Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft til athugunar frv. það, sem hér liggur fyrir, en ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess. Mælum við þrír, sem að nál. meiri hl. stöndum, með því, að það verði samþ. óbreytt, en þeir hv. 1. og 5. þm. Norðurl. e. munu skila sérálitum. Meginefni frv. er breyt. á framkvæmd innflutnings-, gjaldeyris- og fjárfestingarmála í þá átt að afnema eða draga úr haftakerfi því, sem ríkjandi hefur verið um langt skeið hér á landi, og er sú ráðstöfun í samræmi við gefnar stefnuyfirlýsingar hæstv. ríkisstj. Það eru efnahagsráðstafanir þær, sem gerðar voru í febrúar s.l., sem hafa gert kleift að stíga það skref, sem nú á að taka. Án þeirra hefði það verið tómt mál að tala um aukið viðskiptafrelsi, þannig að þá hefði samþykkt þessa frv. litlu getað breytt, þannig að raunhæfa þýðingu hefði í þessa átt. Þó að mikið hafi verið um frv. þetta rætt og ritað, frá því að það var lagt fram hér á Alþ., tel ég frv. svo þýðingarmikinn lið í þeim heildarráðstöfunum í efnahagsmálum, sem gerðar hafa verið fyrir forgöngu hæstv. ríkisstj., að ég tel hlýða að fylgja þessu nál. úr hlaði með nokkrum orðum, en mun þó eftir föngum reyna að forðast endurtekningar þeirra röksemda, sem þegar hafa verið bornar fram af hálfu hæstv. ríkisstj. og stuðningsmanna hennar við umr. í hv. Nd. og annars staðar á opinberum vettvangi og ætla má að hv. þdm. sé yfirleitt fullkunnar. Það eru aðallega tvær spurningar, sem mál mitt hér fjallar um. Hin fyrri er sú, hvort það, að höftunum sé aflétt, svo sem ætlunin er með þessu frv., sé ráðstöfun, sem sé þess verð, að nokkru verði fyrir hana fórnað. En hin síðari er sú, hvort líkur séu á, að tilraun sú, sem nú er verið að gera, heppnist, þannig að hér sé ekki verið að leggja út í glæfrafyrirtæki eitt, eins og það hefur verið orðað af hv. stjórnarandstæðingum hér í d. við 1. umr. Í því, að ég tek fyrri spurninguna til meðferðar, felst ekki, að það sé skoðun mín, að efnahagsráðstafanirnar hafi fyrst og fremst haft þann tilgang að skapa aukið viðskiptafrelsi, þannig að það sé einkum í þágu þess markmiðs, að þær byrðar hafa verið lagðar á þjóðina, sem af efnahagsráðstöfununum leiðir. Að vísu er það persónuleg skoðun mín, að verzlunarfrelsi sé þess vert, að verulegar fórnir séu færðar í bili í þágu þess. En hvað sem því líður, þá er það annar eldur, sem heitar hefur brunnið og verið höfuðástæða þess, að hæstv. ríkisstj. taldi óhjákvæmilegt að gera umræddar ráðstafanir, en það er fyrirsjáanlegt greiðsluþrot landsins gagnvart útlöndum innan fárra mánaða, ef sitja hefði verið látið við það, sem var. Þær ráðstafanir, sem nauðsynlegt var að gera til þess að forðast greiðsluþrotíð, hafa hins vegar jafnframt gert kleift að aflétta haftakerfinu að miklu leyti, og er það skoðun hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokka hennar, að afnám haftanna hafi þá hagkvæmni í för með sér, að sjálfsagt sé að nota það tækifæri, er nú hefur gefizt, til slíkrar ráðstöfunar. Víkjum við þá aftur að fyrra meginatriðinu, er ég vil taka hér til meðferðar, eða því, hvort höftin hafi það óhagræði í för með sér, að vert sé að leggja á sig nokkrar fórnir til þess að fá þeim aflétt. Þá tel ég, að það sé einkum þrennt, er máli skiptir í því sambandi: í fyrsta lagi það atriði, hvort höftin nái þeim tilgangi, sem þeim er ætlað, í öðru lagi áhrif haftanna á framleiðsluafköst, þjóðartekjur og nýtingu gjaldeyrisins og í þriðja lagi hin siðferðilega hliðslíks fyrirkomulags. Hver hefur verið tilgangur þess og orsök, að haftafyrirkomulagið hefur verið tekið upp og haldizt við? Tilgangurinn hefur fyrst og fremst verið sá að jafna halla á greiðsluviðskiptum við útlönd og koma í veg fyrir óhóflega skuldasöfnun erlendis og öngþveiti í gjaldeyrisverzluninni. Það er þá gjarnan sagt sem svo, að þar sem ekki sé nægur gjaldeyrir fyrir höndum til þess að fullnægja allri eftirspurn, sé þrautaminnsta leiðin til þess að koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum sú að takmarka eða banna innflutning á þeim varningi, sem þjóðin geti helzt verið án, og tryggja þá jafnframt, að ekki skorti gjaldeyri til kaupa á því, sem telja má nauðsynlegt. Þetta kann að láta ekki illa í eyrum. En málið er engan veginn svo einfalt sem virðast kann við fyrstu athugun. Það er að vísu ekki ágreiningur um það, að í bili er hægt að forða öngþveiti í gjaldeyrismálum með því að taka upp innflutningshöft eða herða á þeim höftum, sem fyrir kunna að hafa verið, en heldur ekki nema í bili. Þegar frá líður, koma höftin ekki að gagni sem ráðstöfun til þess að jafna halla í greiðsluviðskiptum við útlönd. Ég kem fljótlega að því að gera fyrir þessu nánari grein, en tel ástæðu til þess að víkja að því áður, að þetta sjónarmið, sem mér vitanlega er nú ekki ágreiningur um meðal hagfræðinga, er engan veginn nýtt á vettvangi hérlendra stjórnmála. Í því sambandi vil ég leyfa mér að vitna til álitsgerðar mþn. í gjaldeyrismálum, sem sat á rökstólum í byrjun seinni heimsstyrjaldarinnar eða u.þ.b. á árunum 1940–41. í n. þessari áttu m.a. sæti þeir hæstv. núv. viðskmrh. og hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, og stóðu þeir að sameiginlegu áliti. Niðurstaða þeirra var í stuttu máli sú, að innflutningshöft gætu komið að gagni og væru jafnvel hentugasta ráðstöfunin til þess að mæta halla í greiðsluviðskiptum við útlönd, er rót sína eigi að rekja til orsaka, er ætla mætti að yrðu skammvinnar. Ef um varanlegt misvægi væri hins vegar að ræða, væri ekki hægt að ráða bót á því með beitingu hafta, heldur yrði þá að grípa til róttækari ráðstafana, svo sem gengisfellingar eða niðurfærslu verðlags og kaupgjalds. Rökin fyrir því, að þessi niðurstaða hlýtur ávallt að vera rétt, eru þessi: Þegar menn eru með beitingu hafta hindraðir í því að kaupa erlenda vöru eða þjónustu, leitast menn eftir föngum við að fullnægja sams konar þörfum með kaupum á innlendri vöru og þjónustu. Ef bannaður er t.d. eða takmarkaður innflutningur á ávöxtum eða grænmeti, vex eftirspurn eftir slíku innanlands. Ef takmarkaður er innflutningur á skóm, rísa upp innlendar skógerðir o.s.frv. Ýmsir kunna nú að segja, að það beri einmitt að telja höftunum til ágætis, að þau geti þannig orðið til þess að efla innlendan iðnað, matjurtarækt o.s.frv. Ég ætla ekki hér að ræða þá hlið málsins, því að það, sem hér skiptir máli, er sú staðreynd, að ef fullnægja á fleiri þörfum með innlendri framleiðslu vegna haftanna, þá verður auðvitað að nota meira af framleiðsluöflum, vinnuafli og fjármagni, en áður í þágu heimamarkaðarins. En hvaðan kemur það vinnuafl og fjármagn? Við skulum nú miða við þær aðstæður, sem verið hafa hér á landi óslitið s.l. 20 ár, að ekki hefur verið um ónotuð framleiðsluöfl að ræða, svo að neinu nemi, og raunar lengst af, eins og kunnugt er, skortur bæði á vinnuafli og fjármagni. Framleiðslan er annaðhvort fyrir erlendan eða innlendan markað, þriðji möguleikinn er ekki til. Það er auðsætt, að eigi undir þessum kringumstæðum að auka framleiðslu fyrir innlendan markað, getur það ekki orðið öðruvísi en á kostnað útflutningsframleiðslunnar. Af samdrætti útflutningsframleiðslunnar, vegna þess að aukin framleiðsla fyrir heimamarkað dregur framleiðsluöfl frá henni, leiðir svo, að sá árangur, sem náðst kann að hafa í bili af innflutningshöftunum til þess að bæta greiðslujöfnuðinn, rennur fljótlega út í sandinn. Þegar atvinnulífið hefur lagað sig eftir höftunum, hverfa hin hagstæðu áhrif, sem þau að jafnaði hafa í bili á greiðsluviðskiptin við útlönd. Reynsla okkar Íslendinga í þessum efnum síðustu áratugi er kannske áþreifanlegasta sönnunin fyrir því, að hér er ekki um fræðikenningu eina að ræða, heldur raunhæf sannindi. Haftatímabil það, er nú hefur staðið óslitið í nær 30 ár, hófst haustið 1931, þegar ríkisstj. sú, sem þá sat að völdum, ákvað með reglugerð samkv. heimild í eldri lögum að banna eða takmarka innflutning á nánar tilteknum vörutegundum, en jafnframt var sett reglugerð, sem heimilaði bönkunum að takmarka gjaldeyrissölu. En þó að innflutningshöftunum væri ekki beitt af neinni hörku næstu 2–3 árin, var viðskiptajöfnuður hagstæður um 10 millj. kr. árið 1932, og má telja líklegt, að þessi bætta gjaldeyrisafkoma hafi átt rót sína að rekja til beitingar haftanna að talsverðu leyti. Þegar samstjórn Alþfl. og Framsfl. tók við völdum sumarið 1934, var mjög hert á höftunum fyrir tilstilli þeirrar ríkisstj. En þrátt fyrir þetta var gjaldeyrisafkoman mjög óhagstæð seinni hluta áratugsins 1930–40, þannig að erlendar skuldir hrúguðust upp, og 1939 var svo komið, að gengisfelling var óumflýjanleg, ef forða átti gjaldþroti þjóðarbúsins út á við. Ástæðan til haldleysis haftanna á þessu tímabili, þrátt fyrir það, þótt þeim væri beitt af meiri hörku en áður, var sú, að nú var atvinnulífið farið að laga sig að þeim, þannig að í stórum stíl reis upp iðnaður og önnur framleiðslustarfsemi, er framleiddi vörur, er áður höfðu verið keyptar erlendis frá. Slík þróun var óhjákvæmilega á kostnað útflutningsframleiðslunnar, þannig að það, sem vannst með því að minnka innflutninginn með höftum, tapaðist og meira til vegna tiltölulega minni útflutningsframleiðslu. Það mætti líka nefna annað dæmi, sem liggur nokkru nær í tíma. Eftir gengisfellinguna 1950 var sem kunnugt er gerð tilraun til þess að slaka á höftunum, og árið 1951 var tekinn upp frílisti, sem að vísu var ekki eins víðtækur og hann er nú. Meðan verðlag hélzt nokkurn veginn stöðugt, svo sem var frá haustinu 1951 til vors 1955, mun frílistinn hafa verið nokkurn veginn raunhæfur. En með verðbólguöldu þeirri, sem skall yfir eftir verkfallið 1955, óx gjaldeyriseftirspurn svo, að henni varð ekki fullnægt að öllu óbreyttu. Þar sem ekki voru þá stjórnmálaleg skilyrði fyrir framkvæmd raunhæfra aðgerða í efnahagsmálum, var aukinni gjaldeyriseftirspurn mætt með því að hætta að framkvæma frílistann, þótt hann héldi að vísu óskertu gildi á pappírnum. Aukin höft í þessari mynd nægðu í bili til þess að forða skuldasöfnun eða gjaldeyrisöngþveiti. En ekki var þetta þó frekar en áður nema stundarfróun. Í árslok 1956 varð vinstri stjórnin að taka lán úr öryggissjóði Bandaríkjanna, sem kunnugt er, og hefur hún varla gert það að gamni sínu eftir það, sem á undan var gengið í varnarmálunum og hv. þdm. er kunnugra en svo, að rekja þurfi hér. Ekki dugðu þó þau lán, sem á þann hátt fengust, þannig að þrátt fyrir þau óx skuldasöfnun erlendis mjög næstu missiri á eftir. Varð að framkvæma stærri gengisfellingu vorið 1958 en þá, sem nú hefur verið gerð, þótt ekki væri það að vísu kallað sínu rétta nafni til þess að slá ryki í augu almennings. Bæði fengin reynsla okkar íslendinga og öll skynsamleg rök hníga því að því, að sú niðurstaða áðurnefndrar álitsgerðar þeirra hæstv. viðskmrh. og hv. 1. þm. Austf. frá 1941 sé rétt, að innflutningshöftin séu haldlaus ráðstöfun til þess að jafna greiðsluhallann við útlönd nema aðeins í bili. Hvað sem líður framkvæmdahlið haftafyrirkomulagsins og skoðunum manna á því, hvort þau séu æskileg út af fyrir sig eða ekki, ætti sú staðreynd ein, að þau geta aldrei nema skamman tíma náð höfuðtilgangi sínum, að vera næg til þess, að fyrirkomulagið ætti að vera fordæmt. Ef beita á höftum til langframa, getur afleiðingin aðeins orðin ein: óviðráðanleg skuldabyrði þjóðarinnar og greiðsluþrot gagnvart útlöndum. En hver er þá skýringin á því, að haftakerfið hefur verið svo lífseigt hér á landi sem raun er á? Það er ekki vanþekking íslenzkra stjórnmálaleiðtoga, því að þeim hafa flestum verið ofangreind sannindi ljós um langt skeið. Orsökin er hins vegar sú, að hér hafa um langt skeið verið við völd óstöðugar samsteypustjórnir, sem vegna vonleysis um íanga lífdaga hafa verið gagnsýrðar af þeim hugsunarhætti, sem fram kemur í hinum fleygu orðum Lúðvíks XV. Frakkakonungs: „Eftir mig kemur syndaflóðið.