Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi þáltill. var flutt af okkur þremur þm., en 1. flm. er Kristján Ingólfsson, sem hér átti sæti sem varamaður um skeið í haust, en hann er nú horfinn af þingi. Mér þykir rétt, úr því að málið er á dagskrá í dag, að fylgja því eftir vegna forfalla 1. flm. Það kemur fram í till., að Alþ. álykti að fela heilbrmrh. að skipa nú þegar mþn., er hafi það hlutverk að endurskoða gaumgæfilega núgildandi læknaskipunarlög með það fyrir augum, að á komist meiri festa og traustari læknisþjónusta í landinu. Nefndin skal skipuð 9 mönnum, þar af skal landlæknir sjálfkjörinn og vera formaður nefndarinnar. Aðrir nm. skuli tilnefndir af eftirtöldum aðilum: Einn maður frá hverjum hinna fjögurra þingflokka, tveir af hálfu Læknafélags Íslands, og skal a.m.k. annar þeirra vera starfandi héraðslæknir, einn af stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga og loks einn af hálfu læknadeildar Háskólans. Þetta er meginefni till. Það þarf ekki að fara um það ýkjamörgum orðum, hversu brýnt mál það er að bæta úr læknaskortinum, sem nú er og lengi hefur verið í dreifbýlinu, og við, sem stöndum að þessari till., teljum eðlilegt, að í því sambandi fari fram endurskoðun læknaskipunarlaganna. Að vísu eru læknaskipunarlögin ekki gömul, því að þau eru frá árinu 1964, en samt sem áður hefur komið í ljós, að lögin, eins og þau eru úr garði gerð, tryggja engan veginn að læknishéruð séu fullskipuð, t.d. skilst mér, að nú sé þannig ástatt, að um 10 eða 12 læknishéruð séu óskipuð af þeim 55 héruðum, sem til eru samkvæmt læknaskipunarlögunum. Nú er það að vísu engan veginn ætlun okkar, sem að þessari till. stöndum, að farið verði út í stórfellda kollsteypu eða stórbreytingar á læknaskipuninni. Það er ekki endilega víst, að það sé sú rétta leið, en eigi að síður kann að vera eðlilegt, að ákvæði laganna, bæði sjálf skipun læknishéraðanna og annað, sem í lögunum stendur, verði endurskoðað. Ég vil taka fram, að við, sem stöndum að þessari till., höfum enga sérstaka „patentlausn“ á því, hvernig þetta skuli vera. Hins vegar teljum við, að eðlilegt sé, að þetta stóra mál verði tekið til gaumgæfilegrar skoðunar og það verði mþn., sem fjalli um þetta mál, allfjölskipuð mþn., þar sem hinir ýmsu aðilar, sem þetta mál snertir, bæði beint og óbeint, eigi aðild að. Þess vegna höfum við lagt til, að landlæknir verði sjálfkjörinn í nefndina sem helzti yfirmaður heilbrigðismálanna að undanskildum ráðh. og hann verði formaður nefndarinnar, en einnig að þá eigi sæti í þessari nefnd fulltrúar frá þingflokkunum, og með því móti erum við að tryggja Alþ. sem löggjafaraðila hlut að þessari mþn., og einnig leggjum við til, eins og ég hef sagt, að fulltrúar verði frá Læknafélagi Íslands, enda augljóst mál, að þetta snertir ekki lítið læknastéttina í landinu. Þá höfum við einnig lagt til, að fulltrúi verði í þessari nefnd frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, en það er jafnframt augljóst, að sveitarfélögin eiga þarna eðlilega aðild að, þegar farið verður að endurskoða læknaskipunarlögin. Og að lokum leggjum við það til, sem mig langar að undirstrika, við leggjum til, að einn fulltrúi verði af hálfu læknadeildar Háskólans. En það eru ýmsir, sem telja, að það skipti ekki litlu máli, að læknadeild Háskólans verði aðili að slíkri endurskoðun á læknaskipunarlögunum og þarf ekki frekar að rökstyðja það, því að í læknadeildinni fá læknarnir sitt uppeldi, og það varðar ekki litlu, hvernig það uppeldi er og hvernig kennsluhættirnir eru, sem þar fara fram. Ég hygg því, að eins og þessi nefnd er hugsuð, þá sé hún á mjög breiðum grundvelli og hún sé eðlilega skipuð, og ég vænti þess, að þessi till. fái góðar undirtektir í þinginu. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hvernig ástandið er í læknamálunum. Það er öllum hv. þm. margkunnugt og þess vegna ekki bein ástæða til þess að eyða löngu máli að þessu sinni í að ræða það sérstaklega, a.m.k. tel ég ekki þörf á því. Hins vegar tel ég það afar mikils virði, að þessi till., eins og hún er orðuð, sannarlega hógværlega orðuð, fái greiðan gang í þinginu og einkum, að hún komist til þingnefndar og fái þar eðlilega skoðun. Ég vil því leyfa mér í lok þessarar umr., herra forseti, að leggja til, að þessu máli verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að flm. þessarar till. gengur ekki nema gott til með tillöguflutningnum og er sjálfur þeirrar skoðunar, að með þeirri nefndarskipun, sem þeir leggja til, mætti einhverju áorka í sambandi við læknisþjónustuna í dreifbýli landsins og læknisþjónustuna í heild, þó að till. sé miðuð við endurskoðun á læknaskipunarlögum, því að nú er að vísu hægt að taka inn í læknaskipunarlögin víðari svið en þar eru núna, en ýmislegt, sem snertir heilbrigðisþjónustuna í dreifbýlinu, er náttúrlega utan læknaskipunarlaga. Hins vegar vil ég segja, að menn mega ekki gleyma því, sem hv. frsm. fyrir till. vék að, að læknaskipunarlög eru nýlega endurskoðuð, og það var með þeim hætti, sem ég vil leyfa mér að minna á, að landlæknir lagði til fyrri hluta árs 1964, að gerðar yrðu þá þegar ráðstafanir í samráði við læknasamtökin í landinu og nokkra aðra aðila, til að rækileg endurskoðun færi fram á læknisþjónustu dreifbýlisins. Síðan skipaði heilbrmrh. með bréfi 22. maí 1964 6 manna nefnd, sem falið var það verkefni að framkvæma endurskoðun á læknaskipunarlögum nr. 16 19. apríl 1955 og læknisþjónustu dreifbýlisins almennt, í því skyni að finna lausn á hinu aðkallandi vandamáli, sem stafar af skorti á héraðslæknum, einkum í hinum fámennari og afskekktari héruðum landsins. Þessi nefnd var þannig skipuð, að einmitt landlæknir, eins og hér er lagt til, var formaður hennar. Í henni voru einnig Benedikt Tómasson skólayfirlæknir, Óskar Þórðarson yfirlæknir, þáv. formaður Læknafélags Íslands, Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstj. í félmrn., sem hefur sveitarstjórnarmálin með höndum, Jón Thors fulltrúi í dóms- og kirkjumálarn., deildarstjóri heilbrigðismála þar, og svo fulltrúi frá Háskóla Íslands, einmitt læknadeildinni, eins og einnig er vikið að í þessari till. Hér var því um mjög svipaða nefndarskipun sérfræðinga að ræða og þeirra manna, sem fjalla um þessi mál eða eru mest við þau riðnir, bæði frá læknastétt, sveitarstjórnum og kennslunni, Háskólanum, þeim, sem hafa með læknakennsluna að gera. Þessi nefnd skilaði mjög ítarlegri álitsgerð og brtt. um læknaskipunarlögin og mörgum hliðartill., sem ekki voru í frv., en snertu læknisþjónustuna í dreifbýlinu. Frv. var svo lagt fyrir þingið af hálfu ríkisstj. og afgreitt sem lög á þinginu 19641965, á síðari hluta þingsins. Nú er það alveg rétt, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði, að ekki hafa þessi nýju læknaskipunarlög leyst úr þeim vanda, svo að viðunandi sé. Það er mér fullkunnugt um og það er kannske ekki öðrum kunnugra nema þeim, sem á brennur sjálfum, eðlilega, en það má segja í raun og veru, að verið hafi áframhaldandi stanzlaus endurskoðun á þessu vandamáli, frá því að þessi lög voru sett, þó að ekki hafi verið unnið að því í sérstakri nefnd eftir að lögin voru sett. Það hefur verið sífellt unnið að þessu í dómsmrn., sem