Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Á þskj. 148 flytur ríkisstj. frv. til l. um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. um álbræðslu við Straumsvík. Með þessu frv. er lagt til að lögfest verði samkomulag er tekist hefur með ríkisstj. og Swiss Aluminum Ltd. um tilteknar breytingar á aðalsamningi þeirra frá 28. mars 1966, með síðari breytingum, um álbræðslu við Straumsvík, samfara breytingum á rafmagnssamningi milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins hf., er honum fylgir. Eru breytingar þessar settar fram í svonefndum þriðja viðauka við aðalsamninginn, dags 5. nóv. 1984, sem iðnrh. hefur undirritað fyrir hönd ríkisstj. með fyrirvara um staðfestingu af hálfu Alþingis. Viðauki þessi er lagður fram sem hluti af frv., en honum fylgja eftirtaldir viðaukar við fylgisamninga aðalsamningsins er gerðir voru samtímis og eru lagðir fram til upplýsingar sem fskj. með greinargerð þessari: 1. Þriðji viðauki við rafmagnssamning milli Landsvirkjunar og ÍSALs. 2. Þriðji viðauki við aðstoðarsamning-rekstur milli ÍSALs og Alusuisse. 3. Breyting á stofnsamningi og samþykkjum fyrir Íslenska álfélagið hf. Þá eru lagðir fram til upplýsingar sem fskj. með grg. þessari tveir samningar sem einnig voru undirritaðir hinn 5. nóv. 1984 jafnframt undirritun þriðja viðauka við aðalsamninginn. Þar er þessara fskj. að geta: 1. Sáttargerðarsamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. varðandi lausn deilumála milli aðilanna í framhaldi af því sem um var samið í því efni í 1. gr. bráðabirgðasamnings milli aðila frá 23. sept. í fyrra. 2. Samkomulagsbréf milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium Ltd. varðandi framhald viðræðna um tiltekin málefni skv. öðrum greinum í nefndum bráðabirgðasamningi. Efni þeirra samninga sem hér um ræðir eru í þremur meginþáttum: Í fyrsta lagi hefur náðst fullt samkomulag milli ríkisstj. og Alusuisse um lausn á öllum deilumálum þeirra vegna liðins tíma, og þá sérstaklega þeirra ágreiningsefna varðandi framleiðslugjald ÍSALs sem lögð voru fyrir dómnefndir lögfræðinga og skattasérfræðinga á s.l. vetri skv. ofangreindum bráðabirgðasamningi er kynntur var á Alþingi í okt. 1983. Felst samkomulag þetta í umræddum sáttargerðarsamningi er hefur verið staðfestur sem dómsátt fyrir dómnefndum þessum og mun taka gildi sem slíkur ef frv. þetta verður að lögum. Í öðru lagi er samið um tilteknar breytingar á nokkrum ákvæðum aðalsamningsins um álbræðsluna sem gerðar eru í tengslum við sáttargerðarsamninginn. Varða nokkrar þeirra framleiðslugjald ÍSALs og fjalla um sum þeirra atriða er urðu að deiluefni á liðnum tíma, en aðrar fjalla um eignaraðild að ÍSAL og er ætlað að gera Alusuisse kleift að framselja hluti í félaginu til dótturfélaga sinna í einkaeign og einnig til óskyldra aðila, sem svarar allt að 50%. Eru þetta þær heimildir sem ráðgerðar voru skv. mgr. 3.3 í bráðabirgðasamningnum og er ætlað að greiða fyrir möguleikum á stækkun álbræðslunnar. Samfara þessum atriðum er gerð breyting á ákvæðum í aðstoðarsamningi - rekstri milli ÍSALs og Alusuisse og á stofnsamningi og stofnsamþykktum ÍSALs. Í þriðja lagi er samið um grundvallarbreytingar á ákvæðum rafmagnssamnings Landsvirkjunar og ÍSALs sem fela í sér endanlegt samkomulag um verðlag á orku til álbræðslunnar næstu 20 árin, þ.e. þau tæplega 10 ár sem eftir eru af yfirstandandi samningstímabili og næsta 10 ára tímabil þar á eftir. Jafnframt eru ákvæði um hversu með skuli fara, ef samningar verða framlengdir eftir þann tíma. þ.e. á síðara 10 ára viðbótartímabilinu sem til greina getur komið skv. núgildandi samningum. Í hinum nýju ákvæðum um orkuverð felst stórfelld breyting til hækkunar frá fyrra verði, auk þess sem tryggðir eru möguleikar til endurskoðunar á samningsskilmálum eftir breyttum aðstæðum í framtíðinni. Með þeim er að fullu lokið þeirri endurskoðun á rafmagnssamningnum sem að var stefnt með bráðabirgðasamningunum frá 1983. Auk þess er staðfest með ofangreindu samkomulagsbréfi að viðræðum verði haldið áfram milli aðila um önnur málefni, þ.e. fyrst og fremst um skattamál ÍSALs og möguleika á stækkun álbræðslunnar. Við framlagningu samninganna á Alþingi er við það miðað að þeir hljóti sömu meðferð og var í upphafi um álsamningana frá 1966. Var aðalsamningurinn þá staðfestur með lögum nr. 76/1966 og honum veitt lagagildi, en aðrir samningar lagðir fram sem fskj. til kynningar. Þessari aðferð var einnig fylgt við gerð fyrsta viðauka við samningana, sbr. lög nr. 19 frá 1970, er samið var um að flýta byggingu annars kerskála bræðslunnar og lengja hinn fyrsta, og annars viðauka við samningana, sbr. lög nr. 42 frá 1976, er samið var um breytingar á reglum um framleiðslugjald ÍSALs, hækkað orkuverð fyrir rafmagn til álversins frá Landsvirkjun og heimild til stækkunar hjá ÍSA L. Í samræmi við þetta og 51. gr. aðalsamningsins er hinn nýi þriðji viðauki við aðalsamninginn lagður fram til staðfestingar af hálfu Alþingis sem hluti af frv. þessu, en hinir samningarnir til kynningar. Jafnframt er gildistaka allra samninganna, þar á meðal sáttargerðarsamningsins, tengd gildistöku viðaukans við aðalsamninginn, þannig að þeir öðlist ekki gildi fyrr en frv. um staðfestingu hans er orðið að lögum. Á meðan gilda ákvæði bráðabirgðasamningsins um orkuverð eins og verið hefur að undanförnu. Hér á eftir fylgir stutt greinargerð um aðdraganda samninganna og almennt efni þeirra. Í þessari framsögu mun ég gera nánari grein fyrir samningunum og einstökum atriðum málsins. Jafnframt geri ég ráð fyrir því að koma megi að frekari skýringum við meðferð málsins á Alþingi, eftir því sem ástæða þykir til og vík ég að því síðar. Með greinargerð þessari fylgir umsögn forstjóra og aðalforstjóra Landsvirkjunar varðandi fyrirhugaðar breytingar á rafmagnssamningi hennar. Síðan fylgir henni íslenskur texti hinna svonefndu fylgiviðauka með viðaukanum við aðalsamning, þ.e. viðaukans við rafmagnssamninginn, viðaukans við aðstoðarsamning - rekstur og breyting á stofnsamningi og samþykktum fyrir Íslenska álfélagið. Þar á eftir fylgir hinn íslenski texti sáttargerðarsamningsins, og að lokum er samkomulagsbréfið í íslenskri þýðingu. Ég vil þá fyrst víkja að aðdraganda samninganna. Samkomulagið milli ríkisstj. og Alusuisse um lausn deilumála og samningar þeir, sem nú liggja fyrir, eru árangur af því starfi sem unnið hefur verið á vegum ríkisstj. frá því á miðju sumri 1983, skömmu eftir að hún tók við völdum. Á þeim tíma höfðu ágreiningsmál út af skattlagningu ÍSALs varað í nær þrjú ár. Hafði fjmrn. endurákvarðað framleiðslugjald félagsins fyrir árin 1976–1980 og bætt við það viðurlögum, og jafnframt boðað lögtaksaðgerðir til að framfylgja greiðslukröfum á hendur félaginu. Til að afstýra þeim vísaði Alusuisse málinu í alþjóðlegan gerðardóm á vegum 1CSID (International Center of Settlement of Investment Disputes) með bréfi dags. 29. apríl 1983. Hafði iðnrn. fallist á þá málsmeðferð fyrir sitt leyti með bréfi 9. maí 1983, enda var hún í samræmi við ákvæði samninga um álbræðsluna. Núverandi ríkisstj. ákvað hins vegar að kanna möguleika á að taka málið öðrum tökum. Hinn 14. júní 1983 skipaði ég sérstaka nefnd, samninganefnd um stóriðju, sem m.a. var falið að hefja viðræður við Alusuisse með það fyrir augum að komist yrði að samkomulagi um meðferð deilumála fyrirtækisins og íslenska ríkisins og um að orkuverð yrði hækkað og viðræður hafnar milli aðila um endurskoðun gildandi samninga um rekstur álbræðslu Íslenska álfélagsins í Straumsvík. Í nefndina voru skipaðir dr. Jóhannes Nordal, stjórnarformaður Landsvirkjunar, formaður, Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur og dr. Gunnar G. Schram prófessor og alþm. Með nefndinni hefur starfað Páll Flygenring ráðuneytisstjóri og Hjörtur Torfason hrl., lögfræðilegur ráðunautur iðnrn. í stóriðjumálum. Ritari nefndarinnar hefur verið Garðar Ingvarsson hagfræðingur. Á fundum samninganefndarinnar með fulltrúum Alusuisse og ÍSAL þá um sumarið náðist samkomulag sem staðfest var af ríkisstj. og undirritað af mér í formi áðurgreinds bráðabirgðasamnings hinn 23. sept. 1983. Í þeim samningi var annars vegar kveðið á um aðferðir til að leita skjótari lausnar á yfirstandandi deilum með því að leggja ágreiningsefni fyrir tvær sérstakar dómnefndir og hins vegar um að stofna til viðræðna um orkuverð og önnur málefni varðandi framtíðarstarfsemi álbræðslunnar í Straumsvík. Jafnframt var samið um verulega hækkun á orkuverði þann tíma sem viðræður um endurskoðun samninga stæðu yfir. Strax eftir undirskrift bráðabirgðasamningsins var hafist handa um undirbúning frekari samningaviðræðna, og komu samninganefndir aðilanna saman til fundar í okt. 1983, þar sem ákveðið var um fyrirkomulag viðræðnanna og skipun undirnefnda vegna nauðsynlegrar upplýsingaöflunar og undirbúningsstarfs fyrir hinar eiginlegu samningaviðræður. Þar var annars vegar um að ræða undirnefnd til að afla upplýsinga um orkukostnað áliðnaðar í Evrópu og Ameríku sem og samkeppnisstöðu álframleiðslu á Íslandi, og hins vegar undirnefnd sem ætlað var að fjalla um og gera athuganir á breyttu skattkerfi fyrir ÍSA L. Að því er varðar samningaviðræður um endurskoðun orkuverðs hefur samninganefnd um stóriðju haft samráð við sérstaka stjórnarnefnd stjórnar Landsvirkjunar, sem skipuð var í lok okt. 1983 til þess að annast samningaviðræðurnar af hálfu Landsvirkjunar. Í nefnd þessari eiga sæti Baldvin Jónsson hrl., formaður Birgir Ísl. Gunnarsson alþm. og Böðvar Bragason sýslumaður. Nefndin og fulltrúar hennar hafa tekið þátt í samningafundum samninganefndar um stóriðju þegar endurskoðun rafmagnssamningsins hefur verið á dagskrá. Í samræmi við ákvæði bráðabirgðasamningsins fór fram umfangsmikil gagnasöfnun á vegum nefndanna varðandi orkuverð og aðra samkeppnisstöðu álbræðslunnar í Straumsvík í samanburði við sambærileg fyrirtæki, einkum í Evrópu og Norður-Ameríku. Fyrsti samningafundurinn eftir undirritun bráðabirgðasamningsins, var haldinn í Reykjavík í ársbyrjun. Annar samningafundur var haldinn í byrjun febr. og höfðu nefndirnar þá skipulagt tíða fundi fram á vorið. Um þetta leyti forfallaðist einn af aðalsamningamönnum Alusuisse vegna veikinda og urðu aðilar sammála um að gera hlé á fundum meðan á því stóð. Var tíminn notaður til frekari vinnu að athugunum á samkeppnisstöðu álframleiðslu á Íslandi og öðrum tæknilegum þáttum málsins, sem reyndust tímafrekari en áætlað hafði verið. Í maímánuði var aftur tekið til við eiginlegar samningaviðræður og í júní var kominn á þær verulegur skriður að því er tók til endurskoðunar orkuverðs. Hins vegar var þá jafnframt orðið ljóst að meðferð deilumála fyrir dómnefndum ætti enn langt í land. Sú skoðun kom fram hjá báðum aðilum að þetta gæti orðið verulegur hemill á framvindu samningsviðræðnanna og árangur af þeim, þannig að ástæða væri til að kanna hvort unnt væri að leysa deilumálin með öðrum hætti, þ.e. með sáttargerð. Á fundi samninganefndanna í Reykjavík í lok júlí var þetta tekið gagngert til umræðu samhliða öðrum málefnum sem fyrir fundinum lágu. Samkomulag náðist um að vinna að sáttargerð á grundvelli tiltekinna efnisatriða og yrði sáttargerðin liður í þeim heildarsamningum aðila sem að var stefnt með bráðabirgðasamningunum. Í samræmi við þetta var lögmönnum aðila falið að óska eftir því við dómnefndirnar tvær að frekari málsmeðferð hjá þeim yrði frestað meðan aðilar könnuðu til botns hvort ná mætti sáttum í málinu. Á samningafundum í ágúst til okt. einbeittu aðilar sér að þessari könnun samtímis því að viðræðum um rafmagnssamninginn var haldið áfram. Sá árangur hefur nú náðst að sáttargerðarsamningurinn hefur verið undirritaður. Jafnframt hefur tekist fullt samkomulag um endurskoðun rafmagnssamningsins, eins og að framan greinir. Aðrir þættir þeirrar endurskoðunar á samningum aðila, sem ákveðin var með bráðabirgðasamningnum, hafa allir verið til umfjöllunar á samningafundum það sem af er, þó að ekki hafi verið unnt að leiða þá til lykta að svo stöddu. Hafa aðilar orðið sammála um að ganga endanlega frá þeim þáttum, sem meðferð er lokið á, bæði vegna mikilvægis þeirra sjálfra og svo hins, að bið eftir frekari viðræðum um aðra þætti mundi valda mjög verulegri seinkun á afgreiðslu þeirra og þá einnig nokkurri óvissu um afdrif málsins. Með frv. þessu er leitað staðfestingar Alþingis á þeim niðurstöðum viðræðnanna sem þannig hafa náðst í þessum áfanga. Jafnframt verður viðræðum um aðra þætti haldið áfram, eins og fyrr greinir. Um starf dómnefndanna er þetta að segja: Í fyrsta kafla bráðabirgðasamningsins frá 23. sept. í fyrra var fjallað um lausn á deilu aðila út af framleiðslugjaldi ÍSALs, fyrir árin 1976–1980, sem upp kom í árslok 1980 og var komin í alþjóðlegan gerðardóm. Mátti við því búast, að sú meðferð málsins yrði flókin og langvinn, þar sem deilan var margþætt og engin samstaða um meðferð hennar. M.a. var alls óvíst hvort unnt yrði að ljúka málinu í einni lotu, án þess að frávísunaratriði og deilur um málsmeðferð eða um einstaka þætti yrðu til að tefja fyrir framvindu þess í heild. Gæti deilan þannig staðið a.m.k. 2–3 ár og orðið kostnaðar- og fyrirhafnarsöm að því skapi. Ekki var grundvöllur til að ná sáttum um málið haustið 1983, en hins vegar náðist samkomulag um að einfalda meðferð þess í verulegum mæli og gera hana hraðvirkari. Var aðferðin til þess einkum sú að skipa deiluefnunum í tvo aðalflokka, sem hvor um sig yrði falinn sérstakri dómnefnd sérfræðinga til álitsgerðar eða úrskurðar samhliða. Loks yrði tölulegur útreikningur í málinu falinn þriðju dómnefndinni, sem mundi annast endurreikning framleiðslugjaldsins ef og eftir því sem við ætti í ljósi álitsgerða hinna nefndanna. Að sjálfsögðu var erfitt að fullyrða hversu langan tíma þessi málsmeðferð tæki, en samninganefndir aðila töldu ástæðu til að ætla að niðurstöður aðalnefndanna tveggja gætu legið fyrir þegar um vorið 1984. Skyldi að því stefnt að svo yrði innan sex mánaða frá skipun þeirra. Af dómnefndunum skyldi hin fyrsta skipuð þremur lögfræðingum, sérfróðum um samskipti af alþjóðlegum toga, og a.m.k. formaðurinn vera af hlutlausu þjóðerni. Þeirri nefnd var m.a. ætlað að skila álitsgerð um ágreiningsatriði í sambandi við verðlagningu á hráefnum (súráli og anóðum) frá Alusuisse til ÍSALs og beitingu hinnar umsömdu reglu um að fara eftir hlutlægum mælikvarða í viðskiptaháttum milli óskyldra aðila (reglunni um viðskipti í seilingarfjarlægð, at arm's length). Aðilarnir skipuðu fulltrúa í þessa dómnefnd í okt. 1983. Alusuisse tilnefndi Leon Silverman, kunnan lögmann í New York. Ég tilnefndi Stanley S. Surrey, prófessor í skattarétti við lagadeild Harvard-háskóla. Þessir tveir dómnefndarmenn völdu síðan sameiginlegan formann nefndarinnar, Philip F. Vineberg, lögmann í Montreal. Hann var skipaður í byrjun desembermánaðar 1983. Prófessor Surrey lést í lok ágústmánaðar s.l. Í hans stað tilnefndi ég Hugh J. Ault, prófessor í skattarétti við lagadeild Boston College, í dómnefndina. Þinghöldum dómnefndanna var valinn staður í New York. Önnur dómnefndin skyldi skipuð þremur íslenskum skattasérfræðingum og skila álitsgerð um tiltekin málefni, sem meira voru af bókhaldslegum toga, svo sem um afskriftareglur og meðferð á gengistöpum. Þessi dómnefnd var skipuð í okt. 1983. Þar sátu af hálfu ríkisstj. Ólafur Nílsson, löggiltur endurskoðandi, en af hálfu Alusuisse Sigurður Stefánsson, löggiltur endurskoðandi. Þeir tilnefndu með samkomulagi Guðmund Skaftason, hrl. og löggiltan endurskoðanda, sem formann dómnefndarinnar. Þinghöld þessarar nefndar voru ákveðin í Reykjavík. Gert var ráð fyrir að þriðja dómnefndin yrði skipuð þegar hinar tvær hefðu lokið störfum. Áttu ríkisendurskoðandi og endurskoðendur ÍsALs, sem færu með eitt atkvæði saman, að skipa dómnefnd þessa ásamt formanni sem aðilar kæmu sér saman um. Til að annast flutning mála fyrir dómnefndum af Íslands hálfu skipaði ég þrjá talsmenn, þá Ragnar Aðalsteinsson hrl., Eirík Tómasson hrl. og Halldór J. Kristjánsson, deildarstjóra í iðnrn. Þessir lögfræðingar hafa farið sameiginlega með málin og haft um þau samráð við dr. Gunnar G. Schram og Hjört Torfason, vegna samninganefndar um stóriðju. Charles J. Lipton, lögmaður í New York, hefur verið lögfræðilegur ráðunautur vegna dómnefndarmálsins þar í borg og hafði raunar verið aðallögfræðilegur ráðunautur fyrrv. ríkisstj. við rekstur málsins fyrir gerðardóminum. Fyrsta þinghald dómnefndarinnar í Reykjavík fór fram í des. 1983. Málflutningur fyrir nefnd þessari var einfaldur að því leyti að ekki þurfti að koma til mikillar sjálfstæðrar gagnaöflunar með söfnun upplýsinga eða framburði vitna, þar sem málið snerist fyrst og fremst um útlistun eða túlkun á samningslegum og bókhaldslegum atriðum og reglum á grundvelli upplýsinga sem þegar lágu fyrir í meginatriðum. Hins vegar fór verulegur tími í samningu og framlagningu þeirra greinargerða sem aðilar skiptust á. Ekki tókst að ljúka málsmeðferð fyrir dómnefndinni vorið 1984, en hún var komin á lokastig í júlímánuði og fór þá fram munnlegur flutningur í málinu og það var lagt í úrskurð. Þó hafði Alusuisse gert kröfu um að úrskurður nefndarinnar um hluta af málinu yrði látinn bíða úrslita í hinu málinu, og var lagt á vald dómnefndarinnar sjálfrar að skera úr um það atriði. Fyrsti fundur dómnefndarinnar í New York var haldinn í des. 1983 og í framhaldi af honum