Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra.

Herra forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma á mánudaginn ræddi ég við hæstv. forsætisráðherra um óréttláta tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem kemur ekki síst fram í þjónustu við fatlað fólk. Sveitarfélögin telja að það vanti 9–13 milljarða inn í grunninn frá ríkinu þannig að hann standi undir sér. Forsætisráðherra kvaðst hafa mjög mikinn skilning á vanda sveitarfélaga. Við ræddum líka áhugaverða hugmynd innviðaráðherra, sem hann kynnti á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga, um 5–6 milljarða innspýtingu inn í málaflokkinn. Þetta átti að gerast með þeim hætti að hámarksútsvarsprósenta sveitarfélaga hækkaði um 0,26 prósentustig en tekjuskattur, sem ríkið innheimtir, lækkaði á móti sem því næmi. Hæstv. forsætisráðherra lét þó á sér heyra að hugmyndin hafi ekki verið rædd og alls ekki í ríkisstjórn. Nú er samt sem áður hugmyndin fædd hjá einum af oddvitum ríkisstjórnarinnar og sveitarstjórnarfólk er mjög áhugasamt um að vita hversu raunhæft er að hún verði að veruleika og muni jafnvel birtast í fjárlögum milli umferða, sem er auðvitað forsenda þess að hún komi að einhverju gagni fyrir sveitarfélögin á næsta ári. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra einfaldlega hvað honum finnist um hugmynd innviðaráðherra og hvort líklegt sé að hún verði að veruleika á næstunni. Ef ráðherra hugnast hugmyndin er líka nauðsynlegt að spyrja í framhaldinu, þar sem augljóst er að þessi útfærsla innviðaráðherra myndi lækka tekjur ríkissjóðs: Sér hæstv. fjármálaráðherra þá fyrir sér að tekjumissirinn yrði bættur upp með nýjum tekjustofnum, sér hann fyrir sér að skila ríkissjóði með meiri halla en áður var gert ráð fyrir eða verða útgjöld skorin niður? Og þá væri gott að vita hvaða útgjöld það yrðu.

Virðulegur forseti. Fyrst vil ég nú segja að þróunin í málefnum fatlaðra og kostnaður vegna þess málaflokks er efni í alveg sérstaka umræðu. Eftir margra ára undirbúning var tekin ákvörðun á Alþingi um að auka við þjónustu við fatlaða á Íslandi. Eftir að sá málaflokkur hafði verið færður yfir til sveitarfélaganna árið 2011 og við lagabreytinguna sem tók gildi árið 2018 var áætlað að heildarkostnaður sveitarfélaganna vegna þeirra breytinga sem þá voru gerðar og vörðuðu einkum fleiri NPA-samninga og húsnæðisúrræði, fyrir utan það sem sneri að atvinnuúrræðum og frístundastuðningi, myndi nema um 967 milljónum. Nú segja sveitarfélögin okkur að það vanti 13 milljarða upp á. Kostnaður sem átti að vera innan við 1 milljarður er sem sagt 14 milljarðar. Og þó er ekki enn búið að gera einhverja 80 NPA-samninga sem munu kosta aðra 2 milljarða. Eftir margra ára vinnu ríkis og sveitarfélaga var niðurstaðan hér, eftir nokkrar umferðir á Alþingi vegna þess að málið var ekki afgreitt í einni umferð, að kostnaðurinn væri innan við milljarður fyrir sveitarfélögin, en það stefnir í að hann verði 16 milljarðar á ári. Þetta hlýtur að vera tilefni í alveg sérstaka umræðu. En við höfum að sjálfsögðu og augljóslega öll metnað til þess að gera mjög vel í þessum málaflokki og ekki er vafi á því að þjónustan hefur aukist og batnað. Þegar spurt er að því hvernig mér lítist á þær hugmyndir sem innviðaráðherra hefur viðrað þá er auðvelt að svara því vegna þess að þær eru komnar úr fjármálaráðuneytinu og voru teknar upp í samskiptum fjármálaráðuneytis og innviðaráðuneytis. Við eigum eftir að fara nánar yfir þær í ráðherranefnd um ríkisfjármál og þá verður hægt að svara öllum þeim spurningum sem hér er velt upp um áhrif á afkomu ríkissjóðs. En ljóst er að tilfærsla á tekjum milli ríkis og sveitarfélaga mun ekki hafa nein áhrif á afkomu hins opinbera.

Herra forseti. Ég held að það sé ekkert sérstaklega uppörvandi fyrir sveitarfélögin að hlusta á tóninn í hæstv. fjármálaráðherra þegar hann kannski vefengir að það vanti svona mikið inn. Það er auðvitað bara rétt að árétta það að þegar ríkið áætlaði þennan kostnað á sínum tíma var það undir forystu Bjarna Benediktssonar, þáverandi hæstv. fjármálaráðherra í fjármálaráðuneytinu. Reykjavík benti á þeim tíma á stórkostlegt vanmat á kostnaðaráætlunum fjármálaráðuneytisins. En það má líka benda á að síðan þessi yfirfærsla átti sér stað hefur Alþingi margoft verið að breyta lögum sem hefur beinlínis gert málaflokkinn dýrari, m.a. varðandi búsetuúrræði sem ráðherra kom inn á. Ég spyr: Geta sveitarfélögin haldið áfram sinni fjárhagsáætlanagerð án þess að eiga von á því að það komi inn aukinn peningur í seinni umferð fjárlaga sem réttir þeirra hlut?

Virðulegi forseti. Nei, það er reyndar rangt, ég verð að leiðrétta það. Þetta er ekki kostnaðarmat fjármálaráðuneytisins. Þetta er kostnaðarmat sem var unnið í samvinnu sveitarfélaganna, Sambands íslenskra sveitarfélaga, og félagsmálaráðuneytisins á sínum tíma, það voru tvær nefndir sem funduðu 100 sinnum og skiluðu 100 blaðsíðna skýrslu um málið. En látum það nú vera. Ég er sleginn yfir því hversu ofboðslegt vanmat hefur verið hér og svo auðvitað hlýtur þetta að kalla á spurningar um það hvort kostnaðurinn hafi orðið allt of mikill og umfram tilefni. Það hljóta að vakna spurningar um slíkt. Þegar spurt er um það hverju sveitarfélögin eigi að gera ráð fyrir varðandi næsta ár þá var ég að segja það hér að hugmyndir sem hafa verið reifaðar voru smíðaðar í fjármálaráðuneytinu og ræddar við innviðaráðherra sem hefur síðan gert þær opinberar þannig að það er ekki við öðru að búast en að við viljum vinna áfram með þær og taka formlega ákvörðun hérna við meðhöndlun fjárlaga og Alþingi mun síðan á endanum eiga síðasta orðið.

Herra forseti. Þótt málið sem ég spyr hér um varði mjög fjármál ríkissjóðs þá spyr ég hæstv. ráðherra einnig sem formann Sjálfstæðisflokksins, formann stærsta flokks þessarar ríkisstjórnar, því að mjög mikil óvissa hefur ríkt um hvert þessi stjórn stefnir í útlendingamálum. Nú heyrum við af - ekki óeiningu, það er talað um sérstaka einingu, en þó tafir í þingflokki Sjálfstæðismanna vegna útlendingamáls hæstv. dómsmálaráðherra. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvers er að vænta frá Sjálfstæðismönnum hvað þetta varðar? Mun hæstv. dómsmálaráðherra fá stuðning við að laga útlendingafrumvarp sitt, bæta það að því marki að það hafi einhver teljandi áhrif? Og þarf ekki meira til? Verður hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, tilbúinn að styðja hæstv. dómsmálaráðherra í því að koma með viðbótarfrumvörp til að takast á við ástandið sem nú blasir við, það stjórnlausa ástand sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst sem svo? Sá ráðherra og hæstv. fjármálaráðherra hafa báðir viðurkennt að þetta sé ekki viðunandi ástand og sé afleiðing af þeirri stefnu sem hér hefur verið rekin. Aðrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa lítið tjáð sig um þetta, þó kannski einn eða tveir aðeins á skjön við það sem hæstv. ráðherrar hafa sagt. En hver er stefnan? Hvers er að vænta frá Sjálfstæðisflokknum í þessu máli? Það er ekki að ástæðulausu að ég spyr því að það er ekkert mjög langt liðið síðan Sjálfstæðisflokkurinn tók þátt í því og beitti afli sínu til að koma í gegn frumvarpi sem var til þess fallið að ýta undir ásóknina, seglana, eins og hæstv. dómsmálaráðherra kallar það, sem eru á Íslandi. Má vænta þess að flokkurinn taki nú af skarið og nái stjórn á málaflokknum?

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja að ég tek ekki undir þá túlkun hv. þingmanns á tiltölulega nýlegum lagabreytingum að þær hafi orðið til þess að gera Ísland að sérstökum segli í þessum málaflokki, ég er ekki sammála því. Ég vil hins vegar taka fram að okkar áherslur snúast allar um að verja tilgang kerfisins, hælisleitendakerfisins. Við viljum að kerfið gagnist í þeim tilgangi sem það er smíðað en sé ekki þannig að fleiri sæki í það, sem veldur okkur kostnaði og umstangi, og leiti leiða til að komast inn í hælisleitendakerfið þegar þeir eru í raun og veru að leita að stað til að búa á og bæta lífskjör sín til lengri tíma. Við erum sömuleiðis með mjög miklar áhyggjur af skilaboðum sem löggæsluyfirvöld í landinu senda okkur um að vegabréf frá Venesúela gangi kaupum og sölum og þeim sé síðan framvísað hér eins og annars staðar og að þeir sem komi með slík vegabréf standi í skuld við þá sem útvega slík vegabréf og þurfi á komandi árum að finna leiðir til að fjármagna þá skuld, að glæpagengi séu að senda börn á ferð til að finna þá staði þar sem börn njóta sérstakrar verndar umfram aðra. Okkar hugur er hjá slíkum börnum sem verða að einhvers konar verkfæri í höndum glæpagengja. Við þurfum að fjármagna átak til að takast á við slíka aðila þannig að verndarkerfið okkar gagnist þeim sem það er raunverulega smíðað fyrir, sem er fólk sem þarf að leggja á flótta undan ástandinu heima fyrir og leitar skjóls hér og annars staðar í Evrópu og á skilið að fá vernd. Kostnaðurinn einn og sér er síðan annað mál. Við getum ekki ætlast til þess að vera undanskilin þeirri þróun sem er alþjóðleg. Það er við því að búast að það verði meiri ásókn í það að koma til Íslands eins og er að gerast annars staðar. Þetta er viðkvæmur málaflokkur sem þarf að vera hægt að ræða um þannig að staðreyndir þoli dagsins ljós en séu ekki málaðar upp sem einhver hræðsluáróður.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra fór hér ágætlega yfir og ítrekaði í raun áhyggjur mínar af málaflokknum og hvernig hann hefur þróast, en það var fátt um svör um hvernig brugðist yrði við. Vonin er sú að kerfið fari að virka eins og kerfið á að virka. Það geta væntanlega allir verið sammála um að það þurfi til að byrja með að láta kerfið virka eins og það á að virka. En hvernig ætlar ríkisstjórnin, Sjálfstæðisflokkurinn auðvitað ekki hvað síst, að bregðast við? Hvers er að vænta? Hvenær kemur frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra? Verður búið að bæta það frumvarp þannig að það hafi meiri áhrif en það myndi gera eins og við sáum það síðast birtast? Og er hæstv. ráðherra tilbúinn til að ráðast í lagabreytingar, lagfæringar til að ná tökum á þessu stjórnleysi sem ríkir í málaflokknum?

Virðulegur forseti. Frumvarpið sem vísað er til hefur verið afgreitt úr þingflokki Sjálfstæðismanna. Varðandi efnislegt innihald þess þá hefur stofninn að þessu frumvarpi legið fyrir Alþingi án þess að Alþingi gæti afgreitt það. Ég held að það hafi komið fram fjórum sinnum, í fjögur skipti. Ráðherrann er að reyna að finna leiðir til að fá umbætur á lagaumgjörðinni án þess þó að ætla sér bara að skalla vegginn og vera óraunsær um það hvað Alþingi er tilbúið að gera. Hann er að reyna að vera raunsær um það hvaða breytingar er hægt að fá í gegn hér með lagabreytingum, en þar fyrir utan grípur ráðherrann til margvíslegra annarra ráðstafana. Það hefur t.d. með það að gera að við landamæraeftirlit fái menn farþegalista þannig að hægt sé að samkeyra gagnaskrár með löggæslu og landamæraeftirliti í öðrum löndum og finna þannig þá einstaklinga sem sérstök ástæða er til að taka til athugunar og fjölmörg önnur slík atriði, m.a. þarf að fjármagna betur landamæravörsluna og löggæsluna, almennu löggæsluna í landinu. Við erum núna með um 40 gæsluvarðhaldspláss uppfull sem ættu í raun og veru að vera nýtt í öðrum tilgangi þannig að við þurfum að bregðast við á mörgum vígstöðvum.

Virðulegur forseti. Eins og ég hef áður bent á hér í ræðupúlti Alþingis í þessari viku var síðasti mánudagur dagur útrýmingar fátæktar og ég fullyrti að ríkisstjórnin hefði ekkert gert í málefnum fátæktar. Það er auðvitað rangt. Hún hefur gert ýmislegt til meiri bölvunar með því að auka skerðingar, með því t.d. að hækka ekki frítekjumörk þannig að hún hefur nú eitthvað gert til að valda enn þá meiri fátækt. Eldri borgarar okkar lands fengu ekki krónu í Covid. Þetta er hópur sem hefur algerlega verið skilinn eftir í okkar samfélagi. Allt Covid-tímabilið var ekki sett króna til eldri borgara. Þeir eru eins og afgangsstærð hjá ríkisstjórninni. Þeir eru kallaðir fráflæðisvandi, þeir eru einhvern veginn fyrir á hverjum tíma og ekkert gert til að sjá til þess að þeir geti lifað mannsæmandi lífi. Fátækt meðal eldri borgara hefur stóraukist. Þeir verst settu meðal eldri borgara sem eru á lægstu bótum og hafa verið á lágmarkslaunum alla sína tíð - við vitum að að þarna er fólk að reyna að lifa á undir 300.000 kr. á mánuði. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Er hann með eitthvað á döfinni til að gera eitthvað annað en að benda á launaþróun eða meðaltöl eða eitthvað? Er eitthvað í farvatninu með t.d. eingreiðslu, segjum 100.000 kr. eingreiðslu, skatta- og skerðingarlaust? Það væri það eina sem skilaði sér inn í almannatryggingakerfið. Eða er stefna ríkisstjórnarinnar sú að ekki eigi að útrýma fátækt eins og farið er fram á á degi útrýmingar fátæktar heldur að auka á fátæktina?

Virðulegi forseti. Við erum hérna að ræða um tiltölulega viðkvæman málaflokk sem er fátækt og þann hóp sem minnst hefur á milli handanna í samfélaginu. Þess vegna vil ég ekki grípa til þess ráðs að vera hérna uppi með mjög stór orð. Ég óska eftir því að þessi umræða fari fram af þokkalegri yfirvegun og að við styðjumst við staðreyndir. Ég hvet hv. þingmann, vegna þess að hann er sérstaklega að horfa til eldri borgara, að fara nú inn á vef sem við opnuðum sérstaklega fyrir umræðu um þessi mál, tekjusagan.is. Skoðaðu þar hóp 68 ára og eldri, skoðaðu hvernig kjör þeirra, ráðstöfunartekjur, það sem fólk hefur milli handanna eftir að það hefur fengið bætur, lífeyrisgreiðslur, greitt skatta o.s.frv., hvernig þær tölur hafa þróast yfir tíma, hvernig þessi ríkisstjórn sem núna situr og sú sem á undan henni sat hafa samanlagt fleytt öllum tekjutíundum þess aldurshóps upp í hæðir sem við höfum aldrei áður séð, hvernig gögnin sýna að á sama tíma og lífeyrisgreiðslurnar eru að hækka eru bæturnar líka að hækka, sem segir mikla sögu þegar verið er að tala um allar þessar skerðingar. Sem sagt, þrátt fyrir að fólk hafi hærri og hærri lífeyristekjur eru skerðingarnar ekki þannig að það dragi úr bótaréttindunum. Þess vegna er það þannig að sá hópur sem er hér sérstaklega settur á dagskrá í þessum fyrirspurnatíma hefur líklega aldrei í íslenskri sögu haft jafn mikið milli handanna. Og þetta á við um allar tekjutíundirnar. Hér er því haldið fram að við gerum aldrei neitt. Um síðustu áramót þá tvöfölduðum við frítekjumark atvinnutekna úr 100.000 kr. í 200.000 kr. Er það eitthvað sem skiptir engu máli? Jú, ég held að það skipti máli og ég held að það sé til vitnis um að það er rangt að við gerum aldrei neitt. Nýjustu tölur sem ég sá frá OECD sýna að fátækt, a.m.k. þegar horft er á hina hlutfallslegu fátækt, er minnst á Íslandi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Staðreyndin er sú að ég get séð greiðslur til eldri borgara sem eru undir 300.000 kr. Það er alveg sama hvað hæstv. fjármálaráðherra talar um, það er staðreynd. Hann vill alltaf fara í meðaltöl. Hvað ver ríkið miklum fjármunum í að standa undir skuldbindingum gagnvart eldri borgurum? Sú upphæð nemur aðeins 2,6% af vergri landsframleiðslu. Annars staðar á Norðurlöndunum er hlutfallið 5,4–11% og meðaltal OECD-landanna er 8,2%. Sem sagt: Við erum að setja brotabrot til eldri borgara miðað við önnur lönd og OECD. Hvað segir hæstv. fjármálaráðherra um þetta og hvernig í ósköpunum getur hann sagt það hér í ræðustól að þeir sem eru með undir 300.000 kr. á mánuði hafi það gott?

Virðulegi forseti. Við gerðum breytingar á kerfunum okkar fyrir allnokkrum árum sem m.a. tryggðu að heildargreiðslur til þeirra sem búa einir fóru yfir 300.000 kr. Hér er hv. þingmaður eflaust að tala um einstakling sem hefur enga aðra framfærslu af nokkru tagi og lifir því á berstrípuðum bótum og greiðir af þeim skatta. Til að skilja stöðu viðkomandi þarf að spyrja fleiri spurninga, t.d. hvort viðkomandi býr einn, hverjar heimilistekjurnar eru o.s.frv. Það sem tölurnar sýna er að þetta séu alger undantekningartilvik. Hv. þingmaður sakar mig um að nota alltaf meðaltöl. Ég sagði það sérstaklega áðan að við getum skoðað þetta inni á tekjusagan.is fyrir hverja einustu tekjutíund. Skoðið lægstu tekjutíundina, næstlægstu, þriðju lægstu, fjórðu lægstu - allar þessar tekjutíundir hafa stóraukið ráðstöfunartekjur sínar á meðan ég hef verið fjármálaráðherra. Þannig er að útgreiddur ellilífeyrir hefur farið úr því að vera innan við 40 milljarðar á ári yfir í 100 milljarða á ári. Og hvert heldur hv. þingmaður að þessir peningar fari?

Forseti. Á dögunum skiluðu starfsmenn Bankasýslunnar minnisblaði sem fjárlaganefnd hafði óskað eftir fyrir rúmu hálfu ári um gjafir og fríðindi sem þeir höfðu fengið í tengslum við störf sín við sölu á hlutum í Íslandsbanka. Í minnisblaðinu kemur fram að starfsmenn Bankasýslunnar hafi þegið dýra kvöldverði, vínflöskur, konfektkassa og forláta kokteilgerðarsett ásamt því að hafa þegið ótilgreindan fjölda hádegisverða fyrir ótilgreint verð. Þessar gjafir, sem samtals hlaupa á hundruðum þúsunda króna, komu frá umsjónaraðilum, fjármálaráðgjöfum, lögfræðilegum ráðgjöfum, söluráðgjöfum og söluaðilum sem allir eiga það sameiginlegt að hafa átt aðkomu að vinnu Bankasýslunnar við sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka. Forseti. Hæstv. ríkisstjórn gaf út yfirlýsingu í apríl vegna sölu á eignarhlutum ríkisins í Íslandsbanka þar sem sagði m.a., með leyfi forseta: „Traust og gagnsæi verður að ríkja um sölu á eignum ríkisins.“ Því vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er það eðlilegt að starfsmenn Bankasýslunnar þiggi gjafir í tengslum við störf sín?

Virðulegi forseti. Stutta svarið við þessu er að ef um slíkar gjafir er að ræða þá þurfa þær að vera innan hóflegra marka og í einhverjum eðlilegum tengslum við störfin. Eins og t.d. ef um er að ræða hádegisverð eða eitthvað slíkt þá finnst mér það ekki vera þannig að eðli eða umfangi að það eigi að varpa mikilli rýrð á störf Bankasýslunnar. Við skulum hafa í huga hér að það viðskiptasamband, sem hv. þingmaður vísar til, milli Bankasýslunnar annars vegar og söluráðgjafa hins vegar, snýst í raun og veru um viðskiptamál. Það hefur ekkert með hina eiginlegu sölu ríkiseignarinnar að gera sem endar hjá öðrum aðilum, þ.e. kaupendum eignarinnar. Hérna er væntanlega verið að gefa í skyn að þarna séu menn að kaupa sér einhverja velvild til að fá að taka þátt í sölumeðferðinni og þiggja fyrir það einhverja þóknun. Það er stjórn Bankasýslunnar sem ber ábyrgð á heildareftirliti með slíkri samningagerð og mögulegum hagsmunaárekstrum sem kunna að skapast. Stutta svarið mitt við því hvort það sé heppilegt eða æskilegt að um sé að ræða gjafir eða þóknanir af einhverju tagi, hvort sem er í formi hádegisverðar eða með öðrum hætti, er að það beri að fara mjög varlega í öllu slíku.

Virðulegur forseti. Mjög varlega, segir hæstv. fjármálaráðherra. Ég spurði hann einfaldrar spurningar, hvort það væri eðlilegt að Bankasýslan hefði þegið þessar gjafir sem ég taldi allar upp, gjafir sem m.a. voru gefnar af söluaðilum og söluráðgjöfum sem t.d. höfðu það hlutverk að skilgreina hverjir teldust hæfir fjárfestar og hverjir ekki. Virðulegur forseti. Bankasýsla ríkisins er ekki fjárfestir og er ekki fjármálafyrirtæki. Þetta er opinber stofnun. Starfsmönnum hennar ber að fylgja siðareglum starfsmanna ríkisins og þar segir t.d. að þeir eigi að forðast hagsmunaárekstra. Í siðareglum Ríkiskaupa sem sér um mikið magn af opinberum innkaupum segir að starfsfólk stofnunarinnar hvorki semji um né taki á móti gjöfum, greiðum eða annarri fyrirgreiðslu fyrir sig, fjölskyldu sína eða aðra sem tengjast því. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er í alvörunni eðlilegt að Bankasýsla ríkisins sem selur eignir ríkisins þiggi gjafir frá fólki sem hefur beinlínis hagsmuni af því að gefa henni gjafir?

Virðulegur forseti. Það er augljóst að í svona málum eru einfaldar reglur langbestar. Mér finnst reglan sem vísað er til hjá Ríkiskaupum vera prýðileg og hún hentar ágætlega. Ég ætla hins vegar að segja það sem mína skoðun að ég held að í því samfélagi sem við búum í, í þeirri menningu sem skapast hefur í þessu samfélagi, þá þykir það ekki vera mjög stórt tiltökumál ef einhver sendir öðrum rauðvínsflösku sem getur kannski haft verðmæti á bilinu öðrum hvorum megin við 5.000 kr. Ég held að það sé ólíklegt til þess að valda einhverjum úrslitaáhrifum á það hvort mönnum verði treyst til að taka að sér mikilvægt hlutverk eins og það sem við erum að ræða um hér. En þetta er alltaf matsatriði og við höfum sjálf sett okkur reglur hér, þingmenn og ráðherrar í þessum efnum, sem gera ráð fyrir því að gjafir sem eru tækifærisgjafir geta verið þess eðlis að ekki þurfi að halda sérstaka skrá yfir þær en aðrar sem eru yfir ákveðnu verðgildi þurfi að gefa upp. Það finnst mér vera skynsamleg regla og mjög skiljanleg. Þannig að þetta er á endanum matsatriði. Einfaldar reglur eru bestar og það ber að fara varlega, sérstaklega þegar um er að ræða svona mikla hagsmuni eins og eru undir hér.

Virðulegur forseti. Það er óþarfi að fjölyrða mikið um stöðu fjölmiðla á Íslandi. Staðan er dökk eins og við þekkjum. Það ætti heldur ekki að þurfa að fjölyrða mikið um mikilvægi fjölmiðla á Íslandi og í öðrum löndum. Í Danmörku og Noregi er litið svo á að fjölmiðlar séu hryggjarstykkið í lýðræðinu og þar er engin sérstök umræða um það hvort styrkja eigi fjölmiðla eða styðja, heldur meira hvernig. Það þarf að taka rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi til heildstæðrar endurskoðunar til að skapa umhverfi sem getur stutt við frjálsa fjölmiðla til framtíðar. Slík heildarendurskoðun hefur ekki verið sett af stað en hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur þó sett á stuðningskerfi fyrir einkarekna fjölmiðla sem ríkisstjórnin gat ekki samþykkt nema tímabundið til næstu áramóta. Þannig fór forgörðum von um varanlega og heildstæða lausn sem bætir á sama tíma rekstrargrundvöll og sjálfstæði fjölmiðla. Nú berst tilkynning frá hæstv. ráðherra um að hún hafi birt í samráðsgátt tillögu að framlengingu fyrirkomulagsins. Þar kemur fram að framlengingin eigi að gilda í tvö ár og að því loknu eigi að taka við fimm ára fyrirkomulag. Hæstv. ráðherra hefur þegar verið ráðherra málaflokksins í fimm ár og þegar framlengingin hefur runnið sitt skeið hefur ráðherra setið í sjö ár án þess að varanleg lausn sé komin. Það liggur fyrir að skýringin á þessu er ekkert endilega viljaleysi hæstv. ráðherra heldur ekki síður fyrirstaða innan Sjálfstæðisflokksins og er þetta því enn eitt dæmið um mál þar sem stjórnarflokkarnir geta ekki komið sér saman um lausn. Ég og þingflokkur Viðreisnar erum hlynnt því að styðja við fjölmiðla enda eru þeir hornsteinn lýðræðisins, en samhliða þarf að huga að erlendu miðlunum, yfirburðastöðu RÚV og tryggja heilbrigt og eðlilegt starfs- og rekstrarumhverfi. Annað er til þess fallið að skapa óheilbrigðara umhverfi en var fyrir, sér í lagi þegar ráðherra hefur stöðugt í hendi sér að afnema stuðninginn og skiptir þá í sjálfu sér ekki máli hver ráðherrann er. Í sérstakri umræðu í mars sagði hæstv. ráðherra að vinna væri að fara af stað á vegum fjármálaráðherra um að breyta skattalegu umhverfi og jafna stöðuna. Þær niðurstöður myndi hún kynna, en ekkert hefur bólað á þeim. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvernig þeirri vinnu miðar og hvernig hún hugsar sér fyrirkomulagið hvað varðar fjölmiðla til framtíðar.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að sýna fjölmiðlum þennan áhuga enda hefur hv. þingmaður starfað um árabil á vettvangi fjölmiðla. Ég er fyllilega sammála hv. þingmanni um mikilvægi fjölmiðla og fjölmiðlar eru iðulega nefndir sem fjórða stoðin er varðar skiptingu valds. Fjölmiðlar veita auðvitað þetta nauðsynlega aðhald, bæði í stjórnmálum, viðskiptalífinu og samfélaginu, þannig að í mínum huga er engin spurning að fjölmiðlar skipta mjög miklu máli. Mig langar að nefna nokkra þætti. Í fyrsta lagi er hafin heildarendurskoðun í ráðuneytinu um að móta fjölmiðlastefnu til 5–7 ára. Því get ég upplýst hv. þingmann um að sú vinna er hafin. Í öðru lagi hef ég lagt fram frumvarp þar sem við lengjum í þessum stuðningi. Í þriðja lagi þá á sér stað samvinna og samráð við fjármála- og efnahagsráðuneytið þar sem við erum að skoða streymisveitur og hvað önnur ríki gera varðandi erlendar streymisveitur. Það er ýmislegt sem kemur í ljós þar, til að mynda að Danir hafa verið að setja á sérstakt framlag. Streymisveitum þar ber að vera með sérstakt framlag inn í Kvikmyndasjóð og inn í menninguna í Danmörku og mörg ríki eru að vinna að þessu eða hafa hrint því í framkvæmd. En ég vil upplýsa hv. þingmann um það að í fyrsta lagi er heildarendurskoðun hafin, í öðru lagi þá er frumvarpið komið fram og svo erum við í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðuneytið um hvernig við stígum næstu skref varðandi frekari tekjuauka inn í þetta umhverfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er auðvitað rétt að það hefur mikið verið rætt um fjölmiðlana og mér finnst svolítið mikilvægt að við komumst á þann stað að við hættum að velta því fyrir okkur hvort það eigi að skapa hér eðlilegt umhverfi fyrir fjölmiðla heldur tölum frekar um hvernig eigi nákvæmlega að gera það. Ég hef svolítið saknað þess að menn ræði um þessa hluti meira heildstætt. Við í Viðreisn lögðum t.d. fram þingsályktunartillögu þar sem kemur fram að það þurfi að skoða þetta allt saman í heild sinni vegna þess að ein stoðin, t.d. Ríkisútvarpið, hefur áhrif á hinar stoðirnar sem eru þá frjálsu miðlarnir. Samfélagsmiðlarnir koma inn í þetta og allt það þannig að það að styrkja bara einkarekna fjölmiðla skapar auðvitað ekkert svigrúm til fyrirsjáanleika til lengri tíma. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála því viðhorfi sem oft heyrist, og ég er ósammála, um að það verði í raun og veru að veikja RÚV til að styrkja einkareknu miðlana. Myndi það ekki frekar leiða til þess að heildarumhverfi fjölmiðla yrði veikara? Og ef menn fara í þá vinnu að skoða t.d. stöðu RÚV á auglýsingamarkaði, hvort það sé fyrirsjáanleg einhver sátt innan ríkisstjórnarinnar um það að tekjutapi vegna þess hjá Ríkisútvarpinu verði þá mætt þannig að báðar einingarnar verði sterkari á eftir.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni í því að ég tel að ekki sé skynsamlegt að veikja RÚV. RÚV gegnir mjög mikilvægu hlutverki hér. Það er hins vegar svo að auglýsingar á RÚV hafa verið mikið til umræðu og margir hafa efasemdir um hvort RÚV eigi að hafa sínar auglýsingatekjur. Einnig er svo í þeim ríkjum sem hafa farið þá leið að taka auglýsingarnar af sínum ríkismiðlum, þá nefni ég Frakkland og Spán, að vegna þessarar stafrænu byltingar sem við erum stödd í þá hefur svigrúmið sem myndaðist í þessum ríkjum ekkert endilega farið til innlendra fjölmiðla heldur fremur til erlendra streymisveitna eða þeirra á þeim vettvangi. Við sjáum öll að þetta umhverfi er auðvitað gjörbreytt, en ég kalla líka eftir því að meðan við erum í þessari heildarendurskoðun að fjölmiðlar þurfi sömuleiðis að huga að nýjum 

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (aldurstengd örorkuuppbót). Flutningsmenn auk mín eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Á eftir 1. mgr. 21. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst skal réttur til aldurstengdrar örorkuuppbótar haldast óbreyttur. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var áður lagt fram á 150., 151. og 152. löggjafarþingi (124. mál) og er nú lagt fram óbreytt. Á 152. löggjafarþingi bárust umsagnir um frumvarpið frá Landssamtökunum Þroskahjálp, Öryrkjabandalagi Íslands, Félagi eldri borgara í Reykjavík og nágrenni og Landssambandi eldri borgara. Umsagnaraðilar lýstu allir yfir stuðningi við frumvarpið og kem ég að því seinna. Þegar örorkulífeyrisþegi verður 67 ára, þ.e. nær þeim aldri þegar réttur til töku ellilífeyris myndast, fellur niður réttur hans til aldurstengdrar örorkuuppbótar. Við þetta tímamark skerðast greiðslur viðkomandi um þá upphæð sem nemur aldurstengdri örorkuuppbót hans. Þessi skerðing hefur mikil áhrif á ráðstöfunartekjur öryrkja og er þeim verulega íþyngjandi. Rökin fyrir því að greiða aldurstengda örorkuuppbót eru þau að aflahæfi viðkomandi skerðist til lengri tíma allt eftir því hve ungur hann er þegar hann er metinn til 75% örorku. Þau rök eiga við óháð því hvort viðkomandi er 66 eða 67 ára, enda er það svo að með sífellt bættum læknavísindum hefur aflahæfi fólks aukist vel fram yfir 67 ára aldur. Þeir sem eru vinnufærir geta nýtt sér úrræði laganna til töku hálfs lífeyris eða nýtt sér frítekjumörk ellilífeyris en þeir sem eru óvinnufærir njóta þá engra slíkra úrræða. Því á hin aldurstengda örorkuuppbót ekki að falla niður við upphaf töku ellilífeyris. Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni segir orðrétt, með leyfi forseta, í umsögn um frumvarpið á síðasta þingi: „Með þessu frumvarpi er lagt til að inn í 21. gr. laganna komi nýtt ákvæði á þá leið að þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst skuli réttur öryrkja til aldurstengdrar örorkuuppbótar haldast. Þegar öryrkjar verða 67 ára fara þeir sjálfkrafa af örorkubótum á ellilífeyri, og þá fellur umrædd uppbót niður skv. gildandi lögum. Hún getur hæst orðið jafnhá örorkulífeyrinum, nú 48.100 kr. á mánuði, hjá þeim sem voru metnir 75% öryrkjar á unga aldri, en verður þeim mun lægri sem það gerðist við hærri aldur. Hjá þeim sem varð 75% öryrki fertugur er upphæðin nú 7.200 kr. á mánuði“ - en er núna rúmar 50.000 kr., heildarupphæðin. Nákvæmlega er aldurstengda örorkuuppbótin í dag 54.210 kr. - „Tilgangurinn með uppbótinni mun vera sá, að bæta öryrkjanum það upp að einhverju marki að hann hefur ekki átt sömu möguleika og aðrir til að bæta hag sinn með öflun tekna á lífsleiðinni, s.s. að koma sér upp eignum og lífeyrisréttindum. Stjórn Félags eldri borgara í Reykjavík og nágrenni fær ekki séð að málefnaleg rök fyrir greiðslu uppbótarinnar falli niður við það að öryrkinn verði 67 ára og lýsir því yfir stuðningi við frumvarpið.“ Það er alltaf skrýtið og maður hefur eiginlega oft gert grín að því að þegar öryrkjar verða 67 ára þá hætti þeir að vera öryrkjar og verði heilbrigðir í boði ríkisins. Meira að segja má segja að þegar þessi aldurstengda örorkuuppbót fellur niður sé það eiginlega staðfesting á því að viðkomandi er hættur að vera öryrki og er bara orðinn heilbrigður einstaklingur og þarf þar af leiðandi ekki á þessari aldurstengdu örorkuuppbót að halda. Við sjáum hversu furðulegt það er miðað að þarna er kannski einstaklingur sem er búinn að vera öryrki alla sína ævi og allt í einu er bara eins og það hafi aldrei verið. Landssamband eldri borgara segir orðrétt í umsögn, með leyfi forseta: „Landssamband eldri borgara styður heilshugar framkomna tillögu um breytingu á lögum um almannatryggingar (aldurstengda örorkuuppbót) enda öllum vandséð hvaða breytingar verða til bóta á aflahæfi einstaklinga við það eitt að ná 67 ára aldri. Óvinnufærir örorkulífeyrisþegar geta ekki nýtt sér úrræði sem kunna að bjóðast öðrum og því á alls ekki að fella niður aldurstengda örorkuuppbót við upphaf töku ellilífeyris.“ Þarna kemur líka fram að Landssamband eldri borgara er gjörsamlega sammála þessu. Það sér enginn rök fyrir því að fella þessa uppbót niður vegna þess að í sjálfu sér er það bara staðreynd að - nema auðvitað þeir sem settu lögin, og ríkisstjórn hvers tíma, hafa einhvern veginn fundið það út að það sé í lagi að fella þetta niður. Einhverra hluta vegna telja þeir að viðkomandi sé orðinn það vel staddur eftir að hafa verið nær alla sína ævi á örorkubótum að þá sé einhver breytt staða þannig við 67 ára aldur að það sé allt í lagi að lækka viðkomandi. Í umsögn Öryrkjabandalags Íslands segir orðrétt, með leyfi forseta: „ÖBÍ lýsir stuðningi við frumvarpið sem hér er til umsagnar og sem felur í sér að réttur til aldurstengdrar örorkuuppbótar haldist óbreyttur þegar réttur til örorkulífeyris fellur niður og taka ellilífeyris hefst. Samkvæmt núgildandi lögum missa örorkulífeyrisþegar aldurstengdu örorkuuppbótina við 67 ára aldur. Breytingin myndi bæta stöðu fatlaðs og langveiks fólks sem vegna veikinda, slysa eða fötlunar nær ekki að ávinna sér lífeyrisréttindi í lífeyrissjóðum og eftirlaunaréttindi þess úr lífeyrissjóðakerfinu því mjög takmörkuð eða jafnvel engin. Á slíkt sérstaklega við um einstaklinga sem fá örorkumat ungir að árum. Þessir einstaklingar fá almennt mjög lág eða jafnvel engin eftirlaun frá lífeyrissjóðum og eru auk þess í þeirri stöðu að ná heldur ekki að greiða inn í og safna viðbótarlífeyrissparnaði. Þar af leiðandi þurfa þeir enn frekar að treysta á almannatryggingar. Ljóst er að sá hópur ellilífeyrisþega sem fyrir 67 ára aldur þurfti að framfleyta sér á örorkulífeyri og/eða var um lengri tíma utan vinnumarkaðar er almennt með mun lægri tekjur og í mun erfiðari fjárhagsstöðu en aðrir ellilífeyrisþegar. Þetta er sá hópur ellilífeyrisþega sem stendur verst. Örorkulífeyrisþegar hafa að auki ekki val um að fresta töku ellilífeyris til 72 ára aldurs, eins og aðrir, og hækka þar með greiðslur sínar á mánuði um 0,5%, þar sem greiðslum til örorkulífeyrisþega er breytt án umsóknar úr örorkulífeyri í ellilífeyri við 67 ára aldur. ÖBÍ mælir með því að frumvarpið verði samþykkt, þar sem það mun bæta kjör þess hóps sem verst stendur í mengi ellilífeyrisþega. Hægt er að hækka ellilífeyri og heimilisuppbót um að hámarki 30% með því að fresta töku ellilífeyris.“ Landssamtökin Þroskahjálp taka einnig undir í umsögn og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Landssamtökin Þroskahjálp þakka fyrir að hafa fengið frumvarpið sent til umsagnar. Aldurstengdri örorkuuppbót er m.a. ætlað að koma til móts við þann hóp sem hefur oft óverulegar lífeyris- og fjármagnstekjur. Þá er eignastaða þess hóps oft lakari en þeirra sem verða fyrir skerðingu eða veikjast síðar á lífsleiðinni. Það á við hjá fólki sem svo háttar til um og hefur verið á örorkubótum og nær 67 ára aldri. Með vísan til framangreinds lýsa Landssamtökin Þroskahjálp stuðningi við frumvarpið.“ Ef við áttum okkur á um hvaða fjárhæðir við erum að tala í þessu samhengi þá erum við að tala um að hámarkið lækkar um 25.000 kr. útborgaðar bara við það að verða 67 ára hjá einstaklingi sem hefur orðið öryrki við 18 ára aldur, 25.000 kr. lækkun bara við það að fara á ellilífeyri. Ef við horfum á aðstæður þess einstaklings sem er búinn að vera í þessari fátæktarstöðu alla sína tíð hefði eðlilegt verið að þetta hefði hækkað um 50.000–100.000 kr. við það að verða 67 ára vegna þess að það verður allt erfiðara eftir því sem lengur lengra líður á ævina. Við megum heldur ekki gleyma og við verðum að taka inn í dæmið að þetta eru þeir einstaklingar sem við erum að tala um sem verða öryrkjar 18 ára og yngsti hópurinn er þeir sem eru verst settir að því leyti að vegna þess að þeir fá svokallaða framfærsluuppbót, sem er í dag rétt um 60.000 kr., sem skerðist frá öllum tekjum strax. Meira að segja fjármagnstekjur, bara við það að einstaklingur fær fjármagnstekjur, fær 1.000 kr. í fjármagnstekjur, þá skerðist það strax um 65%. Það er ekki einu sinni byrjað að skatta, það er ekki byrjað að skatta fyrr en um hvað, 300.000, en hjá þessum einstaklingum byrjar skerðingin strax um 65%. Ég spyr mig: Hver getur sett svona kerfi, sett svona lög? Ef þessi einstaklingur ákveður og gæti, hugsið ykkur, ef hann gæti bara farið að vinna og fengi, segjum bara 100.000 kr. í laun, þá má hann þakka fyrir að halda 25.000 kr. af þessum 100.000 kr. Ég spyr: Hver vill vinna við svona aðstæður? Hver vill vinna við aðstæður þar sem hann veit að það eru 75% að lágmarki tekin af hans tekjum? Þetta eru fátæktargildrur í boði ríkisstjórnar eftir ríkisstjórn og því miður virðist enginn áhugi hjá núverandi ríkisstjórn eða fyrri ríkisstjórnum á að breyta þessu vegna þess að eins og kom fram í upphafi er ég að leggja þetta fram í fjórða sinn. Við verðum að átta okkur á því að ef þeir búa einir, þessir einstaklingar, þá fá þeir framfærsluuppbót upp á 57.567 kr., heimilisuppbót upp á 58.678 kr. og aldurstengda örorkuuppbót upp á 54.210 kr. en allar þessar bætur skerða, mismunandi eftir tekjum. Þetta er hópurinn sem er með ákveðna upphæð samkvæmt lögum sem hann á að lifa af og ef þeir reyna á einhvern hátt að bæta kjör sín þá lenda þeir alltaf á vegg. Þeir lenda alltaf í þeim ömurlegum aðstæðum að tapa stórfé á því að reyna að bjarga sér á einhvern hátt. Það er þyngra en tárum taki að við skulum vera með þetta kerfi en ég bind ákveðnar vonir við endurskoðun almannatryggingakerfisins sem er núna í gangi. Ég segi að ef við tökum ekki á svona hlutum eins og stöðu þeirra sem verst hafa það í þessu kerfi, eins og þessa sem ég er að reyna að fá - að þessi lága upphæð fylgi þeim eftir 67 ára aldur og ég hefði viljað helst að hún væri mun hærri, ef við tökum ekki á því í endurskoðun almannatryggingakerfisins þá er endurskoðunin þegar fallin um sjálfa sig. Þessi hópur og aðrir, þetta er hópurinn sem okkur ber að verja. Við getum eiginlega sagt okkur það að ef við sjáum einstakling sem er í þessum hópi og hann býr einn og ætlar að reyna að redda sér í þeim aðstæðum þá er hann með útborgaðar ráðstöfunartekjur upp á 325.000 kr. í dag. Fyrir þessar 325.000 kr. þarf hann að standa undir öllum þeim kostnaði sem við - jafnvel lyfjakostnaði, læknisþjónustu, húsaleigu, fæði. Spáið í það, að vera einn, einstaklingur, í þessu. Þetta er nefnilega hópurinn sem líka er í þeirri aðstöðu að borga upp undir 70–75% af ráðstöfunartekjum sínum í leigu. Það segir sig sjálft að það er ákveðið ofbeldi í því að hafa einhvern hóp sem er í þeirri aðstöðu að hann þurfi eiginlega að velja um það hvort hann geti búið einn eða hvort hann vilji reyna að finna einhver önnur úrræði þannig að hann geti - hvort hann á að vera með húsnæði eða lifa af, hvort hann eigi að hafa efni á mat eða húsnæði. Það virðist vera stór hópur af þessu fólki sem hefur ekki möguleika á að velja að búa eitt. En hvað skeður ef einstaklingurinn ákveður síðan að búa með öðrum? Þá fer kerfið af stað og byrjar að skerða grimmilega. Heimilisuppbótin hverfur og þessum einstaklingum er refsað í skerðingarkerfinu. Það er oft talað um og ríkisstjórnin hefur verið að hæla sér af því t.d. að núna ætlar hún að - setti í vor 3% inn í þetta kerfi og ætlar að setja 6% inn í þetta kerfi um næstu áramót. Ef við tökum bara þennan hóp, þegar sett er akkúrat inn í þetta kerfi ákveðin upphæð þá fer af stað rúlletta. Það byrjar á því að um leið og bætur þeirra hækka þá fara af stað keðjuverkandi skerðingar. Ef fólk er með húsaleigubætur byrja þær að skerðast. Síðan færist þetta yfir til sveitarfélaganna, sérstakar húsaleigubætur. Þetta verða keðjuverkandi skerðingar í kerfinu. Maður getur ekki ímyndað sér og maður botnar ekki í því að við skulum vera með svona kerfi, að við skulum leyfa okkur ár eftir ár að hafa hlutina svona. Síðan er auðvitað alveg stórfurðulegt þegar maður reynir að benda á að þessir hópar séu berskjaldaðir og eitthvað þurfi að gera fyrir þá að þá kemur t.d. fjármálaráðherra hér í dag í óundirbúnum fyrirspurnum og bendir á einhverja tekjutíund hjá skattstjóra eins og það geti leyst vanda fólks í almannatryggingakerfinu. Staðreyndin er að hversu oft sem við færum inn á þessa tekjutíund breytir það ekki stöðu þeirra sem eru í þessum aðstæðum í dag. Það hefur engin áhrif á það vegna þess að það eina sem hefur áhrif á stöðu þessa fólks er það sem það fær borgað um hver mánaðamót. Þetta er einmitt hópurinn sem fær skilaboð um það að eftir fyrstu viku hvers mánaðar er þessi hópur og aðrir sem eru illa staddir á leið til hjálparstofnana að fá matargjafir. Það er bara staðreynd, við vitum það, og það þarf ekki meðaltöl, ekki tekjutíund, það þarf enga tölfræði til að segja mér að það að reyna að lifa af á einhverjum rétt um 300.000 kr. með húsaleigu upp á 50–70% af þeim tekjum plús verðbólgu og aðra þætti - þá er alveg á hreinu að hversu oft fjármálaráðherra eða aðrir í ríkisstjórn koma hingað í pontu og fullyrða að þessi hópur hafi fengið svo rosalega mikið, eins og líka var fullyrt um eldri borgara áðan, að þeir væru í svakalega góðri stöðu vegna þess að það hefðu aukist svo gífurlega inngreiðslur frá ríkinu inn til eldri borgara - það var bent á það að eldri borgurum hefur stórfjölgað, er það ekki stærsti kostnaðarliðurinn? Sama gildir þegar er verið að tala um öryrkja. Það er alltaf sett ein tala en síðan kemur í ljós að það hefur fjölgað í hópi viðkomandi vegna kulnunar í þjóðfélaginu og annarra þátta. Við megum líka aldrei gleyma því að það er stór hópur öryrkja að koma inn í kerfið í dag vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin er búin að búa til færiband úr heilbrigðiskerfinu inn í örorkukerfið með því að sjá til þess að biðlistar lengist og lengist, með því að láta fólk vera á biðlistum og taka lyf er verið að brjóta bæði andlega og líkamlega heilsu fólks. Við erum að sjá þetta um allt kerfið. Ég er að hitta fullfrískt fólk sem hefur ekki efni á að fara yfir götuna í Ármúla í liðskiptaaðgerðir en situr heima fast og getur ekki unnið vegna þess að það hefur ekki efni á því að fara til einkarekinna og er á þriggja ára biðlista eftir að komast í aðgerð á heilbrigðisstofnun. Þetta sýnir okkur það og ég er sannfærður um það því miður að eina lausnin fyrir þennan hóp og að þetta fáist samþykkt er að þessi ríkisstjórn færi frá. Miðað við það sem ég hef heyrt og miðað við það að þeir þykjast ætla núna að fara að endurskoða almannatryggingakerfið þá vonandi samþykkja þeir þetta frumvarp þar sem við erum ekki að fara fram - þetta er ekki stór hópur og ekki háar upphæðir en skipta þetta fólk gífurlegu máli þegar það verður 67 ára og fer inn í ellilífeyriskerfið, að það fái að halda þeim réttindum sem það hefur nú þegar þegar það fer þangað yfir.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir elju hans við að halda þessum málum á lofti og horfa á að þetta er í fjórða skipti sem þetta frumvarp er lagt fram og það gerist ekkert. Þegar maður hlustar á hv. þingmann lýsa því hvernig þetta kerfi virkar finnst manni það algjörlega galið. Það er verið að segja: Jú, það er verið að hækka á miðju ári tekjur þessa hóps um 3% og það á að gera það um 6% um áramót. En á sama tíma fer í gang eitthvert hjól í hinn endann sem rífur þetta bara af fólki. Mig langar aðeins varðandi aldurstengdu örorkuuppbótina að biðja þingmanninn aðeins að fara betur yfir hana. Ekki að ég sé að gagnrýna heldur af því að mig skortir bara þekkingu. Ég gæti ímyndað mér að aldurstenging væri mikil þegar þú ert ungur af því að þá verður þú af möguleikum til að búa þér til tekjur og hún eigi svo að fjara út eftir því sem þú eldist af því að möguleikar á vinnumarkaði eru þannig að þeir minnka í sjálfu sér eftir því sem maður eldist. Mig langar aðeins að biðja hv. þingmann um að fara yfir það hvernig hún virkar gagnvart þessum hópi, þessi aldurstengda örorkuuppbót. Við sjáum þessa hluti vera að gerast í lífeyriskerfinu okkar líka - ef hann gæti skýrt þetta aðeins út.