fer með heilbrigðismálin, og í sívaxandi mæli höfð samvinna við læknasamtökin og aðra aðila, sem heilbrigðisþjónustan í dreifbýlinu snertir. Læknasamtökin hafa haldið tvær, ef ekki þrjár ráðstefnur um heilbrigðismál, þar sem þessi vandamál hafa verið tekin til meðferðar og sérstaklega sá þáttur læknisþjónustunnar, sem er í þessum lögum og snertir læknamiðstöðvar í dreifbýlinu. Og á síðasta þingi voru einmitt samþykktar víðtækar breytingar á læknaskipunarlögunum, er sett voru ákvæði um læknamiðstöðvarnar. Það tók nokkurn tíma í þinginu, en um það varð ágætis samkomulag áður en lauk, og allir voru einhuga um að reyna að skapa þann ramma í löggjöfinni, sem gerði mögulegt að koma upp læknamiðstöðvum, sem gætu að einhverju leyti, þar sem þeim yrði við komið, leyst úr þessu vandamáli. Ég vil ekki láta misskilja mitt mál þannig, að ég sé út af fyrir sig á móti till. eins og þessari, en ég vek athygli á því, að ég held, að eins og sakir standa nú, sé í raun og veru ekki mikið verkefni fyrir hana, þar sem að þessum málum hefur verið svo mikið unnið, en ég mun að sjálfsögðu standa með því, að þessi till. fái sína þinglegu meðferð og verði afgreidd sem fyrst til nefndar, og nefndin getur svo, eins og venjulegar þn. gera, kynnt sér, hvort þetta sé vænlegt eða ástæða til eða þörf á að efna til slíkrar nefndarskipunar, í viðræðum við heilbrigðisyfirvöldin, landlækni og aðra aðila, sem þarna um fjalla. Það er rétt, að það eru 10–12 læknislaus héruð eða héruð, þar sem læknisþjónustunni er gegnt úr öðrum læknishéruðum aðliggjandi. Við blasir þessi stóri vandi, að í helmingnum af þessum héruðum eru sennilega innan við 500 manns og í sumum innan við 100. Og það er eiginlega ekkert þeirra með 1000 íbúa, - jaðra við að vera það, þau fjölmennustu. Nú er talið í nágrannalöndum okkar, að það sé hæfilegt verksvið fyrir lækni að gegna 2 500–10 000 íbúa héraði. Það eru að vísu nokkuð mismunandi skoðanir á þessu, en síðustu tölur, sem landlæknir benti mér á, voru þessar, 2 500 –10 000 manns. Við eigum þarna við ákaflega mikla erfiðleika að glíma. Sennilega geta læknamiðstöðvarnar bætt úr sums staðar. Sums staðar er ekki hægt að koma þeim við. En varðandi atriði, sem ekki eru beinlínis í læknaskipunarlögunum, vil ég sérstaklega nefna kennsluna. Heilbrigðisstjórnin hefur átt um það ítrekaðar viðræður og látið frá sér fara ábendingar til Háskólans um að endurskoða kennslufyrirkomulagið í Háskólanum, einmitt með hliðsjón af því, að kennslufyrirkomulagið miðaðist a.m.k. í einhverjum greinum sínum meira við að útskrifa, ef svo má segja, verðandi héraðslækna. Og nú eru í burðarliðnum nýjar reglur, sem stefna að þessu og vonandi geta orðið til góðs, og miða m.a. að því að gera heimilislækningar og slíkar lækningar, sem víða eru stundaðar af héraðslæknum, að sérgrein, því að mikið kapp er lagt á, að þeir séu sérfræðingar á einhverju sviði. Þetta er eitt af því, sem haft hefur verið til athugunar. Einnig hefur verið athugaður möguleiki til þess að hæta úr læknisþjónustunni í sambandi við flugið, og þar komum við aftur að þeim miklu erfiðleikum að búa í landi, þar sem er langur vetur og veðrasamur, þannig að það verður kannske til einskis gagns, þó að öll fullkomnustu tæki á því sviði væru fyrir hendi, þegar mest á ríður. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vildi aðeins minna á þessi vandkvæði, sem hér er um að ræða, og ég vil meina, að það sé rétt, að í raun og veru hafi verið stanzlaus endurskoðun á þessu vandamáli þessi fáu ár, sem liðin eru, síðan nýju lögin um læknaskipun landsins voru sett, og loks vil ég svo minna á, að á s.l. þingi voru sett lög um Stjórnarráð Íslands, sem gera ráð fyrir því, að sérstakt rn. fari með heilbrigðismál, þ.e. að heilbrigðis- og tryggingamál tilheyri sérstöku rn. Yfirstjórn heilbrigðismálanna hefur verið í endurskoðun í rn. mínu, og það er búið að vinna töluvert mikið að því verki. Það var hins vegar lagt til hliðar í vor sem leið, eftir að sýnt var, að myndað yrði nýtt rn. heilbrigðismála, og taldi ég ekki ástæðu til að halda því lengur áfram, meðan maður ekki vissi, hver mundi með þau mál fara að þeirri breytingu lokinni. En hvað sem því líður ætti það auðvitað að styrkja aðstöðuna í þessum málum, að sjálfstætt rn., sérstakt rn. heilbrigðismála og tryggingamála - og ákaflega mikill hluti tryggingamálanna er beinlínis bundinn við heilbrigðismálin - taki til starfa. Ég mun að sjálfsögðu fylgja því, að þessi till. fari til nefndar, er framkvæmi sem ítarlegasta skoðun á því, hvort rétt sé að skipa umrædda nefnd eða gera einhverjar aðrar ráðstafanir, eða leggja til einhverja breytingu á orðalagi till., ef henni sýndist, að það gæti verið til bóta.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í framhaldi af ummælum hæstv. ráðh. Hann greindi frá því, hve mörg læknishéruð væru óskipuð hér á landi. Ég vefengi ekki hans tölur, þó að ég raunar hefði haldið, að þau væru nokkru fleiri. En ég vil láta það koma fram hér, að tala þeirra gefur ekki rétta mynd af ástandinu. Það, sem við, sem búum við öryggisleysi í þessum málum, erum ekki síður hrædd við, er það, hve ótryggt ástandið er í mörgum þeim læknishéruðum, sem nú er þó læknir í. Mér er alveg sérstaklega í huga ástandið á Austfjörðunum eins og það er nú. Læknislaust er á Djúpavogi, héraðslæknir er ekki heldur í Neskaupstað, en að öðru leyti hygg ég, að læknishéruðin séu setin eins og er. En ef skyggnzt er aðeins dýpra í málið, kemur margt í ljós. Héraðslækninum á Höfn í Hornafirði er nú gert að þjóna, auk allrar Austur-Skaftafellssýslu, svæðinu austur að Berufirði. Þetta er slíkt álag á einn mann, að engu tali tekur. Ég er ekki persónulega kunnugur þarna syðra, en ég hef heyrt ýmsa segja, að það sé aðeins tímaspursmál, hvað sá ágæti læknir endist lengi til þess að þjóna undir þessum gífurlega erfiðu kringumstæðum, því að víðáttan þarna minnir á ástandið, sem var á dögum Sveins Pálssonar. Á Djúpavogi er enginn læknir, það er sem sagt enginn læknir á svæðinu frá Hornafirði til Fáskrúðsfjarðar. Ef við lítum svo á ástandið á Fáskrúðsfirði, þá er það þannig, að þar situr nú aldraður maður, sem áður en langt um líður hættir vegna aldurs. Það blasir í fyrsta lagi við þar, að ef ekki tekst að koma upp nýjum læknisbústað í tæka tíð, þá verður héraðið læknislaust. Það fer ekki nýr læknir í þann bústað, sem þar er. En þar fyrir utan, eins og þróunin hefur verið í þessum málum, þá virðist fullkomin óvissa um, hvað þar taki við. Eskifjarðarhérað er setið núna, en ég held, að það sé ekki gengið út frá því, að sá læknir verði þar til frambúðar. Og í sjálfum Neskaupstað; sem er stærsti þéttbýliskjarninn á Austurlandi, hefur ekki fengizt héraðslæknir lengi. Að vísu hefur tekizt svo vel til, að ráðizt hefur fastur læknir að sjúkrahúsinu, en þar hafði áður verið óskaplegt óvissuástand. Á Egilsstöðum sitja tveir læknar núna, og ég skal ekki ræða um það. Á Seyðisfirði er settur héraðslæknir, læknir, sem fyrst og fremst stundar tannlækningar og var búinn að koma sér upp lækningaaðstöðu á Egilsstöðum og ætlaði að flytja þangað sína bækistöð sem tannlæknir. En þegar Seyðisfjarðarhérað varð laust fyrir nokkrum misserum síðan, gerði hann