Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Í fyrirspurnatíma í síðustu viku spurði ég hæstv. forsrh. hvort hann eða ríkisstjórnin hygðist taka fram fyrir hendur á hæstv. dómsmrh. ef fram færi sem horfði að framkvæmdar yrðu umfangsmiklar skipulagsbreytingar í stjórnsýslu lögreglunnar í trássi við lög. Í svari hæstv. forsrh. kom tvennt fram. Í fyrsta lagi að þessar skipulagsbreytingar í stjórnsýslu lögreglunnar hefðu ekki verið ræddar í ríkisstjórn. Og í öðru lagi að ef skipurit og lög stönguðust á giltu lögin. Ég hef sýnt fram á að þær skipulagsbreytingar sem VSÓ-verkfræðistofan hefur lagt til varðandi stjórnsýslu lögreglunnar stangast á við lög, 6. gr. lögreglulaga. Nú hefur komið á daginn að verið er að framkvæma skipulagsbreytingar í samræmi við ráðleggingar VSÓ-verkfræðistofunnar. Ég vil vekja athygli Alþingis á þessum vinnubrögðum og leyfi mér hér með að fara fram á að í næstu viku fari fram umræður í þinginu vegna þessara vafasömu vinnubragða. Ég beini því til hæstv. forseta að athygli ríkisstjórnarinnar og forsrh. verði vakin á þessu máli.

Forseti hefur heyrt tilmæli hv. þm. og mun gera ráðstafanir í þá átt sem hann biður um. Þess skal getið að nefndir ráðherrar, hæstv. dómsmrh. og hæstv. forsrh., eru erlendis í dag.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um bann við kynferðislegri áreitni þriðja þingið í röð. Um er að ræða breytingu á tveimur lagabálkum, þ.e. breytingu á jafnréttislögum og lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Áður en ég kem að þingskjalinu sjálfu langar mig, herra forseti, að vekja athygli á því hve andrúmsloftið og viðhorfin til kynferðislegrar áreitni hafa breyst gífurlega mikið frá því ég fjallaði um kynferðislega áreitni í sölum Alþingis utan dagskrár árið 1995, um það leyti sem svokallað biskupsmál var í algleymingi. Þá heyrðust þær raddir að óviðeigandi væri að fjalla um kynferðislega áreitni úr stól Alþingis. Síðan hefur mikið gerst á þessu sviði þó að Alþingi hafi ekki enn séð ástæðu til að samþykkja breytt lög eða tillögur um aðgerðir á þessu sviði. Fljótlega eftir utandagskrárumræðuna sem ég nefndi áðan lagði ég fram till. til þál. um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni. Sú tillaga var ekki samþykkt en hefur verið töluvert rædd í þjóðfélaginu og notuð til leiðbeininga fyrir þær stofnanir sem eru af alvöru að taka á þessum málum. Full þörf er á að endurflytja þá tillögu jafnvel þótt það frv. sem nú er til umræðu verði samþykkt því stofnanir skortir hvatningu til fræðslu og til að koma sér upp skýrum farvegi fyrir mál af þessu tagi. Þó má benda á að í nýútkominni bók um kynferðislega áreitni á vinnustöðum sem kom út í þessari viku á vegum skrifstofu jafnréttismála og Vinnueftirlits ríkisins er að finna mjög góðar leiðbeiningar bæði fyrir fyrirtæki, stofnanir og einstaklinga til að taka á áreitni á vinnustöðum og mun ég koma nánar að því síðar í máli mínu. Þau fyrirtæki og stofnanir sem þegar hafa tekið af festu á þessum málum eru t.d. Íslandsbanki, þjóðkirkjan og biskupsstofa en þau hafa nú skipað bæði jafnréttisnefnd og sérstaka áætlun sem snertir kynferðislega áreitni og er það vel og til eftirbreytni. Þá má nefna samtök verslunarinnar og Verslunarmannafélag Reykjavíkur sem hafa fjallað um þessi mál sérstaklega í starfshópi og gefið út veggspjald og bækling þar sem gerð er grein fyrir hvernig kynferðisleg áreitni birtist, hvaða afleiðingar hún kann að hafa og mögulegar ráðstafanir innan fyrirtækja. Þessi bæklingur er mjög aðgengilegur og mjög til fyrirmyndar að hann skuli hafa verið gerður. Sérstaklega er líka áhugavert að samtök verslunarinnar taki sig saman því þetta er oft mjög erfitt mál á litlum vinnustöðum þar sem kannski er aðeins einn eða tveir starfsmenn auk atvinnurekenda ef um það er að ræða. Ég tel að þetta átak þeirra hjá samtökum verslunarinnar sýni vel hve verkalýðsfélögin gegna miklu hlutverki og trúnaðarmenn á vinnustöðum ættu að vera alveg lykilaðilar á þessu sviði. Háskóli Ísland hefur þurft að glíma við vandamál af þessum toga eins og flestir háskólar í heiminum. Hann hefur núna skipað fastanefnd um jafnréttismál sem m.a. vinnur að því að kvartanir um kynferðislega áreitni fái skýra og viðunandi málsmeðferð innan skólans. Mér finnst þó að nokkuð vanti á innan háskólans að málin séu komin í jafnskýran farveg og t.d. hjá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur og vonast ég til að sjá bækling eða annað af þeim toga þar. Ég sé fyrir mér að allir skólar, ekki bara Háskóli Íslands, þyrftu í raun að gera hið sama og aðrir vinnustaðir og því væri mjög eðlilegt að kennarasamtökin brygðust við eins og önnur verkalýðsfélög. Kynferðisleg áreitni getur átt sér stað á milli nema og kennara víðar en í háskólum. Og fjölmargar erlendar rannsóknir eru til um slík vandamál á milli kennara eins og milli starfsmanna í öðrum fyrirtækjum og stofnunum yfirleitt. Fljótlega eftir að þessi þáltill. var lögð fram lagði ég fram fyrstu útgáfuna af því frv. sem nú er til umræðu, þ.e. á þinginu 1995--1996. Það frv. var síðan lagt aftur fram á síðasta þingi eftir ítarlega umsögn fjölmargra stofnana og nefnda í þjóðfélaginu sem almennt voru mjög fylgjandi því að samþykkja þetta frv. um bann við kynferðislegri áreitni. Sama vil ég segja um fjölmarga einstaklinga sem hafa haft samband við mig út af þessum málum og það er alveg ljóst að það sem við heyrum er bara toppurinn á ísjakanum. Þrátt fyrir þessar góðu undirtektir flestra stofnana úti í bæ hefur stjórnarmeirihlutinn á Alþingi ekki verið því sammála að samþykkja frv. Því hefur málið setið fast í nefnd og þinginu hefur ekki gefist tækifæri til að greiða atkvæði um málið, enda alls ekki sama hvort mál af þessu tagi kemur frá stjórn eða stjórnarandstöðu. Örlög stjórnarandstöðumála eru oftast þau að deyja í nefndum þó að þau geti haft veruleg áhrif á umræðuna í þjóðfélaginu. Ég vil ekki vera óréttlát gagnvart stjórnvöldum heldur líta nánar á þeirra aðgerðir. Í því sambandi vil ég nefna einkum þrennt sem tengist afstöðu þeirra til kynferðislegrar áreitni. Í fyrsta lagi segir í framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna frá árinu 1993 að gera eigi könnun á kynferðislegri áreitni á vinnustöðum og á grundvelli hennar ætti síðan að sporna við ástandinu ef ástæða þætti til. Sú könnun var gerð árið 1996 og niðurstöður hennar birtust nýlega eins og áður sagði og er það vel. Ég kem nánar að því á eftir. Í öðru lagi segir í núgildandi framkvæmdaáætlun um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna frá 1998--2001 í lið 3.15: ,,Félagsmálaráðuneytið mun beita sér fyrir því að unnin verði áætlun eða lagt verði fram frumvarp til laga sem hafi það að markmiði að útrýma kynferðislegri áreitni á vinnustöðum og í skólum.`` Í þriðja lagi að þótt þetta frv. mitt hafi ekki hlotið framgang á Alþingi sl. tvö ár, né heldur tillagan um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni á vinnustöðum, sá hæstv. ráðherra jafnréttismála, Páll Pétursson, ástæðu til að koma með yfirlýsingu um það í fyrri viku að til standi að setja inn ákvæði um bann við kynferðislegri áreitni í þau jafnréttislög sem eru nú í smíðum, þ.e. stjórnvöld hafa loks viðurkennt að slík lögfesting sé æskileg og í takt við löggjöf nágrannalandanna. Ætlunin er að koma með stjórnarfrv. um málið einhvern tímann á þessu þingi. Fróðlegt verður að sjá hvort þetta frv. kemur fram og hlýtur afgreiðslu á þessu kjörtímabili, ef ekki þá hafa stjórnvöld þann kost að afgreiða það frv. sem er til umræðu og hefur verið síðustu þrjú ár. Í fjórða lagi varðandi aðkomu íslenskra stjórnvalda tek ég fram að skrifstofa jafnréttismála hefur unnið markvisst og vel að þessum málum, bæði með útgáfu sérstaks bæklings um kynferðislega áreitni, með þátttöku í áðurnefndri könnun og útgáfu á henni. Þá má benda á að í ágætum bæklingi skrifstofu jafnréttismála um jafnréttisáætlanir, sem er nýlega kominn út, er á bls. 14 fjallað skilmerkilega um kynferðislega áreitni á vinnustað. Herra forseti. Hér er að mínu mati enn eitt dæmið um áhrif stjórnarandstöðu og kannski ekki síst um áhrif okkar kvennalistakvenna á jafnréttismálaumræðuna. Við komum fyrstar með frv. eða hugmyndir sem ná ekki fram að ganga en smám saman hafa þessi mál áhrif á umræðuna af því þau eru oft í takt við það sem er að gerast í þjóðfélaginu og í nágrannalöndunum og smátt og smátt taka stjórnvöld þessi mál upp á sína arma og gera þau að sínum. Er það vel ef þau komast einhvern tímann í gegn. Vissulega þurfa mál af þessu tagi ákveðinn gerjunartíma og líklega er þjóðfélagið almennt mun tilbúnara nú en fyrir þremur árum að taka af festu á þessum málum sem vefjast þó enn fyrir fólki. Mér virðist ekki síst hafa orðið mikil breyting á afstöðu fréttamanna sem voru fullir efasemda um málið í upphafi en það er eins og þeir skilji mun betur nú um hvað málið snýst og séu tilbúnir að ræða það málefnalega en ekki með skætingi. Herra forseti. Ég ætla þá að snúa mér að þingskjalinu. Það er þskj. 24, 24. mál, frv. til laga um bann við kynferðislegri áreitni. Flm. auk mín eru Sigríður Jóhannesdóttir, Hjálmar Árnason, Hjörleifur Guttormsson, Kristín Ástgeirsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir og Össur Skarphéðinsson. Frv. er stutt. Það er eingöngu þrjár efnisgreinar auk gildistökugreinar og ég ætla því að lesa þær en 1. gr. er um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og þar segir: Á eftir 5. gr. laganna komi ný grein sem orðist svo: ,,Kynferðisleg áreitni á vinnustað og í skóla er bönnuð. Atvinnurekendur og yfirmenn skulu gera sérstakar ráðstafanir til að sporna við því að starfsfólk, nemar og skjólstæðingar í trúnaðarsambandi verði fyrir kynferðislegri áreitni eða annarri ósæmilegri framkomu á vinnustað eða í skólum.`` Síðan kemur skilgreining á kynferðislegri áreitni og hún er inni í frumvarpsgreininni og það er mjög mikilvægt: ,,Kynferðisleg áreitni er óvelkomin kynferðisleg hegðun sem skapar auðmýkjandi eða fjandsamlegar aðstæður til vinnu, náms eða félagslegrar samvinnu, hvort sem hún er líkamleg, orðbundin eða myndræn, og sem haldið er áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Eitt tilvik getur talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt.`` Í athugasemdum með þessari grein segir m.a. að þarna sé ,,lagt til að inn í jafnréttislögin komi skýrt bann við kynferðislegri áreitni á vinnustöðum og í skólum og að atvinnurekendur og yfirmenn skuli gera sérstakar ráðstafanir til að sporna við því að starfsfólk, nemar eða skjólstæðingar í trúnaðarsambandi verði fyrir kynferðislegri áreitni og annarri ósæmilegri framkomu á vinnustað eða í skólum. Gert er ráð fyrir að vitneskja atvinnurekenda sé forsenda bótaskyldu hans [og með því er ég að vísa í hún kemur skýrt fram í jafnréttislögunum], þ.e. starfsmaður, nemi eða skjólstæðingur þarf að láta atvinnurekanda, yfirmann skóla eða stofnunar vita að hann verði fyrir kynferðislegri áreitni til að viðkomandi fái tækifæri til að beita öllum nauðsynlegum ráðstöfunum til að stöðva athæfið. Einungis ef hann gerir það ekki verði atvinnurekandi eða yfirmaður bótaskyldur þó að athafnir gerandans séu ætíð refsiverðar.`` --- Þess vegna er mjög mikilvægt að atvinnurekendur bregðist skjótt við ef lagaákvæði af þessu tagi er samþykkt. Þeir verða í raun og veru að koma upp ákveðnum farvegi innan fyrirtækja sinna. ,,Hins vegar er hér verið að lögfesta skilgreiningu á kynferðislegri áreitni. Skilgreiningin er byggð á þeim megineinkennum kynferðislegrar áreitni sem reynsla og rannsóknir sýna að skipta meginmáli, þ.e. að um óvelkomna hegðun er að ræða að mati viðkomandi einstaklings, og að hegðunin er endurtekin þrátt fyrir það að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Stuðst er m.a. við skilgreiningar og leiðbeiningarreglur Evrópusambandsins um kynferðislega áreitni. Eitt tilvik getur þó talist kynferðisleg áreitni ef það er nægilega alvarlegt og því þykir rétt að bæta því við skilgreininguna.`` --- Þetta er í samræmi við reglur Evrópusambandsins og fleiri. ,,Með orðalaginu ,,annarri ósæmilegri framkomu`` er m.a. átt við einelti í víðari merkingu en einnig má benda á ákvæði 209. gr. almennra hegningarlaga um brot gegn blygðunarsemi.`` Þetta var um 1. gr. frv. Í 2. gr. er líka lögð til breyting á jafnréttislögunum og þar segir: Á eftir 8. gr. laganna kemur ný grein, svohljóðandi: ,,Atvinnurekendum, yfirmönnum, samstarfsmönnum og kennurum er óheimilt að láta kvartanir starfsfólks eða nema um kynferðislega áreitni eða kynjamismunun bitna á starfi þeirra eða námi, starfsöryggi, starfskjörum eða mati á árangri í starfi eða námi.`` Þessi grein er efnislega svipuð 22. gr. sænsku jafnréttislaganna og skýrir sig að mestu leyti sjálf. 3. gr. frv. er um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum frá 1980 og lagt er til að hún hljóði svo: ,,C-liður 65. gr. laganna orðast svo: stuðla að andlegri og líkamlegri vellíðan starfsmanna. Ákvæði þetta á m.a. við bann við kynferðislegri áreitni og annarri ósæmilegri framkomu sem beinist að kynferði einstaklinga.`` Hér er lagt til að breyting verði gerð á c-lið 65. gr. þessara laga. Þetta ákvæði á sér samsvörun í norsku vinnuverndarlöggjöfinni en þar segir að starfsmenn skuli ekki verða fyrir kynferðislegri áreitni eða annarri ósæmilegri hegðun. Í greinargerð með norska frumvarpinu er vísað í það megineinkenni kynferðislegrar áreitni að það sé óvelkomin hegðun að mati þess sem fyrir henni verður. Þetta kemur líka fram í skilgreiningu Evrópusambandsins, þ.e. sá sem verður fyrir áreitinu verður sjálfur að meta hvað er áreitni og hvað ekki. Það sem einn þolir, t.d. eitthvert káf eða klámplaköt á veggjum á vinnustöðum, þolir ekki annar og það er því hvers og eins að segja: Þetta finnst mér niðurlægjandi, þetta finnst mér óþægilegt. Ég óska eftir að þetta verði tekið niður. Allir eru sammála því að þessar skilgreiningar verði að byggjast á mati hvers og eins. Enda er ekkert saknæmt ef fólk segir bara: Heyrðu, viltu gjöra svo vel að hætta að snerta mig eða viltu gjöra svo vel að taka þetta niður. Það er ekki fyrr en það er orðið endurtekið atferli að þarna fer að eiga sér stað einelti eða kynferðisleg áreitni. Í 4. gr. segir: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Það er lagt til að frv. verði þegar að lögum því um mjög brýnt mál er að ræða sem hefur væntanlega fyrirbyggjandi áhrif fyrir ýmsa aðila úti í atvinnulífinu, m.a. vegna þess að löggjöfin mun hvetja til þess að atvinnurekendur og stofnanir úti í þjóðfélaginu taki markvisst á þessum málum. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að tipla á meginatriðum úr grg. með frv. áður en ég kem síðan að niðurstöðum úr íslensku könnuninni sem eru mjög athyglisverðar en þessi könnun var einmitt birt í vikunni. Eins og segir í greinargerðinni, þar er minnt á að þetta frv. er lagt fram þriðja árið í röð og umsagnir hafa borist frá mjög mörgum aðilum og ég vil telja upp: Jafnréttisráð, Stéttarfélag íslenskra félagsráðgjafa, Alþýðusamband Íslands, jafnréttisráðgjafann í Reykjavík, jafnréttisfulltrúa Akureyrar, biskup Íslands, Vinnueftirlit ríkisins, Kvennaathvarfið, Kvenfélagasamband Íslands, Læknafélag Íslands, Stígamót, Kvennaráðgjöfina, félagsmálaráðuneytið, dóms- og kirkjumálaráðuneytið og laganefnd Lögmannafélags Íslands. Ef frá er talinn síðastnefndi aðilinn telja allir sem umsagnir sendu að löggjöf af þessu tagi sé þörf og langflestir mæla með að frv. verði lögfest óbreytt. Efnislegar athugasemdir komu einnig fram og tekið hefur verið mið af þeim þegar ástæða þykir til. Kynferðisleg áreitni hefur mikið verið til umfjöllunar, bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum, og ég ætla nú ekki að minnast á Bandaríkin í þessu sambandi. Ein ástæðan fyrir því að fólk er opnara fyrir umræðu um þessi mál núna en oft áður er örugglega það stórmál sem átt hefur sér stað hjá Clinton Bandaríkjaforseta. Ég vil af því tilefni vekja athygli á því að það sem gerðist væntanlega milli hans og Monicu Lewinsky var ekki kynferðisleg áreitni, og hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að þarna var um að ræða aðila sem virtust báðir sáttir við það sem gerðist. Þá er ekki um kynferðislega áreitni að ræða. Hins vegar hafði Paula nokkur Jones sakað forseta Bandaríkjanna um kynferðislega áreitni og mér vitanlega er það mál ekki endanlega útkljáð fyrir dómstólum. En það er mjög mikilvægt að gera greinarmun á því að það er ekki áreitni ef báðir aðilar vilja.  Flest aðildarríki Evrópusambandsins hafa gripið til ráðstafana á þessu sviði, svo sem lagasetninga, fræðsluherferða eða leiðbeinandi reglna fyrir vinnustaði og menntastofnanir. Í Belgíu, Hollandi og Frakklandi hafa verið sett sérstök lög um kynferðislega áreitni og slík löggjöf er nú í undirbúningi í Austurríki og Hollandi. Í Svíþjóð og nokkrum öðrum Evrópuríkjum eru ákvæði um kynferðislega áreitni í jafnréttislögum og/eða í lögum um vinnuvernd, eins og t.d. í Noregi. Innan Evrópusambandsins er nú unnið að sérstakri tilskipun um kynferðislega áreitni sem væntanlega mun einnig taka til Evrópska efnahagssvæðisins. Það er því vissulega tímabært að við tökum með festu á þessum málum hér. Ég er á því að ekki sé nauðsynlegt, a.m.k. ekki að svo stöddu, að við setjum sérstaka löggjöf um kynferðislega áreitni heldur sé eðlilegt að þetta fari inn í jafnréttislögin og vinnuverndarlöggjöfina eins og hér er lagt til. Í Svíþjóð og Noregi hefur það verið gert og haft það í för með sér að stofnanir hafa komið sér upp markvissum farvegi til að taka á þessum málum, hvort sem um er að ræða fyrirtæki, verkalýðsfélög, háskóla eða aðrar menntastofnanir. Kynferðisleg áreitni var gerð refsiverð með lögum nr. 40/1992, um breyting á almennum hegningarlögum. Ákvæði þar að lútandi er að finna í 198. gr., 200. gr., 201. gr. og 202. gr. hegningarlaganna. Ekki er að finna í lögum nr. 40/1992 skilgreiningu á kynferðislegri áreitni. Í grg. með frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19 12. febrúar 1940, frá 1992 er hins vegar að finna skilgreiningu sem að mati okkar flutningsmanna þessa frumvarps er ekki nægjanlega skýr miðað við reynslu og rannsóknir á þessu fyrirbæri. Skilgreiningin í þeirri grg. er eftirfarandi: ,,Um er að ræða háttsemi sem ekki telst slík misnotkun á líkama að hún komi í stað hefðbundins samræðis eða hafi gildi sem slíkt. Átt er við ýmiss konar káf, þukl og annars konar líkamlega snertingu og ljósmyndun af kynferðislegum toga.`` Þá segir í greinargerðinni að rétt þyki að veita slíkri háttsemi meiri athygli en áður og taka harðara á brotum. Ekki er gerð tillaga um að breyta fyrrnefndum ákvæðum almennra hegningarlaga þar sem rétt þykir að fá meiri reynslu af hvernig þau nýtast. Hér er lagt til að skilgreining á kynferðislegri áreitni verði lögbundin og að sú skilgreining, ef lögfest verður, verði lögð til grundvallar skýringu og túlkun þessara ákvæða almennra hegningarlaga til viðbótar við þá skilgreiningu sem er í greinargerðinni með lögum nr. 40/1992. Frá árinu 1992 hefur lítið reynt á fyrrnefnd ákvæði almennra hegningarlaga. Nýlega hafa þó fallið tveir dómar um kynferðislega áreitni. Athyglisvert er að í báðum dómunum er um karlmenn að ræða, þ.e. karlmenn að áreita karlmenn. Það er athyglisvert vegna þess að allar tiltækar kannanir benda til að konur verði mun oftar fyrir kynferðislegri áreitni en karlar. Hins vegar er greinilega erfiðara að sjá hvar mörkin liggja og konur virðast frekar veigra sér við að kæra þetta en karlar. Það er eindregin skoðun flutningsmanna að mikilvægt sé að lögfesta skilgreiningu á kynferðislegri áreitni. Í skilgreiningunni sem sett er fram í 1. gr. frumvarpsins er áhersla lögð á það megineinkenni kynferðislegrar áreitni að hegðunin er óvelkomin. Það er því mat einstaklingsins sem ræður því hvaða hegðun er viðurkennd og hvaða hegðun er óvelkomin. Kynferðisleg hegðun verður áreitni ef henni er haldið áfram þrátt fyrir að það hafi verið gefið skýrt í skyn að hún sé óvelkomin. Þó getur eitt tilvik talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt. Hér er m.a. stuðst við eftirfarandi skilgreiningu og útlistun Evrópusambandsins á kynferðislegri áreitni í starfsreglum frá 1992  (Code of practice: On measures to combat sexual harassment)  . Ítarleg grein er gerð fyrir þeim í grg. með frv. og ætla ég ekki að lesa það hér. Ef við víkjum að rannsóknum þá hafa rannsóknir í háskólum á Norðurlöndunum og í Bandaríkjunum bent til að 10--20% kvenna verði fyrir kynferðislegri árreitni í skólum en allt upp í 40% þegar um æðri námsgráður er að ræða. Meðal karla eru tölurnar töluvert lægri. Samkvæmt könnun jafnréttisnefndar Helsinkiháskóla árið 1995 töldu 10,8% starfsfólks og 5,5% stúdenta sig hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni. 
             Herra forseti. Ég mun ljúka máli mínu í annarri ræðu minni um málið.

Ekki eru aðrir á mælendaskrá og hv. 18. þm. tekur þá aftur til máls.

Herra forseti. Það er eins gott að fara hér að þingsköpum og gera ræðuhlé til að allt sé nú eftir því sem vera ber. Við 1. umr. um mál er flutningsmanni heimilt að flytja fyrst ræðu í 30 mínútur og síðan í 15 mínútur. Ég hyggst nýta mér þann rétt nú þar sem um mjög mikilvægt mál er að ræða og mér er mikið niðri fyrir. Ef við snúum okkur, herra forseti, nánar að rannsóknunum þá var ég að ræða um ástandið í háskólum erlendis þegar ég lauk fyrri ræðu minni. Ég var að segja frá því að samkvæmt könnun jafnréttisnefndar Helsinkiháskóla árið 1995 töldu 10,8% starfsfólks og 5,5% stúdenta sig hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni. Af þeim voru 78% starfsfólksins og 70% stúdentanna konur. Bandarískar rannsóknir á vinnustöðum benda almennt til að um 40% kvenna og um 15% karla verði fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustöðum en evrópsku tölurnar eru almennt töluvert lægri eða 10--20% meðal kvenna. Skýringarnar á þessum mun eru að hluta til menningarlegar, en einnig getur verið um mismunandi skilgreiningar að ræða. Ég ætla þá, herra forseti, að koma stuttlega að niðurstöðum íslensku könnunarinnar sem birt var í þessari viku. Niðurstöður hennar sýna alveg ótvírætt að þetta fyrirbæri er vel þekkt hér á landi sem annars staðar og ekki er ástæða til að ætla að önnur lögmál gildi um fyrirbærið hér á landi en annars staðar. Könnunin var send út til 970 einstaklinga hjá nokkrum verkalýðsfélögum en aðeins 313 svöruðu, eða 32%. Þetta svarhlutfall er ekki óeðlilegt miðað við viðkvæmni málsins en það gerir mjög erfitt að alhæfa nokkuð um tíðnina í því úrtaki sem um ræðir. 36% þeirra sem svöruðu hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni, en það eru eingöngu 11,7% af heildarúrtakinu. Líklega er tíðnin, hin raunverulega tíðni einhvers staðar þarna á milli. Að öðru leyti segir þessi könnun heilmikið um eðli og afleiðingar kynferðislegrar áreitni á vinnustöðum. Og vil ég nú drepa á helstu niðurstöðum. Um fjórðungur svarenda segist þekkja a.m.k. eina konu sem hafi verið áreitt kynferðislega á vinnustað, enginn segist þekkja karlmann sem hafi verið áreittur kynferðislega. Rúmur helmingur þolenda kynferðislegrar áreitni hefur orðið fyrir óvelkomnum snertingum, þ.e. um arma, axlir eða mitti, tæplega helmingur hafði orðið fyrir óvelkominni kynferðislegri snertingu í vinnunni, svo sem káfi, strokum eða klípum. Heldur færri höfðu orðið fyrir óvelkominni kynferðislegri athygli svo sem augngotum, glápi og bendingum í vinnunni eða fyrir óvelkomnum kynferðislegum athugasemdum við útlit, líkama, klæðaburð eða einkalíf. Tæplega helmingur þolenda segist hafa orðið fyrir óvelkomnum bröndurum eða klámi á vinnustað og alls fjórðungur þolenda hafði orðið fyrir óvelkomnum tillögum eða kröfum um kynferðislegt samneyti. Þolendur eru fremur í yngri aldurshópum, bæði hvað varðar lífaldur og starfsaldur. Flestir þeir sem verða fyrir áreitni bregðast við með reiði, undrun, viðbjóði og vonbrigðum. Fæstir leita sér aðstoðar en þeir sem gera það leita sér yfirleitt aðstoðar á sjálfum vinnustaðnum, hjá yfirmanni eða samstarfsfélögum. Gerendur eru almennt karlmenn, eldri en þolandinn, oftast samstarfsmaður eða yfirmaður. Áreitnin átti sér oftast stað á sjálfum vinnustaðnum. Ekki er hægt að greina að kynferðislega áreitnin væri algengari á ákveðnum tegundum vinnustaða, þó má sjá að kynferðislegir brandarar og klámvísur eru algengari á vinnustöðum þar sem kynferðisleg áreitni átti sér stað. Þolendur kynferðislegrar áreitni eru almennt neikvæðari gagnvart klámi en aðrir, en stór hluti þeirra telur daður vera jákvætt. Og ég vil undirstrika að þetta er töluverður munur, samanber það sem ég sagði áðan um Clinton Bandaríkjaforseta. Þetta bendir til þess, sem sýnt hefur verið fram á í öðrum könnunum, að fólk gerir stóran greinarmun á áreitni og daðri. Daður er samspil tveggja einstaklinga á jafnréttisgrundvelli en kynferðisleg áreitni er öðrum aðilanum á móti skapi. Herra forseti. Lokaorðin í grg. með þessu frv. eru eftirfarandi: ,,Umræðan í þjóðfélaginu bendir ótvírætt til að töluvert vanti á að fólk skilji að kynferðisleg áreitni er einelti og mannréttindabrot sem ekki á að líða, hver sem í hlut á. Flest nágrannalanda okkar hafa brugðist markvisst við og hér er lagt til að svo verði gert.`` Mér finnst, herra forseti, að þessi skilningur fari vaxandi og fyrir fyrirtæki vil ég að lokum benda á ágæta tillögu að stefnu og aðgerðaáætlun gegn kynferðislegri áreitni sem fram kemur í áðurnefndu riti um kynferðislega áreitni á vinnustöðum. Þar er m.a. byggt á BS-prófsritgerð frá Samvinnuskólanum að Bifröst eftir Áslaugu B. Guðmundsdóttur. Ég tel mikilvægt að benda á slíka aðgerðaáætlun vegna þess að ef þetta frv. eða annað svipað verður lögfest verða fyrirtæki og stofnanir að koma sér upp farvegi til að taka á málunum. Reynslan sýnir að örfáir kæra þessi mál til dómstóla og því er mikilvægast að hægt sé að taka á þeim strax og þau koma upp innan viðkomandi stofnana. Ég efast um að ég hafi nægan tíma til að lesa upp alla tillöguna um stefnu fyrirtækis gegn kynferðislegri áreitni, en vil þó gera tilraun til þess. Það er í fyrsta lagi yfirlýsing. Helstu atriði sem þurfa að koma fram eru að atvinnurekandi lýsir því yfir að allir starfsmenn eigi rétt á að komið sé fram við þá af virðingu og að kynferðisleg áreitni verði ekki liðin og undir þessum lið verði stefna fyrirtækisins kynnt og helstu markmið hennar. Í öðru lagi komi fram skýrar skilgreiningar. Í þriðja lagi er talað um boðleiðir, að það komi skýrt fram hvaða leiðir þolendum kynferðislegrar áreitni eru færar og það er gert ljóst að þeir geti farið þá leið sem þeir telja henta sér best. Þá séu starfsmenn hvattir til þess að nýta sér þessar leiðir til fyrirspurnar, ráðgjafar eða fræðslu. Ítrekað er að fyllsta trúnaðar verði gætt. Í fjórða lagi er talað um trúnað. Það þarf að undirstrika greinilega að fyllsta trúnaðar sé gætt til að vernda hagsmuni allra. Það þarf m.a. að taka fram að hans verði gætt varðandi öll gögn sem tengjast málinu. Í fimmta lagi eru skyldur fyrirtækisins og alls starfsfólks þess. Það þarf að koma skýrt fram að atvinnurekandinn eða fyrirtækið rannsaki öll mál og styðji þá starfsmenn sem telja sig beitta kynferðislegri áreitni. Að sama skapi þarf að koma skýrt fram að það er skylda starfsfólks að taka þátt í að skapa umhverfi sem er laust við kynferðislega áreitni. Í sjötta lagi. Viðbrögð. Það þarf að greina frá því hvernig verður staðið að rannsókn málsatvika eftir að kvörtun hefur verið lögð fram, munnleg eða skrifleg. Í flestum gögnum sem ég hef kynnt mér er lögð áhersla á skriflega kvörtun. Í sjöunda lagi. Falskar ásakanir. Það þarf að koma fram hvernig tekið verður á öllum fölskum ásökunum. Í áttunda lagi segir: Tölvupóstur og fax. Reynslan hefur sýnt að töluverð kynferðisleg áreitni á sér stað í gegnum þessa tvo miðla. Því getur verið nauðsynlegt að setja reglur sem gera slíkt erfiðara. Þær reglur þurfa að koma fram í stefnu sem þessari. Herra forseti. Að lokum vil ég vekja athygli á ágætum ráðum sem koma einnig fram í áðurnefndri bók til einstaklinga sem verða fyrir kynferðislegri áreitni. Þetta er á bls. 88 í nefndri bók. Í fyrsta lagi: ,,Ef þú verður fyrir kynferðislegri áreitni, hættu að leyna áreitninni fyrir samstarfsfólki. Ekki kenna sjálfri þér um. Lýstu nákvæmlega því sem gerist hverju sinni. Haltu dagbók. Fylgstu með hvort það verða einhverjar breytingar á verkefnum þínum. Kannaðu hvort einhver vinnufélaga þinna hefur orðið fyrir slíkri áreitni. Ræddu við hann um málið. Fáðu stuðning vinnufélaga. Eru þeir tilbúnir til að vitna í málinu? Haltu því fram að áreitnin sé vandamál er varðar alla á vinnustaðnum. Ræddu af hreinskilni við trúnaðarmann. Ræddu af hreinskilni við starfsmannastjóra. Reyndu ekki að standa ein í stríði við samstarfsmenn eða yfirmenn þína.`` Við þetta má bæta að það þarf auðvitað að fara eftir áætlun viðkomandi stofnunar og það þarf að kalla eftir því að slík áætlun verði til. Herra forseti. Ég hef nú lokið við mest af því sem ég ætlaði að segja og er það mjög mikið ánægjuefni að þessi könnun er komin út og vissulega vonast ég til þess að á þessum málum verði tekið af festu, bæði innan Alþingis og úti í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um húsnæðissparnaðarreikninga. Þetta frv. hefur verið flutt á nokkrum undanfarandi þinga og er nú flutt óbreytt frá því sem það var á síðasta þingi en á því þingi höfðu þá verið gerðar nokkrar breytingar. Árið 1985 var komið á húsnæðissparnaðarreikningum eins og þeir voru þá kallaðir í lögum, í bönkum og sparisjóðum, og sköpuðu þessir reikningar rétt til sérstaks skattafsláttar. Þetta reikningsform var byggt á samningsbundnum innlánum sem voru tengd rétti til húsnæðislána og áttu að fjármagna kaup á íbúðarhúsnæði. Árið 1992 var ákveðið að skattafsláttur þessara laga yrði skertur í áföngum og árið 1997 var hann afnuminn. Ekki verður séð að þær breytingar hafi orðið hér á landi sem leiði til þess að rétt sé að leggja af þetta sparnaðarform. Fremur hefur þróunin verið sú að ástæða er til þess að ýta undir sparnað í þjóðfélaginu og er það ekki síst með tilliti til þess að kaupmáttur hefur aukist hratt á Íslandi og raunar hraðar en í nágrannasamfélögunum. Ýmsir aðilar hafa lýst áhyggjum af vaxandi hættu á verðbólgu, telja jafnvel að nokkur merki séu um að hér sé dulin verðbólga. Við því má sporna með auknum sparnaði. Þegar við lítum á íslenska húsnæðiskerfið er ljóst að það skiptir sköpum fyrir möguleika fólks á að eignast eigið húsnæði hve mikinn hlut kaupanna er hægt að fjármagna með eigin fé. Talið er að á almennum markaði verði húskaupendur að eiga um það bil 15% af kaupverði íbúðarinnar skuldlaust við fyrstu kaup. Þetta er þó nokkuð hærri krafa en almennt gerist annars staðar. Segja má að erlendis dugi að eiga um 10% kaupverðs og taka eitt lán fyrir 90% og er þá miðað við óverðtryggt fasteignaveðlán sem minnkar hratt vegna endurgreiðslna og vegna verðbólgu. Hér á Íslandi standa fólki aðeins til boða lán fyrir 70% íbúðaverðs og þar er um að ræða verðtryggð jafngreiðslulán sem greiðast mjög hægt upp. Það er algengt, eins og ég sagði áður, að hér sé eigið fé við fyrstu kaup um 15% en það sem á vantar er þá fjármagnað með skammtímalánum og má segja að þetta einkenni íslenska húsnæðislánakerfið og húsnæðismarkaðinn. Í greinargerð með frv. er farið yfir nokkur dæmi sem eiga að varpa ljósi á það hve mikil áhrif eiginfjárstaða getur haft á stöðu húsnæðiskaupendanna. Þar er m.a. farið yfir það hversu aukning eigin fjár getur haft mikil áhrif greiðslubyrði skammtímalána og kemur þar í ljós að ef skuldlaus eignin er um 10% af kaupverði nálgast greiðslubyrðin af skammtímalánunum að vera 50%. Ef skuldlausa eignin hækkar upp í 25% af kaupverðinu er greiðslubyrði af skammtímaláninu komin niður fyrir 20%. Af þessu er augljóst að greiðslubyrði skammtímalána ræður mjög miklu um kaupgetu fólks og á það kannski ekki síst við um unga fólkið. Annað dæmi er tekið um það hversu há mánaðarlaun fjölskylda þarf að hafa til að geta keypt þriggja herbergja íbúð. Í ljós kemur að ef eiginfjárstaðan nemur 10% af kaupverði þarf eigandinn að fá í laun um 285 þús. kr. á mánuði en ef eiginfjárstaðan nægir fyrir 20% af kaupverðinu nægja fjölskyldunni 218 þús. kr. til þess að kaupa sér þriggja herbergja íbúð. Þannig er hægt að fara yfir nokkur dæmi sem koma fram í greinargerðinni sem lýsa því hversu eiginfjárstaðan hefur afgerandi áhrif á kaupgetu fólks. Einnig má nefna annað atriði sem snertir húsnæðiskerfið á Íslandi en það er að þegar fólk sem er með tekjur á bilinu 175--300 þús. kr. á mánuði en hefur mikla rýmisþörf, þarf stórt húsnæði, þá er það svo að í kerfi okkar er því gert mjög erfitt fyrir að kaupa nægilega stórt húsnæði í húsbréfakerfinu. Það verður því oft að kaupa í raun of litlar íbúðir og afleiðingin er mikil eftirspurn eftir smáum íbúðum en að sama skapi offramboð á stórum íbúðum, burt séð frá því hver hin raunverulega húsnæðisþörf er. Af þessum sökum hefur ekki verið innbyrðis samræmi í húsnæðisverði. Stórar eignir eru af þessum sökum ódýrar af því að fáir eru til að kaupa þær af kerfisástæðum í raun en litlar eignir dýrar af sömu ástæðu því margir eru um hituna. Ég hygg að samningsbundinn húsnæðissparnaður mundi hafa áhrif á þessa samsetningu markaðarins. Það er því hægt að fullyrða að með markvissum samningsbundnum sparnaði sé hægt að draga úr ýmsum neikvæðum áhrifum sem húsnæðiskerfið hér landi hefur skapað. Eitt af því sem verður að teljast til nýjunga í frv. er að það heimilar að húsnæðissparnaðarreikningar verði nýttir til að fjármagna viðhald íbúðarhúsnæðis en það var ekki í lögunum frá 1985. Ástæðan fyrir því að rétt þykir að opna á þessar heimildir í þessu frv. er að á Íslandi hefur geysimikil áhersla verið lögð á nýbyggingar á undanförnum áratugum. Það er að sjálfsögðu tengt því hve húsakostur var lélegur og Íslendingar langt á eftir nágrannaþjóðum sínum í húsbyggingum. En nú er svo komið að á tiltölulega skömmum tíma hefur verið geysimikið byggt á Íslandi og það kallar á að við breytum svolítið um áherslur í húsnæðismálum okkar. Núna er nauðsynlegt að mæta húsnæðisþörfinni með viðhaldi og endurnýjun á eldra húsnæði, ekki síður en með nýbyggingum. Því er full ástæða til að leita leiða til þess að ýta undir viðhald íbúðarhúsa, bæði með skattalegum ívilnunum og samningsbundnum sparnaði. Rétt er að geta þess að þjóðarauður okkar Íslendinga er að mestu leyti bundinn í húsnæði og meðalaldur íbúðar- og atvinnuhúsnæðis á Íslandi er um 25 ár og þetta húsnæði er að mestu leyti byggt á eftirstríðsárunum. Viðhaldsþörf fasteigna þjóðarinnar hefur farið hraðvaxandi og ekki er óvarlegt að gera ráð fyrir því að mikil holskefla komi yfir þjóðina á næstu árum þar sem aðeins litlum hluta af þessu húsnæði hefur verið haldið við eins og skyldi. Það á bæði við um opinbera aðila sem og einkaaðila. Sjálfsagt tengist þetta að einhverju leyti þeirri oftrú sem hér var lengi á steinsteypu en komið hefur í ljós að hún er ekki alveg eins viðhaldsfrítt efni og menn höfðu bundið vonir við. Í könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands hefur komið fram að margt bendir til þess að um helmingur húseigenda vanmeti viðhaldsþörf fasteigna sinna. Því má segja sem svo að það blasi við að við þurfum að taka mun fastar á viðhaldsverkefnum á Íslandi og okkur er nokkur hætta búin af því að hafa ekki eytt meiri fjármunum til viðhalds húsnæðis. Annar þáttur þessa máls tengist skattsvikum. Samkvæmt skýrslu fjmrn. um umfang skattsvika frá september 1993 kemur fram að áætluð nótulaus viðskipti séu langmest í byggingariðnaði. Heildarumfang skattsvika er áætlað um 6% af vergri þjóðarframleiðslu eða sem nemur 6,5 milljörðum kr. Hlutfall af nótulausum viðskiptum byggingariðnaðarins er reiknað sem 16% af rekstrartekjum. Um 21% aðila í byggingariðnaði sögðust samkvæmt þessari skýrslu taka á móti óframtöldum tekjum og um 16% einstaklingar sögðust hafa greitt fyrir slík viðskipti. Ætla má að megnið af þessum nótulausu viðskiptum byggingariðnaðarins eigi sér uppruna einmitt á viðhaldssviði greinarinnar, hjá einstaklingum og húsfélögum en síður hjá fyrirtækjum og stofnunum, vegna nýframkvæmda. Mikilvægt er að grípa til aðgerða sem hvetja húseigendur til að eiga aðeins lögleg viðskipti. Með því að hvetja húseigendur til sparnaðar og með skattafslætti má hugsanlega ná þessu markmiði. Ef þetta frv. verður að lögum yrði ávinningurinn m.a. fólginn í því að með úttektarheimildinni yrði hvatt til þess að viðhaldsverkefnum væri skilað með fullgildum reikningum. Tekjur ríkissjóðs mundu aukast vegna minnkandi svartrar starfsemi og úttektarheimildin samkvæmt frv. mundi þá hvetja húseigendur til að auka viðhald húsnæðis og yrði þannig atvinnuskapandi aðgerð sem í sjálfu sér er jákvætt. Að lokum er eitt meginmarkmið frv. að varðveita betur þjóðarauð landsmanna sem er bundinn í fasteignum. Ég vil einnig geta þess að þær litlu breytingar sem gerðar voru á frv. á síðasta ári vörðuðu einkum og sér í lagi 2. gr. og þó sérstaklega 3. gr. Í 2. gr. var raunar fellt brott ákvæði um að breyta upphæðum skv. byggingarvísitölu, en það er samkvæmt almennri stefnu stjórnvalda um að fella vísitöluviðmiðanir út úr lagatextum. Þá er einnig opnað á að húsnæðissparnaðarreikningar verði stofnaðir bæði við innlánsstofnanir og verðbréfafyrirtæki en þetta svið þjónustunnar hefur breikkað talsvert á síðustu árum. Ég vil geta þess sérstaklega að sú nefnd sem fær frv. til meðferðar þyrfti að skoða sérstaklega orðalag 4. gr. því hugsanlega þyrfti að breyta orðalagi þar með þetta atriði í huga. Helstu efnislegar nýjungar frv. eru fólgnar í 3. gr. þar sem opnað er á að tekið sé út af þessum reikningum til viðhalds og endurbóta. Á sl. ári voru einnig sett inn í 3. mgr. ákvæði sem lúta að því hvernig fara skuli með ef reikningseigandi ráðstafar innstæðu til annarra nota en til öflunar íbúðarhúsnæðis, en einmitt þeir sem um málið hafa fjallað töldu þetta vera helsta akkillesarhælinn í þessu máli, þ.e. að litið yrði á þetta sem venjulega sparnaðarreikninga en ekki sem húsnæðissparnaðarreikninga. Ég held ekki þurfi að gera grein fyrir fleiru í frv. að svo komnu máli. Ég veit að búið var að vinna mikið í málinu í efh.- og viðskn. og hafði það verið fullunnið í nefndinni. Efnislega hefur málið ekkert breyst frá síðasta ári þannig að ég tel ástæðulaust að vísa því til umsagnar. Ég vil því gera mér vonir um að hægt verði að taka málið til afgreiðslu og legg hér með til að eftir 1. umr. verði því vísað til hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Það frv. sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich flytur er að mínu áliti mikið ágætismál. Hér er hvatt til aukins sparnaðar í þjóðfélaginu og er ekki vanþörf á. Stór hluti landsmanna leggur ekkert upp úr sparnaði og full ástæða er til að reyna að breyta þeim hugsunarhætti. Þetta frv. er að mínum dómi raunhæf tilraun í þá átt. Einmitt núna í góðærinu ætti að vera auðveldara að fá fólk til að leggja eitthvað til hliðar. Kaupmáttur hefur vaxið meira upp á síðkastið en áður hefur þekkst. En á sama tíma hefur eyðsla aukist mjög, með tilheyrandi viðskiptahalla. Það er auðveldara að fá lán en nokkru sinni fyrr. Nú geta menn keypt nánast hvað sem er án þess að eiga fyrir því. Skuldir heimilanna aukast og margir sjá aldrei til sólar í sínum fjármálum. Mér finnst sjálfsagt að nota skattkerfið til að hvetja landsmenn til sparnaðar. Það var reyndar gert á árunum 1985--1996 þegar í gildi voru lög um húsnæðissparnaðarreikninga sem sköpuðu svipaðan rétt til skattafsláttar og þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég held það hafi verið mistök að afnema þetta sparnaðarform í árslok 1996, ekki síst þegar haldið er áfram að veita skattafslátt með vaxtabótum. Í raun virkar þetta þannig að fólki er ívilnað í sköttum fyrir skuldasöfnun en ekki fyrir sparnað. Húsnæðissparnaðarreikningar hafa ekki bara þann kost að hvetja til sparnaðar. Þeir leiða líka til þess að fólk er betur í stakk búið til húsnæðiskaupa í fyllingu tímans. Það er auðvitað rétt sem fram kemur í geinargerð með frv. að það skiptir sköpum um möguleika ungs fólks, og fólks almennt á að eignast eigið húsnæði hversu mikinn hluta kaupanna er hægt að fjármagna með eigin fé eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich gerði góða grein fyrir. En sé það svo, eins og fram kemur í grg., að algengt sé að eigið fé við fyrstu íbúðakaup sé 15% og að önnur 15% verði að fjármagna með skammtímalánum, en 70% með húsbréfalánum, verður dæmið mjög erfitt hjá almennum launamanni. Að ekki sé minnst á ef eigið fé er aðeins 10% eins og mörg dæmi eru um en þá eru 20% kaupverðsins fjármögnuð með skammtímalánum og greiðslubyrði þeirra svipuð og af húsbréfalánunum. Afleiðingin er svo botnlausir erfiðleikar sem margir komast aldrei út úr. Flestum er kunnugt um fjölda slíkra dæma, því miður. Ég er sannfærður um að húsnæðissparnaðarreikningar eins og þetta frv. gerir ráð fyrir mundu gjörbreyta þessu ástandi. Hér er einnig lagt til að þennan sparnað megi nota til endurbóta eða viðhalds á eigin íbúðarhúsnæði ef kostnaður fer umfram 5% af fasteignamati. Þetta ákvæði var ekki í þeim lögum sem giltu til ársloka 1996 en er að mínum dómi til bóta. Full ástæða er til að hvetja menn til endurbóta og viðhalds á eldra húsnæði og alls ekki ástæða til að gera upp á milli þess og nýbygginga. Ég er sammála hv. þm. Tómasi Inga Olrich um að ástæða sé til að ætla að þetta geti dregið úr nótulausum viðskiptum sem eru talin veruleg í þessari grein. Þessi svörtu viðskipti leiða auðvitað til þess að ríkissjóður verður af miklum tekjum eins og glöggt kemur fram í grg. með frv. Þessi viðskipti eru talin hafa aukist verulega eftir að hætt var að heimila skattaívilnanir út á viðhald húsa, en verði frv. að lögum eru líkur á að þeirri óheillaþróun verði snúið við. Ég hef örlitlar efasemdir um eitt lítið atriði í þessu frv. en það er í 3. gr. þar sem segir að þeir sem orðnir eru 67 ára eða eru 75% öryrkjar geti fengið fé sitt til frjálsrar ráðstöfunar að fimm árum liðnum, en ekki 10 árum eins og aðrir reikningseigendur. Mér finnst þurfa að skoða hvort ekki sé ástæða til að hafa þennan tíma styttri fyrir öryrkja. Hagir manna geta breyst það mikið við örorku að þeir geta þurft að nota inneignir sínar fyrr en þeir höfðu gert ráð fyrir meðan heilsa og starfsþrek var óskert. Þetta vildi ég gjarnan að yrði skoðað í meðförum þeirrar nefndar sem kemur til með að fjalla um málið. Ég vil ítreka stuðning minn við þetta frv. og vona að það verði að lögum sem fyrst.

Herra forseti. Ég tek undir orð þeirra hv. þingmanna sem hér hafa talað, hv. frsm. Tómasar Inga Olrichs og hv. þm. Guðjóns Guðmundssonar, um ágæti þessa frv. Hins vegar verð ég að viðurkenna, þegar talað er um ákvæði þess hvernig skuli fara með svo að viðkomandi aðili öðlist skattafslátt vegna húsnæðissparnaðarreiknings, að ég á svo sem von á að það muni vefjast fyrir mönnum hvernig skuli fara með hin ársfjórðungslegu innlegg á þessa reikninga. Það er oft svo að ungt fólk fylgist ekki mjög grannt með lögum og reglum um hvernig skuli bera sig að til að njóta þess sparnaðareiknings sem um er getið í frv. Það veit að slíkur reikningur er til en fer ekki alltaf að kafa djúpt ofan í leikreglurnar, þ.e. hvernig eigi að bera sig að. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Á hverju heilu tekjuári skal lágmarksfjárhæð vera 48.000 kr. en hámarksfjárhæð 480.000 kr. Spariféð leggist inn á reikninginn eigi sjaldnar en á hverjum ársfjórðungi almanaksársins og nemi á ársfjórðungi eigi lægri fjárhæð en 12.000 kr. og eigi hærri fjárhæð en 120.000 kr. Samið skal fyrir fram til a.m.k. eins árs í senn um jöfn mánaðarleg eða ársfjórðungsleg innlegg en umsaminni fjárhæð má breyta árlega miðað við upphaf almanaksárs innan þeirra marka er getur í 2. mgr. Þó er heimilt að semja fyrir fram um lækkun á umsömdum sparnaði miðað við ársfjórðunga.`` Málið er gott. Það vefst ekkert fyrir mér. Hins vegar óttast ég að þetta atriði kunni að valda misskilningi og leiða kannski til þess að sú ágæta ætlan sem lagt er upp með í þessu lagafrv. missi að einhverju leyti marks. Ég þekki dæmi þó nokkurra ungra hjóna sem við sambúð áttu bæði inni á sparnaðarreikningi sem hér var fyrir og nefndur var í máli Guðjóns Guðmundssonar og þau þakka þessum sparnaðarreikningi að hafa eignast þak yfir höfuðið og geta staðið á eigin fótum varðandi eignaraðildina að íbúðinni og þeim afborgunum sem þau hafa tekist á hendur vegna íbúðarkaupanna. Dæmin eru þekkt um ágæti þessara sparnaðarreikninga. En það sem ég vildi hins vegar undirstrika er að málið verði ekki gert svo flókið að færri komist að en vilja inn á þennan reikning. Herra forseti. Í 3. gr. er kveðið á um það sem síðasti ræðumaður kom inn á, að þeir sem orðnir eru 67 ára eða eru 75% öryrkjar geti þó fengið fé sitt til frjálsrar ráðstöfunar að fimm árum liðnum og að framlengja megi binditíma umfram tíu ár um eitt ár í senn, þó mest um fimm ár. Það sem vefst fyrir mér er hvort hér sé á ferðinni það sem aldraðir hafa oft verið að tala um, þ.e. að fá að leggja fjármagn inn á reikning til efri áranna og fá af þeirri upphæð hæfilegan skattafslátt. Ég skil þetta svo að þetta sé ekki bundið við að aldraðir eða öryrkjar þurfi að kaupa sér húsnæði þannig að þarna er kominn vísir að því sem bæði Félag eldri borgara í Reykjavík og Landssamband aldraðra hafa verið að tala um. Og er það vel. Í 5. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Dragist innborgun umsamins innleggs eða hluta þess fram yfir lok ársfjórðungs er það skyldi lagt inn samkvæmt samningi við banka eða sparisjóð skv. 2. gr. skapar sá hluti innleggs, sem dregst fram yfir lok ársfjórðungs, ekki rétt til skattafsláttar.`` Þetta tengist þeim efa mínum sem ég lýsti áðan um réttmæti þessara skýru ákvæða um að hægt sé að njóta húsnæðissparnaðar og skattafsláttar, einfaldlega vegna þess að ég held að hér sé verið að flækja málin miklu meira en efni standa til og ástæður eru. Ef einkum og sér í lagi er litið til skattkerfisins eins og það er uppbyggt þá held ég að þetta kalli fram meiri vanda en það leysir. Ég teldi eðlilegt að ákvæðin um innlögn í banka eða sparisjóð yrðu heldur frjálsari, enda þótt þá skattafslátturinn nýtist. Með þessu er ég ekki á nokkurn hátt að draga úr þessu frv. Ég styð það heils hugar. En ég tel þó rétt að við reyndum að gera það þannig úr garði að það valdi ekki neinum misskilningi vegna þess, eins og við þekkjum, að ungt fólk setur sig ekki svo mjög inn í lagabókstafinn. Það veit af þessum reikningum eftir að frv. verður væntanlega samþykkt á hinu háa Alþingi en yrði síðan e.t.v. vísað frá vegna einhverra formgalla sem þetta unga fólk hefur ekki áttað sig á og það kynni að draga þann dilk á eftir sér að áhugi þess fyrir málinu yrði hreinlega lítill sem enginn.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa yfir stuðningi við frv. sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich og Jón Kristjánsson flytja og tek undir þau sjónarmið sem komið hafa fram umræðunni. Eins og fram hefur komi er það ugglaust eitt mikilvægasta verkefni þjóðarinnar að efla sparnað, ekki síst í svokölluðu góðæri þegar kaupmáttur eykst allverulega. Ég tel að það sé eitt brýnasta og jafnvel albrýnasta mál í efnahagslífi okkar. Óhætt er að segja að við Íslendingar séum skuldaglöð þjóð eins og fram hefur komið í umræðunum. Segja má að lagaumhverfi og reglugerðar- og viðskiptaumhverfi allt hvetji þjóðina mjög til skuldsetningar. Henni er í rauninni umbunað fyrir skuldsetningu eins og m.a. hefur komið fram í flestum úttektum á stöðu heimilanna. Ég er sammála því að það hafi verið mistök að fella sparnaðarákvæði úr gildi árið 1996. Um leið ítreka ég mikilvægi þess að breyta lagaumhverfi okkar þannig að það hvetji almenning til að efla sparnað í stað þess að steypa sér í skuldir. Hlutverk löggjafarsamkomunnar er að búa þegnum landsins ákveðið umhverfi og í því umhverfi þarf án nokkurs vafa að vera hvatning til sparnaðar. Svo er ekki sem stendur en í frv. er einmitt tekið á þeim þætti og hvatt til sparnaðar. Þess vegna tel ég það gleðiefni og styð það heils hugar. Það er ekki nokkur vafi, eins og fram kemur í frv., að það er mikil kjarabót fyrir fólk sem lagt getur fyrir í húsnæðissparnaðarreikning og er bent á að þar geti verið um allt að þreföldun kaupmáttar að ræða ef vel er að staðið. Nú er ljóst að eitt mikilvægasta viðfangsefni allra fjölskyldna er að ráða yfir þaki yfir höfuðið. Það er sú leið sem flestar fjölskyldur fara, þ.e. að koma sér í eigið húsnæði og þess vegna hlýtur það að vera eitt mesta kjaramál fyrir íslenskar fjölskyldur að komast yfir slíkt húsnæði með auðveldum hætti og auka kaupmátt sinn allt að þrefalt með þessum sparnaðarhugmyndum. Því má segja að frv. sé ekki aleinasta þjóðhagslega hagkvæmt með því að ýta undir sparnað almennt í þjóðfélaginu og styrkja þar með stoðir efnahagslífsins heldur ekki síður fyrir almenning í landinu með því að geta aukið kaupmátt sinn svo um munar. Ég tek jafnframt undir hugmyndir í frv. um að láta þetta ekki aðeins gilda um kaup á húsnæði heldur ekki síður um viðhald á húsnæði. Eins og fram hefur komið í ræðum manna og í greinargerð með frv. hefur tilhneigingin verið sú að leggja áherslu á að byggja nýtt en minni áhersla á að endurnýja og taka í notkun eldra húsnæði fyrir fjölskyldur sem þar gætu flutt inn. Ég tel þess vegna ekki síður mikilvægt að opna fyrir þann þátt og sinna hinni mikilvægu viðhaldsþörf á húsnæði, ekki bara í eigu einstaklinga og fyrirtækja heldur ekki síður í eigu hins opinbera. Til lengri tíma litið hlýtur það ávallt að teljast sparnaður að geta haldið húsnæði vel við í stað þess að þurfa að ráðast á hús þegar þau eru komin nánast í niðurníðslu. Það þarf ekki að bæta mörgum orðum við það ákvæði frv. sem felur í sér aðhald gagnvart skattsvikum eins og lýst var af hv. frummælanda, Tómasi Inga Olrich. Það ákvæði eitt ætti í raun að réttlæta frv. en grunur leikur á að skattsvik í þessum geira séu gífurlega mikil. En ég hefði viljað beina til hv. frummælanda nokkru sem óbeint tengist þessu frv. Nú er það svo að séreignarstefna er mjög ráðandi hjá okkur Íslendingum. Á bak við það er ákveðið gildismat sem ég hef í sjálfu sér engar athugasemdir við. Hins vegar er það svo að ýmsir kjósa að vera á leigumarkaði og leggja tekjur sínar fyrir með öðrum hætti, fjárfesta ekki í eigin húsnæði en vilja ávaxta sitt pund með öðrum hætti. Þá kviknar auðvitað sú spurning hvort þeir sem ekki vilja endilega leggja fyrir í sérstökum húsnæðissparnaðarreikningum af því að þeir kjósa að hafa annan hátt á, þ.e. ekki að eignast sitt eigið húsnæði, þurfi ekki að eiga kost á annarri leið. Sér hv. frummælandi leið fyrir þá aðila út frá, við getum sagt jafnræðisreglu? Hér má segja að skorti hið sama og víða er í Evrópu þar sem m.a. tryggingafyrirtæki og slíkir öflugir aðilar standa fyrir leiguhúsnæði þar sem fólk getur leigt húsnæði og í öryggi en síðan einbeitt sér að því að láta peninga sína eða tekjur vinna fyrir sig með öðrum hætti. Á bak við þetta er ákveðið gildismat og væri gaman að heyra viðbrögð hv. frummælanda við þessu sjónarmiði. Þó það snerti ekki beinlínis þetta frv. þá tengist þetta atriði því óbeint. Ég ítreka stuðning minn og vonast til þess að þetta frv. fái farsæla afgreiðslu á hv. Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég kem hér til að taka undir það sem lagt er til í frv. Lögum um félagslegt húsnæði hefur verið breytt og það mun skapa ýmis vandkvæði á vinnumarkaði, þ.e. gagnvart þeim hópi sem hefur átt þar aðgengi. Þeim hópi er nú frekar beint inn í húsbréfakerfið og annað þó það fólk eigi mjög erfitt með þessa lágmarksútborgun þannig að með því að geta safnað þessu held ég að ný leið skapist fyrir það fólk sem lenda mun í vanda vegna breytinga á félagslega húsnæðiskerfinu. Ljóst er að sparnaður í samfélaginu er allt of lítill og frá því að þessi lög voru afnumin hafa engar nýjar leiðir verið farnar. Þar á undan var skyldusparnaður felldur út en hann var oft sú leið sem ungt fólk átti til að hefja búskap með einhverri útborgun. Ég þekki mýmörg dæmi þess að sú leið og húsnæðissparnaðarreikningarnir hafi verið höfuðstóllinn sem gerði það að verkum að fólk gat keypt sér íbúð. Ég held að þetta sé mjög gott mál og hvet til að þetta verði samþykkt. Ég held einnig að viðhald húsnæðis sé hið besta mál. Mér finnst hugsanlegt að endurskoða regluna um 67 ára aldurinn miðað við að nú eru sveigjanleg starfslok töluvert í umræðunni út frá breytingu á reglugerð um lífeyrissjóði. Þar væri mögulegt að ganga fremur út frá 65 ára aldri en þessir reikningar, sem á sínum tíma voru kallaðir húsnæðissparnaðarreikningar, nýttust einnig sem lífeyrissparnaður hjá fólki. Það gat komið sem innlegg þegar fólk hætti störfum og ég held að það sé einmitt mjög góð leið til að auðvelda fólki að flýta starfslokum sínum.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni um þetta mál fyrir góðar undirtektir og gagnlegar ábendingar. Ég ætla í örstuttu máli að fara yfir nokkrar þessara ábendinga. Hv. þm. Guðjón Guðmundsson gerði 3. gr. að umtalsefni og sérstaklega það ákvæði að þeir sem orðnir eru 65 ára eða eru 75% öryrkjar geti fengið fé sitt til frjálsrar ráðstöfunar að fimm árum liðnum. Hann velti því fyrir sér hvort ekki væri rétt að hafa þessi ákvæði enn rýmri, ekki síst gagnvart öryrkjunum. Þetta finnst mér gagnleg ábending og sjálfsagt að taka til rækilegrar skoðunar í hv. efh.- og viðskn. Ákvæðin sem þarna eru eru óbreytt frá lögunum 1985 en vel getur verið að full ástæða sé til þess að skoða þau með það fyrir augum að auðvelda t.d. þeim sem verða öryrkjar að nýta þann sparnað sinn til að koma til móts við þær sérstöku aðstæður sem oft geta snögglega skapast. Mér finnst koma sterklega til greina að skoða þetta mál. Varðandi hugleiðingar hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar um frekar flókið kerfi í ákvæðum 2. gr., um hámarksupphæðir, lágmarksupphæðir og ársfjórðungsgreiðslur, þá kann að vera að þetta líti út fyrir að vera flókið á pappírnum en í raun og veru er þarna verið að búa til ákveðinn sveigjanleika sem nauðsynlegt er að hafa. Jafnvel utan þess ramma sem þarna er settur er hægt að semja um lækkun á framlögum ef sérstakar aðstæður koma upp. Þess ber hins vegar að geta að sjálf grundvallarhugmyndin á bak við þessa reikninga er að búa til samningsbundinn sparnað. Það að sparnaðurinn er samningsbundinn og tekur lengri tíma er hin raunverulega sparnaðaraðgerð og hvetur eigendur húsnæðissparnaðarreikninganna til þess að skipuleggja fjármál sín fram í tímann og taka tillit til þess hver sparnaðargeta þeirra er þegar þeir semja áætlanir sínar til ársins. Engu að síður eru í 3. mgr. 2. gr. heimildir til þess að bregðast við aðstæðum. Ef tekjur minnka skyndilega, þá er hægt að breyta þessum samningum með tilliti til aðstæðna. Að vísu alveg hárrétt hjá hv. þm. að stundum virka svona reglur flóknar og svolítið fráhrindandi en yfirleitt hafa innlánastofnanir veitt mjög góða ráðgjöf í sambandi við þetta. Það hefur ekki komið fram, a.m.k. ekki í þeim viðtölum sem ég hef átt við innlánastofnanir út af þessu máli, að þetta hafi verið hindrun í málinu. Sú gagnrýni sem einna helst kom fram á húsnæðissparnaðarreikningana eins og þeir voru samkvæmt eldri lögum var fyrst og fremst sú að talið var að þeir hefðu verið misnotaðir ef svo má segja sem almennir sparnaðarreikningar en til þess voru þeir ekki ætlaðir. Sumir álíta reyndar að ekki eigi að nota hugtakið misnotkun um slíkt, það sé almennt gott að spara en þá ber að geta þess að í markmiðssetningu laganna var það áskilið að þetta sparnaðarform væri tekið upp til húsnæðiskaupa. Því ber að gera þær breytingar á þessum lögum sem lúta að því að menn noti reikningana fyrst og fremst til húsnæðiskaupa eða til viðhaldsverkefna eins og hér er tekið fram. Það er einmitt í þeim tilgangi sem 3. mgr. 3. gr. hefur verið sett inn. Hún gerir ráð fyrir því að ef menn nýta ekki reikningana eins og til er ætlast þá glati þeir skattafslættinum. Það á hins vegar ekki við um þá sem sérstaklega eru tilgreindir í 3. gr., þ.e. þá sem eru orðnir 67 ára eða eru 75% öryrkjar. Þeir fá féð til frjálsrar ráðstöfunar eins og sjálfsagt er. Þetta eru helstu athugasemdirnar sem hér hafa komið fram. Ég vil taka það fram að þegar þessir reikningar voru í gildi fóru þeir hægt af stað, eftir því sem mér er tjáð, en undir lok gildistíma þeirra var þetta orðið vinsælt sparnaðarform. Vera kann að það að þessir reikningar voru notaðir sem almennt sparnaðarform hafi haft á þá einhver áhrif. Ég held hins vegar að ef gerð væri sérstök tilraun til að markaðssetja þessa reikninga og tilgang þeirra, þá ekki síst gagnvart ungu fólki, þá mundi það verða til þess að þeir yrðu nýttir eins og til er ætlast. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það er hárrétt sem komi hefur fram að þetta getur haft mjög mikil áhrif á sparnaðinn. Ef til vill er helsta brotalöm á húsnæðiskerfi okkar sú að skattaívilnanirnar sem nú eru til í landinu og mikið notaðar eru eyðsluhvetjandi ívilnanir. Vaxtabæturnar eru eyðsluhvetjandi því að þær taka ekki tillit til þess hversu háir vextirnir eru, þær eru hlutlausar gagnvart vaxtastiginu. Þetta hefur m.a. orðið til þess að nú er komið mikið framboð á fé til húsnæðiskaupa. Að sjálfsögðu eru vextirnir hærri en mönnum er boðið upp á í húsnæðiskerfinu en vextirnir skipta ekki öllu máli fyrir kaupandann vegna þess að ívilnanirnar eru þannig að þær hvetja hann beinlínis til eyðslu. Sá sem ber kostnaðinn af eyðslunni er hins vegar ríkið af því að það veitir ívilnanirnar í gegnum vaxtabætur. Af þeim sökum er eiginlega nauðsynlegt að reyna að skapa meira jafnvægi þarna með því að búa til sérstakar ívilnanir fyrir þá sem spara. Það er ekki síst nauðsynlegt fyrir Íslendinga sem þjóð að ýta undir ráðdeildarhugsun. Eftir að samdráttur hófst hér upp úr 1988 og ýmiss konar erfiðleikar dundu yfir fundu menn mjög til þess að þjóðin hafði ekki verið alin upp á undanförnum áratugum við ráðdeild og sparnað. Þeir erfiðleikar sem þjóðin gekk í gegnum leiddu til þess að menn öguðu sig talsvert í fjármálum miðað við það sem áður var, og það jafnvægi sem hefur skapast í efnahagsmálum og lítil verðbólga hefur einnig ýtt undir að ráðdeild og skipulagning í fjármálum hefur frekar styrkst hér á landi. Engu að síður er ástandið þannig að við erum ekki sterkir á svellinu í sparnaðinum borið saman við aðrar þjóðir. Þegar kaupmátturinn hefur aukist hefur sá veikleiki okkar aftur komið í ljós, að eyðslan hefur farið á mikla ferð. Þótt viðskiptahalli þjóðarinnar sé að mestu leyti rakinn til mikillar fjárfestingar, sem er til allrar hamingju aftur komin í gang --- var nánast engin um tíma --- þá er ekki hægt að neita því að hluti af þessum viðskiptahalla á rætur að rekja til eyðslu og til þess að það hefur sýnt sig að við höfum ekki náð að skapa langvarandi ráðdeildarsparsemi þó að okkur hafi tekist að búa til tiltölulega mikið jafnvægisástand í efnahagsmálum þjóðarinnar og var kominn tími til þess. Ég vil að lokum þakka fyrir þessar ágætu umræður og gagnlegu ábendingar sem fram hafa komið.

Herra forseti. Ég flyt frv. til laga um breytingu á siglingalögum, nr. 34 19. júní 1985, með síðari breytingum. Forsaga þess að þetta frv. er flutt er sú að fyrir tæpum tveimur árum skipaði samgrh. nefnd alþingismanna til að fara yfir og fjalla um öryggismál sjómanna, einkum með það í huga að draga úr þeirri miklu slysatíðni sem er meðal þessarar starfsstéttar. Margt bar á góma í þeirri ágætu nefnd og því nefndarstarfi. Eitt af því var m.a. það sem hér er verið að fjalla um, þ.e. breyting á siglingalögum, en nefndarmönnum þótti ekki eðlilegt að taka það mál inn í þær tillögur sem voru lagðar til samgrh., heldur að flytja þetta tiltekna mál sem frv. til laga á hinu háa Alþingi. Í nefndina voru skipaðir auk mín hv. þingmenn Gísi S. Einarsson, Guðjón Guðmundsson, Kristinn H. Gunnarsson og Stefán Guðmundsson. Við leggjum til að við 1. gr. verði eftirfarandi breytingar gerðar á 220. gr. siglingalaga: a. Á eftir 3. mgr. kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Ef erlent skip skv. 2. og 3. mgr. er rekið eða gert út af íslenskum aðila eða er í ferð á hans vegum er honum heimilt að krefjast þess að sjópróf séu haldin vegna atvika sem tilgreind eru í 2. og 3. mgr., með sömu skilyrðum og þar greinir. Ef áhöfn eða hluti áhafnar er jafnframt í íslensku stéttarfélagi er viðkomandi stéttarfélagi heimilt að krefjast þess að sjópróf verði haldin vegna sömu atvika. b. Í stað orðanna ,,2. og 3. mgr.`` í 4. mgr. kemur: 2., 3. og 4. mgr. Í grg. segir svo, með leyfi forseta: ,,Síðari ár hefur mjög færst í vöxt að íslenskar skipaútgerðir noti í rekstri sínum skip sem skráð eru annars staðar en á Íslandi en manni þau eigi að síður með íslenskri áhöfn, alfarið eða að hluta til. Íslensk löggjöf hefur ekki náð að fylgja þessari þróun að öllu leyti og er í sumum tilfellum nauðsynlegt að laga löggjöfina að þessum veruleika. Má í því sambandi meðal annars benda á breytingu sem gerð var á lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar, á haustþingi 1997 um að slysatryggja íslenska sjómenn sem starfa um borð í erlendum skipum sem gerð eru út af íslenskum aðilum.`` Nokkur deila kom upp varðandi þetta mál, að íslenskir sjómenn á þessum tilteknu skipum nutu ekki tryggingar Tryggingastofnunar ríkisins. ,,Samkvæmt siglingalögum er einungis Siglingastofnun Íslands og rannsóknarnefnd sjóslysa heimilt að krefjast sjóprófs þegar um er að ræða erlend skip og skiptir þá engu þótt skipin séu rekin eða gerð út af íslenskum aðilum og mönnuð með íslenskri áhöfn. Upp hafa komið tilvik þar sem slíkt hefur verið til baga og má í því sambandi nefna alvarlegt vinnuslys um borð í kaupskipi sem var í leigu hjá íslenskri útgerð en sigldi undir erlendum fána. Í því tilfelli var útgerðaraðilanum mjög umhugað um að haldin yrðu sjópróf til þess að fullnægjandi sönnun fengist um aðdraganda slyssins. Atvik voru þau að gámagripla slóst í íslenskan sjómann, sem var fulltrúi útgerðarinnar um borð í skipinu, þegar verið var að losa skipið í höfninni í Argentia á Nýfundnalandi, með þeim afleiðingum að hann hlaut beinbrot á hægri lærlegg og missti þrjá fingur hægri handar, auk annarra meiðsla. Íslenska útgerðin, leigutaki skipsins, óskaði eftir því að sjópróf yrðu haldin vegna þessa slyss en Héraðsdómur Reykjavíkur hafnaði því með þeim rökum að útgerðarmanni skips væri ekki heimilt að óska sjóprófs þegar um væri að ræða erlend skip. Mikilvægt er að tryggja bæði stéttarfélögum íslenskra sjómanna og útgerðaraðila skipsins rétt til þess að krefjast sjóprófs í slíkum tilfellum. Er slíkt til að auka réttaröryggi viðkomandi sjómanna og útgerðar þannig að tryggð verði fullnægjandi sönnun á tildrögum slysa og þannig megi með fyrirbyggjandi aðgerðum koma í veg fyrir frekari slys í framtíðinni. Frumvarpið gerir ráð fyrir að útgerðaraðilum verði tryggður réttur til að krefjast sjóprófa vegna atvika sem verða um borð í skipum sem þeir hafa í sínum rekstri að uppfylltum skilyrðum 2. og 3. mgr. 220. gr. laganna. Auk þessa er íslenskum stéttarfélögum tryggður sami réttur, þó að því tilskildu að um sé að ræða skip sem rekin eru eða gerð út af íslenskum útgerðaraðilum. Tekið skal fram að ákvæði frumvarpsins ber að túlka með þeim fyrirvara sem greinir í 1. gr. siglingalaga um að virða beri reglu þjóðaréttarins við slík sjópróf og við mat á því hvort þau verði haldin. Útgerðaraðili í frumvarpinu tekur hvort tveggja til útgerðaraðila kaupskipa og fiskiskipa, hvort sem félög eða einstaklingar standa að slíkum rekstri.`` Herra forseti. Ég legg til að eftir þessa umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hæstv. samgn.

Herra forseti. Ég flyt till. til þál. um vinnuumhverfi sjómanna og er það sprottið af sömu ástæðum og ég gat um áðan. Meðflutningsmenn að þáltill. eru hv. þingmenn Gísli S. Einarsson, Guðjón Guðmundsson, Kristinn H. Gunnarsson og Stefán Guðmundsson. Þáltill. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að stuðla að því að vinnuumhverfi sjómanna sé bætt. Meðal annars þarf að huga að mengunarvörnum um borð í skipum, eftirliti með meðferð matvæla og meðferð hættulegra efna, auk þess sem gefa þarf gaum að vinnuvernd um borð í fiskiskipum og kaupskipum á þann hátt að um vinnuumhverfi sjómanna gildi \mbox{vinnu-,} hollustu- og mengunarvarnareglur sambærilegar við þær sem gilda hjá öðrum starfsstéttum.`` Í grg. segir svo, með leyfi forseta: ,,Að undanförnu hefur mikið verið rætt um mengun hafsins og útblástur skipa, en lítið hefur verið fjallað um mengun um borð í skipum. Á Íslandi eru ekki í gildi lög sem taka á mengun í skipum.`` Þó ber þess að geta að í lok síðasta þings var samþykkt lagabreyting frá umhvrh. þess efnis að öll skip sem sigla undir íslenskum fána skuli falla undir lög Vinnueftirlits ríkisins. Þess vegna er von á úrbótum í því sambandi. Í þessum lögum er það merka nýmæli að lög um hollustuhætti taki til farkosta sem ferðast undir íslenskum fána. ,,Skýringar með ákvæðinu eru að vísu rýrar, en af því má draga þá ályktun að eftirlit Hollustuverndar ríkisins og heilbrigðiseftirlits muni í framtíðinni ná til allra skipa sem sigla undir íslenskum fána. Í kjölfar samþykktar nýrra laga um hollustuhætti verði þannig sama eftirlit með hollustuháttum á vinnustöðum í landi og í skipum. Mikilvægt er að fylgja þessari lagabreytingu eftir og huga sérstaklega að vinnuumhverfi sjómanna.`` Mig langar aðeins, virðulegi forseti, að vitna til nokkurra atriða sem varða þetta mál af þeim ástæðum að þessum málum hefur ekki verið mikill gaumur gefinn. Í ágætri grein sem Guðbjartur Einarsson vélfræðingur skrifaði í Morgunblaðið kemur eftirfarandi fram: ,,Kastljósi umhverfissinna og mengunarsérfræðinga hefur á síðasta áratug verið beint að skipaflota heimsins. Ótal skýrslur hafa verið samdar og ráðstefnur haldnar um mengun frá skipum. Spjótin hafa beinst að ytri mengun, aðallega þó útblæstri (afgasi) og áhrifum þess á ósonlagið vegna gastegunda. Á meðan augu manna hafa beinst að ytri mengun frá skipum, hefur minna borið á umfjöllun um innri mengun. Sérfræðingar um innri mengun í skipum hafa þó ekki setið aðgerðalausir. Margar rannsóknir sem sýna fram á slæmt heilsufar sjómanna hafa verið gerðar. Full þörf er að taka þær alvarlega. Svo virðist sem goðsögnin um hinn hrausta og heilbrigða sjómann lifi vel á meðal þeirra sem setja reglur um mengunarvarnir. Að minsta kosti mætti ætla það þegar litið er til þess að til eru mengunarvarnareglugerðir fyrir allar starfsstéttir í landinu nema sjómenn, en alls starfa um sex þúsund manns á fiski- og fraktskipum okkar Íslendinga.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Það kom skýrt fram í málflutningi Kristins Ingólfssonar, tæknifræðings hjá Siglingastofnun ríkisins, á ráðstefnu Vélstjórafélags Íslands í jan. sl. [þ.e. 1997], um umhverfismál vélstjóra, að stofnunin hefur takmarkaðar eða engar reglur varðandi vinnu og umhverfisvernd að styðjast við varðandi sjómenn og því erfitt að láta að sér kveða á þeim vettvangi. Samkvæmt þessu mætti ætla að engin innri mengun væri um borð í íslenskum skipum, en svo er ekki. Málið er mun alvarlegra en menn gera sér almennt grein fyrir. Tveir meginþættir. Deila má innri mengun skipa í tvo meginþætti: 1. Mengun í vélarrúmi: olía, olíugufur, snefilefni, afgas. 2. Loftmengun, vistarverur, vélarrúm: frá útblæstri véla (afgas).`` Þá má líka geta þess að sjómenn eru að fást við alls kyns efni sem þeir nota og eru starfi þeirra tengd og eru þau mörg mjög viðsjárverð. ,,Á ráðstefnu, sem haldin var í Færeyjum árið 1995, um umhverfismál sjómanna þar sem saman voru komnir mengunarsérfræðingar frá öllum Norðurlöndunum og víðar, vakti umræða um slæmt heilsufar vélstjóra mikla athygli. Kom þar fram að þeir sem vinna í vélarrúmum skipa eru í sérstökum áhættuhópi hvað varðar krabbamein og öndunarfærasjúkdóma. Hjá þeim er 2--3 sinnum meiri tíðni krabbameins en hjá öðrum. Þegar skoðað er vinnuumhverfi vélstjóra þarf ekki að koma á óvart að rannsóknir sýni fram á að þar sé víða pottur brotinn. Þeir þurfa að umgangast ýmsar olíur, sterk hreinsiefni, olíueim og sót allt upp í 300 daga á ári. Með þetta starfsumhverfi í huga koma rannsóknir dr. Vilhjálms Rafnssonar læknis ekki á óvart. Dr. Vilhjálmur tók ásamt öðrum sérfræðingum þátt í viðamiklum rannsóknum á dánarmeinum og nýgengi krabbameina hjá vélstjórum á árunum 1936--1982. Skýrslan var birt 1984 og sýnir að starfsumhverfi vélstjóra hefur af einhverjum óskiljanlegum ástæðum ekki notið verndar löggjafans. Það er alvarlegt mál fyrir yfirvöld og kann síðar koma þeim í vanda að þau kunna að hafa haft vitneskju um að eitthvað óeðlilegt væri hér á ferð án þess að aðhafast nokkuð. Í fyrstu mætti ætla að loft sem dælt er inn í vistarverur skipverja, væri hreina og tæra sjávarloftið sem er laust við alla mengun. Við athugun og vegna kvartana marga, bæði vélstjóra og annarra skipverja yfir slæmu lofti í vistarverum skipverja, kom eftirfarandi í ljós: Á stórum hluta íslenska flotans er inntak á fersku lofti fyrir vistarverur og vélarrúm staðsett á eða við skorsteinshúsið eða í námunda við útblástur. Kröftugir loftblásarar taka ekki aðeins ferska loftið, heldur taka við ákveðnar aðstæður, einnig með sér hluta af útblæstri vélanna. Öllum má vera það ljóst að það að fá inn í vistarverur, vélarrúm, og vinnuumhverfi útblástur (afgas) frá vélunum, með öllum þeim hættulegu gastegundum sem þar er að finna, er mjög skaðlegt heilsunni. Á einstaka skipum er það svo alvarlegt að skipverjar vakna með sót undir nefi og sót og olía sest á innþiljur, matvæli og fiskafurðir. Það er óhætt að fullyrða að þetta vandamál nái yfir 90% af flotanum. Innri mengun í skipum þarf að taka föstum tökum. Það er hagur útgerðarinnar, sjómannsins og ekki síst heilbrigðiskerfisins sem að lokum greiðir reikninginn með skattpeningum fólksins ef þessi mál eru í ólestri. Um vinnuumhverfi sjómannsins eiga að gilda sambærilegar vinnu-, hollustu- og mengunarreglur sem eru hjá öðrum þegnum þessa lands.`` Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. umhvn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 13/1997, um vinnumarkaðsaðgerðir. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Ögmundur Jónasson. Þetta frv. er nú flutt öðru sinni örlítið breytt. Það fór til hv. félmn. í fyrra og var sent til umsagnar en frv. kom það seint fram að nefndin náði ekki að taka það til afgreiðslu. Skemmst er frá því að segja að þær umsagnir sem bárust voru mjög jákvæðar. Því vona ég að þar sem frv. kemur þetta snemma fram og fer til nefndar nái það að fá þar góða afgreiðslu. Frv. gengur út á það, hæstv. forseti, að við tiltölulega nýstofnaða Vinnumálastofnun, sem er til húsa í Hafnarhúsinu á hæðinni fyrir neðan félmrn., verði sett á laggir sérstök deild sem annist kjara- og vinnumarkaðsrannsóknir. Í 2. gr. frv. er skilgreint hvaða verkefni deildin skuli annast. Þau eru m.a. að fylgjast með þróun launa og annarra þátta er hafa áhrif á launakjör, jafnt á almennum vinnumarkaði sem hjá hinu opinbera. Að safna upplýsingum um þær breytingar er verða á vinnumarkaði, svo sem um fækkun eða fjölgun starfa, atvinnuleysi, nýsköpun í atvinnulífi og þörf vinnumarkaðarins fyrir vinnuafl, faglært sem ófaglært. Að kanna orsakir þeirra breytinga er verða á vinnumarkaði og benda á líklega þróun hans. Að gefa út skýrslur um þróun launamála, ástand á vinnumarkaði og þær breytingar sem á honum verða. Tekið er sérstaklega fram allar tölulegar upplýsingar skulu vera kyn- og aldursgreindar. Þá er þessari deild falið að fylgjast með þróun erlendis í vinnumarkaðsmálum og miðla upplýsingum um hana. Að vera stjórnvöldum til ráðuneytis um þörf vinnumarkaðarins fyrir starfsmenntun, endurmenntun og símenntun. Og loks að efla rannsóknir á stöðu kvenna á vinnumarkaði. Eins og heyra má á þessu, hæstv. forseti, eru verkefni þessarar fyrirhuguðu deildar nokkuð víðfeðm en það er skoðun flutningsmanna að við Íslendingar þurfum að taka okkur verulega á hvað varðar rannsóknir á vinnumarkaði. Við stöndum frammi fyrir því að það eru að eiga sér stað og hafa átt sér stað miklar breytingar á íslenskum vinnumarkaði. Í rótgrónum starfsgreinum er störfum að fækka og má þar nefna landbúnað, fiskveiðar og fiskvinnslu, meðan störfum fjölgar í ýmsum þjónustugreinum, svo sem á sviði ferðaþjónustu, hátækni og upplýsingaiðnaðar. Á meðan störfum fjölgar í sumum þjónustugreinum hefur þeim fækkað í öðrum þar sem tæknin er að leysa mannshöndina af hólmi. Þar má kannski nefna sérstaklega banka- og tryggingakerfið þar sem tölvutæknin er að koma sífellt meira inn í störfin og spara mikið vinnuafl. Miklar breytingar eru að verða á vinnumarkaðnum sem er nauðsynlegt að fylgjast með, nauðsynlegt að hafa nákvæmar upplýsingar um og nauðsynlegt að geta spáð um nánustu framtíð til þess að stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins geti áttað sig á því til hvaða aðgerða þurfi að grípa ef einhverra aðgerða er þörf. Þá er annað sem hefur einkennt íslenskan vinnumarkað það sem af er þessum áratug en það er atvinnuleysi. Á þessum áratug hefur atvinnuleysi verið meira en þekkst hefur síðan á kreppuárunum og þó að verulega hafi dregið úr því á allra síðustu árum sem betur fer er samt töluverður hópur fólks atvinnulaus, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Mjög brýnt er að fylgst sé mjög náið með atvinnuleysinu og þróun þess, greint sé hverjar orsakir eru og stöðugt sé í gangi aðgerðir og kannanir á því hvað hægt sé að gera til þess að halda atvinnuleysinu sem allra mest niðri. Hæstv. forseti. Þá er mjög nauðsynlegt að til staðar sé góður samanburður á þróun kjara, bæði hvað varðar opinberan vinnumarkað og hinn almenna vinnumarkað og ekki síst að fylgjast með launaþróun milli kynjanna. Rannsóknir á þessu sviði hvað varðar kjör og kjaraþróun hafa verið afskaplega takmarkaðar. Starfandi er kjararannsóknarnefnd sem var sett á laggir á sínum tíma á grundvelli samninga milli aðila vinnumarkaðarins en kjararannsóknarnefnd hefur fyrst og fremst fylgst með mjög ákveðnum hópum á almennum vinnumarkaði, þ.e. verkafólki, verslunarmönnum og iðnaðarmönnum eða þeim sem vinna við verslun, iðnað og verkamanna- og verkakvennastörf. Lögum samkvæmt er starfandi nefnd sem á að fylgjast með kjörum opinberra starfsmanna en sannleikurinn er sá að upplýsingar berast tiltölulega sjaldan um þróun m.a. launakjara opinberra starfsmanna, þ.e. að okkur sé gert auðvelt að hafa yfirsýn yfir launakjörin og m.a. nú eru launakjör opinberra starfsmanna að ganga í gegnum miklar breytingar og við sem erum að fást við frv. til fjárlaga fyrir næsta ár höfum orðið vör við að mikið er að gerast hjá opinberum stofnunum hvað varðar launakjör. Þar hefur átt sér stað mikil uppstokkun. Samkvæmt tillögunni er þessari deild innan Vinnumálastofnunar falið að hafa yfirsýn yfir alla launaþróun í landinu. Eins og ég nefndi hefur kjararannsóknarnefnd og nefnd ríkisins fylgst að einhverju leyti með þessum málum en þó mjög takmarkað. Hagstofan heldur saman ákveðnum gögnum um vinnumarkaðinn og Þjóðhagsstofnun gerir kannanir öðru hverju um þörf á vinnuafli en hér er um það að ræða að þessu verði öllu safnað undir einn hatt og jafnframt að vinnumarkaðsrannsóknir verði þar með stórefldar. Ég held að þetta sé ekki síst mikilvægt með tilliti til þess að horft sé til framtíðar, að menn reyni að átta sig á því hvaða störf munu skapast á næstu árum og áratugum og til þess að tengja það þörfinni fyrir menntun og endurmenntun og símenntun starfsfólks því það er almennt orðið viðurkennt að fólk menntar sig ekki einu sinni fyrir lífið heldur kalla þær miklu breytingar sem við erum að ganga í gegnum á að fólk sé stöðugt að mennta sig og jafnvel mennti sig til nýrra starfa. Yfir þetta þurfum við að geta séð allt saman, áttað okkur á breytingum og áttað okkur á nauðsynlegum aðgerðum. Það er óþarfi, hæstv. forseti, að greina þetta nánar öðru sinni. Þetta er viðamikil tillaga. Hún fékk góð viðbrögð hjá Vinnumálastofnun. Þar er mikill vilji til þess að efla þann þátt sem snýr að rannsóknum á vinnumarkaðnum. Reyndar kom það fram í heimsókn félmn. Alþingis til Vinnumálastofnunar í október að rannsóknir á íslenskum vinnumarkaði eru nánast engar. Að mínum dómi er því um brýnt mál að ræða, mál sem snertir nánast alla landsmenn og getur orðið til þess að bæta mjög skipulag vinnumarkaðar okkar, hjálpa ungu fólki til þess að átta sig betur á náms- og starfsmöguleikum og fyrir skólakerfið til að skipuleggja nám og endurmenntun hvar sem hún fer fram. Að lokinni umræðunni, hæstv. forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn.

Hæstv. forseti. Margt í þessu frv. er mjög gagnlegt og þarft. Þær upplýsingar sem hægt er að fá, t.d. úr gögnum um atvinnuleysi og annað, eru það takmarkaðar að ekki er hægt að grípa til aðgerða. Það er ekki hægt að finna réttu lausnirnar þegar á þarf að halda. Við höfum gengið í gegnum þetta núna, gert rannsókn fyrir Verslunarmannafélagið, fyrir starfsmannafélagið Sókn og fleiri félög og þá eru grunnupplýsingar nánast engar. Ef þær eru unnar þá eru þær unnar á vegum þessara aðila. Ítarlegar upplýsingar um þennan málaflokk --- þeir eru náttúrlega fleiri sem þarna voru ræddir --- þurfa að liggja fyrir þegar grípa þarf til ákveðinna aðgerða og snöggra. Það gengur ekki að stimpla alla atvinnulausa einum stimpli heldur þarf að fá vandann greindan. Í hverju liggur vandinn? Er hann vegna aldurs, vegna örorku eða vegna barna? Í hverju er vandinn fólginn? Er hann vegna þess að viðkomandi féll út af vinnumarkaði og á erfitt með að byrja aftur? Engar slíkar rannsóknir eru til. Ég nefni þetta sem sérstakt dæmi. Varðandi rannsóknir á stöðu kvenna á vinnumarkaði er mjög brýnt að þær verði efldar. Hvað kjarasviðið og samanburð á launum varðar tek ég eindregið undir það sem þar kemur fram. Ég þakka fyrir frv. og styð framgang málsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir undirtektir hennar. Þar talaði kona sem hefur mikla reynslu af vinnumarkaðsmálum. Hún hefur staðið í samningum um kaup og kjör um árabil og þekkir þau vandamál sem lúta að atvinnuleysi og stöðu kvenna á vinnumarkaðnum. Ég vona að m.a. verkalýðshreyfingin taki vel undir þessa tillögu eins og hún reyndar gerði í þeim umsögnum sem bárust. Við þurfum að leggjast á eitt við að koma þessu máli áfram. Eins og hv. þm. sagði er þetta brýnt mál. Það er mjög brýnt að við öflum betri upplýsinga um allt það sem lýtur að vinnumarkaðnum, ekki bara kaupi og kjörum heldur og ýmsum breytingum sem þar eiga sér stað og ekki síst hvað framtíðin kallar á.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um eflingu sparnaðar og aukna hlutdeild almennings í atvinnurekstri. Þetta er í þriðja sinn sem þessi tillaga er lögð hér fram. Á síðasta þingi hlaut hún ekki afgreiðslu. Henni var vísað til hv. efh.- og viðskn. Kallað var eftir umsögnum en nefndin afgreiddi málið hins vegar ekki. Þess vegna er hún flutt að nýju. Tillagan hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa lagasetningu er hafi það að markmiði að efla sparnað í þjóðfélaginu, auðvelda almenningi að eignast hlut í atvinnurekstri og tryggja þannig dreifða eignaraðild í atvinnulífinu. Í því skyni verði starfsfólki fyrirtækja sem skráð eru á hlutabréfamarkaði eða hafa verið einkavædd boðið að stofna sérstaka sparnaðarreikninga með hæstu ávöxtun, sem bundnir verði til þriggja til sjö ára, hjá viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis. Reikningarnir verði á nafni starfsmanna og verði föst fjárhæð af launum þeirra lögð inn á þá. Að loknum umsömdum binditíma eigi starfsmaðurinn rétt á að nýta sér það fé sem safnast hefur til þess að kaupa hlutabréf í fyrirtækinu sem hann vinnur hjá á því gengi sem var á hlutabréfum þess þegar sparnaðartímabilið hófst. Kjósi hann hins vegar að verja fénu til annarra nota verði honum það frjálst.`` Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þm. Tómas Ingi Olrich, Pétur H. Blöndal og Einar Oddur Kristjánsson. Með tillögu þessari er ætlunin að reyna að vekja athygli á afar athyglisverðu formi sem hvetur til sparnaðar og tryggir aukna hlutdeild almennings í atvinnulífinu. Skiptir þetta einhverju máli? Já, að sjálfsögðu. Fyrir því eru auðvitað margvísleg rök. Þetta getur leitt til aukins sparnaðar en um þessar mundir eru allir sammála því að mikil þörf sé á að auka sparnað í þjóðfélaginu og gefa fólki kost á að leggja til hliðar fjármuni sem það ella mundi verja til annarra hluta. Í annan stað þarf íslenskt atvinnulíf á því að halda að styrkja innviði sína og í þriðja lagi er hægt að benda á að leið sem þessi er aðferð sem í senn dreifir eignum og veitir fólki aukna hlutdeild ef vel gengur í atvinnurekstrinum sjálfum. Þátttaka almennings í atvinnulífinu hefur breyst mjög hratt á undanförnum árum. Það verður stöðugt algengara að fólk kaupi hlutabréf, eignist hlutdeild í fyrirtækjum og verji til þess hluta af því fjármagni sem það hefur til ráðstöfunar. Þetta hefur m.a. gerst, eins og við þekkjum hér á landi, í tengslum við einkavæðingu fyrirtækja. Hið sama hefur átt sér stað í Bretlandi, en þaðan er þessi hugmynd fengin, með mjög góðum árangri. Við einkavæðingu tiltekinna fyrirtækja var brugðið á það ráð að búa til sparnaðarform fyrir starfsfólk fyrirtækjanna sem gerði því kleift að eignast hlutdeild í fyrirtækinu sem það vann hjá. Meðal fyrirtækja sem beittu þessari aðferð var British Airports Authorities sem er fyrirtæki sem á marga flugvelli, þar á meðal þann fræga flugvöll Heathrow-flugvöll. Þessi aðferð hafði í för með sér að u.þ.b. 93--98% starfsmanna þessa stóra fyrirtækis kusu að verja fjármunum sínum til að eignast hlutabréf með þessum hætti. Skýringin er auðvitað mjög augljós. Í sjálfu sér er ákaflega lítil áhætta því samfara fyrir fólk að leggja fé til hliðar og verja því að því búnu eftir ákveðinn tíma til kaupa á hlutafénu, sé það á annað borð skynsamlegur fjárfestingarkostur. Ef vel hefur gengið í atvinnurekstrinum og hann sýnt góða ávöxtun getur hagnaðarvonin fyrir almenning verið veruleg. Það hefur líka komið á daginn og er reynsla t.d. í því fyrirtæki sem ég nefndi hér áðan, að það eru ekki síst þeir sem hafa lakari kjör, lægri launin sem kosið hafa að beita einmitt þessari aðferð. Ég nefndi áðan að þetta gæti verið hluti af því að styrkja atvinnulífið í sjálfu sér, í því að efla og bæta efnahag atvinnulífsins og fyrir því eru margvísleg rök. Við þekkjum það að atvinnulíf hér á landi er í alþjóðlegum samanburði frekar skuldsett. Þetta á t.d. við um höfuðatvinnugrein okkar, sjávarútveginn, en þetta á einnig við miklu víðar. En þetta er líka svar við öðru. Með þessum hætti erum við að reyna að dreifa eigninni, að auka eignadreifinguna í þjóðfélaginu. Þróunin undanfarin ár hefur verið sú að fyrirtæki eru að stækka. Í sjávarútvegi eru fyrirtæki af öllu tagi að sameinast milli landshluta. Þetta er líka að gerast í bönkum, í fjármálastarfsemi og víðar og víðar. Þetta er svar við aukinni alþjóðlegri samkeppni og kröfunni um að draga úr tilkostnaði og bæta þannig lífskjörin í landinu. Þetta hefur hins vegar líka í för með sér að eignasamþjöppunin verður meiri. Þess vegna hafa menn velt því fyrir sér hvernig hægt sé að auka valddreifinguna í þjóðfélaginu þar sem þróunin er í átt til stærri fyrirtækja. Menn hafa í því sambandi bent á aðferð af þessu tagi, aukna þátttöku almennings. Í mjög athyglisverðri úttekt sem sir James Meade, nóbelsverðlaunahafi í hagfræði, gerði fyrir ekki löngu síðan velti hann því einmitt fyrir sér hvernig menn gætu aukið eignadreifinguna í nútímaþjóðfélagi. Með hefðbundnum aðferðum hefur þetta verið gert þannig að reynt hefur verið að auka eignadreifinguna um leið og tekjudreifinguna með hefðbundnum kjarasamningum og auðvitað er hægt að ná þar ákveðnum árangri. Við þekkjum þetta en vitum að þessi leið er takmörkunum háð. Reynslan segir okkur að menn komist aldrei nema að ákveðnu marki í þessum efnum. Viðmiðanirnar eru alltaf þær að menn bera sig saman við eitthvað sem þeir telja vera viðmiðunarstétt sína. Þess vegna er reynslan oft sú að jafnvel þótt menn taki ákvörðun um að reyna að lyfta lægstu laununum þá koma einhverjir aðrir á eftir og segja: Úr því þessi stétt fékk hærra vil ég fá enn þá hærra. Þannig komumst við aldrei nema að ákveðnum endamörkum til að dreifa eignum og tekjum með hinni hefðbundnu leið. Nákvæmlega sama hefur auðvitað komið á daginn varðandi velferðarríkið og þær aðferðir sem við höfum reynt að beita með því að dreifa eignum og tekjum í gegnum skatta, í gegnum tryggingakerfið o.s.frv. Þar rekum við okkur fljótlega upp í þetta þak sem er tekjutengingin og þetta höfum við séð okkur í margvíslegum myndum. Tekjutengingin er liður í að reyna að dreifa tekjum en veldur því að lokum að við sjáum oft mjög afkáraleg dæmi. Aldraðir hafa t.d. bent á slík dæmi í sambandi við réttindabaráttu sína. Niðurstaða þessa ágæta nóbelsverðlaunahafa í þessum efnum er því að skynsamlegast kunni að vera að auka hlutdeild almennings í atvinnulífinu, gera fólki auðveldara að eignast hlut í fyrirtækjunum og dreifa þannig eignunum. Þetta er ekki einfalt mál eins og margir vita. Þess vegna hafa menn reynt að finna leiðir sem gera það að verkum að fólki sé auðveldara en ella að eignast hlut í fyrirtækjum og hafa af því hag þegar vel gengur í atvinnulífinu og færa góðærið til fólksins með arðgreiðslum og eignarhlut. Við vitum að hér á landi hefur sparnaður lengst af verið allt of lítill. Í fylgiskjölum með þáltill. eru upplýsingar, sem unnar hafa verið af hagfræðideild Seðlabanka Íslands sérstaklega vegna þessarar tillögu. Þar er borinn saman þjóðhagslegur sparnaður á árunum 1990 til 1996 í einstökum ríkjum og í ljós kemur að hlutfall sparnaðar á Íslandi af landsframleiðslu er með því lægsta. Við erum svipuð og Bandaríkin og Nýja-Sjáland en langt fyrir neðan ríki eins og Þýskaland, Austurríki, Noreg, Sviss eða Japan. Í því efnahagsumhverfi sem við búum við í dag eru allir sammála um að þetta sé eitt af því sem við þurfum að bæta úr. Ein aðferðin, eitt sparnaðarformið getur auðvitað verið það sem hér er lagt til. Nú segja kannski einhverjir: Er þetta ekki fyrst og fremst leið til að gera þá ríku ríkari og auðvelda því fólki sem hefur mikið milli handanna að eignast hlutafé? Þetta er ekki þannig. Það hefur auðvitað orðið grundvallarbreyting í þeim efnum. Stöðugt fleiri einstaklingar fara af mörgum ástæðum þá leið að reyna að eignast hlutafé, m.a. vegna ágóðavonar, vegna þess að fólk er að búa sér til skattaívilnun og fleira í þeim dúr. Eftir árið 1990 hefur orðið veruleg breyting og veruleg aukning á kaupum almennings á hlutabréfum. Á árinu 1990 keyptu um 16 þús. manns hlutabréf til þess bókstaflega að nýta sér skattalegt hagræði og það hafði þá þrefaldast frá árinu á undan. Síðan var þetta næstu ár á eftir, fram til ársins 1994, svona á bilinu rúmlega 10--12 þús. manns, fór upp í 16 þús. manns aftur árið 1995, 29.500 árið 1996 og 18.200 árið 1997. Þetta er býsna stór hópur ef við höfum það í huga að talið er að um 150 þúsund manns í landinu séu framtalsskyldir. Af þeim greiðir um það bil 1 / 3 tekjuskatt þegar búið er að draga frá frádráttarliði eins og vaxtabætur, barnabætur o.s.frv. Miðað við þær upplýsingar sem hérna er stuðst við lætur nærri að um það bil 60% af þeim sem greiddu tekjuskatt á árinu 1996 hafi keypt hlutabréf í skráðum félögum og í fyrra var samsvarandi tala um 36%. Það er því augljóst að almenningur er farinn að taka þátt í því að auka sparnað sinn og reyna að bæta hag sinn með því að kaupa hlutabréf í fyrirtækjum. Sú leið sem hér er verið að leggja til er einmitt til þess fallin að gera fólki þetta enn þá auðveldara. Kosturinn við þessa leið umfram hefðbundnar skattaívilnunarleiðir er auðvitað sá að hér er ekki gert ráð fyrir því að ríkið þurfi að láta neitt af sinni hálfu í formi skattaívilnana. Þvert á móti er hér fyrst og fremst verið að gera fólki kleift með tiltekinni lagasetningu sem væntanlega þyrfti að útfæra, að eignast hlut í fyrirtækjum án þess að ríkið legði fram skattaívilnanir á móti. Það er eingöngu verið að leggja til hugmynd þar sem fólk hefði möguleika á því að leggja til hliðar fjármuni í hlutfalli við greiðslumöguleika sína sem eru ávaxtaðir með hæstu hugsanlegum vöxtum í tiltekinn tíma. Síðan hefur fólk það val að loknu þessu sparnaðartímabili annaðhvort að nýta þessa fjármuni að eigin vild eða kaupa hlutabréf í tilteknu fyrirtæki sem það vinnur hjá á því gengi sem á bréfunum var þegar sparnaðartímabilið hófst. Áhættan er því fyrst og fremst annarra en þeirra sem eru að leggja peningana til hliðar og möguleikarnir á því að fá góða ávöxtun, ef vel gengur, eru þarna vissulega til staðar og síðan möguleikarnir á því að fá aukna hlutdeild í eignamyndun og aukna hlutdeild í ágóða- og arðgreiðslum ef vel tekst til. Þetta hefur stundum verið kallað eins konar alþýðukapítalismi og ég held að það sé ekki lakara orð en hvað annað til þess að lýsa leiðum eins og þessum sem menn hafa verið að fara í vaxandi mæli í nágrannalöndum okkar til þess að styrkja stöðu almennings og til þess að dreifa eigninni, má segja, sem annars er að færast á færri hendur, í það form að fyrirtækin eru að stækka af ástæðum sem ég held að séu á margan hátt óhjákvæmilegar. Að vísu er það svo að hægt er að benda á það með réttu að um leið og fyrirtækin stækka eru líka að verða til lítil fyrirtæki. Það er af hinu góða og mikilvægt að þannig sé búið um hnútana að fólk geti tekið þátt í atvinnulífinu. Og auðvitað getur þetta verið upphafið að því að auðvelda fólki slíka vinnu. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, að það sé mikilvægt fyrir okkur við þessar aðstæður að reyna að velta upp öllum hugsanlegum leiðum sem geta aukið sparnað í þjóðfélaginu og stuðlað að aukinni eigna- og tekjudreifingu vegna þessara aðstæðna sem ég hef verið að rekja. Við þurfum að vera tilbúin til að hugsa dálítið óhefðbundið í þessum efnum og horfa á leiðir af þessu taginu til að bæta hag almennings. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til síðari umræðu og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um sérstakt átak til að draga úr reykingum kvenna. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Kristín Halldórsdóttir. Þessi tillaga var lögð fram á Alþingi sl. vetur, en varð þá eigi útrædd og er lögð fram að nýju vegna mikilvægis málsins. Tillagan gengur út á það að fela heilbrigðisráðherra að efna til sérstaks átaks til að draga úr reykingum kvenna. Verði sjónum einkum beint að stúlkum og ungum konum þannig að takast megi að koma í veg fyrir að stúlkur hefji reykingar og þær sem byrjaðar eru hætti. Á undanförnum árum hefur margsinnis komið fram að íslenskar konur eru meðal mestu reykingakvenna í Evrópu. Aðeins danskar konur reykja meira en þær íslensku samkvæmt mínum upplýsingum, en þessar tölur geta auðvitað breyst frá ári til árs. En svo mikið er víst að það er staðreynd að íslenskar konur eiga heimsmet hvað varðar lungnakrabbamein og dauða af völdum lungnakrabbameins sem fyrst og fremst er rakið til reykinga. Þetta eru hrikalegar staðreyndir, hæstv. forseti. Á undanförnum árum hefur dregið verulega úr reykingum karla. Það hefur líka dregið úr reykingum kvenna en ekki nærri því eins mikið og karlanna. Það vekur spurningar um það hvort konur eigi erfiðara með að hætta að reykja. Bent hefur verið á ýmislegt sem því tengist. Bara sú staðreynd að líkamar kvenna eru minni en líkamar karla á meðan þær reykja sama magn og karlarnir gerir það að verkum að konur verða kannski enn þá háðari nikótíni en karlar. Bandarískar rannsóknir hafa leitt í ljós, sem ekki er mikið hampað, að nikótín er miklu sterkara eitur en menn hafa viljað viðurkenna. Eins og kemur fram í greinargerðinni heyrði ég bandarískan lækni segja að samanburðarrannsóknir sýndu að rottur gera engan greinarmun á nikótíni og heróíni, engan. Þær verða jafnháðar báðum þessum eiturefnum. Það er alkunna að heróín er stranglega bannað og harðar refsingar liggja við því að neyta þess en tóbak er selt ómælt.  Á liðnum vetri gekkst heilbrrn. fyrir ráðstefnu um heilsu kvenna sem var fjölsótt og kom þar margt merkilegt fram. M.a. voru fluttir fyrirlestrar um reykingar kvenna. Þar kom fram að stúlkur hefja reykingar sífellt yngri. Samanburðarrannsókn leiddi í ljós að um 1960 hófu konur reykingar yfirleitt eftir tvítugt en núna byrja þær 14--15 ára gamlar sem þýðir að sá tími ævinnar sem konur reykja hefur lengst mikið og þar af leiðandi er líkaminn í miklu fleiri ár að glíma við nikótínið og afleiðingar þess og þar af leiðandi er mun meiri hætta á sjúkdómum. Rannsóknir hafa leitt í ljós að tengja má neyslu á tóbaki eða nikótíni við marga sjúkdóma. Sýnt hefur verið fram á tengsl þess við marga sjúkdóma, ekki aðeins lungnakrabbameinið sem ég gat um í upphafi heldur einnig aðrar tegundir krabbameins auk þess sem það tengist beinþynningu, hjarta- og æðasjúkdómum og fleiri sjúkdómum. Það er því algerlega ljóst að þessi mikla eiturnotkun og misnotkun á tóbaki --- okkur vantar gott orð yfir þetta á íslensku. Á norðurlandamálum er talað um ,,misbrug``. Þetta er misnotkun á eiturefni. Það er alveg ljóst að misnotkun á þessu eiturefni kostar samfélagið gríðarlegar upphæðir og einstaklingana miklar hörmungar. Því miður fjölgar þeim stöðugt sem verða veikir vegna langvarandi tóbaksneyslu og kemur það auðvitað til að nú eru þeir hópar kvenna sem hafa reykt frá unga aldri að ná eða að komast yfir miðjan aldur og jafnvel á elliár. Eins og margir vita tíðkaðist það yfir höfuð ekki í upphafi aldarinnar að konur notuðu tóbak. Þetta er auðvitað einn ósiðurinn sem konur hafa tekið upp eftir körlum, því miður. Við þessu þarf eitthvað að gera, hæstv. forseti, og hér er verið að leggja til að heilbrrn. beiti sér sérstaklega og beini sjónum fyrst og fremst að ungum stúlkum sem eru einn af markhópum tóbaksframleiðenda. Tóbaksframleiðendur hafa beint sjónum mjög að ungu fólki, þar á meðal konum, og þess er getið í greinargerðinni að á síðasta ári urðum við mikið vör við að tóbaksframleiðendur auglýstu vindla og sýndu myndir þar sem konur voru að reykja vindla og það virtist vera sérlega töff, ef ég ég má nota það orð, hæstv. forseti, eða eitthvað hetjulegt við það að sýna konur að reykja vindla. En reykingar kvenna á vindlum hafa verið mjög óalgengar nema í Danmörku af einhverjum ástæðum sem ég þekki ekki, en þar hefur verið býsna algengt að konur hafi reykt vindla. Tóbaksframleiðendur beina sjónum sínum að konum og sérstaklega ungum stúlkum til þess að fá þær til að byrja. Þetta er spurningin um að heilbrigðisyfirvöld beiti sér í þá veru að vinna gegn reykingum kvenna vegna þeirra alvarlegu afleiðinga sem þær hafa fyrir heilsufar þeirra. Auðvitað má hvorki gleyma karlmönnum né drengjum. En eins og ég nefndi í upphafi þá hefur dregið mun meira úr reykingum karla en kvenna þannig að hér er greinilega málefni sem þarf að taka á. Við þekkjum öll hversu alvarlegt heilsufarslegt vandamál reykingar eru og það að þær verða sífellt stærra viðfangsefni heilbrigðisþjónustunnar. Nýlega var bent á að á næstu árum munu tugir þúsunda Íslendinga deyja af völdum tóbaksreykinga þannig að hér er um mjög alvarlegt mál að ræða, hæstv. forseti. Það þarf að beita miklu meiri áróðri og aðgerðum til þess að reyna að draga úr reykingum því að áróðurinn á móti er mjög mikill. Að lokinni þessari umræðu, legg ég til, að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum fyrir að flytja svo mikilvæga tillögu. Þó að við beitum okkur í forvörnum af ýmsu tagi, tóbaksvörnum sem og forvörnum í sterkari efnum, þá er kvenfólk og einkum ungar konur sá markhópur tóbaksframleiðenda sem við þurfum að beina sjónum okkar sérstaklega að því að þær hafa verið markhópur tóbaksframleiðenda um langan tíma. Með ítarlegum rannsóknum og stöðugum könnunum á væntingum, ímynd og lífsstíl ungra stúlkna og kvenna hafa tóbaksframleiðendur ætíð forskot í markaðssetningu tóbaks. Forvarnastarf væri markvissara ef þær upplýsingar sem tóbaksiðnaðurinn býr yfir væri þeim aðilum sem vinna að tóbaksvörnum aðgengilegar, en það er langt frá því að svo sé því að tóbaksiðnaðurinn heldur þessum dýrmætu upplýsingum hjá sér, enda hafa þeir fjármagn til að gera svo viðamiklar rannsóknir og markaðssetja samkvæmt þeim. Með rannsóknum sínum var þeim t.d. löngu ljós skaðsemi reykinga áður en fyrstu skýrslur lækna komu fram um samband reykinga og lungnakrabbameins. Tóbaksframleiðendur hafa þar til fyrir fáum árum neitað þessari staðreynd. Sama á við um markaðssetningu tóbaks eða sígarettna fyrir ungar stúlkur. Tóbaksiðnaðurinn markaðssetur ekki sínar vörur fyrir börn og unglinga. Þeir auglýsa eingöngu til að fá fullorðið fólk til að skipta um sígarettutegund eða vörutegund. Þetta eru þeirra orð. Við vitum betur, því að konur, börn, unglingar og íbúar þróunarlandanna eru markhópar tóbaksiðnaðarins í dag. Þeim hefur orðið mjög vel ágengt með alla þessa markhópa. Sorglegasta er að fylgjast með auknum reykingum ungra stúlkna og það er staðreynd að þrjár af hverjum fjórum ungum stúlkum sem byrja að reykja munu reykja á fullorðinsaldri. Tvær af þessum fjórum munu deyja af reykingatengdum sjúkdómum og ein af þessum fjórum mun látast af reykingatengdum sjúkdómi langt um aldur fram. Þetta eru staðreyndir. Sú kvenímynd sem hefur verið í tísku, þ.e. mjög grannur kvenlíkami, er mörgum stúlkum svo eftirsóknarverður að þær sem byrja að reykja, þora ekki að hætta af ótta við að fitna. Margar þeirra fá aðra sjúkdóma tengda átröskun, eingöngu vegna þessarar fölsku kvenímyndar. Því ber að þakka að fram komi till. til þál. um að gera sérstakt átak til að draga úr reykingum kvenna. Þetta er alþjóðlegt vandamál. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin er þess meðvitandi eins og fleiri hvað þetta er alvarlegt mál og helgar baráttu næsta árs baráttu gegn reykingum kvenna. Við eigum að taka málið alvarlega og gera allt sem í okkar valdi stendur til að snúa þróuninni við og vonandi getum við veitt öðrum fordæmi sem hægt verður að taka upp hjá öðrum þjóðum. Þegar við settum tóbaksvarnalögin 1984 og samþykktum þau voru þau lög mjög framsækin og voru öðrum þjóðum veganesti. Við gáfum öðrum Norðurlandaþjóðunum von um að hægt væri að ná lengra en þau höfðu þá náð. Enn höfum við svolítið forskot þó það hafi því miður minnkað. Við, í okkar litla landi, viljum geta haft þá yfirsýn og verið þess megnug að gera það sem a.m.k. lagalegi þátturinn á að geta haldið utan um. Ég þakka fyrir.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari till. til þál. um sérstakt átak til að draga úr reykingum kvenna. Veruleg aukning hefur orðið, sérstaklega hjá ungum konum, og prósentumismunurinn milli karla og kvenna hefur verið að aukast á undanförnum árum. Ég tel furðulegt að ungt fólk sjái ekki hvað ímynd þess skaðast með notkun tóbaks. Þetta er síðan mjög dýrt fyrir samfélagið. Á ráðstefnu sem landlæknir hélt fyrir nokkru kom fram að yfir 300 manns deyja á ári af völdum tóbaks. Þá eru óbeinar reykingar sem skaða alla hina ekki neitt smámál. Tóbaksframleiðendur kaupa sig inn í kvikmyndir og það ekki fyrir neina smápeninga. Það var upplýst á ráðstefnu á Írlandi fyrir nokkrum árum að mjög háar fjárfúlgur lægju bæði í auglýsingum og kvikmyndum sem þeir borguðu sérstaklega fyrir. Í stórmynd sem var sýnd hér fyrir nokkrum árum reykti aðeins einn maður. Síðar kom í ljós að það atriði hafði verið keypt inn í myndina. Svona nokkuð eru dulin skilaboð til unga fólksins um að halda áfram meðan aðrir reyna að berjast á móti. Þetta veit ungt fólk ekki og gerir sér ekki grein fyrir þessum áhrifum. En það eru fleiri en ungt fólk í þessum málaflokki. Mjög margar fullorðnar konur og karlar vilja hætta að reykja og eru að berjast við það. En öll þau hjálpartæki sem við getum fengið til að hjálpa okkur við að hætta að reykja eru ansi dýr. Ég hef oft velt fyrir mér hvort það þyrfti ekki að niðurgreiða þau að einhverju leyti. Ég hef séð fjöldann allan af eldra fólki dragnast með súrefniskúta vegna þess að það hefur e.t.v. reykt í 30 ár eða lengur. Síðan missir fólk af sínum efri árum og nýtur ekki barnabarna sinna eða lífeyrissjóðs síns fyrir það að hafa eytt einmitt heilsufarsárum sínum í þetta. Fyrir nokkrum árum vildi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin stefna að reyklausri Evrópu árið 2000. Væntanlega er of stutt til ársins 2000 en það hefði verið göfugt markmið að fylgja því eftir. Kannski hefðum við Íslendingar átt að taka það upp og fara í alvöruherferð fyrir þessu máli vegna þess að þetta er mjög mikið heilbrigðismál í miklu víðari skilningi. Ekki bara fyrir konur, heldur fyrir allt samfélagið. Oftast eru það foreldrarnir sem borga brúsann þegar börnin eru farin að reykja. Þetta er mikið mál, stórt mál. Ég fagna tillögunni.

Herra forseti. Ég fagna þessari tillögu um sérstakt átak til að draga úr reykingum kvenna. Það er afskaplega ömurlegt að horfa til þess að á þessu sviði, í reykingum, hafa konur náð jafnrétti á við karla. Ungt fólk sem reykir er líka auðveldari bráð þegar því eru boðin fíkniefni. Ef þau byrja að reykja eru þau veikari fyrir. Það er dapurlegt að fylgjast með unglingum híma reykjandi undir húsveggjum í frímínútum. Það verður að vera stöðugur áróður gegn reykingum. Ímynd kvenna í tískuheiminum hefur verið núna í mörg undanfarin ár þetta heróín-útlit, þar sem allir eru þvengmjóir. Hverjir eru það sem skapa þessa tísku? Það eru karlar. Það eru ekki konur sem skapa þessa tísku. Ímyndin er sú: Reyktu og vertu grönn. Þannig áttu að vera. Fyrir nokkuð mörgum árum var mikil herferð gegn reykingum sem gafst mjög vel. Þar voru ungar stúlkur með áróður gegn reykingum. Við verðum að halda stöðugt áfram en það verður alltaf að koma eitthvað nýtt í auglýsingaherferðum gegn reykingum. Við verðum að snúa þessari þróun við. Ég hvet til þess að veitt verði aukið fjármagn til þessara mála.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fyrirbyggjandi aðgerðir til að draga úr þunglyndi kvenna. Eins og tillagan sem var til umræðu á undan var þessi tillaga einnig lögð fram á síðasta þingi en varð þá eigi útrædd. Þessi tillaga hefur vakið nokkra athygli vegna þess að mörgum finnst sérkennilegt að það þurfi að grípa til einhverra sérstakra aðgerða til að draga úr þunglyndi kvenna. En það er nú svo, hæstv. forseti, að fólk gerir sér oft ekki grein fyrir því að bæði hvað varðar sjúkdóma og ýmiss konar aðstöðu og hegðun er munur á körlum og konum. Eins og kemur fram í grg. þá kom fram á ráðstefnu heilbrrn. um heilsu kvenna, sem ég vitnaði áðan til, að u.þ.b. helmingi fleiri konur verða veikar eða fá þunglyndiseinkenni einhvern tíma á ævi sinni, helmingi fleiri konur en karlar. Þetta eru í rauninni hrikalegar tölur, það eru um 20% kvenna sem finna einhvern tíma á ævinni fyrir þunglyndi á móti eru u.þ.b. 10% karla. Þunglyndi er afar alvarlegur sjúkdómur og veldur fólki miklum hörmungum. Því miður getur þunglyndi leitt til sjálfsvíga og langvarandi veikinda. Því er afar brýnt að reyna að átta sig á orsökum sjúkdómsins og ekki síst því hvað hægt er að gera til þess að koma í veg fyrir þunglyndi. Þunglyndi er að því er talið er oft tengt félagslegum aðstæðum og ýmsu því sem fólk verður fyrir í lífinu eins og við ábyggilega þekkjum. Á ráðstefnu heilbrrn. varpaði Halldóra Ólafsdóttir geðlæknir fram þeirri hugmynd hvort ekki væri ástæða til þess að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða, til þess að efna til einhvers konar kynningarherferðar hvað varðar þunglyndi rétt eins og hefur verið gert hvað varðar hjarta- og æðasjúkdóma með mjög góðum árangri. Málið snýst um það að kynna fyrir fólki einkennin, kynna fyrir fólki hvað getur leitt til þunglyndis þannig að fólk átti sig á einkennunum og leiti sér þá hjálpar í tíma eða þá að t.d. ættingjar átti sig á því hvað þarna er á ferð. Þunglyndi er afar erfiður og alvarlegur sjúkdónur eins og ég nefndi hér áðan og ekki þarf annað en að skoða tölur Hagstofunnar yfir öryrkja og ástæður þess, ástæður örorku til að sjá það að sjúkdómar eins og þunglyndi leiða marga og sérstaklega konur til hreinnar örorku. Fólk verður óvinnuhæft. Hér er því um mjög brýnt heilsufarslegt mál að ræða. Með þessari tillögu er ég að vekja athygli á þessu máli og jafnframt að fá þingheim til þess að ganga í það verk að samþykkja tillögu um það að heilbrrh. setji á fót nefnd sem kanni hvort og hvernig hægt sé að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða á þessu sviði sem beinist sérstaklega að konum og að tillögu nefndarinnar verði síðan fylgt eftir með sérstöku átaki heilbrigðisyfirvalda. Að lokinni umræðunni, hæstv. forseti, legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þessa þáltill. Mjög stór hópur kvenna býr við afar erfiðar aðstæður, bæði fjárhagslega og félagslega. Þær eru oft einstæðar og með mikla vinnuskyldu og þurfa þar af leiðandi að sinna bæði vinnunni sinni, félagsmálunum, börnum sínum og öllu sem að þeim snýr. Þær bera ábyrgðina einar. Þegar svona sjúkdómur kveður dyra koma oft upp þær aðstæður að þær eiga ekki í nein hús að venda. Eftir veikindarétt á vinnumarkaði tekur við tímabil á sjúkradagpeningum frá Tryggingastofnun og síðan eftir einhvern tíma hugsanlega örorkubætur. Eins og hv. þm. kom inn á er fólk komið í ákveðinn vítahring sem erfitt er að komast út úr. Eins og komið hefur fram er líka tabú að ræða um þunglyndi, og það er tabú yfirleitt að ræða um geðsjúkdóma, en ég held ef umræður yrðu um þunglyndi væru fyrirbyggjandi aðgerðir mögulegar. Ég hvet eindregið til að tillagan fái jákvæða meðhöndlun.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka flutning þessarar tillögu. Hún er þörf og eins og síðasti ræðumaður nefndi þá eru sum mál í felum. Við höfum rætt um kynferðislega áreitni í dag. Það er búið að ræða um kynferðislega misnotkun barna. Í dag er viðurkennt að þessi mál eru til. Eins er með þunglyndi kvenna. Konur eiga það frekar á hættu en karlar að fá þunglyndiseinkenni. Einkennin eru mismunandi og við verðum að ræða þau og láta þau koma upp á yfirborðið þannig að við þekkjum þau því það er mjög erfitt fyrir marga að átta sig á einkennunum. Ég tel því að mjög heppilegt væri að gera sérstaka kynningarbæklinga eða kynningarátak sem höfðar til kvenna. Það er búið að gefa út mjög góða bæklinga, að ég tel, um þunglyndi og þeir liggja frammi á heilsugæslustöðvum. Þeir eru aðgengilegir, skýrir og góðir en sá bæklingur sem fjallar um þunglyndi er almenns eðlis og ég gæti trúað því að konur taki þann bækling ekkert sérstaklega til sín. Fæðingarþunglyndi þekkja konur einar, en jafnvel við þær aðstæður þar sem maður teldi að það að ganga í gegnum fæðingarþunglyndi væri eitthvað sem konur áttuðu sig á, þá gera þær það ekki allar. Við sjáum því að það þarf fekari kynningu og opna umræðu og því tek ég undir tillöguna og tel mjög æskilegt að opin umræða verði og að sérstaklega verði höfðað til kvenna með útgáfu á fræðsluefni.

Herra forseti. Ég vil taka undir með flm. þessarar tillögu um fyrirbyggjandi aðgerðir til að draga úr þunglyndi kvenna. Ég held að það sé mjög þarft mál og brýnt að ræða og að það sé uppi á yfirborðinu. Þetta tengist að hluta til fyrri tillögu hv. þm. um reykingar. Það er stöðug krafa um fullkomið útlit hjá unglingsstúlkum og þær eru ekki gamlar þegar þær fara að velta því fyrir sér hvort þær falli inn í ákveðna ímynd. Ég hef í starfi mínu talsvert orðið vör við þunglyndiseinkenni hjá stelpum allt niður í 14, 15 ára. Það þarf því að ræða þessi mál af fordómaleysi og kynning þarf að vera aðgengileg þannig að konur geri sér grein fyrir því í tíma hvað er á seyði. Eins og kom fram hjá ræðumanni áðan eru konur oft undir miklu álagi og það eru samverkandi þættir sem valda því að þær finna kannski frekar fyrir þunglyndi en karlar. Engu að síður er þetta mjög þörf umræða fyrir bæði kynin, en sérstaklega held ég að nauðsynlegt sé að taka á því að gera átak í fyrirbyggjandi aðgerðum gagnvart þunglyndi kvenna.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka undirtektir við þessa tillögu. Það er auðvitað athyglisvert að við sitjum hér sex konur í þingsalnum og ræðum þessar tillögur og eru karlkyns þingmenn fjarri góðu gamni. Þótt hér sé ekki um nein skemmtimál að ræða hefðu þeir nú haft gott af að fylgjast með þessari umræðu og vonandi sitja einhverjir við sjónvarpstækin sín og fylgjast með. Það er athyglisvert að varðandi báðar þessar tillögur hafa hv. þm. komið inn á atriði sem ég nefni reyndar ekki í greinargerðum mínum, sem er kvenímyndin og það mikla álag sem margar og sjálfsagt flestar ungar stúlkur, allt niður í smábörn, verða fyrir vegna þess að þeim finnst þær ekki passa inn í ákveðna ímynd. Það leiðir hugann í rauninni að öðru máli og annarri tillögu um það hvernig hægt er að vinna að því að hjálpa bæði drengjum en þó einkum stúlkum til að sætta sig við sig sjálf og líkama sinn, útlit sitt og andlegt atgervi. Það er víða unnið að slíkum málum og mikil umræða úti í heimi á meðal kvenna einmitt um þennan þátt. Ég held að þetta skipti töluvert miklu máli og geti einmitt leitt til þunglyndis og líka til þess að byrja að reykja. Þetta hangir allt saman og er auðvitað bara hluti af þeirri stöðu sem konum er búin í samfélaginu. En ég þakka fyrir undirtektirnar og vona að þessar tillögur nái fram að ganga og ef þær ná ekki svo langt, þá verði þær a.m.k. til að vekja athygli á þessum málum. En auðvitað væri brýnt að við konur beittum okkur meira og betur í umræðu um allt þetta, reykingar, heilsu kvenna almennt, þunglyndi og kvenímyndina og hvernig þetta tengist allt saman.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 209 er varðar reglur um jafnræði milli kynja við fjárveitingar til æskulýðs-, tómstunda- og íþróttastarfs. Tillagan sem er flutt af mér og Guðnýju Guðbjörnsdóttur er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að setja reglur er kveði á um að við veitingu fjármuna opinberra aðila til æskulýðs-, tómstunda- og íþróttastarfs skuli gætt jafnræðis milli kynja.`` Ég vona að fáir efist um gildi heilbrigðrar tómstundaiðju fyrir þroska ungmenna. Innlendar og erlendar rannsóknir hafa staðfest jákvæð áhrif íþróttaiðkunar og æskulýðsstarfs á andlegan, líkamlegan og félagslegan þroska einstaklingsins. Sjálfsmyndin eflist, félagsþroskinn eykst, auk þess sem heilbrigð íþrótta- og tómstundaiðkun reynist hafa ótvírætt forvarnagildi. Talið er að ungmenni sem stunda íþróttir og eru þátttakendur í vel skipulögðu tómstundastarfi leiðist síður út í vímuefnaneyslu. Jafnframt þykir víst að þau ungmenni sem hafa ákveðin og skýr markmið að keppa að finni fremur tilgang og kjölfestu í lífinu. Þeim líður betur, gengur gjarnan betur í námi, þau hafa oft meiri sjálfsvirðingu og sjálfsaga og bera virðingu fyrir viðurkenndum samfélagsgildum. Menn getur greint á um áherslur og hvernig staðið er að framkvæmd mála. Eitt af því sem gagnrýnt hefur verið og valdið hefur ágreiningi er ráðstöfun fjármuna úr opinberum sjóðum. Telja margir að þar sé ekki gætt jafnræðis milli kynja og réttur kvenna sé þar fyrir borð borinn. Margt bendir til verulegrar mismununar milli kynja í tómstunda- og íþróttastarfsemi hér á landi og þarf ekki annað en að líta til umfjöllunar fjölmiðla í þeim efnum. Sú skýring er oftast nefnd að karlar séu virkari en konur og áhugi almennings sé meiri á íþróttum karla en kvenna. Slík skýring tekur engan veginn til róta vandans sem margir telja að mótist af gamalgrónum viðhorfum. Þau viðhorf koma síðan fram í mun minni hvatningu og stuðningi við kvenkyns iðkendur íþrótta. Hlutur kvenna í umfjöllun fjölmiðla er rýr og alls ekki í samræmi við þátttöku kvenna almennt. Fjölmiðlar eru sterkur áhrifavaldur hvað varðar fyrirmyndir og það að viðhalda gömlum viðhorfum. Lítil umfjöllun fjölmiðla getur því leitt til þess að stelpur vanti fyrirmyndir, og umfjöllun þeirra skiptir því verulegu máli. Áhugi og viðhorf almennings til þátttöku í íþrótta- og tómstundastarfi getur og haft áhrif á löngun ungmenna til þátttöku. Konur eru í minni hluta í stjórnum æskulýðs- og íþróttafélaga en það hefur sýnt sig að þar sem konur eru í forustu hefur stuðningur við stelpur verið meiri. Hér er sannarlega þörf á skilningi á aðstæðum og vilja til breytinga. Skýrt dæmi um aðstöðumun kynja er sú staðreynd úr hóp\-íþróttum að oft er minna kostað til þjálfara í kvennaflokkum. Stelpurnar fá gjarnan reynslulitla og lítt menntaða þjálfara sem væntanlega krefjast minni launa. Einnig eru nýleg dæmi um að stúlknaflokkum hafi verið ætlað að keppa á malarvöllum á knattspyrnumótum þegar sjálfsagt þykir að strákarnir njóti bestu aðstæðna og keppi á grasvöllum. Varðandi kostnað og þátttöku í mótum er það þekkt staðreynd að stelpunum sé ætlað að fjármagna þátttöku með söfnunum og sölumennsku hvers konar á sama tíma og strákarnir eru styrktir úr sjóðum félaganna. Nýjasta dæmið er af skákstelpunum sem máttu fara á mót, ef þær bara söfnuðu sjálfar fyrir kostnaðinum. Í raun má segja að stelpur innan íþróttahreyfingarinnar hafi verið fjárhagslega sveltar og þess eru dæmi að foreldrar hafa séð sig knúna til að stofna styrktarklúbba sem hafa það að markmiði að styrkja þær með mánaðarlegum greiðslum. Konur á Alþingi hafa margsinnis sýnt vilja sinn til að stuðla að breytingum í þessum efnum. Á undanförnum árum hafa þingkonur ítrekað vakið máls á að tryggja beri að íþróttaiðkun kvenna sitji við sama borð og íþróttaiðkun karla, en treglega hefur gengið að þoka málum í átt til jafnréttis. Þingsályktunartillögur hafa verið fluttar og samþykktar og fyrirspurnum svarað. Á 115. löggjafarþingi var samþykkt á Alþingi þingsályktunartillaga um eflingu íþróttaiðkunar kvenna sem flutt var af Kristínu Einarsdóttur ásamt öllum konum sem þá áttu sæti á þingi. Lítið fór fyrir markvissum aðgerðum í kjölfar þeirrar samþykktar. Á 120. löggjafarþingi var flutt af Bryndísi Hlöðversdóttur og fimm þingkonum allra flokka þingsályktunartillaga um stefnumótun í íþróttum stúlkna og kvenna. Í kjölfar samþykktar þeirrar tillögu var sett á laggirnar nefnd sem skilaði álitsgerð með mörgum góðum tillögum, sem vissulega eru vænlegar til að rétta hlut kvenna á þessu sviði. Þar er m.a. að finna tillögur sem lúta að skiptingu opinberra fjármuna, ákvæði um jafnréttisnefnd, um auknar rannsóknir á íþróttum kvenna, styrktarsjóð ætlaðan konum, átak í fjölmiðlum og menntun tengdri íþróttum, þ.e. að þjálfarar allra flokka skuli hafa viðeigandi menntun. Ein helsta tillaga þessarar nefndar var í þremur liðum og er svohljóðandi: ,,Allur stuðningur, fjármagn og aðstaða, sem ríki og sveitarfélög veita til íþrótta, skiptist hlutfallslega jafnt á milli karla og kvenna. Þeir sem fá slíkan stuðning, fjármagn og aðstöðu sýni fram á að skiptingin sé sem jöfnust. Eftirlit verði með skiptingu fjármagnsins, t.d. mætti festa ákvæði þess efnis í íþróttalögum eða í lögum ÍSÍ.`` Því miður náði efni þessarar tillögu ekki inn í endurskoðun íþróttalaga á síðasta þingi. Talsverðum fjárhæðum er varið af hálfu ríkis og sveitarfélaga til íþrótta- og æskulýðsmála og til þessa án nokkurra skilyrða um hvernig því fé skuli ráðstafað. Félagasamtök hafa því getað útdeilt þeim fjármunum sem þau fá til umráða að vild og án þess að gera grein fyrir skiptingu þeirra. Á síðasta þingi lagði Kristín Halldórsdóttir fram fyrirspurn um fjárframlög til íþróttastarfsemi. Meðal þess sem leitað var svara við var hvort sett hafi verið skilyrði af hálfu ríkisins um jafnræði milli kynja við nýtingu fjárframlaga. Í svari menntmrh. kom fram að á fjárlögum hafi ekki verið sundurgreind framlög til karla annars vegar og til kvenna hins vegar og segir það sína sögu. Þrátt fyrir gagnrýni um misskiptingu og skarðan hlut kvenna, síendurtekin tilmæli þingkvenna í þá veru að ekki sé hallað á konur og reynt sé að sjá til þess að íþróttaiðkun kvenna sé ekki sett skör lægra hafa stjórnvöld hvorki séð ástæðu til að setja skilyrði um það hvernig opinberum fjárframlögum skuli varið, né talið sig þurfa að gera grein fyrir þessari misskiptingu. Víða erlendis hefur verið unnið markvisst að breyttri stefnu með auknum stuðningi við konur í íþróttum. Það hefur tvímælalaust skilað miklum árangri. Markvisst hefur verið reynt að efla þátttöku kvenna í íþróttum, auka fjölda þeirra innan forustu hreyfinga, búa konum betri aðstöðu til iðkunar og ákvarðanatöku hvers konar. Dæmi um árangur slíkra aðgera er átak Norðmanna í kvennaíþróttum á árunum 1984 til 1986 er þeir vörðu jafnmiklum fjármunum til uppbyggingar landsliða karla og kvenna í handknattleik. Það skilaði sér síðan í stórbættum árangri kvennalandsliðsins í alþjóðlegum stórmótum næstu ár á eftir. Á liðnu sumri urðu töluverðar umræður um aðstöðumun kynja til þátttöku í knattspyrnu og öðrum íþróttagreinum. Landsliðsþjálfari kvenna í knattspyrnu tjáði sig skýrt og greinilega um þessi mál í fjölmiðlum og lagði áherslu á að minni fjármunum væri varið til íþrótta kvenna en karla. Til þess mætti meðal annars rekja minni þátttöku kvenna í íþróttum og lakari árangur. Nú nýlega varð uppi fótur og fit þegar það fréttist að Skáksamband Íslands hefði ákveðið að greiða fyrir þátttöku drengja í skákmóti erlendis en ekki fyrir þátttöku stúlkna í sama móti. Sú umræða leiðir hugann að því hvort ekki sé nauðsynlegt að setja í lög eða reglur ákvæði þess efnis að fjárframlögum opinberra aðila til æskulýðs-, tómstunda- og íþróttamála skuli skipt þannig að fyllsta jafnræðis sé gætt milli kynja. Með tilliti til umræðunnar í samfélaginu mætti ætla að fyrir hendi væri skilningur og vilji til jafnræðis en staðreyndir tala sínu máli. Konur í íþróttum eiga á brattann að sækja í flestu tilliti. Þeirra ástundun nýtur ekki sömu virðingar og strákanna. Fjölmiðlar sýna afrekum þeirra lítinn áhuga, jafnvel þótt þau séu meiri og eftirtektarverðari. Þeim gengur erfiðlega að fá styrktaraðila á meðan karlarnir njóta stuðnings fjársterkra aðila. Þær njóta engan veginn sambærilegs skilnings, stuðnings eða hvatningar. Kynbundið misrétti á hvergi rétt á sér og stríðir gegn tilgangi og markmiðum jafnréttislaga. Það er því vilji okkar kvennalistakvenna að settar verði skýrar og ákveðnar reglur með fortakslausum skilyrðum um skiptingu opinberra fjárframlaga til æskulýðs-, tómstunda- og íþróttastarfs. Því er þessi tillaga flutt. Herra forseti. Ég legg til að máli þessu verði vísað til síðari umr. og hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir efni þessarar tillögu. Eins og fram kom í máli 1. flm. hafa tillögur um íþróttir kvenna ítrekað verið samþykktar en því miður virðist lítt miða í málunum. Að vísu var gerð könnun í framhaldi af síðustu tillögu sem var samþykkt um þetta efni, það var tillaga sem Bryndís Hlöðversdóttir og fleiri fluttu. Lagðar hafa verið fram tillögur til að auka íþróttaiðkun stúlkna og til þess að auðvelda þeim að stunda íþróttir en maður sér litlar efndir. Hv. þm. nefndi nýlegt dæmi um skákina. Það var mjög sláandi og var reyndar ánægjulegt að sjá hvernig fólk brást við. Þetta vakti mikla reiði, enda þvílíkt dæmi um mismunun að langt er síðan annað eins hefur sést hér á landi. Þegar íþróttafélögin standa frammi fyrir því að velja, þá er eins og strákarnir hafi alltaf forgang. Ég held að athyglisvert væri að skoða íþróttastarf hér á landi miðað við önnur lönd. Mér er sagt að stúlkur hætti hér fyrr í íþróttum en annars staðar, sérstaklega á Norðurlöndunum. Það kann að tengjast því að m.a. Danir og Norðmenn hafa gripið til sérstakra aðgerða til að auka íþróttaþátttöku stúlkna. Þeir lögðu verulega fjármuni í að efla handboltann. Það tók þó nokkur ár en Danir hafa verið með eitt besta handboltalið kvenna í heimi og stúlkurnar sem þar leika í landsliðinu eru miklar fyrirmyndir. Ég fletti oft dönskum blöðum og hef oft séð viðtöl við þær. Það er mjög brýnt að gripið sé til aðgerða og að reynt sé að ýta undir þátttöku stúlkna í íþróttum. Í ljósi þeirrar umræðu sem fram fór áðan spyr ég: Hvaða þátt á kvenímyndin í því að þátttaka stúlkna er svona lítil? Þá rifjast upp fyrir mér að í Bandaríkjunum eru mjög strangar reglur um fjárveitingar til íþrótta, bæði í háskólum og hjá hinu opinbera. Menn eru strax settir á svartan lista ef þeir ekki fylgja þessum reglum. Í Bandaríkjunum hefur verið gert verulegt átak til að auka íþróttaþátttöku kvenna og þar hefur verið lögð mikil áhersla á íþróttir sem þátt í að efla sjálfsímyndina, efla trú kvenna á sig sjálfar og til að efla félags- og keppnisanda og frumkvæði. Íþróttaiðkun og ekki síst að taka þátt í hópíþróttum ýtir mjög undir þessa þætti, eflir sjálfstraust kvenna. Það er ljóst að íþróttir geta haft mjög mikið að segja. Mér er sagt að bæði sé mjög takmarkaður skilningur á þessum málum hjá íþróttaforustunni eins og dæmin sanna en jafnframt takmarkað framboð á íþróttum fyrir stúlkur. Einn faðir sem ég þekki á börn sem eru hvort á sínu árinu. Hann býr á Seltjarnarnesi og hefur bent á það hve aðstaða dótturinnar sé miklu miklu verri en sonarins. Það er ekki einu sinni boðið upp á fótbolta fyrir stelpur. Það eina sem boðið er upp á fyrir stelpurnar eru fimleikar. Þannig var það a.m.k. þegar hann sagði mér frá þessu en síðan eru liðin um tvö ár og vonandi hefur þetta eitthvað batnað. Framboðið skiptir máli líka. Hér er þó ekki aðeins vikið að íþróttastarfi þó sjónir okkar beinist kannski að því. Það er eitthvað sem við heyrum um og sjáum á hverjum einasta degi og sláandi hversu sjaldan stúlkur og konur eru þar í fréttum. Þetta er nánast algjör karlaheimur. Hér er líka vikið að æskulýðs- og tómstundamálum og væri fróðlegt að skoða hvað gert er á þeim vettvangi. Upp á hvað er boðið? Nú verð ég að viðurkenna vanþekkingu mína á þessum sviðum en það væri fróðlegt að skoða nánar að hverju æskulýðsstarfsemi og tómstundastarfsemi í landinu beinist. Út á hvað gengur starfið, um hvað snýst það og hvað er boðið upp á þar? Hæstv. forseti. Ég tek undir efni þessarar tillögu. Ég tel mjög brýnt að við höldum þessu máli vakandi og krefjum hæstv. menntmrh. svara varðandi það að fylgja eftir tillögum nefndarinnar um íþróttaiðkun stúlkna og kvenna. Ég tel nauðsynlegt að við tökum okkur hreinlega saman um að halda þessu vakandi. Það verður kannski fyrst og fremst með umræðunni sem við getum knúið fram breytingar en mér finnst alveg sjálfsagt að hið opinbera setji reglur eins og hér er verið að tala um þannig að opinberir aðilar eða þeir sem fá opinberar styrkveitingar komist ekki upp með að haga málum eins og þeir gera, þegar megnið af peningunum rennur til karlaíþrótta en stúlkurnar þurfa sjálfar að berjast fyrir því að afla fjár til þess að geta stundað íþróttir.

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hafa þó nokkur bréf frá stúlknahópum og aðstandendum þeirra borist til Jafnréttisráðs. Ráðið hefur ítrekað gert athugasemdir við félög þessara stúlkna vegna álíka mála og hér er um að ræða. Þar hefur oft skort á að fjárframlögum væri skipt jafnt á milli kynja. Íþróttaþátttaka stúlkna leiðir til betri heilsu auk þess sem þær t.d. reykja síður og neyta síður áfengis, þær nota tímann í þetta og þetta er þeirra áhugamál. Íþróttaiðkun stuðlar að aukinni vellíðan ungs fólks og skapar betri sjálfsímynd. Það skiptir miklu máli að stúlkurnar séu jafn vel settar og piltarnir. Reyndar hefur konum fjölgað talsvert í íþróttum eftir herferðina með Völu Flosadóttur á síðasta ári. Það er gott og hefur haft verulega áhrif á þátttöku. Það hefur hins vegar ekki haft áhrif á fjármálahliðina. Íþrótta- og tómstundaráð Reykjavíkur hefur unnið eftir jafnréttisáætlun, það kom fram þegar Reykjavíkurborg fékk viðurkenningu Jafnréttisráðs nýverið. Ég tek undir það að lítil umfjöllun er um íþróttir kvenna í fréttum útvarps og sjónvarps og kvennaíþróttir sjást sjaldan í fréttatímum sjónvarps nema þá einna helst seint á kvöldin eða á óheppilegum tíma. Við þetta má bæta að íþróttir karla eru líka mun meiri söluvara en íþróttir kvenna þannig að ég tek eindregið undir þessa þáltill.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um reglur um jafnræði milli kynja við fjárveitingar til æskulýðs-, tómstunda- og íþróttastarfs. Ég styð þetta mál að sjálfsögðu, enda annar flutningsmanna. Ég vil þakka hv. 1. flm., Bryndísi Guðmundsdóttur, fyrir að flytja þetta mál. Um þetta efni má hafa langt mál. Mál þessu tengd hafa lengi verið til umræðu á undanförnum þingum, þ.e. um stöðu kvenna í íþróttahreyfingunni. Það er einkum tvennt sem ég vil bæta við þessa umræðu núna. Á síðasta ári voru til umræðu ný íþróttalög. Þá lagði ég til að það tryggt yrði með lögum að meira jafnræði væri í fjárveitingum til kynja, bæði í tengslum við fjárveitingar menntmrn. og á vegum frjálsra félagasamtaka. Því miður hlaut sú brtt. ekki framgang og fyrir bragðið sitjum við áfram uppi með tilvik eins og það sem kallar tillöguna fram nú, þ.e. umrædda ákvörðun Skáksambandsins sem í upphafi ætlaði að senda eingöngu drengi á ákveðið mót en ekki stúlkur. Varðandi það mál sem ég hef kynnt mér nokkuð vel, þá er athyglisvert að skoða að í stjórn bæði Taflfélags Reykjavíkur og Skáksambands Íslands eru eingöngu karlmenn. Vissulega ber einnig að viðurkenna að mun færri stúlkur en drengir eru virkar í taflmennsku og þar af leiðandi er málið kannski ekki eins slæmt og það lítur út fyrir í fyrstu. Þó er óásættanlegt að samþykkt sé að styrkja drengi en samþykkt að stúlkur fari ef þær geti safnað fé fyrir því. Þetta er því miður ekki einsdæmi. Margar mæðurnar sem eiga stúlkur, hvort sem þær eru í handbolta eða öðrum íþróttum, kannast við að dætur þeirra þurfi að standa í söfnunum í meiri mæli en drengir í sambærilegum aldursflokkum. Mér sýnist því full ástæða til að halda þessu máli vakandi þrátt fyrir þær góðu skýrslur sem á undanförnum árum hafa verið unnar um stúlkur í íþróttum og áætlanir um að gera átak í þessum málum. Það þarf að eiga sér stað ákveðin hugarfarsbreyting, bæði í íþróttafélögunum sjálfum, í stjórnum þeirra og meðal foreldra. Ég vona svo sannarlega að þetta atvik með skákstúlkurnar verði til þess að hvetja íslenskar stúlkur til þess að taka meiri þátt í skákiðkun sem og í öðrum íþróttum. Það er ljóst að þetta eru hollar íþróttir og tómstundir sem efla stúlkur jafnt sem drengi sem einstaklinga og ber að ýta undir þær fremur en að tómstundir þeirra fari í óuppbyggilega þætti. Ég vil því aftur taka heils hugar undir þessa till. og vona að hún nái fram að ganga.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim sem hafa tekið undir tillöguna og vonast til þess að hún fái jákvæða meðferð í menntmn. Orð eru til alls fyrst en þau duga ekki ein og sér og samþykktar tillögur eru af hinu góða en það þarf fleira að koma til. Eins og ég gat um þarf að verða ákveðin viðhorfsbreyting og mismunun á ekki að líðast. Kynin eiga rétt á sömu aðstöðu og jafnræði í skiptingu þeirra fjármuna sem eru til ráðstöfunar. Og í ljósi þess hversu treglega hefur gengið að þoka málum til betri vegar og tryggja stelpum og kvenkynsþátttakendum í íþróttum og tómstundastarfi rétt þeirra tel ég brýnt að setja skýra og ákveðnar reglur um úthlutun opinberra fjárframlaga.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um stofnun þjóðbúningaráðs. Tillöguna legg ég fram ásamt Sturlu Böðvarssyni á þskj. 221 og er þetta 203. mál þingsins. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að koma á fót þjóðbúningaráði til að varðveita þekkingu á íslenskum búningum og gerð íslenskra búninga. Ráðinu verði falið að koma á fót leiðbeiningaþjónustu. Samstarfsnefnd um íslenska þjóðbúninga hefur starfað um árabil að varðveislu og miðlun upplýsinga um íslenska þjóðbúninga. Hún hefur verið skipuð fulltrúum frá Kvenfélagasambandi Íslands, Þjóðdansafélagi Reykjavíkur, Heimilisiðnaðarfélagi Íslands, Þjóðminjasafni Íslands og Árbæjarsafni. Nauðsynlegt er að efla störf nefndarinnar og festa hana í sessi og koma á leiðbeiningaþjónustu þar sem almenningur, opinberir aðilar og félagasamtök geta fengið upplýsingar um hvaðeina sem varðar íslenska búninga. Kvenfélagasamband Íslands hefur samþykkt að hýsa ráðgjafa. Verkefni þjóðbúningaráðs skal vera: að varðveita þekkingu á íslenskum búningum og gerð íslenskra búninga, að koma upp og halda skrá yfir íslenska búninga í söfnum innan lands og utan, að safna sýnishornum af búningasniðum og halda til haga eldri sniðum, að safna sýnishornum af efnum, garni og leggingum, að halda til haga eldri sýnishornum af efnum, garni og leggingum, að skrá heimildir um íslenska búninga, að safna skyggnum, ljósmyndum o.fl., að koma skrám og sýnishornum í vörslu Þjóðminjasafns Íslands. Ráðinu verði einnig falið að koma upp leiðbeiningaþjónustu um íslenska búninga sem veitir upplýsingar um heimildir um íslenska búninga, búningagerð, efni og búningasnið, þá aðila sem sérhæfa sig í saumaskap á íslenska búningnum, svo og upplýsingar um hvar nálgast má efni og snið sem hæfa í íslenska búninga.`` Þjóðbúningurinn er hluti af menningu hverrar þjóðar og vinnubrögð sem notuð voru við gerð þeirra dýrmætur menningararfur. Halldóra Bjarnadóttir, skólastjóri á Blönduósi, sú mikla sómakona sagði eitt sinn: ,,Ef ég hefði hér alræðisvald skyldi ég lögbjóða að allar konur klæddust þjóðbúningi.`` Hin síðari ár hefur áhugi kvenna og karla farið vaxandi á að koma sér upp þjóðbúningi. Þjóðbúningur kvenna nú á dögum er einkum með fernu móti, upphlutur, peysuföt, skautbúningur og kyrtill. Hinir þrír fyrsttöldu eiga sér rætur að meira eða minna leyti í búningum íslenskra kvenna allt aftur til 16. aldar. Öðru máli gegnir um kyrtilinn, honum fylgir að vísu sami höfuðbúnaður og skautbúningnum en að öðru leyti er hann frá 1870 og tilraun til að endurskapa fornbúning sem hæfa mætti konum á seinni hluta 19. aldar. Á seinni hluta 18. aldar tóku konur upp peysuföt og peysubúning, þær klæddust peysu hversdags í stað treyju og báru húfu sem hversdags höfuðfat í stað falds. Talið er að konur hafi lagað húfuna eftir prjónahúfum karla og þannig mun vera um peysuna að hún var tekin upp eftir karlmönnum. Húfu- eða peysubúningur var fyrst tekinn upp sem daglegur klæðnaður af Valgerði Jónsdóttur, biskupsfrú í Skálholti, um 1790. En á fyrri hluta 19. aldar urðu peysuföt algengur hversdags- og sparibúningur kvenna um allt land og á seinni hluta 19. aldar tóku peysufötin nokkrum breytingum. Ekki er til þess vitað með vissu að upphlutur hafi verið notaður á Íslandi sem sérstök flík, þ.e. sem ermalaus bolur eða kot, fyrr en á fyrri hluta 18. aldar. Þó mun hann hafa orðið tískufat erlendis um eða upp úr aldamótum 1600 og heimildir benda til þess að íslenskar konur hafi verið farnar að taka hann upp hér á landi um miðja 17. öld. Þessar heimildir, sem ég get hér um eru frá Elsu E. Guðjónsson. Jónas Hallgrímsson vakti eiginlega fyrstur upp umræðuna um þjóðbúninginn í Fjölni á sínum tíma. Upphaf skautbúningsins sem er mesti viðhafnarbúningur íslenskra kvenna má rekja til ársins 1857 þegar út kom löng og gagnrýnin ritgerð um íslenska kvenbúninga eftir Sigurð Guðmundsson málara. Setti hann þar fram tillögur um breytingar á eldri hátíðabúningi kvenna, faldbúningnum, eins og hann var venjulega nefndur, og féllu þessar breytingartillögur í góðan jarðveg. Sigurður lét ekki þar við sitja. Hann sagði til um hvernig búningurinn ætti að vera í öllum smáatriðum. Fyrsti skautbúningurinn var tekinn í notkun í Reykjavík 1859 og hefur haldist óbreyttur síðan. Það er nauðsynlegt að koma upp leiðbeiningaþjónustu um íslenska búninga. Það skiptir miklu máli að rétt sé að hlutunum staðið og fólk fái sem bestar upplýsingar um hvernig búningurinn á að vera og hvernig á að klæðast honum. Þjóðbúningur karla er ekki gamall, aðeins nokkurra ára og ég tel að þar hafi tekist afar vel hvað varðar hönnun og útlit. Á vegum forsrh. er starfandi nefnd um íslenskt handverk og það væri tilvalið verkefni fyrir þá nefnd að gera átak í þessum efnum, að hvetja konur og karla til að koma sér upp þjóðbúningum fyrir árið 2000. Að lokum, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til síðari umræðu og hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Nú líkar mér lífið þegar við fáum svona góða sögulega yfirferð eins og var að heyra í ræðu hv. þm. Ég vil taka undir þessa tillögu en ég vil jafnframt fagna því að tillaga Halldóru Bjarnadóttur náði ekki fram að ganga á sínum tíma, því að það er nú staðreynd að þótt íslenski þjóðbúningurinn eða hinir ýmsu búningar séu fallegir eru þeir ekki beinlínis þægilegir dags daglega. Gerð íslenska þjóðbúningsins á sér skýringar. Þegar klæðnaður kvenna, sérstaklega bændakvenna víða í Evrópu á 18. og 19. öld er skoðaður er mikill skyldleiki þar á milli. Konur gengu í þykkum, síðum pilsum m.a. til að halda á sér hita. Þau voru óskaplega þung og óþægileg. Ýmiss konar peysur eða blússur fylgdu og mismunandi hvernig skrautið var eftir því hvaða land við skoðum. Það er ekki síst íslenska kvensilfrið sem er afar merkilegt og fallegt og hefur sín sérstöku íslensku mynstur. Ég tek svo sannarlega undir það að mikil þörf er á að varðveita þekkingu um þetta allt saman, ekki síst til að auðvelda notkun búningsins og til að koma í veg fyrir að verið sé að blanda hreinlega saman óskyldum hlutum ef þetta á að vera hinn íslenski búningur. En auðvitað er ekki hægt að koma í veg fyrir að einhver þróun verði eða einhverjar breytingar. Ég tók eftir því að hv. þm. nefndi skráningu á búningum. Það væri fróðlegt að vita hvort eitthvað hefur verið kannað hvað til er af íslenskum búningum eða íslensku kvensilfri t.d. í Kanada, meðal afkomenda landnema í Kanada. Við skulum ekki gleyma því að við erum í rauninni oft að tala um mikil listaverk. Margir þessir búningar, ekki síst þeir sem voru skrautsaumaðir --- nú veit ég ekki hvort ég er að nota rétta orðið því þetta hefur allt sitt heiti, en ég er að tala um þá búninga sem eru með þessar breiðu skreytingar að neðan, blómaskreytingar, margar alveg geysilega fallegar. Ég held að þær hafi tíðkast mikið á 18. öldinni og eitthvað fram á þá 19. Það var auðvitað mikil list að útbúa slík mynstur og sauma þau. Enda hefur þurft að halda námskeið á undanförnum áratugum til að viðhalda þeirri þekkingu sem konur unnu meira og minna upp úr sér fyrr á öldum. Þetta eru mikil listaverk og mikill skaði ef slíkir búningar eru til erlendis og liggja þar kannski í kistum og glatast því enginn veit hvað þetta er. Ég held ég geti fullyrt það að í mjög mörgum fjölskyldum hér á landi, og vitna ég þá bara til þeirra sem ég þekki, er a.m.k. til kvensilfur. Það er víða til eitthvað af kvensilfri. Ég get nefnt sem dæmi að móðir mín geymir upphlut ömmu minnar og hennar silfur. Ég hygg að þetta sé víða til. Ég veit reyndar ekki hvort sá búningur er nokkuð merkilegur, ég held að hann hafi bara verið mjög dæmigerður íslenskur kvenbúningur. Það er því mikið til. En mynstrið á silfrinu getur verið mismunandi eftir því hvaða silfursmiður átti í hlut og þetta er allt saman partur af menningarsögunni. Fyrir nokkrum árum skrifaði ég grein í Nýja sögu um húsfreyjuna á Bessastöðum, Ingibjörgu, móður Gríms Thomsens. Greinin var myndskreytt með myndum af íslenskum konum, m.a. á íslenskum búningi, t.d. fræg mynd af fjallkonunni sem oft hefur verið notuð og fleiri myndir. Ég sá reyndar ekki sjálf um myndatextann en þeir sem sömdu textann kunnu ekki skil á hinum íslensku búningum og fóru þar með vitleysu. Og þá hrökk Elsa Guðjónsson við reyndi að koma á framfæri leiðréttingum. Ég held því að ég geti fullyrt að þekking fólks á þessum mismunandi búningum sé býsna takmörkuð. Ég á nú oft erfitt með að muna hvað eru peysuföt og hvað er upphlutur þó ég þekki nú kyrtil og skautbúning. Ég vil bara ítreka það, hæstv. forseti, að ég tek undir þessa tillögu. Ég held að þetta sé hið besta mál. Spurningin er kannski hvar á að finna þjóðbúningaráði stað og undir hvað það á að heyra. Ætti það að vera hluti t.d. af starfsemi Þjóðminjasafnsins eða einhvers konar sjálfstæð starfsemi. Ég held að slíkt ráð ætti t.d. að hafa samvinnu við kvenfélögin í landinu og Heimilisiðnaðarfélagið og aðra þá sem vinna að því að viðhalda íslenska kvenbúningnum. En ég held að það væri ekki vitlaust að reyna svolítið að átta sig á hvar þetta á heima. Á ráðið að vera algjörlega sjálfstætt eða væri betra að tengja það t.d. Þjóðminjasafninu?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fram komna þáltill. um stofnun þjóðbúningaráðs en tek undir orð síðasta ræðumanns um staðsetningu þessa ráðs, þ.e. undir hvað það á að heyra og hvernig það á að tengjast Þjóðminjasafninu. Ég er að koma að þessu máli núna en ég sé þetta einhvern veginn fyrir mér í tengslum við Þjóðminjasafnið, þ.e. hluta af þessari starfsemi. Sérstaklega er ég ánægð með að sjá tillögu um að koma upp leiðbeiningaþjónustu um gerð íslenska búningsins. Það er nokkuð sem okkur vantar og ég tala nú ekki um þar sem styttist í aldamótin. Þó að marga greini á um það hvenær aldamótin séu þá er það stórviðburður þegar árið 2000 rennur upp og ég þykist vita að margar konur hafi áhuga á því að koma sér upp búningi fyrir þessi tímamót. Það er ýmsum vandkvæðum bundið að koma sér upp réttum búningi. Hvar fæst t.d. efni, hvernig má það vera, hvernig á að sauma þetta. Hvar finnast saumakonur eða klæðskerar? Hvert á maður að snúa sér? Verður þetta að vera ull? Má nota gerviefni? Hvernig á þetta að vera? Þessir praktísku hlutir vefjast fyrir mörgum og konum fallast hendur að ráðast í að koma sér upp búningi. Þó ekki væri nema að koma leiðbeiningaþjónustu á, þá mundi hún auðvelda mörgum að leggja í að koma sér upp búningi. Ég vona að þessari þáltill. verði vel tekið og að þjóðbúningaráði verði fundinn staður einhvers staðar þar sem þessi starfsemi megi nýtast sem best og að komið verði á leiðbeiningaþjónustu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær undirtektir sem þessi tillaga fær á Alþingi. Í mínum huga er það aukaatriði hvar þetta ráð verður vistað. Aðalatriðið er að því verði komið á. Eins og ég minntist á hefur verið starfandi samstarfsnefnd um íslenska þjóðbúninginn. Ég legg til að sú nefnd verði þetta ráð sem verði skipað af ráðherra og að það verði í samstarfi við Þjóðminjasafn Íslands því að þar verður að geyma öll gögn. Það verður að varðveita þau þar. Margir eiga þjóðbúninginn en nota hann aldrei. Hann er geymdur í kistum og kössum og ég held að það sé tilvalið verkefni fyrir þá sem vita af búningi í sinni vörslu eða fjölskyldunnar að taka hann upp og leita sér leiðbeininga um hvernig með hann eigi að fara. Konur hér áður fyrr voru bæði lágvaxnari og miklu grennri en konur eru yfirleitt nú. Ef maður horfir á búninga á söfnum þá eru þeir af konum sem hafa verið eins og tíu ára gömul börn í dag því að auðvitað hefur þjóðin breyst og fólk er hávaxnara en áður. Það er ekki heldur sama hvernig með búninginn er farið. Við höfum horft upp á það að íslenskur þjóðbúningur er beinlínis afskræmdur og við megum ekki láta það líðast að þannig sé farið með hann. Þetta er menningararfur og við verðum að fara vel með hann.

Virðulegi forseti. Ég flyt till. til þál. um að smásala á tóbaki verði háð leyfisveitingu. Þetta er 206. mál þingsins og er á þskj. 224. Flutningsmenn auk mín eru Steingrímur J. Sigfússon, Kristín Ástgeirsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa nauðsynlegar lagabreytingar sem gera smásölu á tóbaki háða leyfisveitingu.`` Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: ,,Margar kannanir sýna að reykingar eru að aukast hjá börnum og unglingum. Reykingar hafa einnig færst neðar í aldurshópana, sérstaklega hjá ungum stúlkum. Samkvæmt könnunum á reykingavenjum ungs fólks undir 16 ára aldri má áætla að íslenskir grunnskólanemendur hafi varið tæpum 100 millj. kr. í tóbak árið 1997. Þar er um ólöglega sölu að ræða, því að bannað er að selja fólki undir 18 ára aldri tóbak. Þar af eyddu 8. bekkingar (13 ára) rúmlega 11 millj. kr. í sígarettur. Því yngri sem unglingar byrja að reykja, þeim mun háðari verða þeir tóbakinu og líklegri til að reykja sem fullorðnir. Því yngri sem einstaklingurinn er við upphaf reykinga þeim mun líklegra er að hann hljóti af alvarlegan heilsufarslegan skaða. Kannanir sýna að reykingar eru yfirleitt upphafið að neyslu á sterkari fíkniefnum. Því er nánast ógjörningur að taka á vímuefnavandanum nema draga jafnframt úr tóbaksneyslu barna og unglinga. Það er alfarið undir smásöluhafa tóbaks komið hvort hann hefur skilning á og fer eftir ákvæði 8. gr. tóbaksvarnalaga um bann á sölu og afhendingu tóbaks til yngri en 18 ára. Heilbrigðisnefndir, undir yfirumsjón Hollustuverndar ríkisins, eiga að hafa eftirlit með útsölustöðum tóbaks og fylgjast með því í umdæmi sínu að ákvæði II. kafla laganna um sölu og auglýsingar séu virt. Þrátt fyrir að sala á tóbaki til unglinga undir 18 ára aldri hafi verið kærð hefur aldrei komið til að beitt hafi verið viðurlögum eða refsiákvæðum laganna. Sérstakt leyfi til sölu á tóbaki mundi gera allt eftirlit með framkvæmd laganna einfaldara og markvissara. Til þess þarf skýra heimild í lögum.`` Það eru ekki nema tvö ár síðan breytingar voru gerðar á lögum um tóbaksvarnir frá 1984. Þær breytingar voru allar til bóta og má sérstaklega nefna hér hækkun aldurs þeirra sem heimilt er að selja tóbak, þ.e. úr 16 ára í 18 ára aldur. Þingmenn höfðu fullan skilning á mikilvægi þess að draga úr aðgengi barna og unglinga á tóbaksvörum og þetta er einn af mörgum hornsteinum forvarna í tóbaks- og fíkniefnaneyslu. Ég ætla að rifja upp þær greinar í tóbaksvarnalögunum sem fjalla um sölu á tóbaki, eftirlit, viðurlög og refsiákvæði. Í II. kafla er fjallað um sölu og auglýsingar, í 6. gr. er fjallað um merkingar, í 7. gr. um auglýsingar og í 8. gr. um að tóbak megi hvorki selja né afhenda einstaklingi yngri en 18 ára. Í IV. kafla er fjallað um eftirlit og viðurlög. 17. gr. er um heilbrigðisnefndir og eftirlit, 19. gr. er um viðurlögin og 21. gr. um meðferð mála. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, hluta úr IV. kafla, þ.e. 17. gr. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Heilbrigðisnefndir, undir yfirumsjón Hollustuverndar ríkisins, hafa eftirlit með útsölustöðum tóbaks og fylgjast með því í umdæmi sínu að virt séu ákvæði II. kafla laga þessara um merkingar, auglýsingar og sölu tóbaks. Nú er brotið gegn ákvæðum II. kafla og ekki farið að fyrirmælum heilbrigðisnefndar og getur nefndin þá beitt sömu úrræðum og talin eru upp í 27. gr. laga nr. 50/1981 [nú 81/1988].`` 19. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Sá sem brýtur gegn ákvæðum 6. og 7. gr. skal sæta sektum en fangelsi allt að 2 árum séu sektir miklar eða brot ítrekað. Brot gegn ákvæðum 1. mgr. 8. gr. varða sektum. Fella má refsingu niður ef málsbætur eru miklar. Brot gegn ákvæðum 2.--6. mgr. 8. gr. varða sektum. Um tilraun til brots eða hlutdeild gilda ákvæði almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.`` 21. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Með mál, sem kunna að rísa vegna brota á lögum þessum og reglugerðum settum samkvæmt þeim, skal farið að hætti opinberra mála.`` Af hverju er ég að rifja þessa hluta laganna upp? Jú, það er öllum ljóst að þessi lög eru brotin af smásöluhöfum, heilbrigðisnefndum og löggæslunni því eins og fram kom í greinargerðinni hefur aldrei komið til þess að beitt hafi verið viðurlögum eða refsiákvæði laganna. En það er rétt að taka það skýrt fram að fjölmargir smásöluhafar virða lögin og ganga í raun mun lengra í tóbaksvörnum en lögin segja til um, t.d. með því að hafa tóbakið á lítið áberandi stöðum, fela það fyrir sjónum viðskiptamanna eða hafa hætt sölu svo heilsuspillandi efnis. Aðrir gæta þess að hafa fullorðna við afgreiðslu þar sem tóbak er til sölu. Einn af mörgum veikum hlekkjum núverandi sölukerfis er að víða eru það unglingar sem afgreiða tóbakið og þeim er það flestum mjög erfitt að neita jafnöldrum sínum eða eldri unglingum um sölu á sígarettum. Annar veikur hlekkur er eftirlitsskylda heilbrigðisnefndanna. Þær eru flestar ofhlaðnar verkefnum og heilbrigðisfulltrúarnir hafa ekki haft möguleika á að sinna þessu eftirliti sem skyldi. Samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, er hlutverk Hollustuverndar ríkisins að hafa eftirlit með matvælum og eiturefnum og hættulegum efnum þeim tengdum. Hvorki er hægt að flokka tóbak sem matvæli né nauðsynjavöru en væntanlega mundi tóbak flokkast undir neysluvöru. Hollustuvernd er hvergi með beinum hætti falið að hafa eftirlit með innflutningi á neysluvörum sem hvorki teljast til matvæla né nauðsynjavara. Því er skiljanlegt í ljósi þessa og fjölda nýrra verkefna sem stöðugt bætast á verkefnalista heilbrigðisnefnda að eftirlit með útsölustöðum tóbaks sé ekki forgangsverkefni hjá heilbrigðisfulltrúunum, sérstaklega þegar heilbrigðisfulltrúarnir geta lítið annað en áminnt smásöluhafana og veitt þeim aðhald. Þeir geta ekki stöðvað sölu þeirra sem brjóta ákvæði tóbaksvarnalaganna um sölu og auglýsingar á tóbaki. En hvers vegna er ekki dæmt og beitt viðurlögum eða refsiákvæðum í þeim málum sem kærð hafa verið? Ég veit engin svör við því en dreg þá ályktun að þetta þyki ekki alvarlegt brot þar sem aðeins hafi verið um sölu á tóbaki að ræða. Undanfarna daga hefur verið töluverð umræða um fíkniefnaneyslu ungs fólks og úrræði í þeirra málum. Á Alþingi var utandagskrárumræða um málið og eins hefur Fræðslumiðstöð í vímuvörnum haldið ráðstefnu um forvarnir. Öllum ber saman um að besta leiðin til að stemma stigu við neyslu ólöglegra fíkniefna sé að draga úr neyslu hinna löglegu. Umræðan er nauðsynleg. Hún vekur þá grunlausu og hvetur til athafna. En orð duga skammt. Við skulum beita þeim aðferðum sem við vitum að marka mælanleg spor í öllu forvarnastarfi. En hvers vegna er tóbakið flokkað með matvælum en ekki eiturefnum og/eða fíkniefnum eins og rétt væri samkvæmt innihaldi og skaðsemi efnanna sem sterkust koma fram við sígarettureykingar? Tóbaksvarnanefnd óskaði eftir því við lyfjanefnd ríkisins að hún gerði athuganir á því hvort tóbakssala ætti að falla undir lyfjanefnd ríkisins. Lyfjanefnd telur svo ekki vera og færði fyrir því rök en, með leyfi forseta, vil ég fá að lesa upp smákafla úr greinargerðinni: ,,Hins vegar er tóbak eiturefni samkvæmt lögum um eiturefni og hættuleg efni. En eiturefni eru samkvæmt þeim lögum öll þau efni er innihalda vissar gerðir eiturefna, sem síðan eru talin upp í sérstökum eiturefnalista sem fylgir lögunum. Í þeim lista er fjöldi efna sem eru í tóbaki og tóbaksreyk, samanber nikótín, nikkel, nítrósamin, besantrasen og bensópyren. Og við þetta má bæta arseniki og blásýru.`` Í 19. gr. sömu laga er fjallað sérstaklega um krabbameinsvaldandi eiturefni og þar kemur fram að það má setja reglur til að koma í veg fyrir mengum af þeirra völdun. Við höfum farið eftir fyrirkomulagi sem á rætur að rekja til bandarískra tóbaksræktenda frá þeim tíma sem litið var á tóbaksplöntuna sem hverja aðra landbúnaðarafurð. Tóbaksiðnaðurinn hefur allar götur síðan barist gegn öllum breytingum á þessu sviði því rétt flokkun á tóbaki þýðir samdrátt í sölu, jafnvel svo umtalsverða að veldi tóbaksrisanna verði ógnað. Það hriktir í lagalegri stöðu tóbaksiðnaðarins í Bandaríkjunum og hjá Evrópusambandinu. En áhrif tóbaksframleiðenda eru mikil og þeir hafa sterk ítök til að hafa áhrif á lagabreytingar sem ógna hagsmunum þeirra því að það eru hagsmunir þeirra en ekki mannkynsins sem ráða ferðinni. Við eigum að fara þær leiðir í forvörnum sem við teljum að skili sem bestum árangri til að ná fram þeim markmiðum sem við höfum sett okkur til að bæta heilsu og velferð þjóðarinnar. Leyfi til sölu tóbaks í smásölu er ein þessara leiða. Við þurfum að sníða lög okkar að EES-samningnum og við skulum láta á það reyna hvort þessi leið sé ekki fær. Ég legg til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og til hv. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég flyt till. til þál. um tóbaksverð og vísitölu. Ég hef áður flutt þessa tillögu og hún var síðast flutt á 121. löggjafarþingi árið 1996. Þingsályktunartillagan er á þskj. 225, 207. mál. Meðflutningsmenn eru Sigríður Jóhannesdóttir, Siv Friðleifsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Þingályktunartillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að skipa nefnd til að semja frumvarp til laga sem miði að því að slitin verði tengsl tóbaksverðs og vísitölu sem notuð er um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Stefnt skal að því að leggja slíkt frumvarp fram hið allra fyrsta og verði gildistaka miðuð við 1. janúar 1999.`` Og grg. er svohljóðandi, en hún er endurflutt nær óbreytt frá 1996: ,,Í lok síðasta þings voru samþykktar allveigamiklar breytingar á lögum nr. 74/1984, um tóbaksvarnir, ekki síst í því skyni að hamla gegn tóbaksneyslu barna og unglinga. Breytingar þessar voru vissulega til bóta og eru líklegar til nokkurs árangurs. Þar er þó ekki gripið til þess úrræðis sem telja má hvað áhrifaríkast til þess að minnka tóbaksneyslu ungmenna, þ.e. raunhækkunar á tóbaksverði. Almennt er viðurkennt --- og styðst við fjölda athugana --- að sterk tengsl séu milli tóbaksverðs og tóbaksneyslu. Sé tóbaksverð hækkað er reglan sú að það leiðir til minni tóbaksneyslu. Svonefnd verðteygni, þ.e. þau áhrif sem ætla má að hækkun umfram almennar verðbreytingar hafi á neyslu, virðist hvað tóbak snertir vera á bilinu -0,3 til -0,6, en það merkir að hækki tóbaksverð um 10% verður neyslan frá 3% og allt að 6% minni en ella hefði orðið. Ítarleg bresk rannsókn sýndi að tóbaksverð hafði áhrif á tóbaksneyslu í öllum tekjuhópum þjóðfélagsins en hlutfallslega því meiri sem tekjurnar voru lægri. Einnig hefur verið sýnt fram á að eftirspurn eftir tóbaki er í öllum aldursflokkum háð tóbaksverði. Mest eru áhrifin á tóbakskaup unglinga og ungs fólks, svo sem fram hefur komið í rannsóknum í Bandaríkjunum og Kanada. Athyglisvert er að verðið hefur ekki síður áhrif á það hve margir reykja en hitt hve mikið er reykt. Ljóst er því að veruleg hækkun tóbaksverðs umfram almennar verðhækkanir getur verið áhrifamikið tæki til að draga úr tóbaksneyslu almennt og ekki síst til að koma í veg fyrir að ungt fólk byrji að reykja. Á þessu er byggt í íslenskri heilbrigðisáætlun frá 1991 þar sem mælt er með slíkum hækkunum tóbaks og áfengis í því skyni að draga úr neyslunni. Þar sem heildarneysla minnkar hlutfallslega minna en verð hækkar mundi verðhækkun auk þess ekki leiða til tekjutaps fyrir ríkissjóð heldur tekjuaukningar. Í nefndaráliti heilbrigðis- og trygginganefndar Alþingis um frumvarp til áðurnefndra breytinga á lögum um tóbaksvarnir segir að rætt hafi verið um það í nefndinni ,,hvort æskilegt væri að hækka verð á tóbaki í forvarnaskyni`` en það sé ,,tæknilega erfitt vegna tengsla tóbaks við vísitölu neysluverðs`` og sé engin tillaga flutt af nefndinni um það. Þingsályktunartillaga þessi miðar að því að rjúfa slík tengsl með því að jafnhliða útreikningi hefðbundinnar vísitölu neysluverðs verði reiknuð sérstök vísitala án tóbaks til að nota við ákvarðanir um lánskjör. Þess má geta að þrjú Evrópulönd, Belgía, Frakkland og Lúxemborg, hafa þegar farið þessa leið, í samræmi við tilmæli frá Evrópusambandinu og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Getið skal að lokum könnunar sem Hagvangur gerði fyrir tóbaksvarnanefnd árið 1991. Meiri hluti þeirra sem afstöðu tóku lýsti sig fylgjandi því að tóbaksverð hefði ekki áhrif á framfærsluvísitölu. Jafnvel í hópi þeirra sem reyktu var meiri hlutinn þessu fylgjandi.`` Þjóðhagsstofnun hefur síðan, að beiðni tóbaksvarnanefndar, gert lauslega athugun á áhrifum verðhækkunar á tóbaki og tóbaksneyslu á tekjur ríkissjóðs og kemst mjög að sömu niðurstöðu. Ég vil fá að lesa hluta af greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Tóbaksneysla vegur um 1,5% í verðvísitölu neysluvöru, þ.e. 10% verðhækkun tóbaks mundi leiða til u.þ.b. 0,15% hækkunar hennar.`` Og síðan: ,,Tekjur ríkissjóðs af sölu tóbaks voru um 2,1 milljarður kr. á árinu 1996 og eru áætlaðar um 2,25 milljarðar 1997. Heildarvelta í tóbakssölu nam um 4,8 milljörðum árið 1996, svo hluti ríkisins er um 43% af sölunni. Á fyrsta ári verðhækkunar um 10% mundu því tekjurnar aukast um tæpar 120 millj. kr. á verðlagi og grunni ársins 1996, miðað við að neysla dragist að magni til saman um 4,1%. Langtímatekjuáhrif yrðu mun minni eða rétt um 100 millj. kr. en eins og nefnt var að ofan er erfitt að meta þau, og eins er líklegt að þau verði engin eða jafnvel neikvæð.`` --- Hér er vísað til fyrri kafla greinarinnar. --- ,,Það ber að sjálfsögðu að hafa það í huga að einnig koma til jákvæð langtímaáhrif á gjaldalið vegna minni heilbrigðisútgjalda, meiri starfsorku einstaklinganna o.s.frv. og skal í því sambandi bent á skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá árinu 1990, Þjóðfélagslegur kostnaður vegna reykinga árið 1990, um þetta efni.`` Um þetta mál og hvernig eigi að fara með það eru trúlega ekki allir þingmenn sammála. Það hefði þá náðst einhugur um málið þegar þetta var rætt í heilbr.- og trn. þegar lögin voru endurskoðuð fyrir tveimur árum. En þó eru menn sammála um það, og um það held ég að ríki næstum því einhugur, að þessi vitneskja um hækkun á tóbaksverði hafi veruleg áhrif á neyslu, og menn vilji hækka verð á tóbaki en ekki að hækkunin fari inn í lánskjaravísitöluna. Því þarf að leita leiða til að koma hækkuninni á svo um hana náist sátt. Þó talaði hv. formaður heilbrn., Össur Skarphéðinsson, fyrir því í umræðunni að hann mundi mæla með því að sú leið sem ég er að tala fyrir yrði farin. Ég vona að þessi tillaga verði skoðuð af mikilli alvöru og að þessi leið verði hluti af þeirri miklu varnarbaráttu sem ég tel að við séum í varðandi sterku fíkniefnin sem hafa náð hér fótfestu á markaðnum. Þetta sé ein leiðin af mörgum og því þurfa þingmenn að geta komið sér saman um það hvaða leiðir eigi að fara svo hægt sé að hækka verulega verð á tóbaki. Ég legg til að þáltill. verði vísað til síðari umr. og bæði til heilbr.- og trn. og viðskn.