Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 223 fsp. til hæstv. iðnrh. um staðarval næstu stórvirkjunar. Fsp. hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Hefur næstu stórvirkjun „utan eldvirkra svæða“ í raun verið valinn staður með orðalagi í grg. fjárlagafrv. um að 500 millj. kr., sem ráðstafa á til virkjunarrannsókna, skuli varið „að meginhluta á Austurlandi“? Hversu langt eru rannsóknir á veg komnar varðandi Blönduvirkjun?“ Það er kunnara en frá þurfi að segja, að á undanförnum árum hefur staðið nokkur styrr um staðarval stórvirkjana í landinu, en þeim hefur öllum verið valinn staður á Þjórsársvæðinu, og undanfarið hafa verið nokkur blaðaskrif um að það væri hagkvæmast að halda áfram að virkja á því svæði. Í málefnasamningi ríkisstj. er þannig komist að orði, að það verður að skilja svo að næsta stórvirkjun skuli vera utan eldvirkra svæða, sem þýðir það í raun að næsta stórvirkjun verði þá ekki á Þjórsársvæðinu. Síðan gerðist það, að í þriðju útgáfu fjárlagafrv. var orðalagi nokkuð breytt í aths. Þá var ákveðið að hækka fjáröflun til virkjunarrannsókna og jafnframt skotið inn í aths. að þessu fé skyldi að meginhluta varið á Austurlandi. Þess vegna er fsp. mín til hæstv. iðnrh., hvort með þessu orðalagi beri að skilja það svo, að næstu stórvirkjun hafi þar verið valinn staður í raun, og jafnframt þá að spyrjast fyrir um hversu rannsóknir séu á veg komnar varðandi Blönduvirkjun.



Herra forseti. Mér er ljúft að svara þeirri fsp. sem hér er fram borin af hv. þm. Lárusi Jónssyni varðandi staðarval næstu stórvirkjunar. Svar mitt er á þessa leið: Næstu stórvirkjun utan eldvirkra svæða hefur enn ekki verið valinn staður. Samkv. fjárl. 1980 er gert ráð fyrir 500 millj. kr. fjárveitingu undir liðnum virkjunarrannsóknir. Er það gert til þess að herða á nauðsynlegum rannsóknum á virkjunarkostum utan eldvirkra svæða umfram þær rannsóknir sem Orkustofnun vinnur að. Í ár verður þessu fjármagni varið að meginhluta til rannsókna á Austurlandi, nánar tiltekið á virkjun Jökulsár í Fljótsdal. Tilgangur þessara rannsókna er að koma tæknilegum undirbúningi virkjunar Jökulsár í Fljótsdal á sambærilegt stig og aðrir þeir virkjunarkostir eru sem til álita koma fyrir landskerfið, þ. á m. Blönduvirkjun. Nauðsynlegt er að taka sem fyrst ákvörðun um næstu virkjun eftir Hrauneyjarfossvirkjun, en til þess að það sé unnt er æskilegt að koma tæknilegum undirbúningi þeirra virkjunarkosta, sem til greina koma, á sambærilegt stig. Með þessu fyrirkomulagi í fjárveitingum er farið út á þá braut að útvega lánsfé til þess hluta virkjunarrannsókna sem kominn er af almennu rannsóknarstigi og beinist að framkvæmdatilhögun virkjunar. Gert er ráð fyrir að virkjunaraðili standi undir þessum rannsóknarkostnaði, þegar í virkjun verður ráðist, svipað og gert hefur verið á vegum Landsvirkjunar varðandi þróun virkjunarkosta á hennar vegum. Iðnrn. hefur falið Rafmagnsveitum ríkisins að gegna hlutverki virkjunaraðila varðandi umræddar rannsóknir í Fljótsdal og að hafa um þær samráð við Orkustofnun og fleiri aðila. Svipuð tilhögun þarf að koma til álita á næstunni varðandi aðra virkjunarkosti á mótunarstigi utan Landsvirkjunarsvæðisins, sérstaklega um Blönduvirkjun. Viðleitni stjórnvalda til stofnunar eins öflugs fyrirtækis til að sjá um meginraforkuöflun