Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins, Hjálmari Árnasyni, um mannabreytingar í nefndum: „Þingflokkur framsóknarmanna hefur ákveðið í samræmi við 16. gr. þingskapa að Jón Kristjánsson taki sæti Kristins H. Gunnarssonar í landbúnaðarnefnd, að Hjálmar Árnason taki sæti hans í sjávarútvegsnefnd og Guðjón Ólafur Jónsson í umhverfisnefnd. Enn fremur að Dagný Jónsdóttir taki sæti Kristins H. Gunnarssonar í Íslandsdeild Evrópuráðsins og Hjálmar Árnason taki sæti hans sem varamaður í Íslandsdeild ÖSE.“

Borist hefur svohljóðandi bréf frá 7. þm. Norðvesturkjördæmis, Kristni H. Gunnarssyni: „Það tilkynnist hér með að ég hef í dag sagt mig úr þingflokki framsóknarmanna. Virðingarfyllst, Kristinn H. Gunnarsson, 7. þm. Norðvesturkjördæmis.“

Borist hefur bréf um forföll þingmanns frá Arnbjörgu Sveinsdóttur, þingflokksformanni sjálfstæðismanna, dagsett í dag, 12. febrúar, sem hljóðar svo: „Þar sem Björn Bjarnason, 2. þm. Reykv. n., er veikur og getur ekki sótt þingfundi óska ég eftir því með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurkjördæmi norður, Katrín Fjeldsted, taki sæti hans á Alþingi á meðan.“ Katrín Fjeldsted hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Áður en gengið verður til dagskrár núna á eftir fer fram umræða utan dagskrár um niðurstöðu loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. umhverfisráðherra, Jónína Bjartmarz, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til að varpa nokkrum spurningum til hæstv. forsætisráðherra um málefni Byrgisins. Þau hafa mjög verið til umræðu á síðustu vikum og það sem hefur einkennt þá umræðu er að allir handhafar framkvæmdarvaldsins hafa verið á hröðum flótta undan ábyrgð í málinu svo að séð hefur undir iljarnar í hvert skipti sem það ber á góma. Það ber enginn ábyrgð á málinu samkvæmt því sem þeir segja. Það hefur ekkert gerst í því nema vegna sterkra viðbragða fjölmiðla og vegna harðrar gagnrýni stjórnarandstöðunnar. Hver ber ábyrgð á því að Byrgið virðist hafa verið eftirlitslaust, bæði hvað fjármál varðar og starfsemi? Hver ber ábyrgð á því að ríkisstjórnin virðist hafa hunsað tilmæli vinnuhóps þriggja ráðuneyta árið 2002 um að stöðvaðar yrðu fjárveitingar til Byrgisins þangað til búið væri að koma á ábyrgri fjármálastjórn og eftirliti? Hver ber ábyrgð á því að kerfið brást fullkomlega þegar virtur geðlæknir varaði skriflega við þeim alvarlegu brotum sem talið er að hafi átt sér stað innan Byrgisins og sum vörðuðu við hegningarlög? Í gær var hæstv. forsætisráðherra spurður að þessu í Silfri Egils. Í þeim þætti hafði hæstv. forsætisráðherra uppi ummæli um fórnarlömbin sem eru þess eðlis að þau dæma sig sjálf og ég ætla ekki að gera þau að umræðuefni hér. Forsætisráðherra fór hins vegar í nákvæmlega sama far og aðrir ráðherrar. Hann skaut sér og ríkisstjórninni undan ábyrgð. En hæstv. forsætisráðherra fann aðra sökudólga. Hann sagði að menn hefðu skapað pólitíska histeríu og á honum var ekki hægt að skilja annað en þar hefði verið fyrst og fremst um að ræða Stöð 2, fyrrverandi embættismann, og stjórnarandstöðuna. Það er í annað sinn, frú forseti, sem hæstv. ráðherra reynir að klína þessu máli á stjórnarandstöðuna. Er það sem sagt þannig að hæstv. forsætisráðherra telji að þeir sem ekki fengu neinar upplýsingar um hvað var að gerast beri ábyrgðina en ekki ríkisstjórnin sem var vöruð við af lækni og vinnuhópi þriggja ráðuneyta? Ég vil því fá hreint borð í þessu máli og ég spyr hæstv. forsætisráðherra í sölum þingsins: Hver ber ábyrgðina á öllum þeim mistökum og öllu því sem fór úrskeiðis í Byrginu? Er það hann og ríkisstjórn hans eða er það einhver annar?

Virðulegi forseti. Þetta hörmungarmál sem tengist Byrginu er vissulega margþætt. Hv. ræðumaður nefndi til virtan geðlækni sem hafði skrifað landlæknisembættinu bréf árið 2002. Ég veit ekki betur en embættið hafi beðið þann mann afsökunar á því að honum var ekki svarað. Ég kann ekki frekari svör hvað það atriði varðar. Það sem er aðalatriðið núna er að leysa úr vanda þess fólks sem áður voru skjólstæðingar Byrgisins. Byrgið sem sjálfseignarstofnun og rekstraraðili að Efri-Brú er ekki til lengur. Ríkið mun væntanlega selja eignirnar þar. En það er fólk sem þar var skjólstæðingar sem þarf að hugsa um og hlúa að, ekki síst þær konur sem nefnt hefur verið að hafi orðið barnshafandi í kringum dvöl sína í Byrginu. Nú er reyndar ekki víst að það hafi endilega orðið meðan þær völdu í Byrginu, það eru komnar nýjar upplýsingar að hluta til fram um það, en það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að þær og aðrir skjólstæðingar fái aðstoð, aðhlynningu og umhyggju og það mun verða gert. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að geðsvið Landspítalans standi þessu fólki opið. Móttökudeildin á spítalanum stendur þeim opin og það mun verða myndað sérstakt teymi sérfræðinga til að annast þennan hóp. Þetta er aðalatriðið í augnablikinu. Hvað varðar fortíðina þá veit ég að hv. þm. Össur Skarphéðinsson kannast við það að hér á Alþingi voru háværar raddir um að veita bæri meiri fjármuni til Byrgisins. Það þarf ekki annað en skoða umræður á Alþingi fyrir fjárlög 2003, 2004 og 2005 til að komast að raun um hvernig sú krafa var. Þá var fallist á að láta umtalsverða fjármuni til Byrgisins, eins og allir vita, á þeim grundvelli.

Virðulegi forseti. Hér er um mikið hörmungarmál að ræða og hefur verið mjög talað um skýrslu frá 2002 sem plagg í þessu máli. Ég vil fara með niðurstöðuna í skýrslunni sem sýnir hvað menn voru blekktir á sínum tíma af þessu máli. Hér segir, með leyfi forseta: „Byrgið þjónar þörf í þjóðfélaginu og mikilvægt er að starfsemin sé færð til félags- eða heilbrigðisráðuneytis og þannig gert kleift með styrkjum og að uppfylltum skilyrðum um fjármálastjórn að sinna aðstoð við þá áfengis- og vímuefnaneytendur sem verst eru settir. Þróttur og þrautseigja hefur einkennt framgang starfsmanna Byrgisins og er slíkt bæði virðingarvert og aðdáunarvert.“ Þetta stendur í skýrslunni og það er gott að vera vitur eftir á. Hins vegar hafa menn axlað ábyrgð í málinu. Allir sem komu að því voru blekktir. Við vorum blekkt sem fórum með stjórn á þeim tíma og stjórnarandstaðan var einnig blekkt. Þeir sem töluðu fyrir málinu voru blekktir. Málið er allt mikið hörmungarmál en nú er aðalatriðið, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði áðan, að taka á því. Félagsmálaráðherra hefur gert það. Hann skrifaði Ríkisendurskoðun um málið áður en þessi hörmungartilvik komu í dagsins ljós og greiðslur til Byrgisins voru stöðvaðar. Nú er aðalatriðið að hjálpa skjólstæðingum Byrgisins til þess að takast á við lífið. Það skiptir mestu máli. Það sem stendur upp úr í þessu er að allir sem hlut eiga að máli voru blekktir og það skiptir mestu máli að takast á við þær afleiðingar.

Frú forseti. Það sem er alvarlegast í þessu máli er að fólk sem á við þau vandamál og þá erfiðleika að stríða, sem við erum að fjalla um, og var vistað eða sett til meðferðar í Byrginu skuli ekki hafa fastari og öruggari meðferð og ábyrgð af samfélagsins hálfu. Að við, ríkisstjórnin, Alþingi, skulum velja þann kost að bjóða út eða kaupa aðra til að annast slíka þjónustu eftirlitslítið eins og raun ber vitni. Það er hið daprasta. Ég heyri ekki enn minnst á að breyta eigi því fyrirkomulagi, að við öxlum hina samfélagslegu ábyrgð á meðborgurum okkar í þessu tilviki undanbragðalaust, ekki bara á því fólki sem hefur dvalið í Byrginu heldur líka því fólki sem nú á í hliðstæðum vanda og mun eiga í hliðstæðum vanda. Við eigum að axla ábyrgð á slíkri starfsemi en ekki vera að bjóða hana út til einstaklinga, fyrirtækja eða einkaaðila.

… tillögu um að láta enn þá meiri peninga …

Það er alveg hárrétt hjá Einari Oddi Kristjánssyni, varaformanni fjárlaganefndar og þingmanni Sjálfstæðisflokksins. En ég er hér með heila skýrslu 

Forseti biður hv. þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð í umræðunum.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson segir að handhafar framkvæmdarvaldsins séu á stöðugum flótta undan málinu. Þetta er alveg ótrúleg ummæli ekki síst í ljósi þess að hæstv. félagsmálaráðherra sendi einmitt ríkisendurskoðanda erindi og bað um að hann færi yfir málefni Byrgisins áður en fjölmiðlaumfjöllun hófst. Hv. þm. Jón Bjarnason veifar hér skýrslu. Ég veit ekki betur en hæstv. þáverandi forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, hafi svarað fyrirspurn á hinu háa Alþingi um þá skýrslu í nóvember árið 2002 og þá vissu allir af skýrslunni. Því furða ég mig á þessum málflutningi, virðulegi forseti. En ég vil taka undir með hæstv. forsætisráðherra að nú liggur á að hugsa um og hlúa að fyrrum skjólstæðingum Byrgisins. Nákvæmlega sú hugsun var uppi á borðinu í félagsmálanefnd á fundi á föstudag. Hæstv. forsætisráðherra sagði áðan að mynda ætti sérstakt teymi til að hjálpa þeim einstaklingum og er það alveg í takt við bókun félagsmálanefndar frá þeim fundi, en að þeirri bókun stóðu allir fulltrúar eða nefndarmenn í félagsmálanefnd. Mig langar að vitna, með leyfi forseta, í þá bókun: „Félagsmálanefnd Alþingis hefur farið yfir málefni Byrgisins og vill í framhaldi af þeirri umfjöllun skora á ríkisstjórnina að grípa þegar til eftirfarandi aðgerða: Landlæknisembætti verði strax falið að mynda starfshóp sem skipaður verði þremur fulltrúum starfsfólks á geðheilbrigðissviði. Starfshópnum verði falið að ræða við fyrrum skjólstæðinga Byrgisins og tryggja að þeim verði tafarlaust veitt sú aðstoð sem þurfa þykir innan heilbrigðis- og félagslega kerfisins. Sömuleiðis að þeir njóti allra þeirra réttinda sem lög um réttindi sjúklinga kveða á um. Mikilvægt er að starfshópurinn vinni hratt og hafi að leiðarljósi öryggi og velferð þeirra einstaklinga sem í hlut eiga.“ Virðulegi forseti. Mikilvægt er að leiða hið sanna í ljós í málinu og huga að stöðu fyrrum skjólstæðinga Byrgisins. Það er enginn á flótta undan ábyrgð í málinu.

Frú forseti. Aumingja vesalings ríkisstjórnin, hún var blekkt. Hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra var blekktur, ríkisstjórnin öll var blekkt og hæstv. forsætisráðherra var blekktur. Það er vörnin í þessu máli. Frú forseti. Liggur það ekki alveg fyrir að stofnun sem starfaði undir fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra fékk bréf þar sem hún var vöruð við því að það væri verið að beita stúlkur allt niður í 15 ára gamlar ofbeldi á þessari stofnun? Hver ber hina formlegu ábyrgð á því að því bréfi virðist ekki hafa verið komið á framfæri til réttra aðila? Hver ber ábyrgð á því að skýrslu þriggja vinnuhópa sem skrifuðu tilmæli í minnisblaði sem barst inn á borð til hæstv. ríkisstjórnar var stungið undir stól? Hver ber ábyrgð á því að hv. fjárlaganefnd fékk ekki að sjá þær aðfinnslur sem menn höfðu sett fram um fjármálaóreiðuna í Byrginu? Svo kemur hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra og segir: Við vorum blekkt. Þeir voru ekki blekktir sem fengu bréfið frá geðlækninum. Þeir voru ekki blekktir sem fengu  Það sem stendur líka upp úr er það að hæstv. forsætisráðherra kom hingað og hann hafði ekki í sér réttlætistaugina til þess að segja við fórnarlömbin að þær hefðu verið beittar ranglæti. Auðvitað er það fyrsta skrefið til þess að bæta úr að viðurkenna það og gera síðan allt sem hægt er til þess að bæta þeirra hlut. Menn verða að hunskast til þess að sjá hvað þeir hafa gert af sér og þeir eiga að biðjast afsökunar á svona.

Hæstv. forseti. Mikið hefur verið rætt um ábyrgð í tengslum við svokölluð Byrgismál. Ég vil í fyrsta lagi segja að mér líkar afskaplega illa að menn séu að nota sér eymd fólks sér til framdráttar á hinu pólitíska sviði eins og fram hefur komið hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Mér finnst það lítilmannlegt af hv. þingmanni og honum til lítils sóma. Hver ber ábyrgð? Hver ber svo ábyrgðina? Það er auðvitað fyrst og fremst fyrrverandi forstöðumaður Byrgisins sem ber ábyrgð. Hann ber þá ábyrgð að hafa misfarið með fé, það eru a.m.k. sterkar grunsemdir um það, og sömuleiðis að hafa misfarið með fólk sem er miklu verra. Þetta er sami forstöðumaðurinn og hefur haft þingmenn stjórnarandstöðunnar hér í vasanum og teymt þá eins og hunda í bandi með svipuna á lofti til þess að láta þá reka erindi sín í þingsölum. Hver er ábyrgð hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar sem gengið hafa erinda þessa manns í þingsölum?

Hvaða djöfulsins …?

Hvernig ætla þeir að axla ábyrgð? 

Hvernig ætlar Framsóknarflokkurinn að axla ábyrgð?


             Hvað hafa hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar flutt margar ræður, flutt margar tillögur um auknar fjárveitingar til Byrgisins? 

Hæstv. forseti. Tilefni þessarar umræðu er ummæli hæstv. forsætisráðherra í sjónvarpsviðtali í gær þar sem hann segir að myndast hafi ákveðin pólitísk histería í tengslum við málefni Byrgisins. Er svo að skilja að hann vilji þar með skella skuldinni á stjórnarandstöðuna fyrir þá óreiðu sem var í Byrginu og hvernig ríkisvaldið brást gagnvart almenningi í þessari stofnun. Ég hef aldrei farið dult með það að ég var í hópi þeirra sem hvöttu til fjárútláta til Byrgisins úr þessum ræðustól á sínum tíma. Ég sagði jafnframt að ég þekkti ekki rækilega til málefna þessarar stofnunar. Menn geta hins vegar kallað það histeríu að hafa þungar áhyggjur af málefnum heimilislauss fólks og vilja skjótar úrbætur í því efni. Það sem málið hins vegar snýst um í þessum þingsal hér og nú og í umfjöllun Alþingis er hvernig hafi verið farið með þær skýrslur og þau varnaðarorð sem bárust inn til stjórnsýslunnar og þar með ríkisstjórnarinnar þar sem fjárveitingavaldið var varað við því sem þarna var að gerast. Mér finnst það svolítið ódýrt í þessu máli að ætla að skella skuld á stjórnarandstöðuna en ég hef margoft látið það koma fram í ræðu og riti um þetta málefni að undanförnu að ég var í hópi þeirra sem hafði trú á því að það væri verið að sinna málum á 

Virðulegi forseti. Þetta mál snýst í sjálfu sér um tvennt, annars vegar hvernig við grípum til aðgerða vegna þeirrar stöðu sem nú er uppi gagnvart því fólki sem á um sárt að binda eftir það sem upp hefur komið hjá Byrginu og það sem þar hefur gerst, og hins vegar hvernig stjórnvöld hafa haldið á þessu máli undanfarin ár. Þetta eru þau atriði sem þarf að takast á við og ég fagna því að félagsmálanefnd og fleiri hafa komist að þeirri niðurstöðu að hvetja til að gripið verði strax til bráðaaðgerða gagnvart þessu fólki. Það er ákaflega mikilvægt í þessari umræðu. Hins vegar hafa menn horft til baka og spurt: Hvernig gat þetta allt saman átt sér stað án þess að stjórnvöld tækju eftir eða nokkurt eftirlit ætti sér stað? Heilbrigðisráðherra hefur skilað skýrslu til þingsins um að þarna fari fram afeitrun. Hér er um það að ræða að félagsmálaráðherra hefur haft eftirlit með fjármagni sem var veitt til þessa og í þriðja lagi er hér um það að ræða að undirstofnanir dómsmálaráðuneytisins fólu Byrginu að vista fanga. Hér er um það að ræða að Byrgið varð nokkurs konar dvalarheimili fyrir heimilislaust fólk, sjúkrahús að einhverju leyti og fangelsi að einhverju leyti þannig að hér er um stórmál að ræða og hvernig á því hefur verið haldið. Spurningin er: Hvernig stóð á því að eftirlitið var í molum? Hver ber ábyrgð á því? Það er sú spurning sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson reisti hér eðlilega. Ég vil greina frá því og hef gert það áður reyndar að það kom fram í félagsmálanefnd að starfsmenn ráðuneytisins vildu upplýsa þingið um þessa stöðu en það var ekki pólitískur vilji til að upplýsa um það að fjárhagsstaða Byrgisins væri í molum. Þetta eru staðreyndir 

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þegar maður er búinn að hlusta á þessar ræður hér er maður afskaplega feginn að hér eru ráðherrar í ríkisstjórn sem nálgast erfið mál eins og þessi af skynsemi og yfirvegun. Það koma upp mál, hvort sem er á vettvangi þingsins eða sveitarstjórna, sem eru mjög erfið. Í þessu tilfelli eru mörg fórnarlömb sem urðu mjög illa úti. Þá hafa allir kjörnir fulltrúar val. Þeir geta ákveðið að reyna að gera sér pólitískt mat úr hlutunum eða þeir geta gert hitt, sem ég tel vera skynsamlegra allra hluta vegna, að nálgast svona viðkvæm mál með ákveðinni virðingu og bera virðingu fyrir þessu fólki og þessum fórnarlömbum. Sem betur fer höfum við hér forustumenn og ráðherra sem hafa gert það. Það er vel. Ég vona að sú umræða sem hér fer fram í framhaldinu, hvort sem það er í þessari umræðu eða nánustu framtíð, í málum sem eru jafnviðkvæm og raun ber vitni taki fleiri sér þessa forustumenn þjóðarinnar til fyrirmyndar. Frjáls félagasamtök hafa unnið stórkostlegt starf í meðferðarmálum. Við getum nefnt SÁÁ, Vímulausa æsku og ýmis önnur samtök. Við höfum treyst þeim vegna þess að þau eru traustsins verð. Hér er ákveðinn harmleikur á ferðinni og ég held, virðulegi forseti, að hv. þingmenn ættu að hafa það í huga þegar þeir ræða þessi mál í þessum sal.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hér hljóðs undir liðnum um fundarstjórn forseta til að kvarta undan því að þurfa að sæta því að hlusta á blótsyrðagusur af hálfu hv. þm. Steingríms Jóhanns Sigfússonar á meðan ég flyt ræður hér á þinginu. Ég kvarta ekki yfir því að menn kalli hér fram í í ræðum mínum en ég er alinn upp í kristnum sið og kann því illa að menn blóti hér sýknt og heilagt. Þetta er í annað skipti, hæstv. forseti, sem ég verð vitni að því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon stendur hér og æpir blótsyrði yfir þingsalinn. Ég vil þess vegna beina því til hæstv. forseta að hann taki á þessu máli, annaðhvort úr ræðustóli eða með hv. þingmanni í einrúmi.

Forseti vill nú segja það að almennt ber hv. þingmönnum að gæta að orðbragði hér í þingsalnum.

Hæstv. forseti. Ég geri athugasemd við þá fundarstjórn hæstv. forseta að við úr þingflokki frjálslyndra fengum ekki að taka til máls í umræðunni áðan. Ég geri mér grein fyrir því að tíminn er takmarkaður en það hefði sjálfsagt verið hægt að hagræða því svo að einn af þingmönnum Frjálslynda flokksins hefði fengið að taka til máls og ég geri athugasemd við þessa fundarstjórn forseta.

Um þetta vill forseti segja að sú regla gildir í þessari umræðu að þingmenn eru teknir á mælendaskrá í þeirri röð sem þeir biðja um orðið, og því miður er það svo að ekki komast allir þingmenn að í þessari umræðu þar sem samkvæmt þingsköpum er aðeins gert ráð fyrir 20 mínútum. Þetta hyggur forseti að hv. þingmönnum sé fullkunnugt um.

Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir að mér sé heimilt að tjá mig hér undir liðnum um fundarstjórn forseta með svipuðum hætti og ræðumenn á undan mér hafa gert þó að í því máli sem ég þarf að taka hér upp sé ekki beint við forseta að sakast. En ég hlýt eitthvað að mega verja hendur mínar úr því að forseti hefur það umburðarlyndi gagnvart öðrum ræðumönnum að leyfa þeim að ráðast á mig sérstaklega persónulega undir því yfirskini að þeir séu að ræða fundarstjórn forseta, eins og hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson gerði áðan. Það er má segja einkenni á þeim sem hafa vondan málstað að verja og sérstaklega ef þá skortir kjark til viðbótar til að gangast við því sem á dagskrá er að þeir reyna að forðast að ræða efni málsins.  
            

