Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég á hér eina brtt. við þetta frv., sem ég vil aðeins skýra fyrir hv. dm. með fáeinum orðum, hvernig á henni stendur. Ég ætlaði að senda hana til hv. allshn., en varð of seinn. En þannig er með þessa ekkju, sem kemur undir d.-lið í seinni hluta frv., ef samþ. verður, að hún er ekkja féhirðis Áfengisverzlunar ríkisins. Hún hefur fengið greidd eftirlaun til bráðabirgða, en það þótti rétt að taka þau hér upp, en ekki í fjárlög. Því er till. þessi hér fram komin, að nafn þessarar konu hefur fallið niður af vangá. En nú er svo mál með vexti, er ég fer að athuga þetta nánar, að aftan við d.-lið vantar, að ekkja þessi fái greidda sömu uppbót á eftirlaun sín og ríkissjóður greiðir á sams konar greiðslur á hverjum tíma. Ég mun því leyfa mér að bera fram skriflega brtt. þessa efnis nú í þessari hv. d. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira. Það hefur verið reynt að ákveða eftirlaunin svo sanngjörn sem hægt er, og vil ég leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þá skrifl. brtt., er ég hef nú lýst hér.

Forseti (StgrA): Mér hefur borizt hér skrifl. brtt. frá hv. þm. Dal., og þarf að veita fyrir henni tvöföld afbrigði, þar sem hún er bæði skrifleg og of seint fram komin.



Herra forseti. Hv. 1. þm. S.-M. (IngP), sem kosinn hafði verið frsm. sjútvn. í þessu máli, er nú hér ekki viðstaddur. En sjútvn. hefur haft þetta mál til meðferðar. Og til þess að flýta afgreiðslu þessa máls, vil ég segja hér örfá orð, þar sem hinn kjörni frsm. er ekki við. N. hefur athugað mál þetta mjög gaumgæfilega og leggur einróma til, að það verði samþ. óbreytt. N. hefur séð nauðsyn þess, að málið næði sem fyrst fram að ganga, og væntir þess því, að frv. verði samþ.

