Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hverf þar aftur að, sem frá var hörfið í gær, og vil minnast á nokkur atriði í ræðu hv. 7. landsk. Fyrst er það hin undarlega málsmeðferð hans. Nokkuð langt er síðan frv. kom fram, og var það til umr. fyrir meir en viku. En hv. flm. virðist ekki hafa kært sig um að flýta því, heldur þurft tíma til að búa sig undir og kom svo með skriflega ræðu. Hann sýnist ekki hafa treyst eigin anda, þurft að fá annan anda í ræðuna og því tekið sér þennan hvíldartíma. Þegar hann ætlaði að gera athugasemdir við ræðu hv. 6. þm. Reykv., gat hann það ekki, þurfti enn að fresta því og fá andlegan styrk áður. En heldur bendir þetta til, að flm. sé lítið umhugað um frv. og sé otað fram af öðrum, að nokkru leyti gegn vilja sínum. Ég hef spurt hann, hvers vegna hann hafi þessa málsmeðferð. Ekkert svar. Ég vil því benda á, hvað það er, sem hv. flm. treystir sér ekki til að skýra betur. Fyrst og fremst er það sú tilhögun, að þeir, sem Alþingi kýs í menntamálaráð, fái aðra menn til yfirráða yfir sér. Þetta er gert í Rússlandi. En nú, þegar þeir eftirlitsmenn eru reknir frá starfi í Rússaher, virðist helzt vera að færast lífsmark í herstjórn Rússa. Hver ú nefnd, sem sett væri undir slíkt eftirlit, mundi missa frumkvæði sitt og áhugann á starfi sínu. Eða skyldu vinnubrögð Alþingis batna, ef til eftirlits með því væru settir svo sem 40 fulltrúar frá stéttarfélögunum? Það var engin leið fyrir hv. flm. að svara ekki fyrirspurn minni um þetta efni, því að hér er að ræða um svo gífurlega árás á Alþingi, á hið þingbundna skipulag. Svörin komu ekki, af því að þm. vill leyna því, að hér er verið að reyna að koma sovétskipulagi inn í þingskipulagið. Ég benti á, að tvær stéttir, sem frv. ætlar að senda fulltrúa fyrir, tónlistarmenn og leikarar, hafa ekkert að gera með menntamálaráð. Tilgangur er enginn nema að fá atkvæði þeirra fulltrúa til þess að geta borið þingkjörnu fulltrúana ofurliði. Ég held, að hv. flm. hafi ekki skilið skopið í samanburði mínum á till. hans og sams konar till. um fulltrúa frá öðrum aðilum, sem störf menntamálaráðs varða meira eða minna. Hví ættu ekki bókaútgefendur að eiga sér þar fulltrúa, t.d. Gunnar Einarsson í Ísafold og Þorstein M. Jónsson á Akureyri? Víst ættu þeir þar sinna hagsmuna að gæta. Nei, þessi hv. flm. gefst upp við að svara, getur ekki skýrt hina einkennilegu málsmeðferð sína, ekki hvaðan fyrirmyndin, hin rússneska, er fengin, enga afsökun gert á vanþekking sinni á störfum menntamálaráðs, - þetta er nú hans framganga í bardaganum. En hvað hafa þá þessi skáld og listamenn fram að færa til styrktar frv.? Þar hafði ég fyrr lagt fram lista, sem sýnir, að meiri hluti þeirra manna, sem nokkuð kveður að í þeim greinum, hefur tvímælalaust notið batnandi aðstöðu fyrir aðgerðir menntamálaráðs. Í stað þess, að menn eins og Einar Hjörleifsson Kvaran o g Þorst. Erlingsson fengu ekki skáldastyrk nema með illvígum deilum á Alþingi, er þeim málum nú komið þar fyrir, sem ekki verða um þau þess konar deilur. Þegar Gunnar Gunnarsson fékk sín skáldalaun, voru engar deilur um það. Mér þykir líklegt, að Gunnar Gunnarsson mundi eins og fleiri vera efablandinn um það, hvort hann ætti að vinna það til að láta leggja sig á skurðarborðið á Alþingi, eins og gert var fyrir nokkrum árum við skáldin. Að því leyti sem hér hafa orðið deilur um skáld, stafar það af því, að kommúnistar hafa viljað deilur um þau og vakið þær. Af því að hv. flm. er kunnugur Rússum og hefur dvalið hjá þeim á þeirra kostnað, ætti hann að geta skýrt, hvernig er varið þeim mikla mun, sem er hér og þar með skáldin. Hann veit, að þau eru annaðhvort látin þar í fangelsi til Síberíu eða látin missa lífið, ef þau vilja ekki geðjast stjórninni með áróðri, en hann veit, að hér ríkir fullkomið frelsi, nema menn vilja ógjarnan vera skyldaðir til að kaupa bækur eða myndir, sem þeim þykja ljótar. Frv. stefnir að því að veita kommúnistafl., fulltrúum Rússlands, vald á öllum kaupum listaverka. Þegar ég hreyfði fyrst stofnun menntamálaráðs og lagði þann grundvöll, sem starfsemi þess stendur nú á, var andófið vitanlega mjög mikið, en upp undir helming fulltrúanna tókst þó að vinna til fylgis, Frá byrjun var fyrir því hugsað, að báðar þær stefnur eða straumar, sem í landinu voru, fengju aðstöðu til áhrifa í ráðinu. Fyrir mig, sem hafði það lán eða ólán að byggja þessa stofnun upp fyrir 15 árum, er það náttúrlega óhugsandi hlutur að taka í mál að afhenda yfirráð þessarar stofnunar 5 fulltrúa meirihlutavaldi yngsta þingflokksins í landinu, afhenda þau þeim flokki., sem minnst liggur eftir af góðu, gefa honum einræðisvald um þessa peninga. Er Alþingi tilbúið að afhenda þessum eina flokki allt það vald? Þegar á það er litið, hvernig Rússar nota rithöfunda til áróðurs síns eingöngu og kommúnistar nota vald sitt yfir rithöfundunum til að knýja þá til áróðurs og einskis annars, til að efla flokkastefnu sína, liggur valið opið fyrir Alþingi. Ég veit ekki, nema hægt hefði verið 1928 að koma í gegn h, sem lagt hefðu kosning allra manna í menntamálaráð í hendur þess meiri hluta, sem þá fór með stjórn, en mér fannst það ekki ná neinni átt. En hér er minni hluta, þessarar sérstöku tegundar, ætlað að taka einræðisvald í ráðinu. Aldrei hefur verið flokkadráttur í þessari n., þó að harðir flokkadrættir hafi verið í landinu og nefndarmenn verið harðir flokksmenn á öðrum vettvangi. Bæði eftir að ég kom í n. og áður, veit ég ekki til, að nokkurn tíma hafi verið hafður þar frammi pólitískur áróður. Hitt er annað, að n. hefur í sinni tíð ekki fengið starfsfrið fyrir árásum nokkurra „agitatora“, og munu þm. vita til þess. Hv. flm. talar um, að ráðið eða ég sérstaklega hafi haft í frammi ósæmilegan áróður gegn listamönnum. Það, sem fyrir liggur um n. eru verk hennar og úthlutunin, og það mun reynast kommúnistum örðugt að sakfella hana fyrir. En þegar haldið er uppi stöðugum áróðri og blásið að kolum hjá mönnum, sem hafa ekki fengið keypt verk eftir sig, og þeir spanaðir til flónskuverka, þá höfum við orðið að verja okkur og höfum haft þá ánægju að sigra í hverri einustu atrennu. Maður, sem ekkert getur selt og enginn vill eiga myndir eftir. hefur lagt það í munn hv. flm., að við munum hafa stolið að miklu leyti peningunum, sem átt hafi að kaupa listaverk fyrir. Þetta kom í blaði í fyrra, og þá voru birtir 8 ára reikningar. Það var sýnt, að bókhald n. var í höndum ríkisbókhaldsins, gert í Landsbankanum og loks endurskoðað af endurskoðunarmönnum ríkisreikninganna. Það var alveg rétt af starfsbróður mínum, ritara