Forseti minnir þingmenn á að ávarpa forseta en ekki hver annan.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Upphaflega hugsunin á bak við aldurstengdu uppbótina var sú að þeir sem verða t.d. öryrkjar 18 ára eru búnir að vera öryrkjar alla tíð, þeir koma inn í kerfið 18 ára og þetta eru yfirleitt þeir einstaklingar sem eru verst staddir líkamlega og jafnvel andlega líka. Það er hvort tveggja. Það var hugsað þannig að kostnaður hjá þessu fólki væri yfirleitt meiri en gengur og gerist meðal öryrkja. Það er ýmis kostnaður eins og lyfjakostnaður, læknisþjónusta og ýmislegt, jafnvel sjúkraþjálfun sem þetta fólk þarf á að halda. Þess vegna var hugsað um upphæð sem er, eins og ég sagði, 54.210 kr í dag og það er fyrir þá sem eru 18 ára og eldri. Síðan ef þú kemur seinna inn í kerfið þá minnkar þessi upphæð. Eins og þegar ég fór inn í kerfið 38 ára þá fékk ég einhvern þrjúþúsundkall eða eitthvað, bara smotterí. Þegar þú ert kominn upp í ákveðinn aldurshóp þá dettur þetta út. Það sem ég hef oft hugsað í þessu kerfi er að það mætti eiginlega láta þetta detta miklu fyrr út því að þeir sem koma seinna inn í kerfið eiga þó alla vega lífeyrissjóð, þeir eiga jafnvel séreignarsparnað í dag og þeir standa að mörgu leyti betur en þessir einstaklingar. Þess vegna myndi ég vilja hafa þetta miklu hærri upphæð hjá þessum einstaklingum og láta þetta fjara út hraðar og bara hverfa fyrr. Það væri hægt að gera til að bæta stöðu þessa hóps vegna þess að þetta er hópur sem þarf þennan stuðning og þetta er hópur sem er ekki á vinnumarkaði og hefur yfirleitt ekki neinar lífeyristekjur eða aðrar tekjur, séreignarsparnaðinn eða nokkurn skapaðan hlut annan.

Herra forseti. Ég vil biðjast forláts á að kunna mig ekki almennilega í pontunni. Ég er enn þá að læra. En mig langar að byrja á því, virðulegi forseti, að þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Mig langar að nefna að í gær sátum við hv. þingmaður fund í velferðarnefnd þar sem verið var að kynna fyrir okkur vinnu stýrihóps um endurskoðun á almannatryggingakerfinu sem snýr að kjörum öryrkja. Þar nefndi ég í fyrirspurn til formanns þessa stýrihóps að fólk væri að gera sér væntingar um afkomubata í gegnum þessa vinnu stýrihópsins af því að við erum búin að hlusta á það sýknt og heilagt hér í þinginu að ekkert sé verið að gera í málunum af því að alltaf er verið að bíða eftir því að þessi endurskoðun eigi sér stað. Maður veltir því þá fyrir sér: Getum við í raun og veru gert okkur einhverjar væntingar? Er eitthvert sérstakt tilefni til að ætla að sú ríkisstjórn sem nú situr og hefur setið ætli sér að fara að setja einhverja aukapeninga inn í þennan hluta velferðarkerfisins eftir eitt ár eða tvö ár frekar en bara núna? Reynslan segir okkur að það er endalaust verið að knésetja ákveðna hópa og taka í raun og veru af þeim það sem þeim ber út úr grunnkerfum okkar. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Gerir hann sér einhverjar væntingar um afkomubata vegna þessarar endurskoðunar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir þessa fyrirspurn. Hún er eiginlega að mörgu leyti frábær vegna þess að staðreyndin er nefnilega sú að þegar almannatryggingakerfið var síðast endurskoðað voru eldri borgarar teknir út og kerfið hjá þeim einfaldað. Á sama tíma voru teknir frá held ég 4 eða 5 milljarðar sem átti að nýta í endurskoðun örorkukerfisins og krónu á móti krónu skerðingar og annað. Síðan var hætt við það og ríkið er sennilega búið að spara sér 30–40 milljarða á þessu tímabili. Þetta er bara sparnaður upp á 4–5 milljarða á hverju einasta ári sem ríkið á og áttu að fara í þetta kerfi en hafa ekki farið í það. Meira að segja voru þessir peningar sem voru í þessu kerfi á sínum tíma notaðir í eingreiðslur og líka til þess að hækka bílastyrki. Það átti að kaupa bíla og þeir voru notaðir í það á sínum tíma. Ég hef trú, jú. Fyrsta málið sem ég lagði fram á Alþingi á sínum tíma var út af styrkjum, bílastyrkjum, lyfjastyrkjum og ýmsum styrkjum. Ég lagði það fram vegna að þar hafði ég mína eigin reynslu, ég fékk bara 15.000 kr. styrk til að kaupa bensín á bíl og það endaði með því að ég fór að reikna þetta út af því ég skildi ekkert í því að ég stóð ekkert betur við að fá þennan 15.000 kr. styrk. Ég endaði í 3.000 kr. mínus, ég var búinn að reikna það út, við að taka við styrknum, vegna skerðinga út úr kerfinu. Mér fannst þetta svo arfavitlaust vegna þess að þetta átti að hjálpa. Þannig að ég lagði fram hér að þessir styrkir yrðu gerðir skatta- og skerðingarlausir þannig að ekki yrði tekinn skattur af þeim og það var samþykkt. Það var samþykkt og það var fyrsta málið sem ég náði í gegn. Núna er þetta held ég rétt um 20.000 kr. Þetta hefur nú ekki hækkað mikið því að þeir passa sig að hækka þetta ekki samkvæmt vísitölu. En það er skattlaust og það er ekki skert. Þannig að ég á von á að dropinn holi steininn og núna þurfi ekki að koma með þetta í fimmta skiptið.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að geta rætt þetta í dag. Okkur hættir svolítið til að líta á öryrkja sem einsleitan hóp fólks. Það eru bara fjöldamargir í þeirri stöðu að vera fatlaðir og örorkulífeyrisþegar allt sitt líf og það er svo mikilvægt að við festum þessa hópa ekki í fátæktargildru alveg þar til þeirra ævidagar eru taldir. Það er mjög mikilvægt að við tryggjum fólki sem mun aldrei geta unnið framfærslu. Það eru ákveðnir hópar sem munu aldrei geta farið í endurhæfingu eða komið sér inn á vinnumarkað, t.d. fólk með þroskahömlun sem getur bara ekki unnið, fólk með fjölþætta fötlun og þeir sem vegna annarra veikinda munu aldrei geta komist á vinnumarkað. Við megum ekki líta á örorku sem tímabundið ástand og við þurfum að tryggja að þeir sem eru á langvarandi örorku geti lifað mannsæmandi lífi alveg fram eftir, þar til þeir verða eldri borgarar og lengur en það.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi mínu til laga um breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Frumvarpið er flutt öðru sinni en ég mælti fyrir því síðast þann 20. janúar á þessu ári. Það sem gerir það áhugavert er að miklar vendingar hafa orðið síðan þá með innrás Rússa í Úkraínu og það hefur fjölgað verulega í þeim hópi sem þessi lagabreyting mun hafa áhrif á. Í örstuttu máli þá snýst frumvarpið um að veita fólki sem hefur fengið leyfi til dvalar á Íslandi leyfi til að stunda atvinnu sömuleiðis. Sú er nefnilega ekki staðan í dag. Samkvæmt íslenskum lögum þurfa útlendingar, aðrir en ríkisborgarar EES- og EFTA-ríkja, sem hyggjast dvelja á Íslandi lengur en í þrjá mánuði að fá útgefið sérstakt dvalarleyfi hjá Útlendingastofnun. Ríkisborgarar EES- og EFTA-ríkja þurfa ekki sérstakt leyfi til að dvelja hér á landi en þurfa að skrá sig hjá þjóðskrá ef þeir hyggjast dvelja hér lengur en í þrjá mánuði. Ákveðin skilyrði eru fyrir veitingu dvalarleyfis sem velta á því hvers lags dvalarleyfi er sótt um. Ákveðin grunnskilyrði gilda um flest dvalarleyfi og svo eru önnur sérstök skilyrði sem gilda um hvert dvalarleyfi fyrir sig. Til að skýra þetta aðeins nánar ætla ég að fara í stuttu máli yfir inntak þeirra dvalarleyfa sem eru í boði samkvæmt íslenskum lögum. Öll dvalarleyfi eru tímabundin til að byrja með en sum þeirra, ekki öll, leiða af sér rétt til ótímabundins dvalarleyfis eftir tiltekinn búsetutíma og að ströngum skilyrðum uppfylltum. Tilgangur umsækjenda með dvöl hér á landi ræður tegund dvalarleyfis sem viðkomandi getur fengið. Til eru dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar. Þar er fjölskylda reyndar skilgreind á mjög þröngan hátt þar sem uppkomin börn þín eru ekki fjölskylda þín, en það er önnur saga. Aðeins tiltekin dvalarleyfi leiða af sér rétt til fjölskyldusameiningar en þá er það maki Íslendings eða útlendings sem er með dvalarleyfi hér á landi, börn undir 18 ára aldri og foreldrar 67 ára og eldri. Börn yfir 18 ára aldri eru þannig ekki fjölskylda þín og ekki heldur foreldrar þínir fyrr en þeir eru orðnir mjög aldraðir. Þá eru tiltekin dvalarleyfi veitt vegna atvinnuþátttöku. Það eru einkum tvær tegundir; annars vegar vegna skorts á vinnuafli sem veltur fyrst og fremst á stöðunni á vinnumarkaði hér á landi og því starfssviði sem starfsmaðurinn, sem sótt er um dvalarleyfi vegna, er á og það veltur líka á því að viðkomandi hafi vinnuveitanda sem er reiðubúinn að fara í gegnum það ferli með umsækjanda. Vinnuveitandi þarf að sýna fram á, fyrir slíkt dvalarleyfi, að hann finni ekki starfskrafta í starfið á öllu EES-svæðinu. Hitt dvalarleyfið vegna atvinnuþátttöku er á grundvelli starfs sem krefst sérþekkingar. Bæði þessi dvalarleyfi gera kröfu um að viðkomandi sé kominn með vinnu og sæki um dvalarleyfi áður en hann kemur til landsins. Það er almenn regla, það eru ákveðnar undantekningar á því. Fyrir þessum leyfum eru ströng skilyrði sem erfitt getur verið að uppfylla, sérstaklega fyrir fólk sem er ekki með margra ára háskólamenntun að baki eða sérhæfingu. Þá eru til dvalarleyfi vegna náms, vegna vistráðningar eða au-pair, eins og við þekkjum það kannski frekar, fyrir sjálfboðaliða, trúboða, vegna tímabundinnar vinnudvalar fyrir ungt fólk og annað. Þetta eru dvalarleyfi sem að jafnaði veita ekki rétt til ótímabundinnar dvalar að endingu. Svo er það annað þeirra dvalarleyfa sem við tölum um í þessu frumvarpi en það er dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið. Ég ætla ekki að fara í löngu máli yfir það hvað það þýðir en það hefur verið útfært og skilgreint einnig nokkuð þröngt með reglugerð. Veiting dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sem er hitt dvalarleyfið sem frumvarp mitt nær yfir, kemur aðeins til álita við efnislega meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd sem hefur þá í rauninni verið synjað. Þegar einstaklingur kemur til Íslands og sækir um alþjóðlega vernd, um hæli, er skoðaður grundvöllur fyrir þrenns konar dvalarleyfi. Það er í fyrsta lagi staða flóttamanns en sumir einstaklingar eru að flýja persónulegar ofsóknir af tilteknum ástæðum í heimaríkjum og uppfylla skilyrði flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Svo er það dvalarleyfi sem kallað er viðbótarvernd í dag, sem er evrópskt hugtak og var í rauninni fundið upp til að ná yfir fólk sem er að flýja almennt hættuástand í heimaríki, svo sem stríð eða annars konar hremmingar. Það er nefnilega svo skondið og kemur mörgum á óvart að fólk sem er að flýja stríð og bara stríð, ekki persónulegar ofsóknir, er ekki flóttamenn samkvæmt skilgreiningunni í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. En í Evrópu á það rétt á svokallaðri viðbótarvernd sem m.a. hefur verið veitt flóttafólki frá Venesúela eins og hæstv. dómsmálaráðherra er tíðrætt um. Það er eitt af þeim dvalarleyfum sem skoðuð eru þegar sótt er um alþjóðlega vernd. Þriðja dvalarleyfið sem kemur til skoðunar þegar sótt er um alþjóðlega vernd er svokallað dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Ég heyri það almennt á fólki þegar það heyrir þetta hugtak, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, af mannúðarástæðum, að þetta sé svolítið fínt dvalarleyfi. Þetta hljómar skýrt, hljómar eins og það sé mikils virði en staðan er sú að dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða gildir einungis í eitt ár í senn. Það er hægt að framlengja það í allt að tvö ár séu forsendur ekki breyttar. Og því fylgir ekki atvinnuleyfi. Hvaða mannúðarástæður er verið að tala um? Það er nefnilega ekki verið að tala um flóttafólk. Þetta er 74. gr. laga um útlendinga, með leyfi forseta: „Heimilt er að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt“ - 37. gr. er ákvæði sem gildir um flóttafólk - „geti hann sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til.“ Nánari útlistanir á þessu eru í greinargerð með ákvæðinu í frumvarpi til laga um útlendinga og sem fyrr segir þá eiga þessir einstaklingar rétt á tímabundnu dvalarleyfi til eins árs og því fylgir ekki leyfi til að stunda atvinnu. Þessu hef ég viljað breyta mjög lengi og lagði ég þetta frumvarp fram á síðasta þingi og talaði fyrir því sem fyrr segir áður en innrásin í Úkraínu átti sér stað. Þetta dvalarleyfi fékk flóttafólkið frá Úkraínu. Þau fengu ekki stöðu flóttafólks. Þann 4. mars síðastliðinn lýsti dómsmálaráðherra yfir að hann hefði ákveðið að virkja 44. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, þegar í stað vegna fjöldaflótta í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu. Var þessi ákvörðun tekin í samræmi við þá ákvörðun Evrópusambandsins að virkja sams konar úrræði með tilskipun nr. 2001/55, um tímabundna vernd vegna fjöldaflótta. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, en þetta kemur fram í yfirlýsingu dómsmálaráðherra, hefur gefið út tilkynningar um fjöldaflótta frá Úkraínu og áætlaði þá að allt að fjórar milljónir manna myndu flýja átökin bara á næstu dögum og vikum eftir að þessi tilkynning var gefin út. Því var ákveðið að beita þessu ákvæði um móttöku fólks vegna fjöldaflótta. Dvalarleyfi fyrir flóttamenn er til fjögurra ára og því fylgir svokallað óbundið atvinnuleyfi. Það þýðir að fólk getur fundið sér hvaða vinnu sem því sýnist og það getur jafnvel stofnað fyrirtæki. Það þarf í rauninni ekki að sækja sérstaklega um atvinnuleyfi. En fólk í þessari stöðu, fólk sem er að flýja stríð í Úkraínu, fær ekki stöðu flóttafólks eins og vera ber. Þau fá þetta svokallaða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Því fylgir ekki atvinnuleyfi og þurfa þessir einstaklingar því að sækja um það sérstaklega. Það er því nokkuð ljóst að fjöldinn sem þessi breyting í frumvarpinu mun hafa áhrif á hefur aukist um einhver þúsund. En um hvað snýst þetta frumvarp? Með því er lagt til að fólk sem hefur fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið, sem er mjög sjaldan beitt, geti farið strax og fundið sér vinnu eða stofnað fyrirtæki. Eins og lögin eru í dag þarf fólk sem fær dvalarleyfi af þessu tagi, þar á meðal flóttafólk frá Úkraínu, sérstaklega að sækja um atvinnuleyfi. Það er svokallað tímabundið atvinnuleyfi og það er bundið við tiltekið starf. Þau geta ekki sótt um almennt, opið atvinnuleyfi. Það sem einstaklingur þarf því að gera þegar hann er kominn með dvalarleyfi, er kominn með kennitölu, er að finna vinnu, hann þarf að finna vinnuveitanda sem er reiðubúinn að ráða hann í starf án þess að hann sé kominn með atvinnuleyfi - hann er kominn með kennitölu en ekkert atvinnuleyfi - og bíða í allt að þrjá mánuði eftir því að umsókn um atvinnuleyfi verði afgreidd. Umsóknin er lögð inn til Útlendingastofnunar og hún fer til Vinnumálastofnunar til umsagnar. Hún fer í ákveðið ferli. Þetta er gríðarlega mikil hindrun fyrir fólk sem er að leita sér að vinnu sem þegar á kannski ekki margra kosta völ í þessari stöðu. Atvinnuleyfið er háð samþykki Vinnumálastofnunar og það er talsvert ferli sem þarf að fara í gegnum. Það þarf að útvega tilskilin gögn og annað sem er byrði fyrir vinnuveitanda sem ákveður að veita einstaklingi vinnu án þess að hann sé kominn með þetta leyfi. Núverandi fyrirkomulag leiðir til þess að hér á landi dvelja nú þegar þúsundir einstaklinga sem hafa fengið heimild til dvalar án þess að hafa heimild til þess að sjá fyrir sér með atvinnuþátttöku. Þetta er auðvitað það sem á góðri íslensku mætti kalla „lose-lose“, ég bið forseta afsökunar á enskuslettunni. Breytingarnar sem lagðar eru til í þessu frumvarpi mínu hafa verið lagðar fram áður og ekki bara af minni hálfu heldur einnig af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég veit ekki betur en að til standi að leggja þær aftur fram í frumvarpi dómsmálaráðherra um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, sem er áhugavert þar sem þau lög heyra ekki undir hans svið, en það á engu að síður að halda þessu þarna inni. Það frumvarp er þó þeim ágalla háð að þrátt fyrir þessa jákvæðu breytingu sem þar verður líklegast að finna, eins og sú sem hér er lögð til, hefur frumvarpið að geyma aðrar breytingar á lögum um útlendinga sem ágreiningur er um, svo ekki sé dýpra tekið í árinni að þessu sinni. Þær umdeildu tillögur sem þar koma fram hafa komið í veg fyrir að þær óumdeildu breytingar sem hér eru lagðar til nái fram að ganga. Og þar sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að hafa þann háttinn á að blanda saman góðu og vondu sé ég ekki aðra lausn til að koma fram þessum brýnu breytingum, sem ég veit ekki betur en að algjör samstaða sé um hér á þinginu, en að leggja þær til sérstaklega. Það er að mér vitandi enginn ágreiningur um þessi ákvæði og ætti þetta frumvarp því með réttu að fljúga í gegnum þingið. Fólk í þessari stöðu þarf þá ekki lengur að þiggja bætur úr ríkissjóði sem það hefur enga þörf fyrir og engan áhuga á ef því yrði einfaldlega leyft að vinna. En það má það ekki. Dvalarleyfi eru veitt á grundvelli laga um útlendinga. Atvinnuleyfi eru veitt á grundvelli laga um atvinnuréttindi útlendinga. Reglur laganna sem ég er að leggja til að verði breytt í frumvarpinu eru með svofelldum hætti, með leyfi forseta, en þetta er um 1. gr. frumvarpsins: „Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga er í undantekningartilvikum heimilt að veita tímabundið atvinnuleyfi vegna tiltekins starfs hér á landi hafi útlendingi áður verið veitt bráðabirgðadvalarleyfi, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, dvalarleyfi fyrir hugsanlegt fórnarlamb mansals, dvalarleyfi fyrir fórnarlamb mansals, dvalarleyfi fyrir foreldra, dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið eða dvalarleyfi á grundvelli lögmæts tilgangs samkvæmt lögum um útlendinga að uppfylltum skilyrðum …“ Þetta var sem sagt upptalning á þeim dvalarleyfum sem fylgir ekki sjálfkrafa atvinnuleyfi. Í frumvarpinu er lagt til að tilvísun í dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða og á grundvelli sérstakra tengsla við landið verði felld brott úr þessari upptalningu. Sjálf myndi ég að sjálfsögðu vilja fella þetta allt saman brott þannig að dvalarleyfi hér á landi fylgdi ávallt sjálfkrafa leyfi til að stunda atvinnu en ég mun útskýra betur hér á eftir hvers vegna ég geng ekki lengra að þessu sinni. Með 2. gr. frumvarpsins sem er breyting sem leiðir af hinni, þetta er mjög einfalt frumvarp, eru lagðar til breytingar á 12. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga. Samkvæmt núgildandi ákvæði þarf einstaklingur sem er með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að hafa atvinnuleyfi til þess að aðstandandi sem fær dvalarleyfi í gegnum fjölskyldusameiningu við hann geti fengið atvinnuleyfi. Einstaklingur með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða á rétt á fjölskyldusameiningu við sína nánustu aðstandendur eins og lýst var hér að framan. Nánustu aðstandendur í þeim skilningi eru maki, börn undir 18 ára og foreldrar yfir 67 ára. Punktur. Enginn annar. Fái maki einstaklingins sem er með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða dvalarleyfi hér á grundvelli fjölskyldusameiningar við hann má hann samt ekki vinna nema makinn, á grundvelli hvers hann fær dvalarleyfi, hafi atvinnuleyfi fyrir. Þetta er svona keðjuverkun. Hér er því um að ræða efnislega breytingu þess efnis að ekki verði lengur gerð krafa um að aðstandandinn, sem rétturinn er byggður á, sé með atvinnuleyfi til þess að makinn geti fengið atvinnuleyfi. Er breytingin í samræmi við önnur ákvæði frumvarpsins þar sem ekki verður lengur krafa um að einstaklingurinn hafi atvinnuleyfi til að hann geti fengið fjölskyldusameiningu. Hann þarf ekki lengur atvinnuleyfi. Þetta eru afleiddar breytingar. Þetta var tilraun mín til að umorða og útskýra málsgrein sem spannar heila efnisgrein í greinargerð með frumvarpinu og ég hef verið beðin um að útskýra þar sem hún þykir óskiljanleg. Þetta er það sem átt er við og ég vona að þetta hafi verið skýrt. Í 1. mgr. 22. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga eru tilgreindir þeir einstaklingar sem undanþegnir eru kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi. Með 3. gr. frumvarpsins er lagt til að við ákvæðið bætist tveir nýir stafliðir, g- og h-liður, þar sem kveðið verði á um útlendinga sem veitt hefur verið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið, svo sem hér hefur verið rakið. Líkt og ég minntist á hér áðan myndi ég persónulega vilja ganga mun lengra. Ég myndi vilja taka fleiri flokka út og jafnvel ganga svo langt að heimila öllu fólki sem hér hefur fengið leyfi til dvalar að fara beint út á vinnumarkaðinn án þess að þurfa að fara í gegnum annað leyfaferli til að geta gert það. Ástæðan fyrir því að ekki er gengið lengra í frumvarpinu er sú að þar sem slíkar breytingar hafa verið þegar lagðar til af hálfu ríkisstjórnarinnar og munu koma hingað aftur fljótlega vænti ég þess að eining sé um þessar breytingar og við getum samþykkt frumvarpið með góðum meiri hluta hér á þingi.

Hæstv. forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir framsöguna með málinu. Ég held að þetta sé mál sem þingið muni taka til umfjöllunar í vetur þar sem þetta er hluti af heildarmyndinni sem snýr að málefnum útlendinga. Það er fjallað um það í ríkisstjórnarsáttmála að það eigi að taka lög um útlendinga og lög um atvinnuréttindi útlendinga til endurskoðunar, m.a. með það að markmiði að rýmka fyrir atvinnuleyfum og atvinnuþátttöku útlendinga hér á landi. Ég tel að það sé mikilvægt að fólk sem hingað kemur geti stundað atvinnu. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þetta en er komin hér upp til þess að segja það að ég og við í Vinstri grænum styðjum efnislega það sem hér kemur fram. Það hefur verið boðað að það muni koma fleiri frumvörp sem snúa að útlendingamálum og við þurfum að sjá hvernig það spilast í gegnum þingið. En ég tel gríðarlega mikilvægt að tekið verði á því að rýmka fyrir því að fólk sem hingað er komið til dvalar geti stundað hér atvinnu og séð fyrir sér því að það er partur af því að vera þátttakandi í samfélaginu og mun bæta það að öllu leyti.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir stuðninginn við frumvarpið efnislega. Ég veit ekki hvort ég biðst afsökunar á því fyrir fram en það er mjög freistandi að koma hingað upp vegna þess, eins og fram hefur komið í mínu máli og máli hv. þingmanns, að þessi breyting er líka í stjórnarfrumvarpinu um breytingar á lögum um útlendinga. Ég ætla að leyfa mér að spyrja hv. þingmann: Er hún sammála öðrum þeim breytingum sem til stendur að leggja til í þessu frumvarpi?

Hæstv. forseti. Sem betur fer er það nú þannig að þingmenn þurfa ekki að biðjast afsökunar á spurningum sínum. Við eigum að vera hér í skoðanaskiptum. Við í þingflokki Vinstri grænna afgreiddum frumvarp um útlendingalög út úr okkar þingflokki. Það þýðir að í meginatriðum þá styðjum við það frumvarp, en auðvitað á það eftir að fá þinglega meðferð og ég ætla ekkert að fara að úttala mig hér um það hvernig frumvarpið mun koma út þegar við vitum það að nefndir gera oft breytingar. En ég tel að það séu góðar líkur á því að hægt verði að ná sátt um þessi mikilvægu mál og vona svo sannarlega að svo verði.

Forseti. Ég er náttúrlega í þeirri erfiðu stöðu hérna að ég hef ekki séð frumvarpið sem þingflokkur Vinstri grænna afgreiddi úr sínum þingflokki. Það er áhugavert að hv. þingmaður skuli viðurkenna það nokkuð skýrt að hún sé sammála því sem lagt er til í því frumvarpi. Ég er mjög spennt að sjá nýjustu útgáfuna, fimmtu útgáfuna af þessu frumvarpi, en hingað til hafa hugmyndirnar í því verið mjög slæmar. Þær snúast fyrst og fremst um að koma í veg fyrir það að fólk sem hefur fengið stöðu flóttamanns, t.d. í Grikklandi, þar á meðal börn, eigi nokkra möguleika á að vera hér á landi þótt það hafi tengsl við landið, þótt um sé að ræða börn, þótt það sé um að ræða fólk með sérþarfir og annað. Það á að taka þá heimild út úr lögunum. Hitt varðaði sviptingu þjónustu og annað, takmörkun á þegar mjög takmörkuðum möguleikum fólks til að fá mál sitt endurskoðað ef það sækir um aftur. Nú hef ég ekki séð þetta frumvarp, eins og ég segi, og hlakka til og vona að það hafi verið gerðar miklar breytingar. En mig langar, í ljósi þess fyrirvara sem mér fannst þingmaðurinn setja svolítið við þetta í andsvari sínu áðan, að spyrja hv. þingmann hvort hún styðji frumvarpið eins og það var samþykkt út úr þingflokki eða hvort hún telji þörf á að gera tilteknar breytingar á því og treysti á að nefndin geri þær breytingar.

Herra forseti. Ég vona að okkur takist að ná breiðri sátt um útlendingalöggjöfina líkt og tókst árið 2016. Við í þingflokki VG afgreiddum málið út frá okkur án fyrirvara sem þýðir það að ég treysti mér til að styðja það í öllum efnisatriðum eins og þar koma fram. Hins vegar er ég jafnframt tilbúin til að hlusta eftir þeim athugasemdum sem við málið koma og eins og við þekkjum öll þá eru oft gerðar breytingar í kjölfarið á slíkum athugasemdum til að betrumbæta málin enn frekar. En líkt og ég sagði vonast ég til þess að við getum náð góðri samstöðu um þetta mál því að ég held að það skipti máli og það skiptir máli, ekki síst á tímum sem þessum þar sem eru fordæmalausar tölur um fólk á flótta og vergangi í heiminum, að við náum saman um eins mikið og mögulegt er í þessum málum.

Forseti. Hv. þingmaður talaði hérna um heildarsamhengi og það væri svo mikilvægt að ná þessum hluta, þ.e. atvinnuleyfinu, í gegn í þessu heildarsamhengi. Ég skil ekki alveg nauðsynina á því. Það er ekki neitt verið að breyta fyrirkomulagi dvalarleyfis vegna mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla í heildarsamhenginu. Það er alltaf bara ákveðin tegund af dvalarleyfum, vernd sem er veitt, og frumvörpin hingað til hafa alla vega ekki verið að fikta neitt í því. Þetta eru bara tvær ákveðnar dvalarleyfisleiðir sem vantar atvinnuleyfi. Það er í rauninni mjög afmarkað verkefni. Eins og er þá hefur strandað á að laga þessar tvær dvalarleyfisleiðir af því að þær hafa verið hengdar á ótengd mál innan útlendingalaganna. Það hefur í rauninni verið ákveðin gíslataka þarna á milli, það er búið að búa til þessa tengingu á milli sem á ekki að þurfa að vera. Það eru ekki heildarsamhengistengsl þar á milli. Jú, þetta er innan útlendingalaga. En dvalarleyfi vegna mannúðar og sérstakra tengsla eru bara mjög sértækar leiðir innan þessa heildarkerfis sem er mjög auðvelt að taka út fyrir sviga og segja: Þetta er lagað. Allar hinar breytingarnar sem við gerum á frumvörpunum eins og þau hafa verið breyta engu um það. Þess vegna átti breytingartillaga við frumvarp hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hérna á síðasta þingi einmitt að færa þetta á rétt málefnasvið ráðherra. Henni var hafnað, sem var eiginlega mjög skrýtið því að þetta var tillaga sem var í öðru frumvarpi og það var aldrei rökstutt hvers vegna þetta atvinnuleyfi ætti ekki heima á málefnasviði félags- og vinnumarkaðsráðherra. Er þá hægt að klára þetta afmarkaða verkefni óháð þessu svokallaða heildarsamhengi?

Forseti. Þingið getur auðvitað bara klárað það sem meiri hluti er fyrir að klára hverju sinni. Þannig virkar lýðræðið hér á þessum vinnustað. Þegar ég tala um heildarsamhengi þá á ég við að mér finnst það að fólk sem hingað kemur til dvalar af einhverjum ástæðum hafi jafnframt atvinnuleyfi vera partur af því heildarsamhengi sem mál um útlendinga eru í. Í gildandi lögum um útlendinga frá 2016 er auðvitað fjallað um margt fleira en það sem snýr að flóttamönnum og hælisleitendum. Þetta snýr að útlendingum á Íslandi. Þess vegna finnst mér þetta atriði sem snýr að atvinnuleyfum fyrir þessa tilteknu hópa, sem eru þá þeir sem hafa fengið dvalarleyfi af mannúðarástæðum eða eru flóttamenn, vera partur af þessu heildarsamhengi sem ég er alla vega að tala um.

Forseti. Einfalda svarið við þessu er bara: Nei. Þau sem koma hingað og segja: Ég þarf vernd vegna mannúðarsjónarmiða, er alveg sama um fólk sem kemur hingað á einhverjum öðrum forsendum, sem kemur hingað sem flóttafólk. Þau eru út frá þessu sjálfstæða lagagreinarákvæði að segja: Við þurfum vernd. Eins og hv. þingmaður fór yfir í framsöguræðu sinni felur það í sér ákveðin réttindi, sem er bara mismunurinn á milli þeirra leiða sem þú kemur hingað eftir. Við eigum ekkert að þurfa að segja: Af því að þú ert hérna vegna mannúðarsjónarmiða þá færð þú ekki sömu réttindi og einhver annar sem kemur hingað sem flóttamaður. Það er ákvörðun okkar að gera þessa mismunun. Og það að setja það í einhvers konar heildarsamhengisröksemdafærslu gengur bara ekki upp gagnvart þeim aðila sem segir: Ég er hérna vegna mannúðarsjónarmiða og mér finnst eðlilegt að ef þið teljið svo, íslensk stjórnvöld, að það sé rétt hjá mér - og það er rosalegt ferli sem viðkomandi fer í gegnum til að íslensk stjórnvöld geti sannfært sig um að svo sé. Það þýðir bara: Já, þá verður þú að vera hérna og hanga og gera ekki neitt, þú getur ekki leitað þér að vinnu, við borgum þér meðlag o.s.frv. Hv. þingmaður segir bara að það fari í gegnum þingið sem meiri hluti er fyrir hverju sinni. Samkvæmt minni reynslu er það einfaldlega ekki rétt. Það er ákveðin gíslataka sem á sér alltaf stað hérna.

Ha?

Já, það er þannig þótt hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir verði hissa á því. 

