Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigfús Jónsson) Ég skal aðeins geta þess, að fjhn. hefir orðið sammála um að leggja til, að þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 3, um framlenging á gildi l. um verðtoll, verði samþ.

Thor Thors Þar sem það virtist vera stefna stjórnarflokkanna á síðasta þingi, að við sjálfstæðismenn fengjum engan þátt að eiga í því, hvernig ríkistekjunum er úthlutað, þá tel ég rétt, að skattaálögurnar séu einnig einungis á þeirra herðum, og greiði því ekki atkv.

Forseti (JörB): Þetta býst ég við, að sé nokkuð langt sótt skýring.

Héðinn Valdimarsson Vill ekki hæstv. forseti fresta atkvgr.? 

Forseti (JörB): Það væri vorkunnarmál, ef hv.þm. V.-Húnv. væri borinn í heiminn í dag og hefði aldrei neitt um þingstörf heyrt. En atkvgr. hefir hingað til ekki verið lýst fyrr en henni er lokið, og mun svo einnig verða í þessu máli.

Héðinn Valdimarsson Ég vil alvarlega mælast til þess við hæstv. forseta, að hann fresti atkvgr. Þar sem sýnt er, að Sjálfstfl. er farinn að taka upp þá aðferð að reyna að koma fyrir kattarnef málum, sem hann er á móti, með því að greiða ekki atkv., þá er eðlilegt, að það sé beðið þangað til svo margir eru viðstaddir, að meiri hluti dm. taki þátt í atkvgr. Það er vitanlegt, að þessir menn hafa oft lýst yfir afstöðu sinni til þessa máls, og hafa því ekki aðra ástæðu til að sitja hjá við atkvgr. en þá, að þeir hafa ekki atkvæðamagn til þess að fella frv. og vilja þessvegna reyna að koma því fyrir kattarnef á annan hátt.

Forseti (JörB): Ég tók málið til atkvgr. ekki sízt vegna þess, að n., sem afgreiddi frv., var sammála um það, og í henni eru menn af öllum flokkum.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Frv. þetta er nákvæmlega samhljóða lögum, sem afgr. voru frá síðasta Alþingi, og er því ekki um annað en framlengingu að ræða á ákvæðum, sem gilt hafa nokkur ár, um að framkvæmd vissrar löggjafar, sem hefir í fór með sér nokkurn kostnað fyrir ríkissjóð, verði frestað um sinn. Og með því að fjárhagur ríkisins er á þá lund, sem hv.þm. þekkja, þá leggur fjhn. óskipt til, að þetta frv. nái fram að ganga, að framlengt verði gildi þessara laga til ársloka 1936.

Sigurður Einarsson Ég var einn af flm. þessa frv. á síðasta þingi, og vil því lýsa ánægju minni yfir því, að það skuli enn vera fram komið, og mæla hið bezta með því, að það verði samþ. Enda vona ég, að því sé engin hætta búin nú. Hv. þm. V.-Húnv. var samt eitthvað að hlakka yfir því, að það mundi verða fellt hér í hv.þd., eins og á síðasta þingi. En hv.þm. má vita, að það var fyrir einskæra tilviljun, en ekki af því, að frv. hefði ekki nægilegt fylgi í þd. Þá var hv.þm. V.-Húnv. að tala um, að hann sæi ekki, að það væru færð nein rök fyrir því, að nauðsyn væri að stofna til ríkisrekstrar fyrir þessa atvinnugrein. En þetta er ekkert nýstárlegt. Þessari hv.þd. er það vel kunnugt, að hinum hv.þm. V.-Húnv. er ekki gefin sú greind að skynja rök fyrir málum yfirleitt, og þess vegna er ekki um neitt sérstakt að ræða að því er þetta frv. snertir, þó hv.þm. sjái ekki rökin. Rökin fyrir þessu frv. eru í stuttu máli þau, að með öruggri stjórn og undir eftirliti kunnáttumanns á að vera unnt að tryggja það, að eigi verði flutt inn í landið nema hæfilega mikið af trjáplöntum, og jafnframt að þær séu raunverulega góð vara, svo að ekki geti stafað af þeim sjúkdómshætta fyrir innlendar jurtir. Og í öðru lagi er ætlazt til þess, að innflutningur og sala á erlendum trjáplöntum hér á landi geti veitt skógræktinni nokkurn fjárhagslegan stuðning. Í því efni hefir lítið verið gert á undanförnum árum, en þó hefir talsvert fé farið þar í súginn. Alþingi og ríkisstj. hafa yfirleitt sýnt ófyrirgefanlegt tómlæti í skógræktarmálunum. Þeir menn eru fjölmargir, sem vona það og álíta, að hægt sé að gera miklu meira fyrir skógræktina í landinu, ef fé fengist til þess, m. a. á þennan hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Þetta frv. er flutt af einlægum áhuga fyrir skógræktinni í landinn og fullri vissu um, að það komi henni að talsverðum notum. Þess vegna er hv.þm. V.-Húnv. á móti því. Það er segin saga, að ef eitthvað á að framkvæma, sem horfir til velfarnaðar fósturjörðunni, þá sér þessi hv.þm. V.-Húnv. hinar og aðrar grýlur á veginum, sem hann þykist endilega þurfa að hamast að. Það virðast vera álög á manninum að sporna jafnan við nytjamálum.

Sigurður Einarsson Ég mun ekki í dag frekar en endranær karpa við hv.þm. V.-Húnv., og því síður sem hv. 2. þm.N.-M. hefir tekið fram flest af því, sem ég vildi sagt hafa áður en þessum umr., sem orðnar eru æðilangar, lýkur. Ég vil þó benda á, að það er út í loftið og hin mesta smekkleysa hjá hv.þm. V.-Húnv. að leggja orð mín illvilja til Sigurðar búnaðarmálastjóra. Ég vék ekki að honum né afskiptum hans af sölu trjáplantna einu orði, og í öðru máli, þar sem ég hafði ástæðu til að nefna hann, eru þau ummæli á þann veg, að engin ástæða er til að leggja í þau illvilja í garð Sigurðar. Hitt er út í loftið, þegar hv.þm. ætlar að færa sönnur á, að af því að Sigurður búnaðarmálastj. hefir verzlað með trjáplöntur í ágóðaskyni fyrir sjálfan sig, þá megi ekki gera á þeirri verzlun nýja skipun nú, þegar hann er orðinn roskinn maður. Þá er það og algerlega út í loftið, að hér eigi að fara að setja upp stórt verzlunarbákn með nýjum forstjóra o. s. frv. Það er hverjum manni ljóst, nema ef vera kynni hv.þm. V.Húnv., að skógræktarstjóra er ætlað að hafa þetta starf með höndum án þóknunar. - Hv. þm. gat ekki heldur hrakið það, að miklu máli skiptir, að meðan við þurfum að kaupa plöntur frá útlöndum, þá gangi það í gegnum eins manns hendur, sem stendur í beinu sambandi við kaupendurna og hefir yfirsýn yfir þessi mál, sem margar verzlanir geta ekki haft á sama hátt. Og þar sem hv.þm. álítur þetta höft á einstaklingsframtakið, þegar um það er að ræða að koma á nýrri skipun, en hinsvegar mesta hégóma, þegar um það er að ræða, að skógræktin hafi af því hagnað, þá stangast þetta svo á, að ekki verður annað séð en að hv.þm. hafi verið búinn að gleyma í einu orðinu því, sem hann sagði í öðru. Ég get huggað hv.þm. V.-Húnv. með því, að þetta frv. sætir ekki sömu meðferð nú sem á síðasta þingi. Og yfir því munu góðir menn gleðjast, en þegar góðir menn gleðjast, er dapurt yfir hv.þm. V.-Húnv.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Ég þarf ekki að svara miklu þeim tveimur hv.þm., sem tekið hafa til máls um frv. Þeir hafa báðir talað um það af velvilja, og er því sjálfsagt að taka athugasemdir þeirra til athugunar, eftir því sem ástæða er til. Hv. þm. Dal. sagði, að það hefði tíðkazt að hafa ekki nema 3 menn í stjórn sparisjóðanna, en ég veit, að víða eru þó 5 menn í stjórn sparisjoða, og það meira að segja lítilla sjóða. Í Eyjafirði er það t. d. þannig, að hreppsfélögin eiga smásparisjóði, sem vitanlega er stjórnað af hreppsnefndunum, en í þeim eru víða 5 menn. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að stjórnarkostnaður sjóðanna yrði þeim mun meiri, sem stjórnendurnir væru fleiri. Þetta held ég að sé byggt á misskilningi hjá hv.þm., a. m. k. þekki ég ekki til þess, að stjórnendur sjóðanna hafi laun, heldur aðeins starfsmennirnir: bókari og gjaldkeri. Sé aftur gengið inn á þá braut, að láta stjórnendurna fá þóknun, þá má að vísu búast við, að kostnaðurinn verði þeim mun meiri, sem stjórnendurnir eru fleiri. Þá þótti hv.þm. varhugavert, að stj. skipaði formenn þeirra sjóða, sem ekki væru eign neins sérstaks aðila. Ég sé nú reyndar ekki, að aðrir séu betur til þess fallnir. Það er þó skylda landsstj. að gæta hagsmuna almennings. Ég hefi þó auðvitað ekki á móti, að þetta sé athugað nánar. Gæti ég hugsað mér þá leið, að þar sem allmargir ábyrgðarmenn, t. d. 20, eru fyrir sparisjóð og þannig um búið, að ábyrgð þeirra sé meira en nafnið tómt, t. d. ef þeir ábyrgjast ákveðnar upphæðir og tryggja þær, að þá mættu ábyrgðarmennirnir velja stjórn sjóðanna. Um þetta atriði höfum við flm. frv. hugsað, enda þótt þess sé ekki getið í grg. frv. En það, sem ég vildi benda á í þessu sambandi, er það, að upphaflega hafa verið ábyrgðarmenn fyrir ýmsum af sparisjóðum okkar, en þegar þeir hafa fallið frá, hafa engir komið í staðinn. Hefir því sumstaðar farið svo, að stjórnir sjóðanna hafa staðið einar eftir og engum þurft að standa reikningsskap gerða sinna. Við flm. frv. erum fúsir til að ganga inn á, að þar, sem tryggilega er að sjóðunum búið og ábyrgðarmenn standa að baki þeirra, fái ábyrgðarmennirnir að ráða sem mestu um stjórn sjóðanna, en þá þarf jafnframt að halda aðalfund þar, sem reikningar sjóðanna eru lagðir fram og úrskurðaðir. Hinsvegar er ekki hægt að hugsa sér neitt einveldi í þessum efnum, að t. d. menn, sem af tilviljun hafa lent inn í stjórn sjóðanna, geti setið meðan þeim sýnist, án þess að þurfa að standa nokkrum manni reikningsskap sinnar ráðsmennsku. Eftir því, sem hv.þm. Dal. lýsti ástandi sparisjóðsins í sinn héraði, þá virtist allt vera í bezta lagi með stjórn hans. Þá vildi hv.þm. Dal. halda því fram, að pólitík myndi komast inn í stjórn sjóðanna, ef frv. okkar yrði að lögum eins og það er nú. Að sjálfsögðu gerum við flm. það ekki að sérstöku kappsmáli, að frv. verði samþ. óbreytt, en á það vildi ég benda, að mér finnst, að engu minni hætta geti verið á því, að pólitík og það einhliða, komist inn í stjórn þeirra sparisjóða, sem væru fastbundnir í höndum einstakra manna, sem engum þyrftu að standa skil gerða sinna. Hv. þm. var sammála okkur flm. um það, að ekki væri heppilegt, að stjórnendur hinna stærri sparisjóða væru jafnframt starfsmenn þeirra, en hann sagði, að hámarkið fyrir því, hvenær stjórnendur sjóðanna mættu ekki jafnframt vera starfsmenn þeirra, væri sett of lágt. Hann taldi, að réttara vari að miða það við 400-500 þús. kr. innstæðufé, í stað 200 þús., sem frv. gerir ráð fyrir. Hvað er hið rétta takmark hér getur alltaf orkað tvímælis, en einhversstaðar verður þó að setja það, því að ég býst við, að fleiri séu á sama máli um það en við flm. og hv.þm. Dal., að óheppilegt sé, að stjórnendur hinna stærri sjóða séu jafnframt starfsmenn þeirra. Með þessu hefi ég jafnframt svarað hv.þm.N.-Ísaf. Hann sagði, að það hefði gefizt vel og myndi vera heppilegt, að ábyrgðarmenn sparisjóðanna réðu mestu um stjórn þeirra. Eins og ég þegar hefi tekið fram, þá er ég ekkert að draga þetta í efa, a. m. k. þar, sem tryggilega er um þetta búið, þannig að stjórnendur verði að bera fulla ábyrgð á gerðum sínum. Út af ákvæðum frv. um stjórnarkosningu sjóðanna vakti hv.þm. athygli á því, að starfssvæði ýmsra sparisjóða næði yfir stærra svæði en eitt sýslu- eða bæjarfélag. Þetta er að sjálfsögðu rétt, en því verður ekki neitað, að það sýslu- eða bæjarfélag, sem sjóðurinn á heima í, á þó jafnan mest á hættu, hvernig um hann fer. Þar sem þannig stæði á eins og hv.þm. benti á, þá gæti ég hugsað mér, að sýslunefndir og bæjarstjórnir hlutaðeigandi sýslu- og bæjarfélagi veldu stjórn sjóðanna í sameiningu. Læt ég svo útrætt um mál þetta nú, og vil taka það fram, að ég er fús til samstarfs við n. þá, sem málið fær til meðferðar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Við 2. umr. málsins kom fram sú fyrirspurn, hvaða afstöðu ríkisstj. hefði tekið til þessa máls. Enda þótt ég hafi áður látið þess getið, hvað stj. hefir gert í þessu máli, vil ég þó endurtaka það. Ríkisstj. hefir gert samkomulagstilraunir um verkaskiptingu milli ríkisstj. annarsvegar og Búnaðarfél. hinsvegar; og þær samkomulagsumleitanir eru á góðum vegi. En afdrif málsins velta á þeim samkomulagstilraunum. Þess vegna get ég mælt með því, að þetta frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir í þessari hv. d. og verði látið ganga til hv.Ed., en það veltur allt á því, hvernig þessum samkomulagsumleitunum reiðir af, hvort ég get mælt með því, að frv. komist í gegn. Þannig er afstaða mín til þessa máls.