menntamálaráðs, að krefjast þess, að reikningar þess yrðu enn endurskoðaðir. Ósannindin hafa að vísu verið rekin ofan í þessa menn, en það er ekki verra, að þau séu rækilega rekin ofan í þá enn einu sinni og þeir hirtir eins og Gísli nokkur var hirtur við Hoffjarðará. Ósannindin eru hrakin. Samt sem áður, - því að þetta eru kommúnistar, - er þeim haldið á loft. Þá veik hv. flm. að einhverju sambandi, sem vera mundi milli mín og ríkisleiðtogans í Þýzkalandi. Þó að það komi ekki beint þessu máli við, get ég tekið fram, að þetta er ekki rétt. Við munum ekki hafa spillt honum né hann spillt okkur. En það eru aðrir aðilar, sem hafa haft talsverð skipti við Hitler, sem kunnugt er. Þegar hann var búinn að ganga nokkurn veginn frá einni þjóð, svo að hún gat ekki varizt lengur, kom Stalin, sem nýlega var orðinn mikill vinur hans, frá Rússlandi með her sinn til að reka rýting í bak þeirri þjóð. Þegar Hitler var búinn að hafa það gagn, sem hann kaus að hafa af Stalín, þá tók hann líka Stalin til bæna. Þegar flokksbræður hv. flm. tóku á móti þýzkum ferðamönnum með því að mála á hafnargarðinn svívirðingarorð með hvítum stöfum um þýzku stjórnina. Þetta glæpaverk var gert til þess að særa gestina, og finna allir, hver áhrif það hefði á okkur að mæta slíku erlendis um eigin stjórn. Þegar Stalín hafði snúizt til vináttu við Hitler, þá snerist allur flokkurinn með, og þá hefðu íslenzkir kommúnistar sýnt Hitler hverja auðmýktarþjónustu, sem vera skyldi, ef hann hefði talið sig þurfa að láta þá ganga undir það jarðarmen. Það kemur því úr hörðustu átt, þegar þeir brigzla öðrum um samband við Hitler. Hv. flm. hélt því fram, að ég hlyti að hafa einhverja sérstaka ánægju af því að lesa og ræða um það, sem ljótt er í bókmenntum þeirra, en það er algerlega á misskilningi byggt. Úr því að höf. bókmennta þeirra, sem við erum að ræða um, eru að skrifa þannig, þá kemst maður ekki hjá að veita þessu athygli. Tökum t.d. lýsingarnar af oddvitum og hreppstjórum, hvernig þeim er lýst eins og skepnum og mannhundum, eða þá þar sem hundahreinsunin er látin vera aðalumræðuefni bænda, og að þeir við jarðarfarir leggi mesta áherzlu á og hugsi mest um að hafa kaffið svo sterkt, að hægt sé að tjarga með því hrútshorn. Eftir þessu taka bændurnir og finnst ógeð að þessu og vilja ekkert hafa að gera með bókmenntir sem þessar, sem jafnsmánarlega geta þeirra og ég hef hér drepið á. Þetta er líka ekkert nema eðlilegt. Hvers vegna skyldu þeir vera að kaupa og lesa þær bækur, sem á svo niðrandi hátt tala um þá? Þeim finnst þetta blátt áfram vera níð um sig og allt ósatt. Eða ef við athugum, hvernig þessar kommúnistabókmenntir hér tala um presta, lækna, sýslumenn, þá er það heimskan hjá þessum mönnum, sem einkennir þá, en útgerðarmenn og kaupmenn bæði glæpamennskan og mannvonzkan. Hv. flm. getur varla búizt við því, að útgerðarmenn gleðjist yfir þeim bókmenntum, þar sem um þá er talað sem þeir hafi áhuga á því að sökkva skipum sínum, eða kaupmenn hafi áhuga á að brenna vel tryggðar vöruskemmur sínar, en slíkar lýsingar sem þessar erum við að fá í lókmenntum kommúnista inn í landið. Ef komið er að kynferðismálunum í bókmenntum þessum, þá er þar að finna merkilega hluti. Í einni helztu bók þessarar bókmenntategundar eru stjúpfaðir og stjúpdóttir um fermingu látin fljúgast á, og það er ekki farið í neinar grafgötur með, hvert tilefni stjúpföðurins er til þessa leiks. Ég hef aldrei dreymt um eða lesið í nokkri frásögu sagt frá slíkum villimennskuátökum karls og konu eins og þar er lýst, og vil ég í þessu sambandi spyrja hv. flm. að því, hvers vegna sé verið að setja þetta í bækur, ef ekki til þess að það sé lesið, og það verður þá ekki hægt að komast hjá því, að minnzt sé á þetta, þó að honum finnist það ljótt, þegar þessar bókmenntir eru ræddar. Vill ekki hv. flm. gera svo vel og segja okkur, hvaða erindi þetta á í bókunum, sem okkur er ætlað að lesa, og er þetta það, sem hv. flm. óskar eftir, að þýtt sé á erlend tungumál og talin mynd af því, sem á Íslandi gerist? Ég get ekki varizt því að minnast hér á það, hvernig Vestur-Íslendingar líta á þýðingu þessara bóka. Það særði þá, er þeir voru spurðir að því, hvort lífið á Íslandi væri svona, eins og lýst er í bókunum, sem von var, og hefðu þeir óskað sér, að slíkt hefði aldrei á prent komið til annarra þjóða frá Íslandi. Hv. þm. minntist á málverk, er Sigurður Nordal hafði keypt, er hann var form. menntamálaráðs, fyrir landið. Af því að hv. flm. minntist á þetta málverk, Þorgeirsbola, og kommúnistar hafa alveg sérstakt dálæti á þessari mynd, þá langar mig til að segja frá samtali, er átti sér stað milli bónda og eins af leiðtogunum í Máli og menningu. Þeir minntust á Þorgeirsbolamálverkið, og þá sagði þessi kommúnisti við bóndann: Þetta er líklega allra bezta málverk, sem Ísland á. Þá spurði bóndinn hann og sagði: Hvað er það, sem er svona gott við málverkið? Það veit ég eiginlega ekki, en mér er sagt þetta. En nú vil ég biðja hv. flm. að segja okkur, hvað það er, sem veldur því, að þeir kalla þetta svo dæmalaust gott listaverk. Þarna á myndinni er ung stúlka, sem eiginlega ekki verður séð, hvaða erindi á á málverkið. Svo er þarna líka ljótt naut og óeðlilegt, sem ég ætla ekki að skýra hér. En vill ekki þessi hv. þm. útskýra það fyrir okkur, hvað það er í málverkinu, sem er svona dásamlegt. Er það stúlkan í sambandi víð nautið, eða er það nautið í sambandi við stúlkuna? Eða er ekkert samband í þessu, er þetta bara kák og vitleysa, klúr og óeðlileg? Hápunktinum í þess konar list kynferðismálanna er þó líklega náð í sögu eftir Halldór Kiljan og málverki eftir Jón Engilberts. Í bók þessari er sagt frá furðulega stórum og sterkum manni, er kynntist prestsdóttur, og þau búa saman. Lýsinguna á samlífi þeirra ætla ég ekki að hafa eftir hér, enda hæfir það ekki þessum stað, en það er það klúrasta og andstyggilegasta um ástalíf karls og konu, sem hugsazt getur, ef svo mætti að orði komast. Málverkið, sem ég var að minnast á eftir Jón Engilberts, málaði hann í sambandi við listaþingið. Og það stóð til að sýna þetta málverk í sambandi við listaþingið, en Páll Ísólfsson tók málverkið til sín, og mun það bíða eftir listasafninu, og mun mönnum þá kannske gefast tækifæri til að sjá það þar. Málverk sitt kallar Jón: Konungur lífsins, - og þar sem þetta málverk er bæði einkennilegt og frumlegt og á að vera einkennandi fyrir listaþingið, þá vil ég spyrja hv. flm., hvaða erindi þessi tegund lista, sem kemur fram í málverki Jóns Engilberts og sögu Halldórs Kiljans, sem ég minntist á, - vill hann ekki gera svo