Frsm. (Lárus Jóhannesson) : Herra forseti. Mál þetta, sem hér liggur fyrir, er komið frá hv. Nd., og það var upprunalega lagt fyrir þá hv. d. af hæstv. dómsmrh. Frv. þetta fer fram á þrenns konar breyt. frá gildandi l. Í fyrsta lagi er í 3. gr. frv. lagt til, að gerð verði breyt. á þinglýsingarreglum þeim, sem nú gilda. Þær eru orðnar gamlar mjög og úreltar, sérstaklega að því er snertir Reykjavík. Og hér er lagt til, að það komi venjuleg skrásetning um öll innrituð og aflýst skjöl í staðinn fyrir skrásetningu að viðbættri eftirfarandi þinglýsingu, sem er hreint formsatriði, þ. e. a. s. þinglýsingin. Annað og veigamesta atriði frv. er það, að farið er fram á, að lögmannsembættinu sé skipt. Það embætti er orðið svo viðamikið, að það er varla tiltækilegt, að nokkur einn maður geti borið ábyrgð á því. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, munu vera hjá lögmanni nú 12 fulltrúar, þannig að það er meira en nægilegt starf fyrir einn mann að annast eftirlit með því. Ég get ekki annað séð en skiptingin, eins og hún er ráðgerð í frv. á þessu embætti, sé mjög hagsýnisleg, enda hafa hinir færustu menn um þetta fjallað. Þriðja lagabreyt., sem farið er fram á með þessu frv., sem þarf kannske ekki að kallast nýmæli, er það, að lögreglustjórinn í Reykjavík skuli uppfylla þau almenn skilyrði, sem dómarar þurfa . að uppfylla samkv. 32. gr. l. nr. 85 frá 1936 og nú gilda. En með l. nr. 67 31. des. 1939 var beinlínis tekið fram, að undanþágu mætti veita frá þessum ákvæðum, að því er lögreglustjóra í Reykjavík snertir. Þar er tekið fram í 1. gr. þeirra l., að „í Reykjavík skuli vera lögmannsembætti, sakadómaraembætti, lögreglustjóraembætti og tollstjóraembætti. Konungur veitir þessi embætti, og skulu embættismennirnir fullnægja dómaraskilyrðum samkvæmt 32. gr. laga nr. 85 23. júní 1936. Undanþágu má þó veita frá framangreindum skilyrðum, að því er lögreglustjóra snertir, enda séu þá sett sérstök skilyrði fyrir veitingu þess embættis með konunglegri tilskipun.“ Án þess að nokkuð væri leitað fyrir sér um það, hverjir vildu sækja um lögreglustjóraembættið, þá var gefin út tilskipun 31. des. 1939, nr. 68, þar sem vikið er allmjög frá þessum almennu dómaraskilyrðum um veitingu lögreglustjóraembættisins. Þá var t. d. álitið nægilegt, að lögreglustjórinn sé 24 ára að aldri. Auðvitað er þeim skilyrðum fylgt, sem um dómara gilda, að hann sé lögráður og hafi forræði fjár síns og hafi óflekkað mannorð. En þá var því bætt við sem skilyrði, að hann „hafi aflað sér sérþekkingar um meðferð lögreglumála og hafi hæfileika til lögreglustjórnar.“ Mér skilst, að í Nd. og eins í allshn. þessarar hv. d. hafi menn verið algerlega sammála um, að rétt væri að breyta þeim reglum, sem um þinglýsingar hafa gilt til þessa, og eins, að rétt væri að skipta lögmannsembættinu, eins og í frv. er farið fram á. En það var talsverður ágreiningur um það, hvaða skilyrði þyrfti að setja í l. til þess að skipa mann í lögreglustjóraembætti. Það varð þó niðurstaðan í hv. Nd., að samþ. var, að sú skipan skyldi vera á, að lögreglustjóri skyldi fullnægja lögmæltum skilyrðum til skipunar í héraðsdómaraembætti. Og í hv. Nd. var ekki látið sér það nægja, heldur bætti sú hv. d. inn í frv. þessum orðum: „Til veitingar lögreglustjóraembættisins er það enn fremur skilyrði, að aðili hafi raunhæfa þekkingu á háttum og stjórn lögreglumanna og skipulagi lögreglumála.“ Það eru m. ö. o. gerð enn þá strangari skilyrði til þess, að maður verði skipaður í þetta embætti, en um önnur embætti gilda. Og þetta er - að mínu áliti með réttu -, vegna þess að þetta embætti er vafalaust eitt af allra vandasömustu lagaembættum hér á landi. Það hafa nú verið haldnir margir fundir um þetta atriði í allshn. þessarar hv. d., og sitt hefur sýnzt hverjum. En að lokum hefur n. orðið sammála, þ. e. a. s. 4 nefndarmanna, um það að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. En einn nefndarmaður, hv. 6. þm. Reykv. (BBen), telur ekki alveg nauðsynlegt, að lögreglustjórinn sé lögfræðingur, og hefur sá hv. þm. borið fram sértill. í því efni. En 4 nefndarmenn eru sammála um, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það kom frá hv. Nd., og þá leiðir af því með lógískri nauðsyn, að flytja verður núverandi lögreglustjóra í annað embætti. Það leiðir af því, að menn eru sammála um, að embætti þetta sé það mikilsvert, að það sé skipað af lögfræðingi ásamt öðrum skilyrðum, sem sett eru. Og úr því að hæstv. Alþ. er sammála um þetta, þá leiðir af sjálfu sér, að það á að skipta um mann í embættinu, - ef svo er álitið, að þetta sem önnur embætti sé fyrir alþjóð, en ekki einhvern tiltekinn mann eða menn, sem í embætti eru. Og þetta á því fremur við, þar sem við erum að setja l. fyrir framtíðina, en sá embættismaður, sem í þessu embætti er nú, mætti sitja í því að öðrum kosti, ef ekki ætti að gera þessi l. gildandi, fyrr en hann léti af starfi, í 37 ár enn. Hins vegar langar engan til þess að gera þessum manni neitt til miska, og þess vegna er tekið fram í nál., að er hann verði fluttur í annað embætti, skuli honum allur sómi sýndur í því sambandi. Ég minntist á það atriði við hæstv. dómsmrh. (EA). Ég hygg ég hafi ekki skilið það ranglega, að verði frv. samþ. óbreytt, leiði af því flutning þessa embættismanns í annað embætti og sú sé skoðun ríkisstj. Annað atriði, sem n. lagði mesta áherzlu á, er, að meðan þannig stendur, að mestur hluti af löggæzlukostnaði er greiddur af bæjarsjóðum, er eðlilegt að bæirnir hafi íhlutunarvald um það, hvernig í lögreglustjóraembætti er skipað. Það hefur ekki fengizt einróma álit um frv. Hv. 1. þm. Eyf. (BSt) telur, að sama eigi að gilda um kostnað af löggæzlu, hvar sem er á landinu. Í hugsun hans er margt rétt, og þótt hluti landsins sé tekinn fyrst af vissum ástæðum, en ekki unnt að taka nú þegar fyrir breyt. á öllu landinu, er það engin röksemd gegn réttmæti breytingarinnar. Um sýslumenn og bæjarfógeta gegnir líka öðru máli en um lögreglustjóra, því að þeir fara með dómsvald o. fl., sem er óskylt lögreglustjóra. Ef frv. verður samþ. óbreytt, hef ég ástæðu til að ætla, að hæstv. dómsmrh. taki þessar óskir til greina, og af þeim ástæðum leggur n. ekki til breytinga. Verði frv. samt sem áður breytt, hafa einstakir nm. frjálsar hendur. Sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, nema tilefni gefist.



Herra forseti. Í tilefni af orðum hv. frsm. vildi ég spyrja, hvort allshn. liti svo á, ef frv. verður samþ., að núv. lögreglustjóri hafi rétt til fullra launa til 65 ára aldursmarks. Það hefur áhrif á mitt atkv., hvort svo er, því að það er nokkurt fjárhagsatriði fyrir ríkissjóð á að gizka næstu 30 árin. Eða er þessi embættismaður skyldur að taka við öðru embætti með jafnháum launum?

Það leiðir af stjórnarskránni

. Þó að svo sé, gæti kannske orðið úr því hæstaréttarmál, hvort honum væri sýndur nægur sómi í því sambandi, eins og n. vill leggja kapp á. Það er upplýst, að hann hefur ekki, er hann var skipaður, fullnægt neinu þeirra skilyrða, sem hér er tilskilið, að lögreglustjóri verði að fullnægja. Þegar þessi lög eiga að bæta úr því glappaskoti, er talað um, að sýna þurfi sérstakan sóma.



