina og Fiskifélag Íslands um þessa athugun. Á Fiskiþingi og ýmsum öðrum fundum útvegsmanna og sjómanna á undanförnum árum hefur oft verið rætt um nauðsyn þess, að hafizt yrði handa um fiskirækt og uppeldi nytjafiska í einstökum fjörðum í strandlengju Íslands, en að því er vitað er, mun lítið eða ekkert hafa verið aðhafzt í þessum efnum. Það er hins vegar almenn skoðun sjómanna og útvegsmanna, að brýna nauðsyn beri til þess að hefjast handa um vísindalegar aðgerðir um ræktun nytjafiska í hafinu með svipuðum hætti og gert hefur verið í ám og vötnum hér á landi og víðs vegar um heim. Í Noregi og fleiri löndum hafa um nokkurt skeið verið gerðar vísindalegar tilraunir með fiskirækt í fjörðum og víkum. Hefur í þessu skyni verið rekin rannsóknar- og tilraunastöð í Flödeviken í S.-Noregi. Þar hefur þorskur verið látinn hrygna í tjörnum eða kerum á landi, en þorskseiðunum síðan verið sleppt út í fjörðinn rétt eftir, að þau eru klakin úr eggi. Þéttur skerjagarður lokar þessum firði, svo að skilyrði eru talin þarna mjög góð til þessarar starfsemi. Tilraunir þessar munu að vísu vera á byrjunarstigi, en fyllsta ástæða er til þess, að við Íslendingar gefum þeim gaum. Svíar hafa einnig hafizt handa um fiskirækt í sjó innan skerjagarðsins við strendur Svíþjóðar. Á það má einnig benda, að Japanir hafa hafizt handa um vísindalega starfsemi á þessu sviði, og langar mig til að lesa hér upp kafla úr frönsku tímariti, Revue de la Conserve, sem birtist í marz 1967, þar sem þessi mál eru rædd. Er þar m.a. komizt að orði á þessa leið: „Tilraunir Japana með fiskirækt í sjó hafa borið góðan árangur vegna hinnar óvenjulegu aðferðar með tæki, sem gefur frá sér hljóðbylgjur, en þetta gerir kleift að fóðra fiska með aðferð hinnar innæfðu eðlishvatar. Þegar fiskarnir verða varir við hljóðbylgjurnar, koma þeir og hirða fóður sitt. Það tekur 1520 daga að innæfa þessa eðlishvöt hjá fiskunum, en eftir það er ekki nauðsynlegt að króa þá inni með neti. Aðferð þessi er ekki vinnufrek, þar sem fóðrið er skammtað með sjálfvirku fóðurtæki, en það er staðsett við hljóðbylgjusendinn. Aðrir japanskir vísindamenn hafa alið upp lax og regnbogasilung í sjó, í búrum, sem sökkt hefur verið niður á 10 metra dýpi. Árangurinn hefur verið mjög uppörvandi. Bretland hefur einnig sýnt áhuga á fiskirækt til þess að auka við afla brezkra sjómanna og bæta upp ofveiði á miðunum við strendur landsins. Tilraunir hafa verið gerðar með eldi á skarkola og sólkola við eyjuna Mön. Uppskeran gat orðið 2 tonn á ekru af fiski af hæfilegri stærð. Að síðustu hefur verkfræðingum í Skotlandi verið falið að koma á fót fiskiræktarbúi í tilraunaskyni í Inverneshéraði. Gerðar eru þegar tilraunir með ræktun á silungi og laxi. Fiskirækt í sjó sýnist þannig vera að þróast í öllum löndum heims“, segir í tímaritsgreininni „Hún ætti að geta orðið mikilvæg viðbót við fiskveiðarnar og stuðlað að aukningu matvælaframleiðslunnar í heiminum. Samtímis er hún ágætt dæmi um áhrifaríka tilraun mannsins til þess að beygja náttúruna undir vilja sinn“. Lýkur þar með þessari grein í Revue de la Conserve. Að lokum vil ég svo segja þetta um þessa till. Vitað er, að fiskistofnarnir í Norður-Atlantshafi eru í verulegri hættu. Hefur það komið fram í skýrslum og ummælum fiskifræðinga og er raunar öllum ljóst, sem um þessi mál hugsa. Það er því augljóst, að nýjar ráðstafanir til frekari verndunar fiskistofna við strendur Íslands eru óhjákvæmilegar. Kemur þá í fyrsta lagi til greina takmörkun á netaveiði á hrygningarsvæðum. Í öðru lagi friðun nýrra svæða fyrir botnvörpu- og netaveiði utan 12 mílna fiskveiðitakmarkanna og í þriðja lagi vísindalegar aðgerðir til fiskiræktar. Það er skoðun mín, að íslenzkir fiskifræðingar hafi unnið mikið og merkilegt starf á sviði fiskirannsókna og fiskileitar á undanförnum árum. Hefur það starf haft mikla þýðingu fyrir atvinnulíf þjóðarinnar, en brýna nauðsyn ber til þess, að nýrra leiða verði freistað í þessum efnum. Þess vegna er þessi till. flutt. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska þess, að umr. um till, verði frestað og henni vísað til hv. allshn., en ég treysti því, að hún skili nú áliti um till., en þetta mun vera í þriðja skiptið, sem till. er vísað til þeirrar hv. n., og vona ég nú, að hún taki rögg á sig og skili áliti um till.



Herra forseti Ég álít, að hér hafi verið hreyft mjög athyglisverðu máli og það ekki í fyrsta sinn, eins og flm. upplýsti í sinni framsöguræðu. Raunar eru öll þessi málefni, hvort sem þau snerta friðun eða fiskeldi, mjög þýðingarmikil mál, ekki sízt í augum okkar Íslendinga. Eitt mesta áhyggjuefnið er það að sjálfsögðu, ef fiskistofnarnir ganga svo til þurrðar í framtíðinni, að okkar fiskveiðum, sem er undirstaða okkar efnahagslífs, stafi af því veruleg hætta. En það er ekki ástæða til þess að ætla, að við séum einir um þessar áhyggjur. Enginn vafi er á því, að þær þjóðir, sem halda úti stórum fiskveiðiflotum í Norður-Atlantshafi, hafa miklar áhyggjur af þessari þróun mála ekki síður en við, þó að þetta varði auðvitað lífsafkomu okkar alveg sérstaklega. Þess vegna er það mjög athyglisvert mál að hreyfa því, hvort það sé raunhæft að koma á fót fiskeldi nytjafiska í sjó hér við strendur eða í fjörðum landsins. Við, sem erum aldir upp í fjörðunum, vitum, að ungviðið hefst þar við. Smáþyrsklingur, ufsi og aðrar fisktegundir alast þar upp. Við höfum þetta fyrir augunum frá degi til dags, þannig að enginn vafi er á því, að fiskeldi hér í fjörðum Íslands er raunhæft að því leyti til, að það er hægt að ala hér upp fisk. Hitt er annað mál, hvort málið er raunhæft að því leyti til, að slíkt sé mögulegt í nægilega stórum stíl til þess, að það virkilega komi að notum. Eins og við vitum, eru allir þessir nytjafiskar okkar þannig, nema þá kannske flatfiskurinn, að þeir flakka um höfin og þess vegna er ástæða til að ætla, að aðrar þjóðir, eins og ég gat um áðan, hafi einnig mikinn áhuga á þessu máli. Alþjóðasamvinna fer mjög vaxandi á ýmsum sviðum, eins og kunnugt er. Ég vildi því hreyfa þeirri hugmynd hér á Alþ, hvort það væri æskilegt, að Íslendingar leituðu eftir samvinnu við aðrar þjóðir um eldi nytjafiska í sjó í stærri stíl. Nýlega hefur verið samþykkt að koma á fót eldfjallarannsóknarstöð á Íslandi, eins og kunnugt er af fréttum frá fundum Norðurlandaráðs, en Norðurlandaþjóðirnar munu standa að kostnaði í sambandi við rekstur þeirrar stöðvar. Auðvitar er margs að gæta í sambandi við slíka samvinnu, það er mér vel ljóst. Það gæti verið, að aðrar þjóðir, t.d. þær, sem stunda fiskveiðar í Norður-Atlantshafinu, vildu fá eitthvað í staðinn, ef þær legðu fram fjármuni í þessu skyni. En það mætti vænta þess, að þær kynnu að hafa áhuga á slíku máli á þeim grundvelli, að auðvitað fer fiskurinn úr fjörðunum og út á hafið og kæmi þess vegna að notum fyrir þjóðir, sem stunda fiskveiðar hér utan íslenzkrar landhelgi. Eins og flm. gat um í sinni ræðu, þá á fiskeldi í sjó sér stað nú á nokkrum stöðum. Hann gat m.a. um Noreg, Skotland og fleiri staði. Ég held, að Skotar reki fiskeldisstöð fyrir flatfisk einhvers staðar á N.-Skotlandi, en flatfiskurinn er miklu meira staðbundinn en aðrir fiskar, eins og kunnugt er, og þess vegna kæmi frekar til greina fyrir eina þjóð að standa fyrir eldi slikra fisktegunda en hinna, sem flakka um höfin og allir njóta meira og minna góðs af. Ég tel ekki ástæðu til að lengja mál mitt um þetta, en vildi hreyfa þessari hugmynd, þannig að hún bærist til þeirrar n., sem kemur til með að fjalla um málið. Ég vil ítreka það, að ég tel hér um að ræða stórmerkilegt mál, sem ástæða væri til að hreyfa meira á opinberum vettvangi en gert hefur verið, og einnig hugsanlegt að leita samvinnu við aðrar þjóðir um aðgerðir



Herra forseti Það er nú þannig mál með vexti, að ég á eingöngu ótalað við hæstv. menntmrh., en mér skilst, að hann sé hér í húsinu. Mundi ekki vera mögulegt að fá hann á fundinn?  Það var ýmislegt athyglisvert, sem kom fram í ræðu menntmrh. Hann játaði, að vissulega hefði margt gerzt, sem væri þannig vaxið að það væri æskilegt, ef væri hægt að setja reglur, sem tryggðu betur óháðar og ópólitískar embættaveitingar. En jafnframt þessu komst hann að þeirri niðurstöðu að hann hefði veitt fleiri embætti en nokkur ráðh. annar og það mundi ekki vera nema í eitt skipti, sem hann hafi verið gagnrýndur fyrir embættisveitingu. Sér maður á því, hverjir það eru, sem mætti segja að væru vondu strákarnir í ríkisstj. Hæstv. ráðh. og hans flokksmenn veita þannig embætti að það er ekkert að því að finna hvernig það er gert, - þeir eru sem sagt góðu drengirnir í stjórninni - en samt játar ráðh., að það sé nauðsynlegt og heppilegt, að það fengjust settar reglur, sem tryggðu betur ópólitískar embættaveitingar, og þá veit maður nú sem sagt af því, hverjir það eru, sem gera sig fyrst og fremst seka í þeim efnum. Það eru ráðh. Sjálfstfl. Það er í þessu eins og svo mörgu öðru sem þeir Alþfl.-menn flytja góðu málin. Sjálfstfl, kemur með vondu málin Sjálfstæðisráðh. eru ranglátir og pólitískir í sínum embættaveitingum, en það eru Alþfl.menn ekki. Það er hins vegar þannig vaxið að það virðast ekki allir vera á þessu máli. Ég skal aðeins rifja upp litla sögu í því sambandi. Það var á einum verzlunarstað það skiptir ekki máli, hvort það var heldur kaupstaður eða kauptún en má segja einum verzlunarstað hér úti á landi, að skólastjórastaða losnaði og vildu að sjálfsögðu ýmsir sækja um hana, því að menn vilja heldur vera skólastjórar en kennarar, og á þessum stað var m.a. kennari, sem var flokksbundinn í Sjálfstfl. En af einhverjum ástæðum gerðist það, að nokkru áður en að því kom, að embættið væri veitt, sagði hann sig úr Sjálfstfl., og nokkru síðar urðu menn varir við það, að hann var kominn í Alþfl. Niðurstaðan varð líka sú, að það var hann sem fékk skólastjórastöðuna. Ég er út af fyrir sig ekkert að lasta það þó að menn gangi úr Sjálfstfl. Ég álít það vera ákaflega eðlilegt. En hitt finnst mér ekki vera eðlilegt, að þegar menn ganga, úr Sjálfstfl., fari þeir að ganga í Alþfl., því að mér finnst, að það sé nokkurn veginn sama tóbakið hvor flokkurinn er, að því leyti, að nokkuð svipað sé með þessa flokka a.m.k. að einu leyti sé svipað með svona flokka og fæturna á Bakkabræðrum, að það sé ekki hægt að þekkja þá í sundur, svo líkir eru þeir orðnir í starfsháttum sínum nú í seinni tíð. Ég nefni það aðeins sem lítið dæmi í þessum efnum, að a.m.k. forustumenn þessara flokka virðast hafa nákvæmlega sömu skoðunina eða sömu afstöðuna til þess