Hæstv. forseti. Ég skil eiginlega ekki hvers vegna við erum að eyða tíma okkar í að þrátta um það hvernig ég skil heildarsamhengi eða hvernig hv. þingmaður skilur heildarsamhengi. Mér finnst þetta mál vera partur af heildarsamhengi sem snýr að umgjörð um fólk sem kemur hingað til landsins. Ég er að lýsa efnislegum stuðningi við það að ég tel að fólk sem hingað er komið og komið með dvalarleyfi eigi einnig að hafa hér atvinnuleyfi. Það er í rauninni bara minn lokapunktur og ég vona að við berum gæfu til, hvort sem það er með þessu máli eða einhverju öðru, að ná saman um að gera breytingar þannig að fólk sem hingað er komið til dvalar geti jafnframt stundað atvinnu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka flutningsmanni málsins, Arndísi Önnu Kristínar Gunnarsdóttur, fyrir framsöguna. Ég er meðflutningsmaður á þessu máli og ætla í fáeinum orðum að útskýra hvers vegna ég styð það. Það var svolítið áhugavert að heyra framsöguna hérna áðan. Þetta getur verið mikill frumskógur, þessar leyfisveitingar allar og hvernig þetta allt saman virkar hérna í kerfinu hjá okkur. Ég ætla að leyfa mér að viðra það sjónarmið að mínar forsendur á bak við þetta eru einfaldlega þær að því fleiri sem hingað leita, til Íslands, og fá að vinna, ef þeir fá á annað borð að dvelja hérna, því betra. Ég sé ekki hver tapar á því. Ég á voðalega erfitt með að átta mig á því hvers vegna við þurfum að setja einhverjar svona girðingar upp og fagna þar af leiðandi allri viðleitni í þá átt. Þetta er útskýrt ágætlega í greinargerðinni. „Núverandi fyrirkomulag leiðir til þess að hér á landi dvelur talsverður fjöldi einstaklinga,“ reyndar talsvert stór fjöldi einstaklinga, „sem hefur fengið heimild til dvalar af framangreindum ástæðum, án þess að hafa heimild til þess að sjá fyrir sér með atvinnuþátttöku. Atvinnuleyfisumsóknir einstaklinga með dvalarleyfi af þessu tagi eru jafnan samþykktar hjá Vinnumálastofnun, en ferlið felur engu að síður í sér hindranir sem takmarka aðgengi þeirra að vinnumarkaði.“ Þetta finnst mér brýnt að losa um og styð alla viðleitni í þá átt, eins og ég var að nefna. Ég ætla líka að fá að nota tækifærið hér úr því að við erum að ræða þessi mál að nefna að mér finnst umræða um það fólk sem hingað leitar, sama hverjar aðstæðurnar eru eða bakgrunnurinn er, vera oft á miklum villigötum. Allur hópurinn er settur hjá mörgum í eitt mengi þegar umræðan er í gangi og gjarnan er þeim hópi att saman eða gegn öðrum hópum í samfélaginu. Það er verið að tala um þennan viðkvæma hóp sem einhvers konar afætur á samfélaginu og að það að gera vel við og taka vel utan um og hlúa vel að þessum hópi og gera honum kleift að bjarga sér hérna á landinu komi á einhvern hátt í veg fyrir það að við getum gert vel við aðra hópa, t.d. eldri borgara og öryrkja. Þessu er oft sagt blandað saman. Við þekkjum auðvitað þá umræðu mjög vel: Það fer svo mikill kostnaður í þennan hóp að þeim fjármunum væri betur varið t.d. í eldri borgara eða öryrkja, svo ég nefni það nú sem oftast er nefnt. Mér er, eins og held ég öllum, mjög annt um að kjör þeirra eldri borgara og öryrkja sem standa höllum fæti verði bætt en við getum ekkert alltaf talaði um einhvern einn afmarkaðan lið í heildarútgjöldum ríkisins sem einu ástæðuna fyrir því að það er ekki gert. Við getum allt eins sagt að við eigum ekki að eyða svona miklum peningum í landbúnaðarkerfið, styrktarkerfi landbúnaðarins, vegna þess að þeim peningum væri betur varið í það að styðja við einhverja aðra hópa. Mér finnst þessi umræða allt of oft einhvern veginn yfirtaka allt og kannski er pínulítil lausn á því, eða a.m.k. gæti það rétt hallann á umræðunni aðeins af, að þeir sem hingað leita, sama hverjar forsendurnar eru, fái með tiltölulega auðveldum hætti að sjá fyrir sér á meðan þeir dvelja hér. Þetta er auðvitað líka bara spurning um mannlega reisn. Þetta byggir líka undir þá skoðun mína að þeir sem hingað koma hér vilji sjá fyrir sér. Menn koma ekki hingað, a.m.k. ekki nema þá í einhverjum undantekningartilfellum, til að leggjast upp á eitthvert kerfi. Við erum allt of föst í þeirri hugsun að svoleiðis hljóti það að vera. Við þurfum einhvern veginn að komast út úr því. Svo gæti ég líka haldið langa ræðu um það hvernig ríki Evrópu leysa þessi mál sín á milli með því að búa til girðingar og vonast til þess að vandinn færist til einhvers annars lands. Það er auðvitað ekki heldur rétt nálgun á málin og við eigum eftir að lenda á miklum villigötum með þá leið og enda einhvers staðar úti í skurði þegar fjöldi fólks sem er að flýja einhvers konar aðstæður í heimalöndum sínum á bara eftir að vaxa eftir því sem árunum og áratugunum vindur fram. Þetta er kannski hluti af þeirri skýringu sem er á bak við það að ég styð þetta mál heils hugar. Að öðru leyti vísa ég bara í þann rökstuðning sem hér kom fram hjá framsögumanni. En af því að málið fór aðeins inn í það að tala um það frumvarp sem þingheimur og þjóðin eru búin að vera að bíða eftir frá dómsmálaráðherra, og ég ætla að leyfa mér að segja þann sirkus sem hefur verið í þeirri atburðarás, þá verð ég eiginlega að fá að leggja orð í belg og sérstaklega með vísan í atburðarásina eins og hún var í gær. Það var eiginlega alveg með talsverðum ólíkindum að fylgjast með því, hafandi ekki mikla vitneskju um það hvernig mál eru afgreidd í þingflokkum stjórnarflokkanna. Það kemur sem sagt frétt um það að mál dómsmálaráðherra, þetta téða mál sem allir hafa verið að ræða um en enginn hefur séð nákvæmlega í endanlegri mynd, hafi flogið út úr þingflokki VG og Framsóknar, en að það sitji fast í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Svo kemur fram í sömu frétt í viðtali við þingflokksformann Sjálfstæðisflokksins að það standi ekki hnífurinn á milli þingflokksins og dómsmálaráðherra í málinu. Örstuttu síðar kom önnur frétt þar sem kemur fram að þingflokkurinn, sem sagður er styðja dómsmálaráðherra í einu og öllu, hafi afgreitt málið út með fyrirvörum. Og í enn einu viðtalinu, í viðtali við ráðherrann, kom fram að málið væri enn í vinnslu í ráðuneytinu. Ég átta mig ekki alveg á því hvort þetta er alvanalegt hér á þingi af því að ég er ekki búinn að sitja hérna lengi. En ég á svolítið erfitt með að átta mig á þessari atburðarás og mér finnst hún eiginlega bara pínulítið lýsandi fyrir það hversu mikið vandræðamál þetta er fyrir ríkisstjórnina, hversu erfitt þessi ríkisstjórn á með að ná einhverri samstöðu, breiðri samstöðu um það hvert skuli stefna í þessum málaflokkum. Og hverjir eru það sem tapa á því? Það er nákvæmlega fólkið sem er m.a. undir í því máli sem hér er verið að mæla fyrir og bara almennt allir þeir sem hingað koma til að sækjast eftir því að dvelja hér vegna þess að þeir geta ekki gert það með reisn eða sómasamlegum hætti í heimalandi sínu af margvíslegum ástæðum. Ég styð þetta mál auðvitað heils hugar og árétta það að því auðveldara sem fólki er gert kleift að vinna á meðan það dvelur hér, því betra fyrir alla, bæði fyrir fólkið, mannlega reisn þess og líka fyrir samfélagið okkar í heild sinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir ræðuna og styð þær hugmyndir sem hér eru lagðar fram. En það er líka alveg ljóst að ég styð frekari breytingar á útlendingalögunum og ramma utan um útlendingamál. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá eru þetta ákvæði sem hafa verið í lögunum, eða frumvarpinu sem lagt hefur verið fram og ég geri ráð fyrir því að svo verði líka þegar við ræðum nýtt frumvarp sem verður vonandi bara von bráðar. Mér fannst líka áhugavert, og ég veit að hv. þingmaður þekkir þennan málaflokk vel, að í ræðunni fór hún yfir það sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson kallaði frumskóg. Ég er alveg sammála því, þetta er nefnilega mjög flókið og þetta er rosalega mikill frumskógur. Ég styð það að við reynum að einfalda málin og að sjálfsögðu þegar fólk hefur fengið leyfi til dvalar er auðvitað eðlilegt að það fái líka leyfi til að vinna og afla sér tekna. Ég held að það sé jákvætt og gott þegar fólk er í þeirri stöðu að geta gert það. Ég ætla líka að fá að segja það, og það er mín skoðun, að ég myndi vilja sjá opnað enn frekar á dvalarleyfi og atvinnuréttindi til útlendinga. Ég hef komið fram með það í bæði ræðum og riti og hyggst líka leggja fram þingsályktunartillögu eða frumvarp þar að lútandi. Við erum að gera þetta til að mynda varðandi sérfræðingana og við höfum talað um það heillengi að okkur vanti erlendra sérfræðinga af ýmsum toga og við erum að reyna að gera atvinnulífinu og þeim sérfræðingum sem hingað vilja koma auðveldara fyrir hvað það varðar. En okkur vantar miklu meira en bara sérfræðinga. Okkur vantar bara vinnandi hendur. Okkur vantar alveg fólk á Íslandi, fólk sem vill koma, flytja til Íslands og taka þátt í íslensku samfélagi og vinna hér með okkur. Ég hef áhyggjur af því að ramminn okkar í kringum útlendinga, frumskógurinn sem var lýst hérna áðan, geri það að verkum að fólk sem vill flytja til Íslands og er ekki með vegabréf frá EES-landi - það á eiginlega engan annan kost en að koma hér inn og sækjast eftir vernd, eftir dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Það er í rauninni eina leiðin þannig að ég held að við þurfum líka að skoða það bara að opna meira á möguleika fólks til að flytja til Íslands, taka þátt í íslensku samfélagi og vinna hér. Eins og ég sagði þá hyggst ég beita mér fyrir því að svo verði en tek undir þau sjónarmið sem hér eru sett fram. Ég ítreka jafnframt þá afstöðu mína að ég tel þörf á því að breyta enn frekar eða laga til í fleiri þáttum er lúta að málefnum útlendinga. Og eins og alþjóð veit orðið þá fórum við sem sitjum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd í heimsókn til Noregs og Danmerkur og kynntum okkur aðstæður í þessum löndum. Það var m.a. gert til þess að reyna að leiða okkur svolítið saman í því hvernig þetta er þar, leiða kannski umræðuna út í heildstæðari og málefnalegra þætti og ég ber vonir til þess sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar að við munum ná breiðri sátt um breytingu á útlendingalögum á þessum vetri.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að taka þátt í þessari umræðu og veita þessu mikilvæga máli mínu athygli. Ég þakka henni enn fremur fyrir efnislegan stuðning við það. Hv. þingmaður nefnir að hún telji að gera þurfi frekari breytingar á lögum um útlendinga og það stendur til að gera það í frumvarpi sem dómsmálaráðherra hyggst leggja fram einhvern tímann á næstu dögum. En þetta sem ég er að leggja til eru ekki breytingar á lögum um útlendinga heldur á lögum um atvinnuréttindi útlendinga sem heyra ekki einu sinni undir dómsmálaráðherra. Ég er með nokkrar spurningar til hv. þingmanns og ég vona að ég nái að troða þeim inn í þennan stutta tíma sem við fáum til andsvara. Mig langar að byrja á að spyrja hv. þingmann hvort hún muni greiða atkvæði með þessu frumvarpi mínu ef það kemst inn í þingsal, hvort hún muni greiða atkvæði með málinu sjálfstætt og óháð frumvarpi dómsmálaráðherra sem snýst um aðrar breytingar sem eru mun umdeildari og ég hef ekki trú á að fari hér í gegn, þó að ég eigi eftir að sjá frumvarpið og er mjög spennt að sjá það í ljósi þessa umsnúnings í afstöðu ríkisstjórnarflokkanna til þess. Mig langaði einnig að spyrja hv. þingmann hvort í nýju frumvarpi dómsmálaráðherra, sem ég hef ekki séð en hún hefur séð, sé opnað fyrir atvinnuréttindi fyrir útlendinga frá ríkjum utan EES í ofanálag við þær breytingar sem eru lagðar til til að skerða réttindi flóttafólks.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður kemur inn á það að jú, þetta er ekki breyting á útlendingalögum, þetta er breyting á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægur punktur. Við erum oft að tala um þetta í einhvers konar sílóum. Þessi ferð okkar í allsherjar- og menntamálanefnd opnaði augu mín fyrir því að það er svo ofboðslega mikilvægt að við horfum á þetta heildstætt. Þar af leiðandi er ekki hægt að taka bara þann punkt út sem hér um ræðir og svo útlendinga sérstaklega. Ég held við þurfum að horfa á þetta heildstætt. Þetta er og á að vera hluti af stefnu okkar í útlendingamálum. Ég held reyndar líka að við þurfum að fara að velta fyrir okkur búsetuúrræðum fyrir útlendinga sem eru núna hjá öðrum ráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra. Þannig að ég segi bara: Þegar við ræðum um þennan málaflokk þá held ég að það sé skýrt að við þurfum skýrari stefnu í málaflokknum í heild sinni. Ég segi það að ég vil sjá opnað á enn frekari atvinnuréttindi útlendinga. En hvað nákvæmlega stendur í þessu frumvarpi sem mikil spenna er fyrir að lagt verði hér fram, ég ætla bara leyfa spennunni að lifa þangað til hv. þingmenn sjá frumvarpið, sem vonandi verður lagt fram fljótlega. Ég ítreka bara að ég vona innilega og er tilbúin að leggja mitt af mörkum til þess að við reynum að hafa hér málefnalega og góða umræðu um það frumvarp og önnur mál er snerta útlendinga, flóttamenn og fólk sem hingað vill koma því að ég held að samfélag okkar hreinlega kalli á það og ég vona að það takist.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir svarið. Nú hefur dómsmálaráðherra ítrekað vísað á félags- og vinnumarkaðsráðherra aðspurður um þær breytingar sem þyrfti mögulega að gera á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, þar á meðal að auka heimildir fólks til að koma hingað í þeim tilgangi að vinna frá ríkjum utan EES, en í því frumvarpi sem dómsmálaráðherra leggur fram núna er þessi eina breyting á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi upplýsingar um það eða einhverja þekkingu eða hreinlega skoðun á því hvers vegna þessar breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga þykja eiga heima í þessu frumvarpi, þó að það heyri ekki undir málasvið dómsmálaráðherra, en ekki breytingar er lúta að því að opna á heimildir fólks til að koma hingað og vinna.

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður kemur inn á að dómsmálaráðherra vísi á félagsmálaráðherra og svo hefur félagsmálaráðherra vísað á dómsmálaráðherra. Svo erum við með menntamálaráðherra sem spilar líka stóra rullu í málefnum útlendinga því að við viljum auðvitað að þessi börn fái góða og gilda menntun. Þetta er nákvæmlega það sem ég er að tala um sem sýnir ákveðið flækjustig. Við þurfum að vera með heildstæða stefnu og það er einmitt þess vegna sem ríkisstjórnin kom á laggirnar ráðherranefnd um málefni útlendinga síðasta vor. Ég ber miklar væntingar til þess að bæði á vettvangi ráðherranna sjálfra og svo vettvangi þingsins náum við heildstæðri umræðu og nálgun á það hvernig við ætlum að koma að þessum málum. Vísanirnar milli ráðherra eru auðvitað mikið til vegna þess að þú þarft dvalarleyfi til að geta sótt um atvinnuréttindi og hér færðu ekki dvalarleyfi og þar af leiðandi ekki atvinnuréttindi nema þú sért búinn að fá atvinnu einhvers staðar. Þannig að þetta sýnir svolítið flækjustigið sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni. Ég held að við þurfum einmitt að reyna að brjóta þessa múra niður.  
             Ástæðan fyrir því að þetta ákvæði kom inn í frumvarpið síðasta vor frá hæstv. ráðherra er örugglega sérstaklega vegna þess að við höfum ekki verið að veita hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum í jafn miklum mæli 

Forseti minnir hv. þingmenn á að ein mínúta er mjög stuttur tími.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðu sína. Ég heyri á henni að henni finnst tilefni til þess að fara í heildstæða stefnumótun í málefnum útlendinga. Þetta er orðræða sem við heyrum mjög oft, sérstaklega þegar kemur að því að bæta réttindi flóttafólks, það er svona mín tilfinning, að það sé kominn tími til að fara í heildstæða stefnumótun, það þurfi að skoða allt ofan í kjölinn áður en við getum tekið einhver skref til að bæta stöðu þessa hóps. Áður en þessi stefnumörkun er einu sinni farin almennilega af stað og situr enn í einhverri ráðherranefnd þá á samt að reyna að þröngva í gegnum þingið í fimmta sinn frumvarpi sem allir sem fara með mannréttindavernd flóttamanna eru sammála um að skerði verulega, ef ekki brjóti á réttindum flóttafólks. Væri ekki réttara, virðulegi forseti, að bíða eftir þessari heildstæðu stefnumótun áður en við rjúkum af stað í það að skerða réttindi fólks undir stjórnsýslurétti, stytta málsmeðferðartíma, þ.e. gera fólki erfiðara fyrir að andmæla ákvörðunum Útlendingastofnunar, svipta fólk framfærslu, húsnæði, fæði og klæði án þess að nægjanleg greining hafi farið fram á því hvað kom eiginlega fyrir þetta fólk, áður en þessi stefnumótun hefur átt sér stað? Er það ekki fljótfærni af hálfu ríkisstjórnarinnar að tala alltaf fyrir heildstæðri stefnumótun í málefnum útlendinga en koma síðan trekk í trekk með þetta vanhugsaða frumvarp sem brýtur á, skerðir og brýtur niður það verndarkerfi sem við höfum? Þyrftum við ekki að fara í þessa stefnumótun fyrst hv. þingmaður?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég heyri hér að fólk er mjög kappsamt að fá að ræða um sjálft útlendingafrumvarpið sem við vonandi getum rætt um fljótlega því að flestar spurningarnar og nálganirnar lúta einmitt að því frumvarpi en ekki því frumvarpi sem við ræðum hér. Það er alveg rétt að ég talaði um að við þyrftum heildstæða nálgun á þetta og jú, það er ráðherranefnd að störfum. En það er ekki svo að einhverju frumvarpi hafi bara verið kippt út úr dómsmálaráðuneytinu og sagt: Svona leysum við þetta. Það er auðvitað byggt á mikilli vinnu, á reynslu af því hvernig tekist hefur til með útlendingalögin sem við breyttum hér 2016. Það er auðvitað ekkert hlaupið til í því enda er búið, eins og hv. þingmaður þekkir vel, að gera ítrekaðar tilraunir til að koma því í gegnum þingið. Ég held að við ættum bara að bíða með umræðu um útlendingafrumvarpið sjálft þar til það lítur dagsins ljós. Ég vil þó bara nefna það að í mínum huga mun frumvarpið fyrst og fremst lúta að því að aðlaga okkar regluverk að því sem gerist í nágrannalöndunum okkar, í norrænu ríkjunum sem við berum okkur svo gjarnan saman við í svo ofboðslega mörgum málum. Ég sé ekki að það standist að hér sé hægt að halda því fram að hin norrænu ríkin, sem eru fyrirmyndarvelferðarríki, séu að brjóta á mannréttindum. Ég tel eðlilegt að við horfum til hinna Norðurlandanna, lærum af því sem þar er vel gert en við getum líka lært af því sem þeir hafa ekki gert nógu vel. Ég bara hlakka til að taka samtalið um útlendingalögin þegar þau koma fram en jafnframt um aðra þætti er lúta að málefnum útlendinga. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við tökum upp, alveg eins og ég nefndi áðan, bara skólamálin, það hver staða sveitarfélaganna er, hversu burðug þau eru til að taka á móti öllum þeim fjölda sem nú kemur. Við þurfum að finna nýjar lausnir því að ég hygg að ég og hv. þingmaður séum sammála um að við viljum taka vel á móti þessum börnum.

Virðulegur forseti. Ég held að við séum komin í ákveðinn hring hérna vegna þess að það á eiginlega ekki að fá að ræða þetta frumvarp af því að það er að finna í þessu útlendingafrumvarpi en samt eigum við ekki að ræða útlendingafrumvarpið vegna þess að við erum að ræða hitt frumvarpið sem á eiginlega ekki að ræða fyrr en úitlendingafrumvarpið er komið. Við erum komin með þetta frumvarp hér fyrir framan okkur. Þetta frumvarp leysir ákveðinn vanda sem sér í lagi flóttafólk frá Úkraínu býr við, sem er að það færi ekki sjálfkrafa atvinnuleyfi þrátt fyrir að allir séu sammála um að það eigi rétt á vernd og það eigi rétt á að fá að setjast hér að, sér í lagi á meðan stríðið í Úkraínu er í gangi. Ég veit að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir styður Úkraínu og hún styður flóttafólk frá Úkraínu og vill því vel. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann: Það að hafa veitt þetta atvinnuleyfi, sú ákvörðun að virkja minni vernd heldur en flóttafólk frá Úkraínu á raunverulega rétt á - eins og hv. þingmaður kom inn á áðan þá eiga þau rétt á viðbótarvernd sem gefur þeim sömu réttindi og flóttafólk og þar með atvinnuréttindi - voru það ekki mistök, hv. þingmaður? Hefði ekki átt að gefa úkraínsku flóttafólki öll þau réttindi sem það átti rétt á, sem var sjálfkrafa atvinnuleyfi?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Hún spyr hvort það hafi verið mistök að virkja þessa grein í lögunum þannig að þau fengju sjálfkrafa dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Ég held að það hafi ekki verið. En ef spurningin lýtur að því hvort réttindi þeirra hefðu átt að vera meiri og m.a. þau sem hér er lagt til, atvinnuréttindi, þá tek ég undir það og segi: Hæstv. ráðherra lagði það einmitt til í frumvarpi síðasta vor að það myndi gerast sjálfkrafa. Ég tel að það fólk sem hingað hefur komið frá Úkraínu, og við vitum að fór í gegnum þetta ferli vegna þess að fjöldinn er svo mikill og vegna þess að Útlendingastofnun og innviðirnir okkar hafa ekki undan því að afgreiða hverja umsókn fyrir sig eins og gert er þegar hér er verið að óska eftir vernd eða veita viðbótarverndina, þá var þetta auðveldari leið vegna þess að vissulega viljum við bjóða þetta fólk hingað velkomið. Ég tel að það sé rétt að fólk úr þessum hópi sem vill fara út á vinnumarkaðinn eigi að eiga rétt á því og mér finnst við þurfa að breyta reglunum okkar og lögunum okkar þar að lútandi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að taka þátt í umræðunni og það verður áhugavert að fylgjast með skoðanaskiptunum hér. Ég stenst eiginlega ekki mátið vegna þess að ég var að nefna ákveðna atburðarás sem birtist okkur sem sitjum ekki þingflokksfundi stjórnarflokkanna sem svolítið sérkennileg, held ég að ég geti leyft mér að fullyrða. Nú er hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir bæði í þingflokki Sjálfstæðisflokksins en líka formaður þeirrar nefndar sem mun fá útlendingalögin til meðferðar fljótlega, hlýtur að vera. Þá er ég að vísa í atburðarásina. Málið er sem sagt afgreitt úr þingflokki VG og Framsóknar fyrir allnokkru en það er fast í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins segir að það standi ekki hnífurinn á milli þingflokksins og dómsmálaráðherra en örstuttu síðar er gefið út að þingflokkurinn afgreiði frumvarp dómsmálaráðherra með fyrirvörum. Á sama tíma segir dómsmálaráðherra í viðtali að frumvarpið sé enn til meðferðar í ráðuneytinu. Þá langar mig svolítið að vita: Er það þannig að búið sé að afgreiða frumvarp úr þingflokki VG og Framsóknar sem er enn í vinnslu, þá mögulega í einhverri efnislegri vinnslu, í ráðuneytinu og er hægt með góðu móti að segja að það standi ekki hnífurinn á milli hæstv. dómsmálaráðherra og þingflokksins þegar mál dómsmálaráðherrans er samþykkt út úr þingflokknum með fyrirvörum? Ég þykist vita að hv. þingmaður vilji ekki fara djúpt í það hverjir þeir fyrirvarar eru en mig langar samt að spyrja: Snýr það eitthvað að því að ekki er gert ráð fyrir einhvers konar móttökubúðum eða brottvísunarbúðum í því frumvarpi sem VG og Framsókn hafa afgreitt úr sínum þingflokki?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég sé að hann er enn svolítið fastur í fyrri atvinnu sinni, þ.e. að vera fréttamaður og hafa gaman af því sem aðrir miðlar skrifa og þeim sögum sem þar eru búnar til. Ég get ekki, og ég veit að hv. þingmaður veit það vel, endurspeglað umræðu sem á sér stað í þingflokki, enda ríkir trúnaður um þá fundi í öllum þingflokkum, alla vega er það svo í Sjálfstæðisflokknum. Ég get bara sagt það að frumvarpið er afgreitt út úr þingflokkunum öllum og mun líta dagsins ljós á þingi fljótlega. Þá léttist þessi spenna af þingmönnum sem bíða greinilega mjög spenntir eftir frumvarpinu og ég held að það sé bara af hinu góða. Ég hlakka til að taka umræðuna um það frumvarp hér. Ég hlakka líka til samstarfs við hv. þingmann í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem mun fá það frumvarp til vinnslu. Hv. þingmaður ræðir hér aðeins frávísunarbúðir og móttökubúðir sem hafa verið í umræðunni. Ég hef tekið umræðu um það eftir að ég og hv. þingmaður heimsóttum slíkar móttökubúðir í Danmörku. Það er mín skoðun að það sé öruggara og betra fyrir flóttafólk að tekið sé á móti því á einum stað þar sem það fær þá þjónustu sem á þarf að halda. Það er mín afstaða. Það er örugglega ekkert að sjá um það í þessu frumvarpi, enda er umræðan um það kannski ekkert komin langt. Ég veit ekki einu sinni hvort það þurfi einhverjar lagabreytingar til, ég held þetta snúist fyrst og fremst um framkvæmd. En eins og bent hefur verið á áður er móttakan, það er búsetuúrræðin og þjónustan við flóttafólk, á herðum annars ráðuneytis en dómsmálaráðherra stýrir. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég held að það sé mikilvægt að við tökum heildstæða nálgun á þetta. Annað er útlendingalögin sjálf, atvinnuréttindin koma þar inn. En ég vil líka gjarnan taka umræðu um það hvernig við tökum á móti flóttafólki, hvernig við veitum því þá þjónustu sem það þarf á að halda og á rétt á og ekki síst hvernig við tökum á móti flóttabörnum í skólum landsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir svarið. Ég hnaut aðeins um orðalagið, að fjölmiðlar væru að búa til sögur. Þær fréttir sem ég var að vísa til í gær byggðust á viðtölum við þingflokksformenn allra stjórnarflokkanna og við dómsmálaráðherrann sjálfan. Ég var eiginlega að vitna í þeirra orð en ekki einhvern tilbúning úr fréttum fjölmiðla sem hefðu þá verið unnar eftir einhverjum heimildum. En ég átta mig svo sem alveg á því að hv. þingmaður getur ekki verið að rekja það nákvæmlega hvað fer fram á þingflokksfundi og ég myndi sjálfsagt örugglega gefa svipað svar. En ég verð nú samt að halda því til haga að þessi atburðarás er auðvitað svolítið áhugaverð fyrir okkur sem höfum verið að fylgjast með þessari deilu á milli ráðherra um það hvernig haga eigi móttöku fólksins og svo brottvísun endi mál fólks þannig. Ég er alveg til í að taka umræðu um allt þetta með hv. þingmanni og öllum öðrum. Það er auðvitað áhugavert að áður en umræðan er farin af stað - og ég ætla að spyrja hv. þingmann hvort hún sé þar af leiðandi ekki eiginlega komin út af borðinu - þá er það þannig að ráðherrar VG hafa nánast slegið þessar hugmyndir út af borðinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Ég ætla að vera ósammála því að umræðan sé ekki farin af stað. Það er auðvitað mikil umræða í samfélaginu öllu, í fréttamiðlum, hér á þinginu og víða um málefni útlendinga. Ég tel mjög mikilvægt að slík umræða sé tekin. Ég held reyndar líka að það sé mjög mikilvægt hvernig við tökum þá umræðu. Það er mikilvægt að ekki sé alið á fordómum í þeirri umræðu. Það er mikilvægt að rætt sé um málið út frá rökum en ekki eingöngu út frá tilfinningum. Ég hlakka til þeirrar umræðu. Eins og ég og hv. þingmaður urðum áskynja, bæði í Noregi og Danmörku, þá virðist ekki vera jafn mikill hiti í pólitískri umræðu þar og það virðist ekki vera jafn mikill ágreiningur og verið hefur í þessum sal á síðustu árum. Það er mín von að við getum afgreitt frumvarp um útlendinga, breytingu á útlendingalögum, út í nokkuð breiðri sátt. Það færi ofboðslega vel á því ef við myndum ná að gera það. Það er alveg ljóst, held ég, í flestra 

Virðulegur forseti. Ég vil bara byrja á því að lýsa fullum stuðningi við þetta mikilvæga mál og reyna að koma með smá sögulegt samhengi. Þetta mál er gulrótin sem stjórnarliðar hafa verið að reyna að dingla framan í þingið og þjóðina til að samþykkja allan hinn afganginn, skulum við segja, svo að ég noti nú ekki ljótara orð um þetta útlendingafrumvarp sem reynt hefur verið að koma í gegnum þingið trekk í trekk án árangurs, vegna þess að það er ómannúðlegt, vegna þess að það felur í sér óboðlegar breytingar á lögum sem voru samin í þverpólitískri sátt á sínum tíma. Það að hver dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins á fætur öðrum mæti hér með þetta frumvarp, með þeirri útlendingaandúð sem því fylgir, og sér í lagi andúð í garð flóttafólks, breytir því ekki að lögin sem fyrir eru eru ekki það slæm. Það eru hins vegar ýmsir annmarkar á framkvæmdinni sem litast, held ég, að stórum hluta af þessum sömu dómsmálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins. Þessi tvö atriði, að veita fólki atvinnuleyfi á grundvelli þess að hafa fengið hér dvalarleyfi vegna mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið, getum við afgreitt hér og nú án þess að taka áhættuna af því að hleypa útlendingafrumvarpinu hér inn í sal til atkvæðagreiðslu. Hvers vegna skyldi fólki vera svo annt um að bíða þangað til útlendingafrumvarpið kemur? Jú, vegna þess að þetta er gulrótin sem á að nota til að reyna að fá okkur til að samþykkja allt hitt ógeðið sem er í þessu frumvarpi. Hér er einföld patentlausn sem einhverra hluta vegna var ekki hægt að samþykkja á síðustu önn, sem einhverra hluta vegna er ekki löngu búið að ganga frá þótt þetta sé einfalt og auðskilið mál sem allir virðast vera sammála um að þurfi að ganga í. Það er vegna þess að það á að reyna að nota þetta sem gulrót, reyna að misnota þetta til að koma útlendingafrumvarpinu í gegnum þingið með öllum sínum mannvonskuákvæðum. En fyrst eigum við að ræða útlendingafrumvarpið, þá kannski getum við pælt aðeins í þessu frumvarpi. Fyrst eigum við að fara í stefnumótun, heildstæða stefnumótun um málefni útlendinga. Þá kannski getum við rætt þetta ákvæði. Fyrst, fyrst, fyrst. En við skulum endilega drífa í því að samþykkja þetta útlendingafrumvarp áður en við förum í stefnumótun og áður en við samþykkjum að flóttafólk frá Úkraínu geti fengið að vinna hérna frjálst hjá hverjum sem því sýnist, hjá hverjum þeim sem vill ráða það án þess að fara í eitthvert gígantískt skrifræðisferli til að koma því í kring. Þetta er alls ekki flókið mál, það væri hægt að samþykkja hér og nú og þeir þingmenn sem tala alltaf um að þeir vilji víkka út getu fólks til að koma hingað á öðrum grundvelli en í gegnum hæliskerfið hafa verið í ríkisstjórn í fleiri ár án þess að hafa nokkru sinni gert það. Hér er tækifæri til að víkka út atvinnuréttindi fólks sem hefur nú þegar fengið dvalarleyfi á Íslandi en samt á það að bíða. Þessi umræða kemur alltaf upp: Við þurfum að herða að þessu hælisleitendakerfi, það er verið að misnota það, það er vont fólk sem selur vegabréf og kemur illa fram við börn og við þurfum að þrengja að réttindum alls flóttafólks á Íslandi til að koma í veg fyrir alla þessa hræðilegu hluti, svo er það annað að fólk er að misnota þetta kerfi út af því að það er að koma hingað og það þarf í raun og veru ekki vernd. Það sem við þurfum að gera, þurfum í alvörunni að gera, er að víkka út heimildir fólks til að koma hingað til lands án þess að fara í gegnum hælisleitendakerfið. En það bólar ekkert á þessum breytingum og hefur ekki gert allan þann tíma sem þessi umræða hefur verið í gangi. Þetta er bara fagurgali, virðulegi forseti. Þetta er hundaflauta. Þetta er til að afvegaleiða okkur frá umræðuefninu sjálfu sem er að það stendur til að skerða stórlega réttindi flóttafólks á Íslandi. Það hefur verið stefna þessarar ríkisstjórnar, ríkisstjórnarinnar þar á undan, ríkisstjórnarinnar, ja, kannski ekki alveg hundrað prósent á undan því, en svo þeirrar sem var á undan henni líka, og alltaf hefur þeim ríkisstjórnum verið veitt ákveðið viðmót af þinginu og hingað til hefur verið staðinn vörður um þá þverpólitísku sátt sem náðist um útlendingalögin árið 2016. Það að útvíkka leyfi fólks til að koma hingað til lands til að sækja sér atvinnu án þess að fara í gegnum hælisleitendakerfið, byggt á því einfaldlega að það vill koma hingað, setjast hér að, hjálpa okkur við að byggja upp samfélagið okkar, taka þátt í atvinnulífinu okkar - hvar eru þessar breytingar, virðulegi forseti? Þetta er bara notað til að dangla framan í fólk til að forðast að ræða það sem er raunverulega verið að gera. Það er verið að skerða og brjóta á réttindum flóttafólks með fyrirætluðum breytingum á lögum um útlendinga. Eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir kom inn á áðan heyra þær breytingar sem við erum að ræða hér ekki einu sinni undir málefnasvið dómsmálaráðherra en samt er einhvern veginn búið að skeyta þeim við útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra. Af hverju? Af hverju ætli það sé? Jú, það er vegna þess að þessi breyting er gulrót. Hún er eitthvað sem við erum öll sammála um að þurfi að gera og þá er hægt að mæta í hvert útvarps- og sjónvarpsviðtalið á fætur öðru og segja: Við viljum svo mikið að flóttafólk frá Úkraínu geti strax fengið atvinnuleyfi, við viljum það svo mikið en þingið leyfir okkur það ekki, vonda, vonda þingið. Þetta er orðin mjög þreytt og gömul tugga, virðulegi forseti. Við getum breytt þessu með þessu frumvarpi. Við höfðum tækifæri til þess á síðustu önn, bæði í formi þessa frumvarps og í formi breytingartillögu sem einhverra hluta vegna var ekki bara hægt að samþykkja einn, tveir og þrír. Síðan er það auðvitað að það var sjálfstæð ákvörðun hjá ráðherra dómsmála á Íslandi að veita flóttafólki frá Úkraínu ekki þá fullu vernd sem flóttafólk frá Úkraínu á rétt á. Það að virkja þetta hópflóttaákvæði fól sjálfkrafa í sér að það er hægt að frysta umsóknir flóttafólks frá Úkraínu um þá fullu vernd sem það á rétt á í allt að þrjú ár á meðan það nýtur þessarar verri verndar sem það fékk, sem er þetta dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna, sem ekki fylgir atvinnuleyfi. Flóttafólk frá Úkraínu á rétt á viðbótarvernd sem jafngildir stöðu flóttamanns, þ.e. atvinnuleyfi, dvalarleyfi í fjögur ár, og þetta telur allt til réttinda fólks til að fá að vera hérna áfram að þessum árum liðnum líka, sem, ef ég man þetta rétt, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða gerir ekki. Það var tekin pólitísk ákvörðun um að veita flóttafólki frá Úkraínu síðri vernd en það á rétt á samkvæmt lögum. En síðan er verið að segja að þingið standi í vegi fyrir því að flóttafólk frá Úkraínu fái atvinnuleyfi. Þetta er auðvitað ekki hægt, virðulegi forseti. Það var talað um frumskóg hérna áðan. Ég hef tekið eftir því að það er mikið gert í því að notfæra sér vísvitandi þennan frumskóg til að villa um fyrir fólki, til þess að dylgja, til þess að rugla í fólki um nákvæmlega hver staðan er hverju sinni gagnvart hverjum. Þetta er endalaust. Það er endalaus vinna að leiðrétta þetta aftur og aftur og sér í lagi gríðarlega þreytandi að þurfa alltaf að vera að leiðrétta dómsmálaráðherra um einhverja þvælu sem hann lætur út úr sér í fjölmiðlum. Það er orðið mjög þreytt, virðulegi forseti. Ég vildi óska að við værum með aðeins betri dómsmálaráðherra sem léti ekki hafa eftir sér hvert bullið á fætur öðru. Þá værum við kannski komin lengra, þá værum við kannski með yfirvegaðri umræðu um málefni útlendinga eins og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru alltaf að kalla eftir. Yfirveguð umræða felur í sér, í hlutarins eðli, að hún þurfi að vera byggð á staðreyndum og gögnum og hinu eina sanna og rétta. Hvernig eigum við að vera yfirveguð þegar við erum alltaf að leiðrétta eitthvert bull? Það verður mjög þreytandi til lengdar, virðulegi forseti. Þetta frumvarp er mjög einfalt. Við þurfum ekki að bíða eftir einhverju öðru frumvarpi. Við þurfum ekki að bíða eftir einhverri heildstæðri stefnumótun. Við getum bara drifið þetta í gegn og haft gríðarlega mikilvæg og jákvæð áhrif á líf þúsunda á Íslandi akkúrat núna án þess að kaupa neitt annað með í sekknum. Ég hvet okkur til að klára þetta sem fyrst.

Forseti. Ég vil byrja á því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um hér áðan í ræðu sinni og andsvörum, að það væri nú þannig ástand að gera þyrfti einhverjar breytingar. Það er vandinn í hnotskurn í þessum málaflokki þegar beðið um yfirvegaða umræðu, byggða á staðreyndum o.s.frv. - og þetta kemur frá þingmanni í ríkisstjórnarflokki og formanni allsherjar- og menntamálanefndar - að þá er sagt að það þurfi að gera einhverjar breytingar. Það er þessi skortur á nákvæmni í því hvert vandamálið er. Stjórnvöld hafa ekki getað bent á það. Það hefur verið talað um neyðarástand á landamærum - af hverju er neyðarástand? Hverjir eru það nákvæmlega sem búa til það neyðarástand? Útskýrið það fyrir okkur fyrst og þær tillögur sem þið hafið til að leysa það neyðarástand áður en þið segið bara að gera þurfi einhverjar breytingar. Það er það sem vantar í þessa umræðu til þess að hún sé yfirveguð, lausnamiðuð, byggð á staðreyndum og allt það sem stjórnarþingmenn og aðrir hafa talað um varðandi það á hverju þessi umræða eigi að byggjast. Ef ekki er hægt að útskýra fyrir þinginu, og hvað þá þjóðinni, af hverju það er neyðarástand þá getum við aldrei komið með lausnir á því svokallaða neyðarástandi. Förum aðeins yfir það hverjar eru mögulegar skýringar á þessu neyðarástandi: Er það vegna Úkraínu, vegna þess fólks sem er að koma hingað út af stríðinu í Úkraínu? Ég skal þá alveg taka undir að það er neyðarástand. En hvers konar neyðarástand er það? Er það ekki neyðarástand sem við viljum hjálpa betur við að leysa og fá jafnvel fleiri hingað frá Úkraínu? Viljum við ekki hjálpa í því mikla neyðarástandi sem stríðið í Úkraínu skapar? Býr það til neyðarástand á landamærum Íslands? Það er þá vandamál sem við fögnum í rauninni. Við viljum taka vel á því neyðarástandi. Við viljum gera vel við það fólk sem er að koma hingað þrátt fyrir að það skapi neyðarástand á landamærum Íslands, þrátt fyrir það. Við viljum ekki stöðva fólk og losna þannig við neyðarástandið. Það skiptir öllu máli í þessari umræðu hvora lausnina við erum að tala um. Ef neyðarástandið er vegna fjölda flóttafólks frá Úkraínu þá leysum við það ekki með því að stöðva flóttafólk frá Úkraínu, ekki séns. Ef það eru tillögurnar, ef það eru þessar breytingar sem talað er um, þá erum við í miklum vanda, rosalega miklum vanda, hvað það varðar hvernig við ætlum að bregðast við stríðs- og friðarmálum í heiminum. Ef vandinn er vegna fólks sem er að koma hingað, eins og stundum er sagt, vegna skipulagðrar glæpastarfsemi þá er það annað mikilvægt mál. Að sjálfsögðu verður manni illa við þegar maður heyrir eitthvað slíkt. Skipulögð glæpastarfsemi veldur því að fullt af fólki kemur hingað til lands í leit að hjálp, er þá sagt. En það er rangt, það er ekki byggt á staðreyndum að tala svoleiðis. Staðreyndin í því máli, varðandi það flóttafólk sem kemur hingað að einhverju leyti fyrir tilstuðlan skipulagðrar glæpastarfsemi, er sú að menn sem stunda skipulagða glæpastarfsemi eru að misnota aðstöðu fólks á flótta. Það er í raun og veru fólk sem er í neyð - íslensk stjórnvöld eru búin að segja já og sannfæra sig um að þetta sé vissulega fólk í neyð - og það er í enn meiri neyð út af skipulagðri glæpastarfsemi, það er í tvöfaldri neyð. Ekki erum við að fara að loka á það fólk, við leysum neyðarástandið á landamærunum ekki þannig, auðvitað ekki. Ef við ætlum að tala um þetta í alvörunni, á skipulagðan hátt, af yfirvegun og út frá staðreyndum, þurfum við að vita nákvæmlega hver vandinn er. Hingað til hafa stjórnvöld ekki getað stafað því út úr sér sem er gríðarlega mikið vandamál því að það hefur í för með sér ákveðnar afleiðingar í villandi umræðu um útlendingamál. Við vitum öll sögulega séð hvaða afleiðingar það hefur að halda uppi villandi umræðu um minnihlutahópa. Þær afleiðingar geta orðið stórkostlegar. Það hefur valdið stórum stríðum í Evrópu, svo að ekki sé meira sagt. Við skulum því vera varkár í því hvernig við tölum um viðkvæma hópa í samfélaginu, vera meðvituð um hvernig valdafólk getur með óábyrgri og ónákvæmri umræðu valdið verulegum skaða. Varðandi þetta þingmál hins vegar, sem snertir á hvað viðkvæmasta hópnum í þessum málaflokki, fólk sem fær sérstaka vernd og sérstakt dvalarleyfi vegna neyðar sinnar, þá er það fólk sett í þann hóp að vera algerlega undir hinu opinbera komið. Það er kostnaður á bak við það. Hið opinbera segir, stjórnvöld segja: Já, við skulum taka við ykkur vegna þess neyðarástands sem þið búið við. En við skulum passa upp á að þið getið ekki leitað ykkur aðstoðar á eigin forsendum með atvinnuleyfi. Eins og farið var yfir í flutningsræðu: Já, kerfið er flókið, flækjustigið er tiltölulega mikið. En það er heimatilbúið vandamál. Það er heimatilbúið vandamál, t.d. af því að búið er að skilja á milli hver ber ábyrgð á þessum málaflokki. Hér voru búin til alls konar ráðuneyti og verkefni toguð fram og til baka og vandamálið er núna að atvinnuleyfin voru flutt frá dómsmálaráðherra yfir til félags- og vinnumarkaðsráðherra. Var það góð breyting? Líklega. En af hverju er það þá góð tillaga að dómsmálaráðherra leggi fram frumvarp sem felur í sér atvinnuleyfi sem er á borði félags- og vinnumarkaðsráðherra? Þar er verið að búa til flækjustig sem var verið að reyna að einfalda með því að aðskilja það hvort fólk fær dvalarleyfi og síðan hvort fólk fær atvinnuleyfi. Það væri að sjálfsögðu einfaldara að hafa þetta á sama stað en eins og við Píratar höfum lagt fram þá er Útlendingastofnun ekki staðurinn þar sem það ætti að ráðast. Flækjustigið er einfaldlega manngert fyrirkomulag. Þetta er í raun mjög einfalt þegar allt kemur til alls, ef fólk hefur þolinmæði til að skoða þær mismunandi leiðir sem hægt er að nota til þess að nálgast Ísland og til þess að búa hérna. Þær eru nokkrar. Það eru mismunandi ástæður fyrir því að þær eru nokkrar, þær þurfa ekki að vera svona margar en eru það samt. Þegar allt kemur til alls þarf maður bara að skoða þessar mismunandi leiðir og sjá: Þarna eru þær, það er mismunandi ferli fyrir hvert leyfi fyrir sig, ekkert svo rosalega mismunandi, það væri tiltölulega auðvelt að samhæfa þetta og einfalda kerfið. Það hefur ekki verið gerð tilraun til að leggja það fram og einfalda hlutina á þann hátt sem er merkilegt út af fyrir sig, sérstaklega ef það á að tala um einhverja heildræna nálgun. Við höfum ekki séð hana á blaði enn þá. Ef þau frumvörp sem við höfum verið að taka til þingsins frá dómsmálaráðherra væru heildræn nálgun á það t.d. að sameina einhverjar af þessum leiðum varðandi flóttafólk og þau sem koma vegna sérstakra tengsla eða neyðar væri þetta kannski sniðugra. Þá værum við með ákveðið safnlagafrumvarp eða bandorm eins og það kallast, sem stundum spannar nokkur ráðuneyti. Þá væri kannski eðlilegra að það væri hluti af þessu frumvarpi. En það hefur ekki verið það hingað til og það gagnrýnum við. Það gerðist hér á síðasta þingi að það voru einmitt tvö frumvörp um málefni útlendinga í gangi á sama tíma, eitt frá dómsmálaráðherra og eitt frá félags- og vinnumarkaðsráðherra. Atvinnuleyfahlutinn var hjá dómsmálaráðherra þrátt fyrir að hann ætti að sjálfsögðu að vera hjá félags- og vinnumarkaðsráðherra. Við sáum augljósan galla á fyrirkomulaginu, hvaða nefnd sér um þetta og svoleiðis - það fylgir forsetaúrskurðinum um það hver sér um hvaða verkefni, eins og stendur skýrt og greinilega í forsetaúrskurðinum varðandi dómsmálaráðuneytið. Í 27. lið er sagt að dómsmálaráðherra sjái um málefni útlendinga að frátöldum atvinnuleyfum. Þetta er rosalega skýrt. En samt er einhvern veginn verið að bjóða okkur upp á þetta fyrirkomulag. Við gerðum breytingartillögu við frumvarp félags- og vinnumarkaðsráðherra sem var í raun þetta frumvarp. Hvað gerði meiri hlutinn? Hann sagði nei, hafnaði því, rökin voru engin. Ef það á að tala um staðreyndamiðaða, upplýsta umræðu o.s.frv. þurfa líka að fylgja rök. Það þurfa að fylgja því rök þegar sagt er að neyðarástand sé á landamærum. Það þarf að segja af hverju. Það þarf að spyrja: Hvað veldur því neyðarástandi? Það er ekki út af vegabréfaflækjum, það er ekki vegna skipulagðrar glæpastarfsemi, það er ekki vegna Úkraínu. Eða hvað? Það er ekki sagt. Þegar það er ekki sagt þá er það villandi orðræða. Það er orðræða sem skapar óöryggi af því að fólk veit ekki nákvæmlega hvað verið er að tala um. Þegar fólk veit ekki nákvæmlega hvað verið er að tala um þá fer það að ímynda sér alls konar mögulegar útskýringar. Þar lendum við í vanda. Þess vegna er svo rosalega mikilvægt, einmitt hvað þetta mál varðar, að taka það úr samhengi þess sem dómsmálaráðherra hefur verið að gera og einblína einmitt á þessi dvalarleyfi sem eru vegna mannúðarsjónarmiða og vegna sérstakra tengsla og passa upp á að þær tvær leiðir - eins og hefur verið lýst er almennur stuðningur við þær leiðir, þau sem hafa komið hingað upp í umræðuna telja það eðlilegt - geti einmitt leitt til atvinnuleyfis, að fólk fái sjálfkrafa atvinnuleyfi og geti séð fyrir sjálfu sér án þess að allir aðrir þurfi að borga fyrir það. Almennt séð er fólk sem getur komið til annarra landa og sótt um vernd fært um það. Fólk sem getur það ekki er því miður yfirleitt fast í slæmum aðstæðum. Það er vandamál út af fyrir sig sem þarf líka að leysa. Fólk í hjólastólum er ekkert svo rosalega duglegt við að rúlla sér yfir landamæri úr stríði o.s.frv. Það þarf að sjálfsögðu miklu meiri fyrirhöfn til eins og við þekkjum. Það eru ekki rampar þar fram og til baka yfir sprengigígana og annað. Við erum því aðallega að glíma við hóp sem getur og vill gera hlutina. Hinir eru því miður fastir þar sem vandinn er, það er eitthvað sem við ættum að horfa til líka, að passa upp á að jafnræði sé í því að allir sem eru í neyð komist frá neyð eða að neyðin sé leyst á einn eða annan hátt. Það hefur líka verið í umræðunni að við eigum að einbeita okkur að því að leysa vandann sem næst því þar sem hann er. Það er verið að gera það í rosalega stórum stíl. Langmestu af aðstoðinni, viðbrögðunum, vegna þeirra flóttamannamála sem eru í gangi núna, er beint að nærliggjandi svæðum. Við erum rétt að glíma við jaðarinn, það fólk sem hefur mesta getu til að fara sem lengst er tvímælalaust fólk sem hefur alla burði og getu til þess að vera sjálfstætt og vera virkir samfélagsþegnar á eigin forsendum frá A til Ö, enda komst það hingað alla leið norður á ísklettinn í Atlantshafinu. Það er ekkert smáræði. Fólki sem kemst hingað ætti bara að fagna. Til hamingju með að vera komin hingað lengst norður í - þið vitið hvernig þetta endar. Og takk kærlega fyrir að hugsa hlýlega til Íslands því að okkur vantar fleira fólk.