vel og segja okkur, hvaða erindi þess konar list á inn í okkar andlega líf? Og það má hann vita, ef hann veit það ekki nú þegar, að þessi list vekur andstyggð hjá Íslendingum, sem þykir þetta ljótt og ósmekklegt í hæsta máta. Það er því ekki nema eðlilegt, að „krítik“ komi fram á þessum listum og bókmenntum þeirra, sem vel mætti kalla Þorgeirsbolabókmenntir. Í einum kafla ræðu sinnar fordæmdi hv. flm. tvær sýningar á listaverkum, er ég stóð að, eftir að árásin, sem menn muna eftir, var hafin á menntamálaráð og að nokkru leyti líka á Alþ. Var það auðheyrt á hv. flm., að honum var illa við sýningarnar, en við skulum nú athuga rétt hans og ástæðu til þess að amast við því, að málverk eftir eftirlætislistamenn hans skuli vera sýnd, að sýnd skuli málverk, sem eftir hans smekk eru talin hin bezta list. Eitt málverk af þessari tegund sýningarinnar var ljót og leiðinleg mynd af Hirti Snorrasyni, sem menntamálaráð hafði látið gera. Þegar ekkju Hjartar Snorrasonar var sýnt þetta málverk, þá aftók hún með öllu, að þessi mynd væri sýnd sem mynd af manni sínum, en þessari mynd var samt hælt í blöðum flm. Maðurinn, sem málverk þetta gerði, var talinn sæmilega fær maður, en svona tókst honum samt upp, þegar hann var farinn að gefa sig að kommúnistum, að málverk hans af Hirti Snorrasyni var þannig, að ekkja hans vildi ekki kannast við, að þetta væri mynd af manninum sínum. Ég efast ekki um, ef stefna flm. og hans manna í þessum málum hefði 4 menn af 5 í menntamálaráði, þá mundu þeir, sem meiri hl. hefðu, kaupa myndir í líkingu við myndina af Hirti og segja svo bara, að hér væri um hærri og meiri list að ræða, sem fólk almennt gæti ekki skilið. En borgarar í landinu mundu ekki sætta sig við það, þeir mundu smátt og smátt segja „nei“ við þessari list eins og ekkjan sagði. - Ef því Alþ. vildi fara að ráðum flm. í þessu efni, þá mundu borgararnir í landinu fyrr eða síðar setja stólinn fyrir dyrnar og segja „nei“ við þessari list. Þeir mundu aldrei þola hana til lengdar. Á þessari sýningu var og mynd af togurum við höfnina eftir Þorvald Skúlason, sem þeir telja einn af sínum beztu mönnum. Í málverkinu áttu líka að vera fuglar, en gátu eins verið flugvélar á að líta. Einnig áttu þar að vera menn að velta tunnum, en virtust eins vel geta verið maðkar eða einhver þvílík dýr. Er það skemmst um þessa mynd að segja, að hún er hin fáránlegasta, frá sjónarmiði fólksins hrein og bein fjarstæða. Samt hefur menntamálaráð keypt þessa mynd, og það er mitt álit, að það eigi að kaupa listaverk, bæði málverk og annað, eftir sem flesta listamenn, en náttúrlega verður hlutfallið milli hinna einstöku listamanna að vera miðað við getu og hæfni þeirra í sjálfum listaverkunum. Og þeir eru til á þessu landi, sem hafa yndi af málverki eins og því, sem ég var að minnast á eftir Þorvald, og því er sjálfsagt að kaupa líka eftir hann og þá, sem honum mála líkt. Þegar Jón Engilberts kom frá námi í útlöndum bláfátækur og þurfandi fyrir styrk, þótti menntamálaráði rétt að kaupa af honum málverk, sem þó var afskræmt á alla vegu, fyrir 1500 kr. Nú kemur spurningin: Hvers vegna ekki að sýna þessi og önnur málverk almenningi, þegar hafin er deila í landinu um störf menntamálaráðs? Tækifæri var til að sýna 1/3 landsmanna málverkin hér í Rvík. Voru málverkin því fyrst sýnd í alþingishúsinu, en síðan voru þau til sýnis við eina fjölförnustu götu bæjarins. Þetta var auðvitað sú langbezta og hlutlausasta aðferð, sem menntamálaráð gat viðhaft frá sinni hálfu, til þess að almenningur fengi að dæma um það, sem deilt var um. Þessari sýningu var veitt eftirtekt, og ég get trúað hv. flm. fyrir því, að það var lítið hlutfall af áhorfendum, sem sagði gott orð um listaverk hans manna, þ.e.a.s. í klessugerðarstílnum, það voru kommúnistar, sem stóðu með sínum mönnum af flokkslegum ástæðum. Þá var flm. að segja, að menntamálaráð hefði keypt málverk af því lélegasta af þessu tagi og myndirnar væru keyptar í háðungarskyni. Þetta er nú algerlega á misskilningi og ókunnugleika byggt, þar sem menntamálaráð hefur yfirleitt keypt þær myndirnar, sem dýrastar hafa verið og mest otað fram. Þessi sýning hafði svo þann árangur, eins og reyndar mátti búast við, að álit almennings á þessari stefnu í myndlist, sem lýsti sér í sumum málverkunum, sagði ekki einungis skák, heldur mát á þessa stefnu og málverkin, en aftur dáðist fólk að hinum málverkunum, ekki sízt eftir Sigurð Guðmundsson, svona var nú dómur almennings hér í Rvík, þar sem 1/3 hluti þjóðarinnar dvelst. Ég verð að segja það, að mér finnst það ákaflega ókarlmannlegt af hv. flm. og öðrum, sem eru að amast við því, að þessi sýning skyldi vera haldin, að þola ekki, að þeirra úrvalsmyndir, er túlka listastefnuna, sem þeir hylla, að þeir skuli ekki þola, að þessi málverk séu sýnd almenningi við hlið hinnar listastefnunnar. Það er eitthvað meira en lítið bogið við þá ókarlmennsku. En nú er vert í þessu sambandi að athuga afstöðu flm. til þeirra, er fylgja hinni stefnunni í myndlist. Þann mann, er fremst stendur þeim megin hér á landi, Jóhannes Kjarval, þann mann hefur hv. flm. fordæmt. Hvað þá um hina? Þá er nokkur munur á skoðun hv. flm. og Tómasar Guðmundssonar á andagift. Tómas afneitar andagift, en hv. flm. álítur, að illur andi hafi hlaupið í okkur menntamálaráðsmenn. Hv. flm. trúir á illa anda, en Tómas, einn helzti félagi hans, trúir því ekki, að hinn góði andi innblástrarins komi í góða menn. Ég er á því, að Tómas hafi á röngu að standa og að í okkur, menntamálaráðið, hafi hlaupið sá andi, hvort sem hv. flm. vill kalla hann góðan eða illan, sem gert hafi okkur færa um að sigra þá. En nú getur vel komið til mála, að skipt verði um alla eða flestalla menn í menntamálaráði, og segjum, að flm. væri kosinn í ráðið eða einhver hans manna. Ætlar hann þá ekki neitt að geta treyst á málstaðinn? Ég hygg, ef hann hefði góðan málstað að flytja í ráðinu, mundi hann verða ofan á, jafnvel að óbreyttum mönnum. Ætlar hann ekkert að treysta á málstaðinn? Hver veit bezt um sig. Og ég ætla að segja honum það, að þó að þetta vitlausa frv. yrði samþ. óbreytt flokkur hans fengi störf menntamálaráðs handa á milli, þá tækist honum ekki að dylja, hvað keypt væri. Það gæti kannske gengið slysa- og árekstralítið í 2–3 ár, en ekki heldur lengur, þegar almenningur kæmist á snoðir um það, hvaða og hvers konar listaverk þeir keyptu. Ég held, að í þessu atriði lýsi sér nokkuð vanmáttur þeirra á gildi þeirrar listastefnu, sem hv. flm. er að berjast fyrir, þó að þeir vilji ekki viðurkenna það með berum orðum. Það er, a,ð þeir skuli þannig