Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Betra forseti. Á þskj. 427 er frv. til l. um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt. Er það á þessu þskj. með þeim breyt., sem hv. Nd. gerði á því. Ég vil í sambandi við þetta frv., um leið og ég fylgi því úr hlaði hér í hv. d., minna á, að í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstj., sem nú situr að völdum, er tekið svo fram, með leyfi hæstv. forseta: „Að endurskoða tekjuöflunarleiðir hins opinbera með það fyrir augum, að skattabyrðinni verði dreift réttlátlegar en nú er gert. Slík endurskoðun skattakerfisins haldist í hendur við endurskoðun tryggingalöggjafar, í því skyni, að öllum þjóðfélagsþegnum verði tryggðar lífvænlegar lágmarkstekjur. Tekjur, sem einungis hrökkva fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, verði ekki skattlagðar. Skatteftirlit verði hert, þannig að réttlát skattaframkvæmd verði tryggð betur en nú er. Stefnt verði að því, að persónuskattar eins og til almannatrygginga verði felldir niður, en teknanna aflað með öðrum hætti.“ Skömmu eftir að ríkisstj. kom til valda á síðastliðnu sumri, skipaði hún nefndir til að athuga þessa málaflokka. Ein nefndin átti að endurskoða tekjuöflunarleiðir ríkisins, önnur sveitarfélaganna og þriðja tryggingakerfið. Þessar nefndir tóku strax til starfa og unnu mikið og gott verk, enda þótt þær hefðu skamman tíma til umráða. Ávöxturinn af starfi þeirrar nefndar, sem vann að tekjuöflun ríkisins, endurskoðun á því kerfi, er frv. það, sem hér liggur fyrir til 1. umr. En eins og kunnugt er, áttu sæti í nefndinni Jón Sigurðsson, ráðuneytisstjóri í fjmrn., sem var formaður hennar, og með honum voru Guðmundur Skaftason endurskoðandi, Gunnar R. Magnússon endurskoðandi, Magni Guðmundsson hagfræðingur og Björn Jónsson alþm. Þar sem lítill tími var til að vinna að þessum málum svo sem til er ætlazt, var að þessu sinni ekki farið nema út í takmarkaðan hluta þess máls, sem hér er nú til umr., og miðað þá við þær breytingar, sem þörf var að gera nú þegar. Það mun hafa komið fram í umr. um þetta mál í hv. Nd., að rétt hefði verið að draga á þessu þingi að leggja það fram. Ástæðan til þess, að það var ekki framkvæmanlegt að dómi hæstv. ríkisstj., var m.a. sú að þá þurfti að fresta öðrum málaflokkum, eins og endurskoðun á tryggingakerfinu, þar sem þetta frv. er miðað við þá breytingu að fella niður persónuskattana. En að mínu viti var óframkvæmanlegt að gera þá breytingu á tryggingakerfinu án þess, að um leið yrði tekjuöflun tryggingakerfisins breytt í það form, sem hér er lagt til. Í beinu framhaldi og í samhengi við þetta varð einnig að taka tekjuöflun sveitarfélaganna til endurskoðunar og breyta henni út frá því kerfi, sem hér er lagt til, að upp verði tekið. Í þriðja lagi var það svo, að gamla skattkerfið var að margra áliti orðið svo erfitt í framkvæmd og langt frá því að geta verið nothæft lengur, að brýna nauðsyn bar til að komast út úr því kerfi og breyta þar verulega til. Í sambandi við það vil ég minna á ummæli hv. 2. þm. Norðurl. e., fyrrv. fjmrh., við 1. umr. um skattafrv., sem þáv. ríkisstj. lagði fram, en þá ræðu flutti hann 11. febr. 1973 og sagði þá m.a., með leyfi hæstv. forseta, um þetta skattakerfi, að það væri flókið, álögð gjöld allt of mörg, ýmsar frádráttarreglur flóknar og margfaldar, allt of þungt á unglingum. Hann vildi einnig leyfa sérsköttun á hjónum, skattakerfið væri óeðlilega dýrt, allt of margar undanþágur og sérreglur. Ég tek undir þetta með hv. 2. þm. Norðurl. e., að þessar veilur voru orðnar svo áberandi í skattakerfinu, að ekki var hægt að hugsa sér að búa við það öllu lengur. Enn fremur var svo það, að á síðasta Alþ. voru gerðar nokkrar breytingar á skattalögum, einmitt þeim hluta þeirra, sem sneri að fyrirtækjum. Þessi skattalög höfðu ekki komið til framkvæmda, áttu að gera það á árinu 1972, en í þeim voru mörg þau atriði, sem núv. ríkisstj. gat ekki fellt sig við og hafði barizt gegn og vildi ekki, að kæmu til framkvæmda, enda var sýnt fram á í umr. á hv. Alþ., ekki sízt í þessari hv. d., að mjög margar veilur voru í þessu skattafrv., sem þá var til meðferðar og varð að lögum í fyrravor, sem gerðu það að verkum, að óæskilegt var, að þau kæmu til framkvæmda. Í því sambandi vil ég minna á ræðu, sem frsm. fjhn., próf. Ólafur Björnsson, flutti 3. apríl um frv. um tekju- og eignarskatt, en hann hafði margt við það að athuga. Meðal þeirra atriða, sem hann gagnrýndi þá, voru þau skattfríðindi, sem þeim skattgreiðendum voru veitt, er hlutabréf áttu. Um þetta sagði Ólafur Björnsson m.a., með leyfi hæstv. forseta: „En þetta atriði er skattfrelsi arðs af hlutabréfaeign að vissu marki, sem mun vera algert nýmæli í okkar skattalöggjöf, og aðspurðir sögðu sérfræðingar þeir, sem ég gat um, að hefðu komið á fundi okkar, að þeim væri ekki kunnugt um, að fordæmi væri fyrir slíku í löggjöf nágrannalandanna.“ Síðar í þessari sömu ræðu víkur próf. Ólafur að því, að eitt af því, sem hafi verið notað til þess að réttlæta þetta atriði, hafi verið það, að nokkur áhætta fylgi því að leggja fjármuni sína í hlutafélög. Þessu svaraði hann m.a. með þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Í sveitum landsins hefur það verið þannig um langt skeið og er enn þann dag í dag, að bændurnir spara á þann hátt, að þeir setja lömbin sín á frekar en að slátra þeim. Það er þeirra sparnaðarform, svo að þá mætti alveg eins út frá þessum hugsunarhætti segja, að arður af búfé ætti í raun og veru að vera skattfrjáls, af því að vextir af sparifé séu það. Mér er ekki kunnugt um það, að slík krafa hafi þó nokkurn tíma komið fram frá bændunum. Og í þessu sambandi vildi ég nefna það, að það er oft sagt, að það fylgi því áhætta að eiga hlutabréf. Það sama held ég að gildi um búféð, því að fyrir kemur, að lömbin fara ofan í pytti eða fá bráðapest, svo að búfjáreignin hefur líka sína áhættu í för með sér.“ Síðar í þessari sömu ræðu benti þessi sami ræðumaður á, að atvinnurekendur hefðu ekki verið ginnkeyptir fyrir þessu ákvæði frv., sem gekk nú öllu lengra en löggjöfin síðar gerði, m.a. vegna þeirra áhrifa, sem varð af þessari andstöðu. Um þetta segir svo í þessari ræðu próf. Ólafs, með leyfi hæstv. forseta: „Í annan stað er vert að benda á, að eins og löggjöf um hlutafélög er nú háttað, er nánast hægt að stofna hlutafélög um hvaða smáatvinnurekstur sem vera skal. Af þessu leiðir, að smáatvinnurekendur og jafnvel einyrkjar í hvaða atvinnugrein sem er gætu í reynd valið um skattálagningarform hlutafélags.“ Síðar segir hann út af þessu áliti atvinnurekenda: „Þeir, sem hafa einhvers konar sjáifstæðan atvinnurekstur með höndum, mundu í mjög stórum stíi fara þá leið að stofna hlutafélag með nánustu fjölskyldu sinni, sem þýðir það, að þeir fengju þar jafnvel nokkra tugi þús. kr. skattfrjálsa. Hér er ekki um það að ræða, að þetta sé raunverulegur arður af neinu hlutafé, því að aldrei er neitt borgað inn í slík hlutafélög, heldur mundi leiðin verða sú, að það er til málamynda stofnað þarna nýtt fyrirtæki, hlutafélagið Jón Jónsson, ef um fjölskyldumann er að ræða. Síðan reiknar Jón Jónsson sér tiltölulega lágt kaup sem starfsmaður hjá þessu hlutafélagi og fær þannig meiri eða minni hluta af sínum vinnutekjum í formi hlutabréfaarðs. Fyrir þessari hættu má ekki loka augunum.“ Þetta ásamt ýmsum öðrum ákvæðum í þessum lögum, svo sem flýtifyrningum, voru geysimikil atriði, þar sem fyrirtæki máttu að eigin vild taka sér aukafyrningu á eignum sinum um 30%, sem gerði það að verkum, að þótt þau hefðu haft verulega góðar tekjur, þá hefðu þau getað slátrað þeim með þessum hætti. Það bar því brýna nauðsyn til þess að hraða þessu máli af öllum þeim ástæðum, sem ég hef greint frá, og fullkomin þörf á því, jafnvel þótt tíminn væri naumur, að koma málinu áfram á þessu þingi, til þess að það yrði notað við skattlagningu í ár. Ég skal ekki fara lengra út í forsögu þess, að þetta mál er hér fram komið, en vil þá víkja að því, að í tekjuöflun ríkissjóðs er jafnan ákvörðun um það, hve mikið af tekjuöfluninni á að vera bundið við beina skatta og hvað á að vera bundið við óbeina skatta. Ákvörðun um þetta er ekki alltaf fólgin í því, hver tekjuþörf ríkissjóðs sé á hverjum tíma, heldur koma hér til greina félagsleg sjónarmið, sem valdhafarnir hafa á hverjum tíma. Eðli óbeinu skattanna er það, að þeir eru greiddir gegnum þau viðskipti, sem skattþegnarnir framkvæma, og má segja, að þeim sé það ekki alltaf ljóst, þegar þeir eru að greiða skattana með þessum hætti, að þeir séu í raun og veru að því. Það má líka segja þá kosti með óbeinu skattana, að með þessum hætti hafi skattþegninn nokkurt valfrelsi um það, að hann taki þessa vöru fram yfir aðra, þótt hún sé undir þessum skatti. Hins vegar eru ókostir óbeinu skattanna þeir, að þar greiða allir jafnt, sem kaupa þann hlut, sem um er að ræða, alveg án tillits til efnahags, ef þeir geta á annað borð eignazt hlutinn, og auðvitað getur skatturinn haft veruleg áhrif á það. Hér áður fyrr var það svo, að í formi óbeinna skatta var einnig hægt að koma við þessu félagslega sviði. Það var þannig, að tollar voru mjög mismunandi. Eftir því sem vörurnar voru meiri nauðsynjavörur að dómi valdhafanna, voru tollar af þeim minni og jafnvel engir, en þeir uxu eftir því, sem talið var, að um miður nauðsynlega vöru væri að ræða. Þetta