það fyrir þrábeiðni íbúa læknishéraðsins, og sjálfsagt hefur verið lagt að honum líka frá hærri stöðum, að taka þetta hérað að sér. Hvenær þessi maður svo hverfur að sínu aðalstarfi, er óvíst með öllu. En svona er það til komið, að þetta hérað er setið núna. Og þá er ég kominn að nyrzta læknissetri á Austurlandi, Vopnafirði. Þar er þetta þannig, líkt og á Hornafirði, að sá læknir hefur þjónað mjög stóru og mjög erfiðu svæði. Og maður heyrir það æ ofan í æ, að það sé undir hælinn lagt, hversu lengi sá maður endist til að þjóna við þessi geipilega erfiðu skilyrði. Ég vildi leggja áherzlu á það, að það er ekki sízt þessi gífurlega óvissa um fjölmörg þau læknishéruð, sem núna eru skipuð, sem skýtur þeim skelk í bringu, sem eiga búsetu á þessum slóðum. Ég ætla ekki að fara að tala fyrir hönd flm. þessarar till., þó að 1. flm. sæti á þingi í forföllum mínum á dögunum. Og ég hygg, að flm., alveg eins og ég, séu fúsir að viðurkenna, að á hærri stöðum er mjög verið að íhuga þessi mál og að hver og einn, sem um þessi mál fjallar, geri það, sem í hans valdi stendur. En ástandið er svona uggvænlegt eins og ég var að segla. Og þess vegna er það nú, að menn fara af stað með mál eins og þetta á hv. Alþ. til þess að undirstrika og árétta, hve gífurleg þörf er á skjótum aðgerðum.



Herra forseti. Ég verð að byrja á því að gera þá játningu, að samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið síðan þessi till. okkar hv. 4. þm. Austf. var lögð fram, má segja, að till. sé óþörf sem slík, þ.e. einföld fsp. hefði komið að sömu notum. Mér hefur sem sé verið bent á það, að fyrir 11 árum flutti hv. 2. þm. Sunnl. ásamt 6 öðrum framsóknarmönnum till. um þetta sama mál og um þetta sama efni, og þessi till. var samþ. 20. febr. 1959 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþ, ályktar að fela ríkisstj. að láta vinna að því í samráði við Búnaðarfélag Íslands, tilraunaráð búfjárræktar, verkfæranefnd ríkisins og rannsóknaráð ríkisins, að tilraunir með votheysgerð og votheysfóðrun verði auknar svo og leiðbeiningarstarfsemi á þessu sviði; enn fremur að stuðla, eftir því sem við verður komið, að útbreiðslu annarra heyverkunaraðferða, er að gagni mega koma í óþurrkum.“ Eðlilegast hefði sem sé verið að spyrja einfaldlega viðkomandi hæstv. ráðh., landbrh., hvað liði framkvæmd þessa máls, sem samþ. var á hinu háa Alþ. fyrir 11 árum. Málið er, að megininntakið er hið sama og felst í þessari till. okkar hv. 4. þm. Austf., þó segja megi kannske, að hv. 2. þm. Sunnl. og félögum hans sé meira í hug sérstaklega votheysverkun heldur en okkur flm. þessarar till. Það skal enn fremur játað, að till. þeirra félaganna var miklu betur í stakkinn búin, hvað grg. snertir, heldur en þessi till. okkar hv. 4. þm. Austf. Henni fylgdi ítarleg grg. byggð á mikilli þekkingu og mikilli reynslu, enda voru flestir flm. till. bændur sjálfir, svo að í hversdagsstörfum sínum höfðu þeir að sjálfsögðu verið knúðir til meiri umþenkinga um þetta mál heldur en við flm. þessarar till. Þetta vildi ég sem sé taka fram til þess að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning. Þeir flm. till, frá því fyrir 11 árum mega alls ekki halda, að við flm. þessarar till. höfum ætlað að ræna þá verðskulduðum heiðri fyrir áhuga þeirra og forgöngu á þessum vettvangi. Eins og ég sagði, þá olli því aðeins ókunnugleiki hjá mér og sennilega gleymska hjá hv. 4. þm. Austf., sem átti sæti hér, þegar till. þeirra framsóknarmanna var samþ. fyrir 11 árum, að við flytjum málið í þessu formi í stað þess að byggja á hinni samþykktu till. þeirra félaga. En hvað um það, vandinn er enn hinn sami, munurinn er aðeins sá, að í sumar blésu votir vindar úr öfugri átt við það, sem þeir gerðu fyrir 11 árum, þegar óþurrkar léku bændur á norðan- og austanverðu landinu grátt, svona álíka grátt og þeir hafa leikið bændur á Suðurog Vesturlandinu núna. Vandinn er enn hinn sami, og þörfin á lausn hans er sízt minni núna heldur en þá, og það eitt út af fyrir sig ætti að nægja til að réttlæta, að flutt sé till. eins og þessi. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um málið, enda margir hér á þingi til þess miklu hæfari heldur en ég, svo að ég geri nú enn eina játningu. Ég leyfi mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig mjög eðlilegt, að svona máli sé hreyft á hv. Alþ., og það var gott, að hv. flm. rifjaði upp samþykkt þeirrar till., sem hér var gerð fyrir nokkrum árum um svipað efni. Nú mætti kannske virðast út frá þessu, að þetta mál lægi mjög í láginni, en mig langar aðeins til þess að koma því að við þessa umr., að það er sífellt í gangi starfsemi einmitt um rannsóknir á heyverkunaraðferðum. Það er vafalaust með það eins og ýmsar aðrar rannsóknir, að mörgum finnst þeim miða of hægt og þær skili of seint árangri, og um það má náttúrlega deila. En ég vil þó láta það koma fram, að við Rannsóknastofnun landbúnaðarins starfar svonefnd bútæknideild, sem hefur aðsetur að Hvanneyri, og hún hefur m.a. sérstaklega haft með höndum rannsóknir á heyverkunaraðferðum. Það er líka vitað, að nýjar aðferðir hafa komið fram, það eru að vísu allmörg ár síðan, en ég vil þar sérstaklega nefna súgþurrkunina, sem nú er orðin mikilvirkasta bjargráðið um allt land gegn óþurrkunum og mikilvirkasta hjálpin. Það var núna fyrir örfáum dögum til umr. frv. út af svo nefndum hagræðingarsjóði, þar sem ég man, að hv. frsm., 5. þm. Norðurl. e., minntist einmitt á súgþurrkunina og taldi, að það væri enn þannig ástatt, að menn kynnu naumast að nota hana. Ég held, að þetta sé misskilningur. Hins vegar er enginn vafi á því, að með súgþurrkun, eins og flest bjargráð og fyrirbæri þarf nokkra þekkingu og skilning hvers einasta bónda, - ef maður talar um það, sem þá snertir, - til þess að hagnýta það þannig, að það komi að sem beztu gagni. En súgþurrkunin sjálf er árangur af tilraunum og rannsóknum, sem tvímælalaust er búin að gera íslenzkum landbúnaði stórkostlegt gagn, enda hefur verið stutt sérstaklega að útbreiðslu þeirrar aðferðar með ríflegum stuðningi af hálfu hins opinbera við það t.d. að koma upp súgþurrkunarkerfum. Það er enn fremur um votheysverkunina að segja, að sífellt eru í gangi rannsóknir í þeim efnum, og nægir að benda á það, að í seinni tíð er orðið mjög útbreitt að nota maurasýru til verkunarinnar, sem að vísu að minni hyggju er alls ekki nauðsynlegt í mörgum tilfellum, en með því er þó hægt að tryggja verkun og gera að sæmilegu fóðri hey, sem ella væri ekki hægt að gera að fóðri í votheyi. Mér þykir rétt að þetta komi fram út af þessari þáltill., að það eru sífellt í gangi ýmsar rannsóknir á eldri og nýrri aðferðum með heyverkun, vegna þess að öllum er ljóst, að þetta er meginundirstaða, í raun og veru meginundirstaða í íslenzkum landbúnaði, sem byggist á búfjárrækt, og búfjárræktin byggist á heyfóðrinu. Ég ætla ekki á neinn hátt að andmæla því, að þessi till. sé komin fram, og það er sjálfsagt að hún fái eðlilega athugun í n. Ég vil aðeins, að það liggi ljóst fyrir, að það eru sífellt í gangi tilraunir með ýmist endurbætur á eldri heyverkunaraðferðum eða með nýjar aðferðir.

