Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tvær utandagskrárumræður fara fram í dag, hin fyrri hefst um kl. hálffjögur, að loknum dagskrárliðnum óundirbúinn fyrirspurnatími, og er um viðbrögð ríkisstjórnarinnar við hækkandi olíuverði. Málshefjandi er hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson. Fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon verður til andsvara. Hin síðari hefst um kl. fjögur og er um stöðu kjarasamninga á almennum og opinberum vinnumarkaði. Málshefjandi er hv. þm. Vigdís Hauksdóttir. Velferðarráðherra Guðbjartur Hannesson verður til andsvara. Umræðurnar fara fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Frú forseti. Fyrir helgina skilaði meiri hluti nefndar, sem skipuð var af forsætisráðherra til að bregðast við þeirri stöðu sem upp var komin eftir ógildingu Hæstaréttar á kosningu til stjórnlagaþings, þeirri niðurstöðu að rétt væri að skipa í stjórnlagaráð þá 25 einstaklinga sem flest atkvæði höfðu fengið í þessari ógildu kosningu. Við þessu brást hæstv. innanríkisráðherra fyrir sitt leyti með því að segjast ekki mundu styðja þá hugmynd vegna þess að hann teldi m.a. að sú hugmynd að skipa 25 einstaklinga í stjórnlagaráð væri eins konar fjallabaksleið til að komast fram hjá niðurstöðu Hæstaréttar. Undir það má taka. Reyndar hefur komið fram hjá öðrum forustumönnum ríkisstjórnarinnar að þeir telji þetta á engan hátt fara á svig við niðurstöðu Hæstaréttar. Fyrir mitt leyti segi ég einfaldlega að ef það lítur út eins og sniðganga við dóm réttarins að 25 sömu einstaklingar og flest atkvæði fengu eftir talninguna eigi að vera skipaðir hlýtur það einfaldlega að vera sniðganga. Þetta hljómar eins og sniðganga vegna þess að það er látið sem dómur Hæstaréttar hafi ekki fallið. Mig langar til að bera það upp við hæstv. innanríkisráðherra hvort hann telji okkur á þinginu geta nú þegar hafist handa við endurskoðun stjórnarskrárinnar eða hvort hann telji nauðsynlegt að kjósa að nýju. Felst það í afstöðu innanríkisráðherrans þar sem hann andmælir þessari hugmynd að skipa nýtt stjórnlagaráð að hann telji þingið 

Hæstv. forseti. Alþingi getur hvenær sem er hafið vinnu við endurskoðun á stjórnarskránni. Á undanförnum árum hefur sú vinna verið í gangi. Um nokkurra missira skeið var að störfum sérstök nefnd sem endurskoðaði stjórnarskrána og ég sé fyrir mitt leyti nauðsyn þess að gera breytingar á henni um ýmsa þætti sem snúa að því að styrkja almannaeign á náttúruauðlindum, tryggja aðkomu þjóðarinnar að þjóðaratkvæðagreiðslum sem ég tel afar brýnt að gera. Varðandi það hvernig eigi að snúa sér vegna úrskurðar Hæstaréttar um að ógilda niðurstöðu í stjórnlagaþingskosningu er ég þeirrar skoðunar að besti kosturinn væri að kjósa alveg upp á nýtt, gera það í haust eða að ári. Annar kostur sem ég hef lýst mig fylgjandi er að ráðast fljótlega í svokallaða uppkosningu, en ég er algerlega ósammála þeirri tillögu sem er á vinnsluborði núna um að breyta stjórnlagaþingi í stjórnlagaráð eða -nefnd. Ég hef sagt, gerði það í upphafi þegar ég lýsti því hve mjög ósáttur ég væri við niðurstöðu Hæstaréttar, að úrskurði Hæstaréttar ætti að hlíta til hins ýtrasta og vildi ég enga skemmri skírn í því efni. Þess vegna leggst ég gegn þessari tillögu en legg áherslu á eitt, þetta er ekki í mínum huga mál milli ríkisstjórnar 

Frú forseti. Mér þótti hæstv. ráðherra á sínum tíma ganga fulllangt í gagnrýni sinni á forsendur dómsins en eitt má hann þó eiga, það að hann vill hlíta niðurstöðunni, og þó það nú væri, hann er yfirmaður dómsmála í landinu. Það sem hefur algerlega skort í umræðuna um stjórnlagaþing, stjórnlagaráð og þjóðaratkvæðagreiðslur sem nauðsynlegan aðdraganda þess að við á þinginu breytum stjórnarskránni er umræðan um það hvað hefur gerst frá því að þessar hugmyndir komu fyrst fram. Við skipuðum sérstaka undirbúningsnefnd fyrir hið væntanlega stjórnlagaþing sem ekkert verður úr og við héldum hér líka þúsund manna þjóðfund með fólki á öllum aldri og alls staðar að af landinu. Þau gögn sem úr þessari vinnu komu ásamt því sem gerðist á vegum stjórnarskrárnefndarinnar sem starfaði frá 2005–2007 eru fullnægjandi grundvöllur fyrir þingið til að hefja vinnuna nú þegar. 

Hæstv. forseti. Þetta er ekki bara spurning um viljann til breytinga, heldur samstöðu um hverju eigi að breyta. Ég nefndi sérstaklega tvo þætti sem mér fyndist ástæða til að ráðast í breytingar á, annars vegar lýðræðisþáttinn, að efla og bæta aðkomu þjóðarinnar að þjóðaratkvæðagreiðslum, að hún geti sjálf tekið afgerandi ákvörðun um að setja mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hinn þátturinn varðar náttúruauðlindir. Þar höfum ég og minn flokkur verið á öndverðum meiði við flokk hv. fyrirspyrjanda, formanns Sjálfstæðisflokksins. Við höfum verið ósammála um þetta. Þess vegna hafa þær kröfur risið í þjóðfélaginu að kalla fleiri aðila að og efna til stjórnlagaþings. Þess vegna hef ég verið því 

Frú forseti. Getur hæstv. fjármálaráðherra upplýst þingið um það hversu mikill hann gerir ráð fyrir að kostnaðurinn við stuðning ríkisins við fjármálafyrirtæki og tryggingafélög á síðustu tveimur árum verði á endanum, þ.e. þegar ríkið hefur endurheimt það sem það gerir ráð fyrir að tapist ekki af þeim stuðningi? Ég geri mér grein fyrir því að það er óvissa um ýmis atriði í þessu, en þó er óhugsandi að í fjármálaráðuneytinu sé ekki til einhver áætlun um kostnaðinn þegar upp verður staðið. Menn eru komnir með nokkuð góða mynd af því hvernig þessi mál hafa þróast og hljóta að geta svarað til um það hversu há upphæðin er. Ég er ekki að biðja um nákvæma krónutölu, það má skeika nokkrum milljörðum, en ég geri ráð fyrir að fjármálaráðuneytið hafi áætlað þetta.

Frú forseti. Það stendur þannig á að ég held að á leiðinni til þingsins sé svar við skriflegri fyrirspurn sem lýtur að þessu atriði. Ég held að eðlilegasti vettvangurinn sé að fyrirspyrjandi og þingið í framhaldinu fái þær upplýsingar samkvæmt hinum formlegu leiðum, en út af fyrir sig liggja grófu tölurnar nokkurn veginn fyrir. Þær hefur líka mátt sjá út úr heimildum sem framkvæmdarvaldið hefur fengið í fjárlögum og fjáraukalögum undangengin ár. Grófa myndin er sú að stærsta einstaka fjárframlagið er fjármögnun Landsbankans upp á um 122 milljarða, ef ég man rétt. Samtals fjármögnun stóru bankanna þriggja með víkjandi lánum losa 200 milljarða. Áætlunin um sparisjóðina gengur út á 20 milljarða, plús/mínus. Við erum þar með enn langt undir þeirri upphaflegu áætlun sem gerði ráð fyrir að um 385 milljarðar gætu farið í það hjá ríkinu að endurfjármagna bankakerfið. Aðrar tölur eru lægri. Þar munar mest um kröfur sem voru lánaðar til að stofna nýtt tryggingafélag á grunni Sjóvar upp á 11,4 milljarða, ef ég man rétt. Annað er minna í sniðum og á móti standa að sjálfsögðu eignir sem við gerum okkur vonir um að skili sér til baka í fyllingu tímans með helst sæmilegri ávöxtun þar sem er stofnfé í sparisjóðum, eigið fé í bönkum o.s.frv., eftir því sem ríkið kýs að innleysa það eða eiga það áfram. Stærðargráðan er sú að við erum öfugum megin við 200 milljarðana, en ekki sem mjög miklu nemur.

Frú forseti. Ég hefði talið þennan fyrirspurnatíma til einnar af hinum formlegu leiðum þingsins, en vissulega er gott að það sé loks von á svari frá fjármálaráðuneytinu um þessi mál. Hins vegar vona ég að það svar verði ekki á þeim nótum sem ráðherrann upplýsti vegna þess að það liggur í rauninni alveg fyrir og hefur gert alllengi hversu mikla peninga ríkið hefur sett inn í þessar stofnanir. Spurningin er, og það sem ég er að reyna að fá fram hér: Hversu mikið gerir hæstv. ráðherra ráð fyrir að kostnaðurinn verði á endanum þegar ríkið er búið að endurheimta það sem það gerir ráð fyrir að ná til baka? Það er rétt að til stóð að setja 385 milljarða inn í bankana á einhverjum tímapunkti hjá ríkisstjórninni sem eiginfjárframlag. Þá var því lýst þannig að þetta væru peningar sem ríkið ætlaði að endurheimta, a.m.k. höfuðstólinn. Hversu mikill gerir hæstv. fjármálaráðherra ráð fyrir að kostnaðurinn verði á endanum þegar ríkið er búið að endurheimta 

Frú forseti. Nú þarf náttúrlega að vera á hreinu hvað er nákvæmlega spurt um. Ég nefndi ekkert það sem verður fórnarkostnaðurinn af töpunum í Seðlabankanum vegna skuldabréfaviðskiptanna. Hann er að sjálfsögðu væntanlega stærsti einstaki reikningurinn. Það voru afskrifaðir 192 milljarðar vegna þess gjörnings í ríkisreikningi ársins 2008  Varðandi banka og sparisjóði nefndi ég hér stærðargráður, það er ljóst að við erum einhverjum tugum milljarða ofan við 200 milljarðana í heildarfjármögnun og skuldbindingum en að langmestu leyti standa þar eignir á móti og ég tel ágætar líkur á að þær eignir skili sér að fullu. Ég held því að þegar til lengri tíma er litið eigi ekki að vera ástæða til að óttast að í þessu felist stórfelld nettó eða endanleg 

Forseti. Mig langar að beina máli mínu til innanríkisráðherra um kynningarmál og spyrja hann um kynningarmál vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar um Icesave. Í Morgunblaðinu síðastliðinn fimmtudag á síðu 14 stendur, með leyfi forseta: „Innanríkisráðuneytið mun láta senda sérprentun Icesave-laganna sem forsetinn synjaði staðfestingar inn á öll heimili landsins, eins og kveðið er á um í lögum. Það hyggst ráðuneytið láta duga.“ Ég heyrði ekki betur en að ráðherrann tæki undir þetta í kvöldfréttum sjónvarps á föstudaginn. Forseti. Nú er það svo að við Íslendingar erum að feta okkur áfram með alveg nýtt form í lýðræðinu, þjóðaratkvæðagreiðslur. Málið sem við ætlum að útkljá í þjóðaratkvæðagreiðslu þann 9. apríl nk. er gífurlega flókið. Vissulega eru margir sem hafa sett sig vel inn í málið og kynnt sér samninginn og hvaða áhrif synjun hans eða samþykkt kann að hafa en ég leyfi mér að fullyrða að þeir séu fleiri sem hafa ekki sest vel yfir málið. Þjóðaratkvæðagreiðslur tíðkast víða um heim og menn hafa fyrir löngu fundið út hvernig best er að standa að kynningarmálum. Víðast hvar sér óháð opinber stofnun um að taka saman gögn málsins á hlutlausan hátt og jafnvel flóknustu mál, eins og Icesave-samningarnir, eru gerð skiljanleg öllum þorra almennings. Það er þó mikilvægt að almenningur hafi líka greiðan aðgang að öllum frumgögnum. Á Íslandi eru fjölmiðlar mjög pólitískir og kannski sérstaklega í Icesave-málinu. Ég vara eindregið við því að innanríkisráðherra láti fjölmiðla eina um kynningu á þessu máli. Við þingmenn erum mörg hver orðin afar fróð um málið en við fengum tækifæri til þess að kynna þjóðinni sjónarmið okkar á meðan málið var til umfjöllunar í þinginu. Þá áttum við sviðið, sá tími er liðinn. Mér finnst að kjósendur eigi rétt á því að fá óháða kynningu sem þeir geta treyst. Því spyr 

Hæstv. forseti. Í tengslum við búsáhaldabyltinguna svokölluðu kom fram á sjónarsviðið ótölulegur fjöldi einstaklinga sem hafði sitthvað fram að færa um lögfræðileg efni, um hagfræðileg efni, án þess að menn hefðu prófgráður upp á vasann. Mjög lífleg og oft og tíðum djúp umræða fór fram í þjóðfélaginu og fjölmiðlarnir voru þegar á heildina er litið opnir fyrir þessu. Þetta er það sem þarf að gerast núna. Ég er enn þeirrar skoðunar að kynningarstarfið eigi að uppistöðu til að fara fram í opinni frjálsri umræðu í útvarpsstöðvum, í sjónvarpsstöðvum, í dagblöðum, á netmiðlum og þar fram eftir götunum. Þá er spurningin: Hvað gera stjórnvöld, hver er skylda stjórnvalda? Hún er annars vegar lögbundin, og það er eins og hv. þingmaður vísaði til, það er lögbundið að senda frumvarpið eða þingmálið sem um er að ræða til allra landsmanna þannig að þeir sjái það. Þar lýkur lagaskyldunni. Svo er hitt: Hvað á að gera meira en þetta? Það er mjög vandmeðfarið. Ég er ósammála því að auðveldlega sé hægt að setja fram kynningarefni, það er ekki til neitt í mínum huga sem heitir fullkomlega óháð stofnun vegna þess að þetta eru umdeild efni sem byggja að hluta til á líkindum og vangaveltum og virða þarf málið sem slíkt. Við höfum ekki blásið það út af borðinu, alls ekki, að gefa út eitthvert slíkt efni en það verður aðeins 

Forseti. Umræðan um Icesave er í skotgröfunum, hún hefur verið það mjög lengi og ég sé ekki fram á að hún komist upp úr þeim af sjálfsdáðum. Við höfum klúðrað alls konar hlutum upp á síðkastið, meira að segja hlutum sem enginn hefði trúað að hægt væri að klúðra. Við skulum ekki klúðra þessu. Ég krefst þess að ráðuneyti innanríkismála hlutist til um að fá óháðan aðila til að standa að kynningarmálum fyrir komandi þjóðaratkvæðagreiðslu og líti þá til annarra ríkja þar sem slíkt fer fram og hvernig það er gert. 

Hæstv. forseti. Ég vil ekki gera lítið úr þeim áhyggjum hv. þingmanns um að upplýsingar verði ekki framreiddar á markvissan hátt um staðreyndir málsins. Við munum að sjálfsögðu íhuga það hvernig við getum gert það sem best. Að hluta til er hægt að gera það með því að tryggja að Ríkisútvarpið - sem er enn þá ríkisútvarp, þó að það hafi verið hlutafélagavætt á sínum tíma er það nú stofnun okkar allra - verði vettvangur fyrir óhlutdræga umræðu þar sem sjónarmiðin komist að. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að við höfum ekki endanlega tekið afstöðu til þessa, hvort farið verði umfram lagaskyldu í því efni sem sent verður frá innanríkisráðuneytinu, það er enn til skoðunar. 

Virðulegur forseti. Milljarðar á milljarða ofan hafa tapast í lánastarfsemi Byggðastofnunar. Það er eðlilegt að hjá skattgreiðendum vakni ýmsar spurningar, t.d. hvort rétt sé að ríkið standi í lánastarfsemi af þessu tagi. Ef svo er, hvort vel hafi verið að henni staðið og ef svo er hvaða rannsóknir hafi farið fram sem sýni fram á að svo sé. Núverandi hæstv. iðnaðarráðherra er í þeim sporum að hafa tekið þennan útlánavanda Byggðastofnunar í arf og hefur áður gert okkur grein fyrir því hvernig hún vinnur að því að leysa úr þeim vanda sem hún tók við. Ég held að nú, þegar ársreikningur stofnunarinnar liggur fyrir með þessum upplýsingum, sé mikilvægt að heyra frá hæstv. ráðherra hvar á vegi sú vinna er stödd og eðlilegt að spyrja ýmissa spurninga, m.a. hvort - ef við ætlum að haga lánastarfsemi með þessum hætti - ekki sé eðlilegt að gera sömu hæfiskröfur til stjórnarmanna í þeirri stofnun og í öðrum fjármálastofnunum og hafa jafnvel óháð val á stjórnarmönnum, hvort fréttir af umfangsmikilli lánastarfsemi fyrr á árum á vegum Byggðastofnunar til fjármálastofnana á landsbyggðinni, ýmissa sparisjóða, sé eðlilegur hluti af byggðastarfseminni í landinu. Sömuleiðis hvort sá milljarður sem gert er ráð fyrir á fjárlögum á yfirstandandi ári til að mæta þessum uppsafnaða vanda nægi. Og að öðru leyti hvernig hæstv. ráðherra vegnar í því erfiða verki að vinna úr þeim vanda sem hún tók við.