verkfalls, sem nú stendur yfir. Meira að segja hæstv. menntmrh. hefur gengið fram fyrir skjöldu, fremst allra ráðh., til þess að mótmæla því, að nú væri tekin upp verðtrygging á launum, og jafnframt varið þá stefnu, sem nú er haldið uppi í peningamálum, miklu ákveðnar en nokkur ráðh. Sjálfstfl. hefur gert, svo að af þeim ástæðum, að það sé einhver munur á flokkunum, finnst mér ekki ástæða til þess, að menn séu að færa sig úr Sjálfstfl. yfir í Alþfl. Það valda því aðrar ástæður, eins og menn kunna kannske að skilja í sambandi við þetta mál. Annars liggja fyrir vitnisburðir, sem hafa verið rifjaðir upp hér í þinginu og ekki hefur verið mótmælt. Ég las upp við fyrri umr. málsins frásögn Morgunblaðsins af fundi ungra sjálfstæðismanna, þar sem þessi mál voru rædd og þar sem þeir komust að þeirri niðurstöðu að Alþfl. legði nú meginkapp á að koma sínum mönnum fyrir í ríkiskerfinu. Ég hef hvergi séð því mótmælt af hálfu Alþ., og því var ekki heldur mótmælt af hæstv. menntmrh., þegar hann talaði hér síðast, enda eru dæmin allt of augljós til þess, að það sé hægt. Þess vegna held ég, að hæstv. ráðh. ætti ekki að spila sig eða ráðh. Alþfl. sem einhverja góða drengi í þessu máli, en ráðh. Sjálfstfl. sem vondu strákana, vegna þess að ég held, að þeir séu nokkurn veginn jafnsekir í þeim efnum að hyggja fyrst og fremst að sínum flokksmönnum, þegar um embættaveitingar er að ræða. Hæstv. ráðh. sagði, að vissulega væri nauðsyn á því að setja reglur eða leita eftir reglum, sem tryggðu betur óháðar og ópólitískar embættaveitingar, en taldi hins vegar á þessu öll tormerki. Ég skal fyllilega játa það með honum, að það getur verið vandasamt að finna þær reglur í þessum efnum, sem tryggi algerlega hlutlausar og ópólitískar embættaveitingar. En þeim mun frekar er líka ástæða til þess, að menn kynni sér reynslu annarra þjóða í þessum efnum og leiti eftir þeim fordæmum, sem bezt hafa gefizt í þessu sambandi, eins og lagt er til í þeirri till., sem hér er til umr. Hæstv. ráðh. virtist vilja skilja þessa till. á þá leið að tilgangur hennar væri sá að færa veitingavaldið sem mest í hendur embættismanna úr höndum ráðh. eða þjóðkjörinna fulltrúa. Það er alger misskilningur hjá ráðh., að slíkt komi fram í þessari till., því að það er hægt að hugsa sér ýmislegt annað fyrirkomulag í þessum efnum en það, að annaðhvort fari pólitískur ráðh. með aðalvaldið eða það séu sérstakir embættismenn, sem séu til þess kjörnir að veita embætti. Það má þvert á móti vel hugsa sér, að þetta verði gert enn lýðræðislegra, á þann hátt, að menn, sem segja má að standi í enn þá nánara sambandi við fólkið og séu beinni fulltrúar þess en ráðh., fái aðstöðu til þess að hafa áhrif á það, hvernig embætti eru veitt. Hæstv. ráðh. minnti hér á eitt fyrirkomulag í þessum efnum, og það er veiting kennara- og skólastjóraembætta a.m.k. við hina lægri skóla. En þar eru sérstakar skólanefndir, sem fyrst láta í ljós álit sitt um umsækjendur. Í öðru lagi segir svo fræðslumálastjóri sitt álit, og þó að það séu að sjálfsögðu gallar á þessu fyrirkomulagi, eins og t.d. það, að ráðh. er látinn tilnefna formann skólanefndar og getur þess vegna haft viss áhrif á það, hver niðurstaða nefndarinnar verður, og fræðslumálastjóri er líka starfsmaður, sem heyrir undir menntmrh., er það áreiðanlegt, að þetta fyrirkomulag hefur orðið til þess að gera þá misnotkun, sem hefur átt sér stað í þessum efnum, miklu minni en hún sennilega hefði ella orðið ef þetta veitingarvald hefði eingöngu verið í höndum ráðh. Slíkt hið sama mætti hugsa sér í sambandi við veitingu annarra embætta. Það gæti t. d, komið til athugunar í sambandi við veitingu á embættum sýslumanna og bæjarfógeta, að t.d. væri leitað álits sýslunefnda og bæjarstjórna um umsækjendur, áður en embættin væru endanlega veitt. Ég hygg t.d., að það hefði haft sín áhrif í sambandi við tvær mjög umdeildar veitingar á sýslumannsstöðum, ef það hefði legið fyrir áður, hvert hefði verið viðhorf sýslunefnda og bæjarstjórna á viðkomandi stöðum. Þar á ég við veitingu sýslumannsembættisins í Gullbringu- og Kjósarsýslu sem átti sér stað fyrir nokkru, og einnig veitingu bæjarfógetaembættisins á Akureyri. Ég býst við ef viðkomandi aðilar, sem ég nefndi, hefðu verið beðnir um álit í þessum efnum, þ.e.a.s. sýslunefndirnar og bæjarstjórnirnar, hefði komið alveg ákveðin skoðun fram um það hver umsækjendanna ætti að ganga fyrir, og það síðan getað haft heppileg áhrif á afstöðu dómsmrh. Þannig mætti hugsa sér þetta á fleiri sviðum. Það má t.d. benda á það, að í Bandaríkjunum er það venja, að ýmsar meiri háttar embættaveltingar eru beinlínis bornar undir þingið þannig að ráðh. tilnefnir menn í sendiherrastöður og vissar ráðherrastöður, en þessir menn fá ekki embætti nema viðkomandi þn., sem um embættaveitingarnar fjalla, samþykki, að þær séu réttmætar. Og það hefur m.a. í tíð núv. forseta komið fyrir, a.m.k. einu sinni eða jafnvel oftar, að maður, sem hann hefur útnefnt sem sendiherra hefur ekki fengið embættið vegna þess að svo ákveðin andstaða hefur verið gegn honum í viðkomandi þn. Ég álít, að við þurfum að kynna okkur allar slíkar erlendar fyrirmyndir með það fyrir augum að finna það fyrirkomulag, sem sé líklegast til þess að tryggja sem óháðast og óhlutdrægast veitingarvald. Í hvers höndum þetta veitingarvald á svo að vera endanlega er matsatriði, hvort það á að vera í höndum pólitísks ráðh. eða ekki, en hins vegar er hægt að takmarka það mjög mikið með þeim aðferðum sem ég hef hér bent á og tryggja mundi, eins og ráðh. virtist telja nauðsynlegt, sem lýðræðislegastar embættaveitingar Ráðh, minntist nokkuð á það, að gagnrýni á embættaveitingar væri öllu minni núna en hún hefði áður verið og það væri þess vegna rangt, sem hann taldi sig hafa eftir mér, að meiri deilur væru um embættaveitingar nú en áður. Ég held, að ég hafi ekki minnzt neitt á það, heldur sagt, að pólitískar embættaveitingar hefðu alltaf átt sér stað og hefðu farið mjög í vöxt á undanförnum árum. Og ég sannaði það m.a. með þeim dæmum, sem ég rakti fyrr í ræðu minni, m.a. með því að minna á listann fræga í Alþýðumanninum og með því að rifja upp þær niðurstöður, sem urðu á fundi ungra sjálfstæðismanna hér í bænum, þegar þeir ræddu um þessi mál. Hitt er það að þetta er komið svo mikið í venju að embætti séu veitt pólitískt, að menn eru eiginlega orðnir ónæmir fyrir þessu og hættir að kippa sér nokkuð upp við það þó að slíkt gerist. Og það gerist líka í sívaxandi mæli, að menn sæki lítið um embætti, öll meiri háttar embætti, vegna þess að þeir telja það nokkurn veginn víst fyrir fram, að það sé búið að ákveða hver eigi að fá embættið og þess vegna sé tilgangslaust að vera að sækja um það. Ef við gerum samanburð á þessu fyrr og nú, er það alveg táknrænt, hvað það eru nú miklu færri umsækjendur um mörg meiri háttar embætti en áður átti sér stað. Og ástæðan er sú, að menn, sem koma til greina margir hverjir, telja ástæðu laust að vera að sækja um embættin vegna þess að það sé búið að ákveða það fyrir fram, hver eigi að hljóta þau. Ég skal ekki tefja tímann öllu meira með því að víkja að því, sem fram kom í ræðu hæstv. menntmrh. Þó vildi ég segja það að lokum, að hann var að tala um það, að það væri búið að brjóta niður hið mikla vald, sem Háskólinn hefði haft í sambandi við embættaveitingar áður fyrr. Mér virðist, að það sé nú enn jafnsterkt og það hefur áður verið og ég minni aðeins á í sambandi við það, sem er kunnugt af blaðaskrifum, bæði hefur það komið fram mjög greinilega í Morgunblaðinu og Vísi, að einn af okkar allra efnilegustu ungu vísindamönnum varð að yfirgefa land á seinasta ári vegna þess, að hann hafði verið fullkomlega sniðgenginn af læknadeild Háskólans í sambandi við embættaveitingu. Og ráðh. treysti sér ekki í því tilfelli að rísa gegn úrskurði læknadeildarinnar, þó að mér sé það persónulega kunnugt, að hann hafði mikinn áhuga á því, að umræddur vísindamaður þyrfti ekki að fara af landi burt. Ég nefni þetta ekki vegna þess, að ég vilji vekja deilur um þetta mál sérstaklega það er úr sögunni í bili, en ég taldi mér ekki annað fært samt en að minna á það, vegna þess að ráðh. talaði svo borginmannlega um, að það væri alveg búið að brjóta niður vald Háskólans í þessum efnum, og lézt fagna því mjög, að það hefði verið gert. En menn geta bezt séð það á mjög rökstuddum greinum um þetta mál, sem birtust á sínum tíma bæði í Morgunblaðinu og Vísi, að hér var um mjög alvarleg mistök að ræða. Það kom líka fram hér í umr, fyrir örskömmu að mér virðist, að Háskólinn fari sínu fram alveg eins og menntmrh. sé ekki til. Það upplýstist, að Háskólinn hafði sett takmarkanir um aðgang að tannlæknanámi, án þess að ráðh, hefði haft minnstu hugmynd um það eða læknadeildin Mér finnst því, að ráðh. þurfi ekki að tala neitt borginmannlega um, að það hafi eitthvert afrek verið unnið í þessum málum, eitthvert vald brotið niður, sem hafi verið mjög hættulegt, því að það virðist enn þá vera í fullu gildi. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að halda uppi frekari umr. um þetta mál að sinni, nema eitthvert sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Ég hafði nú hugsað mér að leiða hjá mér umr. um þessa till., þáltill. um embættaveitingarnar, taldi þetta alltaf ómerkilega till., og verður hún þeim mun ómerkilegri í mínum augum sem ég heyri meira talað fyrir henni En hitt er svo annað mál, að það hefur nokkuð spunnizt inn í umr., sem gefur mér tilefni til þess að leggja nokkur orð í belg. Og það er þó eitt gott við þessa till., að hún er ekki flutt út af neinni sérstakri embættisveitingu eða í sambandi við deilur um einstaka embættisveitingu, sem oft leiða til þess, að umræður og rökræður um málin eru blönduð margvíslegum sjónarmiðum öðrum en þeim, sem snerta efnishlið málsins, bæði persónulegum og ýmsum öðrum. Frá því sjónarmiði er í sjálfu sér ágætt að fá tækifæri til þess að ræða nokkuð um embættaveitingar, án þess að taugaóstyrkurinn hafi gripið um of um sig í þingliði eða öðrum, þegar deilt er oft harkalega um slíkar stjórnarathafnir. Það er í sjálfu sér ekki nema gott til þess að vita, að þm. vilja vera réttlátir og hlutlausir í stjórnarathöfnum og vilja að það komi til framkvæmda, að slíkar reglur séu settar hjá okkur, sem tryggi það sem bezt, eins og mér skilst að ætlunin sé með þessari þáltill. En ég er hins vegar sjálfur þeirrar skoðunar, að till. út af fyrir sig sé byggð á verulegum grundvallarmisskilningi á okkar stjórnskipunarlögum og okkar venjubundna þingræði. En ég skal ekki fara nánar út í þá sálma. Það var talað um áðan af hv. 1. flm., að „ef menn væru sekir í embættaveitingum“, og augljóst væri, hverjir væru þeir „seku“. Það áttu að vera við ráðh. Sjálfstfl. og þá sennilega einna helzt ég, sem embættaveitingar í okkar hópi heyra öllu helzt undir. Talað var um „jafnseka“ stjórnarflokka o.s.frv. Ég ætla af þessu tilefni að fara yfir þær embættaveitingar, sem ég hef staðið að í minni stjórnartíð, og alveg sérstaklega vegna þess, að það hefur verið sagt í umr. af hv. 1. flm., að menn þyrftu að hafa flokksskírteini upp á vasann til þess að fá embætti, sýslumannsembætti og dómaraembætti og önnur slík embætti, og reynslan af embættaveitingum sannaði það. Ég hef hér fyrir framan mig lista yfir embættaveitingar í dómarastöður og sýslumannsembætti og fógeta, samtals 19, á þeim rúmum fjórum árum, sem ég hef haft veitingarvaldið. Ég skal fara fljótt yfir sögu. Hinn 30. apríl 1964 var Ásberg Sigurðsson skipaður sýslumaður í Barðastrandarsýslu. Ásberg Sigurðsson hefur setið hér á þingi, og vita allir, að hann er sjálfstæðismaður. Umsækjendur með Ásberg Sigurðssyni voru Bárður Jakobsson og Pétur Gautur Kristjánsson, báðir sjálfstæðismenn. Hvernig átti að veita manni úr öðrum flokki embættið? Eða er hægt að veita embætti mönnum, sem ekki sækja um það? Og átti ég ekki að veita neinum af þessum þremur sjálfstæðismönnum embættið, bara af því að þeir voru sjálfstæðismenn, en auglýsa að nýju og litast um eftir öðrum í embættið? Hinn 23. maí 1964 var skipað í tvö dómaraembætti í Hæstarétti. Einar Arnalds var skipaður í annað og Logi Einarsson í hitt. Um þessi embætti sóttu nokkrir aðrir menn, bæði sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Ég hygg, að hað hafi sótt tveir framsóknarmenn og fjórir sjálfstæðismenn, og einn af þessum 4 er Logi Einarsson. Hinn, Einar Arnalds, var talinn áður Alþýðuflokksmaður, en hvorugur þessara manna hafði nokkurn tíma haft pólitísk afskipti, og mér er ókunnugt um, að þeir hafi nokkurn tíma verið innritaðir í nokkur stjórnmálafélög, enda held ég, að þessi veiting dómaraembættanna hafi aldrei verið gagnrýnd af neinum. Hinn 3. júlí 1964 skipaði ég Hákon Guðmundsson í yfirborgardómaraembættið í Reykjavik. Aðrir 8 menn sóttu, þar af 7 sjálfstæðismenn. Mér er ekki kunnugt um, að Hákon Guðmundsson hafi nokkurn tíma haft neitt skírteini upp á vasann um, að hann væri sjálfstæðismaður. Hinn 3. júlí 1964 skipaði ég í yfirsakadómaraembættið í Reykjavík. Þórður Björnsson hlaut stöðuna. Hinn 8. maí 1965 skipaði ég Friðjón Þórðarson í sýslumannsembættið í Snæfellsnessýslu. Aðrir umsækjendur voru Benedikt Blöndal, Jón Magnússon og Jón A. Ólafsson. Friðjón var áður sýslumaður í Dalasýslu, eins og kunnugt er. Hitt voru allt yngri menn, og ég veit, að tveir þeirra eru sjálfstæðismenn. Um þann þriðja veit ég ekki, hvort hann hefur verið eða er einhvers staðar í flokki. Hinn 7. júlí 1965 skipaði ég Yngva Ólafsson í sýslumannsembættið í Dalasýslu. Um embættið sóttu einnig Bárður Jakobsson, Benedikt Blöndal, Guðlaugur Einarsson, Pétur Gautur Kristjánsson, allt sjálfstæðismenn. Yngvi Ólafsson hafði lengstan embættisaldur af þessum mönnum í þjónustu ríkisins. Ég átti ekki kost á að skipa mann úr neinum öðrum flokki. Hinn 3. nóv. 1965 skipaði ég Unnstein Beck í borgarfógetaembætti í Reykjavík. Það sóttu sjálfstæðismenn um þetta embætti, en mér er ekki kunnugt um, að Unnsteinn Beck hafi nokkurn tíma verið sjálfstæðismaður eða haft neitt skírteini upp á það, að hann væri flokksbundinn sjálfstæðismaður, heldur þvert á móti. Mér hefur verið sagt, að hann væri í öðrum flokki. Hinn 6. nóv. 1965 skipaði ég Einar Ingimundarson í bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði. Um það sóttu Björn Sveinbjörnsson og Jóhann Gunnar Ólafsson, og það mál er svo kunnugt og var svo mikið um það deilt hér á sínum tíma að ég skal ekkert fara frekar út í það að þessu sinni Það yrði aðeins til þess að ýfa upp deilur. Það er ekki það, sem fyrir mér vakir, heldur það að gera hv. Sþ. grein fyrir þeim embættaveitingum, sem ég hef staðið að. Hinn 22. des. 1965 skipaði ég Benedikt Sigurjónsson í dómaraembætti í Hæstarétti. Það hefur ekki farið dult, að hann væri framsóknarmaður. Um þetta embætti sóttu tveir sjálfstæðismenn og tveir framsóknarmenn. Hinn 22. des. 1985 skipaði ég Elías I. Elíasson í bæjarfógetaembættið á Siglufirði. Hann var fulltrúi í dómsmrn. og hafði starfað þar lengi, og aðrir, sem sóttu, voru miklu yngri starfamenn, a.m.k. á ríkisins vegum í stjórnarráðinu, en það voru tveir aðrir sjálfstæðismenn, sem sóttu. Annar hafði verið starfsmaður ríkisins á öðrum vettvangi, en var að vísu eldri maður, einn framsóknamaður, sem var yngri, starfsmaður í fjmrn. Hinn 25. ágúst skipaði ég Hafstein Hafsteinsson í lögreglustjóraembættið í Bolungarvík. Um það sótti einnig Þorsteinn Geirsson. Ég hygg, að hann sé sjálfstæðismaður líka, Þetta voru jafngamlir menn. En um lögreglustjóraembættið gildir það, að það á að skipa í það að fenginni till. hreppsnefndarinnar, og hún mælti með Hafsteini Hafsteinssyni. Hinn 5. des. 1966 skipaði ég í sýslumannsembættið í Suður-Múlasýslu. Valtýr Guðmundsson hlaut embættið. Það var enginn annar umsækjandi. Hinn 20. des. 1967 skipaði ég í borgardómaraembætti í Reykjavík, Magnús Thoroddsen hlaut embættið. Það var enginn annar umsækjandi. Hinn 20. marz 1967 skipaði ég Halldór S. Rafnar í borgarfógetaembætti í Reykjavík. Um það sóttu þrír aðrir menn á svipuðu reki og Halldór, en Halldór hafði eindregin meðmæli yfirborgarfógeta. Hinn 18. maí 1967 skipaði ég Friðjón Skarphéðinsson í yfirborgarfógetaembættið í Reykjavik. Um það sóttu tveir aðrir menn, Jónas Thoroddsen og Unnsteinn Beck. Friðjón Skarphéðinsson var langelztur sem lögfræðingur af þessum mönnum og hafði einnig gegnt þeim stöðum, að ég hygg, að það hafi ekki þótt álitamál, að hann hlyti þessa stöðu, en hann var nú því miður ekki með sjálfstæðisskírteini upp á vasann. Hinn 16. júlí 1967 skipaði ég Jónas Thoroddsen bæjarfógeta á Akranesi. Um það sóttu 4 aðrir menn, ungir menn og sumir ópólitískir, en mér var kunnugt um, að sumir voru sjálfstæðismenn. Um hina veit ég ekki. Ég get nefnt þá Jónatan Þórmundsson, ungan, efnilegan Iögfræðing, og Sverri Einarsson, einnig efnilegan lögfræðing. En Jónas Thoroddsen var langelztur þessara manna og hafði áður gegnt sjálfstæðu embætti, verið borgarfógeti í Reykjavík. Hinn 21. júní 1967 skipaði ég Ófeig Eiríksson í bæjarfógetaembættið á Akureyri. Um það sótti einn annar, Sigurður M. Helgason, sem lengi hafði gegnt fulltrúastöðu í embættinu. Þarna getur verið álitamál, og ég ætla aðeins að staldra við það, hvernig eigi að skipa, í embætti eins og þetta. Það sækir um það fulltrúi, sem er búinn að vera þar mjög lengi og hefur gegnt sínu fulltrúastarfi óaðfinnanlega eftir því sem mér er bezt kunnugt um, og oft gegnt embættinu í fjarveru fógetans. Ég hef áður lýst því sjónarmiði mínu, að ég hef látið ráða og haft í huga í sambandi við embættaveitingar, bæði í sambandi við þetta mál og önnur, hvaða öðrum embættum menn hafi gegnt, og ég hef viljað leggja á það áherzlu, að eftir þeim sé munað, sem gegnt hafa lélegum embættum um langan tíma eða hinum minni, þegar betri embætti eru veitt. Það hafði ég í huga og gerði þinginu grein fyrir á sínum tíma í sambandi við veitingu Einars Ingimundarsonar fyrir bæjarfógetaembættinu í Hafnarfirði og sýslumannsembættinu í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Ófeigur Eiríksson hafði verið fulltrúi á Siglufirði á sínum tíma og gegnt því embætti í fjarveru fógetans. Síðan hafði hann verið bæjarfógeti í Neskaupstað. Það voru auðvitað bæði nokkuð lítil embætti og afskekkt og svo mjög, að þegar Neskaupstaðarembættið var auglýst, eftir að Ófeigi var veitt Akureyri, sótti enginn um það embætti. Það stendur nú fyrir dyrum að gera aðra tilraun. En ég fékk fráfarandi bæjarfógeta á Akranesi, sem hafði látið af embætti fyrir aldurs sakir, til þess að gegna þessu embætti fram til vorsins. Hv. 1. flm. þáltill. vék t.d. að því, að það gæti verið rétt að hafa þá aðferð að láta sýslunefndir og bæjarstjórnir segja álit sitt, þegar á að veita stöður sýslumanna og bæjarfógeta og það hefði t.d. kannske getað haft áhrif á dómsmrh., þegar embættið var veitt í Hafnarfirði. Ég man ekki betur en faðir minn segði mér það, að þegar hann sótti um Akureyri á sínum tíma og sýslumannsembættið í Eyjafjarðarsýslu - hann var þá kornungur lögfræðingur og hafði verið fulltrúi þar hjá embættinu - en Steingrímur Jónsson, sem þá var sýslumaður á Húsavík, sótti um embættið, reyndur embættismaður og stjórnmálamaður á merkum tíma hér, eins og kunnugt er, og miklu eldri, að þá komu áskoranir frá sýslunefndum og ágætum vinum hans í Eyjafirði og á Akureyri um að honum yrði veitt embættið, en Steingrími Jónssyni var veitt embættið og síðan föður mínum Húsavík eða Þingeyjarsýslan réttara sagt. Og ég hygg, að það mundi oft fara svo hjá sýslunefndunum, að þeir, sem hefðu starfað einhvern tíma með þeim, annaðhvort sem fulltrúar eða embættismenn, hlytu meðmælin, og þá mundu kannske miklu fremur persónuleg sjónarmið ráða en hjá þeim ráðh., sem á þó að vera pólitískt ábyrgur gerða sinna í sambandi við embættaveitingar. Þessu vildi ég nú leyfa mér að skjóta hér inn. Hinn 9. ágúst 1967 veitti ég borgarfógetaembætti í Reykjavík Sigurði Helgasyni, en um það embætti sóttu alls 4 menn, 3 aðrir fulltrúar. Þetta voru allt fulltrúar, og allir hinir fulltrúarnir voru sjálfstæðismenn og höfðu allir reynzt vel í sínum störfum, en Sigurður Helgason hlaut þetta embætti. Það getur vel verið, að aðrir í minni stöðu hefðu veitt einhver af þessum embættum öðruvísi en ég. En menn sjá bara af þessu, hvað það er fráleitt að halda því fram, að það sé alveg óumdeilanlegt og hafi sérstaklega í seinni tíð verið augljóst, hversu embættaveitingarnar séu pólitískar. Það sjá menn af því, sem ég hef gert grein fyrir. Það er í fjölmörgum tilfellum, að enginn efi er á því, hver af eðlilegum, almennum ástæðum á að hljóta embættið. Í öðrum tilfellum er aðeins einn umsækjandi og í mörgum tilfellum einungis sjálfstæðismenn, sem sækja um embættið, og svo er ég ásakaður fyrir það að velta sjálfstæðismönnum og engum öðrum embætti. Menn verða að vita svolítið, hvað þeir eru að tala um, og þess vegna er það svo langt í frá, að listinn í Alþýðumanninum, sem hv. 1. flm. vitnaði til, hafi nokkuð sannað hans mál, að pólitískar embættaveitingar hafi farið í vöxt, vegna þess að þetta var aldrei nema hálfkveðin vísa. Það var engin