Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í upphafi athugasemdanna, sem fjárlagafrv. fylgja, kemur fram að brýnustu viðfangsefnin á sviði íslenskra efnahagsmála eru um þessar mundir að hamla gegn verðbólgu og draga úr hallanum í greiðsluviðskiptum við aðrar þjóðir. Nægilega rík áhersla verður vart lögð á mikilvægi þess að árangur náist í þessum efnum ef tryggja á til frambúðar atvinnu og framfarir í landinu. Ríkisstj. mun beita samræmdum aðgerðum í ríkisfjármálum og lánamálum í þessu skyni: Í fyrsta lagi á þann hátt, að fjárlög ársins 1976 verði hallalaus og feli alls ekki í sér magnaukningu útgjalda frá árinu 1975. Í öðru lagi með gerð lánsfjáráætlunar fyrir árið 1976 er nái til allra innlendra lánastofnana svo og til lántöku erlends fjár og ráðstöfunar þess. Í þriðja lagi með virku og ströngu eftirliti með ríkisútgjöldum innan fjárlagaársins hjá stofnunum og fyrirtækjum ríkisins er byggist á samræmdri skýrslugerð um framgang allra ríkisframkvæmda innan fjárlagaársins og betri samræmingu á framsetningu fjárlagafrv., endanlegum fjárlögum og reikningstölum ríkisbókhalds. Í fjórða lagi með undirbúningi að gerð áætlana um þróun tekna og útgjalda ríkissjóðs á næstu árum og þar með með endurskoðun sjálfvirkni núgildandi útgjaldalöggjafar. Jafnframt verði tekinn upp sá háttur að stjfrv. fylgi jafnan útreikningar og mat á þeim útgjöldum sem frv. hafa í för með sér, bæði í bráð og lengd. 5. l. fjögur ár hefur verðbólga farið ört vaxandi hér á landi og á árunum 1974 og 1975 numið 40–50%. Þetta er miklu meiri verðbólga en verið hefur í flestum nágranna- og viðskiptalöndum okkar. Það er fyrst nú síðustu mánuði að dregið hefur úr hraða verðbólgunnar hér á landi. Þannig hafa verðbreytingar frá maíbyrjun í ár fram til þessa verið nálægt 25–30% á ársgrundvelli, og horfur eru á að enn muni úr draga á næstunni ef við berum gæfu til að nota skynsamlega það tækifæri, sem nú gefst til þess að ná árangri í viðureigninni við verðbólguna þegar í senn dregur úr verðbólgu hér heima og erlendis. Afleiðingar hinnar öru verðbólguþróunar hér á landi koma víða fram. Þær koma fram í minnkandi sparnaði og í skerðingu eigna lífeyrissjóða og annarra sjóða, í lítt yfirveguðum og óhagstæðum framkvæmdum jafnt hjá opinberum aðilum sem einkaaðilum, í röskun á skiptingu eigna og tekna þjóðfélagsþegnanna. Engri þjóð hefur tekist að ná varanlegri aukningu velmegunar og félagslegum umbótum samfara örri verðbólgu. Víðast hvar hefur verðbólga fyrr eða síðar leitt til efnahagslegrar stöðnunar eða hnignunar og félagslegs misréttis. Á þessu ári mun hallinn í viðskiptum okkar við aðrar þjóðir nema um 10% af þjóðarframleiðslunni þrátt fyrir verulega minnkun innflutnings. Þetta felur það í sér að um tíunda hver króna, sem við ráðstöfum til neyslu og framkvæmda, sé fengin með því að ganga á gjaldeyrissjóðinn eða að láni frá öðrum þjóðum. Nú er svo komið að gjaldeyrisforðinn er eingöngu lánsfé. Við getum ekki haldið þessum hallabúskap áfram. Þetta hefur tekist enn sem komið er vegna þess að þjóðin hefur notið mikils lánstrausts sem grundvöllur var lagður að á s. l. áratug og auk þess getað hagnýtt sér fyrirgreiðslu alþjóðalánastofnana, einkum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það er mikilvægt að gera sér grein fyrir að þetta traust er nú nýtt til hins ýtrasta og að frekari erlendar lántökur í verulegum mæli eru útilokaðar, nema ljóst sé að þróunin í greiðslujöfnuði landsins stefni til betri vegar. Ein meginástæða hinnar erfiðu greiðslustöðu út á við á árinu í ár er útflutningserfiðleikar, sölutregða og óhagstæð verðþróun samfara innflutningsverðhækkun. Versnandi ytri skilyrði hafa hrakið okkur af leið, og við verðum að snúast við þeim vanda af fyllsta manndómi. Sú barátta gegn verðbólgu og halla í greiðsluviðskiptum, sem nú skiptir öllu, fer þannig fram við erfiðar ytri aðstæður sem þó er ekki unnt að gera ráð fyrir að fari batnandi á næstunni. Á árinu 1974 varð engin aukning á þjóðartekjum og á þessu ári er gert ráð fyrir að þær á mann lækki um 9%. Engar horfur eru taldar á því að um teljandi aukningu útflutningsframleiðslu eða batnandi viðskiptakjör verði að ræða á næsta ári. Að vísu má búast við að efnahagsástand fari verulega batnandi í viðskiptalöndum okkar, þegar kemur fram á næsta ár. Þetta mun þó naumast hafa teljandi áhrif á þær vörur, sem við flytjum út, fyrst um sinn. Á sumum útflutningsmörkuðum okkar, ekki síst mörkuðum fyrir saltfisk og rækju, eru horfurnar mjög alvarlegar. Jafnframt heldur verð á innflutningi enn áfram að hækka nokkuð. Við því þarf að búast að raunverulegar þjóðartekjur verði litlu meiri eða svipaðar á næsta ári og í ár. Rétt stjórn fjármála og peningamála er ein af meginforsendum þess að árangur náist í baráttu gegn verðbólgu og greiðsluhalla. Geysileg aukning útgjalda ríkisins, sveitarfélaga og opinberra sjóða og útlána banka og fjárfestingarsjóða hefur verið ein af orsökum verðbólguvaxtarins á undanförnum árum. Eigi að snúa taflinu við og draga stórlega úr verðbólgu og greiðsluhalla verður það að byggjast á því að útgjöld og útlán hætti að aukast með þeim hætti sem verið hefur. Þetta er mörgum annmörkum háð, vegna þess að margvísleg löggjöf hefur verið sett um stóraukna opinbera þjónustu án þess að fjárhagslegar afleiðingar þeirrar löggjafar hafi verið metnar til fulls eða teknar til greina. Stórframkvæmdum hefur verið hrundið af stað án þess að séð hafi verið fyrir fjármögnun þeirra með heilbrigðum hætti. Á hliðstæðan hátt hafa framkvæmdir verið hafnar í atvinnulífinu langt umfram getu fyrirtækjanna sjálfra og fjárfestingarlánasjóða og banka til þess að sjá þeim fyrir fjármagni. Það er því óhjákvæmilegt að draga verður úr þjónustu og framkvæmdir verða að tefjast frá því sem ráðgert hafði verið, ef tilætlaður árangur í viðnámi gegn verðbólgunni á að nást. Enn fremur má framvegis ekki auka opinbera þjónustu né taka upp nýja án þess að þær fjárhagslegu byrðar, sem þetta hefur í för með sér í nútíð og framtíð, liggi ljósar fyrir og ekki hefja framkvæmdir án þess að séð hafi verið fyrir fjármögnun þeirra. Vandinn er að sjálfsögðu ekki einungis sá að halda útgjöldum og framkvæmdum innan þeirra takmarka, sem eðlileg fjáröflun setur, heldur einnig sá, að nú er brýnna en nokkru sinni að þau útgjöld og framkvæmdir sitji í fyrirrúmi sem stuðla að aukinni hagkvæmni og framleiðslu. Eins og jafnan hefur verið reynslan á síðari árum hafa verið gerðar Ýmsar efnahagsráðstafanir á fjárlagaárinu, eða eftir að fjárlög ársins 1975 voru samþykkt, vegna aðsteðjandi efnahagsvanda. Margar þessara aðgerða hafa beinlínis verið fólgnar í breytingum á tekjum og gjöldum ríkissjóðs. Aðrar aðgerðir hafa fyrst og fremst beinst að eða komið fram á öðrum sviðum efnahagsstarfseminnar, en engu að síður haft mikil áhrif á þróun ríkisútgjalda og ríkistekna. Af hinum síðartöldu má nefna almennar launahækkanir og gengisbreytingar sem orðið hafa á árinu. Þannig er áætlað að áhrif gengislækkunarinnar í febr. s. l. hafi haft í för með sér beint og óbeint um 1870 millj. kr. gjaldaauka fyrir ríkissjóð, ef þessi hækkunaráhrif fengju að koma fram óheft, en ríkisstj. tók þá ákvörðun að bæta ekki kostnaðarauka á almennum rekstrarliðum vegna gengisbreytingarinnar, heldur skyldi þeim mætt með endurskoðun útgjaldaforma í hinum ýmsu stofnunum og fyrirtækjum ríkisins. Hér var um 820 millj. kr. lækkun að ræða, og nettóáhrif gengisfellingarinnar því metin 1 050 millj. kr. útgjaldaauki. Af þeirri fjárhæð koma 435 millj. kr. fram í greiðslum sem á einhvern hátt eru bundnar erlendum gjaldeyri, svo sem kostnaður við sendiráðin, og endurgreiðslu erlendra lána, en 615 millj. kr. komi fram í framlögum til almannatrygginga og almennum launakostnaði sem nú mun að víkið, og verða áhrifin sem rekja mætti til gengisbreytingarinnar ekki talin þar sérstaklega. Í marsmánuði hækkuðu almenn laun um 10–11% að meðaltali og í júní gekk kjaradómur varðandi opinbera starfsmenn sem fól í sér hliðstæða hækkun launa. Um miðjan júní varð svo enn almenn launahækkun sem metin hefur verið nálægt 10%. Þessar hækkanir hafa leitt til nálægt 111/2% útgjaldaauka á launalið ríkissjóðs á árinu 1975, eða sem næst 1 000 millj. kr. Ýmsar beinar aðgerðir í ríkisfjármálum, aðrar en launahækkanir opinberra starfsmanna, hafa haft áhrif á útgjaldahliðina, og skulu hinar veigameiri nú raktar. Í marsmánuði var ákveðið að hækka niðurgreiðslur sem nam um 200 millj. kr. á ársgrundvelli, og aftur voru niðurgreiðslur auknar í júnímánuði sem nam um 1200 millj. kr. á heilu ári. Í bæði skiptin var ákvörðunin tekin með tilliti til þróunar verðlagsmála almennt, og í síðara skiptið var tilgangurinn ekki síst að auðvelda samningagerð í launamálum sem þá stóð yfir. Útgjaldaauki af þessum sökum er áætlaður 910 millj. kr. á árinu 1975. Sem kunnugt er hafa bótafjárhæðir lífeyristrygginga verið tengdar kauptöxtum, og í samræmi við það hafa bætur verið hækkaðar tvisvar á árinu, eða um 9% í apríl og 11% frá 1. júlí. Samfara hækkuninni í apríl var lögfest sú kerfisbreyting að frá miðju ári skyldu fjölskyldubætur falla inn í tekjuskattskerfið. Þá hafa daggjöld á sjúkrahúsum og þar með framlög til sjúkratrygginga verið hækkuð þrisvar á árinu, eða um 7.4% að meðaltali frá 1. maí, 6.5% frá 1. júlí og 15% frá 1. okt., auk þess sem halladaggjöld hafa verið í gildi á einstökum sjúkrastofnunum. Er þetta afleiðing launahækkana starfsfólks og annarra verðlagshækkana. Nettóhækkun framlaga til almannatrygginganna er af þessum sökum metin um 2 300 millj. kr. á árinu. Þá var ákveðið á árinu að ríkissjóður stæði undir þeirri auknu greiðslubyrði vegna togarakaupa er leiddi af lengingu lána togaraeigenda umfram lánstíma erlendu lánanna er fengust í sambandi við kaupin. Eru greiðslur af þessum sökum áætlaðar 560 millj. kr. á árinu. Enn fremur ákvað ríkisstj. að greiða niður áburðarverð er hafði hækkað mjög verulega erlendis, og verður til þess varið 600 millj. kr. á þessu ári. Í ljós hefur komið að uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir eru vanáætlaðar í fjárlögum 1975, og er gert ráð fyrir að þessar uppbætur fari 250 millj. kr. fram úr fjárlagatölu ársins. Loks hafa breytingar á sköttum og almennt endurmat tekjuáætlunar leitt til hækkunar markaðra tekjustofna sem fram koma í gjaldahlið, og auk þess hefur ekki verið komist hjá að samþykkja nokkrar umframgreiðslur á einstökum fjárlagahliðum sem ekki eru innifaldar í framangreindum tölum. Er áætlað að útgjaldaauki af þessum tveimur ástæðum nemi um 240 millj. kr. Þá var í efnahagsmálalögunum frá apríl s. l. heimild til lækkunar útgjalda um 3500 millj. kr., en eftir að málið hafði verið til meðferðar í fjvn. var það álit nefndarinnar að ekki væri fært að lækka gjöld um meira en 2000 millj. kr., og gerði nefndin tillögur um það efni. Þegar tekið hefur verið tillit til alls þessa verður niðurstaðan sú að heildarútgjöld á árinu 1975 sýnast verða nálægt 51500 millj. kr., en það er 4300 millj. kr. hærra en fjárlagatala ársins. Allmiklar breytingar hafa verið gerðar á skattamálum síðan fjárlög voru afgreidd og skal þeirra veigamestu nú getið. Með efnahagsmálalögunum í apríl var tekjuskattur einstaklinga lækkaður verulega, og er nú áætlað að hann verði um 920 millj. kr. lægri en fjárlagatala ársins, en þá er ekki dreginn frá nema helmingur fjölskyldubóta ársins, enda gert ráð fyrir þeirri fjárhæð sem útgjöldum í þeim tölum sem þegar hefur verið greint frá. Hins vegar er tekjuskattur félaga áætlaður um 170 millj. kr. hærri en í fjárlögum ársins. Almenn aðflutningsgjöld eru áætluð einungis 390 millj. kr. hærri en í fjárlögum þrátt fyrir gengisfellinguna í febr., og er skýringin annars vegar fólgin í afnámi tolla á ýmsum matvörum með efnahagslögunum og hins vegar í lækkun meðaltollhlutfalls vegna minni hátollainnflutnings í ár en í fyrra. Í sömu lögum var ákvæði um niðurfellingu söluskatts af tilteknum matvörum, og þrátt fyrir meiri veltu en reiknað var með er nú áætlað, að tekjur af söluskatti verði 460 millj. kr. lægri en í fjárlagaáætlun. Þá var með efnahagsmálalögunum tekið upp flugvallagjald sem talið er að muni gefa af sér 225 millj. kr. á árinu. Þegar ljóst var að niðurfærsla ríkisútgjalda næmi eigi hærri upphæð en 2 000 millj. kr. var ákveðið að innheimta með brbl. sérstakt tímabundið 12% vörugjald, sem standa skyldi til loka þessa árs. Áætlað var að tekjur af vörugjaldinu næmu 1850 millj. kr. á árinu, en eftir 2 000 millj. kr. lækkun útgjalda var það sá fjárhagsvandi sem ríkissjóður var talinn standa frammi fyrir og leysa þyrfti til þess að jöfnuður næðist í ríkisfjármálum. Endurskoðun þessa tekjustofns hefur nú leitt í ljós að ekki sé að vænta meira en 1 600–1 700 millj. kr. af gjaldinu. Verð áfengis og tóbaks hefur verið hækkað á árinu. Af þessum sökum er áætlað að tekjur ríkissjóðs af ÁTVR verði 1 05 0 millj. umfram fjárlagaáætlun. Að lokum skal þess getið að í febrúar var innflutningsgjald af farþegabifreiðum hækkað og eru tekjur af gjaldinu nú áætlaðar 70 millj. kr. umfram fjárlagatölu. Endurmat tekjuáætlunar að öðru leyti hefur leitt í ljós að nettóhækkun annarra tekjuliða er talin 379 millj. kr. og heildartekjur á árinu þannig 50230 millj. kr. þegar fjölskyldubætur hafa verið dregnar frá tekjuskatti að hálfu. Er þetta 2 604 millj. kr. umfram fjárlagaáætlun ársins 1975. Í fjárlögum er gert ráð fyrir að á lánahreyfingum verði 270 millj. kr. nettóhalli, og á þessu stigi hefur ekki þótt ástæð:a til að breyta þeirri áætlun, enda um mörg óviss atriði að ræða. Áður en ég vík að fjárlagafrv. vil ég gera stutta grein fyrir afkomu ríkissjóðs 1974. Í maímánuði s. l. gerði ég stutta grein fyrir afkomu ríkissjóðs skv. A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1974. Reikningurinn var þá jafnframt afhentur alþm. fullbúinn af hálfu ríkisbókhaldsins, en án athugasemda yfirskoðunarmanna. Var það í fyrsta skipti sem A-hlutinn í heild hefur verið lagður fram að vori. Vænti ég að svo geti orðið framvegis. Ríkisbókhaldið hefur nú einnig lokið við gerð B-hluta ríkisreiknings og er hann nú afhentur á sérstöku hefti. Þegar yfirskoðunarmenn ríkisreiknings hafa gert sínar athugasemdir við A-og B-hluta hans og þeir fengið svör við þeim og gert sínar tillögur mun reikningurinn í heild að venju verða lagður fram, væntanlega síðar á þessu þingi. Jafnframt því að leggja fram B-hluta ríkisreiknings hefur greinargerð ríkisbókhaldsins um afkomu ríkissjóðs á árinu 1974 verið dreift meðal þingmanna. Leyfi ég mér að vísa til hennar, en vil þó draga fram helstu atriði í afkomu ríkissjóðs á næstliðnu ári. Afkoma ríkissjóðs skv. rekstrarreikningi A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1974 var óhagstæð um 3 287 millj. kr. Gjöld að meðtöldum fjárfestingarútgjöldum reyndust 41 008 millj. kr. og tekjur 37 721 millj. kr. Endurmatsjöfnuður varð óhagstæður um 576 millj. kr., einkum vegna hækkunar skulda í erlendri mynt vegna gengismunar. Rekstrar- og endurmatsjöfnuður sýndu því óhagstæða þróun að fjárhæð 3863 millj. kr. eða skuldaaukningu ríkissjóðs, nettó, um þá fjárhæð á árinu. Sú breyting kom annars vegar fram í óhagstæðum greiðslujöfnuði í heild um 2294 millj. kr. og hins vegar í lánajöfnuði að fjárhæð 1 569 millj. kr. Greiðslujöfnuður í þrengri merkingu, þ. e. a. s. jöfnuður sjóðs- og bankareikninga var hins vegar óhagstæður um 3171 millj. kr. Ef skuldaaukning ríkissjóðs við Seðlabankann í umsömdum lánum að fjárhæð 220 millj. kr. er talin með er jöfnuðurinn óhagstæður um 3391 millj. kr., en um 2 514 millj. kr. ef breyting ýmissa lausaskulda og inneigna er talin með. Lánajöfnuður sýndi aukningu skulda ríkissjóðs um 1 569 millj. kr. og þar af, eins og áður segir, 220 millj. kr. við Seðlabankann. Skuldir við aðra í formi tekinna lána hækkuðu um 1444 millj. kr. Veitt lán lækkuðu um 25 millj. kr. og eign í hlutabréfum og stofnfjárframlögum hækkaði um 120 millj. kr. Innifalið í þessum fjárhæðum er endurmat vegna gengismunar til hækkunar tekinna lána um 613 millj. kr. og stofnfjárframlag til alþjóðastofnana um 48 millj. kr. Gjöldin árið 1974 námu, eins og áður sagði, 41 milljarði og 8 millj. kr. eða 11 milljörðum 606 millj. kr. umfram fjárlög. Þegar tekið hefur verið tillit til áhrifa markaðra tekna og sérstakra laga, sem leitt hafa til gjalda umfram áætlun fjárlaga, samtals að fjárhæð 2664 millj. kr., sbr. bls. 63 og 183 í ríkisreikningi, A-hluta, námu umframgjöldin 8 942 millj. kr. eða 28% af fjárlögum og fjárveitingarheimildum. Stærstu gjaldaliðir voru eins og áður framlög til tryggingamála, þ. e. til Tryggingastofnunar ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóðs, 12 milljarðar og 10 millj. kr. Sú fjárhæð er 1 646 millj. kr. eða 16% hærri en fjárlög ásamt sérstökum gjaldaheimildum. Niðurgreiðslur og uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir námu 4676 millj. kr. eða 2 778 millj. kr. umfram fjárlög sem svarar til 146% hækkunar. Gjöld Vegagerðar námu 3005 millj. kr. eða 960 millj. kr. umfram fjárlög. Sérstakar gjaldaheimildir námu 899 millj. kr. Raunveruleg umframgjöld Vegagerðar námu því 61 millj. kr. eða 2%. Þessir þrír gjaldaliðir nema samtals l9 milljörðum 691 millj. kr. eða nær helmingi af gjöldum reikningsins í heild og umframgjöldum. Aðrir stórir gjaldaliðir umfram fjárlög voru sérstakt framlag til Rafmagnsveitna ríkisins 931 millj. kr., til Áburðarverksmiðju ríkisins 244 millj. kr., 677 millj. kr. í gjöldum umfram fjárlög til dómgæslu og lögreglumála, 677 millj. kr. til héraðs-, barna- og gagnfræðaskóla og 365 millj. kr. í vaxtagjöld. Framangreind upptalning umframgjalda að fjárhæð 7 379 millj. kr. skýrir liðlega 4/5 hluta umframgjalda í heild. Heildartekjur ríkissjóðs námu skv. rekstrarreikningi 37 721 millj. kr. og eru þá tekjurnar gerðar upp á grundvelli álagningar. Innheimtar tekjur námu hins vegar 35 784 millj. kr. eða 6 604 millj. kr. umfram fjárlög að fjárhæð 29180 millj. kr. Svarar það til 22.6% hækkunar. Tekjufærslan nam aftur á móti 8 541 millj. kr. umfram fjárlög eða 29.3%. Ef tekið er tillit til lækkunar tekjuskatts skv. lögunum um skattkerfisbreytingu frá því í mars 1974, er áætlað var að yrði um 1411 millj. kr., eru umframtekjur 9 952 millj. kr. eða 35.5%. Söluskattur nam tæpum þriðjungi af tekjum ríkissjóðs á árinu eða um 31.5% teknanna. Söluskattur var hækkaður tvívegis á árinu. Tekjufærður söluskattur í hluta ríkissjóðs nam 11 863 millj. kr. og varð því 5161 millj. kr. umfram fjárlög eða 77%. Innheimta hans varð hins vegar 10 965 millj. kr. eða 4 263 millj. kr. eða 63.6% umfram fjárlög. Meginhluti óinnheimts söluskatts í árslok fellur í gjalddaga 15. jan. árið eftir og er því ógjaldfallinn í árslok. Annar stærsti liðurinn í tekjum ríkissjóðs voru almenn aðflutningsgjöld. Námu þau ásamt innflutningsgjaldi af bensíni og innflutningsgjaldi af bifreiðum 11080 millj. kr. eða 29.4% heildartekna ríkissjóðs. Þriðji stærsti tekjuliður ríkissjóðs var tekju-og eignarskattur sem ásamt erfðafjárskatti námu í tekjufærslu 5937 millj. kr. eða 15.7% teknanna. Tekjuskattur var í fjárlögum áætlaður 6 795 millj. kr. Með lögum frá því í mars 1974 um skattkerfisbreytingu var tekinn upp sérstakur skattafsláttur. Gert var ráð fyrir því að sú breyting leiddi, eins og áður sagði, til lækkunar tekjuskatts um 1411 millj. kr. Tekjufærslan reyndist hins vegar 1253 millj. kr. lægri og innheimtan 1 700 millj. kr. lægri en áætlun fjárlaga. Fjórði stærsti tekjuliður ríkisins var hagnaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Nam hann 3 276 millj. kr. eða 8.7% af heildartekjum ríkissjóðs. Tekjurnar urðu 298 millj. kr. eða aðeins 10% umfram áætlun fjárlaga þrátt fyrir hækkun útsöluverðs á árinu. Framangreindir teknaliðir námu í tekjufærslu 32 milljörðum og 156 millj. kr. eða 85% heildartekna ríkissjóðs. Innheimta þeirra nam 30 milljörðum 811 millj. kr. eða 86% heildarinnheimtu. Við gerð fjárlagafrv. fyrir árið 1976, sem lagt var fram í byrjun þings, er beitt ítrustu varkárni og aðhaldssemi í útgjaldaáætlun vegna þess alvarlega efnahagsástands sem þjóðin stendur nú frammi fyrir, einkum í verðlagsmálum og viðskiptastöðu gagnvart útlöndum. Þrátt fyrir þessi vinnubrögð var ljóst, að ríkisútgjöld hlytu að hækka óhóflega mikið ef gengið væri út frá óbreyttum lögum og reglum, er ákvarða ýmsa veigamikla útgjaldaliði að mestu eða öllu leyti. Til þess að koma í veg fyrir slíkar hækkanir er beinlínis hefðu getað orðið í mótsögn við þá stefnu að stuðla að efnahagslegu jafnvægi ákvað ríkisstj. að beita sér fyrir aðgerðum sem leiða munu nálægt 4 700 millj. kr. lækkunar útgjalda frá því sem ella hefði orðið. Mun síðar vikið að þessu nánar. Það er mat ríkisstj. að þessar fyrirhuguðu aðgerðir séu til þess fallnar að draga úr því þensluástandi sem ríkt hefur í landinu að undanförnu. Það er jafnframt mat ríkisstj. að þessar ráðstafanir í ríkisútgjöldum muni alls ekki leiða til svo mikils samdráttar að atvinnuöryggi sé stefnt í hættu. Full atvinna og varanlegt atvinnuöryggi er eitt af meginstefnumiðum ríkisstj. Ríkisstj. telur að þessum tilgangi sé nú best þjónað með ríkisfjármálastefnu sem stuðli að efnahagsjafnvægi. Helstu þjóðhagslegu forsendur, sem fjárlagafrv. byggist á, eru, eins og áður segir, að þjóðarútgjöld verði sem mest óbreytt að magni á árinu 1976 miðað við yfirstandandi ár. Kaup- og verðlagsforsendur eru þær að í gjaldahlið er byggt á því kauplagi sem gilti eftir samningsbundnar hækkanir í byrjun þessa mánaðar og tekið er tillit til við gjaldaáætlanir að verðlag hefur hækkað um 45–50% frá síðustu fjárlagagerð. Miðað við boðaðar aðgerðir til lækkunar útgjalda er gert ráð fyrir að heildarútgjöld ríkisins verði óbreytt að raunverulegu verðgildi frá áætluðum útgjöldum 1975 svo og hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu. Tekjuáætlun frv. er byggð á hliðstæðum launa- og verðlagsforsendum og hér hafa verið raktar. Gert er ráð fyrir 25% hækkun skattvísitölu frá 1975, sem er í samræmi við áætlaða hækkun tekna árið 1975. Miðað er við að 22% vörugjaldið verði afnumið um næstu áramót og þá komi einnig til tollalækkanir samkvæmt samningum við EFTA og EBE. Loks er ráðgerð hækkun fasteignamats til eignarskatts til verðlags á þessu ári og yfirfærslu til ríkissjóðs á 2% stigum sölugjalds sem skv. lögum rennur til Viðlagasjóðs til næstu áramóta. Í heild nema útgjöld fjárlagafrv. 