Virðulegi forseti. Við erum ekki að sjá þennan vanda koma upp á yfirborðið núna með nýjum ársreikningi heldur hefur þetta blasað við allt síðasta ár eða árin tvö þar á undan. Við höfum því aldeilis gripið til ráðstafana. Síðasta haust skipaði ég hóp sem fór í þá vinnu fyrir ráðuneytið að setja upp mismunandi sviðsmyndir varðandi lánastarfsemi af því tagi sem Byggðastofnun hefur stundað og jafnframt báðum við Ríkisendurskoðun um að fara yfir stöðu Byggðastofnunar og starfsemi hennar og við fengum skýrslu frá Ríkisendurskoðun þann 27. október sl. Þar kemur ýmislegt mjög áhugavert fram sem sýnir okkur líka að það að Byggðastofnun þurfi fjárhagslega innspýtingu frá eiganda sínum er ekki nýtt af nálinni, það gerðist einnig árið 2007 þegar rúman milljarð þurfti þangað inn. Að mati Ríkisendurskoðunar hefur á árabilinu 1997–2009 þurft um 7 milljarða frá ríkinu og uppreiknað á verðlagi 2009 eru það um 10 milljarðar. Mér þykir það líka ansi merkilegt sem fram kemur í áliti Ríkisendurskoðunar þar sem segir, með leyfi forseta: „Miðað við reynslu undangenginni ára virðist starfsemi Byggðastofnunar einfaldlega kosta ríkissjóð meira en nemur þeim framlögum sem veitt hafa verið til stofnunarinnar flest undangengin ár. Lætur nærri að eigi að viðhalda verðgildi eigin fjár hjá stofnuninni, miðað við óbreytta starfsemi hennar, þurfi að auka árlega framlög sem veitt eru til hennar eða leggja henni til sérstök framlög til styrkingar á eigin fé á nokkurra ára fresti.“ Virðulegi forseti. Þessi aðferð, ásamt mögulega fimm, sex öðrum sviðsmyndum, er nú til skoðunar í þverpólitískri nefnd sem á að skila mér niðurstöðum fyrir 1. maí. Það er von mín að fyrir sumarbyrjun verðum við komin með niðurstöðu í því hvernig við ætlum að haga lánastarfsemi Byggðastofnunar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör og þá vinnu sem hefur verið lögð í þetta að undanförnu. Ég held að mikilvægt sé að fá fram tillögur þeirrar nefndar sem er að störfum en um leið er mikilvægt að við ræðum þetta mál pólitískt. Ég vil lýsa því sem sjónarmiði mínu að það sé miklu affarasælla að taka meðvitaðar pólitískar ákvarðanir um það á Alþingi að verja tilteknum fjármunum til tiltekinna verkefna í byggðamálum, til atvinnustarfsemi og annars slíks. En sá háttur sem við höfum tekið í arf, að ganga langt í lánastarfsemi og veita þannig fjármuni, þ.e. fjármuni sem aldrei fást endurheimtir, og þurfa síðan að afskrifa það með reglulegu millibili er aldeilis ómögulegt vegna þess að þessir 10 milljarðar sem tapast hafa í útlánastarfsemi Byggðastofnunar 

Hæstv. forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni í því að þetta er pólitískt viðfangsefni. Þess vegna erum við núna komin á þann stað að allir flokkar á Alþingi hafa tilnefnt fulltrúa í þá nefnd sem er að taka málið til lokaskoðunar og taka þar með ákvörðun um með hvaða hætti við ætlum að halda úti stuðningi við atvinnuþróun á landsbyggðinni. Við megum heldur ekki gleyma því að Byggðastofnun og lánastarfsemi hennar hefur skipt gríðarlega miklu máli í því að færa fjármuni inn á efnahagslega köld svæði þar sem hefur verið pólitískur þrýstingur og pólitískur vilji til að halda úti byggð. Þar hefur hún gegnt hlutverki og við getum ekki skilið þau svæði eftir algjörlega án svara. Þess vegna verðum við að horfa mjög til þess hvernig við ætlum að halda áfram að styðja við þau svæði og það erum við að gera núna. Það hefur oft staðið pólitískur styr um málefni Byggðastofnunar og ég held að núna sé komið að leiðarlokum í þeim debatt, 

Frú forseti. Ég vil beina þremur spurningum til hæstv. fjármálaráðherra: 1. Hefur verið beitt sömu aðferðum hjá öllum sparisjóðum landsins við lausn á vanda þeirra, t.d. með aðkomu Seðlabanka Íslands í staðinn fyrir að beita þeim lögum sem sett voru? 2. Sparisjóður Þórshafnar, sem hæstv. ráðherra þekkir út í hörgul, hefur átt í vanda. Hvernig var sá vandi leystur og hvernig tengist sá sparisjóður Sögu Capital eigna- og skuldaböndum? Saga Capital skuldaði sparisjóðnum umtalsverða fjármuni. 3. Tengist lausn hæstv. fjármálaráðherra á vanda Sögu Capital, sem ræddur var á þingfundi 31. mars 2009, þessum tengslum Sögu Capital við Sparisjóð Þórshafnar og þá sérstaklega þeirri verulegu skuld Sögu Capital við Sparisjóð Þórshafnar?

Frú forseti. Svarið er í raun og veru já. Sömu aðferðum hefur verið beitt við úrvinnslu mála allra þeirra sparisjóða sem þurftu á fjárhagslegri endurskipulagningu að halda og reyndar líka samskiptin við hina sem áttu þess kost að gera upp kröfur sínar með nokkrum afslætti. Þeir þrír sparisjóðir sem ekki þurftu beinlínis á auknu eigin fé eða stofnfé að halda gerðu upp sín mál við Seðlabankann með þeim hætti. Seðlabankinn hefur alfarið haft með höndum fjárhagslega endurskipulagningu þeirra sparisjóða sem voru að hluta til endurfjármagnaðir með kröfum sem breytt var í stofnfé. Það gildir sömuleiðis um Sparisjóð Þórshafnar og hv. þingmanni til hugarhægðar er ég ekki stofnfjáreigandi þar þó að hann sé vissulega í minni heimabyggð. Fljótlega eftir að ég gerðist fjármálaráðherra lét ég af höndum stofnfjárbréf mitt í Sparisjóði Þórshafnar og nágrennis til að fyrirbyggja að uppi yrðu ásakanir um hagsmunaárekstra og vona ég að hv. þingmanni létti stórlega við það. Sama gildir um samskipti Sögu Capital og sparisjóðanna. Úr þeirra málum var unnið algerlega sjálfstætt og óháð öðru. Fjármálafyrirtækjunum þremur sem ríkið hafði eignast miklar kröfur í vegna milliliðshlutverks þeirra í viðskiptum, bankanna og Seðlabankans, var gefinn kostur á að breyta kröfunum í lán á hagstæðum kjörum ef það mætti verða til þess að þau réðu við fjárhagslega endurskipulagningu sína. Það virðist ætla að takast, a.m.k. í einu tilvikinu, og fær þá ríkið fé sitt til baka. Það hefur engin áhrif á stöðu ríkisins sem kröfuhafa, veikir ekki eða rýrir stöðu þess á nokkurn hátt og engin einasta ný króna 

Frú forseti. Ég var ekkert að spyrja að því hvort hæstv. fjármálaráðherra hefði verið stofnfjáreigandi. Ég hafði í rauninni ekki mikinn áhuga á því.  Nú er hæstv. fjármálaráðherra orðinn stofnfjáreigandi fyrir hönd íslenska ríkisins, einn sá stærsti og síðan Byggðastofnun eins og hér var rætt áður og Tryggingarsjóður sparisjóða. Aðrir stofnfjáreigendur sitja með sínar samtals 2 milljónir kr. óbreyttar, þær voru ekki skertar. Ég hafði áhuga á hvort þetta hefði verið leyst með sambærilegum hætti og hjá öðrum sparisjóðum þar sem stofnfjáreigendur töpuðu fé sínu. Svo vildi ég líka spyrja sérstaklega um tengslin við Sögu Capital en Saga Capital fékk umtalsverða fjármuni lánaða til 7 ára með 2% vöxtum.

Frú forseti. Ég hygg að hv. þingmaður geti sannreynt það. Vonandi verður það svo að málefni sparisjóðanna sem slíkra verða sett í ítarlega rannsókn og þótt fyrr hefði verið. Það er satt best að segja bagalegt hversu lengi það hefur dregist að koma þeirri rannsóknarvinnu af stað. Sömuleiðis verður að sjálfsögðu gerð grein fyrir þeirri aðgerð að endurfjármagna og endurskipuleggja sparisjóðina rétt eins og verður gert með stóru bankana þrjá. Skýrslan um þann gerning og svipaða er að verða tilbúin og mun ég leggja hana fram á Alþingi þegar öll kurl verða komin til grafar varðandi aðgerðir á vettvangi sparisjóðanna. Auðvitað var staða þeirra eilítið mismunandi en í grófum dráttum var notuð sama aðferð alls staðar. Stofnféð var fært niður í nánast ekki neitt og auðvitað algerlega niður í þeim tilvikum þegar sparisjóðirnir fóru undir eins og kemur til með að eiga við um Sparisjóðinn í Keflavík. Í flestum tilvikum hefur niðurfærsla 

Frú forseti. Hér er enn einu sinni verið að kjósa pólitíska fulltrúa stjórnmálaflokka í landskjörstjórn. Það er í rauninni fráleit aðferð að sitjandi stjórnmálamenn taki ákvarðanir um möguleika nýrra framboða í næstu kosningum hvort sem um er að ræða lands- eða yfirkjörstjórnir. Þessu valdi hefur verið misbeitt og það er dapurlegt að horfa upp á áframhaldandi samtryggingarkerfi stjórnmálaflokka í þessu efni. Það er vitnisburður um hversu ómögulegt það er fyrir íslenska stjórnmálastétt að tileinka sér opin og lýðræðisleg vinnubrögð. Þessu kerfi pólitískrar samtryggingar á Alþingi verður að breyta. Það verður að koma þessu kosningafyrirkomulagi í betra horf. Það er ekki opið og gegnsætt eins og það er og ég skora á Alþingi að hugsa upp nýjar leiðir til að velja fólk í þessa kjörstjórn. 
            

Frú forseti. Ég get ekki orða bundist vegna ummæla hv. þm. Þórs Saaris. Ef ekki hér þá hvar vill þingmaðurinn að hæstv. innanríkisráðherra handvelji fólk í yfirkjörstjórnir eða landskjörstjórn? Hefur hann áhuga á að breyta því kerfi lýðræðis sem við höfum komið okkur upp og hefur dugað ágætlega? Ég treysti þingflokkunum ágætlega til að velja vel hæft fólk til þessara starfa. Þannig hefur það gengið árum og áratugum saman og ekkert upp á það að klaga.  
            

Virðulegi forseti. Sú frelsisbylgja sem farið hefur um Norður-Afríku og Arabíuskaga hefur leitt til mikillar óvissu í sambandi við hvernig olíuverð mun þróast á næstunni. Olíuverð hefur þegar hækkað mikið og margir búast við að það muni hækka enn frekar í framtíðinni. Ef sú frelsisalda sem fer nú um áðurnefnda staði lætur ekki þar staðar numið heldur fer um Sádi-Arabíu, Venesúela og jafnvel Kína hvað mun þá verða um olíuverð? Það er ljóst að það mun hækka gríðarlega í kjölfar aukinnar óvissu. Olíuverð á Íslandi er með því lægsta sem gerist í Evrópu eða réttara sagt bensínverð er með því lægsta sem gerist í Evrópu og er það vel, en samt sem áður er olíuverð gríðarlega hátt og í sögulegum hæðum núna. Þetta háa olíu- og bensínverð kemur við budduna hjá fólki og leiðir til kaupmáttarrýrnunar fyrir heimilin. Hátt olíuverð leiðir jafnvel til þess að kostnaður hjá fyrirtækjum hækkar, flutningskostnaður og annað, sem leiðir til þess að hagnaður minnkar og hagvaxtaráhrif verða neikvæð - reyndar verða þau það líka út af minni ráðstöfunartekjum hjá heimilum vegna áhrifa á einkaneysluna. Olíureikningurinn fyrir Ísland í fyrra var rúmir 70 milljarðar kr. Hækkun sem virðist í fljótu bragði vera tiltölulega lítil, 10% hækkun, leiðir til um það bil 7 milljarða kr. hærri olíureiknings, hvað þá ef hækkunin verður jafnmikil og hún hefur orðið undanfarið ár eða svo. Af þessum 7 milljörðum kr. fara um 2,7 milljarðar kr. í erlend innkaup, í kringum 770 millj. kr. fara í innlenda álagningu og heilir 3,6 milljarðar kr. eru auknar tekjur ríkissjóðs. Ríkissjóður tekur þannig yfir 50% af kostnaðarhækkuninni. Það er ljóst að þær miklu tekjur sem ríkissjóður hefur af þessu eru vissulega góðar fyrir fjárlög og annað slíkt en eins og ég hef lýst hér virkar þetta mjög neikvætt á ráðstöfunartekjur heimilanna og kostnaðarmyndun fyrirtækja sem leiðir samanlagt til minni hagvaxtar og þá til minni tekna fyrir ríkissjóð í framtíðinni. Ef við tökum fyrir bensín og olíu leggur ríkið nú á vegagjald, olíugjald, sérstakt vörugjald, kolefnisskatt og ofan á það allt kemur síðan virðisaukaskattur. Það sem mig langar til að varpa fram til hæstv. fjármálaráðherra, í ljósi þeirra alvarlegu áhrifa sem svona miklar eldsneytisverðhækkanir hafa, er hvernig ríkið hafi hugsað sér að bregðast við því eða hvort ríkið hafi yfirleitt hugsað sér að bregðast við því. Hvaða varúðarráðstafana hyggjast menn grípa til vegna þeirrar þróunar á olíuverði sem er mjög líklegt að verði, þ.e. að olíuverð hækki enn þá frekar? Gæti hæstv. fjármálaráðherra fallist á að hugsanlega hafi kolefnisgjaldið ekki komið á réttum tíma og bíða hefði átt með það eða jafnvel að vegagjald og olíugjald verði lækkuð tímabundið til að halda eldsneytisverði innan þeirra marka að það skaðaði ekki ráðstöfunartekjur heimilanna og hagvaxtarmöguleika fyrirtækjanna?

Frú forseti. Það er alveg rétt að olíuverðið núna stefnir í að verða hið næsthæsta í sögunni þótt það vanti enn talsvert upp á að ná hinu sögulega hámarki í árslok 2008, þá náði olíuverðið 147 bandaríkjadölum á tunnu og hafði þrefaldast á tveimur árum. Það var þá mat Alþjóðaorkumálastofnunarinnar og hefur verið að þessi mikla olíuverðshækkun hafi verið einn af síðustu nöglunum í líkkistu nýfrjálshyggjuhagkerfisins sem þá riðaði til falls og átt umtalsverðan þátt í því mikla hruni sem varð í alþjóðaviðskiptum og efnahagsumsvifum.

Ég var nú að reyna að vera málefnalegur.