“ Þá kem ég næst að því að ræða framkvæmd innflutningshaftanna. Það eru tvö vandamál, sem þeir þurfa að leysa, sem framkvæmd haftanna hafa með höndum. Fyrra atriðið er það, á hvaða vörum eigi að takmarka innflutning, en hið síðara er það, hverjir skuli fá gjaldeyrisleyfi og hverjir ekki. Við fyrri spurningunni kann í fljótu bragði að virðast að til sé einfalt svar eða það, að auðvitað eigi að láta innflutning nauðsynja sitja fyrir innflutningi þess, sem miður sé þarft. Þetta er þó engan veginn svo einfalt. Enginn algildur mælikvarði er nefnilega til á það, hvað sé þarft og hvað ekki þarft. Slíkt verður ætið háð persónulegu mati, sem er mismunandi hjá einstaklingum. Það kann líka að virðast, að við síðari spurningunni, þeirri, hverjir eigi að fá innflutningsleyfin, sé til einfalt svar, nefnilega það, að þeir, sem geri hagkvæmustu innkaupin, eigi að sitja fyrir leyfunum. En gæðamunur varanna gerir það að verkum, að enginn hægðarleikur er að meta slíkt. Til þess þarf vöruþekkingu, sem verður ekki heimtuð af þeim, sem leyfin veita, og í sumum tilfellum mundi slíkt ekki einu sinni koma að haldi. Hvaða mælikvarða ætti t.d. að leggja á það, hvort innkaup á kvenskóm eða kvenhöttum séu hagkvæm eða ekki? Á að miða við endingu skónna eða hattanna eða eitthvað annað og þá hvað? Við karlmennirnir mundum kannske gjarnan vera því hlynntir, að miðað væri við endinguna á skónum og höttunum. En ekki er ég viss um, að þær, sem þá eiga að nota, mundu fallast algerlega á það sjónarmið. En fjöldamörg slík dæmi má auðvitað nefna. Hvaða leiðarstjörnu ætli þeir fari nú eftir, sem falið er það vandasama verk að úthluta þessum leyfum? Þar sem alla mælikvarða vantar á það, hvað séu þjóðarhagsmunir eða þess háttar, verður það einkum tvennt, sem hlýtur að vera lagt til grundvallar ákvörðunum um veitingu leyfa. Annað er persónulegt mat þeirra, er úthlutunina annast. Hitt eru þeir hagsmunir, sem þeir telja sig fulltrúa fyrir. Ef söngelskir menn eiga t.d. sæti í innflutnings- og gjaldeyrisnefnd, má gera ráð fyrir, að innflutningur hljóðfæra verði ríflegur, en öfugt, séu þeir ekki gæddir þeirri náðargáfu. Ef áhugamenn um íþróttir eiga þar sæti, verður séð fyrir því, að íþróttatæki skorti ekki. Eigi þar aftur á móti sæti litlir íþróttavinir, skoðast slík tæki sem óþarfi, sem þjóðin hafi ekki efni á að flytja inn. Þó verður það samkvæmt þessu ekki þetta eitt, sem ræður þeim ákvörðunum, sem teknar eru, heldur auðvitað einnig tillit til þeirra hagsmuna, sem þessir menn telja sig eiga að gæta. Þar sem það eru stjórnmálaflokkarnir, sem að jafnaði ákveða það beint eða óbeint, hverjir þessi störf eigi að hafa með höndum, þá eru það fyrst og fremst pólitískir hagsmunir, sem þeim er ætlað að gæta. Hverjum einstökum trúnaðarmanni stjórnmálaflokkanna í slíkum nefndum er ætlað að beita áhrifum sínum til þess, að einstaklingar og fyrirtæki, sem á einhvern hátt eru tengd flokknum, fái sem mest af gjaldeyrisúthlutuninni. Það væri alger misskilningur, ef þetta væri tekið svo, að ég sé með þessu að drótta spillingu eða misbeitingu valds að þeim mönnum, sem slíkum störfum gegna eða hafa gegnt. Ýmsir þessara manna eru mér að góðu kunnir, og ég þekki ekki annað til þeirra en samvizkusemi og réttsýni. Hitt er annað mál, að vegna þess að við höfum búið svo lengi við haftafyrirkomulagið og allir stjórnmálaflokkar hafa um lengri eða skemmri tíma átt þátt í framkvæmd þess, þá hefur skapazt um það eins konar samábyrgð að breiða hræsnishjúp yfir starfshætti hinna pólitísku úthlutunarnefnda og dylja almenning hins sanna um þá. Þótt þeim, er þessar nefndir skipa, sé þannig af umbjóðendum þeirra að jafnaði treyst til þess að sýna hlutdrægni, þá er að vísu vegna almenningsálitsins ekki gengið lengra en að vissu marki í þeim efnum. Ég býst t.d. ekki við því, að neinum okkar, sem sæti eigum hér í þessari hv. d., yrði neitað um gjaldeyrisleyfi, ef við þyrftum í einkaerindum til útlanda, og það þótt pólitískir andstæðingar væru einráðir eða hefðu meiri hluta í gjaldeyrisnefnd. Þeir, sem hafa bakhjarl í pólitískum flokki eða málgögnum hans, jafnvel þótt í andstöðu sé við ríkjandi stjórnarvöld, njóta þannig verndar að vissu marki. En hverjir verða það þá, sem verða fyrir barðinu á haftaráðstöfununum í framkvæmd? Hér gildir það, að óvinurinn hirðir þann siðasta. Það er hinn óbreytti, óþekkti borgari, sem fyrst og fremst fær synjanir um leyfi til gjaldeyriskaupa eða annars, sem opinber leyfi þarf til. Ég man eftir því frá árunum laust fyrir 1930, þegar ég var unglingur í sveit á Norðurlandi, að nokkuð var um það, að bændur og allur almenningur þar pantaði stundum einstaka muni, sem var ekki hægt að fá í verzlunum þar, eftir dönskum eða jafnvel frönskum verðlistum. Að vísu eru nú ekki miklar líkur á því, að mikil brögð yrðu að slíkum viðskiptum, jafnvel þótt gjaldeyrisverzlun væri algerlega frjáls. Heildsali með sín viðskiptasambönd og sérþekkingu hefur auðvitað ólíkt betri aðstöðu til hagkvæmra innkaupa en Pétur og Páll, sem panta af handahófi eftir erlendum verðlista, er þeim berst í hendur. Samt sem áður getur það verið verzlunarstéttinni í heild mjög nauðsynlegt aðhald um að veita góða verzlunarþjónustu, að einstaklingarnir séu ekki útilokaðir frá því að gerast sínir eigin heildsalar, ef svo býður við að horfa. En það er þetta, gjaldeyriskaup hins óbreytta borgara, sem fyrst er alltaf tekið fyrir, þegar höft eru innleidd. Því fer þannig fjarri, að höftin eigi eitthvað skylt við lýðræði og jafnrétti. Þvert á móti eru þau alltaf í framkvæmdinni örugg brjóstvörn einokunaraðstöðu og forréttinda. Það eru m.ö.o. alltaf persónuleg sjónarmið þeirra, sem framkvæmd haftanna hafa með höndum, og pólitískir sérhagsmunir, sem ráða þessari framkvæmd. Ég vil endurtaka það, að í þessu felst engin ádeila á þá menn, sem nú eða áður hafa haft þessa framkvæmd með höndum. Gallar kerfisins eru því sjálfu að kenna, en ekki mönnunum, sem eiga að framkvæma það, þannig að það mundi engu breyta um þessar niðurstöður, þó að einhverjir aðrir hefðu framkvæmdina með höndum. En þessi framkvæmd kemur jafnan meira og minna í bága við það sjónarmið, að þarfir fólksins og hagkvæmni innkaupa eigi að ráða því, hvað flutt er inn og hverjir flytji inn. Það er ekki vist, að fólkið hafi sömu þarfir og smekk og þeir, sem innflutningsleyfunum ráða, þó að mætir menn séu, og ekki heldur víst, að fyrirtæki, sem njóta pólitískrar aðstöðu, séu alltaf þau, sem gera hagkvæmustu innkaupin. Því, að innflutningurinn sé í samræmi við þarfir og innkaup séu svo hagstæð sem verða má, verður aðeins fylgt með einu móti: að innflutningsverzlunin sé frjáls. Innflutningsfyrirtæki, sem við slíkar aðstæður flytja inn vörur, sem fólkið vill ekki kaupa, eða dýrari vörur en keppinautar þeirra, verða fyrir töpum og heltast úr lestinni sem slík. Hin þrifast, sem flytja inn hinn eftirsótta varning á hagstæðu verði. Sá gjaldeyrir, sem þjóðarbúið aflar hverju sinni, nýtist þannig betur við skipulag frjálsrar verzlunar en með höftum. Þá kem ég að þriðja atriðinu, sem ég tel að ekki megi sniðganga, þegar þessi mál eru rædd, en það er hin siðferðilega og réttarfarslega hlið þeirra. Það er í fyrsta lagi alltaf varhugavert að setja löggjöf, sem brýtur í bága við almenna réttarmeðvitund, svo sem að banna hluti, sem hinn almenni borgari telur eðlilegt að leyfilegir séu. En þetta er einmitt það, sem gerist, þegar sett er haftalöggjöf. Undanfarin ár hefur það alltaf verið þannig, að hafi maður komið um borð í skip eða flugvél á leið til útlanda, þá hefur það verið eitt algengasta umræðuefnið manna á meðal, að hver hefur spurt annan, á hvaða verði hann hafi keypt gjaldeyri á svörtum markaði umfram þann skorna skammt, sem fáanlegur hefur verið hjá innflutningsnefnd. Ég man líka, að ég las það einu sinni í amerísku landbúnaðartímariti, að þar var talað um það, að ef einhver gerðist brotlegur við umferðarreglurnar, þá hrópuðu allir: Grípið fantinn! Aftur á móti ef einhver kaupir ófáanlega vöru á svörtum markaði, þá er sagt af hverjum sem verður þess áskynja: Hvar fékkstu þetta? Gæti ég keypt það? Þessi eðlismunur er á því, hvort þær reglur, sem settar eru, eru í samræmi við það, sem almenningur álítur réttmætt eða ekki. Í einræðisríkjunum er það oft gert af ásettu ráði að hafa í gildi slík lög, sem brotin eru af nær því hverjum einasta manni, því að slík löggjöf skapar oft kærkomið tækifæri til þess að ná sér niðri á þeim, sem stjórnarvöldin af stjórnmálaástæðum líta óhýru auga. Í þjóðfélagi, sem byggist á einstaklingsfrelsi. er slík löggjöf hins vegar varhugaverð, því að séu þar í gildi lög, sem brotin eru af nær hverjum manni, er almennri virðingu fyrir lögum og rétti hætta búin, þannig að þá má búast við því; að það fari í vöxt, að menn gerist einnig brotlegir við þá löggjöf, sem fullnægir því skilyrði að samrýmast almennri réttarmeðvitund. Ég tel líka mjög vafasamt, að haftalöggjöfin samrýmist hinni vestrænu mannréttindahugsjón, að allir eigi að vera jafnir fyrir lögunum. Í Austur-Þýzkalandi voru fyrir fáum árum í gildi tveir tekjuskattsstigar, annar fyrir vinnandi menn, eins og það var kallað, hinn, sem var til muna hærri, fyrir kapítalista. Hvort þessi lög eru enn í gildi, skal ég ekki segja um, þar eð ég hef ekki fylgzt svo með þróun skattamálanna þar í landi. En það er ekki aðalatriði í þessu sambandi, en fyrir nokkrum árum var það svona. En nú eru markalínur milli kapítalista og vinnandi manna ekki svo glöggar, að auðvelt er að framkvæma þetta þannig, að pólitísk sjónarmið ráði því eftir hverjum stiga mönnum væri gert að greiða skatt. Það var einnig sagt, að á stríðsárunum hefði gyðingum í Þýzkalandi verið ætlaður minni kjötskammtur en aríunum. En þar sem gyðingar höfðu verið búsettir svo að skipt hefur hundruðum þúsunda í Þýzkalandi um aldaraðir, er sjálfsagt erfitt að finna Þjóðverja, sem hefur ekki eitthvert gyðingablóð í æðum, svo að í framkvæmdinni þýddi þetta auðveldlega, að andnazistar fengu minni kjötskammt en nazistar. Ég býst við, að hv. þdm. séu á einu máli um, að það tiltæki Hitlers að ætla andstæðingum sínum minni kjötskammt en fylgifiskunum hafi verið brot á mannréttindahugsjóninni. En brýtur það ekki alveg eins í bága við hin almennu mannréttindi, ef pólitískur lítur eða þjóðfélagsleg aðstaða verður skilyrði fyrir því, að menn geti keypt erlendan gjaldeyri, eins og jafnan verður í framkvæmdinni, þegar slíkum höftum er beitt, og ég hef áður leitt rök að. Það gerðist árið 1948, að ríkisstj. sú, er þá sat að völdum og að stóðu Alþfl. og Framsfl. og Sjálfstfl., greip til þess, af því að það þótti þá nauðsynlegt að herða á eftirliti með gjaldeyrissölunni, að banna m.a. flugfélögum og skipafélögum að selja mönnum farmiða til útlanda, nema þeir hefðu áður tryggt sér gjaldeyrisleyfi. Einn góður borgari hér í bænum tók sig þá til og kærði þessa ráðstöfun stjórnarvaldanna fyrir dómstólum á þeim grundvelli, að hún bryti í bága við ákvæði mannréttindaskrár Sameinuðu þjóðanna um ferðafrelsi. Eigi er mér kunnugt um úrslit þess máls, en dæmið sýnir, að pottur getur verið brotinn hvað snertir framkvæmd haftanna, jafnvel hversu ágætt sem stjórnarfarið er að öðru leyti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, felur þó ekki eingöngu í sér aukið verzlunarfrelsi, heldur einnig afnám fjárfestingarleyfa. Um þau gegnir í meginatriðum sama máli og innflutningshöftin. Á sama hátt og auðvitað verður alltaf með einhverju móti að takmarka innflutning, svo að gjaldeyrisafkomu landsins sé ekki stofnað í voða, verður líka með einhverju móti að fyrirbyggja óhóflega fjárfestingu, ef koma á í veg fyrir hrun gjaldmiðilsins. En svipuð rök og hníga að því, að gjaldeyrisafkoman verði ekki bætt til lengdar með innflutningshöftum, má færa fyrir því, að fjárfestingarhöft ná ekki tilgangi sínum. Það verður aldrei framkvæmanlegt að hafa eftirlit með allri fjárfestingu einstaklinga eða banna hana. Árangur af fjárfestingareftirliti verður gjarnan sá, er frá líður, að fjárfesting minnkar ekki svo sem til er ætlazt, heldur beinist hún inn á óhagkvæmari brautir. Sem dæmi um það má nefna óheppileg áhrif starfsemi fjárhagsráðs á sínum tíma á byggingarframkvæmdir hér í Reykjavík. Ég tel mig þannig hafa fært rök fyrir því, að ágallar haftakerfisins séu svo margir og stórir, að það sé verulegrar fórnar vert og jafnvel meiri fórnar en þjóðin verður nú að færa að fá það afnumið. Áður en ég lýk við að ræða þessa hlið málsins, get ég þó ekki stillt mig um að leiðrétta tvær firrur, sem komið hafa fram í sambandi við þetta og jafnvel talsvert hampað í málflutningi stjórnarandstöðunnar. Önnur er sú, þegar sagt hefur verið, að út af fyrir sig geti það verið gott og blessað að losa um höft, en það sé of dýru verði keypt með þeirri rýrnun kaupgetunnar, sem orðið hafi vegna efnahagsráðstafananna. Hið sanna í þessu er það, að allar ráðstafanir til takmörkunar á innflutningi, hvort sem er gengislækkun, hækkun tolla eða strangari höft, rýra auðvitað getu þjóðarinnar til þess að kaupa erlendan gjaldeyri og erlendan varning. Ef minnka á t.d. innflutning um 10% , rýrnar kaupgetan alveg jafnmikið, hvort sem takmörkunin er framkvæmd með auknum höftum eða gengislækkun. Eina leiðin til þess að halda óskertri kaupgetu væri sú að taka nægilega stórt eyðslulán, til þess að innflutningurinn þyrfti ekki að minnka, en þá leið hefur hæstv. ríkisstj. ekki talið færa af ástæðum, sem oft er búið að gera ýtarlega grein fyrir. Hin firran er sú, þegar því er haldið fram, að efnahagsráðstafanirnar hafi alls ekki í för með sér neina raunverulega tilslökun á höftunum, heldur aðeins afnám hafta í einni mynd, jafnframt því að tekin séu upp höft í annarri og verri mynd, nefnilega þeirri, að kaupgetan sé rýrð. Við þessu er það að segja, að þegar talað er um höft, er venjulega átt við það, sem sett er af mönnum, ekki þær hindranir, sem náttúran setur því á hverjum tíma, að menn geti fullnægt öllum sínum þörfum. Við verðum auðvitað alltaf að búa við innflutningshöft í þeirri merkingu, að við getum ekki til langframa notað meiri gjaldeyri en við öflum, og fjárveitingarhöft í þeirri merkingu, að við getum ekki fest meira fé en við spörum, þannig að hér er í rauninni verið að rugla saman óskyldum hugtökum. Það væri t.d. út í bláinn að tala um það sem takmarkanir á ferðafrelsi, að það er ekki hægt enn sem komið er a.m.k. að ferðast til tunglsins. Ég ætla þá að lokum að fara fáum orðum um mikilvæga spurningu, sem stjórnarandstæðingar hafa varpað fram í umr. þeim um málið, er hingað til hafa farið fram, en hún er sú, hvort nokkrar líkur séu á því, að kerfi það, sem hér sé verið að byggja upp, geti orðið til frambúðar. Hefur þar einkum verið bent á þá hættu, sem stafi af kauphækkunum umfram það, er efnahagsmálalöggjöfin gerir ráð fyrir. Ef þær verða, er þá ekki aðeins tjaldað til einnar nætur, þannig að þjóðin verði þá aðeins meira skuldum vafin en nokkru sinni fyrr? Um þetta er það að segja, að ég hef nú í fyrsta lagi ekki litið á það sem neinn sjálfsagðan hlut, að verkamenn muni sjá sér hag í því við núverandi aðstæður að stofna til svo og svo langvarandi vinnustöðvana til að hækka kaupið, og hefði í rauninni gaman af að heyra þær röksemdir, ef til eru. Almennar upphrópanir um óviðunandi kjaraskerðingu eru ekki skynsamlegur grundvöllur fyrir ákvörðunum, sem geta orðið örlagaríkar fyrir fjárhagsafkomu verkamanna næstu missiri. Réttur launþega til þess að semja um grunnkaupshækkanir er vitanlega óskertur, en hins vegar leiðir það af afnámi styrkja- og uppbótakerfisins, að afstaða ríkisvaldsins til kaupgjaldsmála hlýtur að breytast. Hér eftir hljóta atvinnurekendur og verkalýðsfélög að bera ábyrgð á því, að samningar, sem þessir aðilar gera um kaup og kjör, skapi atvinnuvegunum rekstrargrundvöll, en meðan atvinnuvegirnir voru á ríkisframfæri, gat ríkið varla skorazt undan slíkri ábyrgð. Þessi nýja stefna hefur að mínu áliti verið skýrt mörkuð í 27. gr. laganna um efnahagsmál og grg. fyrir efnahagsmálafrumvarpinu, en í 27. gr. stendur m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hækkun á verði innlendra iðnaðarvara og hvers konar þjónustu vegna ákvæða þessara laga má ekki eiga sér stað nema með samþykki verðlagsyfirvalda, og hún má ekki vera meiri en svarar þeirri hækkun tilkostnaðar, sem leiðir af ákvæðum laganna. Sama gildir um aksturstaxta vörubifreiða, fólksbifreiða og sendiferðabifreiða og flutningsgjöld skipa og flugvéla.