Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Dilkakjöt og aðrar afurðir sauðfjár hafa lengi verið verulegur liður í útflutningi Íslendinga. Ef maður fer svo langt aftur sem á meðan fráfærur voru fastur liður í búskap, þá var einkum um að ræða kjöt af veturgömlu og fullorðnu og þá einkum sauðum. Fyrir og um síðustu aldamót voru sauðir seldir lifandi til Englands, en er fráfærur lögðust niður, hvarf sauðaeignin að mestu, og þá var farið að slátra dilkunum. Kjötið af þeim var saltað og flutt út saltað til Noregs. Á árunum milli 1920 og 1930 var svo farið að kæla og síðan frysta kjötið, og þannig hefur það verið flutt út frá þeim tíma. En nú allra síðustu árin hefur aftur verið flutt út nokkurt magn af saltkjöti og þá til Noregs. Á stríðsárunum, þegar mikill erlendur her dvaldist hér á landi, var það dilkakjöt, sem Íslendingar neyttu ekki sjálfir, að mestu eða öllu keypt upp af hernum. Og nokkru eftir stríðið, þegar fjárpestir og útrýming þeirra með niðurskurði hafði fækkað sauðfjárstofninum í landinu stórkostlega, var ekki um teljandi útflutning að ræða. Þá var dilkakjötsframleiðslan ekki meiri en svo, að hún fullnægði innanlandsþörfinni. En eftir að sigrazt hafði verið á fjárpestunum að mestu, fjölgaði sauðfénu jafnt og þétt og dilkakjötsframleiðslan fór vaxandi, og hún er allmiklu mest nú á s.1. hausti. Af þessu hefur leitt, að útflutningur hefur verið vaxandi, og er talið, að hann muni nema um 3 þús. tonnum af framleiðslu ársins 1961, eða yfir 200 þús. skrokkum, þ.e. á milli 1/4 og 1/3 af dilkakjötsframleiðslunni í heild. Þróun síðustu ára hefur leitt í ljós, að hér er a.m.k. nú um skeið að ræða um búvöru, sem skiptir verulegu máli í útflutningsverzluninni. Þess vegna er rík ástæða til að gefa því gaum, hvernig til tekst með þennan útflutning. Samband ísl. samvinnufélaga hefur haft þennan útflutning með höndum, þar sem meginmagn kjötsins hefur verið á þess hendi. Ég gat um það áðan, að nú um 30–40 ára skeið hefur kjötið verið flutt út frosið í heilum skrokkum og að langmestu leyti til Bretlands. Nokkurt magn hefur þó farið til annarra landa, m.a. til Bandaríkjanna. Menn rekur e.t.v. minni til þess, að fyrir nokkrum árum var sala þangað talin mjög hagstæð, gaf þá hærra verð en kjötið innanlands. En sú dýrð stóð þó stutt. Til Noregs er einnig selt nokkuð af saltkjöti núna allra síðustu árin og fyrir mjög hagstætt verð. Fryst kjöt hefur enn fremur nokkuð verið selt til Danmerkur og Svíþjóðar og yfirleitt fyrir betra verð en á Bretlandsmarkaði. En þeir markaðir hafa reynzt svo takmarkaðir, að jafnan hefur mest magnið farið til Englands, enda þótt þar hafi venjulega, a.m.k. nú síðustu árin, verið um einna lægsta eða lélegasta verðið að ræða. Nú um skeið eða nánar sagt um nokkur ár hafa verið uppi raddir um það, að reyna þyrfti nýjar teiðir við sölu á kjötinu. Breyting hefur orðið mjög mikil á því, í hvaða formi matvælin væru seld til neytendanna. Öllum er kunn sú mikla breyting, sem orðin er á sölu fiskafurðanna, og mörgum bændum hefur orðið hugsað til þess, hvort ekki væri unnt að vinna betri markaði fyrir kjötið, þar sem stuðzt væri við þá reynslu, sem þróun fisksölumálanna hefur leitt í ljós. Eins og drepið er á í grg. till., hafa nokkrar tilraunir verið gerðar af hálfu SÍS, sem framleiðsluráð landbúnaðarins hefur einnig haft skipti af eða fylgzt með, með breytt form á kjötsölunni, þ.e. að selja dilkakjötið sundurhlutað, en þær tilraunir hafa ekki þótt bera tilætlaðan árangur. En öll slík mál krefjast mikillar þrautseigju og stöðugs starfs, og allir þeir, sem bera velferð sauðfjárræktarinnar fyrir brjósti, eiga erfitt með að sætta sig við það eða trúa því, að ekki sé hægt að hagnýta til hækkaðs verðs á hinu ágæta dilkakjöti nýja sölutækni, nýjar neyzluvenjur og nýja velmegun í ýmsum markaðslöndum okkar. Um þetta ber gleggstan vott sú tillaga, sem síðasta búnaðarþing samþykkti um þetta mál einróma, og sú till. er birt í grg. okkar. Ég hef t.d. rætt við mjög marga menn, sem hafa ferðazt eða dvalist í nágrannalöndum okkar eða Ameríku og meira og minna telja sig hafa orðið vara við áhuga fólks þar fyrir íslenzku lambakjöti í ýmsu formi og m.a. reyktu. Og þar hefur verið kvartað um að geta ekki náð í þessa vöru. Það má e.t.v. segja, að lítið sé á slíkum dæmum að byggja. En allt slíkt vekur vonir um, að eitthvað sé unnt að vinna. Það, sem mér er sagt að einkum sé í vegi, að unnt sé að fara slóð fisksölunnar með kjötið, er í stuttu máli þetta: Kjöt er yfirleitt ekki selt fryst beint til neytendanna, heldur þarf að þíða það upp, áður en það kemur í búðirnar, því sé naumast um að ræða möguleika á að selja kjötið fryst í pökkum. Mikið af því kjöti eða mest, sem er á markaði t.d. í Bandaríkjunum, er af nýslátruðu, þar eð dýrin eru felld jafnóðum og þörf er á kjöti á markaðinn. Kjöt af sauðfé sé í heild minna metið á markaði en t.d. af nautgripum og svínum og af því sé yfirleitt minna magn á markaðinum. Við þyrftum að hafa eigin búðir ytra, þar sem ná mætti verulegu valdi á markaðinum, en til þess þarf mikið fé og einnig mikið magn af kjöti. En til þessa hefur magnið verið fremur lítið, a.m.k. á heimsmælikvarða, og naumast nógu öruggt frá ári til árs. Allt eru þetta vafalaust rök í málinu, en sýna þó fyrst og fremst nauðsyn þess að vinna að þessum markaðsmálum stöðugt og af fullri festu. Það mætti virðast, að bændum væri ekki sérstakt áhugamál með þessi útflutningsmál, þar sem þeir hafa útflutningstryggingu á framleiðslu sinni í framleiðsluráðslögunum, þeir hafi því ekki beinan hag af góðri sölu á kjöti erlendis. En ég vil taka það skýrt fram, að auðvitað skiptir það þá máli eins og aðra þjóðfélagsborgara, að ríkissjóður hafi ekki eða sem minnst útgjöld af tryggingarákvæðinu. Og ég vil sérstaklega undirstrika það, að mér eru þessi útgjöld eitur í beinum einmitt bændanna vegna, af því að það er því miður svo ástatt í augum fjölda fólks úr öðrum starfshópum eða starfsröðum þjóðfélagsins, að landbúnaðurinn sé annars flokks starfsgrein, sem sé á ýmsan hátt til byrði öðrum þegnum. Þessi skoðun er ákaflega hættuleg að mínu viti og auðvitað byggð á fullkomnum misskilningi. En það má segja, að útflutningsuppbæturnar á landbúnaðarafurðir, ef þær þurfa að vera í verulegum mæli, þá kitli þær þessa skoðun. Það er skoðun mín og okkar flm., að betur sé hægt að vinna að kjötsölunni erlendis, og það hefur áreiðanlega verið skoðun fulltrúanna á búnaðarþingi einnig. Ég vil ekkert fullyrða um árangur, þó að þessi þáltill. yrði samþykkt, sem ég vona að verði. En ég tel nauðsynlegt að sinna þessu máll. Till. búnaðarþings var á þá leið að skora á Samband ísl. samvinnufélaga og framleiðsluráð að beita sér fyrir markaðsleit á ný og landbrh. að leggja fram fé. Okkur sýnist eðlilegra að beina málinu beint til ríkisstj., sem þá væntanlega kemur fyrst og fremst í hlut landbrh. Hans og ríkisstjórnarinnar er að ákveða, hvernig á verður tekið og til hvaða aðila verður leitað um framkvæmdir í þessu efni. En ég vil í þessu sambandi minna á álit manns, sem ég ætla ekki hér að nafngreina, en er mjög kunnugur sölumálum og framleiðslumálum landbúnaðarins. Það er á allra vitorði, að nú er svokallað Markaðsbandalag Evrópu mjög á dagskrá, og það liggur fyrir að gera sér ýtarlega grein fyrir því, hvernig aðstaða Íslendinga verður með sín framleiðslumál, ef til einhverrar þátttöku í meira eða minna mæli í því bandalagi kemur. En ég vil geta þess hér, að það var hans álit, að eins og málið virtist liggja fyrir í dag, mundi einhver aðild að Markaðsbandalagi Evrópu þýða hækkun á sauðfjárafurðum Íslendinga a.m.k. um 30%. Ég tel rétt, að þetta komi einnig hér fram, vegna þess að þetta er vitanlega liður í því, hvernig hægt er að fá hærra verð, afla betri markaða fyrir þessa ágætu framleiðsluvöru okkar, sem að mínu viti, eins og bent er á í grg. fyrir till., er eðlilegasta framleiðslugreinin í búskap okkar. Þá vil ég enn fremur minna á það, að sauðfjárræktin er fyrst og fremst mál strjálbýlisins. Það er hin strjála byggð í landinu, sem byggist fyrst og fremst á sauðfjárrækt. Ég veit, að það eru misjafnar skoðanir á því, hversu hagkvæmt sé fyrir okkur að halda við strjálbýlinu og standa á móti samdrætti byggðarinnar. Það er bjargföst skoðun mín, að það sé okkur á allan hátt fyrir beztu, og það er eitt höfuðatriði til stuðnings hinni strjálu byggð, að það sé sem bezt haldið á markaðsmálum sauðfjárframleiðslunnar. Ég held, að það sé á allra vitorði, að íslenzkt dilkakjöt sé viðurkennt fyrir gæði og yfirleitt að allra þeirra dómi, sem þess hafa neytt, í samanburði t.d. við dilkakjöt annars staðar að, bezta dilkakjöt í heimi. Það má e.t.v. segja, að þessara kosta hafi það að einhverju leyti notið alla tíð, en ég held, að það þurfi að reyna betur og meir að hagnýta þessa kosti kjötsins. Það eru sem sagt ákaflega mörg rök, sem hníga að flutningi og samþykkt þessarar till., enda vona ég, að hún eigi greiðan gang í gegnum hv. Alþingi. Við bendum á í okkar till. fyrst og fremst nýjar aðferðir við söluna, nýja pökkun o.s.frv., en vitanlega geta einnig komið til greina fleiri hliðar, svo sem það, að sums staðar er um háa innflutningstolla eða hömlur að ræða, sem fyrst og fremst standa í vegi fyrir því, að við getum selt okkar kjöt. Má t.d. benda á það, að eftir því sem ég veit bezt, mun tollur á innfluttu dilkakjöti til Svíþjóðar nú vera 12-13 kr. á kg. Þrátt fyrir það hefur það litla magn, sem þangað hefur fengizt selt, gefið betra verð en t.d. Bretlandsmarkaðurinn hefur gefið. Þarna er því einnig um leiðir að ræða, sem þurfa athugunar við. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þessa till. Ég hef í þessari stuttu framsögu drepið á helztu rökin, sem í huga okkar flm. eru ásamt því, sem segir í grg. Ég tel eðlilegt, að þn. fái að fjalla um þessa till., enda þótt ég telji hana raunar mjög einfalda, en þá vildi ég gera það að till. minni, að henni yrði vísað til hv. fjvn. til fyrirgreiðslu.