Sérstaða mín í n. var í fyrsta lagi sú, að ég vildi ekki taka neina afstöðu til þess, hvernig fara skyldi með núv. lögreglustjóra, ef frv. yrði samþ. Ég efast um, að það hafi mikið gildi, sem n. segir í nál. um þetta. Ég tel mig ekki bæran að segja ríkisstj. fyrir um framkvæmd lagagr., nema þingviljinn komi beint fram í gr. sjálfum. Það er dómsmrh. að ráða þar fram úr á sínum tíma. Þó að ég ráði til að samþ. frv. óbreytt, er ég að því leyti sammála hv. 6. þm. Reykv. (BBen), að ég tel ekki nauðsynlegt, að lögreglustjóri hafi lögfræðimenntun, eins og nú er komið, og mundi hafa greitt brtt. hans atkv. og jafnvel flutt hana með honum, ef hann hefði ekki tekið þar meira með. En ekki sakar, að þessi embættismaður sé lögfræðingur auk annars, sem hann þarf að uppfylla. Búast má þó við, að erfitt verði í bili að fá mann, sem fullnægi öllum skilyrðum. Ég ætla ekki að fara að ræða persónu þess manns, sem nú er í embættinu, eins og sumir hafa gert. En þegar hann var skipaður, mun ráðh. hafa talið hann hafa þá menntun, sem þarna gæti komið að mestu liði, við stjórn lögreglunnar, liðsforingjamenntun, og hafði ráðh. áður leitað til annars manns með liðsforingjamenntun, þótt sá maður færðist undan starfinu. Þrátt fyrir þessa skoðun mína get ég fylgt frv. óbreyttu, þar sem lögfræðimenntun mun sízt saka.

Frsm. (Lárus Jóhannesson) : Ég vildi svara fyrirspurn hv. þm. Barð. (GJ) því, að núv. lögreglustj. er skyldur að taka við öðru embætti, ef hann missir þar einskis í fjárhagslega. Setning nál., að sýna skyldi honum í þessu allan sóma, var sett að minni ósk, til þess að ljóst yrði, að áherzla mín á, að skipt yrði um mann vegna samþykktar þessa frv., stafaði sízt af neinum hefndarhug frá mér. Hv. 1. þm. Eyf. minnti réttilega á það, að fyrrv. dómsmrh., Hermann Jónasson, sneri sér fyrst til manns með fullkomna liðsforingjamenntun, Péturs Sigurðssonar, og óskaði eftir, að hann tæki að sér embættið. Sá maður er sjóliðsforingi og hefur einnig landliðsforingjapróf. En hann hafnaði boðinu, því að hann áleit sig skorta lögfræðimenntun til þess. Þar sést, hvað þeim mönnum finnst til þurfa, sem hafa sérþekking á starfinu að nokkrum hluta, en öðrum, sem færra kunna, finnst færra til þurfa. Annars þarf ekki nema líta á verkefnin, sem lögreglustjóra eru ætluð, til að sjá, hver þörf honum er á lögfræðimenntuninni. Og sum þau verkefni gerast enn vandasamari með ákvæðum, sem verið er að setja í lög, þegar t. d. er leyfð húsrannsókn og leit á mönnum án dómsúrskurðar, en áður þurfti ætíð dómsúrskurð til slíks. - Handtökur eru einnig mikið vandamál, þar sem þær eru eitthvert hið viðkvæmasta mál, sem fyrir nokkurn getur komið persónulega. Það er ákaflega mikið undir því komið, að maður í þessu embætti hafi bæði til að bera stillingu og þroska. Venjulega stafar ekki mörgum mönnum lífshætta né lima af tiltektum óbreyttra borgara, en af ákvörðunum manns, sem hefur slíkt vald sem lögreglustjóri og ræður m. a. yfir skotvopnum, getur almenningi stafað mikil hætta. Fyrirskipun, sem hann gefur, getur leitt til tjóns, sem enginn getur bætt.