“ Þannig hljóðar það. En í þeim skýringum, sem hæstv. ríkisstj. lét fylgja efnahagsmálafrv., stendur líka, með leyfi hæstv. forseta: „Útflytjendur verða framvegis að sæta ríkjandi gengi og geta ekki fengið aukinn launakostnað endurgreiddan í hækkuðum útflutningsbótum. Þá er það einnig ætlun ríkisstj. að leyfa engar verðhækkanir á innlendum vörum og þjónustu vegna launahækkana.“ Þetta tvennt, yfirlýsingin í grg. og umrædd lagagrein, virðist taka af öll tvímæli um það, að ætlunin er, að hér eftir verði atvinnurekendur sjálfir að standa undir kauphækkunum og öðrum hækkunum tilkostnaðar, er þeir kunna að semja um, en fá hvorki hækkað verð né auknar uppbætur af þeim sökum, enda er þetta einmitt skilyrðið fyrir því, að kauphækkanir, sem um þarf að semja, verði raunverulegar kjarabætur, og eru þessi breyttu viðhorf tvímælalaust verkamönnum í hag. Gamla fyrirkomulagið gat að vísu gert það auðveldara að knýja fram hærra kaup að krónutölu, þar sem atvinnurekendur gátu í rauninni samið á kostnað ríkisins, og höfðu þeir því engra hagsmuna að gæta í sambandi við það, hvort samið var um hærra eða lægra kaup. En sé aftur litið á þróun kaupmáttar launa síðustu 10–15 árin, verður myndin önnur. Órækasti vitnisburðurinn um það er skýrsla, sem ég hef við annað tækifæri vitnað í hér í hv. d. og vinstri stjórnin lét semja fyrir síðasta Alþýðusambandsþing. Þar er m.a. upplýst, að meðalneyzla á einstakling, reiknuð á verðlagi ársins 1957, hafi árið 1948 numið 16640 kr., en árið 1957 hafi verðmæti neyzlunnar numið 15590 kr. eða um 6–7% lægri upphæð. Þessi er hinn raunverulegi árangur kjarabaráttu launþega á þessum tíma. Þeir hafa m.ö.o., sé á heildina litíð, greitt sér allar kauphækkanirnar sjálfir og meira til. Það er að víssu leyti fróðlegt, en ekki að sama skapi skemmtilegt að bera þetta saman við upplýsingar, sem ég sá nýlega að Viggo Kampmann, forsrh. Dana, gaf í blaðaviðtali um það, að kaupmáttur launa í Danmörku hefði á svo að segja nákvæmlega sama tíma aukizt um 50% . Ég veit því ekki, hvort það er almenn skoðun verkamanna nú, að afkoma atvinnuveganna sé svo góð, að þeir séu færir um að standa undir kauphækkunum, sem þeim að lögum er bannað að velta yfir á vöruverð. Sé svo, þá er víst, að þeir taka lítið mark á Þjóðviljanum, sem blaða mest hefur prédikað að undanförnu, að efnahagsráðstafanirnar séu á góðum vegi með að koma öllum atvinnurekstri á vonarvöl. En færi nú svo gegn vonum, að verkamenn létu til þess leiðast að stofna fjárhagsafkomu sinni í voða um ófyrirsjáanlegan tíma vegna ímyndaðra eða raunverulegra pólitískra hagsmuna og tækist eftir svo og svo langa vinnustöðvun að knýja fram meiri kaupgjaldshækkun en atvinnurekendur gætu staðið undir af eigin rammleik, hvað mundi þá ske? Atvinnurekendur ættu þá aðeins einn kost fyrir höndum, þann að fækka starfsfólki sínu og spara launagreiðslur á þann hátt. Það mundi þannig skapast ástand, sem enginn góðviljaður maður mundi óska eftir, og sízt af öllu ættu það að vera þeir, sem telja sig sér í lagi bera hagsmuni verkamanna fyrir brjósti. Það yrði m.ö.o. óhjákvæmilega meira eða minna tilfinnanlegt atvinnuleysi. En þó að þetta væri út af fyrir sig mjög alvarlegt mál, sé ég ekki, að það mundi stofna í hættu verzlunarfrelsinu né hinum efnahagslegu ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið. Það væri hvorki rétt né nauðsynlegt að fara af þeim sökum að hverfa aftur að hafta- og styrkjakerfinu. Að mínu áliti væri það það versta, sem hægt væri að gera frá hagsmunasjónarmiði launþega sér í lagi. Frv. þetta er að mínu áliti eðlilegur liður í þeim heildarráðstöfunum í efnahagsmálum, sem hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir að samþ. yrðu á þessu þingi. Að mínu áliti er hér um að ræða að vísu erfiðan, en nauðsynlegan áfanga á framfarabraut þjóðarinnar. En þegar sá áfangi er að baki, eru líkur fyrir því, að við getum á næstu árum tekið ekki skemmri skref en nágrannaþjóðir okkar í átt til betri lífsafkomu, gagnstætt því, að við að undanförnu höfum mjög dregizt aftur úr þeim vegna okkar sjúka efnahagskerfis.



Herra forseti. Sú lagasetning, sem varðar atvinnulíf þjóðarinnar og utanríkisviðskipti, hlýtur að verða metin út frá því sjónarmiði, hvort hún stuðli að eflingu framleiðslunnar, hvort hún tryggi atvinnu landsmanna og nýtingu framleiðslutækjanna, hvort hún beinist að því, að atvinnuleg uppbygging eflist, og jafnframt þá, hvort hún er líkleg til að skapa þjóðfélaginu í heild hagstæð og traust viðskipti með þá framleiðslu, sem það óhjákvæmilega þarf að láta í skiptum fyrir erlendar nauðsynjar. Hér er á ferðinni lagafrv., sem varðar í mikilsverðustu greinum meðferð þessara grundvallaratriða í þjóðarbúskap okkar, þ.e.a.s. meðferð innflutnings- og gjaldeyrismála, útflutningsmála, fjárfestingarmála og að nokkru verðlagsmála. Þetta frv. verður óhjákvæmilega metið af þjóðinni í samræmi við þau grundvallarsjónarmið, sem ég nú greindi, á þessu stigi málsins með mælistiku dómgreindar hvers og eins og síðan reynslunnar, sem mun að sjálfsögðu ólygnust, en ég ætla þó að geti orðið helzt til dýrkeypt. Nú hljóta menn fyrst að spyrja: Er líklegt, að þær lagabreytingar, sem hér ræðir um. efli framleiðslu okkar, og er sennilegt, að þær stuðli að truflanalausum rekstri atvinnutækjanna og fullri atvinnu? Treysta þær markaðina, sem útflutningsframleiðslan byggist á? Beina þær fjármagninu inn á þær brautir, sem þjóðarheildinni eru nauðsynlegastar? Stefna þær að því að tryggja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar? Það verður að telja, að þetta frv. stefni að því að afnema í bókstaflegasta skilningi verulegan hluta þeirra hafta á gjaldeyrissölu og innflutningi, sem hafa verið í gildi um langt skeið, eða kannske væri réttara að segja: þann vísi að stjórn, sem á þeim málum hefur verið. Að vísu er það svo, að nálega allar heimildir til áframhaldandi afskipta ríkisstjórnar eða ríkisstjórna í þessum efnum verða fyrir hendi eftir sem áður. En hinu er margyfirlýst, bæði munnlega og skjallega, að innflutningur og gjaldeyrissala verði að mestu leyti óhindrað af hálfu stjórnarvalda, og verður að reikna með því, að sú sé ætlunin, enda þótt heimildirnar til takmörkunar og afskipta gefi vísbendingu um, að í hugum stjórnarherranna leynist meiri eða minni efi á því, að fyrirætlanir þeirra fái til lengdar staðizt storma raunveruleikans og reynslunnar. Því er mjög á lofti haldið, að afnám innflutnings- og gjaldeyrishafta í núverandi formi sé hið mesta hagsmunamál alls almennings. Þetta er engin ný kenning. Árið 1950 var sagt, að sú frjálsa verzlun, sem sigldi í kjölfar gengisfellingarinnar, mundi vega á móti allri kjaraskerðingu af hennar völdum, og þessi kenning er nú endurtekin í ýmsu formi. Nú er okkur sagt m.a. af þeim manni, sem 1950 varaði hvað mest við þessari kenningu, núv. hæstv. viðskmrh„ að aukin fjölbreytni í vöruvali muni rétta hlut launþega mjög. Í ljósi þessara fullyrðinga er fróðlegt að athuga grg. ríkisstj. með frv. um efnahagsmál, þ.e. gengislækkunarfrv. Þar er því slegið föstu, að ein höfuðmeinsemd haftanna hafi verið sú, að þau hafi aldrei til lengdar megnað að draga úr heildarinnflutningi til landsins. Á þetta hefur verið lögð mikil áherzla og nú síðast í ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn. Nú er þessi fullyrðing að sjálfsögðu fásinna. En hún sannar það hins vegar ljóslega, að núv. ríkisstj. er út af fyrir sig ekki á móti því, að dregið sé úr innflutningi. Þvert á móti telur hún það vera grundvallarbjargræði og finnur núgildandi skipan það mest til foráttu, að hún hafi ekki verið nógu mikilvirk í því efni. Enn er hert á þessari kenningu með svofelldum orðum í þessari sömu grg., með leyfi hæstv. forseta: „Orsök greiðsluhallans er ekki sú, að útflutningsframleiðsla og gjaldeyristekjur séu ekki miklar.“ Sem sagt, gjaldeyrisstöðuna er ekki unnt að bæta nema með minnkun innflutningsins. Sú jákvæða lausn að auka gjaldeyristekjurnar og framleiðsluna er einskis virði, ef ekki er beitt hömlum gegn þeirri eftirspurn, sem skapast jafnframt með auknum tekjum innanlands. Það á að skera fyrir rætur meinsins að dómi ríkisstj. Það á sem sé að færa höftin af gjaldeyrissölu og innflutningi, en reyra þau þeim mun fastar að kaupgetu almennings og hindra þannig, að hann geti veitt sér aðkeyptan varning í sama mæli og áður. Áður en það frelsi í orði, sem nú er boðað, er veitt, hefur nýr verðgrundvöllur verið skapaður í landinu. Allar erlendar vörur hafa verið hækkaðar í verði með löggjöf um 30–80%. Innlend iðnaðarframleiðsla hefur verið hækkuð um allt að 50%, landbúnaðarafurðir um allt að fjórðungi, skattheimta ríkisins aukin um hundruð milljóna, vextir hækkaðir um 50%. Í stuttu máli: hver lífsnauðsyn, sem til verðs er reiknuð, hefur verið hækkuð í verði meira en nokkur dæmi eru til um á skömmum tíma. En jafnframt hafa launamenn verið sviptir sínum samningshelgaða rétti til sjálfkrafa samræmingar á launakjörum sínum við hinn nýja verðgrundvöll, og hæstv. ríkisstj. hefur uppi hótanir um enn frekari verðhækkanir, ef láglaunamenn kynnu að ákveða að breyta verðlaginu á vinnu sinni, þótt ekki væri nema sem svaraði til lítils hluta af verðhækkunum lífsnauðsynja. Allar aðgerðir ríkisstj. til þessa: gengisfellingin, vaxtahækkunin, nýjar og þrengdar útlánareglur bankanna, niðurskurður aðstoðar við atvinnuuppbyggingu, hljóta að leiða af sér stórfelldan samdrátt í framkvæmdum og atvinnulífi og bjóða heim atvinnuleysi og minnkandi framleiðslu. Sjálf ríkisstj. hefur með þeirri innflutningsáætlun, sem hún hefur gert fyrir yfirstandandi ár, áætlað, að svo sé nú orðið þrengt að kaupmætti almennings, að reikna megi með 20% samdrætti í vörukaupum erlendis frá eða sem svarar rúmlega 500 millj. kr. vöruverðmæti á núverandi gengi, án þess að beinar hömlur af hálfu ríkisvaldsins komi til. Hér er í öðru orðinu sagt, að verið sé að afnema höft og veita frelsi, en í hinu orðinu er viðurkennt, að þau nýju höft, höft getuleysisins, sem jafnframt er verið að hneppa almenning í, taki ekki aðeins að öllu leyti við hlutverki núverandi stjórnar á innflutningi, að því er snertir takmarkanir á vörukaupum almennings, heldur herði svo að, að takmarkanirnar verði raunverulega stórkostlega meiri en áður. Við er svo því að bæta, að þær hömlur, sem nú gilda um innflutning, skerða á engan hátt getu manna til að veita sér innlendar framleiðsluvörur, þjónustu og nauðsynjar, heldur jafnvel auka hana, eins og hv. frsm. meiri hl. fjhn. kom hér inn á, að sumu leyti réttilega. En hin nýju höft gera þar lítinn eða engan greinarmun á og skerða stórlega alla möguleika til neyzlu þeirra gæða, sem við sjálfir framleiðum, og notkun þeirrar þjónustu, sem starfsstéttirnar veita hver annarri. Í því er höfuðmunurinn fólginn á þeirri stjórn, sem hefur verið á þessum málum, og þeirri stjórn getuleysisins, sem nú á að taka við. Með ákvæðum þessa frv. um innflutningsmálin, eins og yfirlýst er að þau verði framkvæmd og eins og til hefur verið stofnað með öðrum aðgerðum ríkisstj., sem eru undanfari þessarar lagasetningar, er því beinlínis og markvisst stefnt að því að þvinga allan almenning til þess að takmarka við sig kaup á öllum vörum, erlendum sem innlendum, í miklu ríkara mæli en þekkzt hefur síðustu áratugina. Freklegra öfugmæli en það, að hér sé því um að ræða hagsbætur eða aukið frjálsræði, er því varla unnt að hugsa sér. Hér er ekki verið að afnema höft, heldur setja þau höft, sem verst eru og þungbærust öllum almenningi, hvað sem öllum orðaleikjum líður. En hér er annað að gerast. Það er verið að afnema þá ófullkomnu stjórn á gjaldeyris- og innflutningsmálum, sem löggjafarvaldið hefur taliðóhjákvæmilegt að hafa og allir flokkar hafa að meira eða minna leyti verið sammála um að ekki verði komizt hjá, og fá mikið af völdum þessarar stjórnar í hendur innflytjendum einum, en að nokkru í hendur gjaldeyrisbankanna, í báðum tilfellum í hendur aðila, sem að sumu leyti, að því er innflytjendur snertir, eru algerlega óábyrgir gagnvart almenningi, og að því er bankana snertir aðeins mjög óbeint. Þannig á að fjarlægja valdið í hinum mikilvægustu sameiginlegu málum þjóðarinnar, valdið til að ráðstafa þeim gjaldeyri, sem þjóðin í heild aflar og á, - fjarlægja það almenningi og þeim stofnunum, sem ábyrgð bera gagnvart honum. Og það eitt fyrir sig sýnir inn í þann hugmyndaheim, sem núverandi valdhafar lifa í. Hitt er svo annað mál, þótt ekki sé óskylt, hver áhrif þessi tilfærsla valdsins hefur fyrir þjóðarbúskapinn. Með þeim hömlum, sem settar hafa verið á kaupgetu almennings, verður vörusölu innflytjenda skorinn stakkurinn innan tíðar, en á hinn bóginn veitist þeim ótakmarkað frelsi til kaupa á meiri hluta allra hugsanlegra innflutningsvara. Til tryggingar þessu frelsi hefur svo ríkisstj. tekið 800 millj. kr. eyðslulán án þess að gera nokkra grein fyrir því, hvernig unnt verði að endurgreiða það. Því til enn frekari tryggingar á svo að setja þriðjung þeirra vörutegunda, sem keyptar hafa verið til þessa frá jafnkeypislöndunum, öðrum en Sovétríkjunum, á frílista og leyfa ótakmörkuð kaup þeirra vara fyrir harðan gjaldeyri í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum. Það væri því rangt að segja, að ekkert frjálsræði fylgdi hinni nýju skipan. Þegar til lengdar lætur felst þó frjálsræðið ekki í því, að fluttar verði inn meiri vörur eða betri vörur, því að kaupgetan setur þar skorðurnar. Frjálsræðið felst fyrst og fremst í því að beina vörukaupum í vaxandi mæli til Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna hlutfallslega, en draga að sama skapi úr innflutningi frá jafnkeypislöndunum. En kröfurnar um þetta hafa lengi verið uppi og fyrst og fremst frá þrem aðilum: Í fyrsta lagi hinum erlendu aðilum, sem nú ætla að lána ríkisstj. mesta eyðslulán, sem nokkru sinni hefur verið tekið í sögu þjóðarinnar, og ríkisstjórnum þeirra stórvelda, sem að baki þeim standa. Í öðru lagi frá heildsalastéttinni. Og í þriðja lagi frá þeim ofstækismönnum, sem telja nauðsynlegt af stjórnmálaástæðum að slíta með öllu þau viðskiptalegu tengsl, sem við höfum haft við sósíalistísku löndin, og láta hatur sitt á þjóðfélagi þeirra hafa yfirhöndina yfir okkar þjóðarhagsmunum. Viljandi eða nauðug hefur núv. hæstv. ríkisstj. gerzt ambátt þessara afla allra í senn eða einstakra þeirra. Það skiptir í sjálfu sér minnstu, en hitt öllu, að þau hafa náð yfirhöndinni. Mennirnir, sem hrópuðu um þjóðarsmán og undirlægjuhátt á s.l. sumri, þegar síldarvertíðinni fyrir Norðurlandi var bjargað með aukinni sölu til Sovétríkjanna og þar með afkomu þúsunda verkafólks, sjómanna, útgerðarmanna og síldarsaltenda, geta nú vissulega að verulegu leyti hrósað sigri sinna hugsjóna. Og forstjóri Efnahagsstofnunar Evrópu, sem prédikaði hér á s.l. hausti nauðsynina á því að flytja viðskiptin meira til vestursins og setti Íslendingum kostina fyrir lánveitingum í því sambandi, getur vissulega unað erindislokum, enda hefur hann reitt af hendi gjaldið með skilum. Hæstv. viðskmrh. hefur bæði hér í hv. d. og annars staðar fullyrt, að manni hefur virzt með barnslegri einlægni, að viðskiptum okkar við jafnkeypislöndin væri engin hætta búin af þessum ráðstöfunum. Hæstv. forsrh. hefur haft uppi þær staðhæfingar, að ef út af brygði með þessi viðskipti, væri það ekki að kenna ríkisstj. eða aðgerðum hennar, þessum eða öðrum. Og í blöðum stjórnarflokkanna erum við Alþb.