Flm: (Vilhjálmur Hjálmarsson): Herra forseti. Flm. þessarar þáltill., sem hér er til umr., eru átta þm. Framsfl. úr öllum kjördæmum landsins. Þessi till., eða till. um sama efni, sem var flutt á síðasta þingi, seint á þinginu, komst til n., en fékk ekki afgreiðslu að öðru leyti. Hún er nú endurflutt hér með litlum breytingum; raunar aðallega áð formi til. Í fyrra lögðum við til, að skipuð yrði sérstök nefnd til að annast þau átriði, sem till. fjallar um, en núna leggjum við til, að ríkisstj. sé falið að láta gera þessa athugun og eins og vikið er að í grg., þá að sjálfsögðu í samráði við Hafrannsóknastofnunina. Tillgr.: er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta hefja að loknum nauðsynlegum undirbúningi skipulega leit, rannsókn og veiðarfæratilraunir í því skyni að auka veiðar á bræðslufiski og gera þær veiðar fjölþættari. Athugun á þessu verði einkum beint að loðnu, spærlingi, sandsíli og kolmunna.“ Ég sagði áðan, að þessi till. hefði ekki náð afgreiðslu á síðasta þingi, enda flutt seint á þinginu. Aftur á móti var á síðasta þingi flutt önnur till. um hliðstætt efni, en takmarkaðra, þ.e. um leit og rannsóknir varðandi loðnu. Sú till. fékk ákaflega góðar undirtektir. Hún komst að vísu nokkuð seint til n., en n. afgreiddi hana samhljóða, og hún var einnig samþ. shlj. í hv. þingi ásamt viðauka um heimild fyrir ríkisstj. að taka skip á leigu í allt að 6 mánuði umfram það, sem ákveðið hafði verið þá þegar í fjárlögum, til þess að annast þessa leit. Mér finnst þessi skjóta afgreiðsla þingsins á þessari till. sýna það, að á hv. Alþ. er mikill skilningur á þessum málum. Ég vil fara örfáum orðum um efni þessarar till., sem hér liggur nú fyrir. Ég vil fyrst drepa á það, hversu gengið hefur til með síldveiðar Íslendinga. Það hafa komið mörg síldveiðitímabil, jafnvel á því skeiði, sem við allir munum, og hroturnar hafa oft verið ákaflega skarpar. Menn hafa brugðizt myndarlega við, eftir því sem geta var til hverju sinni. Síldarverksmiðjur hafa verið byggðar þar á landinu, sem mest barst að af síldinni þá og þá. Þetta gerðist hér sunnanlands, þetta gerðist norðanlands og í síðustu og stærstu hrotunni í mjög stórum mæli á Austfjörðum. Einnig öfluðu Íslendingar sér, og ekki sízt í síðustu hrotunni, stórra og vel búinna veiðiskipa til þess að stunda þessar veiðar og afköst þeirra voru, á meðan bezt gekk, mjög mikil. Sú hefur alltaf orðið raunin á, að síldveiði í þessum mæli, síldarmokið, hefur staðið stutt hverju sinni og sú varð einnig raunin núna síðast. Og þá blasir það við, að við eigum stóran flota skipa, sem er mjög vel til þess fallinn að veiða bræðslufisk, veiða mikið, afkasta miklu, og við eigum mjög margar síldarverksmiðjur, sem nú hafa ákaflega lítil verkefni. Síðustu upplýsingar, sem ég hef séð um það mál, gefa til kynna, að afköst síldarverksmiðjanna samtals á öllu landinu séu hvorki meira né minna en um 20 þús. lestir á sólarhring. Og það gefur bendingu um, hversu gífurleg afkastageta þetta er, að loðnuvertíðin í fyrra, sem var hin bezta, hefur gefið fyrir allt síldarverksmiðjukerfið ekki nema um 10 daga verkefni. Og þegar mest veiddist af síldinni, var það, sem fór í bræðslu, ekki nema eins til tveggja mánaða viðfangsefni fyrir síldarverksmiðjurnar í heild. Nú er það að vísu svo, að verð á vinnsluvörum verksmiðjanna hefur verið mjög breytilegt eins og skiljanlegt er, þegar þess er gætt, hve miklar sveiflur eru í framleiðslu þessara vörutegunda, bæði hér og annars staðar. En þrátt fyrir það fer ekkert á milli mála, að síldarverksmiðjurnar hafa skilað mjög verðmætri útflutningsvöru og framlag þeirra til þjóðarbúsins hefur verið mjög þýðingarmikið. Nú virðist það næsta eðlilegt, að þegar síldveiði hefur þorrið um sinn, þá leiti menn annarra úrræða um hráefnisöflun, gefi því gætur, hvort ekki sé unnt með einhverjum hætti að nýta hina miklu afkastagetu þessara stórvirku framleiðslutækja. Á ég fyrst og fremst við verksmiðjurnar, en raunar einnig við skipaflotann, sem, eins og ég sagði áðan, er mjög vel til þess fallinn að nýta hann að hluta til þess að veiða bræðslufisk. Og þá er þess að minnast, að fróðir menn telja, að til séu í hafinu hér umhverfis landið eða nálægt landinu eigi færri en fjórir fiskistofnar aðrir en síldin, sem vel getur komið til mála að nýta sem hráefni fyrir síldarverksmiðjurnar. Ég skal ekki eyða löngu máli í að rekja skoðanir fiskifræðinga um þetta efni. En í þeim örfáu orðum, sem ég segi um það; styðst ég við grein, sem Jakob Jakobsson fiskifræðingur birti í 3. hefti Ægis á þessu ári. Hann fer ekkert dult með það; að hann telur, að við þá fjóra fiskistofna, sem hann þar nefnir, séu mjög miklar vonir bundnar, þó að hins vegar hljóti að kosta töluverðar athuganir, leit og veiðarfæratilraunir, ef auðið á að verða að nýta þá. Fyrst skal ég nefna loðnuna. Hún hefur verið nokkuð veidd. Hún er eiginlega í sérflokki hvað þessa fjóra stofna snertir að því leyti, að hún hefur þegar verið veidd töluvert hér við land. Í fyrstu voru þær veiðar með ákaflega frumstæðum hætti og í mjög smáum stíl. Hún var þá eingöngu veidd til beitu og aðallega á Austurlandi eða við suðausturströndina. Síðan fóru þær veiðar mjög vaxandi og loðna til beitu hafði um tíma mjög mikla þýðingu fyrir Iínuvertíðina við Suðausturland. Hins vegar eru liðin allmörg ár síðan tekið var að veiða loðnu í stærra mæli og þá til bræðslu. Og svo að ég fari fljótt yfir sögu, þá var loðnuvertíðin í fyrra sú gjöfulasta, sem orðið hefur hér við land, en þá veiddust um 170 þús. tonn, sem gáfu, að mig minnir, eitthvað um 350 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Nú er það álit fiskifræðinga, að í mörgum tilfellum eigi að vera hægt að lengja loðnuvertíðina. Loðnan hefur sitt heimkynni norður í höfum og það er algengast, að hún komi upp að suðausturströnd landsins og veiðist fyrst þar, en hugsanlegt er, að með því að fylgjast með göngum hennar megi byrja að veiða hana norðar. Hún kemur stundum upp að Norðausturlandi og jafnvel þó að hún ekki kæmi alveg upp undir land, þá ætti að mega veiða hana úti fyrir. Þessi skoðun fékk byr síðast í fyrravetur, en þá var nokkuð mikið magn af loðnu úti fyrir Austfjörðum og að því er talið var í veiðanlegu ástandi og við veiðanleg skilyrði vegna veðurs á þeim tíma, sem verkfallið stóð yfir. Það er sem sagt álitið, að lengja megi veiðitímann á þennan hátt, með því að fylgjast með göngum loðnunnar að landinu, þegar hún kemur til þess að hrygna, en einnig, að hugsanlegt sé að veiða loðnuna að sumrinu fyrir norðan land og þá dýpra úti, því að þar hafa síldarleitarskip orðið vör við mikið magn af loðnu oftar en einu sinni í sumar var töluvert leitað að þessum fiski, en sú leit bar minni árangur en menn höfðu vonazt eftir. Í raun og veru segir það þó ákaflega lítið um málið í heild, m.a. vegna þess, að loðnan er mjög skammlífur fiskur. Hún hrygnir aðeins einu sinni og deyr síðan og þegar þess er einnig gætt, að þroskaaldur hennar er mjög misjafn, hún getur orðið kynþroska tveggja ára og einnig fjögurra ára, og að þroskinn er háður skilyrðunum í sjónum hverju sinni, þá er það auðvitað augljóst, að búast má við mjög breytilegum árangri af loðnuveiðum hér við land og það er ekki á vísan að róa með hana og sízt að sumrinu, þó að það geti verið