Hannes Jónsson Ég kann ekki við, að þetta mál fari svo í gegnum þessa umr., að ekki heyrist raddir með frv. landbn. Þetta er svo veigamikið mál fyrir landbúnaðinn, að ég tel ekki vansalaust að sýna því slíkt tómlæti. Má vera, að í sumum sýslum sé kláðinn ekki mjög útbreiddur eða magnaður, en það nægir ekki til þess að hægt sé að gera ráð fyrir því, að hann verði ekki að miklu tjóni, því hann getur hæglega breiðzt fljótt út, og þau svæði, þar sem kláðans hefir ekki orðið vart, eru svo fá, að mér finnst ástæðulaust, að nokkur vilji undanskilja þau. Rök þau, sem komið hafa fram á móti frv., finnst mér ekki að séu veigamikil. Kostnaður sá, er af þessu leiðir, þarf ekki að verða mikill - eða eins og hv.frsm. tók fram, ekki meiri en sem svarar seinni böðun. Í mörgum sveitum er meiri hl. fjár tvíbaðaður, og ríkissjóður greiðir árlega mikið fé til stuðnings böðun. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt, að komið sé á útrýmingarböðun, og hygg, að það yrði skynsamlegasta aðferðin að ganga þannig milli bols og höfuðs á þessum erkifjanda landbúnaðarins. Um kostnaðinn við vinnuna er það að segja, að hann getur aldrei orðið þungur í skauti. Flestir eru þannig settir, að þeir geta komizt af með þann vinnukraft, sem til er á heimilunum, og svo hjálpa nágrannarnir hver öðrum. - Heyeyðslu er að vísu nokkur í sambandi við slíka útrýmingarböðun, en þó ekki meiri en sú, er leiðir af seinni böðun; en eins og ég tók fram áðan, þá er allvíða tvíbaðað, og þar er þá ekki um nokkurn aukakostnað að ræða. Hygg ég, að það sé svo víða, sem þarf að tvíbaða, og það ár eftir ár, að þess vegna sé þetta spor í rétta átt og verði til þess að skapa tryggari framtíð. Ég þekki óvíða þau héruð, þar sem ein böðun er einhlít, og fóðureysla sú, er af þessu leiðir, getur varla orðið til stórtjóns. Ég þekki ekki svo illan ásetning, að bændur þoli það ekki þess vegna, að tvíbaðað sé. Ég veit ekki til, að nokkur reynsla sé til, sem sannar það, að tvenn böð séu hættuleg fyrir heilsu fénaðarins, og hygg, að það geti ekki komið til greina, nema baðlyf þau, sem notuð eru, séu sérstaklega óholl. Mér finnst þetta mál svo mikilsvert, að ég tel sjálfsagt, að Alþingi taki á því með fullum skilningi. Ég vil lýsa því yfir, að í mínu héraði er mikill áhugi fyrir því, að slíku fyrirkomulagi verði komið á. Ég mun ekki fara út í neinar stælur um þetta mál. Ég hefi aðeins lýst því frá mínu sjónarmiði og minna kjósenda, og ég teldi það ákjósanlegt, að sem flestir þm. vildu láta í ljós álit sitt, ég þykist sjá, að þeir, sem helzt eru á móti frv., séu viljugastir á að kveðja sér hljóðs. En ég vænti þess, að hinir láti líka til sín heyra.

Þorbergur Þorleifsson Frummælandi þessa máls. hv.þm. A.-Húnv., sagði í framsöguræðu sinni, að fjárkláðinn væri hin mesta landplága. En væri þetta frv. samþ. óbreytt, hygg ég að, að það yrði hin mesta landplága fyrir þau héruð. Þar sem kláðinn er ekki, eða fé svo lítið sýkt, að auðvelt væri að ráða bót á því með þrifaböðum. Samkv. upplýsingum þeim, sem komið hafa í vetur um útbreiðslu kláðans þá hefir það sýnt sig, að sum héruð eru alveg laus við þennan vágest, og í ýmsum öðrum héruðum þannig ástatt, að auðvelt virðist að halda honum í skefjum með þrifaböðum. Ég legg til, fyrir mitt leyti, að frv. þetta verði fellt. Sé ég ekki annað en hægt ætti að vera að taka fyrir útbreiðslu kláðans með þrifaböðum, og verð að álíta, að það sé fyrir trassaskap, þar sem þannig gengur til, að fjárkláðinn magnast. Við þessar umr. hefir nokkuð verið talað um kostnaðinn, en það hefir verið gert allt of lítið úr honum. Hann er a. m. k. ferfaldur. Fyrsta, aukinn kostnaður við kaup á baðlyfi. Annað, kostnaður við vinnu. Þriðja, aukin fóðureyðsla, og í fjórða og síðasta lagi er kostnaður, sem enginn getur séð fyrir, hve mikill verður, eða talið með tölum, og það er hve mikið heilsa fénaðarins spillist við svona böðun hvað eftir annað. Það vita allir, sem við fjármennsku hafa fengizt, að gæta verður hinnar mestu varúðar við böðun að vetrarlagi og alla meðferð fjár í sambandi við hana, og að tíð böð gera féð óhraustara. Þetta síðasta atriði er kannske hættulegast í þessu máli. - Mér finnst ekki geta komið til mála að samþ. frv. eins og það liggur hér fyrir. Það gæti kannske komið til mála að samþ. það, ef það ætti aðeins að koma til framkvæmdar þar, sem kláðinn er á hæsta stigi, en þau héruð skýrt undanþegin, þar sem hann er ekki, eða þá á því stigi, að þrifaböð ættu að vera nægileg. Ég þarf ekki að svara neinu af þeim rökum, sem hv.þm. A.-Húnv. kom með. Þau voru hvorki svo mörg né veigamikil, að þörf sé að fara um þau fleiri orðum.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég sakna þess við grg. frv., að þar er ekkert skýrt frá kostnaðarhliðinni; og ég vildi skjóta því til n., að hún gerði sér grein fyrir, hver kostnaður yrði af útrýmingarböðuninni, ef hún kæmi til framkvæmda, í fyrsta lagi fyrir ríkissjóð, og ennfremur fyrir sýslu- og sveitarsjóði. Það er mikilsvert atriði, þegar verið er að ræða og velja um þær leiðir, sem fara skuli í þessu máli, að athuga vel, hvað mikinn kostnað hvor þeirra hefir í för með sér. Ég vil einnig skjóta því fram n. til athugunar, hvort ekki sé bæði óþarft og varhugavert að gera ráð fyrir í frv., að böðun fari fram skilyrðislaust í öllum héruðum og eins þar, sem rannsókn hefir leitt í ljós, að enginn kláði er. Mætti ekki gera þá breyt. á frv., að þótt fyrirskipuð yrði samkv. því útrýmingarböðun, sem ég er annars í vafa um að sé rétt, þá væru undanskilin henni þau héruð, þar sem ekki hefði orðið vart neins kláða. En það er kostnaðarhliðin, sem ég tel sérstakt atriði í þessu máli, og fyrir henni verða menn að gera sér skýra grein, áður en menn mynda sér skoðun um það, hvaða leið beri að fara.

Guðbrandur Ísberg Þess var getið af hv.frsm. við 1. umr. þessa máls, að ég hefði greitt atkv. á móti þessu frv. í landbn. Frv. er að vísu ekki þess vert að eyða um það mörgum orðum. Það gripur ekki verulega inn í verzlunarviðskipti landsbúa almennt, þar sem ekki er um almenna verzlunarvöru að ræða. En hinsvegar felur það í sér sjúklega tilhneigingu, að vilja láta ríkisstj. vera barnfóstru fyrir borgarana, jafnvel í hinum smæstu málum. Hitt eru aukaatriði, sem færð hafa verið fram þessu máli til stuðnings, að á þenna hátt eigi að koma í veg fyrir það, að plöntusjúkdómar flytjist til landsins með innfluttum trjáplöntum. Enda mætti vissulega fyrirbyggja það á annan hátt. Sem sagt, ég er algerlega á móti þeirri stefnu, sem í frv. felst, og greiði atkv. gegn því.