Hrávöruverð hafði hækkað mikið þó að hækkunin kæmi ekki að öllu leyti fram í olíunni en nú hefur hins vegar hrávöruverð, því miður, hækkað langt upp úr hámarki ársins 2008 þó að olíuverðið hafi ekki enn fylgt á eftir. Ef marka má þróun hrávöruverðsins eru framtíðarhorfurnar að þessu leyti ekki mjög glæsilegar. Það er alveg hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda. Að vísu virðist samhengi hagvaxtar og aukinnar eftirspurnar eftir olíu veikari nú en áður sem væntanlega stafar af því að langtímaviðbrögðin við hækkun olíuverðs eru miklu sterkari en skammtímaviðbrögðin, neyðin kennir naktri konu að spinna og allt það. Hér er þetta tilfinnanlegra en ella því að á sama tíma og olíuverð hefur hækkað hafa ráðstöfunartekjur og þó einkum kaupmáttur þeirra dregist saman. Engu að síður hefur skatthlutfallið hér farið lækkandi og frá því að almenna bensíngjaldinu var breytt úr hlutfalli af innflutningsverði - sem ég bið hv. málshefjanda að hafa í huga, það var gert í árslok 1999 ef ég man rétt - og fært yfir í fasta krónutölu hafa verið gerðar ýmsar breytingar á skattlagningu bensíns. Almennt hafa gjöldin gefið eftir miðað við verðlag þangað til breyting varð á í árslok 2008 þegar menn hækkuðu þau í fyrsta skipti í alllangan tíma. Svipað gildir um olíugjaldið sem var tekið upp á miðju ári 2005. Hæsta hlutfall skatta af útsöluverði bensíns var í upphafi árs 1999, þá náði það 72% af heildarútsöluverðinu. Það lækkaði síðan í um 60% á árunum 2000–2005 en er núna undir 50% þannig að því verður ekki haldið fram þrátt fyrir upptöku kolefnisgjalds og þeirra hækkana sem urðu í árslok 2008 og aftur á árinu 2009 að hlutfallið sé hátt. Verðlagshækkanir urðu um síðustu áramót en skattlagningarhlutfallið er eftir sem áður með því lægsta sem þekkist. Ég hafði óskað eftir því, frú forseti, að dreift yrði gögnum með upplýsingum sem við höfðum tekið saman því að að sjálfsögðu tökum við þessa stöðu alvarlega. Þar er m.a. að finna þróun yfir útsöluverð á bensíni og olíu í einum 22 Evrópulöndum og þar kemur t.d. í ljós að bensínverð á Íslandi er hið næstlægsta sem þar finnst. Vissulega er kaupmáttur okkar annar en t.d. í Noregi en þar er hæsta útsöluverð á bensíni í Evrópu, 316 kr. á lítrann fyrir nokkrum dögum. Dísilolían kostar þar 308 kr. Varðandi skattlagningarhlutfallið er ekki eins auðvelt að fá tæmandi upplýsingar en það er þó ljóst að í mjög mörgum nálægum löndum er það hærra en á Íslandi. Hæst er skattlagningarhlutfallið í Svíþjóð, þar er skattur 59% af útsöluverði bensíns og 56% af útsöluverði olíu. Ég held að hvað tilfinnanlegust sé þessi þróun hvað varðar rekstrarkostnað í framleiðslustarfsemi sem er mjög háð olíunotkun og svo í flutningskostnaðinum. Ég held að við eigum núna að líta á þær aðstæður sem hér eru komnar upp með svipuðu hugarfari og þegar menn tókust á við olíukreppuna á áttunda áratugnum. Þá gerðu menn stórátak í að hitaveituvæða kaupstaði og þéttbýlisstaði sem enn þá kyntu hús með olíu eða að hluta til rafmagni og það varð til stórkostlegs þjóðhagslegs sparnaðar þegar frá leið. Ég held að við eigum að nota þetta sem hvatningu til að hraða þróun umhverfisvænna og innlendra orkugjafa. Við erum búin að gera það ódýrara að endurnýja venjulega fjölskyldubíla með umhverfisvænum orkugjöfum. Við höfum það skattfrjálst að nota metan, rafmagn eða aðra slíka orkugjafa. Íblöndunarefni í olíu af öðrum uppruna en jarðefnauppruna eru skattfrjáls. Allt þetta má nota sem og það að efla almenningssamgöngur og takast á við flutningskostnaðinn sem ég áður nefndi. Ég tel að sjálfsögðu að við þurfum að taka þessa stöðu alvarlega og við getum ekki leyft okkur, því miður, að ganga út frá því að hér sé um tímabundið ástand að ræða. Af þessum sökum hyggst ég leggja til í ríkisstjórn 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ég vil segja í upphafi að mér finnast skýringar hæstv. fjármálaráðherra ámátlegar þegar hann réttlætir það að hér hafi verið hækkaðir skattar á olíu og bensín með tilheyrandi tjóni fyrir almenning og fyrirtæki í landinu. Hvað er það sem við ætlum að gera á Alþingi í dag? Hver er nýja hugsunin? Er hún ekki sú að viðurkenna mistök fortíðarinnar sem voru vissulega þau að lækka skatta í þenslu, en eigum við þá ekki um leið að stefna ekki að því að hækka skatta á krepputímum? Það er akkúrat það sem er verið að gera. Þetta hefur letjandi áhrif á efnahagslífið og hefur gert það að verkum að hagvöxturinn er minni og atvinnuleysið meira en ella. Mig langar að ræða örlítið áhrifin sem þetta hefur á flutningskostnað í landinu. Við búum við það að eiga heima í stóru landi þar sem vegalengdir eru miklar. Öll stærstu og helstu framleiðslufyrirtæki landsins eru stödd úti á landi og það að hækka skatta í sífellu á olíu og bensín gerir þessum fyrirtækjum mjög erfitt um vik að starfa þar sem þau eru. Ég hef ítrekað lagt fram frumvarp þar sem við stefnum að því að lækka flutningskostnað með því að þeir sem standa í atvinnurekstri og þurfa að flytja vörur langar vegalengdir fái hlutfallslegan afslátt af olíu- og bensíngjaldi. Þetta er í samræmi við það sem hefur áður verið lagt fram á Alþingi. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til að líta á þetta frumvarp 

Virðulegur forseti. Erlendar verðhækkanir á olíu, hrávörum og matvöru eru sannarlega áhyggjuefni fyrir íslenskt hagkerfi, m.a. vegna þess að þær geta tekið með sér verðbólguþrýsting innan lands, verðhækkanir er leiði til verðbólgu. Við vitum öll að við búum við þær sérstöku aðstæður að vera í verðtryggðu samfélagi, mjög skuldsettu sem við erum nýbúin að endurskipuleggja. Við verðum þess vegna að vera mjög vakandi fyrir þessum verðhækkunum og vera í færum til að bregðast við þeim, til að þær leiði ekki til verðbólgu og víxlverkandi hækkana skulda og launa sem við þekkjum frá fyrri tíð og hafa haft ógæfu í för með sér í hvert eitt sitt fyrir íslenskt hagkerfi. Hér þarf m.a. að fara yfir verðhækkanirnar á bensíni og olíu sérstaklega og ég fagna þeim áherslum fjármálaráðherra sem komu fram um að skipa hóp til þeirra verka. Ég tek undir að auðvitað er þetta ekki viðfangsefni sem við getum leyst á morgun. Staðan er erfið. Það er einfaldlega ekki hægt, eins og einn hv. þingmaður hélt fram, að falla frá skattheimtu ríkissjóðs. Ríkissjóður hefur engin efni á því og það vita allir sem hafa augun opin í íslensku samfélagi. Við eigum samt að horfa á þetta sem tækifæri, við framleiðum meiri endurnýjanlega orku en nokkur önnur þjóð og við eigum að auka það, sækja fram og halda áfram að hvetja til notkunar á metani, taka litla varmadælufrumvarpið og skoða það með jákvæðum huga og allt það annað sem við getum gert til að gera okkur óháðari jarðefnaeldsneyti en við erum nú. 
            

Forseti. Ég fagna því að þessi umræða er komin inn á þing og jafnframt að svo virðist sem hæstv. ríkisstjórn, í það minnsta hæstv. fjármálaráðherra, hafi langtímasýn á það hvernig Ísland geti orðið sjálfbærara, sérstaklega varðandi orku. Þó vona ég að við getum líka orðið sjálfbærari í matvælum, t.d. gagnvart þeirri staðreynd að við köstum á glæ svona miklu af orkunni okkar sem hægt væri að nýta í að gera okkur sjálfbær með grænmeti í gróðurhúsum. Það kostar okkur óhemjumikla peninga að flytja inn grænmeti frá Hollandi og fleiri löndum í nágrenninu. Mér finnst einmitt mjög mikilvægt að nýta þennan tíma þar sem það er alveg ljóst að olíuverð mun ekki lækka, það mun bara hækka og jafnframt matvælaverð, út af mjög miklum óvissutímum um heim allan og mikilli umbyltingu. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra og gjörvallan þingheim að skoða hvernig við getum nýtt orkuna okkar til að rafbílavæða og metanbílavæða landið. Núna er lag, aldrei á að missa af tækifæri í krísu til að gera eitthvað gott við það tækifæri, eins og hæstv. ráðherra nefndi þegar tækifærið var notað til að breyta hitun húsnæðis landsins á sínum tíma. Ég brýni það að við megum engan tíma missa og það er mjög mikilvægt að við drögum ekki lappirnar heldur komum þessum umbreytingum á 

Virðulegi forseti. Eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. fjármálaráðherra áðan virðast einhvern veginn ekki vera nein takmörk fyrir því hversu miklum vonbrigðum maður getur orðið fyrir með einn hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni eins og hæstv. fjármálaráðherra. Eldsneytisverð hækkar og hækkar á Íslandi, ríkið tekur til sín langstærstan hluta af verði hvers bensínlítra  Við skulum rifja það upp að þegar bensínlítrinn fór í 150 kr. var boðað til mótmæla á Íslandi. Ég lýsti því yfir fyrir ekki svo löngu að bensínverð nálgaðist hreina sturlun á Íslandi. Þá var bensínlítrinn kominn í 217 kr. og nú stefnir hann í 230 kr. Í fáum löndum í heiminum innheimtir ríkið jafnháa skatta af bensíni og á Íslandi. Ég heyrði hæstv. fjármálaráðherra segja áðan að skatthlutfallið hefði verið miklu hærra árið 1999, þ.e. 72%. Ég ætla að vona að í því felist ekki einhver fyrirheit um það að hæstv. fjármálaráðherra telji sig eiga inni einhverja hækkun umfram það sem nú er. Ég held að menn verði að horfast í augu við það að venjulegt fólk í landinu getur ekki staðið undir þessum kostnaði. 

Frú forseti. Olíunotkun er tiltölulega mikil á Íslandi enda þótt við þurfum sem betur fer ekki að nota olíu til að hita húsin eða vatnið. Olíuverðshækkanir hafa því mikil áhrif hér á landi, minnka kaupmátt til annarra þarfa og hækka allan tilkostnað. Þess vegna er eðlilegt að skoða vel hvernig álögur ríkisins breytast þegar innkaupsverð og smásöluverð á olíu hækkar og ég fagna orðum hæstv. fjármálaráðherra um fyrirhuguð viðbrögð ríkisstjórnar. En það er líka nauðsynlegt, frú forseti, að kanna af hverju engar verðbreytingar verða hér á landi þegar olíuverð lækkar úti í heimi. Kannski er kominn tími til að setja af stað nýja olíuverðlagsnefnd til að skoða þau mál vandlega. Það er mikilvægt að bregðast hart við til lengri tíma litið og það vill svo til að við Íslendingar höfum einstaklega góðar aðstæður til þess. Ef við viljum getum við unnið að því að endurnýjanlegir orkugjafar leysi af hólmi innflutta olíu í samgöngum okkar og í fiskiskipaflotanum. Ávinningurinn af því yrði margþættur. Við mundum spara gjaldeyri, við mundum nýta það sem við höfum og eigum í landinu, skapa hér vinnu og draga úr mengun af völdum útblásturs og þar með skaðlegum loftslagsbreytingum. Ég nefndi fiskiskipin og það er löngu tímabært, frú forseti, að gerð verði sérstök áætlun um að draga úr olíunotkun og losun gróðurhúsalofttegunda í sjávarútvegi. Í samgöngum eru tækifærin margháttuð og við þurfum að beina enn frekar notkun inn á innlenda orkugjafa, einkum metan og rafmagn. Ég vil leyfa mér á þessum örstutta tíma að minna á þingsályktunartillögu, 251. mál þingsins, frá Arndísi Soffíu Sigurðardóttur o.fl. um það efni. Við þurfum líka eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi að auka hlut almenningssamgangna og ýta undir markvissa uppbyggingu þeirra um allt land. Ég vil loks nefna mat á raunkostnaði við flutning á sjó, landi og í lofti og enn fremur á raunkostnaði við hráefnisflutninga um þjóðvegi landsins, landshlutana á milli. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Ýmislegt hefur verið rætt og í upphafi ræðu sinnar kom málshefjandi, hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson, inn á þróunina í Afríku og hækkun á olíuverði. Við megum ekki gleyma því þegar við ræðum þróun á olíuverði að ein af ástæðunum fyrir því að allt sýður og kraumar í Líbíu og þeim löndum er hækkun á matvælum, matarverði. Þetta tengist að sjálfsögðu umræðunni um orku- og olíuverð. Þegar samkeppnin er orðin milli þess að framleiða korn og matvæli fyrir manninn til að hafa að borða eða orku fyrir bílana hljótum við að þurfa að setjast niður og velta því fyrir okkur hvort eðlilegir hlutir séu að gerast, hvort við þurfum einfaldlega að velta því upp að taka meira frá fyrir matvælaframleiðsluna, horfast í augu við það að við getum ekki sett allt það korn og allt það sem við vildum í að framleiða orkugjafa úr því efni. Það er kannski framtíðarsýn - en kemur inn á þetta að sjálfsögðu því að við notum mikið af olíu, Íslendingar, og sérstaklega í flutningum og sjávarútvegi - en margoft hefur verið talað um að ríkisvaldið eigi að nýta þær leiðir sem það hefur til að jafna flutningskostnað og þá um leið til að jafna lífskjör. Óneitanlega bera þeir sem þurfa að kaupa vörur eða framleiða vörur og flytja um langan veg hærri kostnað en þeir sem eru nær innflutningshöfnum og slíku. Ég vil því nota þann stutta tíma sem gefst til að skora á hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn að fara nú í þá vinnu, sem oft hefur verið rætt um, að leita leiða til að jafna flutningskostnað. Ein leið í því er að horfa á olíuverðið og skattlagningu á olíu.

Frú forseti. Óvissutímar eins og þeir sem við lifum á krefjast framsýni og djarfra pólitískra ákvarðana eins og þeirra sem teknar voru á áttunda áratugnum og vísað hefur verið til hér í umræðunni. Ég hefði kosið að við ræddum þetta mikilvæga mál í stóru samhengi og m.a. á grundvelli skýrslu umhverfisráðherra um aðgerðir í loftslagsmálum eða á grundvelli fleiri skýrslna þannig að hægt sé að ræða það hér á annan hátt en í örstuttum ræðum hvert við viljum stefna í þessum málum hér á landi. Hvað geta stjórnvöld gert? Þau þurfa að horfast í augu við það, eins og stjórnvöld út um allan heim, að 21. öldin er ekki öld jarðefnaeldsneytisins. Við hljótum öll að þurfa að búa okkur undir það og gera áætlanir til að minnka notkun jarðefnaeldsneytis og færa okkur yfir í orkugjafa sem menga minna og eru sjálfbærari. Um það hafa Íslendingar reyndar undirritað fjölmarga sáttmála á alþjóðlegum vettvangi og hafa undirbúið líka, bæði í ráðuneytum og annars staðar. En það vantar samt þann herslumun að koma þessu í framkvæmd og það gerist ekki með einhverju þriggja mánaða átaki heldur með 30 ára áætlun í það minnsta. Við þurfum svo að ræða um almenningssamgöngur. Almenningssamgöngur eru ekki félagslegt úrræði eins og stundum hefur borið við í umræðunni hér á landi þegar ræddar eru samgöngur eða ferðamáti almennings. Almenningssamgöngur verða að vera og eiga að vera valkostur fyrir alla með tíðari ferðum, hóflegu gjaldi og forgangsreinum fyrir strætisvagna. Og við þurfum líka að hugsa langt í því, við þurfum líka að hugsa hvort einhvers konar lestakerfi eða annað slíkt gæti orðið hagkvæmur kostur hér á landi á þessari öld. Svo þarf að taka á einföldum málum eins og bílastæðagjöldum við framhaldsskóla 