svið í skattheimtu hefur mjög þrengzt á síðari árum. Kemur þar hvort tveggja til, að með bættum efnahag almennings í landinu hefur neyzluvörusviðið færzt mjög út, svo að þær vörur, sem áður voru taldar miður nauðsynlegar, eru nú taldar með nauðsynjavöru, svo sem búsáhöld, heimilistæki, og fleira og fleira mætti nefna. En jafnhliða þessu hefur svo það gerzt, að allir þeir viðskiptasamningar, sem við höfum gert við aðrar þjóðir, hníga í þá átt, að tollar verði sem jafnastir, þannig að það sé ekki hægt að nota mismunandi tolla á innfluttar vörur miðað við þær, sem framleiddar eru heima fyrir. Því hefur það svið, að nota þetta form til félagslegrar jöfnunar í tollheimtunni eða skattheimtu ríkissjóðs, mjög þrengzt og fjarlægzt á síðari árum. Söluskattur er gott dæmi um þetta. Hann er nú orðinn geysilega áhrifamikill skattur í tekjuöflun ríkisins, en yfirleitt má um hann segja, að hann er mjög erfiður í framkvæmd öðruvísi en svo, að hann komi jafnt niður á alla þá vöru, sem hann nær til. Ef á í raun og veru að vera hægt að nota söluskatt til þess að mismuna á vörutegundum, þá verður að fella hann þar af. Þetta gerir það að verkum, að ef ekki eru aðrar leiðir til þess að jafna þarna um, þá hljóta beinir skattar að verða í nokkrum mæli notaðir til þess að jafna á milli þegnanna eftir tekjum þeirra. Það er mjög mismunandi, hve beinir skattar eru mikils ráðandi í tekjuöflun þjóðanna, og ég hef hér nokkrar tölur þar um. Beinir skattar, ef miðað er við þjóðartekjurnar, voru árið 1968 í Bretlandi 35.5% af þjóðartekjunum. Í Danmörku voru þeir 34.5%, í Svíþjóð 46%, í Noregi 41 og á Íslandi 33.9%, og það má segja, að þar sé um óbreytta stefnu að ræða í þessu tilfelli nú, því að samkv. þeim skattafrv., sem hér liggja fyrir, þá mundi vera um 34.1% að ræða af þjóðartekjunum, og það er svipuð upphæð og var 1968. En ef tekið er tillit til þess, hve þjóðirnar afla mikilla tekna til ríkisins í óbeinum sköttum, þá er Bretland árið 1969 með 44.5%, Noregur og Danmörk með 47% og 48%, Svíþjóð 62%, en Ísland með 64%. Af þessu sést, að Ísland er ekki hátt, hvað þessu viðvíkur, í fyrra tilfellinu, sem ég hef hér greint. Ég vil geta þess, eins og ég sagði áðan, að þau frv., sem hér liggja fyrir, breyta ekki stefnunni í þessum atriðum, og kem ég betur að því síðar. Hins vegar er tekjuskatturinn notaður hér til þess að láta þá, sem hafa hærri tekjur, greiða meira í sameiginlega sjóði þjóðarinnar en hina. Mér er það ljóst, að það má ná þessum mismun eftir öðrum leiðum, og kemur þá tryggingakerfið þar fyrst til, en eins og við notum tryggingakerfið nú, þá er það ekki jöfnunartæki í þjóðfélagi okkar. Það eina, sem gert hefur verið í því að jafna þar um og nota tryggingakerfið sem slíkt, er það, sem gert var í vetur með breyt. á skattalögunum, þegar þeim þegnum þjóðfélagsins, sem verst voru settir og aldraðir og öryrkjar voru, voru tryggð lágmarkslaun. Það gekk í þá átt að nota tryggingakerfið til þess að tryggja þegnum þjóðfélagsins sæmilegar lágmarkstekjur. En eins og við höfum notað tryggingakerfið í ríkum mæli nú síðasta áratuginn, þar sem greitt hefur verið með hverju barni, alveg án tillits til þess, hvort eitt barn væri hjá foreldri eða 10, og það hefur verið greitt jafnt fyrir öll börn og alveg án tillits til efnahags, þá hefur tryggingakerfið ekki orðið neitt jöfnunartæki til þess að jafna á milli þeirra, sem verr og betur eru settir í þjóðfélaginu. Þess vegna vil ég segja það, að eins og ég gat um áðan, þá felst ekki í þessum frv. stefnubreyting viðvíkjandi þessu, frá því sem áður hefur verið, heldur er þar fylgt sömu stefnu. Hitt tel ég, að í framhaldsathugun á þessum málum og endurskoðun og gerð heildarskattalöggjafar, þar sem einnig verður unnið að því að taka til athugunar skatta eins og söluskatt og virðisaukaskatt og meta það inn í kerfið, þá mun verða komið að þeirri stefnumörkun og um leið unníð að tryggingakerfinu. Þá verður mörkuð sú leið, sem á að fara, frá hendi núv. ríkisstj. til þess að jafna á milli þegnanna í þjóðfélaginu, þeirra, sem betur og verr eru settir. En í þessum frv. er ekki farið inn á þá leið, nema halda þar vel við, en meira ekki, enda var ekki hægt á þeim skamma tíma að fara út í svo víðtæka athugun á þessu máli. Eins og skattafrv. liggur nú fyrir hér í hv. d., og það er í raun og veru meginstefna þessara skattafrv., bæði tekjuskattsfrv. og tekjustofnafrv., og þar má segja, að sé stefnumörkun, að leggja skatt á, þar sem tekjur eru, og leggja á eignir, þar sem eignir eru. Þetta eru höfuðatriði frv., og mun ég færa að því nokkrar skýringar hér á eftir. En eins og frv. liggur nú fyrir, þá er gert ráð fyrir því, að áður en til skattálagningar komi, fái hjón í frádrátt fyrir utan hina lögboðnu frádrætti, eins og vaxtafrádrátt o.fl. o.fl., sem tilheyra hverri fjölskyldu, 220 þús. kr. og 30 þús. kr. fyrir barn. 145 þús. kr. frádráttur er fyrir einhleyping. Það mun láta nærri, að þetta sé um 17% hækkun á persónufrádrætti hjóna, um 11% á persónufrádrætti barns og um 8–9% á persónufrádrætti einhleypings. Í sambandi við þetta vil ég víkja nokkuð að því, sem allmiklar umr. hafa orðið um, en það er skattvísitalan, sem mönnum hefur orðið tíðrætt um í sambandi við þetta mál í hv. Nd. Sú skattvísitala, sem þetta frv. byggir á, er 6.5% hækkun frá gildandi skattalögum, en með skattalögunum í fyrra var ákveðið í sambandi við þann persónufrádrátt, sem þá var ákveðinn, að skattvísitalan skyldi vera 100 stig, og er þetta reiknað út frá því. Í þessum umr. hefur m.a. komið fram, sem hefur verið skilningur margra, að skattvísitala ætti að miðast við kaupgjalds- eða framfærsluvísitöluna, og ég held, að segja megi, að yfirleitt hafi sá skilningur verið ríkjandi hjá mönnum almennt, að svo ætti að vera. Í því sambandi vil ég leyfa mér að minna á, að árið 1952 fluttu þeir hv. þm. Jóhann Hafstein, 1. þm. Reykv. nú, og hv. 2. þm. Norðurl. e. frv. um skattvísitölu, sem einmitt gekk í þessa átt. Og í umr. um þetta, þegar hv. 1. þm. Reykv. nú, Jóhann Hafstein, kynnti þetta mál í hv. d., sem hann sat þá í, komst hann m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta ákvæði [þ.e. skattvísitalan] á að miða að því, að verðbreytingar, hækkandi dýrtið í landinu, verki ekki ein út af fyrir sig sem stórkostleg skattahækkun á þegnana, þó að skattalöggjöfin að öðru leyti breytist ekki neitt, heldur að skattálagningin að þessu leyti hreyfist til og frá eftir því, sem verðhækkanir og verðlækkanir kunna að verða í þjóðfélaginu.“ Þetta hefur verið sá skilningur, sem var lagður til grundvallar, og á þessu þingi, þegar þetta frv. þeirra hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Norðurl. e. var til meðferðar, þá kom það einmitt fram, að þá varð að lögum breyting á skattalöggjöfinni, sem gekk í þá átt, að vísitalan var miðuð við þetta. Og þetta var í gildi fram til 1960 eða 1961, að ný skattalög voru sett og vísitala var þá felld niður. Hún var hins vegar tekin upp aftur 1965, en þá með þeim hætti, að nokkurrar ákvörðunar þurfti með, hvernig ætti að meta hana, og síðar hefur verið nokkur hreyfing á þessu um mat á skattvísitölunni og nokkrar deilur um það, hvernig ætti að nota hana. M.a. var það svo, að á árunum 1967, 1968 og 1969 gilti sama vísitalan öll þau ár, en 1970 breytist hún nokkuð, en var svo allverulega hækkuð á árinu 1971 og þá ákveðið, að sá grundvöllur, sem þá var lagður að skattvísitölunni, skyldi verða 100, og út frá því hefur verið reiknað. Nú vil ég um þetta mál segja, að ég tel, að eðlilegt sé, að meginreglan sé sú, að skattvísitala fylgi framfærsluvísitölu, þannig að gjaldendur greiði ekki hærri skatta vegna verðbólgu. En það er jafnframt skoðun mín, að hærri skatta eigi að greiða vegna hærri grunntekna. Að öðrum kosti er tekjuskattur engan veginn sú jafnvægisaðgerð í efnahagsmálum, sem hann er hugsaður, ef þessari reglu er ekki fylgt. Því eru að minni hyggju mjög óeðlilegar þær umr., sem um þetta mál hafa orðið, því að eins og kemur fram hér í ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem ég vitnaði til áðan, og ég hygg, að það hafi einnig komið fram í ræðu hæstv. fyrrv. fjmrh., þegar hann talaði hér fyrir skattalagafrv. í fyrra, að í meginatriðum væri hann á sömu skoðun um þetta atriði og hér hefur verið lýst. Það kom fram í þeirri ræðu, og það kom einnig fram í ræðu hjá 5. þm. Reykv. í Nd. nú s.l. fimmtudag, að leggja ætti til grundvallar kaupgjald verkamanna í Reykjavík í sambandi við skattvísitöluna, og hv. 2. þm. Norðurl. e. vitnaði til þess í ræðu sinni í fyrra, og eins og hann setti það mál upp þá, kemur í ljós, að sá persónufrádráttur, sem hjón fá núna, er í samræmi við þá reglu, því að ef reiknað er með sama taxta og hann vitnaði þá til, þá er sami frádráttur í þessu tilfelli, tekjur verkamanna í Reykjavík eru eins og persónufrádrátturinn hjá hjónum er nú. Ég vil líka segja það út frá þeim till., sem stjórnarandstæðingar hafa sett fram núna síðustu dagana um vísitöluna 121.5 stig, að það skýtur nokkuð skökku við þá reynslu, sem áður var í þeim efnum, og það má líka finna það, að ef gerður er hliðstæður samanburður á því skattakerfi, sem nú á að fara að nota, og því, sem áður var, þá breytist það ekki t samanburðinum að öðru leyti en því, að það gefur ríkissjóði minni tekjur, en t.d. eftir þessu skattakerfi mundu verkamenn greiða 13.6% af tekjum sinum með vísitölunni 121.5, en 11% eftir því kerfi, sem nú er tekið upp, svo að þessi samanburður er ekki alls staðar hagstæður, þó að hann hins vegar gefi minni tekjur. Ég vil líka segja það, að eftir að þær breytingar hafa verið gerðar á skattalöggjöfinni að fella niður persónuskattana, þá kemur það að sjálfsögðu sérstaklega þeim til góða, sem minni hafa tekjurnar, og er þeim jafnhagstætt eins og það, þó að þessu væri á einhvern hátt breytt. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum að vísitölunni, þó að hún sé hér margrætt mál og oft að góðu getið. Þá vil ég geta þess, að að sjálfsögðu er þetta skattafrv. og þeir skattstigar, sem þar eru lagðir til, miðaðir við þá breytingu, sem gerð er á kerfinu að öðru leyti, þ.e. að fella niður persónuskattana, námsbókagjöld og annað því um líkt, og lækkun verður á útsvörunum við þetta nýja kerfi. Ef tekið er tillit til þess arna, þá eru persónuskattar, námsbókagjald og fleira, sem undir það mætti fella, um 1 280 millj. kr., sem þannig eru felldar niður. Útsvarslækkunin mundi nema svona um 150 millj. kr. ýkjulaust, svo að hér er um 1 430 millj. kr. að ræða, og enn fremur hefur ríkissjóður tekið að sér útgjöld, sem sveitarfélögin höfðu áður. En þetta hlýtur að leiða til þess, að tekjuskatturinn sem slíkur gefur hærri tölu en hann ella hefði gert. En eins og ég sagði áðan, var það óframkvæmanlegt að hugsa sér að standa að tryggingamálunum eins og gert var með tekjutryggingunni og með afnámi persónuskattanna, nema breyta tekjuöflun tryggingakerfisins um leið. En þetta þýðir það hins vegar, að sá tekjuskattur, sem ríkissjóður fær, er að sjálfsögðu hærri, vegna þess að hann innifelur þessa skatta, sem að öðrum kosti hefði orðið að taka eftir öðrum leiðum. Eins og frv. sýnir, er gert ráð fyrir því, að á fyrsta stígi sé tekjuskatturinn 25%, upp að 50 þús. kr. Á öðru stigi sé hann 35%, frá 50–75 þús. kr., og 44% úr því. Þá er komið að því, sem mikið hefur verið til umr., hvernig þessir skattar verka og hvort þetta kerfi gefur hærri eða lægri skatta en gamla skattkerfið hefði gefið. Í sambandi við þetta vil ég ekki fara út í það pex, hvort rétt er reiknað eða ekki, því að ég held, að það séu raunar allir orðnir sammála um, að það sé ekki það, sem að er, heldur séu það þær mismunandi forsendur, sem menn reikna með, sem breyta dæminu. Og það þarf ekki orðum að því að eyða, að ef menn nota skattvísitöluna 121.5, þá kemur auðvitað út allt önnur tala en sú, sem frv. byggir á, þar sem reiknað er með skattvísitölu 106.5 stig, en að vísu hafa persónufrádrættir aukizt meir en það. En allir útreikningar í sambandi við þetta mál eru að sjálfsögðu byggðir á þeim forsendum, sem frv. byggir á og gerir ráð fyrir, að verði að lögum. En í sambandi við það vil ég geta þess, að ef teknir eru þeir þegnar þjóðfélagsins, sem minnstar hafa tekjurnar, eða upp að 300 þús. kr., þá lækka skattar þeirra, þegar allt er tekið með í dæmið, þá á ég einnig við útsvör og persónuskattana, þá lækka þeir um 321 millj. kr. miðað við gamla kerfið út frá þessum forsendum. Þegar þetta er haft í huga, er líka rétt að athuga það, hve margir þegnar þjóðfélagsins njóta þess arna. Og samkv. því, sem ég hef hér, munu 25.8% af barnlausum hjónum, eða 1 574 talsins, vera á þessu tekjubili. Af einhleypum eru þetta 82%, eða 9 600, og af hjónum með eitt og tvö börn er þetta nokkru færra en hér greinir. Ef tekið er næsta tekjubilið, sem er frá 301 þús. kr. upp í 425 þús. kr., þá lækka samanlagðir skattar þessa fólks um 82 millj. kr. En þegar komið er upp í 400 þús. kr., þá er komið um 45% af hjónum barnlausum, 26% af þeim, sem eru með eitt barn, 20% af þeim, sem eru með tvö börn, og þá er komið upp í 93% hjá einhleypum. Og ef svo er tekið bilið frá 426 þús. kr. upp í 550 þús. kr., þá lækka skattarnir um 51 millj. kr. á þessu bili, en þá er komið upp í nærri 70% hjá hjónum barnlausum og 48% hjá þeim, sem eru með eitt barn. Ef við höldum áfram og tökum bilið allt upp í 700 þús. kr., eru skattarnir á því bili farnir að hækka. Frá 551 þús. kr. upp í 730 þús. kr. hækka þeir um 25 millj. kr. En þá er komið upp í 88 eða 89% af barnlausum hjónum, skattgreiðendum, 83% af þeim, sem eiga eitt barn, 81% af þeim, sem eiga tvö börn, 76% af hjónum með fjögur börn og af einhleypum er þá komið þar yfir 99%. Á þessu sést, að þessi breyting nær til margra eða mikils meiri hluta af þegnum þjóðfélagsins og er því mjög mikilsverð, einmitt fyrir það fólk, sem er á þessu tekjubili. Ég verð líka að segja það, að eftir að því sleppir, þá er heldur ekki um neina stórfellda hækkun að ræða á þeim, sem eru þar fyrir ofan, enda eru náttúrlega orðnir miklu færri gjaldendur þar. Það hefur líka verið gerður samanburður á því, hvernig þetta nýja kerfi kemur út, miðað við greiðsluárið, og hvernig skattarnir komu út s.l. ár, einnig miðað við greiðsluár, og þá er samanburðurinn þannig, að miðað við greiðsluárið í fyrra, þegar þetta allt er tekið með, þá var um 15.4% að ræða, en nú aftur um 14.8%. Þetta eru í stuttu máli þau áhrif, sem þessi skattfrv. háfa. Ef við aftur færum lengra út í það að tala um, hvaða áhrif það hefði á einstaka hópa, þá vil ég, með leyfi hæstv. forseta, vitna hér í álit Efnahagsstofnunarinnar eða hagdeildar Framkvæmdastofnunarinnar um þau atriði, en þar segir svo um skattalega aðstöðu skólaunglinga: „Samkv. eldra kerfi greiddu skólaunglingar yfirleitt almennar tryggingar og sjúkrasamlagsgjöld, en þau hefðu trúlega orðið 12–14 þús. kr. á árinu 1972. Það er gert ráð fyrir því, að á karlmönnum muni það hafa orðið 13 800 kr., en á konum 13 100 kr. Samkv. nýja kerfinu greiða einhleypir ekki skatt af lægri tekjum en 60 þús. kr., og af 100 þús. kr. greiða þeir 3–4 þús. kr. eftir nýja kerfinu, en 14–16 þús. kr. samkv. eldra kerfinu. Hliðstæðar tölur fyrir 150 þús. kr. tekjur, sem eru sennilega nálægt hámarkstekjum skólaunglinga, eru 8–10 þús. kr. samkv. nýja kerfinu, en 21–23 þús. kr. samkvæmt eldra kerfinu.“ Hér tel ég vera um umtalsverða breytingu að ræða, sem vert er að gefa gaum, og einmitt það, að tryggingagjöldin á þessum unglingum voru orðin svo erfið og hefðu reynzt svo erfið á næsta ári, að hér hefði verið um mjög alvarlegan hlut að ræða, og að mínu viti var í raun og veru óhugsandi, eins og ég áður sagði, að breyta þessu nema breyta tekjuöflun um leið. Þá vil ég, vegna þess að það hefur orðið nokkuð til umræðu, víkja að hinum öldruðu, sem af núv. stjórnarandstæðingum eru taldir fara illa út úr þessari breytingu. Í því sambandi vil ég vitna til orða hæstv. fyrrv. fjmrh. í sambandi við frv. um tekju- og eignarskatt, sem hann mætti fyrir í fyrra, og, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér úr ræðu hans þar um, en þar segir svo: „Það er einnig rétt í þessu sambandi að vekja athygli á því, að allar þær till., sem fram koma og eru góðra gjalda verðar um ýmis skattahlunnindi, koma oftast harla litið til góða þeim, sem helzt þurfa á þeim að halda, vegna þess að það eru oft aðilar, sem eru í mjög lágum tekjuskattsstigum eða borga jafnvel enga skatta, og koma þess vegna miklu meir til góða þeim, sem borga hærri skatta. Þess vegna er það mjög mikil spurning, að hve miklu leyti þessi hlunnindi nái tilgangi sínum, og gæti verið frekar ástæða til, að til greina kæmi tryggingakerfi, t.d. í sambandi við það að tryggja lágmarkslífeyri til þeirra, sem ekki fá tekjur úr öðrum áttum.“ Ég tek undir þetta með hv. 2. þm. Norðurl. e., að þetta er að sjálfsögðu miklu betri leið, enda hefur hún verið valin. Í framhaldi af þessu skýrði hæstv. þáv. fjmrh. þetta nokkru nánar, að hann teldi, að einmitt þessi leið væri sú, sem ætti að fara, til þess að bæta úr fyrir hina öldruðu, en ekki skattahlunnindin, sem þarna voru lögð til, enda er það svo, að nú munu vera 14 þús. ellilífeyrisþegar í landinu, og þótt þær breytingar hefðu verið gerðar, sem lagt var til í hv. Nd., að gerðar yrðu, þá mundu ekki nema um 4 þús. hafa notið þeirra, vegna þess að hinn hópurinn er á því sviði, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. benti réttilega á, að margir nytu ekki þeirra hlunninda, sem þeim væru þó ætluð. Í sambandi við önnur atriði í frv. vil ég geta þess, að breytt hefur verið í fyrra horf því ákvæði skattalaganna, sem sneri að sameignarfélögum. Það sem skiptir höfuðmáli í þessu sambandi, er það, að sameignarfélögin geti ráðið því, hvort félagið er sjálfstæður skattaðili eða ekki. Er því lagt til í frv., að þau íþyngjandi ákvæði, sem sett voru í skattalögin frá því í vor varðandi skráningu sameignarfélaga, verði felld niður og horfið verði til svipaðs fyrirkomulags og gilti fyrir breytingu og nánar verði ákveðið, hvenær sameignarfélög skuli teljast sjálfstæðir skattaðilar. Þær reglur, sem settar voru með skattafrv. frá því í vor, hefðu væntanlega stuðlað að því, að fjölda smáfyrirtækja, sem sameignarfélagaformið hentar vel, yrði breytt í hlutafélög. En sízt er ástæða til að stuðla að fjölgun smáhlutafélaga í landinu. Vert er að minnast þess í þessu sambandi, að sameignarfélagsmaður her fulla, ótakmarkaða ábyrgð á öllum skuldbindingum félagsins, og er sú skipan óefað mikil trygging fyrir lánstraustí almennt. Þá er einnig gert ráð fyrir í frv. að breyta ákvæðinu frá í fyrravor um sölu íbúðarbúsnæðis. Með skattalögunum frá í vor voru felld niður ákvæði í lögum frá 1965 þess efnis, að