Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að 1. þm. Reykv. n., Illugi Gunnarsson, geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Ingibjörg Óðinsdóttir. Ingibjörg Óðinsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hafa tvö bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 920, um þjóðhagslega hagkvæmni byggðaaðgerða, og þskj. 922, um byggðakvóta, báðar frá Sigurði Erni Ágústssyni. Einnig hafa borist tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 1026, um stöðu A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, og fyrirspurn á þskj. 1027, um stöðu opinberra lífeyrissjóða, báðar frá Pétri H. Blöndal.

Með bréfum, dags. 3. og 5. mars sl., hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur frá Ríkisendurskoðun; skýrslu um mannauðsmál ríkisins, skýrslu um samninga ráðuneyta og stofnana þeirra, skýrslu um Fóðursjóð – tilgang og ávinning og skýrslu um frumgreinakennslu íslenskra skóla.

Virðulegur forseti. Ég þakka forseta fyrir að setja hér á dagskrá fundarins síðar í dag aðför ríkisstjórnarinnar að Alþingi. Það verður að harma það að við ósk okkar þingflokksformanna, um þingflokksformannafund á fimmtudag og þingfund á föstudag, skyldi ekki verða orðið. Þingsköp kveða á um það að ef þriðjungur nefndarmanna óskar fundar í nefnd þá skal verða við því svo fljótt sem verða má. Þegar meira en þriðjungur þjóðkjörinna fulltrúa óskar eftir því að hér sé þingfundur í heyranda hljóði um eitthvert stærsta mál samtímans þá tel ég að forseta beri að verða við slíkri ósk. Það hefur verið Alþingi til vansa að í fleiri, fleiri daga hefur verið fullkomin óvissa um meginatriði í utanríkisstefnu Íslands, misskilningur hjá helstu samstarfsríkjum okkar og yfirlýsingar stjórnarliða í út og austur um að hér sé allt frá því að vera stórpólitísk ákvörðun á ferð og yfir í það að ekkert hafi gerst. Þetta hefur formaður Sjálfstæðisflokksins fyrrverandi og forsætisráðherra og 

Virðulegur forseti. Síðastliðið fimmtudagskvöld, þegar mönnum varð ljós valdníðsla ríkisstjórnarinnar í málefnum Evrópusambandsins, var óskað eftir því hér strax um kvöldið að kallað yrði til þingfundar á föstudaginn. Sú ósk var ítrekuð á fundi þingflokksformanna með forseta á föstudagsmorgni. Ég mótmælti harðlega á þeim fundi þeirri ákvörðun forseta að verða ekki við þeirri ósk. Það er sjálfsagður réttur minni hlutans að óska eftir því, þegar meiri háttar ákvarðanir eru á ferðinni, að strax verði kallað til fundar þannig að menn geti rætt stöðu mála. Hér er ekkert annað á ferðinni en meiri háttar stjórnskipunarkrísa í landinu, því að þó að það sé jákvætt að formaður utanríkismálanefndar og forseti Alþingis líti svo á að ályktun Alþingis frá 2009 sé enn í gildi þá er það grafalvarlegt að ríkisstjórn Íslands líti svo á að hún geti 

Virðulegi forseti. Sú uppákoma sem varð í samfélaginu á fimmtudaginn var kallaði á mjög sterk viðbrögð í stjórnmálunum og meðal annars þau að við formenn þingflokka stjórnarandstöðunnar óskuðum eftir þingfundi tafarlaust. Við óskuðum eftir því með góðum rökum við hæstv. forseta að það dygði að 25 þingmenn óskuðu eftir því að þingsalurinn yrði opnaður fyrir lýðræðislegri og upplýsandi umræðu um þá stöðu sem upp var komin. Við því var ekki orðið. Það er, virðulegur forseti, ólíðandi og við verðum að halda því til haga að slíkt getur ekki liðist í lýðræðissamfélagi sem byggir á þingræði. Ég vil hins vegar þakka hæstv. forseta fyrir þær breytingar sem hafa orðið á dagskrá dagsins og eru í þágu þess að leiða þessa umræðu fram í ljósið.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til þess að ræða fundarstjórn forseta, því að eins og komið hefur fram neitaði hann stjórnarandstöðuflokkunum eða formönnum þingflokkanna um fund á föstudag til að ræða þá alvarlegu stöðu sem var uppi, þ.e. að utanríkisráðherra telur að bréf hans út í heim trompi þingsályktanir frá Alþingi. Þetta þurfti auðvitað að skýra tafarlaust. Það gekk ekki að fólk væri sent inn í helgina án þess að Alþingi ræddi þetta og án þess að forseti skyldi gefa það út hver staða Alþingis væri í þessu máli. Við þetta geri ég miklar athugasemdir og þetta eru mikil vonbrigði með störf forseta, sem hingað til hefur staðið sig að mér finnst mjög vel. Ég vænti þess að við getum skorið úr um það á eftir og að forseti okkar allra, þessarar æðstu stofnunar á Íslandi, skeri úr 

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka undir það sem hér hefur komið fram. Þingflokksformenn báðu um fund seinasta föstudag og ekki var orðið við þeirri beiðni. Þá finnst mér alveg rétt að minnast þess að um kvöldið var þingveisla og má alveg gera ráð fyrir því að þingmenn hefðu getað mætt til þinghalds með tiltölulega skömmum fyrirvara. Sömuleiðis vil ég þó þakka hæstv. forseta fyrir að breyta dagskránni í dag. Það er mjög til bóta. Það er grundvallaratriði að Alþingi sjálft skilji sinn eigin tilgang og sitt eigið hlutverk. Í sjálfu sér er engin þörf á því að fá útskýringar hæstv. utanríkisráðherra á því hvað þingsályktun þýði og hvernig Alþingi starfi, það er okkar hér að ákveða og síðast en ekki síst að sjálfsögðu, og fyrst og fremst reyndar, þjóðarinnar. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingi verði að jafnaði opnir.

Herra forseti. Það er algjörlega nauðsynlegt að Alþingi viti í raun hver stjórnskipan á þinginu er. Það er forseta og forsætisnefndar að skera úr um þá óvissu sem er uppi. Utanríkisráðherra vill meina, eins og kom fram í viðtali á RÚV sama dag og hann sendi þetta bréf, 12. þessa mánaðar, að aðildarumsóknin - ef við ætlum að fara aftur af stað þurfum við að sækja aftur um. Aðildarviðræðum hefur verið slitið. Það er líka það sem er kallað eftir í bréfinu, að yfirstjórn Evrópusambandsins geri slíkt, geri ráð fyrir því í sínum vinnureglum, þannig að aðildarumsókn er slitið. Aftur á móti er hv. formaður utanríkismálanefndar ekki sama sinnis. Hann segir að aðildarviðræðunum hafi ekki verið slitið. Þetta er algjört óvissuástand sem forseti og forsætisnefnd geta ekki dregið lengi að skera úr um. Forseti hefur tækifæri til þess núna á eftir þegar við förum í umræðu um þetta mál, eftir óundirbúnar fyrirspurnir í þinginu eftir hálftíma - þá mun hæstv. ráðherra vera með framsögu 

Af þessu gefnu tilefni vill forseti segja að hann mat það svo á föstudaginn var, þegar þessi ósk kom fram, að sú umræða sem kallað væri eftir hlyti öðrum þræði að byggja á tilefninu, sem var bréf hæstv. utanríkisráðherra, sem oft hefur verið vitnað til. Því taldi forseti það einfaldlega betra fyrir þá umræðu sem kallað var eftir að hún færi fram síðar þegar fyrir lægi með skýrari hætti um inntak bréfsins. Forseti vill hins vegar fagna því að síðar í dag fari fram umræða um stöðu Alþingis í þessu ljósi að ósk fulltrúa stjórnarandstöðunnar og á morgun mun síðan fara fram umræða um munnlega skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um Evrópumál.

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur rakið það oft á síðustu vikum og mánuðum að gera mætti ráð fyrir því að tillaga um að draga til baka umsókn um aðild að Evrópusambandinu yrði lögð fyrir Alþingi Íslendinga á vormissiri. Hann sagði 17. janúar í fréttum Ríkisútvarpsins að hann gerði ráð fyrir að slík tillaga kæmi fram og næði fram að ganga á Alþingi. Hann sagði á Bylgjunni 2. mars að hann gerði ráð fyrir að slík tillaga kæmi fram enda væri hún nefnd í málaskrá ríkisstjórnarinnar og það væri líklegt að fram kæmi tillaga frá utanríkisráðherra enda mikilvægt að skýra afstöðu Íslands til þessarar aðildarumsóknar. Nú liggur fyrir að hvorki hæstv. forsætisráðherra né ríkisstjórn hans treystir sér til að leggja slíka tillögu fyrir Alþingi Íslendinga, væntanlega vegna þess að hann var ekki viss um hverjar málalyktir yrðu á Alþingi. Til að komast hjá því og reyna jafnframt að ná þeim árangri að spilla aðildarumsóknarferlinu er farin sú leið að skrifa bréf og fara með það eins og mannsmorð. Hæstv. ráðherra og ríkisstjórn hans stóðu hér fyrir sjónarspili sem fólst í fordæmalausum launráðum og undirhyggju í meðferð mála, lét sig hafa það að gera lítið úr eigin utanríkismálanefndarmönnum með því að leyfa þeim að sitja utanríkismálanefndarfund á fimmtudaginn án þess að vita að búið væri að taka grundvallarákvarðanir um meðferð utanríkismála og gekk með þeim hætti skýrt fram hjá þingi og þjóð sem margsinnis hefur verið lofuð aðkoma að málinu. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Er hann sammála formanni utanríkismálanefndar Alþingis og forseta þings sem báðir hafa lýst því yfir að þingsályktunin frá 2009 sé enn í fullu gildi? Í annan stað: Er hæstv. forsætisráðherra tilbúinn að sjá sóma sinn í að draga þetta bréf til baka og leggja málið fyrir með boðlegum hætti í samræmi við þingræðisreglur og þingræðisvenjur til efnislegrar umræðu á Alþingi Íslendinga?

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi er það rétt sem hv. þingmaður nefndi, það kom fram í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar að hugsanlega kæmi fram tillaga um stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu. Það hefur líka margoft verið tekið fram að ástæðan fyrir því að orðalagið var með þeim hætti að hugsanlega kæmi fram tillaga var sú að menn sáu ástæðu til að meta stöðu þessa máls í ljósi alls þess sem gerst hefur frá því að tillaga var lögð fram síðast. Hluti af þeirri vinnu fólst í samskiptum við Evrópusambandið á síðustu vikum og út úr þeim samskiptum kom niðurstaða sem er auðvitað, þegar öllu er á botninn hvolft, hin augljósa besta niðurstaða í málinu, þ.e. að ljúka þessu á sem jákvæðastan hátt gagnvart Evrópusambandinu, ef svo má segja, gera þetta í góðu. Það eina sem vantaði var að ríkisstjórnin gerði grein fyrir afstöðu sinni til málsins, hvort hún vildi taka upp stefnu síðustu ríkisstjórnar og halda áfram þar sem frá var horfið í þessu umsóknarferli eða ekki. Það er ekki vilji þessarar ríkisstjórnar að ganga í Evrópusambandið og þar af leiðir að Ísland getur ekki á sama tíma verið umsóknarríki. Það að vera umsóknarríki um aðild að Evrópusambandinu felur í sér yfirlýsingu um vilja til að ganga þar inn. Hvað varðar fyrirspurn hv. þingmanns um afstöðu mína til þingsályktunartillagna og þingsályktana hef ég ekki heyrt marga, varla nokkurn utan flokks hv. þingmanns og stjórnarandstöðuflokka hér, halda því fram að þingsályktanir hafi eilífðargildi og bindi allar framtíðarríkisstjórnir. Þingsályktanir eru ályktanir þess Alþingis sem þá situr  Hins vegar má rifja upp að jafnvel með þá þingsályktunartillögu á bakinu, ef svo má segja, lýsti síðasta ríkisstjórn því yfir að hún setti ýmis skilyrði fyrir því 

Virðulegi forseti. Ályktanir Alþingis um utanríkismál skuldbinda ríkisstjórn og gera það þangað til þær eru numdar úr gildi með annarri ályktun. Fyrir því er löng og athugasemdalaus þingræðisvenja á Íslandi. Þetta er rakið ágætlega í ágætri grein í Kjarnanum í dag, hæstv. forsætisráðherra til upplýsingar. Það er mjög athyglisvert að heyra að hæstv. forsætisráðherra hafi lagt svo mikið á sig til að synja þingi og þjóð um aðkomu að þessari ákvörðun að hann hefur farið fjallabaksleiðir í samningaþrefi við Evrópusambandið til að semja bréf, fullt af hálfsannleika, sem geri honum kleift að halda því fram að aðildarumsóknin hafi verið dregin til baka þegar hún hefur ekki verið dregin til baka. Hæstv. forsætisráðherra er orðinn ber að því að misfara með vald sitt. Hann er orðinn ber að því að ganga á svig við það heit sem hann hefur undirritað, drengskaparheit að stjórnarskránni, sem  
            

Virðulegur forseti. Eitthvað virðist hv. þingmaður hafa misskilið þetta. Það voru engir samningar við Evrópusambandið um hvernig að málinu yrði staðið. Það er hins vegar eðlilegt að menn fái það nú á hreint, eins og hv. þingmaður ætti að vera búinn að átta sig á eftir öll þessi ár, hvað felst í því að vera umsóknarríki um aðild að Evrópusambandinu. Það er mjög einfalt og kemur fram í sérstökum bæklingum sem stækkunarstjóri sambandsins gefur út til umsóknarríkja. Umsóknarríki lýsir því yfir að það vilji ganga í sambandið. Ef ríkisstjórn þess ríkis vill ekki ganga í Evrópusambandið á það land ekki að vera umsóknarríki. Hvað varðar kenningar hv. þingmanns um eilífðargildi þingsályktunartillagna verður býsna erfitt fyrir ríkisstjórnir framtíðar að ætla að fylgja þeirri stefnu ef til dæmis hv. þingmaður kæmist einhvern tíma í ríkisstjórn og ætlaði að framfylgja öllum ókláruðum þingsályktunartillögum liðinna ára og áratuga.

… þingræðisvenja.

Virðulegur forseti. Sú umræða sem hér varð á undan sýnir að ýmiss konar skilningur er uppi á því hvað þarf til að nema þingsályktun úr gildi, en það er nokkuð ljóst af orðum hæstv. forsætisráðherra sem talaði hérna á undan að hann lítur svo á að bréf hæstv. utanríkisráðherra til Evrópusambandsins sé afturköllun umsóknar í þeim orðum sem hann mælti hér áðan, þ.e. að Ísland væri ekki lengur umsóknarríki. Mér hefur þó ekki þótt hv. þingmenn stjórnarflokkanna alveg á eitt sáttir þegar þeir hafa verið beðnir um að skýra sinn skilning á því bréfi í umræðum síðastliðna daga. Hv. formaður utanríkismálanefndar, Birgir Ármannsson, hefur sagt að hann líti ekki svo á að með bréfinu sé verið að slíta aðildarviðræðum við Evrópusambandið heldur fyrst og fremst verið að árétta pólitíska afstöðu ríkisstjórnarinnar. Það er í raun og veru í takt við það sem einhverjir fræðimenn hafa líka bent á í því mikla túlkunarstríði sem hefur staðið um bréf utanríkisráðherra þessa helgi. Hæstv. utanríkisráðherra segist líta svo á að málinu sé lokið og mér finnst ég hafa heyrt hæstv. fjármálaráðherra segja sem svo að hann líti svo á að bréfið jafngildi afturköllun umsóknar. Mig langar að biðja hæstv. fjármálaráðherra að segja okkur þingmönnum hvort með bréfinu hafi sú umsókn verið afturkölluð, enda get ég ekki skilið orð hans um að þetta jafngildi afturköllun öðruvísi, hvort aðildarviðræðunum hafi verið slitið eða hvort fyrst og fremst hafi verið áréttuð sú stefna ríkisstjórnarinnar að hún ætli ekki að halda áfram viðræðum við Evrópusambandið. Það skiptir máli fyrir það sem við ætlum að ræða á eftir, sem er einmitt staða þingsins og staða þingsályktana sem vissulega hafa gildi langt umfram líftíma þinga. Við getum tekið dæmi, og ákveðin dæmi hafa verið nefnd, til að mynda hvað varðar stefnu íslenskra stjórnvalda fyrr gagnvart Palestínu, í þeirri deilu. Sú stefna er væntanlega enn í gildi, eða hefur hún kannski verið afturkölluð? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, í fyrsta lagi: Lítur hann svo á að umsóknin hafi verið afturkölluð? Í öðru lagi: 

Herra forseti. Þegar formaður Vinstri grænna tók þátt í umræðu um þá þingsályktun sem hér er undir, frá árinu 2009, í síðari umr. sagði hann: Ég og við áskiljum okkur rétt til þess að hætta viðræðum við Evrópusambandið hvenær sem er og það ætti þingið líka að gera. Hann lýsti því sem sagt yfir fyrir hönd Vinstri grænna að þeir áskildu sér rétt til þess að hætta viðræðum við Evrópusambandið hvenær sem er, auk þess sem fram kom í skjalinu sjálfu að menn áskildu sér rétt til þess að snúast gegn samningnum sem þeir ætluðu að gera. Þar fyrir utan koma fram í greinargerðinni og í umræðunum í heild sinni slíkir fyrirvarar á allt þetta mál að maður spyr sig: Hvaða raunverulega bindingu hefur þessi þingsályktun þegar nánar er að gáð?  Hér er spurt hvort umsóknin hafi verið afturkölluð. Hvað er þar í raun og veru í kjarnann verið að spyrja um? Annars vegar tel ég að þar sé verið að spyrja: Þurfum við Íslendingar að leggja fram nýja umsókn í framtíðinni hyggist menn sækja um aðild að Evrópusambandinu? Mér heyrist að það sé svona nokkuð þverpólitísk samstaða um að menn ættu ekki að hefja þennan leiðangur að nýju án þess að leita fyrst til þjóðarinnar. Það getur varla verið að nokkrum detti í hug að byggja framhaldsviðræður við Evrópusambandið, mögulega einhvern tímann í framtíðinni, á því sem gerðist hér í kjölfar 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í ræða þá áráttu hæstvirtra ráðherra núverandi ríkisstjórnar að dvelja ávallt við síðasta kjörtímabil. Ég leyfi mér samt að undirstrika að þetta virðist vera nokkurs konar árátta. En gott og vel. 