-menn síðan barðir illyrðum fyrir það, að við skulum leyfa okkur að halda því fram, að hér sé stefnt út á hættulega braut hvað þessi viðskipti snertir, og okkur borin á brýn svívirðileg þjónkun við erlent vald. En nú vill svo til, að við erum ekki einir um þessar skoðanir. Mér er kunnugt um, að ríkisstj. hefur fengið mjög alvarlegar aðvaranir í sömu átt frá þeim aðilum, sem sízt verða sakaðir um sérstaka samúð með löndum sósíalismans, en telja verður að beri jafnvel eins gott skyn á þessi viðskipti og þeir hagfræðingar, sem segja ríkisstj. fyrir verkum um allar aðgerðir hennar í efnahagsmálum, bæði í þessum efnum og öðrum. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samband ísl. samvinnufélaga hafa t.d. bæði í erindum til ríkisstj. látið í ljós alvarlegar áhyggjur yfir því, að hætta sé á verulegum samdrætti á innflutningi frá jafnkeypislöndunum, ef frílistinn verði eins og ráð er fyrir gert, og þá að sjálfsögðu um leið á mörkuðum okkar í þessum löndum. Þessar aðvaranir stærstu útflytjendanna eru sízt að ófyrirsynju. Enda þótt ráð sé fyrir því gert, að leyfalistinn verði notaður til hins ýtrasta til þess að vernda vörukaupin frá jafnkeypislöndunum, sem engan veginn er full trygging fyrir að verði gert, verða 13–14% af þeim, að því er ríkisstj. viðurkennir, sett á frílistann og leyfður hömlulaus innflutningur hliðstæðra vara annars staðar frá. Ef Sovétríkin eru fráskilin, er hér um að ræða um 30% af vöruinnkaupum frá jafnkeypislöndunum. Nú er það svo, að hér er farið með miklu frjálsræði með tölur, svo að ekki sé meira sagt. Þegar fullyrt er, að 87% af innflutningnum, miðað við 1958, sé nú verndað til fulls, er miðað við útreikninga, sem gerðir voru út frá fyrsta uppkasti frílistans. En síðan hefur hann tekið miklum breytingum og hefur verið aukið á hann vörutegundum að innflutningsverðmæti yfir 100 millj. kr., sem að þó nokkru leyti, sennilega ekki minna en 30 millj. kr., hafa verið fluttar frá jafnkeypislöndunum, og auk þess er svo í útreikningunum miðað t.d. við sementsinnflutning upp á 20 millj., sem var 1958, en nú er alveg úr sögunni af eðlilegum og alkunnum ástæðum. Ég hef ekki haft tök á því að reikna nákvæmlega út, hve miklu hér skakkar milli þeirra talna, sem ríkisstj. gefur upp í þessu sambandi, og raunveruleikans, en ég held, að varla geti verið um að ræða, að viðbótarskerðing við þá, sem ríkisstj. hefur gefið upp og reynt að sannfæra þingheim um, sé minna en 10% af heildarinnflutningi frá jafnkeypislöndunum og þó trúlega meira til viðbótar við það, sem hún hefur áður fyllilega viðurkennt. Jónas Haralz, aðalhöfundur þessa frv., viðurkenndi á fundi fjhn., er ég gerði fsp. í þessu sambandi, að útreikningarnir um 87% verð, sem hæstv. viðskmrh. hefur hampað, væru byggðir á upphaflega frílistanum, en ekki á þeim, sem nú er ákveðinn, og þar með raunverulega viðurkennt, að um hreinar blekkingar væri hér að ræða af hálfu hæstv. ríkisstj. Af hálfu stjórnarflokkanna er því svo haldið fram, að svo framarlega sem þær nýju frílistavörur, sem áður voru keyptar frá Austur-Evrópu, standist samkeppnina við aðrar vörur hliðstæðar, hljóti þær að halda velli og muni verða fluttar inn eins og áður. Hér stendur þó spurningin um allt annað, ef betur er að gáð, og kemur þar margt til. Í fyrsta lagi er það svo, að öll tilhneiging innflytjenda er í þá átt að kaupa hliðstæðar vörur fremur frá Vestur-Evrópu en frá jafnkeypislöndunum, enda þótt verð og gæði standist algerlega á. Ástæðurnar eru m.a. þær, að umboðslaun frá framleiðendunum eru yfirleitt mun hærri og stundum gífurlega miklu hærri og geta jafnvel í einstökum tilfellum, hvað einstakar vörutegundir snertir, numið allt að 30–40%. Hitt er þó miklu mikilvægara, að öllum umboðslaunum frá seljendum í jafnkeypislöndunum er skilað hingað beint í gjaldeyrisbankana, og eru því öll undanbrögð um full skil þess gjaldeyris útilokuð og allt óeðlilegt brask eða jafnvel ólöglegt brask útilokað, sömuleiðis skattsvik. Umboðslaun frá vesturevrópskum eða bandarískum fyrirtækjum eru hins vegar lögð inn á einkareikning viðkomandi umboðsmanna erlendis, og íslenzk gjaldeyrisyfirvöld hafa engin tök á að afla sér um þá reikninga neins konar upplýsinga. Þar hefur hinn íslenzki umboðsmaður eða innflytjandi fullkomlega frítt spil. Enn kemur það til, að full vissa liggur ávallt fyrir um rétt og raunverulegt verð þeirra vara, sem keyptar eru frá jafnkeypislöndunum, þar sem um er að ræða milliríkjasamninga. Annars staðar eru rangar upplýsingar um verð fyllilega hugsanlegar og hafa verið notaðar í stórum stíl til þess að blekkja verðlagsyfirvöld og draga á sviksamlegan hátt undan stórfelldar gjaldeyrisupphæðir og tryggja óhæfilega álagningu. Alþjóð eru kunn slík svikamál, sem upp hafa komizt, en slíkt heyrir auðvitað til hreinum undantekningum, því að jafnvel er tiltölulega auðvelt að búa svo um slík svik, að þau standist bókstaf laga. Í sambandi við það gjaldeyrissvindl, sem þrífst í utanríkisverzluninni, og þær tilhneigingar, sem það skapar til þess að taka jafnvel óhagstæð viðskipti á vestursvæðinu fram yfir þau, sem bezt gerast við jafnkeypislöndin, er fróðlegt að minna á sem dæmi, lítið dæmi að vísu, skipasmíðarnar, en sá maður, sem um þau mál er fróðastur allra landsmanna, Hjálmar Bárðarson skipaskoðunarstjóri, hefur í skýrslu, sem ég veit að hæstv. viðskmrh. hefur í höndum, rakið hin miður heppilegu áhrif gjaldeyrisbrasksins á samninga við erlendar skipasmiðastöðvar. Bendir hann þar á, að margir þeir, sem látið hafa smiða skip erlendis, hafi tekið lélegar stöðvar, t.d. í Noregi og víðar, vanbúnar að tækjum og kunnáttu og illfærar um að skila traustu og góðu verki, fram yfir t.d. stöðvar í Austur-Þýzkalandi, sem hafa yfir að ráða fullkomnustu tækni og aðstöðu til þess að skila vel unnu verki, af þeim ástæðum einum, að skipinu, sem flutt var af vestursvæðinu, var hægt að sigla heim hlöðnu af húsgögnum og ýmsum öðrum torfengnum varningi, sem keyptur var fyrir meira eða minna illa fenginn gjaldeyri í sambandi við smíðasamningana. Það er á allra vitorði, að slík dæmi og þau ófá mætti taka um önnur viðskipti. En hin eru þó miklu fleiri líkrar tegundar, sem engar sögur fara af. Enn er það að athuga, að fyrirtæki í sósíalistísku löndunum framleiða undantekningarlaust samkv. fyrirframgerðum áætlunum, en ekki til birgðasöfnunar fyrir óvissa markaði. Af því leiðir, að gera verður við þau fyrirframsamninga um öll vörukaup og þá um leið vörusölu eða ella búa við mjög langa afgreiðslufresti, ef viðskipti koma þá yfirleitt til greina. Það er því algerlega tómt mál að tala um, að unnt sé að byggja viðskipti við þau á því að grípa til þeirra af einhverju handahófi, eins og nú er verið að fullyrða að hægt sé að gera, og skiptir samkeppnishæfni út af fyrir sig ekki máli að því leyti. Í þriðja lagi kemur það svo til, að í mörgum tilfellum hafa viðskiptasamningar, einkanlega við önnur jafnkeypislönd en Sovétríkin, verið þannig, að það verð, sem byggt hefur verið á, bæði á inn- og útflutningi, hefur verið nokkru hærra en heimsmarkaðsverð. Af því leiðir, svo lengi sem sú skipan helzt, að sumar vörur frá jafnkeypislöndunum verða dýrari hér á heimamarkaði en hliðstæðar vörur annars staðar frá, enda þótt þær hafi verið jafnvel miklu ódýrari í innkaupi, ef miðað er við það vörumagn, sem fyrir þær hafi verið greitt, og þjóðhagslegur hagnaður hafi því beinlínis verið af viðskiptunum, miðað við önnur hugsanleg viðskipti. Þær þrjár ástæður, sem ég hef nú greint frá, leiða til þess, þegar þær koma allar saman, að þær vörur, sem áður voru keyptar frá jafnkeypislöndunum, en nú eru settar á frílista, verða framvegis að öllu eða a.m.k. svo til öllu leyti fluttar inn frá öðrum viðskiptalöndum. Enn kemur það svo til, sem kannske er ekki þýðingarminnst, að fullvíst er, að hinn skerti kaupmáttur almennings og samdráttur í notkun fjárfestingarvara mun hafa víðtæk áhrif til að draga úr vörukaupum leyfisvara frá jafnkeypislöndum og þar með í þá átt eins og hinar ástæðurnar að loka mörkuðum okkar þar fyrir jafnverðmætu útflutningsmagni. En jafnvel þó að samdrátturinn yrði nú að þessu leyti stöðvaður á þessu ári við 13 eða 14%, - eða við 30%, ef Sovétríkin eru tekin út úr, - þá má vissulega segja, að það sé efnileg byrjun á því að rífa niður markaði okkar í Austur-Evrópu að geta á einu ári saxað niður nær þriðjung viðskiptanna við lönd eins og Pólland, Tékkóslóvakíu og Austur-Þýzkaland. Ég geri varla ráð fyrir, að verstu óþurftarmönnum austurviðskiptanna hafi komið til hugar, að nokkrir möguleikar væru til að ganga lengra í fyrstu lotu í þessu efni, ekki sízt þegar þess er gætt, að samningar fram í tímann voru frágengnir við sum Austur-Evrópulöndin, áður en þessar ráðstafanir allar komu til. Hitt mun ég svo draga í efa, að núv. ríkisstj. sé þess umkomin að afla annars staðar öruggra markaða, sem svara til þeirra, sem nú gloprast úr höndum hennar strax á fyrsta valdaárinu, hvort sem það hefur verið gáleysi eða bein ákvörðun. En hvað mundi þá síðar reynast, ef áfram verður haldið á þeirri braut? Það er ekki vitað betur en að flestir möguleikar hafi á undanförnum árum réttilega verið notaðir til þess að efla markaði okkar í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum, eins og okkur hefur verið lífsnauðsyn að gera. En árangurinn hefur þó ekki orðið meiri en svo, að markaðir í Austur-Evrópu hafa staðið undir mestallri þeirri miklu framleiðsluaukningu, sem orðið hefur á síðari árum, og það hafa verið markaðir, sem unnt hefur verið að byggja á að ekki sveifluðust til fyrir hverjum vindgusti, enda að miklu leyti tryggðir með allt að þriggja ára samningum í senn. Það hefur verið gumað nokkuð af því, að efnahagsráðstafanirnar í heild hafi þegar haft áhrif í þá átt að bæta gjaldeyrisstöðuna, og í því sambandi hefur verið bent á hagstæðari verzlunarjöfnuð fyrstu 3 mánuði þessa árs en á sama tíma í fyrra. Í umr. í hv. Nd. sýndi hv. 3. þm. Reykv. fram á, að þetta hefur að stórum hluta gerzt með þeim hætti að fella niður að mjög verulegu leyti kaup frá jafnkeypislöndunum, þannig að þar hafa nú safnazt innstæður upp á nokkuð á annað hundrað millj. kr., þ.e.a.s. við höfum selt, en ekki keypt í staðinn. Mun nú svo komið, að komið er í algert hámark viðskiptasamninga að þessu leyti, og öllum er ljóst, að dragist vörukaup okkar frá þessum löndum saman, þýðir það jafnmikla rýrnun markaða fyrir okkar framleiðslu. Við þessar athyglisverðu upplýsingar get ég svo bætt þeim, að á fyrstu 3 mánuðum fyrra árs voru vörukaup frá jafnkeypislöndunum 36% á móti 64% frá frjálsgjaldeyrislöndunum. En á sama tíma í ár hrapaði innflutningur okkar frá jafnkeypislöndunum í 29% á móti 71% frá frjálsgjaldeyrislöndunum, en það svarar til nær 20% samdráttar í viðskiptum okkar við jafnkeypislöndin á þessum 3 mánuðum. Þetta sýnir auðvitað, að hér er alls ekki um að ræða neinn raunverulega hagstæðari gjaldeyrisjöfnuð en áður hvað þetta áhrærir, heldur eingöngu það, að fyrirheitin ein um hömlulausan innflutning frá frjálsgjaldeyrislöndunum hafa þegar sett viðskipti okkar við jafnkeypislöndin í hættu. En hvað mundi þá, þegar þau koma raunverulega til framkvæmda? Samdráttur viðskipta okkar við jafnkeypislöndin er vafalítið ein mesta hætta, sem atvinnulífi okkar stafar í bráðina og framleiðslu okkar af þeim breytingum, sem nú á að gera í verzlunarmálunum. En því fer þó víðs fjarri, að það sé eina hættan. Margt kemur þar fleira til. Ég vil t.d. nefna hinn sérstaka frílista yfir ýmsar iðnaðarvörur, sem veita á ótakmarkaðan innflutning á að 6 mánuðum liðnum. Þar er um að ræða iðnaðarframleiðslu, sem við höfum sjálfir framleitt að miklu leyti og getum sparað okkur gjaldeyri fyrir. Nú á að sleppa innflutningi erlendra iðnaðarvara lausum til höfuðs þessum atvinnugreinum. Gálgafresturinn, sem viðkomandi iðngreinum er gefinn, gefur strax til kynna, að hér sé hætta talin á ferðum. Jafnvel þótt okkar framleiðsla sé samkeppnishæf að öllu leyti, hlýtur ótakmarkað framboð hins erlenda varnings að hafa sín áhrif til samdráttar, og í ýmsum tilfellum er ekki um að ræða neina tollvernd, a.m.k. eins og nú standa sakir. Það má vel vera, að þessar iðngreinar, sem hér eiga sérstaklega hagsmuna að gæta, séu þær, sem hv. frsm. meiri hl. fjhn. talaði hér um að hefðu þróazt, til mikils ógagns fyrir þjóðina, að manni skildist, á undanförnum árum í skjóli haftanna og það eigi af þeim ástæðum að ganga milli bols og höfuðs á þeim. En hitt er þó augljóst, að í ýmsum greinum er um að ræða stórframleiðslu, sem hefur mikla atvinnulega þýðingu fyrir þjóðina, t.d. framleiðslu málningarvara, sápugerðir, skógerðir, fatagerð o.s.frv. Þess mætti og vænta, að hæstv. ráðh. gætu upplýst, hvaða athuganir hafi verið gerðar á örlögum þessara iðngreina, sem varða afkomu hundraða verkafólks. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að þegar þessi listi var upphaflega útbúinn, hafði ríkisstj. t.d. ákveðið að setja tunnur og keröld á þennan sérstaka frílista og leyfa ótakmarkaðan innflutning á þeim skv. því, og þetta mun hafa verið gert þrátt fyrir eindregin mótmæli síldarútvegsnefndar. Hins vegar hefur þessu af einhverjum ástæðum verið breytt nú og ákvörðun tekin um það, eftir að þetta mál var afgreitt úr hv. Nd., að taka þetta út af listanum. Ég vil að sjálfsögðu fagna þessu, því að þarna er um stórkostlegt hagsmunamál að ræða fyrir verkamenn í tveimur stærstu bæjum Norðurlands og þar að auki um mikið öryggismál að ræða fyrir síldarútgerðina. Og ég vildi vonast til þess, að hæstv. ríkisstj. rynni í fleiri greinum að þessu leyti en hún hefur þegar gert og taki til greina skynsamlegar ábendingar frá viðkomandi iðngreinum og þeim, sem hafa mestra hagsmuna að gæta í sambandi við aðrar iðngreinar. En ég vil ítreka spurningu mína um það, hvaða rannsókn hafi farið fram á því, hvernig fari um þær iðngreinar, sem hér hafa hagsmuna að gæta og eru mjög mikilsverðar, og á hverra tillögum það sé byggt, að þessi listi hefur verið saminn. Þegar efnahagsráðunautur ríkisstj., Jónas Haralz, var um þetta spurður á fundi fjhn., svaraði hann því einu til, að málið væri í athugun í nefnd. En ég vil þá spyrja: Tekur ríkisstj. ákvarðanir um samningu svona lista án þess, að nokkrar athuganir hafi farið fram? Með þessu frv. eru afnumin þau ákvæði gildandi l., að heimildar þurfi að afla til meiri háttar framkvæmda. Þar er fylgt þeirri sömu meginhugsun, sem liggur að baki breyt. á skipan innflutnings- og gjaldeyrismálanna, að ákvörðunarrétturinn skuli tekinn úr höndum hins opinbera - opinberra stofnana - og fenginn í hendur þeirra, sem hafa fjárráðin. Loku virðist nú eiga að skjóta fyrir það, að það sjónarmið ráði um fjárfestingu og framkvæmdir, sem fyrst og fremst tekur tillit til hagsmuna heildarinnar. Peningavaldið á að taka þar eitt við stjórn og gróðasjónarmiðið ráða úrslitum. Það er augljóst, að fjárfestingarframkvæmdir verða minni en áður. Fyrir því er séð jafnhliða frelsinu með verðhækkununum á framleiðslutækjum og byggingarefni, með hækkun vaxta, styttingu lánstíma fjárfestingarsjóðanna, skipulagðri lánsfjárkreppu og löghelgun á ráni sparifjár úr byggðarlögunum og að síðustu, en ekki sízt launalækkunum þeirra, sem hafa mesta þörf á að byggja íbúðir yfir sig. Það er þegar sýnt, hvert þessi stefna leiðir í ýmsum greinum. Fjármagnið, sem ekki er hneppt í fjötra Seðlabankans, leitar ekki í. kaup nýrra framleiðslutækja og til atvinnuuppbyggingar. Kaup fiskiskipa umfram þau, sem ráðin voru, áður en núv. ríkisstj. tók við völdum, eru að mestu eða öllu úr sögunni. Og ekki er vitað um neinar stærri framkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru til eflingar útflutningsframleiðslunni. Bygging nýrra íbúðarhúsa mun svo til hverfa úr sögunni á þessu ári í öllum byggðarlögum utan Reykjavíkur og næsta nágrennis, en dragast þar stórlega saman. Sem dæmi um þetta skal ég geta þess, að í næststærsta bæ landsins, Akureyri, þar sem byggðar hafa verið allt að 200 íbúðir á ári á undanförnum árum, munu á þessu sumri ekki verða byggðar fleiri en 10–15 íbúðir, eða jafnvel enn færri. Sama saga er að gerast alls staðar annars staðar. Í Dalvík, sem hefur verið vaxandi athafnabær og hefur verið að byggjast upp á undanförnum árum, voru byggðar um 20 íbúðir á s.l. ári. Í ár verða þær ekki fleiri en 2, ef þær verða þá nokkrar. Framkvæmdir bænda í byggingum og stofnun býla eru að stöðvast. Fregnir berast um, að mikilvirkar jarðvinnsluvélar landbúnaðarins, sem unnið hafa nótt með degi undanfarin ár, muni víða standa óhreyfðar í sumar. Nýjar býlamyndanir má marka af því, að allt útlit er fyrir, að innflutningur dráttarvéla skipti á þessu ári ekki nema fáum tugum, ef til vill ekki nema 30–40 vélum, en innflutningur á þeim 1958 var milli 400 og 500, og var þó engan veginn hægt að fullnægja þeirri eftirspurn, sem eftir þeim tækjum var. Það er vissulega von, að hæstv. ríkisstj. sé hreykin af því að þurfa nú ekki lengur að hafa sérstaka nefnd til þess að úthluta slíkum tækjum. Og horfur eru á, að bændur geti e.t.v. ekki leyst einu sinni út áburðinn á tún sín nú í vor. Þannig er sama, hvert litið er. Dauð hönd efnahagsaðgerðanna er að leggjast yfir atvinnulífið í bæjum og sveitum víða um landið, samhliða því sem sjálf launakjör almennings eru skert, svo að dæmalaust er. Þannig er frelsið í raun og framkvæmd. Hins vegar eru horfur á, að veruleg gróska muni í ár og á næstunni hlaupa í byggingu verzlunarstórhýsa hér í höfuðborginni og útþenslu ýmissa verzlunar- og braskfyrirtækja. Þegar annað um þrýtur, taka hv. stjórnarsinnar til þess ráðs að afsaka þetta frv. með því, að hin nýja skipan spari ríkinu verulegt fjármagn, hér sé verið að leggja niður dýrt og viðamikið skriffinnskubákn og öll framkvæmd verði hér eftir ákaflega einföld í sniðum og ódýr. Það er rétt, að innflutningsskrifstofan hefur um 20 manns í þjónustu sinni við þau störf, sem nú á að Leggja niður í núverandi formi, og hefur til umráða hluta af skrifstofuhæð. Nú mun ráðið, að gjaldeyrisbankarnir setji upp á nýtízku skrifstofuhæð við Laugaveginn sameiginlega gjaldeyrisstofnun með miklu starfsliði og tveimur skrifstofustjórum. Auk þess koma svo til hinir sérstöku trúnaðarmenn ríkisstjórnarinnar, sem frv. gerir ráð fyrir, og tæpast verða þeir ólaunaðir. Í þessari skrifstofu, sem nú er verið að setja upp, mun vera ætlað að framkvæma skýrslugerðir fyrir allar leyfisveitingar og sundurliðun þeirra eftir gjaldaflokkum, löndum og tegundum gjaldeyris. Þar á að gefa skýrslur um alla gjaldeyrissölu bankanna, bæði gegn frílistum og leyfum, sundurliðaða eftir löndum og vörutegundum. Slíkar skýrslur hefur innflutningsskrifstofan unnið og gefið þeim, sem þeirra þarfnast, mánaðarlega, og hafa þær verið byggðar á nákvæmu bókhaldi. Engar slíkar skýrslur hafa verið gerðar af öðrum stofnunum, sem þyki það áreiðanlegar og aðgengilegar, að hægt sé að nota þær í ýmsum tilfellum, og innflutningsskrifstofan hefur að þessu leyti verið nokkurs konar bráðabirgðahagstofa, sem ráðuneyti og bankar og sjálf ríkisstj. hafa byggt á. Þá hefur innflutningsskrifstofan m.a. annazt innheimtu leyfisskatta upp á rúmlega 100 millj. kr. á ári. Sú innheimta heldur að sjálfsögðu áfram og verður auðvitað ekki kostnaðarminni en áður. Auk hinnar fyrirhuguðu gjaldeyrisskrifstofu bankanna og hinna sérstöku trúnaðarmanna ríkisstj. og ráðuneytanna kemur svo stóraukið starf bankanna sjálfra, þar sem er sjálf afgreiðsla leyfa, viðtöl og annað, sem því til heyrir, og krefst það nýrra starfsmanna. Hæstv. viðskmrh. hafði hér uppi við 1. umr. málsins þær fullyrðingar, að meðferð gjaldeyrismálanna yrði hér eftir svo einföld og ódýr, að bankarnir mundu vera fúsir til að taka hana að sér án nokkurs endurgjalds. Manni skildist helzt, að starfið yrði hér eftir nálega ekki neitt. En hann sagði jafnframt, að leyfisgjöldin, sem greiða á, væru í því einu skyni að kosta verðlagseftirlitið. Auðvitað geri ég ráð fyrir, að bankarnir gætu vel unnið þetta starf án gjalds, því að þeim hefur til þessa verið séð fyrir aðstöðu til slíks gróða, að litið högg sæist þar á vatni, þótt nokkur aukin störf kæmu til. En það sannar auðvitað ekkert um það, að hér sé um neinn eða neins konar sparnað að ræða. Hið rétta er, að engar líkur eru til, að hér verði um neins konar sparnað að ræða, því að að sjálfsögðu er það almenningur, sem að síðustu innir greiðsluna af hendi, þó að bankar kunni að einhverju leyti að gera það. Framkvæmdin verður ekki einfaldari í sniðum en áður. Það er óhjákvæmilegt að allra dómi að framkvæma eins og verið hefur þá margháttuðu skýrslugerð um flokkun og notkun gjaldeyris og því um líkt, sem ég gat hér um og innflutningsskrifstofan hefur annazt og t.d. hagskýrslur um innflutning og gjaldeyrisnotkun hafa verið byggðar á. Eini verulegi munurinn er sá, að framkvæmdin verður nú í höndum stofnunar með öðru nafni og annars starfsliðs að einhverju leyti. Gert er ráð fyrir, að verðlagseftirlit haldist að nafninu til a.m.k. fyrst um sinn, og við það vinnur um helmingur af starfsliði innflutningsskrifstofunnar. Þar að auki á að setja verðlagseftirlitinu, skv. frv., sem nú er verið að útbýta í hv. d., 5 manna yfirstjórn, og tæpast verður hún ólaunuð. Mér virðist því, að það sé frekar stefnt að því að stofna til þess að gera alla framkvæmd þessara mála flóknari, skipta því niður í fleiri ráð, fleiri nefndir, fleiri trúnaðarmenn ríkisstj. en áður. Og er líklegt, að það kunni svo að fara, að þegar nýtt og óvant starfslið tekur að verulegu leyti nú við þessum störfum, sem nauðsynlegt er að vinna í þessu sambandi, að þá muni framkvæmdin a.m.k. fyrsta sprettinn verða jafnvel miklu dýrari en áður. Ég hef hér drepið á nokkur þeirra atriða, sem verða svör við þeim spurningum, sem fram hljóta að vera bornar, þegar þetta frv. og sú stefna, sem það boðar, eru metin, og ég nefndi í upphafi máls míns. Ég tel ekki ástæðu til, svo mjög sem þetta mál hefur þegar verið rætt, að taka fleiri atriði hér til meðferðar, þótt vissulega séu þau mörg, sem vert væri að gera frekari skil. En ég ætla, að fullljóst sé, að þetta frv. og þó sérstaklega sú stefna, sem því er bundin, hljóti að leiða til samdráttar í atvinnulífinu og í framleiðslunni, spilli mörkuðum okkar og hafi í för með sér hættulega skuldasöfnun, í sem skemmstu máli hafi þveröfug áhrif á allan þjóðarbúskap okkar við þann, sem hæstv. ríkisstj. fullyrðir, þegar hún og talsmenn hennar eru að gylla það fyrir þingi og þjóð. Ég tel því höfuðnauðsyn, að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Þetta stjórnarfrv., sem hér liggur fyrir, hafa stjórnarblöðin sagt að boðaði nýja tíma, með því væri horfið frá haftapólitík til langþráðs frelsis í verzlun og viðskiptum. Mbl. sagði eitthvað á þessa leið: Loksins, loksins hefur nú Sjálfstfl. fengið aðstöðu til að sýna, að hann vill í raun og sannleika efla einstaklingsframtakið og einstaklingsfrelsið. Já, „loksins, loksins lyftist vorsins brá.“ Og þeir segja í stjórnarherbúðunum, að það vori vel, því að sólin og blærinn leggi saman. Hreinskilinn Sjálfstfl.-maður, framámaður, sagði nýlega: Sjálfstfl. stendur betur að vigi nú til að vinna að sínum stefnumálum, vegna þess að Alþfl. vinnur með honum, heldur en þótt hann hefði sjálfur fengið meiri hl. í síðustu kosningum. Sólin og blærinn leggja saman þetta vor hjá Sjálfstfl. Og einmitt þetta, sem sjálfstæðismaðurinn sagði, virðist vera hárrétt. Hér eru tveir samrýmdir að verki, þó að það sé ekki sólin og blærinn. Samkomulagið virðist svo fullkomið með þessum flokkum, að þeir gætu sungið og geta sungið fullum rómi: Tveir við stýrum einu geði. - Þetta frv., sem þeir flytja saman, er í raun og veru slíkur söngur. Ef Sjálfstfl. hefði flutt það einn, hefði gegnt allt öðru máli. Nú er það borið fram líka af Alþfl., sem nýtur enn nafns sins hjá trygglyndum kjósendum, sem studdu hann til góðra verka fyrrum, hversu lengi sem sú tryggð þolir það, sem nú er að gerast. Einhver sjálfstæðismaður var hér um daginn að bregða framsóknarmönnum um það, að þeir vilji viðhalda höftum. Ég tel slíkt, að vilja viðhalda höftum, ámæli eða lof eftir því, hvað um er að ræða. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. lagði áherzlu á, að þeir, sem framkvæmdu höft, væru oft hlutdrægir, og það getur satt verið. Hann sagði, að svo færi gjarnan þar, að óvinurinn hirti hinn síðasta. En hvernig er hinn fátæki settur í samkeppninni við hinn ríka, þar sem ekki er af nógu að taka og engin skömmtun? Hver hirðir hann? Öll þjóðfélagsstarfsemi og skipun mála til bræðralags er vitanlega unnin í veikleika eins og allt, sem við mennirnir gerum. En eigum við þess vegna að gefast upp við að skipta á milli manna samfélagsréttindum, en láta þann, sem betur má sín, taka það, sem hann getur, fram yfir þann, sem miður má sín? Nei, við verðum að basla í áttina til að reyna að verða réttlátir, þótt í veikleika sé og stundum mistakist. Við komumst ekki hjá því að hafa nefndir í þjóðfélögum okkar til að skipta. Hitt er svo annað mál, að hóf þarf að vera á hverjum hlut. Félagsleg samstaða hlýtur að leiða af sér bæði boð og bönn. Því meira sem þjóðfélagið gerir fyrir þegnana, því háðari verða þeir að vera fyrirmælum í þjóðfélaginu. Þeir, sem sitja saman að matborði, verða að hlíta borðsiðum. Enginn má við matborðið háma í sig, svo að aðrir fái lítið eða ekkert. Það eru einföld og óskráð lög borðsiða og almennrar kurteisi, sem gilda sem betur fer yfirleitt við matborðið. En slík óskráð lög nægja ekki um allt, sem menn þurfa til sín, en er ekki til ótakmarkað af, og þess vegna þarf að skammta. Þjóð, sem mikið þarf að kaupa erlendis frá, eins og Íslendingar þurfa, og hefur ekki gjaldeyri til að kaupa nægju sína, verður að skammta í stærri eða minni stíl til þess að jafna milli manna við sitt allsherjarborð og til þess líka að það, sem keypt er, fari til þeirra hluta, sem eru nauðsynlegastir. Þar gilda ekki óskráðar reglur kurteisinnar eins og við matborðið. Og að hafa skortinn fyrir skömmtunarstjóra fer ekki aðeins í bága við jafnaðarmennsku, heldur er það hálfgerð villimennska, miðað við menningu og möguleika nútímans. Það er ekki hægt bæði að sleppa og halda í senn. Það er ekki hægt bæði að njóta frelsis frummannsins og öryggis þegnsins í skipulegu þjóðfélagi, þar sem menn eru skyldaðir til fóstbræðralags og njóta þess líka og vilja auðvitað ekki án þess vera. Þjóðfélagsþegninn verður að þola boð og bönn til þess að frelsast frá öryggisleysi frummannsins. Talið um „að frelsa menn“ í þessu þjóðfélagi frá viðskiptahöftum er að mínu áliti að verulegu leyti undirstöðulaus áróður. Allt annað mál er um hið andlega frelsi en hið efnalega og viðskiptalega. Það er andlegt frelsi, málfrelsi, ritfrelsi o.s.frv., sem manninum er mikilsverðast af öllu og samrýmist fullkomlega skyldum hans í efnahagslegu samfélagi. Andlega frelsið getur samrýmzt skyldum og boðum og bönnum að því er snertir hið efnahagslega í mannfélaginu. Frv. það, sem hér liggur fyrir, ber þetta líka með sér. Það er alls engin frelsisskrá, þvert á móti. Það eykur möguleika stjórnarvalda til að herða á höftum. Íslendingar tóku fyrst upp skömmtun eða höft með opinberum aðgerðum í utanríkisog viðskiptamálum á tímabili fyrri heimsstyrjaldarinnar. Félagsleg nauðsyn knúði. Menn fundu, að þeir sátu við sama borð. Fyrsti skömmtunarstjóri á Íslandi var þá ráðinn. Hann var ekki framsóknarmaður. Hann var enginn annar en Jón Þorláksson, sem stuttu seinna varð formaður Íhaldsflokksins, sem er sama sem Sjálfstfl. Fyrsta ríkisstj., sem fékk samþ. sérstök lög um innflutningshöft, var stjórn undir forsæti sjálfstæðismanns, stjórn Jóns Magnússonar, 1920. Þau eru nr. 1 frá 8. marz 1920. Ég segi ekki frá þessu neinum til hnjóðs. Ég segi frá þessu sem staðreyndum til þess að mótmæla því, að Sjálfstfl. geti talið sig hafa verið á móti höftum, en Framsfl. sérstaklega sekan um haftapólitík. Ef litið er yfir þær n. og ríkisstj., er stjórnað hafa þeim málum, sem kölluð eru „höft“, lítur það þannig út: Sex sinnum hafa verið sett ný lög um innflutnings- og gjaldeyrismál ásamt tilheyrandi eða um hin svokölluðu höft. Fyrstu lögin setti, eins og ég sagði áðan, stjórn Jóns Magnússonar. Og má því segja, að sú ríkisstj. hafi verið höfundur verzlunarhaftanna, en hún naut forustu Íhaldsflokksins, sem nú heitir Sjálfstfl. Næstu lög voru sett af stjórn Hermanns Jónassonar, sem naut stuðnings Framsfl. og Alþfl. Þriðju lögin eru sett af forsetastjórninni, sem var undir forustu Björns Þórðarsonar, en skipuð mönnum úr Sjálfstfl. og Framsfl. Fjórðu lögin eru sett af nýsköpunarstjórninni, en henni veitti forustu Ólafur Thors. Sú stjórn á heiðurinn af því að hafa stofnað tvö ráð í stað eins, sem áður var látið nægja, þ.e. nýbyggingarráð og fjárhagsráð. Fimmtu lögin eru svo sett af stjórn Stefáns Jóhanns og sjöttu lögin, lögin um innflutningsskrifstofuna, af stjórn Ólafs Thors. Sjöundu lögin eru þau, sem eru hér til meðferðar og frv. það, sem til umr. er, hljóðar um. Samhliða lagabreyt. var ávallt skipt um nafn á nefndunum og stundum var breyt. á reglugerðum látin orsaka nafnabreytingu. Innflutnings- og gjaldeyrisráðstöfunarnefndirnar hafa verið 9 og borið þessi heiti, eins og raunar er áður búið að rifja upp við 1. umr. hér: innflutningsnefnd fyrst, önnur nefndin innflutnings- og gjaldeyrisnefnd, þriðja gjaldeyris- og innflutningsnefnd, fjórða viðskiptaráð, fimmta nýbyggingarráð, sjötta fjárhagsráð, sjöunda viðskiptanefnd, áttunda gjaldeyris- og innflutningsdeild, níunda innflutningsskrifstofan. Enn þá á svo að skipta um lög og nafn á úthlutunaraðilum leyfa. Og nú er eftir að athuga frv„ sem fyrir liggur, sem auglýst hefur verið sem „frelsisskrá úr föður hendi.“ 1. gr. í frv. og 1. gr. í gildandi lögum eru svo efnislega nákvæmlega eins, að breytingin má teljast aðeins orðaleikur eða sjónarspil. 2. gr. inniheldur þá höfuðbreytingu, að úthlutun innflutnings- og gjaldeyrisleyfa fyrir vörur og gjaldeyrisgreiðslur er flutt frá innflutningsskrifstofunni, sem lögð er niður, til viðskiptabanka þeirra, sem hafa með höndum sölu erlends gjaldeyris. Þetta eru, eins og nú standa sakir, Landsbankinn og Útvegsbankinn. Það er ekki hægt að verjast þeirri hugsun, að þessir bankar, sem vitanlega hafa hvor um sig sína viðskiptavini, bæði erlenda og innlenda, muni keppa innbyrðis um að gera sínum viðskiptavinum til hæfis fyrst og fremst. Úthlutunarstaðurinn getur því að þessu leyti ekki orðið fullkomlega rólegur vegna hlutleysis. Almennur leyfisbeiðandi getur lent þar á milli hjóla, án þess að ég haldi því endilega fram, að óvinurinn taki hann. Ekki verður séð, að með þessu fyrirkomulagi sé á nokkurn hátt tryggt, að menn fái skjótari eða betri fyrirgreiðslu en áður. Vitanlega verða menn að bíða eftir afgreiðslu eins og áður, ef gjaldeyrir er ekki fyrir hendi, og fá synjun, ef ekki er von til, að úr rætist. Gjaldeyrir vex ekki við þessar tilfærslur úthlutunarvaldsins. Hvað vinnst þá með breytingunni? Hvers vegna á að gera þessa lagabreyt.? Ef frv. er gegnumlýst, hljóta þær grunsemdir að rísa, að með því vilji ríkisstj. auka vald sitt, m.ö.o.: tilkynningarnar um aukið einstaklingsfrelsi og afnám hafta eru mjög líklegar til að vera blekking, þægilegt hjal í eyra almennings, sem jafnframt er talin trú um, að öll höft séu ólán hið mesta. En á bak við býr einræðishugur ríkisstj., sem vill hafa tögl og hagldir í sinni hendi til að geta hert á höftunum eftir eigin geðþótta og engar n. af öðrum kjörnar til að flækjast fyrir sér. Í nál. mínu rökstyð ég þetta með dæmum úr frv. sjálfu. Ríkisstj. er skv. 2. gr. heimilt að taka í sínar hendur eða fela sérstökum trúnaðarmönnum úthlutun tiltekinna leyfa. Þarna eru dyr, sem ríkisstj. gæti leitt í gegnum út frá bönkunum alla úthlutun til sín eða sérstakra trúnaðarmanna sinna. Ekkert liggur fyrir um það, að þetta eigi að miðast við eitthvað sérstakt og fátítt. Þarna er ótakmörkuð heimild til valdbeitingar og drottnunar yfir þessum málum. Skv. 7. gr. mega engir aðilar lengur án stjórnarsamþykkis „semja um lán erlendis til lengri tíma en eins árs.“ Ekki er þetta að auka frelsi einstaklinga eða fyrirtækja. Í 8. gr. segir: „ Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að vörur megi ekki bjóða til sölu, selja til útlanda eða flytja úr landi nema með leyfi hennar.“ Áður voru þessi mál í höndum útflutningsnefndar, nú tekur ríkisstj. þau beint í sínar hendur. Í 14. gr. er svo fyrir mælt, að falla skuli úr gildi l. um úthlutun jeppabifreiða og heimilisdráttarvéla. Á þann hátt ætlar ríkisstj. að leggja undir sig úthlutun jeppabifreiða, sem nú er í höndum 5 manna n., sem kosin er á þann hátt, að stjórn Búnaðarfélags Íslands kýs 2 þeirra, stjórn Stéttarsambands bænda 2 og landbn. Alþingis 1. Ég fyrir mitt leyti finn engin rök fyrir því, að jeppaúthlutunarn. sé afnumin, önnur en þau, að ríkisstj. vilji hafa á sinni hendi smátt og stórt í þessu sambandi, - einræðisvald. Ríkisstj. hampar því sem sönnun fyrir frelsisstefnu sinni, að hún hafi aukið stórlega frílistann og ætli ekki að beita fjárfestingarhöftum, eins og sakir standa. Þetta lítur í fljótu bragði út sem afnám hafta. En annað kemur á móti, önnur stórkostleg hefting hefur átt sér stað af völdum stj.: Kaupgeta almennings hefur verið skert svo skemmilega, að frílistaaukningin og fjárfestingarheimildirnar eru nánast storkun við almenning. Hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) var rétt áðan að lýsa því, hvernig framkvæmdir drægjust saman. Það er óhætt að gefa þeim heimild til að kaupa, sem enga kaupgetu hefur og enga möguleika til lántöku. Það er það, sem er þarna gert. Verðlagshækkunin, útlánasamdrátturinn, vaxtaokrið, flutningur sparifjárins utan af landsbyggðinni í ríkisbankann er allt saman höft á framtaki. Og slík höft eru ekki í samræmi við menningu nútímans, tæknilega þróun hans og þá félagslegu og efnahagslegu möguleika, sem nútíminn býr yfir. Með því er í raun og veru óvinurinn látinn taka marga. Þetta eru höft afturhalds og þau tilheyra liðnum tíma, - sögu, sem ekki má endurtaka. Meðferð hæstv. ríkisstj. á alþýðu manna minnir á ævintýrið um risann, sem rændi kóngsdótturinni, dró hana í helli sinn, fjötraði hana með hári hennar sjálfrar niður í stól. Og þegar hann hafði bundið hana þannig við stólinn, að hún gat hvorki hreyft hönd né fót, setti hann í kjöltu hennar disk með lostætum mat, sem hún horfði á og fann ilminn af, án þess að hafa nokkur ráð með að neyta matarins, hversu svöng sem hún var. Alþýða landsins er nú svipað sett og kóngsdóttirin. Frílisti stj. og afnám fjárfestingarhaftanna er diskurinn með matnum, sem hún nær ekki til og gerir því vont verra. Að vísu geta þeir, sem eru ríkir af fé, notað sér diskinn, maturinn er handa þeim. En það bætir lítið úr skák hjá fjöldanum. Ég sé í áliti meiri hl. fjhn., að meiri hl. segir, að hin breytta framkvæmd, sem frv. gerir ráð fyrir, hafi í för með sér talsverðan sparnað. Nú verður það ekki séð af frv., að um sparnað sé að ræða, og þær upplýsingar, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. gaf hér áðan um fyrirætlanir um skrifstofuhald við hið nýja kerfi, þær beinlínis spá ekki sparnaði. Það, sem ég sé í frv. um þetta, er það sérstaklega, að í 10. gr. er ákveðið að taka leyfisgjald, 1% , eins og áður í þágu starfseminnar. Nú hef ég fengið upplýsingar um, að leyfisgjaldið, 1%, hafi gefið um 8 millj. árið sem leið. Grundvöllur þess hefur hækkað, vegna þess að leyfisgjöldin voru tekin af upphæðum leyfanna skv. skráðu gengi og verða það áfram. Þess vegna hefur grundvöllurinn hækkað fyrir álaginu um meira en helming. Og þó að eitthvað gangi saman af leyfum, vegna þess að fleiri vörur fara á frílista og þarf því ekki leyfisgjald í sama stíl af þeim, þá má þó gera ráð fyrir því, að tekjurnar verði ekki minna en helmingi hærri, eða 16 millj. Þetta sýnist algerlega óþarft, og þó að ekki sé gengið út frá því, að bankarnir vinni verk þau, sem þeim verða falin, fyrir ekki neitt, því að 10. gr. gerir ráð fyrir því, að þeir fái sína borgun, þá er enginn vafi á því, að hér er um grófa tekjuöflun að ræða og alveg í mótsögn við það, sem hv. meiri hl. segir, þ.e., að um sparnað verði að ræða. Ég hef vegna þess arna leyft mér að flytja á þskj. 446 brtt. við 10. gr. um það, að í stað orðanna „allt að 1% leyfisgjald“ komi: allt að 1/2% leyfisgjald. Ég þykist þess fullviss, að með því móti fáist eins miklar tekjur og hafa fengizt að undanförnu, og mér þætti líklegt, að hv. meiri hl. muni styðja þessa till. til þess að sýna, að hann trúi því, sem hann segir sjálfur um það, að sparnað muni leiða af framkvæmdinni, eins og hún á að verða skv. frv. Jafnframt hef ég leyft mér að flytja á sama þskj. aðra brtt. Hún er við 14. gr. Hún er um það, að orðin „l. nr. 33 8. marz 1951, um úthlutun jeppabifreiða og heimilisdráttarvéla“ falli niður, þ.e. að sú löggjöf verði látin standa og þeir menn, sem þar er ákveðið að úthluti leyfum fyrir jeppabifreiðum, fari með það vald. Það er eðlilegt, að svo verði. Ég sé enga ástæðu til þess að leggja þetta undir ríkisstj. og trúi því varla, að hún geti ekki gengið inn á það að missa þann spón úr valdaaskinum. Það er hrein og bein ósanngirni gagnvart þeim, sem aðallega kaupa jeppabifreiðar, landbúnaðarmönnunum, að afnema það, að fulltrúar samtaka þeirra fari með þetta skiptingarvald. Ég held, að það sé engin ástæða til þess að ætla, að þeir beiti þar, menn, sem eru þannig kjörnir af 3 aðilum, meiri hlutdrægni en hæstv. ríkisstj., sem getur ekki haft svipaðan kunnugleika á eðlilegri skiptingu milli manna á þessum sviðum eins og þeir, sem n, eiga að skipa að lögum og hafa gert að undanförnu. Ég held, að einmitt með því að láta þessa skiptingarreglu haldast sé sízt að óttast, að óvinurinn taki þar nokkurn. Um frv. í heild vil ég að lokum segja þetta: Það er svo gallað að mínu áliti, að hv. Ed. á að fella það. Ekkert er í frv., sem mælir sérstaklega með samþykkt þess frá mínu sjónarmiði. Núgildandi l. um gjaldeyris- og innflutningsmál eru á engan hátt þannig, að núv. hæstv. ríkisstj. hafi ekki samkvæmt þeim eðlilegt svigrúm. Hún hefur vald yfir frílistunum og hún hefur vald yfir fjárfestingunni, þrátt fyrir það þó að lögum sé ekki breytt. Hin dulbúna einræðisstefna, sem gegnsýrir frv., á engan rétt á sér. Hins vegar tel ég eðlilegt, að löggjöf viðskipta- og peningamálanna verði tekin til endurskoðunar. Þess þarf með alltaf öðru hverju á tímum framfara og breytinga, eins og verið hafa að undanförnu, og þá fyrst og fremst með tilliti til áframhaldandi og meiri framfarasóknar. Ég hef persónulega - ég segi persónulega - enga trú á því, að hægt verði að gefa allt frjálst í þeirri merkingu, sem pólitískir áróðursmenn leggja í orðið, vegna þess að höft í beztu merkingu þess orðs verður að hafa til að frelsa menn frá ójöfnuði og efnahagslegu öryggisleysi. En umfram allt má ekki hafa skortinn fyrir skömmtunarstjóra, ekki kalla hann til verka að fyrra bragði. Ég held, að endurskoðun löggjafarinnar verði bezt framkvæmd með því, að allir þingflokkar standi að henni, og þess vegna legg ég til, að málið verði í þessari hv. deild afgr. með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin feli fjögurra manna n., er sé þannig skipuð, að hver þingflokkur tilnefni einn mann í n., að undirbúa fyrir næsta reglulegt Alþ. lagasetningu um ráðstafanir í viðskipta- og peningamálum, er m.a. tryggi, eftir því sem kostur er, að almenningur í sveitum og við sjó geti haldið áfram framkvæmdum við eflingu atvinnuveganna og við nauðsynlegar byggingar til endurnýjunar og óhjákvæmilegrar aukningar á húsakosti vegna fólksfjölgunarinnar í landinu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Með afgreiðslu málsins á þennan hátt hygg ég, að bezt sé fyrir því séð, að málefni þessi verði athuguð með gætni og með það fyrir augum, að þjóðinni allri geti orðið til farsældar.