og raforkuflutning hefur m. a. beinst að því að tryggja að virkjunarkostir sem víðast á landinu komi til álita og að unnt sé að standa að undirbúningi þeirra með svipuðum hætti og Landsvirkjun hefur haft bolmagn til. Verkefni Orkustofnunar er sem lög bjóða almennar rannsóknir á sviði orkumála, þ. á m. frumathugun virkjunarkosta. En þegar nær dregur verkhönnun og framkvæmdastigi er nauðsynlegt að virkjunaraðili sé til kvaddur og hafi forustu um frekari undirbúning. Varðandi 2. lið fsp., um það, hversu langt rannsóknir eru á veg komnar varðandi Blönduvirkjun, er rétt að upplýsa í stuttu máli að þær rannsóknir og tæknilegur undirbúningur eru á því stigi, að næst liggur fyrir að vinna hina verkfræðilegu hönnunaráætlun og er ætlað fé til þess á fjárhagsáætlun Orkustofnunar í ár, en Orkustofnun er nú að yfirfara fjárveitingar sínar eftir að fjárlög hafa verið samþykkt. Að lokinni þeirri hönnunaráætlun er virkjunin komin á svokallað verkhönnunarstig. Ýmis önnur mál varðandi Blönduvirkjun eru enn óútkljáð, svo sem mál sem tengjast landnýtingu, en nauðsynlegt er að leysa slík mál á fullnægjandi hátt áður en ákvörðun er tekin eða ráðist er í framkvæmdir um virkjun. Nauðsynlegt er að huga einnig að þessum málum varðandi aðra virkjunarkosti, svo sem við Jökulsá í Fljótsdal. Þegar fyrrgreindum undirbúningi er lokið og ákvörðun hefur verið tekin um virkjun, hver sem hún verður, liggur næst fyrir að gera útboðsgögn og jafnframt því að framkvæma ýmsar viðbótarrannsóknir. Gerð útboðsgagna fyrir virkjun má ætla að taki eitt ár eða svo og getur verið eitthvað lengri tími, eftir því hve miklu fjármagni er til þess varið eftir að ákvörðun hefur verið tekin um virkjun. Að lokum vil ég segja þetta: Það er nauðsynlegt, að á hverjum tíma liggi fyrir fleiri en einn kostur um næstu virkjun fyrir landskerfið. Brýnt er því að stöðugt sé unnið að rannsóknum á orkulindum landsins og samanburði á hagkvæmustu nýtingu þeirra. Við val á virkjunarkosti þarf að taka tillit til væntanlegrar raforkunotkunar, bæði hvað varðar þörf hins almenna markaðar, sérstakt átak til útrýmingar innfluttra orkugjafa til húshitunar svo og ný iðnfyrirtæki af ýmsu tagi.



Herra forseti. Það er svo sem til lítils að taka þátt í umr. um svo veigamikil mál og hafa til umráða tvær mínútur, en ég þarf ekki að hafa málalengingar í frammi því að ekkert kom fram í svari hæstv. ráðh. sem bitastætt er. Það er þó öllum vitanlegt og ljóst, að einstefna sú í virkjunarmálum, sem ríkt hefur á Íslandi um alllangt árabil, heldur óhikað og ótrufluð áfram, - einstefna sem Sjálfstfl. ber höfuðábyrgð á, var frumkvöðull að og virðist stefna áfram með undir forustu Alþb.mannsins hæstv. Hjörleifs Guttormssonar iðnrh. Það vill svo til, að í hvert skipti sem talin er brýn þörf á að leggja stórt undir í virkjunarmálum, þá er tilbúið næsta stórátakið á Þjórsársvæði og það er formaður Landsvirkjunar sem semur um það við aðalbankastjóra Seðlabankans hvernig haldið skuli áfram þar, og það samkomulag hefur tekist með ágætum, sú samningsgerð öll. Ég minnist þess, að þegar við strituðum hér á sínum tíma með lánsfjáráætlun ár eftir ár, þá henti það jafnan á næstsíðasta eða síðasta degi fyrir jólahlé að datt á borð manna álíka upphæð og við höfum verið að togast á um á milli okkar, a. m. k. í Framkvæmdasjóði