söluhagnaður af sölu fasteigna teldist ekki skattskyldur, ef skattþegn seldi fasteign, sem verið hefði í eigu hans skemur en 5 ár, en hann keypti nýja fasteign innan árs eða byggði aðra innan þriggja ára. Þykir ekki fært annað með tilliti til hinna miklu verðhækkana, sem orðið hafa á íbúðarhúsnæði síðustu misserin, en að hverfa aftur að verulegu leyti til þess fyrirkomulags, sem áður gilti. Þó nær ákvæðið nú einungis til íbúðarhúsnæðis, og enn fremur er sú breyting gerð, að við útreikning söluhagnaðar skal miðað við rúmmál eigna, en ekki við fasteignamatsverð, eins og áður var. Þá eru einnig, eins og ég gat um í upphafi máls míns, felld niður, í sambandi við lögin um varasjóð, ákvæðin um arðjöfnunarsjóð, og til samræmis eru einnig felld niður ákvæði 14. gr. 1. mgr. sömu laga um heimild til að leggja í arðjöfnunarsjóð. Þá eru einnig felld niður ákvæði um skattfrelsi arðs af hlutafélögum, sem samþykkt voru á s.l. vori. Samkv. frv. frá í vor ber að afskrifa sumt íbúðarhúsnæði eftir reglum um afskriftir atvinnuhúsnæðis, en sumt íbúðarhúsnæði af fasteignamatsverði með prósentu, sem sett verði í reglugerð, eins og verið hefur sbr. E-lið 15. gr. Ákvæði þeirrar gr. er nokkuð óljóst, og lagt er til, að allt íbúðarhúsnæði verði afskrifað með fasteignamati. Í lögunum frá í vor, nánar tiltekið í D-lið 15. gr., var sett ákvæði, sem heimilaði sérstaka aukafyrningu, sem var allt að 30% af heildarfyrningarverði, af eignum í atvinnurekstri og sumu íbúðarhúsnæði. Eigandi réð, hvenær hann notaði þessa heimild og að hve miklu leyti ár hvert. Jafnframt þessu voru hinar almennu fyrningarprósentur lækkaðar verulega. Í frv. er lagt til, að undan aukafyrningu verði skilið eftirfarandi: íbúðar- og skrifstofuhúsnæði, endurmatshækkun samkv. ákvæðum til bráðabirgða frá í vor, og eigi megi nota meira en 1/5 af aukafyrningu, þ.e. 6% á einu ári. Um endurmat á lausafé er það að segja í frv., að gert er ráð fyrir nokkrum breytingum á endurmatsreglum á lausafé, frá því, sem ákveðið var með lögunum frá því í vor. Í þeim lögum var sú regla ákveðin, að til grundvallar endurmati lausafjár skyldi leggja endurkaupsverð þess, en frá því verði fyrning síðan dregin, samanlögð hlutfallstala þeirrar fyrningar, sem samtals hefði verið notuð af eigendum eignarinnar á liðnum árum, þó ekki meira en 80% fyrir eignir, sem eigandi eignaðist fyrir 1. jan. 1960, og 50% fyrir eignir, sem hann eignaðist eftir þann tíma. Verður ekki annað sagt en að þessi endurmatsregla sé mjög flókin og fyrirhafnarsöm, m.a. af því, að erfitt er að ákveða, hvert endurkaupsverð gamalla eigna sé nú. Til þess að gera matið einfaldara og mun auðveldara í framkvæmd er því lagt til í frv., að endurmatshækkunin skuli vera að lágmarki 20% af upphaflegu kaupverði. Þá eru ýmis önnur atriði, sem tekin eru inn í þetta frv. og voru í gildandi lögum og eru nú minni fyrir sér, og ég skal ekki eyða lengri tíma í þau. Í sambandi við þetta skattafrv. og meðferð þess hér á hv. Alþ. hefur það og verið mjög til umræðu, hve það væri seint á ferðinni, og fengi ekki afgreiðslu fyrr en komið væri fram á það skattár, sem það ætti að gilda. Í sambandi við þessar umr. hef ég orðið mér úti um gögn um afgreiðslu skattamála á Alþ. s.l. 40 ár, og sá samanburður, sem þar er að finna, segir það, að það sé hrein hending, ef skattalög hér frá hv. Alþ. hafa verið afgreidd áður en skattárið byrjaði, þegar um breytingu hefur verið að ræða. Það er nú of langt mál að fara að þylja þann lestur aftur í tímann, svo að ég ætla aðeins að grípa til síðustu áranna til þess að vitna í þar um. Með leyfi hæstv. forseta, þá vil ég byrja hér á lögum nr. 18 frá 12. apríl 1960. Það eru breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt, en í þeim lögum var fellt niður skattfrelsi eftir-, nætur- og helgidagavinnu, sem sett hafði verið í lög 1959, en hafði aldrei komið til framkvæmda. Þetta var gert 12. apríl það ár. Hinn 28. apríl 1962 voru afgreidd lög nr. 70, um tekju- og eignarskatt. Lög þessi eru ný heildarlöggjöf, sem gilda átti við álagningu 1962 vegna skattársins 1961. Í þeim lögum voru að sjálfsögðu veruleg nýmæli og mörg atriði, sem urðu að verka aftur fyrir sig. Þá skyldu lög nr. 19 frá 10. maí 1965 gilda um eignarskatt álagðan 1965 og miðast við þrefalt fasteignamat. Hið sama gilti við álagningu útsvars á árinu 1965, lög nr. 67 frá 21. maí 1965. Hér var þó miðað við eignirnar eins og þær voru í árslok þá næst á undan. Þá er að geta hér laga um tekjustofna sveitarfélaga nr. 69 frá 28. apríl 1962. Þá voru nýir skattar innleiddir, landsútsvar og aðstöðugjald. Hið síðar nefnda skyldi í fyrsta skipti á lagt 1962 á gjaldstofn, sem myndaðist á árinu 1961. Þessi fáu dæmi af mörgum læt ég nægja til að sýna fram á, að hér er ekki neitt nýtt á ferðinni, heldur munu flestar ríkisstj., sem á Íslandi hafa verið og hafa á annað borð fjallað um skattamál og fengið þau afgr. hér á Alþ., gert sig sekar um að vera þar seint á ferðinni, og það hefði svona verið að breyta út frá reglunni, ef svo hefði ekki einnig orðið nú. Kannske má nú segja, að það sé svo miklu breytt hér, að ástæðulaust hefði verið að bæta því við. Þessi atriði læt ég nægja um það, sem fram hefur komið í sambandi við frv. eða til skýringar á frv., en ég vil í stuttu máli víkja að þeim brtt., sem fram komu af hendi Sjálfstfl. við 3. umr. þess í Nd. Ég verð um það að segja, að af því að frv. hafði verið svo lengi hér á hv. Alþ. og þar voru menn til starfa, sem höfðu setið lengi í ríkisstj. og kunnu því vel til verka og þurftu engu reynsluleysi að bera við, þá gerði ég ráð fyrir því, að þarna gætu komið einhverjar breytingar, sem væru eftirtektarverðar og mundu geta sett nokkurn svip á þetta mál. Þess vegna verð ég að segja það, að þegar þessar brtt. komu fram, þá urðu þær ekki til að vekja hroll hjá þeim, sem þeim var beint gegn, nema síður væri, því að einkennið á þeim var eingöngu það, að dregið var úr tekjum ríkissjóðs. Þær höfðu enga stefnumörkun. Í þeim voru engin nýmæli, en hins vegar gengu þær mjög langt í þeim efnum, og ég verð að segja það, að einhvern tíma hefði nú fyrrv. stjórnarandstöðu verið brugðið um ábyrgðarleysi að standa þannig að máli. Eftir því, sem ég hef komizt næst og fengið út reiknað vel og rækilega, þ.e. þá liði, sem auðvelt er að reikna út í þessum brtt., þá eru þær samtals upp á rúmar 1 600 millj. kr., eða þær mundu því þýða í tekjutap fyrir ríkissjóð meira en helming af álögðum tekjuskatti, og þykir mér þar hraustlega að verið. Ég verð því að segja, að mér bregður mjög í brún, ef t.d. hv. 2. þm. Norðurl. e., fyrrv. fjmrh., gerir þessar till. að sínum hér í þessari hv. d., því að þá er mikið brugðið frá því, sem áður var, ef hann getur staðið að slíkum till., því að hér er um að ræða grófar till. í þá átt að svipta ríkissjóð tekjum og alveg óraunhæfar, eftir að ríkissjóður er búinn að taka að sér að greiða fyrir þegnana persónugjöld til trygginganna, yfir 1 200 millj. kr., og eftir að ríkissjóður er búinn að taka að sér að greiða fyrir sveitarfélögin álíka fjárhæðir, vegna þess að skattkerfið, lögreglan og sjúkrasamlögin eru að mestöllu leyti fjármögnuð af ríkinu. Það væri því mjög óeðlilegt að gera þessa breytingu. M.a. er hér lagt til, að ríkissjóður leggi sveitarfélögunum til tæpar 400 millj. kr. umfram það, sem þau hafa í gegnum Jöfnunarsjóðinn, af þeim tekjustofni, sem nokkurt mark er á takandi, einn af þeim þremur, sem sveitarfélögin hafa ekkert af nú, því að þau hafa tekjur bæði af aðflutningsgjöldunum og söluskattinum, svo að hér er um þriðja stærsta tekjustofn ríkissjóðs að ræða, þannig að mér finnst það skjóta skökku við, þegar þannig er að þessu staðið. Og ég verð að segja, að ég varð nokkuð undrandi á því, að í þessum brtt. skyldi ekki vera að finna annað en þetta. En út af fyrir sig á ég svo sem ekki að vera að harma það, þótt mér þyki léttlyndið vera helzt til mikið. Herra forseti. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, enda tel ég mig hafa gert grein fyrir málinu, eins og hægt er á þeim tíma, sem ég ætlaði mér að taka til þess. Ég vil að lokum segja það í fyrsta lagi, að ef það hefði átt að fresta skattalagabreytingum nú, hefði einnig orðið að fresta breytingu á almannatryggingakerfinu, breytingunni á verkaskiptingu milli ríkis og bæja, og þá hefðu skattalögin frá s.l. vori komið til framkvæmda með þeim annmörkum, sem ég hef hér lýst. Í öðru lagi er með skattafrv. þeim, sem hér liggja fyrir, bæði tekju- og eignarskattsfrv. og tekjustofnafrv., brotizt út úr þeirri sjálfheldu, sem skattakerfi landsins var komið í, með öllum þeim ókostum, sem því fylgdi. Í þriðja lagi er það eðlilegt og sjálfsagt, að þeir, sem hafa tekjur yfir 600 þús. kr. og þaðan af meira, taki þátt í þeirri stórfelldu réttarbót í skattamálum, sem það er að fella niður persónuskattana, sem voru á lagðir alveg án tillits til þess, hvort þegnarnir hefðu tekjur eða ekki. Í fjórða lagi tekst að gera þessar breytingar án þess, að raunveruleg skattahækkun eigi sér stað, þegar á heildina er litið, því að það er um skattalækkun að ræða, eins og sýnt hefur verið fram á, miðað við gamla kerfið. Áfram verður unnið að því að endurskoða tekjustofna ríkisins og þau lög, sem að því lúta, bæði um tekju- og eignarskatt, söluskatt og virðisaukaskatt. Þá verður einnig unnið áfram að því að endurskoða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og fleiri þætti, sem þau eiga nú sameiginlega, en gætu komið sér saman um að hafa með öðrum hætti en nú er. Ég hef ákveðið að gefa stjórnmálaflokkunum kost á því að eiga aðild að þeirri framhaldsendurskoðun, enda vinnst þá betri tími til að sinna því máli en kostur var á í haust, eftir að ríkisstj. komst til valda. Í sambandi við þetta mun einnig verða unnið að áframhaldandi endurskoðun á tryggingakerfinu, því að þetta allt þarf að fara saman, svo náskylt er það. En með meiri tíma og betri vinnu tekst að ná því takmarki, sem hér er stefnt að, að gera heildarlöggjöf um tekju- og eignarskatt og taka aðra þætti í tekjuöflunarkerfi ríkisins til rækilegrar athugunar og laga þá að því kerfi, sem að dómi ríkisstj. er æskilegast. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til hv. fjhn. og 2. umr.