57 386 millj. kr. á móti 47225 millj, kr. í fjárlögum 1975, og er hækkunin því 10161 millj. kr., eða 21.5%. Af þessari hækkun eru 1548 millj. kr. í formi markaðra tekjustofna, en þeir hækka um 24.0%. Útgjöld án markaðra tekjustofna hækka því um 8613 millj. kr. eða 21.l%. Sé hins vegar miðað við áætlaða útkomu ársins 1975 eftir síðustu hækkun daggjalda á sjúkrahúsum, þ. e. 51500 millj. kr., er hækkun útgjalda 11.4%. Mun nú vikið að helstu breytingum einstakra tegunda útgjalda frá fjárlögum 1975, en að því er varðar breytingar á fjárveitingum til einstakra ráðuneyta og málefnaflokka vísast til aths. er fylgja fjárlagafrv. Gert er ráð fyrir því að launaliður verði í heild 11431 millj. kr., sem er 28.5% hækkun frá fjárlögum 1975. Vegna gerðar sérstakrar starfsmannaskrár, sem gerð var skv. lögum frá s. l. ári og fylgir nú með fjárlagafrv. í fyrsta sinn, hefur reynst unnt að fá fram ítarlegri sundurliðun launanna en við fjárlagagerð undanfarin ár, og er í frv. sýnd sundurliðun á helstu tegundum launa. Enda þótt ekki séu fyrir hendi tæmandi upplýsingar um alla þætti launamálanna má þó með nokkurri vissu áætla að af þeirri 28.5% hækkun, sem verður á heildarlaunum, stafi mestur hluti, eða 21.7%, af taxtahækkunum og 0.8% af flokkahækkunum eða launaskriði. Magnaukning er áætluð engin, því að sú magnaukning á föstum launum, sem ætluð er 1%, jafnast út af magnminnkun stundakennslu o. fl. vegna sérstakra aðgerða til styttingar kennslustundafjölda sem vikið verður að síðar. Önnur rekstrargjöld eru áætluð 3 450 millj. kr. og hækka um 27.9% frá fjárlögum 1975. Margir kostnaðarþættir í þessum útgjaldalið eru þess eðlis að óhægt er um vik við að halda þeim niðri, og má þar nefna húsaleigu, ljós, hita, tryggingagjöld, þar sem taxtar ráða að miklu leyti hæð útgjalda. Einnig koma til sérstök tilvik sem leiða af sér óviðráðanlegan kostnaðarauka og má þar nefna Landhelgisgæslu vegna aukinna umsvifa, rekstur sendiráða vegna gengisfellinga o. fl. af því tagi. Má fullyrða að við áætlun þessa liðar var gengið eins langt í aðhaldi og frekast var talið fært að gera á raunhæfan hátt án þess að það leiddi beinlínis til skerðingar á möguleikum viðkomandi stofnana til að annast þá þjónustu sem af þeim er krafist. Viðhaldsliður er í heild áætlaður 1 570 millj. kr. sem er 29.5% hækkun frá fjárlögum 1975. Meginhluti viðhaldsfjár er í formi vegaviðhalds eða 969 millj. kr. Er hér miðað við vegáætlunina að frádreginni 5% lækkun. Á sama hátt og á við um rekstrargjöldin koma hér auk þess til sérstök tilvik, svo sem viðhald varðskipa og meiri háttar reglubundið viðhald rannsóknaskipa sem erfitt er að komast hjá, en að frátöldum þessum atriðum hækka víðhaldsliðir um einungis 23.1%, sem er vel undir verðlagshækkunum. Vaxtagreiðslur ríkissjóðs eru áætlaðar samtals 173 millj. kr., og er það 64,2% hækkun frá fjárlögum ársins í ár. Hér er að sjálfsögðu um gjaldaliði að ræða, sem ekki verður hjá komist, en þessi hlutfallslega mikla hækkun stafar verulega af lántöku ríkissjóðs í Seðlabankanum á árinu vegna yfirdráttarskuldar um síðustu áramót svo og verðtryggingu framkvæmdalána sem ríkissjóður stendur undir, svo sem til vegagerðar o. fl. Framlög til almannatrygginga nema 17191 millj. kr. og hafa þau hækkað um 22.9%. Hér hefur verið tekið tillit til þess við áætlunargerð að sérstakar aðgerðir verði framkvæmdar er leiði til 2 000 millj. kr. lækkunar frá því sem leiða mundi af óbreyttum lögum og reglum, eins og vikið verður að hér á eftir. Niðurgreiðslur nema skv. frv. 4 268 millj. kr. að meðtöldum framlögum í Lífeyrissjóð bænda sem eru 180 millj. kr. og niðurgreiðslu á áburði sem er 150 millj. kr. Eiginlegar niðurgreiðslur neysluvöruverðs nema því 3 938 millj. kr., en það er heldur lægri fjárhæð, eða 0.9% lægri en ætlað var til niðurgreiðslna í fjárlögum 1975. Þessi áætlun byggist á rösklega fjórðungslækkun frá núverandi niðurgreiðslustigi, en verðlagsáhrifum þessarar aðgerðar verður meira en mætt með skattalækkunum, eins og síðar mun að vikið. Útflutningsuppbætur eru áætlaðar 890 millj. kr., eða 24.3% hærri en í fjárlögum yfirstandandi árs. Þetta er svipuð fjárhæð og gert er ráð fyrir að uppbæturnar muni nema í reynd árið 1975, og verður stefnt að því að halda þessum gjaldalið innan þessara marka. Aðrir rekstrarliðir og rekstrartilfærslur nema samtals 4103 millj. kr., og er um óverulega hækkun að ræða frá fjárlögum 1.975 eða um 5.9%. Skýring á þessari hlutfallslega litlu hækkun er fólgin í því að nú fellur niður sérstök fjárveiting frá fjárlögum yfirstandandi árs að fjárhæð 500 millj. kr. vegna ráðstafana í verðlagsog kjaramálum. Að þessum lið frátöldum nemur hækkun þessa útgjaldaflokks 21.6%. Framkvæmdaframlög í A-hluta nema samtals 14011 millj. kr., og er þar um að ræða 18.5% hækkun frá fjárlögum 1975. Innan þessa flokks nema hreinar ríkisframkvæmdir og hluti ríkisins í sameiginlegum framkvæmdum 8291 millj. kr. Sé tekið tillit til hækkunar framkvæmdakostnaður (45%) er hér um að ræða 22.5% magnminnkun frá árinu í ár. Þessu til viðbótar er ætlað að afla 5 000 millj. kr. lánsfjár vegna framkvæmda B-hluta, aðallega orkuframkvæmda, eða samtals 13 791 millj. kr., og er þá um að ræða 15.7% magnminnkun frá sambærilegri tölu 1975. Að öðru leyti nema framkvæmdaframlög 5 720 millj. kr., sem er 27.7% hækkun í krónutölu frá fjárlögum 1975, og er þar um að ræða fjárfestingarstyrki, framlög til fjárfestingarsjóða og til lánagreiðslna, þar af 528.6 millj. kr. til lánagreiðslna vegna togara. Að því hefur verið vikið að sjálfvirkni í útgjöldum ríkisins torveldar mjög alla fjármálastjórn. Þessi sjálfvirkni kemur annars vegar fram í því að veigamiklir útgjaldaflokkar eru tengdir kaup- eða verðlagsvísitölum, svo sem laun, lífeyristryggingabætur og húsaleiga. Hins vegar kemur sjálfvirknin fram í því að margvísleg lög hafa að geyma ákvæði þar sem sagt er til um hversu háa fjárhæð skuli veita árlega í fjárlögum til tiltekinna verkefna eða aðila. Það hefur farið í vöxt hin síðari ár að koma á reglum af þessu tagi. Á sumum sviðum er þetta sá háttur sem stjórnvöld og helstu hagsmunahópar þjóðfélagsins hafa komið sér saman um, t. d. hvað viðvíkur kjaramálum, og á öðrum sviðum má líta á þetta sem hluta af félagsmálastefnu stjórnvalda, svo sem varðandi bætur lífeyristrygginga. Á hinn bóginn hefur þessi tilhneiging náð til annarra sviða, þar sem telja má eðlilegra að þarfir séu stöðugt háðar endurmati á þann hátt að fjárveitingar séu ákvarðaðar árlega að undangengnu mati á forgangsröð verkefna án þess að til þurfi að koma seinvirk og oft viðamikil lagabreyting. Er nú svo komið að nálægt 70% allra útgjalda ríkisins eru háð sérstökum lögum reglugerðum eða skuldbindandi samningum. Í fjárlagafrv. er nú stefnt að því að draga úr þessari sjálfvirkni og því verði sérstaklega gaumur gefinn, hvort ávallt sé um nauðsynlega þjónustu að ræða í gildandi fyrirkomulagi, einkum með tilliti til þeirrar þjóðhagslegu nauðsynjar sem nú er á því að varkárni og aðhaldssemi sé viðhöfð í útgjöldum ríkisins. Þá skal vikið að þeim breytingum á löggjöf og reglum sem fjárlagaáætlunin fyrir árið 1976 byggist á og leiða mun til nálægt 4 700 millj. kr. útgjaldalækkunar frá því sem annars ætti að vera. Almannatryggingar eru það svið ríkisfjármálanna sem hvað mest hefur þanist út á undanförnum árum, og er því eðlilegt að það komi sérstaklega til athugunar þegar efnahagsástand þjóðarinnar krefst sérstaks aðhalds í ríkisfjármálum. Er sett fram sem markmið í fjárlagafrv. að lækka framlög til almannatrygginganna um 2000 millj. kr. Daggjaldahækkanir þær, sem nýlega voru ákveðnar, hafa enn aukið á fjárhagsvanda tryggingakerfisins. Ýmsar aðgerðir koma til greina við að ná þessu markmiði, og bendir margt til þess að skipan þessa viðamikla útgjaldaflokks sé með þeim hætti að verulegum sparnaði megi ná án þess að skerða aðstöðu þeirra sem raunverulega þurfa á þjónustu almannatrygginga að halda. Má í því sambandi benda á að ýmsir aðilar þjóðfélagsins njóta nú framlaga frá tryggingunum enda þótt þörf þeirra fyrir greiðslu af almannafé sé lítil og auk þess má vekja athygli á þeim aðstöðumun sem fólginn er í núverandi fyrirkomulagi læknisþjónustu og lyfjakaupa. Ekki verður fjallað nánar um þessi mál hér, en nú er að því unnið að fullmóta tillögur í þessum efnum sem kynntar verða nefnd þingflokkanna áður en stjfrv. þar að lútandi verður lagt fram. Niðurgreiðslur eru annar gjaldaflokkur sem mikið hefur vaxið á síðustu árum. Er fjárlagaáætlunin við það miðuð að niðurgreiðslur á neysluvöruverði verði lækkaðar um rúmlega fjórðung, eða 1425 millj. kr., miðað við það stig sem nú gildir. Er þá m. a. að því stefnt að betri samsvörun verði milli söluverðs og framleiðslukostnaðar. Þessi aðgerð mundi að sjálfsögðu ein út af fyrir sig hafa áhrif til hækkunar á verðlag, og hafa þau áhrif verið áætluð 10 stig framfærsluvísitölu. Á móti kemur ráðgert afnám 12% vörugjalds og tollalækkanir í samræmi við samninga við EFTA og EBE sem hafa svipuð áhrif ef ekki meiri til lækkunar framfærsluvísitölunnar. Hins vegar eru verðlagsáhrif þessarar ráðstöfunar mun meiri en mælist í framfærsluvísitölu, eins og ráða má af því að tekjutap ríkissjóðs og þar með lækkaðar skattaálögur á þjóðfélagsþegnana nema um 4000 millj. kr. á ári á meðan sparnaður ríkissjóðs með lækkun niðurgreiðslna og þar með verðhækkun viðkomandi afurða til almennings er 1425 millj. kr. Útflutningsuppbætur eru áætlaðar um 870 millj. kr. lægri en leiða mundi af fullri nýtingu verðábyrgðar ríkissjóðs skv. gildandi lagaákvæðum. Til að ná þessu marki í reynd er ætlunin að breyta reglum um greiðslufyrirkomulag á þann hátt að binda uppbætur í heild við fast hlutfall framleiðslukostnaðar og koma á þeirri tilhögun að útflytjendur hafi jafnan ótvíræðan hag af sem hagkvæmastri sölu frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Fyrir þessum breytingum verður gerð nánari grein síðar. Þá mun ríkisstj. leggja fram frv. þar sem leitað verður heimildar til að lækka um 5% þá aðra liði sem bundnir eru í sérstökum lögum, og þýðir þetta um 300 millj. kr. lækkun. Ekki er þó gert ráð fyrir að þessi lækkunarheimild taki til hreinna markaðra tekjustofna í útgjaldahlið, þ. e. a. s. þeirra stofna sem koma fram sem sama fjárhæð tekju- og gjaldamegin, en ekki fylgja mótframlög af neinu tagi. Veigamestu stofnarnir af þessu tagi, sem yrðu undanskildir, eru þær tekjur sem markaðar eru Byggingarsjóði ríkisins. Á sviði skólamála er ráðgerð stytting vikulegs kennslutíma og þar með lækkun kostnaðar á árinu 1976. Hefur verið sett á fót nefnd til að gera tillögur um framkvæmd þessarar styttingar kennslutíma. Auk þessa skal bent á, að framlög vegna rekstrarkostnaðar landhelgisgæslu og löggæslu innanlands miðast við að þar verði komið á breytingu er leiði til aukinnar hagkvæmni og sparnaðar. Er nú unnið að tillögum um þessi mál. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1976 er að venju reist annars vegar á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs 1975 og hins vegar á ákveðnum þjóðhagsforsendum fyrir næsta ár, einkum þeirri að heildarútgjöld þjóðarinnar verði ekki meiri að raunverulegu verðgildi á næsta ári en nú í ár. Raunar bendir margt til þess að fremur ætti að miða við lægra útgjaldastig en hærra á næsta ári og verður það nú tekið upp við endanlega afgreiðslu frv. frá Alþingi, enda munu þá liggja skýrar fyrir ýmsar forsendur tekjuáætlunar fyrir næsta ár en nú er. Áætlað er að 1976 verði heildartekjur á rekstrarreikningi 57 401 millj. kr. samanborið við 59 721 millj. kr. í endurskoðaðri tekjuáætlun ársins 1975 og 47 626 millj. í fjárlögum ársins 1975. Er hér þá reiknað með að fjölskyldubætur dragist frá tekjuskatti einstaklinga að fullu. Hækkun tekna frá 1975 til 1916 er því áætluð nema 15.4%. Í tekjuáætlun er gert ráð fyrir afnámi 12% vörugjalds og að staðið verði við umsamdar tollalækkanir. Tekjuskattur skv. frv. er við það miðaður að skattvísitala hækki um 25% eða í samræmi við áætlaða meðalhækkun tekna einstaklinga til skatts milli áranna 1974 og 1975. Gert er ráð fyrir að á næsta ári verði eigi þörf á sérstakri fjáröflun til Viðlagasjóðs, en sem kunnugt er tekur Viðlagatrygging Íslands senn til starfa. Í tekjuáætlun frv. er gert ráð fyrir að þau 2% söluskattsstig, sem til þessa hafa runnið í Viðlagasjóð, verði framvegis tekjustofn ríkissjóðs. Rétt er að vekja á því athygli að lögin um 1% sölugjald, sem varið hefur verið til að greiða niður olíukostnað vegna hitunar íbúðarhúsnæðis, falla úr gildi í febrúarlok 1976. Síðan gjald þetta kom til hafa miklar hitaveituframkvæmdir átt sér stað, þannig að heil byggðarlög, er áður notuðu olíu til kyndingar, hafa nú fengið hitaveitu. Nauðsynlegt er því að endurskoða núgildandi reglur um ráðstöfun tekna af gjaldi þessu svo og að ákveða um framhald þess áður en fjárlög eru afgreidd. Verður nú vikið að helstu tekjuliðum. Iðgjöld atvinnurekenda til almannatrygginga nema í heild 2 079 millj. kr. og hækka um 626 millj. kr. frá fjárlögum 1915 eða um 43.1%. Tekjur af eignarsköttum eru áætlaðar 1 022 millj. kr. eða um 524 millj. kr. hærri en í fjárlögum 1975. Meginástæða þessarar breytingar er sú að gert er ráð fyrir að við álagningu eignarskatta verði tekið mið af þeirri breytingu er orðið hefur að undanförnu á verðgildi fasteigna, en fasteignamat til eignarskatts hefur verið óbreytt síðan 1972. Á vegum yfirfasteignamatsnefndar er nú í undirbúningi framreikningur fasteignamats skv. ákvæðum gildandi laga um fasteignamat og fasteignaskráningu, og er reiknað með að það taki gildi um áramótin 1976–1977. Þá er og í undirbúningi í fjmrn. gerð nýs frv. um skráningu og mat fasteigna, að mestu samhljóða eldra stjfrv. sem lagt var fyrir Alþingi vorið 1974, en fékkst þá ekki afgreitt sökum tímaskorts, en með því frv. er gert ráð fyrir sífelldri matsstarfsemi og því, að matsfjárhæðir endurspegli raunverulegt gagnverð eigna á hverjum tíma. Verður gerð nánari grein fyrir þessu máli þegar það kemur til kasta Alþingis nú á næstunni. Á árinu 1976 er tekjuskattur einstaklinga áætlaður 5600 millj. kr. að frádregnum barnabótum og persónuafslætti til greiðslu útsvars, en þá er meðtalin innheimta eftirstöðva frá fyrri árum. Talið er að innheimtur tekjuskattur einstaklinga í ár verði 4 350 millj. kr. Þetta er 570 millj. kr. lægri upphæð en áætlað var í síðustu fjárlögum og veldur þar mestu um sú breyting á skattalögunum sem gerð var á s. l. vori. Tekjuáætlun þessi er m. a. á því byggð að tekjur til skatts hækki um 27% á milli áranna 1974 og 1975 og er þá meðtalin 1–2% fjölgun framteljenda. Áætlaður tekjuskattur félaga reyndist nokkru hærri í ár en áætlað var eða um 1 200 millj. kr. Búist er við að álagður tekjuskattur félaga verði minni á næsta ári en í ár og er gert ráð fyrir að hann muni nema 950 millj. kr. við álagningu, en 990 millj. kr. muni innheimtast og er þá miðað við áætlaðar eftirstöðvar um næstu áramót. Gjöld af innflutningi hækka um 142 millj. kr. frá endurskoðaðri tekjuáætlun árið 1975, en um 698 millj. kr. frá fjárlögum 1975. Almennar tolltekjur eru áætlaðar 10070 millj. kr. í ár sem er aðeins 4% aukning frá fjárlagaáætlun. Gjöld af innflutningi árið 1976 eru áætluð 10 013 millj. kr. Er þá gert ráð fyrir óbreyttu magni og svipaðri samsetningu innflutnings og var á árinu 1975. Rýrnun tolltekna vegna samnings við EFTA og EBE er áætluð um 800 millj. kr. Verðhækkun á innflutningi er aftur á móti áætluð 9% í krónum miðað við núverandi gengi. Áætlað er að innflutningur bifreiða verði með svipuðum hætti á árinu 1976 og var nú í ár. Innflutningsgjöld af bifreiðum eru talin nema 800 millj. kr. á næsta ári og hækka um 100 millj. kr. frá endurskoðaðri tekjuáætlun þessa árs. Rétt er að minna á að innflutningsgjöldin voru hækkuð í febr. s. l. og er gert ráð fyrir óbreyttri gjaldskrá á næsta ári. Innflutningsgjald af bensíni og gúmmígjald er áætlað 2033 millj. kr. á næsta ári. Í fjárlögum fyrir árið 1975 var gjald þetta áætlað 1 830 millj. kr. Horfur eru á að innheimtar tekjur af gjaldi þessu verði svipaðar og áætlað var í fjárlögum. Við endurskoðun vegáætlunar á s. l. sumri var gert ráð fyrir að bensingjaldið gæfi um 100 millj. kr. meira í tekjur en fjárlög gerðu ráð fyrir, en ljóst er nú að sú áætlun mun ekki standast. Skattar af framleiðslu eru taldir nema 299 millj. kr. á næsta ári, þar af nemur álgjald 141 millj. kr. Við gerð síðustu fjárlaga var gert ráð fyrir að álgjald næmi 320 millj. kr. Forsendur þeirrar áætlunar hafa breyst að hluta vegna ástands á álmarkaði, og nú er útlit fyrir að einungis verði greitt lágmarksgjald skv. álsamningnum bæði á þessu ári og því næsta. Ljóst er að tekjur af álgjaldinu eru mun minni en vonir hafa staðið til. Að undanförnu hafa staðið yfir viðræður við álfélagið um endurskoðun á framleiðslugjaldinu. Skattar af seldum vörum og þjónustu: Innheimtur söluskattur í ríkissjóð í ár er nú áætlaður 16 300 millj. kr., sem er 460 millj. kr. lægra en áætlað var í fjárlögum 1975, en því veldur niðurfelling söluskatts af ýmsum matvælum og að flugfargjöldum innanlands, en lög um þessa skattalækkun voru samþykkt í apríl s. l. Eins og áður hefur verið skýrt frá er nú gert ráð fyrir að 2% sölugjald til Viðlagasjóðs renni óskert í ríkissjóð frá og með næstu áramótum. Miðað við þær forsendur og aðrar forsendur frv. um neyslu er innheimtur söluskattur í ríkissjóð á næsta ári áætlaður 21 560 millj. kr. Launaskattur er áætlaður nema 3 050 millj. kr. á næsta ári og þá miðað við óbreytt kauplag frá okt. 1975 og óbreyttar álagningarreglur. Í ár er launaskatturinn áætlaður 2 520 millj. kr. Hlutur Byggingarsjóðs af þessari upphæð verður 1740 millj. kr. á næsta ári, en er í ár talinn verða 1416 millj. kr. Rétt er að vekja athygli á því að til þess að þessar tölur standist þarf að framlengja gildistíma laga um launaskatt. Rekstrarhagnaður ÁTVR nemur í ár að líkindum 5150 millj. kr. sem er 1050 millj. kr. hækkun frá fjárlögum. Miðað við núverandi útsöluverð óbreytt eru tekjur af þessum stofni áætlaðar 5 900 millj. kr. á næsta ári. Flugvallargjald skv. lögum nr. 11/1975 er áætlað í ár 225 millj. kr. Ákvæði laga þessara um flugvallargjald komu til framkvæmda 1. maí s. l. og gilda til loka febr. 1976. Gert er ráð fyrir breyttri innheimtu á þessu gjaldi þannig að innheimt verði með svipuðu fyrirkomulagi og tíðkast í nágrannalöndum okkar. Eru tekjur af gjaldi þessu þannig áætlaðar munu nema 235 millj. kr. á næsta ári. Aðrir óbeinir skattar nema um 2 736 millj. kr. skv. frv., en eru áætlaðir 2 313 millj. kr. nú í ár. Bifreiðaskattur er í ár áætlaður 487 millj. kr., en 537 millj. kr. á næsta ári skv. vegáætlun. Lagt verður fram frv. á þessu þingi um breytingu á þungaskatti bifreiða og verður gerð nánari grein fyrir því þegar þar að kemur. Unnið er að endurskoðun laga um aukatekjur ríkissjóðs, en gjöld fyrir ýmsa þjónustu, er ríkisstofnanir láta í té, hafa verið óbreyttar frá 1965 og gjaldaupphæðir, sem í þeim eru tilgreindar, því löngu úreltar. Verðjöfnunargjald raforku er áætlað 715 millj. kr. á næsta ári miðað við núverandi orkuverð. Hér hefur að framan verið getið helstu skatttekna ríkissjóðs, en skatttekjur eru samtals um 99% af heildartekjunum. Afgangurinn er m. a. arðgreiðslur frá ríkisfyrirtækjum sem áætlað er að hækki nokkuð á næsta ári, aðallega vegna aukinna tekna frá Fríhöfninni. Í næsta mánuði mun ríkisstj. ganga frá og leggja fram lánsfjáráætlun fyrir árið 1976. Áætlunargerð þessi á sér nokkurn aðdraganda. Allt frá árinu 1963 hafa að frumkvæði fjmrn. verið samdar árlegar framkvæmda- og fjáröflunaráætlanir vegna þeirra ríkisframkvæmda sem fjármagnaðar eru með lánsfé. Áætlanirnar náðu þó eingöngu til lánsfjáráætlunar til helstu opinberra framkvæmda, en ekki til annarrar lánastarfsemi, og voru þær lagðar fram sérstaklega og yfirleitt ekki fyrr en nokkrir mánuðir voru liðnir af árinu sem um var fjallað hverju sinni. Á þessu varð breyting haustið 1973 er framkvæmda- og fjáröflunaráætlun fyrir árið 1974 var sameinuð fjárlögum. Nú hefur verið ákveðið að auka þessa áætlunargerð og semja lánsfjáráætlun fyrir árið 1976 sem lögð verði fram meðan fjárlagafrv. þetta er til meðferðar, þannig að yfirsýn fáist með skipulegum hætti yfir lánastarfsemina í landinu á sama tíma og fjárlagaákvarðanir eru teknar. Snemma á árinu 1975 gerðu Seðlabankinn og viðskiptabankarnir með sér samkomulag um stöðvun útlánaaukningar frá lokum febrúarmánaðar til loka maímánaðar. Framkvæmd þessa samkomulags tókst vel og hefur það síðan verið framlengt tvisvar og gildir nú til áramóta. Sá árangur, sem með þessu móti hefur náðst í stjórn peninga- og lánamála, er hinn mikilvægasti. Hann mun þó ekki koma að haldi nema hemill sé jafnframt hafður á útlánum fjárfestingarlánasjóða og erlendum lántökum svo og fjármálum hins opinbera. Af þeim sökum hefur fjmrn. á grundvelli samþykktar ríkisstj. haft frumkvæði að samráði milli opinberra stofnana á sviði fjármála, peninga- og lánamála og efnahagsmála til þess að gera árlegar lánsfjáráætlanir, þ. e. a. s. heildaryfirlit yfir þróun lánamarkaðarins innanlands og um heildarlántökur erlendis. Hin nýja heildaráætlun um lánamarkaðinn er umtalsverð framför í íslenskri efnahagsmálastjórn. Henni er ætlað að samræma starfsemi allra lánastofnana í landinu og ákveða heildarframboð innlends og erlends lánsfjár með hliðsjón af þeim útgjöldum þjóðarheildarinnar sem stefnt er að og samræmast jafnvægi í stöðunni úi á við. Enn fremur felur áætlunin í sér skiptingu lána eftir forgangsröð þarfa ríkissjóðs, ríkisstofnana, opinberra fyrirtækja, bæjar- og sveitarfélaga, atvinnufyrirtækja og einkaaðila. Með lánsfjáráætluninni verður stefnan í lánamálum mótuð hverju sinni fyrir árið sem fer í hönd, og frá henni verður ekki hvikað nema ný viðhorf kalli á formlega endurskoðun. Seðlabanki Íslands hefur að ósk fjmrn. unnið að þessu verki í samráði við þá aðila, sem með lánamálin fara, og þá, sem gera áætlanir um framkvæmdir og framleiðslu. Á hinum miklu verðbólgu- og þenslutímum, sem undanfarið hafa gengið yfir þjóðina, hefur umframeftirspurn eftir vörum og þjónustu leitt af sér vaxandi lánsfjárskort innanlands sem í sífellt ríkara mæli hefur verið mætt með lántökum erlendis. Afleiðingarnar hafa m. a. komið fram í aukinni verðbólgu og gífurlegur víðskiptahalla við útlönd. Jafnframt hefur greiðslubyrðin stórlega þyngst, þ. e. a. s. afborganir og vextir af lánum í hlutfalli við útflutningstekjur. Horfur eru á að greiðslubyrðin muni halda áfram að vaxa á næstu árum og aukast úr 15% í 20% að fjórum árum liðnum og er þá miðað við aukið aðhald í erlendum lántökum. Augljóst er að farsæl framvinda efnahagsmála er undir því komin að öruggum tökum verði komið á lánamálin. Þar skiptir meginmáli, a. m. k. þegar til lengri tíma er lítið, að útgjöldum þjóðarinnar sé haldið innan þeirra marka, sem tekjurnar setja og verulega sé dregið úr erlendum lántökum. Að þessu verður stefnt með lánsfjáráætluninni. Skattamál: Við 3. umr. fjárlaga í fyrra var gerð grein fyrir því hver væru helstu verkefni við endurskoðun tekjuöflunarkerfis ríkisins. Í samræmi við það, sem þá var sagt, var verkefnunum skipt í fimm meginþætti er embættismenn og sérfræðingar skyldu vinna að, en sérstakri þingmannanefnd var ætlað að fylgjast með þeim störfum, eins og áður hafði tíðkast. Mun stuttlega gerð grein fyrir störfum þessum, breytingum, sem orðið hafa, svo og áformum og væntanlegri tillögugerð á þessu þingi. 