og hluta hans af lánsfjáráætlun, eins og formanni Landsvirkjunar og aðalbankastjóra Seðlabankans, sem er raunar einn og sami maðurinn, þóknaðist hverju sinni að taka til handa sér við stórvirkjanir á eldvirka svæðinu við Þjórsá. Svona hefur þetta gengið og þeir hafa vafið tungu um höfuð sér hver fram af öðrum, hæstv. iðnrh. og orkumálaráðh., í þessu máli, ekkert síður hæstv. núv. forsrh. meðan hann var orkumálaráðh. heldur en núv. hæstv. orkumálaráðh., sbr. útgáfu hans korter fyrir tólf á lögum til þess að ráðast í Bessastaðaárvirkjun 11. okt. s. l., daginn sem hann veltist þá úr sessi. Og það er eðlilegt,  Ég hélt þó að það væri ýmislegt annað eftir fyrir austan um landnýtinguna eins og nyrðra, því að mér skilst að nýlegar samþykktir hjá hreppsnefndum eystra stefni ekki beinlínis í þá átt að greiða fyrir þessu máli. En allt er málið þann veg farið, að menn þyrftu betri tíma og lengri að ræða það heldur en okkur gefst nú. Að hinu leytinu vil ég geta þess, að Samtök sveitarfélaga á Austurlandi gerðu ályktun um þessi virkjunarmál í sept. s. l. á Höfn í Hornafirði, þar sem sú stefna, sem ég hafði haldið fram frá upphafi, var alfarið samþykkt.



Herra forseti. Ekki skal ég öfundast yfir því, að fé sé veitt til rannsókna á Austurlandi. Ég hef fram að þessu stutt það að stórvirkjanir risu og stóriðja að vissu marki, og sjálfsagt er að hraða undirbúningi þess. Hins vegar hygg ég að stefnt muni vera að því að leggja aðra línu til Austurlandsins, þannig að um hringtengingu verði að ræða, og þess vegna yrðu auðvitað raforkumál Austfirðinga í miklu betra lagi og miklu meira öryggi þar heldur en verið hefur að undanförnu. Hitt er alveg ljóst, að það er Blanda, sem næst á að virkja, og kemur þar margt til sem enginn tími vinnst til að rökstyðja hér, enda er undirbúningi þar lengra komið og það á strax að hefjast handa um virkjun hennar. Það er engin leið að sætta sig við það, að einhverjir örfáir menn geti stöðvað slíka stórframkvæmd. Ég er sannfærður um að það má ná samningum við landeigendur, við bændur í Húnavatnssýslu og Skagafirði, ef vel er að því máli staðið. Og það ber að gera, jafnvel þó að það kynni að kosta það að virkjunin yrði eitthvað minni en hún hefur nú verið hönnuð eða verið er að hanna hana og landspjöll þar af leiðandi eitthvað minni. Hún er engu að síður mjög hagstæð virkjun, og það heppilega er, að nú má flytja raforku eftir byggðalínu frá Blöndu bæði austur á við og til Suðurlandsins. T. d. má sjá málmblendiverksmiðjunni fyrir rafmagni um nokkurra ára skeið að norðan, á meðan verið er að koma upp orkufrekum iðnaði þar, sem að sjálfsögðu kemur í smáum eða stórum stíl. Nú er t. d. verið að ræða um steinullarverksmiðju í Skagafirði, sem vonandi verður byggð, en tekur að vísu ekki mjög mikið rafmagn, en engu að síður: mjór er mikils vísir. Ég get ekki - úr því að ég er kominn hér í pontuna - látið hjá líða að mótmæla þeim ummælum sem hv. síðasti ræðumaður lét falla um formann Landsvirkjunarstjórnar, vegna þess að ég veit að hann er mjög mikill áhugamaður um það að virkjanir rísi annars staðar en á Þjórsársvæðinu. Og það vill svo einkennilega til, að við ræddum þetta mál saman einmitt í fyrradag og hann hvatti mig mjög til þess að gera allt sem í mínu valdi stæði til þess að einmitt Blanda yrði virkjuð næst.