grein gerð fyrir því, hvernig á hefði staðið í sambandi við embættaveitingarnar, eins og ég hef verið að reyna að gera grein fyrir hér um þær embættaveitingar, sem ég hef sjálfur staðið að. Að öðrum þræði hef ég veitingar á læknisembættunum. Ég held, að það séu ein 18-20 læknisembætti, sem ég hef veitt. Ég hef ekki heyrt neinn tala um þær embættaveitingar, en ég minnist hins vegar frá fyrri tíð töluvert mikilla deilna, sem staðið hafa um læknaembættaveitingar og ekki sízt af pólitískum ástæðum. Mér þykir vænt um að hafa fengið tækifæri til þess að geta gert hv. Sþ. grein fyrir þessu máli, eins og ég sagði áðan, í þeirri von, að menn geti talað fordómalaust og rólega um þessi mál, án nokkurra æsinga út af einstökum aðgerðum í sambandi við embættaveitingarnar. Það er misskilningur hjá hv. 1. flm., að það sé táknrænt fyrir það, hve embættaveitingarnar séu orðnar pólitískar, hve fáir sækja um embættin úti á landi. En það er ekki táknrænt fyrir það, að þær séu pólitískar. Það er varla hægt að fá menn, því miður, héðan úr Reykjavík eða nágrenni til þess að sækja um ágætis embætti úti á landi, beztu embættin. Þetta er bara af því, að menn vilja ekki vera úti í dreifbýlí, sem kallað er, eða úti í kaupstöðunum og kauptúnunum úti á landi, og sjálfum finnst mér þetta mjög geigvænlegt, og ég hef verið alveg undrandi á því, hversu ungir lögfræðingar og aðrir sækjast lítið eftir því að byrja sinn feril í embættum úti á landi. Og þetta á við mörg fleiri embætti eða störf, sem mér er allvel kunnugt um. Mér er kunnugt um, hvað hefur verið erfitt um vik t.d. við að fá jafnvel menn til þess að taka að sér stjórn útibúa bankanna, sem eru þó með beztu stöðum úti á landi, af því að menn fást ekki til þess að sækja þangað. Og þar er engum pólitískum ástæðum fyrir að fara. Aðeins vegna þess, að það hefur verið margstaðhæft, að embættaveitingarnar hafi óumdeilanlega orðið miklu pólitískari í seinni tíð, vil ég minna á, að í dómsmálaraðherratíð framsóknarmanna, þegar þeir fóru með embættaveitingarnar frá 1935-1942, eru veitt 13 sýslumanns- og bæjarfógetaembætti. Ég skal ekki fara frekar út í þessar embættaveitingar að öðru en því, að 12 framsóknarmönnum eru veitt þessi embætti, og einn sjálfstæðismaður hlaut embætti í þessari tíð. Fyrstu embættin fimm eru auglýst, eins og þá var venja og talið, að rétt væri að gera og hefur alltaf verið gert um þau embætti, sem konungur veitti, en þau svara til þeirra embætta, sem forseti veitir nú og er beinlínis orðið bundið með lögum frá 1854, en var þá venja. Fyrstu fimm embættin eru auglýst. Síðan eru embættin ekki auglýst úr því. En fyrir utan það, sem ég sagði áðan, eru fjögur af þessum embættum veitt gagnstætt ákvæðum laga. Mennirnir uppfylla ekki skilyrði til þess að setjast í embætti, til þess að vera skipaðir í embætti, en það eru fjórir ungir framsóknarmenn á þessum tíma settir í embætti til þess að öðlast reynsluna, sem lögin gera ráð fyrir að þeir hafi, hjá sjálfum sér, til þess svo að hægt sé að skipa þá eftir þrjú ár. Það var deilt mikið um Hafnarfjörð. Ég skal ekki rifja það upp, en dómsmrh., sem þá fór með völd, auglýsti öll þau 10 embætti, sem kom til greina að skipa í meðan hann var dómsmrh., nema eitt, Hafnarfjörð. Hann skipaði í embættið án auglýsingar. Hefði ég haft sama hátt á og ekki auglýst embættið, og við skulum segja, veitt yngsta manninum, Birni Sveinbjörnssyni, embættið og honum hefði enzt aldur til að halda því til sjötíu ára aldurs, þá hefðu engir átt kost á því að sækja um þetta embætti í meira en hálfa öld, í 55 ár. Ég ætla mér alls ekki á nokkurn hátt að gera neina tilraun til þess að hvítþvo mig af þeim embættaveitingum, sem ég hef staðið í. En það hefur verið dregin upp ákaflega röng mynd og gefið í skyn allt annað um þær embættaveitingar en rétt er og satt, og ég er sannfærður um og hef það mikla trú á réttsýni hv. 1. flm. þessarar till. og sérstaklega vegna þess, hve hann vill leggja mikla áherzlu á, að menn séu réttlátir og hlutlausir, að hann, eftir að hafa fengið þessa greinargerð um þær embættaveitingar, sem ég hef staðið að, tali nokkru varlegar um þær og gefi nokkru minna í skyn um pólitískar og óréttlátar embættaveitingar en hann hefur gert fram að þessu.



Herra forseti. Fsp. þær, sem ég hef beint til hæstv. samgmrh., varða tvo alveg aðgreinda þætti, sem lúta að samgöngubótum við Vesturland, og hef ég því hvorki óskað skýrslu um heildaráætlun um samgöngubætur fyrir Hvalfjörð né heldur vakir fyrir mér að stofna tiI almennra umr. um þetta mál. Fsp. mínar eru bornar fram af sérstöku og gefnu tilefni. Sýslunefndir beggja sýslnanna, sem Borgarfjarðarhérað mynda, samþykktu á síðustu aðalfundum sínum í fyrra áskorun á ríkisstj. og Alþ. m.a. um það, að upp yrðu teknar rannsóknir, sem miði að tilteknum umbótum og bættum samgöngum við Vesturland. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að fsp. mínar lúta einvörðungu að rannsóknum, sem varða umræddar samgöngubætur. Ég get þessa, vegna þess að það er skoðun mín, að lítt rökstuddar áskoranir um, að í hinar og þessar framkvæmdir skuli ráðizt án nokkurra rannsókna, eru oft fjarri því að vekja traust Alþ. og stjórnvalda á viðkomandi máli. Ættu raunar allir að geta fallizt á það sjónarmið, að áður en ráðizt er í kostnaðarsöm mannvirki, þarf óhjákvæmilega að fara fram hlutlæg, vísindaleg, þ.e.a.s. tæknileg og fjárhagsleg rannsókn á viðfangsefninu. Sú rannsókn á síðan að verða forsenda ákvörðunar um það, hvort í framkvæmdina er ráðizt eða ekki. Getsakir eða tilfinningamál hvorki eiga né mega ráða því, í hvaða framkvæmdir við leggjum. Með líkum hætti má segja, að það sé einnig óverjandi að framkvæma ekki rannsóknir, sem almennar röksemdir benda til, að gætu orðið undanfari þýðingarmikilla umbóta í þjóðfélaginu. 1. liðurinn í fsp. minni varðar ástand þjóðvegarins við Skeiðhól í Hvalfirði. Þar hagar þannig til, að vegurinn liggur utan í fjallshlíð, um gil, og eru snarbrattar, langar brekkur beggja vegna þess. Nú er svo komið, að þjóðvegurinn fyrir Hvalfjörð hefur verið mjög mikið bættur á undanförnum árum, og nægir t.d. í því efni að minna á þá stórfelldu vegarbót, sem gerð var, þegar vegurinn var færður til í Þyrilshlíðinni norðan Hvalfjarðar á sinni tíð. Í vetur hefur að vísu oft verið umhleypingasöm tíð. En þó hefur reynslan orðið sú, að eini verulegi farartálminn á þessari leið fyrir Hvalfjörð hefur verið sneiðin og gilið við Skeiðhól, sem sumir kalla raunar við Staupastein. Sem dæmi um þetta má nefna það, að lengst af í vetur hafa það verið einu verulegu erfiðleikarnir, sem hinar stóru sementsflutningabifreiðar Sementsverksmiðju ríkisins hafa lent í, að komast þarna um. Þessar bifreiðar flytja þúsundir smálesta af sementi frá Akranesi og austur að Búrfelli, og það má heita, að við Skeiðhól hafi verið eina hindrunin á allri leiðinni frá Akranesi austur að Búrfellsvirkjun. Og það þarf auðvitað ekki að geta þess, að þetta dæmi á auðvitað við um fjölda marga aðra, sem þarna lenda í kostnaðarsömum töfum og erfiðleikum. Úrbætur þarna mundu því gera Hvalfjarðarleiðina verulega greiðfærari, og það má vel láta sér koma til hugar, að úrbótin verði sjálf með þeim hætti, að hún geti komið að fyllstu notum sem grundvallarlagfæring, þegar varanlegur vegur verður lagður þarna um. Ég sagði áðan, að hér væri fylgt eftir áskorun héraðsstjórnar Borgfirðinga á Alþ. og ríkisstj. um samgöngubætur við Vesturland. Einn þáttur þeirrar samþykktar var sá að sem allra fyrst hæfust rannsóknir á hugsanlegu brúarstæði yfir Hvítá við Seleyri. Seleyri er, eins og menn vita, andspænis Borgarnesi, lítið eitt ofar. Það var ekki skorað á ríkisstj. að láta þegar í stað hefja slíka brúarsmíð, heldur láta rannsaka fræðilega, hvort slíkt verk væri af þjóðhagslegum ástæðum hagkvæmt og réttmætt. Mér skilst, að vegamálastjórnin hafi svo í sumar byrjað einhverjar rannsóknir á þessum stað, og nú æski ég upplýsinga um það, hvað fyrir liggur af fróðleik um þetta efni. Óskir sýslunefnda eru studdar ýmsum almennum röksemdum. Í fyrsta lagi þeim, að núverandi aðstæður við gömlu Hvítárbrúna við Ferjukot eru orðnar með öllu óþolandi. Undirstöður, brýr og aðkeyrslugarðar við Ferjukotssíki síga stöðugt, og þar hefur legið nærri stórslysum hvað eftir annað. Norðurá brýzt einatt í vatnavöxtum niður í síkið og stundum yfir Eskiholtsflóa, sem þar er vestur af, og veldur þar algerri ófærð. Að sunnanverðu við Hvítárbrú hagar þannig til, að í vatnavöxtum flæðir Hvítá stundum yfir bakka sína meðfram Hvítárvallahálsi og veldur þar ófærð. Af þessum sökum er ljóst, að það er óhjákvæmilegt, að það verður að gera stórt átak til þess að bæta úr þessum annmörkum, og þá vaknar spurningin um það, hvort ekki sé skynsamlegra þegar af þessari ástæðu einni að brúa ána annars staðar. En það eru fleiri veigamikil rök, sem koma hér til. Ef niðurstöður rannsóknar yrðu jákvæðar og brúin yrði byggð, mundi leiðin frá Borgarnesi út á Akranes styttast um nær helming. Það mundi þýða ótrúlega breytingu á svo margvíslegan hátt, að jaðrar við eins konar framfarabyltingu á sviði samgangna. Það mundi t.d. þýða, að það væri unnt fyrir verkafólk úr Borgarnesi að hagnýta sér vertíðarvinnu á Akranesi einmitt á þeim tíma, þegar vinna er minnst í Borgarnesi. Það mundi einnig þýða, að Borgnesingar og héraðsbúar norðan Hvítár gætu sparað sér að koma upp sjúkraskýli í Borgarnesi. Þannig gæti brúarsmíðin beinlínis sparað milljónaútgjöld, að ekki sé minnzt á öryggið fyrir sjúka og særða, sem nú þarf að flytja þessa löngu leið á spítalann á Akranesi. Það þarf varla að fara mörgum orðum um það ástand, sem skapast, þegar menn til viðbótar langri vegalengd geta svo átt það á hættu, að samgöngur lokist vegna vatnavaxta eða af fannfergi. Þá er líka rétt að benda á þann sparnað, sem við það yrði, að leiðin til Reykjavíkur styttist um fjórðung. Hvað skyldi þjóðarbúið spara á því við flutninga á 1200-1500 tonnum af kjöti árlega, 5 millj. lítrum af neyzlumjólk og margs konar öðrum landbúnaðarafurðum? Hvað græðir þjóðin á þeim sparnaði á vinnutíma og slíti á farartækjum, sem við þetta yrði? Og hvaða örvun í félagslegum og menningarlegum efnum mun af slíkri framkvæmd leiða um allt Vesturland? Það er skoðun margra glöggra leikmanna, að brú yfir Hvítá við Seleyri sé ekki eins mikið mannvirki og almennt hefur verið talið. Ef rannsókn staðfestir það, sem við skulum vona, leyfi ég mér, herra forseti, að draga í efa, að það sé unnt að benda á margar framkvæmdir í þessu landi, sem betur mundu borga sig en umrædd brúarsmíði.



