Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Það ætti ekki að þurfa að hafa langar umræður um þetta mál nú. eins og síldarfrv., sem seinast var fjallað um, þó að sumir telji þetta ef til vill mikilvægara. Þetta mál er búið að liggja svo lengi fyrir þinginu, að þm. eru vafalaust búnir að mynda sjer ákveðnar skoðanir á því, og er þá þýðingarlítið að halda um það langar ræður. Jeg vil aðeins geta þess, sem vakir fyrir meiri hl. nefndarinnar, er vill að frv. verði samþykt. Meiri hl. álítur ávinning fyrir landið, að þessi banki verði stofnaður, því að þjóðin ætti þá kost á meiru af erlendum gjaldeyri. Í öðru lagi er því svo varið, að báðir bankarnir, sem hjer eru fyrir, eru í raun og veru ríkisbankar, og líta margir svo á, að nauðsynlegt sje að koma hjer upp einkabanka líka. Af því að þeir bankar, sem hjer eru fyrir, njóta ekki einungis sömu hlunninda og farið er fram á handa þessum nýja banka. heldur miklu meiri, sem fólgið er í lánum og ábyrgðum frá ríkinu, þá er ekki hægt að hugsa sjer, að neinir sjái sjer fært að stofna hjer banka, nema hann fái líka einhver hlunnindi. Að öðrum kosti gæti hann ekki staðist samkepnina. Bankinn verður því ekki stofnaður nema hin umbeðnu hlunnindi fáist. Nefndin hefir þó álitið fært að gera nokkrar breytingar á frv. Í fyrsta lagi, að bankanum verði ekki veitt regluleg sparisjóðsrjettindi, enda telur meiri hl. nefndarinnar, að það skifti ekki svo miklu máli, hvort hann hefir þau eða ekki. Hitt er aftur á móti alstaðar venja, að bankar veiti móttöku innlánsfje, enda þótt það sje ekki sparisjóðsfje, og það er þessum banka ætlað að gera. Háttv. minni hl. telur þetta lítilsverða breytingu, því að bankinn fái þá innlán, sem jafngildi sparisjóðsrjettindum. En þetta er ekki rjett, því ávalt er talin vera meiri trygging fyrir því fje, sem er í sparisjóði, heldur en því, sem lagt er inn sem innlán. Menn munu því yfirleitt leggja fje sitt inn í sparisjóð Landsbankans heldur en í þennan banka. Í öðru lagi taldi nefndin rjett að hækka skattgjaldið til ríkissjóðs af hreinum arði bankans. þegar búið er að draga frá það, sem ákveðið er til varasjóðs o. fl., eins og sjest á þskj. 448. Þetta munar allverulegu frá því, sem upphaflega var hugsað. Annars sjest það glögt, hver nauðsyn er á þessari nýju bankastofnun, þegar athugað er, hversu viðskiftavelta landsins hefir aukist; er ljóslega sýnt fram á þetta í nefndaráliti nefndarinnar frá 1920. Frá því að Landsbankinn var stofnaður til 1904, er Íslandsbanki var stofnaður. þrefaldaðist útflutningurinn, en síðan hefir hann fimmfaldast. Þar við bætist, að fjárkröggur hjer heima fyrir og erlendis gera stórum erfiðara fyrir um lánstraust bankanna, þó að ekki verði annað sagt en að þeir njóti sæmilegs trausts. En ef skortur er veltufjár til atvinnuveganna, verður að afla viðbótarinnar annaðhvort með því að auka fast starfsfje bankanna eða með auknum lánum. Á þingi 1920 var því beint til stjórnarinnar að athuga, hvort ekki væri fært að auka starfsfje Landsbankans með hlutafje. Hefir ekkert verið gert í þá átt, og hygg jeg að ekki verði gert. Um að auka hlutafje Íslandsbanka verður varla að ræða í náinni framtíð. Það er því ekki sjáanleg nema ein leið til að afla atvinnuvegunum meira rekstrarfjár, sem sje að stofna nýjan banka. Því að jafnvel þó að hægt væri að afla bönkunum, sem fyrir eru, meira lánstrausts, þá er sú leið mjög varhugaverð að byggja alt of mikið á því. Höfum við fengið að kenna á því áður. Meiri hl. nefndarinnar er því fylgjandi þessum heimildarlögum, er gera ljettara fyrir um stofnun þriðja bankans; fyrst og fremst af því að hann eykur rekstrarfje í landinu, og tryggir í öðru lagi lánstraust þess. Háttv. minni hl. nefndarinnar hefir skrifað langt nefndarálit, og í því er fátt nýtt eða verulegt, sem ástæða er til að minnast á. Hann talar um, að við viljum fara með bankana eins og verslanir, sem þrífist nú líkt og kýrnar forðum á Egyptalandi. Þetta er að skjóta yfir markið. Hjer eru nú starfandi aðeins 2 bankar, og þó að við bættist sá þriðji, getur það ekki leitt til hættulegrar samkepni. Hinn væntanlegi ríkisveðbanki hefir sitt sjerstaka svið, alveg óskylt starfsviði venjulegra viðskiftabanka. Þá getur hann um væntanlegan samvinnubanka. Það skyldi gleðja mig, ef hann yrði stofnaður; en mjer er bara ekki ljóst, hvaðan hann ætti að geta fengið veltufje og hvernig hann getur bætt úr gjaldeyrisþörfinni. Jeg geri líka ráð fyrir, að honum muni ætlað sjerstakt verksvið; hann mun hafa sína sjerstöku stuðningsmenn, og þá um leið ákveðna viðskiftavini. Þessi nýi banki getur því ekki spilt fyrir stofnun samvinnubanka. Þá gerir háttv. minni hl. mikið úr þeim hlunnindum, sem bankinn eigi að fá. Jeg dreg enga dul á það, að þau eru töluverð; annars væri ekki hægt að stofna bankann, og ef hlunnindin væru ekki óhjákvæmileg, hefði þetta frv. ekki fram komið; þá hefði bankastofnunin ekki verið lögð undir atkvæði háttv.þm. Ak. (MK). nje annara háttv.þm., og hann ekki þurft að skifta sjer af honum. Það er meiningin að veita nýja bankanum sem líkasta aðstöðu og hinir bankarnir njóta gagnvart bæjarfjelaginu og ríkissjóði. En hins vegar missir hvorki ríkissjóður nje bæjarsjóður neins í, þó að bankanum sje slept undan skattgreiðslum, því yrði það ekki gert, fengi hvorugur sjóðurinn þó tekjur af honum, því að hann yrði þá alls ekki stofnaður. Jeg get tekið undir það með háttv. minni hl., að ekki megi veita bankanum hlunnindin fyrri en hlutafjeð er innborgað; enda liggur það í hlutarjns eðli, að slíkt verður ekki gert.

Frsm. minni hl. (Magnús Kristjánsson) Jeg er fullkomlega sammála háttv.frsm. meiri hl. (JakM), að langar umræður um þetta mál hafi litla þýðingu, og það því fremur, sem jeg ætla, að búið sje að starfa svo rækilega um langan tíma að því að afla þessu máli fylgis á meðal þingmanna. En þrátt fyrir það, er það alls ekki sannað, að málið sje eins holt þjóðinni eins og háttv.frsm. meiri hl. vill halda fram. Má vera, að það sje hans sannfæring; ekki vil jeg draga það í efa, að svo sje. En jeg hefi þó álitið, að hann væri sá maður, sem vænta mætti að bæri nokkurt skyn á þessa hluti. Þess vegna undrar mig, að hann skuli halda því fram, að þessi nýja bankastofnun verði ekki til að spilla fyrir þeim bönkum, sem fyrir eru og gera þeim meira ógagn en gagn, og enn fremur þeim banka, sem bráðlega á að stofna. Í þessu landi veltur mest á því, að bankaviðskiftin út á við sjeu rekin á heilbrigðum grundvelli; en ef fulltrúar þjóðarinnar láta sjer í ljettu rúmi liggja, hvort staðið er í skilum, hvort heldur er af hálfu ríkisins eða einstakra manna, þá fer það að verða skiljanlegt, að þeir vilji óspart veita útlendu fje inn í landið. Ef ekkert þarf að hugsa um, hve nær kemur að skuldadögunum, þá mætti máske telja gott, að hver og einn fengi að krafsa saman sem mest lánsfje til eigin nota og vafasamra fyrirtækja. En jeg er aftur á móti sannfærður um, að það er hvorki holt eða heppilegt fyrir bankana eða þjóðina að stofna til meiri skulda við útlönd en orðið er. Því er haldið fram af flutningsmönnum þessa frv., að landsmenn fái með því greiðari aðgang að fje til verslunar og útgerðar. Má vera að svo sje, en það getur brugðið til beggja vona, hversu mikið gott mundi af því leiða, eins og nú er ástatt. Jeg skal geta þess, að jeg tel okkur ríða langmest á að grynna á skuldunum erlendis. Jeg hygg það sje flestum ljóst, að atvinnuvegirnir standa nú svo völtum fæti, að það er mjög hæpið, að menn geti farið að ráðast í kaup á nýjum og dýrum tækjum, t. d. til sjávarútvegs. En verði það ekki gert, þá er ekki þörf á auknu erlendu fje til útvegsins; jeg býst heldur ekki við, að það sje ætlunin. Enda eru söluhorfur á afurðunum þannig, að það er ekki nokkurt vit í að hvetja menn til aukinna framkvæmda á því sviði. Þetta vænti jeg, að háttv.frsm. meiri hl.(JakM) sjái og skilji við nánari athugun. Þá segja sumir, að nauðsyn sje á þessu fje til landbúnaðarins. En þó að þörfin sje þar brýnust og það gæti talist vel verjandi að taka erlent lánsfje handa honum, þá vita allir, að það er ekki til þess ætlast af forgöngumönnunum, að varið verði fje úr þessum banka til ræktunar landsins. Á þá að verja því til verslunarrekstrar eingöngu ? Ef það er tilgangurinn, sem jeg geri ráð fyrir, þá verð jeg að segja, að jeg álít að gengið hafi verið altof langt í því á undanförnum árum að leggja fje í verslunarveltuna, enda er það vitanlegt, að miklu af því fje hefir verið varið illa og þjóðinni til tjóns. Jeg get því ekki orðið háttv.frsm. meiri hl. (JakM) samferða eða álitið þetta útlenda bankafje eins mikinn feng og hann virðist gera. Hann sagði, að hjer væri margt að gera og að nauðsynin væri auðsæ; en mjer nægði ekki þessi rökstuðningur hans. Háttv. frsm. meiri hl. fullyrti, að þar sem nú störfuðu aðeins tveir ríkisbankar í landinu, þá væri nauðsynlegt og vel við eigandi að stofna þriðja bankann, sem einkabanka. Jeg get ekki fallist á, að þetta sje rjett. Jeg veit ekki, við hvaða lög það styðst, að Íslandsbanki sje ríkisbanki, og mótmæli því eindregið. Jeg get ekki fallist á þá skoðun, að ríkinu beri skylda til að standa straum af þessum banka, og er auðvelt að sanna, að sú röksemdaleiðsla hv.frsm. meiri hl. getur ekki staðist. Þá var eitt atriði enn í ræðu hv.frsm. meiri hl., sem raunar þýðir ekki að deila mikið um, en sýnir þó ljóslega skýrleikann í hugsun hans og röksemdum. Hann hjelt því nefnilega fram, að það væri alt annað, að bankinn hefði rjett til að taka á móti innlánsfje en að hann hefði sparisjóðsrjettindi. En jeg fæ ekki betur sjeð en að hjer sje einungis um orðamun að ræða. Hann sagði, að menn hefðu það ósjálfrátt á meðvitundinni, að munur væri á þessu. Þetta verð jeg að halda veigalitla röksemd, enda er ekki við því að búast, að maður, sem veit betur en hann segir, vilji hætta sjer út í þá torfæru að rökstyðja þetta nánar. Þá vil jeg minnast á eitt atriði, sem hv.frsm. meiri hl. gat um við 1. umr. Mjer þótti ekki ástæða til að svara því þá, með því að jeg bjóst við, að málið mundi koma til 2. umr., eins og líka er komið á daginn. Hann var að tala um það, að sjer kæmi einkennilega fyrir sjónir, að menn væru að hreyfa mótmælum gegn svona þörfu máli, og fann ekki annað orð yfir það en að það væri flokkskredda, sem rjeði því. Þessu finst mjer víkja undarlega við, þar sem mjer er ekki annað kunnugt en að sumir hv.þm. þess flokks, sem sneiðina mun hafa átt, sjeu flm. frv. Er því ástæða til að fullyrða, að þessi ummæli sjeu gripin úr lausu lofti. Við þetta sama tækifæri mintist hann enn á það, að landið gæti einskis mist í við það, þótt bankanum væri veitt skattfrelsi, og yrði það undir öllum kringumstæðum fremur til gagns en ógagns. Þessi ummæli geta ekki talist viðeigandi, nema þá ef vera kynni, að þau þættu frambærileg í málsinnleggi einhvers sniðugs málfærslumanns, en hjer á þessum stað er engin von til þess, að þau verði tekin sem góð og gild vara. Næst vil jeg þá snúa mjer að tillögum meiri hl. nefndarinnar um tekjur ríkissjóðs af bankanum. Þó hún hafi bætt þau ákvæði nokkuð frá því, sem var upphaflega í frv. flm., þá verður þó tæplega sagt, að þau sjeu viðunanleg. Jeg hefði þó getað búist við, að hv.frsm. meiri hl. myndi eftir, hvaða skoðun hann hafði fyrir þremur árum síðan, er samskonar mál var til umræðu hjer í þinginu. Þá viðhafði hann ummæli, sem hann nú er horfinn frá. Vera má að breyttar kringumstæður rjettlæti þetta hverflyndi, en jeg fæ þó ekki sjeð í hverju það liggur. Það stendur m. a. í nefndaráliti samskonar nefndar á þinginu 1920, að ekki sje nema sjálfsagt, að landsmenn sjálfir hafi öll yfirtök slíkrar bankastarfsemi. En langur vegur er frá, að með frv. sjálfu eða till. meiri hl. nefndarinnar sje því náð, sem þá var talið svo nauðsynlegt. Það hefði máske verið rjett af minni hl. að koma með brtt. við frv. þetta, sem færi í líka átt og nál. 1920. En skoðun mín er sú, að æskilegast sje, að málið nái alls ekki fram að ganga, enda hefðu brtt. orðið að vera svo gagnorðar, að lítið hefði orðið eftir af upphaflega frv. Þá er það annað atriði í nál. 1920, sem sýnir, hversu mönnum hefir þá þótt nauðsynlegt, að sem tryggilegast væri um alla hnúta búið, þar sem kveðið er á um það, hvað gróði bankans megi vera mestur. Ekki eru sýnileg nein ákvæði um þetta í frv. núna. En vel má vera, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) taki við 3. umr. upp í frv. þau ákvæði, sem hann taldi óhjákvæmileg þá, og væri það auðvitað til mikilla bóta. Þá er þriðja atriðið og ekki óverulegt, þar sem nefndin frá 1920, sem jeg hefi minst á, telur það sjálfsagt, að fyrirfram sje trygt, að meiri hluti hlutafjárins sje innlent. En í þessu frv. er öðru nær en það sje gert að skilyrði. Jeg vona, að hv.þm. skilji, að ekki sje ófyrirsynju þó á þetta sje minst nú, því þá var málið sótt af miklu kappi og það almenn ósk og vilji, að um þetta atriði væri sem tryggilegast búið. Það er margt fleira í þessu nál. frá 1920, sem vert væri að minnast á, en jeg vil þó ekki tefja tímann með því núna. Frv., sem hjer liggur fyrir, virðist að öllu athuguðu hafa fyrst og fremst fyrir augum hagsmuni hluthafanna, en hag ríkissjóðs og almennings miklu ver borgið. Jeg get því til sönnunar bent á það, að sá arður, sem gert var ráð fyrir 1920 að rynni til ríkissjóðs, er miklu hærri en sá, sem þetta frv. ætlast til. Raunar er nokkuð úr þessu bætt með tillögum nefndarinnar, því hún hefir breytt ákvæðinu svo, að hann er þó ekki nema hjer um bil helmingi lægri nú en hann var þá áætlaður. Hefir nefndin með þessu sýnt virðingarverða viðleitni í þá átt að bæta nokkuð úr skák, en fer þó svo skamt í því, að það getur alls ekki talist nægilegt. En auðvitað er það á valdi þm. sjálfra að sýna, hversu lítilþægir þeir eru fyrir ríkisins hönd. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á, að það, sem um getur í nál. minni hlutans, hafi við nokkur rök að styðjast, og vil enn taka það fram, að það er óhugsandi, að stofnun líks banka og þessa geti á nokkurn hátt bjargað þjóðinni úr þeirri fjárhagskreppu, sem nú er. Það er fjarri sanni, að svo sje. Því ef við þyldum að taka frekari lán í útlöndum, þá er jeg sannfærður um það, að bankarnir hjer, að minsta kosti Landsbankinn, eru fullkomlega færir um að útvega það rekstrarfje, sem atvinnuvegirnir þurfa við. En það eru takmörk fyrir því, hvað mikil lán sje heppilegt að taka, því menn mega ekki loka augunum fyrir því, að einhverntíma dregur að skuldadögunum og að fyrir því verður að sjá, að greiðslur geti átt sjer stað á rjettum tíma. En þegar skynseminnar er gætt, er það sýnilegt, að okkur er ekki fært að leggja mikið aukið fje í atvinnuvegina nú sem stendur. því ekki er annað fyrirsjáanlegt, því miður, en að áframhaldandi tap verði á rekstri þeirra í framtíðinni. Þessi eina ástæða er í sjálfu sjer næg til þess, að jeg tel ekki eftirsóknarvert að fá þennan banka, einkum þar sem fullráðin er stofnun Ríkisveðbankans. Og jeg er svo bjartsýnn, að jeg tel vafalaust, að útvega mætti honum nokkurt veltufje, þó það ef til vill yrði ekki eins mikið og sumir kynnu að telja æskilegt. Jeg skal svo ekki í bráðina orðlengja þetta meira, en get þó ekki látið hjá líða að geta þess, að mjer þykir vel farið, hversu mætir menn það eru, sem fyrirhugaðir eru í stjórn bankans, þar sem það er sýnilega úrval bænda og annara atvinnurekenda. Býst jeg líka við, að forgöngumönnum þessa fyrirtækis hafi ekki þótt það litlu skifta að fá t. d. bændur í stjórn fjelagsins. Hefir það eflaust átt að gefa fyrirtækinu viðfeldnari og þjóðlegri blæ. Og svo þetta að lokum: Þó að maður hafi annars engan rjett til þess að spá málefninu nokkrum hrakspám, þá gæti jeg þó ímyndað mjer, að eins og fjármálaástandið er erlendis og ekki hvað síst í Noregi, þar sem mestra fjárframlaga er vænst, þá gæti brugðið til beggja vona, að handbært fje fáist til bankans, þegar á skal herða, enda skaðlaust þótt svo færi. Raunar er ekki hyggilegt að byggja vonir á slíku. Og allra síst mun þurfa að vænta þess, að bankinn, þótt hann komist á fót, muni geta bætt úr þörfum allra manna, og síst að hann geti læknað „spekulationsgræðgina“, sem þjáir svo marga menn nú á dögum, því hún virðist vera nokkum veginn takmarkalaus.