tortryggja málstaðinn með því að vilja ekki treysta á hann, heldur að leggja allan þungann og áherzluna á flokksvaldið. Þá leyfði hv. flm. sér að fara niðrunarorðum um tvo útlenda rithöfunda og þá tvo menn íslenzka, sem þýddu bækur þeirra. Þó að hann vilji eitthvað vera að hnýta í þessa stórmerku rithöfunda, Lawrence og Strachey, þá verður það eigi til annars en gera hann enn hjákátlegri, því að það er eins og ef hundaþúfan væri að reigja sig upp á móti fjallinu. Bækurnar voru þýddar af þeim Boga Ólafssyni og Kristjáni Albertssyni, og varla skil ég í því, að þeir kippi sér mjög upp við það, þó að úr þessari átt séu að koma óvinsamleg ummæli til þeirra. Þá kom kænska hans fram á skemmtilegan hátt, er hann var að finna að útgáfu Einars Benediktssonar og áfella okkur í menntamálaráði fyrir það, sem höfum ekkert verið riðnir við útgáfu þeirrar bókar. Ég hef fært rök fyrir því, að það er aðeins lítil klíka, sem stendur fyrir þessari ofsókn gegn menntamálaráði, þótt látið sé í veðri vaka, að það sé stórt og voldugt félag. Ég vil leiða nokkur rök að þeim stimpingum, sem ollu því, að þessi klíka hóf ofsókn gegn meiri hluta menntamálaráðs. Ég ætla þá að byrja á því að ræða um ofsókn þessa mannhóps gegn Einari Jónssyni, Ríkarði Jónssyni og Jóhannesi Kjarval. Auk þess hafa ýmsir yngri málarar mætt lítilli hlýju úr þeirri átt. Þessi klíka hefur hina mestu óbeit á verkum Einars Jónssonar, talar illa um hann og ann honum ekki sannmælis. Í Morgunblaðinu var ráðizt á sýningu Einars mjög harkalega. Þegar undirskriftamálið var á döfinni, var setið yfir honum fleiri klukkustundir til þess að fá hann til að skrifa undir. En hann vildi ekki blanda sér inn í það mál, enda hafði hann fengið reynslu á þessu liði og er sjálfur mjög óádeilinn maður. Flestir munu vera á einu máli um gildi verka Einars Jónssonar, að -þessu fólki undanskildu. Ríkarður Jónsson var ofsóttur í blaðaskrifum fyrir að neita að skrifa undir. Honum mun ekki hafa þótt neinn sérstakur heiður að því að vera í þessari klíku. Kjarval hefur verið ofsóttur í Helgafelli fyrir tilverknað flm. þessa frv. Þúsundir manna hafa óskað eftir fleiri myndum eftir Kjarval en hann hefur haft til sölu. Ekkert viðurkenningarorð hefur verið sagt í blöðum kommúnista um myndir Kjarvals. En í einu blaði þeirra var birt mynd, sem sýndi Kjarval vera að reka nagla í vegg til að hengja mynd á hann. Það eina, sem Helgafellsfólkið hefur um þennan ágæta listamann sagt, lýsir kala og óvild í hans garð. Tónskáldið Sigvaldi Kaldalóns vildi ekki skrifa undir. Mest ber á þessum uppsteit í því, að reynt var með ýmsum ráðum að halda tónskáldinu frá því að láta leika lög sín í útvarpið. Það var hefnd fyrir það, að tónskáldið vildi ekki vera þessum mönnum leppur í skó. Svo kemur eitt atriði í þessari frægu herferð gegn menntamálaráði. Sextíu og sex menn höfðu verið látnir skrifa undir hina staðlausu stafi. Skáldið Guðmundur prófessor Hagalín skrifaði að vísu undir, en á þann klóklega hátt, að hann vildi hvorki bera ábyrgð á efni né orðfæri. Hann gerði það til þess að gera grín að þeim, þessum mönnum, sem stóðu fyrir undirskriftum þessum, líkt og þegar þorskur gerir grín að öngli.

Hver var þorskurinn og hver öngullinn?

. Það á ekki við að fara út í það hér, en ég get sagt hv. borgarstjóra það síðar á betur viðeigandi stað og tíma. Mikið var gert til þess að fá tvo listamenn, Davíð Stefánsson, ljóðskáld á Akureyri, og Björgvin Guðmundsson, tónskáld Vestur-Íslendinga, til að undirskrifa. Voru jafnvel sendir starfsmenn þingsins til þess að véla þá til þess. Er það skemmst að segja, þegar þessir listamenn sáu, hvernig í öllu lá, hvernig aðfarir þessara manna, kommúnistanna, voru, höfðu þeir enga löngun til þess að vinna með þeim. Það hafði verið lögð gífurleg vinna í það að fá þessa tvo menn með í fyrirtæki kommúnistanna, m.a. með því að segja satt og beita blekkingum. Getur nú hv. flm. dottið í hug, að herferð, sem byggð er á svikum, geti borið árangur? Að báðum þessum mönnum er vel búið, og þeir hafa sterka aðstöðu á Akureyri. Þá ætla ég að minna á, hvernig farið var með Kristján Magnússon málara. Að honum var ráðizt í hvert skipti, sem hann hreyfði sig. Dauðinn forðaði honum frá þessari ofsókn. Hann hafði lært í Ameríku, en ekki í kjöllurum í Kaupmannahöfn eða London. En það er mesti misskilningur hjá þessu fólki að halda, að lítið sé um list í Ameríku. Það er einmitt þvert á móti líklega meira um list í borgum á austurströnd Ameríku en nokkurs staðar annars staðar í veröldinni. Kristján Magnússon sýndi bæði hér og erlendis og hlaut góða dóma. Auk þess seldi hann mikið bæði hér á landi, í Englandi, Ameríku og víðar, en þeir, sem eru í slagtogi við kommúnista, hafa ekki nokkra möguleika til þess að selja né til þess að fá skrifað um sig í Times eða Observer. Bæði Kristján og aðrir, sem lært hafa í Ameríku, eru ofsóttir fyrir að hafa lært þar og fyrir það, að þeir selja. Svo halda þessir kommúnistar, að þeir geti knésett menn eins og listdómarana við Times og Observer. En það þarf meiri menn til þess, og er furðumikil frekja, sem lýsir sér í því, að þessir menn telja sig þess umkomna að gera það. Guðmundur frá Miðdal myndhöggvari og málari, sem er duglegur maður, hefur varla mátt hreyfa sig, svo að hann hafi ekki verið ofsóttur af þessari klíku, sem tilheyrði áður Morgunblaðinu en nú kommúnistum. Hvar sem hann sýndi, var lokið á hann lofsorði, en er hann kom hingað, var tekið að níða hann niður. Eggert Guðmundsson og Eggert Laxdal eru hæfileikamenn og mála prýðisvel. Myndir þeirra eru mjög ánægjulegar. En þið skuluð ekki halda, að þeir hafi mátt vera óáreittir. Þá má nefna Guðmund frá Miðdal og Magnús Árnason. Magnús hefur lært í Ameríku og á enska konu, sem einnig er málari. En þessir og ýmsir fleiri dugandi listamenn fá ekki að sýna fyrir klíkunni. Ég sé ekki ástæðu til að lengja mál mitt frekar. Þó vil ég geta þess, að í sumar kom fram ósk frá nokkrum mönnum um að fá frændur sína í félagið til að stækka hópinn. Gegn því var ekki um aðra vernd að ræða en þá, sem menntamálaráð veitti. Ég vona nú, að hv. þm. hafi fengið nokkur rök fyrir því, að ég er ekki smeykur við að fara í deilur við kommúnista um þessi efni, enda hefur flm. verið órór undir ræðunni. En hér er um það að ræða, hvort áhrifa kommúnista á að gæta svo í bókmenntum og listum, að þeim takist að rugla dómgreind almennings þannig, að menn kaupi andstyggilegar bækur og listaverk aðeins af pólitískum ástæðum og hvort eigi að knýja menn til þess að segja, að svart sé hvítt, það, sem mönnum þykir fallegt, sé ljótt.