Herra forseti. Eins og ég rakti í fyrri ræðu minni var það þannig að þeir sem stóðu að þingsályktunartillögunni töldu sjálfir að þeir væru ekki bundnir af henni. Þeir áskildu sér rétt til að hætta við allt saman hvenær sem var. Þessa umræðu er að sjálfsögðu ekki hægt að taka án þess að ræða í samræmi við og í samhengi við þingræðisregluna. Ef menn trúa því í alvörunni að hér sé verið að ganga þvert á svig við þingviljann, hvers vegna leggja menn þá ekki fram vantrauststillögu á þá sem þannig standa að málum, á ráðherrann eða á ríkisstjórnina eftir atvikum? Hvers vegna ekki?  
            

Virðulegur forseti. Ákvörðunin um að sækja um aðild að Evrópusambandinu var einhver stærsta ákvörðun lýðveldissögunnar og að sjálfsögðu var það þingið sem tók þá ákvörðun. Það að slíta viðræðunum við Evrópusambandið er að margra mati jafnvel stærri ákvörðun og meira skemmandi. Að sjálfsögðu á þingið að taka ákvörðun um það mál og reyndar er það svo stórt að ég held að nánast allir ráðherrar í núverandi ríkisstjórn hafi lofað því fyrir síðustu kosningar að þjóðin tæki þá ákvörðun hvort viðræðunum yrði slitið eða ekki. Svo stór var sú ákvörðun álitin og það er alveg klárt mál að þá ákvörðun að slíta viðræðunum er ekki hægt að taka í einhverju bréfi sem hæstv. utanríkisráðherra sendir út í heim. Þannig eru ákvarðanir ekki teknar á Íslandi og það er ótrúlegt að við skulum núna vera að deila um það hvernig við tökum svona stórar ákvarðanir. Allir ráðherrar í ríkisstjórn verða að svara því hvaða augum þeir líta þingræðið og lýðræðið á þessum tímapunkti. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvaða augum lítur hann þingsályktanir? Á síðasta kjörtímabili, svo ég nefni dæmi, var samþykkt mjög umdeild þingsályktun um að staðgöngumæðrun skyldi sett í lög. Hún skapaði hér mikla umræðu. Velferðarráðherra, sem nú er hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson, var falið að setja í lög á Íslandi að staðgöngumæðrun skyldi leyfð. Tökum þetta dæmi. 

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að stærri ákvarðanir en aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu hafi verið teknar í þessum ágæta sal á síðustu árum. Ég minni á ákvörðun sem laut að því að bera þá umsókn undir þjóðaratkvæði, sú tillaga var felld hér í salnum. Við værum kannski ekki á þessum stað í dag í þessari umræðu ef á hana hefði verið fallist. Önnur stærri ákvörðun sem var tekin og varðaði miklu meiri hagsmuni í rauninni laut að þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave-samningana 2010. Sú tillaga var líka felld þannig að við tökum oft og einatt stórar ákvarðanir. Varðandi þá spurningu sem hv. þingmaður ber fram til mín, hvaða augum ég líti á þingsályktanir og hvernig ráðherra beri að vinna að þeim og nefnir sem dæmi þingsályktun um staðgöngumæðrun, þá er ég að láta vinna það mál. Ég geri ráð fyrir að leggja það fram innan tíðar á grundvelli þeirrar ályktunar sem Alþingi samþykkti. Ef ég hefði verið á annarri skoðun hefði ég gert þinginu grein fyrir því. Ég vænti þess að utanríkisráðherra muni gera grein fyrir sinni skoðun í því efni sem hér er til umræðu á morgun við þá umræðu sem þar verður hafin. Þar liggur kjarni málsins, það er eðlilegt að menn geri grein fyrir stöðu sinni til þeirra ályktana sem þingið hefur samþykkt  Í ljósi þess sem hefur komið fram í umræðunni vil ég benda hv. þingmanni á að það er enginn þingmeirihluti fyrir því að framfylgja þeim skilmálum sem í þeirri þingsályktun eru tilteknir og hér er til umræðu. Það er enginn meiri hluti á þinginu fyrir því.

Láttu þá þingið svara …

Virðulegur forseti. Það er átakanlegt að verða vitni að því að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands eru að reyna að koma sér fram hjá þingræðisreglunni með einhvers konar orðhengilshætti, með því að feykja upp lagalegu moldviðri. Ef hæstv. ráðherra væri á móti staðgöngumæðrun hefði hann gert þinginu grein fyrir því. Ég bið hæstv. ráðherra að vera skýrari. Auðvitað hefði hann þurft að koma inn í þingið með afstöðu sína. Að sjálfsögðu er hann bundinn af ályktun Alþingis. Förum yfir þær ályktanir sem við höfum samþykkt, t.d. ályktun um að viðurkenna sjálfstæði Palestínu og fela ríkisstjórninni að koma þeim skilaboðum áleiðis til Palestínu. Getur núverandi ríkisstjórn sagt: Nei, við höfum í ljósi nýjustu atburða, sem kannski eru einhverjir einhvern tímann, ákveðið að viðurkenna ekki sjálfstæði Palestínu og senda bréf þess efnis út í heim? Hæstv. forseti. Auðvitað ekki. Þetta er alveg kristaltært, algjörlega skýrt.  
            

Virðulegi forseti. Ég held að það sé algjör óþarfi að æsa sig upp úr öllum skörðum í þessari umræðu. Ég held að í grunninn séu allir þingmenn þeirrar skoðunar að við vinnum á grundvelli þeirra ályktana sem þingið samþykkir. Svo koma upp aðstæður og tilfelli þar sem það er í rauninni ógjörningur, pólitískt, að framfylgja þeim ályktunum sem samþykktar hafa verið eins og í þessu tilfelli.  Það var gerð tilraun til þess, af því að hér er gripið fram í fyrir mér, að koma þeim vilja fram. Það gekk ekki af einhverjum ástæðum 

Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra að því hvort hæstv. ráðherra hafi verið viðstaddur ríkisstjórnarfund þar sem fjallað var um bréfið sem ríkisstjórnin fól hæstv. utanríkisráðherra, Gunnari Braga Sveinssyni, að færa Edgars Rinkevics og Johannes Hahn. Í því voru skilaboð um að Ísland væri ekki lengur í hópi umsóknarríkja að ESB. Voru allir hæstv. ráðherrar samhuga um það ferli? Leggur hæstv. ráðherra sama skilning í þennan gjörning og hæstv. ráðherrar utanríkis- og fjármála um að bréfið sé úrsögn úr aðildarferlinu eins og hefur ítrekað komið fram í viðtölum við þá? Ef svarið er já langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort aðrar ályktanir þingsins séu sömu duttlungum háðar. Er það álit þingmannsins Sigrúnar Magnúsdóttur, núverandi hæstv. ráðherra og fyrrverandi hv. þingflokksformanns Framsóknarflokksins, að framkvæmdarvaldið geti hunsað þingræðið með því að taka ákvarðanir um meiri háttar mál án þess að bera þau undir löggjafarsamkunduna? Að lokum langar mig að spyrja hv. fyrrverandi þingflokksformann og núverandi ráðherra, Sigrúnu Magnúsdóttur: Er það rétt sem fram kom í viðtali við Gunnar Braga Sveinsson, hæstv. ráðherra, að formaður Sjálfstæðisflokksins hafi gert leynilegt samkomulag við Framsókn um leið og ríkisstjórnin var mynduð um að engin þjóðaratkvæðagreiðsla yrði nokkru sinni haldin? Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Tekur hún undir orð hæstv. utanríkisráðherra um að það breyti í sjálfu sér ekki hvað menn sögðu fyrir kosningar varðandi þjóðaratkvæðagreiðslurnar eða við borðið þegar verið er að semja um mál eða eitthvað slíkt?

Virðulegi forseti. Já, ríkisstjórnin stendur einhuga á bak við bréf utanríkisráðherra. Ég var á þeim fundi og ég styð það sem þar stendur.

Hvað stendur þar?


             Lásuð þið ekki bréfið?

Í … þýðingum.

Þrjár síður …


             
             Ef ég skildi það rétt var næsta spurning hv. þingmanns um hvort ég hefði sama skilning og hæstv. fjármálaráðherra. Ég hef sama skilning. Þriðja spurningin - hún les nokkuð hratt, ég náði nú ekki nákvæmlega hvaða spurningar … Hvort það leyndist eitthvað á bak við … Vill hún kannski endurtaka spurninguna eða gerum við það kannski á eftir? En ég vil bara hafa það alveg skýrt að þetta bréf er staðfesting á því sem við höfum áður haldið hér fram, það hefur lengi verið til umræðu í þingsölum og kom ekkert nýtt þar fram. Að mínu áliti er þetta bara staðfesting á því sem hér hefur verið rætt og sem þessi ríkisstjórn stendur fyrir.

Hæstv. forseti. Ég spurði hvort það væri skoðun hæstv. ráðherra að framkvæmdarvaldið gæti hunsað þingræðið með því að taka ákvarðanir um meiri háttar mál án þess að bera það undir löggjafarsamkunduna. Í öðru lagi spurði ég hæstv. fyrrverandi þingflokksformann og núverandi ráðherra hvort það væri rétt, eins og fram kom í viðtali við Gunnar Braga Sveinsson, hæstv. utanríkisráðherra, að formaður Sjálfstæðisflokksins hafi gert leynilegt samkomulag við Framsóknarflokkinn um leið og ríkisstjórnin var mynduð um að engin þjóðaratkvæðagreiðsla yrði nokkru sinni haldin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að endurtaka spurningarnar. Ég er alltaf á því að það sé ágætt að ræða mál, hvort sem það er hér eða annars staðar. Ég er alls ekki á því að framkvæmdarvaldið sé hér að ganga gegn vilja Alþingis. Ég vil ítreka það sem forsætisráðherra sagði áðan og mér finnst vera mikilvægur punktur í þessu máli, það er að talað var við ráðamenn hjá Evrópusambandinu um  Ég var ekki ráðherra þegar þessi ríkisstjórn var sett á laggirnar. Og að fólk skuli koma hér upp í þingsal og fara með eitthvað sem það heyrir einhvers staðar í … 

Forseti biður um hljóð í þingsal.

Virðulegi forseti. Með leyfi forseta ætla ég að hefja mál mitt á tilvitnun þar sem segir: „Það sem mér þykir mestu máli skipta er að þjóðin fái að greiða um það atkvæði hvort þessu verði haldið áfram eða ekki. Ég treysti þjóðinni til þess að taka upplýsta ákvörðun. Vegna þess hversu mikið ágreiningsmál þetta er milli flokka, milli þjóðarinnar, milli landsbyggðar og höfuðborgar, þetta fer í gegnum fjölskyldur, eina leiðin til að komast að niðurstöðu um það hvert skuli halda núna er að spyrja þjóðina.“ Þetta sagði núverandi hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, Ragnheiður Elín Árnadóttir, í kosningasjónvarpi Ríkisútvarpsins 2013. Hvernig líður hæstv. ráðherra núna þegar ekki er bara búið að taka ákvörðun um að ganga fram hjá þjóðinni heldur er í ofanálag búið að taka ákvörðun um að ganga fram hjá þinginu við þessa ákvarðanatöku? Ég verð að spyrja, virðulegi forseti: Hvernig komust ríkisstjórnin og fulltrúar í henni svo langt frá sínum eigin skoðunum sem raun ber vitni núna? Hvernig á slíkt ferli sér stað? Ég verð að segja alveg eins og er að ég á mjög erfitt með það að hlýða á fulltrúa ríkisstjórnarinnar tala svona um þingsályktanir. Ég verð líka þessa vegna að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún þurfi þá ekki á næstunni að fara í gegnum og upplýsa þingið um hvaða þingsályktunartillögur á hennar málasviði hafi haldið gildi sínu yfir kosningar. Þá er heiðarlegast að allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar geri það vegna þess að það liggur ekki ljóst fyrir. Það eina sem liggur ljóst fyrir er að þingsályktanir sem samþykktar hafa verið frá Alþingi eru allar fallnar úr gildi.

Virðulegur forseti. Ég get upplýst hv. þingmann um að mér líður ljómandi vel. Hv. þingmaður las upp tilvitnun í sjónvarpsþátt og ég gengst við þessum orðum. Mig langar samt aðeins að rifja upp það sem hv. þingmaður las ekki upp. Ég var spurð hver stefna míns flokks væri varðandi Evrópumálin og þá fór ég rækilega yfir það að viðræðum skyldi hætt og þeim ekki fram haldið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Síðan er í samtali gengið á þetta og spurt „hvað ef“. Spurningarnar héldu áfram og þá sagði ég þetta sem þingmaðurinn vitnaði í. Í sama þætti var hv. þm. Össur Skarphéðinsson og hann var spurður af hverju þjóðin hefði ekki verið spurð þegar umsóknin fór af stað. Hann svaraði því til í þessum sama þætti: Við þurftum þess ekki, við höfðum þingmeirihluta. Svona voru umræðurnar í þessum þætti og það er kannski svolítið undarlegt að við séum að ræða þetta núna með þessum öfugu formerkjum en þá var það hv. þingmaður sem beitti fyrir sér þingmeirihlutanum og sú sem hér stendur talaði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Munurinn á mér og hv. þingmanni sem var með mér í þessum þætti er að ég greiddi margsinnis atkvæði með þjóðaratkvæðagreiðslu á síðasta kjörtímabili og, já, ég treysti þjóðinni ljómandi vel til að taka ákvarðanir sem hana snerta. Í þessu tilfelli styð ég stefnu hæstv. ríkisstjórnar sem hefur algjörlega legið fyrir frá upphafi, frá því að þessi ríkisstjórn tók við völdum. Frá því að hún gerði með sér samstarfssamning er þetta algjörlega skýrt sem og þær ályktanir sem báðir flokkarnir sem að þessari ríkisstjórn standa hafa sett fram á sínum landsfundum.

Virðulegi forseti. Þessi svör verða bara vandræðalegri og vandræðalegri. Hér kemur í ljós í máli hæstv. ráðherra að gert var samkomulag til hliðar við stjórnarsáttmálann um að þetta mál færi aldrei í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er verið að staðfesta það. Það er með ólíkindum hvernig menn tala hér allir þvers og kruss, það er bara gripið í næstu rök til að réttlæta þessa vondu ákvörðun. Þegar hæstv. ráðherra þylur hér upp eftir minni það sem fram fór í þessum þætti vil ég benda henni á að það sem ég las upp voru tilvitnuð orð. Ég held að hæstv. ráðherra ætti aðeins að skoða hvað hún hefur sagt og treysta minna á sitt eigið minni. „… þjóðin tekur ákvörðun um aðildarviðræður við ESB í þjóðaratkvæðagreiðslu á kjörtímabilinu.“ Þessi orð standa á bls. 5 í kosningabæklingi Sjálfstæðisflokksins sem var gefinn út í aðdraganda síðustu kosninga. 

Virðulegur forseti. Það eru ótrúlegir útúrsnúningar hjá hv. þingmanni að halda því fram að ég hafi verið að upplýsa um eitthvert ótrúlegt leynisamkomulag með orðum mínum áðan. Það sem ég vísaði til, ég skal upplýsa hv. þingmann um það, er stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar sem er algjörlega þvert á allt sem gæti kallast leyniplagg. Ég skal senda hv. þingmanni eintak af því margopinberaða plaggi sem liggur fyrir á heimasíðu … 

Tilhögun umræðunnar er eftirfarandi:  Röð þingflokka er eftirfarandi í öllum umferðum: Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkur, Björt framtíð, Píratar.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði mér að ávarpa hæstv. forseta Einar Kristin Guðfinnsson vegna þess að hér í umræðunni hefur komið fram að hann stjórnar upplýsingaskrifstofu ríkisstjórnarinnar. Menn eru búnir að koma að því hér, þ.e. hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson, að hann upplýsti þingið um sína afstöðu og síðan ættum við að hegða okkur eftir því. Er hæstv. forseti nú orðinn almannatengill? Fyrir mér er það grafalvarleg umræða sem á sér stað hérna þessa klukkutíma og daga um stöðu Alþingis Íslendinga. Við höfum oft kveinkað okkur undan leyndarhyggju, undan því að þingið sé sniðgengið. Það eru fá dæmi um að ríkisstjórn haldi fund á þriðjudegi. Það voru fundir í þingflokkum og fundir í nefndum en öllu haldið leyndu, og stjórnarþingflokkarnir loks kallaðir saman til fundar á föstudegi kl. 15 til að blessa þetta í þingflokkunum á miðjum nefndarfundi. Ég veit engin dæmi í líkingu við þetta síðan ég kom hingað inn 2007. Hér hafa menn staðið upp og verið heilagir yfir afgreiðslu þingsins á hverjum tíma, heilagir yfir leyndarhyggju, dásamað þingræðið  Ég ætla ekki að trúa því að þessir 63 kollegar mínir á þingi ætli að láta þetta yfir sig ganga.