Forseti. Við Íslendingar erum sjálfstæð og fullvalda þjóð og af því erum við stolt. Það er bæði gott og eðlilegt. Sjálfstæðinu og fullveldinu fylgja bæði réttindi og skyldur, bæði gagnvart þeim sem hér búa en líka gagnvart öðrum þjóðum. Fullveldið og sjálfstæðið eigum við að nýta til góðra verka okkur til hagsbóta en líka samfélagi þjóðanna. Það er einu sinni svo að við deilum veröldinni með öðrum sjálfstæðum og fullvalda þjóðum og allar verða þær að reiða sig hver á aðra á margvíslegan hátt. Veraldarsagan er full af sögum um ríki, stórveldi, heimsveldi sem hafa risið og hnigið, styrjaldir, landvinninga, tilfærslu landamæra og nýlendur. Aflsmunur á sviði auðlinda, herstyrks og fjármagns réðu og ráða oftar en ekki för, oftast með skelfilegum afleiðingum. Því miður eru margar þjóðir enn við sama heygarðshornið í þessum efnum. Þegar aflsmunir ráða för getur fullveldi og sjálfstæði orðið harla lítils virði, eins og óteljandi dæmi sanna í fortíð og nútíð. Fyrir okkur Íslendinga, sem erum óneitanlega smáþjóð og sumir myndu nú segja örríki, er afar mikilvægt að beita sjálfstæði okkar og fullveldi af skynsemi og raunsæi. Því fylgja bæði kostir og gallar að vera lítil og við eigum að styrkja kostina en draga úr göllunum. Saga okkar sýnir að við höfum borið gæfu til að stíga mörg skref sem gera einmitt þetta. Líf okkar tekur sífelldum breytingum og það gera samskipti ríkja líka. Oft er sagt að heimurinn hafi minnkað vegna margvíslegra tækniframfara og stóraukinna samskipta á öllum sviðum. Að sama skapi hafa sameiginleg verkefni, samskiptareglur, öryggismál, umhverfismál, loftslagsmál og aukinn tilflutningur fólks milli ríkja og heimshluta kallað á endurskoðun margs í samfélagi þjóðanna. Við Íslendingar förum ekki varhluta af þessum breytingum og okkur ber skylda til að vega og meta í sífellu hver staða okkar er, hvar hagsmunir okkar liggja og hvaða skref er skynsamlegt að stíga. Hagsmunirnir eru af margvíslegum toga; efnahagslegum, öryggis- og varnarlegum, umhverfislegum, menningarlegum og ekki síst þeim gildum friðar, frjálslyndis og mannréttinda sem við viljum standa vörð um. Forseti. Allt frá því að við Íslendingar byrjuðum að fá í skrefum í eigin hendur sjálfstæði okkar og fullveldi höfum við þurft að laga okkur að því sem hefur verið að gerast í samskiptum þjóða. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur Ísland verið þátttakandi í margvíslegu fjölþjóðlegu samstarfi. Oftar en ekki höfum við verið í fararbroddi þeirrar vinnu enda er þátttaka í alþjóðasamstarfi forréttindi sem eingöngu stendur sjálfstæðum og fullvalda þjóðum til boða. Tilgangurinn hefur verið sá að styrkja stöðu landsins í samfélagi þjóðanna í menningarlegum efnum, stjórnmálalegu tilliti, því er varðar varnir og öryggi og að því er tekur til efnahags og viðskipta. Það er óumdeilt að þetta fjölþætta samstarf hefur styrkt fullveldi landsins og bætt efnahag þess. Forseti. Í aðdraganda síðari heimsstyrjaldarinnar stóð Ísland á krossgötum. Þá varð smám saman ljóst að yfirlýsingin í sambandslögunum frá árinu 1918, um ævarandi hlutleysi, gat ekki staðist breytta heimsmynd. Breið samstaða var þó um að halda í hlutleysið þar til hernám Breta varð til þess að Íslendingar tóku afstöðu með þeim þjóðum sem stóðu þeim næst í hugmyndafræðilegum skilningi. Í framhaldinu gerðist Ísland aðili að Bretton Woods-samkomulaginu um fjölþjóðlegt gjaldmiðlasamstarf og aðild að Sameinuðu þjóðunum fylgdi í kjölfarið. Síðan gerðist Ísland eitt af stofnríkjum Atlantshafsbandalagsins, Íslendingar tóku þátt í stofnun Norðurlandaráðs, hafa verið aðilar að hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti frá lokum sjöunda áratugar síðustu aldar og eru aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Í byrjun áttunda áratugarins urðu Íslendingar aðilar að Fríverslunarsamtökum Evrópu og síðan aðilar að innri markaði Evrópusambandsins með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið í byrjun tíunda áratugarins og með þátttöku í Schengen-samstarfinu árið 2001. Forseti. Öll þessi skref voru á sinn hátt svar við breyttum aðstæðum. Þau lýstu því hvernig við aðstæður þess tíma var talið skynsamlegt að leita skjóls og tryggja hagsmuni landsins í fjölþjóðlegu samstarfi af ýmsu tagi. Allt þetta samstarf hefur þróast og breyst í tímans rás. Pólitískt og efnahagslegt vægi aðildar að einstökum samtökum hefur í sumum tilvikum aukist en minnkað í öðrum. Forseti. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar frá þingflokki Viðreisnar sem ég mæli fyrir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra í samráði við utanríkismálanefnd Alþingis að skipa nefnd sérfræðinga sem falið verði að vinna úttekt á stöðu Íslands í svæðisbundinni, fjölþjóðlegri samvinnu þar sem mat verði lagt á hvernig styrkja megi stöðu Íslands á alþjóðavettvangi til framtíðar. Nefndin meti m.a. hvernig hagsmunum Íslands á sviði menningar, stjórnmála, varna og efnahags er best borgið í fjölþjóðlegri samvinnu. Utanríkisráðuneytið sjái nefndinni fyrir starfsaðstöðu, starfsmanni og nauðsynlegri sérfræðiaðstoð auk þess sem viðeigandi stofnanir hins opinbera verði nefndinni til ráðgjafar. Nefndin skili úttekt til ráðherra eigi síðar en 31. janúar 2024. Ráðherra geri úttektina opinbera og flytji Alþingi skýrslu um hana á vorþingi 2024.“ Forseti. Tillagan er ekki alveg ný af nálinni en hún er nú lögð fram í fjórða sinn og væri óskandi að hún næði fram að ganga að þessu sinni því hún er afar mikilvæg og rökin fyrir henni verða æ sterkari og þörfin brýnni. Tillagan var fyrst lögð fram í júní 2019, síðan í október 2019, desember árið 2021 og loks núna 2022. Forseti. Það hefur margt gerst frá því að tillagan var lögð fram í fyrsta sinn. Ég nefni til sögunnar þrennt sem er talandi dæmi um breytingar og þróun sem eiga sér rætur utan okkar landsteina en hafa engu að síður mikilvæg áhrif á okkur sem og önnur ríki. Í fyrsta lagi vil ég nefna að í upphafi árs 2020 var lýst yfir óvissustigi vegna kórónuveirunnar á Íslandi. Eftirleikinn þekkjum við og þau víðtæku áhrif sem faraldurinn hefur haft á heimsbyggðina, samskipti, efnahag og heilsufar og hefur enn. Faraldurinn hefur sýnt okkur svart á hvítu hve mikilvæg alþjóðasamvinna er til að vinna gegn vá sem þessari og tryggja almenningi aðgang að bóluefnum og lyfjum. Þar vorum við upp á velvild annarra ríkja komin sem ekki voru skuldbundin til að styðja okkur. Í öðru lagi réðust Rússar inn í Úkraínu þann 24. febrúar á þessu ári og það stríð stendur enn. Afleiðingarnar eru hörmulegar fyrir Úkraínu og skaða einnig Rússland. En afleiðingarnar ná langt út fyrir þessi tvö ríki, bæði efnahagslegar og pólitískar. Átökin hafa orðið til þess að ekki síst ríki Evrópu hafa endurskoðað stefnu sína í öryggis- og varnarmálum. Þá sýnir stríðið svart á hvítu hvernig efnahagslegum þvingunum er beitt, hvernig yfirráðum yfir orkuauðlindum er beitt, hvernig áróðri er beitt og ýmiss konar brögðum og aðgerðum sem snúa að því að grafa undan samfélagsgerð þeirri sem við viljum byggja á og verja. Í þriðja lagi hafa svartar skýrslur frá Sameinuðu þjóðunum um loftslagsmál birst hver af annarri. Þær sýna okkur og sanna að einstök ríki þurfa að axla meiri ábyrgð í þessum efnum, ábyrgð sem nær lengra en að eigin landamærum og verða ríki heims að ganga enn lengra í samvinnu og sameiginlegri ábyrgð í að takast á við þessa vá. Forseti. Enn sem fyrr eigum við helst samleið með vestrænum lýðræðisríkjum, ekki síst Evrópuríkjum sem deila með okkur viðhorfum og gildum sem við viljum vernda og verja. Það er dagljóst að stærsta og metnaðarfyllsta verkefnið um samstarf og samvinnu í okkar heimshluta er Evrópusambandið. Við höfum tengst því bandalagi sterkum böndum en ekki stigið skrefið til fulls. Raunar ætluðum við að gera það fyrir áratug en heyktumst á því. Evrópusambandið tekur sífelldum breytingum sem og verkefni þess. Skemmst er að minnast þess að Bretland gekk úr Evrópusambandinu í lok janúar 2020. Það hefur reynt á samstarfið milli ESB og Bretlands í kjölfarið og einnig Íslands. Þá hafa Bretar sjálfir ekki bitið úr nálinni með áhrif úrsagnarinnar og margt bendir til þess að þau verði afar neikvæð en ekki jákvæð eins og talsmenn útgöngunnar fullyrtu og við sjáum einmitt eina birtingarmynd þess í dag þegar forsætisráðherra Bretlands segir af sér vegna þess að hann treystir sér ekki til að ná fram þeim ávinningi sem Brexit átti að færa þjóðinni. Þá má einnig nefna að í upphafi voru það 12 ríki sem tóku upp evru en eru í dag orðin 19 og verða 20 þegar Króatía tekur upp evru um komandi áramót. Forseti. Þátttaka okkar Íslendinga í alþjóðastarfi þarf að sækja styrk sinn í heilbrigða sjálfsmynd sem byggir í senn á raunsæi, sjálfstrausti, samkennd og samábyrgð. Við eigum að vera órög að láta til okkar taka á alþjóðavettvangi og við eigum að sitja við þau borð þar sem ákvarðanir eru teknar og sem okkur varða. Við getum lagt okkar til málanna og eigum ekki að sitja sem gestir við þau borð. Við eigum að sitja við þau borð sem heimilismenn. Forseti. Aðferðafræðin sem lögð er til í tillögunni sem hér er mælt fyrir um er og hefur verið beitt áður þegar stórmál á sviði utanríkismála hafa verið í deiglunni, bæði þegar EES-samningurinn var í undirbúningi og umsókn Íslands að Evrópusambandinu sem og mat á áhrifum EES-samningsins sem við erum aðilar að. Forseti. Við flutningsmenn þessarar tillögu erum fylgjandi viðræðum um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu og teljum æskilegt að þær verði teknar upp að nýju að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Það á ekki að vera nein hætta fólgin í því að treysta þjóðinni fyrir því að meta hvort við eigum að fara áfram í þær viðræður og klára þær, og hefur verið lögð fram ályktun í þessa veru. Sjálfur hef ég um langt skeið verið þeirrar skoðunar að aðild Íslands að Evrópusambandinu sé í senn skynsamleg og nauðsynleg. Atburðir síðustu missera hafa rennt enn frekari stoðum undir þessa sannfæringu mína. Það er brýnna en nokkru sinni fyrr að við leggjum mat á stöðu alþjóðamála og stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu og öðru alþjóðasamstarfi. Í greinargerð með tillögunni er ítarleg umfjöllun um fjölmörg atriði sem varða hagsmuni okkar og þær sviptingar sem hafa orðið og standa enn í umhverfi okkar og varða stöðu okkar og hagsmuni sem fullvalda og sjálfstæðrar þjóðar. Við eigum að beita styrkleikum okkar og viðurkenna þörf okkar fyrir aukið samstarf og beina þátttöku í brýnum verkefnum nútímans og framtíðarinnar.  Forseti. Ég legg til að tillögunni verði vísað til hv. utanríkismálanefndar og bind vonir við að þar fái hún vandaða efnislega umfjöllun og komi í kjölfarið til kasta þingsins til afgreiðslu.

Frú forseti. Við lestur þessarar þingsályktunartillögu og greinargerðar og við það að hlýða á ræðu hv. þingmanns hef ég verið að velta fyrir mér að byrja á þessu: Hvaða svæðisbundnu, fjölþjóðlegu samvinnu vísa flutningsmenn til fyrir utan Evrópusambandið? Er eitthvað annað sem þeir eru að vísa til en Evrópusambandið? Af hverju er verið að fara þessa fjallabaksleið að því að segja það sem flutningsmenn eru raunverulega að leggja til? Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að allir flutningsmenn væru hlynntir aðild að Evrópusambandinu. Af hverju er þetta ekki einfaldlega tillaga frá flutningsmönnum um að leggja fram þingsályktunartillögu um að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu? Er einhver önnur svæðisbundin, fjölþjóðleg samvinna sem er ekki minnst á og mér yfirsást? Það er væntanlega bara Evrópusambandið. Það er reyndar þannig að af greinargerðinni að dæma er á ferðinni gríðarleg þekking á alþjóðamálum, mikil innsýn inn í hver þróunin hefur verið í alþjóðamálum og hver hún verður. Þetta eru greinilega miklir sérfræðingar sem hafa komið að gerð þessarar greinargerðar og er það vel. Ég er því líka að velta fyrir mér: Til hvers þarf þá nefnd á vegum utanríkisráðherra að komast að sömu niðurstöðu og komist er að í greinargerðinni? Greinargerðin segir augljóslega að það beri að sækja um aðild að Evrópusambandinu, í svo mörgum orðum. Það væri fróðlegt að heyra hvað hv. þingmaður segir um þetta.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætt andsvar og spurningar. Það er nú einu sinni þannig að það er ýmislegt samstarf sem við tökum þátt í sem er mismikið svæðisbundið. Við tökum t.d. þátt í NATO og Norðurlandaráði og það er auðvitað þannig að þetta samstarf er alltaf að taka breytingum. Við höfum séð að samstarfið innan NATO er að taka breytingum. Nýir aðilar eru að koma inn í NATO, hluti af Norðurlöndunum. Danir eru að breyta fyrirvörum sínum varðandi aðild að Evrópusambandinu. Það eru hreyfingar sem snerta allt þetta samstarf sem við erum að taka þátt í. En það er hins vegar algerlega rétt athugað hjá hv. þingmanni, enda er hann glöggur maður, að langmikilvægasta svæðisbundna samstarfið sem er í Evrópu og stendur okkur næst er Evrópusambandið. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir að vera svona glöggur að átta sig á þessu. Það er auðvitað þannig, hvernig sem á það er litið, að það er langviðamesta samstarfið sem við tengjumst. Aðild okkar að innri markaðnum í gegnum EES-samninginn er langstærsti samningur sem við höfum gert um svæðisbundið samstarf og þarf því mesta skoðun. Varðandi síðari spurninguna þá erum við nú einu sinni þannig gerð að þótt við þykjumst vita allt best sjálf þá þykir okkur ágætt að fá álit annarra spakra manna eins og t.d. hv. þingmanns.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að staðfesta það sem mig grunaði svo sem. Þetta er tillaga til að draga fram að Ísland verði að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Mér finnst flutningsmenn fara óþarflega mikla fjallabaksleið að þessu, eins og köttur í kringum heitan graut. En það er fleira sem kom fram í máli hv. þingmanns og stendur í greinargerðinni sem mig langar aðeins að staldra við. Það er sú mynd sem er dregin upp af stöðu alþjóðamála, þessi gríðarlega innsýn í alþjóðamálin sem kemur fram í greinargerðinni. Þar segir, með leyfi forseti: „Samvinna Bandaríkjanna við bandamenn sína byggist í vaxandi mæli á þeirra eigin hagsmunum en í minna mæli en áður á sameiginlegum hugsjónum …“ Mig langar að spyrja hv. þingmann: Í hvaða samhengi er þessi fullyrðing sett fram? Til hvaða tíma er verið að horfa sem þessi gríðarlega mikla stefnubreyting í utanríkismálum Bandaríkjanna á að hafa átt sér stað? Er hann að tala um einhver ár eða eru þetta áratugir? Í hverju felst þessi stefnubreyting? Felst hún í að þeir eru ekki jafn duglegir í NATO? Kemur það fram í því hvernig þeir hafa leitt NATO til stuðnings við Úkraínu? Eru flutningsmenn að vísa til þess? Alþjóðabankinn, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Sameinuðu þjóðirnar? Það væri ágætt að fá umfjöllun um þetta. Hitt atriðið er að það er fullyrt hér að Kína verði forysturíki á heimsvísu. Það er mikill spádómur og fróðlegt en það sem meira er þá er sagt að á eftir Kína komi Evrópusambandið, sem er vaxandi á alþjóðavettvangi og miklu áhrifameira en um getur. Til hvers er verið að vísa? Að evran hafi fallið gríðarlega gagnvart dollar á síðustu misserum? 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar og spurningar. Það er nú einu sinni þannig að á undanförnum árum höfum við áttað okkur á því að það ríki sem sumir vilja telja og hefur óneitanlega verið forysturíki í hinum frjálsa vestræna heimi, eins og hann er oft kallaður, er nú kannski ekki alveg eins áreiðanlegt og við höfum sum viljað trúa. Nægir þar að benda á tíð síðasta forseta, á undan þeim sem nú situr. Ég sé að hv. þingmaður brosir.

Hann er ekki lengur forseti.

Ég veit að hann er ekki lengur forseti. En það sýnir okkur að afstaða Bandaríkjamanna er gríðarlega brothætt. Það munaði ekki miklu að það yrði stjórnarbylting í Bandaríkjunum ef hv. þingmaður getur rifjað það upp, óeirðir. Fráfarandi forseti þá vildi ekki fara frá völdum. Þetta veit auðvitað hv. þingmaður. Þetta hefur sýnt okkur og sannað að það er mjög varhugavert að treysta um of á eitt ríki sem vissulega er stórt og voldugt, en þegar til stykkisins kemur þá hugsar það auðvitað fyrst og fremst um sjálft sig og sína eigin hagsmuni. Það er að því núna. Það vill svo til að hagsmunir okkar fara vel saman um þessar mundir og það er bara hið besta mál. Mér hugnast betur fjölþjóðlegt samstarf sem er formbundið, þar sem ríkin sitja saman og taka ákvarðanir. Það er nú ástæðan fyrir því að ég tel að við eigum frekar að binda trúss okkar við Evrópu og Evrópusambandið heldur en að trúa því í blindni að Bandaríkjamenn séu ævarandi vinir og hugsi fyrst og fremst um aðra en sjálfa sig. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég er á sömu nótum og hv. þm. Teitur Björn Einarsson, þessi tillaga lítur vel út svona þegar maður byrjar að lesa hana. Hér er sérfræðingum falið að vinna úttekt á stöðu Íslands í svæðisbundinni fjölþjóðlegri samvinnu. En svo þegar maður les lengra þá kemur fljótlega í ljós að þetta snýst um það að horfa til Evrópusambandsins og kemur fram að flutningsmenn séu þeirrar skoðunar að okkur sé best borgið innan Evrópusambandsins. Að því leytinu til er ég sammála hv. þm. Teiti Birni Einarssyni að það er mikill Evrópusambandsbragur á þessari tillögu sem er kannski verið að reyna að færa í aðeins fegurri búning. Hv. þingmaður var svo sem ekkert að fela það hér að hans skoðun er sú að stærsta og metnaðarfyllsta verkefnið sé að ganga í Evrópusambandið. Ég er reyndar ekki sammála þeirri fullyrðingu. En það sem ég vildi spyrja hv. þingmann aðeins út í er það sem hann talar um og var komið aðeins inn á hér áðan, að samvinna Bandaríkjanna við bandamenn byggist í vaxandi mæli á þeirra eigin hagsmunum. Ef hv. þingmaður gæti kannski skýrt þetta nánar út og kannski nefnt einhver dæmi í því sambandi. Við höfum mjög mikla hagsmuni af okkar varnarsamstarfi við Bandaríkin og nú t.d. höfum við séð að það er kafbátaleitarsveit á Keflavíkurflugvelli á vegum Bandaríkjahers sem leitar að kafbátum hér við Íslandsstrendur. Ég held að það sé mikið hagsmunamál fyrir Íslendinga að einmitt þessu eftirliti sé sinnt. Við höfum dæmi úr Eystrasaltinu þar sem er búið að valda verulegum skemmdum á gasleiðslum 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurningarnar og ítrekun á fyrri spurningum sem hér hafa komið fram áður. Ég reyndi að leggja á það áherslu og útskýra það að hagsmunir stórvelda fara oft saman við okkar, t.d. fara hagsmunir okkar og Bandaríkjamanna saman í kafbátaleit hér við landið. En ég treysti mér nánast líka til að fullyrða að daginn sem Bandaríkjamenn meta það þannig að það skipti þá ekki máli að fylgjast með kafbátaumferð við Ísland þá hætta þeir henni. Þeir munu ekki halda henni áfram ef við biðjum þá um það. Það er þetta sem ég er að reyna að segja, mér finnst varhugavert að treysta um of á eitt ríki þar sem stjórnarfarið er þannig að þeir eru með gríðarlega sterkan forseta. Við höfum séð það á síðustu misserum hverju það getur breytt, eftir því hvaða forseti er við völd. Ég held að það sé alveg sama hvar við förum um heiminn og skoðum þar sem Bandaríkjamenn hafa verið einir á ferð, hvort sem það er í styrjöldum í Miðausturlöndum eða fjær, að þar hafa hagsmunir þeirra ráðið för og þegar þeir telja að þeir annaðhvort geti ekki varið hagsmuni sína, jafnvel þótt þeir hafi komið inn til að aðstoða þjóðir með hermætti sínum, eða telja að þeirra hagsmunum sé ekki lengur borgið á viðkomandi svæði þá fara þeir í burtu. Það er nú hinn kaldi veruleiki. Hagsmunagæsla Bandaríkjanna snýst um Bandaríkin sjálf. Hún fellur saman með okkar hagsmunum, 

Frú forseti. Hv. þingmaður ræðir hér um eigin hagsmuni Bandaríkjanna. Ég held nú að Evrópusambandið sé ekkert öðruvísi en Bandaríkin hvað það varðar, það hugsar náttúrlega um eigin hagsmuni. Við höfum séð það í okkar samskiptum við Evrópusambandið. Þess vegna þykir mér varhugavert að trúa í blindni á Evrópusambandið eins og hv. þingmaður og flutningsmaður gerir. En varðandi Bandaríkin þá höfum við náttúrlega varnarsamning við Bandaríkin og þau hafa skuldbundið sig til að koma okkur til aðstoðar verði hér ófriður. Nú er sú staða komin upp í Evrópu að við þurfum að fara að huga að þessum málum í ríkara mæli en við höfum gert. Ég hef verið talsmaður þess að við kæmum að okkar eigin varnarbúnaði með einhverjum hætti, þá í samstarfi við NATO og Bandaríkin sérstaklega, og við tækjum þátt í þessu með íslenskum starfsmönnunum og öðru slíku. En það kemur hérna önnur athyglisverð fullyrðing í þessari þingsályktunartillögu og hún hljóðar þannig: „Því næst kemur Evrópusambandið, sem hefur vaxið hratt og er miklu áhrifameira en áður en glímir líka við innri vanda.“ Flutningsmenn viðurkenna þannig að það sé innri vandi innan Evrópusambandsins og það er gott og vel. En hér er rætt um að það hafi vaxið hratt og sé miklu áhrifameira en áður. Og í hverju felast þessi áhrif? Ef hv. þingmaður gæti aðeins farið nánar yfir það. Felast þau í t.d. orkukreppunni sem Evrópusambandið glímir við núna, sem er gríðarlega erfið og alvarleg kreppa sem við Íslendingar, sem betur fer, þurfum ekki að hafa áhyggjur af heima við hjá okkur þegar kemur að orkunni? Lýsir þetta því að það sé áhrifameira þegar kemur að fjármálamörkuðunum? Er ekki evran búin að vera í hálfgerðu frjálsu falli undanfarið? 

Frú forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir andsvar og góðar spurningar. Já, það er athyglisverð spurningin um að það sé vert að passa sig á eigin hagsmunum Evrópusambandsins. Vissulega hefur Evrópusambandið hagsmuni, en hvaða hagsmunir eru það? Hvað er Evrópusambandið? Það vill þannig til að þarna eru sjálfstæð fullvalda ríki, 27 talsins, eftir að Bretar fóru, sem vinna saman á grundvelli eigin sjálfstæðis og fullveldis og það eru sameiginlegir hagsmunir þessara ríkja sem ráða för. Því stjórnar enginn einn. Í því felast í senn styrkleikar og sumir myndu segja veikleikar, en ég segi kostir, að þar ræður enginn einn för, öfugt við það sem er í ríkjum þar sem hagsmunir eins ríkis ráða för og jafnvel þar sem stjórnarfar er með þeim hætti að það getur verið mjög fallvalt að treysta á hvað gerist í þeim ríkjum. Ég tel það einmitt höfuðkost að vera í slagtogi þar sem sameiginlegir hagsmunir ráða för, almannahagsmunir Evrópubúa, en ekki sérhagsmunir einstakra ríkja, jafnvel þótt stór og voldug séu. Ég held að það sé mun betri kostur fyrir okkur Íslendinga að halla okkur að því og taka þátt í því starfi af einurð og alvöru.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um flutning Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Ásmundur Friðriksson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að stefna skuli að flutningi Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar.“ Þessi tillaga var áður flutt á 152. löggjafarþingi. Útlendingastofnun er ein af undirstofnunum dómsmálaráðuneytisins og starfar samkvæmt löggjöf um málefni útlendinga. Stofnunin hefur mikið verið í sviðsljósinu undanfarið vegna aukningar á umsóknum um alþjóðlega vernd á Íslandi og hefur mikið mætt á stofnuninni þessi misseri. Umfangsmesti þáttur í starfsemi Útlendingastofnunar er útgáfa dvalarleyfa, hvort sem um er að ræða dvalarleyfi á grundvelli atvinnuþátttöku eða t.d. fjölskyldusameiningar, námsvistar eða vistráðningar, og afgreiðsla umsókna um alþjóðlega vernd og umsókna um íslenskan ríkisborgararétt. Stofnunin er til húsa í Kópavogi og þar starfa tæplega 90 manns. Mikill meiri hluti opinberra stofnana er á höfuðborgarsvæðinu, eins og við þekkjum. Af því leiðir að störf flestra stofnana standa í raun einungis íbúum höfuðborgarsvæðisins til boða, þótt vissulega sé það nú þannig að fólk ferðast um nokkuð langan veg til að sækja vinnu hér í Reykjavík, bæði frá Suðurlandi og svo á Suðurnesjum og Vesturlandi. Með flutningi Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar væri tekið stórt skref í átt að því að tryggja fjölbreytt atvinnutækifæri utan höfuðborgarsvæðisins. Á Suðurnesjum er hlutfall háskólamenntaðra mun lægra en landsmeðaltal segir til um og þær tölur sem gefa góða glögga mynd af þessu eru afgerandi hvað þetta varðar. Mikill meiri hluti starfa hjá Útlendingastofnun eru sérfræðistörf sem krefjast háskólamenntunar. Með flutningi stofnunarinnar til Reykjanesbæjar væri því sérfræðistörfum fjölgað og þar með hlutfalli háskólamenntaðra á svæðinu. Ég tel það vera mikilvæg rök í þessari tillögu að reyna að sporna við þeirri þróun sem því miður hefur orðið á Suðurnesjum að það virðist vera lægra menntunarstig þegar kemur að störfum sem þessum. Þar að auki býr fjöldi innflytjenda á Suðurnesjum. Nýjustu tölur sem ég hef fengið varðandi þá sem eru að leita sér alþjóðlega verndar hér á landi, eru að tæplega 500 einstaklingar séu búsettir á Suðurnesjum sem eru þá í þjónustu sveitarfélagsins og ríkisins. Það sjá það allir að þetta er mjög hátt hlutfall og að ég held það hæsta sem er á landinu eins og staðan er núna alla vega. Ef við horfum til Úkraínumanna, sem eru svolítið sér hvað þetta varðar, þá eru þeir náttúrlega fjölmargir á höfuðborgarsvæðinu. En það er engu að síður hátt hlutfall þeirra á Suðurnesjum. Þessir aðilar nýta sér náttúrlega þjónustu stofnunarinnar, en um 9% íbúa í Reykjanesbæ eru af erlendum uppruna. Þá er rétt að líta til þess að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem sækjast eftir alþjóðlegri vernd kemur til landsins í gegnum Keflavíkurflugvöll og því væri hentugt og ætti í raun að vera eðlilegt að stofnunin væri í meiri nálægð við flugvöllinn. Ég held að það séu orðnar ríkari ástæður fyrir því að þessi tillaga yrði samþykkt, líka í ljósi þess að hér hefur orðið mikil fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd á mjög skömmum tíma. Velferðarsvið Reykjanesbæjar hefur auk þess séð um þjónustu og aðbúnað þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd á Íslandi síðan 2004 og var fyrsta sveitarfélagið til að bjóða upp á þá þjónustu. Ef við víkjum aðeins að fólksfækkun á landsbyggðinni vegna flutninga til höfuðborgarsvæðisins þá hefur það verið eitt af meginvandamálum samfélaga á landsbyggðinni, þ.e. skortur á störfum og lítil fjölbreytni starfa. Aukinn fjöldi og fjölbreytni starfa utan höfuðborgarsvæðisins eykur líkurnar á því að fólk af landsbyggðinni sem sækir sér menntun á höfuðborgarsvæðinu snúi aftur til heimabæjar síns eftir að námi lýkur. Það laðar jafnframt fremur að nýja íbúa. Það er athyglisvert að skoða skýrslu Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands um samfélagsgreiningu á Suðurnesjum frá 8. október 2021. Þar kemur fram að atvinnulíf á Suðurnesjum sé einhæft og framboð atvinnu takmarkað. Þá kjósi margir íbúar svæðisins að starfa í Reykjavík þar sem fleiri möguleikar og fjölbreyttara úrval starfa sé í boði. Atvinnulífið í Reykjanesbæ er að miklu leyti háð flugsamgöngum og ferðaþjónustu. Þetta sáum við svo sannarlega í kórónuveirufaraldrinum þegar þessum störfum fækkaði mjög hratt á skömmum tíma og atvinnuleysið fór í hæstu hæðir á Suðurnesjum og var þá það mesta á landinu. Flutningur Útlendingastofnunar til sveitarfélagsins myndi því ótvírætt fela í sér nauðsynlega fjölbreytni vinnumarkaðarins á Suðurnesjum, ekki síst sérfræðistörf sem krefjast háskólamenntunar. Ég rakti það áðan að nauðsyn þess að bæta hlutfall Suðurnesjanna hvað þetta varðar. Atvinnumöguleikar ráða óneitanlega miklu þegar einstaklingar ákveða hvar skal búa, en þeir möguleikar eru umtalsvert minni í Reykjanesbæ en á höfuðborgarsvæðinu og bera opinberar tölur um atvinnuleysi það skýrlega með sér. Samkvæmt upplýsingum Vinnumálastofnunar var áætlað atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu í desember 2021, tökum þá tölu hér, 5,0%, en á sama tíma var atvinnuleysi í Reykjanesbæ 9,9%. Þetta hefur verið þróunin í atvinnuleysistölum, þ.e. að viðvarandi atvinnuleysi virðist vera mest á Suðurnesjum. Slíkt misræmi í atvinnuleysi á milli bæjarfélaga er óheppilegt og því rétt að bregðast við með þeim hætti að auka framboð og fjölbreytni á atvinnu í Reykjanesbæ eins og hér er lagt til. Þrátt fyrir að það geti verið eitthvert óhagræði fyrir núverandi starfsmenn Útlendingastofnunar að starfsemin verði flutt út fyrir höfuðborgarsvæðið, þá er Reykjanesbær skammt frá höfuðborgarsvæðinu Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki sérstaklega íþyngjandi fyrir starfsmenn stofnunarinnar ef hún yrði flutt til Reykjanesbæjar og það eru margir sem íbúar í Reykjanesbæ sem hafa atvinnu hér á höfuðborgarsvæðinu og ekkert að því að sækja atvinnu frá höfuðborgarsvæðinu til Suðurnesja. Ég held að menn séu almennt sammála því. Frú forseti. Að þessu sögðu þá held ég að það sé nauðsyn á því að efla þessa stofnun, Útlendingastofnun, bara í ljósi þess sem hefur gerst núna á undanförnum misserum, að hér hefur fjölgað mjög fólki sem sækir um alþjóðlega vernd og heimsmyndin í Evrópu hefur breyst mjög á skömmum tíma. Við þekkjum það að stríðið í Úkraínu hefur breytt Evrópu, að ég held til frambúðar og sá gríðarlegi flóttamannastraumur sem er frá Evrópu frá Úkraínu hefur svo sannarlega sýnt okkur mikilvægi þess að aðstoða fólk í stríðshrjáðum aðstæður eins og í Úkraínu. Hingað eru nú komnir tæplega 2.000 einstaklingar frá Úkraínu og okkur hefur tekist vel að taka á móti þessu fólki. En þetta kallar á gríðarlega vinnu og mikið álag á starfsfólk eins og í Útlendingastofnun. Ég tel það bara vera hluti af því að ef stofnun yrði flutt til Reykjanesbæjar þá myndi hún flytja þar í gott húsnæði og við munum reyna að efla þessa stofnun og hún yrði þá sem næst þeim sem leita þessarar þjónustu sem, eins og ég sagði áðan, koma í gegnum Keflavíkurflugvöll. Allsherjar- og menntamálanefnd fór í fræðsluferð til Danmerkur og Noregs til að kynna sér útlendingamálin þar og löggjöfina og framkvæmdina í þeim efnum. Þessi ferð var mjög gagnleg fyrir nefndina. Þar komum við í útlendingaeftirlitið í Danmörku, það er bygging sem telur einar átta hæðir. Þar starfa tæplega 1.000 manns. Þar var afar vel búið að þessum starfsmönnum og störfin náttúrlega mörg hver krefjandi. Þetta er málaflokkur sem er að vaxa mjög. Samkvæmt nýjustu tölum frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna eru u.þ.b. 100 milljónir manna á flótta í heiminum í dag. Þess vegna er afar mikilvægt í fyrsta lagi að við mörkum okkur stefnu til framtíðar í þessum málaflokki. Fyrir liggur að hér verður lagt fram frumvarp dómsmálaráðherra um breytingu á þessum lögum sem lúta að þessum málaflokki og málefnum útlendinga og það er mikilvægt að það frumvarp fái afgreiðslu hér. Allt lýtur þetta að því að gera þessa vinnu skilvirkari. Þess vegna þurfum við á því að halda að þeir sem starfa í þessum geira séu vel settir með sína starfsaðstöðu og geti auk þess sinnt þessu mikilvæga starfi af fagmennsku, sem er mikilvægur þáttur í þessu öllu saman. Svo ég vísi aftur til fræðsluferðarinnar þá sáum við, eins og t.d. í Danmörku og í Noregi líka, að þeir eru framar okkur í þessum efnum. Hér erum við aftarlega að mínu mati og hér gilda ákveðnar sérreglur sem við ættum ekki að hafa. Að mínum dómi eigum við bara að hafa sama kerfið og er á Norðurlöndunum. En það er ekki þannig í dag og vonandi náum við að stíga gott skref í þá átt með þessu frumvarpi dómsmálaráðherra sem verður lagt hér fram á þingi innan skamms. En maður sá það þarna í Danmörku að þar er mikil skilvirkni og eins hefur þeim tekist í Noregi að afgreiða þessar umsóknir á u.þ.b. 48 klukkustundum. Allt skiptir þetta máli. Þetta er vaxandi málaflokkur og þess vegna held ég að það sé afar mikilvægt að við tökum það skref að bæta starfsaðstöðu þessa starfsfólks og flytja stofnunina til Reykjanesbæjar þar sem flestir eru sem nýta þjónustuna. Eins og ég nefndi eru núna u.þ.b. 500 manns sem eru í þjónustu bæði á vegum sveitarfélagsins og ríkisins sem eru að bíða eftir niðurstöðu varðandi það hvort þau eigi rétt á alþjóðlega vernd hér á landi. Að þessu sögðu, frú forseti, þá vísa ég þessari tillögu til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég vona að hún fái góða umfjöllun þar og að við sjáum þetta verða að veruleika innan ekki svo langs tíma að þessi ágæta stofnun verði flutt nær þeim sem sækja þessa þjónustu, en í því tilfelli er lagt til, eins og áður segir, að hún verði flutt til Reykjanesbæjar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína hér. Við erum að ræða einfalda þingsályktunartillögu um flutning stofnunar frá einu svæði til annars og flutning Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar. Ég veit að þingmönnum, flutningsmönnum sem eru allir sjálfstæðismenn í Suðurkjördæmi, gengur gott eitt til en ég efast um að það sé rétt fyrir sveitarfélagið Reykjanesbæ að fá Útlendingastofnun inn á svæðið. Ég held það séu tæplega 300 einstaklingar í þjónustu hjá sveitarfélaginu. Til viðbótar eru á fimmta hundrað manns á vegum Útlendingastofnunar í Ásbrú án þjónustusamnings við sveitarfélagið. Ég velti fyrir mér - af því Útlendingastofnun gegnir margþættu hlutverki, ekki bara þjónustu við þá sem eru að koma inn í landið heldur líka við fólk af erlendum uppruna sem er hér á landinu - hvort það sé gott að álagið á svæðið verði aukið með flutningi stofnunar af þessu tagi þar inn. Ég óttast að það geti haft verulega neikvæð áhrif á svæðið sem verulega hefur reynt á vegna þess að Útlendingastofnun hefur verið að geyma fólk svo mánuðum skiptir án þjónustusamnings við sveitarfélagið. 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég veit að hann hefur stórt hjarta fyrir atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum og í Reykjanesbæ og við deilum því göfuga markmiði saman. Nei, ég hef engar áhyggjur af því að þetta auki álag á Reykjanesbæ. Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þingmaður er að fara í þeim efnum. Þetta er stofnun sem u.þ.b. 90 starfsmenn starfa hjá og þarna erum við að færa sérfræðistörf - mörg þeirra eru sérfræðistörf - til Reykjanesbæjar. Það hefur sýnt sig, eins og ég nefndi í ræðu minni áðan, að hlutfall sérfræðistarfa háskólamenntaðra á Suðurnesjum er lágt og það lægsta í samanburði við aðra landshluta. Við þurfum að vinna í því að laga þessa hluti. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að margir sem bíða eftir alþjóðlegri vernd eru á Suðurnesjum, t.d. uppi á Ásbrú, þar sem Útlendingastofnun hefur ekki haft nægilegt samráð við sveitarfélögin. Það er eitthvað sem þarf að bæta og ég held það væri meira að segja liður í þessu, ef stofnunin væri komin þarna suður eftir, að samráðið myndi eflaust verða eitthvað betra þó að það eigi ekki að vera forsenda fyrir því að flytja stofnunina. En nei, ég óttast ekki að þetta geti haft í för með sér álag fyrir stofnunina. Ég sé ekki alveg hvernig hv. þingmaður fær það út. Það er vissulega álag á Reykjanesbæ vegna fjölda þeirra sem eru á svæðinu og bíða eftir alþjóðlegri vernd, ég tek heils hugar undir það. Við þurfum að vinna að því og það felur m.a. í sér að Útlendingastofnun komi ekki með einstaklinga eða finni búsetuúrræði í sveitarfélaginu án samráðs við sveitarfélagið sjálft. Það er lykilatriði í þessu. En svo ég svari spurningunni þá hef ég ekki áhyggjur af þessu. Ég held að bæjarfélög muni fagna því að þarna komi störf sem krefjist menntunar á svæði sem þarf sannarlega á því að halda.

