Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðasta þingi voru samþ. tvær till. til þál. varðandi Fiskveiðasjóð Íslands. Önnur þeirra var áskorun til ríkisstj. um að beita sér fyrir því að afla fiskveiðasjóði viðbótarfjár til stofnlána, endurnýjunar og aukningar fiskiskipaflotanum og til bátasmiði innanlands. Hin till. var áskorun á ríkisstj. um að láta fara fram endurskoðun laga nr. 34 1943, um fiskveiðasjóð. Hæstv. atvmrh. skipaði þá Gunnlaug Briem skrifstofustjóra, Sigtrygg Klemenzson skrifstofustjóra, Davíð Ólafsson fiskimálastjóra og Elías Halldórsson forstjóra til að annast endurskoðun löggjafarinnar. Á þessu þingi var svo lagt fram á þskj. 103 frv. til laga um fiskveiðasjóð, sem hin skipaða nefnd hafði samið. Fylgja frv. ýtarlegar athugasemdir ásamt margvíslegum upplýsingum um starfsemi sjóðsins og áætlun um lánastarfsemi hans á næstu 5 árum. Einnig fylgja frv. athugasemdir frá hæstv. atvmrh. Þar vekur hann athygli Alþ. á þeirri hugmynd að sameina stofnlánadeild sjávarútvegsins og fiskveiðasjóð. Þá bendir hæstv. ráðh. einnig á þann möguleika til að efla starfsemi sjóðsins, að þar sem vitað sé, að allverulegur tekjuafgangur verði á ríkisbúskapnum á árinu 1954, mundi æskilegt, að nokkrum hluta þess fjár yrði varið til að bæta úr brýnni þörf fiskveiðasjóðs fyrir aukið starfsfé og það yrði lagt sjóðnum sem óafturkræft framlag. Hefur hæstv. ríkisstj. þegar afhent fiskveiðasjóði 8 millj. kr. af tekjuafgangi ríkissjóðs árið 1954 út á væntanlegt samþykki Alþ. tel ég æskilegt, að fært þætti að ganga enn lengra í þessum efnum til að auka starfsfé sjóðsins, þar sem vitað er, að mjög hart er sótt á stjórn fiskveiðasjóðs um lánbeiðnir vegna nýsmíði fiskiskipa og til annarra þarfa vegna sjávarútvegsins, sem ég mun koma nánar að í þessari ræðu minni. Ég vil þá með nokkrum orðum ræða hinar ýmsu greinar frv., sem máli skipta, ásamt þeim breytingum, sem gert er ráð fyrir að verði á lögunum um fiskveiðasjóð frá 1943, ef frv. það, sem hér liggur fyrir, verður lögfest. Í 1. gr. er kveðið á um, að tilgangur fiskveiðasjóðs sé að styðja sjávarútveg Íslendinga, einkum bátaútveginn, með hagkvæmum stofnlánum, sbr. 4. gr. Í 2. gr. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Tekjur fiskveiðasjóðs eru: 1) Útflutningsgjöld af sjávarafurðum, sem ríkissjóður innheimtir samkv. l. nr. 81 5. júní 1947. 2) Vextir.“ Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja frá n. í athugasemdum með frv., gerir hún ráð fyrir því, að fiskveiðasjóður muni hafa í tekjur á yfirstandandi ári af útflutningsgjöldum og vöxtum 9.4 millj. kr. og 3 millj. kr. í afborganir af lánum, eða samtals 12.4 millj. kr. Hins vegar gerir n. ráð fyrir lánveitingum úr sjóðnum til nýsmiði fiskiskipa, endurnýjunar bátavéla, verbúða og fiskhúsa, samtals 28 millj. kr. Eftir þessum upplýsingum n. myndast greiðsluhalli að upphæð 15.6 millj. kr. á þessu eina ári. Sama gildir og um áætlaða vexti sjóðsins næstu 4 ár, eða árin 1956-1959, að gert er ráð fyrir greiðsluhalla öll árin, og mun hann nema samkv. áætlun n. rúmum 53 millj. kr. þessi 5 ár, eins og greint er frá í athugasemdum með frv. Í þessari áætlun n. er ekki gert ráð fyrir lánveitingum af hendi fiskveiðasjóðs til hraðfrystihúsa, fiskimjölsverksmiðja eða annarra fiskiðjuvera, þar sem hún telur, að það muni falla í hlut Framkvæmdabanka Íslands að veita lán til slíkra framkvæmda. Átti n. ýtarlegt tal við bankastjóra Framkvæmdabankans um þessi mál, og eftir þær umr. var henni tjáð, að Framkvæmdabankinn muni í framtíðinni veita lán til bygginga og endurbóta frystihúsa og annarra fiskverkunarstöðva eftir því, sem bankinn hefur fjármagn handbært og samrýmanlegt er öðrum verkefnum hans. Mun Framkvæmdabankinn þegar á þessu ári hafa veitt eða lofað lánum til nokkurra frystihúsa og fiskiðjuvera, og verður að treysta á það, að hann muni á næstu árum fullnægja eðlilegri eftirspurn lána til þessara framkvæmda. Við síðustu áramót munu hafa legið fyrir umsóknir um lán úr fiskveiðasjóði að fjárhæð 51 millj. kr., aðallega til aukningar fiskibátaflotanum, og hrökkva því skammt tekjur sjóðsins til að fullnægja þeim lánsbeiðnum. Það verður því að teljast mjög aðkallandi að auka starfsfé sjóðsins. Sjútvn. þessarar hv. d. er þeirrar skoðunar, að ekki verði hjá því komizt, að ríkissjóður leggi sjóðnum til árleg fjárframlög. Mun n. við 3. umr. frv. flytja brtt. þar að lútandi. Til þess að öðru leyti að geta séð fiskveiðasjóði fyrir starfsfé er ákveðið í 3. gr. frv., að sjóðurinn megi taka lán, þegar þörf krefur að áliti hæstv. sjútvmrh., og er ríkissjóði heimilað að ábyrgjast lán fyrir sjóðinn í þessu skyni, allt að 50 millj. kr. Er fyrirsjáanlegt, að nú þegar verði að gera gangskör að því að afla fiskveiðasjóði mikils hluta af umræddum 50 millj. kr., ef hann á þessu og næstu árum á að geta fullnægt lánsbeiðnum þeim, sem þegar liggja fyrir og vitað er að honum munu berast á næstu 4 árum, ef allt gengur með eðlilegum hætti með aukningu vélbátaflotans, byggingu verbúða og fiskhúsa fyrir útgerðina. Í athugasemdum við frv. vekur hæstv. atvmrh. athygli Alþ. á þeirri hugmynd, að sameina stofnlánadeild sjávarútvegsins og fiskveiðasjóð. Sjútvn. hefur ekki á þessu stigi málsins séð sér fært að gera till. hér að ]útandi, enda telur hún, að það sé fyrst og fremst hlutverk hæstv. ríkisstj. að ræðamálið við stjórn Landsbankans. Hins vegar er n. sammála um nauðsyn þess, að það fé, sem stofnlánadeildin hefur enn í lánum hjá sjávarútveginum og í fiskiðjuverum og mun nema um 70–80 millj. kr., verði fest sem stofnfé eða rekstrarfé fyrir sjávarútveginn, og ráðstafanir í því efni verði framkvæmdar af hæstv. ríkisstj. á þessu ári. Tel ég nauðsyn á því, að á þessu þingi verði samþykkt till. til þál. með áskorun á hæstv. ríkisstj. að koma þessu máli í framkvæmd. Í 4. gr. frv. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Fiskveiðasjóður má eingöngu lána til: a) Fiskiskipa, þar með taldir opnir vélbátar. Skip innan 200 rúmlesta sitja fyrir lánum. b) Vinnslustöðva fyrir sjávarafurðir svo og annarra mannvirkja, sem bæta aðstöðu til útgerðar og hagnýtingar sjávarafla.“ Þessi ákvæði í frv. ganga mun lengra en gildandi lög um fiskveiðasjóð frá 1943 kveða á um. Rúmlestastærð fiskiskipanna, sem sitja eiga fyrir lánum úr sjóðnum, er hækkuð úr 150 rúmlestum í 200 rúmlestir. telja verður þessa hækkun eðlilega og í samræmi við þá þróun, sem átt hefur sér stað síðasta áratuginn í sambandi við kröfur um stærri og betri fiskiskip fyrir verstöðvarnar. B-liður 4. gr. heimilar nú stjórn fiskveiðasjóðs að lána til vinnslustöðva fyrir sjávarafurðir svo og annarra mannvirkja, sem bæta aðstöðu til útgerðar og hagnýtingar sjávarafla. Á þennan hátt hefur stjórn sjóðsins heimild til m.a. að lána til verbúða, fiskhúsa og annarra mannvirkja fyrir sjávarútveginn, sem löggjöfin frá 1943 heimilaði ekki. Eftirspurn eftir slíkum lánum hefur verið og er enn mjög mikil, sérstaklega í sambandi við verbúðabyggingar, fisk- og veiðarfærageymslur. Engin lánsstofnun hefur talið sér skylt að sinna lánbeiðnum útgerðarmanna til að standast kostnað við byggingu á slíkum húsum. Óhætt má fullyrða, að mikið af veiðarfærum útgerðarfyrirtækja fer forgörðum árlega vegna vöntunar á nauðsynlegum veiðarfærageymslum. Sömu sögu má einnig segja um ýmsar sjávarafurðir, eins og t.d. saltfisk og skreið, að þessar afurðir liggja víða undir skemmdum vegna vöntunar á nauðsynlegum fiskgeymslum. Úr þessum vandkvæðum, sem útgerðarmenn og fiskvinnslustöðvar eiga við að búa, má stjórn fiskveiðasjóðs nú bæta með lánveitingu til húsagerða í þessu skyni, ef frv. verður lögfest og sjóðnum séð fyrir nægilegu rekstrarfé. 5. gr. kveður á um, að sjóðurinn láni einungis gegn 1. veðrétti. Mega lán nema alls allt að 2/3 hlutum af kostnaðar- eða virðingarverði nýrra fiskiskipa og 2/3 hlutum nýrra fiskvinnslustöðva og annarra fasteigna útvegsins. Til nýrra fiskiskipa, sem smíðuð eru innanlands, mega lán þó nema allt að 3/4 hlutum af kostnaðar- eða virðingarverði. Verður að telja þennan mismun, sem gerður er á lánveitingum, annars vegar til skipa, sem smiðuð eru innanlands, og hins vegar til skipa, sem keypt eru erlendis frá, eðlilegan og sjálfsagðan, þar sem hinar innlendu skipasmíðastöðvar eru sjávarútveginum nauðsynlegar og raunar ómissandi. Það leikur ekki heldur á tveim tungum, að fiskibátar, sem byggðir eru innanlands, séu traustari og betur byggðir en þeir erlendu, svo að stefna ber að því, að allir fiskibátar, sem þjóðin þarf með, verði smíðaðir innanlands. Hámark lána til skipa er nú ákveðið í frv. 1 millj. 250 þús. kr., en var áður 750 þús. kr., og til fasteigna 600 þús. kr. í stað 500 þús. kr., sem er í gildandi löggjöf. Hér er um töluverða hækkun að ræða á lánveitingum úr sjóðnum, sérstaklega út á ný fiskiskip. Þegar það er haft í huga, að mikil áhætta er hjá fiskveiðasjóði í samhandi við lánveitingar til fiskiskipaflotans vegna lögveða og sjóveða, sem ganga á undan 1. veðréttar láni sjóðsins, verður ekki annað sagt en að fiskveiðasjóður taki á sig allstóra áhættu með að veita 75% lán af kostnaðarverði nýrra fiskiskipa. Reynsla síðustu ára hefur fært oss heim sanninn um þá miklu erfiðleika og áhættu, sem er samfara útgerð og rekstri vélbátaflotans. Að sjálfsögðu hefur aflaleysið á síldveiðum fyrir Norðurlandi s.l. 10 ár valdið þar miklu um. Verður því ekki hjá því komizt að veita fiskveiðasjóði árlegt framlag úr ríkissjóði til þess að tryggja rekstur sjóðsins og til að mæta áhættu þeirri, sem lánveitingar hans til fiskiskipaflotans óhjákvæmilega hafa í för með sér, áhættu, sem engin hliðstæð lánsstofnun býr við. Í 6. gr. frv. eru ákveðin vaxtakjör sjóðsins. Þar er gert ráð fyrir 4% vöxtum af lánum til skipa, en af öðrum lánum 6%, sem greiðast fyrir fram. Er hér um nokkra hækkun að ræða á vöxtum, sérstaklega þegar þess er gætt, að 1/3 hluti af lánveitingum fiskveiðasjóðs til nýrra fiskiskipa var veittur samkv. ákvæðum 8. gr. gildandi laga vaxtalaus í 10 ár og afborgunarlaus í fimm ár. - Þá er gert ráð fyrir, að öll lán, sem sjóðurinn veitir, önnur en út á skip, beri 6% vexti. Þar sem nú er svo komið, að óhjákvæmilegt er, að fiskveiðasjóður taki veruleg lán til starfsemi sinnar gegn hærri vöxtum en hann tekur sjálfur af sínum lánum, virðist ekki hjá því komizt, að sjóðurinn taki 4% ársvexti af öllum lánum til fiskiskipa. Þegar að öðru leyti eru athuguð almenn vaxtakjör, sem þjóðin býr nú við, bæði hvað snertir vexti á sparifé og vexti af útlánum, verður að teljast eðlilegt, að aðrir útlánsvextir séu ákveðnir 6%. Aðrar greinar frv. tel ég óþarft að ræða um sérstaklega, enda hefur n., er samdi frv., getið þeirra, að því er máli skiptir, í athugasemdum sínum við frv. Á árinu 1954 nam útlán fiskveiðasjóðs rúmum 23 millj. kr., að langmestu leyti til fiskiskipaflotans. Af þessari upphæð voru veittar nær 6 millj. kr. til vélakaupa í fiskiskip. Í árslok 1954 voru útlán fiskveiðasjóðs þessi: Opnir vélbátar: 104 lán, rúm 11/2 millj. Þiljaðir vélbátar innan 12 rúmlesta: 24 lán, tæp 1 millj. Skip 12 rúmlestir og stærri: 274 lán, rúmar 39 millj. Hraðfrystihús: 31 lán, 6.7 millj. Fiskþurrkunarhús: 28 lán, tæpar 2 millj. Fiskimjölsverksmiðjur: 21 lán, rúmar 4 millj. Fiskvinnslustöðvar: 11 lán, tæpar 3 millj. Lifrarbræðslustöðvar: 5 lán, 270 þús. Olíusamlög: 5 lán, 284 þús. Dráttarbrautir: 3 lán, tæp 1/2 millj. Aðrar fasteignir: 5 lán, 371 þús. Ríkistryggð vaxtabréf: 11 lán, 3.4 millj. Eignir fiskveiðasjóðs námu 1. okt. s.l. rúmum 76 millj. kr. Rétt er, að hv. alþm. geri sér nokkra grein fyrir því, hvaðan fé það er runnið, sem sjóðurinn starfar með. Fiskveiðasjóður var stofnaður með lögum 1905, og tók hann til starfa á árinu 1906. Framlag ríkissjóðs hefur numið 1 millj. 150 þús. kr. til 1. okt. 1954. Er þar með talið sektarfé fyrir landhelgisbrot, sem rann til sjóðsins á árunum 1907–39, alls um 138 þús. kr. Hins vegar hafa runnið til sjóðsins frá sjávarútveginum í útflutningsgjöldum á árunum 1942–54 rúmar 56 millj. kr., svo að þaðan er raunverulega komið að mestu það fé, sem sjóðurinn hefur starfað með til þessa, eða þar til ríkisstj. lagði honum 8 millj. kr. framlag af tekjuafgangi ríkissjóðs á s.l. ári. Á þskj. 515 hefur sjútvn. lagt fram nál., þar sem hún mælir með því, að frv. verði samþ. með nokkrum breytingum. Flytur hún á þskj. 519 þrjár brtt. 1. brtt. kveður á um, að fiskveiðasjóður greiði 1/3 hluta láns til skipasmíða þegar kjölur er lagður og meginhluti efnis kominn á staðinn, 1/3 hluta þegar skipið er byrt og þiljur lagðar og vél skipsins komin á staðinn, og loks 1/3 þegar skipið er fullsmíðað, virt og vátryggt. Hlýtur þessi tilhögun að hafa í för með sér stórbætta aðstöðu fyrir innlendar skipasmíðastöðvar, sem ætti einnig að verða til hagsbóta fyrir sjávarútveginn. Framkvæmdastjóri Landssambands iðnaðarmanna hefur í bréfi til nefndarinnar lagt mikla áherzlu á þessa fyrirgreiðslu skipasmiðastöðvunum til handa. Þessi ákvæði eru einnig í gildandi lögum fiskveiðasjóðs, en þeim mun lítið hafa verið sinnt í framkvæmd á undanförnum árum. 2. brtt. n. felur í sér sömu ákvæði og nú eru í lögum fiskveiðasjóðs, að stjórn sjóðsins sé heimilað að veita lán til kaupa á hátum eidri en eins árs. Í 3. brtt. leggur n. til, að fellt verði niður ákvæði 6. gr. frv. um, að vextir af lánum úr fiskveiðasjóði skuli greiddir fyrir fram. Telur nefndin rétt, að vextir séu greiddir eftir á, eins og tíðkast hjá hliðstæðum stofnunum. Í áliti n. er þess getið, að hún muni við 3. umr. flytja brtt. um árlegt framlag úr ríkissjóði til fiskveiðasjóðs. Ég tel óþarft að fara fleiri orðum um frv. og nál. á þessu stigi.



Herra forseti. Einhvern veginn atvikaðist það svo, þegar þetta mál var hér til 1. umr., að ég var þar ekki nærstaddur og gat ekki sagt um það þau fáu orð, sem ég þess vegna vildi gjarnan segja við þessa umr. Verður það því kannske um málið nokkuð á við og dreif, og vænti ég, að forseti taki mér það ekki illa upp. Það hefur verið stöðugt umræðuetni á mörgum undanförnum þingum, hvernig unnt væri að auka starfsemi fiskveiðasjóðs. Síðast man ég eftir því, að á síðasta þingi var rætt um það meir en nokkuð annað, að mig minnir, í hv. sjútvn. þessarar deildar, hvernig unnt væri að ráða bót á þessu, hvernig unnt yrði að afla fiskveiðasjóði meiri tekna, þannig að hann yrði betur en áður fær um að sinna sínum verkefnum. Í lok síðasta þings komu fram tvær þáltill., sem voru samþ. og báðar fóru í þessa átt. Önnur var að efni til frá fjvn. um að skora á ríkisstj. að afla fiskveiðasjóði viðbótarfjár til nauðsynlegra stofnlána vegna endurnýjunar og eðlilegrar aukningar fiskibátaflotans með bátasmiði innanlands. Þetta var, að mér virtist, kjarni till. fjvn., að skora á hæstv. ríkisstj. að efla möguleika sjóðsins til styrktar bátasmiðum innanlands, svo að á þann hátt yrði unnt að sinna eðlilegri endurnýjun bátaflotans. - Frá hv. þm. N-Þ. var samþ. önnur þáltill. um endurskoðun laganna um fiskveiðasjóð, m.a. í því skyni, að starfsfé sjóðsins og starfssvið hans yrði aukið. M.ö.o., báðar þessar till. lögðu áherzlu á það, að starfsfé sjóðsins yrði aukið, önnur aðallega vegna bátasmíða innanlands, en hin - auk sérstakrar áherzlu á aukningu starfsfjárins - lagði áherzlu á, að starfssvið sjóðsins yrði aukið. Nú langar mig til þess að gera lítils háttar samanburð á því, hvernig þessi endurskoðun laganna um fiskveiðasjóð hefur orðið við þeim tilmælum, sem í þessum þáltill. felast. Um fyrri till er það að segja, að ég sé ekki í þessu frv. bætta neitt frá því, sem áður var; aðstöðu innlendra skipasmiðastöðva til þess að smíða báta innanlands. Það er samkv. þessu frv., sem hér liggur fyrir, gert ráð fyrir, að sjóðurinn láni til innlendra bátasmíða nákvæmlega sama hundraðshluta og gert var ráð fyrir í gömlu lögunum, eða um 75%. Sá eini munur á lánveitingunum nú og lánveitingunum áður samkvæmt gömlu lögunum er sá, að samkv. lögunum eins og þau eru eða voru, var gert ráð fyrir, að verulegur hluti af þessu lánsfé yrði vaxtalaus um 5 ára skeið og afborgunarlaus um 10 ára skeið. Þessi ákvæði þeirra laga, sem nú eru í gildi, eru afnumin með frv., sem hér liggur fyrir, og varla get ég sagt, að það sé til þess að greiða götu innlendra bátasmíða að nema úr gildi þau vaxtafríðindi og frestun afborgana, sem voru í gildi í núgildandi lögum. Þá er hin till., sem var frá hv. þm. N-Þ. og m.a. fól í sér, að endurskoðun laganna skyldi miða að því að auka starfssvið sjóðsins. Þetta hefur nú verið gert á þann hátt, að mér virðist, að starfssvið sjóðsins sé frekar dregið saman, þannig að nokkuð af þeim verkefnum, sem hann sinnti áður, er nú hugsað yfirfært til Framkvæmdabankans. Ég er út af fyrir sig ekki að finna að þessu. Það má vel vera, að það sé fullt eins vel og kannske betur séð fyrir þessum málum á þennan hátt, en hitt er víst, að starfssvið sjóðsins er ekki þar með aukið, heldur miklu frekar dregið saman. En það sem er aðalatriðið, það, sem var „alfa og omega“ í öllu tali um fiskveiðasjóð áður fyrr og var það líka í öllum umræðum hv. sjútvn. á síðasta þingi, var, á hvern hátt starfsfé sjóðsins yrði aukið. Það er nefnilega gert í frv. á þann hátt að hækka lánsheimild sjóðsins úr 4 og upp í 50 millj. kr., en að öðru leyti engar ráðstafanir gerðar, sem ég get séð í frv., til þess að afla sjóðnum þessara tekna. Ef þessi heimild til handa sjóðnum um að hækka ábyrgðarheimildina upp í 50 millj. á þess vegna að koma að nokkru gagni, þá verður að sjá til þess, að sjóðurinn fái það fé, sem þarna er um að ræða. Í þeim skýrslum, sem fylgja frv. í grg. um lánsfjárþörf hans, kemur greinilega fram, að honum mun sannarlega ekki af veita að fá þetta fé og það jafnvel þótt meira væri en þessar 50 millj., sem ríkisábyrgðin er látin taka til. Því hefur að vísu verið lýst yfir af hæstv. ríkisstj., að hún hafi þegar greitt sjóðnum af tekjuafgangi ársins 1954 8 millj. kr., og er það vitaskuld nokkur úrbót, þó að ég geti ekki stillt mig um að segja það, að ég kann ekki við þann hátt, hvernig þetta er gert. Hæstv. ríkisstj. kemur til Alþ. og tilkynnir því, að hún hafi ákveðið að leggja í fiskveiðasjóð 8 millj. og í annan sjóð aðrar 8 millj., og það á þeim tíma, sem þing situr og auðvelt er að afla samþykktar þingsins fyrir þessum fjárútlátum. Þetta er í hæsta máta óviðkunnanleg aðferð. Þó að ég sé sízt á móti því, að fénu hafi verið ráðstafað á þennan hátt, þá kann ég ekki við aðferðina. En eigi að síður, þó að þessar 8 millj. komi, er mikið eftir, og það er engin ábending í frv. um það, hvernig þessa fjár skuli aflað. Þess vegna langar mig nú til að spyrja hv. frsm. sjútvn., hv. þm. Snæf. (SÁ), hvernig sé með lánsútvegun til sjóðsins, hvort við séum yfirleitt nokkru nær kjarna málsins með þessu frv. en við vorum í fyrra. Það er að vísu tæpt á því hér í grg. fyrir frv., að það sé möguleiki til þess að innbyrða stofnlánadeild sjávarútvegsins, og væri vissulega vel, ef það væri gert, en það eru engin ákvæði í frv. um, að þetta skuli gert. Mig langar þess vegna til þess að fá upplýsingar frá hv. frsm. um það, hvað hann viti um möguleika til þess að afla þessa fjár og hvaða líkur séu til, að það muni fást. Á því veitur yfirleitt, hvort þetta frv. hefur nokkra þýðingu eða alls enga. Ég skal svo ekki fara lengra út í að ræða málið, en ég get ekki stillt mig um að benda á, að mér virðist, að það sé smáskekkja í grg. á bls. 5, og vildi ég bera það undir frsm. n., hvort ekki sé rétt. Skekkjan er að vísu ekki stór, hún er ekki nema 10 millj. kr., en það er þó peningur líka, þegar um svo fjárvana sjóð eins og fiskveiðasjóð er að ræða. Á bls. 5 eru þrennar áætlanir. Í fyrsta lagi er áætlun um það, hvernig útlánum fiskveiðasjóðs sé ætlað að aukast á árunum 1955 –59, og þar virðist mér vera gert ráð fyrir 38 millj. kr. láni á árinu 1955, eins og líka fram gengur af því, sem á undan er sagt. En neðar á bls., í síðustu áætlununum, er búið að færa þetta niður í 28 millj. í staðinn fyrir 38, sem hlýtur að rugla þann reikning, sem byggist á 38 millj. ofar á bls., og á þann hátt er fengið, að greiðsluhallinn á árinu 1955 verði 15.6 millj. Mér virðist, að hann eigi að vera 25.6, og samtala þess dálks aftast á blaðsíðunni verður þess vegna ekki 53.1 millj., heldur 63.1 millj. Ég held, að þetta sé fyrst prentvilla, en svo prentvilla, sem gengur í gegnum samtöluna og gerir heildarútkomuna skakka. En það, sem verst er, er að þetta lagar ekki afkomu fiskveiðasjóðsins, heldur aflagar.