Herra forseti. - Hv. deild hefur nú heyrt þessa merkilegu ræðu hv. þm. S.–Þ. Vil ég nú spyrja hv. dm., hvort þeim virðist hv. þm. hafa haft þau orð um listamenn, að þeir álíti hann hæfan til þess að fara með málefni listamanna og fjárveitingar í sambandi við þau, og hvort ekki muni tími til kominn að taka upp aðra stefnu í þeim málum. Ég mun ekki elta ólar við einstök atriði í ræðu hv. þm. S.-Þ., heldur snúa mér að því, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni. Hann talaði á þeim grundvelli, að sjálfsagt er, að ég svari honum. Hann vildi kryfja mig svars um það., á hvaða grundvelli frv. væri flutt, og taldi það hafa komið fram í ræðu minni, að ég áliti listamenn eiga hafa vit á listaverkum og Alþingi ætti ekki að skipta sér af málum þeirra. En þetta er hinn mesti misskilningur. Ég ætla ekki að ræða þetta frekar. En ég tel, að listamennirnir séu starfsmenn þjóðfélagsins eins og aðrir þegnar og Alþingi beri að styðja þá á þeim grundvelli. Grundvöllur frv. er sá, að ég álít, að samvinna eigi að vera á milli listamannanna og þess aðila, sem fer með úthlutun á styrk þeim, sem Alþingi veitir til lista í landinu, það er að segja menntamálaráðs. Ég leitaðist við að færa rök að nauðsyn þess, að listalnenn hefðu fulltrúa í hópi þeirra manna, sem úthluta styrknum. Þar koma fram mörg sjónarmið. Ég kannast ekki við að hafa sagt annað í framsöguræðunni en það, sem stendur í grg. Ekkert er eðlilegra en listamenn hafi meiri íhlutun um þessi mál en verið hefur. Mundi þá mörgu, sem aflaga fer, vera kippt í lag. Ég hef leitazt við að sýna fram á, að ekki væri óeðlilegt, að listamenn hefðu áhrif á val þeirra listaverka, sem ríkið kaupir. Um það ættu fulltrúar, kosnir af listamönnum, að fjalla, því að menntamálaráð er að dómi margra ófært til þess. Hv. þm. S.-Þ. heldur, ef fjórum mönnum væri bætt við í menntamálaráð, væri kommúnistum tryggður meiri hluti í því. Þykir mér hann hafa unnið vel, ef hann hefur snúið svo mörgum til kommúnisma. Þá sagði þm., að Rússar leyfðu listamönnum ekki að hafa áhrif í þessum efnum, en það er ekki rétt. Hv. þm. S.-Þ. viðurkennir réttilega, að eigi beri að veita styrki eftir pólitískum sjónarmiðum. Vil ég þá víkja að reikningum menntamálaráðs. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að engin rökstudd aðfinnsla hefði komið fram um störf þess. En sá grunur hefur ríkt, að ekki væri allt með felldu með reikninga þess. Bendi ég í því sambandi á Vísi 24. marz 1942. Ég hef borið fram till. þess efnis, að rannsókn á fjárreiðum menntamálaráðs væri nauðsynleg sem fyrst. Og þá mun ekki nægilegt að sjá reikningana eins og þeir eru, heldur væri æskilegt að fá meiri sundurliðun á þeim og einnig fundargerðir menntamálaráðs. Og ég sagði í gær, að ástæðan til þess, að þessi þáltill. er borin fram, væri m.a. sú, að það þyrfti að rannsaka fjárreiður menntamálaráðs. Hver getur verið ástæðan fyrir því, að menningarsjóður getur gefið út bækur nú fyrir 10 kr. ársúfgáfuna alveg eins og fyrir 10 árum? Hver borgar bækur menningarsjóðs, og hvar eru reikningarnir yfir þá bókaútgáfu? Að bókaútgáfa menningarsjóðs geti borið sig með þessu móti, kemur ekki til nokkurra mála. Eins og ég tók fram í byrjun, dettur mér ekki í hug að fara að svara hv. þm. S.-Þ. orði til orðs, það væri að gera sig að fífli hér frammi fyrir hv. d. En einstökum atriðum vil ég þó víkja að. Hv. þm. S.-Þ. var að hæla menntamálaráði fyrir það, að það hefði fyrst munað eftir ákveðnum listamönnum, sem Alþ., allan þann tíma, sem það veitti listamönnum fé, hefði ekki munað eftir. Hann nefndi þar til Gunnar Gunnarsson og sagði, að Alþ. hefði aldrei dottið í hug að veita honum styrk, enginn þm. hefði munað eftir honum. Hafði þá ekki hv. þm. S.-Þ. setið á þingi árum saman? Hvers vegna bar hann ekki fram till. um það þá, að þessum manni yrði veittur styrkur frá Alþ.? Og svo er annað í þessu sambandi. Ég hef ástæðu til að halda, að það séu til menn hér í hv. d., sem hafi fengið hótanir frá hv. þm. S.-Þ., ef þeir hafi ætlað að fara að bera fram till. um það, að Gunnari Gunnarssyni væri veittur styrkur frá Alþ., og það oftar en einu sinni, og þessi hv. þm. hafi haft í þessu sambandi hrakleg ummæli um Gunnar Gunnarsson. - Þá vildi hann enn fremur reyna að taka Kjarval upp á sína arma og vildi, að mér skildist, reyna að koma því að, að allir Íslendingar væru á móti Kjarval, nema hv. þm. S.-Þ., og veik hann að því, að menntamálaráð hefði munað eftir Kjarval og veitt honum styrk. Um þetta má hið sama segja: Hvers vegna hefur hv. þm. S.-Þ. aldrei fyrr á þingi borið fram till. um að veita honum styrk? Og hv. þm. S.-Þ. þarf ekki að koma með aðdróttun gegn mér og félögum mínum út af því, að við höfum verið með árásir á Kjarval. Ég veit ekki betur en Mál og menning hafi gefið út myndir Kjarvals með mjög lofsamlegum formála eftir einn af mönnunum í stjórn Máls og menningar og það áður en menntamálaráð fór að veita honum styrki. Og hv. þm. S.