Virðulegur forseti. Þessa dagana er virðing þingsins í húfi. Það er forseta Alþingis að vera í fararbroddi þeirra sem vilja efla virðingu þingsins og varðveita stöðu þingsins. Ég hef séð og lesið ummæli höfð eftir ráðherrum í ríkisstjórn undanfarna daga, eftir hæstv. forsætisráðherra og að ég tel líka hæstv. fjármálaráðherra og utanríkisráðherra, sem eru þannig að ég vil fara þess formlega á leit við hæstv. forseta að hann geri athugasemdir. Þar er því haldið fram að niðurstaða í atkvæðagreiðslu um að sækja um aðild að Evrópusambandinu árið 2009 hafi verið þvinguð og því þurfi ekki að taka þá niðurstöðu alvarlega. Við ræddum þetta hérna aðeins fyrir ári vegna þess að þessi söguskýring rataði inn í greinargerð með stjórnartillögu og var tekin út vegna þess að hún er náttúrlega svívirðileg, þessi söguskoðun. 

Virðulegur forseti. Haustið 2010 var samþykkt þingsályktun um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar. Mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk.“ Þetta var samþykkt hér í þingsal með 63 atkvæðum og ég spyr okkur öll, ekki hæstv. forseta, ekki ríkisstjórnina, ég spyr okkur sjálf: Gildir þessi þingsályktun í dag?

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er slegin. Ég er slegin og ég er eiginlega bara í svolitlu áfalli út af því að það þingræði og það lýðræði sem ég hélt að við byggjum við er ekki lengur til staðar. Það hefur verið staðfest hér af hverjum ráðherranum á fætur öðrum og hverjum stjórnarþingmanninum á fætur öðrum sem hafa kallað fram undir umræðunum sem áttu sér stað hér fyrir stuttu. Ég vil fá úr því skorið, forseti, hvort það sem hefur komið fram hér frá ráðherraliðinu sé eitthvað sem forseti getur tekið undir. Búum við við lýðræði eða gerræði?

Virðulegur forseti. Svo má brýna deigt járn að bíti. En það er auðvitað full ástæða til þess, virðulegur forseti, eftir þau svör sem framkvæmdarvaldið hefur haft hér uppi að gjalda eindreginn varhuga við þeirri þróun sem hér blasir við. Formaður Sjálfstæðisflokksins talar í þessum ræðustól eins og ríkisstjórn megi gera allt sem henni sýnist bara ef þingið lýsir ekki vantrausti á hana. Virðulegur forseti. Hér er verið að lýsa sjónarmiðum um fullkomið og algjört ráðherraræði. Aðeins eru örfá missiri síðan að saga Sjálfstæðisflokksins var gefin út í níu bindum á vegum Alþingis, rannsóknarskýrslan sjálf, og engum blöðum er um það að fletta að við þurfum þvert á móti að læra að virða þingræðið 

Virðulegi forseti. Um tíma leit út fyrir að ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar yrði í versta falli kjánahrollur íslenskrar stjórnmálasögu, en sú staða sem núna blasir við er mun alvarlegri. Það er mikið áhyggjuefni og alvarleg staða þegar heil ríkisstjórn verður uppvís að því að skilja ekki stjórnskipun landsins, að átta sig ekki á henni, að skilja ekki hvers vegna slík meiri háttar ákvörðun þyrfti að koma hingað inn í þingið. Það er auðvitað umhugsunarefni. En annað umhugsunarefni sem blasir við manni eftir frammistöðu ráðherra ríkisstjórnarinnar áðan er sá afgerandi skortur á forustu sem leiðtogar stjórnarflokkanna sýna hér aftur og aftur. Þeir fá hvert tækifærið eftir annað til að sýna forustuhæfileika hér í þinginu en brenna af 

Virðulegi forseti. Ekki á að verða við hinni augljósu bón okkar um að bréfið furðulega verði afturkallað og málið lagt fyrir þingið til eðlilegrar umfjöllunar af forustumönnum stjórnarflokkanna. Það kemur fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að svo lengi sem þingflokkarnir efna ekki til styrjaldar gegn honum þá geti hann gert það sem hann vill. Formenn flokkanna töldu sig ekki örugga um að koma málinu í gegnum þingið og lögðu það þess vegna ekki fyrir þingið. Það er einfaldlega staðreynd málsins. Síðan skáka þeir í því skjólinu að svo lengi sem þeir þurfi ekki að sæta vantrausti úr eigin röðum þá geti þeir haldið áfram með þessum fáheyrða hætti. Hæstv. forsætisráðherra bætti um betur áðan og sagði það beinlínis í svari sínu að hann hefði staðið í samráði við erlenda aðila um orðalag í þessu bréfi til að ganga fram hjá Alþingi Íslendinga. Þetta stappar nærri landráðum, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að vera ósammála hv. þm. Róberti Marshall um að þessi ríkisstjórn skilji ekki stjórnskipun landsins. Ég held að henni standi bara algerlega á sama um hana. Menn eru tilbúnir að beita öllum þeim ráðum sem þeim dettur í hug til að koma vilja sínum fram og ef þingið þvælist fyrir þeim fara þeir bara fram hjá því. Það er það sem við erum að sjá gerast hér. En það var ekki minni hluti þingsins sem þvældist fyrir mönnum á síðasta þingi heldur var það meiri hluti utanríkismálanefndar sem gerði það. Það er kannski þess vegna sem menn leggja ekki í að koma með málið aftur hingað inn. Það er vegna þess að þeir telja ekki að þeir hafi afl til þess í ljósi reynslunnar. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja þetta: Það er algerlega ljóst í mínum huga miðað við röksemdafærsluna að baki þessari ákvörðun að allar þingsályktunartillögur falli niður við kosningar. Það er bara einfaldlega þannig. Ég skil ekki hvernig menn geta leyft sér að taka ákvarðanir um að hér sé eitthvert ætlað samþykki frá þinginu. Er það orðið þannig núna 

Virðulegi forseti. Mig langar að nefna það alvarlegasta sem ég hef heyrt í ræðum frá hæstv. ráðherrum og það er sá rökstuðningur fyrir þessari aðgerð að þingið hafi ekki getað eða viljað afgreiða sams konar mál fyrir ári. Það er ekki í boði að ríkisstjórnin framkvæmi eitthvað sem hún veit að færi ekki í gegnum þingið. Ef ríkisstjórnin er ósátt við það hvernig þinglegt ferli virkar og er ósátt við þau tæki sem stjórnarandstaðan hefur þá er ég fyrsti maðurinn upp á dekk til að styðja hana í breytingum á því hvernig hlutirnir virka hér á bæ, svo mikið er víst. En það að hunsa löggjafarsamkunduna vegna ósættis um vinnubrögð Alþingis er ekki í boði. Það er ekki í boði.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. forseta fyrir að vera með skýrslu til okkar í dag um stöðu Alþingis þótt ég taki undir þau orð annarra úr meiri hlutanum að þessi umræða hefði átt að fara fram fyrir helgi. Ástæða þess að ég kveð mér hér hljóðs í umræðu um fundarstjórn forseta er sú að þegar þessi dagskrárliður, Staða Alþingis, var tilkynntur úr forsetastóli sá undir iljarnar á hæstv. forsætisráðherra. Nokkrir ráðherranna, þó ekki allir, flýttu sér út úr salnum eftir að hafa fótumtroðið Alþingi, verandi þingmenn sjálfir. Ég ætla að brýna þingmenn í baráttunni fyrir því að þingræðið verði ekki fótumtroðið og láta auma  
            

Herra forseti. Í lögfræðilegri samantekt um gildi þingsályktunartillaga, sem gerð var á skrifstofu Alþingis fyrr á þessu kjörtímabili, kemur eftirfarandi alveg skýrt fram í samantekt og niðurstöðum, með leyfi forseta: „Til heimilda stjórnskipunarréttarins teljast ályktanir Alþingis. Tilmæli sem í þeim felast og beint er til ríkisstjórnar eru bindandi fyrir ríkisstjórnina á grundvelli þingræðisvenjunnar.“ Jafnframt er tekið fram að þær eru ekki lagalega bindandi en þær eru bindandi á grundvelli þingræðisvenju. Hvað þarf að gera? Ekki er ríkisstjórnin algjörlega bundin um aldur og ævi? Nei, ef þeir ætla að vanrækja það að uppfylla þingsályktunartillögur þurfa þeir að gefa Alþingi skýrslu um þær og segja: Nei, við ætlum ekki að framfylgja þeim. Ef aftur á móti þeir ætla að breyta málsmeðferðinni þarf að gera það með þingsályktun, eins og kemur skýrt fram, með leyfi forseta: „Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að gera ráð fyrir því að Alþingi sé upplýst um slíkar breytingar og um leið leitað afstöðu þingsins eða meiri hluta þess til breytinga á málsmeðferðinni.“ 
             Til að breyta málsmeðferð þarf að gera það með þingsályktun. Ef vanrækja á að framfylgja þingsályktun verður að gera það með skýrslu. 

Forseti. Ég verð að segja það að það veldur mér mjög miklum vonbrigðum hvernig jafnvel reyndir þingmenn tala í þessari umræðu um stöðu þingsályktana og kannski ekki síst að við skulum vera stödd hér undir þessum dagskrárlið um fundarstjórn forseta. Það reyndar er ekki nýtt af nálinni að stjórnarandstaðan noti fundarstjórn forseta til þess að tala um Evróputengd mál. Þegar tillagan, sem þeir sakna nú svo mjög að komi ekki fram núna, kom fram á sínum tíma tók stjórnarandstaðan sig til, ekki til þess að flytja ræður um efni málsins, nei, heldur einmitt til þess að tala um fundarstjórn forseta til þess að skemma fyrir, til þess að tefja. Fluttar voru 158 ræður um fundarstjórn forseta á meðan málið var á dagskrá - 158 ræður um fundarstjórn forseta og talað í rúma fjóra klukkutíma samfellt um fundarstjórn forseta, allt til þess að málið sjálft yrði ekki rætt, málið sem allir sakna svo mikið núna úr stjórnarandstöðunni að liggi ekki fyrir þinginu. 
             Ég vek athygli á því að í samantekt  
            

Herra forseti. Þetta voru stór orð hjá hæstv. fjármálaráðherra: Meiri hlutinn ræður. Hér erum við, það er svo eðlilegt, við ráðum og þurfum ekki að spyrja þingið að einu eða neinu. Því miður er þetta grafalvarleg atlaga að þingræði, og að heyra svona orð falla hérna er nú ekki til þess fallið að minnka þær áhyggjur sem almenningur í landinu hefur af þingræðinu, burt séð frá innihaldi málsins sem er allt önnur ella. Þetta er atlaga að þinginu og það er með ólíkindum að sjá ráðherra hlaupa undan orðum sínum sem þeir hafa haft um að þjóðin eigi að hafa aðkomu að þessu stóra og mikla máli og að það eigi fara í gegnum þingið. Manni dettur í hug setningin: „Bara ef það hentar mér“, eins og sagt var í einhverjum dægurlagatexta, þó að maður eigi ekki að blanda því saman við þessa umræðu. En þannig er það því miður hjá þessari viðvaningslegu ríkisstjórn - ég segi viðvaningslegu ríkisstjórn, hæstv. fjármálaráðherra, því að svona vinnubrögð bera ekki vott um að menn þekki stjórnskipan landsins 

Herra forseti. Það fór nú sérstaklega vel á því að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og leiðtogi stjórnarandstöðu á síðasta kjörtímabili færi hér með statistik um ræðuhöld í stjórnarandstöðu. Ég verð að segja að mér er nokkuð brugðið að heyra hæstv. forsætisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra nánast segja við okkur á Alþingi að þeir megi gera hvað sem er, allt, svo lengi sem þeir séu ekki stoppaðir með vantrausti. Hvert erum við komin ef framkvæmdarvaldið telur sig hafa fullkomið sjálfdæmi um að túlka hvenær og þá hvort eða í hvaða mæli taka eigi að taka mark á ákvörðunum Alþingis? Sjá menn hvers konar geðþóttastjórnsýsla yrði úr því? Herra forseti. Það þarf ekki að ræða það að menn eru hér komnir út á stórkostlegar villigötur. Nýjum þingmönnum gefst kostur á námskeiði, að setjast á námskeið þegar þeir koma hér inn til að læra undirstöðuatriðin í sambandi við þingstörf. Gleymdist að taka núverandi hæstv. ríkisstjórn á námskeið þar sem farið væri yfir 

Forseti. Ekki er það bara þannig að núverandi ríkisstjórn og þingmenn meiri hlutans, vonandi ekki allir þingmenn meiri hlutans en mjög margir, líti svo á að ríkisstjórnin geti bara gert það sem henni sýnist. Núna kemur hæstv. fjármálaráðherra og foringi sjálfstæðismanna og segir, þegar við sem erum í minni hluta lýsum yfir áhyggjum af þessu: Meiri hlutinn ræður. Eins og ég hef varað við ítrekað þá búum við ekki við þingræði heldur meirihlutaræði. Ef einhver hefur einhvern tíma haldið því fram að svo sé ekki þá höfum við fengið það fullkomlega staðfest frá hæstv. fjármálaráðherra þannig að ég legg til að restin af þingmönnunum fari bara heim því við höfum ekki neitt hér að gera því meiri hlutinn ræður. Þá skuluð þið bara eiga þetta.

Virðulegi forseti. Sem viðbrögð við umræðunni um meirihlutaræði og að ríkisstjórnin hafi meiri hluta þá vil ég minna okkur þingmenn á það að 63 þingmenn sitja hér kjörnir í almennum kosningum. Af þeim 63 þingmönnum eru vissulega 25 þingmenn stjórnarandstöðu sem gætu verið líklegir til að trufla og þvælast fyrir málum ríkisstjórnarinnar en hér sitja einnig 29 þingmenn stjórnarflokkanna sem ekki eru ráðherrar. Þegar við ræðum um þingræðið og þegar ég hugsa um að verja þingræðið samkvæmt stjórnarskrá Íslands er ég ekki einungis að hugsa um það fyrir hönd 25 stjórnarandstöðuþingmanna heldur 63 lýðræðislega kjörinna þingmanna. Það er þingið sem sækir umboð sitt til þjóðarinnar. Ríkisstjórnin sækir umboð sitt til þingsins.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé alveg kristaltært að komin er upp grafalvarleg staða í þinginu. Staða þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu er í algjöru uppnámi og virðulegur forseti hlýtur að hafa verulegar áhyggjur af þeirri stöðu. Það er mikilvægt að við ræðum hér stöðu þingsins og hún sé skýrð og það sé algjörlega dregið fram hvaða gildi t.d. þingsályktanir hafa. Ég vil biðja hæstv. forseta að finna út úr því hvort hann geti ekki séð til þess að öll hæstv. ríkisstjórn sitji hér undir umræðunum um stöðu Alþingis eða a.m.k. forustumenn ríkisstjórnarinnar sem hafa haft uppi mjög einkennileg orð sem við verðum að taka til umræðu, ekki bara í dag heldur næstu daga.

Virðulegi forseti. Það gleður mig alltaf þegar menn vilja tala um lýðræðislegt umboð. Það hryggir mig hins vegar í þessu tilfelli vegna þess að ef við ætlum að tala um lýðræðislegt umboð þá skulum við kannski muna eftir loforðunum fyrir kosningar, sem voru … Virðulegi forseti. Tíminn er eitthvað knappur hjá mér.

Þingmaðurinn má bara halda áfram því forseti hefur mælingu hérna hvenær ræðan hófst.