1. Á s. l. vori skilaði ríkisskattstjóri greinargerð og tillögum um með hvaða hætti og á hvaða grundvelli staðgreiðslu opinberra gjalda yrði komið á. Ríkisskattstjóri leggur til í greinargerð sinni, að tekin verði upp staðgreiðsla opinberra gjalda, bæði launþega og atvinnurekenda, einstaklinga og félaga. Tillögur um staðgreiðslu skatta launþega byggjast á svipuðum reglum og gilda í Vestur-Þýskalandi og Bandaríkjunum. Staðgreiðslan tæki til tekjuskatts, útsvars, kirkjugarðs- og sóknargjalda, auk skyldusparnaðar og orlofsfjárgreiðslu, að frádregnum barnabótum og ef til vill öðrum tryggingabótum. Útsvör tekjulágra launþega, sem nýtt geta persónuafslátt til greiðslu útsvars, yrðu jöfnuð án milligreiðslu, og þeir, sem ættu rétt til endurgreiðslu barnabóta, fengju þær endurgreiddar með launum sínum frá vinnuveitanda. Staðgreiðsla atvinnurekenda á öllum tegundum tekjuskatta byggðist hins vegar á fyrirframgerðri áætlun um tekjur þeirra, en staðgreiðsla atvinnurekendagjalda byggðist á stofnum gjaldanna, eftir því sem þeir myndast á rekstrarárinu. Staðgreiðslan yrði bráðabirgðagreiðsla á skattárinu. Að loknu skattári færi álagning fram skv. framtölum. Stefnt verði í upphafi að einföldun skattalaganna á þann veg að skattframtal launþega verði mjög einfalt í sniði og framtíðarstefnan verði sú að unnt verði að afnema með öllu framtalsskyldu launþega. Tillögur ríkisskattstjóra voru afhentar þingmönnum í lok síðasta þings. Einnig sendi rn. tillögur þessar til helstu samtaka launþega og atvinnurekenda svo og nokkurra annarra aðila með ósk um ábendingar og álit á málinu. Nokkrar umsagnir hafa þegar borist rn. og sést af þeim að menn eru ekki á eitt sáttir um ágæti staðgreiðslufyrirkomulags. Umsagnir fleiri aðila eru væntanlegar á næstunni. Stefnt er að því að taka ákvörðun um það fyrir árslok hvort staðgreiðsla opinberra gjalda skuli upp tekin hér á landi að sinni. Verði ákvörðun þessa efnis tekin yrði stefnt að framlagningu frv. á Alþingi vorið 1976 til kynningar, en til afgreiðslu fyrir árslok 1976. Gildistaka yrði þó ekki ráðgerð fyrr en frá 1. jan. 1978. Árinu 1977 yrði varið til nauðsynlegs undirbúnings á framkvæmd og kynningu málsins meðal landsmanna allra. 2. Það hefur verið unnið að könnun á því, hvaða leiðir séu heppilegastar til að breyta núverandi formi almennra óbeinna skatta, einkum söluskatts, þannig að í senn sé stuðlað að öryggi í innheimtu, einfaldari framkvæmd og sneitt verði hjá óæskilegri mismunun milli atvinnugreina og skattaleg staða innlendra atvinnuvega tryggð. Skilaði starfshópur ítarlegri greinargerð um þetta efni, en störf hans höfðu fyrst og fremst beinst að könnun virðisaukaskatts er komið gæti í stað núverandi söluskatts. Í grg. þessari eru megineinkenni virðisaukaskatts skýrð og helstu kostum og göllum hans lýst í samanburði við önnur söluskattskerfi. Þá er í skýrslunni fjallað um ýmsa þætti er lúta að framkvæmd virðisaukaskatts hér á landi. Ekki eru í grg. gerðar ákveðnar tillögur um upptöku virðisaukaskatts, enda var grg. ætlað að vera grundvöllur að skoðanamyndun og ákvarðanatöku. Skýrslu þessari var dreift til þingmanna fyrir þingslit í vor. Jafnframt sendi fjmrn. grg. þessa til fjögurra tuga samtaka og stofnana, þ. á m. helstu samtaka launþega og atvinnurekenda, banka og ýmissa ríkisstofnana. Voru aðilar þessir beðnir að láta rn. í té athugasemdir og álit á málinu. Hafa margir þessara aðila sýnt málinu mikinn áhuga, og hafa fulltrúar fjmrn. setið fjölda funda með þeim þar sem virðisaukaskatturinn hefur verið skýrður og rætt um ýmsa þætti hans og framkvæmd þeirra við íslenskar aðstæður. Síðustu vikurnar hafa fyrstu umsagnir um virðisaukaskattinn borist rn., og má búast við að á næstunni láti flest þeirra samtaka og stofnana, er til var leitað, í ljós álit sitt á málinu. Að því búnu mun verða tekin afstaða til þess hvort tímabært sé að taka upp virðisaukaskatt hér á landi. En jafnvel þótt ákvörðun um upptöku virðisaukaskatts verði tekin á næstu mánuðum er ekki við því að búast að virðisaukaskatturinn komi til framkvæmda fyrr en a. m. k. að tveim til þrem árum liðnum þar eð kerfið krefst mikils undirbúnings. Virðisaukaskatturinn hefur verið tekinn upp í flestum ríkjum Vestur-Evrópu. Efnahagsbandalagsríkin hafa öll tekið upp virðisaukaskatt, en aðildarríkin hafa skuldbundið sig til að samræma neysluskattakerfi sín í þeim tilgangi að jafna samkeppnisaðstöðuna á hinum stóra markaði. Ýmis önnur ríki hafa einnig tekið upp þetta kerfi, svo sem Svíþjóð og Noregur. Virðisaukaskatturinn er innheimtur á öllum viðskiptastigum. Hins vegar veldur hann ekki margsköttun vegna þeirrar grundvallarreglu kerfisins að allur skattur, sem fyrirtæki greiða við kaup á aðföngum, er dreginn frá innheimtum skatti þeirra af sölu. Í þessu felst aðaleinkenni virðisaukaskattsins, þ. e. a. s. að skatturinn leggst aðeins einu sinni á sama verðmæti, hversu oft sem það gengur milli viðskiptastiga. Hann verður því hlutlaus gagnvart hinu endanlega söluverði vöru og þjónustu og er það aðalkostur hans. Virðisaukaskattur er ekki innheimtur af útflutningi og útflutningsfyrirtæki bera ekki virðisaukaskatt af aðföngum sínum eins og nú er um söluskatt. Þetta ætti því að bæta samkeppnisaðstöðu útflutningsgreinanna. Ef virðisaukaskattur yrði tekinn upp í stað söluskatts yrði skatturinn innheimtur hjá mun fleiri aðilum en söluskatturinn er nú. Þetta hefur bæði kosti og galla í för með sér. Kostirnir eru þeir að áhætta ríkissjóðs af skattheimtunni dreifist á fleiri aðila en nú er, en hins vegar er það meginókostur virðisaukaskattkerfisins að fjölmörg fyrirtæki, sem ekki innheimta söluskatt, yrðu að innheimta og gera skil á virðisaukaskatti. Virðisaukaskatturinn hefur verið með ýmsu sniði í þeim löndum er tekið hafa hann upp. Hefur reynslan af honum verið nokkuð misjöfn. Þannig virðist vel hafa til tekist með skattinn í Danmörku og mun framkvæmd hans þar í góðu lagi að flestra dómi. Í Noregi á hinn bóginn heyrast fleiri óánægjuraddir, einkum vegna þess að margir telja auðveldara að svíkja undan virðisaukaskattinum en söluskatti á síðasta stigi vegna aukins fjölda gjaldenda. Í Noregi vinnur nú stjórnskipuð nefnd að greinargerð um reynslu af skattinum þar í landi og mun hún skila áliti sínu fyrir jól. Verður náið fylgst með niðurstöðum hennar af hálfu fjmrn. Ég vil leggja á það áherslu að virðisaukaskattur hefur bæði kosti og galla. Því þarf vandlegrar íhugunar við hvort í stað þess að taka upp virðisaukaskatt sé mögulegt að ná einhverjum kostum hans með því að sníða verstu agnúana af núverandi söluskattskerfi. Hitt verður einnig að vera ljóst, að þær undanþágur frá skattskyldunni, sem nú eru í söluskattskerfinu, eru nánast óhugsandi í virðisaukaskatti. Þegar afstaða hefur verið tekin til þess hvort taka eigi upp virðisaukaskatt í stað söluskatts þarf því m. a. að svara þeirri grundvallarspurningu hvort vilji sé til þess að hverfa að mestu frá þeim undanþágum sem nú gilda í söluskattinum. 3. Öflun tekna í ríkissjóð með aðflutningsgjöldum hefur verið til sérstakrar athugunar. Reiknað er með að frv. að nýjum lögum um tollskrá verði fullbúið næsta haust. Frá og með næstu áramótum kemur til framkvæmda síðari hluti tollalækkunar á hráefnum til iðnaðar, en tollur á þeim mun í þeim áfanga falla alveg niður. Jafnframt koma til framkvæmda samningsbundnar tollalækkanir vegna aðildar Íslands að EFTA og fríverslunarsamningi Íslands við Efnahagsbandalag Evrópu. Eru þá 4 ár eftir af 10 ára aðlögunartíma íslensks samkeppnisiðnaðar áður en tollar af erlendum samkeppnisvörum verða að fullu afnumdir. Í þeirri tollskrárendurskoðun, sem hafist hefur verið handa um, munu sérstaklega koma til athugunar ýmis sérstök vandamál sem ekki var tekin endanleg afstaða til við síðustu tollskrárendurskoðun. Þessi mál geta bæði haft mikla þýðingu fyrir tekjur ríkissjóðs svo og fyrir iðnaðarfyrirtæki í vissum greinum. Er hér einkum um að ræða tolla af ýmsum vélum og vélahlutum almenns eðlis svo og tolla af hráefnum, einkum timbri, sem bæði er notað í byggingarstarfsemi og í húsgagna- og innréttingarsmíði sem á við vaxandi samkeppni að etja. Þá verður að taka afstöðu til tolla á vörum frá löndum EFTA og EBE og ákveða til frambúðar sanngjarnan og eðlilegan tollmun á innflutningi frá þessum löndum miðað við fríverslunartolla. Á vegum GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) fara nú fram alþjóðlegar viðræður, m. a. um lækkun tolla, og má búast við að við íslendingar þurfum að laga tollalöggjöf okkar að væntanlegu samkomulagi. Mun fjmrn. í samvinnu við viðskrn. leitast við að fylgjast með þessum viðræðum eftir því sem efni standa til. Við endurskoðun tollskrárinnar verður einnig unnið að mótun ákveðinnar stefnu um fjáröflunartolla almennt. Er því við búist, að tolltekjur ríkissjóðs fari verulega þverrandi á næstu árum, en þær munu nema um 18.5% af tekjum ríkissjóðs samkvæmt fjárlagafrv. ársins 1976. 4. Tillögur um hagkvæmar leiðir til að sameina tekjuskatt helstu bótum almannatrygginga voru forgangsverkefni við breytingar á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs. Í þessu sambandi var í fjárlögum ársins 1975 gert ráð fyrir um 700 millj. kr. lækkun tekjuskatts. Endanlegar tillögur til breytinga á tekjuskatti einstaklinga og tekjuútsvari voru síðar samþykktar í apríl s. l. og var þá gert ráð fyrir mun meiri lækkun beinna skatta en í fjárlögum, eða um 1400 millj. kr. Í þessu sambandi er rétt að nefna nokkur mikilvæg atriði frá skattabreytingum s. l. vor. Samhliða hinni almennu tekjuskattslækkun var þess gætt að mikilvægar frádráttarheimildir nýttust betur tekjulágum framteljendum en áður. Var þetta gert með því að breyta persónufrádrætti o. fl. að fullu í persónuafslátt sem nýta mátti til greiðslu útsvars ef eftirstöðvar eru umfram tekjuskatt. Þess var þó gætt að takmarka heimild einstaklinga í atvinnurekstri og með sjálfstæða starfsemi til nýtingar persónuafsláttar til greiðslu útsvars og horfið frá greiðslu skattafsláttar til gjaldenda ef afslátturinn nýttist ekki til greiðslu útsvars. Hætt er við að víðar hefði gætt óánægjuradda um skattmeðferð einstaklinga í atvinnurekstri hefðu umræddar breytingar ekki verið gerðar s. l. vor. Sú ákvörðun að breyta hinum ýmsu skattívilnunum ríkisins vegna barna og fjölskyldubótum í barnabætur varð tekjulágum barnafjölskyldum til hagsbóta. Þá minnkaði fjárstreymið um ríkissjóð um nær einn milljarð og vinnusparnaður varð hjá ríki og framteljendum. Hins vegar hefur komið í ljós að lagfæra þarf nokkur framkvæmdaatriði varðandi barnabætur og er nú unnið að því. Til þess að bæta lífeyrisþegum upp þá breytingu, að hætt var við að greiða skattafslátt út, voru tekjutryggingarmörk almannatrygginga hækkuð verulega. Ég tel tvímælalaust að með framangreindum skattbreytingum hafi verið lagt út á rétta braut, enda þótt fram hafi komið að nokkur atriði þarfnist leiðréttingar. Ljóst er að með lögum nr. 11/1975 var aðeins stigið eitt skref að því marki að samræma og sameina skattkerfi og bótakerfi almannatrygginga og er mikið verk óunnið á því sviði. Er unnið að áframhaldandi athugun á þessum málum og tillögugerð um næsta skref í átt til frekari sameiningar þessara tveggja tekjuöflunarkerfa ríkisins. 5. Auk þess, sem nú hefur verið greint frá, hefur á vegum rn. verið unnið að undirbúningi frv. um breyt. á lögum um tekju- og eignarskatt sem lagt verður fram fyrir lok þessa árs. Veigamesta atriðið og það, sem flesta mun snerta, er tillaga um að hrinda í framkvæmd stefnuyfirlýsingu ríkisstj. um að tekin verði upp sérsköttun hjóna. Er ráð fyrir því gert að tekjum hjóna og eignum verði skipt milli hjóna til skattlagningar eftir föstum reglum þótt séreign sé eða sératvinna og síðan farið með hvort hjóna um sig sem sjálfstæðan gjaldþegn. Þetta mun hafa í för með sér að gildandi reglur um frádrátt frá launatekjum eða atvinnutekjum giftra kvenna breytast. Stefnt verður að því að auka samræmi í skattlagningu mismun andi fjölskyldueininga. Þar sem hér er um róttæka breytingu að ræða á skattmeðferð á tekjum hjóna er óvíst að unnt verði að láta þessa breytingu taka gildi þegar við álagningu skatta á næsta ári. Við þessa breytingu yrði að sjálfsögðu einnig að endurskoða skattstiga bæði tekju- og eignarskatta til þess að tryggja sem mesta sanngirni í skattlagningu fjölskyldna, án tillits til þess hvort vinnan fer fram innan eða utan heimilis. Þá hefur verið unnið að breytingu á lagaákvæðum um fyrningar eigna í atvinnurekstri og um skattmeðferð söluhagnaðar af eignum. Gildandi lagaákvæði um þessi tvö atriði hafa sætt mikilli gagnrýni að undanförnu. Vandasamt er og tímafrekt að leysa þetta mál svo að viðunandi sé. Tillögur til úrbóta eru enn ekki fullmótaðar. Unnið er af kappi að undirbúningi þeirra, þannig að nýjar reglur varðandi fyrningar og söluhagnað eigna gætu komið til framkvæmda frá og með ársbyrjun 1976, þ. e. a. s. við álagningu skatta 1977. Enn fremur eru til athugunar hugmyndir um að breyta reglum um varasjóði í þá átt að í stað þeirra komi fjárfestingarsjóðir í atvinnurekstri, hvort sem um er að ræða rekstur á vegum félaga eða einstaklinga. Að undanförnu hefur álagning tekjuskatts á einstaklinga, sem reka atvinnufyrirtæki fyrir eigin reikning, sætt vaxandi gagnrýni og hefur mörgum verið óljóst hvaða áhrif afkoma atvinnurekstrarins getur haft á tekjuskattsgreiðslur einstaklingsins. Eins og áður er að vikið var á s. l. vori sett sérstakt lagaákvæði sem takmarkaði eða afnam að fullu nýtingu persónuafsláttar til greiðslu útsvars einstaklinga í atvinnurekstri og með sjálfstæða starfsemi. Þá hefur og verið á það bent að nauðsynlegt sé einnig að endurskoða reglur um skattlagningu þessara aðila til ríkissjóðs. Verkaskipting milli ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila: Ætíð kemur til álita við gerð fjárlaga og annarrar ákvarðanatöku í ríkisfjármálum hvernig heppilegt þyki að efnahagsstarfsemi þjóðfélagsins sé skipt milli ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila og samtaka þeirra. Hér koma vissulega mörg atriði til íhugunar og svarið liggur ekki alltaf skýrt fyrir þar sem það er að nokkru komið undir pólitísku viðhorfi manna, og að nokkru undir almennum efnahagsskilyrðum þjóðfélagsins. Í fjárlagaræðu minni í fyrra gerði ég nokkuð að umtalsefni hlut ríkis og sveitarfélaga í ráðstöfun þjóðartekna og hvaða almenn sjónarmið lægju að baki opinberri starfsemi, hver væru markmið hennar og hvernig mætti best ná settum markmiðum. Ég mun ekki endurtaka það sem ég þá sagði, en allt á það enn við. Aðeins vil ég þó ítreka þá skoðun mína að hlutur hins opinbera í ráðstöfun þjóðartekna hefur vaxið um of undanfarin ár, enda er hann nú um þriðjungur þjóðartekna. Án þess að ég ræði það ítarlega hér við þetta tækifæri, þá tel ég að ýmis starfsemi, sem hið opinbera sinnir nú, mætti gjarnan vera í höndum einstaklinga eða samtaka þeirra. Hið opinbera hefur að minni hyggju tekið að sér ýmis verkefni að óþörfu. Það hefur að sjálfsögðu átt sér stað að nokkru leyti vegna áhrifa þeirra pólitísku afla í þjóðfélaginu sem vilja aukin afskipti hins opinbera á sem flestum sviðum. En þessi þróun hefur einnig að nokkru átt sér stað fyrir tilviljun og án fyrir fram markaðrar stefnu. Um þátttöku hins opinbera í atvinnurekstri almennt hefur til þessa ekki verið mótuð nein stefna til frambúðar, enda varla von, þar sem sjónarmið einstakra stjórnmálaflokka eru eða virðast ærið ólík í þessum efnum. Slík stefnumörkun er þó að mínu mati nauðsynleg hverri ríkisstjórn, eigi hún að vera sjálfri sér samkvæm í slíkum málum. Sú skoðun á rétt á sér að hið opinbera eigi ekki að stunda atvinnurekstur - framleiðslu eða þjónustu - í samkeppni við einstaklinga eða félög þeirra, nema fullgild rök séu fyrir. Opinber rekstur nýtur ekki sama aðhalds og rekstur einstaklinga og félaga sem er háður samkeppni innan lands og utan. Þótt ekki væri nema af þeirri ástæðu getur hagkvæmnin orðið minni og framfarir hægari í opinberum rekstri. Um þetta eru til mörg dæmi bæði í okkar reynslu og annarra þjóða. Til að ríkið grípi inn í atvinnustarfsemi með beinni þátttöku þurfa því að vera fyrir hendi mjög þungvægir almenningshagsmunir. Um þátttöku ríkisins í stóriðnaðarrekstri geta þó gilt sérstök sjónarmið. Uppbygging og rekstur stóriðnaðar er oft ekki á færi annarra aðila í landinu en þess opinbera, og í slíkum atvinnurekstri er þátttaka þess nánast spurningin um það hvort slík atvinnustarfsemi skuli vera í landinu. Í öðrum tilvikum á sú meginregla, sem ég lýsti áðan, tvímælalaust að gilda. Í samræmi við það tel ég að athuga þurfi gaumgæfilega á hverjum tíma hvort grundvöllur sé fyrir ýmissi atvinnu-og þjónustustarfsemi sem hið opinbera hefur með höndum og hvort það þjóni betur almannahagsmunum að sú starfsemi skuli vera í höndum einstaklinga eða félaga þeirra. Ég hef ákveðið að fá til liðs við mig menn, sem hafa reynslu og góða þekkingu á rekstri og fjármálum þjónustu- og atvinnufyrirtækja í einkaeign eða í eigu samvinnufélaga, til þess að meta og leggja á ráðin um hvaða aðgerðir teljist skynsamlegar í þessu efni. Þátttaka hins opinbera, þ. e. ríkis og sveitarfélaga, í þjóðarbúskapnum hefur aukist mikið á undanförnum árum. S. l. aldarfjórðung hefur hlutdeild ríkisins í þjóðarbúskapnum án efa aukist meira en sveitarfélaganna. Ástæður þessa mismunar eru margar og skýringar ekki einhlítar, auk þess sem sameiginlegar framkvæmdir og starfsemi ríkisins og sveitarfélaga gera það að verkum að markalina er næsta óljós. Af hálfu löggjafans virðist ekki hafa verið fylgt mótaðri heildarstefnu um skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga, heldur hefur þar tilviljun oft á tíðum ráðið. Það er stefna ríkisstj. að breyta verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, sveitarfélögunum verði falin aukin verkefni og fjárhagslegur grundvöllur þeirra endurskoðaður til þess að tryggja sjálfstæði þeirra og framkvæmdagetu. Með þessum fjárlögum verður að minni hyggju að stíga fyrsta meiri háttar skrefið til þess að auka hlut sveitarfélaganna. Eins og fram kemur í aths. frv. hyggst ríkisstj. beita sér fyrir því að hlutur sveitarfélaganna í söluskattstekjum verði aukinn þannig að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga fái endanlega 8% af hverju söluskattsstigi, en nú hefur sjóðurinn ekkert af þeim 4 stigum, sem nefnd eru söluskattsauki, né hinum 3 stigum, sem renna í Viðlagasjóð og til greiðslu olíustyrkja. Þessi ráðstöfun eykur tekjur Jöfnunarsjóðs. Á móti þessari tekjuaukningu sveitarfélaganna yrðu þeim fengin aukin verkefni sem því svaraði. Þau verkefni eru ekki enn ákveðin, en að sjálfsögðu mun sú ákvörðun tekin fyrir afgreiðslu fjárlaga og í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga. Ég tel að taka þurfi til gagngerrar endurskoðunar allar þær mýmörgu reglur, sem fjalla um samaðild og kostnaðarskiptingu ríkisins og sveitarfélaga í ýmsum greinum þjónustu og framkvæmda með það í huga að ná skýrari verkaskiptingu og betra fjárhagsaðhaldi. Samstarfs verður að sjálfsögðu leitað við sveitarfélög og samband þeirra í þessu máli. Aðhald og eftirlit með opinberum rekstri og fjármálum. Um það er ekki deilt, að ríki og sveitarfélög verða að hafa með höndum margháttaða starfsemi í nútímaþjóðfélagi. Hér er um að ræða þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir og þjónustu sem ekki er á færi einstaklinga að annast eða væri miður borgið í þeirra höndum. Ekki má missa sjónar á því að allur kostnaður, sem af starfsemi opinberra aðila leiðir, er borinn sameiginlega af þegnunum og því er það skylda þeirra, sem með stjórn fara á hverjum tíma, að sjá til þess að jafnan séu fyrir hendi haldgóðar upplýsingar um afkomu opinberra stofnana og jafnframt upplýsingar um útgjaldaáform þeirra í náinni framtíð. Slíkar upplýsingar eru forsenda þess að unnt sé að gæta þeirrar hagsýni og aðhalds í opinberum rekstri sem sjálfsögð er og þegnarnir eiga heimtingu á. Til þess að ná þessu markmiði er nauðsynlegt að koma á samræmdri skýrslugerð um inn- og útstreymi úr ríkissjóði og þróun fjármála ríkisstofnana innan fjárhagsársins, þannig að unnt sé að gera raunhæfan samanburð við gildandi í fjárlög hvenær sem þess er óskað. Ljóst er að á það skortir að því markmiði sé náð að hafa á hverjum tíma nægar upplýsingar um útgjöld og útgjaldaþróun hjá hinum ýmsu stofnunum og fyrirtækjum ríkisins. Fjármálastjórn ríkisins hefur því miður allt of oft beinst að því að leysa úr fjárhagsvandamálum stofnana og ríkisfyrirtækja eftir að í ógöngur er komið. Með bættri upplýsingamiðlun í ríkiskerfinu mætti koma í veg fyrir ýmis fjárhagsvandamál í tíma. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að rétt sé að stefna að því að allt bókhald ríkisins verði unnið í tölvu eftir sameiginlegu vinnslukerfi sem gefi glögga mynd ríkisfjármálanna, ekki aðeins eftir árið, heldur einnig innan ársins og þá eigi sjaldnar en mánaðarlega. Kostir tölvunotkunar eru fyrst og fremst fólgnir í því að unnt á að vera að vinna yfirgripsmikið verkefni á styttri tíma og fá mun ítarlegri samdráttaryfirlit jafnskjótt og bókhaldsúrvinnslu er lokið. Á þessu ári hefur ríkisbókhaldið einmitt látið í té í fyrsta skipti tölvuunnin séryfirlit. Hafa þau verið unnin mánaðarlega frá því s. l. vor. Verður ekki annað séð en að þau gefi glögga mynd af því sem bókað hefur verið á hverjum tíma. Þau ná hins vegar ekki til fyrirtækja og sjóða ríkisins, sem fá engin eða óveruleg fjárframlög úr ríkissjóði, og gefa ekki nákvæma mynd af þeim ríkisstofnunum sem eru utan við tölvuvinnslu ríkisbókhaldsins. Á þessu sviði tel ég nauðsynlegt að hraða þróuninni í þá átt að bókhald allra ríkisaðila verði unnið eftir sama úrvinnslukerfi, með frávikum eftir aðstæðum. Að þessu verður unnið og stefnt að því að ná þessu marki á næstu tveimur árum. Ég hef óskað eftir auknu starfi ríkisreikningsnefndar er miði að því að beina allri bókhaldsúrvinnslu ríkisins inn á tölvuvinnslukerfi ríkisbókhaldsins og fjárlagaundirbúningur og fjárlög fari eftir sama kerfi, enn fremur að önnur tölvuvinnsla ríkisins verði samræmd. Ríkisreikningsnefnd ásamt fulltrúum fjmrn. í stjórn Skýrsluvéla ríkisins og Reykjavíkurborgar vinni að þessu verkefni með ríkisbókhaldi, fjárlaga-og hagsýslustofnun og ríkisendurskoðun. Mun fjvn. Alþingis svo og kjörnum endurskoðendum ríkissjóðs gerð grein fyrir störfum ríkisreikningsnefndar, þannig að við undirbúning verks þessa verði unnt að taka tillit til óska áðurnefndra aðila. Eins og áður segir hefur ríkisbókhaldið á þessu ári í fyrsta skipti skilað mánaðarlega séryfirlitum úr tölvuvinnslu sinni. Í þeim koma fram m. a. gjöld hvers mánaðar og samtala þeirra frá ársbyrjun ásamt samanburði við fjárlög. Sá samanburður er byggður á heildartölum. Sundurgreina þarf reiknings- og fjárlagatölur með sama hætti og byggja samanburðinn á áætlun hverrar stofnunar um gjaldaskiptingu fjárveitingar á einstaka mánuði ársins. Þessar upplýsingar hafa ekki verið fyrir hendi nema að mjög takmörkuðu leyti. Nú verður leitað eftir slíkum áætlunum frá öllum ríkisaðilum frá og með næstu áramótum og þær áætlanir felldar inn í mánaðarleg séryfirlit ríkisbókhaldsins, þannig að raunhæfur samanburður fáist á reiknings- og fjárlagatölum hvers mánaðar. Það er trúa mín að með þessum hætti verði stigið stórt skref til aukins aðhalds með gjöldum ríkisins, bæði af hálfu fjmrn. og ekki síður af hálfu forstöðumanna einstakra ríkisstofnana. Laun ríkisstarfsmanna hafa í vaxandi mæli verið unnin í tölvu á vegum launadeildar fjmrn. Á vegum ríkisins eru tvö önnur tölvuvinnslukerfi launa notuð, annað á vegum ríkisspítala og hitt á vegum Skipaútgerðar ríkisins. Nú er unnið að því að vinna öll laun ríkisins eftir einu og sama vinnslukerfinu. Í byrjun árs 1974 hóf launadeild rn. sérstaka vikulega vinnslu launa fyrir ýmsar stofnanir og fyrirtæki ríkisins er áður höfðu sitt eigið launabókhald. Með yfirtöku ríkisbókhalds á bókhaldsúrvinnslu stofnana og aukinni greiðsluþjónustu ríkisféhirðis við stofnanir hafa launagreiðslur jafnframt verið fluttar til launadeildar til úrvinnslu. Slíkt felur vitaskuld í sér aukið álag á launadeildina, en er til hagræðis þegar á heildina er litið. Þeirri stefnu mun því verða fylgt áfram. Til þess að æskileg yfirsýn yfir fjármál ríkisins náist hefur ríkisstj. samþykkt að á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar verði hafinn undirbúningur að gerð áætlana um þróun útgjalda og tekna ríkissjóðs á næstu árum. Skal þá miðað við gildandi lagaskuldbindingar og tekjuheimildir og aukningu ólögbundinna útgjaldaliða með hliðsjón af fenginni reynslu. Vegna þessa verkefnis er fjárlaga- og hagsýslustofnun falið að annast samræmingu allra áætlana um framkvæmdir og opinbera starfsemi sem gerðar eru á vegum einstakra ráðuneyta eða ríkisstofnana. Ljóst er hins vegar að hér er um mjög viðamikið verkefni að ræða sem þarfnast rækilegs undirbúnings og aukins mannafla við fjárlagagerð frá því sem nú er. Er því líklegt að það taki nokkurn tíma að koma á fót langtíma áætlunargerð sem tekur til allra þátta ríkisfjármálanna. Að sinni er því miðað að því að bæta einungis við einni stöðu í fjárlaga- og hagsýslustofnun vegna þessa verkefnis, og á næstunni verður því megináhersla lögð á almennan undirbúning fjárlagagerðar af þessu tagi. Þá gæti allt eins komið til að nálgast markmiðið með því að taka fyrir einstök svið ríkisfjármálanna í einu, svo sem einstaka framkvæmdaflokka, og bæta árlega við eftir því sem efni stæðu til. Raunar er þegar hafin vinna af þessu tagi í fjárlaga- og hagsýslustofnun, og munu sundurliðaðar áætlanir koma frá stofnuninni við tækifæri. Lík vinnubrögð verða höfð fyrir aðrar greinar opinberra framkvæmda og þjónustu. Þá skal þess getið hér að ríkisstj. hefur gert samþykkt um að frv. skuli jafnan fylgja kostnaðaráætlun og að umsögn fjárlaga- og hagsýslustofnunar skuli jafnan liggja fyrir áður en ríkisstj. tekur endanlega ákvörðun um frumvörpin. Slík verklagsregla, svo sjálfsögð sem hún er í sjálfri sér, fellur vel inn í þau vinnubrögð sem viðhafa verður við gerð langtíma fjárlaga. Við þinglega meðferð og afgreiðslu fjárlagafrv. verður að líta til nokkurra atriða sem lítt voru kunn eða eigi lágu ljós fyrir þegar frv. var samið. Nauðsynlegt hefur reynst að taka nokkru meira fé að láni á þessu hausti vegna ríkisaðila en ráð var fyrir gert. Þá standa nú yfir kjarasamningar við Bandalag háskólamanna, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Læknafélag Íslands. Í fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir, er ekki gert ráð fyrir neinum launahækkunum, hvorki hjá starfsmönnum ríkisins né öðrum launþegum. Horfur eru nú á því - eins og að var vikið hér áðan - að fjárhagsstaða ríkissjóðs verði mun veikari í árslok en að var stefnt. Halla verður að mæta með lántöku, og verður að sjálfsögðu að gera ráð fyrir endurgreiðslu slíks láns, a.m.k. að hluta til, á næsta ári. Nýverið hefur ríkissjóður tekið tvö lán til að létta kröfu Lífeyrissjóða sjómanna af togaraeigendum. Lán þessi nema samtals 112 millj. kr., þar af 72 millj. kr. lán með vísitölutryggingu. Lán þessi hafa verið endurlánuð togaraeigendum til þess að efna fyrirheit sem gefið var til lausnar togaradeilunni s. l. vor. Togaraeigendur munu endurgreiða lán þessi, en ljóst er að ríkissjóður verður að bera nokkurn kostnað af verðtryggingunni. Með lögum frá síðasta Alþingi var lagt á ríkissjóð að gengistryggja Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins við ákveðnar aðstæður. Fyrirsjáanlegt er að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann vegna þessarar tryggingar gæti numið 800 millj. kr. á þessu ári. Í tengslum við ákvörðun fiskverðs fyrr í þessum mánuði lýsti ríkisstj. því yfir að hún mundi ábyrgjast greiðslugetu Verðjöfnunarsjóðs síðustu þrjá mánuði þessa árs. Fjár gæti þurft að afla til bráðabirgða vegna þessarar skuldbindingar á næsta ári. Loks má minna á, að fyrirsjáanlega verður að taka á þessu ári nokkuð aukið fé að láni til framkvæmda í orkumálum og stóriðjuframkvæmda. Þessar lántökur hafa í för með sér greiðslur vaxta og afborgana á næsta ári og þarf að ætla fyrir þeim á fjárlögum og fjáröflunaráætlun 1976. Nokkur óvissa ríkir um fjárþörf Viðlagasjóðs á næsta ári og mun það mál kannað nánar á næstunni. Niðurstöður þessarar könnunar verða teknar til greina við endanlega afgreiðslu fjárlaga, þannig að fyrir eðlilegri þörf Viðlagasjóðs verði séð. Viðsemjendur ríkissjóðs um aðalkjarasamninga hafa allir sagt upp núgildandi samningum. Fyrir lok ágústmánaðar s. l. lögðu félögin fram kröfugerð sína og fékk samninganefnd ríkisins hana til athugunar. Kröfurnar fólu í sér umtalsverða hækkun á launaútgjöldum ríkisins og eru þær að dómi ríkisstj. með öllu óraunhæfar. Samkvæmt þeim spám um þjóðarhag, sem lagðar eru til grundvallar fjárlagafrv., munu þjóðartekjur á mann minnka um 9% nú í ár, og ekki eru taldar horfur á aukningu á næsta ári. Jafnframt er viðskiptastaða og greiðslustaða landsins út á við tæp. Ríkisstj. telur því ekki efni til raunverulegra kjarabóta að svo stöddu, en vill reyna að ná viðtæku samstarfi um kjara-og verðlagsmálin í landinu til að freista þess að tryggja áframhald núverandi kaupmáttar launa, þrátt fyrir fyrirsjáanlega erfiðleika á næsta ári. Ríkisstj. telur það brýnt verkefni að draga mjög úr þeirri miklu verðbólgu, sem geisað hefur hér á landi á undanförnum árum. Það er allra hagur, ekki síst launþega, að verðbreytingar frá upphafi ársins 1976 til loka þess komist niður á viðráðanlegt stig. Launasamningar ríkisins hljóta að miðast við samræmda kjaramálastefnu fyrir árið 1976, sem hæstv. forsrh. setti fram í stefnuræðu sinni 23. okt. s. l. Raunsæir samningar í launamálum, sem vonandi nást á næstunni, ná þó ekki tilgangi sínum nema stefnan í fjármálum ríkisins, sveitarfélaga og í peninga- og lánamálum virði einnig þau takmörk sem þjóðarútgjöldum eru sett á næsta ári. Fjárlög ársins 1976 verða að taka mið af þessu sem og lánsfjáráætlun sem ég ræddi hér að framan. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. komu fram fjögur atriði sem varða fjármál ríkisins á næsta ári. Ég tel sérstaka ástæðu til að endurtaka þessi áhersluatriði í fjármálastefnu ríkisstj. hér, með leyfi hæstvirts forseta: „1) Ríkisstj. telur að endurskoða verði ýmsa þætti þeirrar löggjafar sem bindur ríkissjóði útgjöld ef árangur á að nást í ríkisfjármálum. Enginn vafi er á að ná má jafngóðum eða jafnvel betri árangri, t. d. á vissum sviðum almannatrygginga og menntamála, með lægri fjárhæðum en núgildandi lög og reglur mæla fyrir, ef rétt er á haldið og tillit tekið til mismunandi aðstæðna þegnanna. 2) Ríkisstj. hyggst breyta niðurgreiðslum og útflutningsuppbótum til landbúnaðarins á þann veg að betri samsvörun verði milli söluverðs og kostnaðar og tilhögun útflutningsuppbóta verði jafnan þannig að útflytjendur hafi ætíð hag af því að ná sem hæstu verði. 3) Ríkisstj. kunngerir það áform sitt að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga og auka jafnframt hlutdeild sveitarfélaga í tekjum af söluskatti. 4) Ríkisstj. leggur á það áherslu að ríkisútgjöldum á hverjum tíma sé hagað með fyllsta tilliti til þjóðarhags og þau ráðist ekki af sjálfvirkum lagaákvæðum.“ Síðasta atriðið af þessum fjórum dregur athyglina að nauðsynlegum umbótum á þeirri flóknu löggjöf sem bindur ríkissjóði útgjöld. Á sama hátt hefur hér að framan verið fjallað um æskilegar breytingar á skattkerfinu. Reynsla síðustu ára með stórkostlegum sveiflum í ytri skilyrðum þjóðarbúsins og þar með í þjóðartekjum hefur fært okkur heim sanninn um það, að við þurfum að efla og bæta fjármálastjórnina í landinu til þess að geta beitt ríkisfjármálum af fyllsta tilliti til þjóðarhagsmuna á hverjum tíma. Við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1975, fyrir tæpu ári, lét ég svo um mælt, að færi svo, að um magnminnkun þjóðarútgjalda yrði að ræða á árinu 1975, sem þó var ekki reiknað með á þeim tíma, hlyti fjárhagsstaða ríkissjóðs að veikjast, enda virðist þá eðlilegt að beita ríkisfjármálum með þeim hætti, að svo miklu leyti sem greiðslustaðan gagnvart útlöndum gerði það kleift. Eins og vel er kunnugt fór einmitt svo vegna meira andstreymis í ytri skilyrðum en við hafði verið búist að magn þjóðarútgjalda hlaut að dragast verulega saman á þessu ári og fjárhagsstaða ríkissjóðs hefur orðið veikari en að var stefnt og lakari en við vildum hafa hana, því að staðan út á við var tæp. Þegar nú er horft fram á við er því alls ekki um að ræða lengur að við getum þolað halla í ríkisbúskapnum áfram undir nokkrum kringumstæðum. Nú setur viðskipta- og greiðslustaðan út á við alveg ákveðin mörk. Við verðum að einbeita okkur að því að ná öruggu jafnvægi í ríkisfjármálum og draga úr útgjöldum eftir því sem frekast er kostur. Þetta krefst stundarfórnar - og lengi má deila um leiðir - en það er líka til mikils að vinna að treysta fjárhagslegt sjálfstæði og öryggi þjóðarinnar og undirstöðu framfara í landinu. Með þetta að leiðarljósi veit ég að Alþingi mun leysa þetta vandasama verk vel af hendi. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Aðalfyrirheit núv. stjórnarfl., þegar þeir tóku við völdum, voru að ráðstafanir hennar stuðluðu að jafnvægi í efnahagsmálum. Þróunin á stjórnartíma hennar er algerlega gagnstæð. Á sama tíma og dregið hefur mjög verulega úr verðhækkunum innfluttrar vöru og verðbólgu erlendis hefur verðbólgan hér á landi aukist um a. m. k. 1/4 fyrsta valdaár ríkisstj. Ástæðan er að sjálfsögðu sú að helstu efnahagsráðstafanir ríkisstj. hafa gengið þvert gegn fyrirheitum hennar. Þær hafa beinlínis verkað sem olía á verðbólgubálið, tvær gengislækkanir, söluskattshækkanir og aðrar ráðstafanir til að stórauka skattheimtu í ríkissjóð. Nú er svo komið, þegar árangur þessarar stefnu hefur birst í stóraukinni verðbólgu á sama tíma og hún er að hjaðna erlendis, að jafnvel úr röðum hæstv. ráðh. koma fram raddir um að kúvenda frá verðhækkunarstefnunni og grípa til niðurfærsluleiðar. Það er hins vegar ekki nóg að einstakir hæstv. ráðh. virðast nú loks vera farnir að gera sér ljóst að stjórnarstefnan er að leiða til skipbrots í efnahagsmálum. Þeim ber einnig að haga stefnu sinni í stjórnmálum skv. því sem þeir virðast nú loks vera farnir að skynja og skilja í öðru ljósi en áður. Það var heldur ámátlegt og mótsagnakennt að heyra í ríkisútvarpinu sagt frá því sama kvöldið nú í haust að hæstv. viðskrh. hefði sagt að líklega væri niðurfærsluleiðin best og um leið að landbúnaðarvörur hefðu hækkað um allt að 33% í einu stökki. Það var ljóst við fjárlagaafgreiðsluna í fyrra, þegar rekstrarútgjöld hækkuðu miklu meir frá áður gildandi í fjárl. en verðlagsþróun nam og byggt var í stórauknum mæli á lántökum, að afgreiðsla fjárl. gekk þvert gegn yfirlýstu markmiði ríkisstj. um að stefna gegn útþenslu ríkisútgjalda, en stuðla að styrkari fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Með afgreiðslu fjárl. var hæstv. ríkisstj. enn að vega að yfirlýstri stefnu sinni um jafnvægi í efnahagsmálum. Ég lýsti því við 2. og 3. umr. fjárl. í fyrra á hve hæpnum forsendum ég teldi að byggðar væru þær áætlanir sem lágu til grundvallar því fjárlagafrv. sem þá var verið að samþ. Í grg. þess fjárlagafrv. kom fram að gert væri ráð fyrir að yfirdráttarskuld ríkissjóðs við Seðlabankann yrði 1 milljarður kr. um áramótin og að miðað við áætluð útgjöld og tekjur væri gert ráð fyrir verulegri lækkun skuldarinnar. Það kom í ljós þegar um áramótin hve þessar forsendur voru algjörlega út í loftið, eins og svo margt annað í fjárlagafrv., því að skuldin reyndist um síðustu áramót nema riflega 4000 millj. kr., og svo hroðvirknislega var staðið að öðru leyti að þessu máli að gengið var út frá mismunandi forsendum við áætlun tekna annars vegar og útgjalda hins vegar. Hér var um að ræða 1200 millj. kr. skekkju þar sem tekjur voru oftaldar miðað við forsendur útgjaldahliðar. Fjárl. sem áætlun um tekjur og gjöld ríkissjóðs á árinu 1975 áttu því ekki langa lífdaga í þeirri mynd sem þau voru samþ. Var það naumast undravert eins og að undirbúningi þeirra og afgreiðslu hafði verið staðið. Dómur hæstv. ríkisstj. sjálfrar um markleysi fyrri áætlana, sem voru forsendur fjárlagagerðarinnar, var felldur með gengislækkuninni 1. febr. s. l. Síðar var svo innflutningsgjald af bifreiðum hækkað svo og verð á áfengi og tóbaki. Með frv. til laga um ráðstafanir í efnahagsmálum, sem flutt var seinni hluta marsmánaðar, var fjárl. kollvarpað og kastað á ruslahauginn, þremur mánuðum eftir að þau höfðu verið samþ. Þannig fór um þennan frumburð hæstv. fjmrh. Með efnahagsmálafrv. var m. a. gert ráð fyrir heimild til að lækka áætluð útgjöld ríkissjóðs um 3 500 millj. kr. Jafnframt átti að auka lántökur enn um 3 300 millj. kr., þar af erlend lán um 2 000 millj. Í framsöguræðu hæstv. forsrh. fyrir þessu frv. var gert ráð fyrir að hlutur ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslunni í ár mundi með þeim ráðstöfunum, sem í frv. fælust, lækka úr 29% í 27%. Það kemur þó í ljós í grg. fjárlagafrv. nú, að þrátt fyrir allt er þar gert ráð fyrir að þetta hlutfall verði í reynd á árinu 1975 29% eftir sem áður. Sá tilgangur efnahagsaðgerðanna að lækka hlutfall ríkisútgjalda í þjóðarbúskapnum bar því engan árangur, hefur mistekist með öllu. Við afgreiðslu þessara laga áminntu forsvarsmenn ríkisstj. sjálfa sig um ábyrga fjármálastjórn, enda ekki vanþörf á eftir það sem á undan var gengið á hinum stutta stjórnarferli þeirra. Og hæstv. forsrh. sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: „Í fyrsta lagi er ekki verjandi að stefna ríkissjóði í hallarekstur á árinu 1975 vegna hinnar tæpu stöðu þjóðarbúsins út á við. Gjaldeyrisstaðan leyfir um þessar mundir ekki slíka beitingu ríkisfjármála.“ Þrátt fyrir þessa áminningu hæstv. forsrh. í mars s. l. og þrátt fyrir að 2000 millj. kr. skattalækkunin væri tekin til baka síðar á árinu við enn nýja röskun fyrri áætlana með 12% vörugjaldi er ljóst nú að beiting ríkisfjármála á þessu ári er slík að hún leiðir til umtalsverðs halla á ríkissjóði. Hæstv. forsrh. sagði í framhaldi af fyrrgreindum áminningum sínum að brýna nauðsyn bæri til að lækka skuld ríkissjóðs við Seðlabankann. Ljóst er að sú beiting ríkisfjármála, sem veldur hallarekstri á ríkissjóði þrátt fyrir enn nýja skattheimtu eftir setningu efnahagsmálalaganna, leiðir til enn aukinnar skuldasöfnunar. Á fyrstu 12 mánuðum stjórnartímabils hæstv. ríkisstj. hækkaði skuld ríkissjóðs og ríkisstofnana við Seðlabankann um 4 700 millj. kr. Einungis þrotlaus og vaxandi yfirdráttarlán úr Seðlabankanum hafa komið í veg fyrir fjárþrot ríkissjóðs, þrátt fyrir að skattheimta í ríkissjóð mun á þessu ári verða um 15 þús. millj. kr. hærri en hún varð í reynd á s. l. ári. Eins og ég gat um áðan fólst í frv. um ráðstafanir í efnahagsmálum heimild til lækkunar á útgjöldum ríkissjóðs um 3500 millj. kr. Við afgreiðslu málsins fengust engar upplýsingar um hvernig að þessum niðurskurði ætti að standa, en tekið var fram í frv. að heimilt væri að láta hann taka til útgjaldaliða sem ákveðnir voru með öðrum lögum en fjárl. Með því var samþ. að gefa fjvn. og ríkisstj. frjálsar hendur um að ákveða hver lög skyldu gilda í landinu og hver ekki. Að sjálfsögðu var út frá því gengið að ríkisstj. hefði látið ganga úr skugga um að slík krónutölulækkun útgjalda væri framkvæmanleg, þó að Alþ. fengi engar upplýsingar um einstök atriði, enda bar hæstv. fjmrh. sig mannalega og í leiðara í Morgunblaðinu 6. febr. s. l. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Það hlýtur að verða einn meginþátturinn í væntanlegum efnahagsaðgerðum ríkisstj. að taka fjárl. ársins 1975 til meðferðar og skera útgjöld skv. þeim verulega niður. Matthías Á. Mathiesen fjmrh. lýsti því yfir í sjónvarpsumr. fyrir nokkrum dögum að hann hefði þegar látið undirbúa í fjmrn. till. að slíkum niðurskurði, þannig að sá valkostur verði fyrir hendi þegar ríkisstj. fjallar um efnahagsvandamálin.