Hv. þingmaður á að ræða um fundarstjórn forseta.

Já, já, ég er að því með sama hætti og aðrir hafa gert hér á undan mér. Málflutningurinn dæmir sig sjálfur og það er ekkert við því að gera nema að vísa honum til föðurhúsanna, málflutningi af því tagi sem hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson hafði hér í frammi. Það kann vel að vera, virðulegur forseti, að það hendi mig stundum að tuldra blótsyrði, ég viðurkenni þann ósið upp á mig. Ég tel hann ekki stórvægilegan. Á mínum heimaslóðum, svona í bænda- og sjómannasamfélagi, gerist það vissulega að þegar fýkur í menn missa þeir út úr sér blótsyrði. Ég veit að það er auðvitað leiður siður en ég tel hann nú ekki stóralvarlegan. Ég tel ekki að það eigi að valda mönnum mikilli hugarangist, jafnvel þó að þeir séu aldir upp í kristilegu siðgæði og sýni það iðulega í ræðustóli eins og hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson  Virðulegi forseti. Mér finnst bara yfir höfuð ákaflega dapurlegt að umræður um þessi sorglegu en um leið mjög alvarlegu mál sem hér hefur borið á góma skuli þurfa að lenda í hremmingum málflutnings af þessu tagi. Annars vegar eiga í hlut djúpstæðir mannlegir harmleikir en hins vegar auðvitað grafalvarlegir pólitískir atburðir sem lúta að ábyrgð ráðherra og vanrækslu ráðherra í starfi. Það er nefnilega þannig, virðulegur forseti, að samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð  Ég hlýt, frú forseti, að mega tjá mig eitthvað um þetta málefnalega eins og aðrir hafa leyft sér á undan mér. Ég hlýt að mega verja hendur mínar. Ég get beðið um orðið til að bera af mér sakir ef forseta finnst það betra.

Hv. þingmaður hafði tækifæri til að ræða þetta mál undir liðnum um störf þingsins.

Ég komst ekki að og það var á mig ráðist á eftir umræðunni í umræðu undir liðnum um fundarstjórn forseta.

Hv. þingmaður er kominn út í efnislega umræðu um málið. Honum ber að halda sig við að ræða um fundarstjórn forseta.

Eru árásir á stjórnarandstöðuna ekki efnisleg umræða, frú forseti, af því tagi sem hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson fór hér með áðan? 

Nú fer fram áður boðuð utandagskrárumræða um niðurstöður loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. umhverfisráðherra Jónína Bjartmarz verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Í niðurstöðum 4. matsskýrslu milliríkjanefndar um loftslagsbreytingar er kveðið mun fastar að orði en áður hefur verið gert um að það séu athafnir mannsins, þ.e. útstreymi gróðurhúsalofttegunda vegna mannlegra athafna, sem séu valdar að þeirri hlýnun veðráttu og loftslagsbreytingum sem við stöndum frammi fyrir. Í síðustu skýrslu, skýrslu nr. 4, segir að það sé mjög líklegt að þessar breytingar, sú mikla hlýnun sem nú er mæld og staðreynd, sé af völdum útstreymis gróðurhúsalofttegunda vegna mannlegra athafna og að einungis sé hægt að skýra breytingarnar með vísan til þeirra. Það þýðir með öðrum orðum á máli tölfræðinnar að það séu yfir 90% líkur á að ekkert annað geti skýrt þessar breytingar en losun gróðurhúsalofttegunda af völdum mannlegra athafna. Mat á hlýnun fer hækkandi með hverri skýrslu. Í skýrslu nr. 2 á árinu 1995 var þannig talið líklegt að hlýnunin á þessari öld, þ.e. 21. öldinni, yrði á bilinu 1–3,5 gráður. Í þriðju skýrslunni sem kom árið 2001 var búið að rýmka þessi mörk og líklegast var talið að þetta lægi á bilinu 1,4–5,8 gráður. Nú í 4. skýrslu loftslagsmilliríkjanefndarinnar er talið að þetta hitabil sé á bilinu 1,1 og upp í 6,4 gráður. Af þessu sést hversu gríðarlega alvarlegir hlutir eru á ferð. Síðan nægir að vísa til þeirra vísbendinga sem hrannast upp um hraðari bráðnun jökla en áður hefur verið ljós um hækkun á sjávarborði og mikla röskun á vistkerfum o.s.frv. Staða alþjóðlegrar viðleitni til að koma böndum á þessa hluti er sú að í hönd fer fyrsta tímabil Kyoto-bókunarinnar, árin 2008–2012, og viðræður um framlengingu þeirra skuldbindinga sem þar eru og ætlunin er, og vel að merkja ríkin hafa heitið því að ganga til viðræðna um slíkar framtíðarskuldbindingar, að grípa til frekari ráðstafana í framhaldinu. Ísland fékk eins og allir vita óvenjuvægilega meðhöndlun í Kyoto-bókuninni, heimild til almennrar losunar um 10% umfram það sem var 1990, og síðan kom til sögunnar hið fræga íslenska sérákvæði eða undanþága upp á 1,6 millj. tonna koltvísýringslosunar á ári á þessu sama tímabili eða 8 millj. tonna koltvísýrings alls. Það virðist samt engu að síður ekki nóg og áform ríkisstjórnarinnar um að leyfa uppbyggingu stóriðju sem fer út fyrir þessi mörk og sprengir þau blasa við. Ég vil því spyrja hæstv. umhverfisráðherra í þessu samhengi í fyrsta lagi: Hvernig metur ráðherra niðurstöður skýrslunnar og hvaða áhrif er hún líkleg til að hafa að mati ráðherrans á þróun mála á alþjóðavettvangi, ekki síst á kröfur um róttækari aðgerðir til að stemma stigu við losun gróðurhúsalofttegunda? Ég vísa t.d. til þróunar mála innan Evrópusambandsins þar sem menn ræða nú um 30% niðurskurð losunar fyrir 2020. En það er einnig óhjákvæmilegt að spyrja um áform ríkisstjórnarinnar hér heima. Spyrja ríkisstjórn Íslands að því, þá sem enn situr, hvort það sé alveg sama hversu alvarlegar niðurstöður hrannast upp um afleiðingar gróðurhúsamengunarinnar, loftmengunarinnar, að ekkert fái haggað áformum ríkisstjórnarinnar um gríðarlega viðbótaruppbyggingu mengandi stóriðju hér á landi. Því spyr ég í öðru lagi: Hyggst ríkisstjórnin endurmeta áform um frekari uppbyggingu mengandi stóriðju á Íslandi í ljósi niðurstöðu skýrslunnar? Og það er ærin ástæða að spurt sé því að við þekkjum þau áform sem fyrir liggja um þrjú ef ekki fjögur viðbótarálversverkefni á komandi árum, stækkun eða nýbyggingar. Í þriðja lagi spyr ég: Hvaða áhrif sér ráðherrann fyrir sér að niðurstaða skýrslunnar muni hafa á afstöðu íslenskra stjórnvalda í viðræðum um framhald Kyoto-ferlisins eftir 2012? Ég spyr m.a. í ljósi þess að á heimasíðu umhverfisráðuneytisins kemur skýrt fram að þar á bæ gera menn ráð fyrir að losunin fari út fyrir tilskilin mörk en það eigi þá að vísu að vera á ábyrgð stórfyrirtækjanna. Þannig stendur á heimasíðu ráðuneytisins um frumvarp það sem ráðherra kynnti í ríkisstjórn að það komi ekki í veg fyrir að losun stóriðju á Íslandi verði umfram heimildirnar. Sama sagði hæstv. fyrrverandi iðnaðarráðherra og núverandi utanríkisráðherra í útvarpsviðtali 24. janúar sl. og gaf sterklega í skyn að sótt yrði um viðbótarundanþágur umfram þau 1,6 millj. tonn á ári sem núgildandi ákvæði felur í sér.

Frú forseti. Ég tel að niðurstöður 4. skýrslu vísindanefndar Sameinuðu þjóðanna marki ákveðin tímamót í loftslagsumræðunni á þann hátt að aldrei hafa vísindamenn talað jafnafdráttarlaust um að loftslagsbreytingar eigi sér stað og að athafnir mannsins séu þar helsta orsökin. Niðurstöður þessarar skýrslu setja aukinn þrýsting á ríki heims að herða aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Hlýnun andrúmsloftsins er hnattrænt vandamál og það kallar á sameiginlegt átak ríkja heims. Hvað Ísland varðar erum við virk í alþjóðlegri baráttu gegn loftslagsbreytingum. Við erum aðilar að Kyoto-bókuninni og við munum standa við skuldbindingar okkar þar. Í gildi er stefnumörkun innan lands frá 2002 um aðgerðir og við höfum unnið eftir henni og framkvæmt öll helstu ákvæði þeirrar stefnumörkunar. Þar hefur margt gott verið gert en við getum gert betur og við eigum að gera betur. Mönnum hefur orðið tíðrætt um stóriðju á Íslandi í sambandi við loftslagsmálin og hv. þingmaður, málshefjandi þessarar umræðu, spyr hvort endurmeta eigi áform um stóriðju í ljósi niðurstöðu skýrslunnar. Stóriðja á Íslandi er umdeilt mál, ekki síst vegna náttúruverndar, og gæta þarf að áhrifum hennar bæði á náttúru og samfélag. Hins vegar er ekkert í skýrslunni sem kallar sérstaklega á breytingar hvað það varðar eins og ég mun koma að. Við höfum sérstakar heimildir í Kyoto-bókuninni fyrir stóriðju á grundvelli þess að hún nýtir endurnýjanlegar orkulindir og dregur þannig úr losun gróðurhúsalofttegunda hnattrænt. Spár benda til þess að við verðum innan þeirra marka sem Íslandi eru sett en ég hef engu að síður kynnt í ríkisstjórn og geri ráð fyrir að mæla fyrir á Alþingi á næstu dögum frumvarpi sem miðar að því að tryggja að losun frá hugsanlegum nýjum stóriðjuverkefnum verði ekki til þess að Ísland fari fram yfir heimildir sínar. Í spurningu hv. þingmanns felst að stóriðja á Íslandi sé hluti af loftslagsvanda heimsins. Hér þurfa menn að hugsa skýrt og forðast að blanda saman ólíkum hlutum. Stóriðja hefur áhrif á náttúru landsins, bæði iðjuver og virkjanir, og henni fylgir mengun af völdum svifryks og annarra efna. Þegar hins vegar kemur að loftslagsmálum er það svo að losun gróðurhúsalofttegunda frá álframleiðslu er nær hvergi minni en hér á landi. Þetta er hv. málshefjanda, frú forseti, jafnkunnugt um og mér. Losun á framleitt tonn af áli er hvergi lægra vegna þess að notaðir eru endurnýjanlegir orkugjafar við raforkuna og vegna þess að við setjum mjög strangar kröfur á losun gróðurhúsalofttegunda frá iðnferlum. Þetta er einföld staðreynd. Það er viðurkennt af öðrum þjóðum að nýting endurnýjanlegra orkugjafa á Íslandi er jákvæð út frá loftslagsmálum, hinum hnattræna vanda, og það er þess vegna sem við fengum sérstakar heimildir í Kyoto-bókuninni varðandi losun frá stóriðju sem nýtir endurnýjanlegar orkulindir. Hitt er svo annað mál hvað við viljum ganga langt til að nýta okkur vatnsafl og jarðvarma á kostnað náttúruverndar. Á Alþingi verður á næstu dögum rætt frumvarp sem fjallar um vernd og nýtingu orkuauðlinda Íslands og er byggt á vinnu nefndar sem í áttu sæti fulltrúar allra þingflokka. Þar er farvegur sáttar á milli sjónarmiða, nýtingar og verndunar. Það er heldur ekki sjálfsagt að sú orka sem við ætlum að nýta á annað borð fari öll til álframleiðslu, við hljótum að vilja nota hana til fjölbreyttari nota, m.a. við framleiðslu rafmagns eða vetnis á bíla og skipaflota landsmanna í framtíðinni. Ef eingöngu væri litið til hins hnattræna loftslagsvanda er það hins vegar svo að nýting okkar endurnýjanlegu orkulinda, hvort heldur hún er til áliðnaðar eða annars, er ekki hluti af vandanum heldur hluti af lausninni. Þetta er staðreynd hvort sem menn eru með eða á móti stóriðju og virkjunum af öðrum ástæðum. Niðurstaða skýrslunnar hefur þau áhrif á afstöðu íslenskra stjórnvalda í alþjóðlegum samningaviðræðum að hún styrkir okkur í þeirri trú að hnattrænt átak í minnkun losunar sé eitt brýnasta hagsmunamál mannkyns. Ég legg mikla áherslu á hnattræna lausn því að án hennar verkefnið afar torsótt. Að henni þurfa Bandaríkin að koma og að henni þurfa stóru þróunarríkin eins og Kína og Indland einnig að koma, þar sem losunin er mest í heiminum, þótt iðnvæddu ríkin eigi áfram að vera í fararbroddi. Það er nefnilega svo, frú forseti, að ef eingöngu eru settar strangar kröfur á lítinn hóp ríkja er hætt við að starfsemin flytji sig einfaldlega burt þaðan til staða þar sem engar kröfur eru gerðar og þá er hinn hnattræni vandi sá sami eða jafnvel meiri.

Virðulegi forseti. Ég hjó ekki eftir því í ræðu hæstv. umhverfisráðherra að hún svaraði þeim spurningum sem beint var til ráðherrans, m.a. um þau markmið sem íslensk stjórnvöld settu sér á alþjóðavettvangi um niðurskurð gróðurhúsalofttegunda. Eins og komið hefur fram í þinginu í umræðum mínum við forsætisráðherra nýverið og svo aftur í dag hafa bæði Evrópusambandslöndin og Norðurlöndin sett sér það mark að skera þetta niður um 30% til 2020 og Blair, forsætisráðherra Bretlands, hefur lýst því yfir að Bretar hyggist skera þetta niður um 60% til ársins 2050. Ríkisstjórn Íslands hefur enga stefnu í þessum málum. Ásetningsbrot þessarar ríkisstjórnar eru ekki verst. Ég gef mér að henni gangi oftast nokkuð gott til þó að henni séu mjög mislagðar hendur, bæði í stefnumótun og framkvæmd. Það eru vanrækslusyndirnar, virðulegi forseti, það er kæruleysið og sofandahátturinn sem fylgir langri valdasetu sem er verst og það kemur m.a. fram í virkjana-, stóriðju- og loftslagsmálunum. Það er skortur á stefnu á ýmsum sviðum, það er slæleg eftirfylgni og lítið eftirlit. Við höfum heyrt í umræðunni talað um Byrgismálið, það hefur verið talað um þjóðlendumálin. Öll þessi mál einkennast af þessu, af kæruleysi og sofandahætti, ýmist í stefnumótun, eftirfylgni eða eftirliti. Virðulegur forseti. Þegar talað var fyrir Kyoto-bókuninni á þingi var boðuð lagasetning um framkvæmd hennar. Núna fimm árum síðar er verið að boða lög um takmörkun gróðurhúsalofttegunda vegna stóriðju, fimm árum eftir að kynnt var af umhverfisráðherra í þinginu að setja þyrfti þau lög. Hvað dvelur orminn langa? Af hverju þurfti fimm ára meðgöngutíma til að gera þetta? Það er, virðulegur forseti, að verða um seinan vegna þess að hér hefur verið mikið kapphlaup, það hefur verið fyrstur kemur, fyrstur fær, og kvótinn samkvæmt Kyoto-bókuninni er uppurinn og gott það.

Frú forseti. Umræða og viðbrögð við loftslagsbreytingum af mannavöldum hafa lengi verið í brennidepli í alþjóðlegri umræðu. Í nýrri loftslagsskýrslu Sameinuðu þjóðanna er hnykkt enn frekar á fyrri niðurstöðum um hraða þeirra breytinga. Engin þjóð getur skorast undan ábyrgð, brýnasta úrlausnarefnið nú er að ná Bandaríkjunum og Ástralíu, sem ekki eru aðilar að Kyoto, að samningaborðinu ásamt stóru þróunarlöndunum, Kína og Indlandi. Þegar staða Íslands er borin saman við aðrar þjóðir er ljóst að við erum öfundsverð og við verðum ekki í neinum vandræðum með að standa við okkar skuldbindingar. Flestar aðrar þjóðir eiga í miklum erfiðleikum með að standa við sitt svo sem margar Evrópusambandsþjóðir og þar með talið Norðurlandaþjóðirnar Finnar og Danir, af því að það var nefnt áðan af hv. síðasta ræðumanni. Eitt af lykilhugtökum í umræðunni um loftslagsmál er endurnýjanleg orka. Það er nú bara einu sinni svo að Íslendingar eru heimsmeistarar í nýtingu endurnýjanlegrar orku, bæði jarðvarma og vatnsafls. Engin önnur þjóð kemst með tærnar þar sem við höfum hælana í þeim efnum. Það skiptir auðvitað öllu máli fyrir okkur Íslendinga að nýta náttúruauðlindir okkar skynsamlega, taka ákvarðanir á okkar forsendum í samræmi við hugsjónir sjálfbærrar þróunar um verndun umhverfisins, efnahagsvöxt og félagslega þróun og skoða málin heildstætt, hvar á að friða og hvar á að virkja. Við þurfum að byggja allar okkar ákvarðanir á bestu fáanlegu þekkingu og upplýstri umræðu. Brýnt er að ljúka vinnu við rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma, stórefla rannsóknir á náttúru landsins og móta langtímastefnu í þessum efnum. Okkur liggur ekkert á, orkuverð kemur bara til með að hækka. Það eru mörg tækifæri fyrir okkur Íslendinga og við eigum áfram að halda 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé nú ekki lengur neinn vafi á því að jörðin er að hitna þó nokkuð og það er heldur ekki mikill vafi á því að það er að verulegum hluta til a.m.k. af mannavöldum. Ég veit ekki hvort þingmenn sáu kvikmynd Als Gores, fyrrverandi forsetaframbjóðanda Bandaríkjanna, myndina „Óþægilegur sannleikur“. Það var nokkuð merkileg lífsreynsla að sjá þá mynd og ég hvet þá þingmenn sem ekki hafa séð hana að verða sér úti um hana og skoða hana. Hún ætti að vekja alla til umhugsunar um þessi mál. Það eru mjög sterkar vísbendingar um að sökudólgurinn í þessu öllu saman sé einmitt mannskepnan. Þetta leiðir svo aftur hugann að því hver hlutur okkar Íslendinga eigi að vera í þessu öllu saman. Það er alveg rétt að við Íslendingar búum að vissu leyti við mjög góð skilyrði hvað varðar orku og orkuöflun, við höfum verið mjög dugleg að nýta þá orku sem við höfum á Íslandi, þau gríðarlegu auðæfi sem við höfum í formi vatnsafls og jarðhita, ekki vegna þess að við höfum verið svo umhverfisvæn eða umhverfislega sinnuð heldur kannski vegna þess að við höfum séð efnahagslegan ávinning í því að nýta okkar eigin auðlindir okkur til hagsbóta og kannski ekki nema gott eitt um það að segja svo framarlega sem hófs er gætt. Á hinn veginn höfum við kannski ekki verið til mjög mikillar fyrirmyndar til að mynda hvað varðar brennslu á kolvetnasamböndum, þ.e. á eldsneyti. Fiskiskipaflotinn okkar er til að mynda keyrður áfram að mjög stórum hluta af stórum skipum með mjög stórar vélar og við stundum veiðiaðferðir þar sem mikilli olíu er brennt og mengunin af þeim sökum hlýtur að vera umtalsverð. Þarna gætum við að sjálfsögðu tekið okkur tak, við gætum líka endurskoðað fleiri hluti, t.d. bílaflota landsmanna og þannig mætti áfram telja. En það er rétt sem komið hefur fram, það skortir mjög á framtíðarsýn 

Hæstv. forseti. Niðurstöður 4. skýrslu Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar eru mjög alvarlegar. Nú er óumdeilanlegt að þær breytingar sem eru að verða á gufuhvolfinu og í sjónum, þ.e. hitun sjávarins, eru af mannavöldum. Það þýðir ekki að bíða og sjá til, við þurfum að bregðast við nú þegar og við eigum að taka undir með öðrum þjóðum, setja fram markvissa áætlun um að draga þegar úr gróðurhúsaútblæstri hér á landi og setja okkur þau markmið, 20%, 30% innan fárra ára. Þetta hafa ábyrgar þjóðir gert. Því miður virðist sem ríkisstjórn Íslands telji nægjanlegt að halda okkur innan við íslenska ákvæðið þó að það sé ljóst að með allri þeirri stóriðju sem á að fara í og hleypa af stokkunum á næstu árum þá munum við sprengja þann kvóta sem við fengum sérstaklega til þess að geta verið með stóriðju á Íslandi. Þetta er alvarlegt mál og við þurfum að horfa á þetta í samhengi og það þýðir ekki að flagga þeirri fögru og góðu ímynd eins og ríkisstjórnin gerir, ég segi undir fölsku flaggi, að hér sé hreint loft, að við séum með stóriðju sem mengar lítið vegna þess að við erum með vistvæna orku, því að við erum með sameiginlegan gufuhjúp, lofthjúp. Við berum sameiginlega ábyrgð og þau fyrirtæki sem hafa verið hér í áliðnaði og ætla sér að byggja upp á Íslandi eru ekki öllsömul með verksmiðjur þar sem raforkuframleiðslan er með kolum. Það eru líka fyrirtæki sem eru með raforkuframleiðslu úr vatnsorku eins og við 

Hæstv. forseti. Það er rétt að vekja athygli á þeim meginniðurstöðum sem fram koma í loftslagsskýrslu Sameinuðu þjóðanna. Í fyrsta lagi er talið líklegast að hitastig muni hækka um 1,8–4 gráður til loka aldarinnar og að sjávarborð hækki um 28–43 sentímetra. Það sem skiptir okkur Íslendinga mestu máli varðandi loftslagsbreytingar eru hugsanlegar breytingar á hafstraumum. Niðurstaða sérfræðinganefndar Sameinuðu þjóðanna er sú að það sé líklegt að það dragi úr styrk golfstraumsins en það er hins vegar sem betur fer ólíklegt að hann stöðvist. Það má því draga þá ályktun af skýrslunni að það sé líklegast að það hlýni nokkuð á Íslandi á þessari öld vegna loftslagsbreytinga. Við Íslendingar höfum nokkra sérstöðu eins og fram hefur komið, m.a. eru 99% af allri rafmagnsframleiðslu á Íslandi til komin vegna vatnsorku og jarðvarma. Það eru enn fremur um 70% af heildarorkuframleiðslu okkar Íslendinga. Ég vil geta þess að samkvæmt Kyoto-bókuninni var okkur heimilt að losa 10% meira á fyrsta losunartímabilinu 2008–2012 en var árið 1990. Því til viðbótar höfum við samkvæmt 14. samþykkt 7. aðildarríkjaþings rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar heimild til þess að losa allt að 1,6 milljón tonna, sem er um 60% aukning frá 1990 til viðbótar við þau 10% sem við fengum með Kyoto-bókuninni. Ég vek hins vegar athygli á því að þetta gildir eingöngu fyrir fyrsta losunartímabilið, þess vegna þurfa menn að fara að huga að því hvað gerist að því loknu.