Frú forseti. Við erum hér með samfélag eins og svo mörg önnur í heiminum bundin á klafa jarðefnaeldsneytis sem er að breytast og ekki er brugðist nógu hratt við þeim breytingum. Þær miklu hækkanir sem hafa verið á eldsneytisverði á heimsmarkaði undanfarin ár kosta heimilin og fyrirtækin mjög mikið. Það sem fer kannski helst fyrir brjóstið á mönnum er að fyrir fram eyrnamerktir skattar á jarðefnaeldsneyti eru svo notaðir í rekstur ríkisins og valda mikilli óánægju vegna þess að ekki eru útbúnir betri samgöngukostir eins og betri vegir eða almenningssamgöngur. Það væri til mikilla bóta og það væri þjóðhagslega hagkvæmt ef þessum eyrnamerktu sköttum væri varið í samgöngubætur, svo sem betri vegi og alvörualmenningssamgöngur. Tilvísun ráðherra í lægsta skatthlutfall á eldsneyti á Norðurlöndum á í raun ekki við hér á Íslandi vegna þess að almenningssamgöngur eru ekki valkostur. Ég get ekki labbað út á horn og tekið strætó ef ég ætla í vinnuna og það er nánast sama hvar ég bý á höfuðborgarsvæðinu, ég hef ekki þann valkost. Þessu þarf að breyta. Við vitum öll að rafmagn, vetni, metan o.fl. munu verða orkugjafar framtíðarinnar á Íslandi og því fyrr sem orkuskipti í þá átt verða því betra. Ýmsar tilraunir hafa verið í gangi en það eru ekki til, ef ég man rétt, nema tvær metanstöðvar á öllu landinu sem geta afgreitt metan sem orkugjafa. Hér þarf að koma fram skýr stefnumótun af hálfu yfirvalda í landinu, ekki er hægt að láta þetta ferli einkageiranum eftir. Það er kannski einmitt þess vegna sem það eru eingöngu tvær metanstöðvar á landinu, það er vegna þess að hagsmunir einkageirans eru ekki þeir sömu og hinir mikilvægu hagsmunir almennings í þessu máli. Auðleystasti hlutinn af þessu og fljótvirkasti er samt sá sem 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir innlegg þeirra í þessa umræðu. En ég verð um leið að lýsa yfir miklum vonbrigðum. Þingmenn hafa, hver á fætur öðrum, notað tíma sinn til að tala um langtímaaðgerðir í orkumálum og hafa algjörlega svikist um að tala um það sem við erum að fjalla um hér, þ.e. sá alvarlegi vandi sem við stöndum frammi fyrir í dag. Ég get alveg verið sammála því að til langs tíma litið er hægt að gera margt til að forðast að lenda í jafnmiklum vanda og við erum í vegna orkuverðsins. En það eru ekki lausnir sem duga til að bæta ráðstöfunartekjur heimilanna í dag og ýta í burtu neikvæðum hagvaxtaráhrifum vegna hækkandi orkuverðs. Mér fannst hæstv. ráðherra í raun nálgast þessa umræðu af mestu skynseminni, getum við sagt, og ég þakka honum kærlega fyrir þá mynd sem sýnir það að á rétt um ári hafa vörugjald og kolefnisgjald á bensín hækkað úr 46 kr. upp í 66 kr. Og svo hefur virðisaukinn komið ofan á það þannig að sú hækkun er mun meiri og skapar einmitt þann vanda sem við erum að tala hér um í dag. En ráðherrann reyndi í engu að svara þeirri spurningu, fyrir utan að tala um að vísa málinu í nefnd, hvernig takast eigi á við þann mikla skammtímavanda sem við stöndum frammi fyrir vegna hás orkuverðs. Hvernig verður tekist á við þau neikvæðu hagvaxtaráhrif sem þetta orkuverð hefur í för með sér og hvernig verður tekst á við lækkandi ráðstöfunartekjur? Þegar verið er að bera saman verð á bensíni og dísilolíum á milli landa hefði verið mjög æskilegt að bera saman kaupmáttarleiðréttar tölur. Það er ljóst að kaupmáttur á Íslandi, miðað við þau lönd sem hér eru talin upp, er mun minni en áður var og þess vegna 

Frú forseti. Ég held að enginn sé að gera lítið úr þeim erfiðu aðstæðum sem við stöndum frammi fyrir en ég held líka að við hljótum að taka að einhverju leyti mið af því hvernig aðrar þjóðir bregðast við. Ég held við eigum ekki bara að horfa á mögulegar aðgerðir til skamms tíma til að lina þjáningarnar heldur vera raunsæ gagnvart því sem í vændum er á komandi árum og horfa þar af leiðandi á það hvað við getum gert til að búa okkur undir þannig framtíð og reyna að stuðla sem allra hraðast að þróun sem tekur á þessum vanda í formi þess að þróa umferð, samgöngur og flutninga á þann veg að við komumst sem best undan þessu. Ég minni á að bæði almenn vörugjöld, sérstök vörugjöld og kolefnisgjöld eru allt krónutölugjöld og haldast óbreytt og eru ekki tengd endanlegu útsöluverði, það er hins vegar virðisaukaskatturinn að sjálfsögðu. Ég viðurkenni fúslega að haldi verðþróun á innkaupsverði af þessum toga áfram hlýtur að koma til greina að mæta því með einhverjum hætti því að það er ekki ætlunin að láta virðisaukaskatt leggjast ofan á endalaust hækkandi vöruverð. Þá fyndist mér koma til greina að nota að einhverju leyti þær tekjur sem í gegnum virðisaukaskattinn koma - því að væntanlega förum við ekki að breyta hinu almenna þrepi - til að mæta slaka eða kostnaði við aðgerðir, svo sem eins og að mæta flutningskostnaði o.s.frv. Á miðju ári 2009 lækkuðum við kílómetragjald um 20% til að mæta þeirri hækkun sem þá var gerð á olíugjaldi og var hún þó aðeins helmingur af því sem bensíngjaldið hækkaði um. Eitt af því sem er tvímælalaust að er það - og þróun olíuverðs, þ.e. dísilolíunnar, hefur orðið þannig að hún er aftur orðin jafndýr eða dýrari en bensínið og það er þáttur sem er skakkur og við þyrftum að taka á. Þegar þetta er skoðað í samanburði við önnur lönd er dísilolían yfirleitt alltaf nokkuð ódýrari. 
             Að síðustu, varðandi það sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson talaði hér um. Hann talaði auðvitað þvert á staðreyndir þegar hann fullyrti að ríkið tæki til sín mikinn meiri hluta verðsins og að skattlagningin væri hlutfallslega hærri 

Virðulegi forseti. Nú er mál að ræða stöðuna á vinnumarkaðnum. Sú einkennilega staða er komin upp að allir samningar eru lausir og þá skiptir ekki máli hvort við lítum til hins almenna vinnumarkaðar eða hins opinbera. Svo vill til að hæstv. velferðarráðherra hefur um það að segja og getur svarað fyrir almenna vinnumarkaðinn en þetta eru svo tengd mál að annað verður ekki rætt nema hitt sé tekið með á þeim grunni að allir kjarasamningar eru lausir. Staðan er mjög einkennileg og allir launamenn á Íslandi eru í lausu lofti vegna þessa. Mig langar að tala hér um opinbera vinnumarkaðinn því að komið hefur í ljós að launaþróunin þar er úr takti við allt sem gerst hefur. Við framsóknarmenn héldum ráðstefnu fyrir skömmu þar sem þessi staða var rædd og var okkur bent á að háskólamenntað fólk hefði dregist mjög aftur úr í launaþróun. Það er mjög alvarlegt mál þegar fólk er með fimm til sex ára háskólanám að baki og flest af því tekur námslán sem það skuldar svo til framtíðar. Alvarlegasti hluturinn sem kom fram á ráðstefnunni var sá að í velferðargeiranum eru skjólstæðingarnir oft með hærri ráðstöfunartekjur en háskólamenntað fagfólk. Er það mjög athugunarvert hvert við stefnum í launaþróun. Hér spilar svo inn í kjararáð sem margir falla undir en hæstv. fjármálaráðherra lagði eftirminnilega fram lagabreytingu í fyrra til að hnekkja því svo ekki sé talað um lög hæstv. forsætisráðherra fyrir nokkrum missirum um að enginn mætti hafa hærri laun en hún sjálf. Svona er staðan og kannski er ekki nema von að illa gangi að semja á almenna vinnumarkaðnum. Alþýðusamband Íslands hefur lagt fram áætlun í kjarasamningunum sem gerir ráð fyrir að ríkið bregðist við atvinnuleysi með stórum framkvæmdum í samgöngumálum og í viðhaldi opinberra bygginga og atvinnustefnan verði byggð á hátækniþekkingu og grænum grunni. Það er því hræðilegt til þess að hugsa að í dag berast af því fréttir að Landsvirkjun sé komin langtum lengra með það en nokkurn óraði fyrir að leggja sæstreng til Evrópu. Á hverju eigum við þá að byggja atvinnutækifæri okkar ef selja á rafmagnið úr landi? Þurfum við ekki að skapa vinnu við það innan lands að fullvinna afurðir okkar, sama hvort það er rafmagn, ál eða fiskur? En þetta er gert í skjóli og með leyfi og vitund ríkisstjórnarinnar og virðist ríkisstjórnin vera hæstánægð með að láta Evrópusambandið hirða þessa auðlind af okkur með þessum hætti. Samtök atvinnulífsins leggja hins vegar áherslu á að skapaðar verði aðstæður sem leyfi kjarasamninga til þriggja ára og með auknum fjárfestingum sé hægt að skapa fleiri störf. Samtök atvinnulífsins hafa meiri skilning á þessu en ASÍ að mínu mati því að þau vita þó það að hér þarf atvinnu til að hægt sé að hækka laun. Það er líka einkennilegt í ljósi þess að forseti Íslands hefur nú sent Icesave 3 í þjóðaratkvæðagreiðslu að allan tímann í Icesave 1, 2 og 3 voru Samtök atvinnulífsins og ASÍ meðfylgjandi því að Alþingi og þjóðin samþykktu þá samninga, vitandi að verið væri að leggja drápsklyfjar á íslenska skattgreiðendur. Og hvað yrði þá eftir í pyngju landsmanna þegar þær skuldbindingar eru komnar til fullnustu? Þetta er líka í stíl við það sem Gylfi Arnbjörnsson, forseti Alþýðusambands Íslands, segir á heimasíðu sambandsins, með leyfi forseta: „Ljóst má vera að veik staða íslensku krónunnar setur þróun kjaramála í mikla óvissu vegna ójafnvægis í gjaldeyrishreyfingum auk gjaldeyrishafta. Samninganefnd ASÍ hefur því lagt mikla áherslu á að samhliða afnámi gjaldeyrishaftanna verði mörkuð trúverðug leið til þess bæði að styrkja gengi krónunnar um a.m.k. 15% og jafnframt tryggja stöðugleika hennar.“ Hér er ekki verið að tala um stöðuna eins og hún er. Forseti ASÍ leggur til að við samþykkjum Icesave, að þjóðin ákveði það í þjóðaratkvæðagreiðslunni, en hann gerir sér ekki grein fyrir því að ef Icesave verður samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu festast gjaldeyrishöftin í sessi. Hann gerir sér ekki grein fyrir því að við horfum ekki fram á nýjan gjaldeyri næstu 5–10 ár, því að þótt við gengjum í Evrópusambandið, 

Hæstv. forseti. Ég var beðinn að koma í utandagskrárumræðu um stöðu kjarasamninga á almennum og opinberum vinnumarkaði og geri það vegna þess að sáttasemjaraembættið heyrir undir velferðarráðuneytið og atvinnumálin auðvitað að stórum hluta og eðlilegt að við tökum þetta til umræðu. Ég vil þó í byrjun ítreka þá viðteknu venju sem gildir á innlendum vinnumarkaði að aðilar vinnumarkaðarins semja um kaup og kjör launafólks sem og önnur starfsskilyrði í frjálsum kjarasamningum án eða með afskiptum stjórnvalda. Sú venja er enn í fullu gildi og í þeim viðræðum sem eru í gangi á milli aðila, og ég hef fylgst með í fjölmiðlum rétt eins og ég geri ráð fyrir að flestir hafi gert, hafa auðvitað komið fram tilætlanir, kröfur og vangaveltur um hvernig aðkoma ríkisins verði í sambandi við þær viðræður. Mér er kunnugt um að fjölmörgum kjaraviðræðum hefur verið vísað til ríkissáttasemjara sem er út af fyrir sig vel og þar standa því yfir viðræður einstakra samningsaðila. Þær má skoða á heimasíðu embættis ríkissáttasemjara, þar er ágætt yfirlit yfir það hver staðan er á einstökum samningum, og eins og þingheimur þekkir eru allir kjarasamningar í landinu, eins og kom fram hjá málshefjanda, nú lausir  Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum náðist samkomulag milli Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambandsins um miðjan febrúar síðastliðinn um að hefja vinnu við gerð langtímasamnings til þriggja ára sem hefði það að markmiði að auka kaupmátt og viðhalda stöðugleika í hagkerfinu. Ég vil nýta þetta tækifæri og fagna því að menn séu sestir aftur af fullri alvöru að samningaborðinu sem er mjög mikilvægt. Eitt er ljóst að ræði menn ekki saman eru litlar líkur á að samningar líti dagsins ljós. Ég geri mér engu að síður grein fyrir að þessir tímar í efnahagslífi þjóðarinnar eru ekki þeir auðveldustu þegar kemur að því að gera samning til nokkurra ára. Samkvæmt endurskoðaðri þjóðhagsspá Hagstofu Íslands fyrir árin 2010–2015 frá í nóvember síðastliðnum kemur fram að aðlögun atvinnulífsins og heimilanna að nýjum veruleika hefur verið erfið og gert sé ráð fyrir að svo verði áfram um sinn. Fyrirtæki jafnt sem heimili í landinu glíma við erfiðan skuldavanda enda þótt ýmsum úrræðum sé ætlað að koma til móts við mjög skuldsett fyrirtæki og heimili og er sú vinna í fullum gangi. Í því efni vil ég vekja athygli á að ég hef lagt fram á Alþingi frumvarp til breytinga á húsnæðislöggjöfinni þar sem lagt er til að Íbúðalánasjóði verði gert heimilt að afskrifa veðlán sem eru á veðrétti umfram 110% af verðmæti fasteignar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Auðvitað er margt sem þarf að líta til varðandi stöðu samfélagsins og menn verða að horfast í augu við það að á síðustu árum frá hruni hefur orðið veruleg kaupmáttarrýrnun. Ég hef oft bent á það sem formaður fjárlaganefndar að við höfum orðið að horfast í augu við það að engin innstæða var fyrir mörgu af því sem gert var á árunum 2007–2008, það byggðist á lántökum og fölskum hagvexti vegna slíkra lána sem við vorum að taka og héldu hagkerfinu gangandi á yfirsnúningi með framkvæmdum sem byggðu eingöngu á lánsfé. Við ræddum áðan um aðkomu ríkisins að slíkum kjarasamningum, að það hafi tíðkast undanfarin ár að aðilar vinnumarkaðarins hafi leitað til stjórnvalda þegar kjarasamningaviðræður standa yfir með þau atriði sem aðilar hafa talið mikilvægt að verði skipað með ákveðnum hætti svo greiða megi fyrir gerð kjarasamninga. Nú hefur verið boðað af núverandi samningsaðilum, að þeir muni koma til ríkisins með ákveðin mál og leita eftir tilstilli ríkisins varðandi frágang samninga. Í fjölmiðlum í vikunni sem leið var haft eftir framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins að nú væri komið að því að samningsaðilar ræði við stjórnvöld og ég á því von á að formlegt samband verði haft við stjórnvöld á næstu dögum. Auðvitað hafa menn fylgst með og verið í sambandi reglulega en ákveðið var að bíða með þennan þátt formlega þar til menn væru búnir að ná ákveðinni samstöðu sín á milli. Við erum að sjálfsögðu reiðubúin til að fara yfir þau atriði sem aðilar leggja áherslu á að verði rædd. Ég er þó ekki í stöðu til að gefa yfirlýsingar eða loforð um hvað ríkisstjórnin er tilbúin að fallast á í þessu sambandi. Það verða viðræður milli aðila að leiða til lykta. Samtök atvinnulífsins hafa sett viðsemjendum sínum ákveðin skilyrði, sem hafa auðvitað tafið þessar umræður, varðandi sjávarútvegsmálin sem að mínu mati er afar óheppileg krafa og eitt af því sem þarf að ryðja úr vegi til þess að hægt verði að ganga frá samningum. Það er rétt sem málshefjandi kom inn á að auðvitað þarf að skoða stöðu opinbera geirans ekki síður en almenna markaðarins. Ég kem kannski betur að því í síðari ræðu minni í utandagskrárumræðunni 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa utandagskrárumræðu. Vonandi ná aðilar vinnumarkaðarins sem allra fyrst niðurstöðu í kjaramálin, við skulum svo sannarlega vona að það gangi vel og hratt fyrir sig þó að ýmsar blikur séu á lofti og kannski engin sérstök ástæða til bjartsýni nú sem stendur. Það sem snýr að okkur er aðkoma ríkisins og ég hef miklar áhyggjur af því, virðulegi forseti, að heyra í hæstv. ráðherra sem virðist gera lítið úr sjávarútvegsmálunum, því að það að stjórnvöld hafi skapað óvissu í þessari undirstöðuatvinnugrein er ekki eitthvað sem menn geta tekið létt og látið líta út fyrir að sé smámál. Það hefur nefnilega áhrif á allt. Það hefur áhrif á atvinnustigið og stærsta ógnin á Íslandi í dag er atvinnuleysið. Það segir sig sjálft að meðan óvissa er í undirstöðuatvinnuveginum fjárfesta menn ekki þar og það kemur beint niður, ekki bara á sjávarútvegsfyrirtækjunum heldur ekki síst á fyrirtækjunum sem þjónusta sjávarútveginn, hvort sem það er í hugbúnaði, málmiðnaði eða annars staðar. Það liggur nefnilega fyrir að langtímaatvinnuleysi eykst og það sem hefur fyrst og fremst komið í veg fyrir atvinnu á Íslandi er hæstv. ríkisstjórn. Hún hefur gert það með því að grípa inn í leikreglur sem a.m.k. hluti hennar samdi sjálf og það hefur fælt bæði innlenda og erlenda fjárfestingu úr landi. Hún hefur ekki forgangsraðað í ríkisfjármálum með þeim hætti að halda uppi atvinnustigi. Við sjáum þetta á hverjum degi, ekki bara í opinberum tölum heldur á því að fólk sem á og ætti að vera í vinnu við eðlilegar aðstæður en sérstaklega eins og staðan í þjóðfélaginu er núna fær ekki vinnu út af áherslum hæstv. ríkisstjórnar. 
             Ég hvet hæstv. ráðherra sem og aðra hv. þingmenn sem eru í stjórnarmeirihlutanum að sjá að sér. Það er mikið í húfi.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér stöðu kjarasamninga á almenna og opinbera vinnumarkaðnum. Það hvílir vissulega mikil ábyrgð á aðilum að ná saman um kjarasamninga við þessar erfiðu efnahagslegu aðstæður. Samtök atvinnulífsins geta ekki tekið kjaraviðræður í gíslingu ef þeim hugnast ekki endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Það væri gjörsamlega óábyrgt gagnvart vinnumarkaðnum, enda hafa Samtök atvinnulífsins aftur komið að samningaborðinu og er það vel. Launafólk hefur þurft að taka á sig miklar kjaraskerðingar frá hruni. Kaupmáttur hefur rýrnað, yfirvinna og launauppbætur verið skornar niður og vinnuhlutfall skert Það segir sig sjálft að verst bítur þessi kjaraskerðing þá sem lægst launin hafa og þolmörk millitekjuhópa með mikla framfærslu eru komin að endimörkum. Fjárhagsstaða fyrirtækja til að mæta launahækkunum er misjöfn og útflutningsgreinarnar standa þar betur að vígi. Við þessar aðstæður er eðlilegt að samningar á almennum markaði slái tóninn í samningagerð. Opinberir aðilar standa frammi fyrir því að þurfa að mæta með sanngjörnum hætti þeirri kjaraskerðingu sem launþegar hafa tekið á sig frá hruni. Hvernig sem menn horfa til gerð kjarasamninga á opinberum og almennum markaði er þetta fyrst og fremst spurning um hvernig okkur sem þjóð tekst til við að vinna okkur upp úr efnahagskreppunni og koma hér á varanlegum stöðugleika með kaupmáttaraukningu. Við viljum ekki sjá aftur þann gífurlega launamun sem hafði þróast á vinnumarkaðnum fyrir hrun og var úr takti við allan raunveruleika og bitnaði illa á launaþróun láglaunahópa. Lægstu laun verða að taka mið af raunverulegri framfærslu og þeim neysluviðmiðum sem fyrir liggja en baráttunni um skiptingu þjóðarkökunnar lýkur seint. Niðurstaða kjarasamninga verður að endurspegla afkomu þjóðarbúsins og réttlátari skiptingu tekna en verið hefur.