“ Þrátt fyrir kröfur mínar við umr. um efnahagsmálafrv. um að þessar till. yrðu sýndar þingheimi, svo að þingmenn vissu hvað verið væri að samþ. með heimild til 3 500 millj. kr. niðurskurðar ríkisútgjalda, fengust engar upplýsingar. Það átti hins vegar eftir að koma í ljós að í framkvæmd náðist ekki fram þessi lækkun ríkisútgjalda og nánast engar till. komu fram um að lækkunin tæki til eiginlegra rekstrarútgjalda. Í umr. um efnahagsmálafrv. létu talsmenn hæstv. ríkisstj. það þó koma skýrt fram að í heimildinni um 3 500 millj. kr. lækkun útgjaldatalna fælist engan veginn sú ákvörðun að aðallega eða einungis yrði um að ræða niðurskurð á framlögum til verklegra framkvæmda. Hæstv. landbrh. sagði við 1. umr. frv., með leyfi hæstv. forseta : „Af þessum ástæðum taldi ríkisstj. sér rétt og skylt að fá heimild til þess að meðhöndla fjárl. á nýjan leik út frá því sem sýndi sig að reynslan yrði á árinu og þá yrði tekið jafnt tillit til rekstrarliða sem framkvæmdaliða. Í því sambandi mun ríkisstj. leggja á það áherslu, eins og hún hefur sérstaklega tekið fram áður, að hún mun hafa það stefnumið að halda áfram byggðastefnunni fullkomlega í huga.“ Hæstv. forsrh. sagði um þetta atriði m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Í frv. er, eins og kunnugt er, gert ráð fyrir því að opinber útgjaldaáform verði lækkuð um 3 500 millj. kr. Hv. þm. Magnús Kjartansson vildi svo vera láta að öll þessi lækkun ætti að koma fram á verklegum framkvæmdum. Þetta er engan veginn tilgangurinn. Þvert á móti er áhersla á það lögð að þessi sparnaður eigi sér stað ekki síður á rekstrarútgjöldum en öðrum útgjöldum hins opinbera.“ Og síðar sagði hæstv. forsrh., með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil líka enn á ný ítreka að sparnaður eða niðurskurður á ekki að eiga sér stað fyrst og fremst eða eingöngu á framkvæmdaliðum.“ Þrátt fyrir öll þessi loforð um að rekstrarútgjöld yrðu ekki síður skorin niður að krónutölu en framkvæmdaliðir varð raunin sú að sú 2 000 millj. kr. lækkun, sem meiri hl. fjvn. gerði að lokum till. um til ríkisstj., varðaði nær alfarið framkvæmdaliði og framlög til fjárfestingarsjóða. Um niðurskurð almenns rekstrarkostnaðar ríkissjóðs var alls ekki að ræða. Það er því ekki að undra að þegar einn fulltrúi Framsfl. í fjvn. hafði í viðtali við Tímann 12. júlí s. l. greint frá niðurskurði fjárveitinga til nauðsynlegustu framkvæmda víðs vegar um land segði hann, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „En hins vegar hygg ég að mörgum fjvn.mönnum þyki á skorta að till. liggi fyrir frá fjmrh. um lækkun rekstrarkostnaðar ríkissjóðs.“ Hér held ég að viðkomandi fjvn.-maður hafi ekki tekið of djúpt í árinni, einkum þegar hafðir eru í huga svardagar ráðh. Sjálfstfl. og Framsfl. um að rekstrarliðir yrðu ekki síður skornir niður en framkvæmdaliðir. Þrátt fyrir að fulltrúum í fjvn. hafi þótt skorta á till. frá hæstv. fjmrh. um niðurskurð rekstrarútgjalda og að um einberan niðurskurð framkvæmda væri að ræða, þá stóð ekki á fulltrúum Framsfl. að samþ. slíkan niðurskurð sem fyrst og fremst bitnaði á nauðsynlegustu framkvæmdum, einkum úti á landsbyggðinni. Þannig mistókst sú fyrirætlun að skera niður ríkisútgjöld um 3 500 millj. kr. og niðurskurðurinn takmarkaðist við 2 000 millj. kr. vegna þess að af hálfu fjmrh. komu engar till. um niðurskurð almennra rekstrarútgjalda og fulltrúar stjórnarfl., þm. landsbyggðarinnar, samþ. einum rómi að svo til hið eina, sem mætti lækka í útgjöldum ríkisins, væru framkvæmdaframlög sem mestu varða fyrir íbúa hinna ýmsu byggðarlaga úti á landi. Þegar svo var komið að ríkisstj. hafði heykst á öllum fyrirætlunum um lækkun rekstrarútgjalda ríkissjóðs, en fyrirsjáanlegur var stórhalli á rekstri ríkissjóðs, greip ríkisstj. til þess ráðs að taka til baka þá skattalækkun sem hún hafði samið um við Alþýðusamband Íslands til að greiða fyrir samningum um kaup og kjör milli verkalýðssamtakanna og atvinnurekenda. Þetta var gert með sérstakri fjáröflun til áramóta, með álagningu 12% vörugjalds á tiltekna vöruflokka, og þar með enn kvikað frá tekjuöflunaráætlunum ríkissjóðs í fjárl. og í efnahagsmálafrv. frá því í mars. Það hefur þannig margfaldlega verið sýnt í verki, að fjárlagagerðin í fyrra var byggð á sandi. Þrátt fyrir aðgerðir til tekjuöflunar með gengislækkun 1. febr., þrátt fyrir stórröskun fjárl. með efnahagsmálafrv. í mars og þrátt fyrir enn nýja skattahækkun með vörugjaldi í júlí verður niðurstaðan hallarekstur ríkissjóðs í ár. Hefur fjármálastjórninni þá vissulega ekki verið hagað í samræmi við áminningar hæstv. forsrh. í vor, þegar hann lagði áherslu á, eins og hann sagði orðrétt, að ekki væri „verjandi að stefna ríkissjóði í hallarekstur á árinu 1975 vegna hinnar hæpnu stöðu þjóðarbúskaparins út á við“. Gjaldeyrisstaðan leyfði ekki slíka beitingu ríkisfjármála. Þrátt fyrir að horfur í gjaldeyrismálum hafi ekki vænkast síðan þessi áminningarorð voru flutt á Alþ. er ekki annað að sjá en að hæstv. fjmrh. hafi einmitt leyft sér þá beitingu ríkisfjármála sem veldur hallarekstri ríkissjóðs á árinu. Þótt lögum hafi margsinnis verið breytt og aðrar ráðstafanir verið gerðar til að tryggja hæstv. fjmrh. hækkun skattheimtu um 15 þús. millj. kr. á árinu eða 50 milljarða heildartekjur hefur honum samt tekist að eyða enn meiru, og þó hafa jákvæðustu þættir ríkisútgjaldanna, nauðsynlegustu samfélagslegar framkvæmdir, verið skornar niður á sama tíma. Með tilliti til þess, hvernig tekist hefur til um ríkisfjármálin í tíð hæstv. núv. ríkisstj., er það sannarlega ekki að ástæðulausu að nú er í grg. fjárlagafrv. sérstaklega tekið fram, að ríkisstj. leggi á það megináherslu að Alþ. og ríkisstj. hafi fulla stjórn á þróun ríkisútgjalda, eins og það er orðað. Er vissulega tímabært fyrir hæstv. ríkisstj. að gera sér þessa þörf ljósa þegar hún hefur setið að völdum í 14 mánuði. Við afgreiðslu fjárl. í fyrra, við afgreiðslu fyrstu fjárl. hæstv. núv. ríkisstj. hækkaði teknahlið ríkissjóðs eða skattheimta ríkissjóðs um 63.2% frá þágildandi fjárl. Á árinu 1971 var verðbólgan talin nema um 40%, svo að rækilega var í lagt um hækkanir, enda varð sú raunin að við þá fjárlagaafgreiðslu var gert ráð fyrir að látið yrði vaða á súðum í almennum rekstrarkostnaði. Liðurinn Önnur rekstrargjöld hækkaði um 86.2% og viðhaldskostnaður um 89%. Þrátt fyrir að fyrstu fjárl. hæstv. núv. ríkisstj. hækkuðu meira en fjárl. höfðu nokkru sinni áður gert og meira en svaraði undangenginni verðlagsþróun minnkaði raungildi fjárveitinga til verklegra framkvæmda og áttu þó eftir að minnka enn meir en ljóst var þegar við afgreiðslu fjárl., bæði vegna óðaverðbólgu á framkvæmdatímanum og vegna sérstakrar lækkunar framlaga í framhaldi um samþykkt laga um aðgerðir í efnahagsmálum sem ég hef hér áður getið. Fjárl. hækkuðu þannig í fyrra um ríflega 60% og út frá þeim útgjaldatölum er að sjálfsögðu gengið í fjárlagafrv. nú, og þar til viðbótar er gert ráð fyrir 21.5% hækkun heildarútgjalda. Enn á sér stað sama þróunin og í fyrra, rekstrarútgjöld hækka hlutfallslega meira en hækkun heildargjalda nemur, en framkvæmdaframlög rýrna enn að raungildi. Liðirnir Önnur rekstrargjöld hækka í heild í A- og B-hluta um 37%. Hjá einstökum stofnunum er þessi hækkun orðin mjög veruleg, t. d. hækka önnur rekstrargjöld hjá bæjarfógetum og sýslumönnum um 40% í fjárlagafrv. til viðbótar 57% hækkun í fyrra. Vaxtagreiðslur í A- og B-hluta hækka um 66%. Fjárlagafrv. fyrir árið 1976 er u. þ. b. tvöfalt hærra en fjárl. ársins 1974, og á hæstv. fjmrh. heiðurinn af því að hafa fyrstur allra fjmrh. tekist að tvöfalda fjárlög á tveimur árum. Hæstv. ráðh. setur þannig met í hvert sinn sem hann ber fram fjárlagafrv. Í fyrra hækkuðu fjárl. um rúmlega 60%, sem var miklum mun meira en nokkru sinni hafði áður þekkst. Nú verður hæstv. fjmrh. hinn fyrsti sem tvöfaldar fjárl. á tveimur árum. Þetta nýja met hefði þó verið enn myndarlegra ef hann hefði fengið að ráða um samsetningu þessa frv., þ. e. a. s. ef hæstv. ríkisstj. hefði tekið meira mark á till. hans. Þeir, sem eitthvað hafa fylgst með því sem gerist hjá ríkisstj., vita mætavel að þegar hæstv. ráðh. hafði gengið frá fjárlagafrv. var það 5000 millj. kr. hærra en það er í dag. Í stað þess að fylgja till. sínum eftir til endanlegrar afgreiðslu í ríkisstj., eins og fyrirrennarar hans hafa jafnan gert, þá brá hæstv. ráðh. sér til Flórída. Hann hafði einu sinni sagt í þingræðu þegar efnahagsvandræði þjökuðu þjóðina að vonandi mundi úr þeim rætast með hækkandi sól. Með þetta úrræði í huga hefur hæstv. ráðh. líklega þótt vænlegra að taka sólarhæðina á suðlægri breiddargráðum en hér norður við heimsskautsbaug. En á meðan fjallaði hæstv. ríkisstj. um till. hans og hefur líklega þótt með tilliti til fjárlagafrv. í fyrra ráðlegra að taka þeim till. ekki jafngagnrýnislaust. Niðurstaðan varð sú, að till. hæstv. ráðh. voru í heild skornar niður um 5000 millj. kr. og þegar hæstv. ráðh. kom að vestan þekkti hann ekki frv. Mér hefur stundum virst að hann sé ekki búinn að kynna sér það til hlítar enn. Þrátt fyrir að till. hæstv. fjmrh. um fjárlagafrv. hafi þannig verið skornar allverulega niður tekst honum þó að setja það met að tvöfalda fjárlögin á tveimur árum. Allt tal um að fjárlagafrv. hækki minna en verðlag gefur tilefni til er að því leyti út í hött, að við afgreiðslu fjárlaga í fyrra hækkuðu niðurstöðutölur langt umfram verðlagshækkanir og þær útgjaldatölur eru að sjálfsögðu innifaldar í útgjaldatölum fjárlagafrv. nú. Það ber einnig að hafa í huga, þegar fjallað er um útgjaldatölur fjárlagafrv. nú, að hinar veigamestu þeirra eru alls óraunhæfar. Einkum er um að ræða að í fjárlagafrv. er miðað við kaupgjald í sept. s. l. og óbreyttan launakostnað allt næsta ár, og að sjálfsögðu er ekki við því að búast að unnt sé að hafa aðrar tölur um launakostnað í frv. á þessu stigi málsins, en jafnaugljóst er að þar er í raun byggt á marklausum tölum, þar sem gengið er út frá því að þrátt fyrir gífurlega kjaraskerðingu og þá staðreynd að kjarasamningar verkalýðsfélaganna falla úr gildi um áramót, þá muni ekkert gerast í launa- og kjaramálum á næsta ári eða fiskverð hækka. Gengið er út frá því, að laun muni ekki hækka um eina krónu á næsta ári frá því í sept. s. l. Það sem hér er um svo veigamikinn þátt í fjárlagafrv. að ræða er ljóst að í rauninni er tilgangslaust að tala um tiltekna hækkun fjárlagafrv. í % miðað við núgildandi fjárlög. Sama er að segja um fjárveitingar til ýmissa annarra þátta í fjárlagafrv., þær eru óraunhæfar. Þrátt fyrir að hinir veigamestu þættir útgjalda í fjárlagafrv. eru óraunhæfir og munu í reynd nema miklu hærri upphæðum er staðreyndin sú, að þótt miðað sé við heildarútgjöld eins og þau eru áætluð á þessu stigi, þá eru heildarútgjöld ríkissjóðs á næsta ári áætluð að umfangi heldur hærri en þau verða á þessu ári. Á bls. 164 í grg. fjárlagafrv. segir að heildarútgjaldahækkun frv. feli í sér „svipað magn ríkisútgjalda eða óbreytt ríkisútgjöld á föstu verðlagi milli áranna 1975 og 1976“. Áætlað er að þjóðarframleiðsla á næsta ári nemi 196 milljörðum kr., en samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir heildarútgjöld ríkisins nemi 57.4 milljörðum og er þó ýmislegt þar vantalið. Samkv. þessari áætlun um heildarútgjöld ríkissjóðs, 57.4 milljarða, nema ríkisútgjöldin því 29.2% af þjóðarframleiðslunni. Þetta er heldur hærra hlutfall en gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. í fyrra, en þar voru ríkisútgjöld áætluð 29.7% þjóðarframleiðslunnar, en munu í reynd nema 29%. Það er því gert ráð fyrir nokkru meiri ríkisútgjöldum sem hlutfalli af þjóðarframleiðslu en stefnt var að í fjárlagafrv. í fyrra og meiri en reyndin verður í ár. Það er því ljóst að fjárlagafrv. fyrir árið 1976 markast ekki af hlutfallslega minnkuðum heildarútgjöldum ríkissjóðs miðað við verðlag eða þjóðarframleiðslu, heldur af breytingum á umfangi einstakra þátta innbyrðis í ríkisrekstrinum. Ég hef áður minnst á sívaxandi hlut almennra rekstrarútgjalda. Liðurinn Önnur rekstrargjöld hækkaði í fyrra um 86.2% og nú í A- og B-hluta um 37%. Vextir hækka um 1600 millj. kr. eða um 66% og munu á næsta ári nema 4 000 millj. kr. í A- og B-hluta og hafa hækkað um 2400 millj. kr. frá fjárlögum ársins 1974. Erlendar lántökur ríkisins eru komnar á það stig að gert er ráð fyrir að þær nemi 12 sinnum hærri upphæð en í fjárlagafrv. 1974. Þegar hugað er að því, hvaða þættir eru dregnir saman til þess að jafna upp útþensluna á rekstrarliðunum, kemur í ljós að sama þróun á sér stað nú og í fyrra varðandi fjárveitingar til verklegra framkvæmda. Sá þáttur ríkisútgjalda heldur áfram að minnka. Framkvæmdir í vegamálum þyrftu til dæmis að hækka um 40% frá áætlun fjárlagafrv. til þess að halda raungildi fjárveitinga í fjárlögum 1975. Jafnframt er gert ráð fyrir að um 44% framkvæmdanna verði unnar fyrir lánsfé. Framkvæmdafé til almennra hafnargerða þyrfti að hækka um 45% til að halda raungildi frá fjárlagatölu 1975, fjárveiting til framkvæmda við landshafnir um 48% og fjárveiting til framkvæmda við skólabyggingar um 47%. Til að mæta útgjaldaauka, sem hlotist hefur af verðbólgustefnu ríkisstj., tveim gengislækkunum, vaxtahækkunum og söluskattshækkunum o. fl., er nú að þessu sinni gripið til þess að skerða lögboðin framlög ríkissjóðs almennt um 5% og framlag til almannatrygginga um 2 000 millj. kr. Ekkert hefur verið látið uppi um framkvæmd þessarar ákvörðunar og ekki ástæða til að gera því skóna hvernig að muni verða staðið. Víst er þó að hér þurfa þeir, sem láta sér annt um viðgang almannatrygginga, að vera vel á verði. Áður en til greina kemur að skerða í nokkru hlut þeirra, sem þarfnast framlags úr almannatryggingum, væri ástæða til að bera saman hlut atvinnurekenda til trygginganna annars staðar á Norðurlöndum. Hér greiða atvinnurekendur 14% af útgjöldum lífeyristrygginga, en ekkert til sjúkratrygginga. Af 19 þús. millj. kr. útgjöldum lífeyristrygginga og sjúkratrygginga samanlagt greiða atvinnurekendur aðeins 1309 millj. kr. Þannig greiða atvinnurekendur á Íslandi um 7% af samanlögðum útgjöldum lífeyristrygginga og sjúkratrygginga. Af þeim gögnum, sem ég hef undir höndum, má ráða að árið 1972 hafi sambærilegar greiðslur atvinnurekenda í Noregi numið 47% útgjaldanna, í Danmörku 3%, í Svíþjóð 34% og í Finnlandi 53%, en á Íslandi, eins og ég áður sagði, 7%. Eigi að draga úr útgjöldum ríkissjóðs til þessara mála kæmi að sjálfsögðu mjög til álita að auka greiðslur atvinnurekenda þar sem þær virðast lágar miðað við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. Jafnframt þessari ákvörðun um lækkun framlaga til almannatrygginga er sótt að kjörum þeirra, sem minnst mega sín, ú;. annarri átt með fjárlagafrv., þar sem ætlunin er að skerða niðurgreiðslur landbúnaðarvara um 1/4 eða um 1425 millj. kr. Nú er svo látið líta út að á móti þessari lækkun komi niðurfelling vörugjalds, þrátt fyrir að við lögfestingu vörugjaldsins í júlí s. l. væri því algjörlega slegið föstu af hálfu ríkisstj. að hér væri aðeins um tímabundna fjáröflun að ræða til að jafna fyrirsjáanlegan halla á rekstri ríkissjóðs á þessu ári. Miðstjórn Alþýðusambands Íslands mótmælti þessu gjaldi og taldi að með því væri ríkisvaldið að kippa til baka þeirri lækkun beinna skatta sem samið var um til að greiða fyrir kjarasamningum. Í samþykkt miðstjórnar Alþýðusambands Íslands var því haldið fram að með álagningu vörugjaldsins væri um að ræða skattheimtu sem næmi 4000 millj. kr. á ári. Þessu var sérstaklega svarað í leiðara Morgunblaðsins. Því var haldið fram að mótmæli miðstjórnarinnar væru á misskilningi byggð og ekki talin ástæða til að kvarta yfir gjaldinu þar sem sneitt væri hjá mikilvægustu neysluvörum almennings. Í lok leiðara Morgunblaðsins, sem birtist 19. júlí s. l., sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Í þriðja lagi er gildistími vörugjaldsins aðeins rúmir 5 mánuðir, en það fellur niður um áramót, svo að rangt er að reikna áhrif þess á ársgrundvelli, eins og gert er í samþykkt miðstjórnar.“ Í fjárlagafrv. er hins vegar reynt að réttlæta með afnámi vörugjaldsins þá stórfelldu hækkun landbúnaðarvara sem lækkun niðurgreiðslna um 1/4 hefur í för með sér. Hér er staðið að málum af fullum óheilindum og skattalækkunin endanlega hirt til baka á þann veg að í stað þess að beinu skattarnir lækka að einhverju leyti hjá þeim, sem tekjurnar hafa, hækka brýnustu neysluvörur um allt að 1/4, og bitnar það að sjálfsögðu harðast á þeim sem hafa úr minnstu að spila. Nú er ætlast til þess að auk þess að almenningur greiði tvö viðbótarsöluskattsstig í ríkissjóð, en þau runnu áður í Viðlagasjóð og áttu að falla niður, þá kaupir hann sig undan vörugjaldinu með sérstakri hækkun söluverðs á landbúnaðarvörum. Er þó á þessari skattheimtu sá reginmunur, að hinum brýnni neysluvörum var hlíft við vörugjaldi, en lækkun niðurgreiðslna bitnar á brýnustu nauðsynjavörum eingöngu og bitnar með sérstökum þunga á lífeyrisþegum og barnafjölskyldum. Mér telst svo til, að boðuð lækkun niðurgreiðslna muni hjá 5 manna fjölskyldu valda um 35 þús. kr. útgjaldaauka á ári miðað við þá neyslu sem nú er um að ræða. Má það heita býsna athyglisverð og hröð þróun hjá Framsfl. í íhaldsþjónustunni þegar hann eftir 14 mánaða víst stendur að því að níðast sérstaklega á þessu fólki og stuðlar samtímis að samdrætti á sölu helstu framleiðsluvarabænda. Þess má geta um leið, að samtímis þessum ráðstöfunum er gert ráð fyrir að niðurgreiðslur til útlendinga, útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir hækki um 174 millj. á næsta ári og nemi tæpum 900 millj. kr. Ég minntist á það áðan á hve veikum grunni útgjaldatölur fjárlagafrv. væru byggðar að því er varðar launaliði og áhrif þeirra á aðra liði í frv. Ýmsir aðrir útgjaldaliðir í frv. eru ákvarðaðir á þann veg einnig að ekki er unnt að taka niðurstöðutölur frv. alvarlega. T. d. er sýnt að stórlega vantar á að fjárveiting til Lánasjóðs námsmanna dugi til þess svo mikið sem að halda hlutfallslega sama gildi og á núgildandi fjárlögum. Þessi tala hlýtur að breytast verulega. Að þessu sinni er ekki til neins að bera því við að beðið sé eftir endurskoðun laga um Lánasjóðinn. Þar virðist standa mest á ríkisstjórnarflokkunum sjálfum. En hvað sem endurskoðun þeirra laga líður getur það naumast verið ætlun hæstv. ríkisstj. að skerða framlög til sjóðsins miðað við það sem verið hefur til þessa og gera ráð fyrir lægri hlutfallstölu lánveitinga miðað við umframfjárþörf en verið hefur. Þá er ljóst, að liður, sem nemur 6 000 millj. kr., daggjöld sjúkrahúsa, er algjörlega á sandi byggður þar sem miðað er við daggjöld frá því í júlí í ár. Þau daggjöld svara ekki til raunverulegs kostnaðar að undanförnu og Tryggingastofnun ríkisins hefur orðið að greiða sjúkrastofnunum fyrir fram til þess að þær lendi ekki í algjörum þrotum. Fráleitt er með öllu að unnt sé að reikna með þessari upphæð daggjalda allt næsta ár. Hér er því enn ein ástæðan fyrir því að ekki er unnt að taka heildarupphæð fjárlagafrv. alvarlega, enda munu daggjöld nú fyrir skömmu hafa verið hækkuð um 15% og vantar þá a. m. k. 1000 millj. kr. inn í útgjaldahlið fjárlagafrv. einungis vegna þessa útgjaldaliðs. Hækkun daggjalda, sem gildir frá 1. okt. s. l. og er þó með sérstöku álagi til næstu áramóta vegna hallarekstrar sjúkrahúsa undanfarna mánuði, mun enn auka hallann á rekstri ríkissjóðs á þessu ári, líklega um 400–500 millj. kr. Eitt af fyrirheitum hæstv. ríkisstj. var að efla verkmenntun í landinu. Við fjárlagaafgreiðsluna í fyrra var síður en svo að þess sæi nokkur merki, að við það fyrirheit yrði staðið, framlög til iðnskóla lækkuðu að raungildi, og sama sagan er nú að gerast. Framlög til byggingar iðnskóla lækkar beinlínis að krónutölu úr 34 millj. kr. í 32.3 millj., á sama tíma og byggingarkostnaður hefur hækkað um 45%. Framlagið nú þyrfti að vera ríflega tvöfalt hærra en það er til þess að halda sama raungildi og í fjárlögum árið 1974. Á sama tíma og á að verja 32.3 millj. kr. til byggingar iðnskóla alls staðar á landinu er ákveðið í fjárlagafrv. að hefja byggingu á nýju skrifstofuhúsnæði í Reykjavík og verja til þess 40 millj. kr., í byggingu sem á að kosta að lokum 160 millj. Iðnaðinum er sá sómi sýndur, þegar verið er að lækka tolla af erlendum samkeppnisvörum, að framlag til Iðnlánasjóðs og Iðnrekstrarsjóðs, sem voru látin standa óbreytt að krónutölu við afgreiðslu núgildandi fjárlaga, lækka nú úr 50 millj. í 47.5 millj. kr. til hvors sjóðs um sig. Þannig hefur framlag til þessa sjóðs lækkað að krónutölu um 5% frá árinu 1974, en á sama tíma hækka framlög til Stofnlánadeildar landbúnaðarins um 142%. Sé fjárlagafrv. fyrir árið 1976 borið saman við gildandi fjárlög, er heildarmyndin sú að breyting frá núgildandi fjárlögum felst ekki í minnkuðum heildarútgjöldum ríkissjóðs miðað við verðlag og þjóðarframleiðslu, heldur í breytingum á vægi einstakra þátta innbyrðis. Aðaleinkenni fjárlagafrv. er að ríkisútgjöld í heild verða fyllilega sama hlutfall af þjóðarframleiðslu og áður, en verulegar breytingar verða milli einstakra þátta, þar sem jákvæðustu þættirnir, samfélagslegar framkvæmdir, eru skornar niður til að mæta útþenslunni á rekstrarliðunum, - útþenslu sem stafar ekki síst af stefnu hæstv. ríkisstj., gengislækkunum, söluskattshækkunum og vaxtahækkunum, en allar þessar ráðstafanir hafa fyrst og fremst eflt þá verðbólgu sem nú er aðalmeinsemdin í íslensku efnahagslífi.