Jón Baldvinsson Það ætlar að verða furðulítið rætt um þetta mál, og gefur það bendingu um það, að forlög þess sjeu fyrirfram ákveðin og háttv.þm. telji, að það sje víst hvernig fari og má vel vera að svo sje. Jeg vildi þó gera fáeinar athugasemdir, en lofa þó hv. deild um leið að lengja ekki umræðurnar fram úr hófi, því afstaða mín til þessa máls er óbreytt frá því, er það var til 1. umr. Jeg vil þá fyrst lýsa yfir því, og leggja áherslu á það, að svo virðist ekki sem skortur sje á fje hjer í landi eins tilfinnanlegur og forgöngumenn þessa fyrirtækis vilja vera láta. Það hefir verið látið ómótmælt, að Landsbankinn geti útvegað erlendis það fje, sem þurfi til rekstrar atvinnuveganna. Og hvað segja svo þessir bankar hvor í sínu lagi og báðir? Aðalbankastjórinn við Íslandsbanka, Eggert Claessen, segir svo í grein, sem hann skrifaði nýlega: „Hefir ekki mjer vitanlega skort rekstursfje til nokkurs verslunar- eða atvinnufyrirtækis, sem bankarnir hafa talið stuðningsvert.“ Og fyrst Íslandsbanki treystir sjer svona vel, þá efast víst enginn um það, að Landsbankinn muni ekki síður vera fær um að veita lánsfje. Enda hefir það upplýst um Landsbankann, að hann hafi yfir fje að ráða svo miljónum skifti, sem liggi í sjóði. Bendir þetta í þá átt, að þörfin sje ekki svo afskaplega mikil á auknu lánsfje til verslunar- og atvinnufyrirtækja. Vert er líka að athuga, að það fje, sem kemur með þessum banka inn í landið, fer alt út úr landinu aftur og arðurinn með, í stað þess að arðurinn af erlendu lánsfje, sem t. d. Landsbankinn tekur, verður kyrt í landinu. Þá hefði athugasemdin við fyrirhugað leyfi í 1. gr. frv. átt að standa í sjálfu frv., að vissa væri fyrir þátttöku þektra erlendra banka og fjesýslumanna. Er aðeins lítillega á þetta minst í nál. Hjer er talað um það að veita ákveðnu hlutafjelagi ýms hlunnindi. En þó hafa komið fram sáralitlar upplýsingar um þetta hlutafjelag. Það má að vísu vera, að nefndin hafi haft fyrir sjer lög þess, eða eitthvað slíkt, og þó fjelagið sje fyrirhugað fyrir alllöngu, hefi jeg ekki orðið þess var, að það hafi verið skrásett ennþá. En þó þessum einstöku mönnum, sem hjer er um að ræða - og jeg er ekkert að lasta þá persónulega - sje veitt þetta leyfi, þá er vitanlegt, að þeir leggja ekki fram neitt stórfje til þessarar bankastofnunar. Og það er ekki mikilsvirði til þess að bæta úr fjárskorti hjer, þótt þetta yrði gert með því að taka slíkt fje út úr hinum bönkunum og nota það í þessum nýja banka. En svo er annað athugavert, og það er það, að í þessu efni er upplagt að selja leyfið öðrum fyrir stórfje. Jeg er ekki að segja, að þessir menn mundu gera það, en jeg segi hitt, að dæmi sjeu til þess, að slík leyfi hafi verið veitt á nafn einstakra manna og síðan seld út um öll lönd, og ekki altaf til gagns fyrir landið eða landsmenn. Þá skal jeg víkja að því, sem talað hefir verið um, að þessi fyrirhugaði banki ætti að fá fje frá Noregi. En í því sambandi vil jeg nú benda á það, að svo er nú síðustu dagana komið sumum stærstu bönkunum þar, að þeir hafa stöðvað greiðslur. En þótt svo væri, að þetta fyrirhugaða fje fengist þarna erlendis, þá er það svo, að þótt 1–2 milj. sje stór upphæð fyrir einstaklinginn, þá munar lítið um það fyrir heila þjóð. En með því fáum við hins vegar nýja hættu, eins og reynslan hefir þegar sýnt um Íslandsbanka, þar sem aðallega var hugsað um hag hluthafanna. Annars þýðir það kanske ekki mikið að vera að ræða málið, en jeg, að minsta kosti, ætla ekki að greiða því atkvæði.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Úr því aðrir hafa orðið til þess að tefja tímann með því að teygja umræður um þetta mál, get jeg ekki komist hjá því að gera aftur nokkrar athugasemdir, þar sem það gæti annars valdið misskilningi, ef jeg drægi það til 3. umræðu. Háttv. þm. Ak. (MK) sagði, að erfitt væri að færa sönnur á það, sem jeg sagði, að stofnun nýs banka yrði til hags fyrir þá gömlu. En jeg verð þó að segja það, að það er bönkunum til hags, á hvern hátt sem greitt er úr gjaldeyriskreppunni, þó ekki sje beinn fjárhagslegur hagnaður að því. Annars lagði þessi háttv.þm. aðaláhersluna á það, að nýr banki mundi verða til þess að auka skuldir landsins út á við. Þetta getur nú til sanns vegar færst að vissu leyti, því sem sje, að mönnum væri þó gefinn kostur á stofnun nýrra fyrirtækja. En það verður auðvitað bankans að skera úr því, hvaða fyrirtæki sjeu góð og hver ekki. En ef bankinn styður menn til óheilbrigðra fyrirtækja, - sem ekki er hægt að ganga út frá -, þá kemur það fyrst og fremst sjálfum honum í koll. Þá vildi þessi sami háttv.þm. vefengja það, sem jeg sagði um það, að Íslandsbanki væri að nokkru leyti þjóðbanki, - því annað sagði jeg ekki. En hann er það vitanlega einmitt að því leyti sem hann er seðlabanki, auk þess sem hann er nú undir stjórn ríkisins og nýtur sjerstakra hlunninda og að ríkið hefir gengið í ábyrgð fyrir hann. Þar fyrir fer því þó auðvitað fjarri, að ríkið eigi að bera allan vanda af honum. Þá var háttv.þm. að vitna í nál. frá 1920, sem jeg hefði skrifað undir, en ekki væri í samræmi við það, sem jeg væri nú að halda fram. En þetta er hreinn misskilningur. Í þeim banka, sem hjer er um að ræða, eru innlendum mönnum trygð yfirráðin, með því að meiri hluti í stjórn hans eiga að vera íslenskir menn, búsettir á Íslandi, og með því að skylt er að bjóða út meira en helming hlutafjárins innanlands. Í nál. frá 1920 er vitanlega fyrst og fremst átt við þetta. Í nál. frá 1920 er sagt, að sumir nefndarmenn hafi lagt áherslu á það, að þingið setti ákvæði um það, hvað gróði banka mætti verða mestur. Með þessum ummælum er ekki átt sjerstaklega við þennan fyrirhugaða nýja banka. Þetta er sagt alment og má altaf setja lög um það. En í frv., sem hjer er um að ræða, er líka gengið lengra í þessu efni en í till. frá 1920, því nú er áskilið, að bankinn greiði 25% af þeim hluta ársarðsins, sem fram yfir er 200 þúsund krónur. Ennfremur sagði hv.þm. (MK), að ekki væri glæsilegt að ráðast í slíkt fyrirtæki sem þetta nú, þar sem horfur væru á tapi á öllum atvinnurekstri. En ef hann trúir þessu sjálfur, hvers vegna getur hann þá verið á móti því að dreifa þessari áhættu á fleiri hendur, að ljetta nokkru af henni af Íslandsbanka og Landsbankanum? - Jeg man svo ekki eftir því, að jeg þurfi að gera fleiri athugasemdir við ræðu hv.þm. Ak. (MK), því það, sem hann þóttist hafa eftir mjer úr framsöguræðu minni, um það, að þetta hefði verið gert að flokksmáli Framsóknarflokksins, sem sje að vera á móti málinu, þá er það misskilningur, því meðal flutningsmannanna sjálfra eru menn úr þeim flokki. Hins vegar mun jeg hafa sagt það um hv. samþm. minn. 2. þm. Reykv. (JB), að sá flokkur, sem að honum stendur, hafi gert andstöðuna við þetta mál að flokksmáli. Annars vil jeg aðeins bæta við þetta einni athugasemd enn, sem jeg gleymdi áðan. Það er sem sje misskilningur minni hlutans, að ætlast sje til þess, að bankinn verði laus við fasteignaskatta. En þessari staðhæfingu má ekki vera ómótmælt, því að bankinn á aðeins að vera laus við skatt af atvinnurekstri. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) þarf jeg ekki að svara miklu. Hann sagði, að nýr banki væri óþarfur, því enginn skortur væri hjer á veltufje. Þetta sama var líka staðhæft 1920 - meðan þingið stóð. En hvernig fór svo eftir að þingi lauk? Svo, að yfirfærslur stöðvuðust svo að segja alveg nokkru seinna. Þá talaði þessi hv.þm. um það, að allur ágóðinn færi til annara landa. Ja - hvernig er hægt að búast við því að fá lánsfje án þess að greiða vexti af því? En það er auðvitað ekki sama sem að allur gróðinn fari út úr landinu, því gróði þeirra fyrirtækja, sem bankinn styrkir, verður eftir í landinu sjálfu. Gróðinn af þeim fyrirtækjum, sem ekki yrðu stofnuð eða rekin að öðrum kosti, yrði hreinn gróði landinu til handa. Þessi sami háttv.þm. talaði einnig um hættu á því, að bankaleyfið gæti gengið kaupum og sölum erlendis. Hann ætti þó að geta vitað það, að í 1. gr. frv. er ákveðið, að engin hlunnindi skuli veitt fyr en bankinn er stofnaður, og þá getur það að sjálfsögðu ekki komið til mála, að leyfið gangi kaupum og sölum. Þetta er heldur ekki sambærilegt við það leyfi, sem hann mun hafa átt við, sem sje leyfi til saltvinslu úr sjó hjer. Þar var um fullkomið einkaleyfi að ræða, sem veitt var ákveðnum manni, án þess að áskilið væri, að hann hefði nokkrar framkvæmdir þegar í stað. Þá spurði hv.þm. (JB) um það, hvort nefndin hefði fengið nokkrar upplýsingar um fjelagið, sem bankann ætli að stofna, eða hvort það væri skrásett. En enn þá verður aðeins að benda honum á það að lesa frv. sjálft, því þar stendur, að fjelagið sje fyrirhugað. Það liggur því í hlutarins eðli, að það hefir ekki verið skrásett. Loks talaði háttv.þm. um ástand norsku bankanna í þessu sambandi, og má vera, að bankakreppan í Noregi geti haft einhver áhrif á þetta mál, og þó varla veruleg. Það er heldur ekki rjett, að 1–2 miljónir, sem hann gerði ráð fyrir af útlendu fje, gætu ekki gert hjer neitt gagn, þó ekki væri meira. Má í þessu sambandi benda á umtalið um það, að 3–4 milj. lán mundi nægja til þess að stöðva gengi kr. Ef bankinn yrði stofnaður, ætti væntanlega ekki að þurfa nema 2 milj. til þess.

Jón Baldvinsson Jeg vildi minnast dálítið á nokkur atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv. (JakM), en skal þó ekki lengja umr. mikið. Viðvíkjandi því, sem jeg sagði, að mestur gróðinn af bankanum mundi fara út úr landinu, þarf jeg ekki annað en að benda á það, að hugsunin mun vera sú að fá megnið af starfsfje bankans frá útlöndum, og eðlileg afleiðing þess er sú, sem jeg nefndi áðan, að gróðinn af þessu starfsfje rennur líka út úr landinu. gagnstætt því sem t. d. er um Landsbankann. Háttv. þm. vildi heldur ekki viðurkenna, að samband væri milli þessa banka og þeirra annara einkaleyfaveitinga, sem jeg drap á. Það er þó bersýnilegt, að ríkisstjórnin getur ekki veitt neinum öðrum en þeim, sem í frv. eru nefndir, þessa heimild, ef frv. verður samþykt, og þar af leiðandi er með frv. um einkaleyfi að ræða handa þessum mönnum, eða alveg það sama og jeg var að tala um í fyrri ræðu minni. Þá held jeg, að reynslan hafi sýnt, að hagur hluthafanna og landsins þarf ekki altaf að fara saman. Er Íslandsbanki gott dæmi þess. Lengra þarf ekki að leita. Skilst mjer, að svo muni fara hjer, að það verði þeir, er fjeð leggja fram, sem komi til að hafa yfirráðin. Raunar er það sagt, að meiri hluti bankastjórnarinnar - í svigum er orðið „bankaráð“ haft aftan við - eigi að verða íslenskir menn, búsettir hjer, en þetta er óljóst orðað, og hefi jeg áður bent á það. Sje ætlunin sú, að aðeins meiri hl. bankaráðsins sjeu íslenskir menn, gefur það ekki miklar vonir, eftir reynslunni, sem við höfum af bankaráði Íslandsbanka. Hæstv. forsrh. (SE) hefir í öðru máli gefið þær upplýsingar eða skýringar á starfsemi bankaráðsins, að það gæti ekki verið að hlaupa niður í banka og reikna út gengi; og fleira mun það vera, sem því mun ekki vera talið skylt að gera, þótt nauðsyn væri á því. Mundi eins verða hjer. Þeir, sem í bankaráðinu yrðu, hefðu öðrum störfum að gegna og skoðuðu þetta sem aukastarf. Niðurstaðan yrði því sú, að það yrðu erlendu hluthafarnir, sem rjeðu flestu um starfsemi bankans. Mestum vandkvæðunum nú veldur það, hve erfitt er að fá fasteignalán í bönkunum, en úr þessu verður ekki bætt með þessari bankastofnun og ekki fyr en Ríkisveðbankinn kemur. Lægi nær að vinna að því, að hægt yrði að hleypa honum af stokkunum sem fyrst. Þessi nýi banki mundi ekki fást við slíka lánsstarfsemi. Hann mundi eingöngu verða verslunar- og útgerðarbanki, eftir því sem hv.frsm. meiri hl. hefir sagt, en aðgætandi er, að stærri bankinn hjer hefir lýst því yfir, að enginn hörgull væri á fje til þessara fyrirtækja, og sýnist því þessi bankastofnun alóþörf.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Hv. 2. þm. Reykv. (JB) var að árjetta ummæli sín frá fyrri ræðu sinni, sjerstaklega um ágóðann af starfsfje bankans, samanborið við, ef Landsbankinn hefði stærra starfssvið, sem svaraði hlutafje þessa nýja banka. Hann vill halda því fram, að Landsbankinn geti útvegað sjer fje, sem þessu svarar, og með því aukið starfssvið sitt. Vil jeg ekki neita því, að hann geti það, og jeg vildi 1920, að hann gerði þetta, því að jeg áleit það rjett, eins og þá stóð á. En síðan eru liðin 3 ár, og enn hefir ekkert verið gert. Var þó samþykt þál., þar sem skorað var á stjórnina að athuga þetta og hvort ekki væri tiltækilegt að gera hann að hlutabanka, eins og tíðkast erlendis um samskonar banka. En ekkert af þessu hefir verið gert og ekkert bólar á tilraunum í þessa átt. En sje það ekki ætlunin að gera bankann að hlutabanka um leið og starfsfje hans er aukið, tel jeg það mjög varhugavert, því að það er nauðsynlegt að setja takmörk fyrir aukningu starfsfjárins, ef það á alt að fást með föstu lánsfje. Er Íslandsbanki 1920 dæmi þessa. Lánsfje hans var of mikið, saman borið við það starfsfje, sem hann hafði. Verða ætíð að vera viss hlutföll þar á milli. En hlutafje er ekki lán: það er bankanna eigið fje, sem ekki er hægt að kippa út nje innkalla og smáfestist í þeim fyrirtækjum, er bankinn styður. Auðvitað er það rjett, að arðurinn af því fje, sem erlendu hluthafarnir leggja í bankann, rennur út úr landinu, en arðurinn af starfi bankans rennur ekki allur út úr landinu, heldur njóta lántakendur mikils hluta hans, þótt óbeint sje. Það er ekki rjett hjá hv.þm. (JB), að þessi heimild, sem þessu hlutafjelagi er gefin, sje sambærileg við einkaleyfi, sem gefin hafa verið einstökum mönnum til saltvinslu úr sjó. Þessi einkaleyfi eru framseljanleg, en þessi heimild er það ekki. Hjer er ákveðnu fjelagi veitt fyrirheit um hlunnindi, og það getur ekki framselt þau öðrum. Háttv. þm. (JB) heldur, að útlenda fjeð eða eigendur þess komi til að ráða starfsemi bankans, en það er engin ástæða til að ætla slíkt, því að innlendum mönnum er trygður meiri hluti í stjórn hans, og það er aðalatriðið. En þó að svo væri, þá er augljóst, að hagur bankans og viðskiftamanna hans hlýtur altaf að fara að mestu leyti saman. Þá hafði háttv.þm. á móti honum af því, að hann yrði ekki fasteignabanki. Það er rjett, að hann á ekki að verða það, en við það, að hann lánar fje til verslunar og útgerðar, losnar væntanlega fje hjá hinum bönkunum, ef þeir hafa nóg af því, eins og háttv.þm. heldur fram, svo að hægt verður að veita meiri fasteignalán úr þeim heldur en nú er hægt. Áhrifin verða því hin sömu sem bankinn veitti fasteignalán. Annars er ekki að undra, þótt hv.þm. sje á móti bankanum, þar sem hann á að vera einkabanki, því að hann vill, eins og kunnugt er, að ríkið hafi allan bankarekstur í sínum höndum. Í því efni eigum við ekki samleið, og er því í raun og veru ástæðulaust fyrir okkur að rökræða þetta mál meira.