Herra forseti. Það verður að teljast gott, þegar héraðsstjórnir eða sýslunefndir gera samþykktir um það að rannsaka mál og gera athuganir á þeim, áður en gerð er áskorun um það, að hafizt verði handa um framkvæmdir, því að það er áreiðanlega rétt að fara þannig að frekar en að flana út í framkvæmdir, sem ekki hafa verið rannsakaðar og verða þess vegna miklu dýrari en eðlilegt hefði verið og kannske ekki þjóðhagslega hagkvæmar. Í sambandi við fyrstu fsp., hvort ráðgerðar hafi verið umbætur á þjóðveginum við Skeiðhól í Hvalfirði, er rétt að taka þetta fram: Undanfarin ár hefur verið unnið að endurbótum á Vesturlandsvegi í Hvalfirði, eftir því sem fé hefur verið veitt á fjárl. og síðar vegáætlun. Fjárveitingar hafa þó ekki verið það ríflegar, að hægt væri að endurbyggja veginn í heild, og hefur því verið fylgt þeirri meginreglu að taka fyrir hverju sinni þá vegarkafla, sem mestar torfærur hafa verið. Þannig var byggður nýr vegarkafli hjá Þyril árið 1964 og nú síðast á s.l. ári vegarkafli hjá Hvítanesi. Í vegáætlun yfirstandandi árs eru veittar 1.9 millj. kr. til lagningar kaflans úr Hvammsvík frá Skeiðhól að Hvítanesi. Þessi vegarkafli er 2.4 km að lengd og er tvímælalaust mesta torfæran nú á veginum fyrir Hvalfjörð. Kostnaður við lagningu þessa vegarkafla mun verða 5-6 millj. kr., og mun þá fjárveiting á vegáætlun í ár aðeins hrökkva fyrir 1/3 hluta hans. Ráðgert er, að byrjað verði á endurbyggingu vegarkaflans við Hvammsvík og haldið áfram norður, eftir því sem fjárveiting hrekkur til, en fullar úrbætur fást þó ekki fyrr en verkinu er lokið, þar sem vegurinn verður fluttur mun nær sjónum en nú er. 2. spurning: Liggja fyrir upplýsingar um mælingar vegna hugsanlegrar brúargerðar yfir Hvítá við Seleyri í Borgarfjarðarsýslu? Á s.l. sumri voru gerðar fyrstu frummælingar á Seleyri og við Borgarneskauptún til þess að kanna líklegustu veglínu að firðinum beggja vegna með hugsanlega brúargerð fyrir augum, en fjörðurinn er þarna 1.7 km á breidd. Hér er þó aðeins um fyrstu frumathugun að ræða, og engar mælingar eða rannsóknir hafa verið gerðar í sjálfum firðinum. 3. spurning: Hvenær má vænta þess, að undirbúningsrannsóknum á slíkri brúargerð verði lokið? Engar áætlanir liggja fyrir um þetta atriði. Hins vegar er ljóst af umferðartalningu síðustu ára, að leggja þarf Vesturlandsveg sem hraðbraut vestur fyrir Borgarfjörð og einnig Borgarnesbraut samkv. ákvæðum 12. gr. vegalaganna. Ef leggja á hraðbraut þessa leið, þar sem núverandi vegur liggur, mun þurfa að endurbyggja hann svo til frá grunni og þar með brýrnar á Andakílsá, Hvítá hjá Ferjukoti og Ferjukotssíki. Með lagningu Vesturlandsvegar yfir Borgarfjörð hjá Seleyri styttist leiðin milli Reykjavíkur og Borgarness um 20 km og til Snæfellsness um 23 km og til Vestfjarða og Norður- og Austurlands um 6 km. Þá yrði leiðin um Seleyri, Borgarnes og Heydal til Búðardals nær jafnlöng og núverandi leið um Hvítárbrú og Bröttubrekku. Af þessum sökum er ljóst, að fyllsta ástæða er til þess að bera saman rækilega í stofnkostnaði endurbyggingu núverandi vegar fyrir Borgarfjörð og lagningu nýs vegar yfir Borgarfjörð milli Seleyrar og Borgarness. Í slíkum samanburði verður einnig að taka tillit til hagnaðar umferðarinnar af því að aka mun styttri leið. Rannsókn á leiðinni Seleyri-Borgarnes mun þó verða bæði tímafrek og kostnaðarsöm. Kanna þarf burðarþol botnsins í firðinum með hliðsjón af hárri vegfyllingu og brúargerð, þéttleika hans fyrir mismunandi vatnsþrýstingi innan og utan við veg. Eitt erfiðasta vandamálið verður þó að rannsaka, hvaða áhrif vegur og brú yfir Borgarfjörð getur haft á flóðahættu á láglendinu við Borgarfjörð í miklum vatnavöxtum og samsvarandi stórstreymi í suðvestanátt og lágum loftþrýstingi. Til þess að fá úr því skorið þarf m.a. að kortleggja mikið landssvæði við botn fjarðarins, svo að nokkuð sé talið. Til samanburðar þarf svo að gera áætlun um endurbyggingu núverandi vegar sem hraðbrautar. Rannsóknir þessar hljóta að taka nokkuð langan tíma og kosta mikið fé. Telja verður æskilegt, að þeim verði lokið að fullu á næstu árum.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka fyrirspyrjanda fyrir að leggja þessu máli lið hér á hv. Alþ. og taka undir það, sem ekki er vanþörf á að héraðsstjórnir ýti á eftir Vegagerð ríkisins og hæstv. samgmrh. að láta fram fara rannsóknir, sem Alþ. hefur fyrir langalöngu samþ., að fram skuli fara. Þann 26. febr. 1958 mælti ég hér á hv. Alþ. fyrir till. til þál. um rannsókn á brúargerð yfir Borgarfjörð. Þann 30. maí það sama ár var afgreidd frá hv. Alþ. svo hljóðandi till., sem öll fjvn. Alþ. stóð að, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að Vegagerð ríkisins láti fram fara rannsókn á því, á hvern hátt sé unnt að stytta landleiðina frá Reykjavík til Borgarfjarðarhéraðs, Vestur- og Norðurlands. Skal í því sambandi m.a. athuga möguleika á framkvæmd og kostnaði við endurbyggingu á veginum um framanverðan Svínadal og Geldingadraga, brúargerð á Borgarfjörð milli Seleyrar og Borgarness og komið yrði á ferju yfir Hvalfjörð milli Hvaleyrar og Kataness.“ Hér er allt vegamálið til Vesturlands og það eru 10 ár, sem Vegagerð ríkisins hefur haft samþykkt Alþ. fyrir framkvæmdinni. Í des. 1964 gerði ég fsp. til hæstv. samgmrh., hvað liði þessari framkvæmd, og kom þá í ljós, að hún var skammt á veg komin, eins og síðar hefur komið fram eða vitað er og kom fram í ræðu hæstv. samgmrh. hér áðan. Á Alþ. í fyrra fluttum við þm. Vesturl. till. til þál. enn á ný um fullkomna rannsókn á samgöngumöguleikum yfir Hvalfjörð og Vesturlandsveginn. Það hefur því ekki skort á að Alþ. hafi leitað eftir því við Vegagerð ríkisins, að hún rannsakaði þessa leið. Það, sem hefur skort á, er það, að Vegagerð ríkisins undir forustu hæstv. samgmrh. hefur gleymt að framkvæma þá áskorun, sem Alþ. hefur lagt fyrir hana. Það gleður mig því stórum, að almennur skilningur skuli vera á þessu máli, og ég treysti því, að með því að ýta á þetta mál enn á ný, átti Vegagerð ríkisins undir forustu hæstv. samgmrh. sig á því, að það á að rannsaka mál, sem hv. Alþ. afgreiðir til ríkisstj.



Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu sammála því, sem hér hefur komið fram um nauðsyn samgöngubóta í Hvalfirði og í Borgarfirði. Brú á Borgarfjörð, yfir Hvítá frá Seleyri, mundi að sjálfsögðu verða til mikilla bóta. Og hér er ekki aðeins um það að ræða að stytta mönnum leið úr einum stað í annan, eins og hv. 4. þm. Vesturl. benti á hér áðan, heldur er hér um að ræða mikið og aðkallandi öryggismál. Hin gamla og mjóa brú á Hvítá hjá Ferjukoti, það verður að teljast hæpið, að hún dugi lengur fyrir alla þá umferð, sem á henni mæðir, og má segja, að ástand hennar sé þannig, að af hanni stafi töluverð hætta. Og beggja vegna við brúna eru svo þeir vegarkaflarnir í Borgarfirði, sem einna fyrst teppast af völdum vatnavaxta, eins og hv. 4. þm. Vesturl. benti einnig á. Að sunnanverðu er það svo kallað Norðurkotseiði, að norðanverðu vegurinn yfir Ferjukotssíki, sem fróðir menn segja, að sé orðinn dýrasti vegarkafli á landinu. Hann hefur verið að sökkva síðan hann var í öndverðu lagður, þessi vegur, og hefur orðið að gera á honum miklar og dýrar endurbætur tvisvar og þrisvar sinnum á hverjum áratug. Það er þar af leiðandi ekki nein vanþörf á að beina umferðinni frá þessum vegarköflum þarna og þessari gömlu brú yfir Hvítá. En slysahættan vildi ég segja, að væri jafnvel enn meiri á öðrum stað, sem einnig hefur verið hér til umr., þ.e.a.s. við Skeiðhól í Hvalfirði. Þarna í þessum brekkum háttar þannig til, að jafnvel þó að vegurinn allur um Hvalfjörð sé auður og mjög greiðfær eða tiltölulega greiðfær, - mjög greiðfær er hann nú reyndar aldrei, - þá getur verið glerhált í þessum brekkum. og stafar af þessu að sjálfsögðu mikil töf oft og tíðum. Mér er persónulega vel kunnugt um þetta, eins og reyndar okkur fleiri Vestlendingum, sem staddir eru hér í salnum og höfum átt þarna leið um næstum vikulega í vetur. Og ég get nefnt sem dæmi, að núna ekki alls fyrir löngu, þegar ég kom þarna héðan að sunnan í bíl með kunningja mínum, hafði mjólkurbíll á leið vestur runnið svo til í brekkunni, að annað af tveimur afturhjólunum vinstra megin var komið út af vegarbrúninni, þar sem bíllinn hafði loksins stöðvazt. En af vegarbrúninni er flugbratt niður í sjó og fallið líklega 40-50 m. Bílstjórinn, þaulkunnugur og þaulreyndur mjólkurbílstjóri frá Borgarnesi og þekktur að varkárni við akstur, hafði með tilliti til þess ástands, sem var á veginum að öðru leyti, treyst því, að hann kæmist þessa brekku keðjulaus, eins og hann hafði farið úr Reykjavík. En honum skjátlaðist sem sagt í þetta sinn, og nú var hann við hinar erfiðustu aðstæður, - það var rok og rigning, - að koma keðjunum á bílinn. En ofan við brekkuna stóðu þrír eða fjórir sementsbílar af Akranesi og bílstjórarnir voru að setja keðjur á þá. Það eru mörg hjólin á þessum gríðarstóru bílum, og mér skilst, að það taki upp undir klukkutíma að setja keðjur á öll þau hjól og taka þær af aftur. En það var engin þörf fyrir keðjur nema á þessum stutta kafla. Og þegar bílstjórarnir voru komnir yfir þessar brekkur, tóku þeir keðjurnar af aftur. Þessum óþægindum verða þeir að sjálfsögðu fyrir oft og tíðum að vetrinum. Ég tel því, að það væri sannarlega engin vanþörf á að bæta veginn þarna, eins og hv. 4. þm. Vesturl. bendir á. En þar með er ekki sagt, að ekki þurfi víðar að bæta hann í Hvalfirði. Og ég vildi í þessu sambandi láta í ljós þá von mína, að sú n., sem samkv. þál., að mér skilst, var skipuð í fyrra til þess að athuga um samgöngubætur varðandi Hvalfjörð, vinni nú ötullega, þannig að sem fyrst megi vænta árangurs af starfi hennar. Og ég beini þeim tilmælum vinsamlega til hæstv. samgmrh., að hann beiti áhrifum sínum til þess að svo verði, því að sannarlega er hér um að ræða mjög aðkallandi mál.



Herra forseti. Ég skal gjarnan verða við tilmælum hv. síðasta ræðumanns að fylgjast með því, að n, sem kosin var í fyrra til athugunar á þessu máli, vinni. Það er nú svo, að menn lengir stundum eftir því, að rannsóknum verði lokið, og eru óþolinmóðir að bíða eftir því. En rannsóknina skal fyrst gera, áður en hafizt er handa um framkvæmdir. Hv. 3. þm. Vesturl. sagði, að það veitti nú ekki af að ýta á samgmrh. og vegagerðina að fylgja eftir því, sem búið væri að samþykkja í hv. Alþ., svo að það yrði gert, og vitnaði í till., sem var samþ. hér 1958 um brúargerð á Borgarfjörð. Það er alls ekki rétt, sem hv. þm. sagði, að vegagerðin eða samgmrh. hafi gleymt þessari till. Það var hafin lítils háttar rannsókn á þessu máli, eftir að till. hafði verið samþ., og það kom í ljós, að þetta var svo umfangsmikið, að það þótti ekki á því stigi málsins ástæða til að verja til þess stórfé, þar sem vitað var, að brú yfir Borgarfjörð yrði ekki byggð á næstu árum. Viðhorfið hefur vitanlega breytzt á síðustu árum. Framkvæmdir í vegagerð hafa stóraukizt. Brýr hafa verið byggðar víðs vegar á landinu núna á síðustu árum, sem fyrir 10 árum voru litlar vonir til að yrðu byggðar á næsta aldarfjórðungi, og það, sem þótti alls ekki fært fyrir 10 árum, þykir jafnvel fært nú, m.a. vegna aukinnar tækni og vegna þess, að framkvæmdir í vegagerð hafa stóraukizt. En við þetta bætist stórum aukin umferð á Vesturlandsvegi, eins og annars staðar. Við þetta bætist, að nú er talað um það í alvöru að gera varanlegan veg, Vesturlandsveg, og eins og ég sagði hér áðan í fyrri ræðu minni, verður að endurnýja meginhlutann af gamla veginum, sem liggur að Hvítárbrúnni beggja vegna og þar sem það liggur fyrir, að það þarf að endurbyggja þennan veg, er alveg sjálfsagt, að það verði rannsakað, hvort heppilegt er að breyta vegarstæðinu og flytja það neðar. Það er þess vegna kominn tími til þess nú að láta fullnaðarkönnun fara fram á þessu, og þess vegna verður það nú gert. Ég átti ekki von á því frá hv. 3. þm. Vesturl., að hann héldi því fram hér, að þetta hefði gleymzt, að hér væri um einhvern slóðaskap að ræða. Við höfum oftlega talað um þetta mál. Við höfum báðir gert okkur grein fyrir því, að þótt brú á Borgarfjörð kynni að koma, var alls ekki von á henni á þeim árum, sem liðin eru, síðan till. var samþykkt. Og það líða áreiðanlega nokkur ár enn, þangað til þessi brú verður byggð, m.a. vegna þess, að þetta er mjög dýrt mannvirki og vegagerð að brúnni, og það þarf að afla fjár til þess að þetta megi verða, áður en það verður að veruleika. Það er í rauninni ekki annað en þetta, sem ég vildi taka fram, hvað þetta snertir, en sem betur fer hafa framkvæmdir aukizt á seinni árum og gefið nýjar vonir um enn auknar framkvæmdir, en 1958 þótti það fjarstæða, að ráðizt yrði í mannvirki eins og það að gera brú á Borgarfjörð, m.a. vegna þess, að þá var allt vegaféð aðeins 80 millj. kr., og jafnvel á því verðlagi, sem var 1958, hefði brúin þá og sú vegagerð, sem að brúnni varð að leggja, kostað það eða meira. Nú, þegar vegaféð hefur verið stórum aukið og ýmsum mannvirkjum hrundið í framkvæmd, sem ekki þótti fært á því tímabili, verða menn vitanlega bjartsýnni en áður og geta jafnvel hugsað sér að ráðast í brúargerð yfir Borgarfjörð, ef það að undangenginni nákvæmri rannsókn verður álitið þjóðhagslega heppilegt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgmrh. greinargóð svör hans við þessari fsp., og ég ætla ekki að ræða þau frekar, en ég held, að menn séu núna óðum að átta sig á því, að samgöngubætur eru ekki bara skemmtilegur munaður, heldur arðbær fjárfesting, sem skilar þjóðarbúinu bæði aukinni og betri framleiðslu og færir menningarstrauma um landið. Það er rétt, sem hv. 3. þm. Vesturl. drap á hér áðan, að áhugi manna á brúargerð yfir ósa Hvítár er engin nýlunda. Menn hafa íhugað þetta mál í meira en 30 ár. Það er líka rétt, sem þessi hv. þm. sagði, að hann hefði komið þessu máli á framfæri á Alþ. fyrir 10 árum. Þá sat að vísu vinstri stjórn, og hún sat, ef ég man rétt, fram undir áramót það ár, svo að henni hefur nú getað gefizt tóm til þess að skipa n. eða hefja rannsókn á því, en það gerði hún þó ekki, þannig að hv. 3. þm. Vesturl. getur þá beint skeytum sínum til hennar, ef hann vild gera það í þessum efnum. En þessum hv. þm. láðist, úr því að hann fór inn á þessa línu, að gera hér grein fyrir höfuðatriði málsins. Aðalatriði þessa máls er það, að sigling til Borgarness var dag hvern 1958, þegar hann flutti sína till. Þá gekk Akraborgin á hverjum degi frá Reykjavík um Akranes til Borgarness. Það voru hinar þýðingarmestu samgöngur, og þegar það nú skeði fyrir hálfu öðru ári, að þær samgöngur brustu, - það varð að láta skipið hætta þessari siglingu af fjárhagsörðugleikum, - skapaðist nýtt viðhorf, og það var þess vegna, sem héraðsstjórnin í Borgarfirði, sýslunefndirnar báðar, gerði sína eindregnu áskorun um það, að fram færi þessi rannsókn. Þetta er meginmál þessa efnis, að það hefur brostið allar forsendur fyrir því að taka á málinu eins og gert var áður fyrr. Það er nýtt viðhorf, sem skapast af því, að þessar þýðingarmiklu samgöngur, siglingin dag hvern, hefur brugðizt. Akraborgin flutti áður alla mjólkina, hún er núna um 5 millj. lítrar á ári, allt kjötið, sem er 12-15 hundruð tonn á ári, og farþega milli Borgarness, Akraness og Reykjavíkur. Þetta skip gengur ekki lengur, og það er þess vegna, eins og ég sagði áðan, sem málið horfir allt öðru vísi við í dag. Þetta vildi ég að kæmi fram, því að þetta er ein höfuðforsendan fyrir því, að hv. Alþ taki þetta mál nú til sérstakrar meðferðar. Það má líka minna á það, að það er ekki ósanngjarnt að segja, að missir siglingarinnar, sem var studd af ríkisfé, auki verulega á siðferðilegan rétt Vestlendinga til þess, að fjármunir hins opinbera verði látnir ganga til þessarar umræddu brúargerðar. Þetta á að sjálfsögðu ekki aðeins við um Borgnesinga og Borgfirðinga, heldur jafnframt auðvitað um Snæfellinga og aðra Vestlendinga, og ég vil leyfa mér að segja aðra íbúa bæði á Norður og Austurlandi. Ég vil svo að lokum minna á það, að fulltrúar allra stjórnmálaflokka, eins og hv. þm. Jónas Árnason vék hér að áðan, sem buðu fram í Vesturlandskjördæmi í fyrra, lýstu yfir því fyrir kosningarnar, að þeir styddu þetta mál eindregið. Ég vil leyfa mér að endurtaka þakklæti mitt til samgmrh. fyrir upplýsingar hans.