Herra forseti. Nokkur eftirvænting og jafnvel áhugi mun jafnan ríkja meðal almennings þegar stjórnarskipti eiga sér stað. Fólkið bíður spennt eftir stefnuyfirlýsingu frá forsrh. og einnig munu margir bíða spenntir eftir fjárlagafrv. frá nýrri ríkisstj. er sýnir með því hvernig hún hyggst leysa aðsteðjandi vanda, einkum í efnahagsmálum. Vissulega átti þetta við á s. l. ári um fyrsta fjárlagafrv. hæstv. fjmrh., sér í lagi þar sem hann ásamt öðrum flokksbróður, sem nú er sjávarútvegs-, heilbr.- og trmrh., lögðu fram till. um verulega breytingu á gildandi skattalögum snemma á árinu 1974. Hefði það frv. náð fram að ganga mátti vænta þess að áhrif þess hefðu verið um 4.6 milljarðar í lækkunum skatta og þá auðvitað um hliðstæða lækkun ríkisútgjalda. Þetta var í tíð vinstri stjórnar. Ætla má að jafngildi till. þeirra flokksbræðra í dag mundi ekki vera fjarri 10 milljörðum til lækkunar. Þetta voru því einkar athyglisverðar till. á sínum tíma og var ekki svo lítið handbærar í fylgjandi kosningabaráttu með tilheyrandi árangri. Sett var fram ný kenning um hvernig ríkisútgjöld skyldu mótuð. Þeir sögðu að óhjákvæmilegt væri að setja þak á fjárlögin hverju sinni og raða síðan útgjöldum, sennilega þá í forgangsröð, upp undir þakskeggið og halda sér fast í það. Mörg hvöss orðin voru látin falla í garð fyrrv. fjmrh., Halldórs E. Sigurðssonar, í umr. og túlkun um þessa till. Nú liðu fram tímar og tillögumaður og aðalmótandi í skattkerfisfræðum íhaldsins gafst kostur á að sýna till. sínar og hugmyndafræði í raun. Hann varð hæstráðandi um fjármál ríkisins. En hvað skeður? Fyrsta frv. frá hans hendi sýnir meiri þenslu en dæmi eru til um nokkru sinni áður, og áður en til samþ. kom hafði hækkun orðið veruleg í meðferð Alþ. Skyndilega er þakkenningin rokin út í veður og vind með tilheyrandi afleiðingum fyrir allan almenning og verðbólguvöxturinn í mettölu frá því er hæstv. ráðh. settist í stólinn. Í aths. á bls. 149 í fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár segir orðrétt: „Fjármál ríkisins eru samofin efnahagsmálum þjóðarinnar og hin almenna hagþróun endurspeglast einatt í þeim áætlunum um ríkisbúskapinn sem settar eru fram í fjárlagafrv. Það frv., sem hér liggur fyrir, er engin undantekning þeirrar reglu.“ Síðar segir í sömu athugasemdum: „Fjárlagafrv. ber það með sér engu að síður að komið er í veg fyrir frekari útþenslu ríkisbúskaparins og dregið er úr ríkisframkvæmdum.“ Einnig er kvartað yfir því að vart hafi gefist tóm til þess að móta heilsteypta stefnu á svo skömmum tíma er núv. ríkisstj. hafði þá setið. Nú sjáum við aftur nýtt frv. og ekki er kvartað í þetta sinn um tímaskort. Því eru rök fyrir þeirri kröfu almennings í landinu að ákveðin og glögg stefna kæmi fram með þessu frv. En er það svo? Að mati okkar í Alþfl. er það alls ekki. Hvað veldur? Jú, frv. er byggt á þeirri forsendu að fjöldi lagafrv. komi fram í tæka tíð og þau nái lagagildi fyrir n. k. áramót. Meðan engu af þessum frv, hefur verið einu sinni útbýtt er ekki með nokkrum rökum unnt að halda því fram að frv. sýni fastmótaða stefnu - og þó. Hvað má lesa út úr því? Óskýra mynd af stjórnarstefnu. Útlínur að viðleitni íhaldsstjórnar til þess að þjarma að þeim, sem minna mega sín, og draga saman seglin á sameiginlegri fjárhagslegri þjónustu sem þeir þurfa mest á að halda er verst eru settir í þjóðfélaginu. Eftir þessu tekur allur almenningur í landinu. Frv. er m. ö. o. dæmigert um það ráðaleysi er ríkt hefur í stjórn efnahagsmála okkar um langan tíma. Það er bókstaflega byggt á því er enginn veit á þessari stundu hvernig verður mótað í margvíslegum frv. er snerta að meira eða minna leyti alla þegna þjóðarinnar og þó mest, eins og ég sagði áðan, þá er minnst hafa til hnífs og skeiðar. Þetta er íhaldsstefna í raun. Þetta er ekki, að ég ætla, boðlegt neinum þeim hv. þm. er vill telja sig hafa einhvern áhuga á að jákvæð þróun í samfélagi okkar haldi áfram, eins og verið hefur sem betur fer um langan tíma undanfarið. Nú á með einu pennastriki að færa margt aftur um mörg ár. Ætla félagshyggjumenn hér á hv. Alþ., að sætta sig við slík vinnubrögð? Margoft hefur nefndafarganið verið gagnrýnt hér og utan dyra. Svo er að sjá sem það hafi verið einkar geðfellt hjá núv. ráðh. að láta n. starfa. Hjá hæstv. fjmrh. hafa n. kviknað sem rósir á sumardegi, en sem rétt er um rósir er lítið um ávextina. Með pomp og pragt var sagt frá skipun n. á sínum tíma og skyldi þar taka til bæna allt skattakerfið í landinu, og menn áttu von á gagngerðum till., því að öllum ber saman um að gildandi skattalög eru ekki viðhlítandi En ekkert kemur enn fram, ekki a. m. k. hér á Alþ. Ég margmótmælti ýmsum breytingum á s. l. vetri í skattalöggjöfinni og sagði að það væri lítt til sóma fyrir Alþ. að samþ. þær. Þetta hefur nú í reynd sannast og verið mótmælt um allt land af óbreyttum borgurum landsins. Það er meira en lítið bogið við þá ríkisstj., er ekki tekur mark á slíkum aðvörunum og kemur með raunhæfa leiðréttingu á röngum og mjög ósanngjörnum skattalögum. Í aths. við fjárlagafrv. fyrir árið 1976 segir á bls. 157, í upphafi máls, og hæstv. ráðh. vitnaði í þessi orð áðan: „Brýnustu viðfangsefnin á sviði efnahagsmála um þessar mundir eru að hamla gegn verðbólgu og draga úr hallanum í greiðsluviðskiptum við erlendar þjóðir. Forsenda árangurs í þessu efni er að ríkisbúskapurinn stuðli að almennu jafnvægi í þjóðarbúskapnum.“ Þetta munu vera sannmæli út af fyrir sig. En hvernig er í reynd farið eftir þessu af hálfu hæstv. fjmrh. og ríkisstj.? Rétt er að líta nokkuð á það. Samkv. eigin umsögn með frv. í fyrra var áætlað að skuld ríkissjóðs mundi verða um einn milljarður um s. l. áramót, þ. e. 1974–1975. En hver varð raunin á? Skuldin varð um 4 milljarðar. Sýndi það aðhald? Nei. Hvar var forsendan um jafnvægi þá? Höfðu menn ekki komið auga á hvað væri nauðsynlegt til jafnvægis og hömlunar gegn óðaverðbólgunni, eða tók hæstv. fjmrh. ekki eftir hverju hæstv. forsrh. lofaði í stefnuræðu sinni í fyrra varðandi verðbólguna og þróun mála hér heima, eða voru ráðh. svo fjarri hver öðrum í margvíslegum erindum erlendis sem innanlands að ekki gæfist svigrúm til yfirvegunar á vandanum og ráð við? Hvað sem því líður virðist það út af fyrir sig jákvætt að þeir skuli nú hafa komið auga á forsendu fyrir að jafnvægi verði komið á. En hver er þá þróunin á yfirstandandi ári? Er jafnvægisforsendunni fyrir að fara í þróun ríkisbúskaparins nú. Eftir því sem ég best veit um stöðu ríkissjóðs og ríkisstofnana gagnvart Seðlabankanum um þessar mundir er staðan u. þ. b. 8–9 milljarðar í skuld, - ég verð þá leiðréttur ef þetta hefur breyst nýlega, - og gjaldeyrisstaðan nærri 4 milljarðar í mínus. Hvað segir þetta okkur? Bendir þetta til þess að í raun sé nokkur minnsta viðleitni til þess að hamla gegn mestu verðbólgu, er hér hefur nokkru sinni ríkt. Ég tel að svo sé ekki. Stjórnun á efnahagsmálum er í raun harla lítil eða engin. Það liggur í augum uppi, að þrátt fyrir að nú séu sett fram góð áform um breytta stefnu hefur ekkert enn komið hér fram á Alþ., er mark takandi sé á, að skipulega og markvisst verði ráðist að verðþenslunni hér innanlands. Miklu fremur hefur Seðlabankinn tekið fram fyrir hendur hæstv. ríkisstj. til hömlunar á verðþenslunni, eins og hæstv. ráðh. drap á nokkuð áðan, með ákveðnum reglum um aukningu útlána. Á meðan svo er starfað, að ríkissjóður yfirdregur miskunnarlaust hjá Seðlabankanum og eykur með því peningaveltuna í þjóðfélaginu verður varla um árangur að ræða í baráttunni við verðbólguna. Þótt talsverður hluti verðþenslunnar hér á landi sé erlendis frá er samt sem áður miklu meiri sá þátturinn er við sköpum sjálf og þar skipar heiðurssætið sjálfur fjmrh. Hæstv. fjmrh. hefur þó eina afsökun sér til málsbóta í árangursleysinu við verðbólgudrauginn. Hún er sú að hann hefur ekki yfirráð á stórum fjárfestingarsjóðum. Til er stofnun í landinu og þeim íhaldsmönnum hjartfólgnari en orð fá lýst og þeir vilja vera láta. Frá þessari stofnun rennur drjúgur skildingur sem að uppruna kemur frá ríkissjóði og gerir stöðu sjóðsins erfiðari. Einnig er skipulagsleysi ríkjandi með heildarlánakerfið, og margar stórvirkjanir eru í gangi í senn. Áhrifin frá þessu öllu verkar til örvunar í verðbólguátt og árangurinn er glæsilegt Evrópumet í verðbólgu tvö s. l. ár eða samtals um 204%. Þessi þróun mála knýr svo almenning í landinu til þess að eyða sem mestu og eftirspurn eftir erlendum varningi er um of. Og þrátt fyrir minni tekjur af útflutningi landsmanna má ekki hemla á móti innflutningi með skipulegum ráðum. Því er nú svo komið, þrátt fyrir miklar erlendar lántökur, að gjaldeyrissjóðurinn er enginn og vel það, eins og ég sagði áður. Þetta kalla ég hreint stjórnleysi. Krafa annars stjórnarflokksins er skýlaus og svo hörð sem verða má, sem sagt 100% frelsi til þess að kaupa hvað sem hugurinn girnist erlendis frá, þótt ekki sé til króna í kassanum, og allt verður að fást með lánskjörum. Svona getur enginn ábyrgur einstaklingur hegðað sér að mínu mati. En getur þá ríkisstj., er vill láta taka stefnu sína alvarlega, kallast ábyrg og stjórnsöm? Nei. Hverjum manni, háum sem lágum, mun hollast að horfast í augu við staðreyndir og hegða sér samkv. því. Núv. hæstv. forsrh. gagnrýndi á sínum tíma harðlega þá þróun hjá vinstri stjórninni að 13% greiðslubyrði væri um of fyrir þjóðina að þola vegna afborgana og vaxta af erlendum lánum. En hvernig er þetta nú í dag? Það er einkar athyglisvert að þessi byrði nálgast nú 19% og stefnir innan skamms, eftir 1 eða 2 ár, að 20% byrði. Sem sagt, fimmta hver króna rennur í afborganir erlendra lána og vaxta. Mér er næst skapi að spyrja: Er þetta hægt, Matthías? Tekjuáætlun fyrir ríkissjóð er að venju byggð á áætlun sem gerð er í Þjóðhagsstofnuninni. Þetta á auðvitað við um almenna efnahagsþróun og hvað hún gildir fyrir þjóðarbúskapinn. En eins og allt útlit er nú er vart við öðru að búast en lítið svigrúm sé til áætlana um mikla tekjuaukningu. Gerir frv. ráð fyrir 20.5% hækkun frá gildandi fjárlögum, en nokkru minni hækkun frá rauntekjum ríkissjóðs fyrir yfirstandandi ár. Alls eru tekjur áætlaðar 57.4 milljarðar. Gert er ráð fyrir að tekjur til skatts muni hækka á milli áranna um 27% að meðtalinni 11/2-2% fjölgun framteljenda. Með hliðsjón af þessu er frv. byggt á því að skattvísitalan hækki aðeins um 25 stig. Þetta tel ég mjög varlega áætlað. Þegar haft er í huga það ástand er nú ríkir hér bæði varðandi verðbólguna og deilur um kjaramál, og verði haldið fast við að skattvísitalan hækki ekki meir mun það óhjákvæmilega koma fram sem veruleg aukning almennrar skattheimtu á alla launþega í landinu. Frv. gerir hins vegar ráð fyrir því að skattur á fyrirtækjum muni lækka talsvert, en þó er tekið fram að afar erfitt sé nú að áætla þennan skatt. Knýjandi nauðsyn er á því að koma við breytingu á skattlagningu fyrirtækja og breyta afskriftareglum. Verðbólgan gerir slíkt strik í þessu máli að ekki má lengur við svo búið standa. Verðmætaaukning hjá einstaklingum og einstaka fyrirtækjum vegna opinberra framkvæmda er oft geysimikil, en skatttekjur til ríkisins eru sáralitlar eða engar vegna þessarar starfsemi. Þetta gildir þó einkum um land og fasteignir. Frv. gerir ráð fyrir að 2% sölugjaldið, er runnið hefur í Viðlagasjóð, verði nú fastur tekjustofn hjá ríkissjóði. Þessu spáðum við í Alþfl. á sínum tíma og gagnrýndum þess vegna aukningu á þessu álagi, en einkum vegna þess að ekki lá neitt fyrir um hvernig framvinda skattamála í landinu yrði. Söluskattsstigin eru þá með lögfestingu á þessu orðin 20. Til þess að sefa einhverja aðila er því lofað að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga muni framvegis fá sín 8% reiknuð af 20 stigum gjaldstofns, en ekki af 13 stigum eins og lengi hefur verið. Þetta mun gefa sjóðnum nokkur hundruð millj. kr. Samt sem áður er tekið fram að enn liggi ekki fyrir niðurstöður endurskoðunar um þessi mál og því sé frv. sjálft eðlilega byggt á óbreyttum hluta til sveitarfélaganna. Sem sagt „meningen er god nok “ Frv. boðar einnig að sveitarfélögunum skuli tryggðar auknar tekjur, en á móti taka þau á sig verulega aukin umsvif frá ríkinu. Umræddur tekjuauki kann að reynast um 800 millj. kr. Hins vegar liggur ekki skipuleg athugun fyrir með hvaða hætti sveitarfélögin geta eða vilja taka þetta á sig né því síður nokkuð um kostnaðarskiptingu á verkefnum. Hér er þó um mjög viðkvæmt og þýðingarmikið mál að ræða. Einnig eru aðstæður víðast hvar á landinu afar ólíkar bæði innan kjördæma og landshluta. Hverjir eru t. d. sameiginlegir hagsmunir Kópavogs og Sandgerðis eða í Höfnunum og Hafnarfirði? Þetta er allt innan kjördæmis hæstv. fjmrh. Gæti það ekki tekið nokkurn tíma að samræma sjónarmiðin og gæta réttlætis í deilingu tekna og kvaða á milli ríkis og sveitarfélaga? Það er ekki nóg að formæla Reykjavíkurvaldinu, það er ekki nóg að boða mörg frv. og þau eigi að taka gildi um n. k. áramót, eða telur hæstv. ríkisstj. meiri hl. sinn svo sauðtryggan að fleygja megi fjölda frv. um afar viðkvæm mál inn á Alþ. rétt fyrir jólafrí og þau renni í gegn, eins og oft hefur tíðkast undanfarin ár? Slík vinnubrögð eru óþolandi og ekki sæmandi neinum. Ég undirstrika það, að réttmætt getur verið að sveitarstjórnir taki við meiri umsvifum og þeim sé um leið tryggt meira fjármagn, en þá þarf áður að vera til vel undirbúin athugun á málinu. Já, svo er það blessaður dropinn sem hæstv. ráðh. minntist á hér áðan. Gildi hans vex með hverju ári og nú skal Áfengisverslunin gefa um 6 milljarða í hreinar tekjur eða sem næst jafngildi 15 mjög vel útbúinna stórra skuttogara. Ekki má minna gagn gera. Svo er nú komið högum ríkissjóðs að um 10% tekna hans koma frá víneinkasölunni. Þetta harma ég persónulega. Hér er sýnd veiði en ekki gefin í öllum tilfellum. Það er ekki stund til þess nú að fjalla meir um vandamál tengd vínnautn í landinu, en sannarlega stefnir þar í enn meiri ógöngur en nokkru sinni áður. Fjárlagafrv. bendir ekki á neina lausn, því miður. Í frv. eru taldir upp ýmsir aðrir tekjuliðir, en það getur hver lesið sér til um og þarf ég ekki að fjalla meira um tekjuhliðina. Í kaflanum um lánahreyfingar út kemur fram að hækkun til vegaframkvæmda fer úr 900 millj. kr. í 1050 millj. kr. eða nettó um 150 millj. kr. Hins vegar er nokkur samdráttur hjá landshöfnum eða mínus 40 millj. kr. Þetta kemur fram gagnvart Þorlákshöfn. Til Njarðvíkurhafnar er gert ráð fyrir 50 millj. kr. lántöku. Þetta er ekki nægilegt, eins og hæstv. fjmrh. veit manna best um, og verður að tryggja hærra lán ella stöðvast framkvæmdir þar við mjög óheppilegar aðstæður. Ég vil vænta þess að þetta verði sérstaklega vel athugað. Gert er ráð fyrir að taka lán fyrir framlagi ríkisins í járnblendiverksmiðjuna, allt að 285 millj. kr. Skýrt er tekið fram í frv. að hér sé þó einungis um hluta af nauðsynlegu fjármagni að ræða og þurfi síðar að gera nána grein fyrir fjármögnun ríkissjóðs til verksmiðjunnar: enn eitt dæmið um að á niðurstöðum frv. er vart mark takandi. Í kaflanum um orkumál segir orðrétt, „að í áætlunum sínum stefni aðilar að miklu meiri framkvæmdum en hugsanlegt er að afla fjár til, og með tilliti til þess og ónógs rökstuðnings fyrir fjárbeiðnum hefur verið horfið að því ráði að sundurliða ekki í frv. það 5 000 millj. kr. lánsfjármagn sem á þessu stigi er áætlað að gengið geti til orkumála á árinu 1976.“ Já, 5 000 millj., takk. Sæmilegur ostbiti það! Skyldi nokkur kommissar hafa áhuga á bita eða vökuli þm. með byggðastefnu í bak og fyrir? Við skulum doka við og sjá hvað setur. Í kaflanum um lánahreyfingar inn kemur í ljós að útgáfa spariskírteina er orðin lífsnauðsynlegt haldreipi fyrir ríkissjóð. Gert er ráð fyrir sölu slíkra bréfa fyrir 1400 millj. kr. Erlend lántaka er áætluð á 3 580 millj. kr. Nettóaukning á lántökum er áætluð 1725 millj. kr. Samkvæmt þessum lið verður meginhækkun lánsfjár í formi aukinna lántaka erlendis frá. Samt sem áður vantar mikið hér til viðbótar til þess að gefa skýra mynd af fyrirhuguðum erlendum lántökum vegna stórframkvæmda á árinu 1976. Á bls. 179 segir að stefnan sé að koma með fullbúna áætlun fyrir lok októbermánaðar. Það er nú skammt til mánaðamóta og því stutt að bíða - eða kann svo að fara að þessi stefna eins og fleiri renni beint út í sandinn? Eins og ég hef þegar getið um er ekki unnt að taka þetta fjárlagafrv. mjög alvarlega þar sem það byggist á mjög mörgum frv. er enn hafa ekki verið lögð fram og munu jafnvel ekki sum a. m. k. vera mótuð enn og því síður rædd hjá stjórnarandstöðuflokkunum. Ég dreg persónulega í efa að öll frv. gangi fram eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Þess vegna mun ég ekki lengi fjalla um útgjaldahliðina þar sem forsendur fyrir henni eru afar óljósar. Þó vil ég drepa á fáein atriði sem miklu varða um niðurstöðu frv. Fyrst vil ég mótmæla ákveðið fyrirhugaðri skerðingu á slysa- og lífeyristryggingum um allt að 2 000 millj. kr. Við í Alþfl. erum síður en svo mótfallnir víðtækri endurskoðun á almannatryggingakerfinu. En það nálgast hótfyndni að mínu mati að koma fram með lækkun um 2000 millj. á þessum liðum löngu áður en tillögur um breytt fyrirkomulag sjá dagsins ljós. Ég læt segja mér það oftar en tvisvar að meiri hluti sé fyrir þessari kjarnskerðingu hér á Alþ. nú. Það fólk, er nýtur þessara bóta, er svo illa sett, að með engu móti er verjandi að rýra kjör þess, þótt þröngt sé í búi nú hjá ríkissjóði. og það löngu áður en lagfæring á skattkerfinu í heild nær fram að ganga. Ég treysti því að svo margir félagshyggjumenn séu hér innan veggja enn þá að þetta áhlaup á lífskjör þessa fólks verði stöðvað í fæðingu. Á bls. 192 neðst segir orðrétt, með leyfi forsela: „Framlag til sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva miðast við það að ekki verði teknar á fjárlög fjárveitingar til nýrra framkvæmda á árinu 1976.“ Já, svo mörg eru þau orð. Skyldi hæstv. heilbr.- og trmrh. vera ánægður? Mikið hefur hann þá róast, síðan hann tók við þessum málum, á þeim tíma sem liðinn er frá því hann átti sæti í fjvn. og var í stjórnarandstöðu við vinstri stjórn í landinu. Ég ætla að bíða og sjá hvað kemur í ljós varðandi sjúkrahús, heilsugæslustöðvar og læknabústaði. Í ræðu sinni fyrir fjárlagafrv. í fyrra sagði hæstv. fjmrh. að frv. um lánasjóð námsmanna mundi verða lagt fram og afgr. sem lög í tæka tíð. En hann gleymdi því sennilega óvart áðan að minnast á það. Enn er ekki komið neitt fram er veiti mönnum úrlausn í þessu efni og ekki veit ég til þess að frv. sé tilbúið. Hér er þó um afar mikið mál að ræða, og með fullri sanngirni má segja að nær 1000 millj. vanti á til þess að standa við marggefin loforð til Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Ef íhaldið hefði ekki heykst á því að standa að raunhæfum breytingum á lánakjörum sjóðsins væri málefnum hans nú miklum mun betur komið. Undir formennsku Ragnars Arnalds, hv. þm. menntmn. Ed. vorum við, sem þar áttum sæti, búnir að vinna að mótun á tillögum sem þeir stjórnmálaflokkar vildu koma í gegn og voru jákvæðar, og höfðum við haft samráð við fulltrúa stúdenta og fulltrúa úr Lánasjóði. En þegar til átti að taka hafnaði Þorv. Garðar Kristjánsson hugmyndunum og stjórnmálaástand í landinu var með þeim hætti þá að ekki var talið unnt að koma þessum hugmyndum áleiðis. Enn hefur ekkert skeð og allt er nú fyrr en ella komið í hnút með þessi mál. Hin öra verðbólga tvö s. l. ár hefur sannarlega hnýtt rembihnút á mál Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Nú verður ekki með nokkru móti lengur undan því ekist að koma með raunhæfa löggjöf um sjóðinn og hvernig námsmenn endurgreiði fengin lán. Fjárlög verða að tryggja lausn við ríkjandi aðstæður, ella mun fjöldi námsmanna neyðast til þess að hverfa frá námi síðla vetrar með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Ef þetta tekst ekki eru stigin mörg spor aftur á bak. Í fyrirspurn um dagvistunarheimili frá Benedikt Gröndal í s. l. viku kom fram hjá hæstv. menntmrh. að þar er mikið vandamál óleyst. Ég fæ ekki séð hvernig áætlað fjármagn til þessara mála fær staðist. Hækkun verður blátt áfram að eiga sér stað. Augljóst er að mikil vanáætlun er hjá dóms-og kirkjumrn. hvað varðar útgjöld vegna aukinna umsvifa hjá landhelgisgæslunni. Ekki er gott að segja enn til um hvað sá liður þarf að hækka mikið en þar getur komið til verulegra upphæða. Sama má segja um málefni hjá Hafrannsóknastofnuninni. Ég ætla ekki að fjalla meira um einstaka liði. Það hefur verið rakið hér að framan af fyrri ræðumanni úr stjórnarandstöðunni. Ég vil enn taka það fram að augljóst er að frv. hlýtur að taka miklum breytingum í meðförum Alþ., annað er óhjákvæmilegt. Útgjaldaliðir eru óraunhæft metnir niður á við, og svo er forsenda fyrir launaútreikningi á öllum launaliðum brostin og kann að skakka verulegum upphæðum. Allt þetta gerir það að verkum að umr. nú við 1. umr. geta verið með styttra lagi. Ég læt því máli mínu lokið, herra forseti. Það er ekki annað að gera en að sjá hverju fram vindur með boðuð frv. og afstöðu manna til kjaraskerðingar á hendur þeim veikburða. Síðla á því herrans ári 1975, á ári aukinna kvenréttinda um allan heim, á ári vaxandi jafnréttis viða um heim, er boðuð skerðing almennra mannréttinda hér á landi af úrræðalausri íhaldsstjórn.