Loforðin fyrir kosningar frá bæði Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum voru þess eðlis að þeir lofuðu þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Þeir hafa ekki lýðræðislegt umboð út frá kosningaloforðum. Þeir þora ekki í þjóðina, þeir hafa ekki lýðræðislegt umboð frá þjóðinni sjálfri og þora ekki í hana þrátt fyrir að hafa lofað að spyrja hana. Þeir sniðganga núna Alþingi, hunsa 53.555 undirskriftir sem söfnuðust í fyrra út af sama máli og hunsa síðan stærstu mótmæli síðan frá hruni. Ef hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ætlar að nota lýðræðislegt umboð til þess að styrkja mál sitt er lausnin við þeim vanda hans mjög einföld, þjóðaratkvæðagreiðsla. Ég segi fyrir mig: Ég sakna þessarar tillögu nákvæmlega ekki neitt og langar ekki til þess að ræða hana hér. Ég vil ræða hana þarna úti, í samfélaginu, hjá þjóðinni þar sem hún á heima. Vel á minnst, talandi um vantraust. Hvers vegna eigum við að lýsa yfir vantrausti á ríkisstjórnina, af hverju lýsir ekki ríkisstjórnin bara vantrausti á 

Virðulegur forseti. Meiri hlutinn ræður já, Bjarni Benediktsson, og einmitt þess vegna hefði hann átt að standa við heiðskír loforð sín og leyfa Íslendingum að greiða atkvæði um málið, því að það er meiri hluti Íslendinga sem ræður en ekki meiri hluti ráðherranna. Ég vil, virðulegur forseti, óska eftir því að þegar forseti Alþingis grípur til þess óvenjulega ráðs að gefa yfirlýsingu um stöðu Alþingis vegna framgöngu ríkisstjórnarinnar á undanförnum dögum, og við hljótum öll að ætlast til þess, að forsætisráðherra og aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni sitji hér á ráðherrabekknum og hlýði á það hvað forseti Alþingis hefur um það segja og hvað talsmenn þingflokka hafa um það að segja. Nægur hefur hroki þeirra verið á undanförnum dögum þó að þeir hlaupi ekki líka í burtu frá umræðunni.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að þakka hæstv. forseta Einari K. Guðfinnssyni fyrir þrennt. Í fyrsta lagi fyrir að hafa leyft þær umræður sem verða hér á eftir til að skýra stöðu þingsins með yfirlýsingu af sinni hálfu og leyfa síðan umræður um það. Í öðru lagi fyrir að hafa sumarið 2013, þegar hæstv. utanríkisráðherra ætlaði að ana út í sömu ófæruna og hann virðist vera að leggja fyrir sig núna, þá fyrir það að hafa fengið sjálfstætt lögfræðiálit innan þingsins og á grundvelli þess talað hæstv. utanríkisráðherra ofan af þeirri vitleysu. Í þriðja lagi fyrir að hafa í útvarpsfréttum á hádegi fimmtudags talað mjög skýrt, bent á það að í bréfinu væri hvergi að finna orðið „slit“. Með öðrum orðum, sú yfirlýsing hæstv. forseta liggur fyrir að þar er ekki um að ræða slit á aðildarviðræðum. Og það sem skiptir ekki minna máli er að sá maður sem ætti að hafa mestan þunga og hefur hann í utanríkismálum, þ.e. hv. formaður utanríkismálanefndar, hefur nákvæmlega sömu túlkun á því. Það er punctum saliens í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég er verulega hugsi eftir þá umræðu sem var hér áðan í fyrirspurnatíma vegna þess að ég var eiginlega að vona að einhverjir hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar skildu út á hvað stjórnskipan Íslands gengur eða hefðu að minnsta kosti í sér þá auðmýkt að fara að þeirri stjórnskipunarvenju. Það er ekki þannig, virðulegi forseti, að framkvæmdarvaldið hafi sjálfstæðan vilja eða sjálfstætt vald, það er ekki þannig á Íslandi. Framkvæmdarvaldið gerir það aðeins sem Alþingi hefur falið því í formi laga eða þingsályktana, þannig er það. Ekki nóg með það að þessi ríkisstjórn búi yfir sérlega vondri pólitík og sérlega vondu innihaldi, heldur erum við með sögulegt fúsk, virðulegi forseti, sögulegan klaufaskap og sögulegt virðingarleysi fyrir lýðræðinu. Það er langt verk fyrir höndum ef ríkisstjórnin ætlar að hysja upp um sig buxurnar og verði ekki þannig að hennar verði minnst sérstaklega fyrir það 

Hæstv. forseti. Meiri hlutinn ræður, sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, en hann tók ekki fram hvaða meiri hluti. Hann hlýtur að vera að tala um meiri hlutann í ríkisstjórninni miðað við hvernig farið er fram. Mig langar að minna hæstv. ráðherra á að við sendum fólk út um allan heim til að fylgjast með kosningaeftirliti og framkvæmd kosninga. Við gerum það meðal annars á vegum Evrópuráðsins. Hvað er verið að skoða? Eitt af því sem horft er mest til er hvernig staða stjórnarandstöðu viðkomandi ríkja er, það sem skilur á milli lýðræðisríkjanna og einræðisríkjanna er hvernig búið er að stjórnarandstöðu. Ég gerði enga athugasemd við það fyrir kosningarnar 2009 þegar sjálfstæðismenn fluttu 600 ræður um fundarstjórn forseta. Það var þeirra lýðræðislega vörn til að verja stjórnlagaþing, tillögu sem Framsóknarflokkurinn flutti. 

Virðulegi forseti. Ég held að við getum bara sleppt því í þingsal að vera að fjalla um einhverjar þingsályktunartillögur, vegna þess að það er greinilega þannig að eitthvert ætlað samþykki einhvers óskilgreinds meiri hluta í þinginu er það sem gildir þegar þessi ríkisstjórn tekur ákvarðanir sínar. Til hvers er verið að láta okkur standa í því að vanda okkur í umfjöllun um þingsályktunartillögur? Það hefur ekkert upp á sig, þær hafa ekkert gildi miðað við það sem hér hefur komið fram. Síðan vil ég líka nefna, vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra er í salnum og miðað við orð hans áðan mátti ætla að sú niðurstaða að sækja um aðild að Evrópusambandinu hefði verið fengin fram með einhverjum annarlegum hætti, og vil minna þetta þing á að það voru fulltrúar allra stjórnmálaflokka sem áttu sæti á Alþingi á síðasta kjörtímabili sem greiddu atkvæði með þeirri tillögu. Fulltrúar allra stjórnmálaflokka, líka Sjálfstæðisflokksins. Virðulegi forseti. Þarna er verið að ganga fram hjá þverpólitískri samþykkt í þessum sal og eigna tveimur stjórnmálaflokkum, bara af því að það hentar í þessu tilfelli, 

Herra forseti. Þetta er allt mjög undarlegt. Við settum á dagskrá umræðu um stöðu þingsins en það mál fæst ekki rætt vegna þess að menn vilja ræða um fundarstjórn forseta. Ég er með í höndunum lögfræðilega samantekt skrifstofu Alþingis um gildi þingsályktana Alþingis. Þar kemur fram á bls. 8 að það sé í valdi þingsins að leggja mat á hvort ríkisstjórn eða ráðherra hafi fylgt eftir ályktunum þess og eftir atvikum að bregðast við með þeim hætti sem það eða meiri hluti þess telur réttan. Það eina sem vantaði hér í gagnrýni á fyrri ræðu mína undir liðnum um fundarstjórn forseta var að fram kæmi kenning um að minni hlutinn réði. En það vita allir að það er ekki regla sem gildir hér eða annars staðar í lýðræðisríkjum og er ekki merki um að stjórnarandstaðan standi veikt, að hún fái ekki að ráða heldur að hún fái aðkomu að málum og geti efnt til málefnalegrar umræðu,  Það er í raun og veru ótrúlega dapurlegt að fylgjast með því sem sagt er hér um stöðu þingsályktana og að menn skuli horfa alveg þvert og gegn betri vitund í gegnum það að að sjálfsögðu ræðst það af vilja meiri hluta þingsins ef ráðherrar í einstökum málum fara ekki að vilja þingsins 

Virðulegi forseti. Ég mundi ekki kalla þetta uppistand, þetta er nú talsvert harmrænna en svo. Þetta snýst um að við hér, 63 þingmenn, erum kosin á þing fyrir sex flokka úr sex kjördæmum en við erum líka öll fulltrúar þjóðarinnar. Tilgangur okkar er auðvitað að breyta málum til batnaðar ef hægt er, hafa áhrif á umræðuna, draga fram í ljósið ólík sjónarmið, vonandi til þess að geta færst nær betri niðurstöðu fyrir þjóðina, fyrir almenning í landinu. Það er hlutverk okkar hér og það er ástæða þess að við gerum athugasemdir. Í þeirri sömu lögfræðilegu samantekt sem hæstv. ráðherra vitnar í stendur að gera verður ráð fyrir því, ef vikið er frá samþykktri þingsályktun, að Alþingi verði upplýst um slíkar breytingar og um leið leitað afstöðu þingsins eða meiri hluta þess til breytinga á málsmeðferðinni. Þá þýðir ekki bara að koma og segja: Við teljum okkur hafa meiri hluta fyrir því, heldur þarf málið að fara í umræðu. 

Virðulegur forseti. Hér í þingsal fer náttúrlega fram grafalvarleg umræða um stöðu lýðræðisins og grundvöll lýðræðisins. Hér er að myndast röksemdafærsla sem m.a. hæstv. fjármálaráðherra heldur á lofti. Hann segir: Ríkisstjórnin styðst við meiri hluta, þess vegna þarf ekki að greiða atkvæði. Það liggur í orðunum. Þess vegna má ríkisstjórnin taka alls konar ákvarðanir, þar á meðal þá að slíta viðræðunum við Evrópusambandið. Ég lít svo á að sú ákvörðun hafi ekki verið tekin vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekkert leyfi til þess. Hæstv. ráðherra virðist líta svo á og hæstv. utanríkisráðherra að ríkisstjórnin hafi leyfi til að taka svona risastóra ákvörðun vegna þess að hún styðst við meiri hluta. Þetta er grafalvarleg röksemdafærsla. Það er bara ein leið til að staðfesta meiri hluta - og við verðum að halda tryggð við formin í því - og það er í atkvæðagreiðslu. Raunverulega er þetta mál það stórt að mjög margir og þar á meðal 

Virðulegur forseti. Það læðist nefnilega að manni sá grunur í þessu máli að ríkisstjórnin hafi ekki meiri hluta. Hún sé búin að gera einhverja hausatalningu á liðsstyrk sínum í salnum og hafi komist að þeirri niðurstöðu að hún komist ekki í gegn með það enda mátti lesa það úr orðum hæstv. utanríkisráðherra á laugardaginn þegar hann sagði: Mér sýnist að þingið hafi engan áhuga á því að afgreiða þetta mál. Það er auðvitað mjög harmrænt fyrir ríkisstjórnina að vera komin í þá stöðu að hafa ekki meiri hluta til þess að ljúka málinu hérna. Hún fór með það fyrir ári síðan inn í utanríkismálanefnd og kom því þaðan ekki út aftur, það dagaði uppi. Hæstv. forsætisráðherra var spurður að því hér á dögunum hvaða mál hann gæti nefnt önnur en skuldaleiðréttinguna sinni ríkisstjórn til framdráttar. Hann gat ekki nefnt eitt, ekki neitt einasta. Auðvitað vissu menn í hvað stefndi þegar menn lögðu fram þetta bréf og hvers konar málatilbúnaður yrði í þinginu og hvers lags uppnám yrði í þjóðfélaginu. Auðvitað er þetta bara hugsað til þess að dulbúa getuleysi ríkisstjórnarinnar sem er að verða algert. Og þegar ríkisstjórn er komin í þá stöðu að geta ekki farið með mál í gegnum þing og hefur ekki 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara í efnislega umræðu um það sem er á dagskrá á eftir eins og aðrir hafa gert síðustu 45 mínúturnar og ræða það sem er efni sérstakrar umræðu sem á að hefjast á eftir. Ég ætla heldur ekki að fara í efnislega umræðu um bréf utanríkisráðherra sem verður til umræðu í þinginu á morgun. Ég vil bara vekja athygli á því að hér var gert ráð fyrir því, eftir því sem mér skildist, að efnt yrði til sérstakrar umræðu um stöðu þingsályktunartillagna til þess að gefa kost á umræðum um það. Mér skildist að um það hefði verið samið við þingflokksformenn í morgun, en síðustu 45 mínúturnar a.m.k. hafa farið í að ræða nákvæmlega það efni undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ég velti fyrir mér og spyr hæstv. forseta: Hvers vegna að efna til sérstakrar umræðu um þetta efni  
            

Herra forseti. Bara svo það komi alveg skýrt fram þá var ákveðinn hálfsannleikur í máli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Hann vitnar réttilega í lögfræðilega samantekt skrifstofu Alþingis um gildi þingsályktana þar sem segir, með leyfi forseta: „Þegar allt kemur til alls er það þingið sjálft sem ákveður hvort það fellur frá eða breytir ályktun sinni. Jafnframt er það í valdi þess að leggja mat á hvort ríkisstjórn eða ráðherra hafi fylgt eftir ályktun þess og eftir atvikum að bregðast við með þeim hætti sem það eða meiri hluti þess telur réttan.“ Það kemur nefnilega fram alveg í lokin á samantektinni, eins og ég nefndi áður, með leyfi forseta: „Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að gera ráð fyrir því að Alþingi sé upplýst um slíkar breytingar og um leið leitað afstöðu þingsins eða meiri hluta þess til breytinga á málsmeðferðinni.“ Sú þingsályktunartillaga sem var farið af stað með fól í sér að það skyldi farið í samningaviðræður og að þeim loknum yrði þjóðaratkvæðagreiðsla um niðurstöðuna. Það er verið að breyta málsmeðferðinni og þá þarf, 

Herra forseti. Af því hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur í tvígang vitnað til lögfræðilegrar samantektar skrifstofu Alþingis um gildi þingsályktana og valið þar tiltekna texta til lestrar þá ætla ég að leyfa mér að grípa niður í þeirri greinargerð á öðrum stað, en þar segir, með leyfi forseta: „Með fyrirmælum af þessum toga hefur Alþingi áréttað þingræðisvenjuna og um leið valdastöðu sína gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þegar þetta er haft í huga verður ekki önnur ályktun dregin en að á ríkisstjórninni hvíli sú frumkvæðisskylda að upplýsa Alþingi ef hún hyggst ekki fylgja eftir þingsályktunum sem til hennar hefur verið beint. Verði litið á þingsályktanir sem stjórnskipunarheimild eða heimild sem íslensk stjórnskipun byggist á, samanber umfjöllun Ólafs Jóhannessonar, sýnist jafnframt rétt að gera ráð fyrir því að nýr þingmeirihluti hverju sinni lýsi stefnu sinni með nýrri þingsályktun.“ Hvers vegna las ekki hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra upp þennan texta 

Þú átt að lesa áfram.


             Já, ég var að lesa áfram. 
            

Herra forseti. Það varð niðurstaða á fundi mínum sem forseti Alþingis með formönnum þingflokka í morgun að við mundum að loknum óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra á þessum fundi víkja til hliðar hefðbundnum verkefnum þessa vikudags, almennum fyrirspurnum þingmanna, og forseti mundi á grundvelli 61. gr. þingskapa flytja yfirlýsingu um hvernig þau mál horfa við Alþingi sem til umræðu hafa verið undanfarna daga eftir bréf hæstv. utanríkisráðherra til formennskulands Evrópusambandsins frá síðastliðnum fimmtudegi. Á eftir yfirlýsingu minni munu fara fram umræður þar sem allir flokkar eiga aðild. Enginn má efast um hvar í flokki ég stend, en ég mun í máli mínu tala sem þingforseti og deili ekki ræðutíma með öðrum. Öll þekkjum við aðdraganda þessa máls, allt frá því að Alþingi samþykkti þingsályktun hinn 16. júlí 2009 um aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Í framhaldi af því lagði utanríkisráðherra fyrir hönd íslenskra stjórnvalda inn umsókn um aðild að sambandinu. Framkvæmdin var sem sagt í höndum utanríkisráðherrans en með samþykki og pólitískum stuðningi meiri hluta þingsins eins og hann var þá skipaður. Í ályktuninni er um verklag vísað til ítarlegs álits meiri hluta utanríkismálanefndar, en þar var allnákvæmur vegvísir um það hvernig að umsókninni skyldi staðið. Fyrir liggur að snemma árs 2013 ákvað ríkisstjórnin að gera hlé á viðræðunum, a.m.k. fram yfir kosningar. Þegar ný ríkisstjórn var síðan mynduð eftir kosningar 2013 var ljóst, m.a. af stefnuyfirlýsingu hennar, að nýju stjórnarflokkarnir stefndu ekki að því að halda viðræðum við Evrópusambandið áfram. Það kom skýrt fram í opinberri umræðu sem og í því að verkferli sem stofnað hafði verið til var leyst upp og samninganefndir leystar frá störfum. Á síðasta löggjafarþingi flutti ríkisstjórnin tillögu til þingsályktunar um að aðildarviðræðum yrði slitið en hún varð ekki útrædd. Í þessu samhengi er bréf það sem hæstv. utanríkisráðherra skrifaði framkvæmdastjórninni síðastliðinn fimmtudag þar sem ríkisstjórnin ítrekar áform sín og fer þess þar að auki á leit að ekki verði af hálfu ESB litið á Ísland sem umsóknarríki. Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er sem sagt þessi: Var með bréfi utanríkisráðherra á einhvern lögformlegan hátt gengið á rétt Alþingis og alþingismanna? Var með öðrum orðum vegið að stöðu Alþingis? Mitt svar við þeirri spurningu er að svo sé ekki og ég vil rökstyðja það svar mitt í nokkrum orðum. Alþingi er í senn löggjafarsamkoma og samkoma fulltrúa sem kosnir hafa verið í lýðræðislegum kosningum. Í þessu felst jafnframt að þingið getur lýst stefnu sinni eða ákvörðunum um einstök mál án þess að grípa til lagasetningar. Eins og bent hefur verið á af fræðimönnum, t.d. Björgu Thorarensen prófessor, hafa ályktanir þingsins ekki lagagildi og eru því ekki lagalega bindandi. Það er þó ekki einvörðungu þannig að fræðimenn túlki þetta með þessum hætti. Aðalatriði og meginröksemdin er að það að ljá þingsályktun lagalega bindandi gildi getur ekki samræmst sjálfu valdgreiningarákvæði 3. gr. stjórnarskrárinnar, löggjafarvaldi, dómsvaldi og framkvæmdarvaldi. Með því að ljá þingsályktunum lagagildi væri í rauninni verið að víkja frá því skipulagi sem við búum við, að Alþingi lýsi vilja sínum með ályktun eða setji lög um mikilvæg málefni. Um þetta snýst þetta mál. Þýðing þingsályktana Alþingis í starfsemi Alþingis er hins vegar óumdeild en bindur ekki stjórnvald umfram það sem leiðir af þingræðisvenjunni. Þær hafa til dæmis í ýmsum tilvikum mikið pólitískt gildi og er þingsályktunin frá árinu 2009 um aðildarumsókn að ESB skýrt dæmi um það. Síst geri ég lítið úr því. Ég fól skrifstofu Alþingis síðsumars 2013 að vinna sjálfstæða lögfræðilega samantekt um gildi þingsályktana. Hún var unnin í framhaldi af greinargerð sem utanríkisráðuneytið lét utanríkismálanefnd í té að ósk hennar. Þar er fjallað um það þegar ný ríkisstjórn telur sig ekki bundna af ályktunum fyrra þings og þegar svo ber undir hvort ríkisstjórninni beri að eiga frumkvæði að því að tilkynna Alþingi um nýja eða breytta afstöðu til ályktunarinnar. Í samantektinni eru raktir helstu málavextir og hún takmörkuð við ályktanir sem ekki byggjast á sérstakri heimild í lögum eða stjórnarskrá. Fjallað er sérstaklega um skyldu ráðherra til að upplýsa um breytta afstöðu til ályktana Alþingis og farið yfir umfjöllun álitsgerðarinnar um danskan rétt. Til frekari skýringar er enn fremur gerð grein fyrir umfjöllun fræðimanna um norskan rétt og komist að þeirri niðurstöðu að þingsályktun Alþingis byggist á stjórnskipulegum grundvelli og enn fremur að ályktunum þingsins sé almennt fylgt og þær hafi þannig þýðingu fyrir ríkisstjórnina sem ber að upplýsa Alþingi um nýja eða breytta afstöðu hennar til málsins. Eins og lýst er í samantektinni voru gerðar breytingar á þingsköpum Alþingis með lögum nr. 84/2011, um skyldu forsætisráðherra til þess að leggja fram skýrslu um framkvæmd þingsályktana, samanber nú 8. mgr. 45. gr. gildandi þingskapa, og hefur þeirri reglu verið fylgt. Markmið ákvæðisins var að styrkja stöðu þingsins og tryggja betur framkvæmd ályktana þess. Af stöðu Alþingis sem æðsta handhafa ríkisvalds og þingræðisvenjunni leiðir að þingið getur beint ályktunum sínum til handhafa framkvæmdarvalds um einstök málefni stjórnsýslunnar og um það eru ótal mörg dæmi. Hins vegar þekkjast fá dæmi um að þingsályktanir séu beinlínis numdar úr gildi. Upp í hugann kemur þó dæmið um hvalveiðar. Ákveðið var á sínum tíma með þingsályktun að banna hvalveiðar árið 1983. Löngu síðar, árið 1999, var hins vegar samþykkt önnur ályktun sem heimilaði þessar veiðar og þar var beinlínis kveðið á um að ályktunin frá árinu 1983 stæði ekki í vegi fyrir því. Hvalveiðar hófust þó ekki á ný fyrr en sjávarútvegsráðherra gaf út reglugerð 2006 um hvalveiðar, sjö árum eftir samþykkt þingsályktunartillögunnar. Hvað ályktunina frá 2009 um ESB áhrærir er ljóst að vikið hefur verið frá henni í þremur tilvikum, í ársbyrjun 2013 með því að gert var hlé á viðræðunum, sumarið 2013 voru viðræðurnar stöðvaðar formlega og samninganefndirnar leystar frá störfum um haustið og loks hefur með bréfi utanríkisráðherra nú sú afstaða ríkisstjórnarinnar verið áréttuð að aðildarviðræður við ESB verði ekki teknar upp að nýju og að ekki beri að líta lengur á Ísland sem umsóknarríki. Það er jafnframt ljóst að ályktun Alþingis hefur ekki verið breytt eða hún afturkölluð. Meðal annars vegna pólitísks mikilvægis ESB-málsins taldi ég árið 2013 nauðsynlegt að lögð væri fram þingsályktunartillaga um slit ef ætlunin væri að fara þá leið að hætta við aðildarumsóknina. Um þetta voru ekki allir sammála mér, en það var hins vegar gert eins og allir vita. Það er reginmunur á þeirri tillögu og því bréfi sem hæstv. utanríkisráðherra hefur sent forsvarsmönnum ESB, en þar segir: „Ríkisstjórn Íslands hefur engin áform um að hefja aðildarviðræður að nýju. Enn fremur yfirtekur þessi nýja stefna hvers kyns skuldbindingar af hálfu fyrri ríkisstjórnar í tengslum við aðildarviðræður. Í ljósi framangreinds er það bjargföst afstaða ríkisstjórnarinnar að ekki skuli líta á Ísland sem umsóknarríki ESB og lítur hún svo á að rétt sé að ESB lagi verklag sitt að þessu.“ Augljóst er að á þessu tvennu er munur, tillögunni frá því í fyrra um afturköllun aðildarumsóknar og bréfinu nú. Á þetta hafa aðrir bent auk mín og hefur þannig í umræðunni meðal annars verið vísað til þess að líta beri á bréf utanríkisráðherra sem diplómatíska aðferð til að láta aðildarviðræðurnar enda án þess að umsóknin sé dregin formlega til baka. Einnig segir Ragnhildur Helgadóttir, prófessor við Háskólann í Reykjavík, að um sé að ræða pólitíska yfirlýsingu sem hafi klárlega mikið gildi en breyti ekki hinni lagalegu stöðu frá því sem komið var. Í mínum huga er meginatriðið það að með þingsályktun Alþingis í júlí 2009 fór af stað það mál sem hér er til umfjöllunar. Það studdist við pólitískan vilja þáverandi stjórnarmeirihluta. Sá ráðherra sem nú fer með utanríkismál hefur á grundvelli þess stjórnarmeirihluta sem nú er gripið til þeirrar ráðstöfunar að tilkynna ESB um vilja þeirrar ríkisstjórnar, sem nú situr, til málsins. Þrátt fyrir þetta er ljóst að ályktun Alþingis hefur hvorki verið breytt né hún afturkölluð. Það er síðan í valdi Alþingis að ákveða um framhaldið ef það svo kýs.