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr., en ég vil undirstrika það, að það gleður mig stórum, að hæstv. samgmrh. skuli nú lýsa því skorinort yfir, að þessi rannsókn skuli gerð. Ef þetta verður framkvæmt og brúin kemur, ætla ég að fyrirgefa það, þó að það hafi tekið 10 ár að hugsa um málið. Út af því, sem fram kom í ræðu hans og hv. 4. þm. Vesturl., vil ég segja það, að þau rök, sem þar voru nefnd, voru líka notuð hér fyrir 10 árum, og þá sáu menn hér á hv. Alþ., hvert stefndi með samgöngurnar í landinu, þær væru óðum að færast inn á landleiðir, og bentu á, að þetta yrði sú leiðin, sem væri einna fjölförnust, og þess vegna yrði í tíma að hugsa fyrir málinu. Fyrir 10 árum voru menn það framsýnir hér á hv. Alþ., að þeir sáu það, að þessa leið yrði að rannsaka. Þeir gerðu sér það ljóst, að það yrði að byggja nýja brú yfir Hvítá. Ferjukotssíkisbrýrnar mundu ekki anna þeirri umferð, sem í framtíðinni mundi á þær lögð, og annað því um líkt. Þess vegna ályktuðu þeir hér samhljóða, að þessi rannsókn skyldi fara fram. Það er hins vegar hryggðarefni, að í valdastóli samgöngumála skuli hafa setið menn, sem ekki hafa komið auga á þetta fyrr en nú, að samgöngurnar eru daglega stöðvaðar, eins og hefur verið síðustu dagana, vegna þess að leiðin getur ekki annað því hlutverki, sem henni er ætlað. Þess vegna gleðst ég - og enginn meira en ég - yfir því, að nú skuli þó loksins vera skilnings að vænta í þessu máli, og þegar framkvæmdin verður hafin, vona ég, að þeir biðjist ekki afsökunar á því, forustumenn í samgöngumálum, að þeir hafi eitthvað verið við það riðnir, eins og kom fram í blaðaummælum á s.l. hausti.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Ég vil aðeins nota tækifærið og þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hafa hreyft þessu máli hér og enn fremur hæstv. samgmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið af því tilefni. Eins og kunnugt er, er nú síðasta árið af fjögurra ára vegáætluninni, og stendur því yfir nú endurskoðun og mótun þeirrar vegáætlunar, sem við tekur á næsta ári. Það er því ekki óeðlilegt, að ýmsum málum, sem snerta samgöngur á landi, sé hreyft hér á þessu þingi, og vitanlega er það svo, að margar þál. till. hafa verið samþ., sem fela í sér að rannsaka eitt og annað, sem snertir vegasamgöngur. Og það er ekki óeðlilegt, að oft sé rætt um þessa leið hér fyrir Hvalfjörð og Vesturlandsveginn og samgöngurnar yfir Hvalfjörð, þar sem þessar vegasamgöngur snerta hvorki meira né minna en samgöngur fyrir þrjá af fjórum landsfjórðungum. Við vitum það, sem kunnugt er, að allar samgöngur á landi til Vestfjarða, til Norðurlandsims og enn sem komið er til Austurlandsins eru undir því komnar, hvernig þessi vegur hér fyrir Hvalfjörð er hverju sinni. Og eins og hér hefur komið fram, var samþ. á síðasta þingi þátill. um að athuga sérstaklega, hvernig bezt yrði fyrir komið vegasamgöngum hér fyrir Hvalfjörð. Það var nokkru eftir að till. var samþykkt skipuð þriggja manna n., og mér er kunnugt um það, af því að ég hef haft áhuga á því að fylgjast með störfum þessarar n., að hún hefur þegar unnið að margvíslegum og miklum upplýsingum, sem nauðsynlegt er að afla í sambandi við það mál. Það var ákveðið með samþykkt þessarar till., að upplýsingarnar skyldu liggja fyrir í lok yfirstandandi árs, og að því tel ég að sé stefnt. Það var gert fyrst og fremst með tilliti til þess, að þessar upplýsingar geti legið fyrir, þegar hin nýja vegáætlun, sem á að koma til framkvæmda á árinu 1969, verður mörkuð og samþ. hér á Alþ. Og það er einmitt með tilliti til þess, að hér er um mjög mikið hagsmunamál og nauðsynjamál að ræða í sambandi við samgöngur á þessu landi. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Ég vil taka það fram að nýju, að ég þakka þeim, sem hér hafa átt hlut að máli, að þessum umræðum var hreyft, og ég tel, að það hafi ýmislegt komið fram í sambandi við þessar umr., sem undirstrikar það, hve mikil nauðsyn er á að þessar vegaframkvæmdir og auknu samgöngubætur, sem hér um ræðir, verði númer eitt í þeirri vegáætlun, sem samþ. verður fyrir næsta tímabil.



Herra forseti. Undanfarin missiri hefur gætt vaxandi óánægju með starfsaðstöðu tannlæknadeildar Háskólans. Þessi deild við læknadeildina var stofnsett á stríðsárunum, þegar allar leiðir lokuðust erlendis til náms í þessum fræðum, og ég hygg, að það hafi verið árið 1941, sem frv. um þetta efni var samþ. hér á hv. Alþ. frá Vilmundi Jónssyni, þáv. landlækni og alþm. Starfsskilyrði deildarinnar hafa jafnan verið óhæg. Fyrstu árin var starfað í háskólabyggingunni, þaðan var útsýnið að vísu fagurt, en aðstaðan mjög slæm. Frá 1949 hefur deildin starfað í kjallara tengiálmu milli nýbyggingar og gamla Landsspítalahússins. Þessu húsnæði fylgdi engin kennslustofa og var því gripið til þess ráðs að innrétta herbergi í gluggalausum og loftræstingarlausum gangi þarna í kjallaranum, um 45 m/2 að stærð. Í viðtali í útvarpinu hinn 11. f.m. lýsti forstöðumaður tannlæknadeildarinnar, prófessor Jón Sigtryggsson, aðbúnaðinum þarna svo, að í stofunni hafi kennari setið ásamt 20 nemendum. Þar var þröngt um súrefni, og varð að opna dyr og út til þess að afstýra heilsutjóni. Það var þó ekki fyrr en borgarlæknirinn í Reykjavík hafði dæmt þessa kompu heilsuspillandi og bannað þar kennslu, að deildin fékk afnot af annarri kennslustofu Landsspítalans. Þótt húsnæðið sé ekki sem bezt eftir þessa lagfæringu, sem fram fékkst, er hitt þó enn verra, að deildin hefur aðeins loforð fyrir þessum húsakynnum til ársins 1972. Og ekki var, þegar áður greint útvarpsviðtal fór fram, vitað um neitt, sem þá tæki við. Afleiðing þessarar óvissu er sú, að aðsókn að deildinni hefur minnkað stórlega. Tannlæknanám við Háskóla Íslands tekur nú 5-6 ár, og þeir, sem hófu nám t.d. á s.l. hausti, mundu eiga 1-2 ára námi ólokið, þegar deildin yrði húsnæðislaus. Þessa óvissu hafa stúdentar ekki viljað búa við. Fram að þessu hefur aðsókn að tannlæknadeild jafnan verið geysimikil, þannig að yfirleitt hefur aðeins verið hægt að veita einum þriðja til heimingi umsækjenda skólavist. En undanfarin 2-3 ár hefur sigið á ógæfuhliðina. Enginn nýstúdent var skráður hvorki 1965 eða 1966 vegna óvissunnar. Þótt nokkrir sæktu, þótti ekki fært að binda stúdentana við þetta nám vegna þess, hvað það var óvíst um framhaldið. Haustið 1967, segir prófessorinn, að stúdentar hafi hrunið frá hver af öðrum, þegar þeir kynntust aðstæðum deildarinnar, þar til aðeins einn var eftir. Á þessu sést, í hvert óefni er komið með húsnæði og starfsaðstöðu tannlæknadeildarinnar. Ég geri ráð fyrir, að flestir telji eðlilegt, að Háskóli Íslands útskrifi sem allra flesta og helzt alla þá tannlækna, sem hér er þörf fyrir. Til þess eigum við að hafa öll skilyrði, bæði færa kennara og annað það, sem til þarf og ætti að vera fyrir hendi. Þegar af þessari ástæðu er því einsýnt að efla ber þessa deild, en auk þess kemur það hér til, að hartnær er útilokað að komast að til þessa náms nokkurs staðar erlendis. Um þetta sagði prófessor Jón Sigtryggsson eitthvað á þá leið, að rektor Kaupmannahafnarháskóla hefði fyrir sérstaka vinsemd veitt 5 tannlæknanemum viðtöku héðan til að létta örlítið á vandræðaástandinu hér, en lítil líkindi munu vera á því, að íslenzkir tannlæknastúdentar komist að erlendis, þar sem slíkir skólar eru yfirleitt yfirfullir og alls staðar sækja fleiri um en hægt er að taka við. Engin menningarþjóð telur sig hafa of marga tannlækna. Auk þess er þetta nám afar dýrt. Það kostar danska ríkið t.d. um 2 millj. kr. á hvern tannlækni. Og það er tæpast von til þess, að þjóðir, jafnvel þótt frændþjóðir séu, vilji gefa öðrum þessi tækifæri, þegar þeir telja sig sjálfa búa við skort á þessum embættismönnum. Hér er því mikil nauðsyn að búa betur í haginn fyrir deildina heldur en gert hefur verið til þessa, og fsp., sem hér er til umr., á þskj. 329 lýtur að því að fá upplýsingar hjá hæstv. menntmrh. um fyrirhugaðar framkvæmdir hæstv. ríkisstj. í þessu efni Fsp. er þannig: „Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar eða eru fyrirhugaðar til þess að bæta starfsaðstöðu tannlæknadeildar háskólans?“



Herra forseti. Spurt er annars vegar um það, hvað hafi verið gert, og hins vegar, hvað sé fyrirhugað til þess að bæta starfsaðstöðu tannlæknadeildar Háskólans. Í svari við fsp. á Alþ. í okt. 1965 gerði ég nokkra grein fyrir þróun tannlæknakennslunnar við Háskóla Íslands og þeim vandamálum, sem þá steðjuðu að í þessu efni. Skulu nokkur atriði rakin hér að nýju og vikið að því helzta, er síðan hefur gerzt í málefnum tannlæknakennslunnar. Lög um tannlæknakennslu við Háskóla Íslands voru sett 1947, en áður hafði verið starfrækt tveggja ára námskeið fyrir tannlækna til viðbótar miðhlutaprófi í læknisfræði. Alls hefur Háskólinn brautskráð 65 tannlækna, en skráðir stúdentar við tannlæknanám hérlendis eru nú 43. Tannlæknakennslan fór fyrstu árin fram í háskólabyggingunni, en fluttist þaðan árið 1958 í nýtt húsnæði í landsspítalabyggingunni. Var gerður samningur um afnot þess húsnæðis til ársins 1969. Framan af árum innrituðust að jafnaði 4 stúdentar á ári í tannlæknanám, en þeim fór smáfjölgandi. Árið 1960 voru innritaðir 10 stúdentar, 1961 12, 1962 18 og 1963 11. Haustið 1964 treystist læknadeild ekki til þess að taka nema 8 nýstúdenta í tannlæknanámíð, nema fyrirheit fengist um, að aðstaða kennslunnar yrði efld að húsnæði, tækjakosti og mannafla. En er slík efling væri tryggð, var talið æskilegt að taka inn 15 nýstúdenta. Ríkisstj. heimilaði þá Háskólanum að innrita 15 stúdenta og hét nauðsynlegum fjárveitingum til kennslunnar. Í framhaldi af því var fjárveiting til tannlæknastofu Háskólans í fjárl. 1965 aukin um 800 þús. kr. eða í 1599 þús. kr., eða meira en tvöfölduð frá fyrra ári. Í fjárl. 1966 voru í samræmi við till. Háskólans veittar 1 millj. 729 þús. kr. til tannlækningastofunnar. En í fjárl. 1967 var fjárveitingin enn hækkuð um nær 50% eða í 2 millj. 