Herra forseti. Á þeim stutta tíma, sem menn hafa til umráða, er ekki mikið hægt að ræða um orkumál, virkjanir og virkjunarrannsóknir, en mér finnst þó vera ástæða til að láta það koma fram, að ég held að það sé rétt að það orðalag, sem notað er í fjárlagafrv. á bls. 185, þar sem segir að fjármagnið eigi að fara til ráðstöfunar að meginhluta á Austurlandi, hafi ekki fundist í fyrri fjárlagafrumvörpum. Vegna setu minnar í hv. fjvn. langar mig til þess af forvitni um fjárlagagerð að fá um það upplýsingar, hvernig þetta orðalag fer inn í fjárlagafrv., hver það er sem í upphafi setur þetta orðalag inn, hvort það sé hæstv. iðnrh. eða hvort það sé hæstv. fjmrh. sem ber meginábyrgð á frv., hvort þetta sé á vitund allrar ríkisstj., sem í raun ber ábyrgð á þessu frv. sem stjfrv., og þá sérstaklega hvort hæstv. landbrh., sem er mikill áhugamaður um Blönduvirkjun, hafi verið spurður um það, hvort þetta orðalag ætti að birtast þarna á ábyrgð ríkisstj. Ég held að það væri athyglisvert fyrir þá, sem sitja í fjvn., ekki síst vegna þess að grg. og aths. með fjárlagafrv. hafa talsverða þýðingu, að þeir verði ásamt þingheimi upplýstir um hvernig svona orðalag og svona breyting á milli frv. verður til og hvernig það er unnið af hálfu þeirra sem bera ábyrgð á fjárlagafrv.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans enda þótt mér fyndust þau dálítið afslepp. Það kom þó greinilega fram, að með þessu orðalagi er ekki búið í raun að ákveða hvar næsta stórvirkjun skuli vera utan eldvirkra svæða. En þá vaknar sú spurning, hvort það að vinna nú sem mest að því að athuga marga virkjunarkosti utan eldvirkra svæða geri það ekki að verkum að menn missi af strætisvagninum í þessu efni, því að mér skilst að það þurfi að vinda bráðan bug að því að byrja fljótlega á næstu stórvirkjun í landinu til þess að forða mönnum frá orkuskorti, eftir því sem fram hefur komið af hálfu ýmissa aðila um það efni. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðh. hvort hann treysti sér til þess að gefa þingheimi upplýsingar um það, hvenær þurfi að hefja framkvæmdir við næstu stórvirkjun að hans mati og hvort fyrir liggi nú þegar nægjanlegar upplýsingar um hagkvæmni Blönduvirkjunar t. d. gagnvart Jökulsá í Fljótsdal.



Herra forseti. Að sjálfsögðu er enginn tími til þess að ræða virkjunarmál í örstuttum fyrirspurnatíma. Ég vil þó í tilefni af fsp. frá hv. þm. Friðrik Sophussyni, hvort venjulegt sé að taka svo til orða um ráðstöfun á fjármagni sem gert er í aths. með fjárlagafrv. nú; að fé það, sem er undir liðnum virkjunarrannsóknir, skuli notað að mestu leyti á Austurlandi, taka það fram, að ég held að það sé engin nýlunda. Í aths. fjárlagafrv. er þetta iðulega orðað með nokkuð svipuðum hætti, að fé til slíkra hluta eigi að verja á tilteknum svæðum að meira eða minna leyti. Varðandi það, sem hér hefur verið rætt um virkjanaröð og það undirbúningsstig sem er á einstökum virkjunarkostum, þá skýrist þetta atriði af því, sem raunar kom fram hjá hæstv. iðnrh., og staðfestir það, sem kom fram hjá Jakob Björnssyni orkumálastjóra í sjónvarpi, að ég hygg í gær eða fyrradag, að Blönduvirkjun er komin að hönnunarstigi. Fljótsdalsvirkjun á eftir 1–2 ár að ná slíku hönnunarstigi og Sultartangavirkjun á eftir eitt ár til þess að ná þessu hönnunarstigi. Þess vegna er eðlilegt að rannsóknarfé, sem varið er til rannsókna áður en hönnunarstigi er náð, sé varið að verulegu leyti á Austurlandi, eins og gert er ráð fyrir samkv. fjárlagafrv. Hitt er svo annað mál, að á þessu ári er nauðsynlegt að taka ákvörðun um næstu stórvirkjun. Ríkisstj. hefur sett það í sinn stjórnarsáttmála, að næsta stórvirkjun skuli vera utan eldvirkra svæða. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að úr því verði skorið á þessu ári, hvort um Blönduvirkjun eða Fljótsdalsvirkjun verður að ræða, og þá ákvörðun á auðvitað að taka á hagkvæmnisgrundvelli og í ljósi þeirra rannsókna sem hafa verið gerðar þegar líður á árið. Það þarf enginn að efast um áhuga minn í þessu efni, en ég hlýt þó, vegna þess hvað stórvirkjanir kosta gífurlega fjármuni, að líta svo til að hagkvæmni eigi að ráða vali virkjunarkosta á milli þessara tveggja sem hér er um rætt. Verði það svo, að ekki náist niðurstaða um það, á hvorum staðnum eigi að virkja næst, í Blöndu eða austur í Fljótsdal, þá vitum við að næst verður virkjað áfram á Þjórsár- eða Tungnaársvæðinu, því að hvað sem menn vilja togast á um þessi mál, þá getum við ekki stöðvað virkjunarframkvæmdir í landinu vegna þess að raforkuþörfin rekur hratt á eftir. Þess vegna tel ég mjög nauðsynlegt að unnið verði fastlega að því að leysa þau vandamál sem enn standa fyrir því að hægt sé að taka ákvörðun og því lokið á þessu sumri sem í hönd fer, þannig að unnt verði að taka ákvörðun með haustinu.



Herra forseti. Það eru örfá atriði sem fram hafa komið í umr. og sumpart í fsp.-formi til mín, sem ég tel rétt að víkja að í stuttu máli. Hv, þm. Sverrir Hermannsson vék að því, að virkjunarkostir virtust ævinlega vera tilbúnir á Þjórsársvæðinu, en erfiðlegar gengi í öðrum landshlutum. Þetta eru engin ný sannindi. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að þannig hefur þetta gengið fyrir sig, og á þessu ber löggjafinn og fleiri aðilar í þjóðfélaginu ábyrgð. Ástæðan fyrir þessu er hvernig staðið hefur verið að skipulagsmálum raforkuiðnaðarins í landinu um langt skeið. Ég held að það sé nú orðið flestum hv. alþm. ljóst, að besta leiðin til að snúa þessu við er að ná betri tökum á skipulagsmálum raforkuiðnaðarins. Það er afar brýnt, að það megi takast. Ég vænti þess hins vegar, að það komi ekki í veg fyrir að næsta virkjun fyrir landskerfið verði - eins og um hefur verið samið í stjórnarsáttmála - utan eldvirkra svæða og þá utan Landsvirkjunarsvæðisins. En til að það megi takast þarf að standa vel í ístaðinu varðandi rannsóknir. Fjármagn má ekki skorta til þeirra og það verður að vinna skipulega að málum til þess að koma slíkum undirbúningi í höfn. þannig að næsta virkjun á eftir Hrauneyjarfossvirkjun verði tiltæk til raforkuframleiðslu í tæka tíð. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson vék að því, að Austfirðingar ættu í vændum nokkra úrlausn á sínum raforkumálum með því að fá línu úr annarri átt en að norðan, eins og nú er, og fá þeir raunar orkuna flutta um langan veg, allt frá Tungnaársvæðinu um 2/3 hluta landsins eða svo til Austurlands. Það er alveg rétt, að að stofnlínum hefur verið annið og það færist nær að unnt sé að hringtengja. En það gagnar ekki aðeins Austurlandi. Það er að sjálfsögðu þýðingarmikið fyrir öryggi þess fjórðungs, þó að það sé aðeins takmarkað öryggi sem þannig fæst, en það eykur á öryggi í landskerfinu öllu - og einnig á Norðurlandi vestra - að fá slíka hringtenginu, því að menn hafa orðið varir við það, að ekki þarf mikið að bjáta á í veðráttu til að truflanir verði á þessari þó öflugu stofnlínu til Norðurlands, t. d. á kaflanum milli Hvalfjarðar og Borgarfjarðar, og þess gætti t. d. í fyrravetur. En ef