Virðulegur forseti. Meiri hluti þjóðarinnar kaus þingmenn sem lofuðu þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðnanna, en meiri hluti þjóðarinnar ræður ekki vegna þess að Bjarni Benediktsson sveik loforð sín. Þess vegna er lýðræði á Íslandi og stjórnskipan landsins í djúpri og alvarlegri kreppu. Bjarni Benediktsson hefur grafið undan veikri stöðu Alþingis og stjórnmálanna með því að svíkja með óvenjulega ósvífnum og ófyrirleitnum hætti kristaltær loforð sín við kjósendur. Hann hefur bætt ofan á það baktjaldamakki með Framsóknarflokknum um að sniðganga Alþingi og fara gegn gildandi ályktun þess. Hann hefur sömuleiðis sniðgengið eigin forustumenn í utanríkismálanefnd og haft að engu skýr ákvæði laga um samráð við Alþingi í meiri háttar utanríkismálum sem allir hljóta að sjá að aðildarumsóknin er. Virðulegur forseti. Við þetta bætist nú að sagt er að hann hafi samið um þetta þegar í upphafi kjörtímabilsins en gaf út á Laugarvatni yfirlýsingar um að það yrði þjóðaratkvæðagreiðsla og hefur þar með beitt Alþingi blekkingum eða að minnsta kosti villt fyrir. Aðildarumsóknin er í fullu gildi. Ég vísa til staðfestingar forseta Alþingis á því. Sá sem sótt hefur um aðild er umsóknarríki. Bréf utanríkisráðherra er að engu hafandi, enda er það frá ríkisstjórn sem er bæði hrædd við þing sitt og þjóð. Það væri líka alvarleg aðför að verulegum hagsmunum íslensku þjóðarinnar og framtíðarinnar ef þessi ríkisstjórn ætlaði ekki bara að svíkja loforð sín heldur líka spilla möguleikum framtíðarinnar á því að halda málinu áfram með því að reyna að eyðileggja umsóknina með því að halda henni ekki opinni. Það er krafa okkar, virðulegur forseti, að bréf utanríkisráðherra verði dregið til baka enda er það að engu hafandi. Menn reyna að segja í útlöndum að það sé um það að hætta viðræðunum, en hér heima reyna þeir að segja að það sé nú eiginlega ekki um neitt. Það er krafa okkar að þjóðin fái að leiða þetta mál til lykta. Ef Bjarni Benediktsson hefur ekki manndóm í sér til þess að standa við kosningaloforð sín, um að þjóðin fái að leiða það til lykta, þá er það lágmarkskrafa að hann spilli ekki möguleikum næsta þings til að taka málið upp.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að nota hefðbundin ávörp hér á Alþingi, bæði til að ávarpa ráðherra og þingmenn.

Virðulegi forseti. Þingræði á Íslandi var innleitt árið 1904 eins og flestum er kunnugt. Samkvæmt venjulegri skýringu felst það í þingræði að þeir menn einir geta verið ráðherrar sem þjóðþingið eða meiri hluti þess vill styðja eða þola í embætti eins og Ólafur Jóhannesson, lagaprófessor og fyrrum forsætisráðherra, orðaði það í riti sínu um íslenska stjórnskipun. Merkingin leggur áherslu á vald þingsins sem þjóðkjörinnar fulltrúasamkundu og ekki hefur verið um hana efast hér á landi svo að heitið geti undanfarin 111 ár. Sjálfstæði þingsins og ákvarðanir í löggjafar- og stefnumótunarmálum til framkvæmdarvaldsins er alveg skýrt. Þingið hefur völdin og getur aldrei og má aldrei verða afgreiðslustofnun fyrir hugdettur hæstvirtra ráðherra. Það er því háalvarlegt mál þegar einstakir ráðherrar nota undanbrögð og þokukenndar yfirlýsingar til að fara á bak við Alþingi Íslendinga eins og hæstv. utanríkisráðherra hefur gert eða reynt að gera með þessari furðulegu aðgerð sem við höfum nú orðið vitni að. Og ég veit ekki, forseti, hvað á að kalla þetta. Eru þetta einræðistilburðir eða bara hrein einfeldni? Þingsályktanir eru leiðin sem þingið fer til að álykta um utanríkismál. Það þarf nýja þingsályktun til að breyta þeirri sem í gildi er. Þegar hæstv. utanríkisráðherra tilkynnir formlega, með bréfi til alþjóðlegrar stofnunar, afstöðu Íslands er litið svo á að hann hafi umboð til að gefa slíkar yfirlýsingar. Hæstv. utanríkisráðherra situr í ríkisstjórn sem starfar í umboði Alþingis. Ríkisstjórnin hefur samráðsskyldu við utanríkismálanefnd Alþingis samkvæmt þingskapalögum þegar um er að ræða meiri háttar utanríkismál. Þeir sem tóku við bréfi hæstv. utanríkisráðherra hafa gert ráð fyrir því að ráðherrann sé ekki að senda bréf um svona stórt mál án þess að fara að íslenskum lögum um meðferð þess. Að tilkynna um það til Evrópusambandsins að Ísland ætli ekki að vera lengur á lista yfir umsóknarþjóðir er meiri háttar utanríkismál. Framkvæmdarvaldið starfar í umboði Alþingis á hverjum tíma með meiri hluta þingsins á bak við sig. Þegar talað er um að tryggja samráðsskyldu við þingið þá er verið að tala um allt þingið en ekki bara stjórnarflokkana. Þessi hæstv. ríkisstjórn sniðgengur allt samráð við minni hluta og það er fullkomlega óeðlilegt og óásættanlegt. Framkoman gefur þá mynd af þinginu að það sé ekki þess vert að hafa við það samráð í stórum stefnumarkandi málum. Ríkisstjórnin telur nóg að funda stuttlega með stjórnarþingmönnum rétt áður en látið er til skarar skríða. Síðan fréttum við hin þetta bara í útvarpinu. Er ekki hægt, virðulegur forseti, að ætlast til þess að hæstv. ráðherrar viti í hvers umboði þeir starfa og hvað það felur í sér?

Herra forseti. Ég þakka fyrir það frumkvæði forseta þingsins að fella deilur um stöðu þingsins í þennan farveg. Ég tel að það hafi verið vel heppnað að fá sérstaka umræðu á þennan hátt og þakka honum fyrir hans orð hér og skýringar á stöðunni. Eins og allir vita á þetta mál, umsóknin um aðild að Evrópusambandinu, rætur sínar að rekja til ársins 2009. Það er ekki hægt að ræða um stöðu þessarar þingsályktunar eða málið í heild án þess að rifja það upp hvernig til málsins var stofnað í upphafi. Það var til dæmis þannig hér í þingsal að fjölmargir þingmenn sem greiddu atkvæði með því að farið yrði í þennan leiðangur lýstu fyrirvörum sínum í bak og fyrir. Hv. formaður Vinstri grænna á þeim tíma, Steingrímur J. Sigfússon, sagði hér undir umræðunni, með leyfi forseta: „Við áskiljum okkur líka rétt til þess á hverju stigi málsins sem er að leggja það til að samningaviðræðum verði hætt og það á Alþingi líka að gera.“ Sem sagt, annar flokkurinn sem stóð að þingsályktunartillögunni áskildi sér rétt til að hætta við allt saman 

Forseti vill biðja þingmenn um hljóð í þingsal og gefa þeim sem hefur orðið færi á að flytja sitt mál hér eins og við ætlumst til að allir fái að gera.