lögðu aðilar fram frumgreinargerðir. Fyrsta þinghald í málinu var síðan í febr. 1984. Þar var lagður grundvöllur að rekstri málsins og teknar ákvarðanir um réttarfarsatriði. Tvenn málflutningsþinghöld fóru fram, í lok apríl og lok júní, og gert var ráð fyrir frekara málflutningsþinghaldi um miðjan sept. Ljóst var þannig á miðju sumri að málið mundi taka verulegan tíma og jafnvel ná fram á árið 1985. Þessi gangur málsins átti sér eðlilegar orsakir, þótt hann yrði þannig seinvirkari en aðilar höfðu búist við. M.a. kom í ljós að fram þyrfti að fara allumfangsmikil gagnasöfnun og yfirheyrsla á sérfróðum vitnum, jafnframt því sem taka þurfti tillit til þess, að hinir tilkvöddu dómnefndarmenn urðu að gegna starfi sínu við hlið annarra mikilvægra skyldustarfa, og varð því lengra en ella á milli þinghalda. Ljóst er um dómnefndirnar að í þær völdust hinir mætustu menn, sem ríkisstj. hefur borið fyllsta traust til, og einnig hafa talsmenn ríkisstj. haldið vel á málum. Hefur sáttaleiðin ekki verið tekin af því að eitthvað hafi skort á í þessum efnum, heldur vegna þeirra kosta sem hún hefur umfram dómstólaleiðina. Enda þótt ákveðið hafi verið á sínum tíma að leggja deilumál aðila fyrir dómnefndir til álitsgerðar eða úrskurðar var það ekki fyrir þá sök, að þetta væri hin eina leið til að leysa úr málunum, heldur vegna hins, að ekki voru möguleikar á að ná fullum sáttum eins og þá var statt. Hefur það verið eindregin skoðun þeirra, sem um málin hafa fjallað, að halda bæri á þeim eins og hverju öðru dómsmáli, þannig að ekki bæri að vísa á bug neinum raunhæfum möguleikum, er skapast kynnu til að leysa úr málinu með sátt á viðunandi grundvelli, heldur gæti slík sátt verið fullgild leið til að ljúka málinu, og málareksturinn sjálfur ein af leiðunum til að skapa grundvöll fyrir sáttinni. Sáttargerð sú, er tekist hefur milli aðila með þessum samningi, er liður í samningaviðræðum þeirra um þau málefni, sem um getur í bráðabirgðasamningnum, og til þess ætluð að treysta grundvöllinn að samningslegum tengslum þeirra og vinsamlegum samskiptum í framtíðinni. Hún felur í sér heildarlausn á öllum ágreiningsefnum þeirra í milli, sem gerð er án þess að tekin sé afstaða til einstakra málefna aftur í tímann. Var það samdóma niðurstaða aðila að rétt væri að gera sáttina á þessum grundvelli, ef hún ætti að takast á annað borð. Aðalefni sáttargerðarsamningsins er á þessa leið: a) Ríkisstj. og Alusuisse samþykkja að ljúka öllum deilum sín í milli varðandi framleiðslugjald ÍSALs með sátt fyrir dómnefndunum tveimur og að fella inn í þá sáttargerð allan ágreining sín í milli. b) Ríkisstj. leysi Alusuisse og ÍSAL undan öllum framleiðslugjaldskröfum og öðrum kröfum vegna liðins tíma, og félögin falla að sínu leyti frá öllum kröfum sem um gæti verið að ræða af þeirra hálfu. c) Alusuisse fellst á að ÍSAL greiði ríkisstj. 3 millj. Bandaríkjadala með lækkun á skattinneign ÍSALs hjá ríkissjóði skv. gildandi samningum. d) Aðilar eru ásáttir um að gera tilteknar breytingar á ákvæðum gildandi aðalsamnings og annarra samninga, eins og að verður vikið hér síðar í framsögu minni. e) Tekið er fram að samningurinn feli ekki í sér neina viðurkenningu af hálfu aðila á neinni ábyrgð eða á gildi neinna krafna, staðhæfinga eða röksemda, sem farið hafi þeirra í milli. f) Samningurinn verður lagður fyrir dómnefndirnar í málum aðila og staðfestur þar sem dómsátt, með þeim fyrirvara að frv. þetta verði að lögum, sem fyrr segir. Á gildistökudegi hans falla allar kröfur fyrir dómnefndunum endanlega niður og málum þar talið endanlega lokið, auk þess sem ofangreint gerðardómsmál á vegum ICSlD, þ.e. gerðardómsins í New York, sem Alusuisse kærði okkur fyrir í upphafi, er endanlega fellt niður. Sáttargerðin er m.a. byggð á því viðhorfi, að deilur aðila hafi fyrst og fremst staðið um túlkun og framkvæmd á samningum aðilanna, en ekki um vanefnd á þeim, og feli í sér skoðanaágreining sem unnt eigi að vera að leysa með vinsamlegum hætti. Andófsmenn gegn álbræðslunni í Straumsvík hafa stundum hyllst til að lýsa ágreiningnum á þá leið, að Alusuisse hafi haft í frammi sviksamlegt athæfi gagnvart Íslendingum. Í þessu efni er aðstaðan hins vegar sú, að ríkisstjórn Íslands hefur aldrei sakað Alusuisse um sviksamlegt athæfi, eins og fram hefur komið í yfirlýsingum ráðherra í fyrri ríkisstjórnum, og í málarekstri fyrir dómnefndunum hefur aldrei komið til greina að hafa slíkar ásakanir í frammi. Ég minni á og rifja upp að fyrrv. forsrh., Gunnar Thoroddsen, og fyrrv. ráðh. í þeirri ríkisstjórn, Steingrímur Hermannsson, gáfu þessar yfirlýsingar á Alþingi 1982, um að ekki væri um ásakanir um sviksamlegt athæfi að tefla af hálfu Alusuisse í garð Íslendinga. Þá vil ég aðeins víkja að þriðja viðauka við aðalsamninginn, sem hér með fylgir. Samningur þessi fjallar um nokkrar breytingar á aðalsamningnum frá 1966, sem áður hefur verið breytt með viðauka við aðalsamning 1969 og 1975. Er form hans með svipuðu sniði og áður hefur verið fylgt. Í inngangi er gerð stutt grein fyrir aðdraganda hans og í 1. gr. er fjallað um skýrgreiningar. Í 2. gr. er að finna breytingar á tilteknum ákvæðum í VI. kafla aðalsamningsins um skatta og gjaldskyldu. Er þar tekið á nokkrum atriðum, sem orðið hafa að ágreiningsefni milli aðila, og þá með framtíðarlausn í huga, en ekki uppgjör vegna liðins tíma. Í mgr. 2.01 er sett ný regla um afskriftir á mengunarvarnarbúnaði við núverandi kerskála álversins. Er búnaði þessum áætlaður sérstakur afskriftatími, eins og endurskoðendur ríkisstj. töldu eðlilegt, en hins vegar er hann hafður mun styttri en afskriftatími verksmiðjunnar, sem um var samið í öndverðu, og styðst það við eðlileg sjónarmið. Í mgr. 2.02 og á fylgiblaði er gerð töluleg grein fyrir stöðu þessara afskrifta. Jafnframt er heimilað um gengistöp að byrjað sé að afskrifa þau á því ári er þau verða til og er það í samræmi við þau sjónarmið sem fylgt hefur verið í íslenskum skattalögum á síðari árum. Í mgr. 2.03 er heimilað með breytingu á mgr. 27.03(d) að ÍSAL geti leiðrétt framlög í varasjóð innan hinna leyfilegu marka (20% af nettótekjum) ef breyting eigi sér stað á þeim tekjum, sem skattur er reiknaður af, eftir að þær eru upphaflega taldar fram. Þessi regla er í fullu samræmi við þær reglur sem fylgt hefur verið við almenna skattlagningu fyrirtækja hér á landi. Í mgr. 2.04 er gerð veruleg breyting á mgr. 29.05– 29.07, er fjalla um framtal og endurskoðun á tekjum ÍSALs. Er nú kveðið á um skyldubundna árlega endurskoðun á reikningum ÍSALs, í stað þess að hún var áður valkvæð og ekki framkvæmd reglulega, t.d. ekki fyrir árin 1978 og 1979, svo undarlegt sem það kann nú að virðast. Af þessari breytingu leiðir að ekki á að þurfa að koma til afturvirkrar endurskoðunar á framleiðslugjaldinu, eins og um var að ræða vegna áranna 1976–1979, þegar árleg endurskoðun fór ekki fram. Er því einnig svo á kveðið, að afturvirkar aðgerðir af því tagi eigi ekki að koma til, þannig að ekki sé unnt að vefengja framleiðslugjald ÍSALs eftir á, nema endurskoðun hafi farið fram fyrir tilskilinn endurskoðunartíma (t. sept. næsta árs). Í mgr. 2.05 og 2.06 eru gerðar orðalagsbreytingar vegna tilfærslu ákvæða í mgr. 29.05 og 29.06. Í mgr. 2.07 er samið um nýjan stofn skattinneignar ÍSALs samkvæmt mgr. 29.09 í aðalsamningnum, sem leiðir af hinni umsömdu lækkun inneignarinnar vegna ákvæða sáttargerðarsamningsins. Einnig er þar um samið að skuldajöfnuð vegna skattinneignarinnar skuli jafnan miða við 1. febr. árs hvers. Í mgr. 2.08 er kveðið svo á með breytingu á mgr. 33.01 í aðalsamningnum að ekki skuli lögð á viðurlög vegna framleiðslugjalds ÍSALs í sambandi við endurskoðun sem um ræðir í mgr. 29.06 og 29.07, þ.e. hina árlegu endurskoðun samkvæmt þeim greinum vegna ákvörðunar á nettótekjum félagsins. Hér er fyrst og fremst átt við að ekki komi til álita að beita viðurlögum hliðstæðum við þau, sem um ræðir í 106. gr. tekjuskattslaga, vegna galla eða vöntunar á framtali. Enda þótt þessi viðurlög séu talin eðlilegur þáttur í almennum tekjuskattslögum eiga þau ekki vel við um aðila eins og ÍSAL af ýmsum ástæðum, ekki síður eins og ákvæðum aðalsamningsins um greiðslu og uppgjör framleiðslugjaldsins verður nú breytt. Í fyrsta lagi er framleiðslugjald ÍSALs ekki hreinn tekjuskattur og þannig ekki með öllu sambærilegt. Í öðru lagi er ÍSAL aðili. sem sætir sérstökum framtalsreglum og sérstakri endurskoðun, en venjuleg viðurlög eru ætluð til aðhalds gagnvart hinum ótiltekna hópi skattborgara þar sem útilokað er að skattyfirvöld geti endurskoðað hjá hverjum og einum. Og í þriðja lagi er m.a. á það að lita, að hin árlega athugun á nettótekjum ÍSALs er að verulegu leyti gerð til samanburðar og leiðréttingar á skatti, sem félagið er þegar búið að greiða þegar athugun fer fram, en ekki til skattálagningar frá grunni. Má í því sambandi vísa til ákvæðanna um greiðslu skatts samkvæmt grunntaxta við útskipun áls og skatts samkvæmt leiðréttum taxta snemma á næsta ári, auk þess sem áður var nefnt um skuldajöfnuð vegna skattinneignar. Á hinn bóginn er þessu nýja ákvæði ekki ætlað að taka til þess, hvað gera ætti ef ÍSAL gerist sekt um sviksemi í framtali tekna, og í samningum aðila hefur aldrei komið til umræðu að slíki atferli kæmi til greina. Í því tilviki væri komið út fyrir svið venjulegra viðurlaga og inn á svið refsinga og um þær mundi þá fara eftir almennum hegningarlögum. Í 3. gr. viðaukans er gerð breyting á ákvæðum mgr. 49.01 um gildistíma aðalsamningsins til samræmis við breytingu á 15. gr. rafmagnssamnings, er um ræðir í grg. um hann. Er hún í því fólgin að ekki þurfi að taka endanlega ákvörðun um tíu ára framlengingu samninganna í síðara skiptið, sem hún kemur til greina, fyrr en sex mánuðum fyrir valdag, þ.e. eftir að fyrir liggur hvaða orkuverð muni eiga að gilda fyrir það tímabil. Í 4. gr. viðaukans er gerð breyting á ákvæðum 22. gr. aðalsamningsins um hluti og hluthafa í ÍSA L. Í fyrsta lagi er Alusuisse heimilað að selja þriðja aðila allt að 50% af hlutafé ÍSALs í stað 49% áður og skilgreiningu samningsins á „minnihluta hluthafa“ í mgr. 1.01 (g) breytt í samræmi þar við í „samþykktan hluthafa“. Ráðstöfun af þessu tagi verður að öllu leyti háð samþykki ríkisstj., sem yrði frjálst að setja hvers konar skilyrði í þessu sambandi, eins og um ræðir nánar í mgr. 22.03. Jafnframt er bætt við aðalsamninginn nýrri mgr. 22.04, þar sem Alusuisse er heimilað að framselja hlutabréf í ÍSAL til dótturfyrirtækja í einkaeign sinni, þ.e. til lögaðila, þar sem Alusuisse á 100% hlutafjár eða eignaraðildar. Tekið er fram að Alusuisse ábyrgist réttar og skilvísar efndir slíks aðila á skuldbindingum gagnvart ríkisstj., Landsvirkjun og Hafnarfjarðarkaupstað, eftir því sem við á hverju sinni. Þessi ákvæði 4. gr. eru sett í framhaldi af mgr. 3.3 í bráðabirgðasamningnum frá 1983. Jafnframt þeim er gert ráð fyrir breytingu á ákvæðum í stofnsamningi og samþykktum ÍSALs á fskj. C með viðaukanum. Í 5. og 6. gr. viðaukans er fjallað um tengsl hans við hina viðaukana og þá fylgisamninga aðalsamningsins, sem þeir breyta, svo og tengslin við gildandi aðalsamning. I mgr. 6.02 er svo fjallað um gildistöku viðaukans í samræmi við þau sjónarmið sem lýst var í upphafi grg. Þá vil ég víkja hér að viðauka við aðstoðarsamning er snertir rekstur ÍSALs. Á fskj. B með viðaukanum við aðalsamning er gerð breyting á ákvæðum mgr. 2.03 (e) í aðstoðarsamningi milli Alusuisse og ÍSALs, þar sem fjallað er um tæknilega aðstoð hins fyrrnefnda við innkaup á hráefnum og öðrum aðföngum handa hinu síðarnefnda. Hefur grein þessi verið mjög til umræðu í deilumálum aðila vegna ákvæða hennar þess efnis, að Alusuisse skuli jafnan leitast við að tryggja að ÍSAL geti fengið þessi aðföng með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru. Með breytingu þessari er það gert ótvírætt, að umrædd ákvæði 2.03 (e) um „bestu skilmála“ eigi við í þeim tilvikum. þegar Alusuisse veitir ÍSAL aðstoð sem ráðgjafi við innkaup hjá þriðja aðila, en ekki þegar það er sjálft að selja ÍSAL hráefni frá fyrirtækjum innan samsteypunnar. Frá sjónarmiði Alusuisse skiptir þessi túlkun ákvæðisins ekki aðeins máli gagnvart ríkisstj., heldur einnig gagnvart hugsanlegum samstarfsaðila í ÍSAI. samkvæmt hinum nýju ákvæðum þar um, og hefur fyrirtækið því lagt áherslu á að fá aðstoðarsamningnum breytt að þessu sinni. Eftir sem áður verður það mgr. 27.03 í aðalsamningnum, um hlutlægan mælikvarða á viðskiptaháttum milli óháðra aðila, sem geymir aðalákvæðin um mat á viðskiptum Alusuisse og ÍSALs. Við það mat er það meginálitaefni, hvaða viðskipti óháðra aðila séu sambærileg við viðskiptin hjá ÍSAL, og á það álitaefni getur reynt með svipuðum hætti hvort sem aðstoðarsamningnum er breytt eða ekki. - Gert er annars ráð fyrir að reglur mgr. 27.03 verði meðal þeirra atriða, sem til umræða komi í framhaldsviðræðum aðilanna um skattamál, sem fyrirhugaðar eru. Um rafmagnssamninginn vil ég segja að útlistun á honum og umsögn um hann er að finna í fskj. frá forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar. Á þessi atriði vil ég drepa: a. Orkuverð verður í framtíðinni breytilegt þannig að grunnverð verður 15 mill á kwst. Verðið breytist í samræmi við vísitölu álverðs, þó þannig að orkuverðið verður aldrei undir 12.5 mill á kwst. og ekki yfir 18.5 mill á kwst. Vísitalan er reiknuð út frá hreyfingum fjögurra álverða, sem nákvæmlega eru skilgreind í rafmagnssamningnum. b. Ný grein kveður svo á um að á fimm ára fresti geti hvor aðili um sig óskað eftir endurskoðun á samningunum, ef átt hafa sér stað ófyrirsjáanlegar og óhagstæðar breytingar á aðstæðum, sem leiða til röskunar á jafnvægi samningsins og harðréttis fyrir aðila, eins og það er orðað. c. Ef annar hvor aðilinn neitar að verða við ósk um viðræður um endurskoðun má skjóta slíkri neitun til úrskurðar gerðardóms, sem taka verður afstöðu til þess, hvort breyttar forsendur liggi fyrir þannig að aðilum beri að hefja viðræður um endurskoðun samningsins. Ef slíkar viðræður leiða ekki til niðurstöðu, þá má skjóta þeim ágreiningi til gerðardóms. d. Hinar nýju breytingar á rafmagnssamningnum taka gildi um leið og þriðji viðauki við aðalsamning ríkisstj. og Alusuisse, þ.e. að fenginni staðfestingu Alþingis. e. Gildistími hins nýja orkuverðs er 20 ár, þ.e. frá því nú og þar til 35 ár eru liðin frá fyrsta afhendingardegi rafmagns, enda hafi aðalsamningurinn verið framlengdur frá 1994 til 2004. Að þeim tíma loknum getur hann framlengst um tíu ár til viðbótar ef aðalsamningurinn er þá framlengdur. Komi til slíkrar framlengingar skal samið um nýtt rafmagnsverð ef ósk kemur fram um það af hálfu annars hvors aðilans. Í samningunum er að finna ákvæði um viðmiðun við ákvörðun nýs rafmagnsverðs sem eru hagstæð Landsvirkjun. Fimm ára endurskoðunarreglan gildir einnig á þessum síðustu tíu árum aðalsamningsins. Ég vil þá aðeins víkja að umsögn Landsvirkjunar um hinn nýja rafmagnssamning. Segir svo í þeirri umsögn, með leyfi forseta: „Veigamesta breytingin á rafmagnssamningnum snertir orkuverðið, en hún felur í sér u.þ.b. tvö- til þreföldun á því orkuverði frá ÍSAL sem Landsvirkjun bjó við áður en bráðabirgðasamningur ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse gekk í gildi þann 23. sept. 1983. Til þess að lýsa því frekar hvaða áhrif þetta hefur á tekjur Landsvirkjunar er vísað til meðfylgjandi myndar, sem hér er birt, sem sýnir samanburð á orkuverði samkvæmt núverandi samningi og því orkuverði sem áætlað er að hinn nýi samningur færi Landsvirkjun. Samanburðurinn sýnir rauntölur frá ársbyrjun 1979 og áætlun um framtíðarorkuverð sem byggjast á spám frá Chase Econometrics og sérfræðingunum James Kings og Robin Adams. Spáin, sem sýnd er á myndinni, er nokkurn veginn meðaltalið af áðurnefndum spám. Eins og lesa má af meðfylgjandi mynd eru helstu niðurstöður þessar: 1. Viðbótartekjur Landsvirkjunar frá ÍSAL skv. nýja samningnum á tímabilinu 1985–1989 eða næstu fimm ár áætlast tæpar 2.100 millj. kr. á öllu tímabilinu eða um 415 millj. kr. á ári að jafnaði. 2. Viðbótartekjur Landsvirkjunar skv. nýja samningnum og bráðabirgðasamningnum áætlast u.þ.b. 2.230 millj. kr. fram til ársloka 1989. 