-Þ. fór aftur og aftur að vitna í dóm, sem ég hefði skrifað um Kjarval, og sagði, að þessi dómur væri í Helgafelli, sem er misskilningur hjá hv. þm. Ég held, að ég þurfi ekki öðru því að svara en vísa hv. þm. S.-Þ. á tímarit Máls og menningar, 2. hefti frá 1942, þar sem þessi ritdómur er, sem hv. þm. á sennilega við, og ef menn geta fundið þar ásakanir á Kjarval, held ég, að ákaflega einkennilega sé lesið. Ég skal. lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, nokkrar línur úr þessari umsögn um verk Kjarvals: „Í hamförum sínum hefur Kjarval ekki alltaf gætt þess að vanda sig. Það er jafnviðurkennt og hitt, að hann sé meistari og snillingur, þegar honum tekst upp, og allar bera myndir hans á einhvern hátt vitni snilligáfu hans.“ Ég veit ekki, hvað hægt er meira um listamann að segja en segja, að hann sé meistari og snillingur. Hv. þm. S.-Þ. var að kvarta undan því, að ég hefði ekki svarað því, hvers vegna þessi málsmeðferð hefði verið höfð eins og hún kemur fram í frv. Hv. þm. S.-Þ. finnst hún óeðlileg og mæla á móti l. og reglum Alþingis, að í viðbót við þá 5 menn, sem í menntamálaráði eru, komi 4 menn frá bandalaginu. Og hann kallar þetta nýmæli. Ég hélt, að hv. þm. S.-Þ. hefði setið svo lengi á Alþ. og þekkti svo vel vinnubrögð þar, að hann færi ekki að fleipra með svona fjarstæðu. Og hann taldi það meira að segja árás á Alþ., að auk þess sem þessir 5 menn í ráðið væru kosnir af Alþ., væru 4 menn í því frá listamönnum. Er ekki fjöldi n., þar sem Alþýðusamband Íslands, Búnaðarfélag Íslands, Landssamband iðnaðarmanna og annar félagsskapur eða stofnanir hafa sína fulltrúa? Eða hvað skal segja um verðlagsn., t.d.? - Ég hélt, að hv. þm. færi ekki að bera þetta á borð fyrir þingið. Ég skal aðeins taka nokkur atriði enn þá, ég aðeins þau atriði, þar sem mér fannst hv. þm. S.-Þ. ganga svo langt, að ég get ekki leitt hjá mér að vekja athygli hv. d. á því. Hann hafði m.a. þau ummæli um Tómas Guðmundsson, eitt af okkar allra beztu skáldum, að hann segði í Helgafelli ýmislegt, sem vari á móti hans innra manni, og gaf í skyn, að hann væri keyptur til þess að skrifa í Helgafell. Ég vil aðeins benda á slík ummæli sem þessi. Þá er skrítið að heyra annað, sem þessi hv. þm. sagði í sambandi við Tómas. Hann fáraðist yfir því, að hann hefur sagt í útvarpinu, að hv. þm. sagði, að andagift væri ekki til í skáldskap. Þótti þar hv. þm. S.-Þ. langt gengið og benti á Matthías Jochumsson. Þetta kemur mjög illa heim við það, sem hv. þm. S.- Þ. hefur mjög nýlega sagt sjálfur. Hann segir t.d. í þeirri grein, sem var svo sérstaklega merkileg, að hún þótti hæf til þess að henni yrði brennt: „Á hinum nýafstaðna fundi bandalagsins bættu svo nokkrir af fyrirferðarmestu sögusmiðum félagsins við skýringum á vinnubrögðum sínum, en bar þó ekki að öllu leyti saman. Þeir sögðust ekki vita sjálfir, hvað þeir skrifuðu. „Sigurvagnar“ úr heimi andans flyttu þeim efnið í bækur þeirra. Þessi skáld eru því aðeins miðlar, algerlega þýðingarlausir um efni og form. Tveir af fundarmönnum lýstu þessari miðilsstarfsemi. Annar þeirra sagðist lifa í óumræðilegu sæluástandi meðan hann tæki á móti boðum andans. Hinn sagði, að móttakan væri hryllilegt þjáningarlíf og varaði unga menn við að feta í fótspor sín. Með kenningunni um miðilsstarf skáldanna eru þau gerð ábyrgðarlaus, enda mun sá vera tilgangurinn. Á þennan hátt getur „skáldið“ sagt og gert hvað sem vera skal á ábyrgð „andans“.“ (Tíminn, 5. des. 1942, sem brennt var.) Þarna er hv. þm. S.-Þ. í dálítilli mótsögn við sjálfan sig. Þessi ummæli um Tómas Guðmundsson, að hann skrifaði á móti sinum betra manni, tel ég mjög ósæmandi. Hv. þm. S.-Þ. var á mjög ósæmandi hátt, að ég tel, að tala um tvo málara, annars vegar Kjarval, til að slá sér upp á því, en hins vegar Nínu Tryggvadóttur, sem í fyrsta sinn hélt sýningu á málverkum í haust s.l. Talaði hv. þm. um þessa listamenn sem andstæður, annars vegar Kjarval, sem dæmi um það, hvernig listamenn ættu að vera, og hins vegar Nínu Tryggvadóttur, sem dæmi málara, sem skapaði verk, sem enginn vildi kaupa og væru í alla staði lítils virði. Og hv. þm. gerði mikið úr sölu þeirri, sem Kjarval hefði haft, og sagði, að Nína hefði getað aðeins selt tvær myndir á sýningunni. Að taka unga listakonu, sem í öllum dagblöðum bæjarins var talin hin efnilegasta, þannig fyrir hér á Alþ. og auk þess ljúga því hér upp, (forseti hringir) að hún hafi aðeins selt tvær myndir, þegar hún seldi fjórtán, sem má víst telja mjög góða sölu, það er barbarismi á lægsta stigi - og í alla staði siðlaust og níðingslegt og ósæmandi að haga sér þannig. Mér hefur áreiðanlega verið gefið tilefni til að hafa svona stór orð um þetta. Þetta er andstyggð og smán. að slík ummæli skuli heyrast af vörum manns, sem er í menntamálaráði, svo að hver hv. þm. blygðast sín fyrir að þurfa að hlusta á annað eins hér í þingsölum.