Herra forseti. Það er nú nærri því að þm. utan Reykjaneskjördæmis fari hjá sér við að koma hér upp eftir þann þróttmikla kór sem hér hefur látið gamminn geysa úr því kjördæmi í dag. Það er engu líkara en á vissu tímabili eða árabili hafi vaxið þar úr grasi svo til eingöngu fjármálaséní, og mega þá sannarlega aðrir landshlutar fara að gá að sér ef gerð verður alvara úr því, sem raddir eru uppi um nú, að fjölga mjög þm. úr því annars ágæta kjördæmi. Það fer ekki hjá því að við 1. umr. þess fjárlagafrv. sem nú er verið að ræða komi upp í hugann hversu mikið mark sé á því takandi sem hér er lagt fyrir hv. þm. í formi fjárlagafrv., og þá kannske frekar hversu mikið mark sé takandi á fjárlögum sem slíkum að lokinni afgreiðslu hér á hv. Alþ. Ég hygg að allir hv. þm. minnist þess að við lokaafgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1975 hér á Alþ. á s. l. hausti gagnrýndi stjórnarandstaðan harðlega þau vinnubrögð, sem þá var beitt í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, og lýsti því yfir þá að það plagg væri í raun og veru marklaust plagg, pappírsgagn. Ég hygg líka að það hafi komið á daginn að þessar fullyrðingar og þessi gagnrýni stjórnarandstöðunnar hafi haft við æðimikil rök að styðjast. Það var ekki liðið langt á árið 1975 þegar búið var að spretta þeim fjárlögum, sem afgr. voru í des, upp tvívegis á fyrstu 4 mánuðum ársins 1915. Menn minnast þess líklega að nokkru eftir fjárlagaafgreiðsluna var flutt hér á Alþ. stjfrv. um ráðstafanir í efnahagsmálum sem inni hafði að halda m. a. heimild til niðurskurðar á útgjaldahlið fjárlaga um allt að 3.5 milljörðum kr. Að vísu var hinn formlegi niðurskurður, ef svo má segja, ekki slíkur. Hæstv. ríkisstj. með fjmrh. í broddi fylkingar heyktist greinilega á því að framkvæma slíkan niðurskurð að upphæð 3.5 milljarðar kr., en lét nægja formlegan niðurskurð um 2 milljarða kr. Þetta er athyglisvert, að slíkt skuli gerast undir forsæti hæstv. núv. fjmrh., með hliðsjón af því að um ári áður, í tíð þáv. ríkisstj., þ. e. a. s. vinstri stjórnarinnar, var hann aðaltalsmaður Sjálfstfl. í fjármálum og stóð að flutningi till. hér á hv. Alþ. um niðurskurð á fjárlögum þáv. upp á 4.3 milljarða og taldi létt verk og löðurmannlegt að framkvæma slíkt. En það er til annars konar niðurskurður en formlegur niðurskurður og þeim niðurskurði hefur hæstv. ríkisstj. í gegnum embættismannakerfið í landinu og ríkiskerfið beitt dyggilega umfram þá 2 milljarða sem meiri hl. fjvn. skar niður á sumrinu 1975. Sá niðurskurður er framkvæmdur í því formi að þó að fjárveitingar séu til ýmissa framkvæmda á fjárlögum og standi þar óbreyttar, þá er niðurskurðurinn framkvæmdur með þeim hætti að kerfið er látið halda svo á málum að ekki sé farið í neinar framkvæmdir fyrr en svo síðla árs að útilokað sé að framkvæma þær víðs vegar á landinu, að undanskildum hluta landsins, og líklega vita allir hver sá hluti er. Sá niðurskurður, sem meiri hl. fjvn. í umboði hæstv. ríkisstj. framkvæmdi á fjárlögum ársins 1975, hann bitnaði fyrst og fremst á framkvæmdaframlögum til lífsnauðsynlegra framkvæmda víðs vegar á landinu og félagslegri þjónustu. Í frv. um efnahagsráðstafanir sem hér var getið áðan og samþ. var á s. l. vetri var gert ráð fyrir því að allar till. um niðurskurð færu í gegnum fjvn. Ekki nema lítinn hluta af því, sem skorið hefur verið niður, hefur fjvn. fengið til umfjöllunar. Mér er ekki kunnugt um að framkvæmdir, sem skornar hafa verið niður t. d. hjá Pósti og síma, en markaðar eru í fjárlögum, hafi verið bornar undir fjvn. til umfjöllunar. Mér er ekki heldur kunnugt um að framkvæmdir hjá Rafmagnsveitum ríkisins, sem sömuleiðis eru markaðar í fjárlögum, hafi verið bornar undir fjvn. Hér hefur kerfið, hið margumtalaða embættismannakerfi, verið látið eitt um að segja til um hvaða framkvæmdir eigi að fara í, þó að búið sé að ákveða af fjárveitingavaldinu til hverra framkvæmda fjárveitingar eru ætlaðar. Þetta eru vinnubrögð sem ég a. m. k. vil ekki sætta mig við. Ég tel, að það sé nauðsynlegt að benda á þetta einmitt við umr. um fjárlög og fjárlagafrv., því að það á að vera í höndum Alþ. að ákvarða fjárveitingar til hinna ýmsu framkvæmda. Það má því segja að með þessum ráðstöfunum eða vinnubrögðum sé gengið fram hjá eða a. m. k. á svig við fjárveitingavaldið og hinar ýmsu stofnanir, sem hlut eiga að máli, látnar um að ráðsmennskast með fjárveitingar til hinna ýmsu framkvæmda. En hvað er þá með það fjárlagafrv., sem hér er til umr.? Skyldi nú ekki mega undir forustu hæstv. fjmrh. núv. taka æðimikið mark á því plaggi sem þm. eru nú búnir að hafa undir höndum nokkurn tíma til lestrar? Hæstv. menntmrh. sagði hér fyrir nokkrum dögum að sér vitanlega hefðu fjárlagafrv. alltaf byggst á gildandi lagaákvæðum. Er ekki hægt að segja hið sama um fjárlagafrv. núv. hæstv. ríkisstj. Ó nei, ekki aldeilis. Þetta fjárlagafrv. er að verulegu leyti byggt á óséðum lögum, lagafrv. sem ekki er enn farið að leggja fyrir Alþ. Menn segja, bæði hæstv. fjmrh. svo og sumir aðrir, í fjölmiðlum að hér sé um að ræða stjfrv. sem hafi að baki sér 42 þm. af 60 og það sé því öruggt um að þetta mál fái góðan og skjótan byr í gegnum þingið, þó að menn hafi ekki séð það enn. Og vel má vera að það sé búið að aga svo þá hv. stjórnarliða úr dreifbýliskjördæmum að þeir fáist til þess að kyngja hverju sem er í þessum efnum. En það á eftir að koma í ljós. Það er því mjög erfitt að fara mörgum orðum um þetta fjárlagafrv., þar sem menn vita í raun og veru ósköp litið á hverju það byggist eða hvað er um að ræða. Og þó að sumir hverjir hafi þessa skoðun og trú, að þingstyrkur hæstv. ríkisstj. sé svo mikill að öllum málum sé borgið sem hæstv. ríkisstj. vill koma í gegn, þá virðast sumir hæstv. ráðh. núv., eins og hæstv. samgrh. var a. m. k. fyrir ári, vantrúaðir á slíkt. Hann sagði við 1. umr. fjárlaga fyrir árið 1975 á s. l. hausti orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Mér er það alveg ljóst að fjárlög íslenska ríkisins eru flóknari en svo að það verði hægt að breyta þeim á einhverjum vikum eða mánuðum. Þess vegna lagði ég saman hlustirnar í fyrravetur og hlustaði ekki á það þegar menn voru að tala um að hægt væri að lækka fjárlög með einu handtaki um 1, 2 eða 3 milljarða. Slíkt er tal út í loftið,“ segir hæstv. samgrh., „og verður hvorki á færi mínu né núv. hæstv. fjmrh. Hvort sem menn treysta sér til þess eða ekki, þá mun lífsreynsla sanna þeim að þetta er ekki hægt, að þeir verða að byrja á því að fá hv. alþm. til þess að breyta mörgum lögum áður en slíkt er framkvæmanlegt.“ Og hann endar á því að segja, hæstv. samgrh.: „Og mér er sem ég sjái það gert hér á hv. Alþ. að breyta þessum lögum.“ Þetta er nú trú þeirra hæstv. sumra hverja a. m. k. á að breytingar á þeim lagabálkum, sem í gildi eru, en fjárlagafrv. byggist ekki á, nái í gegn hér á hv. Alþ. En ég segi aftur: Vel má vera að búið sé að aga svo hv. stjórnarliða að þeir kyngi þessu öllu saman, og það á þá eftir að koma í ljós. Þá hefur verið sagt hér, og þarf raunar ekki að ítreka, að mikið af því, sem fram kemur í þessu fjárlagafrv., mikið af grundvelli þess er óraunhæft. Eða láta menn sér detta í hug, meira að segja stjórnarliðar, - láta þeir sér detta í hug að það sé raunhæft að byggja á óbreyttum launum allt næsta ár, eins og fjárlagafrv. gerir? Dettur nokkrum manni í hug að slíkt eigi sér stað eftir allt það sem á undan er gengið í launaskerðingu á þessu ári? Og dettur mönnum í hug að það sé raunhæft að gera ráð fyrir óbreyttum daggjöldum á sjúkrahúsum? Frv. gerir ráð fyrir því. Auðvitað er þetta ekki raunhæft. Hér er enn á ferðinni marklaust plagg, pappírsgagn sem ekki verður séð að mark verði á takandi eins og það nú lítur út. Hæstv. fjmrh. sagði sjálfur í sjónvarpsviðtali, ég held sama daginn og fjárlagafrv. var lagt fram hér á Alþ., að talan, sem sett væri inn fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna, væri bara bráðabirgðatala, ekkert að marka hana. Ég spyr. Hvað er þá að marka í þessu frv. sem hér er verið að ræða, þegar grundvöllur þess, sem það byggist á, er að mestu leyti óraunhæfur. Það mætti auðvitað halda lengi áfram að telja svona upp í sambandi við þetta fjárlagafrv. Þetta fjárlagafrv., sem hér er verið að ræða, er mjög óraunhæft og hlýtur að taka miklum breytingum í meðförum þingsins. Þetta fjárlagafrv. er því sannkallað niðurskurðar- og samdráttarfrv. sem boðar einhverja mestu aðför að dreifbýlinu sem um getur, og hefur það þó æðioft verið slæmt.  Það er ástæða eigi að síður til þess að vekja athygli á nokkrum atriðum í þessu frv., þó að ég verði enn að ítreka það, hafi menn ekki skilið það, að það er að verulegu leyti marklaust. En eigi að síður er ástæða til þess að vekja athygli á nokkrum atriðum þess. Það er t. d. ástæða til þess að vekja athygli á því að þetta fjárlagafrv. boðar stórkostlega skerðingu á almannatryggingunum. Það er ástæða til þess að vekja stjórnarliða hér á Alþ. til umhugsunar um það, hvað hér er á ferðinni. Hér er boðaður stórkostlegur niðurskurður á almannatryggingakerfinu eða um 2 000 millj. kr., og það sem verra er, að einnig í þessu vaða menn í blindni um það hvernig á að framkvæma þetta. Um það hafa menn ekki séð einn stafkrók enn frá hæstv. ríkisstj. Það er því full ástæða til þess að spyrja - ekki bara hæstv. fjmrh., hann hefur sjálfsagt svörin á reiðum höndum eins og fyrri daginn, en það er einnig ástæða til þess að spyrja fleiri hæstv. ráðh. hvað hér sé verið að gera. Því miður er hæstv. heilbr.- og trmrh. ekki viðstaddur og spurningar verða því að beinast að öðrum, enda margundirstrikað að þetta er stjfrv., allir bera jafna ábyrgð. En hvað á að gera í sambandi við niðurskurð á almannatryggingakerfinu? Á að lækka elli- eða örorkulífeyri, og ef svo er, hvar á þá að skerða hann og hversu mikið? Á að afnema tekjutrygginguna eða á að minnka hana eitthvað - hversu mikið? Eiga sjúklingar sjálfir að fara að borga fyrir sína sjúkrahúsvist að einhverju eða öllu leyti, eða hvað á að gera? Við þessu fást engin svör. Er furða þó að menn segi að þetta sé marklaust plagg. Þá er að því látið liggja í þessu fjárlagafrv. að lagt verði niður hið svokallaða vörugjald, - ég vil segja hið illræmda vörugjald, því að margt slæmt hefur verið lagt á herðar dreifbýlisfólks um dagana, en ég efast um að nokkurt jafnranglátt gjald hafi hvílt á herðum þess eins og þetta vörugjald. Það er talað um 12% vörugjald, en það er í mörgum tilvikum orðið 21% sem dreifbýlisfólk þarf að borga fyrir það. Það hefði hæstv. fjmrh. átt að hugsa út í áður en það var sett á.  Þá gerir fjárlagafrv. ráð fyrir því að útgjöld ríkissjóðs, miðað við árið í ár, hækki um 21.5%, á sama tíma og það er staðreynd að verðbólga hefur verið um eða yfir 50% á árinu. Telja menn samræmi í þessu, eða á hverjum skyldi bitna þessi niðurskurður? Á sama tíma og gert er ráð fyrir þessari útgjaldaaukningu á þessum liðum, þá gerir hæstv. fjmrh. ráð fyrir að vaxtagreiðslur ríkissjóðs hækki - ekki um 21.5%, heldur 64.1%. Hæstv. fjmrh. og ríkisstj. í heild hefur verið iðin við kolann á þeim miðum sem lántökur nefnast. Þetta var eitt af þeim atriðum, sem bæði hæstv. núv. fjmrh. og aðrir talsmenn Sjálfstfl. gagnrýndu hvað mest í tíð fyrrv. ríkisstj., stórauknar lántökur erlendis. En „verkin sýna meistarann“ á við í þessu sem og mörgu öðru. Það gengur eins og rauður þráður í gegnum allt fjárlagafrv. niðurskurður á framlögum til lífsnauðsynlegra framkvæmda úti á landi og félags- og menningarmál. Og verði sú stefna, sem frv. boðar, staðfest hér á hv. Alþ., þá er vissulega vá fyrir dyrum víða. Í frv. er gert ráð fyrir t. d. að framlög til framkvæmda, sem ríkið stendur eitt að, hækki aðeins um 11%, á sama tíma og framkvæmdakostnaður hefur hækkað yfir 50%. Það er niðurskurður um 40% að framkvæmdamagni. Til framkvæmda, sem kostaðar eru af fleiri aðilum en ríkinu, á að hækka um 16%, þ. e. skerða að raungildi um 34%. Og til sveitarfélaga og einstaklinga eiga framlög að hækka um 9.6% eða skerðast um 40%. Fjárfestingarstyrkir til einstaklinga og félagasamtaka eiga skv. frv. að lækka um 4.8% eða skerðast um 55%. Svona má finna svo að segja í öllum þeim liðum sem að þessum málum lúta í því fjárlagafrv. sem hér er til umr. Það er athyglisvert að sjá það, á sama tíma og allir virðast sammála um að auka beri verkmenntun í landinu, að þá skuli framlög til iðnskóla eiga að skerðast um 33% miðað við raungildi framkvæmda. Það er líka athyglisvert að sjá það að framlög til grunnskóla eigi að skerðast um 29% og framlög til sjúkrahúsa og elliheimila um 8%. Íþróttahreyfingin á líka að verða fyrir þessu. Framlög til hennar eiga að skerðast um 12%. Og í lokin má nefna að framkvæmdir við hafnarmannvirki eiga að skerðast, þau eiga að hækka í fjárlagafrv. um 17% frá því sem er í gildandi fjárl. og skerðast þá um eða yfir 40%. Þetta er sá boðskapur sem finna má í því fjárlagafrv. sem er annað í röðinni hjá núv. hæstv. ríkisstj. Það mátti sjá álíka í fjárlagafrv. fyrir árið 1975, en þá, sem betur fer, segi ég, brast flótti á stjórnarliðið undan þeim þrýstingi sem kom frá hinum ýmsu aðilum sem eiga þarna hagsmuna að gæta. Þá er og ljóst að hæstv. fjmrh. ætlar að hækka tekjur til ríkissjóðs af söluskatti um sem svarar 2 stigum eða líklega um 2.6 milljarða kr. Fjárlagafrv. boðar það, og fjárlagafrv. boðar einnig stórkostlega aukna skattbyrði þar sem launafólki er ætlað að bera helming af verðbólgunni bótalaust. Samdráttarstefna ríkisstj. úti á landsbyggðinni á að koma fram í fjárlagafrv. Það er það fyrst og fremst sem þetta fjárlagafrv. boðar. Það á að lækka stórkostlega fjárveitingar til framkvæmda í dreifbýlinu á sama tíma og búið er að setja af stað framkvæmdir upp á milljarðatugi hér á suðvesturhorni landsins og að verulegu leyti utan fjárlaga. Það er þetta sem er að gerast. Þetta er sú stefna, sem þetta fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. boðar. Það er ekki ófróðlegt að sjá t. d., þó að lítið dæmi sé, hvernig hæstv. menntmrh. ætlar að framfylgja því óskabarni sumra þm. Framsfl., - að vísu frá fyrri tíð, það skal fram tekið, - sem heitir „Styrkir til jöfnunar á námsaðstöðu“. Það er í gildandi fjárl. 110 millj. kr. Það er skv. fjárlagafrv. 104.5 millj. kr. Það lækkar sem sagt í krónutölu, þetta óskabarn sumra þm. Framsfl. Það er líka fróðlegt að sjá það, þótt í litlu sé, hvern hug hæstv. ríkisstj. ber til verkalýðshreyfingarinnar í landinu og launafólks. Það má sjá það í fjárlagafrv. að - á sama tíma og hækkuð eru framlög til Verslunarskólans t. d. um 5 millj. og Samvinnuskólans um 2.4 millj., þá er Bréfaskóli SÍS og ASÍ látinn standa með sömu krónutölu og er í gildandi fjárl., 1200 þús. Þetta er sá hugur sem hæstv. ríkisstj. ber til þessara fjölmennu launþegasamtaka í landinu. Þetta fjárlagafrv. og sú stefna, sem það boðar, er því hnefahögg í andlit þess fólks sem byggir hinar dreifðu byggðir, svo sem hér hefur verið gert að umræðuefni. Það er hnefahögg í andlit þess fólks til sjávar og sveita sem hefur háð hvað harðasta lífsbaráttu undir erfiðustu kringumstæðum. Ég skal ljúka þessum orðum mínum með því að vona innilega að hv. stjórnarliðar, a. m. k. úr dreifbýliskjördæmunum, sjái að sér og afstýri þeirri vá sem þetta fjárlagafrv. boðar landsbyggðinni.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Það má nú ekki minna vera en að maður þakki fyrir sig þegar það er nú farið að gerast hér á hv. Alþ. að andstæðingarnir eru farnir að hæla mér. Þá fer mér nú að líða hálfilla. Hér var skýrt frá raunveruleikanum, sem alltaf mun segja til sín og verður að hafa að leiðarljósi við þessa fjárlagagerð eins og fjárlagagerð almennt. Það er alveg ljóst, eins og ég tók fram við fjárlagaafgreiðslu síðast, að fjárl. verður ekki breytt svo að milljörðum skipti nema hafa áhrif á lagasetningu sem áður hefur verið gerð. Fjárl. eru að mestu leyti byggð upp á lagasetningu sem Alþ. hefur gengið frá og eru um framkvæmd á þeim lögum. Ég sé að hv. fulltrúi Alþfl., sem talaði hér áðan, hv. 1. landsk., er kominn í þingsalinn og það gleður mig stórum. Ég var einmitt að hugsa um það undir ræðu hans áðan og ræðu hv. 5. þm. Vestf., þegar þeir töluðu um að þessi fjárl., sem nú væru í gildi, væru markleysa ein, að þá var það nú svo þegar þau voru afgr. hér fyrir jól árið 1974 að þá sýndi Alþfl. því fjárlagafrv. það traust sem það sýndi aldrei þeim fjárlagfrv. sem ég flutti hér á hv. Alþ., að þeir sátu hjá við atkvgr. málsins, en áður höfðu þeir alltaf greitt atkv. á móti. Það ber mér að þakka. Ég gat ekki gert það við fjárlagaafgreiðsluna, en geri það hér með og mun að sjálfsögðu meta það. En hvort þeirra mat var miklu réttara þá en það hafði áður verið skal ég nú ekki um segja. Ég vil svo út af því, sem fram kom í ræðu hv. 5. þm. Vestf. og hv. 11. landsk. þm. um framkvæmdir á yfirstandandi ári, sem báðir kvörtuðu allmikið undan og jafnvel einnig hv. 1. landsk., þá vil ég segja það, að á þessu ári hafa verið verulegar framkvæmdir í landinu. Ég held t. d. að þeir hv. þm. í Reykn. hafi ekki lifað annan tíma meiri framkvæmdir í undirstöðu í atvinnu þeirra, þ. e. í höfnunum, heldur en á árinu 1975. Þar hafa verið stórkostlegar framkvæmdir, eins og í Grindavík, sem var framhald á þeirri framkvæmd sem þar hófst 1913 eða 1974, og í Sandgerði, Hafnarfirði og Njarðvíkum. Á öllum þessum stöðum hefur verið unnið mjög myndarlega að hafnarframkvæmdum. Og þó að hv. 1. landsk. þm., Jón Árm. Héðinsson, teldi að ekki væri nóg að gert í Njarðvíkum, þá er það munur eða það sem áður var, þegar ekkert var gert. Hitt er svo að það mun reynast þar sem annars staðar, að þegar verðbólgan vex svo hratt sem raun ber vitni um nú, þá reynast þær kr. sem áttu að vera til framkvæmdarinnar ekki nægjanlegar, og það skiptir auðvitað meginmáli fyrir okkur í okkar efnahagsmálum að hafa nokkuð vald á því. Ég held líka t. d. að það hafi verið unnið að mörgum framkvæmdum á Vestfjörðum. Ég las það í einhverju blaði um daginn að hv. 5. þm. Vestf., Karvel Pálmason, hefði byggt flugvöll á Súgandafirði. Þetta er nú framkvæmd sem er ómaksins vert að tala um, þegar einn hv. þm. byggir eitt stykki flugvöll og er fljótur að því.  Út af því, sem hér hefur komið fram, þá var það eitt atriði sem mig langaði til að leiðrétta í ræðu hv. 11. landsk., Geirs Gunnarssonar, þegar hann talaði um að það væri hjáróma, sem hefði komið fram í ræðu hæstv. viðskrh. á fundi í Framsóknarfélagi Reykjavíkur, að okkur bæri að athuga stöðvunarleið og á sama tíma hefði verð á landbúnaðarvörum hækkað. Verðið, sem hækkaði á landbúnaðarvörum 1. sept., var ekki nema afleiðing af því sem orðið var. Þar voru bændur að fá þær kauphækkanir sem þær stéttir, sem þeirra kaupgjald hefur verið miðað við, höfðu fengið áður, og það var verið að taka inn í verðlagið þær hækkanir sem höfðu orðið á rekstrarvörum þeirra. Þetta var því ekkert í samhengi við þessa stefnuyfirlýsingu, heldur var hér um að ræða framkvæmd á því sem þegar var orðið og tilheyrði þessari stétt og hún hafði orðið eftir á með. Ég vil í sambandi við framkvæmdirnar á þessu ári segja það, að þeim hefur yfirleitt verið haldið og kannske raunverulega meira en við höfum haft efni á. Um það, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði um símaframkvæmdirnar, vil ég segja honum að síminn og pósturinn hafa ákveðnar tekjur úr að spila sem þeir afla sjálfir, og þeir hafa enga möguleika til þess að framkvæma fyrir fé sem þeir hafa ekki ráð á. Til þess að síminn og pósturinn geti framkvæmt meira verður að hækka þjónustugjöld þeirra meira en orðið hefur. Að öðrum kosti er sú stofnun rekin með halla. Það hefur verið gert, það er óforsvaranlegt og því verður að breyta. Út af fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, vil ég segja það, að það er eins og ég sagði í fyrra um lækkun á fjárl., að það verður að halda sér að staðreyndum og þetta fjárlagafrv. fær ekki staðist nema með því móti að breyta lögum sem snerta þær lækkanir á útgjöldum sem boðaðar eru. Það er alveg ljóst að eins og áföll þau eru mikil, sem þjóðin hefur orðið fyrir á s. l. ári og þessu ári, versnandi viðskiptakjör í ríkum mæli, þá getur hún ekki haldið uppi þeim framkvæmdahraða, sem hún áður gerði, þegar viðskiptakjörin voru hagstæð og góð. Þá naut almenningur og þjóðfélagið allt þessara hagstæðu viðskiptakjara, og það hlýtur að fara svo að þau koma við alla þegar á móti blæs eins og nú hefur gerst. Þessi tvö ár, 1974 og 1975, hefur orðið stökkbreyting í þessum efnum, viðskiptakjör þjóðarinnar hafa versnað gífurlega. Það hefur leitt til þess að þjóðin hefur í staðinn fyrir að eiga innstæður erlendis safnað skuldum og á ekki gjaldeyri, nema þann gjaldeyri sem hún hefur tekið að láni. Það liggur í augum uppi að það er ekki hægt að halda áfram slíkum búskap. Það er líka ljóst að við höfum verið of bjartsýnir um ýmsa hluti í sambandi við útgjöld ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Það er alveg ljóst að ríkissjóður verður rekinn með halla á yfirstandandi ári, og það er ekki hægt að reka ríkissjóð með stórfelldum halla ár eftir ár. Þess vegna er það svo, að hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá verðum við að beygja okkur fyrir staðreyndum um verri stöðu þjóðarinnar í efnahagsmálum og haga seglum eftir vindi í þeim efnum. Þetta er það sem er verið að boða með fjárlagafrv. og ég dreg í efa að muni nægja til að ná því takmarki sem við raunverulega þurfum að ná. Ég álít að engum sé greiði gerður, hvorki hv. alþm. né þjóðinni í heild, að gefa von um að geta gert betur en raunveruleikinn segir til um. Þess vegna er það svo, að við verðum að takast verulega á við vandamálin, í sambendi við þessa fjárlagaafgreiðslu, og sú breyting verður að verða á, hv. 5. þm. Vestf., að það sé hægt að aga svo þingið að það sé hægt að koma slíkum breyt.