Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kem hér í ræðustól til þess að svara nokkrum spurningum sem hefur verið beint til mín í dag og snerta ríkisábyrgð á launum og ákvæði í frv. sem lúta að húsnæðismálum. Ég vil fyrst snúa mér að ríkisábyrgð á launum. Það er auðvitað ljóst að það er ekki bara þessi ríkisstjórn sem er að glíma við þá miklu aukningu sem hefur orðið vegna ríkisábyrgðar á launum á undanförnum árum heldur einnig fyrrv. ríkisstjórn. T.d. var árið 1989 við fjárlagagerðina fyrir 1990 ljóst að það stefndi í verulega hækkun á því ári og var gert ráð fyrir því, að ef ekki yrðu gerðar breytingar á ríkisábyrgð á launum, þyrfti að auka framlag um helming. Um það voru útbúnar tillögur og breytingar á lögum um ríkisábyrgð á launum og lagðar fyrir fyrrv. ríkisstjórn og síðan til umfjöllunar í þingflokkunum. Þær þrengingar sem þar voru lagðar til voru á svipuðum nótum eins og fram kemur í greinargerð með þessu frv. Mig langar að fara nokkrum orðum um hvernig ríkisábyrgðin hefur verið á þessu ári af því að fram hefur komið í máli manna hér í dag og einnig hjá forseta ASÍ að með þeim hugmyndum, sem væru uppi um þrengingar á ákvæðum á ríkisábyrgð á launum, væri verið að skerða verulega réttindi vinnandi fólks og þau orð hafa einnig verið látin falla að nánast væri verið að þurrka út réttindi launafólks. Í félmrn. höfum við látið gera úttekt á því hvernig þessu var varið hjá hverjum og einum sem hefur fengið ríkisábyrgð á sín laun á þessu ári en það eru 1.287 einstaklingar. Við höfum gert það með þeim hætti að ef farin væri sú leið, sem kemur fram í greinargerð, þar sem fjmrn. hefur lagt mat á að þurfi að þrengja ríkisábyrgðina til þess að ná því að framlagið vegna ríkisábyrgðar verði ekki hærra en 100 millj., þá er farið lengstu leið í þrengingum sem um hefur verið talað og ég vil undirstrika að ég hef ekki skrifað undir þær tillögur sem þar koma fram. Jafnvel þó að þær væru í gildi og væru í lögum, þá væru einungis 178 af þeim 1.287 einstaklingum sem hafa fengið ríkisábyrgð á sín laun á þessu ári sem mundu lenda í skerðingum. Þessi úttekt sýnir að tæpur helmingur af þessum launþegum er með greiðslur undir 100 þús., þriðjungur á bilinu 100--200 þús. og 8% á bilinu 200--300 þús., eða samtals 88% undir 300 þús. En þakið sem yrði sett ef farið yrði að þeim tillögum sem fjmrn. hefur sett fram hér í þessu frv. er um 275 þús. Það eru sem sagt um 12% af þeim launþegum sem hafa fengið ríkisábyrgð á sín laun á þessu ári sem eru yfir þessu marki. Einnig má benda á að það er stærsti hlutinn af launþegum, þó að ríkisábyrgðin nái til 6 mánaða, sem fá ríkisábyrgð á laun fyrir einn, tvo og þrjá mánuði. Það voru t.d. 825 launþegar af þessum 1.287 sem áttu inni eins mánaðar laun eða minna og 153 sem áttu 1--2 mánaða laun og það voru um 17 sem áttu inni 3--4 mánaða laun, en hér var verið að tala um ríkisábyrgð í þrjá mánuði. 20 áttu inni 4--6 mánaða laun. Þannig að hér er um mjög lítinn hluta af þessum launþegum sem mundi lenda í þessari skerðingu hvort sem við værum að tala um að fækka mánuðunum eða setja heildarþak á greiðslur. Ég held að nauðsynlegt sé að þetta komi fram og sú nefnd sem fær þetta til umfjöllunar fái þessar upplýsingar til þess að meta áhrifin sem af því yrðu ef farið yrði út í þrengingar. Við höfum kynnt okkur að víða erlendis er þetta svo að í samanburði er ríkisábyrgð á launum miklu víðtækari hér en gerist annars staðar. Ég þekki t.d. ekki til þess, þó að ég hafi spurst fyrir, að ríkisábyrgð nái til lífeyrissjóðsiðgjalda. Af þeim 409 millj., sem höfðu verið greiddar út, að mig minnir fyrir tveimur vikum síðan, er fjórðungur af því sem rann til lífeyrissjóðanna eða vegna ábyrgðar á lífeyrissjóðsgreiðslum sem eru 18 mánuðir og það er enginn hvati fyrir lífeyrissjóðina að ganga á eftir sínum kröfum af því að þeir hafa á þeim ríkisábyrgð jafnvel þó að þeir hafi lögtaksheimild og þurfi ekki að bíða dóms. Einmitt sú tillaga hefur mikið verið rædd, bæði í þessari ríkisstjórn og í fyrri ríkisstjórn, að afnema ríkisábyrgðina að því er varðar lífeyrissjóðsgreiðslur og talið að lífeyrissjóðirnir gætu beitt ýmsum ákvæðum til að ná fram sínum kröfum án þess að þurfa að hafa á henni ríkisábyrgð. Um það hefur verið spurt hvað kæmi til ef það fjármagn yrði upp urið sem hér er lagt til með þessu gjaldi. Þetta gjald gefur, ef það er að fullu nýtt, 374 millj. sem er mun hærra en það ríkisframlag sem er áætlað í frv. sem er einungis um 100 millj. Hæstv. forsrh. kom inn á það í dag að það mætti hugsa sér að það yrði skoðað að því yrði bætt inn í þetta frv. að ef ábyrgðasjóðinn skorti fjármagn til að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt lögunum þá gæti stjórn sjóðsins lagt til við ríkisstjórn að fé yrði útvegað, þ.e. lántökur, til að standa undir ábyrgðum og það yrði þá greitt til baka með sérstöku aukagjaldi á næsta almanaksári. Með þessu ætti að vera tryggt að fjármagn væri til staðar til að mæta óvæntum áföllum. Aðeins varðandi réttindi launþega. Þau eru ekki skilgreind hér í frv. En það er talað um að setja sérstaka stjórn yfir þennan sjóð sem í ættu sæti aðilar vinnumarkaðarins. Það kom einnig fram í máli hæstv. forsrh. hér í dag að vel athugandi væri að skoða að inn í þessi lög yrði sett lágmarksábyrgð en að stjórn sjóðsins gerði að öðru leyti tillögur ráðherra um réttindin sem sett yrðu með reglugerð. Þannig að í lögunum kæmu ákvæði um lágmarksréttindi launafólks og ef sjóðstjórnin teldi að hafa þyrfti þau ákvæði rýmri gæti hún gert um það tillögur til ráðherra sem sett yrðu í sérstakri reglugerð. Þetta finnst mér hugmynd sem skoða eigi hvort samstaða náist um. Ég vil aðeins koma inn á húsnæðismálin af því að vikið hefur verið að því ákvæði að sveitarfélögin leggi sérstakt framlag í Byggingarsjóð verkamanna. Hver er tilgangurinn með þessu ákvæði? Miðað við þau útlán, sem Byggingarsjóður verkamanna hefur staðið fyrir, er ljóst að auka þarf verulega ríkisframlag ef halda á sömu útlánaáætlun eða grípa til annarra aðgerða. Það sem við höfum sérstaklega verið að skoða er að það þurfi að lækka verulega kostnað við félagslegar íbúðir, lækka meðallánin í Byggingarsjóði verkamanna, og við höfum verið að skoða það í því ljósi að fá fleiri íbúðir út úr því takmarkaða fjármagni sem við höfum yfir að ráða. Einnig til þess að lækka greiðslubyrði fólks ef við getum lækkað meðallánin og kostnað við félagslegar íbúðir. Við töldum að til þess að ná því markmiði að halda svipaðri útlánaáætlun, eins og verið hefur á umliðnum árum, þyrfti að lækka meðalkostnað við hverja íbúð um 12--18%. Ein af þeim hugmyndum sem þá voru til skoðunar var að leita eftir því við sveitarfélögin að þau mundu fallast á að fella niður gatnagerðargjöld af félagslegum íbúðum. Það er spurt um hvort leitað hafi verið samráðs við sveitarfélögin. Þessi hugmynd var kynnt forráðamönnum Sambands sveitarfélaga og haldnir tveir eða þrír fundir með forráðamönnum þess um þetta mál. Þeir töldu að erfiðleikar væru á framkvæmdinni á þessari leið en töldu að ef á annað borð ætti að fara að leggja á sveitarfélögin þá væri heppilegra að fara þá leið sem hér er lögð til. Ég er ekki að segja að þeir séu sammála þessari leið en þessar leiðir hafa verið kynntar fyrir þeim og af þessum tveim leiðum töldu þeir þessa leið heppilegri. Út af fyrir sig má segja að það sé eðlilegt að sveitarfélögin taki þátt í þessu því að sveitarfélögin eru helstu framkvæmdaraðilar að félagslegum íbúðarbyggingum og ekki óeðlilegt að þau hafi einhvern kostnað af þeim. Samband ísl. sveitarfélaga reiknaði út að ef þetta yrði ígildi gatnagerðargjalds og um væri að ræða 600 íbúðir yrði þetta um 128 millj. kr. Þetta vil ég að komi fram við þessa umræðu. Hv. 2. þm. Austurl. ræddi nokkuð um húsnæðismálin og vitnaði í skýrslu Ríkisendurskoðunar varðandi húsbréfakerfið. Auðvitað mætti taka upp fleiri skýrslur í þessari umræðu sem Ríkisendurskoðun hefur gert m.a. á Byggingarsjóði ríkisins og lánakerfinu frá 1986. Þar kom fram að ef við hefðum haldið áfram því kerfi óbreyttu, þá værum við eftir tvo áratugi með neikvætt eigið fé í þeim sjóði upp á 178 milljarða kr.  1 / 2 %, sem þá var miðað við. Hv. þm. nefndi það að stefna Framsfl. væri sú að til væri lánakerfi eins og þetta frá 1986 fyrir þá sem væru að kaupa sína fyrstu íbúð og síðan væri annað kerfi við hliðina fyrir aðra. Ég held að það sé mjög erfitt, að hafa tvö lánakerfi samtímis starfandi. Það hefur m.a. komið fram bæði hjá Seðlabanka og Ríkisendurskoðun, þannig að ég tel það óheppilegt að hafa tvö almenn lánakerfi starfandi hlið við hlið. Í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram í dag hafa nokkrir þingmannna vikið að nýútkominni greinargerð Seðlabanka Íslands um þróun og horfur í peningamálum og vitna til þess sem þar kemur fram um húsbréfakerfið og er ástæða til þess hér í lokin, virðulegi forseti, að fara um það nokkrum orðum. Ég vil lýsa furðu minni á þeim ummælum sem fram koma í þessari skýrslu frá Seðlabankanum og tel reyndar mjög furðulegt að Seðlabankinn sendi frá sér slík skrif eins og þarna koma fram sem ég tel að fái engan veginn staðist. Hér er eftirfarandi sett fram, með leyfi forseta: ,,Jafnframt hefur hið nýja húsbréfakerfi valdið því að stökkbreyting hefur orðið í lánsfjáröflun til íbúðabygginga fyrir milligöngu ríkisins. Hefur þetta hvort tveggja orðið til þess að heildarlántökur ríkisins og annarra opinberra aðila á innlendum lánamarkaði stefna í hærri tölu en nemur öllum peningalegum sparnaði landsmanna. Afleiðingarnar hafa komið fram í mikilli umframeftirspurn og hækkandi vöxtum á verðbréfamarkaði þar sem húsbréfamarkaðurinn hefur verið leiðandi varðandi vaxtastig.`` Hér er auðvitað mjög hallað réttu máli og mjög einkennilegt að virðuleg stofnun, sem Seðlabankinn á að vera og á að vera hægt að treysta, skuli setja slíkt fram og ekki gera minnstu tilraun til þess að gera nokkurn samanburð á því hvað hefur dregið úr lántökum hjá fólki sem er að afla sér íbúða, bæði í bankakerfinu og hjá lífeyrissjóðum og með handhafabréfum. Á árinu 1989 voru lán til íbúðakaupenda í bankakerfinu 1.851 millj., árið 1990 voru þau 733 millj. og 1991 er samdráttur, mínus 285. Þetta hlýtur að hafa áhrif á peningamarkaðinn og vaxtastigið en það er ekkert sett fram um þetta af hálfu Seðlabankans. Síðan er, og mér finnst það mjög furðulegt, sett fram í þessari skýrslu, og ég fullyrði að fær engan veginn staðist, að heildarskuldir á lánamarkaði hafi aukist um 90 milljarða á 12 mánuðum og að um 45 milljarðar eða helmingurinn af þessu voru lán til heimila sem jukust hlutfallslega um 27,7%. Síðan segir í skýrslunni það sem mér finnst alveg furðulegt og stenst ekki: ,,Þessi gífurlega skuldasöfnun einstaklinga átti að langmestu leyti rót sína að rekja til húsbréfa og annarra lána hins opinbera íbúðalánakerfis. Líkur benda til þess,`` og ég bið þingmenn að taka eftir því, ,,að ekki meira en helmingur lánsfjárnotkunar einstaklinga hafi gengið til fjárfestingar í nýju húsnæði.`` Síðan er vikið að því að enginn vafi sé á því að verulegur hluti mikillar neyslu og innflutnings á árinu megi rekja til þessarar miklu lánsfjárnotkunar heimilanna. Það fær nú engan veginn staðist þegar útgáfa húsbréfa á þessu ári er ekki nema um 13 milljarðar kr. og þó að við tækjum það sem fer til Byggingarsjóðs ríkisins og verkamanna, sem í heild með húsbréf er um 20 milljarðar á þessu ári, þá á helmingurinn af því að hafa farið í einkaneyslu ef ég skil málið rétt. Þetta stenst engan veginn. Ef helmingurinn af húsbréfunum hefði farið í þessa neyslu, eins og hér er talað um, þá væru það þó ekki nema 6 1 / 2 --7 milljarðar sem auðvitað stenst ekki. Þegar staðreyndin er skoðuð um húsbréfakerfið þá er innri fjármögnun vegna notaðra íbúða um 48% af þessum 13 milljörðum þannig að þetta dæmi gengur engan veginn upp og maður spyr sig til hvers þetta er sett fram í slíkri skýrslu. Er Seðlabankinn að draga athyglina frá þeim vöxtum sem eru í bönkunum? Er kannski verið að leita að einhverjum sökudólgi sem sé leiðandi um vaxtastig í landinu til að að draga athyglina frá háu vaxtastigi í bönkunum?  setja fram slíkar tölur eins og hér er gert. Það hljóta allir að sjá í hendi sér að þessar tölur ganga ekki upp. Og að kenna svo íbúðabyggjendum um að þeir séu að taka peninga í bönkum til einhverrar aukaneyslu, það get ég ekki skilið að standist. Þetta fólk hlýtur að hafa nóg með það þegar það þarf að standa í íbúðabyggingum eða kaupum og er ekki að bæta við sig dýrum bankalánum til neyslu. Ég hygg að hér sé miklu frekar á ferðinni þeir sem búa í skuldlausum íbúðum og standa ekki í íbúðakaupum eða íbúðabyggingum sem hafa verið að fá þessi neyslulán. Þetta mál þarf þess vegna athugunar við, hvernig þetta er sett fram. Ég hef fengið í hendur í dag skýrslu, úttekt sem hefur verið gerð á húsbréfakerfinu, reynslu af því sl. tvö ár, sem mér ber samkvæmt lögum að leggja fyrir Alþingi. Þá er ákvæði um það í lögum um húsbréfakerfið að meta eigi reynsluna af húsbréfakerfinu tveimur árum eftir að það væri komið í gagnið. Sú skýrsla verður væntanlega lögð hér fram fljótlega. Þar kemur heldur betur fram allt annað en hér er sett fram af Seðlabankanum í þessari skýrslu. Ég ætla ekki að fjalla neitt um þá skýrslu. Hún verður væntanlega lögð fram fljótlega en það er allt annað sem þar kemur fram. Þar er talað um að jafnvægi sé á húsbréfakerfinu. Það sem fyrst og fremst hafi verið að sé að það hafi verið tvö húsnæðislánakerfi í gangi og greiðsluerfiðleikalánin hafi átt þar verulegan þátt í því. Þessi nefnd kemst meira að segja að þeirri niðurstöðu, sem ég er ekki sammála, að þær breytingar sem gerðar voru á húsbréfakerfinu fyrir 1--2 mánuðum síðan hafi verið óþarfar vegna þess að jafnvægi sé á húsbréfakerfinu. Ég vil einnig benda á það að þegar verið er að tala um að húsbréfakerfið sé leiðandi að því er varðar vextina, þá er það alrangt og við getum bara horft á það í því ljósi að lán vegna Byggingarsjóðs ríkisins, almenna lánakerfisins frá 1986 og húsbréfakerfisins, var á árinu 1990 19,9 milljarðar og er áætlað núna, árið 1991, um 20,1 milljarður eða lítils háttar aukning milli ára. Ég spyr bara um það hvernig húsbréfakerfið hefur þá haft áhrif til þess að hækka vextina vegna þess að t.d. á árinu 1990 var mjög lítið af húsbréfum á markaðinum. Ég held því að staðreyndin í þessu máli sé sú að Seðlabankinn sé að setja þessar villandi upplýsingar fram, sem ég vil svo kalla, í þessari skýrslu til að draga athyglina frá háum vöxtum í bankanum og reyna að finna sér einhvern sökudólg sem er mjög einkennilegt að Seðlabankinn skuli gera.

Virðulegur forseti. Þetta mál var rætt í gær í þinginu og komu fram tvær tillögur um nefnd. Nefnt var að samkomulag væri æskilegt um meðferð málsins með þeim hætti að færi það til félmn. þá væri tryggt að menntmn. fengi aðgang að því og gæfist kostur á umsögn um málið og að skila áliti og einnig kom fram tillaga um að vísa málinu til menntmn. Ég tel mjög óheppilegt að málið sé borið upp án þess að fyrir liggi hvaða tillögur eru uppi. Ég tók það svo að það væru tillögur um tvær nefndir, en æskilegast væri að það væri hægt að greina frá samkomulagi um meðferð málsins áður en atkvæðagreiðsla fer fram.

Virðulegi forseti. Þetta frv. hefur tvisvar áður verið til umfjöllunar á Alþingi og í bæði skiptin hefur því verið vísað til umfjöllunar í félmn. án athugasemda. Það er rétt að þessi athugasemd kom fram í gær og ósk um að menntmn. hefði aðgang að málinu. Ég legg áherslu á að málinu verði vísað til félmn. en ég geri út af fyrir sig ekki athugasemd við það ef félmn. óskar eftir að leita álits menntmn. á því.

Virðulegur forseti. Þegar þetta frv., sem á að fara að greiða atkvæði um, var til umfjöllunar í gær lagði ég til að því yrði vísað til menntmn. og vil ég í því sambandi vísa til 23. gr. þingskapa þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Vísa skal frumvörpum, þingsályktunartillögum og skýrslum til nefnda eftir efni þeirra og hafa um það hliðsjón af skiptingu málefna í Stjórnarráðinu.`` Þetta frv. er um starfsmenntun í atvinnulífinu þannig að það hlýtur að vera menntamál og því hlýt ég að leggja til að þetta mál fari til menntmn.

Virðulegi forseti. Í tilefni af þeirri umræðu sem hefur farið fram vil ég upplýsa að ég hef átt lauslega viðræður um málsmeðferð í þessu efni við formann menntmn. og vek athygli á að ég er formaður félmn. sem samkvæmt tillögu mun fá þetta frv. til umsagnar og á jafnframt sæti í menntmn. Mér finnst mjög vel koma til greina og get lýst því yfir að félmn. mun leita álits menntmn. og hafa þá um það samráð við formann menntmn. á hvern hátt það verði gert.

Átti forseti að skilja það svo að það væri tillaga frá hv. 15. þm. Reykv. um að vísa frv. til menntmn. þrátt fyrir þá yfirlýsingu sem formaður félmn. og hæstv. félmrh. hafa gefið hér?

Nei.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992. Til þess að unnt verði að standa við áform ríkisstjórnarinnar hvað snertir útgjöld ríkissjóðs á næsta ári er nauðsynlegt að breyta nokkrum lögum. Rétt þótti að safna þeim brtt. saman í eitt frv. til þess að leggja á það áherslu að öll tengjast þau stefnu ríkisstjórnarinnar um lækkun ríkisútgjalda og viðleitni hennar til þess að ná jafnvægi í ríkisbúskapnum. Verði frv. að lögum felur það í sér að útgjöld ríkissjóðs verða 1,9 milljörðum kr. lægri á næsta ári en ella yrði. Frv. þetta nær þó ekki til allra þeirra laga er breyta þarf til að markmið fjárlagafrv. nái fram að ganga. Sumar lagabreytingar eru það viðamiklar að þær kalla á meiri háttar endurskoðun gildandi laga. Það hafa því ekki verið efni til að leggja þau frumvörp öll fram nú heldur munu þau verða lögð fram hvert af öðru eftir því sem undirbúningur þeirra vinnst. Í heild er talið að með þeim lagabreytingum verði unnt að spara nær 2 milljarða kr. til viðbótar. Í þessari framsöguræðu mun ég fyrst fara nokkrum orðum almennt um stöðu efnahagsmála, þá víkja að nokkrum atriðum öðrum er tengjast afgreiðslu fjárlaga og almennum aðgerðum til að bregðast við þeim vanda sem við er að etja. Því næst verða helstu markmið frv. skýrð og loks mun ég greina frá helstu efnisatriðum þess. Erfið staða efnahagsmála nú um stundir gerir markmið ríkisstjórnarinnar jafnvel enn mikilvægari en í haust þegar menn vonuðust m.a. eftir því að til framkvæmda vegna álvers kæmi á næsta ári. Er nú talið að frestun álversframkvæmda og frekari rýrnun viðskiptakjara en áður var ætlað muni rýra fjárhag ríkissjóðs um 1 1 / 2 milljarð kr. umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. Þessum vanda mun ríkisstjórnin mæta með enn frekari samdrætti í útgjöldum ríkissjóðs en fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Þjóðhagsstofnun hefur nýlega endurskoðað helstu þjóðhagsstærðir ársins 1991 og horfur fyrir árið 1992. Meginniðurstöður fyrir árið 1991 eru eftirfarandi: Landsframleiðsla eykst um 1,1% en þjóðartekjur aukast um 1,8%. Þessi hagvöxtur er eingöngu vegna mikillar aukningar einkaneyslu. Viðskiptahallinn er áætlaður rúmlega 18 milljarðar kr. eða 4,9% af landsframleiðslu. Meginniðurstöður fyrir árið 1992 eru eftirfarandi: Landsframleiðsla dregst saman um 3,6% og þjóðartekjur minnka um 5,7%. Viðskiptahalli verður nær 16 milljarðar kr. eða 4,2% af landsframleiðslu. Atvinnuleysi verður 2,6% af vinnuafli samanborið við 1,4% árið 1991. Í þessari spá, sem ég var að rekja, er gert ráð fyrir heldur meiri fjárlagahalla en er í fjárlagafrv. vegna minni tekna og meiri útgjalda. En eins og ég gat um er nú unnið að undirbúningi ákvarðana í því skyni að halli á fjárlögum verði ekki meiri en miðað var við í fjárlagafrv. Helstu óvissuþættir spárinnar eru þessir: Frávik í útflutningsspá gætu frekar orðið til lækkunar en hækkunar. Þetta á m.a. við um verðlag á sjávarafurðum. Endanleg afgreiðsla fjárlaga skiptir afar miklu máli. Miðað við fjögurra milljarða kr. halla á fjárlögum næsta árs verður halli á utanríkisviðskiptum minni en spá Þjóðhagsstofnunar segir til um. Spáin um atvinnuleysi er óviss þar sem viðbrögð í einstökum greinum eða fyrirtækjum við breyttum aðstæðum geta haft veruleg áhrif. Einnig getur niðurstaða kjarasamninga haft áhrif á atvinnuástand. Spá Þjóðhagsstofnunar sýnir í almennum dráttum þá mynd af efnahagshorfum sem líta verður á við mörkun efnahagsstefnunnar. Hinn mikli halli á utanríkisviðskiptum er stærsta vandamálið sem við er að glíma í efnahagsmálum. Þessi halli stafar öðru fremur af of miklum útgjöldum, einkum neysluútgjöldum, miðað við útflutningstekjumöguleika þjóðarinnar. Þar sem ekki eru neinar horfur á umtalsverðri aukningu útflutningstekna á næstu árum er ekki hægt að rekja hallann til tímabundinna aðstæðna. Samdráttur útflutningstekna og almennur samdráttur í þjóðarbúskapnum kemur fram í margháttuðum vanda í flestum atvinnugreinum og í einstökum fyrirtækjum. Þessi vandi er augljós í sjávarútvegi en hann er alls ekki bundinn við þá atvinnugrein eingöngu. Þess vegna þarf að horfa á allan þjóðarbúskapinn þegar þessi mál eru rædd. Áhrif af samdrættinum birtast í atvinnuástandi í einstökum byggðarlögum en þau eru mismunandi eftir því hvernig fjárhagsstaða einstakra fyrirtækja er. Við mörkun efnahagsstefnu hafa stjórnvöld oft sett fram of mörg markmið sem síðan vilja stangast á. Við núverandi aðstæður þarf að leggja höfuðáherslu á eftirfarandi markmið: Að draga enn úr verðbólgu þannig að hún verði til frambúðar minni en í helstu viðskiptalöndum. Lág verðbólga er veigamesta forsenda þess að skapa smám saman forsendur fyrir vexti í sem flestum atvinnugreinum. Að draga úr viðskiptahalla. Langvarandi mikill viðskiptahalli grefur undan efnahagslegum stöðugleika og þrengir stöðugt svigrúm til efnahagslegra framfara. Helstu viðfangsefni í efnahagsmálum eru að einbeita sér að því að ná ofan ofangreindum markmiðum. Öflugasta tækið til að viðhalda sem minnstri verðbólgu er stöðugt gengi krónunnar. Viðfangsefnið er því að treysta gengið í sessi og gera það trúverðugt. Stöðugleiki í gengismálum verður áfram einn af hornsteinum í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta er eini raunhæfi grundvöllurinn sem á verður byggt í stjórn efnahagsmála hér á landi á komandi árum. Með stöðugleika í gengismálum eru jafnframt skapaðar forsendur fyrir því að launþegar og atvinnurekendur geti gert kjarasamninga sem treysta stöðugleika í þjóðarbúskapnum. Raungengi er um þessar mundir nálægt meðallagi síðustu tveggja áratuga. Það er lægra en á árunum 1987--1989 en hærra en það var á árunum 1982--1986. Ekki er því tilefni til gengisbreytinga með vísan til hás raungengis. Draga verður úr viðskiptahalla með því að minnka þjóðarútgjöld, einkum neysluútgjöld. Hér þarf bæði að halda opinberum útgjöldum í skefjum og auka almennan sparnað. Á vettvangi ríkisstjórnarinnar eru brýnustu úrlausnarefnin þessi: Halli á fjárlögum má alls ekki verða meiri en gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., 4 milljarðar kr. Styrkja þarf stjórn peningamála þannig að hún verði öflugra tæki til að styðja við stöðugleika í gengi. Setja þarf peningastefnunni skýr markmið. Engar aðgerðir geta leyst stjórnvöld undan þeirri meginskyldu sinni að beita hagstjórn, ríkisfjármálum og peningamálum á sem öflugastan hátt til að ná fram settum markmiðum. Hagstjórnin verður að styðja gengisstefnuna í því skyni að viðhalda stöðugleika í verðlagsmálum. Hagvöxtur á Íslandi hefur fyrst og fremst byggst á því að nýta auðlindir, sjávarafla og orku. Á allra næstu árum getum við ekki treyst á nýtingu þessara auðlinda til að tryggja sambærilegan hagvöxt og í nálægum löndum þótt vonandi rætist úr þegar lengra líður. Því þarf að leggja grundvöll að hagvexti og bættum lífskjörum með nokkuð öðrum hætti en áður: Skapa verður skilyrði hagvaxtar í öllum greinum atvinnulífsins, á öllum vígstöðvum, en ekki einblína á einstakar greinar. Eins og áður sagði er stöðugleiki og lág verðbólga mikilvægasta forsenda þess að koma hagvexti í gang á ný. Einnig þarf að gera ýmsar skipulagsbreytingar á efnahagskerfinu sem stuðla að traustari hagstjórn og aukinni samkeppni. Þátttaka Íslendinga í Evrópska efnahagssvæðinu er mikilvægt tilefni til að gera þessar breytingar auk þess sem aðildin að EES getur skapað íslensku atvinnulífi ný tækifæri, tækifæri til að snúa vörn í sókn. Skattlagning atvinnurekstrar hefur mikil áhrif á samkeppnisstöðuna gagnvart erlendum keppinautum. Ríkisstjórnin hefur þegar lýst því yfir að skattlagning fyrirtækja verði samræmd því sem gerist með samkeppnisþjóðum. Hins vegar er ekki nóg að lýsa því yfir að tilteknir skattar verði afnumdir eða lækkaðir þótt það væri e.t.v. auðveldasta leiðin í bráð. Breytingar af þessu tagi verður að undirbúa vel. Við núverandi aðstæður í opinberum fjármálum, bæði ríkis og sveitarfélaga, mundi lækkun skatta að öðru óbreyttu kollvarpa því markmiði að draga úr viðskiptahalla, halda verðbólgu í skefjum og stuðla að lækkun vaxta. Skattbreytingar þarf því að undirbúa þannig að þær raski ekki mikilvægustu markmiðunum í efnahagsmálum. Þegar þessum undirbúningi er lokið verða ákvarðanir kynntar og mun þá liggja fyrir hvernig skattlagningu atvinnurekstrar verður hagað til frambúðar. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir þeirri stöðu sem blasir við í efnahagsmálum og hvernig ríkisstjórnin hyggst bregðast við í þeirri stöðu. Það er afskaplega mikilvægt að halda ákveðinni rósemi og rasa ekki um ráð fram hvað viðvíkur þeim aðgerðum sem grípa verður til. Því hefur t.d. verið haldið fram að á tímum sem þessum beri ríkinu að auka útgjöldin, auka halla ríkissjóðs og blása þannig nýju lífi í atvinnureksturinn með aukinni eyðslu. En við verðum að gera okkur ljóst að slíkar ráðstafanir mundu fljótlega leiða til aukins halla á viðskiptajöfnuði við útlönd og þar með hafa í för með sér stóraukna skuldasöfnun. Erlendar skuldir þjóðarinnar eru nú þegar of miklar og verulega hefur þrengst að erlendum lántökumöguleikum. Þessi leið er því ekki fær. Forustumenn stjórnarandstöðunnar krefjast þess að gripið verði til gamalkunnra ráðstafana af framangreindu tagi en það er alveg ljóst með tilliti til reynslunnar hverjar afleiðingarnar yrðu. Þeir vilja stórhækka skatta og aðrar álögur á almenning. Þeir vilja grípa til stóraukinnar erlendrar lántöku eins og áður sagði. Þeir vilja veita fjármunum á báða bóga í fyrirtækin án tillits til þess hvernig staðið er að rekstrinum. Umfram allt vilja þeir að skömmtunarvaldið sé hjá sér í því skyni öðru fremur að hygla sér og sínum. Við erum nú að súpa seyðið af þessari stefnu vegna þess að framsóknarmenn fengu tækifæri á síðasta kjörtímabili til að fara með þjóðina á óvænt stefnumót við fortíðina. Þeir fengu tækifæri til að reyna gömlu kreppuúrræðin sín en þau dugðu ekki. Afleiðingin er sú að við höfum miklu minna svigrúm en ella væri til að bregðast við þeim erfiðleikum þjóðarbúsins sem ég lýsti hér að framan. Það voru tekin erlend lán til að fjármagna þá óráðsíu alla en endurgreiðslan mun að verulegu leyti lenda á skattgreiðendum framtíðarinnar. Ríkissjóður var auk þess rekinn með gífurlegum halla svo ekki sé minnst á sjóðakerfið. Á vegum ríkisstjórnarinnar hefur verið unnið að úttekt á þessum vanda og þegar er komið í ljós að heimatilbúinn efnahagsvandi framsóknaráranna er víðfeðmari og djúpstæðari en nokkurn óraði fyrir. Þetta verk er nauðsynlegt. Þegar því lýkur geta menn betur séð og gert sér grein fyrir heildarmyndinni og brugðist rétt við vandanum. Á framsóknarárunum var þagað yfir upplýsingum af þessu tagi og forustumenn Framsfl. kveinka sér mjög undan því að athyglinni sé beint að viðskilnaði þeirra. En þeir skulu þurfa að horfa framan í afleiðingar eigin verka. Fortíðarvandi framsóknaráranna verður okkur víti til varnaðar. Þegar fyrrv. forsrh., fyrrv. sjútvrh. og fyrrv. fjmrh. tala um aðgerðaleysi núv. ríkisstjórnar skulu menn íhuga hvað það er sem þeir biðja um. Þeir vilja komast á nýtt stefnumót við fortíðina, efna til annarrar veislu á kostnað framtíðarinnar þar sem þeir bjóða mönnum til sætis og útvega veisluföngin á kostnað afkomenda okkar. En ég segi við þá: Slíkar aðgerðir eru verri en engar aðgerðir. Virðulegi forseti. Auk þeirra almennu aðgerða sem ríkisstjórnin grípur til og ég greindi frá í upphafi ræðu minnar hefur ríkisstjórnin hugað að úrbótum í einstökum atvinnugreinum og fjárhagslegri endurskipulagningu atvinnulífsins. Atvinnulífið gengur nú á mörgum sviðum í gegnum mikið breytingaskeið og erfiðleika við að laga sig að breyttum aðstæðum. Fjölgun frystitogara hlýtur t.d. að hafa áhrif á rekstrarskilyrði frystihúsa og þau eru að bregaðst við því um þessar undir með sameiningu í stærri og styrkari heildir. Vegna þessa og áhrifa nýgerðra samninga um Evrópska efnahagssvæðið er brýn þörf á nýju og sérstöku átaki í fiskiðnaði landsmanna sem byggist á því að gera framleiðsluna fjölbreyttari og koma henni í hærri verð- og gæðaflokka. Þannig má auka þann virðisauka sem skapaður er hérlendis. Beina þarf fjármagni Fiskveiðasjóðs frá skipakaupum að þessu verkefni. Einnig þarf að fara vandlega yfir þá möguleika sem í sjávarútvegi gefast með samningi um Evrópskt efnahagssvæði og kynna þá sérstaklega til að efla atvinnu og nýsköpun. Aflasamdráttur síðustu missira hefur ekki aðeins komið niður á sjávarútveginum heldur hefur hann einnig valdið samdrætti í iðnaði og þjónustu sem tengist sjávarútveginum, t.d. málm- og skipaiðnaði. Nýsmíðar skipa innan lands hafa stöðvast og stærri verkefni við breytingar skipa eru í lágmarki. Forustumönnum í íslenskum málm- og skipaiðnaði þykir sárt að sjá á eftir verkefnum til erlendra keppinauta og það jafnvel án þess að íslenskum aðilum sé gefinn kostur á að bjóða í verkin. Því hefur verið lagt til að nú þegar verði útlánareglum Fiskveiðasjóðs breytt á þann veg að opin útboð verði gerð að skilyrði fyrir lánum til meiri háttar nýsmíða eða breytinga á fiskiskipum og fiskvinnslufyrirtækjum. Í þessu sambandi kemur einnig til álita að settar verði skýrar leikreglur um það hvernig staðið skuli að útboðum og íslenskur málm- og skipaiðnaður fái aðild að stefnumörkun í málefnum sjávarútvegsins. Þá hefur einnig verið lögð áhersla á að lánareglum Fisveiðasjóðs verði breytt þannig að lánshlutfall til nýsmíði erlendis verði lækkað verulega frá því sem nú er. Fyrir Alþingi liggur nú frv. til laga um að heimila erlendum veiðiskipum að leita hér hafnar til að fá þjónustu og vistir. Það er mikilvægt skref til að styrkja málm- og skipaiðnað í landinu. Nauðsynlegt er að efla markaðssókn í því sambandi. Afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi verður væntanlega um þremur milljörðum kr. lakari á næsta ári en í ár vegna aflasamdráttar. Erfiðleikar í sjávarútvegi eiga öðru fremur rætur sínar að rekja til tveggja ástæðna. Annars vegar er um að ræða tekjuskiptingarvandamál milli útgerðar og fiskvinnslu í landi. Hins vegar fjárfestingu í sjávarútvegi, fjölda veiðiskipa og vinnslustöðva sem miðast miklu meiri afla en nemur afrakstursgetu íslenskra fiskimiða nú og í næstu framtíð. Aðgerðir stjórnvalda verða að taka mið af þessum orsökum. Annars vegar verða aðgerðirnar að miðast við að jafna afkomumöguleika í veiðum og vinnslu, m.a. með eflingu fiskmarkaða og aðgerðum til þess að bæta samkeppnisstöðu fiskvinnslu í landi miðað við útflutning á óunnum fiski og fiskvinnslu á hafi úti. Hins vegar verða allar aðgerðir stjórnvalda til skamms tíma, t.d. hugsanlegar lánalengingar eða frestun á afborgunum lána, að taka mið af því að þær torveldi ekki óhjákvæmilega hagræðingu í sjávarútvegi þar sem atvinnugreinin lagar sig að afkastagetu fiskimiðanna með því að fækka fiskiskipum og vinnslustöðvum. Þá verða greiðslur í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins felldar niður frá næstu áramótum samkvæmt frv. sem sjútvrh. hefur mælt fyrir. Skuldbreytingar þær sem gripið verður til verða að vera almennar og ekki bundnar eingöngu við atvinnutryggingardeild Byggðastofnunar. Þá er nú til athugunar að Landsbanka Íslands verði afhentar kröfur atvinnutryggingardeildar að verulegum hluta til eignar og verða væntanlega í sérstakri deild innan bankans. Slík ráðstöfun mun breyta eiginfjárstöðu Landsbankans strax og þegar fram í sækir greiðslustöðu hans jafnframt. Mikilvægt er að þessi öflugasti þjónustubanki atvinnulífsins sé sem best í stakk búinn til að veita atvinnulífinu nauðsynlega og eðlilega þjónustu. Rétt er að geta þess að ríkisstjórnin mun leggja fram tillögur til breytinga á lögum um ónýtt skattatap sem fela munu í sér að slíkt tap afskrifast á 5--7 árum, jafnframt því sem ríkari kröfur verða gerðar til þess að færsla á slíku tapi á milli fyrirtækja eigi sér eingöngu stað ef um raunverulegan samruna fyrirtækja er að ræða. Virðulegi forseti. Þegar ríkisstjórnin kom til valda fyrr á þessu ári blasti við mikill vandi í ríkisfjármálum. Þá þegar var ljóst að halli á ríkissjóði yrði mun meiri en fjárlög höfðu gert ráð fyrir. Fyrstu drög að fjárlögum fyrir næsta ár sýndu og að halli mundi aukast enn yrði ekkert að gert. Allir sjá hvaða afleiðingar slíkt hefði í för með sér fyrir raunvaxtastigið og þar með á hag launþega og atvinnufyrirtækja. Ríkisstjórnin átti um tvo kosti að ræða, þ.e. annars vegar að grípa til þeirra ráðstafana sem stjórnarandstaðan hefur mælt með og hækka skatta eða hins vegar að lækka ríkisútgjöld. Ríkisstjórnin valdi seinni kostinn þar eð hún telur skattbyrði almennings of mikla, auk þess sem aukin skattbyrði á samdráttartímum þrengir enn frekar að heimilunum og atvinnulífinu í landinu. Ríkisstjórnin hefur af þessum sökum lagt út í meiri sparnaðaraðgerðir en nokkur önnur ríkisstjórn hefur gert á undan henni. Hún hefur lagst út á alveg nýja braut og tekist á hendur vandasamara viðfangsefni en nokkur önnur ríkisstjórn. Þetta kemur fram í því að ríkisútgjöldum er ætlað að vera um 2 milljörðum kr. lægri að krónutölu í frv. til fjárlaga 1992 en þau eru áætluð 1991. Þetta jafngildir um 6,5 milljörðum kr. eða 6% lækkun á útgjöldum ríkissjóðs að raungildi frá fjárlögum og fjáraukalögum 1991 til fjárlagafrv. 1992. Í fjárlagafrv. hafa þegar verið kynntar hugmyndir um margvíslegan sparnað í ríkiskerfinu. Vegna þeirra breytinga sem orðið hafa síðan frv. var lagt fram verður nauðsynlegt að grípa til enn frekari ráðstafana á því sviði. Þær aðgerðir verða nánar kynntar við 2. og 3. umr. fjárlaga. Í því sambandi má geta þess að sparnaður í rekstri ríkisins verður aukinn. Allar nýráðningar verða stöðvaðar. Forsendur frv. gera ráð fyrir að starfsmönnum ríkisins fækki um 600. Yfirvinna verður skorin niður. Risna og kostnaður vegna utanlandsferða verða skorin niður og aukið aðhald haft með ákvörðunum um slíka þætti jafnt á vegum ráðuneyta sem stofnana. Ákveðið hefur verið að herða stórlega eftirlit með ferðakostnaði ríkisins með því m.a. að skikka ríkisstofnanir til þess að skila mánaðarlega skýrslum til viðkomandi ráðuneytis með upplýsingum um fjölda ferða og kostnað. Fjmrn. mun síðan með reglubundnum hætti draga saman heildaryfirlit yfir þennan lið og kynna í ríkisstjórn. Loks hefur verið tekin ákvörðun um að bjóða kaup ríkisins á farseðlum út hjá ferðaskrifstofum með það fyrir augum að lækka fargjaldakostnað. Dagpeningagreiðslur í utanferðum ráðherra, alþingismanna og embættismanna verða lækkaðar. Reglum um ráðherrabifreiðar verður breytt þannig að tryggt verði að ráðherrar greiði skatt af einkaafnotum slíkra bifreiða. Aðkeypt sérfræðiþjónusta verður skorin niður svo og sérstakt ráðstöfunarfé ríkisstjórnarinnar, svo nokkurra atriða sé getið. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmála mun einkavæðing á starfsemi hins opinbera verða þýðingarmikill þáttur í stefnu núv. ríkisstjórnar. Sérstök ráðherranefnd, forsrh., iðn.- og viðskrh. og fjmrh. mun hafa yfirumsjón með henni. Ráðherranefndin mun skýra frá tillögum um heildaráætlun einkavæðingar í upphafi næsta árs. Undirbúin verður sala á hlut ríkisins í Ferðaskrifstofu Íslands, Bifreiðaskoðun Íslands, Endurvinnslunni hf., Gutenberg hf. og Sementsverksmiðjunni. Búnaðarbanka Íslands verður breytt í hlutafélag í upphafi næsta árs og hafin sala á hlut ríkisins í honum. Framkvæmdanefnd einkavæðingar verður skipuð fulltrúum forsrn., iðn.- og viðskrn., fjmrn. og viðkomandi fagráðuneytis auk þess sem 2--3 starfsmenn fjmrn. munu annast ýmsa undirbúningsvinnu við framkvæmd einkavæðingar. Virðulegi forseti. Eins og ég gat um í upphafi er tilgangur þessa frv. að tryggja framgang helstu markmiða fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Lýtur það fyrst og fremst að því að heildarútgjöld ríkissjóðs dragist saman eins og hér hefur verið lýst og að halli ríkissjóðs minnki úr 10 milljörðum kr. í ár niður fyrir 4 milljarða kr. á næsta ári. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs ætti þannig að geta minnkað úr um 13 1 / 2 milljarði kr. í ár niður fyrir 4 milljarða kr. á næsta ári. Þetta er langmikilvægasta aðgerðin á sviði efnahagsmála. Það getur ekkert komið í staðinn fyrir þá ákvörðun að halda útgjöldum innan þeirra marka sem ríkisstjórnin hefur einsett sér. Þetta er mikilvægasta forsenda þess að raunvextir geti lækkað. Menn geta talað um það að lækka þurfi vextina eins og fyrrv. forsrh. gerir í sífellu en hér er með raunhæfum hætti verið að stuðla að því að svigrúm skapist fyrir almennri vaxtalækkun. Hinn mikli halli ríkissjóðs stendur nú öðrum þáttum þjóðarbúsins fyrir þrifum. Miklar lántökur ríkissjóðs á innlendum markaði spenna upp vextina og það kemur niður á atvinnuvegunum og heimilunum. Það fjármagn sem ríkið tekur þannig til sín er ekki til ráðstöfunar í atvinnulífinu og takmarkar því umfang þess. Nafnvextir víxla og óverðtryggðra skuldabréfa hafa lækkað nokkuð sl. þrjá mánuði eða að meðaltali úr 21,6% í 17,5%. Verðbólga hefur þó lækkað enn meira. Ríkisstjórnin mun fylgja því fast eftir að þessir vextir lækki mjög ört á næstunni, enda er ljóst að slíkt er forsenda þess að kjarasamningar geti tekist. Raunvextir hér á landi eru um þessar mundir hærri en algengt er í nágrannaríkjum. Þar sem nú virðist ljóst að fjmrh. og ríkisstjórnin munu ná markmiðum sínum um lækkun ríkisútgjalda og að draga verulega úr lánsfjárþörf hins opinbera mun skapa skilyrði þess að í upphafi næsta fjárlagaárs verði unnt að lækka raunvexti á þeim pappírum sem ríkissjóður hefur upp á að bjóða hverju sinni. Sú aðgerð nær þó aðeins fram ef jafnvægi ríkir og ljóst sé að samstaða skapist um það í íslensku þjóðfélagi að tryggja að verðlag sé stöðugt og verðbólga lægri en í nálægum löndum. Auk jafnvægis í ríkisfjármálum er frekari opnun íslenska fjármagnsmarkaðarins mikilvæg forsenda fyrir lækkun raunvaxta í framtíðinni. Því er afar mikilvægt að áform þar að lútandi í frumvörpum um viðskiptabanka, Seðlabanka og um gjaldeyrisviðskipti hljóti stuðning þingsins. Með ráðstöfunum sínum í ríkisfjármálum, sem birtast í framlögðu frv., er leitast við að draga úr hinum geigvænlega halla sem stefndi í hjá ríkissjóði. Þessu verður ekki náð án þess að tekið sé á stærstu útgjaldapóstum ríkisins. Heilbr.- og tryggingamál vega þar þyngst en þau krefjast um 40% ríkisútgjalda. Helstu aðgerðir sem hrundið hefur verið af stað eða áformaðar eru til aðhalds í þessum málaflokki eru: Lækkun lyfjakostnaðar. Á sl. sumri var breytt ákvæðum um hlutdeild almennings í lyfjakostnaði o.fl. Að flestra dómi var lyfjakostnaður landsmanna óhóflegur. Árangur aðgerðanna hefur verið verulegur. Stórlega hefur dregið úr útgjöldum þjóðarinnar á þessu sviði. Með hinum breyttu reglum hefur tekist að glæða kostnaðarvitund almennings og heilbrigðisstarfsmanna þannig að dregið hefur úr lyfjakaupum og í auknum mæli er neytt ódýrra lyfja í stað dýrra þar sem þau ódýru koma að sama gagni. Árangurinn verður endurmetinn nú þegar hálfs árs reynsla er fengin og frekari ráðstafanir undirbúnar til að ná fram þeim sparnaði í lyfjaútgjöldum sem að er stefnt í fjárlagafrv. Ráðstafanirnar munu einkum beinast að því að lækka kostnað við innkaup og að frjálsari reglum við dreifingu lyfja. Breytt verður reglum um greiðsluþátttöku almennings þannig að í stað fastagjalds fyrir lyf komi hlutdeildarkostnaður sjúklings upp að vissu marki. Hafnar eru viðræður um samruna tveggja sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu og verkaskiptingu sjúkrahúsanna allra. Línur eru að skýrast í þeim málum og þess er vænst að fram komi raunhæfar tillögur nú alveg á næstunni. Að dómi flestra innlendra sem erlendra sérfræðinga er óhagkvæmt að reka fjögur sjúkrahús með bráðavakt á höfuðborgarsvæðinu. Unnt á að vera með bættu skipulagi að ná fram umtalsverðum sparnaði með bættri nýtingu mannafla. Samtímis ætti að vera kleift að bæta um á þeim sviðum þar sem skórinn kreppir en það er ekki hvað síst hvað varðar hjúkrunarvist fyrir aldraða. Að þessu verður einnig unnið með skipulagsbreytingum á landsbyggðarsjúkrahúsum og verður byrjað á því verki á tilteknum sjúkrahúsum nú við afgreiðslu fjárlaga. Kostnaður ríkissjóðs vegna tannlækninga barna og aldraðra hefur farið mjög vaxandi. Er það reyndar sá liður opinberra heilbrigðisútgjalda sem einna mest hefur vaxið seinasta aldarfjórðunginn. Frumvarpið um ráðstafanir í ríkisfjármálum tekur á ýmsum þáttum þessara mála. Reglur eru samræmdar og tekin upp almenn kostnaðarhlutdeild sem nemur 10%. Þá verður dregið úr greiðslum ríkissjóðs vegna tannréttinga. Á sama hátt og aukin hlutdeild fólks í lyfjakostnaði hefur skapað kostnaðarvitund og þar með dregið úr útgjöldum er stefnt að því að ná fram nokkrum sparnaði fyrir ríkissjóð með því að auka hlutdeild almennings í lækniskostnaði bæði í heilsugæslu og við sérfræðilækningar. Þannig verður um hnúta búið að greiðslugetu verði ekki ofboðið. Sett verður greiðsluhámark á útgjöld hvers og eins og sérstaklega hugað að lífeyrisþegum og barnafjölskyldum í því sambandi. Öryggisnet þetta verður aukið og bætt frá því sem nú er. Reglugerð um slíkar greiðslur verður kynnt um leið og mælt verður fyrir frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Verður vikið nánar að reglugerðinni á eftir. Með ákvæðum í frv. eru opnaðar ýmsar leiðir til sparnaðar í rekstri sjúkrahúsa svo sem heimild til útboða af ýmsu tagi. Þá er stefnt að því að draga úr útgjöldum vegna hjálpartækja svo sem með því að setja staðla um eðlileg útgjöld vegna slíkra tækja. Einnig verður efnt til útboðs á öðrum þáttum heilbrigðisþjónustu svo sem í utanspítalarannsóknum og skólatannlækningum. Lög um lífeyristryggingar almannatrygginga verða endurskoðuð og er þess vænst að frv. til laga þar að lútandi verði lagt fram næstu daga. Þar verður bótakerfið einfaldað og dregið úr tekjuskerðingu bóta í þeim tilvikum þar sem hún er óhófleg. Á hinn bóginn er óhjákvæmilegt í þeim þrengingum sem nú steðja að ríkissjóði að draga úr greiðslum lífeyrisbóta almannatrygginga til þeirra er búa við góð kjör. Lagaákvæði um Atvinnuleysistryggingasjóðinn verða tekin til endurskoðunar með það að markmiði að skerpa reglur um rétt til bóta. Verður þetta m.a. gert með breyttri umsjón með úthlutun. Stefnt er að nokkrum sparnaði í þessum málaflokki. Allar þessar aðgerðir miða að því að treysta stoðir velferðarkerfisins. Meginmarkmiðið með þeim er að vekja almenning til sameiginlegrar ábyrgðar á varðveislu þeirrar góðu heilbrigðisþjónustu og almannatryggingakerfis sem við njótum. Almenningur verður að veita kostnaðaraðhald, en það er örðugt að kalla það fram án þess að láta hluta kostnaðar við þjónustuna birtast neytendum hennar. Aðgerðir í þessa veru eru ýmist komnar til framkvæmda eða eru í bígerð í öllum helstu velferðarríkjum Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku. Hvergi verður slakað á því markmiði að allir landsmenn hafi jafnan aðgang að þeirri heilbrigðisþjónustu sem frekast er unnt að veita og að enginn þurfi að fara á mis við hana fyrir fátæktar sakir. Eins og að framan segir er ein af stærstu ráðstöfununum til að hemja útgjöld ríkisins til heilbrigðismála fólgin í því að auka nokkuð kostnaðarhlutdeild almennings í lækniskostnaði bæði í almennri heilsugæslu og í sérfræðilækningum. Jafnframt er endurskoðað og bætt það öryggisnet sem felst í því að hafa hámark á slíkum útgjöldum. Það hámark er ekki hækkað frá því sem nú er og er í raun lækkað hjá barnafjölskyldum. Jafnframt er útgjaldahámarkið látið taka til fleiri þátta. Reglugerð um þessi atriði verður kynnt í dag en helstu atriðin í henni varðandi heilsugæslu eru: Tekið verður aftur upp gjald fyrir komu á heilsugæslustöðvar og til heimilislækna, en það hafði verið fellt niður í tilraunaskyni snemma árs 1990. Gjaldið mun nema 600 kr. fyrir hverja heimsókn. Miðað við verðlagshækkanir frá því að gjaldið var síðast ákvarðað er hér um tvöföldun gjaldsins að ræða að raungildi. Aftur á móti mun lífeyrisþegum einungis gert að greiða þriðjung gjalds, eða 200 kr., og er þar beinlínis um raunlækkun þess að ræða frá því gjaldi sem áður tíðkaðist en lífeyrisþegar nutu þá engrar sérstöðu. Hvorki verður tekið gjald fyrir ungbarna- né mæðravernd né heldur fyrir heilsugæslu í skólum. Gjald fyrir vitjanir læknis verða hækkaðar til samræmis en hagur lífeyrisþega bættur í þessu tilliti þar sem tekið verður upp það nýmæli að þeir greiði einungis um þriðjung gjaldsins. Gjald fyrir komu til sérfræðings verður 1.500 kr. en það nemur nú 900 kr. Lífeyrisþegar greiða þó aðeins 500 kr. Jafnframt verður gjald fyrir rannsóknir hækkað í 600 kr., en lífeyrisþegar greiða aftur þriðjung, eða 200 kr. Samkvæmt núgildandi ákvæðum skal enginn greiða meira fyrir sérfræðilækningar en 12 þús. kr. á hverju almanaksári og 3 þús. kr. sé um lífeyrisþega að ræða. Þessu útgjaldahámarki verður haldið óbreyttu en það jafnframt látið ná til fleiri þátta en verið hefur eða til allra þeirra gjaldaþátta sem nefndir hafa verið bæði í heilsugæslu og hjá sérfræðilæknum. Það er nýmæli að útgjaldahámarkið tekur nú einnig til kostnaðar við rannsóknir og að hluta til heimavitjana. Veigamesta breytingin á útgjaldahámarkinu er fólgin í því að börn sömu fjölskyldu lúta sameiginlegu útgjaldahámarki en samkvæmt fyrri reglum gat fjölskylda orðið fyrir allt að 12 þús. kr. útgjöldum á ári vegna lækniskostnaðar vegna hvers barns í fjölskyldunni. Þar með er verulega aukið tekjutryggingaröryggi barnmargra fjölskyldna. Svokallaðar glasafrjóvganir eru að hefjast hér á landi en hingað til hefur fólk sem þurft hefur á þessari aðstoð að halda orðið að leita meðferðar erlendis og hefur greitt allan kostnað sjálft annan en við meðferðina sjálfa sem greidd hefur verið af Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt sérstökum samningi. Ferða- og dvalarkostnaður vegna meðferðarinnar ásamt vinnutapi hefur verið vart undir 500 þús. kr. Aðgerðir þessar eru dýrar en sjúkratryggingar almannatrygginga munu taka verulegan þátt í kostnaðinum auk þess sem dvalar- og ferðakostnaður til útlanda mun hverfa og vinnutap verða minna. Gjald fyrir fyrstu meðferð verður 105 þús. kr. en fyrir tvær næstu 60 þús. kr. Það sem vart er talið að frekari tilraun til frjóvgunar geti skilað árangri munu sjúkratryggingar ekki taka þátt í frekari meðferð en að sjálfsögðu verður hverjum í sjálfsvald sett að leita hennar á eigin kostnað. Það var haft að leiðarljósi við undirbúning þessarar reglugerðar að láta þá sem sjaldan þurfa að leita læknis taka aukinn þátt í kostnaði við þjónustuna. Jafnframt er treyst það öryggisnet sem felst í einstaklingsbundnu útgjaldahámarki þannig að þeir sem hafa brostna heilsu verði ekki fyrir verulegum skakkaföllum. Þá er leitast við að fyrirbyggja að barnafjölskyldur verði fyrir miklum útgjöldum með þeirri stórauknu tryggingu sem felst í sameiginlegu útgjaldahámarki allra barna innan sömu fjölskyldu. Enn fremur er sérstaklega hugað að hag lífeyrisþega og gjöld sumpart lækkuð hvað þá varðar. Vissulega geta komið upp sértilvik þar sem óréttmætt er að fólk greiði fyrir sérhverja komu til heilsugæslustöðva, t.d. þegar sama meinsemdin kallar á tíðar endurkomur. Gefnar verða út sérstakar leiðbeiningar í samvinnu við starfsfólk heilsugæslustöðvanna um framkvæmd reglugerðarinnar hvað þetta varðar. Þessi aukna kostnaðarhlutdeild í lækniskostnaði hefur þann tvíþætta tilgang að hvetja til nokkurs aðhalds varðandi þessa þjónustu og spara með þjóðinni hugsanleg óþörf útgjöld en jafnframt að draga nokkuð úr útgjöldum ríkissjóðs í þeirri erfiðu stöðu sem hann býr nú við. Hér er þó engan veginn verið að velta nema broti af heilbrigðisútgjöldunum yfir á neytendur þjónustunnar. Áætlað er að umrædd gjaldtaka lækki útgjöld ríkissjóðs um ríflega 500 millj. kr. Þá upphæð verður að skoða í ljósi þess að heildarútgjöld ríkisins til heilbrigðismála nema nú vel á þriðja tug milljarða kr. á ári. Bein kostnaðarhlutdeild vex því aðeins um 2%. Hér eftir sem hingað til verður langstærsti hluti heilbrigðismála kostaður af landsmönnum sameiginlega með fjárveitingum úr ríkissjóði. Virðulegi forseti. Ég mun nú fara nokkrum orðum um helstu efnisatriði þess frv. sem hér er til umræðu. Í 1., 2. og 3. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingum á nokkrum ákvæðum laga nr. 49/1991, um grunnskóla. Má þar nefna frestun á tilteknum útgjaldaþáttum, t.d. að því er snertir lengingu kennslutímans, fækkun nemenda í bekkjum, ráðningu námsráðgjafa og einsetningu í skóla, svo nokkuð sé nefnt. Í 4. gr. er kveðið á um breytingu á jarðræktarlögum, nr. 56/1987, sem felur í sér nánari skýringu á 10. gr. þeirra laga varðandi rétt bænda til framlaga vegna framræslu og túnræktar. Er markmið þessarar breytingar að taka af allan vafa um það að framlög, sem ákveðin eru á fjárlögum hverju sinni, takmarki greiðsluskyldu ríkissjóðs til þessa viðfangsefnis. Í 5. gr. er ákvæði um breytingu á lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða. Þar er lagt til að veiðieftirlitsgjald, sem veiðileyfishafar greiða, standi undir öllum kostnaði af rekstri Veiðieftirlits sjútvrn. í stað helmings þess kostnaðar eins og nú er. Þetta er í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að atvinnuvegirnir beri í ríkari mæli en nú er kostnað af þjónustu sem fram fer í þeirra þágu. Ásamt frv. til fjárlaga ársins 1992 er gert ráð fyrir að innheimta 80,7 millj. kr. í veiðieftirlitsgjald í stað 40,4 millj. kr. að óbreyttum lögum. Í 6., 7. og 8. gr. frv. er kveðið á um breytingu á lögum nr. 80/1987, um kosningar til Alþingis. Þær breytingar fela í sér að verulega verði dregið úr auglýsingakostnaði vegna alþingiskosninga. Í 9. og 10. gr. frv. eru ákvæði um sérstakan ábyrgðasjóð vegna gjaldþrota en verkefni hans verður að standa undir ábyrgð á vinnulaunakröfu sem launþegi á hjá vinnuveitanda við gjaldþrot. Sjóður þessi verður fjármagnaður af gjaldi sem allir atvinnurekendur, einnig ríki og sveitarfélög, greiði á sama hátt og tryggingagjald. Umfang sjóðsins og ábyrgð er hann veitir verða skilgreind í frv. til laga um réttindi launþega við gjaldþrot er lagt verður fyrir Alþingi á næstunni. Fyrirkomulagið er eins og algengast er í nágrannalöndum okkar, þ.e. að slík launatrygging sé greidd með skylduframlögum atvinnurekenda. Samkvæmt áætlunum sem lagðar eru til grundvallar í frv. til fjárlaga fyrir árið 1992 er gjaldstofninn sem lagt er til að miðað verði við 187 milljarðar kr. og skiptist þannig: Ríki 36,5 milljarðar kr., sveitarfélög 11,5 milljarðar kr., aðrir atvinnurekendur 139 milljarðar kr. Ef gjaldstofninn væri fullnýttur árið 1992 mundi gjaldið verða þannig: Ríki 73 millj. kr., sveitarfélög 23 millj. kr., aðrir atvinnurekendur 278 millj. kr., samtals 378 millj. kr. Þótt hér sé lagt til að komið verði á fót sérstökum sjóði til að standa straum af þessum kostnaði er engu að síður gert ráð fyrir því að ákvæði um réttindi launþega við gjaldþrot verði þrengd. Það verði einkum gert með eftirgreindum breytingum: Felld verði niður ábyrgð á kröfum lífeyrissjóða, ábyrgðin miðist við almenna vexti í stað dráttarvaxta, þak verði sett á greiðslur til lögmanna og heildargreiðslur til hvers launþega og tíminn sem ábyrgðin nær til styttur. Samhliða þessu er gert ráð fyrir að í samvinnu við dómsmrn. og viðskrn. verði unnið að öðrum lagabreytingum til að draga úr hættu á að stjórnendur og eigendur fyrirtækja komist undan ábyrgð við gjaldþrot. Hér er valinn annar þeirra tveggja kosta sem getið er í fjárlagafrv. til að stemma stigu við síauknum útgjöldum ríkissjóðs vegna ríkisábyrgðar á launum við gjaldþrot. Hinn kosturinn var óbreytt fyrirkomulag í fjármögnun, þ.e. að ríkissjóður stæði einn undir útgjöldum vegna ríkisábyrgðar á launum við gjaldþrot en ábyrgðin yrði þrengd verulega frá því sem nú er og áætluð útgjöld ríkissjóðs 100 millj. kr. á fjárlögum næsta árs. Við meðferð málsins í nefnd verður lögð fram tillaga að nýrri málsgrein, sem bætist við 10. gr. frv., svohljóðandi: Ráðherra setur reglugerð um það hvaða vinnulaunakröfur, sem viðurkenndar hafa verið sem forgangskröfur samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum, njóti ábyrgðar. Reglugerðin skal sett að fengnum tillögum stjórnar ábyrgðasjóðs. Með henni skal tryggt að launþegar njóti a.m.k. bóta vegna: a) vinnulaunakröfu fyrir síðustu þrjá starfsmánuði, b) orlofslauna sem áttu að koma til útborgunar á síðustu þremur starfsmánuðum, c) riftunar eða uppsagnar vinnusamnings enda liggi fyrir vottorð viðkomandi vinnumiðlunar. Skorti ábyrgðasjóð reiðufé til að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt lögum þessum og reglugerð skal stjórn sjóðsins þegar í stað tilkynna það ráðherra. Ríkissjóður skal útvega það fé er sjóðinn vantar og skal það gert með láni, allt eftir nánari ákvörðun ríkisstjórnarinnar hverju sinni. Lánið skal endurgreitt með álagningu sérstaks aukagjalds á næsta almanaksári. Jafnframt þessum brtt. mun nefndin taka til athugunar þær ábendingar og þá gagnrýni sem fram hefur komið að undanförnu frá forustumönnum launþega. Í 11. gr. frv. er ákvæði um breytingu á lögum nr. 41/1983, um málefni fatlaðra. Á þeim tíma sem liðinn er frá setningu þeirra laga hefur orðið talsvert mikil uppbygging stofnana og heimila fatlaðra og er nú komið að því að fjármagn vantar til viðhalds vegna þess að sá þáttur hefur verið vanræktur á undanförnum árum. Í frv. er því lagt til að heimilt verði að verja allt að þriðjungi af ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs fatlaðra til meiri háttar viðhalds á byggingum stofnana og heimila fatlaðra. Jafnframt er í fjárlagafrv. fyrir árið 1992 fallið frá hugmyndum um skerðingu á ráðstöfunarfé sjóðsins. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1992 er fjárveiting til sjóðsins 320 millj. kr. Í 12., 13. og 14. gr. frv. er kveðið á um breytingar á lögum nr. 86/1988, um Húsnæðisstofnun ríkisins, með síðari breytingum. Þessar breytingar fela í sér að sveitarfélög leggi fram sérstakt óafturkræft framlag sem nemi 3,5% af kostnaðarverði eða kaupverði hverrar félagslegrar íbúðar í sveitarfélaginu. Bygging félagslegra íbúða er hagsmunamál sveitarfélaganna og því þykir eðlilegt að þau leggi fram fjárhæð sem samsvarar gatnagerðargjaldi af íbúð í fjölbýlishúsi. Þá er einnig lagt til að lán til félagslegra íbúða nemi aldrei hærri fjárhæð en 90% af þeim kostnaðargrundvelli að lánveitingu sem húsnæðismálastjórn hefur samþykkt, að frádregnum 3,5% sérstöku framlagi sveitarfélaga til hverrar félagslegrar íbúðar, sbr. 2. mgr. 58. gr. Þetta mun í raun leiða til lækkunar á kostnaðarverði íbúðanna og þar með minni greiðslubyrði íbúðarkaupenda. Loks er lagt til varðandi húsnæðismálin að almennum lánveitingum til einstaklinga úr Byggingarsjóði ríkisins verði hætt um næstu áramót, en nái ekki til 1. mars 1994 eins og lög 47/1991 gera ráð fyrir. Það verði gert með því að þeir einir fái lán úr Byggingarsjóði ríkisins sem þegar hafa fengið lánsloforð. Þeir sem aðeins hafa fengið svar almenns eðlis fá ekki almenn lán úr sjóðnum. Útreikningar hafa sýnt að það mundi kosta Byggingarsjóð ríkisins um 12 milljarða kr. að veita þeim 5000 umsækjendum lán sem fengið hafa svör almenns eðlis sem lánsrétt. Lánin þyrfti sjóðurinn að óbreyttu að borga út á næstu þremur árum. Vegna fjárhagsstöðu Byggingarsjóðs ríkisins og þeirra aðstæðna sem þjóðarbúskapurinn býr nú við er ljóst að halda verður almennum útlánum sjóðsins í algeru lágmarki. Með hliðsjón af öllu framansögðu er það mat ríkisstjórnarinnar að framhald á útlánum úr Byggingarsjóði ríkisins verði að takmarkast við þá sem fengið hafa lánsloforð. Í þessu sambandi skal bent á að fólk sem hefur fengið svör um lánsrétt hefur ekki eignast kröfu á hendur Byggingarsjóði ríkisins. Í tilkynningu um lánsrétt er tekið fram að lánsréttur geti breyst eða fallið niður, verði gerð breyting á gildandi lögum. Allir, sem sótt hafa um lán en ekki fengið lánsloforð frá Húsnæðisstofnun, hafa átt kost á að nýta sér fyrirgreiðslu húsbréfadeildar stofnunarinnar. Vextir af almennum lánum Byggingarsjóðs ríksins hafa nú hækkað í 4,9%. Vextir í húsbréfakerfinu eru nú 6% en með vaxtabótum er vaxtakostnaður meðaltekju- og lágtekjufólks greiddur niður. Með lagabreytingu þessari, ef af verður, hafa húsbréf í reynd tekið við af almennum lánum Byggingarsjóðs ríkisins. Húsbréfakerfið hefur þegar sýnt að það leysir þau fyllilega af hólmi. Allir þeir, sem hafa greiðslugetu til að koma sér upp húsnæði á hinum almenna markaði, eiga aðgang að húsbréfum. Seðlabankinn hefur í umsögn sinni um útgáfu á 1. flokki húsbréfa á árinu 1991 bent sérstaklega á vandkvæði þess að hafa tvö lánakerfi í gangi á sama tíma. Endanleg lok almennra lánveitinga úr Byggingarsjóði ríkisins dregur úr lánsfjárþörf sjóðsins hjá lífeyrissjóðunum og mun um leið efla starfskilyrði húsbréfakerfisins. Staða ríkisfjármála er með þeim hætti að nauðsynlegt er að hverfa strax frá þeirri beinu niðurgreiðslu vaxta af húsnæðislánum sem á sér stað með almennum útlánum úr Byggingarsjóði ríkisins. Rétt er að Húsnæðisstofnun tilkynni þeim sem fengið hafa svör almenns eðlis um lánsrétt að vegna breyttra aðstæðna í þjóðfélaginu og lagabreytinga í kjölfar þeirra komi réttur til húsbréfa í stað almennra lána frá Byggingarsjóði ríkisins. Í 15., 16., 17., 18., 19. og 20. gr. eru ákvæði sem fela í sér breytingar á lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, með síðari breytingum. Í sem stystu máli fela þær breytingar í sér að hætt verði að greiða fyrir tannréttingar nema í sérstökum undantekningartilvikum. Vegna þessa er 44. gr. almannatryggingalaga breytt og tannréttingar felldar út sem greiðsluskylda, sbr. 7. gr. frv. Jafnframt eru gerðar breytingar á 39. gr. laganna, sbr. 15. gr. frv. til að tryggja að hin sérstöku undantekningartilvik tannréttinganna, sem áfram verða greidd, falli þar undir. Í frv. eru gerðar nokkrar minni háttar breytingar á 43. gr. laganna um almannatryggingar, sbr. 16. gr. frv. Annars vegar er um að ræða breytingar sem leiða af breyttri framkvæmd. Hins vegar er um að ræða breytingar sem opna möguleika á hlutfallsgreiðslum bæði fyrir lyf og læknishjálp. Þá er og gert ráð fyrir því að ákveða megi sérstaklega greiðsluhlutdeild vegna sérhæfðrar göngudeildarþjónustu óháð reglum um greiðsluhlutdeild í sérfræðilæknishjálp. Þetta þykir nauðsynlegt í ljósi sívaxandi aðgerða og rannsókna sem gerðar eru utan sjúkrahúsa. Í 17. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 44. gr. laga um almannatryggingar sem fjallar um greiðslu sjúkratrygginga fyrir tannlækningar. Þar er gert ráð fyrir að fyrir börn og unglinga 15 ára og yngri greiði sjúkratryggingar 90% kostnaðar við tannlækningar. Er það breyting frá gildandi reglum sem gera ráð fyrir 75% greiðsluhlutdeild sjúkratrygginga í tannlækningum hjá börnum 5 ára og yngri og fullri greiðslu sjúkratrygginga í tannlækningum barna og unglinga 6--15 ára. Eðlilegt þykir að samræma greiðsluhlutdeild sjúkratrygginga vegna tannlækninga þannig að hún verði 90% til 15 ára aldurs. Þarna er því greiðsluhlutdeild sjúkratrygginga í tannlækningum barna undir 5 ára aldri aukin úr 75% í 90%. Er þess vænst að þessi aukning skili sér í bættri tannheilsu eldri barna og unglinga. Greiðsluhlutdeild sjúkratrygginga vegna tannlækninga 16 ára unglinga verður óbreytt, 50%. Þá felur frv. í sér að á þeim svæðum þar sem skólatannlækningar eru skipulagðar og starfræktar, sem er einkum í Reykavík, taki sjúkratryggingar ekki þátt í almennum tannlækningum barna á aldrinum 6--15 ára utan skólatannlækninganna sem reknar eru. Í ljósi ráðagerða um að bjóða tannlæknaþjónustu út þykir eðlilegt að láta sömu reglur gilda um tannlækningar þar sem samningar nást um tannlæknaþjónustu í kjölfar útboðs og eiga að gilda þar sem skólatannlækningar eru skipulagðar. Í þessu felst að sjúkratryggingar munu ekki greiða tannlæknakostnað barna og unglinga 15 ára og yngri hjá öðrum tannlæknum en þeim sem aðilar eru að samningum í kjölfar útboðs. Gert er ráð fyrir tvíþættum breytingum á 46. gr. laganna um almannatryggingar og um þær breytingar er fjallað um í 18. gr. frv. Annars vegar eru leiðréttingar á ákvæðinu sem leiða af breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og sem láðist að láta fylgja með á sínum tíma. Hins vegar er sú breyting gerð að fella niður daggjaldanefnd og færa daggjaldaákvörðun í hendur ráðherra. Í þessu sambandi er rétt að benda á að eingöngu lítill hluti sjúkrahússrekstursins fellur um daggjaldakerfið eða sem svarar um 10% af heildarkostnaði við sjúkrahús. Í framkvæmd hefur raunin orðið síðasta áratuginn að daggjaldaákvörðun daggjaldanefndar hefur ætíð verið háð samþykki ráðherra fjármála og heilbrigðis- og tryggingamála. Gert er ráð fyrir að sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar fái almenna heimild til að leita útboða um þá þjónustu sem henni ber að veita samkvæmt almannatryggingalögum og felst hún í 19. gr. frv. Geri sjúkratryggingadeild samninga um tiltekna þjónustu í framhaldi af útboði verður henni óheimilt að greiða öðrum aðilum vegna slíkrar þjónustu. Sem dæmi um þjónustu sem til greina kemur að bjóða út má nefna utanspítalarannsóknir og tannlækningar. Vegna fyrirætlana um að leita útboða í ríkara mæli en gert hefur verið þykir eðlilegt að í lögin um heilbrigðisþjónustu komi almennt ákvæði sem heimilar að útboða sé leitað. Í 20. gr. frv. er þessa heimild að finna. Sem dæmi um þjónustu sem hér fellur undir og til greina kæmi að bjóða út má nefna ýmsar rekstrarvörur og lyf. Í 22. gr. frv. er kveðið á um breytingu á lögum um eiturefni og önnur hættuleg efni. Þær fela það í sér að eiturefnanefnd verði lögð niður og að Hollustuvernd ríkisins yfirtaki verkefni hennar. Í 23. gr. frv. er kveðið á um breytingu á lögum nr. 94/1976, um skráningu og mat fasteigna. Breytingin miðar að því að treysta í sessi heimild til gjaldtöku fyrir þá þjónustu sem Fasteignamat ríkisins veitir. Gert er ráð fyrir að á næsta ári muni fjármögnun stofnunarinnar með þjónustugjöldum aukast umtalsvert, eða úr um 55% af rekstrarkostnaði í tæplega 80%. Í 24. gr. frv. er kveðið á um breytingu á lögum nr. 76 frá 1987, um Iðnlánasjóð. Þar er í raun ekki um að ræða neina breytingu frá núverandi skipan. Ríkisframlag til sjóðsins hefur verið fellt niður með ákvæðum lánsfjárlaga síðustu árin. Iðnlánasjóður er orðin fjárhagslega mjög sterk stofnun og því fullfær um að standa á eigin fótum. Sjóðurinn nýtur auk þess enn iðnlánasjóðsgjalds sem innheimt er af iðnrekstri í landinu en á móti veitir hann sérstakan stuðning við vöruþróun og markaðsleit iðnfyrirtækja. Í 25. gr. frv. eru ákvæði um breytingu á lögum um eyðingu refa og minka sem felur í sér að í upphafi árs verði ljóst hvaða fjármunir séu til ráðstöfunar í endurgreiðslu á hlut ríkissjóðs í kostnaði við minkaveiðar, grenjaleit og grenjavinnslu. Endurgreiðsla á að berast sveitarfélögunum sama ár og veiðarnar fara fram. Þá er einnig ráðgert að veiðistjóri úrskurði reikninga í stað sýslumanna og að kostnaðarhlutur ríkissjóðs lækki úr 3 / 4 hlutum í helming af kostnaði vegna veiðanna. Við meðferð málsins í nefnd verður gerð tillaga um breytingar á þessari grein frv. Breytingarnar fela m.a. í sér: 1. að dregið verður úr heildarkostnaði vegna refa- og minkaveiða, 2. að hlutur ríkissjóðs í kostnaði vegna veiðanna verði greiddur sama ár og veiðarnar fara fram, 3. að í upphafi árs verði ljóst hvaða fjármunir eru til ráðstöfunar í endurgreiðslu á hlut ríkissjóðs í kostnaði vegna veiðanna og komið verði í veg fyrir skuldasöfnun, 4. að hlutur ríkissjóðs í kostnaði vegna veiðanna lækkar úr 3 / 4 hlutum í helming af heildarkostnaði, 5. að umhvrh. verður heimilt í samráði við veiðistjóraembættið að ákveða að ríkissjóður taki ekki þátt í kostnaði vegna veiða á svæðum þar sem framkvæmd er dýrust og minnst hætta er á tjóni af völdum dýranna. Með hliðsjón af þessum breytingum verður framlag ríkisins á fjárlögum ársins 1992 vegna veiða á ref og mink 22 millj. kr. í stað 9,7 millj. kr. Í 26.--45. gr. er lögð til skerðing á sjálfvirkum framlögum til ýmissa aðila sem bundin eru í sérlögum og er þetta í samræmi við markaða stefnu í fjárlagafrv. Slíkur kafli hefur venjulega verið í frv. til lánsfjárlaga en samræmisins vegna þótti eðlilegra að hafa hann í þessu frv. eins og hæstv. fjmrh. greindi frá í framsöguræðu sinni með frv. til lánsfjárlaga fyrr í haust. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu þáttum frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992. Ég mælist til þess að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til efh.- og viðskn. til frekari umfjöllunar og afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Eftir þessari ræðu hæstv. forsrh. var beðið með nokkurri eftirvæntingu. Við lásum í Morgunblaðinu að ríkisstjórnin sat á fundi fram á nótt og þar var sagt að hún ræddi efnahagsaðgerðir. Þjóðin öll hefur reyndar beðið, launþegar hafa beðið. Ríkisstjórnin hefur ekki virt viðlits jafnvel þá launþega sem á hennar vegum eru, hún hefur ekki rætt við þá. Þjóðarsáttin er í hættu og fulltrúar atvinnurekenda hafa lýst því yfir að fram undan sé stöðvun í helstu atvinnugreinum okkar ef ekki komi bráðlega til róttækra aðgerða. En það fæddist aðeins mús. Enn þá lýsir hæstv. forsrh. því yfir að fram undan séu aðgerðir í atvinnumálum. Hann hefur þó setið í sjö mánuði. Í raun sé ég ekki mikla ástæðu til að fara mörgum orðum um það frv. sem hér liggur fyrir en ætla þó að drepa á örfáar greinar þess. Þetta frv. er um sumt nokkuð óvenjulegt. Það samanstendur af tveimur köflum. Seinni kaflinn er hinn hefðbundni bandormur sem reyndar allar ríkisstjórnir, sem ég man eftir, hafa sagt að þyrfti að breyta, breyta lögum varanlega frekar en að flytja bandorma á hverju ári en við það ætla ég ekki að gera athugasemd. I. kafli frv. fjallar hins vegar um breytingar á ýmsum öðrum lögum og sumar þessar breytingar eru varanlegar. Ég tel afar einkennilegt að vísa slíku máli, með varanlegum breytingum á mörgum mikilvægum lagabálkum, til efh.- og viðskn. einnar. Ég hygg að ýmsar nefndir sem fjalla um slíka málaflokka, eins og t.d. menntamálin og heilbrigðismálin svo eitthvað sé nefnt, hljóti að fá þessar viðamiklu breytingar til meðferðar. Ég vil eindregið beina þeim tilmælum til virðulegs forseta að það verði athugað. Ég ætla fyrir mitt leyti ekki að draga úr viðleitni hæstv. ríkisstjórnar til þess að stuðla að sparnaði í fjármálum ríkisins og það er ýmislegt í þessum tillögum, í þessum I. kafla frv., sem við framsóknarmenn getum út af fyrir sig stutt. Við leggjum hins vegar á það ríka áherslu að þegar um sparnað er að ræða í ríkisútgjöldum verði að gæta þess mjög vandlega hvar sá sparnaður kemur niður og þess verður jafnframt að gæta afar vandlega að önnur og jafnvel stærri markmið séu ekki fyrir borð borin þegar til slíkra sparnaðarráðstafana er gripið. Því miður einkennast margar af þeim sparnaðartillögum sem hér liggja fyrir af því. Því miður virðist að álögur séu settar víða á þá sem síst mega þeirra við. Ég vek einnig sérstaka athygli á ákvæðum um breytingu laga um ábyrgðir á launum vegna gjaldþrota. Þessar ábyrgðir eru reyndar niðurstaða af margendurteknum viðræðum ríkisvaldsins við launþega og hér er ákveðið að skerða þær ábyrgðir mjög verulega á sama tíma og ríkisstjórnin segir okkur að hún vinni að því að koma á nýrri þjóðarsátt. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að hér sé langtum stærra markmiði fórnað fyrir minna. Ég ætla út af fyrir sig, eins og ég sagði áðan, ekki að gera lítið úr því að reynt sé að draga úr útgjöldum ríkissjóðs vegna gjaldþrota. En það á ekki að gera á þann máta að leggja þær álögur á þá sem verða fyrir gjaldþrotinu, á launþega sem ekki mega við að bera slík útgjöld, og reyndar á atvinnurekendur einnig sem eiga nú við mjög mikla erfiðleika að stríða. Ég vil eindregið beina þeirri áskorun til hæstv. forsrh. að þetta ákvæði um ábyrgð á laun vegna gjaldþrota verði endurskoðað ef ekki dregið fullkomlega til baka. Það hefur komið mjög greinilega fram í ummælum forustumanna launþegahreyfingarinnar um þetta ákvæði að það brýtur mjög í bága við alla viðleitni, sem nú er unnið að, að koma á þjóðarsátt. Ég lýsi því sem ábyrgðarleysi að hefja þann slag eins og nú háttar málum. Vitanlega á að koma í veg fyrir gjaldþrot eins og frekast er unnt og þannig á að draga úr útgjöldum ríkissjóðs vegna gjaldþrota. Í mörgum tilfellum getur vel komið til greina og verið hagkvæmara fyrir ríkissjóð að leggja nokkuð af mörkum til þess að koma í veg fyrir gjaldþrot, eins og ég kem að síðar, fremur en leggja þær byrðar á þá sem fyrir gjaldþrotunum verða. Ég vek einnig athygli á því að hér eru enn á ferðinni nokkrar álögur á sjávarútveginn, sem eru að vísu ekki stórkostlegar, í breytingu á lögum um stjórn fiskveiða en engu að síður er hoggið þar í sama knérunninn og með þeim breytingum sem liggja fyrir Alþingi á Hagræðingarsjóði sjarútvegsins. Sömuleiðis kennir sömu tilhneigingar í breytingu á lögum um almannatryggingar. Þar er að vísu --- og ég vil fagna því --- ekki gengið eins langt og boðað var áður um greiðslu sjúklinga fyrir komur á heilsugæslustöðvar. Engu að síður ber þar allt að sama brunni: Þar er fyrst og fremst verið að spara með því að leggja auknar álögur á þá sem sjúkir eru og mega í mörgum tilfellum síst við að bera þær álögur. Nú er eðlilegt að einhver spyrji: Hvar á þá að bera niður? Hvar á að ná auknum tekjum? Því að vitanlega eru þetta ekkert annað en nýir skattar í ríkissjóð. Hvar á að bera niður til að ná þessum nýju sköttum í ríkissjóð? Við framsóknarmenn höfum hvað eftir annað bent á skatt vegna fjármagnstekna, sem núv. hæstv. ríkisstjórn hefur sagt að hún sé með í athugun, og ég spyr: Hvar er sú athugun á vegi stödd? Það frv. var unnið í tíð fyrri ríkisstjórnar, en nauðsynlegt þótti að vinna það á ný. Mikil vinna liggur þar að baki og ég vil spyrja: Er þeirri vinnu ekki lokið? Hvar stendur sú vinna? Hvenær eigum við von á því að fá að sjá tillögur um greiðslu skatta af fjármagnstekjum? Við framsóknarmenn höfum lengi lýst yfir stuðningi við það að greiðslur af eignum, hvort sem þær eru fasteignir eða fjármagnseignir, verði samræmdar. Og ég hygg að flestir muni sjá að í raun er ekki skynsemi í öðru. Því munum við skoða mjög vandlega þegar fram kemur frv. um greiðslu skatta af fjármagnstekjum. Ég vek einnig athygli á því í þessu sambandi að í nokkuð nýlegu yfirliti frá atvinnuvegunum, ég hygg að það hafi verið frá Verslunarráði, kemur fram að þau fyrirtæki sem eiga fjármagn hafa hagnast mjög verulega, en þau sem eitthvað skulda hafa tapað. Vitanlega liggur þetta í hlutarins eðli með þeim háu vöxtum sem hér hafa verið. Ekki er nema eðlilegt að þeir sem hafa hagnast af þessum háu vaxtagreiðslum beri töluverð gjöld til ríkissjóðs. Einnig hefur komið fram í þeim yfirlitum sem hafa birst að launamunur hefur því miður vaxið mjög mikið hér á landi á undanförnum árum. Að öllum líkindum fylgir það þeim hagkvæmu skattareglum sem gilda um tekjuskattinn nú. Þessi launamunur er orðinn óeðlilegur. Ég vil lýsa því að ég hef verið heldur hikandi við að taka upp hátekjuskattsstig. Ég hef heldur verið fylgjandi því að gera skattaskalann brattari, þannig að nokkurn veginn náist sami árangur, en með þeim mikla mun sem nú er orðinn vil ég lýsa því yfir að ég er tilbúinn til að skoða hvora leiðina sem ríkisstjórnin kýs að fara. Ég held að alls ekki verði lengur unað við svo mikinn launamun í þjóðfélaginu. Jafnframt er að sjálfsögðu unnt að ná sparnaði í rekstri ýmissa ríkisstofnana og ég hef þegar lýst stuðningi við alla viðleitni í þá átt. En sá sparnaður verður að koma þannig fram að ekki sé ætíð hoggið í sama knérunninn og álögur lagðar á þá sem minnst mega sín, eins og sjúka og námsmenn. Það verður að gæta þess að það komi þá a.m.k. sem jafnast yfir alla í þjóðfélaginu. Í raun og veru er ekki mikið í þessu frv. sem vert er að ræða og aðrir munu koma inn á einstök ákvæði þessa I. kafla sérstaklega, sem varðar ýmsa mikilvæga löggjöf í landinu. Það er miklu fremur ástæða til að ræða um hitt sem ekki er að finna í þessu frv. og ekki var að finna í ræðu hæstv. forsrh. Eins og ég sagði í upphafi míns máls boðar hann enn --- ég veit ekki í hvaða sinn --- opinberar aðgerðir í atvinnumálum. En ekkert bar á þeim. Mér skilst að reglugerðir o.fl. muni einhvern tíma sjá dagsins ljós. En við höfum að vísu heyrt að slíkar aðgerðir hafi verið ræddar í ríkisstjórninni, m.a. hefur hæstv. sjútvrh. lagt fram tillögur í ríkisstjórninni um aðgerðir í sjávarútvegsmálum. Þeim er m.a. lýst í Morgunblaðinu 28. nóv. sl. Ég ætla að leyfa mér að fara yfir þessar aðgerðir eins og þær eru þar raktar og ég treysti því að þar sé rétt með farið. Í fyrsta lagi leggur hæstv. sjútvrh. til að aðstöðugjald verði lagt niður í áföngum á næstu árum. Þetta er satt að segja afar mikilvægt mál. Síðasta ríkisstjórn hóf viðræður við sveitarfélögin um lækkun aðstöðugjalds. Því var hafnað og sérstaklega var það Reykjavíkurborg sem lagðist mjög eindregið gegn því að aðstöðugjald yrði lækkað. Hæstv. forsrh. sagði áðan að nauðsynlegt yrði að samræma okkar skattalög og þau lög sem gilda fyrir atvinnurekstur á hinu evrópska efnahagssvæði. Ég vil taka undir það. Það er nauðsynlegt hvort sem við gerumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði eða ekki. Aðstöðugjald, hygg ég að ég fari rétt með, þekkist hvergi nema í þessu landi. Ef þessi aðlögun á að vera orðin á árunum 1993, 1994 og 1995 er tvímælalaust nauðsynlegt að þrep verði tekið í lækkun aðstöðugjalds nú þegar. Mér er að vísu ljóst að sveitarfélögin mörg, og einkum þau minnstu, munu þurfa á öðrum tekjum að halda til að standa undir sínum útgjöldum. Og vafalaust er því nauðsynlegt að styrkja mjög verulega Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Ég spyr hæstv. forsrh.: Hvað líður athugun á lækkun aðstöðugjalds og hvað líður um leið athugun á því hvernig jafna má síðan útgjöld eða tekjuþörf hinna ýmsu sveitarfélaga í landinu? Hafa þessar tillögur, m.a. þessi um aðstöðugjald, verið ræddar í hæstv. ríkisstjórn? Einnig boðar hæstv. sjútvrh. frest á afborgunum lána atvinnutryggingardeildar Byggðastofnunar eða með öðrum orðum að lengja í þeirri snöru en hæstv. forsrh. hefur þannig lýst þessum aðgerðum fyrri ríkisstjórnar. Aðgerðir sem voru, og hæstv. forsrh. virðist ekki hafa skilið, fyrst og fremst og nánast eingöngu skuldbreytingar, ekki skuldaaukning, að breyta ýmsum skemmri lánum atvinnuveganna í lengri lán og gera þeim þannig kleift að standa betur undir greiðslum af þessum lánum. Það er rétt að minna á það einu sinni enn að þessum skuldbreytingum fylgdu kröfur um víðtækar hagræðingarráðstafanir sem mjög víða hafa verið framkvæmdar og eru enn þá í framkvæmd. Að vísu minnir mig að hæstv. fjmrh. hafi svarað þessum tillögum svo að þetta væri hálfgerð fljótfærni hjá hæstv. sjútvrh., eða a.m.k. ónauðsynlegt, því að ekki væru heimtar inn greiðslur nú af þessum skuldbreytingarlánum. En það er töluvert mikill munur á því að heimta ekki inn greiðslur eða ganga formlega til verks og lengja lánin. Eru t.d. vangoldnar afborganir nú á dráttarvöxtum? Ég spyr. Ég veit að lánastofnunum er mjög gjarnt að fresta greiðslum og heimta síðan dráttarvexti. Að sjálfsögðu er því afar nauðsynlegt að ganga nú til verks og framkvæma það sem hæstv. sjútvrh. hefur lagt til. Ég vil lýsa yfir stuðningi okkar við þessar aðgerðir í því ástandi samdráttar í sjávarútvegi sem nú er. Þá er minnst á innborganir í botnfiskdeild Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Það mál liggur fyrir Alþingi og ég vil fagna því og tel rétt að það verði gert eins og nú er ástatt. Þó er verðugt að hafa í huga að á sama tíma og frestað er þessum greiðslum þá boðar a.m.k. hæstv. viðskrh. að brátt skuli tengja íslensku krónuna ECU og hefur réttilega sagt að til þess að það sé unnt verði nauðsynlegt að koma hér á fót mjög miklum og öflugum jöfnunarsjóðum. Áreiðanlega er ekki of djúpt í árinni tekið þegar því er lýst yfir, reyndar hef ég þegar lýst yfir andstöðu minni, og okkar framsóknarmanna, við tengingu við ECU sem við teljum alls ekki henta íslensku efnahagslífi. En þessi neyðarráðstöfun sem þarna er um að ræða gengur þvert á slíkar hugmyndir og væri verðugt að spyrja hvernig hæstv. ríkisstjórn hugsi sér að láta þessi tvö sjónarmið ganga upp? Eða er hæstv. sjútvrh. hlynntur því að tengja íslensku krónuna ECU, Evrópugjaldmiðlinum, sem nú er mjög til umræðu og reyndar umdeildur þar um slóðir? Þá boðar hæstv. sjútvrh. að gjaldskrár Landsvirkjunar og almenningsveitna verði endurskoðaðar með það að markmiði að lækka raforkuverð til sjávarútvegsfyrirtækja. Ég spyr: Hvað líður þessari breytingu? Þetta er athyglisverð hugmynd. Ég hef að vísu ekki séð hana útfærða. Mér er ekki ljóst um hvað er að ræða í þessu sambandi, um hversu mikinn sparnað er að ræða o.s.frv., en það er sjálfsagt að skoða einnig þá leið í þessari erfiðu stöðu sem nú er vegna samdráttar í afla. Loks er sagt að hætt verði við fyrirhugaðar gjaldskrárbreytingar Rarik. Mér er ljóst að Rafmagnsveitur ríkisins eru ekki aflögufærar. En hér er að sjálfsögðu boðað að réttara sé þá að aðstoða Rarik eftir öðrum leiðum ef þannig megi koma sjávarútveginum til aðstoðar. Þetta er að mörgu leyti skynsamleg stefna. Þetta er svona framsóknarráð eins og ég kem að síðar. Við teljum nefnilega að vel komi til greina að fara einmitt þá leið þegar um stórkostlega hagsmuni getur verið að ræða. En hæstv. sjútvrh. segir svo einnig, eða Morgunblaðið hefur að því er mér skilst eftir hæstv. sjútvrh. --- eða a.m.k. með tilvísun til þess sem hann hefur lagt fram, með leyfi forseta: ,,Auk þessara aðgerða er lagt til að stjórnvöld beiti sér nú þegar fyrir almennri lækkun raunvaxta.`` Þetta er vitanlega kjarni málsins. Sagt er að erfiðleikar sjávarútvegsins nemi nú um 3 milljörðum kr. á ársgrundvelli eða muni vera það á næsta ári og þær aðgerðir sem hæstv. sjútvrh. hefur boðað nái um það bil 2 milljörðum kr. Vel má svo vera. En áreiðanlega þurfa þær allar að vera meðtaldar og meðreiknaðar ef ná á 2 milljörðum kr. Ég leyfi mér að fullyrða að þessar aðgerðir allar verða samt sem áður ekki nægar til þess að rétta hlut sjávarútvegsins og fleyta honum yfir þann öldudal sem fram undan er nema mjög mikil lækkun vaxta náist. Það er í raun og veru kjarni málsins. Við heyrum það enn á hæstv. forsrh. að --- jú, það er í gangi einhvers konar viðleitni til lækkunar vaxta. Ekki ætla ég að gera lítið úr áhrifum ríkissjóðs í því sambandi og að sjálfsögðu ber að draga úr halla ríkissjóðs eins og hægt er. En ég vek athygli á því að það er almenn hagfræðikenning að vel komi til greina að reka ríkissjóð með halla þegar ástandið er eins og það er nú í þjóðfélaginu og það komi til greina einmitt til þess að tryggja önnur og jafnvel stærri markmið eins og atvinnuna í landinu. Því má ekki einblína svo á alla viðleitni til þess að draga úr halla ríkissjóðs að þeim stóru markmiðum um trygga atvinnu í landinu sé gleymt. Þarna verður vitanlega að skoða heildina. Ég vek athygli á því hvað hefur í raun gerst eftir að ríkissjóður reið á vaðið og hækkaði vexti stórkostlega. Hvað hefur gerst? Jú, það sem hefur gerst er að vextirnir allir hafa hækkað, færst upp á annað hærra plan. Hefur ríkissjóður selt eitthvað meira af skuldabréfum sínum? Ég hygg að það sé sáralítið. Það eru fyrst og fremst víxlar sem hafa selst meira. En hann hefur náð því að auka útgjöld atvinnuveganna um marga milljarða. Eins og ég gat hér í stuttu innskoti fyrir nokkrum dögum þá hefur Þjóðhagsstofnun áætlað að við hvern einn af hundraði í hækkun raunvaxta aukist útgjöld íslenskra atvinnuvega um 1,5 milljarða. Og staðreyndin er sú að raunvextir hafa hækkað úr u.þ.b. 8 í 10% meðalraunvaxta verðtryggðra skuldabréfa og það þýðir um 3 milljarðar í auknum útgjöldum íslenskra atvinnuvega. Svo aukin víxlasala ríkissjóðs hefur sannarlega verið keypt afar dýru verði. Líklega því verði að útilokað er að ná kjarasamningum og þjóðarsátt nema þetta verði dregið til baka og það hið fyrsta. Á sama tíma hafa allar þjóðirnar í kringum okkur, þær þjóðir sem hæstv. ríkisstjórn leitar nú til og biður um forsjá sinna mála í Evrópu, kappkostað að lækka vexti. Menn geta skoðað vaxtatöflurnar eins og þær eru birtar í alþjóðlegum ritum. Allir vextir hafa verið á niðurleið nema núna í Svíþjóð fyrir tveimur dögum þar sem vextir voru stórhækkaðir vegna fjárflótta úr landinu og hræðslu við gengisfellingu. Ég vil því eindregið beina því til hæstv. ríkisstjórnar að hún fari að ráðum hæstv. sjútvrh. og noti það sem hann kallar handleiðslu, ekki handafl, ef þetta er eitthvað fallegra orð, til að ná niður vöxtum. Það er hægt. Það vekur vitanlega mikla athygli í þessu sambandi að á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn boðar að ekki megi taka erlend lán er hafin sala á húsbréfum erlendis, fleiri milljörðum, sem eru öll með ríkisábyrgð. Og mér er sagt að nú séu menn að byrja að stunda það að kaupa hér húsbréf með 20% afföllum og selja erlendis með 5% afföllum. Hvers konar peningastjórnun er þetta? Vitanlega væri þó skárra að ríkissjóður tæki sjálfur lán erlendis á langtum hagkvæmari vöxtum en fást fyrir húsbréfin og dragi þannig úr þrýstingi á hið veikburða íslenska peningakerfi. Þarna er að sjálfsögðu um tvö atriði að ræða sem bæði geta ráðið úrslitum. Vitanlega er dregið úr þrýstingnum með því að draga úr fjárlagahallanum. En það er augljóslega unnt að draga úr þrýstingnum með öðrum leiðum. Draga úr húsbréfaútgáfunni og taka þá frekar --- af skornum skammti, vil ég að vísu segja, og með varúð --- bein erlend lán til ríkissjóðs til að draga úr þessum þrýstingi. En um fram allt er hægt, það sýnir sagan, að flytja allan vaxtastrúktúrinn í landinu niður, ef ég má orða það svo, eins og gert er hjá öðrum þjóðum og að sjálfsögðu með þrýstingi á bankana að draga úr vaxtamun og ná sparnaði. Þetta er vitanlega stóra málið. Ef ríkisstjórnin vindur sér ekki í þetta strax þá leyfi ég mér að fullyrða að það eru engir kjarasamningar á næsta leiti. Og þá kunna að verða hér hinir erfiðustu tímar. Hæstv. forsrh. talaði nokkuð um framsóknarúrræðin. Það er rétt hjá honum að það er mjög mikill munur á framsóknarráðunum og íhaldsráðum þeim sem hann boðar nú og hefur boðað undanfarna mánuði. Hæstv. forsrh. sagði hins vegar í stefnuræðu sinni nýlega að við Íslendingar byggjum við afar góð lífskjör, persónufrelsi o.s.frv. Hann sagði það í upphafi sinnar ræðu og það er hárrétt hjá honum. Ætli framsóknarráðin eigi ekki stóran hlut í því að við búum við þessi góðu lífskjör, hæstv. forsrh.? Hæstv. forsrh. hefur kvartað undan því að framsóknarráðin hafi verið viðhöfð hér í 20 ár. Þau hafa reyndar verið töluvert lengur. Við framsóknarmenn viljum líta á þjóðfélagið sem eina heild. Við teljum að við þurfum að skoða markmiðin sem stórmarkmið en ekki sem undirmarkmið, einföld einstök markmið, við verðum að tengja þau öll saman. Við verðum að gæta að því þegar við grípum til ráðstafana í fjárlögum eða hverju öðru sem um er að ræða að ekki sé fórnað einhverju stærra. Það eru líka framsóknarráð að tryggja hér atvinnu fyrir alla. Það hefur lengi einkennt þetta þjóðfélag að við viljum ekki atvinnuleysi. Það eru íhaldsráðin hins vegar, sem fyrir mörgum árum voru reyndar boðuð og þá kveðin niður, að mátulegt atvinnuleysi væri leiðin til að ná stjórn á efnahagsmálum. Hvernig hefur farið í löndunum í kringum okkur þar sem hið mátulega atvinnuleysi hefur verið innleitt? T.d. í Danmörku þar sem atvinnuleysi er nú um 10% og svo er víða um lönd? Nú er það alls ekki svo að við framsóknarmenn höfum fundið upp þessi ágætu ráð. Því fer víðs fjarri. Við fylgjum blönduðu kerfi í efnahagslífinu. Við viljum að sjálfsögðu öfluga markaðsstarfsemi. Við viljum að einstaklingarnir fái svigrúm til að beita sér. Okkur er hins vegar fyllilega ljóst að markaðshagkerfið leysir aldrei öll hin fjölmörgu vandamál þjóðfélagsins. Markaðshagkerfið eitt t.d. leysir ekki atvinnuleysið þegar samdráttur er. Markaðshagkerfið tryggir ekki jöfnuð á milli landsmanna án tillits til tekna eða búsetu sem hið blandaða hagkerfi gerir ráð fyrir. Þess vegna þarf ætíð sterka hönd ríkisvaldsins til að taka þátt í því að leiðbeina þjóðfélaginu inn á réttar brautir. Það er á þennan máta sem við Íslendingar höfum náð þessum ágætu lífskjörum, hæstv. forsrh., sem þú, hæstv. forsrh., hefur alveg réttilega lýst. Einhver hagfræðingur sagði að hér væru lífskjörin enn betri hefðum við aldrei fellt gengið. Það er vitanlega mesta vitleysa. Ég er ekki að boða gengisfellingar en við höfum bara talið sjálfsagt, þegar í nauðirnar rekur, að skoða það í ljósi þeirra gífurlega stóru hagsmuna sem við blasa. Og við höfum samkvæmt skýrslum OECD náð því að vera með lífskjör sem eru með því besta sem þekkist í öllum löndum OECD, jafnvel í dag. Svo það er sannarlega ekki nauðsyn á svartsýni ef ríkisstjórn situr sem vill taka þátt í því að ryðja nýjar brautir, skapa ný atvinnutækifæri, koma í veg fyrir það atvinnuleysi sem forustumenn sjávarútvegsins boða að sé á næsta leiti.