Ég tel, að þetta frv. hafi að vissu leyti verið ranglega úr garði gert hjá stjórninni. Ég tel misráðið að blanda gamla deilumálinu um það, hver skilyrði lögreglustjóri þurfi að uppfylla, saman við annað meginatriði frv., en það er skipting lögmannsembættisins í Rvík. Það atriðið skilst mér ríkisstj. hafa lagt áherzlu á, og vitað er, að hún hefur góð skilyrði til að dæma þar um. Því máli hefði verið bezt borgið einu sér. Einnig tel ég, að úr því að ríkisstj. taldi ástæðu til að gera frekari þekkingarkröfur en nú til manns, er gegni lögreglustjórastarfinu, sé það gert út í hött, ef samþ. frv. hreyfði ekkert við þeim manni, sem gegnir embættinu sem stendur. Það er vitað um núv. lögreglustjóra, að líkur eru til, að hann muni eiga eftir að sitja í embættinu ein 40 ár, ef engin sérstök atvik yrðu til að breyta því. Þó að ég dragi ekki í efa framsýni þm. og sérstaklega ríkisstj. í þessu máli, er það vægast sagt út í hött að fara hér að setja lög, sem gera verður ráð fyrir, að ekki sé unnt að framkvæma fyrr en eftir 40 ár. Þegar þetta er athugað, virðist mér ljóst, að ekki hefði átt að draga þetta deilumál inn í frv. um skipting lögmannsembættisins. Sé ákveðið það skilyrði til embættisgengis lögreglustjóra, að hann skuli vera lögfræðingur, er eðlilegt, að núv. lögreglustjóri verði látinn víkja úr embætti, og það er óskiljanlegt, að ríkisstj. hefði gert frv. þannig úr garði, nema þetta væri tilgangur hennar. En þá væri réttast að taka það beint fram í frv., og það, að ég fellst með nokkrum meðnm. mínum á að samþ. frv. óbreytt, stafar aðeins af, að mér virðist þrátt fyrir þennan óskýrleik vera einsætt, hvað af samþ. frv. leiðir og liggur í hlutarins eðli. Ríkisstj. hlyti að nota sér ákvæði 16. gr. stjórnarskrárinnar og flytja þennan embættismann til. Um það, hver nauðsyn sé, að lögreglustjórinn sé lögfræðingur, verð ég að segja eins og hv. 1. þm. Eyf., að það ætti aldrei að saka, að hann sé það. En ég hef ekki með bezta vilja getað sannfærzt um, að nauðsyn sé á, að hann sé það. Vitanlega þarf hann lögfræðiþekking á ýmsum sviðum, og í ýmsum málum þarf hann fullkominnar lagaþekkingar og æfingar, en í þeim málum getur hann stuðzt við lögfróðan ráðunaut, færan mann, svo sem nú er til hagað. Það er algengt, að embættismenn bresti þekking á sérsviðum og að þeir gætu ekki gegnt þeim án sérfræðiaðstoðar. Jafnvel ráðherrar þurfa ekki að vera sérfræðingar, dómsmrh. hafa oftar en einu sinni verið ólöglærðir menn, og til að vera fjármálaráðherra eða atvinnumálaráðherra þurfa menn ekkert sérstakt próf. Til að vera borgarstjóri í Rvík þarf ekki verkfræðing, þó að í því embætti þurfi mjög á verkfræðiþekkingu að halda. Ef lögreglustjóri þyrfti fyrst og fremst að vera lögfræðingur, væri það meiningarlaust í frv. að láta sem hugsanlegt sé að komast af án lögfróðs lögreglustjóra næstu 40 ár. Ég ætla mér alls ekki að fara að tala hér um núv. lögreglustjóra Reykjavíkur. Ég tel sjálfsagt, að margt megi að honum finna eins og öðrum mönnum, og hann var ungur, þegar hann var skipaður í þetta vandasama embætti. En ég hef ekki getað sannfærzt um, að þeir gallar, sem kunna að hafa verið á embættisrekstri hans, stafi af skorti hans á lögfræðilegri þekkingu. Og það mun yfirleitt ekki tíðkast úti um heim, að lögreglustjórar séu lögfræðingar, heldur mun annarrar þekkingar krafizt öllu frekar. Það kann að vera, að lögfræðilegrar þekkingar sé krafizt af lögreglustjórum í Danmörku, enda hefur það lengst verið okkar fyrirmynd, en það er fullvíst, að í stærri löndum Evrópu er það ekki almenn krafa. Og eftir að búið er að margskipta gamla bæjarfógetaembættinu og takmarka lögreglustjórastarfið nær eingöngu við að hafa stjórn á lögregluliði bæjarins, þá verð ég að segja, að ég, sem hef lært í lögfræðideildinni og starfað þar sem kennari í mörg ár, get ekki komið auga á, að þar séu iðkuð þau fræði, sem geri menn sérstaklega hæfa til að standa fyrir lögregluliði. Og þó að einhverjir séu óánægðir með lögreglustjóra og vilji, að honum verði vikið frá, þá mega þeir ekki blanda því saman við þetta mál og fara að setja óeðlilegar kröfur fyrir þessari embættisveitingu. Þá væri betra að ganga í gegnum þau störf, sem lögreglustjóra eru ætluð, velja úr þau, sem krefjast lögfræðilegrar þekkingar, ef einhver eru, og leggja þau undir lögfræðing bæjarins, en halda lögreglustjórninni út af fyrir sig. Má minna á það, að þegar á reyndi í hinu svo nefnda Ólafs Friðrikssonar uppþoti haustið 1921, þá var það ráð tekið að skipa sérstakan lögreglustjóra, sem var ekki lögfræðingur, því að þegar til harðræða kom, sannaðist, að lögfræðingur var ekki allra manna færastur að standa í þeim stórræðum, sem menn bjuggust við, að kynnu að bera að höndum. Ef þetta frv. verður samþ. óbreytt, tel ég ómögulegt annað en flytja núverandi lögreglustjóra til. Honum yrði ókleift að standa í stöðu þess, sem á að halda uppi lögum og reglu. Hann stæði þar of illa að vígi gagnvart lögbrjótum. Það væri ekki mikill vandi fyrir þá að segja sem svo: „Þú skalt ekki segja mikið, góði minn, sem fullnægir ekki einu sinni þeim löglegu kröfum, sem gerðar eru til embættisins.“ Þessa aðstöðu gæti enginn maður staðizt í 40 ár. Enda veit ég, að hæstv. ríkisstj. hefur hlotið að hafa í huga að færa manninn til, hvað svo sem látið er í veðri vaka. Fyrir mitt leyti vil ég ekki, að þetta sé lögleitt, að lögreglustjóri skuli vera lögfræðingur. Ég hygg það sé annað, sem starfið þarfnast meir. Ég hef því leyft mér að bera fram brtt. í þá átt, og aftan við hana hef ég hnýtt nokkurs konar bráðabirgðaatriði. Það fjallar um það, eð ef embættið er fyllt á ný, á meðan Rvík greiðir mestan kostnaðinn við lögreglustarfið, þá sé samþykkis hennar leitað um skipun manns í embættið. Það er sjálfsagt, þar sem þessi maður fer með bæjarins fé, - eins og nú standa sakir nemur þetta um hálfri annarri milljón kr. árlega, - en bæjarstjórn hefur nú ekkert að segja um það, hvernig því er varið. Og þó að skipunarvaldið sé hjá ríkisstjóra, þá á ekki að skipa menn í starfið nema með samþykki bæjarstjórnar. Ég tek það fram, að það er aðeins gert ráð fyrir, að þetta standi, á meðan kostnaðurinn við lögregluhaldið er greiddur úr bæjarsjóði, en það á hann ekki að vera, heldur af ríkinu, eins og lagt hefur verið til í frv., sem bráðlega mun koma fyrir hv. deild.