Frsm. (Jón Pálmason) Eins og sjálfsagt allir hv.þm. vita, hefir það verið svo um langan aldur hér á landi, að fjárkláðinn hefir verið ein af plágunum, sem hinn íslenzki landbúnaður hefir átt við að stríða. Gegn þessari plágu var ráðizt með alvarlegu átaki nokkru eftir aldamótin, þegar allsherjar útrýmingarböðun fór fram undir eftirliti. En reynslan varð sú, að ekki tókst að útrýma kláðanum að fullu, þó mjög nálægt því takmarki virtist vera komizt. Síðan þessi allsherjarböðun fór fram hafa verið hér í gildi lög um þrifabaðanir, og þau framkvæmd, en þrátt fyrir það hefir svo til gengið, því miður, að þessi landplága hefir farið sívaxandi, þó mismunandi sé í einstökum héruðum. Á síðasta þingi var flutt fyrirspurn út af till., sem samþ. var á þinginu 1933, um hvað gert hefði verið til undirbúnings útrýmingu fjárkláðans. Af þeim upplýsingum, sem þá komu fram, er ljóst, að útbreiðsla fjárkláðans er það mikil, eins og raunar var áður kunnugt, að við það ástand er ekki lengur unandi. Landbn. öll leggur nú hér fram frv. til l., sem heimila stj. að láta fara fram allsherjarböðun til útrýmingar fjárkláðanum á næsta vetri. eða a. m. k. svo fljótt, sem frekast er kostur á. Út í einstakar gr. þessa frv. skal ég ekki mikið fara, en aðeins víkja að því, að það, sem fyrst og fremst hefir verið fært fram sem mótmæli gegn allsherjar útrýmingarböðun, er það, að hún yrði ríkinu og fjáreigendum svo dýr, að varhugavert væri, eins og fjármálaástandið er nú, að leggja út í slíkan kostnað. Ég álít, að það sé a. m. k. bændastéttinni dýrast að láta ekki neinar aðgerðir í þessu efni fara fram. En þær aðgerðir, sem hið opinbera hefir haft með höndum að undanförnu til umbóta á þessu sviði, eru svo mikið kák, að þær eru í sjálfu sér engu betri en ekki neitt. Hér verður að taka á föstum tökum, en það verður eigi gert, frá sjónarmiði okkar landbnm., á annan hátt en þann, að láta allsherjar útrýmingarböðun fara fram. Við leggjum til, eins og frv. ber með sér, að kostnaðinum, sem af þessu leiðir, verði skipt milli ríkissjóðs, sýslusjóða, hreppsfélaga og fjáreigenda eftir þeim leiðum, sem 4. gr. frv. greinir. Þess vegna er frá okkar sjónarmiði ómögulegt að andmæla þessari ráðstöfun frá ríkisvaldsins hálfu með þeim rökum, að ekki sé fært að leggja út á þessa braut kostnaðarins vegna. Að svo komnu sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í frv., en vænti, að það hljóti samþykki Alþingis og að hæstv.ríkisstj. sjái sér fært að láta þær framkvæmdir fara fram á næsta vetri, sem þar er farið fram á. En til þess að það megi verða, þarf ýmiskonar undirbúningur að hefjast nú mjög fljótlega.

Frsm. (Jón Pálmason) Eins og hv.þdm. er kunnugt um, hefir hv. landbn. gert þá brtt. við frv. það, sem hér liggur fyrir, að fellt verði það bráðabirgðaákvæði inn í lög þau, sem hér um ræðir, að umboð stjórnskipaðra manna í stjórn Búnaðarfél. Ísland verði fellt niður um leið og lögin öðlast gildi. Vitanlega er ætlunin með því, að lögin öðlist þegar gildi, sú, að unnt verði að kjósa á yfirstandandi búnaðarþingi í stjórn félagsins, en þar sem það þótti öruggara að setja þetta bráðabirgðaákvæði í lögin, hefir landbn. leyft sér að Flytja þessa brtt. því til tryggingar. Að öðru leyti hefi ég ekki annað um frv. að segja og vil mælast til, að það gangi áfram til hv.Ed.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Með þessu frv. er í fyrsta lagi lagt til, að gerðar verði nokkrar breyt. á sparisjóðsl. frá 1915. Í öðru lagi er lagt til að gera nokkurn viðauka við þau, um eftirlit með sparisjóðunum. Í sparisjóðsl. er ekkert ákvæði um það hvernig kjósa skuli stjórnir sparisjóða, heldur er í þeim svo ákveðið, að í l. hvers einstaks sparisjóðs skuli vera tiltekið, hvernig þessu atriði skuli hagað. En sparisjóðirnir eru látnir sjálfráðir um það að öðru leyti. Þetta frv., sem við þm. Eyf. höfum leyft okkur að flytja hér, fer ekkert fram á breyt. í þessu efni, sem snertir þá sparisjóði, sem félög einstaklinga eða hreppsfélög eiga. Hinsvegar fer það fram á, að ef bæjarfélag eða heilt sýslufélag á sparisjóð, þá sé svo ákveðið í l., að stj. hans sé kosin með hlutfallskosningu af viðkomandi bæjarstjórn eða viðkomandi sýslunefnd. Ég hygg, að það sé orðin viðurkennd regla, a. m. k. um kosningar þær, sem bæjarstj. hafa með að gera, að þær eigi að vera hlutfallskosningar. Og er það vitanlega alveg jafnréttmætt að viðhafa hlutfallskosningu, þó að um sparisjóðsstjórn sé að ræða, eins og um stj. hverrar annarar stofnunar, sem bæjarstjórnir kjósa stj. fyrir. Svo eru til í landinu sparisjóðir, sem ekkieru eiginlega í eign neinna sérstakra aðilja. Þeir hafa verið stofnaðir fyrir forgöngu einstaklinga, þannig vanalega, að einstakir menn, a. m. k. í byrjun, hafa gengið í ábyrgð fyrir sjóðinn um það, að hann fullnægi sínum skuldbindingum. En að öðru leyti eru þeir sjóðir ekki eign neinna einstaklinga eða sérstakra aðilja, heldur einskonar sjálfseignarstofnanir. Þessir sparisjóðir finnst okkur að hljóti að skoðast sem eign almennings, því að vegna almennings hafa þeir verið stofnaðir og starfræktir. Þess vegna finnst okkur eðlilegt, í fyrsta lagi það, að l. um sparisjóði ákveði um það, hvernig kjósa skuli í stjórn slíkra sparisjóða, að um það gildi ákveðnar reglur í landslögum. Og við sjáum ekki heppilegri leið að því er þessa sjóði snertir heldur en að ríkisstj. hafi nokkurn íhlutunarrétt um það, hvernig stjórn þeirra er fyrir komið, og að sú sveitar- eða bæjarstjórn, þar sem sjóðurinn er, hafi að öðru leyti rétt til þess að ráðstafa þessu. Ég skal fúslega játa, að það mætti hugsa sér öðruvísi fyrirkomulag á þessu, og má vel vera, að það verði tekið til athugunar hér í þessari hv. d. síðar við umr. þessa máls. En einhverjar fastar reglur fyrir þessu finnst mér hljóti að þurfa að gera. Það mun ekki vera dæmalaust, að slíkir sjóðir hafi verið stofnaðir, eins og ég gat um, og stofnendur hafi í fyrstu ráðið, hverjir yrðu skipaðir í sjóðsstjórnina. Svo hefir langur tími liðið. Ábyrgðarmennirnir hafa dáið, það er trassað að endurnýja ábyrgðina, með því að sparisjóðurinn hefir varasjóð, og þar náttúrlega nokkra tryggingu. Og svo gengur það þannig, að stjórn sparisjóðsins endurnýjar sig sjálf, án þess að almenningur hafi nokkuð þar um að segja, hvernig slíkir sjóðir eru reknir. Þá leggjum við til, að stj. hinna stærri sparisjóða skuli vera skipaður á mönnum a. m. k. En í sparisjóðsl. hefir verið ákveðið, að þær skuli vera skipaðar 3 mönnum a. m. k. Þetta er náttúrlega ekkert aðalatriði. En það er nú samt svo, að þar sem 3 menn eiga að ráða, þar þarf ekki nema einn að forfallast til þess að ráðin séu komin í hendur eins manns, formanns stjórnarinnar.

