Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er rétt að taka það fram strax, að þó að þetta frv. sé lagt fram sem stjfrv., hafa stjórnarflokkarnir áskilið sér að hafa óbundnar hendur um einstök atriði þess. Það er engan veginn óþekkt, að svo sé. Ég tel hvorki rétt né heppilegt á þessu stigi að gera að umræðuefni ummæli þau, sem Vestfirðingagoðinn, hv. þm. Hannibal Valdimarsson, lét falla hér í útvarpsumr. í gærkvöldi, og að mér vissu óbeint. Ég tel mál þetta stærra og brýnna en svo, að rétt sé að eyða orðum í karp um aukaatriði. Gögn öll um gang og afgreiðslu þessa máls hef ég í höndum og legg þau e.t.v. einhvern tíma seinna á borðið. En stjfrv. er þetta, og sá ráðh., sem vill firra sig ábyrgð á flutningi þess, hefur þrátt fyrir orðsendingu og bókanir á elleftu stundu aðeins eitt úrræði. Ég hef áður kynnt forustumönnum stjórnarandstöðunnar meginefni þessa frv. og get e.t.v. þess vegna farið fljótar yfir sögu en ella í framsöguræðu, og þyrfti 1. umr. þess vegna e.t.v. ekki að vera mjög löng, þó að auðvitað sé eðlilegt, að menn þurfi að ræða þetta mál, án þess að þar sé nokkur takmörkun á gerð. En það vil ég segja, að þrátt fyrir það, þó að málið hafi áður verið kynnt stjórnarandstöðunni eða forustumönnum hennar, þá tel ég æskilegt og vil skora á hv. alþm. að gefa sér gott tóm til að kynna sér málið, áður en þeir á þessu stigi gefa um það nokkrar bindandi og óafturkallanlegar yfirlýsingar og lýsa þannig afstöðu sinni til þess. Efni frv. hefur verið með viðræðum kynnt aðilum vinnumarkaðarins, bæði af hálfu hagrannsóknastjóra og eins með formlegri hætti. Þriggja manna ráðherranefnd, sem í eiga sæti ráðh. Lúðvík Jósepsson, Halldór E. Sigurðsson og Magnús T. Ólafsson, þar sem Björn Jónsson er nú sjúkur, hefur rætt við launþegasamtökin, þ.e.a.s. Alþýðusambandið, BSRB og Bandalag háskólamanna og mun halda þeim viðræðum áfram, auk þess sem ég hef óformlega rætt lítillega áður við forustumenn í Alþýðusambandinu. Þá hef ég og átt viðræður um þetta mál við samtök bænda og Vinnuveitendasambandið eða fyrirsvarsmenn þess. Hér er aðeins um að ræða viðræður, en ekki neins konar samninga, - viðræður til kynningar og til að fá ábendingar, en alls ekki til þess að fá samþykki þessara aðila til þeirra aðgerða, sem hér er um að ræða. Það er ríkisstj. og Alþ. og fyrst og fremst Alþ., sem á og verður að taka ákvarðanir um þessi efni og bera á þeim ábyrgð, án þess að geta skotið sér á bak við aðra. Þeir, sem telja þetta úrlausnarefni, sem hér liggur fyrir, svo brýnt, að nú í svipinn sé ekki tími til kosninga, og ég er því algerlega sammála, ættu a.m.k. að sjá og játa, að nú er ekki tími til samningaþófs, svo að vikum skiptir, sem því miður væru lítil líkindi til, að leiddu til beinna samninga, bæði þegar litið er til fenginnar reynslu og eðlis málsins. Það hefur vissulega verið haft og er haft samband og samstarf, vil ég segja, við aðila vinnumarkaðarins. Og ég tel, að í þessu efni hafi síst af öllu verið brotið gegn ákvæðum málefnasamningsins. Í málefnasamningnum segir svo með leyfi hæstv. forseta: „Hún (þ.e. ríkisstj.) mun leitast við að tryggja, að hækkun verðlags hér á landi verði ekki meiri en í helstu nágranna- og viðskiptalöndum.“ Ég skýt því inn, að ég játa hreinskilnislega, að þetta hefur ekki tekist, en síðan segir: „Í því skyni mun hún beita aðgerðum í peninga- og fjárfestingarmálum og ströngu verðlagseftirliti. Til að ná þessu marki vill stjórnin hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og atvinnurekendur um ráðstafanir í efnahagsmálum“ Ég tel, að við samningu þessa frv. hafi verið fylgt þeirri meginreglu, sem þarna er sett. Frv. þetta er um viðnám gegn verðbólgu og aðrar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum. Það er um vissar tímabundnar bráðabirgðaráðstafanir til lausnar á aðsteðjandi vanda í efnahagsmálum. Fljótt á litið getur það hljómað sem eins konar öfugmæli að tala um efnahagsvanda, a.m.k. í eyrum manna, sem ekki hafa heildaryfirsýn yfir þjóðarbúskapinn, en líta aðeins á það, sem næst þeim er í augnablikinu. Það er staðreynd, að hér á landi er nú almennari velmegun og almennt betri lífskjör en áður hafa þekkst, og það er einnig staðreynd, að Íslendingar eru í því efni í fremstu röð þjóða. Atvinnulíf stendur með blóma, atvinna er óvenjulega mikil og atvinnuöryggi er sem næst því hámarki, sem menn geta búist við að ná. Samt er við efnahagsvandamál að glíma: verðbólguna, þ.e. hinn öra verðbólguvöxt, sem ógnar sjálfum forsendum velmegunarinnar, sjálfum atvinnurekstrinum, atvinnunni og atvinnuörygginu, og teygir rætur sínar í ýmsar áttir og grefur undan hornsteinum heilbrigðs þjóðarbúskapar og stofnar framtíðaröryggi atvinnulífsins og framförum í hættu, ef ekki verður í tæka tíð brugðist við á réttan hátt. Fyrir þessu vandamáli, verðbólguvandanum, gerði ég nokkra grein í útvarpsumr. í gærkvöld. Sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það hér, en vísa til þess, sem ég þá sagði. Þó vil ég aðeins leyfa mér að vitna til eftirfarandi ummæla minna, sem m.a. skýra í stuttu máli ástæðurnar fyrir nauðsyn þess, að þetta frv. er flutt. Ég vil fyrst nefna orð mín um nýgerða kjarasamninga, og má þó enginn skilja það svo, að þar sé að finna einu ástæðu vandans, heldur eina af mörgum, - alls ekki, að þar sé að finna einu ástæðu vandans, heldur eina af mörgum. En ég sagði: „Í hinum almennu kjarasamningum í febr. og þá ekki síður í þeim, sem síðan hafa verið gerðir, hefur verið samíð um mun meiri launahækkanir en skynsamlegt var samkv. útreikningum og spám hagrannsóknadeildar. Í þeim hefur verið farið út fyrir þau mörk, sem samrýmanleg voru væntanlegri greiðslugetu flestra atvinnugreina. Í þeim virðist ekki heldur hafa tekist að draga úr launamismun, þ.e. að lyfta hinum lægri launum meir en hinum hærri, en það var sú stefna, sem Alþýðusambandið hafði mótað mjög skýrt í samþykktum sínum, áður en gengið var til kjarasamninga, og það er markmið, sem ríkisstj. vildi stefna að og byggt var á í samningum við opinbera starfsmenn. Niðurstaðan virðist í mörgum tilfellum hafa orðið sú, að launabilið hafi verulega breikkað þrátt fyrir skýrar stefnuyfirlýsingar launþegasamtakanna.“ Ég vil enn fremur nefna eftirfarandi orð úr útvarpsræðu minni frá í gær: „Það er nú augljóst, að þær sveiflur í efnahagsmálum, sem fram undan virtust í árslok 1973, verða miklu sneggri og hastarlegri en þá var búist við. Í fyrsta lagi er fram komin lækkun á verðlagi frystra fiskafurða í Bandaríkjunum og á fiskmjöli. Í öðru lagi virðist nú líklegast, að hið geysiháa olíuverðlag haldist fram eftir árinu. Í þriðja lagi fer almennt innflutningsverðlag hækkandi. Og síðast, en ekki síst fela hinir nýju fram það, sem atvinnuvegirnir geta staðið undir að óbreyttu verðlagi á afurðum þeirra, hvað þá við lækkandi markaðsverð. Með þessum samningum er stefnt í alvarlegan halla á viðskiptum við útlönd. Að gerðum þessum samningum og að óbreyttum framkvæmda- og útlánaáformum fara þjóðarútgjöldin að öllu óbreyttu langt fram úr því, sem þjóðartekjur og eðlilegur innflutningur fjármagns leyfir. Það er því augljóst mál, að ef ekkert er að gert, blasir við háskaleg verðbólguþróun til viðbótar þeirri, sem orðin er, sem stefnir atvinnuöryggi landsmanna, lánstrausti þjóðarinnar erlendis og áframhaldandi framförum og hagvexti á komandi árum í hættu. Víðtækar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu og til þess að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum eru því óumflýjanlegar að mínum dómi, ef koma á í veg fyrir taprekstur atvinnufyrirtækja, stöðvun í einstökum atvinnugreinum og samdrátt í atvinnu.“ Efnahagsvandi sá, sem við er að fást og lýst er í grg., sem fylgír með frv. þessu, er margþættur, þó að hann sé sprottinn af einni aðalrót, þ.e.a.s. verðbólgunni og hinum öra verðbólguvexti. Hann er svo margþættur, að hann verður ekki leystur nema með róttækum alhliða ráðstöfunum. Í þeim þarf að leggja áherslu á að stöðva sjálfvirkar víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds. Lækka framkvæmdafyrirætlanir og útgjöld hins opinbera og einkaaðila. Auka þarf aðhald í peningamálum, draga úr útlánum og freista þess að auka sparnað með öllum tiltækum ráðum. Jafnframt getur reynst nauðsynlegt að grípa til aðgerða til að tryggja rekstrarafkomu atvinnuveganna. Þannig er brýn þörf nú á samstilltum aðgerðum á sviði launamála, verðlagsmála, ríkisfjármála, peninga- og lánamála og gengismála. Undirbúningur og framkvæmd svo víðtækra jafnvægisráðstafana í efnahagsmálum hlýtur að taka nokkuð langan tíma. Einkum er mikilvægt að ná almennu samkomulagi um launa- og verðlagsmálastefnu, sem til frambúðar getur samrýmst jafnvægi í efnahagsmálum. Það hættuástand, sem nú hefur skapast í efnahagsmálum eða öllu heldur er þó fram undan og stafar af hinni ört vaxandi verðbólgu, kallar hins vegar á tafarlausar aðgerðir, aðgerðir, sem ekki þola hið og er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að skapa svigrúm fyrir undirbúning varanlegra úrræða og koma í veg fyrir alvarlegar truflanir í atvinnulífinu. Þó er áríðandi, að þessar bráðabirgðaráðstafanir taki til sem flestra sviða efnahagsmála og séu þannig valdar og samræmdar, að varanlegri úrræði í næsta áfanga við lausn efnahagsvandans geti eftir nánari athugun tengst þeim með eðlilegum hætti. Helstu atriði þeirra efnahagsráðstafana, sem felast í frv. þessu og að er stefnt í fyrsta áfanga, eru þessi: 1. öflugt viðnám gegn verðhækkunum á hvers konar vöru og þjónustu og þ.á m. á húsaleigu, verðhemlun á þessum atriðum fram yfir 30. nóv. 1974, svo og eftir atvikum verðlækkun, sbr. síðustu mgr. i. gr. frv. 2. Binding kaupgreiðsluvísitölu fram yfir 30. nóv. 1974 eða réttara sagt frestun á hækkun kaupgreiðsluvísitölu fram yfir 30. nóv. 1974. Í því sambandi er þó rétt að benda á þá undantekningarheimild, sem er að finna í 2. mgr. 4. gr. frv., þar sem segir: „Þó er ríkisstj. heimilt að ákveða, að greiða skuli hærri verðlagsuppbót en segir í 1. mgr. á grunnlaun, sem lægri eru en 36 þús. kr. á mánuði, fyrir fulla dagvinnu miðað við kaupgreiðsluvísitölu 1. des. 1973 sama sem 100. Slík verðlagsuppbót yrði ákveðin sem föst krónutala, en ekki sem hlutfall af launum. 3. Binding launaliðar verðlagsgrundvallar búvöru fram yfir 30. nóv. 1974 og sérstakt aðhald að verðákvörðun á búvöru, svo sem nánar segir í 5. gr. 4. Sérstakt aðhald að fiskverðsákvörðunum fram yfir 30. nóv. þetta ár, eftir því sem nánar segir í 6. gr. frv. 5. Frestun fram yfir 30. nóv. 1974 á gildistöku allra grunnlaunahækkana umfram 20% í fyrsta áfanga nýgerðra kjarasamninga. Það tekur þó ekki til láglauna samkv. nánari skilgreiningu í þeirri gr., sem um það fjallar, þ.e.a.s. 30 þús. kr. mánaðargrunnlauna miðað við fulla dagvinnu. En um það eru fyllri ákvæði í 7. gr. 6. Hækkun útgjalda ríkissjóðs til niðurgreiðslna vöruverðs frá fjárl., bæði samkv. 2. gr. og 9. gr. frv. 7. Hækkun árlegra fjölskyldubóta frá áætlun fjárl. úr 12 þús. kr. í 15 þús. kr., sem er í reyndinni núgildandi bótahæð, sbr. 3. gr. 8. Lækkun ríkisútgjalda, bæði lögboðinna og annarra, frá því, sem í fjárl. segir, um allt að 1500 millj. kr., til þess fyrst og fremst að kosta hækkun niðurgreiðslna og fjölskyldubóta. 9. Álagning 4% skyldusparnaðar á skattgjaldstekjur tekjuskattsskyldra manna 1974 umfram 400 þús. kr., er svo eiga að endurgreiðast á 2–5 árum með vöxtum og verðtryggingu, svo sem nánar segir í 10. gr. Þeir, sem þennan skyldusparnað eiga að reiða af hendi, eiga því ekki að búa við nein ókjör, því að um þann skyldusparnað á það einnig að gilda, að hann á að njóta sama skattfrelsis og annar skyldusparnaður. 10. Skuldbinding innlánsstofnana lífeyrissjóða, Atvinnuleysistryggingasjóðs og líftryggingafélaga til kaupa á skuldabréfum Framkvæmdasjóðs eða ríkissjóðs fyrir a.m.k. 15% ráðstöfunarfjár, sbr. 13. gr. Í þessu felast a.m.k þrjár breytingar frá því, sem átt hefur sér stað í reyndinni hingað til. Í fyrsta lagi er þessi skylda lögfest, en hún hefur hingað til byggst á samningum. Í öðru lagi hefur þessi skylda hingað til aðeins náð til banka. Og í þriðja lagi er fjárhæðin, sem þetta tekur til, hækkuð úr 10% í 15%. 11. Skuldbinding lífeyrissjóða til að kaupa skuldabréf ríkissjóðs, Byggingarsjóðs ríkisins eða Framkvæmdasjóðs fyrir alls 35% ráðstöfunarfjár, og er þá skuldbinding samkv. næsta lið á undan með talin. En hingað til hefur það verið svo, að samkv. samningum, sem gerðir hafa verið við lífeyrissjóðina, hafa þeir lagt til um 20% ráðstöfunarfjár. En um þetta eru sérstaklega nánari fyrirmæli í 16. gr. og svo ákvæði um þær nánari reglur, sem gert er ráð fyrir, að fjmrh. setji um þessi efni í 16. gr. frv. En þó að það séu ekki nein ákvæði um það í þessu frv., er gert ráð fyrir, að frekari ráðstafanir komi til, þ.e.a.s. ráðstafanir, sem auk þeirra, sem taldar eru í þessu frv., þarf að gera og ríkisstj. og Seðlabanki munu beita sér fyrir, en hægt er að gera án löggjafar. Eru þær þessar: 1. Endurskoðun lánskjara allra lánastofnana í landinu, og verði stefnt að einhvers konar verðtryggingu allra útlána fjárfestingarlánasjóða eftir nánari tilteknum reglum. Í þessu liggur það, að svigrúm er til að ákveða, með hverjum hætti verðtryggingu þessari verður fyrir komið, hvort hún tekur til lánsins í heild eða hluta þess, við hvaða vísitölu verður miðað o.s.frv. Það er sem sagt ekki um það að ræða, að þarna sé bundið neitt sérstaklega við byggingarvísitölu, og geta fleiri vísitölur vitaskuld komið til álita. 2. Samkomulag við viðskiptabankana um 22% hámarksaukningu útlána á árinu 1974. 3. Samkomulag við viðskiptabankana um, að nettóskuldir þeirra erlendis aukist ekki á árinu 1974 miðað við meðaltal ársins 1973. 4. Sett verður hámark fyrir nýjum erlendum lántökum á árinu 1974 og að því stefnt, að skuldaaukning erlendis fari ekki yfir 5500 millj. kr. á árinu 1974 miðað við núgildandi gengi. Þar er að vísu um allháa fjárhæð að ræða, en vitaskuld skiptir það öllu máli í þessu sambandi, vegna hvers er stofnað til erlendra skulda, þannig að það er fávísin ein að líta á upphæðina eina einangraða út af fyrir sig. 5. Fylgt verður áfram sveigjanlegri gengisstefnu sem þætti í heildarstjórn efnahagsmála til þess að tryggja samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega. Þó er ekki gert ráð fyrir neinum stórfelldum breytingum í því efni, ef frv. þetta verður að lögum. Ég vil gjarnan endurtaka þetta, vegna þess að það hefur borið á því að undanförnu í bönkunum, að sótt hafi verið eftir gjaldeyri og alveg áreiðanlega af ótta við það, að yfirvofandi væri eða á næsta leiti einhver sérstök breyting á gengi. Það er sem sagt ekki gert ráð fyrir neinum stórfelldum breytingum á gengismálum, ef þetta frv. verður að lögum. Þeim ráðstöfunum, sem frv. kveður á um, er fyrst og fremst, eins og áður er sagt, ætlað að skapa nauðsynlegt svigrúm til undirbúnings frekari aðgerða. Það er mikilvægt, að þetta svigrúm verði notað til þess að leita varanlegra úrræða á sviði launa- og verðlagsmála og opinberra fjármála og peningamála til þess að brjóta verðbólguhugsunarháttinn á bak aftur. Meðal mikilvægra atriða, sem athuga þarf í því sambandi, eru nýjar aðferðir við gerð kjarasamninga með það fyrir augum að tryggja sanngjörn launahlutföll á öllum vinnumarkaðinum og koma í veg fyrir launakapphlaup á milli stétta, jafnframt því sem sniðnir væru varanlega vankantar af núgildandi kerfi vísitölubindingar launa. Annað atriði, sem taka þyrfti til rækilegrar athugunar, er almenn verðtrygging hvers konar fjárskuldbindinga eða einhver ákveðin tengsl almennra vaxtakjara við verðbreytingar, ef slíkar breytingar gætu í senn aukið sparnað, tryggt fjármagn til æskilegra framfara, dregið úr spákaupmennsku og verndað raungildi sparifjár og lífeyris þeirra, sem minna mega sín. Jafnframt þessu þyrfti að koma á umbótum á sviði peninga- og lánamála og opinberra fjármála til þess að tryggja styrka, samræmda og á næstu missirum hæfilega aðhaldssama stjórn á þessum sviðum. Svo gagngerar breytingar sem hér er rætt um kalla á m.a. endurskoðun á skattmeðferð verðhækkunarhagnaðar og vaxta og krefjast víðtækrar athuganir og samræmingar og þar með samvinnu aðila á mörgum sviðum efnahagslífsins, ekki aðeins þeirra, sem venjulega eru kallaðir aðilar vinnumarkaðarins. Hér hafa aðeins verið nefnd fáein atriði, sem gætu orðið hluti af síðari áfanga jafnvægisaðgerða í efnahagsmálum. Nánari athugun mun efalaust leiða í ljós fjölmargt annað, sem taka þarf á. Vel má og vera, að þörf verði róttækari aðgerða en felast í fyrsta áfanganum til þess að tryggja örugga atvinnu og lífskjör og farsælar framfarir í landinu á næstu árum. Þann fyrirvara vil ég hafa á. Það er að sjálfsögðu mjög erfitt að meta af nákvæmni áhrif þeirra viðnámsaðgerða, sem felast í þessu frv., og þeirra annarra ráðstafana, sem ég hef nefnt, á efnahagsframvindu næstu mánaða. Bæði er það vegna þess, að sumar aðgerðanna eru í formi heimilda, sem ekki er fullráðið, hvernig verða notaðar, og eins af því að samanburðargrundvöllurinn, efnahagsframvindan án aðgerða, eins og hann er settur fram í álitsgerð sérfræðinga, sem fylgir með þessu frv., er auðvitað og getur alltaf verið umdeilanlegur, byggður á spám í ýmsum efnum og óvissum atriðum, og hjá því verður ekki komist. En hitt þarf ekki að efa, að þar sé frómt frá sagt og eftir bestu vitund þeirra sérfræðinga, sem þar um hafa fjallað. Þess má t.d. geta, að í grg., sem fylgir með, hefur ekki verið reiknað með verðhækkunaráhrifum stuðningsaðgerða við atvinnuvegina, sem nauðsynlegar yrðu og óhjákvæmilegar í einhverju öðru formi, ef ekki yrði nú spyrnt við fæti með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Til þess að gefa hugmynd um mikilvægi aðgerðanna miðað við, að þeim verði heitt til fulls, má nefna fimm atriði: 1. Þróun verðlags og framfærslukostnaðar. 2. Þróun kauptaxta og kaupmáttar. 3. Afkomu atvinnuvega. 4. Peninga- og lánamarkað. 5. Viðskipta- og greiðslujöfnuð. Vegna þess, hve langt er á árið liðið, hafa viðnámsaðgerðirnar að sjálfsögðu ekki full áhrif á útkomu þessa árs í heild. En til þess að gera grein fyrir áhrifum þeirra á heilu ári má líta til talna um stöðuna á næstliðnu hausti, sem gefa mynd af þeirri undirstöðu, sem aðgerðirnar gætu lagt að framvindu efnahagsmála í jafnvægisátt á næstu misserum. Þá er það fyrst þróun verðlags og framfærslukostnaðar. Án nokkurra aðgerða stefnir í 40–50% meðalhækkun verðlags og framfærslukostnaðar á árinu 1974. Þessi verðbólguhraði væri enn meiri í lok ársins. Með aðgerðum er reiknað með 35–40% meðalhækkun verðlags á árinu 1974. Þessi tala gefur þó ekki fullnægjandi hugmynd um árangurinn, því að í árslok væri verðbólguhraðinn orðinn mun minni og kominn niður fyrir 30% á ári og stefndi til lækkunar, ef aðgerðirnar stæðu eitthvað áfram eða aðrar lausnir væru þá fundnar, sem gætu skilað svipuðum árangri. Sem sagt, í stað stigmögnunar verðbólgu í yfir 50% á ári væri stefnt að því að vinna hagkerfið niður í hóflegar verðbreytingar á árinu 1975. Hér væri um mikinn ávinning að ræða. Í öðru lagi er það svo þróun kauptaxta og kaupmáttar. Að óbreyttri þróun kauplags og verðlags eru horfur á a.m.k. 60% meðalhækkun kauptaxta á þessu ári og rúmlega 42% hækkun framfærslukostnaðar, eins og í grg. segir, Það þarf náttúrlega ekkert annað en nefna þessar tölur, 60% meðalhækkun kauptaxta og rúmlega 42% hækkun framfærslukostnaðar, til þess að mönnum sé og verði það ljóst, að svona stökk getur engin þjóð tekið. Þó að hækkunin á kauptaxta væri þessi, 60%, er kaupmætti kauptaxta stefnt í um nálægt 12% aukningu, sem er, verð ég því miður að segja, langt umfram efni, eins og sakir standa í dag. Sé hins vegar miðað víð, að kauptaxtar hækki ekki frekar en orðið er fyrr en í lok ársins, verða þeir að meðaltali um 45% hærri á þessu ári en á s.l. ári. Það virðist nú býsna há upphæð, býsna mikið stökk á einu ári. En þannig ykist kaupmáttur kauptaxta um 4–5% að meðaltali á árinu, ef viðnámsaðgerðunum yrði beitt til fulls. Leiðinleg staðreynd að horfast í augu við, en best að hafa ekki sömu aðferð og strúturinn: að stinga höfðinu í sandinn. En ég undirstrika, að þetta er miðað við það, að viðnámsaðgerðunum yrði beitt til fulls. En þarna verður t.d., þegar ætti að líta á stöðu launþega út af fyrir sig, að athuga og reikna með hinum auknu niðurgreiðslum, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. og ekki er varlegt að fara með miklar tölur um á þessu stigi, en gætu kannske, ef allt það fé fengist, sem þar er gert ráð fyrir, og væri að fullu notað, numið - til þess að vera ekki of nákvæmur 6–8 stigum kannske, og jafnframt verður svo auðvitað að hafa í huga þá heimild, sem er í 2. mgr. 4. gr. til greiðslu sérstakrar verðlagsuppbótar á þau laun, sem kölluð eru lág laun. Þar er sem sagt um heimild að ræða, sem engin ákvörðun liggur fyrir um, hvernig yrði notuð, en hún gæti náttúrlega verið notuð þannig, að þar kæmi veruleg uppbót á þessi laun láglaunamanna, þannig að þá gæti dæmið staðið þannig, að það væri ekki um umtalsverðar fórnir að ræða, sem það láglaunafólk tæki á sig með vísitölubindingu. En þó endurtek ég, að það fer auðvitað algerlega eftir því, hvernig þessari heimild er beitt. Kaupmáttur ráðstöfunartekna og þar með einkaneysla ykist nokkru meira en gert var ráð fyrir um kaupmátt kauptaxta, eða um 7–8%, vegna áhrifa skattkerfisbreytingarinnar frá því í mars s.l. Þó að hér sé ekki eins hátt stefnt og vikið var að, þegar nefnd var 12% kaupmáttaraukning, þá held ég, að það sé ekki ofmælt, að samt sé hátt stefnt, því að lífskjör hér á landi í fyrra voru á hátindi og eru það enn. Við lok ársins væri með viðnámsaðgerðum að því stefnt að freista þess að halda þessum kaupmætti. Þá er það í þriðja lagi atvinnuástand. Flestar greinar sjávarútvegs eiga nú þegar við talsverðan rekstrarvanda að etja, einkum þó frystiiðnaðurinn. Nefndi ég um það tölur í ræðu minni í gær, sem ég endurtek ekki. Sama gildir einnig um útflutningsiðnað og sennilega um ýmsar greinar heimamarkaðsiðnaðar, sem eiga í samkeppni við innfluttar vörur. Til þess að leysa vanda þessara atvinnugreina þarf því sérstakar aðgerðir. Viðnámsaðgerðum í fyrsta áfanga er fyrst og fremst ætlað að koma í veg fyrir truflanir í útflutningsgreinum, sem annars væru fyrirsjáanlegar og gætu raunar náð til fleiri atvinnugreina. Enn fremur er þeim ætlað að tryggja fullt atvinnuöryggi og koma í veg fyrir, að gengi krónunnar þurfi að siga verulega, því að slík þróun mundi fela í sér alvarlegar afleiðingar, bæði fyrir þróun atvinnulífs og félagslegt réttlæti tekju- og eignaskiptingar. Það þekkja menn af reynslunni. Þá er það í fjórða lagi peninga- og lánamarkaður. Á vettvangi peninga- og fjármála kemur verðbólguþróunin fram í mikilli fjárvöntun til útlána og opinberra framkvæmda, sem metin er í grg. sérfræðinganna a.m.k. 2000 millj. kr. Í frv. er annars vegar með skyldusparnaði einstaklinga og kröfu um verðbréfakaup lánastofnana stefnt að a.m.k. 1000 millj. kr. viðbótarfjáröflun innanlands á árinu. Hins vegar er gert ráð fyrir því að endurskoða öll lánskjör fjárfestingarlánasjóða og taka þá m.a. til athugunar að taka upp einhvers konar verðtryggingu útlána í því skyni að draga úr eftirspurn, sem óneitanlega á að verulegu leyti rætur að rekja til víðleitni manna að hagnast á verðbólgunni, það skulum við hreinskilningslega játa. Ljóst er, að þrátt fyrir þá fjáröflun, sem frv. gerir ráð fyrir, verður alltaf helmingur fjáröflunarvandans enn óleystur, og verður því nauðsynlegt að vinna enn að nokkrum niðurskurði útgjalda- og útlánafyrirætlana á næstu vikum. Utan við ramma þessa frv. eru einnig peningalegar ráðstafanir, svo sem takmörkun á