522 þús. kr. Vegna breyttrar tilhögunar fjárl. er fjárveiting til tannlæknakennslu ekki sérstakur liður í fjárveitingu til Háskólans á þessu ári, en er í raun svipuð og á s.l. ári. Það skal tekið fram, að þessar fjárhæðir eiga við fjárveitingar til tannlækningastofunnar einnar, en þar eru ekki taldar fjárveitingar til fastra kennaralauna. Frá árinu 1964 hafa bætzt við alls 8 kennarar til tannlæknakennslu. Taka 4 þeirra prófessorslaun, 1 dósentslaun og 3 lektorslaun. 1964 var heildarfjárveiting til tannlæknakennslu 2.4 millj. kr. Á þessu ári er hún 5.3 millj. kr., eða meiri en helmingi hærri en 1964. Árið 1965 ágerðust vandkvæði tannlæknakennslunnar i húsnæðismálum, einkum að því er varðaði verklega kennslu. Var af Háskólans hálfu talið, að til lausnar þessa vanda kæmu þrjár leiðir til greina: Í fyrsta lagi sérstök bygging fyrir tannlæknadeild, en slík bygging var þá talin mundu kosta fullbúin tækjum 40-45-50 millj. kr., í öðru lagi húsnæði, sem yrði hluti af stærri byggingarheild í þágu læknakennslu, og í þriðja lagi bráðabirgðahúsnæði. Læknadeild hafði þetta haust, 1965, ekki talið sér fært að veita nýjum stúdentum viðtöku í tannlæknanám. Af hálfu menntmrn. var ítrekað, að ríkisstj. væri reiðubúin til alls skynsamlegs stuðnings við öflun viðbótarhúsnæðis handa tannlæknakennslunni og til þess að greiða kostnað við þá auknu kennslu, sem inntaka nýrra stúdenta krefðist. Hins vegar var talið einsýnt, að báðar hinar fyrri leiðir til úrbóta í húsnæðismálinu, þær sem nefndar voru hér að framan, þ.e.a.s. nýbygging sér eða í samlögum við aðra læknakennslu, mundu seinfærari en svo, að þær mættu koma að haldi til að ráða fram úr þeim vandamálum, sem bráðastrar úrlausnar kröfðust. Var því ýtarlega kannað, hvaða bráðabirgðaráðstafanir væru tiltækar þar til frambúðarlausn fengist. Sú könnun fór fram á vegum Háskólans og beindist einkum að tvennu: útvegun viðbótarhúsnæðis fyrir verklegu kennsluna og möguleika til að tryggja stúdentum námsvist erlendis í síðari hluta námsins, en það er einkum sá hlutinn, sem krefst mikils húsnæðis og dýrra tækja. Þegar athugað var um möguleika á að leysa húsnæðisþörfina með auknu leiguhúsnæði, kom í ljós að á því úrræði voru miklir annmarkar. M.a. var örðugt að fá hentug húsakynni, og leiga reyndist hærri en svo, að Háskólinn teldi rétt að fara þá leið. Árið 1966 rýmkaðist þó nokkuð um verklegu kennsluna við það, að samkomulag tókst við 5 tannlæknaháskóla á Norðurlöndum um, að þeir tækju við einum stúdent hver til klínisks náms að loknu fyrrihlutaprófi við Háskóla Íslands. Var hér um að ræða tannlæknaháskólana í Árósum, Kaupmannahöfn, Umeå, Stokkhálmi og Osló. Samkomulag þetta tókst í framhaldi af því, að Háskóli Íslands hafði haustið áður boðið rektor Tannlæknaháskólans í Kaupmannahöfn hingað til lands m.a. til þess að ræða við hann um málefni tannlæknakennslunnar hér á landi. Um frambúðarstefnuna í þeim málum var það álit danska rektorsins, að í bili væri ekki æskilegt að miða tannlæknakennsluna hér við að brautskrá fleiri en 7-8 kandídata á ári. Þar sem talið hafði verið, að fást þyrftu 15 kandídatar árlega, yrði að reyna að semja við erlenda háskóla um að taka við íslenzkum tannlæknastúdentum, svo að bilið yrði brúað. Benti rektorinn í því sambandi einkum á nýstofnaða tannlæknadeild við Gautaborgarháskóla. Í framhaldi af því átti rektor Háskóla Íslands viðræður við forráðamenn Gautaborgarháskóla, og jafnframt var málið tekið upp af hálfu menntmrn. við sænska menntmrn. Í ljós kom, að námsvist fyrir 8-10 nýstúdenta á ári mundi fáanleg gegn greiðslu af íslenzkri hálfu vegna rekstrarkostnaðar. Var áætlað, að sú greiðsla mundi nema um 15 þús. sænskum kr. eða ríflega 125 þús. ísl. kr. á ári fyrir hvern námsmann miðað við verðlag ársins 1963. Að athuguðu máli var það sameiginleg skoðun Háskólans og menntmrn., að ekki væri tiltækilegt að taka þessu tilboði að svo stöddu, enda hefði tilkostnaður á hvern nemanda með þessu móti orðið öllu meiri en kennslukostnaður var áætlaður á hvern fullmenntaðan tannlækni við Háskóla Íslands. Sumarið 1966 fór menntmrn. þess á leit við dóms- og kirkjumrn., að samkomulagið um afnot tannlæknakennslunnar á húsnæðinu í landsspítalabyggingunni yrði framlengt til ársins 1972 eða þar til þeir stúdentar, sem hæfu nám í tannlækningum haustið 1966, hefðu að öllu eðlilegu lokið námi. Á þessa framlengingu var fallizt af hálfu dóms- og kirkjumrn. Var tekið fram, að það væri gert í trausti þess, að n. sú, sem skipuð var þá um haustið til þess að semja áætlun um þróun Háskólans næstu 20 árin, gerði ákveðnar till. um húsnæðismál tannlæknakennslunnar. Þetta var tilkynnt Háskólanum, og Iítur menntmrn. því svo á að málefni þessi séu til athugunar hjá háskólanefnd, en henni var samkv. skipunarbréfi ætlað að hafa lokið störfum á árinu 1968. Haustið 1966 fór ekki fram skráning nýstúdenta í tannlæknanámið sjálft, en ákveðið var að taka við þeim, er stæðust með tilskildum árangri forpróf í efnafræði vorið 1967. Voru samkv. því skráðir til náms á öðru ári haustið 1967 9 stúdentar til tannlæknanáms. Hins vegar voru aðeins tveir stúdentar skráðir til náms á fyrsta ári s.l. haust, og telur forstöðumaður tannlæknakennslunnar, að þar hafi óvissa um námsaðstöðu til lokaprófs valdið nokkru um. Menntmrn. var ókunnugt um þá ákvörðun læknadeildar á s.l. hausti að tilkynna umsækjendum um vist í tannlæknadeild, að ekki væri hægt að tryggja þeim nema 5 ára námsvist í deildinni hérlendis. Ef til rn. hefði verið leitað um þetta efni, hefði það talið rétt og verið reiðubúið til þess að beita sér fyrir framlengingu leigusamningsins við dóms- og kirkjumrn. um eitt ár enn, til þess að þeir, sem hófu nám á s.l. hausti, gætu örugglega lokið námi sínu hér á landi. Af því, sem hér hefur verið sagt, er ljóst, að starfsaðstaða tannlæknakennslunnar hefur að vísu verið efld til muna á undanförnum árum með aukningu kennslukrafta og stórhækkuðum fjárveitingum til tannlækningastofunnar. Hins vegar hefur ekki enn verið ákveðin frambúðarlausn á húsnæðismálum kennslunnar. En það atriði er ásamt öðrum málefnum, er varða framtíðarþróun Háskóla Íslands, til athugunar hjá háskólanefndinni frá 1966, sem væntanlega lýkur störfum á þessu ári. Í n. eiga sæti 9 menn: 3 fulltrúar Háskólans, formenn menntmn. Alþ., formaður Bandalags háskólamanna, formaður stúdentaráðs og fulltrúar tilnefndir af fjmrn. og menntmrn. Með þessu vona ég, að hv. flm. telji fsp. sinni svarað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessa skýrslu, sem hann las upp, frá menntmrn. um aðstöðu tannlæknadeildarinnar. Það er glöggt, að það hefur ekki verið nein vanþörf á því að hreyfa þessu máli einhvers staðar, og ég tel nú, að það sé prófessor tannlæknadeildarinnar, sem hafi hreyft því fyrstur með viðtalinu, sem hann átti í útvarpinu, því að það kemur sem sé í ljós, að menntmrn. hefur ekki vitað um það, að Háskólinn setti stúdentum þessi skilyrði, sem hér hafa verið rakin, og það er sannarlega kominn tími til þess, að æðstu yfirmenn menntamálanna í þjóðfélaginu fái vitneskju um það, hvernig þessi mál standa. Það er gott að heyra það út af fyrir sig, að menntmrn. skuli líta svo á að þetta mál sé til athugunar hjá háskólanefnd. En ég tel, að menntmrn. hljóti að vita af eða á í þessu, ekki sízt þar sem fulltrúi frá því rn. er einmitt í þessari margnefndu háskólanefnd, og ætti hann þá nú, þegar honum er málið kunnugt, að koma hreyfingu á það í háskólanefndinni. Það er greinilegt, enda kom það fram af skýrslu hæstv. ráðh., að fyrir nokkurri frambúðarlausn hefur alls ekki verið hugsað, að því er þessa tannlæknadeild snertir. Og afleiðingin er sú, eins og ég rakti hér áðan lauslega og staðfestist af skýrslu hæstv. ráðh., að stúdentar gefa sig ekki að því að nema við þessa deild. Þessu þarf að breyta, og ég treysti því, að hæstv. menntmrh. beiti áhrifum sínum til þess að svo verði gert. Það er góðra gjalda vert að hækka fjárveitingar í hlutfalli við aukna dýrtíð og eitthvað aukinn nemendafjölda. Ég vil sízt gera lítið úr því. En aðalefni þessa máls er þó það, að fyrir húsnæðismálum deildarinnar hefur ekki verið hugsað og aðsókn að henni hefur stórdregizt saman vegna þess. Afleiðingin er svo fyrirsjáanlegur tannlæknaskortur. Í þessu sambandi mætti ég kannske minna á það, að hér á landi er mjög mikil þörf fyrir tannlækna og meiri en víðast hvar annars staðar. Samkv. rannsóknum, sem hér hafa farið fram og voru framkvæmdar af Pálma Möller tannlækni í samvinnu við háskólann í Alabama eða kostaðar af honum að verulegu leyti, eru tannskemmdir hér hjá tveggja ára börnum tvöfalt meiri en t.d. hjá Norðmönnum, sem eru þó lægstir af þeim þjóðum öðrum, sem þessi rannsókn náði til. Það er ekki búið að vinna úr rannsóknum á fullorðnu fólki, en ég tel alveg víst, að þær niðurstöður séu síður en svo hagstæðari fyrir okkur Íslendinga. En það kemur í ljós. Hér starfa nú milli 80 og 90 tannlæknar, en lágmarksþörf fyrir tannlækna mun hvarvetna vera talin einn tannlæknir á hverja 2000 íbúa, svo að okkur vantar enn nokkuð á að ná því marki, auk þess erum við, eins og ég áður sagði, verr á vegi staddir heldur en flestar aðrar nágrannaþjóðir okkar í þessu tilliti. Í þessu margnefnda útvarpsviðtali, sem ég hef gert hér að umtalsefni, var forstöðumaður deildarinnar spurður að því, hvaða ráð væru til þess að útrýma þessari tannskemmdatíðni hér. Og hann minntist á tvennt. Hann minntist á það að blanda flúor í vatn og sagði, að það hefði verið nokkuð rannsakað hér, en á því væru töluverð vandkvæði, en yrði þó athugað. Hin leiðin, sem hann benti á, var að koma upp skipulegu tanneftirliti með fjölgun tannlækna og aðstoð, og helzt þyrfti að koma því þannig fyrir, að fylgzt yrði með tönnum fólks til tvítugsaldurs. Ég skal láta þessu lokið, herra forseti. Ég vil aðeins minna á það, áður en ég lýk máli mínu, að formaður Tannlæknafélagsins hefur skýrt mér frá því, að mjög mikill áhugi væri fyrir því hjá tannlæknum að koma upp slíkum miðstöðvum utan þéttbýlisins og mikil nauðsyn, og yfirleitt eru þessi mál þannig á vegi stödd, að full ástæða er til að gefa þeim gaum. Það er ekki hægt í takmörkuðum fyrirspurnatíma að gera þessum málum nein skil. Ég vil ekki níðast á þolinmæði forseta, en ég minni á, að þessi mál þurfa rækilegrar athugunar við.