við hefðum hringtengingu eru líkurnar á slíkum truflunum til muna minni, ekki aðeins tvöfalt minni, heldur eru líkindin margfalt minni á slíkum truflunum. Það er því mjög eðlilegt að að slíku sé stefnt. En það leysir ekki þörfina á að dreifa virkjunum með eðlilegum hætti um landið til þess að draga úr orkutapi og þróa raforkukerfið og treysta jafnframt undirstöðu atvinnulífs í hinum einstöku landshlutum þannig að nokkurt jafnræði sé þar á. Þar er orkan að sjálfsögðu mikil undirstaða. Hv. þm. Friðrik Sophusson spurðist fyrir um það, hver bæri ábyrgð á orðalagi í fjárlagafrv. sem til er vitnað í fsp. Það orðalag er komið inn með vitund og samþykki ríkisstj. Ég man það að vísu ekki til að fullyrða um það, hvort það var í fyrstu útgáfu fjárlagafrv. á s. l. hausti, en alla vega var þar inni upphæð, að vísu heldur lægri, undir þessum fjárlagalið til virkjunarrannsókna, og um það var rætt og samið, að þetta fjármagn, sem þá var til þess ætlað, gengi fyrst og fremst til virkjunarrannsókna á Austurlandi. Um atriði af þessu tagi bera fagráðherrar sig saman við fjmrn. við mótun fjárlagafrv., en síðan er það ríkisstj., að jafnaði sem fer yfir fjárlagafrv. og sér texta þess allan áður en það er fram lagt. Og þannig var um fjárlagafrv. að þessu sinni. Hv. fyrirspyrjandi vék að því, að tvísýnt væri að keppa að því að hafa marga kosti til reiðu í sambandi við virkjanir, sérstaklega eins og á stæði nú, þar sem naumur tími gæti verið til stefnu til þess að undirbúa næstu virkjun. Ég get alveg tekið undir það með honum, að það verður að gæta ákveðins hófs í því og miða nokkuð við aðstæður. En þó ber okkur tvímælalaust að færast nær því marki að hafa ekki bara einn og ekki bara tvo kosti úr að velja í því sambandi, heldur fleiri. En til þess að svo megi verða þurfum við að standa betur að undirstöðurannsóknum í orkumálum og undirbúningi okkar virkjunarmála, og þar skipta skipulagsmálin og nýting þess mannafla, sem við höfum til að taka á þessum málum og sinna þeim, mjög verulegu máli. Ég vil m. a. benda á í því samhengi, að það er illt til þess að vita, að vegna takmarkana í skipulagsmálunum og þess, að Landsvirkjun er fyrirtæki sem fyrst og fremst er ætlað að sinna Suður- og Suðvesturlandi, þá nýtist sú mikla þekking og það góða starfslið, sem Landsvirkjun hefur komið sér upp á liðnum árum, mjög takmarkað til athugana og rannsókna á öðrum stöðum. M. a. af þeim sökum er nauðsynlegt að þessir aðilar geti komið við sögu og nýst við athuganir og undirbúning virkjana um landið allt. Slíkt átti að tryggja með stofnun landsfyrirtæk'is, en það má tryggja með öðrum hætti. Það er brýnt að mínu mati að við nýtum krafta okkar að þessu leyti sem best. Hv. fyrirspyrjandi vék einnig að spurningunni um hagkvæmni þeirra virkjana utan eldvirkra svæða sem einkum hafa verið til umræðu og eru til athugunar og hljóta að koma til ákvörðunar innan tíðar, hvor fyrir vali verður, Blönduvirkjun eða Fljótsdalsvirkjun. Því er til að svara, að þau mál eru til athugunar jafnhliða öðrum þáttum er þetta varða. Þar er á margt að líta og koma vissulega fleiri þættir inn í þá mynd en tölurnar einar, m. a. spurningin um samninga varðandi mannvirkjagerðina, landnýtingu og annað þess háttar sem þarf að taka inn í þennan undirbúning. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, þó ég geti tekið undir það með þeim, sem hér hafa tekið þátt í umr., að hér er um stórt mál að ræða sem hægt væri og vert væri að ræða lengur en þessi fsp.-tími gefur möguleika til.