Herra forseti. Það er vitaskuld eitt af stærstu málum landbúnaðarins, að hægt sé að framleiða landbúnaðarafurðir til útflutnings. Vitaskuld á landbúnaður verulega framtíð við að framleiða landbúnaðarvörur til neyzlu í landinu sjálfu. En því aðeins verður landbúnaðurinn stórfelldur atvinnuvegur framvegis, að hægt sé að framleiða landbúnaðarafurðir til útflutnings. Þá verður það kjötið og þær afurðir, sem framleiddar eru í tengslum við það, sem vekja mestar vonir. Það er þess vegna ekki nema ánægjulegt, að menn hafi áhuga fyrir þessum þætti, þ.e.a.s. að sölu landbúnaðarafurða, kjötvara, úr landinu sé fylgt eftir eins vel og mögulegt er og allt gert, sem hægt er, til að koma kjötvörum og landbúnaðarafurðum yfirleitt í sem allra bezt verð. Í þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, er vikið að þessu máli og stungið upp á, að Álþingi álykti að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að tilraunir verði gerðar með útflutning á dilkakjöti, þar sem reyndar verði nýjar aðferðir með pökkun og verkun á kjötinu og verði kannaðir til þrautar hugsanlegir markaðsmöguleikar fyrir dilkakjötið í hverju því formi, sem gefur hagstæðast verð. Það er gert ráð fyrir þessari áskorun til ríkisstj. Ég sakna þess í þáltill. og einnig í því, sem hv. frsm. sagði, að nánar sé að því vikið, hvað hæstv. ríkisstj. er ætlað að gera í þessu. Og þá vek ég alveg sérstaka athygli á því, að um þessa þáltill. hefur verið ákveðin ein umr., sem er eingöngu um þær þáltill., sem eiga ekki að hafa nein útgjöld í för með sér. En um þær þáltill., sem eiga að hafa útgjöld í för með sér, eiga að vera tvær umr. Það sýnist því vera skilningurinn, að þessi þáltill. eigi ekki eða megi ekki hafa nein útgjöld í för með sér. Ef svo er, fer auðvitað að verða vandséð strax, hvaða gagn geti að því orðið að samþykkja slíka till., þótt segja megi, að það geti aldrei orðið að tjóni að skora á yfirvöldin að beita sér fyrir athugun á málum eins og þessu. Mér finnst það þurfi að hugsa þetta skýrar en fram kom hjá hv. 1. flm. og fram kemur í till. og gera sér grein fyrir, hvað það er, sem ætlazt er til, að hæstv. ríkisstj. geri, og hvað hún getur gert. Er það t.d. ætlunin, að hæstv. ríkisstj. setji upp fyrirtæki, sem taki á móti kjötvörum til pökkunar með nýtízku hætti og standi fyrir útflutningi á þeim afurðum, þeim kjötvörum, sem þar eru pakkaðar, og láti þannig reyna á sínum vegum nýjar leiðir? Þetta þarf að koma greinilega fram. Það verður að kryfja til mergjar, hvað ætlunin er að gera málinu til framdráttar og gagns. Er það sem sagt hugsunin hjá hv. flm., að ríkisstj. hafi á sínum vegum slíka tilraunastarfsemi, taki á móti kjöti og kjötvörum og pakki þeim með nýjum hætti í tilraunaskyni og setji upp sölukerfi fyrir kjötvörur á þann hátt? Ef þetta er ekki ætlun hv. flm„ þá kemur spurningin, hvort þeir ætlast þá til þess, að hæstv. ríkisstj. styðji einhverja aðila til að gera átak í þessu skyni, t.d. hvort það vakir fyrir hv. flm., að ríkisstj. verji fé til þess að styðja einhverja aðila til að leggja í tilraunastarfsemi, sem oft getur verið kostnaðarsöm. En ef það er ætlun hv. flm., að þannig verði á málinu haldið, að veitt verði fé einhverjum aðilum, sem ríkisstj. hefði traust á, til að starfa að þessu máli, þarf að vera heimild til þess að verja fjármunum í því skyni, og sjálfsagt þyrfti það þá að koma fram í sjálfri till., að það væri heimilað að verja fé til stuðnings þessu máli. Ef nú vekti fyrir hv. flm. eitthvað í þessa átt, að verja almannafé til að greiða verulega fyrir þessu máli, væri líka fróðlegt að vita, ef þeir hefðu gert sér grein fyrir því, hvaða aðila þeir hefðu hugsað sér að ríkisstj. styddi í þessu tilliti, hvort það væri þá t.d. félagsskapur bændanna, samvinnufélögin, sem þeir hugsuðu sér að styðja. En sá félagsskapur hefur haft kjötsöluna með höndum, ekki fyrir það, að það hafi verið einokun á kjötverzluninni eða hún hafi verið skikkuð þessum félagsskap með löggjöf eða hömlum, heldur beinlínis vegna þess, að félagsskapur bændanna, þ.e. samvinnufélögin og Samband ísl. samvinnufélaga, er eini aðilinn í landinu, sem hefur tekið sér fyrir hendur að flytja út kjöt, og eini verzlunaraðilinn í landinu, sem nokkurn minnsta áhuga hefur sýnt fyrir því að flytja út þessar afurðir. Ef það sem sagt vakir fyrir hv. flm., að hér komi til greina fjárhagsstuðningur við þetta merkilega mál að útbreiða íslenzka dilkakjötið erlendis, þá væri æskilegt, að það væri athugað, hvort það væri þá ætlunin og eðlilegt að styðja þennan félagsskap bændanna til að hafa með höndum og efla tilraunastarfsemi í þessum efnum eða hvort það væri þá hugsun flm. að styðja einhverja aðra aðila, sem áður hafa ekkert komið nálægt þessum málum og engan áhuga á þeim sýnt. Það er talað um í þessu sambandi nýja krafta, sem þurfi að koma til, og má vera, að það vaki þá fyrir flm. og það sé hugsunin, að það verði þá einhverjir studdir, sem engan áhuga hafa haft áður, til þess að sinna þessu máli. Sem sagt, ef ætlunin er, að af opinberri hálfu verði gert hér átak til að greiða fyrir þessu, væri mjög æskilegt, að það yrði rætt og athugað hér í hv. Alþ. og kæmi fram af hálfu flm., hvaða aðila þeir teldu þá rétt að styðja til aukinnar starfsemi í þessari grein. Ég hlýt að gera ráð fyrir því, að hv. flm. hafi hugleitt þessi atriði, sem ég hef vakið athygli á, og að þeir muni koma inn á það eitthvað í þessum umr., sem um þetta verða, og að þessi atriði verði líka athuguð í nefnd, sem málið fer til. Geri ég einnig ráð fyrir því að sjálfsögðu, að þetta mál verði sent til umsagnar framleiðsluráði landbúnaðarins, sem er aðili beinlínis í þessu máli, þó að það hafi ekki verzlun með höndum, og svo félagsskap bændanna, samvinnufélögunum, Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem hefur eitt látið sig þetta mál nokkru varða á undanförnum áratugum a.m.k. rekur mig ekki minni til, að aðrir hafi haft með höndum útflutning á kjöti, en er fús til að leiðrétta, ef það er misminni. Ef það er á hinn bóginn ætlun hv. flm. einvörðungu með þessari till. að vekja athygli hæstv. landbrh. á málinu, án þess að gera í raun og veru ráð fyrir nokkrum framkvæmdum eða gera mögulegt, að nokkuð verði aðhafzt af opinberri hálfu, þá er ekki um neitt nýtt skref í þessu máli að ræða á nokkurn hátt umfram þau, sem áður hafa verið stigin. Eins og hv. 1. flm. réttilega drap á, hafa ýmsir fundir, sem haldnir hafa verið, bændafundir t.d. og m.a. búnaðarþing, minnt á þetta mál af og til og haldið því vakandi, sent áskoranir til framleiðsluráðs og til Sambandsins um, að þessir aðilar leggi sem allra mesta áherzlu á að leysa þetta mál með sem beztum hætti og að þessir aðilar leggi sig alla fram. Það er vitanlega ekki nema gott um það að segja, að málum eins og þessum sé á þann veg haldið vakandi og þeir, sem hafa þau með höndum, sífellt minntir á, að ætíð þarf að vera í sókn í þessum efnum. Þetta er um till. sjálfa og það, sem ég vildi sagt hafa um hana. Hún fer til nefndar og verður þar sjálfsagt athuguð gaumgæfilega. En áreiðanlega þarf að breyta till. mikið, ef hún ætti að geta orðið öflugur stuðningur við aukna tilraunastarfsemi í þessari grein, um bæði verkun og sölu. Eins og till. er, getur hún ekki haft, að því er ég bezt fæ séð, neina þýðingu umfram almenna fundarsamþykkt. Ef þetta ætti að koma að gagni, yrði að fara nánar í málið og gera sér grein fyrir, hvað það er, sem raunverulega ætti að aðhafast, og veita þá fjármagn til þess, ef það er ætlunin að auka stuðning við tilraunir í þessu skyni og nýjar verkunar- og söluaðferðir á kjöti. En til viðbótar þessum fáu orðum um efni till. sjálfrar vil ég taka fram, að ýmislegt, sem komið hefur fram, bæði í sambandi við þessa þáltill. og um svipað leyti og hún var í smíðum, bendir til þess, að þótt hér kunni að vera með í ferðinni áhugi fyrir því að koma á endurbótum í þessum málum, sé það fleira, sem hér kemur til. Ýmislegt, sem komið hefur fram í sambandi við málið og um þær mundir, sem það var að fæðast, ber þess glöggan vott, að reynt hefur verið að koma af stað ófrægingarherferð á hendur Sambandi ísl. samvinnufélaga fyrir störf þess að kjötsölumálum, og fer þetta ekkert á milli mála. Og það er þrennt, sem hefur komið fram í þessu sambandi og vafalaust hangir allt á sömu spýtunni. Í fyrsta lagi, að aðalmálgagn stjórnarflokkanna var sent út af örkinni til að flytja óhróður um kjötverzlun Sambands ísl. samvinnufélaga, þar sem m.a. var komizt svo smekklega að orði, að SÍS hafi verið aðalútflytjandinn og ekkert gert til þess að gera vöruna vel úr garði, þ.e.a.s. íslenzka dilkakjötið, heldur hafi skrokkarnir verið sendir óhrjálegir til útlanda. Þetta var vitnisburðurinn, sem aðalmálgagn stj. hafði um þessa starfsemi þessa félagsskapar bændanna, sem er eini félagsskapurinn, sem sýnt hefur nokkurn áhuga á því að selja þessa þýðingarmiklu vöru úr landi. Jafnframt steig hæstv. fjmrh. fram hér á Alþ. í sambandi við fjárlagaumr. og flutti pistil um, í hvílíku ófremdarástandi kjötútflutningurinn væri frá landinu. Allir vita, að hæstv. fjmrh. er þeim málum gersamlega ókunnugur og hefur ekkert hirt um að kynna sér neitt, sem að því lýtur, á einn eða annan hátt. Og tónninn var þessi: að úreltar aðferðir væru hafðar við sölu kjötsins, það hlyti að vera hægt að selja kjötið miklu hærra verði en hingað til. Loks kemur svo þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, og er, eins og ég sagði áðan, auðvitað ekkert nema gott um það að segja, að allt væri gert, sem hægt er, til þess að greiða fyrir því, að hægt væri að gera enn meira en gert hefur verið til að finna nýjar leiðir í sölu á kjötvörum. En í grg. þessarar þáltill. kemur fram að nokkru, en þó vægara, sami andinn og hafði áður komið fram úr þessum sömu herbúðum frá aðalmálgagni stjórnarflokkanna og