Þá kemur varamaður í stað þess, sem forfallast

. Já, það má hugsa sér varamann. En okkur þykir tryggara, að slíkar sparisjóðsstjórnir séu skipaðar 5 mönnum. Ég fæ ekki séð, að það geti skaðað neinn sparisjóð, þótt svo verði ákveðið. Það er ennfremur lagt til í frv., að þegar um stærri sparisjóði er að ræða en þá, sem hafa 200 þús. kr. innstæðufé, þá sé það ekki heimilt, að menn úr stjórn sjóðsins annist gjaldkerastarf eða bókarastarf við sjóðinn. Þetta getur orkað tvímælis. En ef stjórnarnefndarmenn annast þessi daglegu störf fyrir sjóðina, þá er vitanlega ekki unnt að tala um eftirlit með sjóðunum af þeirra hendi sem stjórnarnefndarmanna, því að enginn er verulega vel til þess fallinn að líta eftir sjálfum sér. Þá eru ákvæði um það í frv., að stjórnarnefndarmenn og starfsmenn sparisjóða megi ekki reka nein þau störf, sem komið geti í bága við hagsmuni sjóðsins og starfsemi, eins og t. d. lánastarfsemi, hverju nafni sem nefnist. Ég býst við, að þetta ákvæði verði álitið sjálfsagt um starfsmenn við sparisjóði a. m. k. Vera má, að það geti orkað tvímælis að því er snertir stjórnarnefndarmenn við sparisjóði, sem ekki eru jafnframt starfsmenn þeirra. En það nær ekki nokkurri átt að láta starfsmönnum sparisjóða, sem hafa kannske föst störf við sparisjóði, vera það heimilt að reka nein þau störf, sem gætu verið í hagsmunasamkeppni við sparisjóðinn. Þá leggjum við að sjálfsögðu til, að sparisjóðum, sem þessi lagabreyt. tekur til, ef samþ. verður, verði gefinn nokkur frestur til þess að koma lögum sínum og reglugerðum í það horf, sem frv. ætlast til, ef að l. verður. Þá er ennfremur nýmæli í frv., viðkomandi eftirliti með sparisjóðum. Eins og kunnugt er, voru árið 1923 sett l. um eftirlit með bönkum og sparisjóðum og svo ákveðið, að í það starf skyldi vera skipaður sérstakur embættismaður, til þess að hafa það eftirlit á hendi. Nú hefir á undanförnum árum nokkuð verið um það deilt, hversu mikið gagn hafi orðið að slíku eftirliti. Landsbankinn og Útvegsbankinn hafa talið sig hafa lítið gagn af þessu eftirliti og ekki viljað borga hluta af launum þessa starfsmanns, eins og þó var í l. ákveðið, að þeir ættu að gera. Nú sem stendur gegnir enginn þessu starfi, og ekki hefir orðið vart neinnar kröfu um það, að skipaður verði maður í starfið aftur. Við flm. frv. lítum svo á, að hvað sem bönkunum líður, þá sé það nauðsynlegt, að ríkisvaldið hafi nokkurt eftirlit með sparisjóðunum víðsvegar um landið, því að þar á almenningur mjög mikið í húfi, hvernig fer um rekstur sparisjóðanna. Leggjum við því til, að um þetta eftirlit sé ákveðið í sjálfum sparisjóðslögunum. Og þá höfum við hugsað okkur það fyrirkomulag, að fjármálaráðuneytinu sé falið að hafa þetta eftirlit með höndum. En ef ráðuneytinu verður falið þetta, þá sjáum við ekki ástæðu til annars en að nema úr gildi l. um eftirlit með bönkum og sparisjóðum frá 1923. Höfum við því lagt til, að þau l. verði felld úr gildi. Ástæðan til þess, að við leggjum til, að fjmrn. sé falið þetta eftirlit, en ekki skipaður til þess sérstakur embættismaður, er aðallega sú, að við teljum það fyrirkomulag, sem við stingum upp á, ódýrara, því að okkur virðist að fjmrn. geti annazt þetta eftirlit án þess að bætt sé í það starfsmönnum, ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir um eftirlit með bönkum. Annar aukinn kostnaður en ferðakostnaður vegna þessa eftirlits með sparisjóðunum ætti því, að okkar áliti, ekki að eiga sér stað frá því, sem nú er. Að öðru leyti vísa ég svo til grg. frv. Það kann að orka tvímælis, hvort mál þetta eigi frekar heima í fjhn. eða allshn. Ég fyrir mitt leyti legg þó til, að því verði vísað til allshn.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir, að mál þetta gangi til n. Ég vil því leyfa mér, áður en það fer þangað, að minna á nokkur atriði í frv., sem ég tel varhugaverð og að mínum dómi mættu betur fara á annan veg. mér þykir rétt að láta aths. mínar koma fram nú þegar, áður en n. fer að fjalla um málið, því að þá má vera, að hún sjái sér fært að taka þær að einhverju eða öllu leyti til greina. Í 1. gr. frv. er svo kveðið á, að hafi sparisjóður innstæðufé, sem nemi 200 þús. króna, þá skuli stjórn hans skipuð 5 mönnum. Það hefir nú tíðkazt hingað til, að stjórnir sparisjóða hafa almennt ekki verið skipaðar nema 3 mönnum, og hefir gefizt sæmilega eftir því sem ég bezt veit. Hitt er annað mál, hvort ekki geti verið rétt að fjölga í stjórn sjóðanna þegar þeir eru orðnir mjög stórir, og reka margþætta starfsemi, en að binda það við 200 þús. kr. innstæðufé sjóðanna tel ég of lágt. Mér þætti sýnu nær að binda það t. d. við 400 þús. kr. Í þessu sambandi ber og að athuga það, að eftir því, sem stjórnendum sjóðanna er fjölgað, eftir því verður stjórnarkostnaðurinn meiri, og þá um, leið verða útlánsvextir sjóðanna sennilega hærri. Hinn aukni kostnaður kemur því niður á þeim, sem lánin taka, sem venjulega er hinn fátækari hluti borgaranna. Þá er ákvæði 2. málsgr. 1. gr., sem mér finnst ekki allskostar réttlátt, þar sem svo er ákveðið, að fjmrh. skipi formann í stjórn þeirra sparisjóða, sem ekki eru eign sýslu- eða bæjarfélaga, hreppsfélaga eða félaga einstakra manna. Með þessu verða héruð þau, sem að sjóðunum standa, svipt þeim rétti, sem þau hafa haft, en hann færður í hendur landsstj. Í Dalasýslu er þannig ástatt, að þar er sparisjóður, sem var sýslueign, en telja verður vafasamt að sé það enn, því að sýslunefndin hefir sleppt umráðum yfir honum, en þess í stað eru komnir 30-40 ábyrgðarmenn fyrir sjóðinn, sem haldið hafa aðalfund árlega, kosið þá í stjórn og samþ. ársreikninga sjóðsíns. Við Dalamenn höfum litið svo á, að héraðsbúar ættu að hafa full umráð yfir þessum sjóði, a. m. k. á meðan allt færi sæmilega fram, og fyrir því teljum við, að ekki geti komið til mála, að ríkisstj. fari að taka í sínar hendur að skipa formann sjóðsins. Það myndi því óneltanlega verða kurr mikill þar vestra, ef nú ætti að fara að færa stjórn sjóðsins í hendur annara, þó ekki væri nema að einhverju leyti, a. m. k. á meðan ekkert það hefir komið fram í rekstri sjóðsins, sem gefur ástæðu til slíks, og hætt er við, að slík afskipti landsstj. gætu leitt til þess, að sjóðirnir fengju frekar pólitískan lit, og með þessu er verið að seilast eftir yfirráðum í heruðum af hæstv. landsstj. Ég vænti því, að hv.flm. frv. þessa falli frá þessu ákvæði, eða telji ekki ástæðu til þess, að því sé framfylgt á meðan allt fer vel úr hendi um stjórn sjóðanna. Mér skildist helzt á hv.flm., að hann teldi sjóði, sem svo er ástatt um sem sparisjóð Dalasýslu, vera almennings eign, sem hið opinbera ætti að hafa yfirumsjón með, en ég tel það ekki geta komið til mála. Hv. flm. vildi halda því fram, að það væri of litið að hafa 3 menn í stjórn sjóðanna, því oft gæti farið svo, að einhver forfallaðist. Út af þessu vil ég benda honum á, að það eru ávallt kosnir varamenn í stjórn sjóðanna; kemur því maður manns í stað, ef einhver forfallast. Þá er eitt atriði enn, sem mér finnst athugavert í frv., og það er þar sem gert er ráð fyrir því, að stjórnendur megi ekki starfa við sjóðina, ef sjóðirnir hafa yfir 200 þús. kr. innstæðufé Hér þykir mér ákvæðið sett við of lága upphæð. Mér virðist að vel mætti ákveða, að stjórnendur sjóðanna mættu ekki starfa við þá þegar þeir hefðu yfir hálfa millj. innstæðufé. Þetta vildi ég mega biðja n. þá, sem málið fær til meðferðar, að athuga. Hvort frv. verður frekar vísað til fjhn. eða allshn., læt ég mig engu skipta.

Frsm. (Jón Pálmason) Ég lasta það ekki út af fyrir sig, þó að nokkrar umr. verði um þetta frv. nú hér í d., svo að það verði ekki fellt umræðulaust eins og á síðasta þingi. Ég hefi fyrir mitt leyti ekkert á móti því. Það var, eins og við mátti búast, einkasölugrýlan í þessu frv., sem hv.þm. V.-Húnv. beindist ákveðnast á móti; og mátti ráða það af orðum hans, að af því að þar er nefnd einkasala, þá væri sjálfsagt að fella frv. tafarlaust. Ég hefi fyrir mitt leyti ekki farið dult með þá stefnu mína, að ég er andvígur ríkisrekstri yfirleitt, eins og sú stefna hefir undanfarið komið fram á Alþingi, í formi verzlunarhafta og ýmiskonar lagasetningar, sem heimila ríkisstj. að taka einkasölu á sérstökum vörutegundum og reka þá verzlun til hagnaðar fyrir ríkissjóð. Þessu er ég yfirleitt mjög mótfallinn. En ég er þó ekki svo fanatískur í þeim efnum, að ég vilji beita mér á móti því út í yztu æsar, að í einstökum tilfellum, þegar sérstaklega stendur á, verði stofnað til ríkisrekstrar í einstökum greinum. Ég mundi t. d. ekki geta fylgt því, ef till. kæmi fram um það að leggja niður áfengissölu ríkísins, og geta vínverzlunina frjálsa innanlands; enda var ég fylgjandi því fyrirkomulagi á síðasta þingi. Sömuleiðis var ég því fylgjandi á síðasta þingi, að einkasala ríkisins á tilbúnum áburði væri látin starfa áfram. Ekki með það fyrir augum, að ríkissjóður ætti að græða á þeirri verzlun, heldur vegna þess, að einkasalan getur útvegað áburðinn með ódýrara verði en aðrir, af því að hann er í höndum hringa erlendis. Að því er snertir þetta litla mál, sem hér liggur fyrir, þar sem ætlazt er til, að innflutningur á erlendum trjáplöntum verði í höndum skógræktarstjóra ríkisins, þá tel ég það svo lítilsvert fjárhagsatriði fyrir þá, sem starfa á sviði viðskiptalífsins í landinu, að það sé engin ástæða til að taka tillit til þess sem stefnumáls. En hinsvegar hefir það komið í ljós á síðari árum, að fluttar hafa verið inn í landið ýmsar trjáplöntur, sem engar líkur eru til, að geti þrifizt hér. Svo verkar þessi reynsla þannig á einstaklingana, að trú þeirra á umbótastarfsemi í trjáræktinni fer minnkandi. En ég skal ekkert fullyrða um, hvort eigi megi takast að bæta úr þessu á annan hátt en frv. ætlast til. Ennfremur hefir talsvert borið á sjúkdómshættu af erlendum trjáplöntum fyrir innlendar jurtir; og í frv. er ætlazt til, að komið verði í veg fyrir það, með því að innflutningurinn á að vera undir eftirliti skógræktarstjóra, sem gera má ráð fyrir, að sé fróðasti maður í þessum efnum hér á landi. Í þriðja lagi er á það bent í grg. frv., þó að ekki sé að því vikið í frv. sjálfu, að það skipulag, sem í frv. felst, muni aðeins gilda til bráðabirgða. Það á að stefna að því að ala trjáplönturnar upp hér innanlands, og á þann hátt verður þessu máli væntanlega komið í rétt horf. Þetta fyrirkomulag, sem frv. fer fram á, gildir því aðeins til bráðabirgða. Út frá þessu sjónarmiði virðast þau ummæli hv.þm. V.-Húnv. undarleg fjarstæða, að ég sé með flutningi þessa frv. að skríða í flatsængina með sósíalistum. Ennfremur er hér um svo smávægilegt atriði að ræða, að það verður ekki skoðað sem brot á meginstefnu í verzlunarmálum, þó að ég sé því meðmæltur að innflutningi á erlendum trjáplöntum verði komið í betra horf en verið hefir. Enda verður að játa það hreinskilnislega, að skógræktarstarfsemin hér á landi hefir verið slælega rekin af þeim mönnum, sem staðið hafa fyrir því máli. Að svo stöddu hefi ég ekki meira um þetta mál að segja. En ég hefi ekkert við það að athuga, þó að því sé haldið fram í umr., að þetta litla frv. sé í sósíalistískum anda, og að ég sé að gera mig hlægilegan með því að gerast brotlegur við höfuðstefnu míns flokks í þjóðmálum. En þó að svo hafi reynzt, að þeir samflokksmenn mínir, sem voru viðstaddir atkvgr. um þetta frv. á síðasta þingi, greiddu allir atkv. á móti því, þá hefir það engin áhrif á mig. Í fyrsta lagi vegna þess, að ég er þannig skapi farinn, að ég læt ekki aðra menn segja mér fyrir verkum eða stjórna sannfæringu minni. Og í öðru lagi af því, að í Sjálfstfl. eru ekki með flokksaga lögð nein bönd á sannfæringu einstakra þm. Þar er engri kúgunarstarfsemi beitt. Að því leyti er þar allt annar andi ríkjandi en í öðrum flokkum hér á landi, sem meiri hl. þessarar hv.þd. telst til.

Sannfæringarfrelsi í Sjálfstfl., sem hv.þm. gumar svo mikið af, gildir víst aðeins um smámunina!