Virðulegur forseti. Það búa miklu fleiri útlendingar í Reykjavík en á Suðurnesjum. Ég teldi rétt að stofnunin væri þar sem þjónustuþörfin væri meiri. Hv. þingmaður hefur nefnt atvinnustigið á Suðurnesjum. Væri þá ekki ráð að skoða frekar að flytja Vinnumálastofnun suður í stað Útlendingastofnunar, af því að málaflokkur þjónustu við erlenda íbúa er hjá Vinnumálastofnun og þjónusta við atvinnulaust fólk er líka hjá Vinnumálastofnun? Væri ekki bráðsnjallt að flytja Vinnumálastofnun á svæðið í stað Útlendingastofnunar? Annað sem mig langar að nefna: Höfðu flutningsmenn samráð við kjörna fulltrúa í Reykjanesbæ áður en þeir lögðu þessa tillögu fram? Styðja kjörnir fulltrúar í Reykjanesbæ að Útlendingastofnun verði færð til Reykjanesbæjar?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég hafði samráð og ræddi m.a. við framkvæmdastjóra Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum þegar ég vann þessa tillögu og leist framkvæmdastjóranum vel á hana.

Hún er ekki kjörinn fulltrúi.

Það er alveg rétt, hún er ekki kjörinn fulltrúi, en engu að síður starfsmaður sveitarfélaganna og hins sameiginlega vettvangs sveitarfélaganna. Ég hef líka rætt þetta við bæjarfulltrúa í Reykjanesbæ, þó ekki alla, en mér er það mjög til efs að kjörnir fulltrúar í Reykjanesbæ verði á móti þessari tillögu. Við höfum oft rætt að Suðurnesin hafi orðið algjörlega út undan. Þegar verið er að tala um flutning opinberra starfa á landsbyggðina hafa Suðurnesin alltaf setið á hakanum. Hér er verið að reyna að bæta úr því og ég styð heils hugar að Vinnumálastofnun verði líka flutt til Suðurnesja. 

Frú forseti. Við verðum að stíga mjög varfærnisleg skref þegar við flytjum eða breytum starfsemi stofnana sem þjónusta viðkvæma hópa samfélagsins. Útlendingastofnun er augljóslega ein þeirra stofnana. Það hlýtur að vera fyrirsjáanlegur mikill kostnaður við flutning Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar, t.d. þegar kemur að flutningi þjónustuþega, lögfræðinga, túlka og annars starfsfólks á svæðið, svo að ekki sé minnst á annan tilkostnað. Samt höfum við rætt í þaula í þinginu hér í vikunni um mikinn kostnað við þjónustu við útlendinga. Ég vil því spyrja hv. þm. Birgi Þórarinsson hvort fram hafi farið kostnaðargreining á fyrirhuguðum flutningi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Nei, það hefur nú ekki farið fram kostnaðarmat á þessu. Það hefur verið vinnureglan þegar svona tillögur fara til nefndar að þar sé farið yfir þann þátt. Ef þessi tillaga yrði samþykkt þá yrði kostnaðarmat gert í framhaldinu. Mér finnst það ekki vera aðalatriðið í þessu. Það er líka bara aðbúnaðurinn, að búa vel að starfsfólkinu og að það sé þá í nærveru við þá sem leita eftir þjónustunni, eins og við höfum nefnt og ég nefndi í minni ræðu, að mikilvægt sé og eðlilegt að þeir séu í návígi við þá sem eru að leita eftir þjónustunni. Þetta er jú þjónustustofnun. Þar er nærveran við Keflavíkurflugvöll mikilvægur þáttur. Eins og var rakið hér áðan og hv. þm. Guðbrandur Einarsson nefndi þá eru fjölmargir á Suðurnesjum sem eru að leita eftir þessari þjónustu. Það yrði náttúrlega auðveldara fyrir þá að sækja sér þjónustuna þegar hún er í Reykjanesbæ heldur en er í dag. Það er nú einu sinni þannig að stefnan hefur verið að fjölga störfum á landsbyggðinni. Eins og ég nefndi hér áðan hafa Suðurnesin verið út undan í þeim efnum og löngu tímabært að við förum að huga að því að þangað sé heppilegt að flytja eitthvað af þeim störfum sem eru hér á höfuðborgarsvæðinu. Fólk ferðast bæði til Suðurnesja til að sækja vinnu og frá Suðurnesjum til höfuðborgarsvæðisins að sækja vinnu þannig að ég sé ekki að í því sé óhagræði. Varðandi kostnaðinn þá er það eitthvað sem verður farið 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er auðvitað ekki svo að allir þeir sem nýta sér þjónustu Útlendingastofnunar séu að koma hingað í fyrsta skipti. Við erum líka að tala um aðra hópa - sem eru búsettir hér, hafa komið eftir öðrum leiðum en bara sem flóttafólk og eru ekki endilega að koma í fyrsta skipti - sem þurfa að nýta sér þjónustu Útlendingastofnunar. Fyrir mér hljómar þetta sem mikil röskun á starfseminni. Ég vil því spyrja hv. flutningsmann hvernig hann sjái fyrir sér að halda fyrra þjónustustigi eftir flutning og eins hvort það standi þá til að halda áfram starfsemi, m.a. í Hafnarfirði. Svona tilfærsla, með tilheyrandi röskun í lífi berskjaldaðra hópa, finnst mér ekki geta verið hluti af byggðastefnu. Við verðum einfaldlega að styðja íbúa Suðurnesja með öðrum hætti en þeim.

Frú forseti. Tillagan gengur út á það að starfsemin verði flutt frá Hafnarfirði og til Reykjanesbæjar. Ég sé ekki, hv. þingmaður, að þetta eigi að vera eitthvert óhagræði fyrir þá sem sækja þessa þjónustu. Þessi þjónusta er líka veitt bæði í gegnum síma og tölvupóst og annað slíkt þannig að það er ekki aðalatriðið í mínum huga. Stofnanir hafa verið fluttar áður út á land frá höfuðborgarsvæðinu. Jú, það eru náttúrlega bara misjafnar skoðanir á því eins og gengur og gerist en hér er ekki um það að ræða að þetta eigi að hafa mikið óhagræði í för með sér. Ég nefndi það sérstaklega í minni ræðu og held að ég hafi rökstutt það ágætlega. Þessi tillaga snýr að tvennu. Hún snýr að því að fjölga opinberum störfum 

Forseti minnir hv. þingmann á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem hér hafa talað fyrir, það er gott að fá tækifæri til að ræða aðeins um þetta mál. Það sem ég myndi vilja segja í upphafi er að auðvitað er mjög gott ef hægt er að flytja stofnanir út á land. Það er ekkert sem segir að stofnanir samfélagsins þurfi að vera á sömu þúfunni á höfuðborgarsvæðinu. En það þarf þá að líta til alls konar hluta og auðvitað til þess hvað vinnst með flutningnum, t.d. fyrir það svæði sem tekur við viðkomandi stofnun. Það væri þá Reykjanesbær í þessu tilviki. Síðan auðvitað hvaða áhrif það hefur á þjónustuþegana, hvort við séum að búa til meira óhagræði fyrir fleiri eða hvort fleiri séu í raun og veru að fá hagræði út úr flutningnum. Ég saknaði þess pínulítið í greinargerðinni - ég tek þó undir það sem hér hefur verið sagt að auðvitað er þetta mál flutt af þeim drifkrafti að vilja efla svæði þangað sem stofnunin verður flutt - að sjá ekki aðeins ítarlegri greiningu á því og umfjöllun um það hvaða áhrif þetta hefði á þjónustuþegana. Það hefur aðeins verið komið inn á það hjá hv. þingmönnum sem hafa farið í andsvör á undan mér. Við erum með tiltekinn fjölda sem nýtir sér þjónustuna sem býr í Reykjanesbæ og auðvitað skapar nálægðin við flugvöllinn ákveðið hagræði eins og bent hefur verið á. En ég velti því fyrir mér hvort í þessu tilfelli sé óhagræðið fyrir miklu stærri hóp en þann sem mun njóta hagræðis af flutningnum. Ég ætlaði að athuga hvort hv. flutningsmaður væri tilbúinn til að leggja eitthvert mat á það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni, það er alveg réttmæt fyrirspurn frá honum hvað það varðar hvort þetta gæti falið í sér óhagræði fyrir einhvern ákveðinn hóp þeirra sem sækja þessa þjónustu. Ég tel svo ekki vera. En auðvitað verður þetta skoðað mun betur í nefndarvinnunni og umsagnaraðilar fengnir og gestir til að fara yfir þann þáttinn. Þetta verður allt vegið og metið í starfinu sem er fram undan innan nefndarinnar. Það er náttúrlega alltaf, eins og við þekkjum, ákveðin pólitísk ákvörðun að flytja störf út á land. Í þessu tilfelli held ég að hægt sé að rökstyðja þá ákvörðun á mjög faglegum forsendum, bæði þegar kemur að menntunarstiginu, sem ég hef áður nefnt hér nokkrum sinnum, og því að Suðurnesin hafa alltaf orðið út undan þegar kemur að flutningi starfa út á land. Það er búið að gera mjög góða hluti víða í því að flytja störf út á land, ég nefni Sauðárkrók sem dæmi, og það hefur gefið góða raun. Síðan er það þjónustustigið sem ég nefndi hér áðan. Þessi fjöldi sem kemur til landsins kemur allur í gegnum Keflavíkurflugvöll og þá er þjónustan á nærsvæðinu. Þetta er svo sem það sem ég rakti í minni ræðu og þetta eru meginatriðin í þessu. Vissulega verður þetta allt saman skoðað, t.d. hvernig þetta hefur áhrif á þá sem sækja þjónustuna og búa ekki á svæðinu eða dvelja þar. Þetta verður allt vegið og metið. En í heildina tel ég þetta vera mjög vænlegt fyrir stofnunina og fyrir þá sem nota þjónustuna og ekki síst fyrir Reykjanesbæ.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið við minni spurningu. Mig langar að nefna annan punkt í þessu. Ég tek það reyndar fram að ég hlakka til, ef þetta mál verður tekið á dagskrá allsherjar- og menntamálanefndar, að takast á við það þar. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni er ég mjög áfram um að það eigi að vera hægt að flytja störf út á land ef það þjónar góðum og göfugum tilgangi og flutningurinn er heppilegur út frá margvíslegum sjónarmiðum. Nú er auðvitað stutt á milli Reykjanesbæjar og höfuðborgarsvæðisins. Það má alveg ætla að flestir starfsmenn Útlendingastofnunar búi hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekkert sem segir að þeir myndu flytja með stofnuninni út á land og kannski ekkert heldur sem segir að þess þyrfti eða að það væri æskilegt. Mig langaði kannski að fá hugleiðingar þingmannsins um það. Ætli það sé líklegt þegar svona stutt er á milli að starfsmenn flytji með stofnuninni og skiptir það yfir höfuð máli í þessari umræðu þegar við erum að tala um svæði sem er svona stutt frá höfuðborgarsvæðinu?

Frú forseti. Ég held að það skipti náttúrlega máli. Það er gott að sem flestir flytji til sveitarfélagsins Reykjanesbæjar til að sækja sína atvinnu til þessarar stofnunar en það er að sjálfsögðu bara einstaklingsbundið eins og við þekkjum. Reykjanesbær hefur margt upp á að bjóða fyrir fjölskyldufólk og er framúrskarandi á mörgum sviðum, t.d. þegar kemur að skólamálum, leikskólamálum, íþróttaiðkun og öðru slíku. Þannig að það er gott að búa í Reykjanesbæ, svo sannarlega. Ég vona bara að fólk sjái kosti í því en það er heldur ekkert því til fyrirstöðu að fara á milli. Og við sjáum það. Ég bý á Suðurnesjum en ég sæki atvinnu til Reykjavíkur og síðan eru fjölmargir sem búa hér á höfuðborgarsvæðinu og sækja atvinnu til Suðurnesja. Þetta er að sjálfsögðu einstaklingsbundið en allir innviðir fyrir fjölskyldufólk eru hinir bestu í Reykjanesbæ.

Virðulegi forseti. Það er virðingarvert að þingmenn leggi til flutning stofnana út á land enda viljum við að landið sé allt í byggð og að ríkið dreifi störfum eins og frekast er unnt. Hér leggja þingmenn Sjálfstæðisflokksins slíkt til og kemur ýmislegt fram í umræddri tillögu sem vert er að rýna. Fram kemur í greinargerð, með leyfi forseta: „Útlendingastofnun er ein af undirstofnunum dómsmálaráðuneytisins og starfar samkvæmt löggjöf um málefni útlendinga. Umfangsmesti þáttur í starfsemi Útlendingastofnunar er útgáfa dvalarleyfa, hvort sem um er að ræða dvalarleyfi á grundvelli atvinnuþátttöku eða t.d. fjölskyldusameiningar, námsvistar eða vistráðningar, og afgreiðsla umsókna um alþjóðlega vernd og umsókna um íslenskan ríkisborgararétt.“ Mikilvægt er að taka fram að umsjón með þjónustu hælisleitenda liggur ekki lengur hjá þessari stofnun. Sá málaflokkur hefur verið færður til félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og er því á hendi Vinnumálastofnunar. Það hefur komið fram í umræðum hér á undan og því vildi ég einnig koma inn á þann punkt en samkvæmt flutningsmönnum er mikill meiri hluti starfa hjá stofnuninni sérfræðistörf sem krefjast háskólamenntunar og með flutningi stofnunarinnar yrði þeim fjölgað og þar með yrði hlutfall háskólamenntaðra af svæðinu aukið. Einnig er sérstakt að tekið er fram í tillögunni að 9% íbúa bæjarins séu af erlendum uppruna en ég tel mig knúinn til að leiðrétta flutningsmenn og félaga mína vegna þess að það hlutfall, sú prósenta, er nær 30% í dag. Einnig hefur sem betur fer atvinnuleysi minnkað en vitaskuld hefur það verið þannig, og það er rétt hjá flutningsmönnum, frú forseti, að atvinnuleysi hefur hlutfallslega venjulega verið hærra á Suðurnesjum en annars staðar á landinu. Það hefur verið gríðarleg fólksfjölgun í Reykjanesbæ og á Suðurnesjum þannig að margir telja mjög ákjósanlegt að flytja til Reykjanesbæjar. Auðvitað er ég sammála því að fjölbreyttari atvinnutækifæri eru nauðsynleg og vil ég því líka taka fram að fjöldi manns sækir atvinnu á höfuðborgarsvæðið og einnig aka margir Reykjanesbrautina til að sækja vinnu á Suðurnesjum en búa á höfuðborgarsvæðinu. Það kann að koma mörgum spánskt fyrir sjónir, virðulegi forseti, en enginn af æðstu stjórnendum stofnana ríkisins á Suðurnesjum býr á svæðinu. Vissulega þykir mér það miður en samkvæmt lögum er ekki hægt að krefjast þess að búseta sé á þeim stað þar sem vinnan fer fram. Ég velti fyrir mér hvort ekki geti verið erfitt að tryggja að starfsmenn færi sig á svæðið þó svo það væri vissulega jákvætt, enda best að búa í Reykjanesbæ, svo ég tali út frá sjálfum mér. Ég fagna því frumkvæðinu en getur verið að við séum að nálgast hlutina á rangan hátt, virðulegi forseti, ef markmiðið er að fjölga háskólamenntuðum störfum í sveitarfélaginu sérstaklega? Hvað á ég við með þessari vangaveltu? Jú, það er góðra gjalda vert að leggja til flutning en ég kannast ekki við að heimamenn hafi kallað sérstaklega eftir flutningi þessarar stofnunar. Fram hefur komið í umræðunni að haft hefur verið samband við embættismenn og það er vissulega jákvætt en ég heyri það á heimamönnum að meira þarf til, meira samráð, meiri kynningu, og ég er ekki í vafa um að flutningsmenn muni sinna því á næstu dögum er málið fer til nefndar. Það kom m.a. fram á síðasta bæjarstjórnarfundi í Reykjanesbæ að kjörnir fulltrúar, samkvæmt þeim fundi, hafa ekki fengið neina kynningu á fyrirhuguðum flutningi ef málið gengur í gegn. Það er mín reynsla að forgangsatriði íbúa á Suðurnesjum þessa dagana, og um langt skeið, snúist miklu frekar um að tryggja þeim stofnunum ríkisins sem nú þegar eru til staðar á svæðinu fjármagn þannig að viðunandi þjónusta sé veitt þar. Má þar nefna HSS, FS, löggæsluna, hjúkrunarheimili og tvöföldun Reykjanesbrautar við Hvassahraun, svo eitthvað sé nefnt. Samt verðum við að leggja ofuráherslu á það að vera samstiga og því fagna ég fram kominni tillögu. Hún mun eflaust fá góða umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem ég sit og ég hlakka til þeirrar vinnu. Ég vil líka ítreka það að mér finnst góðra gjalda vert að leggja til flutning stofnunar en mér finnst markmiðin ekki alveg nógu skýr. Kannski má skýra þau betur í vinnslu umræddrar tillögu. Ríkið hefur nefnilega valið m.a. að þjónusta stóran hóp hælisleitenda í Reykjanesbæ, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, án þess að sérstaklega sé haft samráð við sveitarfélagið. Hér hefur Vinnumálastofnun verið nefnd og það gæti verið vænlegra að flytja Vinnumálastofnun og ekkert útilokar að báðar stofnanirnar komi til Reykjanesbæjar, því myndi ég að sjálfsögðu fagna sérstaklega. Ég sem íbúi í bæjarfélaginu kannast vel við baráttu kjörinna fulltrúa og íbúa fyrir því að flytja stofnun á vegum ríkisins. Þá kemur að sjálfsögðu upp í hugann, og ætti kannski ekki að koma á óvart, Landhelgisgæslan. Hér á þingi hefur verið borin upp tillaga á 139. þingi, 140. þingi, 143. þingi, 144. þingi, 145. þingi, 146. löggjafarþingi, og síðan var einnig flutt ja, lítillega breytt þingsályktunartillaga um flutning Landhelgisgæslunnar til Suðurnesja á nýafstöðnu þingi. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur bókað um málið ásamt bæjarfélaginu sjálfu. Nú geta margir sagt að ég vilji hitt en ekki þetta. Já, það er kannski rétt, en ég er þeirrar skoðunar að flutningur Gæslunnar sé bæði miklu eðlilegri, þar sem bæði hefur verið ákveðið að skip Gæslunnar sé staðsett í Njarðvíkurhöfn, af núverandi dómsmálaráðherra, og á hann þakkir skildar fyrir það, og einnig vegna þess að starfsemi þeirrar stofnunar er umtalsverð á svæðinu. Þó verður að geta þess að aðalskrifstofan er enn í Reykjavík. Því segi ég, herra forseti: Kannski væri ráð að byrja á að færa stofnun sem sannarlega mun skapa mikið magn af afleiddum störfum og einnig nýta þá innviði sem til eru til hagsbóta fyrir starfsemi stofnunarinnar sjálfrar. Að sjálfsögðu vil ég taka fram að eitt útilokar ekki annað í þessum efnum. Málefni útlendinga eru ört stækkandi málaflokkur eins og fram kom hjá flutningsmanni. Allar líkur eru á að mikil fjölgun verði í hópi flóttamanna sem hingað leita á næstu árum. Í umræðunni hefur verið nefnt að jafnvel komi til greina að settar verði upp móttökubúðir fyrir flóttamenn í Reykjanesbæ. Ég kannast ekki við slíkt og veit ekki til þess að það sé á dagskrá en því hefur verið fleygt fram í umræðunni. Það myndi kalla á gríðarlega mikið samráð við kjörna fulltrúa og heimamenn. Eins undarlegt og það hljómar hafa sveitarfélögin ekkert um það að segja ef yfirvöld ákveða að sinna umræddum málaflokki innan þeirra bæjarmarka. Finnst mér það mjög sérstakt og vert að taka fram. Því er svo mikilvægt að ríkið eigi mjög gott samráð við sveitarfélögin í landinu um úrræði til lengri tíma. Ég vil því hvetja flutningsmenn, og mun taka þátt í því sjálfur, til að eiga fundi með heimamönnum til að ræða mögulegan flutning stofnana ríkisins á svæðið. Þannig væri hægt að tryggja hámarksárangur fyrir íbúa í Reykjanesbæ og gefa þeim tækifæri á að segja sína skoðun. Framsóknarflokkurinn hefur haft forystu um að flytja störf á landsbyggðina. Því fagna ég tillögunni þó að ég telji vænlegra að vinna málið í betri samvinnu við heimamenn áður en slík ákvörðun verður tekin og vænti ég þess að sú umræða og sú vinna fari fram á næstu dögum, bæði innan allsherjar- og menntamálanefndar og hjá einstaka flutningsmönnum, þingmönnum í Suðurkjördæmi.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans fínu ræðu hér. Ég vil geta þess fyrir þá sem það ekki vita að við höfum báðir verið kjörnir sveitarstjórnarmenn í Reykjanesbæ og þekkjum kannski svæðið býsna vel. Ég hef jafnframt verið formaður stéttarfélags í sveitarfélaginu í tvo áratugi. Varðandi atvinnuleysi á svæðinu langar mig að geta þess að svæðið sem slíkt hefur, vegna þeirrar starfsemi sem hefur orðið til í kringum flugstöðina, búið til mikið af hlutastörfum. Við kölluðum þetta alltaf stubbastörf þar sem fólk kom og vann einhverja stubba, fór heim og kom svo aftur og vann aðra stubba. Fólk sem hefur verið í slíkri vinnu hefur getað skráð sig atvinnulaust að hluta til. Það skýrir kannski að skráð atvinnuleysi á Suðurnesjum verður meira fyrir vikið. Fólk er í hlutastarfi, hefur kannski alveg þokkaleg laun af því að það er með vaktaálagsgreiðslur ofan á grunnkaupið en þó þannig að það nær ekki fullu starfi. Það hefur þá þýðingu og býr til þann rétt að fólk getur skráð sig atvinnulaust að hluta. Þegar þú ert skráður atvinnulaus að hluta þá ertu skráður atvinnulaus. Það getur skýrt meira atvinnuleysi á Suðurnesjum, væntanlega bæði í Suðurnesjabæ og Reykjanesbæ, umfram önnur sveitarfélög. En mig langaði bara, af því að hér er talað um að það séu 80 og eitthvað manns sem vinna hjá Útlendingastofnun: Sér hv. þingmaður fyrir sér að við getum lagað atvinnustigið með flutningi Útlendingastofnunar inn á svæðið?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég held að færsla ríkisstofnunar muni alltaf að einhverju leyti hafa áhrif. Ég er nokkuð viss um það. Hvort það muni hafa teljandi áhrif á síðan eftir að koma í ljós og fer auðvitað eftir stærð og umsvifum viðkomandi stofnunar á svæðinu. Það er það sem ég benti m.a. á. Ástæðan fyrir því að ég nefndi hér Landhelgisgæsluna er að sú umræða er búin að eiga sér stað í mörg ár. Mig minnir að slíkt hafi verið lagt fram á þingi fyrir eflaust, leyfi ég mér að segja, 20 árum síðan. Þá var horft á mun fleiri þætti en bara menntunarstig. Það var verið að horfa á nýtingu innviða, það var verið að horfa á uppbyggingu, það var verið að horfa á samlegðaráhrif og svo má lengi telja. Eflaust þarf einnig að vinna þetta allt með starfsmönnum og stjórnendum viðkomandi stofnunar og því ráðuneyti sem hún heyrir undir hverju sinni. Varðandi atvinnuleysið er það alveg rétt sem hefur komið fram hjá hv. þingmanni að samsetning vinnumarkaðar á Suðurnesjum hefur verið einsleit og það er nauðsynlegt að reyna að gera atvinnustigið þannig að það sé fjölbreyttara. Ég er algerlega þar. Þar myndi ég miklu frekar vilja leggja meiri áherslu á að hafa menntun í héraði, háskólamenntun í héraði, til þess að reyna að laða fólk að og einnig fyrir heimamenn sjálfa, til að þeir geti nýtt sína krafta á svæðinu þegar þeir ljúka námi. Ég læt þetta duga í bili.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er rétt sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að flestir yfirmenn þeirra stofnana sem ríkið rekur á svæðinu, ef ekki allir, eru búsettir annars staðar heldur en í Reykjanesbæ. Ég vil t.d. bara nefna það að Icelandair, sem er reyndar ekki fyrirtæki í eigu ríkisins, er að reisa sínar höfuðstöðvar í Hafnarfirði en grunnstarfsemin fer auðvitað fram á Keflavíkurflugvelli. Og flestir yfirmenn Isavia búa á höfuðborgarsvæðinu. Af því að hv. þingmaður minnist á Landhelgisgæsluna, sem búið er að vinna að lengi, í áratugi eins og hann nefndi, og margir komið að og reynt að styðja við það, þá langar mig að nefna að ekki fyrir svo mörgum árum síðan óskaði félagsmálaráðherra eftir því að fá að setja upp öryggisvistun á Njarðvíkursvæðinu. Það fór í ferli, fór í samráð, og niðurstaðan af því er sú að bæjarráð Reykjanesbæjar hefur lýst þeirri skoðun sinni að það telji að það henti ekki Reykjanesbæ að færa slíka starfsemi inn í sveitarfélagið, þessa svokölluðu öryggisvistun. Þar horfði maður á þetta samráð og tók þátt í því. Við hv. þingmaður vorum báðir kjörnir bæjarfulltrúar í fyrra þegar þessi tillaga um flutning Útlendingastofnunar til Reykjanesbæjar var lögð fram en ég minnist þess ekki að samráð hafi verið haft við okkur um hann á þeim tímapunkti. Þarf ekki áður en tillögur eru lagðar fram að hafa miklu meira samráð?

Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er alveg rétt að samráð skiptir gríðarlega miklu máli. Flutningsmaður fór hér yfir það að hann hafi haft samband við fólk sem hefur góða þekkingu á Suðurnesjunum og ég efast ekkert um að hann eigi eftir að halda því áfram við ferli þessarar tillögu. Það tók langan tíma, eins og þingmaðurinn nefnir, að ræða öryggisvistun og þann möguleika. Sú kynning kom frá ráðuneyti félagsmála á þeim tíma og fór alla leið í gegnum bæjarstjórn. Það er svo mikilvægt að geta átt slíkt samráð við ríkið og að það ríki traust um slíkt. En á endanum eru kjörnir fulltrúar auðvitað bundnir af fólkinu sem þeir standa fyrir. Nú hefur Reykjanesbær tekið ákvörðun um að þetta henti ekki. Meginástæðan er að þeirra sögn skortur á fjármagni til að tryggja eðlilega þjónustu á svæðinu nú þegar. Þetta vitum við þingmenn Suðurkjördæmis vel og erum að leggja hönd á plóg þar, og þeir sem á undan mér hafa verið hafa eflaust gert það líka. Það er bara mjög eðlilegt að bæjarfulltrúar í Reykjanesbæ og annars staðar á Suðurnesjum efist um það, ef ríkisstofnanirnar sem nú þegar eru á svæðinu eru að berjast í bökkum, að komi fleiri ríkisstofnanir verði þær ekki einnig af fjármagni við niðurskurð sem geti þar af leiðandi að einhverju leyti haft áhrif á samfélagið og ekki í þá átt sem ætlast var til í upphafi.

Virðulegi forseti. Það er nú gaman að sjá að hér eru nánast eingöngu Suðurnesjamenn í þingsalnum. Við erum næstum því á bæjarstjórnarfundi í Reykjanesbæ með tvo fyrrverandi bæjarfulltrúa. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir þessa framgöngu, að leiða þetta mál. Ég fagna því mjög að við ræðum það hér. Ég var kannski hreinlega ekki undirbúinn fyrir þá umræðu núna að þurfa að berjast fyrir þessari þingsályktunartillögu, og alls ekki við góða og gegna heimamenn sem hafa setið í bæjarstjórn lengur en elstu menn muna. Hérna eru líka fyrrverandi bæjarfulltrúar úr nágrannabæjarfélögunum sem þekkja ágætlega til þessara mála. Mér finnst nefnilega mikilvægt fyrir samfélagið okkar að við tölum þessi mál og þessa tillögu upp. Það er auðvitað hægt að finna eitthvað að henni eins og mörgu öðru sem við erum að gera hér í þinginu, einhverjar brotalamir sem betur hefðu mátt fara. Þannig er það nú bara og maður þekkir það svo sem að keyra hér á veggi fram og til baka. En mér finnst að þegar mál eins og þetta kemur upp á borðið sé eðlilegt að tveir ágætir fyrrverandi bæjarfulltrúar tali um samráð. Ég er sammála því. En það er líka algerlega óvíst hvað verður um þessa tillögu. Við þekkjum það hér að við leggjum oft mikla vinnu í tillögur og svo kemur ekkert út úr því. Ég held það sé mjög mikilvægt að það samráð fari fram á vegum nefndarinnar sem mun taka við þessari góðu tillögu og ræða hana. Ég hræðist ekki að við séum að fá einhvern 80 manna vinnustað suður eftir. Ég vil minna okkur á það núna þegar farþegafjöldi á Keflavíkurflugvelli er upp í loft - fer úr 5 milljónum í 6 milljónir á þessu ári, 6 milljónum í 7 á næsta ári, síðan úr 7 milljónum í 8 og loks í 10 milljónir eftir örfá ár, sem er hinum megin við hornið - að við hverja milljón bætast við 1.000 starfsmenn á Keflavíkurflugvelli, eitt þúsund. Við skulum nú ekki alveg detta á hliðina þótt við séum að tala um 86 manns sem þurfa að keyra brautina í vinnuna af því ég held að þeir muni sjá fegurðina í því að búa suður frá mjög fljótlega. En ég tek undir það sem hér hefur komið fram, það er auðvitað fyrir neðan allar hellur hversu margir yfirmenn á flugvellinum og sem vinna hjá sveitarfélögunum okkar búa ekki þar. Það er eðlilegt að þeir geti ekki allir búið innan sveitarfélagamarka á svæðinu en að þeir skuli meira og minna allir keyra úr Reykjavík er náttúrlega bara sérstakt mál fyrir okkur. En ég held sérstaklega að við sem erum staddir í salnum núna eigum að taka þessu fagnandi. Við eigum að sjá birtuna í þessu máli og þau tækifæri sem það felur í sér, ekki tala þetta niður og segja að þjónustan líði fyrir það og annað slíkt. Það eru fleiri staðir en Reykjavík sem geta boðið upp á þjónustu og það er allt til þess suður frá að bjóða upp á góða þjónustu. Ég vil bara minna á að við ætlum okkur, og það er stefna sveitarfélaga þarna suður frá, að byggja upp sérstaka flugvallarborg með hundruðum fyrirtækja sem tengjast Helguvík og flugvellinum. Þetta er einstök staða á Íslandi. Þetta er einstök staða í Norðurhöfum, að á einum stað sé alþjóðaflugvöllur og höfn með 11–12 m dýpi fyrir skip af öllum stærðum. Þetta er miðstöð norðursjávarslóða sem hér eru ræddar á Arctic Circle reglulega og við eigum við að gera okkur gildandi í þessu. Við eigum ekki að verja það að starfsemi sem þegar er á höfuðborgarsvæðinu geti ekki komið suður eftir. Það þarf auðvitað að fara mjög varlega í það að flytja alla starfsemi. Við vitum að sumt af því sem við höfum gert hefur ekki alltaf lukkast vel og þess vegna skiptir líka mjög miklu máli, eins og hér hefur komið fram í máli hv. þingmanna, að það verði farið vel yfir þessi mál og þetta allt skoðað frá a til ö, bæði hvað varðar sérfræðinga og þá sem hugsa sér að geta unnið þarna áfram ef af flutningi verður. Þetta mun taka langan tíma og hv. þingmenn þekkja það eins og ég að ef þetta verður ekki klárað á þessu þingi þá þarf að byrja upp á nýtt og málin þokast lítið áfram. Í þessu máli vil ég bara minna á, og þetta er ekki mjög rafmagnsfrekt mál, að það er endalaust verið að kalla eftir rafmagni á Suðurnesin. Við, og ég núna, höfum náttúrlega kallað eftir Suðurnesjalínu 2, að hún kæmi. Við verðum öll saman að beita okkur fyrir því. Við fengum ályktanir Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum sendar í vikunni. Þar var ekki minnst á Suðurnesjalínu 2, ekki einu orði. Þetta er mikilvægasta málið okkar. Ef á að stækka flugvöllinn og halda áfram að keyra þarna upp þá þarf meira rafmagn. Það er verið að panta rafstöðvar sem framleiða 30 megavött með dísilorku fyrir Keflavíkurflugvöll og svæðið í kringum hann. 30 megavött framleidd með olíu í varaafl fyrir okkar svæði. Við eigum að berjast fyrir því að það þurfi ekki, berjast fyrir raforkuöryggi, berjast fyrir góðum, fjölbreyttum störfum og vera bjartsýn á framtíðina.

Virðulegur forseti. Þetta var innblásin ræða og gaman að hlusta. Ég ætla nú bara að segja hér: Ég deili ekki skoðunum hv. þingmanns hvað varðar móttöku flóttafólks. En ég held við séum sammála um viðkvæmt svæði sem er flugvallarsvæðið, gamla varnarsvæðið sem er kallað Ásbrú í dag, sem er svæði í uppbyggingarfasa. Verið er að búa til nýtt svæði þar sem áður var her og byggja það upp sem hluta af samfélaginu. Því miður hefur Reykjanesbær lent í vandamálum vegna Útlendingastofnunar. Útlendingastofnun og Reykjanesbær hafa tekist á um með hvaða hætti starfsemi Útlendingastofnunar á þessu svæði ætti að vera, því miður. Ég segi bara: Sporin hræða. Fyrir mitt leyti hef ég í sjálfu sér engan áhuga á að fá Útlendingastofnun suður með sjó. Ég er til í að fá margt annað en ekki Útlendingastofnun. Ég held það sé rétt, af því að menn hafa talað um armslengd, að það sé ákveðin armslengd á milli þess staðar sem flóttamenn koma inn og þar sem verið er að takast á um þjónustuna við þá. Sveitarfélagið hefur bara orðið undir í samskiptum við Útlendingastofnun. Ég vil bara biðja hv. þingmann um að fara aðeins yfir þetta með mér, því okkur langar til að byggja upp Ásbrú sem hluta af Reykjanesbæ en þó þannig að við séum með sterka innviði og þetta verði bæjarhluti sem við getum verið stolt af og séum ekki sýknt og heilagt að tala niður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætlaði reyndar ekki að tala sérstaklega um útlendingamál undir þessum lið. Ég get þó tekið undir margt af því sem hér er sagt. Við sátum saman á fundi hjá lögreglustjóranum í Reykjanesbæ um daginn og heyrðum áhyggjur hans sem eru líka vegna þess hvernig er vaðið yfir þetta svæði. Ég er algerlega sammála því. Þess vegna hefur umræða verið um það í samfélaginu að það þurfi að gera einhverjar breytingar á þessu. Ég held að þær breytingar þurfi bara að koma fram og við getum þá rætt þær. Ég er algjörlega sammála því að uppbyggingarfasinn þarna suður frá hefði þurft að líta betur út en að þarna séu teknar blokkir undir hælisleitendur. Ég held að það hafi aldrei verið meiningin, enda held ég að þetta sé orðið miklu stærra vandamál en við reiknuðum með. Við þurfum líka að reyna að ræða það saman án þess að hlaupa alltaf út undan okkur og hafa sannleikann að leiðarljósi í því máli eins og öðrum. En að heyra hv. þingmann - sem ræddi einmitt mál atvinnulífsins í gær og félagafrelsi, og var margt gott sem hann sagði þar - vera næstum því á móti atvinnuuppbyggingu á svæðinu. Ég held að við eigum að stefna að því að skapa á Suðurnesjum fjölbreytt störf og mjög mörg sveitarfélög í kjördæmi okkar kalla eftir fleiri eggjum í körfuna. Við þekkjum það í sjávarbyggðunum þar sem hafa verið mjög einhliða störf og það hefur náttúrlega verið hjá okkur. Við sáum það í Covid þegar flugið stoppaði að það vantaði meiri fjölbreytileika í störfin. Ég held við ættum að reyna að vinna að því saman, og hvort það er Útlendingastofnun eða eitthvað annað - þetta er nú ekki eins og menn dragi bara mannakorn úr skál og lesi heldur þurfum við að taka það sem passar inn í okkar svæði, ég er líka sammála því.

Virðulegur forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum næstum því að verða sammála um hvað passar inn í okkar svæði. Við þurfum að horfa til þess hvað passar í okkar svæði. Eins og hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson nefndi áðan og vitnaði hér í þing eftir þing þar sem verið var að fjalla um flutning Landhelgisgæslunnar til Suðurnesja þá er þar verk að vinna sem skiptir okkur máli. Það gæti orðið veruleg lyftistöng fyrir sveitarfélagið, ekki bara flutningur Landhelgisgæslunnar „per se“ heldur öll þau afleiddu störf sem gætu orðið til vegna flutningsins. Við sjáum bara að BYKO er t.d. strax farið að átta sig á þessu og ætlar að færa verslun sína þaðan sem hún er við hliðina á skipasmíðastöðinni til að geta þjónustað starfsemina sem þarna er að koma, fyrir utan alla aðra starfsemi sem getur orðið til. Ég vil líka minna á að þar er búið að eiga sér stað mikið samráð og við hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson, sem kjörnir fulltrúar, tókum þátt í að samþykkja það að sveitarfélagið, þrátt fyrir erfiða fjárhagsstöðu, legði til nokkur hundruð milljónir í hafnargerð til að tryggja að þessi starfsemi myndi geta komið til Reykjanesbæjar. Því er ýmislegt sem við getum unnið. Útlendingastofnun, aftur á móti, hefur á sér neikvæða ásýnd og það er eitthvað sem Reykjanesbær þarf ekki á að halda. Við höfum nægjanlega mikið af neikvæðri ásýnd eftir það sem á undan er gengið. Því ætla ég að standa með hv. þingmanni í að reyna að draga til Reykjanesbæjar starfsemi sem passar inn í samfélagið okkar.

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég tek undir með hv. þingmanni. Ég og Silja Dögg Gunnarsdóttir, fyrrverandi þingmaður, fluttum margar þingsályktunartillögur um að flytja Landhelgisgæsluna suður eftir. Ýmist var ég eða hún 1. flutningsmaður, en oftast hún. Það sem gerðist í framhaldi var að sú starfsemi, sem hentar mjög vel frá Gæslunni séð að fari suður eftir, er að koma þangað og er komin, þar á meðal þessi starfsemi við höfnina sem hér er minnst á og vel hefur verið unnið að, bæði af bænum og öðrum, og er frábær fyrirmynd að því hvernig sveitarfélög, ríki og stofnun eiga að vinna saman. Það er löngu vitað hversu mikil starfsemi er uppi á Keflavíkurflugvelli, Landhelgisgæslan er þar og eru auðvitað tugir - ég var þar í heimsókn síðast í gærmorgun - sem líta eftir starfseminni. Ég er því algerlega sammála að við eigum að halda áfram á þeim vettvangi. En ég held líka að flugsækin starfsemi, hvort sem hún er vel eða illa þokkuð, eigi auðvitað að vera þar sem flugið er. Það er lykillinn að því sem við erum að tala um, að flugsækin starfsemi á heima í svokallaðri flugborg sem við ætlum að reisa í kringum Keflavíkurflugvöll og er stærsta atvinnutækifæri framtíðarinnar á Íslandi myndi ég halda. Ég held að þótt málaflokkarnir séu erfiðir þá sé það ekki þannig að sú starfsemi hafi á sér vonda ímynd. Það eru erfiðleikar fyrir margar stofnanir en suma þeirra getum við lagað með því að veita þeim meira fé. Ég held að ef stofnun bætist við suður eftir þá kosti það ekki að aðrar fái minna fé. Það er undir okkur komið. 

Frú forseti. Flutningsmenn hafa enn ekki svarað því að mínu viti og ég biðst afsökunar ef nýgræðingi hér í þinginu misheyrist. Núna er Útlendingastofnun á tveimur stöðum, annars vegar á Dalvegi í Kópavogi, eins og er fjallað um í greinargerðinni, og sá hluti sér um dvalarleyfin en hinn hluti starfseminnar fer fram í Hafnarfirði sem sér um hælismálin. Þess vegna spyr ég aftur hv. þm. Ásmund Friðriksson: Stendur einnig til að færa alla starfsemina úr Hafnarfirði? Mig langar líka til að nýta tækifærið af því þú segir að þú viljir ekki ræða útlendingamálin hér. Það er fólk af holdi og blóði sem nýtir sér þessa þjónustu og það er mjög mikilvægt að við hugsum um þarfir þeirra í þessu samhengi. Því spyr ég hv. þingmann: Kemur til greina að hafa samráð við þjónustuþega sem nýta sér þjónustu Útlendingastofnunar við þennan flutning?

Forseti beinir því til hv. þingmanna að tala til forseta en ekki til annarra þingmanna í 1. eða 2. persónu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur. Til hamingju með að vera komin hingað til okkar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það verði friður og ró um þessa starfsemi ef þetta verður. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fram fari vönduð vinna í því hvernig þetta verður gert, með hvaða hætti við munum flytja þessa stofnun verði af því. Við töluðum um Landhelgisgæsluna áðan. Þar hefur það gerst að hluti af starfseminni sem menn telja að eigi betur við í Reykjanesbæ og á Ásbrú er kominn þangað og er að flytja þangað. Þannig gæti það hugsanlega verið með þessa stofnun, að menn sæju tækifæri í því að hluti af henni eða hún öll, það er ekki vitað á þessari stundu, gæti farið suður eftir. Hvort það eigi að leita til þeirra sem njóta þjónustunnar, ég átta mig kannski ekki alveg á því en ég tel mjög mikilvægt að byggja á því hvernig þjónustan gengur fyrir sig og hvernig hún er mest sótt. Er hún sótt mest í gegnum tölvur eða er hún sótt mest í gegnum það að fólk mæti á staðinn, í fýsískar heimsóknir, eins og maður segir, eða á fundi? Ég þekki það auðvitað ekki alveg nógu vel sjálfur. Það er eitt af því sem nefndin sem fer í málið þarf bara að athuga. Ég segi bara fyrst og fremst að þó að ég hafi ekki viljað tala um útlendingamál per se þá er ég alveg tilbúinn að tala um þá sem þurfa að nýta starfsemi þessara stofnana, sem eru auðvitað mikið til útlendingar. Ég held að hluti af því að færa stofnunina suður eftir sé að færa hana nær þeim sem nýta hana mest. Ætli það séu ekki einhver 95 eða 97% af ferðamönnum sem koma til landsins 

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á að vera ekki alveg komin með allt á hreint og þakka fyrir brýninguna. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð svör og hvet eindregið til góðs samráðs við þá hópa sem nýta sér þjónustuna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur sömuleiðis kærlega fyrir. Ég vil bara segja henni að ég gerði fullt af mistökum þegar ég byrjaði að fara fyrstu skrefin mín upp í púltið. Þú þarft nú alls ekki að skammast þín fyrir það þótt þér hafi orðið einhver fótaskortur á tungunni. Ég held að það sé bara manndómsmerki að bæði viðurkenna það og svo getur það hent okkur öll. Ég vil líka þakka þér kærlega fyrir umræðuna og þær fyrirspurnir sem þú komst með til mín og eins það sem þú lagðir hér inn í málið áðan. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur öll að vanda okkur við þetta mál eins og öll önnur og að það séu bara fullt af tækifærum í þessu fyrir okkur, fyrir Suðurnes og svo er mikill lærdómur í því að fara í gegnum þetta mál og sjá hverju það getur skilað.