Herra forseti. Þetta er um margt harla sérkennileg umræða sem fer fram og ber nokkuð skringilega að svo ekki sé meira sagt. Hún hófst að sjálfsögðu með framsöguræðu forsrh. og reyndar var nokkur eftirvænting eftir því hvaða boðskap hæstv. forsrh. hefði að flytja okkur. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði að þar var hálfgerður fyrirburður á ferð. Hvaða nafn sem menn vilja honum gefa eða stærðargráðu á hann setja. Satt að segja er sú málsmeðferð öll, virðulegur forseti, tæplega samboðin þinginu sem hæstv. ríkisstjórn virðist ætla að bjóða hér upp á í umræðum um efnahagsmál, ríkisfjármál og atvinnumál. Staðreyndin er auðvitað sú að það er meira en lítið kátbroslegt, hlægilegt eða grátbroslegt, allt eftir því hvað menn vilja kalla það, að nú skuli koma til umræðu eftir dúk og disk frv. það um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992 sem hæstv. ríkisstjórn hefur í raun sjálf boðað að sé löngu úrelt. Hv. alþm. heyra það á skotspónum í kvöldfréttatíma sjónvarpsins að nú séu breyttar forsendur þannig að til þurfi að koma margra milljarða niðurskurður til viðbótar til þess að markmiðunum um óbreyttan hallarekstur á ríkissjóði á næsta ári nái fram að ganga. Það er jú einmitt einn yfirlýstur tilgangur þessa frv., að draga þannig úr ríkisútgjöldum að unnt sé að halda hallarekstri ríkissjóðs á næsta ári innan settra marka. Nú gott og vel. En er það þá ekki tímaskekkja og tímasóun að ræða þessa hluti nú gegnum löngu úreltar forsendur í frv. sem í raun og veru tekur ekki á neinu nýju umfram það sem boðað er í forsendum fjárlagafrv. og hafa legið fyrir þinginu í meira en tvo mánuði? Hvar eru hinar nýju ráðstafanir? Hvar eru ráðstafanir í efnahagsmálum? Hvar eru ráðstafanir hæstv. sjútvrh. í sjávarútvegsmálum? Það er þetta sem við þurfum að fá upp á borðið og fá til umræðu í einu samfelldu plaggi sem unnt er að taka á með heildstæðum hætti. Staðreyndin er auðvitað sú að öll málafylgja hæstv. ríkisstjórnar er þannig á rúi og stúi út og suður að þar festir ekki hönd á neinu. Hvar til viðbótar, í heilbrigðismálum eða skólamálum eða annars staðar, á sá niðurskurður að koma sem boðaður er upp á 4--7 milljarða kr. umfram það sem þegar hefur verið ákveðið, ef marka má þau orð hæstv. forsrh. að þrátt fyrir um 11 milljarða gat eigi að stefna að óbreyttri niðurstöðutölu fjárlaga hvað hallarekstur snertir á næsta ári eða einhvers staðar á milli 4--5 milljarða kr.? Nei, herra forseti, þau vinnubrögð sem hv. Alþingi eru ætluð í þessum efnum eru út úr öllu korti. Efh.- og viðskn. þingsins hefur setið við það á undanförnum dögum að ræða lánsfjárlög og reyna að átta sig á nýjum þjóðhagsforsendum, t.d. í kjölfar þess að ekki verði af byggingu álvers og fleiri breytinga sem orðið hafa. En það er í raun og veru allt í lausu lofti gert vegna þess að við höfum ekkert nema sögusagnir til að styðjast við um áform hæstv. ríkisstjórnar í ríkisfjármálum, í efnahagsmálum, um ráðstafanir gagnvart atvinnuvegunum, ráðstafanir gagnvart sjávarútveginum sérstaklega og annað það sem auðvitað verður að koma í samhengi inn í umræðuna til þess að eitthvert vit sé í henni. Ég er í sjálfu sér með þessu ekki að gera lítið úr efni þessa frv. sem hér er á ferðinni. Það er full ástæða til að skoða það rækilega. Og ég mun fara yfir það nokkuð ítarlega hér á eftir lið fyrir lið. En fyrst hlýt ég að láta nokkur orð falla um hið almenna samhengi hlutanna enda fullkomlega gefið tilefni til þess í framsöguræðu hæstv. forsrh. sem fór vítt og breitt um sviðið og gleymdi að sjálfsögðu ekki hinum hefðbundna kafla sínum um árásir á stjórnarandstöðuna. Það vakti alveg sérstaka athygli mína að það var alveg sama hvað hæstv. forsrh. ræddi, virðulegur forseti sá aldrei ástæðu til að minna hann á að halda sig við efni frv. sem aðallega lýtur að grunnskólalögum og heilbrigðismálum og skerðingum á nokkrum sérlögum. En með þessu fína fagra fordæmi sem þar með er gefið mun ég hvergi draga af mér að ræða hið almenna samhengi efnahagsmálanna í þessari umræðu. Í fyrsta lagi segi ég auðvitað það að óhjákvæmilegt er að hinar nýju þjóðhagsforsendur séu teknar til umræðu áður en Alþingi tekur til við að afgreiða einstök mál sem lúta að fjárlagafrv., lánsfjáráætlun eða sérstökum ráðstöfunum í efnahagsmálum af einu eða neinu tagi. Þess vegna ber að mínu mati að bíða með alla afgreiðslu á frumvörpum sem þessum efnum tengjast þangað til farið hefur verið yfir hinar nýju þjóðhagsforsendur og samhengi hlutanna liggur fyrir. Af þeim sökum hefði verið eðlilegast að fresta því að þessi umræða færi fram, taka ekki þetta frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum á dagskrá fyrr en hinar nýju tillögur ríkisstjórnarinnar liggja fyrir --- ef þær verða þá einhverjar og einhvern tíma koma fram og fyrr en hæstv. sjútvrh. hefur fengið niðurstöðu í sín mál í ríkisstjórninni og önnur þau atriði, sem inn í þetta samhengi koma, hafa skýrst. Ég sleppi því að nefna hér efnahagstillögur formanns þingflokks Alþfl. en það er út af fyrir sig eitt skjalið enn sem hefur blandast inn í þetta mál, þ.e. prívattillögur formanns þingflokks Alþfl. sem voru kynntar í Dagblaðinu á dögunum. En eins og kunnugt er þá er víða verið að vinna að efnahagsmálum í hæstv. ríkisstjórn. Ein deildin er formaður þingflokks Alþfl. sem er alveg sérstök eining í efnahagsstrúktúr ríkisstjórnarinnar og kynnir svona prívattillögur við og við í dagblöðum. En ég sé ekki ástæðu til að taka það sérstaklega inn í þetta efni enda hefur það ekki birst í þingskjali. Þjóðhagsforsendur eins og þær eru nú metnar af Þjóðhagsstofnun og voru kynntar m.a. með lítilli frétt 27. nóv. 1991 eru þess eðlis bæði hvað varðar upplýsingar á líðandi ári og eins horfurnar á næsta ári að full ástæða er til að staldra við. Það er til að mynda upplýst hvað varðar árið í ár að viðskiptahalli verður gífurlegur eða 18 milljarðar kr. sem svarar til tæplega 5% af landsframleiðslu. Þetta skýrist auðvitað að verulegu leyti af því að vöruútflutningur er því miður að dragast verulega saman eða um 7,5% sem er 2,5% meiri samdráttur í vöruútflutningi en gert var ráð fyrir í eldri þjóðhagsspá. Eyðslan vex hins vegar og munar þar mest um stóraukna einkaneyslu sem vex um 5% að talið verður milli ára í stað þeirra 2,5% sem áður var áætlað. Þetta gerist þrátt fyrir svo til óbreyttar ráðstöfunartekjur frá fyrra ári þannig að ekki er það meira fé handa í millum hjá almenningi sem réttlætir þessa auknu einkaneyslu. Og hvað er þá að gerast? Það er auðvitað stóraukin einkaneysla, fjármögnuð með lánum, sem veldur fyrst og fremst þessum mikla viðskiptahalla. Og afleiðingin verður þá minni sparnaður heimilanna í landinu. Þetta er hlutur sem ég held að sé ástæða til að staldra við. Vegna þess að frá og með miðju ári höfum við búið við eitthvert hæsta raunvaxtastig sem við þekkjum í sögu vaxtamála á Íslandi og eitt það hæsta sem fyrirfinnst í hópi vestrænna ríkja. Með öðrum orðum: Hæstu raunvextir sögunnar hafa ekki slegið á neysluna í þjóðfélaginu heldur er hún þvert á móti meiri en nokkru sinni. Ekki þarf að fara í grafgötur um hvar viðskiptahalli upp á 18 milljarða verður fjármagnaður. Því miður verður hann ekki tekinn með auknum sparnaði innan lands því að peningalegur sparnaður lætur nú undan síga. Hvað er þá að gerast? Jú, við Íslendingar erum að auka erlendar skuldir með lántökum --- ekki til fjárfestinga --- heldur til neyslu. Það segir, held ég, sína sögu um þær skekkjur sem nú eru að verða í efnahagsmálum okkar og þá óstjórn --- ef ekki stjórnleysi --- sem þar er á orðið. Ég held að það sé líka ástæða til að hafa þetta í huga í sambandi við horfurnar næsta ár vegna þess að ekki er spáð neinum umtalsverðum bata hvað þetta snertir í endurmetnum þjóðhagshorfum fyrir árið 1992. Að vísu gæti viðskiptahalli minnkað eitthvað, niður í 4,2% miðað við landsframleiðslu, en engu að síður er ljóst að áframhaldandi viðskiptahalli og erlend skuldasöfnun verða stærstu vandamál efnahagsstjórnarinnar áframhaldandi á næsta ári. Nú er það svo að ástæða er til að greina svolítið í sundur hvað það er sem veldur viðskiptahalla á erlendri skuldasöfnun. Þar kem ég kannski að því sem ég tel vera langalvarlegasta váboðann í þeim efnum hvað næsta ár snertir. Það er sú staðreynd að þessar horfur eru settar fram þrátt fyrir það að fjárfestingar á Íslandi verði á næsta ári, að mati Þjóðhagsstofnunar, þær minnstu í atvinnurekstrinum sem þær hafa verið um 50 ára skeið. Fjárfestingarhlutfallið verði komið niður í 17,7% af landsframleiðslu sem er lægsta hlutfall sl. 50 ár. Þetta er ástæða til að skoða og af þessu er ástæða til að hafa áhyggjur. Vegna þess að þetta segir okkur allt sem segja þarf um það hvernig hinum erlendu lántökum verður ráðstafað á næsta ári og hvernig er þeim ráðstafað í ár. Ég tel að í þessu felist miklu alvarlegri tíðindi til landsmanna heldur en í sjálfu skuldsetningarhlutfallinu, þótt nógu slæmt sé að sjá það á fáeinum árum hækka úr 40--45% miðað við landsframleiðslu upp í þau 56% sem áætlað er á næsta ári. En það versta er að skuldirnar eru ekki að aukast vegna arðbærra fjárfestinga í atvinnulífinu, vegna nýrra atvinnutækifæra, vegna fjárfestinga í nýrri gjaldeyrisöflun heldur vegna eyðslu. Það er ljóst að sá samdráttur þjóðartekna sem blasir við okkur á næsta ári er mikill, hann er verulegur, og ég sé enga ástæðu til og mun ekki gera lítið úr þeim vanda sem þar er á ferðum. Þjóðhagsstofnun metur hann nú, eftir að búið er að blása af álverið og þó fyrr hefði verið, upp á 5,7%. Þetta er af svipaðri stærðargráðu og samdráttur þjóðartekna var hvort árið um sig 1967 og 1968. Með öðrum orðum: Þetta er meira áfall, þetta er meiri samdráttur heldur en við höfum upplifað í þjóðarbúskapnum síðan þá og eru þá ekki undanskilin verstu ár sjöunda áratugarins, ekki árið 1984 né önnur þau ár þegar samdráttur hefur yfir okkur gengið. Ég tel, herra forseti, að þetta samhengi hlutanna sé það sem fyrst þurfi að ræða. Síðan stöðuna gagnvart efnahagsaðgerðum innan lands, álitamál sem tengjast kjarasamningum, gengisstefnu, afkomu atvinnuveganna og öðru slíku. Að því tilskildu að einhver niðurstaða liggi fyrir um þau efni geta menn farið að ræða hluti eins og eru hér á boðstólum og lúta að því hvort með þessu og hinu krukki í grunnskólalögin eða annan rekstur hins opinbera innan lands sé hægt að spara kannski einhverja fáeina tugi milljóna króna. Það skiptir ekki sköpum í þessu dæmi og fer svo víðs fjarri því að í raun og veru er það hlálegt að menn skuli þurfa að eyða tíma sínum í miklar umræður um slíkt. Nær væri þá að fjalla um það sem þetta frv. felur í sér á faglegum grundvelli og ræða hvort það séu skynsamlegar kerfisbreytingar í skólamálum eða heilbrigðismálum eða annað því um líkt sem boðið er upp á, en stærðargráða þeirra áhrifa á efnahagsmálin og ríkisfjármálin sem þarna er á ferðinni er ekki slík að það sé út af fyrir sig ástæða til að dvelja mikið og lengi við það. Herra forseti. Ég tel að þetta sé það atriði sem mest þörf væri á að taka fyrir. Þó svo að hæstv. forsrh. hefði vissa tilburði til að greina stöðu efnahagsmálanna almennt saknaði ég margs í þeirri umfjöllun. M.a. var þar allt of lítið vikið að spurningum um áhrif hinnar nýju og endurskoðuðu þjóðhagsáætlunar á þetta samhengi hlutanna. Hæstv. ríkisstjórn leggur síðan merka hluti inn í umræðuna á fleiri máta en þann sem kemur fram í þessu frv. og birtist í ræðu hæstv. forsrh. Það er til að mynda dregið inn í umræður um þetta mál áform ríkisstjórnarinnar um einkavæðingu. Við vorum upplýstir um að sérstök ráðherranefnd, einkavæðingarnefnd tæki nú til starfa. Hæstv. fjmrh. mun hafa boðað það sem sérstakt lausnarorð í þessum efnum að drífa þurfi í því að selja Búnaðarbankann á hálfvirði. Og það var sérstakt keppikefli og alveg sérstök snilld að láta sér detta það í hug að selja Búnaðarbankann einmitt á hálfvirði. Til hvers? Jú, til þess að hann gæti komist í eigu þjóðarinnar og fátæka fólkið gæti líka keypt hlut í Búnaðarbankanum og glaðst yfir því að eiga hlut í Búnaðarbankanum. Það er óhjákvæmilegt að víkja nokkrum orðum að þessu, herra forseti. Í fyrsta lagi er það nú svo samkvæmt mínum skilningi --- það væri fróðlegt ef hæstv. fjmrh. hefur á því einhvern annan skilning eins og ráða mátti af orðum hans --- að þjóðin eigi Búnaðarbankann eins og málin standa í dag. Það er þá minn misskilningur að halda það. En ég hélt að það væri þannig að íslenska þjóðin ætti eignir íslenska ríkisins, þar með talinn Búnaðarbankann. Ég hélt að íslenska þjóðin þyrfti þess vegna ekki á hjálp hæstv. fjmrh. að halda til þess að eignast hlut í Búnaðarbankanum. Hún á hann í dag. Það þarf ekki að selja þjóðinni á nýjan leik það sem hún á fyrir. En ætli það sé ekki eitthvað annað sem hangir á spýtunni? Gæti það ekki hugsast? Reyndar var hnýtt aftan í ræðurnar um þessa sérkennilegu speki um einkavæðingu Búnaðarbankans að auðvitað yrði síðan að selja á markaði hæstbjóðendum það sem ekki gengi út í útboðinu á Búnaðarbankanum. Ég skal koma með aðra og miklu einfaldari aðferð til þess að koma pappírum í hendur þjóðarinnar upp á það að hún eigi Búnaðarbankann, ef menn vilja það við hafa. Og það er ósköp einfaldlega að gera Búnaðarbankann að hlutafélagi og senda hverjum einasta landsmanni bréf, jafngilt bréf í Búnaðarbankanum. Þar með er hann kominn í eigu þjóðarinnar og þarf ekki neina hjálp hæstv. fjmrh., ekki neina sölu eða nein uppboð til þess. Það er út af fyrir sig hægt að skipta ríkiseignum upp á milli landsmanna með einhverjum slíkum aðgerðum ef menn sjá í því eitthvert sérstakt grand. Ég kem í fljótu bragði ekki auga á það hvernig það ætti að leysa einhvern vanda. Ef menn ætla hins vegar að afla ríkissjóði tekna með því að selja þessa eign fyrir einhverja milljarða króna, sér maður þó einhvern tilgang í málinu að því leyti til að menn ætla að fá aura í kassann. En þá þurfa líka einhverjir að borga. Ég er ansi hræddur um að litlu mennirnir í þjóðfélaginu, sem stundum var rætt um á ákveðnu kjörtímabili, myndu reynast margir sem tækju ekki undan koddanum innstæður til þess að kaupa hlut í Búnaðarbankanaum sem þeir eiga fyrir. Nei, hér glittir í stefnu sem kemur víða fram, þar á meðal víða í þessu frv. og ég mun koma lítillega betur að, þar sem eru þær skringilegu leifar af thatcherisma eða frjálshyggju sem hæstv. ríkisstjórn er að reyna að troða upp á Íslendinga á því herrans ári 1991 og boða á árinu 1992. Hver var að tala úr ræðustóli um stefnumót við fortíðina? Ég spyr: Hvað er stefnumót við fortíðina ef það er ekki að draga hér fram í dagsljósið 15--20 ára gamlar afdankaðar íhaldshugmyndir frá Bretlandi um einkavæðingu sem þar eru löngu orðnar gjaldþrota? Sem íhaldsmenn sjálfir í Bretlandi flýja nú frá unnvörpum. Skrifa greinar, bækur og láta taka við sig viðtöl þar sem þeir biðjast jafnvel afsökunar á mistökunum sem gerð voru í nafni einkavæðingar, þegar t.d. fyrirtæki með einokunaraðstöðu á markaði voru einkavædd. Við höfum eitt alveg prýðisgott dæmi á Íslandi um snilldina við að einkavæða fyrirtæki sem vegna fákeppnisstöðu eða einokunaraðstöðu geta síðan skammtað sér sjálf tekjur. Það dæmi er Bifreiðaskoðun Íslands hf. sem gleymdi sér einu sinni við gjaldskrárákvarðanir þannig að til viðbótar fjárfestingum upp á tugi eða hundruð milljóna kom annað eins í hagnað. Þeir gáðu ekki að sér. En sjálfdæmið um gjaldskrána var slíkt að þeir gátu skammtað sér þennan hagnað eftir behag. Er meiningin að fjölga slíkum fyrirtækjum? Er meiningin að einkavæða hvert fákeppnis- eða einokunarfyrirtækið á fætur öðru til þess að það geti farið að hegða sér eins og Bifreiðaskoðun Íslands hf. sem hefur afrekað það á einum þremur árum í einkavæddri sögu sinni að verða eitt óvinsælasta fyrirtæki norðan Alpafjalla, fyrir lélega þjónustu og dýra og miklu verri en Bifreiðaskoðun ríkisins veitti og þótti hún þó ekkert fyrirmyndarfyrirtæki á sinni tíð.  Nei, það á að sjálfsögðu ekki að láta menn komast upp með slíkan moðreyk. Ekkert lausnarorð í íslenskum efnahagsmálum mun felast í því að einkavæða fákeppnis- eða einokunarfyrirtæki sem ríkið hefur haft hönd í bagga með. Það er sorglegt að okkur á Íslandi skuli vera boðið upp á þetta stefnumót við fortíðina sem felst í þeim frjálshyggjudraugum og thatcherísku draugum sem hæstv. forsrh. og ríkisstjórn hans eru að reyna að blása lífsanda í á Íslandi þegar þeir hafa fyrir löngu verið kveðnir niður annars staðar í veröldinni. Ef eitthvað er stefnumót við fortíðina þá er það þetta. Það er eins og sú óáran þurfi sífellt að ganga yfir okkur Íslendinga að taka við úreltum og ónýtum hugmyndum, þegar þeim hefur verið kastað annars staðar að reynt sé að koma þeim í framkvæmd hér. Það hefur vakið athygli margra að kalda stríðinu lauk ekki á Íslandi fyrr en mörgum árum eftir að því lauk annars staðar. Það er enn á lífi úti í Aðalstræti 6 og reyndar eitthvað víðar í bænum. Og menn hafa spurt sig að því hvernig þetta geti gerst. Hér er annað dæmi um fyrirbæri sem alls staðar annars er dautt en er núna verið að blása lífsanda í á Íslandi þar sem eru frjálshyggju- og thatcherismadraugar hæstv. ríkisstjórnar, og það er stefnumótið við fortíðina sem hæstv. forsrh. vill leiða þjóð sína á í þessum efnum. Síðan kom kafli í ræðu hæstv. forsrh. sem ég ætla lítillega að víkja að áður en ég tek til við að ræða einstakar greinar í efni sjálfs frv. og það var hin hefðbundna árás á stjórnarandstöðuna sem hæstv. forsrh. getur aldrei stillt sig um. Sennilega eru þetta orðin einhver ósjálfráð viðbrögð, bara kækur sem ekkert verður við ráðið og enginn fær breytt. En það er alveg sama af hvaða tilefni hæstv. forsrh. kemur í ræðustól eða yfirhöfuð fær að opna munninn í fjölmiðlum eða annars staðar að hann hrekkur í þetta far og heldur ræðuna um fortíðina. Og um stjórnarandstöðuna. Og hvað sagði hæstv. forsrh. um þetta? Málefnalegt innlegg hans um þetta var að hann tók að sér að túlka stefnu stjórnarandstöðunnar og þau ráð sem hún byði upp á. Það var í aðalatriðum þetta sem hæstv. forsrh. tók að sér sem talsmaður stjórnarandstöðunnar, að útskýra fyrir hennar hönd stefnuna. Það væri stórhækkun skatta. Hæstv. forsrh. fullyrti að það væri sérstakt kappsmál stjórnarandstöðunnar að hækka skatta. Hvaða tillögur hv. stjórnarandstöðu liggja fyrir um stórhækkun skatta? Í hvað er hæstv. forsrh. að vitna?  En ég fullyrði að það er eitt af því sem ber að þakka talsmönnum fráfarandi ríkisstjórnar fyrir að þeir höfðu m.a. kjark til þess, bæði hæstv. fyrrv. forsrh. og núv. hv. þm. Steingrímur Hermannsson, sömuleiðis hv. 8. þm. Reykn. Ólafur Ragnar Grímsson og fleiri, að segja það sem er staðreynd og blasir við í dag með skýrari hætti en nokkurn tíma fyrr. Hvað sögðu þessir þingmenn? Ég leyfi mér nú að gera það sem hæstv. forsrh. gerði áðan, að túlka orð þeirra og endursegja þau. Efnislega var sagt: Það er staðreynd að það verður mjög erfitt að halda uppi óbreyttu stigi opinberra umsvifa og rekstrar í velferðarkerfinu á Íslandi án þess að hækka skatta á næstu árum. Þetta var það sem sagt var. Og er það ekki rétt? Er það ekki það sem er að koma í ljós þegar ríkisstjórn Davíðs Oddssonar gengur í það að rista niður velferðarkerfið á sama tíma og skattar hækka? Því að auðvitað er ríkisstjórnin að hækka skatta. Hvað eru nýjar álögur á sjúklinga sem heimsækja heilsugæslustöðvarnar eða leita til sérfræðinga? Hvað eru nýjar álögur á foreldra barna sem þurfa tannlæknaþjónustu annað en skattar á sérstaka valda hópa í þjóðfélaginu? Auðvitað ekkert annað. Menn eiga að hætta þessum fíflagangi að þora ekki að kalla hlutina réttum nöfnum. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar stendur frammi fyrir því að vera að gera hvorttveggja, skera niður opinbera þjónustu --- sérstaklega í velferðarmálum --- og hækka skatta. Svo ræðst hæstv. forsrh. á talsmenn fráfarandi ríkisstjórnar fyrir það að þeir sögðu satt, þeir voru menn til þess að segja satt. Betur að fleiri væru það. Ég skora á hæstv. forsrh. síðar í umræðunni að koma og útskýra það samhengi hlutanna sem gefur honum tilefni til --- einmitt við þessa umræðu --- að ráðast á ýmsa talsmenn núverandi stjórnarandstöðu í þessu samhengi. Sami hæstv. forsrh. og er að skera niður opinbera þjónustu og er að hækka skatta ræðst á þá sem þorðu að segja satt fyrir kosningar. Sem sagt að það yrði erfitt að halda uppi óbreyttum umsvifum í íslenska velferðarkerfinu á næstu árum nema til þess að auka skatta. En reyndar sögðu ýmsir meira, hæstv. forsrh., úr því að þú vilt fara út í þetta á annað borð. Við sögðum t.d. hvernig við vildum afla tekna til þess að jafna lífskjörin og treysta stöðu ríkisfjármála á næstu árum. Við lögðum fram sundurliðaðar tillögur um það fyrir kosningar hverjir ættu að bera þá skatta. Við lögðum til hátekjuskattþrep þar sem sérstaklega yrði tekið af launum þeirra sem hafa mörg hundruð þúsund krónur í laun, fjölskyldutekjur upp á fjögur, fimm, sex hundruð þúsund krónur eða svo. Af því að okkur verður það stundum á að bera okkur saman við önnur vestræn ríki --- og til að gera þetta enn fínna er stundum sagt á hátíðisdögum ,,lýðræðisríki`` --- erum við nánast eina þjóðin í heiminum sem er að baksa við það að leggja á tekjuskatt með einu flötu skattþrepi. Það er staðreynd, hæstv. forsrh. Ég held að dæmin séu tvö um önnur aðildarríki OECD sem ekki hafa fleiri þrep í skattstiganum en við. Það er einmitt um slíka hluti sem við ættum að vera að ræða nú, hvernig er hægt að bregðast við vanda í ríkisfjármálum og efnahagsmálum með því að afla tekna eftir því sem óhjákvæmilegt er á móti þeim sparnaði og niðurskurði sem óhjákvæmilegt er að ráðast í að einhverju marki með því að láta þá borga sem breiðust hafa bökin. Hæstv. forsrh. taldi að stjórnarandstaðan boðaði stórauknar erlendar lántökur, punktur tvö sem ég skrifaði niður í ræðu hæstv. forsrh., þegar hann tók að sér að tala fyrir hönd stjórnarandstöðunnar í takmörkuðum ræðutíma sínum hér. Ég hefði ráðlagt hæstv. forsrh. að sleppa því að flytja hér mál stjórnarandstöðunnar en lesa ræðutexta sinn aðeins hægar í staðinn. Ég held að stjórnarandstaðan geti alveg talað fyrir sig sjálf hér á þinginu og þurfi ekki hjálp frá hæstv. forsrh. til þess. Og ég spyr: Hvenær hafa talsmenn stjórnarandstöðunnar komið fram með tillögur um stórauknar erlendar lántökur? Hver er það? Kvennalistinn á að hafa sagt eitthvað um það. Kannski útskýrir hæstv. forsrh. það í smáatriðum og talsmenn Kvennalistans eru á mælendaskrá. En er það málefnalegur málflutningur að segja að stjórnarandstaðan boði stórauknar erlendar lántökur? Ég spyr. Það finnst mér ekki. Ég kannast ekki við að minn flokkur eða Framsfl. hafi lagt til stórfelldar erlendar lántökur. Ég skal að vísu upplýsa hæstv. forsrh. um það að ég spurði um það á fundi í efh.- og viðskn., þegar fyrir lá að lánsfjáráætlun verður núna lækkuð um milli 6 og 7 milljarða kr. vegna þess að ekki verður ráðist í hinar miklu fjárfestingar vegna álvers, hvort svona mikill samdráttur í fyrirhuguðum fjárfestingum væri heppilegur. Ég var þar ekki að tala endilega um erlendar lántökur í heild. Það skiptir máli í hvað erlendu lánin fara, hæstv. forsrh. Ég geri mikinn greinarmun á því hvort tekin eru erlend lán t.d. í nýsköpun í íslenskum sjávarútvegi, hvort tekin eru erlend lán t.d. til að kaupa flæðilínur og fullvinnslulínur í frystihús sem geta strax á fyrstu mánuðum og árum skilað stórauknum erlendum gjaldeyristekjum eða hvort tekin eru bullandi erlend lán til að fjármagna eyðslu og neyslu eins og er höfuðeinkenni og höfuðsjúkdómsmerki efnahagsmálanna á líðandi mánuðum og ég fór yfir áðan. Ég skal þá, til þess að forsrh. hafi fleiri rök þegar hann ræðst á stjórnarandstöðuna næst, segja hver er mín afstaða til þessara hluta. Ég tek það fram að ég tala þar fyrir sjálfan mig og hef ekki rætt það í mínum flokki. Ég væri tilbúinn til að skoða það hvort ekki væru fyrir hendi á Íslandi í dag fjárfestingartækifæri í svo álitlegum, arðbærum atvinnuskapandi og gjaldeyrisskapandi atvinnugreinum að í ljósi þess mikla samdráttar sem fram undan er, m.a. í fjárfestingum upp á 12,5% á næsta ári, að skynsamlegt væri að setja einhverja fjármuni í slíkt. Ef við tækjum til að mynda helminginn af því sem á að lækka hinar erlendu lántökur um á næsta ári þar sem ekki verður ráðist í álver, 6--7 milljarða kr., og veldum álitlegustu nýsköpunartækifærin í íslenskum atvinnugreinum, þau sem í senn geta skapað hér atvinnu þegar horfir til vaxandi atvinnuleysis, þau sem geta skapað hér auknar gjaldeyristekjur og þau sem gætu ósköp einfaldlega hjálpað til við að fleyta þjóðfélaginu yfir samdráttarlægðina sem við erum að sigla inn í. Ef hæstv. ríkisstjórn bæri eitthvað af þessu tagi á borð er ég tilbúinn til að skoða slíkt. En það er ekki, því miður. Ef hæstv. forsrh. vill bregðast við þessum málflutningi mínum með því hrópa: Úlfur, úlfur, og segja: Stjórnarandstaðan og Steingrímur J. Sigfússon vilja bara stórauka erlendar lántökur --- þá verði hæstv. forsrh. að góðu. Ég hef eftir sem áður þessi sjónarmið og er tilbúinn til að tala fyrir þeim ítarlegar og ræða þau. Í þriðja lagi sagði hæstv. forsrh. þegar hann talaði fyrir hönd stjórnarandstöðunnar: Stjórnarandstaðan vill ausa fé í fyrirtækin. Þriðji punktur: Ausa fé í fyrirtækin. Í fjórða lagi sagði hæstv. forsrh., og ég tek það saman því það er náskylt: Þeir vilja að sjálfsögðu skammta þetta allt sjálfir. Fjórði punktur: Stjórnarandstaðan vill skammta féð sjálf sem hún ætlar að ausa í fyrirtækin. Fjórði punktur í ræðu hæstv. forsrh. þegar hann talaði fyrir stjórnarandstöðuna. Síðan kom sá kafli í ræðu hæstv. forsrh. sem ég tel mér ekki skylt að svara og reyndar algerlega óviðkomandi en það voru ummæli hans um framsóknarárin og stefnumótið við fortíðina en ég skildi hæstv. forsrh. svo að hann teldi að framsóknarmenn leiddu öðrum fremur. Það er þá mál hæstv. forsrh. við þá framsóknarmenn og kem ég ekki að því nánar í máli mínu. Staðreyndin er auðvitað sú, hin dapurlega staðreynd, virðulegur forseti, er auðvitað sú að hæstv. ríkisstjórn hefur nú enga efnahagsstefnu. Eftir að sú niðurstaða varð ljós að ekki yrði ráðist í framkvæmdir við erlent álver þá datt botninn eða síðasta fjölin úr botninum hjá hæstv. ríkisstjórn hvað efnahagsmál snertir. Það er ekkert sem hönd er á festandi fyrir utan almennar yfirlýsingar um þetta og hitt sem menn geta alveg eins tekið undir rétt eins og óskir um að á Íslandi verði alltaf gott veður. Auðvitað vilja allir að vextir lækki og það vilja allir að hér verði stöðugleiki og það vilja allir að hér verði ekki mikil verðbólga og það vilja allir, eins og hæstv. forsrh. sagði, að það verði gróska og blómlegheit í öllum atvinnugreinum, ekki bara sumum, heldur öllum. Það var mikið inntak í boðskap forsrh. hér áðan. Undir þetta tökum við öll og það þarf ekki að ræða það frekar. En hvar voru hin efnislegu rök? Hvar voru tillögur ríkisstjórnarinnar? Hvað ætlar hún að gera? Og hvernig er þetta t.d. með vextina? Í allt haust er hæstv. forsrh. og fleiri hæstv. ráðherrar búnir að segja: Við viljum að vextirnir lækki. Vextirnir þurfa að lækka. Þetta er voðalegt mál að hafa svona háa vexti. En hvað hefur verið gert? Það er svo komið að hæstv. sjútvrh., sem er einn af höfundum vaxtafrelsisins og ber ekki hvað sísta ábyrgð á því að innleiða þá kerfisbreytingu á árunum 1985--1986 að á Íslandi yrðu frjálsir vextir, gengur nú fram fyrir skjöldu og segir: Handleiðslu á vextina --- af því að honum ofbýður. Hæstv. sjútvrh. áttar sig á því að þessar almennu yfirlýsingar um það að vextirnir séu of háir og þeir þyrftu að lækka duga ekki. Það gerist ekkert, vextirnir lækka ekki. Raunvextir á Íslandi eru enn við 10% markið sem er auðvitað óþolandi hátt og er á mjög skömmum tíma gjörsamlega að sliga atvinnulífið og leggja í rúst fjárhag fjölda heimila í landinu. Þetta, virðulegi forseti, er því miður hin dapurlega niðurstaða málsins og ég vænti þess að fleirum hafi fundist eins og mér, sem hlustaði grannt á ræðu hæstv. forsrh., að það vantaði í hana botninn með öllu. Hann kom ekki vegna þess að þetta krukk í velferðarkerfið, jafnslæmt og það er pólitískt og í prinsippinu er ekki lausnarorð í efnahagsmálum, það leysir ekki hinn stóra vanda ríkisfjármála og ójafnvægi í efnahagsmálum. Það gerir það ekki. Og þessar almennu yfirlýsingar og þetta faðir vor um einkavæðingu leysir t.d. ekki vanda rækjuiðnaðarins á morgun. Það gerir það ekki. Það er alveg sama hversu fallegar þessar almennu yfirlýsingar hæstv. forsrh. eru. Það er vandinn, virðulegur forseti. Og ég verð að segja alveg eins og er, af því að búið var að vekja nokkrar væntingar um ræðu hæstv. forsrh. að þá varð þessi ræða mér vonbrigði. Kannski er það síðasta ræðan sem hæstv. forsrh. flytur sem veldur mér vonbrigðum. Ég hélt reyndar um daginn að sú ræða væri þá þegar flutt en einhvern veginn fór mér nú þannig samt að eftir þær væntingar sem fjölmiðlar höfðu vakið þá beið ég eftir þessari ræðu með nokkrum spenningi. En hún olli mér vonbrigðum og, eins og ég segi, e.t.v. gera það ekki fleiri ræður hæstv. forsrh. Ekki vegna þess að ég geri ráð fyrir að þær batni heldur vegna hins að ég mun ekki búast við neinu af þeim meir. Ég tel sem sagt, virðulegur forseti, og ætla að ljúka því áður en ég fer að ræða lítillega einstakar greinar frv. að hæstv. ríkisstjórn sé að taka með mjög vitlausum hætti á vanda sem sannanlega er fyrir hendi og er umtalsverður og ég gerði grein fyrir í upphafi máls míns þegar ég fór yfir hinar nýju þjóðhagsforsendur. Það fyrsta sem hæstv. ríkisstjórn á að gera, og hefði þurft að vera búin að gera fyrir löngu, strax í október að mínu mati, í síðasta lagi í nóvember hefði þurft að grípa til ráðstafana gagnvart efnahags- og atvinnumálum og sérstaklega gagnvart útflutningsatvinnugreinunum. Það er alveg ljóst að við siglum svo hraðbyri inn í öngþveitisástand t.d. í sjávarútveginum að hver dagur er dýr sem þar líður, hver vika í raun óþolandi við þær aðstæður að heilar greinar sjávarútvegsins eru að hrynja ofan á höfuðið á okkur. Rækjuiðnaðurinn er að hrynja, hæstv. forsrh., hann er að hrynja, það er því miður staðreynd. Það munu talsmenn rækjuiðnaðarins væntanlega fullvissa hæstv. sjútvrh. um og vonandi tekst að koma vitinu fyrir alla ríkisstjórnina í þeim efnum þegar þeir koma saman til neyðarfundar í Reykjavík í byrjun næstu viku. Þess vegna hefðu tafarlausar aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum með sértækum ráðstöfunum varðandi afkomu útflutningsgreinanna og sjávarútvegsins þurft að líta dagsins ljós og vera komnar í framkvæmd nú. En betra er auðvitað seint en aldrei og það er með öllu óþolandi að það dragist marga daga í viðbót að þessar tillögur og aðgerðir líti dagsins ljós vegna þess að umræður um ríkisfjármál og efnahagsmál eru að öðru leyti marklausar fyrr en þetta liggur fyrir. Það sem er kannski hvað alvarlegast í þessu samhengi er sá ljóti draugur, atvinnuleysisvofan, sem núna nagar þröskuldinn. Þjóðhagsstofnun spáir, og fer þó varlega í hlutina, að atvinnuleysið verði 2,6% á næsta ári. Og við vitum að eftir því sem atvinnuleysið dreifist um landið, og er að nokkru leyti árstíðabundið, þá þýðir þessi tala upp á 2,6% því miður mjög mikið atvinnuleysi á ákveðnum svæðum landsins stóran hluta ársins, ef að líkum lætur. En síðan er það til viðbótar að samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar sjálfrar er þessi spá mikilli óvissu háð. Þegar talsmenn Þjóðhagsstofnunar voru á fundi efh.- og viðskn. í morgun spurðir um þá óvissu gáfu þeir frekar svartsýnt mat á forsendur spárinnar, það vill segja að þeir óttast að hún vanmeti hættuna á atvinnuleysi ef eitthvað er. Þetta gerir það þeim mun brýnna að tekið sé á málefnum atvinnulífsins. Eða halda menn að þeir séu vel í stakk búnir til að finna t.d. starfsfólki rækjuiðnaðarins, þeim hundruðum sem þar hafa enn atvinnu, ný störf ef hann hrynur allur saman og verður lokað á næstu vikum og mánuðum? Í öðru lagi tel ég að hæstv. ríkisstjórn hefði átt að leggja fyrir þingið og reyna að skapa hér samstöðu um öðruvísi öflun tekna í ríkissjóð heldur en hún er að beita sér fyrir. Það liggur á borðinu að það er auðvelt að skapa hér samstöðu um til að mynda skatt á fjármagnstekjur. Úr öllum flokkum hafa komið raddir sem taka undir að það sé eðlilegt að skattleggja gróða sem þar myndast. Ég tel að í flestum flokkum á Alþingi sé mikill hljómgrunnur fyrir því að leggja á sérstakt hátekjuskattþrep. Við heyrðum hjá síðasta hv. ræðumanni að upplýst var að þar hefði orðið breyting á viðhorfum í ljósi þeirra aðstæðna sem við stöndum frammi fyrir. Ég leyfi mér því að ætla að það sé vaxandi stuðningur við það á Alþingi að leggja meiri byrðar á þessi breiðustu bök í gegnum sérstakt þrep í tekjuskattinum. Um þetta ætti hæstv. ríkisstjórn að vera að skapa samstöðu. Þetta væri væntanlega atriði sem menn mundu tiltölulega ljúflega fallast á í tengslum við kjarasamninga, að hlífa þannig afkomu þeirra sem lakast eru settir með því að færa byrðarnar yfir á breiðu bökin. Í þriðja lagi tel ég að hæstv. ríkisstjórn eigi og hljóti að sjálfsögðu að þurfa að leita allra leiða til að draga úr útgjöldum. Um það er ekki ágreiningur. Ég hef engan heyrt hér á Alþingi, ekki úr neinum flokki, mæla gegn því að við núverandi aðstæður sé óhjákvæmilegt að gæta ýtrasta aðhalds í útgjöldum ríkisins. Fullyrðingar hæstv. forsrh. um annað eru því út í loftið. Ég bið hann að nefna dæmi um einhvern af talsmönnum stjórnarandstöðunnar sem hefur komið hér í ræðustól eða annars staðar og sett fram sem sína afstöðu að það mætti hvergi koma við, engin útgjöld spara. Ég held að engum manni detti það í hug í alvöru að halda slíku fram. Því auðvitað eru fjölmörg svið þar sem menn eru tilbúnir til þess og sammála um að rétt væri að takmarka útgjöld. Ég tek t.d. alveg hjartanlega undir það sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh., og er mér mikið gleðiefni að finna þar eitt einasta atriði sem ég get verið sæmilega ánægður með, að það er full ástæða til að reyna að stemma mjög stigu við útgjöldum vegna ferðakostnaðar og risnukostnaðar hjá hinu opinbera, full ástæða til þess. Fækka alveg stórlega kampavínsveislunum á næsta ári. Skál fyrir því. Að vísu ekki Bermúdaskál, en skál fyrir því. Fækka ferðalögum til útlanda, fækka kampavínsveislum og öðru slíku sem vel má draga úr og ég er alveg viss um að talsmenn stjórnarandstöðunnar eru tilbúnir til að leggja hönd á plóginn að því leyti til. Það er hins vegar ekki samstaða um það að hefja slíkar aðgerðir með því að krukka í velferðarmálin með jafnsmásmugulegum hætti og hæstv. ríkisstjórn er í raun að gera í þessu frv. Er það virkilega svo að við séum orðnir svo fátækir, Íslendingar, að það fyrsta sem mönnum dettur í hug til að spara í ríkisútgjöldum, til að ná sér í skitnar 30 milljónir, sé að sníða af alla helstu vaxtarbroddana og framþróunaratriðin í íslenskum skólamálum? Klippa af á einu bretti allt það sem kennarar og uppeldisstéttirnar í landinu hafa talið helst til framfara horfa í skólamálum í landinu? Er það sem sagt þannig komið hjá Íslendingum að við verðum að afsala okkur þessum 30 millj. sem mér er sagt að kaflinn um grunnskólana geti kannski sparað á næsta ári umfram það sem hvort eð er eru heimildir fyrir í lögum til að spara? En það er, eins og ég mun koma að síðar, að mati þeirra sem best til þekkja, kennara og uppalenda í landinu, að með þessum breytingum séu í raun sniðin af á einu bretti svo til öll þau atriði sem helst hafa verið talin til framfara í málefnum grunnskólans. Í fjórða lagi nefni ég að það sem menn ættu að vera að gera í efnahagsmálum, væri auðvitað að grípa til tafarlausrar lækkunar vaxta og það hefði ríkisstjórnin átt að vera búin að gera fyrir löngu. Ég fullyrði að það væri smávægilegur fórnarkostnaður, þó svo að eitthvað hefði dregið úr sölu á einhverjum pappírum ríkisins, ef almenn vaxtalækkun hefði með slíkum aðgerðum fyrir forgöngu ríkisins getað komið til. Auðvitað liggur það fyrir, það blasir við, að einhver hrapallegustu mistök, sem ríkisstjórnin hefur gert, var sú vaxtahækkun sem hún beitti sér fyrir á sl. vori hefur nánast engum árangri skilað hvað þá hliðina snertir að styrkja innlenda fjármögnunarstöðu ríkissjóðs en haft þessi geigvænlegu og skaðlegu áhrif á allt vaxtastigið í landinu. Ég nefni í fimmta lagi atriði, sem ég teldi að ætti að taka til skoðunar í almennri vinnu að efnahags- og atvinnumálum og ríkisfjármálum um þessar mundir, og það er endurskoðun á samskiptum ríkisins og sveitarfélaganna. Ég tel að hæstv. ríkisstjórn ætti nú að vera í viðræðum við sveitarfélögin í landinu í staðinn fyrir að vera að egna þau til stríðs, eins og t.d. með klaufalegum vinnubrögðum án nokkurs samráðs við sveitarfélögin um álagningu tryggingagjalds. Þá ætti ríkisstjórnin að vera núna í viðræðum við sveitarfélögin í landinu t.d. um að jöfnun á aðstöðu sveitarfélaganna gæti verið liður í heildarlausn mála, þar með talið sérstaklega aðstöðugjaldið. Þau forréttindi sem nokkur ríkustu sveitarfélög landsins hafa með núverandi fyrirkomulagi og álagningu aðstöðugjalds væru tekin inn í það samhengi að skoða verkefnaskiptingu og tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga og slíkt ætti að mínu mati að geta verið liður í heildarlausn þessara mála. En svo illa vill til í þessu sambandi að forréttindakóngurinn í hópnum er Reykjavík vegna þess hvernig aðstöðugjaldið sérstaklega kemur þar út og af einhverjum óskiljanlegum ástæðum nýtur það ekki mikils stuðnings í ríkisstjórninni að hrófla við forréttindum Reykjavíkur. Síðast en ekki síst nefndi ég virðulegi forseti, að nú ættu að standa yfir tilraunir undir forustu ríkisvaldsins um mjög víðtækt samflot allra helstu hagsmunaaðila í þjóðfélaginu um lausn þessara mála. Og það er með ólíkindum að enn skulu engin almennileg samtöl og ekkert almennilegt samráð vera í gangi milli ríkisvaldsins, aðila vinnumarkaðarins, forsvarsmanna helstu greina atvinnulífsins, sveitarfélaganna í landinu o.s.frv. því að auðvitað dugar ekkert minna ef í reynd á að takast að sigla okkur með sæmilega farsælum hætti í gegnum þennan djúpa öldudal. Ég tel að það hafi verið gæfa síðustu ríkisstjórnar að hún náði sæmilega breiðu samfloti um framkvæmd efnahags-, atvinnu- og kjaramálastefnu sinnar þrátt fyrir allt og allt og ýmsar uppákomur sem vissulega urðu þar í samskiptum. Mér er svo nákvæmlega sama hvort menn kalla það óeðlilega íhlutun eða handleiðslu eða guð má vita hvað, það er árangurinn sem skiptir máli og hann varð óumdeilanlegur af því að menn náðu saman. Í tíð síðustu ríkisstjórnar tókst t.d. í fyrsta sinn að ná samfloti með aðilum vinnumarkaðarins þannig að þar komu allir til sögunnar. --- Væri nú gagnlegt ef hæstv. forsrh. mætti vera að því að hlusta á þetta en geymdi sér að hlýða á ræður rithöfundarins úr Vestmannaeyjum og hv. þm., Árna Johnsens, sem ég veit að hann hittir oft og iðulega og getur spjallað við í góðu tómi seinna. Ég var að segja, hæstv. forsrh., að ég teldi það hafa verið gæfu síðustu ríkisstjórnar að ná því víðtæka samfloti þar sem t.d. bændasamtökin og forsvarsmenn landbúnaðarins komu í fyrsta sinn um áratuga skeið inn í samflot sem tengdust gerð kjarasamninga og verðlagsmarkmiðum og útkoman af því varð m.a. sú að matvaran í landinu hækkaði sáralítið í verði um eins og hálfs árs skeið. Það var mjög mikilvægt atriði í síðustu kjarasamningum og í þeirri viðleitni að ná niður verðlagi og verðbólgu sem tókst. Þannig er það, hæstv. forsrh., að mínu mati að það eru ekki nafngiftirnar á stjórnarstefnunni, ekki hvort það eru framsóknarráð eða íhaldsráð, ekki hvort það eru vestrænar eða austrænar hagstjórnaraðferðir sem skipta máli heldur árangurinn. Hæstv. forsrh. getur ekki borið á móti því, enginn getur borið á móti því, að hvað þetta snertir náðist mjög mikill árangur á síðari hluta síðasta kjörtímabils sem er eftirbreytni verður að mínu mati og það er enginn maður að minni þó hann viðurkenni að hann sé að reyna að læra af því sem vel er gert.