um svo mikla möguleika að ræða einnig þá, að skylt sé að okkar dómi, flm. þessarar till., að gefa þeim möguleikum einnig sérstakar gætur. Við álítum því, að þrátt fyrir lítinn árangur af loðnuleitinni í sumar, þurfi enn að efla rannsóknir á þeim fiskistofni og leitast við að fylgjast vel með göngum hans, ef auðið kynni að verða að einhverju leyti a.m.k. að leiðbeina við veiðar á henni líkt og gert var á sínum tíma, þegar síðasta síldveiðihrotan hófst. En enginn vafi er á því, að síldarleitin átti þar stóran hlut að. Hinir þrír fiskistofnarnir, sem nefndir eru í grein Jakobs Jakobssonar, hafa miklu minna og sumir ekkert verið veiddir hér við land. Hann nefnir spærlinginn. Í sumar voru gerðar tilraunir. Einn bátur frá Vestmannaeyjum gerði tilraunir með slíkar veiðar, og þær gáfu góðan árangur og studdu álit fiskifræðinga um það, að þessi fiskur sé veiðanlegur hér við land. Spærlingurinn er í hlýja sjónum sunnan við landið gagnstætt loðnunni, sem er kaldsjávarfiskur. Hann leggur leið sína einkum upp að landinu sunnan- og suðvestanverðu. Ég skal ekki fara langt út í það, en hans hefur oft orðið vart hér við land. Spærlingurinn hefur verið veiddur t.d. á Norðursjávarsvæðinu í töluverðum mæli. Það er álitið, að ef spærlingsveiðar ættu að verða stundaðar að marki hér við land, þyrfti að gera töluverðar veiðarfæratilraunir. Hann hefur verið veiddur í ýmis veiðarfæri ytra, hringnót og vörpur, bæði flotvörpur og botnvörpur, og er eðlilegt, að það þurfi að reyna að átta sig á því, hvernig bezt hentar að standa að þeim veiðum hér við land, auk þess sem betur þarf að fylgjast með göngum þessa fisks. Í þriðja lagi er svo nefnt til sandsílið. Lifnaðarhættir þess eru ólíkir háttum loðnu og spærlings að því leyti, að það er grunnsjávarfiskur og það er heldur ekki bundið við ákveðna landshluta, eins og þær fisktegundir, heldur hefur þess orðið vart víðs vegar í kringum landið. Svo til engar rannsóknir hafa verið gerðar á þeim fiskistofni, en það er álit Jakobs, að einnig það sé veiðanlegt að verulegu marki. Og hann bendir á, að það gæti gefið aukna fjölbreytni í veiðar á bræðslufiski, því að til veiða á sandsíli hentuðu smærri skip en til veiða á hinum tveimur tegundunum, sem ég nefndi áðan, og það er finnanlegt víðs vegar við landið. Að síðustu skal svo nefndur til kolmunninn. Þetta er fremur smávaxinn fiskur. Úthafsfiskur er hann. Stærðin á honum mun vera 30–40 sm og sagt er, að hann hrygni um eða utan við landgrunnsbrúnir Norðvestur-Evrópu, og hefur til skamms tíma verið haldið, að hann héldi sig svo til eingöngu í hlýjum sjó. En hann hefur alveg afsannað þessa kenningu. Hans hefur orðið vart þráfaldlega og stundum í mjög stórum mæli á síldveiðisvæðunum fyrir austan land, og það hefur komið fyrir, að hann hefur beinlínis gengið inn í kalda sjóinn. Þessi fiskur hefur aldrei verið nýttur hér, og lifnaðarhættir hans eru lítt rannsakaðir. En það er staðreynd, að magnið er oft mikið og hugsanlegt er, að einnig hann gefi töluvert mikla möguleika. Þessi örfáu atriði, sem ég hef hérna greint varðandi þessa fjóra fiskistofna, gefa það alveg tvímælalaust til kynna, hvað hér gæti verið um mikla og fjölbreytta möguleika að ræða. Og þegar ég segi fjölbreytta, þá á ég alveg sérstaklega við það, að líklegt er, að þessa fiskistofna megi veiða bæði á mjög mismunandi árstímum og einnig á ýmsum veiðisvæðum. Hér er þá líka, eins og af sjálfu leiðir, um mjög yfirgripsmikið verkefni að ræða, ekki einasta í fiskileit, heldur margs konar rannsóknarstarfsemi og svo veiðarfæratilraunum. Ég legg áherzlu á það, sem ég ætla, að hv. þm. sé að vísu ljóst, að leitin að loðnu í ár og þær tilraunir, sem gerðar voru með spærlingsveiðina, geta aldrei verið annað en örlítil byrjun á mjög umfangsmiklu verkefni, sem ekki verður hægt að sinna nægilega nema með töluvert miklum undirbúningi og skipulagningu. Það er almennt viðurkennt, a.m.k. í orði, að það sé mjög nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að efla raunvísindastarfsemi í þágu okkar atvinnuvega. Það var komið inn á þetta á mjög myndarlegan hátt síðast í gær í erindi, sem flutt var í Háskólanum í tilefni dagsins. Það eru vissulega víða ákaflega opin skörð í þann varnarvegg, sem þekking og tækni ættu að vera okkar atvinnuvegum og þar með fyrir okkar afkomu. Mér er ákaflega ofarlega í huga í því sambandi, þó að það sé ekki skylt mál þessu, hversu lítið er vitað um túngróður okkar, og þau gífurlegu áföll, sem bændastétt landsins hefur orðið fyrir af völdum kals í túnum. Og mér virðist, að stjórnarvöld hafi ekki verið nægilega vakandi t.d. í því máli. Það er fyrst í ár, eftir að margir bændur í stórum landshlutum hafa verið svo til graslausir árum saman, að sett er upp sérstök athugun í þessu sambandi. En þetta er allt önnur saga. En hvar sem eitthvað er af alvöru fengizt við vísindastarfsemi í þágu atvinnuveganna, eins og t.d. rannsóknir vegna sjávarútvegsins, kemur það óðar í ljós, hversu þýðingarmikil þau störf eru. Þótt undarlegt megi virðast, þá sýnist mér vera nokkur tilhneiging til þess að draga úr vissum þáttum í starfsemi Hafrannsóknastofnunarinnar um leið og aðrir þættir starfsins eflast. Þannig virðist nú t.d. fyrirhugað að leggja leitarskipinu Hafþóri, þegar hafrannsóknaskipið Bjarni Sæmundsson kemur til nota. Ég hefði haldið, að hlutverk Bjarna Sæmundssonar væri fyrst og fremst áformað á öðru sviði en til beinnar fiskileitar, og finnst mér því mjög misráðið að leggja Hafþóri. Það hefur töluvert verið kostað til Hafþórs, hann hefur verið útbúinn með ýmsum tækjum og búnaði, sem hentar til þess hlutverks, sem hann hefur haft, og ég held, að það sé ekki á rökum reist, að hafrannsóknaskipið Bjarni Sæmundsson geti komið inn í það hlutverk. Það hefur stungið í augu á fjárlögum síðustu tveggja ára og svo á fjárlagafrv. núna, hverjar breytingar hafa orðið á tiltekinni fjárveitingu til þessara mála, þar sem gjaldaliður heitir: Til fiskileitar og veiðarfæratilrauna. Ég held, að sú fjárhæð hafi fyrst og fremst verið ætluð til veiðarfæratilrauna. En í fjárlögum 1968 er þessi upphæð 4.3 millj., 1969 2.3 millj. og núna í fjárlagafrv. er þessi upphæð 775 þús. kr. Þegar menn hugleiða, hvert verð liggur nú í öllum veiðarfærum, þá er það augljóst mál, að eftir að fjárveiting til veiðarfæratilrauna er komin niður fyrir milljón, þá er nánast ekkert hægt að gera nýtt á því sviði. Þetta sýnist vera alveg fráleitt, og ég vil leggja áherzlu á það, að þetta er í algeru ósamræmi við þann vilja, sem fram kom hjá Alþ. í fyrra við afgreiðslu á till. um að fylgjast með loðnugöngunum, því að sú afgreiðsla var mjög afgerandi. Hún var einróma um að efla þessa leit, og í henni fólst heimild til þess að taka skip á leigu í 6 mánuði, það ætla ég að jafngildi heimild um aukin útgjöld upp á nál. 6 millj. Það er vissulega ekkert venjulegt, að samþykktar séu slíkar tillögur frá stjórnarandstöðunni. Nei, mér virðist það, sem þarna er að gerast, þó að - ég legg áherzlu á það - þó að aðrir þættir séu efldir, - ekki í samræmi við þann þingvilja, sem fram kom í vor. Flm. þessarar till. líta svo á, að um leið og starfsemi haf- og fiskirannsókna eru efldar almennt, þá sé nauðsynlegt að fara inn á þau svið, sem þessi till. fjallar sérstaklega um, miklu meira en nú hefur verið gert. Ég vil aðeins árétta það, sem ég þegar hef tekið fram: 1) Sérfræðingar telja, að hér geti verið um mikla möguleika að ræða. 2) Við eigum mjög hentugan skipastól, sem eðlilegt væri að nýta til aukinna veiða á bræðslufiski. 