Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar Framkvæmdabankinn var stofnaður árið 1953, var ákveðið, að þar skyldi vera 5 manna bankaráð. Skyldu þrír bankaráðsmenn kosnir af Alþingi, sá fjórði tilnefndur af Seðlabankanum og hinn fimmti vera ráðuneytisstjórinn í fjmrn. Þessi skipan gilti fram til ársins 1957. Þá var lögum breytt að þessu efni og þá ákveðið, að fjórir bankaráðsmenn skyldu kosnir af Alþingi, en sá fimmti skipaður af ráðherra og vera formaður bankaráðsins. Með þessu frv„ sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir sams konar breytingu og þegar hefur verið gerð varðandi Búnaðarbankann og i ráði er að gera varðandi aðra banka, þ.e., að allir fimm bankaráðsmenn skuli kosnir hlutbundinni kosningu af Alþingi og ráðh. síðan skipa einn þeirra formann bankaráðsins. Hér er þó í þessu frv. það frávik, að ráðuneytisstjórinn í fjmrn. skuli sitja fundi bankaráðsins með málfrelsi og tillögurétti. Framkvæmdabankinn hefur með höndum ýmiss konar störf fyrir fjmrn., og þótti í upphafi, eins og ég gat um áður, rétt að skapa þessi tengsl milli ráðuneytisins og bankans, að ráðuneytisstjórinn ætti sæti í bankaráðinu. Hér er gert ráð fyrir, að hann sitji fundi bankaráðsins með málfrelsi og tillögurétti. Ég legg til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil aðeins, af því þetta mál er nú til umr. sérstaklega um Framkvæmdabankann, minna á það, sem ég sagði í umr, um frv. um Seðlabanka Íslands, að ég álít, að þetta frv., sem hér liggur fyrir um breyt. á lögunum, eigi að endurskoða mjög alvarlega í fjhn. með það fyrir augum að fella þennan banka niður og taka þá starfsemi hans, sem helzt gæti til heilla orðið, inn í starfsemi Seðlabankans. Ég álit, að það nái ekki nokkurri átt, að það sé haldið áfram, þegar á að endurskoða bankalöggjöfina til frambúðar, að halda einum banka, sem á að vera nokkurs konar, - ég vil ekki segja einkabanki fjmrh., en banki, sem er þannig út úr kerfinu, að hann heyrir alveg sérstaklega undir meira að segja annan ráðh. en bankamálaráðherrann og hefur verkefni, sem stangast allt saman á við það, sem aðrir bankar eiga að vinna og þá fyrst og fremst Seðlabankinn. Ég held, að ég hafi fært áðan rök fyrir því máli, að það sé ekki eðlilegt, þegar verið er að endurskoða bankalöggjöfina, að láta þennan banka haldast áfram, og mun þess vegna, þegar þetta mál verður rætt í fjhn., gera það að brtt. minni, að það úr starfsemi Framkvæmdabankans, sem rétt sé að haldist áfram, verði fellt inn í Seðlabanka Íslands og sérstaklega inn í þá hagfræðideild, sem þar ætti að starfa.



Herra forseti. Ég vil taka það fram, áður en þetta mál fer til nefndar, að ég tel þá breytingu, sem hér á að gera á bankaráðinu, ekki til bóta, og þá ekki heldur þá breytingu, sem á að gera á skipun bankaráðs Landsbankans, og það er vegna þess, að ég álít, að þau tengsl við ríkisstj., sem í því felast, að formaður bankaráðsins sé skipaður af henni, séu nauðsynleg og heppilegra að halda þeim en að breyta til eins og hér er gert ráð fyrir. Ég byggi þessa skoðun mína m.a. á því, að Framkvæmdabankanum er ætlað að vinna mjög mikið fyrir ríkisstj., hafa milligöngu um lántökur og útlán svo að segja á hennar vegum, og að þar þurfi þess vegna að vera talsvert mikil tengsl á milli og því frá mínu sjónarmiði síður en svo ástæða til þess að draga úr þeim frá því, sem þau eru nú. Um Framkvæmdabankann að öðru leyti vil ég segja þetta: Ég átti mikinn þátt í því, að Framkvæmdabankinn var stofnaður, og tel, að það hafi verið alveg sérstakt heillaspor, að honum var komið á fót. Það var orðið þannig, að fjmrn. var að vissu leyti orðið bankastofnun. Það kom sem sé í ljós alltaf betur og betur, að viðskiptabankarnir og seðlabankinn töldu sig ekki geta haft með höndum þá lánastarfsemi alla saman, sem á ríkisins vegum þurfti að vera. Þeir töldu sig ekki geta haft á sinni könnu að taka fjárfestingarlán erlendis, t.d. með ríkisábyrgð, og lána þau aftur út innanlands. Þess vegna var þetta í ríkara og ríkara mæli að verða þannig, að ríkisstj. sjálf tók þessi lán fyrir ríkissjóðs hönd og lánaði þau síðan aftur út. Þetta var orðin geysimikil starfsemi í sjálfu fjmrn., og það var augljóst, að það fór ekki vel á því, að þetta þyrfti að vera þarna í þessari stjórnardeild. Enn fremur varð það augljóst, að Íslendingum var að áskotnast talsvert fjárfestingarlánafé, þar sem var mótvirðisféð, sem kom inn í landið í sambandi við Marshall-aðstoðina, og það var mjög þýðingarmikið, að þetta fjármagn yrði að sem mestu leyti útlánafé til framkvæmda og það varanlega, ekki bara lánað út í eitt sinn, heldur innheimt og síðan lánað út aftur og aftur, þetta yrði sem sagt að fjárfestingarfé til frambúðar. Augljóst var, að það var ekki hægt að setja þetta fé í eina framkvæmd, þetta var það mikið fé, að það varð að deila því í ýmsar framkvæmdir, og kom þá til álita, hvaða stofnun skyldi hafa þessa fjárfestingarlánastarfsemi með höndum. Og þá sýndist ekki ráð að leggja þessa fjárfestingarlánastarfsemi til einhvers af viðskiptabönkunum. Það gat tæpast staðizt, að einhver einn af viðskiptabönkunum hefði slíka stórfellda almenna fjárfestingarlánastarfsemi fyrir landið með höndum. Og ekki hæfði heldur fyrir seðlabankann að hafa þetta hlutverk. Að þessu athuguðu, bæði því, hvernig þróunin varð um erlendu lántökurnar og milligöngu ríkisstj. og fjmrn. í því, og svo einnig með tilliti til þess, að þarna var að myndast í landinu talsvert af fjárfestingarlánafé, þá sýndist það vera einfaldasta og heppilegasta lausnin að setja upp fjárfestingarbanka hér, eins og gert hefur verið í mjög mörgum löndum, og mér er satt að segja ekki kunnugt um, að seðlabankar í öðrum löndum hafi með höndum hliðstæða fjárfestingarlánastarfsemi og Framkvæmdabankinn hefur hér. Mín skoðun er sú, að reynslan hafi sýnt, að það var hyggilegt að koma Framkvæmdabankanum upp og láta hann hafa þessi hlutverk, bæði að vera lántakandi erlendis að lánum, sem voru tekin af opinberri hálfu, og svo að vinna að því að ráðstafa því fjárfestingarfé, bæði mótvirðisfénu og þá öðru fjárfestingarfé, sem inn í bankann kæmi hér innanlands. Hugsunin var sú, að með tímanum gæti komið inn í bankann eitthvað af innlendu fé, öðru en Marshallfé, þótt það hafi ekki orðið enn þá. Ég álít, að það hafi komizt miklu betri skipan á fjárfestingarlán en áður með því að koma þessari stofnun upp, og mín spá er sú, að Framkvæmdabankinn eigi eftir að vaxa stórkostlega og verða með merkari stofnunum þjóðarinnar. Ég vil einnig benda á, að auk þess, sem ég nú þegar hef nefnt, hefur Framkvæmdabankinn einnig haft milligöngu um ýmsar aðrar lántökur erlendis, sem hefur orðið stórfellt hagræði að fyrir ýmis fyrirtæki í landinu, sem hafa verið að byggja sig upp, og það mjög heilbrigðar lántökur að mínu viti, sem engin önnur lánastofnun hér hefði talið sitt hlutverk að sinna. Starfsemi Framkvæmdabankans til þess að greiða fyrir uppbyggingunni hefur verið harla viðtæk. En einmitt af því, að starfsemi Framkvæmdabankans er á þessa lund og hún er ákaflega mikið tengd ríkisvaldinu, svo sem ég vildi rifja upp í sambandi við þetta frv., tel ég, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, gangi ekki í rétta átt.



Herra forseti. Þetta frv. um Landsbanka Íslands er í nánum tengslum við það frv., sem var til umr. hér áðan, um Seðlabanka Íslands. Í þessu frv. eru fólgin þau ákvæði óbreytt í öllum meginatriðum, sem nú gilda um Landsbanka Íslands, viðskiptabankann. Í frv. er fátt nýmæla og ekkert, sem talizt getur skipta máli um hlutverk eða skipulag Landsbanka Íslands, viðskiptabankans. Það leiðir hins vegar af eðli málsins, að um leið og aðskilnaður er gerður á milli Landsbanka Íslands, seðlabankans og Landsbanka Íslands, viðskiptabankans, er nauðsynlegt að setja sérstök lög, ekki aðeins um seðlabankann, heldur einnig um viðskiptabankann. Þær einar breytingar, nánast orðalagsbreytingar, hafa verið gerðar á gildandi lagaákvæðum um Landsbankann í þessu frv., sem gera orðfæri einfaldara og ákvæði orðfærri en er í gildandi lögum. Um efnisbreytingar er engar að ræða. Sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv., en legg til, að því verði vísað til 2. umr, og hv. fjhn.