. Að því leyti er gagnólíkur mórall, sem þar ríkir, heldur en hjá þeim, sem hafa meirihl.valdið hér á þessu þingi.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það var dálítið einkennilegt að heyra það hjá hæstv. ráðh., að hann vill láta viss skilyrði vera fyrir samþykkt allra réttlætismála, sem tilheyra Búnaðarfél. eða landbúnaðinum. Ég veit ekki, hvernig á að skilja þá afstöðu hæstv. stj. eða stjórnarflokki gagnvart þessu máli, ef skilyrði þurfa að fylgja svo sjálfsögðu atriði og því, að Búnaðarfél. ráði sjálft öllu um stjórn sína. Ég veit ekki betur en að framsóknarmenn hafi lýst yfir því, að þetta væri sjálfsagt og því þyrfti að koma í framkvæmd, og það sem allra fyrst. Ef til vill liggur hér eitthvað annað og meira á bak við, eins og virðist vera bak við öll mál, sem landbúnaðinum tilheyra. Í því sambandi vil ég benda á það, að fyrir viku síðan tilkynnti hæstv. stj., að á ferðinni væri frv., sem jafnvel væri komið í prentun, frá ríkisstj. um bætt vaxtakjör fasteignalána. Ég hefi ekki séð bóla á því síðan. Ef til vill er þessi silaháttur ríkisstj. í öllum málum í sambandi við eitthvað, sem þinginu er hulið, en þá á hæstv. stj. að leysa frá skjóðunni og segja, hvað inni fyrir býr. Hæstv. ríkisstj. á ekki að vera að leika þennan skollaleik hér og þykjast vera málunum fylgjandi, ef þetta eða hitt verði gert, sem hún geti sætt sig við. Það er eins og það þurfi að kaupa hæstv. stj. til þess að verða meðmælt hverju einstöku atriði, sem þarf til viðreisnar landbúnaðinum hér á hv. þingi. Það getur orðið erfitt fyrir bændastéttina gegnum fulltrúa sína í hæstv. stj. að vinna að málum sínum ef hún þarf að kaupa hana til hvers atriðis, sem þarf til hagsmuna landbúnaðarins.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því, að ég er hræddur um, að aðferð sú, sem hér er lagt til að verði á kosningu í stjórn sparisjóðanna, verði nokkuð óvinsæl, því að víða hagar svo til, að starfssvið sjóðanna nær yfir fleira en eitt sýslufél. Þannig er það t. d. um sparisjóðina á Ísafirði og Patreksfirði. Þeirra starfssvæði nær yfir fleira en eitt sýslufélag. Þeir lána fé í næstliggjandi sýslur. Í slíkum tilfellum er það mjög hæpið að láta eitt sýslufélag ráða um stjórnarkosningu sjóðanna. Þar, sem ábyrgðarmenn eru fyrir sjóðnum, hefir það gefizt vel að láta þá ráða mestu um stjórnir þeirra, og virtist mér, að svo mætti vera ennþá. Um aldamótin síðustu mun sparisjóðurinn á Ísafirði hafa verið einhver stærsti sparisjóður landsins. Innstæður við hann námu um 1.2 millj. króna. Þegar svo landsstj. yfirtók hann og sjóðurinn var gerður upp, voru afgangs 60-70 þús. króna. Í stað þess, að fé þetta rynni til Ísafjarðarkaupstaðar, þar sem sjóðurinn átti heimilisfang, var því skipt á milli þeirra sýslufélaga, sem við sjóðinn höfðu skipt, þannig að stofnaðir voru sjóðir í sýslunum til eflingar búnaðarframkvæmda o. fl. Að baki sjóðsins stóðu þó ábyrgðarmenn, en þeir fengu vitanlega ekkert af þessu fé. Af þeirri reynslu, sem fengin er á þessum hlutum, þá held ég, að það verði óvinsælt, að ábyrgðarmenn sjóðanna fái engu að ráða um stjórn þeirra. Það myndi og hafa þær afleiðingar, að fáir yrðu til þess að gerast ábyrgðarmenn fyrir nýjum sjóðum, og væri það illa farið, því að eins og kunnugt er, þá eru sparisjóðirnir til mikilla hagsbóta fyrir héruðin, þar sem þeir rísa upp, því að þeir ýta undir sparsemi, sérstaklega hinnar yngri kynslóðar, jafnframt því, sem þeir hjálpa atvinnurekstri héraðsbúa.

Pétur Ottesen Það er alls ekki rétt, sem stendur í grg. þessa frv., að ekki séu skiptar skoðanir um það, að nauðsyn beri til hvarvetna um land að ráðast í útrýmingarböðun fjárkláða, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Því hefir verið haldið fram löngum, að með þeim þrifaböðum, sem árlega fara fram, ef vel væri um þá hnúta búið, væri hægt að halda kláðanum svo í skefjum, að ekki stafaði af honum veruleg hætta eða afurðatjón fyrir bændur. Þær skýrslur, sem lágu hér fyrir síðasta þingi, sýndu það, að í sumum sýslum á landinu hefir fjárkláðans ekki orðið vart, eins og ég ætla að sé í Skaftafellssýslum, og í öðrum sýslum eru svo lítil brögð að honum, að sýnt er, að með þrifaböðum má halda honum í skefjum. En sumstaðar á landinu hafa verið meiri brögð að kláðanum, sem mun stafa af því, að þrifaböðun hefir ekki verið þar í eins góðu lagi og í þeim landshlutum, þar sem kláðanum hefir verið haldið niðri. Reynslan hefir sýnt, að útrýmingarbaðanir, þó framkvæmdar séu af kunnáttumönnum og með nákvæmni, eru ekki heldur einhlítar. Slíkar baðanir fóru fram hér á landi skömmu eftir aldamót, og báru ekki tilætlaðan árangur. Þess ber og að gæta um þrifabaðanir, að þeim var áður meira ábótavant en nú er orðið, því að böðunartæki eru nú betri og víða á landinu eru komnar sundþrær. Því má segja, að þótt farið væri að ráðast í þesskonar böðun, sem frv. fer fram á, þá myndi ekki vinnast öllu meira á heldur en með vandvirknislegri þrifaböðun, unda gengur landbn. óbeinlínis inn á það, þar sem gert er ráð fyrir í 7. gr. frv., að böðun fari fram aftur á þeim svæðum, þar sem útrýming kláðans tekst ekki. Enda mun það vera einróma álit þeirra manna, sem bezt vit hafa á, að ekki sé kleift að ráða niðurlögum kláðans, þó að allsherjar útrýmingarböðun fari fram. Það hlýtur því að verða verkefni okkar - eins og fjárræktarþjóðanna í nágrannalöndunum, t. d. Skota, sem þetta hafa reynt, en ekki tekizt að útrýma fjárkláðanum - að vanda sem bezt þrifabaðanirnar og gera allt, sem hægt er, til þess að halda kláðanum niðri. En hitt mun okkur ekki fremur en öðrum þjóðum, reynast kleift, að útrýma með öllu kláðanum, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég vil því nú sem áður skjóta því til landbn. (og skal ég gjarnan vinna með að því), að hert sé á eftirliti með þrifaböðunum, ef til vill á þann hátt, sem frv. mælir fyrir um, að settur sé baðstjóri í hverjum hreppi. Ef séð verður um framkvæmdir þessa, tel ég víst, að með því móti megi ná svipuðum árangri og þeim, sem frv. vill fá framgengt. Ennfremur vil ég benda á, að þó n. geri lítið úr þeim kostnaði, sem útrýmingarböðunin myndi hafa í för með sér, þá hlýtur hann alltaf að verða mikill, bæði fyrir ríkissjóð, sýslusjóði og hreppsfélög. Ef baðanirnar eiga að taka til alls sauðfjár á landinu, þá kostar baðlyfið eitt 60–70 þús. krónur. Auk þess er mikill kostnaður við mannahald o. fl. Og þá er enn ótalinn einn liður kostnaðarins, og það er, ef steypa verður sundþrær á hverjum einasta bæ á landinu, þar sem sauðfé er, en slíkt er í rauninni fyrirskipað í frv. Nú skortir mikið á, að sundþrær séu til alstaðar. Þar, sem þéttbýlt er, hafa menn rekið fé á milli bæja og slegið sér saman um baðanir, þar sem ekki eru vatnsföll til tálmunar. Samkv. frv. er fyrirskipað, að á hverjum bæ, þar sem baða þarf, sé til baðker. En það er ekki um að tala öðruvísi baðker en sundþrær, því að með öðrum böðunartækjum er böðunin í fyrsta lagi ekki örugg, og í öðru lagi svo fólksfrek og tímafrek, að til hennar er ekki lengur neinn mannafli í sveitum landsins. Það er því ekki annars kostur en nota sundþrær, og það steyptar sundþrær, en það hefir vitanlega mikinn kostnað í for með sér, ef fyrirskipað er, að komið sé upp sundþró á hverjum bæ. Þá er ótalinn sá kostnaður í fóðureyslu, sem leiðir af tvennum böðunum. Ég skal ekki fara lengra út í þetta atriði málsins. Ég býst við, að í þeim héruðum, þar sem kláðinn gerir engan usla eða hefir verið haldið í skefjum, þyki bændum hart aðgöngu að verða þröngvað til þess að láta fara fram tvær baðanir, og auka sér þar með kostnað, sem komast mætti hjá. En eftir fyrirmælum frv. yrði þetta þannig. Það er aðeins eitt, sem ég get gengið inn á í þessu máli, að eftirlit með þrifaböðunum sé skerpt, og með því móti má ráða bót á tjóni því, sem kláðinn veldur í þeim héruðum, þar sem skort hefir á, að vandvirknisleg og rækileg þrifaböðun hafi verið framkvæmd. Minnast má líka á eitt, sem ekki er ósennilegt, að eigi sinn þátt í útbreiðslu kláðans, að í héruðum, þar sem mest hefir borið á lungnabólgu og öðrum veikindum í sauðfé, hafa læknar ráðið bændum frá að baða sjúkt fé. Þar eð þessi faraldur hefir gengið víða um landið, hefir af hans völdum orðið misbrestur á, að þrifaböðuninni yrði framfylgt. Það var óhjákvæmilegt, að svo færi, og getur því útbreiðsla kláðans átt rót sína að rekja til þessara orsaka. Ég get bent á sem dæmi þess, hve hættulegar baðanir geta verið lungnabólgufé, að þessi faraldur gekk í vetur ofarlega í Borgarfirði, og drápust á einum bæ 50 fjár. Eftir að hlé varð á því, að féð dræpist, og það virtist í afturbata, þá var farið að baða. En eftir böðunina tók féð aftur að drepast af þessum faraldri. Varð því ekki annað séð en féð þyldi ekki böðunina, eða væri enn of veikt fyrir hana. Ég hefi aðeins viljað benda á þetta. Ástæðan til þess, að þrifaböðunin hjá okkur hefir ekki ennþá náð betri árangri, getur legið í þessu, fyrst og fremst að ekki er nógu vandvirknislega framkvæmd böðunin, sem m. a. stafar af því, að bændur hliðra sér hjá að baða féð, ef það er sjúkt af öðrum kvillum. Þó að fyrirskipuð væri útrýmingarböðun, þá kæmi ekki til mála að taka til böðunar fé, sem er veikt, því að menn gæti átt á hættu, að það hryndi niður. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um frv. Ég tel, að frekar eigi við að gera endurbætur á þrifaböðunum, þar eð reynslan hefir sýnt, að þau geta borið góðan árangur, heldur en að fara að fyrirskipa útrýmingarböðun, sem vitað er fyrirfram, að engin útrýmingarböðun verður.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég er hálfhissa á þeirri kergju, sem hv. meiri hl. landbn. beitir, að bera þetta frv. aftur fram á þessu þingi, þar sem það var fellt í þessari hv.þd. á síðasta þingi. Ég vænti, að það muni sannast nú eins og áður, að það fái sömu útreið og komist ekki fram, nema ef vera kynni, að hv.frsm. sé nú orðinn svo fíkinn í ríkisrekstur bara vegna ríkisrekstrarins sjálfs. En ég undrast það ekki, þó að hv.þm. A.-Húnv. rispi sig eitthvað á þessari einkasölustefnu, sem hann nú hefir gengið inn á með flutningi þessa frv. og játar í grg. frv. að hann hafi þá skoðun, að sjálfsagt sé að stofna til ríkisrekstrar í þessu atriði, þó að engin skynsamleg ástæða sé þar fram borin fyrir nauðsyn þess. Hann hefir því gengið lengra út á þessa braut en sósíalistarnir sjálfir, því að þeir reyna þó samkv. sínum skoðunum að færa ýms rök fyrir því, að ríkisrekstur sé nauðsynlegur í ýmsum greinum og hafi margskonar ágæti í för með sér. Ég hefði því vænzt þess, að hv.flm. reyndi að gera gangskör að því að sannfæra þdm. um, að hér væri einhver sérstök nauðsyn fyrir bendi, sem mælti með því, að þessi leið væri farin. En ég sé ekki, að það bóli á neinu í þá átt. - Að svo miklu leyti sem þetta frv. hefir verkanir gagnvart einstaklingum í þjóðfélaginu, þá mundi, ef það verður að lögum, tekin innflutningsheimild á trjáplöntum af þeim eina manni, sem nú hefir þá starfsemi með höndum, Sigurði Sigurðssyni fyrrv. búnaðarmálastjóra. Og ég get ekki séð, hvaða ástæða er til að taka þá heimild af þeim manni, sem verður að telja, að hafi farizt þetta mjög vel úr hendi undanfarið, og hefir bæði góða þekkingu og aðstöðu á þessu sviði til þess að láta þar gott eitt af starfi sinn leiða. Það fer nú að verða hver silkihúfan upp af annari af þeim svívirðingum og ég vil segja níðingsskap, sem Alþingi leyfir sér að beita gegn þessum manni, ef það ætlar nú með slíkri áfergju undir yfirskini ríkisrekstrar að svipta hann þessari starfs- og tekjugrein og fara hana á aðrar hendur, sem engar líkur eru til, að leysi þetta starf betur af hendi. Þetta er þakklætið, sem sá maður fær, fyrir að hafa unnið af ósérplægni svo áratugum skiptir fyrir íslenzkan landbúnað. Mig skal ekki undra á því, þó að hv.þm. A.-Húnv. klæi einhversstaðar ónotalega, þegar hann fer aftur að skriða úr flatsænginni frá sósíalistum, eftir sambúðina við þá um þetta frv.