Frú forseti. Við ræðum hér kjarasamninga. Í þessu máli sem öðrum er uppi sérstök staða á Íslandi þar sem formaður Alþýðusambandsins, stærstu samtaka launafólks, er í hópi auðmanna landsins og vill ekki berjast fyrir þeim nauðsynlegu launahækkunum sem þörf er á. Forustumenn verkalýðshreyfingarinnar, flestir hverjir, vilja halda í mesta böl launafólks á Íslandi sem er verðtryggingin og hafna tillögum um alvöruleiðréttingar á skuldum heimilanna. Það er á brattann að sækja fyrir launafólk á Íslandi í svona umhverfi. Samningar eru lausir og það vantar algjörlega hvata fyrir atvinnurekendur til að semja, því lengur sem samningar eru lausir því lengri er sá tími sem atvinnurekendur þurfa ekki að greiða hærri laun. Því þarf að binda í lög afturvirkar launahækkanir sem tækju t.d. til helmings þess tíma sem kjarasamningar hafa verið lausir. Slíkt mundi hvetja báða aðila til að ljúka samningum sem fyrst og leiða til miklu meiri skilvirkni á vinnumarkaði og miklu meiri skilvirkni í kjörum launafólks. Frú forseti. Einnig þarf að endurskoða lög um stéttarfélög, vinnudeilur og lífeyrissjóði þar sem það yrði auðveldara fyrir almenna félagsmenn að kjósa stjórnir sinna stéttarfélaga og auðveldara fyrir almenna félagsmenn að kjósa stjórnir sinna lífeyrissjóða. Það má ýta atvinnurekendum út úr stjórnum lífeyrissjóða, þeir eru þar ekki til þess að gæta hagsmuna félagsmanna. Það ber því að tryggja með miklu víðtækari hætti þennan rétt sem félagsmenn hafa. Svo virðist sem lífeyrissjóðum hafi verið misbeitt undanfarin ár og lífeyrissjóðir hafi tapað gríðarlegum peningum á áhættufjárskuldbindingum sem enn hefur ekki verið fundið út hvað eru miklar. Hér er um nýtt umhverfi fyrir launafólk að ræða og það er óásættanlegt að almennt launafólk á Íslandi skuli búa við þá afarkosti að þeirra eigin forsvarsmenn berjist ekki 

Forseti vill biðja hv. þingmann að gæta orða sinna.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og tek undir þann tón sem heyra mátti í ræðu síðasta ræðumanns varðandi þau pólitísku afskipti sem hagsmunasamtök á almennum vinnumarkaði hafa, ef það má orða það þannig. Það er með ólíkindum að lesa grein sem kallast „Gangur kjaraviðræðna“ sem forseti Alþýðusambands Íslands skrifar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir að forseti Íslands hafi hafnað lögunum um Icesave staðfestingar er enn unnið að því að gera þriggja ára kjarasamning …“ Það er með ólíkindum að tengja þau mál eins og forseti Alþýðusambandsins gerir hér. Ég hef lengi haft áhyggjur af þeim samtökum sem eiga að gæta hagsmuna á almennum vinnumarkaði, hvort sem það eru Samtök atvinnulífsins eða Alþýðusamband Íslands, hversu pólitísk þau eru. Þau beita sér líkt og stjórnmálaflokkar frekar en hagsmunasamtök. Það er hins vegar okkar á Alþingi að ræða þessi mál á pólitískum grundvelli, það er eðlilegt að ræða þessi mál hér, ekki síst í ljósi þess að vegna aðgerða stjórnvalda hefur orðið kjararýrnun hjá íslenskum almenningi. Skattahækkanir hafa dunið á fólki og þá er eðlilegt að ríkið komi að og leiðrétti með einhverjum hætti þegar kemur að því að ræða við það um kjarasamninga. Hitt er annað mál að sú stefna sem ákveðin hefur verið af hálfu ASÍ og Samtaka atvinnulífsins, svokölluð samræmd launastefna, ef ég þekki það rétt, kemur í raun í veg fyrir að ákveðnir aðilar sem geta náð saman á vinnumarkaði í dag, fyrirtæki og verkalýðsfélög, geti klárað sín á milli þó að vilji sé til þess hjá báðum aðilum. Mig langar að nefna annað á þeim stutta tíma sem eftir er af ræðu minni, þ.e. verðtrygginguna. Að sjálfsögðu er það okkar á Alþingi að gera breytingar á verðtryggingunni sem svo mikið hefur verið talað um.

Virðulegi forseti. Allir launasamningar í landinu eru lausir. Það er enn eitt verkefnið sem við þurfum að glíma við og finna lausn á. Umhverfið sem samið er í er ekkert skemmtilegt. Atvinnuleysi er mikið á almennum vinnumarkaði og mikill niðurskurður er hjá hinu opinbera, hvort heldur er hjá ríki eða sveitarfélögum. Nú reynir á alla eins og gert hefur undanfarin missiri. Ég treysti því að fyrirtækin standi að ábyrgum samningum við starfsmenn sína. Mikil kjararýrnun hefur orðið og ljóst er að það þarf að reyna að bæta það. Gervisamningar þar sem launahækkunum er hellt út í verðlagið hjálpa hins vegar engum, það þurfum við líka að hafa í huga. Sjálfsagt er að hið opinbera liðki fyrir samningum að því marki sem við ráðum við - þegar ég segi við á ég við okkur skattgreiðendur í landinu því að öll vitum við að peningarnir sem ríkið hefur yfir að ráða og ráðstafar koma úr vasa okkar. Samkvæmt upplýsingum frá ASÍ er ætlunin að ljúka viðræðum fyrir miðjan mars en að launabreytingar taki gildi 1. mars. Í því plaggi sem ég fékk frá ASÍ kemur einnig eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir að forseti Íslands hafi hafnað lögunum um Icesave staðfestingar er enn unnið að því að gera þriggja ára kjarasamning og miðast viðræður m.a. við stjórnvöld við það.“ Í mínum huga er það enn eitt merkið um hversu áríðandi það er fyrir okkur að ganga frá samningnum sem aukinn meiri hluti alþingismanna samþykkti á dögunum. Það er vissulega krefjandi verkefni sem samninganefndirnar hafa nú undir höndum en ég treysti þeim vel til verksins og lýsi sérstaklega ánægju minni með að Samtök atvinnulífsins ákváðu að ýta fiskveiðistjórnarmálum til hliðar. Þá risu þau 

Frú forseti. Ég byrja á að þakka umræðuna um stöðu kjaramála á opinberum og almennum markaði. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni um að stéttarfélög, sérstaklega þau stéttarfélög sem fá félagsgjöld nánast í krafti laga, eru að breytast í stjórnmálaflokka. Ég hef bent á það áður. Þau eru að skipta sér af Icesave-samkomulagi og lögum þar um. Menn eru búnir að gleyma fyrirbæri sem heitir stöðugleikasáttmáli og meira að segja endurhæfingarsjóðnum sem ég batt annars ákveðnar vonir við, en ekki verður af slíku, það er gleymt. Kjarabaráttan er varnarbarátta gagnvart öllum samningum. Bæði fyrirtæki og launþegar búa við vaxandi stöðnun sem er afleiðing af stefnu hæstv. ríkisstjórnar. Allir kjarasamningar bera þess merki. Atvinnurekendur krefjast þess að gripið verði til aðgerða sem skapa hagvöxt og auka atvinnu, t.d. með því að lækka tryggingagjaldið og fjölga ferðamönnum. ASÍ leggur áherslu á að lífeyrisréttindi séu samræmd á milli opinbera markaðarins og hins almenna. Inn í það hefur auk þess blandast þjóðaratkvæðagreiðsla um Icesave, sem er dálítið furðulegt. Hinn venjulegi launamaður horfir til niðurstöðu kjarasamninga í ofvæni og með ákveðnum ótta. Verða verkföll? Ræður hinn venjulegi launamaður við það? Verður launahækkun, sem ekki veitir af á flestum heimilum? Mun það verða til þess að fyrirtæki sem viðkomandi starfar hjá verður gjaldþrota og hann verður atvinnulaus? Það er mjög margt sem menn óttast í sambandi við kjarasamningana. Ég legg áherslu á að menn flýti 

Hæstv. forseti. Hér hefur margt ágætt verið sagt við þessa umræðu, sumt er kannski síðra, margt gamalkunnugt. Hv. þm. Pétur H. Blöndal talar um hin illu stéttarfélög,  Það er góðra gjalda vert að taka þá umræðu upp á Alþingi þótt hinar eiginlegu kjaraviðræður séu utan verksviðs þingsins, fari fram á samningaborði atvinnurekenda og launamanna, bæði í einkageiranum og hinum opinbera. En að sjálfsögðu horfa menn til löggjafarinnar að ýmsu leyti. Ég tek undir áherslur sem komið hafa fram um að virða beri landamærin þar á milli. Það er rétt sem sagt hefur verið að það er óviðkunnanlegt þegar Samtök atvinnurekenda hafa reynt að taka ríkið eða þjóðfélagið allt í gíslingu vegna þess að ekki er farið að vilja þeirra í einu og öllu varðandi kvótakerfið. Ég tek undir það með hv. frummælanda, Vigdísi Hauksdóttur, að menn þurfi að reyna að vera sjálfum sér samkvæmir í þeirri umræðu. Annars vegar er óskað eftir því að skapa aðstæður sem skapa stöðugleika í gjaldmiðlinum. 

Forseti biður hv. þingmenn um að gæta að klukkunni.

Forseti. Við búum við það að fjöldi stétta er búinn að vera samningslaus í langan tíma, sem er óásættanlegt. Hagur atvinnurekandans af því að semja, hvort sem það eru opinberir aðilar eða einkaaðilar, er enginn. Hann hefur allt að græða til að halda óbreyttu ástandi. Mig langar að nota tækifærið og hvetja ráðherra velferðar til að beita sér fyrir lagasetningu um lágmarkslaun þannig að allir geti lifað af launum sínum. Málin snúast ekki bara um launin því að ríkið ber einnig mikla ábyrgð þegar kemur að aukinni skattheimtu og gjaldtöku. Verðtryggð lán heimilanna hafa hækkað um 15,6 milljarða bara vegna skatta- og gjaldahækkana frá því að þessi ríkisstjórn tók við. Þá eru ótaldar hækkanir vegna hrunsins og áhrif þeirra á lánin og stöðu heimilanna. Svo virðist sem heimilin og almennir launþegar eigi einir að bera allan kostnað af kreppunni. Staðan er þröng en það er ekki hægt að koma svona fram við fólk. Skaðinn er auðvitað skeður en tjóninu verður að deila jafnar á milli allra aðila.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Mig langar til að koma því á framfæri að á tveggja ára tímabili, frá 1. október 2008 til 1. október 2010, fluttu frá landinu 20.519 einstaklingar - 20.519 einstaklingar. Ríkisstjórnin stærir sig oft af því á hátíðarstundum að hér sé lítið atvinnuleysi. Það er komin ný útrásargrein, atvinnuleysið er flutt úr landi, við skulum átta okkur á því. Það dugar ekki að slá um sig með frösum og segja að hér sé alveg þolanlegt atvinnuleysi því að við Íslendingar höfum aldrei þolað það. Samkvæmt upplýsingum Vinnumálastofnunar frá því í nóvember 2010 voru 12.363 einstaklingar skráðir atvinnulausir en það segir ekki nema hálfa söguna eins og ég kom inn á áðan. Talað er um að í þessum kjarasamningum eigi að kröfu ASÍ að sjá til þess að jafna lífeyrisréttindi allra á vinnumarkaði. Mig langar til að fá viðbrögð frá hæstv. velferðarráðherra við þeirri kröfu því að þar eru bornir saman opinberi og almenni vinnumarkaðinn. Finnst honum það skynsamleg stefna í ljósi þess að hér er mikið atvinnuleysi og lægstu launin mjög lág? Við borðum ekki lífeyrinn fyrr en við erum farin að taka hann og getum keypt fyrir hann mat. Í öðru lagi langar mig til að spyrja ráðherrann: Kemur til greina að setja lög á kjarasamningana? Hæstv. innanríkisráðherra impraði á því áðan að horft væri til löggjafarinnar varðandi lagasetningu í þeim efnum. Yrði það ekki mikið inngrip í kjarasamningana ef sú leið yrði farin? Er það í spilunum að mati hæstv. ráðherra? Ég hef ekki tíma til að ræða neysluviðmiðin 

Hæstv. forseti. Ég þakka umræðuna þó að hún hafi að mörgu leyti farið út og suður og tæpt hefur verið á pólitískum inngripum, Icesave og ýmsu öðru sem auðvitað má tengja almennum kjörum og umræðum um það. Það er ágætt að sú umræða fari fram. Ég geri þó athugasemd við það þegar fólk gagnrýnir stéttarfélög fyrir að taka pólitíska afstöðu því að afkoma fólks í landinu er pólitík. Hún þarf ekki að vera flokkspólitík og hún á auðvitað ekki að hindra umræðuna. Við verðum öll að taka þátt í henni af krafti og leita leiða til að við getum bætt kjör og stöðu okkar. Komið hefur fram, og ég tek heils hugar undir það, að atvinnumálin eru stærsta velferðarmálið, þ.e. að hér verði aukin atvinna, að við getum minnkað atvinnuleysið. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Aftur á móti fullyrði ég að það sé ekki rétt að skattahækkanir hafi þau áhrif á kjörin sem nefnd voru. Skattahækkunum hefur verið beitt með ákveðnum hætti og allir pappírar sýna að jöfnuður hefur aukist við þær skattbreytingar sem gerðar hafa verið. Menn, þingmenn og aðrir, ættu að fá betri upplýsingar um að það er ekki stærsti orsakavaldurinn heldur eingöngu fyrirsláttur. Hér eru skattar ekki hærri en víðast hvar í kringum okkur og samanburðurinn er okkur hagstæður. Ég tek það fram sem ekki hefur komið fram í umræðunni að settir hafa verið af stað þverpólitískir og þverfaglegir hópar sem eiga að vinna að atvinnumálum, atvinnuáætlun og sköpun starfa, um leið og einn hópur á að vinna að mótaðgerðum á sviði vinnumarkaðsúrræða, starfs- og endurmenntunar og starfsendurhæfingar, sem einnig var minnst á. Við bindum auðvitað miklar vonir við að þessir hópar vinni gott starf og hafa verið gefin fyrirheit um að jafnóðum og hugmyndir fæðast verði þær teknar upp í þinginu og reynt að hrinda þeim í framkvæmd. Ekki er verið að biðja um eina skýrslu í viðbót heldur aðgerðir. Það er ekki mikill tími til að svara einstökum spurningum frá hv. málshefjanda, en varðandi jöfnun lífeyrisréttinda hefur verið stefnumál til lengri tíma að skoða með hvaða hætti hægt er að tryggja svipuð kjör þeirra sem 