Herra forseti. Íslenzkt bankakerfi er ekki aldargamalt. Fyrsti sparisjóður landsins var stofnaður árið 1868, það var sparisjóður Múlasýslna á Seyðisfirði. En hann starfaði ekki nema til 1870. Þremur árum síðar var Sparisjóður Siglufjarðar stofnaður, og er hann elzti sparisjóðurinn, sem nú starfar á landinu. Fyrsti bankinn, Landsbanki Íslands, var hins vegar stofnaður 1885. Á þingunum 1881 og 1883 höfðu verið borin fram frumvörp um bankastofnun, en málið í bæði skipti strandað á ágreiningi um, hvort stofna skyldi seðlabanka eða fasteignaveðlánastofnun. Í frv., sem lagt var fyrir þingið 1885, var farið bíl beggja, enda gekk málið þá greiðlega gegnum þingið. Starfsfé þessa fyrsta banka Íslendinga var hálf milljón króna, sem hann fékk úr landssjóði. Svo mikla fjárhæð átti landssjóðurinn að vísu ekki, og hann tók hana heldur ekki að láni. Hann lét prenta seðla - íslenzka seðla fyrir þessari upphæð, ábyrgðist jafngengi þeirra við dönsku krónuna og fékk þá Landsbankanum til umráða, enda voru þeir löglegur gjaldmiðill. Þannig fór það saman, að Íslendingar eignuðust fyrsta íslenzka bankann og fyrstu íslenzku peningaseðlana, þótt bankinn væri að vísu ekki seðlabanki. Tæpum tveim áratugum síðar, eða 1901, samþykkti Alþingi hins vegar frv. um stofnun hlutabanka, sem hafa skyldi einkaleyfí til þess að gefa út gulltryggða seðla. Var bankinn stofnaður í Kaupmannahöfn tveimur árum síðar og nefndur Íslandsbanki. Hafði hann einkarétt til seðlaútgáfu til ársins 1921, er hann var sviptur honum, og 1922 var síðan ákveðið, að Landsbankinn skyldi annast seðlaútgáfu, sem nauðsynleg yrði umfram seðlaútgáfu Íslandsbanka. Gaf Landsbankinn fyrst út seðla samkv. þeim lögum árið 1924. Árið 1923 var samþykkt á Alþingi heimild til þess að stofna nýjan banka, en hún var ekki notuð. Á Alþingi 1924 lagði síðan Björn Kristjánsson fram frv. um seðlaútgáfu ríkisins, og átti samkv. því sérstök stofnun að hafa seðlaútgáfuna með höndum og gefa út gulltryggða seðla, er hún lánaði bönkunum. Að tilmælum ríkisstj. var flutt annað frv. um þetta efni, og átti Landsbankinn samkv. því að vera hlutabanki og hafa seðlaútgáfurétt. Hvorugt málið hlaut afgreiðslu. Ári síðar, eða 1925, bar ríkisstj. enn fram frv. um Landsbankann, en fjhn. efri deildar klofnaði í fjóra hluta um málið, og lauk því þannig, að ákveðið var að skipa milliþn. til athugunar á málinu. Hún gaf síðar út ýtarlegt álit, og var seðlaútgáfumálinu endanlega ráðið til lykta á þingunum 1927 og 1928. Deilt hafði verið um það fyrst og fremst, hvort koma skyldi á fót sérstökum seðlabanka eða hvort Landsbankanum skyldi falinn seðlaútgáfurétturinn. Minni hluti milliþn., Benedikt Sveinsson, lagði til, að stofnaður yrði sérstakur seðlabanki, er nefna skyldi Ríkisbanka Íslands. En meiri hluti nefndarinnar lagði til, að farið yrði bil beggja, og varð það niðurstaðan á Alþingi. Landsbankanum var skipt í 3 deildir, seðlabanka, sparisjóðsdeild og veðdeild, og var seðlabankanum fenginn seðlaútgáfurétturinn. Þessi lög um Landsbankann frá 1928 hafa siðan, í rúma þrjá áratugi, verið kjarninn í íslenzkri bankalöggjöf. Lagasetningin bar þess greinileg merki, að hún var málamiðlun milli tveggja ólíkra sjónarmiða. Sú málamiðlun kann að hafa verið skynsamleg eða jafnvel nauðsynleg, eins og þá háttaði í íslenzku fjárhagskerfi, einkum þegar höfð er hliðsjón af því, hversu aðstæður allar eru hér miklu þrengri en gerist nokkurs staðar annars staðar í nálægum löndum. Í grundvallaratriðum hlaut það þó að teljast óeðlilegt, að sama bankastofnunin ætti að gegna jafngerólíkum hlutverkum og þeim, sem teljast meginverkefni seðlabanka annars vegar og viðskiptabanka hins vegar, Höfuðhlutverk seðlabanka hlýtur jafnan að vera annars vegar að annast seðlaútgáfu og leitast við að tryggja peningamagn í umferð og að heildarframboð lánsfjár sé hæfilegt, miðað við það, að verðlag haldist stöðugt og framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt að fullu, og hins vegar að efla og varðveita gjaldeyrisvarasjóð, sem tryggi frjáls viðskipti við útlönd og fjárhagslegt öryggi þjóðarinnar út á við. Hlutverk viðskiptabanka er hins vegar að ávaxta sparifé og lausafé og lána það til atvinnurekstrar og hvers konar framkvæmda og stunda auk þess ýmiss konar fjármálaviðskipti. Hér er um svo gerólík hlutverk að ræða, að erfitt getur verið fyrir sömu stofnun og sömu stjórnendur að gegna þeim báðum samtímis á bezta hátt. Reynsla sýndi líka fljótlega, að seðlabankasjónarmiðin og viðskiptabankasjónarmiðin rákust oft á. Deilurnar um þessa skipun þögnuðu og aldrei. Uppi voru alltaf raddir um það, að nauðsynlegt væri að greina seðlabankastörfin frá viðskiptabankastarfseminni og koma á fót sérstökum seðlabanka. Sænskur hagfræðingur - Erik Lundberg sem starfaði hér á landi á vegum ríkisstj. á árinu 1935, lagði til, að hér yrði komið á fót sjálfstæðum seðlabanka, og flutti Emil Jónsson frv. um það efni 1937, en það náði ekki fram að ganga. Milliþn., sem starfaði að bankamálinu og skilaði áliti árið 1941, taldi enn ekki tímabært að koma á fót sérstökum seðlabanka. Áratug síðar, 1951, skipaði ríkisstj. enn nýja nefnd til þess að fjalla um skipulag bankamálanna, og var dr. Benjamín Eiríksson bankastjóri formaður þeirrar nefndar. Ári áður, eða haustið 1950, hafði starfað hér fjármálasérfræðingur frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, Henry Murphy, og lagt mjög eindregið til, að stofnaður yrði sérstakur seðlabanki. Voru tillögur hans ræddar ýtarlega í hinni nýju bankamálanefnd, en um þær varð ekki samkomulag í nefndinni og skilaði hún ekki endanlegu áliti. Meginrökin, sem jafnan höfðu verið flutt fyrir nauðsyn sérstaks seðlabanka, voru þau, að seðlabanki gæti ekki sem skyldi rækt meginhlutverk sitt í sambandi við stjórn seðlaútgáfunnar og eflingu gjaldeyrisvarasjóðs, ef stjórnendur hans væru jafnframt stjórnendur umsvifamikils viðskiptabanka, enda væru slík tengsl milli viðskiptabanka og seðlabanka óþekkt í öðrum löndum með þroskuðu fjármálakerfi. Aðalrökin gegn því að losa seðlabankann úr tengslum við Landsbankann, voru hins vegar þau, að það hefði aukinn kostnað í för með sér, auk þess sem það gæti verið seðlabankanum til styrktar í stjórn sinni á bankakerfinu, að stjórnendur hans hefðu jafnframt tök á stærsta viðskiptabankanum. Enn fremur var áherzla lögð á það, að það væri seðlabankanum nauðsynlegt í skiptum sínum út á við að njóta áfram þess trausts, sem Landsbankinn hafði aflað sér erlendis. Sú breyting, sem gerð var á landsbankalögunum 1957, var að vissu leyti tilraun til þess að sætta þessi tvö sjónarmið. Landsbankanum var ekki skipt formlega, en stjórn seðlabankans og viðskiptabankans var hins vegar alveg aðskilin. Seðlabankinn var settur undir stjórn tveggja bankastjóra og þriggja meðstjórnenda, en viðskiptabankinn var eftir sem áður undir stjórn þriggja bankastjóra og bankaráðs. Í reynd hefur aðskilnaðurinn milli seðlabankans og viðskiptabankans orðið gagngerðari en lögin gerðu ráð fyrir með því að halda báðum deildunum innan einnar stofnunar, Landsbanka Íslands. Hér hefur í raun og veru verið um tvo banka að ræða, þótt gert hafi verið ráð fyrir ýmsum tengslum þeirra á milli og því, að þeir hefðu ýmislegt sameiginlegt. Reynslan hefur sýnt, að það er ekki aðeins gagnlegt, heldur beinlínis nauðsynlegt að hafa seðlabankann undir sérstakri stjórn. Varla mun nokkrum lengur detta í hug að sameina aftur seðlabanka og viðskiptabanka undir einni og sömu stjórn. Virðist því sjálfsagt að breyta lögum í samræmi við þá skipan mála, sem raunverulega er komin á, og gera þá jafnframt þær breytingar á lagasetningunni, sem nauðsynlegar eru, til þess að hún svari kröfum tímans og verði þannig, að von ætti að geta verið til, að hún stæði til nokkurrar frambúðar. Lagasetningunni 1957 var því miður hraðað um of. Það meginatriði að fela sérstakri stjórn seðlabankahlutverkið, stefndi tvímælalaust í rétta átt. Það var hins vegar óeðlilegt að halda seðlabankanum í tengslum við viðskiptabanka innan stórrar stofnunar, Landsbankans, og hlaut að leiða af því margs konar vankanta, bæði í lagasetningunni sjálfri og í reynd. Þess vegna hefur núv. ríkisstj., allt frá því að til hennar var stofnað, talið það eitt af verkefnum sínum að bæta úr því, sem vangert var 1957, stíga sporið varðandi stofnun sérstaks seðlabanka til fulls, setja um hann sérstök lög í samræmi við nútímasjónarmið á hlutverki slíkra banka og endurskoða jafnframt lagasetninguna um stærstu viðskiptabankana, Landsbankann og Útvegsbankann. Ríkisstjórnin hefur um langt skeið undanfarið unnið að þessum málum ásamt sérfróðum mönnum og í samráði við framkvæmdastjórnir seðlabankans og þessara viðskiptabanka. Niðurstaðan af þessu starfi er fólgin í frv. því um Seðlabanka Íslands, sem hér liggur nú fyrir, frv. um Landsbanka Íslands, sem einnig hefur verið lagt fram, og frv. um Útvegsbanka Íslands, sem bráðlega mun verða lagt fyrir Alþingi, ásamt frv. um nokkrar breytingar á gildandi lögum um Framkvæmdabanka Íslands, sem hæstv. fjmrh. mun á sínum tíma gera grein fyrir. Ég skal nú leitast við að gera grein fyrir helztu nýmælunum og breytingunum, sem fólgnar eru í þessu frv. Hlutverk það, sem Seðlabankanum er markað í 3. gr. frv., er í samræmi við viðurkenndar skoðanir fjármálasérfræðinga og nýjustu fyrirmyndir í löggjöf annarra þjóða, en ákvæði gildandi laga um hlutverk Seðlabankans eru orðin mjög úrelt. Samkvæmt þessu frv. skal það vera meginhlutverk Seðlabankans að annast seðlaútgáfu og vinna að því, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt, miðað við það, að verðlag haldist stöðugt og framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt, og að efla og varðveita gjaldeyrisvarasjóð, er nægi til þess að tryggja frjáls viðskipti við útlönd og fjárhagslegt öryggi þjóðarinnar út á við. Auk þessa er það talið hlutverk Seðlabankans að kaupa og selja erlendan gjaldeyri, fara með gengismál og hafa umsjá og eftirlit með gjaldeyrisviðskiptum, að annast bankaviðskipti ríkissjóðs og vera ríkisstj. til ráðuneytis um allt, er varðar gjaldeyris- og peningamál, að vera banki annarra banka og peningastofnana, hafa eftirlit með bankastarfsemi og stuðla að heilbrigðum verðbréfa- og peningaviðskiptum. Varðandi stjórn bankans eru þau ákvæði í frv., að yfirstjórn hans sé í höndum ráðherra þess, er fer með bankamál, og 5 manna bankaráðs, sem kosið sé hlutbundinni kosningu á Alþingi til fjögurra ára í senn, og skal það hafa yfirumsjón með starfsemi Seðlabankans auk þess, sem bankastjórnin skal hafa náin samráð við bankaráðið um stefnu bankans almennt svo og um ákvarðanir í mikilvægum málum. Að öðru leyti skal stjórn bankans vera í höndum þriggja manna bankastjórnar, sem ráðherra skipi að fengnum tillögum bankaráðs. Skal bankastjórnin bera ábyrgð á rekstri bankans og fara með ákvörðunarvald í öllum málefnum hans undir yfirstjórn ráðherra og bankaráðs, svo sem ég gat um áðan. Sú spurning hefur mjög mikið verið rædd, bæði hérlendis og erlendis, hversu mikið sjálfstæði löggjafinn skuli veita