hæstv. fjmrh. og ég var að greina hér frá. Það er allþung undiralda í því, sem sagt er í grg. um það, að kjötsölumálin séu í miklu ófremdarástandi. Hv. frsm. orðaði þetta mjög vægt áðan, en það var sami tónninn: menn ættu erfitt með að sætta sig við þetta, eins og það væri. Nú er það vitanlegt, að þegar um jafnþýðingarmikið og flókið mál er að ræða og sölu á kjötvörum úr landi, þar sem leita þarf færis að selja í mörgum löndum, er náttúrlega erfitt fyrir okkur, sem störfum ekki daglega að þessum málum, að fella nokkra dóma í þessu sambandi. Það veit ég, að hv. flm. eru mér alveg sammála um inni á sér. Hitt vitum við líka, að það þarf vitanlega sífellt að leita að nýjum leiðum og reyna að gera betur en gert hefur verið. Og frá því sjónarmiði séð eiga menn vitanlega aldrei að sætta sig við það, sem er í sölumálum og framleiðslumálum eða neinu, sem hliðstætt er því. En samt sem áður er í þessu öllu ljótur tónn og ófrægingartónn, - í því, sem aðalmálgagn aðalstjórnarflokksins hefur flutt, og í því, sem hæstv. fjmrh. hefur komið fram með. Og þó að allt sé vægar farið í sakirnar hjá hv. flm. þessa máls, er þó andað í sömu áttina. Þess vegna vildi ég nota þetta tækifæri til að mótmæla þessum órökstuddu fullyrðingum, sem fram hafa komið um þetta, og láta í ljós þá skoðun mína, að þær séu með öllu ósæmilegar. Og þá á ég fyrst og fremst við ummæli blaðsins og hæstv. fjmrh., því að eins og ég sagði, hafa flm. farið vægara í þessu tilliti. Þó að andinn sé sami, þá er þar allt miklu vægar að orði kveðið. Út af þessum ásökunum vil ég leyfa mér að gefa hv. alþm. nokkrar upplýsingar um þessi mál, sem ég byggi nær eingöngu á aths., sem komið hefur fyrir almenningssjónir um þetta mál frá Helga Péturssyni framkvæmdastjóra hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem um langa hríð hefur haft með höndum einmitt þessi mál hjá Sambandinu, þ.e.a.s. útflutning á kjötvörum. Í því, sem hann segir um þetta, koma fram nokkrar staðreyndir, sem er mjög nauðsynlegt fyrir hv. alþm. að vita og ég vil eiga þátt í, að komist inn í þingtíðindin, út af því, sem um þetta mál hefur verið sagt á hv. Alþingi. Þá er það fyrst, að ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér úr grein Helga Péturssonar dálítinn þátt, sem fjallar um söluna á íslenzku kjöti og samkeppni þess við annað kjöt. Og um það segir Helgi Pétursson, með leyfi hæstv. forseta: „Dilkakjötið er selt á beztu mörkuðum heims, í Bretlandi, Bandaríkjunum og á Norðurlöndum, í samkeppni við sambærilega vöru, sem er frosna lambakjötið frá Nýja-Sjálandi, Ástralíu og Argentínu. Í upphafi var aðstaða okkar erfið, þar sem við urðum að keppa við vöru, sem áratugum saman hafði unnið sér hefð á mörkuðunum. Þeir, sem fengust til að kaupa íslenzka kjötið, komust þó fljótlega að raun um bragðgæði þess, og svo hafa vinsældir þess vaxið með árunum upp á síðkastið, einkum vegna þess, að það er ekki eins feitt og annað lambakjöt. Nú er svo komið þrátt fyrir vissa annmarka á líkamsbyggingu íslenzku dilkanna, að þeir seljast í Bretlandi (ég bið hv. þm. að taka vel eftir þessu), að þeir seljast í Bretlandi fyrir sama verð og Nýja-Sjálandslömbin, sem þar hafa þó hingað til þótt taka öllu öðru fram, og alls staðar annars staðar seljast okkar dilkar fyrir hærra verð en annað dilkakjöt: Þetta eru staðreyndir. Helgi Pétursson fer ekki með annað en staðreyndir. Það vita allir, sem hann þekkja. Bendir þetta til þess, að það hafi verið aðaleinkennið á kjötverzlun Sambandsins, að það hafi flutt úr landi óhrjálega dilkskrokka og ekkert skeytt um vöruvöndun, svo að vitnað sé til þeirra smekklegu vitnisburða, sem um þessi efni komu í aðalmálgagni stjórnarinnar og hæstv. fjmrh. tók undir? Þá er það varðandi það atriði, að of lítið hafi verið sett í neytendapakkningar og of einhæfur hafi verið útflutningurinn, og það er í raun og veru aðalatriði þessarar þáltill. að vekja athygli á þessu atriði. En um þetta atriði segir Helgi Pétursson, með leyfi hæstv. forseta: „Sambandið hefur gert ýmsar tilraunir á þessu sviði, en á því eru ýmsir annmarkar, sem ekki verða raktir hér, og enn sem komið er hefur ekki tekizt að ná þannig hærra meðalsöluverði, en um það hlýtur þó allt að snúast, hver sem umbjóðandinn er. Það er líka mála sannast, að langmestur hluti milliríkjasölu á frosnu lambakjöti fer fram í heilum skrokkum. Og þegar út af bregður, mun tilgangurinn fremur vera að losna við offramleiðslu en að ná hærra verði. Liggur það ekki í augum uppi, að Ástralíumenn og Nýsjálendingar ættu að vera hættir að flytja „óhrjálega skrokka þriggja vikna sjóleið á markað með miklu meiri flutningskostnaði en við búum við, ef önnur úrræði reyndust betur? Með þessu er þó engu spáð um framtíðina. Að sjálfsögðu þarf stöðugt að fylgjast með þróuninni á þessum sviðum sem öðrum. Þetta segir Helgi Pétursson um þetta atriði, og fram hjá þessum vitnisburði hans verður ekki gengið, og er því bezt að spara sér allar dylgjur og svigurmæli í þessu sambandi og annað verra, en vinna bara þess í stað að því að vekja athygli á þessu, sem Helgi Pétursson segir síðast: „Að sjálfsögðu þarf stöðugt að fylgjast með þróuninni á þessu sviði sem öðrum.“ Sem sagt, aðalatriðið í þessu máli er ekki að koma áleiðis órökstuddum dylgjum um þá, sem hafa haft þessi mál með höndum, og jafnvel rógi, heldur hitt að reyna að taka jákvætt á málinu. Og það ætla ég, að hefði verið bezt fyrir hv. flm. að gera að öllu leyti. En eins og ég sagði, geri ég mikinn mun á því, sem þeir hafa sagt um þetta og aðrir, sem ég hef hér rætt um. Þá er hjá hv. flm. mjög eindregið gefið í skyn, að verð það, sem fæst fyrir kjöt okkar, muni vera lakara en tíðkast um annað kjöt, sem selt væri á sömu mörkuðum. Það er sem sagt gefið í skyn, og ekki veit ég hvers vegna, að þetta muni vera þannig. Það er gert í hálfkveðnum vísum, t.d. eins og því, að það geti varla verið með felldu, að verðið sé ekki hærra. Enn fremur, að kjötið muni yfirleitt selt á mun hærra verði til neyzlu í nágrannalöndunum en hér, og nokkuð fleira, sem sagt er í þessa átt og gefa á þennan blæ. En um þetta segir Helgi Pétursson, sem ég efast ekkert um, eins og ég sagði áðan, að greinir nákvæmlega rétt frá, með leyfi hæstv. forseta: „Þá er ekki úr vegi að gera nokkra grein fyrir söluverði dilkakjötsins ytra og reyna að fá einhvern samanburð við verð sambærilegrar vöru þar. En hér er erfiðara um vik. Ég hef ekki handbær gögn til að gera slíkan samanburð hvað árgangana 1959 og 1960 áhrærir og verð í þess stað að takmarka mig við útflutninginn af haustframleiðslunni 1961. Af henni er búið að flytja út og selja 1838 tonn frosið dilkakjöt, og enn fremur eru seld 307 tonn saltað, sem nú er á förum úr landi. Á tímabilinu frá októberbyrjun til janúarloka hafa því verið seld til útflutnings 2145 tonn dilkakjöt og meðalsöluverð þess er 20.45 kr. kílóið fritt um borð, en það jafngildir 22.70 kr. cif. í London. Til að fá réttan samanburð við heildsöluverð á Smithfieldmarkaði þarf að bæta við cif-verðið uppskipun, flutningi frá skipi til markaðarins, geymslukostnaði og heildsöluálagningu, og nemur sá kostnaður um 10% af cif-verði. Fyrir þennan útflutning fá því Íslendingar verð, sem svarar til 24.97 kr. heildsöluverðs á Smithfieldmarkaði. En meðalheildsöluverð á sambærilegri vöru á umræddu tímabili er fundið með því að fara mitt á milli hæsta og lægsta söluverðs samkv. vikulegum verðlistum markaðarins og er sem hér segir: Nýja-Sjálandslömb 21.35 kr. pr. kg, Ástralíulömb 19.41 kr. pr. kg og Argentínulömb 16.49 kr. pr. kg. Ekki ætlast ég til, að þetta verði tekið sem algildur samanburður, en hann mun þó fara nálægt því rétta, og samkvæmt honum hefur Sambandinu á áðurnefndu tímabili tekizt að ná um 17%, 29% og 51% hærra verði fyrir íslenzka dilkakjötið en Nýsjálendingar, Ástralíumenn og Argentínumenn í sömu röð hafa fengið fyrir sitt lambakjöt á heimsmarkaði. Ég hygg, að þetta ásamt því, sem áður var sagt um útflutningsbætur og niðurgreiðslur, sýni ljóslega“ o.s.frv., „að ummæli fjmrh: því að hann er að svara þeim, „voru bæði ógætileg og ómakleg, að ekki sé meira sagt: En það sýnir hógværð Helga Péturssonar, að hann skuli viðhafa þessi ummæli um það, sem hæstv. fjmrh. sagði. En ég vil segja, að ef hægt væri að segja eitthvað hliðstætt þessu um verðlag á íslenzkum útflutningsvörum í öðrum greinum, að það fengist svo gott verð fyrir þær, samanborið við hliðstæðar vörur annars staðar frá, þá finnst manni, að allvel mætti við una og að þessi niðurstaða gefi sízt ástæðu til árása eða til þess, að reynt sé að koma inn tortryggni í garð þeirra, sem hér hafa unnið að.  Að lokum vildi ég svo aðeins greina frá því, að Helgi Pétursson minnist á eitt atriði í grg. hv. flm. Þeir segja, að kjöt muni yfirleitt selt á mun hærra verði til neyzlu í nágrannalöndunum en hér. En þetta segir Helgi Pétursson að sé byggt á „algerum misskilningi, eins og sá hógværi maður orðar það í sinni grein. Og eftir að hann hefur farið nokkru nánar út í þetta, segir hann: „og er þá sýnt fram á, að upphaf þessarar málsgr., þ.e.a.s. þessi fullyrðing flm., „er hvort tveggja ósatt og villandi. En einmitt sú setning mun hafa átt að vera til að gefa í skyn, að mjög slælega hafi verið að þessum málum unnið á vegum Sambands ísl. samvinnufélaga. Ég skal nú láta þessum athugasemdum lokið. En ég vil aðeins að lokum minna á það, sem ég sagði í upphafi, að hvað sem þessu líður; þessum þrætum fram og aftur um það, sem gert hefur verið, þá skiptir mestu máli, að kröftuglega sé á þessum málum haldið að öllu leyti, og ekkert nema gott um að segja, að minnt sé á, að það er rík nauðsyn á að sækja fram í þessu eins og öðru. En ef á að verða eitthvert gagn af þessari þáltill., þarf að kryfja þetta mál miklu betur til mergjar en fram kom hjá hv. 1. flm., og vísa ég til þess, sem ég sagði um það í upphafi.