Gísli Sveinsson [óyfir.]: Ég vil verða við þeirri áskorun, sem að vísu er komin fram frá einstökum nm., en ekki frá hæstv. forseta, um það að kveðja sér hljóðs um þetta síðasta mál dagskrárinnar. Það, sem veldur því, að ég tek til máls, er í raun og veru engin formleg áskorun, heldur hitt, að ef tekið er tillit til kjósenda. þá finnst mér rétt, að sú afstaða, sem þeir hljóta að hafa til þessa máls, bæði í heild og sem einstaklingar, komi sem skýrast fram. Það er víst, að enginn maður, hvorki kjósandi né annar, er á móti því, að gerð sé gangskör að því að útrýma því fári, sem nú á fleiri en einn veg leggst á skepnur og eignir búenda í landinu, og eitt af því er fjárkláðinn. Því er ekki að leyna og það vita allir hv.þm., að það er ekki alstaðar á landinu, sem fjárkláðinn er eða hefir orðið sveitlægur. Ég get ekki dæmt um það, hvort sumar sýslur eru alveg lausar við hann, eða þannig settar, að þær gætu orðið algerlega lausar við útrýmingarböðun. Þó er það víst, að til eru héruð, þar sem fjárkláðans hefir aldrei orðið vart. Þessi héruð eru Suðausturland og Austfirðir, a. m. k. má fullyrða, eftir þá skoðun, sem gerð var í vetur, samkv. fyrirmælum ríkisstj. og Alþingis, að báðar Skaftafellssýslur séu algerlega lausar við hann. Hitt skal ég ekki blanda mér í, hvort telja megi allt Austurland laust við hann, en að mestu leyti mun þó svo vera. Samkv. tilgangi frv. mætti ætla, að nóg væri að ráðast á þau héruð, þar sem vitað er og upplýst, að fjárkláðinn er - sem að vísu er mestur hluti landsins - og þar sem bændur sjálfir óska þess. Samkv. undanfarinni reynslu hlýtur kostnaður sá, er af þessu leiðir, að verða mikill. Það er líka sýnilegt, að flutningsmenn búast ekki við, að hann verði lítill. Þar sem þeir ætlast til, að hann skiptist á þrjá aðila, sem sé ríkið, sýslurnar og hreppana. Að sumu leyti hlýtur kostnaðurinn að verða óútreiknanlegur og lenda á eigendum fénaðarins og hreppunum, og að síðustu, það sem menn vilja helzt, á ríkinu. Ákvæði 7. gr. virðast hafa verið sett vegna þess, að flm. geri hér ráð fyrir svo mögnuðu fári, að ekki sé viðlit að eyða því í einni atrennu, og þá verður að krefjast þess, að sá landshluti verði undanþeginn þessum ákvæðum, sem við opinbera rannsókn hefir sýnt sig, að er laus við þetta fár. Það nær ekki nokkurri átt, að fjárkláðinn sé í þeim héruðum, þar sem hans hefir ekki orðið vart við nákvæma rannsókn. Hæstv. landbrh. verður því að hafa þau héruð undanþegin, þar sem upplýst er, að fjárkláðinn finnst ekki. Það er krafa mín og fleiri, að við 1. gr. sé ákveðið, að frv. þetta eigi aðeins við þau héruð, þar sem kláðans hefir orðið vart. Það er ekki nóg, þó því sé lýst yfir, að 6. gr. feli í sér möguleika fyrir þessari undanþágu; og þó að 1. gr. ræði að vísu aðeins um heimild, þá virðist frv. í heild sinni gera þessa heimild að skyldukvöð. Hv. þm. A.-Húnv. heldur því fram, að samgöngubann á milli héraða sé ekki öruggt, og það kann að vísu að vera svo sumstaðar, en sumstaðar er gefið að hafa vald á því, hvort samgöngur eru hættulegar eða ekki. Til gleggri skilnings á þessu skal ég geta þess, að eftir því, sem ég veit, hefir fjárkláðans ekki orðið vart fyrir austan Jökulsá á Sólheimasandi, og auðvelt er að halda samgöngunum lokuðum þar. Eftir að skoðun var framkvæmd í vetur, gerðu Skaftfellingar þá ráðstöfun, að ekki flæktust þangað kindur úr Rangárvallasýslu, og þó var Austur-Eyjafjallahreppur laus við fjárkláðann. Það er því algerlega útilokað, að fé hafi sýkzt þar síðan. - Og reynslan hefir sýnt, að kláðinn hefir ekki borizt austur fyrir Sólheimasand. Það kemur ekki til mála að líða það, að beita þau héruð áþján og útgjöldum, sem ekki þurfa þess með. Um leið og verið er að útrýma þessu fári í þeim héruðum, þar sem það geysar, verður að gæta þess, að fremja þá ekki ranglæti á öðrum héruðum. Ákvæði frv. eiga að koma til framkvæmda þar sem þeirra er þörf, en annarsstaðar ekki.

Ólafur Thors Það er leiðinlegt, að ekki skuli að þessu sinni liggja fyrir Alþingi neitt geldingafrv. eða -  Ég stóð upp til þess að láta í ljós, að ég tel, að hv.alþm. og þjóðin yfirleitt hafi um annað að hugsa nú heldur en það, hvort það á að vera einkasala á trjáplöntum eða ekki. Ég vil engan þátt eiga í því að fara að hefja alvarlegar umr. um einkasöluprincipið í sambandi við þetta frv. Ég hefði kosið, að hv.þm. A.-Húnv. hefði ekki verið innan um þær plöntur, sem að þessu frv. standa, en hann er ekkert minni maður í mínum augum, þó hann hafi nú slæðzt í þennan jurtagarð. Ég mun leggja til í orði og verki, að þetta stórmerka frv. verði fellt, en hinsvegar þætti mér eiga vel við, að Alþingi sæti ekki marga daga yfir svona máli, en biði þá heldur og hlakkaði til þangað til næsta geldingafrv. kemur fram.

Páll Zóphóníasson Herra forseti ! Ég skal nú ekki lengja mikið umr. Ég geri ráð fyrir, að hverjum einasta manni, sem eitthvað þekkir til skógræktar hér á landi, sé það ljóst, að það, sem ber að stefna að, sé það, að við getum alið upp sjálfir þær plöntur, sem menn vilja fá til þess að prýða heimili sín með. Ég geri líka ráð fyrir því, að mönnum sé ljóst, að það sé fyrst og fremst skógræktin, sem eigi að leysa það hlutverk af hendi að ala upp plöntur handa mönnum. Það er vitanlegt, að fé til skógræktar hér á landi hefir verið skorið mjög við neglur, og hún því litlu getað áorkað um stofnun og starfrækslu trjástöðva til að ala þessar plöntur upp. Þess vegna hafa plöntur verið fengnar erlendis frá, og það eru margir, sem hafa fengizt við að flytja þær inn. Með þessu frv. er reynt hvorttveggja í senn, að flýta fyrir því, að skógræktin geti leyst það hlutverk af hendi að ala upp plöntur í landinu sjálfu, með því að auka tekjur hennar af ágóðanum af sölu erlendu plantnanna og að flytja inn plöntur, sem nokkurn veginn er öruggt, að geti lifað hér á landi. Þetta er mergurinn málsins í frv., og ég get ekki skilið, hvernig nokkur maður getur verið á móti því, að þessu takmarki verði náð sem fyrst. Hv. þm. V.-Húnv. hefir hvað eftir annað sagt, að þetta frv. væri fram komið til þess að taka af Sigurði fyrrv. búnaðarmálastjóra þær tekjur, sem hann hefði af þessari verzlun haft. Þetta hlýtur annaðhvort að vera byggt á misskilningi eða sagt móti betri vitund, því blómaverzlunin Flóra hér í bæ er ekki eign Sigurðar, heldur barna hans. Ef þess vegna hv.þm. V.-Húnv. vill halda því fram í alvöru, að hér sé verið að svipta Sigurð búnaðarmálastjóra sérstaklega einhverjum tekjum, þá segir hann um leið, að Sigurður noti verzlunina og nafn sinna barna til þess að smokka sér undan þeim skyldum, sem á verzluninni hvíla, og vænti ég, að hv.þm. sé ekki að bera honum það á brýn. Ég vænti, að allir sjái, að þetta frv. er einungis fram borið til þess að tryggja það, að til landsins flytjist plöntur, sem menn hafi vissu eða sterkar líkur fyrir, að hér geti lifað og flýta fyrir því, að skógræktin geti sem fyrst annað því hlutverki, sem henni ber að leysa af hendi, að ala upp plöntur í landinu sjálfu handa þeim, sem kaupa vilja plöntur til prýði á heimilunum eða beint til skógræktar.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það vantaði svo sem ekki rökin hjá hv. 9. landsk. Fyrst á það að vera tryggt, að kunnáttumaður fari með þessi mál. Hvílíkt feikna tjón, að Sigurður búnaðarmálastj. skuli hafa farið með þau undanfarið! Ég hefði kunnað betur við, að hv.þm. hefði fært rök fyrir því, að þessi dómur hans um Sigurð væri réttur. Þá er það hinn fjárhagslegi stuðningur, sem af þessu á að leiða. Ég sé nú ekki, hver hann ætti að verða, ef reyna á að draga sem mest niður verðið á plöntunum; hann verður þá ekki meiri en hægt hefir verið að fá, eins og bent er á í grg. frv., að Skógræktarfélag Íslands hefir getað útvegað þessar plöntur með vægu verði. Og það eru engin rök í þessu sambandi, að fluttar hafi verið inn trjáplöntur svo nokkru nemi, sem ekki hafa getað þrifizt hér á landi, og þar af leiðandi mikið farið í súginn. Fyrir þessu liggja engar líkur, hvað þá heldur sannanir. Þess er getið í grg. frv., að innflutningur þessara trjáplantna hafi numið 10–16 þús. kr. á undanförnum árum. Ég veit, að þetta er alrangt. Mikill meiri hlutinn af þeim innflutningi, sem færður er á þennan lið, kemur ekkert trjáplöntum við. Ég efast um, að sá innflutningur hafi numið meira en 3 þús. kr., en um það get ég aflað mér upplýsinga fyrir 3. umr. Þá er bent á það í grg. frv., að það sé neyðarúrræði að þurfa að kaupa þessar trjáplöntur frá útlöndum, og mér skilst, að það eigi algerlega að útiloka, en til þess þurfi að setja upp einkasölu. Hvers vegna er þá ekki hægt að takmarka innflutninginn með innflutningsráðstöfunum í sambandi við álit Skógræktarfél.? Ekkert er auðveldara en það. Það þarf ekki að fara að stilla upp einkasölu með nýjum forstjóra o. s. frv. Ef þessi innflutningur væri bráðnauðsynlegur og væri eins mikill eins og hv.flm. gefa í skyn, þá gæti komið til álita að reyna að ná hagnaðinum af þessari vörutegund og verja til styrktar skógræktinni. En ég fullyrði, að það er ekki hægt að ná neinum hagnaði af þessari verzlun, svo nokkru nemi. Það eina, sem þetta kann að hafa í för með sér, er, að verzlunin fer úr höndum Sigurðar búnaðarmálastjóra, en það vil ég segja, að sé ekki mikil breyt. til bóta. Og það er ekkert á móti því, þó gerðar séu tilraunir með ræktun ýmsra trjáplantna, jafnvel þó þær komi ekki allar að notum. Það er þá a. m. k. fengin raunhæf reynsla fyrir því, hvort þær geta þrifizt eða ekki. Ég get ekki séð, að það, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði um málið, sé þess eðlis, að nokkur ástæða sé til þess að styðja að framgangi þess. Þvert á móti er ýmislegt af því, sem segir í grg. frv., í þá átt, að hægt sé að ná hinum lítilfjörlega tilgangi frv. á miklu einfaldari hátt. - Það, að ég sagði, að hv.þm. A.-Húnv. væri til lítils sóma að hafa flutt þetta mál og að hann mundi klæja eftir sambúðina við sósíalista, var ekki sagt út frá því, að mér fyndist óeðlilegt, að hann hefði brotizt undan veldi sinna flokksmanna. Ég álít, að hann hafi fullan rétt til þess, en hann hefir engan rétt til þess að ganga inn á braut sósíalista án þess að honum sé bent á, að hann sé að vinna óþurftarverk með því að stuðla að því, að einstaklingsframtakið sé tekið af mönnum án þess að nokkur eðlileg ástæða sé til þess. Og þegar honum hefir verið bent á, að hér sé engin ástæða fyrir hendi, þá er það þeim mun ófyrirgefanlegra af honum að ganga inn á slíka braut sem þessa. Honum er það vitanlega í sjálfsvald sett; ég er ekki að dæma hann. Ég vona, að hv.þd. verði samkvæm gerðum sínum í fyrra og láti þetta mál ekki fá meiri meðferð heldur en þá og felli það við þessa umr., svo það þurfi ekki að tefja hið stórvirka Alþ., sem nú situr.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég held, að hæstv. ráðh. ætti nú að vera búinn að átta sig á því, eftir þeim óskum, sem um það hafa borizt víðsvegar að af landinu, að það frv., sem við Bændafl.menn höfum flutt um vaxtalækkunina, á að ná samþykki þingsins. A. m. k. ætti hæstv. ráðh. að vera það vorkunnarlaust, eftir allt það, sem fram fór um þetta mál á síðasta þingi, að vera nú búinn að átta sig á því, hvað gera þarf landbúnaðinum til viðreisnar. Og þó að hæstv. ráðh. segi enn, að hægt sé að ljúka vaxtamálinu á þessu þingi, þá hefir það loforð verið svikið einu sinni áður á síðasta þingi. Meiri hl. hv. landbn. gaf þá hátíðlegt loforð um, að það frv., sem hann þá flutti, skyldi komast í gegnum þingið, eftir að meiri hl. n. var búinn að liggja á frv. okkar bændafl.manna um vaxtalækkunina nálega allt þingið. Hv. meiri hl. landb. fullyrti þetta þá, en það reyndist brigðmælgi. Það getur vitanlega farið svo enn, þó að hæstv. ráðh. segi annað, og þó hann haldi því fram. að stj. hafi enn komið fram öllum sínum málum. Það getur verið, að áhugaleysi ráðh. í þessu máli komi honum óþægilega á bak síðar, þannig að þó hann vildi koma þessu máli fram í einhverri mynd, þá bresti hann flokksfylgi til þess. Það er hugsanlegt, að honum bregðist þá bogalistin, þannig að sósíalistarnir hlaupi útundan sér, eins og á síðasta þingi. Frv. meiri hl. landbn. á síðasta þingi komst aðeins í gegnum þessa d., Ed. gat ekki fallizt á það í því formi, sem það var afgr. hér. Og svo gæti enn farið. Það er líka hugsanlegt, að það kunni að taka nokkurn tíma, ef stj. þætti nauðsynlegt að senda þetta frv. til athugunar t. d. upp að Hvanneyri eða eitthvað annað!