Herra forseti. Ég fæ ekki skilið gagnrýni hv. 5. landsk. (EmJ) í sambandi við lánveitingar, sem sjóðurinn á að hafa heimild til að láta í té samkv. 4. gr., að þar sé ekki um töluverða rýmkun á starfssviði sjóðsins að ræða. Hann vildi draga í efa, að verksvið fiskveiðasjóðs yrði meira og viðtækara, ef frv. það til l., sem hér liggur fyrir um fiskveiðasjóð, verður lögfest. Þetta er ekki rétt, því að í b-lið 4. gr. stendur, að fiskveiðasjóður eigi að lána til vinnslustöðva fyrir sjávarafurðir svo og annarra mannvirkja, sem bæta aðstöðu til útgerðar og hagnýtingar sjávarafla. Ég sé ekki annað en að með þessu ákvæði megi fiskveiðasjóður lána til þeirra framkvæmda, sem hefur verið óskað eftir á undanförnum þingum og um hafa verið lagðar fram breytingar á l. um fiskveiðasjóð, bæði í sambandi við verbúðir og fiskhús og aðrar framkvæmdir í sambandi við sjávarútveginn. Í öðru lagi er ekki nema eðillegt, að létt sé á fiskveiðasjóði, þar sem önnur stofnun er nú fyrir hendi, sem á að gegna því hlutverki að lána til fiskvinnslustöðva og annarra slíkra framkvæmda, en stofnun þessi er Framkvæmdabankinn. Ég tel það mjög vel farið, að Framkvæmdabankinn skuli þegar hafa veitt loforð um nokkur lán til fiskvinnslustöðva og heitir aðstoð í því efni í framtíðinni, eftir því sem ástæður leyfa. Ég held því, að með þessu frv., ef að l. verður, megi sjávarútvegurinn vænta meiri hjálpar í sambandi við ýmsar nauðsynlegar framkvæmdir, sem hann þarf með. Þá vildi hv. ræðumaður draga í efa, að með þessu frv. væri gengið lengra, heldur skemmra en í l. frá 1943 í sambandi við lánveitingar til skipa, annars vegar þeirra, sem smíðuð eru innanlands, og aftur skipa, sem eru keypt erlendis frá. Í frv. er ákveðið, að skip, sem smíðuð eru innanlands, eiga að fá 75% af kostnaðar- eða virðingarverði, en skip, sem eru keypt erlendis frá, aðeins 67%, svo að hér er um töluverðan mismun að ræða og ætti að veita innlendu skipasmíðastöðvunum nokkra hjálp í samkeppni við erlendar skipasmiðastöðvar. Hv. þm. gat þess réttilega, að í löggjöfinni, sem nú er í gildi, er kveðið á um, að af 75% láni megi veita 25% úr lána- og styrktarsjóði, sem fiskveiðasjóður hefur undir höndum, og þar er um lán að ræða, sem er vaxtalaust í 10 ár og afborgunarlaust í 5 ár. Ég viðurkenni, að þetta er ákaflega mikill styrkur fyrir útgerðina. En ég bjóst við, að hv. þm. væri um það kunnugt, að erlend skip, sem hafa verið keypt til landsins, hafa notið alveg sömu hlunninda, þannig að í framkvæmdinni hafa hin erlendu skip, sem hingað hafa verið keypt, fengið nákvæmlega sömu lánsmöguleika og þau innlendu, eða í báðum tilfellum 75%. Hér er því um töluverða bót að ræða fyrir inniendar skipasmíðastöðvar, þar sem eigendur skipa, sem byggð eru erlendis, sitja við óhagstæðari kjör um lán úr sjóðnum en skip, sem smíðuð eru hérlendis. Hv. þm. ræddi einnig um, að það væri lítið gert ráð fyrir því í frv., hvernig ætti að útvega það fé, sem nauðsynlegt er, til þess að fiskveiðasjóður geti aðstaðið við þær lánveitingar, sem mþn. bendir á að séu nauðsynlegar á næstu 5 árum. Eins og ég hef áður getið um, hefur ríkissjóður þegar lagt fram 8 millj. kr. af tekjuafgangi ársins 1954. Auk þess ræðir hæstv. sjútvmrh. um það í aths. með frv., að mjög komi til álita, hvort ekki sé rétt að festa það fé, sem er í stofnlánadeild sjávarútvegsins og mun nema um 70–80 millj. kr., sem áframhaldandi stofnfé eða rekstrarfé fyrir sjávarútveginn. Ég treysti því, að á þessu þingi verði borin fram till. til þál. eða áskorun til ríkisstj. um að vinna að því, að þetta megi takast. Í öðru lagi er ákveðið í frv., í 3. gr. þess, að heimila ríkissjóði að ábyrgjast lán fyrir sjóðinn, allt að 50 millj. kr., sem fiskveiðasjóði er leyft að taka, þegar sjútvmrh. telur þörf fyrir það. Ég er þeirrar skoðunar, að ef við á annað borð getum fengið lán erlendis frá alþjóðabankanum eða öðrum hliðstæðum stofnunum, þá höfum við fyrst og fremst ástæðu til að treysta því, að það sé þó auðveldast að ná lánum, sem eiga að notast í sambandi við nauðsynlega framleiðslu aðalatvinnuvega þjóðarinnar. Ég treysti því, að þessi upphæð eða hluti af henni fáist til handa fiskveiðasjóði á þessu ári. Ég hef fulla ástæðu til að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. takist að ná nauðsynlegu láni, þannig að fiskveiðasjóður geti innt af hendi það hlutverk, sem honum er ætlað með frv. því, sem hér er til umræðu, ef það verður lögfest. Ég held, að ég hafi svarað þeim fyrirspurnum, sem hv. þm. beindi til mín, eftir því sem ég veit bezt og réttast.



Herra forsetl. Þetta frv., sem hér er borið fram á þskj. 522, heitir: Frv. til l. um húsnæðismálastjórn, veðlán til íbúðabygginga og útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Ríkisstj. stendur öll að þessu frv. og hefur undirbúið það, og frv. hefur verið lengi í undirbúningi. Ég tel rétt, þó að frv. fylgi allýtarleg grg., þannig að samkvæmt henni á að vera tiltölulega auðveit að átta sig á, hvað í frv. felst, að hafa samt nokkra framsögu um þetta mál. Það er yfirleitt talið svo, að frumþarfir mannfólksins séu þrjár, þ.e. fæði, klæði og húsnæði; það sé ekki hægt að lifa fyrir neinn mann öðruvísi en að þessum frumþörfum sé fullnægt að einhverju lágmarki. Hefur oft veitzt erfitt að fullnægja þessum þörfum, svo að í lagi væri, og það í fjölmörgum þjóðiöndum, jafnvel hjá þeim ríkjum, sem talið er að séu nokkuð þroskuð menningarríki. Hér mun nú aðeins verða rætt nokkuð um eina af þessum frumþörfum mannfólksins, þ.e. húsnæðismálin. Þau eru og verða alltaf sérstaklega erfið fyrir okkur Íslendinga vegna aðstöðu okkar að ýmsu leyti. Loftslagið er hér þannig, rakt, umhleypingasamt, og að vissu leyti kalt, þó að það sé ekki það versta í raun og veru, að við þurfum hér að hafa mjög vandaðar byggingar, ef á að vera hægt að segja, að búandi sé í þeim. Og vandaðar byggingar verða vitanlega ævinlega mjög dýrar, eins og gefur að skilja. Þá er eitt, sem hefur mjög valdið erfiðleikum í byggingarsögu okkar Íslendinga, og það er það, að hér er um lítið og lélegt innlent byggingarefni að ræða. Í raun og veru hefur allt frá landnámi ekki verið um neitt annað að ræða hér en torf og grjót. Allt annað hefur orðið að flytja inn, og þess vegna hefur það veríð svo, að við höfum orðið allt fram að þessum tíma að reisa byggingar okkar úr torfi og grjóti, sem að vissu leyti hafa sína kosti, ef rétt er með það farið, en eru þó endingarlitlar og lélegar byggingar yfirleitt, og afleiðingin hefur orðið sú, sem öllum er kunn, að hver kynslóð hefur allt frá landnámi orðið að reisa byggingar yfir sig, og stundum hefur jafnvel orðið að gera það oftar en einu sinni fyrir hverja kynslóð. Þannig var ástandið fyrir hálfri öld, um og eftir aldamótin, að hér voru ekki neinar aðrar byggingar í þessu landi en torf- og grjótkofar með lélegu upprefti yfirleitt - og svo í þeim litlu þorpum, sem þá voru að myndast sums staðar við sjávarsíðuna, mjög lélegir timburkofar, og voru þó víða þar enn torfhús allmjög ríkjandi. Það er því sannarlega ekkert smáræðis verkefni, sem sú kynslóð, er tók við arfi 19. aldarinnar um síðustu aldamót, hóf þá starf sitt og hefur borið hita og þunga framkvæmdanna í þessu landi fram um þennan tíma að mjög miklu leyti, tók að sér í byggingarmálum þjóðarinnar. Og ég hygg, að hvernig sem á það er nú lítið í raun og veru um aðgerðir í þessum málum hjá okkur, þá megi þó alltaf segja, að það sé í sjálfu sér undravert, hvað gert hefur verið í þessum málum á þeirri hálfri öld, sem liðin er síðan, og mundi þó nær að takmarka tímann öllu meir, því að um stórstígar framkvæmdir var ekki að ræða á fyrstu árum aldarinnar, þó að þá breyttist þetta tiltölulega fljótt. Ég ætla ekki að fara að hafa neinar langar bollaleggingar um þessa hluti, þó að mér virtist, að það væri ekkert á móti því að drepa á það, um leið og þetta frv. er lagt fram. Það hafa hér á Alþ. með löggjöf á ýmsan hátt verið gerðar ýmsar félagslegar ráðstafanir til þess að greiða fyrir byggingarframkvæmdum í landinu nú á síðustu áratugum, þremur, fjórum síðustu áratugunum. Og því er ekki að leyna, að margar þessar ráðstafanir, eins og um viss réttindi fyrir viss félagsleg samtök í þessu efni og ýmislegt fleira, veðdeildarstarfsemi og margt og margt fleira í löggjöf, hafa vitanlega gert stórmikið gagn. En hinu er ekki heldur að leyna, eins og lætur að líkum hjá þjóð, sem í raun og veru var að byrja á því að hefja baráttu í byggingarmálum á nútímavísu, að ýmis víxlspor hafa verið stigin og það hafa komið fram ýmsar till. og jafnvel settar í löggjöf, sem hafa ekki reynzt raunhæfar og því orðið meir til þess að vekja vonir um stórstigar framkvæmdir í þessum efnum en að það yrði allt að veruleika. En það var í raun og veru ekki við öðru að búast en að svo hlyti að fara í þessum efnum. En hvað sem því öllu líður, þá hygg ég þó, að allir hljóti að vera sammála um það, þótt sjálfsagt séu mjög mismunandi skoðanir um, hvernig taka eigi mál eins og þessi, að undravert sé það, hve langt við höfum þó komizt áleiðis með að gera byggingar á mælikvarða nútímaþjóða í landi okkar síðustu áratugina. Ég held jafnvel, að það sé fátt, sem ýmsir útlendingar, sem hingað koma og í einhverri rómantík hafa heyrt talað um torfbæina gömlu í sveitunum og að hér væri lítið annað en torfbæir, undrast meira, þegar þeir koma hingað, en að sjá reisulegar byggingar, eins og hér í höfuðborginni og fleiri kaupstöðum, og ekki síður þegar þeir koma út í sveitirnar og sjá, að sumar sveitir eru með tiltölulega vönduðum og reisulegum húsum, bæði að því er snertir íbúðarhús og peningshús, sem í engu standa að baki og jafnvel framar ýmsu því, sem þekkist í mörgum þeim ríkjum, sem talin eru með mestu menningarríkjum annars staðar. Þetta á vitanlega að vera mikil hvöt fyrir okkur að stöðvast ekki í þessari viðleitni okkar, heldur halda áfram að gera það, sem unnt er, til þess að gera byggingarstarfsemina hér hjá okkur sem fullkomnasta að öllu leyti. En það, sem við viljum stefna að í þessum efnum, er, að allir íbúar þjóðarinnar geti búið í mannsæmandi íbúðum. Hvað átt er við með mannsæmandi íbúðum, getur kannske að einhverju leyti verið deiluatriði, en ég hygg þó, að ekki sé mikill munur á því, hvað við eigum við í því efni. Og samhliða viljum við stefna að því með félagslegum aðgerðum þjóðfélagsins, löggjöf og öðru slíku, að sem allra flestir geti átt eigið hús eða eigin íbúð. Það tel ég eitt aðalatriðið í húsnæðismálunum, að vitandi vits sé að því stefnt, að byggingarmálin þróist í þá átt, eftir því sem unnt er. Í málefnasamningi þeirrar ríkisstj., sem tók hér við í sept. 1953, er komizt svo að orði, eins og sagt er hér í athugasemdum um frv., en ég skal þó lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Tryggt verði aukið fjármagn til íbúðabygginga í kaupstöðum, kauptúnum og þorpum, lögð áherzla á að greiða fyrir byggingu íbúðarhúsa, sem nú eru í smíðum, og lagður grundvöllur að því að leysa þetta vandamál til frambúðar.“ Það var þetta veganesti, sem núverandi ríkisstj. hafði, þegar hún tók við störfum, og hún hefur viljað starfa að þessu, eftir því sem hún hefur haft bæði vit og möguleika til, og reynt að hafa samband við völd í þessu landi eins og bankana, með Landsbanka Íslands í broddi fylkingar, til að leysa þetta mál, eftir því sem hún hefur talið að bezt hentaði eins og sakir stæðu nú. Og þrátt fyrir það að henni sé kannske ljóst að einhverju leyti, að hér sé ekki um neina fullnaðarúrlausn á þessu máli að ræða, þá lítur hún þó svo á, eins og ég kem að síðar, að hér sé stigið mjög mikið spor í þá átt að koma byggingarmálum þjóðarinnar, bæði við sjó og í sveit, í það horf, að þau geti gengið nokkurn veginn eðlilega fyrir sig eftir ákveðnum leiðum, en þurfi ekki að vera með jafnmikið fálm og bráðabirgðaráðstafanir ár frá ári og einkennt hefur þessi mál að undanförnu. Ég vil í sambandi við þetta aðeins nefna það, að sú stjórn, sem var hér áður og sat frá ársbyrjun 1950 til sept. 1953, hafði gert ýmsar bráðabirgðaráðstafanir varðandi húsnæðismálin. Það má nefna það, að nokkuð af gengishagnaði 1950, þegar gengið var fellt, rann til íbúðarhúsabygginga í kaupstöðum og kauptúnum. Það má nefna það, að nokkur hluti af rekstrarhagnaði ríkisins 1951 fór til hins sama. Í þriðja lagi má og nefna það, að smáíbúðadeild var stofnuð 1952 og veittar til hennar á árunum 1952, 1953 og 1954 rúml. 40 millj. kr. Þetta fé var allt látið sem 2. veðréttar lán í smáskömmtum, ekki nema 30 þús. kr. á hverja íbúð, og þetta var mjög takmarkað við smáíbúðir, eins og kunnugt er. En á þennan hátt hafa þó verið veitt lán til um 1600 íbúða úr þessari deild, og til þeirra hefur verið varið þeirri 41 millj. kr., sem til þess hefur verið varið. Ég skal geta þess um leið, að það lætur mjög nærri, að þetta fé hafi að hálfu gengið til íbúða hér í Reykjavík og að hálfu til íbúða utan Reykjavíkur. Það má heita, að það séu helmingaskipti, hvort sem lítið er á heildarlánatöluna eða fénu er skipt. Og það er ekki nokkur minnsti vafi á því, að þetta hefur mjög ýtt undir heilbrigða byggingarstarfsemi á þessum árum. Þarna hafa fjölmargir menn, sem annars hefðu ekki getað hafizt handa, gert það í skjóli þess að hafa þó vissu fyrir jafnlítilli upphæð og þarna er um að ræða og á einn eða annan hátt náð í lán út á 1. veðrétt hússins. Sjálfir unnu þeir meira og minna að húsunum, svo að sumir hafa getað komið þessu upp jafnvel fyrir ótrúlega lítið af aðfengnu fé. Það er því ekki að mínum dómi nokkur minnsti vafi á því, að þessi starfsemi hefur gert mikið gagn, þótt ekki væri um meira fé að ræða en hér hefur verið nefnt og vitað sé, að þetta var allsendis ófullnægjandi til þess að þeir, sem ekkert fé höfðu sjálfir eða ekki höfðu möguleika til að leggja fram vinnu sjálfir í þetta að ráði, gætu byggt. Fyrir s.l. ár, 1954, leysti ríkisstj. þetta, sem hún tók að sér og yfirlýsti hér á Alþ. í málefnasamningnum og var falið af þeim flokkum, sem hana styðja, á þann hátt, að þá fengust 20 millj. kr. frá Landsbankanum til útlána í smábýladeildinni. Það var skoðað sem bráðabirgðaúrræði. En svo var hugmynd ríkisstj. þá strax að láta taka þetta mál fastari tökum og athuga, á hvern hátt væri hægt að veita meiri frambúðarlausn en með þessu. Í júní s.l. skipaði ríkisstj. svo nefnd til þess að taka mál þetta til meðferðar á þeim grundvelli, sem lagður var í stjórnarsamningnum. Í þessa nefnd voru skipaðir, eins og stendur hér í greinargerð frv., Benjamín Eiríksson bankastjóri, sem var formaður nefndarinnar, Björn Björnsson hagfræðingur, Hannes Jónsson félagsfræðingur, Hilmar Stefánsson bankastjóri og Jóhann Hafstein bankastjóri. Þessir menn viðuðu svo að sér mjög miklu efni, bæði utanlands og innan, um íbúðarhúsaþörfina, söfnuðu skýrslum og útveguðu sér leiðbeiningar erlendis frá um þessa hluti, eftir því sem tími vannst til. Er ýmislegt frá því sagt hér í grg. frv., sem ég mun að sjálfsögðu lítið koma inn á, þar sem hver alþm. getur kynnt sér það þar. Bráðabirgðaáliti skilaði svo nefndin í okt. í haust til ríkisstj. Þetta var bráðabirgðaálit, ýmsar upplýsingar, sem nefndin hafði aflað sér, og víss drög að frv. um þetta mál. Nú var frá öndverðu vitað, að það erfiðasta í þessum málum væri það, á hvern hátt ætti að tryggja, að fé fengist til eðlilega mikilla íbúðabygginga árlega næstu árin. Ríkisstj. tók því upp samninga við Landsbankann um það, á hvern hátt hugsanlegt væri að leysa þetta með hjálp bankanna. Varð þetta til þess, að það varð samkomulag um, að Landsbankinn skipaði 2 menn í þessa nefnd í jan. s.l., þá Gunnar Viðar bankastjóra og Jóhannes Nordal hagfræðing, og störfuðu þeir síðan með nefndinni. Ég get aðeins nefnt það úr skýrslu þeirri, sem húsnæðismálanefndin skilaði og í raun og veru er birt hér, að hún komst að þeirri niðurstöðu, að þörfin á nýjum íbúðum, þegar miðað væri við þéttbýlið eitt, þ.e.a.s. kaupstaði og kauptún, sem ekki teljast til sveita, væri í kringum 900 íbúðir á ári, og þá með því að taka að nokkru leyti tillit til útrýmingar á því lélegasta húsnæði, sem er í landinu og ætti að vera fyrir neðan það lágmark, sem hægt er að hugsa sér að fólk geti notað nokkuð verulega til frambúðar. Nú var inn í þetta kerfi tekið að afla byggingarsjóði sveitanna einnig fjár, til þess að hann gæti starfað áfram, því að það hefur mjög komið í ljós nú hin allra síðustu árin, að fjárráð hans voru á þrotum og ekki sýnilegt, að á annan hátt væri hægt að tryggja starfsemi hans áfram en þannig, að hann fengi fé úr því veðlánakerfi, sem hér er verið að koma upp og reynt er með þessari löggjöf og samningum við Landsbankann að tryggja að fé fáist í nú næstu árin. En segja má, að eðlileg íbúðarhúsabygging í sveitum sé í kringum 200 íbúðarhús á ári, sem ég að vísu vildi vona að hækkaði frá því, sem nú er, en hefur þó verið nokkuð neðan við 200 íbúðir á ári flest árin að undanförnu. Það má þá segja, að sæmilega sé séð fyrir því í bili með því, nema þá enn stórstígari ráðstafanir verði gerðar með að byggja nýbýlí í sveitum landsins. Ef víð bætum 200 íbúðum í sveitum við, þá erum við komnir upp í kringum 1100 íbúðir, sem íbúðaþörfin væri árlega eins og nú er. Er þá reiknað að nokkru leyti með, eins og ég tók fram áðan, að yfirgefið sé allra lélegasta húsnæðið og byggt í þess stað, og eitthvað reiknað með tilflutningum, þ.e.a.s., að stöku býli fari í eyði og ekki verði byggt upp á þeim aftur. Þetta voru í raun og veru þær niðurstöður um þörf íbúðanna í allra stærstu dráttum, sem nefndin byggði sínar till. á. Það hefur sýnt sig, að síðustu ár hafa byggingarframkvæmdir verið mjög miklar í landinu. Samkvæmt skýrslu nefndarinnar, sem hún safnaði um þetta á s.l. ári, liggur fyrir, að í byggingu, allt frá því að húsin væru komin að því að vera fullgerð og að verið væri að reisa grunn, hafi þá verið alls í kaupstöðum og kauptúnum rúmlega 1900 hús og í sveitum alls um 340 - 339 er talið þarna nákvæmlega - eða samtals um landið allt 2250 íbúðir. Þetta er mikið, þó að þess sé vitanlega að gæta, að þarna blandast saman framkvæmdir fleiri ára, eins og gefur að skilja, og jafnvel fleiri en tveggja að sumu leyti, þar sem menn eru lengi að koma þessu upp, en hvernig sem á það er litið, þá er hér um mjög miklar framkvæmdir að ræða í þessu efni. Og það er held ég alveg rétt, sem nefndin segir í sínu áliti og er prentað í grg., að hún telur 4 atriði, sem séu sérstaklega athyglisverð eins og nú stendur í byggingarmálunum. Það er í fyrsta lagi, að það ríkir talsverður húsnæðisskortur sums staðar. Í öðru lagi, að það er geysimikið húsnæði í byggingu. Nefndin telur geysimikið húsnæði þessar 2250 íbúðir, sem þarna eru á vegi, eins og allir hljóta að gera, held ég, þegar borið er saman við fólksfjölda og annað. Í þriðja lagi, að það sé mjög mikið skipulagsleysi, sem er ríkjandi í byggingariðnaðinum og í byggingarvöruverzluninni, þannig að sama og engin samhæfing eigi sér stað á byggingarefni og íbúðahlutum og að oft tefjist framkvæmdir og byggingarnar verði miklu dýrari af því skipulagsleysi, sem í þessu sé ríkjandi. Og svo í fjórða lagi það, að ekkert almennt veðiánakerfi er til, þannig að menn geti fengið hæfileg lán til að byggja íbúðir eða kaupa íbúðir, sem kynnu að hafa verið byggðar af öðrum til þess að selja þær sanngjörnu verði. Ég hygg, að þessar niðurstöður nefndarinnar séu í öllum meginatriðum réttar, eins og ástandið er nú og var s.l. ár, þegar þetta var samið. En upp úr þeim till. eða frv., sem nefndin gerði, eftir að fulltrúar Landsbankans tóku sæti í henni, er svo það frv. gert, sem hér er lagt fram nú, í öllum meginatriðum. Ég skal taka það fram, að n. gerði að vísu till. um fleiri atriði en eru í þessu frv. og gerði till. um fjárveitingar eða fjáröflun á fleiri vegu en hér er gert ráð fyrir, en það var ekki tekið upp í frv., þegar frá því var gengið. Ég tel rétt að nefna þetta aðeins, án þess að ástæða sé til að koma frekar inn á það í sjálfu sér. Ég mun þá snúa mér að því að fara örfáum orðum um frv. sjálft. Að sjálfsögðu fer ég ekki að ræða einstakar greinar þess, en aðeins draga fram nokkur meginatriði í frv., sem mér virðast vera burðarás þess og að eftir því fari, hvernig þessi tilraun, sem hér er verið að gera, muni gefast. Í fyrsta lagi er það, að lagt er til, að sett verði á fót sérstök húsnæðismálastjórn, sem 3 menn eigi sæti í. Þessari húsnæðismálastjórn er ætlað að beita sér fyrir umbótum í byggingarmálum og hafa yfirumsjón lánsfjáröflunar og lánveitinga til íbúðabygginga í landinu, eins og þetta er orðað í 1. gr. frv. Það mætti segja margt um þetta verkefni húsnæðismálastjórnar, sérstaklega að því er lýtur að umbótum í byggingarmálum, því að það er geysilega stórt mál. Á bls. 11 í álitinu er allýtarlega greint frá því, hvernig það er hugsað. Í raun og veru er hugsunin sú, að sett verði upp sérstök stofnun, sem hafi með þessi mál að gera, að nokkru leyti á svipaðan hátt og teiknistofa landbúnaðarins, sem hefur með höndum leiðbeiningar fyrir þá, er byggja í sveitum. Þó er hugsað, að þetta verkefni geti að vissu leyti orðið nokkru viðtækara, þó að teiknistofan hafi nú á seinni árum í raun og veru farið inn á sumt af því, sem hér er nefnt, en hefur til þessa verið algert nýmæli. En fyrst og fremst á þetta að verða leiðbeiningastofnun fyrir þá, sem byggja, og gera tilraunir m.a. til þess, að íbúðirnar eða húsin geti orðið ódýrari við að „standardísera“ vissa hluti í byggingunum, eins og hurðir, glugga o.m.fl., sem hægt væri að hafa fjöldaframleiðslu á og gæti á þann hátt fengizt við töluvert lægra verði en annars mundi vera, ef hver smíðaði aðeins eftir því, sem honum dytti í hug að hafa stærð þessara hluta. Það er svo margt, sem hér kemur til greina og nauðsynlegt væri að taka til rannsóknar. Það er geysilegt verkefni hér um rannsókn á byggingarefni, möl og sandi og öðru slíku. Því miður eru þau mistök ekki fátíð í okkar byggingarsögu, að ýmis hús hafa molnað niður ettir tiltölulega fá ár, vegna þess að það hefur verið ónýtt efni, sem til þeirra hefur verið notað, mölin og sandurinn hafa reynzt óhæf eða þá stundum að sement hafi kannske verið sparað um of, sem þá er ekki heldur það bezta. Þetta er náttúrlega hörmulegt og má ekki eiga sér stað í þjóðfélagi, sem byggir mestmegnis úr sementssteypu, eins og nú er með okkur Íslendinga. Þetta hlýtur því að vera geysistórt verkefni fyrir stofnun eins og þessa. Og það eru vitanlega margvíslegar ráðstafanir og athuganir og vísindalegar rannsóknir, sem hér koma til greina í þessu skyni. Þessi hlið á störfum húsnæðismálanefndar er því að mínum dómi geysilega mikilvæg og vonandi, að hún komi að miklu gagni í framtíðinni. Hinu er vissulega ekki að neita, að þetta getur orðið dýrt og umfangsmikið, en þær krónur, sem þar væri eytt, ættu að vissu leyti að koma aftur, ekki einar, heldur margfaldar, ef það, sem á þennan hátt fengist, væri réttilega notað. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar orðum um húsnæðismálanefndina og hlutverk hennar í þessu sambandi, og kem ég þá að öðru meginatriðinu í þessu frv., og það er, að með því er sett upp almennt veðlánakerfi. Meginatriðið er í því það, að Landsbanka Íslands er heimilað að gefa út bankavaxtabréf, sem geta numið allt að 200 millj. kr. og þar af 40 millj. kr., sem eru vísitölutryggð. Þessari heimild fylgir og heimild til að taka erlend lán til þessara hluta, ef þau fást og ef það þykir hagkvæmt að gera það. Hér er um nýmæli að ræða og algert nýmæli að því er snertir hin vísitölutryggðu bréf, sem hér er reiknað með. Nú er það vitað, að það er nokkur óvissa um það, hvort slík bréf mundu seljast og á þennan hátt fást fé til framkvæmda nú strax. En allir munu sammála um, að það sé nauðsyn að koma á fót slíku veðlánakerfi sem hér er lagt til og á þann hátt fá fé í umferð til nauðsynlegra hluta, - fé, sem að sumu leyti fer nú eftir einhverjum krókaleiðum og á þann hátt, að það kemur almenningi ekki að þeim notum, sem ætti og þyrfti að vera. En til þess að tryggja það, að þetta gæti orðið meira en nafnið tómt, náði ríkisstj. samningum við Landsbanka Íslands um það, að hann tæki að sér að tryggja þetta kerfi fyrstu tvö árin. Og þessi heimild, sem ég nefndi áðan, 200 millj. og þar af 40 millj. vísitölutryggð bréf, þó að það sé ekki tekið fram í löggjöfinni, er að vissu leyti bundin við þetta tímabil, sérstaklega þessar 40 millj. af vísitölutryggðu bréfunum. Ég held, að það sé rétt, að ég lesi hér upp bréf Landsbankans um þetta atriði, þó að það sé nú hér í nefndarálitinu, því að það í raun og veru sýnir greinilega og algerlega, hvað Landsbankinn hefur tekið að sér að gera í þessum efnum, miðað við tvö næstu ár, þ.e.a.s. árið í ár og svo 1956. En þetta bréf, með leyfi hæstv. forseta, hljóðar þannig: „Í framhaldi af viðræðum, sem fram hafa farið um lausn húsnæðisvandamálsins, vill stjórn Landsbankans gera grein fyrir afstöðu sinni, sem hér segir: Til þess að tryggja viðunandi lausn þessa vandamáls, telur stjórn bankans, að nauðsynlegt sé, að gert sé samkomulag milli ríkisstj. og bankans, er nái til eftirtalinna atriða: 1) Landsbankinn tekur að sér að ábyrgjast svo mikla sölu vísitölubundinna bankavaxtabréfa á næstu tveimur árum, að hægt verði að veita hverjum, sem rétt hefur til vísitöluláns samkvæmt hinum nýju lögum, vísitölulán að upphæð minnst 20 þús. kr. Þó ábyrgist bankinn ekki meiri sölu en 20 millj. kr. hvort árið um sig. Ábyrgð sína getur bankinn leyst af hendi, ef heppilegra þykir, með kaupum á almennum bankavaxtabréfum veðdeildarinnar. 2) Landsbankinn leggur ásamt öðrum bönkum landsins fram 20 millj. kr. á ári næstu tvö ár til íbúðarlána, og skal húsnæðismálastjórn ákveða, til hverra lán af því fé skuli veitt. Landsbankinn hefur þegar átt viðræður um þetta við hina bankana og hlotið góðar undirtektir, en framlög af hans hálfu eru því skilyrði bundin, að allir bankarnir taki þátt í þessum framlögum. Landsbankinn tekur að sér að gera samning um þetta við hina bankana í umboði ríkisstj. Framlögunum fyrir hvern ársfjórðung skal skipt fyrir fram milli bankanna í hlutfalli við sparisjóðsinnstæður hjá hverjum um sig í byrjun ársfjórðungsins. Verði sparifjáraukning á ársfjórðungnum, skal upphæðinni endurskipt á milli þeirra í hlutfalli við þá aukningu. Að svo miklu leyti sem aukningin hrekkur ekki til, skal upphaflega skiptingin standa óbreytt. Endanlegt uppgjör eftir sömu reglum skal fara fram í lok hvers almanaksárs. 3) Landsbankinn tekur að sér að ábyrgjast, að tryggingarfélög, sem ekki eru í opinberri eign, leggi fram 4 millj. kr. á ári í næstu tvö ár til A-lána. 4) Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að veðdeild Landsbankans verði falin fjáröflun með verðbréfasölu til íbúðarlána innan hins nýja veðlánakerfis, sem ætlunin er að komið verði á fót með lögum. Í lögum þessum verði veðdeild Landsbankans veitt heimild til útgáfu nýrra veðdeildarflokka. Bankavaxtabréfin verði skattfrjáls, og skal heimilt að hafa nokkurn hluta þeirra með vísitölukjörum. Veðdeildin fái einkarétt á útgáfu slíkra bréfa. 5) Ríkisstj. mun sjá svo um, að Landsbankinn eigi ætíð einn fulltrúa í húsnæðismálastjórn, en ekki skal sá fulltrúi þó greiða atkvæði um einstakar lánveitingar. 6) Landsbankinn tekur að sér, ef ríkisstj. óskar, að semja í umboði hennar við sparisjóði, lífeyrissjóði og aðra aðila um þátttöku þeirra á því veðlánakerfi, sem komið yrði á fót. Þetta er bréf Landsbankans, sem er sá samningur, sem þegar hefur verið gerður milli ríkisstj. og bankans um þessi mál. Hér hefur í nefndarálitinu verið sett upp yfirlit yfir það, hve mikið fé það er, sem á þennan hátt ætti að verða til ráðstöfunar á hvoru ári þessi tvö næstu ár, og það er rétt um 100 millj. kr. Að vísu þarf ekki að taka það fram, það er skýrt tekið fram í greinargerðinni og vita allir, að hér er ekki nema að nokkru leyti um nýtt fjármagn að ræða. Hér er talið það fé, sem á þennan hátt á að vera tiltækt til íbúðarhúsabygginga í landinu. Sömuleiðis er talið fé, sem áður hefur veitt verið á þennan hátt, eins og íbúðalán lífeyrissjóða og annað slíkt, sem áður hefur verið varið í þessu skyni. En hvað sem þessu öllu líður, þá er hér þó um stórmikla aukningu að ræða frá því, sem áður var, eins og glögglega er tekið fram hér í nál. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að það hefur orðið samkomulag um það, að byggingarsjóður sveitanna fengi 12 millj. kr., í réttum hlutföllum A- og B-lán, þessi tvö næstu ár, sem hér er um að ræða. Nú verða sjálfsagt einhverjir, sem telja, að það sé mjög ófullnægjandi, að hér sé aðeins um tveggja ára samkomulag að ræða hvað þetta atriði snertir. Það er nú kannske tiltölulega þýðingarlítið í jafnreikulu og fjárhagslega óvissu þjóðfélagi og okkar að vera að gera ákveðna samninga upp á vissar krónur langan tíma fram fyrir sig, og ég hef ekki trú á því. Ég held, að það hafi verið samhljóða allt ríkisstj. og Landsbankans, að þetta tveggja ára tímabil væri ágætur reynslutími til að sjá, hvernig þetta gæfist, og á þann hátt taka eftir því, hvort hér væri ekki um kerfi að ræða, sem virkilega væri lífrænt og ætti framtíð fyrir sér. Við treystum því fyllilega, að þetta geti haldið áfram í svipuðum farvegi og á þennan hátt verði komið hér upp heilbrigðu veðlánakerfi hjá okkur og á þann hátt verði hægt að dæla fé á heilbrigðan hátt til ýmissa aðgerða í þjóðfélaginu og þá fyrst og fremst þess, sem hér er talað um, þ.e. húsnæðismálanna, hæfilegra íbúðarhúsabygginga. Ég skal geta þess, að hér er reiknað með því, að lán verði aðeins veitt út á hæfilegar íbúðir. Hvað með því sé átt við, er kannske dálítið erfitt að skilgreina. En það er átt við með því, að ekki sé um neins konar óhæfilega stórar íbúðir að ræða fyrir almenning í þessu landi, - íbúðir, sem allir venjulegir menn geti sætt sig við að búa í, en séu alls ekki um óhóf stórar. Ég held ég hafi ekki fleiri orð um þennan aðalkafla frv., l. kafla, sem fjallar um þá starfsemi, sem ég hef farið nokkrum orðum um. En svo er hér II. kafli frv., sem fjallar um útrýmingu heilsuspillandi íbúða og ég skal aðeins fara örfáum orðum um. Það er vitað og þarf ekki að hafa um það mörg orð, að mestu erfiðleikar flestra þjóðfélaga nú eru, að innan þeirra er meira og minna af íbúðum, sem eru neðan við það lágmark, að það geti kallazt mannsæmandi að búa í þeim, og því miður erum við Íslendingar ekki lausir við þetta frekar en aðrir, hvort sem ástandið er athugað hér eða úti á landi sums staðar, þótt að sjálfsögðu muni bera mest á því hér í höfuðborginni, þar sem aðstreymi hefur orðið eins ört og mikið og reynslan hefur sýnt að undanförnu, og svo þegar það bætist við, að braggarnir eða herskálarnir stóðu hér auðir og var svo gripið til þess óyndisúrræðis að setja fólk í þá á sínum tíma. Það hafa komið fram ýmsar till. um það fyrr og síðar að útrýma þessu með opinberum ráðstöfunum, en í raun og veru hefur ekki enn þá heppnazt að finna úrræði, sem gagnað hafa í því efni. Ekki skal ég segja um það, að þessar till., sem eru í II. kafla þessa frv., muni gera það, en spor er það þó í þá átt og allverulegt spor að mínum dómi. Ég hygg, að nefndin, sem að þessu starfaði, hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að með 5 millj. kr. framlagi í 4 ár ætti að mega takast að útrýma allra lélegasta húsnæðinu. Þá er miðað við það, að sveitarfélög legðu á móti og að venjuleg lánskjör fengjust líka á þessar íbúðir. Þetta yrði svona að einhverju leyti aukaframlag til þeirra. Hér í þessum kafla um útrýmingu heilsuspillandi íbúða er lagt til, að á næstu 5 árum verði varið 3 millj. kr. úr ríkissjóði í þessu skyni. Það er að vísu nokkru lægri upphæð en n. hafði lagt til í fyrstu, en miðar þó mjög í sömu átt og hún lagði til. Þetta er hugsað þannig, að sveitarfélög, sem vilja útrýma slíkum íbúðum hjá sér og um leið taka á sig það, að þær verði teknar algerlega úr notkun, eyðilagðar, geti fengið á móti því framlagi, sem þær veita úr sveitarsjóði eða fá lán til, jafna upphæð úr ríkissjóði, þó miðað við, að það sé ekki yfir 3 millj. kr. á ári þessi næstu ár. Ég sé ekki ástæðu til að fara í raun og veru fleiri orðum um þetta. Þetta mál er margrætt, og vitanlega eru allir sammála um nauðsyn þess að útrýma þessum íbúðum, hvort sem er hér í höfuðborginni, Reykjavík, eða úti á landi, sem eru langt neðan við það, sem mannsæmandi getur talizt. Vil ég vona, að hér sé þó stefnt í þá átt, þannig að nokkuð mikið gagn mætti af því leiða. Ég mun nú láta þetta nægja að mestu, sem ég hér hef sagt. Í III. kafla eru aðeins venjuleg ákvæði, sem ekki þarf að tala verulega um. Ég veit, að ýmsum þykir um þetta frv., sem Alþingi hefur raunar vitað um að var á döfinni í vetur, að það hafi dregizt lengi, að það kæmi fram, og skal ég ekkert taka illa upp, þó að það sé sagt. Það er rétt, að þetta hefur dregizt lengur en ríkisstj. ætlaðist til. En það hefur orðið margt til þess að fresta þessu og ýmislegt dálítið erfitt um samninga og annað slíkt í sambandi við þetta frv. og eins við lánsstofnanirnar. En ég sé ástæðu til þess, um leið og ég legg þetta frv. fram, að þakka Landsbanka Íslands og um leið öðrum bönkum hér fyrir ágæta samvinnu í þessu máli. Það hefði ekki verið unnt að koma þessu máli í þá höfn, sem það þó er komið nú, nema það hefði verið góður vilji á móti til þess að reyna að leysa þetta verkefni, og það hefði verið mér og ég held mér sé óhætt að segja allri ríkisstj. mjög ógeðfellt að þurfa að fara með lögum að skylda bankana til að gera einhverja hluti í líkingu við það, sem þeir hafa lofað hér, eða þá kannske eitthvað meira, sem mönnum hefði dottið í hug, og það hefði áreiðanlega á allan hátt gefizt miklu verr. En við vonum, að þessi samvinna, sem hér hefur veríð tekin upp milli bankanna annars vegar og ríkisstj. hins vegar, verði til þess, að nokkur lausn fáist á þessu máli. Ég held ég hafi tekið það fram í upphafi, að mér dytti ekki í hug að halda því fram, að hér væri um alfullkomið frv. að ræða, sem leysti öll þessi mál, það er síður en svo. En ég leyfi mér þó að halda því fram, að hér hafi verið gerð mjög alvarleg tilraun til þess með löggjöf og á félagslegan hátt að leysa vandamál íbúðabygginganna hér í þessu landi, bæði við sjó og í sveit, og það loforð, sem fengizt hefur í gegnum bankana, fullkomið loforð um allmikil fjárframlög næstu tvö ár, sýni það, að hér er ekki aðeins um orð ein að ræða, heldur eigi að fylgja því eftir, að þetta fé fáist og verði notað á þann hátt, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, þegar þessari umr. er lokið, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þá er komið fram það frv. hæstv. ríkisstj., sem Alþingi nú hefur raunverulega beðið eftir frá því það kom saman aftur í febrúar. Þetta mál hefur í blöðum ríkisstj. verið, meðan það var í undirbúningi, túlkað sem eitt hennar allra þýðingarmesta stefnumál, og í stjórnarsamningnum, sem hæstv. félmrh. vitnaði í, segir, að með slíkum lögum sem hér hafa verið undirbúin hafi verið meiningin að leggja grundvöllinn að því að leysa þetta vandamál til frambúðar. Nú hefur hæstv. ráðherra lýst því, að að vísu sé þetta tilraun til þess að leysa málið til frambúðar, þótt hins vegar sé aðeins tryggt, að þessi tilraun verði í gangi næstu tvö ár. Það fyrsta, sem er eðillegt að ræða í sambandi við þetta mikilvæga stefnumál ríkisstj., er þess vegna, hvort rétt sé stefnt, hvort sú stefna og sú tilraun, sem ríkisstj. vill að sínu leyti reyna að gera til þess að leysa úr þessu erfiða viðfangsefni, sé rétt. Ég vil taka undir það, sem hæstv. ráðherra sagði, bæði um það stórvirki, sem unnið hefur verið það sem af er þessari öld hér á Íslandi í að húsa okkar land, og eins hitt, hve brýn þörfin sé til þess, að þarna sé haldið áfram með þeim stórhug og samfelldum átökum sem hafa mest orðið. Það, sem við nú þurfum að gera upp fyrir okkur, er, hvort sú stefna, sem ríkisstj., eftir því sem hér var þegar lýst, eftir mikla samninga og margs konar erfiðleika hefur komið sér niður á, sé rétt. Ég vil þá í fyrsta lagi koma inn á þá spurningu, þegar afstaða er tekin til stefnu í húsnæðismálunum: Að hverju viljum við stefna í þessum málum? Eigum við að gera húsnæðið og húsaleiguna algerlega háða öllum þeim sveiflum, sem eiga sér stað á peningamarkaðinum, og þar með líka öllu því braski, sem á sér stað í venjulegu auðvaldsskipulagi, eða eigum við að reyna að halda húsnæðismálunum og þar með húsaleigunni utan við allt slíkt brask, utan við allar sveiflur á þeim venjulega efnahagslega markaði með því að búa til með lögum þannig sérstök skilyrði hvað snertir byggingar íbúðarhúsa, meðferð þeirra og leigu, að ríkinu takist þannig að halda þeim utan við allar sveiflur peningamarkaðsins? Mönnum kann máske að finnast, að um þessar tvær stefnur geti ekki verið að ræða. En það er þó svo. Og þessar tvær stefnur hafa raunverulega tekizt á í okkar þjóðfélagi fram að þessu. Ég ætla að taka það fyrst fyrir, hvað það mundi þýða, ef við gætum haldið húsbyggingum, leiguhúsnæðis eða eigin húsnæðis, utan við allan venjulegan peningamarkað. Það mundi þýða, að við gætum þá haldið húsaleigu almennt lágri, að við gætum á því sviði unnið á móti dýrtíð. Ég skal nefna dæmi, svo að menn skilji betur, hvað ég á við. T.d. hér í Reykjavík hefur verið gerð sú ráðstöfun, að allar lóðir utan Hringbrautar hafa orðið eign bæjarsjóðs Reykjavíkur. Allar þessar lóðir eru leigðar út og leigðar venjulega með tiltölulega vægu verði. Innan Hringbrautar eru mestmegnis einkalóðir í einstaklingseign. Þessar lóðir í einstaklingseign kosta núna svo að skiptir hundruðum millj. kr., þó að raunverulega hafi aldrei verið lögð nein vinna í þessar lóðir, heldur er það braskverðmæti, sem hefur skapazt með þróun bæjarins. Þessar lóðir verða þess vegna, eignarréttur þeirra og afgjaldið til eigendanna, smám saman gífurlegur baggi á sjálfu atvinnulífi þjóðfélagsins. Við höfum haldið lóðunum, sem eru utan Hringbrautar hér í Reykjavík, utan við braskið, utan við þau venjulegu lögmál efnahagslífsins með því að láta þær vera eign bæjarins. Við höfum hins vegar látið lóðirnar innan Hringbrautar lenda inni í þessu braski, verða lögmálum viðskiptalífsins í auðvaldsskipulaginu að bráð með þeim afleiðingum, sem við öll þekkjum. Það eru möguleikar fyrir ríkisvaldið í þjóðfélaginu að ráða um svona hluti. Ríkisvaldið getur ráðið því, hvort slíkum ákveðnum félagslegum fyrirbrigðum svo að segja er haldið utan við þessa hringiðu eða hvort það er látið lenda inni í henni. Hér á Íslandi hefur á undanfarinni hálfri öld hvað eftir annað verið reynt að gera ráðstafanir til þess að halda íbúðarhúsabyggingunum og þar með lausn húsnæðismálsins utan við þessa hringiðu peninganna og markaðsins. Það var gerð slík tilraun bæði í sambandi við byggingar- og landnámssjóðinn og síðar byggingarsjóð sveitanna og alveg sérstaklega hvað kaupstaðina snertir í sambandi við verkamannabústaðina og löggjöfina þar um. Það var sett löggjöf um, að svo skyldi verða séð um af ríkisins hálfu, að til þess að byggja verkamannabústaðina skyldu fást lán með 2% vöxtum til 42 ára, þ.e. lán, sem raunverulega voru ekki og aldrei hafa verið í samræmi við það lögmál, sem gildir hér á peningamarkaðinum. Það hafa alltaf verið miklu hærri vextir og ekki verið hægt að fá svona löng lán á þeim opinbera peningamarkaði. Ríkisvaldið vildi þannig á sínum tíma, fyrir 25 árum, stuðla að því, að haldið væri utan við sveiflur markaðsins þessari viðleitni til þess að bæta úr húsnæðisþörfinni, húsnæðismálin hvað þetta snerti væru tekin út úr, svo að segja, lögmáli hins kapítalíska þjóðfélags og um þau sköpuð sérstök löggjöf og tryggð framkvæmd þeirrar löggjafar með sérstökum fjárframlögum og sérstökum skilyrðum í lögunum. Samtímis þessu fylgdu svo upphaflega þau skilyrði, að þær íbúðir, sem þannig fengjust til afnota, handa verkamönnum í þessu tilfelli, skyldu ekki mega lenda inni í því venjulega braski, að það skyldi ekki mega selja þær á sama hátt og aðrar íbúðir. Framlag ríkisins og aðstoð ríkisins átti að miða að því að forða þessum íbúðum frá því að lenda nokkurn tíma í allri þeirri hringiðu, sem smám saman hækkar húsaleiguna eins gífurlega og raun ber vitni um. Sömu ráðstafanir var reynt að gera með lögunum um útrýmingu heilsuspillandi íbúða og allri þeirri löggjöf, sem þá var sett í eitt kerfi, með lögunum um verkamannabústaði, samvinnubústaði og önnur lög, sem þá voru gerðir sérstakir kaflar í þeim stóra lagabálki. Hæstv. félmrh. kom inn á það í sinni ræðu, að þetta hefði ekki verið af raunhyggju gert. Það fer eftir því, hvernig við lítum á þessi mál. Þessi viðleitni, sem kom fram með því að tryggja bændum lán til bygginga með 2% vöxtum og til langs tíma, tryggja verkamönnum lán með 2% vöxtum til langs tíma, tryggja bæjunum lán allt upp í 85% af verðmæti íbúðanna, ef þeir væru að útrýma heilsuspillandi íbúðum, herskálum og slíku, - öll þessi löggjöf studdist við raunhyggju. Og hún studdist við alveg ákveðna stefnu. Hún studdist við þá stefnu, að Alþ. og ríkisstj. ætluðu sér að ráða, hvaða stefna ríkti í þjóðfélaginu á þessu sviði, ætluðu sér að taka íbúðarhúsabyggingarnar út úr hringiðu brasksins og setja á sérstakan grundvöll, sem ríkið skapaði, - grundvöll, sem stæði óhaggaður fyrir hvaða sveiflum og bylgjugangi sem ætti sér stað í þjóðfélaginu fyrir utan. En til þess að slíkt gæti átt sér stað, varð að vernda þessa viðleitni með mjög ströngum lögum. Þessi viðleitni og þessi stefna byggðist á raunhyggju. En hún byggðist á raunhyggju, sem markast af þeirri stefnu, að mennirnir geti sjálfir ráðið yfir fjármagninu og þess sveiflum, að mennirnir geti sjálfir, þjóðfélagið sjálft, í þessu tilfelli Alþ., markað stefnuna í þessum málum og geti beygt fjármagnið undir sinn vilja, a.m.k. hvað snertir þennan hluta af etnahagslífi þjóðfélagsins, hvað snertir íbúðarhúsabyggingar og húsnæðismál. Hin stefnan, að láta undan þeim kröfum einkafjármagnsins og fjármagnsins almennt í þjóðfélaginu að fá að gína yfir húsnæðismálunum líka, að fá að soga húsabyggingarnar inn í allt sitt brask, - þessar tilhneigingar hafa verið ríkar í þjóðfélaginu í kringum okkur, og þessar tilhneigingar hafa veríð í baráttu við þessa heilbrigðu félagsmálastefnu frá upphafi, - baráttu, þar sem braskstefnan eðlilega hefur verið mjög sterk, vegna þess að hún var í samræmi við lögmál þjóðfélags, sem var að komast hér á í ríkari og ríkari mæli með hverjum áratugnum sem leið, í samræmi við auðvaldsþjóðfélagið og allar þess tilhneigingar. Við skulum muna það, að byggingar- og landnámssjóðurinn upphaflega og öll þau lög, sem síðan hafa verið sett viðvíkjandi íbúðunum í sveitunum, nú seinast byggingarsjóður sveitanna, og eins lögin um verkamannabústaði var allt saman framkvæmt af flokkum, sem þá á ýmsan hátt vildu skapa aðstöðu hér í þjóðfélaginu, sem væri óháð lögmálum auðvaldsþjóðfélagsins. Þessi stefna byggðist sem sé á raunhyggni, en hún byggir ekki á því að beygja sig fyrir peningamarkaðinum og beygja sig þar með fyrir peningamönnunum og þeirra vilja. Hins vegar varð alltaf að koma þessari stefnu í gegn í meiri eða minni baráttu við bankana og fjármagnið í þjóðfélaginu, og það var erfitt. Fjármagnið og bankarnir og þeirra stefna hafa unnið á í viðureigninni við þetta. - Ég sá alveg á bak við það, sem hæstv. félmrh. sagði, þegar hann lýsti samningunum við bankana, að ríkisstj. hefði verið óljúft að gripa til nokkurra þvingunarlaga gagnvart bönkunum. Það hefur löngum gengið svo hjá okkur á Alþ., að menn hafa heldur kosið að reyna að semja við þá, og það er ákaflega skiljanlegt. En það vill nú því miður oft verða svo, að við náum ekki árangri í þessum málum án þess að beita allhörðu við fjármagnsstofnanirnar og lögmál fjármálalífsins sjálfs. Ég vil til þess að benda mönnum á, að sú stefna, sem ég er hér að tala um, sé ekki neitt óraunhæf eða óhugsandi í venjulegu auðvaldsþjóðfélagi, aðeins benda á, hvaða stefna er ofan á sem stendur í Danmörku hvað þetta snertir. Í Danmörku er sem stendur lánamálum til húsnæðismála háttað á eftirfarandi hátt: Hver sá, sem vill byggja sér hús eða íbúð, getur fengið í hvaða veðlánabanka sem er lánað út á 40% af kostnaðarverði hússins með 4% vöxtum til 40 ára. Þetta fær hann í hvaða banka sem er. Enn fremur getur hann fengið - til viðbótar við þessi lán upp á 40% kostnaðarverðsins - 57% kostnaðarverðsins lánað hjá ríkinu. Og ríkið lánar þessi 57% af kostnaðarverðinu með 21/2 % vöxtum og það í upp undir 100 ár. Með þessu móti getur hver maður í Danmörku, sem vill byggja, fengið lán, sem nemur 97% af kostnaðarverði íbúðarinnar, með vöxtum, sem eru frá 21/2% til 4% og lánstími frá 40 til 100 ár. Eins og menn munu skilja, eru auðvitað þessi lán í algerri andstöðu við venjulegt markaðsverð peninga í Danmörku og venjulega lánsfjárskilmála. Það er verið af hálfu ríkisstjórnarinnar dönsku að reyna að skapa þarna þá aðstöðu, að húsnæðismálin sogist ekki inn í braskið, húsnæðið verði ódýrt fyrir verkamenn og aðra þegna þjóðfélagsins og húsnæðisútgjöldin verði litill hluti af venjulegum útgjöldum fjölskyldu. Það mun vera í Danmörku um 120 danskar krónur á mánuði, þ.e. upp undir 300 kr. ísl. á mánuði, sem menn þurfa að reikna sér í þessum húsum. En um leið er með þeirri löggjöf, sem tryggir mönnum þessi lán, hindrað, að þessar íbúðir geti farið í brask. Það er hindruð raunveruleg sala á þeim. Það er tryggð eins konar erfðaíbúð, ef svo mætti kalla, í sambandi við þetta fyrirkomulag á húsnæðismálunum. Ég vil aðeins geta þessa - það er svipað fyrirkomulag í Svíþjóð líka - til þess að menn sjái, að það er um það að velja, líka í auðvaldsskipulagi eins og hér hjá okkur, að fara sérstaka leið í húsnæðismálunum með sérstökum og að ýmissa áliti allharðvítugum ráðstöfunum gagnvart fjármálalífinu, en um leið mjög góðum ráðstöfunum gagnvart fólkinu. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði nokkuð reynt að skýra þá stefnu, sem ég álit að væri heppilegast að reka viðvíkjandi húsnæðismálunum í þjóðfélaginu, og sýnt fram á, að mögulegt væri að reka hana líka, þótt í auðvaldsþjóðfélagi væri, og nefnt þar sérstaklega dæmi um frá Danmörku og Svíþjóð. Það er rétt, að við því næst reynum að gera okkur nokkra grein fyrir og komum þá inn á þá efnahagslegu hlið í þessum málum, sem snýr að einstaklingnum, hvað sé eðlilegt að þjóðfélagsþegninn verði að greiða af sínum tekjum í húsaleigu, annaðhvort til sjálfs sín sem eiganda íbúðarinnar eða til annarra, sem hann leigir hjá. Þegar við ætlum, eins og þessu frv. er ætlað af hálfu ríkisstj., að leysa húsnæðisvandamálið til frambúðar, þá verðum við að geta gert okkur nokkra hugmynd um, hvað eðlileg aðstaða einstaklingsins sé í þeim efnum og hvaða kröfur hann megi gera til þjóðarbúsins í þessu efni. Við skulum þá fyrst athuga, hvað okkar þjóðfélagsheild, okkar þjóðarbú þarf að ætla sér mikinn hluta af sínum þjóðartekjum á ári til þess að byggja nýtt íbúðarhúsnæði og til þess að viðhalda því gamla án þess að gjalda nokkurn gróðaskatt til eins eða annars. Ég vil stilla þessum reikningi þannig upp: Ef okkar þjóðarbú ætlar að byggja á ári, eins og ríkisstj. reiknar með í sinni greinargerð, 1050 íbúðir, og við skulum segja, að hver íbúð kosti 150 þús. kr., eins og ríkisstj. reiknar hér með líka, þá mundi það þýða um 157 millj., sem þjóðarbúið þarf að leggja fram á ári til þess að byggja 1050 nýjar íbúðir á 150 þús. kr. hverja. Miða ég þá við það sama sem hæstv. félmrh. talaði um, þ.e. frekar litlar íbúðir, sem sé miðaðar við almenningshæfi. Þá er í öðru lagi rétt að áætla, hvað okkar þjóðarbú þarf að ætla sér á ári í raunverulegt viðhald á öllum húseignum, sem fyrir eru. Ég geng út frá, að ef maður reiknar 1% í viðhald af öllum þeim húseignum, sem fyrir eru, þá sé það mjög hátt. Brunabótamat alls íbúðarhúsnæðis, sem nú er til á Íslandi, mun vera í kringum 4000 millj., eða 4 milljarðar. Það mundi þýða, að 1% í viðhald á öllum þeim húsum, sem nú eru til á Íslandi, mundi vera um 40 millj. kr. Og það er eingöngu þetta tvennt, sem þjóðarbúið þarf að ætla sem sitt framlag til að auka og viðhalda íbúðarhúsnæðinu, annars vegar 157 millj. kr. til þess að byggja 1050 íbúðir á ári og hins vegar 40 millj. kr. til viðhalds. Það þýðir 197 millj. kr., eða við skulum segja um 200 millj. kr.; það, sem okkar þjóðarbú sem ein heild þarf að leggja fram á ári til eins margra íbúða og ríkisstj. reiknar með og til viðhalds á þeim íbúðum, sem fyrir eru, mundi vera um 200 millj. kr. á ári. Ef við reiknum þarna með heldur fleiri íbúðum, að það væri nauðsynlegt að byggja meira en 1050 íbúðir á ári, eins og við sósíalistar höfum oft haldið fram, ef við reiknum t.d. með, að það væri nauðsynlegt að byggja 1200 íbúðir á ári á sama verði, þá mundi koma út úr þessari samlagningu 225 millj. kr. Það þýðir með öðrum orðum, að okkar þjóðarbú þarf að leggja fram sem heild 200–225 millj. kr. á ári af sínum sameiginlegu tekjum til þess að byggja nýtt og til þess að viðhalda því gamla. Hvað þýðir þetta í prósentum af okkar þjóðartekjum? Nú eru okkar þjóðartekjur mál, sem nokkuð er deilt um hvað sé, og ég skal ekki staðhæfa hér neitt nákvæmlega um það, það hafa mér fróðari menn ekki orðið sammála um, - en ef við reiknum með t.d. 3000 millj., sem ekki mun vera fjarri lagi, þá mundi það þýða, að með 1050 íbúða byggingu væri það sama sem 6.6% af þjóðartekjunum, eða með 1200 íbúðum væri það sama sem 7.5%. M.ö.o. getur þjóðin sem heild komizt af með til að leggja til nýrra íbúða og viðhalda þeim gömlu 7.5% af sínum þjóðartekjum. Og þó að við vildum gera ráð fyrir, að við þyrftum að byggja fleiri íbúðir og dýrari íbúðir og að okkar þjóðartekjur væru minni en þessar 3000 millj., sem ég hér hef slegið fram, þá býst ég við, að niðurstaðan af þessu yrði alltaf sú, að um 10% af þjóðartekjunum og alls ekki meira væri nægjanlegt til alls, sem þyrfti að byggja í viðbót af húsum á Íslandi og til þess að viðhalda þeim gömlu. Þetta mundi þýða, að svo framarlega sem íbúðarhúsabyggingar á Íslandi væru framkvæmdar án þess, að í sambandi við þær skapaðist nokkur gróði handa nokkrum manni, enginn gróði handa byggingarvörukaupmönnum, enginn gróði handa neinu fyrirtæki, sem tæki að sér að byggja, enginn gróði handa neinum, sem lánuðu fé til slíks, ef þetta væri allt saman rekið með það eitt fyrir augum að vinna þetta sem þjóðarþarfir, þá ætti þjóðfélagið í raunverulegan kostnað ekki að þurfa að reikna sér meira en 10% af þjóðartekjunum til að standa undir hinum nýju íbúðum og viðhalda þeim gömlu. Það ætti jafnframt að þýða, að það eðlilega fyrir hvern og einn verkamann og fyrir hans fjölskyldu að borga í húsaleigu, svo framarlega sem hann borgar ekki gróða til neins aðila, neinnar yfirstéttar í þjóðfélaginu, ætti að vera 10% af launum hans. Og þetta er mjög þýðingarmikið atriði að reyna að komast að sameiginlegri niðurstöðu um, því að þetta mundi vera sú viðmiðun, sem okkur bæri að miða við, þegar við annars vegar ætluðum að gera mönnum mögulegt að eignast hús sjálfir án þess að vera að láta einhverja aðila græða á þeim eða hins vegar þegar við værum að reyna að finna grundvöll fyrir sanngjarnri og réttri húsaleigu, húsaleigu í húsum, sem byggð væru með því móti, að enginn gróðaskattur væri lagður þar á til neinnar yfirstéttar. En hvert er nú ástandið, sem meginhluti verkamanna á við að búa í dag viðvíkjandi þessum málum? Dagsbrúnarverkamaður, sem hefur 3000 kr. á mánuði fyrir 8 tíma vinnu, þarf í mjög mörgum tilfellum að borga 800 kr., 1000 kr., 1200 kr. jafnvel upp í 1500 og 1600 kr. á mánuði fyrir íbúð og það jafnvei fyrir íbúð, sem er ekki stærri en tveggja eða þriggja herbergja. M.ö.o.: Mjög mikið af verkamönnum verður sem stendur að borga þriðjunginn og upp í helminginn af sínum launum í leigu fyrir íbúð. Með þeim lánskjörum, sem gengið er út frá í þessu frv. á 150 þús. kr. íbúð og sömu lánskjörin miðuð við alla upphæðina, - það er hægt náttúrlega að reikna það dálítið mismunandi eftir því, hvaða kjör eru á þeim helmingi, sem ekki kæmi undir þetta frv., - þá mundi samt sem áður koma út, að t.d. Dagsbrúnarverkamaður mundi þurfa að greiða með þeim kjörum, sem hér er áætlað, frá þriðjungnum upp í helminginn af sínum tekjum á mánuði í húsaleigu - til sjálfs sín að vísu og með því móti smám saman eignast íbúðina, sem sé á 25 árum. En það er auðséð, að meira að segja það felur í sér, að hann borgar á þeim tíma mjög mikinn gróða til ýmissa aðila, sem fá með núverandi skipulagi tækifæri til þess að græða á því, að verkamaðurinn búi í húsi eða sé, að eignast hús, allt frá byggingarvöruverzlunum og til okraranna. Það hefði verið æskilegast að ráðast á móti þeirri tilhneigingu, sem nú er til staðar í þjóðfélaginu að græða á þeim aðilum, sem eru að koma upp húsi yfir höfuðið á sér, og bannfæra gersamlega gróðamöguleikana af húsnæðismálunum og íbúðarhúsabyggingunum. Þetta er ekki gert með þessu frv. Mér sýnist heildarstefnan í þessu frv. vera raunverulega sú að gefast upp fyrir gróðaþorstanum, sem er að gagnsýra þjóðfélagíð, að gefast upp fyrir okrurunum, sem græða á íbúðarhúsabyggingunum, að reyna að blíðka þétta okraravald og elta það, reyna að segja við það: Mínir góðu, kæru okrarar, viljið þið nú ekki heldur láta mig fá peningana ykkar fyrir 7%, og ég skal gefa þér skattfrelsi og ég skal veita þér fleiri hlunnindi, og þú verður góður borgari, ef þú gerir þetta, en hættu nú bara að okra. - Það er auðséð, að sú nefnd, sem hefur undirbúið þetta frv., hefur sjálf gengið út frá því, að það væri mikið um okurkjör í þessum efnum nú sem stendur í þjóðfélaginu. Á sjöttu bls. í greinargerðinni stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Einkaaðilar, sem nú lána til húsbygginga með okurkjörum, eiga þá ekki lengur aðgang að 1. veðrétti. Um leið verða tiltölulega vaxtahá skattfrjáls skuldabréf hagkvæmari kaup fyrir þá en áður, þar sem þeim stendur til boða - í bezta tilfelli - aðeins 2. veðréttur, á eftir tiltölulega háu 1. veðréttar láni.“ M.ö.o.: Nefndin, sem undirbýr málið, gerir sér sjálf ljós hin almennu okurkjör núna og að það þurfi að segja við þessa okrara: Þið getið fengið hérna háa vexti, þið getið fengið hérna skattfrelsi, þið getið fengið að fela peningana ykkar, hví í ósköpunum viljið þið nú heldur vera að okra og eiga jafnvel á hættu að komast undir lögin? Ég held, að það eigi að taka fastari tökum en nefndin leggur til á fjármagninu, ekki sízt vegna þess að allt fjármagn, sem til er í þessu þjóðfélagi, er undir yfirráðum þessarar stofnunar. Það er þessi stofnun, sem ræður öllum bönkum landsins, ræður seðlaútgáfunni og getur sjálf ráðstafað fjármagninu, svo framarlega sem hún gerir sig ekki að leiksopp í hendi fjármagnsins í stað þess að vera herra þess. Mér sýnist, að með þessu frv. sé gefizt upp fyrir okurstefnunni, fyrir gróðaþorstanum, sé haldið áfram að láta húsnæðismálin sogast inn á þann almenna peningamarkað, verða braskínu að bráð, láta húsleigjendurna og húseigendurna verða að gjalda sinn skatt til gróðans og gróðamyndunarinnar, láta þjóðfélagið líka hvað húsnæðismálin snertir komast inn undir alræði peningavaldsins. Það getur engum blandazt hugur um það, að verð húsnæðis í þjóðfélaginu skapast fyrst og fremst af vaxtagreiðslum. Það eru vaxtagreiðslurnar, sem fyrst og fremst ráða því, hvort húsaleiga í einu þjóðfélagi er lág eða há, og vextirnir, sem ákveðnir eru í þessu frv., sem á að leysa þessi vandamál til frambúðar eða a.m.k. reyna það, eru 7%, - vextir, sem voru fyrir nokkru á Íslandi á takmörkum þess leyfilega. Ég álít þess vegna, að það sé illa farið, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa treyst sér til þess að halda áfram að reyna að þroska þá vísa, sem fyrir voru og bentu í aðra átt, eins og byggingarsjóði sveitanna og verkamannabústaðanna og lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Ég fagna því hins vegar, að það skuli, hvað það tvennt fyrrnefnda snertir, sem ég minntist á, ekki vera gerð tilraun til þess að eyðileggja það með þessum lögum. En í staðinn fyrir að reyna nú að færa það fyrirkomulag, sem ríkir um verkamannabústaðina og byggingarnar í sveitunum, inn á það almenna fyrirkomulag um íbúðarhúsabyggingar í kaupstöðunum, er hér farin sú leið að henda húsnæðismálunum svo að segja í heild inn á þann lánsfjármarkað, beygja þessa brýnu þörf manna fyrir húsnæði undir þau lögmál, sem þar eru, og tryggja samt bara næstu tvö árin heldur skárri, heldur öruggari en það eymdarástand, sem við eigum nú við að búa, - því að það skal ég fyllilega viðurkenna, þótt ég muni gagnrýna margt í þessu frv. og þess stefnu, að þá er ýmislegt í því, sem er stór bót frá því ægilega eymdarástandi, sem almenningur á við að búa í augnablikinu í þessum efnum, þó að ég álíti hins vegar bæði stefnu þess og einstök stór atriði í framkvæmd þess vera röng. Og þá skal ég koma nánar inn á einstök atriði í þessu frv. eftir þennan almenna formála um stefnu þess. Í I. kaflanum, sem heitir: Um húsnæðismálastjórn og veðlán til íbúðabygginga, er auðséð, að eitt aðalatriðið í sambandi við þetta mál er þessi húsnæðismálastjórn, sem hér á að setja á laggirnar. Og hvernig er hún nú? Í 1. gr. er svo mælt fyrir, að í húsnæðismálastjórn skuli sitja 3 menn, sem ríkisstj. skipar til 6 ára. Í 8. gr. er mælt svo fyrir, að húsnæðismálastjórn ákveður, hverjum veita skuli Á-lánin úr veðdeildinni, og það eru aðallánin í þessu efni, því að hver maður, sem fær A-lán, á rétt á að fá B-lán. Í bréfi Landsbankans til ríkisstj., sem hæstv. félmrh. las upp og prentað er í grg., stendur á bls. 10 í grg., 5. tölul. í bréfi Landsbankans, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. mun sjá svo um, að Landsbankinn eigi ætíð einn fulltrúa í húsnæðismálastjórn, en ekki skal sá fulltrúi þó greiða atkvæði um einstakar lánveitingar.“ Í skýringunum við 8. gr. er enn fremur tekið fram, ef þetta skyldi ekki vera nægilega skýrt frá hálfu Landsbankans, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi er ekki gert ráð fyrir því, að fulltrúi bankans í húsnæðismálastjórn taki þátt í ályktunum hennar um það, hverjir skuli hljóta lán, ef umsóknir eru fleiri en unnt er að sinna.“ M.ö.o.: Í sambandi við þessa húsnæðismálastjórn rekum við okkur á það, að það eru engar reglur settar í þessum lögum, hverjir skuli ganga fyrir um að fá húsnæði. Það eru engar reglur í þessum lögum um það, að forréttindi hafi t.d. barnmargar fjölskyldur, fjölskyldur, sem hafa búið í herskálum, fjölskyldur, sem að einhverju leyti vegna fátæktar eða slæms efnahags yfirleitt þyrftu sérstaklega á því að halda að njóta þó þess stuðnings, sem þessi lög kynnu að verða fram yfir þau almennu okurkjör, - engar reglur, ekkert eftir þörf, efnahag eða slíku, heldur virðist hér eiga að innleiða í löggjöf beinlínis, að þetta skuli fara eftir velþóknun valdhafanna. Ég hef nokkrum sinnum hér á þessum stað átalið eitt fyrirbrigði, sem tíðkazt hefur undanfarið í sambandi við smáíbúðalánin. Það var sú aðferð, sem tekin var upp af hæstv. ríkisstj. þegar úthluta skyldi smáíbúðalánunum, að fela það ekki bönkunum, heldur útnefna 2 menn, annan þáverandi formann framsóknarfélagsins í Reykjavík og hinn þáverandi formann sjálfstæðisfélagsins í Reykjavík, og það rétt fyrir kosningar, í að úthluta smáíbúðalánunum, og mér er kunnugt um og fleirum er kunnugt um, hvernig þau lán hafa verið notuð, hvernig rekin hefur verið vægðarlaus mútustarfsemi, vægðarlausar tilraunir til kaupa og sölu á mönnum og atkvæðum í sambandi við þau lán. Það hefur þess vegna bæði af mér og öðrum verið deilt harðlega á það skipulag, og ég bjóst satt að segja við, að í frv., sem ríkisstj. legði fram, mundi hún þó reyna að sýna einhvern lit á því að hafa nokkrar réttlátari reglur og reyna einhvers staðar að nálgast eitthvert réttlæti í úthlutuninni á íbúðunum, þegar til kæmi, en ekki gera pólitíska hlutdrægni að lögbundnu kerfi á Íslandi. Ég þyki almennt ekki vera góður í garð Landsbankans, en ég hef þó hvað eftir annað lagt hér til, að Landsbankanum væri falið að sjá um úthlutun lánanna til smáíbúðanna, og ég sé, að nú hefur þó a.m.k. átt að fara inn á það, að Landsbankinn ætti fulltrúa í þeirri nefnd, sem ætti að sjá um húsnæðismálastjórnina, og ég veit, að í þeirri stofnun eru margir menn, sem trúa mætti til algerrar samvizkusemi til að breyta sem heiðarlegir embættismenn í sambandi við eins vandasöm mál og úthlutun íbúðalána, þannig að óhætt væri að fela slíkri stofnun stjórn á þeim málum, sem snerta það, hverjir skuli fá íbúðalán, enda svo til ætlazt með lögum, sem nú eru í gildi um veðdeild Landsbankans, að bankastjórn Landsbankans sjái um slíkt. En ég sé, að hæstv. ríkisstj. hefur frá upphafi viljað setja undir lekann, hún hefur viljað koma til vegar, þó að það væri ekki hægt að útiloka óhlutdræga embættismenn Landsbankans frá því að sitja í húsnæðismálastjórn, að þá mætti það undir engum kringumstæðum koma fyrir, að óhlutdrægur embættismaður gæti skakkað leikinn á milli tveggja pólitískra útsendara, tveggja ólíkra flokksfulltrúa. Þess vegna er Landsbankinn látinn gefa yfirlýsingu um, að hans fulltrúi skuli ekki taka þátt í atkvæðagreiðslum um, hverjir skuli fá íbúðalán, og venjan er þó sú, að þegar 3 menn eru í nefnd, þá er þriðji maðurinn hugsaður í nefndinni til þess að hafa oddaatkvæði. Hér er oddaatkvæðið tekið burt, til þess að eingöngu skuli geta ráðið pólitísk hrossakaup. Þetta á að gerast um lán, sem úthlutað verður 1955, þ.e. á þessu ári, og lán, sem úthlutað verður 1956, þ.e. á næsta ári. Á tveim árum fram að næstu kosningum eiga fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl., tveggja stjórnarflokka, máske áfram fyrrverandi formaður framsóknarfélags í Reykjavík og fyrrverandi formaður sjálfstæðisfélags í Reykjavík, að sjá um þessa hluti. Ég verð að segja það, að mér finnst óskammfeilnin færast upp í bekkinn, þegar á að fara að lögbinda það spillingarkerfi, sem þessir stjórnarflokkar hafa verið að innleiða hér á Íslandi að undanförnu, og mér finnst það koma úr hörðustu átt, þegar það eru jafnvel til ráðherrar, sem stundum kunna að minnast á hlutleysi ríkisvaldsins, en eru að gera ríkisvaldið að beinu spillingarkerfi, mútukerfi í þjónustu stjórnarflokkanna í þessu sambandi. Fyrr á tímum þótti sjálfsagt að reyna að halda því fram, að ríkisvaldið væri það vald, sem svifi yfir stéttunum og tæki jafnt tillit til allra og allir skyldu vera jafnir fyrir. Hér eru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess, að menn verði ekki jafnir fyrir þessum lögum, að menn hafi ekki jafnan rétt til þessara lána, enda eru dæmin um framkvæmdirnar í þessu efni deginum ljósari. Þetta er þess vegna auðsjáanlega undirbúningur að beinum, stórfelldum kosningamútum, stærri en þeim, sem framkvæmdar voru í sambandi við smáíbúðalánin við síðustu kosningar. Og ég vil sérstaklega segja það til Framsfl., að ég vil vara hann við að fallast á þessa stefnu og halda henni áfram. Ef hann ætlar að fara að keppa við íhaldið um mútukerfi á Íslandi, þá liggur hann undir í þeirri samkeppni. Hann sér það nú þegar, hvort sem hann vill líta til Vestur-Ísafjarðarsýslu eða hvaða annars staðar sem hann vill, ef á að fara að keppa um mútur og hver getur boðið í, þá er peningavaldið hér í Reykjavík nægilega sterkt til þess að kaupa upp menn og nógu mikið af mönnum, svo framarlega sem það á að fara að verða aðalatriðið í undirbúningi kosninga á Íslandi að múta fólki og gera mönnum mögulegt að ná fram rétti sínum eða hagsmunum einvörðungu með því að sýna pólitíska þægðarsemi eða selja sína sannfæringu. Ef menn ætla að standa á móti því peningavaldi, sem er að gagnsýra þjóðfélagið, þá er í þessu efni það eitt til að þora að berjast fyrir því, að það sé ekki peningavaldið, sem ræður í þessum efnum, og að menn hafi í þjóðfélaginu jafnan rétt án tillits til þess, hver þeirra sannfæring er. Ég vil alvarlega vonast til þess, að það takist að breyta þessu ákvæði í meðferð þingsins á þessu máli, að það ákvæði verði þó a.m.k. tekið þarna inn, að allir þessir 3 menn greiði atkvæði um, hverjir skuli fá lán, að Landsbankinn eigi þó þarna einn fulltrúa til þess að ákveða um það. Ég veit, að mörgum mun finnast, að það sé ekki farið fram á mikið réttlæti af hálfu stjórnarandstöðunnar hér á Alþingi, þó að óskað sé eftir því, að Landsbankinn, þar sem allir bankastjórar eru skipaðir af stjórnarflokkunum, fái þó nokkru að ráða um, hverjir skuli fá íbúðalán. Ég vil þess vegna leyfa mér að vonast til þess og hef meðfram þess vegna mælt svo þung orð sem ég hef mælt hér, að þessu atriði fáist breytt og þrátt fyrir það að Landsbankinn hafi verið látinn afsala sér atkvæðisrétti í bréfinu, sem hér er prentað með, þá sé og verði það ákveðið þannig hér í þinginu, að allir þessir þrír menn hafi þar atkvæðisrétt. Mér finnst það vera það allra minnsta, sem stjórnarflokkarnir geta veitt almenningi, að þó að þeir hafi þarna tvo beina pólitíska fulltrúa, þá geti þó Landsbankinn haft þarna þriðja fulltrúa sinn til þess að greiða atkvæði líka til þess að vega salt á milli þeirra. Mér finnst það ekki vera stórt að gera kröfu til þess, að þessi litli snefill af réttlæti fái að koma með inn í þetta frv. Þá skal ég láta útrætt um húsnæðismálastjórnina og kem nú að því, sem er stærsta efnahagslega atriðið í þessu frv., þ.e. bankavaxtabréfin. Með þessum bankavaxtabréfum er ákveðið hvað A-lánin snertir, að af þeim skuli vera 7% og þau skuli vera til 25 ára. Ég vil aðeins strax taka það fram, að ég álít þessa prósenttölu allt of háa, en ég skil alveg, af hverju hún markast. Hún markast af því, að ríkisstj. vill fara þarna í samkeppni um þann frjálsa peningamarkað. Ég vil hins vegar benda ríkisstj. á, að henni er ekki þörf á þessu, ef hún vill beita sínu valdi. Seðlaútgáfan er léð Landsbankanum af Alþingi. Seðlaútgáfan, þær tvö til þrjú hundruð millj. kr., sem nú eru seðlavelta á Íslandi, er fjármagn, sem Alþingi getur ráðstafað, ef það vill. Alþingi getur sagt við Landsbankann: Af þessum tvö til þrjú hundruð millj. kr., sem ég leyfi þér að hafa í veitunni sem seðlaútgáfu, krefst ég þess, að svona og svona mikið sé notað til þess að lána til íbúðarhúsabygginga. - Ríkið sem slíkt hefur engar tekjur af seðlaútgáfunni sem stendur. Ríkið getur hvenær sem það vill krafizt tekna af seðlaútgáfunni. Það getur hvenær sem er gert ráðstafanir til þess, að t.d. svo og svo mikill hluti af seðlaútgáfunni skuli notast á þann hátt, sem ríkið mælir fyrir, og af seðlaútgáfunni eru nú engir vextir borgaðir, - í hæsta lagi getum við hugsað okkur seðlakostnaðinn, hann svarar kannske 1/4 % eða eitthvað slíkt, - þannig að ef við aðeins viljum beita því valdi, sem við höfum á Alþingi, þá getum við sett okkar skilyrði þarna, og það hefur verið gert áður, þegar okkur hefur þótt liggja mikið við, var m.a. gert í sambandi við lögin um stofnlánadeild sjávarútvegsins. Svo er farið inn á nýja leið í íslenzkum efnahagsmálum, eftir því sem mér er bezt kunnugt um, með till. um B-lánin, að B-lánin, sem séu þó ekki yfir 40 millj. kr., skuli vera bankavaxtabréf með vísitölukjörum, þannig að binda megi greiðslu afborgana og vaxta vísitölu framfærslukostnaðar. Þetta er mjög merkilegt nýmæli, og það er engum efa bundið, að með því má færa bæði mörg rök og móti því sömuleiðis. Ég skil vel, hvað vakir fyrir hæstv. ríkisstj. með þessu og ekki að ófyrirsynju. Sparifjáreigendur hafa mikið kvartað undan því gífurlega öryggisleysi, sem þeir hafa átt