3. Til þess að átta sig betur á þýðingu nýja samningsins hefur einnig verið reiknað út hvað hann hefði gefið í aðra hönd miðað við raunverulega þróun í verðlagningu á áli og sést þá að orkuverðið hefði sveiflast milli 12.5 og 16.5 milla á kwst. á tímabilinu 1979 fram til þessa dags. Meðalorkuverð í Evrópu til álvera er nú talið á bilinu 14-15 Bandaríkjamill á kwst. og í Noregi er það nú um og innan við 9 Bandaríkjamill á kwst., en Noregur er einmitt það land sem Alusuisse hefur einna helst talið að ætti að miða við í samkeppnisaðstöðu ÍSALs. Orkuverð í Norður-Ameríku til álvera er töluvert hærra en í Evrópu eða um 20 mill á kwst., en nú á allra síðustu tímum hafa nokkur helstu raforkufyrirtæki þar boðið upp á verulega verðlækkun raforku, tímabundið, meðan áliðnaðurinn er í þeirri kreppu sem nú stendur yfir. Þá hafa sérfræðingar þeir, sem komið hafa við sögu við undirbúning samningaviðræðna við Alusuisse, komist að þeirri niðurstöðu að samkeppnisaðstaða ÍSALs væri með þeim hætti að orkuverð hér þyrfti að vera um 4 Bandaríkjamillum á kwst. lægra miðað við Evrópu og um 5 millum á kwst. lægra miðað við Norður-Ameríku til þess að ÍSAL stæði fjárhagslega jafnfætis sambærilegum bræðslum á þessum svæðum. Hinn nýi samningur gerir einnig ráð fyrir því að aðilar hafi möguleika á að opna samninga á fimm ára fresti hvað varðar orkuverð og afhendingarskilmála. Er hér um nýmæli að ræða, þar sem ekkert slíkt ákvæði hefur áður verið fyrir hendi í rafmagnssamningi Landsvirkjunar og ÍSALs. Eru hin nýju ákvæði hér að lútandi mjög mikilvæg fyrir Landsvirkjun, þar sem þau veita fyrirtækinu æskilegan rétt til opnunar samninga ef tilteknar aðstæður eru fyrir hendi. Upphaflegi rafmagnssamningurinn gerir ráð fyrir því að hann gildi í 25 ár, þ.e. til ársins 1994, en sé síðan tvívegis framlengdur um tíu ár í senn, þannig að hann fylgi hugsanlegum framlengingum ríkisstj. eða Alusuisse af því tagi á aðalsamningnum. Komi til slíkra framlenginga er heimilt að endurskoða rafmagnsverðið eftir ákveðnum reglum með hliðsjón af þróun álverðs í Noregi og heimsmarkaðsverði á áli. Í drögunum að þriðja viðauka rafmagnssamningsins er gert ráð fyrir 20 ára samningstíma með áðurnefndum ákvæðum varðandi breytingar á orkuverði á fimm ára fresti, svo og möguleika á tíu ára framlengingu á þann hátt sem greinir frá í lið 3 í grg. hér að framan. Komi til slíkrar framlengingar gilda þargreindar verðbreytingareglur, sem telja verður að séu Landsvirkjun hagstæðari en þær sem fyrir eru. Samkvæmt þriðja viðaukanum getur samningurinn skv. þessu gilt til 1. okt. árið 2004 eða til 1. okt. árið 2014, komi til umræddrar framlengingar, þ.e. jafnlengi og núverandi samningur getur gilt lengst. Með hliðsjón af framangreindu er það álit okkar“, segja forstjórar Landsvirkjunar, „að samkomulag það sem lögð hafa verið drög að um breytingar á rafmagnssamningi Landsvirkjunar og ÍSALs sé Landsvirkjun mjög í vil og fyrirtækinu til verulegra hagsbóta.“ Ég vildi þá aðeins - og mun nú stytta mjög mál mitt - stikla á höfuðatriðum hinna nýju álsamninga: 1. Gerð er sátt sem tekur til allra deilumála vegna liðins tíma. 2. Sáttin er heildarlausn og felur ekki í sér tilraun til að gera upp í einstökum málum eða fá annan aðila til að viðurkenna ábyrgð eða gildi röksemda hins. 3. Ríkisstj. leysir Alusuisse og ÍSAL undan öllum kröfum vegna liðins tíma og félögin aftur á móti leysa ríkisstj. undan hugsanlegum kröfum. 4. ÍSAL greiðir ríkisstj. 3 millj. dollara í sáttafé. Skattinneign lækkar úr 7 081 071 dollar í 4 081 071 dollar. 5. Sáttargerðarsamningurinn er staðfestur fyrir dómnefndum sem dómsátt, að vísu háð samþykki hins háa Alþingis, eins og margsinnis hefur verið tekið fram. 6. Sáttargerðarsamningurinn er tengdur breytingum á aðalsamningi. 7. Settar eru nokkrar nýjar skattareglur í aðalsamning: a. Sett er ný afskriftaregla um mengunarvarnabúnað (átta ára afskrift). b. Byrja má að afskrifa gengistöp á sama ári. c. ÍSAL má breyta framlagi í varasjóð ef framtölum er breytt. d. Ákveðið er að endurskoðun hjá ÍSAL fari fram árlega en sé óbreytt að öðru leyti. Ekki má vefengja framleiðslugjald ÍSALs eftir á nema endurskoðað hafi verið. e. Ákveðinn er nýr höfuðstóll skattinneignar vegna lækkunar skattinneignar. Leyst er úr ágreiningi um reikning á vöxtum af skattinneign, þ.e. miðað við 1. febr., en þar hafði Alusuisse haldið fram 1. maí. f. Tekin eru af tvímæli um að ekki sé unnt að beita ÍSAL venjulegum skattaviðurlögum eins og ég vék að hér áðan. 8. Alusuisse er heimilað að selja allt að 50% hlutafjár í ÍSAL að áskildu samþykki ríkisstj. 9. Alusuisse er heimilað að selja hlutabréf í ÍSAL til dótturfélaga í einkaeign og verður þá að ábyrgjast efndir af þeirra hálfu. 10. Gerð er breyting á gr. 203 í aðstoðarsamningi rekstri - þess efnis að ákvæði um að reyna að tryggja bestu skilmála gildi í viðskiptum við þriðja aðila. 11. samið er um nýtt orkuverð á bilinu 12.5–18.5 mill í stað 6.4–7.5 milla eftir fyrra samningi og 9.5 milla eftir bráðabirgðasamningi frá liðnu ári. Orkuverð er miðað við álverð innan þessara marka eftir fjórum mismunandi mælikvörðum. 12. Heimilt skuli vera að endurskoða orkuverð og aðra skilmála á fimm ára fresti ef um breyttar aðstæður er að ræða. 13. Hið nýja orkuverð gildir til 1. okt. 2004. í tæp tuttugu ár, að áskildri nefndri endurskoðun. 14. Ef samningar eru framlengdir um tíu ár eftir 1. okt. 2004 verður samið um nýtt orkuverð. Ég hef þá lokið að flytja framsögu mína fyrir þessu mikilsverða máli. Ég vil hér koma á framfæri þakklæti mínu sérstöku til nefndarmanna í samninganefnd um stóriðju, þeirra Jóhannesar Nordals, hv. þm. Gunnars G. Schram og Guðmundar G. Þórarinssonar verkfræðings. Þeir hafa unnið frábært starf að mínum dómi. Ég held þó að á engan sé hallað þó ég taki sérstaklega fram að formaðurinn, Jóhannes Nordal, hefur gegnt lykilhlutverki í þessum viðræðum og frammistaða hans og framlag til þessarar samningsgerðar verður seint að verðleikum metið. Ég vil enn fremur nefna til menn eins og Hjört Torfason, sem er lögfræðilegur ráðunautur iðnrn. í stóriðjumálum og Garðar Ingvarsson hagfræðing. Ég mun nú, virðulegi forseti, leggja til að þegar þessari umr. lýkur verði málinu vísað til 2. umr. og iðnn. Ég fer fram á það að nefndir beggja deilda starfi saman að málinu. Ég hef gert samninganefndarmönnum um stóriðju viðvart um það að þeir yrðu að vera til taks fyrir nefndirnar til þess að þeim gefist kostur á að yfirheyra þá eins og þeim þykir ástæða til og efni standa til. Ég mun fara fram á það við nefndaformenn, sérstaklega nefndarformann þessarar hv. deildar, hv. 4. þm. Vestf., að allir flokkar fái að eiga, ef þeir eiga ekki formlega nefndarmanni á að skipa í viðkomandi nefndum, kost á því að hafa áheyrnarfulltrúa, þannig að alls sé gætt í að gefa öllum flokkum og þeim sem þess óska sem fyllstar upplýsingar um allt innihald og gerð þessara samninga. Ég læt þess auðvitað getið að það er dýr hver stundin í þessu máli, það eru allmiklir fjármunir sem hér er um að tefla. Því fyrr sem við getum náð þessu frv. fram til laga, sem ég vona sannarlega og veit raunar að meiri hluti er fyrir hér á hinu háa Alþingi, þeim mun fyrr kemur hið nýja orkuverð til skjalanna. Hér er um að tefla að lágmarki tæpar 400 þús. kr. á sólarhring, sem okkur munar auðvitað mjög um. En þrátt fyrir þetta tek ég það mjög skýrt fram að ég vil ekki beita neinum óþarfa þrýstingi og engum umfram það sem allir stjórnmálaflokkar geta komið sér vel ásamt um. Ég tek þetta alveg skýrt fram. Og að mönnum gefist eins góður tími til þess að ígrunda þessi mikilvægu mál og þeir kjósa sér. Ég mun í engu falli hafa í frammi neinar ávirðingar í garð eins eða neins um það að mér þyki lopinn teygður þótt þetta frv. verði hér í meðförum hins háa Alþingis einhverjum dögum lengur en ég gerði mér í upphafi vonir um að takast mundi að afgreiða það á. Þetta vildi ég að fram kæmi hér við þessa 1. umr.



Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. hefur gert hér grein fyrir frv. því sem hann flytur fyrir hönd ríkisstj. um gerð nýs samnings milli Íslands og Swiss Aluminium til 20 ára um álbræðsluna í Straumsvík. Það hefur þegar komið fram í fjölmiðlum að við Alþb.-menn erum andvígir þessum samningi og teljum hann betur ekki gerðan. Ástæður fyrir því eru í meginatriðum þessar: Í fyrsta lagi teljum við að verðið, sem samið er um á orkunni, verði áframhaldandi allt of lágt, bendum á að það er töluvert miklu lægra en kostnaðarverð á framleiddri orku í virkjunum Landsvirkjunar og verulega miklu lægra en það meðalverð sem Swiss Aluminium greiðir í álbræðslum sínum víða um heim. Við teljum það í öðru lagi ekki til hagsbóta fyrir Íslendinga að hengja orkuverðið aftan í ríkjandi álverð á hverjum tíma, teljum það afar hæpinn ávinning að tengja þetta tvennt saman og óttumst að afleiðingin verði sú að orkuverðið verði í lágmarki um langt skeið. Í þriðja lagi vörum við við því að gerður sé skuldbindandi samningur um nýtt orkuverð sem ekki er hærra en hér hefur verið lýst til 20 ára með jafnóljósum og flóknum endurskoðunarákvæðum eins og þar er að finna, enda ljóst að vonir um hækkun eftir hálfan áratug, eftir fimm ár, eru vægast sagt mjög hæpnar. Í fjórða lagi teljum við fráleitt með öllu að kröfur vegna skattauppgjörs séu lagðar á hilluna. Við bendum á að verið er að fórna háum fjárhæðum með þessu. Við teljum þetta siðlaust réttarfar að skattgreiðanda sé sleppt við að bera ábyrgð á skattgreiðslum sínum og greiða þær ef honum ber að gera það skv. dómi. Við teljum þetta illt fordæmi fyrir framtíðina. En í fimmta lagi andmælum við því alveg sérstaklega að þessu fyrirtæki sé veittur forgangsréttur að nýrri orku á næstu árum að 80 megawöttum til stækkunar álvers, til að auka afköst þess um 40 þús. tn. Þetta eru þær fimm meginástæður sem við berum fram til rökstuðnings þeirri skoðun okkar að fella beri þetta frv. Álsamningurinn var mikið hitamál hér á Alþingi fyrir 18 árum þegar frv. um samninga við Swiss Aluminium var samþykkt veturinn 1966. Við Alþb.menn vorum algjörlega andvígir þessari samningsgerð, við vöruðum við henni. Í umr. hér á Alþingi, bæði hér í Ed. og Nd., bentum við á að í fyrsta lagi væri orkuverðið allt of lágt. Það var þá ákveðið 3 mill sem var þá þegar eitthvert lægsta orkuverð sem finnanlegt var í veröldinni. Hvergi hafði Swiss Aluminium á þeim tíma komist yfir slíkan happafeng að semja um svo lágt orkuverð sem þá var gert, árið 1966. Sérstaklega er mér minnisstætt að strax daginn eftir að samningurinn var undirritaður hélt forstjóri Swiss Aluminium fréttamannafund hér í Reykjavík og skýrði þá umbúðalaust frá því að þeir hefðu hvergi í veröldinni komist yfir samning um jafnlágt orkuverð eins og þarna var verið að gera. Hann hældist um og gat svo sannarlega haft efni á. Við Alþb.-menn vorum einnig andvígir því að verksmiðja yrði reist hér á Íslandi sem væri alfarið í eigu erlends auðhrings. Við óttuðumst það að þetta fyrirtæki félli illa inn í íslenskt atvinnulíf. Hér væru á ferðinni risi sem mundi byggja sitt borgríki hér. Það voru einnig gagnrök okkar í þessu máli að í þessu borgríki áttu ekki að gilda íslensk skattalög. Í þessu borgríki áttu íslenskir dómstólar ekki að hafa dómsvald. Í fjórða lagi andmæltum við því alveg sérstaklega að hér væri reist verksmiðja án nokkurra mengunarvarna. Það var satt best að segja þá þegar nokkuð einstætt í veröldinni að verksmiðja væri byggð án þess að nokkuð væri hugsað um mengunaráhrif frá henni. Þessu var alveg sérstaklega andmælt hér á Alþingi og einn af samþingsmönnum mínum í Alþb., Alfreð Gíslason læknir, hélt hér langa ræðu og varaði við því heilsutjóni sem menn gætu hlotið af verksmiðjurekstri þar sem ekki væri gætt mengunarvarna. En á aðvaranir hans var ekki hlustað. Það leið langur tími áður en annarra flokka menn, menn úr öðrum flokkum en Alþb., tóku undir þá kröfu að komið yrði upp fullkomnum mengunarvörnum við álbræðsluna í Straumsvík. Í kringum 1970 hafði þó tekist að sýna fram á með skýrslum bæði lækna og heilbrigðissérfræðinga að starfsmönnum í álverinu stafaði veruleg hætta af starfsemi þess. Þar reyndust veikindi tíðari en í öðrum verksmiðjum og komu fram greinilegir atvinnusjúkdómar. Magnús heitinn Kjartansson, sem var iðnrh. sumarið 1971, tók þetta mál sérstaklega til meðferðar. Hann lét gera úttekt á heilsufræðilegum áhrifum á starfsemi verksmiðjunnar og á grundvelli hennar hótaði hann álbræðslunni að hann mundi taka einhliða ákvörðun, sem fæli í sér fyrirskipun til verksmiðjunnar að setja upp mengunarvarnir, ef ekki næðist samkomulag um þetta efni og ef þeirri fyrirskipun væri ekki hlýtt þá yrði verksmiðjunni lokað. Það fór svo að þá fyrst þegar þeim var sýnd full harka gáfu þeir sig og samþykktu að setja upp hreinsitæki við álverksmiðjuna í Straumsvík. Þessi hreinsitæki áttu að koma árið 1973, árið eftir, en það dróst að þau væru sett upp. Býsna lengi létu menn kyrrt liggja vegna þess að á hverju árinu var því haldið fram að uppsetning hreinsitækjanna væri alveg á næsta leiti. Menn sýndu ótrúlegt langlundargeð, voru ótrúlega þolinmóðir, treystu á loforð álbræðslunnar. En hvað halda menn svo að hafi liðið mörg ár frá því að hreinsitækin áttu að vera komin upp samkvæmt loforði svissnesku álherranna og þangað til þeir efndu loforðið? Það leið tæpur áratugur, það liðu níu ár. Ég hef nefnt þetta hér í upphafi ræðu minnar sem dæmi, reyndar bara eitt af mörgum dæmum, um það hvernig viðskipti Íslendinga við þessa eigendur Swiss Aluminium hafa reynst. Á fyrri hluta seinasta áratugs, áttunda áratugsins, var það ljósara með hverju árinu sem leið að samningurinn um orkuverðið varð óhagstæðari með hverju árinu sem leið og var hann þó býsna óhagstæður í öndverðu. Ástæðan var einkum sú að olíukreppa skall yfir á árinu 1973 og beint í kjölfar hennar veruleg alþjóðleg verðbólga, sem hafði í för með sér mikla verðrýrnun allra eða vel flestra mynteininga, vissulega mismunandi eftir því hvaða mynt átti í hlut. En sú myntin, sem hér skipti mestu máli, þ.e. dollarinn, varð ekki síst fyrir barðinu á þessari alþjóðlegu þróun og rýrnaði verulega með hverju misserinu og hverju árinu. Raunverðið á orkunni var mjög lágt í upphafi en það snarlækkaði á þessum árum. Þá sannaðist það, sem við Alþb.-menn höfðum varað við, að það reyndist býsna erfitt fyrir Íslendinga að sækja rétt sinn samkvæmt þeim samningi sem gerður hafði verið. Þrátt fyrir þessa þróun var ekki veruleg sóknarstaða komin í málinu. Þáverandi iðnrh. Magnús Kjartansson hóf þó viðræður við Swiss Aluminium um endurskoðun orkuverðsins en ekki gekk vel að fá þá til að skilja nauðsyn þess. Svo urðu stjórnarskipti á árinu 1974 og áfram héldu þessar viðræður undir forustu nýs iðnrh. dr. Gunnars Thoroddsen. Eftir býsna langar samningaviðræður fékkst þó að lokum niðurstaða í þessar viðræður hinn 10. des. 1975 þar sem varð samkomulag um hærra verð á orkunni. Orkuverðið hækkaði úr þeim 3 millum - en eins og kunnugt er er 1 mill þúsundasti hluti úr Bandaríkjadollar - í 6–61/2 mill. Sú hækkun varð á árabilinu frá því að samningurinn var gerður, en hann gekk í gildi 12. júní 1976, og var komin að fullu til framkvæmda á árinu 1980. Þetta þótti mönnum vafalaust býsna jákvæð þróun, að orkuverðið skyldi hækka úr 3 í 6–61/2 mill á þessum árum. En þeir vöruðu sig ekki á því að það fylgdi böggull skammrifi. Það reyndist sem sagt vera svo að enn einu sinni voru samningamenn Swiss Aluminium klókari og undirförlari en menn höfðu áttað sig á. Þessi samningur varð til lítils happs fyrir Íslendinga. Það var nefnilega ákveðið í þessum samningi að breyta samhliða ákvæðum um skattgreiðslur álversins. Afleiðing þeirrar samningsgerðar var bersýnilega þegar horft er til baka óhagstæðari skattareglur en áður höfðu gilt. Þessar óhagstæðu skattareglur gleyptu bókstaflega talað allan ávinninginn af þeirri orkuverðshækkun sem fékkst á árabilinu 1975–1981. Í þessu sambandi nægir að benda á rauntölur um orkuverð og skattgreiðslur á þessu árabili. Staðreynd er að framleiðslugjaldið, sem Swiss Aluminium greiddi, minnkaði um upphæðir sem voru nokkurn veginn jafnháar á öllu þessu tímabili og nam allri hækkuninni á raforkuverðinu. Ef ég man rétt var þarna um 13 milljarða gamalla kr. að ræða. Strax eftir að Alþb.