Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Við höfum fjórir alþm. flutt þáltill. þá um áfengismál, sem hér liggur fyrir til umr. Ástæðan til þess, að við höfum nú hreyft þessu máll, er sú, að sú varúðarráðstöfun, sem stofnað var til hér fyrir alllöngum tíma af hálfu ríkisstj. um að loka algerlega áfengisbúðum ríkisins, að gefnu tilefni vegna þess ástands, sem skapazt hafði hér á þessu landi um hríð, þessi varúðarráðstöfun virðist nú vera mjög að bila. Því að það, sem af er þessu ári, hefur verið horfið frá þeirri lokun, sem stofnað hafði verið tvívegis til af hálfu ríkisstj. Að vísu hefur vinsalan ekki verið opnuð alveg upp á gátt, getur maður sagt. En hins vegar hafa þau undanbrögð verið höfð frá þeirri lokunarákvörðun, sem gerð var, sem virðast vera á hraðri leið með að stefna þessu máli inn í þann farveg, að það stappar nærri því, að vínverzlunin sé opnuð aftur. Þetta virðist okkur flm. þessarar þáltill. svo alvarlegt mál, að við viljum láta koma fram - og getum ekki forsvarað annað gagnvart þjóðinni en að láta koma fram - þáltill. á Alþ. um það, að þessu máli sé nú aftur kippt í það horf, sem hæstv. ríkisstj. hafði komið því í með algerðri lokun áfengisverzlunarinnar. Og mér er kunnugt um, að allur fjöldi manna er okkur sammála um það, að hér sé stefnt í verulega hættu með þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið af hæstv. ríkisstj. nú upp á síðkastið með hálfgerðri opnun vínsölunnar. Við flm. þáltill. væntum þess, að hæstv. Alþ. telji sér ekki aðeins ljúft, heldur og skylt að stuðla að því, að það verði gert, sem þáltill. fer fram á. Ég ætla, að öllum hafi verið það ljóst þegar frá öndverðu, þegar erlendu herirnir settust hér að í landinu, að af því gætu og mundu rísa mörg vandkvæði í sambúð Íslendinga við þá erlendu heri. Hitt ætla ég, að mönnum hafi ekki síður verið ljóst, að einmitt það, sem mest hættan stafaði af, að út af bæri um samkomulagið milli Íslendinga og þessara erlendu hermanna, mundi eiga rót sína að rekja til þess, að Íslendingar ættu um of greiðan aðgang að því að ná í vín. Og afleiðingarnar af því eru svo alkunnar, að það var sízt að ófyrirsynju, þó að þessi ótti væri ofarlega í hugum manna. Það er alkunna, að einhver djúpstæðasta meinsemdin í þjóðlífi Íslendinga er einmitt drykkjuskapurinn, og hefur þó um tugi ára verið unnið mikið og fórnfúst starf að því að hamla á móti ofdrykkjuhættunni, af þeim mönnum, sem beitt hafa sér fyrir bindindisstarfsemi hér í landinu. Og með þeirri starfsemi sinni hafa þeir bjargað mjög miklum verðmætum, bæði andlegum og líkamlegum, sem annars hefðu farið forgörðum og sennilega verið algerlega töpuð íslenzku þjóðinni. Það var þess vegna augljóst mál, þegar frá er tekin hætta af hernaðarárásum, að einhver mesta hættan, sem Íslendingum stafaði af þessu hernámi landsins og því, að hér hefur setzt að í landinu stór hópur aðkomumanna, mundi vera áfengisnautn og ölvun. Enda var þess ekki langt að bíða, að þeim, sem báru ábyrgð á stjórninni í landinu, væri það ljóst, að hér þyrfti nokkurra aðgerða við. Því að það var ekki liðinn langur tími áður en þar að kom, að ríkisstj. sá sig til neydda að gera ráðstafanir til þess a.m.k. að sýna viðleitni til að fyrirbyggja þann háska, sem stafaði af vínnautn Íslendinga í sambandi við sambúðina við hið erlenda setulið. Því að ég ætla, að það hafi verið eftir nokkurra mánaða dvöl hins erlenda setuliðs hér í landinu, sem gerð var mjög mikil breyt. með reglugerð um áfengisútlát, sem m.a. var miðuð við það ástand, sem skapazt hafði út af þessari sambúð, þ.e., að hér var sett á skömmtun á vinum, sem fól það í sér fyrst og fremst, að engir aðrir en íslenzkir borgarar gætu fengið vin keypt í áfengisbúðunum. Að vísu var það þannig, að áður en þessi breyt. var gerð á reglugerðinni, var búið að gera ráðstafanir til þess, að setuliðsmönnum væri ekki selt vín út úr áfengisverzluninni. En það sýndi sig, að þær ráðstafanir náðu ekki tilgangi sínum og reyndust haldlausar. Næsta sporið var þá að gefa út áfengisbækur, sem stílaðar væru á nöfn íslenzkra borgara, 21 árs eða eldri, og öðrum átti ekki selja vín úr áfengisverzluninni, og ekki meira en þessar áfengisbækur hljóðuðu upp á. Það er náttúrlega ekki víst, þó að framkvæmdinni á þessu hefði verið stýrt eftir tilganginum, að hún hefði orðið raunhæf. En svo mikil lausatök voru á þessu öllu í framkvæmdinni, að það var langt frá því, að þetta næði þeim tilgangi sínum að koma í veg fyrir, að sá erlendi her, sem hér var í landinu, gæti náð í vín hér. Og þá náðist hinn tilgangurinn ekki heldur, að þessi takmörkun gagnvart íslenzkum borgurum fyrirbyggði þá hættu í sambandi við setuliðið, sem stafaði af ölvun íslenzkra manna. Þetta, að útiloka erlenda setuliðið frá því að fá keypt áfengi hér, og hitt, að fyrirbyggja þá hættu, sem stafaði af ölvun innlendra manna, - hvorugum þessum tilgangi var náð með þessum skömmtunarráðstöfunum. Næsta sporið, þegar þessar ráðstafanir voru brostnar, var, að ríkisstj. lokaði áfengisútsölunum að fullu upp úr hvítasunnunni 1941. Að vísu voru þá birgðirnar eitthvað farnar að ganga til þurrðar áður, og menn höfðu fengið pata af því, að svo væri. En svo mikil var óreglan, sem stafaði af vínnautn manna hér fyrir og um hvítasunnuna 1941, að ekki þótti lengur við hlítandi að láta við svo búið sitja, heldur tók hæstv. ríkisstj. rögg á sig og lét loka vínútsölunni frá 1. júní 1941. Ég ætla ekki að fara að lýsa því hér - það er ástæðulaust -, hvernig ástatt var þá fyrir og um hvítasunnuna, bæði hér í bænum og á Þingvöllum. Það ætti að vera eins og að koma við opna kviku á hverjum Íslendingi, ef rifjað væri upp það hneykslanlega framferði, sem átti sér stað, bæði hér í Reykjavík og á Þingvöllum, fyrir og um hvítasunnuna 1941. Lokunin, sem gerð var 1. júní þá, stóð til 25. júní. Og það er almannarómur hér í Reykjavík - og er lögregla bæjarins bærust að dæma hér um -, að svo mikil viðbrigði urðu við það, að áfengisverzluninni var lokað, að þeir, sem höfðu borið á herðum sér mestan hita og þunga dagsins út af þeirri drykkjuskaparóreglu og þeim hættulegu árekstrum, sem voru að myndast hér í bænum fyrir lokunina, kunnu sér engin læti og fannst sem þeir væru staddir á allt öðru jarðríki heldur en þeir höfðu áður á verið. Svo mjög skipti í tvö horn fyrir og eftir þessa breyt. Bæjarbragurinn varð svo gersamlega allt annar en hann hafði verið, og hér gekk allt sinn rólega og eðlilega gang, þegar vitsmunir og sú eðlilega náttúra fólksins fékk að njóta sín án spillingaráhrifa áfengisnautnarinnar. En svo má nú segja um þetta, að Adam var ekki lengi í Paradís, því að 26. júní voru áfengisbúðirnar opnaðar aftur. Þá hafði líka rætzt svo úr, að áfengisbirgðir voru komnar, sem áður höfðu gengið til þurrðar í hvítasunnuhrotunni, sem hér var. Og mér er sagt af kunnugum mönnum, sem vel fylgdust með í gangi þessara mála, að þá hefði verið það boð látið út ganga, að þá gætu menn fengið áfengi út á seðla fyrir tvo mánuði, líka fyrir júní, sem þá var nærri liðinn, í staðinn fyrir, að reglan mun hafa verið sú, að látið hafi verið fyrir einn mánuð í einu út á seðlana. Þetta var sérstaklega ábærilegt, þegar tekið er tillit til þess, að um svipað leyti og þetta sá hæstv. ríkisstj. sig til neydda að breyta tilhögun um ákvörðun matvælaskömmtunar, þannig að skammt þann, sem átt hafði að nægja til aðeins 4 mánaða, ákvað ríkisstj., að menn yrðu að treina sér til 5 mánaða. Ég vildi láta báðar þessar