3) Afkastageta síldarverksmiðjanna er gífurleg og ónotuð að mestu. 4) Vissulega hefur þjóðin næg not fyrir þann erlenda gjaldeyri, sem hún kynni að fá til viðbótar, ef menn sneru sér að þessum málum af alvöru. Með hliðsjón af þeim ágætu viðtökum, sem till. um loðnuleitina fékk í fyrra, vildum við nú mega vænta þess, að einnig þessi till. fái góðar undirtektir hér á hv. Alþ. Till. um þetta efni mun hafa verið vísað til hv. fjvn. og ég vil, herra forseti, leggja til, að svo verði einnig gert um þessa till.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 70, um verknáms- og þjónustuskyldu ungmenna, er með mjög líku sniði og till., sem ég hef flutt á tveimur undanförnum þingum. Á þinginu í hitteðfyrra kom þessi þáltill. svo seint fram, að þá gafst ekki tími til að taka afstöðu til hennar. Á síðasta þingi var hliðstæðri till. vísað til allshn., og hv. allshn. fjallaði um hana og skilaði áliti. En hún varð ekki sammála, og komu fram tvö nál. og málið var aldrei eftir það tekið fyrir til umr. hér í hv. Alþ. Mig langar aðeins að víkja að því, sem fram kemur í afgreiðslu n. um þetta mál á s.l. hv. Alþ. Meiri hluti allshn. lagði til, að málinu væri vísað frá með rökstuddri dagskrá, sem er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem heimild er til í lögum nr. 63 27. júní 1941 fyrir kaupstaði og hreppsfélög til að stofna til þegnskylduvinnu fyrir ungmenni og enginn áhugi hefur komið fram til að nota þá heimild, sér Alþ. ekki ástæðu til að efna til kostnaðar við athugun á framkvæmd skylduþjónustu ungmenna og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Minni hluti allshn. lagði hins vegar til, að till. yrði samþ. með þó nokkurri orðalagsbreytingu. En sem sagt, þetta mál kom aldrei á dagskrá, eftir að nál. komu fram. Ég vil aðeins víkja að því, sem fram kemur í áliti meiri hlutans, þar sem vísað er til þeirrar heimildarlöggjafar, sem til er um þegnskylduvinnu, eins og það er þar nefnt, en þau lög eru nr. 63 frá 27. júní 1941 og heita: „Um heimild fyrir kaupstaði og hreppsfélög til þess að koma á þegnskylduvinnu.“ Þetta eru sem sé heimildarlög, og eins og nm. taka fram í sínu áliti, hefur hvergi komið til þess, að þessi heimild yrði notuð. En aðalatriði þessara laga eru þau, að það þarf nokkurn meiri hluta, það þarf að bera þetta undir atkvæði kosningarbærra manna í viðkomandi sveitarfélagi, ef ósk kemur um að taka þessi lög til framkvæmda, og það er áskilið, að 3/5 hlutar þeirra, sem atkvæði greiða, - enda taki þá minnst helmingur atkvæðisbærra manna þátt í atkvgr., - samþykki, að þessi heimild verði notuð. En þó þarf enn fremur staðfestingu atvmrn. Það eru þess vegna talsverðar hömlur á því í lögunum sjálfum, að þetta verði notað. Auk þess sýnist mér nokkuð augljós ástæða til þess, að það vefjist a.m.k. nokkuð fyrir mönnum í einstökum sveitarfélögum, hvort hyggilegt sé að leggja til, að slíkt sé tekið upp. Ef það væri hvergi gert annars staðar, er líklegt, að íbúum þess sveitarfélags fyndist þarna vera gengið á sinn hlut, umfram það sem almennt væri gert. Þess vegna finnst mér ósköp skiljanlegt, að þessi lög hafi ekki komið til framkvæmda. Aldursmörk eru ákveðin í þessum lögum 16–25 ára. Þar er gert ráð fyrir, að það séu a.m.k. tvær til sex vikur árlega, sem hver maður vinni samkvæmt þessum lögum, en þó alls eigi lengur en þrjú ár á þessu tímabili. Gert er ráð fyrir, að menn hafi þarna það, sem nefnt er frítt fæði eða dvalarkostnað; það er hliðstætt eða sams konar ákvæði og ég hef talað um í mínum till. Svo er enn fremur í 5. gr. laganna getið um verkefni, sem vinna ætti að. Þau eru einnig mjög hliðstæð því, sem ég hef drepið á í hugmyndum mínum um framkvæmd skylduþjónustunnar. Enn fremur er gert ráð fyrir viðurlögum, ef menn ekki inna af hendi þessa skylduþjónustu, sem eru þá fólgin í sektum til viðkomandi sveitarsjóða. Ég hef aðeins talið rétt að rifja upp höfuðatriðin, sem felast í þessum lögum. Í stuttu máli verður að segja, að það blés ekki byrlega fyrir þessari hugmynd við afgreiðslu hv. allshn. á s.l. vetri, og þess vegna má segja, að það sé nokkur dirfska að leita nú enn eftir því til Alþ., hvort það vildi fallast á að gefa þessu máli gaum, sem að vísu er ekki meira en þetta, eins og ég vænti, að öllum hv. alþm. sé ljóst, hvort ástæða er til að skipa nefnd til þess að kanna, hvort við eigum að koma slíkri löggjöf á hjá okkur. Ég er sem fyrr eindregið þeirrar skoðunar, að aðstæður í okkar þjóðfélagi séu slíkar, að við eigum að gera þetta. Eins og mikið hefur borið á í umr., ekki sízt nú upp á síðkastið, þá ber skólamál ákaflega hátt. Því er ekki heldur að neita, að aukið nám á ýmsum sviðum er nauðsynlegt, til þess að þjóðfélagsþegnarnir séu færari um að inna af höndum þær skyldur, sem þjóðfélagið leggur á þá, eða réttara sagt til þess að þeir séu virkir þegnar í þjóðfélaginu. Tækniframfarirnar gera það t.d. að verkum, að þörf er sífellt meira og meira náms, sífellt meiri og meiri kunnáttu. Þrátt fyrir það verð ég að segja, að mér finnst, að e.t.v. hafi verið lögð helzt til einhliða áherzla á þennan þátt mála. Og ég hef hugsað þetta sem dálítið mótvægi í þessum efnum. Okkur er það ljóst, hversu gífurlegur kostnaður fylgir því fyrir þjóðfélagsheildina, að standa undir og geta fullnægt þeim námskröfum, sem nú eru uppi, og það þarf víst ekki að orðlengja það, að þetta er eitt af þeim erfiðustu málum, sem hv. Alþ. stendur frammi fyrir hverju sinni, t.d. í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Það er sagt, að menntun sé bezta fjárfestingin. Ég ætla ekki út af fyrir sig að deila um það, en það er með þessa fjárfestingu eins og marga aðra fjárfestingu, að hún þarf nokkurn tíma til þess að gefa arð, og á meðan þarf sá, sem féð leggur fram, að hafa efni á að láta það standa kannske arðlítið. Það mætti verða ofurlítill stuðningur einmitt við það, að þjóðfélagið geti innt þessa skyldu af hendi, að gera viðunandi aðstöðu í skólum og námi, að það fái nokkra endurgreiðslu, ef svo mætti segja, frá unglingunum og ungmennunum, t.d. í formi þess, sem ég hef hér nefnt verknáms- og þjónustuskyldu. Auk þess er ég þeirrar skoðunar, að það sé ekki minnst vert um þennan þátt í námi nútímaunglinga. Þetta er bein snerting við margvísleg störf í þjóðfélaginu, og því hef ég nefnt þetta verknáms- og þjónustuskyldu, að ég álít, að það eigi í mjög mörgum tilfellum að fella það beinlínis inn í skólanámið. Annars má segja, að það sé kannske ekki ástæða til að rökræða svo mjög á þessu stigi um kosti og galla þessa kerfis. Aðalatriðið er það, að Alþ. fáist til að gera það upp við sig, hvort hugmyndin er yfirleitt þess virði, að nefnd sé skipuð til þess að taka málið til athugunar. Ég verð að segja, að ég var dálítið hissa, þegar ég las þessa rökstuddu dagskrá á s.l. vetri hjá hv. meiri hluta n., þar sem segir svo: „ ... sér Alþ. ekki ástæðu til að efna til kostnaðar við athugun á framkvæmd skylduþjónustu ungmenna ...