við að búa, og þarna á sem sé að gera tilraun til þess að verðtryggja það sparifé, sem menn vildu leggja fram til þess að kaupa þessi B-bréf. Hins vegar mundi það þýða, að þeir, sem tækju þessi B-lán, mundu verða að greiða þau aftur þannig, að þau hækkuðu í hlutfalli við vísitölu framfærslukostnaðar. Það þýðir, að maður t.d., sem fyrir 15 árum hefði tekið slíkt 10 þús. kr. lán, yrði að endurgreiða það kannske miðað við tifalt verðmæti nú. Ég er ekki nógu vel að mér til þess að segja fyrir um, hvernig svona nýmæli mundi verka í okkar þjóðfélagi. Ég skil vel þá löngun ríkisstj. að vilja reyna að skapa sparifjáreigendum nokkru meira öryggi en nú er. En ég vil benda á eina staðreynd í þessu sambandi, sem að vísu er ákaflega grimm og hörð, en mikilvæg. Öll þróun í mannfélaginn, og sérstaklega þróunin síðustu tvö–þrjú hundruð árin, eftir að framfarir mannkynsins fóru að verða örari, hefur hvað efnahagsmálin snertir haft það í för með sér, að skuldaskrár hafa raunverulega meir og meir verið eyðilagðar, að skuldir, sem hafa hvílt á húsum, framleiðslutækjum, jörð eða hvaða verðmæti sem er, hafa smám saman orðið að engu. Þær hafa verið strikaðar út með ýmsu móti. Verðgildi peninganna fellur í gegnum aldirnar. Eyðilegging skuldaskránna er fyrirbrigði, sem gengur fyrir sig með mismunandi hraða í þjóðfélaginu, og þessi hraði stafar að sumu leyti eða stendur að sumu leyti í beinu hlutfalli við framfarir þjóðfélagsins. Örar efnahagslegar framfarir, ör uppbygging í þjóðfélaginu eyðileggur þessar gömlu skuldaskrár. Þetta er raunverulega hart og grimmt lögmál lífsins, lögmál framkvæmdanna gagnvart þeim kröfum, skuldakröfum, lánardrottnakröfum, sem hvíla á framkvæmdunum og verðmætunum. Ef þetta hefði ekki gengið svona, þá hefðu þær gömlu skuldakröfur orðið þannig þyngsli, að það hefði þjakað allri þróun þjóðfélagsins. Engu að siður er það alveg gefið, að ef þessi þróun er svo ör, að menn fara ekki að þora að eiga peninga vegna þess, þá er þjóðfélagið í vissum voða, og að finna samræmi þarna í, það er sá stóri vandi. Ég sé, að með þessum tillögum, sem hér er verið að gera, á að ganga mjög langt í þessum efnum. Ég veit ekki, hvort þetta heppnast. Ég veit ekki, hvort - þó að það séu kannske margir, sem vildu lána upp á þessi býti - það yrðu eins margir, sem þyrðu að taka þessi lán. Ég efast um það. Hér í þessum lögum er ekkert ákveðið um vextina á B-lánunum, ekki neitt, og það er á vissan hátt illa farið. Ég hafði eiginlega búizt við því, að minnzt yrði að einhverju leyti á, hvað ríkisstj. hefði haldið að þeir vextir mundu verða. Ég skil, að það er dálítið erfitt að ákveða það fyrir fram, en það er alveg gefið, að eigi þetta að koma að nokkru haldi, skapa nokkurt öryggi fyrir lántakendur, þá yrðu þeir að vera mjög lágir, enda skilst mér eftir lögunum, að þeir muni sjálfir líka vera dreifðir í hlutfalli við framfærsluvísitöluna. Og svo kemur eitt atriði í þessu sambandi, sem er allerfitt „júrediskt“ atriði, og það er, að þarna er ákveðið að það skuli greiða þetta með vísitölu framfærslukostnaðar. Vísitala framfærslukostnaðar hefur verið ákaflega breytilegt hugtak á síðustu áratugum á Íslandi, og þegar á að gefa út skuldabréf, sem byggja á þeirri vísitölu, þá er ég hræddur um, að það þurfi að taka þetta miklu nákvæmar fram en hérna er gert, ef það á að vera nokkurn veginn öryggi fyrir bæði þá, sem lán veita og lán taka. Við vitum, hvers konar ráðstafanir eru gerðar til þess að gera vísitölu framfærslukostnaðar raunverulega allt aðra en hún yrði, ef þróun þjóðfélagsins væri látin hafa sinn gang, og slíkar ráðstafanir er náttúrlega hægt að gera áfram. Hér er miðað við vísitölu framfærslukostnaðar, sem byggir á grundvellinum frá 1939. Við skulum bara hugsa okkur, að sá grundvöllur héldist alla næstu áratugi, meðan ætti að borga þessi bréf, en samtímis héldi álíka þróun áfram í þjóðfélaginu og núna hefur verið, en ríkisstj. tæki bara upp á því að borga alltaf niður þessa liði, eins og að sumu leyti hefur verið gert á undanförnum árum Þetta mundi náttúrlega gefa alveg rammskakka mynd af því, sem verið væri að reyna að gefa mönnum núna. Ég gæti trúað og vildi skjóta því að hæstv. ríkisstj. og þeirri n., sem fær þetta til meðferðar, hvort það væri ekki a.m.k. öruggara fyrir báða aðila að miða þarna við vísitölu kaupgjaldsins heldur en framfærsluvísitöluna, en ég mundi gjarnan vilja heyra álit mér fróðari manna um þennan hlut. Ég býst við, að í nokkrum löndum hafi þetta verið prófað, og væri mjög gott að fá að vita nánar, hvernig það hefur þar gefizt. Í þessari 3. gr. er enn fremur ákveðið, að þessi bankavaxtabréf skuli vera skattfrjáls, þau skuli vera undanþegin eignarskatti, þau skuli vera útsvarsfrjáls, og þannig á að halda áfram að veita lánveitendunum mjög mikil fríðindi. Maður veitir því ósjálfrátt eftirtekt, að eigendum peninganna eru sköpuð fleiri og fleiri fríðindi með hverjum lögum sem nú eru samþykkt, skattfrelsi, háir vextir og annað slíkt, en skapendum verðmætanna, þeim raunverulegu framleiðendum og þá fyrst og fremst verkamönnunum er íþyngt að sama skapi með þeim háu vöxtum, sem verið er að lögleiða, og með þeim fríðindum, sem verið er að veita peningamönnunum. Þá er í 6. gr. rætt um lánaupphæðina, og það virðist almennt gengið út frá, eins og líka hæstv. félmrh. skýrði frá, að þær íbúðir, sem fyrst og fremst ætti að styðja hér að, að kæmust upp, væru íbúðir, sem kostuðu í kringum 150 þús. kr., og ég er nú hræddur um, að það þurfi að gera allharðvítugar ráðstafanir viðvíkjandi byggingarvörukaupmönnum og fleirum, ef við eigum að fá mjög mikið af góðum, mannsæmandi íbúðum á því verði. Það stendur í b-lið 6. gr., að lánaupphæðin megi nema 2/3 hlutum af verðmæti íbúðarinnar, þó ekki yfir 100 þús. kr. út á hverja íbúð, en í c-liðnum stendur, að lán til hverrar íbúðar skuli að jafnaði vera um 70 þús. kr., A-lánin 50 þús. kr., B-lánin 20 þús., - lántökugjald 1%; það virðist vera að verða alveg fast ákvæði hjá bönkunum og nú vera leidd í lög slík gífurleg „provision“ eins og það er. 70 þús. kr. lán yrði þá að öllum líkindum það venjulega í þessum efnum. Ég er hræddur um, að þetta hámark, 100 þús., yrði frekar undantekning. Það þýðir, að menn fá með þessu 70 þús. kr., 50 þús., sem menn eiga að endurgreiða á venjulegan máta, og 20 þús., sem menn verða að endurgreiða með hækkandi vísitölu, og ef það eru eignalausir menn, sem eiga að leggja í þetta, þá vantar menn 80 þús. upp í 150 þús. kr. íbúð. M.ö.o.: Þó að - eins og nefndin kemst að orði - okrararnir séu reknir burt frá 1. og 2. veðréttinum, þá er því miður hætta á, að ýmsir neyddust til að leita til þeirra með þann þriðja og fjórða, ef þeir þá vildu lána út á þann veðrétt. En mér sýnist, að sú nefnd, sem hefur undirbúið þetta mál, og þar með hæstv. ríkisstj. sjálf, hafi gert ráð fyrir þeim undarlega hlut við samningu þessa frv., að menn hefðu sjálfir yfirleitt næga peninga til þess að leggja fram það, sem á vantaði. Í grg. frv. stendur á bls. 5, með leyfi hæstv. forseta: „Í flestum tilfellum, þar sem húsnæði vantar, er um fólk að ræða, sem getur greitt af tekjum sínum sem svarar húsaleigu af nýju húsnæði. Þar sem svo er ástatt, verður að líta svo á, að um sé að ræða eftirspurn, sem geti greitt fullt verð fyrir þjónustuna. Það, sem vantar, er þá fjármagn, sem hægt sé að festa til langs tíma, en ekki það, að neytandinn þurfi styrks með.“ Mér virðist þessi afstaða hafa ákaflega mikið markað þetta frv., að gera ráð fyrir, að menn hafi yfirleitt nægar tekjur til þess að greiða húsaleigu eins og hún yrði með 7% vöxtum, 1% lántökugjaldi, 1/4% aukagjöldum og máske að einhverju leyti okurvexti af 80 þús. kr., sem menn yrðu að fá þarna í viðbót, eða þá að menn væru það efnaðir, að þeir gætu lagt slíkt fram. Mér virðist ekki vera hugsað um, að það séu láglaunamenn eða verkamenn a.m.k., láglaunamenn meðal þeirra, sem geti í ríkum mæli hagnýtt sér þessi þó litlu fríðindi, sem þarna á að veita mönnum. Mér virðist vera gert ráð fyrir því, að það sé betur stæði hlutinn af verkamönnum og millistéttum, sem hér sé fyrst og fremst verið að hugsa um. Við verðum að muna eftir því, eins gott og er að stefna að því, að menn eigi sína eigin íbúð, að það þarf þá líka að miða lánskjörin og lánstímann við það, að menn kikni ekki undir því að eignast eigin íbúð, að menn meira að segja á atvinnuleysistímum og krepputímum þurfi ekki að selja þessar íbúðir jafnvel fyrir „slikk“, vegna þess að í þeim hafi menn fest allt það, sem þeir yfirleitt eiga af sparifé, og geti tapað því með því. Mér finnst of mikið miðað við það, að þessi lög væru ekki fyrst og fremst til að hjálpa þeim, sem fyrst og fremst eru hjálparþurfi. Þá er II. kafli þessa frv. um útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Mér sýnist nú satt að segja aðalatriðið í þeim kafla vera afnám laganna, - þó að það standi formlega í næsta kafla á eftir, - afnám á III. kafla laganna frá 1952, um opinbera aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, - þess kafla, sem fjallar um útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Ákvarðanir eða lagafyrirmælin frá 1946 um útrýmingu heilsuspillandi íbúða hafa alltaf verið þyrnir í augum fjármálavaldsins hér í Rvík, og það var þess vegna snemma byrjað á því, strax 1947, að fella þau í framkvæmd úr gildi. Nú á að drepa lagabókstafinn líka. Um leið er svo sagt, að 3 millj. kr. skuli ríkið leggja fram, ef sveitarfélög leggi fram samsvarandi. 3 millj. kr. frá ríkinu er raunverulega allt, sem ríkið ætlar að leggja fram, skilst mér, eftir þessum lagabálki. Það hefur þó ekki þótt mikið, þegar ráðstafanir hafa verið gerðar og ráðstafað hefur verið tekjuafgangi fjárlaga, þó að jafnvel 20 millj. kr. færu í einn stað, eina lánsstofnun eða slíkt. En þegar um það er að ræða að útrýma heilsuspillandi íbúðum, og það sérstaklega íbúðum eins og braggahverfunum, sem hæstv. félmrh. fór hér alveg réttum og vel sögðum orðum um, þá eru 3 millj. látnar duga, 3 millj. frá ríkinu og 3 millj. frá - við skulum segja - Reykjavíkurbæ eða þeim öðrum aðilum, sem þarna gætu lagt fram á móti. Hér í Reykjavík munu vera yfir 500 slíkar íbúðir, sem þyrfti að útrýma og það strax. Það þyrfti að byggja sem sagt yfir 500 fjölskyldur, og við skulum reikna, svo að maður reikni eins og ríkisstj., með næstu fimm árum, þótt það sé alllangur tími, of langur tími. Ef það ætti að byggja 150 þús. kr. íbúðir, 100 íbúðir á ári, þá væri það fyrir 15 millj., sem þyrfti að byggja á ári, en með þessu móti væru ekki til nema 6 millj. upp í það, þannig að það er auðséð, að meira að segja sú litla áætlun, sem þarna virðist felast á bak við, er ekki framkvæmd með þessu móti. Lélegasta húsnæðinu, - húsnæðinu, sem hæstv. ráðh. sagði réttilega að væri okkur til skammar og þeim, sem í því búa, til armæðu og hörmunga, - yrði ekki útrýmt einu sinni á næstu fimm árum með þessu. Ég held, að þarna yrði að gera betur. Ég held, að sú nefnd, sem fær þetta til meðferðar, ætti í fyrsta lagi að hækka þessa fjárhæð, og hún ætti í öðru lagi að milda ofur lítið ákvæðin. - Ég vil vekja eftirtekt á, hvernig þau eru, með leyfi hæstv. forseta: „Nú leggur sveitarfélag fram fé til íbúðabygginga í því skyni að útrýma heilsuspillandi íbúðum, annaðhvort sem óafturkræft framlag eða lán, og skal ríkissjóður þá leggja fram jafnháa fjárhæð á móti, allt að 3 millj. kr. á ári næstu fimm árin, að því tilskildu, að sveitarfélagið sjái um, að hið ónothæfa húsnæði verði tekið úr notkun, enda greiði ríkissjóður ekki framlag sitt, fyrr en því ákvæði er fullnægt. Sem sagt, fyrst eftir á, þegar búið sé að byggja þetta allt saman og búið sé að jafna braggana við jörðu, þá greiði ríkissjóður sitt framlag. Það á að lána ríkinu þetta á meðan. Annars er venjulega, meira að segja í þessum lögum, ákvæði um, að jafnóðum sem byggt er, þá skuli þó lagt fram lán í því skyni að gera byggingarnar mögulegar. Ég hef nú sagt álit mitt á þessu frv., deilt á höfuðstefnu þess, tekið fram, hvað ég áliti hneykslanlegt í því og beinlínis þyrfti að breyta hér í meðförum þingsins. Þótt ég hafi að vísu ekki gert mér miklar vonir um frv. ríkisstj., þá hafði ég samt búizt við skárra en þessu. Engu að síður verð ég að viðurkenna, að miðað við það hræðilega ástand, sem nú er búið við í þessum málum, þá yrði ýmislegt til bóta í þessu frv. Ég vil vonast til þess, að það gæti náðst samkomulag við meðferð málsins í þinginu að gera á því þær endurbætur, að það hneykslanlegasta í því yrði afnumið, nokkuð af því, sem til bóta er, yrði gert betra, þó að ég hins vegar geti ekki gert mér vonir um, að höfuðstefnunni verði breytt. Þeirri höfuðstefnu þess, sem markast af hagsmunum peningavaldsins í Reykjavík, markast af því að draga húsnæðisþörfina inn í allt gróðabrallið, gera nauðsyn manna á því að fá húsnæði að leiksopp fyrir braskið og peningavaldið, verður vafalaust ekki breytt, nema til komi ný stjórn í okkar landi, stjórn, þar sem peningavaldið ræður ekki lengur.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs nú af því, að enginn annar var á mælendaskrá. Það er í raun og veru fátt eitt, sem ég þarf að segja í sambandi við það, sem fram hefur komið. Að vísu hefur hv. 2. þm. Reykv. látið í ljós ýmsar efasemdir og gagnrýni á þessu frv. Það eru atriði, sem sum er rétt að athuga nánar. Annað er minna um vert og kemur til athugunar í meðferð þingnefndar á þessu máli. Ég tel, að það sé þess vegna eðlilegast núna, að málið fái sem skjótasta afgreiðslu til nefndar, og vildi aðeins takmarka mig við örfá atriði úr ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem rétt er að vekja athygli á strax. Hann talaði um úthlutun lánanna, um það væru engar reglur í lögunum og það væri í raun og veru hneyksli; hér ætti að hefja einhverja ógurlega mútustarfsemi að tilhlutan Sjálfstfl. og Framsfl. Það stendur nú í frv., að þriggja manna húsnæðismálastjórn á að úthluta lánunum, og það er ákveðið í frv. Hins vegar kemur það fram í bréfi frá Landsbankanum, að hann óskar ekki eftir að hlutast til um lánveitingarnar. Engu að síður hafa þessir þrír menn samkv. frv. rétt til úthlutunar lánunum, eins og frv. er. Hvaða reglur gilda um það í lögum um banka og aðrar peningastofnanir, hvernig úthluta eigi lánunum? Mig undrar það, að hv. þm. skuli furða sig á því, að hér skuli ekki settar nánari reglur um þessi lán, sem húsnæðismálastjórnin á að úthluta. Ekki virðist hann fetta neinn fingur út í það, þó að engar sérstakar reglur séu um það umfram það, sem gengur og gerist, að þau lán, sem t.d. til landbúnaðarins eiga að fara eða byggingarsjóðsins, fari í gegnum Búnaðarbankann. Þar er einn bankastjóri. Hann veitir þessi lán o.s.frv. Hvaða ástæða er til að ætla, að þrír menn í húsnæðismálastjórn séu eitthvað öðruvísi gerðir menn en aðrir forráðamenn peningastofnana, þegar að því kemur, að þeir taki ákvarðanir um þessi lán. - Hann vék dálítið að smáíbúðalánunum og talar um heilmikið hneyksli í sambandi við úthlutun þeirra lána. Ekki eitt einasta dæmi nefndi hv. þm. því til sönnunar. Þetta hafa flokksbræður hans og ýmsir aðrir áður talað um, en það hefur líka verið látið við það sitja, án þess að nokkur rökstudd gagnrýni hafi komið fram á opinberum vettvangi um þau hneyksli og þá mútustarfsemi, eins og hv. þm. orðaði það, sem þar hafi átt að eiga sér stað. Að vísu er það nú svo, að í reglunum í frv. er beinlínis í 12. gr. tekið fram, að íbúðir þær, sem byggðar eru í því skyni að útrýma heilsuspillandi íbúðum, skuli njóta lána samkv. l. kafla, svo að það er beinlínis ákveðið. - Honum fannst kaflinn um útrýmingu heilsuspillandi íbúða vera rýr að vöxtum, sagði: Ef það þarf að byggja 100 íbúðir til að útrýma bröggum t.d., segjum á 150 þús. kr. hver íbúð, þá eru það 15 millj., sem til þess þarf. Hér eru áætlaðar einar 3 millj. frá ríki, og komi annað eins frá bæjarfélögum, þá eru það 6 millj. - En það er gert ráð fyrir, að lán séu einnig veitt til þessara aðila, og þá um 7 millj., svo að samtals er með lánum og þeim möguleikum, sem felast í framlögum II. kafla, um að ræða 13 millj. kr. Þetta er því ekki eins rýrt og hv. þm. vildi vera láta. Menn geta harmað það, að numinn sé úr gildi III. kafli laga um opinbera aðstoð við íbúðarhúsnæði frá 1946, sem skyldaði ríkið til þess að lána 85%, held ég, eða 75–85%, ef bæjarfélag byggði til að útrýma heilsuspillandi íbúðum, til 40–50 ára með 2% vöxtum o.s.frv. Þetta leit allt saman vei út á pappírnum. Í eitt ár stóðu þessi lög í framkvæmd og síðan ekki meir. Þó að lögin hafi ekki verið numin úr gildi, þá hefur framkvæmd þeirra verið frestað og þau engum komið að liði til þessa dags. Og ég fyrir mitt leyti legg miklu meira upp úr raunhæfum ákvæðum í löggjöf, sem borgararnir fá notið góðs af, heldur en pappírsákvæðum, sem hafa sýnt sig í framkvæmdinni að vera einskis virði. Það er rétt, að það er ekki talað um vexti af B-lánunum hér í frv. En það mun hafa verið um það rætt, án þess að það liggi nokkuð fyrir um það, enda er gert ráð fyrir því, að nánari reglur verði settar um það í reglugerð, að það væru lægri vextir, hversu mikið skal ég ekki segja, kannske eitthvað um 5% vextir af þeim. Og það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að hér er um nýjung að ræða, sem kannske er ekki eins auðveld og ekki eins einföld í framkvæmd og menn kunna að hyggja við fyrstu sýn. En aðalatriðið er nú samt sem áður það, að hér er verið að gera tilraun, og það veltur mikið á því, hvernig sú tilraun tekst, hvað verður um áframhald hennar. Það, sem er veigamikið í sambandi við þessi B-lán, er að reyna að örva menn til þess að leggja fé sitt í verðbréfakaup og með þessu móti að tryggja þeim, að peningarnir falli ekki of mikið í gildi. Að vísu kemur á móti sú hætta, sem lántakandinn á þá yfir höfði sér, að verðsveiflurnar verði of miklar og lánin síðar meir honum of dýr. Allt er þetta að sjálfsögðu sjónarmið, sem verðskulda fyllstu athygli og þurfa að takast um miklu nánari ákvarðanir, áður en sett verða ákvæði um það. En það er gert ráð fyrir því, að um það verði sett ákvæði í reglugerð og undir forstjórn og þá einkum og aðallega á ábyrgð þjóðbankans, sem forgöngu hefur í þessu máli. Lánsupphæðina taldi hv. ræðumaður litla, 2/3 miðað við 150 þús. kr. íbúð. Að vísu væri það ekki há upphæð, 150 þús. kr., og sennilega yrðu lánin ekki nema 70–100 þús. kr. til að byrja með, kannske fremur til að byrja með 70 þús. kr. Alveg er það rétt, að þetta eru ekki háar upphæðir, en það er þó réttilega fram tekið af hv. 2. þm. Reykv., að þær eru nokkuð veigamiklar, miðað við það ástand, sem verið hefur og ríkt hefur í þessum efnum, og komizt hér á veðiánakerfi það, sem gert er ráð fyrir og er þá byggt upp og staðið á bak við af Landsbankanum, þá ættu nokkrar vonir að standa til þess, að það gæti sjálft átt fyrir sér að eflast og vaxa, miðað við það, sem gert er ráð fyrir í frv. að sé fyrst í stað. Og það er rétt að hafa það í huga, þegar sagt er, að ekki sé nóg fyrir eignalausa eða eignalitla menn að fá 70–100 þús. kr. út á íbúð með 1. veðrétti, það vantar þá einar 80 þús. kr., ef íbúðin á að kosta 150 þús. kr., hvað hefur gerzt í sambandi við smáíbúðabyggingarnar, og vil ég þar víkja að því, sem hefur gerzt fyrr hér í Reykjavík. Ég man eftir því, þegar Reykjavíkurbær skipulagði smáíbúðahverfið svokallaða og það var gefið frjálst að byggja smáíbúðir innan vissra takmarka, og var þó enginn almennur lánamarkaður, sem viðkomandi húsbyggjendur áttu aðgang að, að þá var því haldið fram af mörgum, að þetta væri ekki nema til að sýnast og hér væri verið að byggja nýtt fátækrahverfi í Reykjavík. En hver hefur svo orðið reyndin? Þetta hverfi hefur byggzt upp með 500–600 íbúum á örskömmum tíma, með undraverðum hraða og ævintýralega mikilli atorku af þeim mönnum, sem að þessu hafa staðið, og sannast að segja eru fjölmörg dæmi til þess og ég þekki þau persónulega, að eignalausum mönnum hefur við þau skilyrði, sem hér hafa ríkt, tekizt með dugnaði sjálfs sín, sinna vina og vandamanna að koma þarna upp mjög sómasamlegum íbúðum yfir höfuðið, sem kosta sennilega meira en hér er um að ræða, áreiðanlega að kostnaðarverði um 200 þús. kr., þegar miðað er við þá, sem þurfa að kaupa bæði alla vinnu og allt efni. Sú reynsla, sem þarna er fengin, gefur vonir um það, að þó að þessi lán séu lægri en æskilegt væri, þá geti þau samt sem áður orðið verulega mikil örvun til nýrra framkvæmda á sviði húsnæðismálanna. Það eru ekki fleiri atriði, sem gefa mér tilefni til athugasemda nú á því, sem fram hefur komið. Ég tel langveigamesta þáttinn í þessu máli vera þann, að hæstv. ríkisstj. hefur sýnt einlægan hug á því að framkvæma það stefnuskráratriði, sem hún setti sér, þegar stjórnin var mynduð, að leggja grundvöllinn að því að leysa lánsfjármálið til frambúðar. Það eru m.ö.o. tímamót, sem eiga sér stað í peningamálum okkar með framlagningu þessa frv., enda þótt það gangi í veigamiklum atriðum skemmra en menn kunna að óska. Peningastofnanir landsins og bankarnir hafa verið lokaðir fyrir fólki til íbúðalána á undanförnum árum. Nú eru þessar peningastofnanir opnaðar, og það er til þess ætlazt, að þeir, sem vilja og hafa atorku til þess að reyna að byggja yfir sig íbúðir, eigi hæfilegan aðgang að lánum hjá þessum peningastofnunum landsmanna, og þjóðbanki landsins hefur tekið að sér forgönguna, heitið ríkisstj. forustu sinni í þessu efni, og að þessu leyti eru mjög mikil straumhvörf á orðin í þessum málum frá því, sem verið hefur. Mér er það ljóst, að það veltur að verulegu leyti um framgang þessa máls á forgöngu og atorku Landsbankans, sem hefur samkv. því, sem fram kemur í grg., heitið ríkisstj. sínum fyllsta stuðningi í þessu máli. Vafalaust eru ýmis atriði, sem þurfa nánari athugun við meðferð málsins hér á þingi, en ég tel fyllstu ástæðu til þess að fagna mjög, að þetta frv. er fram komið, en alveg sér í lagi vegna þess, að mér er kunnugt um það við undirbúning þessa máls að tilhlutun ríkisstj. í húsnæðismálanefnd, að innan hæstv. ríkisstj. hefur ríkt mjög mikill og einlægur áhugi fyrir framgangi þessa máls, og ríkisstj. hefur fyrir sitt leyti viljað ganga á fremsta hlunn með að bæta úr því, sem aflaga hefur farið í þessu efni á undanförnum árum. Þegar saman fer slík stefna og slíkur samstilltur vilji hæstv. ríkisstj. og sú aðstoð, sem heitið er af þjóðbanka landsins, þá vil ég leyfa mér að gera mér vonir um, að hér sé kannske miklu stærra mál á ferðinni en við fyrstu sýn sýnist.