ráðstafanir koma hér fram samhliða, um vínið, þar sem boðið var upp á helmingi hærri skammt í einu heldur en venja var að láta út í einu af þessari vöru, og svo matvælaskammtinn hins vegar, þar sem menn áttu nú að treina sér það í 5 mánuði, sem áður var skammtað til 4 mánaða. Það var nú reyndar opnað 26. júní, og það stóð opið fyrir mönnum að kaupa vín í 10 daga. Þá var valdhöfunum, eins og öðrum, enn nóg boðið af því, sem gerðist á þessum 10 dögum. Enda gaf nú auga leið um það, hvað þorstinn var mikill eftir víninu, hve mikið fé það var, sem selt var fyrir út úr áfengisverzluninni á þessum 10 dögum, sem var um 400 þús. kr. Og var þó ekki hægt að nota þessa 10 daga alveg til fulls, af því að í þeim voru tveir laugardagar, en á þeim var ekki afhent vin nema í 3 klst. á hvorum þeirra. Mest eftirsóttu vínin þraut áður en 10 dagarnir voru liðnir, og auk þess var ekki hægt að koma fyrir í áfengisverzluninni nógu miklum mannafla til þess að afgreiða jafnmikið eða jafnfljótt og hendur voru fram réttar eftir þessum feng. Þetta var nóg til þess að gera þá breyt. á bæjarlífinu hér í Reykjavík, að illt hafði það oft verið áður, en mér er tjáð, að þessa 10 daga hafi það náð hámarki sínu, samauborið við fengna reynslu að undanförnu. Því að þrátt fyrir það, að hér voru nætur og daga 60–70 lögregluþjónar til þess að gegna verkum sínum, þá gátu þeir ekki komizt yfir það erfiði, sem ölvunin hafði skapað þeim hér í bænum. Þeir tóku og fluttu í fangahúsið og gerðu óhulta á öðrum stöðum 30–40 manns á sólarhring. Skorti þó mjög á, að þeir gætu rækt starfa sinn svo sem þörf hefði verið á og þeir töldu vera skyldu sína að gera, ef nokkur kostur hefði verið á að koma því í verk. Þeirra starf tók þó eingöngu til Íslendinga, því að íslenzku lögregluþjónarnir þurftu ekki að slíta kröftum sínum á því að fást við þá menn úr erlenda setuliðinu, sem taka varð úr umferð vegna hinna sömu áhrifa af áfengisnautninni; enska herliðið sá um, að það væri gert. Það ástand, sem hér skapaðist á þessum 10 dögum, varð enn áminning til hæstv. ríkisstj. um það, að hér þyrfti nú að taka hendinni til og gera nýjar ráðstafanir, því að loknum þessum 10 dögum, um það leyti sem nýr aðili settist að í landinu, Bandaríkjamenn, þá var gripið til þess ráðs að loka áfengisverzluninni. Og þannig hefur staðið og stendur þannig enn í dag, að áfengisverzlunin hefur ekki verið opnuð með öðrum hætti heldur en þeim, sem lýst er í grg. fyrir þessari þáltill. og ég drap á í upphafi máls míns. En það leiðir af sjálfu sér, að þær breyt., sem nú eru orðnar og stefna sýnilega til sívaxandi vínnautnar með slíkum hætti, að þær hljóta vitanlega að leiða til þess, að það sé ekkert nema hrein og bein sjálfsblekking í raun og veru að vera að loka vínverzluninni upp á þann máta, heldur sígi allt á ógæfuhlið, eins og gert hefur í bæði þessi skipti, sem ég hef lýst hér, þegar ríkisstj. hefur horfið frá þeirri sjálfsögðu öryggisráðstöfun, sem lokun áfengisverzlunarinnar er. Og þar sem hæstv. ríkisstj. hefur það sem komið er, að því er ég bezt veit, haldið uppteknum hætti um þetta, þá er auðvitað sjálfsagt, að hæstv. Alþ. taki hér í taumana og leiti samvinnu við hæstv. ríkisstj. um það að hverfa nú að því ráði, sem tvisvar hefur verið horfið að áður og borið hefur alveg sérstaklega góðan og heillavænlegan árangur, að vínverzluninni verði lokað til fullnustu. Það var í raun og veru ekki ástæða fyrir hæstv. Alþ. að grípa hér í taumana fyrr en nú á þessu þingi. Till., sem fram kom um þetta efni frá fjórum þm. á stutta þinginu, sem haldið var hér út af komu hins ameríska herliðs hingað til lands, var þá að vísu ekki tekin fyrir á því þingi, enda voru þær ráðstafanir þá þegar gerðar, sem þáltill. fór fram á, a.m.k. fyrri hluti hennar, lokun áfengisverzlunarinnar. Á haustþinginu í vetur var allmikið talað um það af okkur bindindismönnum hér á Alþ., hvort ekki væri ástæða til að bera fram þáltill., sem gengi í þessa átt. En þar sem þá hillti ekki undir neina breyt. hjá ríkisstj. í þá átt að opna aftur áfengisverzlunina, þá lítum við svo á, að aðgerðaleysi Alþ. mætti skoða sem þegjandi samþykki þess á gerðum hæstv. ríkisstj. í þessu efni. Enda sat við það þar til um síðustu áramót, að farið var að láta undan í þessu efni. Fyrri liður þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir, stefnir að því, að í engu sé hvikað frá þeirri ákvörðun, sem ríkisstj. tók á s.l. ári um lokun áfengisverzlana ríkisins, og að láta nú þegar niður falla allar þær tilslakanir, sem gerðar hafa verið í þessu efni, og að þeirri framkvæmd verði ekki breytt án samþykkis Alþ., meðan erlent herlið dvelur hér í landinu. Síðari liður þessarar þáltill. stefnir alveg að sama marki eins og stefnt er að með fyrri liðnum, sem sé að koma í veg fyrir áfengisnautn í landinu og þann háska, sem okkur nú einmitt alveg sérstaklega stafar af áfengisnautninni. Það er hætta nokkur á því, að hæstv. ríkisstj. hafi það ekki jafnríkulega á sínu valdi að skakka þann leik, sem af áfengisnautninni stafar, eins og hún hefur áfengissölurnar á valdi sínu, þó að hins vegar megi vænta þess, að góður vilji hæstv. ríkisstj. og nokkurt harðfylgi í þessu efni gæti orðið til þess að ráða þar allmikla bót á. Það er sem sé kunnugt, að auk þess sem herstjórnirnar láta hermennina hafa nokkurn vinskammt, sem þó kvað vera miklu takmarkaðri hjá herstjórn Bandaríkjanna heldur en hjá stjórn Englendinga, er því þannig fyrir komið í her Bandaríkjanna, að þar fá þeir ekki nema mjög lítinn skammt af sterkum vínum, en hins vegar nokkurn skammt af áfengu öll. Aftur á móti munu yfirmenn í herliði Bandaríkjanna hafa til þess leyfi frá stjórn sins lands að flytja inn nokkuð af vinum á sín nöfn, sem þeir hafa með höndum hér sjálfir og ráðstafa, eftir því sem þeirra hugur stendur til. Hvernig sem þetta er nú, en því er ég ekki vel kunnugur, þá veit ég með vissu, að yfirmenn úr her Bandaríkjanna hér hafa um langt skeið fengið flutt inn á sín nöfn allmikið af vinum, og það meira að segja með íslenzkum skipum og skipum, sem Eimskipafélag Íslands hefur tekið á leigu og haft á sínum vegum. Og mér er sagt, þó að ég hafi ekki getað aflað mér um þetta þeirra upplýsinga, sem ég hefði óskað og ég hefði talið, að ég ætti að eiga aðgang að, að þessi innflutningur sé í mjög stórum stíl. Skiprúm, sem nota hefur átt til þess að flytja nauðsynjar inn í landið, hefur verið notað til að flytja inn slík vinföng, ekki í tonnatali heldur svo tugum tonna skiptir. Það er vitað, að einstakur maður eða menn hafa fengið flutt inn í einu allt að 70 tonn af áfengi, í einni sendingu. Og hitt er einnig vitað, að eitthvað af þessu víni hefur farið annað heldur en til þeirra manna, sem að þessum innflutningi stóðu, eða landa þeirra. Það hefur m.a. komið fyrir, þegar rannsókn hefur farið fram á mönnum, sem lögreglan hefur tekið fyrir ölvun, að þeir hafa viðurkennt að hafa fengið vínið frá setuliðinu. Og að sjálfsögðu hafa þessir íslenzku borgarar fengið refsingu samkv. l., sem til eru frá 5. maí 1941, um að Íslendingum sé bannað að skipta við setuliðsmenn. Þótt ég sé ekki í þessu máli að víkja orðum mínum Sérstaklega til ríkisstj., sem virðist eins og nú standa sakir vera mjög laus í sessi, þá langar mig, ef hæstv. forseti væri þess megnugur, að fá hæstv. forsrh. hér inn í hv. d. til að hlusta á það, sem ég nú hef að segja. Það væri þá ekki heldur skaði skeður, þótt hæstv. utanrmrh. væri líka viðstaddur og hlustaði á þetta.