Það er eflaust óskaplega erfitt að sitja undir þessu, en þetta er grundvallaratriði, hvernig stofnað var til málsins í upphafi. Það skiptir verulegu máli. Þessir sömu flokkar tóku síðan ákvörðun í janúar 2013, eftir mikla þrautagöngu út af þessu sama máli, þar sem öllum Íslendingum var ljóst að ekki er hægt að eiga í efnislegum viðræðum við Evrópusambandið ef hugur fylgir ekki máli. Hafi menn ekki traustan þingmeirihluta að baki sér, hafi menn ekki ráðherra í ráðherrastólum sem ætla að vinna að framgangi málsins, þá er þetta fyrir fram dauðadæmt. Það er það sem við eigum að læra af síðasta kjörtímabili. Allur vandræðagangurinn, þau miklu átök sem urðu - ég ætla ekki að rekja það, ég hef gert það áður, menn þekkja þetta - er til vitnis um að svona á ekki að standa að málinu. Nú höfum við ríkisstjórn  
             Hv. þingmenn kalla hér frammí að það eigi ekki að svíkja. Það sem helst hefur verið að í öllu þessu ferli er samtalið við þjóðina um að það sé bara sjálfsagt og eðlilegt að kíkja í pakkann, að leiða eitthvað fram. Mætti ég biðja þá þingmenn hér sem gætu upplýst þá sem eru að hlusta um eitt einasta atriði sem samið var um í viðræðunum við Evrópusambandið, bara eitt sem samið var um, bara eitt. Menn fengu til þess heilt kjörtímabil, lengri tíma en nokkurt annað ríki sem hefur gengið inn í Evrópusambandið. Náðu menn að semja um eitt atriði? Náðu menn að taka á og leiða fram í dagsljósið fyrir íslenskan almenning eitthvað af þeim umdeildu málum sem mikið var rætt um í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar? Var hægt að skýra stöðuna varðandi sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins? Nei, það var ekki hægt. Það eina sem gerðist allt síðasta kjörtímabil var að það var staðfest að við værum aðilar að EES-samningnum og hefðum innleitt þá kafla sem snerta innri markaðinn á réttan hátt. Það var stimplað af Evrópusambandinu. Við lokuðum köflunum sem við vorum þegar búin að innleiða í íslenskan rétt. Þetta er eitt af grundvallaratriðunum sem er rétt að halda til haga þegar við ræðum um Ísland og Evrópusambandið og möguleikana á því að halda hér áfram. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég er líka mjög hugsi yfir því hvernig menn tala hér sem stóðu að málinu síðast, eins og til dæmis þingmenn Vinstri grænna. Vilja þeir virkilega að haldið verði áfram á sömu forsendum? Og hvernig ætla þeir, eftir þá reynslu sem þeir hafa haft af síðasta kjörtímabili, að framfylgja á sama tíma þeirri hugmyndafræði að leiða fram samning, sem gekk ekki upp í heil fjögur ár, og sinni eigin stefnu um að halda Íslandi utan Evrópusambandsins? Hvernig ætla menn að gera það? Hér hefur talsvert verið rætt um þjóðaratkvæðagreiðslu og vísað í mín orð. Ég hef aldrei í eitt skipti fyrir öll útilokað allar þjóðaratkvæðagreiðslur um þetta mál. Það eina sem ég hef bent á er að það er algerlega óraunhæft að ætlast til þess að ríkisstjórn sem hyggur ekki á inngöngu í Evrópusambandið taki að sér að leiða slíkar aðlögunarviðræður. Það er ekki raunhæft. Mér heyrist reyndar, þegar menn stíga úr þessum ræðustól, að flestir skilji þetta; þegar menn ræða það fyrir utan þingsalinn virðast nú flestir þingmenn skilja það.  Á morgun mun utanríkisráðherra fara yfir skýrslu sína um þetta mál. Þetta mál er í fullkomlega eðlilegum farvegi í fullkomnu samræmi við niðurstöðu síðustu kosninga, stefnu stjórnarflokkanna, stjórnarsáttmálann og þær yfirlýsingar sem hafa verið gefnar frá því ríkisstjórnin var mynduð.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þessa umræðu um stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég ætlaði nú ekki að fara að halda langa ræðu um Evrópusambandið eða afstöðu Vinstri grænna í því sambandi, en úr því að hæstv. fjármálaráðherra óskaði eftir umræðu um þá afstöðu, sem ég veit að honum finnst erfitt að skilja, er það nú svo að við höfum samþykkt það á landsfundum okkar að þrátt fyrir að við höfum þá afstöðu að Ísland eigi ekki að ganga í ESB, teljum að við eigum að standa utan þess sambands, finnst okkur þetta mál vera af þeirri stærðargráðu að eðlilegt sé að það komi til þjóðarinnar til úrlausnar, að leitað verði leiðsagnar þjóðarinnar. Ég veit að sumum hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum finnst það pólitískur ómöguleiki að sætta sig við að framfylgja stefnu sem maður er jafnvel ekki sammála sjálfur, en ef maður vill beita sér fyrir auknu beinu lýðræði, sem ég vil, verður maður líka að sætta sig við það að verða stundum undir og geta fylgt þeirri stefnu. Það er auðvitað klemma, ég skal viðurkenna að það er klemma, en ég tel það ekki vera ómöguleika. Evrópumálin ætluðum við að ræða sérstaklega á morgun. Mér finnst það sem við ræðum í dag, sem er þingið sjálft, ekki síður mikilvægt. Við samþykktum mörg hver sem hér vorum 2010 þingsályktun, af því að við ræðum nú gildi þingsályktana. Við 63 sem vorum hér í salnum samþykktum að mikilvægt væri að Alþingi mundi verja og styrkja sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Hefur Alþingi varið sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk þegar við umberum - og þá er ég ekki að meina okkur í stjórnarandstöðunni því að við umberum það ekki, en ég horfi sérstaklega á þingmenn meirihlutaflokkanna - að ákvarðanir séu teknar sem ganga gegn áður samþykktum þingsályktunum og þær ekki einu sinni kynntar Alþingi eða í utanríkismálanefnd Alþingis? Þó stendur í þingskapalögum að utanríkismálanefnd eigi að vera utanríkisráðherra til ráðuneytis um öll meiri háttar utanríkismál. Síðan segir utanríkisráðherra í dæmalausri grein að hann hafi nú ekki metið það svo að þetta væri meiri háttar utanríkismál. Ég held, virðulegi forseti, að þessa grein þurfi að styrkja í endurskoðuðum lögum um þingsköp ef það á að vera geðþóttaákvörðun hvenær ákvarðanir eru meiri háttar eða ekki, því að ef þetta er ekki meiri háttar ákvörðun þá veit ég ekki hvað, þá merkir þetta bréf líklega ekki neitt og það er kannski ein túlkun á því. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn í gildandi stjórnarskrá og ráðherrar starfa hér í umboði Alþingis. Sú túlkun gengur ekki upp að menn telji sig geta farið með framkvæmdarvaldið sem þeir þiggja frá Alþingi og fara með í umboði Alþingis út frá því að þeir telji að þeir hafi meiri hluta þingsins á bak við sig. Sú túlkun gengur ekki upp. Þá þarf að fara með málin inn í þing og hafa meiri hluta Alþingis á bak við sig í þeim málum. Það á við um það þegar menn hyggjast breyta um stefnu. En ég hef áhyggjur af því hvort við störfum almennt samkvæmt þessu. Það á ekki bara við um hina margumræddu þingsályktun frá árinu 2009. Hvað samþykktum við árið 2013? Samþykktum við ekki aðgerðaáætlun um þróunarsamvinnu þar sem skilgreint er í samþykktri þingsályktun hvernig Ísland hyggist auka framlög sín til þróunarsamvinnu? Hvert var fyrsta verk ríkisstjórnar? Jú, það var að hverfa frá þeirri þingsályktun og hefur ekki önnur þingsályktun verið lögð fram um það efni. Hvað varð um eflingu græna hagkerfisins, samþykkta þingsályktun um eflingu græna hagkerfisins sem samþykkt var með öllum greiddum atkvæðum? Hvað er efling græna hagkerfisins í dag? Hún er fjárlagaliður um húsafriðun, sem er mjög verðugt mál og gott en ekki efling græna hagkerfisins sem samþykkt var hér. Ég get nefnt dæmi um ályktanir sem virtar hafa verið, sem betur fer. Ég nefndi tvær ályktanir áðan um það hvernig við höfum mótað afstöðu okkar í málefnum Palestínu og Ísraels. Ég nefndi líka ályktun um hvalveiðar, sem ég er ekki sammála en hún hefur hins vegar verið virt og virðulegur forseti fór yfir það áðan í ræðu sinni. En það eru aðrar ályktanir sem virðast fara hér fyrir borð. Ég velti því fyrir mér hvort við þurfum ekki aðeins að endurskoða það hvernig við störfum hér, hvernig nákvæmlega er farið með þær ályktanir sem Alþingi leggur ærna vinnu í að samþykkja og vinna að þannig að þær haldi, þannig að hér geti framkvæmdarvaldið ekki bara ákveðið upp á sitt einsdæmi nánast að breyta stefnunni eða gert það í gegnum fjárlög án þess að sérstök umræða fari fram um að taka þá stefnubreytingu. Ég nefni þróunarsamvinnuna sem dæmi um það þar sem ákvörðun er tekin um að fara frá samþykktri þingsályktun í gegnum fjárlög. Það er ekki góður bragur á því, virðulegi forseti, þannig að ég minni á samþykktina um að við verjum og styrkjum sjálfstæði okkar og grundvallarhlutverk. Ef við ætlum að gera það þurfum við greinilega að vanda betur til vinnubragða. Ég lít svo á að það að virðulegi forseti hafi ákveðið að taka þetta mál á dagskrá sýni að hann sé reiðubúinn til þess því við getum ekki umborið að framkvæmdarvaldið líti svo á að það sé nóg að segjast hafa meiri hluta fyrir málinu og gera svo það sem manni sýnist. Þannig getum við ekki unnið ef við berum virðingu fyrir þinginu. Ég vil treysta því að okkur lánist og auðnist að breyta þessu því að þetta gengur ekki. Þá getur minni hlutinn á þinginu alveg eins pakkað saman og farið heim.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við stöðu þingsins. Það er gott því að sífellt heyrast raddir þess efnis að staða þess sé ekki góð. Ég fagna því að við höfum markað ramma um umræðu sem okkur öllum er holl. Stóryrði sem hafa verið látin falla innan þings og utan eru ekki til þess fallin að auka virðingu þingsins. Ýmis hugtök hafa farið á flug í umræðunni og mönnum orðið tíðrætt um þingræði. En menn virðast ekki alltaf hafa sama skilning á hugtakinu. Þingræðisreglan svokallaða felur í sér að meiri hluti Alþingis þarf að styðja ráðherra. Reglan er stjórnskipunarvenja sem á stoð í 1. gr. stjórnarskrárinnar, en þar stendur: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“ Með öðrum orðum, ríkisstjórn situr í skjóli Alþingis þar sem þingræði ríkir og þurfa ráðherrar að fylgja fyrirmælum þingsins. En þýðir þingræði að þingið ráði öllu? Ekki endilega. Þingræði þýðir í raun að ríkisstjórn þarf að njóta stuðnings meiri hluta þingsins. Stefna ríkisstjórnarinnar hefur legið ljós fyrir frá upphafi. Utanríkisráðherra greindi þinginu frá afstöðu sinni strax í upphafi kjörtímabils, gerði það með bréfi til utanríkismálanefndar þannig að þinginu á að hafa verið ljóst að ráðherra telur sig ekki bundinn þingsályktunartillögunni. En það að kalla nýlegt bréf utanríkisráðherra til forustu Evrópusambandsins, sem staðfestir stefnuna og skýrir stöðuna, atlögu að þingræðinu er vísbending um mögulega vanþekkingu manna á því hvað þingræðisregla felur í sér og hvað þingræði þýðir. Staðan sem hér er uppi er sú að minni hluti á hverjum tíma getur tekið mál í gíslingu og gert atlögu að þingræðinu með því að koma í veg fyrir að vilji þingsins komi fram. Það er afleitt vopn sem eykur ekki virðingu Alþingis, því að ásýnd þess þegar á málþófi og eilífum ræðum um fundarstjórn forseta stendur er ekki góð. Hvenær rétta tímasetningin er til að breyta þessu veit ég ekki, en þó held ég að mikilvægt sé að þingskapanefnd reyni að finna leiðir til þess að hér geti vinnulag orðið markvissara og skilvirkara, því að þótt eitthvað hafi viðgengist er ekki þar með sagt að svo eigi að vera áfram. Megi okkur öllum farnast vel í því að vinna landi og þjóð gagn.

Virðulegur forseti. Það má leiða að því líkur að ef viðræðunum hefði verið haldið áfram af fullum krafti og ekki gert á þeim hlé værum við líklega með aðildarsamning núna, við værum með samning í höndunum sem mundi svara mjög stórum spurningum. Að mínu mati værum við mjög líklega með samning í höndunum sem fæli í sér einhvers konar sérlausn í sjávarútvegi og mjög viðunandi samninga í landbúnaðarmálum. Ég held að við stæðum uppi með samning sem við gætum vel samþykkt. En stóra spurningin í þessu samhengi er: Af hverju er þetta svona erfitt? Af hverju getum við ekki gefið þjóðinni það að hún fái einhvern tímann tækifæri til að taka upplýsta afstöðu á grunni samnings til þessa risastóra deilumáls sem við erum búin að deila um hér í áratugi? Af hverju er þetta svona erfitt? Af hverju getum við ekki gert þetta eins og aðrar þjóðir? Við í Bjartri framtíð höfum sagt að við höfum alveg skilning á því að þessi ríkisstjórn vilji ekki fara í Evrópusambandið og að hún hafi gert hlé á viðræðunum. Hún segir í stjórnarsáttmála sínum að hún ætli að gera það en flokkarnir sem standa að þessari ríkisstjórn gáfu það líka alveg skýrt út fyrir síðustu kosningar að þjóðin fengi alltaf að ráða hvort haldið yrði áfram með þessar viðræður. Við höfum lagt áherslu á að þá sé eftir því farið. Það er reginmunur á því að gera á viðræðunum hlé út af þessum veruleika í pólitíkinni og að slíta þeim alfarið. Þar á er reginmunur. Talsmenn ríkisstjórnarflokkanna geta ekki haldið því fram að það sé minni háttar ákvörðun, að það sé bara einhver orðinn veruleiki. Spurningin sem blasir við er einfaldlega þessi: Ef ný ríkisstjórn tekur við völdum á Íslandi, getur hún þá ekki haldið áfram með viðræðurnar? Jú, það er staðfest í dag. Hæstv. forseti hefur algjörlega skorið úr um að viðræðunum verður ekki slitið nema með sjálfstæðri ákvörðun í þinginu. Ég fagna þeirri yfirlýsingu, hún er mjög mikilvæg og mér finnst hún hafa blasað við alveg frá upphafi þessarar atrennu. Auðvitað getur ríkisstjórnin ekki tekið svona ákvörðun án þess að leita samþykkis þingsins - og þjóðarinnar, vil ég meina. Það þarf sjálfstæða ákvörðun til að slíta viðræðunum. Eftir stendur þá dálítið átakanlegur veruleiki. Hvað hafa leiðtogar ríkisstjórnarinnar, hæstv. ráðherrar, verið að spá undanfarna daga? Af orðum þeirra undanfarna daga hefur mátt ráða að þeir hafa talið að þetta bréf sem var sent til útlanda hafi verið ígildi sjálfstæðrar ákvörðunar um að slíta viðræðunum. Þeir hafa sagt það. Nú þurfa þessir ráðherrar einfaldlega að fara heim til sín aðeins, hugsa málið og reyna að útskýra fyrir sjálfum sér hvað þeir meintu með þessu. Tíðindi dagsins eru algjörlega þessi: Það er alveg kristaltært, og auðvitað er það kristaltært, að það er einungis Alþingi, og það er helst þjóðin miðað við þau loforð sem voru gefin, sem getur tekið ákvörðun um að slíta viðræðunum. Ég er þeirrar skoðunar að viðræðurnar hafi gengið vel. Ég er þeirrar skoðunar að mörgum álitamálum hafi verið svarað í viðræðunum, hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson. Til dæmis héldu margir því fram að ungir Íslendingar þyrftu að ganga í evrópskan her ef við gerðumst aðilar að Evrópusambandinu. Því var algjörlega svarað skýrt og þeim málflutningi eytt þegar kaflanum um öryggismál var lokað. Þá var alls konar áróður um að útlendingar mundu eignast í gegnum mögulegan samning um aðild að Evrópusambandinu allar auðlindir Íslendinga. Því var kirfilega svarað í gegnum aðildarviðræðurnar. Þetta var náttúrlega það óþægilega í aðildarviðræðunum fyrir þá sem vilja ekki ganga í Evrópusambandið,  Stærstu tíðindi dagsins eru að viðræðunum hefur ekki verið slitið og það er gott. 
            

Frú forseti. Í lögfræðilegri samantekt skrifstofu Alþingis um gildi þingsályktana frá því í upphafi þessa kjörtímabils segir að ályktanir Alþingis séu bindandi fyrir ríkisstjórnina, ekki lögfræðilega bindandi tek ég fram, en bindandi. Það grundvallast á þingræðisvenjunni. Þannig hefur það verið. Ef menn ætla að breyta út af því í dag í þessum tilgangi eru þeir að brjóta þingræðisvenju og skapa nýtt fordæmi. Vert er að undirstrika, og það er eitthvað sem hefur komið fram í umræðunni, að allar ályktanir sem Alþingi hefur samþykkt og hafa ekki formlega verið afturkallaðar með nýrri þingsályktun eru enn þá í gildi. Þetta hefur forseti Alþingis staðfest og kemur fram í lögfræðilegu samantektinni frá skrifstofu Alþingis. Jafnframt segir í þeirri samantekt að ef ríkisstjórn eða ráðherra hyggist ekki fylgja eftir ályktun þingsins beri þeim að eiga frumkvæði að því að upplýsa þingið um það og ef breyta eigi málsmeðferðinni skuli leita afstöðu meiri hluta þings með nýrri þingsályktun. Tökum þetta saman. Að vanrækja það að uppfylla þingsályktun krefst skýrslu, byrjar á skýrslunni, vanrækslan kemur svo, en breytt málsmeðferð krefst nýrrar þingsályktunartillögu sem þarf að samþykkja. Þetta er alveg kýrskýr niðurstaða lögfræðilegrar samantektar skrifstofu Alþingis. Nú er spurningin: Er hér verið að breyta málsmeðferð? Nú virðist vera svo að forseti þingsins líti ekki svo á að verið sé að slíta aðildarviðræðunum og þar af leiðandi er ekki um að ræða breytta málsmeðferð. Það virðist líka líta út fyrir að formaður utanríkismálanefndar sé sama sinnis, hann hefur gefið það út, en formenn flokkanna, Sjálfstæðisflokksins og Framsóknar, eru báðir á því að þetta jafngildi því að verið sé að slíta aðildarviðræðunum. Það er staðan sem við höfum í dag. Þetta verður að skýra. Það verður að vera kýrskýrt hvort fylgt sé þeirri þingræðisvenju að ef málsmeðferð er breytt, breytt út frá þingsályktun, sem nýtt þing getur að sjálfsögðu gert, verði að gera það með nýrri þingsályktun. Við verðum að fá þetta skýrt, það er ekki orðið skýrt þó að margt hafi skýrst í þessu máli. Í þingsályktun frá Alþingi árið 2009 um aðildarumsókn að ESB segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að ESB og að loknum viðræðum við sambandið verði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um væntanlegan aðildarsamning. Við undirbúning viðræðna og skipulag þeirra skal ríkisstjórnin fylgja þeim sjónarmiðum um verklag og meginhagsmuni sem fram koma í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar.“ Þar kemur fram alls konar verklag sem ekki virðist vera fylgt núna ef það er svo að yfirstjórn Evrópusambandsins eigi að líta svo á að verið sé að slíta viðræðum. Ef verið er að slíta þeim þá er ekki verið að fylgja eftir þingsályktuninni, þá er klárlega verið að brjóta gegn henni. Þetta þurfum við að fá kýrskýrt. Ef brotið hefur verið gegn þingsályktuninni hefur þeirri þingræðisvenju verið fórnað að ef breyta á út frá þingsályktun, breyta henni í megindráttum, ef það verður stefnubreyting, á að gera það með annarri þingsályktunartillögu. Ef svo er þá erum við komin með miklu meira ríkisstjórnarræði en á að vera. Þá hefur þingræðið minnkað og framkvæmdarvaldið fengið meira vald til sín. Þá þurfum við að endurskoða fullt af öðrum hlutum. Ef það er hægt að gera þetta svona, ef menn geta tekið svona vald til sín, þarf að endurskoða allt samstarf á þingi. Þannig að þetta verður að vera skýrt. Köllum eftir því að málið sé skýrt frekar. Ef hæstv. forseti Alþingis hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé verið að ganga gegn ályktuninni, ekki sé verið að draga aðildarviðræðurnar til baka, þá þarf það að koma skýrt frá forseta Alþingis og forsætisnefnd. Annars getur það gerst að yfirstjórn Evrópusambandsins líti svo á að það sé nákvæmlega það sem verið var að gera, þeir hafi slitið viðræðum. Hvert erum við þá komin? Þá er búið að skapa það fordæmi að ríkisstjórnin geti gert slíkt upp á sitt einsdæmi. Þá er ekki gott í efni.

Hæstv. forseti. Fyrir það fyrsta vil ég þakka hæstv. forseta Alþingis, Einari K. Guðfinnssyni, fyrir að efna til þessarar umræðu, gefa þinginu skýrslu og skýra sín sjónarmið þar sem meðal annars hefur komið fram að með þessu dæmalausa sendibréfi sem hæstv. utanríkisráðherra fór með sem póst til Evrópu er ekki verið að slíta viðræðum við Evrópusambandið og að til þess að slíta viðræðum þurfi nýja þingsályktunartillögu. Það er í takt við þá niðurstöðu sem varð þegar hæstv. utanríkisráðherra taldi sig í fyrsta sinn geta slitið viðræðum með einræðistilburðum. Það var hér tekið til umræðu og meðal annars komst yfirlögfræðingur Alþingis að niðurstöðu sem ríkisstjórnin viðurkenndi með því að koma með þingsályktunartillögu um slit viðræðna. Hún varð svo ekki útkljáð vegna þess að ríkisstjórnin hafði ekki þrek til að fylgja því máli eftir. Þetta er grundvallaratriði og það ber að þakka forseta fyrir að gera það. Ég segi sem fyrsti varaforseti hans að ég er algjörlega sammála honum um að hér þarf nýja tillögu ef menn ætla að ganga þessa göngu. Í öðru lagi verð ég að geta þess sem hér hefur komið frá hæstv. forsætisráðherra sem segir okkur að hann hafi staðið í viðræðum við Evrópusambandið eða stofnanir þess um hvernig þetta bréf ætti að vera eða hvernig ætti að taka okkur af lista yfir umsóknarþjóðir. Ég tel það aðför að þingræðinu á Íslandi að neita að ræða slíka tillögu á Alþingi og þessar hugmyndir en ræða það við fjölþjóðastofnanir og aðra úti í heimi. Það gengur ekki. Þetta er ráðabrugg gegn Alþingi sem hæstv. forsætisráðherra lýsti hér og hæstv. utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, hefur líka lýst fyrir utan það, sem er alvarlegt mál, að hann hefur í raun og veru þrjár skoðanir um hvert sé efni þessa bréfs. Þær skoðanir hafa komið fram síðustu daga og það er mjög alvarlegt mál. Ef ekki er hægt að túlka það bréf sem sent hefur verið á einn hátt heldur gert frá degi til dags sýnir það þá einræðistilburði sem koma fram í störfum hæstv. ráðherra og það mun Alþingi aldrei láta viðgangast. Þar að auki kom fram hjá hæstv. utanríkisráðherra í umræðu í sjónvarpsþætti í gær að samið hefði verið um það við stjórnarmyndunarviðræðurnar að Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði að svíkja kosningaloforðið sem oddvitar flokksins í öllum kjördæmum gáfu fyrir kosningar og voru meðal annars kosnir út á, þar sem þeir lofuðu því að umræða um slit viðræðna yrði áður borin undir þjóðina. Það er verið að svíkja. Virðulegi forseti. Sem einum af forsetum Alþingis finnst mér skuggalegt þegar hæstv. fjármálaráðherra segir: Hvers vegna ætti þessi ríkisstjórn að hafa ríkar skyldur um að leita til þingsins? Ég hef farið yfir nokkur atriði sem eru þvílíkir einræðistilburðir þessa ráðherra og þessarar ríkisstjórnar og sem Alþingi mun aldrei sitja undir, aldrei. 
            