Má ég ónáða hv. þm.? Ég hafði fyrirhugað að gefa hálftíma matarhlé. Ef þingmaðurinn á töluvert eftir af ræðu sinni langar mig að spyrja hann að því hvort hann gæti gert hlé á ræðu sinni þannig að við gætum tekið hlé ef hann hefði ekki á móti því.

Já, mér er ljúft og skylt að aðstoða forseta við fundarstjórn með þeim hætti og geri þá hlé á máli mínu. --- Fundarhlé.

Hæstv. forseti. Ég var reyndar í þann veginn að gefa kaflaskil í ræðu minni þegar hæstv. forseti gerði mér aðvart og má segja að hann hafi af miklu innsæi blandað sér í málin á heppilegu augnabliki hvað það snertir. Ég ætlaði sem sagt að taka til við að ræða --- að svo miklu leyti sem ég mun gera það --- einstakar greinar frv. og setja þær inn í það samhengi ríkisfjármála og efnahagsmála sem ég hafði áður talað fyrir. Ég hafði rennt yfir málflutning hæstv. forsrh. og svarað honum í nokkru sem og gert grein fyrir því hver væru sjónarmið mín gagnvart því sem mikilvægast og brýnast væri að gera í efnahags- og atvinnumálum okkar. Ég vona að sá málflutningur standi fyrir mína hönd, en er að sjálfsögðu tilbúinn til þess að ræða þau mál og rökstyðja frekar og væri svo sem full þörf á að á þinginu gæti farið fram nokkuð ítarleg skoðanaskipti talsmanna hinna einstöku flokka í efnahagsmálum og ríkisfjármálum því að jafnan er það svo að ef menn ræðast við af skynsamlegu viti og með rökum má eitthvað af því læra og eitthvað á því græða fyrir flesta, a.m.k. þá sem á annað borð eru á þeim buxunum að hlusta á rökræður og taka eitthvert mið af þeim. Á fundi efh.- og viðskn. í morgun kom fram hjá fulltrúum Seðlabankans að síðar í dag mundu þeir gera opinbera skýrslu sína um ástand og horfur í peningamálum, gjaldeyris- og gengismálum á þessum vetrardögum. Ég hef fengið þá skýrslu í hendur auk þess sem lítils háttar kynning fór fram á efni hennar í efh.- og viðskn. í morgun. Ég hef að sjálfsögðu ekki haft mikinn tíma til að fara yfir einstaka kafla skýrslunnar en mun e.t.v. gera það undir umræðunni, en það er þó ljóst að það er full ástæða til að taka tillit til þeirra sjónarmiða og þess stöðumats sem Seðlabankinn framkvæmir nú og dagsetur með útgáfu skýrslunnar 4. des. 1991. Hv. alþm. til upplýsingar, þeim sem það ekki vita nú þegar, er þessi skýrsla árlegur atburður í starfi Seðlabankans og gengur þar undir nafninu skammdegisskýrslan og höfundar hennar eða ábyrgðaraðilar, bankastjóri og aðstoðarbankastjóri Seðlabankans sem voru á fundi efh.- og viðskn. í morgun, upplýstu að það væri óvenjumikið skammdegi í skammdegisskýrslunni að þessu sinni. Það þarf svo sem ekki lengi að fletta plagginu til að rekast á það. Ætla ég nú ekki að hefja mikinn lestur upp úr því, en það má ljóst vera að þessi skýrsla og mat Seðlabankans rennir enn frekari stoðum undir margt það sem rætt var fyrr í morgun af ræðumanni og fleirum um alvarlegar þjóðhagshorfur og hrikalegt jafnvægisleysi sem nú ríkir í íslenskum efnahagsmálum. Ég óttast, virðulegur forseti, að það sé ekki of djúpt í árinni tekið að segja að það ríki upplausnarástand í íslenskum efnahagsmálum. Seðlabankinn segir í inngangi á bls. 4 í skýrslunni: ,,Mjög hefur syrt í lofti í efnahagsmálum á þessu hausti. Vonir höfðu verið við það bundnar fyrr á árinu að botni efnahagslægðarinnar sem hófst haustið 1988 væri náð og fram undan væri hægfara endurbati. Þessar vonir virðast nú hafa brugðist með öllu, . . . `` Síðan er fjallað t.d. um þróun ríkisfjármála og peningamála á bls. 5 í I. kafla. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Alvarlegasta vandamálið hefur verið vaxandi greiðsluhalli ríkissjóðs sem væntanlega verður rösklega tvöfalt meiri en að var stefnt í fjárlögum. Jafnframt hefur hið nýja húsbréfakerfi valdið því að stökkbreyting hefur orðið í lánsfjáröflun til íbúðabygginga fyrir milligöngu ríksins. Hefur þetta hvort tveggja orðið til þess að heildarlántökur ríkisins og annarra opinberra aðila á innlendum lánamarkaði stefna í hærri tölu en nemur öllum peningalegum sparnaði landsmanna. Afleiðingarnar hafa komið fram í mikilli umframeftirspurn og hækkandi vöxtum á verðbréfamarkaði þar sem húsbréfamarkaðurinn hefur verið leiðandi varðandi vaxtastig.`` Ég held, virðulegur forseti, að full ástæða væri til að hæstv. félmrh. yrði viðstaddur umræðuna í framhaldinu í dag og reyndar rekur mig minni til þess að óskað hafi verið eftir því að allir fagráðherrar sem hér eiga hlut að máli reyndu að vera viðstaddir umræðuna þar sem það er óhjákvæmilegt að ræða hin faglegu efni einstakra greina frv. við viðkomandi ráðherra. Þess vegna er leitt að sjá hér hvorki fleiri né færri en níu galtóma ráðherrastóla þó að hæstv. forsrh. sé hér af skiljanlegum ástæðum þar sem hann mælti fyrir frv. Ég beini þeim tilmælum til forseta í mikilli vinsemd að hann láti nú kanna hvernig háttað er störfum einstakra hæstv. ráðherra á þessum eftirmiðdegi þannig að ekki komi til truflana í störfum þingsins vegna fjarveru þeirra. Ég mun hins vegar halda áfram máli mínu og sýna með því alkunna lipurð og vilja til að greiða fyrir þingstörfum. Ég geri ekki kröfu til þess að hæstv. félmrh. komi til umræðna fyrr en á eftir,  En áfram segir á bls. 5 í skýrslunni: ,, . . . þar sem húsbréfamarkaðurinn hefur verið leiðandi varðandi vaxtastig. Þrátt fyrir það hefur ekki verið unnt að mæta lánsfjárþörfinni með innlendum sparnaði``, þ.e. þrátt fyrir hækkandi vexti og sannast þá það sem hér var sagt áðan að vaxtahækkunarvítahringur ríkisstjórnarinnar hefur engum sjáanlegum árangri skilað. Það hefur ekki reynst unnt þrátt fyrir þessa svimandi háu vexti sem keyrðir voru hér upp fyrir mitt ár að fjármagna fjárþörf ríkisins með innlendum sparnaði. Afleiðingin er sú að ríkissjóður hefur, eins og segir í skýrslunni, ,,því safnað verulegum skammtímaskuldum í Seðlabankanum sem komið hafa fram í rýrnun gjaldeyrisforðans.`` --- Ég ætla að lesa með sérstakri athygli næstu línur, virðulegi forseti, til þess að menn átti sig nú á því að hér eru engin gamanmál á ferð. Seðlabankinn segir einfaldlega: --- ,,Verður bráðlega að leysa þennan vanda með erlendri lántöku svo að gjaldeyrisforða og greiðslugetu þjóðarbúsins út á við sé ekki stefnt í hættu.`` Með öðrum orðum segir Seðlabankinn: Það er svo komið vegna yfirdráttar ríkissjóðs við Seðlabankann sem hefur rýrt gjaldeyrisvarasjóðinn þannig að ekki verður lengur við það búið að það er ekkert annað fram undan en stórfelldar erlendar lántökur til þess að fjármagna greiðsluhalla ríkissjóðs og yfirdrátt við Seðlabankann til þess að forða því að gjaldeyrisforðanum og greiðslugetu þjóðarbúsins út á við verði stefnt í hættu. Skuldasöfnunin sem af er þessu ári er gríðarleg og birtar eru í skýrslu Seðlabankans tölur um það að heildarskuldir á lánamarkaðnum, þ.e. heildarskuldaaukning bæði innan lands og erlendis, nemi nú 90 milljörðum kr. á tólf mánaða tímabili frá septemberlokum 1990 til jafnlengdar á þessu ári en það samsvarar til 16,8% aukningar sem er auðvitað langt umfram verðlag. Það alvarlegasta við þetta er það, sem ég vék að fyrr í ræðu minni um fjárfestingar, að minnstur hluti þessarar skuldaaukningar er hjá atvinnulífinu og sáralítill hluti væntanlega þar með í fjárfestingum því að væntanlega er það svo, því miður, að drjúgur hluti skuldaaukningar atvinnuveganna er vegna taprekstrar í einstökum greinum. Það skiptist í grófum dráttum þannig að einungis rúmlega þriðjungur þessarar 90 milljarða skuldaaukningar frá september í fyrra til september í ár var hjá atvinnuvegunum, 11 milljarðar eða aukning upp á 14% fór til ríkissjóðs, en langstærsti hlutinn eða 45 milljarðar voru lán til heimila sem jukust hlutfallslega um 27,7%. Og síðan segir aftur: ,,Þessi gífurlega skuldasöfnun einstaklinga átti að langmestu leyti rót sína að rekja til húsbréfa og annarra lána hins opinbera íbúðalánakerfis.`` Neðar á sömu blaðsíðu segir ,,að ríkið hafi verið frumkvöðull aukinnar lánsfjáreftirspurnar og þar af leiðandi þeirrar þenslu- og vaxtahækkana sem átt hafa sér stað, annars vegar með hallarekstri ríkissjóðs og hins vegar með milligöngu um stórfelldar lántökur til húsnæðismála sem að miklu leyti hafa runnið til annarra þarfa``. Hér eru fullyrtir mjög alvarlegir hlutir sem hljóta að setja mark sitt á áframhaldandi umræður um stöðuna í peningamálum, ríkisfjármálum og efnahagsmálum --- og mér er ánægjuefni að sjá að hæstv. félmrh. er mættur til fundar og er með skammdegisskýrslu Seðlabankans fyrir framan sig. Ég vek sérstaklega athygli hæstv. félmrh. á orðalagi á bls. 4, 5, 6 og 7 í skýrslunni. Reyndar koma mér á óvart t.d. ummæli hæstv. ráðherra í allt haust um nauðsyn þess að vextir lækki --- og þó ekki því að maður er reynslunni ríkari eftir ákveðin samskipti við Seðlabanka Íslands --- það varkára orðalag, svo að ekki sé nú fastar að orði kveðið, sem frá Seðlabankanum kemur í þessum efnum. Það er ekki hægt að ráða af orðalagi efst á bls. 7 að Seðlabankinn sé sammála t.d. hæstv. sjútvrh. um það að brýna nauðsyn beri til að keyra niður raunvaxtastigið og það strax því að Seðlabankinn segir að margt sem um háa raunvexti sé sagt og bölvun þeirra megi til sanns vegar færa, en það sé ekki þar með sagt, og ég vitna til skýrslunnar orðrétt, ,,að unnt sé eða æskilegt að lækka raunvexti hér á landi án tillits til stöðu og þróunar á öðrum sviðum efnahagsmála.`` Ég sé ekki annað en Seðlabankinn slái þarna mikla fyrirvara varðandi það að það sé eitthvað sem eigi að rjúka til við að lækka hér raunvextina. Auðvitað hefur Seðlabankinn ákveðin rök fyrir máli sínu og færir þau fram að slíkar tilraunir megi ekki vera ótímabærar og þær megi ekki skapa önnur vandamál heldur en þeim er ætlað að leysa. En þetta mjög svo varkára orðalag vakti athygli mína. Ég ætla ekki að hafa mikið fleiri orð um þessa skýrslu Seðlabankans en ég hef vakið athygli manna á henni. Hún er fram komin og ég tel ekki óeðlilegt að hv. alþm. verði sér úti um hana og sæki hana í hólfin og hafi hana til hliðsjónar undir umræðunni því að margt er þar sagt um ástand og horfur mála einmitt í dag sem hlýtur að tengjast því máli sem við ræðum. En til að gera langt mál stutt má minna á upphaf II. kafla í skýrslunni um almennt efnahagsástand og þjóðhagshorfur. Sá kafli hefst t.d. með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Skjótt og alvarlega hefur skipast veður í lofti um almennan þjóðarhag. Efnahagslífið var á þessu ári byrjað að rétta við eftir þriggja ára samdrátt og stöðnun og horfur voru taldar á hægfara endurbata og framþróun á ný.`` Síðan rekja skýrsluhöfundar hvers vegna þetta hafi allt saman brugðist og klykkja út með því að í þjóðhagsáætlun var reiknað með því að bygging nýs álvers mundi fylla að verulegu leyti upp í þetta skarð. Nú er eins og segir þar fokið í það skjól og með öllu óséð hvenær þau áform verði að veruleika. Já, hér er mergurinn málsins á ferðinni. Það er fokið í hið mikla skjól. Álverið kemur ekki, haldreipið mikla sem átti að lýsa í gegnum hin dimmu göng er nú slitið, fokið í það skjól. Og einhverjir munu hafa komið nálægt þessari skýrslu sem þarna eiga sæmilega til að þekkja. Mér er ekki grunlaust um að formaður stóriðjunefndar ríkisstjórnarinnar sé eitthvað tengdur þessari skýrslu og hér er þess vegna væntanlega ekki farið með neitt fleipur hvað stóriðjumálin snertir, að það er með öllu óséð hvenær þau áform verða að raunveruleika. Ég vík að einstökum greinum frv., virðulegi forseti, sem er á þskj. 181, og verður þá fyrst fyrir kafli I um breytingu á lögum nr. 49/1991, um grunnskóla. Ég mun fara hratt yfir sögu í þessum efnum þar sem fleiri talsmenn míns flokks munu taka þátt í umræðum og m.a. ræða ítarlegar einstök fagleg atriði sem í þessum kafla felast, en þar er í stuttu máli nánast lagt til að sníða af og falla frá því að hefja framkvæmd á velflestum ef ekki öllum þeim umbótaatriðum í skólastarfi sem ný grunnskólalög boðuðu og kennara- og uppeldisstéttir landsins hafa bundið vissar vonir við. Og það lygilega er að þessu er smyglað inn í þetta frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum án sjáanlegrar ástæðu í raun og veru þar sem sáralítill sparnaður, t.d. hvað næsta ár snertir, hlýst af þessu tiltæki. Það má, ef menn ekki taka mark á þessum orðum, fara yfir þetta lið fyrir lið og útskýra í einstökum atriðum hvers vegna þetta frv. í mörgum tilfellum breytir engu um útgjöld við skólastarf á næsta ári og í öðrum tilfellum sáralitlu. Þannig er til að mynda um c-lið í 1. gr., að fella niður 2. mgr. 32. gr. grunnskólalaga. Hvað er þar verið að gera? Það er verið að fella úr lögum heimild til að ráða aðstoðarskólastjóra, heimild sem að sjálfsögðu er engin skylda til að nota þannig að hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn er það í sjálfsvald sett hvort þeir nýta þessa heimild eða ekki. Hvers vegna er þá verið að þessu? Það þarf ekki að gera þessa lagabreytingu til þess að spara útgjöld. Jú, maður sér ekki annan sjáanlegan tilgang með þessu en þann að það sé af pólitískum ástæðum verið að læða þessum hlutum hér inn til þess að breyta faglega skólastefnunni í landinu, til hins verra að mínu mati og ég held margra fleiri, undir því yfirskini að í því felist einhver sparnaður fyrir ríkið sem ekki er tilfellið í þessu dæmi sem ég nefni. Svona er um margt fleira. Þarna eru til að mynda á ferðinni hlutir sem áttu að taka gildi á löngum tíma með verulegum aðlögunartíma og hæstv. ríkisstjórn hefði verið í lófa lagið að stýra þeirri aðlögun þannig að lítill eða enginn viðbótarkostnaður hefði fallið til á næsta ári, en það var markmiðið í sjálfu sér að stemma stigu við auknum útgjöldum í skólastarfi á næsta ári. Margt fleira er hér satt best að segja heldur dapurlegt og ber vitni um ótrúlega lítinn metnað hæstv. ríkisstjórnar og auðvitað sérstaklega hæstv. menntmrh. á þessu sviði. Það er dapurlegt að sú aðferð skuli valin í stað þess að hafa þá manndóm í sér til þess að leggja fyrir þingið með venjubundnum hætti frv. til laga um breytingu á lögum um grunnskóla og standa fyrir umræðum um það á skólapólitískum grunni og leyfa menntmn. þingsins að fjalla um, þá hluti skuli svona atriðum smyglað inn í með frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Ég skora á þá menn, þá hv. þm., einnig úr stjórnarliðinu sem hafa einhvern metnað fyrir hönd skólastarfsins í landinu að lesa þessi ákvæði, að reikna út hvað þetta sparar og spyrja síðan þeirrar spurningar: Erum við fylgjandi þessum breytingum í skólamálum? Því að ef menn þurfa að spara 30 millj. í skólahaldi í landinu er þá endilega víst að menn mundu gera það með þessum hætti, að sníða af það sem t.d. Kennarasamband Íslands telur vera flest þau ákvæði nýju grunnskólalaganna sem til framfara horfa. En samkvæmt samþykkt og bréfi frá Kennarasambandi Íslands dags. 3. des. er það eindregin afstaða þeirra að hér sé farið algerlega aftan að hlutunum. Í þessu bréfi segir m.a. að nú hafi verið lagt fram á Alþingi frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum og með frv. sé gert ráð fyrir að fresta eða fella niður flest ákvæði nýju grunnskólalaganna sem til framfara horfa. Og Kennarasambandið mótmælir harðlega þessum vinnubrögðum og skorar á hv. alþm. að standa vörð um grunnskólann. Ég held að óhjákvæmilegt sé, herra forseti, að hæstv. menntmrh. láti svo lítið og veri viðstaddur þessa umræðu. Það munu fleiri á eftir mér eiga eftir að ræða þennan kafla frv. og við getum ekki unað því þar sem um stórpólitískar ákvarðanir og breytingar í skólamálum okkar er að ræða að fagráðherra þeirra mála sé ekki viðstaddur og ekki sé færi á því að ræða við hann og spyrja hann út úr í þessu efni. Nærtækasta spurningin væri auðvitað sú: Er ekki hæstv. menntmrh. tilbúinn til þess að draga til baka þennan kafla frv., beita öðrum og almennari ráðstöfunum til að ná fram þeim léttvæga sparnaði sem þarna gæti komið til á næsta ári og taka á þessu máli með faglegum hætti ef hann vill breyta grunnskólalögunum í þessa veru og gera það þá með sjálfstæðu frv. um það efni? Herra forseti. Ég held að ég fari ekki ítarlegar ofan í einstök atriði þessa kafla um grunnskólann. Það munu aðrir gera ítarlegar á eftir mér. Þó verður að minna á að það lagafrv. um grunnskóla sem síðast var afgreitt og eru gildandi lög tók nokkrum breytingum í meðförum hv. Alþingis og það náðist þokkaleg samstaða um afgreiðslu þess frv. Og það kynduga er að ákveðin atriði, sem komu inn í frv., inn í lögin í meðförum á þingi og voru sum vegna óska þáverandi stjórnarandstöðu, t.d. Sjálfstfl., eru núna tekin út með þessum breytingum. Þannig var t.d. um sérstakt metnaðarmál og baráttumál hv. 2. þm. Reykn., sem er virðulegur forseti Alþingis, sérstakt baráttumál hv. 2. þm. Reykn. við afgreiðslu grunnskólalaga hér á þinginu, því er núna hent út með þessum breytingum hæstv. menntmrh. Ég mótmæli þessum árásum á forseta þingsins. Ég veit ekki hvað forsetinn hefur til saka unnið. Og þetta er furðuleg framkoma við okkar virðulega forseta, verð ég að segja, og auðvitað alla aðra hv. alþm. sem stóðu að því að gera samkomulag við afgreiðslu grunnskólalaga með þessum hætti. --- Af því að ég sé að hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. eru mjög áhugasamir um þetta atriði og eru farnir að leita í skjölum sínum, þá skal upplýst að þeir finna þetta í d-lið 1. gr. þar sem lagt er til að 1. og 6. mgr. 46. gr. grunnskólalaganna falli niður. Það er um kennslustundafjölda í viku sem nemendur eiga rétt á og það er hægt að fara yfir það með hæstv. ráðherrum ef þeir vilja hvaða ákvæði eru í 46. gr. grunnskólalaganna. Hæstv. ráðherrar kunna þau væntanlega ekki utan að frekar en flestir aðrir Íslendingar. En þar er í einstökum atriðum talinn upp og lögbundinn sá vikulegi kennslutími sem hver nemandi í grunnskóla skal hafa að lágmarki, í 1. bekk 1.000 mínútur, í 2. og 3. bekk hið sama, í 4. bekk 1.080 mínútur o.s.frv., upp í 1.480 þegar komið er í 10. bekk. Þessu, sem var sérstakt baráttumál virðulegs forseta vors og 2. þm. Reykn., verður hent út með þessari breytingu. Svo mætti áfram telja að margt kemur manni harla skringilega fyrir sjónir. Virðulegi forseti. Ég treysti því að ráðstafanir hafi nú verið gerðar til þess að hæstv. menntmrh. komi til fundarins og unnt verði að ræða við hann ítarlegar um þessi efni síðar á fundinum í dag. 4. gr. frv. lýtur að breytingu á jarðræktarlögum, nr. 56/1987, með síðari breytingum, og er þá væntanlega fyrst og fremst verið að breyta þeim ákvæðum sem tóku breytingum með lögum nr. 65/1989. Um efni þessarar greinar vil ég taka fram að ég er sammála þessari breytingu á lögunum og ég tel reyndar að þegar Alþingi afgreiddi breytingar á jarðræktarlögum 1989 hafi ætlunin verið sú að gera það með þeim hætti að ótvírætt væri að framlög til jarðræktarstyrkja væru á hverju ári bundin af fjárveitingum Alþingis og gætu ekki orðið meiri. Síðan hefur komið upp deila um þetta atriði og Búnaðarfélag Íslands og alveg einkum og sér í lagi einn stjórnarformaður þar á bænum, hv. þm. Egill Jónsson, 3. þm. Austurl.,  Mér sýnist að með þessari breytingu á jarðræktarlögum yrði þessi deila útkljáð. Ég verð að vísu að hryggja hv. 3. þm. Austurl. með því að hans skilningur verður undir í þessu máli þannig að þar bætist við annar hv. þm. Sjálfstfl. sem hæstv. ríkisstjórn er augljóslega að löðrunga með þessum breytingum. Út af fyrir sig væri fróðlegt að heyra sjónarmið hv. þm. Egils Jónssonar í þessum efnum í ljósi þessa en ég vil ekki að misskilningur leiki á eða vafi um mína afstöðu og geri ég hreinskilnislega grein fyrir henni þó að hún hafi ekki alltaf verið vinsæl og ýmsir góðir vinir mínir hjá Búnaðarfélagi Íslands og víðar hafi ekki verið ýkja ánægðir þegar ég stóð fastur fyrir í þeim efnum að haga framkvæmdinni þannig að ekki mynduðust skuldir hvað sem óljósu orðalagi breytinganna frá 1989 snerti. En með þessari breytingu verða tekin af öll tvímæli og ég tel það út af fyrir sig gott. Það er vont að óvissa leiki á um framkvæmd einstakra lagaákvæða sem hafa fjárhagslega þýðingu fyrir fólk eins og hér á við. 5. gr. frv. breytir lögum um stjórn fiskveiða. Þar eru á ferðinni nýjar álögur á sjávarútveginn eins og þegar hefur verið gerð grein fyrir. Mönnum finnst það kannski ekki mikið að bæta álögum á hann upp á einar 40--50 millj. kr. eins og þessi grein felur í sér. Það má kannski segja að það sé viðhorfið sem spurningin snýst um frekar en stærðargráðan. Engu að síður er hér enn ein aðförin að sjávarútveginum í þeirri erfiðu stöðu sem hann er og þetta er þá annað frv. í röð sem hæstv. ríkisstjórn mælir fyrir þar sem verið er að þyngja og auka álögur á sjávarútveginn þrátt fyrir þá hrikalegu stöðu sem þar er með bullandi taprekstri og erfiðleikum. 6. gr. er mikið snilldarverk og alveg tímamótaframlag hæstv. ríkisstjórnar til efnahagsmála á Íslandi og mun ekki litlu skipta að hún fáist afgreidd á þessu þingi. Og hvað er nú þar á ferðinni? Það er rétt að fara aðeins yfir það. Það er hvorki meira né minna en að við næstu alþingiskosningar á að draga stórlega úr auglýsingum á framboðslistum. Það á að láta það nægja hvorki meira né minna en að auglýsa í Lögbirtingablaðinu og hengja kannski upp svona eins og á einum stað í Reykjavík hina löggiltu framboðslista. Þetta eru auðvitað alveg stórkostleg tímamót og verulegt framlag hæstv. ríkisstjórnar til ráðdeildarsemi í ríkisrekstrinum og hlýtur að vera flutt . . .  Ég tel þetta satt best að segja heldur smásmugulega breytingu, ég verð að segja það, virðulegur forseti. Ég hefði talið allt annað mál ef t.d. hefði verið sett þak á útgjöld vegna þessa og ákveðið væri að eyða ekki nema með einhverjum hætti tiltekinni upphæð í þessa kynningu og síðan hefði henni verið skipt að bestu manna yfirsýn þannig að allir landsmenn stæðu sem jafnast að því að fá þessa kynningu. En það er mjög smásmugulegt að ákveða með þessum hætti að henda út ákveðnum fjölmiðlum en öðrum ekki í þessari kynningu. Þetta nálgast það þegar fjmrn. í sparnaðaraðgerðum sínum á sl. hausti sagði upp einu áskriftinni að Víkurblaðinu. Íslenska ríkið var með eina áskrift að Víkurblaðinu á Húsavík. Og fjmrn. fann það snjallræði í sparnaðarðagerðum sínum á sl. hausti að segja henni upp. Að vísu komu svo til sögunnar hjón norður á Húsavík sem greiða nú áskrift fjmrn. að Víkurblaðinu þannig að fjmrn. fær áfram Víkurblaðið gefins og hjón norður í landi borga áskriftina. Þá kem ég að þeim kafla þessa máls sem kannski er á margan hátt hvað alvarlegastur og vitlausastur þar sem ég tel að hæstv. ríkisstjórn geri nú mest mistök af öllum í þessu frv. og af sinni málafylgju á þessu hausti og það er árásin á ríkisábyrgð launa vegna gjaldþrota. Mér er eiginlega alveg óskiljanlegt hvers vegna hæstv. ríkisstjórn kýs að undirbúa kjarasamninga í landinu með þessum hætti. Að ráðast með þessum hætti á þennan viðkvæma þátt í afkomuöryggi fólks í landinu, einmitt við þær aðstæður sem nú eru uppi þegar það liggur fyrir að gjaldþrotum fer mjög fjölgandi og óvissa er óvenjumikil í atvinnumálum, atvinnuleysi er vaxandi og margháttaðir erfiðleikar í atvinnulífinu. Þá --- einmitt þá --- velur hæstv. ríkisstjórn tímann til þess að ráðast á þessi réttindi og setja þau út í kuldann. Því eins og þetta frv. gengur frá hlutunum þá er í raun fullkomin óvissa um hvernig tekst að ganga frá nýskipan þessara mála þannig að lágmarksréttindi verði tryggð á þessu sviði. Hér er sem sagt ætlunin að vísa því yfir á aðila vinnumarkaðarins að sjá um að fjármagna sjóð sem taki yfir greiðsluskyldu ríkissjóðs á launum vegna gjaldþrota þar sem ábyrgð hefur verið fyrir hendi. Ríkið yrði að vísu samkvæmt þessu áfram með minni háttar upphæð inn í þetta samhengi en skv. upplýsingum í frv. þá er ætlunin að þetta mundi spara ríkissjóði útgjöld hátt í 400 millj. kr. frá því sem er á þessu ári. Færa þátttöku ríkisins í þessum kostnaði úr á sjötta hundrað milljónir og niður í hundrað. Þetta er gert einnig við þær aðstæður að það eru lausir kjarasamningar í landinu, nánast allir kjarasamningar í landinu lausir og vinnudeilur þegar uppi. Hvað er í raun og veru verið að segja hér við aðila vinnumarkaðarins og launafólkið sérstaklega? Þessum byrðum á að velta yfir á atvinnulífið, aðila vinnumarkaðarins, sem augljóslega þýðir að svigrúm til kjarabóta í þeim samningum sem fram undan eru eða yfir standa, eftir atvikum, verður sem því nemur minna. 400 milljónir hið minnsta teknar út úr dæminu, svona í forgjöf, áður en farið er að semja um kaupið. Fyrir utan þá óvissu sem að mínu mati skapast með því að afgreiða málin svona. Þetta er alveg furðulega framkoma nema hér sé á ferðinni sama hugsun og manni hefur fundist brydda á hjá samninganefnd ríkisins, að byrja á því að hóta mönnum öllu illu og bjóðast svo til að draga eitthvað af því til baka ef þeir verði nú góðir og semji um ekki neitt. Það er eiginlega eina skýringin sem ég finn. Hvernig var fyrsta tilboð samninganefndar ríkisins til opinberra starfsmanna? Það var að þeir væru í fyrsta lagi svo vænir að semja um kauplækkun og í öðru lagi ætlaði svo ríkið að vera svo vænt að rífa af þeim mörg helstu félagsleg réttindi opinberra starfsmanna. Það var tilboðið. Og hvaða tilgangur getur verið með svona löguðu annar en þessi, ef vera skyldi, að með því að hóta mönnum svona öllu illu þá sé hugsanlega hægt að gera þá ánægða með það að fá ekki neitt. Ég fæ í fljótu bragði ekki séð annan tilgang, ef einhver er, með svona framkomu. Ef litið er nánar á ríkisábyrgð á launum þá er þegar búið að stemma mjög stigu við útgjöldum ríkisins í þeim efnum. Það var gert og tókst eftir atvikum að lokum um það þokkaleg samstaða á árinu 1990 að breyta lögunum frá 1985 þannig að þrengja þó nokkuð aðgengi launamanna að þessari ábyrgð. T.d. var þá sett þak á þau hámarkslaun sem ríkissjóður greiðir þegar til gjaldþrota kemur. Í lögunum frá 1985 var það þannig að menn fengu greidd full laun, eins og þau höfðu verið hjá fyrirtækinu á síðustu mánuðum áður en það varð gjaldþrota, burt séð frá því hvort þau voru 50 eða 500 þúsund kr. á mánuði. Þetta þótti mönnum ekki réttlát eða skynsamleg ráðstöfun á opinberu fé og niðurstaðan varð sú að 1990 var þessu breytt í þá veru að núna nema hámarksgreiðslur ríkisins í þessum tilvikum þreföldum fullum atvinnuleysisbótum, sem mun vera einhvers staðar nálægt 150 þús. kr. á mánuði. Þessar og reyndar nokkrar fleiri breytingar voru gerðar á lögunum um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot 1990. Um það tókst að lokum þokkaleg samstaða, verkalýðshreyfingin var að vísu óánægð með ýmsar hugmyndir sem þar höfðu verið uppi í nefnd sem að þessu starfaði en í tengslum við þjóðarsáttarsamningana var gengið frá þessum málum í sæmilegri sátt. Ég held að það segi í raun og veru allt sem segja þarf um þá skynsemi hæstv. ríkisstjórnar að vera nú að rífa þetta upp með þessum hætti. Ég fullyrði að það er ekki lengur um að ræða bruðl eða óeðlilega ráðstöfum fjármuna í sambandi við ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot nema síður sé. Þvert á móti er þegar búið að takmarka þannig þá ábyrgð að ég sé ekki að dæmi geti verið um mikla misnotkun eða óeðlileg útgjöld hins opinbera í því efni. Og þess vegna stendur það eitt eftir að breytingar hæstv. ríkissjórnar miða að tvennu, annars vegar að skerða enn frekar þessi réttindi og hins vegar að velta byrðunum af þeim yfir á atvinnulífið og þá auðvitað launafólk þegar upp verður staðið. Þann hluta þess auðvitað sem lakast er þá staddur og verst má við því eðli málsins samkvæmt. Þetta er að mínu mati alveg forkastanleg framkoma af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og ég held að ríkisstjórnin gerði réttast í því að draga þennan kafla út úr frv. þegar í stað og frysta hann, a.m.k. þangað til að mál færu að skýrast hvað kjarasamninga snertir. Færi hann þá sömu leið og kafli hæstv. menntmrh. um grunnskólann sem hér er smyglað inn í frv. Ég mun ekki ræða í einstökum atriðum um greinar 11, 12 og 13 þar sem annars vegar er breytt ráðstöfun á fé Framkvæmdasjóðs fatlaðra með breytingu á lögum um málefni fatlaðra og heimilað að taka stærri hlut af fjármunum sjóðsins til viðhalds en áður hefur verið. Um það má margt segja og í sjálfu sér tel ég að það sé ekki hægt að halda því fram að þar sé um óeðlilega ráðstöfun eða óskynsamlega að ræða. Ég ætla ekki að tjá mig fyrir fram eða á þessu stigi um þau hlutföll sem þarna er boðið upp á, en auðvitað er það ljóst að það er lítið gagn að því að byggja glæsileg mannvirki ef þeim er síðan ekki hægt að halda við og þau grotna niður. Sama á við um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Ég ætla ekki að ræða þá hluti efnislega á þessu stigi en vil spyrja hæstv. forsrh., að gefnu tilefni því miður: Var haft samráð við sveitarfélögin um þessar breytingar? Hér er augljóslega fyrst og fremst um að ræða atriði sem hefur áhrif á stöðu sveitarfélaganna og greiðslubyrði þeirra í sambandi við félagslegt íbúðarhúsnæði. Úr því að hér hafa birst á undanförnum vikum fleiri en eitt og fleiri en tvö frv. þar sem hróflað er við málefnum sem lúta að samskiptum við sveitarfélögin, án minnsta samráðs við þau, sbr. frv. um tryggingagjald, þá hlýt ég að spyrja hæstv. forsrh.: Er þessi breyting lögð til í samráði við og ég tala nú ekki um með samþykki sveitarfélaganna í landinu? Síðan kemur að 15. gr. og þeim sem á eftir koma og lúta að breytingum á lögum um almannatryggingar. Um það mætti margt segja og mætti hafa sjálfstæða umræðu um þau ósköp þar sem eru heilbrigðismálin og frammistaða hæstv. ríkisstjórnar í þeim efnum. En ég veit að svo ber til að hér munu tala á eftir mér í umræðunni menn sem betur eru til þess fallnir að ræða þau atriði í einstökum greinum heldur en ég, svo sem eins og fyrrv. hæstv. heilbrrh. og ætla ég þess vegna að fara hratt yfir sögu. Í heildina tekið verð ég að segja að mér finnast þær breytingar sem þarna eru lagðar til flestar fremur ógeðfelldar, svo ekki sé meira sagt. Ég ætla að sleppa því að ræða þar um stærðargráður eða upphæðir í einstökum tilvikum þar sem rætt er um að leggja auknar álögur á sjúklinga vegna heimsókna á heilsugæslustöðvar eða til sérfræðinga. Ég ætla ekki að fjölyrða um aukinn kostnað sem foreldrar barna eiga að bera vegna tannlækninga, t.d. þeir sem eiga kannski sjö börn og þurfa að senda þau reglulega til tannlæknis. Ég tala nú ekki um ef menn eru svo óheppnir að lenda í þeim hópi sem orðalagið, þetta snjalla orðalag, sem er í 15. gr., á við, þ.e. að breytt verði ákvæðum og dregið úr því sem áður var sjálfkrafa réttur til að láta lagfæra meðfædda galla í tannbyggingu eða vegna slysa og sjúkdóma yfir í orðalagið að taka þátt í kostnaði ,,vegna alvarlegra afleiðinga meðfæddra galla, slysa og sjúkdóma``. Hæstv. ríkisstjórn sem sagt óskar sér þess hlutskiptis að hafa ekki þarna einfalda reglu við að styðjast sem gefi foreldrum eða börnum sjálfkrafa rétt til þess að slíkt sé lagfært ef um alvarlega meðfædda galla er að ræða. Nei, ekki aldeilis. Heldur á að setjast niður og að meta það hvort afleiðingarnar af þessum meðfæddu göllum séu nógu alvarlegar fyrir viðkomandi einstakling, stofni sálarheill hans í nógu mikinn voða eða trufli nógu mikið meltinguna í honum til þess að rétt sé að ríkið taki þátt í kostnaðinum. Ég verð að segja það eins og er að mér býður við svona hugsunarhætti. Hvað er hér á ferðinni? Hvers vegna í ósköpunum vilja menn fara að kalla yfir sig slíkar hörmungar eins og þessu hlýtur að fylgja, að ætla að fara út í að leggja mat á þess háttar hluti með þessum hætti? Hver er hugsunin, hver eru hin faglegu rök, hæstv. heilbrrh., fjarstaddur eins og venjulega, fyrir því? Hverjir eiga að meta það hvort afleiðingar meðfæddra galla séu nógu alvarlegar til þess að ríkið taki þátt í kostnaði við að lagfæra þær? Hvenær er gómur nógu klofinn til þess að rétt sé að ríkið hjálpi til við lagfæra hann o.s.frv.? Ég held að menn eigi bara að ræða um þessa hluti eins og þeir eru og þeir eru svona. Það er þetta sem er verið að tala um. Og fleirum en mér hefur orðið illa við þegar menn hafa farið að reyna að ráða í hvað felst á bak við þetta orðalag. Ég hef rætt það við nokkra starfsmenn í heilbrigðisstéttum og satt best að segja vekur þessi hugsunarháttur litla hrifningu þar á bæ. Er ekki stutt í það að við förum að skoða hvenær sjúkdómar eru nógu alvarlegir til þess að hið opinbera taki þátt í að lækna þá o.s.frv.? Út á hvaða braut erum við að fara? Hvert erum við að halda, góðir alþingismenn? Það sama á við um fjölmargt sem hér er lagt til. Við erum að fara út á nýja braut. Það skiptir mig í sjálfu sér engu máli hvort heimsóknargjald er hækkað úr 800 krónum í 1.500 eða 3.000, það er spurningin um grundvallarákvörðunina sem á að ræða. Er það góð vegferð, sem við erum að leggja upp í þarna, að láta almenning taka í vaxandi mæli, stig af stigi, aukinn kostnað á sig til þess að fá undirstöðuþjónustu í heilsugæslu? Ég segi nei. Ég held að reynsla þeirra þjóða sem hafa hrakist út á þá braut og ýst lengra og lengra út í þetta fen sé ekki þannig að við Íslendingar eigum að fara að gera tilraunir í þessum efnum. Hvernig er ástandið í heilbrigðismálum í Bandaríkjunum í dag? Hver er niðurstaðan hvað kostnað bandarísku þjóðarinnar af heilbrigðiskerfinu snertir? Hún er sú að kostnaðurinn þar er þrefalt meiri en í miklu betur rekinni heilsuþjónustu t.d. í Kanada. Það er útkoman. Það eru hinar köldu staðreyndir í málinu. Þegar upp er staðið verður kostnaður þjóðarbúsins í heild meiri fyrir lakari þjónustu. Og af hverju horfa menn ekki á það hver niðurstaðan er, hver útkoman er, hver árangurinn er, í stað þess að hengja sig í klisjur af þessu tagi? Ég vara við þessari vegferð sem hér er lagt upp í í heilbrigðismálum og reyndar á fleiri sviðum þar sem auknar álögur eru færðar yfir á almenna notendur, almenna þiggjendur í þessu kerfi. Ég óttast að þetta muni leiða okkur út í miklar ógöngur. Fyrir utan það að margt er óskynsamlega útfært í þessum efnum, t.d. ákvæðin um að heimilt sé að láta menn greiða hlutfallsgjald. Ég tel að það sé auðvitað lágmark, ef út í slíkt er farið, að þá sé jafnframt sett inn þak á hversu háar þær upphæðir geti orðið og það þak t.d. innan mánaðar. Það er það fyrirkomulag sem notað er í þessum efnum í Danmörku og víðar þar sem slíkt viðgengst á annað borð. Aðeins eitt að lokum um þennan heilbrigðiskafla og það varðar útboðin. Inn í 19. gr. er sett tillaga um breytingu á 48. gr. laganna, sem heimili Tryggingastofnun útboð og síðan í 21. gr. sambærileg breyting á lögum um heilbrigðisþjónustu sem heimili útboð, tiltölulega almenn og opin útboð á rekstri í heilsugæslu og heilbrigðisþjónustu. Ég vek athygli á því að orðalagið er þannig að þetta má nýta til þess að bjóða út hvað sem er á þessu sviði. Hæstv. forsrh. kemur að vísu upp og segir: Það er meiningin að menn hugsi sér að nota þetta t.d. til að bjóða út rannsóknarþjónustu utan stofnana. Gott og vel. Af hverju er það þá ekki sagt? Af hverju er verið að afla með lögum heimildar til að bjóða út hvað sem er í rekstri á sviði heilbrigðismála ef eitthvað annað vakir fyrir mönnum? Ég er mjög á móti þessu ákvæði, það verð ég að segja. Ég sat í stjórnarnefnd ríkisspítalanna í fjögur ár og í þeim hópi var mikill frjálshyggjumaður sem fyrsta árið var sífellt að tala um útboð. Hann vildi bjóða út alla skapaða hluti í heilsugæslu, lyfjainnkaup ríkisspítalanna og matseldina á ríkisspítölunum og þvottinn á ríkisspítölunum og guð má vita hvað --- ef ekki bara sjúklingana sjálfa.  En hver var niðurstaðan? Stjórnarnefndin fór í mikla vinnu, tók fyrir hvert sviðið á fætur öðru í rekstri ríkisspítalanna og komst að því aftur og aftur og aftur að útboð ættu ekki við. Útboð væru stórvarasöm. Það var til að mynda farið rækilega yfir þvottinn á ríkisspítölunum og menn sögðu sem svo í byrjun: Það er nú engin ástæða til þess að ríkið sé að reka þvottahús. Það er gamaldags og úrelt, það er bara einhvers konar austantjaldskommúnismi að vera að því. Nei, við skulum bjóða út þvottahúsið. Svo var farið að skoða málið tæknilega. Og hvað kom í ljós? Jú, þetta langstærsta þvottahús landsins, sérhæft, það var enginn annar aðili til í þjóðfélaginu sem gat ráðist í að taka við þessari þjónustu nema ráðast fyrst í stórkostlegar fjárfestingar og kaupa inn dýr og sérhæfð tæki. Og hvað hefði gerst ef menn hefðu boðið þetta út? Einhver fjársterkur aðili hefði fengið þetta, keypt tækin. Hann hefði verið einn um það að geta veitt þessa þjónustu. Þvottahús ríkisspítalanna hefði verið lagt niður og eftir tvö ár hefði kostað stórfé að koma því aftur í gang. Og það hefði verið einn aðili í landinu sem hefði haft einokun á því að þvo fyrir stofnunina og þar með getað sjálfur farið að skammta sér verð fyrir. Þetta var niðurstaða stjórnarnefndarinnar og frjálshyggjumaðurinn féllst á að þetta væri auðvitað alveg rétt. Menn yrðu að skoða fleira heldur en upphafið í málinu. Það væri til lítils að ná kannski sparnaði í eitt ár ef það þýddi svo að menn væru ofurseldir og komnir í klærnar á einhverjum einum aðila sem hefði einokun á markaðnum og gæti farið að skammta sér verð eftir tvö eða þrjú. Það þýðir ekkert að vera að pissa í skóinn sinn í þessum efnum, það er alveg gagnslaust. Það er jafngagnslaust í þessu dæmi eins og í hinu bókstaflega. Og sennilega er meira gagn að því að pissa í skóinn sinn í frosti en að fara út í svona vitleysu. Þess vegna verð ég að segja það að ég tel að það vanti allan rökstuðning og allar forsendur til þess að ljáð sé máls á breytingu af þessu tagi. Því auðvitað er það grundvallarbreyting að taka inn í lögin um heilbrigðisþjónustu og um Tryggingastofnun ríkisins að þar sé almennt útboðsákvæði fyrir hendi sem hægt er að grípa til þegar mönnum sýnist svo og bjóða út hvað sem er. Það er alveg ljóst að einhverjar loðnar yfirlýsingar um að menn séu að hugsa sér að nota þetta í þetta eða hitt í byrjun, þær halda lítið í þeim efnum. Það sem maður óttast auðvitað að hér liggi á bak við sé að frjálshyggjuhugmyndirnar um að einkavæða heilbrigðisþjónustuna að einhverju leyti í gegnum svona ákvæði séu hér að skjóta upp kollinum. Gamla Thatcher sé hér afturgengin. Og það eigi að leiða okkur á stefnumót við fortíðina í heilbrigðismálunum einnig. Fara að prufukeyra thatcherískar hugmyndir í heilbrigðismálum --- sem hafa leitt Breta í meiri ógöngur á því sviði en flestar aðrar þjóðir. Og ég held að það væri ástæða til þess að láta þá menn leggjast inn á breskt sjúkrahús í nokkra daga, sem langar til að fara þangað og sækja sér fyrirmyndir um rekstur heilbrigðisþjónustu. Ég legg því til að þessi útboðsákvæði, hvað sem öllu öðru líður í þessu frv., verði felld eða þeim hent út. Ekki er margt að segja um breytingarnar eða ákvæðin um lög um eiturefni og hættuleg efni og önnur sem á eftir koma eru minni háttar, að mínu mati, bæði varðandi skráningu fasteigna og Iðnlánasjóð. Þá er komið að hinum hefðbundna ,,þrátt-fyrir-kafla`` sem svo hefur heitið um árabil og gjarnan staðið í frv. til lánsfjárlaga. Því miður verður að segjast að þar er nú svipaður grautur í sömu skál og verið hefur um árabil og er það víst þannig að hendur flestra eru þar flekkaðar, að hafa gripið inn í ákvæði sérlaga um útgjöld til einstakra málaflokka með skerðingarákvæðum af þessu tagi. Ég ætla þess vegna ekki að segja að hæstv. ríkisstjórn beri þarna meiri sök en aðrir heldur deili hún henni með þeim sem á undan hafa gengið í flestum tilvikum. Hvað formið snertir a.m.k. er það svo, og mér finnst sjálfsagt að vera heiðarlegur í þeim efnum, að þar er því miður ekki um það að ræða að í fyrsta sinn sé gripið til slíkra aðferða. Það á hins vegar ekki við í öllum atriðum hvað innihaldið snertir og þar er að sjálfsögðu ástæða til að skoða hvern hlut fyrir sig í ljósi ríkjandi aðstæðna. Þar eru vissulega heldur dapurlegir hlutir á ferðinni í bland, svo sem smásmugulegur niðurskurður til ýmissa menningarliða. Nefni ég t.d. Menningarsjóð ríkisins, sem er ekki feitur göltur að flá en á nú samt að skerða um 6 millj. kr. Og ég hlýt að nefna 34. gr. þar sem hæstv. ríkisstjórn ræðst með harkalegum hætti á Framleiðnisjóð landbúnaðarins og sker hann niður um helming eða meira, jafnvel ríflega það, frá því sem lögbundin ákvæði búvörulaga gera nú ráð fyrir. Þetta er að sjálfsögðu að því leyti til verra en flest annað sem þarna er á ferðinni að í því felst í raun samningsrof af hálfu ríkisins. Þannig háttar til að framlög í Framleiðnisjóð landbúnaðarins, eins og þau eru samkvæmt gildandi lögum, eru hluti af og voru hluti af samningum ríkisvaldsins og bænda um ráðstafanir í landbúnaðarmálum sem miðuðu ekki síst að því að draga úr offramleiðslu hefðbundinna búvara og aðlaga framleiðsluna að þörfum innlends markaðar. Í staðinn lagði ríkisvaldið fram fé til stuðningsaðgerða í landbúnaðinum, fyrst og fremst í gegnum Framleiðnisjóð með búvörulögunum, ákvæðum í búvörulögum frá 1985 og síðari breytingum á þeim lögum. Ríkisstjórnin hefur sem sagt ákveðið að rjúfa þennan hluta þessa samkomulags með þessum hætti og mundi þó ýmsum sýnast að ekki væri síður þörf nú fyrir fjármuni til stuðningsaðgerða þeim miklu breytingum sem yfir ganga í íslenskum landbúnaði og strjálbýli um þessar mundir. Ég hlýt að harma að ríkisstjórnin velji þennan kost með þessum hætti og að hún skuli láta sveðjuna ganga svona djúpt, að taka í burtu meira en helminginn af fjármunum sjóðsins sem þýðir að ráðstöfunarfé hans á næsta ári verður hverfandi lítið þar sem talsverður hluti þess sem eftir stendur mun ganga til að greiða þegar tilfallnar skuldbindingar hjá sjóðnum. Þetta mundi heita á mannamáli að verið væri nánast að gelda Framleiðnisjóð landbúnaðarins og það er vissulega dapurleg niðurstaða í ljósi allra aðstæðna. Auðvitað mætti nefna þarna marga fleiri liði sem eru heldur illa leiknir. Ég nefni aðeins einn og það eru framlög til ferðamála. Undanfarin tvö, þrjú síðustu ár hefur tekist þrátt fyrir allt að þoka nokkuð upp á við framlögum ríkisins til Ferðamálaráðs eða öllu heldur minnka stuldinn á tekjum Ferðamálaráðs af hagnaði Fríhafnarinnar og hefur orðið veruleg raunaukning á þeim fjármunum sem Ferðamálaráð hefur haft handa á millum undanfarin tvö ár. Þetta er að mínu mati þeim mun dapurlegra sem það er nokkuð ljóst að ferðaþjónustan er einn fárra atvinnuvega, því miður, einn fárra atvinnuvega sem jafnt og þétt hefur vaxið undanfarin ár og árið 1991 verður væntanlega metár í þessum efnum þar sem gjaldeyristekjur íslensku þjóðarinnar af ferðaþjónustu fara eitthvað á tólfta milljarð kr. og er hún þar með líklega orðin þriðji eða fjórði stærsti gjaldeyrisaflandi landsins í hópi atvinnugreina. Auðvitað er dapurlegt ef við þurfum að búa þannig að okkar, ég vil nú ekki segja einu atvinnugrein, sem þó er í vexti og hefur ákveðna og nokkuð álitlega framtíðarmöguleika, að við þurfum að skera niður til hennar fjármagn. Það er samdóma álit allra sem til þekkja að það sé mikil þörf fyrir fjármuni í fyrirbyggjandi aðgerðir vegna aukins ferðamannastraums til landsins og það er satt best að segja dapurlegt að áform um að auka þessar tekjur í áföngum, eins og menn höfðu sett sér í stefnumörkun á sviði ferðamála á tveimur sl. árum, skuli nú ganga til baka. Það verður í öllu falli ekki rökstutt með því að þar sé um að ræða einhvern fjáraustur, eins og hæstv. forsrh. er tamt að orða það, í einhverja botnlausa hít í gjaldþrota atvinnugrein. Það er ekki svo. Hér er fyrst og fremst um það að ræða hvort þjóðin hefur efni á því að leggja eitthvað lítils háttar af mörkum til þess að forða náttúru landsins frá skaða vegna vaxandi átroðslu erlendra ferðamanna og aukins fjölda þeirra ár frá ári. Hin hlið málsins er óumdeild, þarna er á ferðinni ein fárra vaxandi atvinnugreina sem skilar miklum og vaxandi verðmætum í okkar þjóðarbú. Ég lofaði hæstv. forsrh. að stríða honum ekki vegna þeirra ákvæða sem hann ræddi nokkuð, um eyðingu refa og minka, og ekki eru í þessu frv. að mér skilst en eru hins vegar í athugasemdum og þar eru boðaðar breytingar á þessu frv. Það mun ég að sjálfsögðu ekki gera og sé þá ekki ástæðu til að ræða það ákvæði úr því að það er væntanlegt inn í þingið í frumvarpi. Við munum þá bara gera það síðar þegar þar að kemur, svona eitthvað lítillega. En sá sem hér talar hefur stundum haft augu á þessu ákvæði og þó að ýmsum þyki þetta jafnvel efni til að hafa í flimtingum, þá er ekki endilega svo. Staðreyndin er sú að, ef um það er að ræða að færa greiðslubyrðina yfir á sveitarfélögin, þá lendir hún þar sem síst skyldi, eðli málsins samkvæmt, þar sem það eru víðlendustu og strjálbýlustu sveitahreppar landsins sem mesta greiðslubyrðina bera af þessari starfsemi. Þess vegna er ekki svo að t.d. sé hægt að velta miklum kostnaði við eyðingu refa og minka yfir á Borgarsjóð Reykjavíkur sem þyldi alveg að taka á sig nokkra aukningu.  Herra forseti. Ég held að ég hafi þá nokkurn veginn tæmt þau efnisatriði sem ég ætlaði mér að ræða í þessari fyrri ræðu minni ef svo skyldi fara í umræðum um þennan bandorm, sem sumir hafa nú jafnvel kallað höggorm --- og vísa þá væntanlega til sögunnar um aldingarðinn Eden og hlutskipti höggormsins þar sem var ekki gott og leiddi ekki gott af sér eins og allir þekkja og þó. Óvíst er hvar við værum í dag ef þau hefðu ekki forðað sér úr aldingarðinum, forfeðurnir. --- En ég get ekki leynt því að mér finnst hér á ferðinni heldur dapurlegur vitnisburður um samhengisleysi hæstv. ríkisstjórnar hvað tök á efnahagsmálum snertir. Þetta frv. hefði í raun alls ekki átt að koma hér á dagskrá fyrr en og samtímis því --- og þá væntanlega í breyttu formi --- að ríkisstjórnin hefði náð einhverri niðurstöðu í viðleitni sinni til að taka á í efnahagsa- og atvinnumálum og gera þar ráðstafanir, og ekki fyrr en fyrir lægju niðurstöður um frekari áformaðan niðurskurð ríkisútgjalda á næsta ári, sem við hv. alþm. höfum því miður, a.m.k. þeir sem hér eru, eingöngu fregnað af í fjölmiðlum enn þá. Það er augljóslega tvíverknaður að vera að ræða um þessa hluti hér og nú, hafandi ekkert í höndunum um það sem væntanlegt er. Satt best að segja er það augljóslega svo, nú þegar kominn er --- gott ef ekki 6. des., herra forseti, það er a.m.k. eitthvað í nágrenni við það, að öll vinnan að fjárlögunum og öðrum efnahagsfrumvörpum hér inni er í fullkominni óvissu og uppnámi vegna stöðu mála. Það er ekki stjórnarandstöðunni að kenna. Það er ekki ræðuhöldum eða þingskapaumræðum hér á Alþingi að kenna. Það er vegna þess að ekki hafa komið frá hæstv. ríkisstjórn þær niðurstöður og þeir hlutir sem þaðan eru þó boðaðir og sem við þurfum að fá til að geta tekið á þessum málum. Ég ímynda mér að það hljóti að vera alveg nákvæmlega eins inni í hv. fjárln. eins og það er í efh.- og viðskn. að í raun og veru hangi þessir hlutir allir í lausu lofti þangað til einhverjar niðurstöður fást í þessi efni og því fyrr sem það gerist því betra. Úr því að hæstv. ríkisstjórn velur engu að síður að láta þetta frv. koma til umræðu, og taka tíma í að ræða það hér á hinu háa Alþingi, þá er ekki að fást um það. Við teljum það væntanlega ekki eftir okkur, alþingismenn, að gera það. En augljóslega verður ekki meira að gert en að ljúka umræðu um þetta mál og senda það til nefndar. Þar hlýtur það að bíða þangað til hægt er að taka til við að vinna þessa hluti uns hæstv. ríkisstjórn hefur komið sér saman um einhverjar aðgerðir og ráðstafanir í efnahagsmálum, ef hún þá gerir það.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um svokallaðar ráðstafanir í ríkisfjármálum, virðulegt nafn á býsna vondu frv., hinn svokallaði bandormur. Ég verð að segja að mér hefur alltaf þótt þessi samlíking við sníkjudýrið bandorm heldur ógeðfelld en það má til sanns vegar færa að sá lagaormur sem hér er á ferð hlykkjast um æðar þjóðfélagsins og sýgur til sín næringu frá þjóðarlíkamanum, veikir, lamar og dregur jafnvel til dauða starfsemi sem ætti að blómstra. Í þessum lagabálki er að finna svokallaðar ráðstafanir sem ná allt frá hinum stóru málaflokkum heilbrigðis- og tryggingamála, og boða niðurskurð upp á allt að 1.270 millj. kr., til breytinga á lögum um eiturefni og hættuleg efni, þar sem verið er að eltast við eina milljón kr. Þá má finna í frv. 20 svokallaðar ,,þrátt-fyrir-greinar`` þar sem fjárveitingar til ýmissa sjóða og verkefna eru skertar um rúman milljarð. Samtals er um að ræða niðurskurð og breytingar upp á tæpa 3 milljarða kr. En þó að þetta frv. sé komið fram þá höfum við alþingismenn enn þá enga yfirsýn yfir ríkisfjármálin í heild. Fjárlögin eru enn í uppstokkun og endurskoðun og það er lítið komið fram af fjáröflunarfrumvörpum ríkisstjórnarinnar. Þetta ræðst auðvitað af því ástandi sem skapast hefur í þjóðfélaginu. Á fund efh.- og viðskn. í morgun mættu fulltrúar Þjóðhagsstofnunar og Seðlabankans til að gera okkur grein fyrir þeim breyttu forsendum sem við stöndum frammi fyrir. Og þá kom fram að í ár spáir Þjóðhagsstofnun 5,7% samdrætti í þjóðartekjum. Alþingismenn minnast líklega flestir áranna 1967--70 þegar mikið áfall reið yfir þjóðarbúið. Árið 1968 varð sú kreppa dýpst og nam þá 6% samdrætti í þjóðartekjum. Nú er spáð 5,7% samdrætti. Það má því öllum vera ljóst að sá vandi sem við stöndum frammi fyrir er mjög stór. Sá vandi felst í því að fram undan er samdráttur í fiskveiðum, fyrirtæki eru að fara á hausinn í stórum stíl, sem þýðir það að fólk missir vinnuna. Kvótinn hefur verið að þjappast saman á æ færri hendur sem gerir ýmsum litlum byggðarlögum erfiðara fyrir. Og hallinn á ríkissjóði er auðvitað mikill. Þeir spámenn Þjóðhagsstofnunar og Seðlabankans lýsa því að fyrirhugaðar lántökur og viðskiptahalli ríkisins séu meðal allra stærstu vandamála sem við er að glíma og auðvitað viðurkennum við það. Við vitum líka að bruðlað hefur verið árum saman með opinbert fé. Því hefur verið varið í ýmis illa undirbúin og misheppnuð ævintýri svo sem fiskeldi og loðdýrarækt. Og skuldastaða þjóðarinnar er mjög alvarlegt mál. Síðan bætist þar ofan á sú árás sem núv. ríkisstjórn er að gera á velferðarkerfið og mun verða til þess að kjör fólks í landinu, fjölskyldnanna í landinu, munu versna. Á slíkum tímum er mikilvægara en nokkru sinni að auka jöfnuð í þjóðfélaginu og tryggja hag þeirra sem verst standa og að gera allar hugsanlegar ráðstafanir til þess að halda uppi vinnu í landinu. Á margnefndum fundi í morgun kom fram að einn mesti samdráttur og ein mesta breyting sem orðið hefur í efnahagsmálum er samdráttur í fjárfestingum. Það er ekki verið að fjárfesta í neinum arðbærum framkvæmdum eða fyrirtækjum. Það er ekki bara stöðnun sem þar á sér stað heldur hreinn samdráttur. Við hljótum að spyrja okkur: Hvernig á að taka á þessum málum? Við kvennalistakonur höfum lagt fram þá tillögu að það lánsfé sem Landsvirkjun þarf ekki á að halda og reyndar Vatnsleysustrandarhreppur líka, rúmir 6 milljarðar kr., verði að hluta til notað af hinu opinbera til þess að fjárfesta í arðbærum framkvæmdum. Þegar ég tala um arðbærar framkvæmdir er ég m.a. að tala um samgöngukerfið, rannsóknir og ýmislegt það sem má verða til þess að skapa vinnu. Að okkar dómi þarf að gera víðtæka áætlun um fjölbreytta atvinnusköpun, sem ekki síst tekur mið af stöðu kvenna á landsbyggðinni, því að það kemur æ betur í ljós að atvinnuleysið bitnar verr á konum en körlum. Það þarf t.d. að byrja á auðlindakönnun, það þarf að efla rannsóknir og upplýsingaöflun, veita þeim aðilum sem eru að spá í hvers konar framfarir í atvinnumálum aðgang að upplýsingum og leita þarf eftir frumkvæði fólksins í landinu. Þá er nauðsynlegt að stokka upp ríkiskerfið, fara markvisst ofan í stofnanir ríkisins, spyrja okkur um það hvert hlutverk ríkisins á að vera, hvaða stofnanir eru nauðsynlegar, hvaða þjónustu er hægt að koma til annarra. Auka þarf ábyrgð stofnana, gera starfsfólk og stjórnendur ábyrga fyrir rekstri hinna ýmsu stofnana og ekki síst að leita til starfsmanna eftir tillögum um hagræðingu og sparnað. Og það þarf að draga úr því bruðli og þeim flottræfilshætti sem hér hefur tíðkast um áratugaskeið. Þá vil ég einnig nefna að ég tel að það eigi aftur að færa vald til sveitarfélaganna en ekki að draga valdið frá þeim eins og hefur verið gert að undanförnu. Endurskoða þarf skattakerfið með það að markmiði að færa skattbyrðina frá hinum lægst launuðu til hinna sem meira hafa. Þá er lífsnauðsynlegt að endurskoða fiskveiðistefnuna þannig að fiskveiðiheimildir tengist byggðum en þó með þeim sveigjanleika að rekstur fiskvinnslunnar verði sem hagkvæmastur. Finna þarf milliveg þannig að grundvellinum sé ekki kippt undan heilu byggðarlögunum, þ.e. ef þau eiga sér tilverugrundvöll. Þá vil ég síðast en ekki síst nefna að það er nauðsynlegt að stokka upp launakerfið í landinu með sérstöku tilliti til kvenna til þess að auka jöfnuð og réttlæti. Ekki síst vil ég benda á að fram þarf að fara nýtt starfsmat sem hefur það markmið að draga úr hinum óréttláta launamun sem við búum við. En hvað gerir ríkisstjórnin? Hún leggur fyrir okkur tillögur í fjárlagafrv., í bandorminum sem hér er til umræðu, og það verður að koma í ljós hvað þau frv. sem eru á leiðinni fela í sér. En tillögur ríkisstjórnarinnar fela fyrst og fremst í sér niðurskurð og tilfærslu á kostnaði, þ.e. hluta af kostnaðinum við rekstur þjónustu ríkisins er velt yfir á heimilin í landinu. Það er verið að klípa af einstaka liðum og það er verið að grípa til ráðstafana í sjávarútvegi sem óvíst er hvað kemur út úr. Stefnan er að hagræða, og ég get auðvitað tekið undir það að nauðsynlegt er að hagræða, bæði í ríkisrekstrinum og í atvinnurekstrinum almennt. En eins og stefnan kemur fram hjá ríkisstjórninni birtist hún fyrst og fremst í því að fyrirtæki eigi að fara á hausinn. Að ríkið eigi ekki að grípa inn í hverjar sem aðstæður kunna að vera. Nú skal ég ekki draga dul á það að víða er nauðsynlegt að stokka upp rekstur fyrirtækja og það eru mörg fyrirtæki sem eiga sér ekki rekstrargrundvöll. En við verðum að horfa á málin í tengslum við þá stefnu sem við viljum reka í byggðamálum. Við verðum að horfa á þau með það markmið að grundvellinum sé ekki kippt undan heilu byggðarlögunum. Enn hefur ekkert verið gert til þess að grípa á því stóra vandamáli, og kannski erfiðasta vandamáli sem við er að glíma, sem er að ná niður vöxtunum. Að mínum dómi er hæstv. ríkisstjórn að fara heldur hratt í sakirnar. Ég held að betra væri að gera áætlun til nokkurra ára og ná hallanum á ríkissjóði niður á lengri tíma til þess að afleiðingarnar verði ekki jafngrimmilegar og þær virðast ætla að verða. Ég óttast að sú spá sem Þjóðhagsstofnun hefur sett fram varðandi atvinnuleysi á næsta ári sé heldur væg. Ég óttast að ríkisstjórnin sé að setja af stað keðjuverkun með aðgerðum sínum sem mun valda því að atvinnuleysi verði meira en spáð hefur verið. En við skulum svo sannarlega vona að svo verði ekki. Ég ætla þá að víkja að því frv. sem er til umræðu og skoða nokkra þætti þess. Þær stöllur mínar sem eiga eftir að tala á eftir munu taka fyrir ýmsa aðra þætti. Ég ætla þá fyrst að víkja að skólamálunum. Á sl. vori voru samþykkt ný lög um grunnskóla sem fela í sér miklar og nauðsynlegar endurbætur á grunnskólanum. Að mínum dómi voru þær tillögur sem þá voru samþykktar löngu tímabærar því að staðreyndin er sú að okkar grunnskólakerfi er mjög gamaldags og úrelt að því leyti að þar eru stórir, fjölmennir bekkir, skólar eru tví- og þrísetnir, börn fá ekki máltíð í skólum, þeim er ekki tryggð vist í skólunum eftir að kennslutíma lýkur og áður en vinnutíma foreldra lýkur. Sú stefna að leggja áherslu á mismunandi þarfir einstaklinganna hefur því miður alls ekki náð fram að ganga. En þetta frv. sem Alþingi samþykkti sl. vor átti að bæta úr þessu að nokkru leyti. En hvað gerir ríkisstjórnin í þessu svokallaða frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum? Hún ræðst á skólakerfið, grunnskólana, þar sem þörfin er mest á breytingum og bótum og sker þar niður um 40 milljónir. Það er ekki ýkja há upphæð miðað við þær miklu framfarir sem þarna er um að ræða. Það sem er gert með þessum niðurskurði er í fyrsta lagi að fresta fækkun nemenda í bekkjum grunnskólans. Það er verið að fresta því að koma á máltíðum í skólum. Það er verið að fresta ráðningu aðstoðarskólastjóra. Það er verið að fresta stofnun grunnskólaráðs. Það er verið að fresta því að lengja kennslutíma yngstu barnanna sem er fáránlega stuttur. Það er verið að fresta ákvæðum um skólaathvarf í hverjum skóla. Það er verið fresta ráðningu námsráðgjafa í grunnskólum. Og fellt er niður ákvæði um að stefnt skuli að því að grunnskólar verði einsetnir á næstu tíu árum. Ég verð að segja það, herra forseti, að þessi kafli frv. er vægast sagt sorglegri en tárum tekur. Að hagsmunum yngstu skólabarnanna skuli fórnað í þessum ráðstöfunum upp á litlar 40 millj. kr. Þetta er í hrópandi andstöðu við alla þróun skólamála í nálægum löndum og í hinum iðnþróaða heimi þar sem verið er að auka fjárveitingar til skólamála og leggja aukna áherslu á umbætur í skólastarfi vegna þess að það er viðurkennt af öllum að menntun er undirstaða framfara og sóknar í framtíðinni. Þess vegna er sú stefna sem hefur verið mörkuð hörmuleg og ég mótmæli þessu harðlega. Þetta var um skólann. Ég ætla aðeins að nefna það hvernig lögin snúa að bændum því að bændur eru einn hópurinn sem verður fyrir skerðingu með þessu frv. Í fyrsta lagi er verið að skerða jarðræktarlögin, lögbundin framlög og verðbætur á þær upphæðir. Og Stofnlánadeild landbúnaðarins verður fyrir 40 millj. kr. niðurskurði, forfalla- og afleysingaþjónusta bænda 55 millj. kr., mat á sláturafurðum 8,9 millj. kr. og svo er Framleiðnisjóður skorinn niður um hvorki meira né minna en 360 millj. kr. Ég tel nauðsynlegt að endurskoða landbúnaðarkerfið mjög rækilega. Ég spyr mig t.d. hvaða réttlæti sé í því að ríkið borgi forfalla- og afleysingaþjónustu bænda. Hvers vegna á ríkið að borga þó að bændur bregði sér frá búi? Og það er margt varðandi skipulag landbúnaðarins sem þarf að skoða. En það er hér eins og víða annars staðar að það er verið að höggva að rótunum. Hlutverk Framleiðnisjóðs er m.a. að ýta undir nýsköpun og framfarir í landbúnaði og honum hefur tekist að styðja bændur í því að skapa ný atvinnutækifæri. En með þeim niðurskurði, sem hér er boðaður, blasir sú staðreynd við að Framleiðnisjóður mun hafa um 60 millj. kr. til lögbundinna verkefna vegna þess að það er verið að leggja á hann og raunar sækja í hans sjóði til þess að standa undir ýmsum öðrum greiðslum. Þetta finnst mér vera dæmi um rangar áherslur í ríkisfjármálum. En eins og ég nefndi og segi enn og aftur þá þarf að skoða landbúnaðarkerfið algjörlega upp á nýtt, ekki síst í ljósi þess sem er að gerast í GATT-viðræðunum sem munu þýða miklar breytingar fyrir landbúnaðinn og fyrir stöðu bænda. Ég get nú ekki stillt mig um að nefna aðeins kosningaauglýsingarnar sem lækka á um 10 millj. kr., og ég spyr eins og aðrir þingmenn: Boðar þetta kosningar á næsta ári? Hvað liggur á að vera að taka á því þjóðþrifamáli? Ég get ekki annað en gagnrýnt þetta ákvæði því að það er partur af lýðræðinu að fólk eigi auðvelt með að átta sig á því hverjir eru í framboði og geti kynnt sér það rækilega. Eins og síðasti ræðumaður nefndi hafa auglýsingar framboða haft sitt að segja fyrir fjáröflun stjórnmálasamtakanna þó að það eigi kannski ekki að skipta meginmáli. Aðalatriðið er auðvitað það að allur almenningur í landinu hafi góðan aðgang að upplýsingum um það hverjir eru í framboði. Ég ætla næst að koma aðeins inn á húsnæðismálin. Í frv. eru boðaðar breytingar á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins og þar er einkum um tvö mál að ræða. Annars vegar á að taka fyrir lánveitingar úr Byggingarsjóði ríkisins og það get ég tekið undir. Ég tel rétt að hætta þeim lánveitingum og þó fyrr hefði verið því að það er afar óheppilegt að vera með mörg kerfi í gangi. En auðvitað verður að klára kerfið og veita þeim lán sem hafa fengið lánsloforð og hafa þar með lagalegan rétt sín megin. En það er hitt málið, 3,5% óafturkræft framlag sveitarfélaganna sem ég vil gera að umræðuefni. Það eru u.þ.b. tvö ár síðan þeim hluta laganna um Húsnæðisstofnun ríkisins sem fjalla um félagslega húsnæðiskerfið var breytt. Þá var tekið út ákvæði um óafturkræft framlag sveitarfélaganna. Það var þá 10% af lánsupphæðinni á íbúð. Það var mjög ákveðin ástæða til þess að framlagið var tekið út á sínum tíma og ástæðan var fyrst og fremst sú að mörgum sveitarfélögum var þetta um megn. Þar af leiðandi var verið að reyna að hvetja sveitarfélögin með þessum hætti og beinlínis að létta á þeim með því að leggja niður þetta framlag þannig að þeim yrði ákveðin hvatning að byggja félagslegt húsnæði. Þetta 3,5% gjald eða óafturkræft framlag er talið samsvara gatnagerðargjöldum og í sjálfu sér er ekkert óeðlilegt við það að sveitarfélögin leggi eitthvað af mörkum. En eins og oft áður verður aðeins að skoða mismunandi stöðu sveitarfélaganna og það verður líka að horfa á þetta í því samhengi að einmitt í þessu frv., sem er til umræðu, er verið að leggja fleiri gjöld og meiri álögur á sveitarfélögin. Ég ítreka þá spurningu sem hefur komið fram til hæstv. forsrh.: Er þetta gert í samráði við sveitarfélögin? Hvað segja sveitarfélögin um þetta framlag og önnur gjöld sem lögð eru á þau? Ég ætla þá að víkja að hinum svokölluðu ,,þrátt-fyrir-ákvæðum``. Ég stikla hér á stóru í trausti þess að aðrar þingkonur Kvennalistans taki ýmis önnur mál fyrir á eftir sem virkilega eru verð umræðu. Fyrst ætla ég að koma að Ríkisútvarpinu. Um árabil hefur sá lögbundni tekjustofn, sem Ríkisútvarpið á að fá, þ.e. aðflutningsgjöld af innfluttum hljóðvarps- og sjónvarpstækjum, verið af því tekinn. Nú nemur þessi upphæð 180 millj. kr. Ekki eru margir dagar síðan fjöldi þingmanna fór í pontu til að býsnast yfir ástandinu í dreifikerfi útvarpsins. Menn muna eflaust að langlínumastrið féll í óveðrinu sl. vetur. Þannig er alveg ljóst að Ríkisútvarpið stendur frammi fyrir miklum og nauðsynlegum framkvæmdum, en hvernig á það að geta sinnt þeim þegar þessar lögboðnu tekjur eru af þeim teknar ár eftir ár? Þetta tel ég vera hið alvarlegasta mál. Þá vil ég nefna þjóðminjalögin. Samkvæmt þeim á ákveðið gjald að renna í svokallaðan húsafriðunarsjóð. Ríkissjóður getur heldur ekki stillt sig um að klípa af þeirri fjárveitingu og tekur í sinn hlut 24,5 millj. kr. af því sem renna átti í húsafriðunarsjóð. Nú gæti sumum sýnst að þetta mál væri kannski ekki eins alvarlegt og margt annað. En svo vill til að húsafriðunarsjóður á að annast ýmsar þær menningarsögulegu byggingar sem við eigum --- og eru ekki allt of margar --- en því miður er ástand þeirra margra mjög alvarlegt. Margar byggingarnar, og nefni ég sérstaklega gömlu torfbæina, eru mjög illa á sig komnar. Hvað verður um ferðamannaiðnaðinn í Skagafirði ef loka þarf Glaumbæ fyrir ferðamönnum? Hvers konar áherslur eru þetta, að vera að klípa af þessum gjöldum? Þetta kemur niður annars staðar. Þetta bitnar jafnvel á atvinnulífinu annars staðar, á ferðaþjónustunni. Ég vil nefna Menningarsjóð sem er skorinn niður um 5,5 millj. kr. Það er svo sem ekki há upphæð en hefur sitt að segja. Þetta tengist því að ríkisstjórninn hefur boðað að hún ætli að breyta lögum um Menningarsjóð og hætta þeirri útgáfustarfsemi sem Menningarsjóður hefur annast. Menningarsjóður hefur gefið út ýmis fræðirit sem erfitt hefur reynst að fá gefin út annars staðar, rit sem seljast á löngum tíma en hafa ómetanlegt gildi. Ég ætla ekki að gera athugasemd við það að 30 millj. kr. eru teknar af því fé sem renna átti til Þjóðarbókhlöðunnar og því varið til viðgerða á Bessastöðum. Sem betur fer hefur verið söðlað um, Þjóðarbókhlaðan fær nú mjög aukna fjárveitingu frá því sem verið hefur þannig að menn eru loksins farnir að sjá fyrir endann á því hneyksli. Það tel ég vera til bóta. Ég vil að lokum nefna Ferðamálasjóð sem er skorinn niður um hvorki meira né minna en 116 millj. kr. Þarna er einmitt komið að einu þessara atriða þar sem verið er að klípa í starfsemi sem getur skilað af sér miklu í framtíðinni því að mikið verk er óunnið í ferðamálaþjónustu á Íslandi. Það er ekki bara í því að koma upp gistiaðstöðu og veitingastöðum heldur í öllu skipulagi og ekki síst að gera það sem vert er að skoða á Íslandi aðgengilegt. Ég get nefnt þann mikla sögustað okkar, Skálholt. Þar er ekki nokkur skapaður hlutur. Að vísu hægt að kaupa sér kaffi. Það er ekki einu sinni búið að grafa upp gamla bæinn í Skálholti. Það er ekkert gert fyrir þessa sögustaði. Á Þingvöllum vantar ýmsa þjónustu, einnig á Hólum í Hjaltadal. Margt er hægt að gera til þess að gera þessa ferðamannastaði aðgengilega. Og ég minnist nú ekki á söfnin. Ég get ekki stillt mig um að minna á þá hörmung sem heitir Þjóðminjasafn Íslands. Líklega er allt á floti þar núna í þessu regnveðri sem hér gengur yfir. Það safn er svo gamaldags og úrelt að maður hreinlega veigrar sér við að fara þangað. Ég veit ekki hvort menn gera sér grein fyrir því að það var sett upp einhvern tímann á árunum eftir stríð og þar hefur varla verið hreyfður nokkur hlutur síðan. Þar gengur fólk inn í sali og kíkir í skápa og þar stendur m.a. ,,döggskór`` --- hversu margir vita hvað döggskór er? Allt sem lýtur að kynningu í þessum söfnum er í ólestri. Þetta er okkar þjóðararfur sem búið er að koma fyrir á þessum stað. Þarna eru gripir sem eru einsdæmi í veröldinni en það er ekkert sem sýnir það, það er ekkert sem dregur það fram, fyrir svo utan það náttúrlega hvað byggingin sjálf er í hörmulegu ásigkomulagi. Herra forseti. Ég hef vikið að nokkrum atriðum sem snerta þetta frv. sem hér er til umræðu. Ég vil segja það að lokum að ég er að sjálfsögðu andvíg þessu frv. og mun greiða atkvæði gegn því þó að í því sé að finna einstök atriði sem ég get tekið undir. Meiri hluti þess er vondur, svo vondur að það er ekki með nokkru móti hægt að samþykkja þetta frv. Hér er á ferðinni niðurskurður og á meðan ríkisstjórnin nýtir sér ekki þær leiðir sem færar eru til tekjuöflunar, svo sem með skatti á fjármagnstekjur, hátekjuskattþrepi, lúxussköttum af ýmsu tagi, bættri innheimtu vangoldinna gjalda og því að taka á svarta markaðnum og því neðanjarðarhagkerfi sem hér þrífst er ekki hægt að samþykkja frv. Meðan ekki er reynt að afla tekna með þessum aðferðum get ég ekki samþykkt þennan niðurskurð. Ég get ekki séð að ástæða sé fyrir svo miklum niðurskurði meðan menn ekki reyna að afla sér tekna. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni í morgun að það væru til tvær leiðir, annars vegar að skera niður en hins vegar að hækka skatta. Það er hægt að fara bil beggja, hæstv. forsrh. Það er hægt að reyna að hagræða og spara en það er líka hægt að afla tekna þar sem þær eru og það á að gera. Ég ítreka það að ég mun greiða atkvæði gegn þessu frv.