Hæstv. forsrh. er á fundi, en hæstv. utanrmrh. er hér. Ef hv. þm. óskar, að málið verði ekki afgr., nema allir ráðh. séu við, þá er sjálfsagt að fresta umr.

. Ég held, að ef aldrei ætti að afgreiða neitt mál, án þess að nokkrir ráðh. væru viðstaddir, þá mundi þetta ganga enn þá seinna en nú. Það var í sambandi við þennan innflutning setuliðsmanna á áfengi til landsins, sem ég vildi beina orðum mínum til hæstv. ríkisstj. Ég sé, að hæstv. fjmrh. er hér staddur í d., og hann væri ekki öðrum ólíklegri til að koma því á framfæri. Þó vil ég áður benda á það, að með l. er svo ákveðið, að enginn megi flytja inn vín til landsins annar en íslenzka ríkisstj. Nú dettur mér náttúrlega ekki í hug, að þessi löggjöf okkar fái staðizt þannig, að hinar erlendu herstjórnir, sem hér eru, fari ekki sínu fram í þessu sem öðru, og að Alþ. eða ríkisstj. geti haft á það nokkur áhrif. En hinu vildi ég leiða athygli að, hvort það kæmi ekki í bága við einkaleyfi ríkisstj. á innflutningi áfengis til landsins, að einstakir „prívat“-menn í herliðinu flytja inn áfengi á sitt eigið nafn, svo að það virðist ekki vera í neinu sambandi við þá aðflutninga til landsins, sem hér eru framkvæmdir fyrir herstjórnir þær, sem setzt hafa að í landinu. Ég vil, að hæstv. ríkisstj. athugi þetta mál, einmitt á þessum grundvelli. Og ég geri ekki ráð fyrir því, að þeirri þjóð, sem hér um ræðir, eða Bandaríkjunum, er tekið hafa að sér hervernd þessa lands, sé það hugþekkt, að einstakir menn úr þessu liði, sem allt átti nú að vera úrvalslið, eftir þeim boðskap, sem hæstv. forsrh. flutti okkur, séu að brjóta íslenzka löggjöf og einmitt þá löggjöf, sem mesta þýðingu hefur fyrir okkur, að sé í höndum Íslendinga sjálfra, ef skynsamlega er með hana farið, af því að á áfengislöggjöfinni veltur, hvernig tekst til um þá sambúð, sem stofnað hefur verið til í þessu landi. Að öðru leyti er það sjálfsögð skylda ríkisstj. og ein af þeim öryggisráðstöfunum, sem hún undir engum kringumstæðum má láta undir höfuð leggjast að framkvæma, að hún reyni með samningum við herstjórnir beggja þessara ríkja að hafa áhrif á það, að lið þeirra noti hér sem minnst af víni, og það verði gert þannig, að sem minnst hætta stafi af fyrir sambúðina. Og því sterkar stendur íslenzka ríkisstj. að vígi með að fara fram á þetta við stjórnir þessara erlendu herja, ef hún sýnir það í verki, að hún geri allt, sem í hennar valdi stendur, til að fyrirbyggja vínútlát til Íslendinga. En lengra getur ríkisstj. ekki gengið í þá öryggisátt en að loka fullkomlega áfengisútsölum ríkisins og hafa úti um það öll spjót með áhrifum sínum á þá menn, sem eiga að gæta laga og réttar í þessu landi, að alls staðar sé tekið sömu föstu tökunum á því, að haldið sé niðri vínneyzlu og hættulegum afleiðingum hennar. Þetta er þá það, sem felst í 2. lið þessarar till. okkar: „Að vinna að því við stjórnir þeirra ríkja, sem herlið er komið frá hingað til lands, að komið verði í veg fyrir öll vínútlát til Íslendinga frá herliðinu.“ Að þessu, sem ég nú hef lýst, lýtur síðari liður till. Ég skal aðeins bæta því við það, sem ég hef nú sagt um þennan lið till., að það er í mæli, að íslenzkur maður í kaupsýslustétt, eða íslenzkt firma hér, standi fyrir að einhverju leyti eða hafi á hendi útvegun á einhverjum hluta af því víni, sem einstakir menn úr setuliðinu flytja þannig inn á sitt nafn. Ég vil þá líka skjóta því til hæstv. ríkisstj., hver aðstaða þessa íslenzka ríkisborgara er, sem vitanlega á að lúta íslenzkum Iögum. Má hann samkvæmt íslenzkum l. gerast milliliður í því, að þessir menn flytji á þennan hátt vín inn til landsins? Þetta vildi ég líka biðja hæstv. ríkisstj. að taka til athugunar. Þá er einnig athugavert, í sambandi við það vín, sem þannig- er flutt inn til landsins, að Íslendingar verða sjálfir að leggja fram gjaldeyri til innkaupanna, því mér er sagt, að það gangi í gegnum bankana hér eins og önnur viðskipti, sem framkvæmd eru fyrir hönd Íslendinga. Þannig er það a.m.k. með þann hluta af þessu víni, sem kann að vera fenginn inn í landið fyrir milligöngu íslenzks firma eða íslenzks manns. Þetta er líka fullkomlega þess vert, að það sé tekið til athugunar. Það eru náttúrlega mörg fleiri atriði, sem mætti minnast á í sambandi við þetta mál, en ég get sparað mér það a.m.k. að svo stöddu. En ég óska þess f.h. okkar flm. þessarar till., og við erum ekki í vafa um það, að Alþ. telji rétt og skylt að gera þær ráðstafanir, sem með till. er farið fram á, og að málinu verði aftur kippt í það horf, sem það hefur verið í með góðum árangri, sem sé að áfengisútsölum ríkisins verði lokað aftur.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég vil gjarnan nú þegar, að svo miklu leyti sem í mínu valdi stendur, gera grein fyrir afstöðu ríkisstj. til þessa máls, og að því leyti sem till. á þskj. 133 gefur tilefni til. Eins og hv. frsm. og aðalflm. till. gat um, þá var á s.l. ári tekið það ráð að loka áfengisverzluninni. Þessi aðgerð var nú í raun og veru ekki alls kostar af sömu ástæðu frá upphafi til enda. Það var, eins og kunnugt er, fyrst lokað í maí í fyrra, og svo aftur í júlí, og að lokum var svo tekin endanleg ákvörðun um það í ágúst að opna ekki aftur til almennrar sölu. Þegar lokað var í maí, var það eingöngu fyrir þá sök, að verzlunin hafði ekki til þær víntegundir, sem mest eftirspurn var eftir. Þótti þá ekki rétt að halda útsölunni opinni, því að þá mátti gera ráð fyrir, að þær birgðir, sem til voru af öðrum vínum, mundu seljast upp. Var þá tekið það ráð að loka í bili, þangað til þær tegundir, sem mest eru keyptar, væru aftur fyrir hendi. Þetta var gert vel vitandi það, að í l. er ekkert áfengissölubann, heldur þvert á móti. Alþ. hefur fellt úr gildi sölubann og í rauninni lagt fyrir ríkisstj. að selja áfengi með þeim hætti, sem áfengislöggjöfin gerir ráð fyrir, þ.e. með einkasölu. Að þessu leyti má segja, að ríkisstj. hafi, þvert á móti því, sem Alþ. hefur með löggjöf lagt fyrir hana, gert þessa ráðstöfun. En það var, eins og ég sagði áðan, af þeirri sérstöku ástæðu, að vegna viðskiptaörðugleika voru ekki til þær víntegundir, sem mest eftirspurn var eftir. Þegar svo birgðir komu, var opnað á ný, en lokað aftur í júlí til bráðabirgða, en það var af allt annarri ástæðu en áður. Þá komu, eins og kunnugt er, nýjar hersveitir til landsins, og þótti þá rétt af lögregluástæðum að loka áfengisútsölunni í bili, til þess að sjá, hverju fram yndi um viðskipti landsmanna og þessara nýju liðsveita. Þetta hefur svo haldizt þar til um síðustu áramót, að farið var að veita undanþágur eða tilslakanir undir víssum kringumstæðum, án þess að opna vínbúðirnar. Eins og hv. þm. er kunnugt, þá er heimilað í lögum, að lögregluvaldið taki þannig í taumana, t.d. að það loki veitingastöðum og banni áfengissölu í bili, Þetta hefur áður verið gert og að sjálfsögðu