Frú forseti. Ég fagna því að hæstv. forseti hafi kveðið á um það áðan að þingsályktunin um aðildarumsókn að Evrópusambandinu sé í fullu gildi. Ég heyrði þó ekki betur en að hæstv. fjármálaráðherra héldi því fram að hún væri ekki í gildi. Ég vona að hann hafi hlustað á forseta og taki mið af orðum hans. Hæstv. fjármálaráðherra sagði líka að átök væru vond. Þess vegna er ákvörðunin tekin með þessum hætti; það átti að forða sér frá átökum, það átti bara að beita gerræði til að vera ekki með neitt vesen. Við heyrum hér fyrir utan, á Austurvelli, að almenningi á Íslandi hugnast ekki gerræði. Þann 12. mars hlustaði ég á kvöldfréttir að venju og heyrði þar furðufréttir af bréfi hæstv. utanríkisráðherra til Evrópusambandsins. Ég verð að játa að ég skildi varla inntakið. Ég trúði því ekki að þetta hefði í raun og veru gerst, að einhver ráðherra teldi sig hafa heimild til þessa, hvað þá að hann væri bakkaður upp af ríkisstjórninni. Síðan fékk ég ónotatilfinningu af því að þetta eru vinnubrögð sem eru algjörlega óásættanleg í lýðræðisríki með þingbundna stjórn. Formenn í stjórnarmyndunarviðræðum geta kósað sig í sumarbústað og verið sammála um að slíta eigi aðildarviðræðum við Evrópusambandið, en slík ákvörðun, stefnumarkandi ákvörðun, er ekki tekin án samþykkis Alþingis. Það var reynt hér síðastliðinn vetur og hæstv. utanríkisráðherra hélt því fram í viðtali í gær að stjórnarandstaðan hefði komið í veg fyrir það. Ég þakka fyrir þá trú sem hæstv. ráðherra hefur á okkur, og við erum nokkuð öflug þegar á þarf að halda, en það var auðvitað þannig að þeir treystu sér ekki með málið í gegnum þingið því að þeir voru ekki sannfærðir um að hafa meiri hluta fyrir því. Og það sem verra er að í viðtali við hæstv. utanríkisráðherra í gær kom jafnframt fram að Sjálfstæðisflokkurinn fórnaði loforði um þjóðaratkvæðagreiðslu, kannski í þessari sömu sumarbústaðarferð, hvað veit ég um hvar þau hrossakaup fóru fram. Nú veltum við fyrir okkur: Hvert er gjaldið sem við munum greiða? Var það lækkun á veiðigjöldum strax? Var það hækkun á matarskatti eða eigum við von á fleiri trakteringum til þess að friðþægja Sjálfstæðisflokkinn fyrir að hafa logið að kjósendum sínum? Eftir stendur að bréf utanríkisráðherra breytir ekki stöðu Íslands sem umsóknarríkis þó að aðildarviðræður séu ekki í gangi á þessu kjörtímabili.

Hæstv. forseti. Það eru nokkur atriði sem vert er að drepa á í þessari umræðu sem snýst auðvitað fyrst og fremst um stöðu þingsins og þingsályktunartillagna en minna um efni málsins sjálfs, þó að menn hafi farið svolítið vítt í þeim umræðum. Áður en ég fer í það að rekja hina formlegu þætti málsins og þar á meðal minn skilning á hinni lagalegu stöðu er nauðsynlegt að menn hafi í huga veruleikann, hið pólitíska samhengi, því að þegar menn koma hver á fætur öðrum upp í ræðustól og tala eins og verið sé að slíta einhverjum viðræðum þá gefur það til kynna að einhverjar viðræður séu til staðar, að það sé eitthvað að gerast, að verið sé að stoppa eitthvað sem er í gangi. Er svo? Nei, svo hefur ekki verið um langt skeið. Staðan hefur ekki verið sú í meira en tvö ár að nokkuð hafi verið að hreyfast í þeim málum. Í sumum atriðum, kannski þeim sem mestu máli skipta fyrir Íslendinga, hefur ekkert verið að gerast í fjögur ár, ekki síðan 2011.  Eftir að núverandi ríkisstjórn tók við völdum varð alveg ljóst og kom skýrt fram að ríkisstjórnin og sá meiri hluti hér á þingi sem hún styðst við ætlaði ekki að halda áfram með þær viðræður. Það kom fram í stjórnarsáttmála og kom fram í umræðum í þinginu, þetta kom alls staðar fram, og í umræðum í utanríkismálanefnd Alþingis. Þegar ríkisstjórnin leysti síðan upp samningahópa og samninganefndir haustið 2013 var alveg kristalklárt að allir þeir sem höfðu verið að vinna að þessum málum af okkar hálfu voru færðir til annarra verka, bæði embættismenn og síðan þeir sem tilnefndir voru í samninganefndir og samningahópa. Þetta var haustið 2013. Er verið að slíta einhverju núna? Það held ég ekki. Ég held að það séu nokkrar spurningar sem varða hina formlegu stöðu málsins gagnvart þinginu sem við þurfum að ræða í þessu sambandi. Fram hefur komið að þingið gerði samþykkt sumarið 2009 sem setti ákveðið ferli af stað, það var sett af stað. Það gekk áfram það kjörtímabil þar til kom að þeim tímapunktum sem ég lýsti hér áðan, en öllum hefur verið ljóst frá því að núverandi ríkisstjórn og núverandi þingmeirihluti tók við að hún ætlaði sér ekki að fylgja þeirri ályktun eftir sem samþykkt var sumarið 2009. Það hefur ekki verið neitt leyndarmál, það hefur alveg legið fyrir. Það hefur meira að segja verið rifist heilmikið um það í þinginu og í utanríkismálanefnd Alþingis. Tekist hefur verið á um það, það hefur legið fyrir. Þessi staða og staða þingsályktana almennt er þannig gerð að hún er af tvennum toga. Sumar þingsályktanir eru lögbundnar eða styðjast við ákvæði í stjórnarskrá, og þeim fylgir meira skuldbindingargildi fyrir ráðherra eða ríkisstjórn í sambandi við að framfylgja þeim. Aðrar eru það ekki og skuldbindingargildið, eða bindandi gildi fyrir ráðherra eða ríkisstjórn hvað slíkar þingsályktanir varðar, er auðvitað fyrst og fremst og jafnvel eingöngu pólitískt. Ef ráðherra eða ríkisstjórn framfylgir ekki ákvæðum slíkra þingsályktana, eins og á við í þessu máli, þá hefur þingið það úrræði eða þingmenn að gagnrýna ráðherrann fyrir það í þinginu, halda uppi þannig málefnalegri gagnrýni eða aðhaldi. Og þingmenn hafa það úrslitaráð, ef þeir eru ósáttir við málsmeðferð ráðherra að þessu leyti eða athafnaleysi, að bera fram vantraust. Það er nákvæmlega í því sem þingræðisreglan kristallast og það er þannig sem þingræðisreglan kemur að þessu máli, ekki að öðru leyti. Þetta er kjarni málsins að þessu leyti. Varðandi aðra þætti málsins fáum við vonandi tækifæri til að ræða nánar á morgun, en ég vildi þó segja það varðandi samráð eða meint samráðsleysi við utanríkismálanefnd Alþingis að ég ítreka það sem ég hef sagt opinberlega um það efni að ég tel ekki að hér hafi verið á ferðinni slík meiri háttar stefnubreyting eða ný stefna 

Herra forseti. Fyrst örstutt um það hvort þingsályktunartillögur séu bindandi eða í hvaða mæli þær séu það fyrir framkvæmdarvaldið. Þar nægir að vitna í niðurstöður greinargerðarinnar um hina lögfræðilegu samantekt þar sem segir: „Til heimilda stjórnskipunarréttarins teljast ályktanir Alþingis.“ - Þær eru hluti af stjórnskipunarrétti í landinu. - „Tilmæli sem í þeim felast og beint er til ríkisstjórnar eru bindandi fyrir ríkisstjórnina á grundvelli þingræðisvenjunnar. Lýsir það sér þannig í framkvæmd að stjórnvöld fylgja almennt ályktunum Alþingis.“ Enn segir: „Það er jafnframt niðurstaða þessarar samantektar að ríkisstjórninni, eða eftir atvikum hlutaðeigandi ráðherra, ber að eiga frumkvæði að því að upplýsa Alþingi ef hún hyggst ekki fylgja eftir ályktun þess. Hefur sérstökum stoðum verið skotið undir þessa reglu með breytingum á þingsköpum 2011.“ Enn síðar segir og það eru lokaorð þessarar samantektar: „Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að gera ráð fyrir því að Alþingi sé upplýst um slíkar breytingar“ - þ.e. breytingar á málsmeðferð - „og um leið leitað afstöðu þingsins eða meiri hluta þess til breytinga á málsmeðferðinni.“ Í öðru lagi er rík stjórnskipunar- og þingræðishefð fyrir því að stefnumótun á sviði utanríkismála hefur verið í meira mæli í höndum Alþingis en almennt á við. Alþingi hefur aftur og aftur mótað stefnu Íslands í utanríkismálum og það hefur aldrei verið deilt um það að ef Alþingi hefur með skýrum hætti sett slík mál í farveg gilti sú stefnumótun þangað til annað væri ákveðið. Gott dæmi er afstaða Íslands til Palestínu sem í þrígang hefur algerlega verið mótuð af Alþingi sjálfu, árið 1990 og síðan í tvígang eftir aldamótin, síðast þegar Alþingi samþykkti að fela framkvæmdarvaldinu að viðurkenna sjálfstæði og fullveldi Palestínu innan landamæranna frá 1967. Hefur einhverjum dottið í hug að sú ályktun sé ekki í fullu gildi? Hefur einhver efast um að utanríkisráðherrar síðan hafi framkvæmt hana og farið eftir henni? Nei. Þá að lokum: Hvað fólst í bréfi utanríkisráðherra? Það var ekki afturköllun umsóknar. Það var ekki tilkynning um slit á viðræðum Íslands við Evrópusambandið um aðild. Nei, það var tilkynning um að ríkisstjórnin vildi ekki að Ísland teldist umsóknarríki. Í því felst málsvörn bæði hæstv. forseta og formanns utanríkismálanefndar sem gerir svo lítið úr bréfi utanríkisráðherra að hann segir að það hafi ekki verið brot á samráðsskyldunni við utanríkismálanefnd að kynna það ekki þar fyrst vegna þess að það væri ekki um neitt. Það er „slepptu mér, haltu mér“. Það er ekki afturköllun á umsókninni heldur bara lýsing á þeirri skoðun ríkisstjórnar Íslands eða þeirri tilfinningu svona frá innyflunum að ríkisstjórnin vilji ekki að Ísland sé umsóknarríki. Hún óskar samt ekki eftir því að umsóknin sé afturkölluð, tilkynnir það ekki. Þetta gengur ekki, svona getum við ekki mótað utanríkisstefnu þjóðarinnar, hvorki hvað varðar samskipti við Alþingi né gagnvart öðrum aðilum.

Virðulegur forseti. Það vekur mann til verulegrar umhugsunar hversu ólík sjónarmið koma hér fram af hendi stjórnarflokkanna um það hvað hafi gerst. Það er í raun og veru allt frá því að ekkert hafi gerst; menn hafi bara skrifað bréf um það sem lá fyrir og það sé engin frétt, og alveg yfir í það að við séum á byrjunarreit í þessu tiltekna máli. Það er náttúrlega með ólíkindum, en til viðbótar við það ber mönnum engan veginn saman um hvert gildi þingsályktunartillagna er almennt gagnvart þinginu, þannig að þar er líka verið að fara út og suður með túlkanir. Það reynir nú bara verulega á, virðulegur forseti, að halda þræði í þessum umræðum. En ég held að það sé afar mikilvægt að við skiljum það þannig, alþingismenn, að ef efasemdir eru um stöðu þingsályktunartillagna sé það þannig að vafann beri að túlka lýðræðinu í vil, þ.e. að við eigum að byrja á því að horfa út frá lýðræðinu, kosningum, umboði til þingsins og síðan umboði okkar til framkvæmdarvaldsins. Það er í þá áttina sem við eigum að vinna. Ég er nefnilega áhyggjufull yfir því þegar ráðherrar tala hér og túlka þessar efasemdir og þennan vafa alltaf framkvæmdarvaldinu í vil. Það kristallaðist raunar í háreysti hæstv. fjármálaráðherra þegar hann æpti yfir salinn að meiri hlutinn réði, sem var eiginlega lágpunktur umræðunnar hér í dag. Aðdragandi málsins í síðustu viku afhjúpar líka umgengni þessarar ríkisstjórnar við lýðræðið. Tekin er ákvörðun eftir samráð við Evrópusambandið, eftir samráð við hið hræðilega Evrópusamband á þriðjudeginum í síðustu viku. Stolt ríkisstjórn tekur ákvörðun við langborðið í Stjórnarráðinu. Og hvað gerist? Kemur forsætisráðherra út á tröppurnar og segir frá því hver niðurstaðan sé? Nei. Kemur utanríkisráðherra út á tröppurnar og segir: Nú liggur fyrir hvað við ætlum að gera? Nei. Og daginn eftir eru þingflokksfundir í stjórnarflokkunum og hvað er gert? Var tekin ákvörðun um það á ríkisstjórnarfundi: Svo skulum við ekki segja þingflokkunum frá þessu? Var það ákvörðun eða var það tilviljun? Allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar fóru þá leið að segja ekki sínu eigin fólki frá því sem gerðist, ekki sínu eigin fólki. Og svo framvegis, við þekkjum svo framhald sögunnar með bréfið á fimmtudaginn og uppnámið hér á föstudeginum og í dag. Þessi umgengni við lýðræðið og skilningsleysi á því í hvaða stöðu við erum - hér er um að ræða upphaf á mjög langri og ítarlegri umræðu um stöðu lýðræðisins og stöðu þingsins á Íslandi, 

Virðulegi forseti. Ég tel að það hafi verið jákvætt að hæstv. utanríkisráðherra skyldi taka af allan vafa um það hver vilji ríkisstjórnarinnar væri varðandi umsóknarferlið í Evrópusambandið. Í ljósi umræðunnar sem farið hefur fram hér í dag tel ég rétt að við veltum aðeins fyrir okkur hvernig stofnað var til þessa umsóknarferlis vegna þess að mér hefur þótt það vanta aðeins inn í umræðuna. Hér hefur verið látið að því liggja að Alþingi hafi bara tekið einhverja ákvörðun og að hér hafi ríkt töluverð sátt um þá ákvörðun og að sú ákvörðun bindi ekki bara þá ríkisstjórn heldur líka núverandi ríkisstjórn sem hefur allt aðra stefnu en var á þeim tíma. Hvað gerðist í umræðunni? Ég held að það sé rétt að benda á að tiltölulega stór hluti þingmanna Vinstri grænna var mjög á móti því að farið yrði í þá vegferð. Ég man ekki betur en að einhverjir þeirra hafi bara hreinlega sagt sig úr þingflokknum á þeim tíma. Ég veit heldur ekki betur en að þáverandi forseti  
             Nú velta menn því fyrir sér, og ég heyri ekki annað á umræðunni en að núverandi ríkisstjórn eigi að halda áfram með umsóknina sem hvað? Sigldi í strand og hætt var við! Af hverju var henni hætt? Ekki af því að þetta gekk allt svo glimrandi vel, þetta gekk bara ekki neitt og meira að segja stærsti kaflinn, sjávarútvegsmál, var ekki einu sinni opnaður. Ég held að menn ættu að lesa bók hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar.  Af hverju ræðum við þetta mál hér í dag? Jú, vegna þess að fyrrverandi ríkisstjórn gleymdi einu, sem hún talar reyndar fyrir í dag að þurfi að gera. Það var að kalla fram hinn raunverulega vilja þjóðarinnar um hvort þjóðin vilji yfir höfuð ganga í Evrópusambandið,  
             Það var aldrei farið í þá vegferð og þess vegna erum við í þessum vandræðum. Það er allt í lagi að halda því til haga að það var afar illa haldið á þessu máli í tíð síðustu ríkisstjórnar, afar illa. 

Með því að sniðganga …

Ég spyr hv. þm. Guðbjart Hannesson, sem sat einu sinni í þessum stól og stýrði Alþingi, hvort hann hefði látið sé detta það í hug. Virðulegi forseti. Stjórnarskipunin er alveg á hreinu. Utanríkisráðherra hefur forræði á utanríkismálum ríkisstjórnarinnar.