Forseti sér sig knúinn til þess að benda reyndum þingmönnum á að tala ekki til annarra þingmanna í fyrstu eða annarri persónu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um verkferla um viðbrögð við ógnandi hegðun og ofbeldi meðal barna og ungmenna. Auk mín eru það hv. þingmenn Framsóknarflokksins sem eru flutningsmenn tillögunnar, þau Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Ágúst Bjarni Garðarsson, Ingibjörg Isaksen, Iða Marsibil Jónsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Tillagan sem ég mæli hér með fyrir er sú að Alþingi álykti að fela mennta- og barnamálaráðherra að vinna að aðgerðaáætlun um verkferla um viðbrögð við ógnandi hegðun og ofbeldi meðal barna og ungmenna. Sú vinna verði unnin í framhaldi af vinnu starfshóps mennta- og barnamálaráðuneytisins um mótun leiðbeininga fyrir starfsfólk skóla í tengslum við framkvæmd reglugerðar um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum. Samkvæmt erindisbréfinu þá átti sá starfshópur að skila af sér vinnu 15. ágúst síðastliðinn en ég hef heimildir fyrir því að vinna hópsins sé enn í gangi. Samkvæmt þeirri tillögu sem hér er mælt fyrir er lagt til að aðgerðaáætlunin verði mótuð á grunni nýrra farsældarlaga og byggð upp sem stuðningskerfi í kringum börn og ungmenni, fjölskyldur þeirra og starfsfólk skólakerfisins. Samráð verði haft við heilbrigðisráðherra, Kennarasamband Íslands, Samband íslenskra sveitarfélaga, Háskóla Íslands og aðra hagaðila við gerð aðgerðaáætlunarinnar. Samkvæmt tillögunni skal mennta- og barnamálaráðherra leggja aðgerðaáætlun um verkferla fyrir Alþingi eigi síðar en í maí 2023. Samkvæmt greinargerð sem fylgir þessari tillögu eru markmið tillögunnar þau sem ég hef farið yfir hér að framan, en tilurð tillögunnar er byggð á grunni rannsóknar sem Soffía Ámundadóttir gerði til M.Ed.-prófs í stjórnun menntastofnana. Félag háskólakvenna var með hádegisfund á dögunum þar sem Soffía kynnti helstu niðurstöður rannsóknarinnar og heiti rannsóknarritgerðarinnar er: Við sættum okkur ekki við ofbeldi. Um er að ræða eiginlega rannsókn sem er byggð á reynslu skólastjórnenda í Reykjavík. Í rannsóknarritgerðinni kemur í ljós að líkamlegt ofbeldi grunnskólabarna færist í aukana og verður sífellt grófara. Eins og áður segir var rannsóknin gerð meðal skólastjórnenda í Reykjavík sem segja þetta þróun sem þeir finni fyrir í störfum sínum. Skólastjórnendur segja algjöran skort á stuðningi og miðstýrðum verkferlum. Það er mikil áskorun fyrir skólasamfélagið að takast á við þessi mál sem eru oft erfið og viðkvæm og taka verulega mikið á. Það gera þau fyrir alla hlutaðeigandi; foreldra, forráðamenn, aðstandendur, starfsmenn skólans og auðvitað barnið sjálft. Þau börn og ungmenni sem eru í þessari flóknu stöðu beita ofbeldi m.a. vegna vanlíðunar, kvíða, þunglyndis og slakrar félagsfærni. Þess vegna er mikilvægt að vinna áfram með þann megintilgang farsældarlaganna að auka þverfaglegt samstarf innan þeirra kerfa sem veita börnum og fjölskyldum þeirra þjónustu, ásamt því að efla fyrirbyggjandi aðgerðir í málefnum barna með fjölþættan vanda, efla stuðning við fjölskyldur, auka fræðslu með virkri sí- og endurmenntun fyrir starfsfólk í skóla- og frístundastarfi og fjölga aðgerðum og leiðum til lausna börnum til hagsbóta Allir skólastjórnendur sem tóku þátt í rannsókninni voru sammála um að skortur sé á fræðslu og ofbeldisforvörnum. Skólastjórnendur voru jafnframt sammála um að það vantaði miðstýrða verkferla, að skortur sé á skráningum og viðbragðsáætlunum. Samkvæmt rannsókninni upplifir margt starfsfólk skóla stundum óöryggi og vantar verkferla og verkfæri þegar takast þarf á við krefjandi aðstæður. Þess vegna er mikilvægt að koma fram með viðurkenndar aðferðir sem taka á ógnandi hegðun og ofbeldishegðun og koma inn með markvissa fræðslu fyrir börn, ungmenni, fjölskyldur þeirra og starfsfólk skólakerfisins. Í þessu samhengi er mikilvægt að líta til 13. gr. reglugerðar nr. 1040/2011 um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum. Með leyfi forseta, vil ég fá að lesa upp hluta af þessari grein reglugerðarinnar sem vísað er til hér í tillögunni en hluti af 13. gr. reglugerðar um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum er eftirfarandi: „Ef starfsfólk skóla metur að háttsemi nemenda leiði af sér hættu fyrir samnemendur og/eða starfsfólk skóla ber starfsfólki skylda til að bregðast tafarlaust við slíku með líkamlegu inngripi til að stöðva nemanda. Líkamlegu inngripi skal aðeins beitt í ítrustu neyð og eingöngu þegar ljóst er að aðrar leiðir duga ekki til að forða nemanda frá því að skaða sig og/eða aðra. Starfsfólki skóla er óheimilt að neyta aflsmunar nema nauðsyn krefji til að stöðva ofbeldi eða koma í veg fyrir að nemandi valdi sjálfum sér eða öðrum skaða eða eignatjóni. Skal þess ávallt gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til í samræmi við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Láta skal tafarlaust af inngripi er hættu hefur verið afstýrt. Skólastjóri skal sjá til þess að atvik samkvæmt þessari málsgrein séu skráð og varðveitt í skólanum svo og ferill máls og ákvarðanir sem teknar eru í kjölfarið, í samræmi við lög um persónuvernd nr. 77/2000. Atvikaskráning skal fela í sér lýsingu á aðdraganda, atburðinum sjálfum og mati á þeirri hættu sem orsakast hefði af athafnaleysi. Mikilvægt er að starfsfólk vinni ekki eitt við slíkar aðstæður og kalli eftir aðstoð annars starfsfólks skólans eða viðeigandi utanaðkomandi aðstoð, t.d. frá lögreglu, heilsugæslu eða öðrum eftir atvikum.“ En þrátt fyrir þessa skýru grein reglugerðarinnar hefur skort faglegan stuðning og samþætt úrræði fram til samþykktar farsældarlaganna. Farsældarlögin fyrirskipa um samþættingu þjónustu allra þeirra sem vinna að þjónustu og kennslu barna og byggja þarf upp miðstýrða verkferla um viðbrögð við ógnandi hegðun og ofbeldi meðal barna og ungmenna. En hvers vegna stöndum við frammi fyrir þeirri stöðu sem uppi er? Undanfarið höfum við verið að heyra fréttir af börnum og ungmennum sem líður illa og við heyrum hræðilegar fréttir af stöðu þeirra. Við heyrum fréttir af börnum og ungmennum sem stunda skipulagt ofbeldi, alls konar ofbeldi, stafrænt ofbeldi. Börn sem eru hinsegin eru beitt ofbeldi. Einnig virðist vera orðið nýtt „trend“ meðal barna og ungmenna að beita rasísku ofbeldi og virðist vera töluvert um það. Innan veggja skólanna okkar er aukning á ofbeldi og það verður sífellt grófara. Kennari sem tók þátt í rannsókninni segir að samfélagið verði að vakna til meðvitundar um alvarleika málsins. Það sé ekki eðlilegt að við séum að missa starfsfólk skólanna í örorku vegna ofbeldis nemenda en því miður þekkist það. Rauði þráðurinn í svörum skólastjórnenda er sá að málaflokkurinn sé í algjörum ólestri. Samkvæmt rannsókninni sem vísað er til hér og greinargerðin byggist á alfarið þá vantar verkferla, vantar miðstýrða verkferla og stuðning. Staðreyndin er bara sú að við verðum að bregðast við fyrir börnin okkar og þeirra líðan og þeirra framtíð. Við sem samfélag verðum að taka höndum saman og þá á ég við okkur öll; stofnanir samfélagsins, fyrirtæki í okkar ágæta samfélagi, foreldrasamfélagið, forráðamenn, aðstandendur barna, skólasamfélagið. Við getum ekki lokað augunum. Við getum ekki látið eins og allt sé í lagi á meðan það er það ekki. Við getum ekki heyrt fleiri fréttir af enn meiri aukningu af slæmri líðan ungmenna og barna sem gæti birst m.a. í enn meiri aukningu á ofbeldi af ýmsu tagi. Núna er kominn tími aðgerða. Það er ekkert okkar undanskilið ábyrgð í þeim efnum að stíga inn í og grípa inn í. Ég vil trúa því að samræmdir og miðstýrðir verkferlar sem auka þverfaglegt samstarf innan þeirra kerfa sem veita börnum og fjölskyldum þeirra þjónustu, ásamt því að efla fyrirbyggjandi aðgerðir sem eru afar mikilvægar í málefnum barna með fjölþættan vanda, efla stuðning við fjölskyldur, auka fræðslu fyrir starfsfólk í skóla- og frístundastarfi og fjölga aðgerðum og leiðum til lausna börnum til hagsbóta, muni skila okkur í rétta átt. Það er vegna þess sem ég legg fram þessa þingsályktunartillögu ásamt meðflutningsmönnum mínum. Nú hef ég gert grein fyrir málinu og legg til að það verði allsherjar- og menntamálanefnd sem taki það til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara nota tækifærið og koma hingað upp vegna þess að ég held að ég deili þeirri tilfinningu sem fram kom í máli hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur og væntanlega með öllum hér inni hvað þetta eru sláandi umræður og fréttir sem við höfum fylgst með, sér í lagi í gærkvöldi í sjónvarpinu. Þetta er afar alvarlegt ástand sem hefur skapast í samfélaginu og ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að vinna bug á því með öllum tiltækum ráðum. Mig langar að spyrja hv. þingmann svona í samhengi þess að tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Sú vinna verði unnin í framhaldi af vinnu starfshóps mennta- og barnamálaráðuneytisins um mótun leiðbeininga fyrir starfsfólk skóla í tengslum við framkvæmd reglugerðar um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum.“ Deilir hv. þingmaður þeirri skoðun sem fram kom m.a. í einu af þeim viðtölum sem voru á skjánum í gær, við fulltrúa að ég held starfsmanna Barnaheilla, að þetta sé raunar samfélagslegt verkefni, ekki bara eitthvað sem snýr að skólum og skólastarfi þó að birtingarmyndin sé sannarlega þar? Það sé samfélagslegt verkefni að vinna bug á því ofbeldi og þeirri ógnandi hegðun og hatursorðræðu sem við höfum séð í garð hinsegin fólks. Hefur hv. þingmaður einhverjar sérstakar hugmyndir um það?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég tek bara undir það sem hv. þingmaður talaði um, maður fær kökk í hálsinn og líður ekki vel yfir því að sjá og heyra fréttir af börnum okkar og ungmennum í samfélaginu sem líður það illa að þau grípa til örþrifaráða. Maður hugsar líka til þeirra sem eru gerendur að ýmsum ofbeldisverkum, börn og ungmenni grípa ekki til þessa nema vegna einhverrar vanlíðunar þannig að ég tek undir það með hv. þingmanni að við verðum að vinna bug á þessari staðreynd í okkar ágæta samfélagi með öllum tiltækum ráðum. Ég tel að það sé mjög mikilvægt og til þess að ég myndi ekki gleyma einum né neinum mikilvægum aðila sem mér finnst mikilvægt að komi að þessari vinnu þá var notað orðalagið „hlutaðeigandi hagaðilum“ og mér finnst mjög mikilvægt að við fáum inn félagasamtök eins og Barnaheill eða Heimili og skóla og önnur slík samtök því að til að ná árangri í svona umfangsmiklu máli þurfum við öll að taka höndum saman. Við þurfum á að halda öllum slagkrafti þeirra sem þekkja til, kunna að vinna með börn og hafa hagsmuni þeirra fyrir brjósti inn í þetta verkefni. Það er mjög mikilvægt að það verði tekið upp í þeirri nefnd þingsins sem fær málið til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og lýsi mig algjörlega sammála þessari nálgun og í rauninni kom nú akkúrat það fram sem ég var að leita eftir, hvort hún sæi fyrir sér að þegar þeir aðrir hagaðilar, sem ég lít á að sé samfélagið allt en það þarf að búta það með einhverjum hætti niður, geti komið að þessari vinnu þegar málið fer í frekari þinglega meðferð. Annars vil ég bara þakka hv. þingmanni fyrir að bera þessa tillögu hér fram. Hún er tímabær, því miður, í samfélaginu. En það er verk að vinna og við verðum öll að gjöra svo vel og taka þátt í þeirri vinnu og vinna bug á þessu ástandi og kveða það í kútinn hið fyrsta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Já, ég held að öll þau sem bera hagsmuni barna og ungmenna fyrir brjósti séu sammála því að við þurfum með einhverju móti að finna leiðir svo að við getum stigið inn í og það er löngu tímabært að stíga inn í. Maður veltir fyrir sér hvað gerðist, hvað kom fyrir. Hvernig lenti samfélagið á þessum stað? Ég vona að það verði leitað umsagna hjá þeim aðilum sem koma að einhverju leyti að vinnu með börnum og ungmennum og við fáum umsagnir frá þeim um hvernig hægt er að nálgast þetta verkefni, hvaða verkferlar gætu talist viðurkenndir og hvernig við innleiðum þá inn í mismunandi stofnanir og kerfi þar sem unnið er með börnum og ungmennum. Við hefjum samtalið hér innan Alþingis og finnum leið og síðan komumst við vonandi á þann stað að það verði innleiðing á einhverjum verkferlum og að hún heppnist vel.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir að fá að taka þátt í þessari umræðu hér í dag. Ég tek undir með hv. þingmönnum að fréttir gærdagsins voru sláandi fyrir okkur öll en fyrir okkur sem vinnum að mannréttindamálum og látum okkur mannréttindi jaðarhópa varða þá koma þessar fréttir kannski ekki sérstaklega á óvart. Við höfum auðvitað lengi rætt um bakslag í baráttu hinsegin fólks, fötluð börn og ungmenni hafa lengi sætt mismunun og fordómum án þess að það hafi verið neitt sérstaklega rætt, í raun normalíserað, og aukinn rasismi í samfélaginu þar að auki. Á sama tíma og við förum í sterkt inngrip í öllum stofnunum sem þjónusta börn þurfum við að fara að efla mannréttindafræðslu í skólum því að það er auðvitað lykillinn að því að stöðva þetta gegndarlausa ofbeldi og einelti. Og ég spyr mig einmitt: Hvers vegna erum við komin á þennan stað? Hvað hefur gerst í samfélagi okkar á síðustu kannski tíu árum sem hefur leitt til þess að börnin eru tilbúin til að beita svo gegndarlausu ofbeldi að maður trúir því eiginlega ekki? Ég vil spyrja hv. þingmann um afstöðu hennar til þess að auka um leið fræðslu fyrir börn, foreldra og starfsfólk um mannréttindi, stétt og stöðu fólks til að vinna gegn þessu meini.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Björk Margrétar Bjarnadóttur fyrir andsvarið og tek bara undir það sem hún segir. Ég er með gríðarlegar áhyggjur af þessu bakslagi sem við erum að sjá varðandi aukningu á ofbeldi, í orðræðum, á samfélagsmiðlum og í hinum ýmsu birtingarmyndum þar sem börn og ungmenni, og ekki bara þau heldur fullorðið fólk því miður líka, eru með fordóma gagnvart hinsegin fólki, gagnvart fólki með fötlun, gagnvart öðrum kynþáttum og öðru slíku. Ég vil bara taka undir það sem hv. þingmaður segir, að við þurfum alltaf að vera dugleg að efla fræðslu. Kannski höfum við sofnað á verðinum í einhvern tíma, í of langan tíma, ég veit það ekki. Við höfum öll gott af því að líta inn á við og skoða: Hvað gerðum við, hvað gerðum við ekki og hvernig eigum við að stíga næstu skref ? En eitt er víst að við verðum að komast á betri stað. Við getum ekki bara lokað augunum og eyrunum og látið sem þetta sé ekki þróun sem sé í gangi og haldið bara áfram óbreyttu plani heldur verðum við að stíga inn. Ég held að það sé mikilvægt að þetta verði einnig rætt í þeirri nefnd sem tekur málið til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt í þessari vinnu allri saman að við skoðum líka hvernig við tökumst á við börn í jaðarsettri stöðu sem beita einelti og ofbeldi, hvernig við tryggjum réttindi þeirra og velferð því að alþjóðlegar rannsóknir sýna okkur að börn sem tilheyra jaðarhópum eru í hættu á að verða fyrir meiri hörku oft inni í kerfinu. Þetta eru dæmi ég hef séð í mannréttindastörfum mínum. Það er oft meiri atvikaskráning, harðari skorður og þrengri rammi fyrir börn sem tilheyra jaðarhópum vegna þess að það búast alltaf allir við því að þau muni setja allt á hliðina. Það býr oft til mjög spennuþrungið ástand inni í kerfinu þegar allir búast alltaf við að börnin springi. Maður getur sett sig í þau spor, hvernig tilfinningin er þegar allir eru á nálum í kringum þig. Þannig að við þurfum svo sannarlega að hugsa um gerendur í þessu samhengi þótt mér hugnist mjög illa að tala um börn sem gerendur því að þau eru afleiðing af því kerfi sem þau hafa alist upp í. Mig langar til að hvetja hv. þingmann til að huga sérstaklega að þessu í allri vinnu sinni í framhaldinu og að flutningsmenn þessarar tillögu hugsi til þeirra barna sem munu þurfa að takast á við stór vandamál vegna hegðunar sinna og gjörða hingað til. Þau eru ekki í auðveldri stöðu í dag.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og segja að hv. þingmaður sem hér stendur og hv. þm. Inga Björk Margrétar Bjarnadóttir, við erum algerlega sammála. Við þurfum að stíga líka varlega til jarðar og vanda okkur í því hvernig við búum til verkferla, hvernig við getum hjálpað líka þeim börnum sem beita ofbeldinu. Við þurfum að hjálpa þeim út úr því mynstri sem þau hafa lent í eða skapað sér. Við þurfum að hafa góðar áætlanir um hvaða verkferlar eru í kringum það að hjálpa þeim. Í því samhengi er mjög mikilvægt þegar við erum að vinna með börn og ungmenni að við skoðuðum m.a. hvernig við getum aukið forvarnafræðslu og verið með stöðuga endurmenntunarfræðslu hvað þetta varðar. Í þessu samhengi er mikilvægt líka að skoða áfallasögu nemenda þegar við erum að grípa inn í aðstæður af því að þegar barni líður illa er yfirleitt eitthvað sem orsakar þá líðan. Við getum ekki brugðist rétt við fyrr en við vitum nákvæmlega hvað það er sem veldur því að barnið bregst svona við. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir brýninguna og mjög gott innlegg inn í umræðuna og óska þeim sem taka málið til umfjöllunar velfarnaðar. Ég hlakka til að fá að fylgjast með framvindu verkefnisins á hliðarlínunni þar sem ég er nú á síðasta degi sem varaþingmaður á Alþingi hér í dag.

Frú forseti. Við ræðum mjög tímabært mál, tillögu til þingsályktunar um verkferla og snúa þeir að viðbrögðum við ógnandi hegðun og ofbeldi meðal barna og ungmenna. Við sem höfum verið að fylgjast með fréttum að undanförnu getum ekki hafa farið varhluta af því að standa að einhverju leyti agndofa frammi fyrir því að unga fólkið okkar skuli vera að beita hvert annað ógnandi hegðun. Við vitum að um langt skeið höfum við séð teikn á lofti um að ógnandi hegðun barna og ofbeldi þeirra á milli, og einnig gagnvart kennurum og starfsmönnum skóla og jafnvel annarra í samfélaginu, jafnvel gagnvart foreldrum og systkinum, sé að aukast. Hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir fór mjög vel yfir tillöguna og því vil ég ekki bæta miklu við hana. Hún er mjög greinargóð en þar er auðvitað fyrst og fremst verið að leggja áherslu á það að veita þeim sem vinna með börnum verkferla til að takast á við þessa ógnandi hegðun sem getur verið fjölbreytt og málin geta verið afar krefjandi, ekki bara fyrir þolendur heldur líka fyrir gerendur og þá sem að þeim standa. Umfjöllun um mál ungrar stúlku í fréttum og Kastljósi í gær hefur skilið þjóðina eftir slegna og leyfi ég mér að segja að í mínu tilfelli finnst mér nauðsynlegt að líta í eigin barm og held að foreldrar á Íslandi ættu svo sannarlega að gera það á þessum tímapunkti. Við sjáum notkun m.a. samfélagsmiðla, áhrif af alls kyns efni á vefnum, ógnandi áhrif tækninnar á börnin okkar sem í mörgum tilfellum eiga erfitt með að höndla hana. Samfélagsmiðlarnir eru margir hverjir með aldurstakmörkunum sem fæstir virðast vita um. Það þýðir að það er verið að leggja tól og tæki í hendurnar á ungum börnum sem jafnvel framleiðendurnir sjálfir eru búnir að segja að henti ekki þeim aldurshópi heldur séu fyrir eldri börn og unglinga. Einn af okkar helstu góðgerðarmönnum á undanförnum árum sem unnið hefur að mikilvægum verkefnum varðandi það að rampa upp Ísland nefndi það í nýlegu viðtali sem tekið var við hann af því tilefni að hann teldi að tækninni fleytti það hratt fram að við raunverulega vissum ekki alveg hvað við værum með í höndunum. Ég held að það sé að mörgu leyti rétt. Þó er það þannig að tækniframfarir eru að mörgu leyti til góðs en ef við náum að höndla tæknina og tryggja að hún skaði ekki er sigurinn unninn. Við eigum að mínu áliti ekki að banna alfarið ákveðna notkun. Við eigum að fara eftir þeim reglum sem fyrirtækin eru að setja og við eigum að setja okkur reglur, fyrir börnin okkar til að fara eftir. Þá erum við fullorðna fólkið fyrirmyndin. Hér er talað um þverfaglegt samstarf og það er gríðarlega mikilvægt í menntakerfinu. Þverfaglegt samstarf er oft hugsað milli stofnana, milli tveggja skóla eða ráðuneyta, en hér þurfum við samtal á milli fjölskyldu og menntakerfis og samfélags. Fjölskyldan er hornsteinn í samfélagi okkar og það kom ég með, frú forseti, sem innlegg inn í þessa umræðu í gær, hversu mikilvægt er að samveran og samtalið eigi sér stað innan veggja heimilisins. Hér er m.a. lagt til að veita tól og tæki, að veita leiðir til að takast á við vandann þegar hann gerist en ekki síður að beita ofbeldisforvörnum. Forvarnir í þessu tilliti skipta gríðarlega miklu máli, að koma í veg fyrir óæskilega hegðun áður en hún skýtur rótum, áður en hún er komin inn í hópinn sem getur verið svo hættulegt, áður en við erum farin að sjá múgsefjun hjá ungum börnum, að við tökum samtalið og tryggjum að forvarnirnar séu ekki bara innan skólakerfisins heldur einnig innan veggja heimilisins. Það er enginn skortur á því, frú forseti, að við viljum gera mun betur og ég er sannfærður um að við getum gert það. Hér erum við að leggja lóð á þær vogarskálar. Við þurfum meiri umræðu. Við þurfum, eins og hér kemur fram, að leita gagnrýndra upplýsinga um hvernig við getum tekið á vandanum. Við þurfum að horfa til þeirra rannsókna og þeirra leiða sem gefist hafa vel við að taka á vanda sem þessum. Ég held og leyfi mér að segja að samfélagið okkar sé farið að hlaupa ansi hratt. Þar er ég eflaust engin undantekning þegar kemur að því að vera með mörg járn í eldinum. En börnin okkar eru það mikilvægasta sem við eigum og við þurfum að tryggja velferð þeirra. Það eru þau sem landið erfa og við sjáum gríðarlega stór stökk tekin í því að hlúa að börnum innan menntakerfisins og taka mið af einstaklingsbundnum þörfum þeirra til menntunar. Sama þurfum við að gera varðandi hegðun. Hér hefur komið fram í umræðunni, og var virkilega gott að heyra, hversu mikilvægt er að horfa til mismunandi hópa í þessu tilliti. Við erum íslensk þjóð með alls kyns fjölbreytta hópa innan samfélagsins. Allir eru þessir hópar mikilvægir og lita samfélag okkar fallegum litum. Við þurfum þess vegna að hafa tækin og tólin og við þurfum að hafa forvarnirnar í fyrsta sæti, taka umræðuna, vera upplýst og hræðast ekki.

Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir þessa mikilvægu þingsályktunartillögu, fyrir ræðuna og þá umræðu sem hefur skapast. Ég tek undir það með hv. þingmönnum, sem hér hafa tekið til máls, að þetta er mikilvægt mál. Þetta er risastórt mál og það er þyngra en tárum taki að horfa á fréttir síðustu daga og sjá þau hryllilega sorglegu áhrif sem aukið ofbeldi og ógnandi hegðun hafa í samfélaginu okkar og það hjá börnum. Nýjasta dæmið var birt í fréttum í gær en við höfum því miður verið að sjá fleiri og fleiri fréttir af slíkri hegðun þar sem samfélagsmiðlar hafa komið við sögu, þar sem verið er að taka upp myndbönd af hrottalegum árásum. Við höfum séð ofboðslega mikla og sorglega afturför í virðingu fyrir hinsegin fólki og hreina fordóma sem hafa birst hjá ungu fólki. Ég held að við sem eldri erum höfum svolítið vaknað upp við vondan draum þar sem við héldum einhvern veginn að þetta væri bara búið og við værum komin á nýjan stað. En augljóslega er verkefnið enn fyrir framan okkur. Ég ætla að taka undir það að þetta er mikilvæg ályktun og ég held að það sé mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra vinni að viðbrögðum. Við sjáum að skólana vantar greinilega einhver tæki og tól til þess að geta tekist á við þessi vandamál og stutt er að minnast þess sem átti sér stað fyrir utan Menntaskólann í Hamrahlíð þar sem unga fólkið stóð upp og sagði: Hingað og ekki lengra. Það tengdist alvarlegu kynferðisofbeldi innan veggja skólanna og er alveg augljóst af öllu að þar þarf ráðuneytið að stíga inn og aðstoða skólastjórnendur og skólana í þessum málum. Ég ætla líka að taka undir það, sem hefur komið fram, að þetta er samfélagslegt verkefni. Stóra málið er að við sem samfélag þurfum einhvern veginn að finna leiðir til að hlúa betur að börnunum okkar. Það er rétt að við þurfum að koma til móts við hvert og eitt barn en það þarf heilt þorp til að ala upp barn og við getum ekki varpað allri ábyrgðinni yfir á skólana. Skólarnir þurfa klárlega að fá aðstoð og stuðning. Þeir geta aldrei gert þetta einir og sér. Þá þarf foreldrasamfélagið, við sem samfélag, allt að taka þátt. Ég segi bara: Til hamingju með þetta. Ég fagna þessu. Ég held að þetta sé mikilvægt mál. Tillagan sem við ræðum hér gerir ráð fyrir að við fáum aðgerðaáætlun eigi síðar en í maí á næsta ári. Ég verð bara að biðja hæstv. ráðherra að hreyfa sig enn hraðar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ráðuneytið komi inn. Ég veit að hæstv. ráðherra kom velsældarlögunum í gegnum þingið á síðasta kjörtímabili sem að mörgu leyti tóku einmitt undir að hægt væri að aðstoða og koma til móts við börn sem sýndu hættulega hegðun. En nú erum við að sjá þetta í svo miklu magni og við erum að sjá þetta í hóphegðun eða einhvers konar hjarðhegðun sem er svo ofboðslega sorglegt og eitthvað sem maður átti síður von á. Ég fagna umræðunni, ég hlakka til að taka málið fyrir og fá umsagnir um það í hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég hvet hæstv. ráðherra til að leggja allt sitt af mörkum til að vinna með skólasamfélaginu öllu að því að veita skólunum einhverjar frekari bjargir til að takast á við þessi hryllilegu mál sem augljóslega eiga sér stað í íslenskum skólum, því miður.