-maður settist í sæti iðnrh. öðru sinni, haustið 1978, var hafist handa um rannsókn og úttekt á málefnum álversins. Vissulega þurfti að leggja í það gífurlega vinnu að komast til botns í þeirri svikamyllu sem álhringurinn hafði ástundað um árabil. En ég held að enginn geti haldið öðru fram en að þar væri um að ræða mjög vandaða rannsókn sem fram fór undir forustu Inga R. Helgasonar á vegum iðnrn. Þessi rannsókn beindist sérstaklega að verðlagningu álbræðslunnar á súráli og öðrum aðföngum til verksmiðjunnar og á þeim bókhaldskúnstum auðhringsins sem seinna hlutu nafnið hækkun í hafi. Ég held að í þessu sambandi sé ekki úr vegi að rifja upp fyrir hv. alþingismönnum í hverju svonefnd hækkun í hafi var fólgin. Eins og kunnugt er rekur Swiss Aluminium fyrirtæki og verksmiðjur víða um heim. Fyrirtækið græðir fé í mörgum löndum, mikið fé, og enginn fær gert við því. Það er ekki málið. En þetta fyrirtæki á dótturfyrirtæki hér á landi, svonefnt ÍSA L. Þetta fyrirtæki ásamt Swiss Aluminium er að sjálfsögðu skuldbundið til þess að upplýsa skattayfirvöld hér á landi um raunverulegan hagnað af rekstri ÍSALs og síðan að greiða skatta í samræmi við þennan hagnað. Í samningnum sem gerður var á sínum tíma var gert ráð fyrir því að Swiss Aluminium annaðist kaup á aðföngum til ÍSALs, þ. á m. á súráli, og keypti síðan alla framleiðslu ÍSALs aftur og seldi í öðrum löndum. Ég þarf ekki að segja neinum hv. alþm. að með þessu öðlast Swiss Aluminium alveg sérstaklega þægilega aðstöðu til að hagræða innkaupsverði á súráli og svo aftur söluverði á fullunnu áli frá álbræðslunni. Þetta var þægileg aðstaða fyrir Swiss Aluminium en ekki að sama skapi þægileg staða fyrir íslensk skattyfirvöld. En svona var það, þannig var um þetta samið. Þetta var að sjálfsögðu mjög gagnrýnt á sínum tíma. En samkvæmt gildandi samningi bar Swiss Aluminium og álbræðslunni skylda til að upplýsa á hvaða verði súrálið væri raunverulega keypt. Og það er þarna sem svikin komu fram. Það er þarna sem þeir brugðust skyldum sínum. Þeir neituðu að gefa upp raunverulegar tölur. Það var þess vegna sem iðnrn. sendi fulltrúa sinn Inga R. Helgason í sérstaka ferð til Ástralíu til að komast á snoðir um það, hvert væri söluverð súrálsins þegar það færi frá Ástralíu. sem sagt að reyna að sannreyna hvernig þeir hagræddu innkaupsverðinu þaðan. Það var einmitt þetta, sem Ingi R. Helgason sýndi fram á og síðan margir sérfræðingar í kjölfar þess, að útsöluverðið í Ástralíu, verðið á vörunni þegar hún færi frá Ástralíu. var miklu lægra en verðið sem gefið var upp þegar varan kom hér til Íslands. Þetta er það sem kallað var hækkun í hafi. Á tímabilinu frá 1974 til miðs árs 1981 borgaði ÍSAI. móðurfyrirtæki sínu Alusuisse 47 millj. dollara hærra verð fyrir súrálið en Alusuisse keypti það af Gove Aluminia Ltd. í Ástralíu. Ég bið menn að athuga að þetta var hærri fjárhæð en samanlögð raforkukaup álversins á þessum sama tíma. Hækkunin í hafi nam sem sagt hærri fjárhæðum en allt orkuverðið sem féll í hlut Landsvirkjunar á þessu tímabili. Svo tala menn um það fyrr og nú eins og hér sé eitthvert smámál á ferðinni, eitthvert mál sem í raun og veru skipti engu máli í þessu sambandi og best sé bara að fá út úr heiminum sem allra fyrst. Þetta þýddi að ríkissjóður varð af miklum tekjum, álverið leyndi skattstofnum sem þessu nam og slapp við skatta að fjárhæð í kringum 10 millj. dollara. Það var þess vegna sem fjmrn. ákvað í minni tíð að endurákvarða framleiðslugjald ÍSALs aftur í tímann. Þetta var gert þrívegis fyrir tímabilið 1976–1980, í sept. 1981, des. 1982 og 18. apríl 1983. Með þessari ákvörðun fjmrn. var krafist greiðslu á viðbótarsköttum. áföllnum vöxtum ásamt viðurlögum fyrir 1. maí, að viðlögðum lögtaksaðgerðum. Eins og hæstv. ráðh. hefur þegar rakið vísaði Alusuisse málinu í alþjóðlegan gerðardóm með bréfi dags. 29. apríl 1983. Íslensk stjórnvöld féllust þá á það - þetta var sem sagt í fyrri stjórn - fyrir sitt leyti að málið gengi til gerðardóms með bréfi dags. 9. maí 1983. Ég vil í þessu sambandi minna á að það var ekki aðeins við kaup á súráli frá Ástralíu sem Swiss Aluminium beitti þessum óheiðarlegu aðferðum - það vil ég segja alveg afdráttarlaust að þær eru, vegna orða hæstv. iðnrh. hér áðan. Swiss Aluminium hefur allan tímann ástundað þá aðferð að selja sjálfum sér álið frá álbræðslunni á lægra verði en hægt hefur verið að fá það á á almennum markaði. Swiss Aluminium hefur beitt nákvæmlega sömu aðferðum við kaup á svonefndum anóðum sem er eitt dýrasta hráefni sem notað er í álbræðslunni. Ég minni á að hið virta breska endurskoðunarfyrirtæki Coopers & Lybrand hefur staðfest þetta. En ég minni líka á að í svari við fsp. Hjörleifs Guttormssonar fyrir tæpum mánuði síðan, þ.e. 23. okt. s.l., upplýsti hæstv. iðnrh. að endurskoðendurnir Coopers & Lybrand, sem eru sem sagt endurskoðendur iðnrn. hefðu komist að þeirri niðurstöðu nýlega við endurskoðun á ársreikningum ÍSALs fyrir árið 1983 að, eins og kom fram í svari ráðh., leiðrétta bæri ársreikning fyrirtækisins ÍSALs um 9.6 millj. Bandaríkjadala eða um 326 millj. íslenskra kr. fyrir þetta ár, árið 1983. Sem sagt. það eru bara fáeinar vikur síðan hæstv. ráðh. upplýsti hér á Alþingi að samkvæmt útreikningum Coopers & Lybrand héldi Swiss Aluminium uppteknum hætti. Það lét ekki við það sitja að svindla á Íslendingum á árabilinu milli 1975 og 1981. Það lét ekki staðar numið eftir að málið hafði verið kært til alþjóðlegs gerðardóms. Það hefur haldið áfram, það heldur þessu áfram enn þann dag í dag og mun væntanlega halda þessu áfram enn um nokkurt skeið. Ég vil því segja að þeir, sem eru nú að semja við svissneska álhringinn um nokkra hækkun á orkuverði til álbræðslunnar, eru fyrst og fremst að hirða uppskeruna af starfi iðnrh. í fyrri stjórn og samverkamanna hans. Þeir eru að hirða uppskeruna af því sem Hjörleifur Guttormsson sáði til á sínum tíma. En gallinn er bara sá að akurinn hefur verið harla illa hirtur seinasta eitt og hálfa árið, tíminn hefur verið illa nýttur og uppskeran er því harla léleg og aðeins hálf að vöxtum miðað við það sem gæti verið ef vel hefði verið á málum haldið. Það er það hörmulegasta við þennan samning að hið gífurlega starf sem fólst í því að afhjúpa hækkun í hafi er að engu gert. Auðhringurinn á að sleppa með að borga ákveðna upphæð, 100 millj. kr. í eitt skipti fyrir öll, en það er aðeins brot af þeirri fjárhæð sem honum ber að greiða skv. niðurstöðum endurskoðunarfyrirtækisins Coopers & Lybrand. Ég hef sagt í fjölmiðlum að upphæðin 100 millj. sé aðeins 1/3 af þeim kröfum sem gerðar voru fyrir gerðardómi. En ég vil vekja á því athygli að til viðbótar koma svo kröfur sem hefði átt að gera vegna áranna 1983 og 1984. Hæstv. ráðh. hefur einmitt nýlega upplýst að þar eru engar smáupphæðir á ferðinni til viðbótar. Eins og ég var að enda við að lesa áðan ber að leiðrétta ársreikninga fyrirtækisins ÍSALs um tæpa 10 millj. Bandaríkjadala til viðbótar. Þá væri heildarleiðréttingin komin upp í 60 millj. Bandaríkjadala og þá er eftir að telja með árið 1974. Hæstv. ráðh. upplýsti áðan, og raunar kemur það fram í frv., að þessa upphæð, eitt hundrað millj. kr., ætti að færa á skattreikning fyrirtækisins. Sem sagt, þegar fyrirtækið er búið að hafa aðstöðu til þess í átta ár að safna innistæðum á skattreikningi með blekkingum í bókhaldi þá er aðeins tekið brot af því sem fyrirtækið skuldar okkur raunverulega vegna þessara skattablekkinga og það er fært inn á þennan stóra skattreikning með þeim afleiðingum að sjálfsögðu að hann lækkar lítillega. En sennilega verður aldrei um að ræða að þessi upphæð komi nokkurn tíma í kassann hjá hæstv. fjmrh. Albert Guðmundssyni. Þessi afgreiðsla málsins er þeim mun furðulegri þegar fyrri yfirlýsingar hæstv. iðnrh. eru hafðar í huga. Við þurfum ekki að fara lengra aftur í tímann en bara fram á s.l. vor þegar umr. urðu hér á Alþingi um álmálið. Það mun hafa verið í maímánuði 1983 -  „Og til þess að taka af allan vafa strax liggur það fyrir - og það veit hv. þm. - að kröfur okkar nú, mínar eða ríkisstjórnarinnar skulum við segja, eru óbreyttar um að endurákvörðun framleiðslugjaldsins verði staðfest." Þetta sagði hæstv. ráðh. fyrir bara nokkrum mánuðum síðan hér á Alþingi. Og hann bætti við: „Það lá alveg ljóst fyrir að ég gat aldrei sætt mig við neina niðurstöðu í þessum málum nema þá sem gæti talist dómur eða dómsígildi, það vil ég leggja áherslu á. Það kom aldrei til greina þótt eftir væri leitað að ég væri til viðræðna um samninga um þessi deiluatriði.“ Það eru bara örfáir mánuðir síðan hæstv. ráðh. gefur þessa yfirlýsingu hér á Alþingi. Og nú er hann búinn að selja öll deilumálin á einu bretti fyrir eina litla upphæð. Er von að ég spyrji hæstv. ráðh.: Hvað kom yfir hann? Hvað hefur gerst í millitíðinni sem hefur snarsnúið ráðh., eins og ég hef hér lýst? Það er sannarlega ofar mínum skilningi með jafnágætan mann og hæstv. ráðh. er þrátt fyrir allt. Ráðh. ákveður að veita Alusuisse syndakvittun á einu bretti og er þar með að sjálfsögðu að mælast til þess að svikamyllan fái að halda áfram, ekkert verði gert í málum sem snerta árið 1983 eða 1984. Hann fer meira að segja fram á að Alþingi leggi blessun sína yfir það. Í öðrum lið sáttargjörðar ríkisstj. við Alusuisse segir svo, með leyfi virðulegs forseta: „ Ríkisstj. samþykkir að leysa Alusuisse og ÍSAL, og leysir þau hér með, frá öllum kröfum, hverju nafni sem nefnast, að lögum, eðli máls eða í öðru tilliti, þ. á m. öllum kröfum þegar gerðum fyrir dómnefndunum, sem ríkisstj. hefur nokkru sinni átt, á nú eða getur hér eftir átt eða mundi eiga gegn Alusuisse eða ÍSAL af hvaða atvikum eða orsökum sem er, sem nú eru fyrir hendi eða hafa gerst fram á þann dag, sem greinir hér í upphafi, að undanskildum sérhverjum kröfum sem ríkisstj. kann að eiga í tengslum við framleiðslugjaldsskyldu ÍSALs fyrir árið 1984.“ Á hvað minnir svona texti einna helst? Ég verð að segja alveg eins og er, þegar ég les þennan texta þá minnir hann mig skuggalega á gamlar særingarþulur sem þeir menn fóru með sem gerðu viðskipti við ónefndan mann á ónefndum stað.  „Alusuisse samþykkir að leysa ríkisstj., og leysir hana hér með, frá öllum kröfum, hverju nafni sem nefnast, að lögum, eðli máls eða í öðru tilliti, sem Alusuisse og/eða ISAL getur hér eftir átt eða mundi eiga gegn ríkisstj. af hvaða atvikum eða orsökum sem er, sem nú eru fyrir hendi eða hafa gerst fram á þann dag, sem greinir hér í upphafi, að undanskildum sérhverjum kröfum, sem Alusuisse og/eða ÍSAL kunna að eiga í tengslum við framleiðslugjaldsskyldu ÍSALs fyrir árið 1984.“ Svo kemur hér seinna: „Hvorki þessi sáttargerðarsamningur eða neinir af skilmálum hans né neinar samningaviðræður eða málarekstur í sambandi við hann skulu vera eða verða túlkuð sem sönnun um viðurkenningu af hálfu Alusuisse eða ÍSALs eða ríkisstj. um neina ábyrgð af nokkru tagi, eða um gildi neinna krafna, staðhæfinga eða röksemda, þ. á m. þeirra, sem fram hafa verið færðar fyrir dómnefndunum, eða um haldleysi neinna varna eða andsvara sem höfð hafa verið uppi gegn þeim. Eigi heldur skal sáttargerðarsamningur þessi eða nokkur af skilmálum hans, né neinar samningaviðræður eða málarekstur í sambandi við hann, vera færð fram eða við þeim tekið í sönnunarskyni eða til annarrar notkunar í neinum málaferlum gegn öðrum hvorum aðilanum, nema varðandi gildistöku og framkvæmd sáttargerðarsamnings þessa.“ Það er sannarlega munur á því hvort menn heita Jón eða séra Jón. Það sýndi sig þegar hæstv. ráðh. tók sér fyrir hendur að útskýra hvers vegna lög og réttur ættu ekki að ganga yfir þetta fyrirtæki eins og venjulega þegna þjóðfélagsins. Það er svo sannarlega ástæða til að spyrja í framhaldi af þessu: Geta íslenskir skattþegnar fengið eitthvað hliðstæða meðferð hjá hv. ríkisstj. og Swiss Aluminium hefur nú fengið, að skulda milljónir kr. árum saman vaxtalaust og sleppa svo með að greiða brot af heildarskuldinni? - Og það á að heita greiðsla í eitt skipti fyrir öll og fyrir alla framtíð. Ljóst er að það var Swiss Aluminium mikið keppikefli að losna úr þessum málaferlum. Því gerði hæstv. ráðh. sér góða grein fyrir lengst af. Þess vegna gaf hann yfirlýsingar af þessu tagi sem ég var að vitna til áðan. Hann var sjálfur sannfærður um að síst af öllu mættum við sleppa frá okkur því stóra trompi sem þessi málaferli eru, þeirri sóknaraðstöðu sem í þeim var fólgin. Málareksturinn var undirstaða þess að við gátum hafið þá sókn gegn Swiss Aluminium sem nú hefur dottið niður á miðri leið. Þessi málarekstur var fleinn í holdi hins alþjóðlega auðhrings. Það er ekki sérlega hagstætt fyrir alþjóðlegan auðhring að vera hýddur á almannafæri fyrir bókhaldsblekkingar og undirheimaaðferðir í viðskiptum. Það er nokkuð ljóst miðað við fyrri reynslu að þessi harðvítugi auðhringur hefði aldrei samið um neina hækkun á raforkuverði ef þessi höggstaður hefði ekki verið fundinn á honum. En þeir kaupa sig sem sagt frá frekari málarekstri með hækkun raforkuverðs og 100 millj. kr. syndakvittun. Nú spyrja menn kannske: Er það ekki ávinningur að fá hækkun raforkuverðs? Er hægt að vera á móti því að raforkuverðið sé hækkað? Auðvitað er svarið það að Landsvirkjun bætir hag sinn með hækkuðu raforkuverði og var svo sannarlega kominn tími til. En þar skilur á milli mín og hæstv. ráðh., eða okkar Alþb.manna og ríkisstj., að við hefðum viljað nota tímann talsvert öðruvísi en gert hefur verið seinustu 17 mánuði. Við hefðum viljað hraða sókn á hendur auðhringnum, við hefðum viljað reka auðhringinn á enn frekara undanhald. Við hefðum viljað knýja hann til þess að samþykkja a.m.k. 17–18 mill á kwst. í orkuverð. Í því skyni hefðum við verið reiðubúnir, á sama hátt og Magnús Kjartansson hótaði álhringnum lokun ef hann setti ekki upp hreinsitæki á sínum tíma, að hóta einhliða hækkun orkuverðs og framkvæma þá hækkun ef nauðsynlegt hefði reynst. Ég vil í þessu sambandi minna á að hæstv. iðnrh. hefur unnið að þessu máli með talsvert öðrum hætti en fyrrv. iðnrh. Fyrrv. iðnrh. lagði áherslu á samstöðu um málið og í öllu falli að allir flokkar fengju tækifæri til að fylgjast með því. Flokkur Sverris Hermannssonar, hæstv. iðnrh., fékk allan tímann að eiga fulltrúa í þeim nefndum sem um málið fjölluðu og fylgdist mjög vel með hverju einu sem gert var í þessu máli. En eftir að hæstv. iðnrh. tók við þessum málum hafa önnur vinnubrögð verið viðhöfð. Þingflokkur Alþb. hefur t.d. hvergi komið nærri þessu máli, ekki átt fulltrúa í neinni þeirri nefnd sem undirbúið hefur málið og fengið fréttir af málatilbúnaði með höppum og glöppum. Ég hygg að eitthvað svipað eigi við um fleiri þingflokka, ég þekki það ekki svo nákvæmlega. Staðreyndin er auðvitað sú að það voru núverandi stjórnarflokkar, Framsfl. og Sjálfstfl., sem rufu samstöðuna í þessu máli. Það var Framsfl. sem lét fulltrúa sinn í álviðræðunefndinni segja sig úr nefndinni vegna ágreinings. Það var Guðmundur G. Þórarinsson sem sagði sig úr nefndinni og olli þannig friðslitum um þetta mál. Í kjölfar þess beitti Sjálfstfl., sem var í stjórnarandstöðu, áhrifum sínum á Framsfl. til þess að hér var flutt þáltill. um að taka málið úr höndum þáv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar. Till. var í raun og veru um það að setja hæstv. iðnrh. af. Upp á þessa till. skrifuðu nokkrir þm. þáv. stjórnarflokks, Framsfl. illu heilli. Ekki tókst þessi ásetningur tillögumanna á sínum tíma. En friður var rofinn, samstaða var rofin um málið og það var sannarlega illt spor sem þá var stigið. Við Íslendingar höfum auðvitað fyrst og fremst þurft á því að halda að sköpuð væri sem best samstaða um þetta mál og við stæðum sameinaðir í baráttu við þennan alþjóðlega risa á sama hátt og við reyndum a.m.k. löngum að standa sameinaðir í landhelgisdeilunni á sínum tíma. En þegar ljóst var að Sjálfstfl. hafði lokkað Framsfl. í samvinnu við sig í þessu máli þótti okkur þm. Alþb. við hæfi að við birtum stefnu okkar í þessu máli. Því fluttum við þáltill. hér á Alþingi um leiðréttingu orkuverðs til Íslenska álfélagsins. Í þessari till. var gert ráð fyrir að orkuverðið til álhringsins yrði hækkað einhliða til bráðabirgða upp í 12.5 mill og fyrir árslok 1983 í 15–20 mill eftir nánari ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar og að loknum frekari viðræðum við Swiss Aluminium. En það var að sjálfsögðu gert ráð fyrir því að ef ekki næðust samningar um endurskoðun raforkuverðsákvæðisins fyrir ákveðinn tíma yrði farið í hart og um einhliða ákvörðun yrði að ræða á bilinu 15–20 mill á kwst. sem orkuverðið yrði ákveðið eftir nánari ákvörðun stjórnar Landsvirkjunar. Við lítum því svo á að sú niðurstaða í sambandi við orkuverð, sem hér er verið að semja um og ég ætla að ræða hér svolítið betur á eftir, þ.e. 12.5–14 mill, sem er hið raunverulega innihald þessa samnings fyrst um sinn að því er manni virðist, sé uppgjöf. Það er gefist upp á miðri leið. Við lítum svo á að íslenska ríkisstj. sé nánast að þiggja það sem að henni er rétt. Við lítum svo á að ríkisstj. leggist líka býsna lágt þegar hún lætur hafa sig í það að þiggja það sáttafé sem svo er nefnt og ég hef hér gert að umtalsefni þá makalausu syndaaflausn sem hún hefur samþykkt. En ekki nóg með þetta. Þessi alþjóðlegi auðhringur hefur sannarlega leyft sér að féfletta Íslendinga um árabil. Hann hefur þráast við það árum saman, eins og ég hef hér lýst, að viðurkenna nokkur sanngirnissjónarmið í þessu máli eftir að dollarinn fór að rýrna og beit sig fastan í samningana frá 1966 og 1975 og vildi aldrei tapa einni einustu krónu sem hann hafði náð til sín með samningunum 1966, þrátt fyrir að augljóst væri hverju mannsbarni að allar forsendur fyrir samningunum 1966 voru löngu, löngu brostnar og það viðurkennt út um allan heim. Auðhringurinn varð þar að auki uppvís að stórfelldum bókhaldsblekkingum og fékkst ekki, eins og nú er komið í ljós, til að hækka raforkuverðið raunverulega fyrr en búið var að afhjúpa hann opinberlega. Hann sveikst um að setja upp hreinsitæki í níu ár eins og ég lýsti hér áðan. Þessi mesti syndaselur í íslenskri atvinnusögu fyrr og síðar, sem hefur sannarlega reynst Íslendingum verr en nokkurt annað erlent fyrirtæki sem þeir hafa átt viðskipti við - og er þá mikið sagt þegar rifjuð er upp saga fyrri ára - á, auk þess sem ég hef nú talið, að fá alveg sérstök aukaverðlaun fyrir frammistöðu sína með því að hann fái forgangsrétt að íslenskri orku fram yfir öll önnur fyrirtæki nú næstu árin, allt að 80 mw. til þess að geta aukið afköst verksmiðju sinnar um 50%. Það er vissulega mál út af fyrir sig hvort við eigum að auka erlenda stóriðju í landinu, hvort við eigum að auka við veldi erlendra auðhringa, hvort það sé skynsamlegt og eðlilegt að byggja atvinnulíf Íslendinga upp með þeim hætti. Einhverjir munu nú spyrja þegar stækkun álversins kemur til tals hvaða verð við eigum að fá fyrir orkuna í þetta sinn, hvort enn einu sinni á að láta Íslendinga greiða með væntanlegri orkusölu um langa framtíð. Þegar við erum nú að lofa 80 mw. af orkuforða íslenskra fallvatna erum við þá að endurtaka gömlu söguna frá 1966 sem svo mjög hefur kostað íslenska skattgreiðendur og orkunotendur á liðnum árum? Það á allt eftir að koma í ljós. Nú er mikið talað um erlendar skuldir. Menn hafa þungar áhyggjur af skuldahlutfalli Íslendinga út á við, sem komið er upp í 61%, og menn eru í óða önn ár eftir ár að skera niður allra nauðsynlegustu lántökur með öllum ráðum og með þeim rökum að erlendar skuldir séu orðnar allt of miklar. Menn eiga jafnvel ekkert lánsfé handbært til að lána í annars konar stóriðju, eins og stóriðju í laxeldi, svo ég nefni dæmi, af því að erlendar skuldir eru orðnar svo miklar. Er ekki á slíkum