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á máli sem er gríðarlegt hagsmunamál fyrir marga íbúa landsbyggðarinnar, ég er að tala um flutningskostnað sem oft hefur verið rætt um úr ræðustóli Alþingis og sannarlega ekki að tilefnislausu. Flutningskostnaðurinn hefur oft og tíðum verið mjög sligandi, a.m.k. á ákveðnum landsvæðum. Svar okkar hefur m.a. verið það að segja: Við skulum reyna að draga úr flutningskostnaði, t.d. með því að bæta ástand vega og leggja nýja vegi sem gæti gert það að verkum að flutningskostnaður minnkaði. Stundum hefur tekist mjög vel til. Ég tek sem dæmi að þegar lokið var við að tengja norðanverða Vestfirði við aðalþjóðvegakerfi landsins þá lækkaði flutningskostnaður þar um 5 eða 10 prósentustig í einu vetfangi sem afleiðing af því að flutningskostnaður fyrirtækjanna sem fluttu vörur lækkaði og gaf þeim þar með svigrúm til þessarar til lækkunar. En Adam var ekki lengi í Paradís. Því miður breyttist þetta mjög fljótt, m.a. fyrir atbeina ríkisins sem lagði á aukin gjöld á eldsneytiskostnað eins og allir vita, ásamt með öðru sem varð þess valdandi að sú lækkun sem við fengum þarna eftir 20 ára baráttu fyrir góðum vegi þurrkaðist út á nánast einum sólarhring. Við sem förum um landið og tölum við fólk í kjördæmunum verðum vör við að flutningskostnaður er að verða mjög íþyngjandi, meira en mig rekur eiginlega minni til, því að þrátt fyrir batnandi vegasamgöngur fer kostnaðurinn stöðugt vaxandi. Fyrr í dag var hér rætt um eldsneytiskostnað og auðvitað er hann mjög ráðandi í þessu sambandi. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu að sú þróun og sú staða sem uppi er varðandi flutningskostnaðinn á landsbyggðinni er ekki ný af nálinni. Við verðum þess vegna að reyna að horfa á þetta í því samhengi. Það sem er að gerast í eldsneytismálunum núna, þ.e. orkukostnaður og olíu- og bensínkostnaður, kemur síðan til viðbótar við þann vanda sem fyrir er. Það er ljóst að flutningskostnaður hefur mjög mikil áhrif á búsetuskilyrði á landsbyggðinni. Menn velja sér búsetu m.a. eftir því hvort þar sé dýrt eða ódýrt að búa. Þegar flutningskostnaður hækkar, flutningur á aðföngum fyrir heimilin sem hefur m.a. áhrif á vöruverðið, hefur það auðvitað áhrif á búsetu manna. Sama er um staðsetningu fyrirtækja. Við sjáum því miður mörg dæmi um að fyrirtæki sjá sér ekki hag í því lengur að starfa á landsbyggðinni og hafa verið að flytja starfsemi sína. Það kom t.d. fram í viðtali við framkvæmdastjóra TH-innréttinga á Ísafirði að flutningskostnaður þar hafi hækkað um 15–55%. Hann segir að kostunum við að reka fyrirtæki á þessu svæði hafi því fækkað hratt að undanförnu. Sagt var frá því nýlega að beituverksmiðja, sem er sprotafyrirtæki, sem sett var á laggirnar í Súðavík muni mögulega flytja sig um set vegna hækkandi flutningskostnaðar. Þannig má áfram telja. Hluta af þessum vanda verður auðvitað að rekja til hækkandi skatta. 

Frú forseti. Hér er á ferðinni viðfangsefni sem sá sem hér talar og hv. fyrirspyrjandi hafa lengi fjallað um. Við þekkjum þær aðstæður sem við búum við og breytum þeim auðvitað ekki, landið okkar er eins og það er í laginu og stærð þess eins og hún er, dreifing fólks og búseta er með tilteknum hætti o.s.frv. Við höfum yfirleitt verið sammála um að vænlegasta leiðin til að takast á við þetta sé sú sem hv. málshefjandi nefndi, þ.e. að bæta samgöngurnar. Því miður hafa mál þróast þannig að þar höfum við orðið að hægja á ferðinni þó að við hljótum að stefna að því að taka upp þráðinn eftir því sem efni frekast leyfa eins fljótt og mögulegt er, að láta ekki undir höfuð leggjast að halda áfram að takast á við þetta með því að bæta samgöngurnar, stytta leiðir og gera vegina betri að því marki sem þeir eru og verða áfram aðalumferðar- og flutningaæðin. Þrátt fyrir að mönnum sé tíðrætt um þær skattahækkanir sem orðið hafa á eldsneyti fórum við yfir það áðan í umræðu að eftir sem áður er hlutur ríkisins í sköttum hér með því lægra sem hann hefur verið, um og innan við helmingur. Það er fyrst og fremst heimsmarkaðsverðið sem hefur skekkt myndina umtalsvert. Ef við horfum fram hjá þeim slaka sem varð á ákveðnu árabili í því að láta þessi gjöld fylgja verðlagi, og var auðvitað mjög tilfinnanlegt að koma að þeim þannig eins og bæði fyrri og núverandi ríkisstjórn horfðist í augu við þegar olíu- og bensíngjöld voru hækkuð í tíð fyrri ríkisstjórnar í árslok 2008 og síðan aftur á miðju ári 2009, í ársbyrjun 2010, en hafa fylgt verðlagi eftir það. Ég minni þó á að aðgerðirnar á miðju ári 2009 voru þannig úr garði gerðar að olíugjald var hækkað helmingi minna en bensíngjald til þess að ná olíunni aftur niður fyrir bensínið. Sömuleiðis mættum við áhrifum af þeirri hækkun rúmlega að fullu með því að lækka kílómetragjald á ökutæki yfir 10 tonn, þ.e. stóru flutningaaðilana, um 20%. Til samans leiddu þessar breytingar ekki til þess að kostnaður hækkaði. Þegar olíu- og bensíngjöldum var breytt í árslok 2009 fyrir árið 2010 var kílómetragjaldinu áfram hlíft. Útkoman er því sú að þrátt fyrir 4% hækkun nú í upphafi árs er gjaldið enn 6,5% lægra að nafnvirði en það var þegar það var tekið upp árið 2005 og að raunvirði er það um 38% lægra. Við höfum farið þá leið að reyna að hlífa flutningunum með því að veita mun meiri afslætti í kílómetragjaldinu en auðvitað er öllum ljóst að það er langt, langt umfram það sem rökrétt væri út frá sliti á vegum. Ég tel sömuleiðis að skoða eigi að einfalda álagningu kílómetragjaldsins. Nú er kominn sá möguleiki upp að láta lesa sjálfvirkt af mælum, það er a.m.k. til hagræðis að heimila það, og ég er að undirbúa það með reglugerðarbreytingu. Í framtíðinni verður væntanlega sú tækni til staðar að mæla þetta með gervihnattastaðsetningu og þá opnast möguleikar á að haga gjaldtökunni í samræmi við leiðirnar sem ekið er eftir og veita afslætti á erfiðari og lengri leiðum eða þar sem vegir eru lakari. Eins og fram kom hér fyrr í dag, ef ég má aftur vitna í það, hyggst ég leggja til í ríkisstjórn á næstu dögum að við skipum starfshóp með fulltrúum fjögurra ráðuneyta sem eðlilegt er að komi að þessu máli, fjármálaráðuneytinu, innanríkisráðuneytinu, sem fer með samgöngumál, iðnaðarráðuneytinu og umhverfisráðuneytinu. Það er engin leið önnur en að horfast í augu við það að haldi þessi þróun áfram verðum við að skoða hvaða möguleika við höfum til að bregðast við henni. Við þurfum að horfa bæði til áhrifanna í núinu en horfa líka fram í tímann. Ég tel að þar eigi allt að vera undir. Hér hafa verið nefndir hlutir eins og flutningskostnaðurinn sem slíkur, almenningssamgöngur, væntanlega dúkka þá upp strandsiglingar og við getum dustað rykið af skýrslum og tillögum sem hafa legið fyrir á umliðnum árum, komu t.d. fram á árinu 2003, þá höfðu menn stór orð um að þeim yrði hrint í framkvæmd á kjörtímabilinu sem í hönd fór. Þar voru álitlegastar eða þær tillögur sem menn stöldruðu mest við voru hreinar og beinar endurgreiðslur á flutningskostnaði vegna framleiðslustarfsemi, bæði í formi kostnaðar við aðföng og flutninga á afurðum frá framleiðslufyrirtækjum á landsbyggðinni. Ég hygg að það sé eitt af því sem við hljótum að taka núna alvarlega til skoðunar. Ég hef hug á að koma þessum málum í slíkan farveg og láta vinna þau hratt, fylgjast með þróuninni 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. þm. Einari Kristni Guðfinnssyni fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp. Mig langar að staldra aðeins við það sem hæstv. ráðherra sagði í lokaorðum sínum. Ég held að þetta verði að skoða þannig að niðurgreiða þurfi flutninginn á landsbyggðinni þar sem lengst er að fara, vegna þess að þetta er orðinn það mikill kostnaður hjá fyrirtækjunum að það er farið að raska mikið búsetuskilyrðum og starfsskilyrðum fyrirtækjanna á landsbyggðinni. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði að þegar bæði þarf að flytja aðföngin til sín og svo aftur frá sér inn á markaðinn er það farið að há fyrirtækjunum á landsbyggðinni mjög mikið. Ég bind því vonir við að hæstv. ráðherra fari strax í þá vegferð. Það er mjög mikilvægt að það dragist ekki á langinn að koma þeirri skoðun áfram til að hægt sé að bregðast við því ófremdarástandi sem nú er til að tryggja samkeppnisstöðu og búsetuskilyrði um allt land.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin og sömuleiðis þá umræðu sem farið hefur fram. Vísvitandi fór ég ekki af stað í þessa umræðu í því skyni að fara í neinar þrætur við hæstv. ráðherra um það hvort verið væri að skattleggja orkuna, olíuna og bensínið, óeðlilega mikið eða hvernig þessu væri háttað í samanburð við önnur lönd. Ég held að við verðum að reyna að horfa fram hjá því. Staðreyndin er svona: Flutningskostnaðurinn er í dag algjörlega sligandi fyrir marga íbúa landsbyggðarinnar og sérstaklega fyrir atvinnulífið á landsbyggðinni. Ef þetta heldur áfram svona mun það einfaldlega gerast, sem við sjáum að er þegar farið að gerast, að starfsemi flyst af landsbyggðinni og suður á höfuðborgarsvæðið þar sem markaðurinn er stærstur, þar sem þægilegast er að koma við ýmsum hlutum vegna nálægðarinnar við innflutningshöfnina í Reykjavík. Ef þetta heldur svona áfram mun smám saman draga úr atvinnusköpun á landsbyggðinni og fólkið mun þá fara á eftir. Þannig standa þessi mál. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra sagði áðan að hann vildi láta skoða það hvort hægt væri að fara þær leiðir sem menn voru að ræða um fyrir nokkrum árum um endurgreiðslu á flutningskostnaði. Ég veit að það er ekki alveg einfalt mál en er hins vegar mál sem við verðum að fara að skoða að nýju. Ég vek athygli á því að þær hækkanir sem hafa verið að dynja yfir núna á eldsneytiskostnaðinum eru væntanlega ekki farnar að skila sér að neinu marki, a.m.k. ekki að fullu út í flutningskostnaðinn. Það mun hins vegar fara að gerast á næstu vikum og mánuðum. Flutningsfyrirtækin eru t.d. farin að innheimta fyrir nokkru síðan sérstakt orkugjald á pökkum sem þau flytja og er mjög íþyngjandi fyrir ýmsa pakkavöru sem kemur m.a. beint niður á hag fólksins í landinu, ég tala nú ekki um atvinnufyrirtækin. Þetta er einfaldlega verkefni sem við stöndum frammi fyrir og við getum ekki vikist undan því. Það getur vel verið að þetta þýði að við verðum einhvern veginn að bregðast við varðandi skatta eða með endurgreiðslum. Það er verkefni og úrlausnarefni sem við verðum að vinna á, en a.m.k. hljótum við að vera sammála um það og ég veit að við erum  
            

Frú forseti. Það er held ég enginn ágreiningur um það að flutningskostnaðurinn er skaðlega íþyngjandi og hann er smátt og smátt að leiða til þess að það dregur þrótt úr framleiðslustarfsemi, alla vega þar sem flutningskostnaður vegur þungt í viðkomandi rekstri og þeim mun meir sem fjær dregur hér suðvesturhorninu, kannski með þeim undantekningum sem eru þá þar sem menn hafa aðgang að góðum samgöngum eða útflutningshöfnum hið næsta sér, eins og í Vestmannaeyjum, Reyðarfirði eða Seyðisfirði með Norrænu o.s.frv. Ég geri ekki lítið úr því. Við þekkjum það öll hygg ég, a.m.k. við þingmenn landsbyggðarinnar, mjög vel hversu tilfinnanlegt þetta er. Þetta er gjarnan það sem ber fyrst á góma á fundum þegar málefni landsbyggðarinnar eru rædd. Það er auðvitað einn þáttur þessa máls sem er einfaldlega rétt og skylt að horfast í augu við. Með hækkandi innkaupsverði á olíuvörum fjölgar að sjálfsögðu krónunum í virðisaukaskattinum þó að reikna megi með því að salan dragist eitthvað saman á móti með hækkandi verði og/eða þetta komi þá niður á neyslu annars staðar eftir því sem menn verða áfram að kaupa sitt eldsneyti og minna af öðrum vörum. Það er því ekki hægt að gefa sér að það sé um einhvern nettótekjuauka ríkisins að ræða, því miður. En það er auðvitað heldur ekki ætlunin að þyngja skattlagninguna og önnur gjöld eru krónutölugjöld sem eru óháð þessum breytingum. Eitt af því sem hlyti að koma til skoðunar væri að taka þá einhvers konar ígildi þess tekjuauka sem aukinn virðisaukaskattur ofan á hærra innkaupsverð hefur í för með sér og endurráðstafa honum skynsamlega, því að væntanlega förum við nú ekki að breyta álagningu í almennu þrepi virðisaukaskatts, heldur fremur horfa til þeirra tekna sem þar koma. Það er meðal annars það sem ég hef í huga að láta starfshóp skoða og fara yfir hverjar væru skilvirkustu leiðirnar til að mæta áhrifunum af þessu þar sem þau eru tilfinnanlegust. Það er í mínum huga enginn vafi á því 