útlánaaukningu bankanna, aðhald um aukningu erlendra skulda, breyting lánskjara, sem nauðsynlegar eru til þess að hemja þá eftirspurnaraukningu, einkum í formi fjárfestingar, sem er ein meginorsök vaxandi viðskiptahalla. Án slíkra aðgerða má búast við, að áhrif viðnámsaðgerðanna á viðskiptajöfnuðinn, sem metin eru 1500 millj. kr. á árinu, muni ekki koma fram nema að litlu leyti. Þá er það loks í fimmta og síðasta lagi viðskipta- og greiðslujöfnuður. Annað megineinkenni efnahagsvandans er vaxandi halli á viðskiptum þjóðarbúsins við útlönd. Þannig gæti nú stefnt samkv. áliti sérfræðinganna í um 8000 millj. kr. viðskiptahalla á árinu, ef ekki yrði að gert og gæti það falið í sér allt að helmingsminnkun gjaldeyrisforðans, eins og hann var um síðustu áramót, en þá var hann reyndar meiri en nokkru sinni fyrr. Áhrif efnahagsráðstafana frv. á viðskiptajöfnuð ársins í ár hljóta að takmarkast af því, hve langt er á árið liðið, en innflutningur hefur verið afar mikill á fyrstu mánuðum ársins. Lauslegar áætlanir um áhrif frv. benda þó til þess, að innflutningur vöru og þjónustu gæti orðið um 1200 –1500 millj. kr. minni en ella og viðskiptahalli því nálægt 6500 millj. kr. að öllu öðru óbreyttu. Hér er þó um mun meiri umskipti að ræða á síðari hluta ársins en framangreindar tölur gefa til kynna. Á heilu ári gætu þessar ráðstafanir falið í sér bætta viðskiptastöðu út á við um 2500 millj. kr. miðað við núgildandi gengi. Um þjóðarframleiðsluna og þjóðartekjurnar er þetta að segja: Við upphaf ársins var reiknað með því, að aukning þjóðarframleiðslu gæti orðið um 4–5% að magni á árinu, en vegna rýrnandi viðskiptakjara var reiknað með minni aukningu þjóðartekna eða 3–4%. Við endurskoðun þjóðhagsspár að afloknum kjarasamningum var talið, að þessi hugmynd um aukningu þjóðarframleiðslu gæti staðist, en hins vegar að rýrnun viðskiptakjara yrði meiri og aukning þjóðartekna því minni eða e.t.v. um 2%. Afar lausleg hugmynd um þjóðhagshorfur ársins að teknu tilliti til áhrifa viðnámsaðgerðanna bendir til þess, að þjóðarframleiðslan muni aukast nokkru minna en áður var spáð eða um 3–4%. Kæmi þetta fram í minni framleiðsluaukningu á síðari hluta ársins en áður var gert ráð fyrir. Að óbreyttum horfum um útflutnings- og innflutningsverðlag mun rýrnun viðskiptakjara valda því, að þjóðartekjur verði ívið minni en reiknað var með og aukningin því líklega tæp 2% á árinu. Þjóðarútgjöld stefna hins vegar í 5–6% aukningu frá fyrra ári. Þótt hér sé um minni framleiðsluaukningu að ræða en verið hefur á undanförnum árum, má telja, að hún nægi til að tryggja áfram viðunandi atvinnuástand. En eins og nú horfir um verðlags- og kaupgjaldsþróun innanlands og verðlagsþróun útflutningsafurða, væri ótruflaður rekstur atvinnuveganna hvergi nærri tryggður, ef ekkert yrði að gert. Eins og ég hef þegar tekið fram, leysa þær aðgerðir eða ráðstafanir, sem ákvæði er að finna um í þessu frv., ekki allan þann vanda, sem við er að glíma. Fyrir utan það koma til sérstök aðkallandi vandamál, sem líta verður á jafnframt og hafa í huga. En þær efnahagsráðstafanir, sem frv. felur í sér, eru settar fram sem fyrsti áfangi jafnvægisaðgerða í efnahagsmálum. En það er sem sagt sýnt, að í þeim efnahagsráðstöfunum felst ekki fullnaðarúrlausn ýmissa sérstakra vandamála, sem snúast verður gegn á næstu vikum. Hér er einkum um fjögur atriði að ræða, sem ítarlega er fjallað um í grg. með frv.: 1. Staða útflutningsatvinnuveganna og þá sérstaklega frystiiðnaðarins, eins og ástatt er í dag. 2. Staða fiskiflotans, m.a. vegna olíuvandamálsins. 3. Fjármögnunarvandamálin og erlendar lántökur. 4. Tæp staða ríkissjóðs. Jafnvel þótt tækist um sinn að stöðva víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags og koma á virkri verðlagshemlun, virðist engu að síður stefna í verulegan taprekstur frystiiðnaðarins miðað við ríkjandi markaðsverð að óbreyttu gengi, eins og ég gerði grein fyrir í gær og nánar er vikið að í grg. með frv. Sama gildir um fiskiskipaflotann við ríkjandi rekstrarskilyrði, en þar gæti, ef ekki yrði að gert, orðið um verulegan taprekstur að ræða, jafnvel án tillits til olíukostnaðarvandamálsins, sem ekki hefur verið leyst nema til eins árs, í ár. Hér er því við að glíma vandamál, sem enn væru að nokkru óleyst þrátt fyrir hin almennu áhrif kaupgjalds- og verðlagsaðgerða fyrsta áfanga efnahagsaðgerða. Við þessum vanda gæti þurft að snúast, bæði með almennum ráðstöfunum á sviði gengismála og sérstökum ráðstöfunum, t.d. með endurskoðun verðjöfnunarskilyrða. Fyrir lok júnímánaðar þarf einnig að taka ákvörðun um ráðstöfun vegna olíuvandamáls fiskiskipaflotans, þar sem sýnt er, að olíuverðhækkunin hefur reynst varanleg, en ekki tímabundin, eins og menn gerðu sér vonir um við upphaf ársins, og 5% loðnugjaldið í olíuniðurgreiðslu til fiskiskipa gefur minna af sér en vonir stóðu til. Þrátt fyrir þær stórtæku ráðstafanir til lausnar hinum almenna fjáröflunarvanda, sem beitt yrði í fyrsta áfanga, yrði hann að nokkru óleystur og enn gætti fjárvöntunar til opinberra framkvæmda og útlána fjárfestingarlánasjóða miðað við núverandi áform. Enn fremur er greinilega stefnt í meiri skuldaaukningu við útlönd en skynsamlegt getur talist. Þessi mál kalla á frekari athugun og úrræði á næstu vikum og hef ég minnst á þau í máli mínu hér að framan, og ríkisstj. og Seðlabanki yrðu að taka þau til athugunar og snúast við þeim. Eins og ég hef reyndar áður tekið fram, má skoða frv. þetta sem fyrsta áfanga af þremur í jafnvægisáætlun fyrir þjóðarbúskapinn. Ráðstafanir fyrsta áfangans kæmu nær allar þegar til framkvæmda. Verkefni annars áfangans eru lausn þeirra aðkallandi vandamála, sem lýst var hér að framan og ráðstafanir frv. leysa ekki til fulls. Hér eru rekstrarvandamál sjávarútvegsins mikilvægust, og er eðlilegt, að unnið verði að þeim jafnhliða fiskverðsákvörðun á næstu vikum. Þá þarf að ákveða fyrir mitt ár, hvernig snúast skuli við þeim mikla vanda fyrir fiskiskipaflotann, sem hið háa olíuverðlag í heiminum felur í sér. Verkefni þessa annars áfanga þarf þannig að inna af hendi á næstu 2–3 mánuðum, og mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að það geti tekist. Þriðji áfangi áætlunarinnar verður síðan mótun framtíðarstefnu í efnahagsmálum. Að henni þarf að vinna, meðan ákvæði viðnámsfrv. gilda, ef að lögum verða. Ég drap hér að framan á nokkur atriði, sem helst koma þar til greina. Að þessu sinni verður ekki rætt nánar um einstök atriði þess lokaáfanga, en til þess að okkur auðnist að ná föstum tökum á stjórn efnahagsmála, er ljóst, að kveðja þarf til samráðs við Alþ. eða ríkisstj. aðila vinnumarkaðarins, því að það er ekki síst á þeirra vettvangi, sem umbóta er þörf. Til þess að freista þess að ná sem víðtækastri samstöðu um raunhæfa og styrka stefnu í efnahagsmálum í framtíðinni hyggst ríkisstj. óska eftir áframhaldandi formlegum viðræðum við samtök launþega og vinnuveitenda um þetta efni og þá sérstaklega þegar þetta frv. hefur verið samþykkt, þannig að sýnt sé, við hvað er að búa og að hverju er hægt að stefna. Ég ætla ekki til viðbótar því, sem ég hef þegar sagt, að fara ítarlega út í einstakar gr. þessa frv. Með því fylgja svo ítarlegar skýringar, að til þeirra nægir að vísa. Ég vil þó aðeins víkja nokkrum orðum að vissum atriðum í sambandi við viðnámsaðgerðir 1. og 7. gr. og þá að nokkru leyti með hliðsjón af eða tilliti til framtíðarinnar. Það má segja sjálfsagt um ákvæði 1., 2. og 3. gr., að þar sé um að tefla hefðbundin verðstöðvunarákvæði. Þar má segja, að út af fyrir sig sé lítið farið út fyrir það svið aðgerða, sem ríkið hefur áður beitt til viðnáms gegn verðhækkunum. Hins vegar er ljóst, að sérstakt verðlagsaðhald, sbr. 1. gr., hefur jafnan reynst haldlítið eitt sér, bæði vegna þess, að án eftirspurnar- og launaaðhalds hlýtur verðlagsaðhald að bresta, og eins vegna þess, að framkvæmdavaldið er beinlínis veikt á þessu sviði. Þó er hér í þessum gr. –eða 1. gr. - um vissa útfærslu að ræða, eins og ég sagði áður. Ljóst er, að hún tekur til húsaleigu, en hingað til hefur það svifið í lausu lofti og enginn aðili verið til, sem hefur þóst eiga að hafa eftirlit með húsaleigu. En í gr. eru tekin af öll tvímæli um það. Við vitum, að það, sem brunnið hefur ekki hvað síst á fólki, er hækkandi húsaleiga, og ber því brýna nauðsyn til að stemma stigu þar við. Enn fremur er það nýmæli, að það er heimild til þess að ákveða verðlækkun á vörum. En ýmsar þær aðgerðir aðrar, sem er að finna í frv., geta gefið tilefni til þess, að teknar séu til endurskoðunar þær verðlagsákvarðanir, sem ákveðnar hafa verið, vegna þess að þær leiða til lækkunar í ýmsum þjónustugreinum, og verður þá að endurmeta það verð, sem ákveðið hefur verið, t.d. á útseldri vinnu. Í 4. og 7. gr. er farið með lagaákvæðum inn á svið samninga um kaup og kjör. Ástæðurnar til þessarar íhlutunar eru raktar í aths. við þessar gr. og koma fram í almennri grg. Þar ber í stuttu máli tvennt til: í fyrsta lagi, að almenn kauphækkun í rammasamningi ASÍ og vinnuveitenda hafi verið óhóflega mikil og meiri en ráðlegt var samkv. fyrirliggjandi spám, og í öðru lagi, að eftirkaupin eftir þessa samninga hafa magnast upp í launakapphlaup á milli stétta, þannig að lægst launuðu stéttirnar bera skarðan hlut frá borði. Þessi þróun ber því vitni, að verkalýðshreyfingin er í senn, ef svo mætti segja, sterk og veik. Þessi þróun ber því vitni, að verkalýðshreyfingin er sterk í þeim skilningi, að hún getur komið fram vilja sínum við ákvörðun peningakaups - ég vil segja nálega hverju sinni. En hún er veik í þeim skilningi, að hún hefur ekki reynst þess megnug í þetta skipti a.m.k. að móta og framkvæma samræmda, hófsama tekjustefnu, sem var þó yfirlýst markmið hennar. Launasamningarnir að undanförnu eru gott dæmi þess og jafnframt sérstaklega ástæða þeirra till., sem um er að ræða í 4. og 7. gr., sem hér eru fluttar. Það er e.t.v. ástæða til þess að segja aðeins örfá orð um 7. gr., sem gerir ráð fyrir því, að frestað sé þeim grunnkaupshækkunum, sem samið hefur verið um umfram 20%. Það má vel vera, að þetta komi mönnum ókunnuglega fyrir sjónir, og þarna verður sjálfsagt sagt, að farið sé með óvenjulegum hætti inn á svið kaup- og kjarasamninga. Ég verð að segja, að þessi gr. er ekki ættuð frá mér. En því betur sem ég hef skoðað hana, þeim mun sannfærðari er ég orðinn um réttmæti hennar, að í henni felst réttlæti í stað þess ranglætis, sem komið hefur verið á með ýmsum þeirra kjarasamninga, sem hafa verið gerðir, þannig að ég get fyllilega tileinkað mér þá hugsun, sem hún byggist á. Ég væri út af fyrir sig stoltur af því að gangast við faðerni að því. Hitt er eitthvert það ómannlegasta, sem hendir menn, ef þeir vilja sverja fyrir faðerni afkvæma sinna. En er þá 7. gr. í raun og veru óvenjuleg? Ég leit aðeins lauslega yfir það, - mjög lauslega, hve oft löggjafinn hefði á árabilinu frá 1939 til dagsins í dag gripið inn í kaup- og kjarasamninga með ákvæðum um vísitölu, með ákvæðum um kaupbindingu, með ákvæðum um gerðardóma og dómnefndir í kaupgjaldsmálum, með dýrtíðarráðstöfunum, með vísitölubindingu, með vísitölubanni o.s.frv. eða með lögum, sem með einum eða öðrum hætti snerta kaupgjaldsmál og samninga, sem gerðir hafa verið, og mér taldist til, að tala þeirra laga væri rúmlega 30 eða nánar tiltekið 34. Þó get ég ekki ábyrgst það, því að ég hafði ekki tíma til að fara svo nákvæmlega yfir þetta. En þó hygg ég, að það skakki ekki miklu. Auðvitað er vísitala einn þáttur kjarasamninga, og það er í sjálfu sér enginn eðlismunur á verðlagsuppbót og grunnlaunum, alveg sams konar í eðli sínu, og löggjafinn hefur gert það oftar en einu sinni að fara þannig inn í vísitölumálin að mismuna mönnum, setja þrep í vísitöluna. Það hefur oft verið talað um að undanförnu, að það þyrfti að setja þak á vísitölu, það væri réttlætismál. En ég get ekki séð muninn á því í sjálfu sér að setja þak á vísitölu og setja þak á launahækkanir, sem eiga að eiga sér stað í einu stökki. Það er alveg sama eðlis. En það má vel vera, að þeir verði margir, sem bera umhyggju fyrir þeim mönnum, sem hafa haft þá aðstöðu að knýja fram sér til handa mun meiri kjarabætur og kauphækkanir en aðrir almennir launþegar, þeir sem minna mega sin í þjóðfélaginu og ættu frekar á aðstoð þjóðfélagsins að halda. Það má vel vera, að þeir séu margir, sem þora ekki að taka á þessum málum með þessum hætti. Og þá vil ég segja það strax, að ég er til viðræðu um að sleppa þessari 7. gr. út úr frv. til samkomulags, ef hún verður mönnum sá þyrnir í augum, að strandaði á. Að sjálfsögðu koma hér við sögu margir fleiri þættir en ég hef hér vikið að. En launaákvörðunaraðferðin er svo mikilvæg, að hún hlýtur að koma til endurskoðunar við ríkjandi aðstæður. Með frv. er lagt til að lögbinda um sinn tiltekna þætti launaákvörðunar og fela ríkisstj. og lögskipaðri dómnefnd sérstakt vald í þessum efnum. Ég neita því ekki, að þetta eru út af fyrir sig afdrifamikil spor, en þar er gengið í spor, sem margir hafa áður stigið, en er kannske fennt í og menn minnast ekki mikið lengur. Ég tel, að ríkisstj. beri skylda til að lýsa ákveðinni stefnu, jafnvel í þessum viðkvæmu málum, og það geri ég hiklaust, hvort sem hún veldur mér vinsældum eða óvinsældum. Um það hugsa ég ekki neitt, en geri það, sem ég tel rétt, og þess vegna tel ég vera um réttlætismál að ræða að því er varðar 7. gr. Um vísitöluna má lengi deila, en þar er nauðsyn á ferðinni, auk þess sem ég hef talið og margtekið fram, að ég tel útreikning vísitölunnar á margan hátt ákaflega óeðlilegan og alls ekki gefa þá niðurstöðu, sem hún ætti að stefna að. Ég tel enn fremur, að ríkisstj. á hverjum tíma geti ekki skorast undan því að axla ábyrgðina á framkvæmd þeirrar stefnu, sem hún ákveður. Í þessu tilfelli hefur hún ekki til þess aðra leið, eins og nú standa sakir og þörfin er aðkallandi, en lögfestingu. Hinu er svo ekki að leyna, og það er mér ljúft að taka fram og vildi gjarnan vinna að því eftir mætti, að sennilega væri þetta framkvæmdavald best komið hjá miðstjórnarvaldi sjálfra samtaka vinnumarkaðarins. Mörg þeirra vandamála í launamálum, sem við eigum við að glíma um þessar mundir, eru til komin vegna þess, að miðstjórnarvald þessara aðila er veikt, of veikt. Einstakir hópar launþega fara sínu fram með verkfallshótun eða með fullri samstöðu stundum, því miður, við vinnuveitendur, þar sem viða skortir á, að í öllum greinum togist á andstæðir hagsmunir við launasamningaborðið. Ég tel, að vel þurfi að huga að þeirri leið, bæði í bráð og lengd, að hin frjálsu samtök vinnumarkaðarins komi sér upp nýjum samráðs- og samþykktaraðferðum. T.d. verð ég að segja það, að mér finnst ekkert fráleitt að hugsa sér, að verkföll einstakra félaga væru blátt áfram óheimil, nema þau hlytu samþykki verkfallsráðs launþegasamtakanna sjálfra, þar sem engir aðrir ættu fulltrúa. Einnig mætti hugsa sér sambærilega meðferð fyrir gildistöku sérsamninga í kjölfar rammasamnings o.s.frv., þannig að valdið í þessum efnum væri miklu meir og með allt öðrum hætti en nú er lagt í hendur ábyrgs aðila, miðstjórnar launþegasamtakanna. Allar breytingar af þessu tagi eru eðli málsins samkv. tímafrekar og hljóta að byggjast á almennum skilningi á nauðsyn samræmdrar tekjustefnu, skilningi þeirra aðila sjálfra, sem hér eiga hlut að máli. En ég held, að réttlætisvitund og jafnréttisvitund þessarar þjóðar hnigi í þessa átt. Ríkisstj., sem um þessar mundir er sögð ekki eiga eftir langa lífdaga, mun samt á þeim tíma, sem henni þó auðnast að tóra þrátt fyrir allar hrakspár, leggja allt kapp á að fá heildarsamtök launþega til samvinnu um þessi mál. Og ég vil alveg sérstaklega endurtaka og undirstrika, að það væri langbest og æskilegast að mínum dómi, að miðstjórnarvald launþegasamtakanna gæti komið í staðinn fyrir ríkisvaldið við framkvæmd 4. og 7. gr. í þessu frv. En forsendur þess eru ekki til staðar í bili, því að þessi aðsteðjandi vandi kallar á tafarlaus úrræði og það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því, að menn geta ekki vikið sér undan þeim vanda og verða að leysa þann vanda, ef þeir vilja halda áfram að lifa við sæmileg kjör í þessu landi. Og það er að mínum dómi alveg óhjákvæmilegt, að ríkisstj.. geri á ábyrgan hátt grein fyrir afstöðu sinni til þessara mikilvægu mála og taki afleiðingunum af því að fullu, og það hef ég hér reynt að gera fyrir mitt leyti. Það er vissulega mikilvægt, eins og á stendur, að næstu dagar og vikur verði notaðar vel til þess að kanna, hvaða leiðir eru færar til samstöðu Alþingis, ríkisvaldsins og samtaka vinnumarkaðarins til þess að varðveita atvinnuöryggið í landinu og óskert þau góðu lífskjör, sem þjóðin nýtur, og tryggja jafnframt réttláta tekjuskiptingu, því að eins og ég vék að áðan, þá hef ég þá trú og sannfæringu, að jafnréttisvitundin sé svo samgróin íslenskri þjóð, að hún þoli ekki annað til lengdar en það sé fylgt og sýnt réttlæti í þeim efnum. Það er sjálfsagt, að einhver saklaus sál gæti nú spurt: Hvers vegna er nú verið að gera allt þetta veður út af verðbólgu? Höfum við ekki lengi haft verðbólgu í þessu landi? Hefur okkur ekki vegnað vel? Höfum við ekki lifað vel? Hafa ekki margir byggt upp á verðbólguna? Hafa ekki margir framkvæmt upp á verðbólguna? Jú, því er ekki að neita, að það er rétt. Og því skyldu menn þá ekki spyrja: Má þá ekki láta þetta rúlla áfram og breyta bara genginu á gjaldmiðlinum, eftir því sem á þarf að halda? Er það ekki einföld leið? Hvers vegna er mikilvægt að vera að hamla gegn verðbólgu hér á landi? Og það er mála sannast, að verðbólga í skefjum innan hæfilegra takmarka þarf ekki að gera skaða. Hún getur verið eðlilegur fylgifiskur framfara í þjóðfélaginu. En það eru viss mörk fyrir því, hve verðbólgan má vaxa ört, og ég er sannfærður um, að stórfelldar sveiflur í því efni, sem hafa í för með sér geysilegt verðlag og margs konar röskun í þjóðfélaginu, eru af hinu illa og við þær aðstæður verður ekki byggt upp traust efnahagslíf í landinu. Við heyrum það í pólitískum umr. héðan frá Alþ., að það er oft deilt um það, hverjum sé framfarirnar að þakka, og það hafa orðið miklar framfarir hér á landi á undanförnum árum og jafnvel áratugum. Þar kemur margt til greina. En ég hugsa samt, að þegar menn sleppa öllum pólitískum gyllingum, þá verði flestir að játa, að hagvöxtur á Íslandi hefur að mjög miklu leyti átt rætur að rekja til framfara í fiskveiðitækni og bættra aflabragða og raunar sérstaklega hagstæðrar þróunar viðskiptakjara á síðustu árum. Þar er sannleikurinn sá, að verðbólgan hefur ekki komið í veg fyrir, að við nýttum þessi tækifæri til framfara. En hún hefur ekki stuðlað að því, að þessar framfarir ættu sér stað. Það má leiða að því miklar líkur, að verðbólgan og þær efnahagsaðstæður, sem henni fylgja, hafi torveldað aðrar efnahagsframfarir og hagvöxt, sem styðst við gott skipulag atvinnufyrirtækja og hagkvæma þróun atvinnuvega, með því að hún ruglar m.a. allt skynsamlegt arðsemismat og áætlunargerð til langs tíma innan fyrirtækja sem utan. Þetta á jafnt við um þróun okkar hefðbundnu atvinnuvega: sjávarútvegs, fiskiðnaðar og landbúnaðar, og stofnun nýrra atvinnu greina, sem hagkvæmar gætu reynst. Þess vegna er sannleikurinn sá, þegar hann er allur sagður, að verðbólgan er þrátt fyrir allt íhaldssamt afl í þjóðfélaginu. Hún er íhaldssamt afl í þeim skilningi, að hún stuðlar að því að skorða hagkerfið og framvinduna í troðnum brautum og torveldar breytingar og framfarir, sem ekki hyggjast á beitingu nýrrar tækni í þeim greinum, sem við þekkjum og höfum stundað. Hér kemur sjálfsagt margt fleira til greina, sem ástæða væri til að skoða á verðbólgutímum og ef talað er um verðbólgu og þá líka þær sveiflur í þjóðarbúinu, sem hafa farið út í öfgar, ýmist af innri eða ytri ástæðum, orku þjóðarinnar eytt í allt of ríkum mæli til þess að stríða stöðugt við vandamál líðandi stundar, sem ekki tengjast framförum í okkar þjóðarbúskap, þegar horft er til lengri framtíðar. Þetta á við um þjóðina alla: Alþ., ríkisstj., stjórnmálaflokka, hagsmunasamtök og síðast, en ekki síst nær hvert mannsbarn í landinu, sem veltir því helst fyrir sér, hvernig það fái sér best borgið í kapphlaupinu við verðbólguna, eða sem kannske er meira um vert, sveiflur í hraða hennar. Í þessu felst í senn sóun á líðandi stund og fórn frambúðarhagsmuna. Þetta m.a. eru ástæður til þess, að það er mikilvægt fyrir okkur sem þjóð að ná tökum á verðbólguþróuninni og halda henni innan skynsamlegra takmarka. En það má segja, að verðbólguþróunin hafi sett svipmót sitt á efnahagslífið hér á landi í hálfan fjórða áratug, þannig að hér er ekki um neitt nýtt fyrirbæri að ræða. Við þurfum að freista þess að draga úr sveiflunum, sem eru aflvaki og driffjöður þessarar þróunar. Reynsla okkar er um sumt, - það skulum við hreinskilnislega játa, - sama marki brennd og margra nýfrjálsra þjóða. Fullt sjálfstæði og frelsi er ekki ígildi fullrar sjálfsstjórnar. Á þessu sviði eins og svo mörgum öðrum gildir það, að ekki er nóg að gera garð í kringum garðinn sinn, heldur verða menn að rækta garðinn sinn upp. Ég held, að þær ráðstafanir, sem er að finna í þessu frv., stefni í þá átt og sérstaklega að þær veiti svigrúm til þess, - svigrúm, sem við þurfum að sameinast um að nota. Við höfum blátt áfram ekki ráð á því að láta sundrung og oft hégómlega valdastreitu koma í veg fyrir, að því markmiði verði náð. Það er vitað mál, að eins og styrkleika stjórnarflokkanna er háttað í þessari hv. d., hafa þeir ekki einir og óstuddir bolmagn til að koma þessu frv. fram, jafnvel þótt þeir stæðu saman um það sem einn maður. Það er því nauðsynlegt að leita einhvers konar samkomulags um þetta mál, að leita að einhvers konar málamiðlun, án þess að tilgangur frv. fari þar fyrir í súginn. Ég er því reiðubúinn að ræða um að fallast á hugsanlegar breytingar á frv. þessu, enda náist sem áður sá árangur til verðbólguviðnáms og jafnvægis, sem stefnt er að með þeim efnahagsráðstöfunum, sem hér er um að ræða. Það verður hlutverk þeirrar n., sem málið fær hér til meðferðar, að leita slíks samkomulags, og getur hún í því sambandi leitað upplýsinga hjá hagrannsóknastjóra, sem mun fúslega láta henni í té allar þær upplýsingar, sem hann hefur á reiðum höndum um þessi efni, svo og hjá bankastjórum Seðlabankans, sem að sjálfsögðu hafa kannað suma þætti þessara mála sérstaklega. Enn fremur getur hún auðvitað - og er ekki nema sjálfsagt - leitað eftir ábendingum frá aðilum vinnumarkaðarins, sem ríkisstj. mun, eins og ég hef þegar lýst yfir, halda áfram að eiga viðræður við. Efast ég ekki um, að hv. n. muni í þessu efni gera sitt besta. Ég mun auk þess eiga sérstakar viðræður við forustumenn stjórnmálaflokkanna um leiðir til samkomulags um lausn hins aðsteðjandi vanda, sem þjóðarnauðsyn krefst, að brugðist sé við nú í tæka tíð og á réttan hátt. Ég vona, að allir hv. alþm. geri sér ljósa þá ábyrgð, sem á þeim hvílir. Nú eins og svo oft áður í okkar þjóðarsögu er horft til Alþingis. Þjóðin mun næstu daga fylgjast með því, sem hér gerist, og þjóðin mun á sínum tíma dæma. Og á þeim dómsdegi mun henni ekki efst í huga pexið um orsakir þess vanda, sem við er að glíma, sem raunar liggja ljóst fyrir, heldur hitt, hvernig við honum var brugðist, hvernig á því var tekið að leysa hann. Hún mun muna verkin, en ekki orðin, sem hér verða sögð. Nú er þetta mikilvæga mál lagt í hendur Alþ., þessarar elstu og valdamestu stofnunar íslensku þjóðarinnar. Með afgreiðslu þess skrifar það enn eina blaðsíðuna í langri viðburðarríkri og merkilegri sögu sinni. Herra forseti. Ég legg til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr, og fjh: og viðskn.