Frsm. (Jón Pálmason) Það hefir sýnt sig síðan umr. hófust, að margir þm. hafa farið af fundi og lýst þar með yfir, hvað litla ábyrgðartilfinning þeir eiga í þessu máli. Það er leitt til þessa að vita, þar sem um jafnmikið nauðsynjamál er að ræða, og það er léleg ástæða fyrir þingmenn, þótt eitthvert mál sé ekki skemmtilegt, að hlaupa þá af fundi. Ég vil víkja að tveim atriðum í ræðu andmælanda frv., hv.þm. Borgf. Andmæli hans komu mér ekki á óvart, eftir að hafa heyrt skoðanir hans á síðasta þingi, því að þá kom það í ljós, að hann var andvígur útrýmingarböðunum og yfir höfuð, að kláðamálin væru tekin þeim tökum, sem með þarf, ef fullkominn árangur á að fást. Hann heldur, að þrifaböðun ein nægi, en sú skoðun er byggð á ónógum athugunum. Hann hefir augsýnilega ekki kynnzt því, hvernig er að eiga við kláðann í þeim héruðum, þar sem hann hefir náð mikilli útbreiðslu. Sú skoðun þessa hv.þm., að það sé um að kenna vanrækslu manna í héruðum, að kláðinn hefir náð útbreiðslu og þrifaböðunin ekki komið að haldi, er byggð á vanþekkingu í þessum efnum, því að það, að einstök héruð hafa komizt hjá kláðanum, stafar einmitt af því, að útrýmingarböðunin hefir tekizt þar betur. Þrifabaðanir einar koma ekki að haldi gegn kláðanum, þegar hann er kominn á það stig, sem nú er raun á orðin víða um landið. Reynslan hefir sýnt, að þótt gerð hafi verið rækileg gangskör að því á sumum bæjum að útrýma kláðanum, þá hefir það ekki almennt haft árangur, því að sýking hefir komið annarsstaðar frá. Það er alls ekki sýnilegt, að unnt sé að halda sýkinni í skefjum, nema alstaðar sé gerð gangskör að því að útrýma henni. Það geta verið skiptar skoðanir um það, hvort takast má með útrýmingarböðun að útrýma kláðanum fyrir fullt og allt. Úr því getur reynslan ein skorið. En það sýndi sig með böðununni 1904, hvað nærri því varð komizt að útrýma kláðanum, og er undarlegt, ef það gæti ekki tekizt nú, með betri þekkingu og betri skilyrðum að öllu leyti. Það eru svo mikil vandræði, sem af kláðanum stafa, og það sýnir svo mikið menningarleysi landsbúa, að hann skuli látinn haldast hér við, að mér finnst það fyllilega tilvinnandi, þó að jafnvel þyrfti að láta fara fram tvær útrýmingarbaðanir. Ég tek kostnaðarástæðurnar, sem bornar hafa verið hér fram, alls ekki til greina. Það er enginn gífurlegur kostnaður, sem um er að ræða. Þeir menn, sem setja hann fyrir sig, þekkja lítið til þess, hver kostnaður Ég fyrirhöfn, afurðatap og fóðureyðsla því fylgir, að verða að búa við þennan vágest. Þar er miklu meiri kostnað um að tala. En viðvíkjandi kostnaðarhliðinni er það rétt, sem hv.þm. Borgf. og hæstv. fjmrh. hafa komið fram með, að landbn. hefir ekki lagt fram áætlun um kostnaðinn, enda er það örðugt. En þó var gengið út frá. eins og þm. Borgf. sagði, að baðlyf fyrir allt landið - kosta hæst 50–60 þús. kr., og ríkissjóður greiði helming þeirrar upphæðar. Fyrir fjáreigendur er því enginn aukakostnaður að þessu leyti, því að þeir verða að kaupa baðlyf hvort eð er, og auk þess er líklegt, að hægt verði að fá það ódýrara en verið hefir. Hér er því ekki um að ræða nema 20–30 þús. króna kostnað fyrir ríkissjóð. En hvað mikið er árlega lagt fram til þessara hluta? Ég hefi ekki athugað eða séð reikningana, en ég hygg það sé allveruleg upphæð, og því fé er nú öllu á glæ kastað, eða því sem næst. Aukin fjárútlát í þessu efni eru því svo lítil, að þau koma ekki til greina sem frambærileg mótmæli gegn frv. Hvað snertir orð hv.þm. Borgf., að það sé rangt í grg frv. að ekki séu skiptar skoðanir um nauðsyn þess að hefjast handa í þessu efni, vil ég taka það fram, að ég hefi ekki orðið þess var, að ágreiningur sé um það, að hefjast beri handa í málinu og umbóta sé þörf. Skiptar skoðanir eru aðeins um það, hvort útrýmingarböðun eða aukin þrifaböðun eigi að fara fram. Þá er að víkja að þeim kostnaði, sem hv.þm. Borgf. segir, að leggja eigi á fjáreigendur, með því að fyrirskipað sé í frv. að steypa sundþrær á hverjum bæ. En því er ekki þannig farið. Það er auðvelt að framkvæma útrýmingarböðun, þó að ekki séu sundþrær á hverju heimili. Í sumum héruðum eru sundþrær nærri því á hverju heimili. En þar, sem svo er ekki, má notast við trékör og önnur baðáhöld, og kostar það aðeins meiri baðlyf en ella. Viðvíkjandi því, hver aðstaða bænda er til þessa máls, þá er því ekki að leyna, að Alþingi og búnaðarþingi hafa borizt fjölmargar óskir um það frá bændum, að hafizt væri handa í þessu máli og allsherjar útrýmingarböðun látin fara fram. Og búnaðarþing er nú nýbúið að samþ. áskorun til Alþ. um framkvæmdir í þessu efni. Þá minntist hv.þm. Borgf. á erfiðleika við framkvæmd böðunar vegna heilsufars sauðfjár. Það er út af fyrir sig vert að athuga þá ástæðu. Ef mikil brögð eru að sýking sauðfjár af öðrum orsökum en kláða, getur verið erfitt að taka féð til böðunar. En sem betur fer erum við nú á svo góðri leið með lækning þeirra sjúkdóma, og bændur gera sér vonir um, að bráðum verði unninn bugur á þeim með læknislyfjum, svo að þessi veikindi ættu ekki að geta orðið mikil fyrirstaða. Allt þetta er því þannig vaxið, að það eru ekki frambærilegar ástæður gegn frv. En eitt er það, sem fram hefir komið í umr., bæði hjá hv.þm. Borgf. og hæstv. fjmrh., að orkað getur tvímælis, og það er, hvað gera eigi við þau héruð, þar sem rannsóknir hafa sýnt, að enginn kláði er. Það er athugandi, hvaða leið hér á að fara. Þá veltur allt á því, hvort tryggt er, að ekki séu samgöngur við fé annarsstaðar, þar sem sýkingarhætta er. Ég hefi ekki athugað, hvort t. d. ætti að sleppa Skaftafellss. og Suður-Múlasýslu við útrýmingarböðun, af því að ekki stafi þar hætta af samgöngum við annað fé. Ráðh. nefndi, að þar væri sýkin lítil eða engin. En ekki kemur til mála að sleppa við böðun nokkru héraði, þar sem kláðavottur er, hvað lítill sem hann kann að vera. Hitt er sjálfsagt að athuga, hvort fært sé að sleppa algerlega ósýktum svæðum án þess hætta stafi af.