Herra forseti. Hv. þm. þekkja vel, hversu raforkan er þjóðinni nauðsynleg og hvað fólkið fagnar því að njóta ljóss og yls ásamt margvíslegum öðrum þægindum, sem sigla í kjölfar þessa aflgjafa. Engan mun því undra, þótt fram komi tillaga í þessum efnum hér á hv. Alþingi, eins og till. sú, sem er á þskj. 155, ber með sér. Á sýslufundi Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, sem haldinn var í Stykkishólmi dagana 25.-28. maí s.1., var samþykkt eftirfarandi till., með leyfi forseta: „Sýslufundur Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu 1961 samþykkir að hefja nýja sókn í raforkumálum héraðsins. Fundurinn skorar á raforkuráð að láta leggja raforkulinu frá dísilstöðinni í Stykkishóimi til nágrannasveita og verði sú lina tengd vestur í Eyrarsveit háspennulínunni frá Fossá. Þá leggur fundurinn áherzlu á það, að strax á næsta ári verði lögð háspennulína frá Fossá suður í Breiðuvík og áfram suður um hreppana sunnan fjalls. Jafnframt leggur fundurinn ríka áherzlu á, að hafin verði virkjun við Hraunsfjarðarvatn, er fullnægi orkuþörfum héraðsins. Að öðrum kosti verði lögð háspennulína frá Andakílsárvirkjun inn í héraðið. Fundurinn skorar á þingmenn kjördæmisins að fylgja þessum óskum fundarins eftir við raforkuráð og á Alþingi, og um leið felur fundurinn raforkunefnd sinni að fara til Reykjavíkur og ræða þetta mál við raforkumálastjóra og fylgja þeim tillögum, sem samþykktar hafa verið, eftir við þá aðila: Sýslufundur Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu kaus nefnd til að vinna í þessum málum. Formaður þeirrar nefndar er Gunnar Guðbjartsson bóndi að Hjarðarfelli. Eftir að nefndin hafði rætt þessi mál heima fyrir, boðaði formaður hennar til fundar að Vegamótum í Snæfellsnessýslu 11. nóv. s.l. Fundinn sóttu þingmenn kjördæmisins, raforkumálastjóri, formaður raforkuráðs og hlutaðeigandi hreppsnefndir auk sýslumanns Snæfellinga og nefndarmanna þeirra, sem eiga sæti í raforkunefnd Snæfellinga. Raforkumálastjóri veitti á þessum fundi ýmsar fróðlegar upplýsingar um rafmagnsmálin almennt og ekki sízt á Snæfellsnesi. Grg. þessarar till. ber með sér, hverjar leiðir raforkumálastjóri telur koma til greina fyrir viðkomandi svæði, og læt ég nægja að vísa til þess, er í grg. stendur. En sérstaka áherzlu leggjum við flm. till. á það að tengja saman aðalorkuverin og á þann hátt veita varanlega raforku í framtíðinni, og er það í samræmi við álit fundarins, sem haldinn var að Vegamótum. Rafmagnið nær þá til mun fleiri aðila á leiðinni frá Andakílsárvirkjun til Snæfellsness, bæði á sunnanverðu Snæfellsnesi og einnig í Mýrasýslu. Það þarf ekki að fjölyrða um það, að með sívaxandi fólksfjölda og þá ekki sízt við sjávarsíðuna á Snæfellsnesi er nauðsynlegt að hraða þessum framkvæmdum, svo að rafmagnsskortur hamli engan veginn nýtingu á þeim sjávarafla, sem þarna eykst með hverju árinu, sem liður, enda eru þarna einhver beztu fiskimið umhverfis landið og aflaverðmæti þess fisks, sem barst á land í fjórum sjávarkauptúnum á Snæfellsnesi árið 1960, nam að útflutningsverðmæti 120 millj. kr., svo að það er auðséð, að um mikil verðmæti er að ræða til sjávarins, og munu þau verða miklu meiri, þegar tækifæri gefst til að bæta aðstöðu og möguleika þessa fólks frá því, sem nú er. Þá eru á Snæfellsnesi og í Dalasýslu mjög blómleg landbúnaðarhéruð, sem eru óðum að komast í það horf að veita meiri björg í bú en áður var. Verði hér á landi hugsað um að efla og auka íslenzka landbúnaðinn og byggja og rækta sveitir landsins, munu þeir, sem byggja þennan landshluta, ekki láta sitt eftir liggja í þessum efnum. Eins og grg. till. ber með sér, er það í 10 ára áætlun um rafvæðingu landsins að tengja rafmagn á þéttbýlustu svæði í Dalasýslu, enda hafa margar áskoranir borizt um þessi efni, bæði frá sýslufundum, búnaðarsambandsfundum og ýmsum fleiri aðilum um, að hraðað verði sem mest framkvæmdum á þessu sviði. Á s.1. ári var lagt rafmagn frá Þverárvirkjun í Steingrímsfirði yfir Tunguheiði til Króksfjarðarness og Reykhólasveitar, en örstutt er úr Geiradalnum yfir Gilsfjörðinn í Saurbæ í Dalasýslu, en þar er byggðin þétt og mundu allir að undanteknum fjórum heimilum þar í sveit fá rafmagn, þegar það kemur yfir Gilsfjörðinn, því að vegalengdir eru þarna mjög stuttar á milli bæja. Ég vænti þess líka, að það verði haldið áfram með þessa raflinu, eftir að hún kemur í Saurbæinn, suður um Dali til Búðardals og á hinn bóginn haldið áfram með raflínu frá Stykkishóimi um Helgafellssveit, Skógarströnd og Suðurdali til Búðardals. Á þennan hátt mun heppilegast að tengja saman aðalorkuver landsins, jafnframt því sem rafmagnið nær þá til fleiri en ella væri. Dísilvélar til raforkuvinnslu skoða ég sem bráðabirgðaúrræði, þar til varanleg raforka fæst. Till. okkar flm. hljóðar þannig, eins og hv. þm. sjá á þskj. 155: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hlutast til um, að hraðað verði tengingu raforkuvirkjana á Snæfellsnesi við aðalraforkukerfi landsins, og skal því lokið eigi síðar en árið 1966. Enn fremur skal hraða tengingu rafveitna Dalasýslu við aðalorkuveitur landsins: Ég vænti þess, að þessari till. verði vel tekið hér á hv. Alþingi, og síðan, að hún megi hið skjótasta koma til framkvæmda. Ég legg því til, þegar þessari umr. er lokið, að málinu verði frestað og vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 156 höfum við allir þm. Vesturlandskjördæmis flutt till. til þál. um jarðboranir að Lýsuhóli á Snæfellsnesi. Á síðasta Alþingi voru sett lög um jarðhitasjóð og jarðboranir ríkisins. Í 3. gr. þeirra laga er gert ráð fyrir því, að ríkið láti á vegum jarðhitasjóðsins framkvæma jarðboranir eftir heitu vatni og gufu í rannsóknarskyni og til vinnslu víðs vegar um landið til að hagnýta jarðhitann með hitaveitu til almenningsþarfa og til ræktunar, raforkuveitu og iðnaðar. Í 4. gr. þessara laga er einnig gert ráð fyrir því, að ríkið geti látið framkvæma slíkar jarðboranir og samið um það við sveitarfélög eða einstaklinga, að greiðsla komi til, þegar farið er að hagnýta þann jarðhita, sem fæst með jarðborunum. Till. okkar gerir ráð fyrir því, að fram fari á vegum jarðhitasjóðs borun eftir heitu vatni að Lýsuhóli á Snæfellsnesi. Á Lýsuhóli er kunnugt um, að nokkurt heitt vatn er í jörðu, en ekki er vitað, hversu mikið það er. Fyrir allmörgum árum fór þar fram borun eftir heitu vatni, en þá voru jarðboranir mjög á frumstigi hér og tæki þau, sem notuð voru við jarðborunina, voru litt nothæf, og reyndist framkvæmdin því að litlu gagni. Þó er vitað, að þarna er nokkurt vatnsmagn um 44–50 gráðu heitt. Það er mikill áhugi fyrir því vestra að fá úr því skorið, hvort þarna er um verulegt vatnsmagn að ræða af heitu vatni í jörðu eða eigi, og að hagnýta það, ef svo reynist vera sem menn dreymir um. Hins vegar er vitanlegt, að það sveitarfélag, sem þarna á hlut að máli, getur ekki staðið undir þeim kostnaði, sem þarf til að fá úr því skorið. Þar sem lítið er um jarðhita á Snæfellsnesi, þykir okkur réttmætt, að jarðhitasjóður komi til og láti framkvæma þessa borun, sem hér er um að ræða. Ef hins vegar heita vatnið reynist svo sem vonir standa til, mun hagnýting á því verða slík, að endurgreiðsla gæti komið til. Það er von okkar, að hv. alþm. vilji standa að því að láta gera þessa tilraun á vegum jarðhitasjóðsins og afgreiði þess vegna þessa till. okkar á þessu þingi. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umræðu.