Herra forseti. Efnahagsástandið er svo alvarlegt, að áhrifamiklar aðgerðir af hálfu þings og stjórnar eru óhjákvæmilegar nú á næstunni. Árangur þeirra veltur ekki síður á framkvæmd en lagasetningu. Núv. stjórnarsamsteypa er með öllu óhæf til að leysa þennan vanda og verður að fara frá. Þegar svo er komið, mun Sjálfstfl. tilbúinn að takast á við efnahagsvandann og skorast ekki undan ábyrgð á ráðstöfunum, sem reynast nauðsynlegar. Það var frá upphafi vega ljóst, að verulegur veikleiki var gagnvart efnahagsmálum með núv. ríkisstj. og stjórnarflokkum. Þessi veikleiki hefur hvað eftir annað komið fram. Í áramótagrein hæstv. forsrh. minntist hann á efnahagsvandann, sem fram undan væri, og taldi æskilegt, ef ekki nauðsynlegt, að sterk stjórn tækist á við þann vanda. Öllum er ljóst, að núv. stjórn hvorki var né er sterk stjórn. En þessi veikleiki kemur nú m.a. fram í því, hvernig þetta frv. ber að. Í grg. er tekið fram, að einstakir ráðherrar hafi óbundnar hendur um einstök efnisatriði, og nú hefur hv. 3. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, lýst því yfir fyrir hönd félmrh., að ráðh. eigi ekki aðild að flutningi frv. Varðandi afstöðu ráðh. Alþb. er það að segja, að hún virðist nokkuð óljós. Þeir standa að flutningi frv., að vísu með fyrirvara. Í eldhúsumr. í gærkvöld minntist hæstv. iðnrh. á frv., en tók fram, að hæstv. sjútvrh., flokksbróðir hans, mundi gera því nánari skil. Menn biðu með óþreyju ræðu hæstv. sjútvrh., en honum vannst ekki tími til að skýra frá afstöðu sinni. Mikið af tíma hans fór í að ræða um austur-þýska togara og ýmis önnur vandamál, sem að honum steðja, en um afstöðu til frv. varð maður engu nær eftir ræðuna. Það hefur hins vegar komið fram, t.d. 1. maí í sjónvarpsviðtölum við suma forustumenn Alþb. í verkalýðsfélögum, að þeir lýstu sig andvíga þessu. T.d. lýsti einn áhrifamaður þar yfir, að hann segðist ekki trúa því, að núv. ríkisstj. færi að kippa vísitölunni úr sambandi og banna þau 14–15 stig, sem ættu að koma til framkvæmda 1. júní. Það er ljóst, að þetta mál er allt saman fullt af gátum, sem ekki hafa verið ráðnar enn. Nú hefur það verið svo, síðan ríkisstj. tók til starfa, að sjálfstæðismenn og aðrir í stjórnarandstöðu hafa hvað eftir annað varað við þróun efnahagsmálanna, varað við efnahagsstefnu eða réttara sagt stefnuleysi ríkisstj. í þeim efnum. Nú þarf ekki lengur þessara vitna við. Það er ekki hægt að halda því fram, að þetta sé bara svartsýni og öfgar úr stjórnarandstöðu, heldur liggja nú fyrir yfirlýsingar og viðurkenningar á þessu í rauninni öllu saman frá hæstv. ríkisstj. sjálfri í grg. frv., sem nú hefur verið lagt fyrir Alþ. Það vekur athygli, að í innganginum um efnahagshorfur 1974, á bls. 9 í frv., er þess fyrst getið, að óvænt stórhækkun útflutningsverðlags og miklar lántökur erlendis á árinu 1973 hafi forðað um sinn frá halla á greiðslujöfnuði við útlönd. En síðan segir, að þegar á árið leið ást viðskiptakjarabatinn upp vegna víxlhækkana kaupgjalds og verðlags, mikillar eftirspurnar, peningaþenslu innanlands og vaxandi verðhækkunar innflutnings. M.ö.o.: þessi bati, sem fékkst vegna stórhækkunar á útflutningsverðlagi og studdist þá við miklar lántökur til að forða greiðsluhalla, ást upp. - Nú er það athugandi þarna á bls. 9, að það virðist eins og nýsamþykkt þál. hér á Alþ. sé farin að hafa áhrif, því að þetta orð, „ást“, er skrifað með setu í grg., og er það athyglisvert, þar sem hæstv. menntmrh. hefur sérstaklega lýst stuðningi sínum við frv. Síðan heldur áfram í grg., að lýst er ástandinu. Umskiptin í hagsveiflunni hafa orðið miklu sneggri og hastarlegri en gert var ráð fyrir, og síðan segir á bls. 10 í grg. frv., að þjóðarútgjöldin fari að öllu óbreyttu langt fram úr því, sem þjóðartekjur og eðlilegur innflutningur fjármagns leyfir. Við blasir háskaleg verðbólguþróun, sem stefnir atvinnuöryggi, lánstrausti þjóðarinnar erlendis og hagvexti í framtíðinni í hættu. Rækilegar og kirfilegar er í rauninni ekki unnt að undirstrika og staðfesta það, sem stjórnarandstaðan hefur haldið fram að undanförnu, í hvert óefni stefndi með efnahagsmál þjóðarinnar. Þegar lengra kemur fram í grg., er þetta svo allt sundurliðað miklu nánar. Þar segir, að við blasi stórfelldur hallarekstur frystiiðnaðarins og gæti tapið numið 1100–1200 millj. á ársgrundvelli miðað við rekstrarskilyrði í apríl–maí. Varðandi þorskveiðarnar er gert ráð fyrir nokkur hundruð millj. kr. halla á rekstri þorskveiðibátaflotans. Það segir síðan um sjávarútveginn í heild, að hann standi frammí fyrir stórkostlegum rekstrarerfiðleikum. Varðandi útflutningsiðnaðinn segir, að rekstrargrundvöllur hans sé í þann veginn að bresta. Síðan er haldið áfram með ýmis önnur mikilvæg atriði, svo sem viðskiptajöfnuðinn gagnvart útlöndum, og þar segir, að viðskiptahallinn á árinu 1974 stefni í 7800–8300 millj. kr., sem bera má saman við viðskiptahalla árið 1973, sem varð 2600 millj. Þessi væntanlegi halli er milljörðum meiri en gert var ráð fyrir í spá við upphaf ársins. Það er auðvitað svo alvarlegt mál, að allir ábyrgir menn hljóta að staldra við, ef hallinn á innflutningi og útflutningi á árinu á að verða um 8 milljarðar - 8000 millj. - á árinu. Síðan er rætt um ný erlend lán, sem eigi að að nokkru leyti að vega á móti þessum viðskiptahalla. Þrátt fyrir viðleitni í þá átt að taka sem mest af erlendum lánum er ekki gert ráð fyrir, að hægt sé að taka meira en 5500 millj. kr. lán erlend á árinu, m.ö.o. að greiðsluhallinn í heild verði verulegur og það svo, að gjaldeyrisforði landsins, eins og hann var í ársbyrjun, muni helmingast, og er það vafalaust nokkuð varlegt. Hætt er við, að eftir verði í árslok, ef svo fer sem nú horfir, töluvert minna en helmingur þess forða, sem til var í byrjun ársins. En varðandi hinar erlendu lántökur segir enn fremur í grg., að heildarskuldir við útlönd muni væntanlega aukast um 5500 millj. Hér er um að ræða mestu skuldaaukningu, sem átt hefur sér stað á einu ári til þessa, og munu skuldir þjóðarbúsins til langs tíma vaxa á árinu um nálægt 27%. Síðan segir í þessari grg., sem samin er af hagrannsóknadeild og Seðlabanka Íslands, tveim hlutlausum aðilum, sem á hafa að skipa hlutlausum sérfræðingum og hinum færustu mönnum á þessu sviði, - síðan segir orðrétt: „Allt ber þetta að sama brunni. Þjóðarútgjöldin stefna langt fram úr framleiðslugetu á þessu ári. Rekstrarhalli og fjárvöntun kemur fram hjá mörgum opinberum fyrirtækjum og verðhækkunartilefni hrannast upp í rekstri þeirra, sem vafalaust er ekki að fullu tekið tillit til í vísitöluspám hér að framan. Mikil fjárvöntun er hjá fjárfestingarlánasjóðum að óbreyttum útlánaáformum. Í rauninni þarf ekki að hafa um þetta fleiri orð né rekja nánar það, sem segir í grg, frv. Að nokkru leyti hefur hæstv. forsrh. gert það í framsöguræðu sinni, og að nokkru leyti hefur þetta komið fram í fjölmiðlum. En í sambandi við þetta útlit, sem vissulega er ákaflega dökkt, er rétt að minnast á þá málsvörn, sem stundum er höfð uppi og þá alveg sérstaklega af talsmönnum Alþb., og það er þetta, að íslenska þjóðin lifir við allsnægtir, Íslendingum hafi aldrei liðið betur, haft meira milli handanna, en kaupmáttur tekna sé meiri en nokkru sinni áður. En í sambandi við kaupmáttinn er rétt aðeins að minnast á það, sem þessir sérfróðu menn segja á bls. 12 í grg., orðrétt: „Sú aukning heildarkaupmáttar hlýtur að teljast óraunhæf með öllu og fær ekki staðist til frambúðar. Forsenda varanlegra kjarabóta er stöðug aukning þjóðarframleiðslu og þjóðartekna. Verðbólguþróunin, sem fram undan er, teflir þessum forsendum batnandi lífskjara í tvísýnu.“ Hér komum við að ákaflega mikilvægu atriði. Það endurtekur sig sama sagan nú og í fyrri vinstri stjórninni, að þá þreyttust málsvarar Alþb. ekki á að halda því fram, að aldrei hefði almenningur haft betri kjör, haft meiri kaupmátt, lifað við meiri allsnægtir en í tíð þeirrar stjórnar. En menn verða að gera sér grein fyrir, að bæði þá og nú er um falskan kaupmátt að ræða. Það er kaupmáttur, sem að vísu er til aðeins í bili, vegna þess að hann byggist á stórfelldum hallarekstri og lántökum þjóðarinnar út á við. Slíkt getur auðvitað aldrei staðist nema stutta stund. Það er alveg eins og þegar einstaklingur lifir hátt á lánum langt umfram tekjur. Hann telst hafa góð lífskjör, meðan hann er að eyða þessu og sóa, en sú stund rennur upp, að allt hrynur þetta eins og spilaborg. Og hér sannast sem oftar það, sem í fjallræðunni segir um hyggna manninn, sem byggði hús sitt á bjargi, og hinn óhyggna, sem reisti það á sandi. Og steypiregn kom ofan og lækir uxu og stormar beljuðu og buldu á því húsi, og það féll, því að það var byggt á sandi, og fall þess varð mikið. Nú er þetta e.t.v. þeim mun athyglisverðara fyrir þá sök, að hér hefur verið einstætt góðæri það tímabil, sem núv. ríkisstj. hefur verið við völd. Er sama, hvort litið er á árferðið og árgæsku innan lands eða verð á erlendum afurðum okkar, sem aldrei hefur verið jafnhátt og aldrei vaxið jafnört og einmitt á þessum tíma. En það hefur sannast hér sem oftar, að það þarf sterk bein til að þola góða daga, og hæstv. núv. ríkisstj. hefur sýnt það og nú sannað það sjálf með flutningi þessa frv. og grg. þess, að hún hefur ekki þolað þessa góðu daga, hún hefur því miður sýnt algert andvaraleysi í því að gera nauðsynlegar ráðstafanir, til þess að ekki færi allt úr skorðum. Nú má spyrja um orsakir þessa ástands, þessarar gífurlegu verðbólgu, sem nú er orðin staðreynd. Stundum er því haldið fram, að orsakanna sé að leita erlendis, það séu hinar miklu verðhækkanir á erlendum varningi, í flestum löndum öðrum sé dýrtíð og verðbólga og verðhækkanir. Það er rétt, að erlendar vörur hafa mjög hækkað og mörg lönd glíma við þessi sömu vandamál. En þegar málið er skoðað, þá sést, að þetta er ekki nema lítill hluti verðbólguvandans. Það sést og sannast m.a. af því, að hér hefur verðbólgan eða dýrtíðin aukist þrisvar til fjórum sinnum meira en er í helstu viðskipta- og nágrannalöndum okkar, svo að notað sé orðalag stjórnarsáttmálans. En það var stefna stjórnarinnar að reyna að sjá svo um, að verðbólga yrði hér ekki meiri en í þessum löndum. Önnur ástæða, sem stundum hefur verið færð fram, er sú, að efnahagsörðugleikarnir stafi af verulegu leyti af gosinu í Heimaey og þeim hörmungum, sem því fylgdu. Það leit svo út fyrst, eftir að gosið byrjaði í Vestmannaeyjum, að mjög mundi draga úr fiskframleiðslu eyjaskeggja og þess bátaflota, sem þar hefur verið gerður út. En reynslan varð önnur því að fyrir frábæran dugnað Vestmanneyinga tókst að afla á Vestmannaeyjabáta verulegs hluta þess afla, sem áður hafði fengist. Þó að Vestmannaeyjagosið hafi vissulega haft sín áhrif, er hér ekki að finna neina af meginorsökum efnahagsvandans. Ég held, að það sé fljótlegt að finna, hvar vandinn er. Aðalorsökin er einfaldlega sú, að undir forustu þessarar ríkisstj. hefur þjóðin lifað um efni fram, þjóðarútgjöldin farið langt fram úr þjóðartekjum. Meðal annars, sem hér hefur valdið um, er, að öll grundvallarlögmál efnahagslífsins um jafnvægi hafi verið brotin. Það er lögmál, sem ekki má rjúfa, að þegar atvinnulífið blómgast vel og þarf á miklu vinnuafli að halda, má hið opinbera ekki keppa við atvinnuvegina, reyna að draga frá þeim vinnuaflið, heldur verður þá að sjálfsögðu að láta atvinnuvegina ganga fyrir. Þess vegna er það lögmál, að á slíkum tímum verður að reyna að fresta einhverju af þeim opinberu framkvæmdum, sem ella mundu gerðar og eru æskilegar og nauðsynlegar. Í grg., sem sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins samdi hér á s.l. vetri, eftir að hún hafði kannað rækilega þessi mál, - og hæstv. sjútvrh. og iðnrh. röktu úr þessu áliti það, sem þeir töldu, að kæmi þeim vel, - en m.a. bentu þessir sérfræðingar á, að það væri brýn nauðsyn að fresta einhverjum af opinberum framkvæmdum, og komust svo að orði, að það hlyti að mega finna einhverjar framkvæmdir í hinum opinbera rekstri, sem hægt væri að fresta. En ein af orsökum þessa mikla vanda, þessarar miklu bólgu, sem sumir kalla óðaverðbólgu, en er ekki aðeins óð, heldur bandóð nú um þessar mundir, er sú, að þetta lögmál hefur verið brotið. Þess vegna hafa atvinnuvegirnir og ríkisvaldið keppt um vinnuaflið með þeim afleiðingum, sem alltaf koma í ljós, þegar svo stendur á, að kaupgjaldið spennist upp, bæði með launaskriði og með því að menn fá aukagreiðslur eða tekst með samningum að fá meiri. kauphækkanir en atvinnurekstur og þjóðfélagið í heild gætu borið, eins og glögglega kom fram í ræðu hæstv, forsrh., að hafi verið nú að undanförnu. Það er ákaflega sorglegt, það er dapurleg staðreynd, þegar athugaður er ferill þessarar ríkisstj. í efnahagsmálum, hversu henni hefur aldrei auðnast að móta sér neina stefnu í þeim málum. Ýmist hefur verið algert stjórn- og stefnu leysi eða um hreinar bráðabirgðaaðgerðir að ræða. Eins og kunnugt er, hafði viðreisnarstjórnin fengið lögfesta verðstöðvun haustið 1970, sem átti svo að falla úr gildi haustið 1971. Þá var núv. ríkisstj. komin til valda, en hún framlengdi þá verðstöðvun, vegna þess að hún taldi sig þurfa að hafa ráðrúm, frá því að hún kom til valda 14. júlí og fram undir áramót til þess að móta stefnuna. Þegar svo áramótin komu, hafði engin stefna verið mótuð. Þá er verðstöðvuninni að sumu leyti aflétt, að sumu leyti urðu breytingar þar á, m.a. að dregið var úr niðurgreiðslum. Síðan líður fyrra missiri þess árs, 1972. En um það leyti sem ríkisstj. hélt upp á ársafmæli sitt, gaf hún út brbl. til þess að reyna að stöðva verðbólguna, brbl. frá 14. júlí 1972, um ýmsar aðgerðir í efnahagsmálum. Skýrt var frá því, að þær væru ákveðnar til bráðabirgða, meðan stjórnin væri að hugsa sitt ráð og skapa varanlega efnahagsstefnu. Og þannig hefur þetta gengið æ síðan, aldrei nein föst tök, aldrei nein heilleg eða skynsamleg stefna. Hins vegar bar að sjálfsögðu að líta á það sem ljósglætu í þessu myrkviði, að nú fyrir nokkru, eða í marsmánuði, tók hæstv. forsrh. sig til og lét undirbúa tillögur og ítarlegar grg. um þetta efni, og nú hefur árangurinn af því litið dagsins ljós í þessu frv. Það er í fyrsta sinn, sem er þó alvarleg viðleitni til þess að reyna að hemla eitthvað á móti verðbólgunni. Nú kemur það fram, að ef ekki eru gerðar sérstakar ráðstafanir, hækki framfærsluvísitalan - og gerði það um síðustu mánaðamót - um 17%. Hins vegar hækkar kaupgreiðsluvísitalan nokkru minna 1. júní, þó að hún byggist á þessum 17%, - hækkar nokkru minna vegna þess, að sum atriði, eins og t.d. hækkun söluskattsins um 4% nú nýlega, koma ekki inn í kaupgreiðsluvísitöluna og fleiri atriði, sem ég skal ekki rekja. Nú er það einkennilegt, að þegar fyrri vinstri stjórnin fór frá, þá voru það 17 stig, sem urðu henni svona óþægileg. Það voru 17 stig þar, sem þáv. forsrh. sagði, að væru að skella yfir og þar með geigvænleg verðbólga, sem mundi verða óviðráðanleg, ef ekki yrði að gert. Þessu lýsti hann yfir á Alþ. í byrjun des. 1958. Nú er það að vísu öllu meira, það eru ekki 17 stig, heldur 17%. Þegar fyrri vinstri stjórnin var lögst á sína banasæng og lærðir menn voru að þjónusta hana, komst einn áhrifamaður í ríkisstj. svo að orði, að því er sagt er: Er þá ekkert til nema gömlu íhaldsúrræðin? Vissulega rifjast þetta upp nú aftur. En það, sem átt er við með þessum gömlu „íhaldsúrræðum“, er auðvitað það, að vinstri stefnan, ef stefnu á að kalla, hafði beðið skipbrot, og með þessum íhaldsúrræðum var átt við skynsamlega fjármála- og efnahagsstefnu. Nú eru víðast hvar í löndum, þar sem menn vilja stefna að jafnvægi í efnahagsmálum, nokkur lögmál, sem eru í rauninni algild og alls staðar eru notuð, og þessi úrræði miða auðvitað fyrst og fremst að því að koma í veg fyrir, að slíkt ástand geti skapast eins og nú er hér á landi. Þegar menn nú tala um verðbólguna hér, er því haldið fram til varnar, m.a. í gærkvöld af sumum málsvörum ríkisstj., að hér hafi alltaf verið verðbólga, þessi sé ekkert verri en hver önnur, heldur sé hún, eins og hæstv. iðnrh. komst að orði, velmegunarvandi og framkvæmdagleði. Því er haldið fram, að hér hafi alltaf verið í rauninni meira og minna óviðráðanleg verðbólga. Þetta er ekki rétt. Íslendingar hafa sýnt það á stundum, að þeir hafa getað stöðvað verðbólguna og komið á jafnvægi í búskap sínum inn á við og út á við, og gleggsta dæmið um það er tímabilið, sem hófst snemma árs 1960 með hinum víðtæku aðgerðum viðreisnarstjórnarinnar og þáv. þingmeirihluta. Þá var tekið á málunum þannig, að allir meginþættir atvinnu- og efnahagslífsins voru skoðaðir, rannsakaðir og gerðir í þeim ákveðnar tillögur og aðgerðir. Þetta bar þann árangur, að í a.m.k. 3 ár: 1960, 1961 og 1962, var hér á jafnvægi í efnahagsmálum. Þá tókst að koma jöfnuði á viðskipti okkar við útlönd. Við fengum hagstæðan greiðslujöfnuð, fórum í fyrsta sinn um langan aldur að safna gjaldeyrisforða. Verslunin var gefin frjáls, og full atvinna var í landi. Allar hrakspár reyndust rangar hjá stjórnarandstæðingum þá um, að þessi stefna mundi leiða til atvinnuleysis. Ég nefni þetta hér m.a. vegna þess, að þegar þarf að ráða fram úr þeim vanda, sem nú er og að ýmsu leyti svipar til þess vanda, sem fyrri vinstri stjórnin skildi eftir sig, þá er vissulega nauðsynlegt að hafa í huga, hvernig hinar ýmsu aðgerðir frá 1960 reyndust. Ég skal ekki halda því fram, að þær hafi allar reynst vel, en í meginatriðum reyndust þær svo, að hér var sæmilegt jafnvægi á í efnahagsmálum í nokkur ár. Það frv., sem hér hefur verið lagt fyrir, er allítarlega rakið í grg. frv., bæði hinum almennu aths. og aths. við einstakar gr., og hæstv. forsrh. hefur einnig rakið meginatriði þess í framsöguræðu sinni. Ég vil minnast á nokkur þessara atriða, og er þá fyrst að nefna 1. gr. frv., sem fjallar um verðstöðvun, eins og sumir kalla, en hæstv. forsrh. hefur af ásettu ráði ekki notað það orð, heldur verðhemlun, af þeirri einföldu ástæðu, að það er útilokað, að hægt sé að stöðva allar verðhækkanir nú á næstunni. Til þess liggja margar ástæður. Bæði er það, að verðhækkanir eru á erlendum vörum, nauðsynjavörum og hráefnum og því, sem atvinnuvegirnir þurfa á að halda, og verð innanlands verður auðvitað að hækka í samræmi við hækkun erlendis. Ýmsar aðrar ástæður geta þar komið til greina, þannig að hér er viðurkennt, að geti ekki orðið um algera verðstöðvun að ræða, en hins vegar hemlun, til þess að leyfa þær hækkanir, sem telja má óhjákvæmilegar. Nú er að vísu þess að geta um 1. gr. frv., að í rauninni eru allar þær heimildir, sem hún hefur í sér fólgnar, fyrir hendi í gildandi lögum. Í rauninni eru allar vörur og öll þjónusta hér á landi háð verðlagseftirliti, annaðhvort hinum almennu lögum um verðlagsákvæði, sem heyra undir verðlagsnefnd, eða þá heyrir undir einstök rn., þannig að efnislega eru raunar allar þessar heimildir í gildandi lögum. En í sambandi við þessi verðlagsmál vil ég taka það fram, að það hefur komið fyrir áður, að beitt hafi verið slíkri verðstöðvun eða verðhemlun um tíma. En slíkt má eingöngu gera um stuttan tíma, meðan verið er að undirbúa varanlegri aðgerðir, vegna þess að slíkar ráðstafanir leiða alltaf til þess, ef þær standa nema stuttan tíma, að verða fjötur um fót atvinnurekstrinum og eðlilegri þróun hans. Hins vegar vil ég í þessu sambandi nefna það, og það er óhjákvæmilegt að gera, að núgildandi skipulag verðlagsmála og verðlagsákvarðanir er gersamlega úrelt, og flestar, ef ekki allar nágrannaþjóðir okkar hafa fyrir löngu afnumið slíkt. Þessi verðlagsákvæði eru ekki aðeins úrelt, heldur eru þessar reglur að ýmsu leyti skaðlegar. Það meginsjónarmið t.d. að miða álagningu vöru við ákveðna prósenttölu verður til þess og hefur oft orðið til þess sannanlega, að ekki hafa verið notuð eins og skyldi hin hagkvæmustu innkaup á réttum tímum erlendis. Þetta víta allir, sem eitthvað hafa fylgst með þessum málum. Eitt af því, sem þarf áður en langt um líður, að taka til gagngerrar endurskoðunar, er allt þetta verðlagsskipulag, og ég held, að þar getum við bæði haft hliðsjón af okkar eigin reynslu og reynslu ýmissa annarra þjóða, sem hafa lagt inn á aðrar brautir til þess að reyna að hafa hemil á verðlagi. Þar er í stórum dráttum sú stefna yfirleitt í okkar nágrannalöndum, að verðlagning sé frjáls, það sé meginstefnan, en að ríkisvaldið hafi eftirlit, fylgist með og hafi heimild til þess að gripa í taumana, ef upplýsist, að þetta frelsi er misnotað. Þetta skipulag hefur, að ég ætla, reynst í öðrum löndum miklu betur en það skipulag, sem við eigum við að búa. Hins vegar má segja, að þetta sé framtíðarmál, og ég geri ráð fyrir því, að þegar nú þarf að gera bráðabirgðaráðstafanir til þess að hamla gegn verðbólgunni og því risastökki, sem kaupgreiðsluvísitalan mun taka 1. júní, sé verðstöðvun nú eins og áður eitt af því, sem kemur til greina, en ég vil undirstrika: aðeins um stuttan tíma. Í 2. gr. frv. er fjallað um niðurgreiðslur, og þar er skýrt frá því, eins og stjórnarandstaðan henti á í umr. um fjárl., að í fjárl. vantaði um 600 millj. til þess að halda áfram þeim niðurgreiðslum, sem þá voru. Því var hins vegar haldið fram af stjórnarflokkunum, að það ætti að draga úr niðurgreiðslum, sem þýddi það, að ýmsar nauðsynjavörur mundu hækka. Ef þetta hefði verið framkvæmt, að minnka niðurgreiðslurnar sem þessu svaraði, hefði kaupgreiðsluvísitalan hækkað væntanlega um tvö stig. Nú er það athyglisvert, að í grg. þessa frv. segir, að úr þessu verði að bæta. Það á að halda niðurgreiðslum óbreyttum, og ríkissjóður á að verja þessum 600 millj., sem stjórnin taldi ekki ástæðu til að taka inn í fjárl. fyrir áramótin. Það verður að halda þessu áfram, því að annað kæmi harðast niður á hinum tekjulægri. Nú hafa stjórnarherrarnir uppgötvað, að sú lækkun á niðurgreiðslum, sem þeir höfðu ákveðið fyrir jól, komi harðast niður á hinum tekjulægri. Nú er ætlunin samkv. 