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) : Herra forseti. Viðvíkjandi aðalatriði frv., skiptingu embætta, finnst mér engin ágreiningsatriði og sjálfsagt, að sú skipting fari fram. Enda er ekki deilt um það. Það er aðeins um lögreglustjóra Rvíkur, sem ágreiningur stendur. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að það væri rangt að blanda inn í þetta mál lögfræðilegri þekkingu lögreglustjóra. Það hefði vitaskuld verið hægt að ganga fram hjá því, en ef þetta frv. hefði gert það, þá voru aðrir menn í Nd., sem hefðu ekki látið það afakiptalaust, svo að málsmeðferðin hefði orðið svipuð og reynd hefur orðið á. Um það er deilt, hvort lögreglustjóri þurfi að vera lögfræðingur. Ég hef þá skoðun, að hann eigi að vera það. Ég geri ráð fyrir, að hv. 6. þm. Reykv. sé mér sammála um, að þau fræði veiti alhliða andlega þjálfun. Það er hún, sem ég tel, að komi sér vel fyrir lögreglustjóra að hafa. Þar með er ég ekki að segja, að gáfaðir menn hafi ekki nokkuð af þessari þjálfun, þó að þeir séu ekki lögfróðir menn, menntun veitir það einnig, en þó dálítið öðruvísi. Hv. 6. þm. Reykv. virðist hneykslast á, að skipun núverandi lögreglustjóra eigi að standa eftir sem áður. Hann veit, að oft er bætt við embættisskilyrðum, án þess að menn, sem í embættunum sitja, séu látnir fara frá, þótt þeir fullnægi þeim ekki, t. d. læknar. Það er rétt hjá hv. þm., að það má gera ráð fyrir, að núv. lögreglustjóri geti setið lengi, en „principsins“ vegna vildi ég, að þetta væri í frv. Um það, sem hann segir, að það sé bábilja að breyta þessu, en láta hann sitja áfram, þá get ég ekki annað sagt en það, að þó að ég sé ekki svo framsýnn, að ég viti, hvað fram undan er, þykist ég vita, að það hljóti að koma sú tíð og það kannske fyrr en síðar, að það verði brýn nauðsyn að fá hann í annað starf, sem hann er allra manna færastur til að rækja, og ég get trúað því, að honum væri það starf ekki síður ljúft en það, sem hann hefur nú. Hann hefur látið þau orð falla við mig. En vitaskuld yrði það með þeim skilyrðum, að hann byði ekki við það fjárhagslegan hnekki. En hvað sem því líður, þá lít ég svo á, að lögreglustjóri þurfi að hafa talsvert „autoritet“ og þurfi helzt að vera í því embætti þjálfaður maður, bæði andlega og líkamlega, og mér liggur við að segja ráðinn og roskinn. Ég er ekki að segja, að núverandi lögreglustjóri hafi ekki rækt starf sitt vel. Það má að öllu finna. Ég tel sjálfsagt, að hv. 6. þm. Reykv., sem sjálfur situr hátt og ekki í neinum friðarstóli, geti skilið það. Ég tel óheppilegt, ef þessi deila yrði til þess, að málið félli eða að það sofnaði á þessu þingi, því að ég tel nauðsynlegt að skipta dómsmálastarfinu. Ég tel varla mögulegt, að einn og sami maður hafi yfirlit um allt starfið. Viðvíkjandi niðurlagi brtt. hv. 6. þm. Reykv. vil ég segja, að ég er þeirrar skoðunar, að lögreglukostnaður ætti allur að vera á landsins reikning, en að á meðan svo er ekki, ætti bæjarstjórn að hafa um val lögreglustjóra að segja, þó að bærinn greiði að vísu ekki kaup hans. En ég held þó, að þetta kunni að binda hnút, ef til vill óleysanlegan, t. d., ef bæjarstjórn óskar eftir sérstökum manni, en ríkisstjóri teldi sig ekki geta fallizt á hann. Þetta gæti komið fyrir. Það hefur komið fyrir svipuð deila milli lögreglustjórans og bæjarins út af skipun lögregluþjóna. Samkv. till. hv. þm. er enginn skipaður, nema báðir séu sammála. Mætti ríkisstjóri þá setja mann í embættið til bráðabirgða? Þyrfti hann samþykki bæjarstjórnar til þess? Og ef til þess kæmi að víkja lögreglustjóra frá, þyrfti þá líka samþykki bæjarstjórnar til þess? Hv. flm. hefur sjálfsagt hugsað þessi atriði. Sem sagt, þó að mér finnist sanngjarnt, að bæjarstjórn hafi hönd í bagga með skipun lögreglustjóra, þá sé ég, að komið gæti til árekstra þarna. En ef hv. flm. getur leyst þessar gátur, þá gerir hann sjálfsagt grein fyrir því. Ég er ekki svo gáfaður, að ég geti í augnablikinu séð, hvernig verði úr þeim leyst.