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. innanríkisráðherra út í mansalsmál. Í febrúar 2011, þ.e. fyrir mjög stuttu síðan, kom út glæný skýrsla velferðarráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála. Þar er kafli um mansalsmál og þar segir að mikill meiri hluti aðgerða í áætluninni hafi komist til framkvæmda eða sé í undirbúningi. Svo er tínt til að það séu 10 millj. kr. á fjárlögum árið 2011 í þessa áætlun og fjármagnið fari að mestu leyti í fræðslu- og útgáfustarf. Ég vil spyrja sérstaklega út aðgerð 13 í aðgerðaáætluninni gegn mansali, þ.e. um heimildir lögreglu til forvirkra rannsókna. Þar kemur fram að meta eigi hvort þörf sé á þessum heimildum varðandi mansalsmál. Hvað varðar þessi mál í heild vil ég tína sérstaklega til að þrír aðilar hafa lagt áherslu á að þessi mál verði skoðuð. Það er í fyrsta lagi ríkislögreglustjórinn sem hefur gert greiningar á skipulagðri glæpastarfsemi á Íslandi. Það hafa komið fram greiningar og skýrslur þrisvar sinnum. Í öllum þeim skýrslum hefur ávallt verið bent á að heimildir skorti til svokallaðra forvirkra rannsókna. Ég vil líka koma því sérstaklega á framfæri að Ríkisendurskoðun gerði skýrslu árið 2007 þar sem bent var á að slíkar heimildir vantaði og fram kom í skýrslu sem bar heitið Ráðstafanir gegn innflutningi ólöglegra fíkniefna. Stjórnsýsluúttekt. Svo er það þriðja skýrslan sem kemur inn á þessi mál, þ.e. aðgerðaáætlun gegn mansali. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hvað stendur í aðgerð 13: „Í tengslum við rannsókn og kortlagningu mansalsmála hér á landi og tengsl við erlenda og skipulagða brotastarfsemi verði þörf lögreglu fyrir heimildir til forvirkra rannsókna metin. Með slíkum heimildum væri unnt að kortleggja betur af hálfu lögreglu umfang starfseminnar og umsvif einstakra aðila og skapa um leið betri grundvöll undir að sækja þá aðila til saka sem skipuleggja og eru á bak við skipulagða glæpastarfsemi á borð við mansal. Þá er lögð áhersla á að lögregla nýti til fulls rannsóknarheimildir sem þegar eru fyrir hendi og er beitt meðal annars við rannsókn fíkniefnabrota.“ Hér stendur að það sé á ábyrgð dómsmálaráðuneytisins, sem er nú orðið innanríkisráðuneyti, að skoða þetta mál. Af því að ég veit að hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, er áhugamaður um að taka á jafnréttismálum og mansalsmálum, þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji koma til greina að skoða það að taka upp rannsóknarheimildir til lögreglu, forvirkar rannsóknarheimildir, en sú er hér stendur flytur einmitt mál af því tagi í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir að efna til þessarar mjög svo mikilvægu umræðu. Spurt er: „Hvernig gengur að framkvæma þær aðgerðir, 25 talsins, er felast í aðgerðaáætlun stjórnvalda gegn mansali sem var samþykkt á fundi ríkisstjórnarinnar 17. mars 2009?“ Ég ætla að gera grein fyrir þeim og einkum víkja að þeim lið sem þingmaðurinn nefndi sérstaklega, þ.e. aðgerð 13. Svarið er á þessa lund: Af þeim 25 aðgerðum hefur 14 aðgerðum verið hleypt í framkvæmd, fimm eru í vinnslu og sex hafa ekki komið til framkvæmda. Aðgerðir sem hafa komið til framkvæmda: Aðgerð 2: Stofnað verði teymi viðeigandi ráðuneyta, stofnana og frjálsra félagasamtaka sem hafi yfirsýn yfir mansalsmál á Íslandi og umsjón með þeim. Aðgerð 3: Neyðarteymi starfi innan sérfræði- og samhæfingarteymis um mansal sem sé fært um að koma fórnarlömbum til aðstoðar innan 24 tíma. Aðgerð 6: Fórnarlömbum mansals verði veitt tímabundið dvalarleyfi í skilgreindan umþóttunartíma til að gera upp hug sinn um framtíðardvalarstað og samstarf við lögreglu. Aðgerð 7: Fórnarlömbum mansals verði á umþóttunartíma tryggt öruggt skjól og fjárhagsleg og félagsleg aðstoð. Aðgerð 8: Fórnarlömbum mansals verði á umþóttunartíma tryggð nauðsynleg heilbrigðisþjónusta og sálgæsla. Aðgerð 9: Þolendum mansals verði tryggð örugg endurkoma til heimalands ásamt endurhæfingu á heimaslóðum. Aðgerð 11: Örugg heimferð ætlaðra fórnarlamba mansals undir 18 ára aldri verði tryggð. Aðgerð 12: Verklagsreglur fyrir lögreglu. Aðgerð 15: Fórnarlömbum í mansalsmálum verði skipaður réttargæslumaður og veitt vitnavernd og nafnleynd. Aðgerð 16: Lagt verði fram frumvarp sem miði að því að gera kaup á vændi refsiverð. Aðgerð 17: Lagt verði fram frumvarp til breytinga á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, nr. 85/2007, sem felli brott undanþáguheimild 4. gr. laganna. Aðgerð 19: Baráttan gegn útbreiðslu barnakláms verði efld. Aðgerð 21: Íslensk stjórnvöld taki virkan þátt í alþjóðasamstarfi og stefnumótun sem miðar að því að koma í veg fyrir að fórnarlömb ánetjist manseljendum. Aðgerð 22: Stjórnvöld tryggi að kaup fulltrúa íslenskra stjórnvalda á hvers konar kynlífsþjónustu verði ekki liðin. Aðgerðir sem eru í vinnslu eru eftirfarandi: Aðgerð 1: Undirbúningi að fullgildingu samninga - hér vísa ég til Sameinuðu þjóðanna og til samnings Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun frá 2007 - verði lokið. Að því marki sem fullgilding kallar á lagabreytingar verði frumvörp um slíkt lögð fram. Aðgerð 4: Gerð verði heildstæð fræðsluáætlun fyrir fagstéttir og starfsfólk hins opinbera sem aðkomu hafa að mansalsmálum. Aðgerð 5: Hlutverk frjálsra félagasamtaka við að veita fórnarlömbum mansals aðstoð verði viðurkennt og styrkt. Aðgerð 23: Kynning fari fram á neyðarnúmerinu 112 vegna gruns um mansal. Aðgerð 24: Sérfræði- og samhæfingarteymi um mansal komi upp skráningarkerfi um mansalsmál á Íslandi. Aðgerðir sem ekki hafa komið til framkvæmda eru eftirfarandi: Aðgerð 10: Aðferðir og verkferlar til að greina og styðja ætluð fórnarlömb mansals undir 18 ára aldri verði bættar. Aðgerð 14: Rannsókn mansalsmála og vettvangseftirlit í tengslum við mansal og skipulagt vændi verði í höndum sérhæfðra lögregluteyma. Aðgerð 18: Fræðsluherferð sem beinist að kaupendum vændis, kláms og hvers konar kynlífsþjónustu annarri verði hrundið af stokkunum. Aðgerð 20: Eftirlit og rannsókn á skipuleggjendum, auglýsendum og öðrum sem hafa beinan eða óbeinan ábata af vændi annarra verði aukið með það að markmiði að þeir verði sóttir til saka. Aðgerð 25: Rannsóknir á umfangi og einkennum mansals á Íslandi. Aðgerð 13, sem er meginefni hv. þingmanns, mun ég ræða í seinna svari mínu einvörðungu.

Virðulegur forseti. Ég geri mér grein fyrir að þetta form er mjög knappt og þetta voru margir liðir sem hæstv. ráðherra þurfti að fara yfir, en ég get ekki brugðist við gagnvart meginspurningunni af því að ekki kom svar í fyrra svari hæstv. ráðherra. En þetta hljómar allt mjög vel. Það er greinilegt að mikið hefur verið gert og þau tvö mál sem kannski hafa fengið mesta umræðu í þinginu eru bann við kaupum á vændi og bann við nektardansi. Bæði þau mál fengu gríðarlega athygli í þinginu og voru umdeild á sínum tíma en ég held að allir séu mjög sáttir við það að við tókum þau skref. Það sama held ég að verði um aðgerð 13 sem hefur verið umdeild. Auðvitað er það umdeilt að lögreglan fái þær heimildir að geta rannsakað ákveðna aðila sem eru grunaðir um alvarleg brot án þess að brotið sé tiltekið. Þetta er almenn grunsemd en það er ekki tiltekið brot. Þá fá þeir samt heimildir til að rannsaka slíka aðila. Ég vil halda því mjög stíft til haga að mat ríkislögreglustjóra á skipulagðri glæpastarfsemi bendi til þess að það verði að veita þessar heimildir. Ég vil líka nefna að Ragna Árnadóttir, þáverandi dómsmálaráðherra, sagði í fjölmiðlum að hún hafi verið mjög mikil efasemdarmanneskja um þessar heimildir. Og ég ætla að vitna í hana, með leyfi virðulegs forseta: „En eftir að hafa fengið ákveðnar greiningar, upplýsingar og gögn, meðal annars um skipulagða glæpastarfsemi hér á landi, tel ég mér ekki stætt á öðru en að bregðast við.“ Þessi greining sem við sjáum opinberlega, við þingmenn og aðrir í samfélaginu, er hin opinbera útgáfa. Ráðherrar hafa aðgang að víðtækari upplýsingum sem almenningur sér ekki vegna öryggismála. Það er alveg greinilegt að miðað við það sem Ragna Árnadóttir, þáverandi dómsmálaráðherra, fékk að vita taldi hún sér ekki stætt á öðru en að grípa til aðgerða og vildi veita lögreglunni 

Hæstv. forseti. Þetta var einmitt sú aðgerð sem ég náði ekki að fjalla um en ætlaði að gera á ítarlegan hátt, þ.e. aðgerð 13: Heimildir lögreglu til forvirkra rannsókna verði metin og áhersla lögð á að nýta til fulls rannsóknarheimildir sakamálaréttarfars. Þetta hefur ekki enn komið til framkvæmda en mér er óhætt að segja að þetta er allt saman í athugun og í vinnslu. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur lagt fram frumvarp, fer þar fyrir fjölda þingmanna, þar sem hvatt er til þess að ráðist verði í forvirkar rannsóknir sem svo eru nefndar til að uppræta þennan hryllilega glæp, sem er sala á mannfólki, á manneskjum. Auðvitað vil ég ekki láta mitt eftir liggja til að taka á slíku á markvissan hátt. Þar tek ég því undir með forvera mínum, Rögnu Árnadóttur, að ég vil styðja og styrkja lögregluna í hvívetna í þeirri viðleitni. Samhliða þessu vil ég að sjálfsögðu að við stígum mjög varlega til jarðar, höfum allan vara á og eftirlit og dómsúrskurði ef þörf er á. Þetta er umræða sem fer núna fram innan ráðuneytisins og við lögreglu. Við erum að skoða með hvaða hætti við getum spornað við þessum glæpum og reyndar öðrum líka. Við eigum yfir höfði okkar aðkomu glæpagengja sem sum hver hafa því miður verið að skjóta rótum í samfélagi okkar. Ekkert af þessu viljum við sjá 

Virðulegur forseti. Ég vil spyrja hæstv. velferðarráðherra um hver þróun fóstureyðinga hefur verið hér á landi síðustu 10 árin og hver þróunin sé miðað við önnur Norðurlandaríki. Ég spyr vegna þess að í glænýrri skýrslu frá velferðarráðuneytinu frá því í febrúar 2011 - hún heitir Skýrsla velferðarráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála og var lögð fram á jafnréttisþingi 2011 - er kafli á bls. 61 sem ber nafnið „Fóstureyðingar“. Þar kemur fram að frá árinu 1975 er kveðið á um að heimilt sé að framkvæma fóstureyðingar af læknisfræðilegum og félagslegum ástæðum. Ég vil taka fram að ég er mikill stuðningsmaður þess að konur hafi það val en þarna kemur fram að samkvæmt upplýsingum frá landlæknisembættinu hefur fóstureyðingum farið fjölgandi hér á landi frá árinu 2004. Þeim hafði fækkað heldur á árunum þar á undan. Þær voru fæstar árið 1992, eða 658 talsins, síðan voru þær frekar fáar árið 2005, 868, en árið 2009 voru þær 971. Fóstureyðingum fjölgaði því á árunum 2005–2009 um 12%, sem mér finnst vera frekar mikil aukning. Þess vegna langar mig aðeins að heyra frá hæstv. velferðarráðherra hverju það sæti, hvort hæstv. ráðherra hafi einhverjar skýringar á því. Það kemur líka fram í skýrslunni að á árunum 2007–2009 voru flestar fóstureyðingar gerðar hjá konum á aldrinum 20–29 ára eða um helmingur fóstureyðinga. Í aldurshópnum 15 ára og yngri voru fimm fóstureyðingar gerðar árið 2007, engin árið 2008 og ein árið 2009. Svo kemur jafnframt fram að flestar fóstureyðingar voru framkvæmdar fyrir 9. viku meðgöngu og voru flestar á gerðar á félagslegum forsendum. Það er því alveg greinilegt miðað við það að þrátt fyrir að fóstureyðingum hafi fjölgað um 12% frá 2005 fóru ekki allra yngstu stúlkurnar í fóstureyðingu, það voru aðrir aldurshópar. Þess vegna vil ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann telji ástæðu til að grípa til einhverra aðgerða af því að fóstureyðingum hefur farið fjölgandi. Er þörf á frekari umræðu eða hefur hæstv. ráðherra í hyggju að grípa til einhverra aðgerða? Miðað við þau línurit sem fram koma í skýrslunni, eitt er á bls. 94, hefur fóstureyðingum fjölgað talsvert á síðustu árum og kemur það þeirri er hér stendur satt best að segja frekar 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir fyrirspurnina og fyrir að vekja athygli á skýrslu velferðarráðherra og -ráðuneytis um stöðu jafnréttismála sem lögð var fram í febrúar. Ég held að það sé mikilvægt að slík gögn liggi fyrir þannig að menn geti fylgst með þróun mála. Árið 2009 voru gerðar 971 fóstureyðing hjá konum með lögheimili á Íslandi, eins og komið hefur fram. Það eru heldur fleiri fóstureyðingar en undanfarin ár. Meðalfjöldi fóstureyðinga undanfarinna áratuga er um 930 en þær voru fæstar, eins og hér hefur komið fram, árið 2005, þá 868 talsins. Það er ekki alveg rétt að miða bara við það ár. Þær voru flestar árið 2000, þá voru þær 987. Við samanburð á Norðurlöndunum kemur í ljós að fóstureyðingar hjá hverjum þúsund konum á aldrinum 15–49 ára voru árið 2009 fæstar í Finnlandi, 8,9, og flestar í Svíþjóð, 17,8. Þið sjáið að það er gríðarlegur munur á milli þessara landa. Noregur er hins vegar nálægt hinu norræna meðaltali með 14,1 fóstureyðingu á þúsund konur á sama aldri, Danmörk með 12,9 og Ísland er með næstfæstar fóstureyðingar, 12,4. Aldursdreifing er svipuð á öllum Norðurlöndunum, fóstureyðingar eru algengastar hjá konum á aldrinum 20–24 ára í öllum löndunum. Hins vegar fara hlutfallslega fæstar konur í elsta aldurshópnum, 45–49 ára, í fóstureyðingu og það eiga öll Norðurlöndin sammerkt. Undanfarinn áratug hefur fóstureyðingum hjá ungum konum undir 20 ára aldri heldur farið fækkandi í þremur Norðurlandanna, Finnlandi, Íslandi og Noregi. Hvað Ísland varðar gengust 140 stúlkur, 19 ára og yngri, undir fóstureyðingu árið 2009 en þær hafa ekki verið færri úr þeim aldurshópi síðan árið 1991. Það er forvitnilegt að sjá að miðað við tölurnar frá 2009 hefur fækkað í yngsta aldurshópnum. Á hinn bóginn hefur fóstureyðingum meðal kvenna 40 ára og eldri fjölgað undanfarin tvö ár en tæplega 7% allra fóstureyðinga sem framkvæmdar voru árið 2009 voru hjá konum í þessum aldurshópi. Þess ber að geta að í flestum hinna norrænu landa hafa fóstureyðingar verið löglegar síðan um miðjan áttunda áratuginn. Það er þó nokkuð mismunandi hvaða skilyrði þurfa að liggja til grundvallar áður en slík aðgerð er framkvæmd, sem kann að hafa áhrif á fjölda framkvæmdra fóstureyðinga í hverju landi fyrir sig. Í Svíþjóð er heimilt að fara í fóstureyðingu fram að 19. viku meðgöngu en á hinum Norðurlöndunum er miðað við að slíkar aðgerðir skuli ekki framkvæmdar eftir 12 vikna meðgöngu. Fóstureyðingar eru þó heimilaðar af læknisfræðilegum ástæðum eftir 12–18 vikna meðgöngu og þá í kjölfar álits sérfræðinga. Í Danmörku, Noregi og Svíþjóð geta þungaðar konur ákveðið að fara í fóstureyðingu upp á eigin spýtur en í Finnlandi og á Íslandi verður að liggja fyrir rökstudd greinargerð læknis eða félagsráðgjafa áður en aðgerð er framkvæmd. Það er auðvitað full ástæða til að hafa þann mismun í huga þegar löndin eru borin saman. Ýmsar forvitnilegar umræður hafa átt sér stað m.a. varðandi fjölda fóstureyðinga árið 2010, 971 - ef maður skoðar það sem hlutfall af fæðingum - en fæðingar á síðasta ári voru fleiri en nokkru sinni áður. Ég held að einu sinni áður hafi verið jafnmargar fæðingar og í fyrra á einu ári. Það væri kannski áhugaverðara fyrir velferðarráðherrann að meta hvað olli hinum óvenjumikla fjölda fæðinga í fyrra, árið 2010, og um leið fóstureyðingum. Ég held að það sem skiptir mestu máli í því sambandi sé að við höldum áfram að fylgjast með tölulegum upplýsingum sem landlæknir tekur saman. Landlæknisembættið tekur virkan þátt í samnorrænni og samhæfðri upplýsingasöfnun um fóstureyðingar. Það hefur gert það til fjölda ára og birtir þær upplýsingar reglulega. Ég held að það sé ekkert tilefni til að grípa til sérstakra aðgerða vegna nýjustu talnanna en auðvitað eigum við að vera vakandi og halda umræðunni gangandi þannig að við getum fylgst með hvernig búið er að fólki og hvort fóstureyðingum fjölgar. Það getur verið ein af afleiðingum kreppunnar og þá væri ástæða til þess að skoða hvort svo sé, en hingað til hefur sá sem hér stendur ekki gripið til neinna sérstakra aðgerða vegna þessara talna.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir svarið. Það er merkilegt að glugga í skýrsluna, það er margt sem kemur fram, t.d. að fæðingatíðni meðal kvenna hér á landi hefur minnkað um helming frá því um 1960 þegar hún var hvað mest en þá eignaðist hver kona að meðaltali fjögur börn á ævinni. Núna er fæðingatíðni árið 2009 2,2 börn á hverja konu, það er gríðarleg breyting. Við sjáum líka miklar breytingar á tíðni fóstureyðinga þar sem hún hefur aukist. Ef tímabilið frá 1991, þ.e. þegar hlutfallið er lágt, er skoðað til dagsins í dag er um að ræða 47,6% aukningu, og frá 2005 hefur orðið 12% aukning. Ég skildi hæstv. velferðarráðherra þannig að í samanburði við önnur norræn ríki væri ástandið hér ekki svo slæmt, ef svo má að orði komast. Mér heyrðist að hér á landi væru framkvæmdar næstfæstar fóstureyðingar ef miðað er við Norðurlöndin, það er einungis eitt ríki sem er með færri fóstureyðingar. Mér fannst líka athyglisvert að heyra það, og það reyndar kemur fram í skýrslunni, að ungum stúlkum sem fara í fóstureyðingu fer fækkandi. Það er jákvæð þróun að mínu mati. Það er líka merkilegt að hlutfallið í aldurshópnum 40 ára og eldri skuli hækka. Það kemur svolítið á óvart af því að maður skyldi nú halda að fólk mundi ekki lenda í þess háttar aðstæðum, ef maður getur sagt svo, á þeim aldri. En ég heyri hvað hæstv. ráðherra segir, það er ekki tilefni til þess að grípa til neinna sérstakra aðgerða til þess að hafa áhrif á þessar tölur. Ég tel þó mikilvægt að við fylgjumst áfram með eins og hæstv. ráðherra ætlar að gera. Ef tölurnar fara hækkandi á næstu árum tel ég að grípa verði til upplýsingaherferðar eða einhvers slíks.