látið óátalið. Ég er ekki að lýsa þessu vegna þess, að hv. aðalflm. hafi veitzt að stj. fyrir að hafa gert þessa framkvæmd, heldur þvert á móti, því að flm. till. eru sammála ríkisstj. um, að eins og á stóð hafi verið rétt að loka áfengisverzluninni. Hvað viðvíkur þeim hluta fyrri tölul. tillgr. að skora á ríkisstj. að „láta nú þegar niður falla allar þær tilslakanir, sem gerðar hafa verið“. þ.e.a.s. hinar svo kölluðu undanþágur frá almennu sölubanni, get ég upplýst, að ríkisstj. lítur svo á, að þótt ástæða geti verið til, að lögregluvaldið grípi þannig fram í að banna tiltölulega lítið takmarkaða sölu áfengis í landinu, þá er ekki þar með sagt, að nokkur ástæða þurfi að vera því til hindrunar, að einstakir menn geti, við hátíðleg tækifæri eða þegar sérstaklega stendur á, haft aðgang að áfengi með þeim hætti, sem heimilað er með þessum undanþágum. Ríkisstj. hefur að sjálfsögðu litið svo á, að engin almenn hætta stafaði af slíkum útlátum, sem lögregluvaldið þyrfti að láta til sín taka, og á þeim grundvelli ekki séð nægilega ástæðu til þess að neita með öllu um slíkt áfengi. Hitt liggur í hlutarins eðli, að ef Alþ. vill ganga lengra en ríkisstj. hefur gert í þessu efni, þá er það auðvitað á þess valdi. En þessi orð mín eiga alla ekki að skiljast svo, að ég sé með þeim að andmæla því, sem í till. er farið fram á, að hér eftir verið allar undanþágur niður felldar. En ég lít svo á, og ég geri ráð fyrir, að ríkisstj. geri það öll, að þar sé dálítið öðru máli að gegna heldur en um hitt, að banna óhindraða sölu á áfengi, og hljóti því í rauninni að liggja nokkuð aðrar ástæður fyrir því en hinu. Hv. aðalflm. vakti athygli á því í sambandi við 2. lið till., að hér mundi eiga sér stað allverulegur innflutningur áfengra drykkja af hálfu einstakra manna í herliðum þeim, sem hér hafa aðsetur. Hann virtist vera í nokkrum vafa um það, hvort íslenzk lög gætu tekið til slíks innflutnings, þannig að þeir erlendu menn, sem þar eiga hlut að máli, gætu verið látnir sæta viðurlögum eftir íslenzkum l. fyrir þær aðgerðir. Ég skal ekki fullyrða neitt um þetta, en ég er ákaflega hræddur um, fyrir mitt leyti, að erfitt mundi að koma fram ábyrgð á hendur þeim samkv. íslenzkum lögum. Persónulega er ég alveg sannfærður um, að það yrði ekki hægt. Hitt er annað mál, að það má ætla, að einhver áhrif mætti hafa á þennan innflutning með samningaumleitunum við herstjórnirnar. Þó get ég fullvissað menn um það, að slíkir samningar eru alls ekki auðfáanlegir, því að sannleikurinn er sá, að þeir menn, sem þarna eiga hlut að máli, líta allt öðrum augum á þessa hluti en gert er hér á landi, og þó sérstaklega öðruvísi heldur en litið er á það af hv. flm. þessarar till. Og ég geri mér satt að segja litlar vonir um árangur af því, þó að slíkar samningatilraunir væru reyndar, að herliðin eða einstakir menn úr þeim flytji ekki inn áfenga drykki til sinna þarfa. Hitt er í sjálfu sér alls ekki viðurkennt, að þeir selji Íslendingum þessa vöru. Fyrir því veit ég ekki til, að liggi neinar sannanir. Annars eru hér lög um það sett, sem ég hygg, að séu fullkomlega viðurkennd af herstjórnunum, að setuliðsmönnum er bannað að selja landsmönnum nokkrar vörur. Íslenzk lög taka að vísu ekki til setuliðsmannanna, en ef á þá yrði sannað, að þeir selda innlendum mönnum þessa vöru, þá ætti að kæra það fyrir herstjórnunum og þær að framfylgja refsingu gagnvart sínum mönnum, eins og íslenzka ríkisvaldinu ber að sjálfsögðu að framfylgja refsingu gagnvart þeim, sem kaupa af setuliðsmönnum þessa vöru. En í framkvæmd geri ég ráð fyrir, að erfitt muni vera að hafa hendur í hári slíkra lögbrjóta. Hv. aðalflm. innti að því, að það mundu vera einn eða fleiri íslenzkir kaupsýslumenn, sem störfuðu að því að útvega mönnum í erlenda setuliðinu áfenga drykki frá útlöndum. Ég hef heyrt þetta líka og skal ekki á neinn hátt véfengja það, þó að ég hafi að vísu ekki neinar sannanir fyrir þessu og ekkert annað en orðróm. Það hafa ekki komið fram, svo að ég viti, neinar kærur, sem að vísu væri hugsanlegt, fyrir ólöglegt athæfi, sem ég hins vegar efast um, að hægt væri að koma fram ábyrgð fyrir. Lögin banna einstaklingum að flytja inn áfenga drykki, það hefur aðeins áfengiseinkasala ríkisins heimild til. En þessir menn, sem kynnu að vera milliliðir milli þeirra erlendu setuliðsmanna og erlendra verzlunarfyrirtækja um útvegun á vinum, þeir eru ekki innflytjendur, heldur hermennirnir, sem eru kaupendur og innflytjendur þessarar vöru. Og ég efast um, að starfsemi þessara Íslendinga varði við lög. Hið opinbera ákæruvald hefur ekki tekið þetta mál upp, og ég býst varla við því, að það geri það, en fullyrði það þó ekki. Og ef kæra kæmi fram, mundi málið að sjálfsögðu verða athugað. Það er vafalaust rétt, að mikil brögð hafa verið að því, að erlendir menn, sem hér eru staddir, ekki einungis setuliðsmenn, heldur einnig skipshafnir á erlendum skipum, sem hingað koma, - sem hafa sennilega með sér áfenga drykki - selji hér ólöglega. Og verður svo allt andvirði þessa víns borgað hér og sennilega að svo og svo miklu leyti í erlendum gjaldeyri. Því að mennirnir, sem við andvirðinu taka, fara að sjálfsögðu með þá íslenzku peninga, sem þeir fá, í bankann og fá þeim skipt fyrir erlendan gjaldeyri. En að því leyti, sem vín kann að vera flutt inn af setuliðsmönnum sjálfum meir og minna opinberlega og fyrir milligöngu íslenzkra kaupsýslumanna, eins og hv. aðalflm. veik að, þá hygg ég þeir menn fái ekki gjaldeyri til að greiða þá reikninga og veit ekki annað en neitað hafi verið um gjaldeyrisleyfi fyrir slíkar greiðslur. Aðstaða stjórnarvaldanna, sem um þetta hafa fjallað, hefur verið sú, að þeir verði sjálfir að sjá fyrir gjaldeyri fyrir þessa vöru. Hitt er annað mál, að ef þeir síðan selja innlendum mönnum, fá þeir íslenzka peninga fyrir, sem þeir fá rétt til að skipta fyrir útlenda peninga, enda ekki hægt að upplýsa, hvernig þeir komust yfir þessa íslenzku peninga. Þannig getur mjög veruleg fúlga orðið greidd í erlendum gjaldeyri fyrir þessa vöru, miklu hærri en fyrir innflutt áfengi til einkasölunnar, vegna þess að verðið í launsölu útlendinga er miklu hærra en innflutningsverð einkasölunnar. Að þessu leyti er bersýnilegt, að slík verzlun verður miklu útdráttarsamari fyrir þjóðarbúið hvað erlendan gjaldeyri snertir. En vinningurinn verður sennilega alltaf sá, að minna magn verður selt heldur en í opinberri sölu. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en málið er að sjálfsögðu aðeins á þingsins valdi. Þegar ákvörðunin var tekin viðvíkjandi lokun áfengisverzlunarinnar í ágúst s.l., var ráðgert að láta Alþ. skera úr, hvort svo skyldi vera eða ekki framvegis, og viðurkennt í rauninni, að það væri mjög vafasamt, hvað mikla heimild ríkisstj. hefði til þess að loka áfengisverzluninni, samkv. þeim l., sem um það mál gilda.