Herra forseti. Í nál. á þskj. 413 er tekið fram, að 3 nm. telji sjálfsagt, að lögreglustjóraembættið í Reykjavík sé ekki veitt öðrum en þeim, sem bæjarstjórn samþykkir, meðan bærinn greiðir mestan hluta kostnaðarins við lögreglustörfin. En ég tel, að sama eigi þá að gilda um önnur lögsagnarumdæmi. Ég tel, að það nái ekki nokkurri átt að setja þetta sem l. fyrir Rvík eina. Enda lítur svo út, að tveir nm. leggi ekki mikla áherzlu á þetta atriði, því að aðeins einn, hv. 6. þm. Reykv., hefur komið með það á þskj., en hinir eru með því að frv. verði samþ. óbreytt. Ég er hv. 6. þm. Reykv. á margan hátt sammála um það, sem hann sagði í fyrri hluta ræðu sinnar viðvíkjandi því, að lögreglustj. þyrfti ekki að vera lögfræðingur. En ég tel þó, að það geti engu spillt, þótt hann sé lögfróður maður, enda hafi hann aðra þá þekkingu á lögreglumálum, sem áskilin er í frv. En þegar hann kom að síðari hluta ræðu sinnar og hélt því fram, að ekki ætti að veita lögreglustjóraembættið öðrum en þeim, sem bæjarstj. samþ., þá varð ég honum ósammála. Mér finnst það oft koma fram hjá honum, að hann lítur á Rvík sem sérstakan aðila gagnvart landi og þjóð. Þess vegna finnst honum óhæfa, að bæjarstj. eða kannske öllu heldur borgarstjórnin skuli ekki ráða, hver sé yfirmaður lögreglunnar. En þótt Rvík sé stór og voldug, þá er hún hluti af íslenzka ríkinu og þeir, sem í henni búa, ísl. þegnar eins og aðrir í landinu, og ég skil ekki í öðru en stjórnin beri hagsmuni þeirra fyrir brjósti engu síður en annarra. Þess vegna sé ég ekki, hvers vegna sami háttur mætti ekki vera á, hér eftir sem hingað til hvað það snertir. Samt skal ég ekki segja, að ekki mætti breyta til batnaðar, en þá á það bara að ganga yfir allt landið eða a. m. k. aðra bæi. Og ef það á að liggja undir samþ. Rvíkur, hver sé lögreglustj. þar, hví á þá ekki að liggja undir samþ. annarra bæja, hverjir séu bæjarfógetar? Hv. 6. þm. Reykv. telur kannske réttast, að Rvík yrði sérstakt ríki? Eða ef ekki það, þá svipað og Róm í gamla daga: að ríkið sé Rvík? Það er sjálfsagt bara röggsemi hans sem borgarstjóra, sem lýsir sér á þennan hátt. Ég undrast, að dómsmrh. skyldi taka undir þetta og álíta, að kostnað af lögreglu eigi að greiða af ríkinu, enda þótt vitað sé, að lögreglu er einungis þörf í bæjum og hliðstæða við hana er engin í sveitum. Með þessu væru því lögð fullkomlega óréttmæt gjöld á íbúa utan bæjanna. Það var lítið, sem hv. frsm. veik að mér í ræðu sinni. Hann gat þess, að hæfan mann þyrfti til þess að vera lögreglustjóri. Ég játa það fullkomlega, að lögreglustjórastarfið er ábyrgðarstaða, og til að gegna því þarf mann góðum kostum búinn, en ég álít, að til slíks sé lögfræðimenntun ein ekki næg trygging. Ég hef séð lögreglustjóra framkvæma verk sitt þannig, að hann sýndi þar ekki stillingu, hvað sem þroska líður, og var hann þó lögfræðingur. Ég tel það enn fremur enga sönnun fyrir því, að núv. lögreglustjóri sé ekki vaxinn sínu starfi, þótt Pétur Sigurðsson vildi ekki takast það á hendur. Og þótt hann teldi þörf lögfræðimenntunar til starfsins, þá sannar það ekkert í þessu máli, og enginn er kominn til að segja, að hans skilningur á því atriði sé réttari en þess, er tók við starfinu. Annars finnst mér óviðeigandi að blanda nafni lögreglustjóra inn í þessar umr., og vildi mælast til, að það yrði forðazt. Fleira vildi ég ekki taka fram að svo komnu.

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) : Það er síður en svo, að ég álíti hættulegt, þótt dómsmrh. veiti þetta embætti einn. En ég taldi réttlátt, að bæjarstj. hefði þar íhlutun, ef unnt væri. Háttv. 1. þm. Eyf. fer villur vegar, þegar hann ber þetta embætti saman við bæjarfógetaembætti í öðrum bæjum, en þar er allólíku saman að jafna. T. d. fer bæjarfógetinn á Akureyri með dómsmál, tolla- og skattheimtu auk lögreglustjórnar, þar sem lögreglustjóraembættið í Rvík er nær eingöngu bundið við stjórn lögreglunnar. Þá undrast hv. þm., að ég skuli vera sammála hv. 6. þm. Reykv. um, að ríkið annist alla löggæzlu í landinu. En þótt löggæzlan verði dýrari í bæjum, þá rennur einnig meira frá þeim í ríkissjóð, svo að í þessu þarf ekki að vera um neitt misrétti að ræða.



