Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að loknu matarhléi, um kl. hálftvö, fer fram utandagskrárumræða um tillögur stjórnar ÁTVR um sölu á áfengi og tóbaki. Málshefjandi er Steingrímur J. Sigfússon en fjmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða. Borist hafa tilmæli um að þrjú fyrstu dagskrármálin, skýrsla Norrænu ráðherranefndarinnar 1996, skýrsla um norrænt samstarf og skýrsla Vestnorræna þingmannaráðsins, verði rædd saman, þannig að framsöguræður verði haldnar áður en orðið verður gefið laust.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf Norrænu ráðherranefndarinnar sem lögð hefur verið fram á þskj. 532. Eftir verulegar breytingar sem gerðar hafa verið undanfarin ár á norrænu samstarfi er umgjörð og áherslur þess nú komnar í ásættanlegt form sem bæði fellur að öðru fjölþjóðlegu samstarfi sem Norðurlönd eru aðilar að og hentar fyrir innra samstarf landanna. Miklu skiptir að áhersla verði nú lögð á að fella inntak samstarfsins að þörfum og væntingum almennings á Norðurlöndunum og geyma um hríð umræðu um frekari endurskoðun á grundvelli eða formi samstarfsins þótt alltaf megi að sjálfsögðu bæta í ljósi reynslunnar. Norðmenn tóku við formennsku í norrænu samstarfi um síðustu áramót og hafa lagt fram skrá yfir helstu mál sem þeir hyggjast leggja áherslu á þetta ár. Þar skipa málefni barna og ungmenna veigamikinn sess, bæði hvað varðar nemendaskipti, barnamenningu og tölvu- og upplýsingamál en einnig málefni barna á alþjóðavettvangi. Tölvu- og upplýsingamál á öllum samstarfssviðum fá og aukið vægi á árinu. Þátttaka almennings í norrænu samstarfi og vitundin um samnorræna arfleifð okkar eru þættir sem norrænt samstarf hefur umfram annað fjölþjóðlegt samstarf. Að þessum þáttum þarf að hlúa. Því er mikilvægt að frjáls félagasamtök séu virkjuð og studd til norræns samstarfs, en sá stuðningur þarf að vera bæði markviss og ábyrgur. Því stendur til að gera í ár sérstaka áætlun fyrir samstarf ráðherranefndarinnar við frjáls félagasamtök á Norðurlöndum og einnig í Eystrasaltsríkjunum. Rík áhersla hefur undanfarin ár verið lögð á að umfjöllun um Evrópumál verði aukin á norrænum vettvangi og hún verði markviss og vel undirbúin. Til þess að svo geti orðið þarf góðan farveg fyrir upplýsingar frá aðilum sem fylgjast með gangi mála innan Evrópusamstarfsins frá degi til dags um þau Evrópumál sem skipta Norðurlönd sérstöku máli. Miklu skiptir að nýta hinn norræna vettvang fyrir Evrópumálin, bæði vegna þess að hann er eini sameiginlegi vettvangur norrænu þjóðþinganna og ríkisstjórnanna en einnig vegna þess að Evrópumál eru orðin svo snar þáttur í allri pólitískri umræðu að þau verða tæplega skilin frá henni. Á árinu 1996 náðist ákveðinn árangur í því að dýpka Evrópuumræðuna í Norrænu ráðherranefndinni, bæði á fundum ráðherranna og annars staðar. Einnig voru Evrópumál til umræðu á þemaráðstefnu Norðurlandaráðs vorið 1996. Samt er ljóst að eitt allra mikivægasta mál nærsta starfsárs er að styrkja þá skipulögðu upplýsingaöflun sem til þarf til að Evrópumálin fái þá umfjöllun sem æskileg er á norrænum vettvangi. Áhugi er á að taka til umræðu á ný hugmyndina um norrænan upplýsingafulltrúa í Brussel, jafnvel í tengslum við sendiráð einhvers norræns ríkis þar. Á fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna sem var haldinn í Ósló í gær voru þessi mál rædd og þar kom fram áhugi á því að styrkja samstarfið í Brussel með einum eða öðrum hætti þó að þar hafi ekki náðst ákveðin niðurstaða. Og á sérstökum fundi samstarfsráðherra sem haldinn verður í Brussel í næsta mánuði verða þessi mál yfirfarin. Ég vil einnig í þessu sambandi nefna annað mikilvægt mál sem verður á dagskrá í norrænu samstarfi næsta ár og það er könnun sú sem stendur til að gera á því hvaða áhrif aðild hinna norrænu Evrópusambandslanda að Myntbandalaginu muni hafa á þróun efnahagsmála á Norðurlöndum. Einnig er rétt að nefna það samstarf sem hefur átt sér stað í sambandi við Schengen sem er framhald á Norræna vegabréfasambandinu. Þar hefur mikið starf farið fram og má segja að það liggi nokkuð ljóst fyrir nú hvernig þeim málum verður háttað, en gert er ráð fyrir því að undirbúningi að því máli verði haldið áfram af fullum krafti og gengið er út frá því að það verði lagt fyrir Alþingi í upphafi þings næsta haust. En hér er um mikla vinnu að ræða, sérstaklega í sambandi við þýðingar, þannig að tæknilega er ekki hægt að ljúka því máli og ná því að leggja það fyrir á vorþingi nú. Það væri full ástæða til þess að ræða það mál frekar en ég læt það vera í upphafi máls míns. Á árinu var grannsvæðasamstarfið yfirfarið í því skyni að kanna möguleika þess að marka samstarfi Norðurlanda við grannsvæðin heildarstefnu og hagnýta þannig sem best þá fjármuni sem til samstarfs og aðstoðar við þessi svæði er varið og koma í veg fyrir þann tvíverknað sem alltaf er hætta á þegar mörg ríki og alþjóðastofnanir koma að sömu málum. Meginniðurstöður skýrslunnar sem gerð var voru lagðar til grundvallar norrænu starfsáætluninni um grannsvæðasamstarfið sem gerð var fyrir árið 1997. Þar verður sérstök áhersla lögð á velferðarmál, mál sem varðar grundvallarreglur réttarríkisins, réttindi minnihlutahópa, jafnréttismál og mál sem varða samskipti aðila vinnumarkaðarins. Hvað varðar innra samstarf Norðurlanda njóta samstarfssviðin; menning, menntun og vísindi, áfram forgangs en tæpur helmingur norrænu fjárlaganna rennur til þessara sviða. Í fagráðuneytum landanna eru nú til umfjöllunar drög að samnorrænni áætlun um markmið og stefnu í rannsóknum og vísindum sem áætlað er að taki gildi á þessu ári eftir umfjöllun í Norðurlandaráði. Nýmæli í þessari áætlun er að hún tekur til allra rannsókna- og vísindastarfa á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar, ekki aðeins þeirra sem heyra undir menntamálaráðherrana og gefur því betri heildarsýn en fyrr hefur fengist sem aftur auðveldar forgangsröðun. Það er von mín að samstaða náist um þetta mál. Á vegum samstarfsráðherra Norðurlanda var lögð fram um mitt ár 1996 skýrslan Det umistelige eða það ómissanlega þar sem norræn málakunnátta var metin og komu þar fram margar athyglisverðar tillögur um aðgerðir til úrbóta. Skýrslunni hefur verið vísað til menntamálaráðherra landanna. Vonir standa til að aðgerðir samkvæmt Nordmål eða Norðurmálsáætluninni um norrænt tungumálasamstarf og framkvæmd einhverra áðurnefndra tillagna efli áhuga norrænna ungmenna á tungum norrænu grannþjóðanna. Það er augljóst að bráðnauðsynlegt er að taka þessi mál föstum tökum og má í því sambandi vísa til reynslu okkar Íslendinga og tungumálakunnáttu okkar í sambandi við norræn mál sem að margra mati fer heldur hrakandi Á sviði sjávarútvegsmála var á árinu samþykkt samstarfsáætlun fyrir árin 1996--2000 þar sem lögð er höfuðáhersla á verndun auðlinda sjávar og skynsamlega nýtingu þeirra. Á árinu 1995 var efnt til samstarfs milli umhverfis- og sjávarútvegsgeirans um að leita leiða til að bæta umgengni og stuðla að sjálfbærri þróun og nýtingu sjávarauðlinda. Þetta samstarf er athyglisverð nýjung sem ég vænti góðs árangurs af. Vestnorrænt samstarf var í brennidepli á árinu. Unnið hefur verið að gagngerum breytingum á samstarfi hinna vestlægu Norðurlanda í byggðamálum. Samstarfsnefnd Vestur-Norðurlanda, sem um 15 ára skeið var vettvangur samstarfs Íslendinga, Grænlendinga og Færeyinga, var lögð niður 1995 og við tók ný nefnd, Norræna Atlantsnefndin, sem Norðmenn eiga aðild að auk framangreindra landa. Með aðild Noregs eru væntanlegar nokkrar áherslubreytingar og vonast er til að fyrir íslenska aðila gefist ný tækifæri til samstarfs á sviði auðlinda og sjávarumhverfismála, ferðaþjónustu og samgangna og landbúnaðar svo eitthvað sé nefnt. Eftir snjóflóðið í Súðavík veitti Norræna ráðherranefndin styrk til norsk/íslensks samvinnuverkefnis um snjóflóðavarnir. Af hálfu Íslands eiga Háskóli Íslands og Veðurstofan aðild að verkefninu. Það er til þriggja ára og lýkur því á þessu ári. Heildarfjárveiting var 2,7 milljónir danskra króna. Aðalskrifstofa Norðurlandaráðs var flutt á árinu til Kaupmannahafnar og er nú staðsett í sama húsnæði og aðalskrifstofa Norrænu ráðherranefndarinnar. Ljóst er að af þessum flutningi leiðir margs konar hagræðing og betri nýting samnorrænna fjármuna auk þess sem þessar norrænu skrifstofur verða hæfari til að framkvæma þær pólitísku ákvarðanir sem teknar eru vegna betra upplýsingastreymis þeirra í milli. Samstarfi Norðurlanda er eins og fram hefur komið beint að þremur meginsviðum: Innra samstarfi Norðurlanda, samvinnu Norðurlanda um Evrópumál og samvinnu Norðurlanda um grannsvæðin. Þessi þrískipting endurspeglast í starfsáætlun ráðherranefndarinnar. Í norrænu fjárlögunum var hins vegar stuðst við þá skiptingu verkefna milli fagráðherranefnda sem í gildi hefur verið. Það er m.a. stutt þeim rökum að bæði Evrópumál og málefni grannsvæðanna fléttast inn í mál sem heyra undir allar fagráðherranefndirnar og því erfitt að sundurgreina þau hvað varðar fjárveitingar. Norræn fjárlög ársins 1996 voru samtals 707,4 millj. danskra króna, 11 millj. danskra króna lægri en árið áður og norræn fjárlög ársins 1997 eru 687,4 millj. danskra króna. Þannig hafa fjárveitingar til norræns samstarfs nú lækkað tvö ár í röð vegna eindreginna krafna frá Svíþjóð um aukinn sparnað og hagræðingu í norrænu samstarfi á sama hátt og gert er innan lands í þeirra fjárlögum. Við Íslendingar höfum ásamt hinum aðildarþjóðunum beitt okkur gegn þessum niðurskurði þar sem við teljum þá fjármuni sem varið er til norræns samstarfs gefa góðan arð. Því miður benda líkur til að framhald verði á niðurskurði á norrænum fjárlögum árið 1998 þó upphæð þeirra hafi enn ekki verið ákveðin. Norðurskautsráðið var formlega stofnað í september 1996 með aðild Norðurlanda, Kanada, Bandaríkjanna og Rússlands. Það er mikil ástæða til að fagna stofnun þessa ráðs og við Íslendingar höfum um langt skeið unnið að framgangi þess. Ég vil leggja á það áherslu að það verði heildarrammi fyrir samstarf um þau mál sem snerta sérstaklega hagsmuni þjóða á norðurslóðum. Norræn samstarfsáætlun um málefni norðurskautssvæðisins var samþykkt árið 1995, en sú óvissa sem ríkt hefur um stofnun Norðurskautsráðsins hefur seinkað framkvæmd áætlunarinnar. Nú hefur þessari óvissu verið rutt úr vegi og verið er að leggja síðustu hönd á verkefnaáætlun þessa árs. Í tengslum við flutning aðalskrifstofu Norðurlandsráðs til Kaupmannahafnar var gerður samningur milli skrifstofu Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar um upplýsingamál. Á grundvelli hans er nú hafin útgáfa veglegs sameiginlegs blaðs í dagblaðsformi, Politik i Norden. Blaði þessu er að nokkru ætlað að koma í stað tímaritsins Nordisk Kontakt sem Norðurlandaráð gaf út. Jafnframt er hafin útgáfa vikulegs fréttabréfs sem dreift er á íslensku til lykilaðila í norrænu samstarfi hér á landi. Forráðamenn samtakanna American Scandinavian Foundation hafa haft samband við okkur varðandi mögulegan fjárstuðning frá ríkisstjórnum norrænu landanna og Norrænu ráðherranefndarinnar til að kaupa húsnæði fyrir norræna menningarmiðstöð í New York sem samtökin American Scandinavian Foundation munu reka. Hús þetta hefur nú þegar verið keypt og má telja að slík menningarmiðstöð geti gagnast bæði okkur Íslendingum og hinum norrænu ríkjunum vel. Ég hef því beitt mér fyrir því að þetta mál hefur verið rætt bæði í hópi norrænna samstarfs- og utanríkisráðherra. Ríkisstjórn Íslands hefur fyrir sitt leyti ákveðið að beita sér fyrir því að á nokkrum árum verði veitt jafnvirði 250 þús. Bandaríkjadala til málsins að því tilskildu að önnur ríki veiti fjárstuðning, en ákvörðun um það liggur ekki fyrir. Á fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna sem haldinn var í Ósló í gær var mál þetta rætt en fram kom að sumar þjóðirnar vildu fá frekari upplýsingar um rekstur þessa húss í framtíðinni og kostnað sem af rekstrinum verður og var ákveðið að biðja Norrænu ráðherranefndina að afla frekari gagna um það mál þannig að hægt væri að flýta endanlegri ákvörðun. Ég hef nefnt hér örfá þeirra mála sem verða í brennidepli næsta ár og vikið að nokkrum þáttum samstarfsins á liðnu ári en vísa að öðru leyti til skýrslunnar sem ég mæli hér fyrir, sem er mikil að vöxtum, en þar er að finna greinargóða lýsingu á öllum þáttum starfseminnar byggða á skýrslum sem ráðuneytin hafa gert ásamt yfirliti yfir norrænu fjárlögin fyrir árið 1997. Starfsáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar fyrir árið 1997 liggur einnig frammi í íslenskri þýðingu. Ég vil að lokum þakka Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir afar gott samstarf á liðnu ári og legg á það áherslu að framhald geti orðið á því góða samstarfi á næsta ári.

Virðulegur forseti. Það er eitt atriði í ræðu hæstv. ráðherra sem ég vildi taka upp í andsvari og það varðar Schengen-samninginn, samstarfssamning Íslands við Schengen og stöðu þess samnings innan Evrópusamstarfsins. Síðustu vikur hefur komið fram í Evrópuþinginu afar hörð gagnrýni á þennan samning og stöðu hans, gagnrýni sem í rauninni er á þeim sömu nótum og hér hefur komið fram af minni hálfu og frá ýmsum fleiri sem lýst hafa miklum efasemdum um þetta Schengen-samstarf. Sérstök nefnd innan Evrópuþingsins, nefndin fyrir frjálsræði borgaranna og innri málefni, hefur að meiri hluta til ályktað um þetta efni eða fjallað um það. Það er belgískur sósíaldemókrati sem er talsmaður nefndarinnar, Anne von Lanker, og þetta er stutt af fjölmörgum sósíaldemókrötum, nokkrum kristilegum, og fjölda í Evrópuþinginu sem hafa annars verið miklir talsmenn þróunar Evrópusambandsins, dýrkunar Evrópusamstarfsins. Hér er verið að gagnrýna fjölmörg atriði, m.a. skort á persónuvernd og skort á lýðræðislegu aðhaldi í sambandi við þennan samning um leið og tekið er undir þá kröfu sem mjög er uppi innan ríkjaráðstefnunnar að færa þetta samstarf að öllu leyti undir Evrópusambandið og Evrópudómstólinn. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann hafi sett sig inn í þessar aðstæður og þessa umræðu innan Evrópuþingsins og hvort hann hefur ekki áhyggjur af stöðu þessara mála í ljósi þeirra upplýsinga og afstöðu sem þar kemur fram og reyndar mætti margt fleira þar nefna.

Herra forseti. Jú, ég hef að sjálfsögðu sett mig inn í þau mál og það er rétt hjá hv. þm. að það eru uppi hugmyndir um að færa þetta samstarf að einhverju leyti eða að jafnvel öllu leyti undir Evrópusamstarfið en hér er um milliríkjasamstarf að ræða sem hefur ekki komið undir Rómarsáttmálann að neinu leyti og það eru jafnvel uppi hugmyndir um það að flytja hluta þessa samstarfs inn í fyrstu stoðina. Það er að sjálfsögðu ljóst að ef það verður þá mun það hafa veruleg áhrif og breyta miklu í sambandi við þetta samstarf. En miðað við þær skýrslur og þær athuganir sem okkar fólk í Brussel hefur gert á þessu máli þá eru a.m.k. mjög skiptar skoðanir uppi um það hvort árangur náist varðandi flutning málefna úr þriðju stoð í fyrstu eða jafnvel yfirtöku ESB á Schengen-samstarfinu. Ég vil í þessu sambandi minna á það að norski forsætisráðherrann hitti tvo framkvæmdastjóra ESB að máli fyrir skömmu og þar var uppi sú skoðun að á þessu stigi væru ekki líkur á því að slíkt samkomulag mundi takast. Við vitum að Norðurlöndin eru andvíg því en hins vegar er ljóst að Hollendingar, sem fara nú með forustu í Evrópusambandinu, munu í næstu viku leggja fram hugmyndir í þessa veru og við munum að sjálfsögðu yfirfara þær hugmyndir rækilega þegar þær koma. En á þessu stigi er ekkert frekar um það að segja. En ég er þeirrar skoðunar að við eigum að taka þátt í þessu samstarfi og ég tel það lífsnauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga.

Virðulegur forseti. Þau voru athyglisverð, síðustu orð hæstv. utanrrh. Það er í rauninni alveg sama á hverju gengur, þó að þetta verði fært undir Rómarsáttmálann og Evrópudómstólinn þá skulum við þarna inn. Hvert vísar þetta? Það sem hér hefur komið fram eru í rauninni stórtíðindi, þ.e. að það liggur fyrir að sú forusta sem nú fer með málefni Evrópusambandsins hefur áhuga á því að færa Schengen-samstarfið undir Evrópusambandið og að innan Evrópuþingsins er kominn meiri hluti í nefndinni fyrir borgaraleg réttindi fyrir mjög gagnrýnum áherslum og áliti sem þar liggur fyrir og hefur enn ekki verið tekið fyrir af þinginu sjálfu. Menn ætla að setja sig betur inn í mál áður en það verður tekið til umræðu. Og þarna er tekið undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram af þeim sem varað hafa við inntaki þessa samnings og þessa samstarfs. Ég ræddi m.a. fyrir jólin við formann þingflokks Framsfl., sem á hlut í norrænu samstarfi, og varaði mjög eindregið við því. Þarna er verið að gagnrýna þetta SIS-kerfi og vöntunina á lýðræðislegu eftirliti með þeim ítarlegu ákvæðum sem er að finna, sumum leynilegum, í þessum samningi sem er búið að hengja okkur inn í fyrirvaralaust. Ég skora á hæstv. utanrrh. að taka þetta mál upp til athugunar á nýjan leik áður en lengra er haldið, m.a. í ljósi þess sem fram er komið innan Evrópuþingsins um þetta mál, og í ljósi þeirra áhrifa sem þetta mun hafa, m.a. í Noregi, ef svo fer að þetta verði yfirþjóðlegt áður en málið kemur til staðfestingar. Þá er nú lítið orðið eftir, held ég, af vegabréfafrelsi milli Norðurlandanna ef Norðmenn fella þetta.

Herra forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er grundvallarágreiningur milli mín og hv. þm. í þessu máli. Hann telur að við eigum að standa utan við þetta samstarf og það sé allt í lagi þó að við einangrumst frá hinum Norðurlöndunum í þessu máli. Ég veit að hann er þessarar skoðunar en við erum það ekki í ríkisstjórninni. Ég hafði skilið ályktanir hans flokks á síðasta landsstjórnarfundi þeirra þannig að þeir stefndu nú í aðra átt og vildu horfa öðrum augum til Evrópusamstarfsins og Evrópumálanna. En ég heyri að það er einhver misskilningur ef marka má orð hv. þm.  Auðvitað er nauðsynlegt að fylgjast mjög vel með framvindu málsins á næstunni og það munum við gera. Og jafnvel þó að þarna verði einhverjar breytingar á, sem alls ekki er víst að verði, þá liggur fyrir að skrifað verði undir ákveðið samkomulag milli þessara þjóða og ég tel að það sé skuldbindandi. Það kemur ekki til mála að breyta því þannig að Norðmenn og Íslendingar geti ekki við það unað. Við munum að sjálfsögðu halda þannig á málum að við það verði staðið. Og þó að fram komi ákveðin gagnrýni í Evrópuþinginu þá er það nú ekki sama og lög þó að þar standi upp þingmenn og gagnrýni þessi mál. Mér vitanlega eru þessir þingmenn ekki að berjast fyrir því að hætt verði við þetta samstarf eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er að berjast fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir skýrslu um norrænt samstarf frá janúar 1996 til janúar 1997 fyrir hönd Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. 1. janúar 1996 gekk í gildi nýtt skipulag Norðurlandaráðs. Undirbúningur þessara breytinga hófst þegar haustið 1994 en byggðist aðallega á skýrslunni Nýir tímar í norrænni samvinnu sem lögð var fram á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í lok febrúar 1995 og þar samþykkt. Skýrslan hefur að geyma tillögur um markmið, inntak og form norrænnar samvinnu. Þar var samþykkt að endurnýja bæri samstarfið og aðlaga það að nútímanum og einnig að gera það hagkvæmara og markvissara. Breytingar þóttu nauðsynlegar í kjölfar hinna nýju aðstæðna sem sköpuðust við þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð um aðild að ESB. Með skýrslunni var norrænu samstarfi framtíðarinnar beint að þremur meginsviðum, samvinnu innan Norðurlanda, samvinnu milli Norðurlanda og Evrópu/ESB/EES og samvinnu Norðurlanda og grannsvæða þeirra. Nefndaskipan í Norðurlandaráði var breytt í samræmi við hinar nýju áherslur. Um áramótin 1995/1996 voru fagnefndir Norðurlandaráðs lagðar niður og í stað þeirra stofnaðar þrjár stórar nefndir byggðar á tilgreindum meginsviðum, þ.e. Norðurlandanefnd, Evrópunefnd og grannsvæðanefnd. Forsætisnefnd var stækkuð og eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs var sett á stofn. Ýmsar aðrar breytingar gengu einnig í gildi á sama tíma. Þingum Norðurlandaráðs var fækkað úr tveimur í eitt á ári og það haldið um miðjan nóvember. Ákveðið var að stærri ráðstefnur yrðu haldnar á vegum Norðurlandaráðs um ýmis pólitísk málefni er tengjast norrænu samstarfi. Hin flokkspólitíska starfsemi í ráðinu var aukin til muna og flokkahóparnir fjórir, sem eru starfandi í Norðurlandaráði, flokkahópur jafnaðarmanna, flokkahópur hægri manna, flokkahópur miðjumanna og flokkahópur vinstri sósíalista, fengu aukna fjármuni til styrktar starfsemi sinni. Hóparnir hafa eflt starfsemi sína með ýmsum hætti, m.a. með námskeiða- og ráðstefnuhaldi. Í upphafi ársins tóku gildi þær breytingar á Helsinki-sáttmálanum sem samþykktar voru á þingi ráðsins í Kuopio í Finnlandi í nóvember 1995 um áherslubreytingarnar í starfi Norðurlandaráðs. Árið 1996 var unnið að breytingum á starfsreglum Norðurlandaráðs. Breytingarnar voru samþykktar á þingi ráðsins í Kaupmannahöfn í nóvember 1996 og gengu í gildi 1. janúar 1997. Á starfsárinu var unnið að endurskoðun upplýsingastefnu Norðurlandaráðs í samstarfi við norrænu ráðherranefndina. Tímaritið Nordisk Kontakt var lagt niður og í þess stað ákveðið að gefa út blað í öðru formi sem nefnist Politik i Norden. Fyrsta eintakið kom út í nóvember 1996. Með breytingum á starfsháttum Norðurlandaráðs var stefnt að því að auka umræðu um pólitísk málefni í Norðurlandaráði. Þau mál er helst bar á góma á starfsárinu voru einkum samstarf Norðurlanda og Evrópu, en sérstök þemaráðstefna var haldin um það í Kaupmannahöfn í mars 1996. Öryggis- og varnarmál voru ofarlega á baugi og fjallað um þau á þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í nóvember 1996. Í framhaldi af því var ákveðið að halda sérstaka þemaráðstefnu um öryggismálefni í júní 1997. Skrifstofa Norðurlandaráðs fluttist á árinu frá Stokkhólmi til Kaupmannahafnar. Nú hefur skrifstofan aðsetur í sömu húsakynnum og skrifstofa norrænu ráðherranefndarinnar. Tilgangur flutningsins var að auka samráð og samstarf þessara tveggja skrifstofa og auk þess að auka hagkvæmni og samnýta ákveðin störf. Á árinu var mikil vinna lögð í gerð starfslokasamninga við þá starfsmenn Norðurlandaráðs sem ekki fluttust með til Kaupmannahafnar. Fækkaði starfsmönnum á skrifstofu Norðurlandaráðs um tæpan helming og eru þeir nú 15. Nýr framkvæmdastjóri Norðurlandaráðs, Berglind Ásgeirsdóttir, var ráðinn á miðju ári. Það er í fyrsta sinn sem Íslendingur gegnir þessari stöðu. Fjárhagsrammi Norðurlandaráðs var á árinu 36 millj. sænskra króna. Fjárhagsrammi norrænu ráðherranefndarinnar var 707,5 millj. danskra króna. Hlutdeild Íslands í þessum framlögum var 1,1% á árinu 1996. Í byrjun árs 1996 sátu eftirtaldir þingmenn í Norðurlandaráði: Geir H. Haarde, Guðmundur Árni Stefánsson, Sigríður A. Þórðardóttir, Siv Friðleifsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Sturla Böðvarsson og Valgerður Sverrisdóttir. Varamenn í Norðurlandaráði voru: Arnbjörg Sveinsdóttir, Árni Johnsen, Árni M. Mathiesen, Guðni Ágústsson, Ísólfur Gylfi Pálmason og Bryndís Hlöðversdóttir. 5. júní kaus Alþingi sömu þingmenn til setu í Norðurlandaráði. Breytingar á Helsinki-sáttmálanum og samþykktir Norðurlandaráðs, sem gengu í gildi í byrjun ársins, kváðu á um að flokkahóparnir í Norðurlandaráði skyldu framvegis tilnefna fulltrúa landanna í trúnaðarstöður. Á þingi Norðurlandaráðs í Kuopio í nóvember 1995 tilnefndu flokkahóparnir í fyrsta sinn fulltrúa til setu í nefndunum. Fulltrúar Íslandsdeildar skiptust á árinu í eftirfarandi nefndir: Valgerður Sverrisdóttir, Geir H. Haarde og Guðmundur Árni Stefánsson sátu í forsætisnefnd. Siv Friðleifsdóttir og Sigríður A. Þórðardóttir sátu í Evrópunefnd og var Siv annar tveggja varaformanna. Steingrímur J. Sigfússon sat í Norðurlandanefnd og Sturla Böðvarsson í grannsvæðanefnd Norðurlandaráðs. Sigríður A. Þórðardóttir átti einnig sæti í eftirlitsnefnd ráðsins. Íslandsdeild skipti með sér verkum á fundi sínum 27. júní. Valgerður Sverrisdóttir var endurkjörin formaður og Guðmundur Árni Stefánsson endurkjörinn varaformaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Geir H. Haarde var kjörinn formaður flokkahóps hægri manna í nóvember 1995 til eins árs og endurkjörinn í nóvember 1996. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hélt níu fundi á starfsárinu. Norræni samstarfsráðherrann, Halldór Ásgrímsson, var gestur á fundi Íslandsdeildarinnar og gerði grein fyrir fyrirhuguðum breytingum á rekstri nokkurra norrænna stofnana. Hann boðaði einnig Íslandsdeild til fundar fyrir þing Norðurlandaráðs. Forseti Alþingis, Ólafur G. Einarsson, var gestur Íslandsdeildar á tveimum fundum á árinu og ræddi um fyrirhugaðar skipulagsbreytingar á skrifstofu Alþingis. Íslandsdeildin tók ákvörðun um að láta túlka af og á íslensku á þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í nóvember 1996. Deildin stóð fyrir ráðstefnu í febrúar 1996 á Flughótelinu í Keflavík um Schengen-samstarfið. Er nánar getið um þá ráðstefnu í skýrslur nefndarinnar. Af starfi forsætisnefndar er það að segja að eins og áður hefur komið fram hafa starfshættirnir breyst í samræmi við nýjar reglur. Nefndin hefur stýrt þeirri vinnu og einkum einbeitt sér að flutningi skrifstofu Norðurlandaráðs frá Stokkhólmi til Kaupmannahafnar og endurskoðun starfsreglna ráðsins. Forsætisnefnd hefur einnig fylgst með þróuninni í hinum nýju nefndum ráðsins og borið ábyrgð á samræmingu vinnunnar. Mikil breyting hefur orðið á störfum nefndarinnar með því að hún fjallar nú um fjárlagatillögur norrænu ráðherranefndarinnar. Auk þess hefur forsætisnefnd fjallað um ýmis pólitísk málefni á árinu. Eins og áður hefur verið vikið að var töluvert fjallað um öryggis- og varnarmál í forsætisnefnd Norðurlandaráðs á starfsárinu. Tvær þingmannatillögur voru til umfjöllunar um þetta efni, önnur frá flokkahópi vinstri sósíalista og hin frá flokkahópi hægri manna. Fyrir þing ráðsins í Kaupmannahöfn í nóvember 1996 var samkomulag um að leggja ekki fram endanlegar álitsgerðir vegna þessara tillagna en ákveðið að forsætisnefnd héldi áfram að fjalla um þessi málefni á starfsárinu 1997. Jafnframt var tekin ákvörðun um að halda þemaráðstefnu um öryggismálin í júní 1997 í Helsinki. Þingmannanefnd um norðurskautsmálefnin hélt áfram störfum sínum á árinu. Formaður þeirrar nefndar er Geir H. Haarde alþingismaður, en Norðurlandaráð á þrjá fulltrúa í nefndinni og auk þess eiga þar sæti fulltrúar frá Kanada, Rússlandi, Bandaríkjunum, Evrópuþinginu og frá fulltrúum frumbyggja. Í mars var haldin önnur þingmannaráðstefna um norðurskautsmálefni í Kanada. Þátttakendur voru um það bil 100 manns, þingmenn og aðrir fulltrúar frá heimskautslöndunum átta. Í vinnuáætlun fyrir starfsárið kom fram að málefni Norðurlandanefndarinnar væru einkum hin sígildu málefni norræns samstarfs, svo sem menntunar- og menningarmál, rannsóknir, félagsleg málefni, svæðasamstarf innan Norðurlandanna, jafnréttismál og málefni er varða borgarana. Nefndin ákvað að setja nokkur málefni efst í forgangsröð og stofnaði fjóra vinnuhópa sem fjölluðu um eftirtalin málefni: norræn velferðarmál, lista- og menningarsamvinnu, norrænt barna- og ungmennasamstarf auk menntunar- og rannsóknasamstarfs. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon átti sæti í vinnuhópnum um velferðarmálefni. Eins og nafnið gefur til kynna er það hlutverk Evrópunefndarinnar að sinna samstarfi Norðurlanda og ESB/EES/EFTA. Nefndin sá að stórum hluta til um skipulagningu Evrópuráðstefnunnar, þemaráðstefnu Norðurlandaráðs, sem haldin var 4.--5. mars 1996 í Kaupmannahöfn 1996. Í vinnuáætlun fyrir árið 1996 ákvað grannsvæðanefndin að hjálpa til við þróun lýðræðis og þingræðis á grannsvæðum Norðurlanda. Samstarfinu við grannsvæðin er m.a. ætlað að hvetja til markaðsbúskapar, virðingu fyrir mannréttindum og ábyrgðarfullrar nýtingar auðlindanna. Umhverfismál eru eitt af meginverkefnum í grannsvæðanefnd Norðurlandaráðs. Eftirlitsnefndin hefur fyrst og fremst unnið við að skilgreina verkefni sín á árinu en auk þess gert úttekt á rekstri nokkurra norrænna stofnana. Aðalhlutverk nefndarinnar er að sjá um þingræðislegt eftirlit með þeirri starfsemi sem er fjármögnuð af norrænum fjárlögum, gera úttekt á norrænum stofnunum, hafa eftirlit með ákveðnum sérverkefnum, hafa eftirlit með og samþykkja norrænar ársskýrslur og endurskoðendaskýrslur og auk þess að gera sérstaka úttekt á ársskýrslum og endurskoðendaskýrslum Norðurlandaráðs. Verðlaun Norðurlandaráðs er nú þrenns konar, bókmenntaverðlaun, tónlistarverðlaun og náttúru- og umhverfisverðlaun. Bókmenntaverðlaunum Norðurlandaráðs hefur verið úthlutað á hverju ári frá 1962 og eru þau veitt fyrir bókmenntaverk sem ritað hefur verið á einu Norðurlandamálanna. Markmið verðlaunanna er að auka áhuga á bókmenntum á tungumálum nágrannaþjóðanna. Tónlistarverðlaun Norðurlandaráðs voru fyrst veitt árið 1965 og fram til ársins 1988 voru þau einungis afhent annað hvert ár. Síðan 1990 hafa verðlaunin verið veitt á ári hverju og eru þau veitt annað árið til tónskálda og hitt árið til tónlistarflytjenda. Á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík árið 1995 voru samþykkt tilmæli um að Norðurlandaráð skyldi veita náttúru- og umhverfisverðlaun á hverju ári. Verðlaunin á að veita aðila sem hefur sett mark sitt á náttúru- og umhverfisvernd á Norðurlöndum eða til hóps fólks, samtaka, fjölmiðla, fyrirtækja eða stofnana sem hefur í störfum sinum tekist að sýna í verki tillit til náttúrunnar á aðdáunarverðan hátt. Verðlaunin voru veitt í fyrsta sinn á þingi ráðsins í Kuopio í nóvember 1995. Eins og fram kom hjá hæstv. samstarfsráðherra hefur verið unnið að upplýsingastarfsemi á árinu og það var á þingi ráðsins í Reykjavík 1995 sem ákveðið var að stefna að því að Norðurlandaráð og norræna ráðherranefndin skyldu sameina upplýsingastarfsemi sína svo fljótt sem unnt væri. Í byrjun ársins ákvað forsætisnefndin að stofna sérstaka vinnunefnd til að fjalla um nýja sameiginlega upplýsingastefnu. Hlutverk vinnunefndarinnar var meðal annars að sjá til þess að þessi sameining skyldi eiga sér stað. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson var formaður nefndarinnar. Nefndin ákvað að leggja einkum áherslu á þrjú svið: nýtt blað sem kemur í stað Nordisk Kontakt, vikulegt fréttabréf í formi símbréfs og heimasíðu á alnetinu sem veitir upplýsingar um norrænt samstarf. 48. þing Norðurlandaráðs var haldið í Kaupmannahöfn 11.--13. nóvember 1996. Um tilmæli, umsagnir og ákvarðanir um innri málefni sem samþykkt voru á þinginu vísast til fylgiskjals og umfjöllunar um hverja nefnd fyrir sig. Á þinginu voru bæði almennar stjórnmálaumræður og sérstakar umræður um utanríkis- og varnarmál. Torbjørn Jagland, forsætisráðherra Noregs, flutti inngangsræðu almennu stjórnmálaumræðunnar. Hann fullyrti að norræna samstarfið væri mikilvægara nú en nokkru sinni fyrr og undirstrikaði að Norðurlönd eru nágrannar með líkan bakgrunn og reynslu. Jagland lagði áherslu á að Norðurlönd ættu að verða fyrirmynd í Evrópu varðandi ákveðin málefni og skipulag. Þrátt fyrir að Norðurlönd tilheyri mismunandi alþjóðastofnunum og hafi valið mismunandi leiðir í varnarmálum, starfa þessar þjóðir saman á öllum sviðum sem ætti að geta orðið fyrirmynd annarra þjóða. Hann taldi að leggja ætti aukna áherslu á samvinnu Norðurlandanna við friðargæslu. Mikilvægt væri að þróa og breikka samband og samstarf á öllum sviðum milli stjórnvalda á Norðurlöndum og grannsvæðunum. Hjálpa ætti frjálsum félagasamtökum að byggja upp samstarf með grannsvæðunum. Jagland taldi að þróa ætti ungmennasamstarf innan Norðurlanda og milli Norðurlanda og grannsvæðanna. Sérstök utanríkis- og varnarmálaskýrsla var lögð fram sameiginlega af norrænu utanríkisráðherrunum, en skýrsluna flutti Tarja Halonen frá Finnlandi. Hún sagði að staða Norðurlandanna í Norður-Evrópu og við Eystrasalt væri mjög mikilvæg í þeirri þróun sem nú á sér stað. Norrænt samstarf í ESB-málefnum hefði þróast jákvætt og upplýsingaskipti milli Norðurlandanna gengju vel í Brussel. Schengen-samningurinn sýndi að hið norræna samstarf um sameiginleg vegabréfasvæði hefði borið árangur. Hæstv. forseti. Eins og áður hefur komið fram var það í fyrsta skipti nú á þingi Norðurlandaráðs sem túlkað var af og á íslensku. Heimild til túlkunar íslensku hefur verið fyrir hendi um nokkurt skeið og ákvað Íslandsdeild Norðurlandaráðs að óska eftir túlkun á þessu þingi í tilraunaskyni. Þrátt fyrir nokkra annmarka er það álit Íslandsdeildarinnar að framhald eigi að vera á túlkun íslensku á þingum Norðurlandaráðs. Ég vil að lokum þakka samnefndarmönnum mínum í Íslandsdeild Norðurlandaráðs fyrir mjög ánægjulegt samstarf og einnig vil ég þakka starfsmönnum Íslandsdeildar fyrir góða vinnu fyrir okkar hönd. Undir skýrsluna rita, auk þeirrar sem hér stendur, Guðmundur Árni Stefánsson, Geir H. Haarde, Steingrímur J. Sigfússon, Sigríður A. Þórðardóttir, Sturla Böðvarsson og Siv Friðleifsdóttir.

Virðulegi forseti. Skýrsla Íslandsdeildar Vestnorræna þingmannaráðsins fyrir árið 1996 liggur fyrir til umfjöllunar. Ég ætla í nokkrum orðum að fjalla um þá skýrslu og helstu áherslupunkta hennar. Árið 1996 má segja að hafi verið mjög mikilvægt ár fyrir vestnorræna þingmannasamstarfið vegna þess að þá urðu ákveðin umskipti og þáttaskil í stefnumótun og markmiðum þingmannaráðsins. Fjallað var um verkefni ráðsins, markmið og leiðir til að stuðla að auknu samstarfi landanna þriggja, Íslands, Grænlands og Færeyja. Það má spyrja hvort við Íslendingar höfum ræktað garðinn sem skyldi við nágranna okkar og helstu nábúa í austri og vestri, Færeyinga og Grænlendinga, landa sem eru byggð vinum okkar og frændum, sem búa við svipaðar aðstæður og við. En kannski höfum við í mörgum tilvikum oft leitað langt yfir skammt í samstarfi við aðrar þjóðir og ekki ræktað sem skyldi garðinn sem eins konar stóri bróðir í þessu þriggja landa samstarfi. Forgangsverkefni vestnorræna þingmannasamstarfsins, sem fjallar um sameiginleg málefni Íslands, Grænlands og Færeyja, eru á sviði auðlindanýtingar, mengunarmálefna og menningar fyrst og fremst. Auðvitað koma þar inn í öryggismál, atvinnumál, fiskveiðar og aðrir þættir og í auknum mæli á síðustu árum ferðamannaþjónusta og samstarf Íslendinga og Grænlendinga í þeim efnum og nú nýlega samstarf Færeyinga og Íslendinga á sama sviði. Þannig að að þessu leyti erum við á sama markaði að mörgu leyti og við höfum hag af að vinna með þessum nábúum okkar. Það hefur sýnt sig að þetta samstarf styrkir þjóðirnar hverja fyrir sig. 12. ársfundur Vestnorræna þingmannaráðsins var haldinn í Vestmannaeyjum í lok júní sl. Þar var samþykkt ályktun um endurskipulagningu ráðsins og ýmsar breytingar. Þar var ákveðið að breyta nú grunni vestnorræna samstarfsins þannig að í framtíðinni skuli kosið eftir styrkleikahlutföllum flokka. Ástæðan fyrir því er kannski fyrst og fremst sú að í þann liðlega áratug sem vestnorræna þingmannasamstarfið hefur verið í gangi hefur það ekki verið eins skilvirkt og menn vonuðu þó þar hafi verið betur af stað farið en heima setið. Í öllu samstarfi á norrænum vettvangi sem og við aðrar þjóðir hefur Alþingi kosið að velja styrkleikahlutföll flokka og það hefur verið niðurstaða ársfundar Vestnorræna þingmannaráðsins. Það er miðað við að fulltrúar á ársfundum verði alls 18, þ.e. sex frá hverju landi. Lögð verði fram starfsáætlun, fjárhagsáætlun og ársskýrsla á ársfundum og fjallað um þau mál sem efst eru á baugi og menn horfa á til framtíðar. Miðað er við að löndin greiði árgjöld til starfseminnar. Í rauninni var upphaflega stefnt að því á fundum Vestnorræna þingmannaráðsins að þar kæmi Norðurlandaráð inn sem fastur aðili í rekstri starfseminnar en niðurstaðan hefur orðið sú að Norðurlandaráð hefur styrkt með einni fjárveitingu stofnsetningu skrifstofu Vestnorræna þingmannaráðsins og samkomulag hefur verið um það milli deilda í löndunum þrem að kostnaður skiptist þannig að Íslendingar greiði helminginn en Færeyingar og Grænlendingar fjórða hluta hvort land. Það var niðurstaða Vestnorræna þingmannaráðsins að stofna skrifstofu og ráða starfsmann og það hefur verið gert. Unnið er að endurskoðun á sáttmála og vinnureglum ráðsins og stuðlað að því að samstarf við Norðurlandaráð verði eflt. Meðal annars hafa formenn deilda Vestnorræna þingmannasambandsins haft fundi með forustumönnum Norðurlandaráðs, kynnt þar áætlanir og hugmyndir um aukið starf ráðsins og eflingu samstarfs við Norðurlandaráð. Þar hefur verið kynnt að miðað er við að breyta nafni Vestnorræna þingmannaráðsins í Vestnorræna ráðið. Vinnuhópur hefur starfað innan þingmannasambandsins að breytingum. Fundir hafa verið haldnir fjórum sinnum á síðasta ári til þess að fara yfir þau atriði sem þarf að breyta og taka á. Þar hefur verið fjallað um endurskoðun sáttmála og vinnureglna. Það verk er langt á veg komið. Nýtt nafn á ráðið eins og ég gat um. Merki ráðsins verður ákveðið á næstunni. Upplýsingastarfsemi og ráðstefnuhald verður stóraukið. Stefnt er að því nú þegar á þessu ári að halda ráðstefnur, væntanlega bæði á Íslandi og á Grænlandi. En 13. ársfundur ráðsins verður haldinn í Færeyjum í sumar. Alþingi samþykkti 2,5 millj. kr. fjárveitingu til Vestnorræna þingmannaráðsins við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Það er viðmiðunin á þeim kostnaði sem kemur í hlut Íslendinga á næstu árum eða um helmingur af áætluðum starfskostnaði. Auk þess hafði Norðurlandaráð eins og ég gat um fyrr styrkt stofnun og endurnýjun þessa samstarfs um u.þ.b. 3 millj. íslenskra kr. Sú fjárhæð var að mestu ætluð til tveggja þátta, til þess að stofnsetja skrifstofu, ráða starfsmann og ekki síst til að stuðla að ýmiss konar starfsemi á vegum ráðsins, kynningum, ráðstefnuhaldi og almennri starfsemi. Við ákvörðun um stofnun skrifstofu og ráðningu starfsmanns hafa ýmsir aðilar komið til hjálpar, svo sem styrkur Norðurlandaráðs eins og ég gat um, og Alþingi Íslendinga lánar aðstöðu endurgjaldslaust. Fyrir það ber að þakka. Íslandsdeildin í Vestnorræna þingmannasráðinu átti fulltrúa á ráðstefnu þingmannanefndar um norðurskautsmálefni í Kanada í mars sl. Það verkefni er að sjálfsögðu einnig á vettvangi samstarfslandanna þriggja. Samstarfið mun verða í stöðugri þróun á næstu árum. Það er mikil þörf fyrir þetta samstarf, það er jákvæður starfsandi og mikill baráttuhugur í fulltrúum landanna þriggja í Vestnorræna þingmannaráðinu. Til að mynda hefur verið fjallað um mikilvægi þess að efla Vestnorræna þingmannaráðið, ekki síst á almennum vettvangi, í mótvægi við Evrópuumræðu og áherslur til austurs og einnig þar sem t.d. Grænlendingar sækja í vaxandi mæli eftir samstarfi við Kanada og Alaska. Það er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að rækta þetta samstarf því við eigum hagsmuna að gæta á mörgum sviðum. Ekki bara vegna nálægðar nábúa okkar og frændsemi. Þannig er unnið markvisst að endurskipulagningu þessa starfs undir nýju nafni Vestnorræna ráðsins og teknar hafa verið ákvarðanir um marga þætti sem eiga að geta styrkt það samstarf í náinni framtíð.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm., formanns Vestnorræna þingmannaráðsins, Árna Johnsens langar mig til að það komi hér fram að tillagan um breytingar á samstarfinu sem samþykkt var á fundi ráðsins í Vestmannaeyjum í sumar, um að framvegis yrði kosið í ráðið eftir styrkleikahlutföllum, var mjög umdeild. Það voru ýmsar raddir uppi um það hvort svo skyldi vera. Og eins og kemur fram í skýrslunni sem hér liggur fyrir þá var hún samþykkt með tólf atkvæðum gegn fimm og einn sat hjá. Ég tek undir það að samstarf vestnorrænu landanna er mjög mikilvægt, ekki síst til að koma á tengslum milli þingmanna á þessu svæði. Þess vegna voru uppi mjög sterkar raddir um það í umræðunni um þessa tillögu að fulltrúar allra flokka sem ættu sæti á þingi gætu komið að þessu samstarfi. Og ég vil nefna að hvert land fyrir sig hefur haft sínar reglur um það hvernig skipað er í þingmannahópinn sem situr í Vestnorræna þingmannaráðinu, Í Færeyjum t.d., þar sem eru fleiri en sex flokkar en fulltrúar eru yfirleitt sex, hafa minnstu flokkarnir skipt með sér að koma og sækja þessa fundi. Þannig að ég vil halda því til haga hér að það voru skiptar skoðanir um það að kjósa í ráðið eftir styrkleikahlutföllum flokka. Og ég hef persónulega miklar efasemdir um að það sé rétta leiðin. Sérstaklega í þessu samstarfi sem er kannski ólíkt öðru erlendu samstarfi sem við þingmenn tökum þátt í.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að skoðanir voru skiptar um þá kerfisbreytingu sem samþykkt var á ársfundi Vestnorræna þingmannaráðsins sl. sumar, en engu að síður var það afgerandi samþykkt og ég hygg að margir hafi verið þeirrar skoðunar að annaðhvort væri í rauninni að leggja þetta samstarf af eða gera þá kerfisbreytingu sem gerð var. Það hefur munað svo miklu um framgang þessa samstarfs því að í rauninni hafði þetta starf verið eins konar klúbbstarfsemi um áratugs skeið. Þó að við það sé miðað að kjósa eftir styrkleikahlutföllum flokka, þá er ekkert sem mælir gegn því að það geti ekki verið skipting á hefðbundinn hátt eins og tíðkast í skiptingu embætta í nefndum þingsins þó svo að það sé aldrei tryggt að allir flokkar komist að í þeim efnum á sama tíma. Það segir sig sjálft að það hlýtur að verða með sama hætti og tíðkast á annan hátt í starfsemi Alþingis.

Herra forseti. Það er greinilegt að okkur greinir á um þetta efni, en það á auðvitað eftir að samþykkja það hér á þingi eftir umræður hvort ákveðið verður að skipa í ráðið eftir styrkleikahlutföllum flokka. Mér finnst það nú heldur djúpt í árinni tekið að vestnorræna samstarfið leggist af ef styrkleikahlutföll í þinginu ráða því ekki hverjir sitja í ráðinu. Ég skil ekkert í því að þetta samstarf skuli hafa bara yfirleitt gengið hingað til því að ekki hefur sá háttur verið hafður á hingað til í þessum efnum.

Herra forseti. Það er vissulega margt á döfinni í hinu norræna samstarfi eins og það snýr að okkur á Alþingi og að ríkisstjórninni. Það má segja að starfsárið 1995 hafi að mestu farið í að endurskipuleggja starfsemina, taka ákvarðanir um nýja starfshætti og nýtt skipulag á meðan á síðasta ári, 1996, hafi starfskraftarnir a.m.k. í Norðurlandaráði ekki síst beinst að því að hrinda í framkvæmd þeim ákvörðunum sem undirbúnar voru og teknar á árinu 1995. Hins vegar má segja að á þessu ári, 1997, og síðari hluta síðasta árs sé að koma í ljós hver árangur þessara breytinga hefur verið og nú sé að koma upp á yfirborðið og fram í dagsljósið hvað það raunverulega var sem fólk var að ákveða í kjölfar skýrslunnar um Norðurlönd á nýjum tímum sem samþykkt var hér í Reykjavík 1995. Það er vissulega mjög margt sem hefur breyst eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra og hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur. Ég ætla ekki að endurtaka það sem þau hafa sagt um það efni. Ég tel að þær breytingar sem ráðist var í hafi í aðalatriðum gefist vel, þær hafi í aðalatriðum, a.m.k. enn sem komið er, þjónað þeim markmiðum sem að var stefnt og hafa átt þátt í því að aðlaga þessar stofnanir að gjörbreyttum aðstæðum og nýjum tímum. Ég vek til að mynda athygli á því að á síðasta þingi Norðurlandaráðs var í fyrsta sinn beitt pólitískum styrkleikahlutföllum við kosningu forseta ráðsins. Það er vert að vekja athygli á því í kjölfar þeirra skoðanaskipta sem hér fóru fram fyrir stundu milli hv. þm. Árna Johnsens og hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur að það er sem sagt staðreynd að á vettvangi Norðurlandaráðs starfa menn nú mun meira en áður á grundvelli pólitískra styrkleikahlutfalla og pólitískra skoðana. Ég hygg að það sé óhjákvæmilegt ef menn vilja vinna að alvörumálum og vera teknir alvarlega í stærra samhengi. Sú kosning forseta sem fram fór á síðasta þingi þegar Álendingurinn Olof Salmén var kjörinn byggðist á því að miðjuhópurinn og hópur hægri manna, sem ég veiti formennsku, komu sér saman um að styðja þann frambjóðanda þrátt fyrir að jafnaðarmenn hefðu boðið fram annan aðila. Hins vegar gengur það náttúrlega ekki að einhverjir tveir flokkahópar taki sig saman um ókomna framtíð vegna þess að þeir hafi meiri hluta til þess að knýja fram frambjóðanda á þeirra snærum þannig að það má búast við því að í framtíðinni verði eitthvert pólitískt jafnvægi þannig að allir megi bærilega við una og allar pólitískar skoðanir sem eiga fulltrúa í ráðinu njóti sanngirni og sannmælis. Ég vil einkum vekja athygli á tveimur þáttum í starfsemi ráðsins sem reyndar hefur þegar verið drepið á. Hinn fyrri er sú umræða sem fram hefur farið í ráðinu um öryggis- og varnarmál sem er vissulega nýmæli á vettvangi ráðsins en nýmæli sem ég tel að beri að fagna og er til marks um breytta starfshætti, nýja tíma en jafnframt gjörbeyttar aðstæður í okkar heimshluta. Það hefur þegar komið fram í umræðunni að fram undan er sérstök ráðstefna á vegum Norðurlandaráðs, í júnímánuði nk., um öryggis- og varnarmál á Norðurlöndum og grannsvæðunum í kringum þau. Þessi ráðstefna er á merkilegum tímamótum í álfunni vegna þess að hún verður væntanlega haldin skömmu áður en leiðtogafundur NATO mun taka mikilvægar ákvarðanir um stækkun bandalagsins og þess vegna er það heppilegt og skynsamlegt að ráðið láti frá sér heyra skömmu fyrir svo mikilvægan og merkilegan fund og þá komi fram hin ýmsu viðhorf sem uppi eru á vettvangi Norðurlandaráðs um þetta mikilvæga málefni. Við sem störfum í flokkahópi hægri manna í Norðurlandaráði höfðum lagt fram tillögur þar sem m.a. var gert ráð fyrir ráðstefnu sem þessari. Það liggja nú fyrir drög að dagskrárefnum og mér sýnist að þarna geti orðið verulega áhugaverð ráðstefna fyrir alla þá sem hafa áhuga á því að fylgjast með þessum málum og það má jafnframt búast við því að það verði tekist á á pólitískum forsendum eins og eðlilegt er. Þetta er kannski eitt af þeim stærri málefnum sem nú hafa færst inn á málaskrá og dagskrá Norðurlandaráðs sem þar voru ekki áður til umfjöllunar. Það er mjög athyglisvert að fylgjast með því hver þróun umræðna er á þessu sviði í Svíþjóð og Finnlandi, en það var eins og kunnugt er ekki síst vegna sérstöðu þessara landa sem þessi mál voru ekki áður á dagskrá í ráðinu. Ég vil einnig, herra forseti, eins og ég gat um nefna hér annað málefni sérstaklega og það er samstarfið um norðurskautsmálefnin sem ýmsir hafa þegar vikið að. Á vettvangi Norðurlandaráðs var tekið visst frumkvæði í þessu efni þegar á árinu 1993 þegar haldin var í Reykjavík sérstök þingmannaráðstefna um þessi málefni í kjölfar samþykktar tillögu í Norðurlandaráði sem hæstv. núv. utanrrh. hafði flutt á árinu áður og hlotið einróma samþykki. Ráðstefnan í Reykjavík mælti svo fyrir að sett skyldi á laggirnar sérstök þingmannanefnd, fastanend þingmanna frá norðurskautslöndunum til þess að fylgja eftir samþykktum ráðstefnunnar, undirbúa framhald og fylgjast með þróun mála almennt á þessu sviði. Fyrsti formaður nefndarinnar var núv. hæstv. utanrrh. en þegar hann tók við ráðherraembætti var mér falin formennskan. Nefndin hefur haldið uppi nokkuð öflugu starfi og vann m.a. að undirbúningi ráðstefnu þeirrar sem ýmsir hafa vikið að hér og haldin var í Kanada á síðasta ári. Nefndin undirbjó þá ráðstefnu í samstarfi við kanadísk stjórnvöld. Þar var ályktað með ýmsum hætti um málefni norðurskautsins, sjálfbæra þróun á þeim vettvangi, auðlindanýtingu, málefni frumbyggjanna og margt fleira sem skiptir máli á þessu sviði. Nefndinni var falið að starfa áfram, fylgja eftir ályktunum ráðstefnunnar og undirbúa þriðju þingmannaráðstefnuna sem Rússar hafa boðið til, annaðhvort seint á þessu ári eða á árinu 1998 í norðurhluta Rússlands, í Síberíu. Nefndin hefur notið dyggs stuðnings starfsliðs Norðurlandaráðs, bæði á skrifstofu þess og sömuleiðis af hálfu framkvæmdastjóra Finnlandsdeildar Norðurlandaráðs sem hefur verið framkvæmdastjóri eða ritari þessarar nefndar. Og ég vil gjarnan geta þess að kanadískir kollegar okkar hafa sýnt þessu máli mjög mikinn áhuga og verið virkir í þessu starfi, ekki síst fulltrúi þeirra í þingmannanefndinni, Clifford Lincoln, sem hingað kom m.a. á nefndarfund í ágúst sl. ásamt fulltrúum Rússa og Norðurlandaráðs. Ég tel að hér sé á ferðinni dæmi um málefni þar sem Norðurlandaráð hefur nokkra sérstöðu og getur hagnýtt sér hana til að taka upp á sína arma mikilvæg málefni og leitt saman aðila eins og þingmenn bæði austan hafs og vestan frá löndum sem liggja að heimskautinu, leitt þá saman til mikilvægs samstarfs um þessi mál. Ég tel að það sé sérstaklega mikilvægt að fá Rússa til samstarfs á þessum vettvangi, reyndar bæði á vettvangi þingmannanefndarinnar en auðvitað ekki síður á vettvangi Norðurskautsráðsins, sem hæstv. ráðherra vék að, því að allir vita að á tímum kalda stríðsins var norðurskautið ekki samstarfsvettvangur ríkja austan hafs og vestan heldur þvert á móti spennu- og átakapunktur í þeim áætlunum sem fyrir lágu á hernaðarsviðinu og að sjálfsögðu miðdepill mikillar umferðar kjarnorkukafbáta og herskipa eftir atvikum. Því held ég að í ljósi þeirrar stöðu og þeirra breytinga sem orðið hafa í heimsmálum sé það mjög mikilvægt verkefni að leiða saman á vettvangi sem þessum fulltrúa frá Rússlandi, Bandaríkjunum og Kanada til samstarfs um friðsamlega starfsemi á þessum slóðum, friðsamlega nýtingu náttúruauðlindanna, réttindi frumbyggjanna og umhverfismálin á þessum slóðum sem eru auðvitað gríðarlega mikilvæg og mikilvægt að þau haldist í hendur við skynsamlega hagnýtingu þeirra auðlinda sem þarna er að finna og vitanlega eru mjög miklar. Sömuleiðis eru þarna miklir möguleikar á samstarfi á sviði samgöngumála, fjarskipta og fleiri slíkra sviða. Ég held að með forustu sinni á þessu sviði hafi Norðurlandaráð tekið frumkvæði sem ástæða er til að vekja athygli á og ástæða er til að taka eftir. Við höldum þessu starfi vakandi sem sitjum þar af hálfu Norðurlandaráðsins. Okkur er mikið í mun að þetta gangi vel vegna þeirra málefna sem í húfi eru. Okkur er líka mikið í mun að halda uppi merki Norðurlandaráðs á þessum vettvangi þannig að af því sé fullur sómi og ég fæ ekki betur skilið á okkar samstarfsmönnum sem þarna eru með okkur en að svo sé. Þetta vildi ég nú nefna sérstaklega hér, herra forseti. Síðan mætti geta þess að endingu, eins og fram hefur reyndar komið hjá ýmsum, að Evrópumál hafa verið fyrirferðarmikil á vettvangi ráðsins. Sérstök Evrópuráðstefna var haldin fyrir ári síðan þar sem þessi mál voru tekin fyrir og rædd frá ýmsum sjónarhornum og það er einmitt í dag sem Evrópunefnd Norðurlandaráðs gengst fyrir framhaldsráðstefnu í Kaupmannahöfn um þessi mál til þess að vega og meta störf og árangur af ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins. Það vill svo til að sú framhaldsráðstefna er einmitt í dag og það er skýring á því að ýmsir þingmenn hafa hér fjarvistarleyfi og taka ekki þátt í þessum umræðum sem ella hefðu augljóslega viljað blanda sér í þær. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður, herra forseti. Ég tel að skýrslurnar sem fyrir liggja veiti mjög góða og glögga mynd af því mikla starfi sem fram fer á vettvangi Norðurlandaráðs og á vettvangi ráðherranefndarinnar. Ég tel reyndar að þar sé margt sem kannski fer fullhljótt og ekki er gefinn jafnmikill gaumur og vera skyldi vegna þess að mjög margt af því sem þarna er á ferðinni er merkilegt og margt af því er Íslendingum til hagsbóta og framdráttar, bæði á Norðurlöndum en einnig í samstarfi við Norðurlöndin út á við gagnvart öðrum. Ég vil að endingu taka undir með formanni Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, Valgerði Sverrisdóttur, og þakka samstarfsmönnum mínum í deildinni fyrir samstarfið fyrr og síðar á þessum vettvangi og sömuleiðis starfsfólki deildarinnar.

Herra forseti. Það hefur komið hér fram að norrænt samstarf hefur gengið í gegnum ýmsar breytingar á síðustu missirum og það má segja að það sé fullkomlega eðlilegt. Hitt er svo annað mál að menn eiga ekki að gera breytingar bara breytinganna vegna. Þó að ýmsar aðstæður hafi breyst í utanríkismálum og í okkar heimshluta, þá er það ekki endilega sjálfkrafa röksemd fyrir því að breyta skipulagi sem hefur gefist vel og var að mörgu leyti mjög vel grundvallað eins og norræna samstarfið var og er. Ég tilheyri hópi efasemdarmanna um a.m.k. hluta þeirra breytinga sem gerðar voru á skipulagi hins norræna samstarfs og á ég þá alveg sérstaklega við það að taka upp hina landfræðilegu skiptingu í formi þriggja nefnda sem að nokkru leyti eiga að sinna viðfangsefnum á grundvelli landafræði, þ.e. Norðurlandanefndin sem fer með hefðbundin norræn samstarfsmálefni, grannsvæðanefnd og Evrópunefnd. Það liggur í hlutarins eðli að ýmsir málaflokkar ganga þvert í gegnum þetta landfræðilega skipulag og á því ber nú þegar að þó að þetta skipulag kunni að hafa sína kosti og hafa virst heppilegasta niðurstaðan í ljósi þeirra aðstæðna sem þá voru uppi og að einhverju leyti eru enn þegar það var sett á laggirnar, þá skapar það ýmsa örðugleika í sambandi við skörun viðfangsefna. Tilhneigingin er þá sú að fela til að mynda forsætisnefnd að taka þau verkefni sem með engu móti verður troðið inn í landafræðina eins og kannski öryggismál, umhverfismál eða önnur slík. Og því tel ég að á komandi árum muni í vaxandi mæli bera á tilhneigingu til þess að það verði þversum og langsum öxlar í þessu samstarfi þar sem annars vegar er reynt að hafa málefnin flokkuð eftir svæðum eða landafræði en hins vegar eftir málaflokkum eða sviðum. Þetta er að sjálfsögðu að einhverju leyti hægt að leysa með samstarfi milli nefndanna og einnig með undirnefndum eins og þegar er farið að gera í nokkrum mæli. Þess vegna neyðist ég, herra forseti, því miður til að endurtaka það sem ég hef áður sagt að ég hef efasemdir um að þetta skipulag muni reynast heppilegt að öllu leyti til lengri tíma litið og það kæmi mér ekki óskaplega á óvart þó að menn færu innan ekki mjög langs tíma að velta því fyrir sér að hverfa aftur að einhverju leyti að eldra fyrirkomulagi þannig að menn gætu sinnt mikilvægustu málaflokkunum óskipt án tillits til svæða. Ég held hins vegar að að mörgu leyti hafi breytingarnar hvað varðar inntak samstarfsins verið miklu betur heppnaðar og í raun og veru sjálfsagðar í ljósi breyttra aðstæðna. Ég tel að hvort tveggja, að gera t.d. umfjöllunarefni pólitískari og taka upp meira pólitísk umræðuefni á vettvangi Norðurlandaráðs og norrænnar samvinnu, hafi verið eðlileg breyting og þörf. Ég er sömuleiðis sammála því sem hér kom fram að ein merkasta þróunin á þessum vettvagi undanfarin ár, allt frá árunum í kringum 1990 þegar t.d. utanrrh. fór í fyrsta sinn að sitja þing Norðurlandaráðs, sé sú áhersla sem nú er orðin á að ræða utanríkispólitísk og öryggispólitísk mál. Ég tel í sjálfu sér að sú umræða hafi verið eitt það athyglisverðasta á dagskrá norrænnar samvinnu nú síðustu missirin. Ég vísa þar t.d. til þemaráðstefnu í Kaupmannahöfn í nóvember sl. og fagna því að baráttumál okkar vinstri manna, sem lengi hefur verið, að haldin yrði sérstök öryggismálaráðstefna, samanber tillögu hóps vinstri sósíalista þar um, er nú að verða að veruleika með ráðstefnu í Helsinki í júnímánuði nk. Ég held sem sagt að það séu bæði jákvæðar og miður jákvæðar hliðar á þeim breytingum sem hafa orðið á norrænum vettvangi hvað samstarfsmálin snertir undanfarin ár og það sé sjálfsagt mál að skoða það og ræða sem slíkt. Ekkert er óumbreytanlegt í þessum efnum og þó að ég geti verið sammála því að það sé ekki heppilegt að hringla allt of mikið með sjálfa skipulagsumgjörðina og það sé þar af leiðandi vænlegasti kosturinn að reyna að vinna sem best á grundvelli þess skipulags sem nú hefur verið staðfest, þá sé það heldur ekkert sjálfgefið að það standi svo um aldur og ævi. Í öðru lagi vil ég nefna, herra forseti, fjárlögin og fjárveitingar til norrænnar samvinnu. Ég tek undir það sem hæstv. samstarfsráðherra sagði um það mál. Þar hefur orðið niðurskurður undanfarin ár og það eru áfram uppi þau sjónarmið að það beri að draga jafnt og þétt úr fjárveitingum á norrænu fjárlögunum, ef svo má að orði komast. Ég held að þar sé mjög varhugaverð þróun og menn verði að spyrna þar við fótum. Á sama tíma og orðið hefur umtalsverð raunlækkun í milljónum talið sænskra eða danskra króna á fjárveitingum til norrænna samstarfsmálefna, þá eru að sjálfsögðu fjárlög viðkomandi ríkja að taka breytingum og vaxa í grófum dráttum sem nemur vexti þjóðartekna eða veltu í viðkomandi ríkjum þannig að í reynd eru norrænar fjárveitingar á þennan mælikvarða að dragast verulega hratt saman borið saman við þróunina t.d. hvað varðar fjárlög ríkjanna. Ég held að við hljótum að reyna að spyrna þarna við fótum og það kannski myndarlegar en gert hefur verið. Mér finnst ekki réttlætanlegt að Svíar, sem nánast einir hafa verið talsmenn þeirrar stefnu að þarna yrði um beinan niðurskurð að ræða, nái því fram í raun í verulegri andstöðu við önnur ríki sem að samstarfinu standa. Ef maður lítur á, herra forseti, hvernig framtíð norrænnar samvinnu blasir við um þessar mundir, þá er því ekkert að leyna að ýmsir hafa af því nokkrar áhyggjur að það sé að draga úr áhuga stjórnmálamanna a.m.k. á sumum Norðurlandanna á þessu samstarfi. Menn þykjast jafnvel sjá þess merki að þetta samstarf sé að þokast niður listann hvað varðar áherslur í norrænum stjórnmálum. Menn telji áhugaverðara að hasla sér völl t.d. í samstarfi Evrópuríkjanna eða öðru alþjóðlegu eða fjölþjóðlegu samstarfi heldur en því norræna. Einkum hafa menn af því áhyggjur, og það er skiljanlegt, að áhugi Svía og Finna, sem eru mjög uppteknir af nýtilkominni aðild sinni að Evrópusambandinu, hafi farið ört dvínandi. Ég held að það sé nokkuð til í því að þriðja Evrópusambandsþjóðin, Danir, hafi á hinn bóginn talsvert aðrar áherslur í þessum efnum. Fyrir það fyrsta er ekkert nýjabrum lengur af aðild Dana að Evrópusambandinu. Þeir hafa í öðru lagi að sjálfsögðu að tengslum sínum við Færeyjar og Grænland að hyggja, sem ekki eru aðilar að Evrópusambandinu. Og í þriðja lagi kann það að vera svo að Danir hafi einfaldlega lært það af reynslunni að það sé ekki sjálfgefið að himnaríki sé með lögheimili í Brussel og þar af leiðandi séu þeir farnir að meta á nýjan leik jákvæðari en kannski áður var og um tíma gildi norrænnar samvinnu. Þetta eiga Svíar og Finnar e.t.v. eftir að læra og vonandi verður þróunin sú að þegar þeir hafa komið sér fyrir og eru búnir að vinna þá vinnu sem fylgir inngöngunni í Evrópusambandið, þá breytist áherslur þar á nýjan leik í átt til jákvæðari viðhorfa og meiri áhuga á hefðbundnu norrænu samstarfi. Eftir stendur að það liggur í hlutarins eðli að það verður ekki síst hlutverk Íslands og Noregs á næstu árum að leggja til kraftinn og orkuna í þróun norrænnar samvinnu og flestir eru sammála um að utanríkispólitískir hagsmunir þessara tveggja landa fari saman í því að reyna að efla norrænt samstarf og halda því sem lifandi og kraftmiklum vettvangi. Sjálfum finnst mér stundum, herra forseti, að það hvaða kraftur er í norrænu samstarfi sé ákveðinn mælikvarði á sjálfstraust Norðurlandanna hvað varðar það að þora að standa á eigin fótum og þora að þróa sínar eigin lausnir og aðferðir. Það er almennt viðurkennt í alþjóðastjórnmálum að á áratugunum eftir seinni heimsstyrjöld hafi samstarf Norðurlandanna og þróun mála á Norðurlöndum að mörgu leyti verið fordæmi fyrir umheiminn, bæði hvað varðar milliríkjasamstarfið en líka uppbyggingu norrænu velferðarríkjanna og þá þjóðfélagsgerð sem þróaðist á Norðurlöndunum á þessum árum. Þess vegna vaknar sú spurning nú hvort kominn sé brestur í þetta sjálfstraust og þann kjarki sem Norðurlöndin sýndu á þessu árabili til að fara sínar eigin leiðir og móta sín eigin samfélög sem lýsir sér í því að menn telji sig núna knúna til þess að sækja fyrirmyndirnar annað í miklu ríkari mæli en áður var. Það væri dapurlegt og í sjálfu sér með öllu ástæðulaust því að almennt hefur velmegun vaxið í öllum löndunum og möguleikar manna til að standa á eigin fótum eru betri nú en þeir voru á fyrstu árunum eftir stríð. Norræna samstarfið var að sjálfsögðu mjög mikilvægur aflgjafi þessarar þróunar því þangað sóttu Norðurlöndin hvert fyrir sig styrk, reynslu og lærdóm, enda engin tilviljun að þróun samfélaganna varð jafnkeimlík og raun ber vitni. Þar á norræn samvinna að sjálfsögðu mjög mikinn hlut að máli. Ég vil að lokum, herra forseti, nefna lítillega þriðju skýrsluna sem hér er á dagskrá, þ.e. skýrsluna um Vestnorræna þingmannaráðið og vestnorræna samstarfið. Ég held að það sé engin spurning að svæðisbundin samvinna, norræn og svæðisbundin, t.d. samstarf vestnorrænu landanna og norðurheimskautssamstarfið, er afar mikilvæg. Menn mega ekki verða svo uppteknir af því að stjórna heiminum, hvort sem það er frá Brussel, New York eða hvaðan sem það nú er, að þeir gleymi að rækta sambandið við sína næstu nágranna. Ég fagna því þess vegna að Vestnorræna þingmannaráðið hefur verið eflt með bæði skipulagsbreytingum og líka með því að það hefur fengið fjármuni til að halda uppi ritarastarfi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við Íslendingar gleymum því ekki að leggja meiri pólitíska vinnu í að rækta samskiptin við okkar næstu nágranna. Auðvitað skipta þar fiskveiðar og sjávarútvegsmál mjög miklu máli. Það má segja að samskipti Íslands og Færeyja hvíli á mjög traustum og góðum grunni í þeim efnum, en á hinn bóginn er ástæða til þess, því miður, að hafa áhyggjur af samskiptum Íslands og Grænlands á þessu sviði og ég leyfi mér að nota þetta tækifæri til að hvetja til þess að meiri rækt verði lögð við þau samskipti á næstu mánuðum og gerðar alvörutilraunir til þess að ná saman um óleyst deilumál sem þar eru uppi og valda margs konar vandkvæðum í samskiptum þjóðanna. Það sannast æ ofan í æ hversu mikilvægt samstarf nágrannaþjóða eins og til að mynda Íslands og Færeyja getur verið og menn sjá ekki alltaf fyrir þær aðstæður sem upp kunna að koma í þeim efnum. Ég hygg t.d. að það árangursríka samstarf sem við höfum náð við Færeyinga um síldveiðar á síðustu tveimur til þremur árum hafi sótt styrk í það hvernig samskiptum ríkjanna hefur verið háttað á þessu sviði um langt árabil. Hefðu þau ekki verið jafngóð og þétt og raun ber vitni þá er ekki víst að við hefðum borið þann hlut frá borði sem við höfum gert út á tengsl okkar við Færeyjar í þessu sérstaka tilfelli. Hvað varðar aftur Grænland eins og ég áður nefndi eru málin ekki að öllu leyti í jafngóðu horfi og það er auðvitað dapurlegt. Það er ekki hægt að segja annað en það sé dapurlegt að þessir nágrannar skuli ekki hafa náð að semja nema í undantekningartilvikum um ráðstöfun og meðferð t.d. sameiginlegra fiskstofna á okkar hafsvæði. Ég tek undir það sem hér var sagt um þá jákvæðu framþróun sem hefur orðið í því að koma á samstarfi heimskautaríkjanna eða þeirra ríkja sem liggja að norðurheimskautssvæðinu. Þar ætti Ísland að geta átt myndarlegan hlut og lagt mikið af mörkum og hefur út af fyrir sig gert það því að talsvert frumkvæði hefur komið héðan, m.a. frá stjórnmálamönnum eins og hv. þm. Geir H. Haarde og hæstv. núv. samstarfsráðherra. Það er sjálfsagt að halda slíku til haga og verði það mönnum hvatning til þess að vinna áfram vel á þessum vettvangi.

Hæstv. forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram um norrænt samstarf. Þær hefðu eflaust orðið meiri ef ekki hefði staðið þannig á að það stendur einmitt yfir ráðstefna í Kaupmannahöfn um norrænt samstarf og nokkrir af fulltrúum okkar Íslendinga í Norðurlandaráði og fleiri þingmenn eru einmitt staddir á þeirri ráðstefnu. En engu að síður vil ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram. Ég get svo sem að mörgu leyti tekið undir með hv. 4. þm. Norðurl. e. hvað það snertir að það er ekki alveg víst að það hafi verið farin nákvæmlega rétta leiðin með þeim breytingum sem gerðar voru á Norðurlandaráði, en þó tel ég að í öllum aðalatriðum hafi tekist vel að móta starfið samkvæmt nýjum starfsreglum og það hafi á margan hátt orðið áhugaverðara með þessum breytingum, með því að gera það pólitískara. En eins og ég sagði áðan get ég þó tekið undir að það er nokkuð um það að erfitt sé að staðsetja mál eftir landfræðilegu reglunni. Norrænt samstarf er okkur Íslendingum gífurlega mikilvægt og hefur alla tíð verið og það er á svo mörgum sviðum. Það er á bókstaflega öllum sviðum atvinnulífs og félagslífs og margir Íslendingar kynnast fyrst öðrum þjóðum í gegnum þetta samstarf. Ég vil geta þess, hæstv. forseti, að í skýrslu minni láðist að geta þess að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir er varamaður í Norðurlandaráði. Það hafði fallið út úr skýrslunni og kom því ekki fram í máli mínu. Ég þakka umræðuna.

Herra forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég held að það sé ljóst eftir þessa umræðu að það er almennur áhugi á Alþingi fyrir norrænu samstarfi og enginn ágreiningur um mikilvægi þess. Ég held að það megi til sanns vegar færa að Norðurlandasamstarfið fer vaxandi, ekki síst í alþjóðlegu samstarfi. Til marks um það má geta þess að utanríkisráðherrar Norðurlandanna hittust á síðasta ári 16 sinnum. Það eru þrír reglulegir fundir utanríkisráðherra Norðurlandanna. Þeir hittast á vettvangi NATO, á vettvangi Vestur-Evrópusambandsins, á vettvangi Evrópuráðsins, á vettvangi Eystrasaltsráðsins, á vettvangi Barentsráðsins og á vettvangi Norðurskautsráðsins, þannig að alþjóðlegt samstarf sem Norðurlöndin taka þátt í fer mjög vaxandi og þá nota menn gjarnan tækifærið til að stilla saman strengina. Það á jafnframt við um samstarfið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það er alltaf haldinn reglulegur fundur milli utanríkisráðherra Norðurlandanna í tengslum við allsherjarþingið. Og þó að dregið hafi úr sameiginlegum málflutningi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, þá hefur annað samstarf haldið sér og má þar kannski ekki síst nefna samstarf á sviði mannréttindamála. Þar hafa Norðurlöndin verið í fararbroddi í heiminum og það er mjög mikilvægt að því samstarfi verði fram haldið og rödd Norðurlandanna heyrist sameiginlega. Það er því enginn vafi á því í mínum huga að þótt Norðurlandasamstarfið sé að breytast mikið, þá er það ekki að minnka. Það er að vaxa. En það mun taka alllangan tíma að finna því rétt form í ljósi þessara breytinga og það á ekki síst við samstarf þingmannanna. Ég býst ekki við því að það sé komið í eitthvert endanlegt form og það eru gallar á því formi sem nú er með sama hætti og það voru gallar á því formi sem áður var. En ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að það er ekki hægt að standa árum saman í breytingum því að það tekur svo mikinn tíma og kraft þannig að nú er nauðsynlegt að reyna að byggja á þeim grunni sem hefur verið lagður þótt auðvitað megi huga að breytingum síðar. Herra forseti. Ég vildi aðeins koma þessu á framfæri vegna þess að mér finnst oft í umræðunni að gefið sé í skyn að Norðurlandasamstarfið sé þýðingarlítið og það eigi ekki að leggja neina áherslu á það. Þess í stað eigi að leggja áherslu á annað samstarf. En með því að leggja áherslu á annað samstarf er það grundvallaratriði að Norðurlandasamstarfið sé í lagi. Norðurlöndin eru því aðeins sterk út á við að þau haldi saman og reyni að sameina málflutning sinn eftir því sem hægt er. Með sama hætti hafa Noregur og Ísland í auknum mæli farið út í það að vera með Evrópusambandsríkjunum að því er varðar ýmsar ályktanir, t.d. á sviði mannréttindamála, og mörgu af því sem rætt er á fundum utanríkisráðherra Norðurlandanna að því er varðar mannréttindamál er fylgt eftir á vettvangi Evrópusambandsins vegna þess að Evrópusambandið hefur meiri styrk til þess að fylgja því fram. Við getum nefnt sem dæmi mannréttindamál í Kína, Indónesíu, Burma og Íran og það mætti nefna margar aðrar þjóðir. Ráðherrar frá Norðurlandaríkjunum hafa betra tækifæri til þess að koma slíkum málum fram í samstarfi þessara þjóða. Það sama má segja um samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins. Þar eru Svíar og Finnar ekki og þess vegna hafa ráðherrar þeirra ríkja sem eru í Atlantshafsbandalaginu möguleika á því að koma á framfæri og koma fram áherslum Norðurlandanna á þessum vettvangi. Má t.d. nefna málefni baltnesku ríkjanna, sem eru öllum Norðurlöndunum mjög þýðingarmikil, en segja má að Norðurlöndin hafa verið einna bestu málsvarar baltnesku ríkjanna á alþjóðlegum vettvangi. Allt þetta sýnir að það á að leggja mikla áherslu á Norðurlandasamstarfið því að það er ekkert annað sem mun koma í staðinn fyrir það. Þeir, sem halda því fram að við eigum að minnka áhersluna á Norðurlandasamstarfið til þess að geta sinnt öðru betur, ganga villir vegar vegna þess að það er grunnurinn að svo mörgu öðru.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 1996 sem birtist á þskj. 546. Á þingskjalinu kemur fram hverjir skipuðu Íslandsdeildina, hvernig skipulagi ÖSE-þingsins er háttað og sögu þess og fer ég ekki nánar út í þá sálma. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, en að henni standa 55 ríki frá Kanada og Bandaríkjunum í vestri að Kirgisistan og Rússland í austri, hefur mjög háleit markmið. Þau eru að standa vörð um mannréttindi og lýðréttindi og að stuðla að friði í og á milli þátttökuríkjanna. Því miður hefur skort á að samtökin hafi afl til að fylgja eftir þessum markmiðum sínum, en þó finnst mér eins og þau séu í auknum mæli að sanna tilverurétt sinn og er það vel. Nægir þar að nefna að ÖSE var falin framkvæmd Dayton-friðarsamkomulagsins í fyrrum ríkjum Júgóslavíu og skipulagði kosningarnar þar á síðasta hausti. Fulltrúar ÖSE hafa og verið óþreytandi í að krefjast þess að niðurstöðum kosninganna í Bosníu-Hersegóvínu sé framfylgt eins og komið hefur fram í fréttum. Herra forseti. Stjórnarnefndin hittist í Vín í janúar 1996 og fór ég þangað ásamt ritara Íslandsdeildarinnar. Þá var fimmti fundur ÖSE-þingsins haldinn í Stokkhólmi í júlí sl. og sóttu þingið hv. þm. Guðjón Guðmundsson ásamt mér og ritara Íslandsdeildarinnar. Á árinu bar hæst kosningaeftirlit ÖSE-þingsins en sem dæmi má nefna að árið 1995 fór fram kosningaeftirlit í Armeníu, Lettlandi, Króatíu, Georgíu, Aserbaídsjan, Hvíta-Rússlandi, Kasakstan og Rússlandi, en samtals tóku um 200 þingmenn í nafni ÖSE þátt í þessu kosningaeftirliti. Það er talið mjög mikilvægt að það séu þingmenn sem stunda kosningaeftirlit vegna þess að þeir njóta betra trausts heldur en embættismenn og hafa meiri trúverðugleika á meðal almennings og ná auk þess betur til fjölmiðla. Á fundi stjórnarnefndarinnar kom fram skemmtileg hugmynd frá rúmenskum þingmanni, Emil Roman, en hann stakk upp á því að þessu yrði snúið við. Þingmönnum frá nýju lýðræðisríkjunum yrði boðið að vera viðstaddir kosningar í rótgrónu lýðræðisríkjunum til þess að kynna sér hefðir og venjur sem tengjast kosningum og einkenna lýðræðislegar kosningar. Þetta er mjög athyglisverð hugmynd og legg ég til að við Íslendingar, og þar með hv. Alþingi skoði þetta við næstu kosningar, að þetta gæti orðið eins konar kennsla til þingmanna í nýju lýðræðislegu ríkjunum. Á hverju ári veitir ÖSE-þingið verðlaun til fréttamanna og er markmiðið með því að stuðla að og verðlauna hlutlausa fréttamiðlun en hún er talin hornsteinn lýðræðis og mannréttinda. Á fundi nefndar þingsins um stjórn- og öryggismál var fjallað um mótun ,,sameiginlegs heildaröryggismódels fyrir 21. öldina``, sem er verkefni sem hafist var handa við í kjölfar leiðtogafundar ÖSE í Búdapest árið 1994 og var til umfjöllunar á leiðtogafundi ÖSE í Lissabon í desember sl. Samstarf og verkaskipting ýmissa fjölþjóðlegra stofnana í málefnum Bosníu-Hersegóvínu var að margra mati fyrirmynd þess sem koma skyldi við að tryggja frið og öryggi í álfunni. Á fundi nefndar um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál, var fjallað um fall kommúnismans og efnahagssamtengingu Mið- og Austur-Evrópu með áherslu á þau áhrif sem efnahags- og félagsleg upplausn getur haft á öryggismál álfunnar. Í nefndinni var samþykkt ályktun þar sem viðkomandi ríki eru hvött til að halda áfram á braut lýðræðis og markaðsvæðingar hagkerfa sinna, en Vesturlönd jafnframt hvött til að auka stuðning, einkum í formi frjálsari markaðsaðgangs fyrir varning frá þessum ríkjum. Þá bar það til tíðinda á þinginu að tillaga um að Norðmenn stöðvuðu hvalveiðar var felld með 17:14 atkvæðum en 9 sátu hjá. Það atriði varðar okkur Íslendinga að sjálfsögðu mikið. Nokkrar ályktanir voru samþykktar og vil ég geta þeirra helstu. Þar var m.a. samþykkt ályktun um málefni fyrrverandi Júgóslavíu þar sem fjölþjóðaherliðið í Bosníu-Hersegóvínu var hvatt til að hafa hendur í hári þeirra sem eftirlýstir eru fyrir stríðsglæpi og framselja þá til stríðsglæpadómstólsins í Haag. Þá var samþykkt ályktun um málefni Tyrklands þar sem þingið fordæmdi hryðjuverkastarfsemi Kúrda annars vegar og skort á virðingu fyrir mannréttindum, jafnt í tyrkneskri löggjöf sem við framkvæmd hennar, hins vegar. Loks voru samþykktar einróma siðareglur um lýðræðisleg vinnubrögð ríkja innan lands sem utan. Rétt er að benda á að enn eru mörg gleymd mál í Evrópu og nægir þar að nefna Kýpurdeiluna sem hefur staðið óleyst yfir 20 ár. Herra forseti. Í almennri umræðu á ÖSE-þinginu gerði ég verkaskiptingu fjölþjóðastofnana og kostnað við starfsemi þeirra að umtalsefni. Ýmsar stofnanir eru að vinna að skyldum og jafnvel sambærilegum verkefnum. Þetta hefur í för með sér tvíverknað, samkeppni og aukinn kostnað. Það er nauðsynlegt að auka verkaskiptingu t.d. milli ÖSE og Evrópuráðsins með það að markmiði að ná fram betri nýtingu þess fjármagns sem varið er í þágu friðar og mannréttinda og benti ég þar á að flestir eða allir þingmennirnir koma frá þjóðþingum sem eru að glíma við þann vanda að ná niður halla á fjárlögum. Slíkur sparnaður mun að sjálfsögðu mæta mótspyrnu þeirra sem hafa komið sér þægilega fyrir og ferðast um heiminn á háum skattfrjálsum launum, en það mun vera venjan. Þessu þarf að breyta. Það er ekki trúverðugt að forréttindamaður hjali um mannréttindi eða að hátekjumaður þykist hjálpa sveltandi börnum. Ég gerði einnig að umtalsefni svonefnd ,,griðasvæði`` í Bosníu-Hersegóvínu en einmitt á þeim tíma sem þingið var haldið kom í ljós að þar höfðu verið framin hroðaleg grimmdarverk, en þessi griðasvæði höfðu veitt þúsundum saklausra borgara falska öryggistilfinningu. Þeir hefðu því ekki flúið áfram eða gripið til varna. Þetta fólk hefði í reynd verið leitt í gildru og margir týnt lífi sínu. Ég lagði áherslu á að slíkar öryggistryggingar yrðu ekki gefnar nema tryggt væri að við þær yrði staðið. Þá klykkti ég út með því að markmið fjölþjóðastofnananna ætti að vera að ná fram meiri friði og meiri mannréttindum fyrir sömu fjármuni. Mikilvægt sé að bæta nýtingu þess fjár og mannafla sem varið er til alþjóðasamstarfs. Að sjálfsögðu er mesti kostnaðurinn fólginn í mannaflanum, þ.e. þingmönnunum. Ég vil benda á í þessu samhengi að íslenskir þingmenn semja ekki lög á sama tíma og þeir eru á ferðalögum út um allan heim. Herra forseti. Mikil breyting hefur orðið á stjórnmálalegri stöðu í Evrópu. Það kallar á nýja skipulagningu stóru alþjóðlegu stofnananna. Ný verkefni koma upp og önnur falla niður. Mikilvægt er að menn haldi vöku sinni og gæti vel að þeim kostnaði sem þessu starfi fylgir. Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að ræða reglur hins háa Alþingis um dagpeninga í þessu samhengi. Ég hef farið fjórar ferðir á vegum Alþingis vegna ÖSE-þingsins. Í hvert sinn kem ég með tugi þúsunda hagnað út úr dæminu eftir skatt. Til dæmis græddi ég 60--70 þús. kr. á ferðinni til Ottawa. Þetta stafar af þeirri reglu að greiða 80% af fullum dagpeningum auk þess að greiða hótel- og símakostnað að fullu. Ég hef verið í dálitlum vandræðum með þessa fjármuni. Þetta eru ekki laun, þetta er ekki kostnaður. Ég veit ekki almennilega hvernig ég á að bóka þetta í mínu prívatbókhaldi. Þetta er ekki kostnaður vegna þess að ég get engan veginn borðað svo mikið að ég nái að eyða þessum peningum. Ég hef lagt til að þessir dagpeningar yrðu lækkaðir en hef talað fyrir daufum eyrum. Ég get að sjálfsögðu ekki gagnrýnt kostnað við alþjóðlegt starf og gleymt þessu atriði. Legg ég til að forsn. breyti þessum reglum og noti það fé sem sparast til að auka t.d. framlag Íslands til þróunarhjálpar sem er skammarlega lágt. Að endingu vil ég þakka hv. samþingmönnum mínum í Íslandsdeild ÖSE-þingins og ritara deildarinnar fyrir gott samstarf.

Herra forseti. Ég lýsi yfir ánægju með þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram af hálfu þingmannanefndar ÖSE en Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu er mjög mikilvæg stofnun og þýðing hennar fer vaxandi. Því miður er það svo að við Íslendingar höfum ekki fastafulltrúa hjá ÖSE, sem er mjög bagalegt vegna þess að sú stofnun er mjög þýðingarmikil og skiptir miklu máli í sambandi við þróun öryggismála í framtíðinni í Evrópu. Þar á ég ekki síst við samvinnuna við Rússa og samninga um hefðbundin vopn í Evrópu. Rússar leggja mikið upp úr þessari stofnun og enginn vafi er á að hún mun þjóna miklu hlutverki á næstu árum. Það er ekki hægt að fullyrða um það hvort svo verður um alla framtíð, en a.m.k. á næstunni mun þýðing ÖSE vera mjög mikil. Það sem mætt hefur á ÖSE upp á síðkastið er ekki síst starfsemin í Bosníu-Hersegóvínu en samkvæmt Dayton-friðarsamkomulaginu fékk ÖSE tvenns konar verkefni, þ.e. skipulag kosninganna og eftirlit með mannréttindum annars vegar og hins vegar vopnaeftirlitsviðræður og traustvekjandi aðgerðir á hermálasviðinu. Eins og við vitum hefur ÖSE upp á síðkastið mest fengist við sveitarstjórnarkosningar sem voru á síðasta ári og þóttu takast bærilega. Eins og öllum er kunnugt gekk illa að fá Milosevic til að fallast á niðurstöður þessara kosninga en nú hafa þau tíðindi gerst að hann hefur viðurkennt kosningaúrslitin. Hins vegar er ekki ljóst með hvaða hætti þau verða viðurkennd og til hvaða aðgerða verður gripið til að koma kosningaúrslitunum í framkvæmd. Eitt stórmálið til viðbótar sem hefur verið á könnu ÖSE, en frá áramótum hafa Danir veitt fastaráði Öryggis- og samvinnustofnunarinnar forustu, eru kosningarnar í Tsjetsjeníu, en þangað voru sendir hvorki meira né minna en 70 eftirlitsmenn frá hinum ýmsu ÖSE-löndum og þar af einir 18 frá Norðurlöndunum. Það má jafnframt nefna stjórnlagavandann í Hvíta-Rússlandi. Meðal þeirra verkefna sem þar eru á dagskrá, sem kom upp stuttu eftir leiðtogafund ÖSE sem haldinn var í Lissabon í desember, en þann fund sat forseti Hvíta-Rússlands. Þetta mál er erfitt viðfangs og þetta eru dæmi um mikilvæg mál sem stofnunin hefur tekist á við. Það sem er sennilega mikilvægast af öllu er sú staðreynd að leiðtogafundurinn í Lissabon samþykkti sérstaka yfirlýsingu um skipulag öryggismála í Evrópu fram á næstu öld, sem voru tillögur Rússa upphaflega. Fastaráðið í Vínarborg hefur sett á laggirnar sérstaka nefnd til að vinna að skipulagi öryggismála í Evrópu og hún mun koma fyrst saman um miðjan febrúar. Þessi yfirlýsing er allítarleg og það tók alllangan tíma að ná um hana samkomulagi eftir nokkurt samningaþóf, en niðurstaða náðist þó í þessu máli. Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að koma hér til að leggja áherslu á mikilvægi þessarar stofnunar og þeirrar staðreyndar að við Íslendingar tökum ekki þátt í þessu starfi sem skyldi. Við þurfum að reyna að bæta þar um í framtíðinni. Hins vegar er ljóst að við þurfum að reyna að forgangsraða verkefnum á sviði utanríkismála en þessi mál verða sífellt umfangsmeiri og þeim fylgir vaxandi kostnaður, ekki aðeins hér á landi heldur alls staðar annars staðar í heiminum vegna þeirrar staðreyndar að samvinna þjóða er að verða mun meiri en áður var og þjóðirnar að verða enn þá háðari hver annarri en nokkru sinni fyrr.

Hæstv. forseti. Sem formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins geri ég hér með grein fyrir ársskýrslu deildarinnar fyrir árið 1996, sbr. þskj. 544. Fulltrúar Íslands í Evrópuráðinu á sl. ári voru Lára Margrét Ragnarsdóttir, undirrituð, formaður, frá Sjálfstfl., Ólafur Ragnar Grímsson, varaformaður, frá Alþb., og síðar Margrét Frímannsdóttir sem varaformaður, frá Alþb., Hjálmar Árnason, frá Framsfl., og sem varamenn Tómas Ingi Olrich, frá Sjálfstfl., Ólafur Örn Haraldsson, frá Framsfl., og Hjálmar Jónsson, frá Sjálfstfl. Ritari nefndarinnar var Gústaf Adolf Skúlason alþjóðaritari. Ég vil geta þess að þegar rætt er um varamenn í þessum hópi, þá eru það ekki varamenn í þeim skilningi sem Íslendingar leggja í orðið varamaður, heldur hafa þeir fulla ábyrgð á gerðum sínum í einstökum nefndum sem þeir eru skipaðir til. Þeir hafa þar ekki bara umræðurétt heldur hafa þeir atkvæðisrétt í þeim nefndum og geta jafnvel verið skipaðir formenn þeirra nefnda sem þeir eiga sæti í þannig að mikilvægi varamanna er mun meira en við Íslendingar leggjum í það orð. Þá hefur Sveinn Á. Björnsson verið með fast aðsetur í Strassborg síðan í september 1995 og annast daglegan rekstur skrifstofu utanrrn. hjá Evrópuráðinu. Er þessi tilhögun geysilega mikill styrkur fyrir Íslandsdeild Evrópuráðsins hvað varðar upplýsingaflæði og ýmiss konar aðstoð og til að fá samhengi í þá hluti sem eru að gerast, því eins og mörgum er kunnugt, hefur Íslandsdeildin ekki tök á að sækja nema örfáa af þeim aukafundum eða nefndarfundum og ýmsum aukafundum sem haldnir eru í tengslum við starfsemi Evrópuráðsins og er því gífurlega mikilvægt að hafa þarna fastafulltrúa sem gætu a.m.k. veitt okkur upplýsingar um framgang mála þó fulltrúar Íslands geti ekki tekið beinan þátt í fundum í þeirri starfsemi. Mér skilst að í bígerð sé að fastur sendiherra með skrifstofu í Strassborg verði skipaður á næstunni og er það einkum með tilliti til formennsku í ráðherraráði Evrópuráðsins árið 1999 og þar með varaformennsku á fyrra ári, þ.e. seinni hluta 1998 í sex mánuði. Á liðnu ári gerðust þau merku tíðindi að Rússland fékk aðild að Evrópuráðinu og síðar Króatía. Þar með eru aðildarríkin orðin 40 talsins. En þess ber að minnast að árið 1991 voru þau aðeins rúmlega 20. Þessi fjöldi nýrra ríkja í Mið- og Austur-Evrópu hefur haft þau áhrif að ráðið er í vaxandi mæli vettvangur álfunnar allrar. Ný lýðræðisríki og fyrrum aðildarríki Varsjárbandalagsins hafa þannig undirritað mannréttindasáttmála Evrópu og gagngert til þess að geta hlotið aðild að Evrópuráðinu. Þessi ríki hafa samþykkt að veita þegnum sínum þann rétt að vísa málum sínum til mannréttindanefndar og Mannréttindadómstóls Evrópu telji viðkomandi á sér brotið af valdhöfum í ríki sínu. Þau hafa jafnframt gengist undir virkt eftirlit Evrópuráðsins með þróun lýðræðis og stöðu mannréttindamála heima fyrir. Greinilegt er að samþykktir og formleg afstaða Evrópuráðsins til þeirrar þróunar getur haft úrslitaáhrif í að knýja á um breytingar að auknu lýðræði og traustari mannréttindum, enda heimilt að vísa ríki úr ráðinu gerist það brotlegt gegn mannréttindum og lýðræði eins og gerst hefur. Í Evrópuráðinu endurspeglast þannig gerbreytt staða í stjórnmálum og mannréttindamálum í Evrópu allri og ekki síst í austanverðri Evrópu. Mikilvægi Evrópuráðsins hefur því stóraukist á undanförnum árum og er því nauðsynlegt að meta þátttökuhluta og samskipti Alþingis í samræmi við breytt hlutverk og þá gífurlegu breytingu á hlutverki ráðsins sem orðið hefur á sl. árum. Aukin þátttaka mundi þar með auka vægi Íslands í mikilvægum málum sem Ísland á beint eða óbeint hagsmuni af. Vil ég í því sambandi segja frá því hversu virkt Evrópuráðið hefur verið í að heimsækja ný lönd innan ráðsins, ræða framkvæmd lýðræðis og ýmis mál og agnúa sem menn hafa steytt á skeri í framkvæmd lýðræðis og þannig komið á mjög virkum samskiptum milli þjóðþinga og framkvæmdarvaldsins og annarra. Þetta tel ég mjög mikilvægt hlutverk Evrópuráðsins og ég tel að lýðræðisleg hugsun og framkvæmd muni þróast mun hraðar í þessum nýfrjálsu löndum með þeirri samvinnu sem Evrópuráðið hefur átt við þessi lönd. Lýðræði og mannréttindamál eru þó e.t.v. þeir málaflokkar sem Evrópuráðið er oftast tengt við en á vettvangi ráðsins er fjallað um fjölda annarra málaflokka, til að mynda efnahagsmál, félagslega þróun, öryggismál, umhverfismál og fleira þótt vissulega tengist þessir málaflokkar allir á einn eða annan hátt innbyrðis, þ.e. að auka mannréttindi þegna þessara ríkja og í heiminum almennt. Á liðnu ári beittu þingmenn Íslandsdeildarinnar sér m.a. í menntamálum, uppeldismálum, Bosníumálum, umhverfismálum, byggðamálum, samstarfi í meðferð kynferðisafbrotamála, verndun mannréttinda í tengslum við líflæknisfræðina og þannig mætti lengi telja, enda er mjög mikill fjöldi málaflokka til umfjöllunar á vettvangi Evrópuráðsþingsins. Aldrei er of oft ítrekað að Mannréttindadómstóll Evrópu tilheyrir starfsemi Evrópuráðsins eða er tengdur starfsemi Evrópuráðsins en ekki Evrópusambandsins eins og oft vill brenna við að fólk hugsi þegar minnst er á mannréttindadómstólinn í Strassborg. Evrópuráðið mótar að hluta þá stefnu sem þátttakendalönd setja í löggjafarmálum og því einnig tekið mið af því í dómstólum þessara landa með samþykki ráðherraráðs Evrópuráðsins og því er ekki síst ítrekað mikilvægi þátttöku okkar í beinum og óbeinum áhrifum. Fastanefndir Evrópuráðsins eru 15. Ég vil gjarnan lesa upp hverjar þær eru því oft hefur það ekki komið fram í skýrslum eða í flutningi: Sameiginleg nefnd með ráðherranefndinni sem er mjög mikilvæg eða Joint Committee. Í henni situr undirrituð. Í fastanefnd og stjórnmálanefnd situr einnig undirrituð Lára Margrét Ragnarsdóttir. Laganefnd: Margrét Frímannsdóttir. Efnahagsnefnd: Margrét Frímannsdóttir. Umhverfis-, skipulags- og sveitarstjórnarmálanefnd: Ól\-af\-ur Örn Haraldsson. Þingskapanefnd: Lára Margrét Ragnarsdóttir. Fjárlaganefnd: Hjálmar Jónsson. Landbúnaðarnefnd: Ólafur Örn Haraldsson. Vísinda- og tækninefnd: Tómas Ingi Olrich. Mennta- og menningarmálanefnd: Hjálmar Árnason. Heilbrigðis- og félagsmálanefnd: Hjálmar Jónsson, en nú stendur til að breyta þeirri skipan vegna varaformennsku undirritaðrar í þeirri nefnd. Flóttamannanefnd: Hjálmar Árnason. Nefnd um samskipti við lönd utan Evrópuráðsins: Tómas Ingi Olrich. Nefnd um almanntengsl þingsins: Undirrituð sem formaður sl. tvö og hálft ár en ég sagði mig úr þeirri nefnd á sl. þingi í janúar 1997. Þetta gefur kannski aðeins hugmynd um umfang starfsemi Evrópuráðsins en jafnframt vil ég nefna undirnefndir þessara fastanefnda og ýmsa aðra þátttöku eins og t.d. ráðstefnur um ýmis sérstök mál sem eru opin ekki bara þingmönnum Evrópuráðsins heldur almennt þingmönnum þeirra landa sem aðild eða aukaaðild eiga að Evrópuráðinu, og einnig jafnvel almenningi. Ekki síst vil ég nefna þá aðila sem starfa í áhugafélögum, svo sem Rauða krossinum, hreyfingum eins og Lions-hreyfingunni, Rotary-hreyfingunni og fleiri hreyfingum sem beint og óbeint eiga þátt að starfsemi Evrópuráðsins. Þá vil ég einnig nefna að starfsemi Evrópuráðsins fer ekki eingöngu fram á vegum þingsins sjálfs heldur er mikill undirbúningur og sérfræðivinna unnin bæði í heimalöndunum og á vegum framkvæmdardeildar Evrópuráðsins sem er mjög virk og þar hafa Íslendingar einnig átt aðild að með því að senda embættismenn og sérfræðinga. Þar höfum við enn fremur getað komið skoðunum okkar og undirbúningi á framfæri og þar er einnig unnt að fá sérfræðilega ráðgjöf og upplýsingar, bæði fyrir Alþingi, framkvæmdarvaldið og einstaka þingmenn. Þess er einnig vert að geta að Evrópuráðið hefur á vegum sínum unglingamiðstöð sem ungir Íslendingar hafa átt möguleika á að taka þátt í þar sem rætt er um mannréttindamál og ýmis þau mál sem tengjast stjórnmálum og þróun í Evrópu almennt. Enn fremur má geta þróunarsjóðs Evrópuráðsins, sem ég hef áður minnst á í ræðum mínum hér, sem Íslendingar hafa átt aðild að og má minnast framlags sjóðsins í tengslum við Vestmannaeyjagosið sem dæmi. Ýmsar samþykktir hafa einnig verið gerðar á vegum mannréttindamála sem ríki skuldbinda sig til að hlíta eins og samþykkt um pyndingar og refsingar og samþykktir um orkumál, sem að sjálfsögðu kemur mjög við okkur Íslendinga. Ég ætla að minnast aðeins á örfá atriði sem við höfum átt aðild að og hafa verið rædd í Evrópuráðinu á sl. ári. Eins og ég minntist á vorum við virk í umræðum um aðild Rússlands. Það var rætt um málefni dreifbýlis í Evrópu og aðild Króatíu að Evrópuráðinu. Það var rætt um svokallað IFOR-lið, eða lið NATO í Bosníu-Hersegóvínu, og afnám dauðarefsingar í Evrópu og framtíð félagsmálastefnu og atvinnuleysi í Evrópu og svo mætti lengi telja. Kannski síðast mundi ég vilja nefna um fólksflutninga og málefni flóttamanna sem tilheyrir mjög þeirri starfsemi og þeirri umræðu sem fram fer innan Evrópuráðsins. Í þessu hafa Íslendingar verið mjög virkir og ég vil nefna það að Íslendingar hafa lagt hart að sér við að kynna sér þessi mál og reynt að koma á framfæri þeim skoðunum sem þeir hafa fram að færa. Það verður að segjast eins og er, þó að við séum kannski að berja okkur á brjóst, að íslenska sendinefndin hefur vakið athygli fyrir mikla vinnu og virkni jafnt á þingum ráðsins sem þeim fáu nefndarfundum sem þeim er heimilt að sækja á þingum ráðsins, því hver nefnd situr um sex til sjö fundi að meðaltali utan þinga, ýmist í París, Strassborg eða annars staðar í Evrópu, sem samtals jafnast upp í um það bil 20 fundi, en Íslendingum er aðeins heimilt að sækja um tvo fundi alls á ári, þ.e. 10% af þeim fundum sem haldnir eru, eða jafnvel innan við 10%. Það kemur okkur að sjálfsögðu ekki til góða þar sem við eigum erfitt með að fylgja eftir þeim skoðunum sem við viljum gjarnan koma á framfæri og getum því oft orðið úr leik eða komið of seint inn í leikinn vegna þessara aðstæðna okkar. Ég efast ekki um að sendinefndin öll hefur haft mjög jákvæð áhrif á starfsemi ráðsins vegna virkni sinnar þegar menn hafa haft tök á að mæta og ímynd Íslands kemur okkur örugglega til góða á næstu árum. Ég vil kannski nefna t.d. afskipti eins okkar þátttakenda, Tómasar Inga Olrich, af umræðum í byggðamálum þar sem með þátttöku hans var komið í veg fyrir samþykkt um almenna sérstaka styrki til fiskveiða á dreifbýlissvæðum. Þrátt fyrir að þetta dæmi sé tekið get ég fullyrt að aðrir þátttakendur Íslands í Evrópuráðinu hafa átt hlut að máli og haft áhrif í nánast sérhverri umræðu sem þeir hafa komið að, t.d. með því að færa til tímasetningu um umræðu um kynferðislega misnotkun á börnum. Ég vil einnig nefna tillögu Hjálmars Árnasonar á sl. þingi um að skoða hvernig samræma mætti störf hinna ýmsu alþjóðastofnana eins og t.d. ÖSE, VES og Evrópuráðsins. Allar slíkar umræður koma okkur til góða, eins og ég hef margítrekað. Ég vil enn fremur segja að samstarf okkar Íslendinga í Evrópuráðinu hefur verið með miklum ágætum. Við höfum sýnt samheldni og styrkt hvert annað í okkar vinnu. Ég vil þess vegna fá að þakka samstarfsmönnum mínum í Evrópuráðinu sérstaklega fyrir einstakt samstarf og samheldni á liðnu ári. Einnig vil ég þakka Sveini Á. Björnssyni sendifulltrúa fyrir hans framlag í þessu starfi sem verður aldrei of metið og ég veit að við munum vinna áfram á næstunni í þeim anda sem ég hef þegar lýst.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur fyrir ágæta skýrslu. Nú er það svo að öll þjóðþingin sem eiga aðild að Evrópuráðsþinginu eiga jafnframt aðild að ÖSE-þinginu. Mörg verkefni Evrópuþingsins eru þau sömu eða svipuð og ÖSE-þingsins. Nægir þar að nefna kosningaeftirlit og mannréttindagæslu. Því hef ég eina spurningu til hv. þm.: Telur hv. þm. ekki eðlilegt að Evrópuráðsþingið og ÖSE-þingið skipti með sér verkum til að koma í veg fyrir tvíverknað, ómarkviss vinnubrögð og meiri kostnað?

Hæstv. forseti. Ég vona að hv. þm. Pétur H. Blöndal hafi hlustað vel á seinni hluta ræðunnar sem ég hélt áðan. En hv. þm. Hjálmar Árnason flutti þessa tillögu á sl. þingi um að skoða hvaða möguleika við hefðum á því að hafa frekara samstarf milli alþjóðastofnana. Að sjálfsögðu höfum við samráð hvert við annað, eins og við þingmenn í Evrópuráðinu gerum í nánast öllu sem við gerum, þannig að tillaga hv. þm., sem var mjög góð og vakti athygli, er í samræmi við það sem við þingmenn Evrópuráðsins höfum verið að ræða. Hitt er annað mál að það eru fleiri ríki innan ÖSE en innan Evrópuráðsins og það eru færri ríki innan VES en innan Evrópuráðsins og ÖSE. Þannig að áherslurnar eru mismunandi hvernig sem menn vilja túlka það. Þær eru mjög mismunandi og þess vegna verður að skoða þessi mál mjög vel. Það þýðir ekkert annað en að horfast í augu við að heimurinn er að verða einn eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal veit mætavel. Við komumst ekki undan því að taka þátt og stíga þau skref sem nauðsynleg eru til að halda sambandi við umheiminn.

Herra forseti. Það gætir ákveðins misskilnings hjá hv. þm. Ég er engan veginn að leggjast gegn því að við stöndum að þessu samstarfi. En ég er að leggjast gegn því að unnið sé ómarkvisst og að margir aðilar séu að sinna sama verkefninu. Það er það sem ég er að gagnrýna en ekki að menn séu að sinna þessu verkefni, engan veginn. Ég tel t.d. að kosningaeftirlit sé mjög mikilvægt og ekki síður gæsla mannréttinda. Það sem ég spurði um var hvort þingmaðurinn teldi ekki eðlilegt að þessi tvö samtök skiptu með sér verkum og skilgreindu nákvæmlega hvað hvort ætti að gera.

Hæstv. forseti. Það er einmitt það sem ég var að nefna. Það þarf að endurskoða hlutverk þessara alþjóðastofnana mjög vel og skipta með sér verkum o.s.frv. Hitt er annað mál sem ég vil gjarnan ræða því ég veit ekki hvort hv. þm. Pétur H. Blöndal var að meina að færri menn ættu að sinna þessum störfum eða fleiri. Ég vil gjarnan að það komi mjög skýrt og greinileg fram og ég vona að það komi fram bæði hér sem á almennum vettvangi að þingmenn þeir, sem hafa hvað mest sinnt alþjóðastörfum og hafa átt drjúgan hlut að máli, hafa verið gagnrýndir fyrir það að vera ekki á vettvangi Alþingis þegar þeir hafa verið að vinna fyrir Ísland erlendis. Ég tel að þau störf sem verið er að vinna fyrir Ísland á erlendum vettvangi séu ekki síður mikilvæg. Það þurfa ýmsir aðilar að gera slíkt, embættismenn, viðskiptamenn, alþingismenn og fleiri. Spurningin er bara sú hvort það eigi að vera á fleiri eða færri höndum. Mér er mjög vel ljóst að þetta háir okkur að mörgu leyti í því starfi sem við erum í hér á þinginu. En við tökum því og reynum að axla þá ábyrgð sem okkur er lögð á herðar með því að taka þátt í þessu alþjóðastarfi. Við verðum að gera það en það þýðir þá hugsanlega að við verðum að vinna tvöfalda vinnu eða jafnvel þrefalda þegar heim er komið. En við kyngjum því vegna þess að við teljum að þátttaka okkar á erlendum vettvangi sé það mikilvæg að við megum ekki týnast í hafi þjóðanna.

Virðulegi forseti. Hér eru á dagskrá og til umræðu ýmsar skýrslur um alþjóðlegt samstarf okkar Íslendinga og þátttöku í fjölmörgum alþjóðastofnunum. Svo sem fram kom í ræðu hæstv. utanrrh., og öllum má vera ljóst hefur gildi alþjóðlegs samstarfs farið verulega vaxandi. Það má segja að sú einangrun sem eylandið Ísland var lengi í norður í Dumbshafi sé rofin af ýmsum fyrst og fremst tæknilegum ástæðum og í kjölfarið hefur gildi alþjóðlegs samstarfs vaxið allverulega. En það hefur líka breyst og ekki síst á síðasta áratug. Ég hef sjálfur átt því láni að fagna að starfa í sendinefnd Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins og tel að þar fari fram afskaplega merkilegt starf, einkum hvað varðar lýðræði og mannréttindi sem er grunntónninn í starfi Evrópuráðsins. Ég hef ekkert frekar um það að segja en fram kemur í skýrslu nefndarinnar og fram kom einnig í ágætri ræðu formanns nefndarinnar, hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur. Ég tek undir það sem fram kom í máli hennar að íslenska sendinefndin hefur látið til sín taka á vettvangi Evrópuráðsins, bæði þingunum sjálfum og í nefndarstörfum, ekki síst formaður nefndarinnar sem hefur getið sér afskaplega gott orð og haft mikil áhrif þar. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka samnefndarmönnum fyrir ánægjulegt og skemmtilegt samstarf á þessum vettvangi. Hins vegar langar mig til að víkja nokkrum orðum að því sem hv. þm. Pétur H. Blöndal, vék að í sinni skýrslu um ÖSE-þingið og einnig í andsvari við ræðu hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur um tvíverknað í starfi alþjóðastofnana. Það er alveg ljóst, eins og fram hefur komið, að þátttaka í alþjóðastarfi er dýr ekki síst fyrir þá sem eiga langt að sækja eins og gildir um okkur Íslendinga. Það er mun styttra fyrir þá sem búsettir eru í Mið-Evrópu að sækja til fundarstaða sem gjarnan eru á tiltölulega þröngum hring í Mið-Evrópu. En við höfum tekið þátt í þessu og það kostar. Þetta er dýrt en það er auðvitað nauðsynlegur kostnaður. Spurningin snýst hins vegar um það með hvaða hætti við nýtum það fé sem til þessara hluta er varið. Það er alveg ljóst að aðstæður í heiminum hafa breyst allverulega á síðasta áratug. Ekki síst eftir að hinu svonefnda kalda stríði lauk. Á dögum þess var tilveran tiltölulega einföld. Þá var ljóst hverjir voru óvinir hvers og stofnanir og alþjóðastarf tók nokkuð mið af því með svolítið einföldum hætti. Síðan, eftir þá þíðu sem til allrar hamingju hefur skapast í heiminum, hefur staðan breyst allverulega, spennan sem einkenndi kalda stríðið er horfin og alþjóðasamskipti öll eru orðin miklu flóknari, til allrar hamingju ef til vill. En hið sama verður ekki sagt um þær alþjóðastofnanir sem starfandi eru. Það má segja, svo kaldhæðnislega sem það hljómar, að samfélagið og heimurinn hafi breyst hraðar á undanförnum árum en þær alþjóðastofnanir sem samfélag þjóðanna hefur kosið að koma upp. Að því leytinu tek ég mjög undir það, sem hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur nefnt hér í dag og áður, að á þessu þarf að taka. Það þarf að láta þessar stofnanir fylgja því sem er að gerast í samfélaginu, þeim þjóðum sem þeim er ætlað að þjóna. Glöggt dæmi um þá þróun er það sem við köllum ÖSE, Stofnunin um öryggi og samvinnu í Evrópu. Upphaflega var þetta á íslensku nefnt RÖSE, Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu. En ráðstefnuhaldið breyttist síðan í stofnun. Þar með er komið sjálfstætt líf með tilheyrandi föstum starfsmönnum og kostnaði. Eins og þekkt er þá er það tilhneiging stofnana að öðlast sjálfstætt líf. Embættismenn sem hafa starf af því að vinna þar þurfa og reyna að verja tilveru sína og allt lendir þetta um síðir á skattgreiðendum. Ég nefndi það í upphafi að ég hafi átt því láni að fagna að starfa í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins. Fyrir tæpum tveimur árum fór ég einnig með íslensku sendinefndinni á ÖSE-þing í Ottawa. Það má segja að ÖSE-þingið hafi komið beint í kjölfar Evrópuráðsþingsins. Ég tel að það hafi verið nokkuð dæmigert að á Evrópuráðsþinginu í Strassborg var rætt mjög mikið um ástandið í fyrrum Júgóslavíu, ekki síst í Bosníu. Mér er sérlega minnisstætt átakanlegt neyðaróp þáv. utanríkisráðherra Bosníu og kall um aðstoð. Í kjölfarið, að loknu vikulöngu Evrópuráðsþingi, hófst þing ÖSE. Það kom mér satt að segja á óvart að sjá hversu mörg andlit voru þau sömu og höfðu stritað við að funda í Strassborg og voru nú mætt undir fánum ÖSE til Ottawa. Umræðuefnið var það sama og að stofni til þingmenn hinir sömu. Þetta var í mínum huga mjög glöggt dæmi um þann tvíverknað sem sumar af þessum alþjóðastofnunum eru að sinna og komið hefur fram í ræðum manna fyrr í dag. Ég er sammála þeim röddum sem benda á að störf Evrópuráðsins og ÖSE skarist allverlega og stafar það hugsanlega af því að í kjölfar þeirra breytinga sem orðið hafa á alþjóðavettvangi séu sumar af þessum stofnunum í tilvistarvanda og leiti sér í dag að verkefnum. En verkefnin skarast, eins og fram hefur komið, og ég nefni sérstaklega á milli Evrópuráðsins og ÖSE, ekki síst eftir að nýjum þjóðum Evrópu hefur fjölgað innan Evrópuráðsins eftir að Bandaríkjamenn, Kanadamenn og Japanir eru farnir að sækja þing Evrópuráðsins reglulega sem áheyrnarfulltrúar. Ég leyfi mér líka að nefna skörun milli Atlantshafsbandalagsins og Vestur-Evrópusambandsins. Á milli einkum þessara fjögurra stofnana, sem ég nefni hér, þarf að fara fram endurskoðun á hlutverki þeirra til að koma í veg fyrir þann tvíverknað sem áður hefur verið getið um. Það er einmitt þess vegna sem íslenska sendinefndin á þingi Evrópuráðsins lagði fram á þingi þess í síðustu viku þáltill. ásamt sjö öðrum þingmönnum frá öðrum aðildarríkjum þar sem kveðið er á um áskorun til ráðherranefndarinnar um að hafa frumkvæði að því að beita sér fyrir endurskoðun á áherslum og hlutverki þeirra alþjóðastofnana sem um er að ræða til að draga úr tvíverknaði. Það má ljóst vera að aldrei verður að fullu hægt að koma í veg fyrir hann en nauðsynlegt er að draga úr þessum tvíverknaði vegna þess að hann er dýr og kemur niður á skattgreiðendum. Miðað við viðtökur þegar við vorum að kynna þessa tillögu þá fékk hún afskaplega jákvæð viðbrögð og við væntum þess að sú tillaga verði rædd og afgreidd á næsta þingi Evrópuráðsins að þremur mánuðum liðnum. Ég tek að lokum undir það sem hér hefur verið sagt um gildi alþjóðasamstarfs. Það er mikilvægt fyrir sjálfstæða þjóð, sem er í samkeppni, að taka virkan þátt í alþjóðasamstarfi. Við þurfum líka að hafa í huga að alþjóðasamstarf er ekki hafið yfir gagnrýni. Við þurfum ætíð að horfa á það með gagnrýnum augum ekki síst hvað varðar kostnaðarhliðina. Þess vegna er nauðsynlegt að endurskoða reglulega afstöðu okkar og störf með gagnrýnu en jákvæðu hugarfari.

Herra forseti. Með lögum nr. 95/1995 komu ákvæði inn í lög um verslun með áfengi og tóbak þess efnis að fjmrh. skuli skipa Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins stjórn eða eins og segir í 4. gr.: ,,Fjármálaráðherra skal skipa Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins stjórn og setja með reglugerð nánari ákvæði um skipulag hennar [þ.e. stofnunarinnar].`` Það fer ekki hjá því að ýmsar spurningar vakni svo þegar þær fréttir berast að umrædd stjórn ÁTVR hafi allt í einu tekið að sér að móta tillögur um viðamiklar breytingar á áfengisstefnu þjóðarinnar. Það vekur til að mynda spurningar um hlutverk þessarar stjórnar. Þegar ákvæði um hana voru hér til umræðu þá var fyrst og fremst rætt um málið á þeim forsendum að um væri að ræða rekstrarlega stjórn sem ætti að hafa slík verkefni með höndum í umboði ráðherra. Það var ekki á það minnst, svo ég muni, að hlutverk þessarar stjórnar ætti í framtíðinni að vera það að gera byltingarkenndar tillögur um skipulag áfengisverslunar í landinu. En það er nú komið á daginn. Ég tel reyndar að hæstv. ráðherra hafi þegar með útgáfu reglugerðar á grundvelli laganna frá 1995 gengið mjög langt í því að taka upp í verklýsingu fyrir stjórnina orðið ,,stefnumótun``, en um það er fjallað í 4. og 5. gr. reglugerðar nr. 607 frá 1995 um Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Nú eru sumar af tillögum þessarar stjórnar að sjálfsögðu allrar athygli verðar, eins og það að bæta þjónustu við landsbyggðina, en annað vekur mikla undrun svo ekki sé fastar að orði kveðið. Þar vil ég sérstaklega nefna í fyrsta lagi þá tillögu að í framtíðinni verði rekstur útsölustaða boðinn út og að álagning á áfengi í smásölu verði gefin frjáls. Það er að vísu kallað að þar þurfi að vera lágmarksálagning en það er alveg ljóst að það er verið að boða þá framtíð að um frjálsa álagningu verði að ræða, með öðrum orðum rekstur smásöluverslana með áfengi í hagnaðarskyni fyrir þá sem þann rekstur annast. Þá er í öðru lagi lagt til að Áfengis- og tóbaksverslunin hætti algerlega verslun með tóbak og þetta tvennt, herra forseti, vekur spurningar um stefnu hæstv. ríkisstjórnar í forvarnamálum. Það er líka spurning hvort það sé eðlilegt að þessi stjórn vinni eins og lagasetning á Alþingi og skýlaus ákvæði í lögum séu henni óviðkomandi. Ég vek t.d. athygli á því að í 3. gr. laga um verslun með áfengi og tóbak segir að fjmrh. skuli ákveða útsöluverð áfengis og tóbaks og verð í smásöluverslunum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á hverri vöru fyrir sig skuli vera það sama hvar sem er á landinu. Einmitt þessi lagabreyting var gerð 1995 og lögð var á það áhersla að þetta skyldi standa og halda þó svo að breytingar væru að verða t.d. hvað varðaði innflutning á áfengi. En ekki verður séð að stjórn Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins taki hið minnsta mark á stefnumótun löggjafans og skýlausum fyrirmælum í lögum hvað þetta snertir því það má auðvitað ljóst vera að tillögur um að gefa álagningu á áfengi í smásölu frjálsa ganga þvert gegn þessum skýlausu ákvæðum í lögum um að útsöluverð skuli vera hið sama um allt land. Ég spyr, herra forseti, einnig um stefnu hæstv. ríkisstjórnar í forvarnamálum. Hvaða hlutverki gegnir stjórn Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins í því sambandi? Hvaða stöðu telur hæstv. fjmrh. að þessi tillögugerð hafi í samhengi við verksvið hæstv. heilbr.- og trmrh., forvarnamálefnin og þá áætlun sem í gildi er um að draga úr áfengisnotkun? Að lokum, herra forseti, hljóta menn að setja þetta mál í samhengi við þá viðleitni sem í gangi hefur verið undanfarin ár, að leggja í áföngum niður Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og innleiða þar frjálshyggju og einkarekstur í ágóðaskyni. Það er athyglisvert að með þessu er verið að ríða á vaðið með breytingar sem svardagar gengu ítrekað um á Alþingi fyrir ekki löngu síðan, bæði í tengslum við breytingar á áfengislöggjöf 1995 og í tengslum við umræður um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, að ekki stæði til að gera. En þá var hvoru tveggja fullyrt og svarið að við þyrftum ekki að breyta skipulagi þessara mála 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. upphafsmanni þessarar umræðu fyrir að fá tækifæri til að ræða málefni þessa fyrirtækis sem hér verið að ræða í dag. Í fyrsta lagi ræddi hv. þm. um hlutverk stjórnarinnar og eins og hann sagði sjálfur er ljóst að það ber að skipa fyrirtækinu stjórn. Það er gert í lögum og í lögunum segir jafnframt að ráðherrann skuli í reglugerð fjalla um skipulag stjórnarinnar.

Stofnunarinnar.

Stofnunarinnar og stjórnarinnar. ,,Fjármálaráðherra skal skipa Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins stjórn og setja með reglugerð nánari ákvæði um skipulag hennar.`` Þetta gildir um Áfengis- og tóbaksverslunina og þar með um stjórnina að sjálfsögðu því stjórnin starfar á vettvangi fyrirtækisins. Þetta var gert og í þetta var lögð mikil vinna. Rætt var við forustumenn fyrirtækisins, forstjórann að sjálfsögðu og aðra þá sem hagsmuni hafa af því hvernig reglugerðin lítur út en hún fjallar auðvitað um fjölmörg önnur atriði.

Er verið að gefa í skyn að starfsmenn hafi ...?

Mér þætti vænt um að fá frið til þess að flytja mál mitt.

Menn verða að fara rétt með jafnvel þótt þeir séu ráðherrar.

Ég bið hv. þm. að gefa ræðumanni hljóð.

Það er ljóst að gerð er ákveðin starfsskipting milli stjórnarinnar annars vegar og forstjórans hins vegar og ég held að flestum beri saman um að það sé mjög eðlilegt og eins og tíðkast og venja er um í fyrirtækjum. Þetta vil ég að komi skýrt fram. Hv. þm. ræddi síðan um útboðsstefnu ÁTVR. Ég vil segja frá því að fylgt hefur verið stefnu sem mótuð var fyrir u.þ.b. tíu árum síðan, trúi ég, um að semja við aðila um að reka útsöluverslanir ÁTVR. Það er gert víða um landið. Á næstunni má búast við því að opnaðir verði staðir bæði í Kópavogi og á Patreksfirði og þegar þeir hafa verið opnaðir þá eru það 10 af 26 útsölustöðum sem er þannig farið með. Gerður er sérstakur samningur við þá sem reka þessar verslanir. Skilyrði eru sett í lögunum. Við teljum að það sé skilyrði að opinber starfsmaður sé ábyrgur fyrir rekstrinum. Við vitum og það vita allir að skilyrði eru einnig þess efnis að ekki megi opna útsölustað á stöðum þar sem þúsund menn eða færri búa og það þarf meirihlutasamþykki íbúa á staðnum. Það sem mun ugglaust valda erfiðleikum í framtíðinni er það ákvæði sem hv. þm. vitnaði til í lögunum og ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að endurskoða hvort vöruverðið þurfi nauðsynlega að vera nákvæmlega það sama, alveg burtséð frá öðrum sjónarmiðum. Mér hefur t.d. fundist koma til greina að setja ákveðin mörk þannig að það sé um lágmark og hámark að ræða til að hægt sé að móta stefnuna betur, opna verslanir og bæta þjónustuna víðar en hægt er ef einungis á að ná fram hámarksarði af fyrirtækinu sem er eitt aðalatriðið og ræður heilmiklu eins og löggjafinn veit. Það er ekki nokkur vafi á því að löggjafinn ræður heilmiklu um stefnuna í þessum málum. Það er öllum ljóst og er reyndar alltaf tekið fram að stefna stjórnarinnar er stefna sem ráðherrann og stjórnin fjalla um og fara með. Síðan þarf málið að fara fyrir ríkisstjórn. Það gerist í formi frv. og þau frv. fara síðan til Alþingis ef ríkisstjórnin samþykkir þau sem stjórnarfrv. Þetta liggur í hlutarins eðli og hefur ávallt verið tekið fram. Síðan fjallaði hv. þm. nokkuð um forvarnir. Ég vil láta það koma skýrt fram að fjmrn. á aðild að þeirri vinnu sem fer nú fram á vegum ríkisstjórnarinnar og lýkur fyrir 1. mars, þar sem um er að ræða stefnu ráðuneytanna í forvarnamálum og séð verður til þess að sú stefna sem ríkisstjórnin tekur í málefnum ÁTVR muni ekki stangast á við þá stefnu sem kemur fram í yfirlýstri stefnu ríkisstjórnarinnar frá því í desember um forvarnamál. Frá því verður gengið og út frá því er gengið í þessari stefnumótunarumræðu. Ég held, virðulegi forseti, og það skiptir mestu máli, að umræða af þessu tagi er nauðsynleg. Það er ljóst að fólk vill breytingar. Það kann vel að vera að sumar tillögurnar orki tvímælis, en Alþingi fær kost á því að ræða þær því flest þau mál sem hér eru til umræðu eru lögbundin og það þarf að leggja frv. fyrir Alþingi til þess að fá fram breytingar. Það má hins vegar ekki verða til þess að umræðan verði ómálefnaleg 

Hæstv. forseti. Ég harma að þessi umræða skuli ekki vera lengri en raun ber vitni. Hér hefur fjmrh. komið fram með yfirlýsingar sem þörf er á að ræða nánar. Hæstv. ráðherra er t.d. að gefa í skyn að þær breytingar sem gerðar hafa verið á ÁTVR hafi verið gerðar í samráði og jafnvel með samþykki starfsmanna ÁTVR. Í yfirlýsingu sem fram kom frá trúnaðarmönnum starfsmanna fyrir fáeinum dögum er lýst furðu á þeim vinnubrögðum stjórnar fyrirtækisins að leggja fram órökstuddar og ábyrgðarlausar tillögur um umbyltingu á sölu og dreifingu áfengis og tóbaks á Íslandi. Þetta þyrfti að sjálfsögðu að ræða miklu nánar. En það sem ég vildi gera að umræðuefni hér er að í fréttum hefur komið fram að upplýst hafi verið um gám með smygluðu brennivíni, 850 kössum eða rúmlega 10.000 flöskum. Áfengisgjald plús virðisaukaskattur nemur um 2 þús. kr. af hverri flösku. Þetta þýðir að varlega áætlað verður ríkissjóður af 20 millj. kr. En þetta er aðeins brot af tapinu því gera má ráð fyrir að mestur hluti þessa smyglaða áfengis sé seldur svart á veitingahúsum án þess að af því sé greiddur skattur eða önnur opinber gjöld. Ástæða þess --- og hér erum við að koma að kjarna málsins --- að þetta er hægt er sú að þegar hæstv. fjmrh., fulltrúi hugsjóna Verslunarráðs Íslands í Húsi verslunarinnar, byrjaði að tæta sundur almannafyrirtækið ÁTVR fyrir heildsalana og Verslunarráðið, var eitt af fyrstu skrefunum að afnema merkingar á áfengisflöskum. Þess vegna er ekki nokkur leið að fylgjast með því að smyglað áfengi flæði óhindrað um borð og sali vínveitingahúsa um land allt í skjóli fjmrh. Íslands því það var hann sem beitti sér fyrir því að merkingar yrðu afnumdar. Eða eru menn búnir að gleyma þeirri umræðu sem fram fór á Alþingi fyrir rúmu ári síðan? Þá var bent á þetta aftur og aftur og aftur og ítrekað varað við þessu. En línan var komin frá Verslunarráðinu og Húsi verslunarinnar og henni fylgdi hæstv. ráðherra. Hér hef ég tekið dæmi af þeim eina gámi sem fjölmiðlar hafa greint frá. 

Hæstv. forseti. Það er gott og hollt hverju fyrirtæki að marka stefnu og framtíðarsýn. Hins vegar finnst mér að stjórn ÁTVR hafi gjörsamlega misskilið hlutverk sitt. Hún hagar sér eins og hún sé ekki ábyrg stjórn sem þekkir lög og heilbrigðisstefnu landsins, hagar sér eins og hún sé skemmtinefnd á gleðibar. Ég ætla ekki að hafna öllu sem stjórnin setur fram. Nýrri öld fylgja alltaf breytingar. Stjórnin vill losna við tóbakið af því að tóbakið er hættulegt. Tóbakið er í heildsölu hjá ÁTVR vegna þess að það er mesta heilbrigðisvandamál samtímans. Bann ríkir í sölu- og auglýsingastarfsemi á tóbaki. Nýir aðilar eiga ekki greiðan aðgang inn á markaðinn í dag. Stjórnin boðar slagsmál og kaos í þessu efni. Framsfl. hafnar þessari hugmynd. Stjórnin boðar lækkað verð á bjór og léttvínum en ætlar ekki að hækka verð á sterkum drykkjum. Skýringin er einföld. Það á að selja meira áfengi. Ferðamenn kvarta undan háu verði en álagning vínveitingahúsa er frjáls, álagning allt upp í 300%. Lækkun í ÁTVR þarf ekki að skila sér í lækkuðu verði til neytenda. Svo ætlar stjórnin að gæla við kúnnann með smökkun og faglegri ráðgjöf svona eins og verið sé að selja jógúrt eða ís í Hagkaup, Bónus eða KÁ á föstudögum. Stjórnin boðar endalok ÁTVR. Það er ekki á dagskrá af hálfu Framsfl. Ef hæstv. fjmrh. styður þessa stefnu keyrir hann af óbilgirni gegn stefnu ríkisstjórnarinnar í áfengis- og tóbaksmálum sem kynnt var 3. desember sl. Hæstv. fjmrh. boðar mismunandi verð á þessum efnum í landinu. Ég er andstæðingur þeirrar stefnu. Hæstv. forseti. Hér verður engin kaosstefna keyrð í gegnum þingið. Framsfl. mun koma að þessu máli stefnufastur og öruggur og ég trúi að hér náist farsæl lausn sem sátt verður um.

Hæstv. forseti. Á sl. ári var gerð sú breyting á sölu áfengis hér á landi að áfengisverslun var að hluta til færð frá ÁTVR til innflytjenda sem ýmist voru þá heildsalar eða veitingamenn. Margir vöruðu við þessari breytingu á sínum tíma, töldu að þarna slaknaði á nauðsynlegu innra eftirliti en hún var samt samþykkt undir merki markaðsfrelsis eins og fleira. En Adam var ekki lengi í Paradís. Nú hefur komið á daginn að virðisaukaskattsskil frá veitingastöðum hafa orðið mun minni á síðasta ári en áætlað hafði verið án þess þó að þess hafi orðið vart að þjóðin hafi tiltakanlega þornað upp eða aðsókn að vínveitingastöðum hafi farið minnkandi svo eftir því hafi verið tekið. Í lok árs komst svo upp um stórfellt vodkasmygl. Síðustu fréttir segja að fjórir gámar a.m.k. hafi þannig komið inn í landið og hafði þegar upp komst nánast allt runnið niður í landann einhvern veginn fyrir utan lög og rétt, kannski á vínveitingahúsum sem auðvitað skiluðu þá ekki virðisaukaskatti af þvílíku góssi. Það er full ástæða til að ætla að sú tilslökun sem gerð var á síðasta ári í sölu áfengis hafi ekki leitt til þess velfarnaðar sem boðaður hafði verið. Þvert á móti hafði hið rómaða markaðsfrelsi þarna verið misnotað og þetta hafi einmitt getað gerst vegna þeirrar slökunar á innra eftirliti sem margir höfðu, m.a. á hinu háa Alþingi, varað við. Hinar nýju tillögur stjórnar ÁTVR um breytingar á stefnu í áfengis- og tóbakssölu þjóðarinnar í þágu markaðsfrelsis vekja upp ný varnaðarorð. Sporin hræða.

Herra forseti. Ég giska á að upphaf þessa máls og þessarar umræðu sé að fyrir nokkru síðan tjáði nýr stjórnarformaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins sig um markaðsmál og hvernig ætti að standa að þessu fyrirtæki. Sumir urðu til að hneykslast á þeim ummælum og ég reikna með því að það sé hvatinn að því að hér er málið til umræðu. Þannig lít ég á það. Mér fannst ákaflega ferskur andblær koma fram hjá hinum nýja stjórnarformanni og þakka mjög fyrir það því að ég hafði verið einn af þeim sem hvatti fjmrh. mjög til að skipa stjórn fyrir þetta félag eins og félagi minn og upphafsmaður þessa máls, Steingrímur J. Sigfússon, man kannski eftir. Og hann var mjög ósammála því. Sighvatur var nú þarna líka.  Ég fagna þessum ummælum vegna þess að mér hefur fundist stjórn þessa félags alveg með endemum.

Þetta er fyrsta stjórnin.

Stjórnunin á þessu félagi, þ.e. þessari verslun. Mér þótti gott að þetta viðhorf er komið núna fram. M.a. skal ég benda á það sem ég þekki úr mínu kjördæmi. Við erum búin að bíða í tvö ár eftir að útsala væri sett upp á Patreksfirði. Það tók tvö ár að taka ákvörðun um það. 

Herra forseti. Tilgangur áfengislaganna íslensku er að vinna gegn misnotkun á áfengi og við getum velt því fyrir okkur og það er þarft að við veltum því fyrir okkur, hvort núverandi löggjöf og framkvæmd hennar stuðli að þessu markmiði og þá jafnframt hvort sú stefna ÁTVR sem viðurkennd er, að afla fjár í ríkissjóð með sölu áfengis með sem minnstum kostnaði, samræmist endilega þeirri áfengisstefnu. Það er alltaf dálítið mikill tvískinnungur í allri þessari umræðu. Menn tala hér um að hættulegt sé að einkaaðilar fái heimild til að græða á áfengissölu. En hvernig er með vínveitingahúsin út um allt land? Hverjir reka þau? Það eru einkaaðilar og það er ekkert óskaplega mikill vandi að fá slíkt leyfi. Í ýmsum smáplássum, alla ströndina, eru tveir og þrír barir sem menn geta valið um. Á stöðum sem nokkur hundruð manns búa á geta menn valið um allt að þrjá bari til að kaupa sér vín. Þar nægir að sveitarstjórnin gefi umsögn og leyfið fæst. Hins vegar, ef það á að opna áfengisverslun á sama stað, þá þarf að fara fram kosning allra kosningabærra manna. Meiri hlutinn þarf að samþykkja. En það þurfa að búa a.m.k. þúsund á staðnum til að slík kosning geti farið fram. Og þó að slík kosning hafi nú farið fram þá er ekki þar með sagt að verslunin verði opnuð, hreint ekki. Hér var áðan talað um tvö ár. En ég er ansi hrædd um að víða hafi menn þurft að bíða lengur. Og vegna þess að menn eru hér líka að tala um það hvernig þessi verslun fer fram þá er ekki einhlítt, eins og hæstv. fjmrh. gat um áðan, að sérstakar ÁTVR-búðir versli með þennan varning, heldur taka aðrar verslanir á viðkomandi stað þá sölu að sér. Ég held það væri málinu til framdráttar að við ræddum um það eins og það liggur fyrir út frá fyrirliggjandi staðreyndum. Og, herra forseti, ný stjórn ÁTVR nægir ekki til að breyta þeirri stefnu sem er í áfengismálum, ekki einu sinni þeirri stefnu að hægt sé að opna marga 

Hæstv. forseti. Mig langar til að gera að umtalsefni hugmyndir stjórnar ÁTVR um breytingar á fyrirkomulagi áfengis- og tóbakssölu, þ.e. hvað varðar það að taka upp sölu á bjór og léttvíni í almennum verslunum. Ég tel að því fylgi töluverð áhætta að breyta útsölu áfengis þannig að það megi selja í almennum verslunum. Þar með verður fjölgað mjög útsölustöðum og hætt er við að erfiðara verði að hindra aðgengi þeirra sem ekki hafa aldur til áfengiskaupa þegar það er komið í almennar verslanir. Aðgengi unglinga að áfengi eykst því með slíkum breytingum og er það í engu samræmi við stefnu í forvarnastarfi. Það er mikil þörf á því að breyta viðhorfi til áfengisneyslu unglinga þannig að almennt verði litið á unglingadrykkju sem þá hneisu og þjóðarskömm sem hún er. En það er enn þá langt í land og alls ekki tímabært að breyta út frá þeirri stefnu að selja áfengi í sérverslunum ÁTVR þar sem auðvelt er að koma við ströngu eftirliti með aldurstakmörkunum. Mér er ljóst að nú þegar eiga unglingar allt of greiðan aðgang að ólöglegum vímuefnum og áfengi, því miður. Það er þó aðeins lítill hópur unglinga sem nýtir sér það. Ég óttast að með því að gera aðgengi að löglegu áfengi auðveldara þá stækki sá hópur unglinga sem finnst allt í lagi að neyta þess þó þeir hafi ekki aldur til samkvæmt lögum.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að fagna þessari nýju stefnu stjórnar ÁTVR og sérstaklega þeirri stefnu stjórnarinnar að ætla að lækka verð á léttum vínum og bjór því að þá vínmenningu sem við búum við er varla að finna nokkurs staðar í veröldinni nema þá helst kannski í Noregi og Svíþjóð sem hafa haft svipaða stefnu uppi og við. Hver þekkir ekki ofdrukkna Íslendinga, blindfulla, þannig að eftir er tekið erlendis? Þetta er sérstakt fyrirbæri. Hver þekkir þetta ekki?  Ég vil líka úr því að ég er kominn hér upp vekja athygli á því að nú nýverið leiddi dönsk könnun í ljós að óhollt væri að drekka ekki rauðvín, að það kæmi í veg fyrir sjúkdóma, en sá merki þáttur 60 Minutes skýrði út þessa könnun. Enn fremur vil ég vekja athygli á því, af því að menn hafa verið að ræða hér um gáma fulla af áfengi sem hafa verið fluttir inn, að ef hér væri einhver vitræn stefna í verði á áfengi, þá kannski væri ekki þessi hvati til þess að smygla inn brennivíni, hann væri ekki til staðar. Ég vil enn og aftur ítreka að ég fagna þessari nýju stefnu stjórnar ÁTVR. Það er löngu tímabært að Íslendingar fari að skapa sér aðra vínmenningu en þá að hún sé fyrirbæri sem erlendir blaðamenn koma hingað til þess að skoða. Það er löngu tímabært að við förum að haga okkur eins og aðrar menningarþjóðir.

Hæstv. forseti. Mergurinn málsins er þessi: Stjórn ÁTVR hefur tekið sér meira vald en nokkurn gat órað fyrir og hún getur í raun lögum samkvæmt. Það er löggjafans að hækka og lækka skatta og ákvarða skatta. Hins vegar hefur stjórn ÁTVR, þessi lýðskrumsstjórn ÁTVR, lagt til að áfengisskattar verði lækkaðir. Hvaðan hefur hún umboð til þess? Þetta er eitthvað svipað því og ef ríkisskattstjóri boðaði til blaðamannafundar til að tilkynna um lækkun skatta. Auðvitað vilja flestir að skattar þeirra verði lækkaðir. Það er bara ekki á forræði stjórnar ÁTVR fremur en það er á forræði ríkisskattstjóra að lækka skatta. Það er á forræði Alþingis. Stjórn ÁTVR vill taka sér vald til að lækka skatta og hún hefur tekið sér vald til að kollvarpa áfengisstefnu Íslendinga. Tillögur hennar fela í sér að sú stefna sem ríkisstjórnin samþykkti í áfengis- og fíkniefnavörnum í desember sl. er einskis virði. Eða hefur fjmrh. hæstv. gefið stjórninni umboð til þessa? Tillögur stjórnar ÁTVR fela einnig í sér brot á alþjóðasáttmálum sem við eigum aðild að um að takmarka aðgengi að áfengi. Nú geta menn kallað mig og aðra sem halda þessum sjónarmiðum á lofti íhaldsmenn í þessu efni og þeir kunna að ákalla frelsið. Í því samhengi spyr ég: Hvers á hassið að gjalda, hæstv. fjmrh.? Hvers á hassið að gjalda? Af hverju á að banna það? Út um allan hinn vestræna heim hafa menn áhyggjur af útbreiðslu áfengis og tóbaks, ekki síst hvernig þessum löglegu fíkniefnum er haldið að ungu fólki. Út um allt er verið að setja hömlur og leita ráða til að hindra aðgengi og neyslu. Víða í Bandaríkjunum t.d., landi markaðsfrelsisins, eru mun fleiri hindranir á sölu og dreifingu og neyslu áfengis og tóbaks en á Íslandi. Spurningin er eiginlega þessi: Hverjir eigi að móta heilbrigðisstefnuna, ríkisstjórn og Alþingi eða Verslunarráðið og fjmrh.? Er fjmrh. tilbúinn að gefa stefnu Verslunarráðsins upp á bátinn og fylgja heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar? Þetta er sú spurning sem við þurfum að fá svör við.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað í stólinn óundirbúin til þess að bregðast við þeim skoðunum sem hér hafa fram komið. Ég vil fyrst minnast á orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar um stefnumótun og vald til stefnumótunar ríkisstofnana. Ég sit í stjórn Ríkisspítalanna og við erum þessa dagana að vinna að stefnumótun fyrir spítalana. Ég skil ekki að neinn munur sé á því að stjórn ÁTVR vinni að stefnumótun ÁTVR fremur en að stjórn Ríkisspítala myndi stefnu fyrir Ríkisspítalana, að sjálfsögðu með samþykki fagráðherra og ríkisstjórnar.

Eruð þið að tala um gjaldtöku t.d. á spítulunum?

Við í stjórnarnefnd Ríkisspítala skoðum alla möguleika, hv. þm. En einnig vil ég fá að tala um þann tvískinnung sem við erum að ræða í þingsölum í dag. Ég veit ekki betur en að í blöðunum hafi fyrir viku verið rætt um ákveðið ball vestur á fjörðum þar sem spurt var um hvort fólk ætti að halda brennivínsball eða ekki brennivínsball, þ.e. að koma með flöskuna með sér eða ekki. Ballið yrði ódýrara ef fólkið kemur með flöskuna með sér, kannski ekki vegna þess að það keypti það í útsölu ÁTVR á Patreksfirði, sem mér skilst að sé ekki einu sinni til, heldur vegna þess að fólkið ætlaði að hafa með sér landa. Hvar er þá verið að ræða um misnotkun á áfengi og að halda uppi almennilegum drykkjusiðum hér á landi? Þarna finnst mér vera um mikinn tvískinnung að ræða. Ég hef sjálf búið á Norðurlöndunum. Ég bjó í Noregi um tíma. Þar var útsala á bjór sett í ákveðinn bás í verslunum og ég sá ekki betur en að það gengi alveg prýðilega fyrir sig. Og ég sé ekki betur en það gangi prýðilega fyrir sig í Danmörku t.d. að selja bæði bjór og léttvín. Hins vegar held ég 

Herra forseti. Ég verð að segja að mér finnast sumir hv. þm., með fullri virðingu, tala eins og þeim sé ekki ljóst að ofnotkun áfengis og tóbaksreykingar eru alvarlegasta heilbrigðisvandamál heimsins. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ítrekað á undanförnum árum hvatt ríkisstjórnir í heiminum til þess að taka sér aðhaldssama stefnu Norðurlandanna, einkum Svíþjóðar, Noregs og Íslands, til fyrirmyndar vegna þess að með miklu forvarnastarfi og aðhaldssamri stefnu hefur þessum þjóðum tekist að ná meiri árangri í baráttu við þetta vandamál en nokkrum öðrum þjóðum í heiminum. Þannig tókst t.d Svíum, nánast einum þjóða, á níunda áratugnum að draga úr áfengisnotkun. Og svo tala menn eins og hér séu ekki alvöruhlutir á ferð. Ég hvet t.d. hv. þm. Lúðvík Bergvinsson til að kynna sér með viðtölum við heilbrigðisstéttir við hvað hér er að glíma. og þar á meðal kostnaðinn af þessu vandamáli sem við erum að ræða og fara ekki fram með neinni léttúð. Ég tel að hæstv. ráðherra túlki ákvæði 4. gr. laganna um verslun með áfengi mjög rúmt. Og ég tel að til viðbótar, þrátt fyrir ákvæði reglugerðar um stefnumótunarhlutverk stjórnarinnar, fari stjórn ÁTVR út fyrir hlutverk sitt þegar hún leggur til hluti sem eru í andstöðu við lög sem Alþingi hefur nýverið sett, t.d. um sama verð á áfengi í smásölu um allt land. Stjórn sem er í slíkum leiðöngrum misskilur hlutverk sitt og samskipti sín við löggjafann. Það er ósambærilegt að jafna aðstöðu í einstökum fámennum byggðarlögum úti á landi þar sem af hagkvæmnisástæðum er samið um samstarf við verslunaraðila um dreifingu á þessum vörum, við t.d. það sem gerist í Kópavogi. En úrslitaatriðið er auðvitað hvort álagningin verður gefin frjáls því þar með kemur hagnaðarvon rekstraraðilanna inn í spilið. Þeim mun meiri sala, þeim mun meiri gróði. Svo einfalt er það lögmál. Nákvæmlega það sama á í hlut ef tóbakið verður gefið frjálst og fleiri aðilar geta farið að markaðssetja fleiri tegundir inn á markaðinn. Reynslan alls staðar, út um allan heim, sýnir að það sem tengist ofnotkun þessara efna leiðir til aukinnar sölu, fleiri vandamála, meiri kostnaðar og meiri mannlegra hörmunga. Ég fagna því að lokum, herra forseti, að sem betur fer er ekki samstaða í ríkisstjórninni um þessa stefnu. Talsmaður Framsfl. hafnaði henni alfarið áðan. 

Virðulegi forseti. Ég tel að ekkert hafi komið fram á þessum fundi hér í dag sem bendir til þess að eitthvað óeðlilegt sé við reglugerð þá sem sett var á grundvelli laga og varðar stjórn ÁTVR. Þar er skýrt og skilmerkilega tekið fram að henni ber m.a. að marka stefnu fyrirtækisins til framtíðar. Það er beinlínis hlutverk hennar og hlutverk stjórna fyrirtækja almennt. Í öðru lagi varðandi þetta þá ber að leggja áherslu á að hér er verið að tala um fimm ára stefnu og í sumum tilvikum til lengri tíma. Það er hvergi minnst á það í þessari framtíðarsýn stjórnar ÁTVR að það eigi að opna fyrir sölu áfengis í almennum verslunum. Það er hins vegar ýjað að því að til lengri tíma litið þurfi á grundvelli reynslunnar að meta hvort slíkt skuli gert. Þá vil ég í þriðja lagi benda á að breytingar á lögum eru auðvitað forsenda þess að hægt sé að fylgja þessari stefnu. Það hefur öllum alltaf verið ljóst og alltaf verið tekið fram. Næst vil ég segja að það er ekkert sem bendir til þess að og það er alveg út í bláinn að orða það hér, að ætlunin sé að fara gegn stefnu ríkisstjórnarinnar í áfengis-, fíkniefna- og tóbaksvörnum. Það verður ekki gert. Það verður að sjálfsögðu ekki gert. Og ég vil taka fram að fjmrn. er þessa dagana að setja niður á blað sinn hluta stefnunnar og því verki verður lokið fyrir 1. mars eins og gert var ráð fyrir. Aðalatriðið í þessum málum er það, virðulegi forseti, að umræður þurfa að vera málefnalegar. Það er ekki gott þegar verið er með upphrópanir eða tvískinningur kemur fram, m.a. í orðum Ögmundar Jónassonar sem blandar hassi inn í þessar umræður, lætur í það skína að tilgangur breyttrar stefnu sé að eitra fyrir börnum og ungmennum. Slíkur málflutningur dæmir sig sjálfur úr leik. 

Til að koma meira brennivíni ofan í þjóðina og tóbaki.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mjög þessa umræðu sem hér hefur staðið yfir um skýrslu Íslandsdeildar Evrópuþingsins. Ég vil þakka hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur fyrir mjög yfirgripsmikla skýrslu og þá ágætu ræðu sem hún flutti áðan. Það er alveg ljóst af þessari skýrslu að íslenska sendinefndin er mjög atkvæðamikil. Það er rétt að það komi fram að það er ekki síst vegna þeirrar forustu sem hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir hefur veitt nefndinni. Það kemur fram í skýrslunni að hún hefur komið mjög víða að, flutt margar ræður og án efa, eins og ég veit af öðrum vettvangi, haldið mjög fast fram málstað Íslendinga. Það er líka vert að geta þess að hún hefur verið endurkjörin formaður sérstakrar nefndar um almannatengsl og samskipti þingsins við þjóðþingin og það er auðvitað heiður fyrir Íslendinga og viss viðurkenning á framlagi okkar ágætu sendinefndar á þessum vettvangi. Þó var ýmislegt í ræðu hv. þm. sem var örlítið á skjön við það sem kemur fram í skýrslunni. Til að mynda lagði hv. þm. tvisvar sinnum í sinni skeleggu ræðu áherslu á þá miklu samheldni sem hefði verið með sendimönnum Íslands á þessum vettvangi. Það er auðvitað gott að menn sem aðhyllast ólíkar pólitískar skoðanir geti verið sammála þegar þeir koma fram fyrir hönd Íslands á alþjóðlegum vettvangi. Því miður er staðreyndin sú að þegar skýrsla hv. þm. er lesin í gegn, kemur fram að a.m.k. í ýmsum veigamiklum málum hefur sendimönnum Íslands á þessum vettvangi tekist að deilast í eins marga parta og fræðilega er mögulegt. Ég vek eftirtekt á því, herra forseti, og tel nauðsynlegt að það komi hér fram, ekki síst vegna þeirrar áherslu sem lögð er af hálfu formanns nefndarinnar á samheldni manna, að í einu eftirminnilegasta málinu sem tekið var fyrir á vettvangi Evrópuráðsins á síðasta þingi bar ekki mikið á þessari samheldni. Það var þegar Rússland var að sækja um að verða fullgildur aðili að Evrópuráðinu. Og það kemur fram í þessari skýrslu að samheldni manna var slík að hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir greiddi atkvæði með því að málinu yrði frestað og sat hjá. Hv. þm. Hjálmar Árnason, fulltrúi Framsfl., trúr stefnu hans í þessu máli sem hafði komið fram hjá hæstv. utanrrh., greiddi atkvæði með aðildarumsókninni. En hv. þm. Tómas Ingi Olrich., annar fulltrúi Sjálfstfl., greiddi atkvæði gegn. Með öðrum orðum, einn fulltrúi í þessari samheldnu sendinefnd greiddi atkvæði með, annar greiddi atkvæði gegn og sá þriðji sat hjá. Ég verð að segja að það er í stíl við þá hugkvæmni og þann vaskleika í máli hv. formanns nefndarinnar að koma síðan hingað og lýsa því yfir að það sem helst var uppi í starfi þessara ágætu manna hafi verið samheldnin. Ég vek einungis eftirtekt á þessu vegna þess að mér sýnist að hér hafi bersýnilega verið átök og það er í sjálfu sér ekkert við því að segja. Menn koma þarna fram og eru á þessum vettvangi, ekki bara sem fulltrúar Íslands, heldur ákveðinna pólitískra stefna. Og ég geri engar sérstakar athugasemdir við þetta. En óneitanlega hefði verið æskilegt að Ísland hefði getað talað þarna einni röddu. Óneitanlega hefði það verið farsælla, ekki síst í ljósi þeirrar miklu samheldni sem hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir telur að hafi einkennt störf nefndarinnar. En ég er alls ekki að finna að þessu og vil ekki, herra forseti, að þetta sé með nokkru móti túlkað þannig að ég sé að draga úr mikilvægi sendinefndar okkar á þessu þingi né vaskrar framgöngu formannsins. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, og ég tek eftir því í máli hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur að hún er mér sammála um það, að Evrópuráðið er stöðugt að verða mikilvægari vettvangur. Þar eru sífellt að koma upp mál sem eru ráðin fullkomlega til lykta innan ráðsins. Og það er alveg ljóst að eins og framvinda Evrópusamstarfsins er að þróast, þá mun Evrópuráðið hafa meiru hlutverki að gegna. Ég er þess vegna sammála hv. þm. um að það ber síst að lasta þó að menn taki tíma frá þingstörfum hér, eins og hún gat um í ræðu sinni, til þess að sinna þessu. Og ég er þeirrar skoðunar að fulltrúar okkar hafi þarna í mörgum málaflokkum komið ýmsu góðu til leiðar og ég nefni sérstaklega það atriði sem er rætt nokkuð í skýrslunni og hv. þm. gat nokkuð í framsögu sinni að einum þingmanni okkar, hv. þm. Tómasi Inga Olrich, tókst að því er fram kemur hjá formanninum að eiga þátt í því að felld var tillaga sem hefði getað haft óheillavænleg áhrif á íslenskan sjávarútveg. Þetta er gott mál og ég þakka hv. þm. Tómasi Inga fyrir þetta. Við eigum auðvitað hvar í flokki sem við stöndum að vera þakklát okkar fulltrúum þegar þeim tekst að setja íslensk lóð á vogarskál okkar eigin hagsmuna. Þetta var mjög jákvætt. Hér hafa hins vegar spunnist umræður sem eru ekki ósvipaðar umræðum sem komu upp í fyrra og það er um verkaskiptingu milli ÖSE og Evrópuráðsins. Af því tilefni hefur hv. þm. Hjálmar Árnason flutt ásamt fleirum sérstaka tillögu á vettvangi Evrópuráðsins um að kannað verði hvernig væri hægt að samræma verkefni og starf þriggja alþjóðlegra stofnana, Evrópuráðsins, ÖSE og VES. Ég vildi þess vegna, af því að ég á líka sæti á þingmannasamkundu VES og þekki svolítið til þeirra starfa, æskja þess að hv. þm. skýri örlítið fyrir mér með hverjum hætti hann telur að starf Evrópuráðsins skarist við starfsemi þings Vestur-Evrópusambandsins vegna þess að ég er ekki alveg sammála því að svo sé. Mér er ekki fullkomlega ljóst að þar sé um skörun að ræða. En ég veit að hv. þm. leggur ekki fram tillögur að ófyrirsynju þannig að hann hefur án efa hugsað þetta mál til hlítar og ég vildi gjarnan að hann deildi með mér þeim ítarlegu vangaveltum sem ég veit að liggja að baki þessari tillögu hans. Þeir þingmenn sem hér hafa talað virðast allir hafa talað í þá veru að það sé um skörun að ræða á milli ÖSE og Evrópuráðsins. Ég hjó sérstaklega eftir í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals að hann virtist telja að ýmislegt sem Evrópuráðið er að véla um sýsli ÖSE líka með. Ég var ekki viss um hvernig bæri að skilja þessar athugasemdir hv. þm. Var hv. þm., ef hann heyrir mál mitt, að ýja að því að við ættum e.t.v. að draga úr vægi starfs okkar á vettvangi Evrópuráðsins og auka hlut starfsins innan ÖSE? Ég er viss um að hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir væri því ósammála. Ég er því ósammála. Ég vek líka eftirtekt á því að hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir vék kurteislega og af hógværð að því að æskilegt hefði verið að svigrúm íslensku fulltrúanna til starfa innan Evrópuráðsins hefði verið meira. Ég held ég fari ekki með rangt mál og mig misminni ekki þegar ég segi að hv. þm. taldi að það hefði einungis verið mögulegt að sækja um það bil tíunda hluta þeirra funda sem hún og aðrir fulltrúar, sem aðalfulltrúar og formenn undirnefnda, hefðu gjarnan þurft að sækja. Ég spyr þess vegna hv. formann sendinefndarinnar, Láru Margréti Ragnarsdóttur: Er hún þeirrar skoðunar að íslenska sendinefndin sé vanbúin að fjármagni? Telur hún að það þurfi að auka fjárframlög til þessa starfs? Telur hún, að til þess að við getum í auknum mæli axlað þau störf sem nú þegar er að finna á þessum vettvangi og til þess að mæta þeim kröfum sem framtíðarþróun ráðsins virðist ætla að setja á herðar okkar, þá sé nauðsynlegt að fá meira fjármagn? Og þá spyr ég hana líka og hv. þm. Pétur H. Blöndal, ef hann er hér einhvers staðar: Kemur þá ekki til greina að draga úr starfi okkar innan ÖSE? Hv. þm. Pétur H. Blöndal sker aldrei skoðanir sínar við nögl og það er kostur að hann hefur skoðanir á flestu sem er lifandi og dautt undir sólinni og hann er líka óeigingjarn að því leyti til að maður sér hann aldrei reyna að skara eld að eigin köku. Telur þá ekki hv. þm. að það sé allt í lagi og væri jafnvel æskilegt að við einfaldlega drægjum úr okkar starfi innan ÖSE og reyndum að nýta það fjármagn sem þar er að finna til þess að auka starf okkar innan Evrópuráðsins og efla vægi þess? Og ef hv. þm. Hjálmar Árnason kemur hér upp, sem ég er ekkert sérstaklega að óska eftir, en ef hann kemur hér upp til þess að láta ljós sitt skína skært sem jafnan, langaði mig að hann kannski veiti mér þá ánægju að upplýsa mig um skoðanir hans á þessu því að í ræðu sinni áðan talaði hann um að heimurinn væri breyttur og í kjölfar þess væru alþjóðastofnanir og starf þeirra orðið talsvert flóknara heldur en áður. Og það mátti finna í máli hans að hann efaðist um tilgang sumra þessara alþjóðastofnana. Hann sagði að embættismennirnir vildu auðvitað treysta grunn sinna starfa og síðan klykkti hann út með því að segja að auðvitað lenti þetta allt um síðir á herðum okkar skattborgaranna. Er hv. þm. Hjálmar Árnason með þessu að segja að það sé e.t.v. fullmikill munaður að við skulum halda úti fulltrúa innan ÖSE? Því mér sýnist á máli þeirra fulltrúa sem hér hafa talað að það sé e.t.v. sá vettvangur sem hafi minnstu hlutverki að gegna og sér í lagi vegna þess að ég skil mál þeirra sem hér tala og þekkja Evrópuráðið miklu betur en ég að Evrópuráðið er hægt og sígandi að taka yfir sumt af þeim störfum sem hafa verið unnin innan ÖSE. Þetta er nú það sem ég vildi inna þessa hv. fulltrúa okkar eftir vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að það eigi að efla starf okkar innan Evrópuráðsins en ég geri mér grein fyrir að það kostar fjármagn og spurningin er: Er hægt að efla þetta starf með því að draga úr starfsemi annars staðar?

Hæstv. forseti. Svo sem mörgum ykkar er kunnugt er ég mikil áhugamanneskja um tónlist og veit þess vegna að þegar útfærð eru ákveðin tónlistarstykki er hugað til þess hvað skilar stykkinu best, hvort það er einsöngur, tvísöngur eða þrísöngur, þ.e. þriggja radda. Þegar rætt var um Rússlandsmálið var augljóst að einsöngur gat ekki gengið upp. Hinn hefðbundni tvísöngur sem Alþingi Íslendinga virðist oft nota var heldur ekki mögulegur vegna sérstöðu Íslands í þessu sambandi. Þess vegna var hin einstaka samstaða íslensku sendinefndarinnar, niðurstaða hennar í algerri samstöðu, sú að þrísöngur eða tríó kæmi best út fyrir Ísland. Ég vil því endilega ítreka að það tríó sem sungið var í Strassborg við inngöngu Rússlands í Evrópuráðið var í fullkomnu samstarfi milli þeirra fulltrúa sem voru þar og ég held að niðurstaðan hafi einnig verið sú að við séum öll sátt við hana. Í sambandi við fundarsókn og fjárframlög vildi ég segja að það er rétt að ég tel að þrátt fyrir alla þá tækni sem við notum í dag, símatækni, telefaxtækni o.s.frv., þurfum við samt sem áður að hafa aukið ráðrúm til þess að taka beinan þátt í þeirri umræðu sem fram fer á fundum Evrópuráðsins. Ég hef ítrekað goldið þess og okkar félagar að við höfum ekki getað verið til staðar þegar á þurfti að halda.

Herra forseti. Ég er ekki eins vel að mér í tónlistarfræðum og hv. þm. en hún hefur lýst því að það var ekki hægt að viðhafa einsöng og ekki tvísöng og þetta endaði með tríói. En hér kom hún áður og hélt því fram að allt annað tónverk hefði verið flutt. Hún lagði áherslu á samheldni sem ekki var til staðar. Ég hefði talið æskilegt að þessi mál hefðu verið rædd hér heima áður en lagt var í þetta ferðalag. Ég hefði t.d. ekki talið óeðlilegt við það að þetta mál hefði verið rætt á vettvangi utanrmn. og þess freistað að reyna að ná samstöðu um það. En það er búið og gert. Eina aðfinnsla mín var sú að þrísöngur var uppi vegna þess að það var ekki eining um einsönginn og þá er ekki hægt að koma hingað og halda því fram að þetta hafi verið gert í fullri sátt og samlyndi vegna þess að allt annað var uppi. Við sem fylgdumst með þessari umræðu hér heima, fylgdumst með þessu eins og hverri annarri sinfóníu þar sem menn voru sífellt að detta úr takti við aðalhljómsveitina. Og í hverjum einasta fréttatíma var greint frá því hver það var sem síðast fór úr takti. En það er aukaatriði, herra forseti. Spurningin sem ég beindi til hv. þm. var þessi: Telur hún að Alþingi Íslendinga eigi að auka fjárveitingar sínar til Evrópuráðsnefndarinnar til þess að hún geti sinnt starfi sínu betur og sótt fleiri fundi?

Hæstv. forseti. Eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson veit mætavel er pólitíkin þannig gerð að það er ekki hægt að taka ákvörðun og standa við hana í lengri tíma ef annað kemur upp á teninginn. Og þannig stóð á að með mótmælum mínum vildi ég láta í ljós að ég væri ekki allt of hrifin af inngöngu Rússa á þessu tímabili, en þar sem ég hafði fengið samþykktar ýmsar viðbótarathugasemdir við skýrsluna sem hafði verið lögð fram á fundinum taldi ég mér ekki stætt á því að standa gegn inngöngu Rússa. Því fór sem fór, og ég sat hjá. Í öðru lagi spurði þingmaðurinn hvort ég teldi auknar fjárveitingar vera nauðsyn. Já, ég tel þær vera nauðsyn og ég tel það lífsnauðsyn ef við ætlum að halda stöðu okkar innan Evrópusamvinnunnar að við fáum aukið fjármagn til þess að geta starfað betur að málum okkar sem sýnt hefur að borgi sig.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á efni eða tilgangi með annars ágætri ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar þar sem hann eyddi verulegum tíma í að túlka eða mistúlka, sjálfum sér og kannski okkur til skemmtunar, skilning á orðinu samstaða eða samráð. Ég hygg að það hafi komið mjög skýrt fram í máli hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur, formanns Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins að innan þeirrar nefndar er mikið um samráð og samstöðu. Menn koma þar úr bæði stjórnarflokkum og stjórnarandstöðu og ræða mjög opinskátt og málefnalega og komast að niðurstöðu og virða þá niðurstöðu. Það eru vinnubrögð sem einkennast á Evrópuráðsþinginu. Þar sitja menn sem einstaklingar, ekki sem heilar nefndir þjóða. Mönnum er raðað niður í stafrófsröð af því að áhersla er lögð á að menn eru þar sem einstaklingar, en menn jafnframt vinna mjög skýrt saman og koma úr ólíkum pólitískum hópum. Þetta tel ég skipta miklu máli og þetta tel ég að séu vinnubrögð sem íslenskt Alþingi gæti um margt lært af. Í annan stað fannst mér hv. þm. efast dálítið eða reyna að mistúlka einhvern veginn þá lýsingu sem ég reyndi að gefa í ræðu minni fyrr í dag um það hvernig stofnanir hafa ekki breyst þó að alþjóðaástand hafi breyst allverulega. Það eina sem ég sagði er að stofnanirnar blíva en samfélagið hefur breyst. Og hvað varðar þá spurningu sem hv. þm. beindi til mín, þá er sú tillaga, sem ég ásamt allri íslensku sendinefndinni og 7 öðrum þingmönnum stöndum að í Evrópuráðsþinginu, einfaldlega hvatning til ráðherranefndar Evrópuráðsins um að hún hafi frumkvæði að því að endurskoða hlutverk og áherslur alþjóðastofnana á borð við Vestur-Evrópusambandið, Evrópuráðið, ÖSE-þingið og jafnvel NATO til þess að koma í veg fyrir tvíverknað, sem þingmenn Evrópu almennt eru sammála um að eigi sér stað að óþörfu.

Herra forseti. Það kom mér ekki á óvart að hv. þm. ætti erfitt með að skilja það sem ég sagði hérna áðan. Ég verð aftur og aftur var við að hv. þm. á stundum erfitt með að skilja það sem hann segir sjálfur. Ég verð aftur og aftur var við að hann skilur t.d. ekki stefnu Framsfl. í hinum ýmsu málum, og hér er auðvitað vísað í þær mörgu skoðanir sem hv. þm. hefur uppi á ýmsum málum eins og sjávarútvegsmálum. Þau eru nú ekki til umræðu hér. Það eina sem ég gerði, herra forseti, var að fetta fingur út í það að þegar íslenska sendinefndin er búin að klofna í eins marga hluta og fræðilega er mögulegt, þá er ekki hægt að koma hingað og halda því fram að samheldni hafi einkennt störf hennar. Það er alveg klárt að í því máli sem mestu skipti á vettvangi Evrópuráðsins var hún eins og hænsnahjörð. Þannig leit hún út í fjölmiðlum á Íslandi a.m.k. Og það eina sem ég leyfði mér að segja var að e.t.v. hefðu menn átt að reyna að ræða þetta hér til einhverra lykta áður en lagt var í ferðalagið, til að mynda á vettvangi utanrmn. Ég hins vegar tek fyllilega undir það að menn eru þarna sem einstaklingar, fulltrúar flokka. Ég get ekki heimtað að menn fari að hafa einhverjar skoðanir sem þeir eru ekki sammála um, ég get það ekki. En ég varð ekki var við sem fulltrúi í utanrmn. að það bæri nokkurn tímann á góma innan hennar, hvernig við ættum að haga okkur þar. Í hinn stað gat ég þess að ég væri fulltrúi á þingmannasamkundu Vestur-Evrópuþingsins. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þar fari fram starf sem skarast mjög við aðrar alþjóðastofnanir. Ég taldi þess vegna að það kynni að vera að ég hefði misskilið í einhverju starf og tilgang þeirrar stofnunar. Og það eina sem ég bað um er þetta: Getur hv. þm. Hjálmar Árnason deilt með mér viðhorfum sínum til þess á hvaða vettvangi störfin skarast? Ég ætla honum ekki að vera að leggja fram tillögur sem hann hefur ekki undirbúið og sem hafa ekki grunn til að standa á. Ég ætla honum það ekki --- ekki enn þá.

Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að lengja þessa umræðu. Hér hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson lýst því hvernig hann túlkar ræðu mína og geri ég ekki athugasemdir við það. En ég ítreka það að sú tillaga sem hann gerir að umtalsefni, er hvatning til ráðherranefndarinnar, m.a. vegna þess að ráðherrar hafa betri sýn yfir þær alþjóðastofnanir heldur en þingmenn sem sækja þær eins og hv. þm. hefur upplýst --- hann situr í Vestur-Evrópusambandinu. Það eru aðrar alþjóðastofnanir sem hv. þm. hugsanlega þekkir ekki nógu vel til. Við ætlum einmitt ráðherrunum að hafa frumkvæði að þessu vegna heildarsýnarinnar. Hvað varðar afstöðu íslensku sendinefndarinnar til inngöngu Rússa í Evrópuráðið þá fór fram mjög málefnaleg umræða innan nefndarinnar. Menn virða sjónarmið hver annars. Þetta var ákveðin niðurstaða sem fékkst og ég tel að það geti vart verið vilji hv. þm. að meiri hluti 

Herra forseti. Ég fagna því að það hefur farið fram málefnaleg umræða um afstöðuna til inngöngu Rússa í Evrópuráðið innan nefndarinnar. Sú umræða sem fór fram hins vegar í fjölmiðlum af hálfu hv. nefndarmanna var ekki málefnaleg. Það vottaði ekki fyrir málefnum þar þegar nefndarmenn voru að tjá sig út og suður í fjölmiðlum á þeim degi sem málið var leitt til lykta innan Evrópuráðsins. Það er aukaatriði í þessari umræðu núna. En það sem ég kom hér upp til þess að inna hv. þm. eftir var einfaldlega þetta: Hvert er tilefni þeirrar tillögu sem hann er 1. flm. að innan Evrópuráðsins um að kannað sé hvort starfssvið ákveðinna alþjóðastofnana skarist? Ég hef spurt hann um þá alþjóðastofnun sem ég þekki til og ég spyr hann: Hvar er það sem starfsemi Vestur-Evrópusambandsins skarast við aðrar alþjóðastofnanir? Hvert er tilefnið? Og hv. þm. hefur ekki svarað því enn þá. Hann hefur hins vegar vísað til ofurvalds ráðherranna, þeir hafi miklu betra skyn á þessu en hann. En þá allt í einu er ég kominn, og vona að ég sé ekki að hrapa, að þessari niðurstöðu: Hv. þm. er að leggja fram tillögu sem hann hefur ekki hundsvit á um hvað fjallar. Það er ekki hægt að draga aðra ályktun af því, hv. þm., 

Herra forseti. Samkvæmt beiðni hv. þm. Össurs Skarphéðinssonar kem ég í andsvar og svara spurningunni hvort draga eigi úr starfi okkar innan ÖSE-þingsins. Í því sambandi vil ég geta þess að þegar ég fór á fyrsta fundinn minn í Ottawa fannst mér oft á tíðum að starfið væri dálítið marklaust. Þá var staðan í Júgóslavíu með versta móti. Fréttir af mannréttindabrotum og ófriði dundu yfir okkur, inn í stofu til okkar, og þetta kannast hv. þm. við. Síðan hefur margt breyst. ÖSE-þingið og ÖSE sjálft hefur fengið mjög veigamikið hlutverk, sem er einmitt að gæta mannréttinda og framkvæmd Dayton-samkomulagsins. Kosningaeftirlit sér ÖSE um mjög víða, sem ég held að sé af hinu góða, t.d. á þessu ári í Tsjetsjeníu í janúar og það sá um framkvæmd kosninga í Bosníu-Hersegóvínu. Mér líður því betur í dag að sækja glæsta fundi ÖSE-þingsins heldur en mér leið í fyrsta skipti vegna þess að mér finnst og ég hef á tilfinningunni að við Íslendingar fáum eitthvað fyrir okkar snúð, sem eru þá meiri mannréttindi í Evrópu. Ég verð því að svara þessari spurningu neitandi. Ég hygg að ÖSE-þingið sé núna loksins farið að starfa og farið að ná árangri. Og ég minni á blaðafréttir bæði í DV í dag og Morgunblaðinu í gær um að þeir eru að ýta á að niðurstöður kosninga í Bosníu-Hersegóvínu nái fram að ganga. Ég held því að það væri tímaskekkja að minnka þetta. Hins vegar er Evrópuráðið sem við erum að ræða hér með nákvæmlega sama markmið, þ.e. kosningaeftirlit. Og ég hygg að það leiði til aukins kostnaðar, tvíverknaðar og ekki eins mikillar virkni. Þess vegna get ég fallist á þessa tillögu hv. þm. Hjálmars Árnasonar um að það þurfi að passa að þessi verkefni skarist ekki.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir þetta svar. Ég bar fram málefnalega spurningu og fékk málefnalegt svar. Það er meira en a.m.k. sumir aðrir í alþjóðlegum samskiptum hafa verið færir um hér í dag.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka það ágæta starf sem Íslandsdeild Evrópuþingsins hefur unnið og skilað skýrslu um á þskj. 544. Evrópuráðið er afar mikilvægt og þýðing þess hefur ekki síst komið í ljós núna þegar hin nýfrjálsu ríki í Austur- og Mið-Evrópu eru að stíga skref í lýðræðisátt. En út af þeirri umræðu sem hér hefur farið fram held ég að sé rétt að geta þess að unnið er að samræmingu þessara mála. Ég vil nefna það að t.d. í gær, þegar utanríkisráðherrar Norðurlandanna hittust, þá hittust utanríkisráðherrar Danmerkur og Finnlands, en Danir eru í formennsku í ÖSE og Finnar eru í formennsku í Evrópuráðinu. Og núna, þegar Norðurlandaþjóðirnar eru þarna tvær í formennsku í þessum stofnunum, þá er unnið að slíkri samræmingu. Jafnframt er rétt að geta þess að í þeirri stefnuyfirlýsingu sem er nú í undirbúningi af hálfu Norðurlandanna fyrir leiðtogafund Evrópuráðsins í haust þá er gert ráð fyrir þessu. En ég kom fyrst og fremst upp til þess að leggja á það áherslu að Ísland tekur við formennsku í Evrópuráðinu 1999 og varaformennsku 1998 sem verður til þess að auka mjög starf Íslands í Evrópuráðinu. Það verður þess valdandi að við þurfum að styrkja aðstöðu okkar þar nú strax og þegar hafa verið gerðar ráðstafanir til þess.

Hæstv. forseti. Sem formaður Íslandsdeildar þings Vestur-Evrópusambandsins vil ég hér með gera grein fyrir ársskýrslu deildarinnar fyrir árið 1996, samanber þskj. 545. Eins og fram hefur komið í umræðu nú í morgun hafa orðið miklar breytingar á Evrópusamstarfi og breytingar eru enn á fullri ferð vegna þeirra atburða sem hafa gerst á sl. áratug og þeirra nýfrjálsu ríkja, fyrrum kommúnistaríkja, sem hafa óskað eftir meiri og meiri samvinnu við lönd Vestur-Evrópu. Sú umræða sem fram fór hér áðan um hlutverk ÖSE, Evrópuráðs og VES, er kannski einmitt lýsandi fyrir það sem er að gerast í Evrópumálum í dag. Eftir að Austur-Evrópuríki fengu frelsi hefur orðið breyting á grundvallargerð ýmissa þeirra stofnana sem hafa aðallega unnið á vegum Vestur-Evrópu, og síðan með RÖSE, eða ÖSE nú, fyrir Evrópu alla og sömuleiðis í samstarfi við Bandaríkin, Kanada og að mig minnir Japan líka. Þess vegna er nýtt hlutverk stofnananna mjög í endurskoðun á grundvelli þessara aðstæðna. Þetta vildi ég að kæmi fram því ég hafði ekki nægan tíma til þess að svara í andsvari um Ervrópuráðið hér áðan. Allt verklag innan þessara stofnana og skipulag er í stöðugri mótun og mun verða það á næstu árum, bæði hjá ÖSE og Evrópuráðinu sérstaklega, og jafnvel á öðrum vettvangi í sambandi við VES og langar mig til að koma fram með hugleiðingar í því sambandi. Mannréttindamál hafa t.d. á undanförnum árum verið einn grundvallarþátturinn í starfi Eystrasaltsráðsins sem við eigum aðild að og Ole Espersen, sem áður fyrr var aðalfulltrúi Dana í Evrópuráðinu, hefur verið formaður fyrir. Á vegum ráðsins hefur hann starfað sem sérstakur mannréttindafulltrúi (commissioner for human rights). En vegna aukins vægis mannréttinda innan ÖSE og Evrópuráðsins, sem t.d. hefur orðið með inntöku Rússlands í Evrópuráðið þar sem rætt er um mannréttindamál, hefur komið til tals innan Eystrasaltsráðsins að hlutverk þess sem stofnunar mannréttinda sé í raun og veru fallið um sjálft sig og að endurskoða þurfi markmið þess frá upphafi og yfirleitt hvort það muni halda áfram störfum sem slíkt á þann máta sem það hefur gert áður eða jafnvel enn frekar hvort leggja eigi niður þetta embætti. Eins og ég sagði áðan er það ekki síst vegna aðildar allra ríkja Eystrasaltsráðsins, sem sagt Norðurlandanna, Lettlands, Eistlands og Litáens að Evrópuráðið og ÖSE hafa verið í þetta mikilli endurskoðun. En þessi dæmi eru eingöngu lítil dæmi um stöðugt endurmat sem á sér stað á grundvelli reynslu en ekki einhverra skyndiákvarðana. Ég vil líka benda á að það er ýmis önnur samvinna, eins og ég hef áður bent á í þingsal, á milli landa sem liggja að ákveðnum svæðum innan Evrópu. Þar er m.a. Mið-Evrópusambandið minnir mig að það heiti og einnig samband landa sem liggja að ákveðnum fjallaskaga innan Evrópu sem mynda með sér samtök. Síðan er það Norðurlandaráð o.s.frv. o.s.frv. Allt þetta er á örri hreyfingu miðað við þá breytingu sem orðið hefur innan Evrópu. Ég vil gjarnan segja frá því að Vestur-Evrópusambandið hefur eiginlega fengið nýtt hlutverk á sl. árum. Hlutverk þess lá niðri og var jafnvel ekki eins mikilvægt á tímabili vegna sterkrar þátttöku NATO í varnarmálum Austur-Evrópu. Að undanförnu hefur verið rætt mikið um að Evrópa ætti að taka eigin öryggismál í sínar hendur. Vegna þess var VES nánast endurvakið ef svo má segja í sterkari mynd sem varnarbandalag og þá sem Evrópustoð NATO. Vegna aðildar Íslands að NATO stóð Alþingi lengi til boða að senda áheyrnarfulltrúa á fundi VES-þingsins. Alþingi þekktist boð VES-þingsins árið 1993, en árið áður hafði Ísland fengið aukaaðild að VES sem tók þó ekki formlega gildi fyrr en í mars 1995. Í kjölfar þessa var samþykkt að stofna Íslandsdeild VES-þingsins. Tilnefnd af þingflokkunum til setu í Íslandsdeildinni voru Lára Margrét Ragnarsdóttir, Sjálfstæðisflokki, Össur Skarphéðinsson, Alþýðuflokki, og Siv Friðleifsdóttir, Framsóknarflokki, sem aðalmenn, og Kristján Pálsson og Guðmundur Hallvarðsson, Sjálfstæðisflokki, og Ásta R. Jóhannesdóttir, Þjóðvaka, sem varamenn. Undirrituð, Lára Margrét Ragnarsdóttir, var kjörin formaður og Össur Skarphéðinsson varaformaður. Ritari deildarinnar er Gústaf Adolf Skúlason alþjóðaritari. Það eru einnig nokkrar undirnefndir í VES og eru það forsætis-, stjórnar- og stjórnmálanefnd þar sem Lára Margrét Ragnarsdóttir situr sem aðalfulltrúi, varnarmálanefnd þar sem Össur Skarphéðinsson situr sem aðalfulltrúi og nefnd um almannatengsl, tækni- og geimvísinda-, fjármála- og stjórnsýslu- og þingskapanefnd sem Siv Friðleifsdóttir situr sem aðalfulltrúi. Á síðasta starfsári urðu mikil tímamót í sögu VES á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í júní. Þar var samþykkt svonefnd ,,CJTF``-áætlun (Combined Joint Task Forces, sem erfitt er að þýða en í grófum dráttum er þetta sameiginlegur verkefnahópur þar sem fleiri eða færri aðildarríkjum VES er gert kleift að takast á hendur verkefni á sviði öryggis- og varnarmála og nýta til þess búnað og herstjórnarkerfi Atlantshafsbandalagsins, á meðan pólitísk og hernaðarleg stjórn sem og ábyrgð væri í höndum VES. Samstaða hefur verið um það meðal aðildarríkja VES að uppbygging sérstaks herstjórnarkerfis fyrir VES væri allt of kostnaðarsöm, enda hafa flest ríkjanna skorið niður framlög til hernaðarmála á undanförnum árum. Sömuleiðis hefur samvinna og þjálfun innan Evrópuríkjanna verið svo til eingöngu innan ramma NATO-samstarfsins. Með þessu samkomulagi milli VES og NATO hefur sjálfstæði Evrópuríkjanna í öryggis- og varnarmálum verið eflt án þess að á nokkurn hátt hafi verið dregið úr hlutverki Atlantshafsbandalagsins sem ég tel vera af hinu góða. Staða og hlutverk VES hefur hins vegar verið mjög til umræðu á árinu, jafnt á VES-þinginu sem á ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins og á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. VES hefur verið skilgreint sem Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins annars vegar en varnarmálaarmur ESB hins vegar. Vilji er á því meðal nokkurra aðildarríkja Evrópusambandsins að VES verði sameinað eða fellt undir ESB. Við slíkar kringumstæður yrði staða aukaaðildarríkjanna þriggja, Íslands, Noregs og Tyrklands, óljós, þar sem viðkomandi ríki eru ekki aðilar að ESB en eru á hinn bóginn aðilar Atlantshafsbandalagsins. Erfitt er að koma auga á hvernig slíkt samband gæti áfram skilgreint sig sem Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins en slík þróun byði jafnframt heim hættunni á að Bandaríkin og Kanada teldu minni ástæðu en ella til að gegna virku hlutverki í öryggismálum Evrópu. Ekki þarf nema horfa til ástandsins á Balkanskaga undanfarin ár og getu Evrópuríkjanna til að leysa það mál og síðan Dayton-samkomulagsins um frið í Bosníu til að sjá nauðsyn áframhaldandi virkrar þátttöku Norður-Ameríku í öryggismálum Evrópu. Íslandsdeild VES-þingsins hefur í málflutningi sínum ásamt Bretum og Norðmönnum sérstaklega ítrekað haldið fram mikilvægi tengslanna yfir Atlantshafið, virkrar þátttöku Norður-Ameríku í öryggismálum í Evrópu og nauðsyn þess að VES haldi ákveðnu sjálfstæði gagnvart ESB. Í málflutningi okkar höfum við bent á fyrrnefndar hættur sem samruni VES við ESB getur haft í för með sér gagnvart aukaaðildarríkjunum, þátttöku Norður-Ameríku í öryggismálum Evrópu og þar með sjálfu öryggi álfunnar. Þar með höfum við varað við, í áframhaldandi umræðu í þessa veru, að þetta gæti líka skapað ákveðið vantraust milli samstarfsaðila okkar í Norður-Ameríku. Það hefur þegar borið svolítið á slíku meðal þeirra viðmælenda sem ég hef átt viðtöl við á þingum VES. Það má benda á vaxandi tengsl VES við hin nýju lýðræðisríki í fyrrum kommúnista-Evrópu og það er rétt að benda á hversu mikilla öryggislegra hagsmuna þessi ríki hafa að gæta við þau tengsl sem skapast hafa og óskir þessara ríkja eru að auka samvinnu enn frekar við VES og jafnvel að verða þátttakendur í VES. Þar með eru þau að sjálfsögðu að banka á dyr NATO eins og mörgum er kunnugt. Þess vegna verður að segjast eins og er að við breytingu á starfsháttum þessara stofnana sem fjalla um öryggi og mannréttindamál í Evrópu eru öryggismál Evrópu í húfi í hvert skipti sem slíkar breytingar verða sem tengjast öryggis- og hagsmunamálum Austur-Evrópulandanna. Íslandsnefndin hefur verið mjög virk í umræðu um þessi mál eins og ég sagði áðan. Við höfum haldið mjög stíft fram okkar málstað um hlutverk VES innan Evrópu og að VES ætti ekki að verða stofnun undir ESB. Þess ber að geta jafnframt því sem ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni góð orð í minn garð, að Össuri Skarphéðinssyni var falið, fyrir hönd þeirra aðila sem eru andvígir því að VES falli undir ESB, að vera með framsögu fyrir þeirra hönd sem vel var tekið eftir. Þetta gerði Össur á sérstöku aukaþingi VES-þingsins sem haldið var í febrúar vegna ríkjaráðstefnu ESB og ályktaði þingið þar með þess efnis að efla bæri samstöðu ESB og VES en jafnframt var varað við að nokkru ríki væri veitt aðild að VES sem ekki væri reiðubúið til að taka fullan þátt í varnarsamstarfi undir formerkjum Atlantshafsbandalagsins. Þá voru ítrekuð fyrrum tilmæli þingsins um að evrópskum aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins er stæðu utan ESB yrði boðin full aðild að VES. Í þessu sambandi langar mig til að minnast á ræðu sem Dehaene, forsætisráðherra Belgíu, átti í fyrravor á þingi VES þar sem hann talaði um að hann óskaði eftir eins skjótri sameiningu VES og ESB og unnt væri. Íslendingar svöruðu á móti og spurðu hvort hann sem tilvonandi forseti VES eða hans land hefði ekki hug á að halda þá samþykkt sem VES-þingið hefði gert, þ.e. að VES yrði sjálfstæður stólpi Atlantshafsbandalagsins og ekki undir ESB? Innan VES-þingsins hefur lengi verið meiri hluti fyrir því sjónarmiði að Íslandi, Noregi og Tyrklandi yrði boðin full aðild að VES og tillögur um samruna ESB og VES hafa ekki hlotið stuðning þingsins eins og ég hef sagt áður. Hins vegar má merkja vaxandi vilja til þessa samruna eins og ég minntist á í sambandi við Dehaene og nokkurra aðildarríkja ESB. Íslandsdeildin hefur hins vegar einungis haft fjárhagslega burði eins og í öðru alþjóðlegu samstarfi til að sækja sjálfa þingfundina sem haldnir eru tvisvar á ári. Væri Íslandsdeildinni gert kleift að sækja nefndarfundi á milli þingfunda þá mundi það líka eins og annars staðar bæta möguleika hennar á að beita sér gegn þeirri þróun sem hér um ræðir. En skýrslur þingsins og ályktanir eru einmitt unnar og ræddar og meginákvarðanir teknar á þessum fundum. Þannig að Íslendingar eiga ekki auðvelt með að koma áhrifum sínum um þessi mál til skila á lokastigi umræðunnar. Að lokum vil ég ítreka enn einu sinni í dag hversu mikilvægt það er að Íslendingar taki þátt í þeirri þróun sem er að verða í Evrópu. Ísland var og er, en var sérstaklega hér á árum áður, talið mjög mikilvægt í varnarkerfi Evrópuríkja og að mínu mati er það svo enn. En við verðum að halda uppi okkar merkjum og við þurfum að sýna að við séum viljug til að vera með í virkri þátttöku í umræðum um þá þróun sem er að verða í Evrópu, hvort heldur er á sviði mannréttindamála, varnarmála, efnahagsmála eða annarra mála. Einungis þannig getum við haft áhrif og komið þeim breytingum á sem nauðsynlegt er og við teljum að séu okkur til hagsbóta. Ég vil fullvissa þingheim og almenning um að þegar Íslendingar, sem ávallt hafa farið vel undirbúnir til þessara þinga, hafa hafa lagt máli lið, hafa þeir getað haft veruleg áhrif á þessum fundum. Ekki síst þess vegna tel ég mikilvægt að við höldum því áfram. Það var rætt hér í dag að þessar stóru stofnanir væru oft ekki í takt við tímann. Ég vil því minnast á að í haust rétt eftir kosningarnar í fyrrum Júgólavíu, þ.e. Serbíu og Svartfjallalandi --- en viðbrögð Milosevic við þeim eru eins og almenningi er kunnugt --- var fjallað um skýrslu um öryggi í Austur-Evrópu. Í þeirri skýrslu var hvergi komið að því hvernig ástandið var í Serbíu og Svartfjallalandi, hvaða áhrif það gæti haft eða hvaða óróa það gæti breitt út í nágrannalöndum. Íslenska sendinefndin vakti hins vegar athygli á þessu og kom breytingum og ábendingum inn til þingsins sem leiddu til þess að þingsályktun VES til Milocevic var í formi orðsendingr á þá lund að þetta mundi ekki líðast af hálfu Vestur-Evrópusambandsins. Að lokum vil ég þakka fyrir það samstarf sem ég hef átt innan Vestur-Evrópusambandsins, þingnefndar Íslendinga og þakka fyrir þann stuðning sem nauðsynlegt er fyrir alla formenn sendinefnda að fá frá samverkamönnum sínum. Ég vil einnig þakka fyrir hlý orð í minn garð í dag í sambandi við Evrópuráðið og vonast til þess að Íslendingar muni geta haldið uppi enn virkari tengslum við VES-þingið eins og við höfum gert og viljum auka við Evrópuráðið. Og að lokum vil ég benda á það, af því að hér hefur komið fram að það eru oft þeir sömu sem sækja öll þessi þing og ráð, að að sjálfsögðu er að gert með ásettu ráði. Það er til þess að fá samhengi í þá þætti sem eru eiginlega tvinnaðir saman, þ.e. annars vegar mannréttindi og hins vegar varnarmál. Þess vegna tel ég mjög nauðsynlegt að við skoðum vel og vandlega hvernig við skipum þessum málum af okkar hálfu í framtíðinni.

Herra forseti. Ég vildi aðeins út af Vestur-Evrópu\-sambandinu koma upp og segja nokkur orð um þá þróun sem þar hefur átt sér stað. Ég tel að mál hafi þar færst í rétta átt miðað við stefnumál okkar Íslendinga. Það eru litlar líkur á því að Vestur-Evrópusambandið glati sjálfstæði sínu sem sjálfstæð stofnun og kom það m.a. mjög skýrt fram í máli framkvæmdastjóra VES, José Cutileiro, þegar hann kom til Íslands í september í opinbera heimsókn í boði ríkisstjórnar Íslands. Á ríkjaráðstefnunni sem nú stendur yfir virðist VES ekki leika jafnstórt hlutverk og gert var ráð fyrir þó það sé talið líklegt að samskipti Vestur-Evrópusambandsins og Evrópusambandsins verði skilgreind betur að henni lokinni. Eftir að Atlantshafsbandalagið samþykkti sveigjanlega herstjórnarkerfið og Frakkar urðu sáttir við að byggja upp evrópskt varnar- og öryggissamstarf innan Atlantshafsbandalagsins og að Vestur-Evrópusambandið tæki að sér aðgerðir þar sem bandamenn frá Norður-Ameríku verða ekki þátttakendur, þá virðist sem áhugi Evrópusambandsþjóðanna á þeirri stefnu að sameina Vestur-Evrópusambandið Evrópusambandinu hafi dvínað. Þetta er í samræmi við þær áherslur sem við Íslendingar höfum haft í þessu starfi og því ber að fagna því. Vegna sveigjanlega herstjórnarkerfisins getur Vestur-Evrópusambandið gegnt mikilvægu hlutverki í Evrópu í varnar- og öryggismálum þrátt fyrir þetta í framtíðinni vegna þess að Vestur-Evrópusambandið hefur þá aðgang að því og er gert ráð fyrir að þetta geti einkum átt sér stað í svokölluðum Pétursborgarverkefnum, sem kennd eru við þá borg, og er þá einkum átt við verkefni á sviði friðargæslu og mannúðaraðstoðar. Um málefni Vestur-Evrópusambandsins hefur verið mikil samstaða í þingmannanefndinni og skoðanir þingmannanna verið alveg þær sömu og ríkisstjórnar Íslands. Ég tel að sameiginlega hafi Íslendingum tekist að flytja mál sitt þar með miklum árangri og fyrir það ber að þakka og sýnir það hvernig ríkisstjórnir á hverjum tíma og þingmenn geta sameiginlega unnið málstað Íslands mikið gagn á erlendum vettvangi.

Hæstv. forseti. Ég hyggst kynna skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA fyrir árið 1996. Þingmannanefnd EFTA var stofnuð á árinu 1977 og hafði það hlutverk að vera ráðgefandi fyrir ráðherraráð EFTA. Nefndin hefur starfað ötullega allan þennan tíma en það var fyrst á árinu 1991 sem þátttaka í henni af hálfu Íslands var sett í gang af fullum krafti. Á þeim tíma stóðu samningarnir um hið Evrópska efnahagssvæði yfir og þótti ástæða til þess að fulltrúar Alþingis tækju þá þátt í starfinu af fullum krafti. Í þingmannanefnd EFTA sitja þingmenn þjóðþinganna frá Íslandi, Liechtenstein, Noregi og Sviss, en þetta eru þau lönd sem eftir standa í EFTA eftir að Svíþjóð, Finnland og Austurríki yfirgáfu klúbbinn og gengu til liðs við Evrópusambandið. Þingmannanefnd EFTA heldur fundi nokkrum sinnum á ári þar sem fjallað er um þau verkefni sem enn þá eru á verksviði EFTA. Enn fremur er á vegum þingmannanefndar EFTA mikið fjallað um samskipti EFTA við önnur ríki en Evrópusambandsþjóðirnar og fyrst og fremst þau ríki sem EFTA er að gera fríverslunarsamninga við, svo sem eins og í Mið- og Austur-Evrópu, Ísrael, Tyrkland og jafnvel núna Marókkó og eyríkin í Miðjarðarhafinu. Þá hefur það komið í hlutverk þingmannanefndar EFTA að manna EFTA-hlutann í þingmannanefnd EES, en þingmannanefnd EES samanstendur af 24 þingmönnum, 12 frá Evrópuþinginu og öðrum 12 frá eftirstandandi EES-aðildarríkjum EFTA. EFTA-hlutann af þessari nefnd skipa sex norskir þingmenn, tveir frá Liechtenstein og fjórir íslenskir. EES-nefndin hittist að jafnaði tvisvar á ári en framkvæmdastjórn hennar hittist á milli funda og skipuleggur starf nefndarinnar. Í þingmannanefnd EES skiptast EFTA-þingmannahlutinn og Evrópuþingsþingmannahlutinn á um formennsku og á árinu 1997 kemur formennska í nefndinni í hlut Íslands. Svisslendingar taka ekki formlega þátt í störfum þingmannanefndar EES en eru hins vegar með áheyrnaraðild að henni. Í Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA áttu sæti á árinu 1996 sá sem hér talar og gegndi þar formennsku, og auk þess hv. þm. Gunnlaugur Sigmundsson, Árni M. Mathiesen, Sighvatur Björgvinsson og Hjörleifur Guttormsson. Áheyrnaraðild áttu hv. þm. Ágúst Einarsson og Kristín Ástgeirsdóttir. Hæstv. forseti. Ef við lítum aðeins yfir starfsemi þingmannanefndar EFTA og þingmannanefndar EES á síðasta ári, þá lagði EES-nefndin megináherslu á að fylgjast með framvindu EES-samningsins en í þingmannanefnd EES gefst mjög gott tækifæri til að fylgja eftir ýmsum málum sem varða þróun samningsins. Nefndin starfar þannig að hún tekur fyrir ákveðin mál í einu sem tengjast samningnum og hefur frumkvæði að því að semja skýrslur um þau mál sem eru svo ræddar og helst endar sú umfjöllun með ákveðnum tillögum um þróun samningsins. Þessar tillögur fara síðan til ráðherraráðsins og fá þar umfjöllun. Síðan reynir þingmannanefnd EES að fylgja þessum tillögum eftir þegar fundir eru haldnir með ráðherrunum. Ég vil geta þess að á síðasta ári voru fimm slíkar skýrslur kynntar á fundi nefndarinnar. Ein fjallaði um framkvæmd EES-samningsins árið 1995, sem er árlegt viðfangsefni, en síðan voru sérstakar skýrslur gerðar um fjarskiptaþjónustu, samkeppnisstefnu, samræmingu upprunareglna og fjórfrelsið. Nefndirnar fylgdust á árinu grannt með framvindu ríkjaráðstefnu EES og framvindu mála í viðræðum um fríverslunarsamninga við lönd utan Evrópusambandsins. Þá voru farnar ferðir á vegum nefndarinnar til Kýpur og Möltu í því skyni. Það má segja að fulltrúar Íslandsdeildarinnar hafi verið mjög virkir í starfi þessara þingmannanefnda og Íslandsdeildin átti m.a tvo framsögumenn af fimm sem EFTA-hluti þingmannanefndar EES hafði á að skipa í tilefni af þeim skýrslum sem nefndin tók fyrir. Þá vil ég, hæstv. forseti, sérstaklega minnast á það í lokin að Íslandsdeildin átti fundi með fulltrúum þjóðþinga þeirra ríkja sem voru næst í röðinni að taka við forsæti innan Evrópusambandsins, en ESB-ríkin skiptast á um formennsku þar til hálfs árs í senn. Þannig fundaði nefndin með Evrópu- og utanríkismálanefnd írska þingsins í Dublin í febrúar og með Evrópunefnd hollenska þingsins í Haag í október. Megintilgangur þessara funda hefur verið að kynna stöðu Íslands innan EFTA og innan EES, sérstaklega með það í huga að hvetja þingmenn þessara þjóðþinga til þess að stuðla að því að gildi EES-samningins rýrni ekki við þær breytingar sem væntanlegar eru á Evrópusambandinu í kjölfar ríkjaráðstefnunnar og stækkunar Evrópusambandsins. Í skýrslunni er síðan gerð grein fyrir einum 14 viðburðum sem áttu sér stað á vegum nefndarinnar á síðasta ári en ég tel ekki ástæðu til þess, hæstv. forseti, að rekja þá sérstaklega en er að sjálfsögðu fús til þess að svara spurningum ef einhverjum verður til mín beint.

Virðulegur forseti. Eins og fram kemur í skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefndar Fríverslunarsamtaka Evrópu sem hv. þm. Vilhjálmur Egilsson hefur mælt fyrir, þá hefur verið allmikið starf á vegum þessarar alþjóðanefndar. Ætla ég svo sem ekki miklu að bæta við það sem hér hefur komið fram, en vildi þó nefna nokkur atriði, bæði til umhugsunar og upplýsingar. Hér eru rakin í aðalatriðum störf nefndarinnar þannig að það sem ég segi varðar meira atriði sem tengjast þessu starfi. Ég tel að þær heimsóknir sem þingmannanefndin hefur farið í til þjóðþinga annarra landa hafi verið mjög þarft nýmæli og í rauninni vel heppnað og skynsamlega ráðið. Formaður nefndarinnar átti frumkvæði að þeim heimsóknum báðum að ég tel og þær geta skipt máli fyrir samskipti okkar við Evrópusambandið sem auðvitað var markmiðið með því að heyra í þeim þingnefndum frá ríkjum sem voru í forustu eða ætluðu að taka forustu í Evrópusambandinu á grundvelli þeirrar hálfsárslegu skiptingar sem þar fer fram á forsæti í ráðherraráði ESB. Heimsóknin til Írlands tengdist má segja, óbeint þó, miklum samskiptum af Íslands hálfu við Írland á þessu tímabili. Sumar þeirra heimsókna, eins og heimsókn hæstv. utanrrh. nokkru seinna en EFTA-nefndin fór til Írlands held ég, var af svipuðu tilefni geri ég ráð fyrir, að hafa samskipti við stjórnvöld í því landi sem hafði forustu í Evrópusambandinu. En við þetta bættist síðan, ég held ég muni rétt, heimsóknir þjóðhöfðingja landanna, gagnkvæmar heimsóknir af hálfu Íslands og Írlands. Þannig var um heilmikil tengsl að ræða einmitt við Írland á sl. ári. Ég held að það sé mjög af hinu góða að við ræktum samskipti við Írland alveg burt séð frá því hvar þeir eru staddir í því sem kalla mætti ,,híerarkí`` eða forustu innan Evrópusambandsins, tímabundið eins og þarna var um að ræða. Írar hafa nokkra sérstöðu. Afstaða þeirra eða aðstaða gagnvart Evrópusambandinu helgast að nokkru leyti af tengslum þeirra og nálægð við Bretlandseyjar eða England og veldur því að þeir hafa nokkra sérstöðu að ýmsu leyti, líka á sviði utanríkismála, en það er ýmislegt sem af þeim má læra eins og öðrum þjóðum og þetta var sem sagt gagnleg heimsókn. Sama má segja um heimsóknina til hollenska þingsins þar sem rætt var við Evrópunefnd þess og þá m.a. um málefni sem var á dagskrá og er áfram á dagskrá, hefur borið við á þessum degi í tengslum við umræður um alþjóðaskýrslu, þ.e. Schengen-samstarfið. En hollenska þingið var þá einmitt með í athugun þann samstarfssamning sem stóð til að gera við Ísland og Noreg og hafði ýmsar spurningar í því sambandi sem við reyndum að veita upplýsingar um sem þarna vorum. Við sögðum auðvitað frá þeim deildu meiningum sem eru um þetta samstarf einnig hér innan okkar þjóðþings og þetta voru gagnleg samtöl sem þarna fóru fram. Síðan vildi ég nefna úr starfi nefndarinnar á liðnu ári ráðstefnu eða seminar sem var haldið í byrjun september um Evrópusambandið, ríkjaráðstefnuna og ýmislegt sem að því laut og einnig var Eftirlitsstofnun EFTA hluti af því seminari. Það var vettvangur þar sem hugmyndin af hálfu þeirra sem skipulögðu þennan fræðslufund var að fá þangað þingmenn sem vildu setja sig inn í þessi mál sérstaklega, ekki sérstaklega þingmenn úr sendinefndum EFTA eða EFTA-nefndum þjóðþinganna heldur að fara miklu víðar. Og þannig var háttað þátttöku Norðmanna á þessum fræðslufundi sem stóð í tvo daga að þaðan komu svo að dæmi sé tekið allmargir fulltrúar sem voru ekki úr EFTA-nefndum norska þingsins heldur þar fyrir utan og ég má segja að svipað hafi verið uppi hjá Svisslendingum sem voru þátttakendur að sjálfsögðu líka. Ég tel ekki til fyrirmyndar hvernig að þessu var staðið af okkar hálfu þó að eðlilegt sé að við sem erum í þessari alþjóðanefnd leggjum okkur eftir vettvangi sem þessum. Ástæðan var ekki, held ég, áhugaleysi innan þingsins heldur hvernig á þessu var haldið af forustu þingsins og beini ég nú orðum mínum til hæstv. forseta. Þátttakan var í rauninni takmörkuð við EFTA-nefndina samkvæmt fyrirmælum, ég held af einhverjum sparnaðarráðstöfunum af hálfu forustu þingsins, í staðinn fyrir að auglýsa það hér að þeir, sem vildu setja sig inn í þessi málefni, sem geta virst nokkuð flókin ef menn ekki leggja sig eftir þeim sérstaklega, þeir gætu tekið þátt í þessum fræðslufundi. Mér finnst oft á tíðum að menn séu óþarflega samhaldssamir á sumum sviðum, það er kannski nokkuð rúmt um á öðrum sviðum, þannig að það þyrfti að leggja meiri alúð í að velja og hafna í sambandi við alþjóðasamskipti okkar af hálfu Alþingis. Ég býst við að víða megi finna dæmi um þetta. Og hvernig í ósköpunum á það að vera að þingmenn á Alþingi fá ekki aðstöðu til þess að taka þátt í vel skipulögðum upplýsingafundi um þetta samhengi og samstarf EFTA og Evrópusambandsins, uppbyggingu Evrópusambandsins, framtíðarhorfur þeirra sem eru kvaddir til, eins og menn sjá það, að reifa þau mál? Svo eiga þeir uppi á Íslandi að taka afstöðu á þessum vettvangi Alþingis, afstöðu til mála sem varða þjóðarhag og oft mjög mikla hagsmuni af Íslands hálfu, og fá ekki ráðrúm til þess að leggja sig eftir vitneskju um þessi efni í þessu formi. Og ég fullyrði, þó að ég hafi ekki verið sammála ýmsu sem fram kom af hálfu þeirra sem voru til kvaddir að flytja erindi, hvorki um framtíðarhorfur né æskilega þróun í þessum efnum, að ég hafði mikið gagn af þessum fræðslufundi sem efnt var til. Ég nefni þetta sérstaklega til ábendingar fyrir forustu þingsins og bið hæstv. forseta um að flytja þetta til forsætisnefndar, að þetta verði tekið til endurmats. Þátttaka einmitt í ráðstefnum af þessu tagi getur orðið til verulegrar leiðbeiningar fyrir þingmenn og ætti að vera skylduverk a.m.k. þeirra sem eru í einhverjum tengslum og trúnaðarstörfum hjá þingflokkunum að reyna að leggja sig eftir því og sækja slíkt. Við þurfum á því að halda að menn séu vel inni í þessum málum. Það er nú svo með EFTA-sendinefndina að hún starfar í ýmsu samhengi. Þetta er býsna flókið og það þarf heila sérfræði til og ekki von til þess að margir utan þátttakenda í nefndinni kunni skil á því flókna samhengi sem þessi hópur starfar innan. Þar á ég við það að sumir eru þátttakendur í þingmannasamstarfinu við EES. Svisslendingar eru þar utan við. Þetta veldur því að í rauninni eru tveir hópar á ferðinni sem þurfa að fara inn og út ef svo má segja með mismunandi réttindum. Sama gildir um forustu innan sendinefndanna sjálfra. Þar er líka um að ræða framkvæmdastjórn sem fer eftir ákveðnum reglum og ég átti sæti í á síðasta þingi en þar hefur nú verið breytt um eftir þeirri hefð sem hefur ríkt um þátttöku í því. Ekki meira um það. Þegar maður fer yfir þessar alþjóðaskýrslur og þar á meðal skýrslu þessarar sendinefndar kemst maður ekki hjá því að hrökkva við þessar skammstafanir, þennan sæg skammstafana sem tengjast alþjóðasamstarfi. Ég held að það sé umhugsunarefni ásamt mörgu öðru hvernig þetta er matreitt fyrir almenning í landinu. Ég er alveg sannfærður um að þessar skammstafnir eru stórfelld hindrun í vegi þess að almenningur átti sig á hvað er hvað. Hvað er um að ræða? Það er heil fræðigrein að setja sig inn í þessi ósköp, hvað þetta heitir allt saman sem við höfum hér fyrir okkur. Síðast voru menn að ræða VES-skýrsluna og það væri fróðlegt ef gerð væri könnun á því hve margir Íslendingar leystu þá gátu hvað er VES. Menn eru farnir að átta sig nokkurn veginn á hvað EES er, geri ég ráð fyrir. En þau eru mörg samtökin sem eru notaðar skammstafanir um í fréttaflutningi og í frásögnum. Ég held að þetta sé sparnaður á orðum og í riti og það sé mjög hæpið að ástunda að kalla hlutina þessu, a.m.k. þá sem ekki eru dags daglega uppi á borði manna. NATO geri ég ráð fyrir að sé orðið nokkuð ljóst fyrir Íslendinga hvað er. Það er búið að vera lengi á sviðinu, allt of lengi, og menn kunna skil á því, en margt af þessu sem annars ber hér við er ekki til þess fallið. Síðan vil ég nefna, virðulegur forseti, og er ég þá bara að stikla á nokkrum atriðum sem tengjast starfi þingmannanefndarinnar hjá EFTA sem hóf samstarf við ráðherravettvanginn og hittir ráðherrana tvisvar á ári, ráðherra EFTA og fulltrúa frá Evrópusambandinu, en ekki hefur alltaf tekist til sem skyldi varðandi þátttöku þeirra ráðherra og ég vil nefna það hér, ekki ráðherrunum til hnjóðs sérstaklega, en það var efnt til fundar suður í Genf þann 16. desember sl., í miðju jólaannríki þjóðþinganna, til þess að hitta ráðherra EFTA. --- Og hvar er hæstv. utanrrh., virðulegur forseti? Það er kannski gott að hann heyri þegar ég er að nefna þá sem við áttum samræður við suður í Genf 16. desember. Það var sérstaklega valin dagsetning af hálfu ráðherra EFTA-ríkjanna. Og þegar við brjótumst þarna í svartasta skammdeginu, formaður nefndarinnar fór fyrir þessu fríða föruneyti, að vísu afar einlitu hvað kynferði snertir og er það einn meginljóður á þessari sendinefnd að sjálfsögðu að þar er mikið karlasafn og einlitt, en formaður nefndarinnar fór fyrir og menn komust á vettvang þarna suður í Ölpum, en þá brá svo við að viðmælendurnir sátu bara heima af gildum ástæðum vafalaust. Ég hef heyrt að íslenski utanrrh. hæstv. hafi verið settur í farbann af skiljanlegum ástæðum, afmæli í flokknum. Það stóð verr á hjá þeim norska. Hann sat heima vegna mikillar stjórnarkreppu í Noregi sem stendur enn má segja þar sem norska ríkisstjórnin er að týna ráðherrunum fyrir borð einum af öðrum og það var einmitt að gerast um þetta leyti. Sá eini sem hélt uppi merkinu var utanríkisráðherrann frá Liechtenstein sem kom á vettvang, kona þaðan sem fékk alveg sérstaka einkunn frá formanni íslensku sendinefndarinnar sem eftir var tekið. Þetta urðu sem sagt samtöl og þarna mættu fulltrúar ráðherranna vissulega og reyndu að leysa úr spurningum okkar. Eitt af því sem við ræddum eins og oft á þessum vettvangi var Schengen. Og Schengen-málið hefur komið mikið fyrir á þessum vettvangi, ekki fyrir mína tilstuðlan sérstaklega eða eingöngu, langt frá því. Það hefur verið áhugamál margra að skyggnast um varðandi þennan flókna samning sem þarna var gerður þrem dögum eftir þennan ráðherrafund og signeraður af dómsmálaráðherrum landanna 19. desember sl. Þar liggur mikið efni fyrir til þýðingar og síðan aflestrar, upp á 700--1.000 síður, sem verið er að brjótast í gegnum áður en það verður lagt fyrir Alþingi Íslendinga, eftir því sem við heyrum, haustið 1997. Þá geta nú verið komnir breyttir tímar. Ég vil þakka samstarfið innan nefndarinnar, þakka formanni fyrir ötula og vökula forustu í málefnum hennar og tel að gagn sé að því samstarfi sem þarna fer fram og að menn sinni því eins og öðrum þáttum í utanríkissamskiptum okkar.

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þingmannanefnd EFTA fyrir gott starf og ágætt samstarf en samstarf ráðherranefndanna er allmikið. Eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði, var mjög bagalegt, og ég skil það mjög vel, að hvorki íslenski né norski utanríkisráðherrann var viðstaddur síðasta fund. En ég hafði nú skilið það svo að svissneski ráðherrann hafi verið þar, en hann gegnir núna jafnframt forsetaembætti í Sviss. Það er nú svo að fundartíminn 16. desember hentar Íslendingum almennt ekki. Ég var ekki hvatamaður að þeirri dagsetningu og dró úr þeirri dagsetningu eins og ég mest mátti vegna þess að ég vissi af gamalli reynslu að einmitt á þeim tíma er fjárlagavinnan hér í hámarki og verið að reyna að ljúka fundum fyrir jól og mjög bagalegt fyrir þingmenn og ráðherra að komast frá á þeim tíma. Hins vegar er það óheppilegt þegar ekki tekst að finna annan tíma og eftir því sem ég best veit var það ekki síst vegna þess að svissneski ráðherrann var með mjög erfiða dagskrá og kom því ekki við að gera þetta fyrr í desember. En síðan eru ýmsir aðrir fundir í byrjun desember eins og NATO-fundir og Vestur-Evrópusambandið og ýmsir fleiri fundir sem rekast gjarnan á. Í sannleika sagt er alþjóðlegt samstarf orðið svo mikið að vöxtum að erfitt er að fylgjast með í því öllu og þar verða menn að velja og hafna, ekki síst við Íslendingar. Ég tel að skýrt hafi komið fram að undanförnu að gildi EFTA er mikið. Gildi samtakanna er mikið í samstarfi þeirra þjóða sem þarna standa að málum. Gildi samtakanna er mjög mikið í sambandi við samstarf þeirra þjóða við Evrópusambandið og gildi EFTA er jafnframt mikilvægt í samstarfi þeirra þjóða, þ.e. EFTA-þjóðanna við aðrar þjóðir sem standa utan Evrópusambandsins. Við höfum verið að gera fríverslunarsamninga við margar þjóðir og stöðugt er unnið að þeim málum. Við höfum unnið að því að auka samskipti okkar við aðrar heimsálfur, t.d. Asíu. Ég vænti þess að árangur verði af því starfi. Við getum jafnframt notað EFTA í margvíslegum sameiginlegum tilgangi. Til dæmis hefur verið ákveðið að innan EFTA fari fram athugun á því hvaða áhrif hin sameiginlega mynt hefur á samstarf Evrópusambandsþjóðanna og EFTA-ríkjanna og það er mikilvægt að nýta þessi samtök í þessum tilgangi. Ég tel að EFTA skipti mjög miklu máli í samskiptum okkar við Evrópusambandið. Við erum alltaf að reyna að þróa þau samskipti og gera þau betri bæði hin pólitísku samskipti og þá pólitísku umræðu sem á sér stað milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins, sem hefur ekki verið nægilega mikil að vöxtum, en sem betur fer hefur það farið heldur batnandi þó að þar þurfi að gera betur. En jafnframt skiptir EFTA mjög miklu máli í sambandi við þau áhrif sem við höfum á allar þær gerðir sem eiga sér stað innan Evrópusambandsins. Þar hefðum við viljað hafa meiri áhrif og sem betur fer hefur það færst til betri vegar en að mínu mati á enn eftir að þróa þetta samstarf svo fullnægjandi geti talist, sérstaklega fyrir okkur sem erum í EFTA. Herra forseti. Ég vil að endingu endurtaka þakklæti fyrir ágætt samstarf og mjög gott starf þessarar þingmannanefndar, eins og reyndar allra annarra þingmannanefnda sem eru í alþjóðlegu starfi. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta starf er oft framkvæmt við erfið skilyrði. Þingmennirnir hafa tiltölulega litla hjálp í þessu starfi miðað við það sem gengur og gerist í öðrum löndum og því reynir mikið á þá í slíku starfi og flestir gera sér ekki grein fyrir því við hvað menn búa í þeim efnum. Úr þessu er reynt að bæta með góðu samstarfi við ráðuneytin og ríkisstjórn á hverjum tíma þannig að þegar allt er saman lagt hafa þingmannanefndir í alþjóðlegum samskiptum skilað afar góðum árangri og Íslendingar getað gert ótrúlega mikið miðað við þær aðstæður sem þeir búa við. Ef við líkjum t.d. okkar aðstæðum saman við það sem Norðmenn búa við þá er það svo mikill munur að ég held að flestir mundu vart trúa því. Þess vegna er þetta starf sem þarna er framkvæmt ekkert skemmtistarf. Það eru sumir sem halda að þetta séu fyrst og fremst einhverjar skemmtiferðir af hálfu þingmanna. Þetta eru oftast nær erfiðar vinnuferðir þar sem reynir mikið á menn og menn búa við langan vinnudag.

Herra forseti. Ég vil í örstuttu máli fylgja úr hlaði skýrslu á þskj. 547 um starfsemi Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins á síðasta ári. Venju samkvæmt sóttu Íslandsdeildarmenn tvö þing sambandsins. Hið fyrra í Istanbúl í Tyrklandi í aprílmánuði en hið síðara í Peking í Kína í september. Mun ég á eftir koma í örstuttu máli nánar að þessum þingum báðum, en ég vil láta þess getið að Íslandsdeildarmenn þáðu einnig boð um að koma í heimsókn til breska þingsins í janúarmánuði 1996 og áttu þar mjög eftirminnilega för, gagnlegar viðræður við kollega og fróðleg kynni af starfsemi breska þingsins. Ég vil geta þess að til endurgjalds þessari heimsókn er von bráðar von á sex breskum þingmönnum í heimsókn hingað til Alþingis. Þeir munu koma hingað í næsta mánuði og munum við reyna að endurgjalda þá gestrisni sem okkur var sýnd í Lundúnum á síðasta ári þegar þeir koma hingað. Að því er varðar störf þeirra tveggja þinga sem haldin voru á síðasta ári á vettvangi þingmannasambandsins vildi ég víkja sérstaklega að þinginu í Istanbúl þar sem samþykktar voru að venju ítarlegar ályktanir um þrjú málefni að loknum umræðum og nefndarstarfi. Ég vil vekja sérstaka athygli á ályktun um vernd og nýtingu fiskstofna sem samþykkt var samhljóða þegar upp var staðið í þinglok að loknu ítarlegu nefndarstarfi og umræðum þar sem margvísleg sjónarmið komu fram. En það sem er athyglisvert við þessa tillögu er það að á endanum var það uppkast, sem íslenska sendinefndin lagði fram, notað sem grundvallarskjal í þessari ályktun þó svo að fjölmörg önnur lönd, 19 ríki, hefðu lagt fram drög að ályktunum og gert sér vonir um að þær yrðu notaðar sem grundvallarskjal í þessu efni. Einnig var lögð fram af Íslands hálfu sérstök greinargerð um þetta mál til fyllingar þeim drögum að ályktun sem fyrir lágu. Þetta er í fyrsta skipti sem íslenska sendinefndin leggur fram svo ítarleg gögn um dagskrármál, en eins og fram hefur komið áður hér á Alþingi er eingöngu ályktað um þrjú málefni á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins hverju sinni enda er það svo stór vettvangur og þungur í vöfum að ekki er rúm fyrir meira en þrjár meiri háttar eða ítarlegar ályktanir hverju sinni þótt álykta megi jafnframt um sérstök brýn og aðkallandi málefni ef aðstæður skapast fyrir því. Við lögðum sem sagt fram drög að ályktun um málið sem og greinargerð og mál skipuðust svo að Íslendingar fengu fulltrúa í þeirri vinnunefnd sem vann málið eftir umfjöllum í vísinda- og umhverfisnefnd þingsins. Í þessari vinnunefnd sátu 13 manns af fulltrúum alls 120 ríkja. Valdir voru fulltrúar 13 ríkja í þessa vinnunefnd, þar á meðal einn af okkar hálfu, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, sem einnig flutti ræðu um málið í vísinda- og umhverfisnefndinni áður en undirnefndin var valin. Skemmst er frá því að segja að í þessari undirnefnd fór fram mikil og merkileg vinna og ég vil nota tækifærið og þakka kollega mínum, Einari K. Guðfinnssyni, fyrir hans miklu og góðu störf að þessu máli, jafnt á þinginu sjálfu sem við undirbúning ályktunarinnar. Í ályktuninni, sem var mjög ítarleg, voru nokkur atriði sem voru sérstaklega mikilvæg fyrir Íslendinga og ætla ég ekki að rekja þau hér en þeirra er sérstaklega getið á bls. 3 í skýrslunni. Þar eru mörg hagsmunamál sem við höfum lagt áherslu á á alþjóðavettvangi sem eru tekin fyrir og lýst stuðningi við. Ég held að mjög mikilvægt sé fyrir okkur í framtíðinni að geta vitnað til þess að á þessum vettvangi þingmanna frá nánast öllum þjóðþingum heims hafi verið stuðningur við þau sjónarmið. Þetta vildi ég nefna í örstuttu máli, virðulegi forseti, auk þess sem ég læt þess getið, þó það hafi áður komið fram hér í þingsal, að í tilefni af þessu þingi í Istanbúl áttu þingmenn kost á því að hitta Sophiu Hansen, lögfræðing hennar og aðstoðarmenn, og kynna sér það mál eins og það var þá á vegi statt, en auðvitað hefur orðið heilmikil þróun í því máli síðan þó að hún sé nú því miður ekki öll eins og við hefðum kosið. Að því er varðar þingið í Peking þá voru samþykktar þar þrjár ályktanir eins og venjulega, þar á meðal ein um bann við notkun jarðsprengna en tillaga um það mál hefur nú verið lögð fyrir Alþingi af einum hv. þm. og vek ég þess vegna sérstaka athygli á því að fyrir liggur af hálfu Alþjóðaþingmannsambandsins mjög ítarleg samþykkt um það mál. Þingið var að öðru leyti með hefðbundnum hætti og geta menn kynnt sér það í skýrslunni. Ég vil láta þess getið að af minni hálfu, í ræðu minni á þinginu, vakti ég sérstaklega máls á ýmsum atriðum sem lúta að stöðu mála innan Kína, þar á meðal mannréttindamálum og hinu pólitíska skipulagi í landinu og lét í ljós þá von að áður en langt um liði yrði þar einhver þróun í átt til fjölflokka lýðræðis þó margir dragi það nú í efa. Ég fjallaði einnig lítils háttar um stöðu Tíbets. Ég vil ekki lengja þessar umræður, herra forseti. Ég vil þó láta þess getið að fram undan er, um aðra helgi, aukaráðstefna á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins, um jafna þátttöku karla og kvenna á hinum pólitíska vettvangi. Sú ráðstefna verður í Nýju-Delhí á Indlandi og meðal ræðumanna þar verður fyrrverandi forseti Íslands, frú Vigdís Finnbogadóttir. Var sérstaklega óskað eftir að hún kæmi og flytti eina af meginræðum ráðstefnunnar. Ég tel að það sé heiður og sómi fyrir hana og fyrir okkur, sem störfum í Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins, að til hennar skyldi hafa verið leitað og hún skyldi hafa þekkst þetta góða boð. Þar verður einnig sendinefnd frá þinginu, auk þess sem sá sem hér stendur verður væntanlega þar einnig vegna starfa sinna í stjórn sambandsins. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessar umræður, herra forseti. Ég vil þakka meðdeildarmönnum mínum í Íslandsdeildinni fyrir ágætt samstarf og samfélag í þessu starfi. Ég vil jafnframt þakka Þorsteini Magnússyni, ritara nefndarinnar, fyrir alveg sérstaklega vel unnin störf nú sem endranær. En um leið og ég læt þessu lokið vildi ég nefna hverjir hafa verið fulltrúar okkar í þessu starfi á síðasta ári en það eru, auk formanns, hv. þm. Margrét Frímannsdóttir og síðan Bryndís Hlöðversdóttir, Magnús Stefánsson, Einar K. Guðfinnsson og Jóhanna Sigurðardóttir. Auk þess sem þingmennirnir Gísli Einarsson og Kristín Halldórsdóttir hafa haft hönd í bagga með þessu starfi fyrir hönd þingflokka sinna.

Herra forseti. Skýrsla Íslandsdeildar Norður-Atlants\-hafsþingsins fyrir árið 1996 liggur fyrir á þskj. og ég vil í fjarveru formanns deildarinnar gera grein fyrir þessari skýrslu í nokkrum orðum. Hún liggur fyrir á þskj. 543. Starfsemi Norður-Atlantshafsþingsins á árinu 1996 endurspeglar þau erfiðu verkefni sem Atlantshafsbandalagið stendur frammi fyrir að kalda stríðinu loknu. Fjöldi fyrrum aðildarríkja Varsjárbandalagsins sækist nú eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu og ber það áframhaldandi mikilvægi bandalagsins vitni. Gagnvart stofnunum evrópskra öryggismála leggja þessi ríki höfuðáherslu á aðild að Atlantshafsbandalaginu sem verið hefur að aðlaga sitt innra skipulag að breyttum verkefnum í breyttri heimsmynd. Bandalagið hefur styrk sem aðrar stofnanir skortir og búast má við að það taki enn frekar þátt í aðgerðum til að koma á friði í löndum utan bandalagsins þar sem óróleiki kemur upp, samanber mikilvægt hlutverk þess í Bosníu en fjölþjóðaliðið sem þar starfar nú undir samræmdri stjórn Atlantshafsbandalagsins við að koma á friði er umfangsmesta hernaðaraðgerð í sögu bandalagsins. Tengslin yfir Atlantshafið eru öryggi Evrópu jafnmikilvæg og áður líkt og sannaðist með undirritun Dayton-samkomulagsins um lausn Bosníudeilunnar. Mikilvægi þessara tengsla var í brennidepli umræðunnar á árinu, ekki síst í tengslum við hugmyndir um eflingu sjálfstæðs varnarmáttar Evrópuþjóða bandalagsins og vangaveltur voru um hlutverk og stöðu Vestur-Evrópusambandsins. Efst á dagskrá Norður-Atlantshafsþingsins á árinu 1996 voru umræður um stækkun bandalagsins til austurs, hlutverk þess í Bosníu og efling Evrópustoðarinnar. Á ársþingi Norður-Atlantshafsþingsins í nóvember sl. var samþykkt ályktun þar sem m.a. er hvatt til aukins sjálfstæðis Evrópuríkja í öryggismálum. Jafnframt er hins vegar lögð áhersla á að slíkt samstarf Evrópuríkjanna verði áfram undir formerkjum Atlantshafsbandalagsins. Íslandsdeildin hefur í málflutningi sínum lagt megináherslu á mikilvægi Norður-Atlantshafstengslanna í evrópskum öryggismálum. Hún hefur ítrekað minnt á hvernig trúverðugleiki Atlantshafsbandalagsins hvílir á samstarfi Evrópu og Norður-Ameríku og að ekki megi missa sjónar á því á þessum umbreytingatímum. Íslandsdeildin hefur lýst yfir stuðningi við eflingu Evrópustoðar bandalagsins., t.d. í formi eflingar Vestur-Evrópusambandsins, en lagt áherslu á að áfram verði um Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins að ræða en ekki einungis varnarmálaarm Evrópusambandsins. Jafnframt er í ályktun þingsins skorað á ríkisstjórnir aðildarríkjanna að hefja hið fyrsta viðræður við þau ríki sem sækjast eftir aðild að bandalaginu og teljast uppfylla skilyrði aðildar. Íslandsdeildin hefur raunar ekki viljað ganga jafnlangt og stór hluti þingsins í að þrýsta á ríkisstjórnina um að flýta fyrir inngöngu Mið- og Austur-Evrópuríkja í bandalagið. Hér er um flókið og viðkvæmt mál að ræða sem taka verður á með yfirvegun, en tvíhliða viðræður hafa farið fram við umrædd ríki og stefnt er að því að leiðtogafundur bandalagsins sem haldinn verður í sumar muni taka ákvörðun um hvaða ríkjum verður boðið til aðildarviðræðnanna. Ganga verður úr skugga um að viðkomandi ríki geri sér ljósar þær skyldur jafnt sem þau réttindi sem því fylgir að gerast aðilar að bandalaginu. Ljóst er að innganga ríkja Mið- og Austur-Evrópu í Atlantshafsbandalagið fæli í sér skýr skilaboð um stuðning Vesturlanda við þær pólitísku og efnahagslegu umbætur sem átt hafa sér stað í þessum ríkjum undanfarin ár og sem fyrir dyrum standa. Norður-Atlantshafsþingið hefur lagt áherslu á náin samskipti við þessi ríki og nú hafa 15 ríki Mið- og Austur-Evrópu fengið aukaaðild að þinginu og taka þau mjög virkan þátt í störfum þess án atkvæðisréttar. En þingið leggur sitt af mörkum til að efla samskipti og gagnkvæmt traust milli þessara ríkja annars vegar og aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins hins vegar. Hér er þó ekki einungis um að ræða ríki sem hafa sóst eftir aðild að bandalaginu. Þannig er Rússland á meðal aukaaðila á þinginu og hefur þar kjörið tækifæri t.d. til að fylgjast með umræðunni um stækkun bandalagsins og kynnast þannig ástæðunum að baki fyrirhugaðri stækkun sem ekki er beint gegn Rússum eða neinum öðrum heldur miðar að því að tryggja öryggi og stöðugleika í Evrópu. Í ályktun þingsins var enn fremur lögð á það áhersla að bandalagið mun áfram verða opið fyrir nýjum aðildarríkjum eftir að fyrstu ríkin hafa fengið aðild og komið verði á sérstöku samstarfi og samráðsfyrirkomulagi við Rússland og Úkraínu. Bosníudeilan var sem áður segir í brennidepli umræðunnar á árinu en með undirritun Dayton-samkomulagsins um lausn Bosníudeilunnar fyrir rúmu ári síðan sannaðist enn og aftur að tengslin yfir Atlantshafið eru grundvallarstoð evrópskra öryggismála sem halda ber við að kalda stríðinu loknu líkt og Íslandsdeild Norður-Atlantshafsþingsins hefur lagt megináherslu á í málflutningi sínum á þinginu. Ég vil að lokum þakka meðnefndarmönnum mínum í Íslandsdeild Norður-Atlantshafsþingsins fyrir gott samstarf og samstöðu í þeim málum sem þar hafa verið til umræðu. Ég vil jafnframt þakka Gústafi Adolf Skúlasyni ritara nefndarinnar fyrir mjög vel unnin störf fyrir hana. Ég tel að það sé afar mikilvægt fyrir Íslendinga og íslenska þjóðþingið og þingmenn á þessum umbrotatímum í sögu Atlantshafsbandalagsins að fylgjast með og leggja sitt lóð á vogarskálina. Ég vil nefna að ég hef sjálfur átt sæti í undirhóp, undirnefnd sem er að fjalla um öryggismál á norðurslóðum. Þar er komið m.a. inn málefni Eystrasaltsríkjanna sem við höfum alltaf látið okkur miklu varða og einnig höfum við lagt á það mikla áherslu að inn í þá öryggismálaumræðu verði tekin umræða og rannsókn á mengunarmálum á Kólaskaga og á Múrmansksvæðinu, en sá vopnabúnaður sem þar er geymdur og búið er að leggja til hliðar að miklu leyti eða stórum hluta felur í sér mikla hættu. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð að þessu sinni um þetta mikla málefni.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Kristjánssyni fyrir að hafa flutt skýrslu nefndarinnar. Það kom fram í máli hans hvað menn hafa verið að ræða á Norður-Atlantshafsþinginu og þeim vettvangi síðustu missirin og réttilega gat hann þess að efst á baugi væri stækkun NATO til austurs. Það kom einnig fram hjá honum að Ísland og Íslandsdeildin hefur ekki viljað ganga jafnlangt og ýmsir aðrir í að þrýsta á um stækkun. Herra forseti. Innan skamms verða teknar ákvarðanir um það hvernig á að standa að stækkun NATO og um það hafa spunnist umræður bæði hér og í ýmsum þeim stofnunum sem Íslendingar og Alþingi Íslendinga eiga fulltrúa á. Mér finnst nauðsynlegt vegna þess leiðtogafundar sem er fram undan að það liggi alveg ljóst fyrir hver er stefna Íslendinga og Alþingis Íslendinga um einstök atriði sem þetta varðar. Við ræddum hér í kjölfar heimsóknar Solanas, framkvæmdastjóra NATO, í fyrra hvernig leiða ætti afstöðu Íslendinga til lykta. Hæstv. utanrrh. á þökk skilið fyrir að vera viðstadur umræðuna hér og það væri þess vegna lofsvert af honum að koma og skýra afstöðu sína til ákveðinna þátta í þessum hluta utanríkisstefnu Íslendinga sem miklu varðar. Ég hef hér áður, og við jafnaðarmenn, lýst því yfir að við erum þeirra skoðunar að það eigi að taka undir óskir Eystrasaltsþjóðanna þriggja um að þær fái sem fyrst aðild að NATO. Ég vek eftirtekt á því, herra forseti, að ég hef margsinnis lýst þessari skoðun minni og það hafa aðrir fulltrúar jafnaðarmanna gert. Á síðasta ári hefur hins vegar mjög skýr og skelegg stefna í þessu máli af hálfu annars stjórnarflokksins komið fram. Þar á ég við að Sjálfstfl. hefur lýst því yfir hér á þessu þingi, í fjölmiðlum á Íslandi og innan Norðurlandaráðs að hann er þeirrar skoðunar að aðild Eystrasaltsþjóðanna beri að hraða sem allra fyrst. Ég spyr þess vegna hæstv. utanrrh.: Hvaða stefnu hafa Íslendingar í þessum málum? Er einhver munur á stefnu hæstv. utanrrh. í þessu efni og stefnu hæstv. forsrh.? Það liggur núna fyrir alveg skýrt að hæstv. forsrh. hefur, eins og skoðanabræður hans og -systur á vettvangi Norðurlandaráðs, uppi þá stefnu að það eigi að stuðla að því að Eystrasaltsþjóðirnar þrjár komist inn í NATO sem fyrst, að okkur beri að stuðla að því að sjálfsákvörðunarréttur þjóðanna verði þannig virtur. Ég spyr þess vegna hæstv. utanrrh.: Verður það afstaða Íslands á leiðtogafundinum í sumar að þjóðin og fulltrúar hennar muni stuðla að því með aðgerðum og í orði að þetta verði? Ég spyr líka hæstv. utanrrh.: Hvernig hyggst hann ráða til lykta afstöðu Íslendinga í þessum efnum? Hann hefur sýnt lofsvert frumkvæði að því að færa hér inn á þingið mál sem varða utanríkisstefnuna og hefur staðið sig sérlega vel við að koma að máli við utanrmn. um ýmis atriði sem þetta varðar, líka, ég tek það fram, líka varðandi þetta tiltekna mál hér. En það vildi svo til að í umræðum í fyrra vísuðu menn til þeirra orða framkvæmdastjóra NATO í fjölmiðlum að ákvörðunin um stækkun NATO ráðist á þjóðþingum. Og það var hv. þm. Svavar Gestsson sem m.a. drap á þetta í sinni ræðu og hann reifaði ýmsar leiðir um það hvernig Íslendingar gætu lýst sinni afstöðu til þessa og hvort Alþingi Íslendinga ætti einhvern veginn að koma að því. Hæstv. utanrrh. svaraði hv. þm. Svavari Gestssyni og ég man ekki betur en hann hafi ekki útilokað það að þetta gerðist t.d. þannig að samþykkt yrði einhvers konar þingsályktun hér sem lýsti afstöðu íslenska þjóðþingsins til þessara mála. Og ég spyr hann: Er þess að vænta að hann komi með málið einhvern veginn inn í þingið?

Herra forseti. Hv. 15. þm. Reykv. beindi orðum sínum aðallega til hæstv. utanrrh. En eigi að síður vildi ég, af því að hann minntist á afstöðu Íslandsdeildarinnar til stækkunar NATO, útskýra nánar að sú afstaða hefur byggst á því að stækkun NATO ætti að stuðla að öryggi í Evrópu en ekki auka viðsjár eða draga nýja línu milli austurs og vesturs eða endurvekja það hugtak. Stækkunin ætti að gerast með viðræðum og auknu samstarfi við Rússa þannig að forðast væri að vekja nýjar viðsjár með stækkuninni. Íslandsdeildin hefur að sjálfsögðu fullan skilning á aðstöðu Eystrasaltsríkjanna og hefur talað máli þeirra í þessu sambandi. Hins vegar hefur þetta verið meginafstaðan og þess vegna tók ég þannig til orða í ræðu minni að við hefðum viljað stíga varlega til jarðar í þessum efnum. Það þýðir þó ekki að Íslendingar slái slöku við að tala máli Eystrasaltsríkjanna varðandi öryggismál þeirra.

Herra forseti. Ég var ekki að brigsla hv. þingmönnum sem sæti eiga í þessari sendinefnd um að þeir töluðu ekki nægilega sterklega máli Eystrasaltsþjóðanna, síður en svo. Ég varpaði einungis nokkrum spurningum til hæstv. utanrrh. Hins verð ég auðvitað að segja að mér kom ýmislegt á óvart í því andsvari sem hv. þm. veitti áðan. Hann talaði um að vissulega þyrfti að styðja einhvern veginn við óskir Eystrasaltsþjóðanna en það mætti ekki gera á þann hátt að það yki viðsjár. Stækkun NATO yrði að leiða til þess að öryggi mundi eflast. Síðan kom hann sjálfur með forskriftina að því hvernig við ættum að fara að því að stækka NATO. Það eigum við að gera með tvennum hætti: Í fyrsta lagi með auknum viðræðum og í öðru lagi auknu samstarfi. Við hverja, herra forseti? Við Rússa. Það liggur alveg ljóst fyrir, herra forseti, að Rússar hafa slengt niður sínum stóra hrammi og sagt: ,,Við erum á móti því að Eystrasaltsþjóðirnar gangi í NATO. Við erum alfarið á móti því.`` Og þeir hafa einmitt notað nákvæmlega sömu hugtök og hv. þm., þ.e. að með því væri verið að draga nýjar víglínur. Herra forseti. Ég get ekki annað en mótmælt þessum málflutningi sterklega. Ég spyr hv. þm. og félaga minn Jón Kristjánsson: Þýðir þetta að hann sé þeirrar skoðunar að við eigum ekki að ljá máls á því að Eystrasaltsþjóðirnar komist inn í NATO vegna þess að Rússar hafi sagt nei? Er hann að ýja að því að Rússar eigi með einhverjum hætti, beinum eða óbeinum, að hafa neitunarvald í þessum efnum? Ef svo er þá verð ég að segja að það er ekki boðlegur málflutningur fyrir hönd íslenska þingsins.

Herra forseti. Ég hef nú grun um að hv. þm. sé að lengja umræðuna með því að leggja út af orðum mínum öðruvísi en þau eru sögð. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að vinna að stækkun NATO. En við hljótum að geta verið sammála um að við eigum ekki, ef hægt að komast hjá því, að auka viðsjár með þeirri stækkun. Hins vegar tel ég að það verði að gera Rússum þetta ljóst og að það eigi ekki að koma aftan að þeim með þessum áformum. En að Rússar eigi að hafa neitunarvald um stækkun hef ég aldrei sagt og ég er ekki þeirrar skoðunar. Það er alger óþarfi af hv. 15. þm. Reykv. að vera að gera mér upp skoðanir í þessum efnum úr ræðustól. Ég vísa því algerlega á bug. Það eina sem ég hef sagt í þessu sambandi er að ég vil ekki að stækkun, ef hægt er að komast hjá því og ég veit að allir vilja komast hjá því, auki viðsjár í Evrópu. Það er ekki í þágu Eystrasaltsríkjanna að svo verði og ég veit að hv. þm. skilur það.

Herra forseti. Ég vil ekki gera hv. þm. upp skoðanir og veit að hann er jafnan maður hins mikla friðar. Ég er auðvitað sammála honum um að við þurfum að gera allt sem við getum til þess að komast hjá því að auka viðsjár. En ég er honum ósammála um að stækkun NATO eigi að fara fram eins og hann lýsti. Hann sagði í sínu fyrra andsvari orðrétt að það ætti að gerast með viðræðum og auknu samstarfi við Rússa. Við vitum nú þegar til hvers það mun leiða. Það er alveg ljóst að Rússar ætla sér ekki að fallast á þetta að svo miklu leyti sem það er í þeirra valdi. En þeir eiga ekki að hafa þetta vald og þeir eiga ekkert neitunarvald að hafa í þessum efnum. Og fulltrúar Íslands mega ekki tala þannig að á nokkurn hátt sé hægt að skilja mál þeirra þannig að það sé verið að gera því skóna að Rússar hafi neitunarvald. Þess vegna þykir mér vænt um að hv. þm. tók af tvímæli í þeim efnum fyrir sína parta. Ég vek eftirtekt á því, herra forseti, að það virðist sem það sé a.m.k. blæbrigðamunur á máli hv. þm. Jóns Kristjánssonar sem kemur úr öðrum stjórnarflokknum og t.d. afstöðu hv. þm. Geirs Hilmars Haarde sem sagði afdráttarlaust í viðtali við Morgunblaðið og Ríkisútvarpið 28. september sl. að hann væri fylgjandi því að Eystrasaltsþjóðunum yrði hleypt hið fyrsta inn í NATO. Þetta er miklu afdráttarlausara en sú skoðun sem fulltrúi Framsfl. hefur hér uppi. Það sem Sjálfstfl. hefur gert á vettvangi Norðurlandaráðs er að mæla mjög eindregið fyrir þessu. Ég er sammála þessum tillöguflutningi hv. þm. Geirs Hilmars Haarde á vettvangi Norðurlandaráðs þó að ýmsir aðrir skoðanabræður mínir á þeim vettvangi séu ekki jafnafdráttarlausir, illu heilli, í yfirlýsingum sínum og hv. þm. Geir Hilmar Haarde var þar.

Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla þingmannanefndar Atlantshafsbandalagsins sem ber þess vott hversu mikilvægt þingmannasamstarfið er á þessum vettvangi. Ég vildi aðeins koma að einu máli sem er stækkun Atlantshafsbandalagsins. Ég tel að það sé alveg ljóst að Atlantshafsbandalagið verður stækkað, sú ákvörðun liggi fyrir og fyrstu skrefin verði ákveðin á leiðtogafundinum í Madrid 9. og 10. júlí. Ég er ekki í nokkrum vafa um að sú stækkun og sú ákvörðun verður mikilvæg fyrir framþróun lýðræðis og mannréttinda í allri Evrópu. Áhrifa þessarar fyrirhuguðu stækkunar er þegar farið að gæta vegna þess að ýmis ríki í Austur-Evrópu og Mið-Evrópu og Eystrasaltsríkin eru nú þegar farin að taka ákvarðanir í sínum málum til þess að uppfylla þau skilyrði sem þau vita að verða sett fyrir aðildinni. Þau eru farin að semja um sín landamæramál, sín deilumál. Þau eru að vinna ákveðið að því að bæta lýðræði í löndunum og réttindi hins almenna borgara þannig að þetta stækkunarferli hefur þegar haft gífurleg áhrif til hins betra í Evrópu. Fram hjá því verður ekki gengið hvort sem mönnum líkar það betur eða verr að Rússland er mjög mikilvægur þáttur í öryggismálum Evrópu og við hljótum að vinna þannig að málum að ekki verði reistir nýir múrar í stað þeirra múra sem hafa fallið. Eftir því sem við náum betra samkomulagi við Rússa um þessi mál, þeim mun líklegra er að stækkun Atlantshafsbandalagsins geti náð fram hið fyrsta. Það er ekkert flóknara en það. Þess vegna er það lykilatriði hjá þeim sem vilja veg Eystrasaltsríkjanna sem mestan að vinna af heilum hug að því er varðar samskiptin við Rússa því það liggur náttúrlega alveg ljóst fyrir að eftir því sem andstaðan gegn stækkun NATO er meiri í Rússlandi, þeim mun meiri viðbúnað þarf að hafa í þeim löndum sem ganga inn í Atlantshafsbandalagið. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson og aðrir geta ekki gengið fram hjá því að sá viðbúnaður mun kosta mikla fjármuni og margir þurfa að leggja þar mikið fé af mörkum. Ég bendi á að Ísland er eina landið í Atlantshafsbandalaginu sem hefur engan her og leggur ekkert af mörkum í því sambandi til samstarfsins. Við hljótum því stundum að þurfa að meta okkar mál í samræmi við það. Það kemur hins vegar ekkert í veg fyrir að við í ríkisstjórninni reynum að vinna allt sem við getum til gagns fyrir Eystrasaltsríkin. Ég veit ekki af hverju hv. þm. Össur Skarphéðinsson er alltaf að lýsa einhverjum skoðanaágreiningi á milli ríkisstjórnarflokkanna og er með einhvern skáldskap í því sambandi. Ég held að honum væri nær að athuga skoðanaágreining milli aðila sem eru í þessu sameiningarferli hér innan lands þó hann sé ekki í einhverjum skáldskap um skoðanaágreining innan ríkisstjórnarinnar og alla tíð í hverju einasta máli að túlka skoðanir Framsfl. Ég vil lýsa því yfir að þetta eru mjög vafasamar heimildir um skoðanir Framsfl. og bið alþingismenn að taka heldur lítið mark á túlkunum hv. þm. um það hverjar skoðanir Framsfl. séu í hinum ýmsu málum. En hann virðist hafa lagt sig mjög fram í þeim efnum og er raunar mun áhugasamari um það en að túlka skoðanir eigin flokks.

Áhugasamari heldur en þið eruð um það.

Hann er svo velviljaður ykkur.

Já, hann er svo velviljaður. Já, já. Við skulum reyna að trúa því og það er ekkert nema gott um það að segja og ef það er niðurstaðan þá er það sjálfsagt öllum fyrir bestu. En ekki vil ég a.m.k. skrifa upp á allar þær túlkanir, hvaða hugur sem liggur þar að baki. Í þessu sambandi vil ég upplýsa það hvað ég sagði um þetta mál á utanríkisráðherrafundi Norðurlandanna í gær þar sem ég túlkaði skoðun íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu stækkunarferli að því er varðar Eystrasaltslöndin. Það sem hefur verið okkar ætlan á Norðurlöndunum er að samræma skoðanir okkar í þessum efnum til þess að það gæti orðið til sem mests gagns fyrir Eystrasaltsríkin. Ég sagði þar, hv. þm., að ég hafi verið talsmaður fyrir því að það yrði rannsakað gaumgæfilega hvort ekki væri mögulegt að bjóða samtímis öllum þeim umsóknarlöndum sem hafa raunverulegan áhuga til viðræðna og síðan réðist það í þeim viðræðum hverjir yrðu meðlimir fyrst og hverjir kæmu síðar. Ég sagði í framhaldi af því: Þetta mun auka möguleika Eystrasaltsríkjanna til að verða meðlimir í fyrstu lotu en fyrst og fremst tryggja að við höldum fast við þá reglu að dyrnar standa opnar. Án tillits til þess hvort NATO-löndin verða sammála um þessa hugmynd eða ekki þá er ég þeirrar skoðunar að mögulegt sé að norrænu löndin standi saman til þess að varðaveita sem best eða taka til greina á sem bestan hátt öryggishagsmuni Eystrasaltsríkjanna og undirstrika alls staðar þar sem við komum fram sjálfsákvörðunarrétt þeirra í þeim málum er varða öryggismál. Við verðum að tryggja að þeir sem komast inn í fyrstu umferð verði ekki þeir síðustu og við munum ekki samþykkja að nýjum múrum, nýjum línum og áhrifasvæðum verði komið upp í Evrópu. Þetta sagði ég á fundinum í gær og þetta er mín skoðun og ég tel mig með þessu vera að bera þau skilaboð sem mér hefur almennt fundist vera einhugur um hér innan lands. Ég tel að enginn ágreiningur sé um þetta. En við verðum samt að taka á málinu af fullu raunsæi og það væri ábyrgðarleysi af okkar hálfu að líta ekki til mikilvægis þess sem er að ná samningum við Rússa í þessum efnum og við eins og aðrir munum vinna að því hörðum höndum.

Herra forseti. Mér þykir fyrir því ef hæstv. utanrrh. hefur runnið í skap yfir þeirri staðreynd að svo virðist oft sem ég sé miklu kunnugri stefnu Framsfl. eins og hún var lögð fram fyrir síðustu kosningar en hv. þm. Framsfl. Það getur auðvitað vel verið að þar sé komin skýringin á því hruni sem við höfum séð á fylgi Framsfl. síðustu daga því að ég ætla ekki að halda því fram að það sé tvískinnungur í utanríkismálum sem er valdur að því. Herra forseti. Ég tel að hæstv. utanrrh. hafi fyrir sína parta lýst stefnu sem hann telur farsælast að fylgja í þeim umræðum sem fyrir dyrum standa varðandi stækkun NATO. Hann mælir án efa af hreinu hjarta og heilum hug þegar hann segir að hann telji að þetta sé best fyrir alla, ég efa það ekkert. En ég vona að hann misvirði það samt ekki við mig að mér finnst í besta falli að blæbrigðamunur sé milli þess sem annars vegar hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., og hv. þm. Jón Kristjánsson segja og hins vegar þess sem hæstv. forsrh. kallaði saman sérstakan blaðamannafund fyrr í vetur til að lýsa yfir mjög skelegglega og þess sem hv. þm. og formaður utanrmn., Geir Hilmar Haarde, hafa sagt í þessum efnum. Það er alveg ljóst að sú stefna sem hæstv. utanrrh. fylgir er ekki nærri því eins afdráttarlaus varðandi Eystrasaltsríkin og aðild þeirra að NATO og stefna hæstv. forsrh. og formanns utanrmn. Alþingis. Þess vegna vona ég að hann misvirði það ekki þegar ég segi að það er a.m.k. blæbrigðamunur á stjórnarflokkunum í þessu mikilvæga efni. Mér þykir það miður. Ég vil að alveg ljóst sé hvar afstaða Íslendinga liggur í þessu.

Herra forseti. Ég veit satt að segja ekki hvað ég á að segja við hv. þm. Hann segir að það sé mikill blæbrigðamunur. Hann sagði ekki eitt orð um það hvort hann væri ánægður eða óánægður með það sem ég sagði á utanríkisráðherrafundi Norðurlandanna í gær, ekki eitt einasta orð.

Átti hann að gera það?

Nei, hann átti ekkert endilega að gera það. En hvað er hann þá að tala um blæbrigðamun og tala um þetta út og suður og fram og til baka og maður botnar ekkert í því hvað hann er að fara? Vildi hann að ég hefði talað öðruvísi á fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna í gær? Ég tel mig hafa verið að tala í þeim tón sem ég hef upplifað hér almennt á Alþingi sem ég vona að bærileg samstaða sé um og við séum að halda þar á málefnum Eystrasaltsríkjanna af heilum hug. Ef hann kann eitthvert ráð við því, þá væri gaman að heyra það. Mér heyrist að hann vilji helst fara í stríð við Rússa og hlusta ekkert á þá og láta sem þeir séu ekki til. Ef hann telur að það sé rétt stefna þá óska ég eftir að heyra einhver rök fyrir henni en það er ekki nóg að koma hér upp og segja að menn eigi bara að ganga í þetta blindandi.

Herra forseti. Ég ber hlýjan hug til Framsfl. og ég skil vel að forustumönnum hans sé heitt í hamsi þessa daga. Ég verð samt sem áður að gefa honum eitt ráð. Menn eiga ekki að láta skoðanakannanir taka sig á taugum. Ég hef verið og er í stjórnmálaflokki sem hefur séð tímana tvenna varðandi kannanir og það kemur alltaf að því að landið rísi og síðan verða menn að reyna að haga málum svo að það rísi á réttum tíma fyrir kosningar. En vegna þess að hæstv. utanrrh. sýnir mér þann sóma að óska sérstaklega eftir umsögn minni um ræðu sem hann flutti í gær á Norðurlöndunum, þá verð ég að segja að mér finnst hann gerast fullfrekur til hins pólitíska fjörs. Ef hann vill að ég hafi skoðanir á því opinberlega hvað hann eigi að segja, þá vildi ég helst að hann sýndi mér ræðurnar áður en hann flytti þær. En ef honum verður eitthvað rórra í sinni við það að ég lýsi skoðun minni, þá get ég sagt honum að ég er sannfærður um að hann heldur þannig á málum eins og honum þykist best horfa fyrir hagsmuni Íslendinga og NATO. Ég er ekkert mjög og jafnvel ekkert ósammála því sem hann sagði á Norðurlöndunum í gær. Hitt er það að bæði hann og aðrir framsóknarmenn sem hafa talað hafa aldrei tekið jafnafdráttarlausa afstöðu og Sjálfstfl. hefur gert. Og ef það er ég sem vil fara í stríð við Rússa þá hlýtur hann að koma hér upp og segja að það sé alveg ljóst að ég hafi góða liðsmenn þar sem er gervallur Sjálfstfl., sér í lagi formaður utanrmn. og hæstv. forsrh. vegna þess að ég hef aldrei lýst annarri skoðun en þessir tveir heiðursmenn sem ég veit að honum þykir vænt um a.m.k. á hinu pólitíska sviði þessa dagana.

Herra forseti. Mér þykir gaman að heyra og gleður mitt hjarta að heyra réttsýni hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar þegar hann lýsir framtíð Framsfl. Hann hefur mikla trú á framtíð flokksins 

Framsókn er nú betri þá.

Já, ekki ætla ég að mæla á móti því. Ég vil aðeins segja að enginn skoðanaágreiningur er um þetta mál í ríkisstjórn Íslands. Þetta er að sjálfsögðu svo alvarlegt mál og skiptir svo miklu máli, bæði fyrir Ísland og framtíðaröryggi í Evrópu, að við verðum að fjalla um það af vandvirkni, raunsæi og fullri umhyggju. Við megum ekki gleyma því að við erum ekki einir um þessar ákvarðanir. Við verðum að taka þær í samvinnu við okkar vinaþjóðir og við höfum miklu hlutverki að gegna í því, Íslendingar og Norðurlandaþjóðirnar, að niðurstaðan verði sem hagstæðust fyrir Eystrasaltsríkin. Ég ætla mér meðan ég gegni þessu embætti að vinna að málinu í þeim anda og ég hlýt að gera það með þeim hætti sem ég trúi best að verði til þess.

Herra forseti. Umræðan hefur nú snúist upp í að nokkru leyti almenna umræðu um öryggismál í Evrópu og þá sérstaklega með vísan til áformaðrar stækkunar NATO. Það er í sjálfu sér ekkert lakara að ræða það undir þessum dagskrárlið en öðrum sem hér hafa verið á dagskrá í dag og allir gætu með réttu fallið undir þetta viðfangsefni, þ.e. öryggismál Evrópu í almennu samhengi. Ég er þeirrar skoðunar að sjálf grundvallarhugsunin á bak við stækkun NATO sé röng og menn hafi lagt af stað út í ófæru strax frá byrjun þegar áform hófust um að stækka NATO. Meðal annars vegna þess að NATO eru ekki í grunninn þannig samtök að ég hafi trú á því að til frambúðar og framtíðar muni menn una því að það framtíðaröryggiskerfi grundvallist á uppbyggingu hernaðarbandalags. Miklu verra er þó það að aðferðafræðin, sem til grundvallar liggur við stækkun NATO, er nánast dæmd til þess að valda spennu og skiptingu Evrópu á nýjan leik. Hún byggir á þeirri gömlu hugsun að þrátt fyrir allt verði dregin lína, bara á nýjum stað, í Evrópu svo lengi sem allir eru ekki með. Aðalgallinn við hugmyndafræðina er að mínu mati sá að hún byggir ekki á alevrópskri hugsun, að hafa þurfi alla landfræðilega Evrópu undir þegar verið er að bygga upp framtíðaröryggiskerfi. Út af fyrir sig hef ég ekki útilokað að einhverju, sem ætti rætur í NATO, hefði mátt hugsa sér að breyta þannig að það gæti orðið að alevrópsku verkfæri í þeim efnum en það er ekki ætlunin. Fyrir utan það að í grunninn hefur NATO ekki breyst, eingöngu tekið upp ný verkefni utan á sig, en sjálfur grundvallarstrúktúr NATO hefur ekki breyst og þar á meðal ekki afstaða NATO til beitingar kjarnorkuvopna. Ég held hins vegar að rétt sé að horfast í augu við það að ásókn Austur-Evrópuríkja og þar með talið Eystrasaltsríkjanna í að komast inn í Evrópusambandið og að komast inn í NATO er ofureðlileg. Það er auðvelt að setja sig í þeirra spor og skilja hvers vegna þeir leggja á það mikla áherslu að það gerist og sem fyrst. Það er einfaldlega í ljósi sögulegrar reynslu þessara ríkja sem flest hafa búið við það í gegnum tíðina að stórveldin að austan og vestan í Evrópu hafa vaðið yfir þau og fótumtroðið sjálfstæði þeirra árhundruðum saman. Það á við um öll þau ríki sem hér eru til umræðu. Það á við um Mið-Evrópuríkin, Austur-Evrópuríkin og Eystrasaltsríkin þannig að ekki þarf mikla söguþekkingu til að skilja hvers vegna þessi ríki leggja á þetta áherslu fyrst og fremst til að tryggja öryggishagsmuni sína, en þau gera það í raun og veru á grundvelli gömlu hugmyndafræðinnar um skiptingu Evrópu. Keppikefli þessara ríkja er fyrst og fremst að lenda réttu megin við hina nýju skiptilínu. Það er það dapurlega við umræðuna þegar betur er að gáð. Þetta finnst mér einkenna andrúmsloftið t.d. í Eystrasaltsríkjunum þegar þessi mál eru þar á dagskrá. Ég var bæði í Litáen og Eistlandi á sl. ári og tók þátt í umræðum um öryggismál. Mér fannst áberandi hversu menn voru bundnir af hinum gamla hugsunarhætti um skiptingu Evrópu þrátt fyrir allt, sem gekk aftur eins og draugur í öllum umræðum manna um nauðsyn þess að komast vestur fyrir hina nýju línu. Þá er komið að því sem hér hefur sérstaklega orðið að umræðuefni milli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og hæstv. utanrrh., þ.e. spurningunni um hvort Eystrasaltsríkin verði með eða ekki í fyrsta inngangi. Ég held að það sýni betur en flest annað í hvaða ógöngur menn eru komnir með þetta mál, að ætlunin er hjá ráðandi aðilum innan Atlantshafsbandalagsins að Eystrasaltsríkin verði ekki með í fyrstu umferð. Það skapar tortryggni og hræðslu í sjálfu sér úr því að verið er að hreyfa við landamærum NATO á annað borð, umfram það sem fylgdi þá sjálfkrafa sameiningu Þýskalands, sem var gert með samþykki Rússa. Auðvitað er alveg ljóst að þetta dregur fram í hnotskurn þær ógöngur sem menn eru þarna í. Ef menn hafa Eystrasaltsríkin ekki með þá veldur það tortryggni á því svæði, skapar úlfúð, en ef menn hafa þau með þá er aðgerðin enn þá meira ögrandi í garð Rússa. Þessu hafa Bandaríkjamenn að sjálfsögðu áttað sig á og gerast nú æ minna áhugasamir um stækkun NATO. Það væri fróðlegt að vita hvað hæstv. utanrrh. hefði að segja okkur um umræður í Bandaríkjunum nú á síðustu vikum og mánuðum þar sem gagnrýni fer mjög vaxandi á áformin um stækkun NATO. Margir áhrifamiklir menn í bandarískum stjórnmálum sem sérstaklega leggja sig eftir utanríkismálum eru farnir að vara sterklega við því að haldið verði áfram óbreyttri siglingu í þessum efnum. Og af hverju er það sem hugsandi menn hafa áhyggjur af þessu? Það er fyrst og fremst vegna þess að þetta er stórhættulegt mál vegna ástandsins í Rússlandi. Öryggismálin í Evrópu í dag snúast fyrst og fremst um ástandið í Rússlandi. Þau snúast um stöðuna í austan- og sunnanverðri álfunni. Þar eru erfiðleikarnir. Þar eru púðurtunnurnar. Þar eru alls konar svæðisbundin vandamál sem valda óstöðugleika og átökum og menn eru væntanlega ekki svo illa upplýstir um gang mála og fréttir undanfarinna mánaða og missira að þeir viti ekki hvernig ástandið er og á ég þá við fleira heldur en Tsjetsjeníu. Það mætti nefna stöðuna í Georgíu, Armeníu og Aserbaídsjan, á Krímskaga og á fleiri svæðum, t.d. þar sem rússneskumælandi minnihlutahópar eru í bland við þjóðir og þjóðabrot sem núna sækja eftir auknu sjálfstæði innan landamæra fyrrum Sovétríkja. Það er alveg augljóst mál að staðan í Sovétríkjunum fyrrverandi, og þá á ég við allt svæðið, og í Rússlandi er afar óstöðugt og þar má lítið út af bera. Öll heimsbyggðin væri ekki í angist út af heilsu eins einasta manns ef lýðræðið stæði föstum fótum í Rússlandi. Það er til marks um hversu brothætt þetta er að menn fylgjast tæpast jafngrannt með heilsufari og líðan nokkurs einasta núlifandi jarðarbúa og Jeltsíns Rússlandsforseta. Og menn óttast mjög að ógætileg framganga í þessu máli gæti einmitt orðið vatn á myllu þeirra afla, harðlínuafla og öfgafullra þjóðernissinna og fleiri slíkra aðila, sem síst skyldi að efldust til áhrifa með þau sjónarmið sem þeir hafa fram að bera. Lýðræði sem stendur afar veikum fótum gæti farið fyrir lítið ef Vesturlönd klúðra þessu máli. Ég held þess vegna, herra forseti, að mönnum hefði verið hyggilegast að fara hér fram með meiri gát. Ég held að það sé heldur ekki í sjálfu sér mjög málefnalegt innlegg í þetta, ég verð að segja það með fullri virðingu fyrir hv. 15. þm. Reykv., að vera með einhverjar óskaplegar neglingar í sambandi við það að þetta snúist um hvort Eystrasaltsríkin séu með eða ekki með í fyrstu umferð. Það er einungis angi af miklu stærra vandamáli sem þessu er samfara úr því að menn fóru af stað á annað borð. Og langhyggilegast hefði verið að hrófla ekki við mörkum NATO þangað til að það yrði lagt niður og nýtt alevrópskt öryggiskerfi byggt upp í staðinn, sem hefði haft Rússland með frá byrjun, þannig að menn hefðu aldrei látið sér detta það í hug að reyna að byggja upp nýja skipan öryggismála í Evrópu í andstöðu við austurhluta álfunnar. Það er heimskulegt. Það er fyrst og fremst heimskulegt vegna þess að ófriðarhættan er mest þar. Þess vegna skiptir öllu máli fyrir stöðugleika og frið í Evrópu að standa þannig að málum að reynt sé að styðja við lýðræðis- og friðarþróun í austanverðri álfunni þar sem ástandið er langbrothættast. Það er ekki hugsunin á bak við stækkun NATO heldur þvert á móti. Þannig að þetta hefur verið rekið nánast eins og eitthvert trúboð og það hefur verið afar erfitt að fá upp um þetta einhverja málefnalega umræðu. Það er auðvitað dálítið dapurlegt, herra forseti, að það er veruleg hætta á ferðum á að hinu að mörgu leyti stórkostlega sögulega tækifæri sem skapaðist í Evrópu í lok níunda áratugarins verði klúðrað, og niðurstaðan verði sú að spenna fari vaxandi í álfunni á nýjan leik. Ég hvet menn til að lesa t.d. grein eftir Gorbatsjov fyrrum Sovétleiðtoga sem birtist í blaðinu International Herald Tribune 18.--19. janúar sl. þar sem Gorbatsjov varar mjög eindregið við því að halda óbreyttri siglingu í sambandi við stækkun NATO. Og ætli það sé ekki þannig að það væri ágætt fyrir ýmsa stjórnmálamenn á Vesturlöndum að leggja sig eftir því sem Rússar sjálfir segja um þessi mál, ætli þeir þekki ekki best til hvernig ástandið er og megi gerst um það vita að þarna er hyggilegt að fara með gát. Ég hefði haldið að það hefði verið farsælla að reyna að draga Rússa og Austur-Evrópuþjóðirnar inn í þéttara samstarf undir merkjum ÖSE og annars staðar þar sem öll Evrópa situr við borðið og leggja þeim lið í að byggja upp efnahagsstarfsemi í landinu sem lofað var en lítið hefur orðið á efndum á og reyna að standa á bak við Austur-Evrópuþjóðirnar í því að reyna að bæta lífskjör og þróa lýðræði en ekki byggja málin á þessari útfærslu, í raun og veru gömlu kaldastríðshugmyndafræðinni, því miður, sem felst í því að færa landamæri NATO austur á bóginn. Þetta er nú, herra forseti, það sem ég vil sérstaklega leggja áherslu á í þessum efnum. En vissulega er það svo að þegar út í ógöngurnar er komið þá er ekki alltaf auðvelt að finna leið til baka, það er ekki alltaf auðvelt að snúa við. Það er auðvitað ljóst að það er orðið sæmdarmál fyrir mörgum að þetta geti með einhverjum hætti gengið eftir. Sumir nota þá einföldu aðferðafræði að segja bara að málið liggi þannig að ekki sé hægt að segja nei. Þessar þjóðir vilji vera með og þá sé ekki hægt að segja nei. En það er ekki hægt að líta þannig einangrað á öryggismál í heilli heimsálfu. Það skilar engum árangri. Það er gamla aðferðin --- að búa til nýjar línur á kortinu. Ég hélt að reynslan af slíkri aðferðafræði, bæði frá Afríku, Miðausturlöndum og víðar, væri ekki svo góð í sambandi við sambúð þjóða og þjóðabrota að menn ættu ekki að hafa lært eitthvað af henni. En það er nú því miður þannig stundum að menn virðast þurfa að endurtaka sömu mistökin á hálfrar til einnar aldar fresti. Búa sér til ný landamæri, nýjar spennulínur og baksa svo við afleiðingarnar af því í kjölfarið. En ég held í öllu falli að ástæða sé til að mæla varnaðarorð og hvetja menn til þess að fara hér fram með gát. Náist um þessi mál slíkt samkomulag að menn hafi trú á því að einhverjar breytingar í þessa veruna geti gerst í fullkomnum friði og sátt við alla, þá er það að sjálfsögðu jákvætt, en menn mega heldur ekki gleyma því að hér þarf að líta til lengri framtíðar. Menn þurfa líka að hafa í huga hver áhrifin af slíku geta orðið á stjórnmálaþróun og aðstæður í viðkomandi löndum og viðkomandi heimshluta til lengri tíma litið. Sú hætta hlýtur að vaka í málinu, ef stórþjóð eins og Rússum sem hafa mikinn metnað fyrir sinni sögu finnst að þeir hafi á hnjánum verið látnir kokgleypa breytingar í öryggismálum í álfunni sem eru þeim andstæðar, að það verði, þótt síðar verði, vatn á myllu afla sem ég hélt að ekki væri ætlunin að styrkja til valda og áhrifa í því landi, jafnvel þó svo að núverandi valdhafar í Rússlandi, veikir sem þeir eru í margföldum skilningi, kynnu að skrifa upp á þetta með einhverjum hætti. Það held ég að sé sá þáttur þessa máls sem er langalvarlegastur og mest umhugsunarefni --- sem sagt pólitísk langtímaáhrif af breytingum sem þarna kynnu að vera gerðar í andstöðu við eða þannig að það hefði áhrif til hins verra á almenna stjórnmálaþróun í álfunni. Það er líka ljóst að Rússar hafa af því miklar áhyggjur að þau lönd sem næst þeim liggja og mörg með landamæri að Rússlandi, sem áður voru í varnarbandalagi með þeim, mundu ekki bara færast yfir í NATO sem hlutlausir aðilar, heldur ætli þau í beinu framhaldi að byggja upp mjög öflugar varnir sem verður þá beint gegn Rússlandi, eðli málsins samkvæmt. Því ekki panta Pólverjar fyrir fram 100 orrustuþotur sem þeir ætla að kaupa um leið og þeir eru komnir inn í NATO til þess að verja sig fyrir Þýskalandi --- er það? Væntanlegri bandalagsþjóð? Nei, ætli það sé ekki þannig að þær eigi þá að vera hluti af vörnum sem eru byggðar upp og beint gegn nágrannanum í austri? Þannig held ég, herra forseti, að umræðan öll um þessi mál sé ekki tekin niður á jörðina og niður á raunsæjar nótur af einhverjum ástæðum. Og það virðist vera erfitt að fá menn til að horfast í augu við þessa hluti eins og þeir eru og ræða þetta bæði í ljósi stjórnmálaþróunar og sögunnar og þess sem hún kennir okkur. Ættu menn þó að hafa lært að gleyma henni ekki því hún hefur tilhneigingu til að endurtaka sig.

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon tala af nokkru yfirlæti þegar hann segir að nauðsynlegt sé að taka þessa umræðu niður á jörðina en það takist mönnum ekki. Heimssýn manna er auðvitað mismunandi en menn tala þó út frá því sem þeim sýnist réttast. NATO verður aldrei stækkað í friði og sátt. En við þurfum að finna leið --- þeir sem vilja stækka NATO --- finna leið til þess að gera það þannig að sem minnstir úfar rísi meðal þjóða vegna þess. Af hverju er mér svo umhugað um hagsmuni Eystrasaltsþjóðanna? Við Íslendingar höfum bundist sérstökum vináttuböndum við þessar þjóðir. Þær eru þannig í sveit settar landfræðilega að þær eru auðveld bráð fyrir stórveldi í úfnum ham. Það eru viðsjár í Rússlandi. Það kann að vera að innan skamms, og fyrr en margur hyggur, verði komnir þar við völd miklir herhyggjumenn og hafa mikla reynslu af hernaði. Vilji þeirra í þessu er alveg ljós. Sagan hræðir líka. Við sáum hver urðu örlög þessara ríkja 1940 þegar enginn reis upp þeim til varnar og allur heimurinn er í nokkurri sekt við þessar þjóðir. Við þurfum líka sem smáþjóð að velta því fyrir okkur hvort það sé ekki í þágu okkar að reyna að efla sjálfsákvörðunarrétt smáþjóða. Við eigum að sjálfsögðu að styðja viðleitni þessara þjóða til þess að komast inn í NATO vegna þess að þær telja sjálfar að þar sé hag þeirra og öryggi best borgið. En það er eins og hv. þm. sagði að það eru vaxandi líkur á því að þær verði ekki teknar inn í fyrstu lotu. Hann er ekki einn um þá skoðun heldur lýsti hæstv. forsrh. því yfir í stefnuræðu sinni hér fyrr í vetur. Það er þetta sem ég óttast, sér í lagi þegar maður verður var við afstöðu eins og jafnvel hefur komið fram hér hjá einstökum þingmönnum í dag, að það sé nauðsynlegt að tala við Rússa og fá sátt þeirra við málið. Þá nær þetta auðvitað aldrei fram að ganga. Ég segi það hreinskilnislega, 

Herra forseti. Mér fannst hv. þm. tala núna af hreinskilni og ég þakka það og virði. Ég tel það sjónarmið sem er alveg gilt að segja eins og hv. þm.: NATO verður aldrei stækkað í friði og sátt. Þess vegna snýst málið um að velja þá aðferð sem veldur minnstum deilum og minnstum ýfingum. En þar með er líka allmikið sagt. Þar með er verið að segja að menn ætli ekki að reyna að leita lausna á þessum málum sem fela í sér heildarevrópskaöryggismálalausn sem allir geti verið sáttir við. Og það er annað sem vakir í þessari hugsun að mínu mati hjá hv. þm. Hann gefur sér í reynd að núverandi ástand, núverandi þíða í málefnum Evrópu sé tímabundin, eða að það sé a.m.k. veruleg hætta á því að svo geti reynst. Ég er sammála. Það er auðvitað sú hætta sem er langalvarlegust fyrir Evrópu. Það er að við búum kannski aðeins við eitthvert tímabundið þíðuástand og að á nýjan leik vopnist menn í Evrópu og standi gráir fyrir járnum hvor andspænis öðrum. Og er það ekki einmitt það sem við eigum að reyna að varast? Það sem ég er að segja, og ég er ekki einn um það, það gera margir fleiri, við megum ekki við þessar viðkvæmu aðstæður gera neitt það sem gæti orðið vatn á myllu þeirra afla, hvar sem þau eru, sem mundu valda því að slík staða kæmi upp að Evrópa skiptist á nýjan leik, þótt það yrði á nýjum stað, í pólitískar og hernaðarlegar blokkir sem fari á ný að sýna tennurnar hvor gagnvart annarri. Ég hef líka mikla samúð með Eystrasaltsríkjunum og öðrum smáþjóðum sem stórveldin hafa í gegnum árhundr\-aðasögu vaðið yfir á skítugum skónum og einskis virt sjálfstæði þeirra og fullveldi. Og að sjálfsögðu ber Íslandi umfram allt annað að reyna að leggja því lið að réttur smáþjóða til sjálfstæðis og fullveldis sé virtur. En það getum við ekki gert sem einangrað fyrirbæri. Við verðum að líta á aðstæðurnar eins og þær eru og einmitt vanda okkur alveg sérstaklega til þess að það séu þannig friðvænlegar horfur í heiminum að líka smáþjóðirnar geti verið sæmilega öruggar um sig.

Herra forseti. Ég var ekki að gera því skóna að fram undan væri styrjaldarástand í Evrópu þar sem menn mundu aftur standa gráir fyrir járnum eins og á dögum kalda stríðsins. En það sem ég óttast er að innan Rússlands nái þeir yfirtökum sem vilji sýna styrk sinn og jafnframt styrkja sjálfa sig inn á við með því að fara í landvinninga af því tagi sem felast í því að hrammsa til sín aftur smáríki á landamærunum. Sagan hefur sýnt að það hefur tekist næsta auðveldlega. Mér finnst að Íslendingum, sérstaklega sem smáþjóð, beri siðferðileg skylda til að styðja þessa viðleitni. Það kann vel að vera að styrkur okkar dugi ekki til þess. En einhver verður að standa upp og segja: Við styðjum þessar þjóðir. Einhver verður að gera það. Ég óttast það sannarlega að ef þær sitja hjá núna muni röðin ekki koma að þeim aftur. Ég vona að sú skoðun mín sé röng.

Herra forseti. Að sjálfsögðu eigum við að styðja allar þær aðgerðir sem við teljum verða öryggi Eystrasaltsríkjanna til góðs. En við verðum að hafa sannfæringu fyrir því að þær aðgerðir skili réttri niðurstöðu, séu jákvæðar í heildina tekið. Ég held við getum ekki gert það gegn betri vitund ef það væri niðurstaðan. Stutt einhverjar aðgerðir sem við óttumst að leiði ekki til aukins öryggis og betri stöðu í Evrópu heldur kannski þvert á móti. Ef menn komast nú að þeirri niðurstöðu, sem margir eru að gera og virðist eiga vaxandi hljómgrunn bæði austan hafs og kannski sérstaklega vestan, að óbreytt sigling í sambandi við stækkun NATO sé stórvarasöm aðgerð fyrir öryggi í Evrópu í ljósi ástandsins í Rússlandi sérstaklega, þá getum við ekki gegn betri vitund stutt slíkt að mínu mati. Við verðum þá að reyna að leita annarra lausna og leiða gagnvart öryggismálum þessa svæðis, t.d. með því að draga þau þéttar inn í norrænt samstarf og svæðisbundið samstarf og reyna að tengja þau með slíkum hætti sem allra mest Evrópu. 

Herra forseti. Ég heyrði því miður ekki alla ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar en þó heyrði ég að hann spurði hvort menn hefðu ekki fylgst með umræðunum í Bandaríkjunum að því er varðar stækkun NATO. Ég svara fyrir mitt leyti. Jú, ég hef fylgst með þeim. Ég heyrði m.a. Clinton Bandaríkjaforseta lýsa því yfir nú í vikunni í sjónvarpi að á dagskrá ríkisstjórnar hans væri að beita sér fyrir stækkun bandalagsins á þessu ári, þannig að það er það nýjasta sem fram hefur komið vestan hafs í þessum málum. Við minnumst þess hvernig andstæðingar hans í forsetakosningunum í nóvember, úr repúblikanaflokknum lögðu mikla áherslu á stækkun NATO og að hann hefði brugðist í þeim málum gagnvart Pólverjum, Tékkum og Ungverjum. Það var nú eitt atriðið. Hér hefur farið fram töluverð umræða um stækkun bandalagsins og hversu mikið tillit menn eigi að taka til Rússa. Það er auðvitað umræða sem er gott að eigi sér stað. Menn eiga að vega og meta það mál. Auðvitað er það mikilvægt og innlegg í málið hver afstaða Rússa í þessu verður. En það er út af fyrir sig fróðlegt að heyra hvernig menn skiptast á skoðunum og fróðlegt að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon skuli taka af svona mikilli alvöru þátt í umræðum um stækkun bandalags sem hann hefur alla tíð verið á móti. Og nú vil ég spyrja hann einnar spurningar í ljósi þessara umræðna og í ljósi nýafstaðins aðalfundar miðstjórnar Alþb. Er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon enn þeirrar skoðunar, eins og hann hefur alltaf verið, að Ísland eigi að segja sig úr þessu bandalagi? Að Íslendingar eigi að ganga út NATO? Ég spyr.

Herra forseti. Ég var að vona að við slyppum nú einu sinni í gegnum umræður um þessi mál án þess að lenda ofan í gamla  Já, ég er þeirrar skoðunar að það væri langbest fyrir öryggi í Evrópu og í heiminum að leysa upp hernaðarbandalögin og byggja öryggisskipan heimsins á öðrum alþjóðlegum, lýðræðislegum grunni 

Herra forseti. Mér hefur aldrei dottið annað í hug en að virða skoðanir hv. þm. sem hann á að sjálfsögðu fullan rétt á, jafnvel þótt þær kunni að vera rangar og hann kunni að hafa haft rangt fyrir sér alla tíð að því er varðar Atlantshafsbandalagið. Auðvitað virði ég skoðanir hans og hann á fullan rétt á þeim. Ég er hins vegar ósammála því er varðar aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Ég tel að það sé mjög athyglisvert að fram skuli koma hér, þann 6. febr. 1997, að í þingflokki Alþb. eru enn þá menn sem eru andvígir aðild Íslands að bandalaginu þrátt fyrir viðleitni á aðalfundi miðstjórnar flokksins fyrir nokkru að breyta stefnu flokksins. En það er kannski ekki aðalmálið í þessari umræðu. Til umfjöllunar er skýrsla Íslandsdeildar Norður-Atlantshafsþingsins en ekki starfsemi bandalagsins í heild. Þó er auðvitað óhjákvæmilegt að ræða hér í einhverjum efnum heildarstefnu bandalagsins gagnvart stækkun. Ég hef margoft látið það koma fram sem mína afstöðu í þessu máli að því fyrr því betra að útvíkka bandalagið til austurs til að koma til móts við óskir þeirra þjóða sem þar búa, og sjálfar sjá fram á að öryggi þeirra verður best tryggt með stækkun bandalagsins. Hins vegar get ég tekið undir lokaorð hv. ræðumanns að auðvitað er það markmið allra að tryggja öryggi og frið í álfunni þótt menn kunni að greina eitthvað á um leiðir til þess. En það hefur sýnt sig í gegnum söguna að ágreiningur í þeim efnum getur verið býsna alvarlegur þó að hann láti ekki mikið yfir sér.

Herra forseti. Ég treysti mér ekki til að taka til orða eins og hv. þm. gerði að sumir hafi réttar og aðrir rangar skoðanir í þessu máli. Ég held að það sé dálítið hættulegt orðalag og hafi lengst af verið, svona rétttrúnaðarmálflutningur af því tagi. Það gerðist nú að hv. þm. fjarstöddum, hygg ég, að þessi umræða spannst upp í tiltölulega almenna umræðu um öryggismál í Evrópu með vísan til stækkunar NATO. Það er í sjálfu sér eðlilegt að svo fari því auðvitað er ekkert eitt mál stærra í sjálfu sér en það. Mér finnst fullkomlega eðlilegt að menn ræði það mál í samræmi við stærð þess hvort sem menn eru samþykkir eða mótfallnir hernaðarbandalaginu sem slíku sem þarna á í hlut. En það væri þá líka fróðlegt að hv. þm. svaraði því í ljósi þeirrar áherslu sem hann leggur á að Eystrasaltsríkin verði með í fyrstu umferð. Er sú sannfæring hv. þm. svo sterk að hann leggi til að það verði gert jafnvel þótt það sé í mjög harðri andstöðu við Rússa þannig að um það verði bullandi átök í Evrópu? Telur hv. þm., burt séð frá öðru, að það sé skynsamleg eða heppileg aðgerð með tilliti til öryggishagsmuna Evrópu í heild?

Herra forseti. Út af ummælum hv. þm. um öryggismál Evrópu vil ég leggja áherslu á þá skoðun mína að öryggismál Evrópu til frambúðar og stefnan í þeim málum verður ekki ákveðin nema á grundvelli Atlantshafsbandalagsins. Það er ekkert annað sem getur komið í staðinn fyrir það. Skýringin er ósköp einföld og það er samstarfið yfir hafið. Það er sú grundvallarskoðun flestra að öryggi í Evrópu verði ekki tryggt nema með samstarfi við Bandaríkjamenn og Kanadamenn. Þetta er algjört grundvallaratriði. Það er líka ástæða til að leggja á það áherslu að margt annað er verið að gera til að tryggja væntanlega stækkun og frið í Evrópu, samstarf í þágu friðar. Allar þjóðir Evrópu taka þátt í því, líka Rússar. Ég held reyndar að Malta hafi sagt sig úr því fyrir stuttu. En eftir því sem ég man best eru allar þjóðir í Evrópu þátttakendur í því. Þetta hefur verið mjög árangursríkt starf. Það mun m.a. fara fram æfing á Íslandi þar sem 15 eða 16 þjóðir hafa tilkynnt þátttöku sína þar á meðal Eystrasaltsríkin og Rússar. Í Norður-Atlantshafssamvinnuráðinu starfa um 40 ríki. Nýlega urðu Svisslendingar áheyrnaraðilar að þeim samtökum. Unnið er að því að sameina þessa starfsemi í Atlantshafssamstarfsráðið þannig að gríðarlega mikið starf fer fram á vettvangi Atlantshafsbandalagsins að því er varðar öryggismál Evrópu. Ég vil jafnframt nefna það samstarf sem hefur verið í fyrrum Júgóslavíu og hefur verið mjög árangursríkt. Að því er varðar Bandaríkin er ríkisstjórn Bandaríkjanna að vinna að því af heilum hug að stækka NATO. Þeir eru af heilum hug í mjög alvarlegum viðræðum við Rússa ásamt ýmsum öðrum um það hvernig þau mál verða leyst. Það er því engin ástæða til að ætla annað en að Bandaríkjamenn muni standa heilir að þeirri stefnu að Atlantshafsbandalagið verði stækkað.

Herra forseti. Ég held að margt af því sem hæstv. utanrrh. nefndi og snýr að samstarfi Evrópuríkjanna í heild eins og Partnership for Peace, hvernig sem það er nú þýtt, félagsskapur í þágu friðar, og Norður-Atlantshafssamvinnuráðið og svo að sjálfsögðu ÖSE og starf að öryggismálum þar og innan Evrópuráðsins og víðar, sé allt af hinu góða og jákvætt í sjálfu sér, enda eru þar allir með. Grundvallarmunurinn á öllu þessu annars vegar og stækkun NATO hins vegar, eins og málin standa í dag, er að þar verða ekki allir með. Það er spennuvaldurinn, það er hættan í málinu. Varðandi afstöðu Bandaríkjanna hef ég verið að vísa til almennrar umræðu, blaðaskrifa og umfjöllunar um þau mál, þar sem ýmsir áhrifamiklir menn eru farnir að vara við því miklu sterkar en áður var. Að vísu var Clinton með sömu formúluna í sinni stefnuræðu á dögunum. En það breytir ekki hinu að allir vita að Bandaríkjamenn vilja fara með mjög varkárri afstöðu í það mál. Það liggur líka fyrir, þó það sé ekki oft sagt, að það eru ekki síst Bandaríkin sem eru ekki tilbúin til að skrifa upp á það að Eystrasaltsríkin verði með í fyrstu umferð. Menn vita að Bandaríkin hafa t.d. verið að ræða þau mál sérstaklega við Svía vegna þess að þar gætu hagsmunir eða stefna Bandaríkjanna annars vegar og þeir stórveldisdraumar frænda okkar við Eystrasaltið farið saman og yrði þá meira skrifað upp á þeirra reikninga að reyna að sjá fyrir samvinnu og öryggissamvinnu við Eystrasaltsríkin. Þar af leiðandi er það alveg á sínum stað að vitna til þess að Bandaríkjamenn hafa talsvert aðra afstöðu í þessu efni en mörg Evrópuríkin. Ég get ekki leynt því, herra forseti, að mér finnst hafa gætt verulegrar hræsni eða a.m.k. tvískinnungs í umfjöllun um þessi mál og menn hafa yfirleitt ekki verið fáanlegir til að ræða þau opinskátt og hreinskilnislega af einhverjum ástæðum. Þá vísa ég sérstaklega til þess að menn skýla sér á bak við gamlar klisjur af því tagi að Rússar eigi ekki að hafa neitunarvald o.s.frv. í stað þess að horfast í augu við aðstæðurnar eins og þær raunverulega eru þar, stórhættulegar.

Herra forseti. Aðalatriðið er að ekkert af þessu hefði gerst án Atlantshafsbandalagsins. Berlínarmúrinn hafði ekki fallið án Atlantshafsbandalagsins. Samstarf í þágu friðar hefði ekki orðið til án Atlantshafsbandalagsins og Norður-Atlantshafssamvinnuráðið hefði heldur ekki orðið til án Atlantshafsbandalagsins þannig að Atlantshafsbandalagið er grunnurinn að þessu öllu saman og það vita allir. Rússar hafa gengið til samstarfs við Atlantshafsbandalagið í fyrrum Júgóslavíu og Rússar hafa gengið til samninga við Atlantshafsbandalagið um sín mál og það er engin ástæða til annars en að ætla að það verði leyst tiltölulega farsællega. Þar er verið að ræða ýmislegt annað eins og t.d. aðgang Rússa að samstarfi stærstu iðnríkja heims, um afvopnunarmál, um efnahagsaðstoð við Rússa og hjálp Vesturveldanna að því er varðar uppbyggingu lýðræðis þar. Það er því ekki lítið mál að þar takist vel til og ég veit að hv. þm. er mér sammála um það.

Herra forseti. Þá er bara eftir ein spurning: Af hverju eru þá ekki Rússar með? Af hverju eru þá ekki Rússar teknir inn í leiðinni? Það er það skrýtna við þetta.  Að lokum kemur auðvitað þessi spurning upp: Af hverju er ekki Rússland með ef menn ætla að ná allri Evrópu undir nýjan skipan öryggismála sem heldur og er til frambúðar og er líkleg til árangurs? Það er kannski vegna þess að þá lenda menn austur að kínversku landamærunum og er það viðkvæmt mál? Nei, málin eru ekki svona einföld. Ef girðing er færð til um 100 metra þá er hún bara komin á nýjan stað, en hún er samt girðing. Það er vandinn og ég sé ekki að Evrópa sé hótinu betur sett með nýja spennulínu þó að hún liggi nokkur hundruð eða þúsund kílómetrum austar en sú gamla.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um aukið framlag til þróunarsamvinnu. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir. Tillögugreinin gengur út á það að Alþingi álykti að við skulum auka framlög okkar til þróunarsamvinnu og tengdra verkefna í áföngum á árunum 1997 til og með 2000 með eftirtöldum aðgerðum: 1. Á árinu 1997 verði framlag til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands aukið sérstaklega um 15 millj. kr. Verði þeim fjármunum varið til áætlanagerðar og undirbúnings aukinna verkefna á komandi árum. 2. Á árunum 1998 og 1999 verði sérstakt grunnframlag til Þróunarsamvinnustofnunar 250 millj. kr. samkvæmt fjárlögum, auk tekna af sérstöku álagi á hátekjuskatt og tekjuskatt fyrirtækja. Á sérstakan tekjuskatt manna leggist 1% álag hvort ár og á tekjuskatt af hagnaði fyrirtækja (lögaðila) 1,5% álag. 3. Frá og með árinu 2000 verði grunnframlag til Þróunarsamvinnustofnunar 350 millj. kr., auk 2% álags á hátekjuskatt og 3% álags á tekjuskatt fyrirtækja. 4. Á árinu 1997 --- það er að segja yfirstandandi ári, en tillagan var lögð fram á haustþingi --- skal Þróunarsamvinnustofnun vinna nauðsynleg undirbúningsverkefni, m.a. verði gerð áætlun um verkefni sem talin eru brýn á sviði þróunarsamvinnu þar sem Íslendingar geta einir sér eða í samvinnu við aðra orðið að liði í krafti sérþekkingar, t.d. á sviði sjávarútvegs eða tengdra greina. Utanríkisráðherra leggi áætlun Þróunarsamvinnustofnunar fyrir Alþingi haustið 1997 í formi skýrslu. Þetta, herra forseti, á sér rót í þeirri stöðu að framlög okkar Íslendinga til þróunaraðstoðar og þróunarsamvinnu hafa verið heldur dapurleg. Sú saga er í reynd hvorki löng né glæsileg. Allt fram til ársins 1981 þegar Þróunarsamvinnustofnun tók til starfa var aðstoðin nánast eingöngu bundin við framlög til alþjóðastofnana sem við höfum gerst aðilar að og þátttöku í einhverjum samnorrænum verkefnum. Þá var á bilinu 0,03--0,07% af þjóðarframleiðslu varið til þróunaraðstoðar ef undan eru skilin framlög til hjálparstarfs og neyðaraðstoðar á vegum Rauða krossins og Hjálparstofnunar kirkjunnar og slíkra aðila. Þegar Þróunarsamvinnustofnun tók til starfa voru bundnar vonir við að úr frammistöðu okkar rættist að þessu leyti. Í kjölfarið komu vissulega til sögunnar fyrstu tvíhliða verkefnin þar sem Íslendingar reyndu að aðstoða fátækar þjóðir við uppbyggingu, oftast á sviði sjávarútvegs og má þar sem dæmi nefna samstarf okkar við Grænhöfðaeyjar. Framlög jukust árin 1982 og 1983, en lækkuðu síðan aftur, því miður. 28. maí 1985 samþykkti Alþingi tillögu til þingsályktunar frá utanríkismálanefnd um þróunaraðstoð Íslands. Ályktunin var um að á næstu sjö árum skyldi með reglubundinni aukningu framlaga ná því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjum yrðu 0,7% af þjóðarframleiðslu. Þar var gengið út frá þeim viðmiðunarmörkum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa samþykkt fyrir velmegunarríkin, að varið skyldi a.m.k. jafnvirði 1% þjóðarframleiðslu til aðstoðar við þróunarríki og þar af væru opinber framlög a.m.k. 0,7%. Það er skemmst frá því að segja, herra forseti, að örlög þessarar ályktunar Alþingis frá 1985 hafa orðið harla dapurleg. Árin á eftir, þ.e. fyrst á eftir þessari ágætu samþykkt Alþingis, lækkuðu en ekki hækkuðu framlög til þróunarsamvinnu sem hlutfall af þjóðatekjum og fóru niður í 0,05% á árinu 1987 og 1988. Framlögin hækkuðu hins vegar verulega næstu þrjú ár, þ.e. á árunum 1989--1991 og náðu þá hæsta hlutfalli sem þau hafa hingað til náð eða liðlega 0,13% af þjóðarframleiðslu. En síðan hafa framlögin því miður aftur farið lækkandi og gera nú ekki betur en standa um það bil í stað í krónutölu. Tillagan gerir ráð fyrir, herra forseti, að framlag Íslands til þróunarsamvinnu verði verulega aukið á árunum fram að aldamótum. Í ljósi reynslunnar er lagt til að sú aukning verði að verulegu leyti fjármögnuð með sérstakri tekjuöflun í skattkerfinu, þ.e. sérstöku álagi á hátekjuskatt einstaklinga og á tekjuskatt fyrirtækja. Með því er verið að reyna að gera tvennt í senn, þ.e. að afla þessara tekna þannig að það komi ekki við stöðu fjárlaga hér að öðru leyti og verið er að reyna að leggja byrðarnar á þá sem betur mega sín og ættu að geta axlað þær. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu eða fjárlögum þessa árs er framlag til þróunarmála 670 millj. kr. Það er bæði framlag til Þróunarsamvinnustofnunar og þeirra alþjóðastofnana og verkefna sem flokkast sem slíkt og stendur nokkurn veginn í stað. Til Þróunarsamvinnustofnunar fara 172 millj. eða fóru samkvæmt frv. og átti framlagið að hækka um 14,4 millj. vegna verkefna í Mósambík. Tillagan gerir ráð fyrir því að þessari stöðu verði breytt eins og áður hefur verið rakið og framlögin hækki á árunum 1998--2000 með hærra grunnframlagi og sérstakri tekjuöflun. Þá ættu þessi framlög að geta breytst þannig að í stað um 685 millj. kr. á yfirstandandi ári yrðu þau rúmur milljarður á árunum 1998 og 1999 og á 15. hundrað millj. kr. á árinu 2000 og eftirleiðis. Þá breyttist hlutfallið úr 0,13 í 0,28 eða tæplega 0,3% þjóðartekna. Þar með er eftir sem áður verið að segja að við ættum langt í land og þyrftum að meira en tvöfalda framlög okkar frá því til þess að ná hinum alþjóðlega viðurkenndu mörkum. Því er ljóst að hér er eingöngu verið að leggja til fyrsta skrefið á langri vegferð sem við Íslendingar eigum fyrir höndum ef við ætlum kinnroðalaust að geta gengist við frammistöðu okkar í þessum efnum. Á árunum eftir aldamótin þarf sem sagt að halda áfram á sömu braut og auka framlög til þróunarsamvinnu með frekari hækkun grunnfjárveitinga og/eða aukinni sjálfstæðri tekjuöflun. Ég er sannfærður um það, herra forseti, að Íslendingar eru tilbúnir til þess að taka á sig einhverjar byrðar til að geta gengist við frammistöðu sinni að þessu leyti. Reynslan hefur kennt mér að ekki sé líklegt að við náum árangri í þessum efnum með því að flytja tillögur um beinar hækkanir á fjárlögum, til þurfi að koma sjálfstæð og sérstök tekjuöflun, eyrnamerkt þessu verkefni. Og ef hún er skynsamlega úr garði gerð, í líkingu við það sem hér er lagt til eða einhver önnur sambærileg niðurstaða sem skilar tekjum, þá er ég alveg sannfærður um að hægt ætti að vera að ná góðri sátt í þjóðfélaginu um að leggja þarna meira af mörkum. Það er engan veginn boðlegt fyrir Íslendinga í samfélagi þjóðanna, jafnmikil velmegunarþjóð og við þrátt fyrir allt erum, að leggja ekki meira af mörkum en raun ber vitni. Þjóðir sem stríða við miklu meiri erfiðleika en við í sínum ríkisbúskap, búa við mun meira atvinnuleysi og búa jafnvel við lægri þjóðartekjur á mann eru eftir sem áður að leggja verulega mikið meira af mörkum en við gerum og þær eru ekki endilega allar stórþjóðir. Ég leyfi mér því að vona, herra forseti, að með þessari tillögu komist þetta mál á nýjan leik á hreyfingu á vettvangi Alþingis og að það verði skoðað af alvöru af hv. þingnefnd sem fær málið til umfjöllunar að menn reki af sér slyðruorðið og samþykki eitthvað í þessa veru. Ég legg svo til, herra forseti, að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. utanrmn. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þann áhuga sem hann sýnir þessum málaflokki. Margt af því sem hann sagði er mjög rétt. Það liggur alveg ljóst fyrir að við Íslendingar höfum ekki lagt jafnmikið af mörkum á sviði þróunarhjálpar og við hefðum getað gert. Það má hins vegar alltaf um það deila hvernig fjármuna skuli aflað til slíkra verkefna. Þrátt fyrir það tel ég að við höfum verið að gera margt gott á undanförnum árum í þróunarhjálp og sumt af því sem nú er að hefjast lofar góðu. Ég nefni í þá samband þá hjálp sem hefur farið af stað í Afríku, í Namibíu, í Malaví og nú síðast í Mósambík. Það verður mun meira úr þessari hjálp vegna þess að við reynum að vinna í samvinnu við Norræna þróunarsjóðinn og Alþjóðabankann sem við höfum leitað eftir samvinnu við í vaxandi mæli. Þó að það flokkist ekki undir þróunarhjálp þá er sú aðstoð sem við erum að veita í Bosníu veruleg, um 100 millj. kr. og vonandi verður mun meira úr henni vegna þess að það samstarf er rekið í samvinnu við Alþjóðabankann sem ég tel að við höfum ekki nýtt í nægilega miklum mæli. En nú nýlega hefur utanrrn. tekið við forsvari í þeim banka í ljósi þess að hann einbeitir kröftum sínum aðallega að þróunarmálum. Þetta leggur að vísu auknar byrðar á utanrrn. í því starfi sem þar fer fram og kallar á meiri vinnu þar innan dyra. Ég er sammála hv. þm. um að við þurfum að auka okkar þróunarhjálp. Það er aðalatriðið. Um það hvernig það skuli gert skal ég ekki hafa neinar fullyrðingar. Við höfum verið að draga úr því að nota markaða tekjustofna. Það hefur verið stefna íslenskra ríkisstjórna á undanförnum árum að hætta því í sem mestum mæli og þessi ríkisstjórn hefur stefnt að því líka. Með því að hækka tekjuskatt fyrirtækja sérstaklega um 3% erum við að skapa nýtt rekstrarumhverfi fyrir atvinnureksturinn í landinu. Tekjuskattur hér á landi er ekki lægri en gengur og gerist í löndunum í kringum okkur nema síður sé og löndin allt í kringum okkur eru yfirleitt að lækka tekjuskatt á fyrirtæki. Við tökum þá áhættu að sjálfsögðu ef við skattleggjum okkar fyrirtæki hærra en gert er í nágrannalöndum okkar að við missum atvinnureksturinn frá okkur þegar miðað er við það mikla frelsi sem menn búa nú við í sambandi við flutning fjármagns og flutning vinnuafls. Ég hef því ákveðnar efasemdir um að það eigi að fara út í markaðan tekjustofn í þessu sambandi þó að ég vilji ekkert útilokað það. Ég vil minna á að ýmsar þjóðir hafa verið að leita leiða í þessum efnum til þess að auka framlag hins alþjóðlega samfélags til þessara málaflokka og þá ekki síst til starfsins á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Upp hafa komið hugmyndir um að leggja sérsakan skatt á allar gjaldeyrisyfirfærslur í heiminum og það hafa líka komið upp hugmyndir um að leggja sérstakan skatt á allar flugsamgöngur. Það er náttúrlega alveg ljóst að slíkur skattur eins og á flugsamgöngur leggst misjafnlega á þjóðir því að þjóðirnar eru mismunandi háðar slíkum samgöngum. Við Íslendingar erum t.d. miklu háðari flugsamgöngum en flestar aðrar þjóðir. En allt er þetta rétt að skoða. Að því er varðar skatt á gjaldeyrisyfirfærslur þá hefur það reynst mjög flókið mál. Líka er ljóst að ef verður úr myntsamrunanum í Evrópu, sem verður áreiðanlega, þá mun það að sjálfsögðu draga úr gjaldeyrisyfirfærslum milli þeirra landa þannig að það vakna upp spurningar hvort það sé réttur mælikvarði á framlög þjóða heimsins til þessa málaflokks. En allt er þetta rétt að skoða og útiloka ekki neitt fyrir fram því að auðvitað finnst aldrei tekjuöflunarleið í þessu sambandi sem verður gallalaus. Ég vil fagna því að þessi mál eru rædd hér á Alþingi og verða tekin fyrir í utanrmn. Það er vissulega ástæða til þess. Það liggur fyrir að utanrmn. samþykkti fyrir sitt leyti þáltill. á sínum tíma og Alþingi staðfesti þá þáltill. og samþykkti hana einróma. Það hefur ekki verið unnið í samræmi við hana. Það eru staðreyndir málsins. Þess vegna er mikilvægt að um þessi mál sé fjallað. Að því er varðar utanrrn. sem heild, þótt af okkar hálfu standi fullur vilji til þess að auka framlög til þróunarsamvinnu, þá sjáum við engar leiðir til þess að draga úr annarri starfsemi ráðuneytisins til þess að ná því fram nema þá að loka einhverjum sendiráðum og draga stórkostlega úr alþjóðlegu samstarfi. En á sama tíma er verið að krefjast þess af bæði atvinnulífinu og öðrum að við aukum þjónustu erlendis með því að opna ný sendiráð. Sannleikurinn er sá að það er svo mikill vöxtur í hinu alþjóðlega samstarfi og svo mikið í húfi að gæta hagsmuna landsins að það getur verið stórvarasamt að standa utan við margvíslegt samstarf sem á sér stað. Og við missum af ýmsu ef við tökum ekki þátt í því. Það liggur náttúrlega alveg ljóst fyrir að með því að reka ekki sendiráð í ýmsum löndum, þá erum við að missa af ýmsum samskiptum. Við erum að missa af viðskiptum. Við erum að missa af því að fá til okkar ferðamenn o.s.frv. Ég held því að ekki verði dregið í efa að verðmæti hins alþjóðlega samstarfs er mikið, en við Íslendingar verðum að vera það stoltir að leggja það af mörkum sem okkur ber til að hjálpa þeim sem minna mega sín í heiminum því að þótt víða megi finna vandamál í samfélagi okkar og fátækt finnist víða, þá eru það smámunir á við það sem við sjáum víða í hinu alþjóðlega samfélagi.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir orð hans hér og að vissu leyti undirtektir við tillöguna og kom svo sem ekki á óvart að hæstv. ráðherra vill að sjálfsögðu veg okkar meiri en hann er í þessum efnum. Það held ég að allir hljóti að gera sem þekkja til frammistöðu okkar á þessu sviði. Þrátt fyrir að segja þetta, og vísa ég þá að sjálfsögðu til fjárveitinganna en ekki þess sem við höfum verið að reyna að gera fyrir það takmarkaða fé, þá tek ég einmitt undir það að ég held að reynslan af þeim verkefnum sem Íslendingar hafa sinnt gefi síður en svo tilefni til þess að ætla annað en að við getum með fullum sóma teflt því fram sem við höfum verið að leggja af mörkum. Gallinn er bara sá að það er of lítið. Við höfum lagt of litla fjármuni í þetta, langt, langt undir því sem við ættum að gera hlutfallslega miðað við ríkidæmi þjóðarinnar. Það er t.d. alveg ljóst að við getum aðstoðað fjölmargar þjóðir við nýtingu á sjávarauðlindum sínum og við veiðiskap og það er held ég engin deila um að þar hafa Íslendingar staðið sig vel og lagt heilmikið af mörkum við uppbyggingu og þróun á fjölmörgum svæðum. Það vekur líka athygli þegar maður skoðar hverjir hafa tekið þátt í þessum verkefnum fyrir Íslands hönd að það virðist ekki vera neinn skortur á mjög miklu hæfileikafólki og vel menntuðu til þess að verja jafnvel árum af ævi sinni í einmitt slík störf og búa jafnvel við mjög erfiðar aðstæður og kröpp kjör að ýmsu leyti árum saman, í raun og veru af hugsjón í þessu sambandi. A.m.k. þykist ég geta borið um það að af þeim sem ég þekki og hafa sinnt störfum að þessum málum, bæði fiskifræðingar, mannfræðingar, skipstjórnarmenn og ýmsir slíkir, þar hefur mjög margt hæfileikafólk átt í hlut. Því hefur staðið allar dyr opnar en það hefur eftir sem áður valið að verja hluta ævi sinnar í raun og veru af hugsjónar- og mannúðarástæðum í þessi verk. Það má að sjálfsögðu alltaf deila um hvernig tekjuöflun væri skynsamlegust í þessu sambandi og út af fyrir sig gæti ég alveg tekið undir það að ef pólitískur veruleiki gæfi manni einhverja trú á að við næðum að hækka þessi framlög án eyrnamerktra tekjustofna, þá væri ég að sjálfsögðu alveg sammála því og hlynntastur því að það væri gert, ósköp einfaldlega með beinum hækkunum fjárframlaga úr ríkissjóði á grundvelli hins almenna tekjuöflunarkerfis. En það er bara ekki pólitískur veruleiki og pólitískt raunsæi sem segir mér að líklegra sé að við náum þessu hlutfalli eitthvað upp á við með sérstakri tekjuöflun. Ég held líka að hvað sem öllum prinsippum líður og skattapólitík að þjóðin mundi í raun og veru skilja það mjög vel og taka því vel að þarna yrði farið út í einhverja sérstaka tekjuöflun, sérstaklega ef menn hefðu á tilfinningunni að þar væri verið að reyna að leita sæmilega réttlátra eða sanngjarna leiða við að dreifa þeim byrðum. Þess vegna var lagt til, við getum sagt sem sýnishorn, að þetta yrði gert í formi sérstaks álags á hátekjuskatt einstaklinga, þ.e. hátekjufólksins, og álags á tekjuskatt af hagnaði fyrirtækja. Ég minni á í því sambandi vegna orða hæstv. ráðherra að búið er að lækka tekjuskattsprósentu fyrirtækjanna mjög myndarlega hér á undanförnum árum eða úr 45% eins og hún var í um nokkurt skeið og niður í 33%. Ég held að miðað við afkomu þeirra margra og stöðu ætti ekki að vera nein frágangssök að þau legðu eitthvað meira af mörkum. Það er að sjálfsögðu alveg ljóst að utanrrn. sem slíkt getur ekki sparað neinar þær fjárhæðir úr rekstri sínum að um þær dragi eitthvað í þessum efnum. Mér er það alveg ljóst og er í sjálfu sér ekki að gera neinar tillögur um slíkt. Þó svo að menn gripu til þess ráðs að loka eins og einu sendiráði á Norðurlöndunum eða eitthvað í þeim dúr þá mundi það ekki skipta miklu í þessu sambandi. Þar eru líka ýmis ný verkefni sem mikil þörf er á við getum sinnt, t.d. að gæta hagsmuna okkar í fjarlægum heimsálfum eins og Asíu þar sem viðskiptahagsmunir okkar eru mjög vaxandi. Ég vona sem sagt, herra forseti, að hv. utanrmn. taki þessa tillögu til vandaðrar skoðunar og vísa í það sem ég hef sagt um það efni og líka í orð hæstv. utanrrh. sem er því sammála að þingið þurfi að taka sér tak í þessum efnum. Ég tel að mörgu leyti eðlilegt að utanrmn. vísi því til efh.- og viðskn. að fjalla sérstaklega um tekjuöflunarþáttinn. Ef vilji væri til þess að skoða það mál, þá gæti það sem best gerst í góðu samstarfi nefndanna. Það er að lokum alveg rétt sem hæstv. utanrrh. var að segja að þinginu er það ekki vansalaust, það er ekki vansalaust fyrir Alþingi að láta málið standa eins og það stendur því að í gildi er afdráttarlaus samþykkt Alþingis á grundvelli tillögu sem var flutt sameiginlega af utanrmn. á síðasta áratug um að stórhækka þessi framlög. Sú samþykkt er í fullu gildi, herra forseti, og það er okkur öllum til vansa að láta málin standa eins og þau standa. Þingið verður að lokum að gera það upp við sig hvort pólitískur vilji er fyrir hendi til þess að auka þessi framlög eða ekki og fella þá frekar þessa samþykkt úr gildi ef það er orðin niðurstaða manna að menn séu svo aumir hér uppi á Íslandi að þeir ætli einir velmegunarþjóða að skorast algjörlega úr leik þegar að því kemur að leggja bágstöddum meðbræðrum annars staðar í heiminum lið. Ríkisendurskoðun hefur nýverið gagnrýnt Alþingi og ríkisstjórnir fyrir það að hafa veitt fjármuni til hafnarframkvæmda án þess að hafnaráætlanir hafi verið samþykktar af Alþingi en má þá ekki líka snúa því við og spyrja: Er ekki jafnámælisvert að standa þá ekki við þær ályktanir sem hafa verið samþykktar afdráttarlaust? Vill ekki Ríkisendurskoðun líta á hvort það sé til fyrirmyndar að samþykkja slíkar ályktanir og gera síðan ekkert með þær? Auðvitað má segja að þingið ákveði sjálft að ómerkja þær hverju sinni við afgreiðslu fjárlaga. En eftir stendur að það á ekki að láta almennar samþykktir sem eru stefnumótandi og bindandi að þessu leyti vera í gildi ef ekkert er gert með þær ár eftir ár. Herra forseti. Ég vonast sem sagt til þess að þessi tillaga nái tilgangi sínum sem er fyrst og fremst sá að koma þessum málum á einhverja hreyfingu á nýjan leik.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Þetta er 130. mál á þskj. 141 og flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Margrét Frímannsdóttir. Hér er um endurflutning á frv. að ræða, herra forseti, sem nokkrum sinnum áður hefur komið fyrir þingið, eða fjórum sinnum, og var fyrst flutt um miðjan 9. áratuginn. Frv. gengur út á það eins og fyrirsögnin hljóðar upp á að gera Ísland að friðlýstu svæði þar sem, eins og segir í 1. gr. þar sem megintilgangi frv. er lýst, með leyfi forseta: ,,... bannað er að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja um eða meðhöndla á nokkurn annan hátt kjarnorku- eða eiturefnavopn. Umferð kjarnorkuknúinna farartækja er bönnuð á hinu friðlýsta svæði og einnig flutningur eða losun kjarnakleyfra efna og kjarnorkuúrgangs.`` Þetta er sem sagt það sem átt er við þegar vísað er til friðlýsingar samkvæmt frumvarpstexta þessum. Meginmarkmið frv. eins og segir í 2. gr. er að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorku- og eiturefnavopnalaust og afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar, draga úr hættunni á kjarnorku- og eiturefnaóhöppum á Íslandi og í grennd við Ísland og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Í 3. gr. eru hugtök skilgreind, hugtakið kjarnorkuvopn, eiturefnavopn, hvað átt er við þegar talað er um Ísland, þ.e. íslenskt land, landhelgi, lofthelgi, efnahagslögsögu og landgrunn og allt íslenskt yfirráðasvæði og hvað hið friðlýsta svæði merkir. Í 4.--7. gr. eru raktar þær kvaðir sem fylgja friðlýsingunni, hvaða kvaðir þær leggja á íslenska ríkisborgara og stjórnvöld og hvaða starfsemi er bönnuð samkvæmt frv. Það tekur til hvers konar staðsetningar, meðhöndlunar, flutnings o.s.frv. eins og áður hefur fram komið, á kjarnavopnum og eiturefnavopnum. 10. gr. fjallar um umferð kjarnorkuknúinna farartækja sem er bönnuð. 11. gr. er um flutning kjarnakleyfra efna eða kjarnorkuúrgangs. Í 12. gr. eru hins vegar skilgreindar þær undanþágur frá ákvæðum 6., 9., 10. og fyrri mgr. 11. gr. þessa frv., sem heimilt sé að gera að því marki sem það er nauðsynlegt til að fullnægja alþjóðlegum skuldbindingum. Það er auðvitað ljóst að tilteknar alþjóðlegar skuldbindingar sem varða umferð og annað slíkt hvíla á okkur eins og öðrum þjóðum og þau ríki sem farið hafa þá leið að friðlýsa lögsögur sínar, eins og til að mynda Nýja-Sjáland, þurfa að sjálfsögðu að gera það með þeim hætti að það samræmist alþjóðalögum og þjóðarétti. Þó er ljóst að Ísland hefur stöðu til að binda slíkar undanþágur við svæðið utan 12 mílna. Það getum við gert vegna þess að engar alþjóðlegar siglingaleiðir liggja í okkar lögsögu þannig að nauðsynlegt sé að veita undanþágur nær landinu en upp að 12 mílum. Það á hins vegar ekki við t.d. um Nýsjálendinga sem hafa neyðst til að gera undanþágur vegna siglinga í sundinu milli Norður- og Suðureyjar. Í 13. gr. er kveðið svo á um að aldrei skuli leyfa komu kafbáta, herskipa eða herloftfara inn fyrir 12 sjómílna land- eða lofthelgi eða heimsóknir slíkra farartækja til íslenskra hafna eða flugvalla nema óyggjandi teljist að í því felist ekki brot á friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum samkvæmt lögum þessum og í vafatilfellum skuli ætíð leita bestu fáanlegra upplýsinga óháðra aðila. Þetta er að sjálfsögðu gert, herra forseti, að gefnu tilefni. Það nægir að vitna þar til atburðanna í Thule-herstöðinni á Grænlandi, þar sem haldið hafði verið fram að virt væri sú stefna danskra yfirvalda að ekki skyldu vera kjarnorkuvopn á dönsku yfirráðasvæði, en í ljós kom engu að síður að þar fórst herflugvél með kjarnorkuvopn innan borðs. 14. gr. kveður á um að íslensk yfirvöld skuli leita með bindandi samningum, grundvölluðum á alþjóðarétti við einstök ríki, samtök ríkja og alþjóðastofnanir, eins víðtækrar alþjóðlegrar viðurkenningar á hinu friðlýsta svæði og kostur sé. 15. gr. fjallar um viðurlög og 16. gr. felur ábyrgðina á málinu á hendur hæstv. utanrrh. en segir jafnframt að hann skuli hafa samráð við Alþingi og utanrmn. þess um alla framkvæmd og utanrrh. sé jafnframt heimilt að fela öðrum ráðherrum, svo sem samgrh. eða umhvrh. eftir því sem aðstæður kunna að mæla með, að fara með einstaka hluta framkvæmdarinnar í samráði við sig. Eins og áður segir, herra forseti, hefur frv. þetta verið flutt fjórum sinnum áður á Alþingi og síðast á 120. löggjafarþingi en aldrei orðið útrætt. Flutningsmenn frv. hafa yfirleitt verið úr þremur eða fjórum þingflokkum á þinginu. Næstsíðast voru flutningsmenn úr öllum flokkum nema Sjálfstfl. en því miður gerðist það við síðasta endurflutning að ákveðið mannfall varð í liðinu og vantar að þessu sinni meðflutningsmenn úr Framsfl. Það harma ég að sjálfsögðu en bind þó engu að síður vonir við að málið eigi eftir sem áður stuðning einhverra í þeirra röðum. Ég held, herra forseti, að þróun alþjóðamála sé í þá átt að hún eigi að auðvelda aðgerðir af því tagi sem frv. gengur út á. Einhverjir kunna að segja að friðvænlegri horfur í heiminum og m.a. kjarnorkuafvopnun geri málið síður þarft eða jafnvel óþarft, en það styðst ekki við rök að mínu mati vegna þess að jafnvel þó svo að úr sjálfri hernaðarógnuninni kunni að vera að draga og sé það vonandi, þá stendur eftir óhaggað að ýmiss konar vá getur eftir sem áður stafað af tilvist kjarnorkuvopna þeirra sem eftir eru af umferð kjarnorkuknúinna farartækja, af kjarnorkuúrgangi, af eiturefnavopnum og öðru því sem hér er fjallað um. Þróun annars staðar í þá veru að kjarnorkuvopnalaus eða friðlýst svæði eru að festa sig í sessi og þeim er að fjölga. Friðlýsing Suður-Ameríku með svokölluðu Tlatelolco-samkomulagi er orðin föst í sessi. Friðlýsing Kyrrahafsins með Rarotonga-samningunum hefur þróast í kjölfar þess að Frakkar hafa nú hætt kjarnorkutilraunum í Kyrrahafi og lýst því yfir að þeir munu hér eftir virða ákvæði Rarotonga-samkomulagsins um kjarnorkufriðlýsingu Suður-Kyrrahafs. Umræður eru komnar af stað um kjarnorkufriðlýsingu Afríku og yrði það þá fyrsta heimsálfan sem í heild sinni ef undan er skilið Suðurheimskautslandið sem yrði friðlýst með þeim hætti. Á þingi Norðurlandaráðs í Mariehamn á Álandseyjum var samþykkt árið 1989 að fela ríkisstjórnum Norðurlanda að vinna að undirbúningi að því að Norðurlönd gætu orðið kjarnorkuvopnalaust svæði. Fleira mætti nefna í þessum dúr sem ég tel að mæli með því en ekki móti að skref af þessu tagi sé stigið af okkar hálfu sem jákvætt innlegg og liður í friðvænlegri sambúð þjóða og viðleitni til afvopnunar. Þá er fyrst og fremst eftir að nefna einn þátt þessa máls, herra forseti, og hann er auðvitað sá að fáar þjóðir eiga jafnmikið undir því að það takist að verja lögsöguna fyrir hvers kyns kjarnorku- og eiturefnavá en einmitt Íslendingar. Við byggjum afkomu okkar á nýtingu lífrænna auðlinda, fyrst og fremst hafsins, og það er kannski þrátt fyrir allt þannig að fyrir utan loftslagsbreytingar er fátt hættulegra sem steðjar að okkur Íslendingum en einmitt möguleikinn á meiri háttar óhöppum á því sviði. Á hafsbotninum bæði sunnan og norðan við landið eru að ryðga í sundur kjarnorkuknúnir kafbátar með a.m.k. kjarnorkueldsneyti innan borðs og jafnvel kjarnorkuvopn og enginn veit í raun og veru með neinni vissu hversu stórkostlegar hættur kunna þar að leynast eða hvenær þær geta gosið upp. Kjarnorkuúrgangurinn er vaxandi vandamál í heiminum. Flestar þjóðir eru að reyna að koma honum af sér. Það kallar á ýmist endurvinnslu sem er áhættusöm og/eða flutninga sem jafnframt mæta mikilli andspyrnu. Í nágrannaríkjum okkar og ekki fjær okkur en á Bretlandseyjum er slík starfsemi í gangi og ljóst að ástæða er til að hafa af því miklar áhyggjur. Ég held að framlag af okkar hálfu í þessa veru mundi mælast vel fyrir og verða skref í átt til slökunar og bættrar sambúðar þjóða, sem við sem vopnlaus smáþjóð, gætum verið stolt af. Herra forseti. Eins og ég sagði er verið að mæla fyrir þessu frv. í fimmta sinn og ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa orð mín fleiri. Ég get vísað til þess sem áður hefur verið sagt og umræðna sem orðið hafa um þetta áður. Hitt vil ég segja í fullri einlægni og ekki síst með vísan til þess að málið kemst nú vonandi til hv. utanrmn. í fyrra fallinu í þetta sinn eða nú í fyrri hluta febrúarmánaðar, að það hlýtur auðvitað að vera visst álitaefni þegar mál af þessu tagi hafa verið flutt jafnoft og þó með stuðningi jafnmargra þingflokka og þetta mál, að það skuli ár eftir ár ekki fá neina efninslega afgreiðslu á þinginu. Ég vil því í allri vinsemd leyfa mér að beina því til hv. þingnefndar og til forseta þingsins að slík mál séu tekin til skoðunar. Að sjálfsögðu bind ég vonir við að komi til afgreiðslu á málinu verði hún jákvæð og helst í formi lagasetningar á grundvelli frv. Að lokum kann að reka að því að þolinmæði manns bresti gagnvart því að mál af þessu tagi sem mikil vinna var lögð í á sínum tíma fái ekki a.m.k. einhverja efnislega og endanlega afgreiðslu á hinu háa Alþingi. Að lokinni umræðunni, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktun þess efnis að Alþingi skori á ríkisstjórnina að beita sér fyrir alþjóðlegri samþykkt um bann við hönnun, framleiðslu, notkun og sölu á jarðsprengjum og öðrum þeim sprengjum sem framleiddar eru til þess eins að limlesta eða granda fólki. Fyrir frumkvæði alþjóðaráðs Rauða krossins og fleiri alþjóðlegra samtaka ótengdum ríkisstjórnum hefur athygli heimsins verið vakin á þeim óhugnaði sem felst í framleiðslu og dreifingu á jarðsprengjum sem hafa þann eina tilgang að limlesta eða drepa fólk eins og ég nefndi áðan. Fyrir frumkvæði þessara aðila hefur málið verið tekið upp á vettvangi fjölmargra fjölþjóðlegra stofnana og mörg þjóðþing hafa fjallað um málið og sum hver hvatt til alþjóðlegs banns við útflutningi á slíkum tólum, en meðal þeirra eru þjóðþing Svíþjóðar, Írlands, Eistlands, Kambódíu, Kolumbíu og Mexíkó. Þessi lönd hafa hins vegar ekki sett einhliða bann við framleiðslu eða útflutning á jarðsprengjum. Bretland og Frakkland hafa samþykkt útflutningsbann á slík vopn og Clinton-stjórnin í Bandaríkjunum hefur beitt sér fyrir samþykkt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem skorað er á aðildarríki Sameinuðu þjóðanna að samþykkja útflutningbann á jarðsprengjur auk þess sem Clinton Bandaríkjaforseti hefur nú nýverið gert slíkt bann að sérstöku baráttumáli sínu. Mér vitanlega er Belgía hins vegar eina landið sem hefur lögleitt bann við framleiðslu, notkun og útflutningi á jarðsprengjum en önnur ríki hafa hins vegar farið vægar í sakirnar. Það er trú mín að einungis algjört alþjóðlegt bann við framleiðslu og sölu á slíkum varningi geti stemmt stigu við frekari útbreiðslu á notkun jarðsprengna og þær tillögur sem samþykktar hafa verið á alþjóðavettvangi og studdar af íslenskum stjórnvöldum gangi of skammt til að vænta megi árangurs. Því er þessi þáltill. er flutt. Mál þetta stendur okkur því miður mikið nær en margur kynni að halda því jarðsprengjur eru bæði framleiddar og notaðar á Norðurlöndum. Samkvæmt upplýsingum sem dreift var á þingi Norður-Atlantshafsráðsins í október 1995 og stuðst er við í þessari greinargerð eru Svíar meðal þeirra þjóða sem framleiða hvað flestar tegundir af jarðsprengjum. Svíar skipa sér hvað þetta varðar í hóp með Ítölum, Bandaríkjamönnum, Rússum og Kínverjum. Samkvæmt sömu heimildum framleiða þrjú fyrirtæki í Svíþjóð slík vopn: Celsius AB, Bofors og Lindesbergs Industrier AB. Sá tvískinningur frændþjóðar okkar í Svíþjóð sem felst annars vegar í samþykkt þjóðþings Svía þar sem hvatt er til alþjóðlegs útflutningsbanns á jarðsprengjur og svo því að fyrirtæki í Svíþjóð eru stórir framleiðendur slíkra hernaðartóla vekur furðu svo ekki sé meira sagt. Í þeirri heimild sem ég vitnaði til áðan kemur einnig fram að fyrirtæki í Noregi og Danmörku hafa framleitt jarðsprengjur en þeirri framleiðslu er nú hætt. Jafnframt kemur fram að jarðsprengjur eru enn framleiddar í Finnlandi og þó ekki sé vitað til að Finnar stundi útflutning á jarðsprengjum er vitað að þeir hafa komið fyrir miklu magni af slíkum sprengjum á landamærum Finnlands og fyrrum Sovétríkjanna. Þessi óhugnaður er með öðrum orðum í okkar eigin bakgarði. Samþykki Alþingi þáltill. þá sem hér er flutt gætu Íslendingar byrjað á að beita sér fyrir því hjá Norðurlandaráði að ráðið skori á ríkisstjórnir Norðurlanda að banna framleiðslu og notkun á jarðsprengjum sem hafa þann eina tilgang að limlesta fólk. Þó menn þurfi vonandi ekki að velkjast í vafa um að framleiðendur jarðsprengna hugsi sér þá framleiðslu eingöngu sem vopn til nota í hernaði er það engu að síður staðeynd að jarðsprengjur eru eyðileggjandi afl löngu eftir að stríði eða átökum lýkur. Í greinargerð sem utanrrn. Bandaríkjanna flutti þinginu þar í landi árið 1994 segir um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Mikill meiri hluti af þeim jarðsprengjum sem eru í geymslu eða notkun núna eru ekki með aftengibúnaði eða sjálfseyðingu. Þessar sprengjur eru virkar og banvænar löngu eftir að átökum lýkur og drepa og limlesta allt að 26.000 einstaklinga á hverju ári, flest óbreytta borgara.`` Með slíkan vitnisburð er í raun ótrúlegt að nú þremur árum eftir að Sameinuðu þjóðirnar að frumkvæði Bandaríkjanna beindu því til aðildarþjóða sinna að hver þjóð um sig beitti sér fyrir útflutningbanni á jarðsprengjur, þá skuli enn settar í jörðu fleiri jarðsprengjur en teknar eru úr umferð. Áætlað er að 100 milljónir jarðsprengna séu í jörðu í 65 löndum víðs vegar um heiminn. Sameinuðu þjóðarinar hafa upplýst að árið 1993 hafi samtals 80--100 þúsund jarðsprengjur verði hreinsaðar úr jarðvegi í heiminum. Samkvæmt upplýsingum frá utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna var hins vegar 2,5 milljón nýrra jarðsprengna komið fyrir í jörðu vítt og breitt um heiminn á sama tíma. Með sama áframhaldi sýnist mér að heimsbyggðin verði enn að hreinsa upp jarðsprengjur eftir þúsund ár. Menn skulu ekki ímynda sér að það sé einfalt verk að hreinsa upp þennan ósóma. Tækni sú sem notuð er til að finna jarðsprengjur er að uppistöðu sú sama og notuð var í seinni heimstyrjöldinni og vinna við að finna og eyðileggja slíkar sprengjur í jörðu er bæði seinleg, dýr og afar hættuleg. Sú mannfórn sem heimsbyggðin geldur sé jarðsprengjum ekki eytt er þó margföld á við þann kostnað sem fylgir upprætingu á sprengjunum. Fimm hundruð manns verða fyrir limlestingu eða dauða í hverri viku af völdum jarðsprengna, að langstærstum hluta óbreyttir borgarar, einkum konur, börn og bændur. Jarðsprengja sem unnt er að kaupa fyrir um þrjá dollara eða sem svarar til 200 ísl. kr. á alþjóðlegum markaði kostar um 1.000 dollara að hreinsa upp eftir að henni hefur verið komið fyrir í jörðu. En þó dýrt sé að hreinsa upp þessar sprengjur er sú umönnun sem til þarf að koma til hjálpar fórnarlömbum þessara hernaðartóla margfalt dýrari og er þó ekki reynt að leggja mat á mannlegar þjáningar. Umönnunarkostnaður og læknisaðgerð í fátækustu ríkjunum vegna slysa af völdum jarðsprengna er áætlaður að meðaltali vera 3.000 dollarar á slys miðað við það að læknisaðgerð sé framkvæmd í heimalandi. Þó að læknisaðgerð upp á 3.000 dollara sé ekki há fjárhæð miðað við það sem gerist í þróuðum ríkjum má samt áætla að sá kostnaður sem þróunarríki þurfa að bera vegna þeirra sem þegar hafa limlest af þessum sökum sé um 750 millj. dollara eða sem svarar til 50 milljarða ísl. kr. Afganistan er það land sem verst er talið leikið af völdum jarðsprengna en þar er áætlað að um 10 milljónir jarðsprengna séu í jörðu, bæði í dreifbýli og þéttbýli. Þau lönd sem næst koma eru Angóla og Kambódía með samtals um 28 milljónir sprengna í jörðu en samtals eru 28 milljónir í þessum þremur löndum, þ.e. Afganistan, Angóla og Kambódíu. Í Afganistan stafar vandamálið að stærstum hluta frá þeim tíma er herir fyrrum Sovétríkjanna dreifðu sprengjum úr flugvélum á svæði þar sem óbreyttir borgarar höfðust við. Meðal sprengna sem þannig var dreift eru sprengjur sem kallaðar hafa verið eða nefndar ,,fiðrildi`` vegna lögunar sinnar og þess að sprengjurnar líkjast meira leikfangi en sprengju. Sameinuðu þjóðirnar telja að ,,fiðrildi`` þessi hafi orðið þess valdandi að börn eru í yfirgnæfandi meiri hluta þeirra 800.000 Afgana sem hafa orðið fórnarlömb jarðsprengja. Í Angóla hafa um 70.000 manns misst limi eftir að hafa stigið á jarðsprengjur og bætast 25 manns að meðaltali í þann hóp á hverjum einasta degi. Í Kambódíu verða að meðaltali yfir 200 manns á dag fyrir því að stíga á jarðsprengjur, mest af því óbreyttir borgarar að sinna daglegum störfum. Alþjóðanefnd Rauða krossins hefur áætlað að af átta milljónum íbúa Kambódíu séu um 34.000 manns sem misst hafa lim af völdum jarðsprengna eða einn af hverjum 236 íbúum landsins. Til samanburðar má nefna að í Bandaríkjunum eru það færri en 1 á móti 22.000 íbúum sem þurfa að sæta aflimun af völdum slysa. Það landsvæði þar sem flestum jarðsprengjum hefur verið komið fyrir á undangengnum tveimur til þremur árum er fyrrum Júgóslavía en þar er talið að settar hafi verið niður um 50.000 sprengjur á viku mánuðum saman. Um þremur milljónum jarðsprengna hefur verið komið fyrir í Króatíu og Bosníu án þess að staðsetning þeirra væri færð inn á kort eða getið um staðsetningu í skráðum heimildum. Og þess má geta að jarðsprengjur eru næstalgengasta dánarorsök gæsluliða Sameinuðu þjóðanna í fyrrum Júgóslavíu. Jarðsprengjum mun í hernaði almennt skipt upp í tvo hópa, þ.e. sprengjum sem granda skriðdrekum og flutningatækjum, á enskri tungu eru þær nefndar anti-tank eða anti-vehicle sprengjur, og svo sprengjur sem eingöngu eru ætlaðar til þess að granda fólki eða limlesta, svonefndar anti-personnel. Sprengjur ætlaðar til að limlesta fólk eru minni og erfiðara er að finna þær í jörðu og gera óvirkar en stærri sprengjur. Vitað er um tvö hundruð tegundir af jarðsprengjum sem framleiddar eru í 36 löndum. Sprengjum þessum er ýmist komið fyrir með handafli, dreift úr flugvélum eða með þar til gerðum sprengjuvörpum sem dreift geta sprengjum í allt að 36 metra fjarlægð. Jarðsprengjur sem ætlaðar eru til að skaða fólk byggjast ýmist á því að valda skaða með höggi eða með því að dreifa aðskotahlutum í líkama fórnarlambsins. Þingmannanefnd Norður-Atlantshafsráðsins hefur gert heilmikið til að vekja athygli á þessu vandamáli eins og ég vitnaði til í upphafi míns máls. Í skýrslu sem ráðið sendi frá sér um málið á árinu 1995 segir hvernig þeir þingmenn sem málið skoðuðu á vegum Norður-Atlantshafsráðsins sáu fyrir sér hernaðarlega þýðingu jarðsprengna og með leyfi forseta, ætla ég að lesa það í lauslegri þýðingu minni. Þar segir svo: ,,Herfræðin er tiltölulega einföld: hermaður sem misst hefur fætur er mun meiri byrði sjálfum sér og félögum sínum en lík. Það þarf tvo til að grafa fallinn félaga en fjóra menn til að flytja mann af vígvelli til læknismeðferðar. Því að drepa þegar unnt er að limlesta og gera með því meiri óleik?`` Sá óhugnaður sem felst í slíkri hugsun hlýtur að vekja viðbjóð meðal siðmenntaðra manna og það er næsta erfitt að skilja að þeir sem þannig hugsa lifi og hrærist undir sömu sól og almennir borgarar. Um samvisku þeirra spyr enginn enda misjafnt hve það fyrirbæri, samviskan, leggst þungt á fólk. En hvað sem allri herfræði viðkemur er engu að síður ljóst að það heyrir til undantekninga að herir hreinsi upp eftir sig jarðsprengjur þegar átökum lýkur og því eru það almennir borgarar sem oftast verða fyrir þeirri ógæfu að stíga á sprengjur sem komið hefur verið fyrir í hernaðarlegum tilgangi. Í greinargerð sem fyrrum aðalritari Sameinuðu þjóðanna, Boutros Boutros Ghali, flutti á 49. þingi samtakanna varðandi aðstoð við að hreinsa upp jarðsprengjur kemur fram að lágmarkskostnaður við slíka hreinsun sé áætlaður 33 milljarðar dollara í heiminum öllum eða um 2.211 milljarðar ísl. kr. Á árinu 1993, sem eru síðustu tölur sem ég hef getað aflað um þetta efni, var einungis varið 70 milljónum dollara í heiminum í heild til að hreinsa upp 100.000 jarðsprengjur. Þetta svarar til þess að meðaltalskostnaður við að hreinsa upp hverja einstaka sprengju sé um 47.000--50.000 ísl. kr. Talið er að sá mannafli sem tiltækur er í heiminum með þekkingu á að hreinsa upp jarðsprengjur ráði við að tvöfalda það magn af sprengjum sem árlega er gert óvirkt ef fjármagn væri á annað borð fyrir hendi. Það virðist þó langt í að því marki verði náð þar sem mjög takmörkuðum fjármunum er varið til slíkra starfa á vegum alþjóðasamtaka og ríkisstjórna. Er ljóst að gera verður verulegt átak í að afla fjármuna til þessara verka ef merkjanlegur árangur á að nást. Frú Emma Bonino, sem fer með mannúðarmál ásamt sjávarútvegsmálum hjá Evrópusambandinu, hefur sett fram þá hugmynd að útflytjendum og framleiðendum jarðsprengna verði gert að greiða skatt til að standa undir hreinsun á svæðum þar sem sprengjum hefur verið dreift. Hugmynd frú Bonino er í sjálfu sér allrar athygli verð og yrði án efa til að fækka þeim framleiðendum sem gefa sig að framleiðslu jarðsprengna í ágóðaskyni, hvort heldur er á Norðurlöndum eða annars staðar í hinum vestræna heimi. En mér hugnast sú hugmynd engu að síður ekki því að í tillögunni felst, að mínu mati, viss friðþæging. Með öðrum orðum þá sýnist mér að litið verði fram hjá því að verið sé að framleiða þessi tól svo fremi að viðkomandi borgi fyrir. Að taka tillit til þeirra andlegu og líkamlegu angistar og kvalar sem jarðsprengjur valda vítt um heiminn sýnist mér ekki rúmast í slíkri tillögu. Í henni felst því engin lausn að mínu mati. Hin leiðin og sú sem hér er lagt til að farin verði er einfaldari í framkvæmd því hún byggir á alþjóðlegu banni við notkun og framleiðslu slíks varnings. Rétt er í þessu sambandi að vekja athygli á því að jarðsprengjur eru ekki bannaðar í dag samkvæmt alþjóðalögum þó slík lög banni notkun á tilteknum vopnum og baráttuaðferðum sem talin eru valda ómældum þjáningum. Í ljósi þess óhugnaðar sem þessar sprengjur valda og ég hef rakið hér í framsögu minni, þá er mér óskiljanlegt að jarðsprengjur séu ekki í alþjóðalögum flokkaðar sem ómannúðleg vopn. Herra forseti. Mér er ljóst að hér er um að ræða afar ógeðfellt mál sem margir telja vafalítið að ekki snerti Íslendinga beint. Mun svo vera um fleiri mál sem við höfum þó beitt okkur í af nokkurri eftirfylgni. Sem íbúi á þessari jarðarkringlu sem hýsir okkur um sinn þá lít ég hins vegar svo á að tilvist þessa ósóma varði okkur öll, Íslendinga sem aðra og að okkur beri siðferðileg skylda til að gera það sem í okkar valdi stendur til að ósóminn verði upprættur. Mér er vel ljóst að íslenskt lóð verður seint þungt í alþjóðlegri umræðu um þetta mál. Með samþykkt þeirrar þáltill. sem ég hef hér talað fyrir mundi Alþingi hins vegar leggja sín lóð á vogarskálarnar til að knýja á um að vandamálið verði tekið fyrir og rætt á vettvangi alþjóðlegrar samvinnu.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gunnlaugi M. Sigmundssyni fyrir hans framlag í þessu máli. Hér er um merka þáltill. að ræða sem lögð hefur verið mikil vinna í og það er fagnaðarefni að mál af þessum toga skuli vera lögð hér fram á Alþingi og styrkir okkur sem erum að vinna að þessum málum í því ætlunarverki okkar að ná fram því takmarki sem þessi þáltill. ber með sér. Ísland hefur tekið þátt í þessari umræðu á undanförnum árum á margvíslegum vettvangi. Við höfum verið meðflutningsmenn að tillögum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þannig að við beitum okkur fyrir því og munum beita okkur fyrir því að komið verði á alþjóðlegri samþykkt um bann við hönnun, framleiðslu, notkun og sölu á jarðsprengjum. Það var ekkert ofmælt í því sem hv. þm. sagði. Hér er um gífurlegt vandamál að ræða og mikill hryllingur fylgir þessu ógnarvopni sem grandalaust fólk verður fyrir. Það er okkar skylda í hinu alþjóðlega samfélagi að vinna að því að þessu ógnarvopni verði útrýmt. Það er leitt til þess að vita að jafnvel enn þann dag í dag skuli menn vera að koma jarðsprengjum fyrir án þess að nokkur viti nákvæmlega hvar þeim er komið fyrir. Það er í sjálfu sér skelfilegt að þessu skuli vera komið fyrir, en enn þá verra er að menn skuli ekki skrá það niður þannig að a.m.k. verði hægt að fjarlægja þessar sprengjur eðlilega þegar friður kemst á. Þannig er ástandið í fyrrum Júgóslavíu eins og hv. þm. lýsti réttilega og víða annars staðar í heiminum. Það er einmitt þess vegna sem við Íslendingar höfum ákveðið að beina okkar hjálp í Bosníu einkum að þessum vanda, þ.e. megnið af þeim 100 milljónum sem við leggjum fram til uppbyggingar í Bosníu fer til heilbrigðismála og þar munu okkar sérhæfðu fyrirtæki leggja mikið lið í þessu sambandi í samvinnu við Alþjóðabankann. Við Íslendingar getum því lagt mikið af mörkum til að hjálpa því fólki sem hefur orðið fyrir þessu því við eigum sem betur fer mjög hæf fyrirtæki á því sviði sem hafa öðlast alþjóðlega viðurkenningu. Þar af leiðandi er rétt af okkur að beita okkur á þeim sviðum þar sem við höfum þekkingu. Við höfum að sjálfsögðu ekki þekkingu í leitinni að slíkum sprengjum vegna þess að þetta eru tól sem við höfum fæst séð og getum vart ímyndað okkur hve mikil ógn stafar af þeim. Ég tel að þessi tillaga sé mjög til góðs og það er að sjálfsögðu til góðs að Alþingi Íslendinga fjalli um slík mál eins og er með þjóðþing víða í heiminum og mætti vera meira um það að hér sé fjallað um tillögur um hið alþjóðlega samfélag, þó ég sé alls ekki að gera lítið úr því sem þó kemur fram í þeim efnum. Ég bið hv. þm. Steingrím J. Sigfússon afsökunar á því að ég missti að hluta til af ræðu hans um frv. sem hann flutti hér. En það er endurflutt og við áttum orðaskipti um það á síðastliðnu ári. Ég vísa til þeirrar umræðu og vil færa honum þau sorgartíðindi, að hans mati sjálfsagt, að ég hef í engu skipt um skoðun í því máli og vitna að öllu leyti til þess sem þá var sagt þó að því megi að vísu bæta við að nokkur árangur hefur náðst í afvopnunarmálum þannig að þar stefnir í rétta átt. Alltaf er eitthvað gott að koma upp í þeim efnum þó sá árangur mætti vera miklu meiri. Þetta mál sem hér er til umfjöllunar er einmitt sönnun þess að við höfum ekki náð nægilega langt í þeim efnum.

Herra forseti. Mig munar ekki mikið um að skreppa eina ferðina enn í ræðustólinn í dag, að þessu sinni til að taka undir þetta þingmál og lýsa stuðningi við þessa tillögu og þakka hv. þm. Gunnlaugi M. Sigmundssyni fyrir að hreyfa við því. Ég tel að málið sé vel unnið og greinargott og greinargerðin til fyrirmyndar eins og greinargerðir eiga að vera, þ.e. mönnum er engin vorkunn að setja sig sæmilega vel inn í stöðuna hvað þetta mál snertir með því að lesa hana yfir. Ég tek sérstaklega undir það að þó þetta mál sé ekki þess eðlis að það snúi að Íslandi beint, hvorki sem fórnarlambi, ef svo má að orði komast eða sem þolanda sem betur fer svo vitað sé, né heldur að því að við séum að framleiða þessi vopn eða hafa af því tekjur og störf að framleiða þau og selja, þá kemur það okkur eftir sem áður við og við eigum að láta okkur slíka hluti varða. Ég er líka sammála því að að sjálfsögðu ættu jarðsprengjur eðli sínu samkvæmt að vera skilgreindar sem ómannúðleg vopn. Langalgengustu áhrifin af notkun þeirra, að minnsta kosti þeirra sem beinast að fólki en ekki hernaðartólum, er limlesting, handa- og fótamissir og örkuml af því tagi. Jarðsprengjur eru sannarlega þess eðlis að þær meiða og skaða fólk sérstaklega. Ég held að það sé ljóst að það þarf að ná alþjóðasamkomulagi um algert bann við notkun þessara vopna. Það er það eina sem mun halda ósköp einfaldlega vegna þess að annars finnur einhver framleiðsla sér yfirleitt alltaf leið á markaðinn, ef ekki löglega þá síðar ólöglega. Það sýnir sagan. Það er ekki fyrr en hið alþjóðlega samfélag allt er orðið ábyrgt fyrir því að annast um framkvæmd á slíku banni sem hægt er að gera sér vonir um verulegan árangur. Þar má nefna þróunina gagnvart eiturefnavopnunum sem dæmi. Ég vil líka í þessu samhengi nefna nauðsyn þess að það komist á bindandi alþjóðasáttmáli um vopnaviðskipti í heild sinni. Staðreyndin er sú að eitt það allra brýnasta sem nú þarf að gera í alþjóðaöryggismálum er að vinna að gerð slíks víðtæks alþjóðasáttmála um reglur um vopnaviðskipti. Í kjölfar þess að nú hefur náðst niðurstaða varðandi framlengingu samningsins um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna, Genfarviðræðnanna um tilraunabann með kjarnorkuvopn, auk sáttmála um efnavopn og fleira slíkt sem mætti til nefna þá er að mínu mati svo að nú þarf augljóslega á þessu sviði að einbeita kröftunum hvað varðar viðskipti með vopn almennt í heiminum. Það sorglega er að stærstu kaupendurnir, a.m.k. hlutfallslega miðað við þjóðartekjur, eru þriðjaheimsríkin og þar á meðal kaupendur að jarðsprengjum í mjög stórum stíl eins og hér kemur fram. Þar af leiðandi er þeim mun nauðsynlegra í öllu tilliti, líka út frá efnahagslegri velferð þessara ríkja, að komast út úr þeim ógöngum sem vopnaviðskiptin eru. Ég vek athygli í þessu sambandi á fréttum sem nýlega komu frá Rússlandi um að Rússar hyggist stórauka vopnaútflutning sinn á næsta ári, þessu og hinu næsta, og komast jafnfætis þeim sem mest vopnaviðskipti stunda. Að sjálfsögðu telja þeir sig knúna til að reyna að hafa af þessu tekjur á meðan leikreglur hafa ekki náðst um að draga úr þessum viðskiptum. En skýrar reglur um vopnaviðskiptin og um upplýsingamiðlun í því sambandi gætu skipt mjög miklu máli varðandi þætti eins og þá að hafa hemil á verslun með ólögleg vopn og ómannúðleg vopn sem væru bönnuð. Þá gæti skipt mjög miklu máli að einmitt slíkur samningur lægi fyrir. Ég fagna þessari tillögu og vona að hún eins og aðrar slíkar sem hér hefur verið talað fyrir í dag og liggja fyrir hv. þingnefnd, fái afgreiðslu.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. Steingrímu J. Sigfússyni og hæstv. utanrrh., Halldóri Ásgrímssyni, fyrir jákvæð orð sem þeir létu falla um þessa þáltill. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon setti fram athyglisverða hugmynd um að komið væri á skýrri alþjóðlegri löggjöf um vopnaviðskipti og upplýsingastreymi í kringum það. Ég held að það væri mjög til bóta, þó ég sé nú kannski ekki trúaður á að upplýsingastreymið yrði mjög skýrt, en alla vega er til bóta að löggjöf væri til staðar um þessi viðskipti þannig að þau komi uppi á yfirborðið. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir það sem hann sagði um aðstoð íslenskra stjórnvalda við fórnarlömb stríðsins í Bosníu og þær 100 millj. kr. sem íslensk stjórnvöld ætla að verja þar til heilbrigðismála. Ég held að það sé töluvert hægt að gera fyrir það fé fyrir þá sem hafa orðið fórnarlömb jarðsprengna ekki síst í ljósi þess að íslenskt fyrirtæki, Össur hf., hefur fengið alþjóðlega viðurkenningu fyrir að eiga frumkvæði að því að búa til stoðtæki, hjálpartæki sem mjög geta hjálpað því ólánsama fólki sem hefur orðið fyrir því að stíga á jarðsprengjur.