seðlabanka til ákvarðana sinna. Hafa sumir haldið því fram, að seðlabanki eigi aðeins að vera ein grein ríkisvaldsins og fara í einu og öllu eftir fyrirmælum þeirrar ríkisstjórnar, sem með völd fari hverju sinni. Aðrir hafa verið og eru þeirrar skoðunar, að seðlabanki eigi að vera sem sjálfstæðastur og geta gengið í berhögg við stefnu ríkisstjórnar, ef hann telji hana ranga eða hættulega. Í löggjöf margra þjóða er enn gert ráð fyrir því, að seðlabankar njóti mikils sjálfstæðis til ákvarðana. En í reynd hefur þó smám saman hlotið viðurkenningu í öllum lýðræðisríkjum, að, það sé hlutverk seðlabanka að styðja þá meginstefnu, sem löggjafarþing og ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir, og sú stjórn seðlabanka verði að víkja, sem vill ekki marka störf bankans til stuðnings þeirri stefnu. Að hinu leytinu er nauðsynlegt, að tekið sé tillit til skoðana seðlabankans á því, hvaða stefnu beri að fylgja í efnahagsmálum hverju sinni, og veita honum hæfilegt ákvörðunarvald í þeim málefnum, sem liggja innan starfssviðs hans. Stjórn peninga- og gjaldeyrismála er að mjög verulegu leyti sérfræðilegt viðfangsefni, sem nauðsynlegt er að hafa í höndum sérstakrar stofnunar, sem hefur aflað sér bæði reynslu og þekkingar til þess að leysa úr þeim. Ríkisstjórn á því að viðurkenna, að seðlabanki hefur sjálfstætt verk að vinna varðandi tryggingu hæfilegs peningamagns í umferð og eflingu gjaldeyrisvarasjóðs, þótt endanlegt úrskurðarvald varðandi það, hvaða markmiðum eigi að keppa að í efnahagsmálum og hvaða leiðir beri að fara að því marki, hljóti jafnan að vera hjá löggjafarþingi og ríkisstjórn. Í samræmi við þessi sjónarmið eru þau ákvæði í 4. gr. frv., að Seðlabankinn skuli í öllu starfi sínu hafa náið samstarf við ríkisstj. og gera henni grein fyrir skoðunum sínum varðandi stefnu í efnahagsmálum og framkvæmd hennar. Sé hins vegar um verulegan ágreining við ríkisstj. að ræða, er Seðlabankanum talið rétt að lýsa honum opinberlega og skýra skoðanir sínar, en hann skuli engu að siður telja það eitt meginhlutverk sitt að vinna að því, að sú stefna, sem ríkisstj. markar að lokum, nái tilgangi sínum. Ákvæði eins og þessi munu enn sjaldgæf í seðlabankalöggjöf, en sjónarmið þau, sem í þessum ákvæðum felast, eru hins vegar orðin ráðandi í reynd með lýðræðisþjóðum. Ákvæði frv. um seðlaútgáfu eru svipuð núgildandi lagaákvæðum. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að samið verði um það milli bankans og fjmrn., að bankinn taki að sér myntsláttu. Ætti sú skipun að geta haft í för með sér sparnað og betri samræmingu á seðlaútgáfu og myntsláttu. Þá er gert ráð fyrir því, að Seðlabankinn hafi eftirlit með starfsemi banka, sparisjóða og annarra innlánsstofnana, en lengi hefur verið mikil þörf á, að slíku eftirliti væri komið á hér á landi eins og annars staðar. Í núgildandi lögum er Seðlabankanum falið vald til ákvörðunar á vöxtum og til þess að binda innlán banka og annarra innlánsstofnana, en þetta er hvort tveggja meðal mikilvægustu tækja, sem seðlabanki hefur yfir að ráða til þess að hafa áhrif á peningamagnið og útlánagetu bankakerfisins. Í núgildandi lögum er heimild Seðlabankans til innstæðubindingar ótakmörkuð. Í þessu frv. eru hins vegar ákvæði um hámark þeirrar innstæðubindingar, sem Seðlabankinn má ákveða, og er það 20% af innstæðum, sem ávísa má á með tékka, en 15% af öðrum innstæðum, í lögum viðskiptabankanna eru ákvæði um, að þeir skuli eiga verðbréfaeign á móti tilskildum hluta innstæðna. Í þessu frv. er Seðlabankanum gert kleift að skylda allar innlánsstofnanir til að eiga slíka verðbréfaeign, er nemi allt að 10% af innstæðum hjá þeim, enda verður að telja sjálfsagt, að allar innlánsstofnanir ávaxti þannig hluta af innlánsfé sínu í tryggum og auðseljanlegum verðbréfum. Ákvæði þessa frv. um heimild Seðlabankans til þess að ákveða vexti eru hin sömu og í gildandi lögum. Seðlabankinn hefur verið viðskiptabanki ríkissjóðs og annazt bankaþjónustu fyrir hann, og gerir frv. ráð fyrir, að svo verði áfram. Hins vegar eru það nýmæli í frv., að Seðlabankinn beiti sér fyrir því, að hér komist á eðlileg verðbréfaviðskipti, m.a. með því að stofna og reka kaupþing. Er hér um að ræða mjög brýnt verkefni, sem leggja þarf kapp á að sinna til þess að stuðla að eðlilegri fjármagnsmyndun í landinu. Á sviði gjaldeyris- og gengismála er Seðlabankanum samkv. þessu frv. ætlað að gegna sama hlutverki og hann hefur gegnt hingað til, en varðveizla gjaldeyrisvarasjóðs þjóðarinnar og eftirlit með gjaldeyrisverzluninni hlýtur ætið að vera eitt af meginhlutverkum seðlabanka. Hins vegar er það nýmæli í þessu frv., að Seðlabankinn verði fjárhagslegur aðili að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, en jafnframt falli niður skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann vegna framlags Íslands til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hingað til. Frv. gerir og ráð fyrir, að Seðlabankinn haldi áfram að reka hagfræðideild og annist ýmiss konar hagskýrslugerð. Stofnfé Landsbanka Íslands - seðlabankans er nú 4.8 millj. kr. og greiðir Seðlabankinn árlega vexti í ríkissjóð af þeirri upphæð. Þetta frv. gerir ráð fyrir, að stofnfé bankans verði hækkað í 100 millj. kr. með nauðsynlegum breytingum á reikningum bankans, enda er það í samræmi við raunverulegar eignir hans. Er svo kveðið á í frv., að af þessari upphæð skuli bankinn greiða 5% í arð á ári, en þó ekki hærri upphæð en helming tekjuafgangsins. Einnig er gert ráð fyrir, að arðurinn renni í sérstakan sjóð, sem Seðlabankinn varðveiti, en hálfar tekjur sjóðsins renni til vísindasjóðs og sé þannig varið til eflingar vísindastarfsemi í landinu, en um það mun ekki vera ágreiningur, að brýn þörf sé á því, að Íslendingar stórefli vísindastarfsemi sína frá því, sem nú er, einkum og sér í lagi á sviði hvers konar hagnýtra vísinda, svo sem fiskirannsókna, iðnaðarrannsókna og landbúnaðarrannsókna, ef þjóðin á ekki að dragast aftur úr öðrum þjóðum á sviði tækni og vísindalegrar þekkingar. Í bráðabirgðaákvæðum er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. og Seðlabankinn semji um gengisreikninginn, sem myndaðist vegna ákvæða laganna um efnahagsmál frá síðasta ári og á var fært það gengistap og sá gengishagnaður, sem gengisbreytingin hafði í för með sér hjá bönkunum og ríkissjóði. Um síðustu áramót var skuld á þessum reikningi 191.2 millj. kr., og var meginhluti þessarar upphæðar 142.6 millj. kr. vegna gengistaps á skuld Íslands við Greiðslubandalag Evrópu. Heildargengistap bankanna í sambandi við gengisbreytinguna nam því 48.6 millj. kr. Í efnahagsl. var svo kveðið á, að reikningur þessi skyldi vera á nafni ríkissjóðs. Í bráðabirgðaákvæðum þessa frv. er hins vegar gert ráð fyrir heimild til þess, að svo verði um samið, að Seðlabankinn taki þennan reikning að sér, enda er gert ráð fyrir því; að Seðlabankinn og ríkisstj. semji svo um, að bundnar innstæður, sem standa á nafni ríkissjóðs í Seðlabankanum vegna mótvirðisfjár, samtals að upphæð 112.5 millj. kr., geti komið hér á móti, þannig að upphæð gengisreikningsins lækki á þennan hátt í 78.7 millj, kr. Er síðan gert ráð fyrir því, að Seðlabankinn jafni þessa skuld á gengisreikningnum af rekstrartekjum sínum árið 1960 og næstu ár þar á eftir. Það er eðlilegt, að sú spurning vakni, hvort samþykkt þessa frv. um stofnun sjálfstæðs seðlabanka muni hafa verulega aukinn kostnað í för með sér. Það var ein af röksemdunum fyrir því að halda seðlabankanum og viðskiptabankanum innan einnar stofnunar 1957, þar sem hvor um sig væri þó settur undir sérstaka stjórn, að slíkt hefði sparnað í för með sér. Reynslan hefur hins vegar sýnt, að seðlabankinn og viðskiptabankinn hafa smám saman tekið að starfa sem tvær alveg sjálfstæðar stofnanir, með aðskildum fjárhag og aðskildu starfsliði. Það hefur því ekki orðið neinn sparnaður að því, að báðar þessar stofnanir væru innan vébanda Landsbanka Íslands. Sú samvinna, sem eðlileg og nauðsynleg er milli Seðlabankans og Landsbankans, sérstaklega meðan báðar stofnanir eru til húsa í sömu byggingunni, getur átt sér stað með alveg sama hætti, þótt bankarnir verði formlega aðskildir. Það mun því óhætt að staðhæfa, að í kjölfar þeirrar skipulagsbreytingar, sem leiða mun af samþykkt þessa frv., mun ekki sigla aukinn rekstrarkostnaður, nema að því leyti sem telja má eðlilega afleiðingu þeirra auknu verkefna, sem Seðlabankanum eru falin í þessu frv. Ekki sízt vegna þeirrar algerlega sjálfstæðu stöðu, sem Seðlabankinn nú fær, ef þetta frv. nær fram að ganga, og þeirra nýju verkefna, sem honum eru lögð á herðar, hefur þótt nauðsynlegt, að stjórn hans sé skipuð með svipuðum hætti og stærstu viðskiptabankanna, þ.e.a.s. að bankastjórar séu þrír og þeir starfi undir umsjón þingkjörins bankaráðs. Samkvæmt gildandi lögum er stjórn Seðlabankans í höndum tveggja bankastjóra og þriggja meðstjórnenda. Gert er nú ráð fyrir, að starf meðstjórnendanna sé lagt niður, en einum bankastjóra bætt við í staðinn. Við því er ekki að búast, að unnt sé að sinna þeim störfum, sem meðstjórnendum Seðlabankans voru ætluð, á þann hátt, sem æskilegt væri, meðan þau eru aukastörf, og hitt því heppilegra, að fela þau einum manni, sem hafi þau að aðalstarfi, en kostnaðurinn við það er svipaður og hann hefur verið vegna starfa hinna þriggja meðstjórnenda. Kostnaður við stjórn Seðlabankans eykst því ekki umfram það, sem því svarar, að gert er ráð fyrir bankaráði við Seðlabankann eins og alla hina bankana. En það verður að teljast eðlilegt, að yfirumsjón með Seðlabankanum sé í höndum bankaráðs, sem kosið sé af sjálfu Alþingi. Jafnframt má geta þess, að ekki eru tekin í frv. ákvæði um þingkjörna endurskoðendur, heldur er bankaráðinu falin ábyrgð á endurskoðun reikninga Seðlabankans. Ríkisstj. hefur undirbúið þetta frv. vandlega. Hún gerir sér þess ljósa grein, að nauðsynlegt er, að skipulag bankamálanna sé í sem föstustum skorðum. Tíðar breytingar á bankalöggjöf eru ekki heppilegar. Það er ekki heldur heppilegt, að tíðar breytingar séu gerðar á sjálfri stjórn bankanna. Af þessum sökum hefur ríkisstj. viljað leggja áherzlu á að koma nú bankalöggjöfinni og stjórn bankakerfisins í slíkt horf, að hvort tveggja gæti orðið til nokkurrar frambúðar. Ég vona, að um það verði ekki ágreiningur, að ákvæði þessa frv. um hlutverk og skipulag Seðlabankans séu þannig, að þau samrýmist nútíma sjónarmiðum í fjármálum og lýðræðisreglum. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil segja aðeins fáein orð um þetta mál nú við 1. umr. Sá hæstv. ráðh., sem hér talaði fyrir málinu, gaf þá yfirlýsingu, að tíðar breytingar á bankalögunum væru ekki heppilegar. Þetta er nokkuð athyglisverð yfirlýsing og þá m.a. þegar þess er gætt, að einmitt þessi hæstv. ráðh., sem lét í ljós þessa skoðun, átti þátt í því fyrir örfáum árum að breyta bankalöggjöf landsins - löggjöf um alla ríkisbankana - og færa löggjöfina í það horf, sem hún er nú. En nú, aðeins örfáum árum síðar, af því að þessi ráðh. hefur skipt um samstarfsflokk, á hann meginþátt í því að umturna allri þessari löggjöf, sem hann sjálfur átti meginþátt í að setja fyrir aðeins örfáum árum. Það er því tæpast hægt að segja, að það sé mikið samræmi í því, sem þessi hæstv. ráðh. segir, þeim stefnuyfirlýsingum, sem hann flytur um þetta atriði, og því, sem hann gerir. Þessi löggjöf eða þetta frv., sem hér liggur fyrir og hæstv. ráðh. segir að hæstv. ríkisstj. hafi unnið mjög lengi að með mörgum sérfræðingum, er þó sannarlega lítið annað en stórkostlegar umbúðir utan um örfá meginatriði, því að meginatriðin, sem þetta frv. hefur að færa umfram það, sem nú þegar er í lögum, eru að setja upp nýja bankastjórastöðu í Seðlabankanum og fjölga mönnum í yfirstjórn bankans í heild úr 5 og í 8. Nú eru í yfirstjórn Seðlabankans 5 menn, sem heita stjórn hans, þar af eru tveir raunverulegir bankastjórar eða framkvæmdastjórar og þrír meðstjórnendur. Samkvæmt þessari löggjöf eiga hér um að fjalla 8 manns í staðinn fyrir 5. Það koma sem sé ný 3 sæti til ráðstöfunar fyrir stjórnarflokkana, ein bankastjórastaða og tvö bankaráðssæti, umfram þann mannfjölda, sem þarna er nú fyrir. Og þetta er aðalatriði frv. Um þennan kjarna er öllum þessum líka litlu umbúðum ofið, og hæstv. ráðh. kemur hér og flytur eins konar hátíðaræðu í bankamálum um það, hvað ríkisstj. hafi kafað djúpt og lagt sig mikið fram um að fá nú reglulega gott og varanlegt og æskilegt skipulag á Seðlabankann og allt bankakerfið í staðinn fyrir það, sem þessi sami hæstv. ráðh. átti meginþátt í að setja fyrir 3 árum. Þetta hafi verið mjög vandasamt verk og sé vísindalega unnið og þarna liggi það nú fyrir. En þegar nánar er að gáð, þá er efni málsins, að örfáum öðrum atriðum undanskildum, sem ég skal koma að síðar, þá er efni málsins þetta: að fá 3 ný embætti til að geta ráðstafað, að ógleymdu því, að setja á upp bankaeftirlitsstarf, sjálfsagt með talsverðu starfsliði, og þar koma líka nokkrir nýir stólar, sem hægt verður að ráðstafa. Það er aukaliður í þessu, sem hæstv. ráðh. vill kalla nýtt kerfi. Það er látið í veðri vaka, að nú sé fyrst með þessu frv. verið að setja upp sérstakan seðlabanka. En þetta eru nú vægast sagt nokkuð mikil látalæti, þegar skoðuð er löggjöfin frá 1957, enda eru hreinar og beinar yfirlýsingar um það í grg. þessa frv. sjálfs frá hæstv. ríkisstj., að raunverulega hafi orðið fullur aðskilnaður á seðlabankanum og viðskiptabanka Landsbankans með löggjöfinni frá 1957. Starfsemi þeirra sé, - það stendur skýrum stöfum í grg., - raunverulega aðskilin og svo kirfilega aðskilin, eftir því sem hæstv. ráðh. lýsti hér sjálfur yfir áðan í ræðu sinni, að það sé ekki hægt að skilja hana meira í sundur, jafnvel þó að þessi nýja löggjöf verði sett, því að það var eitt höfuðatriðið í máli hæstv. ráðh., að hér yrði enginn nýr kostnaður, því að það væri nú þegar búið að skilja starf þessara tveggja banka svo rækilega í sundur, að það yrði ekki frekar gert, jafnvel þó að þessi nýja löggjöf yrði sett. Við þurfum því ekkert um það að þræta, að raunverulegur aðskilnaður átti sér stað á seðlabanka og viðskiptabanka 1957. Þá var settur upp sérstakur seðlabanki, og það er að því leyti til formið eitt, sem verið er að breyta með þessum ákvæðum í frv., sem lúta að því að breyta nöfnum og öðru slíku. Þá var hæstv. ráðh. eitthvað að tala um, að með þessu frv. væri verið að stofna sjálfstæðan seðlabanka. Ég veit ekki, hvort í þessu sambandi á að gera mun á sérstökum og svo aftur sjálfstæðum seðlabanka. En þó fannst mér eins og þetta ætti að boða, að með þessu frv. væri seðlabankinn gerður eitthvað sjálfstæðari en hann hefði verið, og að því leyti til væri um nýmæli að ræða í þessari löggjöf, sem svo vandlega hefði verið undirbúin af mörgum sérfræðingum og á vísindalegum grunni nærri því. En ef við íhugum frv. að þessu leyti, sjáum við, að þetta fær ekki með nokkru móti staðizt. Það eru í frv. miklar bollaleggingar fram og aftur og vangaveltur um, hvaða mál Seðlabankinn skuli fjalla um eða stjórn hans og að hve miklu leyti Seðlabankinn skuli ráða í einstökum þáttum peningamálanna og hver skuli vera af. staða ríkisstj. En niðurstaðan af öllum þessum vangaveltum og bollaleggingum í frv. og grg. er sú, að ef ágreiningur sé, þá skuli ríkisstj. ráða. Það er ekkert um það að villast samkvæmt þessu frv., sem hér liggur fyrir, að þá á ríkisstj. að ráða stefnu bankans og öllum meginframkvæmdum. Ég skal lýsa því yfir, að ég hef ævinlega verið þeirrar skoðunar og er enn, að öðruvísi geti þetta ekki verið og eigi ekki að vera. Ég hef ætíð verið þeirrar skoðunar, að hvort sem það verður til góðs eða ills, og þá eftir því, hvort stjórnin verður til ills eða góðs, þá verði menn að horfast í augu við það, að ríkisstj. landsins verði að ráða stefnunni og framkvæmdinni í peningamálunum og ef seðlabanka og ríkisstj. greinir á, þá verði ríkisstj. að ráða. Hér er því alls ekki, eins og hæstv. ráðh. tók fram, verið að stofna sjálfstæðari seðlabanka en áður hefur verið. Það er, að því er mér virðist, bara verið að reyna að láta líta svo út sem hér sé verið með eitthvað stórkostlegt nýmæli, þegar tilefnið er, að því er mér sýnist, hreinlega ekkert annað en að fjölga þarna toppmönnum í bankanum, ef svo mætti að orði kveða. Nú mundi ríkisstj. kannske segja, að ákvæðin um, að hún skuli ráða, séu skýrari í þessu frv. en í þeirri bankalöggjöf, sem fyrir er, og máske er það það, sem þeir, sem fyrir þessu standa, hugsa inni á sér, að þarna séu gleggri ákvæði og sterkari um það, að ríkisstj. skuli ráða, en í núverandi seðlabankalöggjöf. Ég skal ekki þræta neitt um þetta eða fara út í langan samanburð á þessu. En ég vil bara benda á þá staðreynd, sem fyrir liggur, að Seðlabankanum hefur verið stjórnað úr stjórnarráðinu hreinlega nú í nokkur missiri, a.m.k. síðan farið var að framkvæma hina svokölluðu efnahagsmálaviðreisn. Stjórn Seðlabankans hefur hreinlega verið flutt upp í stjórnarráð, og ríkisstj. hefur þar öllu ráðið og gefið fyrirskipanir um það, hvað gera skyldi. Þannig hefur þetta verið, og þannig hefur þetta verið unnið með þeirri löggjöf, sem fyrir var, þannig að einhverjar orðalagsbreytingar á þessum atriðum geta alls ekki verið undirstaða þess, að það eigi að setja nýja seðlabankalöggjöf. Þar kemur allt annað til. Það er valdabrölt núv. stjórnarflokka varðandi stöður í bönkunum. Það er einn liður í því að raða mönnum á taflborð bankakerfisins. Það er það, sem verið er að gera með þessu, og svo að fá fleiri embætti í leiðinni, en ekki hitt, að hér sé verið með einhverjar mjög knýjandi endurbætur á sjálfu kerfinu, eins og hæstv. viðskmrh. lét liggja að í þeirri hátíðaræðu, sem hann flutti hér áðan. Seðlabankinn hefur verið dyggilega notaður af ríkisstj. sem áhald til þess að koma á þeim samdrætti í þjóðarbúskapnum, sem orðinn er, og framkvæma þá kreppustefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp. Og það er auðvitað alveg augljóst mál, að þeirri stefnu hefði hæstv. ríkisstj. alls ekki getað komið í framkvæmd nema ráða yfir Seðlabankanum. En ég endurtek í því sambandi það, sem ég sagði áðan, að það verður að vera þannig, hvort sem það er til ills eða góðs, að ríkisstj. geti ráðið meginstefnunni í peningamálunum. Það er ekki hægt að byggja upp efnahagskerfi þannig, að einhver aðili, eins og t.d. seðlabanki, geti sett ríkisstj. stólinn fyrir dyrnar. Þjóðin verður að þola þá ríkisstj., sem hún hefur yfir sig fengið, ef hún er ill, eða njóta hennar, ef hún er góð, og það er ekki hægt að búast við því, að hægt sé að setja upp einhverja stofnun eins og seðlabanka til þess að hafa vit fyrir stjórninni. Annað mál er það, að seðlabanki verður auðvitað að vera til samt. Hann er nauðsynlegt tæki í efnahagskerfinu, og hlusta ber á það, hvað þeir menn hafa að segja, sem þar veljast til forustunnar. Ég sé, að það er ætlunin með þessari löggjöf að festa inn í sjálf seðlabankalögin það ofsóknarákvæði, sem sett var í efnahagslöggjöfina gagnvart samvinnufélögunum, sem sagt, að það skuli heimilt að krefjast þess, að hluti af þeim innstæðum, sem lagðar eru í innlánsdeildir, skuli færður inn í Seðlabankann eða skilað inn í Seðlabankann, hliðstætt og sparisjóðum og viðskiptabönkum er ætlað að gera. Ég segi: ofsóknarákvæði, vegna þess að þetta er vitanlega ekkert annað. Við þurfum ekki annað en taka einfalt dæmi til þess að skýra það mál. Það fé, sem fólk leggur í innlánsdeildir samvinnufélaganna, er samkvæmt samvinnulögunum lagt þar inn til þess að verða rekstrarfé þeirra. Þannig er þetta upp byggt. Nú á Seðlabankinn að geta heimtað, að hluti af því, sem menn leggja í innlánsdeildina sem rekstrarfé fyrir kaupfélagið, skuli sent suður í Seðlabankann. Segjum, að einhver maður hafi 5 þús. kr., sem hann vilji leggja þarna inn, og ákveðið sé, að helmingurinn sé bundinn, eins og var s.l. ár, þá verður að gera svo vel að senda 2500 kr. af því suður í Seðlabanka, ef það kemur inn í innlánsdeildina. En svo skulum við hugsa okkur hlutafélag, sem rekið er við hliðina á samvinnufélagi, og einhver maður vilji gera tvennt í senn, ávaxta fé sitt og leggja þessu hlutafélagi um leið rekstrarfé og leggja þar inn líka 5 þús. kr. Þá þarf alls ekki að senda helminginn af því suður í Seðlabankann. Nei. M.ö.o.: þá er refsað fyrir að leggja fjármagn sem rekstrarfé inn í samvinnufélag, en ef menn leggja fjármagn sem rekstrarfé inn í hlutafélag, þá fær það að vera í friði. Þetta ofsóknarákvæði er nú meiningin að setja inn í sjálfa seðlabankalöggjöfina með þessu frv. Það er ekki nýmæli í löggjöf, því að það er í efnahagsmálalöggjöfinni, en það er meiningin að festa það í seðlabankakerfinu, og síðan er nú bætt við, að það á að vera hægt að krefjast þess einnig, að samvinnufélög kaupi verðbréf eða hafi í verðbréfum allt að 10% af því fé, sem menn hafa lagt þar inn sem rekstrarfé handa félögunum. En eins og fyrri daginn auðvitað, það þarf ekki að taka það fram, þá er ekkert hliðstætt ákvæði varðandi það fjármagn, sem lagt er sem rekstrarfé inn í önnur félög. Samkvæmt því, sem nú hefur verið sagt, sé ég ekki, að í þessu frv. séu nokkur þau ákvæði, sem séu svo til bóta, að rétt sé að ljá því fylgi. Mestur hluti frv. eru sem sagt umbúðir utan um þennan meginkjarna, sem ég hef þegar lýst, að búa til nýjar stöður og fá meiri pólitísk ítök um leið fyrir stjórnarflokkana. Ég sé, að í frv. er eitt ákvæði, sem er mjög til bóta frá mínu sjónarmiði, og það er að leggja til vísindasjóðs hluta af gróða Seðlabankans, en um það mætti að sjálfsögðu setja ákvæði sérstaklega með lögum og engin nauðsyn að blanda því inn í þessa lagasetningu. Því atriði er ég algerlega fylgjandi og tel mjög þýðingarmikið að fá meira fé til rannsókna- og vísindastarfsemi, eins og greinilega hefur komið fram af þeirri sókn, sem framsóknarmenn hafa haldið uppi fyrir framlögum í því skyni við afgreiðslu fjárl. Þar hafa verið fluttar ýmsar till., sem gengið hafa í þessa átt, en hafa allar verið felldar, og ég fagna því, að það skuli vera ætlunin að leggja meira fé til þessarar starfsemi, en tel, að um það mætti mjög auðveldlega setja sérstaka löggjöf.