Okkur dómsmrh. greinir ekki á um það, að lögfræðimenntun sé góð og þroskandi. Hins vegar greinir okkur á um það, hvort hún sé nauðsynleg fyrir lögreglustjóra. Ég tel sem sagt, að hér sé búið að greina frá þau störf, sem til þarf lögfræðimenntun og áður heyrðu undir bæjarfógeta, og eftir séu störf, sem gera aðrar kröfur. Lögfræðimenntun spillir ekki; en hún er ekki nauðsynleg, sé öðrum betri kostum til að dreifa varðandi þetta starf. Út af ummælum hv. þm. Barð. um núv. lögreglustjóra, þá álít ég, að hann hafi haft nokkra þekkingu og reynslu til þessa starfs. Ég skal ekki dæma um störf hans, en yfirleitt get ég borið honum gott orð, þótt eðlilega verði einatt smágreinir með mönnum í slíkum stöðum. Þá vil ég taka til athugunar annmarka þá, er dómsmrh. taldi á því að bæjarstjórn hefði hlutdeild um skipun lögreglustjóra. Hér er um að ræða sömu aðferð og nú á sér stað um skipun lögregluþjóna og hefur tíðkazt síðan 1872. Síðan ég tók við borgarstjórastarfinu, hefur ekki komið til ágreinings um ráðningu manna til þessa starfs, og ég tel ótrúlegt og óþarft að gera ráð fyrir svo ótækum dómsmrh. og þrjózkri bæjarstjórn, að samkomulag næðist ekki um skipun í þetta embætti. Enn fremur má finna mörg dæmi um það, að fleiri en einn aðili koma sér saman um veitingu embætta. Ég geri því ráð fyrir, að dómsmrh. sjái við íhugun, að annmarkar þeir, er hann taldi, eru ekki svo stórvægilegir sem hann lét. Varðandi það, sem 1. þm. Eyf. sagði, þarf ég ekki að vera margorður. Hann vildi svo vera láta, að ég vildi láta Reykjavík vera alls ráðandi í ríkinu. Þessi þm. hefur látið hafa eftir sér, að Reykvíkingar væru í sjálfu sér ekki verri en annað fólk. Þess gætir þó einatt hjá honum og skoðanabræðrum hans, að þeir vilja ekki unna Reykvíkingum jafnréttis, og það er það, sem ég vil ekki una við. Háttv. þm. telur, að ef bæjarstj. hefur áhrif á skipun manns í lögreglustjóraembættið, þá eigi hið sama að gilda, hvar sem er á landinu. En eins og dómsmrh. benti réttilega á, þá fer lögreglustjórinn í hinum ýmsu bæjum einnig með dómsvald, þar sem hér í Rvík fer hann einungis með lögreglustjórn. Það er og eðlilegt, að lögreglan öll sé kostuð af ríkinu. En það ,sem 1. þm. Eyf. vill, er að halda við ranglætinu. Bærinn á einungis að fá að borga kostnaðinn, 1½ millj. kr., en svo á hann engin áhrif að hafa á val þess manns, sem fer með þetta fé. Svona er nú sanngirnin og réttlætisástin hjá þeim framsóknarmönnum.



Þótt fyrirspurn mín til háttv. frsm. gæfi ekki tilefni til þess, sem hér hefur verið mest rætt, þá hafa þessar umr. leitt ýmislegt í ljós, sem gott var, að kom fram. Í fyrsta lagi hafa þær sýnt, að ekkert samræmi er í ályktun Nd. og viðhorfi ríkisstj. til þessa máls, svo sem fram kom í ræðu dómsmrh. Viðvíkjandi lögfræðimenntun lögreglustjóra, þá er ég sammála dómsmrh. um það, að eðlilegt sé að heimta lögfræðimenntun til þessa starfs, og má í því sambandi benda á, að gert er ráð fyrir, að hann þurfi að hafa löglærðan mann í skrifstofu sinni. Þetta atriði eitt virðist mér nægja til að sanna, að eðlilegra sé, að lögreglustjórinn hafi þessa menntun. Ég vil því beina því til allshn., að hún taki þetta ákvæði aftur upp í frv. Þá þykir mér ekki nægilega upplýst kostnaðarhlið þessa máls, og væri vert, að nefnd sú, er hefur þetta mál til athugunar, gefi gaum að því. Og að því er við kemur skiptingu lögmannsembættisins hér í Reykjavík, þá hefur það sýnt sig, að skipting embætta hefur ætíð í för með sér mikinn kostnað. Ég mun ekki treysta mér til, eftir að ég hef fengið þessar upplýsingar, að greiða atkv. með frv., eins og það liggur fyrir. Annars vegar liggja engar upplýsingar fyrir um, hver kostnaðurinn er, hins vegar eru takmarkaðar upplýsingar um, hver þörfin er. Þar að auki er hér annað frv. um skiptingu á öðru embætti, tollstjóraembættinu, og í þriðja lagi eru engar upplýsingar um, hvort sá maður, sem nú á að víkja úr embætti samkvæmt ósk meiri hl. n., verður settur á 40 ára eftirlaun eða í svo og svo mikið hærra launaða stöðu, sem hægt væri að fá menn fyrir minni laun til að gegna og kannske eins vel eða betur hæfa í. Ég mun því greiða atkv. móti frv. í heild, þar til betri upplýsingar liggja fyrir um það frá hæstv. ríkisstj.

Dómsmrh. (Einar Arnórsson) : Hv. þm. Barð. hefur nú látið ljós sitt skína í þessu máli á ýmsa lund. Hann dró í efa, að þörf væri á að skipta þessu embætti.  Hv. þm. tók svo djúpt í árinni, að hann sagði, að það væri óþinglegt, að embættinu væri skipt, án þess að fyrir lægi grg. um þann kostnað, sem af því leiddi. Bæjarfógetaembættinu í Rvík var fyrst skipt árið 1907. Þá var ekki lögð fram nein grg. um þetta. Þá var því skipt 1918 og 1928, og loks var sakadómaraembættinu skipt árið 1939, og ég veit ekki til, að í neitt skiptið hafi legið fyrir slík grg., enda er ekki auðvelt að láta gera hana. Í öll þessi skipti var málið borið fram á jafnóþinglegan hátt og nú. Það var mikið mein, að þessi hv. þm. skyldi ekki vera kominn þá á þing til að gefa þinginu ráðleggingar um þetta. Það er eins með þá hugsanlegu nýju stöðu, sem lögreglustjóri eða einhver annar verður skipaður í. Það er ekki gott að gefa nákvæmar upplýsingar um, hvað það muni kosta. Hins vegar geri ég ráð fyrir, að rás viðburðanna greini slíkt sjálf mjög bráðlega eftir stríðið og kannske fyrr, sem verður að gera þær ráðstafanir. Við þurfum ekki að nefna það mál. Ég veit, að öll um þingheimi er kunnugt um það. Annars held ég, að mér sé óhætt að segja, að ekki sé útlit fyrir, að mikill kostnaðarauki verði af skiptingu lögreglustjóraembættisins. Ég hef a. m. k. heyrt þá, sem því eru kunnugastir, halda fram, að húsakynni geti verið þau sömu og nú, það er aðeins verkaskiptingin, að tveir menn verða hvor yfir sínu starfi í staðinn fyrir einn nú. Annars get ég ekki um það sagt í einstökum atriðum, en ég get hugsað, að höfuðbreyt. verði sú, að þarna verða tveir æðstu menn í staðinn fyrir einn nú. Ég vænti þess, að þeir skipti fulltrúunum á milli sín, og auðvitað falla fleiri fulltrúar undir bæjarfógetann, því að undir hann heyra lögtök, fjárnám og fógetagerðir.