2. og 3. gr. frv. að auka niðurgreiðslur. Vissulega eru auknar niðurgreiðslur alltaf í sambandi við bráðabirgðaaðgerðir til að afstýra miklum efnahagsvanda eitt af því, sem kemur til greina. En vitanlega er það mjög varhugavert, sumpart vegna þess, að miklar niðurgreiðslur skekkja verðlagsgrundvöllinn, verðlagið í landinu, oft og tíðum óeðlilega og eru þá ekki framleiðendum t.d. í landbúnaðarvörum, alltaf í hag. Annað er það, að niðurgreiðslur kalla á miklar skattaálögur. Þetta er hins vegar nú eins og áður eitt af þeim atriðum, sem til greina koma, þegar ráða þarf til bráðabirgða bót á miklum vanda. Í 3. gr. er svo fjallað um fjölskyldubætur, og þar er um að ræða svipað atriði og um niðurgreiðslurnar, að þegar fjárl. voru afgreidd þá vantaði rúmar 200 millj. inn í fjárl. til þess að halda fjölskylduhótunum áfram óbreyttum eins og þær þá voru eða 15 þús. á barn. Fjárl. gerðu ráð fyrir, að þær yrðu lækkaðar í 12 þús. kr. Nú er stjórnin horfin frá þessu og leggur til að verja 209 millj. til viðbótar til fjölskyldubóta, það megi ekki, eins og ákveðið var af ríkisstj. í des., lækka fjölskyldubæturnar vegna þess, eins og segir í grg., að slík lækkun hefði íþyngt barnafjölskyldum sérstaklega. Nú hefur hæstv. ríkisstj. uppgötvað þetta, sem hún sá ekki í des., þegar fjárl. voru afgreidd. Nú er það að vísu athugandi í sambandi víð fjölskyldubæturnar, að samkv. frv. og fjárl. mundu þær verða á þessu ári 1065 millj. Ég tel, að hér megi spara verulegt fé, vegna þess að það er með öllu óþarft að vera að greiða fjölskyldubætur til tekjuhárra manna. Það er fjöldi manna í þessu þjóðfélagi, sem fær fjölskyldubætur úr ríkissjóði án þess að hafa nokkra þörf fyrir þær af efnahagsástæðum. Hér er eitt af því, sem þarf að breyta, og má spara hér verulegt fé fyrir ríkissjóð. Um leið og ég legg áherslu á það, að fjölskyldubætur eiga að halda áfram, e.t.v. aukast til þeirra, sem mest hafa þörfina, til hinna tekjulægri og til þeirra, sem eiga mörg börn, tel ég á sama hátt óeðlilegt að greiða fjölskyldubætur til þeirra, sem ekki þurfa á þeim að halda. Þá er komið að einni aðalgr. frv., sem er 4. gr., um festingu verðlagsuppbótarinnar. Þar kemur fram, að tilgangurinn er að stöðva sjálfkrafa víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags. Í þessu sambandi er rétt að staldra aðeins við það, sem gerðist 1960. Eitt af atriðunum í viðreisnaráformum þáv. stjórnar, sem var lögfest snemma á árinu 1960, var það að bannað var með lögum, að kaupgjald skyldi fylgja sjálfkrafa verðlags- eða kaupgjaldsvísitölu. Þetta var gert vegna þess, að það vita í rauninni allir, að það er óhugsandi að halda jafnvægi í efnahagslífinu, sem er grundvöllur undir frjálsu athafnalífi, ef þessi skrúfugangur á að eiga sér stað. Ef þetta sjálfvirka kerfi er í einhverju landi, er alveg vonlaust að koma þar á jafnvægi. Fyrr eða síðar springur þetta, og það hefur að sjálfsögðu gerst hér nú. Nú er það svo, að þeir, sem mest börðust og með mestum stóryrðum mæltu gegn þessu frv. og þessum ákvæðum viðreisnarstjórnarinnar um að taka vísitöluna þannig úr sambandi við kaupgjaldið, bera nú sjálfir fram þetta stjfrv. og telja það grundvallaratriði til þess að stöðva verðbólguna eða draga úr hraða hennar og bjarga efnahagslífinu að taka þetta með lögum úr sambandi. Samræmi er hér ekki ýkjamikið á milli, en það er ekkert einsdæmi í þessu efni. Varðandi þetta atriði um að banna með lögum að greiða hærri verðlagsuppbót en væri skv. vísitölunni 1. mars vil ég taka það fram, að í grg. frv. á bls. 24–25 eru mjög skynsamlegar athuganir um þetta mál, þar sem gerð er grein fyrir því, að launþegar hafi visst gagn af því, að vísitalan sé stöðvuð, beint eða óbeint. M.a. er bent á þá hækkun búvöruverðs, sem mundi þannig komið í veg fyrir, en mundi ekki fara inn í kaupgreiðsluvísitöluna, og enn fremur, að launþegar þurfi jafnan að bíða eftir verðlagsuppbótum vegna verðhækkana, sem verða milli vísitöludaga. Er það mat sérfræðinganna samkv. grg. þeirra á bls. 25, að þessi atriði gildi til samans milli 5 og 6% launþegum í hag, þ.e.a.s. ef vísitalan yrði stöðvuð, þá hefðu þeir þennan hag, sem mundi verða þeirra tap eða tjón ella. Þetta atriði er auðvitað sjálfsagt að hafa í huga, bæði fyrir launþega og fyrir löggjafarvaldið. Hins vegar verður að leiða hugann að því í sambandi við þetta ákvæði, hvað gerst hefur, frá því að samið var um hinar almennu kauphækkanir í febrúarlok. Það gerðist nefnilega, eftir að launþegar fengu samkv. hinum almenna rammasamningi í kringum 20% kauphækkun, að þá urðu svo miklar verðhækkanir á næstu dögum og vikum á mörgum helstu nauðsynjavörum manna, að í rauninni var á stuttum tíma tekið til baka allt, sem fólkið hafði fengið í kauphækkanir. T.d. bar þetta á góma við hv. 8. þm. Reykv., formann Dagsbrúnar, í sjónvarpsviðtali 1. maí, þar sem hann tók fram, að launþegar, sem hefðu fengið þessar 18–20% kauphækkanir, stæðu nú í sömu sporum og áður hvað sjálft kaupgjaldið snertir. Þess vegna er viðbúið, fyrst mál hafa snúist svo, að þá verði enn viðkvæmara en ella, ef þær uppbætur, sem eiga að koma til að bæta upp þessar miklu verðhækkanir í marsmánuði og eiga að koma 1. júní, verða með öllu af þeim teknar án bóta. Þetta er vissulega atriði, sem þarf líka að skoða vegna þess, hve þetta mál er allt saman óvenjulegt í mörgum greinum. Hins vegar verður auðvitað að hafa í huga, að fyrir launafólk er verðbólgan stórhættuleg, ekki aðeins á þann veg, sem gerð er svo glögg grein fyrir í grg., sem ég var að lesa upp áðan, heldur á margan annan veg. Þess vegna held ég, að launþegar séu yfirleitt sammála um það, að verðbólgan sé óvinur þeirra. M.a. gera launþegar sér auðvitað grein fyrir því, að þegar verðbólga er komin á ákveðið stig, þá er hætt við, að hún framkalli atvinnuleysi. Sú er reynslan alls staðar. Eins og mál horfa hér nú, þegar grundvallaratvinnuvegir okkar eru þegar reknir með halla og verða reknir með vaxandi halla, ef ekki er að gert á þessu ári, þá er auðvitað augljóst, að þegar líður á árið, þá hljóta mörg atvinnufyrirtæki að draga saman seglin og hefja uppsagnir starfsmanna. Verðbólga komin á ákveðið stig framkallar atvinnuleysi. Þá er spurningin, þegar sú hætta er fyrir hendi, eins og hún er tvímælalaust nú, til hverra aðgerða sé best að grípa, einnig og ekki síst með hagsmuni hinna fjölmennu launþega í landinu fyrir augum. Sú leiðin, sem hér er bent á, er að láta hækkun kaupgreiðsluvísitölunnar um 13–15 stig ekki koma til framkvæmda 1. júní. Önnur leið, sem áður hefur verið reynd í slíkum tilvikum, er upphótakerfið, að leggja nýja skatta á almenning og nota féð til að greiða uppbætur á útflutningsvörurnar. Slíkt uppbótakerfi hefur verið reynt hér áður, en flestir voru búnir að sjá slíka regingalla á því, að frá því var horfið, enda var svo komið, þegar uppbótakerfið var í algleymingi, að í rauninni vissi enginn, hvað gengi voru mörg, þau voru einhvers staðar á milli 10 og 20, vegna þess hve mismunandi uppbætur voru greiddar á ýmsar tegundir útflutningsvara. En gagnvart almenningi snýr þetta mál einnig þannig við, að þessi leið þýðir auðvitað auknar álögur á ríkissjóðinn. Önnur leið, sem farin hefur verið stundum, er að fella gengið, til þess að atvinnuvegirnir geti rétt hlut sinn á þann veg og geti farið aftur að bera sig. Allar þessar leiðir og öll þessi sjónarmið verður auðvitað að skoða vandlega, áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar. Það er því enginn vafi á því, að vitanlega skynja launþegar það vel. að einhverjar ráðstafanir þarf að gera, þegar slíkt ástand er eins og nú er og atvinnuvegirnir og afkoma þeirra í hættu og verulegur háski á því, að til atvinnuleysis geti dregið, þegar líður á árið. Í þessari sömu gr. frv. er gert ráð fyrir því, að þetta bann við kaupgreiðsluvísitölu skuli þó ekki ná til þeirra tekna, sem eru 36 þús. kr. eða lægri, og er þá gert ráð fyrir, að ríkisstj. hafi ákvörðunarvald um það. Nú er það sjálfsagt, að í sambandi við slíkar ráðstafanir sé gætt sérstaklega hagsmuna hinna lægst launuðu. Hitt er mjög athugandi, hvort á að veita ríkisstj. svo mikið og vandasamt vald eins og hér er gert ráð fyrir. Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að greiða skuli hærri verðlagsuppbót en segir í 1. mgr. á grunnlaun, sem lægri eru en 36 þús. kr. á mánuði. Slík verðlagsuppbót yrði ákveðin sem föst krónutala, en ekki sem hlutfall af launum. Ég er ekki viss um, að það væri neinni ríkisstj. keppikefli eða æskilegt fyrir hana að fá slíkt vald í hendur, eins og hér er gert ráð fyrir. Í 7. gr. frv. er svo það ákvæði að ógilda eða fresta ákvæðum kjarasamninga, þar sem aðilar hafa fengið yfir 20% kauphækkun frá síðustu áramótum. Nú er auðvitað rétt, að mjög illa hefur til tekist í síðustu kaupgjaldssamningum að því leyti, að hinir lægst launuðu hafa orðið verst úti. Þetta er þeim mun undarlegra, þar sem það hefur verið yfirlýst stefna, bæði heildarsamtaka verkalýðsins og ríkisstj., að jafna meira en verið hefur og að hinir lægst launuðu fengju mest. Hins vegar hefur niðurstaðan orðið sú, sem nú er viðurkennt af öllum, að launakerfið hefur orðið ranglátara við þá samninga en var. M.a. komst hæstv. menntmrh. nýlega svo að orði, að meiri ójöfnuður ríkti nú á launamarkaði en áður. Á sama tíma sem þetta gerist, að meiri ójöfnuður er á kominn í launagreiðslum í landinu heldur en áður, þá heldur hæstv. iðnrh. áfram að stagast á því, hæði hér á Alþ. og í fjölmiðlum, að það, sem einkenni þessa ríkisstj., sé félagshyggjan og jöfnuðurinn, sem hún berjist fyrir, launajafnaðarstefnan og félagshyggjan, - gagnstætt þeirri stefnu, sem fyrrv. ríkisstj., viðreisnarstjórnin, hafði haft. Menn kunna að spyrja: Hvernig stendur á því, að allt hefur gengið svo úr skorðum? Skýringin er ákaflega einföld. Skýringin er fyrst og fremst þenslan í atvinnulífinu, og raunar kemur það glöggt fram í grg. frv., að þetta sé ein af meginástæðunum fyrir því, að svo hefur til tekist. Það, sem hefur raunverulega gerst, er, að vegna aðgerðaleysis ríkisstj. í því að reyna að koma á jafnvægi á vinnumarkaðinum, vegna þess að eftirspurnin hefur verið allt of mikil og kapphlaupið um vinnuaflið, hefur sumum stéttum, þar sem vantar vinnuafl og þar sem slegist er um hvern starfsmann, tekist einmitt vegna þessarar þenslu, vegna þessa efnahagsástands að fá miklu meiri kjarabætur en verkamenn og ófaglærðir menn almennt eða opinberir starfsmenn. M.ö.o.: þegar leitað er að skýringu, þá er augljóst, að orsökin fyrir þessu aukna misrétti og aukna ójöfnuði er stjórnleysi ríkisstj. í efnahagsmálum. Þess vegna fer það heldur illa í munni hæstv. iðnrh., þegar hann annars vegar talar um félagshyggju sina og launajafnaðarstefnu, en ber sjálfur ábyrgð á því, að þetta hefur tekist svo óhöndulega, að ójöfnuður í þessum efnum hefur ekki, a.m.k. um mjög langan aldur, verið meiri en nú. Það misrétti, sá ójöfnuður er ekki síst á hans ábyrgð. En varðandi þetta ákvæði um að ógilda þau samningsákvæði, þar sem stéttarfélög hafa fengið yfir 20% kauphækkanir, þá er varhugavert að ógilda samninga, sem þegar eru komnir í gildi að þessu leyti, þó að hitt beri að viðurkenna, sem hæstv. forsrh. benti rækilega á í ræðu sinni, að hér hefur tekist mjög illa til og hér hefur komið að ýmsu leyti ranglæti í stað réttlætis. M.a. hlýtur sú spurning að vakna: Er þetta framkvæmanlegt í okkar þjóðfélagi eins og ástandið er nú? Halda menn, þó að þetta lagaákvæði yrði samþ., að því yrði fylgt? Ég held ekki. Ég held, að meðan þenslan er eins og hún er nú, og því miður virðist þetta frv., þótt samþ. yrði, ekki draga nándar nærri nægilega úr ofþenslunni, - ég held, að meðan ástandið er eins og nú er, mundi þetta ekki verða framkvæmt, heldur mundu þeir, sem hafa fengið þessi hærri laun, krefjast þeirra eftir sem áður, hóta að fara úr vinnunni ella. Það, sem hér munaði, mundi verða greitt undir borði. Ég held, að í meginatriðum mundi þetta verða óframkvæmanlegt. Hver er þá árangurinn? Árangur inn yrði fyrst og fremst aukin skattsvik, vegna þess að þessar greiðslur, sem þannig væru orðnar ólöglegar, mundu auðvitað ekki verða taldar fram til skatts. Þetta mundi auk þess verða ákaflega vandasamt í framkvæmd, og tel ég, að hér sé í rauninni um varhugavert ákvæði að ræða. Næsta atriðið, sem ég vildi nefna, er 8. gr. frv. Hún er um lækkun fjárveitinga úr ríkissjóði, þ.e.a.s. lækkun fjárl. um 1500 millj. kr. Þetta er ákaflega athyglisverð till. Hún er m.a. athyglisverð að því leyti, að hún er ein af mörgum viðurkenningum þess, að stjórnarandstaðan hafi haft rétt fyrir sér. Hvað eftir annað á stjórnarferli þessarar ríkisstj. höfðu sjálfstæðismenn lagt til, að heildarútgjöld fjárl. yrðu ekki eins há og þau eru nú orðin. Í rauninni er öllum ljóst, að hækkunin hefur verið úr öllu hófi, þar sem ríkisútgjöldin hafa nær þrefaldast á tæpum þremur árum, og m.a. fluttum við till. nýskeð á Alþ. um að lækka útgjöld ríkisins í ár um 1500 millj. kr. og ríkisstj. yrði falið það í samráði við fjvn., eins og skýrt var tekið fram í grg. frv. Þegar þessi till. lá hér fyrir, var af hálfu stjórnarsinna mælt eindregið á móti henni, talin óframkvæmanleg, út í hött, ábyrgðarleysi o.s.frv. Svo gerðust þau undur við atkvgr. hér, að hæstv. forsrh. ómerkti allt þetta hjal og greiddi atkv. með till. okkar sjálfstæðismanna. Og nú hefur verkið verið fullkomnað með því að taka þetta upp í sjálft stjfrv., sem er þó vist ekki stjfrv., eða a.m.k. greinir stjórnarliða á um það. Ég held, að ég verði að halda mig við það orðalag, sem hæstv. forsrh. notar, að telja þetta stjfrv. Vitanlega er það framkvæmanlegt að draga úr ýmsum útgjöldum ríkisins, og ríkisstj. sjálf hefur staðfest þetta sjónarmið, ekki aðeins með þessu frv., heldur einnig með till. sínum um vegamál, nú nýskeð vegáætlun, þar sem hún sjálf leggur til og telur óhjákvæmilegt að lækka fyrirhugaðar vegaframkvæmdir um milli 40 og 50% á næsta ári. í rauninni er með þessu búið að viðurkenna allt, sem við sögðum hæði um þörfina á því að lækka útgjöld ríkissjóðs og að það væri framkvæmanlegt og hægt að gera það. Þetta er atriði, sem að sjálfsögðu er virðingarvert, að snúa þannig við hlaðinu og þurfi í rauninni að vinna að því að lækka útgjöldin meira en hér er gert ráð fyrir. Þá er í 10.–12. gr. frv. ákvæði um skyldusparnað, 4%. Vekur það nokkra athygli, að hér er talað um 4% skyldusparnað, þegar það er haft í huga, að hæstv. ríkisstj. lagði til og samdi um það á löngum fundum á Loftleiðum í vetur við verkalýðssamtökin að lækka hámark tekjuskattsins úr 44% niður í 40%. Nú virðist, að eigi að ná þessum 4% bakdyramegin með skyldusparnaði. En hvað sem um skyldusparnað almennt má segja, er athyglisvert, að þessi skyldusparnaður mundi annars vegar kosta mikla vinnu, kostnaðarsama vafalaust, en á þó ekki að skila á þessu ári í ríkissjóð nema 100–120 millj. kr. samkv. grg. frv., og sumir telja, að þetta mundi ekki skila meiru en um 100 millj. Það er mjög hæpið að leggja út í slíkt fyrirtæki, eins og þessi almenni skyldusparnaður er, þegar ekki er meira, sem hann á að skila, þessi upphæð. Varðandi ákvæðin í 13.–16. gr. frv. um skyldu lífeyrissjóða og annarra til þess að kaupa opinber skuldabréf eða verðbréf fyrir 35% af ráðstöfunarfé sínu, þá held ég, að þar sé farið út á mjög varhugaverða braut. Það er auðvitað eðlilegt, að lífeyrissjóðirnir taki verulegan þátt í því að fjármagna ýmsar þarfir hins opinbera. Flestir lífeyrissjóðanna hafa þegar af fúsum vilja samið um 20% af sínu ráðstöfunarfé til slíkra kaupa. Ég held, að það sé rétt að vara mjög við því að ætla að fara að skipa þessum málum svo með lögum og skylda þá til að kaupa miklu meira en náðst hefur með frjálsum samningum. Ég hef ástæðu til að ætla, að a.m.k. stjórnir sumra lífeyrissjóðanna muni ekki láta sér það lynda, heldur láta á það reyna fyrir dómstólum, hvort slíkt væri heimilt samkv. stjórnarskrá landsins. En hvað sem því liður, þá eru aðilar lífeyrissjóðanna svo margir og binda svo miklar vonir við lífeyrissjóðina, að þetta er mjög hæpið. Ég tel, að hér þurfi fyrst og fremst að reyna samningaleið. Varðandi 17. gr. frv. er gert ráð fyrir allsherjarendurskoðun af hálfu Seðlabanka Íslands, Framkvæmdastofnunar og ríkisstj. á vöxtum. Er auðvitað æskilegt og nauðsynlegt, að hér fari fram samræming á vöxtum og endurskoðun þeirra, þar sem þeir eru nú óraunhæfir. Ég hef minnst á þessi atriði úr frv. og vil svo aðeins bæta því við, að það er margt, sem vantar í þetta frv., sem nauðsynlegt er til þess að reyna að vinna gegn þenslunni eða draga úr henni. Mér virðist t.d., að ekki séu gerðar nægar ráðstafanir til þess að draga úr þenslunni eins og vera þyrfti, og líka vafasamt, að þessar ráðstafanir, jafnvel þó að allar væru samþykktar, mundu nægja til þess, að atvinnureksturinn, okkar aðalatvinnurekstur, yrði rekinn hallalaust. Ég skal svo að lokum aðeins minnast á nokkur atriði, sem nauðsynlegt er að hafa í huga og vinna að, bæði þegar við skoðum aðgerðir til bráðabirgða og varanlegar aðgerðir í efnahagsmálum. Auðvitað er eitt fyrsta atriðið, kannske meginatriðið, að tryggja öllum fulla atvinnu í landinu. Við þurfum að tryggja jöfnuð í viðskiptum okkar út á við, eins og viðreisnarstjórnin stefndi að og tókst þegar á fyrsta ári að gera. En þar horfir nú ákaflega óvænlega, þar sem spáð er eins stórkostlegum halla, bæði á vöruskiptajöfnuði og greiðslujöfnuðinum í heild, og nú er. Við þurfum að stefna að því að safna myndarlegum gjaldeyrisforða, sem er okkar varasjóður, ef illa gengur. Sá gjaldeyrisforði, sem við áttum í ársbyrjun, er lágmark, þyrfti að vera hærri. En nú horfir svo á þessu ári sem muni ganga mjög á hann og hann verði kannske, þegar árið er á enda, ekki nema helmingur eða þriðjungur af því, sem hann var í ársbyrjun. Myndarlegur gjaldeyrisforði er bæði nauðsynlegur til þess að mæta áföllum, aflabresti, verðfalli, ef til kemur, en ekki síst er hann nauðsynlegur til þess að skapa okkur lánstraust erlendis. Þá verður auðvitað á hverjum tíma að skrá gengi krónunnar rétt, og verður þá að sjálfsögðu að miða við rekstur og afkomu aðalútflutningsatvinnuvega okkar. Það er engum til góðs að skekkja gengi krónunnar. Við höfum haft reynslu af því, Íslendingar, hvað eftir annað, að gengið hefur verið skráð rangt, og reynt að fela það með ýmiss konar verðlagsuppbótum eða hallarekstri. slíkt kann ekki góðri lukku að stýra, og verður að vera meginatriði í okkar efnahagsstefnu, að gengið sé á hverjum tíma skráð rétt. Við þurfum auðvitað að viðhalda og helst auka það frjálsræði í milliríkjaviðskiptum, sem viðreisnarstjórnin kom á á sínum tíma. Það þarf eins og ég gat um áðan að endurskoða allt verðlagskerfið og koma því á heilbrigðari grundvöll. Það þarf að lækka heildarskattbyrðina í landinu, sem er allt of þung nú, og hefur hlutfallstala hennar farið mjög vaxandi á síðustu árum. Það þarf að draga verulega úr beinum sköttum, og það þarf að koma hér á staðgreiðslu skatta, en það síðast nefnda, staðgreiðslan, er einmitt mjög þýðingarmikill liður í efnahagskerfinu og efnahagsráðstöfunum á ýmsum tímum. Sérstaklega gæti það verið mjög mikilvæg aðgerð, ein af mörgum, þegar verðbólga er og þensla í þjóðfélaginu, að hér væri komið á staðgreiðslukerfi skatta. Vitanlega er nauðsynlegt, að atvinnureksturinn í landinu beri sig, og það er hin mesta óheillastefna að ætla með uppbótakerfi eða á annan óheilbrigðan hátt að reyna að halda honum gangandi. Það þarf að örva sparnað, þ.e.a.s. örva sparifjársöfnun fólksins sem mest má verða. því er spáð í grg. þessa frv., að muni draga mjög úr sparifjársöfnun, þegar líður á árið. Margvíslegar ráðstafanir eru hugsanlegar til að örva sparifjársöfnun. Það má bæði beita þar skattfríðindum og hvatningu til manna að ýmsum leiðum, og ekki síst er það verðtrygging sparifjár, sem hér kemur til greina. Þar vil ég taka mjög undir það, sem bæði hæstv. forsrh. kom inn á og rætt er í grg. frv., að verðtryggja þurfi öll stofnlán. En í sambandi við að örva sparifjársöfnun er auðvitað eitt grundvallarskilyrðið það, að jafnvægi sé í efnahagslífinu og festa, þannig að almenningur hafi trú á því að spariféð rýrni ekki. Ríkissjóður þarf að lækka útgjöld sín þegar í ár og færa niður, og varðandi undirbúning fjárl. fyrir næsta ár þyrfti að koma sér saman um ákveðið þak eða hámark fyrir ríkisútgjöldin, helst í einhverju skynsamlegu hlutfalli við væntanlega þjóðarframleiðslu á næsta ári. Það er enginn vafi á því, að útgjöld fjárl. eru nú í ár og hafa verið hin síðustu ár allt of stór hundraðshluti af þjóðarframleiðslunni, og kemur það vitanlega fram í því, að skattabyrðin í heild er allt of þung. Leiðin í þessu er vafalaust sú, að fyrir fram verði ákveðið af ríkisstj. og Alþ., að útgjöld ríkisins, útgjöld fjárl. á næsta ári megi ekki fara fram yfir einhverja ákveðna upphæð og í þann ramma verður svo fjmrn., hagsýslu- og fjárlagastofnun og fjvn. að fylla án þess að fara yfir þetta hámark. Það er enn fremur brýn nauðsyn, að ríkissjóður hafi verulegan afgang í slíku góðæri eins og verið hefur. Það er ákaflega alvarlegt mál, ef það reynist rétt, sem spáð er í grg. frv., að ríkissjóður geti orðið með verulegan greiðsluhalla á þessu ári, milli 1 og 2 milljarða. Vísitölukerfið verður ekki aðeins að endurskoða, heldur verður skilyrðislaust að afnema það sjálfvirka kerfi, sem við eigum nú við að búa. Gerð kjarasamninga og öll vinnubrögð þar þarf að endurskoða Ég held, að öllum almenningi og ekki síst launþegasamtökunum hafi orðið það ljósara nú en áður eftir þau alvarlegu mistök, sem orðið hafa og hér hefur verið lýst rækilega. En allt miðar þetta auðvitað að því að tryggja fulla atvinnu, framfarir og hagvöxt í landinu. En grundvallarskilyrði þess, að svo megi verða, er auðvitað, að við völdin sé ríkisstj., sem hefur traust almennings, en ekki eins og nú er, að almenningur beri ekkert traust til hennar, og það vantraust er fyllilega réttmætt miðað við reynsluna undanfarin ár af aðgerðaleysi hennar í sambandi við verðbólguhættuna. Varðandi þetta frv. í heild vil ég segja það, að vitanlega eru, eins og komið hefur fram í ræðu minni, ýmis atriði þar, sem eru mjög til athugunar, önnur, sem ekki er hægt að fallast á. En það er ljóst, að gagnslaust er að gera þær ákvarðanir og veita þær heimildir, sem í frv. felast, meðan núv. ríkisstj. situr að völdum.



Herra forseti. Í umr. þeim, sem fóru fram á hv. Alþ. í gærkvöld, gerði ég í örfáum orðum grein fyrir þeirri sérstöðu, sem við Alþb.-menn höfum í sambandi við það stjfrv., sem hér liggur fyrir. Ég sagði, að við áskildum okkur rétt til þess að flytja og fylgja brtt., sérstaklega við þær gr. frv., sem snerta launagreiðslu og vísitölumál. og um niðurgreiðslur vöruverðs. Ég sagði, að við teldum, að frv. ætti að geta orðið eðlilegur grundvöllur til samkomulags á Alþ. með vissum breytingum og við legðum mesta áherslu á, að launakjör hinna lægra laumuðu verði ekki skert og að takast megi að stöðva verðhækkunarskrúfuna og tryggja fulla atvinnu. Sá fyrirvari, sem við vildum, að tekinn yrði fram um okkar afstöðu, varðar sem sagt fyrst og fremst 4. gr. frv., sem fjallar sérstaklega um vísitölumálið, og þá þar af leiðandi um leið 5. gr., sem fjallar um landbúnaðarmál og er nátengd, 6. gr., sem er um bindingu fiskverðs, 7. gr., þar sem sérstaklega er fjallað um það, hvernig með skuli fara þá launasamninga, þar sem grunnlaunahækkunin var meiri en sem nemur 20%, og svo 9. gr. frv., en það eru sérstaklega ákvæðin um niðurgreiðslu á vöruverði. Það er enginn vafi á því, að sá vandi, sem við stöndum nú frammi fyrir í efnahagsmálum, snýst öðru fremur um það, hvernig skuli fara með þá hækkun á kaupgjaldsvísitölu, sem sýnilegt er, að verða muni 1. júní n.k. og aftur 1. sept. að hausti. Eins og fram hefur komið í umr. hér, er reiknað með því, að kaupgjaldsvísitalan muni hækka 1. júní n.k, um 13–15%, og ef sú hækkun verður látin ganga yfir án aðgerða, mundi kaupgjaldsvísitalan aftur hækka sennilega um 7–8% eða jafnvel meira 1. sept. Það eru afleiðingarnar af þessum hækkunum, sem fyrst og fremst þarf að glíma við. Og ég held, að allir hljóti að verða sammála um, að það þarf í rauninni að koma í veg fyrir það, að þessar hækkanir gangi yfir og út í efnahagskerfið. En þá kemur að sjálfsögðu upp spurningin um það, hvernig hægt er að komast hjá því, að þessar hækkanir gangi út í efnahagskerfið, með hvaða ráðum er hægt að koma í veg fyrir þessar hækkanir, þannig að launafólk í landinu almennt geti unað við þær ráðstafanir. Það er skoðun okkar Alþb.-manna, að það ætti að vera hægt að greiða niður vöruverð fyrir 1. júní, þannig að vísitalan ætti að lækka um 8–9%. Þessir möguleikar eiga að verða til með því að samþykkja 8. gr. frv., en þar er gert ráð fyrir heimild til að skera niður útgjöld á fjárl. um 1500 millj. kr. En við teljum, að það, sem sparast við þann niðurskurð, eigi fyrst og fremst að nota til dýrtíðarráðstafana, til þess að draga úr þeim mikla vanda, sem hér er við að glíma. Í öðru lagi teljum við, að það þurfi að nota þá heimild, sem er að finna í 4. gr. frv. um það, að greiða skuli sérstakar fastar bætur til þeirra, sem eru lægst launaðir, þannig að þeir þurfi í rauninni ekki að tapa neinu teljandi í launakjörum sínum. Það veltur því mjög mikið á því, hvernig staðið verður að framkvæmdum í þessum efnum, hver sá vandi er fyrir hinar almennu launastéttir í landinu, sem hér er um að ræða. En við undirstrikum það sem okkar skoðun, að það þarf að ná því marki, að kaupgjaldsvísitalan verði almennt séð ekki hærri eftir 1. júní en hún er nú í dag. Í 7. gr. frv. er gert ráð fyrir því að fresta fram til 1. des. þeim grunnlaunahækkunum, sem reynast vera umfram 20% hækkun á grunnkaupi og samið hefur verið um á þessu ári. Eins og hefur komið fram í þessum umr., er enginn vafi á því, að slíkar grunnkaupshækkanir hafa átt sér stað í ýmsum tilvikum, og verður að telja mjög eðlilegt, að þeim umframhækkunum sé frestað, á meðan er verið að gera ráðstafanir til þess að hafa að öðru leyti áhrif á gerða launasamninga, fremur til lækkunar en hitt í næstum öllum tilfellum. En því er ekki að neita, að það er mjög erfitt eflaust að standa að framkvæmd þeirra ákvæða, sem er að finna í 7. gr. frv. Deilur verða eflaust um það, hvað telst vera grunnkaupshækkun í mörgum þessum tilvikum, og ég býst við því líka, að það muni mæta allharðri andstöðu þeirra, sem þarna eiga einkum hagsmuna að gæta, og getur orðið vafasamt, hvort tekst að ná því marki, sem að er stefnt með ákvæðum í þessari grein. Við viljum því fyrir okkar leyti huga vel að því, hvort rétt er að halda sig við þessa gr. óbreytta eða hvort ætti að sníða henni nokkurn annan búning, þ.e.a.s. banna allar verðhækkanir umfram það, sem nemur 20% almennri grunnkaupshækkun, þ.e.a.s. þeir vinnuveitendur, sem samið hafa um eða semja um meiri grunnkaupshækkun en sem nemur 20%, verði þá sjálfir að standa undir þeim vanda að gera slíka samninga, en fái ekki að framselja það út í verðlagið. Þá verða þeir eflaust að standa frammi fyrir því, sem þeir hafa gert. En það er enginn vafi á því, að í einhverjum tilvikum gæti þarna risið upp einhver vandi. Þá viljum við einnig leggja áherslu á það, að reynt sé að hafa samráð við samtök vinnumarkaðarins, bæði verkafólk og atvinnurekenda og þessar samningaviðræður hafa þegar verið teknar upp. En við leggjum mikla áherslu á að reyna að skapa eins mikinn frið um þessar ráðstafanir við þessa aðila og mögulegt er. Þess er auðvitað helst að vænta, að slíkur friður fáist, ef haft er fullt samráð við þessa aðila. Þessi atriði, sem ég hef nú tekið fram, eru meginatriðin í þeim viðhorfum, sem við höfum til þessa frv., en erum að sjálfsögðu samþykkir öllum meginatriðum frv., þó að við viljum taka þátt í viðræðum við aðra um að gera á þessum greinum einhverjar breytingar. Hér hafa orðið talsverðar umr. um stöðuna í efnahagsmálum almennt, eins og eðlilegt er, þegar till. liggja fyrir um jafnvíðtækar ráðstafanir í efnahagsmálum og hér er raunin á. Mig langar til að fara nokkrum almennum orðum um það ástand, sem við búum við í efnahagsmálum. Ég held, að sá vandi, sem við er að glíma í okkar efnahagsmálum nú, sé aðallega tvíþættur. Annars vegar er það, að nokkur lækkun hefur orðið á allþýðingarmiklum útflutningsvörum okkar, á verði þessara útflutningsvara á heimsmarkaði. Þær lækkanir, sem þar er um að ræða, eru þó ekki mjög veigamiklar enn. Hér er fyrst og fremst um að ræða nokkra lækkun á fiskblokk, sem seld er á Bandaríkjamarkað, en enn sem komið er höfum við ekki selt nema sáralítið af okkar framleiðslu á þessu verði. Annar frosinn fiskur, sem við framleiðum og seljum inn á þennan markað í mjög ríkum mæli, hefur ekki lækkað enn sem komið er. Þá hefur einnig það gerst, að verð á fiskmjöli og loðnumjöli hefur lækkað talsvert frá því hæsta verði, sem við nutum á s.l. ári og nú um s.l. áramót. Verðið á fiskmjöli komst hæst í það að vera um 10 dollarar á verðeiningu, en nú hefur átt sér stað nokkur sala á 6.50 dollara verðeiningu Hér er að sjálfsögðu um allverulega lækkun frá hæsta verði að ræða, en þó er hér um mjög verulega hækkun að ræða frá því verði, sem við höfðum fyrir þessa vöru á s.l. ári. En við höfum, eins og ég hef sagt, ekki selt nema lítinn hluta af framleiðslu okkar á þessu lága verði, en hins vegar selt fyllilega jafnmikið á því hæsta verði, sem fékkst fyrir þessa vöru. Það er því ekki hægt að segja, að enn sem komið er sé um verulega mikla verðlækkun á okkar útflutningsvörum að ræða, þó að verðlækkunin sé að sjálfsögðu nokkuð tilfinnanleg hjá þeim, sem verða fyrir henni. Á móti þessum verðlækkunum koma aftur nokkrar verðhækkanir á okkar útfluttu vörum. Það hefur t.d. orðið verðhækkun á saltfiski, mjög veruleg verðhækkun á lýsi og í nýlega gerðum samningi við Sovétríkin um sölu á frosnum fiski var meðaltalsverðhækkunin 48% frá því á s.l. ári. Þessi verðhækkun var auðvitað að langmestu leyti til þess að reyna að hífa það verð upp til jafns við það, sem við höfðum fengið annars staðar hæst. En eigi að siður gildir þessi verðhækkun sem hreinn tekjuauki fyrir þennan útflutning frá því, sem var á s.l. ári. Ég vara því við því fyrir mitt leyti að gera of mikið úr þeim verðlækkunum, sem hafa orðið, og þeim vanda, sem af þessu stafar, þó að ég viðurkenni það fyllilega, að hér er um nokkurn vanda að ræða, sem sérstaklega skellur á okkar frystihúsum. En þá ber líka að gæta, að þessi útflutningur hefur á undanförnum árum byggt sér upp verulega öflugan stuðningssjóð, sem er Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins eða fiskiðnaðarins. Þessi sjóðir er nú orðinn á 3. milljarð kr., og hann mundi samkv. lögum sínum og reglum taka að sér greiðslur að nokkru af þessari verðlækkun og auðvelt væri að láta hann standa undir þessum vanda að vissu marki. Þá er þess einnig að gæta, að á s.l, ári var skráningu íslensku krónunnar hagað á þann veg, að hún var hækkuð verulega í verðgildi borið saman við dollar frá því, sem verið hafði, og nam mesta hækkunin, sem varð frá aprílmánuði til ársloka, réttum 15%. Þessi hækkun á gengi krónunnar var ákveðin í krafti þess, að útflutningsverð á okkar helstu útflutningsafurðum var hátt og talið var, að okkar Útflutningsframleiðsla þyldi þessa gengishækkun. Síðan um áramót hefur hins vegar gengi krónunnar fallið miðað við dollar um nærri 6%. Það hefur alltaf legið skýrt fyrir, að ef hið háa útflutningsverð, sem gengisskráningin var miðuð við, félli eitthvað verulega, þá hlyti það einnig að hafa einhver áhrif á skráningu íslensku krónunnar. Þetta, sem ég hef sagt um þessi atriði, þýðir það frá mínu sjónarmiði, að þó að hér sé vissulega um nokkurn vanda að ræða fyrir okkar þýðingarmiklu útflutningsframleiðslu, þá ber ekki að gera of mikið úr því eða að grípa til einhverra ráðstafana, eins og stundum hefur hent áður, sem eru ótímabærar. Ég minni á það í þessum efnum, að bæði í upphafi ársins 1972 og aftur í upphafi ársins 1973 var hlaupið til þess að gera ráðstafanir, sem ekki áttu þá rétt á sér, miðað við þá þróun, sem síðar varð. Þá er einnig þess að gæta, að afkoma okkar helstu útflutningsatvinnugreina var sérstaklega hagstæð á s.l. ári. Það er t.d. mat hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, að afkoma sjávarútvegsins hafi orðið betri á s.l. ári en Um langan tíma áður. Í skýrslu hagrannsóknadeildar um þessi efni segir m, a. orðrétt á þessa leið: Ef rekstraráætlanir hagrannsóknadeildar fyrir helstu greinar sjávarútvegsins á árinu 1973 eru dregnar saman, fæst sú niðurstaða, að vergur hagnaður fyrir skatta og afskriftir á almanaksárinu verði að líkindum nálægt 2 300 millj. kr., samanborið við rúmar 800 millj. kr. á árinu 1972.“ Og síðar segir: „Á hvaða kvarða sem mælt er, virðist hagur sjávarútvegsins á árinu 1973 með því besta, sem gerst hefur.“ Á því er enginn vafi, að almenn afkoma sjávarútvegsins og útflutningsgreina hans varð mjög hagstæð á s.l. ári. En á sama tíma og það gerist, að ber á nokkru verðfalli, t.d. á framleiðsluvörum frystihúsanna, þá gerist það í upphafi þessa árs, að ákveðnar eru mjög miklar kauphækkanir, - kauphækkanir, sem í dag munu nema 25–35%, þegar vísitöluhækkun á kaupi er tekin með frá 1. mars s.l. Það gefur auga leið, að þegar tekjurnar lækka eitthvað, en útgjöldin hins vegar hækka, ekki aðeins launakostnaður, heldur einnig annar rekstrarkostnaður, þá hallar augljóslega undan fæti. Það er það, sem hefur gerst, og eigendur þessara framleiðslutækja setja af skiljanlegum- ástæðum fram sínar kvartanir og sínar kröfur. Ég tel þó, að miðað við allar aðstæður sé ekki ástæða til stóraðgerða fyrir þessar framleiðslugreinar umfram það, sem Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins á að taka á sig, og umfram það, sem þegar hefur gerst í gengisskráningarmálum og eðlilegt kann að vera að gerist þar, annað en að koma í veg fyrir þær frekari verðhækkanir, sem hætta er á að skelli yfir og augljóst er, að skella yfir, ef ekki verða gerðar einhverjar ráðstafanir. Það er því fyrst og fremst um það að ræða að mínum dómi, að það þarf að koma í veg fyrir þær verðlagshækkanir, sem mundu skella yfir 1. júní og aftur 1. sept. og síðan koll af kolli, ef ekki eru gerðar viðnámsráðstafanir. Það eru þessi atriði, sem ég tel, að skipti hér mestu máli, þ.e. að hafa þetta í huga. Afkoma sjávarútvegsins var mjög góð á síðasta ári, betri en nokkru sinni áður. Það verðfall, sem þegar hefur gert vart við sig, er enn sem komið er ekki verulegt, og á að vera hægt að mæta því. Kauphækkanirnar, sem þegar eru komnar fram, eru að vísu talsverðar og þannig, að vissar greinar þar mundu standa nokkuð höllum fæti. En fyrst og fremst þarf að gera ráðstafanir í þessum efnum til þess að koma í veg fyrir frekari hækkanir. Það eru þessi atriði, sem ég tel, að skipti hér umr., að dýrtíðarvöxturinn hér hjá okkur væri miklu meiri en í öðrum löndum og hafi verið hartnær 30%, frá upphafi árs 1973 til loka þessa árs. Þetta er rétt. En því er bara gleymt í þessum samanburði, að það er engin leið að bera saman þær verðhækkanir, sem við skráum hér, m.a. í okkar kaupgjalds- eða framfærsluvísitölu, og þær, sem birtar eru í nálægum löndum, og hafa þó hækkanir þar viða orðið mjög miklar. Hvergi í nálægum löndum er hafður sá háttur á í þessum efnum, að sú dýrtíð, sem mæld er, skuli ganga óbrotin svo að segja út í kaupgjald allt og út í verð landbúnaðarafurða á þriggja mánaða fresti, en afleiðingarnar af þessu hljóta skiljanlega að verða þær, að hér snýst upp á vísitöluna með miklu meiri hraða en í nokkru öðru landi. Ef sami háttur hefði verið hafður á hér og t.d. í Vestur-Þýskalandi, Bretlandi eða Svíþjóð, þar sem laun eru alls ekki tengd vísitölu og auðvitað enn þá síður verðlag á landbúnaðarafurðum, þá hefði auðvitað hækkunin á okkar vísitölu orðið allt önnur en raun hefur orðið á. Það er því þetta kerfi, sem við búum við og er kannske ekki einum frekar en öðrum um að kenna, sem gerir það að verkum, að það þýðir ekkert annað en horfast í augu við það, að þegar miklar verðhækkanir ganga yfir, t.d. erlendis, þá hljóta þær að snúa upp á sig í okkar kerfi á þann hátt, sem gerst hefur. Í ljós hefur komið, að meðalhækkun á verði innfluttra neysluvara á s.l. ári var um 26%. Mjög margar vörur, sem hafa mikla þýðingu í okkar almenna rekstri, hafa hækkað langtum meira en þetta. Þannig hefur verð á flestöllum hráefnum til iðnaðar hækkað miklu meira og þar af leiðandi síðan verð á framleiðsluvörum innlenda iðnaðarins. Sama er að segja um verðlag á timbri, járni, fóðurvörum, að maður tali nú ekki um á olíuvörum. Þar hefur verðhækkunin verið miklum mun meiri en þetta. En við Íslendingar erum háðir innflutningi þessara vara í miklu ríkara mæli en flestar aðrar þjóðir. Af þessum ástæðum hljóta á tímum eins og þeim, sem nú ganga yfir, áhrifin í mældri vísitölu hjá okkur að koma fram í margföldum mæli miðað við það, sem er í nálægum löndum. Og það þýðir ekki að loka augunum fyrir því, að á yfirstandandi ári eru allmiklar líkur til þess, að áhrifin af þessu háa erlenda verðlagi verði jafnvel enn þá meiri en þau voru á s.l. ári. Það hefur verið reiknað út, að þær olíuvörur, sem landsmenn nota, miðað við það magn, sem gert er ráð fyrir, að við notum á yfirstandandi ári, árinu 1974, muni verða um 5 200 millj. kr. dýrari en það olíumagn var, sem við notuðum árið 1972. Það er augljóst mál, að hér hækkar verð af þessum ástæðum gífurlega mikið og viðskiptakjör þjóðarinnar versna af þessum ástæðum. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að ríkisstj, fái allmiklu viðtækari heimildir til þess að ákveða almenna verðstöðvun en nú eru til í lögum og að ríkisstj. fái einnig aðstöðu til þess að fyrirskipa verðlækkun, þegar hún telur þörf á slíku. Ég tel nauðsynlegt að fá þessar heimildir, m.a. vegna þess, að það kerfi, sem við búum við nú varðandi ákvörðun á verðlagi, er svo ófullkomið og er í höndum á svo mörgum aðilum, að það er engin von til þess, að hægt sé að treysta á það, að verðlagi sé haldið niðri með nokkurri hörku, ef þetta kerfi á að ráða, eins og það er nú. Auðvitað er verðstöðvun engin lækning til frambúðar á þeim vanda, sem við er að glíma. En hún getur eigi að síður haft allmikil áhrif, m.a. verður hún til þess að draga nokkuð úr almennum og víðtækum kröfum um verðhækkanir, sem alltaf er látið undan að meira eða minna leyti, og slík verðstöðvun verður auðvitað til þess, að þeir, sem þar eiga hlut að máli, verða að taka á sig nokkurn vanda á stuttu tímabili, þó að þeir eigi eftir að koma seinna og óska eftir verðhækkun til þess að bæta sér upp þau útgjöld, sem þeir hafa orðið fyrir á verðstöðvunartímanum. En verðstöðvunartíminn gefur nokkurt tóm til þess að skoða þessi mál betur og hvernig hægt er að draga úr dýrtíðarvextinum raunhæfari hátt. Ég tel, að við verðum að nota þetta ráð, eins og flestar aðrar þjóðir hafa gert eða mjög margar, þó að við gerum okkur fulla grein fyrir því, að þetta sé engin varanleg lausn á þeim vanda, sem við er að glíma. Ég tel, að það ákvæði frv., sem gerir ráð fyrir heimild til þess að lækka útgjöld fjárl. um 1500 millj. kr., sé eðlilegt miðað við núv. aðstæður. Ef sá sparnaður, sem við það fæst, er notaður til þess að greiða niður verðlag og minnka þann vanda, sem við er að glíma, tel ég þessa ráðstöfun sjálfsagða, En það var vægast sagt að mínum dómi heimskulegt að leggja til slíkan niðurskurð, eins og sjálfstæðismenn lögðu til, og nota hann í því skyni að lækka almenna skattlagningu, Það hefði ekki haft mikil áhrif. Hitt er að mínum dómi gersamlega annað að lækka nokkuð fjárveitingar til ýmiss konar framkvæmda og draga nokkuð úr rekstrarkostnaði ríkisins og opinberra fyrirtækja og nota það, sem þannig sparast, til þess að greiða niður verðlag og koma í veg fyrir eða stöðva þessa verðhækkunaröldu. Það er réttlætanlegt, jafnvel þó að hér sé um að ræða ýmsar framkvæmdir, sem vissulega væri æskilegt, að hægt væri að halda áfram með fullum hraða. Ég tel, að það sé engin frágangssök, svo ríflegu fé sem hefur verið áætlað að verja til margvíslegra framkvæmda, þó að það sé skorið niður um 10–15% á þessu ári, ef því, sem sparast, verður varið á þennan hátt. En hitt hefðu ekki verið hyggindi að mínum dómi að falla frá þessum framkvæmdum og borga þessar fjárhæðir út í minnkandi skattheimtu á þeim tíma, sem kaupmátturinn í landinu er greinilega meiri en hagkerfið ræður við. Ég hef áður minnst nokkuð á það ákvæði frv., sem snýr að vísitölumálunum. Þar er eðlilega um mjög viðkvæm mál að ræða og þarf að leita eftir samstöðu við verkalýðshreyfinguna um þau ákvæði. Ber vitanlega að halda á framkvæmd þeirra mála á þann hátt, að kaupskerðingin verði eins lítil og mögulegt er. Hins vegar tel ég engan verulegan vanda vera, þó að um nokkra skerðingu á umsömdum launum þeirra, sem eru með meðallaun og hærri en meðallaun, sé að ræða á því tímabili, sem þessi lög eiga að gilda. Ég tel, að laun hjá okkur séu orðin svo há, að þeir, sem þannig er ástatt um, þurfi í rauninni ekki að bera sig illa, þó að þeir verði að sætta sig við minni háttar skerðingu á þessu tímabili. En það ber vissulega að taka tillit til þess að reyna að vernda hag þeirra, sem hafa lægstu launin, og að mínum dómi kemur ekki til mála að ætla að fella niður alla vísitölubætur án gagnráðstafana, því að það yrði til þess, eins og hér hefur verið bent á, að þá væri veruleg hætta á því, að staða þeirra aðila væri verri eftir 1. júní heldur en hún var jafnvel fyrir samningagerðina í lok febrúarmánaða. Þá er gert ráð fyrir í frv., að bankar, sparisjóðir og lífeyrissjóðir verði skyldaðir til þess að kaupa ríkisskuldabréf fyrir sem nemur 15% af ráðstöfunarfé þessara aðila og lífeyrissjóðirnir auk þess skyldaðir til þess að kaupa ríkisskuldabréf eða önnur hliðstæð bréf fyrir sem nemur 20% af ráðstöfunarfé þeirra, en þar yrði um verðtryggingu að ræða. Þessar ráðstafanir tel ég mjög nauðsynlegar, ef ætlunin er að draga úr þeirri spennu, sem mikið er um talað og ég verð að lýsa undrun minni á því, að hv. 5. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen taldi sig ekki vera reiðubúinn til þess að fylgja þessum till., þótt hann tæki mjög líklega í margar aðrar, þó að augljóst sé, að útlán bankanna á s.l. höfðu gífurlega mikil áhrif á það að auka spennuna í þjóðfélaginu, þar sem útlánaaukning þeirra varð nokkuð á 8, milljarð kr., og þegar það er einnig haft í huga, að nú er svo komið, að lífeyrissjóðirnir í landinu munu hafa ráðstöfunarfé, sem nemur í kringum 5 000 millj. kr., og þessir aðilar veita þessu fjármagni út til margvíslegrar eyðslu og auka auðvitað stórkostlega á spennuna í landinu. Það virðist því ekki vera nema eðlileg ráðstöfun að kalla eftir því, að þessir aðilar bindi meira af sínu fé til þeirra nauðsynlegu framkvæmda, sem á að standa að hvort sem er, en hafi ekki fullt frjálsræði með ráðstöfun á þessu fé, eins og þeir hafa haft. Ég álít einmitt þessa till. eina þá þýðingarmestu, sem er að finna í frv., til þess að draga úr spennunni í þjóðfélaginu. Þessi ráðstöfun jafnhliða því, að dregið verður úr framkvæmdum á vegum ríkisins, og jafnhliða því, að gerðar verða ráðstafanir til þess að minnka nokkuð lán fjárfestingarlánasjóðanna, þessar ráðstafanir miða allar sameiginlega að því að draga úr þeirri miklu spennu, sem óneitanlega hefur verið. En það verða menn að gera sér ljóst, að það er þýðingarlítið að tala um mikla spennu í atvinnulífi þjóðarinnar, ef þeir þora ekki að gera þær einu ráðstafanir, sem koma að einhverju gagni til þess að draga úr þessari spennu. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það er ekki hægt að draga úr þessari spennu þannig, að um muni aðeins með því að draga úr framkvæmdum á vegum ríkisins. Þær eru ekki svo miklar, að þær ráði þar öllu. Þá er gert ráð fyrir því í frv., að teknar verði til endurskoðunar útlánareglur fjárfestingarlánasjóða með það fyrir augum að samræma lánveitingakjör sjóðanna, en nú er þannig ástatt, að ýmsir stofnlánasjóðir lána út allmikið fé með tiltölulega lágum vöxtum og án frekari verðtryggingar, en aðrir stofnlánasjóðir lána hins vegar út næstum allt sitt fé og meira og minna verðtryggt. Þar bendi ég t.d. á Fiskveiðasjóð, sem er með gengistryggingu á öllum sínum lánum, og auk þess aðra verðtryggða sjóði í ýmsum tilfellum. Það er enginn vafi á því, að það verður óeðlileg ásókn í lán hjá hinum fyrrnefndu fjárfestingarlánasjóðum, ef lánareglum þeirra verður ekki breytt eitthvað frá því, sem nú er. Með því að vinna að samræmdum reglum í þessum efnum er líka hægt að hafa áhrif á eftirspurnina eftir lánum og hafa einhver áhrif á það að draga úr hinni miklu spennu. Þá er í frv. ákvæði um að taka upp nokkurn skyldusparnað. Ég fyrir mitt leyti geri ekki mikið úr þessari till. Hún hefur ekki mikil áhrif. Þó er hér um réttmæta ráðstöfun að ræða. En það hefði í rauninni þurft að ganga allmiklu lengra að mínum dómi, ef ætti að fara inn á þessa braut, og skyldusparnaður mætti gjarnan vera stighækkandi í prósentum, þannig að af hærri tekjunum yrði skyldað að spara enn meira en gert er ráð fyrir í frv. En hér er þó ekki um neitt grundvallaratriði að ræða varðandi frv. Það, sem ég tel, að gæti náðst með þessu frv., er fyrst og fremst þetta. Það er hægt að framkvæma þau ákvæði, sem heimildir standa til um í frv., til þess að hafa veruleg áhrif á spennuna í atvinnumálum með ákvæðum varðandi banka, sparisjóði og lífeyrissjóði, með reglunum varðandi stofnlánasjóði, og með ákvæðunum Um að draga úr ríkisframkvæmdum. Á þennan hátt er hægt að hafa þarna allveruleg áhrif. Þá mundi frv. einnig tryggja það að mínum dómi, að hægt ætti að vera að koma í veg fyrir þá vísitöluskrúfu, sem er fram undan, og það skiptir mestu máli, og það ætti að vera hægt að standa að þeim framkvæmdum þannig, að launþegasamtökin í landinu gætu annaðhvort fallist á þá ráðstöfun eða unað við hana, vegna þess að hér er líka um mikið hagsmunamál launþega að ræða að koma í veg fyrir þær verðhækkanir, sem annars yrðu hér óhjákvæmilegar. Eins og kom fram hjá hæstv, forsrh., þegar hann talaði fyrir málinu, er með þessu frv., gert ráð fyrir að taka upp ýmiss konar hömlunarráðstafanir án þess þó að fara í almenna gengislækkun, - og það tel ég mjög mikilvægt, - þá leið, sem var leið gömlu viðreisnarflokkanna, í öllum tilvikum, þegar hliðstæðan vanda bar að eins og nú, að fara í stórkostlegar gengislækkanir og taka vísitöluna einfaldlega úr sambandi um leið. Slíkar ráðstafanir þýddu auðvitað stórfellda kjaraskerðingu fyrir launafólk almennt í landinu. En með þeim till., sem byggt er á í þessu frv., er í rauninni farin allt önnur leið. Ég tók eftir því, að hv. 5. þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, sagði, að öðruvísi hefði verið tekið á þessum málum í tíð viðreisnarstjórnarinnar árið 1960 og þá hefði í rauninni tekist að ná jafnvægi í íslenskum þjóðarbúskap á árunum 1960–1962, En hvernig var þetta jafnvægi? Þetta jafnvægi fékkst með því að gera fyrst stórkostlega gengislækkun árið 1960 og banna alla vísitölutengingu á laun og síðan, þegar launþegasamtökin í landinu reyndu að rétta hlut sinn að nokkru árið 1961, þá var brugðið strax við aftur og gengið lækkað aftur. Það er auðvitað afskaplega einföld aðferð, þegar maður mætir vandamálum af þessu tagi, að knýja bara fram almenna launalækkun frá þeim launagrundvelli, sem verið hefur. Það eru gömlu viðreisnarráðin. Þau eru afar einföld, og það leyndi sér ekki á því, sem hv. 5, þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, sagði hér, að hann er enn hrifinn af þessum ráðum og enn mundi hann vilja beita þeim og ná jafnvægi á þennan hátt. Það væri einfalt að lækka gengið um 20–30%, - Það var reyndar miklu meira 1960, og banna síðan allar vísitöluhækkanir á kaup og ná jafnvægi á þann hátt. Þá væri ekki mikill vandi að lifa, ef á þann hátt væri farið að. En ég er afar hræddur um það, að jafnvel þó að viðreisnarflokkarnir reyndu að fara þessa leið aftur við núv. kringumstæður, kæmust þeir ekki ýkjalangt, enda fór svo, að þeir urðu á sínum tíma að gefast upp á þessari leið. Þeir urðu að samþykkja að taka upp vísitöluna á nýjan leik, m.a. til þess að fá meiri frið á vinnumarkaði en orðinn var, en þá var orðinn sá háttur á, að launþegasamtökin fengjust ekki til að semja um kaupgjaldsmál nema til 6 mánaða í senn. Það er vitanlega engin leið út úr slíkum vanda sem þessum að lenda í slíku. Hitt er rétt, að það er mikil þörf á því að breyta þeim vísitölugrundvelli, sem notaður er til þess að vernda kaupmátt launa. Sá vísitölugrundvöllur, sem við búum við í dag, er í eðli sínu ósanngjarn, og hann er auk þess stórhættulegur í efnahagskerfinu. Það er rétt, það er ekkert vit í því, að vísitölukerfið skuli vera þannig uppbyggt, að þegar þjóðin verður fyrir stóráföllum, eins og við mikla hækkun á olíuvörum, þá skuli allar launastéttir í landinu fá kauphækkun út á slík óhöpp, en það er það, sem gerist nú í dag. Ég tel, að það sé launþegasamtökunum í landinu nauðsynlegt og einnig gagnlegt fyrir vinnumarkaðinn almennt séð að hafa vissa vísitölutryggingu á launum, en það þarf að miða þá tryggingu við allt annað en vísitalan er miðuð við í dag. Nú er hún látin mæla margvíslegar verðbreytingar, sem koma í rauninni lítið við hinn almenna launamann. Það þarf því að endurskoða allt það kerfi, því að verði það ekki endurskoðað, er hætt við því, að það verði tekin upp gamla viðreisnaraðferðin að skera vísitöluna niður með öllu en það hefur líka í för með sér margs konar vandkvæði. Það er enginn vafi á því, að s.l. ár var íslenskum þjóðarbúskap mjög hagstætt. Það liggur nú fyrir, að þjóðartekjurnar jukust á því ári um 9.5% og í lok ársins voru launatekjur manna hér á landi með því hæsta, sem við þekkjum hér í nálægum löndum miðað við kaupmátt. Atvinna var gífurlega mikil, framkvæmdir um allt land meiri en áður hafa þekkst og heildarafkoman í hagkerfinu var mjög góð, sparifjármyndun í bönkum var meiri en nokkru sinni áður og gjaldeyrisvarasjóðurinn jókst um nærri 1000 millj. kr. Það er alger misskilningur að halda því fram, að raunverulega hafi útkoman orðið þessi af þeim ástæðum, að við höfum stóraukið skuldir okkar við útlönd á árinu. Það er að vísu rétt, að skuldirnar jukust, en þær jukust ekki eins mikið og við fluttum inn til landsins af varanlegum atvinnutækjum. Það er rétt, að talið er, að heildarskuldaraukning okkar á árinu hafi numið í kringum 3 600 millj. kr., en heildarverðmæti innfluttra skipa á árinu nam hins vegar 3 900 millj. kr., þar að auki kom svo annar innflatningur, sem flokkast verður undir varanleg verðmæti til aukinnar verðmætasköpunar í landinu. Erlendar lántökur okkar voru fyrst og fremst bundnar við ný framleiðslutæki, enda sýnir það sig samkv. opinberum skýrslum, að greiðslubyrði okkar af erlendum lánum hefur fremur farið lækkandi en hækkandi, þegar greiðslurnar eru bornar saman við þjóðarframleiðslu. Árið 1969 var t.d. greiðslubyrðin af erlendum lánum talin 16.7%, árið 1970 var greiðslubyrði talin 11.2%, árið 1971 var greiðslubyrðin af erlendum lánum 10%, árið 1972 var greiðslubyrðin 11.4% og árið 1973 var greiðslubyrðin 9.7%. Það er ekki hættulegt fyrir neina þjóð að taka erlend lán á móti varanlegum eignum, sem eru fluttar inn í landið. Það spillir ekki fjárhagslegri stöðu þjóðarinnar, þótt við kaupum nýja togara til landsins og fáum allmikil lán með þessum skipum, vegna þess að þessi skip eiga vitanlega að þýða það og þau eiga að bæta aðstöðu í okkar framleiðslukerfi. Það er því mjög villandi að tala um það í þessu sambandi, að hin bætta afkoma okkar stafi af því, að við höfum aukið lántökur okkar erlendis. Sannleikurinn er sá, að á hvaða mælikvarða sem mælt er var afkoma þjóðarbúsins mjög hagstæð á s.l. ári, og af þeim ástæðum ættum við ekki að þurfa að kvarta undan því, þó að við þyrftum að stöðva nokkuð um skeið frekari kauphækkanir hjá þeim, sem eru betur launaðir, og þótt við þyrftum að draga nokkuð úr framkvæmdahraðanum frá því, sem verið hefur, á meðan við svipumst um, athugum okkar mál og sjáum betur, hver verður þróunin varðandi stöðu okkar útflutningsatvinnugreina. Við vitum ekki nú nema það eigi eftir að' snúast okkur í hag, að útflutningsverðið eigi aftur eftir að hækka í staðinn fyrir þá lækkun, sem nú hefur gert vart við sig, og er því ekki ástæða til þess að gripa til slíkra ráðstafana sem helst er að heyra á talsmönnum Sjálfstfl., að nú ætti að gripa til stórfelldra ráðstafana, mikillar gengislækkunar og almennrar kauplækkunar. Til þess eru að mínum dómi ekki ástæður. En nái það frv. fram að ganga, sem hér liggur fyrir, tel ég, að samkv. því sé auðvelt að veita það viðnám í sambandi við verðbólguvandann og í sambandi við rekstraraðstöðu atvinnuveganna, sem nauðsynlegt er að veita, og það sé hægt að gera það á þann hátt, að launastéttirnar í landinu geti vel við unað.