tímum gott að rifja það upp og hafa það í huga að við framleiðum ekki 80 mw. til viðbótar í þágu erlendrar álbræðslu með engum tilkostnaði. Það kostar mikið fé að byggja orkuver sem framleitt getur 80 mw. Ég minni á að Blönduvirkjun sem er 150 mw. er talin kosta um 4 þús. millj. kr. í stofnkostnaði, þ.e. um 26 millj. á hvert mw. 80 mw. mundu þá þýða skuldasöfnun Íslendinga erlendis upp á rúmar 2 þúsund millj. kr. Eins og ég hef þegar minnt á eru erlend lán Íslendinga, langtímalán, komin yfir 60%. Þau voru í árslok 1983 komin í 60.6% og voru þá talin vera um 36 milljarðar kr. Miðað við það skuldahlutfall er það einfaldur þríliðureikningur að þessi nýja fyrirgreiðsla íslensku ríkisstj. við Swiss Aluminium, að lofast til að selja þeim 80 mw. til viðbótar, það eitt mun auka skuldabyrði Íslendinga út á við bersýnilega um a.m.k. 3–4%. Að lokum ætla ég hér að víkja að nokkrum staðreyndum í sambandi við raforkuverðið. Hvers vegna er það að okkar dómi ófullnægjandi? Samningurinn hljóðar upp á 12.5–18.5 mill. En verðið á að breytast í hlutfalli við heimsmarkaðsverð á áli eins og hæstv. ráðh. hefur hér lýst. Vísitala álverðs er hins vegar sett á 100 miðað við meðalverð á tímabilinu 1. jan. 1983 til 30. júní 1984, en það verð er talið hafa verið - og er þá auðvitað um meðalverð að ræða - 64.75 cent á Ibs. Svo einkennilega er til orða tekið í þessu sambandi að talað er um grunnverðið 15 mill. En hvað skyldi álverðið vera núna þegar samningurinn er gerður? Og hvað skyldi orkuverðið vera í samræmi við það? Rétt er að benda á að álverðið núna nær ekki einu sinni þessari vísitölu 100 sem er meðalverðið sem miðað er við í þessum samningum. Það er langtum lægra, sennilega innan við 50 cent á Ibs., ef það er reiknað eftir sama mælikvarða og gert er í þessum samningi. Enda er það staðreynd að orkuverðið, sem á að greiða skv. þessum samningi miðað við þessa nýju viðmiðun, nær ekki einu sinni 13 millum, það er innan við 13 mill, sennilega nær 12.5. Talið er að meðalverðið á orku skv. þessum samningi næstu árin verði alls ekki þessi 15 mill sem menn tala um sem grunnverð og eru að reyna að flagga í tíma og ótíma. Það er viðurkennt hér í þessum plöggum að á næstu árum muni meðalverðið sennilegast vera í kringum 13.7 mill og er sem sagt eins og nú standa sakir innan við 13. Ég vil upplýsa það hér að álverðið þarf að hækka um 100% frá því sem nú er til þess að því marki sé náð að verðið komist upp í 18.5 mill. Miðað við þetta meðalverð, sem gefur álvísitöluna 100, þarf verðið að hækka um 55% til að ná 18.5 millum. Íslendingar eru ekki þeir einu sem stríða við alþjóðlega auðhringa. Það er alþjóðlegt vandamál sem margar þjóðir stríða við. En það er bæði þjóðleg og alþjóðleg réttarregla að allir samningar eru byggðir á ákveðnum forsendum. Þessar forsendur geta brostið við breyttar aðstæður. Hvað er það þá sem hefur breyst frá því að samningar voru gerðir um þessi mál 1966 og 1975? Hvað er það sem gefur okkur vald til þess að segja ef þessir menn neita að ganga að samningaborðinu með okkur: Við breytum orkuverðinu einhliða. Hvaða réttur er það sem veitir okkur þetta vald? Jú, það er sá réttur sem felst í því að samningurinn standist ekki lengur vegna brostinna forsendna. Þessar brostnu forsendur stafa af því að orðið hefur gífurleg hækkun á verði orkugjafa, fyrst og fremst á olíu, og mynteiningar um víða veröld, og þá ekki síst Bandaríkjadollar, hafa verulega fallið í verði, þegar á lengra tímabil er litið, vegna alþjóðlegrar verðbólgu. Í þessu sambandi má ekki rugla því saman þótt dollarinn hafi nokkuð styrkt sig á seinustu árum í hlutfalli við aðrar mynteiningar sem vissulega skiptir máli í þessu sambandi en kemur þó ekki í veg fyrir það að hann, eins og allar aðrar mynteiningar, fellur jafnt og þétt í verði vegna alþjóðlegrar verðbólgu. Enda þarf engum að segja það að þrátt fyrir þessa styrkingu dollarans nú á seinni árum er gífurlega mikill munur á verðgildi hans nú og þess sem var fyrir t.d. 10 árum síðan, að maður tali ekki um fyrir 20 árum. Þetta eru þær breyttu forsendur sem valda því að við getum leyft okkur að standa á því, eins og margir aðrir aðilar, að viðsemjandi okkar sé skyldugur til að hækka orkuverðið. Í þessu sambandi er líka rétt að hafa í huga að margar þjóðir hafa staðið frammi fyrir þessu vandamáli og niðurstaðan hefur yfirleitt orðið að orkuverðið hefur hækkað verulega miklu meira en hér er gerður samningur um. Ég minni á að ríkisstjórn Ghana samdi nýlega við álhring í þeirra landi um hækkun orkuverðs í 17.5 mill. Þar var miðað við álverðið 76 cent pr. pund. Grikkir fengu ákvörðun fyrir gerðardómi s.l. sumar um 20.5 mill. Bandarískar rafveitur, sem knúnar eru með vatnsafli, selja áliðnaði orkuna á 22–27 mill. Hvert er svo það verð sem Swiss Aluminium þarf að greiða í öllum álbræðslum sínum? Ég hef þegar nefnt þá tölu. Það eru 19.7 mill skv. seinustu upplýsingum. Það var greinilega á misskilningi byggt, sem fram kom hjá hv. þm. Guðmundi Einarssyni í sjónvarpsviðtali hér fyrir nokkrum dögum síðan, að talan væri 16.5 mill. Þar held ég að sé um rangar upplýsingar að ræða, enda hef ég þessar upplýsingar eftir óyggjandi heimildum. Það er líka vert að velja því fyrir sér hver er framleiðslukostnaður virkjana Landsvirkjunar. Ég heyrði ágætan þm. Kvennalistans segja í sjónvarpinu í gær að framleiðslukostnaður virkjana Landsvirkjunar sé 16 mill. Ég veit að það er skv. upplýsingum Landsvirkjunar og ég hef séð þá útreikninga. En ég vil leyfa mér að benda á að ef við ósköp einfaldlega tökum ársreikninga Landsvirkjunar og ársskýrslu fyrir s.l. ár, árið 1983, þá kemur þar fram að heildarframleiðslukostnaður Landsvirkjunar var 1551 millj. kr. Meðalgengi á árinu 1983 á Bandaríkjadollar er talið hafa verið 25.032 kr. Heildarframleiðslukostnaður, ef hann er umreiknaður í Bandaríkjadali, er þá 61999 millj. Bandaríkjadala og heildarsalan í gwst. 3280.7 gwst. Það er mjög einfalt reikningsdæmi, út frá þessum tölum sem ég hef hér rakið, að reikna út hver er meðalframleiðslukostnaður Landsvirkjunar úr öllum sínum virkjunum, gömlum - sumum afgömlum - og nýjum. Skv. þessu reikningsdæmi er kostnaðurinn 18.9 mill á kwst. Þetta er á árinu 1983. Ég hygg að miðað við þær og þá þróun sem orðið hefur síðan, þar sem ár er liðið, þá hljóti þessi tala frekar að vera hærri en lægri á árinu 1984 og væntanlega á árinu 1985. Það er með þessum rökum sem ég segi að framleiðslukostnaður virkjana Landsvirkjunar sé um og yfir 20 mill. Ég hef hins vegar séð þessa meðaltalsútreikninga Landsvirkjunar, þar sem hún kemst að þeirri niðurstöðu að meðalverðið hjá þeim sé 16. Ég hygg að það megi mjög deila um ýmsar forsendur sem þeir gefa sér í þessum útreikningum. En þannig er reikningsdæmið eins og ég set það upp og ég hygg að það sé síst fráleitara en aðrir útreikningar í þessu sambandi. Virðulegi forseti. Ég skal nú fara að ljúka máli mínu þó ég verði að viðurkenna að margt á ég eftir órætt í þessu sambandi. En ég hef fallist á það að reyna að flýta afgreiðslu þessa máls og reyna að tryggja að málið komist til nefndar í dag þannig að hægt sé að vinna að nefndarstörfum yfir helgina. Ég verð að viðurkenna að við Alþýðubandalagsmenn ættum að hafa flein tækifæri en þetta til þess að gera grein fyrir sjónarmiðum okkar og læt því bíða til betri tíma frekari rökstuðning fyrir því að við höfnum þessu samkomulagi. En ég minni að lokum á meginatriðin í sambandi við orkuverðið. Þau meginatriði eru að orkuverðið er bersýnilega aðeins 12.5–14 mill á þessu og næstu árum og þó sennilega frekar nær fyrri tölunni, en ætti að vera 17–20 að okkar áliti. Það er mikil óvissa um frekari hækkun orkuverðsins skv. þessum samningi. Það er talsverð hætta á því að orkuverðið verði í þessum botni, 12.5 mill, um langt skeið. Þar að auki er orkuverðið fast í dollurum og verður að sæta verulegri verðrýrnun dollarans á komandi árum eins og verið hefur á undanförnum árum. Áður en ég lýk máli mínu kemst ég ekki hjá því að nefna bara sem dæmi í þessu sambandi að miðað við 5% alþjóðlega verðbólgu á ári, þ.e. 5% verðrýrnun dollarans, mundi verð, sem í dag væri talið vera 18.5 mill, þýða lækkandi raunverð orkunnar niður í 14.5 mill á fimmta árinu. Þetta nefni ég bara til að minna á að menn verða að taka þetta inn í myndina, þessa stöðugu verðrýrnun mynteininga sem ekki aðeins skiptir máli fyrir liðinn tíma heldur einnig fyrir þau ár sem í hönd fara. Það verð, sem nú er verið að semja um og virðist í reynd vera einhvers staðar í kringum 13–14 mill, á bersýnilega eftir að rýrna á næstu árum. Það má gott heita ef það lafir í því að halda yfir 10 mill að fjórum. fimm árum liðnum. Ég tel að ég hafi fært næg rök fyrir því hér að verðið á orkunni er algjörlega ófullnægjandi. Ég ítreka að þetta er vondur samningur og að við Alþýðubandalagsmenn hljótum að greiða atkvæði gegn honum.



Virðulegi forseti. Hér hafa menn talað langt mál. enda efnið mikið sem hér er til umr. Þó hefur þetta þingmál nokkra sérstöðu. Það hefur þá sérstöðu að hér er engin aðstaða til að koma fram á því einni eða neinni breytingu. Hér er lagður fram samningur til samþykktar eða synjunar, þannig að það er annaðhvort um það að ræða að menn segi já eða nei eða velji þá afstöðu skoðanaleysisins að sitja hjá. Þetta er flókið mál og kannske ekki á annarra færi en sérfræðinga, sem því hafa helgað mikinn tíma, að setja sig inn í allar hliðar þess. Það er alþjóðlegt lögfræðimál, torf, á þeim plöggum sem hér hafa verið fyrir okkur lögð, en hins vegar eru meginstaðreyndir málsins tiltölulega einfaldar. Ætla ég ekki að taka langan tíma í þessum umr., en freista þess að draga fram það sem ég tel vera meginefni þessa máls. Fyrst vil ég geta þess að Alþfl. átti á sínum tíma aðild að því og bar ábyrgð á því að hluta að álver var reist í Straumsvík. Við teljum að það hafi verið skynsamleg ákvörðun og að sá samningur sem þá var gerður hafi verið góður samningur í ljósi þess tíma þá er hann var gerður. En síðan hefur ákaflega margt breyst. Síðan eru forsendur orðnar allar allt aðrar. Í heiminum hefur orðið svokölluð orkuverðssprenging, olíuverðssprenging - ekki einu sinni heldur töluvert oftar. Og það gerði öll ákvæði þessa samnings um orkuverð úrelt og setti þau raunar algjörlega út úr kortinu. Þannig er ekki ágreiningur um að það orkuverð sem við bjuggum við samkvæmt samningi var gjörsamlega óviðunandi og langt fyrir neðan öll velsæmismörk, ef þannig má taka til orða, í viðskiptum. Hæstv. iðnrh. knúði fram á þessu nokkra lagfæringu. Ég sagði þá, er þau mál voru til umr., að það væri aðeins skref í rétta átt, en skref sem ekki bæri að vanmeta. Nú hefur verið gengið lengra því að nú hefur verið gert samkomulag sem okkur er hér ætlað að taka afstöðu til og það er gert með heldur óviðurkvæmilegum hætti, leyfi ég mér að segja, þegar menn eru settir andspænis því að það kosti svo og svo mikið á dag, það kosti svo og svo mikið á hverja klukkustund sem líður frá því að þessi samningur var gerður uns hann hefur hlotið fullnaðargildi að lögum. Þetta eru óeðlileg vinnubrögð, enda þótt hæstv. ráðh. hafi tekið skýrt og skilmerkilega fram að hann sé ekki að þrýsta á um þetta með neinum hætti, en hins vegar hefur hann bent á þessa veigamiklu þætti málsins. Auðvitað hefði þetta frekar og miklu fremur átt að gerast með þeim hætti að þessar hækkanir og þessar breytingar tækju gildi við undirskrift, enda þótt samningurinn öðlaðist ekki gildi að lögum fyrr en hann hefur hlotið staðfestingu á hinu háa Alþingi. Þetta hefðu að mínu mati verið hin eðlilegu vinnubrögð. Þegar þetta fyrirtæki kom til og starfsemi þess í Straumsvík urðu um það mjög harðar deilur. Afstaða Alþb. í því máli var alla tíð mjög ljós. Alþb.-menn voru andsnúnir þessu og ég hygg að framsóknarmenn hafi verið það líka á sínum tíma, enda báðir þessir flokkar þá í stjórnarandstöðu. Þetta er nú nokkuð breytt, þ.e. Alþb. hefur enn sömu afstöðu, en Framsfl. hefur skipt um skoðun. Það hefur komið fram af hálfu Samtaka um kvennalista að þau samtök eru þessu andvíg eins og þau eru andvíg allri stóriðju.  Mér er ekki ljóst hver afstaða BJ til þessa máls er. Það hefur ekki komið glöggt fram enn sem komið er. Þetta mál er lengi búið að vera deilumál. Í síðustu ríkisstjórn var þetta mál í höndum Alþb. Forusta þess í þessum málum var ekki góð og langur vegur frá. Þeir eru, eins og ég sagði áðan, andvígir þessum stóriðjurekstri og hafa alla tíð verið og það er mjög hrein afstaða og þeir höfðu, fullyrði ég, engan áhuga á samningum í þessu máli. Þeir vildu drepa málinu á dreif, flækja það, klúðra því, koma því í ógöngur. Það tókst þeim mjög rækilega, m.a. með því t.d. að reka málið ekki á réttum vettvangi á ýmsum stigum. Það var byrjað á því að reka það í fjölmiðlum áður en það var kynnt hér á Alþingi. Þegar hæstv. þáv. iðnrh., núv. hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, hafði sem hæst í þessu máli byrjaði hann sinn málarekstur á blaðamannafundum en ekki á Alþingi eins og eðlilegast og réttast hefði auðvitað verið. Það er mín eindregna skoðun að hversu lengi sem Alþb. hefði haft sinn fulltrúa á stóli iðnrh. hefði aldrei verið samið í þessum málum. Þess vegna vorum við Alþýðuflokksmenn fylgjandi því að gengið yrði til samninga. Við vorum eindregið fylgjandi því vegna þess að það var okkar sannfæring og skoðun að þetta mál yrði að leysa með samningum. Það hefur nú verið gert, en þeir samningar eru ekki að okkar skapi og er þar langur vegur frá og mun ég koma að því hér síðar. Vissulega er það rétt, sem mjög er nú hampað, að þetta hefur í för með sér tekjuaukningu. Hún mátti nú vera meiri og hún mátti vera fyrr til komin. En af því að hv. 3. þm. Norðurl. v., sem var hér á undan mér í þessum ræðustól, rakti nokkuð hvernig hið raunverulega verð, sem við fáum nú fyrir orkuna, mundi breytast vegna alþjóðlegrar verðbólgu og verðrýrnunar Bandaríkjadals vildi ég rekja þá sögu örlitið lengra hæstv. ráðh. til glöggvunar þó að hann hafi sjálfsagt séð einhverja útreikninga þessum líka. Mér sýnist að sé miðað við 5% alþjóðlega verðbólgu á ári muni raungildi þeirra talna sem hér er verið að tala um verða sem hér segir: 12.5 mill eða millidalir verði í lok samningstímans að 20 árum liðnum að raungildi 4.7 og 18.5 mill, millidalir sem menn nú tala um, yrðu að 20 árum liðnum í kringum 7 mill. Það eru ekki góðar tölur, hæstv. iðnrh. Það varð snemma ljóst að vinnuaðferðir þær sem beitt var við þetta mál voru ekki af hinu góða. Það var t.d. ekkert samráð haft við stjórnarandstöðuflokka. Kannske lái ég hæstv. iðnrh. það ekki þó hann hafi ekki verið mjög fús til samstarfs við forvera sinn í embætti, en ég minni hann á að Alþfl. var stuðningsflokkur þessa máls á sínum tíma og okkur Alþfl.-mönnum hefði ekki fundist óeðlilegt að við hefðum fengið að fylgjast ögn betur með því sem gerðist og var að gerast á þessum vettvangi en raun bar vitni. Þingflokkur Alþfl. mótmælti þessum vinnubrögðum nú í september með svofelldri ályktun, með leyfi forseta: „Þingflokkur Alþfl. mótmælir þeim vinnubrögðum sem viðhöfð eru í svonefndum ÍSAL-samningum. Engar staðfestar upplýsingar eru birtar um efnisinnihald samkomulagsins. Samningamenn tjá sig opinberlega um ágæti þess sem enginn fær að vita hvað er, nema að Íslendingar eiga að taka vaxandi áhættu af rekstri ÍSALs. Með þessu er verið að kæfa málefnalega umræðu um stórkostlegt hagsmunamál þjóðarinnar. Vinnubrögð af þessu tagi eru móðgun við þjóðina og til vansæmdar fyrir iðnaðarráðherra. Þingflokkur Alþfl. krefst þess að samningsdrögin verði birt þegar í stað og undanbragðalaust í stað þeirra huldufrétta sem birst hafa.“ Nokkru áður hafði þingflokkur Alþfl. gert aðra ályktun um þetta mál og ég vil leyfa mér, með leyfi virðulegs forseta, að lesa þá ályktun, hún er stutt. Hún er gerð 31. ágúst: „Þingflokkur Alþfl. varar eindregið við því að gengið verði til samninga við Alusuisse um undirverð á raforku. Framleiðslukostnaður á raforku í nýjum orkuverum er nú talinn 18–20 millidalir. Það verð þarf að tryggja í komandi samningum og leggja megináherslu á verðtryggingu og endurskoðunarákvæði. Þingflokkurinn varar við því að tengja raforkuverðið álverði þannig að sveiflum í verði á áli verði veitt með fullum þunga inn í íslenski efnahagslíf. Allt frá upphafi hefur stefnan verið sú að taka sem minnsta áhættu og á því grundvallaðist hin upphaflega samningsgerð. Þingflokkurinn telur ótækt að ríkisstj. hverfi frá því að láta gerðardóma úrskurða um ágreiningsefnin í skattamálum og gefist þannig upp við að fá óhagganlega niðurstöðu í þeim mikilvægu málum.“ Hvert einasta af þeim atriðum, sem við vöruðum við, í þessari ályktun í lok ágúst hefur reynst hafa við rök að styðjast. Það hefur verið samið um of lágt orkuverð, um undirverð á raforku. Verðtrygging, hver er hún? Hæstv. ráðh. svarar því væntanlega hér á eftir. Endurskoðunarákvæði eru afar óljós. Raforkuverðið er tengt álverði, þannig að sveiflur á því koma niður á okkur. Það er tekin áhætta sem ekki var fyrir hendi í samningunum sem áður giltu. Og Alusuisse fær syndakvittun, í formi þeirrar særingarþulu sem hér var höfð yfir áðan og ég ætla ekki að endurflytja hér. Þetta eru meginatriði. En annað kemur mér nú í hug í þessu máli. Hér er fjallað um breytingar á skattareglum og afskriftareglum. Þau mál heyra í raun undir fjmrn. ef mér ekki skjöplast. Er það ekki rétt hæstv. iðnrh.?

Yfirleitt er það.