í gegn, enda held ég að ljóst sé að þegar hv. alþm. horfa á hlutina raunhæft, þá geri þeir sér grein fyrir því að það er þjóðinni og þá um leið þeirra kjördæmum fyrir bestu að taka raunhæft á málunum hverju sinni. Hitt er alveg ljóst núna, eins og hefur alltaf verið og eins og allt tal um lægri fjárlög hefur verið yfirleitt bundið við, að menn hafa náttúrlega ekki haldið að hægt væri að gera þetta án þess að það kæmi við einhvern, og það verður auðvitað ekki hægt nú frekar en fyrri daginn. Eitt af því, sem boðað er í þessu fjárlagafrv., eru breyt. á útgjöldum til almannatrygginga. Mér er það fullkomlega ljóst að hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða. Ég vil þó taka skýrt fram að það er ákveðin stefna hæstv. ríkisstj. að það á ekki að ganga á rétt þeirra sem hafa tekjutryggingu og verst eru settir. Það er ríkisstj. alveg ljóst að inn á það svið ætlar hún sér ekki að fara. En það er ekki þar með sagt að það megi ekki breyta neinu í tryggingalöggjöfinni. Eru það nú örugg sannindi að brýna nauðsyn beri til þess að allir, sem eru orðnir 67 ára gamlir og eru í fullu starfi, þurfi að fá ellilaun til viðbótar þó að þeir séu í háum stöðum? Ég lét á sínum tíma, 1972, þegar blöðin töluðu mest um níðslu mína á gamla fólkinu í sambandi við skatta, þá lét ég skattstjórann í Reykjavík gefa mér sýnishorn af ákveðinni tölu manna sem ég vissi ekki hvað hétu, sem voru á aldrinum frá 67–70 ára, Þeir voru sumir hverjir með einna hæstu skatttekjurnar í þjóðfélaginu. Er ástæða til að bæta við þessa þegna þjóðfélagsins tekjum frá ellitryggingarlögum? Er ekki hægt að íhuga það, þegar þjóðin þarf að leggja að sér og komast út úr erfiðleikum, hvort þarna megi ekki annaðhvort breyta lögum eða fresta framkvæmd laga, sem mér finnst að geti alveg eins komið til í sambandi við tímabundnar aðgerðir, því að allir vonumst við til þess að betri tímar séu fram undan. Sama finnst mér að þurfi að athuga í sambandi við þá sem búa við verðtryggða lífeyrissjóði. Ef við berum saman þá möguleika sem þeir hafa og hinir sem ekki hafa verðtryggða lífeyrissjóði, er þá ósanngjarnt að skoða þessi mál og vita hvort þarna er ekki hægt að draga úr útgjöldum í tryggingakerfinu? Mér finnst það ekki ósennilegt. Mér finnst svo mikill munur á þeim þegn í þjóðfélaginu, sem hefur verðtryggðan lífeyrissjóð, og hinum, sem hefur það ekki, að þetta eigi að koma til athugunar. Ég hef líka alltaf lítið svo á að það orkaði mjög tvímælis að greiða fjölskyldubætur með einu barni eða jafnvel tveimur. Hins vegar hefur mér fundist að þetta ætti að hækka eftir að börnunum fjölgaði. Ég hef talið að fullheilbrigt fólk, sem hefði fyrir einu eða tveimur börnum að sjá og hefði góðar tekjur, þyrfti ekki aðstoð ríkisins og þetta skipti það í sjálfu sér afskaplega litlu máli. Hins vegar getur þetta atriði nú verið farið að grípa inn í önnur mál, eins og tryggingakerfið og eins og skattakerfið, að það sé nú e. t. v. erfiðara í framkvæmd en það var á þeim tíma, sem þetta var athugað, og þess vegna þurfi að skoða það betur. En mér finnst að þetta sé eitt af þeim atriðum sem megi skoða. Ég er ekki að slá því föstu að niðurstaðan af þeirri athugun leiði til þess arna, þótt mér finnist að það þurfi að skoða þetta. Eins og kunnugt er ná sjúkratryggingar til allra alveg án efnahags, og ég er ekki alveg viss um nema mætti fresta slíku að einhverju takmörkuðu leyti þegar við höfum við erfiðleika að stríða í okkar fjárhagsmálum. Ég vil í framhaldi af þessu koma að öðrum líð, útflutningsbótum á landbúnaðarvörum. Þessar útflutningsbætur hafa átt sér stað um 15 ára skeið. Af þessu tímabili hefur um 8 ár eða helming af þessu verið þannig að það hefur verið notað til fulls, þessar bætur, en 7 árin hefur það ekki verið gert. Í fjárl. hafa þetta alltaf verið áætlaðar tölur og reynslan hefur svo sýnt hvort sú áætlun hefur staðist eins og fleiri útgjaldaliðir fjárl. Á árunum 1972 og 1973 þurfti ekki á 10% áætluninni að halda, en aftur á árinu 1974 var hún notuð að fullu. Þetta er áætlað nú í þessu fjárlagafrv. eins og gert er ráð fyrir að reynslan muni verða á þessu ári. Mér finnst að það komi mjög til athugunar að endurskoða þetta atriði. Þá er ég ekki með það í huga að 10% ákvæðið standi ekki, heldur verði sett takmörkun á það að hve háu marki megi verðbæta hvern vöruflokk. Mér finnst að það megi aldrei ganga lengra í þessu efni en það að það hvetji til hagkvæmustu sölu sem hægt er að hugsa sér. Ef lengra er gengið, alveg sama hvort er um að ræða landbúnaðarvörur eða aðra vöruflokka, þá tei ég að stefnan sé röng. Að þessari athugun vil ég því vinna og hef framkvæmt hana að nokkru leyti á yfirstandandi ári með því að gefa ekki leyfi til að selja úr landi nautakjöt sem ekkert verð var í raun og veru hægt að fá fyrir. Það var samkomulag á milli mín og bændasamtakanna að þetta yrði ekki greitt hærra en útflutningsbætur á dilkakjöti ef út yrði flutt, og þá tekið það dilkakjötið sem minnstar útflutningsbætur þyrfti. Ég álít að þennan þátt eigi að endurskoða og megi gera tímabundna ákvörðun um framkvæmd á eins og hvað annað. Út af niðurgreiðslunum vil ég svo segja það, að ég veit og það hefur sannast, sem ég og fleiri hafa haldið fram, að niðurgreiðslurnar hafa alltaf verið gerðar sem efnahagsráðstöfun. Veit ég að þeir, sem sátu með mér í fyrrv. ríkisstj., minnast þess að ég var því andstæður að ganga eins langt og gert var í niðurgreiðslunum sumarið 1974. Það var af okkur metið sem tímabundin framkvæmd. Sama er að segja um ákvörðun núv. ríkisstj. sem gerð var um hækkun þá sem átti að koma til framkvæmda 1. júlí í sumar. Það var tekin sú ákvörðun þá að það ætti ekki gilda nema júlímánuð. Hins vegar varð samkomulag í sambandi við kjarasamningana að láta þetta gilda áfram út árið. Nú er gert ráð fyrir þeirri einni breytingu á niðurgreiðslunum að fella þetta niður, hækkunina sem varð í júlí. Mér er fullkomlega ljóst að þetta hefur sína vankanta, og auðvitað hækkar vöruverð við þetta, því að það er ekki þarna frekar en annars staðar hægt að taka hálfan annan milljarð án þess að það komi einhvers staðar við. Hins vegar er það svo, að niðurgreiðslur þurfa eins og annað að eiga sín takmörk. T. d. núna 1. sept., þegar þá varð breyting á landbúnaðarvörum, þá hækkaði mjólkin hlutfallslega mest af þeirri einföldu ástæðu að hún er sú vörutegund sem langsamlega mest er niðurgreidd. Þess vegna varð hlutfallshækkunin á mjólkinni meiri en á öðrum landbúnaðarvörum. Þess vegna þarf að gæta sín í því að gera ekki of róttækar ákvarðanir í þessum efnum sem öðrum þegar komið er langt frá raunveruleikanum getur það reynst öllum hættulegt, eins og t. d. núna hefur komið fram í sambandi við það sem skeði með sjómennina. Eitt af því, sem þar var verið að deila um, er olíuverðið sem hefur verið greitt niður og er svo langt frá raunveruleikanum að fáir vita hvað lítrinn raunverulega kostar, vegna þess að skipin hafa fengið olíuna á sama verði og var áður en olíuverðshækkunin átti sér stað. Nú eru menn að komast á þá skoðun að þetta sé svo óraunhæft að það geti ekki gengið lengur. Þannig er um marga slíka hluti að það verður að gæta sín þótt þetta geti verið handhæg leið í efnahagsmálum og verði oft að gripa til hennar. Og fjarri er mér að halda því fram að það megi taka stórt stökk í þessum efnum, og þessi ákvörðun frá í júlí er því miður orðin of dýr núna þegar snúið er til baka. En einhvers staðar verður að byrja, því að annars leiðir þetta út í ógöngur. Ég tel að eins og horfir núna um fjármál ríkisins verði ekki komist hjá því að þessi og fleiri málaflokkar, sem ég ætla nú ekki að fara út í hér, því að ég ætla ekki að fara að tala eins og ég væri fjmrh., og jafnvel þeir málaflokkar, sem ég mundi síst af öllu vilja skerða, verði að vera í þeirri skoðun sem við nú verðum að gera í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Ég get t. d. lýst því sem minni skoðun að ég tel að samgöngumál, eins og vegamál, séu sá málaflokkur í okkar landi sem verst sé að búið. Ef við berum vegamálin hér saman við það sem gerist hjá öðrum þjóðum, þá held ég að við séum þar mest á eftir öðrum þjóðum. Mér sýnist að t. d. í skólamálum og öðrum slíkum séum við miklu nær því að vera samkeppnisfærir, þó að þar sé ýmislegt að, heldur en við erum í þessum málum. Hitt geri ég mér samt fulla grein fyrir, að það verða ekki þær óskir, sem ég vildi hafa uppi um vegaframkvæmdir á næsta ári, sem verða niðurstaðan, enda lít ég svo á að við verðum að gera í sambandi við fjárlagaafgreiðslu 1976 ráðstafanir, sem við ætlum að tengja því ári, í þeirri bjargföstu trú og von að okkur takist að rétta af okkar fjárhag. Ef við ætlum að fylgja fram þeirri stefnu að fylgja eftir verðbólgunni í öllum framkvæmdum og öðru slíku, þá erum við komnir út í hreint kviksyndi, enda er þá ekki hægt að mata hana betur en með því yrði gert. Ég tel því að við verðum að sætta okkur við að ákveða fjárlög með mjög mikilli aðhaldssemi og umfram allt að reyna að ná árangri í að stilla okkar verðbólgugang, því að það er hann sem er að reyta af okkur það góða sem við viljum í framkvæmdum og uppbyggingu þjóðfélagsins gera. Með slíku framhaldi verður það svo, að fjármunir þeir, sem þjóðin hefur sameiginlega, verða aðeins til brýnustu rekstrarþarfa, en ekki til uppbyggingar og slíkt er illa farið. Og ég vil heldur leggja verulega á mig í slíkum átökum fyrir eitt ár í von um betra heldur en draga slíkar dræsur og efla þær, eins og stefnir ef ekkert verður að gert. Ég get því tekið undir það með hv. stjórnarandstæðingum, sem hér hafa talað, að margt er hér enn þá óljóst og við eigum eftir að leggja fram frv. til breytinga í samræmi við fjárlagafrv. og kannske meira en það. Það verða að sjálfsögðu umr. um þau málefni þegar þar að kemur, en ég hef í þessum orðum nefnt nokkra þætti, sem mér finnst að taka verði til athugunar, og einnig þá, sem ég tel að verði að forðast, eins og bæði í sambandi við tryggingarnar, niðurgreiðslur og útflutningsbætur, - vissa þætti sem ég bæði tel að eigi að gera og hina sem ég tel að eigi ekki að gera. Og svo er það, að við verðum, þrátt fyrir það að okkur þyki það miður, að draga úr framkvæmdahraðanum á næsta ári og í þeirri von að okkur takist að rétta okkur af til þeirra verka sem við viljum vel vinna.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég er alveg hissa á því hvernig hæstv. samgrh. er farinn að tala allt í einu. Ég heyrði ekki betur en hann léti að því liggja að ég hefði verið að byggja flugvelli vestur á fjörðum og það hefði komið fram hjá mér, en eigi að síður væri þetta talið ríkisframkvæmd. Hann hefur líklega ætlast til þess að við vestfirðingar fjármögnuðum þetta sjálfir, borguðum það úr eigin vasa beint. Þetta er alveg augljóst mál og það skal ég þakka hæstv. núv. samgrh., þetta komst í gegn í hans tíð og með hans aðstoð sem fjmrh. og það má hann eiga. En að vera að tala um það hér að ég eða einhver annar einstakur þm. sé að byggja þetta eða hitt út um hvippinn og hvappinn, það er alls ekki samboðið hæstv. ráðh. að tala svona. Hann sagði að það væri verið að gera ýmislegt á Vestfjörðum, það væri verið að vinna að varanlegri gatnagerð. Það er alveg rétt. Ég veit ekki betur en það sé líka verið að vinna að því í Vesturlandskjördæmi, eða heyrst hefur að þar væri verið að vinna við varanlegar gatnagerðarframkvæmdir.  En það, sem ég ætlaði nú aðallega hér að tala um, var í sambandi við það sem hæstv. samgrh. sagði um Póst og síma. Hann hefur tekið skakkt eftir ef hann hefur heyrt mig halda því fram að það þyrfti að hækka gjöld hjá Pósti og síma til þess að standa undir þeim framkvæmdum sem áætlaðar voru í fjárlögum. Ég hélt því ekki fram. Það, sem ég var að gagnrýna, var að eftir að búið er að ákvarða í fjárl. fjárveitingar til hinna ýmsu framkvæmda sem á að framkvæma á viðkomandi ári, þá skuli hringlað með það í embættismannakerfinu án þess að fjárveitingavaldið fái að sjá það. En það gerist í þessu tilfelli hjá Pósti og síma. Og það var það sem ég var að gagnrýna, og á sama hátt hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Það var búið að marka í fjárlögum ársins 1975 fjárveitingar til hinna ýmsu framkvæmda, og það átti fjvn. að fá að fjalla um, ef því var breytt, en ekki einstakir embættismenn eða rn. Það var þetta sem ég gagnrýndi. Og það var fyrst og fremst það sem ég vildi ítreka hér, að ég lít svo á að eftir að búið er að afgreiða fjárlög frá Alþ., þá verði þeim ekki breytt nema því aðeins að fjárveitingavaldið fjalli um þau. Það á enginn annar að geta breytt því. Það er ástæða til þess að rifja það upp hér með tilliti til þess sem á undan hefur gerst, og það var þetta sem ég talaði um.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls við þessa umr., ekki nema ég yrði fyrir alveg einhverri sérstakri uppljómun, hvað ég taldi mjög ólíklegt um jafnórómantískt málefni og fjárl. eru. En í gamni og alvöru - ég segi nú í gamni, ég ætla að leyfa mér að segja stutta sögu um atvik í gamansömum dúr. Það var fyrir mörgum árum þegar ég var við verk mitt heima og hlýddi á tal dætra minna tveggja, þá ungra, fjögurra og sex ára, þar sem þær voru að rísla sér álengdar og ræða um óráðna framtíð sína og ráðgátur lífsins. Eitt með mörgu skemmtilegu, sem ég heyrði þau segja, blessuð börnin, var að önnur stúlkan segir við hina: „Maður verður sterkur af því að drekka brennivín.“ Ég gerði enga aths. við mál þeirra, en segi svo við konu mína þegar ég kem inn, svona til að stríða henni, en hún er bindindismanneskja mikil, spyr hana: „Segir þú börnunum að maður verði sterkur af því að drekka brennivín?“ Henni hálfbrá, en þegar ég segi henni tilefnið, þá hlógum við bæði að. En okkur kom saman um að börnin hefðu fengið þessa hugmynd ljóslega vegna þess að um þessar mundir kom oft á heimili okkar kunningi okkar, heimilisvinur, ágætismaður, en hafði þann leiða ávana að hann var ávallt mjög drukkinn, þegar hann kom, gerði engum mein, en sló mikið um sig og barði í borðið, og þetta blekkti blessuð börnin eðlilega því að börn eru nú einu sinni börn, en taka þó vel eftir því sem þau sjá og heyra. Mér hefði ekki dottið í hug þá að það ætti fyrir mér að liggja löngu seinna að koma inn í þingsali hins háa Alþ. og sjá þar og heyra með eigin augum og eyrum að svo væri ráð fyrir gert af hinum háu og vísu landsfeðrum, þegar þeir eru búnir með aðstoð sinna sérfræðinga að semja og leggja drög að ríkisreikningum okkar þjóðar, að þar stæði að því er séð verður best í tölum að maður yrði sterkur af því að drekka brennivín, kannske má segja í óbeinni merkingu, alla vega fjárhagslega sterkur. Reyndar skiptir fjárhagurinn kannske mestu máli, því að ég held að þessi stofnun eyði meiri tíma í að ræða um fjárhagspyngjuna heldur en hjartalagið eða heilsuna. Þótt vitanlega sé tekið alvarlega á málum, eins og heilbrigðismálum og tryggingamálum, þá virðist sem mikill blekkingarleikur sé í ýmsum tölum gjarnan og þar með í fjárlagafrv. Ég er ákaflega mæddur yfir því að rekstrarreikningar fjárlaga skuli ávallt vera útfærðir með þeim hætti, eins og hér er nú, að það sé tíundað í áætlun sem hreinn ágóði af Áfengis-og tóbaksverslun ríkisins, sem er áætlað að muni nema allt að 6000 millj. kr. Þetta er vitanlega geysileg blekking því að gjaldamegin er um háar upphæðir á þessum sama reikningi að ræða, ef væru útreiknaðar, vegna þessa tekjuliðar, bæði á sviði heilbrigðismála og tryggingamála, dóms og löggæslu. Og það sem verra er, okkar þjóð mun einnig þurfa að gjalda fyrir þetta háar upphæðir sem ekki koma fram á þessum reikningi, því að þetta er aðeins reikningur yfir fjármál ríkisins, en ekki heimilanna og einstaklinganna í þjóðfélaginu, - háar upphæðir sem ekki verða metnar til fjár, bæði í heilsu og mannslífum, vinnutapi og tjóni á verðmætum. Mér finnst hryggilegt að reikningar skuli vera útfærðir svona og teldi mjög nauðsynlegt að það væri hægt, ef ekki verður öðru breytt, - og ég veit að í þessum efnum verður litlu breytt til hins betra í skjótri svipan, því miður, - að hægt væri að draga fram með nokkrum rökum á þessum reikningum hversu mikið má áætla að ýmsir gjaldaliðir hækki gjaldamegin á þessum rekstrarreikningi vegna þessa tekjuliðar. Þá ætla ég aðeins að víkja að því sem hæstv. landbrh. vék áðan, að útflutningsuppbótum á landbúnaðarafurðir. Það er áætlað að það verði svipuð upphæð og á s. l. ári, eins og segir hér, með leyfi hæstv. forseta: „Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir hafa aukist að mun á undanförnum árum. Í frv. er reiknað með svipaðri fjárhæð og verður í raun á yfirstandandi ári. Stefnt verður að því að halda útflutningsuppbótum innan þeirra marka, en ef miða ætti við hámark verðtryggingar, þyrfti að auka fjárveitinguna um 870 millj. kr.“ Mér er nú ekki alveg ljóst hvað er hér átt við, þ. e. a. s. ef miða ætti við hámark verðtryggingar, en það kom fram í máli landbrh. að notaður hefði verið til fulls 10% kvótinn. Nú er vitað mál að það horfir svo að það muni verða flutt út um 1000 tonnum meira af dilkakjöti á komandi ári eða af þessa árs framleiðslu heldur en af framleiðslu ársins áður. Þá voru flutt út líklega rúmlega 8000 tonn og þá líklega rúmlega 4000 tonn nú. Þá væri þörf á síst minni útflutningsuppbótum. Nú er gert ráð fyrir að það standi í stað krónulega, en ég skil þessa tölu svo að þær yrðu að aukast um 870 millj. kr. miðað við sama útflutningsmagn. Nú verður útflutningsmagnið meira. Og ég vil benda á að þetta, að útflutningsuppbætur megi miðast við 10% af verðmæti landbúnaðarafurða, það er í lögum, að svo skuli gert ef þess þurfi. Þess þurfti s. l. ár og mun enn frekar fyllilega þurfa að nota það nú. Þetta er í lögum og ber því að gera það, nema lögum sé breytt. Ef þessu marki verður ekki náð, að útflutningsuppbæturnar miðist við 10%, þá mun það koma fram sem bein tekjuskerðing á nettótekjum bænda, mörg hundruð millj. - 800 millj. kr. kannske - bein tekjuskerðing á tekjum bænda. Það munar um minna fyrir þá láglaunuðu og fámennu stétt, og ég vona eindregið að ekki verði farið inn á þá braut að fara ekki í það minnsta eftir núgildandi lögum.

Fjmrh. (Matthías Á, Mathiesen) : Herra forseti. Það er fyrst sem svar til hv. 5. þm. Suðurl., að það er rétt skilið hjá honum að miðað við þá áætlun, sem gerð hefur verið af Hagstofunni um landbúnaðarframleiðslu, þá þyrfti 870 millj. kr. til viðbótar til hámarksverðtryggingar á verðlagstímabilinu frá 1. sept. 1975 til 1. sept. 1976. En eins og hæstv. landbrh. vék að áðan hyggst hann beita sér fyrir innbyrðis breytingum á þeim reglum sem gilda í þessum málum. Er talið að á þessu ári muni vera innan við einn milljarð sem fari til útflutningsuppbóta og gert ráð fyrir því í þessu fjárlagafrv. að reynt verði að stefna að því að sama tala verði til útflutningsuppbóta á næsta ári. En ef sú regla, sem er í gildi, væri að fullu nýtt, miðað við framleiðsluna, þá þyrfti 870 millj. kr. til viðbótar við þá tölur sem í fjárlagafrv. er. Þetta er því rétt skilið hjá hv. þm. Í sambandi við fyrri aths. hv. þm. og þær hugleiðingar með hvaða hætti hann óskaði eftir að fram kæmi í fjárl. og ríkisreikningi það sem raunverulega rynni í ríkissjóð í sambandi við áfengissölu og þar á móti áfengisneyslu, - ég held, að það yrði mjög erfitt að koma reikningum þannig fyrir. Ég geri ráð fyrir að það sé enginn aðili sem mæli með hagnaði af áfengissölu til ríkissjóðs. Þetta eru hins vegar staðreyndir lífsins, að hér er um að ræða sölu á áfengum drykkjum, og menn geta svo deilt um hvort það eigi að vera á vegum ríkisins eða á vegum einstaklinga með þá sérstakri skattlagningu frá ríkinu. Þetta er auðvitað allt saman mikið matsatriði, og ég get sagt fyrir mitt leyti að það er vissulega engin sérstaklega mikil ánægja að því að leggja fram einhverjar tölur um tekjur í ríkissjóð sem byggjast á slíkri neyslu. En þetta eru staðreyndir og fram hjá því verður ekki komist, og þær tölur verða að sjálfsögðu að vera í ríkisbókhaldi með sama hætti og önnur uppsetning sem þar er. En út af því, sem þeir hv. fjvn.-menn, sem hér töluðu áðan, sögðu, þá er eitt sameiginlegt með því, sem frá þeim kom, að annað veifið ræddu þeir um að það skorti aðhald hjá ríkissjóði, það væri um óhemjumikla eyðslu að ræða. Í hinu orðinu var rætt um að það vantaði mikið fjármagn, sérstaklega ræddi hv. 5. þm. Vestf. um hinar dreifðu byggðir og þangað þyrfti mjög mikið fjármagn. Það er ekki hægt að gera allt í einu, bæði að draga saman og eyða. Það verður ekki möguleiki á því, en auðvelt að setja slíkt fram. Hv. 5. þm. Vestf. ræddi um fjármálaseníin úr Reykjaneskjördæmi. Það er auðvitað alveg rétt, þar eru þau mörg, bæði innan þings og utan. En þar finnast nú vart allsherjarséní eins og á Vestfjörðum. Hv. 11. landsk. þm. gerði samanburð á hækkun fjárl. frá 1975 og fjárlagafrv. nú fyrir árið 1976 og sagði að hér væri um met að ræða. Það er alveg hárrétt hjá honum. Hækkun fjárlaga frá 1974 til fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, er 95.2%. Hækkun fjárl. frá 1971 til 1973 var hins vegar 94.7% þannig að hér er aðeins um vinning að ræða. Ég frábið mig þó þeim ástæðum sem voru fyrir hækkun fjárlagafrv. fyrir árið 1975, því að vissulega hafði þessi hv. þm. haft mikil áhrif á gang fjármála frá því á haustþingi 1971 og allt fram til ársins 1974. Þeir, sem muna, muna mjög vel afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1974 upp á 29 milljarða 402 millj. kr. Menn vissu mjög vel að þar skorti þó nokkuð mikið á. Þegar fjárlagafrv. var svo lagt fram haustið 1975, þá sló það að sjálfsögðu öll met, enda afleiðing af stjórnarstefnu sem hv. 11. landsk. þm. hafði stutt og verið einn af forustumönnum í sama bandi við fjármálin hér á Alþ. sem formaður fjvn. Hækkunin var hvorki meira né minna en 00.6%, og það datt ekki nokkrum manni í hug að reyna að draga dul yfir það. En það verður að leita orsakanna þegar menn gera sér grein fyrir þeirri hækkun sem þá varð. Hækkunin frá því í fyrra og þar til nú er hins vegar 21.5%, og það verður að fara aftur til ársins 1970 til að finna minni hækkun fjárl. á milli ára. Ef við hins vegar bærum saman, sem er kannske það raunhæfa, fjárlög og ríkisreikning, þá komumst við líka að þeirri niðurstöðu að hækkun fjárlagafrv. fyrir árið 1976, miðað við áætlaðan ríkisreikning 1975, þá er hækkunin 12.5% Og það verður að fara aftur til ársins 1970 til þess að fá lægri samanburðartölu þar á móti. En það er ekki öll sagan sögð með þessu. Lítum á tölurnar frá 1971–1973, þ. e. 11 milljarða 23 millj. sem hækka upp í 21 milljarð 457, þetta er 94.7% hækkun. Hver verður hækkunin á verðlaginu á þessu tímabili? Hver verður hækkun framfærslukostnaðar á sama tímabili í prósentum?

Hvar er hæstv. samgrh.?

Hann er nú horfinn úr salnum, en vinur hans situr hér og meðtekur að sjálfsögðu fyrir hann það sem hann mun gjarnan láta hann vita. Hækkunin á framfærslukostnaðinum á þessu tímabili er 14.3%, þ. e. hækkun framfærslukostnaðar á árunum 1971–1973, 14.3%, en hækkun fjárlaga á sama tíma um 94.7.% Hver er svo framfærslukostnaðarhækkunin frá 1974–1976? Hún er 111.1%, en á sama tíma hækka þó fjárl. ekki nema 95.2%. Það liggur í augum uppi að á fyrra tímabilinu er hækkun fjárl. margfölduð miðað við þá verðlagsþróun sem þá var í landinu. Ég sé ekki ástæðu til að svara fleiri aths. úr ræðum hv. þm. Eins og ég gat um áðan voru þar ýmist um að hér væri ekki um nægjanlegt aðhald eða að menn væru ekki reiðubúnir til þess að veita nægjanlegt fjármagn í ákveðnar framkvæmdir. Ég held að það verði ákaflega erfitt að ná þessum tveimur sjónarmiðum saman og það yrðu skemmtileg fjárlög sem þeir aðilar sem hér töluðu áðan, mundu koma saman ef þeim væri falið að gera það.