Herra forseti. Hvað svo sem kann að vaka fyrir hæstv. ríkisstj. með þessu frv., þá álít ég, að höfuðatriðið, sem í því er, þegar skjótt er á litið, alger aðskilnaður seðlabanka og viðskiptabanka Landsbanka Íslands, stefni í rétta átt og hefði mátt gerast fyrr og hefði mátt gerast betur. Eins og eðlilegt er, þegar rædd er bankalöggjöfin, þá eru hér mörg mikilvæg atriði, og ég mun ekki við þessa 1. umr. reyna að ræða öll þeirra, heldur aðeins nokkur af þeim, enda geng ég út frá því, að í hv. fjhn. verði nauðsynlegt að ræða þetta frv. mjög ýtarlega, því að þrátt fyrir það, þótt hæstv. viðskmrh. hafi sagt, að það væri mjög vandlega undirbúið, þá sé ég allmikla galla á því enn þá. Það, sem er höfuðatriðið í þessu, er aðskilnaður Seðlabankans, að gera hann að algerlega sjálfstæðri stofnun. Þetta hefði þurft að gerast fyrir langa löngu á Íslandi. Það hefur lengi staðið í veginum fyrir því, að heilbrigðar ráðstafanir væru gerðar í bankamálunum, að þetta skuli ekki hafa komizt í gegn fyrr og að till. um það, sem gerðar hafa verið, bæði í nefndum og annars staðar, skuli ekki hafa hlotið samþykki fyrr, og ég vil fyrir mitt leyti fagna því, að það skuli þó að lokum komið svo, að þetta spor verði endanlega stigið. Það var stigið spor í þá áttina með þeim breytingum, sem gerðar voru á tímum vinstri stjórnarinnar, en það spor var ekki stigið nógu hiklaust og djarft á þeim tíma. Þá er ýmislegt í sambandi við 3. gr., hlutverk Seðlabankans, sem ég hef við að athuga, en ég ætla hins vegar ekki að gera að sérstöku umtalsefni núna. En því miður er það svo, að það hlutverk, sem Seðlabankanum þarna er ætlað, litast allt of mikið af efnahagsstefnu núv. hæstv. ríkisstj. Það er ekki rétt, einmitt ef hæstv. ríkisstj. er að reyna að miða við það að gera endanlega breytingu á seðlabankalöggjöfinni og bankalöggjöfinni í landinu, sem ætti að geta orðið til frambúðar, að láta inn í hlutverk Seðlabankans koma svona mikið eins og þarna er af þeim tilgangi, sem vakir fyrir henni í sambandi við hennar ráðstafanir í sambandi við gjaldeyrismál og annað slíkt. Og ég mun fyrir mitt leyti gera miklar brtt. við þessa 3. gr., þegar við förum að vinna að þessu í nefnd. Ég vil líka vekja athygli á því, að það er ekkert sérstaklega skemmtilegt að vera núna að stofna til þess að fara að innleiða einhver kauphallarviðskipti hér á Íslandi. Ég held, að allar þær tálvonir, sem menn eru með um það að koma hér upp einhverjum frjálsum kapítalisma, séu tóm vitleysa. Menn eiga ekki að vera með neinn skrípaleik í þessu sambandi. Menn eiga að reyna að stjórna þjóðfélaginu eins og þessari litlu þjóð vegnar bezt, en ekki að vera að apa það versta eftir útlendum þjóðum, sem þær hafa í sínum fórum, og kauphallirnar eru sannarlega ekki með því fallega, sem þær hafa. Ég mun nú ekki ræða 3. gr. meira. Viðvíkjandi hins vegar 4. gr., þá álít ég stigið alveg rétt spor. Þetta er atriði, sem lengi hefur verið deilt um og ég fyrir mitt leyti hef haft mjög ákveðnar skoðanir um og bæði Alþb. og Sósfl. áður hefur líka tekið af öll tvímæli um, hver skoðun okkar væri. Það er ríkisstj., sem á að ráða í landinu þeirri stefnu, sem tekin er upp í bankamálum. Það hefur verið óféti, eins og það hefur verið hvað eftir annað hér á Íslandi og sérstaklega róttækar ríkisstj. hafa átt við að etja, að það væri hér rétt hjá okkur einhvers staðar eitthvert skrifstofuvald nokkurra embættismanna, sem eiga ekki einu sinni peningana, sem þeir ráða yfir, sem gætu að einhverju leyti sett Alþingi stólinn fyrir dyrnar, eins og hvað eftir annað hefur gerzt á undanförnum áratugum. Og hvort sem maður heldur nú, að það vald, sem með þessu er fengið alveg ótvírætt einni ríkisstj. í hendur, sé notað vel eða illa, þá er það rétt, að þetta vald sé hjá henni. T.d. Landsbankinn er nógu lengi búinn að vera hér ríki í ríkinu, og það er rétt og það er nauðsynlegt að gera þá breytingu, sem þarna er gerð. Og ég er alveg sammála því, sem tekið er fram í 4. gr., að bankastjórar Seðlabankans hafi sína aðstöðu og hafi um það allmikið persónulegt, efnahagslegt öryggi að geta komið fram með sínar skoðanir, geta aðvarað um það, sem þeir álíta rangt, en þeir eiga ekki að hafa valdið sem embættismenn ríkisins til þess að koma í veg fyrir það, sem þjóðarviljinn, eins og hann kemur fram á Alþingi og í ríkisstj., vill að framkvæmt sé, og það er rétt að þeir víki, þegar upplýst er, að slíkt er um að ræða. Ríkisstj. verður að hafa þetta vald, og hún verður að bera ábyrgð á því, hvernig hún notar þetta vald. Hún á ekki heldur að geta skotið sér á bak við neina bankastjóra eða neina embættismenn í slíkum efnum. Það er þess vegna rétt, að þarna séu tekin af öll tvímæli um þessa afstöðu. Þá kemur í II kafla frv. að stofnlánadeild sjávarútvegsins. Nú sagði hæstv. ráðh., að það væri meiningin með þessu frv. að koma þessu í það horf, að það gæti orðið til frambúðar, þar eð tíðar breytingar á bankalöggjöfinni væru ekki heppilegar. Og ég vil minna hann á þessi orð hans alveg sérstaklega af því, að hæstv. ríkisstj. hefur nú verið borið það á brýn, að fyrir henni vaki ekki slik frambúðarlausn, heldur sé þetta notað að yfirvarpi til þess að koma öðrum hlutum í gegn. Ég álit þess vegna, að við þessa breyt. á bankalöggjöfinni, sem nú er gerð, eigi að gera þær ótvíræðar breytingar, sem eðlilega mundu hafa verið gerðar á sínum tíma, svo framarlega sem bankalöggjöf Íslands hefði verið með einhverju almennilegu móti. Hvernig er þessi stofnlánadeild sjávarútvegsins orðin til? Hvernig stendur á, að hún hefur verið tengd við Landsbankann? Það þekkja allir hv. þm. þessarar hv. deildar, vona ég, sögu þeirrar stofnunar. Upphaflega var lagt til, að fiskveiðasjóðurinn, sem er við Útvegsbanka Íslands, væri gerður að allmiklu voldugri stofnun. Það var 1945–46, sem það var lagt til, að hann yrði gerður að allmiklu voldugri stofnun með því að verða stofnlánasjóður, eins og honum er ætlað að vera, fyrir sjávarútveginn í ríkara mæli en hann hafði verið fram að þessu, og að honum yrði lagt til allmikið fé í því sambandi. Hvernig stendur á, að þetta var kveðið niður?. Þetta var kveðið niður vegna þess, að þetta var hálfs árs bardagi við Landsbanka Íslands, sem þá var bæði seðlabanki og viðskiptabanki, sem gat ekki hugsað sér það, þó að bankastjórarnir ættu að hugsa sem seðlabankastjórar, að 100 millj. kr., sem átti að flytja í slíka stofnlánadeild, auka fiskveiðasjóð með því, að það færi í annan ríkisbanka, í Útvegsbanka Íslands. Það var þessi afbrýðisemi á milli þessara tveggja ríkisstofnana, sem er til skammar í einu þjóðfélagi. Það var sjálfsagt mál þá, að stofnlánadeildin yrði sett þannig, að fiskveiðasjóður yrði aukinn um þetta og Útvegsbankinn og þessi deild hans yrði því voldugri og gegndi því hlutverki, sem honum var upphaflega ætlað, einmitt að annast sérstaklega viðskipti útvegsins. Hvaða ástæða er nú til þess að halda þessari stofnlánadeild sjávarútvegsins við Seðlabanka Íslands? Það eru engin rök, ekki nokkur rök til, sem mæla með því. Þarna er verið að halda i leifar af gömlu skipulagi, sem varð til af gamalli, vitlausri afbrýðisemi og varð að gera vandræðasamkomulag um, til þess að gott mál yrði ekki eyðilagt á þeim tíma, á vormánuðunum 1946. Ég álít alveg tvímælalaust, að þessa stofnlánadeild eigi að leggja niður og setja allt hennar fé inn í fiskveiðasjóðinn. Það átti að gerast upphaflega, og það er ekki seinna vænna að gera það. Af hverju eigum við að hafa tvær stofnlánadeildir þarna fiskveiðasjóð, sem starfar við Útvegsbanka Íslands, og stofnlánadeild sjávarútvegsins, sem á að starfa við Seðlabankann í landinu? Þetta vil ég biðja hæstv. ríkisstj. og hennar fylgjendur hér í hv. d. og í fjhn. að athuga mjög rækilega, einmitt ef það er meiningin með þessu að reyna að ganga dálítið frá bankamálunum þannig, að það þurfi ekki að hringla í þeim í hvert einasta skipti, sem ný stjórn tekur við á Íslandi. Svo komum við að III. kaflanum. Þar er haldið gömlu gulltryggingunni. Hér var nú verið að taka fram, að það eigi að útbúa þessa bankalöggjöf í sambandi við nútímasjónarmið. Hvað hefur gull að þýða í sambandi við þessa hluti? Hvaða nútímabankamaður álítur, að gullið ráði úrslitum í þessu sambandi? Meira að segja þeir bankasérfræðingar, sem sendir voru hingað í tíð ríkisstj. Stefáns Jóh. Stefánssonar af Alþjóðabankanum, - ég held, að þeirra álit liggi enn þá í stjórnarráðinu á góðum stað, - þeir lögðu til að afnema úr bankalöggjöfinni öll ákvæði um gulltryggingu. Ég er satt að segja líka með þessu og tók þetta beint upp úr till. þessara amerísku sérfræðinga, þegar ég var að vinna ofur lítið í bankamálanefnd á tímum vinstri stjórnarinnar. Og fyrst hæstv. ríkisstj. nú ætlar að ganga vandlega frá þessum málum, miða þetta við nútímasjónarmið, því er hún þá að draslast með þessa gulltryggingu? Ég segi ekki, að það geti ekki verið gott út af fyrir sig að eiga gull. En ég var oft að spyrja að því, m.a. bankastjóra Landsbankans, þegar maður átti í sem mestu höggi við þá, rétt eftir að nýsköpunartogararnir höfðu verið keyptir og þeim fannst allt vera að fara á hausinn í landinu, með því að þessir togarar höfðu verið keyptir, hvort þeir vildu ekki selja alla togarana fyrir gull og leggja gullið í kjallarann og sjá, hvort þjóðinni vegnaði eitthvað betur. Ég held, að það sé nauðsynlegt, þegar menn ætla að útbúa nýtízkulöggjöf um þetta, að menn losi sig við þessi gullsjónarmið. Það ruglar menn bara í því, hvað er nauðsynlegt fyrir eina þjóð. Við lifum ekki á gulli. Það er ekki gullið, sem skapar nein ný verðmæti fyrir okkur. Það eru framleiðslutækin, sem við getum hagnýtt skynsamlega og vel, sem skapa verðmæti fyrir okkur. Þess vegna á að mínu áliti að endurskoða þetta atriði mjög rækilega. Viðvíkjandi IV. kaflanum og þeim ákvæðum að fara að setja þarna inn í 10. og 11. gr. atriði, sem voru í efnahagsmálalöggjöf ríkisstj., þá álit ég, að þetta sé ekki rétt. Það á ekki að gera þá hluti í sambandi við seðlabankalöggjöfina, ef menn ætla að reyna að hafa þessa bankalöggjöf til frambúðar, þannig að það þurfi ekki við henni að hreyfa, sem máske hæstv. ríkisstj. hefur álitið nauðsynlegt að gera í sambandi við hennar efnahagsmál. Það er nóg fyrir hana að hafa slik ákvæði f sinni efnahagsmálalöggjöf, ef henni finnast þau góð, en í seðlabankalöggjöfinni eiga þau út af fyrir sig ekki heima. Svo framarlega sem það er meiningin, að það sé reynt að koma á sem beztu samkomulagi um þessa bankalöggjöf, á að taka svona hluti út. Þeir hafa ekkert að þýða þarna. Allt valdið, sem hæstv. ríkisstj. vill hafa til þess að geta beitt gagnvart samvinnufélögum eða öðrum slíkum, hefur hún í annarri löggjöf, en í seðlabankalöggjöfinni á þetta ekki sérstaklega heima. Þá er ákvæðið í 14. gr., að Seðlabankinn eigi að vera viðskiptabanki ríkissjóðs og annast fyrir hann hvers konar bankaþjónustu. Og þá komum við að einu atriði, sem ég álít mjög þýðingarmikið atriði í sambandi við þessa bankalöggjöf og ég varð mjög rækilega var við, að hæstv. viðskmrh. hljóp mjög rækilega yfir og þagði um, og það er afstaða Framkvæmdabankans í þessu sambandi. Ég er satt að segja alveg hissa á því, að hæstv. ríkisstj. skuli leggja fram frv. um Seðlabanka Íslands og ætlast til þess um leið, að Framkvæmdabankinn haldi áfram að vera til. Ég er hissa á því. Ég álít það gott og rétt að leggja fram frv. um Seðlabanka Íslands og gera þann banka sjálfstæðan, en það er ekki nokkurt vit í því að láta Framkvæmdabanka Íslands halda áfram að vera til, eftir að við erum endanlega búnir að aðskilja þetta. Hvernig stendur á, að Framkvæmdabankinn var skapaður á sínum tíma? Hann var skapaður m.a. í alls konar öngþveiti og vandræðum, sem sú ríkisstj. var þá í, m.a. til þess að hún hefði banka, sem hún hefði tök á, af því að henni fannst ekki að öllu leyti og Ameríkönunum líklega ekki heldur, að þeir hefðu nóg tök á Landsbanka Íslands. Það er sannleikurinn í málinu. Það voru víssir bankastjórar við Landsbankann, sem hugsuðu svo þjóðlega þá, að þeir voru eitthvað óþægir við Alþjóðabankann, og það þótti þess vegna nauðsynlegt að taka visst vald af Landsbankanum og setja það yfir til Framkvæmdabankans, og út úr öllu þessu klúðri var Framkvæmdabankinn skapaður. Hans líf allt hefur verið eitt klúður, ekki bara glerverksmiðjan, heldur yfirleitt tilvera þessa banka. Hann var til orðinn fyrir áhrif erlends valds í landinu, og rekstur hans hefur allur verið í samræmi við það. Nú átti einmitt Framkvæmdabankinn að vera alveg sérstaklega ríkisstj. til ráðuneytis. Hann átti að vera svo að segja hálfgerður banki ríkisstj. Það var stundum talað um, að Framkvæmdabankinn ætti jafnvel að vera hluti úr fjmrn. Og meginið af því, sem í 7. gr. h um Framkvæmdabankann er ætlað að sé hlutverk bankans, það er verk, sem seðlabanki eðlilega vinnur. Og þegar hér er lögð einmitt áherzla á það, að Seðlabankinn eigi að annast hvers konar bankaþjónustu og vera viðskiptabanki ríkisstj., ríkissjóðs og allt mögulegt annað slíkt, sem hann á að gera, þá er alveg greinilegt, að Framkvæmdabankinn er orðinn eins og hver annar skemmdur botnlangi í þjóðarlíkamanum og ekki sízt í bankakerfinu. Þetta sama kemur alveg greinilega fram, þegar maður kemur að VI. kafla frv., um hagskýrslugerð. Þar er Seðlabankanum uppálagt að halda áfram að starfrækja hagfræðideild. Nú er vitanlegt, að einmitt ákvæðin um Framkvæmdabankann og þau, sem hafa þó komið að mestu gagni viðvíkjandi þeim banka eða komið helzt að gagni, það eru ákvæði viðvíkjandi hagskýrslunum. En hvernig hefur þetta svo verið? Jú, það hafa verið tveir bankar, annars vegar Landsbankinn og hins vegar Framkvæmdabankinn, þeir hafa báðir starfrækt hagfræðideildir, þeir hafa báðir gefið út tímarit. Eru þetta nú nokkur vinnubrögð: tveir ríkisbankar með tvær hagfræðideildir, tvenn tímarit, í staðinn fyrir að reyna að láta vinna þannig í ríkisbákninu og sérstaklega í bankakerfinu að þessu, að það sé einhvern tíma hægt að fá einhverjar almennilegar skýrslur; sem hægt sé að leggja til grundvallar, þegar verið er að ræða efnahagsmál á Íslandi, sem þessir bankar og þeirra hagfræðideildir aldrei hafa útvegað fram að þessu? Ég held, að það væri þess vegna alveg óhjákvæmilegt í sambandi við þetta að ganga þannig frá þessari bankalöggjöf, að komið sé upp í sambandi við Seðlabankann, - ég mundi jafnvel vilja kalla það einhverju hátíðlegra nafni en þarna er í fyrirsögninni, hagskýrslugerð eða hagfræðideild, virkilegri stofnun, virkilegum þætti í starfsemi Seðlabankans, sem vinnur þannig að hagskýrslum, að menn þurfa ekki hér að standa eins og hjá allra, allra frumstæðustu þjóðum, eins og við raunverulega höfum staðið, þegar við höfum verið að deila um efnahagsmál. Þess vegna álít ég, að það sé ein sú höfuðbreyting, sem verði að gera á þessari bankalöggjöf, sem hér liggur fyrir, að það verður annars vegar að gera þessa hagfræðideild í Seðlabankanum að mun mikilvægari og betri stofnun og leggja Framkvæmdabankann niður, og það hlutverk, sem hefur verið gott hlutverk, sem honum hefur verið fengið i hendur, að rannsaka þjóðarhaginn, undirbúa skýrslur um hann, jafnvel að undirbúa áætlanir, sem hann því miður hefur ekki gert, - að Framkvæmdabankinn sé lagður inn í Seðlabankann hvað þetta snertir, og ég verð að segja, að mér finnst það dálítið frekt af einni hæstv. ríkisstj., sem tekur sér fyrir hendur að endurskoða bankakerfi landsins, að ganga ekki svo frá þessum málum, að a.m.k. að forminu til væri þetta þó eitthvað viðunandi. Má ég nú rifja upp fyrir hv. þingmönnum og hæstv. ríkisstj., hvernig er nú með ríkisbankana hérna? Við höfum þá starfandi, þegar þessi bankalöggjöf væri samþykkt, ef gengið væri frá henni svona, Seðlabanka Íslands, ríkisbanka með bankaráði og bankastjórum, Landsbanka Íslands, ríkisbanka með bankaráði og bankastjórum, Útvegsbanka Íslands, ríkisbanka með bankaráði og bankastjórum, Búnaðarbanka Íslands, ríkisbanka með bankaráði og bankastjórum, Framkvæmdabanka Íslands, ríkisbanka með bankaráði og bankastjóra, þ.e. við höfum fimm ríkisbanka - á hvað löngu bili? 3, 4, 5 hundruð metrum eða einhverju slíku, hérna úti í Austurstræti. Það er verið að prédika yfir landslýðnum, að menn eigi ekki að lifa um efni fram. Það er verið að segja við verkalýðinn í landinu: Þið verðið að spara, þið verðið að fórna. - Það er verið að segja við atvinnurekendurna: Þið verðið að gera svo vel að hafa rekstur ykkar hagkvæmari. - A.m.k. reyni ég fyrir mitt leyti að segja það við þá, og ég held, að hæstv. ríkisstj. meini það líka. Það er verið að prédika yfir verkamönnum, það er verið að prédika yfir atvinnurekendum: Þið eigið að reka hlutina skynsamlega. - En hvað gerir svo ríkið sjálft, hvað leggur hæstv, ríkisstj. til? Fimm bankaráð, fimm ríkisbanka. Nær þetta nokkurri átt? Hvernig leyfir hæstv. viðskmrh. sér að segja, að það þurfi að koma þessu í slíkt horf, að það geti orðið til frambúðar, og láta þetta standa? Hvernig leyfir hann sér að segja, að tíðar breytingar á bankalöggjöfinni séu óheppilegar, og þora ekki að gera þessa breytingu. Ég vil benda hæstv. ríkisstj. á það, að þori hún ekki að gera svona smábreytingar á bankakerfinu, þá er hún að taka undir við hv. 1. þm. Austf. og segja: Það er einhver annar tilgangur með þessu. - Það dettur engum manni í hug að halda, að þetta sé æskilega horfið viðvíkjandi framtíðinni í þessum málum. Það dettur engum manni í hug að halda, að þetta sé til fyrirmyndar af Alþingi, að afgreiða þetta mál svona. Það dettur engum manni í hug að halda, að það komi betri hagskýrslugerð til þess að byggja á, þegar stjórnmálamenn eru að deila um efnahagsmál út af þessum tveim hagstofum. Ég held, að einmitt jafnvel þeir góðu kraftar, sem vinna í Framkvæmdabanka Íslands, og á ég þar ekki sízt við hans framkvæmdastjóra, dr. Benjamín Eiríksson, sem ég annars oft deili á, - ég held, að hann mundi njóta sín bókstaflega betur til að starfa í svona hagdeild heldur en sem bankastjóri. Menn, sem eru einmitt færir í ýmsum fræðum, færir í teoriu, þeir geta kannske oft verið alveg óhæfir til þess að gegna venjulegum bankastjórastörfum, og hinir og þessir náungar geta blekkt þá til að fara inn á alls konar ævintýrafyrirtæki, eins og kunnugt er og reynslan sýnir. Ég held þess vegna, að það væri að öllu leyti eðlilegt og sjálfsagt, ef það er meiningin að reyna að fara að koma bankamálum Íslands í eitthvert framtíðarhorf með þessu, - og vissulega skal ég viðurkenna, að það er ekki heppilegt, að það sé alltaf verið að hringla í bankalöggjöfinni, þó að það kunni náttúrlega að gerast í landi, þar sem hægt er að ráða öllu i gegnum bankana, öllu atvinnulífi þjóðarinnar, eins og hér er reynslan. Ég held þess vegna, að þessa breytingu eigi endilega að gera á þessu frv. Við vitum, hvernig þetta ríkisbákn okkar hefur vaxið hér upp og sérstaklega í bankakerfinu. Þetta hefur vaxið upp eins og villigróður, - þetta er ekki eins og ræktað land. Þetta hefur ekki verið skipulagt þannig, að menn hafi gert sér neina heildarhugmynd um, hvernig þetta ætti að vera. Þetta hefur verið að smábætast við á öllum mögulegum tímum, út af öllum mögulegum forsendum, út af öllum mögulegum klúðurslausnum, þannig að þarna á að nota tækifærið, ef það er meiningin að einhverju leyti að reyna að láta þessa bankalöggjöf vera til frambúðar, að breyta þarna um. Ég fæ satt að segja ekki skilið og þarf að fá betri rök en ég hef séð fram að þessu fyrir því, að það væri ekki rétt. Og ég get ekki gengið inn á, að það sé vandlega undirbúið eða það sé miðað við að koma því í slíkt horf, að það ætti að vera til frambúðar, ef svona breyting er ekki gerð. Satt að segja hefði máske verið eðlilegt að athuga um meiri samsteypur í sambandi við bankakerfið á Íslandi, en látum það nú vera. Ég hef ekki enn þá getað borið þetta saman við bankalöggjöfina gömlu og áskil mér þess vegna allan rétt viðvíkjandi því síðar, en í 18. gr., þar sem talað er um gengisskráninguna, er eitthvað linar kveðið að orði en verið hefur, en það mun ég koma inn á seinna, því að ég geng út frá, að við þurfum í fjhn. að bera þetta mjög vel og greinilega saman við gömlu löggjöfina. Eftir 20. gr. á Seðlabankinn að hafa með höndum framkvæmd greiðslusamninga við önnur ríki og viðskipti við fjármálastofnanir. Nokkurn veginn samsvarandi ákvæði er í núverandi lögum um Framkvæmdabankann. Og ástandið var svo undarlegt undanfarið, að aðalbankastjóri Seðlabankans varð hvað eftir annað að fara til útlanda í nafni Framkvæmdabankans til þess að taka lán þar og undirskrifa lánssamninga. Og með 20. gr. í þessari bankalöggjöf helzt þetta ófremdarástand. Ég held, að þarna verði að endurskoða sem sé mjög rækilega sjálfar greinarnar í þessu. Þá er viðvíkjandi 25. gr. og því valdi, sem ríkisstj. er þar fengið, sem sé því valdi að geta sett bankastjóra Seðlabankans frá, ef ágreiningur er við þá, til þess að tryggja framkvæmd á stefnu ríkisstj., þá er það að mínu áliti rökrétt. Alveg á sama hátt og ríkisstj. á ekki að hafa þessa möguleika viðvíkjandi bankastjórum viðskiptabankanna, heldur bankaráðin, þá er það rökrétt, að ríkisstj. eigi að geta haft þessa aðstöðu viðvíkjandi bankastjórum Seðlabankans. En rétt er að undirstrika það, um leið og einni ríkisstj. er gefið svona mikið vald, að þá þarf um leið að reisa skorður við, að hægt sé að misnota þetta vald, og einmitt vegna þess verða greinarnar í IV. kaflanum um innlendu viðskiptin að endurskoðast. Þegar ríkisstj. getur sett bankastjóra Seðlabankans í staðinn fyrir þá, sem fyrir eru, og skipt sér síðan eins mikið af innlendum sparisjóðum, innlánsdeildum kaupfélaganna og öllu mögulegu slíku, þá getur slíkt vald orðið hættulegt. Alveg eins og það er rökrétt, að bankastjórar viðskiptabankanna eiga ekki að vera beint háðir ríkisstj., eins á ekki að gefa ríkisstj. í gegnum það að geta skipt um bankastjóra í Seðlabankanum aðstöðu til þess að geta gramsað eins og hún vill í hvort heldur er innlánsstofnunum kaupfélaga, sparisjóðum eða öðru slíku. Það þarf að gæta þess þarna vel, um leið og maður er að gefa því pólitíska valdi valdið til þess að ráða stefnunni, efnahagsstefnunni, gegnum ríkisbankana, eins og það á að hafa, þá á að svipta þetta pólitíska vald þeim möguleika að skipta sér af þessum einstöku stofnunum. Það er rökrétt, þegar pólitíska valdið, þegar ríkisstj. er svipt valdi til að geta sett bankastjóra t.d. Landsbankans af, viðskiptabankans, að þá á ekki heldur að gefa ríkisstj. möguleika til þess að geta skipt sér svona mikið, eins og þarna er gert ráð fyrir, t.d. í 10. og 11. gr., af viðskiptamálunum, sparisjóðsdeildunum, innlánsdeildunum og öðru slíku. Þess vegna held ég, að við þurfum að endurskoða þessa þætti mjög vel, til þess að það sé rökrétt, sem þarna er gert. En ég fyrir mitt leyti vil gjarnan að því vinna, ef það væri mögulegt, að það væri hægt að koma þessari bankalöggjöf Íslands á einhvern þann grundvöll, að við séum ekki annað og þriðja hvert ár að hræra í þessu. Það er engan veginn heppilegt, hvorki gagnvart okkur hér innanlands sjálfum né gagnvart útlöndum, að það þurfi bókstaflega á hverju einasta kjörtímabili að vera að hræra í þessum málum. Þess vegna hefði ég fyrir mitt leyti kosið, að einmitt hefði verið gengið betur frá þessum málum í tíð vinstri stjórnarinnar heldur en gert var, eins og ég raunar líka sagði þá í þeirri ræðu, sem ég hélt um þau mái. Þá er viðvíkjandi 33. gr. Það hefur þegar verið undirstrikuð þessi hugmynd þarna viðvíkjandi vísindasjóðnum. Það er mjög góð hugmynd. En það er eitt, sem ég vil minnast á um leið, þegar verið er að ræða þessa hluti. Það hefur verið allt of rík tilhneiging hjá bankastjórnum landsins undanfarið að reyna að dylja afkomu bankanna. Ég er ekki að segja, að bankastjórnirnar hugsi eins og skattsvikarar, en það er ákaflega nærri því, að það sé sú tilhneiging að vilja alltaf sýna sem versta útkomu. Og jafnvel tíðkast, að við skulum segja heilar húseignir upp á milljónir, sem eru keyptar, eru afskrifaðar um leið. Þetta er vandræðafyrirkomulag, og þessu eigum við að venja okkur af, af því að við þurfum að reyna að fara að fá sem réttastar myndir af rekstri og af eignum, rekstrarafgangi, tekjuafgangi og af eignamyndunum þessara opinberu fyrirtækja, og þetta getur haft máske ofur litla praktíska þýðingu í sambandi við vísindasjóð. Það mætti gjarnan á einhvern hátt reyna að tryggja það í löggjöfinni eða reglugerðinni, að það væri gengið vel frá því að tryggja svo að segja rétt framtal af hálfu þessara stóru og voldugu stofnana, sem ætti að vera öðrum til fyrirmyndar um slíkt, en ekki öfugt. Það, sem ég álít fyrst og fremst vanta í þetta frv. og vera þann stóra galla í sambandi við okkar bankalöggjöf og okkar stjórn á efnahagsmálunum, það er, að þegar Seðlabanki Íslands loksins er gerður að sjálfstæðri stofnun, þá skuli hann ekki um leið verða það áætlunarráð fyrir þjóðarbúskapinn, sem væri eðlilegast að hann væri. Það er gefið mál, að þessar tilraunir, sem verið er að gera núna, að ætla að láta þjóðarbúskap Íslendinga stjórna sér sjálfan samkvæmt lögmálum peningavalds, þær mistakast, og því lengur sem það er reynt, því verri verður útkoman. Það er hægt að gera slíkar tilraunir í stórum og voldugum ríkjum, - og ekki kveður samt núv. forseti Bandaríkjanna rétt góðan dóm upp yfir þeim tilraunum, sem um það hafa verið gerðar síðasta áratuginn þar. En að gera þessar tilraunir í litlu þjóðfélagi eins og okkar, það er að misþyrma þjóðarlíkamanum. Það skapast af því fátækt, atvinnuskortur, afturför. Svona litlu þjóðfélagi eins og okkar verður ekki stjórnað, svo að vel sé fyrir landslýðinn, öðruvísi en það sé hugsað fyrir þjóðfélagið sem eina heild. Það er hægt að samrýma það fullu frelsi einstaklinganna, hlutafélaganna, samvinnufélaganna og opinberra fyrirtækja. En um svona lítið þjóðfélag, um afkomu þess, atvinnuvegi þess, um ný fyrirtæki, sem það leggur í, og annað slíkt, verður að hugsa sem eina heild. Aðeins tala verkalýðsins á Íslandi, þess fólks, sem vinnur við okkar framleiðslu, er eins og eins stórs fyrirtækis í Svíþjóð. Þau 38 þús., sem taldir eru verkamenn á Íslandi við manntalið 1950, það er nákvæmlega sama tala og verkamennirnir, sem eru í þjónustu AGA, þess stóra rafmagnsfyrirtækis í Svíþjóð. Ef við eigum að geta hagnýtt fyrir þessa þjóð nútímatækni, nútímaskipulagningu, þá verður að hugsa þetta sem eina heild, og á hverju sviði sem við erum að vinna, þá kemur þetta upp hjá þeim, sem þar eru að berjast lífsbaráttunni, að þeir þurfa að sameina sig á þennan hátt, hvort heldur það heita atvinnurekendur, verkamenn eða aðrir. Og þjóðarbúinu verður ekki stjórnað, svo að vel sé, öðruvísi. Þess vegna var það fyrir löngu, var það þegar fyrir 30 árum orðin nauðsyn fyrir Ísland, að það væri komið upp slíku áætlunarráði, og meira eða minna hefur á þessum síðustu 30 árum, frá því að kreppan mikla dundi yfir, alltaf verið við lýði einhvers konar stofnanir, sem að slíku hafa átt að vinna, mismunandi miklum verkefnum, mismunandi vel. Þegar þær hafa starfað hvað bezt, hafa þær hins vegar einmitt rekið sig á það, að það skapaðist svo að segja óbrúanleg mótsetning á milli þess, sem átti að vera seðlabanki, og þess, sem t.d. þá var nýbyggingaráð, þannig að innan ríkisbáknsins voru þessir aðilar að höggvast á og skylmast og berjast um, hvað gera skyldi. Þess vegna væri heppilegast vegna framtíðarinnar, að þessu frv. um Seðlabankann einmitt væri breytt í það horf, að þetta hlutverk ætti hann að annast og alveg sérstaklega hans bankaráð. Þetta voru líka mínar till., þegar bankalöggjöfinni var breytt seinast, og þetta verða mínar till., þangað til bankalöggjöfinni verður breytt í það horf, sem ég veit að verður. En hins vegar ræður hver ríkisstjórn og hennar meiri hluti því, hvenær hún gerir það, sem nauðsynlegt er. En margt mun aflaga fara, á meðan sá háttur er ekki tekinn upp. M.ö.o.: Að svo miklu leyti sem skoða má það sem höfuðatriði í þessu frv. að aðskilja endanlega og algerlega Seðlabankann og Landsbanka Íslands, þá er ég því höfuðatriði algerlega fylgjandi, en mun hins vegar í þeirri nefnd, sem frv. á að fara til og ég á sæti í, reyna að gera það, sem ég get, til þess að þetta geti orðið raunveruleg endurskoðun á okkar bankamálum, sem gæti orðið til frambúðar, og að lagað yrði það í þessu frv., sem ýmist væri gallað eða yrði til þess að vekja tortryggni, þannig að það væri helzt hægt að ganga þannig sem mest frá þessum málum, að þau gætu virkilega verið til frambúðar. Og ef það vakir fyrir hæstv. ríkisstj., þá trúi ég ekki öðru en hún vilji taka nokkurt tillit til þeirrar rökstuddu gagnrýni, sem fram hefur komið á þessu.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vil segja í sambandi við þetta mál og sérstaklega vegna þess, að ég er forseti þessarar hv. deildar. Í hv. Ed. var ég í gær ásakaður af hv. 3. þm. Norðurl. v. fyrir að hafa gerzt sekur um trúnaðarbrot við hæstv. Alþingi fyrir að ræða efni þessa frv., áður en það var lagt fyrir þingið. Í frásögn blaðs Framsfl., Tímans, í gær er um þessar umr. í Ed. m.a. sagt, að með framkomu minni að þessu leyti væri, eins og þar stendur: „höggvið nærri virðingu Alþingis og því misboðið“, enn fremur, að með slíku væri verið, að „draga vald úr höndum Alþingis“. Ég hef gert kjósendum í stjórnmálafélagi grein fyrir því í aðalatriðum, hvað hæstv. ríkisstj. hygðist leggja fyrir Alþingi til lögfestingar um bankamál. Þetta gerði ég með vitund hæstv. ríkisstj. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að í þessari hv. deild, sem ég nýt þess trausts að vera forseti í, sé ekki átalið, að mál, sem vitað er að lögð verði fram á Alþ., séu rædd áður við kjósendur í stjórnmálafélögum.



Herra forseti. Sjútvn. hefur haft til meðferðar frv. á þskj. 145, um lántökuheimild og ráðstöfun lánsfjár til hafnarframkvæmda. N. hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. hennar, þ.e.a.s. Pétur Sigurðsson, Matthías Á. Mathiesen og ég, leggur til, að málinu verði vísað frá með rökst. dagskrá, en minni hl., þeir Gísli Guðmundsson og Lúðvík Jósefsson, leggur til, að frv. verði samþ. með breytingum. Í nál. okkar, sem meiri hl. skipum, er gerð grein fyrir ástæðum þess, að við teljum ekki fært að mæla með samþykkt frv., en frv. felur í sér tvennt: í fyrsta lagi, að ráðstafað skuli 30 millj. til viðbótar af lánsfé, sem heimilað var að taka samkv. fjárlögum 1959 til hafnarframkvæmda, og í öðru lagi, að teknar skuli 2 milljónir dollara að láni í sama skyni. Um fyrra atriðið er það að segja, að upplýst hefur verið hér á Alþingi að því lánsfé, sem þar er um rætt, hefur öllu verið ráðstafað nú þegar, og það er því um tómt mál að tala, að það fé verði hægt að nota í því skyni, sem frv. gerir ráð fyrir. Um síðara atriðið, 2 millj. dollara lántöku, er það að segja, að ef gera á myndarlegt átak í hafnarmálum, - sem við í meiri hl. n. vissulega viðurkennum að sé full þörf fyrir, - þá er fullvíst, að sú upphæð mundi vera allsendis ófullnægjandi. Með tilliti til þess og svo hins, að upplýst hefur verið, að hæstv. ríkisstj, vinni nú að því að fá lán til ýmissa mikilvægra framkvæmda, þ. á m. til hafnargerða, leggjum við til, að frv. verði vísað frá með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Í trausti þess, að hraðað verði endurskoðun hafnarlaga og laga um hafnarbótasjóð og samningu tíu ára áætlunar um hafnarframkvæmdir, og í trausti þess, að bráðlega fáist úr því skorið, hver árangur verður af tilraunum ríkisstjórnarinnar til útvegunar lánsfjár til hafnarframkvæmda, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Í þessari dagskrártillögu er minnzt á endurskoðun hafnarlaga og laga um hafnarbótasjóð og samningu tíu ára áætlunar um hafnarframkvæmdir, en á Alþingi 1958 var samþ. svo hljóðandi þáltill. um þau mál, sem ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta í samráði við vitamálastjóra gera tíu ára áætlun um nauðsynlegustu hafnarframkvæmdir í landinu og sé fyrst og fremst við það miðað, að framkvæmdirnar geti stuðlað að öruggri og aukinni útflutningsframleiðslu. Einnig verði endurskoðuð gildandi lagaákvæði um skiptingu kostnaðar við hafnargerðir milli ríkis og sveitarfélaga svo og ákvæðin um landshafnir og önnur þau atriði laga um hafnargerðir, er ástæða þykir til að breyta með hliðsjón af fenginni reynslu og til samræmis við aðrar niðurstöður athugunar þessarar. Jafnframt verði endurskoðuð lögin um hafnarbótasjóð og athugað, hvort ekki sé tiltækilegt að efla starfsemi hans, svo að hann geti m.a. veitt hagkvæm lán til langs tíma til nýrra hafnarframkvæmda.“ Eitt atriðið, sem er í endurskoðun samkv. þessari þáltill., er um hluta ríkissjóðs og sveitarsjóða í hafnarmannvirkjum, og meðan ekki liggur fyrir, hver niðurstaða verður af þeirri athugun, er ekki fyllilega hægt að gera sér grein fyrir, hvernig ætti að skipta því lánsfé, sem tekið yrði til hafnarframkvæmda, milli þeirra aðila, sem þarna eiga hlut að máli, og m.a. af þeirri ástæðu verður það að teljast eðlilegt, að beðið sé eftir því, að þessari endurskoðun ljúki, áður en endanlega er ákveðið um meiri háttar lántöku til hafnarframkvæmda, sem þó er nú unnið að, eins og hér hefur verið upplýst á Alþingi af hæstv. forsrh. Undanfarin ár hafa verið tekin ýmis meiri háttar lán til alls konar fjárfestingarframkvæmda í landinu, og það er vissulega svo, að í mörg horn er að líta hjá okkur í því tilliti og ekki hægt að sinna öllu í einu. En það hefur farið þannig með hafnarframkvæmdirnar, þegar þessum stóru lánum hefur verið úthlutað, að ekki hefur verið ætlað til þeirra neitt af þessu lánsfé fyrr en 1959, þegar það var gert með þeirri skiptingu í fjárlögum, sem minnzt er á í frv., og síðan hefur, eins og tekið er fram í nál. meiri hl. sjútvn., hæstv. ríkisstj., sú sem nú situr, ráðstafað 15 millj. kr. af erlendu lánsfé í þessu skyni. Síðastliðið ár og árið 1959 mun hafa verið unnið fyrir um 80 millj. kr. í höfnunum samkv. upplýsingum vitamálastjóra. Það mætti vissulega auka það fé mikið, ef vel ætti að vera í þessu tilliti, því að hafnirnar eru að sjálfsögðu undirstaða þess, að við getum gert út og eflt fiskiðnað okkar. Og ég vil leyfa mér að vænta þess, að þó að við, sem skipum meiri hl. sjútvn., teljum okkur ekki fært að taka undir það frv., sem hér liggur fyrir, þá líði ekki á löngu, þangað til hæstv. ríkisstj. gerir ráðstafanir í þessum efnum, sem geti orðið til þess að lyfta undir hafnarframkvæmdir í landinu frekar en verið hefur að undanförnu.