Ég skal ekki lengja þessar umr. mjög og alls ekki blanda mér í viðskipti þeirra hv. þm. S.-Þ. og þess hv. þm., sem síðast talaði. Ég mun greiða þessu frv. atkv. til 2. umr. og n., hvað sem meira verður. Og ég geri það af því, að ég viðurkenni fullkomlega, að það ástand, sem undanfarið hefur ríkt í þessum efnum, er mjög bágborið, að ég ekki segi með öllu óviðunandi. Hins vegar get ég ekki varizt því, að mér finnst hjá hv. flm. vera farið að sumu leyti í kringum það, sem er kannske aðalatriði í hans augum og ýmissa annarra, sem líta svipað á málið og hann. Ég hygg, ef maður talar af fullkominni hreinskilni um þetta mál, að ekki sé svo mjög að ræða hér um deilu við menntamálaráð í heild eða óánægju með tilhögun á því, hvernig það sé skipað - ekki eins og sumpart störf hv. formanns menntamálaráðs (JJ) og þá ekki síður þau skrif, sem hann hefur látið eftir sér birta í sambandi við starfsemi ýmissa listamanna hér í landinu og um starfsemi menntamálaráðs. Ég hygg, að menn verði að gera sér grein fyrir því, að það er einmitt um þetta, sem ágreiningurinn er frekar en hitt, að það er Alþ., sem kýs í menntamálaráð, en ekki einhver annar aðili. Ég veit, að það er rétt, sem hv. flm. segir um þing listamanna hér á s.l. hausti, það samþykkti till. um breyt. á l. um menntamálaráð í þá átt sem gert er ráð fyrir hér í frv. Hins vegar get ég ekki neitað því, að mér finnst þessi lausn, ef hægt er að kalla þetta lausn, mesta vandræðalausn. Ég fyrir mitt leyti tel, að það séu ekki hinar minnstu líkur til þess, að t.d. fulltrúi frá tónlistarmönnum eða leikurum sé, almennt skoðað, betur hæfur til að meta verk rithöfunda og myndlistarmanna heldur en hver annar maður. Og því hygg ég það tilefnislaust að setja þessa menn í ráðið til þess að meta verk rithöfunda og ákveða um það, hvaða málverk skuli kaupa í væntanlegt myndasafn ríkisins. Það má kannske segja, að þeir standi jafnt að vígi og aðrir borgarar landsins, en þeir standa þó ekki öðrum framar í þessu efni. Ég hygg því rétt, að hv. menntmn., sem væntanlega fær þetta frv. til meðferðar, athugi, hvort ekki væru aðrar leiðir fullt svo líklegar og þessi, sem hér er gert ráð fyrir, til þess að bæta úr því ástandi, sem við höfum búið við í þessu efni undanfarið. Ég man ekki, hvort það hefur komið fram í þessum umr., en ég tel ákaflega hæpið, ef ekki óviturlega ráðstöfun, að tala alla persónustyrki út úr fjárl. Ég er þeirrar skoðunar, að það væri alveg eðlileg leið, að a.m.k. þeir listamenn og rithöfundar, sem Alþ. metur verða þess að vera á nokkurn veginn föstum launum, ættu að vera á 18. gr. Og ég álít, að ef sýna á manni sóma fyrir eitthvað í þessum efnum, sem Alþ. álítur þess vert, að ástæða sé til að viðkomandi maður haldi áfram á þeirri braut, þá sé fullkomin ástæða til að taka til athugunar, hvort ekki ætti að breyta um í þessu efni aftur. Manninum er sýndur mestur sómi og hvatning með þessu. Og Alþ. er eðlilegur aðili til þess að dæma um þetta, ef á að meta þetta þjóðinni til gagns. Nú viðurkenni ég það, að þegar litið er á þann skerf, sem hið opinbera leggur fram til þessara mála, þá er ekki eðlilegt, að allt það fé gangi til þeirra manna, sem eiga heima á 18. gr. Þess vegna er athugunarefni, hvort ekki sé rétt, að nokkru af þessu fé sé úthlutað með nokkuð öðrum hætti en að ákveða það á 18. gr. Ég tók svo eftir hjá hv. flm., að hann í fyrri ræðu sinni, sem hann hélt hér, segði, að það gæti ekki gengið lengur, að Alþ. skipti sér ekki af málefnum listamanna. Ég verð að telja þetta alveg ómaklega mælt. Það verður ekki annað sagt, þegar litið er til annarra þjóða og ríkja, hvar sem er, en að Alþ. Íslendinga hafi lagt tiltölulega meira fram til þessara mála heldur en flest þau ríki, sem ég þekki til i. Og hv. þm. S.-Þ. hefur átt mikinn þátt í því, að svo hefur verið gert. Og sú löggjöf, sem hér gildir um menningarsjóð og starfsemi hans, er að ýmsu leyti mikils verð og merkileg. Og ég álít illa farið, ef það er ekki fullkomlega metið, sem gert hefur verið í þessu efni. Ég tel það sem sagt mjög vafasamt, að þessi leið, sem hér er bent á, sé líklegust til úrbóta í þessu efni. En ég vildi beina því til hv. menntmn. til athugunar, hvort ekki væri vert fyrir n. að rannsaka, hvort ekki væri ástæða til, ef horfið yrði að því að taka aftur inn á 18. gr. þá menn, sem þar þættu eiga heima að dómi Alþ., að láta t.d. félag íslenzkra rithöfunda annaðhvort beinlinis úthluta því fé öðru, sem lagt yrði fram til rithöfunda, heldur en ákveðið er í 18. gr., eða þá a.m.k. gera till. um þá úthlutun til menntamálaráðs, ef það hefur það á hendi að úthluta þessu fé til þeirra annarra rithöfunda, sem ekki þættu verðir slíkrar viðurkenningar að vera settir á 18. gr. Nokkuð svipað þætti mér vel athugandi í sambandi við kaup listaverka. Hér í þessu frv. er ætlazt til þess, að 4 félög listamanna í ýmsum greinum tilnefni menn í ráðið, og fulltrúar frá hverju einstöku félagi fjalli um öll þau mál, sem fyrir koma í menntamálaráði. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að það gætu verið stofnuð fleiri slík félög listamanna, sem gætu því eins vel kolnið til greina með að hafa fulltrúa í ráðinu, og ef svo væri haldið áfram, að hvert slíkt félag hefði fulltrúa í ráðinu, gæti svo farið, að fulltrúar frá Bandalagi íslenzkra listamanna hefðu meiri hluta. En það telur flm. þó ekki heppilegt. Ég sé, að hv. flm. hugsar að ýmsu leyti eins og ég í þessu máli, því að hann segir í grg.: „Er þá ekkert eðlilegra en listamenn sjálfir fái íhlutunarrétt um sín mál, og gæti jafnvel virzt eðlilegast, að þeir hefðu þau algerlega með höndum.“ Ég skal viðurkenna, að þetta hefur þó nokkuð til síns máls, þannig að skipta t.d. rithöfundum í tvo flokka, þannig að í öðrum flokknum væru þeir rithöfundar, sem Alþ. beinlínis viðurkennir og telur þess verða að hafa fastar greiðslur til, sem væru þá settir í 18. gr. fjár l., en í hinum flokknum væru þeir, sem fá styrk sem eins konar uppörvun og hvatningu, menn, sem eru að byrja, og menntamálar að úthlutaði þeim þessum styrkjum. Einnig finnst mér það athugandi, að þessir 4 menn, sem störfuðu í menntamálaráði og væru fulltrúar bandalagsins, tækju þátt í störfum menntamálaráðs, þegar það starfar að sérmálum þessara félaga. Allt þetta vil ég benda á til athugunar fyrir hv. menntmn., og þar sem sú n. er skipuð svo áhugasömum mönnum eins og hv. 7. landsk. (KA), flm. þessa frv., sem hefur lagt allmikla vinnu í þetta mál, og hv. þm. S.-Þ., vænti ég, að sú n. taki þær ábendingar, sem ég nú hef gert, til athugunar. Hins vegar hef ég heyrt, að listamenn mundu telja sér það hálfgerðan bjarnargreiða, ef þeim yrði falið að úthluta þessu fé sjálfum, og það kann að vera nokkuð til í því. En ef þeir eða samtök þeirra á annað borð vilja gera einhverjar samþykktir, þá verða þeir að taka þeim afleiðingum, sem það hefur í för með sér. Og ég er ekki viss um, að með ákvæðum þessa frv. um val fulltrúa þeirra í ráðið verði stýrt fram hjá því skeri. Ég get svo látið útrætt um þetta mál að sinni. En ég geymi mér rétt til þess að bera fram brtt. við frv. eða vera með brtt., sem fram kunna að koma síðar.