Herra forseti. Hér er um svo mikið mál að ræða, að það verður því miður ekki hjá því komizt að taka nokkurn tíma að ræða það, og má segja, að í rauninni, ef ætlunin er að hraða meðferð þess, þá hefði verið ástæða til að taka það fyrir strax í byrjun þingfundar í dag. En það er hlutverk hæstv. fjmrh. að stjórna vinnubrögðum í því, en ekki mitt. Ég skal aðeins taka það fram, að af hálfu okkar sjálfstæðismanna og, ég hygg, stjórnarandstöðunnar almennt er síður en svo nein löngun til að draga úr því, að málið geti gengið sinn gang, en við hljótum að sjálfsögðu að áskilja okkur þann rétt að ræða það með eðlilegum hætti, og er kannske ekki að undra, þótt ég leyfi mér að fara um það nokkuð mörgum orðum, af því að hæstv. fjmrh., minn ágæti eftirmaður, hefur lagt nokkra rækt við það hér í máli sínu að vitna í ræður og frv., sem ég hef flutt hér á Alþ. fyrr og síðar, og ætti ég síður en svo að hafa á móti því, enda er ég honum mjög þakklátur fyrir að vekja athygli á því. Það sparar mér kannske orð, sem ég ella hefði þurft að mæla, því að ég skal taka það skýrt fram, að varðandi þau atriði, sem hann vitnaði í, hef ég ekki breytt í einu eða neinu um skoðun í þeim efnum. Mér þótti að vísu nokkuð undarlegt, miðað við öll vinnubrögð í málinu, að hæstv. ráðh. hafði beðið eftir því, hvaða eftirtektarverðar till. kæmu frá Sjálfstfl. í sambandi við málið. Sannast sagna vannst nú ekki ákaflega mikill tími til að kanna málið til hlítar, því að það hvarf nú lengst af og var utan nefndar, þannig að menn vissu nú lítið, hvar það var í geymslu þá og þá stundina. Nefndin sjálf hélt fáa fundi, og lítið tóm var til að fá þær upplýsingar, sem ég mun síðar að víkja, og miðað við þau vinnubrögð, sem þannig voru höfð í sambandi við alla meðferð málsins í n. og hér á þingi, þótt það að vísu væri hér æðilangan tíma, og miðað við, að við sjálfstæðismenn lögðum til sem aðaltill., að málinu væri vísað frá vegna þessa lélega undirbúnings, sem ég mun víkja að síðar, þá gafst að sjálfsögðu ekki á mjög skömmum tíma tækifæri til þess að framkvæma heilsteypta úttekt á þessu máli, enda eingöngu ætlunin að benda á grundvallaratriði, sem við töldum, að þyrfti að taka til athugunar. Og ég vil taka tvennt fram varðandi fjárhagsmálin í þessu sambandi, sem hæstv. ráðh. vék að og taldi sýna ábyrgðarleysi okkar: Í fyrsta lagi berum við enga ábyrgð á því, að fjárlög hafa hækkað um 5.5 milljarða á einu ári. Það er hans mál, en ekki okkar. Og í annan stað þá tókum við það fram. að að svo miklu leyti sem óumflýjanlegt yrði talið að afla nýrra tekna, þá töldum við, að það ætti að afla þeirra með öðrum hætti, og bentum í því sambandi á, að við vildum heldur fara þá leið að afla óumflýjanlegra tekna með óbeinum sköttum. Við hæstv. fjmrh. getum vafalaust orðið sammála um margt efnislega í sambandi við hlutverk skatta og skattalaga og skattamál í heild. Það er ljóst, að hlutverk skatta er mjög mikilvægt í þjóðfélaginu. Skattlagning er stjórnunartæki, og skattastefna hefur víðtæk áhrif bæði í sambandi við skiptingu tekna milli þjóðfélagsborgaranna og í sambandi við það, hver eigi að hafa með höndum tiltekin verkefni í þjóðfélaginu, hvort það er einstaklingurinn sjálfur, hvort það eru sveitarfélögin eða hvort það er ríkisvaldið, sem þar eigi að koma til. Jafnframt eru skattar í ýmsum tilfellum notaðir til þess að verka til jafnvægis í efnahagskerfinu. Um það eru að vísu nokkuð skiptar skoðanir, hvernig að þessum málum skuli vinna. Sumir hafa þá skoðun, að skattheimta ríkisins skuli vera mikil, og stefna beri að því að hafa sem mest í hendi ríkisins. Ég hygg, að almennt sé sú stefna ekki ríkjandi hér á landi. Það er a.m.k. í algjörri andstöðu við skoðun okkar sjálfstæðismanna. Við álitum, að við eigum að stuðla að velferðarþjóðfélagi, en þó innan þeirra marka, að skattheimta gangi aldrei svo langt, að hún lami framtak fólksins, og að svo miklu leyti sem mögulegt sé, þá eigi að láta einstaklingana um það að sjá fyrir málum sínum, þótt það séu vissir málaflokkar, sem við viðurkennum, að hljóti í menningarþjóðfélagi að vera hlutverk samfélagsins, annars vegar sveitarfélaga og hins vegar ríkisins, en það sé grundvallarnauðsyn, því að það stefni til upplausnar í þjóðfélaginu og samdráttar, - og við þekkjum það frá þeim ríkjum, sem búa við slík hagkerfi, - ef tekið er burt framtak einstaklingsins, og slíkt hefði í för með sér samdrátt og afturför í þjóðfélaginu. Það er jafnframt skoðun okkar, að það eigi að dreifa valdinu í þjóðfélaginu í sambandi við framkvæmdir og þá um leið skattheimtu. Því eigi að hafa sem mest af hinum sameiginlegu verkefnum í höndum sveitarfélaga, og ríkið eigi fyrst að koma til, þar sem eðli málsins samkvæmt hlýtur að verða um allsherjar samhjálp borgaranna að ræða. Hér hefur verið gert dálítið að umtalsefni frv., sem ég flutti ásamt hv. núv. I. þm. Reykv. 1953. Það gleður mig, að það mál skuli hafa verið gert að umtalsefni og það mál sé ekki gleymt, vegna þess að það frv. var flutt í samráði við Sjálfstfl. af okkar hendi, og þar voru markaðar nokkrar grundvallarlínur, sem hafa verið hafðar að leiðarljósi síðan, eftir því sem kostur hefur verið á. Þar var mörkuð sú stefna t.d., að almennar launatekjur yrðu, eftir því sem kostur væri á, hafðar skattfrjálsar, og var þá miðað við, að almennar verkamannatekjur yrðu skattfrjálsar til ríkisins. Það hefur aldrei verið talið fært að ganga svo langt varðandi sveitarfélögin, og þess vegna var persónufrádráttur í sambandi við sveitarfélögin alltaf óhagstæðari en persónufrádráttur til ríkisins, en þar kom aftur á móti, að skattar til sveitarfélaga voru frádráttarbærir við álagningu næsta árs. Þá var jafnframt lýst þeirri stefnu, að nauðsynlegt væri að hafa skattlagningu félaga hóflega, og í þriðja lagi var lýst þeirri skoðun, að stefna bæri að því, að um yrði að ræða sérsköttun hjóna. Þetta hygg ég, að hafi verið meginatriðin, þótt að mörgum öðrum atriðum væri vikið í þessu frv. En það var gert ráð fyrir því í frv„ sem ég kem nú að síðar í sambandi við skattvísitölu, að reynt yrði að tryggja það, með hliðsjón af þeirri meginstefnu, að almennar launatekjur yrðu skattfrjálsar, að frádráttarliðir og skattstigar breyttust í samræmi við breyttar tekjur launþega. Eftir að fyrrv. ríkisstj. var mynduð, þá var hafin heildarkönnun skattkerfisins, þegar árið 1960. Þá var mörkuð sú stefna, sem kom fram í áðurgreindu frv., að almennar launatekjur yrðu skattfrjálsar, og var þá miðað við almennan taxta Dagsbrúnar að viðbættum einum eftirvinnutíma. Þetta hefur gengið nokkuð úrskeiðis á undanförnum árum, sem oft hefur verið að vikið og aldrei hefur verið reynt að leyna af okkar hálfu. Fyrstu árin var þetta svo, en þó dró þar nokkuð í sundur. Síðan var árið 1965 ákveðin veruleg lagfæring í þessa átt til þess að ná þessu marki á nýjan leik og ákveðið, að leidd skyldi í lög svo kölluð skattvísitala, sem mikið hefur verið umdeild, en það hefur í öll þessi ár þar til nú fallið í minn hlut sem fjmrh. að ákveða hana, og ég hef alltaf haft þann skilning, að skattvísitalan hefði verið ætluð til þess að jafna metin á þann hátt, að skattþunginn yxi ekki við hækkun kaupgjalds. Hér hefur, eins og ég sagði, gengið á ýmsu, og það er rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að þessu hefur ekki verið hægt að framfylgja sem skyldi. Og á erfiðleikaárunum varð þannig um beina hækkun á beinum sköttum að ræða, sem ég hef aldrei mótmælt, heldur hvað eftir annað lýst yfir, að þetta hefði átt sér stað, en það breytti ekki meginstefnunni, og strax og batnaði hagur hins opinbera, þá bæri að stefna í þá átt að koma málunum í það horf að miða við hina almennu kauptaxta og að breyting á skattvísitölu gæti orðið í samræmi við breytingu á kaupgjaldi og kaupgjaldsvísitölu. Ég mun síðar víkja að skattvísitölunni og skal því ekki ræða hana frekar, og ég skal heldur ekki fara að rekja nema aðeins í stórum dráttum, hvað gerzt hefur á undanförnum árum, það er hv. þm. kunnugt. Eftir að skattalagabreytingarnar voru gerðar 1960 og raunar alla tíð síðan, þótt nokkuð hafi orðið um hækkun skatta að ræða á erfiðleikaárunum, þá verð ég að telja, að skattar hér á landi hafi ekki verið óhæfilega háir, hvorki miðað við þjóðartekjur né heldur miðað við það, sem er í nálægum löndum. Og hæstv. fjmrh. upplýsti það raunar hér alveg réttilega, að hlutfallsprósenta skattlagningar hér á landi er ekki óeðlilega há miðað við nálæg lönd og mun lægri en í ýmsum löndum, sem mætti þó