Frú forseti. Ég ætlaði aðeins að koma örstutt inn í þessa umræðu sem er mjög mikilvæg og ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur sérstaklega fyrir þessa mjög svo góðu og þörfu tillögu. Þetta eru orð í tíma töluð, eins og sagt er. Það er að sjálfsögðu mikið áhyggjuefni hvernig ofbeldi barna í grunnskólum færist í aukana og verður sífellt grófara. Það hefur komið í ljós, eins og kemur fram í tillögunni, að kennarar eru jafnvel orðnir óttaslegnir og það er skortur á stuðningi, miðstýrðum stuðningi sem ætti þá að koma frá stjórnvöldum, í því hvernig bregðast eigi við þessum málum. Ég held að slíkur stuðningur sé afar mikilvægur og þess vegna fagna ég mjög þessari tillögu og vona að aðgerðaáætlunin, sem hér er lagt upp með að verði skilað til Alþingis á næsta ári, á vormánuðum, verði það tæki sem hægt er að horfa til til að reyna að sporna við þeirri þróun sem hefur færst í aukana og er mikið áhyggjuefni. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt, og vonandi kemur það fram í þessari aðgerðaáætlun, að foreldrar sleppi kannski ekki alveg hendinni af börnum sínum þegar þau eru komin á unglingsár. Nú er ég kannski ekki að tala um að vera í einhverju eftirliti gagnvart þeim heldur er mikilvægt að foreldrar séu í góðum tengslum við barnið sitt og tali um þessa hluti við barnið, að það sé t.d. ekki eðlilegt að pósta ofbeldi á samfélagsmiðlunum, eins og við höfum séð gerast, að barnið taki alls ekki þátt í slíkri dreifingu. Unglingar eru að beita hvert annað ofbeldi og svo er það efni sett í dreifingu. Þetta er eitt af þeim vandamálum sem fylgja samfélagsmiðlunum, því miður, þ.e. þetta stafræna ofbeldi sem er náttúrlega samfélagsmein. Þó að margt sé jákvætt við samfélagsmiðlana þá er þetta einn af þeim þáttum sem eru afar neikvæðir, þetta stafræna ofbeldi. Við sjáum líka birtingarmyndir þess að verið er að beita börn einelti á samfélagsmiðlunum. Börn eru að beita hvert annað einelti og það einelti getur líka falist í útilokun á samfélagsmiðlunum. Þetta er allt vandmeðfarið og ég vona að þetta verði allt saman skoðað í þessari vinnu. Við höfum séð sláandi fréttir um ofbeldi af þessu tagi og þess vegna er þessi tillaga orð í tíma töluð. Það er mikið áhyggjuefni að mínum dómi þegar skólastjórnendur og kennarar eru farnir að upplifa óöryggi í starfi sínu. Það er eitthvað sem við verðum að taka föstum tökum þannig að kennarar óttist ekki að mæta í vinnuna og dragast einhvern veginn inn í ofbeldi af þessu tagi. En það eru kannski fleiri aðilar en skólarnir sem ættu að koma að þessu. Ég held að kirkjan gegni töluvert mikilvægu hlutverki í því að fræða börnin um þessa hluti. Fermingarfræðsla er sem dæmi mjög vel sótt og þar er tækifæri. Börnin eru á góðum aldri, þau eru á þeim aldri að meðtaka vel þessa hluti. Að ræða þessa hluti þar - ég held að það sé vettvangur sem við ættum að horfa til. Kirkjan hefur gert margt gott í barna- og unglingastarfinu og einmitt talað út frá náungakærleikanum, að ofbeldisfull hegðun af þessu tagi sé ekki liðin. Slík hegðun nær margfaldri útbreiðslu með samfélagsmiðlum sem gerir það að verkum að fleiri þátttakendur verða í ofbeldinu. Það er verið að pósta þessu og dreifa um allt netið þannig að áhrifin verða margföld. Þetta er eitthvað sem þarf sannarlega að fara vandlega yfir. Það má líka ræða notkun snjallsíma í skólum og annað slíkt. Farið er að bera á því að skólastjórnendur séu farnir að takmarka notkun á snjalltækjum í skólum. Mér finnst það vera af hinu góða. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum líka að skoða, hvort ekki ætti að vera eitthvert samræmt regluverk í grunnskólum um notkun á snjallsímum. Mér finnst að það gæti verið eitthvað sem hægt væri að horfa til í þeirri vinnu sem er fram undan og yrði kannski hluti af þessari verkáætlun. Ég er ekki sérfræðingur á þessum sviðum en maður veit hvernig þessir hlutir ganga fyrir sig á þessum aldri. Flestöll börn eiga þessa síma og eru mikið að nota þá og það er eitthvað sem við þurfum líka að horfa til að mínum dómi. Uppsprettan og hugmyndirnar koma líka frá ofbeldismyndböndum og öðru slíku sem krakkarnir eru að horfa á. Það hefur áhrif á þau og getur síðan verið birtingarmynd þess ofbeldis sem við höfum séð. Frú forseti. Að þessu sögðu vil ég enn og aftur þakka fyrir þessa tillögu. Ég vona að hún fái góða umfjöllun og að þeir sem best til þekkja í þessum málaflokki verði kallaðir til þannig að hægt sé að leggja þessa aðgerðaáætlun fram sem er svo sannarlega tímabær. Ég vona að okkur takist að vinna bug á þessu vandamáli sem er því miður vaxandi, þ.e. þegar ungmenni eru að beita hvert annað ofbeldi á netinu, á samfélagsmiðlunum. Þetta er vandamál sem er vaxandi og við verðum að bregðast við. Þess vegna fagna ég mjög þessari tillögu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um atvinnulýðræði. Þessi tillaga hefur verið flutt í þessari eða keimlíkri mynd á nokkrum fyrri löggjafarþingum. Að tillögunni standa jafnframt hv. þingmenn Jóhann Páll Jóhannsson, Oddný G. Harðardóttir, Valgerður Árnadóttir, Halldóra Mogensen, Jódís Skúladóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Björn Leví Gunnarsson. Tillagan fjallar um skipun starfshóps og vil ég, með leyfi forseta, lesa tillöguna: „ Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að skipa starfshóp aðila vinnumarkaðarins og hins opinbera sem geri tillögur um hvernig auka megi lýðræði á vinnustöðum. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Alþýðusambands Íslands, BSRB, Bandalags háskólamanna, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka íslenskra sveitarfélaga, forsætisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og félags- og vinnumarkaðsráðuneytis. Félags- og vinnumarkaðsráðherra skipi formann starfshópsins. Ráðuneyti leggi starfshópnum til aðstöðu og nauðsynlega sérfræðiþjónustu. Starfshópurinn skili tillögum eigi síðar en 1. júní 2023.“ Hér er með öðrum orðum kveðið á um að öll þau sem að þessum málum koma komi saman og finni hvort og þá hvernig best sé að haga þessum málum, að auka atvinnulýðræði. En hvað er atvinnulýðræði, virðulegi forseti? Á íslenskum vinnumarkaði hefur vinnandi fólk tryggt aðkomu sína að reglusetningu í gegnum verkalýðsfélög, sem í gegnum kjarasamninga semja um kaup og kjör í tilteknum starfsgreinum eða á tilteknum vinnustöðum við atvinnurekendur eða samtök þeirra. Kjarasamningar kveða iðulega á um laun, vinnutíma, kaffi- og matarhlé, orlofsrétt, veikindarétt o.s.frv. Þótt kjarasamningar tryggi almenna aðkomu að reglusetningu tryggja þeir ekki aðkomu að ákvarðanatöku innan vinnustaða, sem hafa þó óneitanlega mikil áhrif á líf starfsfólks. Þessari tillögu er ætlað að draga ólíka aðila að borðinu sem gera eiga tillögur um hvernig auka megi lýðræði á vinnustöðum. Andstæð sjónarmið sem hafa hér þýðingu takast á, annars vegar stjórnunarréttur atvinnurekenda og hins vegar sjálfræði starfsmanna. Þá skal tekið fram að tillögurnar eiga ekki að koma í stað eða grafa undan íslenska vinnumarkaðslíkaninu sem hefur þróast í rúma öld. Mikilvægt er að tryggja að samtakamáttur og samstaða launafólks sé í hávegum höfð auk stöðu verkalýðshreyfingarinnar. Samstaða launafólks hefur gert það að verkum að í fáum löndum er þátttaka í verkalýðsfélögum almennari en á Íslandi og hlutur launafólks í verðmætasköpun hefur farið vaxandi á meðan þróunin hefur verið gagnstæð víðast hvar á Vesturlöndum. Þessa stöðu er mikilvægt að við varðveitum hér og eflum enda eftir henni tekið. Er þessum hugmyndum því fyrst og fremst ætlað að vera viðbót við hið íslenska vinnumarkaðslíkan og liður í framþróun þess. Virðulegi forseti. Aukið lýðræði og gagnsæi á vinnustöðum má tryggja með ýmsum hætti. Má hér nefna setu starfsmanna í framkvæmdastjórnum og eftirlitsstjórnum fyrirtækja, að lögbinda ráðgjafarrétt starfsmanna og jafnframt upplýsingarétt um tiltekin mál innan fyrirtækis, t.d. um fjárhagslega stöðu og framtíðaráform, og að starfsfólk fái til sín tiltekið hlutfall ágóða eða arðgreiðslna úr fyrirtæki sem það fær val um að ráðstafa. Bæði má kanna breytingar á núverandi löggjöf sem og ólíka hvata, t.d. skattalega og aðra fjárhagslega hvata, til að hvetja fyrirtæki að taka upp lýðræðislegri stjórnarhætti eða rekstrarform. Æskilegt er að ólíkar leiðir séu athugaðar og að reynslan af þeim sé könnuð með tilliti til félagslegra, efnahagslegra og umhverfislegra þátta, sé reynsla til staðar. Þá er mikilvægt að kannað sé hvaða áhrif mögulegar breytingar kynnu að hafa á íslenska vinnumarkaðslíkanið. Með tilkomu fjórðu iðnbyltingarinnar má og ætla að mikilvægara sé að auka lýðræði á vinnumarkaði þegar gervigreind og sjálfvirknilausnir taka við hlutverkum mannsins í auknum mæli. Það hefur mikla þýðingu fyrir vinnandi stéttir að tekin séu skref til að gera þeim kleift að koma að ákvörðunum fyrirtækja um innleiðingu nýrrar tækni og gefa þeim þannig tækifæri til að njóta virðisaukans af tækniframförum. Þann virðisauka mætti til að mynda nýta til að stytta vinnutíma starfsfólks, hækka laun þess, auka starfsöryggi og bæta vinnuumhverfi og kjör að öðru leyti. Að auki má telja að þekking starfsfólks geti nýst vel til innleiðingar nýrrar tækni, sem gæti meðal annars birst í aukinni framleiðni fyrirtækja. Þetta er í grófum dráttum yfirferð yfir hugmyndir um hvernig hægt væri að auka lýðræði á vinnustöðum, svokallað atvinnulýðræði. Ég ítreka að hér er ekki verið að hugsa að þetta komi á einhvern hátt í staðinn fyrir vinnumarkaðsmódelið sem er ein af grunnstoðum íslensks samfélags heldur þvert á móti að þetta styðji við það. Það getur skipt gríðarlega miklu máli að starfsfólk komi beint að ákvörðunum fyrirtækisins en á sama tíma þarf t.d. að tryggja að sú staða komi ekki upp að starfsfólk sé þrátt fyrir að eiga óvirka setu einhvers staðar gert samábyrgt í einhverjum tillögum eða aðgerðum sem koma niður á starfsfólki. Yfirferð mín er því einungis reifun á mögulegum leiðum til að tryggja markmið aukins atvinnulýðræðis. Verði tillagan samþykkt bíður það starfshópsins sjálfs að finna réttu leiðirnar. Virðulegi forseti. Þessar hugmyndir eru í raun ekki nýjung. Atvinnulýðræði þekkist um allan heim. Ég hvet áhugasama til að kynna sér greinargerðina þar sem farið er aðeins yfir stöðuna í Vestur-Evrópu að öðrum heimssvæðum ólöstuðum. Á Norðurlöndunum, svo sem í Svíþjóð, hefur atvinnulýðræði tíðkast lengi og er einnig vel þekkt í Þýskalandi. Að mínu mati eigum við að horfa til nágranna okkar á Norðurlöndum hvað þetta varðar. Í þessum sal hefur þetta mál einnig verið rætt áratugum saman. Fyrsta tillagan til þingsályktunar um atvinnulýðræði var flutt á 85. löggjafarþingi vorið 1965. Þá var það Ragnar Arnalds heitinn, þáverandi hv. þm. Alþýðubandalagsins, sem flutti þá tillögu og síðan hafa fjölmargir þingmenn flutt tillögu um þessi mál. Mig langar sérstaklega að nefna hæstv. matvælaráðherra Svandísi Svavarsdóttur sem flutti ásamt öllum þáverandi þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs tillögu á nokkrum löggjafarþingum fyrir nokkrum árum um skipan nefndar sem gera skyldi tillögur um atvinnulýðræði. Sú tillaga í þessari mynd sem hér er til umfjöllunar var fyrst flutt af þáverandi hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé ásamt öllum þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs á 151. löggjafarþingi og þeim sem hér stendur á síðasta löggjafarþingi. Tillagan gekk þá til hv. velferðarnefndar og bárust um hana fjórar umsagnir, þrjár frá samtökum launafólks og ein frá Öldunni, félagi um sjálfbærni og lýðræði. Allar umsagnirnar fagna tillögunni og í umsögn VR um tillöguna er minnt á að í yfirlýsingu í aðdraganda síðustu alþingiskosninga hafi framtíðarnefnd félagsins skorað á framboð til Alþingis að svara kröfum um atvinnulýðræði. Atvinnulýðræði hefur því lengi verið baráttumál vinstri afla á Alþingi. Auk allra þessara þingmála hafa ýmis önnur mál komi fram á síðustu hálfu öld sem hafa miðað að því að auka þátt starfsmanna í ákvarðanatöku á vettvangi atvinnustarfsemi. Öll þau mál voru lögð fram fyrir tilverknað fulltrúa vinstri flokka. Þrátt fyrir að oft hafi verið reynt að móta og setja reglur um framkvæmd atvinnulýðræðis á Íslandi hefur það enn sem komið er borið takmarkaðan árangur hérlendis. Atvinnulýðræði hefur þó skipað veglegan sess í mótun vinnumarkaðar í nágrannalöndum okkar síðustu hálfa öldina og þykir sjálfsagður og eðlilegur hluti vinnumála. Íslenskur vinnumarkaður verður því að teljast ærið frumstæður hvað þetta snertir og full ástæða er til að gera úrbætur á þeim mikilvæga vettvangi. Það eru þó dæmi um að fulltrúar starfsmanna hafi með lögum fengið sæti í stjórnum menningarstofnana eins og Þjóðleikhússins og Ríkisútvarpsins og að fulltrúar starfsmanna og nemenda hafi fengið sæti í stjórnum framhaldsskólanna. Nefna má í þessu sambandi ákvæði laga nr. 23 frá 20. mars 2013, um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, og ákvæði annarra laga, svo sem um framhaldsskóla og lög um Þjóðskjalasafn Íslands og leiklistarlög svo að dæmi séu tekin. Einnig verður að hafa í huga í þessu sambandi að samvinnufélögin sköpuðu möguleika á áhrifum viðskiptamanna á rekstur fyrirtækjanna. Okkur eru flestum hugleikin samvinnufélögin og samvinnuhreyfingin og þær hugsjónir sem að baki henni bjuggu. Það átti t.d. við um neytendur í þéttbýlinu og viðskiptamenn, eins og bændur, í dreifbýlinu. Með hruni samvinnuhreyfingarinnar var allt þetta kerfi lagt niður og þó einkum sú hugmyndafræði lýðræðis sem samvinnuhreyfingin byggðist þó á í öndverðu. Forseti. Ég hvet alla hv. þingmenn til að lesa annars ágæta greinargerð sem fylgir tillögunni. Í það minnsta er hún ítarleg og fræðandi. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að minna á að hugtakið atvinnulýðræði merkir leiðir til að auka áhrif starfsmanna innan fyrirtækja. Um það snýst þessi tillaga og að því eigum við öll að stefna að mínu mati að íslenskur vinnumarkaður geti þróast á sömu lund og hann hefur gert í löndunum í kringum okkur síðustu hálfa öld. Nú er lag. Að lokinni fyrri umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Meðflutningsmenn mínir á þessari þingsályktunartillögu um réttlát græn umskipti eru aðrir hv. þingmenn í þingflokki Samfylkingarinnar. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að tryggja réttlát græn umskipti og leggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. apríl 2024. Við gerð aðgerðaáætlunarinnar verði kallað eftir samráði við verkalýðsfélög, sveitarfélög og atvinnurekendur. Markmið áætlunarinnar verði að koma í veg fyrir það ójafnrétti sem hlotist getur af loftslagsvá og tryggja að græn umskipti ýti undir aukinn jöfnuð í samfélaginu ásamt því að fjárlög og fjármálaáætlanir endurspegli vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi í loftslagsmálum. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 152. löggjafarþingi, þ.e. á síðasta þingi, en náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram að nýju. Réttlát umskipti í átt að kolefnishlutlausri framtíð eru eitt brýnasta umhverfis-, samfélags- og efnahagsmál samtímans. Með grænum umskiptum þarf að tryggja að aðgerðir í baráttunni gegn loftslagsbreytingum ýti ekki undir aukinn ójöfnuð. Samræma þarf aðgerðir með það að markmiði að tryggja mannsæmandi störf og lífskjör. Þjóðir heims höfðu sameinast um það að árið 2020 ætti að einkennast af loftslagsaðgerðum á alþjóðavísu en málefnið hefur fallið í skuggann af heimsfaraldri kórónuveiru og áhrifum hans. En þó að langþráður árangur sé að nást við að hemja heimsfaraldurinn er hamfarahlýnunin því miður ekki á undanhaldi. Því er nauðsynlegt að setja fram metnaðarfull markmið og áætlanir sem sýna vilja Íslands til að axla ábyrgð í loftslagsmálum og víkja hvergi undan ábyrgð í þessu stærsta viðfangsefni mannkyns. Íslensk stjórnvöld verða að sýna metnaðarfyllri útfærslu á áformum sínum um kolefnishlutleysi árið 2040 til að uppfylla skuldbindingar Parísarsamkomulagsins, standa við enn óljós markmið með Noregi og ESB um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og standa við sameiginlega Helsingfors-yfirlýsingu forsætis- og umhverfisráðherra Norðurlanda um að norræn ríki ætli sér að leiða baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Í skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna, IPCC, kemur fram hvað þær sviðsmyndir sem stuðla að 1,5°C eða 2°C hlýnun krefjist mikilla fjárfestinga. Sviðsmynd OECD fyrir 2,0°C, þ.e. að hnattræn hlýnun verði um 2,0°, er eina sviðsmyndin sem tekur tillit til fjárfestinga í samgönguinnviðum og öðrum innviðum, auk fjárfesta í orkuvinnslu og orkunýtni. Það er áætlað að árlegar fjárfestingar þurfi að nema því sem samsvarar 6% af landsframleiðslu heimsins, annars vegar 4% vegna samgönguinnviða og annarra innviða og hins vegar 2% vegna orkuvinnslu og orkunýtni. Þar sem endurnýjanleg orkuvinnsla hefur verið tekin upp hér á landi standa eftir fjárfestingar vegna samgönguinnviða og annarra innviða sem þurfa samkvæmt þessu að vera 4% af vergri landsframleiðslu til að mæta alþjóðlegum kröfum. Ljóst er að þessi 4% miðast við 2,0° hlýnun. Ljóst er að miða þarf við hærri prósentu af vergri landsframleiðslu til þess að ná 1,5°C markmiðinu sem Ísland og önnur ríki hafi lýst yfir vilja sínum til að ná. Stjórnvöld bera ábyrgð á þessari fjármögnun ásamt atvinnulífinu og ljóst er að betur má ef duga skal í útgjöldum til málaflokksins. Þar þurfa framlög íslenska ríkisins að duga fyrir metnaðarfyllri markmiðum en núverandi stjórnvöld setja sér. Einnig þarf að draga úr fjárframlögum til aðgerða sem stuðla að aukinni losun og nýta fjárhagslegar ívilnanir og skattkerfið með mun markvissari hætti en nú er gert í þágu loftslagsmála. Samfylkingin vill sjá mun meiri metnað íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum en þau sýna í fyrirliggjandi fjármálaáætlun. Fjárlög og fjármálaáætlanir þurfa að endurspegla vilja Íslands til að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi og verða að sýna skýrari merki en nú um metnað stjórnvalda í loftslagsmálum. Einnig er ljóst að markaðsöflin munu ekki leysa loftslagsvandann upp á eigin spýtur. Þetta gildir jafnt um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og mótvægisaðgerðir. Til að hægt sé að draga með markvissum hætti úr losun gróðurhúsalofttegunda með grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka frumkvæði og vísa veginn. Þetta á við um orkuskiptin. Það þarf hærri og markvissari niðurgreiðslu rafmagnsbifreiða, aukna fjárfestingu í almenningssamgöngum, fjárfestingu í hringrásarhagkerfinu og í matvælaframleiðslu, að efla græna stjórnsýslu og innleiða græna fjárfestingaráætlun. Engin samfélagssátt næst um hröð orkuskipti og aðrar breytingar á atvinnu- og lifnaðarháttum nema velferðarsjónarmið séu höfð að leiðarljósi og tryggt að kostnaður falli ekki á herðar tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum umfram aðra. Samkvæmt rannsókn sem unnin var af hópi hagfræðinga fyrir Smith School of Enterprise and the Environment við Oxford-háskóla í maí 2020, sem byggðist á viðtölum við á þriðja hundrað sérfræðinga og stjórnenda í fjármálaráðuneytum og seðlabönkum víða um heim, eru fjárfestingar í grænni nýsköpun og þróun og uppbygging innviða og flutnings- og dreifikerfa fyrir endurnýjanlega orku á meðal þeirra efnahagslegu örvunaraðgerða sem hafa margfeldisáhrif og eru þannig ákjósanlegar á krepputímum. Markmið um sjálfbærni og kolefnishlutleysi falla því vel að markmiðum um aukin lífsgæði og fjölgun starfa. Því er mikilvægt að koma á fót öflugum grænum fjárfestingarsjóði og auka til muna fjárframlög til almenningssamgangna og grænnar nýsköpunar. Það má nýta fjölda lausna og gagna sem til eru nú þegar til þess að stuðla að varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni og stemma með því stigu við loftslagsvánni. Líffræðilegur fjölbreytileiki hafsins skiptir okkur hér á landi miklu máli og verði þróunin þar ekki stöðvuð mun hafa hún slæm áhrif á fiskimið okkar og stórkostleg efnahagsleg áhrif um leið. Evrópusambandið hefur sett á laggirnar sérstakt kerfi í því skyni að tryggja að umskipti í átt að loftslagshlutlausu hagkerfi verði réttlát og skilji engan eftir. Er það hluti af græna samfélagssáttmálanum. Kerfið tekur á þeim félagslegu og efnahagslegu áhrifum sem umskiptin hafa í för með sér með markvissum stuðningi og sérstakri áherslu á svæði, atvinnugreinar og launafólk sem mun standa frammi fyrir stærstu áskorunum. Við jafnaðarmenn viljum tryggja að grænu umskiptin verði sanngjörn og að allir fái að vera með. Jafnaðarmenn í Norðurlandaráði hafa lagt ríka áherslu á réttlát græn umskipti og norrænt samstarf um þetta réttlætismál. Á endanum verða allir að leggja sitt af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum en tryggja verður að kostnaður af grænum umskiptum lendi ekki þyngst á þeim sem minnst hafa á milli handanna. Raunar gætu grænu umskiptin leitt af sér sanngjarnari skiptingu gæða en þekkist nú. Komi hins vegar til þess að fólk upplifi vaxandi ójöfnuð eða þurfi að taka á sig óhóflegar byrðar í baráttunni við loftslagsbreytingar mun það veikja stuðning við aðgerðir til langrar framtíðar. Það yrði einnig til þess að árangur næðist ekki í að vinna gegn þeirri ógn sem loftslagsvá af manna völdum er. Ef græn umskipti í átt að kolefnishlutlausu samfélagi eru ekki nægilega vel skipulögð gætu ákveðin svæði, atvinnugreinar eða launafólk sem nú treystir á kolefnisfrekt hagkerfi og aðstöðu þurft að greiða stóran efnahagslegan og félagslegan toll vegna nauðsynlegra aðgerða í þágu umskiptanna. Tæknibyltingin skapar fjölmörg tækifæri til grænna umskipta. Sama gildir þó um hana og græn umskipti því að koma þarf í veg fyrir að tæknibyltingin auki ójöfnuð. Hún þarf þvert á móti að auka jöfnuð. Græn umskipti munu eflaust leiða til breytinga á vinnumarkaði og tegundum starfa. Ný störf koma fram, önnur breytast og enn önnur gætu horfið. Finna þarf leiðir til að koma í veg fyrir atvinnuleysi vegna umskiptanna og að þau sem hafa minnst milli handanna nú verði ekki fyrir slæmum áhrifum af þessari umbyltingu. Bestu lausnirnar fást með samvinnu og því þarf að tryggja að allir séu með í samtalinu um réttlát græn umskipti. Markmiðið er að réttlát græn umskipti styrki velferðarkerfið og ábyrga efnahagsstjórn og að þau stuðli að skipulögðum og heilbrigðum vinnumarkaði. Það þarf pólitíska forystu og sameiginlegt átak verkalýðshreyfingar, sveitarfélaga, atvinnulífs og stjórnvalda til að tryggja réttlát græn umskipti. Í því átaki þarf að fylgja leiðbeiningum vísindamanna. Stjórnmálamenn geta gert málamiðlanir sín á milli en ekki við loftslagið. Loftslagsmálin eru allt of mikilvæg mál til að vera skiptimynt á milli stjórnmálaflokka. Það þarf miklu skýrari þverpólitíska stefnu um aðalatriðin en nú er. Það gengur ekki að málamiðlanir séu gerðar við ríkisstjórnarborðið og á sáttafundi milli Vinstri grænna, Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins og út komi velþvegnar og -skúraðar yfirlýsingar sem fáir skilja hvernig á að framkvæma eða fjármagna. Við verðum að standa okkur og koma á lágkolefnishagkerfi sem er í raun eina hagkerfið sem er í boði. Við þurfum ekki bara að vera kolefnishlutlaus 2030, eftir átta ár, heldur þurfum við samtímis að standa vörð um lífskjör, vera samkeppnishæf við önnur lönd og halda í unga fólkið okkar. Við þurfum að vera í sókn um leið og við gerum nauðsynlegar breytingar í átt að lágkolefnishagkerfi. Forseti. Því miður er mikil afneitun enn í samfélaginu og vanmat gagnvart vandanum sem við stöndum frammi fyrir. Ég kalla eftir skýrari skilaboðum og skilningi hjá stjórnvöldum á því hvað er í húfi því að það er alvara á ferðum. Í Covid-faraldrinum áttuðu sig allir á því að það væri alvara á ferðum, málið væri stórt og alvarlegt og við þyrftum einhvers konar þjóðarátak. Við lögðum traust okkar á vísindamenn og fórum eftir ráðum þeirra. Það sama þarf að gera gagnvart loftslagsvánni. Frú forseti. Ég legg til að þingsályktunartillagan fari til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Í júní ítrekaði loftslagsráð áskorun sína til stjórnvalda í kjölfar viðvörunar frá IPCC um að framfylgja af mun meiri festu í þeim aðgerðum sem þegar hafa verið ákveðnar og um leið að hraða frekari stefnubreytingum og aðgerðum í loftslagsmálum. Loftslagsráð sagði í ályktun sinni að markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 væru bæði óljós og ófullnægjandi. Það er fullljóst að til þess að ná markmiðum þarf að setja fram skýr tímasett og raunhæf markmið eigi dæmið einfaldlega að ganga upp. Réttlát, græn umskipti þar sem jöfnuður og samfélagsleg ábyrgð eru í forgrunni eru liður í því. Loftslagsráð sagði hreint út að framkvæmdir aðgerðaáætlunarinnar í loftslagsmálum væru ómarkvissar. Frú forseti. Ég spyr hvort við ætlum að fljóta sofandi að feigðarósi. Ætlum við að sætta okkur við röskun á öllum þeim lífsgæðum og stöðugleika sem við búum við? Ætlum við að láta börnin okkar lifa í heimi sem vísindamenn um allan heim eru sammála um að sé ólífvænlegur og muni valda dauða og þjáningar milljarða manna? Hvaða skilaboð erum við að senda ungmennum sem hafa staðið hér við Alþingishúsið föstudag eftir föstudag í skólaverkföllum og hafa gríðarlegar áhyggjur af framtíð sinni og það réttilega? Eigi ekki allt að fara í skrúfuna þarf að hefjast handa strax. Þetta er áratugurinn sem öllu máli skiptir en samt er útblástur að aukast jafnt og þétt. Við þurfum að hefjast handa og ég tek undir með félögum mínum í Samfylkingunni, Jafnaðarmannaflokki Íslands, með loftslagsráði og ekki síst, frú forseti, með ungmennum sem taka þátt í loftslagsverkfallinu: Við skuldum þeim einfaldlega að tryggja þeim lífvænlega framtíð.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um aðkomu öryrkja og ellilífeyrisþega að kjaraviðræðum ásamt flokksfélögum mínum í Flokki fólksins, Ásthildi Lóu Þórsdóttur, Guðmundi Inga Kristinssyni, Jakobi Frímanni Magnússyni, Tómasi A. Tómassyni og Wilhelm Wessman. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að tryggja aðkomu heildarsamtaka öryrkja og ellilífeyrisþega að viðræðum ríkisstjórnarinnar og fulltrúa vinnuveitenda og launþega um komandi kjarasamninga og tryggja að öryrkjar og ellilífeyrisþegar fái tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í viðræðunum ásamt því að ríkisstjórnin taki rökstudda afstöðu til þeirra sjónarmiða áður en viðræðunum lýkur.“ Tillaga þessa efnis var áður flutt á síðasta þingi, á 152. löggjafarþingi. Hér eru nokkur atriði sem vert er að reifa aðeins betur. Í fyrsta lagi ályktar Alþingi með viljayfirlýsingu sinni að fela ríkisstjórn að tryggja aðkomu heildarsamtaka öryrkja og aldraða að viðræðum ríkisstjórnarinnar og fulltrúa vinnumarkaðarins. Um mikilvæga aðkomu er að ræða þar sem öryrkjar og aldraðir hafa ekki verkfallsrétt í dag og mjög mikilvægt að þau fái að koma sjónarmiðum sínum að í þeim mikilvægu viðræðum sem munu að öllum líkindum eiga sér stað á lokaspretti í kjarasamningsviðræðum. Í öðru lagi ber ríkisstjórninni að tryggja að þessi aðildarsamtök fái tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum að í viðræðunum. Í þriðja lagi felur yfirlýsingin það í sér að ríkisstjórnin taki rökstudda afstöðu til þeirra sjónarmiða áður en viðræðum lýkur, þ.e. að sjónarmiðin fái að ganga fram og komist að í viðræðunum og ríkisstjórnin taki rökstudda afstöðu til þeirra. Nú eru fulltrúar vinnuveitenda og launþega í þann mund að hefja viðræður um gerð kjarasamninga. Stærsti einstaki kjarasamningurinn, lífskjarasamningurinn, rennur út 1. nóvember nk. Fjölmörg fordæmi eru fyrir því að ríkisstjórnin hafi aðkomu að kjaraviðræðum þegar um er að ræða víðfeðma samninga milli fjölda samtaka, bæði launþega og vinnuveitenda. Aðkoma ríkisstjórnarinnar að gerð lífskjarasamninganna árið 2019 er aðeins eitt dæmi af mörgum. Þá gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu um að ráðist yrði í ýmsar aðgerðir að fjárhæð 80 milljarða kr. á gildistíma lífskjarasamninganna til að styðja við markmið samninganna um stöðugleika og bætt lífskjör launafólks. Nauðsynlegt er að öryrkjar og ellilífeyrisþegar eigi sæti við borðið í samningaviðræðum ríkis, launþega og vinnuveitenda um kaup og kjör í landinu. Sagan sýnir að í slíkum viðræðum eru iðulega teknar veigamiklar ákvarðanir um ráðstöfun opinberra fjármuna sem varða hagsmuni allra landsmanna og teknar veigamiklar ákvarðanir um ráðstöfun þeirra opinberu fjármuna sem varða hagsmuni þjóðarinnar í heild og alls samfélagsins, þar á meðal öryrkja og ellilífeyrisþega. Því ber ríkinu að tryggja að öryrkjar og ellilífeyrisþegar fái að koma sjónarmiðum á framfæri í þeim viðræðum og einnig að taka rökstudda afstöðu til sjónarmiða sem þau leggja fram við samningaborðið í þessum þríhliða viðræðum sem munu að öllum líkindum eiga sér stað á lokaspretti samningaviðræðna. Í 69. gr. laga um almannatryggingar segir að bætur almannatrygginga skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þrátt fyrir þau skýru lagafyrirmæli hafa fjárhæðir almannatrygginga ekki fylgt launaþróun undanfarin ár og nú mælist uppsöfnuð kjaragliðnun í tugum prósenta. Öryrkjar og ellilífeyrisþegar geta ekki nýtt sér verkfallsrétt til að krefjast kjarabóta. Það hefur tvímælalaust áhrif á þróun kjara þeirra, enda hefur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn svo gott sem virt mannréttindi þeirra að vettugi. Það er afar mikilvægt að sátt náist, ekki aðeins milli fulltrúa vinnumarkaðarins og ríkisins heldur einnig lífeyrisþega. Slík sátt myndi skapa grundvöll fyrir auknum jöfnuði í samfélaginu. Ég vil ítreka að ástæðan fyrir þessu er sú að hér er um stór heildarsamtök öryrkja og ellilífeyrisþega að ræða og það er grundvallaratriði að þau fái að koma að þessum viðræðum, svokölluðum þríhliða viðræðum, sem munu að öllum líkindum leiða til heildarsamkomulags varðandi kjarasamningsviðræðurnar. Ber að endurtaka að öryrkjar og ellilífeyrisþegar geta ekki nýtt sér verkfallsrétt til að krefjast kjarabóta. Þessi hópur stendur það veikt að vígi að hann hefur orðið fyrir kjaragliðnun undanfarin ár. Það er m.a. vegna þess að það er svo auðvelt að líta fram hjá þeim í kjarasamingsviðræðunum. Með samþykkt þessarar tillögu myndi Alþingi lýsa yfir vilja sínum til þess, og fela ríkisstjórninni það, að tryggja þessa aðkomu sem er mjög mikilvæg. Bara aðkoman sjálf og það að tekin sé rökstudd afstaða til sjónarmiða þessa hóps mun skapa enn meiri sátt á vinnumarkaðinum og í samfélaginu í heild. Ekki síst í samfélaginu í heild og það er grundvallaratriði. Ég vísa málinu til nefndar og vona að það fá góða meðferð þar og að umsagnir berist eins og lög gera ráð fyrir.

Forseti. Öll getum við átt á hættu að veikjast einhvern tíma á lífsleiðinni. Alvarleg veikindi koma fólki oftast algerlega í opna skjöldu. Á einu augnabliki umturnast líf fólks og það er ekki óalgengt að samhliða sæti áherslur, lífsskoðanir og framtíðarsýn fólks endurskoðun. Að ná bata er vegferð sem krefst fullrar athygli fólks. Það skiptir ofboðslega miklu máli að þegar við veikjumst höfum við fullt svigrúm til að setja alla okkar orku og tíma í að hlúa að okkur sjálfum og ástvinum okkar og ná bata. En þegar við veikjumst erum við sett í ákveðna stöðu innan samfélagsins, stöðu sjúklings. Þessi staða getur verið miserfið fyrir fólk, því eðlilega er fólk með misgott bakland, misgóða þekkingu á réttindum sínum og hvernig þjónustukerfin okkar virka, og þjónustukerfin okkar eru oft mjög flókin. Alls konar ágreiningur getur sprottið upp innan heilbrigðiskerfisins sem er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. En það sem er hins vegar óeðlilegt er að sjúklingar eigi sér engan málsvara þegar ágreiningur kemur upp. Sjúklingar geta vissulega beint kvörtunum til embættis landlæknis ef þeir telja að á sér hafi verið brotið, en landlæknir er hlutlaus úrskurðaraðili og í slíkum málum þurfa sjúklingarnir sjálfir að leita aðstoðar lögfræðinga sem getur verið mjög kostnaðarsamt og tímafrekt. Málsmeðferðin er einnig þung í vöfum, tekur langan tíma og landlæknisembættið hefur ótal mörgum öðrum verkefnum að sinna. Við sem flytjum þessa tillögu teljum að réttindagæslu sjúklinga verði best sinnt með því að stofna sérstakt embætti umboðsmanns sjúklinga sem gætir hagsmuna þeirra. Það má alltaf búast við því að alls konar ágreiningur geti sprottið upp innan heilbrigðiskerfisins sem er algerlega eðlilegt. En við viljum að þessir sjúklingar eigi sér málsvara innan kerfisins þannig að þeir séu ekki settir í þá stöðu að gæta sjálfir eigin hagsmuna. Afleiðing þess er að fjöldi fólks fær ekki nauðsynlegt rými til að einbeita sér að bata út af því að það þarf að berjast fyrir réttindum sínum innan kerfisins sem það er á sama tíma háð til að ná bata. Það er vond staða að setja fólk í. Það er ekki góð staða að standa í ágreiningi við fólk sem maður er háður aðstoð við að ná bata. Hugmyndin að því að stofna embætti umboðsmanns sjúklinga er ekki ný af nálinni en henni var fyrst haldið á lofti af mannréttinda- og neytendasamtökum á sjöunda áratug síðustu aldar. Markmiðið var að hlúa að þeim sem minna mættu sín og þyrftu sérstaka aðstoð í samskiptum sínum við heilbrigðisstofnanir. Kvennalistinn lagði fram tillögur um breytingar á þágildandi lögum um heilbrigðisþjónustu, um trúnaðarmenn sjúklinga og aðstandenda þeirra. Frumvarp Kvennalistans gekk út á að koma á fót trúnaðarmannakerfi líkt og tíðkast á vinnustöðum, þ.e. að hver heilbrigðisstofnun hefði teymi trúnaðarmanna sem sjúklingar og aðstandendur gætu leitað til. Þetta frumvarp fékk mjög jákvæða umfjöllun en náði samt ekki fram að ganga í þinglegri meðferð, því miður. Síðan lagði þingfólk Alþýðuflokksins fram þingsályktunartillögu á 120. löggjafarþingi um að fela ríkisstjórninni að undirbúa ráðningu umboðsmanna sjúklinga að öllum stærri sjúkrahúsum og í hverju heilsugæsluumdæmi sem myndu gæta hagsmuna og réttinda sjúklinga, sem m.a. byggðist á hugmynd Kvennalistans um trúnaðarmenn sjúklinga. Hlutverk umboðsmanns sjúklinga samkvæmt þessari tillögu er að vera opinber talsmaður sjúklinga og vinna að því að veitendur heilbrigðisþjónustu taki fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna þeirra, að taka við kvörtunum, meta þær og aðstoða sjúklinga við að koma þeim á framfæri og að leysa samskiptavanda og deilumál. Umboðsmaður verður tengiliður sjúklings og aðstandenda hans við starfsfólk og stjórnendur heilbrigðisstofnana hvað varðar kvartanir um þjónustu og hugsanlega lögsókn. Umboðsmaður getur bæði tekið mál til meðferðar eftir kvörtun frá sjúklingi eða að eigin frumkvæði. Umboðsmanni er líka ætlað að hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni sjúklinga. Hann á að miðla upplýsingum og veita þjónustu við sjúklinga og aðstandendur þeirra ásamt því að vera til aðstoðar og leiðbeiningar varðandi réttindi þeirra. Hann á að gefa markvisst út fræðandi og leiðbeinandi efni fyrir sjúklinga og aðstandendur og hann á að stuðla að bættum starfsháttum í heilbrigðisþjónustu þannig að sjúklingar upplifi minni streitu, skjótari bata og fái aðstoð frá fyrstu viðkomu innan heilbrigðiskerfisins og þar til meðferð lýkur. Nú höfum við mjög góða reynslu af þeim embættum umboðsmanna sem til eru, eins og umboðsmanni barna og umboðsmanni Alþingis. Það segir sig sjálft að þegar við erum með hóp fólks sem er í erfiðum og viðkvæmum aðstæðum, er að kljást við veikindi og erfiða hluti, þá skiptir máli að hafa einhvern til aðstoðar, einhvern sem er talsmaður manns í mjög flóknu kerfi. Það eru ekkert allir sem hafa gott bakland sem getur aðstoðað í svona flóknum málum á tímum sem maður þarf að setja orku sína í að ná fullum bata en ekki að reyna að átta sig á flóknum kerfum, hver réttindi manns eru, hvernig maður eigi að beita sér, hvort meðferðin sé sú rétta og ef einhver ágreiningur kemur upp. Það er von þeirrar sem hér stendur að þetta mál gæti orðið til þess að bæta hag og réttindi fólks á meðan það er í þeim erfiðu aðstæðum að kljást við veikindi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að vera fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu til þingsályktunar um umboðsmann sjúklinga og vil taka fram að þingflokkur Flokks fólksins stendur heils hugar að baki þessari tillögu, við erum meðflutningsmenn. Mig langar að spyrja hv. þingmann um eitt. Það er smá sögulegt yfirlit í greinargerð með þingsályktunartillögunni þar sem kemur fram að Kvennalistinn hafi lagt fram breytingartillögu á 112., 116., 117. löggjafarþingi á þágildandi lögum um heilbrigðisþjónustu, um trúnaðarmenn sjúklinga og aðstandenda þeirra. Einnig hafi verið lögð fram þingsályktunartillaga af þingmönnum Alþýðuflokksins - eða þingfólki Alþýðuflokksins, til að hafa það rétt, eða þingmönnum Alþýðuflokksins, ég held að við séum alla vega menn öll saman - á 120. löggjafarþingi um að fela ríkisstjórninni að undirbúa ráðningu trúnaðarmanns umboðsmanna sjúklinga. Rakið er að breytingartillaga Kvennalista, frumvarpið, hafi fengið jákvæða umfjöllun en að ekkert hafi orðið úr eða málið ekki náð fram að ganga. Veit hv. þingmaður hver ástæðan fyrir þessu var? Hvernig stóð á því að frumvarpið náði ekki fram að ganga? Og einnig: Þekkir hv. þingmaður til slíkra embætta á hinum Norðurlöndunum, ríkjum sem við berum okkur saman við? Ég vil taka fram að ég tel að þetta sé mjög mikilvægt mál. Ég sé líka að litið er á umboðsmann sem tengilið aðstandenda og starfsfólk og stjórnendur heilbrigðisstofnana líka og ég veit til þess að prestar hafa gegnt þessu hlutverki að vissu leyti. Hér er um mikið réttindamál að ræða og það væri mjög fróðlegt að vita ef hv. þingmaður gæti upplýst um örlög þessara mála á þinginu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni stuðninginn og spurningarnar. Ég viðurkenni að ég veit ekki af hverju þetta mál náði aldrei fram að ganga. Mig grunar að eins og með svo margt annað, svo margar aðrar góðar hugmyndir, þá strandi á fjármagni, að það sé einhver þröskuldur í veginum að fara í það. En mögulega er þetta líka einhver íhaldssemi innan kerfisins sem ég átta mig ekki á. En ein af ástæðunum fyrir því að ég var dálítið spennt fyrir því að leggja fram þetta mál núna var einmitt upp á umræðuna og umsagnirnar. Ég hlakka til að fá að sjá umsagnirnar sem koma um málið því að ég átta mig ekki almennilega á því hvort það er stuðningur t.d. hjá landlæknisembættinu eða innan heilbrigðiskerfisins eða ráðuneytisins við þessa hugmynd. Þetta mál er líka m.a. lagt fram til þess að fá það fram og inn í umræðuna hvort stuðningurinn sé til staðar og ef ekki, hverjar hindranir séu, hverjir þröskuldarnir séu. Af hverju er ekki stuðningur við þetta? Það er eitthvað sem ég hlakka til að fá fram og að geta rætt þetta mál áfram.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi kostnaðinn - það er náttúrlega það fyrsta sem mér datt í hug: Já, það er kostnaður, þess vegna er þetta embætti ekki stofnað, það má ekki stofna enn eitt örembættið sem ég tel reyndar ekki - það er nú til skýrsla frá Ríkisendurskoðun um þessi tvö embætti. Ég tel, og það kemur fram í greinargerðinni í þriðju setningu, með leyfi forseta: „Í slíkum málum þurfa sjúklingar því sjálfir að leita sér aðstoðar lögfræðinga sem getur verið mjög kostnaðarsamt og tímafrekt.“ Ég lít á það þannig að í þessu embætti umboðsmanns sjúklinga yrði að vera góður lögfræðingur eða lögmaður þarna og að það væru raunverulega einn eða tveir starfsmenn hjá umboðsmanni sjúklinga sem gætu aðstoðað sjúklinga og gætt réttar þeirra og gætu verið með ályktanir eða álit almennt, leiðbeiningar til stjórnvalda til að bæta úr og líka leiðbeiningar til sjúklinganna. Ég tel að þetta gæti sparað kostnað, það er mín skoðun, að þarna væru embættismenn, starfsmenn ríkisins, og að það myndi ekki kosta neitt fyrir sjúklinga að leita til þeirra, þeir myndu veita þeim mikinn stuðning, og að það væri verið að fá mikið fyrir lítið þarna. Eins væri þarna upplýsingagjöf og álit, leiðbeiningar til stjórnvalda um hvernig hægt væri að bæta málsmeðferðina. Þannig að ég held varðandi þetta kostnaðarsjónarmið; ef þú horfir á þetta svona samfélagslega séð þá þurfi kostnaðurinn ekki að vera mjög mikill fyrir samfélagið. Ég veit að þetta er gríðarlegur kostnaður fyrir sjúklingana. Mig grunar það líka og mér finnst það bara mjög áhugavert efni og ég held að það muni ekki vaxa stjórnvöldum í augum eða vera fyrirstaða gagnvart því að stofna þetta mikilvæga embætti umboðsmanns sjúklinga að segja að kostnaðurinn sé of mikill. En það væri gott að heyra álit hv. þingmanns á því.

Forseti. Já, þetta er alltaf sama umræðan. Þegar við horfum til kostnaðar þá virðumst við einhvern veginn bara horfa á einn mjög afmarkaðan stað og erum í raun ekkert allt of mikið að horfa á þau keðjuverkandi áhrif sem þetta getur haft og sparnaðinn sem þetta felur í sér. Það er þessi langtímahugsun og að hugsa um samhengi hlutanna sem vantar oft þegar við erum að skoða kostnaðinn við breytingar. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni og tek undir það, ég held að þetta muni spara fjármagn fyrir sjúklinginn, fyrir einstaklinginn sem er að sækja sér aðstoðina, sem skiptir máli en ég held líka að það gæti bara létt undir öllu kerfinu af því að þegar kemur að því að átta sig á hver réttindi manns eru í kerfinu og hvernig þjónustunni er háttað, hvert þú átt að sækja þér þjónustu og annað þá getur það verið algjör frumskógur fyrir fólk sem ekki hefur þurft að díla við þetta áður. Ef einhver einstaklingur eins og umboðsmaður sjúklinga er til staðar til þess að leiðbeina fólki þá get ég ekki ímyndað mér annað en að það létti á öllu kerfinu og komi í veg fyrir að verið sé að fara á marga staði eða fara á vitlausa staði og létti líka undir með landlæknisembættinu í leiðinni, að þetta væru tvö embætti sem gætu unnið bara ofboðslega vel saman. Þannig að ég sé fyrir mér að bæði myndi þetta létta á og spara pening til langs tíma. Ég held að við ættum ekki að láta kostnaðinn stoppa okkur. Við ættum líka að hugsa um hvernig þetta myndi aðstoða fólk, upplifun þess af heilbrigðiskerfinu myndi líka batna til muna og það skiptir máli. Það skiptir máli að almenningur beri traust til heilbrigðiskerfisins okkar og þetta væri, held ég, bara mjög jákvætt skref í því.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé um mikilvægt mál að ræða fyrir heilbrigðiskerfið, að stofnað verði sérstakt embætti umboðsmanns sjúklinga sem hafi það hlutverk að standa vörð um hagsmuni og réttindi sjúklinga og verði opinber talsmaður þeirra og sinni eftirliti með heilbrigðisþjónustu með tilliti til réttinda sjúklinga. Þetta er mikið réttindamál fyrir sjúklinga og þetta er embætti sem hefur verið skortur á í mörg ár. Má vísa til þess sem kom fram í ræðu hv. þm. Halldóru Mogensen sem flytur málið, og kemur einnig fram í greinargerð, að Kvennalistinn reyndi þrisvar sinnum að flytja mál um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, um trúnaðarmenn sjúklinga, og sama gerði Alþýðuflokkurinn með þingsályktunartillögu um ráðningu sérstaks umboðsmann sjúklinga. Þetta embætti myndi einnig hafa fræðsluhlutverk, leiðbeinandi fræðsluhlutverk til almennings og líka til heilbrigðisþjónustunnar og spítala í landinu. Mig langar að benda líka á það að í dag hefur Landspítalinn ekki innri endurskoðun, svo ótrúlegt sem það má vera. Þeir hafa ekki innri endurskoðun. Ég veit að umboðsmaður sjúklinga er ekki innri endurskoðandi en það vantar klárlega eftirlitsaðila með heilbrigðiskerfinu. Það vantar innri endurskoðun og það vantar talsmann sjúklinga sem hefur eftirlit með heilbrigðisþjónustu og hefur það hlutverk að hafa eftirlit út frá sjónarmiðum réttinda sjúklinga. Það er grundvallaratriði. Heilbrigðisþjónusta er jú þjónusta við sjúklinga og fólkið í landinu. Þetta er þjónustustarfsemi og þá er mjög mikilvægt að eftirlitinu sinni talsmaður þeirra sem heilbrigðisþjónustan veitir þjónustu til. Það er algjört grundvallaratriði. Þetta hefur sárlega vantað og ég tel að þetta verði mjög gott fyrir heilbrigðisþjónustuna til að bæta starfsemina þar, straumlínulaga hana og gera hana betri, myndi stórlega bæta þjónustuna. Umboðsmaðurinn hefði líka leiðbeinandi fræðsluhlutverk. Það yrði vissulega kostnaður. Mig grunar að málið hafi ekki náð fram að ganga á sínum tíma, þegar Kvennalistinn flutti mál um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, um trúnaðarmann sjúklinga, og Alþýðuflokkurinn gerði það með þingsályktunartillögu, vegna þess að kostnaðurinn hafi vaxið mönnum í augum. Ég tel, ef málið er skoðað nánar, að kostnaður við svona embætti þurfi ekki að vera mikill. Við erum að tala um einn til tvo starfsmenn, tvo lögfræðinga, lögmenn, sem væru í fullu starfi. Þeir myndu standa vörð um hagsmuni og réttindi sjúklinga, sinna eftirlitshlutverki út frá réttindum sjúklinganna og sinna leiðbeinandi fræðsluhlutverki. Það er mjög kostnaðarsamt fyrir fólk í dag að þurfa að leita til lögfræðinga. Það veigra sér margir við því að leita til lögmanna út af kostnaði. Það er bæði tímafrekt og kostnaðarsamt. Eins og hér kemur fram þá fylgir því aukaálag ofan á veikindi ef sjúklingur lendir í deilumáli við heilbrigðisyfirvöld. Þá er gott að hafa umboðsmann sjúklinga sem tekur utan um sjúklinginn, aðstoðar hann, leiðbeinir honum um réttindi sín og segir honum hver úrlausnarefnin eru. Þá getur hann tekið rökstudda afstöðu til þess hvað hann gerir í málinu, farið jafnvel með það til landlæknis sem er hlutlaus úrskurðaraðili. Umboðsmaður sjúklinga myndi ekki ganga inn á störf landlæknis heldur er þetta viðbót. Þetta er viðbót við heilbrigðisþjónustu, með þessu er verið að bæta heilbrigðisþjónustuna. Maður hefur heyrt margar sorgarsögur sjúklinga sem hafa lent í áföllum eftir að hafa fengið heilbrigðisþjónustu og þá myndast alls konar biturleiki í baráttunni um kerfið og það er mjög mikilvægt að fólk geti leitað til aðila eins og hér er verið að tala um. Samfélagslegur kostnaður myndi vera minni á endanum en án embættisins. Vissulega yrði þetta mjög lítið embætti og lítil stofnun og ég veit að Ríkisendurskoðun hefur fjallað um þessi örembætti á Íslandi en við lifum nú í litlu samfélagi og það að hafa einn til tvo starfsmenn við embætti umboðsmanns sjúklinga yrði ekki dýrt út af smæðinni, síður en svo. Ég vona að málið fái mjög góða umfjöllun í nefnd og fái umsagnir, það verður spennandi að sjá allar umsagnir eins og framsögumaður sagði áðan. Ég tel að þetta sé eitt af þeim málum sem við í stjórnarandstöðunni ættum að geta fengið í gegn án andstöðu stjórnarþingmanna.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem var fyrst lögð fram í mars síðastliðnum af þingflokki Viðreisnar. Það var Dagbjartur Gunnar Lúðvíksson, varaþingmaður Viðreisnar, sem flutti þá málið og átti frumkvæði að vinnslu þess. Flutningsmenn núna eru hv. þingmenn Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Guðbrandur Einarsson, Jón Steindór Valdimarsson og sá er hér stendur. Markmið þessarar tillögu er að gera fólki á leigumarkaði auðveldara að standast greiðslumat við kaup á íbúðarhúsnæði, sérstaklega í tilvikum þar sem kaup þýða að það geti lækkað greiðslubyrði sína í hverjum mánuði. Það ætti ekki að þurfa að hafa mörg orð um það hversu mikilvægt það getur verið fyrir einstaklinga og fjölskyldur. Tillagan er skýr og skorinorð og hljóðar svona, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að gera nauðsynlegar breytingar á reglugerð um lánshæfis- og greiðslumat til að auðvelda fólki á leigumarkaði að kaupa sér íbúðarhúsnæði til eigin nota. Skulu reglurnar taka mið af því að hafi kaupandi staðið skil á leigu fyrir íbúðarhúsnæði samkvæmt þinglýstum leigusamningi í 12 mánuði eða lengur teljist greiðslugeta hans samsvara sambærilegri fjárhæð á mánuði og hann hefur greitt á tímabilinu. “ Við erum hér að líta til þess að leigumarkaður á Íslandi er að flestu leyti ekki eins þroskaður og á hinum Norðurlöndunum. Þar er það þannig, og þetta hefur margoft komið fram í umræðu um þessi mál hér í þessum þingsal og úti í samfélaginu almennt, að fólk hefur raunverulegt val um það hvort það vilji festa peninginn sinn í eign eða búa við sveigjanleikann sem fylgir leigumarkaði. Hér, svona til samanburðar, er mun stærra hlutfall leiguhúsnæðis í eigu einstaklinga en ekki leigufélaga, leiguverð er hátt og húsnæðisöryggi leigjenda takmarkað. Þetta eru allt saman þættir sem ítrekað hefur verið bent á þegar er verið að bera saman annars vegar eignamarkaðinn og hins vegar svo leigumarkaðinn. Það er örugglega þannig að það eru margir hlutir sem skýra þessa stöðu. Þetta hefur svolítið verið í þjóðarsálinni, getum við sagt, í gegnum tíðina svona öðrum þræði. Það má t.d. halda langa ræðu um sveiflótt efnahagsumhverfi í gegnum tíðina sem hefur svo ýtt mönnum út í fjárfestingu í eigin húsnæði. Þetta hefur þótt vera örugg leið til að geyma peningana á Íslandi þegar við skoðum aftur í áratugina. Fyrri kynslóðir lögðu ofuráherslu á að byggja sér þak yfir höfuðið og þrýstingur samfélagsins, staða efnahagsmála og viljinn til sjálfstæðis hjá mörgum einstaklingum fyrir fjölskyldurnar sínar í sveiflóttu umhverfi var auðvitað mikill drifkraftur ásamt fjöldamörgu öðru sem of langt mál er að telja upp. Ég ætla því ekkert að fara langt ofan í það. Staðan núna er sú að það er mun hagstæðara fyrir einstaklinga og fjölskyldur að eiga en leigja. Hjá mörgum er húsið undirstaða eignamyndunar yfir ævina. Því til viðbótar er stuðningur í formi vaxtabóta og skattfrjálsrar ráðstöfunar séreignarsparnaðar hærri en húsnæðisbætur. Fólk er því mun betur sett ef það kemst yfir hindrunina sem útborgun og greiðslumat er. Og sú hindrun sem útborgun getur verið er auðvitað veruleg, þess þá heldur er einmitt mikilvægt að það séu ekki girðingar og einhverjir múrar í greiðslumatinu sem hafa hamlandi áhrif á fólk. Við nefnum hér, svo að ég vitni í greinargerðina, með leyfi forseta: „Síðustu áratugi hafa stjórnvöld rekið séreignarstefnu sem felur í sér beina hvata til fasteignakaupa, m.a. með heimild til skattfrjálsrar úttektar séreignarsparnaðar, með því að fjármagnstekjuskattur er ekki lagður á íbúðarhúsnæði og með leiðréttingunni eftir hrun. Samhliða því getur fólk á fasteignamarkaði verið nokkuð öruggt um eignamyndun sína, sérstaklega til lengri tíma,“ - þótt auðvitað séu sveiflur í því eins og mörgu öðru - „og eykur hana gjarnan um hver mánaðamót. Þannig er hluti afborgunar íbúðalána sparnaður til efri ára. Sami kostnaður leigjenda verður þeim ekki til eignarauka þótt hann sé oft hærri en mánaðarlegar afborganir lána.“ Þarna var ég að vísa beint í greinargerð með málinu og þetta endurspeglast í tölfræðinni. Það eru aðeins um 13% þjóðarinnar sem eru á leigumarkaði og af þeim fjölda, og þetta er mjög áhugavert, eru rétt um 10% sem segjast vilja vera þar. 1,3% þjóðarinnar er og vill vera í leiguhúsnæði. Við höfum t.d. verið að tala mikið um þennan hóp á undanförnum mánuðum í þessu síhækkandi vaxtaumhverfi og þar sem verðbólgan hefur verið á fleygiferð hefur Seðlabankinn sérstaklega tiltekið þennan hóp sem þarf að hafa áhyggjur af, margrætt um sérstakar aðgerðir honum til handa. Leiguverð er orðið mjög hátt og auðvitað sjá margir leigjendur það í hendi sér að það að komast inn á eignamarkaðinn getur lækkað mánaðarlega greiðslubyrði í einhverjum tilfellum og jafnvel mörgum tilfellum. Það er því okkar mat að þessi tillaga sé alveg sérstaklega brýn eins og staða efnahagsmála er núna til þess að hjálpa fólki sem vill ekki vera á leigumarkaði en kemst ekki af honum. Hitt er síðan annað mál að það má halda langa tölu um það hvernig best væri að reyna að þroska og þróa íslenskan leigumarkað til lengri tíma. Það er nú eiginlega þannig að við erum ekkert að halda því fram að þetta mál lagfæri brotinn leigumarkað en það getur bætt hag fólks sem er fast á leigumarkaði á sama tíma og það greiðir hærri leigu en afborganir væru af sambærilegri eign. Í dag eru reglurnar um greiðslumat þannig að frá tekjum fólks eru dregin neysluviðmið og þau eru birt á vef félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins. Þau viðmið geta bara endurspeglað meðaltöl en ekki raunverulegan neyslu og þar af leiðandi raunverulega greiðslugetu þess heimilis sem um ræðir. Í skýrslunni Íslensk neysluviðmið sem gefin var út af velferðarráðuneytinu árið 2011 var gerður sá fyrirvari að þau væru „hvorki endanlegur mælikvarði á hvað telst nægjanleg neysla einstakra heimila né dómur um hvað einstakar fjölskyldur þurfa sér til framfæris.“ Það er auðvitað best að greiðslumat endurspegli raunverulega greiðslugetu fólks. Til þess er það nú gert og það er fátt betur til þess fallið en að skoða þau útgjöld sem fólk hefur raunverulega staðið undir til lengri tíma eins og hugmyndin er með þessari tillögu. Það væri síðan auðvitað hægt að fara aðeins í gegnum það að þegar fólk stendur frammi fyrir því að fara í greiðslumat þá er það oft þannig að menn standa í því að færa bókhaldið, færa bíl á milli einstaklinga bara svo að dæmi sé tekið, eða jafnvel fá lánaða peninga til að leggja inn á reikning tímabundið á meðan greiðslumatið stendur yfir og annað í þeim dúr. Kannski væri það jákvæð hliðarverkun af þessari þingsályktunartillögu að greiðslumötin og framkvæmd fólks við að fylla út þau gögn sem þeim fylgir yrði þá kannski raunsærri fyrir vikið. Rúmlega fjórðungur leigumarkaðar, eða 27%, býr við það sem Hagstofa Íslands kallar íþyngjandi húsnæðiskostnað, sem er þegar heildarkostnaður húsnæðis er yfir 40% af öllum ráðstöfunartekjum heimilisins. Til samanburðar er hlutfall heimila í eigin húsnæði sem býr við íþyngjandi húsnæðiskostnað ekki 27% heldur 8,9%. Þetta segir okkur þá að það hallar á leigjendur. Við tökum hér fram í greinargerð, svo að ég vitni beint í hana: „Ráðherra er falið að útfæra tillöguna í reglugerð. Rétt er að ráðuneytið taki við þá vinnu afstöðu til þess hvernig beri að gera ráð fyrir auknum kostnaði, m.a. vegna viðhalds fasteigna, í greiðslumati fólks sem teldist standast greiðslumat á grundvelli þessarar undanþágu. Það er þó ekki til þess fallið að takmarka svigrúm þess hóps sem getur lækkað greiðslubyrði sína verulega með kaupum. Eins er rétt að ráðuneytið taki afstöðu til þess hvernig best sé að samræma efni tillögunnar við nýlegar reglur Seðlabanka Íslands, nr. 1077/2021, sem kveða m.a. á um 40% greiðslubyrðarhlutfall að hámarki við fyrstu kaup og heimild lánveitenda til undanþágu sem nemur 5% af fjárhæð lánveitinga á hverjum ársfjórðungi burtséð frá takmörkunum reglnanna.“ Við teljum þetta því mikið réttlætis- og sanngirnismál. Við teljum að þetta eigi brýnt erindi til fólks eins og efnahagsástandið er núna og við tókum svo sem eftir því þegar málið var flutt á síðasta þingvetri að þá voru margir þingmenn úr öðrum flokkum sem voru mjög velviljaðir því að hnika málum til þannig að þetta gæti náð einhverju brautargengi. Við erum þess fullviss að staðan sé auðvitað enn þá þannig og hvetjum þingheim til að kynna sér þetta mál vel og lesa greinargerðina. Ég ætla að ljúka þessu með því að vitna hér í það sem sagt var um þetta mál í störfum þingsins fyrir nokkrum mánuðum þar sem varaþingmaður Viðreisnar, Dagbjartur Gunnar Lúðvíksson, sem þá sat hér inni, flutti ræðu. Hann sagði í lokin, og ég geri það að mínum lokaorðum hér, með leyfi forseta: „Það er í rauninni alveg óskiljanlegt að fólk sem á fyrir útborgun og sýnir það mánuð eftir mánuð að það geti vel staðið undir greiðslum, standist ekki greiðslumat fyrir lægri fjárhæð en það greiðir nú þegar. Að fólki sé meinað að lækka greiðslubyrði sína með kaupum og sé þar af leiðandi haldið föstu á leigumarkaði gegn vilja sínum og gegn hagsmunum sínum.“ Þetta kjarnar auðvitað málið og setur það skýrt fram.