Herra forseti. Ég ætla þegar í upphafi orða minna að gera grein fyrir afstöðu þingflokks Alþfl. til þessa frv. Við munum greiða atkv. gegn því þegar við 1. umr. Rök okkar fyrir þeirri afstöðu eru þessi: Undirbúningur og flutningur þessa frv. er einsdæmi í þingsögunni. Það er kallað stjfrv. og fjallar um meginviðfangsefni ríkisstj., verðbólguna. En í grg. er tekið fram, að stjórnarflokkarnir hafi óbundnar hendur um einstök atriði þess, og í gærkvöld var frá því skýrt í útvarpsumr., að einn ráðh., Björn Jónsson félmrh., standi alls ekki að flutningi frv. Annað eins hefur aldrei gerst áður varðandi frv., sem þó er kallað stjfrv. Allt þetta sýnir, að ríkisstj. getur ekki komið sér saman um úrræði í efnahagsmálum og ætti því auðvitað að vera búin að segja af sér. Hins vegar senda ráðherrarnir hver öðrum tóninn hér á Alþ. og í fjölmiðlum og bera jafnvel ósannindi hver á annan. slík ríkisstj. á auðvitað að fara frá. Tregða ráðh. við að víkja fyrir starfhæfri ríkisstj. er með ólíkindum. Allir skynsamir og ábyrgir menn gera sér ljóst, að vegna dæmalausrar óstjórnar undanfarin ár er nú brýn þörf á víðtækum efnahagsráðstöfunum. En ráðstafanir þessa frv. eru hreinar bráðabirgðaráðstafanir. Þingflokkur Alþfl. telur það sérstaklega ámælisvert, að engin raunhæf samráð skuli hafa verið höfð við launþegasamtökin um efni frv. Undir þessum kringumstæðum telur þingflokkur Alþfl. afstöðuna til frv. í heild hljóta að mótast af afstöðunni til ríkisstj. Við tökum því á þessu stigi ekki afstöðu til einstakra efnisatriða málsins, en við höfum fyllsta vantraust á ríkisstj. Þess vegna munum við þegar í lok þessarar umr. greiða atkv. gegn frv. í heild. Ég vil endurtaka, að ég tel það sérstaklega ámælisvert, að ríkisstj. skuli engin raunhæf samráð hafa haft við launþegasamtökin við undirbúning og samningu þessa frv. Það þykir kannske nánast spaugilegt að minna á málefnasamning ríkisstj. frá 14. júlí 1971 nú á miðju ári 1974. Hann er orðinn þess konar skjal, að menn ýmist brosa eða verða grafalvarlegir af undrun, þegar menn lesa samninginn. En í næstfyrsta kafla málefnasamningsins, sem fjallar um kjaramál, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að ná þessu marki,“ þ.e.a.s. markmiði ríkisstj. í efnahagsmálum, „vill stjórnin hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og atvinnurekenda um ráðstafanir í efnahagsmálum.“ M.ö.o.: í sjálfum málefnasamningnum skuldbindur ríkisstj. sig til þess að hafa sem nánast samstarf við samtök launafólks og atvinnurekenda um ráðstafanir í efnahagsmálum. Svo þegar loksins kemur að því eftir þriggja ára óstjórn í efnahagsmálum, að ríkisstj. neyðist til þess að leggja fram víðtækt frv. um efnahagsmál, hefur hún þýðingarlaus og losaraleg samtöl við launþegasamtökin og að því er virðist engin við samtök atvinnurekenda. En það er öllum ljóst, það vita allir, sem vilja vita, að þau stuttu samtöl, sem fóru fram fyrir tveim dögum við fulltrúa frá Alþýðusambandinu og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, voru hrein málamyndasamtöl, sem í raun og veru voru móðgun við þessi stóru launþegasamtök. Það þarf því engan að undra, þó að félmrh., sem er sá ráðh., sem hefur með málefni launþegasamtakanna að gera í ríkisstj., uni ekki slíkri lítilsvirðingu á hinum fjölmennu launþegasamtökum landsins, þar sem eru tugþúsundir launþega, enda hefur hann látið vanþóknun sína á þessum vinnubrögðum í ljós með því að lýsa yfir, að hann styðji ekki frv. Ágreiningur hans við félaga hans í ríkisstj. og þá forsrh. fyrst og fremst skilst mér, að sé aðallega vegna þess, að hann unir því ekki, að launþegasamtökum landsins sé sýnd bein lítilsvirðing, bein ókurteisi við undirbúning máls eins og þessa og stjórnaryfirlýsingin í málefnasamningnum sé augljóslega þverhrotin á hinn óskammfeilnasta hátt. Ég er ekki hissa á því, að maður eins og Björn Jónsson, forseti Alþýðusambands Íslands og einn reyndasti verkalýðsforingi Íslendinga, láti ekki bjóða sér slík vinnubrögð, að ég nú ekki tali um það, þegar hann þarf að una því, þar sem hann er nú staddur utan þings, að þurfa að hlusta á það í fjölmiðlum, að sjálfur forsrh. hafi í dag sent honum þá kveðju, að í raun og veru ætti hann það eitt að gera að segja af sér. Þá þekki ég Björn Jónsson illa, ef hann tekur þessu þegjandi, ef ekki kemur eitthvað í framhaldi af þessu. En þetta er auðvitað ein sönnun þess, að hæstv. forsrh. kann ekki að vera forsrh. Hann kann ekki að halda sínum mönnum saman,  Hér er, svo að ég tali aftur í alvöru, enn ein sönnun þess, að stjórnin er í raun og veru sprungin, hún er í raun og veru sundruð. Slíkar kveðjur, slíkar hnútur mundu ekki fara á milli forsrh. annars vegar og eins ráðh., sem enn er samráðh. hans, nema því aðeins að báðir viti, að stjórnin er í raun og veru sprungin. Ástand íslenskra efnahagsmála er nú sannast sagt þannig, að engin stjórn á Íslandi hefur valdið öðru eins öngþveiti í efnahagsmálum og sú stjórn, sem við höfum orðið að búa við undanfarin þrjú ár. Þegar hún fer frá, og þess verður áreiðanlega ekki langt að bíða, að hún neyðist til að fara frá, hversu þvert sem henni kann að vera það um geð, þá skilur hún eftir sig verra ástand, lélegra bú, meiri hættumerki á lofti, meiri voða í vændum en nokkur önnur ríkisstj. í íslenskri þingsögu. Og þetta er þeim mun furðulegra þar sem þessi ríkisstj. hefur að baki þrjú mestu góðæri í hagsögu Íslendinga á öldinni. Þrátt fyrir þessi þrjú góðu ár, sem hún á að baki, horfir þjóðin nú fram á meira öngþveiti en nokkru sinni fyrr, ef ekki verður að gert, ef ekki koma til aðrir menn, sem betur kunna til verka en þeir, sem nú sitja í stjórnarráðinu. Ráðh. benda á það og leggja á það mikla áherslu, t.d. í útvarpsumr. í gær, að það sé ágætt ástand í dag í íslenskum efnahagsmálum. Það er rétt að því leyti, að það er full atvinna, allar vinnandi hendur hafa verk að vinna, sem betur fer, og þannig á það að vera, og atvinnutekjur eru miklar, þannig á það líka að vera. Það er alveg rétt, það er hverju orði sannara, að enn í dag er ástandið í íslenskum efnahagsmálum sem betur fer gott. En það er voði í vændum. Það er það, sem er að. Það er voði fram undan. Fyrir honum loka ráðh. augunum algerlega, sérstaklega þó ráðh. Alþb. Það má þó hæstv. forsrh. eiga, - ég skal sannarlega láta hann njóta þess sannmælis, sem hann á skilið, - það má hann þó eiga, að augu hans hafa opnast fyrir þeim vanda, sem fram undan er. En augu Alþb: ráðh. virðast vera fullkomlega lokuð fyrir því, að nokkuð sé að. Þeir keppast við að lýsa því, hve ástandið sé gott, það sé allt í besta lagi: Hafa ekki allir nóg að gera? Hafa ekki allir stólpatekjur. Því er þá verið að mála fjandann á vegginn? segja þeir hver um annan þveran. En ríkisstj. ferst í raun og veru eins og manni, sem er að halda veislu í húsi sínu, hefur nokkra góða gesti í kringum sig, er glaður og reifur, etur og drekkur. En svo kemur upp eldur í kjallaranum. Þó að honum sé sagt, að það sé eldur í kjallaranum, og þeim, sem sitja með honum við borðið, þá hlustar hann ekki á það: Það er enginn eldur í kringum mig, það er allt í lagi hér uppi, fullt bor ð að borða og mikið að drekka. Hver sér eld hér? Og það er haldið áfram að eta og drekka og sagt: Haldið þið bara áfram að eta og drekka, þetta er allt í besta lagi. - Jafnvel þó að það fari að finnast brunalykt og jafnvel þó að það fari að sjást einhver reykur út um glugga, þá halda þeir áfram að eta og drekka og segja við alla.: Það er enginn eldur kominn upp á hæðina hjá mér. Við skulum bara láta okkur líða vel áfram og lifa í vellystingum praktuglega. Svona menn eru orðnir sljóir, og það gæti farið þannig fyrir þeim, fyrir þessari fjölskyldu og vinum hennar, ef þeir héldu áfram að eta og drekka, meðan eldurinn er að æsast í kjallaranum, að húsið brynni yfir þeim. Við skulum vona, að þeir forði sér út, áður en húsið brennur alveg og ég vona, að stjórnin hafi vit á að koma sér út úr húsinu, áður en það brennur, þannig að aðrir geti komist inn til að slökkva eldinn. Það er það, sem er mergurinn málsins. Þegar ríkisstj. lýsir því, hvernig ástandið er, þá er henni mjög gjarnt að leggja áherslu á, að hún hafi tekið við búi með mjög slæma afkomu. A.m.k. má hún ekki heyra það nefnt, ráðh. mega ekki heyra það nefnt, að þeir hafi tekið við blómlegu búi. Í hvert einasta skipti sem þeir heyra talað um blómlegt bú, þegar þeir hafa tekið við, halda þeir langa ræðu um það lifandis óskapa ástand, sem hafi verið, meðan fyrrv. ríkisstj. var við völd. Hversu oft eru þeir ekki búnir að segja hver um annan þveran, hæstv. ráðh., að á valdatímum fyrrv. ríkisstj. hafi verið atvinnuleysi og landflótti, fólk hafi streymt úr landi og ægilegt atvinnuleysi ríkjandi?  Ég skal byrja á þróun þjóðarteknanna.Í raun og veru sýnir það gleggsta mynd af því, hvernig þróun efnahagsmála er, hverjar þjóðartekjurnar eru á hverju ári og hvernig þær breytast ár frá ári. Á áratugnum 1960–1970, stjórnarárum fyrrv. ríkisstj., var vöxtur þjóðartekna á íslandi að meðaltali 4–5%, og er það í hærra lagi en það, sem gerðist í löndum Vestur-Evrópu og löndum heims yfirleitt. Hitt var rétt, eins og ég sagði áðan, að á árunum 1967 og 1968 minnkuðu þjóðartekjurnar. Þær minnkuðu 1967 um 7%. Þær minnkuðu 1968 um 8%. Þetta voru erfiðleikaárin, og það þarf enginn að verða hissa á því, að þjóðartekjur hafi minnkað, þegar síldin hvarf og verðlag féll jafnstórkostlega á Bandaríkjamarkaði og raun bar vitni um. Fyrrv. ríkisstj. snerist gegn þessum erfiðleikum með réttum ráðum, með djörfum ráðum, róttækum ráðum og ekki síst af samheldni, sem mótaðist af kjarki og stefnufestu. Hún hafði heildarstefnu til þess að berjast við erfiðleikana, - og með hvaða árangri? Strax 1969 uxu þjóðartekjurnar um 4%, og 1970 - hvað haldið þið, að þær hafi vaxið um þá? Þær uxu um 9%. Það var raunar alger sigur á erfiðleikunum frá árunum 1967–1968. Árið 1971, því ári, þar sem ekki er hægt að þakka núv. ríkisstj. neitt, - hún tók við á miðju árinu, - uxu þjóðartekjurnar um 12%, sem er met, sem er hærra en nokkru sinni áður hafði átt sér stað. M.ö.o.: frá árinu 1967, þegar þær höfðu minnkað um 7%, er ástandið orðið svo breytt á því ári, sem stjórnin tekur við, að þjóðartekjurnar vaxa um 12%. Hvar er einfaldari, öruggari og ótvíræðari sönnun þess, að tekist hafi að vinna sigur á erfiðleikunum, að fyrrv. stjórn hafi tekist að vinna sigur á erfiðleikunum? Nú er þessi stjórn búin að vera við völd í 3 ár, og hverju er spáð um vöxt þjóðarteknanna á þessu ári, á þjóðhátíðarárinu 1974, eftir þriggja ára valdaferil stjórnarinnar og þrjú mestu góðæri í sögunni? Nú vitna ég ekki í það, sem ég hef reiknað út sjálfur, ég vitna í opinbera skýrslu, þá skýrslu, sem fylgir frv., sem við erum að ræða. Því er spáð, að á þessu ári muni vöxtur þjóðarteknanna verða tæplega 2%.

Það er ekki sama, hvernig með þær er farið.

Það eru nákvæmlega sambærilegar tölur, reiknaðar af sömu mönnum, sömu stofnuninni. M.ö.o.: á árinu í ár verður vöxtur þjóðartekna tæplega 1/6 af því, sem fyrrv. stjórn var búin að koma þeim upp f. Einfaldari og skýrari dóm er ekki hægt að fá um það stjórnleysi, sem hér hefur ríkt í undanförnum þremur góðærum. Ég skal hverfa frá þjóðartekjunum. Sumum kynni að finnast þetta vera almennar tölur. Þetta eru tölur, sem lúta að þjóðarbúskapnum í heild og segja ekki sögu nema um einstakar atvinnugreinar.  Þetta eru kannske of almennar tölur. Menn segja: Það er ekki nóg að taka bara þjóðartekjurnar í heild. Við viljum vita eitthvað um einstaka atvinnuvegi. Við höfum líka heimild um það. Og nú skulum við athuga, hver var afkoma einstakra atvinnuvega, þegar ríkisstj. tók við, og hvernig hún segir sjálf, að afkoman sé í dag. Í skýrslunni, sem við höfum fengið, segir ríkisstj., að ef ekkert verði að gert, muni frystiiðnaðurinn á þjóðhátíðarárinu tapa einhvers staðar á milli 2200 og 2400 millj. kr. Það er hvorki meira né minna en 20–22% af tekjunum. Nú skal ég sýna, hvað hann græddi, áður en þið tókuð við, áður en Lúðvík Jósepsson tók við.  Við stundum fleiri atvinnuvegi en fiskiðnað, t.d. saltfisk- og skreiðarframleiðslu. Í grg. segir, að það verði tap í ár af saltfisk- og skreiðarframleiðslunni. Það er að vísu ekki eins mikið og í frystihúsunum, og það er ekki nefnd nein sérstök tala, það er ekki áætlað, hvert tapið muni vera. Það er sagt, ríkisstj. segir sjálf: Það verður tap á saltfisk- og skreiðarframleiðslunni á þjóðhátíðarárinu. - En hvernig var árið áður en stjórnin tók við. Ég hef tölur, opinberar tölur um. afkomuna 1969, 1970 og 1971. 1969 var gróði saltfisk- og skreiðarframleiðslunnar 131 millj., 1970 var hann 174 millj. og 1971 184 millj., vaxandi gróði öll þrjú árin, áður en blessuð núv. ríkisstj. tók við, og nú er orðið tap á þessum atvinnuvegi. Hvernig er með bátaflotann? Ríkisstj. segir okkur og segir þjóðinni, að í ár sé væntanlegt á bátaflotanum tap um 700 millj. kr. Hvernig var afkoma bátaflotans árið áður en ríkisstj. tók við? Enn hef ég opinberar tölur um þetta. 1969 græddi bátaflotinn 272 millj., allt að frádregnum afskriftum og sköttum, - græddi nettó 272 millj. kr., 1970 430 millj. kr., 1971 606 millj. kr., og nú á hann að tapa kringum 700 millj. kr. á þjóðhátíðarárinu. Hvað er um togarana? Stjórnin segir okkur, að væntanlega muni verða tap á rekstri togaranna í ár einhvers staðar í kringum einn milljarð, 1000 millj. kr. En hvernig var áður en stjórnin tók við. 1969 var gróði togaranna að vísu ekki mikill. hann var 35 millj. kr. Það var of litið. Það var þó gróði en ekki tap. 1970 var gróðinn 38 millj., enn of lítið. 1971 því miður enn minni, hann var 21 millj., auðvitað of litið, en þó gróði. Það er þó skárra að hafa 21 millj. kr. gróða á heilli atvinnugrein heldur en væntanlegt 1000 millj. kr. tap. Hér hef ég rætt um útflutningsatvinnuvegina, og í þessu sambandi má geta þess, að það var fyrrv. ríkisstj., sem kom upp Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins með skynsamlegustu ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið í íslenskum efnahagsmálum um langt skeið. Þrátt fyrir þessa afkomu þeirra útflutningsatvinnugreina, sem ég hef nefnt, eða samfara henni greiddu þessar greinar góðfúslega í Verðjöfnunarsjóðinn: 1970 390 millj. og 1971 685 millj. kr. Þetta lýtur að s jávarútveginum. Við stundum líka iðnað. Í grg. frv. eru því miður engar tölur um afkomu iðnaðarins. Er kannske ekki við því að búast, eins og allri skýrslugerð um athugun á högum iðnaðarins er háttað? Það er fullyrt, að í ár muni verða tap á íslenskum iðnaði, bæði einkaiðnaði og samvinnuiðnaði, bæði þeim iðnaði, sem flytur út, og þeim iðnaði, sem framleiðir fyrir heimamarkað. Þetta er ábyggilega rétt. Það verður í ár tap á íslenskum iðnaði yfir höfuð að tala. En ætli hann hafi verið rekinn með tapi, áður en stjórnin tók við? Hvað skyldu opinberar skýrslur segja um það? Þær skýrslur, sem eru til núna, vegna þess að sá tími er liðinn, að hægt hefur verið að gera þá fortíð nákvæmlega upp, - þær segja um iðnaðinn á árinu 1969, að þá hafi hann grætt 147 millj. kr., auðvitað að frádregnum afskriftum og sköttum. 1970 óx gróðinn, hagur iðnaðarins batnaði. Það var búið að sigrast á efnahagserfiðleikunum, og gróði iðnaðarins var þá 292 millj. kr. Enn kom efnahagsbatinn skýrt í ljós í því, að 1971 jókst hagnaður iðnaðarins upp í 422 millj. kr. Á þremur árum, áður en stjórnin tók við, óx hagnaður iðnaðarins úr tæpum 150 millj. upp í rúmar 400 millj. kr. Hvernig er komið nú eftir þriggja ára óstjórn, eftir þriggja ára stjórnleysi? Nú verður iðnaðurinn, önnur mikilvægasta atvinnugrein landsmanna, rekinn með tapi. Um landbúnaðinn er því miður ekki til hliðstæðar upplýsingar þessum, hvorki um væntanlegar horfur í ár né heldur um afkomu fram í tímann, og ber í sjálfu sér að harma það. Þess vegna get ég engar hliðstæðar tölur birt um land búnaðinn. Þessi vitnisburður er alveg ótvíræður og hrekkur eins greinilega og hrakið verður, hvílík regin firra það er, að ríkisstj. hafi ekki á sínum tíma tekið við blómlegu búi. Það var um að ræða stórkostlegan vöxt þjóðartekna. Það var búið að sigrast á erfiðleikunum, og það var um að ræða stórkostlegan vöxt þjóðartekna og batnandi hag í öllum meginatvinnuvegum landsmanna, eins og þessar opinberu skýrslur tvímælalaust sýna fram á. En sá bati, sem kominn var árið 1971, sá hagnaður, sem atvinnuvegir þá voru farnir að búa við, er horfinn. Öllu er snúið í tap, allt er að fara á hausinn. Þetta er árangurinn af stjórnarstefnunni. Nú þarf að huga að fleiru en bara almennum þjóðartekjum og afkomu atvinnuveganna. Það skiptir auðvitað meginmáli, hver er raunveruleg afkoma fólksins í landinu. Það er eitt af uppáhaldsdeiluefni stjórnmálamanna og blaðamanna, hvernig eigi að mæla kjarabreytingar, sem verða frá ári til árs, og bera saman raunveruleg kjör einstakra stétta. Ég ætla ekki að ræða það mál almennt, heldur bara láta mér duga að segja, að líklega megi segja, að einfaldasti og ólygnasti mælikvarðinn á kjarabreytingu frá einu ári til annars sé að bera saman svokallaðan kaupmátt ráðstöfunartekna. Um þetta hugtak, ráðstöfunartekjur, eru til opinberar skýrslur mjög mörg ár aftur í tímann. Með ráðstöfunartekjum er átt við atvinnutekjur launþega, að frádregnum sköttum. Það er í fyrsta lagi bókstaflega ekkert vit í því að bera saman taxta og taxtabreytingar. Menn lifa ekki á töxtum, menn lifa á raunverulegum tekjum. Menn lifa á atvinnutekjunum. Það eru þær, sem eru mælikvarðinn á það, hvort kjör eru að versna eða batna. Frá atvinnutekjunum verður auðvitað að draga skattana, því að menn nota ekki í eigin þágu það, sem þeir borga til ríkis eða sveitarfélags. Og ef tekjur manns eru óbreyttar frá ári til árs, en skattarnir hækka, þá versna kjörin. Þess vegna hafa opinberar hagstofnanir reiknað út hugtakið ráðstöfunartekjur, sem eru atvinnutekjur að frádregnum sköttum. Það eru til tölur nokkuð langt aftur í tímann um kaupmátt ráðstöfunarteknanna. Talið er, að í fyrra hafi ráðstöfunartekjur aukist um 3% miðað við árið áður. En hvernig skyldi þetta hafa verið 3 árin áður en ríkisstj. tók við völdum? Ég skal láta þess getið, - ég hef enga tilraun gert til þess að draga neitt undan og skal engan slíkan höggstað gefa á mér eftir á, - að á erfiðleikaárunum 1968 og 1969, sem sigldu í kjölfar síldarleysis- og verðfallsáranna, lækkuðu ráðstöfunartekjur, - það kom fram á tekjum fólksins 1968 og 1969, - þær lækkuðu 1968 um 7.4% og 1969 um 7.3%. Þetta voru afleiðingar síldarleysisins og aflabrestsins, sem enginn hefur nokkurn tíma borið á móti, að raunverulega hafi átt sér stað. En eins og ég sagði áðan, líka í þessum efnum tókst að snúa hjólinu við, snúa þróuninni við. Í kjölfar batans í atvinnuvegunum, í kjölfar aukningarinnar á almennum þjóðartekjum kom á sínum tíma aukning á kaupmætti ráðstöfunartekna. 1970 var batinn farinn að bera fullan árangur, þá jukust ráðstöfunartekjur um 14.5% og á árinu 1971 um meira en 15.5%. Þær hafa aldrei aukist á einu ári um jafnmikið og á árinu 1971, um 15.5%. Nú vill svo vel til, að ég hef töluna, sem menntmrh. var að biðja um hér áðan, fyrir 1972 og 1973. Mikið er hann heppinn - eða óheppinn, þegar hann heyrir tölurnar. 1971 var vöxtur ráðstöfunartekna kominn upp í 15.5%, 1972 var hann bara 12.5%. Ég hef ekki töluna 1973, ég hef einungis töluna í spánni um þjóðartekjurnar á mann 1974, sem er, eins og ég sagði áðan, tæplega 3%. Mig vantar hér á blaðið vöxt þjóðarteknanna, svo mikið hafa þær ekki lækkað. Ég get bætt því við seinna, ef ég kynni að tala aftur. Þá skal ég koma með réttu töluna um árið 1973, í fyrra. En það skiptir raunverulega ekki máli. Það, sem mestu máli skiptir, er, hvernig horfurnar eru í ár. Ég var búinn að nefna áðan, að í ár er gert ráð fyrir aukningu þjóðartekna á mann um aðeins 2%. M.ö.o.: það hefur aldrei sigið meira á ógæfuhlið en væntanlega gerir í ár, ef ekki tekst að koma stjórnartaumunum í hendur einhverra skynsamari og ábyrgari manna en haldið hafa á málum undanfarin þrjú ár. Þetta var um kaupmátt ráðstöfunartekna. Það er sama sagan. Hann var í stórkostlegri aukningu tvö síðustu árin, áður en stjórnin tók við, en vöxtur kaupmáttar ráðstöfunarteknanna hefur minnkað ár frá ári á þessum þremur árum og er núna í lágmarki þess, sem hefur verið undanfarin a.m.k. 20 ár. Enn skal ég nefna eina stærð, sem er mikilvæg fyrir matið á efnahagsástandinu, og það er staða gjaldeyrisvarasjóðsins. Hæstv. viðskrh. gumaði af því í útvarpsumr. í gærkvöld, að gjaldeyrisvarasjóðurinn væri yfir 7 milljarða og hefði aldrei verið hærri. Auðvitað sagði maðurinn ósatt, eins og hann er vanur að gera, þegar hann fer með tölur um efnahagsmál. Hann var í febr. 1974 7045 millj., það var satt. Hitt er ósatt, að hann hafi aldrei verið hærri, því að í árslok 1973 var hann 8406 millj., og ég vona, að ráðh. sé mér sammála um, að 8406 sé hærri tala en 7045. En hvernig er samanburðurinn á vexti gjaldeyrisvarasjóðsins undanfarin ár og árin áður en núv. stjórn kom til valda? í árslok 1968 var gjaldeyrisvarasjóðurinn 2512 millj. Í árslok 1971 var hann 6034 millj. Hann hafði m.ö.o. vaxið á árunum 1968–1971 um 3522 millj. Á þremur árunum 1968–1971 óx gjaldeyrisvarasjóðurinn í verðgildi þeirrar krónu um 3522 millj. kr. Frá árslokum 1971 til febrúarloka 1974, - það er síðasta talan, sem ég hef náð til, - hefur hann vaxið um 1011 millj. kr. Hann hefur vaxið, það er rétt, ef tímabilið er tekið í heild, en ekki nema um 1011 millj. kr., þriðjung þess, sem hann óx um 3 ár áður en núv. ríkisstj. tók við völdum. Hann hefur minnkað frá því í árslok 1973 úr 8406 millj. í 7045 millj., eins og hann var í febrúarlok 1974. Eitt skal ég nefna enn og skal vera það næstsíðasta, sem ég nefni, og það eru erlend lán, sem skipta miklu máli fyrir mat á afkomu þjóðarbúsins. Í árslok 1973 voru erlend lán þjóðarinnar 20 milljarðar og 977 þús. kr., tæpur 21 milljarður. Í árslok 1970, áramótin áður en stjórnin tók við völdum, eru erlendar skuldir 11095 millj., rúmir 11 milljarðar. Aukning erlendra skulda frá 1970 til 1973 hefur m.ö.o. verið 9882 millj. eða 89%. Hvað jukust erlendar skuldir mikið á þremur árum, áður en stjórnin tók við völdum? 1967 voru erlendar skuldir í árslok 6576, í árslok 1970, eins og ég sagði áðan, 11095, þær höfðu aukist um 4519 millj. kr. eða 68%. Þær jukust um 68% á þremur árum, áður en stjórnin tók við völdum, en á þrem árum, eftir að hún kom til valda, jukust erlendar skuldir um 89%. Þessari upptalningu skal ég svo ljúka með því að minna á fjárl., þegar ég horfi framan í hæstv. fjmrh., sem skrifar þetta hjá sér. Ég veit, að það þarf ekki langa ræðu til þess að minna hann á, að hann hefur afrekað það að þrefalda fjárl. á þeim þremur árum, sem hann hefur setið við völd. Það er met, algert met. Það hefur enginn fjmrh., a.m.k. í Vestur-Evrópu, - það finnst kannske einhver í Suður-Ameríku eða Afríku, sem hefur gert annað eins, - en í Vestur-Evrópu er áreiðanlega enginn fjmrh., sem hefur afrekað það að þrefalda útgjöld fjárl. á þremur áratugum, sem hann hefur verið við völd, - nei, á þrem árum, fyrirgefið þið. - Guði sé lof, að maður þarf ekki að segja, að hann hafi völd í þrjá áratugi, þá mætti þjóðin biðja fyrir sér. Manni getur orðið mismæli, þegar farið er með aðrar eins fjarstæðutölur og þessa. Sannleikurinn er sá, að saga fjmrh. er ekki öll sögð með því að benda á, að hann hafi þrefaldað útgjöld fjárl. Ef hann gæti nú sagt þrátt fyrir þreföldun fjárl., að hagur ríkissjóðs stæði með blóma, þá yrði dómurinn kannske eitthvað ofurlítið öðruvísi. En þegar þarf að bæta því við, að það er stórkostlegur greiðsluhalli á ríkissjóði í ár, stórkostlegur greiðsluhalli, þá sést, hversu dökk myndin í raun og veru er. Ríkissjóður er botnlaus, botninn einhvers staðar í Borgarfirðinum, í kjördæmi hæstv. fjmrh. Niðurstaðan af þessum staðreyndum, þetta eru allt staðreyndir -  Það er varla hægt að hafa meiri ósannindi í frammi um efnahagsmál en halda því fram, að núv. ríkisstj. hafi tekið við íslenskum efnahagsmálum í erfiðu ástandi og rekja megi vandann í dag til þess. Sannleikurinn er þvert á móti sá, að hún hefur eyðilagt gott ástand með óstjórn og hún hefur eyðilagt það í mesta góðæri, sem yfir íslenska þjóð hefur gengið. Ástæðan til þess, hversu illa hæstv. ríkisstj. hefur tekist til, er auðvitað fyrst og fremst sú, að hún er ósamlynd og hefur verið ósamhent. Hún hefur verið forustulaus. Því miður hefur hæstv. forsrh. skort þá forustudjörfung, sem forsrh. þarf að hafa, ekki síst þegar hann hefur baldið lið til að stjórna. Þeim mun meiri nauðsyn er á festu og forustu, það hefur því miður skort. En ég vil ekki leggja meginábyrgðina á því, sem illa hefur farið, á hæstv. forsrh. Meginábyrgðina vil ég leggja á ábyrgðarlausa samstarfsmenn hans, á ábyrgðarlausa samstarfsflokka hans. Forustuleysi forsrh. og ábyrgðarleysi samstarfsmanna hans hefur orðið þess valdandi, að það hefur engin heildarstefna verið mótuð í efnahagsmálum. Það hefur í raun og veru ekki verið til ríkisstj. á sviði efnahagsmála, heldur hafa verið til 7 ráðherrar, sem hver hefur gert það, sem þeim hefur sýnst, stefnt hver í sína átt. Þess vegna hefur heildarstefnan engin orðið. Þetta er því miður sannleikurinn í málinu. Þetta er því miður skýringin á því, hversu illa hefur til tekist, fyrir íslenska þjóð. Það er ekki bara stefnan í efnahagsmálum, sem hefur misheppnast Stjórninni hefur misheppnast bókstaflega allt, sem hún hefur tekið sér fyrir hendur og nokkru verulegu máli skiptir. Það lá við, að henni mistækist stefnan í mesta og mikilvægasta máli þjóðarinnar, landhelgismálinu. Það, að landhelgismálið er þó komið í þá höfn, sem það er komið, eigum við framtakssemi hæstv. forsrh. að þakka. Þess, sem hann gerir vel, þess, sem hann gerir rétt, skal hann sannarlega fá að njóta, a.m.k. af minni hálfu. Hæstv. forsrh. mun verða minnst um alla framtíð fyrir framtak hans og forustu í landhelgismálinu.  Þó að ég þakki forsrh. fyrir dugnað hans, þá þakka ég ráðh. Alþb, ekki fyrir að kyngja rangri stefnu. Ég skal víkja nokkrum orðum að varnarmálunum. Stefnan í þeim og aðgerðirnar eða aðgerðarleysið réttara sagt er alveg nákvæmlega sama markinu brennt. Munið þið ekki eftir yfirlýsingunum fyrstu mánuðina eftir að ríkisstj. kom að völdum, hvað ætti að gera í varnarmálunum. Það átti að reka herinn úr landi á kjörtímabilinu og sem allra fyrst. Örugglega átti hann að vera farinn úr landi á kjörtímabilinu. Nú eru liðin 3 ár, og hvað hefur skeð á þessum þremur árum? Það er nýbúið að leggja fram fyrstu till. íslensku ríkisstj. við Bandaríkjamenn? Það liðu næstum þrjú ár, - þetta skal ég endurtaka, - það liðu næstum 3 ár, og það er nýbúið að leggja fram fyrstu till. íslensku ríkisstj. um endurskoðun varnarsamningsins, sem var eitt af aðalatriðunum í málefnasamningi ríkisstj. Og Bandaríkjamönnum hefur verið gefinn svo langur frestur til þess að svara, að öllum er ljóst, að það verður enginn nýr samningur gerður og samningnum auðvitað ekki sagt upp, áður en kosningar fara fram, því að við erum allir sammála um það, að því er virðist, að þær eigi að fara fram í síðasta lagi í haust. Hverjum dettur í hug í alvöru, - ég spyr: hverjum dettur í hug í alvöru, að þessi stjórn, þó að henni takist að lifa, sem henni auðvitað tekst ekki, - en þó að henni tækist að lifa, hvernig ætti hún að geta verið búin að gera nýjan samning við Bandaríkin eða segja samningnum upp fyrir kosningar í haust? M.ö.o.: í þessu aðalmáli ríkisstj. hefur ríkt deyfð og slen, alger aumingjaskapur, sem er auðvitað þeim til mestrar háðungar, sem mest tóku upp í sig í sambandi við þetta mál, og það voru ráðh. Alþb. Þeir tóku mest upp í sig í sambandi við það, og þeir hafa í reynd orðið að kyngja öllum stóru orðunum. Þegar þeir innan skamms hrekjast frá völdum, hefur ekkert skeð í því, sem þeir kalla herstöðvamál, bókstaflega ekki neitt, nema lagt hefur verið fram eitt plagg í Washington, sem enginn tekur alvarlega, ekki einu sinni starfsmenn þeirra. Þetta er þátturinn um varnarmálin. Hitt er rétt, sem meginefni ræðu minnar hefur fjallað um, að verstar eru framkvæmdir ríkisstj. í efnahagsmálum. Um þær er sá einfaldi sannleikur augljós, að engin ríkisstj. á Íslandi hefur haft aðra eins möguleika í efnahagsmálum og núv. ríkisstj., því að engin ríkisstj. hefur verið við völd í jafnmiklu góðæri, en engin ríkisstj. hefur nýtt möguleikana jafnilla og þessi ríkisstj. Þess vegna er það, þegar hún kveður, sem væntanlega verður innan skamms, hefur engin ríkisstj. skilið verr við en sú, sem nú er væntanlega að kveðja á næstunni. Síðustu orð mín skulu vera þau að minnast endaloka stjórnar Hermanns Jónassonar, sem ég átti sæti í á sínum tíma. Hún gafst upp fyrir efnahagsvanda eftir 2 ár. Nú eru liðin rúmlega 21/2 ár, frá því að þessi stjórn tók við völdum. Ég man vel þá daga og vikur og mánuði, sem voru undanfari þess, að sú stjórn sagði af sér. Ég man vel aðdraganda þess, að Hermann Jónasson viðurkenndi staðreyndir, viðurkenndi þær staðreyndir, að stjórnin gæti ekki leyst efnahagsvandann, það væri ekki samstaða um nein úrræði til að leysa efnahagsvandann. Hermann Jónasson var kjarkmikill og dugmikill stjórnmálamaður, og hann var drenglyndur stjórnmálamaður. Mikið hefur ýmsum farið aftur, síðan hann var og hét. Nú er hangið og hangið. Það er hangið í ráðleysi og vandræðum, það er hangið í ósamkomulagi og jafnvel gagnkvæmri óvild, en hangið samt. Hvers vegna? Þjóðin hlýtur að spyrja: Hvers vegna? Hvers vegna situr enn stjórn, sem allir vita, að er í raun og veru sprungin? Er það þrákelkni? Er það bara þrái? Eða er það almennur sljóleiki? Eða er það hégómaskapur, eins og bar hér ósjálfrátt á góma áðan? Eða kynni það að vera valdafíkn? Ekki veit ég, hvað það er. Sagnfræðingar seinni tíma munu eflaust reyna að finna það út. En það er sannarlega mál, að valdatíma þessarar stjórnar ljúki. Ríkisstj. er sundurlynd, hún er úrræðalaus, hún er óstarfhæf, hún á að fara. Það er þess vegna, sem við þm. Alþfl. munum greiða atkv. gegn þessu frv. þegar við 1. umr. þess.