Herra forseti. Till. þessi á þskj. 156 um jarðboranir á Lýsuhóli á Snæfellsnesi hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að fram fari á vegum jarðhitasjóðs borun eftir heitu vatni að Lýsuhóli í Staðarsveit á Snæfellsnesi: Á Snæfellsnesi er, eins og kunnugt er, mjög lítið af heitu vatni. Það eru fáir staðir og ekki um mikið magn að ræða. Ekki síður þess vegna er mikill áhugi þar í sveitum til að fá úr því skorið, hve miklar þær orkulindir eru, sem þegar er vitað um. Einn af þeim stöðum, sem um ræðir, er Lýsuhóll á Snæfellsnesi. Það hefur farið fram nokkur athugun á því, hve kostnaðarsöm þessi framkvæmd mundi vera. Var gert í upphafi ráð fyrir, að þarna mundi vera um að ræða framkvæmd, sem mundi kosta allt að hálfri millj., en við athugun, sem nú hefur farið fram, segir jarðhitadeildin, að það muni ekki kosta nema 200–300 þús. kr. í mesta lagi, að þessi athugun fari fram. Það er svo með jörðina Lýsuhól, að það er ríkissjóður, sem á jörðina, og er því í alla staði eðlilegt, að framkvæmd þessi fari fram á vegum jarðhitasjóðs og henni verði hraðað svo sem auðið er, til þess að úr því fái skorizt, um hve mikla orku er þarna að ræða. Fjvn. er sammála um að mæla með því, að þessi till. verði samþykkt, og vænti ég þess, að alþm. séu henni sammála.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 143, er flutt að beiðni 20. þings Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, sem haldið var á s.l. hausti. Í grg. er m.a. bent á, að hið mikla hrygningarsvæði þorsksins við Suðvesturland hafi verið talið svo sjálfsagt og eðlilegt fyrirhæri, að vísindalegar haf- og fiskirannsóknir hafi að mjög takmörkuðu leyti beinzt að því þorskurinn kemur og fer á svipuðum tíma á þessi mið, innlend og erlend veiðiskip moka honum upp á skarpasta hrygningartímanum í marz og apríl. Við suðvesturströnd Íslands og í Faxaflóa berst að landi undirstaðan að útflutningsverðmætum, sem nema öðru hvorum megin við 1500 millj. íslenzkra króna. Og svo þegar veiðitímabili lýkur, þá er rætt um annaðhvort góða eða lélega vertíð. En ,jafnhliða bættri veiðitækni og meiri aflasókn telja menn, sem vit hafa á, að um árvaxandi aflarýrnun sé að ræða, og um þetta hafa margar tilgátur komið fram. Flestir tilgreina, - og það er margt, sem bendir til, að svo sé, - að um ofveiði á stofninum sé að ræða, en vísindaleg þekking okkar á lífsskilyrðum og lífsafkomu fisksins á veiðisvæðinu er svo takmörkuð, að vel mætti vera, að fleiri atriði kæmu til greina. Fiskideild atvinnudeildar háskólans hefur á að skipa færum vísindamönnum og starfsmönnum við sjó- og svifrannsóknir, bæði þorsk-, karfa og síldarrannsóknir og botndýra- og flatfisksrannsóknir, en þetta fellur allt í nokkuð sama farveg og tengir hvað annað saman að meira eða minna leyti. Þeir hafa nú orðið ágæt vinnuskilyrði í landi til vísindalegra afreka fyrir sjávarútveg þjóðarinnar, en verkefni og verknýting hefur ávallt takmarkazt og gerir það enn að verulegu leyti af því, að þá skortir skip undir eigin umsjón til gagnasöfnunar og rannsóknar á sjónum. Sú tilhögun, sem verið hefur um skipakost þessarar vísindastofnunar, er veiki hlekkurinn í starfsemi hennar. Nokkur skilningur hefur vaknað fyrir þessu í samhandi við síldarrannsóknir fyrir Norðurlandi á sumrin, og þar hafa verið gerðar skipulagsbundnar rannsóknir. Með þessari till. er stefat að því, að hér eftir verði lögð áherzla á ríkar rannsóknir um lífsafkomu þorsksins hér við land. Þar kemur að sjálfsögðu margt til greina, og það má t.d. nefna rannsóknir á hafstraumum og hitabreytingu sjávar og svifi, hrygningu þorsksins og magni á ýmsum svæðum, og þá jafnframt, eins og t.d. margir sjómenn hafa viljað benda á, hvort umferð tuga og jafnvel hundraða skipa ásamt lögn og tilfærslu veiðarfæra yfir og um þau svæði, þar sem fiskseiðin við þroskun koma upp undir eða í yfirborð sjávarins til fæðuöflunar, gæti haft einhver áhrif á uppvaxtarmöguleika ungviðsins. Í framhaldi af bættri og aukinni stækkun landhelginnar og viðurkenningu annarra þjóða á mikilvægi fiskveiða okkar er það siðferðileg skylda okkar að sýna þeim, að við höfum sjálfir skilning á og vilja til að kynna okkur allt, sem snertir mikilvægi hrygningarstöðva nytjafiska okkar hér við land. Og stórt skref í því sambandi er að hefjast nú þegar handa um víðtækar og samfelldar vísindarannsóknir fyrir Suðvesturlandi á komandi þorskvertið. Að í þessari till. er bent á skip frá landhelgisgæzlunni, er í fyrsta lagi vegna þess, að eitt eða tvö þeirra eru útbúin fyrir rannsóknir og skipverjar þeirra þjálfaðir í slíkum störfum. Það væri ekki fráleitt að hugsa sér, að þetta skip gæti einnig stundað eftirlit með veiðisvæðum, ef af skiptingu þeirra yrði. Slík tilhögun með skip landhelgisgæzlunnar hefur verið í framkvæmd af hálfu ríkisvaldsins í sambandi við síldarrannsóknir norðanlands, meðan það ástand ríkir, að fiskideild atvinnudeildar háskólans hefur ekki fengið fullkomið rannsóknarskip til sinna umráða. Það hefur því miður dregizt að taka till. þessa fyrir vegna hins langa þinghlés, en hins vegar getur samþykkt hennar enn orðið að því gagni, sem henni er ætlað að verða, jafnvel þótt meginverkefninu yrði frestað um nokkra mánuði. En ég er hins vegar viss um, að flutningur hennar og þær umsagnir frá væntanlegum aðilum, sem till, verður send til umsagnar, mun vekja marga til umhugsunar um það, hve nauðsynlegt er, að fiskideild atvinnudeildarinnar fái sitt eigið rannsóknarskip til umráða hið fyrsta, sem sé smíðað eftir þörfum í hvívetna. Þetta verður enn brýnna, þegar haft er í huga, að slíkt skip gæti að miklu leyti annað þeirri fiskileit, sem við höfum haft með höndum að undanförnu. Það hefur verið rætt mikið um hjálp til handa útgerðinni eða hluta hennar nú upp á síðkastið. En það hefur farið fram hjá mörgum, að haf og fiskirannsóknir auk fiskileitar eru beint framlag til aukins afraksturs og hagkvæmni hjá útgerð okkar, sem skilar sér ekki aðeins í bættum hag hennar, heldur fiskimannanna sjálfra og þjóðarinnar í heild. Ég vil, herra forseti, leggja til, að umr. um þetta mál verði frestað og því vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir þá till., sem hér hefur verið flutt af 12 þm. Reykv., og þau orð, sem hann lét falla, er hann gerði grein fyrir henni. Ég tel, að þetta sé mál, sem Íslendingar hafi dregið allt of lengi að láta athuga, og að menn almennt geri sér ekki ljóst, hvaða hætta getur þarna verið á ferðum, ef ekki er fylgzt nægilega með, hvort um ofveiði eða rányrkju geti verið að ræða á hinum stærstu veiðisvæðum hér við strendur landsins. Það þarf engin orð um það að hafa, að ef svo illa tækist til, þegar Íslendingar loksins eru búnir að fá ótakmarkaðan umráðarétt yfir stórum hluta af landgrunninu og öllum helztu fiskimiðum við strendur landsins, að þau yrðu uppurin og gerð verðminni en þau nú eru í dag með ofveiði, þá væri þar enga um að saka nema okkur sjálfa, og mætti það og hlyti að teljast illa farið, ef þannig tækist til. Það eina, sem ég get haft út á þessa till. að setja, er, að ég tel, að það þurfi jafnvel fljótvirkari aðgerðir í þessu sambandi en hún gerir ráð fyrir. Ég viðurkenni, að það er nauðsynlegt, að rannsókn fari fram og að aðgerðir byggist á áliti og niðurstöðum okkar sérfræðinga í þessu sambandi. En hitt fer ekki á milli mála, að það hefur nú í nokkur ár verið álit þeirra manna, sem áratugi hafa stundað sjómennsku hér við land, að slíkra aðgerða hafi verið þörf fyrr en nú og þeirra sé brýn þörf nú þegar á þessu ári. Ég leyfði mér í upphafi þings að flytja tillögu um þetta efni á þskj. 61, þar sem lengra var gengið, þar sem lagt var til, að Alþingi skoraði á hæstv. ríkisstj. að fela Fiskifélagi Íslands og fiskideild atvinnudeildar háskólans að gera tillögur um tímabundna friðun ákveðinna hrygningarsvæða við strendur landsins. Þessi till. er ekki flutt eða byggð á athugun eða umsögn sérfræðinga okkar um þetta mál. Hún er fyrst og fremst byggð á umsögn þeirra manna í Vestmannaeyjum, sem um áratugabil hafa stundað fiskveiðar þaðan, og þá kannske helzt þeirra manna, sem lengst hafa stundað fiskveiðar með þorskanet. Þegar á árinu 1957 samþykkti Skipstjóra- og stýrimannafélagið Verðandi í Vestmannaeyjum að beina þeirri áskorun til þáv. hæstv. ríkisstj., að slík athugun yrði látin fara fram og að ákveðin hrygningarsvæði á svæðinu milli Vestmannaeyja og Reykjaness yrðu þá þegar friðuð ákveðinn tíma vetrarvertíðar fyrir netaveiðum sumpart og fyrir öllum veiðum sumpart. Ég tel, að ráðamenn þjóðarinnar og þeir menn, sem hverri ríkisstj. eru til ráðuneytis í sambandi við þessi mál, megi ekki láta fara fram hjá sér aðvörun frá þeim aðilum, sem mesta og bezta reynslu hafa um þessi efni, ef þeir telja, að hætta sé á ferðum. Ég tel, að það hafi dregizt of lengi að gera gangskör að því að kanna þessi mál til hlítar og að það megi ekki draga lengur en búið er, og verður þegar á þessari vertíð að hefjast handa um að hrinda af stað fullkominni rannsókn og þá helzt, eins og gert er ráð fyrir í minni till., að ákveðin svæði, sem bent hefur verið á, verði þegar í vetur friðuð. Ég ætla ekkert að vera að orðlengja um þetta. Ég gerði nokkra grein fyrir minni afstöðu og mínu áliti á þessu máli, þegar hér var til umr. till. sú, sem ég flutti á þskj. 61. En ég undirstrika, að þetta er svo mikilvægt mál, að það verður að gera allt til að fyrirbyggja, að við getum með of miklum seinagangi eða of miklum sofandahætti stuðlað að því, að þau fiskimið hér við strendur landsins, sem eru undirstaðan undir okkar aðalatvinnuvegi og ég vil segja undirstaðan undir þjóðarbúinu, verði á nokkurn hátt eyðilögð eða gerð verðminni en efni standa til með ofveiði eða rányrkju.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt fjórum öðrum hv. alþm. að flytja till. þessa til þál., sem hér er til umr. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að lána vélasjóði ríkisins allt að 3 millj. kr. vaxtalaust til að endurlána búnaðarfélögum, ræktunarsamböndum og ræktunarfélögum, sem hug hafa á því að hefja skipulagða framræslu á félagssvæðum sínum: Í grg., sem prentuð er með till., er rakið það, sem hvatt hefur okkur flm. til þess að gerast flytjendur þessa máls. En það er sú mikla þörf, sem er og verða mun enn um alllangan tíma á því að þurrka mýrar til ræktunar eða beitar. Á landi okkar eru tiltölulega víðáttumikil mýrlendi, sem lítt notast, nema þau verði ræst og þurrkuð. Flest þessi mýrlendi eru mjög auðug af frjóefnum. Við Íslendingar hljótum að vera allir á einu máli um það að byggja matvælaöflun til handa þjóðinni á okkar eigin landi og nýta gæði þess í því efni á hinn hagkvæmasta hátt. Búskapur landsmanna hlýtur að vera í nútíð og framtíð byggður á ræktun jarðar, en ekki á rányrkju, enda mundu gæði landsins endast þjóðinni til skamms tíma, ef á rányrkju ætti að byggja, þar sem Íslendingum fjölgar nú mjög hratt. Sú ískyggilega staðreynd liggur nú fyrir, að síðan 1958 hefur landþurrkun dregizt mjög saman, og á árinu 1961 mun hún ekki hafa orðið nema 65% af því, sem hún var 1958, og hefð farið niður í 45%, ef vélasjóður ríkisins hefði ekki getað hlaupið undir bagga með tveimur ræktunarsamböndum, svo að þau gátu haldið áfram fyrirhuguðum framkvæmdum. Útlit er fyrir, að samdráttur verði á þessu sviði áfram, ef ekkert er að gert. Mér er kunnugt um, að allverulegur hugur er í ýmsum bændum um það að hefja nú talsverðar framkvæmdir í þessu efni, en fé skortir. Mér er kunnugt um, að í Haganes- og Holtshreppi í Skagafjarðarsýslu mun vera áhugi fyrir að hefja framfærsluframkvæmdir, ef þeir gætu fengið lán til þess. Þeir munu þegar hafa snúið sér til vélasjóðs um fyrirgreiðslu í þessu efni. Það er eins og menn vita og alkunnugt er, að það er ákjósanlegast, að land fái að standa framræst a.m.k. í fimm ár, áður en ræktun hefst á því það getur þess vegna valdið allt að fimm ára töfum í ræktunarframkvæmdum hjá þeim, sem ekki hafa annað en mýrar til ræktunar, ef framræslan stöðvast. Það, sem veldur samdrættinum í framræslunni, er fjárskortur bændanna, eins og ég drap á. En ef þeir hins vegar gætu fengið lán, þar til ríkisframlagið á skurðgröftinn kæmi, þá er þýðingarmesti þáttur þessa máls leystur. Áhætta ríkisins vegna þeirrar aðstoðar, sem hér er gert ráð fyrir að veitt yrði, er nánast engin, því að ríkisframlagið væri auðvitað sjáifsagt veð fyrir lánunum og gengi til greiðslu á þeim. Á fjárlögum yfirstandandi árs eru áætluð 12 millj. kr. útgjöld til framræslu, vegna framkvæmda, sem voru unnar á árinu 1961. Vegna samdráttar á þessu sviði, sem ég gat um, má gera ráð fyrir, að ekki muni þurfa nema um 9 millj. kr. til þessara framkvæmda, og eru þá 3 millj. þarna afgangs. Ég álít, að sanngjarnt væri að nota þetta fé til lána, eins og hér er gert ráð fyrir, og á þann hátt verði reynt að koma í veg fyrir frekari samdrátt á því sviði, sem hér er um rætt. Hér er gert ráð fyrir mjög auðveldri og ódýrri hjálp. Í rauninni má segja, að þessi aðstoð kosti ríkið ekki neitt. Við flm. væntum þess vegna góðra og skjótra undirtekta hv. alþm. í þessu máli, þar sem varla þarf heldur að efa skilning þeirra á málinu í heild og þeirri þörf, sem enn er fyrir hendi um landþurrkun í heild. Ég læt þá þessi fáu orð nægja sem framsögu fyrir þessari till. og leyfi mér að leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. að þessari lokinni og til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér í sameinuðu Alþingi till. til þál. á þskj. 265 ásamt hv. 4. þm. Sunnl. og hv. 2. þm. Sunnl. Till. sú til þál., sem hér er til umr., er miðuð við það, að hægt sé að leysa í heild mjög aðkallandi vandamál margra kauptúna landsins, þ.e.a.s. atvinnumál þeirra kauptúna, sem ekki hafa aðstöðu til sjávarútvegs. í grg. með þáltill. er því lýst, hvernig þessi kauptún urðu til, um leið og verzlun dreifðist um landið í kjölfar þjóðveganna. Flest þessara kauptúna hafa á síðari árum verið í örum vexti og fjölgun fólksins orðið meiri en svo, að hinir fábreyttu atvinnuvegir gætu séð öllum fyrir starfi þar. Og nú verður uppvaxandi æska sveitakauptúnanna að leita til fjarlægari staða í vaxandi mæli eftir atvinnu. En það er nokkuð áhættusamt og getur verið skaðlegt fyrir þjóðfélagið í heild, ef slíkt gerist í stórum stíl, í fyrsta lagi vegna þess, að það er hætt við, að það valdi meira hviklyndi og rótleysi meðal æskunnar að þurfa að slíta fjölskyldutengslin svo fljótt. Í öðru lagi er svo á það að líta, að ef fólksflutningar eru örir frá einum stað til annars, þá getur skapazt það öngþveiti, sem erfitt er að leysa, og er þá oft lokaráðið að leita á náðir þess opinbera um aðstoð til að leysa þann vanda. En þá vaknar spurningin um það. Hefði ekki verið skynsamlegra að leita þangað fyrr til að stöðva skriðuna, svo að jafnvægið mætti haldast öllum til heilla? Það má eflaust um það deila, hvort æskilegt sé, að þau kauptún, sem myndazt hafa um sveitir landsins á síðari árum, vaxi meir frá því, sem orðið er. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé mjög til bóta fyrir þjóðfélagið, að þessi kauptún eflist og vaxi og þeim fjölgi í framtiðinni. Það er alveg augljóst mál, að það verður að vinna að því, að sveitirnar taki við allverulegum hluta af fjölgun þjóðarinnar á næstu árum. Og það er svo einkennilegt, að það er í nánum tengslum við kauptúnin, sem þar eru, hvort fólkið unir sér í sveitinni, því að þeirra hlutverk er að vera nokkurs konar menningarmiðstöð fyrir sveitirnar. Þangað á sveitafólkið, ef því gefst tómstund, að geta sótt það, sem það sækist eftir, en sér í hillingum í fjarlægum kaupstöðum. Það er mín skoðun, að kauptúnin geti þannig orðið hemill á þá öfugþróun, sem átt hefur sér stað á undangengnum árum, að bóndasonurinn og bóndadóttirin hafa lagt land undir fót í leit að félagslífi í kaupstöðum, en vegurinn til baka orðið of langur, og þess vegna var setzt um kyrrt. Þess vegna held ég, að það væri heillavænlegra að flytja það út í sveitirnar, kvikmyndasýningar og annað því um líkt, sem ungt fólk sækist eftir, ef vera mætti, að það gæti notið þess í tómstundum sínum í sinni heimasveit. Þá yrði vegurinn til baka ekki eins langur og erfiður, ef vonir stæðu til þess, að hægt væri að endurnýja félagsskapinn, hvort sem er í kvikmyndahúsum eða á dansleik, þegar næsti frídagur gefst. Það er því óhætt að fullyrða, að þetta er hagsmunamál þjóðfélagsheildarinnar og miklu meira mál en menn almennt gera sér grein fyrir. Þau eru nokkuð mörg kauptúnin, sem líta þarf til í þessum efnum. Við getum nefnt Hveragerði, Selfoss, Hellu, Hvolsvöll, Vík í Mýrdal, Borgarnes, Stykkishólm, Búðardal, Hvammstanga, Blönduós og Egilsstaði. Þetta er náttúrulega ekki tæmandi upptalning, því að víðar er vísir að þorpum í miðri byggð, þótt í smáum stíl sé. Á flestum þessara staða er nú þegar knýjandi þörf fyrir aukningu á atvinnu, einkum þó fyrir unglinga, sem foreldrar vilja halda á heimilum sínum í lengstu lög. En hvað er þá hægt að gera? Eru nokkrir möguleikar á því að auka þann iðnað, sem fyrir er á þessum stöðum, eða bæta við nýjum iðngreinum? Það á fyrst og fremst að vera hlutverk nefndarinnar, ef kosin verður, að gera tillögur um það. En benda má á, að eðlilegast væri, að þau hráefni, sem landbúnaðurinn leggur til, væru unnin mest á þessum stöðum, og kemur þá helzt til greina utan mjólkuriðnaðar skinna-, gæru- og ullariðnaður, auk þess niðursuðuiðnaður úr kjöti og garðávöxtum, því að sannleikurinn er sá, að það er sáralítið unnið úr þessu hráefni. Tökum t.d. ullariðnaðinn, sem þó hefur verið ört vaxandi síðustu árin. Heildarframleiðslan á ull mun vera um 800 tonn, og af því magni munu vera um 600 tonn flutt og seld úr landi óunnin. Þarna virðist vera verkefni fyrir margar hendur að vinna og skapa verðmætari útflutning, þar sem 3/4 hlutar ullarinnar eru seldir óunnir úr landi. Lítum á aðra tegund af hráefni úr landbúnaðarframleiðslunni, á gærurnar. Heildarmagn þeirra mun vera um 2500 tonn. Af þeim er selt úr landi óunnið 99%. Aðeins 1% af þessu hráefni er unnið hér. Þessar tölur eru kannske ekki alveg nákvæmar, en þær eru mjög nálægt réttu lagi, enda ekki ætiaðar til annars en að sýna, hversu geysimikið verkefni er hér óleyst og hve gullið tækifæri það er að leysa atvinnuörðugleika kauptúnanna með því að margfalda útflutningsverðmæti þessarar vöru, sem framleidd er einmitt í nágrenni þeirra. Þó að við gerum ekki annað en að breyta þeirri ull, sem flutt er úr landi óunnin, í einföldustu gerð af peysum og teppum, þá fengjum við meira en þrefalt verð fyrir hana þannig flutta úr landi. Þegar þessi mál hefur borið á góma í orðræðum manna á milli, þá hef ég orðið þess var, að hugur manna stefnir yfirleitt í eina átt með ullariðnaðinn í landinu, til Akureyrar. Þar séu verksmiðjur, sem bæta megi og auka við með langtum minni tilkostnaði heldur en að reisa nýjar verksmiðjur á öðrum stöðum. Þetta eru rök, en ekki fullnægjandi rök, þar sem ekki hefur enn tekizt að vinna úr nema 1/4 hluta ullarvörunnar, og er þó víðar unnin ull en á Akureyri. Þá er og á það að líta, að við verðum að ætla, að verulega aukist það ullarmagn, sem til fellur, á næstu árum, og eins mætti hafa í huga þau fallegu orð, sem mikið hafa verið notuð, að allt skuli gert til þess að halda jafnvægi í byggð landsins. Nú er mestöll ull landsins flutt til Akureyrar og þvegin þar, og mér er tjáð, að þó að ullarframleiðsla aukist hér allverulega á næstunni, þá geti þessi þvottastöð tekið við þeirri aukningu, aðeins með því að bæta við mjög ódýrri vélasamstæðu. En þrátt fyrir þetta er ég ekki sannfærður um, að það sé rétt stefna að flytja ull, t.d. úr Vestur-Skaftafellssýslu, allar götur til Akureyrar til að þvo hana þar úr heitu vatni upphituðu með olíu, á sama tíma sem menn á Suðurlandi þurfa víða að taka á sig krók til að komast ferða sinna fyrir heitu vatni, sem enginn notar. Ég hef hér aðeins drepið á tvö hráefni landbúnaðarframleiðslunnar, sem augljóst er að mætti gera miklu verðmætari, en vafalaust kemur margt fleira til