“ Nú neita ég því ekki, að auðvitað mun það hafa einhvern kostnað í för með sér að skipa slíka nefnd. En ég held, að uppeldismál, skólamál og menntamál séu það stór þáttur, að það sé næstum því að segja hlægilegt að vera að tala um þetta í sambandi við athugun á þessu máli. Það væri freistandi að fara út í ýmis atriði, sem á góma ber, um margs konar þjóðfélagsvanda og ekki sízt æskumanna og skólamálanna. Ég ætla þó ekki að fjölyrða frekar um þetta mál núna, en vil aðeins enn þá beina því vinsamlegast til hv. alþm. að taka þetta mál nú til umhugsunar á ný, og ég vildi þá vænta þess, að þeir kæmust að þeirri niðurstöðu, að það væri þess virði að skipa nefnd til þess að kanna, hvort ekki sé rétt að taka upp verknáms- og þjónustuskyldu í einhverju formi. Ég vil því leyfa mér að leggja til, að máli þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef nú enn á ný freistazt til þess að bera fram till. til þál. um það mál, sem hér er á dagskrá, sumardvalarheimili fyrir kaupstaðarbörn. Þetta er kannske af meðfæddum þráa fremur en nokkur von sé til þess, að málið fái áheyrn hjá hv. Alþ., því að þrisvar hefur till. verið flutt svo til óbreytt og aldrei komizt gegnum hreinsunareld nefndanna, sem hér starfa. En efni till. er það, að skipuð verði nefnd fimm manna til þess að gera till. um stofnun sumardvalarheimila í sveitum fyrir börn úr kaupstöðum og kauptúnum. Sérstaklega skal það kannað, hvort, og þá á hvern hátt, því verði við komið að nýta skólahúsnæði í þessu skyni. Á þessum sumardvalarheimilum, sem við höfum í huga, skal stefna að því, að börnin hafi viðfangsefni, sem geti orðið þeim að sem mestum andlegum og líkamlegum þroska, þ. á m. ræktunarstörf, gæzla húsdýra og umgengni við þau. Síðan segir í till., að nefndin skuli hafa samráð við ýmsa aðila, borgarstjórn Reykjavíkur, bæjarstjórnir í kaupstöðum, sveitarstjórnir í kauptúnahreppum og barnaverndarráð. Svo eru að lokum hér nokkur ákvæði um það, hvernig nefndin skuli skipuð og fleira því viðkomandi. Ástæðan til þess, að þessi till. er flutt hér enn, er sú, að það var um langan aldur venja kaupstaðarbúa að koma börnunum á sveitaheimili til sumardvalar. Þessi tilhögun þótti holl og þroskavænleg og það var mjög eftir því sótzt að koma þeim þannig fyrir og fram undir síðustu ár hefur þetta tekizt. Kaupstaðabörn, kaupstaðaungmenni, hafa fram að þessu notið góðs af sumardvöl í sveit. Nú er þetta allt saman breytt, eins og allir þekkja hér og möguleikar fólksins í sveitinni til þess að taka á móti þessum sumargestum eru nánast engir. Búsetan hefur kollsteypzt hér í þjóðfélaginu, eins og við þekkjum. Fyrir 40 árum eða 1930 bjuggu 26% þjóðarinnar í Reykjavík. Nú búa hér 40% þjóðarinnar, og í þéttbýlinu hér við Faxaflóa býr helmingur þjóðarinnar og rúmlega það. Þess vegna er það ljóst, að ekki er hægt að leysa þetta mál á þann hátt, sem gert var. Það er alveg ljóst. En það er skylt að geta þess, að ýmis félagasamtök hafa á virðingarverðan hátt leitazt við að bæta úr þessari þörf, sem hér er um að ræða. Og ég hygg, að andstaðan gegn þessari till. sé fyrst og fremst komin af því, að það eru ýmsir, sem álíta, að þessum málum verði betur fyrir komið með því, að áhugamenn hafi umsjón þeirra. Þessu er ég algerlega andvígur. Það verður ekki hægt að leysa jafn stórkostlegt viðfangsefni eins og þetta á þann hátt, að áhugamenn einir og þeirra hópar séu látnir glíma við vandamálið án nokkurrar aðstoðar og án nokkurs eftirlits. Enda sýnir reynslan það, að þetta hefur ekki tekizt. Í vaxandi mæli eru ungmenni úr kaupstöðum þannig sett, að þau hafa enga sumardvöl. Þá er annað tveggja fyrir hendi, að leita á vinnumarkaðinn og taka þau störf, sem þar eru, sem er áreiðanlega ekki heppilegust leið, og svo þá hitt, sem er verst af öllu, að hafa ekkert við að vera. Hér í Reykjavík hafa borgaryfirvöld komið til móts við þennan vanda að nokkru leyti. Ég vil láta það koma fram. Hér hefur á undanförnum árum verið starfræktur vinnuskóli fyrir 14–15 ára gömul ungmenni, og í þeim vinnuskóla, sem starfaði á yfirstandandi ári, voru 984 nemendur. Þetta er náttúrlega mikil bót að mínu mati. En hitt er þá á að líta, að þessi vinnuskóli hefur aðeins getað starfað þannig, að ungmennin hafa haft starf hálfan daginn, fyrir hádegi annan daginn og eftir hádegi hinn daginn. Við þennan skóla unnu 48 kennarar. Nemendunum var greitt nokkurt kaup. Eldri nemendur fengu 23 kr. á unna vinnustund, en yngri nemendur 20 kr. fyrir hverja vinnustund. Verkefnin voru skógræktarstörf í Heiðmörk, alls konar lagfæringar á lóðum og útivistarsvæðum í borginni, starf við íþróttavellina, starf á Korpúlfsstöðum að lagfæringu og hreinsun, eins í Saltvík, og yfirleitt störf, sem eru við hæfi þessa aldursflokks. Ég læt þessa hér getið vegna þess, að það má gjarnan geta þess, sem vel er gert, en jafnframt er það ljóst, að þetta er engan veginn nægilegt. Yngra fólk en 14 ára hefur ekki aðgang að þessum skóla og engri starfsemi á vegum Reykjavíkurborgar. Það hefur farið í vöxt, að einkaheimili annast sumardvöl gegn greiðslu. Þetta getur verið ágætt. Það er mér kunnugt um. En annars staðar gengur þetta ekki eins vel og hygg ég, að það muni þá fyrst og fremst vera fyrir skort á leiðbeinendum. Í nýútkominni skýrslu barnaverndarnefndar Reykjavíkur er frá því skýrt, að nefndin hafi beitt sér fyrir því, að út var gefinn bæklingur með leiðbeiningum um gæzlu sumardvalarbarna. Þennan bækling samdi frú Áslaug Sigurðardóttir í Vík í Skagafirði, sem hefur margra ára reynslu í þessum málum og hefur að allra dómi leyst þau afburða vel af hendi. Þar með tel ég víst, að þessi bæklingur sé út af fyrir sig eins vel gerður og hægt er að ætlast til, en augljóst er þó, að það eitt er ekki nóg að gefa út slíkan bækling. Það verður að mínum dómi að samræma þetta starf. Það verður að tryggja það, að fleiri kaupstaðarbörn fái sumardvöl en kost eiga á því núna, og það verður að tryggja það og hafa eftirlit með því, að sú sumardvöl sé sú heppilegasta, sem völ er á. Ég ætla ekki að halda hér langa ræðu um þessa tilhögun núna, enda fáir til þess að hlýða á hana. Vísa ég til þess, sem ég hef áður sagt um þetta efni, en vil beina þeirri eindregnu áskorun til hv. alþm., að þeir gefi sér nú tíma til þess að kynna sér þetta mál og helzt að fallast á efni till. með því að samþykkja hana eða þá láta til sín taka á einhvern annan hátt, en ekki leiða þetta mál hjá sér eins og það væri vandamál, sem ekki er til. Ég legg til, herra forseti, að till. verði vísað til síðari umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Þessi till. okkar hv. 1. þm. Vestf. hefur verið flutt áður, flutt síðla á síðasta þingi, en varð þá ekki útrædd. Ég þarf nú ekki að eyða löngum tíma í ræðuhöld vegna þessarar till., vegna þess að í fyrra, þegar ég mælti fyrir till., hafði ég um hana mjög ítarlega framsögu auk þess, sem grg. fyrir till. skýrir nákvæmlega það, sem fyrir okkur vakir. En ég vil þó til upprifjunar minna hv. þm. á það, sem helzt felst í þessari till. En það er að fela ríkisstj. að koma upp rannsóknarstofnun í áfengismálum, sem hafi það hlutverk að vinna að vísindalegum rannsóknum á áfengismálum, bæði félagslegum og læknisfræðilegum rannsóknum. Kannaðir verði í þessu sambandi möguleikar á samstarfi við Allþjóðaheilbrigðismálstofnunina, og höfð verði, eftir því sem ástæða þykir til, hliðsjón af áfengismálarannsóknum á Norðurlöndum. Verja skal til starfsemi þessarar og henni til undirbúnings, að svo miklu leyti, sem til hrekkur, þeim hluta af tekjum gæzluvistarsjóðs, sem ætlaður er til rannsókna á orsökum, eðli og meðferð drykkjusýki samkv. 