Hæstv. forseti. Við höfum nú hlýtt á boðskap hæstv. forsrh. er hann mælir fyrir þessu frv. sem hér er til umræðu um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992. Ég verð að segja að það minnti mig á gamla setningu sem einhvern tímann var sögð: ,,Það er stórt orð Hákot``. Að tala um að þetta séu ráðstafanir í ríkisfjármálum er a.m.k. ekki það sem við áttum von á þegar við hlýddum á hæstv. forsrh. og héldum að hann ætlaði að ræða um efnahagsaðgerðir í víðara samhengi. Þetta frv. er fyrst og fremst fylgifrv. með fjárlagafrv. og getur vart talist efnahagsráðstafanir nema að mjög takmörkuðu leyti og reyndar sýnist mér að í frv. sé ýmislegt sem dregur úr þeim aðgerðum til aðhalds og sparnaðar sem fjárlagafrv. þó gerði ráð fyrir. Sumu af því get ég fagnað og vil lýsa stuðningi við en kem nánar að þeim atriðum síðar. Hér er um það að ræða að sparnaði er í verulegum mæli velt t.d. yfir á sveitarfélögin. Einnig er verulegum byrðum velt yfir á atvinnulífið. Hvar eru efnahagsráðstafanirnar sem við teljum að nauðsynlegar séu fyrir atvinnulífið sem nú á í vök að verjast? Hvenær á að snúa frá þessari ,,kemur-mér-ekki-við``-stefnu ríkisstjórnarinnar sem hefur í för með sér gjaldþrot og atvinnuleysi og á örugglega eftir að sýna sig og sanna enn betur á næstu vikum og mánuðum en við sjáum í dag og er það þó farið að segja til sín á nokkrum stöðum? Hvenær á að sýna hugmyndir um þann mikla sparnað sem hæstv. forsrh. talaði um áðan og nefndi líka í sjónvarpsfréttum og fréttum fjölmiðla undanfarna daga, að nú væri verið að glíma við 11 milljarða halla á ríkissjóði? Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir 4 milljarða kr. halla og það á að reyna að halda við það markmið, að því er mér skilst, og þá spyr ég hvar á að ná þessum 7 milljörðum? Eins og ég nefndi áðan þá sýnist mér hér vera dregið úr áður boðuðum sparnaði. Í ræðu sinni eyddi hæstv. forsrh., í upphafi umræðna, verulegum tíma í að tala um liðna tíð eins og honum er tamt og ræddi m.a. um hvernig Framsfl. og framsóknarmenn hefðu staðið að málum hér áður. Því hefur reyndar hv. þm. Steingrímur Hermannsson svarað að nokkru leyti og ég ætla ekki að orðlengja um það. Nokkur atriði fundust mér þó sérkennileg í ræðu hæstv. forsrh., t.d. þegar hann talar um að þær aðgerðir, efnahagsaðgerðir og björgunaraðgerðir, sem gripið var til 1988 eftir gjaldþrotastefnuna sem þá hafði því miður verið fylgt um tíma og leiddi til þess að sú ríkisstjórn sem þá var við völd gafst upp eða sagði af sér, fór frá völdum. Sú gjaldþrotastefna sem þá var við lýði leiddi til þess að gripið var til björgunaraðgerða og það kallaði hæstv. forsrh. að hygla sér og sínum --- ef ég náði rétt hans ummælum --- að aðstoða burðarása í atvinnulífi hinna ýmsu byggðarlaga eins og vissulega var gert. Síðan bætti hæstv. forsrh. um betur og bætti við: Þeir skulu fá að horfa framan í staðreyndirnar. --- Þeir skulu fá að horfa framan í staðreyndirnar. --- Horfa framan í hvað? Horfa framan í þessa úrræðaleysisstefnu hæstv. núv. ríkisstjórnar, horfa framan í gjaldþrotin og atvinnuleysið sem við blasir. Ég spyr hæstv. forsrh. hvort hann sé þarna, þegar hann segir ,,þeir skulu fá að horfa framan í þetta``, að tala t.d. til fólksins á Árskógsströnd sem nú stendur frammi fyrir því að rækjuvinnslan þar er að lokast. Það var lokað á rafmagn þar í gær. Lítil skuld upp á tæpa 1 millj. kr. réði þar úrslitum sem þýðir að fyrirtækið stöðvast og þá er auðvitað stutt í gjaldþrotið, líklegt að það blasi við. Fólkið í því byggðarlagi er þar með orðið atvinnulaust. Útgerðarfyrirtæki sem eiga inni hjá þessari litlu rækjuvinnslu verða sjálfsagt einnig gjaldþrota í kjölfarið ef ríkisstjórnin ætlar að halda sig við þetta aðgerðaleysi. Þá er það þetta sem blasir við, ekki bara á Árskógsströnd heldur í fjölmörgum öðrum byggðarlögum. Ég vona sannarlega að við fáum fyrr en seinna að heyra eitthvað nýtt og eitthvað annað frá hæstv. ríkisstjórn um það hvernig við getum brugðist við vanda af þessu tagi. Mér sýnist að að öllu óbreyttu muni landsbyggðinni blæða út. Fjárlagavinnan er nánast í strandi. Þar veit ég að er ekki við hv. formann fjárln. að sakast heldur miklu fremur við hæstv. ríkisstjórn sem gefur ekki svör, a.m.k. ekki enn þá, um það hvernig eigi að grípa til aðgerða. Það er til lítils að glíma við fjárlagafrv., eins og það liggur nú fyrir með þeim tölum sem þar er að finna, ef við eigum í vændum næstu daga að fá einhverjar allt aðrar niðurstöður. Ég hygg að þar sé um að ræða stóra hluti ef marka má þessar hugmyndir sem settar eru fram um þörf á niðurskurði upp á marga milljarða króna. Forsrh. ræddi hér lítils háttar um vexti í sinni ræðu og talaði um, eins og stundum áður, að skilyrði þyrfti að skapa fyrir almennri vaxtalækkun. Hvað á hæstv. forsrh. nánar við með því þegar hann talar um að það þurfi að skapa skilyrði fyrir vaxtalækkuninni? Ríkisstjórnin stóð fyrir því í vor, skömmu eftir að hún kom til valda, að hækka alla vexti í landinu með handafli. Vissulega var það ekkert annað en handafl sem leiddi til gífurlegrar vaxtahækkunar sem varir enn. Ég spyr því eftir því, bæði hæstv. forsrh. og reyndar einnig hæstv. sjútvrh., sem því miður er nú ekki hér í salnum, en hann hefur látið að því liggja að á handleiðslu þurfi nú að halda frá stjórnvöldum, handleiðslu ríkisvaldsins til þess að koma vöxtunum niður. Ég veit ekki hvort það er mikill munur á að tala annars vegar um handleiðslu við þetta verkefni og handafl, sem stundum hefur verið rætt um áður, og ég leyfi mér a.m.k. að fullyrða að handafl var notað þegar ríkisstjórnin hækkaði vextina í vor og það virðist erfiðara að knýja þá niður heldur en upp. Ég heyrði bankastjóra halda því fram á fundi sem ég sat á nýlega, bankastjóra eins af stærri bönkunum, að nú væri hægt að ná niður vöxtum. Til þess væri svigrúm og menn ættu að beita sér að því. En það er eitthvað sem vantar, það er einhver tregða, það vantar eitthvert samstarf og handleiðslu um að ganga í verkið. Reyndar hafa aðilar vinnumarkaðarins reynt að beita sér fyrir því og átt viðræður við bankana, bæði vinnuveitendur og launþegar, en því miður þá virðist sem bankakerfið vilji ekki vinna með og engin viðbrögð komu frá stjórnvöldum og ríkisstjórn í þessu sambandi. Mig langar að grípa niður í viðtal við fulltrúa sem hafa tekið þátt í þessum viðræðum, sem voru í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins 3. des. sl. en þá var rætt við Björn Grétar Sveinsson, formann Verkamannasambandsins, þar sem hann ræðir m.a. um að það sé nauðsynlegt að vekja tiltrú í sambandi við lækkun vaxta og það sé mikilvægt markmið í sambandi við kjarasamninga. Björn Grétar Sveinsson segir, með leyfi forseta: ,,Mér virðist svona eins og aðilar í þjóðfélaginu sem fara með efnahagsmálin og fjármálin séu jafnvel ekki tilbúnir í þessar aðgerðir, sameiginlegu aðgerðir, um að forða því að allt fari héðan til helvítis á of háu vaxtastigi.`` Of hátt vaxtastig í landinu er nú einn aðalvandi atvinnulífsins. Eitt aðalviðfangsefnið sem ríkisstjórnin ætti að snúa sér að er að reyna að ná vöxtum niður. Við vitum það að eftir aðgerðir, m.a. skuldbreytingar og aðgerðir í gegnum sjóðakerfið undanfarin ár, þá er atvinnulífið veikt fyrir vaxtahækkununum. Ég geri mér alveg fyllilega grein fyrir því og það er alvarlegast í stöðunni eins og er. Ég spyr því eftir handleiðslunni. Hvenær er von á því að ráðherrar í ríkisstjórninni treysti sér til þess að taka á þessum málum, eins og reyndar Björn Grétar Sveinsson var spurður að í viðtalinu á dögunum, í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins? Þegar hann er spurður að því hvort ekki sé komið að því að ráðherrar í ríkisstjórninni verði að grípa inn í málin ef eitthvað eigi að verða af kjarasamningum svarar Björn Grétar því, með leyfi forseta, svo: ,,Það þýðir ekkert fyrir einhverja menn í einhverri ríkisstjórn að segja að þetta sjáist eftir einhvern ákveðinn tíma. Þeir verða að fá að koma inn í þessar viðræður og sýna lit. Það er eini ráðherrann sem ég hef heyrt sýna lit í sambandi við nafnvextina og síðan raunvextina, það er Þorsteinn Pálsson sjávarútvegsráðherra. En ég hef bara ekkert orðið var við stuðning annarra í því máli. Það er enginn stuðningur í ríkisstjórninni við það verkefni, sem nú er eitthvað það brýnasta, að ná niður vaxtastiginu.`` Ég held að það sem hér er til umræðu og það frv. sem liggur fyrir sé ekki gott innlegg í kjarasamningana sem nú eru í gangi í þjóðfélaginu. Það er sem sagt ekkert gert í sambandi við vaxtamálin. Gjaldþrotastefnunni er framfylgt áfram, ráðist er á réttindi þess fólks sem verður atvinnulaust við gjaldþrot og reyndar hafa samtök launþega og vinnuveitenda mótmælt þessu. --- Það er ánægjulegt að hæstv. félmrh. gengur nú í salinn og ég ætla einmitt að fá að ræða svolítið við hana á eftir um þetta atriði frv., þ.e. breytingarnar hvað varðar ríkisábyrgð á gjaldþrotum. --- Síðan er boðað líka, þó að það sé ekki í þessu frv., að þrengja eigi bótarétt hjá atvinnuleysistryggingunum. Það er m.a. boðað í greinargerð fjárlagafrv. Í yfirliti í fjárlagafrv. um þær lagabreytingar sem nauðsynlegt sé að grípa til vegna fjárlagagerðarinnar eru m.a. taldar upp þær breytingar, sem eru fluttar í þessu frv., en það vantar ýmislegt annað sem þar er talið upp og er ekki nefnt, t.d. í sambandi við tekjurnar. Við höfum ekki enn séð hér í hv. Alþingi, og þar af leiðandi ekki heldur fengið til umfjöllunar í nefndum þingsins, nema eitt frv. sem varðar tekjumálin. Það er frv. um skattinn á verslunar- og skrifstofuhúsnæði og allir hafa orðið vitni að því hér í hv. þingi hvers lags þrautaganga það hefur verið fyrir hæstv. ríkisstjórn að koma því máli áfram í sínum eigin röðum. En fleira er boðað. Boðaðar eru breytingar á tekjuskattinum í fjárlagafrv. en við höfum ekki séð neitt af því sem þar er á döfinni, hvaða hugmyndir eru nú uppi hjá hæstv. ríkisstjórn hvað varðar breytingar á tekjuskatti. Það er einnig boðað í fjárlagafrv. að breyta þurfi ákvæðum um Lánasjóð ísl. námsmanna og við höfum reyndar fengið upplýsingar um það í hv. fjárln. að þar vanti að óbreyttu a.m.k. 600 millj. kr. Það er töluvert mikil upphæð og væri forvitnilegt að heyra það frá hæstv. ráðherrum hvað rætt hefur verið um það á ríkisstjórnarfundum seinustu daga, í gær og í morgun, og á hverju við eigum von hvað varðar málefni lánasjóðsins. Við vitum það líka, í sambandi við þessar hugsanlegu breytingar á ákvæðum um Atvinnuleysistryggingasjóðinn, að nú stefnir því miður í meira atvinnuleysi en áður var áætlað og þjóðhagsáætlun gerði ráð fyrir. Í staðinn fyrir 2% er spáð 2,6% og gæti jafnvel orðið enn meira. Á sama tíma er gert ráð fyrir skerðingu á fjárveitingu til Atvinnuleysistryggingasjóðsins og einnig að breyta eða þrengja ákvæði um hvernig bótum úr sjóðnum skuli háttað. Þá eru og boðaðar í fjárlagafrv. breytingar á lyfjalögum og kannski gerir hæstv. heilbrrh. okkur einhverja grein fyrir því síðar í þessari umræðu hvað þar er á döfinni, því það sem við höfum enn séð varðandi lyfjamálin, það sem hefur komið hér fram í frumvarpsformi og tillögum, m.a. í fyrirhuguðum reglugerðum sem hæstv. forsrh. gerði grein fyrir áðan, eru fyrst og fremst ákvæði um það hvernig eigi að láta einstaklingana borga. Mér finnst vanta í viðbót við það ákvæði um hvernig eigi að breyta skipulaginu. Ætla menn virkilega ekki að hafa sig í það að taka eitthvað á skipulagi því sem var þó búið að undirbúa breytingar á í síðustu ríkisstjórn og var lagt fram í lok síðasta þings, ýmsar hugmyndir um skipulagsbreytingar varðandi lyfjadreifingu, innflutning, verðlagningu o.s.frv.? Þær ráðstafanir sem núv. hæstv. ríkisstjórn hefur hingað til gripið til hafa fyrst og fremst miðast við það að láta einstaklinginn borga. Þá er einnig gert ráð fyrir því í greinargerð fjárlagafrv. að breyta hafnalögum á þann hátt að sveitarfélögin taki aukinn þátt í eða beri stærri hluta kostnaðar við framkvæmdir í höfnum. Þetta höfum við ekki séð enn þá, kannski hefur ríkisstjórnin guggnað á þessum hugmyndum enda hefur hún nú þegar hlaðið nokkuð af böggum eða kannski má segja hlössum á sveitarfélögin og m.a. í þessu frv. T.d. er það í ákvæðunum um breytingarnar á lögum um Húsnæðisstofnunina að gert er ráð fyrir því að sveitarfélögin taki þátt í byggingarkostnaði upp á 3,5% sem mundi þýða 116 millj. kr., hæstv. félmrh., á næsta ári, 116 millj, sem þar eru settar yfir á sveitarfélögin. Þá er gert ráð fyrir að auka sértekjur Fasteignamats ríkisins um eins og 35 millj. kr. eða svo. Hvaðan eiga þær að koma, hæstv. félmrh.? Þær eiga að koma frá sveitarfélögunum. Það á að hækka kostnaðargreiðslur sveitarfélaganna til Fasteignamats ríkisins um 35 millj. kr. af þeim 37,9 millj. sem hér er gert ráð fyrir að spara. Og einn liður enn. Ef fer fram sem horfir varðandi hugmyndir um ábyrgðasjóð launa í staðinn fyrir ríkisábyrgðina á launum vegna gjaldþrota eiga sveitarfélögin að koma þar inn líka með 23 millj. kr. Samtals er því verið að bæta á sveitarfélögin 174 millj. kr. samkvæmt ákvæðum þessa frv. Og meira er boðað, bæði varðandi hafnamálin og ef ekki verður hreinlega hætt við að eyða refum og minkum. Ég veit reyndar ekki hver stefnan er í væntanlegu frv., en eins og við vitum hafa hér verið á ferðinni upphæðir upp á tugi millj. kr. á ári. Okkur ætti að vera það í fersku minni eftir að hafa nýlega breytt fjáraukalögum á þann hátt að bæta þar við 50--60 millj. kr. til þess að gera upp við sveitarfélögin í landinu. Ef á að hverfa frá því hlýtur annaðhvort að eiga að velta þeim kostnaði yfir á sveitarfélögin eða að hætta hreinlega þessari starfsemi og væri fróðlegt að vita aðeins um það hvað hæstv. ráðherrar hugsa sér í því sambandi. Hæstv. forsrh. nefndi það einu sinni enn í ræðu sinni að núv. ríkisstjórn ætlaði að snúa af þeirri braut fyrrv. ríkisstjórna að hækka skatta. Hæstv. forsrh. nefndi það í ræðu sinni að hún ætlaði að snúa af þeirri braut að hækka skattana. Ég vil fá að ítreka það aftur, sem reyndar kom fram við 1. umr. um fjárlagafrv., að hér er auðvitað verið að blekkja. Það er verið að færa nýja tegund skattheimtu, sem birtist í þjónustugjöldum og auknum sértekjum bæði á einstaklinga og atvinnulíf, gjaldamegin í frv., hæstv. forsrh. Þannig lækkar auðvitað heildartalan. Í stað þess að færa skattana eins og venja er tekjumegin og láta síðan gjöldin koma fram eins og þau eru, er auðvitað hægt að reyna að blekkja sjálfan sig með því að viðhafa svona bókhaldsaðgerðir eða kúnstir. En það blekkir ekki þann sem þarf að borga þessa nýju skatta og þessar nýju og auknu álögur hvort heldur það eru einstaklingarnir eða atvinnulífið. Og þeir nýju skattar sem hér eru boðaðir eru t.d. í sambandi við þau ákvæði frv. sem koma fram í 9. og 10. gr. og fjalla um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota. Þar er verið að flytja nýjar álögur á atvinnulífið og því langar mig til þess að spyrja hæstv. félmrh., sem hér situr, aðeins út í þessi mál. Ef ég má aftur vitna aðeins til frétta í fjölmiðlum undanfarna daga, þar sem hefur verið fjallað um þessi mál, þá kemur það m.a. fram hjá framkvæmdastjóra ASÍ, sem heitir Lára V. Júlíusdóttir, að með frv. þessu um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992 sé verið ,,að ráðast að launafólkinu í landinu`` eins og framkvæmdastjórinn segir. Og einkum og sér í lagi nefnir framkvæmdastjórinn, Lára V. Júlíusdóttir, atlöguna varðandi ríkisábyrgð á laun við gjaldþrot. Hún talar um það að hér sé ríkisstjórnin að leggja til breytingar sem hafi alvarlegar afleiðingar fyrir launafólkið í landinu. Orðrétt segir Lára, með leyfi forseta: ,,Það er verið að leggja til gjald á atvinnurekendur sem á að skila þessum sjóði sem verið er að stofna, þ.e. ábyrgðasjóði launa vegna gjaldþrota, 374 millj. kr. og það nægir engan veginn fyrir þeirri ábyrgð sem ríkissjóður ber í dag á launum fólks vegna gjaldþrota.`` Í fjárlögum ársins í ár, 1991, eru 261,5 millj. kr. í þennan sjóð. Í nýsamþykktum fjáraukalögum var bætt við 286,9 millj. þannig að samtals var gert ráð fyrir, og er trúlega gert ráð fyrir, að útgjöld vegna þessa í ár séu nær 548,4 millj. kr. eins og við höfum gengið frá þessu í fjárlögum og fjáraukalögum. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er hins vegar aðeins gert ráð fyrir 100 millj. kr. til þess að standa undir kostnaði sem af þessu leiðir, 100 millj. kr. Ef áætlanir eða hugmyndir, sem hér eru settar fram, ná fram að ganga þá er gert ráð fyrir því að ríkið dragi aðeins úr sínum hlut hvað þetta varðar, lækki hann um 23 millj. sem fer yfir á sveitarfélögin og ríkissjóður beri rúmar 70 millj. En til að ná þeim 374 millj., sem sjóðurinn á að nema samtals, er gert ráð fyrir að atvinnulífið greiði 280 millj. Nú má ímynda sér að hér sé um of lága upphæð að ræða miðað við reynslu ársins í ár og svo auðvitað miðað við það sem við blasir og fram undan er miðað við óbreytta stefnu ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum. Þess vegna spyr ég hæstv. félmrh. hvernig hún sjái framtíðina fyrir sér í þessu efni. Mig langar að vitna áfram í Láru Júlíusdóttur í þessu viðtali við Sjónvarpið í kvöldfréttum 3. des. sl. þar sem hún segir, með leyfi forseta: ,,Þetta er geysilega stórt mál fyrir verkalýðshreyfinguna. Og sérstaklega í dag, þegar gjaldþrot fyrirtækja fara vaxandi, gjaldþrotin verða stærri og fleiri. Launamenn þurfa á þessum greiðslum að halda og þetta er ekki síst stórmál fyrir landsbyggðarfólk í litlum byggðarlögum þar sem kannski aðalvinnuveitandinn fer á höfuðið.`` Þá skerðir þetta verulega kjör fólksins á staðnum, þannig að þar sem atvinnulífið er einhæft, einn stór atvinnurekandi sem á í vök að verjast eins og t.d. það dæmi sem ég var að greina frá áðan varðandi ástandið á Árskógsströnd en er ábyggilega ekki einsdæmi, þá munu þessar breytingar koma alvarlega við launafólkið á þessum stöðum. Forseti Alþýðusambands Íslands mótmælir líka þessum hugmyndum sem hér er verið að boða og segir í viðtali við Morgunblaðið 4. des. sl. að Alþýðusambandið muni beita sér af fremsta megni til þess að þessi réttindi launafólks séu áfram tryggð. Og með leyfi foseta segir Ásmundur Stefánsson í þessu viðtali: ,,Við lítum á þetta sem mjög alvarlegt mál ef það fer fram með þeim hætti sem boðað er í frv. því hér er verið að brjóta grundvallarsjónarmið. Við stöndum frammi fyrir því sem ósköp einfaldri staðreynd að hér er rekin efnahagsstefna sem miðar við það opið og klárt að ef fyrirtæki standa illa, þá eigi ekki að veita þeim aðstoð til að komast yfir þá erfiðleika, heldur eigi ósköp einfaldlega að láta þau fara á hausinn. Það að láta fyrirtæki verða gjaldþrota er þess vegna í dag viðurkennd hagstjórnaraðferð og það er stórfurðulegt ef þeir sem telja eðlilegt að beita slíkum hagstjórnaraðferðum telja sér ekki jafnframt skylt að verja það fólk sem fyrir verður.`` Mig langar enn að spyrja hæstv. félmrh. hver hennar viðbrögð séu við svona boðskap og við þeim hugmyndum sem hér eru settar fram. Ég á bágt með að trúa því að hæstv. félmrh. sé fullkomlega sátt við þetta eins og það lítur út. Virðulegi forseti. Mig langar að fara nokkrum orðum um einstaka þætti þessa frv. og rekja nokkur atriði úr frv. Ég sagði það áðan að við framsóknarmenn gætum út af fyrir sig hugsað okkur að styðja ýmislegt sem hér er sett fram en erum hins vegar á móti öðru eins og gengur, því sem betur fer er ekki allt alómögulegt sem hæstv. ríkisstjórn er að reyna að gera þó að fátt sé þess virði að því sé hrósað. Það á a.m.k. við um fyrstu greinarnar þar sem ráðist er að nýjum grunnskólalögum. Þeim er ekki hægt að hrósa. Ég verð að taka undir með öðrum ræðumönnum, sem talað hafa næst á undan mér, og lýsa undrun minni með að hér skuli ráðist að menntakerfinu á þann hátt sem gert er eftir nýgert samkomulag sem náðist hér í Alþingi um samþykkt þessara grunnskólalaga. Gæti ég vel ímyndað mér að hæstv. núv. menntmrh. hafi átt einhvern þátt í því að ná samkomulagi um frv. þegar það var hér til meðferðar og eins og það varð að lögum. Nú er hins vegar ráðist að því á nýjan leik og ekki eru sparnaðarhugmyndirnar stórar en þó 40 millj. kr. eða svo sem þetta á að spara. Og það sem er kannski sorglegast við það, eins og mál standa í dag, er að við höfum verið að leggja áherslu á það og reynt að halda fram þeim boðskap að styrkja beri menntakerfið í landinu. Mig minnir að ég hafi jafnvel heyrt hæstv. utanrrh. stundum tala um að laga þurfi ýmislegt í okkar íslenska skólakerfi en af því að hæstv. utanrrh. er hér staddur kemur þetta upp í huga mér. Mig minnir að ég hafi oftar en einu sinni heyrt hann tala um að laga þurfi til í skólakerfinu og hér var sannarlega reynt að gera tilraunir til þess og það strax á grunnskólastigi. Hæstv. utanrrh. hefur stundum talað meira um æðri menntastofnanir og talið að það þyrfti að gera þar hluti til úrbóta og vafalaust er það rétt hjá honum. Ég hef heyrt skólamenn í landinu hafa áhyggjur af grunnskólastiginu. Ég hef heyrt þá tala um að það sé áhyggjuefni að jafnvel læsi barna fari hrakandi og að styrkja þurfi grunnskólann til að sporna þarna við fótum. Fækka þurfi í bekkjardeildum og grípa til ýmissa aðgerða til að bæta grunnskólamenntakerfið okkar. Mig langar til þess að vitna í bréf sem þingmönnum öllum hefur vafalaust borist frá Kennarasambandi Íslands þar sem varað er við þeim breytingum sem hér er verið að fitja upp á þar sem m.a. segir, með leyfi forseta: ,,Grundvallarmenntun þjóðarinnar er byggð á lögum um grunnskóla. Framvinda skólastarfsins er háð því að festa ríki í skipulagi skólanna. Festa og ró í skólastarfinu er líka undirstaða þess að gagnkvæmt trúnaðartraust ríki milli þeirra sem starfa við skólana og hinna sem njóta þjónustu þeirra, nemenda og foreldra. Starfið í skólunum er því enn viðkvæmara en starf flestra annarra opinberra stofnana fyrir þeirri hentistefnu sem nú virðist ríkja hjá stjórnvöldum. Með nýju grunnskólalögunum var m.a. stefnt að einsetnum grunnskóla, samfelldum sjö stunda skóladegi og fækkun nemenda í stórum bekkjardeildum. Þessi ákvæði laganna voru fyrst og fremst nemendum til hagsbóta og tryggðu þeim markvissari menntun en komu auk þess til móts við þarfir þjóðfélagsins sem byggir á vinnuframlagi beggja foreldra. Með frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum ráðgera núv. stjórnvöld að fresta eða fella niður öll þessi mikilvægu ákvæði og mörg fleiri.`` Ég verð að taka undir þessi sjónarmið, sem koma fram hjá Kennarasambandinu. Ég tel að hér sé vegið að mikivægum undirstöðum í okkar þjóðfélagi þegar dregið er úr getu skólakerfisins til þess að byggja upp nýta þjóðfélagsþegna. Varðandi 2. gr. frv. --- því miður eru hvorki hæstv. menntmrh. né hæstv. heilbrrh. viðstaddir, a.m.k. ekki hér í salnum, en eru kannski í hliðarsölum. Það væri æskilegt, virðulegur forseti, að ráðherrar væru hér í salnum eftir því sem tök eru á þar sem frv. er með þeim ósköpum gert að fjalla um svo marga málaflokka, eins og raun ber vitni, og koma inn á svo mörg lög að líklega mundu einhverjir lögfróðir telja að það væri tæknilega gallað ef það væri ekki eitthvað enn verra, tæknilega hreinn ósómi að frv. sem þessu. Ég læt aðra lögfróðari menn en mig fjalla um slíka hluti en vil þá nota tækifærið og minna á það að ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að vinna við þetta frv. sé á þann hátt í nefndum að einstakar fagnefndir þingsins fjalli um þá liði sem undir þær heyra, t.d. varðandi breytingar á grunnskólalögunum að menntmn. hv Alþingis fái að koma að því máli. Það getur ekki talist fullnægjandi að frv. af þessu tagi fari aðeins til einnar nefndar til meðhöndlunar. Ég veit að ég mæli þar fyrir munn fleiri hv. þm. þegar ég óska eftir því að frv. verði skipt upp og það fái umfjöllun eftir efnisatriðum í fleiri en einni nefnd. Í 2. gr. frv. er fjallað um það að byggingarkostnaður húsnæðis grunnskóla, sem nota eigi undir heilsugæslu eða tannlækningar, eigi að teljast til byggingarkostnaðar skólahúsnæðisins og greiðast þar með af sveitarfélögunum. Ég hélt að um þetta hefðu verið skýr ákvæði í lögum en svo er sjálfsagt ekki fyrst hér eru lagðar til breytingar. Í greinargerð með frv. segir á bls. 16 að ákvæði þetta sé ,,til að taka af öll tvímæli um að sveitarfélög beri kostnað af stofnkostnaði þar sem nauðsynlegt er talið að ætla sérstakt húsnæði í skóla fyrir heilsugæslu og/eða tannlækningar``. Ég skil þetta hins vegar ekki alveg svo skýrt í greininni sjálfri, 2. gr. þar sem segir: ,,Þar sem að mati sveitarstjórna er nauðsynlegt að ætla sérstakt húsnæði í skóla fyrir heislugæslu og/eða tannlækningar . . . `` --- Hér finnst mér vanta svolítið á hvort nægilega skýrt er kveðið á um, eins og segir í greinargerðinni, það eigi að taka af öll tvímæli, en á hinn bóginn er það sett í hendur sveitarstjórninni að meta þetta. Ég er ekki að gera lítið úr hlutverki sveitarstjórnanna og sveitarfélaganna, sem eiga að bera uppi kostnaðinn, að þau fjalli að sjálfsögðu um þetta, en mér finnst að það ætti að gerast í samráði við yfirvöld, annaðhvort mennta- eða heilbrigðismála, því að það eru heilbrigðisyfirvöld sem leggja mesta áherslu á að geta veitt þessa þjónustu innan skólanna og hafa stundum orðið að reka á eftir því að aðstaða væri fyrir hendi í skólum til þess að geta veitt þessa þjónustu. Aðrir hafa á undan mér rætt um breytingar á jarðræktarlögum. Ég ætla því ekki að eyða löngum tíma í það en vil taka undir þær hugmyndir sem þar eru settar fram. Ég held að það sé nauðsynlegt að kveða skýrar á um í lögum hvernig Alþingi eða ríkisvaldið stendur straum af kostnaði sem til er stofnað og ekki sé stofnað til kostnaðar af þessu tagi nema í samráði við yfirvöld landbúnaðarmála. Það komi ekki sjálfkrafa kröfur á ríkissjóð sem ríkissjóður getur ekki haft nein áhrif á hvernig stofnast til. Það á ekki við um þetta atriði sérstaklega, vafalaust eru víðar í lögum slík ákvæði og ég tel nauðsynlegt að taka á slíkum hlutum og ég lýsi stuðningi mínum við það. Varðandi 5. gr. um veiðieftirlitið get ég líka sagt að mér finnst ekki óeðlilegt að leitað sé leiða til þess að atvinnulífið taki í meira mæli þátt í kostnaði við þjónustu sem eingöngu er fyrir það. Hins vegar hljótum við að verða að skoða það nú hvort þetta er tímabært eða réttur tími til að leggja slíkt til þegar atvinnulífið, ekki síst sjávarútvegurinn, á í þeim miklu erfiðleikum sem hann býr nú við. Ríkisvaldið verður vafalaust hvort sem því líkar betur eða verr fyrr eða síðar að sýna í spilin sín, hvernig á að bregðast við þeim vanda og þá finnst mér nú langt seilst að vera að leita hér eftir 40 millj. kr. við þessar aðstæður til þess að láta sjávarútveginn borga. Um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota var ég búinn að ræða nokkuð og ætla því ekki að orðlengja meira um hann en minni þó aftur á að hér er verið að leggja auknar álögur á atvinnulífið í miklum mæli og það er auðvitað ekki enn sýnt hvað úr þessu verður. Það er getið um það í greinargerð frumvarpsins á bls. 11 að leitað hafi verið álits Vinnuveitendasambandsins og Alþýðusambandsins á þeim kostum eða hugmyndum sem uppi eru varðandi þennan sjóð eða framkvæmd mála en þeir hafnað viðræðum á grundvelli þessara kosta. Ef ég tók rétt eftir hjá hæstv. forsrh. nefndi hann það líklega sem eitthvert viðbótarákvæði við þær hugmyndir sem hér eru settar fram að ríkið yrði eftir sem áður að vera ábyrgt fyrir því sem upp á kynni að vanta og taka á sig greiðslur með lántökum til að byrja með og síðar skuldbindingum í gegnum fjárlög eða fjáraukalög. Hér virðist því ýmislegt vera óljóst og ég eyði ekki lengri tíma í það nú, virðulegi forseti. Varðandi hugmyndir í 11. gr. um málefni fatlaðra, um breytingar á lögum eða ákvæðum er varða Framkvæmdasjóð fatlaðra, lýsi ég stuðningi mínum við þær hugmyndir sem hér eru settar fram og minni á að á síðasta þingi beitti ég mér fyrir hliðstæðum breytingum varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra. Þetta er reyndar eitt af því sem við þurfum að horfa alvarlega til, stjórnvöld, fjárveitingavaldið og Alþingi, að það er algerlega ófært hvert stefnir með viðhald á opinberu húsnæði. Það er meira og minna að grotna niður af viðhaldsleysi og síðan þarf að leggja í stórkostlegan kostnað annaðhvort við að endurbyggja húsnæði eða jafnvel að kaupa eða byggja nýtt í staðinn fyrir það sem hefur orðið ónýtt vegna þess að það hefur ekki fengið nægjanlegt viðhald. Þannig má ekki halda áfram að vinna og verður að gera á breytingar. Varðandi fyrirhugaðar breytingar á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins vil ég aðeins segja það, og veit reyndar að það verður rætt hér nánar á eftir, að hér er enn verið að ýta kostnaði yfir á sveitarfélögin. Þess vegna hefði ég viljað bæta því við spurningar mínar til hæstv. félmrh.: Hvað hefur verið rætt við sveitarfélögin um þetta mál, um þau atriði sem eru í þessu frv., um þau ákvæði, þær álögur sem lagðar eru á sveitarfélögin? Ég spyr hæstv. forsrh. að því, í fjarveru hæstv. félmrh., hvað um það hafi verið rætt, hvort þetta sem er lagt til og annað í þessu frv. sé gert með vitund og kannski vilja eða samþykki Sambands ísl. sveitarfélaga eða fulltrúa sveitarfélaganna í landinu og þá væri fróðlegt að heyra það. Annað, sem hér er lagt til, er að m.a. er verið að leggja niður Byggingarsjóð ríkisins, það form sem við höfum búið við um tíma varðandi húsnæðismálin og mér sýnist reyndar á ákvæðum í grg. með frv. að ekki sé gert ráð fyrir að það breyti miklu. Það a.m.k. sparar ekki mikið. Neðst á bls. 20 í greinargerðinni segir: ,,Framlag sveitarfélaga styrkir eiginfjárstöðu Byggingarsjóðs verkamanna miðað við óbreytt lög.`` Enda er hér verið að tala um að sveitarfélögin greiði 3,5% og það kosti þau á annað hundrað millj. kr. En síðan segir: ,,Heildaráhrif til lækkunar á vaxtaniðurgreiðslum ríkissjóðs við lokun almenna lánakerfisins frá 1986 eru óviss.`` Þau eru náttúrlega engin. Það er enginn sparnaður að þessu. Það er fyrst og fremst verið að koma endanlega á húsbréfakerfinu sem fær ekki par góða dóma í þessari nýju skýrslu Seðlabanka Íslands sem ber yfirskriftina: Greinargerð um þróun og horfur í peningamálum, gjaldeyrismálum og gengismálum. En þar er m.a. sagt um lántökur að langstærsti hlutinn, um 45 milljarðar kr., hafi verið lán til heimila, sem jukust hlutfallslega um 27,7%. Og, með leyfi forseta, orðrétt segir: ,,Þessi gífurlega skuldasöfnun einstaklinga átti að langmestu leyti rót sína að rekja til húsbréfa og annarra lána hins opinbera íbúðalánakerfis. Líkur benda til þess að ekki meira en helmingur lánsfjárnotkunar einstaklinga hafi gengið til fjárfestingar í nýju húsnæði svo að afgangurinn hefur verið til ráðstöfunar til annarrar fjárfestingar og neyslu.`` Þetta finnst mér, virðulegi forseti, ekki vera góður dómur um það hvernig húsbréfakerfið hefur þróast og ég verð að segja við hæstv. félmrh., sem nú er kominn aftur, að mér finnst þetta mál alla tíð hafa verið rekið með nokkru offorsi. Við náðum samkomulagi á síðasta þingi um hvernig staðið skyldi að því að hið eldra form útlána húsnæðismálastjórnar í gegnum Byggingarsjóð ríkisins skyldi ganga fyrir sig og ég skil því ekki hvað það er sem rekur á eftir því hér og nú að knýja fram þessar breytingar enda hafa þær engin áhrif á ríkisfjármálin eftir því sem séð verður á greinargerð þessa frv. Þá langar mig til þess, virðulegi forseti, að fara nokkrum orðum um þær hugmyndir sem hér eru settar fram um breytingar á almannatryggingalöggjöfinni. Við sem vorum að glíma við heilbrigðismálin í tíð fyrrv. ríkisstjórnar reyndum að beita okkur fyrir breytingum á greiðslum hins opinbera vegna tannréttinga. Það lenti því miður í þeim ógöngum að ekki náðist samkomulag við tannlækna sem hafa tannréttingar sem sérgrein. Mér er því ljóst að núv. hæstv. heilbrrh. hefur þurft að taka á þessum málum og er með hugmyndir og tillögur um hvernig að skuli staðið. Mér sýnist þó á 15. gr. að allmjög sé þrengt að því hverjir eigi rétt á stuðningi almannatryggingakerfisins og hvað þurfi að koma til, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði hér ítarlega grein fyrir í ræðu sinni áðan. Ég er þó auðvitað tilbúinn til þess að hlusta á skýringar hæstv. heilbrrh. við þessum ákvæðum sem lögð eru til. Ég vil líka lýsa yfir stuðningi mínum við þær breytingar sem eru settar fram um það að þau gjöld sem á annað borð eru tekin af sjúklingum vegna hluta kostnaðar við heilbrigðisþjónustuna geti verið hlutfallsgjöld. Ég tel að það sé ekki óeðlilegt að standa þannig að málum, m.a. til þess að reyna að vekja kostnaðarvitund almennings eða neytenda heilbrigðisþjónustunnar með því að gjöld geti verið hlutfallsleg. Þessu hef ég lýst yfir áður hér í Alþingi og ítreka það nú en það verður auðvitað að gerast á þann hátt að um sé að ræða greiðslur með ákveðnu þaki eða hámarki þannig að ekki verði um óbærilegan kostnað að ræða fyrir þá sem sjúkir eru. Að öðru leyti eru hér raktar hugmyndir hæstv. heilbrrh. um hvernig staðið skuli að sparnaði í heilbrigðiskerfinu og það byggist enn að mestu leyti á því að láta einstaklingana borga. Einstaklingarnir skulu taka meiri og meiri þátt í kostnaði við heilbrigðisþjónustuna. Á bls. 19 í greinargerðinni er rakið hvernig þessi gjöld eru hugsuð og þar segir m.a. að þau hefðu samtals átt að gefa um það bil 800 millj. kr. í lægri útgjöld sjúkratrygginganna en nú sé sýnilegt bæði vegna fyrirhugaðra breytinga sem hér eru lagðar til, m.a. það að gjald vegna komu á heilsugæslustöðvar verði lækkað, þá er dregið úr sparnaði um 300 millj. þannig að hér er nú þegar komið gat, sem er þó auðvitað lítið miðað við það sem hæstv. forsrh. hefur talað um þegar hann er að ræða um marga milljarða kr. sem vanti hér upp á. Ég get lýst ánægju minni með að það skuli vera dregið úr þessari gjaldtöku sem áður var boðuð en vil segja nokkur orð út af því sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh. áðan, að gjaldið sem áður var vegna heimsókna á heilsugæslustöðvar hafi verið fellt niður í tilraunaskyni. Það var af minni hálfu alls ekki gert í neinu tilraunaskyni heldur gert sem liður í breyttum áherslum heilbrigðisyfirvalda þar sem við vildum reyna að leggja áherslu á það sem við leyfðum okkur að kalla forvarnarstörf og vildum markvisst beina einstaklingunum inn á heilsugæslustöðvarnar fremur en þeir leituðu ókerfisbundið að dýrari þjónustu, hvort heldur það væri hjá sérfræðingum eða sjúkrahúsum, þjónustu sem hægt væri að inna af hendi, að áliti fróðustu manna, með ódýrari aðferðum og jafnframt að koma þá á tengslum heilsugæslustöðvanna og almennings eða einstaklinga til upplýsinga og til fræðslu og til forvarnastarfs, það er einmitt einn hlutinn af verkefnum heilsugæslunnar. Þannig að í mínum huga var um að ræða kerfisbreytingu eða breytingu á áherslum og ég lýsi því andstöðu minni við þær hugmyndir sem hér eru settar fram um þetta háa komugjald á heilsugæslustöðvarnar. Ég vil aðeins segja þetta við hæstv. forsrh. að það var a.m.k. ekki mín hugmynd að þetta væri gert í tilraunaskyni heldur í því skyni að breyta áherslum í heilbrigðisþjónustunni almennt. Fyrst ég er að vitna til ræðu hæstv. forsrh. hér áðan þá nefndi hann líka hugmyndir um það að láta einstaklingana greiða verulega háar upphæðir fyrir þjónustu sem nú er verið að taka upp hér á landi, svokallaða glasafrjóvgun. Ég veit að þær hugmyndir hafa verið uppi og þær hafa verið til umræðu að menn greiddu eitthvað fyrir þessa nýju þjónustu og réttlættu það hugsanlega með þeim rökum, sem komu fram í máli hæstv. ráðherra í framsöguræðu hans, að fólk sem nú sækir þessa þjónustu til útlanda þurfi að greiða fyrir hana verulegar upphæðir í ferðakostnað og uppihaldskostnað þó að meðferðin sjálf sé greidd af hinu opinbera. Þó verð ég að segja að hér finnst mér vera um mikið prinsippmál að ræða, spurningu um hvernig á að taka á þessu og hvort við getum fallist á það að greiða fyrir þessa þjónustu yfir höfuð og ég tala nú ekki um hvort það er réttlætanlegt að greiða svo háar upphæðir sem hér eru nefndar, kannski um 100 þús. kr. Mér finnst þessi upphæð sláandi en vil þó frekar velta hinu upp að hér sé um prinsippákvörðun að ræða. Á heilbrigðisþjónustan að vera ókeypis eða svo til ókeypis eða á að fara að taka það upp að menn greiði gífurlega háar upphæðir fyrir einstaka þætti þeirrar þjónustu sem veitt er? Hvar endum við þá? Er það bara glasafrjóvgun sem á að borga fyrir 100 þús. kr. eða gætum við lent í því að taka fleiri þætti, fleiri atriði inn í slíka gjaldskrá sem mundi þá enda með því að við værum komin með heilbrigðiskerfi af allt annarri tegund en við höfum áður og hingað til búið við. Þá langar mig að nefna í sambandi við þessar hugmyndir um breytingar á almannatryggingalöggjöfinni, hugmyndir um útboð, hugmyndir um það að heimila Tryggingastofnuninni og heilbrigðisyfirvöldum að leita eftir útboðum í þeim tilgangi að gera heilbrigðisþjónustuna ódýrari eða væntanlega með það að markmiði. Ég tel að í ýmsum tilfellum sé hægt að ná sparnaði með slíkri framkvæmd ef verið er að tala um t.d. innkaup, innkaup á lyfjum, innkaup á hjúkrunarvörum og einhverjum einstökum afmörkuðum þáttum en ég vil hafa alla fyrirvara á hugmyndum um að útboð séu heimiluð á einstökum þáttum heilbrigðisþjónustunnar sjálfrar. Þó kann það líka að vera réttlætanlegt, ef um mjög afmarkaða þætti er að ræða eins og hér eru reyndar tilgreindir, t.d. skólatannlækningar, að það megi ekki gera tilraunir til þess, ég vil ekki leggjast gegn slíkum hugmyndum og tel að huga megi að því og jafnvel gera tilraun með það. Það fer þá aldrei verr en svo, sú tilraun leiðir í ljós hvort hún ber tilætlaðan árangur. Ef við ætlum hins vegar að fara að beita svona vinnubrögðum við heilbrigðisþjónustu almennt, þá held ég að við stöndum fljótlega frammi fyrir því að við erum að búa til nýtt form heilbrigðisþjónustu, þjónustu sem leiðir fljótlega til þess að við búum hér við svokallaða tvöfalda heilbrigðisþjónustu, heilbrigðisþjónustu sem annars vegar er greidd af hinu opinbera og hins vegar greidd af einstaklingum sem telja sig hafa efni á að greiða fyrir þjónustuna eða kaupa sér til þess sérstakar tryggingar og þá held ég að við séum komnir í slæma stöðu. Ég lýsi mig algerlega andvígan slíkum hugmyndum. Ég hef reyndar sagt hæstv. heilbrrh. það þannig að ég geri ekki endilega kröfu til þess að hann hlýði á þessa skoðun mína hér og nú en hann er ekki frekar en aðrir ráðherrar, að hæstv. forsrh. frátöldum, hér í salnum á þessu augnabliki þannig að þeim virðist eitthvað vera órótt, blessuðum, og ekki gefa sér tíma til þess að fylgja þessum ráðstöfunum í ríkisfjármálum eftir, eins og þeim þó auðvitað ber að gera, hverjum fyrir sinn málaflokk. Mig langar að fara yfir hvernig þau mál standa, sem áður var búið að gera ráð fyrir að ættu að leiða til verulegs sparnaðar í útgjöldum almannatrygginga samkvæmt ákvæðum fjárlagafrv. eins og þau liggja fyrir, þá átti að spara 800 millj. kr. á þessum þjónustugjöldum, þessum nýju sköttum sem sjúklingarnir eiga að greiða fyrir heilbrigðisþjónustuna. Þeir hafa að vísu lækkað um 300 millj. kr. Þá er í öðru lagi gerð grein fyrir því að lyfjakostnaður hafi átt að sparast um 800 millj. kr. eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir en fjmrn. hefur hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að sparnaðurinn muni ekki verða nema um 400 millj. þannig að hér eru líka tapaðar 400 millj. kr. frá fyrri hugmyndum. Það kátlega í þessu sambandi er kannski að sparnaðurinn sem búið var að ná áður, sparnaðurinn sem hafði náðst vegna aðgerða fyrrv. ríkisstjórnar og þess heilbrrh. sem þá var við völd, þess sem hér stendur, hafði leitt til 300--400 millj. kr. sparnaðar þá þegar og sá sparnaður hafði áhrif fyrir alla framtíð af því að það varð kerfisbreyting, það varð breyting á álagningu, það varð breyting á verðlagningu lyfja, en eftir því sem best verður skilið á þessum upplýsingum sem hér liggja fyrir og upplýsingum úr heilbrrn. þá hefur mönnum orðið það á að reyna að tvítelja þennan sparnað. Enn langar mig að vitna í fréttaviðtal, nú viðtal í Þjóðviljanum 5. des. sl., þar sem haft er eftir Halldóri Árnasyni, skrifstofustjóra í fjmrn., að þessi útreikningur hafi ekki verið réttur eins og hann var settur fram en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Halldór Árnason, fjármálaráðuneyti, sagði að útreikningur á sparnaði upp á 800 millj. vegna breytinga Sighvats hefði verið á misskilningi byggður, að því er fulltrúar í heilbrrn. upplýstu hann um. Hann sagði að nýir útreikningar sýndu að reglugerðarbreytingin um aukna þátttöku almennings gæti skilað 400--500 millj. kr. minni útgjöldum. En breytingar Guðmundar, sé tekið mið af árinu 1990, skila 300 millj. kr. lægri útgjöldum á árinu 1992. Þannig að sparnaður upp á 700--800 millj. kr. gæti náðst.`` En þá þýðir auðvitað ekki að tvíreikna það sem áður var búið að gera ráð fyrir. Hér gerir því fjmrn., í grg. með þessu frv. sem hér er til umræðu, ráð fyrir að ekki muni sparast nema 400 millj. í staðinn fyrir áður ráðgerðar 800 millj. Þá er að lokum nefnt varðandi það sem átti að spara við tannlæknakostnaðinn og breytingar á reglum um tannréttingar, endurgreiðslur um tannréttingar, átti að spara 280 millj. Okkur er að lokum sagt í þessari greinargerð að að áliti fjmrn. muni umræddar 150 millj. kr. sem tengdar voru tannréttingunum ekki sparast nema fallið verði frá bráðabirgðaákvæði því sem er að finna aftast í frv. þessu enda var ekki gert ráð fyrir því ákvæði þegar fjárlagafrv. var samið. Nú hefði ég viljað að hæstv. heilbrrh. svaraði okkur hvort með þessu sé verið að gefa undir fót að falla frá þessu bráðabirgðaákvæði til þess að ná umræddum 150 millj. kr. sparnaði. Ég hefði viljað, virðulegi forseti, að hæstv. heilbrrh. kæmi hér, vonandi er hann í húsinu, og svaraði mér þessum spurningum sérstaklega. Ég er ekki að gera að öðru leyti kröfu til þess að hann hlýði á þetta mál allt, því það varðar hann ekki allt, en ég hefði viljað fá svar við því hvað er fyrirhugað varðandi þennan þátt sparnaðaraðgerðanna og ég vona sannarlega að það sé ekki meiningin að fella niður þetta bráðabirgðaákvæði. Þá kemur í ljós að niðurstaðan af þessum áætluðu sparnaðaraðgerðum sem áttu að vera tæpir 2 milljarðar kr., 1.980 millj., verða ekki þegar upp er staðið nema 1 milljarður og 100 millj. kr. Reyndar segir í úttekt fjmrn. í greinargerð með frv. að það ættu að vera 1.270 millj. sem spöruðust, og það bendir til þess að fjmrn. sé enn að gæla við það að þessi 150 millj. kr. sparnaður náist, þ.e. að fallið verði frá bráðabirgðaákvæðinu sem þýðir að þeir sem hafa verið í tannréttingum að undanförnu eigi ekki rétt á endurgreiðslu. Þetta ætla ég að fá að ræða aðeins nánar við hæstv. heilbrrh. Síðan eru í frv. smávægilegar breytingar eins og t.d. breytingar á lögum um eiturefni og hættuleg efni sem ég skil nú ekki að hafi verið svo brýnt að koma hér inn, að leggja niður eina nefnd og breyta formi varðandi stjórnun þessara mála. Mér finnst það eigi lítið skylt við frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum en látum gott heita. Í 23. gr. frv. er rætt um skráningu og mat fasteigna, þ.e. sértekjur Fasteignamats ríkisins sem á að velta yfir á sveitarfélögin í landinu. Það má gera ráð fyrir að sveitarfélögin taki á sig þann sparnað sem ríkið ætlar að ná fram með auknum sértekjum Fasteignamatsins. Í grg. frv. er ítarlega gerð grein fyrir því hvernig þetta er hugsað. Eins og formið er í dag, þá eru tekjur Fasteignamats ríkisins upp á 49,4 millj., eftir breytingarnar áætlaðar 87,3 millj. kr. eða sparnaður upp á 37,9 millj. Af þessum tekjum er samkvæmt núverandi fyrirkomulagi gert ráð fyrir því að sveitarfélögin greiði 26 millj. kr. en samkvæmt nýju fyrirkomulagi eiga sveitarfélögin að greiða 61,6 millj. kr. eða 35,6 af þessum 37,9 sem sértekjurnar eiga að aukast. En hér eiga sveitarfélögin að taka við rekstri stofnunarinnar að verulegu leyti. Um hina ýmsu liði sem koma í II. kafla frv. ætla ég ekki að fjalla ítarlega. Sumt af þessu eru gamlir kunningjar sem ég get út af fyrir sig lýst stuðningi mínum við þó að ég sé ekki sáttur við það allt saman. Ég vil sérstaklega nefna 34. gr. þar sem gert er ráð fyrir verulegum niðurskurði á framlögum ríkissjóðs til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Gert er ráð fyrir því að framlagið verði skorið niður um það bil að hálfu, 340 millj. kr. verði veittar til sjóðsins en samkvæmt lögum ætti hann að hafa líklega helmingi hærri upphæð eða kannski ríflega það, 680--700 millj. kr., og ég leyfi mér að fullyrða að farið sé á skjön við þau ákvæði sem lágu til grundvallar þegar búvörusamningurinn svokallaði var gerður af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar og raunverulega sé verið að svíkja viss ákvæði úr þessum búvörusamningi. Mig langar að spyrja hæstv. forsrh. hvort geti verið að ég hafi heyrt eða skilið rétt í fjölmiðlum að skerða ætti Framleiðnisjóðinn enn frekar, hvort hugmyndir séu um það í þessum viðbótarniðurskurði, sem allir bíða nú eftir að fá að heyra eitthvað um, að taka kannski þessar 340 millj. kr. líka af Framleiðnisjóðnum og hann verði þá á núlli. Vonandi hefur þetta verið misskilningur en einhvern veginn komst það svo inn hjá mér við að hlusta á fréttir í einhverjum af okkar ágætu fjölmiðlum að hugmyndir væru um það. Vera kann að málum hafi þó verið blandað eitthvað saman eða ég misskilið fréttina. Virðulegur forseti. Var hæstv. heilbrrh. væntanlegur?