greina. Byggingariðnaður okkar á eftir að aukast mikið og breytast frá því, sem nú er. Ný hráefni koma til sögunnar, bæði erlend og innlend, svo að vel gæti vinnsla úr þeim dreifzt um landið. Þá er sá þátturinn eftir, sem snýr að fjárhagshlið þessa máls. Fjárhagsgeta þeirra kauptúna, sem hér um ræðir, er ákaflega takmörkuð, hvort heldur er sveitarfélaganna, fyrirtækja eða einstaklinga þar, en eins og verðlag er nú á öllum hlutum, þá þarf mikið fjármagn til að koma á fót nýjum fyrirtækjum, og er vart hugsanlegt á þessum stöðum, nema til komi stuðningur hins opinbera, annaðhvort með beinum fjárframlögum eða ríkisábyrgðum til þeirra aðila, sem hefjast vildu handa og ryðja þarna brautina. Ég held, að íbúar þessara kauptúna geti kinnroðalaust mælzt til slíkrar fyrirgreiðslu, þegar litið er til fiskiþorpanna meðfram ströndum landsins, er notið hafa margs konar stuðnings af sameiginlegum sjóði skattþegnanna. Ég er búsettur í 1800 manna bæ, sem hefur ekki notið annarra framlaga af opinberu fé en þess, sem farið hefur til rafveitu og simaþjónustu ásamt lögboðnu framlagi ríkisins til skólahalds. Það þætti einhverjum rýr hlutur af því skattfé, sem flutt er burt af staðnum. Það er gott að geta staðið á eigin fótum og þurfa ekki að leita til annarra, en þegar þrengist að freistast menn til þess að bera sig saman við samborgara sína, sem hafa haft svo langa hönd, að náð hefur til opinberra sjóða. Mér er þó vel ljóst, að margir útgerðarbæir og sjávarþorp eiga við árstíðabundna atvinnuörðugleika að stríða, sem finna þarf lausn á hið fyrsta. En sá þáttur er annars eðlis og þess vegna ekki tekinn með í þáltill. þessa, þó að hann sé engu siður brýnt rannsóknarefni. Þar hljóta önnur sjónarmið að verða ríkjandi um eflingu iðnaðarins, þar sem sníða þarf hann við hreyfanleik eftir árstíðum. Með þáltill, þessari er ætlazt til þess, að hafin sé rannsókn á því, ef hún verður samþykkt, hvernig skipuleggja megi iðnaðinn og samræma á hinum ýmsu stöðum, og þá ávallt með hagsmuni heildarinnar fyrir augum og það takmark fram undan, sem stefna verður að, að fullvinna öll þau hráefni, sem við ráðum yfir og til þessa hafa verið flutt óunnin úr landi. Með því getum við margfaldað gjaldeyristekjur þjóðarinnar, stóraukið atvinnu í landinu og myndað undirstöðu nýrra atvinnugreina, sem renna mundu nýjum og traustum stoðum undir allt efnahagslíf landsmanna. Það mundi þýða stórauknar þjóðartekjur, sem gætu orðið grundvöllur bættra lífskjara alls almennings, aukið mjög afkomuöryggi og skapað skilyrði fyrir almennum framförum og aukinni menningu. Það mundi skapa íslenzku þjóðinni beztu skilyrðin til þess að geta varðveitt og eflt efnahagslegt sjálfstæði sitt. Fullvinnsla íslenzkra hráefna til útflutnings er sameiginlegt hagsmunamál margvíslegra stétta og hópa með þjóðinni. Hún er beint hagsmunamál verkalýðsins og þeirra, er vinna að öflun hráefna til sjós og lands, og ekki síður hinna, sem vinna úr hráefnunum og verzla með þan. Þá ætti það ekki síður að vera hugsjónamál að útrýma algerlega leifunum af nýlendustiginu úr atvinnulífi Íslendinga. Að svo mæltu vil ég leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, að að umr. þessari lokinni verði þáltill. þessari vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér á hv. Alþingi til. til þál. á þskj. 277, ásamt 3. þm. Vesturl. Tillaga sú til þál., sem hér liggur fyrir og er til umræðu, gerir ráð fyrir því, að skipuð verði þriggja manna nefnd til þess að rannsaka og gera tillögur um, hvernig jafna megi aðstöðumun bænda til ræktunarframkvæmda. Eins og kemur fram í grg. till., er aðstaða bænda ærið misjöfn til ræktunarframkvæmda eftir landslagi og staðháttum. Það getur verið allt að því helmingsmunur á ræktunarkostnaði, án þess að það komi nokkuð sérstakt til greina, t.d. grjótflutningur úr svæðinu eða slíkt. Þó að það sé ekki fyrir hendi, þá getur verið allt að helmingsmunur á kostnaði við ræktunarframkvæmdir. Nú eru búskaparhættir smám saman að breytast, og menn gera orðið kröfur til aukinnar ræktunar, og þær kröfur munu fara ört vaxandi á næstu árum og áratugum, eða þær þurfa að fara ört vaxandi og verða helzt að gera það, því að bústærð hér þarf helzt að tvöfaldast á næsta áratug, ef við eigum að nálgast það að geta orðið samkeppnisfærir með afurðir búanna á heimsmarkaðnum, en til þess þarf að stórauka framleiðni búanna með bættum starfsskilyrðum við fóðuröflun og við hirðingu alla. En nú er því yfirleitt þannig háttað, að þeir, sem stytzt eru á veg komnir með ræktun, hafa minnstu búin. Það gefur því auga leið, að sá litli bústofn er ekki fær um að standa undir fjárfrekum útgjöldum af ræktunarframkvæmdum, þegar það bætist svo við, að þetta eru yfirleitt þeir bændur, sem búa við erfiðust ræktunarskilyrði. Það hefur nú um tangan tíma verið talinn sjálfsagður hlutur, að tekið væri af opinberu fé til að styrkja bóndann í því þjóðnytjastarfi að rækta landið. En aldrei hefur sá hlutur verið svo stór, að hann hafi nægt til að bera allan ræktunarkostnaðinn. Ef við hugleiðum þetta, þá sjáum við kannske bezt, hversu erfitt hlutskipti þeirra er, sem er að fást við að rækta mýrlendin. Það væri þeim miklu hagkvæmara fjárhagslega, ef þeir ættu þess kost að rækta harðvellismóa án þess að fá nokkurn styrk til þess. Misræmið er þarna svo mikið frá löggjafans hálfu, að það verður vart unað við það öllu lengur. Það nær vitanlega engri átt að greiða sömu krónutölu í styrk á hvern ræktaðan hektara, án þess að tekið sé tillit til kostnaðarins við að rækta hann. Það er út af fyrir sig undrunarefni, hversu bændur hafa verið þöglir um þetta misræmi í skiptingu þess fjár, sem ætlað er til ræktunarframkvæmda. Það er þó ekki meining mín eða okkar flm. þessarar þáltill., að hlutur þeirra, sem bezta hafa ræktunaraðstöðu, sé of góður, heldur hitt, að þeir, sem erfiðast eiga um vik, þarfnist meiri aðstoðar. Það er ekki ólíklegt, að eitthvað mætti lækka ræktunarkostnað bænda með bættri vinnutilhögun. Af því að jarðræktin er stór og erfið í meðförum, ber brýna nauðsyn til þess, að unnið sé eftir fyrir fram gerðri áætlun, er miðist meir við samfellda vinnslu en óskir einstaklinga, enda er ég sannfærður um, að einstaklingarnir mundu verða fljótir að sjá kosti þessa og haga óskum sínum fremur eftir því. Nú er mikið um það talað og það með réttu, að auka þurfi notagildi landsvíðáttunnar með því að græða upp sandauðnir í byggð og óbyggð. Margar stoðir renna undir það, og ýmis rök eru fram borin og þ. á m. þau, að búsmala vanti betri bithaga, bæði í byggð og afrétt, og víða eru komnar fram raddir um það, að kroppþungi dilka fari minnkandi af þeim sökum. Þessi uggvænlega þróun á eflaust eftir að koma betur í ljós með fjölgandi fénaði. Það getur því svo farið, að stytta verði þann tíma, sem fénaður gengur frjáls á fjöllum, og þá þrengist að sama skapi í heimahögum. Þessari þróun verðum við að mæta með því að auka beitarþol heimahaganna. En erum við viðbúnir að gera það? Víða hagar svo til, að það verður ekki gert á skömmum tíma. Það eru til heilar sveitir og víðáttumiklar, sem eru samfelldir mýrarflákar og brokmóar, sem fáar skepnur lita við, sé annars kostur. Beitarþol þeirra verður ekki aukið án framræslu og þurrkunar, og það tekur mörg ár og jafnvel áratugi. Það er engin von til þess, að íbúar þessara sveita komi því í framkvæmd með núverandi fyrirkomulagi á framræslunni. Hér er mikið verkefni, sem biður úrlausnar, og má ekki dragast öllu lengur, að farið sé að vinna skipulega að því. Það er alveg víst, að framræslu- og ræktunarkostnaður hefur oft orðið mjög miklum mun hærri en hann hefði þurft að vera fyrir það eitt, að ekki var unnið eftir fyrirframgerðri áætlun. Það er von flm. þessarar þáltill., að hv. alþm. skilji nauðsyn þessa máls fyrir bændur og þjóðfélagsheildina og sýni það í verki með því að samþykkja hana. Að svo mæltu vil ég leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, að að umr. þessari lokinni verði þáltill. vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hvað hún hafi gert til að framkvæma þál., sem samþykkt var einróma á Alþingi hinn 27. maí 1960, um síldariðnað á Vestfjörðum o.fl. Þessi umrædda ályktun hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á því fyrir næstu síldarvertið, hvernig stuðla megi að starfrækslu síldarverksmiðjanna á Ingólfsfirði og Djúpuvík í framtíðinni. Enn fremur verði athugað, hvar heppilegast sé að koma upp síldarverksmiðjum og feitfiskbræðslum í sambandi við síldar- og fiskimjölsverksmiðjur: Eins og hv. alþm. hafa nú heyrt, er með þessari þál. skorað á ríkisstj. að gera tvennt: Í fyrsta lagi að framkvæma á því athugun fyrir síldarvertíðina sumarið 1960, hvernig stuðla megi að starfrækslu síldarverksmiðjanna á Ingólfsfirði og Djúpuvík. Og í öðru lagi að athuga það, hvar heppilegast sé að koma upp síldarverksmiðjum og feitfiskbræðslum í sambandi við fiskimjölsverksmiðjur, og er sú athugun ekki bundin við Vestfirði einvörðungu, eins og gengið var frá þál. En upphaflega var sú ósk einnig borin fram viðvíkjandi feitfiskbræðslum og síldarverksmiðjum á Vestfjörðum. Með því að hér er um allþýðingarmikið mál að ræða, fýsir mig að vita, hvað hæstv. ríkisstj. hefur gert til að framkvæma þennan eindregna þingvilja, sem túlkaður er með umræddri ályktun um síldariðnað á Vestfjörðum vorið 1960. Vegna orðróms, sem komst á kreik á s.l. hausti um, að til stæði, jafnvel með afskiptum ríkisstj., að rífa þá vélasamstæðu, sem enn er eftir í Ingólfsfjarðarverksmiðjunni, og flytja hana í annan landsfjórðung, langar mig í leiðinni til að biðja þann hæstv. ráðh., sem fyrir svörum verður út af þessari fsp., að gefa upplýsingar um, hvort slíkt niðurif Ingólfsfjarðarverksmiðju hafi komið til mála eða sé e.t.v. áformað eða hvort sá kvíði, sem þessi frétt hefur valdið íbúum þar norður frá, sé ástæðulaus, og mundi það gleðja mig, ef svo væri. Ég hef þessi orð svo ekki fleiri, en vænti skýrra svara um framkvæmdir ríkisstj. út af þessari þingsályktun.