17. gr. laga nr. 39 1964, um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Að öðru leyti gerir till. ráð fyrir, að ríkissjóður kosti þessa starfsemi af ágóða sínum af einkasölu á áfengi. Eins og öllum er kunnugt, hefur ríkissjóður mjög verulegar tekjur af áfengissölu, eða að því er ég ætla um 4–500 millj. kr. á ári. Það væri því ekki of í lagt, þó að ríkissjóður léti nokkuð af hendi rakna til þess að vinna gegn því böli, sem ofneyzla áfengis óneitanlega hefur í för með sér. Eins og kemur fram í grg. með þessari till., þá er upphaf þessa máls það, að kosin var á Alþ. 1964 nefnd sjö alþm. til þess að rannsaka svo sem verða mætti ástandið í áfengismálum þjóðarinnar. Formaður í þessari nefnd var Magnús Jónsson, núverandi fjmrh., enda var hann flm. þeirrar till., sem að þessu laut. En aðrir nm. voru úr þingflokkunum. Þessi nefnd skilaði skýrslu til dómsmrh. árið 1966, eftir u.þ.b. tvö ár, allítarlegri skýrslu, og þessi skýrsla var síðan prentuð sem fylgiskjal með frv. til l. um breyt. á áfengislögum, sem lagt var fyrir Alþ. 1966. Ég ætla ekki að rekja allt efni þessarar skýrslu áfengismálanefndar, en í henni er að finna margt, sem að gagni mætti verða og til upplýsingar um ástand í áfengismálum, eins og það var, þegar nefndin var að störfum. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að ástandið í áfengismálunum á Íslandi var á margan hátt mjög slæmt og að við Íslendingar byggjum við margvíslegt áfengisböl. Nefndin formaði nokkrar ábendingar og till. til úrbóta í áfengismálum og meðal þeirra tillagna, sem e.t.v. voru einna nýstárlegastar og nefndin lagði ákaflega mikla áherzlu á, var sú till., að efnt yrði til vísindalegra áfengismálarannsókna hér á landi, bæði félagslegra og læknisfræðilegra, og nefndin benti einnig á, að rétt væri að kanna möguleika á því, hvort hægt væri að hafa samvinnu við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina í Genf um þessar rannsóknir. Þess má geta, að áfengismálarannsóknir hafa átt sér stað á Norðurlöndum, nágrannalöndum okkar, og þar hefur verið komið upp alveg sérstökum stofnunum, sem hafa með þessi mál að gera. Þannig er það í Finnlandi, að finnska áfengiseinkasalan kostar og rekur á sínum vegum sérstaka áfengismálastofnun, og er óhætt að fullyrða, að Finnar séu fremstir í flokki þeirra þjóða, sem rannsakað hafa áfengismálin frá mjög viðtæku sjónarmiði, bæði læknisfræðilegu og félagsfræðilegu. Einkum og sér í lagi hefur finnska áfengismálastofnunin á vegum áfengiseinkasölunnar þar fengizt við að rannsaka félagslegar afleiðingar ofneyzlu áfengis. Í Svíþjóð starfa tvær merkar læknisfræðilegar stofnanir að rannsóknum á áfengismálum, Institutionen för teoretisk Alkoholforskning og Alkoholklinik í Karólinska geðsjúkrahúsinu í Stokkhólmi. Sama er að segja um Dani, þeir hafa komið upp hjá sér stofnun, sem heitir Socialforsknings Institut. Þessi stofnun hefur m.a. með að gera áfengismálarannsóknir og hefur látið framkvæma mjög víðtækar áfengismálarannsóknir í Kaupmannahöfn. Í Noregi er sömu sögu að segja, að þar er til stofnun, sem heitir Statens Institutt for Alkoholforskning og hefur þessi stofnun einnig haft með höndum allumfangsmiklar áfengismálarannsóknir í u.þ.b. 10 ár eða jafnvel lengur. Þá er þess að geta, að á vegum Norðurlandaráðs var stofnuð norræn áfengismálarannsóknarnefnd árið 1959. En af einhverjum ástæðum, sem mér eru ókunnar og ég hef ekki fengið upplýstar, voru Íslendingar ekki aðilar að þessari nefnd. En þessi norræna rannsóknarnefnd beitti sér upp úr 1960 fyrir samræmdum athugunum á drykkjuvenjum ungmenna í höfuðborgum Norðurlanda, öllum nema Reykjavík. Niðurstöður þessara rannsókna liggja fyrir í prentuðu máli, og eru e.t.v. til hér í Alþ. Í sambandi við þetta mál þykir mér rétt að geta um álit dr. Tómasar Helgasonar prófessors, sem er án efa okkar fremsti sérfræðingur í þessum efnum. Hann lét það í ljós við áfengismálanefnd Alþ. á sinni tíð, að eitt af því brýnasta, sem nú þyrfti að gera í sambandi við áfengismálin í landinu, væri frekari rannsóknir á drykkjuháttum fólks hér á landi og þá sérstaklega drykkjuháttum mismunandi aldurshópa: hvernig þeir hafa hafið drykkju, hvenær þeir drekka, hve mikið, hve lengi og ekki sízt hvers vegna hver einstakur drekkur til að byrja með, eins og prófessorinn segir, og hann segir jafnframt, að þegar niðurstöður slíkra rannsókna liggi fyrir, þá fyrst sé að vænta þess, að hægt verði að koma á kerfisbundnum vörnum gegn drykkjusýkinni. Nú hefur dr. Tómas Helgason látið eitt og annað frá sér fara varðandi þetta mál, m.a. hefur hann reynt að gera sér grein fyrir því, hversu margir drykkjusjúklingar og ofdrykkjumenn séu í landinu. Hann segir raunar í skýrslu eða bréfi til áfengismálanefndar, að þetta þurfi að kanna miklu betur og fá skýrt úr því skorið, hversu margir þessir sjúklingar séu, en hann hefur með sérstökum líkindareikningi, sem ég kann ekki að gera fullkomna grein fyrir, komizt að þeirri niðurstöðu, - þetta var fyrir u.þ.b. fimm árum, - að eiginlegir drykkjusjúklingar í landinu, eins og hann kallar það, muni vera um 1450 karlar og að auki um 140–150 konur. En ofdrykkjumenn, hann gerir hér greinarmun á þessu tvennu, drykkjusjúklingi og ofdrykkjumönnum, - telur hann alls munu vera í kringum 2300. Prófessorinn hefur uppi þá skýrgreiningu á orðinu drykkjusjúklingur, að það sé ofdrykkjumaður, sem er orðinn svo háður áfengi, að áfengið hefur valdið greinilegum skapgerðarbreytingum, eða er farið að hafa áhrif á andlegt og líkamlegt heilsufar, samskipti við aðra eða félagslega og fjárhagslega afkomu, eða sá, sem sýnir þau einkenni, að yfirvofandi sé, að áfengið hafi þessi áhrif. Prófessorinn bendir á, að ofdrykkjumenn séu 2300, en hann nefnir þessari tölu til samanburðar, að 75% örorkulífeyrisþega séu á þessum tíma, þegar athugun hans fer fram, 3500, þannig að það má hverjum vera ljóst, að hér er um verulegt heilsufarsvandamál að ræða, og á öðrum stað segir prófessor Tómas líka, að drykkjusýkin og ofdrykkjan sé geðsjúkdómur, sem þurfi að meðhöndla af sérfræðingum í geðsjúkdómum. En sem sagt, herra forseti, ég skal ekki hafa öllu fleiri orð um þetta efni. Ég hef þegar áður talað ítarlega fyrir þessu, en ég vænti þess, að þetta mál fái greiðan gang gegnum þingið, komist til n. Ég vil geta þess, að um það bil sem ég var að fara á þennan fund, skaut því að mér vegfarandi, að hér í borginni starfaði félagsskapur ungra manna, sem ég held, að nefnist Tenglar, og hafa þeir mikinn áhuga á þessu máli. Vil ég í því sambandi minna hv. n., sem fær þetta til athugunar, á að hafa samband við þennan félagsskap, þessa ungu menn, sem af áhuga starfa að þessum málum, sem einmitt till. fjallar um. Ég vil svo að lokum leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.