Virðulegi forseti. Stjórnmálamenn um víða veröld vita nú að afleiðingar loftslagsbreytinganna eru geigvænlegar. Allir óháðir vísindamenn telja að breytingarnar séu af mannavöldum. Hér heima höfum við vitað að hlýnunin er tvisvar til þrisvar sinnum meiri á norðurslóð en annars staðar í heiminum frá því að skýrsla Norðurskautsráðsins var kynnt árið 2004. Loftslagsbreytingarnar verða ekki stöðvaðar en það er hægt að hægja á þeim. Tíminn til athafna er núna strax en ekki eftir 20–30 ár því að þá verða vandamálin stærri og kostnaður við þau meiri, segir umhverfisverðlaunahafi Norðurlandaráðs, Bogi Hansen. Staðreyndirnar blasa við. Meðalhiti á Norðurlöndum mun hækka um 2–3 gráður. Ís og snjór bráðnar og nú er norðurskautsísinn tveim milljónum ferkílómetra minni en fyrir 30 árum. Sjávarborð mun að óbreyttu hækka um 20–70 sentímetra. Þetta er ófögur framtíðarsýn, hún varðar fólk og hún er mannanna verk. Stefna ríkisstjórnarinnar í virkjunar-, stóriðju- og loftslagsmálum er að hafa ekki stefnu, vísa frá sér ábyrgð. Samfylkingin hefur kynnt nýja atvinnulífið, stefnu sem fellur að stefnumörkun flokksins um Fagra Ísland þar sem mat á náttúrunni er lagt til grundvallar öllum ákvörðunum um nýtingu. Umhverfisráðherrann sagði ekki orð um hvernig draga megi úr losun gróðurhúsalofttegunda í svari sínu áðan. Stóru spurningunni hvort Ísland ætlar að skipa sér í framvarðarsveit þegar kemur að vinnu við nýja alþjóðasamninga eftir að Kyoto-bókuninni sleppir árið 2012 er enn ósvarað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu, ég hafði beðið um hana sjálfur en hann var aðeins sneggri til. Það er alveg rétt sem hefur komið fram að hér er um alvarleg tíðindi að ræða en það er mjög mikilvægt að við höldum til haga réttum upplýsingum og mér fannst eins og hv. þingmaður hafi kannski gleymt því að fara yfir þá sérstöðu sem við Íslendingar höfum, en eins og fram hefur komið eru 72% af orkugjöfum okkar endurnýjanlegir. Sambærilegt hlutfall í heiminum er 10–15%. Hvað þýðir þetta ef menn ætla að ná einhverjum árangri í heiminum í að minnka útstreymi CO 2 ? Þá verða menn að fara sambærilegar leiðir við þær sem Íslendingar hafa farið. Enda trúi ég ekki öðru en bæði hv. þingmenn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna hafi vitað þetta þar sem þeir hafa nú beitt sér fyrir stóriðju og t.d. að fyrirtækið Orkuveita Reykjavíkur færi út í stóriðju sem hún hafði ekki gert fram til þessa. Þetta er ágætlega rakið í Stern-skýrslunni þar sem Ísland er sérstaklega tekið sem dæmi um vonarglætu, þ.e. ef menn haldi áfram uppbyggingu á orkufrekum iðnaði þá sé það gert með þeim hætti sem við höfum gert hér. Bara svo að menn setji þetta í eitthvert samhengi, vegna þess að þetta var ekki sjálfgefið, en ef við hefðum ekki vistvæna orkugjafa eins og hitaveitu og rafveitu þá væru hér ekki í útstreymi 3 milljónir tonna af CO 2 , heldur 18 milljónir tonna, þ.e. ef við notuðum kol. Þetta auðvitað skiptir máli. Það skiptir hins vegar máli í þessu tilliti á þessum stutta tíma að við ræðum hvað við ætlum að gera til að minnka útstreymi okkar enn frekar og setja markið hærra. Það er ánægjulegt til þess að vita að t.d. hafa vörugjöld á vistvænum bifreiðum verið lækkuð og ég veit til þess að fjármálaráðherra er að undirbúa vinnu til þess að umhverfisflokka bifreiðir til þess að festa það enn frekar í sessi. Við þurfum auðvitað að auka tækninýjungar og sömuleiðis bindingu á CO 2 og þetta er eitthvað sem menn eru að vinna að, 

Hæstv. forseti. Flestir vísindamenn eru nú orðnir sammála um að sú mengun sem á sér stað sé af mannavöldum og fáir treysta sér heldur í dag til þess að mótmæla því að það sé staðreynd enda ekki ástæða til, fyrir því hafa verið færð mörg rök. Hlýnunin er talin vera meiri á norður- og heimskautasvæðunum en t.d. við miðbaug og er það auðvitað eitthvað sem við Íslendingar þurfum að huga að. Grænlandsjökull er einnig talinn rýrna hraðar en áður var talið. Það ánægjulega kannski í þessari upptalningu er að ekki eru taldar líkur á meiri háttar röskun á straumakerfi heimshafanna á þessari öld. Það er vísu svolítið nýtt því að sumir hafa haldið því fram einmitt að innan tiltölulega fárra ára eða áratuga gæti orðið veruleg breyting á straumakerfi hafanna. Ef þetta er marktæk niðurstaða er það vísbending fyrir okkur um að við þurfum ef til vill ekki að hafa eins miklar áhyggjur af straumakerfinu og ella væri. Ég vil hins vegar benda á það, hæstv. forseti, að Íslendingar geta lagt margt af mörkum í þessu efni varðandi mengun lofthjúpsins. Við höfum sérþekkingu á jarðhitanýtingu, við búum þar yfir mikilli tækni. Við erum búin að stunda þá atvinnugrein að nýta orku jarðar í mörg ár og áratugi. Við getum flutt þessa orkuþekkingu út í auknum mæli og kynnt hana öðrum þjóðum og stuðlað að því að aðrar þjóðir geti nýtt slíka orku hjá sér. Það mun eitt og sér þýða að það dregur úr brennslu jarðefnaeldsneytis sem mun draga úr mengun lofthjúpsins. Ég tel að þarna sé verk fyrir okkur að vinna og stjórnvöld ættu að setja fram tillögur um hvernig þau geti ýtt undir slíka þróun og útflutning á reynslu okkar frá Íslandi.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þau valda vonbrigðum en koma vissulega ekki á óvart. Það hefur áður legið fyrir að ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir eru ónæmir fyrir þeim alvarlegu niðurstöðum sem þarna eru á ferðinni og ekkert bendir til að til standi að slá á stóriðjustefnuna, ekkert. Þvert á móti er gefið í skyn að losun muni sprengja undanþágumörkin og verða miklu meiri en þeim samrýmist í lok tímabilsins árið 2012. Spurningin er ekki bara að þetta tímabil, 2008–2012, 1,6 milljónir tonna á ári, samkvæmt undanþágunni, samtals 8 milljónir tonna, að það haldi. Spurningin er: Hvernig verður staðan undir lok tímabilsins og hvað með framhaldið? Viðræður um framhaldið eiga að ráðast á tímabilinu frá og með deginum í dag, árið 2007 og vera lokið 2009, þannig að þriggja ára aðlögunartími gefist að því sem á að taka við frá og með 2012. Hvert á að verða erindi Íslands inn í þær viðræður ef öll sú stóriðja fer hér í gang á næstu árum sem nú er verið að undirbúa? Þá verður undanþágan kolsprungin og Ísland í engum færum til að halda sig innan þeirra marka. Það að afgreiða málin á þann hátt eins og hæstv. ráðherra og ríkisstjórn gerir, að ríkisstjórnin ætli að sjá um að þetta sé í lagi og ef fyrirtækin auki losun umfram það sé það á þeirra ábyrgð. Gengur það upp? Er hér ekki um þjóðréttarlega skuldbindingu að ræða? Er hægt að vísa ábyrgðinni af því hvar Ísland í heild sinni stendur í þessu samhengi einungis yfir á fyrirtæki, yfir á einkaaðila? Er þetta ekki þjóðréttarskuldbinding sem hér á við? Ég hefði haldið það. Varðandi hið almenna ákvæði telur ráðherra að við stöndum þar vel að vígi, séum virkir þátttakendur í Kyoto. En hvað með losunina miðað við 1990, og þó hún megi aukast um 10%, ef öll þau flúorkolefni sem bætast við í nýrri stóriðju og ekki flokkast undir undanþáguna heldur undir almennu ákvæðin, koma til sögunnar? Verður það þá ekki sprungið líka?

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því í þessum ræðustól að vísa alfarið á bug sem röngum öllum staðhæfingum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um ætlun ríkisstjórnarinnar og stóriðjustefnu hennar.  Skýrsla IPCC brýnir okkur til dáða um að gera betur og við ætlum að gera betur. Ég mun kynna á næstunni stefnu í loftslagsmálum þar sem verður- og þetta tek ég fram, frú forseti, í tilefni af orðum hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur - sérstaklega tekið á því hvernig við ætlum áfram að skipa okkur í framvarðarsveit í loftslagsmálum og hvernig við ætlum að axla ábyrgð okkar í því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Að öðru leyti vil ég taka undir það sem hv. þm. Þuríður Backman lagði áherslu á áðan, að þetta er sameiginleg ábyrgð. Það þýðir að þetta er hnattrænn vandi. Það þýðir líka að stóriðja á Íslandi er ekki hluti af loftslagsvandanum. Stóriðja á Íslandi er hluti af lausninni vegna endurnýjanlegra orkugjafa okkar. Þingmenn mega ekki blanda saman óskyldum hlutum, andstöðu sinni við að auðlindir okkar séu nýttar til að framleiða rafmagn og stóriðju, við þann vanda sem er hnattrænn vegna þess að við erum hluti af lausninni, ekki hluti af vandanum. Varðandi losunarfrumvarpið, sem mælt verður fyrir á þingi mjög fljótlega, er rétt að taka fram að því er ætlað að setja losun gróðurhúsalofttegunda frá stóriðju takmörk fyrir tímabilið 2008–2012 þannig að þeir sem eru 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Í fyrsta lagi eru lagðar til tvær tæknilegar breytingar sem nauðsynlegar eru vegna breytingar á lægra skattþrepi virðisaukaskatts úr 14% í 7%, sem lögfest var með lögum nr. 175/2006 og tekur gildi 1. mars næstkomandi. Í öðru lagi er með frumvarpinu lagt til að heimild til að nota skemmra uppgjörstímabil en einn mánuð verði afnumin. Þessi heimild var upphaflega sett til að draga úr áhrifum fjárbindinga við yfirfærsluna á söluskattskerfi í virðisaukaskattskerfi. Þessi skilamáti þjónar nú aðeins örfáum gjaldendum eða nánar tiltekið fjórum aðilum í janúar 2007. Þau valda allmiklum flækjum, bæði við almenna framkvæmd og við þróun rafrænnar þjónustu auk þess sem uppfærslur og breytingar á tölvukerfum eru flóknari en ella. Er því lagt til að heimildin verði felld úr gildi. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum er varða lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins. Með frumvarpinu eru í fyrsta lagi lagðar til breytingar á lögum um lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og lögum um Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga í tilefni af samkomulagi Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar um samræmingu lífeyrisréttinda samkvæmt lífeyrisreglum ríkisstarfsmanna. Samkomulagið var undirritað í Stokkhólmi 1. júní 2001 og öðlaðist gildi 1. mars 2002, samanber auglýsingu í C-deild Stjórnartíðinda nr. 38 frá 31. desember 2001. Samkomulagið leysir af hólmi eldra samkomulag Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar frá 18. desember 1973 og felur í sér samhæfingu lífeyrisréttinda ríkisstarfsmanna, einkum á eftirfarandi sviðum: Við útreikning lífeyrisréttinda sem byggjast á lengd starfstíma eða sambærilegum tímaskilyrðum sé litið til samsvarandi starfstíma í öðru norrænu landi. Ríkisstarfsmaður geti, í því landi sem starfslok verða, virkjað þau lífeyrisréttindi sem hann hefur öðlast í öðru norrænu landi frá sama tíma, en þau verði þá oft fyrir skerðingu sem er mismunandi eftir reglum hvers lands. Mat á heilsufari við fyrri ráðningu í starf verði almennt lagt til grundvallar við útreikning lífeyris samkvæmt lífeyrisreglum annars norræns lands. Úrskurður um örorkulífeyri í einu landi sé lagður til grundvallar við útborgun örorkulífeyris í öðru norrænu landi. Í einstökum vafamálum sem upp kunna að koma um framkvæmd samkomulagsins er gert ráð fyrir að löndin hafi samráð áður en máli er ráðið til lykta. Jafnframt gerir samkomulagið ráð fyrir því að ákveðin samhæfing og samvinna eigi sér stað milli Norðurlandanna um útreikning og útborgun lífeyris fyrir þá ríkisstarfsmenn sem í hlut eiga. Í öðru lagi er með frumvarpinu lagt til að starfsmönnum alþjóðastofnana, sem Ísland á aðild að samkvæmt lögum eða fjölþjóðlegum samningum, verði að uppfylltum vissum skilyrðum veittur réttur til að greiða iðgjald til B-deildar sjóðsins á meðan starfstími þeirra erlendis stendur. Í þriðja lagi er með frumvarpinu lögð til lækkun á viðbótarframlagi sveitarfélaga vegna lífeyrisiðgjalds kennara og skólastjórnenda grunnskóla. Er breytingin lögð til þar sem með lögum nr. 167/2006, um breytingu á lagaákvæðum um lífeyrissjóði, hækkaði mótframlag í B-deild sjóðsins úr 6% í 8%. Að óbreyttu hækkar því heildariðgjaldið vegna kennara úr 15,5% í 17,5% en það var ekki ætlunin. Er því sú breyting sem hér er lögð til nauðsynleg til að koma í veg fyrir að útgjöld sveitarfélaga hækki vegna hækkaðs mótframlags í B-deild sjóðsins. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um starfstengda eftirlaunasjóði. Með frumvarpinu er kveðið á um innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/41/EB, frá 3. júní 2003, um starfsemi og eftirlit með lögaðilum sem sjá um starfstengd eftirlaun. Tilskipunin nær til lögaðila sem heimild hafa til að taka á móti iðgjöldum til myndunar og útgreiðslu eftirlaunaréttinda, starfa á sjóðsmynduðum grunni og eru aðskildir frá þeim fyrirtækjum sem greiða iðgjöld til þeirra. Frá þessu almenna gildissviði eru hins vegar mikilvægar undantekningar sem kveðið er á um í tilskipuninni. Sú mikilvægasta er að lífeyrissjóðir sem falla undir reglugerð EBE nr. 1408/71 eru undanþegnir tilskipuninni. Íslensku lífeyrissjóðirnir hafa verið skilgreindir á þann hátt að þeir falli undir reglugerð EBE nr. 1408/71 og falla þeir því almennt ekki undir ákvæði tilskipunarinnar. Á það við um skyldubundin framlög til íslensku lífeyrissjóðanna. Taki viðkomandi lífeyrissjóðir hins vegar jafnframt við iðgjöldum sem ekki eru skyldubundin kunna slík framlög að falla undir ákvæði tilskipunarinnar, að því tilskildu að þau séu starfstengd og valkvæð. Einstaklingsbundinn viðbótarlífeyrissparnaður, samkvæmt II. kafla laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, fellur ekki undir tilskipunina þar sem hann er byggður á ákvörðun einstaklings en er ekki starfstengdur í skilningi tilskipunarinnar. Með frumvarpinu er við innleiðingu tilskipunarinnar, út frá uppbyggingu íslenska lífeyrissjóðakerfisins og reglugerðar EBE nr. 1408/71, því litið svo á að starfstengdir eftirlaunasjóðir í skilningi tilskipunarinnar séu sjálfstæðar einingar og valkostur til hliðar við hina venjubundnu íslensku lífeyrissjóði og lagarammi þeirra afmarkaður út frá því. Fjármálaeftirlitið hefur samkvæmt frumvarpinu eftirlit með starfstengdum eftirlaunasjóðum og meginreglur laga nr. 129/1997 eiga við um slíka sjóði, nema sérstaklega sé kveðið á um annað. Benda má á að sérstakar fjárfestingarreglur gilda fyrir umrædda sjóði sem eru frjálslegri en þær fjárfestingarreglur sem kveðið er á um í almennu lífeyrissjóðalögunum. Samhliða frumvarpinu er lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, sem tekur af öll tvímæli um skattlagningu greiðslna í og úr starfstengdum eftirlaunasjóðum sem og skattlagningu sjóðanna sem slíkra. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. 1. gr. frumvarpsins er svohljóðandi: „Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem orðast svo: Þrátt fyrir önnur ákvæði þessara laga er öllum þeim íslenskum ríkisborgurum sem hafa tilskilin réttindi til skipstjórnar og vélstjórnar, ef þess er krafist vegna stærðar vélar viðkomandi báts, að stunda fiskveiðar á eigin bát með tveimur sjálfvirkum handfærarúllum. Báturinn skal vera undir 30 brúttórúmlestum að stærð og uppfylla skilyrði um sjálfvirka tilkynningarskyldu. Báturinn skal hafa viðurkennt haffæri. Á hverjum bát mega vera tveir menn í áhöfn og er hámarksfjöldi sjálfvirkra rúlla þá fjórar rúllur á tvo menn. Að fimm árum loknum skal skoðuð reynslan af þessum veiðum með tilliti til þess hvort setja eigi viðbótartakmarkanir sem taki eingöngu til veiðisvæða bátanna og fjölda veiðidaga. Veiðar þessara báta eru ekki reiknaðar til aflamarks og hafa ekki áhrif á heildarúthlutun aflamarks til annarra fiskiskipa.“ 2. gr. er að lög þessi öðlist þegar gildi. Það fylgir svofelld greinargerð, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var áður lagt fram á 132. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Það hefur löngum verið réttur Íslendinga við sjávarsíðuna að fá að róa til fiskjar og útróðrajarðir voru líklegri til þess að brauðfæða fólkið og gefa tekjur en þær jarðir sem illa lágu við fiskislóð. Útróðraréttur var metinn sem verðmæti í jörðum og talinn til hlunninda. Í gömlum lögum var öllum tryggður veiðiréttur í fjörðum og flóum. Þannig orðað að rétt ættu menn til fiskveiði sinnar nema síldveiði sem öllum væri heimilt að stunda hvar sem væri. Landsmenn áttu þannig allir tryggan forgang til botnfiskveiða næst sínum byggðum. Með þessu frumvarpi verður þeim sem rétt hafa til þess að stjórna skipum veittur þessi veiðiréttur á nýjan leik.“ Hæstv. forseti. Í lögum um stjórn fiskveiða eru enn þá inni nokkur viðlagaákvæði við þeirri framkvæmd laganna sem felst í því að atvinnurétturinn getur færst burtu nánast fyrirvaralaust þegar handhafi veiðiréttarins ákveður svo, hvort sem það er gert með leiguframsali svokölluðu, leigu á aflamarkinu eða varanlegri framsölu og afhendingu á aflahlutdeildinni. Við þessu hefur verið reynt að bregðast í lögum um stjórn fiskveiða, þ.e. því mikla óvissuástandi sem fylgir lögunum af því að þau eru svona úr garði gerð, með því að hafa sérstakt viðlagaákvæði um byggðapotta svokallaða sem hafa verið settir á af ýmsum tilefnum. Þeir hafa m.a. verið settir á vegna aflabrests í sjávarbyggðum sem hafa misst frá sér hefðbundinn veiðirétt vegna þess að veiðar hafa lagst af t.d. á hörpuskel eða innfjarðarrækju - sem var veiðiskapur sem víða var stundaður í fjörðum frá Breiðafirði og norður og austur um og hélt víða uppi atvinnu í hinum minni byggðarlögum - bæði vegna veiðanna og eins vegna vinnslu rækjunnar. Sama átti við um hörpuskel í Breiðafirði og reyndar víðar á árum áður. Við þessu hefur verið brugðist með sérstöku viðlagaákvæði, auk þess sem tekin er frá sérstök 12 þúsund tonna heimild í lögum um stjórn fiskveiða til þess að úthluta til byggða þar sem atvinnubrestur hefur af einhverjum orsökum orðið - vegna þess að aflaheimildir hafa farið úr byggð eða aðrar ófyrirsjáanlegar orsakir hafa orðið til þess að atvinna hefur hrunið í viðkomandi byggðarlagi. Þetta eru einu viðbrögðin sem mönnum eru heimil í hinum ýmsu dreifðu sjávarbyggðum að því er varðar lögin um stjórn fiskveiða. Ég hef því kosið að kalla þessa byggðapotta viðlagaákvæði - viðlagaákvæði til að bregðast við því sem upp kemur vegna þess að löggjöfin er eins og hún er. Það er sem sagt verið að reyna að útdeila atvinnurétti til byggða sem hafa misst hann frá sér af áðurnefndum orsökum. Það litla frumvarp sem hér er lagt til er viðbót að því leyti til að hér er mönnum gert heimilt að stunda veiðar á eigin skipi - ég ítreka það, hæstv. forseti, á skipi sem menn eiga sjálfir - sem eru undir 30 brúttórúmlestum og að hámarki með fjórar handfærarúllur, tveir menn eða tvær rúllur á einn mann. Hér er sem sagt verið að opna ákvæði sem ekki þarf að sækja um til sjávarútvegsráðuneytisins heldur er mönnum þá heimilt að reyna að bjarga sér undir þessari þó takmörkuðu reglu um það að stunda atvinnu sína við fiskveiðar í byggðum sem þá jafnvel hefðu misst frá sér heimildir samkvæmt hinu svokallaða aflamarkskerfi sem við vinnum eftir, kvótakerfinu, vegna þess að einhver annar hafi framselt atvinnuréttinn burt úr byggðarlaginu. Við þingmenn Frjálslynda flokksins, sem höfum flutt þetta mál hér á hv. Alþingi, teljum að um sé að ræða ákveðin réttindi sem verið er að fá því fólki sem býr við sjávarsíðuna, hefur til þess tilskilin réttindi að stunda fiskveiðar - þ.e. skipstjórnarréttindi, vélstjórnarréttindi - uppfyllir það skilyrði að hafa eignarhald á bát sem má nota til þessara veiða - þó ekki stærri en 30 brúttórúmlestir - bát sem hefur viðurkennt haffæri og uppfyllir sjálfvirka tilkynningaskyldu o.s.frv. og að sjálfsögðu önnur þau lög og reglur sem gilda um veiðar. Hér er sem sagt um takmörkuð réttindi að ræða, hæstv. forseti, en samt opnun frá því sem nú gildir í þessari atvinnugrein. Við mælum með því, þingmenn Frjálslynda flokksins, sem flytjum þetta mál, að það fái fljóta og góða afgreiðslu í sjávarútvegsnefnd enda er þar verið að fjalla um mál eins og byggðakvótann og sportveiðar, svokallaðar túristaveiðar, og útfærslu á reglum er varða byggðakvótann einmitt með því markmiði að reyna að tryggja atvinnu í byggðunum. Hér er um að ræða einn þátt í því að reyna að opna á möguleika fyrir fólk í sjávarbyggðum til þess að stunda veiðar, óháð því hvort menn hafi selt eða leigt aflaheimildirnar frá byggðinni. Það er sem sagt verið að auka réttarstöðu þess fólks sem býr í sjávarbyggðunum umfram það sem núverandi lög heimila. Ég hvet eindregið til þess, hæstv. forseti, að þingmenn skoði þetta með jákvæðum huga ásamt þeim lagfæringum sem verið er að gera núna á byggðakvótanum, sem er í raun og veru eina viðlagaákvæðið sem eftir er í lögunum um stjórn fiskveiða sem, eins og allir vita, geta valdið því að atvinnuréttur hverfur úr byggð á einni nóttu. Því miður eru lögin þannig úr garði gerð og nægir hjónaskilnaður til. Ef fólk ætlar að skipta atvinnuréttinum, eða krefst þess að atvinnurétturinn skiptist, er það oft niðurstaðan að menn neyðast til að selja. Verðmætið á óveiddum fiski í sjónum er það hátt að mjög fáir ná að leysa til sín slíkan uppskiptarétt ef það skiptir tugum eða jafnvel hundruðum milljóna.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um staðbundna fjölmiðla. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Birkir J. Jónsson, Björgvin G. Sigurðsson, Drífa Hjartardóttir, Hjálmar Árnason, Sæunn Stefánsdóttir, Sigurjón Þórðarson og Þuríður Backman. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd er athugi stöðu staðbundinna fjölmiðla og rekstrarumhverfi þeirra og skili skýrslu. Í skýrslunni verði gerð grein fyrir þróun markaðarins undanfarin ár og, ef þurfa þykir, komið með tillögur um beinar eða óbeinar aðgerðir sem ríkisstjórn og Alþingi gætu gripið til í því skyni að efla rekstrargrundvöll staðbundinna fjölmiðla.“ Þessi tillaga hefur verið flutt tvisvar áður og hlotið góðar undirtektir, alla vega við 1. umr. Það liggja fyrir umsagnir í þessu máli og þær eru jákvæðar og ég vona að við náum að klára málið í þetta skipti. Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að hafa um þetta mjög langt mál. Ég vil þó geta þess að til að mynda ein leið til þess að standa vörð um þessa fjölmiðla eru ríkisstyrkir. Það kemur t.d. fram í tilmælum Evrópuráðsins að ríki hugi að því hvort ástæða sé til að veita prentmiðlum og útvarpsmiðlum sérstakan fjárstuðning, einkum svæðisbundnum miðlum. Að teknu tilliti til samkeppnissjónarmiða skuli miðað við að stuðningur af þessu tagi sé byggður á hlutlægum sjónarmiðum, á grundvelli gegnsærra reglna og málsmeðferðar, sem sæti ytra eftirliti. Ákvarðanir af þessum toga sæti jafnframt reglubundinni endurskoðun til að komast hjá því að þær ýti undir samþjöppun eða óeðlilegan ábata þeirra sem njóta opinbers stuðnings. Nefndin gerði þó ekki tillögu um að þessi leið yrði farin, þ.e. fjölmiðlanefndin. Sameining sveitarfélaga leiðir til þess að þörf íbúa eykst fyrir staðbundna fjölmiðlun sem í senn veitir upplýsingar um verkefni stjórnvalda og er vettvangur opinberrar umræðu um málefni hvers sveitarfélags. Í lok greinargerðar kemur þó fram að nefndin eigi að skila skýrslu eigi síðar en 1. mars 2007 og eðlilega þyrfti að breyta þeirri dagsetningu. Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það að umræður sem hafa orðið hér í áðurnefnd tvö skipti, þegar þessi tillaga hefur verið flutt, hafa verið mjög jákvæðar. Ég vil þakka þingmönnum fyrir það. Umsagnir, sem liggja fyrir, eru einnig jákvæðar. Ég ítreka þá von mína að við náum að afgreiða tillöguna á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég er glaður yfir því að þessi tillaga er komin aftur á dagskrá Alþingis og næst að ljúka 1. umr. og koma henni til nefndar aftur. Ég er einn af meðflutningsmönnum á þessari tillögu ásamt þingmönnum úr öllum fimm flokkunum sem eiga fulltrúa á Alþingi. Ég var mjög eindreginn stuðningsmaður þess þegar hv. þm. Dagný Jónsdóttir fór af stað með þessa tillögu, að mig minnir í upphafi kjörtímabilsins. Það væri mikið fagnaðarefni ef tillagan fengi fram að ganga því að hún kveður á um að við felum menntamálaráðherra og Alþingi að skipa nefnd sem athugi stöðu staðbundinna fjölmiðla. Það er ekki verið að leggja neinar aðrar skyldur á herðar hæstv. menntamálaráðherra eða framkvæmdarvaldinu en að gera úttekt á stöðu og rekstrarumhverfi staðbundinna fjölmiðla. Um það hljótum við að geta náð sátt. Það ætti að geta orðið eitt af síðustu verkum þessa kjörtímabils að koma þeirri vinnu í gang þannig að ný ríkisstjórn í vor og nýtt Alþingi næsta haust geti unnið út frá því og sett einhvers konar reglur út frá því og nefndin skili síðan skýrslu til Alþingis. Þetta er ekki pólitískt átakamál, það er þverpólitísk sátt um að ráðast í þessa úttekt á stöðu staðbundinna fjölmiðla og rekstrargrunn þeirra. Við hljótum því að beita okkur fyrir því að tillagan fari alla leið núna og Alþingi samþykki þessa tillögu til þingsályktunar. Þetta er nefnilega einn angi íslenskrar fjölmiðlunar sem, eins og segir í greinargerðinni, varð út undan í hinni miklu umræðu um íslenska fjölmiðlun sem hefur átt sér stað á síðustu árum - skilaði sér fyrst í hinum gríðarlega umdeildu fjölmiðlalögum árið 2004 og aftur í vinnuhópi á vegum menntamálaráðherra. Út úr þeirri vinnu komu drög að lagafrumvarpi, sem nú er búið að ræða í 1. umr. á Alþingi og er hjá menntamálanefnd. Hvað sem um það verður þá hefur aldrei verið tekið sérstaklega utan um staðbundnu miðlana sem skipta mjög miklu máli. Ég var einmitt að velta því fyrir mér um daginn, þegar ég var að hlusta á svæðisútvarp Ríkisútvarpsins á Suðurlandi, sem útvarpar alla virka daga frá 17.30 til 18.00 - þar er verið að segja fréttir af ýmsu mannlífstengdu, hvort sem það eru brunar eða framkvæmdir eða menningarsamkomur eða skólastarfsemi og annað, sem mundi aldrei rata inn í landsmiðlana einfaldlega af því að þar er ekki rými og pláss fyrir það. Þeir miðlar sinna landinu öllu og þurfa að vera mjög „selektífir“ eins og þar stendur. Þarna er verið að fjalla um nærumhverfið og það er það besta við öflugan, staðbundinn fjölmiðil, sem er góður og sinnir sínu hlutverki af natni og nákvæmni en er ekki hlutdrægur eða pólitískur, að hann eflir samstöðu fólksins á svæðinu. Þannig hafa langflestir þessara fjölmiðla þróast, þetta eru ekki flokkspólitískir miðlar heldur reknir á forsendum svæðanna og efla samstöðu svæðanna. Þeir búa til eins konar hjarta í samfélaginu og þeir bæta búsetuskilyrði, þeir gera þau skemmtilegri. Þetta er miðill sem verður að svolítilli þungamiðju í bæjarlífinu og lífinu í hverju sveitarfélagi. Starfsemi þeirra er náttúrlega mjög ólík. Það hefur orðið algengara að blöðum sé dreift frítt inn á hvert heimili, önnur eru í áskrift og sölu. Ástandið er mjög breytilegt. Á mínu svæði, Suðurkjördæmi, eru óvenjumargir öflugir fjölmiðlar. Í Vestmannaeyjum einum eru tvö blöð gefin út, í þessu rúmlega fjögur þúsund manna samfélagi koma tvö blöð út, Vaktin og Fréttir. Uppi á Suðurlandi er það Glugginn, Sunnlenska, Dagskráin og á Suðurnesjunum Víkurfréttir. Þetta eru allt mjög ólíkir miðlar en eiga það sameiginlegt að vera metnaðarfullir, staðbundnir fjölmiðlar sem sinna hlutverki sínu af miklum krafti. Ég held að það skipti máli að fara yfir stöðuna og kanna með hvaða hætti við getum bætt rekstrarumhverfi hinna staðbundnu fjölmiðla, hvort sem það er í gegnum einhvers konar ívilnanir hvað varðar dreifingu á blöðunum eða með öðrum hætti. Það eru margar leiðir til en fyrst er að gera þessa úttekt. Ég er alveg viss um að eitt af því sem skiptir máli til að efla enn þá frekar mannlíf á landsbyggðinni er að tryggja að þessir fjölmiðlar - ég hef verið að telja upp úr stólnum þá fjölmiðla sem ég þekki best af því að ég nota þá í hverri einustu viku. Ég skrifa sjálfur greinar í þá og ég les þá mér til upplýsingar. Þarna fæ ég upplýsingar um mannlífið á mínu heimasvæði sem ég fengi ekki annars staðar, það væri sjálfsagt erfitt að afla þeirra, þær kæmu aldrei fram. Þessir fjölmiðlar gegna mjög mikilvægu hlutverki. Það er sjálfsagt að gera þessa úttekt. Alþingi hlýtur að geta sammælst um að samþykkja þessa þingsályktunartillögu sem kveður ekki á um annað en þetta. Svo getum við unnið út frá því næsta haust og bætt rekstrarumhverfi miðlanna, hvort sem það mundi þýða að við tækjum upp einhverjar ívilnanir í sambandi við dreifingu á blöðunum eða færum aðrar leiðir til að bæta rekstrarumhverfi þeirra.

Frú forseti. Hér er um að ræða mikilvægt mál sem ég er flutningsmaður að og vil leggja áherslu á, ásamt því góða fólki sem flytur það með mér. Það er umhugsunarefni að það eru aðallega þingmenn af landsbyggðinni sem flytja þetta frumvarp. En staðbundnir fjölmiðlar eru einnig hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil t.d. nefna blöð eins og Vesturbæjarblaðið og Breiðholtsblaðið, sem skipta miklu máli fyrir viðkomandi hverfi. Einnig má nefna útvarpsstöðvar, svo sem Útvarp Sögu sem næst ekki um allt land. Ég vil líka nefna útvarpsstöð sem ég hlusta oft á og þykir vænt um sem hefur átt erfitt uppdráttar - ég vona að það rætist úr hvað það rekstrarumhverfi varðar - en það er Útvarp Kántrýbær sem er mjög mikilvægt útvarp. Ég verð að segja að það er verið að leggja pening í að styrkja hina og þessa starfsemi, hin og þessi söfn. Mér finnst að menn ættu ekki síður að líta til staðbundins útvarps sem Útvarp Kántrýbær er. Nú hefur Ríkisútvarpið yfir miklu dreifikerfi að ráða. Ég hef verið að velta því fyrir mér hvort þessi fjölmiðlaflóra, þessi lággróður, hvort Ríkisútvarpið ætti ekki einmitt að varpa þessu út víðar. Ég vil t.d. nefna Útvarp Sögu. Þar fer fram mikil þjóðfélagsumræða sem virðist að einhverju leyti fara í taugarnar á sumum. Þá vil ég nefna hæstv. dómsmálaráðherra sem getur ekki setið á sér og skrifar um þessa útvarpsstöð með mjög neikvæðum hætti. Það er eitt af því sem við þyrftum að ræða hér í þinginu, hvernig hæstv. dómsmálaráðherra skrifar um þessa útvarpsstöð. En það er sérstakt, einmitt með þau skrif hæstv. dómsmálaráðherra, að hann hefur ekki hlustað á útvarpsstöðina sjálfur. Hann hefur það eftir einhverjum mönnum sem hann hefur talað við, að þar fari eitthvað fram sem eigi helst ekki að berast með öldum ljósvakans. En ég er einmitt á því að sú umræða sem t.d. fer fram á Útvarpi Sögu mætti heyrast víðar. Það væri þá ekki endilega hlutverk ríkisins að vera með eina eða tvær útvarpsrásir heldur einnig að dreifa efni frá öðrum aðilum sem eru í rekstri. Ég vil t.d. nefna Kántrýbæ og ágæta stöð eins og Omega. Hvers vegna ekki að dreifa þeim á öldum ljósvakans þannig að fleiri gætu notið þeirra útsendinga en akkúrat það dreifingarsvæði sem stöðvarnar ná til? Mér finnst að það eigi að horfa á þetta mikilvæga mál í víðu samhengi, það er að verða mikil breyting. Við sjáum það t.d. að fjölmiðill sem er rekinn á netinu nær orðið um allt land. Frá því sjónarhorni skoðast hann ekki sem staðbundinn þó svo honum sé kannski ætlað að fjalla að megninu til um atburði á ákveðnu svæði. Má þar t.d. nefna skagafjordur.com sem fjallar um atburði í Skagafirði eða fólk sem tengist firðinum með einhverjum hætti. Fleiri fjölmiðla má nefna sem eru kannski staðbundnir, eins og Skarpur, en ná út um allan heim. Það er vert að fara yfir þessi mál og því finnst mér að þessi ágæta þingsályktunartillaga, sem hv. þm. Dagný Jónsdóttir er 1. flutningsmaður að, eigi svo sannarlega að fá brautargengi hér á hinu háa Alþingi.

Forseti. Það er lofsvert að velta fyrir sér staðbundnum fjölmiðlum. Ég held reyndar að fjölmiðill sé í eðli sínu staðbundinn. Það er vondur fjölmiðill sem ekki er staðbundinn. Það er spurning hins vegar við hvaða stað hann á. Sumir fjölmiðlar eiga við minnstu staði, m.a. þeir sem hér hefur verið rætt um. Aðrir eiga við sinn stað, sumir við heiminn allan en eru staðbundnir engu að síður. Hér mun einkum átt við hina fyrrnefndu. Ekki ætla ég að vera á móti því að gerð sé úttekt á þessari stöðu. Ég sakna þess hins vegar að þessi tillaga skuli ekki beina þeirri úttekt í neina átt. Ég sé ekki hér í greinargerð eða í flutningsræðum að menn hafi bent á neina þá átt sem þessi úttekt á að fara í, hvernig hægt sé að rétta við stöðu hinna minnstu fjölmiðla á hinum minnstu stöðum, ef menn eru að tala um það. Ég hef t.d. ekki miklar áhyggjur af fjölmiðlum á borð við skagafjordur.com eða fjölmiðlum Norðurslóðar og Dalvíkurblaðanna. Slíkur fjölmiðill er á netinu og hefur þess vegna rofið staðarböndin. Ég hef ekki miklar áhyggjur af útvörpum, sem menn eru hér að tala um, vegna þess að innan fárra ára verður komið hér stafrænt kerfi. Með reglunum um flutningsskyldu og flutningsrétt verður málum þannig fyrir komið að allar þær stöðvar eiga að heyrast um allt land. Má minnast furðulélegra viðtakna sem frumvarp mitt um það efni fékk hér í fyrra. En nú er komið annað frumvarp og hver veit nema þessi hluti þess verði að veruleika fyrr eða síðar, um flutningsrétt og flutningsskyldu. Við eigum þá eftir staðbundna fjölmiðla á pappír, þ.e. vikublöðin eða tímaritin sem koma út á ákveðnum stöðum. Það er rétt að minna á að þau koma ekki bara út á hinni svokölluðu landsbyggð heldur koma þau út í kaupstöðunum hér suðvestanlands. Í mínu kjördæmi, Reykjavík, koma út slík blöð. Vesturbæjarblaðið, Breiðholtsblaðið má nefna. Þegar menn líta á þá hluti þá njóta þau blöð þeirrar ívilnunar sem t.d. dagblöð njóta núna, að á þeim er mjög takmarkaður virðisaukaskattur af hinu lægra tagi þegar nýjar reglur um hann ganga í garð í næsta mánuði. Erum við þá einkum að tala hér um dreifingu, forseti? Er það þannig? Þá kemur að því hvernig á að styðja þessi blöð í því skyni. Það verður auðvitað erfitt vegna þess að lítill munur getur verið á svokölluðum staðbundnum fjölmiðli og síðan fréttabréfum félaga og samtaka af ýmsu tagi. Eins og við öll vitum hefur starfsemi þeirra versnað að því leyti nú á síðasta áratug, vil ég segja, vegna hækkaðra dreifingargjalda. Þar hefur að vísu samgönguleiðin netið komið á móti. En ég hygg að það sé einkum þetta sem við erum þá að tala um. Þá langar mig að vita hvort flutningsmönnum finnist það koma til greina að það séu sem sé beinar niðurgreiðslur sem ríkið sjái um á þennan hátt því ekki er lengur um það að ræða að ríkið geti boðið afslátt í gegnum fyrirtæki sitt. Það mundi verða stöðvað á samkeppnisforsendum. Eða hvað annað eru menn að tala um í þessu ágæta dæmi þannig að einhverjar hugmyndir fylgi þá þessum vilja um úttekt á staðbundnum fjölmiðlum og rekstrarumhverfi þeirra? Ég vil taka fram að ég deili áhuga og áhyggjum flutningsmanna af þessum miðlum sem margir eru hinir ágætustu og geta skapað ákveðinn kjarna og ákveðinn vettvang í sínu samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir innlegg hans í umræðuna. Ég get tekið undir hugleiðingar hans. Virðulegur þingmaður kom inn á það að hann deili með okkur flutningsmönnum áhyggjum af stöðu hinna staðbundnu fjölmiðla. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður kom inn á hér að það á við um allt landið. Það á líka við hér um höfuðborgarsvæðið. Hugsunin á bak við þetta mál er fyrst og fremst sú að þessum fjölmiðlum hefur fækkað mjög mikið. Og ég viðurkenni það nú reyndar að ég er þá ekki síður að horfa til landsbyggðarinnar. Þar á meðal hafa menn borið sig mjög aumlega undan hærri póstburðargjöldum og öllu því sem hv. þingmaður kom inn á hér áðan. Það íþyngir líka félagasamtökum. En ég skal viðurkenna að ég er ekki með beinar tillögur enda er í þessari þingsályktunartillögu kveðið á um að þessi nefnd skuli þá koma með tillögur um beinar eða óbeinar aðgerðir. Það liggur beinast við að þetta séu slíkir styrkir varðandi þá útbreiðslu þessara blaða. Margir miðlar hafa brugðist við með því að setja starfsemi sína á netið. En það er ekki það sama. Ég mundi ekki vilja horfa upp á að öflugir fjölmiðlar, eins og hér var getið um, Skarpur á Húsavík eða Sunnlenska o.fl., mundu hætta að prenta sín eintök. Þetta atriði stendur upp úr að mínu mati. En kannski getur líka verið að það komi einhverjar fleiri tillögur frá þessari ágætu nefnd sem ég bind nú miklar vonir við að verði stofnuð og komi með góðar úrbætur.

Forseti. Hér með er það staðfest að flutningsmenn þessarar tillögu eru í raun og veru að leggja til styrki til tiltekinna fjölmiðla, staðbundinna, bæði á landsbyggðinni og í Reykjavík og í nágrannasveitum Reykjavíkur. Það er gott að heyra það, því þá er það mjög skýrt hvað menn vilja með þessari tillögu og það er hægt að ræða hana í nefndum Alþingis og í samfélaginu sem slíka.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga, um breytingu á lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum. Við leggjum hér til, hópur samfylkingarþingmanna, nokkrar mjög mikilvægar breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna, þeim merka sjóði sem hefur það hlutverk að tryggja jöfn tækifæri til menntunar á háskólastigi. Sjóðurinn hefur staðið sig frábærlega vel sem slíkur í áranna rás og hefur alltaf verið staðinn um hann pólitískur vörður þar sem hann hefur mikilvægu hlutverki að gegna. Það þekkja allir þeir sem hafa farið í háskólanám, og reyndar iðnnám líka eftir að grunndeild lýkur, hve það er mikilvægt pólitískt jöfnunartæki að búa að slíkum lánasjóði sem tryggir öllum aðgang að námi, burtséð frá því hvernig efnaleg staða er hverju sinni. Þær breytingar sem við leggjum hér til helstar eru að ef námsmaður lýkur lokaprófum á tilskildum tíma, samkvæmt reglum viðkomandi skóla, breytist 30% af upphæð námslánsins í námsstyrk. Styrkurinn verði skattfrjáls og óháður tekjum viðkomandi námsmanns. Þannig að ljúki námsmaður námi sínu á tilskildum tíma, ljúki þriggja ára námi á ekki lengri tíma en t.d. þremur og hálfu ári o.s.frv., þá breytast 30% af teknu láni í námsstyrk. Þetta ýtir mjög á eftir því að fólk ljúki námi á réttum tíma og hefur ýmis jákvæð hliðaráhrif á starfsemi sjóðsins o.s.frv. Ljúki námsmaður ekki lokaprófum á tilskildum tíma, samkvæmt reglum viðkomandi skóla, og geti hann ekki framvísað vottorði um lögmæt forföll, verður ekki um styrkveitingu að ræða. Stjórn sjóðsins sker í vafatilvikum úr um hvort námsmaður telst hafa lokið lokaprófum á tilskildum tíma. Þetta er sú stærsta einstaka breyting sem við leggjum til í frumvarpi til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Væri mikil bót ef þetta næði fram að ganga. Sérstaklega þar sem oft er um verulegar lántökur að ræða. Háskólaflóran hefur tekið miklum breytingum. Nokkur þúsund Íslendingar fara á hverju ári í svokallaða einkarekna háskóla eða sjálfstætt starfandi háskóla, eins og Háskólann í Reykjavík, Háskólann á Bifröst o.s.frv. Þessir nemendur taka, fyrir utan framfærslulánin, skólagjaldalán þannig að lántaka þeirra er margfalt hærri en þeirra sem taka eingöngu lán fyrir framfærslunni í opinberu skólunum. Þetta er því mikið réttlætismál fyrir þennan hóp, sem er að leita sér frekari menntunar, fer svo út í samfélagið að nýta menntun sína, koma sér upp fjölskyldu og þaki yfir höfuðið og allt það. Við þekkjum það öll að þetta er sá hópur sem lendir oft í tímabundnum fjárhagserfiðleikum. Hefur kannski ágætistekjur en gífurleg útgjöld. Ég held að þessi breyting, að 30% af lánunum yrðu að styrk, mundi skipta mjög miklu máli í þessu tilfelli. Þetta er hér í kafla laganna um námslán og námsstyrki. Þá leggjum við til nokkrar aðrar breytingar sem Samfylkingin, og ýmsir þingmenn í okkar röðum, hefur lengi barist fyrir og lýtur að hinni svokölluðu ábyrgðarmannakröfu. Við leggjum það til í breytingum í 2. gr.: „Námsmaður, sem fær lán úr sjóðnum, skal undirrita skuldabréf við lántöku og ber hann ábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt vöxtum og verðtryggingu þess. Ekki skal krafist ábyrgðarmanns á námslán.“ Þetta er grundvallarbreyting sem við viljum kalla fram og tryggja með lagabreytingu. Þess eru dæmi að fólk hafi ekki getað tekið námslán af því að það hefur ekki getað framvísað ábyrgðarmanni. Ábyrgðarmannahefðin, bæði í bönkum og lánastofnunum, á að sjálfsögðu að heyra til liðinni tíð. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hefur ítrekað flutt lagafrumvörp um að leggja af ábyrgðarmannakerfið, ef svo má kalla það. Hvað varðar starfsemi námslánanna alveg sérstaklega þá er það að mínu mati fráleit krafa að krefjast ábyrgðarmanns á námslánum. Það gefur augaleið að sá hópur fólks sem leggur það á sig að stunda háskólanám í mörg ár kappkostar að greiða upp lánin sín þó að ekki sé ábyrgðarmaður á þeim - ábyrgðarmaður sem er þá einhvers konar svipa á að fólk borgi upp lánin þannig að þau lendi ekki á ábekingi síðar. Það eru örfá jaðartilvik sem kæmu upp, að fólk gæti ekki greitt lánið. Það má líka að sjálfsögðu leita annarra leiða, sem sagt í sjálfsskuldarábyrgð viðkomandi, þ.e. að hann beri ábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt vöxtum og verðtryggingu. Að mínu mati þarf ekki aðrar ábyrgðir og það er mikið réttlætismál að leggja ábyrgðarmannakröfu á námslán af. Þetta er hin meginbreytingin sem við leggjum til. Það er sem sagt að 30% af teknu láni breytist í námsstyrk að námslokum, að því tilskildu að fyrir fram skilgreindum markmiðum hafi verið náð, og síðan að ábyrgðarmannakrafan á námslán verði afnumin. Stjórn sjóðsins sér svo um það mál. En við leggjum líka til aðra breytingu, sem er kærkomin og þörf, en það er að námslán verði greidd fyrir fram fyrir hvern mánuð. Ekki eftir á eins og þekkist núna. Fyrirframgreiðsla væri til mikils hagræðis fyrir námsmanninn og við leggjum til að við 4. mgr. bætist nýr liður svohljóðandi: „Eðlileg námsframvinda í námsgrein miðast við reglur í þeim skóla þar sem nám er stundað.“ Síðan kemur setningin við 5.–7. mgr., um að ekki skuli krafist ábyrgðarmanns. Þá leggjum við að lokum til í 4. gr. eftirfarandi breytingar á 9. gr. laganna: „a. 1. málsl. 1. mgr. orðast svo: Hverri endurgreiðslu skal skipt í höfuðstól og verðbætur. b. 2. mgr. fellur brott.“ Með frumvarpinu leggjum við til grundvallarbreytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Við leggjum til að námslán verði ávallt greidd fyrir fram fyrir hvern mánuð og að krafan um ábyrgðarmenn á lánum verði felld brott úr lögunum enda samræmist hún ekki ákvæðum laganna um jafnrétti til náms. Ábyrgðarmannakrafan brýtur þvert gegn því grundvallarmarkmiði sjóðsins að tryggja jafnrétti til náms á Íslandi, óháð efnahag og efnalegri stöðu námsmanna. Vitað er um mörg dæmi þess að ungt fólk hafi orðið að hverfa frá fyrirætlunum um nám vegna þess að það hefur ekki getað framvísað kröfum um ábyrgðarmann sem sjóðurinn tekur gildan. Hver námsmaður á að okkar mati sjálfur að vera ábyrgur fyrir endurgreiðslum námslána sinna og á að undirrita skuldabréf þess efnis. Stjórn sjóðsins ákveður síðan hvaða skilyrðum lántakandi þarf að fullnægja. Eins og áður sagði eru aðrar breytingar þær helstar að þegar námsmaður hefur lokið lokaprófum á tilskildum tíma eða framvísað vottorði um lögmætar tafir á námi, breytast 30% af upphæðinni sem hann hefur tekið að láni í óendurkræfan styrk. Styrkurinn yrði hvorki tekjutengdur né skattlagður. Þessar breytingar taka mið af því sem best hefur reynst öðrum Norðurlandaþjóðum, þjóðum sem standa okkur mun framar í félagslegu réttlæti á flestum sviðum. Breytingarnar taka t.d. mið af reglum í Svíþjóð þar sem 34,5% af upphæð sem námsmaður fær til ráðstöfunar á námstíma verða hreinn styrkur sé miðað við fullt nám, eða um það bil 7.200 sænskar krónur. Annars staðar á Norðurlöndunum eru námsstyrkir ekki bundnir við námslok. En hér leggjum við það til sem skilyrði fyrir styrkveitingu. Það hefur þær jákvæðu breytingar í för með sér að fleiri ljúka námi fyrr, á réttum tíma ef svo má segja. Það er augljóst hagræði að því í skólakerfinu að hver námsmaður kappkosti að ljúka námi eins hratt og hægt er. Það gefur augaleið og því viljum við nota styrklánafyrirkomulagið sem námslokahvata. Þá er nauðsynlegt að hluti af endurgreiðslu námslána verði frádráttarbær frá skatti og munum við flytja um það sérstakt þingmál. Við lögðum fram sérstakar tillögur um það fyrir tæpum fjórum árum í aðdraganda alþingiskosninganna árið 2003, og munum við kynna það síðar. Allir flokkarnir lögðu fram einhverja útgáfu af því að endurgreiðsla námslána væri að hluta frádráttarbær frá skatti og rak BHM mjög mikinn áróður fyrir því að þetta yrði tekið upp í stefnuskrá flokkanna. Að lokum skal þess getið að hér er lagt til að heimilt verði að veita lán til undirbúnings listnámi á háskólastigi þar sem slíkt nám fer nú fram við tiltekna skóla. Þá leggjum við til að Lánasjóður íslenskra námsmanna veiti lán til framhaldsnáms við skóla sem gera sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og gerðar eru til háskólanáms erlendis. Samkvæmt 2. gr. laganna er heimilt að veita öðrum námsmönnum námslán en þeim sem falla undir skilgreiningu nefnds liðar, að þeir stundi sérnám. Hér er lagt til að lögfest verði í 2. gr. laganna að heimilt verði að veita lán til sérnáms sem er undirbúningur að námi í Listaháskóla. Það er mikil réttlætisbreyting og hefur það í för með sér að mun fleiri, sem hafa á því áhuga, sæki sér nám í Listaháskóla ef þeir geta fengið námslán fyrir undirbúningsnámi sínu að skólanum. Hér er því um að ræða nokkrar grundvallarbreytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem gerir sjóðnum kleift að rækja hlutverk sitt enn betur. Að standa enn þá betur undir því að vera jöfnunarsjóður sem tryggir jafnrétti til náms til framtíðar. Það hefur sjóðurinn gert með ágætum árangri áratugum saman. En þessar breytingar eru réttlætisbreytingar, afnám ábyrgðarmannakröfunnar og að hluti lána breytist í styrk hafi námslokum verið náð á tilskildum tíma.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að fá að leggja nokkur orð í belg í þessari umræðu. Það er ánægjulegt að ræða hér um Lánasjóð íslenskra námsmanna á 19 ára afmælisdegi Röskvu. En ég á að það sameiginlegt með hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni að hafa verið í þeim félagsskap - og við erum í honum, mér skilst að maður sé þar að eilífu. Það er félagsskapur og afl sem hefur staðið mjög vörð um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Um það hefur líka verið samstaða meðal allra flokka að Lánasjóður íslenskra námsmanna sé öflugur og þjóni markmiðum sínum - en menn deila stundum um leiðir. Mig langaði, virðulegi forseti, að koma örstutt inn á tvö atriði. Í fyrsta lagi varðandi ábyrgðarmannakerfið. Ég flutti hér mál um að fella það niður. Í kjölfarið urðu þær breytingar að aðstandendur námsmanna geta nú keypt sig frá þessum ábyrgðum með mjög litlum tilkostnaði hjá bönkunum. Ég held að það skref bankanna hafi verið gríðarlega jákvætt. Ég verð ekki vör við annað en að um það ríki mikil ánægja og sátt og þessi mál eru nánast horfin, þ.e. þessi erfiðu mál. Ég man vel eftir því þegar ég starfaði á réttindaskrifstofu stúdentaráðs þegar þangað var að koma fólk sem ekki gat hafið nám út af þessari kvöð. Þannig að ég verð að viðurkenna að hafa kannski horfið frá þessari baráttu þar sem mál voru komin í þann farveg. En síðan var það hitt atriðið sem ég vildi koma inn á, þ.e. að ef námsmaður lýkur lokaprófum á tilskildum tíma breytist 30% lánanna í styrk. Það er alltaf ágætt að hafa svipu á námsmönnum, segir sá námsmaður sem hér stendur sem hefur haft sitt nám lengi útistandandi. Við í Framsóknarflokknum höfum haft það á stefnuskrá að skoða kosti og galla þess að taka upp styrkjakerfi hjá lánasjóðnum. Þegar farið var út í þá vinnu að lækka endurgreiðslubyrði námslána var þess getið í lokatillögum nefndarinnar að lánasjóðurinn færi í að skoða þessa hluti. Það er ástæða til að athuga hvernig sú skoðun hefur gengið og hvort eitthvað er að gerast í þeim málum því ég held að það sé mikið þjóðþrifamál að fara út á þessa braut. Við höfum reyndar ekki haft nákvæmlega þessa útfærslu, eins og ég sagði áðan erum við ekki alltaf sammála um leiðir þó að við séum sammála um markmið. En ég vil að lokum, virðulegi forseti, þakka fyrir þessa tillögu. Hún er gott innlegg í þá umræðu að efla enn frekar Lánasjóð íslenskra námsmanna, sem við höfum öll að markmiði, og við tökum á móti henni í menntamálanefnd.

Frú forseti. Hér er áhugavert frumvarp sem er vert að ræða mjög gaumgæfilega. Ég get tekið heils hugar undir að það eigi að hætta með þessi ábyrgðarmannakerfi á námslánin en síðan finnst mér þessi 30% afsláttur á námslánunum eitthvað sem við þurfum að ræða og fara í gegnum.  Hins vegar er annað sem blasir við. Ef við ætlum að tryggja jafnrétti til náms þarf að líta til þessara hækkuðu skólagjalda. Við verðum vitni að því að í háskólunum er jafnvel tekinn fjórðungur úr milljón fyrir önnina í skólagjöld, þá 500 þús. kr. á ári. Ég er á því að við ættum kannski fyrst að velta fyrir okkur hvort þessi hækkuðu skólagjöld séu ekki eitthvað sem yfirvöld menntamála eigi að sporna við áður en bornar eru upp tillögur sem mögulega geta kippt grundvellinum undan lánasjóðnum. Þess vegna væri fróðlegt að fá að heyra hvað þetta gæti kostað. Við í Frjálslynda flokknum erum alls ekkert mótfallnir því að veittir séu styrkir. En áður en menn ræða í alvöru svona tillögur væri fróðlegt að fá að heyra um kostnaðinn við þessa styrkveitingu. Ef það á að veita styrki til náms er alveg spurning hvort þetta sé rétta leiðin eða hvort samfélagið eigi þá að veita ákveðna styrki til að efla vissa menntun í landinu, t.d. hvetja til iðnmenntunar ef við sjáum fram á að það þurfi að fjölga fólki í iðngreinum eða þá að veita styrki til tæknináms sérstaklega en kannski að sporna við þeirri þróun að þeir sem hyggja á nám í tæknigreinum þurfi nú skyndilega að greiða há skólagjöld sem þeir þurftu ekki fyrir örfáum árum. Það er rétt að fara í gegnum það hvernig þessi mál eru að þróast og hvort þessar reglur og sú þróun sem hefur verið á undanfönum árum hafi í rauninni verið jákvæð. Ég er ekkert viss um að þessi háu skólagjöld upp á 250 þús. kr. á önnina séu eftirsóknarverð leið. Þetta skapar önnur vandamál, þ.e. að þeir skólar sem er ekki heimilt að leggja á þessi skólagjöld telja sig að einhverju leyti dragast aftur úr í samkeppninni við þá sem geta lagt á skólagjöld. Þetta mál þarf vissulega að ræða og fara rækilega í gegnum, sérstaklega vegna þess að innan úr Samfylkingunni hafa heyrst raddir sem vilja jafnvel opna á skólagjöld. Þá er spurningin hvort ekki sé rétt að halda aftur af þeim í stað þess að koma með nýja jöfnun í styrkveitingum sem er erfitt að átta sig á hvort í rauninni verði til góðs þegar fram í sækir. Ég vil endilega taka undir 2. gr. frumvarpsins sem fjallar um að taka á ábyrgðarmannakerfinu sem mér finnst að í rauninni ætti að vera horfið fyrir nokkru.

Frú forseti. Hv. þingmaður hefur góða heyrn og hann hefur numið það að innan úr Samfylkingunni - að hans sögn - hafi komið raddir um að opna á skólagjöld. Þá er nú rétt að upplýsa hv. þingmann um það hvernig við teljum hentast að haga þeim málum. Við erum þeirrar skoðunar að það eigi að vera gjaldfrjáls menntaleið alveg frá fyrstu stigum leikskóla til loka háskólaprófs. Hins vegar teljum við að menn eigi að hafa val. Ef einhverjir vilja verða sér úti um menntun utan hins opinbera háskólakerfis, sem ég var hér að lýsa, og fara í það sem kalla má einkarekna háskóla eins og Bifröst, HR og fleiri háskóla þar sem eru skólagjöld á samfélagið að létta þeim þá leið með því að bjóða upp á námslán fyrir skólagjöldum. Endranær fara menn í slíkt nám til þess að verða sér úti um ríkari ævitekjur. Til að það geti lukkast verða menn að geta notfært sér námið til þess að hækka tekjur sínar. Það eru ekki allir sem geta gert það, t.d. ekki þeir sem búa við mikla ómegð og eru einstæðir foreldrar eða hugsanlega fatlaðir sem búa við fimm sinnum hærra atvinnuleysisstig en aðrir. Þessum hópum teljum við að eigi ekki að bægja frá því að notfæra sér þennan valkost og þess vegna verði að taka sérstaklega tillit til þeirra með því að veita námsstyrki í þessum tilvikum. Þetta er það sem við höfum sagt. Í grundvallaratriðum á ríkið sem sagt að bjóða upp á gjaldfría námsleið frá fyrstu stigum leikskóla til lokastigs háskóla. Utan þess ef menn kjósa sjálfir að velja sér annað nám þar sem eru skólagjöld á ríkið að hlaupa undir bagga með námslánum. Það þýðir ekki að við séum að ýta undir skólagjöld, þvert á móti erum við að tryggja eina opinbera leið sem er án skólagjalda.

Frú forseti. Ef við höfum trú á að menntun verði þjóðfélaginu til góðs er ég þeirrar skoðunar að við eigum ekki að leggja stein í götu þeirra sem ætla að sækja sér menntun. Það sem kom fram hér í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar er að fólk geti þá sótt sér menntun utan hins hefðbundna skólakerfis, þ.e. í umræddum einkaskólum. Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn brugðust vegna þess að þeir settu tækninám inn í einkaskóla þannig að ef fólk ætlar að læra tæknigreinar verður það að fara í einkaskóla og greiða jafnvel há skólagjöld. Það er þróun sem er rétt að sporna við og ræða. Hvað varðar það hvernig við styrkjum þessa skóla er rétt að skoða það að hluti af námsláninu er styrkur. Námslánið greiðist ekki upp með fullum kostnaði þannig að lánasjóðurinn þarf eflaust að fjármagna sig með einhverjum lánum en endurlána síðan vaxtalaust. Það er hægt að líta á þetta kerfi sem ákveðinn kostnað og ég verð að segja að mér finnst þetta stórfurðuleg þróun eða afturför, þ.e. að leggja á há skólagjöld í skólum og síðan þurfa nemar að fjármagna þau með lánum sem eru síðan aftur styrkur frá ríkinu. Ég hefði talið hreinlegast, frú forseti, að þessum skólum væri bara gert kleift að haga starfsemi sinni án þess að þurfa að seilast djúpt í vasa nemenda, sérstaklega þeirra sem ætla að sækja sér menntun í tæknigreinum. Þá hefði ég talið að þjóðfélag sem ætlar að stefna fram á við í menntasókn ætti einmitt að greiða leið fyrir ungt fólk í þessa menntun, frú forseti.

Frú forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að sá háttur sem hæstv. ríkisstjórn hefur haft á er afturför, þ.e. að menn þurfi að greiða töluvert meira núna fyrir nám þó að það sé falið undir öðrum heitum en áður. Gegn því gætum við sameinast um að berjast. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt að gefa fólki frelsi til að velja. Það er eitt af grunngildum Samfylkingarinnar. Fólk á þess vegna að hafa val um það ef það kýs að verða sér úti um menntun annars staðar en t.d. á Íslandi og nema í öðrum löndum. Ríkið á hins vegar að bjóða upp á fullgildar námsleiðir á sem flestum námsbrautum innan lands. Menn hafa þá val um það hvort þeir fara þangað og stunda ókeypis nám. Hinn kosturinn er þá sá að fara utan, eins og ég nefndi, eða að fara í einhverja aðra af þeim háskólum sem hafa verið settir upp utan vébanda ríkisins en með framlögum frá því. Ef námsmaðurinn nýtir sér frelsið til að velja slíkt nám eigum við eigi að síður að ýta undir með honum með því að veita honum lán fyrir skólagjöldunum. Af hverju er hægt að réttlæta það, frú forseti? Með því sem hv. þingmaður sagði hérna áðan, það skiptir samfélagið miklu að hækka menntastigið. Við eigum að koma upp sem flestum háskólum og sem mestum skólum sem víðast á landinu og gera allt sem við getum til að auka menntunarstig þjóðarinnar. Þetta er einn liður til þess og það er brýn nauður sem rekur á það einmitt núna þegar við erum að dragast aftur úr að ýmsu leyti í menntamálum í samanburði við nágrannaþjóðir undir forustu hins gagnmerka Framsóknarflokks ásamt Sjálfstæðisflokknum. Ég held að ég og hv. þingmaður gætum orðið sammála um þetta.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, það er mjög mikilvægt að hafa val. En það virðist sem Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn séu einhvern veginn mjög á móti því, vilji alls ekki hafa val. Þeir hafa t.d. lagt niður nám í vissum greinum. Ég bendi hér á að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn lögðu m.a. niður fiskvinnsluskóla á Dalvík og í Hafnarfirði. Það má ekki vera menntun í þessum greinum hjá þessum flokkum. Yfir helmingurinn af vöruútflutningi þjóðarinnar kemur einmitt úr sjávarútveginum en þessir flokkar hafa lagt niður menntun í þessum greinum. Á sama tíma hafa Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn séð ástæðu til að mennta lögfræðinga í fjórum skólum á landinu. Þetta er alveg stórundarlegt. Þeir sjá kannski að það eigi að vera val í þessum greinum en koma í veg fyrir nám í undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar. Það er vegna þess að umræðan um sjávarútvegsmál, kvótann, er erfið fyrir þessa flokka, þeir forðast hana og leggja meira að segja niður nám í þessum greinum og leggja af útvarpsþætti sem fjalla um þau mál hjá Ríkisútvarpinu. Auðlindin var lögð niður bara vegna þess að framsóknarmenn þoldu ekki umræðuna um sjávarútvegsmál, hvað þá sjálfstæðismenn. Það er átakanlegt. Það er mikilvægt að hafa val, það er mjög mikilvægt fyrir Íslendinga að bjóða upp á fjölbreytta menntun sem er í tengslum við atvinnugreinar landsmanna og stuðla að því að fólk sé menntað í tæknigreinum, bæði í sjávarútvegi og öðrum þáttum þjóðlífsins. Það skiptir öllu máli, frú forseti.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breyting á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum, sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson er 1. flutningsmaður að. Ég vil í byrjun fagna því að við ræðum um þennan mikilvæga sjóð, Lánasjóð íslenskra námsmanna. Eflaust hefði umræða um hann átt erindi fyrr í vetur vegna þess að eins og komið hefur fram í umræðunni gegnir hann mikilvægu hlutverki í menntakerfi okkar með því að hann tryggir jafnrétti til náms sem okkur öllum er hugleikið. Ég held að eins og hv. þm. Dagný Jónsdóttir kom inn á hafi okkur tekist að halda þverpólitískri samstöðu um meginmarkmið með rekstri sjóðsins þótt auðvitað sé alltaf áherslumunur á stefnu flokkanna. Mér finnst þetta athyglisvert frumvarp. Mig langar að gera örstutt grein fyrir þeirri skoðun minni að ég get tekið undir nokkuð af því sem hér kemur fram. Í aðdraganda síðustu kosninga 2003 ræddu ungir framsóknarmenn mikið um Lánasjóð íslenskra námsmanna, enda er það eitt brýnasta hagsmunamál stúdenta og ungs fólks í námi. Í málefnaundirbúningi þeirra fyrir flokksþingið sem markaði stefnu okkar framsóknarmanna í menntamálum fyrir síðustu alþingiskosningar var m.a. að skoða ætti sérstaklega Lánasjóð íslenskra námsmanna. Þar stóðu tvö atriði upp úr, annars vegar að lækka endurgreiðslubyrði námsmanna og koma henni niður í 3,75% , eins og hún var áður en Viðeyjarstjórnin margfræga breytti því hlutfalli. Okkur hefur aftur tekist að ná hlutfallinu aftur í 3,75% á þessu kjörtímabili. En hitt atriðið laut að því sem kemur fram í þessu frumvarpi, þ.e. að setja meiri hvata í kerfið, þ.e. að hafa þann hvata í kerfinu að ljúki menn námi á tilskildum tíma breytist hluti af lánum þess í styrk. Útfærslan var ekki nákvæm fyrir að öðru leyti en því að þar var rætt um 25–30% hlutfall. Í viðræðum stjórnarflokkanna sem nú mynda ríkisstjórn, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, varð niðurstaðan sú að inn í stjórnarsáttmálann rataði ákvæðið sem sneri að því að lækka endurgreiðslubyrði námslánanna. Okkur hefur tekist að koma því í framkvæmd á þessu kjörtímabili. En síðarnefnda atriðið stóð utan sáttmálans. Ég hef síðan þá, ásamt fleiri framsóknarmönnum, þar á meðal hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur, haldið þessu á lofti. Við verðum klárlega að stefna að þessu og þess vegna er umræðan í dag góð og þetta frumkvæði hv. þm Björgvins G. Sigurðssonar. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson ræddi þetta áðan, m.a. í andsvörum. En eins og staðan er í dag, ef við skoðum viðskiptavini eða lánþega Lánasjóðs íslenskra námsmanna, þá er kerfið þannig að við styrkjum þá mest sem fara í lengsta námið, sem njóta lána í lengstan tíma. Þeir sem taka BS- eða BA-námið, fara síðan í masterinn og jafnvel í doktorinn. Ef staðan er skoðuð, þá greiðir ríki þeirra nám mest niður hlutfallslega. Þess vegna er ekki óeðlilegt að skoða hvernig megi breyta þeirri forgangsröð. Meginhópurinn er fólk sem fer einungis í BA- eða BS-nám þótt það sé alltaf að breytast með hækkandi menntunarstigi þjóðarinnar. Við þurfum auðvitað á því að halda en þessi hópur greiðir hraðast upp lán sín og hann greiðir þau nánast öll til baka. Þess vegna finnast mér rök fyrir því að skoða þetta sérstaklega. Annað sem mér finnst mikilvægt í umræðum um lánasjóðinn er framfærslugrunnurinn sjálfur, upphæðirnar sem lánin byggjast á. Reynsla mín af í stúdentapólitíkinni, líkt og annarra hv. þingmanna sem hér hafa tekið til máls er auðvitað sú að það er eilífðarbarátta að finna út hve há lánin eiga að vera. Þess vegna er það gleðiefni að nú hafi stjórn LÍN sett af stað vinnu sem miðar að því að skoða framfærslugrunninn. Eins og við vitum byggir hann enn á grunni sem reiknaður var út árið 1995. Síðan voru tekin 80% af þeim grunni og við það skyldu námslánin miðast, þetta hefur síðan uppfærst ár frá ári eftir því hvernig hefur samist milli fulltrúa stúdenta og meiri hlutans í stjórn LÍN. Þetta er afar mikilvægt atriði. Ég vil halda því til haga. Þingið verður að fylgjast með framvindu þessa máls en sjóðurinn er byrjaður að skoða sérstaklega hver grunnurinn er sem ég held að sé mjög brýnt mál. Ég vildi ljúka máli mínu með því að nefna að auðvitað er brýnt að við höldum Lánasjóði íslenskra námsmanna, rekstri hans og tilvist, til haga. Áfram þarf að gera sjóðnum kleift að stuðla að þessu mikilvæga jafnrétti til náms sem við viljum hafa og framsóknarmenn hafa reynt að standa vörð um. Það er auðvitað þannig að háskólaumhverfið hefur breyst ótrúlega á síðustu 5–10 árum þrátt fyrir þau orð sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson lét falla í ræðu sinni á undan mér. Hann talaði um að verið væri að minnka fjölbreytnina í náminu. Það getur átt við um það mál sem hann nefndi, um fiskvinnsluskóla og ég verð að játa að ég þekki það því miður ekki nógu vel. En ég vil benda á að við höfum mun fjölbreyttara nám í boði, tekið upp nýja háskóla eins og við þekkjum svo vel, Háskólann á Akureyri og Háskólann á Bifröst. Það hefur orðið háskólabylting á undanförnum árum sem er gleðilegt. Nemum hefur fjölgað svo á háskólastiginu að það jafnast eflaust á við heimsmet. Ég hef reyndar lagt fyrirspurn, sem ég er ekki búin að fá svar við, til hæstv. menntamálaráðherra til að fá betri yfirsýn yfir þróunina á háskólastiginu undanfarin 5–10 ár. Ég bíð eftir að fá svar við henni en eins og við vitum öll sem fylgst höfum með þessari þróun hefur orðið gerbylting þar á. Við eigum auðvitað áfram að stuðla að menntasókn okkar. Hún á ekki einungis að vera á háskólastiginu heldur og á framhaldsskólastiginu og í verk- og tæknimenntun, og á framhaldsskólastiginu og háskólastiginu. Ég held að við hv. þingmenn getum sammælst um að sækja þurfi lengra fram á þeim vettvangi.

Frú forseti. Hv. þm. fór í gegnum jafnrétti til náms og mikilvægi lánasjóðsins. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún væri fylgjandi þeirri þróun sem orðið hefur, gífurlegri hækkun á skólagjöldum, yfir hálfa milljón á ári. Hvert er viðhorf Framsóknarflokksins til þess?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér færi á að fara yfir stefnu Framsóknarflokksins varðandi skólagjöld, en stefnan er skýr. Við höfum ekki viljað taka upp skólagjöld á háskólastigi í grunnnámi. Við höfum innan okkar raða helst rætt um framhaldsstigið, þ.e. masters- eða doktorsnám en ekki hafa verið neinar samþykktir gerðar þar að lútandi innan okkar flokks. Ég er þeirrar skoðunar að hið opinbera eigi að bjóða upp á fjölbreytt úrval háskólanáms án skólagjalda til þess að allir eigi þess kost á að geta sótt nám vegna þess að það er einfaldlega arðbært fyrir þjóðina. Nú hefur þróunin verið sú að háskólum hefur fjölgað sem taka skólagjöld. Við höfum mætt þeirri þróun eins og hv. þingmaður þekkir með því að Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur lánað fyrir skólagjöldunum. En stúdentar hafa val um að sækja sér nám annaðhvort í þeim ríkisreknu háskólum sem eru og greiða þá ekki skólagjöld eða sækja nám til háskóla sem ekki eru ríkisreknir en njóta að sjálfsögðu stuðnings ríkisins og taka samhliða skólagjöld. Það er auðvitað heilmikil umræða að ræða um samkeppnisstöðu ríkisreknu háskólanna á við þá sem geta tekið skólagjöld. En það er önnur umræða. Þetta er alveg skýrt. Það er mikilvægt að fólk hafi þetta val og það sé fyrir hendi eins og er í dag.

Frú forseti. Ég lagði einfalda spurningu fyrir hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur og hún kaus að svara út og suður. Það er náttúrlega miður. En hið rétta í málinu er að lagt hefur verið niður nám sem ekki er hægt að sækja á vegum ríkisins og flytja inn í einkarekna háskóla. Þar með hefur Framsóknarflokkurinn ákveðið að leggja stein í götu þeirra sem hyggjast leggja stund á tækninám. Það er líka rétt að rifja upp fyrir hv. þingmanni að hún fór í gegnum það að þeir sem færu í lengra nám fengju aukinn styrk í gegnum lánasjóðinn frá ríkinu. Hún nefndi það í fyrri ræðu sinni. En það má þá líka segja að þeir sem þurfa að greiða hærri skólagjöld fái hærri styrk í gegnum lánasjóðinn. Ég hef velt því fyrir mér hvort þetta sé í raun stefna Framsóknarflokksins, þ.e. að styrkja þessa einkareknu skóla umfram ríkisreknu háskólana með því að fara í ríkissjóð með viðkomu í vasa nemenda. Það virðist raunin ef marka má ræðu hv. þingmanns. En það kemur mér svo sem ekki á óvart að framsóknarmenn kynni sér lítið eða forðist umræðu um fiskvinnslunám. Það er eins og það megi ekki ræða sjávarútvegsmál, þá sést undir iljar þingmanna Framsóknarflokksins og þeir hafa ekki kynnt sér þetta. Þetta kemur þeim ekkert við, virðist vera. En þetta skiptir miklu máli fyrir þjóðarhag. Rúmur helmingur af vöruútflutningi landsmanna kemur úr þessari grein og forráðamenn sjávarútvegsins hafa lýst yfir áhyggjum af stöðu mála en þær áhyggjur virðast ekki vera hjá framsóknarmönnum. Áhyggjur framsóknarmanna eru af því að þurfa að ræða sjávarútvegsmál. Það finnst þeim vont.

Frú forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hlustaði á svar mitt áðan. Mér heyrðist það ekki á svörum hans. Það er alls ekki þannig að Framsóknarflokkurinn forðist umræðu um sjávarútvegsmál. Ef það er eitthvað á okkar vettvangi eða í okkar orðræðu almennt í stjórnmálum sem við höfum rætt um þá hafa það verið sjávarútvegsmálin. Það þekkir hv. þingmaður vel. Mér fannst reyndar af þeirri tillögu sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson setti fram fyrr, um hvernig ætti að fara að því að styrkja þá sem fara í langt nám í skóla sem tækju skólagjöld, að hann legði frekar til að samkeppnisstaða ríkisreknu skólanna á við skóla sem taka skólagjöld væri enn frekar skert meðan ég hef verið þeirrar skoðunar að leita leiða til að rétta af samkeppnisstöðu ríkisreknu skólanna, enda hafa þeir ekki sömu tækifæri og þeir sem rukka skólagjöld til að hafa tekjur. Þetta er auðvitað 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá fjörugu umræðu sem hefur átt sér stað í sölum Alþingis um menntamál og um háskólastigið. Lánasjóður íslenskra námsmanna stendur náttúrlega á bak við alla háskólamenntun þannig að það er eðlilegt og gott að í framhaldi af því komi upp umræður um ýmis álitaefni á háskólastiginu. Fram fóru harkalegar umræður í þinginu fyrir tveimur árum þegar tekin var ákvörðun um að leggja niður Tækniháskóla Íslands og fella saman við Háskólann í Reykjavík. Gagnrýni okkar í Samfylkingunni byggðist einkum á því að þar með yrði tæknimenntun á háskólastigi ekki aðgengileg nema í gegnum einkarekinn háskóla með greiðslu skólagjalda. Ég held að það hefði verið farsælla skref að byggja upp tækninám í Háskóla Íslands þannig að þar væri einnig gjaldfrjáls menntaleið, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson kallaði það, í tækninámi eins og öðru. Það er ákveðin hindrun að nám sé einungis til staðar í einkareknum háskóla gegn greiðslu skólagjalda. Ég tel að öll flóra grunnnámsins eigi að vera til staðar í opinberum háskólum. En svo er það að sjálfsögðu jákvæð viðbót og hið besta mál þegar einkareknir háskólar auka námsframboð. Það er hins vegar þekkt að sett sé ákveðið þak á skólagjaldaheimildir. Í Bretlandi er sett þak á slíkar heimildir, þ.e. þrjú þúsund pund á ári. Í því eru farnar ýmsar leiðir en sérstaklega af því að það er ekki þak á því hvað lánasjóðurinn lánar mikið fyrir skólagjöldum og helmingur af lánum lánasjóðsins er einhvers konar niðurgreiðsla nú þegar. Því væri ekki óeðlilegt að setja eitthvert þak á skólagjaldaheimildir hinna einkareknu háskóla með tilliti til þess. Ég er viss um að það væri jákvætt að stíga skref í átt að auknum námsstyrkjum. Það á að sjálfsögðu einnig við um verk-, iðn- og listnám. Lánasjóðurinn er ekki bara að lána fyrir háskólamenntun, hann lánar einnig fyrir verknámi eftir grunndeild. Styrkirnir væru námshvati og til að efla það nám ekki síður en háskólanámið og ég tek undir með hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni með að við þurfum sérstaklega að efla iðnnám og tækninám. Ég hef nokkrum sinnum flutt um það tillögur á þinginu, um átak til að efla verk- og listnám í framhaldsskólunum. Ég held að það sé kannski eitt mikilvægasta verkefni menntakerfisins í dag. Mestu skiptir að vinna í þessu. Ég lét meta það í fyrra eða hittiðfyrra hver kostnaðurinn af þessum breytingum yrði. Ég mun að sjálfsögðu kalla eftir slíkum upplýsingum aftur frá Lánasjóði íslenskra námsmanna í umsagnaferlinu, þ.e. hvert sé áætlað kostnaðarmat í dag við að 30% lána breytist í styrk. Það er ótrúlega lítill kostnaður á bak við það af því að í dag niðurgreiðum við mest fyrir þá sem lengst eru í námi, ef svo má segja. Það eru því margir þættir sem gera það að verkum að það sparast mikið um leið og þetta kostar peninga. Þetta er hins vegar besta fjárfestingin, þ.e. í bættri og aukinni menntun. Þess vegna leggjum við til að sú grundvallarbreyting verði gerð á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna að 30% af upphæð námsláns verði styrkur ljúki námsmaður lokaprófum á tilskildum tíma og auk þess verði ekki krafist ábyrgðarmanna á námsláni. Þá yrðu námslán greidd út fyrir fram eða samhliða en ekki eftir á. Ég þakka þá jákvæðu og skemmtilegu umræðu sem fram hefur farið í dag um háskólastigið. Við þurfum að leiða þar margt til lykta. Vaknað hafa áleitnar spurningar um margt sem þessu tengist og það er jákvætt og gott. Ég þakka fyrir undirtektirnar og það er gott að heyra að vilji er fyrir því að skoða þessa leið í mörgum flokkum. Ég fagna því að sjálfsögðu og við sjáum hvernig málinu reiðir af í menntamálanefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Sæunn Stefánsdóttir, Björgvin G. Sigurðsson, Katrín Júlíusdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir. Tillagan hljóðar svo, virðulegi forseti: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd sem kanni gildi þess og gagn að auka náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum, sem úrræðis gegn brottfalli nemenda í framhaldsskólum og fyrir farsælt náms- og starfsval. Nefndin kanni sérstaklega ástæður þess að svo stór hluti nemenda velur bóknám að loknum grunnskóla, hver séu áhrif foreldra og kennara á náms- eða starfsval og hvaða hugmyndir grunnskólanemendur hafi um framhaldsnám og störf að námi loknu. Jafnframt geri nefndin samanburð á náms- og starfsráðgjöf í helstu nágrannalöndum, svo og árangri ráðgjafar og annarra úrræða gegn brottfalli. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um niðurstöður nefndarinnar, þar á meðal tillögum um aukna náms- og starfsráðgjöf og fyrirkomulag hennar ef niðurstöður hníga í þá átt, fyrir 15. nóvember 2007.“ Hæstv. umhverfisráðherra Jónína Bjartmarz hefur tvisvar áður flutt þetta mál. Ég tók við af henni og ætla að halda því á lofti enda um mjög mikilvægt mál að ræða. Í greinargerðinni er farið nánar yfir efnisatriði varðandi þetta mál. Útgangspunkturinn er sá að brottfall nemenda úr framhaldsskólum á Íslandi er vandamál. Það er allt of mikið. Hér er farið yfir rannsóknir og stöðuna í löndunum í kringum okkur. Í niðurstöðunni segir að í allri umræðu hér á landi um mikið brottfall sé ástæða til að gefa gaum að aðferðum í náms- og starfsráðgjöf sem beinist að því: „… að vísa veginn um flókið upplýsingaumhverfi öllum þeim sem eru núverandi eða væntanlegir þátttakendur í skólakerfi og/eða atvinnulífi. Ljóst er að brottfall nemenda og skortur á úrræðum fyrir þann hóp sem hættir námi kostar einstaklingana mikið persónulega, fjárhagslega og félagslega, auk þess sem það hefur í för með sér kostnað fyrir skólakerfið og þjóðfélagið allt. Skilvirkar leiðir í náms- og starfsráðgjöf eru ein af forsendum þess að fólk geti eflt færni sína til að stunda nám og starf farsællega. Ljóst er að náms- og starfsráðgjöf á grunn- og framhaldsskólastigi þarf að efla á Íslandi.“ Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur farið fram tvisvar áður og málið hefur ekki náð fram að ganga. Það er endurflutt í þriðja skipti óbreytt. Það er von mín að það verði afgreitt sem þingsályktun frá Alþingi.

Frú forseti. Við ræðum um tillögu til þingsályktunar um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum. Fyrsti flutningsmaður tillögunnar, hv. þm. Dagný Jónsdóttir, gerði grein fyrir henni en ég vildi fyrst og fremst árétta og ítreka að ég vona að þingsályktunartillagan nái fram að ganga, fái þinglega meðferð og afgreiðslu. Þetta er sannarlega viðfangsefni og vandamál sem við verðum að takast á við, þ.e. brottfall úr framhaldsskólum. Ýmislegt hefur verið unnið á þessum vettvangi en ég held að þessi þingsályktunartillaga og sú nefnd sem hér er lögð til ætti að kanna sérstaklega gildi og gagn þess að auka náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum sem úrræðis gegn brottfalli nemenda í grunn- og framhaldsskólum og fyrir farsælt náms- og starfsval, eins og það er orðað í þingsályktunartillögunni. Þetta er úrræði sem hefur sannað sig. Í dag má finna víða í menntakerfinu náms- og starfsráðgjafa sem vinna þarft og gott starf en kallað hefur verið eftir því að þeir fái skýrari lagaramma og grundvöll víðar í kerfinu. Ég held að slík nefnd gæti lagt heilmikið af mörkum. Það er verðugt verkefni að minnka brottfall úr framhaldsskólunum. Það var merkilegt sem fram kom í vinnu nefndar sem skipuð var af hæstv. menntamálaráðherra fyrir tveimur árum, sem kom með tillögur um verk- og tækninámið, að margir velja bóknámið en enda síðar í verk- og tæknináminu. Það sýnir að þar hefði náms- og starfsráðgjöf getað breytt einhverju. Menn gætu kannski fyrr fundið sinn stað í menntakerfinu þar sem þeir fá notið sín og nýta reynslu sína til að þroskast og þróast í skólanum og menntun. Ég vona eins og ég sagði, frú forseti, að þessi tillaga nái fram að ganga. Ég held að hér sé sannarlega um þarft og brýnt mál að ræða.

Frú forseti. Hér er um að ræða mjög gott mál og mikilvægt af því að brottfall eða ótímabær námslok, eða hvað sem það er kallað í skólakerfinu okkar, er verulegt vandamál. Það er ástæða til, ekki bara að hafa áhyggjur af því, heldur til að grípa til markvissra aðgerða gegn því. Ég hef nokkrum sinnum flutt tillögu um að efla sérstaklega verk- og listnám og fjölga styttri starfsnámsbrautum í framhaldsskólunum, m.a. til að minnka brottfall, ekki af því að það sé eitthvað léttara nám en bóknámið heldur af því að það mundi ábyggilega verða til þess að fleiri færu í verknám en bóknám og fleiri af þeim sem hætta í bóknáminu án þess að klára það af því þeir hafa ekki áhuga á því eða telja það ekki eiga sérstaklega við sig. Og ef sama hlutfall námsmanna og ungmenna á Íslandi færi í bóknám annars vegar og verknám hins vegar eins og er á Norðurlöndunum og í flestum Evrópulöndum, þá færu miklu, miklu fleiri hér í einhvers konar verknám og mundu þar af leiðandi líklega klára nám sitt. En hér kemur fram að hátt í 40% íslenskra ungmenna ljúka ekki námi í framhaldsskóla áður en námslokum er náð, heldur hætta áður en formlegri skólagöngu í framhaldsskólunum er lokið. Það er að sjálfsögðu allt of hátt hlutfall, bæði fyrir einstaklinginn og þjóðfélagið og hægt að leita margra leiða til að sporna gegn því. Það er ekki nokkur einasta spurning. Þær leiðir sem eru langfarsælastar að fara strax í upphafi eru náms- og starfsráðgjöf. Við þingmennirnir fimm sem flytjum þetta mál, úr þremur flokkum, Framsóknarflokki, Samfylkingu og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, leggjum til að skipuleg aðstoð innan skólakerfisins sem kemur nemendum til hjálpar og er í höndum kennara-, náms- og starfsráðgjafa, verði stóraukin. Og sérstaklega með tilliti til þess að náms- og starfsráðgjöf er mjög nýleg grein innan skólakerfisins. Hún er í rauninni rétt að skjóta þar rótum, auðvitað mismikið eftir skólastigum en er held ég af mörgum mjög vanmetin grein. Ég held að það skipti gífurlega miklu máli að auka náms- og starfsráðgjöf verulega í skólunum að því þar er upphafsreiturinn sem námsmaðurinn er staddur á þegar hann velur sér brautina sem hann fer inn á í framhaldsskóla, í 9. eða 10. bekk í grunnskólanum. Það val er gífurlega afdrifaríkt fyrir alla framtíð námsmannsins eins og gefur augaleið. Nemandi sem eftir góða náms- og starfsráðgjöf sæi að hann hefði t.d. brennandi áhuga á einhverju listnámi og sæi að það væri auðvelt fyrir hann að halda því námi áfram síðar í háskóla þótt hann hefði ekki lokið formlegu stúdentsprófi o.s.frv., hann færi þá strax í nám sem hentaði honum og hann hefði mjög mikinn áhuga á. En fengi hann ekki neina eða litla náms- og starfsráðgjöf, færi á einhverja bóknámsbraut svona „af því bara“ þá hætti hann náminu sennilega fljótlega einfaldlega vegna þess að honum hundleiddist námið, hann hefði engan áhuga á því, sæi engan framtíðartilgang með því, byðist síðan spennandi tilboð um vinnu þar sem hann fengi góð laun og þá er leiðin til baka oft svolítið vandrötuð og margir sem koma aldrei til baka. Það komu fréttir af brottfalli nemenda í framhaldsskólum í síðustu viku þar sem sérstaklega var tekið til þess að brottfall nemenda í framhaldsskólum t.d. á Suðurnesjum væri mikið. Þar var talað um að yfir 50%, ég held hátt í 60% karlkyns nemenda á aldrinum 16 ára til tvítugs hættu áður en þeir lykju námi. Það er náttúrlega gríðarlega há tala þegar sex af hverjum tíu í árgangi karlkyns nemenda hættir áður en hann lýkur einhverju formlegu námi í skólanum af því að auðvitað nýtist námið nemandanum ekki nema að litlum hluta ef hann lýkur ekki formlegri gráðu, útskrifast annaðhvort með sveinspróf eða stúdentspróf eða einhver önnur réttindi. Þá fyrst nýtist námið fullkomlega og leiðin til frekari menntunar seinna verður greið. En í allri umræðunni um hið mikla brottfall hér á landi leggjum við flutningsmenn tillögunnar áherslu á að það verði að gefa gaum að aðferðum í náms- og starfsráðgjöf sem beinast að því að vísa veginn um flókið upplýsingaumhverfi, öllum þeim sem eru núverandi eða væntanlegir þátttakendur í skólakerfi eða atvinnulífi. Að okkar mati er ljóst að brottfall nemenda og skortur á úrræðum fyrir þann hóp sem hættir námi kostar einstaklingana persónulega, fjárhagslega og félagslega, og hefur að sjálfsögðu í för með sér kostnað fyrir skólakerfið en kannski miklu frekar fyrir einstaklinginn sjálfan seinna meir í lífinu þegar það þrengir að starfsmöguleikum hans seinna á lífsleiðinni að hafa ekki tekjumöguleika og einfaldlega leiðir til að lifa farsælu og góðu lífi, að hafa ekki lokið skóla á sínum tíma. Í raun og veru ætti að vera jafnsjálfsagt að ungmenni séu í skólum til 18–19 ára aldurs eins og það var einu sinni, að klára grunnskólann. Þannig held ég að þróunin verði. Við höfum lagt mikla áherslu á að auka verulega samfelluna á milli allra skólastiga, leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla og þannig fjölgi þeim sem ljúka t.d. stúdentsprófi fyrr og yngri en normið var og er enn þá, um tvítugt. Þeim fjölgi verulega af því samfellan og skilin á milli verða miklu minni en er í dag. Þau skörpu skil sem nú eru á milli skólastiganna eru að mínu mati algjörlega úrelt. Þeim eigum við að kappkosta að eyða. Ég er sannfærður um að það er langbest t.d. að sveitarfélögin í landinu reki framhaldsskólann líka. Einnig að þau reki leikskólann sem við munum ræða á eftir, gjaldfrjálsan leikskóla, grunnskólann og þá framhaldsskólann. Þannig væri miklu auðveldara að ná fram samfellu á milli skólastiga, eyða skilunum á milli og þar með held ég að það væri unnin áfangi í því að draga úr ótímabærum námslokum eða brottfalli úr skólunum og efla verulega náms- og starfsráðgjöf. Rétt að lokum í þessu samhengi, af því það tengist þessu beint, þá var í fyrra fjallað töluvert um afdrif lesblindra og skrifblindra barna í skólakerfinu sem er oft ansi nöturleg og grimm. Þau mál rak á fjörur okkar sem eru í menntamálanefnd Alþingis út af framgöngu föður barns með alvarlega lesblindu. Við fjölluðum um málið á nokkrum fundum nefndarinnar. Það þarf að sjálfsögðu að gæta sérstaklega að þeim nemendum sem eiga við alvarlega námserfiðleika að stríða, með náms- og starfsráðgjöf og utanumhaldi á öllum skólastigunum en sérstaklega í fyrstu bekkjum grunnskóla því lesblinda, dyslexía, er skilgreind af mörgum sem ein tegund fötlunar. Svo alvarlega háir þetta einstaklingum að það þarf að taka miklu þéttar utan um þá nemendur sem eiga erfiðara með nám, t.d. vegna dyslexíu, en einnig af mörgum öðrum ástæðum, t.d. félagslegum. Ég held að efling náms- og starfsráðgjafar bæði í grunn- og framhaldsskólum mundi skipta gífurlega miklu máli til að draga úr brottfalli til að bæta aðstæður allra nemenda og ekki síst þeirra sem eiga undir högg að sækja í skólakerfinu.

Frú forseti. Mig langar rétt aðeins að koma og lýsa ánægju minni með þetta frumvarp sem hér liggur fyrir um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum. Ég tel reyndar að það sé alveg sérstaklega mikilvægt að efla náms- og starfsráðgjöf í grunnskólunum. Því ég held að nemendur á því stigi séu oft að velja sér leið á framhaldsskólastigi án þess að vita í rauninni hvað þeir eru að velja og hverju þeir eru að hafna. Ég held að við eigum ekkert endilega að vera að horfa á þetta úrræði sem úrræði gegn brottfalli, þó að það sé vissulega mjög mikilvægt heldur er þetta mjög mikilvægt fyrir heill persónunnar sjálfrar sem í hlut á, að hún komist á þá braut sem henni hentar best og raunverulegur áhugi hennar og hæfni liggur. Nú er það svo að ýmsir framhaldsskólar og grunnskólar sem nálægt þeim liggja hafa tekið upp samstarf sín á milli um að kynna ýmsar greinar verknáms sem valfag. Þannig geta nemendur í grunnskólum sótt tíma í framhaldsskólunum í ýmsum verknámsgreinum, fengið leiðsögn og unnið við alvöruhluti. Þar sem ég þekki til hefur þetta reynst ákaflega vel. Þetta hefur orðið til þess að nemendum á verknámsstigi hefur fjölgað ár frá ári og reyndar líka orðið til þess að nemendur sem grunnskólinn hefur ekki haft miklar væntingar til sem námsmanna hafa komið út sem afburðafagmenn á sínu sviði. Það er auðvitað enginn sem getur sagt til um það hvort viðkomandi einstaklingur hefði ratað inn á rétta braut ef hann hefði ekki fengið þessa kynningu sem þarna á í hlut. En líkurnar á því að viðkomandi einstaklingur rati á rétta braut aukast auðvitað með því að hann fái kynningu. Mér finnst þetta því ákaflega jákvætt mál. Þar að auki er það þjóðhagslega hagkvæmt fyrir okkur að kynna sem best iðn- og verknám fyrir nemendum á grunnskóla- og framhaldsskólastigi vegna þess að það vantar stöðugt í samfélag okkar menn og konur í þær starfsgreinar. Ég held að einn þáttur þessa máls gæti líka verið sá að stúlkur/konur færu meira í verknám og kannski ekki alveg þessa hefðbundnu skiptingu sem við höfum séð og sjáum enn í dag, ef þær fengju kynningu og raunverulega lýsingu og sýn á það hvað í þessu námi og í starfsgreinum felst. En því miður er það þannig að val kynjanna á námsgreinum er mjög hefðbundið enn þá. Stúlkur velja t.d. í mjög litlum mæli rafvirkjun, sem hentar þó að miklu leyti mjög vel fyrir konur. Margt sem rafvirkjar eiga að gera er fínleg vinna, vel launuð og allt það. Þannig að ég held að þetta sé á allan hátt hið besta mál og lýsi stuðningi mínum við það.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga um gjaldfrjálsan leikskóla. Þetta er á þingskjali 49 og er 49. mál þessa þings. Tillögumenn eða flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að skipa nefnd sem fái það verkefni að undirbúa og annast viðræður við sveitarfélögin um sameiginlegt átak þeirra og ríkisins um að gera leikskóladvöl gjaldfrjálsa í áföngum. Nefndin verði skipuð fulltrúum allra þingflokka og fulltrúa frá fjármálaráðuneyti, menntamálaráðuneyti og Félagi leikskólakennara auk formanns sem félagsmálaráðherra skipi án tilnefningar.“ Hér er um að ræða endurflutning á tillögu sem birst hefur áður á þremur síðustu þingum en ekki orðið útrædd í neitt skiptið. Tillagan er að stofni til upp úr stefnumótun sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð mótaði á árunum 2002–2003 og gerði að sérstöku baráttumáli sínu í alþingiskosningunum það ár, þ.e. 2003, um að hafin yrði barátta fyrir því eða farið yrði í aðgerðir til þess að gera leikskóladvöl í landinu gjaldfrjálsa. Efni greinargerðar tillögunnar var uppfært ítarlega síðasta haust og er vísað í aðalatriðum til þeirra upplýsinga þó vissulega megi reikna með að talsverðar breytingar hafi orðið á síðan þá, sérstaklega með tilkomu nýrra sveitarstjórna síðasta vor. Þá var aflað upplýsinga um stöðu þessara mála hjá sveitarfélögunum. Þingflokkur okkar skrifaði öllum sveitarfélögum í landinu, sem mörg hver og flest brugðust vel við og sendu inn upplýsingar um stöðu mála, hvort áform væru um að auka gjaldfrelsi eða gefa leikskólann alveg gjaldfrjálsan og hvar á vegi þau væru þá stödd. Í ljós kom að hreyfing er á þessu máli hjá fjölmörgum sveitarfélögum í landinu og a.m.k. eitt þeirra hefur eða hafði þá þegar stigið skrefið til fulls og ákveðið að gera leikskólann gjaldfrjálsan, það var Súðavíkurhreppur. Allmörg í viðbót hafa tekið umtalsverð skref í þessa átt. Þannig er í allmörgum sveitarfélögum orðið um gjaldfrelsi að ræða fyrir síðasta ár í leikskóla, a.m.k. svo nemur sex tímum, u.þ.b. það sem talið er að þurfi að halda úti til þess að unnt sé að uppfylla með fullnægjandi hætti viðfangsefnum samkvæmt námskrá leikskóla og mörg sveitarfélög eru með í undirbúningi eða hafa þegar tekið skref í átt til frekara gjaldfrelsis þannig að einhver tímafjöldi á ári hverju komi til sögunnar. Fróðlegt verður að fara yfir það t.d. þegar áform birtast á þessu ári á grundvelli fyrstu fjárhagsáætlunar nýkjörinna sveitarstjórna sem væntanlega fela í sér gjaldskrárbreytingar og breytta tilhögun þessara mála, t.d. næsta haust þegar nýtt skólaár hefst, hvar þessi mál verða þá á vegi stödd. Rökin fyrir þessu máli eru margvísleg. Þau nærtækustu eru að alllangt er um liðið síðan leikskólinn var viðurkenndur sem fyrsta skólastigið og starfsheitið leikskólakennari var tekið upp. Ef við horfum á málin frá þeim bæjardyrum eru auðvitað engin sérstök rök til þess að foreldrar borgi dýrum dómum fyrir fyrsta skólastigið en þeirri gjaldtöku ljúki svo þegar kemur upp á næsta skólastig þar fyrir ofan, þ.e. upp í grunnskólann. Að vísu er það nú svo, því miður, að talsvert vantar upp á að grunnskólanám sé gjaldfrjálst, ýmiss konar kostnaði hefur þar verið velt yfir á foreldra á undanförnum árum og fjölmargar af þeim umbótum í grunnskólastarfi sem menn hafa lengi barist fyrir hafa birst í formi þess að foreldrum er ætlað að taka talsverðan þátt í kostnaðinum. Þetta er mikið jafnréttis- og jafnaðarmál. Enginn vafi er á því að niðurfelling leikskólagjalda, sem er auðvitað gríðarleg kjarabót fyrir fjölskyldur með ung börn, felur líka í sér mikla jöfnun á aðstöðu því að gjaldtakan, útgjöldin eru tilfinnanlegust fyrir tekjulágar barnafjölskyldur. Einnig má líka velta því fyrir sér hvort þetta sé ekki sérstaklega brýnt í ljósi þess mikla fjölda fólks af erlendum uppruna sem hér hefur sest að á undanförnum árum og mikilvægt að börn þessa fólks eigi skilyrðislaust kost á því að fá þjálfun í grunnskóla og vera þar í þroskandi umhverfi, a.m.k. einhvern hluta dagsins, umgangast önnur börn, taka út sinn málþroska að einhverju leyti í því umhverfi o.s.frv. Ég held að það sé tvímælalaust mjög jákvætt innlegg í allt sem lýtur að aðlögun eða samhæfingu fólks af erlendum uppruna sem hingað er flutt. Við vitum og að baki liggja ákveðnar kannanir að tilhneiging er til þess að slíkar fjölskyldur láti sig frekar muna um eða hafi síður ráð á þeim kostnaði sem leikskóladvölinni er samfara og meiri tilhneigingar gæti þar af leiðandi til þess að börn slíkra fjölskyldna séu heima og fara þá á mis við það þroskandi umhverfi sem á að vera og ég fullyrði að sé almennt í leikskólum okkar þar sem er unnið yfir höfuð metnaðarfullt og gríðarlega mikilvægt starf að sjálfsögðu. Varðandi tekjustofna og kostnað er alveg ljóst að sveitarfélögin ráða mörg hver mjög illa við það að bæta á sig útgjöldum af þessum sökum og þess vegna hefur okkar nálgun frá byrjun gert ráð fyrir því að um samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga sé að ræða og að ríkið komi til móts við sveitarfélögin með annars vegar tekjustofnum eða auknum fjárveitingum og/eða með því að létta af sveitarfélögunum kostnaði á móti þannig að ekki verði um umtalsverðan kostnaðarauka hjá sveitarfélögunum að ræða. Sveitarfélögin vörðu tæpum 12 milljörðum kr. til dagvistunarmála á árinu 2004 og á móti því komu tekjur vegna leikskólagjalda upp á um 3,3 milljarða kr. eða um 28%. Þessar hlutfallstölur eru væntanlega nálægt lagi enn þann dag í dag þó að upphæðirnar hafi auðvitað hækkað. Þar af leiðandi er ljóst að þetta snýst um að sveitarfélögunum sé gert kleift með tekjustofni eða fjárveitingu eða þá að öðrum verkefnum sé létt af þeim sem nemur um það bil þeim upphæðum. Þar höfum við bent á húsaleigubætur og þann kost að ríkið taki þær alfarið yfir. Það hefur einnig þann kost að þá er hægt að sameina húsaleigubætur og vaxtabætur í skattkerfinu og það höfum við lengi lagt til að yrði gert og tekin upp samræmd húsnæðisframlög. Útgjöld sveitarfélaga vegna húsaleigubóta voru komin yfir 1,5 milljarða á árinu 2005 og ekki ólíklegt að þau séu af stærðargráðunni 1.700–2.000 milljónir eins og stendur þannig að eftir stæðu þá kannski 1,3–1,6 milljarðar kr. sem sveitarfélögunum þyrfti að bæta upp í formi beinna tekna ættu þau að koma út á sléttu og miðað við að ríkið yfirtaki greiðslu húsaleigubóta. Ljóst er að dæmið er vissulega flóknara en þetta því að réttur til gjaldfrjálsrar leikskóladvalar og skyldur sveitarfélaga til að fullnægja eftirspurn þurfa að haldast í hendur og það yrði því að gera ráð fyrir nokkrum stofnkostnaði hjá a.m.k. einhverjum hluta sveitarfélaganna til að þau gætu mætt aukinni eftirspurn. Engin ástæða er til að draga dul á að um aukin útgjöld gæti þar með orðið að ræða en á móti kæmi meiri þjónusta á þessu sviði og jafnari réttur allra til þess að börn þeirra nytu þess að eiga kost á leikskóladvöl. Þetta er að okkar dómi mikið réttlætis- og sanngirnismál. Þetta er mikilvægt félagslegt og menntunarlegt framfaramál og ástæða til að ætla að slíkum aðgerðum gæti einnig fylgt þjóðhagslegt hagræði sem kæmi fram á öðrum sviðum svo sem í aukinni framleiðni og samkeppnishæfni í atvinnulífinu þó langveigamest sé að okkar mati það réttlæti sem fólgið er í jafnari lífskjörum og breytingum í átt til fjölskylduvænna samfélags sem þetta tvímælalaust er liður í. Ekki veitir nú af að einhvers staðar miði í rétta átt í þeim efnum að treysta undirstöður samábyrgs velferðarsamfélags í landinu en við höfum séð allt of lítið af slíkum hlutum á undanförnum árum. Auk þess er það auðvitað svo að full ástæða er til að ríki og sveitarfélög ræði sín mál og reyni að koma þeim samskiptum í betra horf en þau hafa verið. Afkoma sveitarfélaganna er algjörlega óviðunandi margra hverra og miðar síst í rétta átt í þeim efnum. Þannig er t.d. ljóst að lítil og meðalstór þéttbýlissveitarfélög á landsbyggðinni búa mörg hver við gjörsamlega óviðunandi afkomu, eiga varla fyrir rekstri, hvað þá nokkrum fjárfestingum og víða hefur blóðugur niðurskurðarhnífurinn verið skilinn eftir í höndum forsvarsmanna sveitarfélaganna þegar eftirlitsnefnd um fjármál þeirra hefur farið um og yfirleitt er lausnarorðið eitt og hið sama, að skera niður bráðnauðsynlega félagslega þjónustu sem er auðvitað það sísta sem þau sveitarfélög þurfa á að halda ef þau eiga að vera samkeppnisfær um þjónustu fyrir sína íbúa og geta keppt um búsetu fólks. Ég vísa svo að öðru leyti, virðulegur forseti, til þeirra fylgiskjala sem tillögunni fylgja og rökstuðnings okkar og málflutnings í hennar þágu á undanförnum árum. Við munum halda þessu baráttumáli áfram og hvergi láta deigan síga í því þangað til fullur sigur er í höfn. Það varð gríðarleg vitundarvakning í málinu í tengslum við sveitarstjórnarkosningarnar á síðasta vori og almennt luku flestir frambjóðendur lofsorði á það, á stefnumótun í þessa veru og virtist ekki skipta öllu máli úr hvaða stjórnmálaflokkum þeir komu. Gríðarleg viðhorfsbreyting var því orðin bara á þeim árum sem liðin voru frá árunum 2002, 2003 þegar við vorum fyrst að reyna að koma þessu máli á dagskrá og fengum satt best að segja merkilega litlar undirtektir í byrjun. En núna vildu frambjóðendur flestra flokka Lilju kveðið hafa og töluðu um mikilvægi þess að stefna á breytingar í þessa veru og er það auðvitað vel. Verkefnunum er þar með ekki lokið. Ég minni aftur á og ítreka það sem ég sagði um gjaldtöku í grunnskólanum. Hún er býsna tilfinnanleg orðin á mörgum sviðum. Þar má t.d. nefna að ekki skuli hafa tekist að koma á skólamáltíðum án endurgjalds, sem er mikið réttlætismál og hefur einnig sterka félagslega skírskotun og skírskotun til þess að jafna aðstöðu og að tryggja þeim sem einmitt mest þurfa á að halda að slík þjónusta sé í boði og hún sé öllum aðgengileg og öllum viðráðanleg, þ.e. að efnahagslegar ástæður valdi því ekki að sum börn fara þess á mis að fá hollan og nærandi mat í leikskóla og grunnskóla. Með vísan til þessa, virðulegur forseti, læt ég máli mínu lokið og legg til að tillögunni verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og félagsmálanefndar.

Frú forseti. Þessi tillaga er sett fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins sem samþykkt var á ársfundi þess í sumar, 21. ágúst 2006, sem haldinn var í Þórshöfn. Ályktunin ráðsins hljóðar svo: „Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórnir Íslands, Færeyja og Grænlands að gera með sér samkomulag um að löndin skiptist á ræðismönnum. Löndin eru hvött til að koma sér upp sameiginlegum ræðismannsskrifstofum.“ Flutningsmenn ásamt mér eru fulltrúar Íslands í Vestnorræna ráðinu, hv. þingmenn Anna Kristín Gunnarsdóttir, Hjálmar Árnason, Sigurrós Þorgrímsdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir og Sigurjón Þórðarson. Löng hefð er fyrir jákvæðu og víðtæku samstarfi vestnorrænna þjóða. Þær eru okkar næstu nágrannar og vináttutengslin eru náin. Jafnframt hefur verið nokkuð algengt að íbúar hafi flust milli landanna, starfað þar og búið. Tengsl og samstarf landanna vex stöðugt að umfangi og vilji er í löndunum til að styrkja það enn frekar. Vestnorræna ráðið hefur árum saman unnið að því að efla tengslin og auka samstarf milli stjórnvalda landanna, íbúanna, atvinnulífs og vinnumarkaðar. Ríki stofna oft ræðismannsskrifstofur og sendiráð í löndum sem þau tengjast nánum böndum, hafa víðtækt samstarf eða viðskipti við. Vestnorræna ráðið álítur að til þess að efla slík tengsl sé afar mikilvægt að löndin komi á fót launuðum ræðismannsskrifstofum, sem hafi diplómatíska stöðu, eða viðskiptafulltrúum hvert í annars löndum. Það mun auðvelda fólki að flytja milli landanna og starfa þar. Sömuleiðis mundi það efla möguleika vestnorræns atvinnulífs til að efla starfsemi sína landanna á milli. Síðast en ekki síst yrði það liður í að tryggja borgurum Vestur-Norðurlanda réttindi og hagsmuni ef þeir flytjast milli landanna. Það er nú afráðið að íslenska ræðismannsskrifstofan verður opnuð í byrjun apríl í Færeyjum og í framhaldi af því verður unnið að því að koma á samsvarandi samstarfi milli okkar og Grænlands. Ég tel eigi að síður rétt, frú forseti, að tillagan fái hér þinglega afgreiðslu og legg til að henni verði vísað til utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Það er aldeilis ágætt fyrir okkur að samþykkja þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu þegar búið er að ákveða að framkvæma í það minnsta helminginn af því sem hún fjallar um, þ.e. að opna ræðismannsskrifstofu í Færeyjum og á Grænlandi. Það er alveg rétt sem hv. þm. Halldór Blöndal sagði áðan úr þessum ræðustóli að samstarf, samvinna og vinátta á milli þessara þriggja þjóða er mikil um langa hríð og sameiginlegir hagsmunir okkar eru líka mjög ríkir. Við búum, þessar þrjár þjóðir, við Norður-Atlantshafið, eigum sameiginlega fiskstofna og höfum mikilla hagsmuna að gæta í þeim efnum. Við höfum mikla hagsmuni af því að umhverfismálum í heimshluta okkar sé vel sinnt og um þetta allt saman hefur Vestnorræna ráðið reyndar ítrekað ályktað og haldið ráðstefnur um. Margir Grænlendingar búa í Færeyjum, nokkrir Íslendingar á Grænlandi og enn fleiri í Færeyjum og Færeyingar búa margir á Grænlandi og Íslandi. Tengslin á milli Grænlands og Íslands eru afar löng eins og við vitum. Ræðismannsskrifstofa í þessum löndum tveim styrkir auðvitað stöðu þeirra landa í hinum löndunum en það auðveldar líka samstarf á öðrum sviðum, t.d. ferðamennsku, sem verður fjallað um á eftir í annarri tillögu og svona getur maður haldið áfram að telja upp. Það er best að vera ekki að tala mikið um ferðamálin úr því að þau koma til umræðu á eftir. En ég vona að þetta gangi glatt í gegn, frú forseti, og er allt saman hið jákvæðasta mál.

Frú forseti. Þessi þingsályktunartillaga er flutt af okkur alþingismönnum sem eigum sæti í Vestnorræna ráðinu, sem eru ásamt mér hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir, Hjálmar Árnason, Sigurrós Þorgrímsdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir og Sigurjón Þórðarson. Þessi tillaga er flutt á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins frá í sumar, svohljóðandi: Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórnir Íslands, Færeyja og Grænlands að auka og efla samvinnu og upplýsingamiðlun í baráttunni gegn reykingum. Skorað er á löndin að halda námsstefnu eða ráðstefnu fyrir vestnorrænar heilbrigðisstéttir um málið. Eins og við vitum eru reykingar eitt erfiðasta heilsuvandamál sem nú er við að kljást á Norðurlöndum og einnig á Vestur-Norðurlöndum. Eins og kunnugt er valda reykingar mörgum sjúkdómum og leiða í versta falli til ótímabærs dauða. Á Vesturlöndum er eining um að brýna nauðsyn beri til að berjast gegn reykingum og til að ná því fram má m.a. koma í veg fyrir að ungmenni byrji að reykja og reyna að fá fólk sem þegar reykir til að hætta. Það tekst aðeins með markvissum aðgerðum. Takist að draga úr fjölda þeirra sem reykja mun draga úr sjúkdómum sem tengjast reykingum, langlífi verður meira og heilsa betri. Við bætist efnahagslegur ávinningur, bæði fyrir Vestur-Norðurlönd og vestnorræn heimili. Það verður efnahagslegur ávinningur fyrir löndin að færri hafa þörf fyrir meðferð vegna sjúkdóma sem tengjast reykingum og sparnaður fyrir heimilin er að sjálfsögðu mjög verulegur ef menn hætta að reykja eins og margsinnis hefur verið sýnt fram á með mjög táknrænum hætti. Vestur-Norðurlönd hafa lengi haft hefð fyrir góðri og víðtækri samvinnu. Við leggjum áherslu á að löndin sameinist í þessari baráttu og miðli hvert öðru reynslu sinni og baráttuaðferðum. Eins og ég sagði áður eru reykingar mikið vandamál í þessum löndum þremur, Færeyjum, Íslandi og Grænlandi. Á heilbrigðisráðstefnu Vestnorræna ráðsins árið 2003 kom fram að reykingar eru eitt mesta heilsuvandamálið á Grænlandi. Þær eru og of útbreiddar í Færeyjum og á Íslandi. Hér hefur tekist á síðustu 20 árum að draga nokkuð úr reykingum. Árið 1985 reyktu 40% Íslendinga á aldrinum 18–69 ára, en árið 2005 var hlutfallið komið niður í 21% sem er verulegur ávinningur. Beitt hefur verið upplýsingaherferð um reykingar og afleiðingar þeirra þar sem fléttað hefur verið saman jákvæðum reyklausum fyrirmyndum og vítum til varnaðar auk þess sem reykingar hafa verið bannaðar á mörgum opinberum stöðum, t.d. í öllum opinberum byggingum. Vestnorræna ráðið skorar á heilbrigðisráðherra Vestur-Norðurlanda að auka og efla samstarf sitt í baráttunni gegn reykingum, bæði með því að skiptast á upplýsingum og miðla af reynslu sinni. Ráðið hvetur til þess að gerð verði grein fyrir því hvaða aðferðir hafi skilað bestum árangri í baráttunni gegn reykingum, enn fremur til þess að löndin þrjú haldi námstefnu eða ráðstefnu með fólki úr heilbrigðisstéttum sem vinnur við varnir gegn reykingum þar sem það deilir með sér reynslu, læri hvert af annars baráttuaðferðum og miðli upplýsingum. Frú forseti. Ég legg til að þessari tillögu verði vísað til utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Sú ráðstefna sem vitnað er til í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu var fyrsti fundurinn sem ég sótti sem fulltrúi Íslands í Vestnorræna ráðinu og var haldinn í Illullisat og fjallaði um heilbrigðismál í hinum vestnorrænu löndum. Þar kom fram að á Grænlandi reyktu 80% 14 ára og eldri og að reykingar væru stærsta heilsufarsvandamálið þar. Við vitum að reykingar eru mjög útbreiddar líka í Færeyjum. Ég man ekki hve hátt hlutfall þar reykti, gott ef það var ekki eitthvað um 50%. Það er alkunna að á Íslandi hefur náðst mjög mikill og góður árangur í reykingavörnum og mér finnst alveg einhlítt að þegar við búum yfir góðri reynslu og þekkingu reynum við að miðla henni til nágranna okkar. Við eigum samt eitthvað í land því að enn þá reykir 21% af 18–69 ára á Íslandi. Við svo sem sjáum að þegar slakað er á áróðrinum gegn reykingum er tilhneiging til þess að reykingar aukist. Við þurfum auðvitað að vera vel á verði og halda áfram áróðri og fræðslu gegn reykingum. Mér er það mjög minnisstætt þegar heilbrigðisstéttirnar lýstu öllum sjúkdómunum á Grænlandi sem mátti rekja beint til reykinga þannig að eiginlega er þessi ráðstefna sem haldin var í Illullisat uppsprettan að því að þessi tillaga er komin fram. Þannig á það auðvitað að vera, ef við verðum þess áskynja að við getum hjálpast að við að bæta úr einhverjum þætti í löndunum okkar nýtum við okkur þá þekkingu og dreifum henni. Ég vona að þessi tillaga fái góðar viðtökur í utanríkismálanefnd. Þetta er samstarf sem ætti ekki að vera mjög kostnaðarsamt. Þetta er spurning um kennslu í aðferðafræði og miðlun þekkingar í því hvernig fólk ber sig að hér og í hinum löndunum.

Frú forseti. Þessi tillaga er flutt af okkur sem eigum sæti í Vestnorræna ráðinu, ásamt mér hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, Hjálmari Árnasyni, Sigurrós Þorgrímsdóttur, Guðrúnu Ögmundsdóttur og Sigurjóni Þórðarsyni. Þessi tillaga er sett fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins frá í sumar, svohljóðandi: Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórnir Íslands, Færeyja og Grænlands að tekin verði upp kennsla í grunnskólum um sögu, þjóðfélagsgerð, menningu og tungumál vestnorrænna nágrannalanda og verði kennslan fastur liður í námskrá á mismunandi og viðeigandi aldursstigum. Löndin eru hvött til að útbúa sameiginlegt kennsluefni á öllum málunum þremur í þessum tilgangi. Þessi þrjú lönd, Ísland, Færeyjar og Grænland, eiga auðvitað margt sameiginlegt varðandi sögu, menningu og þjóðfélagsgerð og raunar vegna legu þeirra eru einnig atvinnuhættir að mörgu leyti svipaðir og hagsmunir þjóðanna mjög nátengdir. Af þeim sökum er þýðingarmikið að við lærum að þekkja hvert annað og skilja þau sjónarmið sem liggja á bak við byggð í hverju landi og þess vegna teljum við það mjög gagnlegt ef íbúarnir í þessum löndum kynnast menningu og sögu þjóðanna, ég tala ekki um ef árangur næðist í því að við Íslendingar lærðum grænlensku og færeysku og gagnkvæmt, að Grænlendingar kynnu okkar tungumál og auðvitað Færeyingar sem raunar ná tökum á íslensku furðu fljótt. Eins og nú standa sakir er grátlega lítið um kennslu og fróðleik um þessar grannbyggðir okkar og með þessari tillögu viljum við reyna að breyta því. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Það er mjög þroskandi fyrir unglinga og börn að læra í grundvallaratriðum um uppbyggingu grænlensku, sögulega þróun þess tungumáls og lifnaðarhætti á Grænlandi. Hið sama á raunar við um Færeyjar en saga Færeyja hefur um árhundruð verið mjög samtvinnuð, sérstaklega okkar Íslendinga og raunar Grænlendinga einnig. Ég legg til, frú forseti, að málið gangi til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Þessi tillaga er flutt á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins frá í sumar og að henni stöndum við sem í Vestnorræna ráðinu sitjum, hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir, Hjálmar Árnason, Sigurrós Þorgrímsdóttir, Guðrún Ögmundsdóttir og Sigurjón Þórðarson. Ályktun Vestnorræna ráðsins er svohljóðandi: Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórnir Íslands, Færeyja og Grænlands að ræða möguleikann á því að löndin geri með sér samkomulag um að útvíkka fríverslunarsamninginn sem Færeyjar og Ísland hafa gert með sér (Hoyvíkur-samninginn). Löng hefð er fyrir nánu og víðtæku samstarfi vestnorrænna þjóða. Vestur-Norðurlönd ná yfir gríðarstórt land og hafsvæði, en þjóðirnar sem þær byggja eru fámennar. Fríverslunarsvæði eyjanna í Norður-Atlantshafi kæmi sér mjög vel fyrir viðkomandi lönd og þar með fyrir íbúa þeirra. Fríverslunarsamningurinn sem Færeyingar og Íslendingar hafa gert með sér tryggir ekki einungis frjálsa vöruverslun milli landanna, heldur veitir hann borgurum landanna næstum sömu réttindi í báðum löndunum á sviðum eins og heilbrigðisþjónustu, menntun, menningu og þátttöku í sveitarstjórnarkosningum. Markmiðið með samningnum er að fjarlægja eftir því sem kostur er þær landamærahindranir sem nú eru milli þjóðanna. Það er einkum mikilvægt fyrir smáþjóðir eins og vestnorrænar þjóðir að standa saman og styðja hver aðra, jafnframt því að hafa árangursríkt og gott samstarf. Fríverslunarsamningurinn getur átt þátt í því. Hann mun stuðla að því að hið nána og jákvæða samstarf sem þessi lönd hafa átt öldum saman haldi áfram. Jafnframt munu vestnorrænir fríverslunarsamningar að líkindum hafa í för með sér að Færeyingar og Grænlendingar verði ekki jafnháðir Dönum fjárhagslega og nú. Vestnorræna ráðið álítur afar brýnt að ríkisstjórnir landanna athugi samninginn vel og ræði um leið möguleikana á að Grænland geti átt aðild að honum. Útvíkkun fríverslunarsamningsins mun stækka talsvert heimamarkað landanna þriggja og hafa í för með sér enn fleiri viðskipti og atvinnutækifæri en nú er. Fríverslunarsamningurinn sem nær til allra Vestur-Norðurlanda mun auk þess treysta enn betur vináttutengsl okkar. Með Hoyvíkursamningnum hefur í raun orðið til færeyskt-íslenskt efnahagssvæði. Vestnorræna ráðið telur afar brýnt að Grænland verði einnig aðili að Hoyvíkursamningnum og þannig verði til vestnorrænt efnahagssvæði. Í Hoyvíkursamningnum er grein sem gerir ráð fyrir því að fleiri aðilar konungsveldisins Danmerkur geti fengið hlutdeild í samningnum. Vestnorræna ráðið hvetur ríkisstjórnir Vestur-Norðurlanda til að kanna möguleikana á því að notfæra sér þessa grein og hefja eins fljótt og hægt er viðræður um möguleikana á aðild Grænlands að samningnum. Ég legg til, frú forseti, að málinu verði vísað til utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Sú tillaga sem hér liggur fyrir er flutt af okkur þingmönnum í Vestnorræna ráðinu, hv. þingmönnum Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, Hjálmari Árnasyni, Sigurrósu Þorgrímsdóttur, Guðrúnu Ögmundsdóttur og Sigurjóni Þórðarsyni. Ályktun Vestnorræna ráðsins er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Vestnorræna ráðið beinir þeim tilmælum til landstjórnar Færeyja, landstjórnar Grænlands og ríkisstjórnar Íslands að þær móti sameiginlega stefnu í ferðamálum fyrir Vestur-Norðurlönd sem svæði. Ráðið beinir þeim tilmælum til stjórnvalda landanna að hin sameiginlega stefna feli meðal annars í sér að sameiginleg markaðssetning Vestur-Norðurlanda sem ferðamannasvæðis verði efld. Vestnorræna ráðið mælist jafnframt til að stjórnir landanna geri áætlun um aukið samstarf um ferðamálamenntun á Vestur-Norðurlöndum. Á ferðamálaráðstefnu Vestnorræna ráðsins í Maniitsoq 6.–9. júní 2006 ríkti mikill einhugur meðal þátttakenda um að Vestur-Norðurlönd ættu eftir megni að vinna saman að því að auka fjölda ferðamanna í löndunum. Jafnframt var eining um að mikilvægt væri að skilgreina á hvaða sviðum ferðamála væri hagkvæmt fyrir löndin að vinna saman. Sameiginleg stefna vestnorrænu landanna í ferðamálum mun tryggja aukna athygli alþjóðlegra ferðamálafrömuða og stuðla að því að tryggja að markaðshlutdeild Vestur-Norðurlanda í ferðamálum minnki ekki heldur vaxi. Vestur-Norðurlönd geta boðið ferðamönnum upp á margs konar einstæða upplifun sem ekki er að finna annars staðar í heiminum, en nauðsynlegt er að Vestur-Norðurlönd komi því á framfæri við umheiminn hvað þau hafa að bjóða ferðamönnum framtíðarinnar. Vestnorræna ráðið álítur mikilvægt að einn liður í sameiginlegri vestnorrænni stefnu og markaðssetningu í ferðamálum verði samstarf um menntun starfsfólks í ferðaþjónustu, m.a. með því að gefa því kost á því að sækja sér menntun gegnum fjarkennslu. Ráðið álítur að slík samvinna tryggi starfsfólki í vestnorrænni ferðaþjónustu bestu skilyrði í daglegu starfi sem kostur er á. Löng hefð er fyrir samvinnu Vestur-Norðurlanda. Löndin geta haft hag af því að miðla hvert öðru af reynslu sinni í ferðaþjónustu.“ Það er löng hefð fyrir samvinnu milli Vestur-Norðurlanda á sviði ferðaþjónustu. Löndin geta haft hag af því og ég veit ekki betur en mikill vilji sé til þess að halda því samstarfi áfram í Vestnorden Travel Mart. Ég vil rifja það upp að það eru sennilega ein þrettán ár síðan að við tókum upp með skipulegum hætti nánara samstarf en áður á sviði ferðaþjónustu, annars vegar á milli okkar Íslendinga og Grænlendinga og ári síðar milli okkar og Færeyinga. Ég var samgönguráðherra á þeim tíma og þá lögðum við einnig mikla áherslu á að ungt fólk, bæði frá Grænlandi og Færeyjum, gæti komið til Íslands til að kynna sér hvernig við stæðum að ferðaþjónustu hér heima og einnig til að afla sér menntunar á því sviði. Ég hygg að sú starfsemi hafi gefið mjög góða raun. Ég vil leggja til, frú forseti, að þessari tillögu verði vísað til utanríkisnefndar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér ákaflega mikilvægt mál, þ.e. samstarf Vestnorrænu ríkjanna á sviði ferðamála. Við getum unnið saman þótt við séum líka í vissri samkeppni. Við getum miðlað hvert öðru, t.d. í menntamálum. Það var eitt af því sem var rætt á ráðstefnunni í Maniitsoq í Grænlandi í sumar sem leið, hvernig hægt væri að efla menntun í ferðaþjónustu í þessum þremur löndum. Nú vill svo til að við Íslendingar höfum upp á að bjóða allgóða menntunarmöguleika á þessu sviði. Ákveðið var að stefna að því þá strax að koma á samvinnu milli landanna um menntun í ferðamálum og mér er kunnugt um að það starf er hafið nú þegar. Er ákaflega ánægjulegt að vita til þess. Það er mjög mikilvægt að þessi lönd standi þétt saman að því að skipuleggja ákveðna þætti í ferðamálunum og reyna að koma á úrbótum á vissum sviðum. Má þar nefna samgöngumálin en ekki hefur gengið nógu vel að greiða leiðir milli landanna, m.a., hygg ég, fyrir afskipti Dana. Það er ekki einungis mikilvægt fyrir ferðaþjónustuna heldur líka fyrir það sem var til umræðu hér á undan, verslun og viðskipti, t.d. þjónustu við sjúka og aðra - þjónustu sem við getum mjög vel veitt hér á Íslandi og jafnframt í Færeyjum. Við erum því að tala um ákaflega mikilvægt mál fyrir löndin öll. Ég held að löndin þrjú muni öll hagnast á samstarfi.

Frú forseti. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og líka gríðarlega mikil tækifæri fyrir þjóðirnar þrjár. Ef þær ná að vinna saman er ég sannfærður um að þær geta allar hagnast gríðarlega. Grænland er land tækifæranna. Þar er gríðarlega mikil náttúrufegurð sem Íslendingar geta hagnýtt sér. Ef góður samningur næst, um loftferðir milli Íslands og Grænlands og Íslands og Færeyja, er ég sannfærður um að Ísland geti orðið miðstöð fyrir ferðamennsku í þessum heimshluta. Við getum einnig miðlað þessum þjóðum með ýmsum öðrum hætti. Ég vil nefna hér menntamálin. Við höfum verið að fikra okkur áfram hvað varðar menntun á sviði ferðamennsku. Þar hefur Háskólinn á Hólum unnið gott starf. Mér skilst að verið sé að leggja drög að samstarfi Hólaskóla og ferðamálayfirvalda á Grænlandi. Eflaust mætti nota það samstarf til að tryggja enn frekari ávinning og samstarf þjóðanna. Eftir að hafa komið til Grænlands er ég algjörlega sannfærður um að það er land sem dregur ferðamenn að sér, rétt eins og Ísland og Færeyjar. Þar eru gríðarlega mörg ónýtt tækifæri. Hér eru sannarlega mikil tækifæri og við eigum að gera okkur far um að vera í samstarfi með þessum þjóðum til að nýta þau í framtíðinni.