Frsm. minni hl. (Magnús Kristjánsson) Jeg ætlaði mjer ekki að lengja umr. meira, en af því að jeg sje, að mönnum er ósárt um að lengja þær, vil jeg gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv.frsm. meiri hl. (JakM), og get jeg þá sparað mjer það við 3. umr. Háttv. þm. hjelt því fram, að á sama stæði, hvernig greitt yrði úr gjaldeyrisskortinum, ef það aðeins yrði gert. Voru þessi ummæli hans í tilefni af því, sem jeg hafði áður sagt, að varasamt gæti verið að fá erlent fje inn í landið, þar sem atvinnuvegirnir væru nú svo tæpt staddir, að þeir gætu ekki borið sig. Þegar svona stendur, er eina ráðið að takmarka lántökur erlendis og eyðsluna í landinu, og reyna til að fá tekjurnar með því til þess að yfirstíga gjöldin. Af þessum sökum tel jeg það óráðlegt að taka útlent veltufje til að vinna með hjer nú sem stendur. Háttv. frsm. meiri hl. sagði, að með því væri unt að ráðast í ný fyrirtæki, sem gætu gert það mögulegt að greiða eldri skuldir. Þetta getur nú haft við nokkuð að styðjast, en nokkuð sýnist mjer hjer djarft teflt, að fara að stofna til nýrra fyrirtækja, sem engin vissa er fyrir að hepnist. Þessi rökfærsla er því ekki næg til að breyta skoðun minni. Annars vil jeg geta þess, þótt jeg eigi það á hættunni að verða kallaður afturhaldsmaður og svartsýnn, að mjer er ekki ljóst, hver þessi góðu fyrirtæki eru. Hjer var kominn dálítill vísir til iðnaðar, og maður gat búist við, að hann yrði að einhverju gagni síðar meir, en það hefir sýnt sig, að svo hefir ekki orðið. Þessi hóflausa fjáraflalöngun og samkepni hefir riðið þessum fyrirtækjum alveg að fullu. Hvert fyrirtækið á fætur öðru í sömu greininni hefir verið stofnað, og það svo fyrirhyggjulítið, að þau mega heita fyrirfram dauðadæmd. Nægir að benda í þessu efni á smjörlíkisgerðirnar, sem hafa þotið upp eins og gorkúlur og bera sig svo ekki, og fleira mætti nefna, ef þörf væri. Alveg sama má segja um sjávarútveginn og verslunina. Má þar til nefna uppþotið 1916 að kaupa mótorskipin, sem miljónir hafa nú tapast á. Þetta ætti öllum hv.þm. að vera kunnugt, og fyrir þessu má ekki loka augum og eyrum. Hv. frsm. meiri hl. sagði í fyrri ræðu sinni, að Íslandsbanki væri í eðli sínu ríkisbanki. Jeg mótmælti þessu, og vildi hann nú í síðari ræðu sinni að draga úr þessum ummælum sínum. Er ekki nema gott til þess að segja. Jeg gat þess þá líka, að það mætti ekki kalla bankann svo, að öðru leyti en því, sem hann væri studdur af ríkinu. En jeg held, að það sje ekki æskilegt að vera að tileinka ríkinu hann með húð og hári, eins og nú stendur. Þá bar okkur á milli um það, hvort æskilegt væri, að hlutafjáreignin væri innlend eða ekki. Jeg gat þess áður, og sama er tekið fram í nál. 1920, að það væri sjálfsögð krafa, að helmingur hlutafjárins væri innlent, og teldi jeg því veilu á frv., að slíks var ekki krafist. Háttv. frsm. meiri hl. vildi nú halda því fram, að það væri nægileg trygging að bjóða hlutafjeð út hjer. En þetta er engin trygging, eins og nú stendur, því að innlendir menn eru ekki færir um að kaupa brjefin nú. Þá sagði háttv.frsm. meiri hl., að hvernig sem á væri litið, væri það æskilegt að dreifa ábyrgðinni, og að sjerstaklega væri það gott fyrir bankana hjer, að ný stofnun kæmi, sem gegndi viðskiftunum um stundar sakir, til þess að losa þá við þá áhættu, sem stafaði af því að skifta við landsmenn. En þetta er hvorki æskilegt nje heppilegt. Það er bæði skylda bankanna og nauðsyn að reyna að ganga svo langt, sem þeim er unt, til þess að bæta úr þörfum manna, því að ella tapa þeir æ meira og meira af viðskiftunum, ekki aðeins í bráð, heldur fyrir fult og alt. Dreifing ábyrgðarinnar, eins og háttv.frsm. meiri hl. komst að orði, getur því hvorki verið hyggileg eða sæmandi fyrir þá banka, sem nú starfa hjer. Háttv. frsm. meiri hl. hefir gert mikið úr því, að reynslan hafi sýnt það, að bankarnir hafi stöðvað eða að minsta kosti dregið mjög úr öllum greiðslum til annara landa. eða því, sem vjer í daglegu máli köllum yfirfærslur, og er þetta að vissu leyti rjett. En af hverju hefir þetta verið gert? Til þessa munu vera tvær ástæður. Önnur er sú, að líklega hefir bönkunum veitt allerfitt að hafa ávalt á reiðum höndum nægilegt fje til þess að fullnægja eftirspurninni, bæði til þarfra og miður þarfra fyrirtækja. Hin ástæðan, sem er aðalástæðan, er sú, og það verða menn að gera sjer vel ljóst, að teppan stafar einmitt af því, að bankarnir álíta, að gjaldþol manna hjer á landi sje ekki meira en það, að þeir þora ekki að lána meira fje en þeir þegar hafa gert, fyr en viðskiftamennirnir hafa greitt eitthvað af þeim skuldum, sem þeir eru í við bankana. Þetta er ástæðan fyrir þessari tregðu bankanna með yfirfærslurnar og lánveitingar yfirleitt. Einstakir viðskiftamenn og stofnanir, sem við bankana skifta, eru búnir að nota að mestu lánstraust sitt og handbært fje. Því tel jeg ekki forsvaranlegt, að verið sje að ýta um of undir frekari framkvæmdir í þessum efnum. Þá sagði háttv.frsm. meiri hl., að ef þessi banki kæmist á fót og tækist að afla honum nægilegs starfsfjár, væri það alllíklegt, að hann gæti stuðlað að því að stöðva gengi íslensku krónunnar, eða jafnvel gæti hækkað gengi hennar. Jeg verð að segja það, að ef nokkrar líkur væru til þessa. Þá væri þessi ástæða mikilsverð og væri mikið leggjandi upp úr henni; en því er miður, að jeg er hræddur um, að þetta verði ekki, og jeg er meira að segja ekki ugglaus um, að hið gagnstæða geti átt sjer stað og að einmitt það, að þessi banki komist hjer upp, geti stuðlað að - jeg vil ekki viðhafa of stór orð - gengisbraski. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta í bráðina, en aðeins draga saman örfá atriði, sem í mínum augum gera frv. óaðgengilegt, og mjer þykir hæpið, að hjer eftir ráðist bót á þeim annmörkum þess, þar sem nú er orðið svo áliðið þingtímann, að tími mun trauðlega vinnast til að gera það aðgengilegra. Það vantar ýmislegt í þetta frv., sem fyrir 3 árum var gert ráð fyrir, að nauðsynlegt væri til þess að slík stofnun kæmist á fót. Vil jeg þá taka saman í eitt þá annmarka, sem jeg tel hjer á vera: 1. Það er sjálfsögð krafa, að landsmenn eigi kost á að hafa yfirtökin í allri starfsemi þessarar stofnunar. 2. Það vantar ákvæði um það, hvað gróði bankans megi mestur vera. Það er fjarstæða að heimila bankanum að græða takmarkalaust. Þetta eru góðar og rjettmætar ástæður, sem hafa sama gildi og áður. 3. Jafnan ætti meira en helmingur hlutafjárins að vera innlendur. 4. Þá er það síðasta, en eigi það þýðingarminsta, að þetta frv. er frábrugðið því, sem gert var að skilyrði 1920, að nú er ákveðið miklu minna gjald í ríkissjóð en þá var til ætlast. Ef öll þessi ákvæði væru tekin upp í frv., mætti fremur telja það forsvaranlegt að lofa því að ganga áfram til hv.Ed.

Jón Auðunn Jónsson Það er allóviðkunnanlegt, en þó er farið að bera talsvert á því meðal háttv.þm., að spurt sje fyrst að því, hvort aðrir ætli að taka til máls, ella ætli þeir ekki að tala; lítur þetta helst út sem tilraunir til þess að fella niður umræður um málin. Jeg ætla að byrja með því að lýsa því yfir, að jeg er ekki flm. þessa frv., enda ekki neitt sjerlega umhugað um, að það gangi fram á þessu þingi. Háttv. frsm. minni hl. segist ekki vilja stuðla að því, að tekin sjeu meiri lán erlendis, og í því er jeg honum sammála, ef ríkið á að bera ábyrgð á þeim lánum. En ef erlendir fjesýslumenn vilja lána á sína ábyrgð landsmönnum meira veltufje, þá er jeg hins vegar ekki mótfallinn því, að þeir geri það. Menn greinir allmjög á um það, hvort þörf sje á meira veltufje hjer í landinu, og skal jeg ekki dæma þar í milli, vegna þess að jeg er starfsmaður við bankafyrirtæki. En jeg veit, að það kemur oft fyrir, að mönnum er neitað um fje, þótt nógar sjeu tryggingar og góð fyrirtæki og þörf eigi í hlut. Ástæðan getur vel verið sú, sem háttv.frsm. minni hl. (MK) tók fram, að bankarnir álíti óráðlegt að leggja fje í atvinnufyrirtæki eins og stendur, af því að slík fyrirtæki eigi erfitt uppdráttar. En þetta er alveg ófær leið. Bæði einstakir menn og bankar verða oft að leggja í fyrirtæki, þótt þau gangi illa. Það er ekkert betra, að fje þeirra fari á annan hátt í súginn, sem mun verða, ef atvinnufyrirtæki stöðvast og alment atvinnuleysi, sem er afleiðing þess, skellur yfir þjóðina. Kæmi alment atvinnuleysi, verða menn að grípa til sparifjár síns og innstæðna bönkunum, en það er vitanlegt, að langmest veltufje bankanna er fengið sem sparisjóðs- og innlánsfje. Mundi þá ekki vera skárra, þótt eitthvað tapaðist á hinum og þessum atvinnufyrirtækjum? Jeg held, að í þessu máli horfi menn of fast á Íslandsbanka, - að hann hefir tapað fje og ríkið orðið að veita honum lán. En menn verða að gæta að því, að hann hefir sjerstöðu, þar sem hann er aðalseðlabanki ríkisins. Þessi banki, sem frv. ræðir um, hefir engin slík sjerrjettindi. Hv. þm. Ak. (MK) sagði, að það lægi nær að stofna Ríkisveðbankann eða samvinnubankann, og það skal jeg játa, - ef þeir gætu fengið nægilegt starfsfje. En til rekstrar veðbanka ríkisins er ekki hægt að taka lánsfje með háum vöxtum. Jeg ætla ekki að fara að vekja upp deilur um þetta mál frá 1921, en reynslan hefir síðan sýnt, að jeg og hv.þm. Mýra. (PÞ) höfðum þá rjett fyrir okkur í þessu máli. Hæstv. atvinnu- og fjármálaráðherra (KIJ) hefir margsinnis sagt, að ekkert fje sje enn handbært handa Ríkisveðbankanum; en það má öllum vera ljóst, að það eykur ekki veltufje í landinu, þótt bönkum þeim, sem þegar eru til, sje skift sundur í sjálfstæðar deildir; það yrði aðeins til að auka við nýjum starfsmönnum. Háttv. þm. Ak. nefndi mótorskipakaupin; en hann gleymdi þá að geta þess um leið, að því aðeins rjeðust menn í þessi skipakaup, að það var orðið ókleift að notast við þá farkosti, sem menn höfðu áður haft. Fiskurinn hefir horfið af grunnmiðunum, og varð því ekki stundaður sjór lengur á sama hátt og áður hafði tíðkast, og þótt nokkrir útgerðarmenn hafi tapað á þessari tilbreytni, hafa sjómennirnir notið góðs af því bæði í bættri atvinnu, betri aðbúnaði og minni lífshættu. Það er og enginn efi á því, að þessi stækkaði útvegur hefir sparað fjölda mannslífa, og jeg mótmæli því, að í þetta hafi verið ráðist í þeim tilgangi að „spekúlera“. - Það voru aðeins sjálfsagðar tilraunir manna til þess að bjarga sjer. Jeg veit ekki, hvernig hv. 2. þm. Reykv. (JB) hefir getað fengið það út úr nefndarálitinu, að nefndin sje að gefa í skyn, að hún viti um erlenda banka eða fjármálamenn, sem standi að málinu. Nefndin er að skora á ríkisstjórnina að veita ekki leyfi, nema hún (ríkisstjórnin) viti fyrirfram um, að svo sje. Þetta er aðeins varnagli, sem er sleginn af nefndinni. Um þau atriði, sem hv.frsm. minni hl. (MK) sagði, að vantaði í þetta frv. í samræmi við nál. fjárhagsnefndar 1920, gæti hann gert brtt. og komið fram með þær við 3. umr. En jeg hygg, að samkvæmt lögunum um hlutafjelög, sem nú gilda, verði meiri hluti stjórnar þessa nýja banka, eða bankaráðsins, að vera innlendir menn, og eru því þar með trygð innlend yfirráð yfir þessu fyrirtæki. Um gróða bankanna má segja, að hann takmarkast af vöxtunum, en það er venja annarsstaðar, að þjóðbankarnir ákveði vextina í hvert sinn, og það verður líka hjer, eftir að þjóðbankinn tekur seðlaútgáfurjettinn. Jeg er fús á að taka til athugunar allar breytingar, sem miða til bóta á þessu frv., en það er ekki til neins að vera að veita heimild til þessa fyrirtækis, ef skilyrðin eru algerlega óaðgengileg. Það er ekki tilætlunin með þessum heimildarlögum, að þau gildi lengur en sjerleyfi Íslandsbanka. eða til ársins 1932. Allir vita, að enginn nýr banki getur starfað hjer á landi, meðan bankar eru fyrir, sem njóta ýmsra sjerrjettinda og hlunninda, án þess að fá einhver hlunnindi.

Gunnar Sigurðsson Jeg vil lýsa því yfir, að jeg er „principielt“ með þessu máli. Jeg hefi aldrei verið hræddur við að veita hjer inn erlendu fje. Fjeð er jafngott, þótt erlent sje, ef aðeins er nógu vel fyrir öllu sjeð, sem þarf. Jeg verð að telja, að það lýsi talsverðu vantrausti á þinginu að ætla, að það geti ekki gengið svo frá þessu máli, að eigi sje þetta fremur til bóta. Jeg er ekki svo hrifinn af bönkunum hjer eða starfsemi þeirra, að jeg telji þessa banka vanþörf. En það er eitt atriði í þessu, og það er, að jeg tel 2 miljónir of lágan höfuðstól. 3 milj. kr. væru síst of fjarri lagi. Mun jeg bera fram brtt. um það við 3. umr. Jeg verð að telja þingið lítilþægt, ef það fer að veita þessi sjerrjettindi og hlunnindi gegn eigi meira hlutafje en 2 milj. kr. Íslandsbanki var þó á sínum tíma stofnaður með 21/2 milj. kr., og stóð þó öðruvísi á þá.

Eiríkur Einarsson Jeg vil gera grein fyrir atkv. mínu um þetta mál. Jeg tel margt vera til gildis þessu frv. og þekki marga af þeim heiðursmönnum, sem að þessu máli standa, og veit, að þeim gengur það eitt til, er þeir ætla vera til þjóðþrifa. En þó er margt varhugavert við þetta. Það vaknar hjá manni spurningin, sem svo margir eru nú að velta fyrir sjer, hvort ekki sje til nóg veltufje í landinu. Jeg segi fyrir mitt leyti, að það má líta á það mál frá ýmsum hliðum. Ef vel væri með það fje farið, sem vjer höfum, og því væri varið til þess að auka framleiðslu til lands og sjávar eða annara mjög nauðsynlegra hluta, þá gæti jeg tekið undir með þeim, sem segðu aldrei vanta veltufje. En á þessu er allmikill misbrestur, og það gerir allan mismuninn. Það hefir verið varið alt of miklu fje til kaupa á ýmsu, sem betur aldrei hefði keypt verið, og til ýmislegra varhugaverðra „spekulationa“. Jeg vil ekki halda því fram beinlínis, að þessi fyrirhugaði nýi banki verði „spekulations“ fyrirtæki. Nöfn ýmsra þeirra, sem að honum standa, nægja til að sýna, að sú er ekki ætlunin, hver sem reyndin verður. En á meðan ekki eru fastari skorður reistar en raun er á, um hvernig umráðafje landsmanna skuli varið, svo að það komi sem best að þjóðnotum, er naumast rjett að sækjast eftir meira fje til handahófsstarfrækslu í landinu. Er því best að bíða og sjá. Þá þykir mjer lítil trygging fyrir því, að þessum banka, er myndi verða smár í uppvexti, tækist betur en t. d. þjóðbanka vorum að auka lánstraustið erlendis eða afla veltufjár til nauðsynlegra aðgerða. Þá er annað, sem veldur því, að jeg get ekki gefið þessu frv. atkv. mitt, en það er, að þessari stofnun er ætlað að versla með sparisjóðsfje manna. Það er ekki þar með sagt, að bankanum geti ekki farið það vel úr hendi, en jeg álít ekki nógu tryggilegt að veita banka, sem starfar að mestu með útlendu fje og með útlenda hagsmuni fyrir augum, rjett til þess að taka við sparisjóðsaurum landsmanna. Þær stofnanir, er slíkan rjett hafa, verða að vera undir svo nákvæmu opinberu eftirliti, að mjer finst ekki geta komið til mála, að slíkt leyfi sje veitt þessum banka, nema rjettur ríkisins gegn honum sje miklu betur trygður en er samkvæmt frv. Það er nú líka svo, að alment er talið, að æskilegt væri að öðruvísi væri ástatt með tryggingar banka, sem fyrir eru, gagnvart ríkinu, en jeg skal ekki fara út í það nú. En hitt er auðsætt, að því fleiri bankar sem eru, þess meiri er hættan að illa fari. Er það dýrkeypt reynsla, ef illa tekst til með bankastofnanir, og þarf ekki annað en minna á, hvernig fór í Noregi nú fyrir skemstu. Þó að vonandi sje, að svo fari ekki hjer. Þá er þó altaf hætta á, að illa geti viljað til, og það er í sjálfu sjer mjög varhugaverð stefna að veita útlendingum gálausleg sjerleyfi, þótt í smærri stíl væri en hjer er farið fram á. Það er með peningaverslunina eins og vatnsaflið, að því máttugri sem við verðum að nýta það sjálfir, þess minni rjettindi ber oss að veita útlendingum til þess að hagnýta það. En ekki er jeg með þessu að andæfa því, að rjett sje að leita útlendrar hjálparhandar, þar sem við erum ekki sjálfir megnugir að velta steini úr vegi.