Forseti getur upplýst hv. þm., að heilbrrh. var á fundi með fréttamönnum og hefur fengið þau boð um að hans sé óskað hér í þingsalnum þannig að hann veit um þessar óskir og kemur eins fljótt og mögulegt er.

Virðulegi forseti, ég ætlaði að fara að ljúka máli mínu. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta miklu lengra mál. Ég tel mig vera búinn að fara nokkuð yfir þau atriði sem ég taldi nauðsynlegt að koma á framfæri og ræða sérstaklega en átti þó eftir að fjalla frekar um málefni heilbrigðisþjónustunnar og var með eina sérstaka fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. sem mig langaði að bera upp við hann og svo reyndar að ræða við hann aðeins um aðra þætti.

Er ekki rétt að gera bara hlé á ræðu þinni þangað til við fáum ráðherrann inn í sal?

Ég hef ekki mikla ánægju af að standa þegjandi í ræðustólnum. Ég hef yfirleitt ekki haldið langar ræður eða tafið þingstörf með löngum ræðuflutningi.

Þeir eru búnir að vera hlaupandi hérna út úr salnum í allan dag. Þetta gengur ekki lengur.

Virðulegur forseti, ef það væri hins vegar hægt að gera slíka undantekningu á þingsköpum að ég mætti fresta ræðu minni og umræður gætu haldið áfram og það þýddi ekki að ég væri þar með búinn að ljúka mínum rétti til málflutnings hér í hv. þingi mundi ég fallast á það.

Forseti fellst á tillögu ræðumanns og mun gefa honum orðið þegar hann getur ávarpað hæstv. heilbrrh.

Virðulegi forseti. Í fjarveru formanns þingflokks Alþb. og varaformanns þingflokksins vil ég vekja athygli forseta á því að þegar stjórnarandstaðan lýsti sig reiðubúna til þess að umræðan færi fram í dag og byrjaði fyrir hádegi og gengi fram með eðlilegum hætti var það ósk okkar að forsenda þess væri sú að þeir fagráðherrar sem eiga lög inni í svokölluðum bandormi væru að meginhluta viðstaddir umræðurnar svo að hægt væri að ræða við þá um þá þætti frv. sem snerta ráðuneyti þeirra. Þegar ríkisstjórn kýs að flytja mál með þeim hætti að steypa saman í eitt frv. breytingu á lögum sem heyra undir mörg ráðuneyti, er það eðlileg ósk frá stjórnarandstöðuflokkunum og frumskylda viðkomandi ráðherra að vera viðstaddir umræðuna. Við höfum fylgst með því í nokkra klukkutíma að fæstir ráðherranna hafa verið hér. Oft hefur liðið hálftími og upp undir klukkutíma þannig að enginn þeirra eða einungis einn hefur verið viðstaddur. Eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, Guðmundi Bjarnasyni, gat hann ekki haldið áfram ræðu sinni vegna þess að hæstv. heilbrrh. var ekki mættur og þetta getur ekki gengið svona til, virðulegi forseti. Við höfum ekki mikinn áhuga á því að lengja umræðurnar en við teljum að þingið sé vettvangur samræðna milli þingmanna og ráðherra. Þess vegna setjum við fram þá eðlilegu ósk að áður en umræðurnar halda áfram --- fyrst svo er komið að ræðumenn geta ekki einu sinni haldið áfram ræðu sinni og borið upp fyrirspurnir til ráðherra sem ekki eru mættir --- að forseti geri ráðstafanir til þess að allir þeir ráðherrar sem hlut eiga að máli --- sem mér skilst að séu menntmrh., heilbrrh., félmrh., fjmrh., dómsmrh., landbrh. fyrir utan forsrh. 

Forseti tekur undir með ræðumanni um þetta og hefur gert ráðstafanir oftar en einu sinni í dag til að tryggja það að ráðherrar séu í þinghúsinu. Ég get fullvissað hv. ræðumann um það að ráðherrar eru í þinghúsinu þótt þeir séu ekki í salnum samkvæmt viðveruskrá sem forseti hefur fyrir framan sig og hefur fylgst með náið í allan dag. Af þeim ráðherrum sem hann nefndi er einn fjarverandi, hæstv. menntmrh., og hafði hann fengið leyfi forseta að vera fjarverandi núna kl. 16 í nokkrar mínútur vegna fundar í Þjóðminjasafni Íslands þar sem hann þurfti að flytja ávarp. Annars var hann hér í dag og ráðherrar hafa almennt verið hér í dag samkvæmt viðveruskrá sem forseti hefur fyrir framan sig. Hins vegar verður forseti að segja það að hann hefur saknað hv. þm. hér í dag en það hefur ekki komið að sök við umræðurnar. En samkvæmt viðveruskránni hafa ráðherrarnir verið í salnum og við salinn og verið tiltækir þegar á hefur þurft að halda og forseti skýrði frá því áðan að hæstv. heilbrrh. er á fundi í húsinu með blaðamönnum og leysti það mál áðan gagnvart hv. ræðumanni, Guðmundi Bjarnasyni.

Virðulegi forseti. Ég tel að athugasemd hv. 8. þm. Reykn. sé sanngjörn og við eigum að fresta fundinum þangað til ráðherrar eru í salnum eins og um er beðið.

Fundinum er frestað á meðan kallað verður á ráðherra og þeir ganga til sætis í salnum og er fundinum frestað í 5 mínútur. --- Fundarhlé.

Herra forseti. Á þessu hausti er Alþingi fyrst starfrækt í einni málstofu. Segja má að þær venjur sem upp verða teknar verði því mótandi fyrir störf þingsins á ókomnum árum og þess vegna má með sanni undirstrika að það er veruleg ábyrgð á stjórnendum þingsins að innleiða þær venjur sem til fyrirmyndar mega vera en ekki þær sem vitlausastar gætu orðið í meðferð mála í þinginu og skal nú nokkuð leiða rök að. Hér er á dagskrá frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Þetta frv. tekur til mjög margra málaflokka. Skv. 23. gr. þingskapalaga um vísun til nefnda segir svo, með leyfi forseta: ,,Til fastanefnda getur þingið vísað þeim þingmálum sem lögð eru fram og þörf þykir að nefnd íhugi.`` --- Nú verður að sjálfsögðu mat þingsins hvort þetta mál sé þess efnis að þarft þyki að nefnd íhugi. Ef þingið kæmist að þeirri niðurstöðu að það væri ekki skynsamlegt að nefnd mundi íhuga málið væru menn leystir frá öllum vanda því að þá þyrfti ekki að taka ákvörðun um það til hvaða nefndar bæri að vísa málinu. Ég á heldur von á því að menn telji að málið sé af þeirri stærð að skynsamlegt sé að vísa því til nefndar. Þá kemur í beinu framhaldi: ,,Vísa skal frumvörpum, þingsályktunartillögum og skýrslum til nefnda eftir efni þeirra og hafa um það hliðsjón af skiptingu málefna í Stjórnarráðinu.`` Nú vandast málið því að við blasir að hér eru margir málaflokkar samtímis og sumir þeirra verða varla með réttu vistaðir undir heiti frv. sem ber það nafn eins og fram hefur komið ,,Frumvarp til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992``. Sem dæmi um það má nefna það sem kemur á 2. bls. frv. um breytingar á lögum nr. 80/1987, um kosningar til Alþingis. Þetta mál getur ekki fallið undir ríkisfjármál 1992 nema því aðeins að það sé ákveðið af ríkisstjórn nú þegar að hafa kosningar á næsta ári. --- Og nú brosir hv. þm. og hæstv. heilbrrh. þegar hann gengur fram hjá stólnum. Ég held nefnilega að það hljóti að vera mjög venjumyndandi hvaða ákvarðanir menn taka í þeim efnum hvernig þeir vísa málinu til nefndar. Mér er ljóst að á undanförnum árum eru þó nokkur dæmi um afleita frumvarpssmíð í þeim efnum að menn hafa verið að hrúga saman málum eins og frv. til laga um ráðstafanir í kjaramálum eru dæmi um, flutt á 111. löggjafarþingi. Ekkert frv. hefur þó gengið jafnlangt og það frv. sem hér er. Ég vil beina þeim tilmælum til forseta hvort hann vilji tjá þinginu hug sinn í þeim efnum, hvort hugsanleg sé sú sátt í málinu að vísað verði til fleiri en einnar nefndar því frumvarpi sem hér er og nefndir fari yfir málasvið þess í samræmi við anda þingskapanna, þ.e. að skipting Stjórnarráðsins í málefnahópa ráði hvert mál fari. Þetta á ekki að tefja málsmeðferðina, ætti að verða til þess að menn gætu stytt umræðu í þinginu og má ætla að fyrr ynnist málið í nefndum því að hver nefnd hefði minna yfir að fara. Að mínu viti væri þingið með þessu móti að mynda sér mjög skynsamlega hefð til frambúðar þegar það þarf að glíma við frumvarp af þessu tagi sem e.t.v. gæti orðið seinna en ég ætla engu að spá um.


             Það vill nú þannig til, hv. þm., að þingflokksformenn hafa málfrelsi á við alla aðra þingmenn, um þingsköp jafnt sem annað.

Forseti var spurður en ekki þingflokksformaðurinn.

Ég fæ nú ekki séð hvað þessum hv. þm. kemur við hvort ég er að taka til máls undir liðnum þingsköp, en ég ætlaði að leyfa mér að vekja athygli á því að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson hefur bent á athyglisvert atriði sem vissulega er ástæða til þess að gefa gaum. Ýmis fordæmi eru fyrir bandormum af þessu tagi eins og hann hefur bent á og það hefur þar skapast ákveðin venja. Hitt er annað mál að hin nýju þingsköp gefa færi á rýmri túlkun heldur en áður hefur verið. Ég veit ekki hvort hv. þm., sem vék máls á þessu hefur af því vitað, en það er áreiðanlega ekkert leyndarmál að það hefur komið fram á fundi formanna þingflokka frá hv. formanni þingflokks Alþb. ósk um að sú nefnd sem þetta mál fær væntanlega til meðferðar vísi einstökum málaflokkum til þeirra fagnefnda sem að öðru leyti gætu átt hlut að máli. Niðurstaðan varð sú að óska eftir því að hv. efh.- og viðskn., sem lagt er til að fái þetta mál til meðferðar, kanni hvort grundvöllur getur verið fyrir slíku og mér er kunnugt um það eftir samtöl mín við formann þeirrar nefndar, hv. þm. Matthías Bjarnason, að hann hefur fullan hug á því að standa þannig að afgreiðslu málsins. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að ég tel að þetta hafi verið fullkomlega réttmæt athugasemd hjá hv. þm. þó svo hún hefði e.t.v. frekar átt heima í umræðu um atkvæðagreiðslu þegar þar að kemur en inni í miðri efnisumræðu um málið.

Forseti er sömu skoðunar og þeir tveir hv. þm. sem hafa talað að um þetta mál þurfi að fjalla og ræða og telur eðlilegt miðað við þingsköpin og þær reglur sem í þeim eru settar að það verði leitað álits fleiri nefnda en efh.- og viðskn. þótt málið verði í höndum þeirrar nefndar. Þannig verði að málinu staðið og við afgreiðslu málsins eftir ákvörðun og forsögn efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að tekið hefur verið á málinu af skilningi þannig að ég vænti þess að forseti þingsins muni íhuga það mjög vandlega að skapa reglu sem gæti orðið til fyrirmyndar í störfum þingsins í framtíðinni og þar tel ég að það sé að virða það grundvallaratriði 23. gr., að málum sé vísað til nefnda í samræmi við þá skipan sem er í Stjórnarráðinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá að koma aftur og taka til máls en verð líklega að hinkra svolitla stund af því að ég átti lítið annað eftir en að ræða við hæstv. heilbrrh. sem því miður hefur aftur vikið sér úr salnum. Við hinkrum þá aðeins. Ég held að eins og fram hefur komið í bæði sjálfum umræðunum um málið og síðan þingskapaumræðum, þá sé bæði eðlilegt og nauðsynlegt að vísa þessu frv. til fleiri nefnda en einnar. Ég var búinn að gera grein fyrir þeirri skoðun minni áður í umræðunum og ítreka það og fagna því að heyra þann skilning hjá hæstv. forseta á þessu máli því að þetta er með mjög sérstökum hætti gert þó að bandormar af ýmsu tagi hafi áður viðgengist. En þá er hér um efnisatriði að ræða varðandi lagabreytingar sem eru varanlegar, ekki breytingar til eins árs heldur varanlegar breytingar á hinum ýmsu lögum þannig að eðlilegt hlýtur að vera að hafa nokkurn annan hátt á vinnubrögðum að þessu sinni. Hér kemur hæstv. heilbrrh. í salinn og ég þakka honum fyrir að vilja leyfa mér að beina til sín tveimur eða þremur spurningum. Ég var búinn í máli mínu að fara nokkuð yfir þær breytingar sem fyrirhugaðar eru á lögum um almannatryggingar með þessu frv. sem fyrir liggur og ég ætla ekki að endurtaka það, virðulegur forseti. Nema þá kannski aðeins að segja hæstv. ráðherra að ég út af fyrir sig get stutt ýmislegt af því sem hér er lagt til og var búinn að lýsa því yfir áður, t.d. hlutfallsgjald enda verði gætt að því að greiðslur einstaklinganna séu með þaki á þann hátt að hlutfallsgjaldið sé fyrst og fremst til þess að laða fram betri kostnaðarvitund almennings sem þarf á þjónustunni að halda. Eins veit ég að hæstv. ráðherra hefur átt í nokkrum erfiðleikum með þann hluta tannlæknastéttarinnar sem hefur tannréttingar að sérgrein. Ég var sjálfur búinn að eiga í nokkrum viðræðum og viðskiptum við þessa aðila áður og lýsi yfir stuðningi við hugmyndir sem hér eru settar fram, þó með þeim fyrirvara að orðalag í 15. gr., þar sem segir: ,,Að veita styrk til aðgerða hjá tannlækni, umfram það sem 44. gr. nær til, vegna alvarlegra afleiðinga meðfæddra galla, slysa og sjúkdóma.`` Með þeim fyrirvara að þetta orðalag sé e.t.v. nokkuð þröngt. Ég hef fyrst og fremst þann fyrirvara á en er ekki með neinar hugmyndir eða tillögur aðrar hér og nú varðandi þetta mál. En mér sýnist að það gæti leitt til þess að þeir sem þó þyrftu á stuðningi að halda og ættu hann vissulega skilinn samkvæmt almennri túlkun á lögum um heilbrigðisþjónustu, að einstaklingar eigi rétt á þeirri bestu þjónustu sem völ er á hverju sinni --- að svona ákvæði þrengi ekki það almenna sjónarmið heilbrigðisþjónustulaganna. En spurningarnar sem mig langaði að bera upp við hæstv. heilbr.- og trmrh. vörðuðu sérstaklega það sem segir í umsögn fjmrn. sem fylgir sem fskj. með þessu frv. um sparnað af ráðgerðum breytingum varðandi þátttöku almannatrygginganna í tannlæknakostnaði og tannréttingum. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir árið 1992 að þessar aðgerðir dragi úr tannlæknakostnaði um 280 millj. kr., en sú fjárhæð skiptist samkvæmt áætlun þannig að um 150 millj. sparast við að hætta að greiða tannréttingar . . . `` Síðar segir í þessari sömu málsgrein: ,,Að áliti fjmrn. munu umræddar 150 millj. kr. ekki sparast nema fallið verði frá bráðabirgðaákvæði því sem er að finna aftast í frv. þessu, enda var ekki gert ráð fyrir því ákvæði þegar fjárlagafrv. var samið.`` Til skýringa þá fjallar þetta ákv. til brb. um það að þeir sem nú eru í meðferð hjá tannréttingasérfræðingum eigi rétt á endurgreiðslu áfram. Ég tel þetta afar þýðingarmikið ákvæði vegna þess að þegar lagt var upp í þessar breytingar eða hugmyndir um breytingar þá gerðu menn aldrei ráð fyrir því að það tæki þennan tíma og endaði á þann hátt sem það virðist nú ætla að enda. Ég lít því svo á að nauðsynlegt sé að þeir einstaklingar sem eru nú í meðferð hjá tannréttingasérfræðingum eigi nokkuð annan rétt heldur en hin varanlegu frambúðarákvæði kveða á um og lýsi því stuðningi við ákv. til brb. En mér finnst í þessari umsögn vera gefið undir fót með það að e.t.v. sé þetta ekki meiningin, þó að það sé hér inni sem ákv. til brb., og það sem meira er að ef farið er yfir áætlaðan sparnað af þessum aðgerðum í umsögn fjmrn. þá er ekki gert ráð fyrir því að ákv. til brb. verði inni. Það er sem sagt í listanum gert ráð fyrir að þessar 150 millj. kr. sparist. Ég hefði viljað að hæstv. heilbrrh. segði okkur alveg skýrt og skorinort hverjar hans hugmyndir eru hvað þetta varðar. Önnur spurning sem mig langaði til að beina til hans sem kannski er minna mál en er þó formsatriði, að í skerðingarákvæðunum í II. kafla frv. er sagt að það eigi að fella niður framlag ríkissjóðs til Gæsluvistarsjóðs. Ef bornar eru saman tölurnar í fjárlögum ársins í ár og fjárlagafrv. fyrir næsta ár, annars vegar sem fjalla um fjárveitingar til Gæsluvistarsjóðs og hins vegar fjárveitingar til áfengisvarna þá er þar um að ræða mjög svipaða tölu eins og nú er í frv. áætluð til áfengisvarna og bindindismála. Og ég hafði gert ráð fyrir því að inni í þeim lið væri þá Gæsluvistarsjóðurinn. Því spyr ég ráðherra: Hvaða hugmyndir eru uppi um það? Er sem sagt meiningin að fella hann niður með þessu og sérákvæði hans og ráðherra eða ráðuneyti hans ráðstafi þá þessum lið, Áfengisvarnir og bindindismál, algjörlega sjálfstætt án þess að þar komi til ákvæði um Gæsluvistarsjóðinn? Í þriðja lagi langar mig svo að spyrja hæstv. ráðherra út af umræðum sem auðvitað tengjast hugmyndum í fjárlagafrv. og umræðum sem hafa orðið í þjóðfélaginu á undanförnum dögum varðandi samvinnu eða sameiningu sjúkrahúsa. Þótt ekki sé getið um það í þessu frv. þá kom það fram í ræðu hæstv. forsrh. þar sem hann talaði um að áfram væri unnið að hugmyndum um sparnaðaraðgerðir í rekstri sjúkrahúsanna, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðarsjúkrahúsum. Ég held í fyrsta lagi varðandi landsbyggðarsjúkrahúsin að það þurfi að skoða það sérstaklega og með mikilli aðgát hvaða sparnaði þar er hægt að ná fram, hvort menn séu ekki að ráðast þannig að rekstri þessara sjúkrahúsa að þau séu ekki lengur fær um að gegna þó mikilvægri þjónustu sem slysa- og bráðaþjónustusjúkrahús fyrir minni háttar slys eða sjúkdóma ef höggvið er alvarlega í fjárveitingar til þeirra. Ég hygg reyndar að með sum sjúkrahúsin, sem kannski er varla hægt að kalla landsbyggðarsjúkrahús, eins og t.d. sjúkrahúsið í Hafnarfirði, sé mjög óskynsamlegt að fara að eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Það á einnig við sjúkrahús hér í næsta nágrenni ef við t.d. nefnum Keflavík, Akranes, Selfoss, sem þó vafalaust má skoða hvernig eigi að reka í samráði og samræmi við stóru sjúkrahúsin hér í Reykjavík og þá með góðri samvinnu þar á milli. En ég tel að það sé ekki rétt að gera öll þessi sjúkrahús að langlegusjúkrahúsum fyrir aldraða og svipta þau algjörlega hlutverki sínu sem sjúkrahús sem geti tekið að sér ákveðin verkefni. Hugsanlega gætu þessi sjúkrahús verið aðili að verkaskiptingu og tekið að sér einhver ákveðin verk. Á Akranesi sé veitt ákveðin þjónusta, í Keflavík önnur, en ekki að öll þessi sjúkrahús séu að fást við allt, sem þau reyna að gera og sumt af vanefnum eða lítilli getu. En varðandi sjúkrahúsin í Reykjavík þá hafa verið uppi miklar umræður um hvað sé skynsamlegt að gera í því. Ég ætla að geyma mér til 2. umr. fjárlaga ítarlegri umræðu um það mál, eða 3. umr. ef svo fer sem maður hefur heyrt að málefni sjúkrahúsa og kannski heilbrigðismála almennt verði ekki tekin til umfjöllunar við 2. umr. fjárlaga heldur ekki fyrr en við 3. umr. Ég mun þá a.m.k. þegar að því kemur að þau mál verði til umræðu fara ítarlegar í það. En vegna þess að framsöguræða hæstv. forsrh. gaf tilefni til þess að spyrja aðeins út í þetta mál þá langar mig að spyrja ráðherra og vitna til kvöldfrétta í Ríkisútvarpinu einu sinni enn. Ég er reyndar búinn að gera það fyrr í minni ræðu að vitna til frétta í blöðum og fjölmiðlum að undanförnu. En það er nú stundum svo að þaðan fáum við tíðindin af stjórnarheimilinu, í gegnum fjölmiðlana okkar sem auðvitað reyna að vinna sitt verk af samviskusemi og kostgæfni. Þann 4. des. sl. var vitnað til fundar sem hæstv. heilbrrh. átti með starfsfólki Landakotsspítala þar sem það vildi ræða um framtíð sína og spítalans. En ráðherra færðist undan því þar sem tillögur um fyrirhugaða sameiningu eða samstarf Landakots og Borgarspítala lægju ekki fyrir en þeirra væri að vænta eftir ,,einn eða tvo daga``, eins og segir í fréttinni --- ekki er það haft orðrétt eftir ráðherranum. En síðan líða tveir dagar og forvitnilegt að vita hvað er að frétta af þessu máli frekar. En þó einkum það sem ég ætla að bæta við nú er að haft er eftir hæstv. ráðherranum, en ég vitna hér til fréttarinnar orðrétt, þar segir: ,,Hins vegar kviði hann fyrir því verkefni sem þá blasti við, að skipta 500 millj. kr. niðurskurði á einu ári milli Borgarspítala og Landakots, og hann bætti við að næstu daga yrðu kynntar nýjar, óskemmtilegar sparnaðaraðgerðir sem varða sjúkrahúsin.`` Það var aðallega þessi málsgrein og þessi setning sem mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra um, hvað væri á döfinni, hvort eitthvað væri hægt að segja frá þessu nú. Vegna þess að það er eitt af því sem stendur frekari vinnu í fjárln. fyrir þrifum, þ.e. tefur frekari vinnu fjárln. við undirbúning 2. umr. fjárlaganna að það vantar svör frá hæstv. ríkisstjórn eftir því sem forustumenn stjórnarliðsins í fjárln. tjá okkur fulltrúum minni hlutans. Þess vegna væri æskilegt fyrir okkur að vita hvað er þar á döfinni og hvenær er að vænta einhverrar niðurstöðu í þessu efni. Mér sýnist á því sem kemur fram í umsögn fjmrn., sem fylgir þessu frv. sem hér er til umræðu, að sparnaðaraðgerðir hæstv. ráðherra, sem fyrirhugaðar voru samkvæmt fjárlagafrv., hafi nú lækkað um a.m.k. 700 millj. kr., held ég að ég hafi verið að tína hér til áðan. 700--800 millj. sem þegar eru að falla út eða fallnar út af þeim hugmyndum. Við höfum fengið erindi frá heilbrrn. þar sem gerð er grein fyrir breytingum á útgjöldum Tryggingastofnunar og nokkurra annarra stofnana sem leiða til útgjaldaaukningar upp á einhver hundruð milljóna án þess að fara nánar út í það á þessu stigi af því að það plagg hefur ekki fengið umfjöllun enn í nefndinni. Og síðan boðar ráðherra ,,óskemmtilegar sparnaðaraðgerðir`` í viðbót við það sem þegar er talið. Þetta ætla ég, hæstv. forseti, að láta duga sem fyrirspurnir til hæstv. heilbr.- og trmrh. og þakka fyrir að hafa fengið að eiga við hann nokkur orðaskipti en fer senn að ljúka máli mínu. Ég var búinn að fara yfir frv. og efnisatriði þau sem ég vildi láta koma fram og gera athugasemdir við á þessu stigi. Einnig það sjónarmið mitt að nauðsynlegt væri að fagnefndir þingsins fjölluðu um einstök efni, eins og t.d. heilbrigðismálin, breytingarnar á almannatryggingalöggjöfinni og lög um heilbrigðisþjónustu og breytingar á grunnskólalögunum og fleiri atriði. Og ég vil svo ítreka það sem kom fram núna seinast í máli mínu varðandi vinnuna í fjárln. og vinnuna við þetta frv. að hún hlýtur að stranda á meðan hæstv. ráðherrar lýsa því yfir við fjölmiðlana, án þess að gera þingheimi nánari grein fyrir því, að nýjar hugmyndir séu uppi um enn frekari sparnað og aðhaldsaðgerðir við fjárlagagerðina. Að halda sig við 4 milljarða kr. halla á fjárlögum þrátt fyrir að 10 eða 11 milljarðar blasi við, eins og hæstv. forsrh. hefur ítrekað nefnt, þá er ekki von til þess að menn sitji á nefndarfundum í fjárln. og eyði tíma sínum í það að velta fyrir sér hvort einhver ágætur fræðimaður í þessu þjóðfélagi eigi að fá 30 þús. kr., 50 þús. kr. eða kannski 70 þús. kr. eða ekki neitt. Í það hefur tíminn hjá okkur farið undanfarna daga. Við höfum verið að sýsla við svoleiðis hluti sem eru auðvitað nauðsynlegir líka en eru heldur lítils virði þó miðað við hin stóru mál sem fram undan eru. Ég vonast til þess að við í fjárln. fáum fyrr en síðar upplýsingar um hvað hæstv. ríkisstjórn hyggst fyrir á þessu sviði. Ég leyfi mér reyndar að efast um að tímabært sé, eins og mál standa nú í dag, að vera að tala um 2. umr. fjárlaga nk. þriðjudag, nema eitthvað gerist þá í kvöld og nótt hjá hæstv. ríkisstjórn og komi inn í fjárln. á laugardag því á sunnudag þurfa menn að ganga frá sínum hugmyndum og breytingum fyrir 2. umr. á þriðjudeginum, ef ég hef einhverja hugmynd um það hvernig tæknileg vinna gengur fyrir sig hér í hv. þingi. Þar að auki hlýtur það að vera heldur tilgangslítið ef það blasir við að á þriðjudag, við 2. umr., eigi að skilja eftir stóra, veigamikla þætti í umræðunni, eins og t.d. málefni sjúkrahúsa, kannski málefni heilbrrn. að verulegu leyti. Við vitum að það er beðið eftir svari frá ríkisstjórn um viðbrögð við 600 millj. kr. fjárvöntun hjá Tryggingastofnuninni vegna aukinna útgjalda í sjúkratryggingum og fleiri spurningum er ósvarað. Þannig sýnist mér að það stefni nú þegar í að það ætti að fresta þeirri umræðu sem fyrirhuguð er á þriðjudag eða a.m.k. viðurkenna það að hún sé ekki mikils virði og aðalumræðan um fjárlögin verði þá 3. umr., hvenær svo sem hún getur farið fram. Og ef fer fram sem horfir nú seinustu daga þá sýnist mér ekki líklegt að það verði nema þá allra síðustu daga fyrir jól, ef það yfir höfuð verður fyrir jól.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Norðurl. e. fyrir þau orð sem hann mælti um þau atriði sem varða heilbrigðis- og tryggingamál í þessu frv. Sú umfjöllun var sanngjörn og málefnaleg eins og hv. þm. er von og vísa. Ég vil þakka honum bæði fyrir það og eins fyrir þann stuðning sem hann lýsti yfir við ýmsa þætti í frv. er lúta að vandamálum sem við er að fást í heilbr.- og trmrn. Það er full ástæða til að gera það því hv. þm. er auðvitað jafn vel ljóst og mér, og kannski enn betur vegna þess að hann hefur meiri reynslu í þessu ráðuneyti en ég hef enn öðlast, að þar er við ýmis mjög mikil vandamál að etja. Vandamál sem varða það að reyna að varðveita kjarnann í því velferðarkerfi sem við höfum alist upp við í því umhverfi sem við búum í núna, þar sem satt að segja virðist vera heldur fátt um fína drætti. Við Íslendingar eigum að sjálfsögðu við það að etja, eins og allar aðrar þjóðir í kringum okkur, að reyna að stemma stigu við mjög ört vaxandi kostnaði í heilbrigðiskerfinu sem er mjög víða í kringum okkur að grafa undan rótum þess kerfis sem við höfum búið við. Því til viðbótar er hjá okkur sá vandi sem lýsir sér í fimm ára stöðnun í þjóðartekjum og hagvexti sem aðrar þjóðir allflestar þurfa ekki við að fást. En þessi vandi er ekki aðeins hjá okkur. Þessi vandi er líka hjá þjóðum sem betur mega sín en við Íslendingar. Það eru ekki nema um þrír eða fjórir dagar síðan ég las það í blaðinu International Herald Tribune að í Kanada, sem er eitt mesta velferðarríki á norðurhveli jarðar, þar sem þjóðartekjur á einstakling eru mun hærri en hjá okkur, eru menn að fást við nákvæmlega sömu vandamál og við, m.a. í heilbrigðiskerfinu. Þar er ástandið þannig að í Toronto hafa menn orðið að loka 2.900 bráðaspítalasjúkrarúmum af þeim 15.000 sem í borginni eru og í Ontarioríki, sem er ríkasta og fjölmennasta ríki í Kanada, hafa menn orðið að segja upp 5.000 heilbrigðisstarfsmönnum og draga úr þjónustu heilbrigðiskerfisins sem því nemur. Það sem við erum að gera er að leita leiða til að forðast að þurfa að grípa til slíkra ráðstafana, forðast að þurfa að draga úr þeirri góðu þjónustu sem heilbrigðiskerfið hefur veitt Íslendingum og á að veita þeim í framtíðinni. Það getum við ekki gert með því að gera velferð núlifandi kynslóðar að vandamálum barnanna okkar. Við getum ekki gert það með því að ætlast til þess að komandi kynslóðir leysi þau vandamál sem við eigum nú við etja í velferðarkerfinu, við verðum að gera það sjálf, sú kynslóð sem þessa kerfis nýtur. Hv. 1. þm. Norðurl. e. vann að slíkum viðfangsefnum á meðan hann var í ráðuneytinu og vann á ýmsan hátt mjög vel að þeim. Í minn hlut hefur komið að fylgja mörgum þeim málum fram sem hann undirbjó í þessu sambandi, m.a. í sambandi við tannlæknahjálp o.fl. Þannig að ég þakka þann stuðning sem hann hefur látið í ljós við ýmsa þætti í þeirri starfsemi, þó svo alveg sé ljóst að við séum ekki sammála um eitt og allt í því efni. En ég held að okkur sé báðum ljós þörfin og markmiðið sé eitt og það sama hjá okkur báðum, þ.e. að varðveita kjarna velferðarríksins við þær erfiðu aðstæður sem íslenska þjóðin nú býr við. Hv. þm. kom með nokkrar spurningar sem mér er ánægja að svara. Fyrst um tannréttingar og tannlæknamál. Hér er um að ræða vandamál sem hv. þm. barðist við á meðan hann var ráðherra í heilbrrn. og er því miður alls ekki leyst enn. Í mjög langan tíma var reynt að ná samkomulagi og samningum við tannlækna og tannréttingalækna og það tókst loks að ná formlegum samningum eftir langa mæðu við Tannlæknafélag Íslands, sem m.a. náði til samninga um tannréttingar. Tólf sérfræðingar í tannréttingum sögðu sig hins vegar undan þessum samningum og neituðu að hlíta bæði samningsákvæðunum í formlegum kjarasamningi, reglugerð hæstv. ráðherra og lögum frá Alþingi. Niðurstaðan hefur orðið sú að fólk, sem samkvæmt lögum frá Alþingi á rétt á endurgreiðslu á tilteknum kostnaði við tannréttingar, hefur ekki getað komið fram þeim rétti sínum vegna þess að tannréttingalæknar hafa ekki fallist á að gera þannig grein fyrir þeim verkum sem þeir hafa unnið fyrir þetta fólk að það geti komið fram hinni lögmætu kröfu sinni. Til þess að taka dæmi um hvað um er að ræða gæti ég nefnt að um sambærilegan hlut er að ræða og ef iðnaðarmaður neitaði að ganga þannig frá reikningi vegna vinnu í þjónustu að við gætum komið fram kröfu um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu á byggingarstað sem öllum Íslendingum er tryggð samkvæmt lögum. Samkvæmt landslögum er gert ráð fyrir því í þessu tilviki að allir landsmenn, sem þurfa að láta vinna umtalsverð viðhaldsverkefni á húseignum sínum, eigi rétt á því að endurkrefja ríkissjóð um virðisaukaskatt vegna vinnu sem greidd er á byggingarstað. Til þess að þegn geti komið slíkri kröfu fram þá verður iðnaðarmaðurinn, sem verkið vann, vissulega að skila sundurliðuðum reikningi þar sem fram kemur hvaða efniskaup hafa átt sér stað, hvaða vinna hafi farið fram og hvaða virðisauki hafi verið innheimtur af þeirri vinnu. Því aðeins að iðnaðarmaður skili slíkum sundurliðuðum reikningi getur þegn í þessu þjóðfélagi komið fram lögmætri kröfu sinni um endurgreiðslu. Það sem gerst hefur í sambandi við tannréttarana er að þeir hafa neitað að sundurliða reikninga sína fyrir þá vinnu sem þeir hafa lagt fram með þeim hætti að sjúklingarnir kæmu endurkröfunni fram. Þetta er sambærilegt og ef iðnaðarmenn tækju upp á því að skila ósundurliðuðum reikningi til húsbyggjenda þar sem stæði eingöngu húsnúmerið og svo ein tala sem ekki væri sundurliðuð öðruvísi en að í texta væri sagt: vinna og efni, og svo einhver endanleg tala. Sá húsbyggjandi sem fengi slíkan reikning gæti ekki komið fram lögmætri kröfu sinni um endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað. Með sama hætti getur sjúklingur, sem hefur leitað þjónustu tannréttingalæknis, ekki komið fram löglegri kröfu sinni um endurgreiðslu úr ríkissjóði því að tannlæknirinn neitar að skila verkreikningi sundurliðuðum þannig að Tryggingatofnun geti endurgreitt í samræmi við kjarasamning og lög og reglugerðir úr heilbrrn. Allar tilraunir til að ná samkomulagi um þetta hafa farið út um þúfur. Þær voru bæði reyndar af hæstv. fyrrv. ráðherra og eins mér og satt að segja er ég alveg orðinn uppgefinn á að reyna að ná samkomulagi um að þessir ágætu menn gangi þannig frá reikningum fyrir vinnu sína að þeir sem njóta þeirrar þjónustu geti komið fram lögmætum endurkröfurétti sínum gagnvart Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt lögum sem Alþingi Íslendinga hefur sett. Ég hef brugðið á það ráð að leita til landlæknis um ráðleggingar. Landlæknir hefur skrifað Tannlæknafélagi Íslands og krafist þess að Tannlæknafélag Íslands skýri með fullnægjandi hætti hvað því veldur að tilteknir einstaklingar í heilbrigðisstétt virða ekki þau afdráttarlausu ákvæði læknalaga sem kveða á um að heilbrigðisyfirvöld geti krafið alla lækna sem leyfi hafa til þess að starfa á Íslandi um hver þau vottorð sem heilbrigðisyfirvöld krefjast. Landlæknir hefur fengið svar frá Tannlæknafélagi Íslands sem hann telur ekki vera fullnægjandi. Landlæknir hefur leitað álits valinkunnra lögfræðinga í þessu máli og mun í framhaldi af því hafast að. Ég mun beita öllum þeim mætti sem við í heilbr.- og trmrn. höfum til að tryggja að almenningur sem þarna á hlut að máli komi fram lögmætum endurkröfurétti sínum samkvæmt lögum sem Alþingi hefur sett og mun í því sambandi beita öllum þeim ráðum sem heilbrrh. eru tiltæk og ég veit að ég hef til þess stuðning landlæknis. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að vara mjög eindregið við því að einstaklingar í heilbrigðisstétt virði ekki landslög því að virðing á landslögum er að sjálfsögðu grundvallarkrafa til allra þeirra sem ætla sér að njóta lögverndaðra starfsréttinda á Íslandi. Hæstv. fyrrv. heilbrrh. hafði óskað eftir því að það fólk, sem ekki hefði hafið meðferð hjá tannréttingalæknum þegar stímabrakið stóð yfir við þá um samningamál, gerði það ekki fyrr en málið væri komið á hreint. Fjöldi aðila hefur orðið við þessum tilmælum heilbrrn. Ég ítreka að þó að fyrrv. heilbrrh. hafi gefið þau fyrirmæli og sé ekki lengur í heilbrrn. þá tel ég að sjálfsögðu að heilbrrn. sé skylt að virða þau fyrirmæli í öllum atriðum, enda eru það fyrirmæli heilbrrn., þannig að einstaklingar gjaldi ekki fyrir það nema síður væri að hafa fylgt þeim fyrirmælum. Þannig er alveg ljóst að allstór hópur manna sem á rétt og hefur þörf á að njóta aðstoðar tannréttingalækna samkvæmt gildandi reglum hefur beðið með að leita aðstoðarinnar samkvæmt tilmælum heilbrrn. Þetta fólk á að sjálfsögðu ekki að gjalda fyrir það. Í heilbrrn. vitum við svona nokkurn veginn hvaða aðilar þetta eru því að þeir hafa tilkynnt sig til Tryggingastofnunar ríkisins. Við munum halda þannig á máli að skyldur ráðuneytisins og heilbrigðisyfirvalda gagnvart þessu fólki verði virtar. Og um það fjallar bráðabirgðaákvæðið sem hv. þm. var að spyrja um og það ákv. til brb. er flutt í frv. af hálfu ríkisstjórnarinnar og óskað eftir því að hv. Alþingi afgreiði það sem lög. Út af fyrir sig má um það deila með hvaða hætti á að bókfæra slík útgjöld vegna þess að við eðlilegar aðstæður hefðu þau útgjöld að miklu leyti fallið á yfirstandandi ár. Ef eðlilegt ástand hefði ríkt í þessum efnum hefðu þessir sjúklingar hafið sína meðferð fyrir alllöngu á árinu og neytt endurkröfuréttar síns og fengið greiðslu úr ríkissjóði þegar á þessu ári. Með sama hætti eru fjölmargir, sem hafa verið til meðferðar hjá tannréttingalæknum og ekki hafa enn fengið endurgreiðslu vegna þeirra ástæðna sem ég lýsti hér áðan, sem ella hefðu fengið endurgreiðsluna á þessu ári. Vegna þessara aðstæðna er því alveg ljóst að greiðslur sjúkratrygginga vegna tannréttingalæknishjálpar eru minni á þessu ári en þær hefðu orðið við eðlilegar aðstæður. Það þýðir að sjálfsögðu að þessi útgjöld munu í staðinn fyrir að falla á yfirstandandi ár koma til greiðslu á næsta ári og auka útstreymi úr sjúkratryggingum sem því nemur. Það er því alveg ljóst að sá samdráttur sem á að eiga sér stað vegna breyttra reglugerða getur ekki átt sér stað hvað þessum aðilum viðvíkur á næsta ári því að þessir aðilar munu að sjálfsögðu njóta þeirra réttinda sem þeim voru boðin þegar þeir áttu rétt á að hefja tannréttingameðferð hjá tannlæknum, þ.e. á því ári sem nú er að líða. Þannig held ég að ég hafi svarað þessari spurningu hv. þm. með fullnægjandi hætti. Þetta eru skuldbindingar sem ég tel að heilbrrn. hafi undirgengist við umrædda sjúklinga og sem ég sem heilbrrh. mun að sjálfsögðu virða. Í öðru lagi spurði hv. þm. um Gæsluvistarsjóð. Eins og fram hefur komið í fréttum nú nýverið hefur nefnd sem hv. þm. skipaði á meðan hann var ráðherra og falið var að endurskoða lög um áfengisvarnir nýlega skilað af sér á ráðstefnu hér í Reykjavík, gert grein fyrir niðurstöðu sinni sem er nýtt frv. um áfengis- og fíkniefnavarnir. Þar er gert ráð fyrir verulegum breytingum, m.a. á greiðslum til áfengis- og fíkniefnavarna úr ríkissjóði og einnig er alveg ljóst að þörf er á því að endurskoða þá meðferð sem ríkt hefur í þessum málum á undanförnum árum því að þeir eru orðnir mjög margir, einstaklingar, félög og samtök í samfélaginu, sem koma að áfengis- og fíkniefnavörnum, ýmist á forvarnastigi eða á meðferðarstigi. Þeir eru miklu fleiri en fólk almennt gerir sér ljóst eða veit af. Margir af þessum aðilum vita lítið hver af öðrum þannig að samræming á þessum störfum hefur ekki átt sér stað. Það frv. sem unnið var að tilhlutan hv. þm. á meðan hann var ráðherra var m.a. um að auka samræmingu og samþættingu í þessari starfsemi. M.a. með tilliti til þess að menn áttu von á því að slíkt frv. kæmi fram og væri afgreitt var ákveðið að í staðinn fyrir það sem áður var, að skipta umræddri fjárveitingu niður á fleiri liði, yrði öll fjárveitingin, nema fjárveitingin til Áfengisvarnaráðs, sameinuð undir einum lið, Áfengisvarnir, og ef svo má taka til orða vistuð þar þangað til ný lög gætu tekið gildi, vonandi á þessu þingi, þannig að afgreiðsla fjárveitingavaldsins við afgreiðslu fjárlaga vegna ársins 1992 þyrfti ekki að koma í veg fyrir, með því að binda þar fé til ákveðinna þarfa, að ný skipan gæti verið tekin upp. Þetta er ástæðan fyrir því að sú meðferð hefur verið ákveðin á þessu fé við fjárlagagerðina sem hv. þm. réttilega vakti athygli á. Þriðja spurning hv. þm. laut að sameiningu sjúkrahúsa. Um það er það að segja að ég hef nú fengið í hendurnar drög að skýrslu þeirrar nefndar sem unnið hefur að sameiningu Landakotsspítala og Borgarspítalans í Reykjavík. Í þessari nefnd er Páll Sigurðsson, ráðuneytisstjóri í heilbr.- og trmrn., formaður. Þar að auki sitja í nefndinni með honum framkvæmdastjórar beggja þessara spítala, stjórnarformenn beggja þessara spítala, hjúkrunarforstjórar beggja þessara spítala og yfirlæknar beggja þessara spítala og þessir aðilar hafa átt að hafa samráð við starfsfólk og stjórnendur hver á sinni stofnun. Drög að skýrslu þessarar nefndar liggja nú fyrir og ég fékk þau í gær. Endanleg afgreiðsla á þeirri skýrslu mun fara fram á fundi umræddrar nefndar nk. mánudag. Þá verður endanlega frá henni gengið. Það er ekki ástæða til að rekja efnisatriði málsins fyrr en hin endanlega skýrsla hefur séð dagsins ljós en ég tek það fram að í niðurstöðunum eins og þær nú liggja fyrir er gert ráð fyrir sameiningu þessara tveggja spítala og enn fremur gerð áætlun um hvernig sameinaður spítali, Landakotsspítali og Borgarspítali, eigi að líta út í framtíðinni, hvaða þáttum í heilsugæslu og sjúkrahússtarfsemi sá spítali eigi að sinna og hvar hver þáttur í þeirri starfsemi verði vistaður. Í framhaldi af endanlegri niðurstöðu sem verður væntanlega nk. mánudag munu síðan hefjast viðræður og samningar um kosntaðarþætti málsins og af þeim ástæðum er auðvitað alveg ljóst, eins og hv. þm. sagði réttilega, að þess er ekki að vænta að endanleg niðurstaða geti legið fyrir fyrr en við 3. umr. fjárlaga. Er það ekkert óvanalegt því að það hefur mjög oft borið við að stóru sjúkrahúsin hafi ekki verið afgreidd fyrr en við 3. umr. fjárlaga. Það er því ekkert óvanalegt að þannig skuli haldið á málum. Þessi nýja skipan hefur að sjálfsögðu áhrif á stöðu annarra sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu, m.a. á viðfangsefni og verkefni ríkisspítalanna og St. Jósefsspítala í Hafnarfirði. Því er það að ég hef talið nauðsynlegt að horfa á fjárveitingar til allra þessara spítala á sama tíma þannig að menn gætu betur áttað sig á því en nú er fært hvaða þætti í spítalarekstrinum ætti að takast á við á hverjum spítala fyrir sig. Ég tel eðlilegt að höfuðborgarsvæðið allt sé skoðað sem eitt upptökusvæði og ein heild í sambandi við skipulagningu sjúkrahúsanna hvort sem um er að ræða fjórar sjálfstæðar stofnanir á því svæði, eins og nú á sér stað, þ.e. ríkisspítala, St. Jósefsspítala, Borgarspítala og Landakotsspítala, eða hvort þessir spítalar verða á næstunni þrír og svo í framtíðinni e.t.v. eitthvað færri, ef um það tekst samkomulag. Ég mun beita mér fyrir því að það verði rætt við bæði ríkisspítala og St. Jósefsspítala í Hafnarfirði í því sambandi en legg áherslu á að þarna hangir eitt á öðru. Það verður að horfa á skipulag þessa svæðis í heild. Þess vegna er mjög eðlilegt að að því sé stefnt að afgreiðslan á fjárveitingum til þessara fjögurra spítala fari fram nokkuð jafnsnemma. Þá spurði hv. þm. um landsbyggðarsjúkrahúsin. Honum er það auðvitað alveg ljóst eins og mér og flestum öðrum að frá því að þessi sjúkrahús flestöll voru hönnuð, byggð og mönnuð, hafa miklar breytingar átt sér stað í sjúkrahúsaþjónustu á Íslandi eins og annars staðar. Utanspítalaaðgerðum hefur fjölgað mjög mikið og innlagnaþörf minnkað að sama skapi og þörf á almennum sjúkrarúmum hefur einnig minnkað. Á sama tíma hefur aukist mjög þörf, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, fyrir hjúkrunarrúm, einkum og sér í lagi fyrir hjúkrunarrúm fyrir aldraða. Þá hafa einnig miklar framfarir orðið í læknavísindum og aukin sérhæfing þannig að aðgerðir, sem áður voru tíðar á landsbyggðarsjúkrahúsunum, fyrir 20 árum eða svo, eru ekki gerðar þar lengur. Þær eru yfirleitt allar gerðar annaðhvort á Reykjavíkursvæðinu eða á Akureyri, jafnvel þó að sérfræðingur t.d. í skurðlækningum sé á viðkomandi landsbyggðarsjúkrahúsi. Ástæðan er að sjálfsögðu sú að með auknum framförum og aukinni sérhæfingu eru gerðar auknar kröfur um öryggi o.fl. Skurðaðgerðir umfram almennar aðgerðir sem í flestum tilvikum væri jafnvel hægt að gera á heilsugæslustöð eru yfirleitt ekki gerðar nema fyrir sé á staðnum sérfræðingur í viðkomandi tegund skurðlækninga, sérhæfð skurðstofuhjúkrunarsveit og svæfingalæknir. Aðgerðir eru yfirleitt ekki gerðar nema allar þessar aðstæður séu fyrir hendi. Aðgerðir eins og menn þekktu þær fyrir 20 árum síðan eru ekki lengur gerðar á þessum sjúkrahúsum. Þetta gerir það að sjálfsögðu að verkum að þó ekki kæmu til þær fjárhagslegu þrengingar sem við erum nú í þá þyrfti að huga að endurskoðun sjúkrahússtarfseminnar á landinu öllu. Það verk hefur legið á borðum margra ráðherra, ekki bara þess sem hér stendur heldur margra annarra og menn hafa verið að huga að því. Þær breytingar sem nú er verið að skoða hvort eigi að gera á landsbyggðarsjúkrahúsunum eru nákvæmlega í þessa veru, þ.e. að menn meti stöðu landsbyggðarsjúkrahúsanna eins og hún er nú, ekki eins og horfurnar voru fyrir 25 eða 30 árum, heldur eins og reyndin er í dag, og endurskipuleggi sjúkrahúsreksturinn, þar á meðal mönnun sjúkrahúsanna, miðað við þær þarfir. Að þessu viðfangsefni er sérstakur starfshópur á vegum heilbrrn. að vinna. Í þeim starfshópi eru læknar og hjúkrunarfræðingar og þeir eru að skoða þessi landsbyggðarsjúkrahús, eitt af öðru, út frá þessum sjónarmiðum. Tillögurnar sem þeir hafa skilað mér til þessa varðandi fjögur tiltekin sjúkrahús, sem eru þau fyrstu sem verða tekin til sérstakrar skoðunar með þessum hætti, eru ekki um það að takamarka með einum eða öðrum hætti þá þjónustu sem þessi sjúkrahús veita og hafa veitt heldur að aðlaga sjúkrahúsin út frá faglegum sjónarmiðum þeim viðfangsefnum sem þau eru nú að vinna og þeim verkefnum sem þeim eru ætluð í framtíðinni. Þannig að í engum af þessum tilvikum, sem ég hef fengið upp á mitt borð enn, er um það að ræða að takmarka þjónustu frá því sem hún hefur verið, frá því sem gera má ráð fyrir að hún verði. Virðulegi forseti. Ein spurningin var enn þar sem hv. þm. spurði hvað væri að frétta um nýjar aðgerðir. Ég held ég hafi nú ekki orðað það þannig að þær væru ,,nýjar og óskemmtilegar``, ætli ég hafi ekki orðað það þannig að þær væru nýjar og ekkert sérstaklega ánægjulegar, vegna þess að það er auðvitað ekkert ánægjulegt þegar menn þurfa að gera þær breytingar á heilbrigðiskerfinu eða einhverjum öðrum velferðarkerfum að til þess að varðveita kjarna þjónustunnar sem boðin er þurfi menn að gera ráð fyrir því að það fólk sem þjónustunnar nýtur þurfi með einhverjum hætti að taka aukinn þátt í kostnaði við hana sjálft. Þær aðgerðir, sem um er að ræða, voru aðgerðir sem hæstv. forsrh. kynnti í dag í ræðu sinni og ég hef kynnt sérstaklega í dag fyrir aðilum vinnumarkaðarins, eða réttara sagt fyrir launþegahreyfingunum og á blaðamannafundi. Þær varða gjaldtöku bæði á sjúkrahúsum og annars staðar og tel ég ekki ástæðu til þess að víkja fleiri orðum að því hér því hæstv. forsrh. gerði mjög glögga grein fyrir því í framsöguræðu sinni áðan. Virðulegi forseti. Að lokum er ein ábending sem ég vildi koma með mönnum til umhugsunar, til þess að gefa nokkur dæmi um hvaða viðfangsefni menn þurfa að fást við í heilbrigðisþjónustu og í sambandi við kostnaðaraðhald. Ég er hér með upplýsingar um kostnað hjá skólatannlækningum Reykjavíkur og á einkastofum tannlækna vegna barna á grunnskólaaldri á árunum 1973--1989. Árið 1973 var um að ræða á vegum skólatannlækninga tæplega 40 þúsund fyllingar í tennur. Kostnaður á verðlagi 1990 við þessa þjónustu nam 10 millj. kr. Árið 1989 var fjöldi þessara fyllinga u.þ.b. 5 þúsund og hafði lækkað úr tæplega 40 þúsundum í 5 þúsund. En kostnaðurinn við skólatannlækningarnar á föstu verðlagi hafði hækkað úr 10 milljónum í 25. Ég held að sérhver einstaklingur í þessu þjóðfélagi hljóti að komast að þeirri niðurstöðu að í því erfiða árferði sem þjóðin er að fást við um þessar mundir þá komast menn ekki hjá því að horfa á svona staðreyndir og reyna að gera ráðstafanir til þess að nýta þá fjármuni betur sem til þessa kerfis er varið.