Herra forseti. Það er vissulega rétt, sem segir í grg. þessa frv., að húsnæðismálið er eitt af meiri háttar félagslegum vandamálum þjóðarinnar. Þetta er félagslegt vandamál vegna þess, að það hefur ákaflega mikla þýðingu fyrir alla íbúa þjóðarinnar, hvernig þeirra húsnæðisaðbúð er. Það orkar ekki einasta á þeirra heilsufar og þeirra líkamlegu vellíðan, heldur hefur það líka önnur og meiri áhrif. Það orkar á þá, ef ég svo má segja, sálrænt, hvernig þeir búa, hvort þeir búa við algerlega óviðunandi húsnæðisskilyrði eða hvort þeir búa í sæmilegri íbúð. Það er þess vegna vissulega þýðingarmikið atriði, hvernig fyrir þessum málum er séð og hvernig hugsað er af hálfu hins opinbera að leysa þetta vandamál, svo að allir þjóðfélagsþegnarnir geti þar sæmilega við unað. Þetta húsnæðisvandamál skiptist greinilega í æði marga hluta. Ég vildi fyrir mitt leyti segja, að það skiptist í fyrsta lagi í þrjá mjög aðgreinda og sjálfstæða hluta, sem verður að leysa hvern út af fyrir sig. Fyrsti hlutinn er sá, hvernig byggt skuli, rannsókn byggingarefna, skipulag bæjarhluta, útvegun hagkvæmra íbúðateikninga, endurskoðun byggingarsamþykkta. Í 2. gr. frv. er fram tekið, að allt þetta skuli tekið fyrir til rannsóknar og yfir það skuli vera sett sérstök stjórn, sem hafi með höndum, eins og þar segir, yfirstjórn allrar leiðbeiningarstarfsemi um byggingarmál. Það er vissulega þýðingarmikið, að byggingarframkvæmdirnar séu gerðar á þann hátt, að þær séu „praktískar“ fyrir þá, sem eiga að nota íbúðirnar, og að þær séu ekki heldur of dýrar og ríði þeirra fjárhag á slig. Í 1. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að sett skuli á stofn sérstök húsnæðismálastjórn, sem heyri undir félmrn. Þessi húsnæðismálastjórn á í fyrsta lagi að hafa yfirstjórn þessarar leiðbeiningastarfsemi, eins og ég sagði áðan. Þar fer náttúrlega ákaflega mikið eftir því, hvernig þetta verk fer húsnæðismálastjórninni úr hendi. Það er ekki nóg að setja þetta á pappír, það hefur verið gert áður. Um mörg þessara atriða, sem hér hafa verið nefnd, hafa verið sett l., samþ. um þau þáltill. og ýmislegt fleira, en sannast sagna hefur það, sem út úr því hefur komið, ekki alltaf svarað til óskanna og verið eins og menn höfðu búizt við, þegar ákvæðin voru sett. Það hefur t.d. verið samþ. hér á Alþ., að útvega skuli teikningar af íbúðarhúsum, tæknirannsóknir eru hér hafðar um hönd, hyggingarsamþykktir eru undir eftirliti skipulagsnefndar bæja, og ýmislegt annað hefur verið gert af þessum atriðum, sem nefnt er í kaflanum að nú eigi að heyra undir húsnæðismálastjórnina, án þess að það hafi út af fyrir sig valdið nokkurri byltingu í þessum málum. Það má segja það kannske, að nokkuð hafi þokað fram á við í þessum málum öllum, en nokkuð, sem úrslitum hefur valdið, hefur þó ekki komið út úr því. Ég fyrir mitt leyti er í vafa um það, hvort sú húsnæðismálastjórn, sem hér er gert ráð fyrir að skipa og aðallega á að hafa með höndum lánveitingar samkvæmt síðari greinum þessa frv., sé allra heppilegasti aðilinn til þess að hafa með höndum yfirstjórn þessara mála. Það á einn maður úr þessari húsnæðismálastjórn að vera skipaður af Landsbanka Íslands. Tveir hinir verða vitanlega, eins og nú horfir, skipaðir þannig, að annar verður skipaður af Sjálfstfl. sem hans sérstaki fulltrúi og hinn af Framsfl. sem sérstakur fulltrúi þess flokks. Hvort þessum þrem mönnum, einum frá hvorum flokkanna, pólitísku fulltrúunum og fulltrúa bankanna, tekst að hafa þá yfirstjórn þessara mála, sem æskileg er og nauðsynleg, það leyfi ég mér mjög að efast um. Ég hefði haldið, að yfirstjórn þessara mála, leiðbeiningastarfseminnar fyrir húsbyggjendur, væri betur komin hjá einhverjum öðrum aðila, sem hefði á þeim raunhæfa þekkingu og fullkomna yfirsýn yfir þær þarfir og þá hluti, sem þar þyrfti að gera, heldur en að húsnæðismálastjórnin, eins og hún þarna er hugsuð, verði sett til þess að hafa yfirstjórn málanna. Að vísu sker reynslan náttúrlega úr, hvernig þetta verður, en mér virðist þó, að þetta atriði geti mjög orkað tvímælis og að því hefði verið betur fyrir komið á annan veg. Annað atriðið, sem allt veltur eiginlega á í byggingarstarfseminni, er það, hvernig fé er útvegað til bygginganna, hversu greiðan aðgang menn eiga að því fé og með hvaða lánskjörum það er veitt, bæði vaxtafótur og til hve langs tíma og annað slíkt. Það hefur verið tekið fram hér í þessum umræðum og er tekið fram í grg. fyrir frv., að í þessum efnum hafi á undanförnum árum ríkt hin mesta ringulreið, og er það vissulega satt og rétt. Ég álít það vera einn höfuðkost frv. að gera tilraun til að safna á eina hönd þessum lánveitingum í skipulagsbundna starfsemi, sem veitir lán eins og þarna er heitið, allt að 2/3 kostnaðar, eða 100 þús. kr. á íbúð sem hámark, en forðast eða reyna að losna alveg við þá mjög ófullkomnu, sundurlausu og dýru lánastarfsemi, sem hér hefur átt sér stað að undanförnu. Ef menn hafa ætlað sér að byggja á undanförnum síðastliðnum árum, hefur sannast sagna ekki verið í mörg hús að venda með útvegun lána. Ég veit, að svo hefur það verið þar sem ég þekki bezt til, t.d. í Hafnarfirði. Þar hefur sparisjóður staðarins venjulega getað veitt 1/5 kostnaðarverðs eða 20% af byggingarkostnaði sem 1. veðréttar lán, og ég ætla, að á þeim stað hafi flestir, sem byggt hafa, fengið þá aðstoð, en þar út yfir hefur eiginlega hvergi verið neitt fast land undir fótum. Menn hafa leitað fyrir sér, þar sem þeir hafa talið einhverjar líkur vera, fengið stutt lán með kannske allháum vöxtum og sumir meira og sumir minna, eftir því sem þeir hafa haft samböndin til, en allt hefur þetta verið svo sundurlaust og svo erfitt, að menn hafa oft og tíðum komizt í vandræði með að ljúka þeim byggingum, sem þeir hafa byrjað á. Ef það tekst, sem í frv. er gert ráð fyrir, að hægt verði að lána 2/3 hluta byggingarkostnaðar út á hverja íbúð með 1. veðrétti og þeim kjörum, sem frv. gerir ráð fyrir, þá álít ég vera mikið unnið. Að vísu er hámark sett á þessi lán, 100 þús. kr., þannig að gera má ráð fyrir, að það hrökkvi ekki til í nándar nærri öllum tilfellum til þess að greiða 2/3 byggingarkostnaðarins, því að það er lítil íbúð og ófullkomin í dag, sem kostar ekki nema 150 þús. kr. Ég teldi nær sanni að ætla, að sæmileg þriggja herbergja íbúð, sem er raunverulega það minnsta, sem menn geta komizt af með, mundi kosta nær 200 þús. kr. og í sumum tilfellum yfir þá upphæð heldur en 150 þús. kr., eins og hér er raunar gert ráð fyrir og lagt til grundvallar, þegar hámarkstalan er sett, 100 þús. kr. á hverja íbúð. En allt um það, þó að þetta takist ekki að fullu, þá er með þessu, sem þarna er stofnað til, mikið unnið að mínu viti. En þá er þriðja atriðið og ekki það ómerkasta, og það er, hvernig á að bjarga hinum, sem geta ekki staðið undir þeim lánskjörum, sem hér eru tilfærð, og kannske enn hærri lánskjörum á þeim hluta byggingarkostnaðarins, sem fæst ekki á þennan hátt, hvað á að gera til þess að bjarga þeim. Um það þegir frv. svo gersamlega, og það gerir það raunar aðeins að því er tekur til frv. sjálfs, því að í grg. er sagt skýrum stöfum, að það sé ekki ætlazt til, að með þessu frv. sé greidd gata þeirra manna, sem geta ekki undir þessum kostnaði staðið. Í grg. á bls. 5 standa þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „Frá þjóðhagslegu sjónarmiði er það að sjálfsögðu langheilbrigðast og affarasælast fyrir afkomu þjóðarinnar í heild, að neytandinn greiði kostnaðarverð þessarar þjónustu eins og annarrar. Um leið er það bezta tryggingin fyrir því, að nægilegt framboð verði á húsnæðisþjónustunni, að neytandinn borgi fullt verð fyrir hana.“ Þarna er raunverulega sagt, svo að ekki verði um villzt, að það er ekki í frv. gerð tilraun til að hjálpa þeim, sem geta ekki borgað fullu verði íbúðina með þeim núverandi kostnaði, sem er á þessum íbúðum. Við skulum aðeins gera okkur grein fyrir, hvað þetta þýðir. Ef íbúðin kostar í kringum 200 þús. kr., þá má það heita vel sloppið með þeim lánskjörum, sem hér er gerð grein fyrir í frv. á 100 þús. kr., að hann borgi fyrir þær 8 þús. kr. á ári, og á hinum 100 þús. kr., að hann borgi kannske eitthvað örlítið minna af þeim, ef hann hefur átt eitthvað af því sjálfur, við skulum segja 4–5 þús. kr., þannig að kostnaðurinn verði í heild 12–13–14 þús. kr. á ári, og þá er að spyrja: Hafa verkamenn og láglaunamenn, eins og launakjör þeirra eru í dag, möguleika til að greiða þetta verð fyrir íbúðirnar? Ég held varla. Launakjörin eru í dag þannig, að verkamaðurinn hefur 3000 kr. á mánuði, og ef hann á að borga 1000–1200 kr. fyrir íbúðina sína, þá verður litið eftir í allar aðrar þarfir. Ýmsir opinberir starfsmenn hafa ekki miklu hærri laun og sumir lægri, þannig að þeir geta ekki notfært sér þau hlunnindi, sem í frv. felast um útvegun lána, einfaldlega vegna þess, að þeir hafa ekki ráð á því. Í nágrannalöndum okkar, þar sem ég þekki bezt til, er gert ráð fyrir, að hæfileg útgjöld í húsaleigu séu um 1/5 til 1/s af tekjunum. Samkvæmt því mætti maður, sem hefur 3 þús. kr. mánaðartekjur, ekki borga meira en 500–600 kr. á mánuði. Hér er, eins og frá frv. er gengið, ekki möguleiki til, að ég get séð, að komast hjá því að eigandinn, ef hann hefur ekki átt því meira til af peningum, þegar hann hóf bygginguna, þurfi að borga að minnsta kosti 10–12 hundruð kr. á mánuði. Þetta tel ég höfuðgallann á frv. Aðstoð hins opinbera við íbúðarhúsabyggingar annars staðar, þar sem ég þekki til, hefur fyrst og fremst miðað að því að gera tekjulágu fólki mögulegt að eignast sómasamlega íbúð. Það er ekki gert með þessu frv. Það, sem gert er með þessu frv., er að geru þeim kleift, sem einhver fjárráð hafa, þegar þeir stofna til byggingarinnar, eða hafa verulega hærri laun heldur en verkamenn, að eignast íbúð yfir höfuðið. Um hina er ekki hugsað. Eina tilraunin til þess að gera þessu fólki fært að eignast þak yfir höfuðið af hálfu hins opinbera eru lögin um verkamannabústaði. Þar er, eins og kunnugt er, farið þannig að, að með aðstoð ríkis og bæja er byggingarsjóðum verkamanna gert kleift að lána fé með lægri vöxtum en sjóðirnir fá sitt fé fyrir eða þurfa að borga fyrir þá peninga, sem þeir taka sjálfir að láni. Með þessu móti hefur verið hægt að lækka útgjöld þessara manna, sem njóta aðstoðar verkamannabústaðalaganna, það mikið, að það getur orðið samrýmanlegt þeirra núverandi tekjum. Þessi lög hafa gert ákaflega mikið gagn, það sem þau hafa náð, en gallinn hefur aðeins verið sá, að þau hafa náð of skammt, þannig að fjárráð byggingarsjóða verkamanna hafa verið miklu minni en æskilegt hefði verið og nauðsynlegt hefði verið, til þess að þeir gætu uppfyllt þetta hlutverk, sem þeim var í upphafi ætlað að vinna, að útvega láglaunafólki góðar íbúðir fyrir lítið fé. Ef verkamaður með 3000 kr. mánaðartekjur á að greiða 1000–1200 kr. á mánuði í húsaleigu, þá hlýtur það að verða eitt meðal annars til þess, að hann verður að krefjast hærri launa. Hann getur ekki komizt af með þau laun, sem honum eru skömmtuð í þjóðfélaginu, og þá húsnæðisgreiðslu, sem hann á þennan hátt verður að inna af hendi. Þetta gerir það óhjákvæmilegt fyrir hann að krefjast hærri launa til þess að geta borgað húsnæðið og þó lifað að auki, sem vissulega er nauðsynlegt líka, svo að maður komist vægt að orði, að hann hafi eitthvað meira en til þess að borga fyrir sitt húsnæði. En hvernig hefur nú verið búið að verkamannabústaðasjóðunum síðustu árin? Það hefur verið búið þannig að þeim, að lán til þeirra hafa bókstaflega talað verið stöðvuð. Ég veit ekki, hverjum það er að kenna eða hvort það er yfirleitt neinum opinberum aðilum að kenna, en útkoman hefur orðið sú, að verkamannabústaðasjóðirnir hafa ekki getað starfað. Þeir hafa svo að segja engin lán getað veitt síðustu árin, vegna þess að þeir hafa ekki haft yfir neinu fé að ráða. Mér finnst það fyrst og fremst vanta í þetta frv., að nokkrum hluta þess fjár, sem hér er gert ráð fyrir að úthluta, sé varið til verkamannabústaðasjóðanna, svo að þeir geti aftur tekið upp þá starfsemi, sem þeir höfðu áður uppi og tókst í mörgum tilfellum með ágætum, svo að menn búa víða á landinu að því, þó að víðast sé það í of smáum stíl, en á þó nokkrum stöðum er það þó mjög veruleg hjálp. Ég skal t.d. nefna það, að í Hafnarfirði höfum við byggt af þeim um 1000 íbúðum, sem í bænum eru, í kringum 100 íbúðir í verkamannabústöðum eða 1/10 hlutann, og þegar það er komið upp í þá tölu, þá fer að muna um það, hvað sem við kann að bætast. Þessi starfsemi hefur þó á síðastliðnum árum alveg stöðvazt vegna fjárskorts byggingarsjóðsins. Það vita allir, sem þessi mál hafa kynnt sér, að húsnæðisútgjöld þeirra manna, sem í verkamannabústöðum búa, eru á engan hátt sambærileg við húsnæðisútgjöld neinna annarra manna í þjóðfélaginu; þau eru svo miklu lægri. Það er vegna þess, að með þeim styrk, sem ríki og bær leggja til byggingarsjóðanna, er sjóðunum gert kleift að lána sitt fé fyrir viðráðanleg kjör, sem menn geta þess vegna notfært sér, þó að þeirra tekjur séu ekki háar. Í þessu frv. er að vísu látið liggja að því, með óákveðnu orðalagi þó, að það sé möguleiki til þess að lána byggingarsjóðum sveitanna og byggingarsjóðum verkamanna. Í grg. er einhvers staðar frá því skýrt, að ríkisstj. hafi ákveðið að ráðstafa 12 millj. kr. á ári af þessu fé, sem hér er til umráða, þessum 100 millj., til byggingarsjóðs sveitanna, en það er ekkert, engar tilsvarandi upplýsingar í grg. um það, að ákveðið hafi verið að verja nokkru fé til byggingarsjóða verkamanna. Mér hefði nú sannast sagna ekki þótt það nema sanngjarnt, að hæstv. ríkisstj. hefði ákveðið, um leið og hún ákvað í frv. að veita þetta fé til byggingarsjóðs sveitanna, að veita ekki lægri upphæð, svo að maður fari vægt í sakirnar, til byggingarsjóða verkamanna í kaupstöðum. Ég vil vona það, að við meðferð málsins hér í þessari hv. d. verði þetta atriði tekið til athugunar, og ef hv. n., sem fær málið til meðferðar, kemur ekki með einhverja till. í þá átt, þá hygg ég, að ég muni koma með brtt. um það, að þessu verði slegið föstu, því að ég álít það einna nauðsynlegasta atriðið í allri opinberri aðstoð við húsahyggingar, að það séu gerðar ráðstafanir til þess, að þeir, sem minnstar tekjurnar hafa, fái líka möguleika til þess að eignast húsnæði, sem sé - eða kalla megi - sómasamlegt húsnæði og með viðráðanlegum kjörum eftir þeim tekjum, sem þeir hafa. Þá eru í þessu frv. nokkur nýmæli, eins og t.d. það, að gefin skuli út vaxtabréf, sem eru bundin með vísitölugreiðslu. Þetta nýmæli hefur það ég veit - og ég held áreiðanlega - aldrei verið reynt hér á landi fyrr. Þetta er náttúrlega viss uppörvun fyrir þá, sem fé eiga og vilja tryggja það á góðum vöxtum, að fá auk vaxtanna tryggingu fyrir því, að þeir fái það endurgreitt með sams konar uppbótum og vísitala á greiðsludegi gefur til kynna. En fyrir þann, sem lánið tekur, hlýtur þetta auðvitað að þýða tilsvarandi kvöð, þannig að hann verður um leið að taka á sig þá skuldbindingu að greiða þennan hluta lánsins með þeirri umframgreiðslu, sem vísitalan á gjalddaga gefur tilefni til. Þetta ásamt þeim háu vöxtum, sem hér er farið fram á, gerir það enn ótryggara fyrir þá, sem lág laun hafa, að taka lán úr sjóðnum. Um lánveitingarnar almennt, þ.e.a.s. þessa 100 millj. kr. lánveitingu, sem safnað er saman a.m.k. að forminu til á einn stað og sett undir eina stjórn, er það að segja, að þessi upphæð er náttúrlega ekki öll - og langt frá því öll - nýtt fé til íbúðarhúsabygginga. Verulegur hluti af þessu fé er fenginn frá sparisjóðum og lífeyrissjóðum, en báðir þessir aðilar hafa lánað á undanförnum árum mjög verulegt fé til húsabygginga. Og án þess að ég hafi kynnt mér það mál sérstaklega, þá geri ég ráð fyrir því, að þeirra útlán á undanförnum árum hafi ekki verið miklu minni í þessu skyni en hér er gert ráð fyrir, eða í kringum 20 millj. kr. frá hvorum aðila árlega. Þegar svo tillit er tekið til þess fjár, sem varið hefur verið upp á síðkastið til smáíbúðanna, þá verður aukningin, sem hér er um að ræða, ekki meiri en kannske 15–20–25 millj. eða eitthvað þess háttar. Ég þori ekki að nefna ákveðnari tölu, vegna þess að mér er ekki alveg kunnugt um, hvað þessir aðilar hafa áður greitt, en ég hygg, að það fari ekki fjarri sanni að vera svipuð upphæð og hér er gert ráð fyrir að sparisjóðirnir og lífeyrissjóðirnir veiti, og þó mætti segja mér það, að þeir hefðu veitt kannske öllu hærri upphæðir, a.m.k. sparisjóðirnir, en í frv. er gert ráð fyrir. Að vísu er náttúrlega möguleiki fyrir sparisjóðina til þess að halda áfram með sína lánastarfsemi á svipuðum grundvelli og verið hefur að undanförnu, þó að þessi festing á þeirra fé sé gerð með frv., en ég hygg, að þeir muni nú kannske sumir a.m.k. draga sig inn í skelina, þegar þessar kvaðir hafa verið á þá lagðar. Ég skal ekki, m.a. vegna þess að nokkuð er liðið á nótt og við erum hér á annarlegum fundartíma, fara miklu lengra út í að ræða þetta frv. En það, sem fyrir mér var aðalatriðið, er það, að bætt verði inn í það, áður en það verður gert að l., einhverjum þeim ákvæðum, sem geri það kleift fyrir þá, sem lægstu tekjurnar hafa, að njóta þeirra fríðinda, sem í frv. felast, og ég sé ekki, að það verði á annan hátt betur gert en að tryggja það, að verulegur hluti af því fé, sem hér er til umráða, verði notaður til þess að lána byggingarsjóðum verkamanna, og ég teldi það ekki vansalaust, ef því væri slegið föstu, um leið og þetta frv. er borið fram, að byggingarsjóðir sveitanna fengju hér ákveðinn hluta eða 12 millj., ef ekki væri um leið slegið neinu föstu um sams konar fyrirgreiðslu fyrir byggingarsjóðum kaupstaðanna.



Ég mun aðeins, herra forseti, segja hér örfá orð, og þá sérstaklega til þess að þakka fyrir þessa 1. umr. Að vísu var hv. 2. þm. Reykv. (EOl) nokkuð stórorður um sum atriði í frv. og brá ríkisstj. um mútustarfsemi í stórum stíl, og ég held svik, ég man það nú ekki, og margt fleira, en þetta eru hlutir, sem við eigum að venjast frá honum, við þingbræður hans, við kippum okkur ekkert upp við þetta og látum það liggja í láginni. En þrátt fyrir það viðurkenndi hann frv. Hann viðurkenndi ýmislegt í því, að það væri til bóta, og með því hefur hv. 2. þm. Reykv. f.h. síns flokks viðurkennt það, að hér væri um mál að ræða, sem sjálfsagt væri að taka til yfirvegunar og athugunar hér á Alþ., og ég gat tæpast vænt mér meiri stuðnings frá honum í þessu máli en það, og ég leyfi mér þess vegna að þakka honum fyrir það. Hins vegar vil ég leyfa mér um leið að mótmæla því, sem hann sagði um einhverja svívirðilega úthlutun á smáíbúðalánum, sem átt hefði sér stað undir forustu eða í umsjá félmrn., og ég verð að segja það, að þegar svona áburður er borinn á sérstök ráðuneyti og þá menn, sem hafa starfað þar að þessum málum, þá verður það að vera eitthvað meira en aðeins að segja, að hér hafi verið um mútustarfsemi og svívirðilega úthlutun að ræða. Ég hef hvergi séð það um þau 1500 eða 1600 lán, sem veitt hafa verið eftir l. um smáíbúðir, að það hafi nokkurn tíma komið fram gagnrýni með nöfnum um það, að óverðugum mönnum hafi verið veitt lán, en þeir, sem frekar hefðu átt að fá þau, hefðu ekki fengið þau. Það má ekki minna vera, þegar svona er borið á heilar stofnanir og einstaka menn, sem starfa fyrir þær, en að slíkt sé rökstutt. - Þetta tel ég mér skylt að taka fram í sambandi við þetta, jafnvel þó að ég að vissu leyti þakki hv. þm. fyrir þann stuðning, sem hann veitir frv., og að hann og hans flokkur vill athuga það málefnalega hér í umr. á Alþ. Hv. 5. landsk. (EmJ) talaði með velvilja um frv. á ýmsan hátt, en var þó með gagnrýni á víssum atriðum, eins og mér þykir mjög eðlilegt. Hann talaði einkum um, hv. þm., að það væri með mjög óljósum orðum talað um aðstöðu verkamannabústaðasjóðsins til þess fjármagns, sem á þennan hátt á að fá til útlána. Það er nú alveg sama orðalagið um hann og aðstöðu hans til að fá fé úr sjóðnum eins og um byggingarsjóð sveitanna. Hitt vil ég upplýsa nú í sambandi við það, sem hv. þm. sagði, að það eiga eftir að koma fram frv., bæði varðandi byggingarsjóð sveitanna, varðandi ræktunarsjóðinn og varðandi verkamannabústaði í sambandi við þetta frv., og það munu því gefast nóg tækifæri til þess að athuga um aðstöðu einmitt þessara sjóða, sem hér er um að ræða. Ég taldi rétt að segja þetta hérna, af því að þessi frv. koma ekki fram fyrr en ofur lítið síðar, en eru þó í raun og veru í sambandi við þetta meginfrv., sem hér hefur verið flutt. Og ég vil taka það fram, að okkur er að sjálfsögðu ánægja að því að eiga samvinnu við hv. 5. landsk. og hans flokk um það, hvort hægt væri að gera einhverjar breytingar í sambandi við þau ákvæði, sem nú eru í lögunum um verkamannabústaðasjóðina. Ég er honum mjög sammála um það, að það væri mjög æskilegt, ef hægt væri, og ég get þar með einnig tekið hv. 2. þm. Reykv., sem talaði langt mál um það í dag, hve nauðsynlegt væri að geta veitt mjög vaxtalág lán til íbúða, talaði um 2% o.s.frv., og það eru þeir vextir, sem nú eru á lánum til verkamannabústaða. Þetta væri vitanlega æskilegt, að hægt væri að veita öllum venjulegum borgurum og þeim, sem lakar eru staddir í þjóðfélaginu, möguleika til þess að fá lán til þess að byggja íbúðir yfir sig með slíkum kjörum. En ríkisstj. hefur ekki komið auga á það, að þetta væri unnt í því fjármálakerfi, sem nú er um að ræða, og hefur því ekki treyst sér til að bera fram till. í þeim anda. - Þetta vildi ég aðeins leyfa mér að taka fram nú, án þess að ég ætli að fara að ræða málið meira. Ég leyfi mér að endurtaka þakklæti mitt til þeirra, sem hér hafa talað, því að það hefur yfirleitt verið á þá ]und, að hér væri um frv. að ræða, sem sjálfsagt væri að athuga nákvæmlega og væri þess vert, að það væri tekið til þinglegrar afgreiðslu, og ég gat ekki búizt við öðru svari frá hv. stjórnarandstæðingum á þessu stigi málsins. En ég legg nokkra áherzlu á það, að þetta mál komist nú til nefndar, vegna þess að það má búast við, að það taki nokkurn tíma að koma því í gegnum þingið, en það er ákveðinn vilji ríkisstj., að þetta mál verði afgreitt áður en þessu þingi slítur.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt af landbn. samkv. ósk hæstv. landbrh. Það er samið af nefnd, sem hæstv. landbrh. skipaði 26. jan. s. l. til þess að gera till. um, á hvern hátt verði heppilegast að skipuleggja sölu og dreifingu matjurtaframleiðslu okkar, og enn fremur, hverra úrræða þurfi að leita til þess að koma þeim málum fyrir á sem hagkvæmastan hátt. Lögin um verzlun með kartöflur voru sett 1936. Síðan hafa orðið miklar breytingar. T. d. hefur garðávaxtaframleiðslan aukizt stórkostlega, svo stórkostlega, að í sæmilegum árum eða góðum árum mun láta nærri, að hún fullnægi þörfunum, og eitt ár a. m. k., 1953, var hér meiri framleiðsla garðávaxta en unnt var að nýta, a. m. k. til manneldis. Enn fremur hafa garðávaxtaframleiðendur á þessu tímabili myndað með sér félagsskap á nokkrum stöðum. Loks hafa verið byggðar stórar og vandaðar kartöflugeymslur á nokkrum stöðum á félagslegum grundvelli. Þessi þróun málanna hefur vissulega haft sínar verkanir, og samhliða þessu hefur Grænmetisverzlun ríkisins, að því er virðist, ekki fylgzt nægilega með þessari þróun og ekki tekizt að ná þeirri samvinnu við garðávaxtaframleiðendur, sem þurft hefði að vera. Þetta hefur svo aftur leitt af sér þrálátar kröfur garðávaxtaframleiðenda um gerbreytingu á núverandi skipulagi, og þessar kröfur hafa orðið því háværari og ákveðnari sem lengra hefur liðið. Áskorunum hefur rignt yfir framleiðsluráð árlega að beita sér fyrir breytingu, og framleiðsluráð hefur gert ítrekaðar tilraunir til þess að koma á þeirri skipan, sem framleiðendur hafa óskað eftir, en það hefur strandað á ýmsum blindskerjum. Nú er þess að vænta, að sá skriður sé kominn á þetta mál, sem endist því til farsællar lausnar. Búnaðarþing hafði þetta frv., sem hér liggur fyrir, til athugunar og umsagnar og samþykkti einróma áskorun um, að það yrði samþykkt. Í stórum dráttum er aðalefni frv. það, að framleiðsluráð hafi á hendi yfirstjórn sölumála matjurta- og gróðurhúsaframleiðslunnar hér á landi og stuðli að því, að markaður notist sem bezt og að fullnægt verði sanngjörnum óskum framleiðenda og neytenda. Því er enn fremur ætlað að vinna að því, að garðávaxtaframleiðendur í hverju héraði, að minnsta kosti í þeim héruðum, sem árlega framleiða garðávexti til sölu, myndi með sér félagsskap á samvinnugrundvelli, eitt eða fleiri félög eftir ástæðum, sem vinni að hagsmunamálum garðávaxtaframleiðenda á sínu félagssvæði. En þar til almenn félagssamtök eru stofnuð og hafa hlotið viðurkenningu framleiðsluráðs, er gert ráð fyrir í þessu frv., að 5 manna nefnd, sölunefnd garðávaxta, sé skipuð af landbrh. Þessi nefnd á að stjórna heildsölu á kartöflum, gulrófum og gulrótum og ef til vill fleiru og sala og dreifing garðávaxta fari fram undir stjórn þessarar sölunefndar. Þetta er mjög svipað þeim ráðstöfunum, sem Alþ. á sínum tíma beitti til þess að koma söluskipulagi á aðrir framleiðsluvörur landbúnaðarins. En jafnframt er svo til ætlazt, að strax og framleiðendur sjálfir hafa myndað með sér félagsskap, taki þau félagssamtök við af þessari sölunefnd og annist um sölu garðávaxta í hennar stað. Er þá málið komið í réttar hendur að áliti nefndarinnar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um efni þessa máls, það er ýtarlega sagt frá því í grg. N., sem samdi frv., varð ekki alveg alls kostar sammála. Fjórir nm. standa að þessu frv., fimmti nm., dr. Björn Jóhannesson, gat ekki orðið n. sammála og skilaði séráliti, sem fylgir hér með grg., og verða menn að dæma um það með því að kynna sér þessi plögg. Það eru komin hér inn á nokkur smærri atriði, nokkrar fleiri breytingar, sem hér er lagt til, en þær eru allar smávægilegar og snerta önnur atriði, og ég sé ekki ástæðu til að fara út í það nú að þessu sinni. En ég vil lýsa því yfir fyrir hönd n., að n. mun taka þetta mál til yfirvegunar og athugunar nú á milli umræðna og þá gera á því breytingar, ef henni þykir ástæða til. Óska ég svo eftir, að málinu verði vísað áfram til 2. umr.