Frsm. minni hl. (Magnús Kristjánsson) Jeg skal hlífast við að halda langa ræðu, en háttv.þm. Ísaf. (JAJ) gaf mjer tilefni til fáeinna athugasemda. Hann tók það fram, að hann væri hlyntur því, að útlent fje væri flutt inn í landið til þess að versla með. Í fljótu bragði virðist þetta máske rjett ályktað. En svo er um þetta sem um flesta hluti, að þá má of dýrt kaupa, og á það ekki síst við hjer. Enda þótt þeir vilji flytja inn nokkrar miljónir til þess að hjálpa atvinnuvegunum, þá er það þó of dýrt keypt, ef látin eru fyrir öll þau hlunnindi, sem farið er fram á í frv. þessu. Háttv. þm. (JAJ) var að vísu sammála mjer í því, að nú væri svo komið ýmsum atvinnuvegum, að óvarlegt væri að ganga lengra í bili með það að auka þá, með því að kaupa ný framleiðslutæki ærnu verði og fyrir útlent lánsfje. Þetta er einmitt það, sem bankarnir hafa sjeð, og af því stafar tregðan, sem verið hefir undanfarið um lánveitingar hjá þeim. En svo bætti háttv.þm. því við, að sjálfsagt væri að halda áfram atvinnuvegunum, enda þótt ekki væri hægt að auka þá. Þetta er nú auðvitað rjett, en þá er það líka skylda þeirra banka, sem styrkt hafa atvinnuvegina hingað til, að halda því áfram, auðvitað gætilega. Og það væri siðferðilega rangt, ef bankarnir brygðust nú skyldu sinni, þegar erfiðir tímar koma, og köstuðu henni yfir á nýja stofnun. Það er ekki mikið, sem okkur ber hjer á milli, en jeg vona, að háttv.þm., sem er bankastjóri, og aðrir bankastjórar hjer skorist ekki undan þessari skyldu sinni. Háttv. þm. gat því næst um það, að við borð lægi, að sjávarútvegurinn hlyti að stöðvast sökum skorts á rekstrarfje. En þetta er ofsagt, því fyrir skömmum þegar sjávarútvegurinn þurfti á rekstrarfje að halda, þá lá í sjóði hjá bönkunum um 4 miljónir króna, og þegar svo er ástatt, en þörfin brýn fyrir rekstrarfje, ætti að skylda bankana til að láta fjeð af hendi. Nei, það er alls ekki skortur á veltufje, sem hjer veltur á. Þetta skilur háttv.þm., og er því óþarfi að vera að leggja áherslu á það. Enn fremur gat háttv.þm. um það, að óþarfi væri að setja fastar skorður fyrir því, hvað háa vexti bankinn mætti taka, því þjóðbankinn hefði í hendi sjer að varna því, að þetta verði misnotað. Svo á það náttúrlega að vera, en þjóðbankinn hefir sýnt, að hann er ekki fær um þetta, því að jeg veit ekki betur en Íslandsbanki hafi leyft sjer að taka alt að 11/2% hærri vexti en Landsbankinn. Þetta eru því alls ekki nægilegar hömlur. Annars skal jeg taka það fram, að það ber keim af barnaskap, ef ætlast er til, að þjóðbankinn fari að leika stórveldi, þ. e. að hans hlutverk eigi aðeins að vera að veita seðlalán til annara banka í landinu. Þetta er hreinn misskilningur á ætlunarverki bankans. Við erum ekki þess megnugir að fara að láta hann apa eftir þjóðbönkum stórveldanna, með tugi eða hundruð miljóna íbúa. Okkar banki verður að gera svo vel, þó að seðlaútgáfan komist í hans hendur, að standa í beinu sambandi við einstaklinga eftir sem áður, en ekki að hugsa eingöngu um að hafa náðugt, lána öðrum bönkum og nota þá sem milliliði. Þá er jeg hræddur um, að háttv.þm. hafi misskilið mig, annað hvort viljandi eða óviljandi, þegar jeg talaði um, að menn hefðu verið alt of bjartsýnir í mótorbátakaupum undanfarið. Það var fjarri mjer að ætla á nokkurn hátt að beinast að hans kjördæmi í þeim efnum. Álít jeg þvert á móti, að þeir hafi verið fremur hepnir með sín kaup, því þeir keyptu svo snemma. En eins og háttv.þm. er kunnugt, hafa menn víða á landinu skaðast mjög á mótorbátunum o. fl. þesskonar tækjum. Finn jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að þessu sinni.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg mun ekki fara mörgum orðum um þetta mál nú. Þess er ekki þörf, því engar nýjar brtt. hafa komið fram. Jeg skal taka fram. fyrir hönd nefndarinnar, að hún hefir borið sig saman við háttv.flm.brtt. á þskj. 420. Nefndin gerir þær brtt. ekki að neinn kappsmáli, en hann hefir gengið inn á það að taka aftur 2. lið brtt.

Jón Sigurðsson Jeg get verið stuttorður; skal aðeins í fám orðum skýra hv. deild, hvað fyrir mjer vakir með brtt. mínum á þskj. 420. Það er fyrst og fremst að lækka útgjöld ríkissjóðs til vjelayrkju og dreifa þeim á fleiri ár. Ef reiknaðir eru frá vextir, sem höfuðstóll vjelasjóðs gefur af sjer, þá lækkar það, sem ríkissjóður leggur til. Ef t. d. 50000 krónur eru lagðar fram árlega, þá gefur það með 4% vöxtum af sjer á næstu 5 árum 2000 til 10000 krónur árlega, sem dragast frá ríkissjóðstillaginu eftir mínum tillögum. Að þeim tíma liðnum fara að koma afborganir af því fje, sem lánað hefir verið úr vjelasjóði, en það þarf jeg ekki að taka með í reikninginn nú, því áður 5 ár eru liðin á að endurskoða lögin, og verður þeim þá breytt eftir þeirri reynslu, sem þá er fengin. Annað atriði, sem fyrir mjer vakti, var það, að ekki væri ráðist í kaup á dýrum vjelum án samþykkis þingsins. Í þriðja lagi, að markmið vjelasjóðs sje ekki að kaupa, heldur útvega og gera tilraunir með nýjar vjelar, sem hjer gætu komið að haldi. Væri að líkindum hægt að fá slíkar vjelar með því að verksmiðjurnar lánuðu þær til reynslu, en ekki væri skylt að kaupa þær, nema reynslan sýni, að búhnykkur sje að þeim, eftir að nægilegar tilraunir hefðu verið gerðar með þær. Og ef þetta lægi undir ákvæði þingsins, þá yrði ekki lagt í slíkt, nema viss og örugg reynsla væri fengin. Brtt. miða aðallega að því að breyta hlutverki vjelasjóðsins þannig, að fje hans sje eingöngu varið til þess að gera tilraunir með landbúnaðarvjelar og starfrækja þær, en þó ekki nema brýn þörf krefji, því að jeg álít mikið heilladrýgra, að einstaklingar sjái um rekstur vjelanna en ríkið. Það varð að samkomulagi við nefndina, að jeg tæki aftur 2. lið brtt., því þeim ákvæðum má eins ná í reglugerð. Þetta mál hefir nú fengið svo góðar og almennar undirtektir í háttv. deild, að jeg þarf víst ekki að mæla með því sjerstaklega. En það er mín sannfæring, að ef þetta frv. verður að lögum, sje stigið stærra spor til eflingar jarðræktinni en með nokkrum öðrum lögum, er Alþingi hefir áður samþykt, og þótt þau leggi nokkra byrði á ríkissjóð, mun það sannast, að það mun margfaldlega endurgreiðast ríkissjóði með auknum tekjuskatti úr sveitunum, er fram líða stundir.

Magnús Jónsson Jeg skal vara háttv.þm. við að láta sjer verða bilt við, þó að brtt. komi við þetta frv., eftir að það er afgreitt frá deildinni. Jeg hefi sem sje gert brtt. við 10. gr., en þær eru ekki komnar úr prentsmiðjunni. Mjer finst greinin óviðkunnanlega orðuð, að binda hlunnindi þau, sem einyrkjar fá þar umfram aðra menn, við fátæka einyrkja. Öll lögin miða að framkvæmdum, og eru engin önnur ákvæði bundin við efnahag. Því orðaði jeg brtt. mína svo, að í stað „fátækir einyrkjar“ komi: einyrkjar. Þá þykir mjer orðalagið á niðurlagi greinarinnar nokkuð rúmt, og vildi jeg breyta því á þá leið, að það kæmi ljóst fram, að þessi hlunnindi ættu einungis við ákvæði greinarinnar sjálfrar. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta: jeg býst ekki við, að hæstv. forseti sjái, með allri sinni speki, nokkur ráð til þess að koma brtt. að, og jeg vil ekki fara fram á að fá að koma með skriflega breytingartillögu.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það ætti að vera óþarfi að ræða þessa brtt.; jeg býst ekki við, að hún geti komið undir atkvæði, þar sem henni hefir ekki verið útbýtt. Jeg vil þó taka fram, að jeg þykist geta fullyrt, að nefndin muni ekki geta fylgt þessari brtt. Það eru til einyrkjar, sem hafa góðar ástæður og eru vel efnum búnir, og er langt á milli þeirra og fátækra einyrkja. En hverjir geta talist fátækir, er auðvitað ekki hægt að ákveða í lögum; það verður að vera komið undir áliti og dómi þeirra trúnaðarmanna Búnaðarfjelagsins, sem falið er að meta það. Allir hljóta að sjá, að það er fjarstæða að gefa öllum einyrkjum hlunnindi í þessu atriði. Sumir gera það beinlínis af praktiskum ástæðum að hafa ekki hjú, en þeir geta oft auðveldlega leigt menn til jarðræktarvinnu, og þá menn er engin ástæða til að verðlauna sjerstaklega.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Jeg verð að kannast við, að þetta mál var nokkuð óþekt í landbúnaðarnefnd, þegar það kom þar fyrst fyrir. Enginn nefndarmanna er vel kunnugur í þeim hjeruðum, sem sandgræðsla er helst stunduð í. Jeg geri ráð fyrir, að svo sje ef til vill ástatt um fleiri deildarmenn, að þeir sjeu málinu lítt kunnugir, og vil jeg því fara lauslega yfir það, sem skiftir mestu máli í sambandi við frv. Svo sem kunnugt er, hefir sandgræðsla hjer á landi ekki verið reynd að marki fyr en 15 síðustu árin. Þessi 15 ár hefir sami maðurinn stýrt þessum tilraunum, fyrst undir yfirstjórn skógræktarstjóra, til 1915, og síðan undir stjórn Búnaðarfjelags Íslands. Það er einnig kunnugt, að fje hefir verið veitt árlega í fjárlögunum til þessara framkvæmda, og eftir þeim upplýsingum, sem nefndin hefir afl að sjer, hefir fje þessu verið vel varið. Aðalframkvæmdirnar hafa verið í Árnes- og Rangárvallasýslum. sjerstaklega víða í Rangárvallasýslu, og einkum á Skeiðum, Eyrarbakka og Kaldaðarnesi í Árnessýslu. Enn fremur hafa tilraunir verið gerðar í Norður-Ísafjarðarsýslu, nálægt Bolungarvík. Reynslan hefir sýnt, að þessar tilraunir bera víða góðan árangur og gefur von um, að vel sje þess vert að halda tilraununum áfram. En sem við má búast, hafa komið fyrir nokkrar hindranir gegn því, að æskilegum árangri yrði náð og komið yrði í veg fyrir, að tjón hlytist af, þar sem sandfok og uppblástur er í byrjun. Þessi vandkvæði eru aðallega fólgin í því, að landeigendur hafa verið tregir á að leggja fram fje til þess að verjast voðanum. Jeg skal einnig geta þess, að maður sá, sem um 15 ár hefir stýrt þessu verki, er maður með sjerþekkingu í þessum efnum. Gunnlaugur kennari Kristmundsson í Hafnarfirði. Hann er áhugasamur mjög og líklegur til að koma miklu til leiðar í þessu efni framvegis, svo sem hingað til. Þá skal jeg snúa mjer að frv. sjálfu, og má fara fljótt yfir sögu. Það gerir aðeins fáar breytingar á núgildandi lögum, 2 aðalbreytingar og nokkrar smávægilegar orðabreytingar. Fyrri breytingin er fólgin í 4. gr. frv., þar sem ákveðið er, að kostnaður við sandgræðsluframkvæmdir skuli greiddur að helmingi úr ríkissjóði, en að helmingi af landeiganda, en í lögunum er ákveðið, að ríkissjóður greiði 3/4 af þeim kostnaði, sem er umfram það, sem landeigandi leggur fram. Í framkvæmdinni hefir þetta orðið eins og kveðið er á í frv., og má því segja, að hjer sje ekki gerð efnisbreyting, heldur sje aðeins orðalaginu breytt í samræmi við það, sem lögin hafa verið framkvæmd. Því það er svo í raun og veru, að þetta er ekki breyting á skipulagi, þótt það sje breyting á lögunum. Hin aðalbreytingin er fólgin í 5. og 6. gr. Það er ákvæði um það, að heimila ríkisstjórninni að taka eignarnámi land manna, ef nauðsyn krefur, til að girða fyrir uppblástur og sandfok. Er þetta heimilað er svo stendur á, að hlutaðeigandi landeigendur vilja ekki leggja neitt af mörkum til að fyrirbyggja þessi landspell. Skal stjórninni þá heimilt að taka landið án vilja þeirra og gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar þykja, á kostnað ríkisins. Hefir verið skýrt frá því í nál., hver nauðsyn beri til þessa, og svo einnig í greinargerð fyrir frv. Hefi jeg og aðrir nefndarmenn nýlega átt tal við mann, sem haft hefir sandgræðslu með höndum, og kveður hann þessi ákvæði nauðsynleg í lögunum, til þess að fyrirbyggja, að einstakir menn geti að engu gert nauðsynlegar jarðabætur og sett slíkum framkvæmdum stólinn fyrir dyrnar. Jeg skal t. d. nefna, að í Holtunum er um eitt slíkt landsvæði að ræða, sem heitir Kambsheiði. Þeir landeigendur, einn eða fleiri, sem búa í fjarlægð, hafa leigt landið og vilja ekki sinna neinum sandfoksvörnum. En hins vegar er nauðsynlegt, vegna annara jarða, að hafast þarna eitthvað að. Sama er að segja um ýmsar landspildur uppi í Landsveitinni og víðar. Auk þessara breytinga eru svo auðvitað nokkrar breytingar í sambandi við þær breytingar á núgildandi lögum, sem þessar aðalbreytingar hafa í för með sjer. En þær breytingar eru sjálfsagðar, ef hinar breytingarnar verða samþyktar. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Vænti jeg þess, eftir að nefndin hefir athugað málið rækilega og komist að þessari niðurstöðu, að háttv. deild fallist á frv. og samþykki það með þeim breytingum, sem nefndin hefir gert á því. Þessar smærri breytingar eru svo lítilvægar, og aðallega orðabreytingar, að ekki er nein ástæða til að tala fyrir þeim sjerstaklega. Það er engin þeirra efnisbreyting, nema ef vera skyldi ein setning í 1. brtt., við 4. gr., þar sem ákveðið er, að ríkissjóðurinn veiti ekki lán til að greiða þann kostnað, sem landeigandi á að leggja fram. Vil jeg svo eindregið mæla með því, að málið fái greiða afgreiðslu í háttv. deild, svo að það megi afgreiðast sem lög frá þessu þingi. *Þm. (GunnS) hefur ekki yfirlesið ræður sínar í þessu máli.