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrrh. lét að því liggja áðan í sinni ræðu að sú stefna sem hann ræki í heilbrigðis- og tryggingamálum væri á margan hátt með svipuðu sniði og fyrri ríkisstjórn hefði haft. Ég held að þetta sé kannski sá málaflokkur þar sem skýrast kemur í ljós munurinn á stefnu þessara tveggja ríkisstjórna, ef frá eru talin atvinnumálin. Ráðherrann kvartaði mjög yfir samskiptum sínum við tannréttingasérfræðingana og ég ég skil það vel. Þeim kynntist ég á sínum tíma og þar er við erfið mál að eiga. Þeir sögðu sig undan samningi, eins og hann gat um, og síðan hefur sú deila staðið um hvernig ætti að útfylla eitt ákveðið eyðublað. Það er svo merkilegt að deilan snýst ekki um neitt annað en það hvernig þetta blessaða eyðublað, sem Tryggingastofnun ríkisins hefur lagt til að þeir eigi að skila með sínum reikningum, skuli útfyllt. Heilbrrh. hefur auðvitað margar leiðir til þess að beita þessa menn þeim þvingunum sem þarf til þannig að þetta eyðublað verði útfyllt. Það er hann hins vegar uppgefinn við að gera og kemur það skýrt fram í 15. gr. þess frv. sem hér er til umræðu að með frv. er verið að hætta allri greiðsluþátttöku trygginganna í almennum tannréttingum. Það var alls ekki stefna fyrri ríkisstjórnar. Stefna fyrri ríkisstjórnar í þeim efnum og fyrri heilbrrh. var sú að flokka tannréttingarnar eftir mikilvægi og greiða 100% í þeim tilfellum þar sem um meðfædda galla eða um sjúkdóma væri að ræða en síðan yrði skekkjan flokkuð í ákveðna flokka og greidd í samræmi við það. Þarna er því um grundvallarbreytingu að ræða.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins láta það koma fram, ef ég skyldi hafa gleymt því, að ég vil þakka hv. 1. þm. Norðurl. e. fyrir ábyrgan og skynsamlegan málflutning.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér allmikilvægt málefni þó að ekki sé það frv. fagurt sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt á borð okkar. Frv. hefur af höfundunum fengið heitið bandormurinn. Það er kannski ekki ýkja frumlegt heiti en það er nokkuð táknrænt fyrir þá líkingu sem hér er á ferðinni. Af hverju er þetta kallað bandormur? Það er væntanlega vegna þess að hér er verið að fjalla um málefni sem ekki er mjög fasttengt í einu frv. og þá dregin væntanlega líking af þeirri skepnu, sem ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherrar þekki nokkuð vel til, bandormsins, þar sem ein tegund af þeirri ættkvísl herjaði mjög á Íslendinga um aldir. Sjálfur bandormurinn var nú ekki ýkja stór, sá sem herjaði á þjóðina, en þeim mun stærri var sullurinn sem er annað stig þessa kvikindis. Það hefði nú heldur verið nær að tengja þetta frv. við sullinn en hið smásæja, eða svo gott sem, og þekkilegra stig bandormsins sem er liðskiptur og er ástæðan fyrir þessari samlíkingu. En fleira gerir það að verkum að nota má þetta vinnuheiti á frv. og það er sú staðreynd að skepnan bandormur er tvíkynja, þ.e. hver einstaklingur er af báðum kynjum. Hann leikur þá list að frjóvgast á milli liða, á milli einstakra liða og fjölga sér, og það er mjög vel um búið fyrir tímgun þessarar skepnu. Nú er það svo að einmitt tveir, tvö kyn --- eða svo höfum við litið til --- standa að núv. hæstv. ríkisstjórn. Hún er tvíkynja þó að munurinn á stjórnarflokkunum sé kannski ekki svo ýkja mikill þegar grannt er skoðað, hvorki stefnulega séð né varðandi einstakar áherslur. Þá hefur lengi dreymt um að renna saman í eitt og æxlast og tímgast og það er að koma fram m.a. í þessu frv. sem þeir hafa valið að kalla bandorminn. En það skyldi þó ekki vera að þetta verði sullur fyrr en varir og við eigum eftir að sjá þetta í enn þá ófrýnilegri búningi heldur en sá tiltölulega meinlausi pappír er sem við ræðum nú? Virðulegur forseti. Ég vil svo nefna það varðandi meðferð þessa máls og þá umræðu, sem fór fram um þingsköp og ég tók ekki þátt í, að mér sýnist það vera sjálfsagt að einstakir þættir þessa bandorms, einstakir liðir, fari til þeirra nefnda sem málið er skyldast. Ég fagna því að það hefur komið fram stuðningur, bæði frá virðulegum forseta og formanni stærra liðsins í bandorminum ríkisstjórn, þ.e. frá þingflokksformanni Sjálfstfl., við það að einstakar nefndir þingsins geti fjallað um vissa þætti málsins eftir eðli þess. Þetta tel ég skynsamlega ráðið og sjálfsagt og fyllilega í samræmi við breytingar á þingsköpum. Hæstv. forsrh. flutti framsögu fyrir þessu máli. Mér fór sem kannski fleirum að ég átti dálítið erfitt með að nema mál ráðherrans, svo hratt fór hann yfir hér í ræðustól. Mér hefur ekki tekist að fá útskrift af ræðunni frá ræðuritun þingsins. Eitt atriði vil ég nefna, sem er ekki stórt í þessu samhengi, sem mér heyrðist hæstv. ráðherra fjalla um en ég fann ekki neinn stað fyrir í frv. sjálfu, í þessum langa bandormi. Það varðaði kvikindi sem hæstv. ráðherra nefndi, sem Íslendingum eru sumpart kær og þó misjafnlega, þ.e. ref og mink.  Hæstv. forsrh. fór allvíða yfir í sínu máli og gaf tilefni til þess að rætt væri um einstaka þætti þess og þó málið í heild, miðað við liðna tíð og horfur fram undan. Í rauninnni var hæstv. forsrh. að gefa upp boltann fyrir mjög langa umræðu með því að skjóta fast og hart á stjórnmálamenn og ríkisstjórnir liðinnar tíðar og gefa þeim einkunnir, velja þeim heiti. Ég ætla af þessu tilefni að fara yfir örfáa þætti sem mér finnst eiga fullt erindi inn í umræðu um þetta mál, einstaka liði þessa bandorms sem hér er ræddur. Það varðar þær horfur sem eru í atvinnumálum okkar, ástæðurnar fyrir því hvernig komið er og spurninguna um hvaða tökum eigum við að taka þann vanda sem við er að fást. Hvernig eigum við að reyna að tryggja það að hér verði sú þróun atvinnulífs í landinu að við í senn höldum fólki í landinu, lendum ekki í útsogi landflóttans og takist að halda hér uppi bærilegum lífskjörum sem þoli nokkurn samjöfnuð við nálægar þjóðir? Ég er sammála því að sjaldan hefur útlitið verið eins dökkt um lengri tíma varðandi atvinnuhorfur í landinu og nú. Ástæðan fyrir því er ekki síst sú stjórnarstefna sem nú er boðuð, hún vekur ekki miklar vonir um það að núv. ríkisstjórn taki á málum með þeim hætti að líkur séu á að úr rætist, heldur þvert á móti. Þetta hlýtur að valda okkur og landsmönnum öllum miklum áhyggjum, valda mikilli áhyggju og það er skylt að fjalla svolítið um málið út frá þessum horfum. Í þjóðhagsáætlun kemur fram sú skoðun að gera megi ráð fyrir því að atvinnuleysi á komandi ári geti orðið 2,6% í staðinn fyrir 2% sem stofnunin hafði spáð í fyrri áætlun. Þetta er allmikið atvinnuleysi á íslenskan mælikvarða en þó engan veginn hátt stig sé litið til margra Evrópuþjóða. Ég vil aðeins benda á nokkrar staðreyndir í því sambandi og tengja við það sem kom fram í máli hæstv. forsrh., að ein helsta vonin um betri tíð í atvinnumálum í landinu væru samningar um evrópskt efnahagssvæði. Það er helsta haldreipi ríkisstjórnarinnar, virðist vera af máli forustumannsins sem talaði fyrir þessu frv., þessa höfuðs bandormsins sem við ræðum hér. Það er ástæða til þess að víkja að því hvort líkur séu á því að þetta nýja haldreipi ríkisstjórnarinnar, eftir að álbræðsludraumurinn strandaði hvort það sé líklegt til þess að breyta horfunum varðandi atvinnumálin á Íslandi. Við skulum, virðulegur forsrh., líta fyrst til þeirra landa sem hafa verið að leita samninga við Evrópubandalagið um evrópskt efnahagssvæði. Hver er staðan þar og hverjar eru horfurnar? Staðan í EFTA-löndunum varðandi atvinnustig er á yfirstandandi ári samkvæmt nýjum tölum úr aðalstöðvum EFTA að meðaltali 3,7%. Það er allhátt og það er langtum hærra en hér á landi. Það land sem leggur langmest í þessa prósentu er Finnland, þar sem atvinnumál og efnahagsmál hafa farið mjög til hins verri vegar á yfirstandandi ári og því næstliðna og alveg sérstaklega í ár. Ástæðurnar fyrir því eru margþættar en vafalaust að hluta til og kannski að drjúgum hluta þær breytingar sem orðið hafa hjá hinum stóra granna í austri, þ.e. í Sovétríkjunum sem hafa haft geigvænleg áhrif á viðskiptamál Finnlands. Þannig er gert ráð fyrir því að atvinnuleysi þarlendis vaxi úr 3,4% á liðnu ári, 1990, og er núna metið á hvorki meira né minna en 7,8% og þetta hækkar mjög verulega meðaltal atvinnuleysis í EFTA-löndunum. Næst gengur Noregur sem býr nú við óvenjumikið atvinnuleysi sem metið er á 5,5% en lægst er atvinnuleysið, samkvæmt þessum upplýsingum frá EFTA, á Íslandi og í Sviss, bæði löndin með 1,5% og skera sig þarna vel úr í þessum efnum. En þrátt fyrir þessa stöðu er fyllsta ástæða til þess að hafa áhyggjur af stöðu atvinnumála í landinu nú um stundir. Þá er það spurningin, munu samningar um Evrópskt efnahagssvæði, sem hæstv. forsrh. vék að oftar en einu sinni í framsögu sinni, verða það haldreipi sem líklegt er að við ættum að grípa í í von um að það leysi vandann? Hver er staðan, hæstv. forsrh.? Hver er staðan varðandi atvinnuleysi í Evrópubandalagsríkjunum, þeim löndum sem við ætlum að fara að bindast böndum í Evrópsku efnahagssvæði? Þar er ekki atvinnuleysið innan við 4% eins og er í EFTA-ríkjunum. Þar er meðaltal atvinnuleysis nú 9,1% samkvæmt nýjum upplýsingum frá EUROSTAT, Hagstofnun Evrópubandalagsins. Það eru hvorki meira né minna en 13,2 millj. atvinnuleysingja í Evrópubandalagslöndunum tólf og þetta ástand fer versnandi nú eftir að hafa skánað á liðnum árum og náð þeirri stöðu í júní 1990 að atvinnuleysið nam aðeins 8,4% og það var skásta ástandið frá árinu 1983 að telja. Vissulega eru aðstæður hvað snertir atvinnuleysi í Evrópubandalagsríkjunum mjög misjafnar. Þar sker Írland sig úr með nær 18% atvinnuleysi nú um stundir en þar eru líka lönd eins og Lúxemborg, smáríkið Lúxemborg með aðeins 2% atvinnuleysi. En eins og hér hefur komið fram, þá er það ríki Norðurlanda sem hefur bundist böndum í Evrópubandalaginu, þ.e. Danmörk, með hátt í 10% atvinnuleysi, samkvæmt þessum tölulegu upplýsingum sem ég hef, 9,4%. Það er þetta bandalag sem ríkisstjórnin keppir nú að að bindast í Evrópsku efnahagssvæði, væntanlega til þess að hleypa krafti í atvinnuþróun á Íslandi og bæta stöðuna. Ég vek athygli á þessu því að hér er sannarlega um stóralvarlegt mál að ræða. Og ég held að við Íslendingar höfum of lítið gert af því að virða fyrir okkur þessar staðreyndir að því er snertir vinnumarkaðinn í Evrópubandalagsríkjunum á undanförnum árum þegar unnið hefur verið að samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Auðvitað tengist þessi mynd, sem ég hef verið að draga upp, spurningunni um það hvaða áhrif hefur það á íslenskan vinnumarkað ef við opnum hér upp á gátt og afnemum allar hömlur, eins og stefnt er að með samningnum sem til er í slitrum eins og þekkt er þó að hann sé ekki fullgerður. Þar er verið að afnema öll landamæri fyrir vinnuafl og menn geta leitað hér atvinnu og fengið búsetuleyfi og öll réttindi í landinu ef þeir fá atvinnu. Það er auðvitað verið veikja stöðu íslenskrar verkalýðshreyfingar alveg stórkostlega því að fyrr en varir verður hér um undirboð að ræða, stórfellt undirboð á vinnumarkaði og það sem ríkisstjórnin vísar til í þessu sambandi er einhver fyrirvari sem á að vera í samningnum. Margt hefur verið mistúlkað um þennan samning en fátt öllu meir en í sambandi við þennan fyrirvara varðandi erlent vinnuafl og möguleika þess til að koma inn í landið og möguleika stjórnvalda til að bregðast við. Fyrirvarinn er aðeins fólginn í yfirlýsingu, einhliða bókun íslensku ríkisstjórnarinnar sem eitt af hinum fjölmörgu skjölum sem á að fylgja þessum samningi. Vísun til þess hvernig íslenska ríkisstjórnin hugsanlega muni beita öryggisákvæði, öryggisklásúlu þessa samnings hefur verið reynt að túlka svo að menn geti bara kippt upp og niður í öryggisstrenginn þegar svo ber undir. En fátt er meiri blekking en halda því fram að slíkt sé mögulegt eins og um hnútana er búið í þessum samningi. Ég held að þetta sé eitt af mörgu varðandi þennan samning, hæstv. forsrh., sem ástæða er til að athuga fyrir ríkisstjórnina og ég vík að þessu máli hér vegna þess að hæstv. forsrh. talaði í sínu máli sérstaklega um samning um Evrópskt efnahagssvæði sem mundi hugsanlega færa okkur betri tíð með blóm í haga. Þetta sem ég hef verið að rekja hér er dregið upp í nýútkomnu fréttabréfi frá samtökum sem eru hæstv. utanrrh. nokkuð munntöm, ég vil ekki segja sérstaklega kær, þ.e. fréttabréf frá samtökunum Samstaða um óháð Ísland, fréttabréf sem ég held að hafi komið út í dag. Þar er að finna ýmislegt sem mætti verða til varnaðar þegar litið er til þessa samnings og fyrirætlana þar að lútandi. Ég ætla að biðja virðulegan forseta að koma þessu á framfæri við forsrh. þannig að hann geti virt fyrir sér þær tölur sem ég hef verið að nefna hér. En það er fleira sem ástæða er til að tengja við horfurnar um Evrópskt efnahagssvæði. Það er mjög sérkennilegt að forsrh. Íslands skuli 6. des. standa hér í ræðustól og flytja huggunarorð til þjóðarinnar fyrst og fremst með vísan til þessa samnings sem enginn samningur er og formaður utanrmn. þingsins hefur ítrekað valið honum heitið slitrur. Hefur það orðið tilefni til kveðskapar úr þessum ræðustól af hálfu hæstv. utanrrh., að vísu ekki frumsamið ljóð sem flutt var um slitruhátt. En hver er staða þessa samnings og þessa máls sem hæstv. forsrh. er að veifa sem einu helsta haldreipinu? Ég held það væri ástæða fyrir hæstv. forsrh. að koma hér upp og skýra mönnum frá því hvernig hann meti horfurnar varðandi þennan samning sem menn hafa verið að berja saman bráðum í þrjú ár. Ég heyri ekki annað utan úr heimi heldur en mjög stór spurningarmerki séu á lofti um það hvað verði um þetta mál og menn eru að gera ráð fyrir því að Evrópudómstóllinn eða dómstóll Evrópubandalagsins í Lúxemborg eigi eftir að flytja mönnum tíðindi núna fyrir jólin því að hann hefur heitið því að lengja ekki, eins og það er orðað í fjölmiðlum erlendis, lengja ekki þjáningar samningamanna með því að draga þá á svari fram yfir áramót og kveða upp sinn dóm yfir þessum samningi, þessum slitrum sem fyrir liggja. Að margra mati munu samningamenn þá standa frammi fyrir tveimur kostum og hvorugum góðum, Evrópubandalagið og framkvæmdastjórnin og ráðherraráð þess frammi fyrir spurningunni: Ætlar það að breyta Rómarsamningnum að kröfu Evrópudómstólsins eða, sem ekki er síður sársaukafullt, fyrir ýmsa a.m.k., að setjast á nýjan leik að samningaborði til þess að þóknast Evrópubandalaginu, til þess að aðlaga samningin að þeim úrskurði sem Evrópudómstóllinn ætlar að fella um þetta mál fyrir jól, væntanlega fyrir 20. des.? Er ekki, virðulegur forsrh., ástæða til þess að bera sig saman við formann utanrmn. þingsins áður en ríkisstjórnin fer að veifa þessum samningi sem haldreipi í efnahagsmálum Íslendinga. Ég held að það væri betra fyrir hæstv. ráðherra og það gildir um þá alla, ekki síst hæstv. utanrrh. að vera frekar lágmæltir um þetta hugverk sem liggur núna á borðum dómaranna þrettán í Lúxemborg og þeir eru að bera sig saman um. Það er ekkert ljóst enn þá hver á höfundarréttinn þar eða hvort hann verður yfirleitt útbær, sá réttur. Ég held þess vegna, og reyndar hvað sem verður um þetta Evrópska efnahagssvæði, að þá þurfi Íslendingar að velta fyrir sér þeim vanda sem við vissulega búum við um stundarsakir, ákveðnar þrengingar í okkar atvinnumálum, ákveðna óvissu, að velta þeim málum fyrir okkur út frá eigin bæjardyrum, út frá okkar eigin stöðu, út frá eigin möguleikum en ekki biðja um frelsun handan um höf eins og gert er með því að vísa í bandalagið stóra með höfuðstöðvar suður í Brussel og gert hefur verið um árabil af ráðherrum í ríkisstjórn Íslands. Þeir hafa verið að vísa á risaálbræðslu sem meginverkefni Íslendinga í atvinnumálum og hafa lagt krafta ríkisstjórna, rannsóknaraðila, verktaka og samtaka atvinnulífins í að mæna á, ekki beita þeim af atorku til þess að taka á verkefnum sem liggja fyrir, heldur til þess að sitja með hendur í skauti og bíða eftir því að stóri happadrátturinn, vinningurinn, komi handan um höf. Ég held að hæstv. forsrh. ætti að grípa til annarra samlíkinga heldur en tala um framsóknarstefnu fyrri ára og ætla ég ekki að fara að verja sérstaklega Framsfl. þó að mér sé margt kært sem hann er að fást við en ég held að stefna þess flokks þoli allan samjöfnuð við það sem nú er fram borið af veisluföngum ríkisstjórnarinnar fyrir utan þau ráð sem Alþb. hefur talað fyrir og talar enn fyrir í sambandi við atvinnumál og atvinnuþróun í landinu. Við máttum búa við það á Alþingi um árabil að iðnrh. landsins kæmi mánuð eftir mánuð og missiri eftir missiri og segði: Þetta er að koma. Þessi stóri vinningur er að koma. Og hvað átti að felast í þessum vinningi? Ég skal ekki fara langt út í þá sálma því að tíminn leyfir það ekki þó að efni séu til þess og ástæða til að ræða það hér. En það sem fólst í þessum vinningi, hæstv. forsrh., að mati iðnrh., sem fleytti sér á milli ríkisstjórna sl. vor, var að fá ígildi þorskstofnsins á Íslandsmiðum með þessari álbræðslu, sem innlegg í íslenskan þjóðarbúskap. Því að þessi hæstv. ráðherra, um langt skeið þjóðhagsstjóri, hafði heyrt það og henti það á lofti að hvert tonn af áli úr þessari fabrikku jafngilti einu tonni af þorski upp úr sjó fyrir Ísland. Það er hægt að rugla þessa þjóð í ríminu. Það er hægt og hefur verið reynt, ekki bara af núv. ríkisstjórn, það hafa fleiri lagt í það púkk. En efnið er þarna enn þá. Og núna, þegar þetta mál er strand, er eins og menn ætli ekkert að endurskoða sinn gang, virðulegur forsrh. Þá á bara að fresta, þá er bara talað um frestun og hér er efnt til veisluboða, hér er efnt til boða fyrir forráðamenn hluta þeirra sem ætluðu hugsanlega að leggja fé í þetta púkk til þess að segja þjóðinni að enn sé þetta meginmál ríkisstjórnarinnar, að bíða eftir þessum stóra vinningi. Og það er rétt. Það örlar ekki í raun á neinu öðru í sambandi við atvinnumál og atvinnustefnu af hálfu ríkisstjórnarinnar heldur en sitja og bíða eftir þessum vinningi. Þetta hefur verið viðlagið frá iðnaðarráðherrum, fyrst Sjálfstfl. og síðan Alþfl., allar götur frá 1983. Þetta hefur verið meginviðlagið, þetta var það sem átti að bjarga atvinnumálum á Íslandi öllu öðru fremur. Ég held að ríkisstjórnin ætti að taka sér svo sem einn fund til þess að ræða og velta því fyrir sér hvort ekki væri ástæða til að leggja þessi áform til hliðar, hætta að bíða eftir þessum vinningi og fara að hugsa um önnur ráð til að treysta grundvöll atvinnulífs í landinu. Því miður sjást þess ekki merki enn sem komið er. En við skulum ekki gefa upp vonina og því eru þessi orð mælt, til að hvetja til þess að menn fari að horfa til ráða sem geta verið líklegri heldur en þessi happdrættisvinningur sem menn svo lengi hafa beðið eftir til þess að treysta undirstöður okkar þjóðarbúskapar. Í því samhengi er kannski ástæða til að nefna öðru fremur þörfina á rannsóknar- og þróunarstarfsemi í landinu. Rannsóknar- og þróunarstarfi og menntastefnu í landinu, fræðslustefnu sem standi undir nafni. Það er hluti af þeim bandormi sem við ræðum nú. Það eru úrræði í sambandi við skólamál í landinu og ætla ég að gera þau að umtalsefni síðar í ræðu minni. En ég ætla aðeins áður að vekja athygli á stöðunni í sambandi við rannsóknar- og þróunarstarf, þ.e. þá akuryrkju sem verður að koma til. Ef við Íslendingar ætlum ekki að verða bónbjargarmenn fyrr en varir þá verðum við að herða mjög á í sambandi við þá undirstöðuþætti. Rannsóknaráð ríkisins hefur margoft á liðnum áratugum ýtt við stjórnvöldum og vakið athygli á þörfinni að taka þau mál öðrum tökum og veita meira fjármagni til rannsóknar- og þróunarstarfa heldur en gert hefur verið. Þar hafa verið gerðar atrennur af ríkisstjórnum og sumt vel en þegar á heildina er litið hefur verið gengið allt of skammt. Og nú þegar ljóst er að happdrættisvinningurinn stóri kemur ekki á næsta ári ætti að vera ástæða til að skoða þetta efni alveg sérstaklega. Rannsóknaráð ríkisins beindi erindi til fjárln. þingsins 18. nóv. sl. og vakti athygli á stöðunni að þessu leyti og greindi frá því á nokkrum blaðsíðum hvað gera þyrfti að mati Rannsóknaráðs til að bæta stöðuna í þessum undirstöðuþáttum. Athygli er vakin á því í þessu erindi að ríkisstjórnin leitaði ekki eftir umsögn Rannsóknaráðs ríkisins í sambandi við þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna við fjárlagaundirbúning. Það er hins vegar farið yfir þessa stöðu í erindinu og minnt á nauðsyn þess að herða róðurinn alveg sérstaklega nú til að skjóta fleiri stoðum undir efnahagslíf þjóðarinnar. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, með þínu leyfi að vitna hér í kafla úr þessu erindi Rannsóknaráðs til fjárln. Þar segir m.a.: ,,Rannsóknaráð ríkisins vill minna á að Íslendingar hafa á undanförnum árum verið eignast fjölmargt vel menntað ungt fólk á ýmsum sviðum sem náð hefur góðum árangri í háskólum og við vísindastofnanir erlendis. Þessi auðlind hefur hins vegar ekki nýst okkur til framfara enn sem komið er, aðallega vegna þess hve tregir landsmenn hafa verið til að nýta þekkingu þess í rannsóknum og nýskapandi þróunarstarfi og veita til þess nægjanlegum fjármunum. Á hinn bóginn hafa Íslendingar á undanförnum árum reynst afar fljótir til stórfelldra fjárfestinga í tækjum og búnaði og framkvæmdum sem litlum eða engum arði skila. Þetta á bæði við um fjárfestingar í hefðbundnum atvinnuvegum sem ekki geta aukið framleiðslu sína vegna minnkandi sjávarafla eða markaðstakmarkana en ekkert síður í raforkuverum, verslunarhúsnæði langt umfram þarfir markaðar að ekki sé talað um lítt undirbúið fjárfestingarævintýri í loðdýraeldi og fiskeldi. Opinberir aðilar jafnt sem einkaaðilar bera ábyrgð í þessum efnum. Það er skoðun Rannsóknaráðs ríkisins að nú þurfi að taka ákvörðun um áherslubreytingu, leggja þar mun meira en nú er gert af fjármagni og atorku í rannsóknir og þróunarstarf og tengt markaðsstarf með góðum fyrirvara áður en lagt er í fjárfestingu.`` --- Og það er undirstrikað í bréfinu. ,,Ákvarðanir þarf að undirbúa mun betur en tíðkast hefur og mun fleiri kostir þurfa að verða til svo nægilegur fjöldi þeirra geti skilað arði til samfélagsins. Óhjákvæmilega verður að gera ráð fyrir að einungis hluti nýrra hugmynda verði að raunveruleika í framleiðslu og verðmætasköpun. Stórfé í fáar tækifærisgreinar sem skila eiga skjótfengnum gróða er of mikil áhætta fyrir svo lítið þjóðfélag.`` Og síðar í þessu sama erindi segir: ,,Í rannsóknar- og þróunarstarf þarf verulegt áhættufé og framlög án fyrir fram kröfu um ávöxtun og tryggingar þótt vonir séu um góðan arð. Ekki er hægt að uppfylla fyrir fram þær kröfur um arðsemi og tryggingar sem bankar og venjulegir fjárfestingarsjóðir þurfa að gera. Það hafa flestar aðrar vestrænar þjóðir skilið og hafa stóraukið framlög til rannsókna, jafnvel mest þegar stöðnun virtist blasa við. Þetta þykir almennt hafa skilað sér vel, eins og komið hefur fram í nýlegri athugun á vegum Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, í svonefndri TEP-athugun, Technology Economy Program. Þær niðurstöður birtast í ályktunum OECD-ráðsins og stefnumarkandi gögnum frá stofnuninni, m.a. í ritinu Science Policy Outlook sem er að koma út. Þar kemur m.a. í ljós að þær þjóðir sem notið hafa mest efnahagsvaxtar síðustu 10 árin eru einmitt þær sem hafa aukið hlutdeild framlaga til rannsókna og þróunar umfram þjóðartekjur. Þar má nefna Norðurlönd, önnur en Ísland, Spán, Ítalíu, Portúgal, Þýskaland, Frakkland og Japan. Umhugsunarvert er líka að Spánn og Portúgal, sem lengi lágu langt fyrir neðan Ísland í framlögum til rannsókna, eru nú að fara fram úr okkur. Rannsóknaráð fær ekki séð að Íslendingar geti náð efnahagslegum árangri og breikkað undirstöður efnahagslífsins án þess að gera slíkt hið sama. Ljóst er að nýsköpun verður ekki byggð á hugviti eins og mikið er talað um án þess að leggja verulegt fé í öflun þekkingar, ræktun hugvits og könnun á nýjum hugmyndum sem aukin þekking og tækifæri markaðarins leiða í ljós. Rannsóknaráð ríkisins bendir á að fyrirliggjandi fjárlagafrv. felur í sér áframhaldandi stöðnun í rannsóknum og nýsköpun.`` Þetta læt ég nægja, virðulegur forseti, sem tilvitnun í erindi Rannsóknaráðs til fjárln. Ég hef ekki fengið upplýsingar um það hvernig fjárln. hefur brugðist við þessu erindi en ég tel ástæðu til að vekja athygli þingsins einmitt í tengslum við það mál sem við ræðum hér á þessu neyðarkalli, sem ég leyfi mér að kalla svo, frá Rannsóknaráði ríkisins og benda á þá staðreynd að fjárlagafrv. stendur í stað, veitir engar nýjar áherslur, engar viðbótarfjárfestingar til rannsókna þrátt fyrir þá stöðu sem nú blasir við og það strand sem orðið hefur varðandi meginmál hæstv. iðnrh. og ríkisstjórnar, þ.e. risaálbræðslu á Keilisnesi. Hæstv. forsrh. vísar e.t.v. til þess --- ég nefni það án þess að leggja honum orð í munn --- hann kann að vísa til þess að sá sem hér stendur hafi setið lengur á Alþingi en hann og það er sannarlega rétt. En ég leyfi mér að nefna það án þess að ætla að hreykja sjálfum mér sérstaklega af því að ég hef oft mælt úr þessum stóli með svipuðum hætti og ég geri nú varðandi þörfina á rannsóknum og þróun í atvinnulífi okkar og það óháð því hvar ég hef verið staddur í sambandi við afstöðu til ríkisstjórna. Það er oft vitnað til mislukkaðra fjárfestinga og í því sambandi minni ég á sem dæmi tillögu, sem flutt var áður en menn sprettu úr spori í fjárfestingum í fiskeldi, sem ég bar fram ásamt fleiri þingmönnum úr mínum flokki um rannsóknir á undirstöðuþáttum þess að leggja út í fiskeldi sem atvinnugrein, þörfina á að undirbúa slíka þróun vel með heildarlöggjöf til að marka farveg og skýra ábyrgð innan ríkiskerfisins í þessu máli, til að koma upp nauðsynlegri tilraunaaðstöðu, til að undirbúa fjármögnun, til að kanna almennar forsendur fyrir fiskeldi hér varðandi tegundir, markað og arðsemi og fleira sem fram kom í þessari tillögu sem því miður hlaut ekki betri undirtektir hér á hv. Alþingi en svo að henni var vísað til ríkisstjórnar án þess að þingið tæki frekar afstöðu til hennar og síðan var lagt út í þetta stóra ævintýri. Og ríkisstjórnin sem fór á eftir undir forustu Framsfl. með aðild Sjálfstfl. stóð að þessu ævintýri og á þeim tíma, á fjögurra ára tímabili, stóðu ráðherrar flokkanna, ráðherrar landbúnaðar og sjávarútvegs eins og í reiptogi um það hver ætti að fara með málið af hálfu stjórnvalda. Hver ætti að veita því forstöðu. Betur var nú ekki fyrir því séð og málafylgjan að flestu leyti í góðu samræmi eða réttara sagt í slæmu samræmi við þessa hrikalegu stöðu. Og hið sama gildir um loðdýraræktina. Ég þreyttist ekki á því að gagnrýna landbrh. á þessum árum fyrir það hvernig að þeim málum var staðið. Skipulagsleysið og handahófið í sambandi við uppbyggingu á loðdýrarækt í sveitum landsins þar sem ekki var hugað að undirstöðunni og hvar þær áherslur áttu að liggja sem áttu að gera okkur kleift að vera samkeppnishæfir í þessari atvinnugrein, þ.e. fóðrið og fóðurstöðvarnar sem undirstöðuþáttur og allt skipulag varð auðvitað að byggjast í kringum ef þetta átti að verða barn í brók. Við eigum að læra af þessum mistökum. Fortíðarnefndir geta verið ágætar, hæstv. forsrh., en þær þurfa að líta yfir allt sviðið. Ef menn ætla að draga lærdóm af liðinni tíð þá þurfa menn að fara vel yfir sviðið og ekki bara horfa á einstakar tölur og leita að sökudólgum. Menn þurfa að átta sig á því hvað hefur valdið því að atvinnuþróun á Íslandi hefur ekki þokað meir og sumpart færst í öfuga átt á undanförnum áratug. Þess vegna hvet ég hæstv. ríkisstjórn til að taka þessi mál öll til endurskoðunar og með allt öðrum hætti en hún virðist ætla að gera samkvæmt þeirri stefnumörkun sem við höfum séð til þessa og sem þetta frv. sem við ræðum nú er einn þátturinn af. Það er því miður svo að aðgerðir stjórnvalda miðast mjög oft við það að bjarga málum um skamma hríð. Það eru skammtímaráðstafanir, það eru skammsæjar ákvarðanir og það kannski dregur nokkurn dám af því sem stundum hefur verið kallað Íslendingseðlið, þ.e að vera að bíða eftir stóra vinningnum, vilja fá uppskeruna fljótt. Það er vafalaust þáttur í okkar eðli sem tengist sveiflum í okkar náttúruauðlindum og auðlindagrunni en við þurfum að viðurkenna þessa hugsun, þennan vanda sem við er að fást og reyna að beina sjónum okkar til lengri tíma og huga að ráðum sem geta veitt uppskeru, ekki endilega á morgun heldur til lengri tíma litið. Eitt af því sem hæstv. ríkisstjórn er nú að fást við, eins og oft hefur verið viðfangsefni ríkisstjórna, er að stilla til friðar eða það ætti að vera verkefnið að stilla til friðar á vinnumarkaði. En því miður horfir ekki allt of vel í þeim efnum á þessum skammdegisdögum og við sjáum það nú síðast í dag í einu blaðanna, þ.e. DV, í viðtali við formann Verkamannasambandsins og fleiri aðila vinnumarkaðarins að þeim þykir ekki ýkja bjart fram undan varðandi þann vanda sem þeir eru að glíma við, viðsemjendur báðum megin við borðið og þeim finnst sem ríkisstjórnin veiti ekki þau svör sem þurfi. Ég leyfi mér að vitna til formanns Verkamannasambands Íslands í þessu viðtali sem segir hér, með leyfi forseta: ,,Ég er nú svartsýnni en ég hef verið um langa hríð. Mér hefur fundist lengi vel í haust að það væri einhver ljóstýra í þessu öllu saman en mér sýnist sem slokknað sé á henni. Mín tilfinning er sú að þetta geti allt saman farið úr böndunum hvenær sem er. Við sitjum á púðurtunnu. Það má eiginlega segja að það sé farið að neista úr kveikjuþræðinum.`` Þetta eru aðvaranir sem koma frá formanni Verkamannasambandsins og það er að sjá sem formaður Vinnuveitendasambandsins deili með honum áhyggjunum yfir þessari stöðu. Hér er vissulega um mjög mikilsvert mál að ræða, skammtímavanda út af fyrir sig, en mál sem verður að leysa en er samt nauðsynlegt að horfa til þegar við erum að líta á þær lausnir sem ríkisstjórnin er að bera hér fram sem ekki eru vegvísandi til lausnar á þessum vanda eins og vakin hefur verið athygli á hér fyrr við þessa umræðu. Ég ætla nú, virðulegur forseti, að nefna að það gæti verið gott fyrir ríkisstjórnina að líta til nágrannalanda, t.d. til Noregs þar sem stjórnvöld eiga við verulegan vanda að glíma í atvinnulífi. Vaxandi atvinnuleysi, langtum meira en hér, eins og fram hefur komið í máli mínu. En það kom nýlega fram í norska Stórþinginu hjá atvinnumálaráðherranum að þar þurfi að hvetja til bjartsýni og lausna. Þessi ráðherra, sem er ótvírætt úr norska Verkamannaflokknum og heitir Tove Strand Gerhardsen --- og mættu nú þeir sem stundum telja sig flokksbræður hinna norsku krata taka sérstaklega eftir því sem þar er mælt, en eitt af þeim ráðum, sem vísað er til hjá atvinnumálaráðherranum norska, og hún byggir það með vísan í fjárlagafrv. sem liggur fyrir Stórþinginu, er að taka til hendi í þessum þrengingum með aukinni áherslu á svið eins og menntamál og bættar samgöngur, framkvæmdir í vegamálum, samgöngur í þéttbýli, endurbætur á þeim og orkusparnað, betri nýtingu á orkulindum landsins. Og svo ég fari ekki með ranga þýðingu hér leyfi ég mér, af því að það hefur gerst að menn hafa notað erlendar tungur í þessum ræðustól, ensku og fleira, að vísa til þeirrar heimildar sem ég er hér með og hún er aðgengileg öðrum. Blaðið er Aftenposten frá 29. nóv., ég hygg nokkuð borgaralegt dagblað í Noregi, og þar stendur þetta með vísun í ráðherrann: ,,Hun henviste til Regjeringens bruk av budsjettet for å få til ny vekst. Pengene styres målrettet mot områder som gir øket sysselsetting --- hun nevnte spesielt utdannselse, bedre veier, kollektivtransport og energiøkonomisering.`` Og fyrir iðnrh., sem ég veit ekki hvort vill telja sig flokksbróður þessa norska vinnumálaráðherra.

Sannarlega.

Það er greinilegt að hæstv. ráðherra vill telja sig til flokksbróður hennar og það er spurningin hvort hún mundi skrifa upp á þá skilgreiningu en ég skal ekki fara út í það nánar.

Það gerir hún.

En hún fann fleiri ljós dæmi, fleiri ljós, ,,flere lyspunkter`` einnig. ,,Det blir øket aktivitet i oljesektoren, skipsverftene har en tilfredsstillende ordretilgang.`` Skipaiðnaðurinn fær auknar pantanir. Hvaðan koma þær pantanir?

Virðulegur þingmaður, hann sagði ekki verkefni.

Hvaðan koma fullnægjandi verkefni fyrir norskan skipaiðnað, hæstv. iðnrh.?

Það eru nóg . . .

Ókyrrist nú hæstv. ráðherra en ég hygg að honum sé stóllinn opinn síðar í umræðunni en ég skil afar vel að málið er viðkvæmt. Við höfum rætt stöðu skipaiðnaðar í landinu og ég leyfi mér að vísa á það einmitt í tengslum við þá umræðu sem fram fer í Noregi um þessi mál að atvinnumálaráðherrann norski getur vísað til fullnægjandi atvinnu og bættrar stöðu hjá norska skipaiðnaðinum, m.a. auðvitað vegna þess að þeir hafa nýtt markaðinn, þeir hafa fengið verkefnin frá Íslandi þar sem skipaiðnaðurinn er á miklu og stóralvarlegu undanhaldi, svo vægt sé til orða tekið. En það sem sneri að menntamálunum var sérstaklega ætlað hæstv. menntmrh. Þá skal ég, virðulegur forseti, koma að þeim þætti frv. sem ég ætla að ræða sérstaklega en það er I. kafli bandormsins, það er fyrsti liður bandormsins, þessa margliða bandorms sem er um grunnskóla og þá breytingu á lögum um grunnskóla sem þar er verið að leggja til. Fyrsti liður þessa bandorms ber yfirskriftina: ,,Um breytingu á lögum nr. 49/1991, um grunnskóla.`` Margt er sérkennilegt við sköpulag þessa dýrs sem liggur á borðum okkar en einna sérstæðastur er þó þessi kafli. Ekki vegna þess að hann sé stór að því er snertir sparnað í ríkisrekstri eða glímuna við vandann, sem ríkisstjórnin telur sig vera að fást við og að einhverju leyti að leysa með þessu frv., heldur þvert á móti, vegna þess hversu það mál sem hér er fram borið í þremur greinum í frv. til laga kemur í rauninni sparnaði í ríkisfjármálum sáralítið við en hefur þeim mun alvarlegri afleiðingar og fer í raun algerlega þvert gegn þeim markmiðum sem ættu að vera sjálfsögð í stöðunni eins og hún er nú í atvinnumálum okkar og atvinnuþróun. Það er verið að smeygja inn í þessa skepnu, inn í þennan lið málsins, breytingum á nýsamþykktum grunnskólalögum. Það er rétt svo að undirskrift forsetans er þornuð á lagafrv. sem Alþingi sendi frá sér sl. vor og þá kemur ný ríkisstjórn sem átti, að því er varðar stuðningslið hér Alþingi fyrir kosningar, góðan hlut í að lögfesta þetta mál og vill breyta því og færa til baka mörg helstu nýmæli þessa frv., og þau sem horft var til jafnt af foreldrum sem skólamönnum sem mjög þýðingarmikil atriði til bóta í skólakerfi landsins. Ég spyr ekki aðeins hæstv. forsrh. heldur alveg sérstaklega hæstv. menntmrh.: Hvað veldur þeim ósköpum að verið er að setja þetta mál á jólaföstunni inn á Alþingi Íslendinga, að fara að breyta viðamiklum þáttum nýsamþykktra laga um grunnskóla og láta umræðuna á Alþingi í önnum, óvenju miklum önnum, snúast um það hvort við eigum að fara að skera upp, fresta, breyta, fella niður þýðingarmikil ákvæði úr lögum um grunnskóla? Og ég endurtek, virðulegur forseti, lögum sem góð samstaða var um á lokastigi á Alþingi, máli sem allir flokkar á þinginu tóku þátt í og sameinuðust um að skila í höfn sem nýrri löggjöf um grunnskóla sl. vor. Síðan á að nota þennan skapnað, bandorminn, til þess að lauma inn lagabreytingum á nýsamþykktum grunnskólalögum. Ef maður með góðum vilja reynir að tengja þetta við efni málsins, þ.e. ráðstafanir í ríkisfjármálum, þá er þetta eitthvað það skammsýnasta sem hægt er að finna í þessum ormi. Eitthvað það allra skammsýnasta því að við ættum í raun að vera að stíga skref til hinnar áttarinnar, að tryggja að það verði hægt að taka fyrr heldur en við ákváðum sl. vor upp þau nýmæli og þær breytingar sem þá voru samþykktar. Þá væri eitthvert bragð að þessu. Þá væru menn að horfa til réttrar áttar. Þá væru menn að vinna sig út úr vanda. En svo er ekki hér. Með þessum lið málsins á að gelda nýsamþykkt grunnskólalög, taka úr þeim vaxtarbroddana. Ég vara mjög eindregið við þessu og mér finnst þetta vera mikil háðung fyrir Alþingi ef það á að verða hlutskipti okkar núna í skammdeginu að nánast laumast til þess í kröppum tíma sem þingið hefur til umráða að gera róttækar en afar slæmar breytingar á þeim lögum sem þingið sameinaðist um að samþykkja sem sín á liðnum vetri. Þá skal ég, virðulegur forseti, finna þessum orðum mínum nokkurn stað. Ég held að það sé gott, virðulegur forseti, að láta þá sem standa hvað næst vettvangi, fyrir utan foreldrana, þ.e. kennarana og kennarasamtökin, tala. Hlýða á hvað þau hafa að segja um þetta og hefur þó verið nefnt fyrr við umræðuna stutt en skorinort erindi sem borist hefur þinginu og þingmönnum frá Kennarasambandi Íslands, dags. 3. des., þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Með bréfi, sem dagsett var 9. okt. sl., vakti Kennarasamband Íslands athygli á þeirri óvissu sem ríkti um framkvæmd nýrra grunnskólalaga. Þar var því beint til þingmanna að standa vörð um sjálfsögð og mikilvæg ákvæði laganna og sjá til þess að skólastarfi grunnskólanna yrðu tryggðar fjárveitingar í samræmi við þau. Nú hefur verið lagt fram á Alþingi frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992. Með frv. er gert ráð fyrir að fresta eða fella niður flest ákvæði nýju grunnskólalaganna sem til framfara horfa. Þegar nýju grunnskólalögin voru í undirbúningi og umfjöllun Alþingis á síðasta ári náðist um þau breið samstaða allra þingflokka. Þingmenn lýstu þannig vilja sínum til að tryggja farsælt skólastarf til framtíðar og festu í lög skipulag skólastarfs, sem er í samræmi við þróun þjóðfélagsins á undanförnum árum. Grundvallarmenntun þjóðarinnar er tryggð í lögum um grunnskóla. Framvinda skólastarfsins er háð því að festa ríki í skipulagi skólanna. Festa og ró í skólastarfinu er líka undirstaða þess að gagnkvæmt trúnaðartraust ríki milli þeirra sem starfa við skólana og hinna sem njóta þjónustu þeirra, nemenda og foreldra. Starfið í skólunum er því enn viðkvæmara en starf flestra annarra opinberra stofnana fyrir þeirri hentistefnu sem nú virðist ríkja hjá stjórnvöldum. Með nýju grunnskólalögunum var m.a. stefnt að einsetnum grunnskóla, samfelldum sjö stunda skóladegi og fækkun nemenda í stórum bekkjardeildum. Þessi ákvæði laganna voru fyrst og fremst nemendum til hagsbóta og tryggðu þeim markvissari menntun en komu auk þess til móts við þarfir þjóðfélags sem byggir á vinnuframlagi beggja foreldra. Með frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum ráðgera núverandi stjórnvöld að fresta eða fella niður öll þessi mikilvægu ákvæði og mörg fleiri.`` Síðan er innramað í þessu stutta erindi frá Kennarasambandi Íslands: ,,Við slíkt ábyrgðarleysi verður ekki unað. Kennarasamband Íslands mótmælir því harðlega að lagaákvæði, sem samþykkt hafa verið og kynnt foreldrum og kennurum, skuli gerð marklaus á þann hátt sem nú er ráðgert. Kennarasamband Íslands heitir á alþingismenn að standa vörð um þær breytingar á grunnskólalögum sem allir þingflokkar voru sammála um á sl. vori og tryggja skólastarfinu fjárveitingar í samræmi við lög um grunnskóla frá 1991.`` Í öðru erindi frá Kennarafélagi Reykjavíkur, sem er dagsett í gær, 5. des., segir m.a., með leyfi forseta: ,,Stjórn Kennarafélags Íslands hefur á fundi sínum fjallað um kennaraskort og aukinn fjölda leiðbeinenda í skólum Reykjavíkur. Kennarar í Reykjavík hafa lýst yfir áhyggjum sínum vegna þess að ríkisvaldið virðist ekki gera sér grein fyrir því að ein forsenda farsæls skólastarfs eru vel menntaðir kennarar sem eru sáttir við laun sín og kjör. Miklu máli skiptir að stöðugleiki ríki í skólastarfinu, ekki síst vegna breyttra aðstæðna og þarfa í nútímaþjóðfélagi. Kennarar fögnuðu því að ný grunnskólalög voru samþykkt í vor en í þeim er einmitt tekið tillit til breytts þjóðfélags og stefnt að lengingu skóladags nemenda, skólamáltíða, skólaathvarfs og fækkunar nemenda í bekkjardeildum. Þegar fjallað er um fjölda nemenda í bekkjardeildum er yfirleit talað um meðaltal, sem er mjög villandi. Þó meðaltal nemenda í bekk í Reykjavík hafi lækkað um 0,43 nemendur þá eru nú 132 bekkjardeildir með yfir 25 nemendur en voru 92 á skólaárinu 1990--1991.`` --- Þeim hefur sem sagt fjölgað. ,,Kennarastarfið hefur tekið miklum breytingum vegna nýs og breytts þjónustuhlutverks skólanna við nemendur og foreldra. Samfélagið gerir nú meiri kröfur til skólanna og því þarf ríkisvaldið að koma til móts við nemendur og kennara með því að styrkja skólastarfið og fækka nemendum í bekkjardeildum, koma á einsetnum skóla og samfelldum skóladegi, og síðast en ekki síst, tryggja að kennarar komi til starfa í skólana. Því eru þau vinnubrögð sem felast í frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum óskiljanleg en þar eru felld úr gildi eða frestað þeim ákvæðum í lögum um grunnskóla sem samþykkt voru sl. vor, sem eflt gætu og styrkt skólastarfið og hlýða kalli samfélagsins.`` Síðan eru raktar ályktanir sem samþykktar voru á fundi stjórnar Kennarafélags Reykjavíkur 2. nóv. sl. Þær eru ekki langar, ég leyfi mér að lesa þær upp: ,,Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur lýsir yfir þungum áhyggjum vegna fjölgunar leiðbeinenda í grunnskólum Reykjavíkur. Þegar skólar tóku til starfa í haust hafði ekki tekist að ráða kennara í allar kennarastöður og því var ýmist gripið til þess ráðs að ráða leiðbeinendur eða senda nemendur heim. Á skólaárinu 1990--1991 voru 24 leiðbeinendur í grunnskólum Reykjavíkur en eru 52 á þessu skólaári. Það er því ljóst að kennaraskorturinn sem ríkt hefur á landsbyggðinni hefur teygt sig inn í skóla höfuðborgarinnar. Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur skorar á yfirvöld að standa vörð um skólastarfið í landinu og bæta kjör kennara þannig að þeir komi til starfa í grunnskólum landsins.`` Og önnur stutt ályktun: ,,Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur mótmælir því harðlega að í frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992 er gert ráð fyrir að fresta eða fella úr gildi ákvæði um málsverði í skólum, fjölgun vikulegra viðmiðunarstunda nemenda og fækkun nemenda í bekkjardeildum. Kennarar fögnuðu nýjum grunnskólalögum í vor, einmitt m.a. vegna þessara ákvæða því þar með var komið til móts við breyttar þarfir nútímaþjóðfélags. Stjórnin mótmælir harðlega þeim vinnubrögðum sem felast í því að samþykkja lög á einu þingi og ógilda á því næsta. Slík vinnubrögð eru ekki til að styrkja skólastarfið. Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur heitir á alþingismenn að standa vörð um skólastarfið í landinu og tryggja að grunnskólar starfi í anda laga um grunnskóla frá 1991.`` Virðulegur forseti. Mér er ljóst að stefnt er að frestun hér á fundi innan skamms. Ég ætla að nefna nokkur atriði úr sjálfu frv. áður en ég lýk máli mínu en það er ekki langt sem ég á ólokið af minni ræðu. Í þessum þremur greinum sem er að finna í fyrsta lið bandormsins, sem er I. kafli, eru það ákvæði 1. og 3. gr. sem ég er að gagnrýna. Við ákvæði 2. gr. hef ég ekki sérstakar athugasemdir. Mér sýnist að þar sé um að ræða ákvæði sem ekki er ástæða til að gagnrýna sérstaklega. Ég hef hins vegar ekki kannað viðhorf sveitarstjórna til þess sem þar er verið að gera tillögu um að lögleiða. En það eru hinar greinarnar, þar sem eru hinir efnislegu þættir sem vikið er að í samþykktum kennarasamtakanna. Ég vil nefna úr 1. gr. frv. Í a-lið þeirrar greinar er ákvæði að finna um málsverði í skólum. Gert var ráð fyrir því --- og er gert ráð fyrir því í gildandi lögum --- að þetta ákvæði kæmi til framkvæmda á nokkrum árum. Þetta ákvæði kom inn í frv. við meðferð Alþingis og ég held ég fari ekki rangt með að flokkur núv. hæstv. menntmrh. hafi verið meðal þeirra sem lögðu sérstaka áherslu á þetta efni. Hér er um að ræða skyldur --- ekki ríkisins --- heldur sveitarfélaganna í landinu, sem er ætlað að taka á sig kostnað vegna þessa. Ég hlýt því að beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er hann að koma með tillögu af þessum toga inn í frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum? Það gildir raunar um þennan kafla í heild sinni. Af hverju flytur ráðherrann ekki sjálfstætt frv. sem þinginu gæfist færi á að gaumgæfa og fara yfir með eðlilegum hætti við eðlilegar aðstæður í stað þess að smeygja þessu hér inn sem einum fremsta lið í bandorminum sem við ræðum nú? Þá er það b-liður þessarar greinar. Þar er lagt til að fella niður ákvæði grunnskólalaga um grunnskólaráð, sem er samstarfsvettvangur aðila sem tengjast grunnskólanum. Mér er ómögulegt að skilja hvers vegna er verið að koma með tillögu af þessum toga, sem ég er efnislega algerlega á móti og tel að horfi til verri vegar. Þarna er um að ræða samráðsvettvang, m.a. foreldra, kennara og margra fleiri sem áttu að koma við sögu í grunnskólaráði, og ég skil ekki hvers vegna hæstv. ráðherra er að beita sér fyrir því að þetta ákvæði komi ekki til framkvæmda á næsta ári. Það er eitthvað annað en fjármálin sem liggja þar að baki. Í c-lið er verið að breyta ákvæði sem varðar heimild til ráðningar aðstoðarskólastjóra. Ég sé ekki að það sé nein nauðsyn fyrir hæstv. ráðherra að afnema þessa heimild. Það er ekki nema heimild samkvæmt gildandi lögum og hæstv. ráðherra verður að skýra það nánar af hverju hann vill spyrna þessu út úr nýsamþykktum grunnskólalögum. Í d-lið er að finna afar þýðingarmikið atriði sem er stefna grunnskólalaganna um fjölgun viðmiðunarstunda í grunnskólanum en þeim hefur verið fjölgað á undanförnum árum fyrir forgöngu fyrrv. hæstv. menntmrh. Hér er hins vegar verið að gera tillögu um að fella úr lögum það markmið að öll skólabörn á Íslandi séu svipaðan tíma í skólum og gerist í grannlöndum okkar, á Norðurlöndunum og í Bretlandi, og hér er því um að ræða verulega afturför í skólamálum ef við lögfestum þetta ákvæði sem um er að ræða. Það var gert ráð fyrir þriggja ára aðlögunartíma eða framkvæmdatíma varðandi þetta ákvæði og út af fyrir sig, ef hæstv. ráðherra hefði talið að eitthvað mælti með því vegna þrenginga í ríkisfjármálum að taka þetta mál upp --- að framkvæma þetta á næsta ári, þá gat hann flutt áherslurnar til, a.m.k. frestað því að óska eftir að afnema lagaákvæðið um þetta efni með þeim hætti sem hér er gerð tillaga um. Þetta var það sem ég vildi nefna varðandi 1. gr. og þó er enn eftir að nefna skólaathvörf sem gerð er tillaga um að frestað verði framkvæmdum á. Gert er ráð fyrir því að komið verði upp skólaathvarfi við hvern grunnskóla þar sem þörf er talin á slíku. Þetta varðar sérstaklega þéttbýlisskólana og er auðvitað stórfellt hagsmunamál fyrir foreldra og börnin að koma upp slíku skólaathvarfi og bið ég hæstv. ráðherra að rökstyðja það hvers vegna slík tillaga er fram borin, væntanlega með hans samykki, inn í þennan sull sem er að vaxa á borðum okkar. Þá er það 3. gr. sem hefur að geyma allmörg efnisatriði og miklu fleiri í rauninni en virðist við fyrstu sýn, vegna þess að hún tekur á ákvæðum til bráðabirgða sem samþykkt voru við setningu grunnskólalaga sl. ár. Í fyrsta lið þessarar greinar er vikið að fækkun í --- af því að þetta varðar allt ákvæði til bráðabirgða í lögum um grunnskóla og það er nauðsynlegt að menn fari yfir það og beri það saman, þeir sem vilja setja sig efnislega inn í þetta --- en í fyrsta lið ákvæðis til bráðabirgða er kveðið á um vikulegan lágmarkskennslutíma á hvern nemanda og gert ráð fyrir því að hann komi til framkvæmda á næstu þremur árum. Í næsta lið er ákvæði um hámarksfjölda nemenda í einstökum bekkjum. Hér er verið að stíga skref til baka þar sem verið er ákveða að fresta því að fækkað verði í neðstu bekkjum grunnskólans. Það er hið efnislega ákvæði sem þarna er á ferðinni og hér er um að ræða tillögu sem tekin var inn í grunnskólalögin m.a. fyrir atbeina þingmanna Sjálfstfl. og með mjög góðri samstöðu. Sparnaðurinn sem hugsanlegt er að ná með þessari breytingu er metinn á röskar 20 millj. kr. Það er nú allur sparnaðurinn sem á að ná fram. Ég tel alls ekki sæmilegt að vera að tína ákvæði af þessum toga inn í þennan bandorm ríkisstjórnarinnar vegna ríkisfjármálanna, sérstaklega miðað við gildi þessa ákvæðis, stefnumarkandi ákvæðis, sem samþykkt var fyrr á þessu ári. Þá er eitt ákvæði um námsráðgjafa við grunnskóla, sem gert er ráð fyrir í grunnskólalögunum, en það ákvæði á að fella niður og sama gildir um það markmið, sem grunnskólalögin kveða á um, að skólinn verði einsetinn á 10 árum, stefnt verði að einsetnum grunnskóla á 10 ára tímabili. Við þessu ákvæði er hróflað með þeirri breytingu sem hér er lögð til á ákvæðinu til bráðabirgða með tillögum 3. gr. þessa frv. Þá er verið að fella niður ákvæðið um skólamáltíðir, þ.e. að það komi til framkvæmda á þremur árum. Það er gildur liður í þessari stefnu að skapa samfelldan skóladag og horfir mjög til hins verra að gera slíka breytingu. Hún er satt að segja alveg ótæk. Þá er ákvæði í síðasta lið 3. gr. sem segir: ,,Menntmrn. setur í reglugerð ákvæði um vikulegan kennslutíma á bekk í grunnskóla, þ.m.t. valgreinar, og leyfilega aukningu nemendastunda vegna skiptitíma.`` Hér er um að ræða mjög alvarlegt mál. Það er verið að setja inn nýja málsgrein sem heimilar menntmrn. að setja inn í reglugerð ákvæði um vikulegan kennslutíma á bekk í grunnskóla, þar á meðal einnig í valgreinum og leyfilega aukningu vegna skiptitíma. Nú spyr ég hæstv. menntmrh.: Ef þetta ákvæði yrði lögfest, verður það þá túlkað með þeim hætti að ráðherra geti með reglugerð skert lágmarkstímafjölda sem börnum er ætlaður í grunnskólum landsins? Ef það er meiningin að færa slíkt vald til ráðherra og gera það að reglugerðarákvæði þá er verið að lögleiða annað og meira en ég hygg að margir telji við fyrstu sýn. Ég vænti þess að ráðherra veiti um þetta skýr svör síðar við umræðuna. Ég vil svo segja, virðulegur forseti, að lokum varðandi þennan kafla, þennan lið bandormsins, þá er, eins og glöggt mátti heyra í ályktunum frá Kennarasambandi Íslands og Kennarafélagi Reykjavíkur og áreiðanlega eiga fleiri eftir að tjá sig um það efni, verið að breyta grunnskólalögunum í mörgum grundvallaratriðum og það í skjóli frv. sem ber heitið ,,Ráðstafnir í ríkisfjármálum.`` Þó er sparnaðurinn af þessum lið frv. ekki meiri en svo að hann er talinn hið mesta geta numið um 40 millj. kr. árið 1992 og 100 millj. ef menn ætluðu að láta sömu ákvæði gilda og reikna það til sparnaðar á árinu 1993. Þetta svarar til innan við 1% af útgjöldunum, langt innan við 1% af útgjöldum til skólamála, þ.e. til grunnskóla, á næsta ári. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Ætlar hann að fara að stíga slíkt ógæfuskref, eins og hér er lagt til, af ekki meira tilefni hvað snertir fjármál, eins og hér hefur komið fram, og stofna til þeirrar tvísýnu --- ég segi nú ekki ófriðar við þá sem starfa í skólum landsins og þá sem eiga börn í skólum --- með því að ómerkja grunnskólalögin sem samstaða var um á Alþingi í fyrravetur og góð samstaða allra flokka að færa til framfara, færa til betri vegar. Þeim yrði breytt stórlega til hins verra ef farið yrði að þessum tillögum. Ég held, hæstv. menntmrh., að við þyrftum að ræða þessi efni ansi vel í þinginu á jólaföstunni áður en þessi ákvæði yrðu lögleidd með stuðningi hugsanlega meiri hluta liðs ríkisstjórnarinnar á þingi. Ég hafna algerlega þessum tillögum sem felast í 1. og 3. gr. frv. vegna þess að hér er um stórfelld spor til baka að ræða í skólastefnu í landinu því að þessar greinar eiga alls ekki heima í þessu frv., þó ekki væri nema af þinglegum og tæknilegum ástæðum, þingtæknilegum ástæðum. Það væri heiðarlegra ef hæstv. ráðherra í raun vill standa fyrir tillögum af þessu tagi, sem ég satt að segja á eftir að heyra frá ráðherranum, að hann ætli sér og hafi vilja til þess að stíga þessi hörmulegu skref til baka varðandi skólastefnu í landinu. En ef það er ásetningur hans þá skora ég á hæstv. ráðherra að setja það fram í sérstöku frv. sem við á Alþingi og nefndir þingsins fáum ráðrúm til að gaumgæfa og fara yfir því að það er ekkert tilefni til þess að lögleiða þessi efni með vísun í bága stöðu eða þörfina á sparnaði hjá ríkissjóði. Virðulegi forseti. Ég læt máli mínu senn lokið. Ég hef séð ástæðu til þess, að gefnu tilefni hæstv. forsrh., í máli hans þegar hann mælti fyrir frv., að ræða dálítið um stöðuna í atvinnumálum og atvinnuþróun á Íslandi og hvernig horfir miðað við stefnu núv. stjórnvalda. Ég hef mælt mörg aðvörunarorð. Ég bið hæstv. ríkisstjórn að fara yfir þessi efni og gaumgæfa betur en ég trúi að hún hafi gert. Ég tel þetta bráðræðisverk sem er verið að leggja til í sambandi við skólamálaþáttinn, mikið bráðræðisverk, og ég bið hæstv. ríkisstjórn að íhuga hvort ekki sé skynsamlegt a.m.k. að draga þennan I. kafla frv. þegar í stað til baka og fresta umræðu um það mál. Ég skorast ekki undan umræðunni og að taka afstöðu í þinginu ef það er raunveruleg afstaða ríkisstjórnarinnar að knýja fram breytingu á nýsamþykktum grunnskólalögum. En það er ósæmilegt að ætla að gera það í tengslum við þetta frv. Það skulu vera mín síðustu orð, virðulegi forseti. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Í framsöguræðu sinni með þessu frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum fór hæstv. forsrh. yfir vítt svið. Hann dró þar upp glögga mynd af þeim efnahagsvanda sem nú er við að glíma. Í stuttu máli má segja að efnahagsvandi þjóðarinnar lýsi sér fyrst og fremst í viðskiptahalla og erlendri skuldasöfnun en misvægið í þjóðarbúskapnum birtist líka í erfiðri afkomu atvinnuvega, ekki síst fiskvinnslu og iðnaðar sem tengist sjávarútveginum. Atvinnuástandið hefur víða slaknað og allmikið er um uppsagnir starfsfólks. Hvað er það sem veldur? Það eru fyrst og fremst dauflegar horfur í alþjóðaefnahagsmálum sem hér á landi hafa m.a. birst í óhjákvæmilegri frestun framkvæmda við byggingu álvers og tengdra virkjana og svo lélegt ástand fiskstofna. Hvort tveggja bendir því miður ákveðið til þess að hér sé ekki um tímabundinn vanda að ræða. Þar sem menn sjá ekki fram á verulega hækkun á þjóðartekjum á næstu árum verður ekki sigrast á viðskiptahallanum nema með því að draga verulega úr útgjöldum þjóðarinnar. Eins og forsrh. lagði áherslu á eru þess vegna markmið efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar fyrir næsta ár fyrst og fremst að draga úr viðskiptahalla og að tryggja eða freista þess að verðbólga verði hér lægri en í helstu viðskiptalöndum. Þetta er metnaðarfullt markmið en einungis þannig getur þjóðin búið útflutningsgreinum sínum viðunandi stöðu og unnið sig út úr vandanum við þessi erfiðu skilyrði. Þannig og aðeins þannig leggjum við grunn að nýju vaxtarskeiði. Brýnasta verkefnið í efnahagsmálum okkar, ég vil segja lykillinn að áframhaldandi stöðugleika sem undirstöðu vaxtar, er einmitt að ná tökum á ríkisfjármálunum og tryggja að fjárlögin verði ekki afgreidd með meiri halla en ætlað var í frv. þótt syrt hafi í álinn síðan það var samið. Snar þáttur í áformum ríkisstjórnarinnar um lækkun ríkisútgjalda birtist einmitt í frv. sem við ræðum hér í dag. Samþykkt þess er mikilvægt skref í þá átt að ná tökum á ríkisbúskapnum, ekki síst þær aðgerðir í heilbrigðismálum sem hæstv. forsrh. gerði sérstaklega að umtalsefni í ræðu sinni og hæstv. heilbrrh. skýrði reyndar frekar, m.a. í gagnlegum orðaskiptum við hv. 1. þm. Norðurl. e. Til þessara orðaskipta og þessarar umræðu er ákaflega rík ástæða. Sú, að árangri í ríkisfjármálunum verður ekki náð án þess að tekið sé á stærstu útgjaldapóstum ríkisins og eins og kunnugt er vega þar heilbrigðis- og tryggingamálin þyngst en þau krefjast um það bil 40% af öllum skatttekjum ríkisins. Það er því óhjákvæmilegt að taka á ýmsum þáttum þessa málaflokks og ná þannig fram lækkun gjalda. Ég vil í þessu sambandi benda þingheimi á að þegar hafa verið gerðar ráðstafanir í lyfjamálum sem hafa sparað þjóðinni nokkur hundruð millj. kr., m.a. með minni lyfjanotkun en að flestra dómi var hún of mikil fyrir. Útgjöld ríkisins vegna lyfjamála hafa lækkað um hálfan milljarð á þessu ári með þessum ráðstöfunum. Þetta hefur tekist með kostnaðaraðhaldi frá almenningi og læknum án þess að íþyngt hafi verið úr hófi fram þeim sem eiga við vanheilsu að stríða. Næsti stóri áfanginn í sparnaði ríkisins í heilbrigðismálum er fólginn í reglugerð um hlutdeild þeirra sem eru aðilar að sjúkratryggingunum í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustunnar sem heilbrrn. gaf út í dag. Með henni eru hækkuð og samræmd ýmis gjöld sem tíðkast hafa fyrir læknisverk bæði í heilsugæslu og hjá sérfræðilæknum. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því að þannig er um hnútana búið að hámarksgreiðsla hvers einstaklings vegna þessara útgjalda á ári hverju mun ekki hækka og tryggingaröryggi barnmargra fjölskyldna reyndar aukast með því að hámark greiðslna fyrir hverja barnmarga fjölskyldu verður núna lægra en það var. Sérstakt tillit er tekið til lífeyrisþega og er sumpart um lækkun gjalda að ræða hvað þá varðar. Hvergi er horfið frá þeirri stefnu að grundvallarþættir í heilsuvernd verði ókeypis. Ég tel sérstaka ástæðu til að undirstrika að eftir sem áður er langstærsti hluti heilbrigðisþjónustunnar kostaður af sameiginlegu fé landsmanna. Ef við lítum á heildartölurnar þá er hver fullorðinn einstaklingur í landinu með sínum skattgreiðslum að borga að meðaltali um 150 þús. kr. á ári til heilbrigðismála. Með hinum nýju ákvæðum eru þessi sameiginlegu útgjöld lækkuð um 2%, eða sem nemur um 3 þús. kr. á hvern mann. En á móti kemur að viðkomandi greiðir þá samsvarandi kostnað beint. Menn skyldu skoða þessi stærðarhlutföll grannt þegar þeir ræða og dæma þessi mál. Það er einmitt þessi aukna kostnaðarhlutdeild á jaðrinum, kostnaðarhlutdeild almennings í lækniskostnaði, sem gerir það gagn og hefur þann tvíþætta tilgang að hvetja til aðhalds varðandi þessa þjónustu og spara þar með hugsanlega óþörf útgjöld en draga jafnframt úr kostnaði ríkissjóðs í þeirri þröngu stöðu sem hann býr nú við. Það er ásetningur ríkisstjórnarinnar að fara ekki þá leið sem ýmsar aðrar þjóðir hafa valið í þessum vanda og eru í fjárþrengingum, eins og við, að draga úr þjónustu við hina sjúku. Og ég er viss um það að almenningur kýs fremur að greiða hófleg gjöld fyrir góða læknishjálp en að gripið sé til slíkra neyðarúrræða. Tilgangurinn með þessum aðgerðum er einmitt sá að tryggja varanlegan fjárhagsgrundvöll fyrir það framúrskarandi heilbrigðiskerfi sem hér hefur verið byggt upp. Þetta er mjög mikilvægt verkefni. En velferðarkerfinu stafar einmitt ógn af þeim efnahagserfiðleikum sem þjóðin glímir nú við og af fjárskorti ríkissjóðs. Til þess að treysta undirstöður velferðarkerfisins, byggja velferðina á varanlegum grunni, er nú nauðsynlegt að grípa til ýmissa efnahagsaðgerða og einmitt aðgerða eins og þeirra í ríkisfjármálum sem hér eru ræddar í dag. Virðulegi forseti. Ein af þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hyggst grípa til og kynnt er í fjárlagafrv. til þess að auka hagkvæmni í rekstri og atvinnulífi landsmanna og til þess að styrkja stöðu ríkissjóðs er einkavæðing atvinnurekstrar og ýmissa þátta opinberrar þjónustu. Hún getur tekið á sig ýmsar myndir. Ég ætla að nefna nokkrar þeirra. Ég nefni fyrst rekstrarútboð. Fyrir því er löng hefð og jákvæð reynsla að bjóða út verklegar framkvæmdir og þau hafa iðulega sýnt sig að því að spara skattgreiðendum stórfé. Rekstrarútboðin hafa hins vegar lítið verið reynd hér á landi en ég er sannfærður um það að þau má nota með góðum árangri í sama skyni, nefnilega að nýta betur almannafé. Ég nefni næst að nú verði kannað hvort ekki sé rétt að heimila einkaaðilum og félögum þeirra að sinna starfsemi sem ríkið hefur hingað til haft einkarétt á. Við höfum þegar dæmi um þetta á sviði rekstrar útvarps- og sjónvarpsstöðva, en spurning er hvort við eigum ekki að líta á gerð samgöngumannvirkja og rekstur skólastofnana á sérhæfðum sviðum. Auðvitað höfum við dæmi um þetta í nokkrum mæli en spurningin er þessi: Getum við nýtt betur fé skattborgaranna með því að nota þetta úrræði? Þá nefni ég síðast það sem menn venjulega tala um sem einkavæðingu sem er sala ríkisfyrirtækja og stofnana. Þar getur verið um að ræða sölu á ríkisfyrirtæki eða stofnun í heilu lagi eða sölu á hlutabréfum ríkisins í hreinum ríkishlutafélögum eða hlutafélögum sem að hluta til eru í eigu ríkisins. Ég vil loks nefna í þessu sambandi breytingu á ríkisfyrirtækjum og stofnunum í hlutafélög sem strangt tekið er auðvitað ekki einkavæðing en er oft nauðsynlegur aðdragandi og undanfari hennar, getur oft gert mikið gagn með því að breyta viðmiðunum og viðhorfum í rekstri slíkra fyrirtækja. Ríkisstjórnin sem nú situr og flokkarnir sem að henni standa eru sammála um það að tími sé til kominn að draga úr ríkisrekstri í atvinnuvegum landsins. Þetta er einfaldlega hagkvæmnismál en ekki trúarbrögð. Fyrir einkavæðingunni eru margvísleg rök. Ég ætla nú að nefna nokkur þeirra í stuttu máli. Ég nefni þar í fyrsta lagi að í ýmsum greinum er nú alls ekki þörf fyrir að ríkið reki fyrirtæki þótt á sínum tíma hafi þótt nauðsynlegt að það stæði að uppbyggingu þeirra. Í öðru lagi er nauðsynlegt að af ríkissjóði verði létt fjárhagslegum ábyrgðum á rekstri sem er óskyldur þeirri starfsemi sem er meginverkefni hvers ríkis og grundvöllur þess, svo sem öryggi og velferð borgaranna, menntastofnanir, löggæsla, dómstólar o.s.frv. Ég nefni í þriðja lagi að margföld reynsla sýnir að allur venjulegur atvinnurekstur er yfirleitt miklu betur kominn í höndum einkaaðila en hins opinbera sökum mismunandi viðhorfa til hagkvæmni í rekstri og meiri hvatningar í einkarekstrinum til þess að ná þar árangri. Í fjórða lagi nefni ég, og það er í dag ákaflega mikilvægt, að ríkissjóði er nú brýn nauðsyn á að losa fé sem bundið er í ýmsum atvinnufyrirtækjum sem hann á eða á hluti í. Ég tel að hluta af þessu fé sem þannig losnar eigi að leggja í rannsóknir og þróunarstarfsemi sem er grundvöllur nýsköpunar í íslensku atvinnulífi. Við eigum í þessu efni að fylgja fordæmi þjóða eins og t.d. Þjóðverja. Þetta er framtíðarmál því eins og kom hér fram í athyglisverðri ræðu hv. 4. þm. Austurl. hefur á undanförnum árum gengið erfiðlega að tryggja fé til þessara þörfu verka. Ég nefni svo í fimmta og síðasta lagi að nú nokkur hin síðustu ár hefur myndast hér á landi og um hann verið settar leikreglur, verðbréfamarkaður, sem gefur möguleika til þess að selja eignarhluti í fyrirtækjum með eðlilegri hætti en áður var unnt. Á næstunni verður á þessum grundvelli gerð vönduð áætlun um sölu ríkisfyrirtækja á næsta ári og næstu árum. Auðvitað þarf að leysa ýmis vandamál áður en næstu skref verða stigin í þessum efnum. Ég nefni þar fyrst og fremst ýmis réttindamál starfsmanna, ekki síst lífeyrismál þeirra en þetta þarf að leysa á samningavettvangi ríkis og stéttarfélaganna þar sem fjmrn. fer með forsvar ríkisins eins og kunnugt er. Þá þarf að taka til alveg sérstakrar athugunar einokunaraðstöðu sumra opinberra fyrirtækja og þá alveg sérstakra fyrirtækja sem búa við það sem kalla mætti náttúrlega einokun eins og víða er um veitustofnanir. En nú er einmitt unnið að undirbúningi nýrrar samkeppnislöggjafar sem ætlað er að taka á þessum viðfangsefnum.