Herra forseti. Eins og fram kemur í ályktuninni, sem hér var lesin upp af hv. fyrirspyrjanda, var hún afgreidd hér frá Alþingi í maímánuði 1960. Þegar í júnímánuði næstum á eftir, 1960, var bréf sent fiskveiðahlutafélaginu Alliance og hlutafélaginu Ingólfi h/f, þar sem spurzt var fyrir um ástand verksmiðjunnar og hvað gera þyrfti til þess að koma þeim í vinnsluhæft ástand. Bæði þessi fyrirtæki svöruðu þegar í júlímánuði, annað með bréfi 2. júlí og hitt með bréfi 13. júlí, hvers þau töldu við þurfa til þess að koma verksmiðjunum báðum í sæmilega nothæft ástand. Þá var enn fremur síldarverksmiðjum ríkisins sent bréf um þetta mál, þar sem óskað var eftir, að síldarverksmiðjustjórnin léti ráðuneytinu í té umsögn sína um málið. Svar frá síldarverksmiðjum ríkisins barst ekki, og var þó eftir því gengið, a.m.k. einu sinni og jafnvel tvisvar. En eftir að þessi fsp. kom fram, hefur verið gengið eftir svari frá síldarverksmiðjum ríkisins eða stjórn þeirra, og það svar barst mér í gær og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Á fundi síldarverksmiðja ríkisins í dag var gerð eftirfarandi bókun: Tillaga um síldariðnað á Vestfjörðum, sbr. bréf atvmrn., dags. 22. júní 1960. Tillagan hafði verið tekin til umr., skömmu eftir að bréfið barst, en afgreiðslu frestað. Eftir nokkrar umræður kom fram svo hljóðandi tillaga: „Vegna aflabrests þess, sem verið hefur á síldveiðisvæðinu vestan Skaga s.l. 17 ár, telur stjórn síldarverksmiðja ríkisins ekki fært að mæla með því, að S.R. leggi í kostnað við að stuðla að starfrækslu síldarverksmiðjanna á Ingólfsfirði og Djúpuvík. Jafnframt bendir verksmiðjustjórnin á, að árið 1946 var byggð á vegum S.R. ný síldarverksmiðja á Skagaströnd. Hefur það bakað S.R., stórkostleg útgjöld að halda þessari verksmiðju í starfhæfu áslandi, en verksmiðjan þó aðeins tekið á móti samtals um 125 þús. málum á 16 árum. Telur verksmiðjustjórnin, að beina þurfi framkvæmdum að þeim stöðum, þar sem líklegast er, að um verulega vinnslu geti orðið að ræða: Tillagan borin upp og samþykkt með 4 shlj. atkv. Í þessu svarbréfi síldarverksmiðja ríkisins felst raunverulega kjarni málsins. Síldin hefur því miður lagzt frá þessu svæði í talsvert á annan áratug, og þess vegna hafa þeir, sem eru eigendur að verksmiðjunum á Ingólfsfirði og Djúpuvík, ekki séð sér hag í því að reka þær, og raunar þó að verksmiðja hafi legið austar, eins og Skagastrandarverksmiðjan, og hafi verið haldið opinni og í fullkomnu, rekstrarhæfu áslandi, hefur ekki fengizt þar, nema - eins og í bréfi stjórnar síldarverksmiðjanna segir - um það bil eða innan við 10 þús. mál á ári að meðaltali, og er það náttúrlega enginn grundvöllur fyrir rekstur jafndýrs atvinnufyrirtækis og þessa. Hins vegar hefur það skeð á þessu tímabili, að síldin hefur flutt sig til við landið og er nú aðallega við Austurland, og eru þar verkefni svo stór og brýn til þess að geta tekið á móti síldinni, sem þar er, að ég tel það a.m.k. ekki hagkvæmt að leggja í verulegan kostnað á þeim stað, þar sem engin síld er fáanleg, á meðan verkefnin bíða og æpa óleyst á þeim stöðum, þar sem síldin veður. Ég læt mér skiljast það, að þetta er náttúrlega erfitt fyrir þann landshluta, sem fyrir þessu verður, að sætta sig við það, að fyrirtækin annaðhvort grotni niður eða þurfi að kosta miklu til viðhalds, án þess að nokkuð fáist á móti. En við þessu er ekki að gera, á meðan göngusíldarinnar eru eins og þær hafa verið að undanförnu. Ég hef líka, - og skal geta þess í þessu sambandi, þó að ekki sé beint um það spurt, - látið athuga um kostnað við flutning á síld til þessara verksmiðja, og hefur sá árangur orðið því miður neikvæður, vegna þess að flutningskostnaðurinn á Faxaflóasíld, - og hann er það eina, sem kemur til greina í þessu sambandi, hefur orðið það mikill, að telja verður útilokað að gera út á bræðslusíldarveiði fyrir verksmiðjurnar með þeim kostnaði á flutningi, sem talinn er að muni verða„ ef út í hann yrði farið. Þannig hníga öll rök að því í bili, að þarna sé því miður ekki hægt að gera hluti, a.m.k. ekki kostnaðarsama hluti, til þess að bæta úr áslandinu, vegna þess að það sé ekki undir því sá fjárhagslegi rekstrargrundvöllur, sem nauðsynlegt verður að telja, að þurfi að vera. Út af lokaorðum hv. þm. um flutning á því, sem eftir er, eða þeim helmingi, að ég ætla, sem eftir er af Ingólfsfjarðarverksmiðjunni, á annan stað get ég ekki upplýst annað en það, að það hefur aldrei undir mig verið borið og ég þekki þess vegna ekki það, sem kann að hafa verið um þetta talað. Ég hef þó á skotspónum heyrt því fleygt, að það muni hafa mætt andstöðu hjá eigendum sú hugmynd, sem hreyft hafði verið um að flytja verksmiðjuna, og þess vegna hafi ekki orðið úr því í bili. En um þetta þori ég ekki að segja ákveðnara.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvmrh. fyrir þau svör, sem hann gaf, og það gleður mig að verða þess áskynja, að tillagan hefur ekki verið lögð til hliðar og ekkert aðhafzt, heldur nokkuð eðlilegar aðferðir hafðar við það að afla upplýsinga um það, sem spurzt var fyrir um í till. Það gleður mig líka að heyra það, að hugleiðingar um að flytja burt það, sem eftir er af þessum verksmiðjum, eða sérstaklega Ingólfsfjarðarverksmiðjunni, hafi ekki komizt á það stig a.m.k., að aðstoðar ríkisstj. hafi verið leitað í sambandi við það. Það er vissulega rétt, að síld hefur lagzt frá Vestfjarðasvæðinu núna allmörg undanfarin ár. En hitt vita allir, að ekki lengra til baka en um 1920 lögðust aðalsíldargöngurnar einmitt að Vestfjarðasvæðinu, og var þá mikil og margvísleg vinnsla síldar framkvæmd á Vestfjarðahöfnum. Nú hefur síldin meira lagzt að Norðausturlandssvæði og Austfjarðasvæði um sinn, en þó hefur einmitt nú á seinustu tveimur árum ýmislegt bent til þess, að síldin væri nú meira en áður að koma upp á Vestfjarðasvæðinu. Fyrsta síld, bæði í fyrra og s.l. vor, kom upp út af Horni og var sótt þangað vestur á bóginn. Það er því ekki óeðlilegt, að sá tími geti verið nærri, að síldin leggist aftur að Vestfjarðasvæði og verði þá hagkvæmast þjóðinni að geta nýtt einhvern verulegan hluta af aflamagni síldarinnar í verksmiðjum á Vestfjörðum. Ég teldi a.m.k. illa farið, ef þá væri búið að rífa til grunna þær síldarverksmiðjur, sem enn þá eru þó á Vestfjarðasvæðinu, og hygg, að það mundi vera miklu hagkvæmara fyrir þjóðfélagið að gera nú þegar eða sem allra fyrst ráðstafanir til þess, að þessar verksmiðjur væru hafðar í nokkurn veginn rekstrarhæfu standi. Við höfum áður lent í því, að síldin hefur gosið upp, þar sem verksmiðjur voru ekki fyrir eða ófullnægjandi, sbr. Hvalfjarðarsíldina og það óðagot, sem þá greip menn að byggja upp verksmiðjur hér við Faxaflóasvæðið, - þær hafa margar hverjar staðið lítt eða ekki notaðar síðan, en þá þótti mikil þörf á því og hefði miklum verðmætum verið bjargað, ef þessar verksmiðjur hefðu verið til hér suðvestanlands, hvað þær þá ekki voru. Ég hygg, að menn nöguðu sig illa í handarbökin fyrir það, ef það væri nýbúið að rífa þær verksmiðjur, sem eru á Vestfjörðum, og við þannig vanbúnir að taka á móti miklum aflafeng, ef síldin héldi nú innan fárra ára aftur að Vestfjarðasvæðinu, eins og vel má búast við. Við vitum, að þessi kynjafiskur færist mjög til, og möguleikarnir til þess að veiða hana eru mjög bundnir við það, að hægt sé að nýta aflann í námunda við veiðistaði. Það kom m.a. fram í svari hæstv. ráðh., að flutningar um langa vegu væru það dýrir, að nokkurn veginn útilokaði vinnslu í fjarlægum verksmiðjum. Ég vil því beina því til hæstv. ráðh., að með því sé fylgzt, að Vestfjarðaverksmiðjurnar, sem enn þá eru þarna til, verði ekki rifnar og fluttar í burt af Vestfjörðum, því að þar er þó einasti möguleikinn, sem nærtækur er, til þess að hægt væri að nýta síld, ef henni skyti aftur upp á Vestfjarðasvæðinu, sem ég tel allar líkur benda til.