Herra forseti. Ríkisstj. telur, að þær efnahagsráðstafanir, sem gerðar hafa verið að tilhlutun hennar og með samþykki þingmeirihlutans, séu grundvöllur fyrir því, að nú geti hún flutt fram þetta frv. af landsföðurlegri umhyggju sem eins konar „frelsisskrá úr föðurhendi.“ 1. gr. þessa frv. er í samræmi við þetta, þar sem hún hefst á þessum orðum: „innflutningur á vörum til landsins skal vera frjáls.“ En þegar lengra er lesið, þá er allt frv. boðorð um heimildir ríkisstj. til handa um að skerða þetta frelsi. Á þetta hefur verið rækilega bent í umr., en það er ekki að ófyrirsynju til yfirlits að gera sér grein fyrir því í samhengi, hver þessi boðorð til frelsisskerðingar eru. Í fyrsta lagi getur ríkisstj. ákveðið með reglugerð, að innflutningur á vissum vörum skuli eftirleiðis vera háður leyfum. Í öðru lagi á ríkisstj. að fá heimild til að setja skilyrði um innflutning og gjaldeyrissölu, sem nauðsynleg kunna að vera vegna viðskiptasamninga eða af öðrum ástæðum. Í þriðja lagi á úthlutun gjaldeyris- og innflutningsleyfa að fara samkvæmt reglum, sem ríkisstj. setur. Í fjórða lagi skulu bankarnir gefa ríkisstj. skýrslur um þessa úthlutun, eftir því sem hún ákveður. Í fimmta lagi á ríkisstj. að vera heimilt að taka í sínar hendur eða fela sérstökum trúnaðarmönnum úthlutun tiltekinna leyfa. í sjötta lagi skal allur erlendur gjaldeyrir, sem hérlendir aðilar eiga eða eignast fyrir vöru eða þjónustu, seldur bönkunum, svo sem verið hefur, samkvæmt reglugerð, sem ríkisstj. setur. í sjöunda lagi eiga undanþágur, sem frá þessu kunna að verða veittar, að vera háðar samþykki ríkisstj. Í áttunda lagi getur ríkisstj. sett með reglugerð takmarkanir á útflutning og innflutning íslenzkra peningaseðla, skiptimyntar, skuldabréfa o.s.frv. Í níunda lagi: hvorki opinberir aðilar né einkaaðilar mega semja um lán erlendis til lengri tíma en eins árs nema með samþykki ríkisstj. Í tíunda lagi: erlend lán til skemmri tíma en eins árs, þar sem talinn hvers konar greiðslufrestur á vörum og þjónustu, skulu háð reglum, sem ríkisstj. setur. Í ellefta lagi: ríkisstj. er heimilt að ákveða, að vörur megi ekki bjóða til sölu, selja til útlanda eða flytja úr landi nema að fengnu leyfi hennar. Í tólfta lagi: útflutningsleyfi getur ríkisstj. bundið skilyrðum o.s.frv. Í þrettánda lagi: byggingarnefndir og oddvitar skulu senda Framkvæmdabanka Íslands eða öðrum aðila, sem ríkisstj. ákveður, skýrslur um byggingarframkvæmdir o.s.frv. Í fjórtánda lagi: fyrirmæli um þessar skýrslur skulu sett í reglugerð, sem ríkisstj. setur. Og í fimmtánda lagi má verja allt að helmingi af gjaldi, sem innheimta á samkvæmt 10. gr., eftir ákvörðun ríkisstj. Þarna eru í frv. fimmtán boðorð, sem ríkisstj. á að hafa vald á að framkvæma, bjóða eða banna að eigin vild. Það má því með fullum sanni segja, að það sé rétt, sem sagt hefur verið í þessum umr., að í frv. þessu felst fyrst og fremst frelsi fyrir ríkisstj. En öll þau þýðingarmiklu atriði, sem þessi fimmtán boðorð hljóða um, á ekki að fjalla um samkvæmt löggjafarleiðinni eða með lagabreytingum hverju sinni. Innflutningsskrifstofuna á að leggja niður, eftir að þetta frv. hefur verið gert að lögum. Það hefur verið sýnt fram á það í þessum umr„ að í stað innflutningsskrifstofunnar muni koma önnur stofnun eða að þeirri starfsemi, sem innflutningsskrifstofan hefur nú með höndum, verði haldið uppi að miklu eða jafnvel mestu leyti og að af þessari skipulagsbreytingu muni því ekki leiða sparnað. En valdssviðið, úrskurðarvaldið um ágreiningsatriði, færist að meira leyti í hendur ríkisstj. sjálfrar við þessa skipulagsbreytingu heldur en verið hefur. Að undanförnu hefur það verið svo, að innflutningsskrifstofan hefur haft rétt til þess að áfrýja ágreiningsmálum til ríkisstj. til úrskurðar. En ég ætla, að þau mál, sem þannig hafa komið til kasta ríkisstj., séu fá í hlutfalli við þær fjölmörgu afgreiðslur mála, sem fram hafa farið í innflutningsskrifstofunni. Ríkisstj. sem slík eða viðskmrn. hefur því eiginlega ekki, a.m.k. ekki í augum almennings, borið ábyrgð á afgreiðslu þessara mála, heldur hefur verið litið svo á, að það væri innflutningsskrifstofan, og þannig hefur það verið í reynd í flestum tilfellum. Með þessu frv. á að gera þá skipulagsbreytingu, að ríkisstj. getur falið sérstökum trúnaðarmönnum sínum að úthluta tilteknum leyfum, eða eins og það er orðað í frv., að veita henni heimild til að taka þetta vald í sínar hendur. Og nú hefur verið á það bent í umr. um þetta mál, að þar sem það er niður fellt í þessu frv., sem áður hefur staðið í lögum, að þegar rætt er um ríkisstj. að þessu leyti, þá sé átt við hana alla, þá sé það rétt lögskýring, að þetta vald samkvæmt orðalagi frv. nú færist raunverulega í hendur eins rn., viðskmrn. Það er vitanlega rétt, að á þessu sviði geta risið svo stórfelld ágreiningsatriði, að ástæða þyki til að leggja þau fyrir ríkisstj. í heild og ræða þau og taka ákvörðun um þau á ráðherrafundi, en það liggur í augum uppi, að afgreiðsla mála getur ekki orðið á þann veg nema um hin veigamestu atriði. Um hin smærri atriði og afgreiðslu mála að því leyti hlýtur því ábyrgðin raunverulega að færast yfir á hendur viðskmrn. Það má vel vera, að viðskmrn, og núv. hæstv. ríkisstj. og þeim flokkum, sem hana styðja, sýnist þetta ákjósanlegt. En þess er þó ekki að dyljast, að á þessu sviði er mjög góður jarðvegur fyrir tortryggni, og ég öfunda viðskmrn. í sjálfu sér ekkert af því að eiga framvegis að bera þessa ábyrgð. Ég held, að það hafi bæði af almenningi og jafnvel af hálfu stjórnmálaflokkanna ekki verið talin óeðlileg skipan, að fulltrúar frá stjórnmálaflokkunum ættu hlutdeild að veitingu leyfa og öðrum störfum í sambandi við þessi mál, jafnvel þó að þeir, sem hafa veitt forstöðu innflutningsskrifstofunni; hafi ekki starfað þar beinlínis á ábyrgð stjórnmálaflokkanna. Og það hlýtur þeim að vera ljóst, sem að þessu frv. standa, að skilyrði á viðskiptasviðinu breytast jafnvel óðar en nokkurn varir. Ef gjaldeyrisöflunin dregst saman, þá kallar fremur á takmarkanir heldur en ella, og ef ríkisstj. tækist nú ekki, svo sem hún stefnir að í sambandi við efnahagsráðstafanir sínar, að halda kaupgetunni svo niðri sem ætlað er, þá getur líka farið svo, að gjaldeyrisöflunin leyfi ekki það frelsi í reynd, þegar frá líður, sem þó er látið í veðri vaka að eigi að koma í kjölfar þessarar lagasetningar. En ef slíkar breytingar yrðu og nauðsyn væri nýrra takmarkana, þá hljóta þeir, sem að þessu frv. standa, að gera sér það ljóst, að vandinn, ábyrgðin, sem viðskmrn. tekur á sínar herðar í sambandi við jafnvel smærri atriði í framkvæmd þessara mála, sem oft eru þó mjög viðkvæm gagnvart einstaklingunum og vandasamt að gera mönnum til hæfis, - að sú ábyrgð getur orðið jafnvel óðar en varir ærið þung. En í sambandi við þetta frelsistal er ekki hægt að komast hjá að gefa því gaum, að það er ekki gert ráð fyrir auknu frelsi í sambandi við útflutningsverzlunina. Útflutningsverzlunin er þó í raun og veru undirstaða á viðskiptasviðinu, þar sem innflutningur vöru til landsins er háður þeirri gjaldeyrisöflun, sem þjóðarbúið hefur á hverjum tíma. Mér virðist með því að bera saman lög þau, sem nú gilda um útflutning sjávarafurða o.fl., annars vegar og hins vegar ákvæði þessa frv., að þá sé ekki veitt aukið frelsi á þessu sviði frá því, sem verið hefur. Og ég fæ ekki betur séð en að í þessu frv. sé fellt niður það ákvæði, að útflutningsnefnd sjávarafurða er nú ætlað m.a. það verksvið að hafa forgöngu um markaðsleit erlendis. Ég fæ ekki séð, að það sé tekið upp í þetta frv. eða að það hafi komið fram, hvaða aðila er þá ætlað það verksvið framvegis. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. gerði grein fyrir áliti meiri hl. með. alllangri ræðu hér við upphaf þessarar umr, í dag. Meginhlutinn af ræðu hans var í raun og veru útskýring á hagfræðilegum kenningum um frelsi í viðskiptum, haftabúskap og þeim annmörkum, sem höftum fylgja og ríkisafskiptum. á viðskiptasviðinu. Hann komst þannig að orði, að það hefði verið fyrirsjáanlegt greiðsluþrot þjóðarbúsins gagnvart útlöndum, ef ekki hefði verið gripið til þeirra efnahagsaðgerða, sem fjallað hefur verið um á þessu þingi og nú eru að miklu leyti komnar til framkvæmda. Ég hygg, að hann hafi kveðið of fast að orði í þessu sambandi. Nú síðustu dagana hefur af hálfu ríkisstj. verið á það bent hér á þingi, að gjaldeyrisaðstaðan hefði batnað að mun nú s.l. vikur, s.l. mánuð, og í blöðum nú þessa dagana hefur verið skýrt frá því, að sparifjáraukningin hafi orðið allveruleg s.l. mánuð, og telja stjórnarblöðin þetta bera vott um, að stjórnarstefnan sé raunhæf. En ef þetta er nú svo, að á örfáum víkum hafi skipt svo um til hins betra sem látið er í veðri vaka, þá er augljóst, að það er allt of djúpt tekið í árinni að tala um, að það hafi legið við borð greiðsluþrot fyrir fáum mánuðum. Þá ræddi frsm. meiri hl. fjhn. nokkuð um það, að í skjóli hafta yrði sú þróun, að það risu upp í landinu atvinnugreinar, sem væru ekki þjóðhagslega jafnmikilvægar og t.d. öflun útflutningsverðmæta, og ef slíkar atvinnugreinar risu upp, lægi það í augum uppi, að þær drægju að sér fólk og það fólk yrði að koma frá útflutningsframleiðslunni eða öðrum atvinnugreinum, sem væru þjóðhagslega séð mjög þýðingarmiklar. Í þessu sambandi þykir mér rétt að láta það koma fram, að hér koma ekki öll kurl til grafar, þegar dæmið er gert upp á svona einfaldan hátt. Sem betur fer er okkar þjóð í mjög örum vexti. Á hverju ári bætist við álitlegur hópur vaskra manna í fylkingar hinna starfandi manna með þjóðinni. Nýjar atvinnugreinar taka því kannske fyrst og fremst eða a.m.k. öðrum þræði við þessu aukna vinnuafli án þess að þurfa að draga það frá öðrum atvinnugreinum. Og í öðru lagi ber að gæta þess, að með aukinni tækni sparast vinnuafl á ýmsum sviðum, án þess að framleiðslan dragist saman. Þetta á sér stað t.d. í landbúnaði með stóraukinni véltækni. Þetta vinnuafl, sem þannig sparast í einni atvinnugrein, án þess að um rýrnandi eða minnkandi framleiðslu sé að ræða, þarf eðlilega að leita að öðrum atvinnugreinum: Þá minntist hv. frsm. meiri hl. á, að það væri mikill vandi að framkvæma höftin. Það má vel vera, að þetta sé rétt. En það er ekki að öllu leyti vandalaust heldur að ákveða frílista, og ég fellst á það með frsm. meiri hl., hv. 11. þm. Reykv., að við getum aldrei búizt við því, að í þjóðfélagi þurfi engar takmarkanir að setja, að einstaklingarnir geti notið þeirra gæða, sem kostur er á í þjóðfélaginu, svo takmarkalaust eins og við teygum að okkur andrúmsloftið. Við verðum einhvers staðar að setja mörkin og setja takmarkanir, og jafnvel þótt það sé gert með því að flokka vörur á frílista, þá fylgir því nokkur vandi líka eins og hinu að framkvæma höftin. Í þessu sambandi leyfi ég mér að minna á það, að þegar bátagjaldeyriskerfið var tekið upp, var í sjálfu sér ekki kallað, að það væri verið að innleiða höft, heldur verið að koma á sérstökum frílista. En það var ekki alveg vandalaust að flokka vörur á hinn sérstaka frílista, og því fylgdu nokkrir annmarkar að ýta undir það að flytja inn vörur, sem voru miður nauðsynlegar, til þess að sjá farborða vissum atvinnugreinum, svo að það geta víðar komið erfiðleikar fram í sambandi við þessi mál en á sviði haftanna. Út af því, sem hv. 11. þm. Reykv. tók fram um það, að reynslan sýndi, að hagkvæmara væri að dreifa innkaupum á hendur margra einstaklinga en binda verzlunina í þröngar skorður og láta innkaupin vera á höndum fárra, þá get ég ekki látið hjá líða að minna á það, að reynslan sýnir, að hvort tveggja getur verið gott á vissum sviðum eða í vissum greinum. Það getur að vissu leyti verið gott, að samkeppni geti ríkt um val á vörum og í innkaupi. En við höfum þó hér mikla reynslu fyrir því, að hitt, að gera samninga um stór viðskipti og hafa þau á höndum fárra aðila, það hefur reynzt íslenzku þjóðinni einnig mjög farsælt á ýmsum sviðum. Og þannig er þessu háttað nú um vöruflokka, sem eru mjög þýðingarmiklir og nauðsynlegir, svo sem olíu o.fl., og það þarf áreiðanlega að hugsa málið betur en fram kom í ræðu hv. 11. þm. Reykv., ef á í eitt skipti fyrir öll að fella þann dóm, að slík viðskipti séu varhugaverð. Á það vil ég einnig benda, að útflutningurinn er ekki þýðingarlítil atvinnugrein, heldur þvert á móti, eins og ég sagði áðan, í raun og veru grundvöllur utanríkisviðskiptanna. En er það nú svo, að þeir, sem að þessu frv. standa, berjist fyrir því eða séu reiðubúnir til þess að leggja utanríkisviðskiptin haftalaust og eftirlitslaust í hendur fjölda einstaklinga? Er það ekki þvert á móti þannig, að þeir, sem að þessu frv. standa, telji hagkvæmt þjóðarbúinu að binda utanríkisviðskiptin við stór viðskiptasambönd og hafa útflutninginn að miklu leyti á höndum fárra aðila, t.d. í höndum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna o.s.frv., en ekki að leysa þetta upp þannig, að hver einstaklingur geti boðið sína vöru hvar sem honum sýnist? Allt eru þetta rök fyrir því, að það er