Já, þessi mál heyra undir fjmrn. og nú spyr ég: Var hæstv. fjmrh. hafður með í ráðum þegar þetta var gert? Þessi skattamál ÍSALs hafa a.m.k. að einhverju leyti verið hjá fjmrn. ef mér ekki skjöplast. Og ég spyr og óska svara við því hér á eftir: Voru hæstv. fjmrh., hans sérfræðingar og embættismenn hafðir með í ráðum? Var þetta borið undir þá? Var leitað til þeirra eða hvað? Ég hef grun um að það hafi ekki verið gert. En það verður væntanlega úr því skorið í umr. á eftir ef þessum spurningum verður svarað. Ég ætla nú að víkja að nokkrum atriðum sem ég tel að skipti verulegu máli í sambandi við umfjöllun þessa máls - víkja að endurskoðunarákvæðinu t.d. Það segir í þessu mikla plaggi: „Ný grein kveður svo á um að á fimm ára fresti geti hvor aðili um sig óskað eftir endurskoðun á samningnum ef átt hafa sér stað ófyrirsjáanlegar og óhagstæðar breytingar á aðstæðum sem leiða til röskunar á jafnvægi samningsins og harðréttis fyrir aðila.“ Þetta er afar óljóst orðalag og raunar býður mér í grun að þetta endurskoðunarákvæði sé ónýtt að það sé hægt að teygja það og toga í það endalausa, svo óljóst sem þetta hér er orðað, þannig að endurskoðun á þessum samningi verði mjög erfið ef ekki útilokuð. Hverjar aðstæður eru ófyrirsjáanlegar og óhagstæðar? Hverjar breytingar hafa menn í huga þegar þannig er til orða tekið? Í þeim samningi sem áður var í gildi voru ákvæði um hráefniskaup, að verksmiðjan í Straumsvík skyldi þar njóta bestu skilyrða. Þetta er fellt niður. Í staðinn er talað um „að leitast við“, ef ég man þetta rétt, að það skuli leitast við. Þarna er sem sagt slakað á og gefið eftir. Þetta er síður en svo til bóta. Þetta er eitt af því sem við höfum athugasemdir við að gera í þessum samningi en menn standa frammi fyrir orðnum hlut, sem ekki er hægt að breyta hér, og menn verða annaðhvort að segja já eða nei við. Þetta var varðandi hráefniskaupin. Við teljum það líka af hinu slæma að mál skuli ekki hafa verið látin ganga til úrskurðar varðandi þær deilur sem uppi voru og voru komnar í gerðardóm. Og það var fróðlegt að hlýða á þau ummæli sem hæstv. iðnrh. hafði í þingræðu um þau mál hér í fyrra eða fyrir fáeinum mánuðum og vitnað var til í ræðu hv. síðasta ræðumanns og ég ætla ekki að rekja aftur. En hvað veldur því að hæstv. iðnrh. skipti svo mjög um skoðun? Hvað veldur þessari hugarfarsbreytingu um grundvallaratriði, að hér fékkst aldrei og fæst aldrei úr þessu, ef þetta verður samþykkt, úrskurður um deilumálin? Þau eru bara lögð til hliðar með allsherjarsyndakvittun. Svo er gert mikið úr því að Íslendingar fái greiðslu, 3 millj. dollara. En hvernig er sú greiðsla? Ef ég hef lesið þetta rétt er búin til að nýju skattinneign ÍSALs sem áður var búið að strika út. Það eru skrifaðar tölur á blað og síðan er þessi skaðabótagreiðsla, þessar 3 millj. dollara, dregin frá þessari skattinneign á blaðinu, þannig að inneign fyrirtækisins hjá íslenska ríkinu verður heldur minni. Hér er ekki um neinar raunverulegar greiðslur að ræða, heldur er þetta bara bókhaldsleikfimi. Styrkleikanum, sem áður var í samningum, hefur nú verið fórnað. Og hæstv. iðnrh. skuldar okkur skýringu á sinni hugarfarsbreytingu í þessum efnum. Og hvað með stækkun fyrirtækisins? Eru þar einhverjar kvaðir á Svisslendingum? Ekki nokkrar sýnist mér. Er líklegt að þessi stækkun muni eiga sér stað? Ég held að menn séu sammála um að það er umframframleiðslugeta í heiminum á áli sem verður væntanlega fram yfir 1990. Það er ekki fyrr en einhvern tíma á næsta áratug að þörf verður fyrir nýja verksmiðju. Svo er líka ástæða til að spyrja sig þeirrar spurningar hvort Alusuisse hafi þann orðstír í viðskiptaheiminum á sviði alþjóðaviðskipta að menn verði mjög fíknir í það að ganga til samstarfs við það fyrirtæki. Þetta er spurning sem menn þurfa líka að velta fyrir sér. Varðandi orkuverðið, sem ég vék að áðan, hlýtur að verða að spyrja þeirrar spurningar: Ef fyrirtæki sem er alveg búið að afskrifa bókhaldslega, eins og bræðslan í Straumsvík, getur ekki borgað hærra verð fyrir raforku en þessi samningur gefur til kynna, hvað geta þá ný fyrirtæki borgað fyrir orkuna, fyrirtæki sem bera þungar fjármagnsbyrðar fyrstu árin? Ég held að ef algjörlega afskrifað fyrirtæki eins og bræðslan í straumsvík getur ekki borgað hærra en þetta geti ný fyrirtæki ekki borgað þetta verð, heldur töluvert lægra. Og þá sýnist mér nú að fari að þrengjast kostir okkar á þessu sviði og verða fátt um fína drætti á stóriðjumiðunum - eða hvað telur iðnrh., fyrst þetta er það hámark sem afskrifað fyrirtæki getur borgað, að ný fyrirtæki geti greitt okkur fyrir raforku? Það væri fróðlegt að fá svör við því. Virðulegi forseti. Það er skoðun okkar í Alþfl. að þetta sé ekki góður samningur, hér hafi veigamiklum hagsmunum verið fórnað. Staða okkar eftir gerð þessa samnings, þrátt fyrir nokkru hærra orkuverð, ég ætla ekki að gera allt of litið úr því eða gerast algjör úrtölumaður þess vegna, er með ýmsum hætti lakari og við erum verr settir en áður. Ég held að ekki hafi verið látið sverfa alveg til stáls í þessum samningum. Mín skoðun er sú að við hefðum átt að freista þess að ganga fetinu lengra og kannske fetunum lengra til þess að styrkja og tryggja okkar stöðu. Mér er alveg ljóst að þetta eru ekki auðveld verkefni við að fást, vandasöm, en ég held samt að þarna hafi þurft betur á að halda. Ég hef nefnt hér nokkur atriði sem ég tel skipta meginmáli í sambandi við gerð þessa samnings. Við höfum gagnrýnt vinnubrögðin. Í fyrsta lagi teljum við endurskoðunarákvæðin of veik. Skilyrðin um aðföng hafa verið milduð. Alusuisse mun leitast við að tryggja „að sú útvegun og innkaup eigi sér stað fyrir ÍSAL með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru“, segir hér í samningnum, þegar um aðra aðila er að ræða en Alusuisse og dótturfélög þess. Áður var þetta ekki skilyrt, heldur bara sagt „með bestu skilmálum og skilyrðum sem fyrir hendi eru“. Þessi breyting er ekki til bóta. Í þriðja lagi tökum við áhættu af því að tengja orkuverðið álverði í heiminum. Ég hef heyrt hæstv. iðnrh., ef mig ekki misminnir, lýsa þeim skoðunum sínum að í sambandi við rekstur af þessu tagi ættum við sem minnsta áhættu að taka. Mig minnir að hann hafi látið orð í þessa veru falla þá er rætt var um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga - og hefði betur verið að við hefðum minni áhættu tekið þar. Ég var honum sammála um þetta. Við eigum að tryggja okkur í orkuverðssamningum eins og við getum því að við höfum ekki bolmagn eða fé til að vera mjög virkir þátttakendur í svona alþjóðarekstri þar sem velja íslenska ríkisins er hér um bil eins og skiptimynt þegar borið er saman við veltu risafyrirtækjanna sem ráða þessum málum í veröldinni, hvort sem okkur líkar það betur eða ver. Við höfum ekkert bolmagn til að standa þar einir sér. Því verða menn að játa. Þess vegna eigum við ekki að vera áhættuaðilar að þessum rekstri og það er einn veigamikill galli á þessum samningi. Í fjórða lagi hefur ekki verið skorið úr þessum ágreiningsmálum heldur eru þau lögð til hliðar og öll látin niður falla rétt eins og þau hafi aldrei átt sér stað. Það er svipað og Morgunblaðið er að gera núna með útvarpsreksturinn í Valhöll sem allir vita að átti sér stað, en Morgunblaðið segir að atburðurinn hafi aldrei gerst og þá er það auðvitað hið rétta. Eins er með þessi deilumál, að þau eru bara afskrifuð á einu bretti í staðinn fyrir að láta reyna á þau. Það tel ég bera m.a. vott um að hæstv. iðnrh. hefur verið vantrúaður á okkar málstað í því máli og ekki treystst til að láta það ganga til dóms til að fá í eitt skipti fyrir öll úrskurð um þessi mál. Virðulegi forseti. Ég hef hér tínt til nokkur þau atriði sem við gerum athugasemdir við í sambandi við þennan samning. Hann er ekki hér til umræðu til breytinga. Hann er til umræðu til synjunar eða staðfestingar, eins og ég hef áður sagt. Við Alþýðuflokksmenn teljum þessa veikleika samningsins svo veigamikla að við munum greiða atkvæði gegn samningnum þegar hann kemur hér til atkvæða. Það er hrein afstaða. Hún táknar ekki að Alþfl. hafi skipt um skoðun í stóriðjumálum. Síður en svo. Við teljum að við eigum að leita þar áfram að ákjósanlegum valkostum og tækifærum til að nýta okkar orku, en við verðum a.m.k. að fá fyrir orkuna það verð sem það kostar okkur að framleiða hana. Það er auðvitað grundvallarforsenda. Ég veit að hæstv. fjmrh., sem rekið hefur heildsölu, skilur að hann getur ekki keypt vörur og selt þær aftur á lægra verði. Hann mundi þá ekki lengi starfrækja fyrirtæki. En er það ekki nákvæmlega það sem menn eru að gera hér, þegar framleidd er raforka og seld á lægra verði en kostar að framleiða hana? Það er auðvitað það sem er meginatriði þessa máls. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.



Virðulegi forseti. Samningur hæstv. iðnrh. við Swiss Aluminium um álbræðsluna í Straumsvík, sem nú loksins hefur borist inn á borð hv. þm. og hæstv. ráðh. hefur hér greint frá, er samningur sem ber þess öll merki að íslensku samningamönnunum hafi verið settir afarkostir af hálfu Alusuisse og ekki fengið við neitt ráðið í viðskiptum sínum við þennan alþjóðlega risa frekar en fyrri daginn. Hæstv. ráðh. hefur í þessum samningi lagt mesta áherslu á að ná fram hækkun raforkuverðs til ÍSALs, eftir því sem hann hefur sjálfur sagt og samningurinn ber með sér, og það er ljóst af þessum samningi að hæstv. ráðh. hefur selt bókstaflega allt sem seljanlegt var með það sjónarmið í huga. Til þess að ná fram orkuverðshækkun sem í reynd er upp á fáein mill hefur hann gengið inn á allar meginforsendur Alusuisse. Hann hefur fallist á að tengja orkuverðið heimsmarkaðsverði á áli, hann hefur fallist á að þeir fái að stækka álbræðsluna í Straumsvík um helming ef samningar nást um orkuverð til stækkunarinnar og hann hefur fallist á að leyfa þeim að taka nýjan eignaraðila inn í fyrirtækið til þess að auðvelda þeim að standa straum af fjármagnskostnaði við stækkun þess. Að síðustu hefur hann fallið frá öllum kærumálum á hendur Alusuisse og látið sér sæma að sættast á ákveðna peningagreiðslu upp á u.þ.b. þriðjung af skaðabótakröfum á fyrirtækið og lætur þar með allan málarekstur niður falla. Þessi orkuverðhækkun, sem samningurinn kveður þó á um, er dýru verði keypt og því liggur beinast við að ætla að hún sé umtalsverð. Því fer hins vegar víðs fjarri. Í samningnum er kveðið á um að orkuverð skuli vera á bilinu 12.5–18.5 mill og breytast í samræmi við heimsmarkaðsverð á áli. Í dag mun þetta þýða að orkuverðið er um 12.8 mill á hverja kwst. og samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðh. hér í þinginu 25. október s.l. áætlar Landsvirkjun að meðalverð orkunnar á árunum 1985– 1989 verði um 13.7 mill á kwst. Meðalverð hverrar kwst. úr virkjanakerfinu er aftur á móti í dag 16 mill samkvæmt upplýsingum Landsvirkjunar. Hv. 3. þm. Norðurl. v. dró það reyndar í efa áðan og vildi meina að það væri 18.9 mill. Ekki er nú unnt að sannreyna þessa reikninga, hvorki reikninga Landsvirkjunar né hv. þm., á þeim tíma sem hér gefst, en a.m.k. held ég að okkur sé óhætt að miða við þau 16 mill sem Landsvirkjun gefur upp. Sem sagt: þessi dýrkeypta raforkuverðshækkun nær ekki einu sinni framleiðsluverði orkunnar á næstu árum. Ef þetta er ekki að kaupa köttinn í sekknum, þá veit ég ekki hvað það er. Þrátt fyrir háar fjárhæðir, sem ráðh. hefur hér nefnt að koma muni í okkar hlut þegar samningurinn tekur gildi, þ.e. hækkun á orkuverðinu, þá munum við samt sem áður samkvæmt þessum samningi halda áfram að afhenda Alusuisse orkuna á verði sem er undir kostnaðarverði hennar. Landsvirkjun mun ekki fá eðlilegan arð af orkusölunni í sinn hlut og tapið á orkubúskapnum munu landsmenn áfram bera. Þessi orkusölusamningur er gerður á sama tíma og önnur lönd, t.a.m. Ghana og Grikkland eins og hér hefur verið nefnt, hafa samkvæmt gerðardómi fengið fram mun hærra orkuverð til álvera en hér er á ferðinni og á meðan við vitum að Alusuisse þarf að greiða töluvert hærra orkuverð. Ráðherra nefndi sjálfur í þinginu 25. október 16.5 mill í því sambandi. Aðrir vilja meina að það sé hærra. Alusuisse þarf þá að greiða a.m.k. 16.5 mill annars staðar í heiminum. Það er ekki að undra að á sama tíma og Alusuisse er að leggja niður álbræðslur sínar annars staðar, t.a.m. í Bandaríkjunum, vilja þeir stækka álbræðslu sína hér, enda geri ég ráð fyrir að það sé leit að öðru eins gósenlandi ódýrrar raforku og Íslandi. Ekki efast ég eitt andartak um að Alusuisse er erfiður samningsaðili og að okkur væri nær að halda okkur í framtíðinni frá öllum viðskiptum við alþjóðleg risafyrirtæki af þessu tagi. En því er ekki heldur að neita að miðað við stöðu álmála í heiminum í dag og miðað við samningsstöðu okkar í upphafi þessarar samningalotu höfum við í þessum samningi samið svo rækilega af okkur að með ólíkindum er. Það er sem sagt ljóst að þetta hækkaða orkuverð mun ekki ná framleiðsluverði orkunnar hér á landi á næstu árum. Og það er líka ljóst að með því að tengja orkuverðið til ÍSALs við heimsmarkaðsverð á áli erum við að opna íslenska hagkerfið, sem er a.m.k. landsfrægt fyrir að vera viðkvæmt, fyrir sveiflum á erlendum mörkuðum í enn auknara mæli en þegar er. Hér er að mínu viti á ferðinni ákaflega hættuleg stefna í orkusölumálum og stórundarleg miðað við skoðun þess hæstv. ráðh. sem þennan samning gerir, en hún er sú - og nú leiðréttir ráðh. mig ef rangt er eftir haft - að Íslendingar eigi ekki að taka á sínar herðar þá áhættu sem óhjákvæmilega fylgir stóriðjurekstri. Þetta er eitt af örfáum atriðum sem við hæstv. ráðh. höfum hingað til verið sammála um í þessum málum þótt á mismunandi forsendum sé þar sem hann vill reisa hér erlenda stóriðju, en ég vil hér enga frekari stóriðju, hvorki innlenda né erlenda. Miðað við þessa margyfirlýstu skoðun ráðh., hvers vegna fellst hann þá á þessa tengingu raforkuverðs við heimsmarkaðsverð á áli sem þýðir að við tökum á okkur hlutdeild í þeirri áhættu sem stóriðjurekstri fylgir og ekki aðeins hvað varðar slíkan rekstur hér á landi, heldur í heiminum öllum? Eru þarna á ferðinni afarkostir Alusuisse einn ganginn enn? Er það svarið? Og hvernig ætlar hæstv. ráðh. að eiga við orkusölusamninga, sem hann kann að vilja gera í framtíðinni við aðra aðila, með þetta fordæmi á bakinu? Ef hér er búið að marka framtíðarstefnu Íslendinga í orkusölumálum, þá er ekki aðeins á ferðinni vondur orkusölusamningur heldur stórhættulegur líka - stórhættulegur vegna þess að aðrir viðsemjendur hæstv. ráðh., eins og t.d. auðhringurinn Alcan sem hefur hug á því að reisa álver við Eyjafjörð, koma til með að vilja fá svona fínan samning líka og þannig koll af kolli, ef hæstv. ráðh. er sjálfum sér samkvæmur, þangað til ekki verður lengur við neitt ráðið og sá tekjustofn landsmanna sem orkan á að vera - ég endurtek: hún á að vera það - sveiflast til og frá eftir markaðsaðstæðum í heiminum hverju sinni. Ekki er það fögur framtíðarsýn. En það er fleira ófagurt í þessum samningi en orkusölumálin. Fyrst eru það deilumálin svokölluðu sem hæstv. ráðh. selur fyrir þá smánarlegu orkusöluskilmála sem ég hef hér fjallað um. Ekki gefst tími til að ræða þau mál ítarlega við þessa umr., en í stuttu máli eru í þessum samningi öll kærumál okkar á hendur Alusuisse niður felld og hæstv. ráðh. lætur sér sæma að sættast á að taka við ákveðinni peningaupphæð, u.þ.b. þriðjungi þeirrar upphæðar sem kröfugerð okkar á Alusuisse hljóðaði upp á, til þess að þagað verði um aldur og ævi um þau svik sem ástæða er til að ætla að Alusuisse hafi haft í frammi í okkar garð. Mútur er það orð sem óhjákvæmilega kemur upp í huga mér og þess þá frekar þar sem hæstv. iðnrh. hefur sjálfur upplýst hv. Alþingi, það mun hafa verið 23. október s.l., að Alusuisse haldi áfram uppteknum hætti í sínu margfalda reikningsbókhaldi og láti hvergi deigan síga í þeim efnum - eða hvernig á að skilja þessa málsmeðferð öðruvísi? Ég vil taka það skýrt fram að ég er ekki að gera því skóna að hæstv. iðnrh. hafi persónulega þegið mútur, heldur er ég að segja að Alusuisse hafi með þessu samkomulagi mútað íslensku þjóðinni til að láta öll sín kærumál niður falla og samkvæmt orðalagi í samningnum þröngvað okkur til að gefa Alusuisse skinandi hreint siðferðisvottorð um framferði sitt. Þannig er um hnútana búið í þessum samningi og samkvæmt honum hefur Alusuisse um aldur og ævi hreinan skjöld gagnvart okkur hvað varðar þau ár sem þegar eru liðin og á þau svik sem þá kunna að hafa verið uppi höfð er ekki lengur hægt að benda ef þessi samningur er lögfestur. Aumir erum vér nú orðnir. Íslendingar, undir forustu hæstv. iðnrh. Þá er það stækkun álbræðslunnar í Straumsvík um helming. Í svokölluðu „letter of agreement“, sem fylgir með þessum samningi og skoðast sem hluti hans, er Alusuisse heimilað að stækka álbræðsluna um helming við fyrsta tækifæri. náist samkomulag um orkuverð til þessa hluta bræðslunnar og aðra skilmála varðandi hana, samkvæmt orðanna hljóðan í plagginu. Þetta þýðir ósköp einfaldlega að við göngumst undir það að reisa nýja virkjun, væntanlega Blönduvirkjun, fyrir Alusuisse sem þarf 80% af orkuframleiðslu þeirrar virkjunar fyrir stækkun bræðslunnar. Þetta þýðir einnig að við verðum enn háðari Alusuisse um orkunýtingu hér á landi en við þegar erum og þetta þýðir líka gríðarlega erlenda skuldasöfnun til virkjanaframkvæmda - söfnun sem gæti endanlega kollkeyrt okkur ef áfram heldur svo sem á undan hefur gengið. Landsvirkjun áætlar að verð á hverri kwst. af orku úr Blöndu sé á bilinu 18–20 mill. Nokkuð lágt mat að sumra mati, en hvað um það. Það á eftir að semja við Alusuisse um orkuverðið til stækkunarinnar. Og nú spyr ég: Gefur sá samningur sem við erum hér að fjalla um ástæðu til að ætla að hægt sé að semja við Alusuisse um að það kaupi orku Blöndu á því verði sem kostar að framleiða hana? Gefur þessi samningur og öll viðskipti okkar við þennan auðhring tilefni til þess að ætla að það borgi sig fyrir okkur að eiga aukin viðskipti við hann og verða enn þá háðari honum eða orkunýtingu í landinu? Alveg örugglega ekki. Ég tel þessa stækkunarheimild svo fráleita að það jaðri við barnaskap að bera hana fyrir Alþingi Íslendinga til samþykktar. Virðulegi forseti. Að öllu samanlögðu er hér gersamlega um óviðunandi samning að ræða. Þetta er samningur þar sem íslensku þjóðinni eru settir afarkostir af hálfu Alusuisse og þingmenn Kvennalista munu greiða atkvæði gegn lögfestingu hans. Að lokum langar mig til að eyða örfáum orðum á framkomu hæstv. ráðh. gagnvart hæstv. Alþingi í þessu máli. Eins og menn vita hafa þm., og þá ekki síst þm. stjórnarandstöðunnar, þráfaldlega farið þess á leit við hæstv. ráðh. að fá að fylgjast með gangi samninga við Alusuisse og skoða þau samningsdrög sem legið hafa fyrir. Þessu hefur hæstv. ráðh. staðfastlega neitað og hefur í þeim efnum ekki gert neinn greinarmun á því að kynna þingflokkunum samninginn og að opinbera hann almennt. Þó verður ekki undan því vikist, hvað svo sem opinberunarákvæði í samningnum kveða á um. að það eru kjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga sem fjalla eiga um þennan samning og greiða um hann atkvæði. Og hver er þá réttur okkar hv. þm. á haldbærum upplýsingum frá ráðh. í því efni? Enginn virðist sá réttur því miður vera. Okkur er ekki fengið plaggið í hendurnar fyrr en allt er frágengið og undirritað úti í Zürich. Og nú höfum við haft þrjá sólarhringa til að skoða þetta stóra mál áður en það er tekið á dagskrá hér á hv. Alþingi. Varla eru þessi vinnubrögð sæmandi fyrir nokkurt þjóðþing. En þó tók steininn úr þegar þess var getið í hádegisfréttum í Ríkisútvarpinu á mánudaginn var í tengslum við viðtal við hæstv. iðnrh. úti í Zürich að hver sá dagur sem Alþingi tæki sér til að fjalla um þetta mál kostaði þjóðina 400 þús. kr. Alþm., sem vilja vinna störf sín af samviskusemi, eru þá samkvæmt þessu að ræna þjóðina dag hvern álitlegri peningaupphæð. Hversu langt er hægt að ganga í vanvirðingu við hæstv. Alþingi? Ég sakna þess að hæstv. forseti Sþ., sem á sæti í þessari deild, skuli ekki vera hér viðstaddur til að svara þessari spurningu. Því má bæta við, ef menn vilja ræða þetta mál á svona lítilmótlegum grunni, að samkvæmt bráðabirgðasamkomulaginu frá 23. september 1983 áttu samningar að hafa gengið saman 1. apríl s.l. Síðan þá eru liðnir 220 dagar eða jafnvirði 88 millj. ísl. kr. samkvæmt sömu útreikningum. Á þá Alþingi að standa upp og segja: Hæstv. ráðh. er búinn að ræna þjóðina 88 millj. kr. með seinagangi í samningagerð? Fyrir utan allt sem kallast má rán eða ekki rán í samningnum sjálfum. Slíkum málflutningi tek ég ekki þátt í og ég frábið mér að sitja undir slíku hvort sem um er að ræða ráðh. eða aðra. En héðan úr ræðustól get ég ekki farið án þess að mótmæla fyrir hönd minna samtaka og minna umbjóðenda þeirri vanvirðingu sem hæstv. ráðh. hefur sýnt Alþingi með framkomu sinni í þessu máli öllu. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Virðulegi forseti. Við erum hér þátttakendur í lokakafla máls sem hefur tekið mikið pláss í íslenskum stjórnmálum undanfarið. Viðaukasamningur milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium liggur fyrir. Samið hefur verið um orkuverð, samið hefur verið um skuldakröfur íslenska ríkisins á hendur Swiss Aluminium eða ÍSAL og samið hefur verið um stækkun álbræðslunnar. Hér spyrja menn um gæði þessa samnings og svara sér í þeim efnum. Til að byrja með vil ég lýsa því yfir að ég fagna því að deilu þessari skuli lokið. ÍSAL-málið er ekki mesta vandamál Íslendinga í dag. Mál þetta hefur verið blásið upp af ýmsum aðilum í stærðir sem ekki standa í neinu hlutfalli við þýðingu þess fyrir land og þjóð. Alþb. hefur tekist að leika hér svipaðan leik og í herstöðvamálinu, þ.e. að láta eins og það stefndi að grundvallarbreytingum í þessum málum. Sjálfstfl. hefur látið eins og andstaða við Alusuisse væru landráð og Morgunblaðið hefur gengið þar fram fyrir skjöldu. Ég tel að fagna beri því að þetta mál er að baki vegna þess að það hefur nú í nálægt fimm ár lamað störf iðnrn. og hreint og beint tafið þátttöku þessa rn. í uppbyggingu íslensks atvinnulífs. Að öðru leyti er þessi samningur ekki neitt afrek. Þó að það beri að virða hann sem málalok er hann enginn sigur. Árangur þessa samnings liggur fyrst og fremst í endalokum innanlandsóeirða þar sem stærstu stjórnmálaflokkarnir fórnuðu hagsmunum umbjóðenda sina í margra ára pólitískt skítkast. Sagan mun dæma þessa flokka og menn fyrir óábyrga hegðun þeirra í von um pólitískan ávinning. Auðvitað er það ávinningur en ekki ósigur að ná fram tvöfalt hærra orkuverði. En það er enginn stórsigur að nálgast meðalverð á orkuverði á heimsmarkaði eða innanlandsmarkaði. Ég held að því verði ekki mótmæli að Alusuisse geti vel við unað. Dráttur samningsins á þessu ári miðað við 400 þús. kr. á dag hefur þegar kostað okkur Íslendinga 88 milljónir, eins og hv. 11. þm. Reykv. benti á. Hér hefur Alusuisse því einnig hagnast á kostnað okkar Íslendinga. Það má geta þess að samninganefndin hefur hingað til kostað okkur 13 millj. ísl. kr. eða jafnvirði einnar heilsugæslustöðvar. Syndakvittun ríkisstj. er auðvitað ekki sigur heldur tap. Ég er þeirrar skoðunar að sú styrjöld hafi verið tópuð fyrir löngu. Sú styrjöld tapaðist þegar Morgunblaðið hóf herferð sína gegn kröfum fyrrv. hæstv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar og síðan fylgdu eftir Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. Þar með var sú samstaða rofin sem þurfti til að fylgja þeirri kröfu eftir. Það var líka ábyrgðarlaust og óskynsamlegt þegar hæstv. fyrrv. iðnrh. ætlaði að vinna þetta mál einn og að miklu leyti í fjölmiðlum. Það er ekki sagt honum til ávirðingar því ég efast ekki um að ásetningur hans hafi verið vel meintur. Að fá þriðjung út úr þessari kröfu, sem breytt hefði skattinneign í skattskuld, er ekki sigur heldur tap. Sjálfstfl. tók þá óheillastefnu í þessum málum sem reynist okkur afdrifarík í dag. Hvers vegna þurfti Sjálfstfl. að taka mark á Morgunblaðinu sem dómara í þessum málum? Hvers vegna máttu Íslendingar ekki hagnast á viðskiptum sínum við ÍSAL? Hvers vegna máttu ekki dómstólar skera úr um réttmæti kröfu Íslendinga? Ég vil meina að afstaða Sjálfstfl. á örlagastund hafi verið andíslensk og furðuleg í ljósi þess að hann telur sig sérstaklega gæta íslenskra hagsmuna. Endalok þessarar deilu eru í samræmi við upphaf hennar. Af því að Sjálfstfl. var hræddur um að Alþb. væri að slá sér upp á svindli ÍSALs lét Sjálfstfl. hagsmuni landsmanna lönd og leið í skiptum fyrir flokkspólitíska hagsmuni. Hann beit sig þar í afstöðu sem gerir það að verkum að hann hefur enga samningsstöðu nú. Ég hef eina ósk, ég á reyndar ekki von á því að hún rætist, en ósk mín er sú að menn hætti nú að nota mál, sem þeir geta í engu lengur breytt, sér til pólitísks framdráttar og snúi sér að lausn viðblasandi vandamála. En ef koma skyldi upp slíkt mál sem þetta í framtíðinni þá læri menn af reynslunni og standi saman þrátt fyrir flokkapólitík. Eitt atriði í þessum samningi er vont. Það er stækkunin. Hún er vond vegna þess að æskilegt hefði verið að eiga eins og eitt tromp á hendi í samningunum við Alusuisse í framtíðinni. Stækkunin er líka vond í ljósi þess ástands sem hér ríkir í efnahags- og atvinnulífi. Í von um 250 störf í fjarlægri framtíð á nú að reiða fram í snatri 2 milljarða í virkjun og vel að merkja, þetta gerist án þess að samið sé um orkuverð eða orkuverðsviðmiðun í orkusölu til þessarar stækkunar. Það er lítill ávinningur fyrir Íslendinga en stór ávinningur fyrir Alusuisse því að þar með eru þeir búnir að fá heimild fyrir endanlegri stærð þessa iðjuvers og því ekkert um að semja á þessum vettvangi meir. Ég held að ekki fari milli mála hver fór með lengri endann út úr þessum samningi og hvor með þann styttri. Ég álít að hér sé um lokaþátt að ræða í máli sem hefði mátt leiða betur til lykta, mál sem hefur tekið upp tíma þings og stjórnar allt of lengi og tafið úrlausn annarra brýnna mála. Endalok þessa máls eru ekki til að hreykja sér yfir en það má vona að menn læri af þessu máli sem öðrum og hagi sér skynsamlegar í framtíðinni. Virkjanasaga Íslendinga er slysasaga þegar horft er til þess litla afrakstrar sem hún hefur enn skilað okkur. Minna má á það að þessa dagana eru stjórnvöld að leggja 20 þús. kr. skuldakröfu undir koddann hjá hverjum starfandi Íslendingi vegna yfirtöku ríkisins á þrotabúi Kröfluvirkjunar. Reynslan af ÍSAL-málinu og reynslan af Kröflumálinu, reynsla fortíðarinnar, verður að fara að skila skynsamlegum vinnubrögðum. Við höfum ekki efni á fleiri slysum. Virðulegi forseti. Ég hef tvær spurningar fram að færa til hæstv. ráðh. Sú fyrri er: Hvað gerum við í orkuverðsmálum ef dollarinn fellur mikið? Hin spurningin er: Hvenær á að semja um orkuverð til stækkunar verksmiðjunnar í Straumsvík? Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Virðulegi forseti. Þetta er orðin nokkuð löng og ströng umr. eins og vænta mátti, enda er hér um mjög mikilvægt mál að ræða. Þess hefur verið getið hér að nokkuð væri ýtt á þetta mál. það væri unnið undir allmikilli pressu, og skal ég játa að svo er. Hér í umr. hefur verið vikið að forsögu þessa máls. Ég mun í engu víkja að þeirri forsögu, en ég hef löngum haft þá skoðun að of oft hafi verið þyrlað upp pólitísku moldviðri í kringum svo mikilvægan málaflokk sem orkumálin og orkusala Íslendinga eru. Hér er um nokkuð flókið mál að ræða, það skal viðurkennt. Ég vil þrátt fyrir allt taka undir með fyrrv. þm. Alþb., sem á sæti í stjórn Landsvirkjunar, þar sem hann í sérstakri bókun hefur fagnað þeim áfanga sem nú hefur náðst. Í þeirri bókun er sú niðurstaða sem nú hefur fengist í samningum talin áfangi sem fagna beri. Ég vil taka undir þetta. Það er að sjálfsögðu eitt og annað hægt að vefengja við lok samningagerðar. Reyndin er sú að einu gildir um hvað samningar hljóða, á þá reynir ekki fyrr en í framkvæmd. Það eru staðreyndir. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki að víkja að forsögu þessara mála. Ég kemst þó ekki hjá því að bera þá niðurstöðu, sem nú hefur fengist varðandi orkuverð, saman við þann málatilbúnað sem farið var af stað með hér á hv. Alþingi snemma árs 1983, þ.e. þá var lagt til af ákveðnum aðilum í frv.-formi að við hækkuðum raforkuverðið einhliða. Ég vil minna á að sú hækkun sem getið er þar um, 12.5 mill, er sú sama og það lágmarksverð sem gildir í þessum samningi. Niðurstaða þessa samnings er, að mínum dómi, fengin í frjálsum samningum. Beri menn það saman við einhliða ákvörðun eins og ákveðnir aðilar lögðu til á sinni tíð.

Þér er nú alveg óhætt að nafngreina þá.

Ég efast ekki um að hv. alþm. er fullkunnugt um við hvað ég á. Ég er með þessum orðum alls ekki að kveða upp einhvern áfellisdóm yfir fyrrv. ráðh. sem ég bar að sjálfsögðu fulla ábyrgð á sem stuðningsmaður þeirrar ríkisstj. sem þá sat. Aðalatriði þessa samnings er að mínum dómi hækkun orkuverðsins. Í umr. hafa menn vikið að því að það orkuverð stæðist ekki í reynd nema skamman tíma vegna ýmissa atriða. En ég vil spyrja: Hvernig stæðu menn hefðu þeir engan nýjan samning? Það væru sömu atriði sem orkuðu á orkuverðið eigi að síður og það væri enn lægra. Ég vil alls ekki gera lítið úr því endurskoðunarákvæði sem er í þessum samningi. Það má vafalaust deila um orðalag á því, en ég vil leggja áherslu á að sá þáttur er nýr í þessu máli öllu að koma inn endurskoðunarákvæði. Við getum þó aldrei séð fyrir í einu og öllu um framkvæmd einstakra atriða. Það er nánast útilokað. Ég efast satt að segja um að Alusuisse liðist og komist upp með að verjast því, þegar þar að kemur, að endurskoða orkusölusamninginn. Því er gjarnan haldið fram að varðandi dómsáttina hafi verið slegið verulega af. Ég skal játa að í því efni hefur hugsanlega verið slegið af nokkrum hagnaði, fjármunum. Hugsanlegt er það. Ég vil þó minna á að samningagerð hlýtur ætíð að vera af því tagi að báðir aðilar slá eitthvað af ýtrustu kröfum. Annað er ekki samningur. Annað eru einhliða ákvarðanir og ekkert annað. Ég skal ekki leggja dóm á það hér og nú varðandi þau atriði, sem voru látin niður falla fyrir fullt og fast á grundvelli þessarar sáttagerðar, hvort hugsanlegt var að fara aðra leið. Með tilliti til þeirrar niðurstöðu sem nú er fengin sætti ég mig við þessa málsmeðferð. Vík ég þá aftur að því sem er aðalatriði þessa máls og er ég þá með þá fjármuni í huga sem þarna eru í taflinu, þ.e. orkuverðið. Það set ég ofar öllu í þessu máli. Það fer ekki hjá því að þegar hugsað er til þessara samninga sé reynt að gera sér í hugarlund það umhverfi sem okkar samningamenn voru í. Ég tel að þeir hafi staðið sig vel með tilliti til aðstæðna. Mér finnst í allri umræðunni vera ruglað nokkuð saman því að hér er verið að semja um orkuverð til gamallar verksmiðju. Var að því vikið hér áðan, og mig minnir að það hafi verið hv. 5. landsk. þm. sem undraðist það, að ekki væri hægt að greiða hærra verð í gömlum afskrifuðum verksmiðjum. Ég man ekki betur en margoft hafi verið gefnar skýringar á þessu, þ.e. að allar nýrri verksmiðjur eru miklum mun hagkvæmari í rekstri og ekki síst af þeim sökum er kleift að greiða hærra raforkuverð. Það er auðvitað alveg ljóst að aðili eins og swiss Aluminium er engin góðgerðastofnun. Ég hygg að það blandist engum hugur um það. Auðvitað ganga Svisslendingarnir eins langt í allri samningagjörð og þeim er frekast unnt. Því hefur verið lýst hér í umr. og farið nokkuð aftur í tímann hversu óbilgjarnir í öllum viðskiptum þessir aðilar eru. Með tilliti til þess vil ég halda því fram að okkar samningamenn hafi staðið sig allvel - ég segi aftur: með tilliti til þess hversu harðsvíraðir samningamenn fulltrúar Swiss Aluminium eru. Ekki get ég gert að því að mér finnst sumir hv. alþm. rugla þessum samningi saman við það samkomulagsbréf sem gert var, þ.e. samkomulagsbréf milli ríkisstjórnarinnar og Swiss Aluminium varðandi framhald viðræðna um tiltekin málefni skv. öðrum greinum í títtnefndum bráðabirgðasamningi. Stækkun álversins er ekki hluti af þeim samningi sem hér er verið að fjalla um. Mér finnst eins og sumir líti svo á að afgreiðsla þessa frv. varði lagagildingu á samkomulagsbréfinu. Að mínum dómi er ekki svo. Virðulegi forseti. Þótt ekki sé það vegna þess að hver mínútan er dýr, heldur hins, að það er ýmsum öðrum hnöppum að hneppa mun ég stytta mál mitt. Ég skal fúslega játa að slík stórmál sem þessi þyrfti e.t.v. að bera að með eilítið öðrum hætti. Það hefur verið vikið að því hér í umr. að þinginu væri stillt upp við vegg. Það er nokkuð til í því að svo sé. Ég verð að viðurkenna að það er líklega engin aðstaða til að breyta einu eða neinu. hvorki varðandi lagatextann sjálfan né samningana sem hér er um að ræða. Þó skal ég ekki útiloka að löggilding samninganna með tilliti til frv. gæti verið með einhverjum öðrum hætti. Ég hef ekki skoðað það nógu vel, en efast þó um að á því séu möguleikar. Vissulega skal ég taka undir með þeim sem hér hafa talað um hagstæðari samninga og ég hefði sjálfur tekið við betri samningi en hér er um að ræða, en ég hef þegar lýst því yfir að ég teldi samninginn mjög viðunandi. En hver hefði slegið hendinni á móti betri samningi? Ekki get ég að því gert að mér finnst á orðræðu sumra, sem þátt hafa tekið í þessari umr., að menn vilji bæði halda og sleppa. Menn vilja fara samningaleiðina. Flestir vilja það. En því er haldið fram að samningamenn okkar hafa ekki verið nógu harðir. Í öðru orðinu er sem sagt sagt að við eigum að vera harðari, en þess er jafnframt krafist að samningum verði náð. Það getur verið erfitt að greina þarna á milli. Virðulegi forseti. Ég tel þetta viðunandi áfanga í þessu máli að flestu leyti. Vonandi náum við betri samningum í framtíðinni. Ég lít svo á að menn verði að meta þennan samning með tilliti til aðstæðna nú - meta samninginn sem slíkan, en láta ekki um of stjórnast af fortíðinni. Ég geri ráð fyrir því að það verði orðið við tilmælum hæstv. iðnrh. í því efni að vinna eins hratt að þessu máli og frekast er kostur. Ég vil þó taka það fram að sem nm. í iðnn. Ed. mun ég stuðla að því að þetta mál fái svo þinglega meðferð sem kostur er.



Virðulegi forseti. Hv. 5. landsk. þm. beindi til mín einni spurningu Hún var á þá leið hvort leitað hefði verið til sérfræðinga fjmrn. í sambandi við gerð samninga sem hér eru til umr. Ég vil svara því á þá leið að sérfræðingar fjmrn. í skattamálum hafa fylgst með þróun þessara mála og að sjálfsögðu sér í lagi þeirri hlið sem snýr að sköttum. Þá vil ég nota þetta tækifæri, þó að ég hafi þegar svarað spurningunni, til að undirstrika að það var alger samstaða í ríkisstj. um málsmeðferð þá sem iðnrh. hefur kynnt, og ég vil undirstrika að ég lýsi samstöðu minni með hæstv. iðnrh. og fagna þeim áfanga sem hann hefur náð til sátta og hér liggur nú fyrir hv. Alþingi til afgreiðslu.



Virðulegi forseti. Ég ítreka það að gefnu tilefni að ég mun hafa alla þolinmæði með því að þm. fái að kynna sér þetta mál og það fái þá meðferð sem óskað verður eftir, enda þótt að ég hafi tekið fram að mér auðvitað blæðir í augum, án þess að mér blæði froða út af þeim peningum sem við verðum af við mjög langan drátt á málinu. Ég mun nú reyna að víkja að þeim atriðum sem helst hafa fram komið í umr. En því er við að bæta að þótt ákjósanlegt sé að ná þessu máli til nefndar, þá er auðvitað tíminn mjög takmarkaður nú og mjög óvenjulegt vissulega að nefndafundir séu haldnir þá daga sem umr. eiga að fara fram að kvöldi, eins og er nú, og auðvitað sýnir eitt með öðru vilja manna til að leggja þessu máli lið. Auðvitað má endalaust deila um orkuverðið. En ég verð að minna hv. 3. þm. Norðurl. v. á það, að það er eins og menn kannist eitthvað við töluna 12.5 þegar þeir hefja umr. um þetta mál. Það er eins og hún sé kunnugleg, enda kom það í ljós að svo hafði til borið að þeir höfðu flutt þáltill. um það á sínum tíma að setja þetta verð fram sem lágmarkskröfu þá, og bættu síðan við að það yrði síðar tekin ákvörðun um orkuverðið 15–20 mill. En það eru sögur sem hafa gengið af þessu og upplýsingar sem hafa legið fyrir á hinu háa Alþingi um gang mála, og það upplýstist einu sinni að samninganefndin, sem svo átti að heita að stundaði samningaumleitanir í þessu máli í tíð forvera míns, hefði gert tillögu um 20% hækkun frá gamla verðinu 6.5 mill. En sérlegur fulltrúi fyrrv. iðnrh., Ingi R. Helgason, hefði bætt um betur og gert tillögu um 25% hækkun. Á einu stigi máls var þetta upplýst í umr. á hinu háa Alþingi. Svo getur maður reiknað út hve mörg mill það gerir að setja 25% ofan á 6.475 mill. Það hefur komið fram í máli mjög margra að óhagstætt væri að tengja orkuverð álverði og menn rugla því saman við þá afstöðu mína að ég vilji ekki taka of mikla áhættu af rekstri slíkra stóriðjufyrirtækja. Það er undarlegur málflutningur, að ekki sé meira sagt. Ég geri ráð fyrir, án þess að geta um það dæmt til fullnustu, að við hefðum kannske getað náð einni tölu um orkuverð upp undir 13 mill, aldrei mikið yfir 100% hækkun frá því sem orkuverðið var á sínum tíma, og allar tölur fastar, og átt þá enga möguleika á því að eiga ágóðavon ef álverð hefði hækkað eins og við eigum nú og eins og sérfræðingar segja, sem eru jafnvel enn betur að sér í þessum málum en hv. 11. þm. Reykv., að séu líkur á að muni verða yfir 17 mill að meðaltali á samningstímabilinu. Mér þykir miður að frúin er fjarstödd, en ekki fæ ég við því séð.

Hún er rétt ókomin, hv. 11. þm. Reykv., en mundi vilja vera hér og hlusta á hæstv. ráðh.