Hvernig er hin ónáttúrlega einokun?

Það er von að þingmaðurinn spyrji. Þá tel ég rétt að gerð verði sérstök úttekt á því hvaða aðferðir séu heppilegastar til þess að ákveða upphafsverð hlutabréfa ríkissjóðs í ýmsum atvinnufyrirtækjum hans og ekki síður að hugað verði að leiðum til að tryggja dreifða eignaraðild í þeim til þess að ná markmiðinu sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur lengst manna barist fyrir og hefur stundum kallað fjárstjórn fjöldans. Ég tel þetta eftirsóknarvert markmið og þessi ríkisstjórn mun beita sér fyrir því. Breyting á opinberum stofnunum á sviði atvinnurekstrar í hlutafélög og síðar sala ríkissjóðs á hlutabréfaeigninni þjónar einmitt markmiðunum sem ég nefndi fyrr í máli mínu, að gera atvinnulífið hagkvæmara og árangursríkara en ég vil leggja alveg sérstaka áherslu á þýðinguna sem salan getur haft til þess að efla hér hlutabréfamarkað. Við verðum nú að ná fram verulegri dreifingu á eignarhaldi í hinum einkavæddu fyrirtækjum en forðast að hún valdi því að aukið efnahagslegt vald í þjóðfélaginu færist á fáar hendur. Ef það fylgir einkavæðingunni þá missir hún að verulegu leyti marks. Við verðum að vinna að því að almenningur og fyrirtæki varðveiti hluta af sínum sparnaði í hlutabréfum í traustum almenningshlutafélögum þannig að fyrirtækin verði áfram í eigu þjóðarinnar þótt þau hverfi af efnahagsreikningi ríkisins. Virðulegi forseti. Margir þeirra hv. þm. sem tekið hafa til máls í þessari umræðu hafa gert vaxtamálin að sérstöku umræðuefni. Ég nefni þar ekki síst hv. 7. þm. Reykn. og hv. 4. þm. Norðurl. e. Aðilar vinnumarkaðarins hafa einnig eðlilega rætt mikið um vaxtamál í yfirstandandi kjaraviðræðum og hafa m.a. átt fundi með fulltrúum Seðlabankans og viðskiptabankanna og viðskrn. Ég vil því fara nokkrum orðum einmitt um vaxtamálin og þau viðfangsefni sem þar er við að fást. Ég vildi líka, virðulegi forseti, leggja á það alveg sérstaka áherslu að menn reyndu að styðjast við staðreyndir en ekki ímyndanir sem því miður einkennir stundum umræður um þessi mál. Í nýútkominni greinargerð Seðlabankans um þróun og horfur í peningamálum, gjaldeyrismálum og gengismálum er fjallað ítarlega um vaxtamál og þar kemur fram að vaxtaþróunin á þessu ári hefur fyrst og fremst einkennst af þrennu. Í fyrsta lagi voru nafnvextirnir á óverðtryggðum ríkisvíxlum og skuldabréfalánum bankanna í lægra lagi fyrstu mánuði ársins miðað við verðlagsþróun og ástand á lánsfjármarkaði. Þetta kom mjög glöggt fram í umræðum í maí og í lok apríl við myndun þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Þá kom m.a. fram frá fyrrv. fjmrh., hv. 8. þm. Reykn., að vextirnir á þessum ríkispappírum væru of lágir. Í öðru lagi. Ávöxtun spariskírteina ríkissjóðs og raunvextir verðtryggðra lána hækkuðu um næstum 2% um mitt árið, úr 8% í um það bil 10%. Það háa raunvaxtastig, sem er mörgum skuldugum aðilum þungbært, hefur í aðalatriðum haldist síðan. Þriðja megineinkennið á vaxtaþróun ársins er það sem forsrh. gerði sérstaklega að umtalsefni í framsöguræðu sinni, nefnilega ör lækkun á nafnvöxtum á óverðtryggðum skuldbindingum frá því í októberbyrjun samfara hinni öru hjöðnun verðbólgunnar. Bankarnir hafa nú lýst því yfir hver um sig að það verði framhald á þessari þróun, þ.e. lækkun nafnvaxtanna samfara því að hér komist á kyrrari kjör í verðlagsmálum. Ef við lítum svo á raunávöxtun óverðtryggðra skuldbindinga um þessar mundir og berum hana saman við vexti af verðtryggðum skuldbindingum kemur í ljós nokkur mismunur. Það er mat Seðlabankans að raunávöxtun óverðtryggðra skuldabréfa hafi verið rúmlega 12% á þriðja fjórðungi ársins og það er spá bankans að hún verði tæplega 14% á síðasta fjórðungi ársins. Þetta eru ákaflega háir vextir, svo háir að þeir fá ekki staðist til lengdar. Vextir af verðtryggðum skuldabréfalánum eru hins vegar nú um 10%. Önnur samanburðaraðferð í þessu máli er að bera raunávöxtun óverðtryggðra skuldabréfa hér á landi saman við það sem gerist erlendis með svipaðar kröfur. Niðurstaðan af slíkum samanburði er að þar sé líka munur sem telja mætti í nokkrum prósentustigum þótt erfitt sé að meta hann nákvæmlega. Niðurstaðan af þessu hvoru tveggja er sú að nafnvextir og raunvextir séu nú í hæsta lagi og mikilvægt að þeir fari lækkandi, sérstaklega á þetta við um nafnvextina sem afar brýnt er að fari nú hratt niður samfara hjöðnun verðbólgunnar. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir atvinnufyrirtæki og almenning og að því mun og hefur ríkisstjórnin og Seðlabankinn unnið. Ég legg hins vegar á það mjög ríka áherslu að í þessum efnum á bein íhlutun ekki við heldur munu vextirnir lækka með frjálsum ákvörðunum á næstunni. Í því sambandi er afar mikilvægt, eins og hver maður getur skilið, að trúnaður ríki og trú á því að sá stöðugleiki í verðlagi og launum sem er að nást um þessar mundir haldist næstu missirin. Þetta er lykilatriði. Þetta bæði veit þjóðin og skilur og það er þetta sem ríkisstjórnin hefur í hyggju að fylgja fast eftir. Með betra jafnvægi í ríkisfjármálum og frekari opnun fjármagnsmarkaðarins, skapast raunhæfar, raunverulegar forsendur fyrir lækkun raunvaxta. Það er þess vegna ákaflega mikilvægt að þetta frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum og frumvörpin, sem nú liggja fyrir þinginu um starfsemi útibúa erlendra banka á Íslandi um þróun gjaldeyrismarkaðar og um breytingar á gengisfyrirkomulaginu, fái hér góðan stuðning. Og hvers vegna er þetta alveg sérstaklega mikilvægt nú? Það er af því að í hagkerfi nútímans gegnir fjármagnsmarkaðurinn því mikilvæga hlutverki að miðla fjármagni frá sparifjáreigendum til arðbærra verkefna. Og einmitt skilyrði þeirrar óvissu sem nú ríkir um efnahagshorfur, bæði hér heima og í umheiminum og mun því miður gera næstu missiri og hugsanlega ár, gera það að verkum að hagvöxtur verður í ríkara mæli en fyrr að koma frá nýjum fyrirtækjum í nýjum greinum, í öðrum greinum en hinum hefðbundnu. Þess vegna er sérstök þörf á því að virkur fjármagnsmarkaður geti fært fé á hagkvæman hátt til nýrra vaxtarbrodda í atvinnulífinu. Aukin erlend samkeppni á fjármagnsmarkaði er afar þýðingarmikil til þess að draga úr ýmsum annmörkum á okkar innlenda markaði. Ég nefni í þessu sambandi, sem mikilvægar aðgerðir, einkavæðingu ríkisbankanna, breytingu á fjárfestingarlánasjóðum atvinnuveganna í hlutafélög og síðast en ekki síst breytingar á skipulagi lífeyrissjóða. En lífeyrissjóðirnir eru afar fyrirferðarmiklir á okkar innlenda fjármagnsmarkaði og það er þess vegna sérlega nauðsynlegt að huga vel að þeirra störfum. Ég held að þar væri e.t.v. besta ráðið að veita einstaklingum aukið frelsi til að velja á milli lífeyrissjóða til að mynda sinn lífeyrissparnað. Þannig mundi aukast þrýstingur á sjóðina að hámarka verðmæti eigna sinna. Núverandi skipulag lífeyrissjóðanna, niðurbrotið eftir svæðum og atvinnugreinum, getur því miður orðið til þess að önnur sjónarmið en arðsemi hafi áhrif á fjárfestingar sjóðanna. Þá tel ég íhugunarefni hvernig sjóðirnir koma fram sameiginlega á innlendum fjármagnsmarkaði og öðlast þannig meira efnahagslegt vald en þeir annars hefðu. Við þurfum á næstunni að huga mjög vandlega að þessu því að það er víðar samþjöppun valds en í atvinnufyrirtækjum og bönkum. Þess gætir ekki síður í lífeyrissjóðakerfinu. Virðulegi forseti. Ég hef með nokkrum orðum fjallað um almenna þætti í efnahagsþróuninni og nokkur almenn atriði þeirrar efnahagsstefnu sem nauðsynleg er til þess að styrkja innviði efnahagslífsins og bæta hið efnahagslega umhverfi atvinnulífsins í landinu. Þessi umræðuefni voru líka umræðuefni forsrh. í framsöguræðu hans. En við ríkjandi aðstæður er án efa líka nauðsynlegt að huga að úrbótum í einstökum atvinnugreinum og fjárhagslegri endurskipulagningu atvinnulífsins. Hvers vegna er það? Það er vegna þess að atvinnuvegirnir ganga nú í mörgum greinum gegnum mikið breytingaskeið og erfiðleika sem því eru samfara. Og ég vil taka undir það með forsrh. að nú þarf að beina fjármagni Fiskveiðasjóðs, svo dæmi sé tekið, frá skipakaupum einmitt að þessum verkefnum, að uppbyggingu fiskvinnslunnar. Við þurfum nú einnig að fara mjög vandlega yfir þá möguleika sem sjávarútveginum gefast með samningunum um Evrópskt efnahagssvæði og kynna þá sérstaklega til þess að efla hér atvinnu og nýsköpun í þessari grónu grein. Það er augljóst mál að erfiðleikarnir í sjávarútveginum hljóta að hafa veruleg áhrif á þjóðarhag og afkomu í öðrum atvinnugreinum eins og þegar hefur komið fram. Ég nefni auðvitað sérstaklega í þessu sambandi iðnað og þjónustu sem tengist sjávarútveginum. En um annan almennan iðnað í landinu er það að segja að hann hefur að undanförnu gengið allvel þegar á heildina er litið. Þetta er til marks um það að íslensk fyrirtæki hafa staðist samkeppni frá öðrum ríkjum á fríverslunarsvæðinu því að það er einmitt hinn almenni iðnaður sem hefur nú um meira en 10 ára skeið staðið í algerlega opinni samkeppni á íslenskum markaði. Íslensku fyrirtækin byggja að vísu á heimamarkaðnum og hafa lítt leitað sóknarfæra á erlendum markaði en þar eru einmitt möguleikarnir. Það er sú víkkun markaðstækifæranna sem alþjóðaverslunin felur í sér sem getur einmitt eflt okkar atvinnulíf. Það eru nokkrar athyglisverðar undantekningar frá því að smærri iðnfyrirtæki okkar hafi eingöngu helgað sig heimamarkaðnum. Af hálfu stjórnvalda hefur verið stutt við vöruþróunar- og markaðsstarfsemi með sérstakri deild hjá Iðnlánasjóði og í störfum Iðntæknistofnunar og í sumum tilvikum með beinum styrkjum. Þá er athyglisverður árangur af auknu samstarfi okkar við önnur ríki EFTA og Evrópubandalagsins á sviði vöruþróunar og vísindasamstarfs og nú síðast hefur t.d. verið komið á fót sérstöku samstarfsneti fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem getur auðveldað þeim að nýta möguleika á sviði tækni og markaðsmála á erlendri grund. Nýir vaxtarsprotar eru að koma í ljós. Ég nefni þar pökkun og útflutning á vatni í höndum nokkurra drykkjarvöruframleiðenda. Af hálfu stjórnvalda er nauðsynlegt að búa svo um hnútana að þar verði ekki um nýtt fjárfestingarævintýri að ræða heldur verði unnið að þessu af öruggri þekkingu og strangar kröfur gerðar til framleiðslugæða og viðskiptalegs undirbúnings. Ég vil líka nefna verslunarþjónustuna í landinu sem er okkur mikilvæg og á nú í nokkrum erfiðleikum, sérstaklega úti um hinar dreifðu byggðir. Dagvöruverslunin í strjálbýlinu stendur nú á brauðfótum af ýmsum ástæðum. Nú er unnið að undirbúningi aðgerða til að styrkja hana þar eð ella er veruleg hætta á því að hún félli niður með öllu með ófyrirsjáanlegum afleiðingum í einstökum byggðarlögum. Önnur smásöluverslun í landinu á hinum þéttbýlu svæðum býr nú við samdrátt í veltu, m.a. vegna mikilla innkaupa í ferðalögum þjóðarinnar en auðvitað líka vegna þess að nú hefur slegið í baksegl. Ég hef í huga að kanna leiðir til úrbóta, svo sem að líta á tollalækkanir á innflutningi frá Bandaríkjunum sem gætu leitt til lækkaðs innflutningsverðs á ýmsum vörutegundum, einkum í dagvöruverslun án þess að ríkissjóður missti þar spón úr sínum aski því að af þessum tollum hefur hann nú engar tekjur. Þessi atriði, sem ég hef hér nefnt, eru m.a. tilkomin vegna þess sem hér kom fram í máli hv. 4. þm. Austurl. sem sagðist sakna þess að hér væru rædd í nánum greinum málefni hinna smærri fyrirtækja hins almenna iðnaðar og þjónustu út um landið. Það er vissulega mikil þörf á því og þótt nú hafi slegið í baksegl um sinn verðum við auðvitað að horfa fram á veginn um atvinnuþróun og aðgerðir til þess að ráða bót á aðsteðjandi vanda, verða á hverjum tíma að taka mið af langtímastefnu. Við þurfum að fylgja markvissri stefnumótun í atvinnumálum. Annars fara lífskjörin hér versnandi í samanburði við okkar nágrannaþjóðir. En þegar þetta er hugleitt er líka eitt ákaflega brýnt verkefni augljóst og það er að búa okkar atvinnulífi vaxtarskilyrði með því að samræma rekstrarumhverfið hér því sem gerist og gengur á hinu stóra markaðssvæði sem við tengjumst nú senn, Evrópska efnahagssvæðinu. Reyndar þyrftu skilyrðin hér á landi helst að vera heldur betri en keppinautanna ef atvinnulíf okkar á að geta tekið þann fjörkipp á næstu árum sem nauðsynlegur er til þess að verjast áföllum og síðar að bæta lífskjörin. Þetta verkefni er ákaflega brýnt hér á þinginu því að á næstu missirum fram til áramótanna 1992--1993 þurfum við að ganga mjög skipulega til verks og endurskoða marga þætti í rekstrarumhverfi atvinnulífsins á Íslandi. M.a. þarf að fara yfir alla skattlagningu fyrirtækja, aðgang að fjármagnsmarkaði og ýmsar tæknilegar og stjórnsýslulegar hindranir sem veikja samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Þetta er mikilvægt til þess að við getum nýtt okkur þá fjölbreyttu kosti sem íslenska atvinnulífinu opnast með EES-samningunum. Ég held, virðulegi forseti, ef ég á að taka út eitt atriði að þetta sé mikilvægasta atriðið í næstu aðgerðum stjórnvalda á sviði atvinnumála. En einmitt þannig má stuðla að jákvæðri þróun og stuðningi við nýsköpun í atvinnulífinu. Það er auðvitað fyrst og fremst verkefni ríkisvaldsins að móta heilbrigt efnahagslegt umhverfi fyrir atvinnulífið, setja því réttlátar leikreglur, tryggja að á milli atvinnugreinanna ríki jafnvægi þannig að raunveruleg arðsemi ráði verkefnavalinu. En ríkið á auðvitað líka að tryggja atvinnulífinu og fólkinu traust menntakerfi, vakandi rannsóknar- og þróunarstarf, góðar samgöngur og orkukerfi. Þetta er auðvitað það sem ýmsir hafa að undanförnu kosið að kalla afskiptaleysisstefnu. En ég álít bæði með tilliti til reynslunnar, almennra viðskiptasjónarmiða og reynslu annarra þjóða að þetta sé sú eina atvinnustefna sem fái staðist til lengdar. Það er hins vegar ljóst að hluti af því að móta hið almenna umhverfi er einmitt að tryggja að það sé jarðvegur fyrir nýjar hugmyndir, þróun nýrrar vöru og þjónustu og stofnun nýrra fyrirtækja. Hér skipta rannsóknir og þróunarstarf lykilmáli og eins og ég vék hér að áðan er ein röksemdin fyrir einkavæðingunni einmitt sú að þannig geti ríkissjóður losað nokkra fjármuni til að leggja í þessa undirstöðu. En að þessum verkefnum koma auðvitað fleiri en ríkisvaldið. Sveitarfélögin veita fólki og fyrirtækjum aðstoð í þessum efnum og svæðisbundið samstarf sveitarfélaga, atvinnulífs og áhugamanna í atvinnuþróunarfélögum hefur víða gert mikið gagn. Og af mikilvægum verkefnum opinberra aðila á sviði atvinnulífsins vil ég einmitt nefna menntun og starfsmenntun, endurmenntun, ráðgjöf, tækni og rannsóknarþjónustu og fjárhagslega aðstoð vegna þróunarstarfs. Með þessu móti, með samstarfi ríkisvaldsins, sveitarfélaganna og atvinnuþróunarfélaganna, er hægt að veita stuðning til frumkvöðla og ekki síður við gerð áætlana og hönnunar á nýjum hugmyndum og framleiðslu. Menn hafa bæði hér og erlendis mikið rætt um það hver sé æskilegasta leiðin til að fjármagna þessa starfsemi og hv. 4. þm. Austurl. vék nokkuð að því áðan. Menn hafa víða stofnað sérstök fjármögnunarfyrirtæki eða þróunarfélög í því skyni að fjárfesta í áhættusömum nýjum rekstri. Í upphafi var auðvitað hugmyndin á bak við þessi félög að rekstur þeirra þyldi töp á talsverðum hluta fjárfestinganna vegna þess að verulegs ágóða væri að vænta af þeim sem vel gengju. Reynslan hefur hins vegar orðið sú að víðast hafa töpin komið strax en gróðinn látið á sér standa. Margir áhættusjóðirnir, sem upphaflega áttu að vera, hafa því farið í að fjárfesta í grónum fyrirtækjum eða ríkispappírum í stað þess að stuðla að stofnun nýrra fyrirtækja. Við þekkjum þessa þróun vel. Það er mjög mikilvægt að þróunarstarfið fari fram, ekki aðeins með fjármagni fyrirtækjanna, heldur einnig með tækniþekkingu þeirra, markaðskunnáttu og síðast en ekki síst þeim drifkrafti framtaks sem er forsenda alls vel heppnaðs atvinnurekstrar. Það þarf því að tengja saman rannsóknir, þróunarstarf, framleiðslu og markaðssetningu og samhæfa starf opinberra aðila og einkafyrirtækja á þessu sviði. Ég vil því taka undir þann hluta ræðu hv. 4. þm. Austurl. sem fjallaði um mikilvægi rannsóknar- og þróunarstarfa. Ég vil líka nefna hér að við þurfum að tengja okkar skólakerfi, ekki síst Háskólann, betur við atvinnulífið. Eitt besta dæmið um slíka samtengingu eru tæknigarðarnir. Það er að vísu svo að tæknigarðurinn sem hér hefur verið reistur við Háskóla Íslands í samstarfi nokkurra aðila hefur e.t.v. enn ekki sýnt þau dæmi um vel heppnaða hjúskaparmiðlun rannsóknarstarfsemi og atvinnulífs sem menn væntu af honum en ég er sannfærður um það að lífvænlegt samstarf milli háskóla og rannsóknarstofnana og atvinnulífsins er einmitt eitt það mikilvægasta fyrir framþróun okkar atvinnulífs. Hugbúnaðariðnaðurinn er einnig gott dæmi um atvinnugrein sem þannig er til komin og hefur verið í örum vexti á Íslandi á undanförnum árum. Á ákveðnum sviðum hans þar sem við njótum þekkingar og sérstöðu ættum við að geta náð mjög langt eins og dæmin sýna þegar á sviði útgerðar og fiskvinnslu. Með samstilltum aðgerðum ríkis og sveitarfélaga má þannig stuðla að stofnun smáfyrirtækja. Með námskeiðahaldi og aukinni þjónustu ráðgjafar- og tæknistofnana má styrkja nýsköpun. Til greina kemur einnig að einhvers konar ívilnun verði veitt til þess að hvetja til stofnunar iðnfyrirtækja á landsbyggðinni. Á sviði skipaiðnaðarins þarf að styðja við nýsköpun í gerð og búnaði fiskiskipa og huga að því hvernig best verður staðið að fyrirsjáanlegri endurnýjun fiskiskipaflotans á næstu árum. Þar þarf að hafa í huga áformaða lækkun eða jafnvel afnám á styrkjum til skipasmíða í öðrum ríkjum hins Evrópska efnahagssvæðis. Þar getur einmitt Evrópusamstarfið fært okkur nokkur búdrýgindi. Það þarf líka að styrkja betur starf og samtengingu fiskmarkaðanna þannig að afli landsmanna verði í auknum mæli seldur á innlendum markaði þar sem íslensk fiskiðnaðarfyrirtæki fái möguleika til þess að keppa um hann. Stuðla þarf að frekari uppbyggingu ferðaþjónustu í landinu og skapa hér alþjóðlega miðstöð fyrir flug og skipasamgöngur, og e.t.v. fyrir skráningu erlendra skipa. Virðulegi forseti. Í lok þessar upptalningar minnar verður síðast en ekki síst að halda áfram að byggja hér upp orkufrekan iðnað með byggingu álvers og með því að fá til samstarfs smærri fyrirtæki sem þarfnast mikillar raforku til framleiðslu sinnar og ég nefni þar eitt dæmi sem nú er á döfinni, slípiefnaframleiðslu sem byggist á rafbræðslu báxíts. Ég held að mönnum hafi sjaldan verið ljósari þörfin fyrir slíkar viðbæturt við undirstöðu atvinnulífsins en einmitt nú. Þetta segi ég m.a. vegna orða hv. 4. þm. Austurl. sem talaði gegn slíkri þróun áðan og vakti það furðu mína því hann lagði, þegar hann var iðnrh., sem hann var um allmargra ára skeið, einmitt áætlanir fram í tímann sem byggðust á stóraukinni nýtingu orkulinda landsins til orkufreks iðnaðar og þar gat ekki verið um neitt annað að ræða, í þessum framtíðarspám, en álbræðslu. Og þótt nú ári ekki vel til slíkra framkvæmda þá er næsta víst og alveg víst að þegar efnahagsástand í heiminum vænkast og loksins, loksins kemst eitthvert vit í þjóðarbúskap þeirra ríkja sem nú eru að rísa úr rústum kommúnismans þá mun líka rísa hér álver sem bætir almannahag. Auðvitað verðum við að huga að fleiru, virðulegi þingmaður. Við erum nú að gera úttekt á kostum þess að stofna hér frísvæði fyrir iðnað og fjármálaþjónustu. Ég gæti þannig lengi haldið áfram að telja það sem verið er að fást við til þess að efla hér nýsköpun og það sem mikilvægast er, framfarir í landinu á grundvelli nýrra fyrirtækja, því það er þannig sem framfarirnar verða. Íslenskt atvinnulíf verður í framtíðinni órjúfanlegur þáttur í efnahagslífi Vesturlanda. Það er þannig sem við munum efnast. Einungis með því að miða okkar aðgerðir á þessari stundu við þessa staðreynd munu þær heppnast. Mikilvægasta verkefnið sem liggur fyrir þessu þingi er að ná tökum á fjármálum ríkisins. Frv. sem við ræðum í dag er einmitt mjög mikilvægur þáttur þeirrar viðleitni.

Hæstv. forseti. Hér hefur viðskrh. flutt eina af þessum sléttu og felldu ræðum sínum, farið eins og vel siðaður heimilisköttur í kringum heitan graut án þess að kafa djúpt, án þess að koma að málefnum dagsins. Hann kom ekkert að þeirri yfirlýsingu forsrh. í dag að strax eftir áramót skyldi Búnaðarbankinn seldur. Forsrh. var ekki betur að sér en svo að hann ræddi um hlut ríkisins í þeim banka. Ég vil ekki sleppa bankamálaráðherranum með þessum hætti. Ég vil spyrja hann nokkurra spurninga. Ég vil í fyrsta lagi spyrja hann eftir því hverjir eru kaupendur að banka í þjóðfélaginu í dag? Eru það launamennirnir eða hverjir eru þeir? Ég vil einnig spyrja hann: Vill ráðherrann nú afnema ríkisábyrgð á sparifé almennings? Er hann þeirrar skoðunar? Ég vil líka spyrja hann að því hvort hæstv. ráðherra sé sammála því sjónarmiði hæstv. fjmrh. að selja hlut Búnaðarbanka Íslands á hálfvirði. Enn fremur vil ég spyrja hann: Þolir hinn vanburða hlutafjármarkaður það um þessar mundir að ríkisfyrirtæki, sem á í eigin fé 3 milljarða, er að söluverðmæti áreiðanlega 4--5 milljarðar, verði nú eftir áramótin steypt til sölu hér á þessum markaði. Ég vil enn fremur vitna í hinn unga og greinda flokksbróður ráðherrans sem í rauninni hefur sagt allt í þessu máli, það gerði hv. þm. Össur Skarphéðinsson fyrir stuttu síðan í frægu viðtali. Þar vitnaði hann um hvernig viðskrh. hefði tekist til við að selja hlut Útvegsbankans.  Liggur fyrir samþykki í þingflokkum stjórnarflokkanna um þau ummæli sem forsrh. viðhafði hér í dag, að strax eftir áramót verði snúið að þessu verkefni?

Virðulegi forseti. Nú kemur sér vel að kötturinn hefur níu líf því spurningarnar eru svo margar að ég gæti þurft að vera hér lengi ef ég ætti að svara þeim öllum sem vert væri. Í fyrsta lagi ætla ég mér ekki að svara því hér og nú hverjir gætu verið kaupendur að svo góðum banka sem Búnaðarbankinn er. Á það mun að sjálfsögðu reyna á markaði. Í öðru lagi spyr þingmaðurinn hvort ég vilji afnema ríkisábyrgðina á sparifjárinnstæðum almennings. Svarið er nei, ég hef það ekki í huga. Í þriðja lagi spyr hann mig eftir áliti á því sjónarmiði sem fram mun hafa komið hjá fjmrh. að selja þennan góða banka á hálfvirði. Ég er ekki hlynntur því sjónarmiði. Ég vil fá sannvirði fyrir Búnaðarbankann vegna þess að þannig og aðeins þannig er almannahagsmuna gætt. Í fjórða lagi var spurt: Þolir verðbréfamarkaðurinn að svo stór skammtur verði á hann settur á næsta ári? Það þarf að athuga, virðulegi þingmaður. Og loks í fimmta og síðasta lagi, eins og ég nam spurningar þingmannsins, spyr hann mig um álit hv. 17. þm. Reykv. á tiltekinni bankasölu hér fyrir nokkrum árum og þá verð ég nú að segja um hann líkt og um hv. 5. þm. Suðurl. þá getur jafnvel hinum skýrustu mönnum skotist og það henti hinn 17. þm. Reykv., þegar hann hélt að Guðmundur J. væri í fjölskyldunum fjórtán. Það er hann ekki frekar en Ásmundur Stefánsson eða aðrir forustumenn verkalýðsfélaga sem eru stórir eigendur að Íslandsbanka. Ég býst við því að þeir mundu alls ekki fallast á það að flokkast á þennan hátt en vafalaust mun hv. 17. þm. Reykv. gá betur að þessu og miðla þeim fróðleik til hv. 5. þm. Suðurl. og þá mun allt falla í ljúfa löð.

Virðulegur forseti. Við hlýddum hérna á ágæta ræðu hæstv. iðnrh. sem ég hélt að ætti að vera um frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992, mál nr. 167. Ég heyrði nú ekki að hann minntist einu orði á það frv. en ræðan var svo sem slétt og felld eins og var talað um hér áðan  En það sem ég vildi minnast á í sambandi við hans ræðu var að auðvitað á byggja hér álver og álver skal það vera hvað sem raular og tautar. Það er auðvitað lausn á öllum vanda eins og venjulega og síðan er það Evrópska efnahagssvæðið. Ef það gengur þá mun allt verða gott á Íslandi að mati hæstv. ráðherra. Rannsóknir og þróunarstarf. Jú, það er ósköp eðlilegt að við eflum rannsóknir og þróunarstarf en fyrst verðum við auðvitað að selja öll ríkisfyrirtæki og einkavæða til þess að við getum fengið peninga til rannsóknar- og þróunarstarfs. Það þótti mér einna merkilegasti kaflinn í ræðu hæstv. iðnrh. Margt fleira væri auðvitað hægt að tína til úr ræðu ráðherrans en við getum skemmt okkur við að lesa hana síðar.

Virðulegi forseti. Hv. 15. þm. Reykv. hlýtur að hafa misheyrst. Ég vék oft að efni þess frv. sem við ræðum í dag eins og útskriftin af ræðu minni mun án alls efa sýna. Í öðru lagi, virðulegi forseti, kýs ég ekki að ræða hér um gæslu þingskapa, um röð ræðumanna eða því um líka hluti. Ég hlýt að hlíta þar forsjá stjórnanda þessa fundar, forseta þingsins. Í þriðja lagi fagna ég því að hv. 15. þm. Reykv. hefur skilið það glöggum skilningi að þegar hér verður byggt álver og Ísland verður orðið aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði þá mun okkur fara að vegna vel í atvinnulífinu því þetta er hvort tveggja vítamínsprauta sem íslenskir atvinnuvegir þurfa. Að endingu: Það er alveg rétt hjá þingmanninum að það að tengja saman einkavæðinguna og eflingu rannsóknar- og þróunarstarfs er rökvíst og rétt. Það hafa reyndar skynsamar þjóðir eins og Þjóðverjar gert.

Herra forseti. Mér er náttúrlega sannur heiður af því að hleypa hæstv. viðsk.- og iðnrh. fram fyrir mig á mælendaskrá, ekki síst þegar flutt er jafnítarleg og gagnmerk ræða og við urðum nú vitni að. Gagnmerk kannski fyrir það að hún kom, hvað svo sem hæstv. iðn.- og viðskrh. segir, afskaplega lítið nærri því efni sem hér er til umræðu, þ.e. frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum og sem liggur hér fyrir í 19 liðum. Ræðan hjá ráðherranum tók á ýmsum þáttum. Hún tók á efnahagsmálum, atvinnumálum, ríkisfjármálum og ýmsu slíku og hefði í sjálfu sér sómt sér afskaplega vel sem stefnuræða forsrh. eða ræða í eldhúsdegi en sú stund er víst ekki upp runnin að sá ráðherra sem hér talaði sitji í stóli forsætisráðherra, hvað sem síðar kann að verða. Það væri auðvitað hægt að tala hér langt mál um þau atriði sem ráðherrann kom inn á, þ.e. almennt um stöðu efnahagsmála og ríkisfjármála, atvinnumála o.s.frv., en ég held að það væri að æra óstöðugan ef við gerðum það hvert og eitt hérna inni þannig að ég ætla ekki að fara út í þá umræðu. Þingkona Kvennalistans, Kristín Ástgeirsdóttir, hefur nú þegar í allítarlegu máli fjallað um þessi mál, um efnahagsmálin og stöðuna í ríkisbúskapnum og um helstu þætti þessa frv. sem hér liggur fyrir og er ástæðulaust að gera það öðru sinni. Engu að síður ætla ég að fara í kjölfar hennar og gera að umtalsefni nokkur atriði sem mér finnst nauðsynlegt að gera fyllri skil eða gera að sérstöku umtalsefni. Og það er ekki að ófyrirsynju að ég geri það því segja má að þetta sé í fyrsta sinn sem tækifæri gefst til að ræða hér á hinu háa Alþingi aðgerðir ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum, þ.e. eins og þær birtast í handföstu formi í frv. Það má segja að ríkisstjórnin sé nú að koma úr felum og sýni í fyrsta sinn með áþreifanlegum hætti í hvaða átt hugur hennar stefnir. Það verður tæplega sagt að með frv. sínu til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum boði ríkisstjórnin lýðnum nokkurt fagnaðarerindi og kannski ekki við því að búast miðað við þær aðstæður sem við eigum við að etja nú í efnahagsmálum. En það sem við blasir, verði þetta frv. að lögum, er niðurskurður á fjölmörgum sviðum sem mun ekki síst koma illa við barnafjölskyldur og aldraða. Í því sambandi vega auðvitað þyngst þær breytingar sem fyrirhugaðar eru á almannatryggingalöggjöfinni og mun ég víkja sérstaklega að þeim hér á eftir enda eru þær breytingar öðru fremur þess valdandi að ég kem í pontu. En fyrst langar mig til að nefna nokkur önnur atriði sem birtast í þessu frv. Ríkisábyrgð á launum hefur talsvert verið til umfjöllunar í fjölmiðlum undanfarna tvo daga vegna orða sem hæstv. forsrh. lét falla í sjónvarpsþætti sl. miðvikudagskvöld. Þau orð mátti skilja á þá leið að í ríkisábyrgð á launum væri að finna þá skiptimynt sem ríkisstjórnin ætlaði að bjóða aðilum vinnumarkaðarins upp á í yfirstandandi kjarasamningaviðræðum. Með öðrum orðum, hún ætlar að bjóðast til að falla frá hugmyndum sínum um að skerða rétt vinnandi fólks til launa við gjaldþrot fyrirtækja og um leið leysa atvinnureksturinn í landinu undan nýjum álögum. Sem sagt, ríkisstjórnin bauðst til að stinga einni og sömu dúsunni upp í báða aðila, slá tvær flugur í einu höggi. Þessi fyrirætlan, að bjóða ríkisábyrgðina á launum eða þennan ábyrgðasjóð launa sem dúsu, er illa dulbúin í því frv. sem hér er til umfjöllunar sem og reyndar í fjárlagafrv. sjálfu. Það þarf ekki annað en að renna augum yfir bandorminn svokallaða til að sjá að ákvæðin um ábyrgðasjóð launa lúta allt öðrum lögmálum en önnur ákvæði frv. Texti 9. og 10. gr. er málamyndatexti. Og ekki verður séð hvernig hægt er að setja lög um ábyrgðasjóð launa með þessum hætti. Fyrirsögnin ein sker sig úr þó ekki sé minnst á annað. Með þessu frv. er gerð breyting á ellefu lagabálkum en þeim tólfta, sem til umfjöllunar er, þ.e. lög nr. 88 frá 1990, um ríkisábyrgð á launum, er ekki breytt né heldur eru þau lög felld úr gildi með þessu frv. Verði þetta frv. að lögum, sem við erum hér að ræða, kæmi með öðrum orðum upp sú sérkennilega staða að til væru lög um ábyrgðasjóð launa vegna gjaldþrota, sem og lög um ríkisábyrgð á launum. Í greinargerð með þessum svokallaða bandormi er að vísu boðað frv. til laga um réttindi launþega við gjaldþrot sem á þá að skilgreina umfang ábyrgðasjóðsins og ábyrgðir sem hann veitir. En óneitanlega hlýtur að teljast sérkennilegt að búta þetta mál niður með þessum hætti. En hvað sem hinni formlegu hlið málsins líður þá verður ekki fram hjá því litið að hótun um réttindaskerðingu vofir yfir launþegum og það er kannski ástæða til þess að taka þá hótun alvarlega þrátt fyrir það hvernig hún er fram sett. Í fjálagafrv. er því haldið fram að lögin um ríkisábyrgð á launum séu misnotuð vegna síendurtekinna gjaldþrota. Ég gef mér að þá sé átt við síendurtekin gjaldþrot sömu aðila. Það er auðvitað bæði rétt og skylt að reyna að koma í veg fyrir slíkt en í því efni er ekki við launafólk að sakast heldur þá sem hafa rekstur fyrirtækjanna með höndum. Það er því verið að hengja bakara fyrir smið með því að skerða rétt launþega eins og hér er gert ráð fyrir. Ef boðuð skerðing nær fram að ganga er hún umtalsverð því í greinargerð fjmrn. með þessu frv. eða fylgiskjali frá fjmrn. er áætlað að þrengingarákvæðin gætu lækkað greiddar launaábyrgðir úr um 450 millj. kr. að öllu óbreyttu í um 195 millj. kr. eða um tæp 60%. Ég þarf ekki að rekja í hverju þessi skerðingaráform felast, þau eru öllum þingmönnum kunn. Þar vega auðvitað þyngst sjálf framlögin vegna launa en aðrar skuldbindingar vega mun minna í heildargreiðslum. Þannig námu útgreiðslur Tryggingastofnunar ríkisins fyrstu níu mánuði ársins um 260 millj. kr. vegna launa, 9,5 millj. kr. vegna orlofslauna, 50 millj. kr. vegna vaxta og 12 millj. kr. vegna lögfræðikostnaðar. Í dag eiga launþegar rétt til vinnulauna fyrir sex síðustu mánuði hjá atvinnurekanda en þó þannig að ábyrgð ríkissjóðs skal ekki nema hærri fjárhæð, miðað við einn mánuð, en sem nemur þreföldum atvinnuleysisbótum eins og þær eru ákveðnar hæstar í hverjum mánuði án tillits til barnafjölda. Þetta gerir um 136.838 kr. á mánuði, sem er þá hámarkið. Í greinargerð með því frv. sem hér er til umfjöllunar er talað um að fara með þennan rétt niður í þrjá mánuði en jafnframt er um það talað að hámark ábyrgðar ríkissjóðs nemi ekki hærri fjárhæð en sexföldum atvinnuleysisbótum. Ég fæ ekki betur séð en að þetta þýði í raun að þak á greiðslur launa nemi tvöföldum atvinnuleysisbótum á mánuði, þ.e. 91.225 kr. Þá er vert að hafa í huga líka að gert er ráð fyrir að fella niður orlofsgreiðslur, ef ég skil þetta rétt, þannig að þetta er þá rétt og slétt upphæðin. Það kann hins vegar að vera að ég hafi ekki skilið þetta rétt enda textinn ekki mjög ítarlegur í greinargerð og bið ég þá hæstv. forsrh. eða félmrh. eftir atvikum að leiða mig í allan sannleika um hvernig ráðherrarnir hafa hugsað sér að þetta tiltekna ákvæði virki. Það kom reyndar fram hjá forsrh. í hans ræðu, þegar hann mælti fyrir frv., að jafnframt væri boðuð skerðing á atvinnuleysisbótum. Að þær yrðu skertar og réttur launþega til atvinnuleysisbóta skertur. Með því móti yrðu útgjöld ríkisins vegna atvinnuleysisbóta minnkuð. Þetta eru auðvitað váleg tíðindi sem boðuð eru með þessum yfirlýsingum, ekki síst þegar við horfum fram á aukið atvinnuleysi og jafnvel verulega aukið atvinnuleysi. Í grg. með frv. kemur fram að bæði ASÍ og VSÍ hafa hafnað viðræðum við ríkisstjórnina um ábyrgðasjóð launa á grundvelli þeirra afarkosta sem hún býður upp á og lái þeim það hver sem vill. Hin árvissu ,,þrátt-fyrir-ákvæði`` aftast í þessum bandormi, þar sem fjölmargir tekjustofnar sjóða og stofnana eru skertir þrátt fyrir að þeir eigi sér stoð í lögum, leiða svo hugann að því hvort enn einu sinni sé verið að búa til sjóð, þ.e. ábyrgðasjóð vegna launa, með mörkuðum tekjustofni sem síðar meir lendi í þessum svokallaða ,,þrátt-fyrir-hópi`` við afgreiðslu fjárlaga eða lánsfjárlega. Það er því spurning mín til forsrh. eða félmrh. hvernig með skuli fara ef innborganir í sjóðinn vegna ábyrgðagjalds verða umtalsvert meiri en útgreiðslur eitthvert árið, ef sú staða kæmi nú upp. Gæti þá farið svo að það sem út af stæði yrði látið renna í ríkissjóð? Jafnframt hlýtur sú spurning að vakna hvernig með yrði farið ef sjóðurinn gæti ekki staðið undir þeim skuldbindingum sem hann ætti að taka á sig lögum samkvæmt. Nú greindi ég það ekki mjög vel í ræðu hæstv. forsrh. áðan hvað hann sagði um þetta mál, því hann er hraðmæltur. Ég tel mig nú hafa nokkra þjálfun í að hlusta á hans mál, en samt sem áður fór það fram hjá mér hvernig með þetta ætti að fara --- en ég hef grun um að hann hafi eitthvað um það sagt. Þess vegna vil ég spyrja hvort sjóðurinn hefði í slíkum tilvikum baktryggingu í ríkissjóði. Í 11. gr. frv. um ráðstafanir ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum er gerð breyting á lögum um málefni fatlaðra. Með þessari breytingu er í raun verið að lögbinda að Framkvæmdasjóður fatlaðra skuli taka á sig allt meiri háttar viðhald á stofnunum fatlaðra. Má þá verja allt að þriðjungi af ráðstöfunartekjum sjóðsins til slíkra framkvæmda. Þetta er í sjálfu sér ekkert nýtt því að á þessu ári var sami háttur hafður á. Þessi sjóður, eins og margir aðrir, hefur markaðan tekjustofn en auk þess kváðu lög um málefni fatlaðra frá 1983 á um það að í hann skyldi renna sérstakt framlag í fimm ár, sem var, ef ég man rétt, 55 millj. kr. á verðlagi ársins 1983. Þessi sjóður hefur yfirleitt verið skertur og ekki fengið það sem honum hefur borið en á þessu ári og því næsta er, eins og það er orðað, ,,horfið frá skerðingu`` gegn því að hann bæti á sig umtalsverðum nýjum verkefnum. Í raun má segja að nýju verkefnin taki til sín meira fé en nam áætlaðri skerðingu á yfirstandandi ári. Þannig átti skerðingin á þessu ári að vera 35 millj. kr. en á árinu 1992 má samkvæmt þessum lögum verja allt að 106 millj. kr. í meiri háttar viðhald. Þannig að spurningin vaknar auðvitað hvort sjóðurinn sé betur staddur með þessu móti. Í þessu sambandi er líka vert að hafa í huga að ný lög um málefni fatlaðra eru í burðarliðnum og í þeim er að finna nýja skilgreiningu á fötlun. Eru þar tekin af öll tvímæli um að hugtakið fötlun nái einnig til þess fólks sem er óvinnufært sökum geðsjúkdóma. Þetta er í sjálfu sér mjög jákvætt og mjög svo tímabært því fram til þessa hafa alvarlega geðsjúkir fengið meðhöndlun í kerfinu eins og óhreinu börnin hennar Evu. Þessi breytta skilgreining gerir það hins vegar að verkum að fleiri en áður eiga rétt á fjárframlögum úr Framkvæmdasjóði fatlaðra. Mér er ljóst að vegna þessa eru uppi hugmyndir um að á fjárlögum næstu ára verði gert ráð fyrir sérstökum fjárframlögum til byggingar stofnana eða heimila fyrir geðfatlaða en ef tekið er mið af reynslunni frá því síðast voru sett lög um málefni fatlaðra þá er það sýnd veiði en ekki gefin. Þær greinar þessa frumvarps sem vega þyngst í krónum talið eru 15., 16. og 17. gr. en með þeim er gerð umtalsverð breyting á lögum um almannatryggingar. 18., 19. og 20. gr. fela líka í sér breytingar á þessum sömu lögum en þær eru annars eðlis. Það þarf reyndar engan að undra að ríkisstjórn, sem hefur það öðru fremur að markmiði að skera niður ríkisútgjöld, leiti fanga í almannatryggingum því til Tryggingastofnunar ríkisins runnu á síðasta ári um 26 milljarðar. Á fjárlögum þessa árs var áætlað að 43,1 milljarður rynni til heilbrigðis- og tryggingamála. Ég efast ekki um að þar má ýmislegt spara og þegar um svo háar fjárhæðir er að ræða skilar hvert prósent í sparnaði umtalsverðum fjármunum. En sparnaðaráformin þurfa að vera raunhæf og réttlát. Ýmislegt gerir það að verkum að ég dreg í efa að áform ríkisstjórnarinnar, þrátt fyrir góð og fögur orð hér í dag, uppfylli þetta tvennt. Það hefur áður komið fram að þessi ríkisstjórn vinnur út frá þeirri meginhugmynd að með því að virkja hina svokölluðu ,,kostnaðarvitund almennings`` megi ná fram umtalsverðum sparnaði á ýmsum sviðum, þar á meðal í heilbrigðiskerfinu. Kostnaðarvitundina á að virkja með því að auka hlutdeild sjúklinga í kostnaði við heilbrigðiskerfið. Mér er til efs að þetta skili í raun nokkrum sparnaði fyrir þjóðarbúið í heild þegar upp er staðið. Ég óttast að þetta muni öðru fremur hafa í för með sér tilflutning á kostnaði frá ríkinu yfir á barnafólk og aldraða. En þessir hópar eru fjölmennastir meðal þeirra sem þurfa mest á þjónustu heilbrigðiskerfisins að halda. Mín skoðun er sú að ríkisstjórnin hefði öðru fremur átt að gera átak í því að auka kostnaðarvitund heilbrigðisstéttanna, þ.e. þeirra sem ákvarða magn þeirrar þjónustu sem veitt er. Um þá kostnaðarvitund hef ég afskpalega fátt heyrt sagt hér í dag og ekki séð nokkurt orð um það í þessu frv. eða greinargerð með því. Á undanförnum árum hefur það mjög komist í tísku að heimfæra lögmál markaðarins upp á heilbrigðiskerfið. Menn tala um mikilvægi samkeppni milli stofnana og rekstrarforma, um framboð og eftirspurn eftir heilbrigðisþjónustu, rétt eins og um hverja aðra vörutegund væri að ræða, og síðast en ekki síst er talað um að hækkuð verðlagning dragi úr eftirspurn. Þegar þannig er talað virðist alveg gleymast að í heilbrigðisþjónustu er ekkert jafnræði milli neytenda og veitenda. Það er veitandi þjónustunnar --- eða seljandinn svo notuð séu hugtök markaðarins --- sem stjórnar ferðinni. Ef ég fer í aðgerð til sérfræðings og hann segir mér að ég eigi að koma í tvær eftirskoðanir þá geri ég það án þess að reyna að leggja á það sjálfstætt mat hvort þær eru nauðsynlegar. Til þess skortir mig þekkingu. Ef læknir segir sjúklingi að tiltekið lyf sé honum algjörlega nauðsynlegt þá fer sjúklingurinn ekki að þvarga um það mál, jafnvel þó að lyfið sé honum dýrt. Ef hægt er að sannfæra einhvern sem líður illa um að hann þurfi á ákveðinni læknisþjónustu eða lyfjum að halda þá borgar sá hinn sami nánast hvað sem upp er sett til að öðlast betri líðan. Í ákveðnum tilvikum getur þó buddan verið svo harður húsbóndi að sjúklingur geri ekki það sem honum er uppálagt. Þá er alveg undir hælinn lagt hvort það kemur honum og heilbrigðiskerfinu í koll eða ekki. Í bókinni Gróandi þjóðlíf, sem gefin var út af Framkvæmdanefnd um framtíðarkönnun á vegum forsrn., líklega árið 1984, er að finna mjög merkan kafla.  ,,Ekki er talið að verðskyn sjúklinga breyti miklu um kostnaðinn (þ.e. í heilbrigðiskerfinu) og kemur þar einkum tvennt til. Það eru yfirleitt ákvarðanir lækna um rannsóknir og meðferð sem ráða kostnaði og sjúklingar verða að reiða sig á ráðgjöf eins þeirra eða fleiri.`` Og svo koma athyglisverðar upplýsingar, herra forseti: ,,Á seinustu 6--12 mánuðum í lífi hvers einstaklings er yfirleitt stofnað til meira en helmings af þeim kostnaði sem verður allt æviskeiðið. Ekki er talið að upplýsingar um kostnað til sjúklings breyti miklu um þetta. Upplýsingum um kostnað, sem beint er að læknum og hjúkrunarfræðingum, er hins vegar vænlegri aðferð. Mánaðarlegt yfirlit um kostnað, rakinn á deild eða lækni, getur haft sparnaðaráhrif, einkum ef öðrum stjórnunaraðferðum er beitt samhliða í sama tilgangi. Þar koma til aðgerðir eins og gerð fjárhagsáætlunar fyrir hverja deild eða einingu með eftirliti á rekstri svo ekki sé farið fram úr áætlun. Jafnframt þarf að fylgja að þær deildir sem reknar eru undir áætlun fái að ráðstafa mismun til endurbóta eða framkvæmda að eigin vali.`` Í þessum kafla, sama kafla í bókinni, er á það bent að mikið vanti upp á að hægt sé að fylgjast með kostnaði við einstaka þætti í heilbrigðiskerfinu. Hvers kyns skráningu sé mjög ábótavant og m.a. sé ekki hægt að rekja kostnað á sjúkling, lækni eða deild á sjúkrahúsi nema að litlu leyti. Erfitt sé að mæla afköst í heilbrigðiskerfinu og bera saman hagkvæmni stofnana og rekstrarforma. Menn hafa ýmislegt fyrir satt í heilbrigðiskerfinu, sérstaklega þegar kemur að rekstrarformum, en lítill samanburður liggur fyrir. Upplýsingar af því tagi, sem ég hef hér rakið, eru mjög nauðsynlegar til að hægt sé að koma einhverjum böndum á kostnaðaraukninguna í heilbrigðiskerfinu, sem hlýtur að vera sameiginlegur vilji okkar allra. Þessu til viðbótar má svo benda á að í íslenska heilbrigðiskerfinu er ákveðin sjálftaka. Mér segir svo hugur um að hún eigi sér kannski öðru fremur stað núna á þeim læknaskurðstofum úti í bæ sem rutt hafa sér til rúms á undanförnum árum. Þær þurfa ekki að lúta skömmtun á fjárlögum eins og sjúkrastofnanir heldur greiðir Tryggingastofnun ríkisins læknum fyrir verk. Kostnaður Tryggingastofnunar ríkisins vegna sérfræðingslæknishjálpar, eins og það heitir, hækkaði um nærri 100% frá 1984, úr 440 millj. kr. í um 800 millj. kr. á árinu 1989. Það er almennt viðurkennt um allan heim að sú þjónusta sem kallast ,,Fee for Service`` eða greiðsla ,,per ydelse``, kalla þeir þetta víst, eykur útgjöld í heilbrigðiskerfinu. Þetta er einmitt þess háttar þjónusta. Þá má í þessu sambandi líka benda á það að á Íslandi virðast vera fleiri legudagar pr. sjúkling en t.d. í Danmörku og læknamönnun virðist vera talsvert meiri en í Danmörku. Á þessum sviðum mætti án efa ná fram sparnaði í heilbrigðiskerfinu. Ein af ástæðunum fyrir því að útgjöld til heilbrigðismála hafa líka aukist verulega á Vesturlöndum, og þar á meðal hér á landi, er hærri meðalaldur þegnanna. Fólk lifir lengur en áður og hlutfall aldraðra af fólksfjölda eykst. Talið er að fólk yfir 75 ára aldri noti 8--10 sinnum meira heilbrigðisþjónustu en fólk á aldrinum 20--50 ára. Næst á eftir hinum öldruðu koma svo börnin. Kostnaður við heilbrigðisþjónustu vegna barna undir fimm ára aldri er tvisvar til þrisvar sinnum meiri en kostnaður vegna fólks á besta aldri. Einmitt þess vegna óttast ég að sparnaðaráform ríkisstjórnarinnar komi verst niður á þessum hópum, ekki síst ef taka á upp hlutfallsgreiðslur eins og boðað er í þessu frv. Afstaða til hlutfallsgreiðslu fer þó auðvitað eftir því þaki sem sett verður á þær greiðslur. Reyndar er þetta kannski ekki spurning um ótta því þessi staðreynd liggur náttúrlega í augum uppi, 1.300 millj. kr. sparnaður í tryggingakerfinu á meðal annars að nást með hlutfallsgjaldinu sem fyrr var nefnt, með því að taka 600 kr. fyrir hverja komu á heilsugæslustöð, með því að hækka sérfræðingsþjónustu um a.m.k. 600 kr. --- og ég segi a.m.k. því gera má ráð fyrir að þar verði tekin upp hlutfallsgreiðsla --- hækka göngudeildargjald, hætta greiðslum vegna tannréttinga nema um alvarlegar afleiðingar meðfæddra galla, slysa og sjúkdóma sé að ræða --- og ég ætla að víkja reyndar sérstaklega að því máli hér á eftir. Að vísu boðaði forsrh., eftir því sem ég gat best heyrt hérna í dag, 12.000 kr. þak á kostnað hverrar fjölskyldu en síðan heyrði ég reyndar í fjölmiðlum í kvöld að það væri um að ræða 36.000 kr. þak á hjón með börn. Þá skiptir auðvitað verulegu máli hvort verið er að tala um að fjölskyldan sem slík beri sameiginlega þetta 36.000 kr. þak eða hvort hver einstaklingur er tekinn þar fyrir sérstaklega, þ.e. karlinn hafi 12.000, konan 12.000 og börnin 12.000. Því að á þessu er auðvitað reginmunur, hvort litið er á hjón í þessu tilviki sem tvo einstaklinga eða hvort þetta er 36.000 kr. þak sem fjölskyldan sameiginlega á að bera. En væntanlega verður eitthvað upplýst um það hér á eftir. En það er kannski tákn fyrir þá umræðu sem hér fer fram og þau vinnubrögð sem hér eru ástunduð að ég sá einmitt í sjónvarpsfréttunum í kvöld að hæstv. heilbr.- og trmrh. hafði haldið blaðamannafund í dag með fjölmiðlafólki og kynnt þessa reglugerð. Við höfum ekki séð þessa reglugerð. Ég bað hæstv. ráðherra áðan um að láta mig hafa hana þegar ég kom hér kl. 9, og hann var ekki með hana í fórum sínum. Þannig að þó að fjölmiðlamenn séu með þetta þá höfum við ekki séð það --- og erum þó í þessari umræðu hér í kvöld. Þetta verð ég að segja að eru vinnubrögð sem eru fyrir neðan allar hellur. Hér ættum við auðvitað að geta rætt þessi mál, við þurfum að taka ákvarðanir um þetta núna, við erum að ræða þetta núna og við eigum að hafa öll efnisatriði á borðinu. Hæstv. viðskrh. sagði hér áðan að ríkisútgjöld til heilbrigðismála, lækkuðu um 3.000 kr. á einstakling. Þetta væri þá það sem einstaklingarnir þyrftu að bera til viðbótar. Ég er hrædd um að þessar 3.000 kr. komi ansi misjafnt niður, sumir beri ekki neitt, aðrir beri umtalsvert meira. Í umsögn fjmrn. með þessu frv. kemur fram að það er ætlan stjórnvalda að lækka útgjöld vegna 39. gr. almannatryggingalaga um 30 millj. kr. Undir þessa 39. gr. falla ýmsar bætur, svo sem styrkir vegna tannréttinga, styrkir vegna hjálpartækja og bifreiða fyrir fatlaða, ferðastyrkir vegna sjúklinga sem af nauðsyn leita læknishjálpar erlendis og styrkir vegna æfingameðferðar eða þjálfunar vegna afleiðinga sjúkdóma og slysa. Því vil ég spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. sem ekki er í salnum en ég mun bíða meðan forseti athugar hvort hann getur ekki hlustað á mína fyrirspurn. Það er kannski rétt að segja að ég tel í rauninni algjörlega ófært að heilbr.- og trmrh. skuli ekki geta setið hér í salnum meðan ég held þessa ræðu þar sem ég gat þess í upphafi míns máls, herra forseti, að ég ætlaði fyrst og fremst að gera að umræðuefni þær breytingar sem fyrirhugaðar eru á almannatryggingalöggjöfinni. Þar sem hæstv. heilbr.- og trmrh. gengur nú í salinn er kannski rétt að ég endurtaki það sem ég var rétt í þessu að segja. En fyrst vil ég auðvitað að það komi fram svo að það sé alveg skýrt að ég tel það mjög sérkennilegt af ráðherra að geta ekki setið í salnum undir minni ræðu þar sem ég gat þess í upphafi hennar að ég ætlaði öðru fremur að ræða fyrirhugaðar breytingar á almannatryggingalöggjöfinni og ekki aðra hluti. Það hefði kannski ekki verið goðgá að ráðherra hefði setið í salnum á meðan. En ég var að tala um að í umsögn fjmrn. kæmi fram að það er ætlan stjórnvalda að lækka útgjöld vegna 39. gr. almannatryggingalaganna um 30 millj. kr. Undir þessa 39. gr. falla ýmsar bætur, svo sem styrkir vegna tannréttinga, en ekki er talið í plaggi fjmrn. að þessum niðurskurði, þ.e. þessum 30 millj. kr., verði náð á þeim lið heldur verði að taka af einhverju öðru. Ég taldi upp ýmislegt af því sem fellur undir 39. gr., svo sem styrki vegna hjálpartækja og bifreiða fyrir fatlaða, ferðastyrki vegna sjúklinga sem þurfa að leita sér læknishjálpar erlendis og styrki vegna sjúkraþjálfunar. Því vil ég nú spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. hvar hann hafi í hyggju að skera helst niður á því sem fellur undir þessa 39. gr., hvaða liðir það eru sem þar koma helst til álita. Og vegna þess að ég lagði hér fram fsp. í síðustu viku til ráðherra um iðjuþjálfun misþroska barna hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra vil ég spyrja hann hvort það sé með tilvísun til þessarar greinar sem þessi iðjuþjálfun hefur verið greidd hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra og hvort búast megi við því að á þeim lið verði skorið niður til frambúðar. En mest á að spara með breytingum á 43. gr. almannatryggingalaganna eða alls 900 millj. kr. Og í þessari grein, sem án efa vegur þyngst í sjúkratryggingunum, er kveðið á um greiðslu fyrir læknishjálp utan sjúkrahúsa og greiðslur vegna lyfja. Spara á 500 millj. kr. á læknishjálpinni og 400 millj. kr. á lyfjunum. Þessar tölur eru ekki nánar sundurgreindar þannig að erfitt er að átta sig á hversu mikið á að spara í heilsugæslunni með því að taka upp komugjald og hversu mikið í annarri læknisþjónustu. Miðað við forsendur fjárlagafrv. átti að spara mest á heilsugæslunni en sem betur fer virðist ráðherra vera að heykjast á þeim stórtæku sparnaðaráformum sem þar birtust. Þannig er nú boðað að ekki verði tekið gjald fyrir mæðraskoðun og ungbarnaeftirlit. Það er auðvitað góðra gjalda vert og ég fagna því að frá því skuli nú vera fallið en mín skoðun er sú að ekki eigi að taka neitt gjald fyrir heilsuverndarþátt heilsugæslustöðvanna, enda er það rósin í hnappagati heilbrigðiskerfisins. Fái hún að blómstra mun það skila miklum sparnaði í framtíðinni. Þegar upp er staðið er forvarnarstarf eina raunhæfa og varanlega leiðin til að bæta heilsufar og draga úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Ég held að mjög nauðsynlegt sé að leggja aukna áherslu á fyrirbyggjandi starfsemi og hjúkrun í heilbrigðiskerfinu og hætta að einblína á lækningu með tilheyrandi ofurtrú á tækni. Það sparar ekki nema til skamms tíma. Þar með er ég ekki að segja að við eigum að hætta að lækna fólk en það má líka oflækna, eins og sagt er. Eins og fyrr sagði er áætlað að draga úr lyfjakostnaði um 400 millj. kr. Allt frá því breytingarnar voru gerðar á lyfjareglugerðinni í sumar hafa mjög misvísandi tölur verið í gangi um þann sparnað sem af því hlaust og var m.a. komið inn á það hér af hv. 1. þm. Norðurl. e., Guðmundi Bjarnasyni, fyrrv. heilbrrh. Fyrstu tölur voru á þá leið að búast mætti við 500 millj. kr. sparnaði á hálfu ári vegna þessara reglugerðarbreytinga. Síðast á miðvikudaginn voru slíkar tölur á ferðinni í viðtali sjónvarpsins við starfsmann heilbrrn. Og það eru satt að segja mjög mótsagnakenndar upplýsingar sem þar koma fram. Með leyfi forseta langar mig aðeins til að vitna í þetta viðtal. Þar segir þessi starfsmaður: ,,Nú sýnist okkur að það stefni í rúmar 500 millj. kr. sparnað á hálfu ári þannig að við erum að ná þessum árangri á helmingi styttri tíma heldur en við ætluðum okkur.`` Þetta sagði hann á miðvikudaginn. Síðan segir þulur: ,,Á fjárlögum næsta árs ætlar ríkisvaldið að halda áfram á sömu braut. Þá er gert ráð fyrir enn þá meiri sparnaði og kostnaðurinn farinn niður í 1.900 millj. kr.`` Þá segir starfsmaður ráðuneytisins: ,,Tryggingastofnunin er núna að greiða um 200 millj. á mánuði í lyf og ef við margföldum það með 12 þá fáum við 2,4 milljarða. Það hefur dregið verulega úr sparnaðinum á seinni mánuðum ársins þannig að það er augljóst að það þarf að koma til einhverra frekari aðgerða ef á að ná þessu markmiði.`` Og nú hlýtur maður auðvitað að spyrja hvaða aðgerðir það eru. Við gerð fjárlagafrv. reiknuðu menn svo með 800 millj. kr. sparnaði á ári. Þar voru sem sagt enn þá þessar tölur á ferðinni þó skammt sé síðan það var lagt fram. Þá reiknuðu menn með 800 millj. kr. sparnaði á ári vegna reglugerðarbreytingarinnar. Í fskj. fjmrn. með frv. er þessi tala komin niður í 400 millj. á ári og væri óneitanlega fróðlegt að fá einhverjar upplýsingar um það frá ráðherra í hverju þessar miklu tölulegu breytingar liggja. Liggja þær hugsanlega í stóraukinni útgáfu lyfjakorta? Ef ég man rétt voru 5.000 lyfjakort í umferð fyrir reglugerðarbreytinguna en síðan hafa bæst við um 14.000 korthafar. Þá langar mig að spyrja ráðherra hvort einhverjar upplýsingar liggi fyrir um þann aukakostnað sem fallið hefur á Tryggingastofnun ríkisins vegna útgáfu lyfjakorta. Þá læðist óneitanlega að manni sá grunur að mikil fjölgun aldraðra, sem nýtur sérstakrar heimilisuppbótar frá Tryggingastofnun ríkisins, eigi rót sína að rekja til hærri lyfjakostnaðar. Í þessum hópi fjölgaði um 28% á þessu ári og útgjöld vegna sérstakrar heimilisuppbótar hækkuðu um 74,8 millj. kr. Boðaðar eru umtalsverðar breytingar á 44. gr. almannatryggingalaga sem eiga að fela í sér 280 millj. kr. sparnað. Þar vega þyngst tannréttingar barna en á þeim lið einum saman á að spara um 150 millj. kr. Það á með öðrum orðum að hætta að greiða tannréttingar barna. Eina heimildin til greiðslu tannréttinga, sem stendur eftir í lögunum, er vegna alvarlegra afleiðinga meðfæddra galla, slysa eða sjúkdóma, eins og kveðið er á um í 39. gr. Mjög skakkar tennur geta verið alvarlegt mál fyrir ungt fólk þó að þær hafi ekki alvarlegar afleiðingar fyrir líkamlegt heilbrigði þess. Og þegar tannréttingar eru annars vegar er buddan harður húsbóndi. Það er ekki langt síðan að börn láglaunafólks urðu að láta sig hafa sínar skökku geiflur hvort sem þeim líkaði betur eða verr. Oft og tíðum með alvarlegum afleiðingum á fullorðinsárum. Ég held að það sé alveg ljóst að fyrirhuguð breyting á 44. gr. almannatryggingalaga boði afturhvarf til þessa tíma. Þar með vil ég að það komi líka fram að ég skil vel þann vanda sem við er að etja núna hjá Tryggingastofnun vegna samninga við tannréttingalækna en ég get ómögulega sætt mig við það að það séu börn sem eigi að blæða fyrir þann vanda. Til að fyrirbyggja allan misskilning vil ég að það komi líka skýrt fram að ég er ekki þeirrar skoðunar, sem ég hef reyndar séð tannréttingalækna setja fram á prenti, að þörf sé á að rétta tanngarð nánast allra landsmanna. Að lagfæra þurfi sköpunarverkið, það sé svo illa úr garði gert hjá flest öllum. En mörkin geta vissulega verið óljós og sú skilgreining sem nú á að leggja til grundvallar samkvæmt þessu frv. er vissulega mjög þröng og réttur einstaklinganna lítill. Segja má reyndar að ákvæðið um tannréttingar í 39. gr. sé eins og óútfylltur víxill sem Alþingi á að samþykkja og afhenda heilbr.- og trmrh. Þetta á reyndar við um flest annað sem lýtur að almannatryggingum í þessu frv. Þar er ráðherravaldið í algleymingi og væri ekki vanþörf á að ráðherra skýrði Alþingi frá þeim reglugerðardrögum sem verða til í hugskoti hans þessa dagana. Að svo stöddu geri ég í sjálfu sér ekki athugasemdir við þá breytingu sem verður á kostnaðarhlutdeild foreldra í almennum tannlækningum barna og unglinga, þ.e. að það verði 10% kostnaðarhlutdeild og þá fyrir alla aldurshópa. Ég hlýt hins vegar að gera athugasemdir við að með öllu skuli felld niður þátttaka Tryggingastofnunar ríkisins í kostnaði við almennar tannlækningar 16 ára unglinga, sem hingað til hefur verið greidd að 50%, og bendi jafnframt á það ósamræmi sem mér finnst vera milli 1. og 3. tölul. 17. gr. þessa frv. Þar er í öðrum liðnum talað um 15 ára aldursmark og hinum 16 ára. Þá vil ég benda á að þau undantekningarákvæði sem voru í lögunum varðandi 17 og 18 ára unglinga eru með öllu felld brott. Vildi ég gjarnan heyra rök ráðherra fyrir þessu. Það kom reyndar fram hjá forsrh. í upphafi þessarar umræðu í morgun að í útgjöldum Tryggingastofnunar ríkisins hefði tannlæknakostnaður hækkað mest á sl. 25 árum. Það kann vel að vera rétt og ástæða til að reyna kannski að spyrna við fótum. En þá er líka vert að hafa í huga að tannheilsa Íslendinga er allt önnur en hún var fyrir 25 árum. Öflug þjónusta við börn margborgar sig. Og við skulum athuga það að þó að útgjöldin hafi aukist svona mikið hjá ríkinu er ekki víst að þau hafi aukist að sama skapi hjá þjóðinni sem heild. Það voru bara foreldrar barnanna sem báru stóran hlut af þessum kostnaði sjálfir fyrir 25 árum, ef þeir báru hann ekki bara allan. Upplýsingar sem heilbr.- og trmrh. kom með í sínu máli áðan voru líka mjög athyglisverðar en þar bar hann saman kostnaðinn við holufyllingar hjá skólatannlækningum Reykjavíkur og á einkastofum, vegna barna á grunnskólaldri, þ.e. kostnaðinn við þessar holufyllingar árið 1973 og svo nú árið 1989. Þetta var vissulega mjög athyglisvert. En það er fleira athyglisvert í línuritinu sem hæstv. heilbr.- og trmrh. studdist við og ég fékk hjá honum. Þar kemur nefnilega fram að árið 1985 voru framkvæmdar í Reykjavík á skólabörnum 20.000 holufyllingar. Árið 1989 eru þær orðnar 5.000. Þetta er auðvitað bylting í tannlækningum og í tannheilsu á þessum tíma. Og þetta skilar sér vissulega í sparnaði fyrir samfélagið síðar meir. En það er fleira athyglisvert í þessu. Það varðar m.a. kostnaðinn við skólatannlækningar barna, annars vegar hjá skólatannlæknum og hins vegar á einkastofum hér í Reykjavík. Þar kemur í ljós að um helmingur af kostnaðinum er vegna einkastofa tannlækna en það eru aðeins 15% barna sem fara þangað. Þ.e. 85% barna eru í skipulögðum skólatannlækningum og þar liggur helmingur kostnaðarins. Ég get því fyllilega tekið undir að ástæða er til að beina öllum börnum til skólatannlækna ef unnt er og með því móti hægt að skera niður þennan kostnað. En mig langar og get eiginlega ekki á mér setið, fyrst verið er að tala um þetta, að þegar litið er á hversu óheyrilega dýr þessi einkaþjónusta úti í bæ er fyrir samfélagið þá vaknar auðvitað sú spurning hvort þetta sé einmitt dæmi um einkavæðinguna í heilbrigðiskerfinu. Hvernig hún kemur út þegar upp er staðið. Mig langar að lokum að gera að umtalsefni 19. gr. frv. en þar sviku eyrun mig öðru sinni því að lestur forsrh., eins og ég sagði, var með þeim hætti að það fór fram hjá mér við hvað hann átti eða hvað hann taldi að þarna væri á ferðinni. Ég heyrði reyndar að hann talaði um að það mætti bjóða út einhverja stoðþjónustu samkvæmt þessari grein. En mig langar til þess að varpa aðeins nýju ljósi á þessa grein og vita hvort það á við einhver rök að styðjast, því að ef ég skil þjónustu rétt þá lít ég svo á að sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins sjái um greiðslu bóta, greiðslu styrkja og greiðslu fyrir ýmiss konar þjónustu. Hún rekur ekki sjálf stofnanir eða stofur og því hlýt ég að spyrja hvort með þessu ákvæði, eins og það er þarna orðað --- að sjúkradeild Tryggingastofnunar ríkisins sé heimilt að leita útboða um þá þjónustu sem henni ber að veita --- sé hugsanlega átt við að einstakir bótaflokkar verði boðnir út til tryggingafélaganna. Hvort þarna geti verið um það að ræða að taka upp samninga við tryggingafélögin um að bjóða ákveðna bótaflokka út til almennra tryggingafélaga. En ráðherra hristir höfuðið og ég vona að rétt sé. En þá vil ég jafnframt spyrja hvort það gæti rúmast innan þessa ramma eins og 19. gr. hljóðar. Það sem ég hef líka við þessa grein að athuga er að hún er afskaplega opin. Það segir bara, með leyfi forseta: ,,Nú gerir sjúkratryggingadeild samninga um tiltekna þjónustu í framhaldi af útboði og er deildinni þá óheimilt að greiða öðrum aðilum vegna slíkrar þjónustu.`` Ekki kemur fram þarna að sjúkratryggingadeild þurfi að bera þetta undir einn eða neinn. Ekki til staðfestingar tryggingaráðs eða ráðherra, hvað þá Alþingis. Þannig að mér finnst þetta, eins og fleira sem ég hef reyndar minnst á hér, eins og óútfylltur víxill sem Alþingi á að samþykkja og leggja upp í hendurnar á ráðherra. Þá vil ég ekki láta hjá líða að minnast á það sem einhverjir aðrir hafa reyndar gert hér og það eru þær auknu byrðar sem verið er að færa á sveitarfélögin í þessu frv. Það er bæði vegna Byggingarsjóðs verkamanna vegna Fasteignamats ríkisins og vegna ábyrgðasjóðs launa, ef hann verður að veruleika. Þessar tilfærslur nema, eftir því sem mér sýnist, um 175 millj. kr. Ég hefði eins og fleiri gjarnan viljað heyra hvað sveitarfélögin hafa um þetta að segja, hver þeirra skoðun er á þessum tilflutningum. Hæstv. forsrh. talaði í dag um að ríkisstjórnin hefði hafnað skattahækkunarleiðinni. Hún hefði ákveðið að fara leið sparnaðar. Um tvær leiðir hefði verið að velja og hún hefði valið sparnaðarleiðina. Mér finnst að það sé að mörgu leyti rangnefni að tala um sparnað. Í rauninni fer ríkisstjórnin þá leið að velta kostnaðinum yfir á neytendur. Hún skerðir lífskjör launafólks að mörgu leyti með því sem hér er lagt fram, einkum og sér í lagi barnafjölskyldna og aldraðra. Ríkisstjórnin ástundar sjónhverfingar með þessu frv. Þjóðin sparar lítið samkvæmt þessum hugmyndum en ríkið sparar. Og þá vaknar auðvitað sú spurning: Hvað er ríkið? Hvað er ríkið annað en við og hvað er ríkið annað en sú leið sem við höfum ákveðið að fara til þess að standa sameiginlega að þeim málum sem við teljum brýnust og teljum brýnast að hafa tekjujöfnun í? Það má auðvitað segja að ríkisstjórnin sé ekki að auka almennar skattaálögur með þessum aðgerðum sem boðaðar eru í frv. En hún er að auka álögur á ákveðnum hópum í samfélaginu meðan aðrir sem betur eru settir hafa frítt spil. Við höfum ekki séð hérna frv. um skatt á fjármagnstekjur eða aðra slíka hluti. Þess sjást sem sagt engin dæmi að gera eigi heiðarlega tilraun, þó ekki sé nú annað, til að auka hlut hinna efnameiri í sameiginlegum kostnaði samfélagsins. Ekki alls fyrir löngu eða þann 6. sept. var talað við Láru V. Júlíusdóttur lögfræðing ASÍ í Nýju helgarblaði Þjóðviljans og var m.a. talað við hana um velferðarkerfið. En eins og flestir vita er Lára bæði fyrrv. varaþm. Alþfl. og fyrrv. aðstoðarmaður hæstv. félmrh. Það er kannski ekki að undra að hún beri þessa ,,fyrrverandititla`` því að Lára segir, með leyfi forseta: ,,Velferðarkerfið er stöðugt í hættu vegna þess að þeir sem hafa meiri tekjur eru stöðugt að gera athugasemdir við að þeirra tekjur renni til þeirra sem minna mega sín. Málið snýst um það hversu áhrifamiklir hverju sinni þeir eru sem eru tekjuhærri og hversu vel þeim tekst að halda tekjunum hjá sér. Sjálfstfl. er sá flokkur í íslenskri pólitík sem gengur harðast fram í því að rýra velferðarkerfið og þegar hann er í ríkisstjórn má alveg búast við því að eitthvað sé látið fjúka.`` Og það verður þá látið fjúka með tilstyrk Alþfl.