Frú forseti. Ég mæli hér í annað sinn fyrir máli sem yrði til mikilla hagsbóta fyrir allan almenning á Íslandi og líklega fyrir ríkissjóð um leið. Með því myndum við búa til sérstöðu fyrir Ísland á sviði heilbrigðisþjónustu, sérstöðu þar sem við værum að nýta þau tækifæri sem gefast með því að vera fámenn, samheldin en vel stæð þjóð sem á að geta passað upp á alla einstaklinga samfélagsins. Hér er um að ræða tillögu til þingsályktunar um gjaldfrjálsar heilbrigðisskimanir. Hún hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við að innleiða heilbrigðisskimun fyrir alla 40 ára og eldri á þriggja ára fresti þeim að kostnaðarlausu. Ráðherra upplýsi Alþingi um framgang vinnu við innleiðingu heilbrigðisskimana á vorþingi 2023. Ástæðan fyrir því að við leggjum það fram með þessum hætti, sem þingsályktunartillögu, og felum ríkisstjórninni að framfylgja þessu fremur en að leggja þetta fram sem lagafrumvarp, er auðvitað fyrst og fremst sú að við höfum séð að það er ekki mikill hljómgrunnur fyrir því hér á Alþingi að samþykkja lagafrumvörp stjórnarandstöðuþingmanna en með þessu móti getur ríkisstjórnin í raun gert þetta mál að sínu. Hún getur klárað útfærsluna og hrint þessu í framkvæmd og má mín vegna alveg þakka sjálfri sér það. Aðalatriðið er að af þessu verði því að þetta mun hafa mjög veruleg áhrif á lífsgæði Íslendinga og jafnvel lífaldur. Það er þekkt að þeir sem hafa efni á því, og eins hátt sett fólk í stjórnmálum og fyrirtækjum í mörgum löndum, er reglulega sent í heilbrigðisskimun til að kanna hvort það sé aukin hætta á hinum ýmsu sjúkdómum eða jafnvel að þeir séu þegar komnir. Með þessari tillögu er lagt til að allir Íslendingar 40 ára og eldri eigi rétt á þessari þjónustu. Við getum gert þetta vegna þess að í fyrsta lagi þá höfum við efni á því. En í öðru lagi er það nú segin saga, og ég hef ekki heyrt marga andmæla því, að besta fjárfestingin í heilbrigðismálum er forvarnir og lýðheilsa, lýðheilsustefna og forvarnir. Það skilar ávinningi og þar með talið efnahagslegum ávinningi þótt það sé ekki meginmarkmið þessa frumvarps. En ef við trúum því raunverulega að forvarnir séu besta fjárfestingin og feli ekki í sér raunverulega kostnaðaraukningu heldur frekar sparnað þá mun þessi tillaga ekki kosta neitt. Hún mun spara samfélaginu öllu peninga og tryggja betri heilsu og lengra líf Íslendinga. Í heilbrigðisstefnu til ársins 2030 er einmitt lögð mikil áhersla á að fyrirbyggja sjúkdóma og auðvelda fólki að lifa heilbrigðu lífi, tala um lýðheilsu, mikilvægi hennar. Svoleiðis að þessi tillaga fellur mjög vel að þessum mikilvægu markmiðum heilbrigðisstefnunnar og ætti því að vera í lófa lagið fyrir ríkisstjórnina að gera þetta að veruleika í samræmi við þá heilbrigðisstefnu sem þegar hefur verið samþykkt, þar sem þó vantar inn í aðferðirnar til að tryggja lýðheilsu og sem mestan árangur á sviði forvarna. Ástæðan fyrir því að hér er talað um fólk 40 ára og eldra er sú að það er viðmið sem víða er notað um það hvenær tilefni sé til að fara að leita reglulega eftir heilbrigðisskimunum, heimsækja lækna eða fara í rannsóknir til að fylgjast sérstaklega með heilsunni. Þó er gert ráð fyrir því að yngra fólk geti sótt sérstaklega um að fara í svona skimun og eins að í samráði við lækna geti menn sótt um að fara oftar en á þriggja ára fresti þegar sérstakt tilefni þykir til. Með þessu móti má ætla að hinir ýmsu sjúkdómar fyndust á fyrri stigum og hægt yrði að grípa inn í fyrr, þar með auka lífsgæði og lífslíkur fólks í sumum tilvikum og um leið spara heilbrigðiskerfinu það fjármagn sem ella færi í það að veita það sem ég tel að sé almennt viðurkennt, dýrari þjónustu. Þjónusta sem kemur til á síðari stigum er almennt talin dýrari en það sem hægt er að gera þegar gripið er inn í tæka tíð. Þetta er því ekki bara spurning um að finna hugsanlega sjúkdóma heldur einnig um þá áminningu sem í þessu felst, hvatningu og fræðslu til fólks um hvernig það geti breytt lífsstíl sínum, hagað hlutum aðeins öðruvísi, hvað þurfi að passa sérstaklega og með því móti reglubundin áminning til allra Íslendinga um hvernig þeir geti bætt heilsu sína út frá þeirri upplýsingagjöf sem af þessu myndi fylgja. Gert er ráð fyrir því að þótt ríkið fjármagni þetta og spari með því, eins og ég nefndi áðan, þá verði þetta ekki eingöngu á vegum opinberu heilbrigðisstofnananna heldur geti allar heilbrigðisstofnanir, sama hvert rekstrarform þeirra er, tekið þátt í þessu uppfylli þær skilyrði. Þá geti sjúklingarnir eða viðskiptavinirnir, skulum við kalla þá, einfaldlega valið hvert þeir vilja fara í sína skimun. Með þessu skapast samkeppni, jákvæð samkeppni á sviði heilbrigðisþjónustu þar sem sjúklingar, viðskiptavinir, munu velja að fara á þá staði þar sem þjónustan er góð að þeirra mati fremur en aðra. En þetta er líka gott fyrir heilbrigðisgeirann. Heilbrigðisstarfsfólk hefði meira svigrúm til að velja sér vinnustað og úr þessari samkeppni og uppbyggingu sem gæti orðið í kringum þetta í heilbrigðiskerfinu myndi eflaust spretta nýsköpun á öðrum sviðum. Þannig gæti fólk í heilbrigðisþjónustu haft aukna valmöguleika um vinnustað en um leið færi af stað aukin nýsköpun á þessu sviði og ómögulegt að segja til um hversu langt það myndi ná, hversu mikið yrði byggt á því. En þetta er a.m.k. mjög góður grunnur til að koma af stað samkeppni og nýsköpun á sviði heilbrigðisþjónustu. Þetta mál hefur verið flutt hér einu sinni áður eins og ég nefndi strax í upphafi og byggir raunar á kosningastefnu, kosningaloforðum Miðflokksins fyrir síðustu kosningar. Ég vona að í þessari umferð fái það að hraðari framgang hér á þinginu en síðast og minni á að við erum í rauninni að bjóðast til þess að láta þetta upp í hendurnar á ríkisstjórninni og fela henni að framkvæma í samræmi við þetta. Ég vona að ríkisstjórnin muni geta tekið við hugmynd, góðri hugmynd, og unnið úr henni, sama hvaðan hún kemur því að þetta er mál sem varðar ekki aðeins fjármál, fjárhag ríkissjóðs heldur varða heilsu og jafnvel líf Íslendinga. Ég er sannfærður um að af ef að þessu yrði yrði lífaldur Íslendinga aftur sá mesti í heimi að jafnaði eða að meðaltali og lífskjör og líðan fólks yrði líka betri hér en verið hefur. Til að gera langa sögu stutta, frú forseti, virðist mér að það sé allt jákvætt við þetta frumvarp. Það felur ekki í sér aukin ríkisútgjöld, það bætir heilsu og eykur lífslíkur landsmanna og það eykur á nýsköpun og tækifæri á sviði heilbrigðisþjónustu. Ég hvet því ríkisstjórnarflokkanna eindregið til að taka vel í þetta mál, láta það ekki deyja aftur í nefnd heldur meta kosti þess og fallast á að taka við verkefninu og innleiða það. Að því sögðu legg ég til að málið gangi til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Leyfist mér að fá hausverk um helgar? Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á lyfjalögum, nr. 100/2020, sem miðar að því að bæta aðgengi landsmanna að lausasölulyfjum. Það er mjög ánægjulegt að fá að mæla nú fyrir fyrsta lagafrumvarpi mínu hér á þingi sem er auðvitað frelsismál. Meðflutningsmenn mínir á máli þessu eru þau Gísli Ólafsson, Hanna Katrín Friðriksson, Diljá Mist Einarsdóttir og Óli Björn Kárason. Hér er um að ræða breytingu á 3. mgr. 33. gr. lyfjalaga en núgildandi málsgrein hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lyfjastofnun er heimilt að veita undanþágu frá ákvæði 1. mgr. til sölu tiltekinna lausasölulyfja í almennri verslun. Slíkar undanþágur má aðeins veita þar sem ekki er starfrækt lyfjabúð eða lyfjaútibú. Lyfjastofnun skal birta lista á vef sínum yfir þau lyf, styrkleika og pakkningar sem heimilt er að selja samkvæmt ákvæði þessarar málsgreinar.“ Breytingin í þessu frumvarpi miðar að því að 2. málsliður 33. gr. falli brott þannig að afnumið verði það skilyrði að undanþágur megi aðeins veita þar sem ekki er starfrækt lyfjabúð eða lyfjaútibú, sem sagt heimila sölu lausasölulyfja í almennum verslunum. Með nýju lyfjalögunum sem tóku gildi 1. janúar 2021 var Lyfjastofnun veitt heimild til að veita undanþágu frá ákvæði 1. mgr. 33. gr. þar sem kveðið er á um að einungis sé heimilt að selja almenningi lyf á grundvelli lyfsöluleyfis. Heimildin kveður á um að Lyfjastofnun geti veitt undanþágu til sölu tiltekinna lausasölulyfja í almennri verslun en slíka undanþágu megi aðeins veita þar sem ekki sé starfrækt lyfjabúð eða lyfjaútibú. Þannig er í raun í mjög litlum mæli heimilt að selja lausasölulyf utan apóteka. Þetta hefur maður aldrei skilið. Við erum með lyfseðilsskyld lyf sem eðli málsins samkvæmt krefjast þess að viss umgjörð sé utan um þau. Það þarf sérstaka heimild til að fá að kaupa þau. Svo erum við hins vegar með lyf sem ekki eru ávísunarskyld og eru opin öllum til kaupa. Því er þá þessi þröngi rammi settur utan um aðgengi fólks að þeim? Auðvitað á það ekki að skipta máli hver selur þessar nauðsynlegu vöru, miklu frekar eigum við að setja í kjölfarið eðlilegar kröfur á þann sem selur vöruna en ekki á hver það er. Með því að víkka út undanþáguheimild til að selja tiltekin lausasölulyf í almennum verslunum væri með tiltölulega einföldum hætti hægt að koma betur til móts við þarfir neytenda, auka aðgengi, auka samkeppni og lækka verð á tilteknum lausasölulyfjum sem Lyfjastofnun hefur þegar heimilað tilteknum almennum verslunum að selja hér á landi. Ef við snúum okkur að undanþágunni og framkvæmd hennar hefur Lyfjastofnun skilgreint að til þess að heimilt sé að selja þessi lausasölulyf í almennri verslun þurfi að vera a.m.k. 20 km í næsta apótek eða lyfjaútibú. Það er óvíst hvernig þetta viðmið varð til eða a.m.k. fann ég ekki neinar upplýsingar þar um. Aðrar upplýsingar er að finna á heimasíðu Lyfjastofnunar og þar stendur að um gróft viðmið sé að ræða sem hægt sé að víkja frá, t.d. með tilliti til veðuraðstæðna, sem er mjög áhugavert. Þá hefur að sama skapi Lyfjastofnun skilgreint almenna verslun sem allar aðrar verslanir en þær sem selja lyf á grundvelli lyfsöluleyfis, sem sagt bara venjulegar búðir. Lyfjastofnun hefur sett fram fínar leiðbeiningar til handa þeim verslunum sem hafa fengið þessa heimild til sölu lausasölulyfja. Leiðbeiningarnar innihalda skýran ramma um meðferð og móttöku, innkaup lyfja, tiltekin afgreiðsluskilyrði við sölu þeirra, þjálfun starfsfólks og svo mætti lengi telja. Ekki mun þetta frumvarp slá af neinar kröfur um öryggi lyfja og það er mjög mikilvægt að halda því hér til haga. Þegar frumvarp þetta er lagt fram eru 13 almennar verslanir með heimild til sölu á tilteknum lausasölulyfjum dreift um allt land. Það eina sem gerir þessar verslanir frábrugðnar öðrum almennum verslunum er hversu langt er í næsta apótek eða lyfjaútibú. Það er mikilvægt að halda því til haga að aðrar verslanir sem eru innan fjarlægðarmarka frá apótekum hljóta ekki síður að vera færar um að tryggja rétta meðferð, gæði og öryggi lyfja. Rökin fyrir því að veita aðeins almennum verslunum undanþágu sem uppfylla þetta 20 km skilyrði frá apóteki halda illa vatni. Með aukinni samkeppni í sölu á lausasölulyfjum má halda því fram að þjónustan batni og verð á þessum tilteknu lausasölulyfjum lækki. Undir það sjónarmið er tekið í skýrslu Norrænu samkeppniseftirlitanna um netverslun lyfja og sölu lyfja í lausasölu utan apóteka á Norðurlöndunum sem birt var 31. maí 2001. Hún er aðgengileg á heimasíðu Samkeppniseftirlitsins. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Með því að auka frelsi til sölu lausasölulyfja í almennum verslunum myndi þjónusta við almenning batna og samkeppni í sölu umræddra lyfja aukast.“ Þessi breyting á lyfjalögum getur því skipt sköpum fyrir rekstur almennra verslana, ekki síst fyrir smærri verslanir í smærri byggðarlögum. Afgreiðslutími apóteka er mjög misjafn eftir stærð byggðarlaga og taka afgreiðslutímar ekkert endilega tillit til þess hvenær einstaklingur fær t.d. frjókornaofnæmi, höfuðverk eða timburmenn. Forseti. Þetta litla skref myndi færa fyrirkomulag lyfsölu einu skrefi nær því sem gengur og gerist á Norðurlöndunum, að Finnlandi undanskildu. Núverandi undanþáguheimild í lyfjalögum hefur gefið góða raun og rök til að hefta þessa undanþágu við fjarlægðartakmörk frá næsta apóteki eru vart haldbær. Í greinargerð með frumvarpinu er að finna samantekt um fyrirkomulag sölu á lausasölulyfjum í Norðurlöndunum. Sala á lausasölulyfjum er leyfð í Danmörku, Noregi og Svíþjóð og þá er sala á nikótínlyfjum leyfð án takmarkana í Finnlandi. Í Svíþjóð er heimilt að selja ólyfseðilsskyld lyf í meiri mæli utan lyfjaverslana. Slíkt hefur leitt til verðsamkeppni á þeim lyfjum í Svíþjóð sem leitt hefur til betra aðgengis og lægra verðs til neytenda. Sölu lyfjanna fylgja afgreiðsluskilyrði en eins og ég rakti hér áðan hefur Lyfjastofnun þá þegar sett leiðbeiningar um slík afgreiðsluskilyrði sem er gert til að tryggja öryggi lyfjanna og þeirra sem þeirra neyta. Virðulegi forseti. Markmið með því að afnema skilyrði í lyfjalögum er að bæta aðgengi landsmanna allra að lausasölulyfjum og tryggja framboð nauðsynlegra lyfja og ekki síst skiptir þetta atriði máli fyrir íbúa dreifðari byggða. Þessi breyting rímar alveg ágætlega við markmið núgildandi lyfjalaga um að tryggja landsmönnum nægilegt framboð af nauðsynlegum lyfjum með öryggi sjúklinga að leiðarljósi og með sem hagkvæmastri dreifingu lyfja á grundvelli eðlilegrar samkeppni. Ég legg til að málið gangi að lokinni 1. umr. til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Ég ætlaði nú ekkert að hafa mörg orð um þetta mál en kem hér upp til að lýsa yfir miklum stuðningi við það og fagna því sem hér er verið að leggja til og vil þakka hv. þm. Berglind Rós Guðmundsdóttur fyrir að flytja þetta mál og koma því hingað áleiðis inn í þingsalinn og vekja máls á þessu. Það gæti virst svona við fyrstu sýn að þetta sé ekkert sérstaklega veigamikið mál, hafi ekkert endilega áhrif á eitthvað rosalega marga, en rétt eins og hv. þingmaður sagði er þetta samkeppnismál, þetta er neytendamál, bætir aðgengi fólks að vöru sem það sannarlega þarf á að halda á einhverjum tilteknum tíma og þetta fellir niður ákveðnar girðingar og forræðishyggju sem við sjáum oft í íslenskri löggjöf, illu heilli. Það er yfirleitt hugsun sem er sett inn í lög með góðum fyrirheitum og góður ásetningur að baki. En ég vil nú meina að hugsunin á bak við þetta fyrirkomulag, sem er þá verið að afnema með þessari lagabreytingu sem hér er lögð til, sé skökk á alla kanta. Hv. þingmaður fór reyndar ágætlega yfir þetta og greinargerðin er sömuleiðis mjög vönduð og rökstyður vel af hverju við eigum að breyta þessu fyrirkomulagi. Þarna má t.d. má spyrja: Af hverju má verslun til að mynda selja stíflueyði, alls kyns ætandi efni, hvers kyns óhollustu; tóbak með skilyrðum og jafnvel hina stórhættulegu nikótínpúða, en ekki lausasölulyf að uppfylltum ákveðnum skilyrðum? Þetta er bara spurning um að treysta fólki sem rekur fyrirtæki og þetta er líka spurning um að treysta neytendum, að þeir kunni með hluti að fara. Mér finnst þetta vera gamaldags forræðishyggja og það er ekkert sem segir að verslunum sem eru fjær lyfjaverslunum eða apótekum sé betur treystandi en þeim sem eru nær lyfjaverslunum, að þær fari varlegar með íbúfen og frjókornaofnæmistöflur, svo dæmi sé tekið, og vitna ég nú aðeins í ræðu hv. þingmanns. Svo er líka áhugavert að velta fyrir sér af hverju þessi fjarlægðarmörk eru 20 km. Það setjast einhverjir einstaklingar niður og ákveða hvernig er best að gera þetta: Er ekki bara fínt að hafa þetta 20 km? Af hverju ekki 15 km? Af hverju ekki 25 eða 40 eða jafnvel tíu? En þetta skiptir í raun og veru máli vegna þess að eins og kemur fram í greinargerðinni og kom fram í máli hv. þingmanns hér á undan mér er þarna um að ræða fjarlægðarmörk sem skilur á milli þess hversu góða samkeppnisstöðu fyrirtæki sem eru að keppa sín á milli búa í raun við. Fyrir utan nú bara það að markmið okkar með regluverki hér á Alþingi, ekki síst þegar kemur að svona málum, hlýtur að vera að auðvelda fólki að komast í þá vöru sem er um að ræða og búa þá til skilyrði þannig að þær séu t.d. ekki aðgengilegar börnum eða ekki sýnilegar í búðum eða hvernig við gerum það. Að setja þetta inn í einhverja kílómetra finnst mér ekki sniðugt. Þannig að út frá öllum eðlilegum samkeppnissjónarmiðum, og mér finnst þau skipta mjög miklu máli þó að við séum að tala um lausasölulyf, þá er verið að gera samkeppnisstöðu fyrirtækja skakka með svona reglum. Mér finnst þetta bara að vera óþarfi og það er betra fyrir fólk, auðveldara fyrir neytendur að hafa þetta með því fyrirkomulagi sem lagt er til í þessu máli og ég fagna því framlagningu þess.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér í annað sinn fyrir tillögu til þingsályktunar um úttekt á tryggingavernd í kjölfar náttúruhamfara. Tillagan liggur fyrir á þskj. 232 og er mál nr. 231. Meðflutningsmenn málsins eru 20 talsins, ef ég hef talið rétt, og koma úr flestum þingflokkum en málið er jafnframt eitt af þeim málum sem þingflokkur Framsóknarflokksins hefur sett í forgang, enda varðar málið fjölmarga íbúa þessa lands, jafnt í dreifbýli sem þéttbýli. Tillagan sem ég mæli fyrir hljómar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera úttekt á tryggingavernd og úrvinnslu tjóna í kjölfar náttúruhamfara. Markmið úttektarinnar verði að greina hverju sé helst ábótavant í tryggingavernd og úrvinnslu tjóna og að draga fram leiðir til úrbóta. Í úttektinni verði einkum horft til náttúruhamfara síðustu 10 ára, en úttektina mætti afmarka frekar í ljósi fyrirliggjandi upplýsinga eftir að vinnan hefst. Úttektinni verði skilað í formi skýrslu til Alþingis eigi síðar en 1. júlí 2023.“ Hér ætla ég að gera frekari grein fyrir þessari tillögu, vitna til greinargerðarinnar með tillögunni en einnig að fara út fyrir efni hennar. Tillaga þessi er nú flutt í þriðja sinn en hún var síðast lögð fyrir lögð fram á 152. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt með örlitlum breytingum á greinargerð. Hér á landi reynast náttúruöflin landsmönnum oft óblíð og hafa síðustu árin svo sannarlega ekki verið nein undantekning á því. Undanfarin ár hafa gengið yfir náttúruhamfarir sem valdið hafa umtalsverðu eigna- og rekstrartjóni. Má þar nefna óveðrið í desember 2019, snjóflóð á Flateyri, aurflóð í Þingeyjarsveit og aurflóð á Seyðisfirði og svo nýliðin óveður sem ollu t.d. miklum usla á Austfjörðum. Samkvæmt nýjustu ársskýrslu um Náttúruhamfaratryggingar Íslands voru stórtjón á árinu 2020, 14 talsins og 11 árið 2021, en frá árinu 1987 hafa slík tjón verið sjö á ári að meðaltali. Eins og við vitum er tjón af völdum náttúruhamfara oft tilfinnanlegt og getur reynst hvort sem er einstaklingum eða rekstraraðilum ofviða og ef íbúar eða fyrirtæki á einum stað ráða ekki við tjón sem verður af náttúruhamförum þá getur slíkt tjón ógnað heilu samfélögunum. Þess vegna er tryggingavernd mikilvæg sem og skilvirk og sanngjörn úrvinnsla strax í kjölfar hamfara. Á síðustu árum hefur verið farið í margvíslegar aðgerðir til að verjast náttúruhamförum og koma á samtryggingu vegna slíkra tjóna. Má þar nefna ýmiss konar vöktun náttúruvár, úttektir og tryggingar Náttúruhamfaratryggingar Íslands, verkefni ofanflóðasjóðs, bæði varnir sem hann byggir upp og bætur sem hann greiðir ef taka þarf mannvirki úr notkun, og síðan Bjargráðasjóð sem hefur bætt ýmis tjón þeirra sem stunda landbúnað. Þá hefur verklag stjórnvalda við að bregðast við afleiðingum einstakra hamfara mótast og slípast mjög og í rétta átt á síðustu árum en ég veit þó ekki til þess að til séu verklagsreglur sem hafa verið formlega settar niður um samstarf opinberra aðila í kjölfar hamfara. Við alla úrvinnslu eftir náttúruhamfarir spila tryggingar sem keyptar eru af tryggingafélögunum inn í verndina, bæði lögboðnar tryggingar og valfrjálsar tryggingar. Stundum er samspil þessara trygginga óvænt og ófyrirséð en mikilvægt er að samræmis gæti í tryggingavernd og að öll úrvinnsla sé eins sanngjörn og mögulegt er. Að úrvinnslu tjóna koma margir aðilar, m.a. tjónþolar, starfsmenn tryggingafyrirtækja og sjóða, matsmenn tryggingafyrirtækja, verkfræðingar við hönnun viðgerða, verktakar sem gera við, hreinsa, rífa og endurbyggja mannvirki, stjórnvöld, þ.e. sveitarfélög, ríkisstofnanir, ráðuneyti og jafnvel ríkisstjórn. Kostnaður og vinna hjá stjórnvöldum og tjónþolum eykst eftir því sem úrvinnsla tryggingamála dregst á langinn. Mikil reynsla hefur safnast upp á síðustu árum sem mikilvægt er að læra af og nýta til að bæta vinnubrögð. Eftir skriðuföllin á Seyðisfirði hafa t.d. komið fram ýmsar nýjar áskoranir. Þar má nefna ósamræmi í bótum til þeirra sem missa húsnæði sitt í hamförum og þeirra sem þurfa að flytja úr húsnæði vegna hættu á hamförum, þ.e. húsnæði sem skilgreint er á hættusvæði og verður að taka úr notkun. Þá er margt óljóst varðandi vernd og tryggingar atvinnulífsins, atvinnufyrirtækja og atvinnuhúsnæðis. Ofviðrið sem gekk yfir landið austanvert 24. og 25. september eru svo sannarlega náttúruhamfarir, eins og Magnús Jónsson, fyrrverandi veðurstofustjóri, hefur bent á. Hann hefur einnig beint sjónum að nauðsyn þess að skilgreina fárviðri sem náttúruhamfarir í lögum um náttúruhamfaratryggingar í samræmi við ábendingar þar að lútandi frá veðurfræðingum fyrr og nú. Ljóst er að tilefni er til að gerð verði úttekt á framkvæmd þessara mála og það er einmitt það sem flutningsmenn telja tímabært að gera, leggja mat á samspil ólíkra þátta og hvernig allar þær mikilvægu aðgerðir sem komin er reynsla á vinna saman, hvort einhvers staðar séu göt og hvort tilefni sé til úrbóta. Þess vegna er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að láta gera úttekt á tryggingavernd. Úttektin nái bæði til stöðu einstaklinga og lögaðila í kjölfar atburða þar sem náttúruhamfarir hafa valdið eignatjóni, rekstrartjóni eða tjóni á opinberum innviðum. Farið verði yfir alla tryggingavernd, lögboðnar tryggingar, valfrjálsar tryggingar og tryggingar opinberra sjóða, eins og áður en eins og áður var nefnt eru ofanflóðasjóður, Náttúruhamfaratrygging Íslands og Bjargráðasjóður þeir opinberu sjóðir sem veita tryggingavernd. Þá er mikilvægt að skoða reynslu af nýlegum verklags- og lagabreytingum, svo sem í lögum um náttúruhamfaratryggingu Íslands frá 2019, m.a. hvað varðar afgreiðslu bóta til tjónþola sem nú greiðast samkvæmt framvindu úrbóta. Á síðasta þingi bárust tíu umsagnir um tillöguna eins og hún var þá, en hún var samhljóða þeirri tillögu sem nú er lögð fram. Skemmst er frá því að segja að allar umsagnir voru á sömu leið; umsagnaraðilar ýmist fögnuðu tillögunni eða tóku heils hugar undir mikilvægi þess að farið yrði í þessa vinnu sem fyrst. Í umsögn frá Náttúruhamfaratryggingu Íslands segir m.a., með leyfi forseta: „Stjórn Náttúruhamfaratryggingar Íslands leggur til að stjórnsýsla mála sem lúta að hvers kyns náttúruhamförum og tjónum vegna þeirra verði einfölduð. Tryggð verði samfella og samræmi í afgreiðslu mála þeirra íbúa sem verða fyrir áfalli í kjölfar náttúruhamfara og réttindi þeirra skýrð frekar þar sem jafnræðis og meðalhófs verður gætt. Slíkt mun stuðla að hraðari endurreisn samfélagsins og flýta fyrir því að líf íbúa verði eðlilegt að nýju.“ Það er auðvitað lykilatriði í þessari tillögu, að þegar tjón verður af völdum náttúrunnar þá sé hægt að fara eins hratt og mögulegt er í endurreisn og koma á eðlilegu ástandi að nýju. Kannski má segja að ákveðin vinna í þessa átt sé nýhafin þegar matvælaráðherra hefur nú sett af stað vinnu við að kanna sameiningu Bjargráðasjóðs og Náttúruhamfaratryggingar Íslands, sem er mjög spennandi að fylgjast með í ljósi þessa máls. Í tillögunni sem hér er mælt fyrir eru talin upp 13 atriði sem lögð er áhersla á að tekin verði til skoðunar. Ég ætla ekki að tiltaka þessi 13 atriði hér heldur koma inn á ýmis álitamál sem komið hafa upp, einkum í tengslum við skriðuföllin á Seyðisfirði, sem eru kannski grundvöllurinn fyrir þessum 13 atriða lista. Hæstv. forseti. Forsendur þess að tryggingaábyrgð skapist hjá Náttúruhamfaratryggingu Íslands eru að eignir séu brunatryggðar. Húsnæði er almennt brunatryggt og flestir eru með tryggingu innbús þar sem hús og innbú fæst bætt. Hins vegar eru fæstir með lausamuni brunatryggða. Því ná þessar tryggingar ekki yfir tæki og tól atvinnufyrirtækja og hjá flestum eru sólpallar, jafnvel þótt stórir séu og miklir, ekki brunatryggðir og fást því ekki bættir eftir hamfarir. Skylda náttúruhamfaratryggingar til að hreinsa upp aur og grjót á lóðum nær til nánasta umhverfis húss, u.þ.b. 4 metra, þannig að það er ekkert víst að hreinsun heilla lóða sé tryggð. Hjá rekstraraðilum getur líka skapast verulegt tjón, sérstaklega vegna lausamuna sem ekki eru brunatryggðir, verkfærabúnaðar, jafnvel byggingarefna eða hráefna annarra sem geta verið staðsett á ýmsum stöðum á lóðum, geymslum eða á verkstæðum. Þessi búnaður eða hráefni getur verið þannig að engar tryggingar nái yfir hann eða hann tryggður á þann veg að altjón í náttúruhamförum fæst ekki bætt. Jafnvel getur staðsetning á lóð skipt máli þegar farið er yfir málin. Skip og bátar sem lenda í hamförum fást bættir ef þeir eru húftryggðir, en bátar sem teknir eru á land er hins vegar oft teknir af þeirri tryggingu og fást þá ekki bættir ef þeir eru t.d. í viðgerð eða viðhaldi á landi. Rekstrartryggingar virðast falla úr gildi í náttúruhamförum og rekstrartjón, hvort sem það felst í því að hella niður mjólk, stöðva fiskvinnslu eða afgreiðslu grænmetis, virðist þannig ekki fást bætt. Foktjón í kjölfar náttúruhamfara fæst oftast ekki bætt. Stundum þarf að rekja hvaðan draslið sem fauk kom. Það getur vissulega reynst erfitt þegar allt er komið í eina bendu vegna flóða eða af öðrum ástæðum og þegar jarðvegur eða eldfjallaaska fýkur. Vissulega hefur náttúruhamfaratrygging bætt slík tjón en þarna eru þó augljóslega grá svæði sem þarfnast skoðunar. Það er því að mörgu að hyggja og þetta er engan veginn tæmandi upptalning á því sem getur orðið óljóst í úrvinnslunni. Og eins og yfirferð yfir þessi álitamál gefur til kynna þarf að meta samræmi í viðbrögðum, finna möguleg göt í kerfunum, hvað fæst ekki bætt og hvers vegna ekki og á hverja kostnaður vegna til að mynda hreinsunaraðgerða og annarra ólíkra verkefna í kjölfar hamfara fellur. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að fækka gráu svæðunum eins og mögulegt er þó að ófyrirsjáanleiki náttúrunnar komi nú sennilega í veg fyrir að það takist 100%. Aðgerðir til úrbóta gætu t.d. falist í breytingu á lögum, reglugerðum eða verklagsreglum, betri miðlun upplýsinga og fræðslu- og kynningarverkefnum. Þá er mikilvægt að upplýsingar um tjón á fasteignum séu skráðar skipulega þótt farið sé í viðgerðir þannig að upplýsingar um tjón fylgi eignunum í fasteignaskrá. Ég vona einlæglega að þessi tillaga nái fram að ganga hér á þessu þingi. Það þarf svo sannarlega að nýta uppsafnaða þekkingu og reynslu til frekari framfara. Að lokum legg ég til að tillögunni verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar en finnst þó rétt að geta þess og benda á að efni tillögunnar varðar einnig verkefni umhverfis- og samgöngunefndar og atvinnuveganefndar a.m.k. Ég tel þó að samspil tryggingaverndar og umfjöllun um það samspil eigi best heima hjá efnahags- og viðskiptanefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli nú fyrir þingsályktun þessari í þriðja sinn en alls hefur hún verið flutt fimm sinnum, tvisvar sinnum af Sigurði Páli Jónssyni á 150. og 151. löggjafarþingi. Ég vakti á því athygli þegar ég flutti málið síðast að vegagerð um Skógarströnd hafi lengi verið til umfjöllunar en samkvæmt heimildum þar um var fyrst fjallað um veginn hér á Alþingi árið 1931. Þá voru uppi áform um brúargerð við Svelgsá og tók sú brúargerð á annan áratug að komast til framkvæmda. Hér er mælt fyrir því að kanna hagkvæmni þess að leggja um Skógarstrandarveg bundið slitlag á heilsársvegi og er það von mín nú þegar fimm ár eru liðin frá því að málið var fyrst á dagskrá, að það hljóti afgreiðslu fyrr en brúarframkvæmdir við Svelgsá forðum. Í ljósi þess að tillagan hefur ekki hlotið afgreiðslu skal á það bent að ástand Skógarstrandarvegar er enn áþekkt að stærstum hluta því sem var fyrir fimm árum síðan þegar hún var fyrst flutt og í raun ekki mikið betra á stóru köflum en vegurinn var fyrir 50 árum síðan. Áform um vegbætur gera ekki ráð fyrir nema takmörkuðum endurbótum í bráð. Samkvæmt samgönguáætlun fyrir árin 2020–2034 er áætlað að heildarkostnaður við framkvæmdir á Skógarstrandarvegi sé 4 milljarðar kr. Langstærstur hluti þeirrar upphæðar, 3,1 milljarður, er áætlaður í verkið á þriðja tímabili áætlunarinnar, árin 2030–2034. Í fyrsta lagi eftir átta ár og í síðasta lagi eftir 12 ár ef allt gengur upp. Ekki liggur fyrir hvenær áætlað er að verkinu verði lokið. Það er óhætt að áætla að fari sem fari þurfi jafnvel að bíða lengur en eftir brúnni við Svelgsá fyrir hartnær 100 árum síðan. Það er vert að spyrja sig hvort það sé eðlilegt að þjóð nái ekki betri tökum á vegagerð á heilli öld en sem virðist hér. Að mínu mati er áratuga bið eftir nauðsynlegum úrbótum á veginum ótæk. Um er að ræða fjölfarna leið sem er jafnframt verslunar- og viðskiptaleið en um hana fara einnig ótal ferðamenn til að njóta þess menningarauðs og þeirra spennandi áfangastaða sem leynast víða við innanverðan Breiðafjörð. Það er alveg ljóst að umferð hefur stóraukist í þessu tilliti enda svæðið fjölsótt. Það er ekkert launungarmál að bættar samgöngur um Skógarströnd myndu stórauka möguleika til margvíslegs samstarfs og bættrar þjónustu á svæðinu, svo sem í heilbrigðis- og menntamálum en ekki síst í uppbyggingu ferðaþjónustu. Heilsársvegur um Skógarströnd myndi styrkja og færa samfélög við Breiðafjörð nær hvert öðru og sameina í ríkara mæli byggðirnar við Breiðafjörð sem eitt þjónustu- og atvinnusvæði. Skógarstrandarvegur er einn stofnvega í landsfjórðungnum sem ekki er lagður bundnu slitlagi og einn örfárra slíkra á landsvísu. Leiðin um Skógarströnd er tenging Snæfellinga við aðra landshluta, bæði Vestfirði og Norðurland. Ástand vegarins kemur þó í veg fyrir að svo sé og keyra íbúar á Snæfellsnesi oftast um lengri veg suður fyrir Borgarnes nema við bestu skilyrði að sumri til að fara leiðar sinnar norður í land sem og þeir sem eiga erindi á Snæfellsnes. Það er ríflega 100 km lengri leið til Vestfjarða og 60 km lengri leið norður í land. Það sama gildir um vöruflutninga sem eru umtalsverðir á milli Vestfjarða, Snæfellsness og Norðurlands, ekki síst með sjávarafurðir. Traustar samgöngur myndu þess vegna minnka útblástur vegalengda svo um munaði. Auk þess er vegstæðið um Skógarströnd ekki aðeins íðilfagurt með Breiðafjörð til annarrar handar og Bjarnahafnarfjall til hinnar heldur liggur vegurinn um láglendi og er því sjaldnast ófær vegna snjóa. Þrátt fyrir að vegurinn liggi vel leiddi rannsókn sem gerð var á slysatíðni á vegum á árunum 2007–2010 undir stjórn Þórodds Bjarnasonar í ljós að Skógarstrandarvegur var einn þriggja hættulegustu vega landsins. Það er í mínum huga alveg ljóst að vegurinn er síst hættuminni eins og umferð hefur aukist á síðustu árum og umferð um Skógarströnd er meiri en nokkru sinni fyrr. Virðulegur forseti. Um ræðir vegkafla sem hefur mikilvægt hlutverk til framtíðar, tafir á framkvæmdum aftra uppbyggingu á svæðinu og samstarfi sveitarfélaga. Vegurinn er meðal hættulegustu vegarkafla landsins í því ástandi sem hann er í dag. Það eru rík umhverfissjónarmið fyrir hendi í ljósi þess að fara þarf um lengri veg en ella til að komast leiðar sinnar frá Snæfellsnesi norður í land. Byggðirnar í nágrenni vegarins eiga sumar hverjar í vök að verjast í atvinnu- og byggðalegu tilliti og þegar horft er til aukinnar ferðaþjónustu er svæðið auðugt af fjölbreyttri náttúru, sögu og menningarhefðum sem gætu staðið undir uppbyggingu ferðaþjónustu ef greiðar samgöngur væru fyrir hendi. Ég segi því aftur: Eftir hartnær 100 ára umræðu um uppbyggingu Skógarstrandarvegar á Alþingi er kominn tími til athafna. Látum verkin tala og tengjum betur saman byggðirnar við Breiðafjörð. Að lokum legg ég til að tillögunni verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar.