Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Það er sem frsm. samgmn. að jeg vil segja nokkur orð. Eins og sjá má af nál., hefi jeg sem frsm. og form. nefndarinnar rannsakað lítillega strandferðir og aðrar skipagöngur eins og þær hafa verið og eru nú. Það var nokkur deila um það innan deildarinnar nú fyrir skemstu, hvort skipaferðir sjeu lakari nú eða jafngóðar og áður var. Margir þdm. hafa haldið því fram, að samgöngur á sjó væru nú mun lakari heldur en þegar best var, t. d. árið 1908 og 1912. Jeg hefi búið til skýrslu um þetta, og þó að hún sje ekki prentuð í nál., þá eru þó aðalniðurstöðurnar þar, og af þeim má sjá það, að nú eru mun fleiri viðkomur heldur en þegar best var áður. Þeir, sem hafa haldið fram gagnstæðri skoðun, hafa bygt hana á því, að skipin voru fleiri áður, þegar bestar voru samgöngur, og sömuleiðis á því, að áður voru 2 strandferðaskip, en nú aðeins 1. En þó að það sje rjett, að skipakosturinn til strandferða sje minni, - þ. e. færri skip - þá er það engan veginn þar með sagt, að samgöngurnar sjeu lakari, því að það er öllum vitanlegt, að strandferðaskipið „Esja“ er langbesta strandferðaskipið, sem gengið hefir í kringum landið, og þegar áætlun hennar er athuguð, þá sjáum við, að hún er miklum mun fljótari að fara í kringum landið, og koma þó við á 30–35 höfnum, heldur en „Skálholt“ og „Hólar“ eða „Austri“ og „Vestri“ voru að fara hjeðan úr Reykjavík norður á Akureyri og til baka aftur. Þessi samanburður sýnir, að það er meira komið undir gæðum, stærð, ganghraða og útbúnaði skipa en fjölda þeirra. „Esja“ hefir farrými fyrir 165 farþega, en „Austri“ og „Vestri“ höfðu til samans farrými fyrir 120. Niðurstöðurnar, sem jeg hefi komist að við rannsókn ferðaáætlana fyr og nú, eru þessar: Árið 1908 hafa viðkomur skipa verið alls 832, árið 1912 voru viðkomur strandferðaskipa, þar með taldar 4 hringferðir, sem „Austri“ fór á árinu, og kom við á 5 höfnum í hverri hringferð, 656, viðkomur milliferðaskipanna 330, verður alls 986, en samkvæmt áætluninni í ár, þá eru viðkomur „Esju“ 594, þannig um 60 viðkomum færri en 1912, en milliferðaskipanna 593, eða um 260 viðkomum fleiri en árið 1912 og um 400 fleiri en árið 1908. Auk þess eru nú mun meiri ferðir með flóabátum á ýmsum stöðum kringum landið heldur en þá var. Nú er það öllum vitanlegt, að árin 1908 og 1912–'14 voru samgöngur á sjó hestar á landi hjer fram til 1924; þess vegna hefi jeg tekið einmitt þessi ár til samanburðar. Í skýrslunni fyrir árið 1908 eru ekki taldar með tvær aukaferðir, sem 1 skip Sameinaða fjelagsins fór til Vesturlandsins, og í skýrslunni fyrir árið 1912 eru heldur ekki taldar þær ferðir, sem „Pervie“ fór austur um land til Fáskrúðsfjarðar og Seyðisfjarðar, því þær ferðir munu ekki gera meira en samsvara ferðum Skaftfellings og Hornafjarðarbáts, sem nú eru. Það ár (1912) komu skipin við á 23 höfnum, sem þau koma nú ekki við á, en flestar þessar hafnir hafa fallið úr annaðhvort vegna þess, að nú þarf ekki að láta strandferðaskipin koma á þær, sumpart vegna þess, að flóabátar annast þær samgöngur, og í sumum tilfellum vegna þess, að það er alls ekki nauðsynlegt og ekki hægt að láta sigla á þessar hafnir. Hafnarfjörð talar maður ekki lengur um sem sjerstakan viðkomustað, vegna þess að hann hefir svo góðar samgöngur við Reykjavík. Akranes er komið í samband við flóabátinn til Borgarness. Þá eru Búðir, Stapi og Grundarfjörður; á þessa staði gengur flóabátur Breiðfirðinga, Skarðsstöð, Bakkabót, Haukadalur; til þessara hafna er nú hætt að sigla, vegna breyttrar aðstöðu. Verslanir þar lagðar niður, Álftafjörður, Aðalvík, Höfn; þessar hafnir annast flóabátur Ísfirðinga. Lambhagavík og Selvík er ekkert að gera á fyrir strandferðaskip. Hrísey, Hjalteyri og Svalbarðseyri munu kjósa annað fremur en viðkomur strandferðaskipa. Loðmundarfjörður, Unaós, Gunnólfsvík, Fjallahöfn, Grenivík, Berufjörður; á þessar hafnir komu strandferðaskipin áður, en nú er samgöngunum svo háttað innan hjeraða, að mótorbátar ganga um suma þessa staði, ríkissjóði að kostnaðarlausu og með eins miklum þægindum fyrir íbúana, svo að nú er engin nauðsyn að sigla strandferðaskipum á þessa staði. Árið 1912 hafa þessir strandferðabátar haft um 37 viðkomur í Eyjafirði, þar sem nú er aðeins Dalvík ein með 4 viðkomur. Jeg hygg, að t. d. Eyfirðingum sje mun hentugra að fá bættar samgöngur innan hjeraðs og tíðar ferðir milli Akureyrar og hinna einstöku hafna hjeraðsins en hafa svo og svo margar viðkomur strandferðaskipa. Jeg hefi rjett í þessu heyrt, að hjeraðsbúar hafi í huga að skora á Alþingi að styrkja flóabátaferðir um Eyjafjörð. Á hafnir þær, sem jeg nú hefi talið, hafa verið 140 viðkomnr árið 1912. Í skýrslunni í ár eru ekki teknar með 5 ferðir aukaskips Eimskipafjelagsins nú í sumar, og eigi heldur viðkomur þess skips, sem stjórnin hefir nú fengið heimild til að lejgja til strandferða fjögra mánaða tíma í haust. Jeg skal þá gefa skýrslu um viðkomur í hinum ýmsu landshlutum á árunum 1908, 1912 og 1926. Við hana ber þess að gæta, að til Vestmannaeyja eru aðeins taldar ferðir strandferðaskipsins árin 1908 og 1912, en ekki ferðir millilandaskipa, en þau komu þar ávalt við, þegar nægur flutningur bauðst. Skýrslan er þannig: 1908 1912 1926 Vestmannaeyjar ......... 14 14 104 Austur-Skaftafellssýsla .. 12 6 6 Suður-Múlasýsla ........ 119 159 229 Norður-Múlasýsla ........ 58 60 53 Seyðisfjörður ........... 30 47 54 Norður-Þingeyjarsýsla ... 29 33 61 Suður-Þingeyjarsýsla .... 50 62 47 Akureyri ............... 36 51 56 Eyjafjörður og Siglufjörður ................... 49 57 68 Skagafjörður ........... 46 53 57 Húnavatnssýsla ......... 58 75 74 Strandasýsla ............ 59 69 81 Norður-Ísafjarðarsýsla ... 14 16 9 Ísafjörður .............. 33 45 81 Vestur-Ísafjarðarsýsla .... 38 46 57 Barðastrandarsýsla ...... 74 89 80 Dalasýsla ............... 10 10 6 Snæfellsnessýsla ......... 59 77 64 Af þessari skýrslu sjest, að öll hjeruð, nema Suður-Þingeyjarsýsla og Norður-Múlasýsla, hafa fengið auknar samgöngur. Þá ber og að gæta þess, að skip þau, sem nú eru hjer í siglingum, eru 1. flokks farþegaskip og að öllu leyti vel út búin. En áður var meiri hluti skipanna mjög ljelegur og sum þeirra aðeins flutningaskip, er ekkert farþegarúm höfðu. Núna eru skipin líka að miklum mun ganghraðari en áður var, eða sigla með 11–13 mílna hraða, í stað þess að áður þótti gott, ef þau fóru 9 mílur. Þá má og enn telja það, sem allir vita að skip Eimskipafjelags Íslands koma nú við á miklu fleiri höfnum heldur en á áætlun eru. Þannig kom „Goðafoss“ t. d. á 16 aukahafnir í einni utanferð sinni norðan um land, og það er nálega engin ferð svo, að ekki sje komið á fleiri aukahafnir. Af því að nú eru stór og að öllu leyti vel útbúin skip, kemur það aðeins örsjaldan fyrir, að ekki komist með allur flutningur og farþegar. En eins og menn muna, þá varð viðkoman áður ýmsum höfnum næsta gagnslítil. Skipin komu margoft við aðeins til þess að gera afsöknn sína og taka póst, en að öðru leyti höfðu hjeraðsbúar lítið gagn af ferðunum. Þau hjeruð, sem hafa mesta þörf fyrir strandferðirnar og aðallega njóta þeirra, eru Snæfellsnes, Vestur-Barðastrandarsýsla, Vestur-Ísafjarðarsýsla, Strandasýsla, Húnavatnssýsla, Skagafjarðarsýsla, Þingeyjarsýslur og Múlasýslur. Í þessum hjeruðum eru um 30 þús. íbúar, eða tæplega það. En hin hjeruðin, sem hafa mesta þörf fyrir flóabáta og hafa sama og ekkert gagn af strandferðnm, eru: Borgarfjarðarsýsla, Mýrasýsla, Hnappadalssýsla, Dalasýsla, Austur-Barðastrandarsýsla, Norður-Ísafjarðarsýsla, Skaftafellssýslur og Rangárvallasýsla, og Gullbringu- og Kjósarsýsla að nokkru leyti. Í þessum hjeruðum eru rúmlega 30 þús. íbúar. Til þessa flokks mætti og telja Eyjafjarðarsýslu, sem nú mun fara fram á að fá styrk til flóabáts. Það er ekki nema eðlilegt, að talsverðar umkvartanir heyrist frá þeim hjeruðum, sem eiga að búa því nær eingöngu við flóabátasamgöngur, en í hinum hjeruðunum eru samgöngurnar nú miklu betri en áður, að undantekinni Suður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu, en um SuðurÞingeyjarsýslu verður að athuga, að áður voru 11 viðkomur í Grenivík og 9 á Svalbarðseyri, en þessir staðir eru eins vel settir með bátaferðum. Fækkun viðkoma í sýslunni stafar af því, að þessum höfnum hefir verið slept. Þá ber og að geta þess, að nálega í öllum hjeruðum er nú fjöldi mótorbáta, sem annast flutninga án styrks, en er þó til stórbóta samgöngunum. Flóabátar: Svo sem jeg gat um, hafa komið áskoranir um aukna styrki til flóabátanna og kvartanir um, að þær samgöngur væru ekki eins miklar og góðar og skyldi. Og þegar litið er til þess, að nær 1/3 hluti þjóðarinnar býr við samgönguleysi á sjó, að öðru en því, sem flóabátar afkasta, þá verður mönnum að skiljast, að miklu fje verður að verja úr ríkissjóði til þess að halda uppi þessum bátaferðum. Skaftfellingur. Það er óhugsanlegt, að strandferðaskip komi þeim, sem búa á Suðausturlandi, að nokkru verulegu gagni; því veldur veðráttan og hafnleysið. Það verður því eina ráðið að kosta handa þeim hjeruðum sæmilega flóabáta. Árnessýslubúar óska nú sjerstaklega eftir ferðum frá Reykjavík til Eyrarbakka og Stokkseyrar. Nefndin sá sjer ekki fært að leggja það til, að nýr bátur væri fenginn til þess að halda uppi ferðum þessum, en taldi, að „Skaftfellingur“ gæti komið að liði. Leggur hún því til, að styrkur til hans verði hækkaður um 3000 krónur. Þessi bátur hefir stórt hafnleysissvæði til yfirferðar. Breiðafjarðarbátur. Það hefir áður vakað fyrir nefndinni að geta sameinað Breiðafjarðar- og Borgarnesferðirnar, en það hefir ekki tekist nema að litlu leyti. Nú í ár hefir nefndin og hæstv. atvrh. (MG) samið við „Suðurland“ um 7 ferðir til Breiðafjarðar, en þeirra ferða hafa ekki not 4 hreppar við vestanverðan flóann - Austur-Barðstrendingar. Annars er í ráði, að samgöngur þar innan fjarðar verði með vjelbáti frá Flatey, og þá aðallega til hafnanna í Austur-Barðastrandarsýslu. Þetta fyrirkomulag heldur nefndin, að geti haldist næsta ár, en þegar akvegur er kominn milli Suður- og Norðurlands, fær „Suðurland“ nóg að gera að annast Borgarnesferðirnar. Þá munu flestir fara landleiðina milli Suður- og Norðurlands og með skipinu milli Reykjavíkur og Borgarness, og þurfa því að vera stöðugar ferðir þar á milli. Það er eigi aðeins, að ódýrara verði að ferðast landveg milli Norður- og Suðurlands, þegar akbrautin er komin, heldur er það miklu fljótari ferð heldur en með skipi, því að þó það hafi ekki nema fáa viðkomustaði, tekur ferðin frá Akureyri til Reykjavíkur altaf 3–4 daga. Djúpbáturinn. Eins og allir vita, þá er landslagi svo háttað í Norður-Ísafjarðarsýslu, að samgöngur eru þar engar, svo teljandi sje, nema á sjó. Á landi er ekki hægt að ferðast nema rjett hreppa á milli; það gera hinar miklu vegalengdir og vegleysur. Nú háttar svo til þar, að póststjórnin verður að halda uppi bátaferðum um Djúpið milli Ísafjarðar og Arngerðareyrar. Þær ferðir hafa orðið mjög dýrar. Hefir verið óhugsandi að fá bát til ferðanna fyrir minna en 8–10 þús. krónur. Með þeim styrk, sem báturinn fær nú, kemst ríkissjóður ljett út af samgöngum í Norður-Ísafjarðarsýslu. En sýslubúar hafa ekki komist ljett út af þessum samgöngum, þar sem þeir hafa kostað til þeirra um 60 þús. kr. á síðustu 8 árum. Hornafjarðarbátur. Þá er Hornafjarðarbáturinn. Höfn er þar svo ljeleg, að ekki er hægt að fá stór skip þangað inn að hausti eða vetri, nema fyrir aukið gjald, og þá svo hátt, að frágangasök má telja. Þarf því að halda uppi sjerstökum bátaferðum milli Hornafjarðar og Austfjarða, og þá helst Fáskrúðsfjarðar, sjerstaklega að hausti og vetri til. Nefndin heldur, að eigi sje hægt að fá bát til þessa fyrir minna en 6000–7000 kr. Áður hefir styrkurinn verið 4000–5000 kr. og stundum enginn. Nú í ár er hann 800 kr., en það er af sjerstökum ástæðum. Vöruflutningaskip til Skaftaf.- og Rangárvallasýslna. Nefndin leggur til, að styrkur til vöruflutninga við Suðurlandsundirlendið verði 4000 kr. og verði honum varið til þess að fá millilandaskip til þess að flytja vörur beint frá útlöndum til Skaftfellinga og Rangæinga. Nefndin bjóst fyrst við því, að ekki mundi þurfa nema 3000 kr. til þessa, en Eimskipafjélagið vildi ekki ábyrgjast flutningaferð frá útlöndum til þessara staða fyrir minna en 4000 krónur. Smærri bátar. Þá eru ýmsir smærri bátar, svo sem Rangársandsbátur. En þar dugir ekki einn bátur til flutninganna, því að sjaldan er hægt að taka þar land. Rangæingar hafa því leigt 5–6 báta í einu þegar gott hefir verið veður til flutninga frá Vestmannaeyjum til lands. Hefir verið borgað fyrir það eftir flutningsmagni, og hefir flutningurinn orðið svo dýr, að sanngjarnt er, að þeir fái nokkurn styrk. Hvalfjarðarbáturinn flytur megnið af öllum vörum til Hvalfjarðarbúa og fleiri, alls 4 hreppa eða nálega það. Þessum bát eru aðeins ætlaðar 1000 kr., en því er ekki hægt að neita, að þarna er mikil flutningaþörf. Og þeir, sem hafa haft umsjón með bátsferðunum, hafa gefið góðar skýrslur um það, hvernig styrknum hafi verið varið, sent bæði áætlanir og skýrslur, og sjest á þeim, að styrkurinn mætti vera hærri en nefndin leggur til að hann sje. Þá er Grímseyjarbátur. Nefndinni er ekki kunnugt um, hvort ferðum er nú haldið uppi milli Grímseyjar og lands, því að engar skýrslur hafa fengist um það. Mætti búast við, að styrkurinn yrði alveg feldur niður, ef ekki kæmu skýrslur um bátaferðir þessar. Rauðasandsbát eru ætlaðar 400 kr. eins og áður. Sömu upphæð hefir nefndin ætlað Mýrarmönnum. Þar eru tveir hreppar, sem eru mjög illa staddir með aðflutninga á landi, og telur nefndin, að ekki verði hjá því komist að styrkja þá til að fá nokkrar ferðir milli Reykjavíkur og Mýra. Lagarfljótsbáturinn hefir haft 400–600 krónur, en engar skýrslur hafa komið um það, hvernig þeim styrk er varið. Nefndin hefir heyrt, að engum ferðum hafi verið haldið þar uppi síðastl. ár.

Það er ekki rjett

. Það er gott, ef háttv.þm. gæti gefið nánari upplýsingar um þessar ferðir. Nefndinni hefir nú borist erindi frá fjelagi, sem vill halda uppi samgöngum á fljótinu, og leggur til, að því verði veittur 800 kr. styrkur. Þetta má þó ekki skoðast svo, sem það eigi að fá sömu upphæð áfram, því að 300 kr. af þessu er styrkur til þess að kaupa bát á fljótið. Jeg vil í þessu sambandi undirstrika það fyrir nefndarinnar hönd, að hún telur óhæft, að þeir, sem styrks verða aðnjótandi, sendi eigi skýrslur um það, hvernig styrknum er varið. Jeg vil biðja þá hv.þdm., sem eru þingmenn fyrir þessi hjeruð, að sjá um það, að skýrslur komi eftirleiðis. Menn geta kent sjálfum sjér um, ef þeir fá ónógan eða engan styrk, þegar þeir vanrækja að senda Alþingi skýrslur. Þá er það eitt nýmæli, sem nefndin ber fram, en það er, að veittur verði styrkur til bátakaupa og vjelakaupa til þriggja flóabátafjelaga. Nefndinni barst frá atvinnumálaráðuneytinu brjef h/f „Skaftfellings“, þar sem skorað er á stjórnina að útvega styrk til þess að kaupa nýja vjel í skipið. Skipið hefir altaf verið vjelvana, eigi síst nú, eftir að vjélin fór að slitna, og það er ekki forsvaranlegt að láta það halda uppi svona hættulegum ferðum nema það fái betri vjel. Fjelagið hefir samið við vjelaverksmiðju og getur þar fengið nýja og aflmeiri vjel, og vill verksmiðjan að einhverju leyti taka hina gömlu sem borgun upp í hana. Allur kostnaðurinn við þetta er um 24 þús. kr., og er það sem næst þriðjungur kostnaðar, sem nefndin leggur til að veitt verði. Einnig liggur erindi frá Djúpbátsstjórninni fyrir nefndinni. Hafði fjelagið farið þess á leit við atvinnumálaráðherra að fá 10 þús. kr. styrk til bátskaupa. Fjelagið varð fyrir því óhappi að missa mjög góðan bát sinn á síðastliðnu ári. Það á sama sem ekkert til; hlutafjeð að mestu tapað. Sýslunefndin vill ganga í ábyrgð fyrir fjelagið og óskar eftir, að það verði styrkt til þess að halda uppi bátsferðum um Djúpið. Álítur hún, að þeir menn, er standa fyrir fjelaginu, hafi svo mikla þekkingu á mann- og vöruflutningum í Norður-Ísafjarðarsýslu, að betra sje, að þeir fái fje til að halda uppi ferðunum en sýslunefndin sjálf annist þetta. Það má fullyrða, að aðstandendur fjelagsins, stjórn þess og formaður Djúpbátsnefndarinnar hafi aldrei fengið einn eyri greiddan fyrir öll sín ómök og vinnu við þetta mjög svo nýta fyrirtæki. Er álit allra, sem til þekkja, að ef fjelagið gæti rjett við og fengið sæmilegan farkost, muni rekstur Djúpbátsins verða miklu ódýrari en ef hnigið væri að öðru ráði. Þá kem jeg að Flateyjarbátnum. Þar vantar nú einnig bát, og er sótt um 10 þús. kr. styrk til þess að halda uppi ferðum um austursýsluna. Nefndin sá sjer þó ekki fært að mæla með svo háum styrk, en leggur til, að veitt verði sem svarar ¼ eða 1/5, hluta af bátsverðinu, gegn því, að árlegur styrkur úr ríkissjóði verði ekki yfir 4500 kr. Má segja, að hjer sje gengið inn á nýja braut, þar sem lagt er til að styrkja flóabátafjelög til bátakaupa. Sje betur að gætt, þá er hjer ekki um neitt nýtt fordæmi að ræða. Breiðafjarðarbáturinn „Svanur“ var styrktur með 18 þús. kr. til skuldaafborgana. Nefndin álítur rjettara að styrkja þessi fjelög, sem geta starfað áfram að þörf almennings. Nefndin lítur ennfremur svo á, að sanngjarnt sje að styrkja að nokkru þessi hjeruð, sem varhluta fara af strandferðaskipunum. Önnur hjeruð, sem njóta „Esju“ferða, þurfa engu til þeirra samgangna að kosta. Vænti jeg allrar rjettsýni hjá háttv.þdm. í þessu máli. Jeg skal geta þess, að samgmn. Ed. mælir eindregið með þessum tillögum nefndarinnar.

Árni Jónsson Það eru aðeins örfá orð í þetta sinn. Jeg er flm. ásamt hv. samþm. mínum að brtt. XIII. á þskj. 230. Hún fer fram á að hækka liðinn til brúargerða úr 200 þús. upp í 224 þús. kr., og er ætlast til þess, að hækkunin fari til brúargerðar á Selá í Vopnafirði. Höfum við flm. talað við vegamálastjóra viðvíkjandi þessari brtt., og kvaðst hann alls ekki mundu leggjast á móti henni, þar sem þessi brú væri líka í 1. kafla vegalaganna, og væri aðeins tímaspursmál, hvenær hún yrði bygð. Taldi hann, að ef hún yrði ekki tekin upp í fjárlögin 1927, mundi verða veitt til hennar á næsta þingi. Heyrst hefir, að vegamálastjóri segði, að í þessum 200 þús. kr. væri innifalin upphæð þessi, sem ætluð er til brúargerðar á Selá. Vil jeg skjóta því til hæstv. atvrh. Og ef svo er, þá er vitanlega þessi tillaga óþörf, og munum við þá taka hana aftur. En við höfðum skilið það svo, að upphæðin til þessarar brúargerðar fælist ekki í þessum lið, og þess vegna bárum við fram brtt. Þessi brú er á aðalleiðinni milli Norður- og Austurlands, og er því mjög fjölfarin. 149 Lagafrumvörp samþykt. 150 Fjárlög 1927 (2. nmr. í Nd.). Þar að auki er hún á aðalpóstleið síðan 1923. Kunnugir vita, að vatnsfall þetta, Selá, er mjög slæmt yfirferðar. Er hún aðeins reið um hásumar, en getur þó jafnvel þá orðið ófær, ef rigningar eru miklar, sökum þess að botninn er mjög slæmur. Þarna norðurfrá eru mjög margir bæir, og því afarmikil umferð yfir hana, sjerstaklega þeirra manna, er ætla til Langaness eða yfirleitt til Norðurlandsins. Þess vegna er sjálfsagt, að þarna komi brú; og verður mönnum þar exstra ekki láð, þótt þeir sjeu orðnir nokkuð langeygðir eftir þessari samgöngubót. Enda hefi jeg ekki verið svo á þingmálafundi þar, að ekki kæmi Selárbrúin til umræðu. Enda má þetta mál ekki lengur bíða. Hingað til hefir lítið verið gert fyrir sveit þessa í þessum sökum, og menn eru ekki heimtufrekir þar eystra. Jeg held, að ef þeir mættu búast við því á næstu 1020 árum, að gerðar yrðu hjá þeim allar þær vegabætur, sem nú er búið að gera í þeim hjeruðum, þaðan sem háværastar kröfur koma nú í þessum efnum, ef þeir hefðu nú brýr og bílvegi, þá mundu ekki heyrast frá þeim miklar kröfur á næstu árum. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að mæla frekar með þessari brtt. og bið þess, að hv. nefnd og hv.þd. taki henni vel. Vil jeg skírskota til allra þeirra, er farið hafa yfir þessa á. að ekki megi telja vansalaust, að hún verði lengur óbrúuð látin. Út af því, sem háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði, að engin skýrsla hefði komið um rekstur Lagarfljótsbátsins síðasta ár, og það hefði jafnvel heyrst, að hann hefði alls ekki verið rekinn, þá vil jeg geta þess, að það er alger missögn, að hann hafi ekki verið rekinn. En hitt má satt vera, að engin skýrsla sje komin fyrir þetta ár. Er sjálfsagt að benda útgerðarmönnum bátsins á það, svo þeir gæti þess framvegis, að skýrslur þessar sjeu í lagi, en eigi ekki á hættu að missa styrksins vegna vantandi skýrslna.

Jón Kjartansson Jeg á hjer eina brtt. og er hún nr. V. á þskj. 230. Fer hún fram á að hækka tillagið til sjúkraskýla og læknisbústaða úr 23 þús. upp í 30 þús. kr. Nemur þannig hækkunin 7 þús. kr. frá tillögum nefndarinnar. Ástæðurnar eru þær, að nú liggur fyrir þinginu beiðni frá tveim læknishjeruðum um viðbótarstyrk til sjúkraskýla. Þessi hjeruð eru Borgarfjörður og Mýrdalshjerað. Hafa þau bæði fengið styrk áður, Borgarfjörður á þinginu 1924, en Mýrdalshjerað á þinginu í fyrra. Lágu fyrir fjvn. þá áætlanir um byggingar þessar, og voru þær gerðar af húsameistara ríkísins. En þær stóðust ekki og fóru báðar byggingarnar fram úr áætlun, Borgarfjarðarsjúkraskýlið um 6 þús., en sjúkraskýlið í Mýrdalnum um 15 þús. kr. Hafa legið fyrir nefndinni skýrslur um ástæðurnar fyrir þessum kostnaðarauka, svo jeg hirði ekki að rekja það hjer. Fara nú hjeruð þessi fram á viðbótarstyrk, Borgarfjörður 2 þús. kr., en Mýrdalshjerað 5–6 þús. kr. Er það 1/3 hluti af upphæð þeirri, er fram yfir er áætlun. Háttv. frsm.fjvn. (ÞórJ) skýrði frá því, að landlæknir legði á móti að veita þessa styrki nú, þar sem byggingunum væri enn ekki lokið að fullu. Það er alveg satt, að þeim er enn ekki lokið. En jeg fer ekki fram á, að þingið taki að neinu leyti fram fyrir hendurnar á landlækni, án þess að honum sje gefinn kostur á að athuga málið og sannfærast um rjettmæti þess. Jeg fer aðeins fram á, að styrkir í þessu skyni verði teknir upp í fjárlögin 1927. Geri jeg ráð fyrir, að næsta sumar verði báðum byggingunum lokið. Einnig hefir landlæknir í hyggju að skoða sjúkraskýlið í Vík á sumri komanda, og er jeg ekki í efa um það, að hann leggi samþykki sitt á bygginguna, því til hennar er mjög vandað að öllu leyti. Enda hefir velmetinn læknir hjeðan úr höfuðstaðnum, Ólafur Jónsson, dvalið austur í Mýrdal nú um skeið og skoðað sjúkraskýlið og gefið því hin bestu meðmæli. Að öllu þessu athuguðu, vona jeg, að háttv.fjvn. leyfi, að þessi viðbót komist í fjárlögin 1927 og ljetti þannig byrði af hjeraðinu. Að öðrum kosti mundi það frestast um eitt ár og styrkurinn ekki koma fyr en 1928, en það yrði miklu erfiðara fyrir hjeraðið. Vænti jeg svo, að hv. deild taki þessari till. vel og samþykki hana. Jeg á ekki aðra brtt. við þennan kafla fjárlaganna. En jeg get ekki sest svo niður, að jeg ekki þakki háttv.fjvn. fyrir það, hvernig hún hefir tekið undir tillögu landssímastjóra um símalagningu um Skaftafellssýslu frá Hornafirði til Víkur. Landssímastjóri hefir lagt til, að símalína þessi verði lögð á árunum 1929–30, en fje verði til hennar veitt á árunum 1928, 1929 og 1930. Þar sem línan verður dýr, um 350 þús. kr., þótti rjett að skifta fjárframlaginu niður á þrjú ár, til þess að það skyldi ekki þurfa að draga úr framkvæmdum annarsstaðar á landinu. Mál þetta er að vísu miklu stærra en svo, að það snerti eingöngu Skaftafellssýslur; það snertir einnig mörg önnur hjeruð. Íbúar Skaftafellssýslna munu þó sjerstaklega fagna komu þessarar nýju símalínu. Engar sýslur á landinu eru eins einangraðar eins og Skaftafellssýslur, vegna hafnleysanna og hinna mörgu og miklu torfærna, sem eru á landi. Erfiðleikarnir, sem þessi hjeruð eiga við að stríða, eru meiri en nokkursstaðar annarsstaðar hjer á landi. Felst þó ekki í þessu nein ásökun til hv. Alþingis um það, að hafa ekki skilið nauðsynjamál Skaftfellinga. Fyr og síðar hefir hv. Alþingi skilið örðugleika Skaftfellinga mjög vel og reynt að bæta úr þeim eftir mætti. Jeg get þakkað hæstv. atvrh., hvernig hann tók í þetta mál. Þó þótti mjer miður, að hann skyldi hafa búist við, að símalína þessi mundi enn eiga að bíða nokkuð lengur, þar sem nú væri loftskeytastöð á Síðu og í ráði hefði verið, að önnur yrði reist í Öræfum í sumar. Jeg bjóst altaf við því, að loftskeytastöðvarnar yrðu þröskuldur á vegi símalínunnar milli Hornafjarðar og Víkur. En hvað lítið gagn almenningi er að loftskeytastöðvum móts við símann, geta menn best sannfært sig um með því að athuga tekjur þeirra og bera þær saman við tekjurnar af símanum. Jeg er samdóma hv. atvrh. um það, að ef engin mótmæli koma fram gegn tillögu landssímastjóra um lagning þessarar símalínu, þá beri skylda ti1 að taka fyrstu fjárveitinguna í þessu skyni í fjárlagafrv. fyrir árið 1928. Vona jeg svo, að engin mótmæli komi fram, og skal því ekki tefja umr. meira, enda fara þær nú að styttast úr þessu.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi skrifað undir nál. á þskj. 240 með fyrirvara, og þykir mjer hlýða að gera nokkra grein fyrir honum. Ágreiningurinn í nefndinni er ekki mikill og einkanlega í því fólginn, að jeg vil engar ákveðnar till. gera um suma flóabáta, þar sem jeg tel, að aukapóstskip geti komið í þeirra stað eða ætti að koma. Þetta á þó ekki við um Skaftfelling, Borgarnesbát eða Djúpbát vestra. Þeirra verður meiri eða minni þörf, þótt aukapóstskip fáist. Ræðu hv.frsm. samgmn. (JAJ) má hins vegar skoða eins og mótmæli gegn stefnu minni og margra annara þm. í strandferðamálum, en hún er í því fólgin að auka og treysta strandferðir að mun með öruggum skipum, en fækka flóabátaferðum með ljelegum farkostum. Jeg ætla ekki að fara frekar út í ástæður fyrir þeirri stefnu; þær eru þegar kunnar frá því að umr. stóðu um þetta hjer í deildinni fyrir fám vikum. Ekki ætla jeg heldur að mótmæla þeim almennu athugasemdum utan við þetta efni í ræðu háttv.frsm. (JAJ), enda gerist þess ekki þörf, því að þær voru fremur lausar í sjer. Jeg verð þó að minnast á þá staðhæfingu hans, að strandferðirnar sjeu miklu betri nú en á árunum 1908–1912. Hann kvað ýmist svo að orði, að þær væru betri eða ekki verri. Þessar fullyrðingar eru fyrst og fremst fjarstæðar vegna þess, að nú er aðeins eitt skip til strandferða haft í stað tveggja, sem þá voru, en auk þess verður þess að gæta, að nú eru gerðar og verður að gera meiri kröfur um samgöngur en áður, enda er það augljóst af samanburði áætlana strandskipana áður við „Esju“-ferðir nú, að samgöngurnar miðuðu áður meira að því að tengja saman öll hjeruð landsins, en nú meira að því að tengja saman stærri hafnir. Ferðirnar voru því áður meira miðaðar við almenningsþörfina en nú er. Það er hinsvegar rjett hjá háttv.frsm. (JAJ), að ýmsar stærri hafnir hafa nú fleiri viðkomur á ári en áður, en það sýnir einmitt það, sem jeg held fram, að ferðirnar sjeu síður miðaðar nú við almenningsþörf en fyr. Meginatriðið í stefnu okkar, sem viljum auka við einu strandferðaskipi og draga úr vjelbátaferðum, er einmitt það að koma öllum smáhöfnum í sem beinast og ódýrast samband við umhverfið og öll önnur hjeruð landsins, í líkingu við það, sem var 1908 Talsvert margar hafnir, er höfðu skipaviðkomur 1908, hafa nú annaðhvort enga eða mun færri en þá. Þar er því afturför og einangrunin meiri en áður. Hinsvegar eru ýmsar stærri hafnir nú betur settar en áður. Auðvelt er að sýna það með samanburði áætlananna frá 1908 við áætlun strandferðaskipsins í ár, að smáhafnir eru nú lakar settar. Langar töflur þýðir ekki að lesa upp, en jeg vil þó nefna nokkrar hafnir á leið Austra frá 1908, sem ýmist hafa færri viðkomur nú en þá eða alls engar. Viðkomur voru þá, eftir áætlun í Keflavík 10, nú engin; á Stokkseyri 8, nú engin; á Hornafirði 12, nú engin; Loðmundarfirði 4, nú engin; í Vík 11, nú engin; í Grímsey 4, nú engin. Þá hafði Bakkafjörður 10 viðkomur, nú 8; Mjóifjörður 14, nú 10; Breiðdalsvík 14, nú 8; Stöðvarfjörður 8, nú 7; Raufarhöfn 9, nú 8; Flatey 7, nú 5. Alveg var þessu eins farið um smáhafnirnar vestan og norðan, þar sem Vestri átti leið um, og getur víst enginn í alvöru haldið því fram, að þessi breyting sje til bóta fyrir smáhafnirnar eða nágrenni þeirra. Það kemur ekki þessu máli við, þótt einhverjar af stærri höfnum landsins fái nú fleiri viðkomur millilandaskipa en áður; slíkt bætir ekki úr einangrun smáhafnanna, enda koma þau skip venjulega aðeins á þær hafnir, þar sem farm þarf að taka eða farmi að skila. Þetta var það, sem jeg alment vildi taka fram viðvíkjandi hinum langa fyrirlestri háttv.frsm. samgmn. (JAJ) um samgöngur fyrrum og nú. Hann telur á því sviði framför mikla, en jeg tel hana litla sem enga, og þó sumstaðar afturför. Jeg get hinsvegar lýst því yfir af nýju, að þegar jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, þá var það ekki af því, að svo mikið bæri á milli um úthlutun styrksins, heldur vegna skipulags eða skipulagsleysis þess, sem á strandferðunum er. Þó taldi jeg og tel styrkinn til Hornafjarðarbáts of lágan, því að meðan ekki er fengið skip til strandferða, sem komið getur þar við, fer Hornafjörður oft á mis við skipaferðir, þótt þar sje álitleg verstöð síðari hluta vetrar og þess vegna mikil þörf samgangna þar. Aðalástæðan hjá mjer til fyrirvarans var, eins og áður er fram tekið, að jeg vildi hafa styrk sumra bátanna óbundinn og heimild til að breyta honum eða fella hann niður, ef fengið yrði annað skip með Esju til strandferða á þessum svæðum, hvort það yrði leigt eða keypt. Um annan minni háttar ágreining við samgmn. vil jeg ekki vekja deilur, og yfirleitt ætla jeg ekki að nota þetta tækifæri til að tala um aðrar brtt. við þennan kafla fjárlagafrv., sem nú bíður atkvgr. Jeg á þar engar sjálfstæðar brtt. og get því látið staðar numið að sinni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. frsm. samgmn. (JAJ) drap á það í ræðu sinni, að yfirleitt væri misbrestasamt með innheimtu skýrslna um flóabátaferðirnar. Jeg veit ekki betur en að það sje föst venja í stjórnarráðinu, að borga ekki út lokafjárveitingu fyr en slíkar skýrslur eru komnar. Jeg veit ekki til þess, að frá þessari reglu hafi nokkurntíma verið vikið; um Lagarfljótsbátinn t. d. var lögð fram skýrsla um ferðir hans, sem gefin var af fjelagi því, sem gerði bátinn út. Hitt er það, að skýrslur þessar eiga ekkert erindi inn á þing, og því hefir ekki verið venja að senda þær þangað. Um úthlutun styrksins til bátaferðanna vil jeg taka það fram, að jeg tel skylt að fara sem mest eftir till. samgmn. En ef t. d. háttv. samgmn. í Ed. kemur líka með tillögur, sem ekki eru eins og till.háttv. samgmn. í þessari hv. deild, þá er ekki unt að fara eftir hvorumtveggja, og hlýtur þá atvinnumálaráðuneytið að hafa óbundnar hendur um úthlutun styrksins, þó þannig, að sjálfsagt er að fara sem næst að hægt er tillögum þeim, sem háttv. samgöngumálanefndir hafa gert. Út af skýrslu háttv. samgmn. um samgöngur á sjó tek jeg fram, að jeg tel það fullkomlega sýnt, að strandferðunum hefir alls ekki farið aftur; þvert á móti eru þar sýnilegar framfarir. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði fyrir nokkrum dögum í ræðu um þessi mál, að strandferðirnar væru nú mun verri en þegar Austri og Vestri höfðu þær með höndum, og í ræðu sinni nú tekur hann það fram, að feldar hafi verið niður ýmsar hafnir úr ferðaáætlun Esju og henni alls ekki ætlað að koma þar, eða mun sjaldnar en áður. En við þetta er það að athuga, að þetta eru hafnir, sem sjerstakir bátar sigla á, t. d. Hornafjörður, Vík o. fl. Keflavík hefir nú fengið bílveg og vill því heldur nota landflutningaleiðina, enda hafa engar kvartanir borist þaðan yfir strjálum skipaferðum. Þaðan eru líka daglega samgöngur á landi við Reykjavík allan tíma ársins. Annars eru það engar sannanir um afturför, þó að nokkrir viðkomustaðir hafi verið feldir niður; skýrslur samgmn. bera engan vott um hnignun strandferðanna, en þvert á móti er þar um augljósar framfarir að ræða. Styrkurinn til Hornafjarðarbátsins var í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár 8 þús. kr.; samgmn. hafði áætlað 4 þús. kr. til ferða á þessu svæði, en með samþykt brtt. frá háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) var 4 þús. kr. bætt við, sem ákveðið var að færu eingöngu til ferða á Hornafjörð. Það gleður mig að heyra af ræðu háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að hann hugsar nú meira um hinar minni hafnirnar en áður; á síðasta þingi deildi jeg á hann vegna þess, hve lítið hann vildi hugsa um smáhafnirnar. Hann vildi láta Esju fara sem flestar hraðferðir kringum landið. Nú hefir þessi háttv.þm. sýnilega tekið algerðum sinnaskiftum í því efni.

Þetta er útúrsnúningur

. Nei, þegar hv.þm. (SvÓ) í ræðu sinni áðan kvartaði yfir því, að feldir hefðu verið niður ýmsir viðkomustaðir úr áætluninni um ferðir Esju, voru það eingöngu smáhafnirnar, sem hann taldi upp. Um Selárbrúna ætla jeg ekki að ræða að þessu sinni. Vegamálastjóri mælti með henni að vísu, en tók það fram, að fje því, sem veitt er í fjárlögum 1927, er ekki skift niður eða ráðstafað ennþá. Háttv. þm. V.-Sk. (JK) ljet á sjer skilja, að jeg mundi hafa gengið út frá, að dráttur yrði á símalínunni milli Víkur og Hornafjarðar. Þetta er rjett, að jeg hefi gengið út frá þessu einmitt vegna þess, að sett var fyrir skömmu loftskeytastöð á Síðunni og ráðgert að setja aðra í ár í Öræfum. Þetta er meiningarlaust, ef símalína á að koma bráðlega. Þetta hljóta allir að játa, því að símalínan gerir loftskeytastöðvarnar óþarfar. En þótt jeg hafi verið þessarar skoðunar og hún sje rökrjett ályktun af því, sem áður hefir verið gert í þessu máli, þá er fjarri mjer að vilja snúast á móti þessari símalínu. Og þótt jeg geti ekki tekið undir það með hv.þm. V.-Sk., að stjórninni sje skylt að taka upp fjárveitingu til þessa í fjárlagafrv. 1928, þá vil jeg þó taka það fram, að stjórnin mun taka fult tillit til álits hv.fjvn. um þessa símalínu og taka upp fjárveitingu til hennar fyrir 1928, ef ástæður leyfa. Þessa vildi jeg geta til þess að fyrirbyggja allan misskilning.

Jörundur Brynjólfsson Það voru aðeins fáein orð, sem jeg vildi sagt hafa viðvíkjandi brtt. frá mjer á þskj 230. Það er brtt. III., um 1200 kr. utanfararstyrk til Óskars læknis Einarssonar. Hann var nokkur ár læknir í Grímsneshjeraði við ágætis orðstír. Vegna heilsubilunar varð hann að sækja brott þaðan í annað hjerað, sem ekki er eins erfitt að gegna. Sótti hann því um og fjekk veitingu fyrir Flateyrarhjeraði, en heilsan bilaði þá alveg, og gat hann því ekki tekið við hjeraðinu strax og sigldi utan á síðastl. hausti. Þú að heilsan væri tæp, gat hann alt fram að síðastl. áramótum kynt sjer ýmsar nýjungar í læknisvísindum, því maðurinn er mjög áhugasamur um alt, er snertir fræðigrein hans, og þó að hann gengi ekki heill til leiks, lagði hann mikið á sig til að fullkomna sig í læknislistinni, enda er maðurinn hinn efnilegasti og kappsfullur mjög. En nú hefir hann legið rúmfastur um skeið. Meðan hann var læknir í Grímsneshjeraði, varð hann, vegna þess að heilsa hans leyfði ekki annað, að hafa aðstoðarmann sjer við hlið, til að gegna hinum erfiðari læknisvitjunum, og fór ekki sjálfur nema mikils þyrfti við í lengri ferðalög, enda rann og megnið af launum hans og tekjum af hjeraðslæknisembættinu til aðstoðarlæknisins. Nú hefir lega hans í sjúkrahúsum erlendis haft mikinn kostnað fyrir hann í för með sjer, en von er talin um að hann fái bót meina sinna og geti bráðlega tekið við hjeraðslæknisembætti sínu á Flateyri, er hann kemur heim aftur. Það hefir verið venja hjer á landi, að læknar hafa verið styrktir til utanferða til að afla þeim aukinnar þekkingar í því, sem að starfi þeirra lýtur og ekki er kostur á að þeir geti öðlast hjer. Nú hefir í þessu skyni einnig á næsta ári verið áætluð dálítil fjárfúlga í fjárlagafrv., en Óskar læknir getur ekki hlotið neitt af því fje, þar eð því hefir þegar verið ráðstafað, eða lofað að veita það læknum, sem ætla að fara utan, að því er landlæknir hefir skýrt mjer frá, og þess vegna er þessi brtt. mín fram komin. Jeg vænti þess, að háttv. deild þóknist að samþykkja þessa brtt., sem svo margar og ríkar ástæður mæla með, en að öðru leyti ætla jeg ekki að fara fleiri orðum um þetta eða þann hluta fjárlaganna, sem hjer liggur fyrir; það mun fara nógur tími samt í umræður, þó hver þm. tali ekki oftar en nauðsyn ber til.

Þorleifur Jónsson Það var aðallega út af tillögum samgöngumálanefndar, sem jeg kvaddi mjer hljóðs. Það er satt best að segja, að jeg hefi lítinn tíma haft til að athuga till.hv. nefndar, eins og gefur að skilja, þar sem nál. var ekki útbýtt fyr en á þessum fundi, og fer jeg því þess á leit við háttv. samgmn., að tillögur hennar verði látnar bíða til 3. umr. og komi því ekki til atkvæða að þessu sinni. Það hefir líka oftast verið venja áður, að endanlegar ályktanir um samgöngur á sjó hafa ekki verið gerðar fyr en við 3. umræðu fjárlagafrv. Jeg vil samt við þetta tækifæri geta þess, að jeg tel framlag til Hornafjarðarbátsins of lágt áætlað hjá nefndinni, 7 þús. kr. Það er minna en til hans er varið í ár, sem er síst of mikið. Það er alkunna, að það er ekki unt að halda þar uppi samgöngum fyrir þetta fje nema 2–3 mánuði að vorinn og 2 mán. á hausti. Það hefir verið haldið uppi bátaferðum þar að vorinu frá því í marsmán. fram í júní og að haustinu frá miðjum sept. til októberloka. Þegar styrkurinn er ekki meiri en þetta, verða þetta þær einu samgöngur, sem Skaftafellssýslur fá að sumrinu, en það er ófært að eiga ekki kost á bátaferðum alt sumarið, en til þess mundi þurfa að veita um 10–12 þús. kr. alls. Jeg mundi bera fram brtt. um þetta, ef jeg ætti kost á því, til að fá framlagið til Hornafjarðarbátsins áætlað eitthvað hærra en þetta, sem hjer er gert ráð fyrir, þar eð ekki blæs mjög byrlega að fá samgöngur á Hornafjörð bættar á annan hátt á næstunni. Einu samgöngurnar, sem við þar eystra eigum kost á alt sumarið, eru þessar umræddu bátaferðir, og það er ekki nema sanngjarnt að mælast til, að gert verði kleift að halda þeim uppi alt sumarið. Jeg fer ekkert út í skýrslu háttv.frsm. samgmn. um samgöngur á sjó, sem felur í sjer ýmislegan fróðleik. En þar er þó sýnilegt, að útkoman er ekki mikið betri nú en fyrir 20–30 árum síðan. Háttv. frsm. (JAJ) virtist vera rogginn út af því, að eitthvað hefðu þó samgöngur lagast á þessum áratugum. En hvað Hornafjörð snertir, þá er mjer kunnugt um það, að þar er ekki um framför að ræða í samgöngum, heldur miklu fremur afturför. Og þegar tekið er tillit til þeirra framfara, sem orðið hafa á ýmsum sviðum - t. d. má geta þess, að hestvagnar voru lítið notaðir fyrir 20 árum, bílar voru óþektir o. s. frv. - þá verður ljóst, að í strandferðum er ekki um mjög miklar framfarir að ræða, samanborið við samgöngubætur á landi. Mjer skildist á ræðu háttv.frsm. (JAJ), að hún ætti að vera nokkurskonar innlegg á móti tillögum þeim, sem hjer var rætt um fyrir nokkrum dögum, - að koma upp nýju skipi til strandferða, sem smærri hafnirnar mættu hafa meira gagn af en nú. Jeg hefi altaf skilið starf samgöngumálanefndar svo, að það ætti að vera sjerstaklega hennar verk að gera tillögur um sem haganlegastar strandferðir og flóabátaferðir, og reyna að samræma þær sem best, en að það væri ekki sjerstaklega hennar hlutverk að verja landið eða einhverja hluta þess gegn bættum samgöngum.

Heyr!

. Úr því jeg stóð upp, ætla jeg með fáeinum orðum að minnast á nál.fjvn. um símalínuna sunnanlands. Þó að hv.frsm.fjvn. (ÞórJ) hafi vel fært fram rök nefndarinnar í þessu máli, vil jeg þó láta fylgja því nokkur orð frá sjálfum mjer. Hinar afskektari sveitir í Skaftafellssýslum hafa sífelt á síðari árum óskað eftir símalínu frá Hornafirði og vestur á bóginn; en um þessi hjeruð falla mörg vötn og stór; erfiðleikar eru miklir á öllum samgöngum, t. d. að vitja læknis o. s. frv., og er því hin mesta nauðsyn að fá síma um þessar sveitir landsins. Í fyrra bað jeg landssímastjóra um áætlun um kostnað við símalínu úr Hornafirði að Kálfafellsstað í Suðursveit, og áætlaði hann, að hún kostaði 29 þús. kr. En það var áætlað þannig, að gert var ráð fyrir, að línan yrði af allra einföldustu gerð. Nú í vetur hefi jeg aftur sent landssímastjóra brjef með ósk um, að þessi lína yrði nú tekin upp í fjárlög. Þegar landssímastjóri átti tal við fjvn., skýrði hann henni frá tillögum sínum um þetta mál. Hann taldi rjettara, að landssíminn yrði tengdur saman sunnan um land og taldi engin sjerleg tormerki á því, að það yrði gert. Þó að símalínan slitnaði vegna Skeiðarárhlaupanna, sem venjulega koma með 6–11 ára millibili, taldi landssímastjórinn það ekki meiri símabilun en nú verður oft á fjöllum norðan- og austanlands í stórhríðum að vetrarlagi. Að öðru leyti taldi hann, að sambandið við Seyðisfjörð yrði þá fyrst örugt, þegar símasamband væri komið líka sunnanlands. Hann hjelt því fram, að símasambandið yrði jafnvel tryggara með Suðurlandslínunni, því að bilunarhættan mundi verða lítil þar, að undanteknu þegar Skeiðará hleypur. Þessi lína mundi og gefa tiltölulega meiri arð fyrir ríkissjóð en þó að hafðir yrðu smáspottar af símalínum austur á við frá Vík og vestur frá Hornafirði. Samkvæmt þessum fyrirætlunum, þá hætti jeg við að bera fram tillögu um símalínuna að Kálfafellsstað. Og landssímastjórinn hættir við að reisa loftskeytastöðina í Öræfum í sumar, og get jeg því aðeins fallist á það, að farið verði að öllu leyti eftir tillögum landssímastjóra um Suðurlandslínuna, sem jeg sterklega vona, þar sem fjárveitinganefnd mælir eindregið með því. Mjer virtist hæstv. atvrh. taka vel undir þetta mál, og skildi jeg hann svo, að hann vildi fylgja fram till. landssímastjóra og vilja fjvn. í þessu efni. Vona jeg, að það sje vilji þingsins yfirleitt, að þessi lína verði lögð og á þennan hátt. Landssímastjóri leggur til, að byrjað verði á efnisflutningi og öðru slíku árið 1928, en svo verði línan lögð 1929 og 1930. Vonandi koma ekki þau ósköp fyrir okkur, að ekki verði hægt að veita fje til þessarar línu, sem er eina stórlínan, sem ólögð er. Jeg veit, að það er leitt, hvað dregst að Öræfin fái skeytasamband. En þeir verða þó að láta sjer þetta lynda núna, þegar þeir eiga von á að fá talsímasamband innan skamms. Vona jeg, að þeir geri sig ánægða með það.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf að láta nokkur orð fylgja 2 brtt. Önnur er frá mjer, hin frá fjhn.Fjhn. gerir brtt. á þskj. 245 um að fella niður skólagjöldin, sem í 2. gr. 9 eru áætluð 15 þús. kr. Þykir fjhn. ekki viðeigandi að kreista þetta fje út úr nemendum ríkisskólanna eða aðstandendum þeirra. Gjaldið var lagt á, þegar ilt var í ári, en nú þegar fjárhagurinn hefir skánað og sýndur hefir verið litur á að ljetta af nokkrum sköttum, ætti þetta að vera hið fyrsta, sem felt er í burtu. Annars þurfa ekki mörg orð að fylgja þessari till. Hún byggist á einföldum rökum, sem sje þeim, að ríkissjóð munar minna um gjald þetta en þá, sem fjeð þurfa að greiða. Þeim sóma má þjóð vor halda, að heimta ekki skólagjald af nemendum ríkisskólanna. Þá þarf jeg að minnast á XII. brtt. á þskj. 230, um 20 þús. kr., eða til vara 15 þús. kr., styrk til vegagerðar milli Ísafjarðar og Önundarfjarðar. Það hafa oft komið til þingsins óskir um að taka veginn frá Ísafirði til Rafnseyrar í þjóðvegatölu, en þeim hefir til þessa verið tekið þurlega. En þetta er ein af þeim kröfum, sem ekki munu niður falla fyr en áheyrn er fengin. Íbúarnir á þessu svæði vilja ekki sætta sig við að eiga einir allra landsmanna að vera þjóðvegalausir. Nú er till. komin fram í nýrri mynd um að hefja þegar vegagerðina frá öðrum endanum, Ísafirði, til Önundarfjarðar. Þessar 20 þús. kr. nægja ekki til allrar vegagerðarinnar, þó að nokkur spotti sje þegar kominn. Hjer er því um fyrstu veiting til þessa nauðsynjafyrirtækis að ræða. Vona jeg svo, að menn virði við mig það lítillæti, að hafa ekki óskað eftir járnhraut á þessum slóðum, og samþykki brtt. mína.

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) var að reyna að draga í efa, að skýrsla mín um strandferðir væri rjett, en þó vildi hann ekkert fullyrða. Hann sagði, að viðkomur væru færri nú á smáhöfnunum en áður. Jeg vil kenna hv.þm. um, ef svo er í hans hjeraði. Jeg sje ekki annað en að 229 viðkomur í einni sýslu sje sæmilegt, og mætti jafna því niður með góðum árangri. En það hygg jeg, að vaki fyrir hv. 1. þm. S.-M., að fá Esju til þess að koma við á öllum höfnunum í hans hjeraði í öllum ferðunum. Annars er það alveg skakt, að ferðirnar sjeu verri nú, eins og hv.þm. (SvÓ) sagði, og tók til dæmis Mjóafjörð. Þar ætti hann að þekkja svo vel til, að hann vissi, hversu margar ferðir væru þangað. Hann sagði, að þær væru 10, en þær eru 15, 10 Esjuferðir og 5 millilandaskipaferðir, og er þó í Mjóafirði helmingi færra fólk á sumrin en áður var, því að á þeim tíma, sem hjer um ræðir, var þar stór hvalveiðastöð. Þá gat háttv.þm. (SvÓ) um það, að í Keflavík væru engar viðkomur. Það er alveg rjett, en þangað liggur bílvegur, svo að það væri hreinasta heimska að láta strandferðaskip koma þar við. Fyrir Eyrarbakka og Stokkseyri er sjeð með „Skaftfellingi“. Það er líka miklum mun þægilegra fyrir Skaftfellinga að hafa „Skaftfelling“ til vöruflutninga heldur en strandferðaskip, sem ekki getur beðið eftir því að losa vörurnar, ef ilt er í sjóinn. Að nokkrar hafnir, sem jeg taldi upp, að áður hefðu haft viðkomur skipa, hafi fallið niður, er ekki nema eðlilegt. Jeg skil ekki, að nokkurt vit sje í því að láta strandferðaskipin koma við í Fjallahöfn eða Gunnólfsvík. Það var nú svo sem ekki komið við á öllum þessum höfnum áður, þó á áætlun stæðu. Það var síður en svo. Þetta var bara á pappírnum; altaf farið framhjá ef veður var vont, lítill flutningur, eða skipið, sem koma átti við, yfirfult af fólki og farangri, en býsna oft voru þessar ástæður fyrir hendi, eða einhver þeirra. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að ekki væri misbrestur á skýrslunum frá flóabátunum. Jeg hygg nú samt að svo sje. Við höfum beðið um skýrslur úr stjórnarráðinu, en höfum aðeins fengið þær frá tveim bátum, sem altaf senda skýrslu, Djúpbátnum og Skaftfellingi. Auk þess fengum við skýrslu frá Hvalfjarðarbátnum senda beint. Hann er eini báturinn af smærri bátunum, sem altaf sendir reglulegar skýrslur til þingsins eða atvinnumálaráðuneytisins Þá hefði jeg þurft að segja nokkur orð við hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ). Vona jeg, að sessunautur hans riti það hjá sjer, svo að hann geti svarað mjer, þegar hann kemur. Mjer þykir undarlegt, að hann, sem er form. fjvn., skuli gefa í skyn, að samgmn. eigi ekkert að hugsa um, hversu mikið fje gangi til samgangnanna, heldur eigi hún að gera tillögur um, á hvern hátt samgöngurnar sjeu bestar. Ef á að lifa eftir þessu boðorði, þá er ekki vandlifað fyrir samgmn. En sem betur fer hygg jeg, að þingmaðurinn í hv. form. fjvn. rísi upp gegn þessari hans ályktun og vilji líta nokkuð á kostnaðinn. Vænti jeg, að ekki þurfi að endurtaka þetta við hv.þm. Annars virðist þessi hv.þm. (ÞorlJ) heldur ekki þekkja til í sínu eigin hjeraði, þegar hann segir, að 11 ferðir 1908 sjeu betri en 6 ferðir nú og 8000 króna styrkur. Jeg hjelt þó, að það væri hægt að fá fleiri en 5 ferðir fyrir 8000 kr., þegar 800–900 manns nota bátinn. Í Austur-Skaftafellssýslu eru 1150 menn, en Öræfin nota Skaftfelling, en ekki Hornafjarðarbátinn. Ef hv.þm. (ÞorlJ) heldur, að samgmn. viti ekki neitt um Hornafjörð, þá skjátlast honum mjög. Hann segir, að jeg hafi verið mjög hróðugur yfir því, að samgöngurnar væru ekki verri nú en fyrir 20 árum. Jeg hefi aldrei lýst því, hvort jeg væri ánægður með þær samgöngur, sem nú eru, eða ekki, en hinsvegar vil jeg ekki láta það óátalið, ef blekkja á þá, sem minna vita, með því að segja, að samgöngurnar sjeu lakari nú en áður, þegar það er vitanlegt, að þær eru miklu betri. Það var vegna þessara blekkingartilrauna nokkurra hv.þm., að jeg tók mjer fyrir hendur að rannsaka málið og gera skýrslu. Það, sem hv.þm. A.-Sk. vill fá styrk til, er að geta flutt sjávarafurðir frá Hornafirði og austur á firði, og svo aftur ýmislegt til útgerðar þaðan og til Hornafjarðar. En þetta er á móti því, sem nokkurntíma er gert annarsstaðar. Ísfirðingar fá til dæmis engan slíkan styrk. Þeir verða að sjá um alla þessa flutninga af eigin ramleik. Þeir fara norður á Húnaflóa og stunda þar sjóróðra yfir sumartímann. Þeir leggja saman og kaupa bát, en dettur ekki í hug að fara fram á styrk. En þegar forsjárleysið er svo mikið, að ekki er til salt í veiðistöðinni, þegar ein vika er liðin af vertíðinni, þykir mjer það nokkuð hart, að hrópað er á landssjóðsstyrk til aðflutninga á salti; en svona var ástandið í Hornafirði, þegar ein vika var liðin af vertíðinni. Eigi samgöngumálanefnd að vera þeim slík forsjón, sem ekki búa betur í haginn fyrir sig en þetta, þá ætla jeg að biðja um lausn úr nefndinni. Við verðum að játa, að samgöngur á landi eru á eftir samgöngum á sjó, enda þótt samgöngur á sjó sjeu ekki eins og þær gætu bestar verið, en þær eru eins góðar og við getum búist við fyrir það fje, sem við látum til þeirra. En þegar hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) heldur því fram, að það megi draga af flóabátastyrknum, ef við fengjum 2 strandferðaskip, er það ekki rjett, því að það er vitanlegt, að slíkt flutningaskip kemur ekki að notum þeim 30 þús. manns, sem nota flóabátana. Okkur þótti Austri og Vestri góðir á sinni tíð, en þeir höfðu með naumindum farrými handa 60 manns hvor. Esja hefir rúm fyrir 165 manns, og er það talsvert meira en báðir hinir til samans. Þá ætla jeg aðeins að víkja að einni eða tveimur brtt. á þskj. 230. VI. brtt. er frá hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), um lokastyrk til byggingar sjúkrahússins á Ísafirði. Það var álitið, þegar þessi styrkur var fyrst fluttur hjer á þingi, að kostnaðurinn mundi ekki verða 75 þús. kr., heldur hálfu meiri, enda held jeg, að af þeim verkum sem framkvæmd hafa verið á seinni árum, hafi ekki mörg verið betur framkvæmd en sjúkrahúsið á Ísafirði að öllum myndarskap. Húsið er bæði prýðilegt og hefir ekki farið fram úr áætlun, eins og oft vill verða. Vona jeg, að háttv. þingdeildarmenn geti verið því meðmæltir að veita þennan styrk, ekki síst þegar þess er gætt, að búið er að leggja nær 60 þús. kr. í sjúkrahús fyrir austan fjall, og sjást þó engar verulegar menjar þess fjár. Ekki ætla jeg að andmæla neitt hv.þm. Árn. (MT og JörB). Það er ekki þeim að kenna, en það verð jeg að segja, að mikill er munurinn á framtaksseminni þarna fyrir austan eða á Ísafirði, ef dæma má eftir sjúkrahúsunum. Jeg þarf engu við að bæta orð hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um veginn milli Ísafjarðar og Önundarfjarðar. Það er mikið nauðsynjamál, og mæli jeg að sjálfsögðu með, að það verði styrkt eins og hægt er.

Björn Líndal Jeg finn sjerstaka ástæðu til að þakka hv.fjvn. fyrir það, að hún hefir hækkað framlagið til heilsuhælis Norðlendinga. Svo sem menn muna frá umræðunum um það mál í fyrra, þá var gert ráð fyrir því, að komast mætti af með 300 þús. kr. Þá var nefnilega engin áætlun um byggingarkostnað hælisins og engar ábyggilegar tölur að fara eftir, og var þá ekki hugsað hærra en að hælið rúmaði 40 sjúklinga. En nú er gert ráð fyrir, að það rúmi a. m. k. 50 sjúklinga. Liggur nú fyrir ný áætlun um þetta, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp tölur þær, sem að henni lúta: Húsið ............ 330000 kr. Vegur ............ 12000 - Jarðvinna ......... 18000 - Rafstöð .......... 80000 - Laugarleiðsla ...... 10000 - Skolpveita ........... 7000 - Vatnsveita .............. 5000 - Húsmunir .......... 50000 - Samtals ... 512000 kr. Eins og menn muna, er þessi fjárveiting bundin því skilyrði, að Norðlendingar leggi eins mikið fram og þeirri fjárveiting nemur, sem ríkið leggur fram. Jeg get nú upplýst það, að búið er að safna á móti þessum 225 þúsundum. Jeg held mjer sje óhætt að segja, að þegar hafi safnast 230 þús. kr., og má óhætt fullyrða, að ekki líði á löngu þangað til safnast hefir helmingur alls kostnaðar við að reisa þetta hæli að fullu og öllu. Á það var bent í fyrra, að sjerstök ástæða væri til þess að bregðast vel við þessu máli. Öllum er vitanleg nauðsyn málsins. Fyrir nokkrum dögum voru 66 sjúklingar í Akureyrarspítala, flest berklasjúklingar; og í öllum öðrum sjúkrahúsum norðanlands eru einnig berklasjúklingarnir í miklum meiri hluta. Það er vitanlegt, að hælið fyllist berklasjúklingum jafnskjótt og það er tilbúið, og rúmar ekki alla, sem þangað þurfa að leita. Þótt upphæðin sem fer til hælisins, sje há, þá ber þess jafnframt að gæta, að árlegt rekstrarfje sparast mjög mikið við notkun laugarhitans til upphitunar. Stofnkostnaður laugarhitunarinnar er áætlaður 10 þús. kr. og ef miðað er við Vífilsstaðahælið, verður upphitunarkostnaður þessa nýja hælis 15 til 20 þús. kr. minni árlega. Kostnaður við undirbúning grunnsins verður miklu meiri en gert var ráð fyrir í fyrstu, sakir þess, að húsið á að byggja í talsverðum halla. En þetta varð að gera til þess að laugarhitinn gæti komið að sem bestu gagni. En það, sem mest hleypir fram kostnaðinum, er rafstöðin, því að þótt staðhættir sjeu góðir, þá eru þeir ekki betri en það, að gert er ráð fyrir, að hún muni kosta 80 þús. kr., ef hún á að vera nægileg til ljósa og suðu og annara nauðsynlegra afnota. Það þýðir ekki að fara neitt í launkofa með það, að enn verður að fara fram á fjárveitingu næsta ár, og þótt nú sjeu komnar 200 þús. kr., vantar þó nokkuð á, að öll upphæðin sje komin, því að minst 250 þús. kr. mun þurfa frá ríkissjóði. Jeg ætla þá ekki að fara fleiri orðum um þetta; jeg er þakklátur nefndinni fyrir afskifti hennar af þessu máli, þótt hún hafi ekki sjeð sjer fært að þessu sinni að verða við óskum heilsuhælisnefndarinnar að öllu leyti. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á brtt., sem jeg og hv. 2. þm. Eyf. (BSt) flytjum, og sem er óaðskiljanleg frá heilsuhælismálinu. Fyrir skömmu var hjer fyrir þinginu frv. til laga um breytingu á vegalögunum, flutt af hv. 2. þm. Eyf., um það að gera Eyjafjarðarbraut að Kristsnesi að þjóðvegi. Þetta frv. er enn ekki útrætt og ekki útsjeð enn um forlög þess, og þess vegna komum við fram með þessa brtt.; því að það er ekkert efamál, að ríkinu ber að leggja til braut að heilsuhælinu. Og nú er heilsuhælisfjelagsstjórnin búin að leggja þennan veg. Hjer er því aðeins að ræða um þá sjálfsögðu sanngirniskröfu, að ríkið endurgreiði kostnaðinn við að leggja þennan vegarspotta, sem liggur af aðalveginum að hælinu, enda er það í samræmi við þá reglu, sem áður hefir verið fylgt, að þetta verði endurgreitt. Ætti enginn ágreiningur að þurfa að vera um það, að þessi spítali fái veg eins og aðrir spítalar. Enda á eftir tillögum vegamálastjóra að bæta inn nýjum flokki vega, spítalavegum, í vegakerfi landsins, þegar vegalögin verða endurskoðuð næst. Jeg á eina brtt. við þennan kafla fjárlagafrv., sem mjer er grunur á, að blási ekki eins byrlega fyrir og ætti að vera, ef litið væri á þetta mál með fullri sanngirni. Er þó fordæmi fyrir samskonar fjárveitingu. Í fjáraukalögum 1923 var veittur styrkur manni í Borgarnesi vegna veikinda, sem upp komu í veitingahúsi hans og höfðu í för með sjer sóttkvíun í langan tíma, honum til tjóns og atvinnuhnekkis. Hjer stendur svo á að gistihúshaldarinn á Akureyri varð fyrir því óláni, að taugaveiki kom upp í húsi hans. Læknirinn áttaði sig ekki straks á því, hvað hjer væri um að vera. Margir veiktust og gistihúsinu var lokað, og er saga þessa máls sú, að flest heimilisfast fólk hjá gistihúshaldaranum veiktist, og voru legudagar þess 169 í sjúkrahúsi og 314 heima, samtals 483 legudagar heimafólksins. Það var í sóttkví langan tíma, frá 10. febr. til 31. mars. Er það langur atvinnuleysistími og öllum auðsætt, að hjer hefir verið um stórtap að ræða. Auk þess þorðu gestir ekki að koma í þetta gistihús langan tíma eftir að sóttkvíun var lokið, af hræðslu við taugaveikina. Það liggja fyrir vottorð frá hjeraðslækni, bæjarfógetanum og bæjarstjóranum á Akureyri um það, að maður þessi hafi orðið fyrir stórtjóni. Beint tjón hefir verið áætlað 6 þús. kr., auk atvinnumissis og annara óþæginda. Þar sem hjer er um að ræða ráðstöfun vegna þarfa almennings, lokun gistihússins um langan tíma vegna sýkingarhættu, þá tel jeg alveg sjálfsagt, að ríkið bæti að einhverju leyti það tjón, sem af slíkum ráðstöfunum hlýst fyrir hlutaðeigandi mann, enda gekk þingið 1923 inn á, að þetta væri rjett. Upphæðin, sem hjer er farið fram á, er að vísu nokkuð há, en er þó í rauninni aðeins lítið brot af öllu tjóni þessa manns. Vona jeg því, að háttv.þm. verði samkvæmir sjálfum sjer, eins og þeir voru 1923, hlaupi hjer undir hagga og telji það hreina mannúðarskyldu. Og eins og heilbrigðismálum þjóðarinnar er nú fyrir komið, þá tel jeg það ekki umtalsmál að verða við því, sem hjer er farið fram á. Samkvæmt gildandi lögum reynum við að lækna allan þorra sjúklinga á opinberan kostnað, jafnvel þótt stundum sje að ræða um sæmilega efnaða menn. Væri því harla ósanngjarnt að neita þeim manni um allar bætur, er orðið hefir fyrir stórtjóni af völdum óviðkomandi sjúklinga og lögboðnum sóttvarnarráðstöfunum, án þess að honum verði rjettilega nokkur sök á því gefin.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg hefi ekki ástæðu til að tala langt mál, þar sem aðeins að örlitlu leyti hafa verið gerðar athugasemdir við gerðir nefndarinnar; jeg hefi fult eins mikla ástæðu til að þakka hv. deild undirtektir hennar undir brtt. þær, sem nefndin hefir komið með, nema þær, sem lutu að tveimur liðum tekjuáætlunarinnar. Hæstv. fjrh. (JÞ) kom að því, sem jeg drap á, að stjórnin hefði ein tök á að gera tekjuáætlunina best úr garði. Áleit hann, að það væri ekki hægt og þess vegna hefði hann gert tilraun til að breyta reikningsárinu, og var jeg því fylgjandi á sínum tíma. En þótt sú breyting hefði komist á, áleit nefndin samt, að stjórnin ætti betri aðstöðu en fjvn. til þess að hafa sem glegst yfirlit yfir fjárhag ríkissjóðs. Það er rjett, að stjórnin gerir áætlun sína nokkuð snemma; en þegar litið er á það, að hún getur eftir því útliti, sem þá er, miðað við það, sem átt hefir sjer stað áður á hverjum ársfjórðungi, þá dylst engum, að stjórnin stendur betur að vígi. Hæstv. fjrh. taldi ekki hafa komið fram næg rök til þess að hækka tekjuhliðina; jeg tók það fram í framsöguræðu minni, að þetta væri rjett, þar sem hækkunin væri gerð af líkum einum. Þótti mjer því vænt um, að hæstv. fjrh. er á sama máli og nefndin, og vill hún styðja hann í því að fara varlega í þessum efnum. Vil jeg þessu næst víkja nokkrum orðum að ræðum háttv. þm sem hjer flytja brtt. og hafa mælt fyrir þeim, og mun jeg fylgja röðinni eftir því, sem menn hafa talað, þegar jeg geri athugasemdir við ræður þeirra og skýri afstöðu nefndarinnar til brtt. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hjelt því fram, að rjett væri, að fjhn. fengi tekjuhliðina til athugunar. En, eins og jeg hefi áður tekið fram, felli jeg mig vel við þetta fyrirkomulag, sem nú er. Enda var komin reynsla á, að þetta reyndist illa. Fyrstu 2 árin eftir að núgildandi þingsköp komu í gildi, hafði fjhn. tekjuhliðina. Frá þessu var horfið, og hafði þar með reynslan skorið úr. Það hefir líka komið í ljós nú, að það er mjög óheppilegt, að 2 nefndir hafi sama frv. til meðferðar, og getur það gefið tilefni til mikils ósamkomulags. Ef fjhn. ætti að gera till. um tekjuhliðina, getur hún komist, eins og hún hefir nú komist, að annari niðurstöðu en fjvn. Hún vill hækka fleiri liði, og suma meira en fjvn., eða um 150 þús. fram yfir till.fjvn. Að einu leyti heyrðist mjer háttv.þm. vera fjvn. mjög andstæður hvað hækkun snertir; en það er tekjuskatturinn og eignarskatturinn. Eftir öllu útliti eru líkur til, að þessi liður lækki jafnvel meira en hæstv. stjórn gerir ráð fyrir. Hvað snertir síma og póst, hefir fjvn. líka komist að þeirri niðurstöðu að hækka ekki þessa liði. Þess er líka að gæta, að þegar 2 nefndir standa hvor gegn annari, skiftast atkv. deildarinnar og verður af sundrung. Þetta væri mjög óheppilegt, og jeg vænti þess, að fjhn. ráðist ekki í að koma fram með brtt., því að fjvn. mun standa fast við sínar till. Sami háttv.þm. mintist á afgang af símatekjum, og skal jeg í því efni skírskota til þess, sem hæstv. atvrh. hefir sagt um þetta, að ef bygð væri loftskeytastöðin í Öræfum, yrði ekki um afgang að ræða, en það væri óráðið enn, hvort það yrði gert á þessu ári. Raunar hefir nefndin gert ráð fyrir því, að þetta yrði ekki gert, eins og jeg hefi áður tekið fram. Hvað snertir síma og brúargerðir, þá eru fjárveitingar til þess ekki alveg einskorðaðar við viss fyrirtæki, heldur á að grípa til þeirra, ef með þarf, á ýmsum stöðum. Þannig hefir nefndin ekki fengið neinar fastar áætlanir frá hæstv. stjórn eða vegamálastjóra um þetta. Þá er næstur háttv.þm. Ísaf. (SigurjJ). Hann á brtt. á þskj. 230, um að hækka liðinn til endurgreiðslu lána um 60 þús. og jafnframt veita þá upphæð til bryggjugerðar á Ísafirði. Þetta er hv.þm. kunnugt frá fyrri þingum. Það er krafa frá Ísfirðingum um að ríkið greiði að sínu leyti kostnað við bryggjugerð á Ísafirði, og þykjast þeir hafa lagt í það fyrirtæki í fullri lagaheimild. Háttv. þm. las upp þessu til sönnunar kafla úr hafnarlögum fyrir Ísafjarðarkaupstað. Að vísu mun hann hafa lesið of langt, þar sem lögin heimila þetta ekki fyr en það er tekið í fjárlög; en þessu mun þó þannig varið, að líklega verður ekki hægt að ganga í móti þessari kröfu. Þegar fyrv. stjórn samþykti kaupin á Hæstakaupstað fyrir Ísafjörð, skuldbatt hún í raun og veru ríkið til þessa. Kaupin voru sem sje gerð með því skilyrði, að þessi bryggja yrði gerð, og frestun á því varðaði dagsektum. Það er þess vegna naumast hægt fyrir þingið að neita um þetta, enda þótt fje hafi ekki verið veitt í þessu skyni í fjárlögum eins og lög standa til. Annars eru óbundin atkv. í nefndinni um þetta. Jeg skal taka það fram, þó að það sje óþarfi, að hjer er ekki um bein útgjöld að ræða, þar sem þetta stendur inni hjá bænum sem hallærislán og mundi ef til vill ekki verða greitt nema það kæmi á þennan hátt. Í öðru lagi mintist háttv.þm. á lokastyrk til byggingar sjúkrahússins á Ísafirði, og eru það 10 þús. kr., sem hann fer fram á, að veittar verði í þessu skyni. Það er venjan með sjúkrahús, að ríkið greiði 1/3 kostnaðar, en miðað við það ættu það ekki að vera nema rúmar 7 þús. kr., sem ríkinu ber að greiða, og er því nokkuð málum blandað með þessar 3 þús. kr., sem fram yfir eru. Það er meiningin, að þetta eigi að vera endurgreiðsla á verðtolli, en þess er ekki gætt, að hann hefir komið fram í byggingarkostnaðinum, og verður hans því ekki krafist sjerstaklega. Nefndin er þess vegna algerlega á móti, að þessi till. verði samþykt, af þeim ástæðum, sem jeg nú hefi bent á, enda kæmi það í bága. við þá grundvallarreglu, sem altaf er bygt á í þessum málum. Þá er næstur háttv. 2. þm. Eyf. (BSt). Hann flytur brtt. um styrk til byggingar sjúkrahúss á Siglufirði. Fjvn. hefir lagt til að hækka upphæðina til sjúkraskýla og læknisbústaða upp í 23 þús. kr., og látið þess getið, að hún ætlaðist til, að því fje yrði varið til byggingar þessa sjúkrahúss, enda myndi það nema hinum venjulega 1/3 hluta ríkissjóðs samkv. kostnaðaráætlun. Háttv. þm. fer fram á, að þessi upphæð verði hækkuð upp í 30 þús. kr., og skilst mjer, að það sje af því, að hann vilji ekki binda sig við, að ríkið greiði aðeins 1/3 hluta, af þeim ástæðum, að þetta sjúkrahús verði að vissu leyti fyrir alt landið. En þetta má segja um fleiri staði og svo er yfir höfuð alstaðar að meira eða minna leyti, að sjúkrahúsin koma mörgum fleiri að notum en hjeraðsbúum sjálfum, og telur nefndin ekki ástæðu til að víkja frá reglunni um þetta. Hinsvegar er nefndin fyllilega meðmælt þessari sjúkrahúsbyggingu þeirra Siglfirðinga og telur illa farið, að hún skuli ekki hafa komist í framkvæmd fyrr, því að auðsætt er, að hjer er um brýna nauðsyn að ræða. Háttv. þm. Mýr. (PÞ) hefir tekið sína brtt. aftur. Hv. þm.N.-M. flytja brtt. um að hækka tillagið til Hróarstunguvegarins og láta fullgera hann á 2. árum, en nefndin ætlast til, að það verði gert á 3 árum. Umsókn um þetta lá fyrir nefndinni, og sá hún sjer ekki fært að mæla með henni, en hækkaði hinsvegar liðinn nokkuð og jafnaði tillaginu niður á 3 ár. Nefndin getur ekki fallist á meiri hækkun eða að verkið verði framkvæmt á 2 árum, enda margt annað víðsvegar um landið, sem bíður framkvæmda. Þá er önnur brtt. frá háttv.þm.N.-M. um nýja símalínu til Loðmundarfjarðar frá Seyðisfirði. Fjvn. hefir í áliti sínu drepið á þetta og tekið fram, að landssímastjóri leggi til, að þessi lína verði lögð. Um þessa brtt. eru óbundin atkv. í fjvn., en jeg skal taka það fram fyrir mitt leyti, að jeg tel að ástæðurnar mæli mjög með þessu. Loðmundarfjörður er mjög afskektur, og er þar oft illfært á landi til Seyðisfjarðar og ófært á sjó, og væri því mjög mikilsvert að fá þessa símalínu til þess að geta haft eitthvert samband við umhverfið. Þá er næstur háttv.þm. Borgf. (PO). Hann var töluvert ergilegur í minn garð út af því, að jeg hafði ekki undanskilið hann frá hálfu fjvn. út af till. hennar um að hækka tekjuliðinn af vínfangatolli og víneinkasölu. Jeg mundi sem sagt ekki eftir því í svipinn, að hann hafði greitt atkv. á móti þessu, enda gerði hann það ekki með neinum ákveðnum ummælum, og því fanst mjer hann vera sammála kollega sínum, hv.þm. Str. (TrÞ). Hann mintist og á, að fjhn. væri með mjer um þessa hækkun, og er það líklega gert til þess að gera mig betri í augum deildarinnar. Hv. þm. á brtt. á þskj. 230, um eftirgjöf á 3 þús. kr. hallærisláni til Innri-Akraneshrepps. Um þessa till. er ekki meiri hluti á hvoruga hlið í fjvn., og eru óbundin atkv. um hana. En jeg vil taka það fram fyrir hönd þeirra nefndarmanna, sem ekki eru henni samþykkir, að hjer er um varhugavert fordæmi að ræða; með því að gefa einu sveitarfjelagi eftir slíka skuld, er öðrum, sem líkt er ástatt fyrir, gefið undir fótinn og hætt við, að þau komi á eftir. Hinsvegar mun nú auðvelt að komast að hagkvæmum samningum um greiðslu þessara lána, og sje jeg ekki, að ástæða sje til að gefa þetta eftir, með því að um smáupphæð er að ræða, sem ætti að vera vel viðráðanleg. Þá er næstur hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Hann hefir enga brtt. gert við þennan kafla, en mintist á tekjuhliðina. Jeg hefi nú minst á hana áður í sambandi við hv. 2. þm. Rang., en jeg skal gjarnan víkja að henni aftur. Hv. þm. taldi áætlunina fjarstæðu og hjelt því fram, að með því að hafa hana of lága, væri ranglega viðhaldið sköttum, sem almenningur yrði að greiða. En jeg álít, að ef tekjuhliðin væri hækkuð og þó að ríkið fengi nóg upp í þá hækkun, þá yrði enginn tekjuafgangur, og meðan svo er, er ekki hægt að lækka skatta. Það er einmitt það, sem safnast, sem gefur tilefni til lækkunar skattanna. Jeg er því alveg gagnstæðrar skoðunar í þessu atriði. Hv. þm. skoraði á nefndina að taka tekjuhliðina enn til athugunar, en það mun hún ekki gera, heldur standa fast við sínar till. Mjer skildist háttv.þm. telja enga hættu að samþykkja allar brtt., sem liggja fyrir frá einstökum þm., og miðar hann það auðvitað við það, hve tekjuhliðin megi hækka, og þó er hækkunin samkvæmt áliti hans ekki meiri en 130 þús., en mjer skilst að hún verði yfir 250 þús., fram yfir till.fjvn., og er hann þá ekki sammála hv. 2. þm. Rang., eftir því sem hann gerði ráð fyrir að fjhn. ætlaði að gera till. um tekjuhliðina. Og veitir heldur ekki af þeirri upphæð móti gjaldahækkunarlöngun hv.þm. Af öllu þessu sjest enn, hve mikið skaðræði það gæti verið, ef fjhn. ætti líka að gera till. um tekjuhliðina. Hæstv. atvrh. gerði engar athugasemdir við gerðir nefndarinnar. En jeg vil minnast á eitt atriði, er hann nefndi, að hann taldi rjett að bíða með byggingu loftskeytastöðva, sem ætlast hefir verið til að bygðar yrðu. Jeg veit auðvitað ekki, hvað vakir fyrir hæstv. stjórn. en jeg held, að það geti verið álitamál, hvort þetta væri rjett. Þessar stöðvar gefa vitanlega ekki beinar tekjur, en geta hinsvegar orðið að mjög miklu gagni fyrir hin afskektu hjeruð, sem um er að ræða, eins og t. d. Grímsey. Upphæðin er líka tiltölulega lítil, sem til þessa þarf, eða 30 þús. krónur til þriggja stöðva. Jeg ætla ekki að fara að deila við hæstv. atvrh. um brúargerðir; jeg er vanur að verða útundan fyrir mitt kjördæmi. Og þó að hann geri lítið úr loforðum vegamálastjóra, þá mega þeir deila um það, hvor nær standi rjettlætinu. Þá er næstur háttv.þm.N.-Ísf., frsm. samgmn. Áliti samgmn. hefir ekki verið útbýtt fyr en á þessum fundi, og sje jeg, að háttv.þm. hefir skrifað á miða fyrir framan mig, að hann taki brtt. aftur til 3. umr. Jeg þarf þess vegna ekki að tala frekar um þær, en vil taka það fram, að það er óviðfeldið, að háttv. þingmenn hafi mjög nauman tíma til að átta sig á brtt. þeim, sem fram koma, og er jeg þess vegna háttv.þm. þakklátur fyrir, að hann hefir tekið brtt. þessar aftur nú. Hv. þingmönnum N.-M.(ÁJ og HStef) þarf jeg engu að svara. Þeir háttv.þm.N.M. flytja brtt. um að hækka liðinn til brúargerða um 24 þús. kr., og skal þeirri viðbót varið til brúar á Selá í Vopnafirði. Þessi brú er alveg ný í sögunni; jeg hefi hvergi sjeð hana á áætlunum talda meðal þeirra brúa, sem í ráði er að hyggja á næstunni. Um þessa till. eru óbundin atkv. frá fjvn., en hún lítur svo á, að það gæti valdið glundroða, ef hún yrði samþykt, og hætt við að fleiri kæmu á eftir. Jeg býst við, að jeg neyðist þá til að flytja brtt. fyrir mitt kjördæmi, sem jeg mun annars ekki koma fram með. Þá er hv.þm. V.-Sk. (JK). Hann flytur brtt. um að hækka styrkinn til sjúkraskýla og læknisbústaða um 15 þús. krónur, og á þessi hækkun að vera lokastyrkur til skýlanna í Vík í Mýrdal og í Borgarfirði. Nefndin hefir enga brtt. gert um þetta, bæði eftir till. landlæknis og vegna þess að ekki lágu fyrir hreinir reikningar um byggingarkostnað þessara skýla. Nefndin lítur líka svo á, að það geti ekki skaðað þessi hjeruð, þó að þessi styrkveiting dragist t. d. til næsta þings. Landlæknir hefir upplýst, að í Borgarfirði er margt í ólagi og að í Vík hefir kostnaðurinn orðið miklu meiri en gert var ráð fyrir. Nefndin verður að halda fast við sínar till. og álítur ekki, að það geti skift nokkru máli fyrir þessi hjeruð, þó að þetta dragist. Auk þess leggur nefndin áherslu á það, að hreinir endanlegir reikningar um byggingu þessara skýla liggi fyrir, þegar ákveða á lokastyrk til þeirra. Þá á háttv. 2. þm. Árn. (JörB) brtt. á þskj. 230, um 1200 króna utanfararstyrk til Óskars læknis Einarssonar. Nefndin hefir óbundin atkvæði um þennan lið. En jeg skal geta þess, ef þessi styrkur verður samþyktur, þá er hætt við að fleiri slíkir komi á eftir. T. d. er læknirinn í Blönduóshjeraði, sem er mjög góður og mikils metinn læknir, á ferð utanlands, og hefir frí frá október til ágústmánaðar. Jeg viðurkenni, að það er nauðsyn á því, að læknar sigli öðruhvoru til þess að kynna sjer nýjungar á sviði læknavísindanna, svo ef þessi till. verður samþykt, þá er óumflýjanlegt, að fleiri komi í kjölfarið. Næst kem jeg að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), er mælti með brtt. frá fjhn. á þskj. 245, um að fella niður skólagjöldin. Þessari till. er nýlega útbýtt, og hefir því fjvn. engar ákvarðanir um hana tekið, og vildi jeg mælast til þess, að hún yrði tekin aftur til 3. umr., svo fjvn. eigi kost á að athuga hana. En frá mínu sjónarmiði þykir mjer till. athugaverð, þar sem ef ríkisskólarnir fella niður skólagjöldin, munu þau verða óvinsæl hjá öðrum skólum, en þó oft nauðsynleg til þess að ná inn fje móti því, er ríkissjóður leggur til og gerir að skilyrði, og verður því til þess að gera skólum þessum fært að starfa. Þá á sami háttv.þm.brtt. á þskj. 230, um að veita 20 þús. kr. til vegagerðar milli Ísafjarðar og Önundarfjarðar. Nefndin verður að leggja á móti þessari till., þar sem hjer er um sýsluveg að ræða, en tilætlunin með þessu fjárframlagi er, að ríkissjóður kosti hann, sem þjóðvegur væri. Það er leitt, að þessi vegur hefir ekki fengist tekinn í þjóðvegatölu, en eins og þetta liggur fyrir getur nefndin ekki mælt með því. Þá mundi koma látlaus straumur líkra fjárbeiðna á eftir frá öðrum. Þá er að minnast á nýjan lið við 13. gr. B. II. a. 3, um að veita 15 þús. kr. til Vesturlandsvegar. Nefndin er ókunnug þessu máli; það hefir ekki legið fyrir henni og hún hefir ekki treyst sjer til að vera með því, en er óskift á móti. Þá er næstur hv.þm. Ak. (BL). Jeg þarf engu að svara viðvíkjandi veginum að Kristsnesi. Jeg hafði skilið það svo, ef Eyjafjarðarbrautin að Kristsnesi yrði tekin í þjóðvegatölu, yrði ekki gerð krafa til þess, að þessi vegur væri kostaður af ríkissjóði. En nú er sýnilegt, að hv.þm. Ak. (BL) og hv. 2. þm. Eyf. (BSt) vilja fá þetta hvorttveggja. Annars skal jeg taka það fram, að fjvn. hefir óbundin atkvæði um þetta. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 248, frá meiri hluta sjútvn., sem nýlega hefir verið útbýtt, þess efnis, að veita 25 þús. kr. til hljóm- og ljósdufla á Valhúsgrunni og Siglufjarðarhellu, 2/3 kostnaðar, sem greiðast eiga úr ríkissjóði. Um þessa till. hefir ekkert verið rætt í nefndinni, og vil jeg því skjóta því til hv.flm., hvort þeir vilja ekki taka hana aftur til 3. umr. Jeg held, að það sjeu nú ekki fleiri till., sem jeg þarf að tala um, og get jeg því lokið máli mínu. Vænti jeg, að jeg hafi ekki gefið mörgum tilefni til þess að taka til máls, þar sem jeg hefi farið mjög hóflega í sakirnar.

Pjetur Ottesen Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv.frsm.fjvn. (ÞórJ) sagði viðvíkjandi 1. brtt. minni á þskj. 230. Hann sagði, að sú væri ástæðan til þess, að meiri hl. fjvn. legði á móti þessari till., að hún mundi skapa fordæmi. En hann gat þess jafnframt fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að hann mundi vera með brtt.hv.þm. Ísaf. (SigurjJ). Það er að vísu talið, að eftirgjöfin á dýrtíðarláni Ísafjarðarkaupstaðar eigi að ganga upp í kostnað við bryggjugerð á Ísafirði og mannvirkja við hana, en það er þó ekki svo að öllu leyti, því á þskj. 230 stendur: „Styrkurinn greiðist þannig, að dýrtíðarlán kaupstaðarins við ríkissjóð lækki um þessa upphæð, en ógreiddir áfallnir vextir af upphæðinni falli niður.“ Nú er það upplýst, að Ísafjarðarkaupstaður hefir ekki greitt vexti af þessu dýrtíðarláni í nokkur ár, og er því meiningin að gefa þá eftir, án þess að sú eftirgjöf teljist styrkur til fyrumgetins mannvirkis, en þeir eru orðnir 1/3 af þeirri upphæð, sem jeg fer fram á, að eftir sje gefin. Þetta er því hliðstætt minni brtt., og fæ jeg ekki betur sjeð en að meiri hl. fjvn. sje búinn að skapa hjer fordæmi. Auk þessa gaf síðasta þing eftir 3000 kr. lán til mötuneytis kennaraskólans, og nú er farið fram á að gefa eftir 3000 kr. lán til mötuneytis stúdenta. Hjer er því nóg af fordæmunum. Hjer er því aðeins um það að ræða, hvort það sje sanngjarnt eða rjett að gefa þessa upphæð eftir. Og jeg get fullvissað hv. deild um það, að það er ekki að ástæðu- eða nauðsynjalausu, að jeg fer fram á þetta. Hjer er um að ræða fátækt og fáment hreppsfjelag, sem varð þunglega og tilfinnanlega fyrir barðinu á styrjöldinni miklu. Síðan hafa skuldir þess vaxið, en fólkinu fækkað og þar af leiðandi gjaldþol hreppsfjelagsins minkað. Ef þetta verður ekki gefið eftir, þá gæti svo farið, að þetta hreppsfjelag verði að neyðast til að leita á náðir þess opinbera, eins og sum önnur hafa orðið að gera á undanförnum árum. En ef þessari skuld yrði ljett af hreppnum, mundi það stuðla mjög að því, að hægt væri að sjá fjárhagslegri afkomu hreppsins borgið og lyfta þeim bagga, sem eftir er. Jeg vænti þess fastlega, að háttv. deild geti fallist á nauðsyn þessarar eftirgjafar og veiti hana. Jeg hafði ætlað mjer að minnast á brtt. samgmn., en með því að þær eru teknar aftur til 3. umr., get jeg látið það bíða þangað til.

Halldór Stefánsson Jeg ætla mjer ekki að ræða um þær brtt., sem jeg er riðinn við, þótt ástæða væri til að segja ýmislegt um þær. Jeg stóð upp aðeins til að taka afstöðu til brtt. á þskj. 245, frá fjhn. Hún er svo fram sett, að það má virðast, að fjhn. standi óskift um hana. En jeg gat ekki fallist á ástæður hinna um að fella niður skólagjöldin. Jeg bjóst því við, að tillagan kæmi fram sem till. frá meiri hl. fjhn., eða þá að frsm. hennar mundi geta þess í framsögunni, að jeg væri á móti henni. Skólagjöldin eru vitanlega sett til þess að jafna aðstöðu þeirra, er skólana sækja þeirra er geta sótt þá frá heimilum sínum, og hinna, sem það geta ekki, og tel jeg þau síst of há til að jafna þann mun, og tel jeg því rjettmætt að hafa þau, sjerstaklega þegar heimild er þá til þess að veita fátækum, efnilegum nemendum undanþágu frá gjaldinu. Það er að vísu rjett, að ríkissjóðinn munar minna um þetta en einstaklingana, en slíkt má segja um svo margt, t. d. skatta og tolla. Ríkissjóðinn munar minna um framlag einstaklingsins en einstaklinginn sjálfan. Jeg vildi aðeins leiðrjetta þetta, til þess að menn misskildu ekki, hvers vegna jeg greiði atkv. á móti þessari brtt.

Sigurjón Jónsson Jeg er hv.frsm. og hv.fjvn. þakklátur fyrir undirtektir við brtt. mína, II. á þskj. 230, og býst við, að skoða megi þær sem fyrirboða þess, að brtt. verði samþykt, því að það er, eins og hv.frsm. rjettilega tók fram, ekki hægt fyrir ríkissjóð að komast hjá því að greiða þennan styrk fyr eða síðar. Út af því, sem háttv.þm. Borgf. (PO) sagði, að vextir væru ógreiddir, þá er það rjett. Vextir voru síðast greiddir 27. ágúst 1924. Þetta vil jeg upplýsa, til þess að ekki sje hægt að segja, að nokkur launung sje yfir því af minni hálfu. En þá voru greiddir vextir fram yfir áramót 1924, svo að nú eru liðugir tveggja ára vextir ógreiddir. Þá vil jeg minnast á aðra brtt., sem jeg her fram á þskj. 230, um lokastyrk til byggingar sjúkrahúss á Ísafirði. Mjer þykir vænt um, að hv.fjvn. hefir getað ljeð fylgi sitt með þeim rjettmætu tilmælum að fá þennan 1/3 hluta, sem ríkissjóður á enn ógreiddan. En jeg skal geta þess, að hjer er ekki að ræða um liðug 7 þús., heldur tæp 8, eða sem nákvæmast 7716 krónur. Það er satt, að inn í þetta mál hefir blandast verðtollur, sem farið er fram á, að gefinn sje eftir. Það er ekki ósanngjörn krafa. Þegar áætlun var gerð um bygginguna, var hvorki til verðtollur nje 25% gengisviðauki, en af báðum þessum ráðstöfunum þingsins varð sjúkrahúsbyggingin dýrari en ella. Jeg fór fram á, að þetta væri eftir gefið í fyrra, en því var þá synjað. Þótti mjer því rjett að slengja 2000 kr. ofan á þessa upphæð nú. Það hefir verið borgað af Ísafirði í ríkissjóð meira en sú upphæð vegna verðtollsins og gengisviðaukans. Jeg vænti því, að háttv. deild sjái, að hjer er ekki um ósanngirni að ræða.

Jakob Möller Aðeins örfá orð út af því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði viðvíkjandi athugasemdum mínum. Hann sagði viðvíkjandi því, að stjórnin hefði getað felt niður gengisviðaukann á vörutolli, að fjhn.Nd. hefði komist að þeirri niðurstöðu, að til þess að fella hann niður þyrfti lagaboð. Það er rjett, að fjhn. leit svo á, að úr því að þingið væri komið saman, þá færi betur á því, að svo væri. En jeg sagði aðeins, að stjórnin mundi ekki hafa verið áfeld, þótt hún hefði felt hann niður fyrir þing í sambandi við hækkun krónunnar sl. haust, og það því síður, sem vafi leikur á, hvort lagaboð þurfi til þess að fella gengisviðaukann niður, er lögin um hann eru heimildarlög. Hæstv. fjrh. sagði, að það þyrfti að áætla tekjur fjárlaganna varlega og væri best að áætla þær sem lægst, því að gjöld færu altaf fram úr áætlun. Það ætti nú að vera hægur hjá að áætla gjöldin nokkurnveginn nákvæmlega. En jeg álít óforsvaranlegt að áætla ekki þau gjöld líka, sem greiða verður samkvæmt sjerstökum lögum, þótt ekki sjeu þau fjárlög. Að öðrum kosti er ekki hægt að gera nákvæma fjárhagsáætlun. Hæstv. fjrh. kvað það ekki varlegt að hækka tekjuáætlunina meira en gert hefir verið, jafnvel ekki meira en gert er í frv. stjórnarinnar, því að ekki væri líklegt, að árið 1927 yrði betra tekjuár en árið 1924, en þá hefðu ekki verið meiri tekjur en gert væri ráð fyrir í frv. stjórnarinnar. Nú er við þetta að athuga, að árið 1924 naut ekki gengisviðauka nema að litlu leyti og að árið 1924 var ekki eins gott tekjuár og afkoman benti til. Árin tvö á undan 1927 eru og mjög ólík tveimur árunum á undan 1924, en það hefir mikla þýðingu, hvernig árin á undan eru. Af þessu hygg jeg, að ekki muni vera óvarlegt að gera ráð fyrir því, að árið 1927 verði betra en 1924, enda skildist mjer það nú á hæstv. fjrh., að hann væri ekki á móti hækkunum þeim, er fjvn. hefir lagt til. Hið eina, sem jeg get fengið út, að vaki fyrir honum með því að áætla tekjurnar mjög lágar, er það, að þá verði sá tekjuafgangur, sem síðar megi verja til þess að lækka skattana; að sjóðsöfnun þeirri, sem vænta má að leiði af of lágri tekjuáætlun, verði að einhverju leyti varið til þess að draga úr skattabyrði þjóðarinnar. En við þetta er það að athuga, að of lág tekjuáætlun gerir það að verkum, að mjög verður erfitt að fá þingið til að fallast á nokkra skattalækkun. Nei, jeg held áreiðanlega, að þegar um er að ræða að lækka skattabyrðina, takist það betur og sje að mestu undir því komið, að fjárlögin sjeu rjett úr garði gerð; að áætlanirnar sjeu eins nærri því að vera rjettar og hægt er að gera þær. Jeg held því, að þetta sje mest undir því komið, hvernig fjárlögin líta út, og þegar skattalækkunin var til umræðu í fjhn., varð það þess vegna að samkomulagi að fresta ákvörðunum í því efni, þar til 2. umr. fjárlaganna væri um garð gengin, svo hægra væri að gera sjer hugmynd um jafnvægið á fjárhag ríkissjóðs, er sýnt væri, hvernig fjárlögin mundu líta út hjá þinginu. Ef jafnvægi helst á tekjuáætluninni, en gjöldin fara fram úr áætlun stjórnarinnar, verður annaðhvort enginn tekjuafgangur eða jafnvel tekjuhalli, og þá verður erfitt að fá nefndina til að gera tillögur um lækkun á sköttum, því þá yrði tekjuhallinn orðinn meiri. Jöfnuður á fjárlögunum segir til um það, hvað ríkissjóður þarf að fá í tekjur, og við það verður að miða. Háttv. frsm.fjvn. (ÞórJ) hafði það eftir mjer, að jeg teldi það ekki hættulegt, þó að allar brtt. á þskj. 230 yrðu samþyktar. Mjer taldist svo til, að það yrði um 280 þús. kr. gjaldaauki; en jeg taldi alls ekki rjett, að þær yrðu allar samþyktar, en jeg sagði, að þó að þær yrðu allar samþyktar, yrði það ekki hættulegt fyrir jöfnuðinn á landsreikningnum. Þetta bygði jeg á áætlunum fjhn. og fjvn.Fjhn. hafði áætlað, að hækka mætti tekjubálkinn um 450 þús. kr., en fjvn. 310 þús. kr. Munar á þessu ekki nema 140 þús., eins og hv. form. fjhn. tók fram. En við þetta er það að athuga, að form. fjhn. hefir ekki viljað viðurkenna áætlun fjvn.Fjvn. hefir sem sje sumpart hækkað aðra liði en fjhn., suma meira en fjhn., en fjhn. telur aftur óhætt að hækka liði, sem fjvn. hefir ekki lagt til að hækka. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að fara út í einstaka liði áætlananna, en ef treysta má áætlun fjvn. um að óhætt sje að hækka þá tekjuliði, sem hún hefir gert till. um, verð jeg að telja óhætt, samkvæmt niðurstöðu fjhn. um aðra liði, að hækka tekjurnar enn um 275 þús. kr., en það svarar sem næst til brtt. á þskj. 230. Það er mín skoðun, að það sje jafnskylt að áætla tekjurnar sem næst því, er þær munu verða, alveg eins og útgjöldin. Það gilda alveg sömu reglur um hvorttveggja. Það er nauðsynlegt að hafa sem rjettasta áætlun um fjárhag ríkisins, til þess að þingið geti farið sem næst því rjetta um allar skattaálögur. Sje tekjuáætlunin of lág, verða skattarnir of háir, en það er óforsvaranlegt, að skattabyrðin sje þyngri en þörf er á. Jeg er í þessu efni í algerðri andstöðu við fjölda manna, sem hrósa sjer af því að vera gætnir og hyggnir fjármálamenn og þykjast vilja fara að öllu varlega. Jeg tel það alls ekki gætilega að verið eða rjettilega, samfara töluverðri hækkun á gengi peninga okkar, sem kemur alltilfinnanlega hart niður á ýmsum atvinnuvegum, að hafa um 5 milj. kr. tekjuafgang á landsreikningnum. Að vísu er það gott fyrir ríkissjóðinn að fá þetta fje, en það er fullnærri gengið atvinnuvegunum að taka það af þeim; þeir hafa orðið að þola hart til þess að fita ríkissjóðinn. Söfnun í ríkissjóð hefir tvær hliðar. Það getur orðið hvatning til eyðslu á ýmsum sviðum, og væri því rjettara að athuga, hvort ekki væri affarasælla að fara gætilega í þessu efni. Háttv. frsm.fjvn. tók alldauflega í það að ljetta af skólagjöldunum. Skólagjöld eru, eins og þau eru nú tekin, afskaplega ranglát gjöld. Þau eru tekin af fátækum sem ríkum í bæjunum, þar sem skólarnir eru, en utan skólabæjanna sleppa menn algerlega við þau, ríkir sem fátækir, jafnvel auðmenn á okkar mælikvarða. Jeg veit til þess, að margir hafa orðið að taka allnærri sjer til að geta int þessi gjöld af hendi og hafa jafnvel orðið að fá fje til þess að láni. Hinsvegar er þessi tekjuliður gersamlega einskis virði fyrir fjárhag ríkissjóðs. Jeg man ekki betur en að hæstv. fjrh. hafi upplýst, að hann hafi síðastl. ár orðið um 6 þús. kr., en var áætlaður 15 þús. kr. Hvort heldur sem er, hefir þetta engin minstu áhrif á hag ríkissjóðs, en þetta er mjög ranglátt gjald og mjög tilfinnanlegt þeim, sem eiga að greiða það.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þó að það skifti raunar ekki miklu máli fyrir þann ágreining, sem hjer hefir komið fram í umr. á milli hv.frsm.fjvn. (ÞórJ) og hv. 3. þm. Reykv. (JakM), um grundvallarreglur við áætlun á tekjuhlið fjárlaganna, ætla jeg samt að segja hjer fáein orð. Háttv. 3. þm. Reykv. segir, að grundvöllurinn undir skattalækkun, ef skattar eru of þungir, fáist með því að áætla tekjurnar sem allra næst því rjetta. Háttv. frsm.fjvn. segir, að þetta náist að mun betur með því að áætla tekjurnar gætilega. Jeg verð að segja það, að jeg fellst algerlega á skoðun hv.frsm.fjvn. Eina ráðið til að halda sköttunum niðri er að hafa hemil á útgjöldunum, en til þess er besta ráðið gætileg tekjuáætlun. Þetta vita allir, sem við þingstörf hafa fengist að nokkru ráði, að besti hemillinn á útgjöldunum er sá, ef tekjurnar eru gætilega áætlaðar. Það má ætíð ganga að því vísu, að hver einasta hækkun á tekjuáætlun hefir tilsvarandi aukning á útgjöldum í för með sjer. Þetta vita allir, og er það hinn raunverulegi grundvöllur undir allri skattaálagningu. Það er að vísu gott að geta haft tekju- og gjaldaáætlanirnar sem næst því rjetta, og er vitanlega gert að því leyti sem því marki verður náð. Til þess að fá allar áætlanir sem næst því rjetta yrði því að fara að eins og hygginn verkfræðingur gerir, er hann býr til kostnaðaráætlanir um einhver fyrirtæki, - þ. e. að leggja ofan á hæfilega mörg % af útgjaldaupphæðinni, til þess að vera viðbúinn ófyrirsjáanlegum atvikum. Jeg skal játa, að ef bætt yrði við ca. 10–15% ofan á útgjaldahlið fjárlaganna, mætti komast að mun nær því rjetta; en þetta er samt aldrei gert, enda eru fjárlögin ekki þannig sniðin, að hægt sje að „slumpa“ þannig til um ofanálagsupphæð, og því er ekki annað að gera en að hafa tekjuáætlunina sem gætilegasta, til þess að auðveldara verði að halda útgjöldunum í horfinu.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það var einn liður, sem jeg gleymdi áðan að tala um, en það var 8. brtt. á þskj. 230, frá hv.þm. Ak. (BL), um 4 þús. kr. til Jóns Kristjánssonar veitingamanns, til að bæta honum skaða af sóttvarnarráðstöfunum. Það er alveg rjett, að þingið hefir áður gengið inn á þessa braut; eftir margítrekaðar tilraunir um fleiri ár var það að lokum samþykt, en fjvn. hefir ávalt verið á móti þessu, og eins er hún það nú. Það er að vísu satt, að ástæður geta verið alveg sjerstakar, og fordæmið er til, því verður ekki neitað, en menn verða oft allhart úti og verða oft fyrir miklum útgjöldum, en ríkið getur ekki altaf hlaupið undir bagga með hverjum einstökum manni. Þrátt fyrir fordæmi það, sem til er í þessu efni, legg jeg þó fyrir hönd nefndarinnar eindregið á móti því, að þessi brtt. verði samþykt. Þá voru það fáein orð, sem jeg átti eftir til háttv.þm. Borgf. (PO). Hann vildi gera brtt. sína hliðstæða við brtt.hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) og taldi það eftirgjöf, sem sú brtt. fer fram á. En þar er ekki um eftirgjöf að ræða. Stjórnin var búin að gera þær ráðstafanir, að þetta varð að gera. Háttv. þm. drap á aðra brtt., en hún kemur mjer ekki við, því hún tilheyrir þeim kafla fjárlaganna, sem jeg hefi ekki framsögu fyrir, en jeg veit, að hv.þm. Str. (TrÞ) muni svara þar til. Háttv. þm. veit, að þetta er ekki samkv. till.fjvn., og hann hefir sjálfur oft lagst á móti eftirgjöfum. Þá ætla jeg heldur ekki að fara að stæla um það, hvort 8 þús. sje ekki meira en 7 þús., en nefndin er öll á móti þessari brtt., og ef hv.flm. vill fá brtt. framgengt, væri betra að taka brtt. aftur til 3. umr. Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) og háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) þarf jeg ekki að svara; það hefir hæstv. fjrh. (JÞ) gert, og þarf jeg því ekki að tala frekara að þessu sinni.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) : Jeg ætla ekki að gera neinar almennar athugasemdir um fjárhagsástandið við framsögu þessa kafla, enda er það ekki venja. Skal jeg reyna að hafa framsögu mína eins stutta og unt er og vísa aðallega til nál. Hinsvegar skal jeg gefa stutt yfirlit um brtt., bæði þær, sem fjvn. hefir borið fram, og eins um brtt. einstakra þingmanna, og bera þær saman við brtt. í fyrra. Kem jeg þá fyrst að brtt.fjvn. Hækkunartill. hennar við frv. eru þessar: Við 14. gr. .... kr. 50300 - 15. - .... - 6000 - 16. - .... - 118700 - 17. - ..... - 5000 - 18. - ..... - 9600 þar með talin dýrtíðaruppbót, og verða þetta samtals kr. 189600,00. Lækkunartillögur fjvn. eru þessar: Við 14. gr. .... kr. 5000 - 15. - .... - 8200 - 16. - .... - 3000 - 18. - .... - 2640 þar með talin dýrtíðaruppbót, og verða þetta samtals kr. 18840,00. Raunverulegar hækkanir hjá fjárveitinganefnd nema því kr. 170760,00. Þá eru hækkunartillögur einstakra þm. Við 14. gr. .... kr. 24800 - 15. - .... - 27300 - 16. - .... - 76500 - 18. - .... - 1280 með dýrtíðaruppbót. Verða þetta samtals kr. 129880,00. Þar frá dragast kr. 1200,00, sem er eina lækkunartillaga einstakra þm., og verða þá eftir kr. 128680,00. Jeg skal geta þess í sambandi við þessar tölur, að þar sem um varatillögur er að ræða, þá er ætíð tekin hærri upphæðin. Hækkunartillögur, að frádregnum lækkunartillögum, eru því: Frá fjvn. ........... kr. 170760,00 - einstökum þm. .. - 128680,00 eða samtals . . . . kr. 299440,00 En við umr. þessa kafla fjárlaganna í fyrra námu hækkunartillögur: Frá nefndinni um .... 220000 kr. - einstökum þm. um . . 380000 - eða samtals um . . . 600000 kr. Eins og sjest á þessu yfirliti, eru hækkunartillögur fjvn. nú um 50 þús. kr. lægri en í fyrra. En hækkunartillögur einstakra þm. eru rúmlega þrisvar sinnum lægri en þær voru í fyrra við 2. umr. þessa kafla fjárlaganna. Í fyrra voru hækkunartillögur einstakra þingmanna miklu hærri en fjvn., en nú eru till. nefndarinnar stórum hærri en einstakra þingmanna. Jeg skal þá ekki hafa fleiri inngangsorð í þessari ræðu, en vík að hinum ýmsu brtt. og kem þá fyrst að brtt. við 14. gr. Þar lágu fyrir fjvn. um 50 erindi. Var mörgum þeirra sint, en fleirum þó vísað á bug og sum hafa ekki verið athuguð til fullnustu, eða ekki fengist um þau nægar upplýsingar. Um 1. brtt. a., um 1004 kr. til dómkirkjuprestsins í Reykjavík fyrir skýrslugerðir, get jeg vísað til nál. Kirkjumálaráðherra bar þetta erindi upp fyrir nefndinni, og þótti henni sjálfsagt að fallast á að taka þetta upp. Geri jeg ráð fyrir, að þetta hafi gleymst í launalögunum. Jeg skal benda á, til viðbótar því, sem stendur í nál., að ef þessi upphæð væri ekki veitt, þá mundi enginn prestur sækja úr embætti annars prests í Reykjavík í dómkirkjuprestsembættið, því að hann hefði ekki annað upp úr því en stórkostlegt erfiði. Því að hjer er um mjög mikla vinnu að ræða, sem eingöngu hvílir á dómkirkjuprestinum fyrir alt kallið. Og mjer finst sjálfsagt, að sá prestur, sem hefir virðulegasta prestsembætti landsins á hendi, hafi dálítið hærri laun en aðrir prestar. Þá kemur b.-liður till., um erfiðleikauppbót til Ögurþinga. Um það vísa jeg til nál. og svo getur hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) gefið nánari upplýsingar um það, ef óskað er. Það var farið fram á 600 kr., en fjvn. leggur til, að veittar verði 300 kr., en ætlast svo til þess, að það verði árleg greiðsla. Í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar voru ætlaðar 20 þús. kr. til húsabóta á prestssetrum, samkvæmt till. biskups. Hefir hann gert þá grein fyrir því, hvernig styrkur þessi eigi að notast, að hann eigi að verða lokastyrkur til Staðar í Steingrímsfirði, til Steinness og Saurbæjar í Eyjafirði og ef til vill til Skeggjastaða. Hækkunin, sem hjer er farið fram á, ætlast nefndin til að gangi til Holts undir Eyjafjöllum, og vísa jeg þar um til nál. En jeg skal þó bæta því við, að þarna er ákaflega veðrasamt, en húsið er orðið gamalt og feyskið og svo illa gengið frá þaki þess, að stórhætta er á, að þakið sviftist af og jafnvel að húsið fjúki. Enda fauk járn af því ekki alls fyrir löngu. Það er ómögulegt að gera við gamla húsið eins og það er, en viðir úr því og járn geta komið að gagni. Hjer þarf að reisa nýtt hús úr steini, en vitanlega fer um það eftir fyrirsögn húsameistara ríkisins. Jeg skal og geta þess, að meðmæli biskups eru með þessu. Jeg minni aðeins á það að lokum, að hjer er ekki um styrk að ræða, heldur lán, en að vísu með góðum kjörum. Og jeg get enn tekið það fram, sem jeg vjek að nánar í fyrra í sömu framsögu og þessari, að ríkinu ber tvímælalaus skylda til að bjóða prestum sæmileg kjör til að húsa prestssetrin. Má búast við nokkrum fjárframlögum í þessu skyni um takmarkaðan tíma, en því næst rekur að því, að það smáhverfi. Fjvn. vill, að niður falli liðurinn í frv. um malbikun á mentaskólagarðinum. Jeg hefi ekki margt um þetta að segja. Vitanlega væri þessi till. og aðrar till. landlæknis, sem nefndar eru í nál., mjög æskilegar. En jeg get sagt það fyrir mitt leyti, að mjer finst margt kalla meira að, t. d. það, að setja miðstöðvarhitun í skólahúsið. Að því yrði bæði sparnaður og hollusta. Hjer er að vísu ekki um mikið fje að ræða, en þegar þess er gætt, hvað öðrum skólum er sniðinn þröngur skór, þá gat fjvn. ekki fallist á, að þetta væri aðkallandi. Og satt að segja hefði það næstum þótt hlægilegt í minni tíð í skóla, ef átt hefði að mylja þannig undir okkur. Nefndin hefir fallist á það, að keypt yrði skuggamyndavjel og fleiri kensluáhöld til Akureyrarskólans, og vísa jeg um það til nál. Það er fullvíst, að náttúrufræðikennarinn, Guðmundur G. Bárðarson, hefir unnið mikið og óeigingjarnt starf með aðstoð lærisveina sinna um að bæta söfn skólans og kensluáhöld, og virðist því einsætt, að nokkuð eigi að koma á móti af ríkisins hálfu. Jeg skal fara fáum orðum um 25. brtt.Fjvn. fjellst á till. stjórnarinnar um að veita 10 þús. kr. til aukningar Hólabúsins, en hún vildi, að um leið væri sett það skilyrði, að skólastjóri tæki sjálfur við því. Skólastjóri hefir ekki haft búið sjálfur að undanförnu, heldur annar maður, en hann mun nú vera á förum í vor. Þá er till. um að veita 1000 kr. í stað 500 til kensluáhaldakaupa handa Hvanneyrarskóla. Hjer er um fjölsóttari skóla að ræða en Hólaskóla, og verður ekki annað sagt en sanngirni mæli með þessu. Þá koma 6 þús. kr. til miðstöðvarhitunar og raflýsingar Blönduósskólans. Fjvn. varð að kannast við, að sá skóli hefði ekki verið neitt eftirlætisbarn Alþingis. Honum hefir ekki verið lagður stofnkostnaður neitt í líkingu við aðra hjeraðsskóla, en sýslurnar hafa staðið þar myndarlega undir, og nú er komin mjög farsæl reynsla um hið nýja skipulag hans. Þar eru ágætis kenslukraftar og fjölbreytilegri kensla en áður. Og þar á nú að hefja enn fjölbreyttari starfsemi en áður, svo sem með því að rækta í kringum skólahúsið og koma þar upp gróðrarstöð og garðyrkjukenslu, og mun Búnaðarfjelagið styrkja að einhverju þá umbótaviðleitni. Þá koma þrjár till. um hjeraðsskóla. Er þá fyrst 20 þús. króna framlag, sem háttv. deild veit að er í beinu framhaldi af fjárveitingu í fyrra, sama upphæð og með sömu skilyrðum og í núgildandi fjárlögum og ætlað er til þess að reisa hinn nýja hjeraðsskóla í Árnessýslu. Það er nú svo langt komið, að lokaákvörðun verður tekin um það á 3. í páskum, hvar skólinn á að standa. Og meðal annars mun það ráðið, að besti kennimaður Árnessýslu verður skólastjóri, og er það vel farið. Þá er önnur tillaga um lokastyrk til Hvítárbakkaskólans, og vísa jeg um það til nál. Er þetta gert til samræmis um stofnstyrk annara hjeraðsskóla. Borgfirðingar hafa lagt mikið á sig til að halda skólanum uppi, og nú ætlar formaður skólanefndar að flytja sig þangað búferlum, og er enginn efi á, að það verður skólanum til góðs. Þá er þriðja fjárveitingin til skólans á Laugum í Þingeyjarsýslu. Jeg skal geta þess, að það er prentvilla í þskj., 2/3 í stað 2/5, sem er það hlutfall, er gilt hefir. Það lágu fyrir upplýsingar um skólann og reikningar, er sýna, að skólinn á sanngirniskröfu til þessa lokastofnstyrks. Mun ekki ofmælt, að þetta er einhver fullkomnasti hjeraðsskólinn. Annars getur hv.þm. S.-Þ. (IngB) gefið nákvæmari upplýsingar um skólann. Þá kemur styrkur til húsmæðraskólans á Ísafirði. Styrkur til hans hefir um hríð verið í fjárlögum. Nú vill nefndin hækka hann um 1500 krónur. Annars vísa jeg um þetta til nál., en get þess aðeins, að nefndin hefir fengið góðar fregnir af skólanum. Þá eru ekki fleiri brtt. við 14. gr., og kem jeg þá að brtt. við 15. gr. Fyrir nefndinni lágu 62 erindi frá stofnunum og einstaklingum, og var þar á meðal fjöldi utanfararstyrkja. Nefndin hefir orðið allharðhent á þessum erindum, og bið jeg ekki afsökunar hennar vegna út af því. Hún hafnaði flestu, enda erfitt að gera upp á milli. Kem jeg þá að 1. brtt. við þessa grein. Hún hefir engin aukin eða minkuð útgjöld í för með sjer, heldur er það aðeins orðalagsbreyting, gerð samkvæmt ósk þjóðskjalavarðar. Önnur brtt. er gerð samkvæmt ósk fornmenjavarðar. Að vísu hafði hann farið fram á ýmislegt fleira safninu viðvíkjandi, en nefndinni fanst rjett að taka þetta til greina. Þá er 3. brtt. við þessa grein, 3000 kr. til bókasafns Þingeyinga á Húsavík, og er það húsbyggingarstyrkur til minningar um Pjetur heit. Jónsson frá Gautlöndum. Það á nú að fara að reisa hús yfir hið myndarlega bókasafn Þingeyinga, og er sú bygging gerð til minningar um stofnendur og aðalstuðningsmenn þess, Pjetur Jónsson og Benedikt Jónsson frá Auðnum. Fjvn. fanst sjálfsagt að styrkja þetta, bæði vegna þess, að hjer er um myndarlegasta hjeraðabókasafn að ræða, og eins vildi hún heiðra minningu Pjeturs Jónssonar. En hún lækkaði þó þá upphæð, sem farið var fram á að fá til þessa. Um 4. brtt. get jeg vísað til nál., því að engin ástæða er til þess að fjölyrða þar um. Nefndin áleit, að þegar styrkur til skálda og listamanna væri bútaður svo smátt sem verið hefir, þá kæmi hann að litlu gagni, og þess vegna vill hún, að þetta skilyrði sje í fjárlögunum, að engum sje veittur minni styrkur en 1000 kr. 5. brtt. er ekki annað en tilfærsla milli greina, þannig, að styrkur Hjálmars Lárussonar hins oddhaga færist aftur í 18. gr. Um þetta vísa jeg til nál. Þessi maður er heilsulaus öryrki, og nefndin áleit rjett, að hann fengi því ríflegri styrk sem dýrtíðaruppbót nemur. Þá hefir nefndin orðið sammála um að fella niður þann styrk, er Ed. kom inn í fyrra til dr. Guðbrands Jónssonar fyrir að rita menningarsögu Íslands á miðöldunum. Fyrir nefndinni lágu umsóknir frá landsbókaverði og fornmenjaverði um ritstyrk. Nefndin treystist ekki til þess að sinna þeim, og því til samræmis vill hún fella niður þennan lið. Næst er tillaga nefndarinnar um að fella niður styrkinn til Sveinbjörns Högnasonar. En hún er tekin aftur eftir nánari athugun, að fengnum frekari upplýsingum. Þá er styrkurinn til Helga Briems, sonar Páls heitins Briems amtmanns. Það eru 1500 kr. til þess að ljúka námi í hagfræði. Hefir hann lagt stund á skattamál sem sjerfræði. Er landinu mjög nauðsynlegt að fá fræðimann í þessari námsgrein. Vill nefndin því fyrir sitt leyti styrkja þennan unga og efnilega mann við námið. Er þessi liður sambærilegur við styrkinn til Gunnlaugs Briems til sjerfræðináms. Í fyrra lagði fjvn. til, að dr. Jóni Stefánssyni yrði veittur styrkur til þess að rita sögu Íslands á ensku, og átti hún svo að koma út í stóru ritsafni, þar sem dr. Jón hefir áður ritað sögu hinna annara Norðurlanda. Hefir hæstv. landsstjórn nú felt niður styrkinn, enda átti hann ekki að vera nema í eitt skifti. Dr. Jón Stefánsson kom á fund nefndarinnar og óskaði eftir, að styrkurinn yrði tekinn upp aftur, þar sem hann mundi verða lengur með þetta verk en nefndin hafði upphaflega gert ráð fyrir. En hann vill, að myndarlega verði frá því gengið. Samkvæmt ósk hans ber því nefndin fram þessa brtt., og er ætlast til, að styrknum verði þar með lokið. Síðast í 15. gr. er svo tillaga um að fella niður lið þann, er nefnist í frv.: Ferðastyrkur til útlanda. Er ekki ástæða til þess nú fremur en áður að hafa þennan lið. Hefir hæstv. landsstjórn ætíð tekið slíka styrki upp í aukafjárlög, og má svo einnig gera hjer eftir. Lítur nefndin svo á, að með því að hafa slíkan lið standandi í fjárlögum sje ýtt undir um að veita slíka styrki, og er engin ástæða til þess að gera það. Þá er komið að 16. gr. Lágu þar fyrir nefndinni 50 erindi, og skal jeg geta þess, að við þá gr. hefir nefndin sint hlutfallslega langflestum erindum. Eru því flestar og mestar hækkunartillögur við þá gr. Þykir mjer og hin mesta ánægja að bera fram og mæla með þessum tillögum. Fyrsta tillaga nefndarinnar er að hækka liðinn til sandgræðslu um 15 þús. kr. Er hún gerð samkvæmt tillögum atvrh. og búnaðarmálastjóra, en var þó beiðni þeirra nokkru hærri en hjer er farið fram á. Get jeg að mestu vísað til nál. um þetta mál. Á nú að taka upp nýja stefnu í þessu máli, taka fyrir og girða stærri landssvæði en áður, og á að byrja austur í Rangárvallasýslu. Jeg skal benda á, að alt það fje, sem veitt er til sandgræðslu, fer til framkvæmda, því að stjórnarkostnaður er enginn. Atvinnumálaráðuneytið og Búnaðarfjelag Íslands annast yfirstjórnina án sjerstaks kostnaðar. Er gleðilegt til þess að vita, að alstaðar þar, sem lagt hefir verið fram fje til þessara framkvæmda, er árangurinn þegar orðinn ágætur. En allvíða mun þörf slíkra framkvæmda svo fljótt sem efni leyfa. Þá er hjer tillaga um að hækka styrkinn til búnaðarfjelaga úr 15 þús. upp í 20 þús. kr. og láta honum fylgja athugasemd. Þetta er gamall kunningi, sem allir kannast við. Það hefir verið talað um það áður og háttv.Nd. ávalt verið sammála um að láta athugasemd þessa, er nefndin ber hjer fram, fylgja styrknum. Segir hún fyrir um, hvernig verja skuli styrkveitingunni. Hækkunin gerir það að verkum, að upphæðin er sú sama og í núgildandi fjárlögum, en stjórnin hafði lækkað hana um 5 þús. kr. Næst er tillaga um að veita 32 þús. kr. til þess að kaupa fljótandi skurðgröfu. Hvað snertir þetta atriði get jeg að mestu vísað til nál. Er málið vel undirbúið. Hefir Búnaðarfjelag Íslands, samkvæmt beiðni áveitufjelagsins Freys í Skagafirði, látið rannsaka það, og verkfæraráðunautur þess skrifað eftir tilboðum um að smíða vjelina. Jeg skal benda á, að þarna er um fyrirtæki að ræða, er koma mun að almennum notum, því að þótt byrjað verði að nota hana á Staðar- og Víkurmýrum í Skagafirði, mun hún að sjálfsögðu verða notuð á svo mörgum stöðum sem hægt er. Enda mætti nefna marga fleiri staði en nú eru nefndir í nál. Upphæðin er miðuð við tilboðin, er Búnaðarfjelaginu bárust, og kostnaðinn við að koma vjelinni hingað. Og nú vill svo vel til, að maður sá, er væntanlega mun í fyrstu stjórna vjelinni, á erindi utan á sumri komanda, og mun hann því geta haft eftirlit með smíði vjelarinnar og geta lært að fara með hana. Þessi vjel er ekki ný að öðru leyti en því, að hún hefir útbúnað til þess að vinna seigan jarðveg og þarf, ef til vill, fleiri breytingar til þess að koma hjer að notum. Næst er nýr liður, 5 þús. kr. til áveitufjelags Þingbúa, og er það ¼ kostnaðar við áveituna. Hjer er um sjálfsagt mál að ræða. Lágu öll gögn fyrir nefndinni. Verkið er fullgert og eru lokareikningar fyrir hendi. Hefir áveitan tekist ágætlega og gefur þegar af sjer arð. Jeg skal bæta því við, að að nokkru leyti er hjer um opinbera eign að ræða. En það hefir verið föst regla hingað til að styrkja slík mannvirki að einum fjórða hluta. Næst er um allstóran lið að ræða, þar sem farið er fram á að veita til vegarlagningar í Vestmannaeyjum 17500 kr., gegn jafnmiklu framlagi frá Eyjarskeggjum sjálfum. Er mjer sönn ánægja að mæla með þeim styrk. Það er gleðiefni, ef ríkið sem landsdrottinn getur stuðlað að því, að eitt stærsta sjávarútvegspláss landsins fái aðstöðu til þess að stunda jarðrækt og landbúnað í mun stærri stíl en áður. Hefir búnaðarmálastjóri rannsakað ræktunarmöguleika í Eyjunum og samið um það rækilegt erindi, er verður prentað í Búnaðarritinu. Hjer er um stórt land að ræða, sem skiftir jafnvel hundruðum hektara og er mjög vel hæft til ræktunar. Og til þess að opna þetta land er nauðsynlegt að leggja veg; en þessa vegar gerist ekki þörf til annara hluta. Var nefndin á einu máli um, að ríkissjóði væri skylt að leggja fram fje. En spurningin var aðeins um það, í hvaða hlutföllum skyldi veita það. Kom nefndin sjer saman um, að það yrði veitt á sama grundvelli og veitt er til engjaveganna um Flóaáveitusvæðið, þannig að ríkissjóður leggi fram fje að hálfu leyti. Allur kostnaðurinn við þessa vegarlagningu er talinn 60–70 þús. kr., og ætti því framlagið alls að vera um 35 þús. kr., sem kæmi þá væntanlega niður á tvö ár. Jeg skal leyfa mjer að skjóta því fram frá mjer persónulega, að jeg áleit, að ríkið ætti að veita fjeð á öðrum grundvelli, sem sje þeim, að ríkissjóður legði fram 2/3 kostnaðar, sem er sambærilegt við það, að leiguliðum á landssjóðsjörðum er heimilt að láta 2/3 kostnaðar við jarðabætur koma upp í afgjald jarðarinnar. Þá er næst tillaga viðvíkjandi skógræktinni, 4000 kr. framlag til þess að kaupa Sigríðarstaðaskóg í Suður-Þingeyjarsýslu. Hefir þetta legið fyrir fjvn. áður. Kom til hennar í fyrra erindi frá eiganda Sigríðarstaða, þar sem hann lætur skóginn falan fyrir 5000 kr. Nefndin hefir fengið upplýsingar um þennan skóg hjá, ýmsum kunnugum, þar á meðal frá búnaðarmálastjóra, sem ólst upp þar í nágrenninu. Má óefað telja, að hjer sje um eitt fegursta skóglendi á Norðurlandi eða jafnvel á öllu landinu að ræða, og vill nefndin því fastlega mæla með þessari tillögu. Því skal ekki neitað, að sorglega er komið fyrir skógræktarmálum vorum, en sú var tíðin, að hin unga kynslóð vildi vinna að því máli með áhuga og kappi. Hefði verið í lófa lagið fyrir skógræktarstjórnina að ná samvinnu við hina ungu og áhugasömu menn í ungmennafjelögunum, og mátti af því vænta mikils árangurs. Því miður hefir reyndin orðið önnur. Samvinna hefir engin getað orðið milli skógræktarstjórnar og ungu kynslóðarinnar, af ástæðum sem eru kunnar. Árangurinn af hinni opinberu starfsemi hefir orðið lítill, og eins og sakir standa er því ekki óeðlilegt, að framlög af hálfu hins opinbera hafi minkað. Nú verður lítið annað gert en að stuðla að því að ríkið eignist góð skóglendi og að girða þau, sem það á fyrir. Svo verður að bíða betri tíma, og er gleðilegt, að til er ætlast samkvæmt frumvarpinu að fara að undirbúa ungan mann innlendan til að geta haft forystu um þetta þýðingarmikla framtíðarmál. Þá leggur nefndin til, að við efnarannsóknastofuna komi nýr liður, 4200 krónur til aðstoðarmanns. Er gerð grein fyrir þessari till. í nál. Hjer er um stofnun að ræða, sem ætíð fær meiri og meiri verkefni að leysa en forstöðumaður hennar er langsamlega ofhlaðinn störfum. Fyrir utan hin auknu störf við efnarannsóknastofuna, hefir hann á hendi kenslu við háskólann, og það jafnvel meiri kenslu en sumir prófessorarnir. En það er ljóst, að þessi stofnun má síst af öllu komast í vanhirðu. Og þar sem nú er völ á hæfum aðstoðarmanni, verður nefndin að mæla eindregið með þessari fjárupphæð. Næst er till. um að hækka liðinn til bryggjugerða úr 15 þús. upp í 35 þús. kr. Lágu fyrir nefndinni umsóknir frá sex stöðum um styrk til bryggjugerða, og ætlar hún þeim þessa upphæð. Lágu fyrir nefndinni nákvæmar upplýsingar frá öllum þessum stöðum. Aðrar umsóknir lágu ekki fyrir nefndinni, sem fullnægðu settum kröfum. Vísast til nál. um sundurliðun styrkjanna. Endurveitingar eru til þriggja þessara staða. Eyrarbakka, Stokkseyrar og Húsavíkur. Hafa styrkir til þeirra verið áður samþyktir hjer í deildinni og er því óþarft að ræða frekar um þá. Þá eru hinir staðirnir. Stærsta fjárveitingin er þar til Akraness, 13 þús. kr. Lágu fyrir nefndinni fullnægjandi gögn, áætlun um kostnaðinn, sem verður alls 40 þús. kr., og álitsskjal frá vitamálastjóra um nauðsyn þessarar bryggjugerðar. Skal jeg lesa upp nokkur orð úr skjali hans. Jeg skal geta þess, að bryggjan á að vera á svokölluðu Lambhússundi. Þar segir svo: „Það er staðreynd, að mótorbátar hafa þurft að liggja dögum saman á sundinu, án þess að geta afgreitt sig við þá bryggju, sem nú er á Akranesi, en mundu geta það við þessa, ef upp væri komin, og þyrftu þá ekki að sitja af sjer fiskirí í fleiri daga í annars færu sjóveðri. Á sama hátt væri hægt með mótorbátum að afgreiða stærri skip við þessa bryggju, þar sem það er ómögulegt við hina. Að öllu athuguðu virðist það vera knýjandi nauðsyn að fá þessa bryggju bygða, og því meiri sem bátaútvegur Akurnesinga vex.“ Þá er næst styrkur til Króksfjarðarness í Barðastrandarsýslu. Lagði hv.þm. Barð. (HK) tillöguna fyrir nefndina, og fylgdu meðmæli frá samgmn. Nemur styrkurinn 2 þús. kr. Annars getur háttv.þm. Barð. gefið frekari upplýsingar. Þá er styrkurinn til bryggjugerðar í Haganesvík. Er búið að gera tilraun með, hvort bryggja fái þar staðið, og tókst sú tilraun vel. En án bryggju er afarerfitt að skipa þar upp. Þarna liggja einnig stór og mannmörg hjeruð, er sækja kaupstað í Haganesvík. Er því mjög bagalegt, að bryggju skuli vanta. En nú er fullráðið að ganga þar frá bryggju, og mun kostnaðurinn nema 5 þús. kr. Þá er næst nýr liður, verðlaun til mjólkurniðursuðuverksmiðjunnar Mjallar í Borgarfirði, 2 kr. fyrir hvern kassa, 8 þús. kr. Er gerð grein fyrir þessari till. í nál. Vakti það deilur í fyrra, hvernig ætti að styðja verksmiðjuna, en niðurstaðan varð þá þessi. Ástæðan til þess, að upphæðin var ekki tekin upp í frv. nú, mun hafa verið sú, að verksmiðja Mjallar brann í haust og óráðið, hvernig færi um framtíð fjelagsins, þá er frv. var samið. En nú mun afráðið, að það starfi áfram, og þykir því tilhlýðilegt að veita því hin sömu verðlaun og áður. Næst er svo hækkun á styrk til Ungmennafjelags Íslands. Lá fyrir umsókn um þús. kr., en nefndin vildi ekki fara hærra en upp í 3 þús. kr. Jeg álít óþarft að ræða þessa tillögu. Það er alkunnugt, hvílíkt gagn slíkur fjelagsskapur hefir gert bæði í sveitum og kaupstöðum, og mun nú aftur vera að færast nýtt líf í hann. Leggur því nefndin til, að þessi tillaga verði samþykt. Skal aðeins geta þess, að þessi styrkur er mun minni nú en áður var, vegna verðfalls peninganna. Þá er loks tillaga um styrk til að koma upp vindknúinni rafmagnsstöð, 5 þús. kr. Er rækilega drepið á þetta í nál. Hjer er um nýmæli að ræða, er getur komið að miklu gagni, enda fengin reynsla fyrir því ytra. Komu tvær umsóknir, frá Ormssonum og Höskuldi Baldvinssyni rafmagnsfræðingum. Auk þess er hv.þm. Mýr. (PÞ) með þriðju umsóknina. Nefndinni þótti nægilegt að styrkja aðeins eina tilraunina. Áleit hún, að líklegust væri umsókn Ormssona, þar sem þeir bjóðast til þess að útvega nægileg ljós fyrirhuguðu hressingarhæli í Kópavogi. Ef stöðin verður ekki reist, þarf rafmagn handa hælinu, sem mun kosta um 20 þús. kr. En hjer þarf aðeins 5 þús. kr. En að það er þó þetta mikið, kemur af því, að hælinu verða að vera trygð nægileg ljós, og því þarf þar meiri rafgeyma heldur en ef tilraunin væri gerð annarsstaðar. Þá er loks síðasta brtt. við 16. gr. Þar leggur nefndin til að lækka fjárframlagið til skipulagsnefndar bæja og kauptúna úr 8 þús. og niður í 5 þús. kr. Telur hún óþarfa að verja meira fje til þessa en er í núgildandi fjárlögum. Var þessi liður alveg feldur niður í hitteðfyrra. Lítur nefndin svo á, að þetta sje ekki það nauðsynlegt, að það megi ekki bíða að nokkru, þar sem svo margt annað miklu þarfara verður að sitja á hakanum, Þá er komið að 17. gr. Ber nefndin fram aðeins 4 brtt. við hana. Sú fyrsta er um að hækka styrkinn til Goodtemplarareglunnar eða til bindindisstarfsemi úr 6 þús. kr. upp í 10 þús. kr. Reyndar lá fyrir beiðni um mun hærri styrk, en samkomulag varð í nefndinni um þetta. Jeg geri ekki ráð fyrir öðru en að allir, sem vita, og það vita allir, hve drykkjuskapurinn hefir aukist hjer á landi í seinni tíð, einkum meðal yngri manna, að allir verði sammála um að styrkja bindindisstarfsemina. Það hefir verið oft látið klingja, að ef bannlögin yrðu afnumin, þá mundi fyrst bindindisstarfsemin njóta sín og þá mundi ekki skorta fjárframlög til hennar. En tillögum í þá átt hefir þó oftast verið tekið hryssingslega hjer á Alþingi. En jeg vil nú vona, að eins og fjvn. hefir fallist á þessa hækkun, muni háttv. deild einnig gera það. Næst er hækkun til Rauða krossins úr 1 þús. upp í 2 þús. kr. Einnig hjer lá umsókn fyrir um hærri styrk. Það er kunnugt, að þessi fjelagsskapur er svo til nýr hjer á landi, en er þegar byrjaður að vinna hjer mjög þarft verk. Er honum stjórnað af áhugasömum mönnum. Get jeg hætt því við, að mikið fje er lagt fram af fjelagsmönnum. Þótti því nefndinni rjettmætt að koma hjer nokkuð á móti. Þá eru tvær tillögur um fjárframlög til slysatryggingarsjóðs Dagsbrúnar og sjúkrasjóðs Fellshrepps. Hafa þessir liðir ætíð fylgst að, og hafa hæstv. atvrh. og háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) róið hjer á tveggja manna fari og tekist að láta styrki þessa fljóta hvorn á öðrum. Hefir nefndin fallist á þetta eins og áður. Þá kem jeg að brtt. við 18. gr. frv. Þar eru fyrst tvær og eru báðar sjálfsagðar, þar sem bæði eru látin síðan frv. var samið. Þá eru og næst smástyrkir, einnig sjálfsagðir, til ekkna látinna merkismanna, er setið hafa á Alþingi, góðrar minningar, og ýmsir aðrir svipaðir styrkir, sem einnig verður að telja mjög rjettmæta. Þá er og liðurinn til Hjálmars Lárussonar sjálfsagður; þar er aðeins um tilfærslu að ræða, og hefi jeg getið um þennan lið áður. Þá ber nefndin fram brtt. samkv. tilmælum biskups um styrk til uppgjafaprests, sjera Jóns Ó. Magnússonar, sem orðið hefir sjerstaklega hart úti um eftirlaun. Er hjer um alkunnan mætismann að ræða, hniginn að heilsu, og á þessi tillaga við fylstu rök að styðjast. Þá hefir nefndin og lagt til að hækka tillagið til Friðriks Klemenssonar, og munu allir kannast við aðstöðu hans, og bætt við einum nýjum lið, til Einars Árnasonar fyrv. pósts, sem er farinn að heilsu. Er það aðeins smáupphæð. Þá er ein háöldruð ljósmóðir, Þórunn Gísladóttir, sem nefndin leggur til, að tekin verði upp í fjárlögin, og er það einnig örlítil upphæð. Nefndin fjekk upplýsingar frá sjera Birni á Dvergasteini um konu þessa, og samkv. þeim er hún styrksins vel verð; hafði hún um alllangt skeið lagt stund á lækningar í Skaftafellssýslum, en gegnt ljósmóðurstörfum síðar um langt skeið og alstaðar getið sjer hið besta orð. Þá er næst mætur maður, Páll sundkennari Erlingsson, sem nefndin vill að verði veitt smávægileg launahækkun; hann hefir áður samkv. 18. gr. haft 800 kr., en nefndin vill hækka það í 1200 kr. Hann er nú hniginn mjög að heilsu, en um æfistarf það, sem hann hefir afkastað, leikur ekki á tveim tungum, að það hafi verið hið nýtasta, og munu það vera fleiri en jeg einn, sem geta þakkað sundkenslu Páls lífið. Þessa brtt. verður að telja alveg sjálfsagða. Þá er sjálfsagt, að tekið verði upp aftur í fjárlög ákvæði um heimild til lánveitinga til að koma upp íshúsum á kjötútflutningshöfnum, og ekki síst af því, að þingið nú nýlega hefir afgreitt lög um kæliskipsútbúnað í eitt af skipum Eimskipafjelagsins. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnin hafi ekki tekið upp í frv. ákvæði um þetta vegna þess, að þegar frv. var samið voru skýrslurnar frá S. Í. S. um útflutningstilraunir á frystu kjöti enn ókomnar. Um hitt þarf ekki að ræða, að ríkissjóður beri kostnaðinn af þessum tilraunum á næsta hausti; það er svo sjálfsagt. Þá er næst lánsheimild úr viðlagasjóði til Malínar Hjartardóttur, til kaupa á nýtísku prjónavjelum, og telur nefndin þetta sjálfsagt, ef fje er til. Hafa allmargir þm. sjeð iðnað þennan og ljúka miklu lofsorði á. Þá er það síðasta brtt. um lánsheimild til mjólkurfjelagsins „Mjallar“ í Borgarfirði. Gamla lánið hefir þegar verið endurgreitt af brunabótafjenu, þegar hús fjelagsins brunnu á síðastl. hausti. Þetta er því aðeins endurábyrgð á láninu, þó nú sje um nýtt lán að ræða, og er eins sjálfsagt að veita þetta nú eins og þegar það var veitt í fyrstu. Fjelagið hefir þegar fengið allmikla reynslu í þessum iðnaði, og má því vænta alls góðs af því þegar það tekur til starfa aftur. Þá hefi jeg lokið máli mínu að þessu sinni og skal ekki lengja þessar umr. frekar.

Sveinn Ólafsson Jeg hefði heldur kosið að þurfa ekki að taka svona fljótt til máls, en þó skal jeg ekki láta á mjer standa, úr því að hæstv. forseti hefir engan framar á mælendaskrá. Jeg ætla mjer ekki að halda neinn búkonufyrirlestur um sparnað að þessu sinni; þess tel jeg sem sje ekki þörf, er aðrir hafa svo fagurlega um hann mælt, og jeg býst ekki við, að þeir mundu láta skipast af sparnaðaráminningum frá mjer, sem svo eru stórtækir, að vilja leggja í miljóna járnbrautarfyrirtæki, svona eins og dálitla aukagetu úr ríkissjóði. Jeg þarf ekki að færa háttv.fjvn. neitt þakkarávarp fyrir undirtektir hennar við mín erindi. Svör hefi jeg engin fengið ennþá frá háttv. nefnd um þau erindi, en vera má, að þau komi síðar. Jeg tek það samt fram, að jeg ætla ekki að deila neitt á hættv. fjvn. Yfirleitt kannast jeg við, að hlutverk hennar er mjög erfitt, og víðast get jeg orðið henni samferða um till. á þskj. 184. Það, sem á milli ber, kemur fram við atkvæðagreiðslu. En við það vil jeg kannast, að um margt hafi nefndin sýnt hyggindi og forsjá í till. sínum. Að svo mæltu verð jeg að víkja að þeim till., sem jeg er við riðinn í þessum kafla fjárlaganna. Sjálfur á jeg aðeins 2 brtt., en auk þeirra eru aðrar tvær brtt., sem jeg er meðflm. að, ásamt öðrum háttv.þdm. Fyrsta brtt. mín er á þskj. 230, XVII, við 14. gr. Það er aðeins lítil aths., sem jeg fer fram á að verði bætt við þennan lið í fjárl., þ. e. að heimila, að helminginn af þeim 600 kr., sem ætlaðar eru til að halda uppi búnaðarnámsskeiði við Eiðaskóla, megi nota til verðlauna handa nemendum, sem sýnt hafa alúð við námið. Skólastjóri hefir sjálfur óskað eftir að mega verja þessu fje þannig, og jeg veit til þess, að undanfarið hefir hann greitt nokkurt fje í þessu skyni úr eigin vasa, til þess að örva nemendurna til náms. Það er því alveg útlátalaust að samþykkja þetta, því hjer er ekki um neina nýja fjárveitingu að ræða. Þá er næsta brtt., á sama þskj., XVIII, sem jeg flyt ásamt hv.þm. V.-Sk. (JK). Hún er um það að veita 2500 kr. til að rita og safna gögnum til menningarsögu. Það er sjálfsagt öllum háttv.þm. kunnugt, og munu þeir enda hafa veitt því eftirtekt, að einmitt á síðustu 70 árum - eða frá því um miðja síðastl. öld - hafa gerst meiri breytingar á þjóðlífi voru en nokkurn tíma áður á jafnstuttum tíma. Á þessu tímabili hefir orðið fullkomin bylting og alhliða bæði í andlegum efnum og veraldlegum. Hugsunarháttur fólksins, menningargögn, uppeldisvenjur, trúarbrögð, búnaðarhættir, híbýlahættir, klæðaburður o. fl., alt hefir þetta umturnast á örstuttnm tíma: en í endurminningu þeirrar kynslóðar, sem nú er í þann veginn að deyja út, teymist ennþá margt, sem tilheyrir horfinni kynslóð og hennar menningu. Kynslóðin sem nú er að hverfa, hefir lifað viðreisnartímann allan frá 1874 og man jafnvel margt frá því um 1850. Á þeim tíma var enn margt við lýði af fornum þjóðháttum, sem menningarsögulegt verðmæti hefir og lítið sem ekkert hefir verið skráð um. Sá fróðleikur má eigi glatast komandi kynslóðum, því að þess má vænta, að sumt af því, sem nú er vanrækt og lagt fyrir óðal, verði síðar tekið upp af nýju í einhverri mynd. Því er nefnilega svo varið, að meðan byltingin stendur yfir, eru menn alt of flaumósa til að gefa gaum þeim einstöku menningarþáttum, sem forgörðum fara af vangá, en hagnýir eru á öllum tímum. Svip útlendrar kaupstaðamenningar ber nú á hvarvetna hjá oss, og með honum afmást smámsaman forn og frumleg þjóðareinkenni. Frændþjóðir vorar á Norðurlöndum hafa lagt meiri alúð en vjer við að safna og geyma alt það, sem lýtur að hinni fornu bændamenningu, sem þar er horfin eða að hverfa. Þeir gefa meiri gaum þeim þjóðlegu háttum, sem þróast hafa meðal bændanna um langan aldur, en vjer. En yrði nú að því horfið að safna með vandvirkni öllum þessum menningarsögugögnum, mætti það verða eftirkomendum vorum til ómetanlegs gagns og jafnvel til fyrirmyndar. Mjer dettur í hug að nefna t. d. þrjú atriði, sem koma hjer til greina við söfnun þjóðlegra fræða. Allir, sem kunnugir eru í sveitum eða hafa dvalið þar langvistum, vita það, að til er hjer á landi þjóðleg og forn veðurfræði. Það var ráðið veður eftir útliti lofts, láðs og lagar, háttum fugla og annara dýra og fleiru. Nú er á þetta litið eins og fávisku og forneskju. Í staðinn er komin hávísindaleg veðurfræði, sem auðvitað hefir mikla yfirburði yfir þá fornu, og nú er verið að koma hjer á fót sjerstakri veðurstofu. En enginn hefir ennþá rannsakað það, hve margt í þeirri fornu og þjóðlegu veðurfræði hafði við rök að styðjast, eða hitt, hve vel hún skerpti eftirtekt þeirra, sem hana stunduðu. Annað atriðið er þjóðleg og forn læknisfræði. Um miðja fyrri öld var fátt um lækna hjer á landi, aðeins landlæknir og 3–4 læknisfróðir menn aðrir. Þá stunduðu ýmsir reyndir menn lækningar, þótt ólærðir væru, og bygðu um margt á aldagamalli reynslu. Enginn veit nú neitt með vissu um það, hvað mikið í þessum fornu fræðum var á rökum bygt eða hvað mikið var aðeins hjátrú og hindurvitni. Þriðja atriðið er ein tegund þjóðlegra skemtana, sem háskólakennari Sigurður Nordal vakti nýlega athygli á í tímaritsgrein, sem hann nefndi „Íslensk yoga“, ef jeg man rjett. Veit jeg ekki til, að aðrir hafi fyr athugað þessi þjóðlegu yogafræði, sem annars mun miklu meira af en í nefndri ritgerð er talið. En það er víst, að ýmislegt af þesslegum æfingum og skemtunum var bygt á hugvitslegum ályktunum. Þetta alt, sem jeg hefi nefnt, er ástæða til að taka til athugunar og ýmislegt fleira, sem ennþá er geymt í minnum gamalla manna. Hjer hefir að vísu verið safnað þjóðsögum og kveðskap, sem að góðu gagni mun koma síðar meir, þegar fræðimenn vilja rannsaka þessi efni. Eru ýmsir aðrir flokkar þjóðlegra fræða, sem lítt eða ekki hefir verið hugsað um. Jeg þekki aðeins til tveggja nýlátinna fræðimanna, sem hafa dregið saman nokkuð af þessu efni og munu hafa látið eftir sig nokkur söfn af þessu tægi; það eru þeir sjera Jónas heitinn frá Hrafnagili og Þorvaldur prófessor Thoroddsen. Jeg veit, að Thoroddsen lagði hug á söfnun þessara hluta, er hann var kennari við gagnfræðaskólann á Möðruvöllum, og ljet hann lærisveina sína rita um ýmsar sveitavenjur og erfikenningar, hvern úr sínu hjeraði, og dró þetta svo saman. Hygg jeg, að í söfnum þeirra sjera Jónasar og hans megi margt af fornum fróðleik finna. Til þess að fjárveiting þessi komi að fullu gagni, verður einhver að hafa forystu og framkvæmd um starfið og varðveita það, sem safnað er. Við flutningsm. gerum ráð fyrir, að þetta verk verði falið landsbókaverði og þjóðminjaverði. Líklega hefði þó best farið á því að 3. maðurinn til framkvæmda hefði verið aðalsögukennarinn við háskólann, en þetta er fyrirkomulagsatriði, sem síðar mætti ákveða, ef fjeð verður veitt. Verkefni þessara forystumanna ætlumst við flm. til, að verði í því fólgið að leita uppi fróða menn, helst aldraða og reynda, víðsvegar um land, og fá þá til að rita um þessi efni. Ritsöfn þau og endurminningar gamalla manna, sem menningarsögulegt gildi hafa, ætlum við svo þessum forystumönnum að meta og greiða ritlaun fyrir af því fje, sem veitt kann að verða; en síðan verði ritsöfn þessi eign landsskjalasafnsins og geymist þar til afnota þeim, er síðar takast á hendur að rita menningarsögu, umfangsmeiri og stærri en til þessa hefir skráð verið. Jeg hefi fundið ástæðu til að fjölyrða nokkuð um þetta vegna þess, að hjer er um nokkuð nýnæmislegt efni að ræða, sem till. sjálf skýrir ekki nógsamlega. Hugði jeg hv.þdm. fúsari að styðja þetta með atkv. sínu, er stefnu og tilgangi till. væri nánar lýst. 3. brtt. er XXI. á þskj. 230 og fer fram á, að veittar verði 3 þús. kr. til Þórarins Jónssonar tónlistarnema í Berlín. Jeg fór fram á þetta sama á síðasta þingi, en fjekk þá enga áheyrn. Í það skifti lágu fyrir, eins og nú, ágæt meðmæli með þessum manni og upplýsingar um hann og starf hans, sem jeg verð að segja, að eru í raun og veru mjög frægilegar. Nú að þessu sinni var sótt um 6 þús. kr. námsstyrk honum til handa í erindi til fjvn. Hún hefir, eins og þegar er búið að skýra frá, ekki sjeð sjer fært að verða við þeirri beiðni. Og fyrir þá skuld hefi jeg leyft mjer að koma fram með þessa brtt. og hefi fært upphæðina niður um helming í 3 þús. kr. Jeg tek það fram, að þessar 3 þús. kr. eru aðeins, ef svo mætti segja, dálítil viðurkenning, en engan veginn sá námsstyrkur, sem maðurinn hefir þörf fyrir. Hann hefir nú um þrjú ár stundað tónlistarnám, fyrst tvo vetur í Reykjavík undir handleiðslu þektra tónlistarmanna og hlotið eindregið og mikið lof hjá þeim. En á síðasta ári hefir hann stundað námið í Brunsvick á Þýskalandi og sumpart í Berlín, á tónlistarháskóla, kominn þangað eftir margar erfiðar brekkur, sem hann hefir orðið upp að klifa. Námið hefir hann til þessa stundað með fjestyrk nokkurra vildarmanna. Hann er umkomulaus og fjelaus og varð á uppvaxtarárunum að vinna fyrir fátækri móður og yngri systkinum. Fjelaus varð hann því að draga út á djúpið, til þess að afla sjer frama í þeirri grein, sem hann er hneigður fyrir, þegar hann var kominn yfir tvítugsaldur. Af eigin ramleik gat hann það ekki, eins og jeg áður tók fram, heldur hefir hann notið hjálpar óskyldra vina sinna og vildarmanna á Austurlandi, sem meta kostgæfni hans og hæfileika og hafa stutt hann alt að þessu. Honum hefir þannig verið lagt til alls, sumpart í lánum, sumpart í styrk, fram að þessu um 11 þús. kr. Það er því ljóst, að þetta er ekki nema lítil upphæð, sem beðið er um, lítilfjörlegur styrkur móts við aðalframlögin, svo hann geti fremur náð því marki, sem hann hefir sett sjer. Og jeg verð að segja, að hann er meira til uppörvunar heldur en til hjálpar yfir erfiðleikana. En jeg skal líka geta þess, að jeg veit, að þeir, sem hafa styrkt Þórarin að þessu, munu ekki sleppa af honum hendi eftirleiðis. Þeir munu í lengstu lög reyna að hjálpa honum til þess að ná settu marki. En mjer finst það vera sæmdaratriði fyrir Alþingi að sýna honum einhverja viðurkenningu, því hann á hana vissulega skilið. Ekki aðeins fyrir það, að hann er, ef til vill, sá allra færasti og efnilegasti maður í sinni grein, svo sem jeg síðar mun sýna, heldur vegna hins, að hann úr helberri örbyrgð og fátækt hefir brotist áfram með karlmannlegum kjarki og er kominn langt á listabrautinni. Jeg veit, að fyrir Þórarni vakir sá drengilegi metnaður, að geta lagt boðlegt tónverk - helst meistaraverk - á borðið fyrir þá, sem lifa 1930, verk, sem gæti velgt einhverjum um hjartaræturnar á þeirri hátíðlegu stund, sem þá rennur upp yfir þessa þjóð. Náttúrlega er ekki víst, að honum auðnist þetta eða að æfin endist, en það veit jeg, að þetta er eftirlætishugsjón, sem fyrir honum vakir. Enn sem komið er hefir Þórarinn engrar opinberrar viðurkenningar notið, nema þeirrar, sem jeg þakklátlega vil viðurkenna, að stjórnin veitti honum 300 kr. af því fje, sem úthlutað var af listamannastyrk þessa árs í febrúarmán. síðastl. Mjer er kunnugt, að þessi litla upphæð, sem fjell í hlut Þórarins, var honum mikil uppörvun og gleðiefni. Hefi jeg heyrt frá honum, að hann langi að launa hana áður langt líður með einhverju boðlegu tónverki, sem sendist hingað. Jeg vil geta þess, að þótt Þórarinn sje byrjandi í tónlistarháskólanum í Berlín, þá er hann búinn að ljúka af einskonar þrekvirki í sinni grein. Jeg hygg, að hv.þdm. hafi veitt eftirtekt lítilli grein, sem stóð í Morgunblaðinu síðastl. sunnudag, þar sem skýrt var frá tónverki einu - tvífúgu svo nefndri - sem spilað var í Garnisonskirkjunni í Potsdam 5. febr. síðastl. og var eftir Þórarin. Í Potsdamer Tageszeitung frá 8. febr. eru mjög lofsamleg ummæli um þetta tónverk hans og þaðan eru að nokkru leyti tekin ummælin um Þórarin í nefndri grein Morgunblaðsins. En fiðlusnillingur að nafni Wollner, sem ljek tónverkið 5. febr., hefir ákveðið að leika það í Köln og víðar. Það er af þessu auðsjeð, að þessi byrjandi í listinni er kominn það á veg, að nafn hans er frægt orðið út um þýskumælandi lönd, og víðar ef til vill. Jeg vil ekki tefja tímann með því að fara að lesa hjer upp meðmælaskjöl þau, sem fylgja umsókn Þórarins; þau eru hjer harla mörg fyrirliggjandi; en hver, sem vill, getur fengið að kynna sjer þau. Meðmælin eru meðal annars frá kennara hans próf. Fr. Koch og fiðlaranum E. Schacht, sem hjer dvaldi fyrir tveim árum. Ennfremur frá innlendum tónfræðingum, svo sem Páli Ísólfssyni og fleirum. Sömuleiðis frá ýmsum dómhæfum mönnum, sem kyntust Þórarni austur á landi og hjer syðra. Frekar skal jeg ekki fjölyrða um þetta, enda hygg jeg, að mörgum hv.þdm. sjeu kunn ýms af þessum skjölum. Mjer finst jeg mega fastlega vænta þess, að hv.þdm. vilji sýna þessum efnilega listamanni okkar dálitla viðurkenningu. Þá kem jeg loks að síðustu brtt., sem nafn mitt er tengt við; hún er XL. liður á þskj. 230, brtt. við 23. gr. Jeg flyt þessa brtt. ásamt háttv. 1. þm.N.-M. (HStef), og förum við þar fram á, að ríkisstjórnin ábyrgist lán fyrir tóvinnufjelag á Reyðarfirði, að upphæð 25 þús. kr. Tóvinnufjelag þetta er verið að stofna, og er tilætlunin, að það geti tekið til starfa á næsta hausti. Ýmiskonar undirbúningur hefir verið framkvæmdur í vetur, og hugmyndin er, að þarna verði reistar kembingar- og lopavjelar, nokkuð í líkingu við þær, sem starfa hjer í bæ, og þær, sem starfað hafa síðustu tvö ár á Húsavík. Áætlað stofnfje er 50 þús. kr. Fer fjelagið fram á ábyrgð ríkisstjórnarinnar á láni, sem svarar helmingnum af þessari upphæð. Við flm. vildum ekki fara fram á lán úr viðlagasjóði, með því viðsjála skilyrði, að það skyldi veitast, ef fje yrði fyrir hendi. Okkur þótti rjettara að fara þessa leið og láta fjelagið sjálft um að útvega sjer lánið. Engin hætta getur til greina komið vegna slíkrar lánsábyrgðar, því að bæði er hjer um lítið fje að ræða, og í öðru lagi er stjórninni innan handar að heimta þær endurtryggingar, sem hún telur óyggjandi. Meðan verið er að koma fyrirtækinu á fót er mjög mikils vert að geta stuðst við lánsfje að einhverju leyti og þurfa ekki, jafnframt og stofnfje verður að öðru leyti lagt fram og rekstrarfje til byrjunar, að hafa allan stofninn í einu undir til greiðslu. Á síðasta þingi var veitt fyrirheit um samkynja stuðning við tóvinnufjelag á Vestfjörðum, þó með þeim mun, að gert var ráð fyrir, að lánið yrði veitt úr viðlagasjóði. Jeg vona því, að hv.þdm. sjái ekkert varhugavert við það að hlaupa undir bagga með þessu fjelagi á líkan hátt, og síður varhugavert, þar sem aðeins er um ábyrgð að ræða, en ekki framlag. Þess vegna er heldur ekki hjer nein ívilnun að því er snertir lága vexti eða langan afborgunarfrest. Að því er kemur til brtt. annara háttv.þdm., sem jeg felli mig ekki við, þá læt jeg mjer nægja að gera grein fyrir aðstöðu minni með atkvæðinu.

Forsætisráðherra (JM): Það er ekki margt, sem jeg þarf að tala um við þessa umræðu. Jeg skal nefna einstaka liði í brtt., sem mjer finst þó, að jeg þurfi að athuga lítillega. Jeg er hv.fjvn. þakklátur fyrir það, að hún hefir tekið upp nokkra uppbót til dómkirkjuprestsins í Reykjavík, vegna skýrslugerðar. Það er mjög sanngjarnt og rjett, að dómkirkjupresturinn hafi eitthvað meiri laun heldur en hinn presturinn. Enda var það svo, áður en þessi launalög komu, að dómkirkjupresturinn hafði dálítið hærri laun en aðrir prestar, enn hærri viðbót en hjer er farið fram á. Þá held jeg það sje mjög rjettmætt að veita Ögurþingum erfiðleikauppbót. Það er ekki ofsögum sagt af því, hvað örðugt er fyrir prestinn eins og nú stendur - og líklega verður framvegis - að þjóna þessu prestakalli. Þar á móti get jeg ekki sagt, að jeg sje þakklátur háttv.fjvn. fyrir brtt. um að fella burt fjárveitingu til að malbika mentaskólagarðinn. Þetta er gömul ósk, að fá hann malbikaðan eins og barnaskólagarðinn, sem var gert fyrir löngu. Og það er mikil þörf á þessum umbótum. Jeg fellst alveg á það, sem fjvn. hefir lagt til um skömtun - í nokkuð stórum skömtum - á fje því, sem veitt er handa skáldum og listamönnum. Jeg ljet þetta í ljós í viðtali við hv. nefnd. Það er betra, að umsækjendur viti það fyrirfram, að skamtur þessi er ekki ætlaður mjög mörgum. Hv. frsm. sagði - sem jeg er honum þakklátur fyrir - að það hefði verið örðugt eins og á stóð að fara öðruvísi að en gert var, að skamta smátt. Og jeg held það væri tiltækilegra og betra að hafa þetta þannig í framtíðinni, eins og háttv.fjvn. vill, að hafa skamtana stærri. Jeg held það hafi ekki verið vel ráðið hjá nefndinni að vilja fella burt ferðastyrkinn handa mönnum til þess að sækja ýmsa fundi erlendis. Það er oft svo, að það er varla hægt að komast hjá því að senda menn til útlanda á ýmsa fundi, svo sem nú tíðkast. Sambandið við önnur lönd, og þá sjerstaklega Norðurlönd, er orðið þannig, að undan þessu getur varla orðið komist. Og það hefir verið svo einatt, að það hafa komið fjölmargar umsóknir til þingsins á hverju ári um utanfararstyrki, og tekið býsna mikinn tíma. Oft hefir fengist meira og minna af þeim, en oftar held jeg, að engin úrlausn hafi verið gerð. Það er mjög leiðinlegt að þurfa að vera að tala fram og aftur um þessi mál. Miklu betra að hafa ákveðna fjárveitingu í fjárlögum. Jeg held það væri bara búhnykkur af Alþingi að ákveða einhverja fasta fjárhæð til þess að veita sem ferðastyrk til útlanda, og ekkert þar framyfir. Vitanlega verður sú fjárhæð bindandi, en ekki áætlunarupphæð. Jeg er að vona, að nefndin, þegar hún hefir athugað þetta nánar, geti sannfærst um það, að það er eiginlega það rjetta að láta þessa fjárhæð standa í fjárlögum. Hún er ekki svo stór, að miklu muni, en sparar tíma þingsins. Auk umr. tekur það tíma að lesa öll skjöl þeirra, sem biðja um utanfararstyrki. En margar af slíkum beiðnum mundu fljótt falla burt, þegar menn væru búnir að sannfæra sig um það, að aðeins þessi veiting, sem stjórnin hefir í fjárlögum, yrði notuð til þeirra hluta. Jeg furða mig á því, að hv. nefnd skuli vilja fella styrkinn burtu. Ekki getur það verið af því, að nefndin hafi neitt á móti utanförum; því það er öllum vitanlegt, að frá því fyrsta hafa þær haft yfirleitt mjög mikil og góð áhrif í þessu þjóðfjelagi. Maður hefir að vísu heyrt stundum heldur grunnhygnislega talað um þetta „flakk utanlands“. Náttúrlega geta utanfarir stundum verið óþarfar, eða fremur til ills, en yfirleitt er það ekki gild ástæða á móti því að styrkja menn til utanfara. Okkur er sem sagt ómögulegt að halda okkur út af fyrir okkur; við verðum að fylgjast með öðrum þjóðum og taka þátt í störfum þeirra, sjerstaklega Norðurlandaþjóðanna. Þá skal jeg ekki frekar minnast á brtt.fjvn. Mjer þykir skylt að nefna eina brtt. frá einst. þm.; það er nr. 22 á þskj. 230. Jeg ætla ekki að fara að færa rök fyrir rjettmæti hennar sjerstaklega, það mun hv.flm. gera. Till. er um að veita styrk til Önnu Borg til leiklistarnáms erlendis. En þess vegna nefni jeg þessa till., að rjett áður en móðir þessarar stúlku fór síðast utan, kom hún til mín og talaði við mig um þessa dóttur sína og bað mig að vera henni innan handar. Jeg sagði, að mjer væri það ljúft. Móðirin sjálf, Stefanía Guðmundsdóttir, finst mjer hafa átt gott skilið og tel, að rjett sje að heiðra minning hennar með því að styrkja nú dótturina. Jeg bjóst við, að það mundi koma umsókn frá Önnu Borg um styrk af því fje, sem úthlutað var til listamanna eftir nýárið, en það var ekki, enda hefði munað litlu. En vegna þessa loforðs míns vildi jeg nefna þetta, og þykist sannfærður um, að margir hv. deildarmenn muni svo frú Stefaníu Guðmundsdóttur, að þeir geti greitt atkv. með þessari till.

Bernharð Stefánsson Jeg á aðeins eina litla brtt. við þennan kafla fjárlaganna, XXXVII. lið á þskj. 230, við 18. gr. II. i. 5. um að Jakobínu Sveinsdóttur júbilljósmóður á Ytri-Reistará verði veittur 500 kr. styrkur. Eins og háttv. deildarmenn muna, bar jeg þessa till. fram í fyrra, en hún var feld. Jeg býst við, að það hafi stafað af misskilningi, enda vantaði þá fullnægjandi gögn í þessu máli. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg gat þá veitt, og þeim vottorðum, sem jeg hafði, voru ekki sannanir fyrir því, að þessi kona hefði stundað ljósmóðurstörf lengur en 43 ár. En samkvæmt brjefi, sem jeg hefi hjerna hjá mjer, frá hjeraðslækninum á Akureyri, hefir hún stundað ljósmóðurstörf í full 50 ár, frá því snemma á árinu 1873 þangað til seint á árinu 1923, og er hv.fjvn. kunnugt um þetta brjef. Auk þess, sem hjeraðslæknirinn tiltekur þennan tíma, getur hann þess, að öll þau ár, sem hann hafi þekt hana, hafi hún sýnt sjerstakan dugnað og ósjerhlífni í starfi sínu. Nú er hún orðin gömul og getur ekki sjeð fyrir sjer sjálf, og er því ekkert vafamál, að henni er full þörf á styrknum. Í fjárlagafrv. þessu er áætlaður styrkur til þriggja júbilljósmæðra, og hefir engin till. komið fram um að fella hann niður. Jeg sje ekki annað en að hv. deild verði að gera annaðhvort, samræmisins vegna, að fella niður þann styrk eða að samþykkja þessa brtt. Jeg vona því fastlega, þar sem hjer er ekki nema um 500 kr. að ræða, að hv. deild sýni þá sanngirni að samþykkja þessa brtt. Um tillögur hv. nefndar eða annara þm. mun jeg lítið tala, en þó get jeg ekki stilt mig um að mæla með einni tillögu. Það er XLVIII. till. á þskj. 184, og fer hún fram á hækkun styrksins til ungmennafjelaga. Þjóðin ver árlega miklu fje til skóla, en jeg er sannfærður um, að uppeldisáhrif góðra ungmennafjelaga sjeu oft eins holl fyrir æskulýðinn eins og dvöl í sumum þessum skólum. Auk þess vil jeg líka benda á það, að eitt af því, sem dregur æskulýðinn úr sveitunum til kaupstaðanna, er deyfðin í sveitunum. En ungmennafjelögin starfa meðal annars að því að skemta unga fólkinu í sveitunum á hollan og heppilegan hátt. Hv. frsm.fjvn. (TrÞ) mintist á bindindisstarfsemi í sambandi við templarafjelögin og mælti með auknum styrk til þeirra. Hann tók það rjettilega fram, hvað bindindisstarfsemin væri nauðsynleg, þar sem nú væri aftur búið að opna landið að nokkru leyti fyrir áfengi. En það eru engu síður ungmennafjelögin en templarafjelögin, sem að bindindisstarfseminni vinna. Mjer finst háttv. nefnd taka stórstúkuna æðimikið fram yfir ungmennafjelögin, þar sem hún leggur til, að styrkur til hennar sje hækkaður upp í 10 þús. kr. Jeg sje ekki, að það geti verið rjettmætt, að meira en helmingsmunur sje á styrknum til þessara fjelaga. Jeg veit ekki til, að templarafjelögin vinni að öðru en bindindisstarfsemi, en auk þess sem ungmennafjelögin gera það, vinna þau að mörgu öðru til heilla og þjóðþrifa.

Jón Kjartansson Jeg á nokkrar brtt. við þennan kafla fjárlaganna, en jeg er svo óheppinn, að mínar till. hafa ekki fundið náð fyrir augum háttv.fjvn. Skal jeg ekki átelja hana fyrir það, því jeg veit, að hún hefir í mörg horn að líta. Jeg ætla að leiða hjá mjer að tala um XVIII. brtt. á þskj. 230, þar sem hv. meðflm. minn (SvÓ) hefir þegar talað svo vel fyrir henni. Jeg á brtt. undir tölulið XXVII á sama þskj. Fer jeg þar fram á, að ungum mentamanni verði veittar 1500 kr. (til vara 1000 kr.) til þess að kynna sjer skipulag og vinnu í skjalasöfnum erlendis. Maður þessi er Björn Karel Þórólfsson, og er hann bláfátækur bóndasonur úr Vestur-Skaftafellssýslu. Eftir að hann lauk meistaraprófi við Kaupmannahafnarháskóla, hefir hann ekki haft neina fasta stöðu, en hann hefir mikla löngun til þess að kynna sjer rækilega alt, sem að vinnu á söfnum lýtur. Í þessu skyni vann hann 1½ mánuð sem sjálfboðaliði í ríkisskjalasafninu í Kaupmannahöfn, og hefir nú sótt um styrk til hv. Alþingis til þess að kynna sjer þessa vinnu betur. Styrkbeiðni hans fylgja meðmæli frá ríkisskjalaverðinum í Kaupmannahöfn og einnig frá þjóðskjalaverði Hannesi Þorsteinssyni. Þar sem jeg þykist vita, að hv.þdm. taki meira tillit til meðmæla Hannesar Þorsteinssonar en þess, sem jeg hefi fram að færa, ætla jeg að leyfa mjer að lesa upp kafla úr brjefi hans: „Jeg hefi kynst umsækjandanum bæði hjer heima og nú í sumar í Kaupmannahöfn, þá er hann var ritari dansk-íslensku löggjafarnefndarinnar, og leysti hann það starf vel og samviskusamlega af hendi. Hann er vel skynsamur, gætinn og sinnugur maður, er ekki hrapar að neinu, en leggur fulla alúð við hvert það starf, sem hann hefir með höndum. Hann hefir unnið um tíma í ríkisskjalasafni Dana og fengið þaðan góð meðmæli frá Laursen ríkisskjalaverði, er einnig mintist á hann við mig í sumar og ljet vel yfir starfi hans í safninu. Jeg verð að telja það mjög æskilegt, að herra Björn Þórólfsson gæti fengið styrk þann, er hann sækir um, því að síst er hjer vanþörf á manni, er eitthvað kann til skjalavörslu og hefir kynt sjer tilhögun á skjalasöfnum erlendis, en þar eru slík söfn mikils metin af öllum vísindamönnum, sem að líkindum lætur, en alls ekki höfð að hornreku eða olnbogabörnum fjárveitingarvaldsins eins og hið íslenska þjóðskjalasafn virðist hafa verið til þessa. Styrkur sá, er umsækjandi fer fram á, er heldur ekki svo hár, að ríkissjóð mundi muna mikið um að leggja hann af mörkum við fátækan, ungan og efnilegan mann, sem hefir áhuga á að vinna ættlandi sínu gagn. Og til þess er Björn Þórólfsson líklegri en margir aðrir, sem meira láta yfir sjer. Jeg vil því leyfa mjer að mæla hið besta með þessari styrkbeiðni hans.“ Jeg skal engu bæta við þessi ummæli. Þau eru svo ákveðin og töluð af svo mikilsmetnum manni, að jeg geri ekki ráð fyrir, að þess sje þörf. En jeg skal geta þess, að ef hv. Alþingi verður við bón þessa manns, ætlar hann í fyrsta lagi að kynna sjer þessi mál í Danmörku og síðan í Svíþjóð og Þýskalandi, því að þar mun skipulag í skjalasöfnum vera með öðrum hætti en í Danmörku. Varatillaga mín fer fram á 1000 krónur, með það fyrir augum, að ef háttv. deild sæi sjer ekki fært að veita 1500 krónur, mundi hún þó veita 1000 krónur. XXX. brtt. á þskj. 230 fer fram á, að kvenfjelagi Hvammshrepps í Vík í Mýrdal verði veittar 1000 kr. (til vara 600 kr.), til þess að halda uppi kenslu í handavinnu kvenna. Þetta kvenfjelag var stofnað 1921 og hefir síðustu 4 árin haldið uppi kenslu í handavinnu kvenna úr öllum hreppum sýslunnar. Kenslunni er þannig háttað, að á veturna eru höfð námsskeið í Vík í Mýrdal. Fyrsta námsskeiðið stóð yfir í 3 mánuði, og voru nemendur 12. Annað námsskeiðið stóð líka yfir í 3 mánuði, og voru nemendur 20. Þriðja veturinn voru 2 námsskeið og nemendur voru 16 á hvoru, og sömuleiðis 4. veturinn. Í þessi 4 ár hafa samtals sótt námsskeiðið 96 stúlkur, og eru þær úr öllum hreppum Vestur-Skaftafellssýslu. Kenslunni hefir verið hagað þannig, að daglega hefir verið kent frá 8½–6½. Meyjunum hefir verið skift í tvo flokka, þannig, að hvor flokkur hefir sótt kenslu hálfan daginn, en hinn hluta dagsins hefir verið unnið heima að undirbúningi undir tímana. Kent hefir verið: Allskonar fatasaumur (og hefir aðal áherslan verið lögð á hann), ljereftasaumur, prjón, hekl, auk ýmsra annara hannyrða, og er nú í ráði að bæta við vefnaði. Altaf að námskeiðum loknum hefir verið haldin sýning, sem staðið hefir í nokkra daga og vakið mikla eftirtekt þar um slóðir. Stúlkurnar hafa sjálfar lagt til efnið og sjálfar borið kostnaðinn með því að greiða 35 kr. gjald fyrir hvert námsskeið, og hefir það gengið til kenslukaups, húsaleigu og upphitunar. Kvenfjelag þetta hefir aldrei notið styrka nema veturinn 1923–24; þá fjekk það lítilfjörlega upphæð frá Búnaðarfjelagi Íslands. Svo mikil er eftirsóknin eftir þessum, námsskeiðum, að ein kenslukona getur ekki annað kenslustörfunum. Hún hefir sagt upp starfinu, nema því aðeins, að hún fái aðstoð, og þar sem kvenfjelagið álítur, að námsskeið þessi komi að svo miklu gagni, hefir það farið fram á, að Alþingi styrki þessa starfsemi. Jeg þarf ekki að skýra það hjer, hversu mikla þýðingu það hefir fyrir land vort og þjóð, að heimilisiðnaðurinn sje efldur. Hvaðanæfa berast raddir um það, að fólk sje að flytjast úr sveitunum í kaupstaðina. Minst brögð held jeg að sjeu að þessu í Vestur-Skaftafellssýslu, og er það ekki hvað minst að þakka þessum námsskeiðum. Fleiri eða færri af þessum 96 stúlkum hefðu annars orðið að leita lengra og máske aldrei horfið aftur. Jeg vænti því, að háttv. deild samþykki þessa brtt. mína. Þá kem jeg að XXXVIII. brtt., við 22. gr., á þskj. 230, þar sem farið er fram á, að veitt sje heimild til að lána Mýrdalshjeraði alt að 5000 kr. úr viðlagasjóði. Við fyrri kafla fjárlaganna átti jeg svolitla brtt., er snerti þetta sjúkraskýli, sem jeg tók aftur eftir tilmælum hv.fjvn. Jeg kem ekki með hana aftur til 3. umr., en ætla að láta hana bíða til næsta þings. En þessi tillaga er sjálfstæð, og vona jeg, að fjvn. hafi ekki neitt á móti henni, því að hjer er einungis farið fram á lán. Ef hjeraðið á að sitja eftir með þær 15 þús. kr., sem sjúkraskýlisbyggingin fór fram úr áætlun, yrði það mjög þungur baggi að bera. Vona jeg, að hv. deild sýni þá sanngirni að samþykkja þessa brtt.

Pjetur Þórðarson Það er XXXII. brtt. á þskj. 230, sem jeg ætla að gera að umtalsefni. Mjer þætti vænt um, ef hæstv. fjrh. (JÞ) vildi heyra eitthvað af því, sem jeg hefi fram að færa, af því að jeg býst við, að gott verði að njóta sjerþekkingar hans í þessu máli. Tillaga mín fer fram á, að Jóni Helgasyni í Borgarnesi verði veittur styrkur til að gera vindknúða rafmagnsstöð. Jeg vil minnast á ummæli hv.frsm. (TrÞ) út af þessu. Hann blandaði saman tveim óskyldum atriðum, þegar hann nefndi þrjú erindi um eitt og sama efni, nefnilega að setja upp vindknúða rafmagnsstöð. Erindi um þetta efni, sem fyrir háttv.fjvn. hefir legið, hefir tvenskonar gildi. Annarsvegar á að reyna útlenda vjelagerð, sem er sjerstaklega útbúin á þann hátt, að vindaflið er notað til þess að framleiða rafmagn. En hinn tilgangurinn er að hjálpa líknarstofnun, sem þegar er komin upp, hressingarhæli í Kópavogi. En það að reyna þessa útlendu vjelagerð á bara að nafninu til skylt við þetta erindi, sem jeg flyt hjer. Þessi útlenda vjelagerð, sem vindurinn knýr á meðan hann varir við, á ekki við aðra gerð en þá, sem getur notað vindinn, meðan hann getur hreyft vjelina, en ekki samsafnaðan forða, sem notast þegar logn er. En það, sem þessi maður er að finna upp, er ekki einungis það, að búa til sjerstaka vindknúða vjel, sem eyðir orkunni jafnótt og henni er safnað saman, heldur líka hylki, sem hann getur safnað vindaflinu í, og getur það svo enst í margar stundir, þegar logn er. Mun þetta, að safna orkunni saman og geyma hana, hafa verið reynt í ýmsum löndum, en mun misjafnlega hafa tekist. Vitanlega hefi jeg ekki svo mikið vit á þessum málum, að jeg geti sagt um, hvort hægt sje að gera þetta eftir hugmyndum þessa manns. Aðalatriðið er það, að íbúa til hylki, sem sje nóga sterkt til þess að þola þennan mikla þrýsting. Maðurinn hefir nú sett upp algerða fyrirmynd, en náttúrlega í mjög smækkaðri stærð. Vjelin getur verið í fullum gangi og hylkið er venjuleg olíustáltunna. Hylki fyrir rafmagnsstöð, sem framleiðir 50 hestöfl, þarf að vera 200 m3 að rúmmáli, og hygst hann að geta gert það úr járnbentri steinsteypu. Þrýstingurinn af hinu samanþjappaða lofti er áætlaður 15 kg. á hvern fersentimetra. Vitanlega getur miklu minni rafmagnsstöð með hlutfallslega miklu minni geymi orðið að allmiklum notum. Hann gerir sjer örugga von um, að búa megi til hylki úr þessu efni, sem jeg nefndi, er þoli þennan þrýsting. Og ef þetta skyldi takast, telur hann, að með þrýstilofti þessu sje fengið afl til þess að reka 50 hesta vjel í 18 klukkustundir, án þess nokkur vindsvali hreyfi vængina, eða á meðan logn varir, en það mun sjaldgæft, að um gersamlegt logn sje að ræða lengri tíma en 18 stundir í senn, enda hreyfast vindmylluspaðarnir í hvað litlum andvara sem er, og getur þá sú orka sparast, sem geymist í hylkinu. Það má sjá af erindi Ormssona, að þeir gera ráð fyrir að setja upp þýska vjel, en hún getur ef til vill stöðvast og kemur ekki að fullum notum. Þess vegna á að setja þar upp steinolíumótor samhliða, sem hægt sje að grípa til í logni. Þessi vjel er ekki útbúin með hylki til þess að safna orku í, nema að litlu leyti. Að vísu fylgja henni smáhylki til að geyma þjettiloft í, en það er of lítið fyrir slíka rafstöð, sem hjer er um að ræða, enda er ekki hægt að fá svo stór hylki utanlands frá, sem fullnægðu í þessu efni. Það mundi aldrei svara kostnaði að flytja slík ferlíki landa milli. Það, sem um er að ræða, er að gera hylki, sem nothæft er og staðbundið og verður ekki fært úr stað. Og takist þetta, eins og Jón Helgason gerir sjer góðar vonir um, þá geta allir sjeð, að hjer er um hagkvæma uppgötvun að ræða og að slík rafstöð yrði margfalt ódýrari í rekstri en dæmi þekkjast til um nokkra aðra stöð, er framleiðir jafnmikla orku. Hjer er því ekki um lítið hagsmunamál að ræða, sem varðar allan almenning, ef takast má að finna ráð til þess að búa til svo traust og örugt hylki, sem geymi í sjer þá orku, sem annars hefði orðið að framleiða með mótorkrafti. Með þessu er því ekki um annað en vindaflið að ræða til þess að reka slíka rafstöð. Jeg býst nú við, að fleirum háttv.þdm. fari líkt og mjer, að þá bresti fræðslu í þessu efni og beri ekki nægilegt skyn á að dæma um, hvort hugmynd Jóns Helgasonar komi að eins miklu gagni og hann gerir sjer vonir um. Hitt er mjer kunnugt um, að Jón hefir lagt mikla stund á vjelfræði og aflfræði og mun mega teljast allvel fær í þeim greinum. Held jeg því, að það væri ráð að styrkja hann í eitt skifti dálítið verulega, svo hann mætti koma hugmynd sinni í framkvæmd og sjá fyrir endann á því, hvort hún væri nothæf eða ekki. Jeg veit að sönnu, eins og á stendur, að það mundi hafa betri byr að reyna aðeins eitt atriði í einu, eða mæla aðeins með einn af þeim þremur erindum, sem þinginu hafa borist um styrk til þess að setja upp vindknúðar rafstöðvar. En af því að þetta erindi, sem jeg ber fram, er töluvert ólíkt hinum tveimur, þar sem hjer er um að ræða að gera hylki til þess að safna í orku og geyma, þá held jeg ekki í annan tíma hentugra tækifæri en nú að gera þessa tilraun með þeirri upphæð, sem jeg sting upp á að verði til þess veitt. Og eins og háttv.frsm. þessa hluta fjárlagafrv. (TrÞ) tók rjettilega fram, að einstakir þm. hefðu ekki borið fram miklar gjaldaukatill., eða verið svo hepnir að finna sig ekki til þess knúða, þá finst mjer meiri ástæða til, að háttv. deild geti fallist á talsvert af þeim brtt., sem nú liggja fyrir, Þar er þó ólíku saman að jafna, hvað miklu færri og lægri gjaldaukatill. liggja fyrir nú eða í fyrra. Að vísu er það vani að brjóta á bak aftur ýmsar af þeim brtt., sem einstakir þm. bera fram. En jeg þykist sjá, að hv.þdm. sjeu farnir að skilja, að taka beri meira tillit til, hvaða almennings hagsmunir felast í hverri till., og veiti henni stuðning með atkv. sínu, en að láta hana gjalda þess, hvernig fyrir henni er mælt. Jeg vona, að þessi brtt. mín hafi svo mikið til síns gildis, að tilvinnandi þyki að veita þessa fjárhæð, svo að maðurinn geti komist að raun um, hvort þessi uppfundning, sem hann ber svo fyrir brjósti, sje nothæf eða ekki. Ekki að vita, að við fáum slíkt tækifæri síðar til þess að vita vissu okkar í þessu efni, og jafnvel þó báðum hinum fjárbeiðnunum sje sint líka, efast jeg um, að þær verði eins notadrjúgar almenningi eins og sú tilraunin, er jeg mæli með að styrkt verði. Jeg veit, að það hefir enga þýðingu, þó jeg vildi útlista þessa uppfundningu nánar og reyna að gera hv.þdm. skiljanlegt, hvernig þrýstiloftinu er ætlað að koma í stað vjelatækja í venjulegri raforkuvjel. Það yrði talsvert langt mál, svo jeg vil sleppa að fara frekar út í það að sinni, en mundi þó gera það, ef einhver óskaði sjerstaklega eftir því. Og sama er að segja, ef þeir háttv.þdm., sem ef til vill bera skyn á þessa hluti, eða hafa verkfræðiþekkingu, efast um, að svona hylki eins og jeg hefi talað um þoli þrýstinginn, þá skal ekki standa á mjer að gefa síðar frekari upplýsingar, fengnar frá uppfinningamanninum sjálfum. Fyrst jeg hefi dálítinn tíma eftir þangað til fundarhljeið hefst, ætla jeg að leyfa mjer að minnast lítilsháttar á aðra brtt., sem jeg á og er sú XXIV. í röðinni á sama þskj. Hún er um það, að veittur verði dálítill styrkur til að gera tvo fossa í Mýrasýslu laxgenga. Á síðasta þingi bar jeg fram till. um sama efni. Hún fjekk góðar undirtektir, var samþykt hjer í deildinni og komst til hv.Ed., en hrundið þar vegna vantandi upplýsinga um, hvernig samningum væri háttað um það atriði, sem fjárveitingin átti að styrkja. Nú eru fengnar þessar upplýsingar, sem spurt var um í fyrra, hvort fyrir lægi samþykki þeirra manna, er veiðirjett eiga að ánni og í hliðaránum, sem í hana falla, og hvort nægilega traust væri um þau samtök búið að leggja fje á móti styrknum úr ríkissjóði - þ. e. 2/3 kostnaðar - til þess að gera ána laxgenga alt til fjalla, auk fleira, sem spurt var um í þessu sambandi. Þessu öllu er nú svarað með erindi frá oddvita Norðurárdalshrepps, sem jeg hefi að vísu ekki sent Alþingi, heldur fjvn., og hefir hún haft það til athugunar. Þó að hún hafi ekki tekið þennan styrk upp í sínar brtt., býst jeg við, að hún sje brtt. minni samþykk, og miða jeg það við þann byr, sem málaleitun þessi hafði hjer í fyrra, enda hefi jeg enga ástæðu til að ætla, að hv. deild sje ekki sama sinnis enn eins og hún var þá. Annars hefi jeg ekki miklu við að bæta það, sem jeg sagði í fyrra. Það, sem um er að ræða, er að gera laxinum fært að ganga lengra upp eftir ánni ofan við fossana og í aðrar ár. Eru mikil líkindi til, að þar rísi upp stöðvar fyrir laxa- og silungaklak, enda talið af kunnugum, að víða sjeu góð skilyrði til þess þar efra, auk þess sem fullyrt er, að ágætar riðstöðvar sjeu víða í ánum, og það langt fram til fjalla. Upphæðin er líka smá, sem farið er fram á að sje veitt, að eins 1000 krónur, og vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja hana. Það er tilgangslaust fyrir mig, þó jeg vildi fara að minnast á ýmsar af þeim brtt., sem fyrir liggja, enda þreytast menn á að heyra álit margra um sama efni. Slæ jeg því striki yfir alt hitt, og sýni við atkvgr., hverju jeg fylgi og hverju jeg er á móti.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hefi komið með 1 brtt. við 23. gr., um það, að ríkissjóður greiði halla þann, sem verða kann á tilraunum S. Í. S. af að senda frosið kjöt á erlendan markað. Jeg skal geta þess út af þessu, að síðasta tilraun tókst illa; það varð halli á henni, en ástæðan til þess var einkum sú, að skipið, sem leigt var, reyndist óhentugt, svo að það varð hlutfallslega dýrt að koma kjötinu út. Geri jeg ekki ráð fyrir, að nú verði leigt sjerstakt skip til þessa, heldur er ætlast til, að „Gullfoss“ fari norður að Hvammstanga 1–2 ferðir til að taka kjöt í kælirúm sitt. Það skiftir miklu máli, að þessar tilraunir falli ekki niður, því að þær hafa góð áhrif á markaðinn í Noregi, og eins er heppilegt fyrir sölumenn kjötsins í Englandi, að eitthvað verði flutt þangað í ár, svo að notkun þess þar falli ekki niður. Ástæðan til þess, að ekki er ætlast til að fá sjerstakt leiguskip nú í ár, er sú, að það var reynt til þrautar að fá hentugt skip síðastliðið sumar, en það tókst ekki, og býst jeg ekki við, að það mundi ganga betur í ár, og allir hlutaðeigendur líta svo á, að ekki sje gerandi að leigja aftur sama skipið. Jeg geri mjer von um, að lítill eða enginn halli verði á útflutningnum, þótt ekki sje mögulegt að fullyrða neitt um það, en jeg vil segja það, að þótt dálítill halli kynni að verða á þessu, þá væri það tilvinnandi, enda getur hallinn, ef svo er farið að sem jeg hefi lýst, ekki orðið nema smámunir. Hallinn á útflutningi hins frysta kjöts í fyrra varð auðvitað miklu meiri vegna þess að kjöt var þá svo dýrt í Noregi. Kjötverðið var sem sje 50% hærra eftir gullverði 1925 en 1924. Hv. frsm. (TrÞ) hefir farið hlýjum orðum um þessa brtt., svo að jeg ætla ekki að ræða frekar um hana. Þá er mitt nafn við aðra brtt., en þar sem jeg er síðastur í röðinni af flm. hennar, þá hirði jeg ekki að ræða um hana, því að jeg geri ráð fyrir því, að aðalflm. hennar mæli fyrir henni. Um brtt. nefndarinnar við 16. gr. get jeg verið fáorður. Mjer þykir vænt um, að nefndin hefir fallist á að hækka styrkinn til sandgræðslunnar um 15 þús. kr., enda á að kaupa 2 jarðir og girða lönd þeirra. Hefir það sýnt sig að það er oft nægilegt að girða til þess að varna sandfoki, þótt ósjaldan þurfi einnig að hlaða garða fyrir sandinn. Og svo mun það verða á jörðum þeim, sem hjer er um að ræða og báðar eru komnar í eyði vegna sandágangs. Til langframa er tryggast að girða sandsvæðin, því að ef sandgræðslulöndin eru ekki friðuð, sjerstaklega fyrir sauðfje, sýnir reynslan, að sauðfje rífur upp hinn smágerða gróður, sem heldur sandinum saman og varnar foki. Þeir sem sjeð hafa eyðileggingar sandfoksins og síðan verið vitni að áhrifum friðunarinnar, munu ekki sjá eftir því fje, sem fer til sandgræðslunnar. Jeg get ekki verið því mótfallinn að kaupa Sigríðarstaðaskóg í Ljósavatnsskarði, þótt jeg hafi ekki sjeð hann. En kunnugir menn segja skóginn mjög álitlegan. Verði skógurinn keyptur, verður að girða hann ekki síðar en 1928 og fela hann umsjá skógarvarðarins á Vöglum, enda er skamt milli Sigríðarstaða og Vagla. Mjer þykir leitt, að hv.fjvn. hefir fært niður styrkinn til skipulags bæja og kauptúna. Þessi gjaldaliður hefir ætíð verið olnbogabarn hv.fjvn. Hann var feldur alveg niður 1924 og nú er hann færður allverulega niður. Það er svo með þessar framkvæmdir, að margir kaupstaðir vilja fá aðstoð til skipulagsuppdráttar, og getur stjórnin ekki neitað beiðnum þeirra, því að lög mæla svo fyrir, að þorp og kaupstaðir fái þessa aðstoð, og verður að borga hana úr ríkissjóði. Skoða jeg þennan lið áætlunarlið og álít stjórnina vítalausa, þótt hún fari hjer fram úr áætlun.

Magnús Jónsson Þegar fjárlagafrv. var til umr. í fyrra, var jeg hjer um bil eða alveg eini þm., sem átti enga brtt. til hækkunar. Jeg segi þetta til þess, að hv.fjvn. og hv.þm. geti af því markað það, að jeg hefi enga löngun til þess að fara í leit eftir brtt. við fjárlagafrv. Og nú þegar jeg á 3 brtt. á þskj. 248, þá hefi jeg komið fram með þær af því að jeg tel brýna þörf á þeim og legg mikla áherslu á, að þeim verði vel tekið. Mjer finst ekki vera laust við það, að mentaskólinn sje að verða hálfgert olnbogabarn fjárveitingarvaldsins. Skólinn er haldinn í stóru húsi, sem er gamalt en traust, og hefir lítið verið gert við það annað en það, að það var málað vorið 1921, þegar konungurinn heimsótti okkur. En svo skamt er komið í því að hlynna að húsinu, að ennþá vantar miðstöð í það. Nú er ekkert það hús bygt, sem á að vera fullkomið, að jeg ekki tali um opinberar byggingar, að ekki sje talið sjálfsagt að hafa miðstöð í þeim. Þess vegna má það merkilegt heita, að skóli, sem hefir 12 kenslustofur, noti ofna, sem mikið verk er að leggja í og viðhalda eldi í og eru auk þess afarófullkomin hitunartæki og fylgir þeim eldhætta. Jeg man það, þegar jeg var í skóla, að þeir, sem næstir voru ofninum, ætluðu alveg að stikna, en hinir, sem næstir voru gluggunum, skulfu af kulda, enda eru þeir óþjettir og illa frá þeim gengið. Nú er farið fram á af lækni skólans, hr. Guðm. Björnssyni landlækni, og rektor skólans að fá fje til umbóta á skólanum. Jeg get látið í ljós undrun mína yfir því, að hæstv. landsstjórn skyldi ekki sjá sjer fært að koma miðstöðinni inn í fjárlagafrv. Svo mátti vonast eftir því af fjvn., að hún tæki þetta upp í brtt. sínar, því að hún kannast vel við þessi tæki, þar sem hún leggur til, að skólar eins og Blönduósskóli fái nú miðstöð. Hefði því mátt vænta þess, að hún mundi einnig hugsa mentaskólannm fyrir miðstöð. Að vísu hefir nefndin afsökun vegna þess, að af vanrækslu lá ekki fyrir henni nein áætlun um, hvað þetta kostaði. Get jeg því upplýst það, að kostnaðurinn er áætlaður 13 þús. kr.

Það lá ekkert fyrir okkur um þetta

. Fyrst nefndin hafði ekki þessi gögn í höndum, þá vonast jeg eftir því, að hún taki þetta aftur til athugunar og leggi því liðsyrði, þegar hún hefir rannsakað þörfina, sem hjer er svo mikil, og vilji veita þessar umbeðnu 13 þús. kr. Það liggur fyrir skýrsla, dagsett 13. mars, samin af Benedikt Þ. Gröndal verkfræðingi, sem er fagmaður í þessu og hefir rannsakað málið nákvæmlega. Hann getur þess, að leysa megi þessa spurningu með tvennum hætti. Í fyrsta lagi með því að setja vatnshitunartæki, sem kosta myndu 15600 kr. Er ætlast til þess, að hafðir sjeu 2 katlar, annar fyrir íbúðarherbergin, sem þarf að hita upp allan daginn, en hinn fyrir kenslustofurnar, sem upphitaðar eru aðeins takmarkaðan tíma. Ennfremur hefir hann gert aðra áætlun, að hafa gufuhitun fyrir stofurnar, en vatnshitun fyrir íbúðirnar. Það borgar sig betur að nota gufuhitun þar, sem aðeins er hitað upp stuttan tíma dagsins. Samkvæmt þessari áætlun kostar miðstöðin 13 þús. kr. Og með því að setja hana sparast 12 tonn af kolum yfir árið. Sje tonnið reiknað á 50 kr., sparast þannig 600 kr. Auk þess verður 300 kr. sparnaður á uppkveikju, svo að allur sparnaðurinn, sem af þessu leiðir, verður minst 900 kr. Svo hefir rektor getið þess, að ekki verði lengur hægt að standa á móti kröfum dyravarðar um aukaþóknun fyrir þá fyrirhöfn að leggja í alla þessa ofna, sem er mikið verk, þegar þarf að rogast með kol upp á háaloft skólans. Þess vegna hygg jeg, að þótt ekki sje talað um nema 900 kr. sparnað vegna miðstöðvarinnar, þá komi hún til með beinlínis að borga sig, þegar litið er á það, að borga verður dyraverði meira eins og nú standa sakir, sem þyrfti minst 500 kr. Þess vegna er hjer augljós sparnaður að því að setja miðstöðina. Það er alveg óhætt að reiða sig á þessa skýrslu. Maðurinn, sem hana hefir gefið, er lærður mjög í sinni grein. Hún er ekkert fálm út í loftið, heldur bygð á miklum útreikningum, svo að hverjum meðalmanni sortnar fyrir augum við lesturinn við að heyra um allar þær kalóríur og allan lærdóm, sem í því skjali er.

Það er banatilræði við nefndina

. Jeg hefi þá mjer til afsökunar, að jeg hefi prófað það á sjálfum mjer fyrst. Jeg vona nú, að nefndin taki þetta til athugunar eftir að þessi gögn eru komin til hennar. Hjer er aðeins um að ræða, hvort þetta skuli gert ári fyr eða seinna, því að miðstöðin hlýtur að koma fyr eða síðar. Eftir tillögu rektors hefi jeg einnig farið fram á aðra fjárveitingu til mentaskólans, sem er 900 kr. til að kaupa skuggamyndavjel. Fjvn. hefir gert það að tillögu sinni, að kaupa slíka vjel handa Akureyrarskóla. En nú stendur svo á, að barnaskólinn á vjel og hefir verið hægt að fá hana að láni einstöku sinnum. En því verður framvegis ekki til að dreifa, því að barnaskólinn stendur allan daginn, en við það að fá vjelina að láni í mentaskólann hafa nemendur hans fengið nýtt blóð á tunguna. Fer jeg því fram á, að liðurinn til kensluáhalda hækki um 900 kr., sem ætlað er, að vjelin muni kosta, sem þó er slumpreikningur, því að jeg hygg, að hún muni kosta minst 1000 kr.

Vjelin á Akureyri á ekki að kosta nema 500 kr.

. Þá sparast á liðnum, og getur það ekki skaðað. Þá á jeg enn eina tillögu, og hún er um það að veita dr. Guðm. Finnhogasyni 2000 kr. styrk til að rita bók um eðliseinkenni Íslendinga. Þessi maður er nú ekki ókunnur hjer á Alþingi. Jeg held að ekki hafi verið um annan mann meira talað hjer en um dr. Guðm. Finnbogason. Hann er ekki aðeins þektur á Alþingi, hann er þektur um alt land; það má telja hann með okkar mestu menningarfrömuðum. Hann hefir skrifað mikið í blöð og tímarit og verið ritstjóri stærsta bókmentatímaritsins, sem kemur út hjer á landi. Hann hefir einnig skrifað margar bækur, og hafa þær verið mjög víðlesnar, eins og alt, sem hann hefir skrifað. Hann er því mjög vinsæll rithöfundur, og þekki jeg það sem ritstjóri tímarits, þar eð jeg hefi grenslast eftir því, að hvaða rithöfundum fólki geðjast best, og þá hefir dr. Guðmundur altaf verið með þeim efstu á hlaði. En það er eins og dr. Sig. Nordal sagði nýlega í „Vísi“, að dr. Guðmundur Finnbogason hefði ennþá ekki skapað það verk, sem væri samboðið gáfum hans og lærdómi. Í umsókn sinni til Alþingis segir hann, að laun sín síðustu árin hafi ekki hrokkið til framfæris sjer og sínum, og hafi hann þá leitað sjer ýmiskonar aukagetu, sem hann hafi getað fengið borgun fyrir. En rit það, sem hann hafi nú í hyggju að semja, geti ekki gefið neitt í aðra hönd, en þó vilji hann heldur helga því krafta sína en fást við önnur sundurleit efni, sem hann gæti fengið jafnóðum eitthvað fyrir. En þessari grein, sem hann langar til að skrifa um, hefir hann lengi haft áhuga fyrir og er byrjaður á að gera drög til þessa rits. Fyrir nokkrum árum, jeg man ekki hvaða ár það var, skrifaði hann fylgirit með Árbók háskólans, þar sem hann grípur niður á þessu efni. Jeg man, er jeg las þessa ritgerð þá, að jeg dáðist mest að því, hve hann hefði fundið hjer efni, sem átti afbragðsvel við gáfur hans og rannsóknaranda, þekkingu hans á bókmentum og áhuga hans á öllum hlutum milli himins og jarðar, ásamt því að vera sálarfræðingur. Það, sem hjer er farið fram á, er ekki annað en það, að Alþingi vilji stuðla að því, að hann þurfi ekki að eltast við snapir, að hann geti safnað til þessa verks án tillits til þess, hvort hann fær eitthvað í pyngjuna fyrir jafnóðum. Hann gerði það fyrir tilmæli hæstv. stjórnar að afsala sjer embætti sínu við háskólann og taka annað miklu tímafrekara embætti, sem gerir honum erfiðara fyrir með öll aukastörf. Með þessu sýndi hann mikla lipurð, og ætti það ekki að draga úr vilja háttv. þingmanna að veita honum þetta. Jeg ætla svo ekki að eyða hinum dýrmæta tíma þingsins meira, en fel þetta velvild háttv. þingmanna og nefndar.

Jakob Möller Jeg á nokkrar brtt. á þskj. 230, og ef til vill ekki þær vinsælustu, en það eru þó ekki þessar smáfjárupphæðir, sem steypa hag ríkissjóðs eða valda miklu um, ef í harðbakka slær. Fjárhæðir þær, sem veittar eru til lista, eru aldrei svo margar eða miklar, að þær skifti nokkru máli, þegar litið er á heildarupphæð fjárlaganna. Nú hefir undanfarið verið góðæri og ríkissjóður haft miklar tekjur. Það virðist þess vegna ekki úr vegi að sækja um lítilsháttar fjárveitingar til lista að þessu sinni, svo að listamennirnir fái að njóta góðærisins líka. Fyrsta brtt. mín á þskj. 230 er undir tölulið XIX, við 15. gr. 16, um að hækka styrkinn til Leikfjelags Reykjavíkur um 2 þús. kr., úr 4 þús. upp í 6 þús. kr. Þó að Leikfjelagið hafi nú 4 þús. kr. styrk, stendur það ver að vígi með það en fyrir ófriðinn, þegar það hafði 2 þús. kr. Nú hefir verið lagður á skemtanaskattur, sem verja á til að reisa þjóðleikhús, og nemur hann svo miklu hjá Leikfjelaginu, að það endurgreiðir þennan 4 þús. kr. styrk í skatti. Það er því alveg sama og fjelagið fengi engan styrk, þó það fái þessi 4 þús. Leikfjelagið hefir sent þinginu erindi, þar sem það fer fram á að fá 10 þús. kr., og ef það fengi það, væri það sama og það fengi 6 þús., en væri skattfrjálst, og stæði það þá nokkurn veginn jafnt að vígi og fyrir ófriðinn með 2 þús. kr. styrk. Verðgildi peninga hefir minkað svo mikið síðan, sem því nemur. Hjer við bætist, að eins og að líkindum lætur, er hagur fjelagsins slæmur; það hefir komist í skuldir af óviðráðanlegum ástæðum á síðustu árum og orðið að grípa til þess að klípa af þóknun til leikendanna. Það var samþykt í fjelaginu, að leikendur fengju ekkert fyrir þau kvöld, sem ekki kæmi inn viss upphæð, og ekkert fyrir alþýðusýningar og geta menn af því sjeð, hver hagur þeirra er. Fjelagið nýtur að vísu styrks úr bæjarsjóði, og hefir hann verið hækkaður upp í 5 þús. kr., en sá böggull fylgir skammrifi, að honum fylgir sú skylda að halda 2 alþýðusýningar á hverjum leik, er það sýnir. Þessar sýningar eru, eins og kunnugt er, haldnar með lækkuðu verði, en fjelagið verður þó að greiða skatt af þeim og auðvitað bera þær sig ekki. Stjórn fjelagsins gerir ráð fyrir, að þetta tap nemi um 3 þús. kr., og verður þá þessi styrkur aðeins 1–2 þús. kr. virði. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að leggja til, að styrkurinn verði hækkaður meira en úr 4 þús. upp í 6 þús., og hefir þá fjelagið í raun og veru sama styrk að krónutölu og fyrir ófriðinn, ef skattur er dreginn frá, en hann er auðvitað miklu verðminni. Jeg er þess fullviss, að hið háa Alþingi vill ekki, að starfsemi fjelagsins líði undir lok. Háttv. þm. hafa átt þess kost að sjá, hve vel leiklist þess er á veg komin. Það væri óbætanlegt tjón nú, rjett áður en þjóðleikhúsið á að rísa upp. Jeg þykist þess þess vegna, fullviss, að hv.þm. taki vel undir þessa hóglegu till. mína. Þá á jeg 5 aðrar brtt. á þskj. 230. undir XXIII. lið. við 15. gr. 17, e. nýir liðir. Er þar fyrst um að ræða styrk til frú Soffíu Kvaran, til utanfarar til leiklistarnáms, að upphæð 1000 kr. Henni voru í síðustu fjárlögum veittar 1500 kr. í þessu skyni. Var þá umsókn send til hv.fjvn. um styrkinn, og nefndin lagði til, að veittar yrðu 1000 kr., en hv. deild tók því svo vel, að hún samþykti 500 kr. hækkun, og náði það fram, svo styrkurinn varð 1500 kr. En eins og þá var tekið fram, var þetta samt of lítill styrkur. Enda sjer frúin sjer ekki fært að leggja upp í slíka ferð með svo lítið fje, þar sem hún sjálf er eignalaus. Það er líka auðsætt, ef reiknaður er ferðakostnaður fram og aftur, að lítið verður eftir af slíkri upphæð til nauðsynlegrar dvalar erlendis. Jeg hefi þess vegna borið fram þessa till., að frúnni verði veittur þessi viðbótarstyrkur, til þess að hún geti farið þessa för. Háttv. þm. hafa átt þess kost að sjá leik þessarar konu og jeg veit, að mörgum þeirra hefir þótt mikið til hans koma. Það skal tekið fram, að hún hefir aldrei átt þess kost að fara utan til að kynna sjer og læra af leiklist annara þjóða, sem auðvitað er komin lengra en hjer. Jeg vænti svo þess, að háttv. deild verði sjálfri sjer samkvæm og taki þessari málaleitun eins vel eins og hinni í fyrra. Þá er næst, undir sama tölulið, till. um 2 þús. kr. styrk til Haralds Björnssonar til leiklistarnáms. Hann hefir undanfarið leikið á Akureyri við mikinn orðstír. Umsókninni fylgja meðmæli frá bæjarbúum Akureyrar, og láta þeir mikið af hæfileikum hans í þessa átt. Haraldur þessi hefir nú farið utan og stundar nú nám við leikskóla konunglega leikhússins í Kaupmannahöfn, en auk leiklistarnámsins leggur hann einnig stund á ýmislegt verklegt, sem lýtur að leikstjórn. Jeg fyrir mitt leyti legg mikið upp úr því námi. Eins og nú stendur, er hjer enginn maður til, sem kann eða hefir lært neitt til leikstjórnar, sem nú tíðkast meðal menningarþjóðanna, og verður þó full þörf fyrir slíkan mann, þegar þjóðleikhúsið verður reist. Jeg fullyrði, að þjóðleikhúsinu sje afarnauðsynlegt að fá mann, sem hafi slíka mentun, sem þessi maður hefir byrjað á að afla sjer, og þar sem ekki er meira um að ræða en þetta, tel jeg alveg sjálfsagt að veita þennan styrk. Í umsókninni er farið fram á 3 þús. kr., en jeg hefi ekki árætt að leggja til, að veittar verði meira en 2 þús. Umsókninni fylgja meðmæli frá leiðbeinanda konunglega leikhússins, sem nú hefir haft nokkur kynni af Haraldi. Hann telur það mjög mikilsvert fyrir okkur að fá mann með slíkri mentun og fer mjög viðurkennandi orðum um leik og áhuga þessa unga manns og hæfileika hans til að stunda þetta nám. Jeg vænti því, að háttv. deild taki vel í þetta mál og láti sjer skiljast, að hjer er um mikilsverða nauðsyn að ræða frá listarinnar sjónarmiði. Þá hefi jeg enn 3. till. undir tölulið XXIII. um styrk til Sigurðar Birkis. 2 þús. kr., til Rómaferðar. Hann sótti um 4 þús., en háttv.fjvn. hefir ekki sjeð sjer fært að sinna því. Umsókninni fylgja meðmæli frá kennara hans við söngleikhúsið í Kaupmannahöfn og forstöðumanni óperunnar. Helge Nissen, og fara þeir mjög lofsamlegum orðum um hann sem söngmann; auk þess hefir hann meðmæli frá hinum fræga hljómlistamanni Telmanyi, sem kyntist Sigurði í haust. Loks hefir mjer í dag borist brjef frá kennara Sigurðar í Milano, og ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það upp í þýðingu: „Jeg undirritaður votta, að hr. Sigurður Birkis, sem kominn er að stunda söng í söngskóla mínum, hefir fagra og blíða lyriska tenórrödd, og er jeg þess vegna sannfærður um, að hann muni, með því að halda áfram ástundun sinni, eiga í vændum fagran feril og verða ágætur listamaður.“ Jeg vil aðeins bæta því við, að í umsókn sinni leggur Sigurður áherslu á það, að hann ætli aðallega að búa sig undir að verða söngkennari hjer heima. Við höfum, að jeg held, engan lærðan söngkennara hjer, og gæti það sparað mörgum, sem annars yrðu að fara utan, mikið fje, ef hjer væri til fullkominn söngkennari, og tel jeg, ekki síst vegna þessa mikla ástæðu til að veita þennan styrk. Þá er næst till. um jafnháan styrk til Einars Markans, til söngnáms. Hann hefir sungið hjer og hlotið eindregið hrós hjá Árna Thorsteinssyni, er skrifar einna mest um sönglist hjer. Meðmæli hans fylgja umsókninni og fer hann þar um hann þessum orðum: „ ... Jeg tel hann tvímælalaust einn hinn efnilegasta söngvara vorn og þess maklegan að njóta ríflegs styrks frá hinn háa Alþingi, svo að náminu geti hann haldið áfram. Jeg teldi það meira en illa farið, ef þessi ungi og efnilegi söngvari yrði að hætta námi sínu vegna fjárskorts.“ Við eigum, eins og kunnugt er einn ágætan söngvara erlendis, sem hefir getið sjer og föðurlandi sínu ágætan orðstír, nefnilega Pjetur Jónsson. Hann er okkar langbesti tenorsöngvari. Einar Markan er á öðru sviði, hann hefir barytonrödd og er að dómi fagmanna ágætur söngvari í þeirri grein. Hann hjelt t. d. söngskemtun í Oslo og hlaut einróma lof hlaðanna þar. Jeg hefi hjer ummæli 8 blaða um söng hans, og er dómur þeirra allra á einn veg, mjög lofsamleg ummæli um söng Einars. Enda þarf ekki um það að efast, að hjer er um að ræða mjög efnilegan söngvara, sem mikils má vænta af, ef hann getur haldið áfram námi. Þá er síðasta till. undir þessum tölulið, um 2 þús. kr. styrk til Gunnlaugs Blöndals málara. Jeg geri ráð fyrir, að flestir hv.þm. hafi sjeð málverk eftir hann og dóma um þau. Hann er talinn mjög efnilegur málari, og það er sönnun fyrir áliti hans erlendis, að hann hefir komið verkum sínum á stóra sýningu í París. En hann þykist þurfa að læra meira og hefir í hyggju að efna til sjerstakrar sýningar í París. Það kostar auðvitað nokkurt fje, en það er nauðsynlegt fyrir hann til þess að geta aflað sjer fjár fyrir verk sín. Jeg vil leyfa mjer að leggja mín bestu meðmæli með þessum styrk til þessa efnilega listamanns. Loks á jeg á þskj. 239 eina brtt., um að hækka styrkinn til Guðbrands Jónssonar úr 1200 kr. upp í 1500 kr. Hv. fjvn. leggur til, að þessi liður falli niður, en hæstv. stjórn hafði þó tekið hann upp í fjárlagafrv. Háttv. frsm. þessa hluta fjárlaganna hefir gert grein fyrir þessari afstöðu nefndarinnar og fært fram þá ástæðu, að ýmsir aðrir hafi sótt um styrk til að vinna svipuð störf, svo sem þjóðminjavörður og landsbókavörður, og telur nefndin sig ekki geta mælt með einum, en neitað hinum. Jeg skal í því sambandi geta þess, að nú hefir komið fram till. um sjerstakan styrk handa landsbókaverði, sem þegar hefir verið mælt fyrir, og er þá sú ástæða frá. Auk þess er mikill munur á aðstöðu Guðbrands og þessara manna, að því leyti, að þeir sitja í launuðum embættum og þess vegna minni ástæða til að veita þeim styrk. En hjer er það ekki aðalatriðið; á hitt ber að líta, hvort það verk, sem um er að ræða, er þess vert, að það njóti styrks af opinberu fje. Og það verður að líta svo á, að Alþingi álíti, að verkið sje þess vert, þar sem það veitti Guðbrandi í fyrra styrk í þessu skyni. Það er tilætlun Guðbrands að nota þennan styrk til þess að rannsaka og rita menningarsögu miðalda. Hefir hann sent háttv.fjvn. skýrslu um, hvað þegar er unnið af þessu verki, og telur hann það í 7 liðum. Hefir hann þegar skrifað sem svarar 16 örkum, auk ýmsra rannsókna og nauðsynlegs undirbúnings. Þá drepur hann á það, að hann hefir unnið að rannsóknum fyrir dansk-íslensku ráðgjafarnefndina um það, hvaða gripi og handrit við ættum að fá úr söfnum í Danmörku, og þó að hann hafi fengið sjerstaka borgun fyrir það hjá nefndinni, verður ekki betur sjeð en að hann hafi þegar unnið vel fyrir þessum 1200 kr. styrk, sem hann nýtur á yfirstandandi ári. Mjer finst þess vegna, að það væri aðeins sanngjörn viðurkenning á þessu starfi Guðbrands að hækka lítilsháttar þann styrk, sem síðasta Alþingi veitti honum, í stað þess að fella hann niður.

Klemens Jónsson Jeg get sannarlega lofað að vera stuttorður, því að það stendur svo á, að jeg á enga brtt. við þennan kafla, fremur en hinn. Þær till., sem jeg mundi hafa komið fram með, hafa verið teknar upp í fjárlögin. Á jeg þar við, að í fyrra bar jeg fram till. um styrk til að hefta sandfok í Rangárvallasýslu og koma upp gróðrarstöð. Þessi styrkur fjekst ekki þá, en nú hefir fjvn. eftir till.hæstv. atvrh. og búnaðarmálastjóra lagt til að hækka liðinn til sandgræðslu um 15 þús. kr., til að hefta sandfok í Rangárvallasýslu og bæta úr þeim eyðileggingum, sem af því hafa orðið. Nefndin getur þess í nál., að hún hefir fallist á það, að fjeð verði tekið til notkunar þegar á þessu ári. Jeg get ekki annað en flutt hæstv. stjórn og háttv.fjvn. þakklæti fyrir það, hve vel hefir verið sjeð fyrir þörfum minna kjósenda í þessu efni. Jeg skal taka það fram, að jeg legg engan dóm á það, hvaða aðferð sje heppilegust í þessu efni, enda er jeg ekki fær að dæma um það. Hitt er aðalatriðið, að eitthvað sje gert til að hefta frekari skemdir og bæta úr þeim spjöllum, sem orðið hafa. Hin brtt., sem jeg bar fram í fyrra, var um að veita allstóra upphæð til framhalds landmælinga herforingjaráðsins, og sannast að segja var mjer það vonbrigði, að hún skyldi vera feld þá. Landmælingar eru nauðsynjamál, en þær voru stöðvaðar í fjöllunum milli Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslu. Nú hefir stjórnin tekið þetta upp í fjárlagafrv. sitt og ekki verið hróflað við því, sem vænta mátti. Nú á að taka landmælingarnar upp af nýju. Þetta er því væntanlega fyrsti liðurinn í þeirri fjárveitingakeðju, sem ekki verður slitin fyr en alt landið er mælt. Jeg get ekki annað en verið ánægður yfir báðum þessum fjárveitingum. En úr því að jeg er staðinn upp á annað borð, þá vil jeg minnast fám orðum á einstakar brtt. Þá verður fyrst fyrir mjer 39. brtt. frá fjvn., um að fella niður ferðastyrkinn til útlanda. Hv. frsm.fjvn. (TrÞ) lýsti því yfir, að nefndin vildi ekki örva stjórnina til þess að nota slíka styrki um skör fram. Mjer er nú ekki kunnugt um, hvort stjórnin hefir misbrúkað þetta hingað til. En hitt er vitanlegt, að síðan Ísland varð sjálfstætt ríki, hefir því verið boðið að sækja marga fundi erlendis. Sumir hafa ef til vill ekki verið nauðsynlegir, en sumir hinsvegar þannig, að sómi landsins var í veði, ef ekki var mætt á þeim. Stjórnin á að hafa það á sínu valdi að mega senda menn í þeim tilfellum, er hún telur það alveg nauðsynlegt annaðhvort vegna þýðingar fundarins eða sóma landsins. Þegar þess er minst, hversu vel sendimönnum vorum er tekið, þá getum vjer ekki staðið oss við annað en halda áfram að koma fram út á við. Jeg skal taka það fram, að jeg þykist þess fullviss, að ekki mun líða á löngu, að stjórnin þurfi að hafa fje til umráða í því skyni að launa gestrisni þá, er oss er sýnd á mótum erlendis, því mjer er fullkunnugt um, að einn fundur fyrir fulltrúa norrænna embættismanna verður haldinn hjer á næsta sumri. Jeg er því á móti þessari brtt. nefndarinnar. Mjer virðist það ekki hættulegt, þótt stjórnin hefði einhverja fjárupphæð til afnota með þetta fyrir augum. Stjórnin væri ekki bundin við þá upphæð, heldur væri hún skoðuð sem áætlunarupphæð. Jeg hefi ekki mikið að athuga við aðrar brtt. nefndarinnar og sleppi því að minnast á þær. Að því er snertir brtt. frá einstökum þm., þá vil jeg fyrst minnast á þær brtt. frá háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) o. fl., er miða að því að styrkja leikfjelög og leikara. Jeg hefi altaf verið mikill vinur leiklistar og haft ánægju af að sækja leikhús, og er því með brtt. um að hækka styrkinn til Leikfjelags Reykjavíkur. Jeg gæti líka verið með brtt.háttv.þm. Ak. (BL). um styrk til Leikfjelags Akureyrar, en mjer finst vanta í till. athugasemd um það, að þá yrði Akureyrarkaupstaður að leggja fram eitthvað líka á móti ríkissjóðsstyrknum, eins og hjer er gert að skilyrði um framlag frá Reykjavíkurbæ í hlutfalli við styrkinn. Ef slík athugasemd kæmi frá hv.þm. Ak. inn í till., þá mundi jeg fylgja henni. Jeg er að vísu „principielt“ á móti því að binda fjárveitingu úr ríkissjóði við fjárframlag frá sveitarsjóðum eða einstökum mönnum. Jeg álít það ekki rjett, að löggjafinn geti lagt þannig lagaðar kvaðir á einstaklingana. En þetta hefir nú viðgengist hjer, sjerstaklega um þennan lið, og jeg álít ósamræmi í því, að Akureyri hafi ekki sömu skyldur í þessu efni sem Reykjavík. Jeg mun greiða till.hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) um að styrkja frk. Önnu Borg til leiklistarnáms atkvæði mitt. Sama er að segja um utanfararstyrkinn til frú Soffíu Kvaran. Jeg álít, að í þeim sje góður efniviður og peningum sje vel varið til að gera þær færari um að iðka list sína. Þá vil jeg að lokum fara nokkrum orðum um brtt. frá hv. 2. þm. Eyf. (BSt) um styrk til einnar júbilljósmóður. Það eru nú nokkur ár síðan byrjað var á því að reyna að koma ljósmæðrastyrk inn í fjárlög hjer. Alþingi stóð langa lengi á móti; með eina var reynt þing eftir þing. Loks í fyrra tókst að koma þremur júbilljósmæðrum, að mig minnir, inn í fjárlögin. Jeg skal játa, að ljósmæður eiga alt gott skilið, en það var ekki ástæða til þess að taka þessar þrjár út úr. Ljósmæður hafa ekki mikil laun úr sveitarsjóðum, og ekki verða þær feitar af fje því, er þær fá frá foreldrum barnanna, að minsta kosti ekki í sveit. En í stað þess að taka nokkrar svona út úr ætti að gera lög um, að yfirsetukonur, sem gegnt hafa starfinu 40–50 ár, ættu að hafa rjett til eftirlauna. Þetta gengi jafnt yfir allar, en þær yrðu ekkert betur úti, sem hefðu duglega talsmenn hjer á þingi. Þessa konu, sem hjer er um að ræða, þekti jeg persónulega og vissi, að hún gat sjer góðan orðstír. Hún var fátæk, en þurfti að leggja meira á sig en flestar húsmæður, því að maður hennar var blindur frá æsku, og átti því erfiðara með að sjá fyrir heimilinu en ella. Reyndi því mjög á starfskrafta þessarar konu. Jeg hygg því, ef hinar áttu skilið að komast í fjárlögin, þá eigi þessi kona það ekki síður skilið. Annars skal jeg geta þess, að mjer liggur við að koma fram með eina brtt. svipaða þessari. Það stendur nefnilega svo einkennilega á, að ljósmóðir mín er á lífi og er júbilljósmóðir. Svo skemmir það ekki, að hún er ekkja eftir merkan mann, Friðbjörn Steinsson á Akureyri. Jeg kem nú sennilega ekki fram með þessa brtt., af því að þessi kona er ekki beint þurfandi, þó hún sje orðin æðigömul; en vera kynni, að háttv.fjvn. fyndist ástæða til þess að taka þessa gömlu heiðurskonu, ljósu mína, upp í fjárlögin.

Sigurjón Jónsson Það eru aðeins örfá orð til þess að þakka hv.fjvn. undirtektir þær, er hún hefir sýnt kvenfjelaginu Ósk á Ísafirði. Jeg þykist ekki þurfa að mæla með styrkbeiðninni. Það sýnir, hve sanngjörn tilmælin eru, að fjvn. hefir í einn hljóði tekið þau til greina. Styrkurinn, sem fjelagið fór fram á, var að vísu nokkru hærri, en jeg sje þó ekki ástæðu að gera brtt. við brtt. nefndarinnar; geri mig eftir atvikum ánægðan með hana. Jeg þarf ekki að taka það fram, jeg hefi svo oft gert það áður, að jeg álít, að sá styrkur, sem veittur er til húsmæðraskóla, sje einhver besti styrkur, sem Alþingi veitir til menningar í landinu. Ef ungar stúlkur eru gerðar færari um það að verða góðar húsmæður, þá vita allir hv.þm., að það ber góðan ávöxt í okkar þjóðfjelagi. Jeg hefi haft ástæðu til að láta það í ljós áður, að konur þær, sem standa að skólanum á Ísafirði, hafa sýnt mikla fórnfýsi. Þær hafa varið miklum tíma, fyrirhöfn og fje til þess að halda honum uppi. Skólinn er líka í ágætu lagi og undir góðri stjórn. Jeg vildi um leið og jeg get þessa mega ljá till. frá háttv.þm. V.-Sk. (JK), sem svipuð er þessari, fylgi mitt. Jeg er ekki í miklum vafa um, hvernig mitt atkvæði fellur um þá brtt. Jeg sje ekki ástæðu til þess að tala um brtt. mína á þskj. 230,XXVIII, um styrk til hafnarbóta á Ísafirði. Um hana var talað við fyrri kaflann. Jeg vil bara þakka hv. deild góðar undirtektir, sem komu fram í samþykt annarar systurbrtt. á sama þskj.

Jón Baldvinsson Jeg ætla að minnast lítillega á þær brtt., sem jeg á í þessum kafla fjárlaganna. Jeg ætla ekkert að hæla mjer af því, að jeg eigi þær fáar, því að jeg tel það enga dygð. Ef menn sjá, að eitthvað það vantar, sem þeir vilja að fram komi og þjóðinni má verða til gagns, þá eiga þeir að gera brtt. og berjast fyrir þeim. Fyrsta brtt. mín er á þskj. 257, þess efnis að veita Karli O. Runólfssyni 3000 kr. styrk til hljómlistarnáms erlendis. Þetta er ungur iðnaðarmaður, hefir lengi starfað í Hljómsveit Reykjavíkur og hefir lagt á sig mikið starf við það og er fullur áhuga á hljómlist. Hann hefir hin prýðilegustu meðmæli frá mönnum, er þekkja hann og list hans, og eigi nokkur maður að fá styrk sakir meðmæla, þá á þessi maður að fá styrk. Efnahagur hans er ekki þannig, að hann geti lagt með sjer neitt verulega, því að þótt hann hafi unnið að iðn sinni, þá hefir hann haft mikil útgjöld einmitt í sambandi við þessi störf sín í þágu hljómlistarinnar. Sökum þessa undangengna kostnaðar getur hann ekki haldið áfram að kosta sig til frekara náms, en hann er nú á hljómlistarskólanum í Kaupmannahöfn. Hann hefir lagt fram meðmæli frá kennara sínum þar, og auk þess frá Sigfúsi Einarssyni og Páli Ísólfssyni. Þau eru á þá leið, að ekki er efi á því, að styrkja ber þennan mann. Sigfús Einarsson segir, að hann sje „óvenjulega áhugasamur og duglegur maður“ og hafi „kent og stjórnað flokkum á Ísafirði og Hafnarfirði og ef til vill víðar með góðum árangri.“ Umsögn Páls Ísólfssonar er stutt og ákveðin, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp: „Herra Karl Runólfsson er gæddur mjög miklum músikhæfileikum. Hann er og fyrirmynd í ástundunarsemi og dugnaði. Þykist jeg þess fullviss, að hann verði hjer þarfur maður á þessu sviði, verði honum veittur styrkur til námsins. Jeg mæli eindregið með því, að hið háa Alþingi veiti umsækjanda hina umbeðnu fjárupphæð.“ Jeg hygg, að eindregnari meðmæli en þetta sjeu ekki fáanleg, og ættu þau að verða nokkuð þung á metunum hjer. Jeg hefi farið fram á 3000 kr., og er það vitanlega það allra minsta, sem hann getur komist af með. En þó hefi jeg komið með till. til vara um 2500 kr., og vænti jeg, að ekki þurfi til hennar að taka. Fyrir utan þessi meðmæli skal jeg geta þess, að nokkrir áhugasamir kunningjar þessa manns hafa lagt á sig gjöld til styrktar honum, en það er nú svo með slíkt, að þótt viljinn sje góður, þá trjenast menn upp á því til lengdar, svo og líka af því, að flestir eru þetta fátækir menn, sem ekkert mega missa. En af þessu má sjá, hvílíkt álit menn hafa á Karli Runólfssyni, og ber hjer alt að sama brunni og vænti jeg því, að jeg þurfi ekki að fara fleiri orðum um þennan lið. Önnur brtt. mín er viðvíkjandi styrknum til Þórbergs Þórðarsonar. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar hefir styrkur verið upptekinn eins og í fyrra. Þetta er nú lítil fjárupphæð, en starfið er af öllum álitið mjög mikilsvert, að safna orðum úr alþýðumálinu, sem nú eru óðum að gleymast. Er ekki nema einstaka maður fær um slíkt. Það hefir af sumum verið fundið að því, að of mikið hafi verið tekið af orðum. En það er einmitt kostur við starfið, því að þá er síður hætt við því, að nokkuð hlaupi framhjá. Þeir Sigfús Blöndal og Björn M. Olsen hafa veitt Þórbergi hin bestu meðmæli til þessa starfa, enda hefir hann sýnt, að hann er honum vel vaxinn. En fjárveiting þessi er svo lág, að það er ekki von á því, að hann geti lagt mikla stund á starf þetta. Því hefi jeg farið fram á þessa hækkun. Og því fremur ætti Alþingi að hækka við mann þennan, sem hann var ómaklega sviftur starfa þeim, er hann hafði við opinbera skóla hjer. Vænti jeg þess, að Alþingi láti í ljós vanþóknun sína á því athæfi með því að samþykkja hækkunina til þessa óvenjulega fjölhæfa og gáfaða manns.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf lítillega að minnast á þrjár brtt., sem jeg á á þskj. 230. Hin fyrsta er að veita Jóni Stefánssyni 4000 kr. styrk. Jón Stefánsson er ágætur málari, eins og kunnugt er, og hirði jeg því ekki að lesa hjer upp lof um hann úr mörgum blöðum, hvorki útlendum nje innlendum, þó nógu sje af að taka. En ástæðan til þess, að hann sækir um styrk nú, er sú, að hann hygst nú að leita fyrir sjer um markað fyrir málverk sín erlendis. Kostar það bæði fje og fyrirhöfn að komast inn á erlendum markaði, og væri vel til fallið, að þessi ágæti málari fengi nokkurn liðstyrk til þess af hálfu þjóðar sinnar. Íslenskur markaður fyrir listaverk er þröngur og fljótur að fyllast, og má það teljast eini möguleikinn til sæmilegrar afkomu fyrir listamenn vora að leita sjer kaupenda erlendis. Er ekki að vænta frekari styrkbeiðni frá þeim, er það tekst, og er slíkur styrkur sem þessi ein hin besta hjálp, sem listamönnum er hægt að veita. Þá er brtt. á sama þskj. um ferðastyrk til Jóns Þorleifssonar listmálara. Jón Þorleifsson er góður listamaður, uppfóstraður við hornfirska náttúrufegurð og sýningar þær, sem hann hefir haldið hjer í Rvík, hafa borið þess glöggan vott, að hann er þess maklegur að fá þennan styrk, sem ef til vill gæti gefið honum tækifæri til þess að dvelja á Ítalíu um 10 mánaða tíma. Þá kemur að XXIX. brtt. á sama þskj., um það, að veita þann styrk, sem ungfrú Ásta Sighvatsdóttir hefir notið undanfarið til vefskóla, Guðmundi Jónssyni frá Mosdal. Ungfrú Ásta er nú horfin hjeðan úr bænum norður að Blönduósskóla og kennir þar vefnað. En þar sem hún er horfin hjeðan úr bænum og ekki er lengur kostur á að veita góðri stúlku styrkinn, þá verður ekki betur úr þessu bætt en með því að veita hann góðum og dugandi dreng. Guðmundur er vel mentaður í sinni grein. Hann lærði upphaflega trjeskurð og dráttlist hjá Stefáni Eiríkssyni. En því næst dvaldi hann í Noregi og Svíþjóð, og hefir síðan haldið uppi kenslu í þessum greinum, einkum á Vesturlandi. Hefir kensla hans gert mikið gagn, enda verið ódýr og stundum ókeypis. Til þess að hann geti haldið þessari kenslu áfram, ætti hann að fá styrk, enda mundi hann þá geta haldið námsskeið einnig fyrir Norður- og Austurland, ef þess yrði óskað. Kenslu hans og kunnáttu er og þannig varið, að hún styður að því, að margt verði heima unnið, sem nú er aðkeypt, og eins kennir hann mönnum að nota tímann og skilja, að hann er peningar, ef rjett er á haldið; en það er mikils vert fyrir alt uppeldi. Væri þá vel varið þessum 1200 kr., að Guðmundur hlyti þær fyrir kenslustarf sitt, elju og óeigingirni. Jeg mun svo ekki fara fleirum orðum um till.; þykist vita, að hv.þdm. muni taka þeim vel.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi nú raunar lítið að segja um þennan kafla fjárlaganna, sökum þess, að tiltölulega fáar af þeim till., sem hjer liggja fyrir, koma verulega við mínu ráðuneyti, nje eru þess eðlis, að þær hafi mikla fjárhagslega þýðingu. Af till.háttv.fjvn. vil jeg aðeins minnast á till. 21,b á þskj. 184, um erfiðleikauppbót til Ögurþinga, ekki til þess að mótmæla henni, heldur vil jeg benda á það, að jeg teldi þann lið ekki eiga að standa í fjárlögum. Því ef þessa uppbót ber að greiða, þá ber að greiða hana úr prestlaunasjóði. Jeg hefi auðvitað ekkert á móti því, þótt atkvæði gangi nú um till., til þess að sýna vilja hv.þdm. um það, hvort þessa upphæð beri að greiða. En verði það samþykt, þá mun jeg síðar fara fram á það, að liðurinn verði tekinn út af fjárlögum og greiddur þaðan, sem hann ber að greiða. Þá er í þessum kafla fjárlaganna sjerstaklega 18. gr., sem heyrir undir mitt ráðuneyti. Eru ýmsar till. frá hv.fjvn. og öðrum til viðbótar þeirri grein. Eru þær flestar eðlilegar og bygðar á nýjum ástæðum til þess að veita eftirlaun og ellistyrk þeim mönnum, sem till. greina. Þó er hjer eitt atriði í till.hv.fjvn., sem jeg vil gera að umtalsefni. Hún fer í 3 tilfellum fram á það að hækka upphæðir, sem áður hafa staðið í þessari grein og stjórnin tekur upp óbreyttar. Jeg játa það, að það geti verið rjett í einstaka tilfelli að gera slíkar breytingar á eftirlaunaupphæðum í 18. gr. En jeg tel varhugavert að fara að breyta til muna liðum, sem þar standa, því að þar má sjálfsagt einlægt finna fólk, sem hefði þörf á því að fá meiri styrk en því er þar ætlaður. En það ætti að vera föst venja, að slíkir styrkir yrðu fastákveðnir í eitt skifti fyrir öll, þegar þeir eru settir þar fyrst inn, og látnir halda sjer þar í samræmi við reglur um eftirlaun og ellistyrk, svo sem lög mæla fyrir. Þá vil jeg aðeins minnast á aðra till., sem einnig snertir þennan lið. Það er till. á þskj. 230,XXXVI, frá hv.þm. Barð. (HK), og hefir hann enn ekki gert grein fyrir henni, en það er nýr liður, til prestsekkju. Jeg vil þá benda á það, að það eru til liðin fyrir utan 18. gr. fjárlaganna, þar sem fje er ætlað að nokkru leyti til styrktar prestsekkjum, en það er 14. gr. A, b, 3; þar eru ætlaðar 8 þús. kr. sem viðbót við eftirlaun þau, sem prestar og prestsekkjur njóta samkvæmt lögum. Jeg álít, að menn verði að hafa hliðsjón af þessari fjárveitingu, þegar á að meta það, hvort ástæða sje til þess að taka eitthvað af þessu fólki upp í 18. gr. Auk þess má nefna prestsekknasjóð. Jeg tel því í raun og veru ekki nægilega vel gengið frá þessum till. um að taka presta eða prestsekkjur upp í 18. gr., nema stjórninni eða hv.fjvn. hafi gefist kostur á að athuga, hvað hlutaðeigandi ber úr býtum af styrktarfje þessu. Annars vildi jeg segja það alment um þessar fjárveitingar, að hv. deild ætti að fara sjerstaklega varlega í það að hækka þær fjárveitingar, sem af eðlilegum ástæðum verður að telja með árlegum útgjöldum, því með hækkun peningaverðsins má vænta þess, að nauðsynlegt verði að lækka að krónutali þær árlegu útgoldnu fjár hæðir, og er rjett að hafa auga á því í tíma, að slíkar fjárhæðir í fjárlögum geti fylgt því lögmáli, sem allir verða að lúta, að þær fjárhæðir, sem hver einstaklingur fær, verði að fara lækkandi að krónutali með hækkandi krónugildi. Þá skal jeg minnast á eina brtt.háttv.fjvn., sem mjer virðist vera þess eðlis, að hana mætti skoða sem fordæmi til frekari fjárveitinga, svo hún geti haft fjárhagslega þýðingu fram yfir það, sem felst í till. sjálfri. Það er 44. brtt. á þskj. 184, um að kaupa tiltekinn skógarblett fyrir 4 þús. kr. Jeg er hræddur um það, að skógræktin verði fjárfrek, ef innleiða ætti þá reglu, að ríkið kaupi þau skóglendi, sem taka á til friðunar. Jeg held líka, að best sje þessu fyrir komið eins og skógræktarlögin mæla fyrir um friðun á skóglendi, að skógarnir haldi áfram að vera einstakra manna eign, en ríkið leggur til kostnað við girðingu og ræktun. Jeg álít því mikið æskilegra, að ekki sje verið að breyta út af þessu og kaupa þau skóglendi, sem ætti að rækta. En úr því jeg hefi gert þetta að umtalsefni, þá vil jeg geta þess, að eftir því sem jeg hefi litið til um þetta svæði, sem hjer er um að ræða, þá mun alveg ómögulegt að girða það; en á það er að líta, þegar úr því á að skera, hvort ríkið eigi að kosta þarna til skógræktar. Þá hefir háttv.þm. Mýr. (PÞ) vísað til mín viðvíkjandi brtt. á þskj. 230,XXXII. um fjárveitingu til nafngreinds manns til þess að gera vindknúða rafmagnsstöð. Háttv. þm. (PÞ) lýsti allítarlega þeirri hugmynd, sem liggur hjer til grundvallar, og enda var hún mjer kunnug áður. Því að jeg hefi fyrir beiðni þessa manns látið í ljós álit mitt sem verkfræðings gagnvart hugmynd hans. Og jeg verð því miður að segja það, að hún er annaðhvort óframkvæmanleg með öllu, eða þá svo gífurlega kostnaðarsöm, að sú orka, sem þannig fæst, yrði þegar af þeirri ástæðu langt of dýr, samanborið við orku, sem fá má á annan hátt. Jeg get því ekki annað en ráðið hv. deild til þess að fella till. Jeg skal til gamans geta þess, að eftir lýsingunni á því geymslutæki utan um samanþrýst loft, sem fyrir þessum manni vakir, ef gefa ætti því fullkomna kúlulögun, sem er sú langsterkasta lögun til þess að varna því, að keraldið springi, þá yrði það eftir venjulegnm útreikningum að vera úr einni stálplötu a. m. k. þumlungsþykkri. En enginn vegur væri að nota steinsteypu fyrir þann þrýsting, sem hjer mun þurfa. Um þetta efni liggur fyrir önnur uppástunga, sem er 49. brtt. nefndarinnar á þskj. 184, um styrk til þess að koma upp vindknúinni rafmagnsstöð. Jeg vil geta þess, að það hefir verið reynt hjer og reynst mjög örðugt að nota vindmótora. Þeir hafa allir orðið að lúta þeim örlögum, að þeir fengu ekki staðist þá stormvinda, sem hjer koma á stundum. Að vísu er enganveginn útilokað, að gera mætti nógu sterka vindmótora fyrir okkar veðurfar, og hefi jeg ekki á móti því, að það yrði reynt, ef háttv. deild vill samþykkja það. Háttv. frsm. (TrÞ) sagði, að ætlast væri til, að þessi vindknúða rafmagnsstöð yrði látin í tje hressingarhælinu fyrirhugaða í Kópavogi. En eftir till. er það dálítið óákveðið, hverjum eigi að veita fjeð. Eðlilegast væri, að hressingarhælið sjálft fengi þessa fjárveitingu, svo það gæti ráðið því, af hverjum stöðin yrði keypt og gæti gert þær kröfur um útbúnað, sem þurfa þætti til þess að tryggja það, að þetta yrðu ekki tóm vonbrigði. Hitt er ástæðulaust, að veita milligöngumanni seljanda slíkrar stöðvar styrkinn. Þó mjer sje illa við allar heimildir til þess að ábyrgjast lán handa einum og öðrum, þá vil jeg þó ekki mæla á móti 67. till. nefndarinnar á þskj. 184, sem fer fram á að heimila stjórninni að ábyrgjast 40 þús. kr. lán fyrir h/f „Mjöll“. Eins og hv.frsm. (TrÞ) tók fram, þá er hjer aðeins um að ræða endurnýjun á ábyrgð, sem áður var gefin. En út af orðum hv.frsm. um, að ábyrgðin skyldi aðeins veitt gegn endurábyrgð Mýra- og Borgarfjarðarsýslna, þá vil jeg taka það fram, að jeg álít, að það eigi að vera ófrávíkjanleg regla, að annaðhvort ríkissjóður eða sýslufjelögin hafi veð fyrir ábyrgð sinni í fasteignum slíkra fjelaga eða fyrirtækja, þegar lán er veitt til þess að koma upp fasteign. Þetta hafa sýslufjelögin áður gert, og má svo vera. En ef þau gera það ekki, þá verður stjórnin að krefjast veðsins sjer til handa. Dæmi h/f „Mjallar“ sýnir ljóslega þessa nauðsyn. Þegar fasteignin brennur eða fer forgörðum, þá er aðgangurinn að vátryggingarfjelaginu fyrir veðhafa. En að öðrum kosti eiga allir skuldheimtumenn jafnan rjett tjl vátryggingarbótanna. Hinsvegar vil jeg mæla á móti því, að samþykt verði sú ábyrgðarheimild, sem stendur á þskj. 230,XL, frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og háttv. 1. þm.N.-M. (HStef), þar sem ætlast er til þess, að stjórnin ábyrgist 25 þús. kr. lán til tóvinnufjelags á Reyðarfirði. Jeg álít, að fyrirtæki eins og þetta ætti að geta sett þær tryggingar fyrir lánsfje sem það fær og notar, að ekki þurfi ábyrgð ríkissjóðs. Og jeg er ekki viss um, að það sje heilbrigt að teygja menn út í fyrirtæki, sem ekki er betur fyrir sjeð en svo, að lán fáist ekki til þess nema ábyrgð ríkissjóðs komi til.

Jón Auðunn Jónsson * Jeg á aðeins eina brtt. við þennan kafla fjárlaganna að þessu sinni. Ástæðan til þess, að jeg hefi komið með þessa brtt., er sú, að Staðarfellsskólinn getur ekki tekið til starfa á næstkomandi vori, eins og ráð var fyrir gert vegna þess, að það hefir orðið að samkomulagi milli ábúandans á Staðarfelli og hlutaðeigenda, að ábúandinn haldi ábúðarrjettinum þar til í fardögum 1927. Þess vegna er nauðsynlegt að flytja þær upphæðir, sem veittar eru í fjárlögum 1926, yfir á fjárlög fyrir árið 1927, og hefi jeg komið með brtt. í þessu skyni. Það verður auðvitað heldur ekki varið neinu til endurbóta á húsinu þar á þessu ári, en till. fer fram á það, að sömu upphæð verði til þess varið árið 1927 eins og ráð er fyrir gert 1926, til endurbóta, en þar að auki hefi jeg leyft mjer að koma með till. um það, að þær 3 þús. kr., sem áætlað var, að gengju til starfrækslu skólans á yfirstandandi ári, verði veittar forstöðukonu skólans, bæði sem uppbót fyrir það, að hún verður að bíða eitt ár enn, þótt hún hafi búið sig undir að taka við skólanum í vor, og svo til þess, að hún geti haldið vekjandi fyrirlestra fyrir sveitakonur og leiðbeint þeim á yfirstandandi ári. Jeg skal geta þess, að mjer hefir borist skjal frá ýmsum kvenfjelögum og ýmsum málsmetandi konum og körlum, þess efnis að skora á Alþingi áð láta það ekki dragast lengi, að skólinn verði stofnaður. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg leyfa mjer að lesa upp þetta erindi, það er ekki langt og er svo hljóðandi: „Við undirrituð leyfum okkur hjer með að skora á hið háa Alþingi Íslendinga, að það standi fast við ákvörðun sína um stofnun húsmæðraskóla á Staðarfelli, og að það dragist ekki lengur en til vorsins 1927, að skólajörðin losni og skólinn byrji. Við erum mjög óánægð yfir þeim drætti, sem orðið hefir á stofnun skólans. Til að bæta íslenskum konum, og þá sjerstaklega sveitakonunum, upp það misrjetti, sem hlýst af þeim drætti, sem verður á stofnun skólans, æskjum við þess, að þar þrjár þúsundir króna, sem ætlaðar voru til rekstrar skólans þetta ár, falli óskertar til Sigurborgar Kristjánsdóttur frá Múla, gegn því að hún ferðist um landið og flytji vekjandi og fræðandi erindi og leiðbeini konum verklega (verði það sem Svíar kalla „Hemkonsulent“). Það er mjög hætt við því, að Sigurborg Kristjánsdóttir geti ekki til lengdar beðið í óvissu eftir stofnun skólans. Þess vegna þarf hún að fá vissan starfa þetta ár, og það ætti öllum að vera ljúft að veita henni, fyrir þann dugnað og ósjerhlífni, er hún hefir sýnt í fræðslustarfi sínu undanfarin ár (umferðakenslu). Sigurborg Kristjánsdóttir hefir einhuga traust okkar til að takast forstöðu Staðarfellsskólans á hendur, sakir þekkingar sinnar og mannkosta og sakir hinnar miklu reynslu, sem hún hefir fengið við að vera umferðakennari í matreiðslu síðustu fjögur árin. Með mikilli virðingu. Ragnhildur Pjetursdóttir, Háteigi, p. t. form. Hins ísl. kvenfjelags.“ Og svo er fjöldi af öðrum konum og kvenfjelögum og körlum, þar á meðal Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri, Magnús Þorláksson, Blikastöðum, form. Búnaðarsambands Kjalarnesþings. Vænti jeg þess, að hv. deild geti fallist á þessa till. mína og að jeg þurfi ekki að hafa ítarlegri framsögu að þessu sinni. Jeg á hjer að vísu eina brtt., sem háttv.fjvn. hefir tekið upp, það er erfiðleikauppbót til prestsins í Ögurþingum; en jeg skal spara tímann með því að mæla ekki með henni, en jeg vænti þess, að þessi litla uppbót verði samþykt, og að kannske verði bætt við hana síðar. *óyfirlesið af ræðumanni.

Ólafur Thors Jeg á hjer eina smábrtt. á þskj. 230,XXII, um styrk til ungfrú Önnu Borg, til leiklistarnáms erlendis. Þessi unga stúlka, Anna Borg, vakti þegar í barnæsku eftirtekt listelskra manna hjer í bæ, og hefir nú vakið aðdáun margra. Leikfjelag Reykjavíkur hefir falið henni ýms vandasöm hlutverk, og hefir hún leyst þau öll af hendi á einn veg, við hinn besta orðstír. Hún dvelur nú erlendis við nám í kgl. leiklistarskólanum, og hefir fengið bestu meðmæli, bæði fyrir ástundun og góða hæfileika. Hún sækir nú um styrk til þess að halda námi sínu áfram, og jeg er í engum vafa um það, að hún á þennan styrk skilið. Jeg geri þó ekki ráð fyrir, að það sje öllum hv. deildarmönnum nægjanlega kunnugt, og býst heldur ekki við, að þeir álíti mig svo dómbæran í þessum efnum, að þeir vegna umsagnar minnar greiði atkv. með þessari till. En ungfrú Önnu veitir annar meiri máttur brautargengi í þessari liðsbón hennar. Hún er dóttir hinnar nýlátnu landsfrægu leikkonu frú Stefaníu Guðmundsdóttur. Nýlega var frú Stefanía til grafar borin. Þá vottaði Alþingi henni virðingu sína með því að fresta þingfundi meðan á jarðarförinni stóð. Með því kvað Alþingi upp sinn dóm um það, hvers virði það var fyrir þessa þjóð að njóta listrænna hæfileika frú Stefaníu Guðmundsdóttur. Nú á Alþingi að staðfesta þann dóm með því að bera fram ósk um; að látin lifi. Það er sagt, að eplið falli sjaldan langt frá eikinni, og það er áreiðanlegt; að ungfrú Anna hefir tekið að erfðum listræna hæfileika móður sinnar, og þess vegna óska jeg eftir því, að hv. deild samþykki þessa till., samþykki hana í einu hljóði, svo að enginn þm. verði til þess að varpa skugga á það lof, sem frú Stefanía Guðmundsdóttir hefir að verðleikum getið sjer með gervallri hinni íslensku þjóð.

Björn Líndal Jeg á hjer tvær litlar brtt. á þskj. 230, og um aðra þeirra, undir XX., er það að segja, að jeg ætla að taka hana aftur til 3. umr., en hin er XXXI. brtt., þar sem farið er fram á, að Kvenrjettindafjelagi Íslands sje veittur 1000 króna styrkur upp í kostnað við landsfund kvenna á Akureyri sumarið 1926. Það er sennilegt, að hv. deildarmönnum sje kunnugt um, að það stendur til, að konur haldi þar landsfund, sem þær svo kalla, og það er kunnugt, að áður hefir verið veittur styrkur til slíks fundar hjer í Reykjavík sumarið 1923. Það virðist vera einróma skoðun allra þeirra kvenna, er þann fund sóttu, að þær hafi haft mikið gagn af honum og ánægju. Nú er það tilætlunin, að þessi næsti fundur verði haldinn á Akureyri, og er vitanlega allmikill kostnaður við það, þó að gestrisni verði sýnd í fyllsta mæli. Slík gestrisni var sýnd hjer í Reykjavík á síðasta fundi. Aðkomukonur þurftu ekkert að borga fyrir dvöl sína hjer. Sömu gestrisni ætla nú Akureyrarkonur að sýna, en það er ýmislegur meiri kostnaður við slíkt fundarhald, bæði fundarhús o. fl., og er ekki þess að vænta, að konur geti lagt það af mörkum, og því síður að Akureyrarkonur sjeu færari um að leggja þetta af mörkum en Reykjavíkurkonur sumarið 1923. Samkvæmt dagskrá fundarins á að ræða á honum ýmisleg merk málefni, og jeg geri mjer sjerstaklega von um, að umræður og ályktanir um eitt þeirra komi að góðu gagni. Það er undirbúningur undir þátttöku íslenskra kvenna í þjóðhátíðinni 1930. Tel jeg, að það megi síst dragast lengur, að farið sje að hugsa fyrir því máli. Hjer er auk þess um svo litla fjárveitingu að ræða, að jeg vona, að háttv. deildarmenn láti sig ekki muna um að greiða henni atkvæði sín.

Hákon Kristófersson Það var ekki ólíklegt, að það kæmi á daginn, að það hefði ekki aðeins verið smeygt inn fingrinum heldur allri hendinni í fyrra, þegar hinn svo kallaði húsmæðraskóli á Staðarfelli var samþyktur með fylgi hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) o. fl. hv.þm. hjer í deildinni. Það sýnist nú svo, sem það hafi aðeins verið byrjunin, því að nú heyri jeg, að háttv.þm. (JAJ) ætlast til þess, að ríkissjóður leggi nokkuð af mörkum fyrir það, að viðkomandi heiðarleg persóna fái ekki jörðina til ábúðar á næstkomandi vori. Þeim möguleika mátti gera ráð fyrir í fyrra, því þá var það kunnugt, engu síður en nú, með hvaða skilmálum núverandi ábúandi hafði tekið jörðina til ábúðar. Hv. þm. (JAJ) las upp áskorun frá ýmsum merkum mönnum, þar sem þeir láta í ljós, hvað þeim þyki leitt, að það dregst svo mjög að koma upp hinum svo kallaða húsmæðraskóla. En hvaðan eru nú þessi nöfn? Háttv. þm. nefndi ekki nöfn annara manna en þeirra, sem búsettir eru hjer í bænum og í grendinni. Vill ekki hv.þm. (JAJ) benda mjer á, þó ekki sje nema eitt nafn úr Barðastrandarsýslu, því að það er sýsla, sem liggur náið þessum skóla, sem háttv.þm. hefir lagt svo mikið kapp á að koma upp. Að því ógleymdu, að einmitt úr þeirri sýslu hafa komið fram eindregin mótmæli gegn þessari skólastofnun, svo fremi að gjafasjóð frú Herdísar sál. Benediktsen væri saman við það blandað.

Það er ekki kominn sími þangað

. Jú, það er kominn sími til þeirra manna, sem háttv.þm. myndi trúa til rjettdæmis í þessu máli. Annars verð jeg að geta þess, að svo fremi almennur áhugi væri fyrir þessari skólastofnun, þá mundi hafa verið hægt að senda áskoranir um það brjeflega fyr en svo var áliðið, að flutningsmönnum málsins hjer á þingi þótti ástæða til að hóa þeim saman símleiðis. Jeg fyrir mitt leyti get ekki sjeð, að hjer fari neitt öðruvísi fram en við var búist í fyrstunni; það var vitanlegt, að ábúandinn myndi ekki fara af jörðinni í næstu fardögum, og þó að hann fari árið 1927, sem jeg leyfi mjer að efast um, - og fylgir þá ekki einhver böggull því skammrifi? - verður þá ekki að sýna honum einhverja tilhliðrunarsemi fyrir að standa einmitt þá upp? Jeg gæti vel fallist á það, að þessi virðulega kona, Sigurborg Kristjánsdóttir, færi fyrirlestraferðir um sveitir landsins, en trauðla trúi jeg, að hún geti annað því að fara um alt land, allra síst á einu ári. Nei, jeg hygg, að það hafi verið undinn of bráður bugur að þessu í fyrra, og þó að það heiti svo, að þetta eigi að vera húsmæðraskóli, þá er það í raun og veru svo, að það mun eiga að stofna hjer skóla í sambandi við það fje, sem Herdís sál. Benediktsen lagði fram til þess, eða sú mun hafa verið hugsun forgöngumanna. Og þykir mjer það þó ekki trúlegt, því að þá yrði hið háa Alþingi að koma svo fram, að óvirða síðustu ráðstöfun dáins manns, því að öllum, sem rjett og satt vilja segja, er það vitanlegt, að gjafabrjef hennar hljóðar upp á alt annað en slíka samsteypu sem þessa, sem jeg er ekki að hafa á móti að öðru leyti en því, að hún er algerlega röng, þegar litið er til gjafabrjefsins. Þessi orð mín eiga alls ekki að skiljast á þann hátt, að jeg vilji að neinu leyti rýra álit þeirrar heiðurskonu, Sigurborgar Kristjánsdóttur, sem hjer á hlut að máli. En hitt er álit mitt, að aðferð þeirra manna, sem að þessari skólastofnun hafa staðið, sje á þann veg, að betra hefði verið, að þeir hefðu hugsað sig lengur um áður en þeir rjeðust í hana. Jeg ætla þó ekki að ræða það frekar nú, enda hygg jeg, að segja megi um það eins og sagt var í fyrra: svo voru net úr garði gerð, að gegnum smugu fáir. Jeg hygg, að vinfengi og frændsemi og kannske fleira hafi tekið og taki svo fast höndum saman, að þýðingarlítið sje að spyrna á móti, þó að jeg eins og fyr sje algerlega á móti því, og þykist jeg gera það í fullu samræmi við mína umbjóðendur. Jeg held, að það sje ekki hætt við því, að háttv.þm.N.-Ísf. gleymi neinu í þessu máli, sem til málsbóta horfir, en ætíð getur þó verið gott að fá góðar leiðbeiningar. En annars verður aldrei að því fundið, þó að samherjar standi fast hver með öðrum, hvort sem er að ræða um eitt mál eða fleiri. Jeg á hjer brtt. á þskj. 230, XXXVI. Það er lítilfjörleg útgjaldaaukning til gamallar prestsekkju, en hæstv. fjrh. ( JÞ), og fjvn. víst sömuleiðis, óskar þess, að sú nefnd fái brtt. til ítarlegri athugunar og skal jeg þess vegna ekkert hafa á móti því að taka hana aftur til 3. umr., en jeg skal strax taka það fram, að jeg álít, að þessi till., þótt hún verði kannske ekki samþykt, eigi ekki minni rjett á sjer heldur en sumar þær fjárupphæðir sama efnis, sem nú þegar eru lögfestar í fjárlögunum. En sem sagt, þar sem þessum tveim aðiljum virðist koma það betur, að þessi brtt. mín sje tekin aftur til 3. umr., þá hefi jeg ekkert á móti því. Þá á jeg hjer aðra brtt. á sama þskj. XXVI, sem fer í þá átt, að niður falli styrkur til Þórbergs Þórðarsonar til að safna orðum úr alþýðumáli. Það er nú svo, að það er dálítið óþægilegt að koma með þannig lagaða till., sem sje þær till., sem fara í þá átt að fella eitthvað niður, því að það er meira að segja svo, að þm. geta ekki, fyrir reykvíkskum aðdróttunum og illum tilgátum, borið - þær fram og talað fyrir þeim, ef maður kemur með slíkar till. sem þessa. Jeg kem með hana í því skyni, að jeg álít, að viðkomandi maður hafi upphaflega fengið þennan styrk sem hjálp til að lifa af, og hafi hann því verið bundinn við eitthvert starf til málamynda, og svo verða framkvæmdirnar eftir því, sem við þykir eiga. En jeg skal strax geta þess, að ef styrkurinn væri bundinn við það, að maðurinn þyrfti að leita sjer heilsubótar, þá skyldi jeg vera mjög svo reiðubúinn til að greiða atkv. með honum. Jeg sje, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefir komið með  „Þeir braska, ágirnast peninga, okra, safna auði, ljúga, baknaga og blossa af reiði. Þeir hakka í sig dauða kindarskrokka, jeta tóbak, drekka áfengi og drýgja hór.“ (Eldvígslan, Alþbl., 6. nóv. 1925). Þarna er dómur þessa rithöfundar um þessa stjett manna. Þó að máske megi finna, að einhver sauður úr hjörðinni sje blettóttur, þá verðum við að viðurkenna. að meiri hluti þeirrar stjettar hafi borið uppi íslenska, andlega menningu fram á síðustu áratugi. Og hvað segja nú málsvarar íslensku prestastjettarinnar, sem hjer eiga sæti innan þessarar hv. deildar? Taka þeir þessi ummæli með ljettu geði, eða fá þeir alvarlegar hugsanirt  Um einn virðulegan mann úr prestastjett, hv. 4. þm. Reykv. (MJ), segir hann, að hann (MJ) hafi gefið í skyn, að Kristur hafi fæðst fyrir vörusýningu í búðarglugga. Þessi ummæli munu stafa af því, að þessi heiðursmaður mun einhverntíma hafa sagt, að svo mikil væri virðing manna fyrir Kristi, að nú, eftir 1900 ár, væri öllu því, sem menn þektu best, stilt út í búðarglugga, til þess að hafa það til jólanna. Og til híbýlaprýði væri stilt út myndum af honum. Þegar kemur til bændamenningarinnar, þá segir hann, að við sjeum lúsugir, níðumst á þeim, sem minni máttar eru, o. s. frv. Ef þið viljið sannfærast um þetta, þá skuluð þið afla ykkur Brjefa til Láru. Þar eru sannanirnar fyrir orðum mínum. Af því, sem jeg þegar hefi sagt, verð jeg að telja það fyllilega óviðkunnanlegt að veita manni þessum styrk til ritstarfa; þegar hann notar hann til slíkra ritsmíða. En væri hjer um að ræða styrk til að leita sjer heilsubótar, af því að maðurinn væri sjúkur, þá gæti jeg fylgt honum. Og það er sannfæring mín, að sálarástandi þessa manns sje þannig varið, að styrkveiting honum til heilsubótar væri ekki ónauðsynleg. Hann segir, að sjer gangi ekki pólitík til, því að hann sje maður ópólitískur. En í blaði, sem heitir Eldvígslan, telur hann alla þá, sem illvirki fremja, tilheyra Íhalds flokknum. Jeg vil nú spyrja: Er þessi skilgreining rjett? Mjer finst þetta vera níð um pólitíska andstæðinga, sem sje algerlega laust við alt rjettdæmi, og hafa á sjer mark hins hlutdræga dómara, sem aldrei getur sjeð neitt gott í fari þeirra manna, er tilheyra öðrum flokki en þeim, sem hann sjálfur telur sig til. Þeirra manna háttur er það, að níða í ræðu og riti marga af þeim mönnum, er standa þeim langtum framar í dáð og drengskap, bara af því, að þeir eru ekki skoðanabræður í róg og níði um náungann. Hvernig farið sje með skynlausar skepnurnar, sem mönnunum er trúað fyrir, segir hann meðal annars, að á hafnargarðinum sjeu grindhoraðir, úttaugaðir hestar barðir áfram með svipum af böðlum þeim, sem með þá fara. Jeg vil nú spyrja: Hefir nokkur sá, sem hjer er staddur nú í háttv. deild, sjeð þetta, eða nokkuð líkt þessu, sem þessi sannleikspostuli segir frá? Jeg hugsa ekki; a. m. k. hefi jeg aldrei sjeð neitt þessu líkt síðan jeg fyrst fór að vera hjer. Það sanna er að mínu áliti, að notkunarhestar hjer í bænum sjeu mjög vel útlítandi. Þar af leiðandi leyfi jeg mjer að slá því föstu, að þessi áburður Þórbergs sje einn liðurinn í hinni löngu ósannindakeðju hans. Þá er dálítil klausa til sjálfrar hátignarinnar, sem jeg vil leyfa mjer að lesa upp: „Drottinn allsherjar situr uppi á himinbungunni og stjórnar þaðan svona með höppum og glöppum (sbr. samsullið forlög og frjálst val). Hann er fávís, veiklundaður og hefnigjarn. Hann setur mönnum lögmál til þess að breyta eftir, sem hann hefir margbrotið sjálfur. Hann grætur yfir syndum, sem hann hefir sjálfur komið inn í heiminn. Hann refsar fyrir afbrot, sem hann er sjálfur orsök í. Hann hefir sjerstök trúarbrögð. Þessi trúarbrögð hefir hann gefið sinni útvöldu þjóð í bók þeirri, sem biblía heitir. Þá, sem trúa biblíunni, gerir hann að stríðsgenerölum á himnum. Vantrúarmenn og heiðingja gerir hann að leikfangi djöfla úti í ystu myrkrum. Honum er meinilla við rússneska byltingamenn og bolsivika. En sjálfur fer hann eldi og fellibyljum um blómleg hjeruð og drekkir heilum þjóðflokkum í djúpum hafsins. Hann elskar „friðsæla borgara“, meðan þeir geta fjeflett aðra í skjóli heilags friðar.“  Að sjálfsögðu viðurkenni jeg, að maður þessi skrifar góðan stíl, og því vildi jeg óska, að hann beitti sínum góðu rithæfileikum til einhvers nytsamara en að saurga helgustu tilfinningar manna og svívirða alt, sem öðrum er heilagt. Því hefir verið haldið fram, að manni þessum gangi ekkert annað til en hreinskilni og sannleiksást. Þeir geta haft það álit, sem vilja; jeg hefi það ekki. En meðan ríkisvaldið styrkir eina trú, þá getur það ekki jafnhliða styrkt mann til þess að ráðast á hana. Jeg skal viðurkenna, að jeg hefi ekki komið með þessa till. af því, að jeg búist við, að hún verði samþykt, því að jeg veit, hvað er að eiga við sósíalistana, þegar þeir taka höndum saman. En mjer þykir gaman að minna stjettarbræður mína, bændurna, á þau fögru orð, sem þeir kalla. Og vil jafnframt skora á þá að snúa styrk þessum við og láta það heita svo, að maður þessi fái þetta sjer til heilsubótar, því að það væri það eina rjetta, því að eitthvað hlýtur að vera að heilsu mannsins, og það svo mjög að stór nauðsyn er á að láta rannsaka hana af sjerfræðingum. Að síðustu skal jeg taka það fram, að jeg er yfirleitt mjög hlyntur rithöfundum, þó jeg að sjálfsögðu vilji, að þeir haldi sig innan þeirra takmarka, sem við á og heiðarlegum mönnum er sæmandi. En að styrkja menn af opinberu fje til að skrifa svívirðingar bæði um guð og menn, það tel jeg langt fyrir utan alt velsæmi og vil engan þátt eiga í því. Það má vel vera, að sumum finnist, að jeg persónulega hljóti að þekkja eitthvað ósæmilegt til þessa manns og sje því að ráðast á hann, en svo er ekki. Jeg þekki manninn ekki neitt. Hefi aðeins sjeð hann, en jeg dæmi hann ekki eftir öðru en hans eigin skrifum. Jeg þykist nú hafa stilt orðum mínum svo í hóf, að ekki sje ástæða til, að hann fari að rjúka upp á norðan. En fari svo, verð jeg að taka því. En andsvörin verður að skrifa á reikning þeirra, sem telja sig „stuðaða“ af ummælum mínum.

Jón Auðunn Jónsson Jeg þarf að svara hv.þm. Barð. (HK) nokkrum orðum. Jeg hjelt, að þessum háttv.þm. þyrfti ekki að vera það þyrnir í augum, þó að tillagan um Staðarfellsskólann væri borin fram af rjettdæmi. En að hún sje borin fram af frændsemi, kannast jeg ekki við. En ef svo er, þá hlýtur sú frændsemi að vera langt fram í ættir. Þessi hv.þm. virtist vera mjög hræddur um, að sýslumaður Dalamanna ljeti kaupa sig til að flytja af jörðinni. En svo er ekki. Það er með góðu samkomulagi, að hann flytur burtu í fardögum 1927.

Ekki með góðu samkomulagi

. Jú, áreiðanlega. Honum var bygt út síðastl. haust. En þegar hann kom suður í vetur, varð það að samkomulagi, að hann þyrfti ekki að flytja frá Staðarfelli fyr en næsta ár. Þá saknaði hv.þm. nokkurra nafna undir skjal það, er jeg las upp áðan. Skal jeg því nefna nokkur, sem undir því standa, t. d.: Sigríður Ásgeirsdóttir. Hjarðarholti, Ragnhildur Jónasdóttir, Borgarnesi, Guðm. Þorbjarnarson, Stóra-Hofi, (form. Búnaðarsambands Suðurlands), Björgvin Vigfússon sýslumaður, Efra-Hvoli, Helga Ólafsdóttir, form. kvenfjel. í Vík í Mýrdal. Í stjórn kvenfjel. Vatnsleysustrandar: Anna Guðmundsdóttir, Guðríður Andrjesdóttir. Guðrún Egilsdóttir. Í stjórn kvenfjelags Lágafellssóknar: Kristín Jósafatsdóttir, Blikastöðum, Guðrún Jóhannsdóttir, Kollafirði, Ásta Jónsdóttir, Reykjum. Nenni jeg svo ekki að lesa fleiri nöfn; þessi ættu að vera nægileg til þess að sýna, að hjer eru fleiri að verki en Reykvíkingar.

Það er enginn úr Barðastrandarsýslu

. Já, alveg rjett. En það var enginn tími til að leita langt utan Reykjavíkur, en áreiðanlega hefði verið hægt að fá mörg nöfn þaðan undir áskorun þessa. Að kona þessi geti farið um alt landið á einu ári, nær vitanlega engri átt. En hinsvegar býst jeg við, að þar sem stjórn Búnaðarfjelags Íslands á að gera tillögur um þessar fyrirlestraferðir, þá verði þeim hagað svo, að sem flestir hafi not af. Annars er hjer ekki um aðrar upphæðir að ræða en þær, sem flytja þarf frá ári til árs, sem orsakast af því, að ekki var hægt að stofna skólann í fardögum 1926, nema þessar 3000 kr., sem jeg fer fram á að víkja stúlkunni fyrir alla þá fyrirhöfn og allan þann undirbúning, sem hún var búin að hafa, þar sem hún bjóst við að taka við skólanum í vor, og til þess að hún geti haldið áfram að vinna að mentun kvenna, einkum sveitakvenna. Þá vil jeg geta þess, að bróðir hennar, sem ætlar að verða ráðsmaður hjá henni, sagði upp góðri stöðu og verður nú atvinnulaus næsta ár, aðeins fyrir þennan drátt á stofnun skólans. Annars get jeg ekki verið að karpa við hv.þm. Barð. (HK) um þetta mál, því að jeg veit, að honum er illa við að skóli komi á Staðarfelli, af því að hann býst við, að slík skólastofnun komi í bága við, að Herdísarskólinn komi í Flatey. En mjer finst, að þegar talað er um þetta mál, þá eigi að sleppa reipdrættinum um þann skóla, því að um hann hafa komið fram fleiri en ein ósk. Þannig vilja Snæfellingar fá hann á Helgafelli, Ísfirðingar og fleiri Vestfirðingar við Ísafjarðardjúp. Það, sem hjer er því um að ræða, er að gefa sveitakonum kost á dálítilli sjermentun, þangað til hinn stóri Herdísarskóli kemur.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer eina brtt. á þskj. 230, ásamt þeim hæstv. atvrh. (MG) og háttv.þm. Borgf. (PO), um að styrkur sá, sem Þórður Flóventsson fær, verði hækkaður úr 1500 kr. upp í 2000 kr. Háttv. deildarmönnum mun kunnugt um starf og áhuga þessa manns. Hann hefir ferðast um flestar sýslur þessa lands og leiðbeint mönnum með laxa- og silungaklak. Áhugi hans fyrir starfinu er og hefir verið mikill, enda blandast engum hugur um, sem til þekkja, að mikill árangur hefir orðið af starfsemi hans, og hann getur orðið ennþá meiri, ef menn almennt fá þekkingu og skilning á þessu mikilvæga máli. En honum er ekki unt að halda áfram þessari starfsemi, ef hann fær ekki aukinn styrk. Jeg fyrir mitt leyti er viss um, að því fje væri vel varið og það myndi gefa margfalda vexti. Annars þurfa hv. deildarmenn ekki að óttast, að styrkur þessi standi mjög lengi því að maður þessi er þegar orðinn töluvert við aldur, og vænti jeg því, að þeir taki þessari tillögu vel.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg get ekki annað en lýst ánægju minni yfir ýmsu. Fyrst og fremst því, hversu umræða þessi virðist ætla að ganga fljótt, þó það í sjálfu sjer sje ekkert undarlegt, því eins og jeg gat um í fyrri ræðu minni, eru brtt. þær, sem fyrir liggja, miklu færri en í fyrra, og sömuleiðis eru fjárhæðirnar miklu minni. Í öðru lagi get jeg verið þakklátur fyrir þær undirtektir, sem brtt.fjvn. hafa fengið, því að hjer hefir hver af öðrum staðið upp til þess að ljúka lofi á fjvn. Einn reyndasti og elsti þm. deildarinnar, hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), sagði t. d., að nefndin hefði siglt meðalveg milli skers og báru. Slík ummæli, og það frá þessum þm., þykja mjer mikils virði. Skal jeg þá snúa mjer að hæstv. landsstjórn og víkja fyrst máli mínu að hæstv.forsrh. (JM). Hann ljet í ljós ánægju sína yfir mörgum tillögum nefndarinnar, en mælti þó gegn tveimur. Fyrst og fremst tillögunni um að fella niður fjárveitingu til að malbika mentaskólagarðinn. Er hjer um smátt mál að ræða, sem jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um framyfir það, sem jeg hefi áður sagt, en af öðru er það ljóst, að það er síður en svo, að fjvn. vilji sýna þessum skóla kulda. Ennfremur mælti hann gegn till. nefndarinnar um að fella niður ferðastyrk til útlanda. Hann sagði meðal annars, að oft kæmu til þingsins beiðnir um utanfararstyrki. Gæti það því verið til þess að spara umræður á þingi að hafa eina vissa upphæð í fjárlögum í þessu skyni. En jeg lít ekki eins á þetta mál. Jeg er hræddur um, að beiðnir um utanfararstyrki kæmu eigi að síður til þingsins. Að minsta kosti höfum við hliðstætt dæmi, þar sem skáldin og listamennirnir eru. Um styrki til þeirra er altaf verið að rífast, þó að sjerstök upphæð sje ætluð til þeirra í fjárlögum. Hæstv. fjrh. (JÞ) kom að því atriði, er margt mætti um segja, að varasamt væri að taka alment fasta liði inn í fjárlögin, þegar peningar væru hækkandi. Þetta er alveg rökrjett hugsun frá hans sjónarmiði og þeirra, sem vilja hækka verðgildi peninga. En jeg verð að segja það, að mjer finst hæstv. fjrh. þá ekki nógu strangur við sjálfan sig í þessu efni, og vil jeg um það benda til þess, hvernig hann hefir snúist við því frv. hjer á þinginu, er mest fjárframlög hefir í för með sjer. Jeg á þar við járnbrautarmálið. Þá vjek hæstv. fjrh. að till. um að kaupa Sigríðarstaðaskóg í Ljósavatnsskarði og taldi það óheppilegt fordæmi, ef gert yrði. Þar til er þess að geta, að þetta er ekkert fordæmi, því að ríkissjóður hefir áður keypt skóga, svo sem Vaglaskóg, ásamt jörðinni, og Hálsskógur var tekinn undan prestssetrinu, með eftirgjaldslinun, er svara mundi 2000 kr. verði á skóginum. Hæstv. ráðh. (JÞ) vjek að því, að löggjöfin muni bygð á því, að skógar ættu að vera einstakra manna eign, en ríkið ætti að veita styrk til girðinga, um þá. Þar er fjvn. á öðru máli. En út af því, sem hæstv. ráðh. (JÞ) sagði um girðingu umhverfis Sigríðarstaðaskóg, þá liggja fyrir upplýsingar frá hv.þm. S.-Þ. (IngB) um það, að mjög þægilegt mun að girða skóginn og kosta afarlítið, því að hann er sjálfvarinn á einn veg. Þá taldi hæstv. ráðh. (JÞ) vafasamt um notkun vindmótora hjer á landi. Hann hefir þar meiri þekkingu en jeg, en fjvn. hefir ekki stigið stórt spor í því efni, þar sem hún hefir aðeins viljað styrkja einn af þeim þremur, er sótt hafa um styrk til að koma upp slíkum aflgjöfum. Till. hennar er ekki bundin við nafn, og er það því á valdi hæstv. stjórnar, hverjum hún vill veita þetta fje. Út af ábyrgðinni fyrir „Mjöll“, þá er nefndin ekki á móti því, sem hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að ríkið yrði að hafa bakveð í fasteignum. Og í þessu tilfelli er það svo, að fasteign fjelagsins er að bakveði hjá sýslunefndum, og er því ekkert að athuga í þessu tilfelli. Þá skal jeg lýsa afstöðu nefndarinnar til hinna ýmsu brtt. einstakra þingmanna, og tek þær í þeirri röð, sem þær koma fyrir við atkvæðagreiðslu. Það eru þá fyrst tvær till. frá hv. 4. þm. Reykv. (MJ) vegna mentaskólans. Hv. þm. (MJ) sagði, að sá skóli væri olnbogabarn hjá fjvn., en jeg vona, að hann sansist á, að svo er ekki, þegar hann athugar málið betur, því að ekkert lá fyrir fjvn. um þessi atriði, sem hann ber fyrir brjósti. Nefndin hefir viljað styrkja Akureyrarskólann til þess að kaupa skuggamyndavjel, og hún vill líka styrkja mentaskólann til þess og er því þeirri till. meðmælt. Nefndinni bárust brjef frá rektor mentaskólans og landlækni um að fje yrði veitt til þess að setja miðstöðvarhitun í mentaskólahúsið, en þeim fylgdi engin áætlun um kostnað. Nú hefir hv. 4. þm. Reykv. komið með áætlun, sem hann las hjer upp með miklum fjálgleik og af miklum lærdómi, eins og hans er siður. Nefndin getur fallist á, að að þessu yrði sparnaður og auk þess minni eldhætta, en húsakynnin hollari á eftir fyrir nemendur, og er hún því brtt. meðmælt. Hefir hv. 4. þm. Reykv. því enga ástæðu til að kvarta undan undirtektum fjvn. Þá eru 3 brtt. frá fjárhagsnefnd, en um þær þarf ekki að ræða, því að þær hafa verið teknar aftur til 3. umr. Þá kemur hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) með brtt. um Staðarfellsskólann. Þegar fjvn. hjelt síðasta fund sinn, hafði flm. (JAJ) ekki talað fyrir þessum till. sínum, og get jeg því ekki lýst afstöðu nefndarinnar til þeirra, en eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, mun jeg mega fullyrða, að meiri hluti nefndarinnar er brtt. fylgjandi. Tvær fyrri till. eru endurveitingar, og er því ekki nema eðlilegt, að meiri hluti nefndarinnar, sem samþykti þær í fyrra, samþykki þær nú. Jeg skal og segja fyrir mitt leyti, að jeg er fylgjandi því, að Sigurborgu Kristjánsdóttur verði veitt uppbót sú, sem farið er fram á. En jeg skal ekkert blanda mjer inn í deilur þeirra hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv.þm. Barð. (HK). Þær komu engum á óvart, því að hv.þm. Barð. hefir jafnan verið á móti þessum skóla. Þá er brtt. frá hv. 1. þm. S.-M. (SvO) um Eiðaskólann, að alt að helmingi fjárins megi verja til verðlauna handa nemendum. Er brtt. þessi komin fram eftir ósk skólastjóra, og getur meiri hluti fjvn. fallist á hana. Þá er brtt. frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og hv.þm. V.-Sk. (JK) um styrk til að rita menningarsögu. Slíkt erindi lá fyrir fjvn. og er henni því kunnugt. Meiri hluti fjvn. er eindregið á móti þessari brtt. og lítur svo á, að þetta megi gera með frjálsum samtökum og ekki þurfi sjerstakan styrk í þessu skyni. Er nefndinni og kunnugt, að sjera Jónas Jónasson frá Hrafnagili safnaði miklu án þess að fá nokkurn styrk til þess. Þá er brtt. frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um hækkaðan styrk til Leikfjelags Reykjavíkur. Fjvn. hafði fengið sömu upplýsingar um þetta efni og hv.flm. (JakM) bar fram, en nefndarmenn hafa óbundnar hendur um það, hvernig þeir greiða atkvæði um brtt. Þá er og brtt. frá hv.þm. Ak. (BL) um styrk til leikfjelagsins þar, en hún er tekin aftur til 3. umr., og skal jeg því ekki ræða um hana. Þá er brtt. frá háttv. 1. þm. S.-M. um styrk handa Þórarni Jónssyni tónlistarnema. Fjvn. hefir kynt sjer málið, og er meiri hluti hennar á móti því, að þessi styrkur sje veittur. Þá kemur hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) með unga leikkonu, sem hann ber fyrir brjósti. Hæstv. forsrh. (JM) og fleiri hafa mælt með þessari brtt. Geri jeg ráð fyrir, að viðkomandi njóti þar að ættar sinnar, og hefir meiri hluti fjvn. hnigið að því að styðja brtt. Þá er brtt. undir tölulið XXIII, frá hv. 3. þm. Reykv., um styrk handa 5 listamönnum. Jeg ætla, að fjvn. hafi haft umsóknir frá þeim öllum, en þóttist ekki geta borið neina þeirra fram. Um alla 4 síðustu liði brtt. er það að segja, að meiri hl. nefndarinnar er á móti þeim, en hann er aftur á móti meðmæltur 1. liðnum, styrk til frú Soffíu Kvaran. Fjvn. getur ekki liðsint styrkbeiðni Jóns Stefánssonar málara, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) mælti fyrir. Viðvíkjandi styrk handa Jóni Þorleifssyni málara hefir fjvn. óbundnar hendur um atkvæðagreiðslu, og sama máli er að gegna um styrkveitingu handa Karli Runólfssyni hljómlistarnema. Háttv. þm. Barð hjelt snjalla og skemtilega ræðu um það, að fella niður styrk Þórbergs Þórðarsonar, en háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) vill aftur á móti hækka þann styrk og mælti mikið með brtt. sinni. Jeg skal ekki blanda mjer í þær deilur og fjvn. mun láta afskiftalaust, hvort styrkurinn er hækkaður eða feldur. En jeg verð að segja það, að mjer finst skrítið, að hv.þm. Barð. skuli vega í þann knjerunn, svo „merkur maður“ sem hann er, en jeg hygg, að hann hafi haldið ræðu sína fremur til þess að skemta okkur heldur en að honum hafi verið alvara.

Þórbergur segir um prestana: Vel ykkur, þjer hræsnarar!

. Jú, Þórbergur segir margt um prestana og stjórnmálamenn. Háttv. 3. þm. Reykv. ber fram brtt. um að hækka styrk til Guðbrands Jónssonar, en það ræður af líkum, að fjvn. getur ekki fallist á þá brtt., þar sem hún hefir lagt til, að styrkurinn yrði feldur niður. Hv. flm. vjek að því, er jeg sagði um samkonar ritstyrksbeiðni, og kvað það ekki saman berandi, því að þeir menn, sem jeg þar nefndi, væru á föstum launum, en Guðbrandur Jónsson ekki. Jeg er nú á þeirri skoðun, að síður beri að líta á þörf manna í þeim efnum en hæfileika, en jeg skal þó geta þess, að fjvn. var ekki alveg óskift um að vilja fella þennan styrk niður. Um brtt.hv. 4. þm. Reykv., að veita. dr. Guðm. Finnbogasyni ritstyrk, hefir fjvn. óbundið atkvæði. Aftur er mikill meiri hluti nefndarinnar á móti því að veita cand. mag. Birni K. Þórólfssyni styrk til að kynna sjer skipulag og vinnu í skjalasöfnum erlendis. Umsókn þessi hefir legið fyrir nefndinni, en nú hefir hv.þm. V.-Sk. tekið hana upp á sína arma. Um brtt.hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) um hafskipabryggju á Ísafirði, þá var það samþykt í raun og veru við umræðu fyrri kafla fjárlaganna. Þá hafa þrír þm. Vestfirðinga (ÁÁ, JAJ og SigurjJ) komið fram með brtt. um það, að veita Guðmundi Jónssyni frá Mosdal styrk þann til námsskeiða í handavinnu er áður hafði ungfrú Ásta Sighvatsdóttir. Þetta kom til orða í fjvn., en þá stóð á því, hvort Ásta mundi verða kyr við skólann á Blönduósi. Nú eru fengnar upplýsingar um það, að hún verður þar kyr, og þess vegna hefir meiri hluti fjvn. fallist á þessa. brtt., og get jeg fyrir mitt leyti mælt hið besta með henni, því að mjer er þessi maður kunnur að því að vera listamaður og áhugasamur. Þá er brtt. frá hv.þm. V.-Sk. um styrk handa Kvenfjelagi Hvammshrepps til handavinnukenslu. Meiri hluti nefndarinnar getur þar aðhyllst varatill. Brtt. frá hv.þm. Ak. og hv. 1. þm.N.-M. um styrk til Kvenrjettindafjelagsins getur meiri hl. nefndarinnar ekki aðhyllst. Þá er brtt.hv.þm. Mýr. (PÞ) um styrk til Jóns Helgasonar í Borgarnesi. Erindi þetta lá alls ekki fyrir fjvn., en mjer skildist á ræðu hv.flm., að hjer sje um frumlega íslenska uppgötvun að ræða, þótt jeg geti ekki dæmt um þau vísindi. En eins og tekið er fram áður, þá álítur fjvn. nægilegt að styrkja eina tilraun í þessa átt, og getur því ekki fallist á þessa brtt. Brtt. um hækkaðan styrk til Þórðar Flóventssonar er svo smávægilegt atriði, að jeg hygg, að meiri hluti fjvn. geti aðhyllst varatill. Fyrir nefndinni lágu gögn um fossana í Norðurá, sem hv.þm. Mýr. vill láta gera laxgenga, og voru þau fyllri en þau gögn, sem lágu fyrir nefndinni í fyrra. Þessi till. var samþykt í fyrra, og fjvn. er því meðmælt að hún verði samþykt nú, enda er fordæmi um slíkt áður úr Borgarfjarðarsýslu. Þá er brtt.háttv.þm. Borgf. um eftirgjöf á dýrtíðarláni. Þótt líta megi svo á, að brtt. þessi sje fallin með umr. við 1. kafla fjárlaganna, verður henni víst haldið fram og vill meiri hl. nefndarinnar mæla í móti henni. Jeg vil minna hv. deild á, að ef þetta verður eftirgefið, þá verða fleiri að koma á eftir. Þá munum við hv.þm.N.-Ísf. koma með samskonar brtt. fyrir okkar kjördæmi, og svo mun um einhverja fleiri, og verði þetta samþykt, er hv. deild siðferðilega skyldug til þess að gefa eftir aðrar samskonar skuldir. Hv. þm. Barð. hefir tekið aftur brtt. sína undir tölulið XXXVI til 3. umr.Hv. 2. þm. Eyf. lagði fram skjallega sönnun um það, að til væri ein „jubil“ljósmóðir enn, sem ekki hefði fengið viðurkenningu, og hv. 2. þm. Rang. tilkynti, að önnur væri á uppsiglingu, sjálf ljósmóðir aldursforseta þessarar hv. deildar. Fjvn. hefir óbundin atkvæði um þessa brtt. Þá er brtt. frá hv.þm. V.-Sk. um lán til Mýrdalshjeraðs. Um þetta efni lá ekkert fyrir fjvn.

Jú

. Nú, það getur verið, að mig misminni það, en fjvn. getur ekki mælt með brtt. Jeg gat þess í fyrri ræðu minni, að öll nefndin er með brtt.hæstv. atvrh. um að greiða halla þann, er verða kann af tilraunum með að senda frosið kjöt á erlendan markað. Hv. þm. Múlsýslunga (HStef og SvÓ) bera fram brtt. um lán til tóvinnuvjela í Reyðarfirði. Jeg minnist þess ekki, að neitt lægi fyrir um þetta hjá nefndinni, en nú hefir hæstv. fjrh. mælt í móti því, að þetta lán verði veitt. Það hefir legið fyrir áður, en fjvn. hefir óbundnar hendur um atkvæðagreiðslu.

Pjetur Ottesen Hv. frsm.fjvn. (TrÞ) gat þess í ræðu sinni, að brtt. mín væri fallin, en það er á valdi forseta að úrskurða það. Jeg get ekki fallist á, að hún sje fallin. Þá sagði hv.frsm., að mikil runa mundi koma á eftir, en samkvæmt upplýsingum, sem jeg hefi fengið hjá hæstv. fjrh., þá er aðeins um þrjú slík lán að ræða og hjer er um að tala. Það er lán, sem Reykjavíkurbæ var veitt, og nú eru komnir á fastir samningar um greiðslu á því. Og svo lán til Ísafjarðarkaupstaðar, sem nú á að gefa eftir. Þó því sje nú haldið fram, að þar sje ekki um eftirgjöf að ræða, heldur sje það styrkur til bryggjunnar á Ísafirði, þá verður þó ekki um það deilt, að þar sem niður á að falla greiðsla á margra ára vangoldnum vöxtum, þá er þó um fullkomna eftirgjöf að ræða, og nemur sú eftirgjöf 1/3 af þeirri upphæð, sem jeg fer fram á að eftir sje gefin. Um fleiri lán af þessu tægi er ekki að ræða, því að það eru þá lán úr viðlagasjóði.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla mjer ekki að fara út í deilur út af kaupum á skóglendi Sigríðarstaða. En jeg vil benda á það, út af ummælum hv.frsm. (TrÞ), þar sem hann talaði um kaup á Vöglum og Vaglaskógi, þá er það ekki fordæmi fyrir svona kaupum. Þá var keypt heil jörð með einhverju því stærsta skóglendi, sem er hjer á landi, og síðan var lagt til hennar annað skóglendi og jörðin gerð að bústað fyrir skógarvörð og jafnframt sett þar upp skógræktarstöð. Þetta er ekki fordæmi fyrir því að fara að kaupa bletti úr landeignum víðsvegar. Þó má segja það þessari till. til málsbóta, að þetta skóglendi er svo nærri Vöglum, að þaðan mætti hafa umsjón með því. En það er ekki hægt að girða þetta skóglendi til fulls, og veit jeg, að hv.þm. S.-Þ. (IngB) samsinnir það. Skóglendið liggur í fjallshlíð og verður ekki girt svo tryggilega að ofan, að hægt sje að verja það ásókn sauðfjár á sumrin. Jeg hygg raunar, að þessi till. sje borin fram af ástæðum skógræktinni óviðkomandi. En jeg get að ýmsu leyti virt þær ástæður og vil því ekki leggjast fast á móti till., en vona, að það, sem jeg hefi sagt um þetta, verði nóg til þess, að þetta geti ekki skapað fordæmi fyrir því, að farið verði að kaupa hvein skógarblett, sem halda þarf við. Út af ummælum, sem fallið hafa um styrk til hafskipahryggju á Ísafirði, vil jeg geta þess, að ef sú brtt. nær fram að ganga, hefi jeg hugsað mjer að koma með brtt. um orðalagið á athugasemdinni við liðinn við 3. umr. Því að eins og till. er orðuð er hún ekki vel greinileg, en jeg vil aðeins sjá fyrst, hvort hún verður samþykt. Þá vildi jeg biðja lífs einni till. sem mjer skildist hv.frsm. (TrÞ) mæla á móti. Það var heimild til að lána úr viðlagasjóði 5 þús. kr. til byggingar sjúkraskýlis og læknisbústaðar í Mýrdalshjeraði. Það er föst regla að veita lán úr viðlagasjóði til sjúkrahúsbygginga., ef fje er fyrir hendi. Nú veit jeg ekki, hvort það verður til að þessu sinni, en þykir líklegt; a. m. k. hygg jeg, að það sje rjett að hafa heimildina í fjárlögunum. Það er ekki margt, sem á meiri rjett á sjer en lán til sjúkraskýla, að undanteknum lánum til íshúsa, girðinga og þurrabúðarlánum, sem eru auðvitað fremst.

Jón Kjartansson Jeg stend aðeins upp til að leiðrjetta það, að ekki hafi legið fyrir hv.fjvn. beiðni um lán til sjúkraskýlisins í Vík. Hv. nefnd var send umsókn um þetta frá sýslumanninum í Vík fyrir hönd hreppsins. Jeg er annars fús til að taka brtt. þessa aftur til 3. umr., ef hv.fjvn. óskar að fá hana til nánari athugunar. Jeg fæ ekki sjeð, að það geri neitt til, þótt heimildin standi í fjárlögunum. Lánið verður auðvitað ekki veitt nema fje sje fyrir hendi. Loks vil jeg þakka hæstv. fjrh. (JÞ) fyrir stuðning hans við till.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg efa ekki, að það sje rjett hjá hv.þm. Borgf. (PO), að ekki sjeu nema 3 lán önnur, sem eru eins og þetta að forminu til. En það eru fleiri lán til fátækra hreppa, sem eins stendur á með í alla staði, þótt þau sjeu úr viðlagasjóði. Annars hefi jeg enga löngun til að standa á móti þessu; mig langar ekkert til að spilla fyrir því, að fátækir hreppar fái hjálp út úr fjárhagslegum ógöngum. En það er aðeins það, sem jeg hefi viljað benda á, og álít mjer skylt að segja, að verði þessi till. samþykt, koma fleiri á eftir. Jeg vil ekki fara að deila við hæstv. fjrh. um það, hvort fordæmi sje fyrir því að kaupa skógarblett úr landareign, eins og Sigríðarstaðaskóg. Jeg skal ekki segja, að fordæmi sje fyrir því, en það er þó ákaflega nærri, þegar presturinn á Hálsi fær 200 kr. linun á afgjaldi, gegn því að taka undan ábúð nokkra skógarspildu, sem er á jörðinni. - Út af ummælum hæstv. fjrh. um fordæmið, vil jeg taka það fram, að jeg geri ráð fyrir, að þingið sjái fótum sínum forráð og fari ekki út á neina glapstigu um kaup á skógarblettum. - Jeg veit ekki, við hvað hæstv. ráðh. á, þegar hann segir, að þetta sje borið fram af ástæðum skógræktinni óviðkomandi. Það er sjálfsagt rjett hjá hv.þm. V.-Sk. (JK), að erindi hafi legið fyrir fjvn. um lán til sjúkraskýlisins. En þegar menn vita, að 225 erindi lágu fyrir nefndinni. hygg jeg, að engan þurfi að furða, þótt jeg kunni þau ekki öll utan að.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Við 2. umr. hækkuðu gjöldin um ca. 375 þús. kr., en hækkun teknanna leiddi af sjer, að tekjuhallinn varð ekki nema 21303 kr. Ef allar þær brtt., sem nú liggja fyrir, yrðu samþyktar, mundi öll hækkunin verða ca. 660 þús. kr., og er ekki hægt að segja, að það beri vott um varfærni háttv.þm. En nú reynir á varfærni hv. deildar, þegar til atkv. kemur. Við þennan kafla eru fáar brtt frá fjvn., og eru þær alls til hækkunar ca 22200 kr. Við 11. og 12. gr. 16 þús. og við 13. gr. 6200 kr. Frá einstökum þm. nema hækkunartill. 163200 kr. Jeg skal þá víkja stuttlega að brtt.fjvn., en ætla að leiða hjá mjer till. einstakra hv.þm. þangað til þeir hafa talað fyrir þeim. Fyrsta brtt. nefndarinnar er undir II. lið á þskj. 297, við 5. gr., og þarf jeg ekkert um hana að segja. Þó að ein till.fjvn. komi mjer nokkuð við, treysti jeg háttv.frsm. síðari kaflans, háttv.þm. Str. (TrÞ), til að tala fyrir henni. Næsta brtt. nefndarinnar er á sama þskj., V. við 11. gr. A. 6, um skrifstofukostnað bæjarfógeta og sýslumanna, og leggur nefndin til, að liðurinn hækki úr 84 þús. upp í 92 þús. kr. Nefndin hefir kynt sjer þetta mál, og komu nokkrir sýslumenn og bæjarfógetar á fund hennar og tjáðu henni, að óhjákvæmilegt væri að fá nokkra hækkun í þessu skyni. Þeir fóru fram á, að liðurinn yrði hækkaður upp í 100 þús., en aðalkrafa þeirra var sú, að framvegis yrðu reikningar þeirra um skrifstofukostnað teknir til greina og samþyktir af stórnarráðinu. Nefndin bar sig saman við hæstv. dómsmálaráðherra um þetta og komst að þeirri niðurstöðu að leggja til, að liðurinn yrði hækkaður um 8 þús. kr. Nefndin gat ekki fallist á meiri lækkun; hún viðurkennir þó, að vitanlega vaxa störf þessara manna vegna ýmsra laga, sem þingið samþykkir, en hún áleit þó, að þessi hækkun væri sæmileg. Nefndin áleit, að ef horfið væri að því ráði að samþykkja, að allir slíkir reikningar skyldu viðurkendir, gæti það orðið til þess, að meiri vinna væri keypt út en þörf væri á og hlutaðeigandi embættismaður gæti á þann hátt látið ríkissjóð borga þau störf, sem hann sjálfur gat unnið. Það er því undirstaðan undir mati á skrifstofukostnaði að ganga út frá embættismanninum sem fullkomnum starfsmanni. Telur nefndin því mjög varhugavert að fara þessa leið. Þeir, sem gengist hafa fyrir þessu, hafa leitað álits sýslumanna og bæjarfógeta úti um land, og hafa þeir flestir tekið í sama strenginn, en þó skal jeg geta þess tveimur sýslumönnum til lofs, að þeir telja enga þörf á að auka skrifstofufje sitt frá því, sem nú er. Þessir 2 sýslumenn eru þeir sýslumaður Skaftfellinga og sýslumaður Árnessýslu, háttv. 1. þm. Árn., og skal jeg ennfremur geta þess, að skrifstofukostnaður í Árnessýslu hefir lækkað síðan hann tók við embætti og hann telur hann nú sæmilegan. Næsta brtt. nefndarinnar er við 12. gr. 11 (utanferðir hjeraðslækna), um að fyrir 2000 komi 3000 kr. Við 2. umr. var samþyktur styrkur til eins læknis í þessu skyni, og gat jeg þess þá, að með því fje, sem nú er veitt í fjárlögum til þessa., væri ekki hægt að styrkja þá lækna, sem nú eru ytra. Eftir upplýsingum frá landlækni er sá styrkur nú upplofaður, en landlæknir telur nauðsynlegt að gera þeim læknum, sem nú eru ytra, einhverja úrlausn. Næsta brtt. nefndarinnar er við 12. gr. 17.c, um að hækka styrkinn til sjúkrahúsa úr 15 þús. upp í 20 þús. kr. Landlæknir hafði lagt til, að þessi styrkur yrði hækkaður mikið meira, eða helst upp í 30 þús., og telur hann, að með úthlutun þess styrks, sem nú er lögákveðinn eftir fjölda legudaga, þá nemi hann ekki meiru en 1/3–½ af því, sem heimilt er eftir athugasemdinni, og er það alt of lítið á móti því, sem hjeruðin leggja fram. Í samræmi við þetta er svo önnur brtt. nefndarinnar, um að fella niður aths. við þennan lið. Landlæknir tjáði nefndinni, að það væri almenn óánægja yfir þessari aths., sem leiddi af því, að hjeruðin þurfa að leggja sjálf svo mikið fje fram til sjúkraskýlanna, að þau vilja láta innanhjeraðssjúklinga fremur njóta þess fjár heldur en aðra. Jeg hygg, að tilgangur aths. um að láta sjúklinga, sem ríkið kostar, njóta sömu kjara og innanhjeraðsmenn, hafi átt að spara ríkissjóði fje. En þegar að er gáð, þá verður þetta öfugt, því eigi utanhjeraðsmenn að njóta sömu kjara og innanhjeraðsmenn, þá verður að hækka legukostnað þeirra alment, og um leið hækkar kostnaður ríkissjóðs. Því ætla má, að á hans vegum verði ætíð fleiri innanhjeraðsmenn en utanhjeraðs í hverju sjúkrahúsi: Nefndin vill því fella aths. þessa, svo sjúkrahúsin hafi um þetta óbundnar hendur eins og áður. Jeg skal geta þess í sambandi við næsta lið, um styrk til sjúkraskýla, að eins og hv.þdm. muna, þá kom við 2. umr.till. um að hækka þann styrk í tilefni af því, að enn eru óuppgerðar sakir milli ríkisins og þeirra læknabústaða og sjúkraskýla, sem nú hafa verið í byggingu. Þá hefir landlæknir tjáð nefndinni, að af því fje, sem ætlast var til að yrði notað á árinu 1926 í þessu augnamiði, mundu um 14 þús. kr., sem ætlaðar voru til sjúkraskýla í Reykhólahjeraði og á Hofsósi, ekki verða notaðar, og mætti þá verja því fje á öðrum stöðum í sama augnamiði. Nefndin hafði ekkert á móti þessu, þótt ekki þætti henni sjálfsagt að fara þannig að. En verði það gert, þá leggur nefndin ákveðið með því, að ekki verði fremur en að undanförnu veitt nema sem svarar 1/3 af byggingarkostnaðinum, og ekki verði blandað þar fleiru inn í en venja hefir verið til og viðurkent, að telja beri með byggingarkostnaði. 12. brtt. nefndarinnar, við 17. gr., er viðvíkjandi sjúkrahúsinu á Ísafirði og miðar eingöngu til þess að færa til leiðrjettingar það, sem samþykt var við 2. umr., sem sje, að í stað 10 þús. kr. komi: 7724 kr. Það er nákvæmlega rjett útreiknuð sú upphæð, sem ríkinu ber að borga samkvæmt venju í slíkum tilfellum. Viðvíkjandi 12. gr. 17.n skal jeg geta þess, að landlæknir tjáði nefndinni, að svo hefði reynst, að miklu meira væri af geitnasjúkl. heldur en skýrslur læknanna báru með sjer, er þeim var í fyrstu safnað. Taldi hann óheppilegt að binda fjárveitingu til lækningar þessum sjúklingum við ákveðna upphæð, þar sem oft gæti staðið svo á, að heppilegra væri að taka fleiri í einu, og óskaði, að þær 2500 kr., sem til þess eru veittar að lækna þessa veiki, yrðu skoðaðar sem áætlunarupphæð, svo hægt yrði að fara fram úr henni, ef það álitist heppilegt. Nefndin fjellst á þetta, og því tala jeg um það hjer. Þá er brtt. við 13. gr. B. VI, til fjallvega. Þessi liður var hækkaður við 2. umr. samkvæmt till. nefndarinnar með tilliti til vegagerðar milli Reykjadals og Mývatnssveitar og yfir Kolugafjall. Nú hefir það komið í ljós síðan, að sú upphæð, 4 þús. kr., var ónóg, ef gera ætti þarna nokkuð til hlítar. Hefir nefndin leitað álits vegamálastjóra um þetta, og telur hann, að minna fje en 8 þús. kr. komi ekki að gagni. Nefndin hefir fallist á þetta og lagt til, að upphæðin verði hækkuð samkvæmt þessu. En eins og tekið hefir verið fram, þá hefir vegamálastjóri óbundnar hendur um það, hvernig þessu fje verður skift. Þá er loks till. um nýja símalínu frá Svignaskarði að Hvítárbakka, vegna skólans þar. Við 2. umr. var samþykt samskonar fjárveiting, og ein hefir verið samþykt áður, og sá nefndin sjer því ekki fært að neita um þetta, enda þótt þessi upphæð sje hærri en hinar, vegna örðugra staðhátta. Hvað snertir till. samgmn., þá mun jeg leiða hjá mjer að tala um þær, líkt og till. einstakra þm., þangað til flm. hafa talað um þær. Hefi jeg ekki eytt löngum tíma til framsögu minnar og vænti þess, að hv.þm. verði stuttorðir, svo umr. verði lokið sem fyrst, og helst í nótt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg stend upp til þess að undirstrika þau almennu ummæli, sem hv.frsm.fjvn. (ÞórJ) hafði um þetta fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir, og þær brtt., sem nú hafa dunið yfir þessa hv. deild. Það var að mínu áliti rjett, sem hann sagði, og eins það álit hv.fjvn., að nú sje teygjan úr tekjuhlið fjárlaganna, það sje búið að hækka svo tekjuliðina, að ekki komi til mála að hækka þá meira. Að vísu má segja um einstöku lið, að vera megi, að þeir fari eitthvað fram úr áætlun. En það þarf að vera, því mjög er úvíst um aðra, hvort þeir standist, eins og t. d. tekjur af vínversluninni. Það er mjög ólíklegt, að hann standist áætlun, eftir því útliti, sem nú er um árferði 1927. Gjaldahlið fjárlagafrv. var hækkuð við 2. umr. um 430 þús. kr. eftir mínum reikningi. Frsm. nefndi eitthvað lægri upphæð. Útgjöldin samkvæmt frv. eins og það er nú eru rúmlega 10 miljónir og 800 þús. kr. Til samanburðar skal jeg geta þess, að fjárlögin 1925, sem voru fyrstu fjárlög, sem það þing, er nú situr, setti, voru afgreidd með 8 milj. 274 þús. kr. gjaldaáætlun, svo gjöldin eru nú meir en 2½ miljón kr. hærri en þá. Þar við bætist, að þær krónur, sem nú eru veittar, eru allmiklu stærri en þær, sem veittar hafa verið undanfarið. Meðalgildi okkar peninga 1921–'24 var ca. 60–65 aurar hver króna. En nú rúmlega 81–82 aurar pr. kr. Og það tjáir ekki annað en að líta á það, að sama krónutala er nú þyngri gjaldabyrði en áður var, svo að í stað þess að láta nú krónutöluna halda sjer, eða auk heldur hækka, þá ætti hún í raun og veru að fara lækkandi með hækkandi peningagildi. Jeg álít, eins og jeg hefi sagt hjer áður og nú er að nokkru leyti fram komið, að nauðsynlegt sje að lækka eitthvað og ljetta skattabyrði þá, sem hvílir á atvinnuvegunum. Nú hefir gengisviðauki á vörutolli verið numinn úr lögum, og jeg get sagt það, að fjhn. hefir á prjónunum enn frekari lækkun tolla á nauðsynjavörum, sem þyngst hvíla á framleiðslu landsmanna. Það frv. er aðeins ókomið, sem fer fram á það að lækka vörutoll á kolum og salti og steinolíu. Jeg hefi ekki sjeð þetta frv. og veit ekki, hve miklu hækkun þessi nemur fyrir ríkið. En jeg býst við því, að hún muni nema milli 200 og 400 þús. kr. á ári, líklega þó eitthvað nær hærri upphæðinni. Jeg verð nú að segja það, að jeg á mjög bágt með að vera á móti því að lögleiða linun á slíkum tolli á algerðum nauðsynjavörum, og er auk þess eins hár og kola- og salttollurinn, því jeg hygg, að slíkt sje algerlega einsdæmi meðal Norðurálfuþjóðanna, eftir því, sem jeg þekki til. Jeg hefi nú dregið þetta atriði hjer inn í umr. til þess að vekja athygli manna á því, að hv. deild mun gefast kostur á því að sýna það með atkvæðagr., hvort hún vilji fremur lækka tolla, sem hvíla þungt á höfuðatvinnu landsmanna, eða að öðrum kosti auka útgjöld ríkisins eða a. m. k. varna því, að þau lækki, svo sem till.þdm. nú bera helst með sjer. Jeg skal viðurkenna það, að flestar brtt. v ið 2. umr., og eins megnið af till. nú, eru um fjárveitingar til verklegra framkvæmda Það er auðvitað æskilegt og gott að hraða slíkum framkvæmdum, eftir því sem geta ríkisins leyfir. En þess verður að gæta, að í frv. stjórnarinnar var ætlað miklu meira fje til verklegra framkvæmda en undanfarin ár. Jeg hygg miklu meira fje en jafnvel á nokkru öðru einu ári áður. Nú þegar þetta er aukið svo af stjórninni og síðan enn aukið með till. frá hv.þdm., þá vil jeg vekja athygli manna á því, að það hefir líka tvær hliðar að auka á einu ári úr hófi verklegar framkvæmdir ríkissjóðs. Bæði sökum þess, að það er örðugra í framkvæmd heldur en annars, ef hægt væri að komast hjá svo óvenjumiklum stigbreytingum í fjárveitingum þessum. En hin hliðin er sú, að þó það sje í sjálfu sjer æskilegt, að verklegar framkvæmdir aukist heldur á fjárkrepputímum, þegar atvinnuvegirnir sækja ekki mjög eftir vinnukrafti, þá verður að gæta hins, að það er óheppilegt, ef sú atvinna, sem þannig skapast, verður til þess að hindra þá kaupgjaldslækkun að krónutölu, sem nú stendur fyrir dyrum sökum hækkunar á verðgildi peninganna. Það verður því að fara hóflega í það að skapa í bili mjög mikla atvinnu við opinber störf, til þess að keppa um vinnukraftinn við atvinnuvegina á sama tíma sem kaupgjald er að komast í eðlilegt horf. Jeg vil biðja hv. þingdeildarmenn að líta einnig á þetta, þegar til atkvæðagreiðslunnar kemur. Og jeg skal enda þessi almennu ummæli mín með því að láta í ljós þá vissu von, að þetta þing, sem hefir getið sjer svo góðan orðstír fyrir þá stefnu, sem það tók þegar í upphafi 1924 til viðreisnar fjárhag landsins, kasti nú ekki frá sjer þessum góða orðstír með því að sýna ógætni um afgreiðslu fjárlaganna, hvorki nú eða á næsta þingi, sem er síðasta þingið á þessu kjörtímabili. Jeg vænti þess, að hv.þdm. sýni þá festu og samkvæmni við sjálfa sig, sem þarf til þess að halda í horfi um þá fjárhagslegu viðreisn, sem þeir hófu svo myndarlega 1924. Jeg skal þá aðeins minna á eina brtt.hv.fjvn., um að fella niður aths. við 12. gr. 17.c, um að sjúklingar, sem kostaðir eru af opinberu fje, njóti sömu kjara í sjúkrahúsum og innanhjeraðsmenn. Jeg verð að segja það, að jeg er talsvert hissa á þessari till.fjvn. Jeg held, að hún hafi ekki aflað sjer nægilegra upplýsinga um málið áður en hún gerði þetta að till. Því það er sannarlega æðihart að horfa upp á það, að sjúkrahúsin skuli geta sett svo mikið sem þeim sýnist fyrir þá sjúklinga, sem hjer er um að ræða, vitandi það, að það eru yfirleitt engir aðrir utanhjeraðsmenn í sjúkrahúsunum en þeir, sem ríkið kostar - og standa algerlega varnarlaus gagnvart slíku.

Jón Baldvinsson Í III. brtt. á þskj. 297 förum við þrír þdm. fram á það, að tekin verði upp fjárveiting í fjárlög 1927 til þess að gera registur um Stjórnartíðindin frá 1916–1926. Jeg veit, að hver einasti þm. finnur til þeirra örðugleika, sem á því eru að finna þau lög, sem menn vilja leita að, því að svo mörg lög hafa verið gefin út á þessu tímabili, að það er næstum ógerningur að finna það, sem leitað er að. Þessi till. var flutt hjer á síðasta þingi og fyrir misskilning náði hún ekki samþykki. Hún var tekin aftur við 2. umr., og ætlaði fjvn. að athuga hana, en það fórst einhvernveginn fyrir. Nú er farið fram á sömu fjárveiting, 2500 kr., en árinu 1926 bætt við, svo verkið er meira, sem vinna á fyrir sama fje. Þó þetta heyri í raun rjettri undir stjórnarráðið, þá ætti að fela skrifstofustjóra Alþingis að hafa umsjón með þessu verki, því hann mun allra manna færastur um það. Því það er mjög mikið vandaverk að semja slíkt registur svo að vel sje. Jeg mun svo ekki eyða tíma í það að tala um fleiri brtt. en þessa einu, en leyfa mjer aftur á móti að nota þá heimild, sem þm. hafa við 3. umr., að beina nokkrum orðum til hæstv. stjórnar viðvíkjandi atriðum, sem beinlínis snerta hag ríkisins yfirleitt. Mjer fanst hæstv. fjrh. (JÞ) í síðustu ræðu sinni taka heldur harðvítuglega á móti ýmsum útgjaldatillögum, en þó sjerstaklega þeim, sem miða til verklegra framkvæmda. Þetta kom mjer dálítið óvart, því að jeg var á þingmálafundi með hæstv. ráðherra nú ekki alls fyrir löngu. Heyrði jeg hann þá halda því fram, að það væri þingsins að skera úr, hvort það vildi ljetta af þessum háu sköttum eða láta þá standa og nota þá til verklegra framkvæmda. Mun hann þá hafa haft hugmynd um, að því verkefni bráðabirgðaskattanna væri lokið, að borga lausu skuldirnar. Hæstv. ráðherra má því ekki gera hvorttveggja í senn, að setja sig á móti lækkun skattanna og samtímis setja sig á móti því, að ráðist verði í verklegar framkvæmdir. Þá vil jeg beina fáum fyrirspurnum til stjórnarinnar. Eins og kunnugt er, stendur Íslandsbanki að miklu leyti undir yfirstjórn ríkisins, síðan Alþingi og stjórnin hlupu undir bagga með honum, því eftir lögunum frá 1921 eiga tveir bankastjórar bankans að vera skipaðir af íslensku stjórninni, sem að mínu áliti þýðir, að bankinn sje meira en áður undir yfirstjórn landsins. Nú vil jeg spyrja hæstv. stjórn, af hvaða ástæðum Íslandsbanki hefir ekki lækkað vextina eins og Landsbankinn. Hann hefir nefnilega ½% hærri vexti á ýmsum lánum en Landsbankinn, og þetta getur munað allmiklu á báða bóga. Þegar líka þess er gætt, að munurinn er mestur á 1. veðrjettarlánum og víxlum. Þetta er þeim mun undarlegra, þegar kvartað er undan erfiðri afkomu atvinnuveganna, því að þessir háu vextir koma þó mest niður á þeim. Jeg sje því ekki annað en stjórnin, og þá sjerstaklega hæstv. fjrh., verði að svara fyrir þetta og upplýsa fullkomlega, af hverju Íslandsbanka er leyft að halda uppi óeðlilega háum vöxtum í landinu. Það má nú kannske segja, að Íslandsbanki sje „privat“-stofnun, en Landsbankinn ekki, og því sje þar töluverður aðstöðumunur. En eins og tekið hefir verið fram áður, hefir hann notið mikilla hlunninda hjá ríkinu, hefir t. d. meiri seðla í umferð en Landsbankinn, og auk þess margskonar hlunnindi, og er því engin ástæða til, að hann þurfi að hafa vextina hærri. Þessir háu vextir eiga líka sinn þátt í því að gera landsmönnnm erfiðara með að þola gengishækkunina. En það hefir mjer þó skilist, að væri skoðun hæstv. stjórnar að keppa að því marki að koma peningunum í það gengi, sem þeir voru í áður en stríðið skall á. Út frá því sjónarmiði ætti stjórnin því að vera á móti þessum óeðlilega háu vöxtum bankans, auk þess, sem þeir halda dýrtíð uppi í landinu og eru allþungur skattur á viðskiftamönnum bankans. Þá er annað atriði, sem jeg vildi víkja til hæstv. stjórnar, og það er, hvort hún hafi nokkuð gert í því að breyta enska láninu í hagkvæmara lán. Það er sem sje kunnugt, að danska ríkið tók líka mjög óhagstætt lán 1920, en hefir nú breytt því í miklu hagkvæmara lán, sem ljettir vaxtabyrðina á danska ríkinu um mörg hundruð þúsund kr. á ári. Jeg vil því spyrja hæstv. stjórn, hvort hún hafi nokkuð gert í þessu og hvort hún ætli sjer að gera nokkuð í því. Það væri mjög mikilsvert atriði, ef stjórnin gæti breytt þessu dýra láni í annað hagkvæmara, því að eftir því, sem jeg hefi komist næst, þá eru vextirnir af því nálega 9%. Það eru gífurlega háir vextir, og væri hægt að lækka þá, gætu bankarnir ekki lengar haft þá fyrir ástæðu til að halda vöxtunum uppi. Að það megi takast að fá hagkvæmara lán, er jeg í nær engum vafa um, því að nú er miklu auðveldara að fá stór peningalán en var 1921. Þá er þriðja fyrirspurnin, sem jeg vildi beina til hæstv. stjórnar, og hún er sú, með hvaða verði gullforði Íslandsbanka hafi verið keyptur síðastliðið haust. Um þetta er vitanlega ákvæði í lögum, en jeg hefi heyrt, að það sje ágreiningur um, hvernig beri að skilja það. Þætti mjer því vænt um, ef hæstv. stjórn vildi upplýsa þetta. Þá er eitt atriði enn, sem jeg vildi spyrja hæstv. fjrh. um, og það er um framkvæmd á tolllagabreytingu síðasta þings viðvíkjandi tóbakstollinum. Mig langar til að heyra, hvernig 2. gr. þeirra laga hefir verið framkvæmd. Hvernig framkvæmd hafi verið álíming tollmerkja og hver kostnaður hafi orðið við það. Að sjálfsögðu heimta jeg ekki af hæstv. ráðherra, að hann skýri frá, hver kostnaður hefir orðið af þessu um alt land. En hvað hann hafi orðið hjer í Reykjavík, ætti hann að geta farið nærri um. Þetta vænti jeg, að hæstv. fjrh. upplýsi, því að í fyrra var það mikið deiluefni, og hjeldu sumir því fram, að þetta væri óframkvæmanlegt og ótrygt. En þar sem nú er fengin töluverð reynsla fyrir þessu, ætti stjórnin að geta leitt þingið í allan sannleika um, hvernig þetta hafi tekist. Þá er eitt atriði enn, sem jeg vil víkja til hæstv. fjrh., þó að það komi fjárlögunum ekki beinlínis við. Það er út af umræðum þeim, sem fram fóru hjer í gær. Hann þóttist hafa ástæðu til að halda að samband væri milli ullartollsins í Bandaríkjunum og steinolíueinkasölunnar hjer, en vildi ekki skýra það í gær, hvernig þetta samband væri, enda þótt á hann væri skorað. Jeg vil nú enn skora á hæstv. fjrh. að skýra þetta fyrir þinginu og á hvaða rökum þessi ummæli hans eru bygð, og ef tilhæfa er í þessu, þá vil jeg fá skýrt, hvernig sambandi milli þessara mála sje varið og hvernig samband gat orðið milli þeirra, og ennfremur hverjir hafi stuðlað að því, til þess að menn geti metið, hvort áðurnefnd ummæli hæstv. ráðh. (JÞ) sjeu á rökum bygð eða ekki. En ef hann hefir verið hjer með eintómar dylgjur, þá tel jeg það með öllu óforsvaranlegt. Þá skal jeg snúa máli mínu til hæstv. atvrh. (MG). Það er aðeins einföld spurning, sem jeg vil leggja fyrir hann, og hún er viðvíkjandi framkvæmd laganna um útvarp, sem samþykt voru í fyrra. Það, sem mig langar til að spyrja hann um, er, með hvaða lagaheimild hann heimilar leyfishöfum að leggja skatt á tæki. Jeg skil lögin frá í fyrra svo, að slík heimild hafi enga stoð í þeim. Sömuleiðis finst mjer umræðurnar um lögin bera vott um, að stjórnin hafi ekki átt að fá heimild til að taka þennan skatt. Eins og kunnugt er, var einkasalan feld úr frv. í fyrra, en nú hefir verið sett í reglugerð, að þeir, er tæki selja, þurfi til þess söluleyfi, sem jeg tel hæpið, að hafi stoð í lögum. Jeg held því, að hæstv. atvrh. hafi gengið hjer feti lengra en lög heimila, og vildi því óska, að hann skýrði með hvaða lagaheimild hann hefir gert þetta. Annars vænti jeg, að hæstv. stjórn taki fyrirspurnir mínar til athugunar og svari þeim við fyrsta tækifæri, því að flestar þeirra eru þess eðlis, að það er mjög fljótgert að afla þeirra upplýsinga, sem þarf til þess að svara þeim.

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg bjóst við, að hv.frsm. (ÞórJ) myndi skýra afstöðu fjvn. til tillagna samgmn. Hún dró þær til baka við 2. umr., til þess að þær yrðu betur athugaðar. En nú hefi jeg heyrt, að háttv.fjvn. leggi á móti þeim báðum; hafi þó kannske óbundin atkvæði um aðra þeirra. Skal jeg þá, án þess að endurtaka það, sem jeg sagði við 2. umr., lýsa afstöðu nefndarinnar til þessara tillagna. Hún hefir lagt til, að flóabátastyrkurinn verði hækkaður um 1100 kr., og af því fje gangi 400 kr. til Lagarfljótsbátsins, en þær 700 kr., sem þá eru eftir, ætlast nefndin til, að atvrh. noti þar, sem þörfin er mest. Annars hefir hann óbundnar hendur um, hvaða flóabáta hann styrkir, en venjan er sú, að hann tekur tillit til tillagna samgöngumálanefndarinnar, og vænti jeg, að svo verði einnig að þessu sinni. Hvað snertir styrkinn til einstakra báta, þá þykir mjer styrkurinn til Hvalfjarðarbátsins heldur lítill, og vonast nefndin til, að atvrh. ráði fram úr þessu. Þá er styrkurinn til einstakra fjelaga til að kaupa báta eða endurbæta báta. Jeg hefi heyrt, að hv.fjvn. leggi á móti þessari tillögu, af því að hún telji hana skapa fordæmi, svo að aðrir komi á eftir. Þetta má altaf segja. En er þá ekki komið fordæmi áður? Mig minnir, að fjelagið, sem gerði Breiðaflóabátinn „Svan“ út, hafi tvisvar fengið eftirgjöf á lánum, og auk þess beinan styrk til að borga skuldir með. Jeg verð nú að halda því fram, að betra sje að veita víst til fjelaganna strax, svo að þau geti fengið sjer farkost, heldur en þurfa eftir á að veita þeim eftirgjöf skulda og styrki til að borga skuldir með. Þau fjelög, sem hjer er um að ræða eru: Djúpbátsfjelagið og h/f Skaftfellingur. Hjeraðsbúar í Skaftafellssýslu hafa þegar lagt fram mikla fjárhæð til þess að kaupa bát til að halda þar uppi samgöngum, því að þeir hafa engin not af „Esju“. En nú er svo komið, að þeir þurfa að skifta um vjel í bátnum, því að vjel sú, sem er í honum nú, er alt of lítil, svo lítil, að það er beint hættuspil að senda hann austur með söndunum, þegar hausta tekur. Er því ekki annað fyrir hendi en að kaupa nýja vjel í bátinn, og vill samgmn. láta ríkissjóð styrkja fjelagið til þessara vjelkaupa, þannig, að hann leggi fram kostnaðarins, en 2/3 munu sýslubúar aura saman. Hið sama má segja um Djúpbátsfjelagið. Það varð fyrir því slysi síðastl. ár að missa farkost sinn, og stendur nú uppi nær eignalaust. En síðastliðin 8 ár hefir það haldið uppi ferðum um sýsluna. Það er nú svo með fjelag þetta, að það getur ekki keypt bát aftur, nema það fái styrk frá hinu opinbera að einhverju leyti. Að mikil nauðsyn sje að fá bát aftur, ætti flestum að vera ljóst, því að hjeruð þau, er notað hafa bátinn, geta alls ekki notið góðs af strandferðum „Esju“. Annars er það svo, að þeir 30 þús. íbúar, sem engin not geta haft af „Esju“, bera síst meira úr býtum til samgöngumála en hinir, sem hafa hennar full not. Það er kannske til þess að gera þessum sveitum jafnhátt undir höfði bæði á sjó og landi, að menn taka ekki liðlega í að veita þeim fje til samgangna á sjó. Því að eins og menn vita, hafa fáar eða engar sveitir verri vegi á landi en einmitt þessar. Það er ekki heldur farið fram á það frá þeirra hálfu að leggja stórfje í vegagerðir, enda væri það óviturlega ráðið. Þeirra þjóðvegir hljóta að liggja um sjóinn. En á þá með stirðbusahætti og skilningsleysi jafnframt að gera þeim ókleift að hafa flutninga á sjó? Jeg ætla ekki að segja meira um þetta nú, en býst við að koma að fleiri orðum um það síðar. Þá ætla jeg að minnast á brtt., sem jeg á við þennan kafla fjárlaganna. Sú fyrsta er á þskj. 297,XIII, og fer fram á 1000 kr. styrk til Jóns Ásgeirssonar. Þessi piltur var við hljómlistarnám suður í Þýskalandi, en veiktist síðastl. haust allalvarlega og hefir legið síðan suður í Vínarborg. Til námsins styrktu hann nokkrir kunningjar og vinir sem ekki vildu fara fram á ríkissjóðsstyrk, heldur aura einhverju saman sjálfir til að hjálpa honum. En nú er það fje þrotið og varla von, að þessir menn, sem styrktu hann utan, geti lagt mikið meira af mörkum, og það því síður, sem hann er orðinn alveg heilsulaus og engin von um, að hann geti snúið sjer að náminu aftur. Þess vegna legg jeg til, að honum verði veittar þessar 1000 kr. til að borga nokkuð af sjúkrahúskostnaði sínum og til að komast heim. En jeg get lýst yfir því, að jeg skal taka aftur þessa till., ef hv.fjvn. vill leggja með því, að hann fái það fje, sem veitt er í 17. gr. 5 til að hjálpa nauðstöddum Íslendingum erlendis. En þá er líka það fje þrotið, því að það er aðeins 1000 kr. Þá er önnur brtt. mín á þskj. 297,XIX. um að hækka styrkinn til hýsingar ferðamanna um 200 kr., upp í 3200 kr. Þessi liður hefir verið lækkaður um þessar 200 kr. frá því, sem hefir verið undanfarið, og er ætlunin að sleppa styrknum til bóndans að Arngerðareyri. Er það víst bygt á því, að hún liggi svo nærri öðrum bæjum, ekki nema klukkutíma ferð, að því sje ekki þörf á styrknum. En jeg vil leyfa mjer að benda á það, að óvíða mun vera meiri gestagangur; jeg býst við, að þar komi fleiri hundruð næturgesta en einstaklingar á sumum þeim stöðum, sem styrkur er veittur til, og vil jeg þá t. d. benda á Kleppustaði í Strandasýslu. Þá á jeg enn eina brtt. á sama þskj. XXIII. lið. Hún er um símalínu frá Ísafirði til Ögurs og frá Ögri um Æðey til Snæfjalla. Það er öllum kunnugt, að símasambandið við Vestfirði er mjög slitrótt, og það svo, að oft næst ekki samband vikum saman að vetrinum. Og það er annað verra, að þetta samband, sem þarna er, er svo ófullkomið, að það er altaf erfitt fyrir þá staði í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem hafa síma (en það eru ekki nærri allir hreppar í sýslunni), að komast út fyrir hjeraðið. Þetta stafar af því, að aðeins er einföld lína frá Ísafirði um Ögur til Borðeyrar, og á þessari línu eru allar millistöðvarnar. Landssímastjóri segir, að aldrei verði viðlit að fá gott samband fyr en önnur lína sje komin frá Ísafirði til Ögurs, og einnig frá Borðeyri til Hólmavíkur. Þessu til staðfestingar skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr brjefi frá landssímastjóra, dags. 3. þ. m.: „Eins og jeg tjáði yður munnlega, er það nauðsynlegt að strengja nýja línu frá Ísafirði til Ögurs, er tekið getur allar símastöðvarnar á þessu svæði, sem nú eru á aðallínunni og skemma hana svo mjög og teppa, að hún kemur ekki sem stendur að tilætluðum notum fyrir Vestfirði. Um leið og þessi lína verður lögð vænti jeg, að unt verði að leggja sæsíma frá Ögri til Æðeyjar og yfir á Snæfjallaströnd ....“ Þá er ekki heldur neitt viðlit að fá nokkurt samband suður á bóginn á tímanum frá kl. 9–10 og 4–5, því að þá eru allar 3. flokks stöðvarnar í gangi. En Norður-Ísfirðingar fá nauðasjaldan samband út úr hjeraðinu, sakir þess, að línan er svo útbúin, að þörf er á nýrri. Kostnaðinn hefir landssímastjóri áætlað 34 þús. kr. Línan verður auðvitað lögð á gamalli stauraröð, en margir sæsímaspottar eru á leiðinni, og það gerir hana dýrari. Þá er hv. deild það kunnugt, að í símalögunum frá 1912 er ákveðið að leggja símalínu til Snæfjalla, að Höfða í Grunnavík, til Staðar í Aðalvík, um Hesteyri og frá Hesteyri til Hafnar á Hornströndum. Ekkert af því hefir verið framkvæmt til þessa dags. En jeg fullyrði, að búið er að leggja allar aðrar símalínur, sem þá voru ákveðnar, nema Barðastrandarlínuna, sem nú hefir verið veitt fje til, og eina smálínu. Þetta hefir að sjálfsögðu bagað norðurhreppa sýslunnar mjög mikið, svo mikið, að jeg býst ekki við, að beiðni hefði komið um að gefa Grunnavíkurhreppi eftir neitt af dýrtíðarláni hans, ef sími hefði verið kominn til Snæfjalla. Því að ástæðan til þess, hve Grunnavíkurhreppur er illa stæður, er sú, að í illviðrum koma togarar þarna inn í hópum og „þurka“ alla Jökulfirðina að fiski. En togararnir koma helst ekki, nema þeir sjeu alveg vissir um, að ekki komist boð eftir strandvarnarskipi til að handsama þá. En eigi að fara til síma í Dynjanda, má það heita ókleift, sakir þess að það er meira en dagleið, og sökudólgarnir þá farnir áður en hjálpin kemur. Auk þessa nýtur Snæfjallahreppur að sjálfsögðu þessa síma. Þar er eins ástatt, að helsta bjargræðið er að fá úr sjó, því að landbúnaður getur ekki verið mikill á þessum stað. Er honum einkarnauðsynlegt að fá síma, til þess að geta vitað, hvenær beitu er að fá við sunnanvert Djúpið, en hún fæst aldrei á norðurfjörðunum. Þetta - hve erfitt er að ná í beituna - hefir orðið til þess, að smábátaútgerðinni hefir farið stórkostlega aftur á síðustu árum, svo að nú eru þar aðeins 10 bátar í stað 40–50 áður. Á þessu væri ráðin afarmikil bót með síma til Snæfjalla. Auk þess eru þessir hreppar illa settir með lækni, þar sem þeir þurfa að sækja hann langa leið, bæði landveg og sjóveg. Og þessi hjeruð eru ill yfirferðar og ilt að elta uppi lækni, nema menn viti, hvar hann er. Þótt menn fari heim til hans, er ekki að vita, hvort það verður að gagni, því að hann getur þá ef til vill verið mikið nær þeim í læknisferð. En ef síminn væri, væri altaf hægt að komast að þessu, og í mörgum tilfellum gætu þeir fengið hann til að koma á móti sjer nokkuð af leiðinni. Hv. frsm.fjvn. talaði um það, að nú reyndi á þolrif hv.þm. að fella þessar brtt., sem fram væru bornar. Það má vera, en hv.fjvn. hefir ekki getað stilt sig um að bera sjálf fram brtt., og jeg vil leyfa mjer að draga það í efa, hvort þær eru nokkuð sanngjarnari. Jeg efast t. d. um það, hvort ekki hefði mátt bíða að hækka framlagið til fjallvega um nærri helming, úr 8 þús. upp í 15 þús. kr. Og ennfremur er ástæða til að efast um þetta, þegar það upplýsist, að viðbótin á að fara aðeins til 2 vega, og er a. m. k. annar þeirra ekki fjölfarinn. Hæstv. fjrh. sagði, að það væri ekki gott að gera hvorttveggja í senn, að hækka útgjöldin og ljetta af tollum. En jeg fæ nú ekki annað sjeð en að stjórnin hafi sjálf gengið nokkuð langt í þessu, því að eins og fjárlögin komu frá henni er miklu meira fje ætlað til verklegra framkvæmda en nokkru sinni áður. Það virðist svo, sem henni hafi nú þótt rjettast að vinna Torfalögin fyrir það, sem niður hefir fallið undanfarið. En jeg hygg, að enginn hugsandi maður sje í vafa um það, að á næsta ári muni atvinnuvegir landsmanna ekki geta gengið með fullum krafti, og má því búast við nokkru atvinnuleysi. Þess vegna er það alveg rjett að vinda þá til nokkurra verklegra framkvæmda. En þessar verklegu framkvæmdir ríkisins mega ekki standa í vegi fyrir því, að vinnulaun lækki í samræmi við minkun dýrtíðarinnar. Og ef kaupið lækkar ekki næsta haust, þá mun það sjást, að allsherjarverkbann verður nauðsynlegt langt fram eftir vetri. Þetta vona jeg, að verkamenn sjái, og ef það hefst ekki fram með góðu, þá verður auðvitað að fara aðrar leiðir. Jeg hugsa, að það, sem gerðist hjer fyrir skömmu, hafi fært mönnum heim sanninn um það, sem jeg segi, og að það borgar sig síst fyrir verkalýðinn að láta vinnu liggja niðri um langan tíma út af smávægilegum mun á kröfum þeirra og atvinnurekenda. Og ef verkamenn vilja ekki vinna fyrir það kaup, sem atvinnuvegirnir geta borið, þá á jeg bágt með að trúa því, að hið opinbera fari að hlaupa í kapp við atvinnurekendur um að bjóða upp kaupið. - Þetta var nú aðeins innskot, en út af símalagningunni, sem jeg mintist á, vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr brjefi frá sýslunefnd Ísafjarðarsýslu: „Sýslunefndin lætur í ljós sterka óánægju yfir símasambandi Norður-Ísafjarðarsýslu við aðra landshluta. Til þess að bæta úr þessu, skorar sýslunefndin mjög eindregið á atvinnumálaráðherra og landssímastjóra að taka upp í fjárlögin fyrir árið 1928:  Það er rjett, að árið 1928 er tekið til í áskorun sýslunefndar, en í 3 þingmálafundargerðum er skorað á þm. að flytja till. þegar á þessu þingi. Jeg skal játa það, að jeg sagði þeim, að lítið mundi þýða að flytja þetta, en þegar jeg sje, að komnar eru inn í fjárlögin símalagningar, sem miklu síðar voru teknar upp í símalögin, þá er eðlilegt, að jeg vilji ekki láta þessa bíða lengur. Og þó að sýslunefndin hafi sagt, að hún óskaði línunnar árið 1928, - ætli hún mundi þó ekki þiggja hana ári fyr?

Það efar enginn. - KlJ: Sennilegt mjög

. En með þeim miklu framkvæmdum, sem nú er gert ráð fyrir, finst mjer eðlilegt, að fyrst sje borið þar niður, sem þörfin er mest.

Halldór Stefánsson Jeg ætla að minnast örfáum orðum á brtt., sem jeg er flm. að á þskj. 297,VIII, um styrk til Evu Hjálmarsdóttur, til að leita sjer lækninga í Danmörku í heilsuhæli fyrir krampaveikt fólk. Erindi um þetta hefir legið frammi í lestrarsal og var sent til hv.fjvn., en hún mun ekki hafa getað orðið ásátt um að bera það fram, og því er okkur, mjer og samþm. mínum (ÁJ), skyldast að gera það. Ástæður fyrir beiðninni eru í stuttu máli þessar: Þetta er stúlka á tvítugsaldri; þegar hún var 13 ára, veiktist hún af þessum sjúkdómi og hefir verið haldin af honum síðan. Áður var hún mjög bráðþroska og efnileg, og er þetta því tilfinnanlegra fyrir hana. Reynt hefir verið að leita henni lækninga, en það hefir reynst alveg árangurslaust, þótt hún hafi verið send til bestu lækna hjer á landi, því að hjer er ekkert hæli fyrir sjúkdóma af þessari tegund. Þess vegna er leitað fjárveitingar til að hjálpa henni utan, svo að hún komist í viðeigandi hæli. Alþingi hefir áður veitt slíka styrki sem þennan, þegar um þá sjúkdóma hefir verið að ræða, sem ekki var unt að leita lækninga á hjer á landi. Og í því fjárlagafrv., sem hjer liggur fyrir er einn styrkur, sem þessum er vel sambærilegur. Það er styrkur til Guðbjarnar Guðmundssonar prentsmiðjustjóra, til þess að kosta dvöl sonar síns í fábjánahæli erlendis. - Um beiðni þessa var leitað umsagnar landlæknis, og segir hann í áliti sínu, að sjúkdómurinn sje þeirrar tegundar, að hann geti læknast, en til þess þurfi stúlkan að fá vist í sjerstöku hæli fyrir krampaveikt fólk, og mælir hann með 1200 kr. styrk, svo að hún, með einhverjum viðbótarstyrk annarsstaðar frá, geti dvalið eitt ár á slíku hæli til reynslu. En sjáist engin batamerki að ári liðnu, telur landlæknir vonlítið að reyna frekar. - Þótt þetta fje sje nú mun minna en með þarf, þá er það þó hvöt til þess, að einhver hlaupi undir bagga með það, sem á vantar. Vona jeg, að hv.þm. sjái, hve sárt það er fyrir stúlkuna sjálfa, svo efnileg sem hún er, og aðstandendur hennar að horfa fram á það líf, sem bíður hennar, ef hún fær ekki bata, en geta gert sjer töluverða von um bata, ef þessi lítilfjörlegi fjárstyrkur fæst. Aðaltill. okkar er að hafa styrkinn 1500 kr., en þó höfum við borið fram varatill. um 1000 kr. Vænti jeg þó, að hv.þdm. líti ekki svo smátt á hlutina, að þeir geti ekki fallist á hærri till.

Hákon Kristófersson Jeg er illa viðbúinn að taka til máls, þar sem brtt., sem jeg hafði ekki athugað að þyrfti að endurprenta, er enn í prentun. En þar sem svo virðist, að ekki einu sinni frsm. þurfi að taka til máls, verð jeg að reyna að eyða tímanum stundarkorn. Það vill svo vel til, að jeg á eina brtt. við 12. gr., sem fer fram á að veita Haraldi úrsmið Sigurðssyni sjúkrastyrk að upphæð 1200 kr. Jeg get farið fljótt yfir sögu. Það er berklaveikur maður, sem hjer á í hlut, sem hefir orðið að liggja á heimili sínu síðan síðastl. sumar, af því að ekki hefir fengist rúm fyrir hann í sjúkrahúsinu. Viðkomandi læknir hefir tjáð mjer, að þetta hafi orðið mjög kostnaðarsamt, og auk þess hefir heimilið verið forstöðulaust. Hann hafði hugsað sjer þennan styrk nokkru hærri, en jeg fór ekki lengra en að miða við þann halla, sem þegar er á orðinn hjá þessum manni. Jeg býst við, að þó þessi till. fari í hækkunaráttina, verði viðurkent, að hún sje í flokki þeirra tillagna, sem mestan og bestan rjett eiga á sjer, en svo er um þær tillögur, sem miða að því að bæta heilsufar einstaklinga þjóðfjelagsins. Því aðeins hafa menn skilyrði til þess að vinna, að heilsufarið sje gott. Til að fara sem varlegast, hefi jeg haft till. í tveim liðum, sett 1000 kr. til vara. Jeg býst ekki við að hv. deild verði svo smátæk að hallast að síðari till., en ef hún álítur það sanngjarnara, mun jeg taka því með þökkum fyrir hönd hlutaðeiganda. Jeg þarf ekki að tala fyrir þessu frekar. Jeg skal aðeins benda á, að þessi maður er búinn að vera veikur í 8 mánuði, og jeg vænti þeirrar sanngirni af háttv. deild, að lægri liður till. nái a. m. k. fram að ganga. Þó að brtt. mín, sem nú er í prentun sje ekki komin, get jeg raunar talað fyrir henni strax. Hún fer fram á að veita 500 kr. styrk fátækum bónda í Rauðasandshreppi, til þess að kosta lækningartilraunir á barni hans, sem lamast hefir af mænusótt. Læknar segja, að von sje um bata, ef barnið gæti komist hingað. Þetta er 4 ára gamalt barn og mjög efnilegt. Faðir þess er einyrki og á 7 eða 8 börn á unga aldri, svo að vonlaust er um, að hann geti af eigin ramleik kostað læknishjálp handa þessu barni. Jeg skal geta þess, að jeg mintist á það við manninn í vetur, hvort hann vildi ekki fá sveitarstyrk til að senda barnið til lækninga, en honum þótti það ekki aðgengilegt. Um aðrar leiðir var varla að ræða, því að fáir eru vinir hins snauða. Áður mun hafa verið veitt fje til slíkra sjúklinga í aukafjárlögum, en jeg býst við, að sú fjárhæð sje uppjetin. Ef svo er ekki, vil jeg skjóta því til hæstv. stjórnar, að ef hægt væri að fá styrkinn þá leið, mundi jeg ekki leggja kapp á að fá þessa till. tekna upp. Jeg þarf ekki að lýsa því fyrir háttv. deild, hve ömurlegt er að eiga barn svona á sig komið og geta ekki veitt því þá hjálp, sem þarf. Jeg álít helgustu skyldu þjóðfjelagsins að styðja að því, að slíkir veslingar sem þessir geti fengið bót á heilsubresti sínum. Jeg verð að segja, þegar jeg lít yfir ýmsar stórar brtt., sem hjer eru bornar fram, að mjer þætti skrítilega við bregða, ef þeir, sem miða till. sínar við hundruð þúsunda, vildu ekki lána fylgi sitt nokkrum hundruðum króna, eða þó þúsundir væru, til manna, sem svo illa eru komnir, að þeir verða að leita til annara um fjárstyrk sjer til heilsubótar. Við marga erfiðleika er að stríða í þessu lífi, en sá er ekki hestur, að þurfa að leita til annara í þessu efni. Það vita þeir best, sem reyna. Jeg finn ekki verulega ástæðu til að minnast á ýmsar till., sem tilheyra þessum kafla fjárlaganna. Jeg skal þó geta þess, að mjer hefir verið skýrt svo frá, að tilætlun fjvn. muni vera sú, að snúast á móti brtt. samgmn. við 13. gr. stafl. 2. Jeg vona, að þetta reynist ekki svo, er til atkvæða kemur. Mjer þykir a. m. k. ótrúlegt, að hv. form. fjvn. (ÞorlJ), sem skilur manna best, hve nauðsynlegt er, að samgöngur í afskektum hjeruðum sjeu í góðu lagi, snúist á móti þessari till., þar sem hann ljær fylgi sitt 200 þús. kr. fjárveitingu til strandferðaskips. Jeg skal taka fram, það sem jeg hefi að vísu tekið fram áður, að jeg er ekki á móti því fjárframlagi af því, að jeg vilji standa í vegi fyrir verklegum framkvæmdum, sem til hagsælda miða, eða jeg skilji ekki nauðsynina á því að fá bættar samgöngur. En jeg álít fjárhagslega getu ríkissjóðs ekki svo mikla, að hann geti að svo stöddu látið svo mikið fje af mörkum. Mjer þykir leitt, að einn hv. vinur minn hjer í deildinni hristir nú höfuðið mjög ákaft, og skilst mjer hann vilja segja, að nú glepjist mjer mjög sýn. En það er ekki svo knýjandi nauðsyn að baki þessa máls, að við getum ekki beðið enn 2–3 ár og haft sama fyrirkomulag og nú er, ef ríflegur styrkur er veittur til flóabáta. Það glepur mjer ekki sýn, þó að afkoma ríkissjóðs sje góð nú sem stendur. Jeg býst ekki við, að hjer verði altaf góðæri. Bráðum geta komið magrar kýr og jetið þær feitu. Af þessum ástæðum verð jeg á móti till. Það má þó geta nærri, hvort jeg hafi ekki þurft að hugsa mig um áður en jeg snýst á móti tillögu, sem annar eins sparnaðarmaður og hv. 1. þm. S.-M. ( SvÓ ) hefir gerst til að flytja. Þó að við hefðum tvö skip til strandferða, þyrfti engu að síður að halda við mótorbátaferðum. En jeg er hræddur um, að Alþingi kynni að gleyma þeirri nauðsyn, þegar skipin væru orðin tvö. Þó að við fengjum skip eins og Esju, mundi það ekki ganga inn á allar víkur og voga og leysa af hólmi mótorbátana. Jeg verð að segja, að svo fremi 2. liður XXII. brtt. á þskj. 297 verður feldur, þá fer að leika mjög á tveim tungum um það, hversu mikil alvara hv.fjvn. er það að styðja að góðum samgöngum. Það er ekkert launungarmál, að við vildum hafa þennan styrk hærri, þó að við sæjum okkur ekki fært að fara lengra. Það geta auðvitað orðið deildar meiningar um, hve rjettlátlega upphæðinni er jafnað niður. Mjer er tjáð, að hv.frsm. samgmn. (JAJ) hafi tekið fram, að sjer þætti styrkurinn til Hvalfjarðarbátsins of lágur. Eiga þessi orð háttv.frsm. að skiljast á þann hátt, að hann hafi verið sá eini í samgmn., sem áleit þann styrk of lágan? Jeg vil að gefnu tilefni upplýsa það, að jeg áleit, að sá styrkur væri fremur of lágur fyrir þau störf, sem báturinn innir af hendi. Jeg sje nú, að hjer eru tvær tillögur, XX og XXI, sem fara í hækkunaráttina. Jeg veit ekki, hvort þær upphæðir eru ætlaðar ákveðnum bátum. Sje svo, hefði farið betur á að bera þetta undir samgöngumálanefnd. Jeg hefi skilið þetta svo, að þessar upphæðir skyldi leggja í hendur hæstv. atvrh., og ætti hann að verja þeim eftir bendingum og kunnugleika. Ef jeg greiði þessum till atkv., geri jeg það með því skilyrði. Jeg finn svo ekki ástæðu til að tala frekar um brtt. við þennan kafla. Það er ekki til annars en að ergja jafnsparsaman mann og mig að tala um ýmsar brtt., sem mjög leikur á tveim tungum um, hve þarfar sjeu.

Klemens Jónsson Mjer skildist á háttv.þm. Barð. (HK), að hann hefði ekki neitt á móti því, að tafið væri fyrir umr., þar til brtt. hans kæmi úr prentsmiðjunni, og ætla jeg að hjálpa honum dálítið til þess, þó að honum tækist raunar furðanlega vel að teygja lopann sjálfum. Jeg á enga brtt. sjálfur, ekki frekar nú en áður við 2. umr., og þarf því ekki að mæla fyrir þeim. Engin brýn nauðsyn rekur mig því til þess að tala. En samt langar mig til þess að minnast á 2 eða 3 till. Það er fyrst og fremst III. liður á þskj. 297, þar sem farið er fram á fjárveitinga til samningar á efnisyfirliti yfir Stjórnartíðindin. Tillaga sama efnis var borin hjer fram í fyrra, en þá feld. Það er nú komið svo, að jafnvel þeir, sem kunnugir eru Stjórnartíðindunum, eiga stundum erfitt með að finna þar það, sem þeir leita að. Á þessu er því hin mesta nauðsyn. En það hefði gjarnan mátt taka Alþingistíðindin með, því að það er sama nauðsyn á að fá efnisyfirlit yfir þau. Jeg álít þessa brtt. eiga fullkomlega rjett á sjer. Þá vildi jeg lítillega minnast á XXII. lið á sama þskj., um styrk til bátaferða á flóum og fjörðum, þó að búið sje að tala meira um hann en nokkurn annan lið þessa kafla. Tveir meðnefndarmenn mínir úr samgmn. hafa talað með þessum lið, og þyrfti raunar ekki við það að bæta. En það er sjerstaklega 2. tölul., um styrk til að kaupa báta og vjelar í þá, sem jeg vildi minnast á. Hv. frsm.fjvn. hefir lýst því yfir, að öll nefndin væri þeim lið mótfallin og fyrir þá sök, að hjer væri um „princip“-mál að ræða. Það er ekki nýtt, að talað heyrist um „princip“-spursmál, sem hafa þurfi góðar gætur á. En eins oft og þetta er sagt eru þessi „princip“ brotin. Fjelög, sem koma upp bátum til að annast nauðsynlegar samgöngur, eiga alveg eins mikinn rjett á styrk og ýms önnur fyrirtæki. Jeg sje ekkert á móti því, að farið sje inn á þessa braut. En jeg vil beina þeirri spurningu til frsm.fjvn., hvort nefndin hafi kynt sjer öll skjöl þessa máls. Ef hún hefir ekki gert það, kynni hún að breyta um skoðun, er hún kynnist þeim betur. Jeg held, að þau skjöl, sem lágu fyrir samgmn., hljóti að sannfæra hverja nefnd í þessu efni. Þegar sjerstök sjálfstæð nefnd, og alveg hliðstæð annari, kemur fram með ákveðnar tillögur í málum, sem heyra undir hana, tel jeg sjálfsagt, að fjvn. sýni henni þá virðingu að taka till. til greina. Hver nefnd á að hafa full umráð yfir þeim málum, sem undir hana heyra, og þetta heyrir eingöngu undir samgöngumálanefnd. Annars stóð jeg aðallega upp vegna XXIV. liðs á þskj. 297, sem er till. um nýja símalínu frá Svignaskarði til Hvítárbakka. Hjer er ekki um mikla upphæð að ræða, en þessu víkur undarlega við. Stenduar þessi lína í ritsímalögunum? Er það lína, sem hefir orðið útundan hingað til? Nei, óekki! Línan stendur ekki í ritsímalögunum, og hefir aldrei staðið. Hjer er því farið fram á í fjárlögum að leggja línu, sem hvergi er gert ráð fyrir áður, á næsta ári, á kostnað ótal annara síma, sem hafa orðið að bíða mörg ár, og verða að bíða enn. Beri maður þetta saman við það, sem við 6 þm. höfum borið fram fyrir skömmu og rætt var í fyrradag, frv. um að fá línur, sem eru sennilega langtum nauðsynlegri en þessi lína, teknar inn í ritsímalögin og lagðar einhvern tíma. Eftir því sem mönnum fórust orð, þegar þetta frv. var til umræðu, fanst mjer því spáð, að margir atburðir mundu hafa skeð áður sumar af þessum línum yrðu lagðar. Við förum aðeins fram á heimild í ritsímalögunum, að þessar línur verði lagðar á þeim tíma, sem hagkvæmast þætti og eftir nauðsyn. En hjer kemur alveg ný lína, sem á að leggja þegar í stað, og það er lína, sem alls ekki er eins nauðsynleg og margar aðrar línur. Því að það er mjög stutt frá Hvítárbakka að Svignaskarði.

Og að Hvítárvöllum

. Það er ennþá styttra. Hitt er alveg víst, að það er miklu lengra á símastöð á þeim slóðum, þar sem við sexmenningarnir förum fram á heimild til að leggja línu einhvern tíma í framtíðinni. Hjer er aftur á móti talað um nýjar stöðvar í miðri sveit, þar sem er örstutt til tveggja stöðva. Það er ekki snefill af samræmi í þessu, að leggja þessar línur nú þegar, sem ekki standa í ritsímalögum, en láta aðrar miklu nauðsynlegri bíða. Jeg finn ekki ástæðu til að tala fleira um þessar brtt. En ef til vill hafa þessi fáu orð mín gefið fleiri hv.þm. tilefni til að standa upp.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer brtt. við þennan hluta fjárlaganna, á þskj. 304. Það er fyrst að hækka styrk til Halldórs Arnórssonar úr 2400 upp í 3000 kr. Þessi maður sótti fyrst til þingsins í fyrra um að fá nokkurn styrk til þess starfa, sem hann hefir lagt allmikið í sölurnar fyrir að kynna sjer og nema. Læknar bæjarins hafa gefið honum sín bestu meðmæli til þess að fá þennan styrk. Nú hefir fjvn. í fyrra sint að nokkru þessari ósk hans. Hann sótti þá um 3000 kr. styrk, en fjvn. lagði til að veita honum 1800 kr. Nú sækir maðurinn um sömu upphæð, og hv.fjvn. varð við þessum tilmælum að hálfu leyti. Jeg á hálfbágt með að skilja afstöðu hv.fjvn. til þessa máls. Styrkurinn, sem þessi maður fer fram á, er ekki svo mikill, að það er hægt að sýna ljóslega með rökum, að þetta er það minsta, sem hann kemst af með til þess að geta stundað þennan starfa. Mjer er kunnugt um, að hann borgar í húsaleigu 1800 kr. Tilkostnaður er mikill til ljósa og hita. Hann hefir fjölskyldu að vinna fyrir. Áhöldin til starfs hans kosta margar þús. kr. Þessi mjög dýru áhöld slitna vitanlega, svo að nokkurri fjárhæð þarf að verja árlega til endurbóta áhaldanna. Styrkur sá, sem hv.fjvn. leggur til, að honum sje veittur, er ekki meiri en það, að einir tveir sjúklingar myndu þurfa ekki minni upphæð, ef þeir þyrftu að sigla til að fá sjer umbúðir. En það, sem hann óskaði eftir, er ekki meira en það, sem þrír sjúklingar myndu þurfa til að sækja slíkar umbúðir til útlanda. Jeg hygg, að hv.fjvn. hljóti að sjá, að þessi maður sækir ekki um meiri styrk til starfa síns en hann þarf til þess að geta lifað. Jeg hefi hvorki heyrt það frá hv.fjvn. eða neinum af þm., að þetta starf væri ekki nauðsynlegt og að ekki bæri að sjá honum borgið. En samt sem áður sker fjvn. þennan styrk svo við neglur sjer, að ekki er annað sjáanlegt en að hann verði að hætta. Maðurinn er hagleiksmaður mikill, og því umsetinn hjer í bænum til þess að fá hann til annars smíðis og boðin miklu betri laun en hægt er að fá við þetta starf. Samt sem áður hefir hann talið sjer skylt að halda áfram, þangað til útsjeð er um, að hann geti það ekki lengur vegna fjárhagsástæðna, vegna þess liðsinnis, sem hið opinbera hefir látið í tje. Jeg er einn af þeim, sem hafa orðið fyrir því óláni að þurfa á þessum smíðum að halda, og mun mjer því kannske vera það fremur ljóst en öðrum, hve mikils virði starfið er; því að það hefði kostað mig miklu meira, hefði jeg þurft að sækja mínar umbúðir til útlanda. Og jeg efast ekkert um, að ef hv.þm. hefðu haft álíka kringumstæður, þá hefði ekki staðið á styrk til þessa manns, og þótt meira hefði verið en farið er fram á. Hinsvegar get jeg borið um það af þeirri viðkynningu, sem jeg hefi haft af þessum manni, að hann fer ekki fram á fjármuni nema það allra minsta, sem komast má af með til að lifa. Og því fremur er mönnum skylda, þar sem fylgist að nauðsyn starfsins og óeigingirni mannsins, að verða við ósk hans. Út frá þessum ástæðum og þeim, sem hann gaf í erindi til þingsins nú og í fyrra, þá finst mjer það ekki vansalaust, ef þingið verður ekki við þessari bón Halldórs. Jeg vænti þess vegna, að háttv. deild verði svo sanngjörn í garð þessa manns, að hún láti hann ekki þurfa að hætta sínum starfa. Þá er önnur till., sem jeg á hjer við 13. gr. B. IX. Jeg hefði gjarnan viljað koma þessu erindi til fjvn., svo hún hefði getað kynt sjer skjölin, sem fylgja, en mjer bárust þau ekki í hendur fyr en fjárlögin voru komin til 2. umr. En svo láðist mjer fyrir hátíðina að afhenda fjvn. plöggin, svo að jeg á algerlega sökina á því, að þau eru ekki komin til nefndar. Jeg hefi ekki komið á þennan stað og get ekki af eigin sjón borið um, hvað ferjan er erfið. En mjer hafa sagt kunnugir menn, er þarna hafa ferðast, að ferjan sje afarerfið. Hygg jeg, að hjer í deildinni sjeu einnig menn, sem geta upplýst þetta betur en jeg, og skírskota jeg í því efni til hæstv. atvrh. (MG), sem hefir farið þar um. Það hafa reyndar fleiri þm. sagt mjer, sem hafa farið þarna um, að ferjustaðurinn væri erfiður. Vona jeg þess vegna, að hv. deild verði við tilmælum þessa manns um þennan lítilfjörlega fjárstyrk. Þá er 3. liður, um að hækka styrk til bifreiðaferða austur yfir fjall úr 5000 kr. upp í 6000 kr. Eins og hv. deild er kunnugt, þá höfum við litlar samgöngur við sjó; hafnleysan er það mikil á ströndinni hjá okkur, að allir aðalflutningar verða að eiga sjer stað á landi, frá Reykjavík og austur um fjall. Sá lítilfjörlegi styrkur, sem veittur er til mótorbátaferða hjeðan og austur í Skaftafellssýslu, er ekki meiri en það, að báturinn hefir ekki getað komið við á Eyrarbakka og Stokkseyri á ferðum sínum austur. Líka eru önnur vandkvæði á þessu, enda þótt styrkurinn væri meiri; það er oft og einatt ófært að komast að landi. Samgöngur á sjó geta því ekki austanfjalls orðið annað en ofurlítið liðsinni. Mjer er ekki ljúft að hækka útgjöldin nú. Og þótt jeg hafi orðið að flytja þessar till., þá held jeg, að hv. deildarmönnum hljóti að skiljast, að hjer er ekki um stórvægilegar upphæðir að ræða, en hinsvegar mjög sanngjarnar. Og jeg vænti þess, að þótt þessi styrkur yrði veittur til samgöngubóta austanfjall, geri það ekki allan mun á útkomu fjárlaganna. Því um nauðsyn þessarar fyrirgreiðslu á samgöngum held jeg að enginn sanngjarn maður efist. Jeg skal láta þess getið, að jeg tel rjett, að þessum styrk til bifreiðaferða austanfjalls væri fyrst og fremst varið til þess að styrkja vöruflutninga, síðan fólksflutninga. Jeg hygg, að með því móti komi styrkurinn að betri og almennari notum. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, og jeg ætla ekki frekar nú en við 2. umr. fjárlaganna að drepa á till. annara hv.þm.; sýni með atkv. mínu, hvernig jeg lít á þær.

Sigurjón Jónsson Jeg hefði vel getað komist hjá að kveðja mjer hljóðs, því að jeg á enga brtt. við þennan kafla fjárlaganna. En það er ein brtt. frá fjvn., sem jeg get ekki látið fara alveg orðalaust framhjá mjer, af því að hún snertir mitt kjördæmi. Breytingin, sem varð á fjárlögunum við 2. umr., var allmikil, - hægt er að segja í óhag þeim fjárlögum, sem við komum til að skila frá þinginu, - og hjer er ennþá farið fram á miklar breytingar í sömu átt; brtt. til hækkunar nema um 660 þús. kr. Af þeim mun 1/6 vera frá fjvn., eða 111 þús. Af þeim brtt., sem hjer liggja fyrir, er aðeins ein brtt., sem fer fram á lækkun á þeim útgjaldaliðum, sem samþ. voru við 2. umr. Það er hv.fjvn., sem hefir fundið þessa hjálparhellu til þess að jafna upp þessar 660 þús. kr., sem farið er fram á að hækka útgjöldin um, eða að minsta kosti þessar 111 þús. háttv.fjvn. Það er með því að sníða af einni fjárveitingu til Ísafjarðar, sem samþ. var við 2. umr., 10 þús. kr. lokastyrkur til sjúkrahússins á Ísafirði. En hv.fjvn. fer fram á, að þessi styrkur lækki um liðlega 2 þús. kr., verði tæp 8 þús. Það er að vísu rjett hjá hv.frsm. (ÞórJ), að þetta er nákvæmlega sá hluti, sem ríkissjóður á eftir að greiða til þessarar sjúkraskýlisbyggingar, svo að nemi 1/3 af öllum kostnaðinum. Það kom skýrt fram í umr. um þennan lið við 2 umr., að það er farið fram á þennan styrk með tilliti til þess verðtolls, sem Ísfirðingar borguðu af sumu til þessarar sjúkrahúsbyggingar. Þegar þessi byggingarkostnaður var áætlaður og ráðist var í þessa framkvæmd af Ísafjarðarkaupstað, þá voru verðtollslögin ekki til. Og fyrir tollinn varð þessi bygging líklega góðum 3 þús. kr. dýrari en ella hefði orðið. Af þessum 3 þús. hefir Ísafjörður borgað sín 2 þús. Jeg fór fram á, að ríkissjóður gæfi eftir þetta gjald, sem lagðist á kaupstaðinn vegna sjúkrahússins eftir að áætlun var gerð. Þetta var felt hjer í fyrra. Nú er það samþykt við 2. umr. fjárlaganna. Og þótt það sje formlegt að lækka þetta nú við 3. umr., þá finst mjer það fyrst og fremst lítil hjálp vera við allri þeirri hækkun á fjárlögum. Þó væri rjett að gera þetta, ef öll sanngirni mælti með því. En það er skrítið af hv.fjvn. að álíta, að þeir háttv. deildarmenn, sem greiddu þessu atkv. við 2. umr., muni ekki gera slíka hið sama við 3. umr. Þessi brtt. var ástæðan til þess, að jeg kvaddi mjer hljóðs, því að hún snertir mitt kjördæmi og er eina brtt., sem miðar að því að lækka útgjöldin, innan um þennan fjölda af hækkunartill., sem liggja fyrir.

Magnús Torfason Jeg ætla ekki að „tefja umræðurnar“, eins og hagyrðingur deildarinnar komst að orði, af því að jeg eigi hjer brtt. En jeg vil, að mjer sje leyft að snúa mjer að og gera fyrirspurnir til hæstv. fjrh. viðvíkjandi sjerstöku málefni. Vil þó fyrst aðeins víkja að því í ræðu hv.frsm. (ÞórJ), þar sem hann nefndi mitt heiðraða nafn, og var á honum að skilja, að jeg liti svo á, að skrifstofufje mitt væri fullnóg. Jeg vil þakka hv.frsm. fyrir þetta hrós, þó að jeg eigi það ekki fyllilega skilið. Jeg hefi líklega ekki tekið fram nógu greinilega mína aðstöðu í þessu máli, en hún er sú, að jeg mun hlíta forsjá dómsmálaráðherra míns í þessu efni. Annað sagði jeg ekki. En hinsvegar, hvað snertir mitt sjerstaka skrifstofufje, vil jeg geta þess, að jeg hefi aldrei ætlað að koma hjer inn á þing, og því síður í fjvn., til að skera mjer þar sneiðar. Þegar jeg sótti um Árnessýslu, var skrifstofufjeð 5000 kr., en svo var það sett niður í 2890 krónur. Efa jeg ekki, að þetta hafi verið fullkomlega rjett hjá hæstv. dómsmálaráðherra, og lít jeg svo á, að jeg muni ekki hafa átt meira skilið á móts við fyrirrennara mína og að jeg muni ekki hafa gegnt mínu embætti eins vel og þeir. Þá var það eitt mál sjerstaklega, sem jeg vildi gera að umtalsefni í þessari hv. deild, en það er járabrautarmálið, með leyfi hæstv. forseta þó, ef mál þetta er ekki orðin bannvara hjer í deild. Jeg skal, áður en jeg tala um fjárhagslega hlið málsins, geta þess, að jeg vil, að það sjáist í þingtíðindunum, að höf. frv. er hæstv. fjrh. (JÞ), og sje jeg enga ástæðu til að dylja það. Segi jeg honum þetta auðvitað til hróss, en þá verð jeg líka að líta svo á, að hæstv. fjrh. beri ábyrgð á, hvernig málið er fram borið. Þegar járnbrautarmálið var flutt hjer 1913, þá fylgdi því annað frv., sem kallað var verðhækkunarskatturinn, en hvorki frá flm. frv. nje frá hæstv. fjrh. hefir heyrst neitt um, hvort ætlast er til, að slíkar tillögur þeirra manna, sem eru með járnbrautarmálinu, verði heimtaðar eða ekki. Jeg hefi ætíð gengið út frá því sem sjálfsögðu, og það virtist mjer á ræðu hæstv. fjrh. hann gera líka, að Sunnlendingar yrðu að leggja fram eitthvað af mörkum. Að því er verðhækkunarskattinn snertir, þá höfum við síðan 1913 fengið nýtt fasteignamat og nýjan fasteignaskatt, svo að nú er hægra um vik að koma slíku á, og vek jeg máls á þessu nú til þess, að hæstv. stjórn geti svarað þessu með nægilegum undirbúningi, ef járnbrautarmálið skyldi koma aftur til umræðu hjer. Býst jeg við, að það þyki hlýða, að hafður sje nægilegur undirbúningur undir slíkan skatt, því að þó að 72. gr. sveitarstjórnarlaganna kveði svo á, að ekki skuli neinu máli, er varði einhverja sýslu sjerstaklega, til lykta ráðið fyr en álits sýslunefndar þar hafi verið leitað um það, þá stappar það svo nærri, að ekki sje eðlilegt að leggja skatt á Sunnlendinga út af járnbrautinni að þeim fornspurðum. Að jeg bryddi á þessu hjer, er meðfram af því, að mjer skilst á þeim brtt., sem komnar eru fram við fjárlögin, að hafið sje kapphlaup um að gæta þess vandlega, að enginn eyrir verði eftir í ríkissjóði handa járnbrautinni. Mjer þykir það ekki svo ósennilegt, að sumir menn hugsi, að best sje að skara eld að sinni köku, áður en þingið veiti fje til járnbrautarinnar, því að það hefir heyrst á greindum mönnum, vel mentuðum og víðsýnum, að þetta sje eitthvert hið mesta glæfrafyrirtæki, sem átt hafi sjer stað í fjármálasögu þessa lands, þó verið geti, að afturgöngurnar í Tobbukoti hafi ef til vill vilt sumum sýn. Menn ganga út frá því, að járnbrautin muni þurausa ríkissjóð og sökkva landinu í botnlansar skuldir, en þessu verð jeg að mótmæla. Þessi skoðun manna hefir myndast af ónógri þekkingu á samgöngumálum hjer sunnanlands. Jeg lít svo á, að járnbrautin sje einhver hinn mesti búhnykkur fyrir þetta land og Suðurlandsundirlendið sjerstaklega. Þess var getið, mig minnir af hæstv. atvrh. (MG), að sæmilegur vegur austur yfir fjall muni kosta 3½ miljón króna, og er þar reiknað með þeirri breidd, sem nú er á veginum. En það er frá því að segja, að slík breidd mundi ekki vera sæmileg eða jafnvel forsvaranleg. Það er enginn vafi á því, að hinn nýi vegur verður að minsta kosti að vera 9 álna breiður, sakir væntanlegs heyflutnings. Kemst þá þessi áætlun hæstv. atvrh. upp í rúmar 5 miljónir króna, og þykir mjer það þá fara að nálgast járnbrautarverðið. Það, sem gerir það að verkum, að vegurinn verður að vera þetta breiður, er Flóaáveitan, með hliðsjón af því, að flytja þurfi hey eftir honum. Það er víst, að þegar mest er umferð á veginum, sem nú er, eru menn hálfu lengur að komast leiðar sinnar en snemma á morgnana eða á kvöldin, þegar þeir geta haldið stanslaust áfram. En við þetta bætist, að slíkur vegur sem þessi heimtar mikið viðhald, og eftir því sem fróðir menn hafa sagt mjer, mundi ekki veita af 10% í viðhaldskostnað á ári, eftir því sem umferðin er nú, en hann mundi auðvitað aukast á hverju ári, eftir því, sem samgönguþörfin ykist. Til þess að sýna mönnum, að þetta er ekki sagt út í bláinn, skal jeg geta þess, að Flóavegurinn, sem kostaði 180 þúsund krónur og var gerður upp fyrir 3–4 árum, er nú kominn niður í möl sumstaðar. Annars eru Reykjavíkurvegirnir gott dæmi upp á það, hvernig vegirnir duga. Eftir 1–2 ár eru malbikaðir vegir orðnir að hrauni. Af öllu þessu dreg jeg það, að járnbraut sje einmitt nauðsynleg til þess að losa ríkissjóð við tilfinnanlega viðhaldsbyrði. Auðvitað geng jeg út frá því, að vegurinn austan að til Reykjavíkur verði að vera sæmilegur, því að það er nú svo, að Reykjavík er hafnarbær Suðurlandsundirlendisins. En það er líka frá öðru sjónarmiði, sem járnbraut er nauðsynleg. Hún er nauðsynleg sem tryggingarráðstöfun fyrir landið. Þeir, sem taka eftir því, hvað er að gerast hjer, sjá, að þetta er rjett. Það er verið að rýja landið síðustu hlunnindum þess, fiskimiðunum. Hin síðustu árin hefir útgerðin lifað á nýjum miðum. Fyrst kom Hvalbakur og hjálpaði um stundarsakir; svo kom Halinn, en nú ber flestum sjómönnum saman um, að þessi mið sjeu að verða þurausin, svo að það borgi sig ekki lengur fyrir togara að fara þangað vestur, en þetta þýðir það, að sá dagur er ekki langt undan, að ekki borgar sig fyrir togara að fara á saltfiski. En það er það eina, sem okkar togaraútvegur hefir haft fram yfir útlenda togaraútgerð. Að því er snertir ísfiskið stöndum við ver að vígi en aðrir, nema að því leyti, að okkar sjómenn eru fult eins góðir fiskimenn og sjómenn annara þjóða. Þess vegna er það sýnt áður en langt um líður, þegar togaraútgerðin stöðvast og þar með kemur óumflýjanleg kyrstaða og afturkippur í sjávarútveginn, þá kemur að því, að spurt verður: Hvert á fólkið að flýja? Jeg sje ekki annað framundan en að fólkið verði að flýja úr landi, nýjar Vesturheimsferðir hefjast, þ. e. a. s. ef ekkert er gert til að stemma stigu fyrir því áður en það er um seinan. Mjer blandast ekki hugur um það, að eina og besta ráðið til þess að bjarga atvinnulífi þjóðarinnar, þegar stórútgerðina rekur upp á sker, sje ræktun landsins, og þó einkum Suðurlandsundirlendisins. Þar og hvergi annarsstaðar á landinu hagar svo til, að hægt sje að hefjast handa um ræktun í stórum stíl. Og aðallyftistöngin og undirstaða sú, er slík ræktun verður að byggjast á, er járnbraut hjeðan og austur yfir fjall. Með því að fylgja járnbrautarmálinu fram til sigurs erum við því að búa þjóðinni stað. Í sambandi við þetta járnbrautarmál, sem jeg ætla þó ekki að fara fleiri orðum um við þessa umr., langar mig til að minnast á það atriðið, sem skrafdrjúgast hefir orðið um, og haldið fram járnbrautinni til hnekkis, sem sje það, að alt sje farið í kaldakol þarna austur frá. Þar, í sveitunum austanfjalls, hafi meira verið gert en á nokkrum öðrum stað í landinu, ríkissjóður hafi lagt ógrynni fjár til viðreisnar sveitunum, einkum á láglendinu, en þó sjái þess hvergi stað. Um þetta hefir verið sífeldur söngur, ekki aðeins í umr. um járnbrautarmálið, heldur heyrðist hann og þegar fjárlögin voru til 2. umr. Og hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú sett sinn stimpil á þennan sultarsöng, svo að heita má að hann sje orðinn að trúaratriði. Það er aðallega tvent, sem menn hengja hatt sinn á í þessu efni. Í fyrsta lagi vitna menn í það, að Skeiðaáveitan hafi fengið eftirgjöf á láni og vaxtagreiðslum. En jeg neita því, að hægt sje að draga neina ályktun af því um afkomu manna þar eystra. Þarna er um fyrsta stóra áveitufyrirtækið að ræða, sem ráðist hefir verið í hjer á landi. Skeiðamenn notaðir eins og nokkurskonar tilraunadýr ríkissjóðs, sem urðu að bera öll slysin, sem upp á komu í framkvæmdinni, og þau voru mörg. Mætti í því sambandi minna á „óbilgjörnu klöppina“, er svo hefir verið nefnd og verkfræðingana óraði ekkert fyrir, en hún ein hefir kostað meira en höfuðstól þeirra vaxta, sem eftir voru gefnir. Önnur ástæðan, sem haldið er fram um vandræðin austan fjalls, er sú, að útibú Landsbankans á Selfossi hafi tapað stórfje á undanfarandi árum. Hæstv. fjrh. hefir ljeð þeirri skoðun stuðning sinn, svo það er ekki nema eðlilegt, að þeir, sem ókunnugir eru þar eystra, festi trúnað á slíkt, þegar það kemur úr ráðherrastól. Þessi skoðun hefir og styrkst við það og fengið traustari fætur að ganga á, er vitað var, að 3–4 menn hafa með stuttu millibili verið sendir út af örkinni til að rannsaka hag útihúsins á Selfossi, og þegar svoleiðis sendimenn eru á ferðinni, er ekki að furða, þó ókunnugir hugsi á þá leið, að hjer sje voði fyrir dyrum. Sjerstaklega er ástæða til, að slík skoðun fái byr undir báða vængi, þegar þess er gætt, að engir menn hafa verið sendir til að rannsaka sum önnur útibú, og þó er vitanlegt, að þau hafa á þessum árum tapað svo miljónum króna skiftir. Hvað hafa menn nú fyrir sjer í þessu? Því er fljótsvarað: Ekki nokkurn skapaðan hlut. Alt, sem sagt er útibúinu á Selfossi til hnekkis, er gripið úr lausu lofti, eins og jeg mun færa rök fyrir. Útibúið er stofnað um haustið 1918, og fyrst í ár, eða nú í vetur, eru afskrifaðar skuldir, og nemur sú upphæð aðeins 77 þús. kr. Það var ekki hægt að skrifa af meira. Töpin voru ekki meiri. Sjálfur hefi jeg haft tækifæri til þess að athuga rekstur útibúsins, var settur útibússtjóri þess 3 mánaða skeið, og jeg komst að þeirri niðurstöðu og er sannfærður um það með sjálfum mjer, að bankinn gæti aldrei tapað meiru en 10% af því fje, sem það á útistandandi. Og sú skoðun er staðfest af öðrum, sem rannsakað hafa bankann og lánveitingar hans, og þó sjerstaklega af einum manni, sem hefir svo að segja daglegt eftirlit með rekstri hana. Öll forstjórn bankans hefir gengið út á það að tryggja hann sem best, en jafnframt því minkar þó skuldin við Landsbankann. Hefir nú verið greiddur 1/3 af henni frá því að hún komst hæst, en það var árið 1922. Það er ekki hægt að draga neina ályktun út frá því, að útibúið hafi tapað nokkrum þúsundum króna, og kunni ef til vill að tapa einhverju enn. En það, sem gefur upplýsingar í þessu máli, er samanburður við önnur útibú og banka, og leyti jeg mjer þá að fullyrða, að bankarnir hafi tapað miklu meira en 10% og sum útibúin ógrynni fjár; t. d. hefir eitt þeirra, að því er jeg best veit, tapað upp undir 50%. Og víst er um það, að útibúið á Eskifirði, sem byrjaði um sama leyti og Selfossbúið, tapaði stórfje. Þess vegna þótti mjer það hart, þegar austanvjerinn fór að tala um það hjer á dögunum, að alt væri sokkið í skuldum í Árnessýslu. Jeg vil ekki segja, að útibúið á Eskifirði hafi tapað 10 sinnum meira en útibúið á Selfossi, en sennilegt þykir mjer, að það fari ekki langt frá því. Útibúið á Selfossi var stofnað þegar hart var í ári, og þar við bættist, að afleit ár fylgdu þá strax á eftir. Fór og samhliða, að eftir að bankinn hafði lánað út alt fje sitt, fór verðlag lækkandi. Mestu af þessu lánsfje var varið til þess að bændum tækist að halda bústofni sínum nokkurn veginn óskertum, en við það jukust skuldirnar. Nú á eftir geta menn sjeð, að bændum hefði verið betra að selja skepnur sínar á meðan verðið var hátt. En af því að útibúið tók til starfa á þessum árum, hættu margir hinna eldri bænda að búa og seldu jarðir sínar og áhöfn í hendur yngri mönnum. Á þennan hátt losnuðu margar jarðir úr ábúð, enda studdi útibúið unga menn til að ná í jarðnæði og reisa bú. Það eru þessir ungu bændur, sem með lækkandi verðlagi afurða búanna eiga nú erfiðast uppdráttar. Og það er um þessa menn - sem þrátt fyrir alla erfiðleikana hafa staðið svo vel í stykkinu um greiðslur sínar, að útibúið hefir enn sem komið er ekki tapað nema nokkrum þúsundum króna, - að hæstv. fjrh. talaði hlýlegast (!) hjerna á dögunum, þegar hann var að lýsa ástandinu austanfjalls og fullyrti, að alt væri þar í kaldakoli. Það er ekki rjett, að ástandið fyrir austan sje svo, að af því megi draga þá ályktun, að búskapur beri sig þar ekki með aukinni ræktun eða annari framtakssemi. Og til þess að herða betur að, þá vil jeg segja það, að jeg, efast um, að nokkur sýsla á landinu, önnur en Árnessýsla, hefði staðist þær raunir, sem hún hefir orðið að þola undanfarið. Til þess er ein ástæða, og hún er líka nóg: „Láglendingarnir“, sem svo hafa verið nefndir, eru allra manna sparsamastir og engir menn þrælka sig sem þeir. Það sýnir dagsverkatala þeirra í jarðabótum um langt skeið. Á síðasta mannsaldri telst svo til, að Árnessýsla ein hafi látið vinna að jarðabótum um 455 þús. dagsverk, og Rangárvallasýsla um 235 þús., en þessar sýslur eru efstar á blaði, þegar aðrar sýslur eru teknar til samanburðar, og Árnessýsla þó langsamlega hæst. Með þessu, sem jeg hefi nú sagt, vona jeg að hafa kveðið þann draug niður, sem hjer hefir verið vakinn upp: að engin von sje til þess, að hjeruðin austan fjalls geti blómgast, þó að þeim sje hjálpað á veg og eitthvað hlynt að þeim umfram það, sem verið hefir. Þá hjó jeg eftir einu atriði í ræðu hæstv. fjrh. í dag, sem jeg vildi gera að umtalsefni. Hann var að lýsa fjárhagshorfunum og mæltist til, að Alþingi færi hóflega í það að auka útgjöldin að þessu sinni, vegna þess, eins og hann komst að orði, að það „mundi slæmt útlit um afkomu ársins 1927.“ Þessi orð á víst að skilja á þá leið, að þeirri kreppu, sem nú er byrjuð, á ekki að vera lokið um næstu áramót, heldur á hún að lifa góðu lífi, en til tjóns atvinnuvegum þjóðarinnar, eitthvað fram eftir árinu 1927. M. ö. o. eins og hæstv. ráðherra fórust orð, þá megum við eiga von á minst 2 ára kreppu. Og því miður held jeg, að hrakspár hæstv. fjrh. sjeu annað og meira en grýla framan í okkur þm. meðan á umr. fjárlaganna stendur, og dreg jeg það af því, að einn hv.þdm. og flokksbróðir hæstv. ráðherra reyndi fyrir sitt leyti að taka í sama streng. Annars verð jeg að segja það, að jeg hafði ekki búist við, að hæstv. fjrh. gerði ráð fyrir því, að kreppan mundi vara svona lengi. Og síst átti jeg von á slíku frá þeim manni, sem píndi krónuna upp úr öllu valdi síðastl. haust, þvert ofan í vilja þann og alvarlegar raddir, sem bárust utan af landi um að halda krónunni niðri. Og enn síður átti jeg von á því frá þeim manni, sem berst fyrir því að halda krónunni í því gengi, sem hún er nú, og sækir fast að varið sje stórfje úr viðlagasjóði til þess að halda því verði uppi, sem krónan er reiknuð nú.  (Atvrh. MG: Úr viðlagasjóði?)  . Já, ætli það lendi ekki á viðlagasjóði að greiða það tap, sem ríkissjóði verður bakað með þessu?  (Fjrh. JÞ: Og það er jafnmikill skáldskapur samt!)  . Nei, þetta er enginn skáldskapur, eins og jeg mun sýna, verði ekkert aðhafst. En það var sagt hjerna á dögunum, að búin hefði verið til svikamylla í þessu gengismáli, og hefði hæstv. fjrh. ekki hjálpað til og lagst þar á með öllu sínu valdi, þá hefði krónan fallið hjer á dögunum. Jeg man ekki eftir í svip, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi gert neina ráðstöfun til þess að fyrirhyggja þessa kreppu, og stendur honum það þó nær en nokkrum öðrum. Hinsvegar hefir hann hvað eftir annað gefið ávísun á tímann: Það sje eina huggunin, að alt eigi eftir að jafna sig og rjetta við, þ. e. a. s. með tíð og tíma. Jú. „það grær áður en þú giftist,“ eins og sagt er við börnin, þegar þau meiða sig. Þess vegna verður mjer að spyrja: Ætlar hæstv. fjrh. að spyrna við broddum og halda þá leið, sem hann hefir farið um stund, að halda krónunni uppi og í því verði, sem hún er skráð nú, þrátt fyrir það, þó að útlitið um afkomu atvinnuveganna versni viku eftir viku og dag frá degi? Mig furðar satt að segja á því, að fjrh. landsins skuli ekki koma auga á það eina rjetta í þessu gengismáli, því að það getur ekki verið um aðra leið að ræða til að bjarga atvinnulífi þjóðarinnar en að láta krónuna nálgast sitt raunverulega kaupmætti. Nú segi jeg ekki þetta vegna þess, að jeg sje lággengismaður, því að það er jeg ekki og hefi aldrei verið. Og svo jeg segi frómt frá, þá var það skömmu eftir að jeg kom austur í Árnessýslu og menn voru að tala við mig um járnbraut og aðrar framtíðarhorfur þar austanfjalls, að jeg hjelt því fram og sagði við bændur: „Járnbraut getið þið varla búist við að fá, fyr en krónan hefir náð gullgildi.“ Aftur á móti held jeg því fram, að gengissveiflur eigi að vera sem minstar. En svo hefir ekki orðið; þær hafa skollið yfir með miklum krafti, og það eru þær, sem drepið hafa verslunina austanfjalls og gert bændum þyngstar búsifjar, og það af þeim ástæðum, að vegna samgönguerfiðleikanna geta þeir ekki fengið nauðsynjar sínar nema einu sinni á ári. En það segi jeg sem mína skoðun á þessu máli, að krónunni á ekki að halda uppi á kostnað atvinnuveganna. Hvað gengismálið snertir, þá er það bygt á trú, og verð jeg þá að segja fyrir mig, að mín trú er sú, að ekki muni takast að halda krónunni í sama verði og hún hefir nú um næstu tvö ár, ef kreppan varir svo lengi. Og í áframhaldi af því verð jeg að segja, að mín skoðun er, að því seinna sem krónan verður fest, því meira verði hrunið, eins og kom á daginn hjerna, um árið, þegar henni var haldið uppi þvert á móti öllum peningalögum og reynslu annara þjóða í því efni. Af sjerstökum ástæðum hefi jeg álitið rjett að taka þetta fram nú þegar. Enda vildi jeg láta sjást, hver skoðun mín sje á þessu máli. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) var ekki viðstaddur er jeg hóf mál mitt, en það var eitt atriði í ræðu hans, sem jeg vildi leyfa mjer að gera aths. við. Jeg get ekki skrifað undir það, sem hann sagði, eða fórust orð eitthvað á þá leið, að fjvn. væri skylt að taka óskir annara nefnda til greina. Þetta hefir ekki við nein rök að styðjast. Að vísu skal það játað, að sjálfsagt sje, að hún taki meira tillit til nefnda en einstakra þm. En að hún sje skyld að taka til greina alt það, sem aðrar nefndir bera fram, getur ekki náð neinni átt. Það vill nú svo vel til, að þingsköp Alþingis skera úr í þessu efni. Í 32. gr. þingskapanna segir berum orðum, að ef öll fjvn. legst á móti einhverri fjárveiting með nafnakalli, þá þarf 2/3 greiddra deildaratkvæða til að koma því í gegn. Og þetta er áreiðanlega ekki sett ófyrirsynju í þingsköpin, enda vill það nú svo verða, að hver nefnd oti fram sínum tota: landbn. sínum, sjútvn. sínum, og svo koll af kolli. En fjvn. á að vera óhlutdræg og miðla málum. Þess vegna er það rangt hjá hv. 2. þm. Rang. eða bygt á einhverjum misskilningi, að fjvn. hafi ætlað að sýna samgmn. óvirðingu með því að fallast ekki á allar till. hennar. Fjvn. hefir tekið fult tillit til þessarar systur sinnar og stutt þær till. hennar, sem hún telur á rökum bygðar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil aðeins leiðrjetta missögn hv. 1. þm. Árn. (MT), að jeg hafi sagt nokkuð um það eða stutt á það, að bankaútibúið á Selfossi hafi tapað. Jeg hefi ekkert sagt um það, og standa því ummæli hv.þm. á hans eiginn reikning. En jeg hefi sagt það, eins og aðrir, að plássið kringum útibúið hafi sokkið í skuldir án þess að nokkur mannvirki eða fjármunir væru sjáanlegir fyrir þessum skuldum. Annars ætla jeg ekki að gera gengismálið eða járnbrautarmálið að umræðuefni nú; bæði þessi mál eru til meðferðar í þinginu, og fæ jeg væntanlega tækifæri síðar til þess að láta álit mitt í ljós um þau.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð um brtt. við 13. gr. frv. Jeg skal fyrst gera þá almennu aths., að þegar stjfrv. var samið, var farið á fremsta hlunn með verklegar framkvæmdir. Jeg sje mjer því ekki fært að greiða atkv. með þeim hækkunartillögum til verklegra framkvæmda, sem hjer liggja fyrir. Það er fyrirsjáanlegt, að fjárlögin geta ekki orðið afgreidd nema með tekjuhalla, sem jeg vil að verði sem minstur, þótt hinsvegar sje ekki þægilegt fyrir mig að vera á móti verklegum framkvæmdum. En jeg sje mjer þó ekki annað fært, og geri jeg það með tilliti til þess, að í stjfrv. voru tilteknar svo háar upphæðir til verklegra framhvæmda, að þær hafa aldrei hærri verið. Jeg veit og játa, að beiðnir um hærri framlög til brúa, vega og síma hafa fullkominn rjett á sjer. en það er þegar búið að skamta það, sem talið var fært að láta, og síðan áætlunin um þetta var gerð, hefir aðstaðan ekkert breyst, og síst til batnaðar. Eins og hv.fjvn. er best kunnugt um, var farið í till. um, hvaða mannvirki skyldu tekin upp, eftir tillögum hlutaðeigandi framkvæmdarstjóra, um vita vitamálastjóra, um brýr og vegi vegamálastjóra og síma landssímastjóra. Jeg hafði, þegar langt var komið undirbúningi fjárlagafrv., skýrt þeim frá því, hve háar upphæðir mætti leggja af mörkum, en þeir skyldu leggja til, hvaða framkvæmdir skyldu verða teknar upp. Það var alls ekki beitt neinni hlutdrægni um, hvaða framkvæmdir skyldu valdar. Jeg tek þetta ekki fram af því að jeg hafi heyrt neitt í þá átt, en jeg vildi samt vekja athygli hv. deildar á þessu. Fyrsta brtt., sem jeg geri hjer að umtalsefni, er 22. brtt. frá hv. samgmn., við 13. gr. C. 2, á þskj. 297. Mjer hefir heyrst, að háttv.fjvn. sje á móti þessari brtt., eða a. m. k. 2. lið hennar. Það er nú svo um þessa tillögu, að þeirri fjárhæð, sem hún ræðir um, á að verja til að kaupa vjel í bátinn Skaftfelling og til þess að styrkja Ísfirðinga og Barðstrendinga til þess að kaupa nýja báta. Jeg veit ekki, hvernig fer með samgöngur til Skaftfellinga, ef bátur þeirra legst niður, og ekki veit jeg heldur, hvernig fer með siglingar á Ísafjarðardjúpi, ef enginn bátur verður fenginn. En að hafa þarna bát, sparar ríkissjóði fje, því að hann er jafnframt póstbátur. Þess vegna verður að styrkja hlutaðeigandi hjeruð til þess að fá báta og Skaftfellinga til þess að gera sinn bát nothæfan. Það væri ef til vill hægt að fara aðra leið, að veita hærri styrk í nokkur ár og afborga af honum lán, sem tekin væru í þessu skyni. En það yrði erfitt að fá þessi lán, og efast jeg um, að betra væri að fara há leið en að veita umbeðna styrki nú. En það er komið í óefni, ef þessi till.hv. samgmn. verður feld, og sting jeg því upp á þeim milliveg að 2. liður brtt. verði samþyktur, en 85 þús. kr. fjárveitingin í stjfrv. verði látin halda sjer. Jeg skal ekkert fullyrða um það, hvort mögulegt verður að halda uppi öllum nauðsynlegum ferðum fyrir 85 þús. kr., en stjórninni fanst það þó mögulegt. Og ekki hefir komið neitt fram, sem raskar þessu, enda er það svo, að þótt farið hafi verið fram úr áætlun á lið sem þessum, að stjórnin hefir aldrei sætt þungum ákúrum fyrir það. Jeg get því sætt mig við þessa millileið og mig langar til að heyra frá hv.fjvn. og hv. samgmn., hvort þær sjeu ekki fyrir sitt leyti samþykkar þessu, sem jeg hefi stungið upp á. En jeg slæ þá jafnframt þann varnagla, að meira fje getur þurft. Jeg hefi nú í einu lagi talað um hækkunartillögur 13. gr. og sýnt, af hverju jeg sje mjer ekki fært að greiða þeim atkvæði, og nefni ekki fleiri einst. brtt.

Þorleifur Jónsson Jeg skal ekki þreyta hv. deild með löngu máli. En jeg vil minna hv. deild á eina brtt., sem við háttv.þm. Mýr. (PÞ) flytjum á þskj. 297, XXI. Hún fer fram á, að bátastyrkurinn, sem hv. samgmn. hefir ákveðið 91 þús. kr., hækki um 1000 kr. Hv. samgmn. hefir lagt til, að bátastyrkurinn hækki úr 85 þús. kr., eins og áætlað var í stjfrv., í 91 þús. kr. En við förum fram á, að þessi upphæð verði enn hækkuð með tilliti til Hornafjarðar og Mýrasýslu. Samkvæmt nál.samgm. hafa verið áætlaðar 7 þús. kr. til Hornafjarðarbáts og 400 kr. til Mýrabáts. Jeg ætla fyrst að taka til athugunar það, sem jeg hefi fram að færa viðvíkjandi Hornafjarðarbátnum. Undanfarin ár hefir tillagið til hans verið skorið svo við nögl, að ekki hefir orðið neitt verulegt gagn að bátnum. Þessi bátur hefir langt svæði, milli Hornafjarðar og Seyðisfjarðar, og sjór vondur og hættulegur utan fjarðanna, og þarf því góða fleytu til slíkra ferða, og er ekki auðhlaupið að því að fá slíkan bát um lengri tíma nema gegn hárri leigu. Hefir því reyndin orðið sú, að það hefir verið að heita má samgöngulaust yfir sumarið á þessu svæði. Nú hefir hæstv. atvrh. (MG) ætlað þessum bát 8 þús. kr. í ár, og þar sem hv. samgmn. hefir lagt til, að tillagið verði 1 þús. kr. minna árið 1927, þá vil jeg lýsa megnri óánægju minni yfir þeim aðförum og vona, að hv. deild leiðrjetti þetta. Það má ekki minna vera en að við fáum 8–10 þús. kr., og má alls ekki eiga sjer stað, að afturför verði í okkar litlu samgöngum frá því, sem áætlað er í sumar. Nú höfum við farið fram á 1000 kr. hækkun til bátanna, með tilliti til þess, sem hv.þm. Mýr. hefir skýrt frá, að það sje hans ósk, að Mýrabáturinn verði jafnhár eins og Hvalfjarðarbáturinn, sem samkv. nál. samgmn. hafa verið áætlaðar 1000 kr., m. ö. o. að styrkurinn til Mýrabátsins hækki upp í 1000 kr. Háttv. þm. Mýr. skýrði ennfremur frá því, að ef bátastyrkurinn verði hækkaður upp í 91 þús. kr., þá muni verða afgangs 700 kr., svo að það, ásamt þeim 1000 kr., sem við förum fram á, ætti að nægja til þess að gera okkur ánægða. Fengi þá Hornafjarðarbáturinn 1000 kr., en Mýrabáturinn 700 kr. í viðbót við það, sem þegar er áætlað. Jeg skal ekki halda langa ræðu um þetta efni. Jeg hefi stilt kröfunum eins sanngjarnlega í hóf og frekast var unt og vona, að hv. deild vilji veita þessa litlu viðbót. Hv. þm. Barð. (HK), vinur minn sagði, að það væri undarlegt, ef jeg væri á móti styrk til bátakaupa. Maður verður nú að játa, að þetta er alveg nýtt atriði; það hafa aldrei komið fram tillögur um það áður að veita styrk til þess að kaupa báta, og eftir því, sem hv.þm. Barð. tók í það, að landið keypti eða bygði strandferðaskip, þá hjelt jeg, að ekki þyrfti að búast við því, að hann yrði áfjáður í bátakaup, þótt þau annars geti verið þörf. Hæstv. atvrh. hefir mælt með þessum styrk til bátakaupa, en á móti hækkuðum flóabátastyrk. Út af þessu vil jeg geta þess, að það er slæmt að lækka styrkinn, sem hv. samgmn. hefir ætlað til flóabátanna, og taka af honum til bátakaupa. Mjer finst það líka óviðkunnanlegt, því að rekstrarstyrkirnir eru síst of háir, og jeg held, að alls ekki verði komist af með minni upphæð en þá, sem hv. samgmn. hefir tiltekið, að viðbættu því, sem við hv.þm. Mýr. viljum við auka. Það hafa sumir hv.þm. farið hörðum orðum um það, að fjvn. hafi ekki sjeð nauðsyn bátakaupanna. Jeg ætla ekki að fara að tala um þetta atriði nú, því að hv.frsm. (ÞórJ) mun víkja að því síðar. Þó vil jeg geta þess, að hv. samgmn. hafði ekki ráðfært sig við fjvn. um þetta atriði, sem var alveg nýtt fyrir nefndinni.

Hv. form. fjvn. talar út í bláinn. Hann fjekk erindið fyrir hálfum mánuði eða meira

. Jeg man ekki til, að það hafi legið fyrir nefndinni. Jeg get að vísu verið því velviljaður, að hækkaður verði styrkur til Skaftfellings, en þar sem um fleiri báta er að ræða, gat nefndin ekki mælt með því, að kröfum þeirra væri sint. Jeg ætla svo ekki að tala frekar um þetta, en vil mælast til þess, að bátastyrkurinn verði ekki minkaður, heldur hækkaður, eins og við hv.þm. Mýr. förum fram á.

Björn Líndal Jeg er sammála hv.frsm. (ÞórJ) og hæstv. fjrh. (JÞ) um það, að fjárlagafrv. er nú að komast í óvænt efni. Það er ekki útlit fyrir annað en að talsvert mikill tekjuhalli verði á fjárlögunum, en það var þó áreiðanlega eindreginn vilji okkar flestra, sem nú sitjum á þingi, að leggja niður þann sið, enda höfum við líklega flestir lofað kjósendum okkar að styðja að gætilegri fjármálastjórn. Hinsvegar varð útkoman síðastl. ár þannig, að menn gerðu sjer vonir um, að nokkur stefnubreyting gæti orðið í fjármálunum, að nú yrði í fyrsta sinni síðan við fengum fjárforræði hægt að lækka tolla og skatta að einhverju leyti, í stað þess að hingað til hafa slíkar álögur verið auknar árlega að heita má. Það var vitanlegt, að hin alvarlegu örþrifaráð, sem gripið var til 1924 til að endurreisa hag ríkissjóðs, áttu aðeins að standa til bráðabirgða, og þurfti því undir eins og úr rættist að draga úr álögunum að miklum mun. Þess vegna leit jeg svo á, þegar jeg fjekk fyrir nokkru áreiðanlegar fregnir af stórlega batnandi fjárhag ríkissjóðs, að nú yrði unt á þessu þingi að ljetta eða úr lögum að fella einhverjar þær gjaldabyrðir, sem erfiðastar mega teljast og órjettlátastar. Og mjer er óhætt að segja, að það var eindreginn vilji kjósenda í mínu kjördæmi, að þetta tækist. En nú er viðbúið, að þessar vonir verði að litlu eða engu, því að jeg tel það alt of litla rjettarbót, þótt gengisviðaukinn hafi verið afnuminn á vörutolli. Mjer er ljúft að viðurkenna, að fjármálastjórnin er nú í höndum ágæts manns. En enginn gerir svo öllum líki. Fjárlagafrv. stjórnarinnar hefir að mínum dómi verið óvarlegar úr garði gert að þessu sinni en átt hefði að vera, þegar á alt er litið. Að vísu eru tekjurnar fremur varlega áætlaðar og gert er ráð fyrir nokkrum tekjuafgangi. En jeg tel þetta ekki nægilegt, ef gert er ráð fyrir, að gjöldum verði ljett, af þjóðinni, svo nokkuð um muni, og reiknað er með venjulegum útgjaldaauka við meðferð frv. í þinginu. Sje það ákveðinn vilji stjórnarinnar að koma tekjuhallalausum fjárlögum gegnum þingið, verður hún að gera sjer ljóst, að hún getur ekki ein vitað fyrirfram allar þarfir þjóðarinnar og rjettmætar kröfur til fjárframlaga. Hún má altaf búast við sanngjörnum kröfum um fjárframlög frá einstökum þm. Þess vegna þykir mjer hæstv. stjórn hafa farið fulllangt í áætlunum sínum, og þótt verklegar framkvæmdir sjeu góðar, og margar bráðnauðsynlegar, þá verður þó að gæta hófs í þeim, eins og öðrum hlutum. Hækkun á 13. gr. fjárlagafrv. er um 195 þús. kr. Er það gífurlegt, og er ekki hægt að draga úr sköttum eða tollum á meðan svona er í pottinn búið, svo að nokkru verulegu nemi. Hæstv. fjrh. (JÞ) gat um það, að hv.fjhn. hefði á prjónunum frv., sem færi fram á talsverða lækkun á tollum, nálægt 400–500 þús. kr. Ef nú samtímis á að samþykkja það frv. og svo halda útgjöldunum svona háum, er tekjuhalli fyrirsjáanlegur. Jeg lít því fremur svörtum augum á komandi ár, og er við því búinn, að fjárhagsútkoma þess verði ekki eins góð og æskilegt væri. Þess vegna ættu hv.þm. að geta fallist á það að gæta fullrar varúðar, í því að samþykkja nú stóraukin útgjöld, þótt þess hefði átt að gæta bæði fyr og betur. Frv. fjhn. fer fram á að lækka til muna álögur á atvinnuvegunum, sjerstaklega sjávarútveginum, lækka toll á kolum, steinolíu og salti, og toll á síldar- og kjöttunnum. Það er alkunna, að sjávarútvegurinn er í kreppu, og það er bein skylda þingsins að rjetta honum hjálparhönd. Ber frv. fjhn. vott um það, ef samþykt verður, að þingið sjer, að það er ekki takmarkalaust, hvað leggja má á atvinnuvegina, og í því liggur fyrirheit um meiri sanngirni síðar, undir eins og fjárhagurinn leyfir. Jeg vil í þessu sambandi geta þess, að jeg þekki menn, sem nú eru orðnir öreigar að heita má, en hafa borgað svo hundruðum þúsunda króna skiftir til almennra þarfa af atvinnurekstri sínum. - Jeg tel það ekki góða fjármálastjórn, sem ekkert gerir til þess að ljetta byrðunum af, þegar svona er ástatt orðið. Jeg gæti nú látið hjer staðar numið, en jeg vil þó minna á það, að jeg hefi ekki verið kröfuharður fyrir mitt kjördæmi. Jeg á aðeins eina litla brtt., 14. brtt. á þskj. 297, um að veita Jóni Kristjánssyni veitingamanni á Akureyri 2500 kr. styrk. Jeg fór fram á nokkru hærri upphæð við 2. umr. og talaði þá fyrir henni og sýndi með rökum fram á, að þessi maður hefði beðið mikið tjón árið 1924 vegna þess, að taugaveiki kom upp á heimili hans, svo að það var lokað hjá honum og í sóttkví mánuðum saman, og enginn þorði þangað að koma um langan tíma. Jeg tel rjett og sjálfsagt að hjálpa öllum, sem verða fyrir veikindum og slysum, og sjerstaklega þegar svo stendur á, að þessi maður fær veikan mann inn á heimili sitt og verður fyrir það fyrir stóru tapi, er numið mun hafa næstum aleigu hans. Það væri alveg óverjandi að neita um þennan styrk, þegar fordæmi eru fyrir samskonar styrk fyrir fáum árum, og ástæðan þá til þess að veita hann ekki eins mikil nje eins mikið fjárhagslegt tjón um að ræða og hjer. Þótt rjett sje og sjálfsagt að spara, og hv.þm. vilji spara, þá má ekki fara svo langt í smásálarlegum sparnaði, að þingið neiti um lítilfjörlegan styrk, sem öll sanngirni og rjettlætistilfinning heimtar, að sje af mörkum látinn.

Pjetur Ottesen Á öndverðu þessu þingi sendi jeg til hv. samgmn. rökstutt erindi um það, að styrkur sá, sem nú er veittur til Hvalfjarðarbátsins, er allsendis ónógur til þess að hægt sje að halda þessum ferðum uppi, og fór jafnframt fram á það, að nefndin legði til, að þessi styrkur yrði hækkaður lítilsháttar. Styrkurinn er nú 1000 kr., en jeg hefi farið fram á það, að hann verði hækkaður upp í 1500 kr. Ástæðurnar til þessa eru þær, að það hefir verið mjög erfitt undanfarið að fá nokkurn til að halda þessum ferðum uppi fyrir svona lítið. Til þess að ferðir þessar komi að notum, er óhjákvæmilegt að hafa afgreiðslu hjer í Reykjavík og leigja húsrúm til þess, og þessi styrkur, sem nú er veittur, er ekki meiri en svo, að hann rjett hrekkur fyrir þessum kostnaði, og eru ferðirnar þá sama sem styrklausar. Þessi upphæð, sem hjer er farið fram á, er miðuð við það lægsta tilboð, sem fengist hefir í þessar ferðir. - Jeg held, að í erindi því, sem jeg sendi hv. samgmn., hafi komið svo skýrt fram þörf hjeraðsbúa fyrir þessar ferðir, og hinsvegar örðugleikarnir á þeim, að mig undrar það, einkum ef þessi till. mín er borin saman við sumar till.hv. nefndar, að nefndin skuli ekki hafa sjeð sjer fært að taka hana til greina. Vitanlega hafa tveir hv. nefndarmenn lýst því yfir við mig síðan nefndin skilaði áliti sínu, að þeir væru þessari till. minni hlyntir, og það spáir góðu um það, að þessi till. mín fái góðan byr í hv. deild, þó að hv. samgmn. hafi ekki tekið hana upp í till. sínar. Það eru aðeins 500 kr., sem jeg hefi farið fram á að þessi styrkur væri hækkaður um, en þeir eru margir, sem hafa not af þessum ferðum, eins og mörgum hv.þm. mun vera kunnugt um. - Hv. þm. Mýr. (PÞ) gat þess, þegar hann talaði fyrir brtt. sinni um að hækka styrkinn til Mýrabátsins, að það væri ekki ósanngjarnt, að Mýrabáturinn nyti sama styrks og Hvalfjarðarbáturinn. Jeg vil nú benda hv.þm. á það, að hvað það snertir, hve margir njóta ferðanna á hvorum staðnum fyrir sig, þá liggur hjer mikið á milli. Hvalfjarðarferðanna njóta 4 stórir hreppar og hlutar af 2, en mjer skilst, að aðeins nokkur hluti tveggja hreppa hafi gagn af ferðum Mýrabátsins. Jeg ætla alls ekki að mæla á móti þessum styrk til Mýrabátsins, en jeg vil aðeins benda á, að hjer er um tvent ósambærilegt að ræða. Jeg skal svo ekki ræða frekar um þessa till. mína og vænti þess, að hún verði samþykt. Háttv. 2. þm. Rang. gerði að umtalsefni till. um nýja símalínu yfir Stafholtstungur að Hvítárbakka, og kom mjer undarlega fyrir, að hann skyldi ráðast þannig á þessa línu, af tveim ástæðum. Fyrri ástæðan er sú, að þessi háttv.þm. er yfir höfuð laus við að hafa tilhneigingu til að ráðast á menn og málefni að ástæðulausu, og hin ástæðan er sú, að 2 till. hafa komið fram og verið samþyktar, sem eins stóð á með eins og þessa, og greiddi hv.þm. þeim báðum atkv. sitt. Í báðum þessum tilfellum stóð eins á og hjer, og var sá einn munur, að í þeim tilfellum átti ríkið að greiða 4/5, en í þessu tilfelli aðeins kostnaðar. Það er því enn óskiljanlegra, að hv.þm. skuli leggjast á móti þessu. Hvítárbakkaskólinn mun nú vera eini alþýðuskólinn, sem ekki hefir fengið símasamband, og er það vitanlega hin mesta nauðsyn fyrir hann að fá það. Það er líka með santþykki símastjóra að þessi till. er komin fram. Hann sjer, að það væri til mikilla þæginda fyrir skólann og hjeraðið í kring, og má búast við töluverðum tekjum af honum í samanburði við kostnaðinn, sem ekki er mikill, þar sem hjeraðið leggur meira til heldur en venja er til með slíkar línur, sem jafnvel hv. 2. þm. Rang. hefir áður greitt atkvæði sitt. Jeg læt svo staðar numið, en vænti þess, að þessi liður verði samþyktur.

Jakob Möller Jeg á 2 brtt. við þennan kafla, og eru þær svo vaxnar, að segja mætti, að það væri að slettast upp á verksvið annara, er einstakir þm. hreyfðu slíku, en jeg hefi þó leyft mjer að gera það, til þess að umr. geti orðið um þessi mál í hv. deild. Fyrri till. er um að hækka liðinn til skrifstofukostnaðar bæjarfógeta og sýslumanna úr 84 þús. upp í 100 þús. kr. Fjvn. hefir lagt til að hækka liðinn aðeins um 8 þús., eða upp í 92 þús., en þessir embættismenn hafa lagt fram gögn fyrir því, að krafa þeirra um 16 þús. kr. hækkun, eða upp í 100 þús. kr., er fullkomlega rjettmæt. Eins og kunnugt er, var launakjörum þessara embættismanna breytt með launalögunum 1919, og voru þá af teknar aukatekjur, svo sem innheimtugjald af tollum o. fl. Þetta var gert til að spara ríkissjóði fje. Það var álitið, að sumir þessara embættismanna hefðu þá óhæfilega há laun, samanborið við aðra, og þetta átti nú að jafna. Hinsvegar var það jafnframt ákveðið, að kostnaður allur við starfrækslu embættanna skyldi greiddur úr ríkissjóði sjerstaklega. - Í 11. gr. launalaganna frá 1915, 5. málsgr., segir svo: „Kostnaður við starfrækslu embætta þeirra, er um ræðir í þessari grein hjer að framan, greiðist sjerstaklega úr ríkissjóði.“ Þessi grein segir það alveg skýrum orðum, að allur kostnaður við rekstur embættanna, hver sem hann verði, skuli greiddur úr ríkissjóði, og það verður að líta svo á, að með þessu sje gefið fyrirheit um það, að reikningar þessara embættismanna yfir slíkan kostnað skuli viðurkendir og greiddir. Það er að vísu svo fyrirmælt, að dómsmálaráðherra ákveði upphæð þessa kostnaðar „fyrirfram fyrir hver 5 ár í senn“, og er það nokkuð undarlegt, þar sem það virðist ómögulegt að sjá það fyrir, hvaða breytingar kunna að verða á ókomnum 5 árum. En það virðist auðsætt, að dómsmálaráðherra hljóti þá að minsta kosti að ákveða þennan kostnað í hvert sinn samkvæmt síðustu kostnaðarreikningum embættismannanna. Og þegar ákveða á þessa upphæð í fjárlögum, verður að gera ráð fyrir, að farið yrði eftir því, hver kostnaðurinn hefir orðið næsta ár á undan, eftir reikningum sýslumanna þar um. Nú skilst mjer, að þeir hafi lagt fram reikninga og gögn, sem sýni það ljóslega, að upphæðin þurfi að hækka enn meira en jeg hefi farið fram á, eða úr 84 þús. upp í 116 þús., og væri þó ekki of mikið í lagt. - Úr flokki þessara embættismanna hafa skilist tveir, sem sje bæjarfógetinn og lögreglustjórinn í Reykjavík, sem fá allan skrifstofukostnað greiddan eftir reikningi; en samkvæmt lögum eiga þessir menn að búa við sömu kjör og hinir. En auk þess að þessir tveir menn eru einir látnir njóta rjettlætis, er, að minsta kosti að því er annan þeirra snertir, gengið skrefi lengra. Lögreglustjóri fær sem sje innheimtulaun, 2%, af öllum verðtolli, auk þess að hann fær greiddan fullan skrifstofukostnað eftir reikningi. Og þessi innheimtulaun munu á síðasta ári hafa numið um 26 þús. kr., og eru það laglegar aukatekjur. Fyrir innheimtu ríkissjóðstekna í Reykjavík mun nú vera greitt alt að helmingi meira en fyrir alla innheimtuna úti um land. Þetta virðist þó eiga að vera þveröfugt, því að það er auðvitað kostnaðarsamara að innheimta hvað sem er úti um land en hjer í Reykjavík. Það kostar jafnmikið að innheimta smærri upphæðirnar eins og þær stærri. Og þó að tekjur ríkissjóðs sjeu miklu meiri í Reykjavík en í öðrum lögsagnarumdæmum, er ekki þar fyrir ástæða til að greiða meira fyrir að innheimta þær, því að það kostar ekki meira að skrifa háar tölur og innheimta heldur en þær smærri. - Yfir höfuð nær það ekki nokkurri átt, að þessir embættismenn úti um land fái ekki skrifstofukostnað sinn greiddan eins og þeir eiga kröfu til samkv. lögum. Jeg get ekki skilið í því, hvernig stendur á því, að þessari fjárveitingu skuli vera haldið svo mjög niðri af hv. nefnd og hæstv. stjórn. Jeg vil þar að auki leyfa mjer að benda á það, að jeg álít, að þing og stjórn fari inn á hættulega braut með því að neyða þessa embættismenn til þess að greiða svo og svo mikið af launum sínum til að greiða skrifstofukostnað embættanna. Þá á jeg aðra brtt., sem fer fram á það, að stofna nýja stöðu eða embætti. Jeg get búist við því, að sú till. verði ef til vill ekki vinsæl, þegar af þeirri ástæðu. En það stendur alveg sjerstaklega á með þetta. Þingið hefir undanfarið veitt Skúla lækni Guðjónssyni styrk til þess að kynna sjer heilbrigðismál erlendis, og vitanlega hefir það gert það með það fyrir augum, að hann mundi að loknu námi hverfa heim aftur og láta þá þjóð, sem hefir styrkt hann, njóta starfskrafta sinna. Mjer er kunnugt um það, enda munu margir háttv.þm. vita það, að hann hefir notað vel tímann og er nú mjög vel að sjer og duglegur maður. Hinsvegar er okkar heilbrigðismálum svo komið, að okkur er hin mesta þörf á að fá nýjan og duglegan mann til að starfa fyrir þau. Einn þátturinn í námi Skúla hefir verið að fást við bætiefnarannsóknir, að rannsaka það, hvaða fæðutegundir væru ríkastar af þessum efnum, og samanburður á þeim, og er þetta mjög merkileg og um leið „praktisk“ vísindagrein. Hjer á landi vita menn alment tæplega, hvað þetta er, en í öðrum löndum er mikil áhersla lögð á þetta. Það er mjög líklegt, að slíkar rannsóknir hjer gætu haft mikil áhrif á það að bæta markað fyrir sumar íslenskar fæðutegundir, sem við flytjum út. Það eru t. d. miklar líkur til þess, að íslenskt smjör sje bætiefnaríkara en annað smjör, og ef það sýndi sig við slíkar rannsóknir, gæti það orðið til þess að koma því í hærra verð en nú er á erlendum markaði. Það mun mörgum háttv.þm. kunnugt, að þessi maður hefir leitt rök að því, að einn sjúkdómur á sauðfje, sem talinn hefir verið ólæknandi hingað til, stafi aðeins af bætiefnaskorti í fóðrinu, og ef svo er, er augljóst, að vel megi lækna þennan sjúkdóm eða komast hjá honum. Af þessu, sem jeg nú hefi greint, geta menn sjeð, hve starfsemi slíks manns sem þessa getur verið þýðingarmikil fyrir þjóðfjelagið í heild sinni. Jeg veit, að það er óvinsælt verk að stofna nýjar stöður, en jeg álít, að hjer sje um nauðsynjamál að ræða. Hæstv. stjórn er vel kunnugt um þennan mann, og væri æskilegt að heyra, hvernig hún lítur á þetta mál. Þá eru 2 brtt. á sama þskj., sem jeg ætla að gera grein fyrir fyrir hv.þm. Dal. (BJ). Fyrri till. er um að veita 15 þús. kr. til þess að leggja akveg frá Fellsenda um Bröttubrekku til Norðurárdals. Það sjá allir, hve mikilsvert það er að fá þannig akveg alla leið frá Borgarnesi og vestur í Dali, til þess að gera þessu stóra hjeraði kleift að koma afurðum sínum á markað. Skipaferðir eru mjög stopular þangað vestur, og er því mikil nauðsyn á, að bætt sje úr samgönguvandræðum þessa hjeraðs. Nú er akveganna tími og yfir höfuð mikið veitt til þess að koma sveitunum í betra samband við markaðsstaði, og er því í fullu samræmi við þá stefnu að veita þetta fje til Dalasýslu í þessu skyni. Þá er önnur brtt. um að setja kláf á Krosssund milli Langeyja við Skarðströnd í Dalasýslu. Þetta er mjög nauðsynlegt. Þarna er töluverður ferðamannastraumur, en á vissum tímum árs getur orðið mjög örðugt yfirferðar vegna íss, svo að ómögulegt er að koma við bátferjum. Er þetta og mjög ilt þeim, sem í eyjunum búa, þar sem þeir komast ekki til lands eftir lækni eða til að reka önnur erindi. Það má ekki bera því við, að ekki liggi á þessu, því að úr svona farartálma, þarf að bæta sem fyrst. Hinsvegar er hjer aðeins um lítilfjörleg fjárútlát að ræða, því að fullyrða má, að þessi samgöngubót kosti ekki yfir 4000 kr. Jeg vænti þess, að hv. deild taki vel í þetta og virði mjer til vorkunnar, þótt jeg hafi ekki talað eins vel fyrir þessu eins og hv.flm. hefði gert sjálfur.

Forsætisráðherra: (JM): Við þennan kafla fjárlaganna eru fáeinar brtt., sem mjer þykir rjett að minnast á. Það er þá fyrst III. brtt. á þskj. 297, um styrk til samningar efnisyfirlits yfir Stjórnartíðindin frá 1916–26. Það er rjett, að þörf fer að verða á efnisyfirliti yfir þessa 10 árganga. Stjórnartíðindanna, en jeg held, að það ætti ekki að þurfa sjerstaka fjárveitingu til þess; jeg býst við, að ekki yrði fundið að því, þótt tekið yrði af fjárveitingunni til Stjórnartíðindanna sjálfra til þessa verks. Jeg hygg, að stjórnin muni sjá sjer fært að byrja á þessu ári, svo að von væri á því, að það kæmist fyr í framkvæmd en ef farið væri eftir þessari brtt. Þess vegna mætti þessi brtt. vel falla niður nú. Það er í rauninni ekki nema einn liður í kostnaðinum við Stjórnartíðindin, sem hjer er um að ræða. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) skaut því til mín að segja álit mitt á Skúla Guðjónssyni. Jeg hygg, að hann sje efnilegur maður. Hann sýnist vera áhugasamur og líklegur til þess að gera gagn. Jeg tel mjer sje óhætt að segja þetta, þótt jeg þekki manninn ekki mikið. Þá kem jeg að 9. liðnum, um að fella niður skilyrðið í 12. gr. 17.e. um það, að utanhjeraðssjúklingar, sem borgað er fyrir af almannafje, njóti sömu kjara sem innanhjeraðssjúklingar. Þetta er ekki nýtt; umboðsstjórnin hefir stöðugt haldið þessu fram, og það hefir fallið úrskurður um það, að sjúkrahús, sem njóta styrks af opinberu fje, verði að gera sjer þetta að góðu. Ástæðan til þess, að þetta skilyrði var beint sett inn í fjárlagafrv., er sú, að eitt sjúkrahús vildi ekki sæta þessum kjörum. En mjer finst ekki nema sjálfsagt, að sjúkrahús, sem fá styrk af opinberu fje, láti þá utanhjeraðssjúklinga, sem greiddur er fyrir sjúkrahúskostnaðurinn af almannafje, njóta sömu kjara og innanhjeraðssjúklinga. Mjer finst, að hv. deild ætti að athuga vel, hvort rjett er að fella þetta skilyrði niður. Þá vil jeg minnast dálítið á skrifstofukostnað bæjarfógeta og sýslumanna. Lögin gera ráð fyrir því, að hann skuli ákveðinn fyrir 5 ár í senn. En það hefir ekki þótt fært hingað til, vegna breytileika gengis og dýrtíðár. Þegar fyrst var ákveðinn skrifstofukostnaðurinn, var aðallega farið eftir því, sem embættismennirnir sjálfir sögðust þurfa, að minsta kosti þeir, sem sýndust vilja viðhafa hæfilega sparsemi. Upphæðin var fyrst ákveðin alls 80 þús. kr., svo lækkaði hún nokkuð seinna; þingið veitti minst 42 þús. kr. Það var vitanlega alt of lágt. 1925 var skrifstofukostnaður hækkaður að miklum mun tvöfaldaður, eða settur upp í 84 þús. kr. Mjer fanst þingið þá taka mjög sanngjarnlega í málið. Það má vera, að það hafi enn verið veitt of lítið. Það getur verið álitamál. Ef bornar eru saman kröfur embættismannanna, þá verða þær óskiljanlega misjafnar. Jeg skal hjer nefna nokkrar tölur til samanburðar, sem sýna, hvernig það kæmi út, ef farið væri eftir reikningum embættismannanna eða áætlunum. Sýslumaðurinn í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu áætlar fyrst þegar hann er spurður, að hann þurfi 3300 kr. Það er þó fullkomlega meðalsýsla. En sýslumaðurinn í Strandasýslu áætlar um 5000 kr., og er áætlun hans ekki neitt óforsvaranleg í sjálfri sjer. Sýslumaðurinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu áætlar á árunum 1920–'23 6500–7000 kr. Hann fjekk minna um stund, en skrifstofufjeð var síðar hækkað upp í 9000 kr. Bæjarfógetinn á Ísafirði taldi sig 1920 ekki ofhaldinn af 18 þús. kr. Síðan hefir hann fengið 12 þús. 1924 er reikningurinn tæpar 12 þús. kr. Mjer skildist, þegar hann var hjer á ferð síðast, að hann teldi sig þurfa 14500 kr. Síðasti reikningur hans er tæp l4 þús. kr., en þegar hann er spurður nú síðast um, hvað hann þurfi, kveðst hann þurfa 15500 kr. Það getur vel verið, að þetta sje ekki ósanngjarnt, en jeg held, að það verði að halda aftur af til þess að komast sem næst því, sem af verður komist með. Þá ætla jeg enn að bera ofurlítið saman við Snæfells- og Hnappadalssýslu. Þar er einn af allra reglusömustu og duglegustu sýslumönnum landsins og alt í prýðilegu lagi. Hann álítur sig nú þurfa um 4000 kr. En sýslumennirnir í Húnavatns- og Skagafjarðarsýslum telja sig þurfa yfir 5000 kr. Það getur vel verið, að þetta sje í sjálfu sjer ekki meira en vel megi forsvara, en það er ómögulegt annað en bera saman svona hliðstæð embætti og reyna að fylgja svipuðum reglum um þau. Það er ekkert skemtilegt fyrir mig að þurfa að vera að klípa af þessu, en það verður að vera eitthvert samræmi hjer. Annars er ekki svo fjarska langt á milli mín og hv. 3. þm. Reykv. í þessu máli. Fjárhæðin verður altaf að vera áætlunarupphæð, en jeg held, að það verði komist af með dálítið minna en 100 þús. kr. Sýslumaðurinn í Suður-Múlasýslu telur sig þurfa 8 þús. kr., en jeg hygg, að hans kostnaður þurfi ekki að fara yfir 6800–7000 kr. Bæjarfógetinn á Seyðisfirði er óánægður með sínar 7 þús. kr., en margir ætla, að ekki sje stórum erfiðara að vera bæjarfógeti þar og sýslumaður í Norður-Múlasýslu en að vera sýslumaður í Suður-Múlasýslu. Jeg held, að mismunurinn komi býsna mikið af því, að sumir embættismenn reyna að komast af með minna mannahald en aðrir telja nauðsynlegt. Jeg skal ekkert um það segja, hvort mjer hefir í útreikningum mínum í samráði við hv.fjvn. tekist að gæta fullrar sanngirni við alla. Slíkt getur einatt verið álitamál. En jeg hefi reynt að gæta þess, að embættismennirnir fengju þann skrifstofukostnað, sem nauðsynlegur er, og á hinn bóginn reynt að gæta samræmis og gæta allrar sparsemi. Hv. 1. þm. Árn. (MT) talaði eins og honum hefði verið sýnd ósanngirni. Það er þá honum sjálfum að kenna, því að jeg minnist þess ekki að hafa sjeð reikninga frá honum. Það er síður en svo, að jeg vilji gera honum rangt til; jeg hygg, að hans embættisfærsla sje í góðu lagi. Þetta, sem jeg nú hefi sagt, er meira sagt til þess að skýra afstöðu mína heldur en að jeg vilji mótmæla hv. 3. þm. Reykv. Eins og jeg hefi sagt, er alt þetta álitamál. Ef nú verður farið upp í 100 þús. kr., þá verður ekki komist hjá því að hækka skrifstofukostnað sumra þeirra embættismanna, sem ekki hafa kvartað. Það hefir komið til orða, að það kynni að vera rjettast að ákveða skrifstofukostnaðinn með lögum, sem giltu fyrir ákveðinn árafjölda, t. d. 10 ár. Þá vissu embættismennirnir, að hverju þeir ættu að ganga og mundu reyna að haga sjer eftir því. Mjer hefir fundist það í samtali við sýslumenn og bæjarfógeta utan Reykjavíkur, að þeir væru gramir yfir því, að tveir hliðstæðir embættismenn í Reykjavík fengju sinn skrifstofukostnað samkvæmt reikningi. En þeim hefir verið bent á það, að ákvæði laganna um skrifstofufje þessara tveggja embættismanna eru önnur en um skrifstofufje hinna, nefnilega að það sje ákveðið í hinum árlegu fjárlögum. Jeg skal geta þess, að það hefir verið tekið tillit til þess um 2–3 embættismenn, að þeir hafa dálitlar aukatekjur af erlendum fiskiskipum, sem þeir fá fyrirhafnarlítið. En þeim hefir ekki fundist þetta sanngjarnt vegna samanburðar við embættisbræður þeirra í Reykjavík. Þegar launanefndin starfaði hjer á árunum, þá ætlaðist hún ekki til, að sýslumenn fengju sjálfir eða bæjarfógetar aukatekjur neinar, en aftur skrifstofufjeð að nokkru í þeirra stað. Ef bera ætti saman kjör sýslumanna nú og áður en launalögin voru sett, þá held jeg, að þau sjeu yfirleitt betri nú en áður, og ekki lakari en kjör embættismanna yfirleitt. Jeg tek það fram aftur, að í raun og veru greinir okkur hv. 3. þm. Reykv. ekki mikið á í þessu máli. Upphæðirnar eru hjá okkur báðum áætlunarupphæðir, sem auðvitað verða ekki brúkaðar nema þörf sje á, og heldur ekki sjálfsagt að fara ekki fram úr veitingu, ef nauðsyn ber til. Jeg tel það varhugavert að taka upp þá reglu að greiða skrifstofufjeð eftir reikningi embættismannanna, enda ætlast ekki lögin til þess. Jeg veit, að störf þessara embættismanna vaxa. En þau hafa vaxið alstaðar; og að það sje ekki eingöngu því að kenna, sem þessar kröfur um aukið skrifstofufje koma fram, sjest af því, að sumir sýslumenn, sem ekki láta annars sitt eftir liggja í því að gegna rækilega sínu embætti, láta sjer nú nægja það, sem þeir fá, jafnvel þótt það sje minna en það, sem sýslumenn í sambærilegum sýslum hafa.

Pjetur Þórðarson Jeg vil leyfa mjer að láta í ljós þakklæti mitt til háttv. samgmn., sjerstaklega fyrir tillögur hennar undir XXII. lið á þskj. 297. Þessi hv. nefnd hefir í raun og veru sýnt mjög sanngjarna viðleitni í því að haga till. sínum eftir því, sem næst verður komist brýnustu þörf, og þó um leið að takmarka fjárframlögin eins og frekast er unt. Og þó að jeg hafi orðið til þess, ásamt hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), að flytja hjer till. undir XXI. lið á sama þskj., sem hækkar styrkinn til bátaferða á flóum og fjörðum, þá er það ekki af því, að jeg hafi ekki viljað viðurkenna þessa viðleitni hv. samgmn., sem jeg nefndi áðan. Það er ef til vill enn í minni hv.þdm., að jeg hefi á flestum þingum að undanförnu flutt till. um að hækka þennan styrk meira heldur en hv. samgmn. hefir sjeð sjer fært að gera, og er það eingöngu af því, að jeg hefi sjeð, hversu brýn þörf var á því að fá nokkru meira fje til umráða heldur en venjulega hefir verið áætlað í þessu efni í fjárlagafrv. Það, sem hv.þm. A.-Sk. sagði um það, hvað fólgið væri í þessari brtt. okkar um að hækka styrk þennan, gat jeg að sönnu viðurkent, og jeg ljet það í ljós við hv.þm. (ÞorlJ), að það lægi á bak við hjá mjer fyrir þessari hækkunartill., að jeg áliti í raun og veru sanngjarnt, að styrkurinn til Mýrabátsins væri viðlíka hár og áætlað hefir verið af hv. samgmn. til Hvalfjarðarbáts, en jeg vissi þá ekki um, að það lá þá fyrir beiðni um það, að sá styrkur yrði hækkaður um þriðjung, og jeg hafði ekki haldið því fram, að styrkurinn til Mýrabátsins þyrfti að vera svo hár. Jeg hafði ekki neitt á móti því, að það gæti verið sanngjarnt að hækka styrkinn til Hvalfjarðarbátsins, þegar tillit er tekið til þess, að hann hefir nú að undanförnu haldið uppi ferðum fyrir hjeruðin beggja megin fjarðarins, þó að það virtist vera sanngjarnt, að hjeraðsbúar norðan- og vestanmegin fjarðarins gætu komið afurðum sínum til Akraness, sem hefir nær sömu bátaferðir til Reykjavíkur og Borgarnes.

Það eru verri vegir þangað

. Verri vegir, segir hv.þm. Borgf., en það munu þó ekki vera verri vegir vestanmegin fjarðarins en alment gerist. En jeg skal þó ekki segja nema að rjettara kynni að vera að veita hærri styrk til Hvalfjarðanbátsins heldur en til Mýrabátsins. Jeg get sagt það til dæmis um þörfina, að það hefir ekki komið fyrir, þegar Mýramenn hafa þurft að flytja sjúkling til Reykjavíkur, að þeir hafi ekki heldur tekið þann kost að fá sjer beinlínis mótorbát til þess að flytja hann beina leið til Reykjavíkur heldur en að flytja hann fyrst til Borgarness og þaðan til Reykjavíkur. Sem sagt, þörfin fyrir ferðir frá Mýrum til Reykjavíkur er mjög mikil. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en um leið vildi jeg minnast á það, að undir stafl. 2. í XXII. lið er styrkur til þess að kaupa bát og vjel í bát, sem jeg álít mjög sanngjarnan, og mjer kemur það nokkuð undarlega fyrir sjónir, hve ólíklega hefir verið tekið í þessa brtt., og þá sjerstaklega undirtektir hv.fjvn. Hinsvegar tel jeg það mesta neyðarúrræði, sem hæstv. atvrh. (MG) stakk upp á, að samþykkja ekki fyrri liðinn, í þeirri von, að þá yrði síðari liðurinn kannske samþyktur. Jeg álít, að þar væri of mikið lagt á hættu með að spilla góðu málefni, ef slíkt ráð væri tekið. Jeg vil ennfremur þakka hv.fjvn. fyrir það, hve vel hún hefir tekið till. undir XXIV. lið á sama þskj.Hv. þm. Borgf. hefir talað fyrir þessari till. og sýnt fram á það, hve rjettmæt hún væri, eftir því sem á stendur þar; en þó vil jeg bæta því við, að það mætti segja um þessa till., sem er aðeins upp á 3200 krónur, að það er ekki nema tilfærsla á peningum hjá ríkissjóði, því að þessi línuspotti, þó að hann kosti ekki meira, mun brátt gefa aðrar eins tekjur í ríkissjóð og það, sem hjer er til kostað. Jeg skal svo snúa mjer að einni till., sem jeg á við þennan kafla fjárlaganna, það er X. till. á þessu sama þskj. Við 2. umr. fjárlaganna bar jeg fram till. um að veita styrk til sjúkraskýlis í Borgarnesi; jeg gat þess þá, að nokkuð sjerstaklega stæði á um þetta fyrirhugaða skýli, vegna hinnar óvenjulega miklu umferðar um Borgarnes og vegna fenginnar reynslu um örðugleika, sem ferðasjúklingar verða að mæta þar, og vegna óþægilegra afleiðinga fyrir þá, sem skotið hafa skjólshúsi yfir þessa sjúklinga. En jeg skal nú ekki endurtaka dæmi, sem jeg nefndi þá, nje tilfæra önnur þessu til sönnunar, þó að til sjeu, en hitt skal jeg taka fram, sem jeg ekki man hvort jeg sagði við 2. umr. málsins, að hjer er um að ræða lítið sjúkraskýli, og verður kostnaðurinn því minni en alment gerist, að því er ætla má. Jeg tók aftur þessa till. við 2. umr., vegna þess að mjer þótti hún ekki nægilega undirbúin, og jeg hefi nú borið hana fram aftur, en í breyttu formi. Jeg hefi að sönnu ekki getað útvegað þau gögn, sem venjulegt er að fá til þess að geta gert kröfur um styrki til sjúkraskýla, en hinsvegar tel jeg líklegt, að ekki þyrfti að koma til þess, að fjárveiting í þessu skyni yrði veitt, nema til væru þau gögn, sem venjulegt er að krefjast, þegar til þyrfti að taka. Það er eftir samráði við landlækni, að jeg flyt þessa till. þannig, að auka hið almenna framlag til sjúkraskýla, og bætti við þeirri aths., að af því megi verja upphæð til þess að byggja sjúkraskýli í Borgarnesi, ef venjuleg skilyrði verða fyrir hendi. Till. í sjálfu sjer er sanngjörn, fyrst að því leyti, að ef ekki kemur til að þessi skilyrði verði fyrir hendi, svo að komið yrði upp þessu skýli í Borgarnesi, sem líkindi eru til að kostaði fremur lítið, þá væri þó ekkert í sölurnar lagt, þó að upphæðin væri áætluð ofurlítið hærri í fjárlögum núna; ef hún yrði ekki notuð til annara sjúkraskýla, þá kæmi hún heldur ekki til greiðslu. Jeg vænti þess, að till. þyki svo sanngjörn, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja hana. Til þess að stytta mál mitt hefi jeg, eins og áður er sagt, forðast að endurtaka það, sem jeg færði málinu til stuðnings við 2. umr. þess, því að jeg veit, að það getur ekki verið hv.þm. úr minni liðið, svo að jeg sleppi alveg að færa sömu ástæðurnar aftur nú, eða aðrar frekari. Jeg get þó ekki stilt mig um það, þó að jeg ætli ekki að tala langt mál, að minnast lítið eitt á það, sem hæstv. fjrh. (JÞ) beindi til þdm. yfirleitt í dag viðvíkjandi þessum till., sem hjer liggja fyrir. Jeg veit ekki, hvort það verður mjer til hróss eða ekki, enda stendur mjer á sama um það, þó að jeg viðurkenni, að jeg held, að jeg hafi verið sá eini þm. í þessari hv. deild, sem greiddi atkvæði á móti því að nema úr gildi 25% gengisviðaukann, sem gert var um daginn, og í samræmi við það er jeg nú á þessu þingi eindregið á móti því að lækka nokkra tolla eða skatta, sem nú hvíla á þjóðinni, og jeg segi þetta af því, að þó að nú þyki erfitt að inna þessi gjöld af höndum, þá finst mjer samt, að þau sjeu ekki nema bein tillög til nauðsynlegra hluta, sem þjóðin geti ekki án verið, og í sambandi við þetta er jeg ekki nærri eins nákvæmur fyrir því, þó að jeg greiði atkvæði með einhverju því, sem mjer þykir nauðsyn á að framkvæma, þó að svo horfi við, að nokkur tekjuhalli verði á fjárlögunum. Jeg get að vísu ekki neitað því, að jeg er hæstv. ráðh. (JÞ) sammála um það, að rjett sje að athuga það, í hverju samræmi tekjurnar eru við gjöldin, en jeg get heldur ekki neitað því, úr því að jeg er farinn að minnast á þetta, að mjer þykir hæstv. fjrh. (JÞ) og hv.fjhn.Nd. og jafnvel hv. deild í heild sinni hafa verið nógu ör eða jafnvel of ör á því að vilja lækka tolla eða skatta nú. Á þennan hátt þykist jeg hafa gert grein fyrir því, að jeg get ekki gengið eins langt og jeg vildi, því síður lengra, í því að taka til greina bendingar hæstv. fjrh. í þessu efni.