Hæstv. forseti. Ég ætla í máli mínu ekki að fara vítt og breitt yfir það frv. sem er til umræðu heldur einskorða mig við þær greinar sem snúa að grunnskólanum og fjallað er um í 1. og 3. gr. frv. En satt að segja þá var það svo í ræðu hæstv. forsrh. þegar hann mælti fyrir frv. að ég hygg að hann hafi haft færri orð um þessar greinar en um eyðingu minka og refa, svo ofarlega í huga voru honum grunnskólalögin, eða hitt þó heldur. Á sl. vetri náðist samstaða í hv. Alþingi um ný grunnskólalög þar sem mjög mikilvægar breytingar voru gerðar á þeim lögum sem þá voru í gildi. Ég leyfi mér að halda því fram að þessi lagasetning, ef hún hefði fengið að vera í friði, hefði gjörbreytt umhverfi og uppeldisskilyrðum barna á Íslandi. Það er nefnilega ekki hægt að hafa börn sem einhverja afgangsstærð í þjóðfélaginu. Börn eiga erfiðara með að berjast fyrir sínum hagsmunum en aðrir hagsmunahópar og þess vegna þarf sérstaklega að gæta að sér þegar málefni barna eru annars vegar og þegar þau eru til umfjöllunar hér á hv. Alþingi. Þau ákvæði í lögum um grunnskóla sem hæstv. ríkisstjórn ætlar nú að gera dauð og ómerk með þessu frv., verði það að lögum, eru m.a. málsverðir á skólatíma. Það skiptir kannski ekki máli hvort börn fá að borða eitthvað almennilegt á meðan þau dvelja í skóla? Ég spyr, en þetta eru skilaboðin frá hæstv. ríkisstjórn. Varðandi lengingu kennslutíma nemenda í grunnskóla þá verða börnin áfram samkvæmt þessu frumvarpi í reiðileysi meira og minna eða einhvers staðar með lykilinn um hálsinn. Ekki síst vegna þess að ákvæði um skólaathvörf við hvern grunnskóla, sem var í lögunum, á nú líka að taka út. Þá er ekki síður alvarlegt að frestað er fækkun nemenda í bekkjum skv. 75. gr. og ákvæði til bráðabirgða. Nemendur verða áfram upp í 22 í 1. og 2. bekk, þ.e. 6 og 7 ára börn, og 29 í 3.--10. bekk. Hæstv. forseti. Í leikskólum, þar sem eru 5 ára börn, eru tvær fóstrur með 12--14 börn og þykir engum ofrausn. En þegar börnin eru orðin 6 ára og stíga inn í grunnskólann, þar sem fræðsla hefst fyrir alvöru, skyldi maður ætla, á einn kennari að ráða við að uppfræða 22 börn. Þetta er mjög erfitt í framkvæmd, þori ég að fullyrða og veit reyndar af eigin raun. Ef hæstv. ráðherrar hafa ekki skilning á þessu og þekkja ekki til ráðlegg ég þeim --- og held ég að þeir hefðu bara gott af því --- að líta inn í skóla þar sem svona háttar til. Mig langar í sambandi við þetta að nefna eitt atriði, sem ég var mjög óánægð með í þeim lögum sem samþykkt voru á sl. vetri, en náði ekki fram breytingum á, enda fór frumvarpið nokkuð hratt í gegnum efri deild þingsins sem ég átti þá sæti í. Það snertir samkennslu í bekkjardeildum og er fjallað um í 76. gr. laganna. Í fámennum skólum, eins og hv. þm. eflaust vita, er kennt saman árgöngum, fleiri en einum. Í 76. gr. er fjallað um þessi mál. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í fámennum skólum, þar sem aldursflokkar í 1.--8. bekk eru saman í deild, skal við það miðað að nemendur í bekkjardeild séu ekki fleiri en hér segir: a. 8 nemendur ef aldursflokkar eru fleiri en fjórir, b. 12 nemendur ef aldursflokkar eru fjórir, c. 17 nemendur ef aldursflokkar eru þrír, d. 22 nemendur ef aldursflokkar eru tveir. Þegar sérstaklega stendur á getur fræðslustjóri ákveðið fjölgun um allt að fjóra nemendur í bekkjardeild gegn aukinni kennslu með fjölgun tíma. Í 9. og 10. bekk skal miðað við að deildir séu eigi færri en aldursflokkar þeir sem sækja þessa bekki skólans. Til þess að 9. og 10. bekk grunnskóla verði haldið uppi í skólahverfi mega nemendur í þessum deildum þó ekki vera færri en 12 að meðaltali, nema að fenginni heimild menntmrn.`` Sem sagt þegar tveir aldursflokkar eru saman í bekkjardeild geta verið allt að 22 nemendur, það er einfaldlega of mikið, það er kannski út í hött að láta sér detta það í hug, hæstv. menntmrh. En mér væri það sárabót ef hægt væri að lagfæra þetta svolítið á móti hinu sem gengur aftur í hina áttina og er til að draga úr mikilvægum ákvæðum í þessu margumtalaða frumvarpi. Þá er fellt niður ákvæði um einsetinn skóla sem er kominn í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við, leyfi ég mér að halda fram. Nú var það ekki svo að ákvæði um einsetinn skóla skyldi í ganga í gildi í einum hvelli heldur á næstu 10 árum. En hæstv. ríkisstjórn hefur ekki þótt ráð nema í tíma væri tekið að ná slíkum ,,óþarfa`` út úr lögunum. 3. mgr. 3. gr. er lítið skýrð í greinargerð með frv. sem hér liggur fyrir þannig að erfitt er að gera sér grein fyrir hvað ætlast er fyrir með þeirri málsgrein og væri fróðlegt ef hæstv. menntmrh. mundi greina örlítið nánar frá því. Hæstv. forseti. Ég hef hér fjallað í nokkrum orðum um grunnskólalögin en mér finnst að þau snúist fyrst og fremst um réttindamál barna. Ég ætla ekki að bera á móti því að ný grunnskólalög kosta peninga bæði fyrir ríki og sveitarfélög. Þetta er því eins og svo oft áður spurning um forgangsröð bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Grunur minn er sá, ekki síst með tilliti til þess að á ársgrundvelli átti ekki að sparast hærri fjárhæð en nemur 40 millj. kr. með þessum breytingum sem nú er lagt til að gerð verði á lögunum, að ein aðalástæða þess að hæstv. ríkisstjórn leggur til þessar breytingar nú sé bágur efnahagur eða öllu heldur erfið fjárhagsstaða höfuðborgarinnar þar sem það er ljóst að einmitt hér á höfuðborgarsvæðinu er mesta þörfin á nýju húsnæði fyrir grunnskólann, ekki síst vegna þess að hér verður fólksfjölgun mest, því miður, vil ég segja. Það heyrðist nefnilega strax á sl. vori þegar ný lög höfðu verið samþykkt um grunnskóla á hv. Alþingi að þáv. borgarstjóri í Reykjavík, núv. forsrh., þótti þetta ekkert sérstaklega góð lög. Enda hefur sá hæstv. ráðherra sýnt það í verki að hann hefur meiri áhuga á að byggja skrauthýsi ýmiss konar og standa í veitingarekstri en að sinna skólamálum og aðhlynningarmálum aldraðra, svo eitthvað sé nefnt. Þessar áherslur sínar hefur hann eflaust flutt með sér inn í þingflokk Sjálfstfl. og inn í hæstv. ríkisstjórn. Það er stór spurning í mínum huga hvers vegna Sjálfstfl. stóð að samþykkt grunnskólalaganna á sl. vetri. Var það e.t.v. nálægð kosninganna sem gerði það að verkum að hv. þm. treystu sér ekki til þess að standa gegn lögunum eða var ástæðan einhver önnur? Ég ætla, hæstv. forseti, að lesa bréf sem var að berast okkur hv. þm. í dag og snertir þessar breytingar sem nú eru lagðar til á grunnskólalögunum. Bréfið er dagsett 5. des. og er frá Kennarafélagi Reykjavíkur og þar er ályktun sem samþykkt var á fundi stjórnar Kennarafélags Reykjavíkur 2. nóv. 1991 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur lýsir yfir þungum áhyggjum vegna fjölgunar leiðbeinenda í grunnskólum Reykjavíkur. Þegar skólar tóku til starfa í haust hafði ekki tekist að ráða kennara í allar kennarastöður og því var ýmist gripið til þess ráðs að ráða leiðbeinendur eða senda nemendur heim. Á skólaárinu 1990--1991 voru 24 leiðbeinendur í grunnskólum Reykjavíkur en eru 52 á þessu skólaári. Það er því ljóst að kennaraskorturinn sem ríkt hefur á landsbyggðinni hefur teygt sig inn í skóla höfuðborgarinnar. Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur skorar á yfirvöld að standa vörð um skólastarfið í landinu og bæta kjör kennara þannig að þeir komi til starfa í grunnskólum landsins. Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur mótmælir því harðlega að í frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 1992 er gert ráð fyrir að fresta eða fella úr gildi ákvæði um málsverði í skólum, fjölgun vikulegra viðmiðunarstunda nemenda og fækkun nemenda í bekkjardeildum. Kennarar fögnuðu nýjum grunnskólalögum í vor, einmitt m.a. vegna þessara ákvæða því þar með var komið til móts við breyttar þarfir nútímaþjóðfélags. Stjórnin mótmælir harðlega þeim vinnubrögðum sem felast í því að samþykkja lög á einu þingi og ógilda á því næsta. Slík vinnubrögð eru ekki til að styrkja skólastarfið. Stjórn Kennarafélags Reykjavíkur heitir á alþingismenn að standa vörð um skólastarfið í landinu og tryggja að grunnskólar starfi í anda laga um grunnskóla frá 1991.`` Hér lýkur tilvitnun í þetta bréf og get ég tekið undir hvert orð sem þar stendur. Ég leyfi mér að lokum, hæstv. forseti, að bera fram þá spurningu: Er ástæða til þess að fórna svo mikilvægum ákvæðum sem varða börnin í þessu þjóðfélagi og raunar allar fjölskyldur í landinu fyrir svo lítið fjármagn sem 40 millj. eru á ársgrundvelli? Ég hef áhyggjur af vanræktum börnum þessa lands. Ég ætla ekki að fría foreldra af ábyrgð í sambandi við uppeldi, hún þarf vissulega að vera til staðar. En þjóðfélagið ber líka mikla ábyrgð og stjórnvöld hverju sinni. Börnin mega ekki sitja á hakanum, hvorki á heimilunum né hjá ríkisstjórn, þegar raðað er í forgangsröð. Ég endurtek að þetta eru smápeningar, miðað við umsvif ríkissjóðs, sem hér er verið að spara. Það á að hlúa vel að grunnskólanum, það á að hlúa vel að grunninum og það er forvarnarstarf.

Virðulegi forseti. Við höfum í morgun heyrt boðskap ríkisstjórnarinnar af vörum forsrh. Hvort allir þingmenn hafa náð að nema þann boðskap í hraðlestrarflutningi hæstv. forsrh. dreg ég reyndar mjög í efa, eins og hefur víst komið fram áður. En að sjálfsögðu reynum við stjórnarandstöðuþingmenn að hlusta vel enda öll af vilja gerð til að greiða fyrir störfum þingsins. En, virðulegi forseti, það frumvarp, sem hér er til umræðu, er loksins fætt eftir miklar fæðingarhríðir í ríkisstjórnarflokkunum. Hér höfum við setið við þingstörf í níu vikur og fjallað hefur verið um allnokkur frumvörp frá stjórninni sem vel hefðu mátt bíða, þjóðinni að skaðlausu. Þar get ég nefnt frumvarp eins og um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins, sem ekki á að taka gildi fyrr en í september á næsta ári, ef af verður, frumvarp um kirkjugarða, um tengingu við ECU, um Framkvæmdasjóð Íslands og fleiri mætti nefna. En þau frumvörp sem í dag skipta hina íslensku þjóð mestu máli, þ.e. um efnhagsráðstafanir ríkisstjórnarinnar, þau hafa beðið. Þau hafa ekki komið fram í þinginu. Á meðan hefur stjórnarandstaðan setið undir því ámæli að hún stöðvaði vinnuna í þinginu með málþófi og mál fengju ekki eðlilegan framgang í gegnum þingið. Ég mótmæli því sem tilhæfulausum áróðri. Það eru fyrst og fremst þingmenn stjórnarandstöðunnar sem hafa séð til þess að mál fengju hér eðlilega afgreiðslu. Það getur ekki verið okkur að kenna að stjórnarliðið hefur ekki haft dug í sér til þess að ganga frá þeim frumvörpum sem fyrst og fremst þurftu að fá málsmeðferð í þinginu. Það er auðvitað merki um léleg vinnubrögð ríkisstjórnarinnar að þetta frumvarp skuli fyrst koma fram nú, þegar ekki á að vera nema ein vika eftir í jólafrí samkvæmt starfsáætlun þingsins. Sama má segja um fjárlagafrumvarpið sem nú er til umfjöllunar í fjárln. Stjórnarandstaðan hefur þar ítrekað beðið um upplýsingar svo vinnan geti haldið áfram og hægt sé að koma frumvarpinu nokkurn veginn fullsköpuðu til 2. umr. En ríkisstjórnin liggur á sínum tillögum eins og ormur á gulli þó að sennilega sé nú ekki mikið gull að finna í þeim tillögum þegar þær svo loks koma fram í dagsljósið. Mér finnst að á þessu verðum við að vekja athygli. Á sama tíma og við erum ásökuð um það í fjölmiðlum að þingið sé ekki starfhæft, sem ekki hefur við nein rök að styðjast ef skoðuð eru þau mál sem komin eru fram, kemur ríkisstjórnin ekki með þau frumvörp sem henni er ætlað að leggja fram fyrr en svo langt er liðið á þinghald að keyra verður málin í gegn án þess að um þau sé hægt að fjalla á eðlilegum tíma. Ég ætla mér ekki mögulegt að ræða það eins og vert væri hér í kvöld, aðeins að benda á nokkur atriði, enda býst ég við að nú eigi að keyra þinghald áfram í dag og á morgun til þess að koma frumvarpinu til 2. umr. Virðulegi forseti. Ég ætla að drepa á nokkur atriði sem mér finnst að þurfi að koma fram. Það getur vel verið að aðrir séu búnir að benda á þau á undan mér en það sýnir þá bara hve mikilsverð þau eru. Það er raunar eins og rauður þráður í gegnum frv. að verið er að breyta lögum sem hafa víðtæk áhrif á líf fólks og aðstæður allar. Þar getum við tekið t.d. 1. gr. frv. þar sem verið er að draga til baka öll þau nýmæli sem Alþingi samþykkti á sl. vetri í nýjum grunnskólalögum. Hætta á við að bjóða upp á skólamáltíðir og vikulegum viðmiðunarstundum í grunnskóla verður ekki fjölgað. Ekki á að koma til þeirrar fækkunar í bekkjum sem áætlað var. Hér eftir sem hingað til er hægt að hafa allt að 29 nemendum í hverri bekkjardeild. Það sér hver maður að það að ætla einum kennara að sinna öllum þeim hóp svo viðunandi sé er óframkvæmanlegt. Til mikilla bóta hefði verið fyrir allt skólastarf að taka raunhæft á því máli og koma lögunum í framkvæmd. Þá er 6. mgr. 46. gr. grunnskólalaganna felld út þar sem kveðið er á um skólaathvörf. Ekki verður þó séð að það ákvæði hefði þurft að taka stóran hluta af tekjum ríkissjóðs, þar sem í lögunum var heimilt að taka gjald fyrir hvern nemanda, og því meira undir framkvæmdinni komið og þar með undir stjórnendum skóla hvernig tækist til. Í 2. gr. þessa frv. er einungis verið að kveða skýrar á um byggingarkostnað vegna heilsugæslu og tannlæknaþjónustu í grunnskólum og að kostnaður við slíkt húsnæði sé alfarið tilheyrandi stofnkostnaði skóla, sem nú er að öllu leyti mál sveitarfélaganna. En ég bendi á að það er ekkert sjálfgefið þar sem hér væri um húsnæði vegna heilsugæslu skólabarna að ræða og því mjög athugandi hvort það félli ekki frekar undir lög um heilsugæslu en undir grunnskólalögin. Alls er áætlað að breytingar á grunnskólalögunum spari einar litlar 40 milljónir á næsta ári. Þarna er ekki um stóra fjárhæð að ræða en breytingarnar stöðva allar þær framfarir sem fyrirhugaðar voru með þessum nýju grunnskólalögum. Þá er í þessu frumvarpi ýmislegt sem kemur niður á bændum og er það í samræmi við yfirlýsta stefnu ríkisstjórnarinnar að draga saman hina dreifðu byggð um landið og neyða fólk til flutnings. Bændum kemur það ekki á óvart að fá á sig meiri skerðingu í ýmsum málaflokkum. Íslenskur landbúnaður hefur átt undir högg að sækja hin síðari ár. Veist hefur verið að honum úr öllum áttum og sérstaklega hefur þeim sem stunda sauðfjárrækt verið legið á hálsi fyrir offramleiðslu og ofbeit og eyðingu lands --- og of hátt verð á landbúnaðarafurðum. Í þessu frumvarpi er höggvið í jarðræktarlögin þar sem ríkið ætlar nú að ákveða hve mikið það greiðir bændum fyrir ræktunarframkvæmdir. Þar er verið að hefta einstaklingsframtakið sem ríkisstjórninni er þó svo mikið í mun að styðja. Sjálfsbjargarviðleitnin er lítils metin og það framtak að rækta land sitt til góða fyrir komandi kynslóðir er skert með þessu frv. ef að lögum verður. Fyrirhugað er líka að takmarka greiðslur fyrir eyðingu refa og minka þó að þess sé ekki getið í frv. Verði það gert er þar líka um skerðingu að ræða fyrir marga bændur sem hafa sumir hverjir haft af því nokkrar aukatekjur. Greiðsla fyrir afleysingaþjónustu í sveitum er afnumin og einnig framlag ríkisins til mats á búvörum. Báðir þessir liðir eru settir á núll. Þá er Framleiðnisjóður landbúnaðarins skertur um rúmlega helming, eða úr 700 millj. í 340 millj., sem gerir það að verkum að hann hefur nánast ekkert svigrúm til að sinna nýjum verkefnum á næsta ári, og er honum þó ætlað að styðja búháttabreytingar. Þær eru einmitt boðaðar í framhaldi af þeim niðurskurði sem í gangi er í hefðbundnum búgreinum. Þá er ekkert framlag í Bjargráðasjóð á árinu og er þar um 65 millj. að ræða samkvæmt mati fjmrn. Allt eru þetta árásir á bændur. Skerðingarupphæðin, sem hér um ræðir samkvæmt áliti fjmrn., er u.þ.b. 530 millj. kr., sem fyrst og fremst kemur niður á bændum en hefur auðvitað keðjuverkandi áhrif á allt atvinnulíf í landinu. 5. gr. þessa frv. gerir ráð fyrir auknum álögum á sjávarútveginn. Ákvæði um veiðieftirlit eru í lögum og þar er hið opinbera að framkvæma eftirlit með því að menn fari að lögum við veiðar á Íslandsmiðum. Með þessu ákvæði er verið að skylda þá sem verða að sæta þessu eftirliti, nauðugir viljugir, að borga fyrir það. Ríkið hefur komið á þessu eftirliti og ætti því að standa straum af kostnaði við það eins og af hverri annarri löggæslu. Þætti okkur það ekki einkennilegt ef við ættum að greiða sérstakt gjald fyrir þá löggæslu sem innt er af hendi í borgum og bæjum? Þá skil ég ekki, frekar en margir aðrir sem hafa talað á undan mér, hvers vegna 6. gr., um breytingu á lögum um kosningar, er meðal þessara tillagna um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Ég get ekki séð að það spari nein útgjöld á næsta ári, nema ríkisstjórnin sé ákveðin í að efna til kosninga í kjölfar fylgistaps sem hún verður fyrir samkvæmt öllum skoðanakönnunum. Það er e.t.v. raunsætt að gera ráð fyrir því. Í sambandi við breytingu, sem fyrirhuguð er, hef ég þó vissar efasemdir um að nægilegt sé að auglýsa eingöngu nöfn frambjóðenda í Lögbirtingablaðinu nema um leið sé tryggt að það sé borið á hvert heimili í landinu. Hins vegar held ég að þær auglýsingar sem birst hafa í útvarpi um framboðslista fari oft fyrir ofan garð og neðan hjá hlustendum. En auglýsingar þessar hafa jafnframt verið einn af tekjustofnum þeirra sem gefa út blöð sem lið í kosningabaráttu sinni, sérstaklega á landsbyggðinni. Því er með þessu verið að þrengja verulega að nýjum framboðum sem ekki njóta neinna ríkisstyrkja og tel ég þar vera um að ræða aðför að lýðræði í landinu. Þá er margt að athuga við þær breytingar sem fyrirhugaðar eru í sambandi við ríkisábyrgð á laun. Þar er um gjörbreytingu að ræða og aðför að launafólki í landinu. Reyndar furða ég mig ekki á því að ríkisstjórnin skuli reyna að koma sér hjá því að standa ábyrg fyrir þeirri stefnu sem leiða mun til vaxandi gjaldþrota í landinu á næsta ári. Þá er margt mjög óljóst í þessari grein. Ég vil spyrja t.d.: Hvar á þessi sjóður að vera? Hvernig á að stjórna honum? Hvað ef þau framlög sem í hann renna duga ekki til greiðslu á lögbundnum framlögum til þeirra sem eiga að njóta? Þá er verið að bæta auknum álögum á sveitarfélögin án þess að þau fái til þess aukinn tekjustofn. Einnig verða réttindi launþega þrengd verulega, m.a. hvað varðar lífeyrissjóðsiðgjöld af launum sem lenda í gjaldþrotum. Ekki líst VSÍ eða ASÍ á þetta mál því að þau samtök hafa neitað að ræða málið á þessum forsendum, enda ekki von til þess. Þetta er raunar ekki eina greinin sem gerir ráð fyrir auknum álögum á sveitarfélögin. Þar er einnig gert ráð fyrir að sveitarfélög greiði 3,5% af kostnaðarverði eða kaupverði félagslegra íbúða. Þetta gæti dregið úr áhuga sveitarfélaga á að byggja félagslegar íbúðir, jafnvel þó að mikil þörf sé fyrir þær. Sama er uppi á teningnum við breytingu á lögum um Fasteignamat ríkisins. Þar er verið að setja hærri gjöld á einstaklinga og sveitarfélög sem njóta þjónustu Fasteignamatsins, eða eins og segir í skýringunum með frv.: ,, . . . er þá fyrst og fremst um að ræða sveitarfélög.`` Á næsta ári munu þá sveitarfélögin greiða 61,6 millj. samanborið við 26 millj. í tekjuáætlun fyrir árið 1991. Mér finnst það þurfa sérstakrar skoðunar við hvernig í þessu frv. er verið að bæta álögum á sveitarfélögin, rétt eins og þau standi betur að vígi en ríkissjóður. Ég vænti þess að þegar frv. verður til umfjöllunar í nefnd eða nefndum verði það skoðað sérstaklega. Ég hef hvergi séð að fyrirhugaðir séu tekjustofnar til að mæta þar auknum álögum. II. kafli frv. er líka nokkuð umhugsunarverður. Hver einasta grein byrjar með orðunum: Þrátt fyrir ákvæði þessara tilteknu laga skal framlag ríkisins ekki vera hærra en o.s.frv. Það er árviss viðburður að slíkt fylgi með frv. til fjárlaga þó að hér sé um mjög margar greinar að ræða að þessu sinni. Þarna er um skerðingu á lögboðnum framlögum að ræða sem eiga sér mörg markaða tekjustofna. Þá er nærtækt að spyrja: Til hvers að vera að setja markaða tekjustofna fyrir einhver tiltekin málefni? Það endar alltaf með því að ekki er farið að lögum heldur settar fram breytingartillögur í þessum dúr að ,,þrátt fyrir ákvæði`` o.s.frv. Nú getur vel verið að einhver af þessum lögum þjóni ekki lengur þeim tilgangi sem þau áttu að gera. En hvers vegna þá ekki að breyta þeim til lengri tíma en eins árs eða fella þau niður ef þau hafa misst gildi sitt? Eða kalla breyttir tímar ekki á breytingu á þeim? Í allri þessari súpu eru þó mjög margir liðir þar sem ekki ætti að skera niður lögboðin framlög. Þar get ég nefnt sem dæmi Framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins. Þar er um lögbundinn tekjustofn að ræða og í máli þingmanna undanfarnar vikur hefur komið fram, og eins þegar fulltrúar Ríkisútvarpsins komu á fund fjárln., að menn eru mjög einhuga um að það þurfi að styrkja þennan sjóð. Því skýtur skökku við að ríkisstjórnin skuli nú skerða hann um 180 millj. Þá er kirkjugarðsgjaldið, sem skert er um 79 millj. samkvæmt tillögunum, líka kapítuli út af fyrir sig vegna þess að það var sett inn í staðgreiðsluna á sínum tíma þegar hún var tekin upp og átti að vera til hagræðingar í innheimtu en ekki með það að markmiði að ná þar einhverjum aukatekjum fyrir ríkissjóð. Þá er einnig hægt að nefna Húsafriðunarsjóð en framlög til hans eru skert um 24,5 millj. þó að vitað sé að úti um allt land er fullt af húsum og gömlum byggingum sem mikil nauðsyn er að styðja við og gæti það líka verið atvinnuskapandi úti í dreifbýlinu. Þannig væri hægt að telja upp fleiri greinar en e.t.v. er búið hér á undan að fara yfir þær sumar hverjar. Samkvæmt lögum um Kirkjubyggingarsjóð skal framlag ríkisins ekki vera hærri fjárhæð heldur en 1 millj. kr. og skerðast um 6 millj. kr. Í 39. gr. eru ákvæði um að framlag ríkisins til varasjóðs slysatrygginga falli niður. Það er um 30 millj. sem þar er skert. Þá vil ég einnig nefna Ferðamálasjóð en þar er skerðingin 116 millj. kr. Skyldi maður þó ætla að ekki veiti af að huga að nýjum atvinnugreinum í landinu og mikið hefur verið horft til ferðaþjónustu í því sambandi. Þarna er verið að ráðast á garðinn þar sem hann er einna lægstur. Yfirleitt er óhætt að segja að þessi bandormur ríkisstjórnarinnar sé í ætt við þá bandorma í mönnum og skepnum sem læknavísindin og vísindamenn hafa lagt mikla áherslu á að eyða til frambúðar. Þingmenn ættu að taka sér læknavísindin til fyrirmyndar í því og eyða þessum svokallaða bandormi. Hann verður hvorki launþegum né atvinnurekstri í landinu til gæfu. Hann mun þvert á móti veikja þjóðarlíkamann eins og aðrir bandormar sýkja þá vefi sem þeir setjast að í. Frv. þetta þarfnast mjög mikillar skoðunar. Og verði því vísað nú til efh.- og viðskn. vænti ég þess að nefndin sendi það til umsagnar til annarra þingnefnda sem fjalli um afmarkaðar greinar þess. Það er vítavert að það skuli ekki hafa verið lagt fram fyrr, svo umfangsmikið sem það er. Það snertir alla landsmenn meira og minna enda virðist fyrst og fremst vera höggvið í sama knérunn eins og ætíð fyrr, þ.e. í vasa þeirra sem síst geta borið hönd fyrir höfuð sér. Þær breytingar sem á að gera á almannatryggingum og tannlækningum koma verulega niður á barnafólki. Sú skerðing sem ætluð er á ríkisábyrgð á laun kemur niður á launþegum. Skerðingin sem boðuð er kemur harkalega niður á bændastéttinni og eykur kostnað sveitarfélaganna í landinu á ýmsan hátt eins og ég hef rakið hér á undan. Auk þess finnst mér að þetta frv. komi allt of seint inn í þingið og með því hefði þurft að fylgja miklu ítarlegri greinargerð og tillögur ríkisstjórnarinnar um það hvað hún ætlar að gera á næstu dögum. Ég vona svo sannarlega að menn hugsi sig vel um hvort ekki megi ná fram hagræðingu eða sparnaði í rekstri ríkisins á annan hátt en með þessu frv.

Herra forseti. Það var svo með mig eins og fleiri þingmenn að ég beið eftir þessari umræðu með nokkurri eftirvæntingu enda var búið að byggja slíkt upp af hálfu ríkisstjórnarinnar. Í gær komu fréttir um það að ríkisstjórnin hefði setið á sérlega mikilvægum fundi, í gærkvöldi, og að slík fundahöld mundu halda áfram í morgun og hér væri að vænta mikilla yfirlýsinga við þessa umræðu um stefnuna í ríkisfjármálum og væntanlegar efnahagsaðgerðir. Á því er svo sannarlega ekki vanþörf miðað við það ástand sem nú er í þjóðfélaginu og erfiðleika í atvinnulífinu víða um land. Ég beið því ásamt öðrum hér með mikilli eftirvæntingu eftir því hvað forsrh. hefði til málanna að leggja í morgun. Það var satt að segja svo að þegar ég hafði hlýtt á hans ræðu varð ég hissa, fyrst og fremst hissa. Ég held að það sýni hvað stjórnarandstaðan er fús til samkomulags um þingmálin, miðað við aðstæður, að hún skyldi taka þetta mál til efnislegrar og ítarlegrar umræðu í dag. Réttast hefði verið að neita að ræða þetta frv., það hefðu verið réttu viðbrögðin. Mér hefði verið skapi næst að gera það vegna þess að hér er aðeins um toppinn á ísjakanum að ræða og við vitum ekkert hvað er undir yfirborðinu. Hér koma þær dæmalausu yfirlýsingar varðandi ríkisfjármálin að kynna eigi efnahagsaðgerðir og niðurskurð í ríkisfjármálum við 2. umr. fjárlaga þegar mikill hluti fjárlaganna á að vera afgreiddur og frágenginn. Það sem er enn þá furðulegra og enn þá dæmalausara, að kynna efnahagsaðgerðir við 3. umr. fjárlaga, takið eftir --- við 3. umr. fjárlaga --- þegar verið er að ganga frá og taka fjárlögin til endanlegrar umræðu og störfin í fjárln. eiga að vera búin og málin komin til endanlegrar afgreiðslu í hv. Alþingi, þá --- takið eftir --- þá á að kynna efnahagsaðgerðir. Ég held að svona vinnubrögð séu alveg einsdæmi hér í hv. Alþingi. Þau hafa ekki verið svona síðan ég kom hingað. Ég er nú ekki í hópi reyndustu þingmanna hér, þó að ég hafi verið inni á þingi hálft annað kjörtímabil eða svo, en ég er viss um að það má leita langt aftur í tímann og svona vinnubrögð eru nánast einsdæmi. Ég hef setið samviskusamlega fundi í fjárln. í haust, síðan í september. Því miður finnst mér að okkur hafi orðið lítið úr verki. Og ég vil ekki sakast við meiri hluta fjárln. um það. Þeir hafa ákaflega lítið haft í höndunum um hvað fram undan er og þeir hafa það enn. Sannleikurinn er sá að ég sé ekki hvernig í ósköpunum 2. umr. fjárlaga á að fara fram á þriðjudaginn. Það verður eitthvað í skötulíki, en það var uppáhaldsorðalag fyrrv. samþingmanns míns á Austurlandi, og þann mann kannast sjálfstæðismenn við. Hann talaði oft um að hitt og þetta væri í skötulíki og svo sannarlega eru þessi ríkisfjármál í skötulíki það sem af er. En hæstv. forsrh. fór víða í sinni ræðu, þó að ekki væru mikil tíðindi af efnahagsaðgerðum sem þar voru flutt, en hann kom víða við. Hann tók inngangskafla um horfurnar í efnahagslífinu á ágætu hagfræðimáli en svo kom millikafli. Þar var þessi gamla spóla, sem er svo oft leikin, um afglöp framsóknaráratugarins, afglöp Framsfl., eins og þau eru kölluð. Það er einkennileg árátta hjá hæstv. forsrh. og skoðanabræðrum hans að flengja sjálfan sig með því að segja að Framsfl. hafi ráðið öllu á þessum áratug. Sannleikurinn er sá að Sjálfstfl., annaðhvort allur eða einhver hluti hans, hefur átt aðild að ríkisstjórn nær allan áratuginn.  Mönnum leiðist ekki að flengja sjálfa sig með þessu, enda er búksláttur mjög í tísku um þessar mundir og vinsæll í ríkisstjórninni. Maður má sannarlega eiga von á meiri búkslætti næstu daga. Það sem er kannski alvarlegast í þessu öllu saman --- ég get nú ekki stillt mig um að koma aðeins að því, þó að ég viti að hv. 5. þm. Suðurl. muni koma betur að því á eftir --- er þetta tal um sölu ríkisfyrirtækja og einkavæðingu. Ekki það að ég sé algjörlega á móti slíku í öllum tilfellum. Hins vegar skil ég ekki þetta snakk um sölu Búnaðarbanka Íslands. Það er ómögulegt að skilja það. Menn tala út og suður í þessu efni. Hæstv. fjmrh. talar um að bjóða eigi landsmönnum Búnaðarbankann á hálfvirði. Hæstv. viðskrh. sagði áðan í þessari umræðu að hann sé ekki sammála þessu. Hann vilji selja bankann á fullu verði. Og hv. 17. þm. Reykv. talar um að selja eigi bankann sparisjóðunum í landinu svo það fari ekki eins fyrir honum og þegar Útvegsbankinn var seldur. Hann var seldur fjölskyldunum fjórtán fyrir slikk, eftir því sem hv. 17. þm. Reykv., formaður þingflokks Alþfl., upplýsir. Þetta er sérlega hættulegt tal að því leyti til að þetta er stórhættulegt fyrir þessa bankastofnun sem er traust og vel rekin og hefur traust sinna viðskiptavina. Óvissa í rekstri slíkra stofnana og óvissa um eignaraðild hefur í för með sér stórhættu fyrir bankann. Eftir því sem svona tal gengur lengur því meiri hætta er á því að þessi lánastofnun bíði stórskaða af. Reynsla er fyrir því að óvissa um framtíð bankanna stórskaðar þá sem stofnanir. E.t.v. eru engin fyrirtæki eða stofnanir eins viðkvæm fyrir þessu og einmitt bankastarfsemi. Spyrja má: Hverjir eiga að kaupa öll þessi ríkisfyrirtæki? Hverjir eiga að leggja fram alla þessa peninga, sem eftir upplýsingum hæstv. viðskrh. áðan, á að leggja í góða hluti? Hverjir eiga að leggja þá fram? Er það fólkið sem er verið að hækka á gjöldin með þessu frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum? Er það fólkið sem á að kaupa þessa banka? Er það fólkið sem á að minnka kaupmáttinn hjá --- samkvæmt upplýsingum ríkisstjórnarinnar á kaupmáttur að minnka --- sem á að kaupa bankana? Eða er það kannski fólkið sem á að segja upp hjá ríkinu á næsta ári, 600 manns, er það það sem á að kaupa þessa banka? Nei, ég held ekki. Það er ekki fólkið sem kaupir bankana. Ég er því miður hræddur um að það sé hörgull á peningum við núverandi aðstæður til að selja þessi ríkisfyrirtæki á sannvirði. Vel getur verið að hægt sé að selja þau á hálfvirði eða gefa þau einhverjum. En að selja þau á fullu verði, eins og ríkisstjórnin ætlar --- maður trúir því a.m.k. að hún vilji gera það --- ég er hræddur um að það gangi ekki. Í fjárlagafrv. er einn milljarður sem á að nást inn með sölu þessara fyrirtækja. Hverjir eiga að leggja það fjármagn fram? Ég er hræddur um að það gangi ekki vel að finna það. Hæstv. iðnrh. hélt ræðu áðan. Ég er nú orðvar maður og ég ætla ekki að líkja hæstv. iðnrh. við kött, eins og hv. 5. þm. Suðurl. gerði, jafnvel þó að hann sé vel agaður. Hins vegar verð ég að segja að það kom nú ekki margt nýtt fram í þessari ræðu. Við höfum áður heyrt talað hér um þróunarstarfsemi. Og við höfum áður heyrt um breytingu á skipulagi lífeyrissjóða. Við höfum heyrt um erlenda banka og við höfum heyrt áður talað um aðgerðir til þess að styrkja verslunarþjónustu í landinu. Ekkert af þessu er til mikillar huggunar þeim fyrirtækjum sem nú berjast í bökkum vegna aflabrests og áfalla sem verða ætíð í þjóðfélagi eins og okkar. Almennt tal um að móta hið almenna umhverfi höfum við heyrt áður líka. Hvernig skyldi raunveruleikinn vera? Hvernig skyldi vera staðið að þessum málum í fjárlagafrv. og þessu frv. sem við erum að ræða hér, um ráðstafanir í ríkisfjármálum? Hvernig skyldi vera staðið að þróun? Það er stór atvinnuvegur í landinu, sem hefur mátt fara í gegnum gífurlegt breytingaskeið á undanförnum árum, það er landbúnaðurinn. Fyrrv. ríkisstjórn var að reyna að berja í brestina og leggja fram fjármagn til að þróunarstarf gæti farið fram og hægt væri að fara í nýjar atvinnugreinar í sveitum. Það var sjóður sem hét Framleiðnisjóður landbúnaðarins sem átti að stuðla að slíku. Maður skyldi halda að núv. ríkisstjórn og hæstv. iðrnrh., af því að hann talar svo mikið um þróunarstarfsemi og að efla hana, sæi til þess að sá sjóður væri efldur eða hann fengi að halda sínu. Nei takk, hann er skorinn niður um á fjórða hundrað milljónir. Það er veruleikinn sem blasir við. Svo geta hæstv. ráðherrar haldið hér ræður, mjög fallegar og vel samdar, um þróun og þróunarstarfsemi. Við höfum líka heyrt talað um ferðamál, hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar. Ég er ekki saklaus af því að tala um ferðamál. Hæstv. iðnrh. talaði hér um ferðamál áðan, efla þyrfti ferðaþjónustu í landinu. Jú, gott og vel. En hver er raunveruleikinn? Hvernig er ferðaþjónusta efld í þessu frv.? Það eru skerðingarákvæði í því, um að skera niður fé til ferðaþjónustu. Ég viðurkenni það fúslega að fyrrv. ríkisstjórn er ekki saklaus í þeim efnum. Það var eitt af því sem ég hef ekki skilið. Ég beygði mig undir skerðingarákvæði í þeirri ríkisstjórn, ég hef aldrei verið sammála því. En ég hef beygt mig undir það. En það er ekki ætlunin að breyta neitt til, þó að enn sé talað um að efla ferðaþjónustu. Það hefur t.d. ekkert þokað í því úti í fjárln. og allt verið í vindinum með hvernig á að fara með mál ferðmálasamtaka landshlutanna. Gífurlegur áhugi er í öllum landshlutum á að efla þessa ferðaþjónustu. Fólk er að reyna að skapa sér grundvöll til þess að koma upp leiðbeiningarstarfsemi heima fyrir og ráða sérhæft fólk til þess að vinna við leiðbeiningarstarfsemi ferðaþjónsutu. Það hefur ekki hlotið nokkra náð fyrir augum stjórnvalda. Og fyrrv. ríkisstjórn er ekki saklaus í því efni. En núv. ríkisstjórn ætlar ekkert að breyta til. Enn þá á bara að tala um þessi mál en ekki gera neitt. Ég sagði áðan að við ætluðum að vera svo samstarfsliprir í stjórnarandstöðunni að taka þetta frv. sem við ræðum nú til efnislegrar umræðu þó að svo sannarlega væri engin ástæða til þess, miðað við þær framsöguræður sem voru fluttar. Ég ætla að minnast á þá kafla í frv. sem fjalla um húsnæðismál. Koma aðeins að þeim þó að sú yfirferð verði kannski ekki eins ítarleg og skyldi. Það gefst áreiðanlega tækifæri til að ræða þau mál nánar síðar. Um aðgerðir í húsnæðismálum er fjallað í 12., 13. og 14. gr. frv. Í 12. gr. er ákvæði sem varðar Byggingarsjóð verkamanna og frv. gerir ráð fyrir því að lánshlutfallið þar verði lækkað í 90% eða verði hámark 90% og reiknar með að sveitarfélögin leggi fram 3,5%. Þetta er eitt af mörgum ákvæðum varðandi fjárlagafrv., í þessum svokallaða bandormi, sem varðar samskiptin við sveitarfélögin í landinu. Það er undarlegt að svo virðist sem ekkert samráð sé haft við sveitarfélögin í þessu efni. Verið er að velta hér, eins og áður hefur komið fram í þessari umræðu, stórum upphæðum yfir á sveitarfélögin án þess að við þau sé haft nokkurt samráð. Þetta eru algjörlega ný vinnubrögð. Ég tók þátt í því á sínum tíma í stjórnskipaðri nefnd að fjalla um tekjustofna sveitarfélaga og jafnframt verkaskiptingu sveitarfélaga. Um þessi mál náðist mjög góð sátt. Það náðist mjög góð sátt og almenn samstaða milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna í landinu. Nú gengur maður undir manns hönd að brjóta upp þessa sátt. Hér er verið að byggja upp alveg sams konar ástand og var áður en þau lög voru sett, að ýta yfir á sveitarfélögin útgjöldum án þess að frá því sé gengið með almennu samkomulagi við þau og lagasetningu. Þetta er stórhættuleg leið en þetta er dæmigert fyrir þá ríkisstjórn sem nú situr að samráð á öllum sviðum í þjóðfélaginu, við sveitarfélögin, við verkalýðshreyfinguna í landinu, samráð sem leiddi til þjóðarsáttar í fyrri ríkisstjórn, það samráð virðist nú vera að hverfa með öllu. Ekki liggur fyrir nein úttekt, mér vitanlega, og vil ég spyrja hæstv. félmrh. að því, hvort ráðherrann hafi hugmynd um hvaða áhrif þessi ákvæði hafa á byggingu félagslegra íbúða. Hvaða áhuga sveitarfélögin hafi á því að að byggja félagslegar íbúðir eftir að þessi ákvæði hafa tekið gildi. Eða liggur fyrir í ráðuneytinu mat á því? Það vill nú svo til að þessi ákvæði um Byggingarsjóð verkamanna eru nátengd öðrum ákvæðum í frv., sem eru í 14. gr., varðandi Byggingarsjóð ríkisins. Þar er tekið á því mikla áhugamáli hæstv. félmrh. að loka kerfinu frá 1986 og að húsbréfakerfið taki þá við. Nú er ég ekki einn af þeim sem fordæma húsbréf. Ég tók þátt í því að koma þeim á og vann að því máli af fullum krafti í félmn. og af fullum heilindum en með vissum fyrirvörum sem ég kem að á eftir. En einmitt það að ýta á öllum almennum húsnæðislánum yfir í húsbréfakerfið mun að mínum dómi stórauka þrýsting á félagslega húsnæðiskerfið. Það liggur í hlutarins eðli. Þegar þessi mál voru til umræðu á sl. hausti hafði þingflokkur Framsfl. áhyggjur af framvindu mála og fór fram á það við Ríkisendurskoðun að gerð yrði úttekt á þessum málum á vegum stofnunarinnar. Þann 5. nóv. 1990 var eftirfarandi beiðni send til Ríkisendurskoðunar frá þingflokknum. Með leyfi forseta vil ég lesa þær spurningar sem þingflokkurinn sendi: Í fyrsta lagi að gerð væri athugun, ef hægt er, á því hvort húsbréfakerfið gæti tekið við allri lánastarfsemi Byggingarsjóðs ríkisins og hversu miklir fjármunir mundu verða veittir í vaxtaafslátt gegnum skattakerfið. Í öðru lagi var óskað eftir að lagt væri mat á áhættu ríkissjóðs sem felst í ríkisábyrgð á húsbréfum, útgefnum af Húsnæðisstofnun ríkisins í framtíðinni. Í þriðja lagi að gerð væri sérstök grein fyrir mati Ríkisendurskoðunar á þeirri áhættu sem Ríkissjóður tekur á sig umfram almennar tekjur um ríkisábyrgðir vegna greiðsluerfiðleikalána. Í fjórða lagi var spurt: Er það rétt að veikleiki húsbréfakerfisins geti orðið mikill skaðvaldur í íslensku efnahagslífi ef það lánakerfi fær að starfa eitt og sér í fullu umfangi? Samanburður verði gerður á húsbréfakerfi í nágrannalöndunum, t.d. Norðurlöndunum og e.t.v. víðar, við húsbréfakerfið á Íslandi. Ríkisendurskoðun svaraði þessum spurningum í skýrslu sem kom út í desember 1990 og þar segir --- og ég stikla nú á stóru því að ég hef enga löngun til þess að tefja tímann hér meira heldur en þörf er á. Um fyrstu spurninguna, en hún varðar einmitt það frv. sem hér er til umræðu, um möguleika húsbréfakerfisins til að taka yfir alla lánastarfsemi Byggingarsjóðs ríkisins, segir Ríkisendurskoðun í skýrslu sinni, með leyfi forseta: ,,Sú gundvallarforsenda býr óumdeilanlega að baki húsbréfakerfinu að húsbréf skuli vera markaðshæf og bera markaðsvexti. Af þessum sökum var gengið út frá því við kerfisbreytinguna að sú aðstoð sem hið opinbera veitti áður í formi niðurgreiðslu vaxta færist yfir í skattkerfið í formi vaxtabóta. Að þessu leyti er reginmunur á húsbréfakerfinu og húsnæðislánakerfinu frá 1986.`` Og síðan segir: ,,Í ljósi þessa má sjá að örðugt er að koma við félagslegri aðstoð af svipuðum toga og nokkrum lánaflokkum Byggingarsjóðs ríkisins er ætlað að veita.`` Að síðustu segir: ,,Þar má nefna sérstök lán til einstaklinga með sérþarfir og lán til byggingar leiguíbúða og heimila fyrir aldraða.`` Ljóst má vera af þessu að þrýstingur á félagslega kerfið eykst mjög og kemur þar fleira til. Til að fá húsbréf verður að fara fram greiðslumat og komast alls ekki allir húsbyggjendur inn í greiðslumatið. Einnig segir í umræddri skýrslu að veðsetningarreglur í húsbréfakerfinu mæli fyrir um að húseignir séu metnar á markaðsverði en ekki út frá byggingarkostnaði. Svo segir: ,,Að jafnaði er markaðsverð íbúða á höfuðborgarsvæðinu mun hærra en á landsbyggðinni. Af þessum sökum má ætla að lánafyrirgreiðsla í húsbréfakerfinu til nýbygginga á svæðum þar sem fasteignaverð er lágt verði að jafnaði minni en á höfuðborgarsvæðinu.`` Þetta er eitt af því sem á að létta undir í byggðamálum en ég ætla ekki að endurtaka mikið úr þeirri umræðu. Við eigum smástubb eftir af henni því að umræðum um byggðamál er ekki lokið á hv. Alþingi svo að það gefst tækifæri til þess síðar að fara nánar út í byggðaþáttinn í málinu. Síðan segir: ,,Markaðsverð íbúða sem umsækjendur eiga fyrir vegur þungt í greiðslumati viðkomandi. Greiðslugeta manna sem eiga fasteignir á svæðum þar sem markaðsverð íbúða er hátt er því að jafnaði metin hærri en þeirra sem eiga fasteignir á svæðum þar sem fasteignaverð er lágt.`` Þetta styður einnig það sem ég sagði áðan að auðvitað mun þrýstingur aukast á félagslega kerfið, enda hefur það verið þróunin að út um landsbyggðina er aðallega byggt í félagslega kerfinu. Með þessu er því verið að ýta stórum byrðum yfir á sveitarfélögin. Þess vegna vil ég vita hvort fram hefur farið eitthvert mat á áhrifum þessa. En hvernig skyldi húsbréfakerfið hafa virkað síðan það komst í gang af fullum krafti, sem má segja að sé nú og hafi skeð fyrr en við framsóknarmenn ætluðumst til í upphafi þegar við tókum þátt í að koma kerfinu á? Það var umdeilt í okkar þingflokki að gera það á sínum tíma. Hæstv. félmrh. er það áreiðanlega í fersku minni. Við gengum til samkomulags um kerfið. Við vorum þar með vissa fyrirvara --- og vil ég nú vitna í bókun frá 13. mars 1989 þegar þingflokkurinn setti fram fyrirvara í þessum efnum þegar kerfið var að fara af stað. Fyrirvarar okkar voru þessir: Kerfið næði aðeins til eldri íbúða fyrsta árið. Vextir yrðu þeir sömu og af spariskírteinum ríkissjóðs og skattaleg meðferð sú sama. Þeir sem væru í biðröð gengju fyrir, a.m.k. til bráðabirgða í sex mánuði. Húsbréfadeildin yrði í Húsnæðisstofnuninni. Tilraunin yrði endurmetin að tveimur árum liðnum. Kaupskylda lífeyrissjóðanna yrði óbreytt en heimilt yrði að verja allt að 10% upphæðarinnar til kaupa á húsbréfum. Þetta ákvæði yrði endurskoðað að sex árum liðnum. Við vildum fara varlega af stað og þróa kerfið við hliðina á kerfinu frá 1986. En frá upphafi var gífurlegt áhugamál hæstv. félmrh. að loka því kerfi og er enn. Sú barátta stendur enn þá. Og nú er hún að beygja Sjálfstfl. í þessu máli Eins og ég kem að á eftir voru þeir ekki á sama máli þegar þessi mál voru til umræðu á síðasta ári og því næstsíðasta. En þannig er ástandið í húsbréfakerfinu núna að ávöxtunarkrafa bréfanna er 8,4% samkvæmt nýjum upplýsingum og afföll eru um 20% og þau hafa farið enn þá hærra. Samt eru þau ekki í hámarki þessa stundina. En þetta er dýrt kerfi og þetta er markaðskerfi jafnvel þó að lánin séu til 25 ára og séu til lengri tíma en þau skammtímalán sem menn taka til þess að koma sér upp húsnæði. Aðalrökstuðningurinn hjá hæstv. félmrh. var að húsbréfin kæmu í stað skammtímalána sem menn tækju til þess að koma sér upp húsnæði. Hins vegar datt engum í hug að afföllin á þessum bréfum yrðu eins mikil og nú er raunin á. Hæstv. landbrh. Halldór Blöndal tók þessi mál til umræðu í Ed. Alþingis 15. mars 1991 og sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er alveg ljóst að það er miklu léttara að borga 3,5% vexti en 7,7. Það er auðveldara að borga lán upp á 40 árum en 25. Það skilja allir menn.`` Þarna er hæstv. landbrh. að bera saman þessi tvö kerfi, en samkvæmt þessu frv. er verið að leggja kerfið frá 1986 niður. Og hann segir, væntanlega við hæstv. félmrh.: ,,Ég vona að við eigum ekki oftar eftir að þrátta um þetta, ég og húsnæðisráðherrann. Við höfum gert það áður. Það hefur komið fyrir áður að ráðherra hefur reynt að halda því fram, bæði í fjölmiðlum og á Alþingi, að 7,7 sé lægri tala en 3,5.`` En það er greinilegt að hæstv. félmrh. er búinn að beygja hæstv. landbrh. í þessum málum og er hann orðinn ljúfur eins og lamb í höndunum á henni af þessum sökum. Ég ætla ekki að hafa mjög mörg orð enn um þetta. Stefna okkar framsóknarmanna í þessum málum var og er sú að viðhalda húsnæðiskerfinu frá 1986 fyrir fólk sem kaupir sína fyrstu íbúð en aðrir geti síðan spreytt sig á húsbréfakerfinu þegar þeim hefur vaxið fiskur um hrygg og þurfa að skipta um íbúðir. Þetta er grundvallarstefna flokks okkar í húsnæðismálum og hún hefur ekkert breyst. Þess vegna erum við á móti þessu ákvæði í frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Þegar frv. til laga um Húsnæðisstofnun ríkisins var rætt og afgreitt á sl. vori rétt fyrir þinglok skrifaði ég undir álit 1. minni hluta félmn. með fyrirvara og gerði grein fyrir honum í umræðum. Ég vil lesa þennan fyrirvara, með leyfi hæstv. forseta, og hann er svohljóðandi: ,, . . . ég er andvígur því að leggja niður húsnæðislánakerfið frá 1986 og vísa í ályktun flokksþings Framsfl. um að það kerfi verði við lýði áfram og nýtist þeim sem festa kaup á sinni fyrstu íbúð. Hins vegar gerir frv. ráð fyrir að tekið verði til við afgreislu þeirra lána, sem lánsloforð eru þegar fyrir um, úr Byggingarsjóði ríkisins og eyðir það óvissu um þann hóp lántakenda svo framarlega sem fjármögnun er tryggð. Ég mun ekki spilla fyrir því samkomulagi um afgreiðslu mála hér á síðustu klukkustundum þingsins með því að leggjast gegn frv. eða styðja á því breytingar. En ég lýsi því yfir að ég tel nauðsynlegt að setja þessi mál í gagngera endurskoðun með það að markmiði að taka upp lán úr Byggingarsjóði ríkisins fyrir þá sem kaupa sína fyrstu íbúð. Þennan lánaflokk er hægt að taka upp á grundvelli síðustu mgr. 3. gr. frv. Slík endurskoðun þarf að fara fram í samráði við aðila vinnumarkaðarins sem hafa lagt húsnæðiskerfinu til fjármagn í gegnum lífeyrissjóðakerfið. Þetta vildi ég láta koma fram við 2. umr. málsins.`` Ég get í sjálfu sér endurtekið þennan fyrirvara og ég vil bæta því við að auðvitað er nauðsynlegt ef hæstv. ríkisstjórn vill enn þá hræra í þessum málum að hafa líka samráð um það við sveitarfélögin í landinu. Það samráð hefur ekkert verið og þar á ég við félagslega húsnæðiskerfið. Þegar hæstv. félmrh. var í fyrri ríkisstjórn skipaði hann nefnd til þess að endurskoða lög um félagslega húsnæðiskerfið. Ég átti m.a. sæti í þeirri nefnd. Þar voru fulltrúar sveitarfélaganna. Ágætt samkomulag tókst í þeirri nefnd um lagfæringar á kerfinu og ég vildi vona, af því að ég veit að hæstv. félmrh. er ekki þeirrar gerðar að hún fari að reka menn úr öllum nefndum þó að stjórnarskipti séu, að hún taki þetta samráð upp á ný. Ég segi það vegna þess að ég á sæti í einni nefnd á hennar vegum sem var skipuð í tíð síðustu ríkisstjórnar og ég verð að segja það hæstv. félmrh. til hróss að hún sá enga ástæðu til þess að endurskipa nefndina þó að stjórnarskipti hefðu farið fram og ég á enn þá sæti í henni þó að hún sé kannski að hætta að starfa. En þá held ég að hæstv. félmrh. sé treystandi til þess að taka upp þetta samráð. Það er nauðsynlegt.  Ég hóf ræðu mína með því og ég ætla að enda hana með því að í þjóðfélaginu er að skapast geigvænlegt ástand. Í fjölmiðlum í gær komu fréttir um það sem ég auðvitað vissi fyrir, um vaxandi atvinnuleysi víða um land, fjöldaatvinnuleysi. Það atvinnuleysi er m.a. vegna aflabrests. Því verður að mæta með sérstökum aðgerðum. Því verður ekki mætt með einhverjum kennisetningum og almennu snakki um almennt umhverfi atvinnulífs í landinu. Við búum við sérstakar aðstæður. Við búum við það að við erum háðir sjávarútvegi í atvinnulífi okkar. Hér er ekki gróið iðnaðarþjóðfélag enn þá og það er stundum gert grín að okkur framsóknarmönnum fyrir að við höfum bent á þetta og sagt að við skiljum ekki efnahagslögmál og teljum að vestræn efnahagslögmál gildi ekki á Íslandi. Þau geta vissulega gilt hér í mörgum greinum. En atvinnulíf okkar er öðruvísi en atvinnulíf nágranna okkar. Við komumst ekki hjá að viðurkenna það og ríkisstjórn á hverjum tíma getur ekki setið aðgerðalaus þegar mikil áföll verða í atvinnulífinu. Hún getur ekki setið og gert svokallaðar efnahagsaðgerðir einhvern tíma seint og um síðir. Það verður að bregðast við fljótt og vel. Sennilega er hæstv. sjútvrh. sá eini sem skilur þetta því að hann hefur lagt fram tillögur en hefur fengið hinar verstu viðtökur hjá samráðherrum sínum. Þær tillögur eru ekki teknar fyrir í ríkisstjórninni. Hæstv. fjmrh. fer í Morgunblaðið og segir að þessar tillögur séu þjófstart. Þetta eru fádæma undarleg vinnubrögð og alveg einsdæmi og það er mikil lífsreynsla að horfa upp á þetta. Það er eins og hæstv. ríkisstjórn eða forusta hennar, ef einstakir ráðherrar eru undanskildir, hafi enga hugmynd um hvernig ástandið er í landinu, hafi enga hugmynd um hvernig atvinnulífið er saman sett, hafi enga hugmynd um að það fiskast ekki og það sé bara sukk og svínarí og sukk forráðamanna fyrirtækja sem veldur erfiðleikum hjá þeim. Auðvitað eiga fyrirtæki í erfiðleikum þegar engin loðna er, þegar engin síld er og þegar aflaheimildir eru skornar niður um 25% sem er nauðsynlegt, en það er svo mikið fiskileysi víða að þetta er ekki spurning um kvóta heldur að ná fiskinum á land. Síðan koma forráðamenn ríkisstjórnarinnar og hæstv. forsrh. hér upp og segja að nú verði að fara hægt, nú liggi ekkert á. Ég vona að grandvarir menn gangi fram fyrir skjöldu í stjórnarliðinu og komi viti fyrir forustu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Nú líður að miðnætti, laugardagsnótt er fram undan. Ég vil spyrja forseta um framhald þessa fundar. Mér skilst að legið hafi fyrir samkomulag hér um kvöldfund, hér séu afar margir enn á mælendaskrá, hátt í tíu manns. Hér hefur farið fram málefnaleg umræða. Ég tek eftir því að ráðherrar, sem þarf að tala við í nótt ef umræðan á að halda áfram, eru horfnir af vettvangi þó að viðurkennt skuli að margir hæstv. ráðherrar eru viðstaddir. Þingmenn stjórnarliðsins eru flestir farnir heim. Þó skal það viðurkennt að hér hefur einn þeirra setið betur og hlustað af gaumgæfni á þær umræður sem fram hafa farið. Þar á ég við hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson. Það er auðvitað óframbærilegt að hér eru menn að ræða um eitt furðulegasta þingmál í sögunni, einhverja mestu lönguvitleysu sem hefur verið samin. Ég býst við að hver einasti þingmaður sem hefði reynt á eigin vegum að bera fram slíkt frv. hefði verið gerður afturreka með málið. Í þessum umræðum hafa fallið stór orð sem í rauninni kalla á utandagskrárumræðu. Það hefur verið vegið að stofnunum og ég sé ekki að þingið geti sætt sig við að þessum fundi verði fram haldið. Þess vegna vil ég spyrja forseta hvort honum þyki það sæmandi að ræða, aðfaranótt laugardags, jafnstórt mál og hér er á dagskrá. Ég tel að ekki sé samkomulag um framhald þessa fundar og að við eigum að hefja þennan fund eins og ráð er fyrir gert og hafa framhald þessarar umræðu kl. 10.30 í fyrramálið.

Í tilefni orðræðu hv. 5. þm. Suðurl. mun ég gera stutt hlé á þessum fundi. Það verður ekki lengra en 10 mínútur. --- Fundarhlé. Að gefnu tilefni og vegna spurningar hv. 5. þm. Suðurl. hefur orðið samkomulag á milli formanna þingflokka og forseta þingsins um að hæstv. félmrh. tali síðust hér í kvöld. Síðan verði gert hlé á umræðunni og henni haldið áfram kl. 10.30 í fyrramálið og að því stefnt að umræðunni verði lokið á morgun.