Það er huggun harmi gegn. Þetta vil ég um það segja. Eins og ég segi, þeir ráðgjafar sem við höfum ráðgast við telja þróunina þessa, að við megum gera ráð fyrir því að að meðaltali á fimm ára bili munum við ná 500 millj. til viðbótar vegna þessa nýja orkusölusamnings, 2500 millj. alls. En það þarf ekki spádómsmenn til að segja frá því hvað þessi nýi samningur hefði gefið okkur í aðra hönd frá árinu 1979, ef við hefðum náð honum þá, vegna þess að við höfum auðvitað bókað álverð fyrir allan þann tíma. Þessi samningur hefði gefið okkur 1800 millj. kr. það tímabil. - Dýr mundi Hafliði allur, og verður mér nú hugsað til fyrirrennara míns, en dreg við mig að hafa í frammi háværa gagnrýni á hann að honum fjarstöddum, ekki í þessari deild og auk þess ekki í þessari heimsálfu. - Svo geta menn lagt á það hóflega vexti. Menn voru að tala um að það gæti orðið allsherjarlausn í vinnudeilum að bjóða fram 1100 millj. kr. skattalækkun af hálfu hins opinbera til viðbótar við 300 millj. kr. útsvarslækkun. Hér eru 1800 millj. og það er ekki of í lagt að gera það að 2500 millj. eða álíka fjárhæð eins og við eigum í vændum næstu fimm ár. Það er hár reikningur sem þjóðin á þar ósendan til Alþb. -og þykir mér líka verra að hv. 3. þm. Norðurl. v. er fjarri. Menn vara við 20 ára samningi og það hafa fleiri gert en hv. 3. þm. Norðurl. v. En ég vil minna Alþfl. á það - sem einu sinni var ábyrgur flokkur, að vísu undir okkar stjórn, og hefur mikið linast og fækkað skynsamlegum verkum hjá honum síðan við misstum á honum taumhaldið - að hann gerði ásamt okkar flokki 25 ára samning, með engu endurskoðunarákvæði, upp á 2.5 mill. Ég ætla ekkert að fara að rifja það upp. Það var rétt í þeirri stöðu, það er ég sammála um og sannfærður um. En þetta var gert. Og eitt hið mikilsverðasta sem við náðum fram í upphafi þessa stríðs, hins síðasta stríðs, sem ég hef staðið fyrir, var að ná inn endurskoðunarákvæði í bráðabirgðasamningunum hinn 23. sept. í fyrra. Fráleitt taldi hv. þm. Ragnar Arnalds að semja um sættir. Og menn vísa til orða minna um það að ég mundi ekki geta fellt mig við annað en dómsúrskurð eða ígildi dóms. Hver er besta niðurstaðan þar í máli í öllu falli, betri en allir dómar, svo til undantekningarlaust? Auðvitað er besta niðurstaða málareksturs sættir af frjálsum og fúsum vilja af beggja hálfu. Og að kalla að það sé ekki ígildi dóms að ná frjálsum sáttum með þessum hætti er undarlegur smekkur. En ég verð að leiða vitni, vitni sem hv. 3. þm. Norðurl. v. kallaði hið ábyrga endurskoðunarfyrirtæki Coopers & Lybrand. Ég er búinn að geyma þetta bréf eins og sjáaldur auga míns í nærri eitt og hálft ár vegna þess að í umsögnum þessa ábyrga endurskoðunarfyrirtækis koma fram atriði sem hefðu orðið Alusuisse stórkostlega til hjálpar í öllum málarekstrinum, ef upplýst hefðu verið. Ég minnist þess ekki að ég hafi gætt trúnaðarmáls rækilegar. Það er Schilvers aðalforstjóri Coopers & Lybrands, sem er að segja okkur sína afstöðu og álit á þessu máli hinn 28. júlí 1983, þegar menn gerðu fsp. þangað um þeirra álit, þessa endurskoðunarfyrirtækis, sem hafði endurskoðað reikninga fyrirtækisins og gerir enn, og menn draga ekki í efa. hvar í flokki sem þeir standa, að er ábyrgt fyrirtæki, gagnmerki fyrirtæki. Hann segir á einum stað: „Mér segir helst hugur um að það hefði alvarlega ókosti í för með sér fyrir ríkisstj. að halda gerðardómsmeðferðinni áfram og mun æskilegra væri að jafna deiluna með samningsgerð.“ Hann segir enn hér: „Eftir því sem ég hef fylgst með þróun deilunnar virðist mér helst„ - og taki menn nú eftir - „að tillit til stjórnmála hafi að nokkru leyti magnað hana. Skýrslur okkar hafa verið notaðar á þann hátt sem við höfðum ekki búist við og umræður um niðurstöður okkar virðast ekki hafa gengið nógu langt til að skapa fastan grundvöll fyrir röksemdafærslu í málflutningi fyrir gerðardómi.“ Hvað ætli hið ábyrga fyrirtæki sé að segja hér nema það, að þær niðurstöður sem þeir komast að voru notaðar í pólitískum tilgangi og út af þeim er lagt með þeim hætti? Hér segir hann enn, forstjóri Coopers & Lybrands: „Fyrir hendi eru fjölmörg vandamál og óvissuþættir, sem mundu samkvæmt minni reynslu skapa örðugleika í hvers kyns málflutningi fyrir gerðardómi.“ Og enn kom það margsinnis fram að menn gerðu ráð fyrir því að við gætum átt í þessum málarekstri fyrir gerðardómnum í fjölmörg ár, enda hafði reynslan af öðrum málum sýnt að svo hafi verið. Forstjórinn segir hér enn: „Það er vegna þessara vandamála sem við höfum komist að þeirri niðurstöðu að mjög æskilegt væri að semja um reikningsskil. Þá yrði komist hjá óvissu og talsverðum útgjöldum í sambandi við langdregna gerðardómsmeðferð.“ Og hann segir svo hér í tillögu til okkar um hvernig við skulum standa að málinu: „a) Ríkisstj. mundi leggja kröfu sína um að endurmeta skattgjöld ÍSALs fyrir tímabilið 1975–1979 til hliðar.“ Til hliðar. segir þetta endurskoðunarfyrirtæki. Hvers vegna? Vegna þess að þeir telja þá kröfugerð vonlausa, að við munum tapa henni fyrir dómstólnum. „b) Ríkisstj. mundi semja um uppgjör viðbótarskatts, sem krafist er fyrir árið 1980. Núverandi upphæð, sem krafist er, nemur um 2.6 millj. Bandaríkjadala.“ Þarna er hann að nefna upphæðina sem hann telur skynsamlegt að við mundum semja um. Við náðum þremur millj. Bandaríkjadala. Hann segir svo hér að þriðja aðalatriði málsins sé að Alusuisse mundi fallast á að greiða raunsýnna orkuverð í framtíðinni. Álit þetta bréf frá endurskoðunarfyrirtækinu ábyrga, sem þekkir innviði málsins, gengur út á eindregin meðmæli um sættir í málinu, samning í málinu um allt ofan í 2.6 millj. dollara. og að leggja til hliðar kröfur okkar fyrir 1975–1980 vegna þess að það mundi vera glötuð kröfugerð. Og svo undarlegt sem það nú er, þá var ekki einu sinni haft fyrir því að biðja um endurskoðunarreikninga þessi ár af hálfu stjórnvalda á Íslandi. En ég kem með annað vætti hér, sem ætti ekki að vera þýðingarminna fyrir þá sem hafa staðið að rekstri þessa máls frá upphafi, og það er Charles Lipton, lögfræðingur í New York, sem er aðalráðgjafi frá upphafi um rekstur málsins fyrir gerðardómi, ráðinn af fyrirrennara mínum til þeirra starfa, harðsnúinn lögfræðingur að allra dómi, sem ekki gefur eftir fyrr en í lengstu lög, og mjög nýttur í baráttu og málarekstri vanþróaðra ríkja ýmislegra fyrir gerðardómum og á alþjóðavettvangi. Hann var ekki ráðinn þess vegna fyrir Ísland að hann væri sérlega þjálfaður í þeim sökum –það ber ekki að skilja svo - en hann þykir harðsækinn maður og þess vegna treyst til þess að rétta hlut lítilmagnans. Ég leyfi mér að vitna í bréf hans, sem hann skrifar núna að þessu gerðu. hinn 4. okt., eða þegar til lykta dregur um sættir og samningsgerð. Hann segir svo, með leyfi forseta virðulegs: „Ef ætla má að væntanleg lausn leiði einnig til orkuverðs skv. rafmagnssamningnum milli Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins hf., sem ríkisstj. getur sætt sig við, er það því skoðun mín að uppgjör krafnanna um framleiðslugjöld fyrir árin 1978–1980. á þeim grundvelli að Alusuisse greiði ríkisstj. 3 millj. Bandaríkjadala, mundi vera mjög viðunandi lok skattadeilunnar og réttlæting afstöðu ríkisstj. frá upphafi. Kröfur ríkisstj. fyrir árin 1976–1979 voru gerðar afturverkandi skv. aðalsamningnum og eru þess vegna ekki eins ákveðnar og krafan fyrir árið 1980.“ - Hann er að segja það sama eins og dr. Schilvers frá Coopers og Lybrand. „Það mundi taka meiri tíma að halda málarekstrinum áfram, leiða til talsverðs aukakostnaðar og eflaust frekari tafa á samningnum varðandi endanlegt orkuverð. Það er vafasamt að ríkisstj. gæti vænst betri árangurs en þeirra 3 millj. Bandaríkjadala, sem Alusuisse býður til uppgjörs. ef málarekstrinum skv. bráða birgðasamningnum yrði haldið áfram til loka og dómnefnd sérfræðinga í lögum mundi gefa álit sitt eða úrskurð undir þessum kringumstæðum.“ Ég get auðvitað ekki fengið sterkari vitni um það sem við nú höfum gert heldur en umsagnir þessara tveggja aðila. Ég veit enda, og það hefur raunar komið fram, að ekki verður álit þeirra í efa dregið, að þar sé skynsamleg afstaða tekin til niðurstaðnanna. Þá sagði hv. 3. þm. Norðurl. v. að það væri frágangssök eða forkastanlegt - og gagnrýndi það hörðum orðum - að Alusuisse ætti einhvern forgangsrétt að nýrri orku, 80 megawatta eins og hann tók fram, vegna stækkunar álbræðslunnar. Að vísu skil ég ekkert hvaðan þessum 80 megawöttum rignir niður, vegna þess að ef af stækkun álversins verður um 50% þá þarfnast sú stækkun til sín 600 gwst., sem eru 4/5 af framleiðslugetu Blöndu. Og ef hann notar sama mælikvarða af afli Blöndu, 4/5, þá eru það ekki 80 megawött heldur 120 sem þarna er um að tefla. En forgangsrétt hafa þeir engan. Hins vegar eru forsendur fyrir Blöndu vissulega þær að við getum komið svo miklu af orku hennar í lóg strax. Það mundi létta stórkostlega á þessari framkvæmd. En Blanda er eftir sem áður nauðsynleg vegna raforkukerfisins. Þeir eiga engan forkaupsrétt og forgangsrétt að þessari orku, við eigum eftir að semja um þetta. Það liggur líka ljóst fyrir að við munum semja á hærri nótum fyrir þessa nýju álbræðslu heldur en hina gömlu. Menn spyrja, ég man ekki hvort það var hv. 5. landsk. þm., ég trúi þó að svo hafi verið, sem spurði hvernig það mætti vera að ný álbræðsla gæti borgað hærra verð en gömul. Þá er frá því að segja t.a.m. að þessi 50% stækkun álversins þarf til sín 600 gwst. á ári til þess að framleiða 50% af því magni sem gamla verksmiðjan hefur gert. En gamla verksmiðjan þarf nærri 1400. Þannig að ef gamla tæknin hefði verið notuð þá hefði álverið í Straumsvík þurft 100 gwst. meira á ári til framleiðslunnar heldur en hin nýja. Svo er að því einnig að gá að verksmiðja sem er byggð við hlið gamallar eins og þessarar er talin kosta í byggingarkostnaði aðeins 2/3 hluta af því sem verksmiðja sem byggð er frá grunni mundi kosta. Þannig að þetta eru nokkrar skýringar á því hvernig þetta má verða. Ég sinni ekki nú að rifja upp 18 ára forsögu þessa máls. Ég var þar hvergi nær þegar þessum málum var ýtt úr vör. Ég minni enn fremur á, vegna ummæla hv. 3. þm. Norðurl. v., að það voru ráðherrar í hans ríkisstjórn, hæstv. fyrrv. forsrh. Gunnar Thoroddsen og Steingrímur Hermannsson, hæstv. núv. forsrh., sem á árinu 1982 - og ég get fundið þetta í þingtíðindum - lýstu því yfir mjög skýrum orðum hér á hinu háa Alþingi að það væru ekki ákærur um sviksemi á hendur Alusuisse af hálfu íslenskra stjórnvalda, mjög skýrlega tekið fram. Og það má auðvitað rifja upp hvað varð um fyrstu ásakanir og stóra tilhlaupið um sviksemina, sem svo var kölluð af hálfu Alþb.-manna, um hækkun í hafi. Já, það getur Alþb. haft eins og því sýnist, að hér séum við að hirða uppskeruna af allri hinni miklu sáningu Hjörleifs Guttormssonar í hina frjóu jörð sína. Ég skipti mér ekkert af því. Það mun vafalaust síðar verða skrifuð sagan og þá koma þeir dómar, sem ég kvíði öngvu um hvernig hljóða munu, og þarf ekki þess vegna sjálfur að hafa í frammi neinar yfirlýsingar í því sambandi, síst að forvera mínum fjarstöddum. Ég var búinn að víkja að sakaruppgjöf, eins og hún er kölluð, af hv. 3. þm. Norðurl. v. og fleirum. Hann las þarna upp lögfræðingamál, sem mér var nú alveg satt að segja nóg boðið sjálfum að lesa. En þetta er nú torfið þeirra og ætti hann að vera einna sístur manna til að lasta það, því að ég veit ekki betur en að hann sé svona eins og hálfur þeirrar gerðar - og auðvitað fram í ættir, og allt erfist nú. En ég ber ekki ábyrgð á því og vísa því frá mér. Síðan er sagt - ég hef rakið það einnig: Hvaða ástæður lágu til þess að sættirnar voru valdar? Það er sem ég segi, það varð að hraða öllu málinu því að það eru stórkostlegir fjármunir sem við eigum í boði. Og eins og ég hef áður rakið, þeir sem gerst þekkja til telja að þetta hafi verið besta leiðin til úrslita í málinu. Þessi stórkostlega raforkuverðshækkun til Landsvirkjunar hefur auðvitað valdið því, bráðabirgðasamningurinn frá því í fyrra, að við höfum getað haldið orkuverði óbreyttu frá því 1. ágúst 1983. Hinn 1. ágúst s.l. hefði þetta þýtt raungildislækkun um 15.8% orkuverðsins til almennings. Við höfðum í huga að reyna að halda þessu verði út næsta ár, en það kann vel að verða að verðbólgusamningar Alþb. og stjórnar BSRB verði til þess að við eigum þess ekki kost. Það er hugsanlegt. En það var ætlun okkar. Og ef það hefði tekist, að halda því óbreyttu til 1. ágúst næsta ár, þá hefði verið orðin um fjórðungs raungildislækkun á orkuverði til almennings - og enda má vel vera að þetta geti orðið nokkurn veginn svo, miðað við framfærsluvísitölu eða kaupgjaldsvísitölu eftir þær hækkanir sem nú hafa orðið. Það getur vel verið að okkur takist það. En að því verður a.m.k. gáð að Landsvirkjun verði aldrei aftur rekin með bullandi tapi, eins og tíðkaðist í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstj., slíku ógnartapi að það stefndi í 400 millj. kr. halla þegar að var komið í lok maí í fyrra. Það hefur verið kvartað undan því að ég hafi ekki haft nóg samráð við hið háa Alþingi og ég finn til þess að þá gagnrýni á ég skilið. Ég fékk því hins vegar ekki ráðið. Það var sett fram sem mjög gallhörð krafa að engar upplýsingar yrðu gefnar um innihald þessara samninga nema báðir aðilar samþykktu. Ekki einu sinni eftir fundinn í London 8. og 9. okt., þar sem ég hafði þó látið lýsa því yfir að ég mundi líta svo á að okkur væri heimili að upplýsa um innihald samninganna. Það tókst ekki og það þykir mér verra. Aftur á móti eru ýmsir sem eiga að bera sig meir upp undan því en Alþfl., sbr. það sem fram kemur í yfirlýsingu Baldvins Jónssonar í Alþýðublaðinu í gær, þar sem hann lýsir því yfir að hann hafi gefið þingflokki Alþfl. mjög greinargóðar upplýsingar um gang samningamálanna núna undanfarna mánuði. Hef ég svo ekki neinu við það að bæta sjálfur. En þetta gildir almennt, að það er rétt að mér tókst ekki að veita þær upplýsingar sem ég hefði ella kosið. Ég taldi ekki ráð, miðað við þá reynslu sem við höfum haft af gangi mála hér á hinu háa Alþingi í tíð fyrirrennara míns, að kalla til stjórnarandstöðuna að beinni samningagerð. Hvað sagði svo í fræðum fyrrv. stjórnarmanna um samvinnuna og samstarfið hjá fyrirrennara mínum hæstv.? Guðmundur G. Þórarinsson upplýsti í umr. á Alþingi 9. des. 1982 að allt það ár hefði þáv. iðnrh. ekkert samráð haft við stjórnskipaða samninganefnd í þessu máli. Hún var skipuð 1981 og eitthvað fram eftir því ári hafði verið haft samráð við hana, en á árinu 1982 alls ekki neitt. Hann sagði sig úr nefndinni og sagðist ekki vilja vera viðriðinn mál sem hæstv. þáv. iðnrh. ræki eins og rússneskt hænsnabú, svo menn rifji það upp fyrir sér, sem ég að vísu skil ekki af því ég þekki ekki til hænsnarekstursins þar eystra. Þetta var nú frá samráðinu að segja þá. Þá var verið að látast vera að hafa samráð. Þá voru menn með yfirhylmingar og látalæti í málinu. Það hef ég ekkert verið. Ég tilkynnti að ég mundi reyna að hafa það samráð við hið háa Alþingi og stjórnarandstöðuna líka sem kostur væri. Ég hef sagt frá því hvernig það gekk til og hef engu við það að bæta. Mér fellur það miður að hafa ekki getað lofað öllum hér á hinu háa Alþingi að fylgjast betur með en raun varð á. Menn spyrja um verðtryggingar, menn spyrja um raungildið. Hv. 5. landsk. þm. Eiður Guðnason taldi að raungildi þessa samnings yrðu 4.7 mill að 20 árum liðnum miðað við að dollarinn félli svo og svo mikið. Hvað verður um skuldir okkar ef raungildi dollarans fellur? Hvað um það ef við tökum að láni vegna Blönduvirkjunar svo og svo mikið, eins og menn töluðu um, - í Bandaríkjadollurum? Hvað verður um raungildi þeirra skulda ef Bandaríkjadollari fellur að raungildi? Menn geta haldið áfram að reikna þetta út eins og þeim sýnist. Auðvitað erum við ekki einir í heiminum og verðlagsþróun hlýtur að bitna á okkur eða veita okkur hag eftir því hvernig vindur blæs. Við ætlum nú vonandi að fara að sjá betur fyrir okkur en við höfum hingað til gert í þeim efnum. Hæstv. fjmrh. svaraði fsp. hv. þm. varðandi skattamálaumræðuna. Ég þarf ekki að minna á það að nú fljótlega munu hefjast viðræður um skattamálin, þar sem menn leita eftir nýjum leiðum, öruggari viðmiðunarleiðum en áður hafa verið, og við höfum sett okkur það mark að ljúka þeim fyrir 1. júní n.k. Ég minni á að það hefði tafið mjög fyrir hækkuðu orkuverði ef við hefðum haldið fast við það að ljúka öllum þessum málum, líka stækkunarviðræðunum. Það var því ekkert spursmál um að velja það að ná fram orkuverðinu hið fyrsta, vegna þess að skv. þessum samningi erum við kannske að tala um nærri 20 millj. dollara vegna orkuverðsins, en skattar eru hins vegar aðeins 1.6 millj. dollara. Og þar eru föst ákvæði, sem við þurfum ekki að óttast að breyti neinu um upphæðina, heldur erum við að deila kannske um einhver 10–15% til eða frá. En við höfum sett það að skilyrði í sáttunum að fundin yrði ný viðmiðun, öruggari viðmiðun, þannig að menn þyrftu ekki að eiga í þessum endalausu deilum eins og við höfum átt í. Mér þykir það leitt, og er nú Bleik brugðið, að Alþfl. skuli ætla að greiða atkvæði gegn þessum samningum. En við það verður að sitja. Við það verður að sitja þótt ég hefði annars vænst. Og er það sem jafnan vill verða í stjórnarandstöðu, þá gá menn ekki að sér þegar þeir eru að smíða sér vopnin sem þeir svo kalla. En þau eiga stundum til líka að snúast í höndum manna. Og er nú, eins og ég segi, illa komið fyrir þessum flokki sem einu sinni var allgóður flokkur í afstöðu sinni og ábyrgur. En við skulum vona að Eyjólfur hressist þó síðar verði því ekki er öll nótt úti enn. Ég dreg nú við mig í tímaþröng að eiga orðastað við hv. 11. þm. Reykv., enda er frúin fjarstödd. Það sýnir sig að þær Kvennalistakonur eru lengra úti í eyðimörkinni en nokkurn tíma Alþb. En þær heyra þó til þeirra því að allt apa þær eftir þeim, það er alveg greinilegt. Og alltaf greiða þær atkvæði eins, þannig að þetta eru skilvísar fylgikonur Alþb. í þeirri merkingu, og ég vona nú að menn snúi ekki út úr þessum orðum mínum, því að ég var ekki að tala um lagskonur í þessu sambandi. Ég endurtek það vegna ummæla hennar að enda þótt hér séu miklir peningar í húfi frá degi til dags, þá verður því ekki borið við að menn fái ekki ærinn og nægjanlegan tíma, sem þeir fara fram á, að gaumgæfa þessi mál öll sömul. Ég finn hins vegar að klukkan slær öðruvísi hjá BJ og þakka Stefáni Benediktssyni, hv. 8. þm. Reykv., fyrir hans orð sem voru skynsamleg mörg. Já, það er þessi fsp. sem hann gerði, sú hin fyrri: Hvað gerum við í orkuverðsmynduninni ef dollarinn fellur mikið? Við höfum þessi fimm endurskoðunarákvæði á fimm ára fresti. Menn kalla að þau séu óljós, en ég minni á að það stendur skýrum stöfum að við getum sótt til dómstóla um það ef okkur verður neitað um endurskoðun. Ég hef ekki um þetta að segja annað en það að ýmislegt annað breytist einnegin ef dollarinn lækkar í raungildi. Svo var í öðru lagi spurt: Hvenær á að semja um orkuverð til stækkunar álvers í Straumsvík? Það verður tekið til við það þegar að loknum þessum samningum, sem ljúkast ekki fyrr en við gildistöku þessa frv. En það er ljóst, við höfum ekki tekið endanlega afstöðu þar til orkuverðsins, við erum mjög að ræða þessi mál, einnig vegna þeirra viðræðna sem eiga sér stað vegna kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Það eru margir möguleikar, sem til greina koma, en þó ófrávíkjanlegt að þegar til lengri tíma er litið þá verðum við að hafa rúmlega fyrir framleiðslukostnaði okkar. Það er undirstaðan. Að öðru leyti þakka ég fyrir það að menn gera undantekningu á eldhúsdegi og leyfa umræður um þetta mál. Ég vona að þessi mín ræða hafi ekki orðið til þess að menn verði nú málþola mjög að lengja umr. frá því sem þegar er orðið. En ég er hins vegar tilbúinn til þess að sitja fyrir svörum eins og mönnum sýnist við 2. og 3. umr., bæði hér í hæstv. Ed. og eins þegar málið kemur til þeirra í neðra.