ætla, að skattar væru lægri í en hér á landi. Ég lét framkvæma fyrir fáum árum hlutlausa athugun á skattkerfi okkar á þann veg, að fengnir voru sérfræðingar frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, til þess að ekki blandaðist inn í þetta nein hlutdrægni á neinn hátt, heldur að þetta yrði skoðað hlutlaust af utanaðkomandi aðilum og með hliðsjón af ástandi þessara mála í öðrum löndum. Þessum sérfræðingum var falið að kanna, hvernig skattkerfi okkar væri og hvort hægt væri að segja, að um óeðlilegan skattþunga væri að ræða. Það varð niðurstaða þessarar sérfræðilegu athugunar, að skattþungi hér væri ekki óeðlilegur. Að vísu var bent á tvennt, sem væri óeðlilegt hér. Annars vegar voru aðstöðugjöldin, sem væru mjög óvenjulegur og lítt þekktur tekjustofn, og hins vegar, að fasteignaskattar væru hér, að þeir töldu, of lágir, og er það vissulega í samræmi við það, sem allir okkar efnahagssérfræðingar hérlendis hafa haldið fram um margra ára skeið, þ.e. að nauðsynlegt væri að hækka hér fasteignaskatta. Ég hef verið því andvígur, að of langt væri gengið á þeirri braut, og Sjálfstfl. hefur haft það sem stefnumörkun, að það væri ekki rétt að ganga of langt í þessum efnum. En hins vegar hefur það farið í bág við þá skoðun, sem margir af okkar efnahagssérfræðingum og einnig þessi útlendi sérfræðingur halda fram. En spurningin er: Ef ekki hefur verið um óhóflega skattheimtu að ræða, hvernig hefur þá staðið á því, að nauðsynlegt var, svo sem viðurkennt hefur verið á undanförnum árum og ég hef hvað eftir annað vikið að, og hæstv. fjmrh. m.a. vitnaði í ræðu mína um þetta efni, að breyta skattkerfinu í veigamiklum efnum? Það stafar einfaldlega af þeirri ástæðu, að breytingar eru nauðsynlegar til þess að lagfæra auðvitað ýmiss konar annmarka, sem eru á þessu kerfi. Það er allt of flókið, það er rétt. Nefskattar eru of margir. Svo kallaðir punktskattar eru líka óhæfilega margir. Þá kemur það einnig til, að það er nauðsynlegt, ef við eigum að taka upp þau skattkerfi, sem nálægar þjóðir, sem við höfum mikla og vaxandi samvinnu við á efnahagssviðinu, hafa tekið upp, að breyta í grundvallaratriðum um skattkerfi hjá okkur. Ég á þar annars vegar við staðgreiðslukerfið, en segja má, að það skipti að vísu ekki meginmáli, hvort við höfum það kerfi, miðað við það að fylgja kerfi nálægra viðskiptaþjóða, en það kerfi hefur haft mikið fylgi hér á landi. Þetta kerfi hefur verið rannsakað mjög rækilega hér á landi, fyrst af embættismönnum á vegum rn. og síðan af sérstakri nefnd, og það hefur legið tvisvar fyrir Alþ., þannig að vissulega hefur það fengið eins gaumgæfilegan undirbúning og kostur hefur verið á. En skoðun mín hefur verið sú, að staðgreiðslukerfið væri ekki hægt að innleiða, þótt það gæti verið gott út af fyrir sig, nema skattkerfið í heild væri endurskoðað og gert miklu einfaldara. Þá kemur hér einnig til annað, sem er e.t.v. þýðingarmeira, en það er virðisaukaskatturinn. Hann hefur verið innleiddur í flestum eða öllum nálægum löndum, og það er einmitt verið að ræða um, að skattheimta, sem skiptir meginmáli í sambandi við atvinnureksturinn, sé með líkum hætti í samkeppnislöndum okkar, og því var framkvæmd á s.l. ári ítarleg athugun á þessu skattkerfi og öllum hv. alþm. látin í té rækileg grg. um það, bæði kosti þess og galla. Það liggur í augum uppi, að til þess að þetta geti orðið allt með eðlilegum hætti og engin víxlspor stigin, þá er nauðsynlegt, að að þessu máli sé unnið mjög gætilega og rækilega, og það skiptir ekki máli að minni hyggju, hvort það dregst árinu lengur eða skemur, að framkvæmd sé skattalagabreyting. Það er of mikið í húfi að stíga víxlspor, til þess að framkvæma megi skattalagabreytingu aðeins til þess að geta sagt, að menn hafi framkvæmt skattalagabreytingu. Þess vegna skiptir það ekki meginmáli, hvort lögin taka gildi árinu fyrr eða seinna, en það skiptir höfuðmáli, að lögin séu undirbúin með réttum hætti. Hér kemur ekki eingöngu til skattkerfi ríkisins sjálfs, heldur einnig skattkerfi sveitarfélaganna og þá eðlileg verkaskipting ríkis og sveitarfélaga, sem er mjög veigamikið atriði og einnig hefur verið unnið rækilega að athugun á á undanförnum árum, og fjmrn. hefur fyrir sitt leyti fyrir nokkrum árum lýst þeirri skoðun sinni við Samband ísl. sveitarfélaga, að það væri reiðubúið til þess að standa að slíkri heildarendurskoðun strax og sambandið væri reiðubúið til þess fyrir sitt leyti. Það, sem gerzt hefur því á undanförnum árum, tel ég nauðsynlegt að draga fram til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig vinnubrögð þurfi að vera í sambandi við skattamál, að það hafi farið fram ítarleg könnun verkefnisins í heild og þessi ítarlega könnun hafi verið kynnt mjög rækilega öllum aðilum, sem það mál varðar. Það hefur farið fram rækileg athugun staðgreiðslukerfisins og dregin fram öll þau atriðl. sem þar koma til álita, að þurfi að framkvæma, ef þetta kerfi á að geta skilað árangri og ef menn vilja á annað borð innleiða það. Það hefur verið óskað eftir og gefinn kostur á því af hálfu ríkisins, að verkefnaskipting ríkis og sveitarfélaga yrði tekin til rækilegrar endurskoðunar og þá tekjuskiptingin um leið, og það hefur ekki staðið á ríkisvaldinu að þessu leyti, og á vegum sveitarfélaganna hefur farið fram ítarleg könnun á þessu máli, sem að sjálfsögðu var mikilvæg nauðsyn á við endurskoðun tekjustofnalaganna og reyndar skattalaga ríkisins einnig, að væri höfð til hliðsjónar, þegar kæmi að framhaldsbreytingu laganna. Þá hefur, eins og ég sagði, farið fram ítarleg könnun á virðisaukaskattinum og þessi skattur verið kynntur Alþ. mjög ítarlega í mjög góðri grg. eftir einn hinn færasta mann okkar á þessu sviði. Það, sem svo löggjafarlega hefur gerzt í þessu efni, þarf hér ekki að rekja. Breytingin, sem gerð var á síðasta þingi og hafði verið undirbúin mjög rækilega, var fyrirtækjaskatturinn með hliðsjón af aðild Íslands að EFTA. Strax og kom til álita, að Ísland gerðist aðili að EFTA, var athugun fyrirtækjaskattlagningar hafin, þar sem ljóst var, að við urðum að vera samkeppnisfærir, eða íslenzk fyrirtæki urðu að búa við sömu skattakjör og aðstöðu yfirleitt og samkeppnisfyrirtækin í öðrum EFTA-löndum. Þetta frv. var lagt fram seint á þingi. Það var ekki ætlunin, að það yrði þá afgreitt, heldur var unnið að því í samráði við alla flokka heilt sumar, og það var síðan lagt fyrir síðasta þing og lögfest þar ásamt ýmsum öðrum breytingum varðandi persónuskatta, sem ég skal hér ekki út í fara. Að þessu máli var unnið á þann hátt, að í það voru settir færustu sérfræðingar, sem til eru hérlendis á sviði skattamála. Þeir fengu sérstakt erindisbréf, þar sem pólitísk stefnumörkun var lögð, en hins vegar var þeim ætlað að útfæra þær hugmyndir, sem þar komu fram. Þar sem öllum hv. þm. var það ljóst, að hér var um hina flóknustu og vandasömustu löggjöf að ræða, sem við búum við, og því mikils virði, að ekki væri stigið víxlspor, var málið kynnt ítarlega, bæði öllum hagsmunasamtökum, sem það varðaði, og þmn. var sett með fulltrúa frá öllum flokkum. Í framhaldi af þessu, eftir að þessi lög höfðu verið samþ. hér á hinu háa Alþ. á síðasta þingi, þá var ákveðin skipun heildarnefndar til þess að halda áfram vinnu að þessu máli. Í fyrsta lagi var óskað eftir því, að allir þeir sérfræðingar sætu í nefndinni, sem höfðu setið í fyrri nefndinni. Til könnunar á skattavandamálinu í heild og fyrirtækjaskattinum, og auk þess til þess einmitt að leggja grundvöll að sem víðtækastri samstöðu um heildarbreytingu skattkerfisins var óskað eftir, að ýmis samtök tilnefndu fulltrúa í þessa nefnd, ekki eftir pólitískum línum, heldur hagsmunalegum. Það voru launþegasamtökin undir forustu Alþýðusambandsins, það voru vinnuveitendasamtökin, það voru bændasamtökin, og það voru síðast, en ekki sízt, samtök sveitarfélaga. En hver hefur svo orðið stefna og vinnubrögð núv. hæstv. ríkisstj.? Það virðist vissulega hafa verið tekið til höndum, vegna þess að á stuttum tíma er umturnað mörgu í skattkerfi okkar með þeim hætti, að menn vita nánast hvorki upp né niðúr og deila endalaust um það, hvað hér sé verið að gera. Það, sem ég tel miður farið ásamt mörgu öðru í sambandi við undirbúning þessa máls, er það, að hér var hafin pólitísk skoðun málsins. Ekki var aðeins látið nægja, eins og áður hafði verið gert, að leggja pólitískar meginlínur um, hvaða tilgangi skyldi náð, heldur var málið fengið í hendur pólítískum fulltrúum stjórnarflokkanna, og þar komu ekki aðrir nærri utan formaður nefndarinnar, sem ég vil segja, að hafi bjargað því, sem bjargað varð, með sinni sérþekkingu og hæfileikum, en hins vegar var gengið algjörlega fram hjá ýmsum embættismönnum og settir til hliðar þeir menn, sem höfðu alveg sérstaka þekkingu á einstökum atriðum í sambandi við skattkerfið og áttu sæti í fyrri skattalaganefndinni. Við hagsmunasamtök var ekki rætt, heldur var unnið að þessu máli með miklum hraða og án þess að skoða það nema lauslega. Þrjár nefndir voru settar í stað þessarar skattalaganefndar, sem átti að taka málið í heild til meðferðar. Ég verð að telja það mjög miður farið, vegna þess að þessi mál verða ekki klofin í sundur. Það má e.t.v. segja, að tryggingamálin séu mál út af fyrir sig, en þó er það svo, að ef samræma á tryggingakerfið við skattkerfið, sem hæstv. fjmrh. vék að og ég er honum