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að bera fram örstutta fsp. eða kannske öllu heldur tilmæli til hæstv. flugmálaráðh. varðandi einn þátt kaupdeilu þeirrar, sem nú er háð hér á landi. Svo sem kunnugt er, hefur ein afleiðing hinnar víðtæku kaupdeilu orðið sú, að flugferðir íslenzku flugfélaganna hafa lagzt niður, fyrst og fremst sökum þess, að báðir deiluaðilarnir hafa tök á því, sem flugferðirnar byggjast á fyrst og fremst, sem sagt eldsneytinu. Annar aðilinn á eldsneytið, sem flugvélarnar þurfa að nota, hinn aðilinn afgreiðir það. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að á því sviði, sem hér er um að ræða, hefur á undanförnum árum verið unnið stórmerkilegt brautryðjendastarf. Íslendingar hafa á undanförnum árum verið að gerast loftsiglingaþjóð, og enginn vafi er á því, að hér hafa menn verið að leggja grundvöll að nýjum, voldugum og merkilegum atvinnuvegi á Íslandi. Þó að verkfallið bitni að sjálfsögðu þungt á báðum flugfélögunum, bitnar það sérstaklega þungt á öðru þeirra, sem hefur viðskipti sín einkum og sér í lagi erlendis, hefur að því er talið er allt að ¾ tekna sinna af því að sigla með útlendinga og á á þessu sviði í mjög harðri samkeppni við erlend flugfélög á þeim leiðum, sem það siglir á. Hin erlendu flugfélög geta eftir sem áður fengið alla sömu afgreiðslu hér á landi og þau hafa fengið áður. Hið íslenzka flugfélag, sem á við þau í harðri keppni, getur ekki fengið þessa afgreiðslu nú, meðan á verkfallinu stendur. Þetta bakar því ekki aðeins geysimikið fjárhagstjón, - það er talið munu nema, að því er ég hef séð í blaðafregnum, allt að 250 þús. kr. á viku, - heldur stórskaðar það einnig samkeppnisaðstöðu þessa félags, þessa íslenzka atvinnuvegar gagnvart erlendum keppinautum, og er það enn alvarlegri hlið á málinu. Því hefur verið haldið fram, að auðvelt væri að leysa þennan hnút með því, að flugfélögin eða þó sérstaklega þetta flugfélag, sem hefur aðallega gjaldeyristekjur af starfi sínu, geri sérsamninga við vinnusalana. Mér finnst þó, að það hafi verið færð fram fyrir því opinberlega skynsamleg rök, að við því sé varla að búast, að félagið geri það, enda mjög hæpið, að málið leysist fyrir félagið með því máti, sökum þess, að það væri þá komið í beina andstöðu við hinn deiluaðilann, sem eftir sem áður gæti neitað honum um það, sem hann þarf fyrst og fremst á að halda í þessu sambandi, sem sagt eldsneytið. Mér er kunnugt um, að undanfarna daga hefur farið fram viðleitni í þá átt að leysa þann hnút, sem hér hefur hnýtzt og virðist vera orðinn nokkuð fastur. Hér er ekki staður né stund til þess að ræða um það eða að deila á nokkurn fyrir það, að ekki hefur enn tekizt að leysa hnútinn. En erindi mitt í þennan ræðustól er það eitt að beina þeim tilmælum til hæstv. ríkisstj. og fyrst og fremst hæstv. flugmálaráðh., hvort hann sjái sér ekki fært að beita áhrifum sínum í þá átt, að þessi hnútur verði leystur, þannig að þessi starfsemi geti fengið að halda áfram eins og um venjulegar kringumstæður væri að ræða. Ég vil undirstrika það sérstaklega, að á þessu sviði hefur verið unnið þrekvirki. Forráðamenn íslenzku flugfélaganna hafa í rann og veru unnið þrekvirki með því að koma á örfáum árum fótum undir sjálfstæða atvinnugrein hér á landi, sem stendur undir geysimiklum gjaldeyristekjum til handa þjóðarbúinu. Það væri hörmulegt, ef sú deila, sem nú er uppi, yrði til þess að skaða þennan atvinnuveg og sérstaklega það félagið, sem hér er um að ræða og á í sérstakri vök að verjast vegna þess, að það er keppinautur erlendra félaga, og hefur að því leyti algera sérstöðu meðal íslenzkra atvinnufyrirtækja, að það á nær eingöngu í keppni við útlenda aðila í starfsemi sinni, því að samkeppnin á milli íslenzku flugfélaganna er á mjög takmörkuðu sviði. Þess vegna er hér í raun og veru um þjóðarhagsmuni að tefla. Þjóðarhagsmunir eru í veði varðandi það, að takist skynsamleg og sanngjörn lausn á þessu vandamáli. Ég er þess fullviss, að allur almenningur í þessu landi mundi fagna því mjög, ef tækist að finna sanngjarna lausn á málinu, þannig að þessar flugsamgöngur gætu haldið áfram með eðlilegum hætti. Ef hæstv. ríkisstj. vildi í þetta mál ganga af velvilja og dugnaði og henni tækist að leysa það, þá fullyrði ég, að hún mundi hljóta fyrir það alþjóðar þökk. Þess vegna vil ég leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. flugmálaráðh., hvort hann hafi einhverjar upplýsingar að gefa í þessu máli og hvort hann sé ekki reiðubúinn til þess að ganga í málið og beita áhrifum sínum og ríkisvaldsins til þess, að á því fáist viðunandi lausn, þannig að flugsamgöngurnar geti haldið áfram með eðlilegum hætti.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að heyra það hjá hv. síðasta ræðumanni, að hann hefur áhuga á því, að deilan um það, hvort Loftleiðir fái að hefja starfsemi sína nú þegar eða ekki, verði leyst. Hv. ræðumaður talaði hér af sanngirni og ég held af fullri hreinskilni og meiningu um, að það sé nauðsynlegt að leysa þetta mál. Það hefur kveðið við alleinkennilegan tón í sumum dagblöðunum í sambandi við þetta. Það hefur verið sagt - stundum spurningarmerki reyndar á eftir: Hefur flugmálaráðh. eða ríkisstj. kúgað Loftleiðir og komið í veg fyrir, að Loftleiðir semji? Og það hefur verið snúið út úr og túlkað alveg öfugt það, sem ég hef komið við sögu í þessu máli. Þannig er nú málflutningurinn. Og er hin pólitíska barátta á Íslandi þannig í dag, að það þyki nauðsynlegt að snúa hlutunum alveg við og reyna að fá sök á hendur mönnum, þótt þeir geri allt sitt bezta til þess að leysa úr flækjunni? Stjórn Loftleiða hefur gefið allýtarlega skýrslu, sem talar sínu máli, og hefur sagt greinilega frá gangi málanna. Það út af fyrir sig ætti að vera nægileg skýring á því, að flugmálaráðh. eða ríkisstj. hefur aldrei gert tilraun til þess að kúga Loftleiðir, hefur aldrei gert tilraun til þess að koma í veg fyrir samkomulag í þessu máli. Það væri líka alleinkennilegt, ef ríkisstj. vildi koma í veg fyrir samkomulag í þessu máli. Flugmálastjóri og framkvæmdastjóri Loftleiða komu að máli við mig fyrir ekki alllöngu og skýrðu mér frá því, hvernig málum væri háttað, óskuðu eftir því að fá fund með mér ásamt samninganefndum frá flugfélögunum, frá flugvirkjum og frá flugmönnum. Sama dag var haldinn fundur í skrifstofu minni, allfjölmennur. Fulltrúar frá flugvirkjum og flugmönnum komu á þennan fund, prúðir menn og glæsilegir, ágætir í sínu starfi. Með þeim var flugmálastjóri, forstjóri Loftleiða og einn úr stjórn h/f Loftleiða. Fundur þessi fór í alla staði vel fram. Og þegar fundinum lauk, fóru menn ánægðir þaðan. Það var fjarri mér að steyta hnefann framan í þessa ágætu menn. Og ég trúi því ekki, að nokkur af þessum mönnum, sem á fundinum voru, hafi þá sögu að segja. Það var rætt í hreinskilni og af ró um þessi mál, og allir, sem á fundinum voru, höfðu áhuga á því að fá lausn í málinu. Og það, sem ég óskaði eftir á þessum fundi alveg sérstaklega, var, að flugvirkjar og flugmenn færu þess á leit við Dagsbrún og Alþýðusambandið, að þeir fengju undanþágu til þess að fljúga fyrir Loftleiðir upp á væntanlegan samning. Þá kom rödd fram á fundinum, sem sagði, að Flugfélag Íslands mundi una illa sínum hlut, ef Loftleiðir fengju undanþágu, en ekki Flugfélag Íslands. En vegna þess að Loftleiðir hafa hér sérstöðu um að fljúga að mestu leyti með útlendinga, þá hafði forstjóri Flugfélags Íslands skrifað bréf, sem forstjóri Loftleiða kom með á þennan fund, og þar var lýst yfir, að Flugfélag Íslands mundi ekki gera neinar sérstakar kröfur eða lita það neitt óhýru auga, þótt Loftleiðum út af fyrir sig væri gefin þessi undanþága. Fundurinn stóð ekki mjög lengi, því að fundarmenn voru einhuga í því að reyna að fá lausn á þessu máli, og flugvirkjar og flugmenn fóru af fundinum með þann ásetning að vinna að því í sínum félögum, að ósk væri borin fram um, að þessi undanþága væri veitt, að flugvirkjar og flugmenn óskuðu eftir því að fá að vinna hjá Loftleiðum upp á væntanlegan samning. Fundur var haldinn þennan dag í félögum flugvirkja og flugmanna, og það var samþykkt þar að óska eftir þessari undanþágu. Og þess vegna var von til, að þetta yrði leyst. En á einhverju hefur strandað, því að lausn er ekki enn fengin í málinu. Ég vildi nú mælast til þess, að Loftleiðir fengju þessa undanþágu, því að eins og sagt var hér áðan, hafa Loftleiðir hér alveg sérstöðu. Loftleiðir þurfa ekki annað en að lenda hér á Reykjavíkurflugvelli og fá leyfi til þess að taka benzín. Þeir fara ekki fram á að mega taka farþega hér, heldur aðeins að mega koma hér við og taka benzín, þegar þeir fljúga með útlendinga frá Evrópu til Ameríku og frá Ameríku aftur til Evrópu. Allir hljóta að sjá, að þó að þessi undanþága væri veitt, þá hefur það engin áhrif á gang verkfallsins. Verkfallsmenn hafa eigi að siður jafnsterk tök á því að fá sín mál fram, þótt þessi undanþága verði gefin. En ég segi: Það eru ekki aðeins hagsmunir þjóðarinnar, sem hér er um að ræða, ekki aðeins efnalegir hagsmunir, það er einnig þjóðarsómi, að það megi nást samkomulag um þetta, vegna þess að hið íslenzka flugfélag, sem hefur sýnt mikinn dugnað á undanförnum árum að byggja flugið upp, á í harðri samkeppni við erlendan aðila, sterkan aðila, sem brosir, ef illa fer fyrir Loftleiðum. Mér finnst, að það þurfi ekki að koma málinu við í dag, þegar um þetta er að ræða, hvar í flokki við erum, hvort við erum sósíalistar sjálfstæðismenn, Alþýðuflokksmenn eða framsóknarmenn. Við ættum að geta sameinazt um að leyfa flugvélum Loftleiða að fljúga með útlendinga með viðkomu á Reykjavíkurflugvelli. Ég býst nú við því, að einhver komi hér upp í ræðustólinn og segi: Þetta er enginn vandi. Það er ekkert annað að gera en bara að semja strax upp á þær kröfur, sem gerðar hafa verið. - En það er alveg rétt, sem Sigurður Magnússon, fulltrúi Loftleiða, sagði í ágætri grein í Alþýðublaðinu um daginn, að það er ekki hægt fyrir Loftleiðir að gera sérsamninga á þessu stigi málsins. Það þýðir ekkert annað en að játa staðreyndir. Það er ekki unnt að gera sérsamninga nú. Það þarf ekki að segja öllu meira um þetta. Ég veit, að hv. alþm. og þjóðin öll hefur fylgzt með þessu máli, hefur kynnt sér grg. stjórnar Loftleiða og veit, hvað er að gerast. Ég veit líka, að sá aðili, sem hindrar það, að Loftleiðir fái að hefja starfsemi sína nú, verður dæmdur hart af þjóðinni. Ég veit, að það er verkfall núna. Það er deila um kaup og kjör, ekki á milli verkalýðsins eða launþeganna og ríkisstjórnarinnar, heldur á milli launþeganna og atvinnurekenda. Ég ætla ekkert að segja um það, á hvaða forsendum þessar deilur byggjast, og að þessu sinni engan dóni á það leggja. En það er staðreynd, að það er deila, sem enn er ekki leyst, og við erum núna að ræða um mál til lausnar, sem hefur ekki nein áhrif á þessa deilu, þótt gert væri það, sem beðið hefur verið um, að veita undanþágu til þess, að Loftleiðir geti nú hafið starfsemi sína upp á þá samninga, sem síðar kunna að takast.

Forseti (SB): Eins og hv. þingmönnum er kunnugt, eru allmörg mál á dagskránni, sem nauðsyn ber til að koma áfram. Þess vegna vildi ég mælast til þess við hv. þingmenn að halda ekki uppi mjög löngum umræðum utan dagskrár. En þeim hv. þm., sem þegar hafa kvatt sér hljóðs, verður gefinn kostur á því að bera fram stuttar athugasemdir.



Herra forseti. Ég skal mjög fúslega verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að takmarka mál mitt. Varðandi það mál, sem hv. 1. landsk. hreyfði hér, hvort hlutafélagið Loftleiðir mundi geta losnað úr því verkfalli, sem nú er háð, og haldið áfram sinni þjónustu, vil ég aðeins segja það, að mér virðist, að því miður hafi komið í það mál einhver stífni, svo sem nokkuð kom fram í ræðu hæstv. viðskmrh. Hæstv. viðskmrh. vildi, að því er mér heyrðist, skella skuldinni af því, að ekki hefði fengizt lausn í þessu efni, á verkalýðssamtökin eða samninganefndina. Ég er ekki nógu kunnugur gangi þessara mála til þess að geta þar um dæmt, en mér virtist þó, að þarna kæmi einmitt fram hjá hæstv. ráðh., að í þetta mál hefur því miður hlaupið of mikil stífni, e. t. v. af beggja hálfu. Ég vil mjög taka undir það, sem hv. 1. landsk. sagði og hæstv. viðskmrh. raunar vék einnig að, að það væri mjög æskilegt, að þetta mál gæti leystst og það helzt nú þegar. Mér virðist satt að segja, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki gert enn sem komið er úrslitatilraun til þess að leysa þetta mál. Hygg ég, að flestir geti orðið sammála um, að þarna stendur nokkuð sérstaklega á með Loftleiðir. Hins vegar kom það fram í ræðu hæstv. ráðh., að hann hefur aðeins haldið einn einasta fund um þetta mál. Þar náðist ekki samkomulag. Önnur afskipti virðist hæstv. ríkisstj. ekki hafa haft af þessu máli enn sem komið er. Mér virðist því greinilegt, að hún mundi geta gert a. m. k. aðra tilraun til þess að leysa þetta mál, og þá mætti e. t. v. vænta þess, að á því fengist æskileg lausn, sem allir gætu sæmilega við unað. Fyrst ég kvaddi mér hljóðs, ætla ég um leið að víkja örlitið að öðru, leyfa mér að bera hér fram fsp. til hv. formanns fjhn. þessarar hv. deildar. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt, fluttum við þm. Þjóðvfl. frv. til l. um lækkun verðlags. Það var lagt fram hér í hv. d., ef ég man rétt, 23. febr. s. l. og tekið til 1. umr. og vísað til hv. fjhn. tveim dögum siðar. Þetta mál snertir með vissum hætti þær viðtæku vinnudeilur, sem nú standa yfir, að því leyti að í frv. er fjallað um að koma á mjög viðtæku verðlagseftirliti, og ákvæði eru um það í frv., að alþýðusamtökin hafi meirihlutavald varðandi slíkt verðlagseftirlit. Ég vil spyrjast fyrir um það hjá hv. form. fjhn., hvort n. muni ekki sjá sér fært að skila áliti um þetta frv. hið allra fyrsta, og vil ég þá vænta þess, að hæstv. forseti taki það sem fyrst á dagskrá.



Herra forseti. Út af þeim umræðum, sem hér hafa orðið viðvíkjandi Loftleiðum, vil ég taka það fram, að það félag er vissulega allrar samúðar maklegt og á fyllilega skilið þau fallegu ummæli, sem um það hafa verið sögð hér. En ég vil um leið minna menn á, að það er ekki vegna skorts á samúð og skilningi verkamanna, að bæði Loftleiðir, Flugfélagið, Eimskipafélag Íslands og önnur þjóðþrifafyrirtæki liggja stöðvuð núna. Það er vegna þess, að þetta er eina leiðin t. d. fyrir Dagsbrúnarmennina, sem hafa 3000 kr. til að lifa af á mánuði, til þess að fá hækkað sitt kaup. Og það er það, sem menn verða að skilja í þessu. Það er ákaflega hart og ákaflega leitt, ef í þeirri baráttu, sem stendur milli verkalýðsins annars vegar og nokkurra einokunarhringa hins vegar, sem hafa ríkisstjórnina í sínum klóm, skuli ýmis góð fyrirtæki vera í stórhættu að malast í sundur. Þetta er sá harði og grimmi veruleiki stéttabaráttunnar. Það er sorgleikur, sem við þurfum að reyna að forðast. En það er ekki til neins, þegar talað er um að reyna að forða einhverjum út úr þessum sorgleik, að ætla að skella skuld á einn aðila og segja, að verkalýðurinn og hans samtök eigi öllu að bjarga. Og það kemur úr hörðustu átt, þegar fulltrúi ríkisstj. leyfir sér að fara að deila á verkamenn og þeirra blöð í því sambandi, því að ég veit ekki til þess, að það hafi verið sýnd í verkföllum meiri tilhliðrunarsemi almennt gagnvart hagsmunum almennings en gert er í þessu verkfalli, sem nú stendur yfir. En hæstv. viðskmrh. kemur hér upp og lýsir einhliða yfir andúð sinni á umsögnum, sem fram hafi komið í blöðum verkalýðsflokkanna, og segir eins og til að fordæma það: Þannig er hin pólitíska barátta á Íslandi í dag. - Síðan talar hann mjög hjartnæm orð um hagsmuni þjóðarinnar. En hvað gerir hæstv. ríkisstj. og þeir, sem hún getur ráðið yfir, ef hún vill, til þess að varðveita hagsmuni þjóðarinnar í þessum efnum? Verkalýðsfélögin hafa gert samninga við einn stóratvinnurekanda í Hafnarfirði, bæjarútgerðina, og við ýmsa smærri atvinnurekendur, hafa séð til þess, að atvinnulífið í Hafnarfirði geti gengið. Hvernig bregzt ríkisstjórnin og þeir, sem hún stendur í sambandi við og felur framkvæmd á sinni pólitík, eins og olíuhringarnir, við þessari ráðstöfun verkalýðsins og bæjarstjórnarmeirihlutans í Hafnarfirði, að reyna að tryggja gang þjóðlífsins og hagsmuni þjóðarinnar með samningunum þar? Það, sem hefur gerzt, er það, að olíuhringarnir og Vinnuveitendafélag Íslands hafa tilkynnt, að bæjarútgerðin í Hafnarfirði og bátarnir þar fái ekki olíu, að þingmaður íhaldsins fyrir Hafnarfjörð, sem á sæti í Ed., neitar að afhenda beitu. Eru þetta þjóðarhagsmunirnir, og er þetta umhyggja ríkisstj. og Vinnuveitendafélags Íslands fyrir þjóðarhagsmununum? Vill ekki hæstv. ráðh. gá þannig að, þegar hann talar hér um þessi mál, að það verði ekki tóm hræsni, sem hann segir. Vinnuveitendafélag Íslands hefur gefið út yfirlýsingu, þar sem það tilkynnir, að þeir menn, sem semji við verkamenn, verði settir í bann. Ég veit ekki betur en að þessi tilkynning Vinnuveitendafélags Íslands sé brot á landslögum. Svo framarlega sem litið er á það sem verzlun að selja olíu og beitu, þá er það brot á öllum lögum og viðskiptavenjum viðvíkjandi verzlun að neita að selja mönnum vöru. Svo framarlega sem litið er á afhendingu þessara hluta til bæjarútgerðar Hafnarfjarðar og annarra aðila, sem semja, sem vinnu, þá er það brot á vinnulöggjöfinni hvað snertir sjö daga fyrirvara. Undir öllum kringumstæðum er þarna um að ræða ólöglegt athæfi ríkrar, voldugrar klíku í landinu, sem stendur í sambandi við ríkisstj., Vinnuveitendafélags Íslands. Og hvað er það þá, sem við þm. getum ætlað að hafi gerzt viðvíkjandi Loftleiðum, þegar við sjáum fyrir okkur, hvað það er, sem þarna er að verki í Hafnarfirði? Það mun vera rétt, - annars er ég ekki svo vel inni í þessu máli, að ég geti treyst mér til að ræða það í einstökum atriðum, - að hjá þessu ágæta félagi hafi verið tilhneigingar til þess að semja. En þetta félag þarf að fá sitt benzín hjá olíuhringunum, ekki máske aðeins afhent, heldur líka máske að einhverju leyti lánað. Ef olíuhringarnir koma eins fram gagnvart Loftleiðum og þeir hafa komið fram gagnvart bæjarútgerð Hafnarfjarðar, þá þurfum við ekki langt að leita til þess að sjá, hvernig stendur á því, að Loftleiðir hafa ekki fengið að semja. Við þurfum ekki að leita lengra en til olíuhringanna, sem ríkisstj. sjálf ræður yfir. Það er ríkisstj., sem kaupir allt flugvélabenzín til landsins, það er ríkisstj., sem sér um allan innflutning á öllum olíum, og það er ríkisstj., sem getur látið þessa olíuhringa beygja sig. En hér kemur hæstv. ráðh. fram og segir: Verkamenn eiga að gera undanþágu. Það er þjóðarmetnaðarmál. Við skulum ekki láta einokunarhringinn Pan American Airways, við skulum ekki láta SAS, og við skulum ekki láta heldur þá aðila innanlands, sem kynnu að hafa samúð með þessum amerísku hringum, brosa. Hvar stendur næst að höggva þá til þess að bjarga? Er ekki nær að láta olíuhringana láta undan í þessu máli? Liggur það ekki næst, og er það ekki það, sem ætti að gera, og er það ekki það, sem ríkisstj. hefur vald yfir? Hæstv. viðskmrh. sagði, að honum hefði ekki dottið í hug að steyta hnefann, þegar fulltrúar þeirra verkalýðsfélaga, sem hann átti tal við, hefðu farið út, og ég efast ekki um það. Yfirleitt steyta menn nú ekki gjarnan hnefann nú á tímum í slíku. Menn birta bara ósköp „pena“ auglýsingu í íhaldsblöðunum frá Vinnuveitendafélagi Íslands og tilkynna, að þeir menn, sem vilja hugsa um hagsmuni þjóðarinnar, gera út og annað slíkt, fái ekki olíu- og félög, sem þjóðin á mikið undir að geti haldið áfram sinni starfrækslu, eins og Loftleiðir. Það er máske ekki sagt beint í auglýsingunni, en það er sagt á bak við tjöldin: Þíð fáið ekki olíu, ef þið semjið, þið fáið ekki benzín, ef þið semjið. - Ég vildi aðeins draga þessa hluti fram hér, vegna þess að ósk um undanþágu var af hálfu ráðh. beint hér einhliða til verkalýðsfélaganna. Ég vildi segja við hann: Beittu geiri þínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er. Sjáðu um, að olíuhringarnir bjóði tafarlaust Loftleiðum að fá það benzín, sem þeir þurfa, jafnvel í reikning, þó að þeir semji. Og ég vil enn fremur beina því til ríkisstj., ef hún er ekki búin að því nú þegar, að sjá um, að Loftleiðir fái þau leyfi fyrir flugvélakaupum og innflutningi þeirra, sem þeir þurfa að fá. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekki hægt að gera sérsamninga. Af hverju? Af því að olíuhringarnir vofi með bann þarna yfir? Er óhugsandi að kenna þeim hringum að haga sér? Við þurfum að fá það svar. Hann sagði, að sá aðili, sem ekki léti undan í þessu máli, yrði dæmdur hart. Það fer eftir því, hver menn álita að hafi verið harðvítugastur í þessum efnum. Það sem af er komið þessari deilu, eru það verkalýðsfélögin, sem hafa sýnt tilhliðrunarsemi. Þá eru það verkalýðsfélögin, sem hafa reynt að bjarga hagsmunum þjóðarinnar. En milljónamæringaklíkan í Vinnuveitendafélagi Íslands sýnir slíkan yfirgang í þessari deilu sem hún hefur aldrei sýnt áður á Íslandi. Og framlag hæstv. ríkisstj. til lausnar á deilunni er það eitt að leggja fram kröfur um, að allir hálaunamenn ríkisins fái sömu laun og fátækir Dagsbrúnarmenn geti náð út úr þessari deilu, og stöðva allar samningatilraunir á þeim spursmálum. Ég held, að hæstv. ríkisstj. hefði verið nær að reyna að koma á sáttum í vinnudeilum yfirleitt undanfarna daga og leysa þar með Loftleiðir líka heldur en að ganga í lið með Vinnuveitendafélagi Íslands og olíuhringunum í þeirri harðneskju, sem þau eru nú að beita þjóðina. Ég segi þetta vegna þess, að hæstv. ráðh. gaf tilefni til þess, að svarað yrði fullum hálsi því, sem hann kom hér fram með. Hins vegar vil ég segja það frá mínu persónulega sjónarmiði, að ég efast ekki um, að það sé líka sjónarmið verkalýðsfélaganna, að þau vilja gjarnan reyna að bjarga Loftleiðum í þessum málum. En það verður ekki bjargað í svo harðvítugri baráttu sem hér stendur nú öðruvísi en hliðrað sé til á báða bóga. Það er ekki til neins að heimta neina einhliða undanþágu, einhliða uppgjör af hálfu verkalýðsfélaganna, en standa með olíuhringunum í þeirra fantaskap gagnvart þjóðinni. Ég veit, að það var kosin nefnd af hálfu þeirra félaga, sem þarna eiga hluta að máli, í gær, tveir menn frá hvoru þeirra félaga, sem þarna hafa með að gera, til þess að reyna samninga um þessi mál. Og ég held, að það hafi verið mjög óhyggilegt, ef hæstv. flugmrh. hefði einhvern áhuga fyrir að leysa þetta mál, að tala eins og hann gerði hér áðan og gera hér á Alþ. kröfur til verkalýðsfélaganna um einhliða undanþágur, á sama tíma sem ríkisstj. lætur það viðgangast, að olíuhringarnir, sem eru skjólstæðingar hennar, traðki á hagsmunum landsmanna, sýni sig að lögbrotum og ósvífni, kúgi félög eins og Loftleiðir og reyni að brjóta bæjarútgerð Hafnarfjarðar og atvinnurekendur Hafnarfjarðar á bak aftur. Þess vegna held ég, að það hefði verið betur farið, ef hæstv. ríkisstj. hefði haft einhvern áhuga á að reyna að bjarga Loftleiðum í þessu máli, að hún hefði setið fund með þeim samninganefndum, sem stjórnir verkalýðsfélaganna eða verkalýðsfélögin, sem með þetta hafa að gera, hafa þegar kosið, að hún legði fram að sinn leyti allan þann þrýsting, sem ég veit ósköp vel að hún getur, ef hún vill beita honum, lagt á, að olíuhringarnir láti undan í þessu máli. Það er ekki til einhliða lausn á svona málefni, og það er ekki til neins að ætla að gera þetta mál að pólitísku æsingamáli á móti verkalýðshreyfingunni. Slík tilraun frá hálfu hæstv. ráðh. mun snúast upp í það, að olíuhringarnir verða dæmdir í þessu máli og þeirra frekja og yfirgangur í skjóli ríkisstj. Þess vegna held ég, að það sé ekki hyggilegt, eins og hæstv. ráðh. hefur gert, að hleypa pólitískri hörku í þetta mál. Þetta er mál, sem við þurfum að sameinast um að reyna að bjarga, án þess að ætla að nota það til ávinnings í stéttabaráttunni fyrir annan aðilann. Verkalýðsfélögin eru búin að sýna það mikla tilhliðrunarsemi í þessum málum, að það er sannarlega tími til kominn, að þeir aðilar, sem alltaf eru að færa sig upp á skaftið, eins og sést hvernig olíuhringarnir nú eru að gera, taki að sýna nokkra tilhliðrunarsemi líka, ekki sízt þegar þjóðarhagsmunir og þjóðarsómi eru í veði. En ég veit hins vegar ekki, hvenær olíuhringarnir hafa hugsað um það tvennt.