Því ber efalaust að fagna, að þessi mál, sem einu nafni nefnast áfengismál, skuli vera til umr. í hinu virðulega Alþ. Það var á síðasta þingi komin fram till. um áfengismálið, sem því miður vannst ekki tími til að ræða, Á síðasta degi þingsins átti að taka hana til umræðu. Síðan hefur ýmislegt gerzt í áfengismálinu, eins og raunar áður, frá því að næsta þing á undan sat, sem er þess eðlis, að maður hefði í fyllsta máta getað búizt við, að ríkisstj. sjálf sem slík hefði forustuna hér á Alþ. í því að fá áfengismálin rædd, - og sumpart, vil ég segja, til þess að fá staðfestingu á því, sem hún hefur gert í þessu máli, - meðal annars lokun áfengisverzlunarinnar, sem að dómi ákaflega margra a.m.k. er talið, að hún hafi ekki haft. nokkra heimild til, eins og kom glögglega fram í niðurlagi á ræðu hæstv. fjmrh. nú áðan. Nú er komin fram till. til þál. um þessi mál frá hv. þm. Borgf. (PO) og 3 þm. öðrum. Og ég verð að telja það mikið ánægjuefni, að Alþ. vill ræða þessi mál og gera um þau einhverja ályktun. Ég get hins vegar sagt það strax, að ég get ekki fylgt þessari till. og stend mjög á öndverðum meið við hv. aðalflm. í þessu áfengismáli. Ég held þó, að við getum orðið sammála um eitt, að það beri að koma áfengismálunum þannig fyrir, að þjóðfélagið hafi af þeim sóma, en ekki skömm og skaða. En hv. flm. álítur, að ekki sé hægt að ná þessu marki nema með því að „þurrka“ landið, eins og það er kallað. En ég álít það verk algerlega ókleift. Og til þess að ná þessu takmarki, sem ég býst við, að við séum báðir sammála um, tel ég, að öll viðleitni í áfengismálunum eigi að beinast inn á það, að kenna Íslendingum að fara með vín. Ég hef þá trú á landsmönnum mínum, að þeim sé þetta hægt. Og ég álít, að ófærasta leiðin til að ná þessu marki sé hin sífelldu bönn og höft gagnvart áfenginu. Eins og ég sagði áðan, get ég ekki verið með þessari till., vegna þess að ég tel lokun áfengisverzlunarinnar hafa einmitt leitt af sér svo margs konar spillingu í íslenzku þjóðlífi, að ekki verði nein bót unnin með því að herða á þeim lokunarákvörðunum, sem stj. hefur - ég vil segja góðu heilli slakað nokkuð til á. Ég mun reyna að sýna fram á, að þessi spilling er fyrir hendi, og um leið, að þetta er sama spillingin sem alls staðar í heiminum hefur verið fyrir hendi, þegar eintómum bönnum var beitt gagnvart víninu.