Hæstv. forseti. Það er svo sem ekki miklu við þetta að bæta. Það er forvitnilegt að skoða tölurnar sem birtar eru varðandi fæðingatíðnina. Þrátt fyrir að fæðingatíðni hafi lækkað um helming frá 1960 til 2009 þar sem meðalfjöldi barna var fjögur börn og er nú kominn í 2,2 - hún hækkaði reyndar örlítið á síðustu árum - eiga Íslendingar enn flest börn hlutfallslega, fæðingatíðnin er einna hæst á Íslandi af öllum Evrópuríkjum. Ég held að það þurfi að fara til Tyrklands ef leita á að svipuðum fæðingafjölda. Það er mikilvægt fyrir okkur að fylgjast með slíku í tengslum við velferðarkerfi okkar. Við viljum gjarnan að þjóðin stækki til að við getum staðið undir velferðarkerfi okkar og svo ekki verði fólksfækkun eins og gerst hefur í sumum löndum Evrópu. Við þurfum að standa vaktina varðandi t.d. fæðingarorlofið sem er klárlega ein af forsendunum fyrir því að búið sé vel að barnafólki. Við höfum höggvið í það orlof og þá skiptir miklu máli að fylgjast með hver áhrifin verða. Um það er væntanleg skýrsla fljótlega frá ráðuneytinu þar sem við reynum að greina þá stöðu og við verðum að taka niðurstöðurnar til okkar og draga af þeim lærdóm fyrir frekari fjárlagagerð á næstu árum. Það er mjög fróðlegt fyrir okkur að gera samanburð við Norðurlöndin. Mikilvægt er að aðferðin sem við notum á hverjum tíma við tölfræðilegar upplýsingar, hvort sem það er varðandi fóstureyðingar, fæðingatíðni eða annað, sé samræmd á milli ólíkra landa og að stofnanir eins og landlæknisembættið gæti þess að fara eftir þeim lögum og reglum sem þar gilda þannig að tölurnar séu sem áreiðanlegastar á hverjum tíma. Umræðan er mjög góð og við munum að sjálfsögðu fylgjast með en eins og ég segi hefur ekki verið talin ástæða til að grípa til neinna sérstakra aðgerða vegna 

Virðulegur forseti. Ég spyr enn á ný út í upplýsingar sem koma fram í skýrslu hæstv. velferðarráðherra, um stöðu og þróun jafnréttismála, sem var gefin út í þessum mánuði. Þar er kafli á bls. 27 sem heitir „Kynbundinn launamunur“. Og fyrirspurn mín, í tilefni af því sem þar kemur fram, hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: Hvenær lýkur gerð staðals sem nýst getur sem undirstaða vottunar um jafnrétti á vinnumarkaði hvað varðar laun, ráðningar og uppsagnir, samanber viljayfirlýsingu félags- og tryggingamálaráðherra, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins frá 2008? Í skýrslunni frá hæstv. ráðherra kemur fram að rannsóknir benda enn til að talsverður kynbundinn launamunur sé á vinnumarkaði og eitthvað gengur hægt að eiga við hann, því miður. Þar kemur líka fram að samkvæmt skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála frá því í janúar 2009 er bent á þrjár leiðir sem hægt er að nýta til að minnka kynbundinn launamun. Í fyrsta lagi er þar bent á starfsmatsleið svokallaða, sem sú er hér stendur vann mikið að á sínum tíma sem formaður í svokallaðri starfsmatsnefnd. Reykjavíkurborg hefur nýtt sér þá leið og náð góðum árangri. Einnig er talað um svokallaða vottunarleið, sem ég spyr hér út í, þ.e. að hægt sé að koma sér upp einhvers konar vottunarkerfi sem tryggi jafnréttismálsmeðferð varðandi laun. Þriðja atriðið er að framkvæmdar verðar reglubundnar skoðanir á launamun allra starfsmanna hverrar stofnunar eða sveitarfélags. Á sínum tíma var gerður samningur á milli hæstv. ráðherra þess tíma, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins um að koma á staðli sem gæti nýst til þess að framkvæma svona vottun. Í skýrslunni, sem er gefin út núna í febrúar, kemur fram að ekki liggur enn fyrir hvenær lokið verði við gerð þessa staðals. Nú eru liðin einhver ár síðan þannig að ég vil gjarnan spyrja hæstv. ráðherra: Hvað tefur? Er þetta svona flókið eða erum við ekki að setja nógu mikinn kraft í þetta? Mér skilst að gerður hafi verið einhver samningur við Staðlaráð Íslands, það var gert 2008, og komið hafi verið á fót svokallaðri tækninefnd sem vinnur að gerð þessa staðals. Hún er bara enn að störfum, sú tækninefnd, og liggur ekkert fyrir hvenær hún lýkur störfum. Ég vil því gjarnan spyrja hæstv. velferðarráðherra hvort ekki sé hægt að ýta svolítið vel á eftir þessu máli af því að við þurfum auðvitað að minnka þennan kynbundna launamun eins hratt og hægt er. Þetta gengur óskaplega hægt og við verðum greinilega alltaf að vera að ýta á eftir.

Hæstv. forseti. Ég vil í byrjun þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir fyrirspurnina þar sem ég fæ þá tækifæri hér í þingsal til að upplýsa um stöðu þessa mikilvæga máls. Eins og málshefjandi kemur með sem aðalástæðu spurningarinnar er kynbundinn launamunur einn af dökku blettunum í jafnréttismálunum, eitt af því sem hefur tekist afar illa að vinna á með varanlegum hætti og mikilvægt að við leitum allra úrræða til að gera betur hvað það varðar, hafandi verið að skora mjög hátt í jafnréttismálum á öðrum kvörðum. Til upprifjunar var sérstakt bráðabirgðaákvæði samþykkt um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla í mars 2008 og félags- og tryggingamálaráðherra var ætlað að sjá til þess að þróað væri sérstakt vottunarkerfi, eins og hér hefur komið fram, þar sem á að framkvæma stefnu í launajafnrétti og framkvæma stefnu um jafnrétti við ráðningar og uppsagnir í samvinnu við samtök aðila vinnumarkaðarins. Átti verkefninu að vera lokið 1. janúar 2010 og var þá gert ráð fyrir að lögin um jafnrétti kynja yrðu endurskoðuð. Í febrúar sama ár höfðu Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins gert bókun við kjarasamninga á almennum vinnumarkaði þar sem áhersla var lögð á samvinnu aðilanna í jafnréttismálum á samningstímanum. Var við það miðað að vinnu við að þróa ferli vegna vottunar á framkvæmd jafnréttisstefnu fyrirtækja yrði lokið þá, sem sagt í loks ársins 2009, eins og áður sagði. Haustið 2008 hófust viðræður milli fulltrúa félags- og tryggingamálaráðuneytisins og aðila vinnumarkaðarins um framkvæmd bráðabirgðaákvæðisins og bókunarinnar. Samkomulag varð um að fela Staðlaráði Íslands umsjón með gerð staðals um framkvæmd stefnu um launajafnrétti og jafnan möguleika kynjanna til starfs og starfsþróunar sem nýst gæti sem undirstaða vottunar. Var undirrituð viljayfirlýsing þess efnis 24. október 2008, svo að ég fari aðeins yfir söguna. Þegar var hafist handa við gerð staðalsins. Ferli það sem vinnan að gerð staðalsins fer eftir lýtur reglum sem gilda um staðlagerð í Evrópu og Staðlaráð er bundið af, þetta eru mjög formlegar reglur af því að farin er sú leið að leita til Staðlaráðsins. Liður í því er að öllum sem áhuga kunna að hafa er boðið að taka þátt í vinnu við gerð staðalsins og mynda þeir svokallaða tækninefnd, eins og hér hefur verið minnst á, sem stýrir vinnunni og þarf að ná samkomulagi um alla þætti staðalsins. Stofnfundur tækninefndar um jafnlaunakerfi var haldinn 26. nóvember 2008 og eftirtaldir aðilar voru þátttakendur í stofnfundinum: Félags- og tryggingamálaráðuneytið á þeim tíma, Alþýðusamband Íslands, Samtök atvinnulífsins, fjármálaráðuneytið og starfsmannaskrifstofan, Samband íslenskra sveitarfélaga, Jafnréttisstofa, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, Kvenréttindafélag Íslands, Félag kvenna í atvinnurekstri og ParX viðskiptaráðgjöf vann með þeim varðandi staðalinn. Þess ber að geta að fulltrúar Staðlaráðs tóku þegar í upphafi fram að tímaramminn sem verkinu var settur væri ekki raunhæfur. Í alþjóðlegu samstarfi er oftast miðað við að það taki a.m.k. þrjú ár frá því að vinna við gerð staðals hefst þar til hann er gefinn út enda þarf að ná samkomulagi milli allra þeirra ólíku hagsmunahópa sem að starfinu þurfa að koma og tekur slíkt mikinn tíma og yfirlegu. Að auki þarf frumvarp að staðli að vera auglýst til almennrar umsagnar í a.m.k. tvo mánuði og að því loknu þarf að taka efnislega afstöðu til allra athugasemda sem berast á umsagnartímanum og svara þeim með rökstuðningi. Staða verkefnisins nú er sú að innan tækninefndarinnar hefur náðst samkomulag um efnisatriði staðalsins og texta hans þótt enn sé skoðanamunur um orðalag. Vinna við að semja nauðsynlega viðauka með skýringum, leiðbeiningum og ítarefni er að hefjast. Vonir standa til að frumvarp að staðli verði tilbúið til auglýsingar á fyrri hluta ársins, þ.e. þessa árs. Gangi það eftir ætti staðallinn að geta verið tilbúinn fyrir árslok 2011. Unnið hefur verið ötullega að verkefninu enda þótt ekki hafi náðst að halda setta tímafresti. Í því sambandi þótti þeim sem komu að málinu meira virði að vanda vel til verksins og freista þess að fá nothæfan staðal sem er til þess fallinn að koma á auknu jafnrétti á vinnumarkaði og þar á meðal að koma í veg fyrir kynbundinn launamun sem hér er svo mjög til umræðu. Staðlaráð var því fengið til verksins þrátt fyrir athugasemdir þeirra um að tímafrestir yrðu þá líklega ekki haldnir. Það sem skiptir máli í þessu samhengi er að vinnan hefur verið í fullum gangi en þar má nefna að tækninefndin hefur haldið 18 fundi og smærri vinnuhópar innan hennar hafa haldið 25 fundi. Kynbundinn launamunur er eitthvað sem við viljum ekki sjá á innlendum vinnumarkaði og bind ég miklar vonir við að þarna geti orðið til tæki sem hjálpar okkur að eyða þeim ósanngjarna mun sem hefur viðgengist í mati á verðmæti vinnuframlags kvenna og karla. Það ber einnig að geta þess hér að m.a. er gert ráð fyrir, í tillögu að þingsályktun um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára, sem nú er til umfjöllunar í hv. félags- og tryggingamálanefnd, 

Virðulegur forseti. Miðað við þessar skýringar hefur Alþingi verið fullbjartsýnt þegar það samþykkti bráðabirgðaákvæði IV í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla af því að þá átti þetta vottunarkerfi að vera tilbúið 1. janúar 2010. En ég heyri að hæstv. ráðherra segir að Staðlaráð hafi komið því á framfæri að tímaramminn hafi verið allt of knappur, það tæki um þrjú ár að koma svona staðli í gagnið af því að allir þurfi að vera sammála um allt. Ég held að hæstv. ráðherra hafi talið upp um ellefu aðila sem sitja þarna í þessari tækninefnd þannig að ef þetta er allt rétt er sjálfsagt talsvert torf að koma þessu öllu saman. Ég vona að hæstv. ráðherra hafi rétt fyrir sér í því að staðallinn ætti að vera kominn í gagnið í árslok. Ef það stenst er það rétt með þessi þrjú ár af því samningurinn við Staðlaráð var gerður í desember 2008 og í árslok er desember 2011. Ég tel mjög mikilvægt að við reynum að ýta á eftir öllum þeim aðgerðum sem hægt er að nota til að minnka kynbundinn launamun. Það er óásættanlegt hvað lítið gengur í þeim málum og maður hefur á tilfinningunni að alltaf sé verið að berjast við vindmyllur í þessu máli. Ég brýni hæstv. velferðarráðherra að bretta upp ermar og ýta á eftir því að þetta mál komist í höfn eins og aðrar aðferðir sem tiltækar eru til að minnka launamun kynjanna. Það er mjög brýnt að þeim launamun verði útrýmt.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem hér er sagt að það hefur verið fullmikil bjartsýni að reyna að ná þessu á þeim tíma sem settur var upp í byrjun, sérstaklega af því að samkomulag náðist um að fara þá formlegu leið að fara í gegnum Staðlaráð Íslands. Þá getur það orðið á þann veg að fyrirtæki geta dregið fram þann styrkleika að þau séu með vottað kerfi til að hindra launamun. Ég held að það sé afar spennandi leið en vil þó taka undir með hv. þingmanni og málshefjanda að auðvitað þarf að halda áfram að skoða aðra þætti sem nefndir voru þarna, bæði starfsmatið og vöktun upplýsinga, að fylgjast með hver þróunin er á hverjum tíma. Í þessari jafnréttisáætlun er einmitt get ráð fyrir því að menn herði þessa eftirfylgni í gegnum jafnréttisfulltrúa m.a. í ráðuneytum þar sem kallað verði eftir því að viðkomandi skoði reglubundið og með skipulögðum hætti hvernig launamálum kynjanna er háttað til að tryggja að einhver óskilgreindur kynbundinn launamunur verði ekki til, þ.e. umfram það sem verið hefur. Við þurfum auðvitað að eyða slíkum mun algjörlega. Það er ekkert sem réttlætir að kynin séu meðhöndluð með ólíkum hætti hvað þetta varðar. Ég vil bara þakka málshefjanda, Siv Friðleifsdóttur, fyrir að taka þetta mál upp og hvet hana til að halda okkur við efnið þannig að við stöndum vaktina og reynum að fylgjast með því að þetta mál gangi fram eins og lagt er upp með hér. Og ég vona að það að takist að ná þessum staðli á þessu ári.