nákvæmlega sammála um, þá er eðlilegt, að það séu sömu aðilar, sem að því vinna, þótt þar þurfi auðvitað einnig að koma til fulltrúar, sem hafa sérþekkingu á tryggingasviðinu. Það er mjög einkennilegt í sambandi við þetta frv., að það virðist enginn kannast við að vera höfundur þess. Ég hef ekki séð það áður í frv., að þar sé svo að orði komizt, þegar nefnd hefur verið sett til þess að undirbúa mál, í grg. frv., að það hafi verið stuðzt við álit umræddrar nefndar, endurskoðunarnefndarinnar. Það var óskað eftir því í fjhn. d., að menn fengju að ræða við þá menn, sem raunverulega hefðu samið þetta frv. Nú veit ég ekki, hvort það er minn ágæti eftirmaður, hæstv. fjmrh., sem hefur samið það. Þó dreg ég í efa, að svo sé, ekki svo að ég vilji gera lítið úr hans þekkingu, ég veit, að hún er mikil, og ég get vel fallizt á, að hún sé meiri en mín þekking. Ég hef a.m.k. aldrei látið mér til hugar koma að semja skattalagafrv. Það er of flókið til þess. En það reyndist ekki mögulegt að fá að ræða við aðalhöfunda þessa máls, aðra en formann nefndarinnar, sem tók það skýrt fram, að það væru mörg atriði í þessu frv., sem hann vissi ekki, hvernig stæði á, að hefðu verið orðuð með þeim tiltekna hætti, sem þar var um að ræða. Það hefðu verið aðrir aðilar, sem þar hefðu komið til. Einnig var óskað eftir því, að ríkisskattstjóri mætti á fundi n., þar sem hann hefur tæknilega, fullyrði ég, mesta þekkingu á uppbyggingu skattalagafrv., - hvað sem líður því, hvort hann hefur mesta hæfileika til að meta það efnislega, það er allt annað mál, en tæknilega séð, - og hann upplýsti, að málið hefði ekki verið lagt fyrir hann að öðru leyti en því, að krafizt var umsagnar hans eftir nokkrar klukkustundir. Eftir að við höfðum óskað eftir því, að hann skoðaði málið, þá sendi hann okkur aths. á 15 vélrituðum síðum, þar sem var tæknilega fundið að flestum eða öllum gr. frv., þannig að heldur er þetta nú óbjörgulegt að leggja af stað við endurskoðun jafn viðkvæmrar löggjafar og skattalöggjafarinnar og hafa ekki búið sig betur að heiman en hér virðist hafa verið gert. Ég vil aðeins nefna sem dæmi, þótt það skipti ekki máli, að hér er fullyrt í grg., - það er í sambandi við aths. við 8. gr. frv., - að það sé af tæknilegum ástæðum ekki hægt vegna öryggisleysis, sem það skapi viðkomandi skattgreiðendum, sem eru samvinnufélögin, að fylgjast með reglum, sem hafi verið ákveðnar í lögum, sem nú gilda og sett voru á síðasta þingi. Þetta kannast formaður nefndarinnar ekki við að hafa samið, og þetta taldi hann hæpið, að gæti staðizt, og ríkisskattstjóri segir, að það sé algjörlega út í hött að segja, að þetta sé ekki hægt. Það hefur hins vegar ekki hafzt upp á þeim huldumanni, sem hefur komið inn þessari merkilegu setningu. Þetta er kannske ekki stórt dæmi, en það sýnir það, að það er erfitt að fást við þetta, og víða liggja leiðir í þessu máli og ekki alls staðar eftir heppilegum slóðum, þótt maður sjái einkennin í því og fingraförin, að það muni vera komið frá vissum hagsmunaaðila, að það sé ekki hægt að framkvæma þetta. Sannleikurinn er sá, að það er með svo margt í vinnubrögðum þessarar hæstv. ríkisstj., ekki aðeins í skattalögunum, heldur á mörgum öðrum sviðum, að það er rokið til að ákveða, að lögum skuli breytt og það skuli gert á ákveðnum tíma. Það eru heimtaðar till. af mönnum, þótt það sé engin leið að skila till. á þeim tíma, og það er líkast því nánast, að það sé byrjað að teikna sjókortin, eftir að skipið er strandað, því að eftir á er svo komið í ósköpum og leitað til þeirra ágætu embættismanna, - þeir eru þá nógu góðir, - til að reyna að lagfæra það, þegar hæstv. ríkisstj. er komin í óefni með ýmsa þá hluti, sem hún hefur verið að hollaleggja og virðist hafa haldið, að brjóstvitið nægði til þess að leysa. Hæstv. fjmrh. vék hér að því, að hann hefði svarað mörgu, sem hefði verið haldið fram í hv. Nd. Nú hef ég ekki fylgzt með umr. þar, og ég efast ekkert um, að hann hefur faríð með rétt mál, þegar hann er að svara þar því, sem þar hefur verið haldíð fram, og míg furðar kannske ekki, þótt það hafi vakið nokkrar áhyggjur hjá honum ýmislegt, sem þar var sagt, og það sýnir, að hann hefur vakandi samvizku fyrir því, að þetta muni kannske ekki allt saman vera eins pottþétt og hann hefði óskað, og ég veit, að hann hefði óskað, því að ég þekki hann svo vel, að ég fullyrði, að hann hefði ekki viljað hafa þann angurgapahátt á, ef hann hefði einn ráðið, að fella niður alla nefskatta og gera það óumflýjanlegt að breyta skattalögunum, áður en búið var að athuga, hvernig ætti að breyta þeim, og standa svo uppi með fjárlög með milljarða gati í og hættu á því, ef skattalögin yrðu nú ekki samþykkt. Það er ólikt honum, og þá er hann orðinn óforsjálli en ég hef alltaf haldið hann vera, ef honum a.m.k. hefur ekki liðið illa núna undanfarna síðustu mánuði, að hafa fjárlögin svona götótt og allt í óvissu um það, hvort einhver hlypi út undan sér, sem sumum datt nú í hug að gera, og illa tókst að beizla þá á nefndarfundum, og varð að halda með þeim aukafundi til þess að knýja þá til þess að samþykkja skattalögin. Þá hefur honum ábyggilega ekki liðið vel, og hef ég með honum fyllstu samúð, en ég er hræddur um, að hann sé ekki enn þá búinn að sjá fyrir lok þessa máls. Hæstv. ráðh. er búinn að láta kanna það rækilega, hvaða lög hafa verið látin verka aftur fyrir síg í tíð fyrrv. stjórnar, og það er náttúrlega gott og blessað, en ég held, að ýmis atriði séu í þessum lögum, sem eiga sér ekkert sambærilegt í því, að lög hafi verið látin verka aftur fyrir sig. Mér er það alveg fullljóst, að mörg lög hafa verkað aftur fyrir sig, skattalög sem önnur, en ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. hefur íhugað, að í lögunum, sem enn þá eru í gildi, eru fyrirmæli um, að vissir hlutir skyldu vera gerðir um síðustu áramót, bein fyrirmæli, og ég sé ekki annað en að fyrirtækjunum hafi verið skylt að gera það, meðan lögin eru enn í gildi, og ég held sannast sagna, - ég vona, að það lendi ekki í vandræðum, - að hæstv. ráðh. eigi eftir að sjá mjög víðtæk og alvarleg málaferli í sambandi við það hátterni að afnema þau lög, sem nú eru í gildi, áður en þau í raun og veru taka gildi. Formlega hafa þau tekið gildi, og menn gátu hagað sér eftir þeim og áttu að gera við uppgjör nú um síðustu áramót. Og ég efast um, að til sé nokkurt fordæmi fyrir, að þetta hafi gerzt. Ég hefði a.m.k. talið, að það hefði verið gott fyrir hann að setja punkta á sjókortið, áður en skipið strandaði. Þetta er kannske eitt af alvarlegustu atriðunum í sambandi við þetta mál og mikilvægasti þátturinn í því, að við sjálfstæðismenn teljum það brýna nauðsyn, að þetta mál verði skoðað miklu betur og athugaðar afleiðingar af því að gera þessar breytingar, hvort sem menn að lokum verða fylgjandi því að gera þær breytingar, sem hæstv. ráðh. beitir sér fyrir, eða ekki. Það er allt annað mál. Hvaða veilur kunna að hafa verið í þessu skattafrv. frá síðasta þingi, skal ég nú ekki langt út í fara eða hefja umr. um það aftur. Það var mikið rætt þá á því þingi. Það var sýnilegt, að hæstv. ráðh. var kominn í alveg nýtt Ólafskver. Mér lízt nú ekki á, ef hann fer að fara út úr rullunni og fer að lesa skakkt Ólafskver. Ég er ekki viss um, að húsbóndi hans, hæstv. forsrh., sé hrifinn af því, því að talsvert af lesningu hans hér áðan var upp úr ræðum fyrrv. þm., Ólafs Björnssonar, þar sem hann hefði fundið frv. margt til foráttu. Þetta er alls ekki rétt, og þetta veit hæstv. ráðh., að er ekki rétt. Ólafur Björnsson var frsm. meiri hl. n., og það vita allir, að Ólafur Björnsson er svo grandvar og gegn maður, að hann mundi aldrei hafa tekið að sér það hlutverk að mæla með frv., sem hann hefði fundið margt til foráttu. Það hefði hann aldrei gert. Enda fann hæstv. ráðh. ekki úr hans ummælum annað en eitt atriði. Og það er alveg rétt, að það var ágreiningur um það. Ólafur Björnsson taldi það óskynsamlegt, og það er út af sérstakri skoðun, sem hann hefur á því, að það eigi að veita sparifé sérstök fríðindi og engum öðrum eignarformum. Þá taldi hann mjög varhugavert það atriði núgildandi laga, - ég segi núgildandi, þau eru í gildi enn, - að heimila viss skattfríðindi fyrir arð af hlutafé. En þetta var atriði, sem var sett inn í þessi lög einmitt í samráði við þá menn, sem mest hafa hugsað um það að koma hér á laggirnar verðbréfamarkaði og kaupþingi til þess að laða fé að atvinnurekstri. En eins og allir hv. þm. vita, þá hefur það verið ein helzta meinsemd atvinnurekstrarins hér á landi, að það hefur verið svo sáralítið eigið fé. Það getur vel verið, að einhverjir hefðu getað misnotað þetta, hvað er ekki hægt að misnota? En það vill svo til, og það þekkjum við kannske allir, sem hér erum í d. meira og minna, að undanfarin ár hafa verið stofnuð fjölmörg almenningshlutafélög og þá fyrst og fremst úti um land, þar sem atvinnuörðugleikar voru. Þetta var gert ekki hvað sízt á atvinnuleysisárunum. Þá réðst fólk í það að safna saman sparifé sínu til þess að leggja í atvinnurekstur, þótt það teldi það í hættu. Fólkið tók það út úr innlánsstofnunum, þar sem það var skattfrjálst, og lagði það í þessi fyrirtæki, sem flest voru mikil áhættufyrirtæki. Og það er alveg ljóst, að ef ekki verða gerðar einhverjar sérstakar ráðstafanir til þess að gera lystilegra að leggja fé í fyrirtæki, - og