Ég held, að það hafi verið ofmælt hjá hv. síðasta ræðumanni, að hv. flm. hafi lagt mikla vinnu í þetta mál, því að ég hef einmitt leitt rök að því, að ræða sú, sem hann flutti hér fyrr við þessa umr., mundi ekki vera að öllu leyti hans vinna, svo að þetta mun hafa verið oflof. Það er alveg rétt hjá hv. flm. að fella nokkuð saman segl í þessu máli. Honum er sennilega ljóst, að þingið muni ekki vera líklegt til að taka upp þessa sovjetráðsmennsku. Þess vegna tók líka hv. flm. það ráð að reyna ekki að verja sinn málstað neitt - ekki grundvöllinn undir frv., sem er sá að láta alveg óviðkomandi stofnanir vinna það verk, sem Alþ. hefur alveg í sínum höndum og á að hafa. Það kom fram í síðustu ræðu, að í sjálfu sér hefði hv. flm. ekkert út á menntamálaráð að setja nema mig, og ég sé ekki ástæðu til, að hann álíti, að ég verði eilífur augnakarl í ráðinu. Og ef hann kemur þar inn sjálfur, er honum opin leið að sýna sinn mikla áhuga þar, þó að þekkingin sé minni. Annars fannst mér það koma fram í ræðu hans, að hann hvorki tryði á málstað sinn né sjálfan sig. Þá var það nokkur hugleiðing viðkomandi Rússum. Hv. flm. sagði, að ég vildi fylgja fordæmi Rússa, sem hafa útilokað öll skáld, sem ekki fylgdu stjórninni. Í öllum þeim ósannindum um menntamálaráð, sem sögð hafa verið, hefur því þó aldrei verið haldið fram, að það vildi granda lífi eða limum þeirra listamanna, sem ekki fylgdu ákveðnum stjórnmálaflokki. En Rússar leyfa ekki öðrum að vinna á þessum vettvangi en þeim, sem vinna með stjórninni. Hinir tapa frelsi og fjöri. Þetta ætti hv. flm. að vita og taka með varfærni á því orðaskaki, sem hefur komið frá flokksbræðrum hans um þetta málefni. Það er svo langt frá, að ég telji fordæmi Rússa frambærilegt, og þó að um þennan mann, hv. flm., sé að ræða, sem hvorki er skáld, rithöfundur né listamaður, ég vil ekki, að honum sé gert neitt til miska þess háttar. Hann er leiðinlegur, bæði á fundi í þingsölum og annars staðar. En að nokkurt vit sé í að fara með hann eins og Rússar far a með sina andstæðinga, það er fjarlægt íslenzkum hugsunarhætti. En þá getur hv. flm. ekki annað en viðurkennt, að úr því að borgarar Íslands una þessum Rússavinum tiltölulega góðs hlutskiptis, miðað við það, sem í Rússlandi gerist, þá er ómögulegt, að þeir breyti svo þjóðfélaginu, að það sé eins og maður sé kominn til Moskva, þar sem Þjóðverjar eru á hælunum á Rússum. Hv. flm. kom enn með það, að það mundu vera rangir reikningar hjá okkur í menntamálaráði, og þótti honum við vera snillingar í að selja bækur ódýrt og vildi segja, að það gæti ekki státað af öðru en að við hefðum stolið fé til þess. Í sambandi við landsreikningana eru allir þessir hlutir endurskoðaðir. En við viljum gjarnan, að þetta verði skoðað betur, til þess að þessi hv. þm. fái maklega áminningu í viðbót við það, sem komið er, fyrir sinn lága og lítilfjörlega hugsunarhátt. En ég er hræddur um, að svo framlágur, sem þessi hv. þm. var, þegar hann fór úr skrifuðu ræðunni og fór að tala blaðalaust, þá mundi hann verða enn niðurlútari, þegar búið er að fara í reikninga menntamálaráðs. Þá var það hundalógik hjá hv. flm., þegar hann kom að því að vilja ófrægja mig fyrir að hafa ekki verið búinn að setja menn, sem hann tiltók, inn í 18. gr. fyrr en gert var. Það er eins og ekkert pláss hafi verið fyrir aðra menn til að gera till. um það en mig, hvorki utan þings né innan, ekki t. d. fyrir bolsevíkka að koma og bera upp þessa menn. Ég hef komið mörgum mönnum þar að, en tel mig ekki hafa einkarétt á því. En úr því að byrjað var að gera fyrir þessa listamenn, sýnir það framsýni og dugnað. Ég hefði gaman af því, að hv. flm. vildi nefna þann þm., sem ég hefði viljað beita harðræði við fyrir að vilja sýna Gunnari Gunnarssyni einhverja líknsemd. Því að það stendur svo; ef þeir reikningar væru athugaðir, þá mundi koma í ljós, að enginn úr Kommúnistafl. lagði meira á sig til að greiða götu Gunnars Gunnarssonar heldur en ég gerði. Hv. flm. var hissa á því, að ég skyldi halda því fram, að Tómasi Guðmundssyni hefði hnignað, síðan hann gerðist ritstjóri. En það er öllum ljóst, að það er lélegra, sem birtist eftir hann nú heldur en áður. Og það er eðlilegt, þar sem hann er kominn í félagsskap þann, sem hann er í, að hann dragist niður. En um andagiftina er þetta að segja, að þeim kemur ekki saman um hana þessum „skáldum“. Á listamannaþinginu börðu þeir sig alla utan, þeir helztu þar, og sögðu, að andinn ólmaðist í þeim, einn sagði, að það skapaði sér sælu, en annar þvert á móti vansælu. Svo kemur Tómas, Helgafellsskáldið, og segir, að ekki sé um neina andagift að gera hjá skáldum. Um málverkasýningar Kjarvals og Nínu Tryggvadóttur vil ég segja það, að ég get ekki skilið í því, hvað kom hv. flm. í svona illt skap út af því, að ég minntist á þessa dömu. Hún var, eins og ég sagði, búin eftir 4–5 daga að selja eitthvað 2 myndir. Hve margar hún hefur selt eftir það, veit ég ekki. En Kjarval var búinn á 2–3 dögum að selja fyrir mörg þús. kr., en hv. flm. hefur haft flatrímað lof um hann, en viljað koma því að, að af því að hann hafði sótt efni í verk sín úr náttúrunni, hafi honum hnignað. - Mér þykir ekki óeðlilegt, að Kommúnistafl. hefði keypt eitthvað af Nínu að síðustu - ekki honum til sóma, heldur af eins konar skyldu. Ræða hv. 3. landsk. (HG) var nokkuð lausleg og ekki gott að átta sig á, hvað sá hv. þm. vildi í þessum efnum. Það virðist eins og sá hv. þm. telji eitthvað sérstakt við það, að Kommúnistafl. sé með uppsteit við menntamálaráð, þó að ekki hafi annað fólk í landinu talið það hafa brotið neitt af sér, þegar við höfum gefið út bækur og höfum fengið miklu meira gengi í því heldur en nokkrir aðrir, sem hafa gefið út bækur hér á landi. En þessi hv. þm. hefur í 12 ár átt í svipaðri baráttu, þ. e. víð kommúnista. Hann hefur haft kommúnista á móti sér þann tíma með sams konar ósannindi og rógburð, og hann hefur af veikum mætti reynt að berjast á móti því. Stundum hefur hann sigrað. stundum tapað. Hvers vegna hefur hann háð þessa baráttu í 12 ár? Hvers vegna gafst hann ekki upp 1930 og kyssti á vönd þeirra þá? Hann um það. En hann getur ekki búizt við, að landslýðurinn geri það allur að kyssa á vönd kommúnista. Landslýðurinn tekur það karlmannlegar en hv. 3. landsk. gerir nú.