Er þetta það sama og var í Morgunblaðinu í fyrra?

Skiptir engu máli, hvort það er það sama og ég hef áður skrifað um þetta mál, ef ekki er hægt að hrekja það. En annars vil ég benda hv. þm. Borgf. á, að hægt er að lesa ræðu hans í áfengismálaumræðum 1935. En „nota bene“, ég hef hrakið það, en mitt mál hefur ekki verið hrakið. Áður en ég fer að sýna fram á, að spillingin í áfengismálunum hefur vaxið, vegna þess að áfengisverzluninni hefur verið lokað, vil ég víkja að nokkrum atriðum í ræðu hv. flm. Hann virtist gera sérstaklega mikið úr því, að einhverjir Íslendingar flyttu inn vín fyrir setuliðið. Ég verð að segja, að mér finnst alls ekki hæfa þeim virðulega þm., sem ber till. fram, að vera með dylgjur um það, að einhver maður, jafnvel í verzlunarstétt, stuðli að því að flytja vín inn í landið fyrir setuliðsmenn á ólöglegan hátt. Ég held, að sæmra væri að fá upplýst alveg greinilega, við hvern er átt. Um leið og hv. flm. upplýsa þetta, vil ég biðja þá að upplýsa mig líka , hvort áfengisverzlun ríkisins hafi ekki á undanförnum árum flutt inn vín á nákvæmlega sama hátt og brezku setuliðsmennirnir nú, gegnum umboðsmenn erlendra firma, og hvort tóbakseinkasalan hafi ekki flutt inn tóbak á sama hátt. Ef það er brot að vera umboðsmaður erlendra vínfirma og annast kannske bréfaviðskipti kannske ekki - fyrir þá, sem hafa leyfi til að kaupa þessa hluti inn í landið, eða við getum ekki ráðið neitt við, þá er það jafnmikið brot að vera umboðsmaður fyrir vínum, sem áfengisverzlunin flytur inn, eða umboðsmaður tóbaksfirma, sem tóbakseinkasalan flytur inn tóbak frá. Og ég vil benda á í þessu sambandi, að það sem er að gerast fjárhagslega, er það, að umboðslaunin af þessum varningi renna í þessu tilfelli í vasa íslenzks manns, en mundu annars hafa runnið í vasa erlendra manna. Og sé ég þá ekki, hvar skaðinn liggur. Ég skal svo ekki fara beinlínis út í fleiri atriði í ræðu hv. þm., á annan hátt en með því að víkja frekar að því, að ég tel lokunina sízt hafa bætt ástand okkar í áfengismálunum. Ég er algerlega á öndverðum meiði við flm. till. um, að lokun áfengisverzlunarinnar stafi af því, að stj. hafi komizt að raun um, að við værum komnir út á sérstaka spillingarbraut í áfengismálunum, enda er yfirlýst af hæstv. fjmrh., að lokunin er ekki framkvæmd vegna þess, heldur af því, að það voru birgðaþrot hjá áfengisverzluninni. Og það er í rauninni ófyrirgefanlegt vegna þess m.a. - og það ættu flm. till. að skilja -, að sífelldar smálokanir og smábirgðaþrot hafa orðið til þess, að meira var drukkið, þegar opnað var aftur. Og það er sennilega þessi „upprisuhátíð“, sem hv. þm. var að tala um, að hafi mjög svo hneykslað, - en það var víst hvítasunnan, sem hann átti við. Ég býst og við því, að nokkru hafi orkað á ríkissj. um lokunina, að það var gífurleg óánægja meðal fólks um skömmtunina. Og þó að ég telji, að skömmtunin hafi að mörgu leyti verið heppileg, þá álit ég, að eftirlit með skömmtuninni hafi ekki verið eins og hefði verið hægt að hafa það. Sérstaklega álít ég, að erfitt muni vera að hafa skömmtun á áfengi með svipuðu fyrirkomulagi og var, ef útsölustjórar vínverzlunarinnar eiga að hafa laun að verulegu leyti í hlutfalli við sölumagn. Ég er ekki út af fyrir sig að áfellast þessa menn, það er ekki nema mannlegt, að vegna þess arna geti ýmis flaskan farið út án þess að vera beinlínis í fullu samræmi við þær reglugerðir, sem gilda um afhendingu í búðinni. Ég býst líka við því, að lokunin hafi að nokkru leyti verið til komin vegna þess, að setuliðið muni hafa keypt eitthvað í byrjun af Íslendingum, sem aftur höfðu keypt í áfengisverzluninni. Og þetta var ákaflega slæmt. En ég hygg hins vegar, að þetta atriði sé hvergi nærri eins stórvægilegt eins og flm. þessarar till. og frsm. vildu vera láta, og það hafi verið hægt að bæta hér um að verulegu leyti. Ég tel í fjórða lagi, að lokun af hálfu ríkisstj. hafi að nokkru leyti stafað frá áróðri þeirra manna, sem telja það einustu lækningu í áfengismálunum að „þurrka landið“, eins og þeir kalla það, og að þeir hafi viljað nota sér það tækifæri, sem hér var um að ræða, setuliðið og vínmeðferð í sambandi við það. En hvaða áhrif sem lokunin kann að hafa haft á áfengismálin í sjálfu sér, þá er mjög vafasamt, eins og hæstv. fjmrh. sagði í sinni ræðu, hvort ríkisstj. hefur haft leyfi til að loka eða ekki. Það er ekki nokkrum blöðum um það að fletta, að það, sem einstaklingar lögðu út til að kaupa áfengisbækur, það var greitt fyrir notin af slíkum bókum. Með lokuninni eru þeir sviptir þessum rétti og þar með gerðir að hálfgerðum ginningarfíflum, ég leyfi mér að orða það svo. Það er líka mjög vafasöm stefna hjá ríkisstj. að loka áfengisverzluninni án nokkurs tillits til, hvaða fjárhagslegan hagnað ríkið hefur haft af henni undanfarin ár. Því að það er á fyllsta hátt ástæða til að ætla, að í staðinn fyrir mikinn tekjuafgang af verzluninni muni koma halli. Og það er áreiðanlega skoðun meiri hl. þjóðarinnar, að þeir, sem vilja borga af frjálsum vilja skatt af víni, eigi að fá að gera það, og hinir eigi að fá að losna. Hv. flm. þessarar till. og frsm. hélt því fram, að það hefði yfirleitt verið sú hin gullna paradís í þessu efni hér á landi, meðan lokunin hélzt. Það átti varla að hafa sézt drukkinn maður, enginn að hafa verið tekinn úr umferð og yfirleitt ómögulegt að ná í áfengi. Ég leyfi mér að fullyrða, og þykist hafa meiri reynslu hér í bænum - og líka persónulega - í þessu efni en hv. frsm., að þetta er mjög mikið orðum aukið og að verulegu leyti skakkt. Ég leyfi mér að halda fram, þó að erfitt sé að fá um það tölur, að það hafi verið alveg jafnmikið drukkið í landinu nokkrum mánuðum eftir lokunina eins og meðan áfengisverzlunin var opin. Það er í raun og veru ekkert annað en það, sem „statistik“ alls staðar í heiminum sýnir, að þrátt fyrir bönn, lokanir og höft í áfengismálum, þá er einhvern veginn jafnmikils neytt af áfengi eftir sem áður.

Hvar er þessi „statistik“?