Gunnar Sigurðsson Jeg ætla aðeins að tjá háttv. landbn. þakkir fyrir það, hve vel hún hefir tekið í þetta mál. Jeg vil einnig taka það fram, að jeg get gengið inn á allar brtt. hennar, sem flestar eru aðeins orðabreytingar og til bóta. Efnisbreytingar eru ekki nema þetta litla atriði, sem háttv.þm. Mýra. (PÞ) gat um. Jeg skal taka það fram, að þetta frv. er samið í fjelagi af austanþingmönnunum og Búnaðarfjelagi Íslands. Hefir forseti Búnaðarfjelagsins sýnt hinn mesta áhuga í því, og kann jeg honum þakkir fyrir Jeg skal taka það fram, að mjer er þetta ekki einasta áhugamál af þeim praktisku ástæðum, heldur er mjer það líka beint tilfinningamál. Hefi jeg nú horft upp á svo marga góða landspilduna leggjast í eyði þarna austur frá af sandfoki, að mjer væri það mjög kært, að jeg þyrfti ekki oftar að vera sjónarvottur að slíkum landspellum. Tel jeg jafnvel, að sandgræðsla þessi eigi að sitja í fyrirrúmi fyrir túnrækt, áveitum og öðrum slíkum jarðræktarfyrirtækjum. Hjer þarf fljótt við að bregða, því ekki verður lengur að gert, er jarðvegurinn er allur fokinn burt. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta meira, og vona jeg, að þetta mál nái skjótri og góðri afgreiðslu.

forseti (BSv): Jeg skal leyfa mjer að skýra háttv. deild frá, að þeir sex þingmenn, sem á síðasta fundi komu fram með ósk um, að frv. til vatnalaga yrði tekið til 2. umr. á þessum fundi, hafa tjáð mjer, að þeir falli frá þessari beiðni sinni.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg skal reyna að gefa ekki tilefni til langra umræðna. Allshn. gerði sjer far um að íhuga þetta mál vel, en það þurfti ekki langrar athugunar, því að við 2 nefndarmenn erum nákunnugir á þessum slóðum og þekkjum alla aðstöðu. Þó að jeg sje meðflutningsmaður frv., leit jeg strax svo á, að hentugra mundi að breyta frv. á þann hátt, er nefndin leggur til. Breytingin er sú, að undanþágan, sem felst í frv., nái til Ölfusár einnar, en sem kunnugt er, er það heiti Hvítár fyrir neðan Sog. Þetta er tiltölulega stuttur spölur. Er svo háttað neðst frá árósum, að þar eru miklar grynningar og rennur áin þar í kvíslum; er algerlega óhugsandi að stöðva þar lax í göngu, enda veiði engin, þó að lax slæðist þar einstaka sinnum í net. Um miðbik þessa kafla, í kringum Selfoss, hagar þannig til, að áin fellur ýmist í hávöðum eða hyldjúpum kaststrengjum, svo að ógerningur er að hemja net, nema við blábakkann, út að strengbrúninni. Það er fyrir ósk þeirra bænda, er stunda veiði þarna, að frv. er komið fram. Veiði er þar að vísu ekki mikil, en þetta ákvæði laganna, sem þeir biðja um undanþágu frá, veldur þeim talsverðum óþægindum. Þar sem þessi undanþága gerir engum öðrum baga, en þessir menn telja hana mikilsverða, þykist jeg viss um, að hv. deild muni samdóma nefndinni, að rjett sje að samþykkja frv. Jeg skal taka það fram, að háttv. 1. þm. Skagf. (MG) var ekki á nefndarfundi vegna lasleika, þegar frv. var rætt; tjáði hann mjer, að hann mundi ekki gera ágreining um þetta í nefndinni, en auðvitað er atkvæði hans óbundið.

Þórarinn Jónssom Jeg vil leyfa mjer að gera þá tillögu, að þessu frv. verði vísað til stjórnarinnar. Byggi jeg þessa till. fyrst og fremst á þeim rökum, sem jeg tók fram við 1. umr. þessa máls. Hjer er verið að draga út úr laxveiðilögunum fylstu og mestu öryggisákvæðin, og er ekki nema tvent til. Annaðhvort er þessi undanþága þýðingarlaus, eða hún gæti orðið til þess að hindra laxgöngu. Sje hún þýðingarlaus, er engin þörf á að frv. verði að lögum, en ef hún spillir fyrir laxgöngu, er rangt að samþykkja hana. Hv. Ed. hefir haft til meðferðar frv. um breytingu á sömu lögum. Hefi jeg sjeð nefndarálit í því máli, og er þar lagt til, að málinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá og skotið til álits og umsagnar sýslunefnda. Sýslunefndirnar hafa nú svo mikinn rjett í þessu efni, þar sem þær einar setja ákvæði uni veiðitímann, að jeg tel rangt að breyta lögunum án þess, að þeim sje gefinn kostur á að segja álit sitt. Og þó að frv. fengi að ganga í gegnum þessa deild, eru mikil líkindi til, að hv.Ed. muni láta það sæta sömu örlögum sem frv., er jeg nefndi, og væri því mikill tímasparnaður að vísa frv. strax frá. Það er líka mikilsvert atriði, að engin yfirlýsing hefir komið frá þeim mönnum, sem eiga veiðirjett í ám, sem renna í Hvítá, og tel jeg rangt að gera þetta frv. að lögum án þess að hafa leitað umsagna. þeirra.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg sje, að hv. 2. þm. Húnv. (ÞórJ) hefir ekki sannfærst af rökum, sem jeg tel góð og gild. Jeg get ekki sjeð neina ástæðu að vísa þessu frv. til stjórnarinnar. Það gegnir alt öðru máli um hitt frv., sem hv.þm. nefndi; þar var farið fram á að banna kistuveiði í einni á, og er þetta ekki sambærilegt. Jeg er þess fullviss, að frv. hefir engin áhrif á göngu laxins í Hvítá, en það mundi vera mörgum manni til þæginda. Því tel jeg óviturlegt að leyfa ekki þessa undanþágu, þegar hún kemur engum manni að baga. Jeg tel óþarft að skjóta málinu til sýslunefnda. Samþykki þeirra mundi fást þegar í stað, og er því ástæðulaust að draga málið, enda kostar það fje, að taka það upp aftur. Jeg hefi engan persónulegan áhuga á þessu máli, því að það er ekki fyrir mitt kjördæmi, en mjer er það kappsmál, af því að það er sanngirnismál, sem jafn sjálfsagt er að taka til greina sem önnur rjettimet mál. Jeg verð því að óska, að málið fái að ganga áfram, og geta þeir, sem eru hræddir við frv., huggað sig við, að það muni ef til vill verða drepið í háttv.Ed.

Flm. (Bjarni Jónsson) Tjón einstakra manna, fjelaga og stofnana á fyrirtækjum er að sjálfsögðu runnið af margvíslegum rótum. Óhepni og áhrif umheims, svo sem verðlag og samkepni, verður jafnan þyngst á metunum hjá mönnum. En þó eru margar aðrar öflugar orsakir til ófarnaðarins, er mönnum verður eigi jafnljúft að viðurkenna sem hinar fyr töldu. Eru þar vanþekking og óorðheldni einna þyngstar á metunum. En auk þessara orsaka eru tvær miklar og affararíkar, sem nálega aldrei er minst á og ekkert er gert til að afstýra. Þar tala jeg um trúgirni og tortrygni. Trúgirnin veldur því, að oft og einatt komast óviturleg hættufyrirtæki á stofn, er hljóta að hrynja um koll og reita af fjelagsmönnum eignir þeirra og vinna alþjóð manna hið mesta mein og ógagn með því. En tortrygnin verður oft til þess að koma í veg fyrir góð og viturleg fyrirtæki og verður mörgum manni og margri stofnun að fótakefli. Þess vegna er hin mesta þjóðarnauðsyn, að menn geti með nokkurri vissu vitað, út í hvað þeir ganga og sannfærast um, að tortrygni sje rjett eða röng. Til þess er nú einmitt stofnað með þessu frv. Árið 1914 komst þetta frv., svo sem það er nú, gegnum Nd. Og sjá menn, að hjer er farið fram á heimildarlög, en upprunalega vildi jeg láta þetta vera lagaboð, að hafa eiðsvarna og lögskipaða kunnáttumenn til þess að endurskoða. Mundu öll viðskifti manna og allur atvinnurekstur miklu öruggari en nú er og rógberum óhægra um vik að bera menn og fyrirtæki rógi, því að þær öldur mundu brotna á hinum lögskipuðu endurskoðendum. Auk þessa mundi leiða af þessari ráðstöfun, að menn yrðu gætnari í meðferð sinni á almenningsfje. Jeg gæti vel trúað því, að sparisjóðir, bankar, verslunarfjelög, kaupfjelög og samvinnufjelög o. fl. hefðu orðið varkárari í ráðstöfunum sínum en reynst hefir, ef þetta kerfi lögskipaðra manna hefði verið fast orðið og reynt í landinu. Vildi jeg hjer mega taka til dæmis Sambandið, því að það fer með fje allflestra bænda og skamtar þeim verð á útfluttum vörum og aðfluttum. Þess vegna er mjög mikið undir því komið, að fjelagsskapurinn stofni sjer ekki í óþarfan kostnað, því að alt tjón af slíkum hlutum lendir á bændum landsins og lækkar vöruverð þeirra, eða hækkar erlendu vörurnar. Nú er mönnum kunnugt um, að þessi fjelagsskapur reisti afarmikið hús fyrir nokkrum árum á dýrasta tíma og á dýrri lóð. Er mjer sagt, að húsið hafi kostað 315000 kr., en lóðin umhverfis það (hún er stór) 360000 kr. þetta verður samtals álitleg fúlga, 675000 kr. Til skatts er þetta hús nú metið 331200 kr., og er því verðfallið þegar orðið 3438001 kr. Er það hreinn skaði, og kemur aldrei aftur, Ólíklegt þykir mjer, að fjelagið hefði ráðist í slíkt fyrirtæki, ef hjer hefðu verið lögskipaðir endurskoðendur. Þessu fyrirtæki má þó segja ýmislegt til varnar. En annað fyrirtæki sama fjelags er svo vaxið, að því verður engin bót mælt. Það er svo vaxið, sem nú skal greina. Sambandið tók upp á því fyrir nokkrum árum að setja á stofn verslunarskóla. Þó var þá annar verslunarskóli fyrir, og var sá miklu betri en Sambandið gat vænst af sínum skóla, því að fyrir honum átti að standa maður, sem hafði eigi minstu nasasjón af verslunarþekkingu. Þó að þar kenndu ýmsir góðir menn, svo sem þeir Jón Guðmundsson og Einar Jónsson, þá hlaut þó skólinn að verða snögt um lakari en hinn, sakir þess, hve ljeleg var forstaðan. Það er nú sagt, að þá er Sambandshúsið var í smíðum, hafi það átt að verða aðeins tvær hæðir, en þá hafi skólastjóri þessi talið stjórn Sambandsins á að setja þriðju hæðina ofan á handa skólanum og formanni hans. Er það allmerkilegt að líta á kostnað Sambandsins af þessu skólahaldi, bæði undan og eftir flutningi hans á aukahæð sína í Sambandshúsinu. Árið 1918–1919 var skólinn í húsi íðskólans, og auk þess var eitt kaffikvöld í viku í Goodtemplarahúsinu. Þá er reikningurinn svo: Kenslulaun kr. 4976,00 Húsnæði, ljós, ræsting, hiti - 985,00 Ýmislegt - 243,78 Samtals kr. 6204,78 Af þessu fjekk skólastjóri þá aðeins 3000 kr. fyrir 18 stunda kenslu á viku og engin fríðindi önnur. En árið 1919–1920 er skólinn orðinn töluvert dýrari samkvæmt reikningi 11. maí 1921: Kenslulaun kr. 23079.00 Bækur og áhöld - 4872.00 Húsaleiga, ljós hiti, ræst- ing - 5867.00 Samtals kr. 33818,00 Þar af komu 7000 kr. úr ríkissjóði. Þetta árið var skólinn sumpart í íðskólahúsinu, en að nokkru í Sambandshúsinu, en skjólastjóri mun nú hafa haft 9000 kr. í laun. Skólinn hefir þá kostað sambandið 26818 kr. þetta árið. Næsta ár er reikningurinn sem hjer segir: Kenslulaun ... kr. 17890.00 Húsaleiga, ljós, hiti, ræsting - 15423.44 Samtals kr. 33313.44 Þar af 7000 kr. úr ríkissjóði, en úr sambandssjóði 23612.44 kr. Nú kendi skólastjóri 12 stundir á viku, en hafði 9000 kr. laun, og auk þess ókeypis húsnæði, ljós, hita og ræsting, eða helminginn af 15423.44 kr., alls 9000 kr + 7711.72=16711.72 kr. Sami maður hefir og fengið 6000 kr. í ferðastyrk og fleira. Margt af þessu mætti verja, ef hjer væri um góða og nauðsynlega stofnun að ræða. En þar sem skólinn er bæði ljelegur og gersamlega óþarfur, þá er hjer mjög óviturlega að farið. Jeg hefi því rakið þetta dæmi svo náið, til þess að gera mönnum ljóst, hversu mikil þörf er á lögskipuðum endurskoðendum. Þeir mundu hafa aftrað þessum aðförum í upphafi. Jeg hefi valið þessi dæmi, sjerstaklega skólann, sakir þess, að þau sýna svo átakanlega sem verða má nauðsyn þess, að röksamleg endurskoðun fari fram árlega á stórum fyrirtækjum, sem fara með almenningsfje. Og auk þess er það hin mesta nauðsyn, að þetta fyrirtæki, Sambandið, sje rekið með allri gætni og hagsýni, þar sem mikill þorri bænda í landinu á alt sitt undir því, að hjer sje vel með farið. Væri og skaði, ef sá stórhugur og áræði í sjálfsbjargarviðleitni bænda fengi ekki að njóta sín, sem kemur fram í verslunarsamtökum þeirra. En jeg hefi ekki valið þessi dæmi af þeirri ástæðu, að þau sjeu einsdæmi, það er að segja að undanteknum amtmanninum, skólanum. Því er miður, að víða er svipað, ef leitað er, bæði hjá einstaklingum, fjelögum og ríkisfyrirtækjum. Því að sannast sagt hefir eigi annað verið sýnilegt hin síðustu ár en að menn hefðu gleymt að reikna. Hitt vita allir, hversu skaðlegt er að leggja stórfje í handahófsfyrirtæki. Jeg vænti því, að hv. þingmenn sjái, að slík stjett manna, sem frv. þetta ræðir um, mundi verða einskonar brimbrjótur í ölduróti ógætilegra fyrirtækja, og leyfi frv. að ganga rjetta boðleið gegnum allar fyrirskipaðar umræður í þinginu og geri það að lögum. *Þar af á húsinu 315000–114800=200200 krónur.

Þorsteinn Jónsson Eftir að hafa heyrt framsöguræðu hv.þm. Dala. (BJ), hefi jeg fulla ástæðu til að ætla, að þetta frv. sje flutt í alt öðrum tilgangi heldur en búast má við af að lesa það. Það lítur í raun og veru fremur sakleysislega út. En samkvæmt framsöguræðu þessa hv.þm. er það ljóst, að þetta er ákvarðað sem áframhald þeirra árása, er fyrir nokkru voru gerðar á Samband íslenskra samvinnufjelaga. En um leið og það er árás á Sambandið, hlýtur það fyrst og fremst að vera árás á fyrv. forstjóra þess, sem nýlega er fallinn í valinn. Það mæltist illa fyrir, þegar annar háttv.þm., sem sæti á í Ed., hóf sína alræmdu árás síðastliðið haust á Sambandið. En því ver mun þessi árás mælast fyrir, sem það þykir vera ódrengilegra að níða látna menn en lifandi. Og eigi síst, þegar sá maður, sem hjer um ræðir, var álitinn vinna þjóðinni meira gagn en nokkur annar núlifandi maður. Eins og jeg tók fram, eru þessar árásir á Sambandið vitanlega ekkert annað en árásir á fyrverandi forstjóra þess. Háttv. þm. las hratt upp ræðu sína, er hann hafði skrifaða, og þar á meðal margar tölur, til að sýna ágæti þessarar árásar sinnar; en þar sem hann bar svo hratt á, náði jeg ekki nema nokkrum af tölunum. Hús og lóð Sambandsins sagði hann að hefði kostað 675000 kr. En samkvæmt fasteignamati væri hvorttveggja ekki virt nema 331200 kr. Mismuninn á kostnaðarverði og fasteignamatsverði, 343800 kr., telur hann svo vera beinan skaða fyrir Sambandið. En nú er öllum ljóst, að fasteignamatið er ætíð miklu lægra en það verð, sem eignirnar ganga fyrir kaupum og sölum. Fasteignir eru nú oft seldar helmingi hærra verði en þær eru metnar. Hjer er því ekkert annað á ferðinni en áframhald af þeim blekkingartilraunum, sem jeg áður drap á. Þá kom hv.þm. að öðrum lið framkvæmdamála Sambandsins og rjeðst á skóla þann, sem Sambandið heldur uppi til þess að auka þekkingu landsmanna á samvinnumálum og búa menn undir að veita samvinnufyrirtækjum forstöðu. Taldi hann forstöðumann skólans alls óhæfan til að standa fyrir slíkum skóla og kvað hann bresta alla þekkingu á þeim málum. Hann vildi gera skólakostnaðinn að mikilli grýlu. Um þann kostnað hefi jeg ekki gögn nje skýrslur í höndum nú, og veit því ekki hvort hv.þm. hefir farið þar með rjettar eða rangar tölur. Þó að skólinn hefði kostað 33 þús. kr. á ári síðan 1919, þá hefði þm. ekki talið það gífurlegan kostnað, ef önnur fyrirtæki hefðu átt í hlut. Þó hann sje að reyna til að gera mikið úr, að skólinn sje bæði óþarfur og dýr og að illa sje farið með það fje Sambandsins, sem skólinn fær til afnota, þá finnur hann engan staf til sönnunar þessum framburði sínum. Hv. þm. segir, að skólastjóri samvinnuskólans hafi haft 9000 kr. laun árið 1919, en það eru ósannindi, svo sem jeg vonast eftir, að geta sannað síðar. En við skulum nú láta þetta heita svo í bráðina, eins og hv.þm. vill vera láta; en í því sambandi væri vert að líta á, hvað þessi þm. hefir sjálfur haft í laun 1919. Jeg hygg, að gera megi ráð fyrir og láti nærri, að hann hafi haft helmingi meiri laun, að meðtöldum öllum bitlingum. Þá kemur hv.þm. að því að sýna fram á hina óhóflegu eyðslu á fje Sambandsins á stjórnarárum Hallgríms Kristinssonar, t. d. að veittur hafi verið 6000 kr. utanfararstyrkur til skólastjórans; en þetta er ósatt. Hitt veit jeg, að hann var tvisvar sendur utan í nauðsynjaerindum Sambandsins. Um kostnaðinn við þær ferðir veit jeg ekki með vissu; en hitt veit jeg er rangt, að hann hafi fengið styrk til utanfarar í eigin erindum. Enn fremur sagði hv.þm., að samvinnuskólinn væri ljelegri en verslunarskólinn, af því að forstaðan væri verri. En jeg vænti þó, þrátt fyrir þessa sleggjudóma þingmannsins, að hann mætti þakka fyrir, þegar ganga hans er öll, ef um hann yrði sagt, að hann hefði rækt störf sín eins samviskusamlega og skólastjóri samvinnuskólans hefir rækt sín störf. Eitt var það, sem mjer kom dálítið á óvart. Jeg hefi álitið hv.þm. Dala. (BJ) drengskaparmann, en nú verð jeg að draga það mjög í efa, þar sem hann hefir kastað skugga á látinn mann, sem var einn af hinum allra þjóðnýtustu mönnum og naut fylsta heiðurs landsmanna. petta tel jeg ódrengilegt. Og þar sem hv.þm. taldi þessu frv. aðallega beint til Sambandsins, þá vænti jeg, að hv. deild meti þessa árás hans að verðleikum, með því að fella þetta frv. hans nú þegar við þessa umr.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það var gaman að hlusta á ræðu hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ). Ræðumaður var töluvert fyndinn, þar sem hann sagði, að ræða mín hefði verið árás á Sambandið, þó að jeg tæki það aðeins sem dæmi þess, hversu illa og ógætilega væri farið með fje almennings Sá er vinur, er til vamms segir. Jeg hefi alls ekki ráðist hjer á látinn mann; það eru ósannindi háttv.þm.