Herra forseti. Þegar ég hlýddi á þessa ræðu hv. 7. þm. Reykv., kom mér í hug hið fornkveðna: Lengi skal manninn reyna. - Ég hef átt við hann einkaviðtöl, trúnaðarviðtöl um þetta mál æðioft. Hann hefur haft aðstöðu til að fylgjast með málinu, og mér skildist hann segja það a.m.k. í útvarpinu, - ég gat ekki hlýtt á alla ræðu hans núna og skal ekki segja um það, hvort hann endurtók það þar, - að þar sem hann hefði getað fylgst með þessu svona vel, þá væri hann alveg viðbúinn og tilbúinn með afstöðuna og hann og hans þing flokkur mundi þegar við 1. umr. greiða atkv. gegn þessu frv. Honum hefur láðst að geta þessa við mig í trúnaðarsamtölum þeim, sem ég hef átt við hann. Ég vil ekki í þingsölum nota það heiti, sem á við um þessi vinnubrögð. 

Þetta var ákveðið í gær.

Já, já, ég trúi því. Sumir þurfa ekki langan tíma til að taka ákvarðanir, þótt um alvarleg mál sé að ræða. Þó að jafnvel um alvarlegustu mál þjóðarinnar sé að tefla, þá þurfa þeir ekki nema nokkra klukkutíma til þess að hugsa sig um og komast að niðurstöðu. Hv. þm. talaði allmikið í ræðu sinni um einsdæmi. Það er best að tala svolítið meira um þau. Ég ætla fyrst að segja það, að ég man nú held ég ekki eftir því þau ár, sem ég hef verið á þingi, að það hafi komið fyrir, að mál hafi verið fellt við 1. umr. Þeir starfshættir hafa ekki tíðkast á Alþ., að ég held, um áratuga skeið. Þm. hafa talið það sjálfsagða skyldu sína að taka þau mál, sem lögð eru fram, hvort heldur af ríkisstj. eða stjórnarandstöðu, til athugunar við 2, umr. og skoða þau í n. á milli umr. En þetta mál, sem hér er um að tefla, er ekki þess virði að dómi hv. 7. þm. Reykv., og skorti þó ekki á, að hann lýsti ástandinu með alvarlegum orðum og hann lýsti því, hver nauðsyn væri á því að fást við þann efnahagsvanda, sem barið hefur að dyrum hjá okkur í svipinn. En veðurfar er svipult hér á landi, og sveiflur í efnahagsmálum eru líka stundum nokkuð fljótar að ganga yfir. Allir útreikningar eru byggðir á spám. Spár geta brugðist, þær geta breyst til hins betra. Þá er vel. Auðvitað geta þær líka brugðist til hins verra, og þá er að taka því. En hv. þm. varð tíðrætt um einsdæmi. Hann taldi það einsdæmi, að stjfrv. væri lagt fram með þeim hætti, að stjórnarflokkar eða. jafnvel einstakir ráðherrar áskildu sér rétt til þess að hafa óbundnar hendur um einstök atriði. Þetta er rangt, hv. þm. Þess eru mörg dæmi. Það hefur skeð í tíð núv, stjórnar. Ég minni t.d. aðeins á bankamálafrv. En það sem meira er og hv. 7, þm. Reykv. hefði ekki átt að gleyma, það skeði líka, en með öðrum hætti þó, í tíð fyrrv. stjórnar. Þar skeði sá undarlegi og einkennilegi atburður, að einn af ráðh. í þeirri ríkisstj. varð til þess í hv. Ed, á sinni tíð að drepa stjfrv, um verðlagsmál.

Það er best, að ég segi þá sögu á eftir.

Já, ég ætla aðeins að rifja hana upp áður. Hann gerði það, og það var óvenjulegur atburður. 

Ég skal segja þér þetta á eftir, þetta er löng saga dálítið.

Sagan er dálítið löng. Það er rétt. Það frv. dó með atkv. eins ráðh.  Nei, hv. 7. þm. Reykv, ætti ekki að tala um nein einsdæmi í þessu sambandi. Hann segir það og viðurkennir réttilega eins og aðrir, sem hér hafa talað, að það sé brýn þörf á efnahagsaðgerðum. En hvorki hann né hv. 5. þm. Reykv. nefndi, svo að ég heyrði, eitt einasta úrræði, eina einustu till. til lausnar á þessum vanda. Þó lýsti ég því yfir í framsöguræðu minni, að ég ætlaði að taka upp viðræður við forustumenn stjórnmálaflokkanna um þetta frv. og væri reiðubúinn til þess að taka til greina hvers konar ábendingar, hvers konar breytingar, taka þær til athugunar og athuga um það, hvort það væri ekki hægt að ná þeirri víðtæku samstöðu um þetta mál á þinginu, sem nauðsyn ber til. Ég lýsti því t.d. alveg sérstaklega og tók það fram varðandi 7. gr., að ég væri alveg reiðubúinn, ef mönnum sýndist það hér að athuguðu máli, að strika hana út. Það er alveg rétt, sem komið hefur fram, að þó að hún sé réttlætismál, þá er hún erfið í framkvæmd og e.t.v. og áreiðanlega eru til aðrar leiðir en þær, sem bent er á í 7. gr., til þess að ná í þann rangláta feng, sem sumir menn hafa áskilið sér í þessum kjarasamningum. Og hvers vegna ekki að leita að slíkum leiðum frekar en bara slá því föstu að vera alveg á móti? Vitaskuld er þessu einnig svo háttað um önnur atriði frv. Ég er til viðræðu um annað fyrirkomulag á vísitölubindingunni, og það má með öðrum hætti en gert er ráð fyrir í þessu frv. varðandi vísitöluna ná svipuðum eða sama árangri, sem ég í viðræðum væri reiðubúinn til að benda á, ef aðrir kynnu ekki að hafa komið auga á það og gætu gert þær að sínum till. Og það hefur verið tekið fram með skyldusparnaðinn, að ég og aðrir stjórnarmenn erum til viðræðum um breytingar á honum í ýmsar áttir, jafnvel að fella hann alveg niður, láta hann falla niður. Þetta er ekki svo stór upphæð fyrir ríkissjóð í bili, að það muni hann afar miklu. En það er samt með honum mörkuð stefna, - stefna í átt, sem er heilbrigð að mínum dómi. Það er sannarlega ekki farið illa með þessa tekjuskattskyldu menn, sem eiga að leggja þennan spariskilding fyrir. Þeir fá hann endurgreiddan eftir 2–5 ár með 5% vöxtum og verðtryggingu og geta jafnvel, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi, fengið hann áður útgreiddan. Auðvitað gegnir alveg sama máli um önnur atriði í þessu frv., að við erum til viðræðu um þau hvert og eitt, viljum athuga þau, skoða þau, hlusta á ábendingar um þau, og það er sú þinglega meðferð, sem á að viðhafa og er skylt að viðhafa samkv. þeim venjum, sem hér hefur verið fylgt í áratugi, að skoða þannig mál. ekki síst þetta alvarlega mál, sem þjóðin öll fylgist áreiðanlega með, sumir sjálfsagt óánægðir með ýmis atriði í frv., aðrir miður ánægðir, en einhverjir kannske mjög ánægðir. Það geta verið mismunandi sjónarmið, sem þarna ráða, og það er ekki hægt að taka tillit til þess. Það verður að taka það, sem skynsamlegast er og þjóðarheildinni er fyrir bestu og þjóðarnauðsyn krefur. Og til þess er Alþ. að skoða einmitt slík mál og ráða fram úr þeim. Hv. þm. talaði um forustuleysi mitt sem forsrh., og ekki hef ég neina tilhneigingu til þess að gera mikið úr mér í þeim efnum. En það er þó svo, að einhvers konar forustu hef ég þó sýnt í þessu máli með því að leggja fyrir þingið till. um þetta efni, - till., sem kannske eru ekki aðgengilegar fyrir þingið. Það er þess að athuga og segja til um það. En till. eru það samt, - till., sem maður skyldi halda, að þingið vildi skoða og athuga gaumgæfilega og þeir vísu menn, sem ekki vilja á þær fallast, vildu henda á einhver úrræði, í stað þess að loka munninum og segja: Nei, ég segi ekki neitt, fyrr en ég fæ stól, fyrr en ég fæ tiltekinn stól. - Það er skilyrðið. Það er skilyrðið til þess, að þeir taki á málum. En þó að mín forusta sé laus í böndum og skorti á festu, þá er það sjálfsagt gæfa þessarar þjóðar að eiga til mann, sem ekki skortir festuna og er tilbúinn að taka við, ef stjórnin skyldi nú fara frá. Það væri gaman að rifja það upp, hve oft hv. 7. þm. Reykv. hefur spáð ríkisstj. dauða. Mikið lifandi skelfing væri hún búin að deyja oft og lifna við aftur, ef þeir spádómar hefðu ræst. En hún lifir nú enn, og kannske á þessi síðasta ræða hv. 7. þm. Reykv, eftir að verða til þess að lengja lífdaga þessarar stjórnar eitthvað enn þá. Það gæti svo farið. Það er stundum betra að tala minna og tala gætilegar. 

Hvar stendur sú regla?

Hún stendur hvergi, vegna þess að þingræðisreglan er ekki lögfest í okkar stjórnarskrá beinlínis, en hún er byggð á venju, rótfastri venju, sem fyrsti ráðherrann á Íslandi innleiddi, Hannes Hafstein.

Veit ekki prófessorinn um sína eigin kennslubók? Er hann búinn að gleyma henni?

Það getur vel verið, að ég hafi gleymt einhverju í henni, en þetta er atriði, sem hver einasti laganemi þekkir og veit, þó að hann hafi ekki lesið alla mína kennslubók. Þá er það ekki rétt, sem hv. þm, hélt fram, að það hefði ekkert samráð eða samstarf verið haft við aðila vinnumarkaðarins um þetta mál. Hann veit miklu betur. Hann veit það, að hagrannsóknastjóri hefur farið á ráðstefnufund Alþýðusambandsins og skýrt þessi mál. Hann veit, að hagrannsóknastjóri hefur látið þeim aðilum, sem þar eru í fyrirsvari, í té hvers konar skýrslur um þetta efni. Hann veit, að ég hef talað við tiltekna forustumenn Alþýðusambandsins. Hann veit, eins og ég skýrði frá, að það hefði verið kosin sérstök ráðherranefnd til þess að eiga viðræðir við forustumenn launþegasamtaka, og ég lýsti yfir skýrt í dag, að þeim viðræðum ætti að halda áfram. Það var líka rangt hjá hv. þm., að það hefði ekkert samráð eða samstarf verið haft við vinnuveitendur. Ég hef sjálfur annast það samstarf, og ég bið hv. þm. að koma með vottorð frá vinnuveitendum um það, að ég hafi ekki haft samband við þá um þessi efni. Nei, það var rauður þráður í ræðu hv. 7, þm. Reykv. Sá rauði þráður var, eins og í öllum hans ræðum, því að hann er orðinn eins og Kató hinn gamli, að hann bæði byrjar og endar allar sínar ræður á sömu setningunni. Kató lagði alltaf til, að Karþagóborg yrði eydd, en hv. 7. þm. Reykv, talar um það í upphafi máls síns, í miðju máls síns og í lok máls síns, að hvað sem öðru líður, þá sé stjórnin sprungin, og hann sagði þetta með svo miklum sannfæringarkrafti síðast, að honum hló hugur í brjósti. Ég ætla nú alls ekki að fara að eltast við þá miklu röksemdafærslu, sem hann var með um viðskilnað fyrri ríkisstj., og þá sönnun, sem hann sagðist ætla að færa fram í eitt skipti fyrir öll, svo að það þyrfti aldrei aftur að gera það, hvernig málin hefðu þá staðið. Ætli hv. þm. sé farið eitthvað að óra fyrir því, að hann hafi kannske tækifæri til þess að koma þeirri sönnun hér á framfæri í framtíðinni? En eitthvað fannst mér nú bogið við ýmsar þær röksemdir, sem hann var með, og ýmislegt fannst mér vanta í þá lýsingu. T.d. þegar hann var að lýsa hækkun fjárl. í tíð núv. stjórnar, þá hefði ekkert sakað; að hann hefði líka minnt á það, að í tíð viðreisnarstjórnarinnar tólffölduðust fjárl., ef ég man rétt.  Það er kannske rétt að líta á ýmis atriði önnur en fjárl. Ég hugsa, að fólkið úti á landsbyggðinni vilji allt eins hugsa um það, að bæst hafa um 50 togarar á þá staði, sem þar eru. Ég hugsa, að það vilji allt eins hugsa um þá endurbyggingu, sem átt hefur sér stað í frystihúsunum. Ég hygg, að það vilji allt eins hugleiða þá atvinnu, sem þar er nú, þar sem atvinnan er í rauninni komin á mörgum stöðum í það horf, fiskiðnaðaratvinnan, að þar er um hreinan verksmiðjurekstur, öruggan verksmiðjurekstur nánast að ræða, þar sem fólkið getur gegnið að atvinnu, öruggri alveg. Ég hugsa, að þetta fólk hugsi meira um þessi atriði en jafnvel hækkun fjárl. Og auðvitað gildir það um allar framkvæmdir, að þær verða ekki gerðar fyrir ekki neitt. Auðvitað hafa skólarnir, sem hafa verið byggðir, kostað eitthvað. Auðvitað hafa vegirnir kostað eitthvað, sem hafa verið lagðir o.s.frv., o.s.frv.  Það er til of mikils ætlast af hv. þm. Það er afskaplega skiljanlegt, að lítill bátur, að dorga leiti skjóls hjá stórskipi og hv. 7. þm. Reykv. langi að komast í það skjól, sem hann áður naut af Sjálfstfl. En það verð ég að segja, að mér þykir skörin vera farin að færast upp í bekkinn, ef þessi maður má ekki fara með í þingsölunum það orð; sem er notað um skipstjóra á litlum skipum, - ætlar að fara að taka að sér stjórn á freigátunni. En ég hef átt viðræður, einkaviðræður, trúnaðarviðræður við forustumenn Sjálfstfl., Gunnar Thoroddsen og Geir Hallgrímsson. Og mér mundi koma það ákaflega á óvart eftir þær viðræður, ef þeir ætluðu að hafa sömu afstöðu til þessa máls og hv. 7. þm. Reykv, og flokkur hans, ef þeir ætluðu að neita þessu máli um það að fá þinglega meðferð, ef þeir ætluðu að neita því að fara til 2, umr, og n. og leggja stein í götu þess, að stjóramálamennirnir yfirleitt gætu komið saman og rætt þessi mál og athugað leiðir í þeim. Ég verð því að beina þeirri alveg ákveðnu spurningu til hv. formanns þingflokks Sjálfstfl., Gunnars Thoroddsens, hvort það sé meining Sjálfstfl. að viðhafa hér líka þá óþinglegu aðferð, sem hv. 7, þm. Reykv, leggja til, hvort Sjálfstfl., stærsti flokkurinn á Alþ., ætli að taka þátt í þeim leik. Það er áreiðanlegt, að eftir því verður tekið af þjóðinni, ef þannig er orðið ástandið á Alþ., að hann telur sig ekki geta rætt við aðra þingflokka um leiðir til úrlausnar aðsteðjandi vanda. Um hitt er enginn að tala og til hins er enginn að gera kröfu, að þeir verði með málinu eftir 2. umr., eftir að það hefur verið skoðað. Það eru eðlileg vinnubrögð og verður að ráðast, hvort nokkur samstaða getur um það náðst eða ekki. En að vísa því á bug athugunarlaust, það er einsdæmi.**** Ég óska þess að fá skýrar yfirlýsingar hv. þm. Gunnars Thoroddsens um þetta. Mér finnst, að ég eigi rétt til þess eftir þau einkasamtöl, sem ég hef átt við forustumenn Sjálfstfl. Ég er því vanur í viðskiptum við flesta menn, að orð skulu standa. Ég ætlast ekki til þess, að hv. þm. gefi þá yfirlýsingu nú. Ég gef honum og tel sjálfsagt, að hann fái alveg nægilegt ráðrúm til þess að ráðfæra sig við flokk sinn um það, hverja aðferð hann ætlar að hafa í þessu máli, og það liggi alveg ljóst fyrir, hvort sem hann kýs að lýsa því hér yfir á Alþ., sem ég tel æskilegast, eða gera það í einkasamtali við mig. Það er hygginna manna háttur að haga máli sínu þannig að draga fyrst saman forsendurnar og síðan, þegar þeir hafa rakið þær, að komast að niðurstöðu. Hv. 7. þm. Reykv. fór þveröfugt að. Hann byrjaði á því að kveða upp dóminn. En forsendurnar, ef einhverjar voru, komu þá á eftir. Batnandi manni er best að lifa, og ég vil óska þess hv. 7. þm. Reykv. til handa, að hann megi sofa vel í nótt og hann megi hafa góða drauma og e.t.v. megi honum þá vitrast einhver ný viðhorf í þessu máli, og vegna reynslunnar veit ég, að hann þarf ekki nema stuttan tíma til þess að öðlast nýja skoðun og stefnu í málinu.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess, að hæstv. forseti hafði tjáð mér, að meiningin væri að fresta þessari umr. nú. Það er auðséð, að ræða mín og stefna þingflokks Alþfl. hefur haft þau áhrif á hæstv. forsrh. og þá væntanlega ríkisstj., að hann vill ekki, að umr. um málið sé haldið áfram. Hann þorir ekki að láta umr. málsins halda áfram í kvöld og atkv. ganga um málið. Ég skal ekki ræða efni þess frekar, fyrst umr. á að fresta, þó að mér þyki það mjög miður, því að ég hef mörgu að andmæla í ræðu hæstv. forsrh. M.a. get ég nefnt tvö dæmi um það, að hann fór beinlínis með rangt mál, þegar hann þekkti ekki dæmi þess, að frv. hafi verið fellt við 1. umr. Ég hef hér tvenn Alþingistíðindi, þar sem eru dæmi um það, og nú skal það koma, sem var meginerindi mitt í stólinn og er aðeins tvær setningar: Ég vek athygli þings og þjóðar á því, að forsrh. Íslands sagði í ræðu sinni hér áðan, að þótt þetta frv., sem hér er um að ræða, sem er frv. um meginstefnu í meginmáli íslensku þjóðarinnar í dag, efnahagsvandanum, - forsrh. Íslands sagði, að þótt þetta frv. félli, mundi ríkisstj. ekki segja af sér, hún mundi sitja. Ég fullyrði, að það er engin hliðstæða slíks í þingsögu nálægra lýðræðisríkja, að ríkisstj. sitji, ef frv. um meginstefnumál fellur. Þetta er brot á öllum eðlilegum og venjulegum og heiðarlegum þingræðisreglum.