Herra forseti. Mín athugasemd getur vissulega verið stutt. Ég get tekið undir það með öðrum hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað á undan, að það var vissulega um nokkra sérstöðu að ræða hvað viðvíkur þessum atvinnurekanda, Loftleiðum, og að sjálfsögðu ber að taka ákveðið tillit til þess. Hins vegar vildi ég skýra örlítið nánar það, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) benti á hér áðan. Eins og málum er komið, hafa Flugvirkjafélagið og Félag íslenzkra atvinnuflugmanna kosið sína 2 mennina hvort til þess að ræða þessi mál ásamt 2 fulltrúum frá samninganefnd verkalýðsfélaganna og fulltrúa frá Vinnuveitendasambandi Íslands. Hins vegar mun vera á misskilningi byggð sú ályktun hæstv. flugmrh. hér áðan, að félagsfundir flugvirkja og flugmanna hafi áður samþykkt fyrir sitt leyti að veita þessa undanþágu. Það mun hafa verið látið í það skína af fulltrúum þeim, sem hann sat fundi með á sínum tíma, að til þessara hluta gæti komið, en þó með því skilyrði, að alþýðusamtökin og þau verkalýðsfélög önnur, sem bundizt hefði verið samtökum við, veittu leyfi til þess. Þann sama dag sem hæstv. flugmrh. átti áður nefndan fund með delluaðilum, var haldinn fundur í samninganefnd verkalýðsfélaganna, þar sem þessi mál voru tekin fyrir og ákveðið að standa við fyrri afstöðu um að bjóða Loftleiðum upp á sömu býti og öðrum vinnuveitendum í landinu, sem þegar höfðu samið og gert samninga við verkalýðsfélögin um fullar kröfur þeirra. Samninganefnd verkalýðsfélaganna sá sér ekki annað fært, eins og málin stóðu þá, nema reynt væri, hvað ríkisstj. hefði til málanna að leggja og hvað hún vildi til vinna, að málið leystist, að hún gengi af sinni hálfu til móts við verkalýðsfélögin í þessu mikla vandamáli, sem enga greinir á um að leysa þurfi. En hún vildi fá að vita jafnframt, hverjar væru fórnir af hálfu atvinnurekenda og þá sér í lagi ríkisstj., sem hafði í þessu tilfeili mjög góða aðstöðu til þess að beita áhrifum sinum í þá átt. Af eðlilegum ástæðum bera forráðamenn Loftleiða nokkurn kvíðboga fyrir því, að ef samið yrði upp á fullar kröfur verkalýðsfélaganna, mundu olíuhringarnir og Vinnuveitendasambandið beita sínum áhrifum til þess, að stöðvunin væri í gildi eftir sem áður, þ. e. a. s. með verkbanni. Og á þetta benti hv. 2. þm. Reykv. mjög skilmerkilega hér áðan, og ég er þess fullviss eftir þær viðræður, sem fram hafa farið í samninganefnd verkalýðsfélaganna við þessa deiluaðila, að það stendur ekki á því, að samningar verði gerðir, heldur hvað þessir samningar mundu fela í sér. Þau atriði, sem samningarnir fælu í sér, væru e. t. v. þau atriði, sem Vinnuveitendasambandið mundi gera athugasemdir við, en ekki sérstaklega samningana sjálfa. Að samningar væru sérstaklega gerðir, mundi Vinnuveitendasambandið ekki geta sett sig upp á móti. En það mundi áreiðanlega setja sig upp á móti ákveðnum hlutum, sem þar yrðu, eins og t. d. að gengið væri að fullum kröfum verkalýðsfélaganna. Og Vinnuveitendasambandið mundi í krafti sinna samtaka á þeim forsendum banna olíufélögunum að afgreiða nauðsynlegt benzín til Loftleiða. Þessi fundur, sem ég minntist á að ætti að halda í dag með delluaðilum ásamt fulltrúum úr samninganefnd verkalýðsfélaganna og tveim fulltrúum frá vinnuveitendum, mun nú vera að hefjast, og er það áreiðanlega sameiginleg ósk okkar allra, sem þar verðum, að viðunanleg lausn geti fengizt í þessum málum. Ég vil þó ítreka það, sem hefur komið fram hér í umræðunum á undan, að vel er þess vert, að stutt sé á þjóðhollustu og þegnskap annarra aðila í þessari deilu en einungis verkalýðsfélaganna. Og ég held, að enginn sá maður, sem vill raunhæft hugsa um þessi mál, hvernig þau hafi borið að til þessa, geti ásakað verkalýðssamtökin um, að þau hafi ekki sýnt fullan þegnskap í þeirri deilu, það sem af henni er. Ég vil því eindregið mælast til þess við hæstv. ríkisstj., að hún reyni að beita áhrifum sinum til vinnuveitendasamtakanna á þann hátt, að samningar mættu takast og Loftleiðir gætu á ný hafið starfsemi sína, sem við erum allir sammála um að sé mjög nauðsynlegt og félaginu lífsskilyrði.



Herra forseti. Það er ekkert undarlegt, þó að mönnum finnist það vera nokkuð auðvelt að verða við beiðni um undanþágu, ef hægt sé að skjóta stoðum sanngirni undir þá beiðni. En bara í morgun, frá því að ég lauk setu á fundi fjvn. og þangað til ég fór til miðdegisverðar, munu hafa legið fyrir mér milli 10 og 20 undanþágubeiðnir í einu og öðru formi frá, reglum verkfallsins. Og þegar við erum „bombarderaðir“ með slíkum sífelldum beiðnum frá morgni til kvölds alla daga síðan verkfallið hófst, gerist nokkuð erfitt fyrir verkfallsmenn að veita allar undanþágur, sem beðið er um, þó að góðum og gildum ástæðum séu studdar. Það var nú fyrir nokkrum mínútum verið að biðja um undanþágu fyrir því að senda flugvél og fá hana afgreidda með benzín hérna af flugvellinum til þess að fara vestur í Reykjanes til að sækja nemendur, þar sem einum skóla er lokið og annar skóli á að taka til starfa á morgun o. s. frv. Undanþágurnar eru svo margar, að það þyrfti í raun og veru að hafa benzínafgreiðslumenn t. d. á Reykjavíkurflugvelli til þess að afgreiða undanþágubenzín vegna ýmiss konar nauðsynja, sem kalla að og æskilegt væri að geta orðið við. Og hér er til umr. utan dagskrár einmitt undanþágubeiðni, sem mönnum finnst sumum hverjum, jafnvel hérna í ráðherrastólunum, ekki nema meinsemi af verkalýðsfélögunum að samþykkja ekki. Það er góður aðili, sem þar á hlut að máli, Loftleiðir, sem heldur uppi flugi milli Evrópuhafna og Ameríku, en þarf að hafa vegna flugferðasamnings síns viðkomu á Íslandi. Rétt um það leyti, sem verkfallið hófst, var flugvél frá Loftleiðum á leið hér um Reykjavíkurflugvöll vestur um haf. Hún fór sína leið, þó að allt væri í óvissu um það, hvernig hún kæmist til baka aftur austur yfir haf til Noregs. Það hefur verið á allra fyrstu dögum verkfallsins, sem þá kom undanþágubeiðni frá Loftleiðum um það, að þessi flugvél gæti komizt aftur austur yfir haf og fengið viðkomu hér á Reykjavíkurflugvelli og afgreitt benzín, það væri búið að tilkynna áður, að þessi flugferð mundi falla að vestan, og farþegar væru nú reiðubúnir til að stíga upp í þessa flugvél Loftleiða, en ef Alþýðusambandið neitaði um þessa undanþágu, þá yrðu þessir farþegar að snúa sér beint til keppinautar síns, SAS, og taka sér flugfar þar austur um haf. Þessi undanþágubeiðni var veitt. Það voru gerðar ráðstafanir til þess, að benzínafgreiðslumenn á Reykjavíkurflugvelli afgreiddu þessa flugvél með benzín, og hún fékk tilkynningu um það, að hún fengi þannig undanþágu frá verkfallsmönnum til þess að fara sína leið frá Ameríku og til Noregs. Við höfum líka afgreitt aðra undanþágu frá Loftleiðum um það, hvort þetta millilandaflug félagsins gæti haldið áfram, ef félagið gæti gert ráðstafanir til, að það flygi um Prestwick, en ekki um Ísland. Alþýðusambandið hafði afgreitt þá beiðni á þann hátt, að verkfallið mundi ekki láta sig það neinu skipta, ef flugfélagið gæti haldið uppi þessu millilandaflugi á þann veg. En þegar flugfélagið sjálft fór að athuga nánar framkvæmdamöguleika á þessu, þá kom í ljós, að SAS sat um færi til þess að stefna félaginu, ef það héldi uppi flugferðum í þessu formi, þar sem það hefði aðeins flugferðaleyfi bundið við viðkomu á Íslandi. Það sem sé hafa þannig verið veittar tvær undanþágur að því er snertir Loftleiðir, og ætla ég, að það eigi að nægja hv. þm. til þess að dæma um það, að gerðir Alþýðusambandsins og verkalýðsfélaganna, sem í verkfalli eiga, hafa ekki stjórnazt af hatri til Loftleiða eða vilja til þess að drepa félagið. Þegar við höfðum veitt þessar tvær undanþágur, sem ég hef nú getið um, þá er það sannast sagna, að félagið sá, að tilveru þess mundi verða hætt, ef verkfallið drægist á langinn og það yrði að fella niður flugferðir um langan tíma, viðskiptamenn mundu snúa sér til höfuðkeppinauts þess á báðum endastöðvunum, og það gæti tekið félagið langan tíma að vinna upp þau viðskipti aftur, sem það er nú búið að vinna upp með ærnum tilkostnaði. Það skorti engan skilning af hendi Alþýðusambandsins og verkalýðsfélaganna í sambandi við það, að það gæti valdið lífi eða dauða Loftleiða að leggja niður flug lengri eða skemmri tíma. Og þá var það, sem mjög var eftir því gengið, hvort það væri engin leið, að Loftleiðir gætu þá samið og þannig tryggt ótruflaðan rekstur sinn að því er snerti millilandaflugið, og ég verð að segja það, að ég stóð á tímabili í þeirri meiningu, að það mundi vera eina lausnin á þessu, að Loftleiðir semdu og það mjög fljótlega með einhverjum hætti. Þá mun hafa verið fundur með hæstv. flugmrh., og ég verð að segja það, að eftir að sá fundur hafði verið haldinn, tel ég að hafi orðið veðrabrigði í þessu máli. Ég tel, að þá hafi forráðamenn Loftleiða sannfærzt um með einhverjum hætti, annaðhvort af beinum ummælum eða á annan hátt, að þeim yrðu ekki göturnar greiðar til að halda millilandafluginu áfram, þó að þeir semdu við alþýðusamtökin. Einhvern veginn mun þeim hafa skilizt það. Ég hlustaði svo á nokkurn hluta af ræðu hæstv. ráðh. áðan, og þá sagði hann: Ja, einhverjir mundu segja: Það er auðvelt að leysa þetta, það er bara með því, að flugfélagið Loftleiðir semji. En það þýðir ekki, sagði hann. Af hverju þýðir það ekki? Væru ekki flugmöguleikar félagsins milli landa tryggðir, ef það hefði samið við verkalýðsfélögin, sem eiga nú í verkfalli? Það eru tvö stéttarfélög þarna, sem er um að ræða, félag atvinnuflugmannanna og félag flugvirkjanna, sem eiga í verkfalli og eiga ekki gott með að ganga út úr þeim samtökum, sem þau eru í, í framkvæmd verkfalls, sem þau hafa byrjað, fyrr en samningum þeirra er lokið. Það er ekkert auðvelt mál fyrir þau. En af hverju þýðir það ekki, hæstv. ráðh., ef félagið fær samninga? Er þá einhver stöðvun að fengnum samningum? Mundi ekki hæstv. ríkisstj. geta fengið það tryggt, að félagið fengi benzín? Ef það væri búið að semja, þá væri a. m. k. séð um það af verkalýðsfélaganna hendi, að benzín yrði afgreitt. Þá er bara spurningin hin: Mundi ekki ríkisvaldið vera þess megnugt að sjá um, að olíufélögin með einhverjum hætti létu þennan aðila, sem er í millilandaþjónustu, nauðsynlegri og þýðingarmikilli, fá benzín? Ég trúi ekki öðru. Ég held þess vegna, að það hljóti að vera á valdi ríkisstj. að tryggja það, að flugfélagið Loftleiðir lifi og að flugfélagið Loftleiðir haldi áfram þessu millilandaflugi, svo framarlega sem það á þess kost, að það leysi sig út úr deilunni með samningum í einhverri mynd. Ég eygi þennan möguleika. Hæstv. ráðh. virðist hins vegar ekki eygja neinn annan möguleika en að alþýðusamtökin geri enn þá undanþágu. Ráðh. sagði einnig, að hér væri um deiluatriði að ræða, sem hefði ekki nein áhrif á lausn deilunnar. E. t. v. hafa öll atriði, sem við deiluna koma, áhrif á lausn hennar. Mér er sagt, að það liggi t. d. fyrir yfirlýsing frá Vinnuveitendasambandi Íslands um, að það geti vel sætt sig við, að það yrði samið sérstaklega við Loftleiðir, ef ekki verður nein grunnkaupshækkun, ef það verður ekki samið um neina lagfæringu á kaupi. M. ö. o.: Vinnuveitendasamband Íslands virðist líta svo á, að þetta atriði deilunnar hafi þýðingu fyrir lausn deilunnar, og setur bara upp það smávægilega skilyrði, að það geti samþykkt samninga, ef bara verði ekki hækkun á grunnkaupi. Ég álít, að það hljóti að vera hægt að ganga frá samningum í dag eins og á morgun við þennan aðila, og ég tel, að það sé betur farið um hvern þann aðila, sem getur leyst sig út úr deilunni með samningum og fengið að halda rekstri sinum ótruflað áfram. Það er við nóg að glíma samt. En nú er málið í höndum tiltölulega fámennrar nefndar, eins og hér hefur verið upplýst, tveggja manna frá hvorum aðila, tveggja frá samninganefnd verkalýðsfélaganna og tveggja frá hvoru félagi, sem um er að ræða. Og það er ætlun þeirrar nefndar að reyna að leysa þetta mál, annaðhvort með bráðabirgðasamningum eða endanlegum samningum eða einhverjum samkomulagsleiðum. Það er enginn vafi á því, að allir nefndarmenn eru af öllum vilja gerðir um það. En samt er engan veginn víst, að þetta takist, nema með því að gengið verði frá samningum og ríkisvaldið tryggi síðan, að framkvæmd þeirra samninga verði ekki hindruð. Það er kannske ekki auðskilið mál fyrir allan almenning og fyrir hv. þm., að það er ekki gott að koma því, að haldið er uppi verkfalli, sem þegar hefur staðið hátt á aðra viku og er farið að harðna frá hendi beggja aðila, saman við það að gefa tugi af alls konar undanþágum hvern einasta dag. Þegar fer að harðna í verkfalli, þá fer það að verða undanþágulítið, og þá verða jafnvel fleiri og fleiri atriði, sem tekin eru inn í verkfallið, og erfiðara að leysa hvert einstakt atriði út úr deilunni. Það vænti ég að menn verði að skilja.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. sagði hér áðan, að það lægju fyrir tugir af undanþágubeiðnum. Ég trúi því, að hann segi þetta satt, en ég trúi því ekki, að undanþágubeiðni Loftleiða sé ekki alveg sérstæð og að henni sé allt öðruvísi varið en öðrum beiðnum, sem fyrir liggja hjá verkfallsstjórninni. Hv. þm. nefndi hér t. d. eina beiðni áðan, þar sem farið var fram á, að flugvél væri send vestur í Reykjanesskóla til þess að sækja nemendur. Er hægt að bera þetta saman við undanþágubeiðni Loftleiða, sem fer einungis fram á að fá undanþágu til þess að fljúga með útlendinga og aðeins að lenda hér á Reykjavíkurflugvelli í því skyni? Annars verð ég að segja það, að málafærsla hv. 3. landsk., hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og að nokkru leyti hv. 7. landsk. (EggÞ) er harla einkennileg og þeir horfa ekki nema í aðra áttina. Það er enginn vandi að leysa þetta mál, segja þeir, aðeins með því að semja, ganga að öllum kröfum, sem lagðar eru fram af hendi verkalýðsfélaganna, þá munu verkalýðsfélögin þola það, þótt Loftleiðir fari þegar af stað. Í fyrri ræðu minni áðan varaðist ég að leggja nokkurn dóm á þessa deilu, sem er milli launþeganna og atvinnurekendanna. Ég lagði hins vegar áherzlu á, að þetta mál væri leyst með undanþágu vegna þess, að það hefði sérstöðu, þetta væri að mestu leyti utanríkismál og að það væru ekki aðeins hagsmunir Íslands, sem væru hér að veði, heldur einnig þjóðarsómi, og ég held, að það sé hyggilegast fyrir okkur að viðurkenna staðreyndir og að hér eru tveir aðilar, sem deila. Annars vegar eru verkalýðssamtökin, Alþýðusambandið. Hins vegar eru atvinnurekendur, sem einnig hafa með sér samtök, og Loftleiðir eru í þessum samtökum, og vitanlega mundi það verða mjög illa séð hjá atvinnurekendum, ef þeir skæru sig úr og gerðu sérsamninga, - eða hvað mundi hv. 3. landsk. segja, ef nokkrir verkamenn tækju sig til og byrjuðu að vinna upp á óbreytt kaup, meðan á vinnudeilunni stendur? Mundi hann ekki líta óhýru auga til þessara manna og segja, að þeir væru verkfallsbrjótar? Mundi hann ekki segja, að þeir verðskulduðu refsingu í staðinn fyrir samúð og hjálpsemi? Ég býst við því. Þetta eru staðreyndirnar, að hér eru tvenns konar hagsmunasamtök að deila. Það eru verkalýðsfélögin, það eru atvinnurekendurnir. Og ég ætla aftur að segja: Loftleiðir hafa sérstöðu. Þess vegna eiga Loftleiðir að fá undanþágu og vinna upp á væntanlega samninga. Það hefur verið sagt hér, að félög vélvirkja og flugmanna hafi ekki samþykkt það formlega á fundum að óska eftir undanþágunni. Hitt er eigi að síður vitað, að þeir óska eftir því að fá undanþágu og vinna upp á væntanlega samninga og að það stendur ekki á þeim í þessu efni. Hv. 7. landsk. var hér að tala áðan um, að það væri aðeins farið hér fram á, að verkamenn færðu fórnir. Það er ekki farið fram á, að verkamenn færi neinar fórnir í þessu efni, vegna þess að það vita allir, að þótt undanþága verði veitt, þá veikir það ekkert aðstöðu verkamanna í þeirri baráttu, sem þeir eiga í. Hv. 3. landsk. sagði hér áðan, að vísu nokkuð lævíslega, að á einhvern hátt hafi aðstaða Loftleiða breytzt, eftir að fundurinn var haldinn með flugmrh. Hann gaf í skyn eins og hv. 2. þm. Reykv., að Loftleiðir hafi verið tilbúnar til þess að semja, áður en þessi fundur var haldinn. Ég segi nú: Það þarf töluverða dirfsku til þess að koma hér upp í hv. Alþ. og halda þessu fram, eftir að Loftleiðir hafa margsinnis gefið skýrslu um þetta mál, sem gengur í allt aðra átt. Það er í rauninni óþarft að ræða öllu meira um þetta. Við segjum allir: Loftleiðir eiga samúð skilið. Það vill enginn kippa fótunum undan þessu fyrirtæki, sem hefur hafið brautryðjendastarf. Þetta segjum við allir. En svo erum við hér að deila um það, hverjum það sé að kenna, að félagið fær ekki að hefja starfsemi sína núna í verkfallinu. Enginn hefur fært rök fyrir því, að þótt félagið fengi undanþágu, spillti það fyrir gangi verkfallsins. Hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. landsk. hafa ekki reynt að færa rök fyrir því, að aðstaða verkamanna í verkfallinu versnaði, þótt þessi undanþága væri veitt. Og ég skil þá vel, að þeir reyni þetta ekki, vegna þess að það er ekki hægt að benda á það. Það þýðir þess vegna ekki að vera að tala um það, að það sé verið að fara fram á, að verkamenn færi fórnir, þótt þetta sé gert. Það færir enginn fórnir við það, hvorki atvinnurekendur né verkamenn. Það er einnig tilgangslaust fyrir hv. 2. þm. Reykv. að vera að tala um, að það standi á olíufélögunum í þessu efni, vegna þess að olíufélögin eru reiðubúin að afgreiða benzín á vélarnar, ef undanþágan er veitt.

Líka, ef samið er?

Líka ef samið er, segir hann. Þarna rataðist honum það á munn, sem hann alltaf hugsar. Það er þetta einkennilega: Ef þú vilt ganga að öllum mínum kröfum, þá mátt þú vera frjáls á eftir. Það er deila á milli tveggja sterkra aðila í landinu í dag. Það er ósköp fáfengilegt að gleyma því og játa ekki staðreyndir. Það sýnir, hvað málstaður hv. 2. þm. Reykv. er veikur, að hann skuli grípa til slíkrar fjarstæðu, og hv. alþm. og þeir, sem hér hlusta á þessar umr., munu sjá í gegnum þennan blekkingavef. Ég veit, að það er enginn svo heimskur hér inni, að hann sjái ekki, hvað hér er á ferðinni. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég þarf að segja í þessu. Ég vil aðeins biðja hv. þingmenn og aðra, sem heyra mál mitt, að hugleiða þetta mál í ró. Hafa ekki allir kynnt sér skýrslu Loftleiða? Hafa ekki allir gert sér ljóst, hvað það er, sem Loftleiðir hafa farið fram á? Hafa ekki allir gert sér ljóst, að flugmenn og flugvirkjar hjá Loftleiðum eru tilbúnir að fljúga flugvélunum, ef þeir fá að gera það upp á væntanlega samninga? Hafa ekki allir gert sér ljóst, að þótt þessi undanþága sé veitt, þá breytir það engu gangi verkfallsins og spillir ekkert fyrir verkalýðsfélögunum að ná sínu fram? Og hafa þá ekki allir gert sér ljóst, að þeir, sem standa í vegi fyrir því, að þessi undanþága sé gefin, gera það af misskilningi, af stífni, af þrjózku, vegna þess að þeir ímynda sér, að með því að steyta hnefann og játa ekki staðreyndir geri þeir sig eitthvað stóra og sterka í augum alþjóðar? En ef þannig á að halda á málunum, þá er ég hræddur um, að höggið sé reitt of hátt. Ég vil hins vegar segja það, að hv. 3. landsk. virtist hér áðan hafa vilja til þess að vera sanngjarn. Hann minntist hér á fund, sem nefnd verkalýðsfélaganna er um það bil að hefja til umræðu um þetta mál, og ég vil nú vænta þess, að hv. 3. landsk. beiti nú áhrifum sínum við þessa n. sem formaður Alþýðusambandsins til þess að leysa þetta mál, því að það heyrði ég á honum, að hann vill undir niðri, að málið verði leyst.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. flugmrh. fyrir að hafa svarað þeirri fyrirspurn, sem ég bar fram í fundarbyrjun, og jafnframt fyrir að hafa tekið vel þeim tilmælum mínum að eiga sinn hlut að því, að þessi viðkvæma deila megi leysast á farsælan hátt. Ég vil enn fremur lýsa sérstakri ánægju minni yfir því, að allir ræðumenn, sem talað hafa, hafa tekið undir þá skoðun, sem ég setti fram í upphaflegri fyrirspurn minni, að brýna þjóðhagslega nauðsyn beri til, að þessi deila, að því er Loftleiðir snertir, verði leyst með einhverjum hætti. Í þessum umræðum hafa tekið þátt forseti Alþýðusambandsins, formaður þingflokks Sósfl., formaður þingflokks Þjóðvfl. og hv. 7. landsk. þm. (EggÞ), sem á sæti í samninganefnd verkalýðsfélaganna. Í ræðum allra þessara manna og enn fremur í ræðu hæstv. flugmrh. hefur komið fram sú eindregna skoðun, að það sé sérstök og óvenjuleg ástæða til þess, að þetta mál verði að fá einhverja lausn, og ég trúi ekki öðru, þegar allir þessir aðilar eru á einu máli um, að hér sé sérstakt vandamál á ferðinni, en að þá hljóti lausn á því að finnast. Hv. 2. þm. Reykv. tók þannig til orða, að hér væri um vandamál að ræða, sem nauðsynlegt væri að við sameinuðumst um að leysa. Undir þetta vil ég taka alveg sérstaklega. Ég hygg, að nú sé ekki tími til þess að deila um, hver beri ábyrgð á því, að hnúturinn hefur ekki enn verið leystur, heldur sé nú tími kominn til þess að setjast að samningaborði með því hugarfari, sem hefur einkennt þessar umræður, og leysa vandann. Það er áreiðanlega ósk þjóðarinnar allrar, að þannig verði að farið. Núna mun standa yfir samningafundur milli þeirra undirnefnda, sem settar hafa verið í málið. Ef þeir menn, sem látið hafa skoðun sína í ljós hér á þessum stað, vilja beita áhrifum sínum á þann hátt, er einkennt hefur þessar umræður, þá efa ég ekki, að jafnvel þessum degi getur lokið þannig, að lausn finnist á málinu. Ég treysti því, að hæstv. flugmrh. fylgist með því, sem fram fer á þessu sviði, og ef nauðsyn ber til, grípi inn í samningaviðræðurnar þannig, að báðir aðilar hliðri til að einhverju leyti, því að á því verður væntanlega sanngjörn og skynsamleg lausn að byggjast.