Háttv. þm. má gjarna taka alt aftur

. Hann blæs sig út eins og belgur, þar sem hann er að verja skólastjóra Jónas Jónsson. Jeg tel honum það að vísu til sóma; það er drengilegt af honum að duga samflokksmanni sínum. Jeg tók ekki þetta dæmi um skólastjórann í því skyni, að segja neitt ilt um manninn; jeg held ekki svo fast á því. Hv. þm. og aðrir, sem það vilja, mega álíta hann verslunarfróðan mann mín vegna.

Hv. þm. er farinn að draga nokkuð mikið úr því, sem hann sagði áðan

. Jeg sagði, að maðurinn væri ekki fær um starfið og að skólinn væri óþarfur; það er alt rjett. Jeg nefndi þetta af því, að mjer er ant um Sambandið og af því, að bændur landsins eiga svo mikið undir Sambandinu, og gat þess einnig, að nefna mætti önnur dæmi. Jeg skal ekki fullyrða, hvort allar tölur, sem jeg tilgreindi, eru nákvæmlega rjettar, en það mun láta mjög nærri lagi. Hv. þm. (ÞorstJ) sagði, að jeg mundi mega þakka fyrir að vera eins duglegur og skólastjóri samvinnuskólans. Jeg hefi ekki sagt neitt um það. Það getur vel verið, að hann sje samviskusamur um það starf sitt; en hann hefir bara ekki vit á málinu fremur en þegar hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) er að halda ræður um skólamál, sem hann skilur ekkert í, og vill svo reisa háskóla norður á Akureyri. Jeg hafði gaman af því, er hv.þm. (ÞorstJ) var að biðja deildina að fella frv., af því að það væri árás á Sambandið og hinn nýlátna forstjóra þess. Þingm. gerir mjer þær getsakir, að jeg sje að ráðast á þennan mann, þó að jeg hafi aðeins talað um verk Sambandsins. Og svo ætlar hann að láta deildina fella frv. fyrir þetta. Það er fyndni. Ef hún vill gera það, þá verði henni það að góðu.

Þorsteinn Jónsson Það er gleðilegt, að hv.flm., þm. Dala. (BJ), er búinn að taka mikið aftur af því, sem hann bar hjer fram í deildinni í hinni skrifuðu árásarræðu sinni. Hann sagði t. d. um sumar tölurnar, að þær væru áætlunartölur. Þá má eins gera ráð fyrir, að þær sjeu það allar. Jeg er ekki sjerlega hræddur um, að margir af deildarmönnum hafi tekið mark á þessum ræðum hv.þm. Dala. (BJ) og árás hans á forstöðumenn Sambandsins. Því að um leið og hún er gerð á hendur Sambandsfjelögunum, er hún einnig gerð á stjórn Sambandsins og fyrverandi framkvæmdarstjóra. Og þó að hann haldi áfram að afsaka sig, þá hefir hann hjer gert það frumhlaup, sem er óbreytt framhald samskonar árása og annar hv.þm. hóf á síðasta hausti. Hv. þm. (BJ) finst það ekki vera árás á gerðir þess manns, sem var forstjóri Sambandsins, þótt hann segi, að farið hafi verið með fjármál þess í mestu óreiðu; að ráðist hafi verið í mjög óheppileg lóðarkaup og húsbyggingu; að einni stofuhæð hafi verið bætt við húsið, aðeins vegna eins manns, og að stofnaður hafi verið og starfræktur algerlega óþarfur skóli, á sama hátt fyrir þennan eina mann. Svona gengur hv.þm. (BJ) langt í ákúrum sínum í garð látins manns, þótt hann nefni ekki nafn hans. Það er sjálfsagt öllum vel ljóst, að framkvæmdir Sambandsins gengu ekki eftir ósjálfráðri vjel á síðari árum. Það var vandlega um þær hugsað og fyrirfram útreiknað og ákvarðað af framkvæmdarstjóranum sjálfum.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg dáist enn að þessum hv.þm. (ÞorstJ). Hann segir, að jeg hafi tekið alt aftur. Það var af því, að hann nefndi sjerstaklega launin árið 1919, og jeg sagðist ekki hafa haft þann reikning fyrir mjer; þess vegna væri sú tala ósönnuð. En það eru annars ósannindi, að jeg hafi afturkallað nokkuð. Þetta sýnir aðeins, hvað hv.þm. (ÞorstJ) er vitur í ályktunum sínum; hann slær því föstu, að allar tölumar sjeu áætlaðar, þó að jeg hafi sagt það um þessa einu tölu. Jeg hjelt, að honum gengi aðeins gott til, að verja vin sinn, skólastjórann. En honum ferst allklaufalega, er hann segir, að jeg hafi ráðist að látnum manni. Hvernig fer hann að því að yfirfæra ræðu mína á hann? Það er einmitt þessi hv.þm. (ÞorstJ) sjálfur, sem er að reyna að klína þessum ávirðingum Sambandsins á fyrverandi forstjóra þess. Mjer datt ekki Hallgrímur Kristinsson í hug. Jeg beindi miklu frekar ræðu. minni til skólastjóra Samvinnuskólans, Jónasar Jónssonar; og hann hefir ekki yfir neinu að kvarta. Hann hefir ráðist að mjer í hv.Ed., og vildi jeg óska, að hann hefði átt sæti í sömu deild og jeg. Annars þarf þessi hv.þm. (ÞorstJ) ekki að standa á milli okkar; hann er ekki maður til þess. Hann þarf ekki að láta eins og hæna á eggjum, þó að minst sje á Sambandið og aðeins af góðum huga varað við að gera það, sem rangt er og óheppilegt fyrir almenning. Það eru örþrifaráð hv.þm. (ÞorstJ), þegar hann er að verja vin sinn, skólastjórann, að koma þá öllum sökum Sambandsins yfir á dáinn mann.

Þorsteinn Jónsson Jeg skal nú ekki verða langorður. Hv. þm. Dala. (BJ) segir, að sjer hafi ekki dottið Hallgrímur Kristinsson í hug. Heldur hv.þm., að hann geti talið öðrum trú um, að það hafi verið einhverjir aðrir en Hallgrímur Kristinsson, sem rjeðu mestu um þær ávirðingar, sem hann kallar svo, hjá Sambandinu, t. d. lóðakaupunum húsbyggingunni, skólastofnuninni og ráðningu skólastjórans? Dettur hv.þm. (BJ) það í hug í fullri alvöru, að nokkur maður trúi því, að forstjórinn hafi ekki ráðið mestu um þessi verk? Það er stærsta árásin, sem komið hefir fram í garð fyrv. forstjóra, að hann hafi látið aðra ráða gerðum sínum um framkvæmdir Sambandsins, og meira last en áður hefir verið um hann sagt, að ætla að ræna hann þannig heiðrinum af skörungsskap sínum og sjereinkennum. Það, sem þessi hv.þm. (BJ) hefir hjer vítt hann fyrir, eru ekki ávirðingar, heldur ein stærstu framfaraspor samvinnustefnunnar hjer á landi. Jeg hefi nú fengið upplýsingar um utanfararkostnað skólastjórans, og hv.þm. (BJ) hefir tvöfaldað upphæðina; hún var 3000 kr., en ekki 6000.

En fyrir hina ferðina?

. Þar var ekki svipað því um 3000 krónur að ræða. Hjer er því um nákvæmlega sömu aðferð að ræða hjá hv.þm. (BJ) eins og höfundi „Verslunarólagsins“ síðastl. haust, þar sem eingöngu var veist að Sambandinu. Hv. þm. (BJ) flytur frv. um löggilta endurskoðun og rökræðir það, en bendir svo aðeins á Sambandið, sem dæmi um varhugaverða reikningsfærslu og fjármeðferð. Tveir háttv. alþingismenn, sem eiga sæti sinn í hvorri deild Alþingis, hafa nú beint árásum að þessari stofnun, Sambandinu og forstöðumönnum þess. En sá er munurinn, að annar ræðst á framkvæmdir látins manns og notar sjer þinghelgina, þar sem ekki er hægt að lögsækja hann fyrir orð hans, en hinn gerði það þó að honum lifandi og á þeim vettvangi, þar sem hægt var að lögsækja hann.

Forseti (BSv): Jeg leyfi mjer að mótmæla því, að verið sje að draga nöfn dáinna manna inn í deilur og umræður hjer á Alþingi að nauðsynjalausu.

Hv. þm. Dala. (BJ) hóf þennan leik hjer í dag

. Mjer er sama hverjir þetta gera, - það á alls ekki við.

Lárus Helgason Jeg þarf ekki að vera langorður, því háttv.þm.N.-M. (ÞorstJ) hefir tekið af mjer ómakið. Annars hygg jeg, að flestir hv. deildarmenn sjái, af hvaða rótum þetta frv. er runnið og hversu einhliða árás þetta er. Það hefði verið skemtilegra fyrir háttv.flm., þm. Dala. (BJ), og mannlegra að láta þessa árás sína koma í einhverju blaði, ef hann vildi koma henni á prent, í stað þess að lauma henni hjer inn. Háttv. þm. læst vera að flytja frv. um almenna endurskoðun, en talar svo að mestu leyti um Sambandið og samvinnuskólann, sem ekki virðist koma málinu við. Jeg tek undir það með hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ), að mjer kom mjög á óvart þessi framkoma háttv.flm. (BJ). Jeg hafði altaf búist við, að þar væri um drengskaparmann að ræða. En þessi framsöguræða hefir breytt þessu áliti mínu á þessum hv.þm.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal ekki vera langorður. Mjer finst það ekki ná nokkurri átt að fella frv., þrátt fyrir það, þó að framsöguræðan væri dálítið sjerstæð. Alt hnotabit hv. þingmanna um hana o. fl. vil jeg leiða hjá mjer. Þetta frv. er mjög þarft og nauðsynlegt, og á það eitt á deildin að líta.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg er orðinn þreyttur á að tala við hv. 1. þm.N.-M. (þorstJ) og þarf ekki fleira við hann að segja. Það var hann, sem dró nafn látins manns hjer inn í umræðurnar, en ekki jeg. Hann vildi koma öllum þessum vafasömu afrekum Sambandsins á Hallgrím Kristinsson. Mjer var það ekki kunnugt, að allar ákvarðanir Sambandsins væru honum að kenna. Jeg minnist þess nú, að þegar samvinnuskólinn kom fyrst til greina opinberlega, þá mælti þáverandi form. Sambandsins, Pjetur Jónsson, fyrir styrk til skólans á Alþingi. Þó að hv.þm. (ÞorstJ) viti þetta að líkindum, þá vill hann velta öllu á einn mann. Hv. þm. (ÞorstJ) ræður sjer ekki fyrir reiði; enda er það alt ósatt, sem hann segir hjer. Gæti jeg trúað, að það væri jafnmikil skekkja í þessu sem öðru, er hv.þm. hefir sagt hjer í dag, því að það hefir alt ósatt verið. Neitar hann nú, að tvisvar 3000 sje 6000. Sýnir þetta reikningskunnáttu barnakennarans. Svo kom hv.þm. V.-Sk. (LH), til þess að gæta drengskapar míns. Segir hann það ódrengilegt, að jeg fann að því í framsöguræðu minni, sem aflaga fór. En gæta skal þessi hv.þm. (LH) þess, að drengskapur hans verði ekki einhvern tíma minni en minn, og er það uggur minn, að svo kunni að fara. Hv. þm. Ísaf. (JAJ) sagði, að ræða mín hefði verið nokkuð sjerstæð. Jeg veit ekki, hvað hann meinar með því. En skilja ætti hann það, að ekki er hægt að taka öll dæmi, sem til eru, máli sínu til sönnunar, heldur verður maður að taka þau ein, sem næg eru og einna best sanna það, er maður vill sanna með þeim. Er líkast því, sem hv.þm. verði allir á hjólum og komi á þá taugakvik, þegar Sambandið eða skólinn þeirra er nefndur og bent á eitthvað, sem aflaga fer þar. Mun þetta stafa af því, að þeim finst þetta Samband miklu merkilegra en það í raun og veru er.

Þorsteinn Jónsson Það er líkt hv.þm. Dala. (BJ) að leiðast ekki að vefa þennan vef sinn úr eintómum ósannindaþráðum. Hann þurfti ekki að kenna mjer að tvisvar 3 eru 6, en hitt var ósatt hjá honum, að þessi maður hefði fengið 6 þús. kr. fyrir utanförina. Hann fór tvisvar utan og fjekk í fyrra sinnið 3000 kr., en í hið síðara skiftið var það minna. Annars get jeg ekki, á þessari stundu, farið að rökræða það við þennan hv.þm. (BJ), hvað ábótavant sje hjá Sambandinu, því til þess þarf langt mál; enda flutti hann engin rök fyrir sínu máli, og verð jeg því að láta nægja að lýsa alt þvaður hans ósannindi og í þeim einum tilgangi gert að halda áfram ofsóknum, sem hafnar voru hjer í fyrra af einum þm. í Ed.

Jakob Möller Þó jeg greiði atkv. með frv., má auðvitað á engan hátt skilja það svo, hvorki hjá mjer eða öðrum, að með því sje verið að gera árás á Hallgrím heitinn Kristinsson eða Samband ísl. samvinnufjelaga. Frv. þetta er gott, og jeg hygg, að það hefði orðið samþykt í einu hljóði, ef þetta hefði ekki blandast inn í, sem er frv. algerlega óviðkomandi.

Lárus Helgason Ræða hv. 1. þm. Reykv. (JakM) er góð sönnun þess, hve hv.þm. Dala. (BJ) tókst framsöguræða sín leiðinlega. Er því einkennilegra, þar sem það kemur sjaldan fyrir, að honum takist það illa. Ræða hv. 1. þm. Reykv. sannaði það, hvað framsöguræðan var óviðkomandi frv. Tek jeg undir það með þessum hv.þm. (JakM), að frv. sjálft er í raun rjettri gott, en ástæður hv.flm. (BJ), er hann færði fram fyrir því, voru þvert á móti. - Er líka sýnilegt, að þótt frv. yrði samþykt, þá gæti það aldrei komið í veg fyrir, að of dýr hús yrðu bygð. Endurskoðun fer ávalt fram eftir á. Geta auðvitað ekki þessir endurskoðendur á nokkurn hátt aftrað því, að ráðist verði í vafasöm fyrirtæki og kostnaðarsöm, því að endurskoðun þeirra fer ekki fram fyr en eftir að alt er komið í kring og verkið framkvæmt. Er því auðsætt, hvað dæmi hv.þm. Dala. (BJ) voru illa og óviturlega tekin. Voru þau að öllu leyti óviðeigandi og ekki þingleg.

Flm. (Bjarni Jónsson) Það er auðheyrt, að þetta er nýr þingmaður. Heldur hann, að menn greiði atkv. um framsöguræður, en ekki um frv. sjálf. Skal jeg leiðbeina honum um þetta og segja honum, að svo er þetta aldrei skilið. Frsm. kemur fram með sínar ástæður fyrir frv., og geta þær verið alt aðrar en aðrir vilja færa fyrir því, og þm. greiða atkv. um frv., með eða móti, án nokkurs tillits til þess, hverjar skoðanir frsm. ljet uppi um frv. Jeg kom fram með mínar ástæður fyrir frv. þessu og rjeðst þar á engan mann nema forstöðumann samvinnuskólans, og þó lítillega og miklu minna en vert var, því að vitað er, að maður þessi hefir enga verslunarþekkingu og er alls ófær til að standa fyrir skólanum. Auk þessa hafði hann farið um mig ærumeiðandi orðum í Ed. nú fyrir skömmu. Er einkennilegt, að hv.þm. skuli spretta upp, eins og þeir væru bitnir af nöðru, ef satt er sagt um þessa stofnun og þá menn, sem við hana eru. Það er að vísu lofsvert, að þeir skuli vilja verja þá, sem næst þeim standa; en þeir ættu ekki að gera það með þjósti og ósannindum, hvað þá heldur hágrátandi, eins og hv.þm. V.-Sk. (LH).

Þorsteinn Jónsson Hv. þm. Dala. (BJ) sagði, að við rykjum upp eins og bitnir af nöðru. Datt mjer ekki í hug að hafa svo ljót orð um hv.þm. (BJ), en nú nefnir hann sig svo sjálfur, - og mun hann sennilega þekkja sig sjálfan best.

Flm. (Bjarni Jónsson) Naðran, sem þessir menn eru bitnir af, er þeirra eigin heimska og framhleypni, og á hv.þm.N.-M. (ÞorstJ) nóg af hvorutveggja.