Ég get lofað hv. þm. að sjá „statistik“ ágætra manna, sem hann getur ekki á nokkurn hátt véfengt, sérstaklega frá Ameríku. Að færri hafi verið teknir úr umferð, kann vel að vera. En mig minnir þó, að í blöðum bæjarins hafi verið birtar skýrslur í fyrra um, hvað margir hafi verið teknir úr umferð frá nóv. 1940 til 1941, og einnig frá 1939 til 1940, yfir þá mánuði, sem gátu komið til samanburðar um það, hvenær verzlunin var opin og lokuð það ár. Og ég held, að eitthvað 2 eða 3 fleiri hafi verið teknir úr umferð einmitt þann tímann, sem áfengisverzlunin var lokuð. Þetta skilst mér ekki sanna beinlínis, að menn hafi ekki getað náð sér í vín, meðan þessi ímyndaða paradís stóð. Að það sé erfiðara að ná sér í áfengi, er að sumu leyti rétt; það kostar meiri peninga. Það er hægt að ná á flestallar tegundir af áfengi í þessum bæ og þessu landi, sem áður fengust, ef maður bara vill borga nógu mikið fyrir. Og eins og fjárhagsafkomu landsmanna er nú komið, eru margir, sem leiðast því miður út í að borga fyrir vín svo óhæfilega hátt verð, að það nær ekki nokkurri átt frá því sjónarmiði að leyfa þeim ekki á löglegan hátt að eignast það vín fyrir sæmilegt verð. Þeir, sem fylgjast með þessum málum, sérstaklega hér í Reykjavík, því að þar eru dæmin augljósust, geta ekki komizt hjá því að verða þess varir, að það er hægt að ná í vín í Reykjavík svo að segja hvenær sem er, og það vín er allt ólöglegt. Vínsmygl hefur aukizt gífurlega síðan áfengisverzluninni var lokað. Ég býst við, að tollverðir og þeir, sem fylgjast vel með því, sem skeður hér við höfnina, verði verulega vel varir við, að vínsmygl hefur margfaldazt einmitt síðan lokunin átti sér stað. Og þetta stafar af ákaflega eðlilegum hlut. Höfnin í Reykjavík er að tiltölu nú orðið einhver langstærsta höfnin í heimi. Skipakomur eru orðnar svo margar og svo mikill fjöldi þeirra manna, sem hér stíga á land, en koma þaðan, sem vínföng eru frjáls, að það er bókstaflega ómögulegt að hafa hemil á því, að smygl eigi sér ekki stað, þegar þessum útlendu mönnum verður ljóst, að fyrir 2–3 flöskur, sem kostaði þá sáralítið í heimalandinu, geta þeir fengið jafngildi mánaðarlauna á skipinu. - Ég heyri, að einn flm. efast um, að þetta sé rétt, og ég skil það ákaflega vel, vegna þess að hann hefur ekki hugmynd um, hvað er að gerast í þessu máli hér í Reykjavík. Svo fylgir í kjölfarið vaxandi leynisala vína, sem ólöglega eru flutt inn. Áður var það aðallega vín frá áfengisverzluninni. Þeim, sem stundum horfa í skildinginn hér á Alþingi, ætti kannske að renna til rifja, að þetta vín allt er skattfrjálst, - af því fær ríkið ekki einn einasta eyri. Ég ætla ekki að verja leynisöluna með vín áfengisverzlunarinnar, en þar er þó um að ræða vín, sem ríkið hefur fengið sinn lagalega innflutningstoll af. Síðan áfengisverzluninni var lokað, hefur bruggið farið vaxandi, enda hefur það víst ekki komið fyrir áður, að bruggari var tekinn hér, sem hafði hálfgert eða algert heildsölusnið á áfengissölu sinni. Mér er líka sagt, að uppi í sveit sé hægt að fá heimabrugg sums staðar á öðrum hverjum bæ. Í mannfagnaði á Norðurlandi nýlega kepptust menn um að láta út í kaffibollana hver hjá öðrum, af því að allir vildu láta prófa sína framleiðslu. Allt er að fara í sama fenið og áður en gildandi áfengisl. voru sett. Í þessu efni er verið að vekja upp gamlan draug, sem hefur verið oss til smánar. Menn munu spyrja: hvaðan fæst sykurinn í allt þetta brugg? Þessir menn ná í hann á marga vegu, og eru a.m.k. ein eða tvær leiðir, sem hægt er að stemma stígu fyrir, en eina leið er ekki hægt að hindra, nefnilega þá, að þeir fá sykur frá setuliðinu. Maður, sem er í Bretavinnu hér og ég þekki vel, tjáði mér, að hann hefði verið tekinn tali og spurður að því, hvort hann ætti ekki bruggunaráhöld. Ef hann treysti sér til að destillera, gæti hann fengið sykurinn. Þetta verða þeir, sem halda, að hægt sé að þurrka landið, að horfast í augu við. Þá er það eitt í þessu máli, sem alþm. ættu að athuga vel. Vegna allra þessara hafta er óhætt að fullyrða, að viðskiptin við setuliðið fara vaxandi. Ég er ekki einn af þeim mönnum, sem álíta, að öll kynni við setuliðið séu okkur til smánar. Við eigum að umgangast það sem gesti, eins og hæstv. forsrh. sagði við komu þess hingað. En ekkert í þjóðlífi voru verður eins mikið til þess og áfengishöftin að spilla framkomu margra manna gagnvart setuliðsmönnum. Þeir eru blátt áfram lausnarar í augum sumra manna, og það er fátt, sem getur gert viðkynninguna jafnháskasamlega og þetta. Það er undravert, hversu spillingin hér í áfengismálunum hefur þrætt sömu götu og í Ameríku, þegar búið var að skella á banninu þar. Svo vilja menn ekki trúa því, að þessi spilling sé til. Hér er þjóð í landinu, sem sjálf hefur lifað þetta og er reiðubúin að miðla af sinni þekkingu um það, hvernig á að fara í kringum áfengislögin. Það, sem ég hef nú talið upp, eru sterk rök í þá átt, að ríkisstj. eigi að endurskoða allt þetta mál á ný og sleppa þeim grundvelli, sem þjóðin er búin að leggja sinn dóm á, að hægt sé að þurrka landið. Það þarf að endurskoða l. með það fyrir augum, að Íslendingar fái tækifæri til að menntast í þessum efnum og læra að fara með áfengi eins og siðaðri þjóð sæmir. Aðrar þjóðir hafa sýnt, að það er hægt. Ekkert er verra en hin sífelldu bönn, enda eru áfengisl. mest lítilsvirt allra laga í þessu landi. Þjóðarmeðvitundin um þau er slík, að það fellur enginn smánarblettur á þann, sem brýtur þau. Það, sem á að gera, er að setja þær reglur, sem þjóðarmeðvitundin skilur sjálf. Ég skal ekki fara út í það, hverjar leiðir við Íslendingar eigum nú að fara. Það er ærið rannsóknarefni, sem ríkisstj. á að velja til hina færustu menn, ekki aðeins þá, sem álíta, að vín og áfengi sé eitur og bölvun, heldur líka hina, sem halda því fram, að áfengi þurfi ekki að vera bölvun, og að Íslendingar eigi að keppa að því að læra að fara með vin, en ekki afneita því. En oft þegar um áfengismálin er talað, fjalla þar um menn, sem eru á þeirri skoðun, að hægt sé að girða fyrir, að hér sé nokkurt áfengi. Að þessu athuguðu verð ég að segja það, að mér finnst ekki ástæða til að áfellast ríkisstj. fyrir það, að hún hefur slakað á lokunarákvæðunum. Það er tilraun ríkisstj. til þess að leysa málið án þeirrar blindni, sem vill varna því, að áfengi sé til í landinu. Ég vil, að lokum afhenda hæstv. forseta svo hljóðandi till. til rökst. dagskrár: Þar sem Alþingi lítur svo á, að lokun áfengisverzlananna hafi, meðal annars, haft í för með sér aukið vínsmygl, aukna leynisölu smyglaðs víns, bruggun í stórum stíl, stóraukin kynni og viðskipti landsmanna og setuliðsins og neyzlu ýmissa bannvænna vökva, telur það ekki ástæðu til, að hert verði frekar á lokunarákvörðununum, og í fullu trausti þess, að ríkisstjórnin taki nú þegar til rækilegrar athugunar, á hvern hátt er hægt að koma í veg fyrir, að landsmenn neyðist til að afla sér áfengra drykkja ólöglega, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vil fyrst segja, að ég álít það gott, að þessi dagskrártill. liggur, nú fyrir, því að það er ófært að hafa þessi mál í því horfi, sem þau eru í nú. En hingað til hefur meðferð þeirra verið svo, að ýmiss konar ráðstafanir hafa verið gerðar af ríkisstj., án þess að fyrir liggi vilji löggjafans í málinu, en slíkt er afleitt stjórnarfar. Ég mun ekki fara mörgum orðum um þetta mál, a.m.k. ekki að sinni, en vil þó taka það fram, að ég held, að ríkisstj. hafi, þegar allar málsástæður eru skoðaðar, talsverðar málsbætur, ef hún þarf á málsbótum að halda, vegna þess hvernig viðhorfið hefur verið. Fyrsta ráðstöfunin„ sem gerð var, var skömmtun á áfengi, sem var svo til komin, að það bar mikið á drykkjuskap meðal herliðsins hér, og var kvartað undan því, að ótakmarkað áfengi fengist handa hermönnunum á bifreiðastöðvum hér. Væri ekki hægt að taka ábyrgð á framkomu herliðsins undir þeim kringumstæðum, en þeir væru óvanir sterkum drykkjum, einkum brennivíninu. Var farið fram á, að takmarkanir yrðu gerðar, og ríkisstj. sinnti því, þar eð hún vildi að sjálfsögðu ekki bera ábyrgð á því, að framkoma herliðsins væri slæm. Ráðstafanir ríkisstj. sættu misjöfnum dómum, en við vitum það, að alls staðar þar, sem slíkar takmarkanir hafa verið settar, þarf mikla reynslu og æfingu í að framkvæma þær, svo að fullu haldi komi, og eru Svíar einna lengst komnir í því efni. Eftir að þetta hafði verið gert, sem dró úr áfengisnautninni, en var þó mjög gallað fyrirkomulag, kom nýtt atriði til sögunnar. Það vantaði ýmsar tegundir áfengis í verzlunina, og forstjórinn stakk þá upp á því, að lokað væri um skeið, og eru því ummæli grg. um sérstaka og þakkarverða stefnu ríkisstj. ekki á rökum byggð, þar sem lokað var vegna vínþurrðar. En þegar hafði verið lokað um nokkurn tíma, þótti koma í ljós, að ástandið hafði batnað stórum og lögreglan gaf um það skýrslu. Þegar opnað var á ný, eftir að áfengi hafði verið flutt inn, kom í ljós eins og alltaf eftir lokunartímabil, að drykkjuskapur var mikill. En þó að ég vilji ekki halda því fram, að áfengisnautn sé eins mikil, þegar lokað er og opið, er það að sjálfsögðu rangur dómur um áfengisnautnina yfirleitt, hvernig hún er fyrst eftir fyrirvaralausa lokun. Þegar svo Bandaríkjaherliðið kom hingað, um það bil, sem áfengisverzlunin var opnuð á ný, voru uppi háværar raddir um, að drykkjuskapur væri hér óvenju mikill. Fyrstu hersveitir Bandaríkjamanna hér var landgöngulið ameríska flotans. Það var grennslazt eftir því, hvort þeir hefðu áfengi, og upplýsingar gefnar í þá átt, að í skipum flotans væri áfengi ekki veitt. Þá var það, að ríkisstj. ákvað samkv. till. hæstv. fjmrh. að loka áfengisverzluninni á ný, og var það fyrsta lokunin, sem framkvæmd var af ríkisstj. sem varúðarráðstöfun til að koma í veg fyrir ofnautn áfengis. Við höfðum heyrt, að Bandaríkjahermenn væru uppívöðslusamir, og vildum því ekki hafa opnar áfengisbúðir, ef hermennirnir hefðu ekki áfengi sjálfir. Síðan hefur það oft verið rætt í ríkisstj., hvort ætti að opna áfengisverzlunina eða ekki. Eiginlega er lokunin gerð þvert ofan í landsl. Það er gert ráð fyrir því í okkar tollalöggjöf og fjárl., að við höfum opna áfengisverzlun, en það var ætlunin að láta lokunina halda áfram þar til aukaþingið kæmi saman. En þegar þetta mál kom þá fyrir Alþ., var það á síðustu dögum þess, og málinu var vísað frá án þess að það fengi afgreiðslu og án þess að vilji Alþ. kæmi í ljós. En vegna þess, að málinu hafði verið vísað frá og auk þess meðal annars þótti ekki rétt að breyta þeirri ákvörðun, sem stj. hafði tekið, að láta lokunina halda áfram. Eftir áramótin bar mjög mikið á því, að áfengisneyzlan væri veruleg, og það er óhætt að segja það, að það var mjög mikið um það í veizlum hér í bænum, að notað væri smyglað áfengi. Það voru haldnir fundir um þetta í ríkisstj., og það var ákveðið, ekki af allri stj. heldur af meiri hl. hennar, að veita undanþágu fyrir boð. Það höfðu verið haldnar nokkrar veizlur dagana áður en þessar reglur voru upp teknar, og það sýndi sig; að mikið af þeim mönnum, sem þessar veizlur sátu, höfðu áfengi meðferðis, er þeir stóðu upp frá borðum, og neyttu þess áfengis í hliðarherbergjum. Þessi veizlusiður er með þeim hætti, að það er tæplega hægt að taka upp annan sið, sem bendi til meiri ómenningar. Þess vegna var það, að þessar reglur voru upp teknar og veittar undanþágur fyrir boð í einstaka tilfellum, og það er ekki hægt að neita því, að þær undanþágur hafa fremur farið vaxandi heldur en hitt. Það Iiggja sjálfsagt ekki fyrir neinar skýrslur um það, hvað mikið er selt af áfengi óleyfilega, en það áfengi er vitanlega sérstaklega selt af því herliði, sem nú dvelur í landinu. Ég hygg, að það áfengi, sem keypt er með þessum hætti, sé nokkuð, en ég hygg, að hjá þeim mönnum, sem sérstaka áherzlu leggja á það að opna áfengisverzlunina, sé það nokkuð orðum aukið, hvað þessi sala sé mikil, og svo mun einnig vera hjá þeim, sem vilja loka henni. Um það, hvað þessi áfengissala sé mikil, hef ég ekki annað við að styðjast en þá reynslu, sem ég fékk á þeim tíma, sem ég var lögreglustjóri hér í Rvík. Þá var leynivínsalan nokkuð í samræmi við það, hvað áfengið var dýrt, og áfengið er nú orðið mjög dýrt, en fyrst eftir áramótin var það um það bil helmingi dýrara en það er nú, hjá þessum ólöglegu seljendum, og býst ég við, að það stafi af því, að flutningaerfiðleikar hafa vaxið. Það, sem ég vil leggja áherzlu á, án þess að ræða málið frekar nú, er það, að ríkisstj. verður að leysast undan þeim vanda að þurfa að setja reglur um þessi mál án þess að hafa um það heimildir frá Alþ. Það, að það hefur verið beðið með að opna áfengisverzlunina, er vegna þess, að það var ætlazt til þess, að tekin yrði ákvörðun um þetta á aukaþinginu í haust, en vegna þess að till. þeirri, sem þá kom fram í málinu, var vísað frá, þá töldum við ekki rétt að opna áfengisverzlunina. Nú verður málið að fá afgreiðslu þingsins, og það liggur ekki nema tvennt fyrir, annaðhvort að loka alveg eða opna áfengisverzlunina og taka upp ákveðnar reglur um skömmtun á áfengi, - ótakmörkuð sala kemur ekki til mála. Þetta verður hæstv. Alþ. að taka ákvörðun um. Ef það tekur enga ákvörðun, liggur ekki annað fyrir en að opna áfengisverzlunina og fara eftir þeim l., sem um þetta mál gilda. Það er engin ástæða til þess, þó að málið sé vandasamt, að þm. komist hjá því að taka ákvörðun um það.