Í umboði Alþingis.

Það er kýrskýrt  
             Ég hef líka áhyggjur af öðru. Ég hef áhyggjur af því að hér komi þingmenn  
            

Forseti vill biðja þingmenn vinsamlegast að hafa hljóð í þingsal og leyfa þingmanninum að flytja ræðu sína.

Virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af því að þingmenn stjórnarandstöðunnar komi í ræðustól og hóti langri og ítarlegri umræðu. Farið var í málþóf um fundarstjórn forseta áður en umræðan hófst í dag og fluttar nákvæmlega sömu ræður og fluttar voru áðan. Hvað á það að þýða, virðulegi forseti? Hér var samkomulag um hvernig við ætluðum að halda á þingsköpum. Á meðan það er ekki virt þá komum við kannski að kjarna þessarar umræðu: Ríkisstjórn og þingmeirihluti verða að hafa einhver ráð til þess að koma málum sínum í gegnum Alþingi. Og ef lagt er upp með það af hálfu stjórnarandstöðunnar að hér verði engum málum komið í gegn er það grafalvarlegt mál vegna þess að fjölmörg mál bíða okkar og verða að fara í gegn. 
             Virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af biturðinni sem fram kemur í þeim frammíköllum sem ég hef þurft að þola undir ræðu minni. Einu sinni var það nú þannig að menn reyndu að vera svolítið skemmtilegir í frammíköllum en biturðin og reiðin er nokkuð sem ég held að við ættum öll að hafa pínulitlar áhyggjur af. Hér hefur ítrekað verið vitnað í álit sem lögfræðingur Alþingis gaf á skuldbindingargildi þingsályktunartillagna. Ég man eftir því í Icesave-málinu, þar sem því var haldið fram að okkur bæri lagaleg skylda til að samþykkja þá samninga og ýmsu röngu haldið fram,  
             Ég velti líka fyrir mér: Er það þannig að þingmeirihluti sem sér fram á að umboð hans verði ekki endurnýjað, eins og í tíð síðustu ríkisstjórnar, gæti samþykkt hér 100 þingsályktunartillögur sem binda mundu hendur 

Virðulegi forseti. Orð ráðherra í fyrirspurnatíma Alþingis og orð margra þingmanna sem hér hafa talað vekja furðu. Fram hefur komið í máli fólks, í máli þingmanna og ráðherra, algjör hentistefna um stöðu þingsályktunartillagna. Farið er fram með orðhengilshætti, talað í lögfræðilegu slangri eitthvert mál sem enginn skilur um mjög einfaldan hlut, virðulegi forseti, um það hver staða ráðherra er og hver staða Alþingis er þegar við förum fram með ákvarðanir. Er það til of mikils mælst að fólk tali bara hreina íslensku? Erum við að biðja um of mikið? Ég skil ekki helminginn af því sem hér fer fram, ég verð bara að viðurkenna það, út af því að hér er talað tvist og bast, algjörlega. En það lýsir því kannski hvernig málið er allt saman, það er algjörlega í uppnámi og ég næ illa utan um þessar skýringar út af því að þær eru úti um allt. Sífellt er verið að lýsa störfum fyrri ríkisstjórnar í þessu máli öllu saman. Ég verð að segja að mér er bara nákvæmlega sama um það hvernig hv. þingmenn Steingrímur J. Sigfússon eða Össur Skarphéðinsson töluðu á fyrra kjörtímabili eða hvað þeir sögðu. Mér er nákvæmlega sama um það. Við erum að ræða hvað þessi ríkisstjórn er að gera, við erum að ræða sviknu loforðin hennar og við skulum halda okkur við það. Það er lúalegt og það er dapurlegur vitnisburður um innrætingu viðkomandi ráðherra og þingmanna að það réttlæti eigin gjörðir að einhverjir aðrir hafi hagað sér kjánalega. Það er frábært viðmið eða þannig. Staða þingsályktunartillagna á Alþingi er í algjöru uppnámi. Hvað með aðrar þingsályktunartillögur sem unnið er að? - Forseti, ég held að það sé einhver vitleysa í þessari klukku. Hvað með aðrar þingsályktunartillögur sem unnið er að? Hver er staða þeirra? Á þeim bara að vera, eins og hæstv. forseti segir, almennt fylgt, ekki bindandi en almennt fylgt? Hvað þýðir það? Eigum við þá ekki bara, minni hlutinn hér á Alþingi, að leggja niður okkar störf og fara til baka til fyrri starfa ef það skiptir engu máli sem verið er að gera hérna? Ég bara spyr. Ég vil glöð fara í eitthvað annað ef þetta er bara eitthvert bull. Við skulum frekar gera það. Ég vil fá úr þessu skorið og þetta má ekki vera einhver hentistefna til eða frá eftir því sem stjórnmálamönnum hentar hverju sinni.

Virðulegur forseti. Það gerðist í þessari umræðu um yfirlýsingu forseta að forseti kom með alveg skýra línu í þessu máli sem sýnir hvers lags sneypuför og erindisleysa var á ferðinni hjá hæstv. ríkisstjórn. Fyrir einu ári gerði Sjálfstæðisflokkurinn tilraun til þess, og ríkisstjórnin öll, að ljúka þessu máli með þingsályktunartillögu. Hún var tekin til umræðu í þinginu, mönnum þótti hún tiltölulega fljótt komin fram eftir að skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands var kynnt til sögunnar, en gott og vel, og hún fór til nefndar. Þaðan var hún ekki afgreidd. Í því fólst ákveðinn andlitsmissir fyrir ríkisstjórnarflokkana, að ná ekki þrátt fyrir mikinn þingstyrk að ljúka þessu máli. Það sem blasir nú við er að gera átti tilraun til að ljúka málinu án þess að fara með það í gegnum þingið með tiltölulega einfaldari hætti en gert var fyrir ári. Samt sem áður hefur ekkert gerst í millitíðinni sem réttlætir þessa breyttu málsmeðferð. Rök hæstv. utanríkisráðherra hafa verið þau að frá því að tillagan var lögð fram hér síðast hafi komið í ljós að Evrópusambandið hafi breytt um áherslur í stækkunarferli sínu, að skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands hafi verið lögð fram - það er reyndar rangt hjá hæstv. ráðherra, hún var lögð fram áður en hann lagði fram þingsályktunartillögu sína fyrir ári - og þar að auki sjái hann ekki að þingið sé nokkuð á leiðinni að fara að samþykkja svona tillögu. Hér átti augljóslega að reyna að ljúka málinu, endurheimta andlitið eftir sneypuför síðasta árs, en það hefur heldur betur mistekist. Yfirlýsing forseta þingsins tekur af allan vafa um það. Yfirlýsing forseta þingsins leiðir líka í ljós að Sjálfstæðisflokkurinn á sér bara einn foringja - og hann heitir ekki Bjarni Benediktsson. Hann heitir Einar K. Guðfinnsson og lýsti hér leiðina sem fara þarf í þessu máli. Það þarf að flytja aðra tillögu til að slíta þessu ferli, til að Ísland hætti að vera umsóknarríki. Því er stóra spurningin sem blasir við eftir þessa sneypuför alla: Verður slík tillaga lögð fram í þinginu? Mun ríkisstjórnin reyna með formlegum hætti að slíta þessu ferli? Það er stóra spurningin sem blasir við og verður fróðlegt að 

Forseti. Það er greinilegt að ríkisstjórnin skilur ekki þingræðið. Það er gott að forseti Alþingis útskýrir að leggja þurfi fram nýja tillögu til að breyta málsmeðferðinni í þessum viðræðuslitum ef það er vilji ríkisstjórnarinnar. Því vil ég og fer fram á að forseti Alþingis, með formlegum hætti, í umboði okkar þingmanna allra, sendi bréf sem ógildir umrætt uppsagnarbréf ríkisstjórnarinnar. Það er hið eina eðlilega í þessari stöðu, því að ríkisstjórnin heldur því fram fullum fetum, eins og kom fram hér í dag, að hún sé búin að segja upp þessu ferli. Það var tilgangur og markmið ríkisstjórnarinnar að fara fram hjá Alþingi, að fara fram hjá sínum eigin flokksmönnum, að fara fram hjá þjóðinni, til þess að ná fram einhvers konar - ég skil eiginlega ekki hvað þeir voru að gera, mér er alveg fyrirmunað að skilja þetta. Allt þetta ferli er þannig að ég skil ekki bofs í því. En ég óska þess að forseti ógildi þetta. Við skulum muna það, forseti, og allir sem hér eru inni - því miður eru fáir þingmenn meiri hlutans hér - en það er þannig að þau, þessi 53.555, eru þjóðin. Þau kölluðu eftir því að á þau yrði hlustað. Því skora ég á forseta, út af því að þau kölluðu eftir þjóðaratkvæðagreiðslu, að ef ekki er hægt að kalla uppsagnarbréfið til baka leggi forseti fram tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem við fáum úr því skorið hvort fólk vilji halda áfram með viðræðurnar eða ekki. Það er hið eina eðlilega ferli. Við í minni hlutanum höfum ákveðið að aðstoða þingið og höfum öll sem eitt unnið saman að þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu, en því miður þora forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins þessu ekki. Þið sem eruð í meiri hlutanum lofuðuð þjóðinni, þið lofuðuð því ítrekað og það er allt til á upptökum - ég sé að einn stjórnarþingmaður hér hristir höfuðið. Því var lofað að þjóðin fengi að kjósa um þetta, en ákveðið að ganga á bak þeim orðum þegar ríkisstjórnarsamkomulagið var sett á. Það er skammarlegt. Það er ekki í lagi að svíkja loforð bara vegna þess að maður er kominn til valda. Það voru báðir stjórnarflokkarnir sem lofuðu og báðir sviku þeir. Það er ljóður á þessu starfi að það sé álitið að það sé í lagi. Ég vil líka benda á að margir líta svo á að það sé ekkert stórkostlega slæmt að kippa þingræði og lýðræði úr sambandi. Margir hafa glott og brosað þegar maður bendir á það í þingsal í dag. En það er nú bara þannig að ef við ætlum að búa við þingræði sem gengur eingöngu út á það að meiri hlutinn ráði þá er kannski langbest fyrir okkur sem erum í minni hlutanum að fara heim. Forsætisráðherra eða fjármálaráðherra gætu líka tekið af öll tvímæli um það í umboði hverra þeir eru hér - jú, þeir eru í umboði þjóðarinnar - og boðað til þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningum. Það væri langheiðarlegast og best í þessu máli.

Virðulegi forseti. Hér er mikið talað um Evrópusambandið og umsóknina, enda er þessi vettvangur til þess og þess vegna eigum við eigum að ræða slíkar tillögur hér. Hér ræðum við hins vegar um stöðu Alþingis og þá sérstaklega í ljósi 1. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, en hún er sú að Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Ein af þeim verri ræðum sem ég hef heyrt flutta hér úr þessari pontu var haldin fyrr í dag af hv. 3. þm. Norðaust., Höskuldi Þórhallssyni, en ræða hans ítrekar og endurspeglar sérstaklega það viðhorf sem er til staðar hjá ríkisstjórninni, viðhorf sem mér hefur alltaf þótt svolítið undarlegt. Það er þegar menn bæði réttlæta og afneita. Þeir neita því að þeir séu að gera eitthvað sem þeir réttlæta síðan í næstu andrá að þeir séu að gera. Þetta minnir mig á viðtal sem ég sá þar sem ungur maður var að rífast mjög hatrammlega við annan mann í sjónvarpinu og orðið „lygari“ kom fram. Sá eldri var ekki hress með það orð en þá sagði sá yngri: „Nei, ég er ekki að kalla þig lygara. Þú ert lygari.“ Mér finnst þetta svolítið sambærilegt. Það er sagt nei, hér er ekki verið að draga til baka, ekki verið að breyta neinu, en við höfum samt réttinn til þess að gera það og megum það bara ef okkur sýnist. Sömuleiðis orð hv. 3. þm. Norðaust., sérstaklega þegar hann sagði að ríkisstjórn yrði að hafa einhver ráð til að koma sínum málum í gegnum Alþingi, vitandi að það kæmist aldrei í gegnum Alþingi. Virðulegi forseti. Til hvers er 1. gr. stjórnarskrárinnar? Það er Alþingi sem ræður hérna og það er hluti af verksviði Alþingis að sigta út þvæluna sem kemur stundum frá hæstv. ríkisstjórn. Það er hluti af því sem við gerum. Og ef menn vilja breyta ferlinu, sem ég ítreka að ég er meira en reiðubúinn til að taka þátt í að gera, þá eigum við að breyta ferlinu. Við hunsum ekki ferlið vegna þess að við erum óánægð með hvernig það virkar.  Þegar við tölum um lýðræðislegt umboð þá lofuðu stjórnarflokkarnir þjóðaratkvæðagreiðslu um málið fyrir kosningar. Þeir voru kosnir að miklu leyti út á þau loforð. Þeir voru spurðir sérstaklega, þetta kom skýrt fram. Þeir hafna því að þjóðina ákveði þetta. Þeir þora ekki í þjóðina. Þeir hunsa 53.555 undirskriftir, sem er meira að nefna það að safna. Þeir hunsa mótmælin í fyrra, sem eru núna byrjuð aftur út af sama máli, sem snýst ekkert endilega um Evrópusambandið, athugið, heldur um sniðgöngu á lýðræðinu, um það snýst þetta. Og alþingismenn mega aldrei nokkurn tíma leyfa það.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Þetta er umræða um stöðu Alþingis en af ákveðnu tilefni. Umræða um stöðu Alþingis hlýtur að vera sífelld og fara eilíflega fram og hún mun auðvitað halda áfram í einhverri mynd. Það er vel. Ég held að það geti verið skynsamlegt endrum og sinnum að við efnum til umræðu um stöðu þingsins á þingfundum, stundum að gefnu tilefni og síðan bara almennt vegna þess að auðvitað fer vel á því að þingmenn ræði stöðu þjóðþingsins í sal Alþingis. Ég vil aðeins í lokin leggja áherslu á fáein atriði. Fyrst og fremst vísa ég í þá ræðu sem ég flutti áðan án þess að ég ætli að fara að endurtaka hana að neinu gagni. Í fyrsta lagi varpaði ég fram spurningu sem hefur verið umrædd upp á síðkastið, um það hvort með bréfi hæstv. utanríkisráðherra hafi á einhvern lögformlegan hátt verið gengið á rétt Alþingis og alþingismanna. Var með öðrum orðum vegið að stöðu þingsins? Ég árétta það sem ég sagði mjög skýrt í ræðu minni, svar mitt við þeirri spurningu er að svo hafi ekki verið. Ég rökstuddi það með fáeinum orðum sem ég get vísað til. Í fyrsta lagi hafa þingsályktanir ekki lagagildi eins og fram hefur komið. Það er ekki bara mat fræðimanna að svo sé, það er grundvallaratriði að þingsályktun hafi ekki lagalega bindandi gildi, vegna þess einfaldlega að ef svo væri gæti það ekki samrýmst sjálfu valdgreiningarákvæðinu, 3. gr. stjórnarskrárinnar, um löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald. Ef við léðum þessum þingsályktunum lagagildi væri í raun vikið frá því skipulagi sem við höfum búið til á Alþingi, að Alþingi lýsi annars vegar vilja sínum með ályktun og setji hins vegar lög um mikilvæg málefni. Þó að þingsályktanir séu mjög mikilvægar, og enginn efast um það, geta þær ekki bundið stjórnvald umfram það sem leiðir af sjálfri þingræðisvenjunni. Þær geta haft pólitískt gildi, þær geta haft annars konar gildi, en það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á þessu. Það sem ég vakti líka athygli á er að hér hefur verið vitnað til bréfs hæstv. utanríkisráðherra þar sem annars vegar er vikið að því að áréttuð eru þau áform ríkisstjórnarinnar að hefja ekki aðildarviðræður að nýju og sömuleiðis sé það bjargföst afstaða ríkisstjórnarinnar að ekki skuli líta á Ísland sem umsóknarríki ESB. Þegar ég svara spurningunni um það hvort með þessu bréfi hafi á einhvern hátt verið gengið á rétt þingsins eða alþingismanna eða vegið að stöðu Alþingis - og ég svara því að svo sé ekki - er ég að vísa til þess að ég telji að hæstv. ráðherra hafi fullar heimildir til að lýsa þessu yfir sem hann er að gera, í þessu tilfelli í bréfi sem hér hefur verið mjög til umfjöllunar. Að öðru leyti ætla ég ekki að orðlengja neitt frekar um þessa umræðu. Ég fagna henni og af því að hér hefur verið mjög vikið að upplýsingaskyldu framkvæmdarvaldsins gagnvart þinginu vil ég vekja athygli á tvennu. Annars vegar eru í gildi skýr lög um það með hvaða hætti skuli fara með slík mál. Gert er ráð fyrir að hæstv. forsætisráðherra leggi fyrir Alþingi skýrslu þar sem farið er yfir framkvæmd þingsályktana, og þeirri reglu hefur verið fylgt alveg frá upphafi, frá því að lögin um þetta voru sett árið 2011. Markmiðið var að styrkja stöðu þingsins og tryggja betur framkvæmd ályktana þess. Að öðru leyti vil ég líka segja að með því að hæstv. utanríkisráðherra flytji skýrslu um þessi mál á morgun og geri okkur betur grein fyrir efnislegri merkingu þess bréfs sem hann ritaði í síðustu viku tel ég sömuleiðis að fullnægt sé því ákvæði sem kveðið var á um og vísað til í þeirri samantekt sem unnin var af hálfu skrifstofu þingsins um upplýsingagjöf framkvæmdarvaldsins til þingsins.