Frsm. (Jón Pálmason) Það má nú segja um ræðu hv. síðasta ræðumanns, að samræmið í henni var ekki mikið. En áður en ég fer frekar út í það, skal ég víkja að því, sem hann sagði síðast, að hann hefði ekkert sérstakt út á það að setja, þó ég í þessu efni brytist undan veldi minna flokksmanna. Ég get endurtekið það, sem ég sagði áðan og væntanlega ekki hefir farið framhjá neinum, sem hér eru inni, nema ef vera skyldi hv.þm. V.-Húnv., að í flokki okkar sjálfstæðismanna er engri kúgunarstarfsemi beitt og engar tilraunir gerðar í þá átt að fá okkur til að gera annað en það, sem sannfæring okkar býður. Þetta slagorð hv.þm. er því sagt gersamlega út í loftið. Þá skal ég koma að mótsögnunum í ræðu hv.þm., sem voru mjög áberandi. Fyrst var hann að tala um það, að þetta frv. væri flutt til þess að gera ákveðnum manni, Sigurði búnaðarmálastjóra, tjón. Það væri gert honum til ills að taka einkasölu á þessari voru, en síðar í ræðu sinni sagði hann, að það væri svo lítið, sem hér væri um að ræða, að ómögulegt væri fyrir skógræktina að draga saman nokkrar tekjur af því. Þessi rök stangast svo, að allir sjá, að ef það hefir verið hagur fyrir Sigurð búnaðarmálastjóra að hafa verzlun með nokkurn hluta ef þessari vöru, þá ætti það að vera hagur fyrir skógræktina að verzla með hana alla. Nú er það víst, að margir fleiri menn höfðu þessi viðskipti með höndum en Sigurður búnaðarmálastj., enda er það sannleikur, að ef svo hefði verið, að hann einn hefði haft með þessa hluti að gera, þá væri ekki þörf á að taka nú í taumana, því hann er maður, sem er fróður á þessu sviði. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. talaði um, að innflutningur þessarar vöru væri ekki eins mikill eins og stendur í grg. frv., þá mun það vera nokkuð rétt, að þarna heyri fleira undir en trjáplöntur einar. Um það hefi ég fengið upplýsingar síðar. En um leið og það er sagt, að þarna sé um minni upphæð að ræða, þá er það augljóst, að hér er um svo lítið fjárhagsspursmál að ræða, að frá því sjónarmiði er engin ástæða til þess að vera andvígur því skipulagi, sem hér er farið fram á. Þá kem ég að því, sem hv.þm. var að fala um einkasölu með nýjum forstjóra o. s. frv. hér er engu slíku til að dreifa, því það er aðeins farið fram á, að skógræktarstjóri sjái um innflutning á þeim trjáplöntum, sem þörf er á og maður vonar, að verði sem minnst með tímanum. Snertandi það, að þessu megi ná gegnum haftastarfsemi innflutningsnefndarinnar o. s. frv., þá hefi ég aldrei haft trú á þeirri starfsemi. Hún hefir sýnt sig að vera máttvana. Maður þarf ekki annað en að ganga hér um bæinn til þess að sjá víðsvegar á boðstólum þær vörur, sem bann er á. Annað er það svo ekki í þeim aths., sem fram hafa komið gegn þessu frv., sem ég þarf að taka til andsvara, því ég vænti, að mönnum sé það ljóst, að það, sem hér er um að ræða, er það eitt, hvort veita skuli trúnaðarmanni, sem ríkisvaldið hefir falið meðferð þessara mála, fullt vald til þess að hafa yfirstjórn á því, hvað er flutt inn af þessari vöru, og hvernig þeim viðskiptum skuli hagað.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég vildi aðeins standa upp til þess að gera hv.þm. V.-Húnv. fyrirheit um það, að þó að ég sé kvefaður í dag, þá skal ég einhverntíma síðar tala við hann hér í þd. svo að hann megi heyra mál mitt. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. var að tala um, að stj. hefði ekki enn komið fram með neinar till. um lækkun vaxta af landbúnaðarlánum, eða í öðrum málum, er snerta landbúnaðinn, þá vil ég benda honum á það, að stj. hefir hingað til komið fram þeim málum, sem hún hefir flutt, hvernig sem hann hefir hagað sér og hvað sem hann hefir sagt. Og svo mun enn verða. Vaxtamálið mun koma nægilega snemma til þess að hægt sé að afgr. það á þessu þingi og láta vaxtalækkun á landbúnaðurlánum koma til framkvæmda næsta haust, þegar þeir vextir falla í gjalddaga. Og til þess er engin þörf á atbeina hv.þm. V.-Húnv. Það er yfirleitt regla stj. að koma fram með sín frv. svo vel undirbúin, að full vissa sé fyrir því, að þau gangi fram, en ekki að varpa þeim fram eins og skrumauglýsingu á Alþingi, svo sem hv.þm. V.-Húnv. temur sér, án þess að hann ætlist til, að þau frv., sem hann flytur, verði að lögum. Þau eiga aðeins að skoðast sem yfirboð. Hitt er vitanlegra aðalatriðið, að bera málin fram í því formi, sem hægt er að standa við, og koma því í gegnum þingið, sem raunverulega á að framkvæma.

Pétur Ottesen Það er mikil gleðin hjá hv.landsk. yfir því, hvernig einkasölur og einokanir hafa siglt hér hraðbyri að undanförnu. Það er ekkert undarlegt, þó hann gleðjist yfir slíku, því að það er eitt af þeim stefnuskáratriðum, sem hans flokkur byggist upp á, og svo bað, að sá flokkur hefir fært nokkuð út kvíarnar, þar sem hann hefir lagt undir sig annan flokk og er því „hæst ráðandi til lands og sjós“ eins og Jörundur sálugi hundadagakóngur orðaði það forðum daga. Þess vegna þarf hann ekki annað en að standa upp og segja, að þessi og þessi einokun skuli ganga fram, og þá vita liðsmennirnir, þ. e. framsóknarmenn, hvað þeir eiga að gera. Það er ekkert undarlegt, þó hv. 9. landsk. finni nokkuð til sín og sé glaður og þyki sinn vegur nokkuð mikill, þegar þessi miklu völd eru lögð í hendur þess flokks, sem hann skipar nú, - það er sagt, að hann hafi skipað þá marga eða flesta að undanförnu, hvernig sem það kann að verða eftirleiðis. Það er kannske ekki mikið um það að sakast þó þetta mál taki upp dálítinn tíma, af því það virðist svo, sem verkefnin hafi ekki verið mikil á þessu þingi. Ég vil aðeins benda á það, af því að meðhaldsmenn þessa frv. hafa verið að tala um ósamræmið hjá hv.þm. V.-Húnv., sem hefir andmælt þessu frv. að ósamræmið er sízt minna hjá þeim sjálfum. Því hver segja þeir, að sé tilgangur frv.? Sá, að smáminnka innflutning á trjáplöntum, þangað til hann er orðinn að engu, til þess að afla skógræktinni tekna. Þetta er undirstaðan undir þessu frv. og það, sem hv. 2. þm.N.-M. lagði svo rækilega áherzlu á og gat ekki skilið, að nokkur gæti verið á móti. Ég ætla þó, að öðrum, ef þess er ekki ætlandi af þeim sjálfum, sé það ljóst, að í þessu felst áberandi ósamræmi. Annars koma náttúrlega sömu rökin fram hjá sósíalistum nú eins og venja er, þegar um einkasölur er að ræða, að það megi fá bæði ódýrari og betri vörur, þó að reynslan sýni alltaf það gagnstæða. Þau rök eru líka sameiginleg í öllum þeirra málaflutningi fyrir einkasölum, að með því eigi að sækja ríkinu til handa svo og svo miklar tekjur. Það er eins og það séu ekki tekjur fyrir ríkissjóð að geta byggt upp öfluga verzlunarstétt í þessu landi. Það er eins og þær tekjur, sem samvinnufélög, kaupfélög og kaupmenn hafa af sínum verzlunarrekstri, séu ekki tekjur fyrir ríkið. M. ö. o., að það sé enginn þjóðarvinningur að byggja upp þjóðfélag með framtaki einstaklingsins, en þegar þessir einstaklingar eru orðnir verkamenn ríkisins, sem það velur til þess að standa fyrir atvinnu- og verzlunarfyrirtækjum, þá sé það fyrst, sem hægt sé að vænta einhverra tekna fyrir ríkissjóð. Mér þykir það mjög leiðinlegt, að hv.þm. A.-Húnv. skuli hafa leiðzt til að vera meðflm. þessa frv., í stað þess að mótmæla kröftuglega eins og hans eðli liggur til, slíkum firrum og fjarstæðum, sem felast í þessum höfuðröksemdum sósíalista fyrir einokun í verzlun og þjóðnýtingu atvinnuveganna. Og þó hv.þm. telji sig út á yzta útskækli einkasölunnar, þá hefði ég heldur kosið honum þann kostinn, að hann hefði staðið fyrir utan skækilinn heldur en að hafa orðið til þess að skríða upp á hann og láta sósíalista hælast af því, að hann sé aðalflm. þessa frv. Ég held, að hv.þm. V.-Húnv. sé nú dauður, eins og við köllum það hér, og vil ég því taka það fram, að ég held, að það sé mesti útúrsnúningur, þegar orðum hans um það, að Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri hefði haft með höndum nokkra verzlun með trjáplöntur, er snúið svo, að verið væri að svipta hann tekjum. Það, sem hv.þm. meinti, var það, að Sigurður er mikill kunnáttumaður á þessu sviði, og því engu síður frá því sjónarmiði trúandi til að hafa með höndum þennan innflutning heldur en skógræktarstjóra, sem þó vitanlega er einnig vel til þess fær. Jafnframt má benda á, að einn aðalinnflytjandi trjáplantna að undanförnu hefir verið Einar Helgason garðræktarfræðingur. Frá þessu sjónarmiði er því ekki breytt neitt um til bóta með því að taka þennan innflutningur höndum þessara manna og fá hann skógræktarstjóra í hendur, með fullri virðingu fyrir þekkingu hans á þessu sviði. Ég ætla, að innflutningur trjáplantna sé aðallega á höndum þessara manna, er ég hefi nefnt. Það má vera, að Ólafur Jónsson forstjóri Ræktunarfélags Norðurlands hafi einhvern slíkan innflutning með höndum, og e. t. v. fleiri, en yfirleitt eru það ekki aðrir en þeir, sem fást við trjárækt og hafa allmikla þekkingu á þessu sviði. Þetta mál mun því vera í góðu horfi, svo ekki þarf þess vegna að búa til nýja einkasölu, og er því síður ástæða til þess, þar sem allir eru sammála um, að bezt sé að nota innlent fræ og innlendar plöntur til eflingar skógræktinni hér á landi. Ég get tekið undir það, að Alþingi og ríkisstj. hafi sýnt of mikið tómlæti að undanförnu í skógræktarmálunum, en það mun eiga rót sína að rekja til annara hluta, sem ég kæri mig ekki um að ræða hér. Nú hefir framkvæmd þeirra mála tekið nokkrum breytingum, svo eftir því, sem bolmagn ríkisins kann að reynast eftirleiðis til þess að veita þessum og öðrum nauðsynjamálum almennan stuðning, efast ég ekki um, að það verði gert. Frá þessu sjónarmiði virðist því ekki heldur hægt að álykta, að þessu máli verði betur hrundið áfram með því að fara inn á einkasölubrautina, þessa leiðu og hvimleiðu braut, sem einungis hefir leitt til ófarnaðar, þar sem hún hefir náð þeirri fótfestu að hafa áhrif á afkomu þjóðfélagsins.