Herra forseti. Eins og þegar er fram komið og fyrir liggur í þingskjölum, hafa sjávarútvegsnefndarmenn ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Minni hl. n., en í honum erum við hv. 4. þm. Austf., leggur til, að frv. verði samþ., og er álit minni hl. birt á þskj. 306. En meiri hl. vill vísa frv. frá með rökst. dagskrá, sem birt er með nál. þess nefndarhluta á þskj. 301. Hv. frsm. meiri hl. hefur þegar gert grein fyrir því nál. Í frv. um lántökuheimild og ráðstöfun lánsfjár til hafnarframkvæmda, eins og það liggur fyrir á þskj. 45, eru tvö meginatriði. Samkv. 1. gr. frv. er ríkisstj. heimilað að endurlána 30 millj. kr. til hafnarframkvæmda af 6 millj. dollara láni, sem tekið var erlendis samkv. fjárlagaheimild 1959, til viðbótar því, sem áður hefur verið endurlánað til slíkra framkvæmda. En í 2. gr. frv. er ríkisstj. heimilað að taka lán erlendis, allt að 2 millj. dollara eða jafngildi þeirra í annarri erlendri mynt, og endurlána einnig þetta fé til hafnarframkvæmda. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 45, var, eins og þingskjalsnúmerið ber með sér, flutt mjög snemma á þessu þingi, en hefur ekki hlotið afgreiðslu í nefnd fyrr en nú nýlega. Þegar þetta frv. var flutt, var það ekki kunnugt, að ríkisstj. hefði ráðstafað neinu fé af umræddu 6 milljón dollara láni umfram það, sem Alþingi ákvað ráðstöfun á 1959. Þá var ekki annað kunnugt en að þarna væri óráðstafað í kringum 100 millj. kr., og flm. lögðu til, að af þessum 100 millj, kr. yrðu 30 millj. endurlánaðar til hafnarframkvæmda. Alþ. hafði ekki gert neina ályktun um ráðstöfun á þessum eftirstöðvum lánsins og hæstv. ríkisstj, ekki óskað eftir neinni heimild til ráðstöfunar. Nú hefur það hins vegar gerzt alveg nýlega hér á Alþingi, að hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir því, að hún hafi ráðstafað þessu fé, og þess vegna er það, að minni hl. sjútvn. hefur lagt til, að þeirra 30 millj., sem gert var ráð fyrir í 1. gr. að lána til hafnarframkvæmda af þessu fé, verði aflað á annan hátt. Samkv. till. minni hl. er gert ráð fyrir, að þessar 30 millj. verði teknar af því fé, sem mun verða fyrir hendi eða vera fyrir hendi af óafturkræfu framlagi, sem samið hefur verið um til Íslands, og af vörukaupaláni, sem mun fást erlendis, hefur að sumu leyti verið tekið á árinu sem leið og fæst að sumu leyti væntanlega á þessu ári. Við í minni hl. höfum auðvitað gert okkur það fyllilega ljóst, að nú er ekki lengur hægt að ákveða ráðstöfun á því fé, sem ríkisstj. hefur þegar ráðstafað, þó að það væri hægt um það leyti, sem frv. var borið fram. Við leggjum þess vegna til, að þessar 30 millj. komi til útlána á þann hátt, sem ég hef nú gert grein fyrir. Að þessu lýtur fyrri brtt., sem við í minni hl. berum fram á þskj. 306. Ég veit ekki, hvort það tekur því að ræða það, sem fram kemur í áliti meiri hl. á þskj. 301 og beint er að framsóknarmönnum í sambandi við þetta mál, að þeir hafi verið með yfirboð hér á Alþingi 1959 í sambandi við þetta mál. Ég held, að þessi ummæli stafi af því, að allir þeir hv. þm., sem eru í meiri hl. n., eru nýlega komnir á þing, hafa ekki átt sæti á Alþingi fyrr en nú alveg nýlega og áttu ekki sæti á þingi, þegar fjallað var um heimildina til 6 millj. kr. lántöku vorið 1959. Það mál bar þannig að, að jafnframt því sem heimildin var samþykkt, voru uppi tillögur um að ráðstafa þessu fé, jafnvirði 8 millj. dollara, sem samkvæmt gengisskráningunni þáverandi var um 100 millj. kr. tæpar, eða um 98 millj. kr., n með yfirfærslubótum, sem þá voru í gildi, var þetta fé, sem inn átti að koma af þessari lántöku, kringum 150 millj. kr. Af hálfu Framsfl. var þá lagt til, að Alþ. ráðstafaði öllu þessu fé, sem inn kæmi, þ.e. 150 millj., en af einhverjum ástæðum, sem ég ekki þekki, vildu hæstv. þáv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar á Alþingi ekki ráðstafa nema 98 millj. Hér var því aðeins um það að ræða, að við vildum ráðstafa öllu fénu, sem ríkisstj. var heimilað að taka að láni, og af því leiddi m.a., að við lögðum til, að til hafnarframkvæmda yrðu lánaðar 50 millj. kr., en ekki 28, eins og samþykkt var í þinginu. Og við höfum haldið áfram að leggja þetta til. Þetta var lagt til á sumarþinginu 1959, að þeim 22 millj., sem á vantaði till. okkar um hafnirnar, yrði þá ráðstafað á þennan veg, og einnig í frv. því, sem flutt var í fyrra um þetta mái. Sömuleiðis var svo till. í raun og veru endurtekin í því frv., sem hér liggur fyrir, þó þannig, að upphæðin var hækkuð nokkuð, með því að búið var að breyta gengisskráningunni og því um hærri afgangsupphæð að ræða í íslenzkum krónum. Að öðru leyti skal ég vísa til nál. um þetta atriði. Minni hl. n, telur enga ástæðu til þess að fresta samþykkt þessa frv., eins og gert mundi verða með þeirri rökstuddu dagskrá, sem hér liggur fyrir, ef hún yrði samþ. Þess er getið í áliti meiri hl., að mér skilst, að hæstv. ríkisstj. hafi nú þegar ráðstafað 15 millj. kr. sem láni til hafnargerða. Þetta eru vissulega góðar fréttir, það sem það nær, en um þetta hefur þingmönnum verið ókunnugt, að ég ætla, þangað til þessar upplýsingar birtust í áliti hv. meiri hl. Ég minnist þess ekki, að hæstv. ríkisstj. hafi gefið neinar upplýsingar um það hér á Alþingi, að þessum 15 millj. kr. hafi verið ráðstafað til hafnargerða, og því var ekki þess að vænta, að minni hl. væri það kunnugt. Ég minnist þess ekki heldur, að upplýsingar um þessar 15 millj. hafi komið fram í sjútvn., þannig að þetta hlýtur að hafa gerzt nú alveg nýlega, og það liggja ekki heldur upplýsingar fyrir um það, hvaðan þessar 15 millj. séu, hvernig þær séu til komnar eða fengnar. En ég dreg það ekki í efa, að það sé rétt, sem í nál. meiri hl. stendur, að þessar 15 millj. muni fást til hafnargerðalána. En hins vegar stendur að vísu ekkert um það í álitinu, hvenær þessi lán muni fást, hvort þau muni fást á þessu ári að einhverju eða öllu leyti. En jafnvel þó að þessar 15 millj. fengjust að láni til hafnargerða á þessu ári, þá er þar um lítið fé að ræða miðað við þá miklu þörf, sem hér er fyrir hendi. Það var sumarið 1959, sem úthlutað var 28 milljónunum af fyrrnefndu láni til hafnargerða. Eitthvað af þessu fé var notað á árinu 1959, en nokkuð mikið af því mun hafa geymzt til ársins 1960, og á því hafa hafnargerðirnar margar byggzt á s.l. ári. Nú mun þetta fé vera þrotið að mestu eða sennilega algerlega þrotið nema upphæðin, sem geymd er vegna dráttarbrautarinnar á Akureyri, sem ekki hefur verið byrjað á enn þá. Þess vegna verður ekki séð í raun og veru, hvernig farið verður að því að koma hafnarframkvæmdum áfram næsta sumar, jafnvel þó að þessar 15 millj. kunni nú að verða fyrir hendi, sem um er rætt í áliti meiri hlutans. Það er alkunna, að kostnaður við hafnargerðir hefur hækkað stórlega, eins og annar framkvæmdakostnaður í landinu. Við minnihlutamenn í sjútvn. fáum ekki séð, að það sé nein sérstök ástæða til þess að fresta því að gera ráðstafanir til þess að útvega hafnarsjóðum lánsmöguleika, þó að nú sé verið að vinna að tíu ára áætlun um hafnargerðir eða endurskoðun hafnarlaga. Það verður eiginlega ekki séð, að það sé beint samband þarna á milli. Það er áreiðanlegt, þó að ég geti ekkert um það fullyrt af neinni nákvæmni, að þegar tíu ára áætlunin liggur fyrir, hvenær sem það verður, þá mun þar verða um miklu hærri áætlunarupphæð í heild að ræða en hér er fjallað um í þessu frv., þannig að sú upphæð, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., kemur sjálfsagt ekki til með að geta talizt nema brot af þeirri upphæð, sem tíu ára hafnaráætlunin mun fela í sér, og þess vegna getur ekkert verið á móti því, þó að gerðar séu ráðstafanir til þess að útvega þessa upphæð. Jafnframt er það svo, að þó að ekki sé búið að gera tíu ára áætlunina um allar hafnargerðir á landinu, þá er það alkunna, að fyrir liggja frá vitamálaskrifstofunni áætlanir um fjölda framkvæmda í höfnum, sem liggja fyrir á þann hátt, að eftir þeim er hægt að vinna og verður að sjálfsögðu unnið, ef fjármagn er fyrir hendi, þannig að skortur á áætlanagerð er á engan hátt því til fyrirstöðu, að hægt sé að gera ráðstafanir til þess að útvega hafnarsjóðum lánsfé, enda mun það sýna sig á þessu sumri, að ef fé verður fyrir hendi, þá mun ekki verða beðið eftir tíu ára áætluninni með að framkvæma þau mannvirki, sem menn geta útvegað fé til. Sama er að segja um það, þó að eftir að lokið er endurskoðun hafnarlaga kunni að vera breytt greiðsluhlutföllum á milli ríkissjóðs og hafnarsjóða, þá mun ekki heldur verða beðið með framkvæmdir á næsta sumri eftir því, að það hlutfall verði ákveðið. Þetta frv. er flutt vegna þess, að flm. telja, að brýn þörf sé á því að útvega þetta fé, og af sömu ástæðu mælir minni hl. sjútvn. með samþykkt þess með þeirri breytingu, sem ég hér hef gert grein fyrir. Og eins og ég hef sagt, þá hef ég ekki, hvorki við að lesa nál. meiri hl. né eftir a hafa hlýtt á ræðu hv. frsm., getað komið auga á það, að nein sérstök ástæða sé til þess að fresta þessu máli, ef menn telja, að framkvæmdir í höfnum hér á landi séu eins aðkallandi og þeir, sem að þessu frv. standa og að áliti minni hl., telja að þær séu.



Herra forseti. Ég skal aðeins taka örfáar mínútur. - Ef dagskrá sú verður samþykkt, sem hér er lagt til að samþykkt verði af meiri hl. n., vildi ég mega beina því til hæstv. ríkisstj. og þeirra aðila, sem fá þetta mál til afgreiðslu, og væntanlega láta endurskoða lögin, hvort ekki sé rétt að taka upp í væntanlegt frv. ákvæði um, að útgerðin sjálf leggi nokkurt fé til þessara mála. Ég tel, að það sé alveg óhjákvæmilegt, ef á að koma hafnarmálunum í nokkurt viturlegt horf á næstunni, að þá eigi að taka beinan skatt af hverju nýju skipi, sem byggt er, hvort heldur það kemur til landsins eða er byggt hér innanlands. Ef það hefði verið tekinn t.d. 2% skattur af nýbyggingu undanfarið ár, mundu um 10 millj. kr. hafa bætzt hafnarsjóði þannig á s.l. ári, og það er lágmark, sem á að krefjast, að útvegurinn leggi til þessara mála. Þetta lágmark mundi útvegurinn fá aftur mjög fljótlega í lægri iðgjöldum og minni viðgerðum og miklu minna viðhaldi á skipunum, þar sem verið er með þessu fé að skapa skjól fyrir flotann, þar sem honum er óhætt að vera án þess að skemmast stórkostlega, sem útgerðarmenn verða að greiða fyrir í einhverri mynd. Ég tel einnig, að helmingurinn af slíku fé ætti að fara til að byggja þurrkví hér í Reykjavík, svo að við verðum sjálfir megnugir að taka upp og gera við okkar skip. En það er nú komið svo, að við getum staðið fullkomlega á sporði útlendingum með alla vélavinnu hér heima, en verðum að láta enn fara í stórum stíl til útlanda alla bolvinnu, vegna þess að við höfum ekki haft manndóm til þess að koma upp hjá okkur skipakví, sem getur tekið flota okkar til viðgerðar. - Þetta vildi ég láta koma fram þegar á þessu stigi málsins.