Benedikt Sveinsson Mjer hefir heyrst, að hæstv. forseta (SigurjJ) sje legið nokkuð á hálsi fyrir það af sumum mönnum, að hann hafi leyft of víðtækar umræður um það málefni, sem hjer liggur fyrir. Hefir sumum þótt hv. 1. þm. Árn. (MT) fara nokkuð langt út fyrir efnið, þar sem hann flutti alllangt erindi um járnbrautarmálið. Jeg þarf eigi að bera blak af hæstv. forseta (SigurjJ) fyrir þetta, því að jeg hygg, að hann hafi litið svo á, að við 3. umr. þessa máls mætti ræða nokkuð alment um fjármál landsins, og var þá eðlilegt, að hin stærstu mál, sem fyrir þessu þingi liggja, bæri á góma. Var það því að vonum, að hæstv. forseti leyfði hv. 1. þm. Árn. að tala um járnbrautarmálið, því að vissulega er það eitt þeirra mála, sem mestu varða fjárhag þessa lands, ef það kemur til framkvæmda. Jeg mun þó ekki nota mjer rjettinn til að tala um fjármálin alment, heldur snúa mjer að einstökum greinum. Þó verð jeg að hafa þann fyrirvara, að jeg stend nokkuð sjerlega að vígi hjer, því að jeg hefi heyrt, að hæstv. atvrh. (MG) hafi tekið það fram, að þær till., sem kæmu fram við 3. umr., hefðu eitthvað minni rjett á sjer en þær, sem þegar kæmu fram við 2. umr. Verður því háttv. deild að athuga það, að jeg hefi sjerstaka aðstöðu í þessu efni. Jeg beið með mínar fáu till. til 3. umr., og bar enga brtt. fram áður, mest af því, að jeg kærði mig ekki um að blanda mjer neitt inn í þær umr., sem hjer voru við 2. umr., enda vildi jeg sjá, hve öðrum svipuðum brtt. reiddi af. Vona jeg, að hv.þdm. láti það ekki bitna á till. mínum, þó að jeg komi nú fyrst fram með þær, enda er það ekki svo, að jeg komi með neinar till. til stóraukinna útgjalda. Þessar till. mínar eru mjög einfaldar og skiljanlegar, og þarf ekki að lengja umr. þeirra vegna. Jeg vona því, að háttv. þingdeild taki þeim vel. Eru þær á fullkomnum rökum bygðar, svo sem sýnt verður, og ekki farið fram á neitt annað en það, sem öllum öðrum hjeruðum er veitt, þar sem eins er á komið. Kjósendur mínir eru einna fjarst Reykjavík, eftir því sem orðið getur hjer á landi, og verður ekki sagt, að þeir krefjist mikils af Alþingi; ætti því hinum fáu og sanngjarnlegu óskum þeirra að verða því betur tekið. Það, sem Norður-Þingeyjarsýsla fyrst og fremst þarf að fá, eru 10 þús. kr. til brúar á Brunná í Öxarfirði. Á þessi er á þjóðveginum, og er því skylda ríkissjóðs að brúa hana. Hún er einnig á flutningaveginum frá Kópaskeri inn eftir hjeraði. Hún er engin stórelfur, lygn, en nokkuð djúp, og mun auðvelt að brúa hana, því að grjót er nærtækt og gott að flytja efni að. Er nauðsyn hin mesta að brúa ána, af því að hún er oft ófær yfirferðar fyrir vagna, og venjulega of djúp fyrir þá, nema þegar hún er sem allra grynst, um hásumarið, og bifreiðum er hún ávalt ófær. Hjeraðið umhverfis er þurlent, og verði áin brúuð og lítilsháttar gert við veginn á stöku stað, þá má fara á bifreiðum frá Kópaskeri inn um alt hjerað, að Jökulsárbrú og þaðan um mestalla bygð Kelduhverfis, enda hafa hjeraðsmenn vakandi auga á þessu máli og hafa þegar tveir menn þaðan lært að fara með bifreiðar, eingöngu í þeim tilgangi að geta tafarlaust hafið flutninga, þegar brúin verður reist á Brunná. Jeg hefi talað um þetta við vegamálastjóra og hann tekið mjög vel í málið, enda hefir hann sjálfur farið yfir ána og sjeð, að brýn nauðsyn er að brúa hana. Þetta er og eindregin ósk kjósenda minna, sem sjá má ennfremur af tveimur þingmálafundargerðum úr Norður-Þingeyjarsýslu, sem legið hafa frammi í lestrarsal. Vænti jeg því, að till. þessi sæti ekki mótmælum, heldur verði einróma samþykt. Þá hafa kjósendur mínir og beðið mig að fá veitt fje til sýsluvegarins frá Kópaskeri inn í Öxarfjörð. Til þessa vegar hefir lítilsháttar verið veitt áður, og hefir það fje verið mjög vel notað. En nú þarf enn dálitla viðbót til lagfæringar veginum, og þykist jeg mega treysta því, að þeirri nauðsynjabeiðni verði sint, svo sem fram á er farið. Þá hafa Langnesingar farið fram á að fá dálítið fje til vegar frá Þórshöfn að Sauðanesi. Er þetta hin illfærasta leið. Getur jafnvel komið fyrir, að hún sje ófær um hásumarið. Að vísu er einn brautarstúfur á leiðinni, sem bóndi Syðralóns gerði fyrir mörgum árum, til þess að koma fje sínu til beitar. En þar sem braut sú var ekki gerð í þeim tilgangi að vera alfaravegur, þá er hún ekki á sem heppilegustum stað, og þarf því að leggja veginn allan af nýju á öðrum stað. Heima í hjeraði hefir þegar verið safnað samskotafje til þessa vegar. Er því ekki farið fram á hjer, að veitt verði meira fje til hans en eftir sama hlutfalli, sem vant er að veita til slíkra vega. Jeg mun ekki gerast hlutdeilinn um margar brtt. annara háttv. deildarmanna. En þó vil jeg sjerstaklega mæla með styrk til Skúla læknis Guðjónssonar. Læknirinn er mjög efnilegur vísindamaður, hálærður í sinni grein. Tel jeg því happaverk af deildinni að veita honum styrk, svo að hann megi stunda þau fræði, er hann hefir lært til, svo að þekking hans megi verða sem fullkomnust og þjóð vorri að sem mestu gagni. Þá vil jeg mæla með tillögu háttv.þm. Dal. (BJ), um fje til akvegar frá Fellsenda að Breiðahólsstað í Sökkólfsdal. Þetta fje er ætlað til framhalds veginum frá Búðardal í áttina til Borgarfjarðar. Er fjárveiting þessi því engu síður til hagsbóta fyrir Borgfirðinga og aðra langferðamenn, er nota hann, heldur en Dalamenn. Vænti jeg því, að háttv. deildarmenn samþykki tillöguna og láti þennan þingskörung, sem nú er sjúkur, síst gjalda þess, að hann er fjarverandi. Hæstv. atvrh. (MG) hefir talað um, að menn færu nú mjög freklega í kröfur um samgöngubætur, svo freklega, að menn hefðu aldrei verið jafnkröfufrekir áður. Út af þessum ummælum vil jeg benda hæstv. ráðherra á, að tekjur ríkissjóðs hafa aldrei verið jafnmiklar og nú, svo að ekki er nema eðlilegt, að alment sjeu gerðar meiri kröfur en áður um framlög úr ríkissjóði til nauðsynlegra umbóta, er lengi hafa orðið útundan. Hafa og allar verklegar framkvæmdir verið látnar sitja á hakanum undanfarin ár, til þess að rjetta við fjárhag ríkissjóðs. Jeg þarf þó alls ekki að tala um þetta mín vegna eða míns kjördæmis, því að eins og jeg hefi tekið fram áður, þá er það nauðalítið, sem jeg fer fram á. En jeg segi þetta til þess að bera blak af öðrum hv.þm. Annars finst mjer, að hæstv. stjórn, sem er svo áræðin að vilja leggja járnbraut austur yfir fjall nú á næstu árum fyrir margar miljónir króna, ætti síst að lá hv. þingmönnum, þó að þeir biðji um lítilsháttar framlög til nauðsynlegra fyrirtækja í ýmsum hjeruðum landsins.

Jón Kjartansson Jeg stend ekki upp til að mæla með þeirri einu brtt., sem jeg er við riðinn. Það hefir hv. meðflm. minn (JBald) gert. Annars hugsa jeg, að við flm. getum tekið tillöguna aftur, eftir að hafa heyrt ummæli hæstv.forsrh. (JM). Þá vil jeg þakka háttv.fjvn. fyrir, að hún hefir mælt með, að Mýrdals- og Borgarfjarðarlæknishjeruðum verði greiddur lokastyrkur vegna læknisbústaðanna. Hv. frsm. lýsti því yfir fyrir hönd nefndarinnar, að nefndin legði til, að þessum hjeruðum yrði veittur lokastyrkur af fje því, sem veitt er í yfirstandandi fjárlögum til byggingar lækniabústaða, en ekki verður notað á árinu. Vænti jeg að hæstv. stjórn taki tillögu þessa til greina og veiti hjeruðum þessum styrk, sem nemi 1/3 byggingarkostnaðar, eins og vanalegt er. Aðalástæðan fyrir því, að jeg stóð upp, er tillaga samgöngumálanefndar undir tölulið XXII.2, þ. e. báta- og vjélkaupastyrkur, kr. 18500. Jeg hefi nefnilega heyrt, að háttv.fjvn. mæli eindregið á móti þessum styrk, og finst mjer það undarlegt, ef satt er, þar sem jeg hygg, að vandfundin sje brtt., sem er jafnnauðsynleg sem þessi. Það er ekki af því að jeg er í samgöngumálanefnd, að jeg geri þessa tillögu að umtalsefni. Háttv. frsm. er þar fullfær. Heldur er það af því, að það snertir mig sem þm. Skaftfellinga, þar sem 8 þús. kr. af þessari upphæð áttu að vera styrkur til h/f Skaftfellings til þess að kaupa nýja vjel í bátinn Skaftfelling. Jeg skal þá með nokkrum orðum skýra fyrir háttv. deildarmönnum, af hvaða ástæðum er farið fram á að fá þessa fjárveitingu. Bátur þessi hefir nú um langt skeið haldið uppi ferðum milli Reykjavíkur og Skaftafellssýslna. Hann hefir frá upphafi haft mjög kraftlitla vjel, aðeins 48 hestafla vjel, í 60 smál. bát. Og nú er svo komið, að vjelin er orðin mjög ljeleg, svo ljeleg, að ekki getur talist forsvaranlegt að láta hana vera í bátnum lengur, þar sem hann gengur um þetta hættulega svæði. Vegna þess hvað vjel bátsins er kraftlítil, kemst hann ekki ferða sinna, ef eitthvað blæs á móti. Nú er svo komið, að hlutafjelagið „Skaftfellingur“ hefir ráðist í að kaupa nýja vjel. Hefir sú vjel 96 hestöfl, og er tvöfaldur Alfamótor og brennir hráolíu. Að ráðist var í þetta, var og meðfram af því, að fjelagið treysti á víðsýni háttv. Alþingis. Fjelagið hefir komist að hagkvæmum kaupum á vjel þessari. Verksmiðjan, sem selur hina nýju vjel, ætlar að taka þá gömlu upp í hana, og mun þá nýja vjelin kosta um 24 þús. í íslenskum krónum hingað komin. Það er nú síður en svo, að Skaftfellingar láti sig þetta mál engu skifta. Þeir hafa aukið hlutafjeð um 10 þús. kr. Þeir hafa af knýjandi nauðsyn ráðist í þetta, og það þrátt fyrir það, þó að rekstur bátsins hafi verið mjög bágborinn síðustu árin. Stjórn h/f Skaftfellings hefir þó gert alt, sem í hennar valdi stóð, til þess að reyna að láta rekstur bátsins bera sig, m. a. haft farmgjöldin með honum 20–25% hærri en þau eru með strandferðaskipum ríkissjóðs. En eigi að síður er svo komið, að fjelagið á 10–20 þús. kr. minna en ekki neitt. Getur því ekki komið til mála, að Skaftfellingar upp á eigin spýtur geti ráðist í að kaupa þessa dýru vjel, og bæta með því fullum 20 þús. kr. ofan á skuldabaggann. Fái þeir því ekki þessa umræddu upphæð, verður afleiðingin sú, að þeir verða að hætta við að halda þessum ferðum uppi og reyna að selja bátinn áður en skuldabaggarnir hafa vaxið þeim yfir höfuð. Enginn getur með sanngirni ætlast til þess, að h/f Skaftfellingur taki á sig stórtöp árlega, ef Alþingi vill ekki verða við rjettmætum kröfum þess. Vilji Alþingi ekki veita þennan styrk nú, þá skil jeg það svo, sem það ætli að halda uppi samgöngum á þessu svæði á annan hagkvæmari hátt, því að það getur varla verið tilætlunin að hætta að styrkja samgöngubætur við þessi mjög svo einangruðu hjeruð. Jeg held, að það hafi verið háttv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem sagði, að það væri hreint og beint skylda fjvn. að verða vel við þessum tilmælum samgmn. Jeg skal ekki hafa svo sterk orð. En hitt hefði jeg kunnað betur við, að hún hefði skýrt samgmn. frá ástæðum sínum gegn þessari fjárveitingu. En það hefir hún ekki gert. Háttv. frsm.fjvn. (ÞórJ) sagði, að samgöngumálanefnd hefði ekki ráðfært sig við fjvn. um þetta. En þessi ummæli skil jeg ekki, því að samgmn. skrifaði henni brjef 13. mars um málið. Og það brjef er einmitt hjer, og er sannanlegt, að það komst í hendur fjvn. Jeg hjó eftir því hjá háttv. 1. þm. Árn. (MT), að hann tæki ummæli háttv. 2. þm. Rang. (KlJ) illa upp, og meðal annars vitnaði hann í eina gr. þingskapanna, þar sem svo segir: „Ef fjárveitinganefnd, í einu hljóði með nafnakalli, sem bókað sje í fundarbók nefndarinnar, mælir í móti einhverri fjárveitingu, þarf 2/3 greiddra atkvæða til þess að fjárveitingin nái fram að ganga.“ Jeg veit ekki, hvort þessi ummæli ber að skilja svo, að fjvn. hafi í þessu máli notað þessa sjerstöku aðferð. Og sje svo, þá hefir fjvn. hjer sýnt af sjer óvenjumikla röggsemi. En jeg tel vafasamt, að hún ávinni sjer fyrir það heiður að sama skapi, einkum ef henni tekst með þessu að svifta einangruðustu hjeruð landsins þeim einu samgöngum, sem þau til þessa hafa haft. Skal jeg svo ekki orðlengja um þetta frekar, en að lokum vildi jeg minnast með nokkrum orðum á eitt atriði almenns eðlis, sem snertir afgreiðslu þessara fjárlaga, en þó ennþá meira afgreiðslu þeirra í framtíðinni. Menn munu hafa tekið eftir því, að í þessum fjárlögum er óvenjumikið fje, sem ætlað er til verklegra framkvæmda, til vegagerða, brúargerða og símalagninga. Er það ekki nema eðlilegt, því á undanförnum árum hefir verið mikil kyrstaða í þeim efnum. Nálega allar verklegar framkvæmdir ríkissjóðs hafa orðið að bíða vegna fjárskorts. Jeg hefi haldið, að það væri föst venja að haga sjer í þessum verklegu framkvæmdum eftir því, hvar nauðsynin í hvert sinn væri brýnust. Og til þess að skera úr því, hvar nauðsynin væri brýnust, hefði ríkið trúnaðarmenn, vegamálastjóra, landssímastjóra o. s. frv. Tillögur trúnaðarmannanna hafa jafnan verið látnar ráða, hvar væri hafist handa. En nú er svo komið, að einstakir þingmenn koma fram með tillögur, sem taka einstök verk út úr kerfinu, og knýja fram fje úr ríkissjóði til þeirra, þvert ofan í tillögur trúnaðarmannanna. Þetta kom fyrir við 2. umr. fjárlaganna hjer í deildinni, og var látið óátalið af fjárveitinganefnd. Og stjórnin virtist ekkert hafa á móti því, að þetta væri gert. En þetta er óheppileg braut, sem farið er út á með þessu. Því að verði nú farið að breyta út af hinni gömlu og góðu reglu, að trúnaðarmenn stjórnarinnar eigi að ráða mestu um hinar ýmsu framkvæmdir ríkissjóðs, þá gæti jeg trúað, að afleiðingin yrði slæm. Þm. myndu fara í kapphlaup eftir fje úr ríkissjóði til framkvæmda, hver handa sínu hjeraði. Og það yrði ekki nauðsynin, sem rjeði því, hvar yrði hafist handa, heldur flokksfylgi þingmanna. Jeg vil því ráða til þess, að svo verði sem hingað til, að nauðsyn verði látin ráða, hvar hafist er handa með verklegar framkvæmdir. Og ef stjórnin og fjvn. eru sammála um það, að þetta eigi svo að verða, þá ber þeim að spyrna með krafti á móti því, að einstakir þingmenn taki sig svona út úr með einstakar tillögur, því að slíkt hlýtur að draga stóran dilk á eftir sjer.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Fyrir hönd fjvn. hefi jeg ekki miklu að svara. Nefndin hefir fengið þakklæti hjá sumum, en meinlaus olnbogaskot hjá öðrum. Jeg mun því snúa mjer að hinum einstöku tillögum og taka þær eftir þeirri röð, sem þær liggja fyrir. Er þá fyrst brtt.fjhn. við 2. gr. frv., um að fella niður skólagjöldin. Tillaga þessi var tekin aftur við 2. umr., af því hún virtist illa þokkuð. Um hana hefi jeg ekki annað að segja en það, sem jeg tók fram þá. Nefndinni virðist þetta ekki heppileg leið, meðfram af því, að aðrir skólar myndu verða óánægðir, þar sem gjöldin eru notuð til þess að ná inn fje, sem annars yrði að fá úr ríkissjóði. Hún leggur því á móti þessari tillögu. Þá er næst till. frá háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) o. fl., um 2500 kr. til samningar á efnisyfirliti yfir Stjórnartíðindin. Nú hefir hæstv.forsrh. (JM) lýst yfir því, að hægt muni að taka fje til þessa verks af fje því, sem ætlað er til útgáfu tíðindanna. Hljóta flm. því að geta tekið tillöguna aftur. Þá er brtt. IV., frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), um það að hækka skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta. Hæstv. forsrh. hefir þegar svarað þeim ástæðum, sem bornar voru fram fyrir þessu, og sýnt fram á, að reikningar eru mjög misjafnir frá sýslumönnum, enda er það eðlilegt, því að það eru mismunandi mikil störf, sem sýslumenn leggja á sig. En það má ekki bera skrifstofukostnað sýslumanna saman við skrifstofukostnað lögreglustjóra í Reykjavík, eins og hv. 3. þm. Reykv. gerði. Fjvn. hefir fallist á, að hækka beri nokkuð tillag til skrifstofukostnaðar sýslumanna og bæjarfógeta, þótt hún vilji ekki fara eins langt í því og þessi hv.þm. (JakM), og hefir borið fram sjerstaka brtt. um það. Þá er næst brtt. frá hv. 3. þm. Reykv. um að veita Skúla Guðjónssyni lækni nýtt embætti. Fjvn. hefir fengið umsögn landlæknis um þetta, og sagði hann, að það gæti verið gott að vísu að hafa lækni við hlið sjer, sem senda mætti á öllum tímum í þau læknishjeruð, sem lækni vantaði í án þess að hann með því vildi viðurkenna þörf á manni þessum vegna heilbrigðiseftirlits. Hinsvegar er nefndinni kunnugt, að þessi hlutaðeigandi maður vill alls ekki taka að sjer þetta sendilæknisstarf. Nefndin verður því að vera algerlega á móti því að stofna þetta nýja embætti. Þá er næsta brtt. frá hv.þm.N.-M. (HStef og ÁJ) um styrk til Evu Hjálmarsdóttur til að leita sjer lækninga í Danmörku á heilsuhæli fyrir krampaveikt fólk. Það hefir verið tekið fram, að fordæmi sje fyrir því að veita slíkan styrk sem þennan, en það má þó segja, að þar er alllangt gengið. Fjvn. hefir þó ekki viljað ganga á móti till. og eru um hana óbundin atkv. Hjer er um litla fjárhæð að ræða, en á hinn bóginn talið líklegt, að hægt sje að lækna þennan sjúkdóm erlendis. Landlæknir er því og meðmæltur, að þessi styrkur verði veittur, þar sem stúlkan getur ekki fengið lækningu hjer á landi. Þá talaði hæstv. fjrh. (JÞ) nokkuð um brtt.fjvn. undir staflið IX, og sjerstaklega um síðari breytinguna, að feld verði niður orðin „og að því tilskildu .... innanhjeraðssjúklinga.“ Fjvn. hafði ekki fengið fullnægjandi upplýsingar um þetta efni fyr en hjer undir umr. um fjárlagafrv., að því leyti sem þetta hefir nú verið úrskurðað af stjórnarráðinu. Háttv. deild sker úr um afdrif till. En jeg skal geta þess, að hinn almenni styrkur er miklu minni en sjúkrahúsum þyki nægilegt, og það gæti farið svo, að þau neyddust til að hækka allan legukostnað, og kæmu þá meiri baggar á ríkissjóð en ella, eins og jeg hefi áður tekið fram. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) talaði nokkuð um brtt.fjvn. um styrk til sjúkrahússins á Ísafirði. Hann varð að játa, að ástæður nefndarinnar fyrir till. væru hárrjettar, og veit jeg því ekki, hvernig jeg á að skilja hv.þm. (SjgurjJ), þar sem hann er á móti till. - hvort á að skilja hann svo, að vegna þess að till. sje rjett, þá eigi hún ekki fram að ganga! Þá var hv. sami þm. að tala um það, að sjúkrahúsið hefði orðið að greiða 2/3 af verðtolli byggingarefnis og innanhúsmuna. Þetta vissi fjvn., og þetta hafa önnur sjúkrahús gert, sem reist hafa verið á sama tíma, svo að þetta er ekki annað en tylliástæða til þess að fá hærri styrk en fjvn. leggur til. Þá kem jeg að brtt. X, frá hv.þm. Mýr. (PÞ), um að veita alt að 5000 kr. til byggingar sjúkraskýlis í Borgarnesi. Fyrir hönd fjvn. hefi jeg ekki neitt um þetta að segja nema það, að það er ekki venjulegt að veita fje þannig, nema því aðeins, að fyrir liggi uppdráttur og kostnaðaráætlun og vissa sje fyrir því, að viðkomandi hjerað vilji og geti lagt fram fje að sínum hluta. En hjer liggur ekkert fyrir um þetta, og fjvn. er því algerlega á móti brtt. Þá er brtt. við 12. gr. 17 frá hv.þm. Barð. (HK). Hjer er að ræða um berklaveikan sjúkling, sem hv.þm. sagði, að ekki gæti fengið inntöku í sjúkrahús vegna þrengsla. En svo er um fleiri, og mætti því lengi gera kröfur í þessa átt. Og nefndinni hafa borist ýmsar slíkar beiðnir, er hún hefir ekki getað sint, en hún telur, að þessi till. eigi þó einna mestan rjett á sjer. Þá er brtt. við sömu grein frá hv.þm. Ak. (BL) og hv. 2. þm. Eyf. ( BSt ) um styrk til Jóns Kristjánssonar veitingamanns á Akureyri, til þess að bæta honum tjón af sóttvörnum. Brtt. þessi var tekin aftur við 2. umr. og hefir því ekki verið rædd fyr. Það er rjett hjá hv.flm., að finnast munu fordæmi fyrir þessu, en fjvn. verður að vera þeirrar skoðunar, að ríkið geti ekki hlaupið hjer undir bagga, því að þetta geti átt miklu víðar við. Verður fjvn. því að mæla á móti því, að þessi brtt. nái fram að ganga. Enda hafði fjvn. í því tilfelli, er svipaður styrkur var veittur, algerlega mótmælt honum, svo hún hefir hjer ekki skapað fordæmi: Þá eru tvær brtt. frá háttv.þm. Dal. (BJ), sem þeir hafa mælt með hv. 3. þm. Reykv. (JakM) og hv.þm.N.-Þ. (BSv). Hjer er um allmikil fjárframlög að ræða, og leggur fjvn. á móti báðum þessum till. Málið er þar að auki alveg óundirbúið og vegamálastjóri hefir ekki lagt með því, og fjvn. veit ekki til, að neitt hafi verið rannsakað, hvað þessi mannvirki muni kosta. Jeg efast ekki um, að nauðsyn sje á þessum vegabótum, en svo er víðar á voru landi. Og þar sem ekki hefir verið leitast við að fá umsögn vegamálastjóra um þessi atriði, þá getur fjvn. með góðri samvisku verið á móti brtt. Þá koma 2 brtt. frá hv.þm.N.-Þ. Um brúna á Brunná hefir nefndin leitað álits vegamálastjóra, og það er undarlegt, eftir ummælum hv.flm., að vegamálastjóri leggur á móti því, að þessi brú verði tekin. Það er að vísu rjett, að brúin yrði á þjóðvegi, en samt sem áður telur vegamálastjóri ekki rjett að láta hana ganga fyrir öðru. Hv. þm. (BSv) talaði um það, að Norður-Þingeyingar hefðu gert litlar kröfur til fjárframlaga, en jeg man ekki betur en að þeir hafi fengið fje til brúar á Hölkná og eitthvað meira. Um hækkunartill. hv. sama þm. til sýsluvega er það að segja, að nefndin hefir áður hækkað þennan lið og vill ekki hækka hann meira að svo stöddu. Þá eru brtt. frá hv.þm. Borgf. og frá háttv.þm. Mýr. og háttv.þm. A.-Sk. um hækkanir á styrk til bátaferða. Fjvn. hefir nokkuð kynt sjer þetta, og eru óbundin atkvæði um tillögurnar. Eftir því sem fram hefir komið, þá virðist mjer ekki vanþörf á, að hækkaður sje styrkur til bátaferða, enda vill hv. samgmn. hækka þann styrk úr 85 þús. kr. upp í 91 þús. kr. Þá hefir hv. samgmn. einnig borið fram till. um það, að veittar verði 18500 kr. til báta- og vjelakaupa. Um þennan lið hafa orðið mikil og óþörf ummæli hjer í hv. deild. Þegar um það er að ræða, að annaðhvort verði að kaupa vjel í Skaftfelling eða hækka styrkinn til hans, þá vill nefndin heldur hækka styrkinn. Þetta verður einnig að telja styrk til að halda uppi bátaferðum, og er það því formsatriði, sem of mikið hefir verið úr gert. Þegar hv. 2. þm. Rang. mintist á framkomu fjvn. um þetta atriði, þá nefndi hann símalagningu til Hvítárbakka. Taldi hann hana með öllu óhæfa, en veit þó, að hún er fram komin vegna fordæmis. Ætti það að sannfæra hann um, hve fordæmin eru skaðleg. - Sami hv.þm. (KlJ) ávítaði fjvn. fyrir, að hún hefði ekki sýnt samgmn. næga virðingu, með því að athuga hennar plögg. Það má vera, að það sje ekki óforsvaranleg krafa, að sýna beri samgmn. virðingu, og skal jeg leyfa öðrum að dæma um það. Næst kemur þá till. frá hv.þm.N.-Ísf. um að leggja símalínu frá Ögri til Snæfjalla. Hv. þm. gat þess, að þessi lína hafi komið í símalögin 1913.

1912

. Það skiftir ekki máli, hvort árið var. En þessi mikli dráttur sýnir, að það hlýtur að vera örðugt að setja þar upp síma. Til að bæta úr þessu hefir verið komið upp loftskeytastöð á Hesteyri. Það sýnir, að landssímastjóri álítur heppilegra að nota þarna loftskeytastöðvar. Það sannar einnig örðugleikana, að hjeraðið hefst ekki handa að fá þetta fyr en 1928, þó að hv.þm. vilji reyna að krækja í það 1927. Jeg held því, að það sje ekki að ástæðulausu, að fjvn. legst á móti þessu, þar sem það er órannsakað, hvort ekki má fara aðrar leiðir til að bæta úr brýnustu þörfinni. Þá eru þrjár brtt. frá hv. 2. þm. Árn. (JörB). Þær komu seinna inn en svo, að þær gætu verið á sama þskj. og allur fjöldinn, og eru því prentaðar sjer á þskj. Sú fyrsta fer fram á, að hækkaður sje styrkurinn til Halldór Arnórssonar enn um 600 kr. Fjvn. hafði við 2. umr. hækkað hann um sömu upphæð, og fann þá ekki ástæðu til að fara lengra. Það eru auðvitað alveg sömu rök færð fyrir þessari hækkun eins og við 2. umr., að maðurinn þurfi að borga háa húsaleigu og dýr áhöld, og að hann fari ekki fram á meira en hann nauðsynlega þurfi. En það vantar alveg að upplýsa hina hlið málsins: Hvað hefir maðurinn upp úr þessu? Það sjást hvergi nein skilríki um það. Það verður því ekki talið ástæðulaust, þótt fjvn. hliðri sjer hjá að fara lengra á móti óskum þessa manns. Önnur till. þessa hv.þm. (JörB) er um ferju á Hrosshyl. Mjer er þetta mál ekki vel kunnugt, en jeg held, að þessi ferja verði á sýsluvegi, og geri því ráð fyrir, að sýslusjóður kosti hana. Álít jeg því óviðfeldið, að ríkið fari að leggja nokkuð fram til þessarar ferju. En fyrir hönd nefndarinnar vil jeg segja það, að um hana eru óbundin atkv. Um þriðju till.hv.þm. eru einnig óbundin atkv. Hún er um hækkun á styrk til bifreiðaferða austur um fjall. Ætti þeim að vera ljúft að ljetta undir með flm. þessarar till., sem trúa því, að bifreiðar sjeu framtíðarflutningstækin hjer á landi. Þá hefi jeg farið yfir allar brtt. nema eina, frá hv. sjútvn. En það hefir heyrst, að hún verði tekin aftur; er það gott fyrir fjvn., því að hún hefir algerlega gleymt að kynna sjer hana. Þá hefi jeg ekki margt að segja, nema örfá orð til hæstv. atvrh. (MG) og hv. 1. þm. Árn. (MT). - Hæstv. atvrh. byrjaði og endaði á því, að ófært væri að hækka 13. gr. meira en orðið væri. Kom það þó lítt fram í verkunum, því að hæstv. ráðherra mælti alleindregið fram með styrk til báta- og vjelakaupa. En jeg verð að segja, að það er einkennilegt, að hæstv. ráðh. skyldi ekki sjálfur koma þessu inn í fjárlögin, ef hann hefir vitað um þessar miklu þarfir. Jeg þykist annars ekki þurfa að raða þetta frekar; sagði í fyrri ræðu minni greinilega afstöðu fjvn. Hv. 1. þm. Árn. (MT) talaði langt mál og merkilegt um atriði, sem ekki sáust á dagskránni, svo sem gengismál og járnbrautir. - Honum og öðrum járnbrautar-burgeisum - ef jeg mætti ljá það orð frá hv. sessunaut mínum 

Það er enginn snjór í Suður-Frakklandi

. Jeg hefi ekki ástæðu til að segja margt við hv. 1. þm. Árn. Hann talaði nokkuð á reiki um ýmsar framkvæmdir og um afstöðu fjvn. til brtt.hv. samgmn. Vitnaði hann í því sambandi í 32. gr. þingskapanna og hafði jafnvel við orð, að nefndin ætlaði að beita ákvæðum þingskapa um þær brtt., sem misklíð hefir orðið um, og fella þær með því að greiða öll atkv. á móti þeim með nafnakalli. Fjvn. hefir ekki komið sjer saman um neitt í þá átt, og vil jeg neita þessum ummælum sem ástæðulausum í garð nefndarinnar. Jeg man ekki, hvort jeg hljóp yfir hv.þm. Ak. (BL). Það verður þá víst að hafa það og láta nægja aðeins að minnast hans. Hann talaði sem sje um það, hvílíkur sparnaðarmaður hann væri og hve lítið hann hafi hækkað útgjaldahlið fjárlaganna. - Það má vera, að það sje smátt fyrir þeim, sem alt þykir smátt, en mjer þykir nú 100 þús. kr. nokkur upphæð auk ýmislegs fleira, en það útvegaði hann til heilsuhælis Norðlendinga. Og það verð jeg að segja, að ef allir hefðu lagt slíkt lóð á skálina, er hætt við, að vogin væri farin að hallast nokkuð mikið.

Árni Jónsson Jeg get verið stuttorður, enda umr. þegar orðnar ærið langar. Jeg á hjer eina ofurlitla brtt. við þennan kafla, og er þó ekki aðalflm. Það er lítilfjörlegur utanfararstyrkur til Evu Hjálmarsdóttur, til að leita sjer lækninga. Jeg get eftir atvikum verið þakklátur hv.frsm.fjvn. (ÞórJ), þótt hann fallist ekki á hærri till., (1500 kr., því að óbundin atkv. verða í nefndinni um 1000 kr. Það er óþarft fyrir mig að fara mörgum orðum um tilefnið til þessarar málaleitunar. Háttv. samþm. minn og meðflm. (HStef) hefir lýst því svo átakanlega. En jeg vil undirstrika, að hjer getur ekki orðið um hættulegt fordæmi að ræða, af þeirri einföldu ástæðu, að við eigum því láni að fagna að geta veitt flestum okkar sjúklingum góða sjúkrahúsvist innanlands. Það verður því aðeins í óvenjulegum tilfellum, sem þarf að leita út fyrir landsteinana, þegar þörf er á sjerstakri tegund sjúkrahúsa, sem ekki eru hjer á landi. En sjúkdómi þessarar stúlku er þannig farið, að engin von er um bata hjer á landi, en allmikil erlendis. - Þessi stúlka er á besta aldri og talin mjög vel gefin, og er því sárara fyrir hana og aðstandendur hennar að eiga að horfa fram á æfilangt heilsuleysi. Skyldmenni hennar hafa lagt mikið á sig til að leita henni bata, en árangurslaust. Menn kunna kannske að halda, að þessi stúlka sje einhver umskiftingur. En því fer mjög fjarri. Jeg minnist þess, að fyrir nokkrum árum birtust oft kvæði eftir hana í austanblöðunum, og báru þau vitni um óvenjulegan þroska. - Þetta er engin upphæð fyrir ríkissjóð, en svo að segja um lífið að tefla fyrir stúlkuna. Jeg ætla að vona, að menn taki mjer ekki illa upp, þótt jeg minnist á þetta, en mjer hefir virst svo stundum, eftir mína stuttu veru á hinu háa Alþingi, að þegar fer að líða á umr. í fjárlögunum, verði sparnaðarandinn mannúðarandanum yfirsterkari. Þá vil jeg leyfa mjer að minnast örfáum orðum á aðra brtt. Hún er frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), um styrk til Skúla Guðjónssonar. Þeir hv.flm. (JakM) og hv.þm.N.-Þ. (BSv) hafa nú talað allrækilega fyrir þessari till, en þó langaði mig til að bæta fám orðum við. Þessi maður, Skúli Guðjónsson læknir, hefir undanfarin ár verið studdur til náms í heilsufræði í Þýskalandi og Danmörku. Hefir hann stundað nám sitt af hinu mesta kappi og áhuga. Er hann nú forstöðumaður fyrir efnarannsóknarstofu, sem smjörlíkisverksmiðja Ottós Mönsteds á. Fæst hann þar við rannsóknir á bætiefnum í smjörlíki. En hann hefir lagt alveg sjerstaka stund á bætiefnarannsóknir, og liggur nú þegar töluvert eftir hann á því sviði. Jeg hygg því, að afarmikil þörf sje hjer heima fyrir slíkan mann, bæði vegna heilsufræðinnar og bætiefnarannsóknanna. Hann hefir t. d. komið fram með töluvert merkilega tilgátu um fjöruskjögur í sauðfje. Hann heldur fram, að það muni stafa af bætiefnaskorti í fóðrinu, og eins telur hann líklegt, að horfellir stafi meira af bætiefnaskorti en af skorti á fóðri. Það er afaráríðandi, að þetta sje rannsakað til hlítar, því að það getur haft mjög mikla þýðingu fyrir landbúnað Íslendinga. Hæstv. forsrh. (JM) tók vel í þessa till., að mjer skildist, og gat þess, að maðurinn væri bæði duglegur og áhugasamur. Þessi ummæli vil jeg undirstrika, þar sem jeg hefi þekt Skúla lengi, frá því á námsárunum. Hefi jeg altaf dáðst að hinum mikla áhuga hans. Nú hefir hann stundað þessi vísindi árum saman og er orðinn allra manna lærðastur. Hv. frsm.fjvn. vitnaði í Læknafjelagið, að það teldi ekki þörf á þessum manni hingað. Alþingi hefir ekki litið svo á á undanförnum árum. Því að hvaða vit er í að styrkja manninn árum saman til náms, ef hann á ekki að setjast hjer að á eftir? Það er ekki þar með sagt, að það sje nein gustuk að „hjálpa“ honum, sakir þess, að honum standa allir vegir opnir erlendis. En við eigum að grípa gæsina meðan hún gefst; Skúli er nú fáanlegur til að koma heim, og vona jeg, að mönnum skiljist, að hann getur ekki beðið lengur með að taka sjer fast lífsstarf. Hann hefir talið sig bundinn til að bjóða okkur þjónustu sína, sakir þess styrks, sem hann hefir notið. En vilji Alþingi ekki taka á móti honum, er hann vitanlega laus allra mála. Það verksvið, sem bíður hans hjer, er alveg óþrjótandi, og þekking og áhugi hans er einnig óþrotlegur. Það hefir verið haft á móti þessari fjárveitingu af sparnaðarástæðum. En jeg held, að ef málið er rannsakað betur, þá höfum við ekki ráð á að slá þessu boði frá okkur.

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg ætla nú ekki að tefja umræðurnar mjög mikið, en verð þó fyrir hönd samgmn. að svara nokkrum atriðum. Hv. form. fjvn. (ÞorlJ) sagði, að till. samgmn. væru út í bláinn. Nú getur hv.þm. leyft sjer að segja þetta, þótt það upplýsist, að hv.fjvn. hafi alls ekki lesið brjef og till. samgmn. þótt þær væru komnar til hennar fyrir mánuði. Það undrar mig stórum, að hv.fjvn. skuli ekki sjá sóma sinn í að kannast við, að hún hafi farið öðruvísi að en þingvenja er, þar sem hún hefir ekki tekið tillit til erindis frá báðum samgmn. og síðan fengið samgmn. Nd. til að taka aftur brtt. sínar til 3. umr.

Þetta erindi hefir aldrei borist nefndinni!

. Það er sannanlegt, að nefndin hafi fengið erindið. En á 11. stundu vill hún benda á, að rjettara væri að fóðra þessa fjárveitingu á einhvern formlegan (!) hátt. Jeg vil því segja fyrir hönd samgmn., að hún kann best við að hafa sínar tillögur hreinar. Jeg kæri mig ekki um, að nefndin sje að benda á að fóðra fjárframlögin undir öðru nafni en þau eru ætluð til, t. d. rekstrarstyrkinn til flóabáta sem það væri til einhvers annars. Háttv. form. fjvn. (ÞorlJ) gat sagt, að hjer væri talað út í bláinn, því að hann hefir ekki haft svo mikið við að lesa till. og skjöl þau, er skýra mál umsækjenda. Það má þá fult eins vel segja, að till. hans á þskj. 297 sje flutt út í bláinn; það er um 1000 kr. hækkun á flóabátastyrknum. En hv.þm. Mýr. (PÞ) fór ekki fram á, að veittar yrðu nema 500 kr., og tók nefndin till. þá til greina að mestu leyti og lagði til, að veittar yrðu 400 kr. Hv. þm. Mýr. (PÞ), sem lengi hefir átt sæti í samgmn., veit vel, að reynt hefir verið að stilla í hóf með útgjöldin, án þess þó að teppa að nokkru leyti samgöngubætur þeirra hjeraða, sem erfiðasta eiga aðstöðuna. Er óskiljanlegt, að hann ætlast nú til, að styrkurinn verði settur helmingi hærri en farið var fram á í fyrstu. Háttv. frsm. (ÞórJ) talaði um það, að nefndin færi mest eftir till. ráðunauta stjórnarinnar í þessum efnum. Rjett er nú það. Það er gott að hafa þetta til þess að bera fram. En nefndarmönnum verður ekki skotaskuld úr því að panta þær, að minsta kosti ef þeir eiga hlut að máli. Hv. fjvn. leggur mjög freklega á móti till. samgmn. og einstakra þm., en jeg sje, að við 2. umr. hækkuðu útgjaldaliðirnir um 83 þús. kr., sem fór til hjeraða nefndarmanna.

Hvað fór mikið af því til Strandasýslu?

. Til Strandasýslu fór mjög lítið.

Ekkert

. Jú, það er fjárframlag til vegabóta. Segir svo í nál., að gert skuli þar við vegi, eftir því, sem þörf þykir. En af þessari hækkun fóru ekki nema um 13 þús. kr. í hjeruð annara þingmanna. Háttv. frsm. gat þess, að órannsakað væri, hvort hægt væri að leggja símalínu þá, sem um ræðir í till. minni á þskj. 297. En það getur ekki verið miklum erfiðleikum bundið að leggja nýja línu frá Ísafirði til Ögurs, þar sem á að strengja hana á gamla staura. Þá þarf ekki að vera mjög erfitt að leggja línuna yfir Ísafjarðardjúp, því að það er venjulegast íslaust. En að setja loftskeytastöð í Ögri mun verða langtum dýrara. En eins og jeg gat um í dag, telur landssímastjóri nauðsynlegt að leggja þarna nýja línu, þar sem samgöngubætur þessara hjeraða eru langt frá því að vera fullnægjandi. Náskyldar þessari línu eru línur í NorðurÍsafjarðarsýslu, sem standa í símalögunum frá 1912 og ekki er farið að hreyfa við enn. En það kemur nú kannske af því, að þessar kröfur sýslubúa eru orðnar fyrndar. Gæti jeg best trúað því. En það er orðin venja nú hjer á þingi að taka línur, sem eru utan símalaganna, upp í fjárlögin. Háttv. frsm. segir, að hjeraðsbúar hafi ekki fyr hafist handa í þessum efnum. En það er nú eftir því sem það er tekið, því að þrjú síðustu árin, og hið fjórða nú í ár, hafa komið fram eindregnar áskoranir í þessa átt á flestum þingmálafundum sýslunnar. Og þó að Norður-Ísfirðingar hafi átt mann á þingi, sem gekk linlega eftir því, að kröfur hjeraðsins væru uppfyltar, þar sem hann vildi ekki á þeim kreppuárum auka útgjöld ríkissjóðs, þá hjelt jeg ekki, að við þess vegna töpuðum rjetti okkar til þess að fá sjálfsögðum kröfum okkar framgengt. Og af því að við höfum ekki áður beðið eða verið heimtufrekir, á nú að neita okkur um þessar samgöngubætur. Jeg býst ekki við, að samgmn. fái kost á því að koma saman og ræða þessa till.frsm. og taka afstöðu til hennar. Munu nefndarmenn því hafa óbundin atkvæði. En jeg segi fyrir mig, að jeg mun verða á móti henni. Jeg vil, að það standi með rjettu, sem á að standa, og vil ekki kaupa fylgi manna með því að fóðra þetta með öðru eða vera með nokkurt yfirvarp í þessu máli.

Bernhard Stefánsson Jeg á brtt. við þetta frv. á þskj. 242. Hún fer fram á það, að þriðja manninum sje veittur ríkisborgararjettur, Laurits Kristiansen í Krossanesi. Þessi maður sendi umsókn um ríkisborgararjett til dómsmálaráðherrans í hitteðfyrra, en jeg varð ekki var við, að þessi málaleitun kæmi þá fyrir þingið. En í fyrra var hann einn af þeim, sem hæstv. stjórn lagði með, að fengju ríkisborgararjett, og hafði allshn. skjölin til athugunar. En hann fjekk aldrei svar, því mál hans var ekki borið undir þingið. Jeg ber þessa till. fram nú til þess að maðurinn fái svar, hvernig sem það verður. Því fremur geri jeg það, sem jeg sje enga ástæðu á móti því, að honum verði veittur ríkisborgararjettur. Hann hefir verið búsettur hjer síðan 1912 og er kvæntur íslenskri konu, og jeg skal geta þess, að henni er mikið áhugamál, að honum sje veittur íslenskur ríkisborgararjettur. Hann er mjög vinsæll í sinni sveit, sem sjá má af því, að hlutaðeigandi hreppsnefndhreppsnefndin í Glæsibæjarhreppi - hefir mælt með þessu og sömuleiðis hlutaðeigandi yfirvald, sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu. Um kunnáttu hans í íslenskri tungu liggur ekkert vottorð fyrir, en jeg hefi talað við hann og get vottað það, að hann skilur íslensku til hlítar, en á erfitt með að tala hana svo vel sje, en jeg hygg, að svo sje einnig um marga aðra útlendinga, sem fengið hafa ríkisborgararjett, að þeir tali ekki sem best íslensku. Allshn. hefir nú haft skjöl þessa máls til athugunar, og jeg vænti nú að fá að heyra álit hennar. Jeg sendi henni málið og baðst þess, að hún tæki afstöðu til þess, en hún hefir ekki gert það og sagðist ekki gera það fyr en bein tillaga lægi fyrir. Jeg býst nú við, að nefndin hafi átt kost á að kynna sjer brtt. mína og hafi því nú tekið afstöðu, og væri þá gott að fá að heyra hana. Sömuleiðis vildi jeg gjarnan fá að heyra, hvort hæstv. dómsmálaráðherra hefir nokkuð við þetta að athuga.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er ekki nákvæmlega rjett hjá háttv. 2. þm. Eyf. (BSt), er hann segir, að þessi maður hafi ekki fengið svar frá allshn. í fyrra. Hann fjekk það svar, sem venja er að gefa, þegar ekki er fallist á málaumleitanir; það var lagt til, að þetta yrði ekki samþykt. Þessi maður hefir nú ekki farið sömu leið og sumir þeir, sem synjað var í fyrra, að leita til stjórnarinnar, en það er rjettasta leiðin í málum sem þessum. Jeg vil nú segja hv. 2. þm. Eyf. það, að ástæður, sem kunna að vera með því eða móti að veita ríkisborgararjett, eru þess eðlis, að það er viðkunnanlegra, að þær sjeu ræddar í nefndum. Það getur verið óviðkunnanlegt fyrir hlutaðeigandi menn, að þær sjeu dregnar inn í umræður í þinginu. Jeg skal taka það fram fyrir hönd nefndarinnar, að hún hefir óbundnar hendur með það, hvað gera skuli viðvíkjandi þessum manni. Hinsvegar var hv. 2. þm. Eyf. í allshn. í fyrra og vissi þá um afstöðu nefndarinnar, og meiri hlutinn er hinn sami og var í fyrra, og jeg býst við því, að afstaða nefndarinnar sje lík og hún var þá.

Forsætisráðherra (JM): Eins og háttv.flm.brtt. á þskj. 242 (BSt) tók fram, hefir ekki í ár komið nein umsókn til stjórnarinnar frá þeim manni, er þar ræðir um, en hann var tekinn í frv. stjórnarinnar í fyrra. Jeg hygg, að jeg fari rjett með það, að hann hefir dvalið hjer mörg ár, er giftur íslenskri konu og talar sæmilega íslensku. Jeg er ekki alveg samdóma hv.frsm.allshn. (JBald) um það, að hann hafi fengið svar frá allshn. í fyrra. Það var heldur tregt um greið svör þaðan. En hvað um það; jeg sje ekki ástæðu til þess að leggja nokkuð sjerstaklega til um þennan mann núna, úr því að hann hefir ekki snúið sjer til stjórnarinnar. Það er ekki heldur eins mikil ástæða til þess að veita honum ríkisborgararjett nú sem í fyrra. Það er harðast gagnvart konu og börnum, ef erlendur maður, sem er giftur íslenskri konu, getur ekki öðlast ríkisborgararjett. En ef frv. það um breytingu á lögunum um ríkisborgararjett., sem nú er í hv.Ed., gengur fram, þá er sú ástæða að miklu burtu numin. Þar er gert ráð fyrir því, að kona missi ekki ríkisborgararjett í föðurlandi sínu meðan hún dvelst þar, þótt hún sje gift erlendum ríkisborgara. En jeg geri ráð fyrir, að það frv. nái fram að ganga. En annars vil jeg segja það, að alment tekið er ekki ástæða til þess að halda mjög aftur af í þessu efni. Það eru ekki svo margir, sem sækja um að fá íslenskan ríkisborgararjett, að ekki sje óhætt að veita hann flestum, sem um hann sækja, ef þeir tala íslensku og hafa átt hjer heima nokkuð mörg ár.

Magnús Torfason Við 1. umr. þessa máls mátti skilja það á hæstv.forsrh. (JM), að honum líkaði ekki framkoma allshn. í þessu máli í fyrra. Mjer er sagt, að hann hafi kveðið enn fastara að orði við 2. umræðu, en þá var jeg ekki viðstaddur. Þá hafði hann þakkað núverandi nefnd fyrir till. hennar, en um leið ekki getað annað en hnýtt í nefndina frá í fyrra fyrir afskifti hennar af málinu. Jeg bjóst ekki við því að þurfa að taka til máls. Jeg er samþykkur þessu frv., en úr því að hæstv.forsrh. fór að fetta fingur út í gerðir nefndarinnar í fyrra, vil jeg skýra frá því, hvað olli drættinum í nefndinni. Meðal annars var hann af því, að upplýsingar ýmsar, sem nefndin vildi fá, komu ekki fyr en seint og síðar meir, og þegar þær komu, voru þær þess eðlis, að nefndin gat ekki lagt til að samþykkja veiting ríkisborgararjettarins. Hvað þann mann snertir, er brtt.hv. 2. þm. Eyf. (BSt) á við, þá var það sárt mál í fyrra, og jeg býst við því, að svo geti verið enn, ef farið væri út í það. Þannig leit nefndin á það, og jeg held, að stjórnin og flokksmenn hennar ættu að vera henni sammála um, að það sje ekki rjett að fara að deila um slíkt hjer á þinginu. Eins og hv.frsm.allshn. (JBald) tók fram, álít jeg, að slík mál eigi að afgera í nefndum, en ekki að draga þau inn í þingið, og er það gert af hlífð við hlutaðeigandi menn. Ennfremur verð jeg að telja það rjett, að slík mál sem þessi komi frá stjórninni, en ekki einstökum þm. Jeg vil því styðja hæstv.forsrh. með því að láta hans frv. ganga fram óbreytt. Jeg held, að jeg hafi nú gert grein fyrir því, að það er síður en svo ástæða fyrir hæstv.forsrh. að áfellast allshn. í fyrra fyrir afskifti hennar af málinu. Miklu fremur ætti hann að vera nefndinni þakklátur fyrir, hvernig hún fór með það.

Forsætisráðherra (JM): Jeg veit nú ekki, hvort jeg get verið hv. 1. þm. Árn. (MT) þakklátur fyrir afskifti hans af frv. stjórnarinnar í fyrra um veiting ríkisborgararjettar, og efast um hollustu hans þar. Jeg hefi ekki heyrt, að hinum umrædda manni hafi verið borið neitt ósæmilegt á brýn, svo að þess vegna held jeg, að ekki þurfi að neita honum um ríkisborgararjett hjer. Annars læt jeg algerlega liggja milli hluta, hvernig hv. deild fer með þetta atriði; jeg hefi aðeins álitið rjett að benda á það, sem jeg sagði um dálítið breyttar kringumstæður, en hitt get jeg ekki tekið undir með hv. 1. þm. Árn., að það sje í þessu tilfelli neitt á móti því, að einstakir þm. beri svona brtt. fram, úr því að maðurinn var tekinn upp í stjórnarfrumvarp í fyrra.

Björn Líndal Jeg vil leyfa mjer að mæla eindregið með því, að þessi brtt. á þskj. 242 verði samþ. Jeg þekki manninn persónulega, og aðeins að góðu, og veit ekki til, að hann hafi hjá nokkrum manni áunnið sjer annað en gott álit. Hann er mjög vinsæll maður í sinni sveit. Upp lýsingar um hann í stjfrv. í fyrra eru á þá leið, að hann sje fæddur í Noregi 20. sept. 1882. Hann hefir nú dvalið hjer á landi í 12 ár og er giftur íslenskri konu. Hann talar að vísu ekki lýtalausa íslensku, enda mun það ekki svo títt um menn, sem ekki hafa dvalið hjer lengur. En hann skilur þó íslensku fullkomlega, og hver maður, sem ekki kann annað en íslensku, skilur hann vel. En mjer er ekki grunlaust um, að ástæðan til þess, að honum var synjað um ríkisborgararjett í fyrra, hafi verið sú, að hann átti heima í Krossanesi og er í þjónustu verksmiðjunnar þar. En það var algerlega rangt að láta hann gjalda þess, að þarna kom upp ágreiningur út af mælingu síldar. Hann hefir þar alt annað starf með höndum en mælingu á nýrri síld. Hann hefir þar einkum á hendi umsjón með síldarmjöli og sölu á því hjer innanlands, og hefi jeg engan heyrt kvarta undan þeim viðskiftum. - Hæstv. forsrh. gat þess, að það kynni að vera minni ástæða til þess nú en áður að veita honum íslenskan ríkisborgararjett, þar sem hann væri giftur íslenskri konu, og þar sem fyrir þinginu lægi nú frv. um það, að kona glataði ekki ríkisborgararjetti sínum, þótt hún giftist útlendingi, ef hún dveldist eftirleiðis í landinu. Þetta er að vísu mikil bót, en því aðeins kemur slík löggjöf að fullu gagni, að hún sje í samræmi við löggjöf annara þjóða, og þá sjerstaklega þeirra, sem næstar okkur eru og við höfum mestar samgöngur við og viðskifti. Ósamræmi í löggjöf nágrannalanda í þessum efnum getur haft ýmiskonar alvarleg óþægindi í för með sjer. Af því getur meðal annars leitt, að sami maður hafi samtímis ríkisborgararjett í tveim löndum, og er það litlu betra stundum og undir vissum kringumstæðum en að eiga hvergi þennan rjett, og getum við búist við, að óþægindi geti leitt af, ef hvortveggja löggjöfin er ekki í neinu samræmi. Jeg vil eindregið mæla með því, að þessi brtt. verði samþykt, og jeg þori óhikað að fullyrða, að við það verður íslenska þjóðin einum góðum borgara ríkari en áður.

Bernharð Stefánsson Það er aðeins örlítið, sem jeg þarf að segja, því að mjer hefir aldrei dottið í hug að gera þessa brtt. að beinu kappsmáli. Hv. frsm. nefndarinnar (JBald) hjelt því fram, að maðurinn hefði fengið svar í fyrra, þar sem nefndin hefði ekki viljað taka hann upp og leggja til, að hann fengi ríkisborgararjett. Þetta kom í raun og veru hvergi fram, því að það stóð ekkert um það í neinu nál. eða nein neitun um það frá nefndinni að bera málið fram, nje heldur neinar ástæður fyrir því, að það var ekki gert, heldur þagði nefndin um málið. Hv. frsm. sagði, að hann áliti það rjett, að svona mál væru afgreidd í nefndum; það væri verra að vera að ræða þau fram og aftur í þingsölunum. Jeg get verið hv.frsm. sammála um þetta, en vil geta þess, að það hefir ekki fengist, að háttv. nefnd tæki ákvörðun um málið. Jeg sneri mjer til hennar með málið, með tilmælum um, að hún tæki afstöðu til þess, og hefði nefndin tilkynt mjer það, að hún hefði beinlínis á móti því, að þessum manni væri veittur ríkisborgararjettur, þá hefði jeg látið þar staðar numið. En þegar jeg kom á fund nefndarinnar til að ræða þetta við hana, þá var það svar hennar, að nefndin tæki ekki ákvörðun um þetta fyr en bein till. kæmi um það. Jeg gat því ekki sjeð, að hægt væri að fá svar með öðru móti en því að bera fram slíka brtt.Hv. frsm. gat þess, að jeg hefði átt sæti í nefndinni í fyrra, og er það rjett; en nefndin stakk þá undir stól frv. stjórnarinnar um veiting ríkisborgararjettar, en flutti í þess stað frv. um að veita aðeins einum manni ríkisborgararjett. Og þótt jeg gerði ekki ágreining, þá býst jeg við, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) muni það, að jeg var ekki allskostar ánægður með þessa aðferð. Út af því, sem háttv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að það væri eðlilegast, að slík mál sem þessi kæmu frá stjórninni sjálfri, þá hefir hæstv.forsrh. vikið að því, að stjórnin hefir áður flutt tillögu um að veita þessum manni ríkisborgararjett. Í þessu sambandi skal jeg einnig geta þess, að áður en jeg flutti þessa brtt., spurði jeg hæstv. dómsmálaráðherra að því, hvort hann hefði nokkuð á móti því, að þessi till. kæmi fram, og kvað hann það ekki vera. En hvað það snertir, sem hæstv.forsrh. mintist á, að maðurinn hefði ekki nú snúið sjer til stjórnarinnar, og hún þess vegna ekki borið fram málið, þá mun orökin vera sú, að hann áleit, að beiðnin lægi enn fyrir, þar sem hann hefir ekki fengið svar við þessari málaleitun sinni, því eins og eðlilegt er, er hann ekki svo kunnugur því, hvernig svona mál eru rekin hjer. Jeg ætla ekki að lengja mál mitt frekar; hv.þm. verða að eiga það við sjálfa sig, hvort þeir vilja líta sanngjarnlega á málefni þessa manns eða ekki.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Við erum að deila um það, hv. 2. þm. Eyf. (BSt) og jeg, hvort þessi maður í Krossanesi hafi fengið svar hjá allshn. við umsókn sinni um ríkisborgararjett eða ekki. Hv. þm. (BSt) verður að kannast við það, að nefndin sagði, að hún vildi ekki flytja þessa brtt. Það er svar hennar, og þar að auki mun háttv.þm. (BSt) fullkomlega hafa orðið var við óvilja nefndarinnar til að sinna þessu máli. Jeg verð að líta svo á, að það hafi verið fullkomið svar í fyrra, þegar nefndin vildi ekki leggja til, að þessum manni yrði veittur ríkisborgararjettur, og enginn þm. vildi taka það upp. Verð jeg að telja það alveg fullkomið svar frá nefndinni.

Hví leggur nefndin þá til að veita manni, sem hún ekki vildi taka upp í fyrra?

. Jeg gat þess, að nefndin hefði nú athugað málið, og svo er þess að gæta, að heilt ár er liðið síðan, og getur verið meiri ástæða til að veita þennan rjett nú en áður. Annars er, eins og jeg gat um áðan, leiðinlegt að vera að tala fyrir svona málum, því að það eru engin takmörk fyrir því, hvað menn geta hafið umsækjendur til skýjanna, en andmælendum, sem kunna að vita eitthvað misjafnt um mennina, þykir illa við eiga að kasta því fram. Hv. þm. Ak. (BL) og hv. 2. þm. Eyf. (BSt) hafa lofað þennan mann mjög, en að svo komnu er þó kannske ekki ástæða til að veita honum þennan rjett. Hæstv. forsrh. sagði, að hann hefði ekki heyrt þessum manni borið neitt ósæmilegt á brýn, og það hefi jeg heldur ekki heyrt, en það er alveg ástæðulaust fyrir hæstv. ráðherra að vera að blanda því, sem enginn hefir sagt, inn í umr., og er auðheyrt, að hæstv. ráðh. er ennþá sár við nefndina síðan í fyrra, og er það undarlegt, að við allar umr. skuli hæstv. ráðherra rísa upp til þess að kvarta yfir aðferð nefndarinnar, sem þessi mál hafði til meðferðar í fyrra. Hefir hann þó stundum ekki verið svo fastur á að halda málunum til streitu, sem hann virðist nú um veitingu ríkisborgararjettar til þessa Krossanesmanns. Hæstv. ráðh. (JM) sagði, að það væru treg svör hjá nefndinni, en mjer finst, að hann hafi fengið nógu skýrt svar frá nefndinni í fyrra, þegar hún lýsti því yfir, að hún vildi ekki flytja nema einn mann af þeim fimm, sem sóttu um ríkisborgararjett þá, og svo í þinglokin lýsti nefndin því yfir, að hún vildi mæla með öðrum manni til. Hugsa jeg, að margir mæli svo, að frekar þurfi að toga orð úr hálsi hæstv.forsrh. í þeim málum, sem hann á að svara fyrir, heldur en að það þurfi að toga svör úr allshn. í þeim málum, sem hún hefir til meðferðar.