hyggilegra að líta raunhæft á málin, áður en menn fella þunga dóma um þær takmarkanir, sem að vissu leyti verður að gera, þegar höft eru framkvæmd. Annars var þessi kafli í ræðu hv. 11. þm. Reykv. fræðilegs efnis, og ætla ég ekki að fara að gera það frekar að umtalsefni í einstökum atriðum. En ég ætla þó, áður en ég skil við þetta efni, að bregða upp einni mynd, alveg raunhæfri mynd úr viðskiptalífinu, eins og það er að gerast nú í dag og eftir að efnahagslöggjöf ríkisstj., sem sett var í vetur, er komin til framkvæmda, - dæmi, sem sýnir, að þetta tal um að afnema höft og að innleiða frelsi er að miklu leyti orðaleikur. Einstaklingarnir, sem standa í viðskiptum og búa sig undir framkvæmdir, eru nú í dag og verða þrátt fyrir samþykkt þessa frv. varir við marga þröskulda á göngu sinni í sambandi við viðskiptalífið, og ég ætla bara að bregða upp einni raunhæfri mynd af þessu með því að taka dæmi af manni, sem ætlar að kaupa atvinnutæk,i, þ.e. fiskibát af meðalstærð, 70 –80 tonna fiskibát, en einmitt kaup á slíku atvinnutæki eru mjög þýðingarmikil atriði í sambandi við viðskiptalífið og afkomu þjóðarbúsins, eins og allt, sem stuðlar að aukinni framleiðslu og aukinni gjaldeyrisöflun. Á meðan ófrelsið ríkti, eins og stjórnarflokkarnir vilja líklega orða það, þurfti maður, sem ætlaði að kaupa fiskibát, að sækja um leyfi til þess hjá innflutningsskrifstofunni. En sú breyting verður á í sambandi við þetta frv., þegar það hefur orðið að lögum, að þetta mun nú ekki þurfa að gera lengur, því að mér skilst, að fiskibátar eigi að vera ein sú vörutegund, sem tekin er á frílista. En er þá maðurinn alveg laus við öll höft, þrátt fyrir þetta, þó að hann þurfi ekki leyfi frá innflutningsskrifstofunni? Ég held ekki. Í fyrsta lagi verður hann að semja við banka um gjaldeyrisafgreiðslu eða a.m.k. loforð um yfirfærslu fyrir andvirði bátsins, og hann verður í upphafi að ná ákveðnum samningum um greiðslurnar. Ef þeir samningar ganga ekki greiðlega eða eru ekki fullnægjandi og hann hugsar sér að taka erlent lán, þá verður hann að leita á náðir ríkisstj., sem samkvæmt einni grein í þessu frv. á að hafa eftirlit með því, ef opinberir aðilar eða einkaaðilar semja um lán erlendis, jafnvel hvort sem það er til langs eða stutts tíma. Þessu næst verður maðurinn að leita eftir innlendu lánsfé og leitar þá fyrst og fremst til fiskveiðasjóðs. Nú er sú breyting á orðin, að meðalvélbátur kostaði áður, meðan ófrelsið ríkti, um 3 millj. kr., en kostar nú eftir efnahagsráðstafanirnar 4.5 millj. kr. a.m.k. Þetta þýðir það, að ef aðili er svo lánsamur, að fiskveiðasjóður láni það hámark, sem honum er heimilað í lögum, þá verður að leita eftir miklum mun hærra láni vegna bátakaupanna í íslenzkum krónum en áður þurfti. Þetta skapar þá erfiðleika, að lánastofnanir og m.a. fiskveiðasjóður leggja á það ríkari áherzlu nú en áður, að hann fái aðstöðu til að greiða þetta lán í áföngum og að gjaldeyrisgreiðslurnar dreifist á jafnlangan tíma. Ekki minnkar þetta umsvif mannsins, sem stendur í viðskiptunum. Vegna þess, hve þetta framleiðslutæki hefur hækkað í verði, mun væntanlega verða lögð á það meiri áherzla en áður að fá stuðning af atvinnuaukningarfé, en til þess að fá það þarf að leita á náðir nefndar, sem kosin er til að úthluta því, leita til ríkisstj. og leita til sveitarstjórnar í hlutaðeigandi sveitarfélagi. Enn er ekki öll sagan sögð, því að vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið, þyngist svo fyrir fæti þessa einstaklings, að árgjald af fiskveiðasjóðsláni, sem nemur 2/3 hlutum kostnaðarverðs bátsins, ef tillit er tekið til hinnar miklu hækkunar á stofnkostnaði, hins stytta lánstíma og hinna hækkuðu vaxta, sem nú er búið að lögbjóða, þá hækkar árgjald vegna fiskveiðasjóðsláns á meðalfiskibát yfir 200 þús. kr., a.m.k. meðan lánið er lítið greitt niður. Og á öll laus lán, sem aðilinn tekur til þess að bæta við hið fasta lán fiskveiðasjóðs, falla okurvextirnir, sem búið er að lögleiða. En sumir reyna að njóta fjárhagslegs stuðnings frá tryggingafélögum. En hvernig er þá með vélbát af meðalstærð? Ég veit ekki betur en að á honum hvíli tryggingarskylda, þ.e.a.s. skylda til þess að vera tryggður hjá Samábyrgð ísl. fiskiskipa, svo að sú leið að leita þar eftir leiðum frjálsrar samkeppni er þessum aðila lokuð. Ég sé ekki, að með þessu frv. sé lagt út á þá braut að liðka neitt til í því efni. Og ef maðurinn kemst nú yfir alla þessa þröskulda, sem lagðir eru á götu hans, þá er gengi íslenzkrar krónu miðað við það, eins og er meginatriði í efnahagslöggjöfinni, að þorskveiðar bátanna beri hið sama úr býtum og var áður með þeim útflutningsuppbótum, sem þá giltu. Eftir allt saman er afraksturinn af svona atvinnutæki miðaður við það, að eigandinn beri hið sama úr býtum og hann fékk áður með þeim útflutningsbótum, sem þá giltu. Þetta er svo kölluð frelsisskrá, sem ríkisstj. af landsföðurlegri mildi gefi almenningi í þessu landi með þessu frv. Það er vitanlega öfugmæli. Þá minntist hv. 11. þm. Reykv. í ræðu sinni á pólitíska afstöðu. Hann komst þannig að orði, að þegar um höft væri að ræða, réði oft pólitísk afstaða því, hvort menn fengju keyptan erlendan gjaldeyri eða ekki. Ég vona, að þó að hinir sérstöku trúnaðarmenn ríkisstj. fari að fjalla um veitingu leyfa á vissum vörutegundum og vitanlega um ákvörðun lána og úthlutun atvinnuaukningarfjár og annað þvílíkt, sem þýðingu hefur í þessu sambandi, þá verði ekki pólitísk afstaða látin ráða því, hvort menn fá fyrirgreiðslu eða ekki. En hitt er mér vel ljóst, að pólitíkin hverfur ekki, hún hverfur ekki úr hugum þjóðarinnar við það, þó að þetta frv. verði lögfest. Hv. þm. komst einnig þannig að orði, „að höftin væru brjóstvörn einokunaraðstöðu og sérréttinda“. Ja, það er hægt að koma að eða skapa sér brjóstvörn einokunaraðstöðu og sérréttinda víðar en í innflutningsskrifstofunni. Það eru viða staðir til þess, ef menn vilja það viðhafa. Þegar litið er á svona dæmi, alveg raunhæft dæmi úr viðskiptalífinu, þá liggur það í augum uppi, að með þeim efnahagsaðgerðum, sem framkvæmdar hafa verið, er málum stefnt í það horf, að það eru lögð stór björg í götu einstaklinganna, sem vilja ráðast í framkvæmdir eða koma fótum undir eigin atvinnurekstur, svo framarlega sem þeir eru ekki stórefnaðir menn. Ég hef tekið hér dæmi af mönnum, sem ætla sér að kaupa meðalfiskibát. Sjálfur hef ég kunnugleika á því, að duglegir menn á bezta aldri, sem voru að búa sig undir að eignast slíkt atvinnutæki, hafa einmitt horfið frá því nú, eftir að þeir sjá alla þá þröskulda, sem lagðir eru í götu þeirra í því efni. Og ég hef einnig kynnt mér, að það er rétt, sem fram kom hér hjá einum ræðumanni áðan, að það horfir svo, að það verði stórkostlegur samdráttur á t.d. framkvæmdum í framræslu lands frá því, sem verið hefur undanfarið. Nei, hin raunverulega stefna er þetta, að einstaklingarnir sjá, að það er fram undan leið, sem er lokuð þungum steini, og það fellst ég á með hv. frsm. meiri hl. fjhn., að í þessu sambandi er ekki rétt að taka tillit til áhrifa, sem eru frá náttúrunnar hendi. En þau áhrif, sem ég hef nú verið að lýsa, eru öll af mannavöldum og standa í sambandi við þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið og nú eru þegar farnar að hafa áhrif. Þessi stefna, sem fram kemur í frv., er eins og 2. minni hl. fjhn. orðar með svo skáldlegri líkingu, eins og hans er von og vísa, að þetta er frelsisgjöf, sem er eins og á stendur storkun við almenning. Nokkrir stórlaxar geta vafalaust notað sér þetta frelsi, en þótt meta megi þá mikils, eru þeir ekki þjóðin öll. Þeirra sporðaköst eru síður en svo það, sem mest á ríður. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, en áður en ég lýk því, vil ég leyfa mér að drepa sérstaklega á tvö atriði. Þeir, sem að þessu frv. standa, eru óþreytandi að halda því fram, að í þessu frv. og allri stefnu ríkisstj. felist aukið frelsi til handa almenningi, m.a. frelsi til byggingarstarfsemi. En það er alveg augljóst, að það verður samdráttur í byggingarstarfseminni vegna þeirrar stefnu, sem nú hefur verið tekin upp, og þarf ekki að fjölyrða um það. Þrátt fyrir þetta er þjóðin í örum vexti. Fólki fjölgar í landinu almennt, en þó misjafnlega eftir landshlutum. Á fjórum árum, frá 1954–58, fjölgaði íbúum Reykjavíkur um rúm 11%, og á sama tíma fjölgaði íbúum í Reykjaneskjördæmi um full 26%, í Suðurlandskjördæmi um 6% o.s.frv Ég vil nú vona og er nú svo bjartsýnn, að þrátt fyrir mörg afglöp hæstv. ríkisstj. og þær viðsjárverðu fylgjur, sem núverandi stjórnarstefna hefur, þá vil ég nú vona, að þessi vöxtur þjóðarinnar haldi áfram. Ég vil ekki spá því, að það kreppi svo að þessari þjóð, að það kippi úr þeirri þróun, sem verið hefur um vöxt hennar. En á sama tíma sem það er augljóst, að það dregur stórkostlega úr íbúðarhúsabyggingum, og hitt liggur fyrir, að fólki fjölgar í landinu almennt og mjög ört í sumum landshlutum, þá á að afnema með þessu frv. eða taka burt þann hemil, sem verið hefur á því, að íbúðarhúsnæði sé beinlínis tekið undir verzlun eða aðra starfsemi. Mér finnst þetta vera öfugþróun og það sé full ástæða til þess að gefa þessu gaum, að í viðbót við allar aðrar ráðstafanir sé ekki unnið að því nú að taka þennan hemil í burtu. Að síðustu ætla ég að fara örfáum orðum um brtt., sem 2. minni hl. fjhn., Karl Kristjánsson, hefur flutt og er um það, að fellt sé niður úr þessu frv., að lögin um úthlutun jeppabifreiða óg landbúnaðarvéla séu niður felld. Innflutningur jeppabifreiða hófst ekki að ráði fyrr en eftir heimsstyrjöldina, á árinu 1946 og upp frá því. Fyrst þegar þessi innflutningur hófst, var sú tilhögun á úthlutun jeppabifreiðanna, að valdið var í raun og veru lagt í hendur ríkisstj. eða sérstakra trúnaðarmanna hennar, eins og nú er stefnt að að gera, en var í framkvæmd í höndum nýbyggingarráðs eða manna, sem störfuðu á þess ábyrgð. Þessi skipun þótti ekki gefast vel, og hún hafði ekki verið framkvæmd lengi, þegar menn hér á Alþ. tóku að beita sér fyrir því, að úthlutun jeppabifreiða yrði komið í fastari skorður en upphaflega var gert. Og merkir bændur, sem þá áttu sæti hér á þingi, en nú eru horfnir héðan, munu hafa átt frumkvæði að því, að flutt var frv. um úthlutun jeppabifreiða og sú starfsemi skipulögð. Þetta frv. var fyrst flutt á þingi 1948, þegar hitt skipulagið hafði verið reynt 2–3 ár og að mjög margra dómi raunverulega misheppnazt. Flm. jeppafrv. voru menn úr öllum þingflokkum. Það voru Jón Sigurðsson, Jörundur Brynjólfsson, Sigurður Bjarnason, Jón Gíslason, Ásgeir Ásgeirsson og Sigfús Sigurhjartarson. Og þetta frv. var lögfest á þinginu 1948. Síðar kom í ljós, að þetta skipulag gafst þó svo vel, að mönnum hér á Alþ. þótti ástæða til að taka sama skipulag upp við úthlutun heimilisdráttarvéla, þegar ekki var hægt að fullnægja eftirspurn þeirra, og vegna þess var á þinginu 1950 samþ. viðauki við jeppaúthlutunarlögin samkv. frv., sem flutt var af þm. úr Framsfl. og Sjálfstfl., og var núverandi hv. 1. þm. Vesturl., Ásgeir Bjarnason, fyrsti flm. að frv. um þann viðauka. Síðan er búið að reyna þetta skipulag í raun og veru í meira en áratug, og mér er ekki kunnugt um, að utan úr sveitunum liggi fyrir neinar kvartanir yfir því eða óskir um, að þessu sé breytt. Nú veit ég, að því er til að svara, að með þessu frv., sem hér er til umr., sé gert ráð fyrir því, að þessar vörur verði raunverulega á frílista. En mér skilst, að það muni þó a.m.k. fyrst um sinn verða þannig, að það verði ekki leyfður innflutningur á öllum tegundum landbúnaðarbifreiða, ekki þeim tegundum, sem bændur kjósa helzt, heldur verði innflutningurinn takmarkaður að því leyti, að honum verði beint að vissum gerðum bifreiðanna, og meðan svo er, þá er raunar naumast hægt að segja, að þessi vara sé alls kostar frjáls. En í annan stað vil ég sérstaklega benda á, sem ég veit ekki, hvort fjhn. hefur veitt eftirtekt, að lögin um úthlutun jeppabifreiðanna eru frá upphafi hugsuð þannig, að þau séu aðeins framkvæmd, þegar innflutningurinn er takmarkaður. Þau hefjast þannig, að meðan er takmarkaður innflutningur o.s.frv., þá skal þessu skipulagi fylgt. Og nú hin síðari ár hefur innflutningur á heimilisdráttarvélum í raun og veru verið frjáls, þær hafa verið á frílista, og þá hafa þær greinar eða sá kafli 1. ekki verið framkvæmdur, en lögin hafa verið í gildi þrátt fyrir það, og jafnskjótt og breyting yrði á, þannig að einhver takmörkun yrði gerð um innflutning á dráttarvélum, þá væri skipulagið til og þá ætti úthlutunin að fara eftir því. Ég vil leggja áherzlu á, að þessi lög verði ekki felld úr gildi, heldur till. Karls Kristjánssonar samþykkt. Hitt er svo annað mál, að ef reynslan sýnir, að þessar vörur verða til sölu eiginlega án takmarkana eða þannig, að það verði hægt að fullnægja eftirspurn, þá leiðir einungis af því, að lögin eru ekki framkvæmd, meðan það ástand helzt. En jafnskjótt og breyting yrði á aftur, höfum við skipulagið til, en þurfum þá ekki á nýjan leik að fara að setja um það löggjöf hér á hv. Alþingi.