Herra forseti. Fjhn. hafði hugsað sér að taka fyrir eitt atriði í þessu frv. við 3. umr., sem borið hafði á góma í n. Það var um það, hvort námstími hjúkrunarkvenna skyldi teljast með starfstímanum, þannig að eftir 10 ára starf að námstímanum meðtöldum yrði þeim greiddur lífeyrir svo sem sagt er í 8. gr. En nú stendur svo á, að formaður n. er veikur, og hefur þess vegna ekki verið hægt að ná n. saman. Ég hef þess vegna, ásamt hv. 1. þm. Eyf. (BSt) borið fram till. um þessar breyt., sem borið hefur á góma í n. og ég gat um, sem er á þá leið, að aftan við fyrri málsgr. 7. gr. frv. bætist: „Námstíminn telst með starfstímanum, en meðalárslaun miðast þó aðeins við starfstíma hjúkrunarkonu, eftir að hún hefur lokið námi.“ Vildi ég, að þessi skrifl. brtt. okkar kæmi nú til atkv. Ég held, að ekki sé mikill ágreiningur um þetta í n., og tel líklegt, að n. hefði orðið sammála um brtt. eitthvað á þessa leið, ef hún hefði haft tækifæri til þess að koma saman. N. virtist þetta vera mjög eðlilegt, að námstíminn sé þarna reiknaður með. Réttur til lífeyris fæst ekki fyrr en eftir 10 ára starfstíma og þá ekki heldur fyrr en nokkuð löngu eftir, að hjúkrunarkonan byrjar á starfinu, ef námstíminn er ekki talinn þar með. Og hjúkrunarkonur standa að þessu leyti verr að vígi en annað starfsfólk hjá ríkinu, en er það svo, að starf hjúkrunarnemans er alveg sams konar og starf hjúkrunarkonunnar eftir að hún hefur lokið námi, og virðist því ekki bein ástæða vera til þess, að námstíminn sé ekki talinn með í þessu efni. - Hins vegar leiðir það af sjálfu sér, að ekki er hægt að reikna meðalárslaun hjúkrunarkvenna á þann hátt að taka námstímann með í þann útreikning, heldur aðeins þann tíma, sem þær starfa, eftir að þær hafa lokið námi, því að meðan hjúkrunarkona er við nám, er ekki hægt að telja, að hún fái kaup. Ég leyfi mér svo að leggja fram þessa skrifl. brtt. með tilmælum um, að hæstv. forseti leiti afbrigða fyrir henni.

Forseti (StgrA): Mér hefur borizt hér skrifl. brtt. frá hv. 5. þm. Reykv. (BrB) og hv. 1. þm. Eyf. (BSt), við 7. gr. frv. um, að aftan við fyrri málsgr þeirrar gr. komi: „Námstíminn telst með starfstímanum, en meðalárslaun miðast þó aðeins við starfstíma hjúkrunarkonu, eftir að hún hefur lokið námi“. Fyrir þessari brtt. þarf tvenns konar afbrigði. Hún er skrifl. og of seint fram komin.



Herra forseti. Í forföllum hv. 6. þm. Reykv. (BBen) ætla ég að segja nokkur orð um þetta mál, en annars var hann kosinn frsm. í þessu máli. Í þessu frv. er aðeins farið fram á það, að þeir lögfræðingar, sem skipaðir hafa verið í fasta dómarastöðu eða skipa má í föst dómarasæti samkvæmt 32. gr. laga nr. 85 23. júní 1936, um meðferð einkamála í héraði, skuli undanþegnir ákvæðum 6. tölul. 14. gr. þeirra l., - m. ö. o. undanþegnir því að þurfa að taka prófmál til þess að fá málflutningsleyfi. Ég sé ekki, að réttaröryggi sé neitt misboðið, þó að á þennan hátt sé þessum l. breytt, því að þetta eru einmitt í mörgum tilfellum menn, sem hafa verið dómarar áður. Og það er hart að neita þeim um rétt til þess að flytja mál fyrir undirrétti, þegar þeir hafa í mörgum tilfellum dæmt í hliðstæðum málum sjálfir. Enda eru þau skilyrði, sem sett eru samkv. l. og menn verða að uppfylla til þess að geta verið dómarar, mjög ströng fyrir utan það, að þeir verða að vera lögfræðingar. Mál þetta hefur gengið gegnum hv. Nd., og hefur verið þar í n. til meðferðar. Hefur sú n. mælt með, að frv. yrði samþ. óbreytt. Einn nm. í allshn. þessarar d. var ekki viðstaddur, þegar n. afgreiddi málið, en hinir nm. voru alveg sammála um, að frv. ætti að verða samþ. óbreytt.