Magnús Kristjánsson Jeg býst við, að þetta mál sje orðið nægilega rætt, og skal því vera fáorður um það, Jeg skal geta þess, að komið hafa fram mótmæli frá hlutaðeigendum austanlands, og vona jeg að háttv. deild taki til nákvæmrar yfirvegunar, hvort þau eru ekki á rökum bygð. Jeg sje ekki ástæðu til að fara nákvæmar út í þetta, en leyfi mjer að koma fram með svohljóðandi tillögu, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að enn er eigi fullrannsakað, hvort fært er að fækka yfirsíldarmatsmönnum hjer á landi, telur deildin eigi rjett að samþykkja frv. þetta nú, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Frsm. (Stefán Stefánsson) Þegar jeg óskaði síðast, að mál þetta yrði tekið út af dagskrá, þá gat jeg þess, að jeg myndi skýra frá síðar, af hvaða ástæðum að jeg fór fram á þetta, en það var að miklu leyti vegna þess, að jeg hafði þá ekki talað um málið við þann mann, sem ætlast er til eftir frv. að við starfinu taki fyrir Austurland, sem sje yfirsíldarmatsmanninn á Akureyri. Þótti mjer betra að hafa hans umsögn um þetta atriði, þótt jeg hins vegar efaði ekki, að hann teldi þá breytingu mjög eðlilega, sem frv. leggur til að gert verði. En þetta hefir nú ekki getað orðið, af því að yfirsíldarmatsmaðurinn sigldi til útlanda með „Gullfossi“ síðast, og hefi jeg því ekki getað náð í hann, en við ritara Fiskifjelags Íslands hefi jeg átt tal um þetta efni, og taldi hann ekki minsta vafa á, að hann mundi fús á að taka að sjer yfirmatsstarfið. En svo vil jeg loks taka það fram, að þegar yfirsíldarmatsmaðurinn á Siglufirði var hjer á ferð fyrir skömmu, átti hann tal við sjútvn. Mintist hann þá á að fyrra bragði, að þetta yfirmatsstarf á Austfjörðum væri með öllu óþarft. Er því ekki hægt að segja, að jeg sje einn um þetta álit. Háttv. þm. Ak. (MK) hefir tekið að sjer að berjast gegn framgangi þessa máls, og fæ jeg satt að segja ekki skilið ástæðuna til þess. Það virðist vera ofureinfalt mál, og ætti að vera öllum ljóst, hvílíkur óþarfi það er að greiða þessum yfirmatsmanni 6 krónur af ríkisfje á hverja tunnu, sem útflutt er af Austfjörðum. Mjer dylst það ekki, hver alvara fylgir máli um sparnaðinn hjá þessari háttv. deild, verði frv. felt. Viðvíkjandi þessum mótmælum að austan, sem háttv.þm. Ak. (MK) leggur svo mikið upp úr, skal jeg geta þess, að þau eru aðeins frá bæjarfógetanum á Seyðisfirði, en sanna ekki neitt, að menn eystra álíti alment nauðsyn á þessu embætti. Annars munu háttv.þdm. kannast við það, að hversu óþörf embætti sem leggja á niður, þá verða altaf einhverjir til þess að þjóta upp til handa og fóta til þess að mótmæla því. Er hjer eitt ljóst dæmi af mörgum slíkum. Þessi rökstudda dagskrá, sem nú er fram komin, er einungis áframhald af mótstöðu hv.þm. Ak. (MK) gegn frv. Hann ætlar eðlilega, að mönnum verði ljúfara að greiða atkvæði með dagskránni heldur en beinlínis að fella frv. Þetta ætti öllum hv. deildarmönnum að vera auðskilið.

Magnús Kristjánsson Mjer þykir leiðinlegt að fjölyrða um jafnlítilfjörlegt mál sem þetta er. En þar sem hv.frsm. (StSt) var að bera fram spurningu, sem jeg hefi svarað áður, og hann hefir ekki tekið eftir því, sem áður er komið fram í málinu, get jeg ekki talið eftir mjer að endurtaka það. Jeg gat þess við 2. umr., að það væri viðurkent af flestum mönnum, nema ef til vill hv. 1. þm. Eyf. (StSt), að vöruvöndun og eftirlit með útflutningi afurða vorra sje stórvægilegt framfaraatriði og nauðsynlegt til þess að þjóðarbúskapurinn fari sæmilega úr hendi. Jeg hygg, að þetta hljóti að vera næg ástæða til að fella þetta frv., frá sjónarmiði þeirra manna, sem hugsa eitthvað um þessa hluti. Því verður ekki á móti mælt, að það er stórt skref aftur á bak að fækka eftirlitsmönnum, sem nú eru of fáir. Það er ekki til neins að samþykkja lög um vöruvöndun, og hafa enga menn til að sjá um, að þeim lögum sje framfylgt. Menn vitna í, að síldveiði hafi verið lítil fyrir Austurlandi á síðustu árum, en það er lítilvæg ástæða, því að þetta getur breyst fyr en varir. Austfirðir geta aftur orðið mesta síldveiðasvæði landsins. Því finst mjer þetta vera kákbreyting, algerlega út í loftið. Þessi sami hv.þm. (StSt) þóttist hafa fengið ástæðu, sem beindi rothöggi að þeim, er væru á öðru máli en hann, þar sem hann sagði, að kostnaður ríkissjóðs við síldarmat á Austfjörðum hefði verið 6 kr. á hverja tunnu undanfarin ár. Þetta virðist mikil upphæð, en er í raun og veru ekki fullkomlega rjett. Þessi reikningur er fyrir þau árin, sem dýrtíðaruppbótin var langhæst, og má því gera ráð fyrir, að þessi kostnaður fari stórum lækkandi. Auk þess get jeg ekki sjeð annað en að ferðakostnaðurinn hafi verið nokkurn veginn óþarfur, og ætti stjórninni að vera innan handar að sjá um, að slíkir ferðakostnaðarreikningar komi ekki fram eftirleiðis. Áður en jeg lýk máli mínu, skal jeg^ geta þess, að hv.frsm. (StSt) lagði mikið upp úr því við 2. umr., að frv. væri flutt með ráði og samþykki hæstv. stjórnar. Jeg hygg, að hann hafi þar leyft sjer að fullyrða nokkuð mikið. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, hygg jeg, að stjórnin muni ekki kannast við, að hún hafi hvatt hv.þm. til að flytja frv., og mun hv.þm. hafa notað þessa ástæðu eins freklega og framast var auðið, og helst um of. Jeg hygg, að ummæli hans verði tæplega rjettlætt, þó að hann hafi á hlaupum skotið því að hæstv. atvrh. (KIJ), að hann mundi bera fram þetta frv. Jeg sje svo ekki ástæðu til að svara hv.frsm. (StSt) frekar. Mjer þykir sennilegt, að rök þau, sem hann kann að bera fram eftir þetta, muni ekki vera mikils virði, og mun því varla til þess koma, að jeg þurfi að taka aftur til máls.

Bjarni Jónsson Það var í alla staði rjett, sem hv.þm. Ak. (MK) sagði, og skal jeg einungis bæta við fáeinum athugasemdum. Sparnaðurinn við afnám þessarar sýslunar hlýtur að vega smátt í augum þeirra manna, er nýlega fylgdu frv., er hafði í för með sjer stofnun 4–5 nýrra embætta. Hygg jeg, að hv.frsm. (StSt) hafi verið í þeim flokki, að minsta kosti greiddi hann þannig atkvæði um dagskrá hv. 4. þm. Reyky. (MJ) í því máli. Því skil jeg ekki, að honum geti vaxið svo í augum, þó að þessi roskni maður haldi atvinnu sinni í nokkur ár, nema hann vilji með þessu höggva nokkuð skarð í kostnaðinn við mentaskóla á Akureyri. Jeg geri því lítið úr sparnaðarástæðu hans. En þá er að athuga, að þó að hv.þm. (StSt) þyki grátlegt, að landið skuli sitja uppi með þetta hálaunaða embætti, sem hann telur óþarft með öllu, þá er til annað sjónarmið í þessu máli. Það er ekki talið prúðmannlegt af vinnuveitendum að reka menn úr þjónustu sinni að ástæðulausu. Og þó að þetta starf sje lítið nú og síldin hafi lagst frá Austurlandi, er engin ástæða til að ætla, að hún geti ekki lagst aftur þar að landi, nema hv.frsm. (StSt) hafi ráðstafað göngu síldarinnar á þann veg, að hún komi hvergi við nema á Siglufirði. Jeg tel þetta frv. ástæðulaust frumhlaup, sem ekki sje til annars en að eyða tíma þingsins. Það er verri eyðsla á fje landsins að tefja þá menn, sem hingað eru komnir til þess að ráðstafa hag landsins, heldur en þó að þessum eina manni væri greitt kaup. Þá skal jeg benda á eina hlið málsins í viðbót. Með því að vera altaf að rekast í að breyta síldarmatslögunum og fækka yfirmatsmönnum, er verið að veikja tiltrú erlendra síldarkaupmanna á íslenskri síld. íslensk síld þarfnast annars en að markaðshorfunum sje spilt. Jeg gæti trúað því, að Siglfirðingar og Eyfirðingar yrðu hv.flm. (StSt) ekkert þakklátir fyrir þetta frv., þar sem það mun verða til þess, að erfiðara verður að selja vörur þeirra en áður. Því að þess er að gæta, að þegar yfirsíldarmatsmannssýslanin væri lögð niður, mundu vottorð frá undirmatsmönnum missa gildi sitt allmjög og spilla fyrir sölu á allri síld. Það ætti því að fara með þvílík frv. eins og dómstólar fara venjulega með menn, er vekja óþarfa þrætu.

Þorsteinn Jónsson Það, sem á síðari árum hefir stuðlað mest að því að auka markað fyrir íslenskar afurðir og halda þeim í verði, er eftirlit það, sem hjer er með öllum útfluttum vörum. Þetta frv. er sparnaðarmál frá sjónarmiði hv.frsm. (StSt), og má vera, að nokkur sparnaður sje að því í bili, en þegar til lengdar lætur, mun það verða til hins mesta tjón. Ef síldarútveginum í heilum landsfjórðungi er gerður óleikur, fer sparnaðurinn að vera tvísýnn. Hv. frsm. (StSt) tekur aðeins tillit til síðasta árs, og af því að þá veiddist litil síld fyrir Austurlandi, dregur hann þá ályktun, að engar líkur sjeu til, að síld muni veiðast þar í framtíðinni. 

Það eru 20 ár síðan

. Þó að nú sje lítil veiði þar, en mikil á Siglufirði, mun síldin ekki hafa gert samning við Siglfirðinga um aldur og æfi. Það gæti farið svo, að á næsta ári veiddist mikil síld fyrir Austurlandi, því að þar eru oft fiskisæl mið, og þó að lítið veiðist um eitt skeið, er það vitanlega ekki nema takmarkað tímabil, sem þar er fiskilítið. Ef síldarganga kæmi þar á næsta ári, er mikið vafamál, hvort nokkuð sparaðist. Yfirmatsmaðurinn á Akureyri yrði þá að ferðast austur þangað, og gætu þau ferðalög orðið alldýr. Jeg vil leggja aðaláherslu á það, að með þessu er útgerðarmönnum gerður hinn mesti bjarnargreiði. Ef nokkuð veiddist til muna fyrir Austurlandi, og að því mun vitanlega reka, hvort sem eitt, tvö eða þrjú ár líða þangað til, gæti svo farið, að verri markaður yrði fyrir síldina en ella. Hv. frsm (StSt) er þingmaður fyrir kjördæmi, sem mikið hefir að segja af þessari atvinnugrein, og ætti honum að skiljast öðrum fremur, hve mikið þetta getur kostað fyrir aðra. Færi svo, að samþykt yrði að leggja þetta embætti niður og síldin legðist aftur í sumar að Austfjörðum, mundi strax á næsta þingi koma fram frv. um að stofna þetta embætti á ný, og þá yrði það talið sjálfsagt. Hjer er því verið að gera leik að því að hringla með lög. Þá er eitt atriði í málinu, sem að vísu mun ekkert höfuðatriði, að maður sá, sem hlut á að máli, er orðinn aldraður. Menn vita, hvernig þingið fer venjulega að, þegar menn, sem hafa verið starfsmenn ríkisins, þykjast misrietti beittir. Þeim eru þá veitt eftirlaun, sem eru alt að því eins há og föstu launin. Svo mundi og verða hjer, og færi þá sparðnaðurinn að minka. Auk þess verður að taka tillit til þess, að öflug mótmæli gegn þessu frv. hafa komið úr Austfirðingafjórðungi, og þau mundu ekki hafa komið, nema menn teldu þetta geta orðið til tjóns.

Jakob Möller Jeg hefi ekki sannfærst af mótmælum þeim, sem komið hafa gegn frv. Jeg hefi, ásamt meiri hluta sjútvn., skrifað undir nál. og lagt til, áð frv. verði samþykt. Kemur það til af því, að nefndin hafði þær upplýsingar frá nákunnugum mönnum, að sýslun þessi væri óþörf. Hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) sagði, að síldveiði hafi byrjað fyr á Austfjörðum en annarsstaðar, og kann það að vera rjett. En um síðustu 20 árin er mjer kunnugt, að þar hefir verið sáralítil síldveiði. Og að segja má, að síldveiði hafi lagst niður á Austfjörðum, stafar af því, að veiðiaðferðirnar hafa gerbreyst. Nú er veiðitíminn fyrir Norðurlandi um hásumarið, en á þeim tíma veiðist lítið á Austfjörðum; þar er haustið besti veiðitíminn, en síldin þá veidd þar nær eingöngu í fyrirdráttarnætur. Og þó að menn vonist til, að síldin muni aftur ganga að Austfjörðum, er það fyrirsjáanlegt, að síldarútgerð muni aldrei geta borgað sig þar á haustin, því að þá er markaðurinn orðinn fullur af norðlenskri sumarsíld. Annars er mjer þetta ekkert kappsmál, og get jeg vel fallist á að greiða atkvæði með dagskrá hv. þm Ak. (MK), þar sem nú eru komin fram ákveðin mótmæli gegn frv. frá bæjarfógetanum á Seyðisfirði fyrir hönd Austfirðinga. Gegn þeim mótmælum tel jeg tæplega rjett að samþykkja frv. nú.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Aðalástæða hv.þm. Ak. (MK) til þess að berjast gegn frv. er sú, að hjer sje gerð tilraun til að spilla fyrir vöruvöndun þar fyrir austan. Jeg bið menn að gæta vel að því, að það eru alls ekki yfirmatsmennirnir eingöngu, sem gæta að, hvernig síldin er verkuð. Það er aðallega starf undirmatsmannanna. Jeg get fullvissað menn um, að undirmatsmenn þurfa ekki að vera færri, þeir geta engu að síður orðið fleiri eftir fyrirkomulagi því, sem farið er fram á í frv., ef þurfa þykir. Svo að þessi ástæða er harla ljettvæg. Mjer finst það vaka fyrir háttv.þm. Dala. (BJ), að hjer sje verið að drepa einn góðan náunga á Austurlandi. Hann virðist vilja halda því fram, að ríkissjóður eigi að halda áfram að greiða þessum manni laun, hvort sem starf hans er nauðsynlegt eða ekki. Jeg þekki þennan mann ekki neitt, og kemur því ekki til hugar að ýfast við honum persónulega, en að ríkissjóður ali hann árum saman, ríkinu og almenningi með öllu að þarflausu, tel jeg fjarstæðu. Þá bar hv.þm. Ak. (MK) það á mig, að jeg hafi gefið rangar upplýsingar um það, að stjórnin væri frv. ekki mótfallin, heldur mundi styðja það. Kvaðst hann ekki taka mark á því, þó jeg hefði minst á þetta á hlaupum við hæstv. atvrh. (KIJ). Þegar jeg var að semja frv., kom hæstv. atvrh. (KIJ) til mín; skýrði jeg honum frá málavöxtum, og kvaðst hann ekki sjá neina ástæðu til að halda þessu embætti og ljet í ljós fult samþykki sitt til frv. Frá þessu verð jeg að skýra, þar sem jeg hefi verið borinn sökum um, að jeg hafi ekki skýrt rjett frá, sem er rangt með öllu. Hv. 1 þm.N.-M. (ÞorstJ) og hv.þm. Ak. (MK) kváðu það aðeins síðustu árin, eða jafnvel aðeins síðastliðið ár, sem litil síldveiði hafi verið fyrir Austfjörðum, og því hafi tölur mínar verið villandi. Þetta er ekki rjett; jeg tók meðaltal af 3 síðustu árum. Enda hygg jeg, að mörg ár sjeu síðan nokkuð aflaðist að marki af síld á Austfjörðum, því síðan handnótaveiðin lagðist niður, hefir aflinn verið mjög lítill og óverulegur.

Bjarni Jónsson Háttv. frsm. (StSt) var óánægður með það, að jeg skyldi ekki telja það þingmál, þó að hann vildi ná kaupi af einum karli á Austfjörðum. Þetta hlýtur þó að vera tilgangur hans, þar sem hann vill hafa marga aðra matsmenn austur þar. Hv. frsm. (StSt) heldur því fram, að ríkinu sje ekki skylt að ala menn, sem hafa lítið starf, sem komast mætti af án. Jeg vil svara því til, að ríkissjóður á ekki að vera langskitnasti vinnuveitandinn í landinu, því að það er ekki venja manna að reka í brott hjú sín, þó að þeir hafi lítið að gera handa þeim í bili. En þennan mann vantar ekki verk, því að þarna veiðist nógu mikil síld til þess að spilla fyrir öllum síldarmarkaði vorum, ef ekki er nægilegt eftirlit með verkun hennar. Með þeim aðferðum, sem nú eru hafðar við síldveiði, getur enginn sagt fyrir, hve nær veiðin glæðist aftur fyrir Austurlandi. Það er líka meira og minna ýkt, sem sagt er um síldarleysið þar.  Mig varðar ekkert um þær skýrslur, því það hefir sennilega ekki verið leitað í sjónum fyrir austan land. Háttv. þm. (StSt) verður þá að koma með ferðaáætlun fyrir síldina og láta samþykkja hana á þingi, fyrst hann telur óþarft að, hafa síldarmatsmann í fjórðungi, þar sem síldveiði er stunduð. Að hv.þm. (StSt) gangi annað til en sparnaður, sýnir afstaða hans til frv. um mentaskóla á Norðurlandi, sem hafa mundi í för með sjer stofnun 5 nýrra embætta. Jeg efast ekki um, að háttv.þm. mundi heldur ekki sjá eftir landsfje til þess að stofna háskóla á Akureyri. En jeg skil hvaðan þetta er runnið. Það má ekki heita svo, að yfirsíldarmatsmaður sje á Austfjörðum. Hann verður að vera undir yfirmatsmanninum á Akureyri. Það er keisaradæmið Norðurland, með höfuðstað á Akureyri, sem hv.þm. (StSt) er að berjast fyrir. Annað getur ekki legið að baki þessu frv., og vil jeg því endurtaka, að þetta er á borð við óþarfa málsýfingu. Frv. er svo úr garði gert, að það er eiginlega of vel farið með það að drepa það með rökstuddri dagskrá.