Forseti (GSv): 1.–4. mál á dagskrá eru sams konar og verða því tekin fyrir nokkurn veginn í einu. Vildi ég mega biðja hv. framsögumann þessara mála að vera stuttorður um þau, þar sem þeim liggur á að komast til nefndar, til þess að geta hlotið þar afgreiðslu með öðrum málum sama eðlis.



Ég skal verða við tilmælum hæstv. forseta um að vera stuttorður um þetta mál, enda þarf ég fáu að bæta við það, sem tekið er fram í grg., og því betri rök og meiri nauðsyn sem fyrir hendi eru um framgang máls, því óþarfari eru umræður um það. Ég vil einungis taka það fram til viðbótar, að samkvæmt brúarlögum er Iðubrú ein þeirra brúa, sem ekki er komin til framkvæmda, en nú, þegar Skálholtsbrautin er komin í þjóðvegatölu, verður þessi brúargerð enn meir aðkallandi. Ég tek það aftur fram, að það er því ónauðsynlegra að hafa langt mál um þetta, sem allir, er til þekkja, vita, hve nauðsynlegt er að hafa brú þarna, og vísa að öðru leyti til þess, sem sagt er í grg. Hér er ekki um neitt kapp við aðra að ræða, en beina nauðsyn á því að fá þarna brú, er tengi saman hin stóru héruð báðum megin Hvítár. Yfir ána þarf líka fjöldi manns að sækja héraðslækni að Laugarási. Ég óska eftir því, að till. þessari verði að lokinni þessari fyrri umr. vísað til nefndar, sem sjálfsagt er fjvn.

Forseti (GSv): Máli þessu verður vísað til fjvn. og fyrri umr. frestað.



Mér væri kært, ef fyrri umr. yrði lokið núna, því að það mundi aðeins kosta aukna töf að fara að taka málið á ný til fyrri umr.

Forseti (GSv): Aðrar till. um svipað efni hafa fengið þessa afgreiðslu, verið sendar til n. til nauðsynlegrar athugunar og undirbúnings, og svarar það til þess, að málið sé til 2. umr. við framhald þessarar umr. Þessi till. fær að öllu leyti sömu afgreiðslu og aðrar till. um þetta efni.



Ég þarf ekki að hafa langt mál um þessa till., ástæðnanna fyrir henni er getið í grg. Ég vil óska þess, að þetta mál fái sömu fyrirgreiðslu og slík mál hafa fengið og því verði vísað til fjvn.



Ég skal að sjálfsögðu verða við tilmælum hæstv. forseta um að vera ekki langorður um þessa till., sem hér er lögð fram. Ég skal aðeins geta þess, að þetta er í fyrsta sinn, sem fram kemur ósk á háttv. Alþingi um að brúa á í öræfum, en sú sveit er svo afskekkt og samgönguerfiðleikar þar svo miklir, að ég vænti þess, að tekið verði vinsamlega í málið og þær ástæður athugaðar, sem fyrir hendi eru. Ég leyfi mér að óska, að málinu verði, eins og öðrum slíkum málum, vísað til fjvn. og umr. frestað, eins og um hin önnur mál líks efnis.



Þessi brú hefur um nokkur ár staðið á brúalögum, og er mikill áhugi fyrir því þar í sveit, að hún verði smíðuð. Í grg. þeirri, sem fylgir, er skýrt frá allri aðstöðu, og þar sem mál þetta er orðið hv. þm. svo kunnugt, sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það, en geri ráð fyrir, að málinu verði vísað til fjvn. eins og fleiri slíkum erindum.