Pjetur Ottesen Það, sem fram er komið í þessu máli frá andstæðingum þess, er ekki annað en það, sem menn kannast svo vel við frá þinginu í fyrra. Það var sem sje mjög algengt á þinginu í fyrra, að þetta kvæði við, er gerð var einhver sparnaðartilraun, tilraun til að leggja niður eða sameina embætti, að nú ætti að fara að drepa viðkomandi embættismann. Virðist svo sem jafnan sje gengið út frá því, að þessum mönnum, sem um er að ræða, og fyrir einhver atvik hafa komist inn á ríkissjóðinn, sje gersamlega ólífvænt og geti ekki bjargast á annan hátt en að ríkissjóðurinn haldi áfram að ala önn fyrir þeim og bera þá á örmum sínum; sama viðkvæðið er, þó embættið eigi nú ekki að leggjast niður fyr en það losnar, þá er það vitanlega talið mannsmorð að skipa ekki í það að nýju. Meðan þessi hugsunarháttur er ríkjandi, er ekki von, að mikið verði ágengt að ljetta embættabáknið. Það lítur svo út, með öðrum orðum, sem embættin sjeu til orðin fyrir manninn, en maðurinn ekki fyrir embættið. Hvað snertir þetta frv., sem hjer um ræðir, þá er búið að leiða skýr rök að því, að þetta embætti sje með öllu óþarft. Veiðin hefir verið svo lítil þarna austur frá nú um fjöldamörg ár, að ekki svarar kostnaði að hafa þarna sjerstakan yfirmatsmann, eins og best sjest á því, að síldarútflutningurinn síðastliðið sumar var ekki meiri en það, að kostnaður af embættinu nam sem svarar fullum 6 kr. á hverja síldartunnu. Því hefir verið haldið fram, að sú síld, sem þarna myndi veiðast og flutt yrði út, gæti spilt fyrir síldarmarkaðinum, ef þetta embætti fjelli niður. Hefir þetta verið nægilega hrakið af háttv.flm. þessa frv., 1. þm. Eyf. (StSt), er hann benti á, að yfirsíldarmatsmaðurinn á Siglufirði hefir umdæmi alt vestur á Strandir, og lætur hann undirmatsmenn annast matið þar upp á sína ábyrgð, eftir reglum, sem hann setur þeim. Hefir ekki borið á því, að síldin af Ströndum spilti fyrir markaðinum, og mundi það vart verða frekar, þótt umdæmi síldarmatsmannsins á Akureyri væri látið ná yfir Austfirði. Er það ekkert nema fyrirsláttur, að þetta myndi skaða síldarmarkaðinn. Myndi eins vel duga, hvað tryggingu snertir, að yfirsíldarmatsmaðurinn á Akureyri skipaði þarna undirmatsmann þann tíma, sem veiðin væri, og yrði það verulegur munur á kostnaði. Það er því ekki um aðra ástæðu að ræða gegn þessu frv. en þessa gömlu, að ekki hjálpi að leggja niður þau embætti, sem einu sinni hafa verið stofnuð, þó óþörf sjeu, því það sje að svifta starfsmenn ríkisins atvinnu. Hefir sú orðið raunin á hingað til, að ekki er fyr minst á að draga eitthvað úr útgjöldum ríkissjóðs en vissir menn í þinginu vaða uppi með ókvæðisorðum til þeirra, sem þetta vilja gera. Hafa nú 2 háttv.þm., þeir hv.þm. Dala. (BJ) og hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ), sem best unnu að því að berjast gegn sparnaðarmálum á þinginu í fyrra, tekið að nýju höndum saman til þess að berjast gegn þessum sparnaði, og er það ekkert framar því, sem vænta mátti. Jeg skal annars benda á það, að þessi mótmæli frá Seyðisfirði, sem lesin hafa verið hjer upp, munu aðeins byggjast á því, að þetta hefir slæm áhrif á efnalega afkomu þessa starfsmanns, en ekki á hinu, að á þessu embætti, eða hvað nú á að kalla það, sje nokkur þörf. Nú um 20 ára skeið hefir sáralítil síldveiði verið á Austfjörðum, og sýnist því, að síldin sje lögst þar frá. Hvort það stafar af ódugnaði Austfirðinga, eins og þm. Dala. (BJ) vildi gefa í skyn, að ekki veiðist þarna, veit jeg ekki, en þetta er nú staðreyndin, að ekki hefir veiðst þarna neitt sem nemur um svona langt árabil. Vona jeg svo, að þótt sú raunin hafi orðið á, því miður, að mjög hafi dregið úr sparnaðarhug þingsins frá því í fyrra, þá sjeu samt nægar eftirstöðvar hans til þess að hægt verði að leggja nú niður þetta bráðóþarfa embætti.

Þorsteinn Jónsson Hv. 1. þm. Reykv, (JakM) sagði áðan, að síld veiddist aðeins á haustin á Austfjörðum. Það má vera, að þá sje veiðin einna mest. En víst er um það, að einnig veiðist á sumrin, og það mikið stundum. Skal jeg til dæmis benda á það, að talsvert veiddist í lagnætur í fyrra um þann tíma. Háttv. flm. (StSt) kvað hjer ekki vera um neitt stórmál að ræða. Að vísu ekki, að því er snertir þennan eina mann og afkomu hans. En það gæti farið svo, að málið hefði talsverða þýðingu, ef mikið veiddist af síld á Austfjörðum, og enginn yfirsíldarmatsmaður væri þar til að meta hana. Annars fanst mjer háttv.þm. Dala. (BJ) fara inn á nokkuð óskylt mál þessu, er hann tók að tala um kennaraembættin á Akureyri. En úr því hann fór út í þetta mál, get jeg ekki látið vera að mótmæla því, sem hann fór rangt með. Hann var enn að tala um það, að ef frv. um mentaskóla á Akureyri hefði verið samþykt, þá þyrfti að bæta þar við 5 kennurum. Þetta er einkennilegt skraf hjá þm., eftir að jeg hefi með rökum þeim, sem hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) kom með, sýnt fram á, að ekki þyrfti að bæta við nema 11/2 kennara. 

Jú, en það var bara ekki rjett reiknað hjá háttv.þm. (JP)

. Það er annars undarlegt, að þessir háttv.þm. skuli nú berjast svo ákaft fyrir breytingu á síldarmatslögunum. Man jeg þó ekki betur en að þeir greiddu þeim atkvæði á þinginu 1919, og veit jeg ekki til, að meira hafi þá veiðst á Austfjörðum af síld en nú. Háttv. þm. Borgf. (PO) sagði, að við háttv.þm. Dala. (BJ) berðumst gegn frv. þessu, bara af því, að við vildum vera á móti öllum sparnaði. Kvað hann okkur hafa staðið saman að því máli í fyrra. En svo vill nú til, að sannleikurinn er hið gagnstæða. Við stóðum einmitt gegn hver öðrum í þeim málum flestum, sem háttv.þm. Borgf. (PO) mun kalla sparnaðarmál. Skal jeg til dæmis nefna barnafræðslumálið. Sama er að segja um sýslumannafækkun, sem jeg var með, en þm. Dala. (BJ) var á móti. Mætti nefna mörg fleiri slík mál, sem verið hafa á döfinni. Þetta er því ekki einasta lítið eitt rangt hjá háttv.þm. Borgf. (PO), heldur að öllu leyti rangt. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Ef þingið breytir nú lögum þessum, má búast við að þeim yrði breytt aftur í sama horfið á næsta þingi.

Jón Baldvinsson Jeg tók það fram við fyrri umr. þessa máls, að jeg liti svo á, að mjer sýndist ekki svo sterk rök færð fyrir þessu máli, að jeg treystist til að greiða því atkv. Því hefir verið haldið fram, að hæstv. atvrh. (KIJ) mælti fast fram með þessu frv. En nú hefi jeg nýskeð komist á snoðir um, að þetta muni ekki vera rjett hermt eftir hæstv. ráðherra. Jeg hefi átt tal við hann sjálfan um þetta, og kannaðist hann ekki við að hafa haft svo sterk orð um þetta sem hv.flm. (StSt) heldur fram. Hjer við bætist svo, að ekki er búið að gera neina nánari skipun um störf síldarmatsmannanna, þótt frv. verði samþykt svona. Hefir háttv. fhn. (StSt) kannast við, að hann hafi ekki enn átt tal við síldarmatsmanninn á Akureyri um þetta. Er því ekki vist, að hann vildi bæta þessu á sig nema fyrir aukaborgun. Er ómögulegt að fullyrða, að ekki kunni að koma upp mótstaða hjá honum.  Hv. þm. Borgf. (PO) sagði, að þetta embætti væri með öllu óþarft. Það þótti þó annað fyrir nokkrum árum, er það var stofnað. Ber það og vitni um, að eitthvað sje þarna að gera, að háttv.flm. talar nú um að bæta starfi á aðra menn. Myndu þeir tæplega gera þetta, ef það væri með öllu óþarft. Er og ómögulegt að segja, hve miklu kaupi þarf þá að auka við síldarmatsmanninn á Akureyri, ef þetta nær fram að ganga. 

Bjarni Jónsson Háttv. þm. Borgf. (PO) fjekk sparnaðarflog rjett áðan, og munu það vera eftirstöðvar af þessum sjúkdómi hans í fyrra. Var ekki að kynja, þótt hann ljeti stórt um sparnaðarviðleitni sína þá. Eins og menn ef til vill muna, var þá aðeins um eina sparnaðartilraun að ræða. Það var, þegar átti að losa mig við kennarastarf mitt. Jeg hefði ekki átt neinn rjett til skaðabóta, og hefði þetta því orðið sparnaður. Nú hefir þessi bjargvættur ríkissjóðsins og nokkrir aðrir hv.þm. þá fyrirætlun með höndum, að svifta þennan gamla síldarmatsmann starfi sínu. Er líklegt, að niðurstaða þeirra bjargráða verði sú, að meira fje þurfi til að greiða í aukaþóknun og ferðakostnað síldarmatsmannsins á Akureyri heldur en sem nemur launum þessa gamla manns. Munu þessir hv.þm. og einkum gera þetta í því skyni að geta svo í sumar sagt kjósendum sínum, að þarna hafi þeir fækkað embættum. Hins þurfa þeir ekki að geta, að kostnaðurinn hafi aukist um leið. Það er annars hálfundarlegt, að ætlast til þess, að sami maður hafi eftirlit með síldarmati alt frá Horni og austur að Gerpi. Ætti hverjum heilvita manni, sem nokkuð þekkir til þess starfs, að vera það ljóst, að þetta yrði aðeins til að ónýta matið. Væri þá heldur rjettara að afnema það með öllu. Það er skaði, úr því þessir hv.þm. vildu nú endilega vinna sjer eitthvað til ágætis, að þeir skyldu taka svo öfuga stefnu. Þeim hefði verið sæmra að koma fram með frv. um að auka og bæta eftirlitið með síldarmatinu, því það mun engum blöðum um það að fletta, að það hefir til þessa verið í skammarlegu ólagi.

Pjetur Ottesen Háttv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) kvað það með öllu rangt sagt hjá mjer, að hann og hv.þm. Dala. (BJ) hefðu verið samherjar í fyrra í baráttunni gegn sparnaðartillögum um sameining og niðurlagning embætta. Er háttv.þm. búinn að gleyma frv. um sameining á störfum hæstarjettardómenda og lagakenslunnar við háskólann, og frumvörpunum um niðurlagning 3 embætta við háskólann? Ekki man jeg betur en að hinir hv.þm. (ÞorstJ og BJ) berðust samhliða gegn þeim málum, og þeir munu hafa staðið saman um að koma fleiri sparnaðartillögum fyrir kattarnef, þó jeg muni ekki að nafngreina þær nú í svipinn. Mun hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) hafa tekið munninn heldur fullan, er hann kvað ummæli mín með öllu röng.

En þarna var ekki um sparnað að ræða

. Að nokkru leyti kom sparnaðurinn strax, en að sumu leyti með tíð og tíma; það var lagður grundvöllur til sparnaðar, en ef aldrei á að byrja að spara, þá sparast heldur aldrei neitt. Er nú auðsætt, að búið er með hraðvaxandi útgjöldum að binda þjóðinni þyngri bagga en gjaldþol hennar fær undir risið. Þetta er að verða æ skýrara og skýrara. Þær 8 miljónir, sem þjóðin verður árlega að greiða í sköttum og tollum til ríkissjóðs, gera lítið betur en hrökkva til að halda uppi embættabákninu og standast árlegar greiðslur af skuldum ríkissjóðs. Vegabætur og aðrar verklegar framkvæmdir, svo og nauðsynleg fjárframlög til eflingar atvinnuvegum og framleiðslunni, verður að mestu að sitja á hakanum ár eftir ár, sökum þess, að þjóðin hefir bundið sjer alt of þunga bagga með þessu yfirgripsmikla embættabákni, sem auk þess er að draga hana niður í botnlaust skuldafen. Að því rekur, að eigi verður lengur hjá því komist, að það verður að fara að spara, og það sem um munar, og þá er betra að hafa tekið ráð sitt í tíma, svo ekki leiði til þess að grípa þurfi til örþrifaráða, og því betur, sem löggjafarvaldið þekkir fyr sinn vitjunartíma og sjer og skilur nauðsynina á því, að spara fje ríkissjóðsins.

Háttv. þm. er tekinn að tala eins og Reykvískur bolsevikki

. Nei, mjer er enginn bolsevismi í hug, það fer fjarri því.

Því er þá hv.þm. að hóta með bolsevisma

. Jeg er alls ekki að hóta neinu, en það má hv.þm. Dala. (BJ) vita, að með engu móti er betur hægt að greiða götu bolsevismans, þessarar háskalegu niðurrifs- og byltingastefnu, en að fara svo óvarlega með fje ríkissjóðs, leggja svo þunga skatta á þjóðina, að hún vanmegnist að rísa undir þeim og verði efnalega ósjálfstæð. Þá hefir því verið haldið fram, að ekki mundi sparast neitt við það að leggja niður þetta embætti. Bar háttv.þm. Dala. (BJ) því við, að ferðakostnaður yfirsíldarmatsmannsins á Akureyri austur á land myndi jeta upp sparnaðinn og meira en það. En það er engin ástæða til að ætla að þeirra ferða þyrfti með. Undirmatsmaður sá, sem þarna væri settur, mundi að sjálfsögðu geta int þetta starf af hendi svo vel og tryggilega, eftir þeim reglum, sem yfirmatsmaðurinn hefir sett honum að fara eftir. Er þessu svo háttað á síldarstöðvunum norður á Ströndum.

Hefir ekki yfirmatsmaðurinn yfirumsjón með síldarmatinu á Ströndum?

. Jú, en hann lætur undirmatsmennina þar meta síldina í sínu umboði.

Þá eru undirmatsmennirnir í rauninni yfirmatsmenn

. Jeg vildi leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort það er jeg eða háttv.þm. Dala. (BJ), sem á að hafa orðið. Annars vona jeg, að þetta mál sje nú orðið svo skýrt fyrir hv.þdm., að þeir eigi orðið hægt með að fara að greiða atkvæði um það, og vænti jeg, að úrslitin verði þau, að það nái fram að ganga. Hæstv. atvrh. (KIJ), sem hjer er ekki viðstaddur nú, hefir töluvert verið dreginn inn í umræðurnar, og það er engu líkara en að það sje í því skyni gert að gera hann dálítið tortryggilegan, Háttv. 1. þm. Eyf. (StSt) heldur því fram, að hann hafi við hann tjáð sig frv. alveg fylgjandi og að það væri sjálfsagt að samþykkja það, en þm. Ak. (MK), og að jeg held 2. þm Reykv. (JB) líka, segja, að ráðherrann hafi haldið fram því gagnstæða við sig. Það er dálítið skringilegt að heyra þessa hv.þm., sem allir eru stuðningsmenn hans og stjórnarinnar, vera á þennan hátt að togast á um ráðherrann, og ætti jeg ekki, sem er í andstöðu við stjórnina, og skal ekki heldur gera það, að spilla þeirri ánægju, sem þeir hafa af þessari togstreitu.

Þorsteinn Jónsson Jeg þarf fáu að svara að þessu sinni, og get því verið stuttorður. Hv. þm. Borgf. (PO) tókst ekki, sem vonlegt var, að hrekja það, að jeg og hv.þm. Dala (BJ) hefðum einmitt oftast staðið á öndverðum meiði í þeim svonefndu sparnaðarmálum. Að vísu stóðum við saman í því að taka ekki embætti af manni, með þeim eina árangri að spara starf hans en ekki launin. En þar með mun líka samleið okkar í þeim málum hafa verið á enda talin. - Mig myndi annars ekki furða á því, þótt hv.þm. Borgf. (PO) væri á móti svo að segja hverju máli, sem til menta horfir. En á hinu furðar mig, að hann skuli berjast svona á móti atvinnumáli, sem þetta er. Er tæpast hægt að segja, að hjer sje um sparnaðarmál að ræða, heldur yfirgang við nokkra atvinnurekendur í landinu.

Pjetur Ottesen Það eru bara örfá orð, út af því, sem hv. 1. þm.N.-M. (ÞorstJ) sagði, vitanlega alveg órökstutt, að hjer væri verið að ráðast á framleiðsluna, eða eina grein sjávarútvegsins á Austurlandi. Þetta mótmælir sjer nú raunar sjálft, því að matið á síldinni á að halda áfram eftir sem áðum á jafntryggilegan hátt og á sjer stað annarsstaðar, og er því, hvað þetta snertir, alls engu spilt.

Bjarni Jónsson Mjer dettur í hug, að ef þessi háttv. þingdeild samþykkir þennan sparnað, hvort ekki mætti nota það fje, sem inn kemur, til þess að skipa matsnefnd, er athugi þann sparnað, sem hv.þm. Borgf. (PO) kemur til leiðar með sporðaköstum sínum hjer í deildinni.