það er sannarlega ekki gert með þessum lögum, þar sem dregið er verulega úr skattfríðindum fyrirtækja, - þá stöndum við áfram í sömu sporum og áður um það, að við fáum ekki fjármagn inn í atvinnureksturinn. Og ég vil minna á það, sem var haldið fram ákveðið af hv. stjórnarandstæðingum þáv., þegar við gengum í EFTA, að íslenzkur atvinnurekstur væri hvorki skattalega né á annan hátt undir það búinn að taka við óhentugri samkeppni. Þetta var eitt af því, sem fundið var að. Og það er náttúrlega ekki hægt bæði að finna að því, að þetta sé ekki gert, og einnig, að það sé gert, þó að það megi deila um þetta einstaka atriði, sem auðvitað er ekkert stórmál til að tala um, að það réttlæti það að umturna allri þessari löggjöf. Þá voru tvö atriði, sem hæstv. ráðh. vék að og ég skal út af fyrir sig ekkert segja um, hvort sé rétt enda rangt að hafa í óbreyttu horfi, eins og var í gömlu lögunum. Það eru t.d. sameignarfélögin. Það var auðvitað engin hætta sem skapaðist á því, að þeim væri breytt í hlutafélög. Gallinn á sameignarfélögunum er sá og hefur verið, - ég held, að það sé gengið þannig frá því í þessu frv. nú, að menn verða að velja, hvort þeir vilja sameignarfélagsformið, - en áður var það í gömlu lögunum þannig, að menn gátu frá ári til árs notað ýmist það eða talið persónulega fram eftir því, hvað hentaði þeim skattalega, og fengið alveg óeðlileg skattfríðindi út úr þessu. Varðandi breytingu á reglum um söluhagnað íbúða í eldra form, þá er ég hæstv. ráðh. algerlega sammála um þá breytingu og tel, að verðbólguþróunin, sem sízt af öllu virðist nú vera minnkandi, réttlætí það fullkomlega, eins og hann sagði, að það sé horfið til hinnar gömlu reglu í því efni, því að þessi regla, sem þarna var talað um, miðaðist við það, að það yrði stöðugra verðlag. Varðandi þessi frv. er það aðaldeilumálið, hvort þau yfirleitt feli í sér aukna skattbyrði eða ekki. Það er auðvitað alveg ljóst og við getum ekki deilt um það, að skattur á eignir er stóraukinn, bæði eignarskattur, og svo koma til hinir stórhækkuðu fasteignaskattar, sem kosta margföldun á útgjöldum. Þá eru tekjuskattar einnig sannanlega auknir samanlagt. Þeir voru áður 50–51%, en eru nú 54%, sem er hin almenna skattlagningarregla, þegar komið er upp fyrir neðri tvö þrepin, sem sannast sagna eru á óhæfilega lágar tekjur. Byrðar atvinnurekstrarins eru auknar verulega, eins og við vitum, og skattaprósenta atvinnurekstrarins hækkar verulega. Og eins og ég segi, leiðir þetta til þeirrar óheillavænlegu þróunar, að það er a.m.k. mikil hætta á því, að fyrirtækin standi höllum fæti og þessar breytingar vinni gegn þeirri myndun eigin fjármagns í fyrirtækjum, sem er brýn nauðsyn. Þá komum við að lækkun skatta hjá láglaunafólki. Þetta er nú gott og blessað, og vissulega getur enginn verið á móti því að lækka skatta á láglaunafólki. En hér er nú það mál á ferðinni, sem er meir auglýsingaskrumkennt en raunverulegt. Það er alveg rétt, að nefskattar, sjúkrasamlagsgjöld og tryggingagjöld, á ungu fólki, námsfólki, hefur verið þungur baggi, oft a.m.k., á þeim að greiða. Auðvitað er hægt að fara mismunandi leiðir í þessu. Það þurfti ekki að afnema alla nefskatta, þótt markið hefði verið hækkað eitthvað, um 1–2 ár, sem þetta unga fólk hefði þá fyrst þurft að greiða þessi gjöld. Það hefur áður verið um það rætt og í rauninni gerð á því breyting varðandi eitt ár. Ég veit, að þetta kostar nokkurt fé, en eru þó smámunir á móts við það, sem hér er verið að gera, þannig að það hefði ekkert verið óeðlilegt og a.m.k. ekkert fjarstætt, að það hefði verið hægt að hugsa sér þá lausn til að þurfa ekki að flana að því að breyta skattkerfinu í heild, eins og nú er, vegna þessa unga fólks. Um nefskattana almennt verða menn að hafa það í huga, sem alltaf er reynt að leyna, og hæstv. ráðh. forðaðist líka að minnast á hér í ræðu sinni, að nefskattarnir eru í vísitölunni, og þessu verða menn að gera sér grein fyrir. Afnám nefskatta leiðir til þess, að ríkissjóður sparar sér stórfelld útgjöld, og vísitalan lækkar mjög verulega af þessum sökum. Hér er nefnilega um útgjöld að ræða, sem fólk fær bætt í sínu kaupi, og ef menn vilja gera eðlilegan samanburð, þá verður að taka þetta með í reikninginn. Það hefur birzt í dag á forsíðu í Þjóðviljanum grein, sem ég býst við, að hinir ágætu ritstjórar Þjóðviljans mundu ekki óska eftir í júnímánuði, eða hvenær sem það verður, sem skattarnir koma, að þeir hefðu nokkurn tíma skrifað, en þeir hafa ekki látið sér nægja minna en að setja það yfir alla forsíðuna og skrifa um það í leiðara líka. Án þess að ég ætli að fara að svara hér beint ritstjórum Þjóðviljans, þá vona ég, að það verði ekki lagt mér til lasts, þótt ég geri þetta svolítið að umtalsefni, vegna þess að þetta er ekki annað en þáttur í þeim málflutningi, sem haldið er fram í sambandi við þetta mái. þ.e., að hér sé um að ræða stórfelld fríðindi fyrir alla, sem hafa haft undir 300 þús. kr., og sérstaklega niðurfelling nefskattanna, sem stórlækki opinber gjöld þessa hóps. Hér er aðallega átt við einstaklinga, og ég skil nú satt að segja ekki, hvernig einstaklingar eru orðnir allt í einu meira atriði en hjón og barnafólk hjá þessu virðulega málgagni. En það hefur virzt sem það þyki sérstaklega nauðsynlegt að benda á, hvað þetta séu miklar hagsbætur fyrir einstaklinga, sem losni þarna við nefskattana, og ef þeir hafi undir 300 þús. kr., þá muni þetta lækka þeirra gjöld. Það er að vísu ekki gert ráð fyrir því, að fjöldi þessara einstaklinga kann að eiga húseignir, og fasteignagjöldin bætast þá hér við og stórhækkun þeirra. En hvað af þessum einhleypingum skyldi vera gamalt fólk? Það er kjarni málsins, sem ég hélt, að skipti nú kannske meira máli en jafnvel það, þó að það væri eitthvað hægt að létta á ungu fólki. Og hvað af þessu skyldi vera ungt fólk líka, sem er að berjast við að koma sér upp þaki yfir höfuðið? Það vantar líka. Í forsendunni fyrir öllum þessum útreikningum er svo að sjálfsögðu líka gengið út frá hinni alröngu vísitölu. Það er svo náttúrlega ekki nema hinn sjálfsagði þáttur í málinu. Það er nefnilega staðreynd, sem ég veit, að ég þarf ekki að útskýra fyrir hæstv. fjmrh., hann þekkir það gerla, og ritstjórar Þjóðviljans ættu að þekkja það líka, að 67 ára fólk greiðir ekki nefskatta. Og ekki nóg með það, heldur er gert ráð fyrir að fella einnig niður sérstakan frádrátt aldraðs fólks, sem settur var inn í gildandi skattalög á síðasta þingi. Þetta nemur mjög verulegum fjárhæðum, þannig að hér er tvímælalaust um að ræða mikla skattþyngingu fyrir þetta fólk, sem þannig er ástatt með, þannig að hér er ekki vert að vera að flagga allt of mikið tölum og útreikningum og gera sig góða gagnvart þessu fólki, því að það, sem verst á og erfiðast, er gamla fólkið. Flest af því á nú húsnæði, sem betur fer, þannig að það fer þá enn þá verr út úr þessu af þessum sökum, og það var búið að tryggja þessu fólki fríðindi, áður en þessi skattalög komu til, sem voru því miklu hagstæðari en það, sem það verður nú að búa við. Hvað eru miðlungstekjur? Það er svo aftur spurning. Ef við höldum okkur að hjónum, þá mun það vera svo, að það eru í landinu um 40 þús. hjón, og þar af eru 27 þús., sem hafa yfir 430 þús. í brúttótekjur. Og af þessum 27 þús. er meginhlutinn eða 21 þús. með tekjur á bilinu 430–730 þús. kr., þannig að þetta virðist vera nokkurn veginn meðaltekjur fyrir hjón. Og ég er anzi hræddur um, að það þyngist töluvert á bökum þessa fólks. Þá er það skattvísitalan hin margumtalaða. Og þar sem allur samanburður við gamla kerfið er gerður á villandi hátt, verð ég að harma það mjög, að menn skuli hafa neyðzt til þess. Ég vil alls ekki halda því fram, að hæstv. fjmrh. hafi gert það, en það hefur verið gert í skrifum og tali um þessi mál að reyna að gera tortryggilega Efnahagsstofnunina og Reiknistofnun Háskólans og sagt, að þegar sé verið að deila á þetta mái. þá sé verið að ráðast á þessar stofnanir. Það hefur engum manni dottið í hug að ráðast á þessar stofnanir. Við vitum, að þar eru grandvarir menn, sem gera sína hluti rétt. En þeir voru mataðir með vissum forsendum af hæstv. ráðh. Þegar forstjóri hagrannsóknadeildar Framkvæmdastofnunarinnar eða hvað það heitir nú, þessi ósköp öll, kom á okkar fund og við fórum að spyrja hann, hvað merkti í umsögn hans um þetta mál, að það væri ekki um neina teljandi skattþyngingu að ræða, hvort það væri raunverulegt mat hans á því, að ekki væri um þyngri skatta að ræða, svaraði hann því mjög fljótt til, að það væri alls ekki hans mat. En hann hefði ekki haft aðra forsendu að ganga út frá og hefði verið gefin sú forsenda, að skattvísitalan væri 106.5 stig, og út frá þessu ætti að reikna. Aðspurður, hvað hann teldi eðlilega skattvísitölu til að halda í horfinu, þannig að menn borguðu hlutfallslega ekki meira af tekjum sínum en þeir hefðu áður gert, - ég segi hlutfallslega, auðvitað borga þeir meira, það dettur engum manni í hug að halda öðru fram, en að hlutfallinu væri haldið, sem hefur alltaf verið hugsunin, allt frá því að ég flutti ásamt Jóhanni Hafstein, hv. 1. þm. Reykv., okkar umtalaða frv., - þá svaraði hagrannsóknastjóri því til, að eftir því, sem stofnun hans vissi nú bezt, þá væri hækkunin frá fyrra ári 21.5%, sem mun að vísu vera meira, sennilega 24–25%, sem kaupgjald hefur hækkað og taxtar, auðvitað á milli ára. En við tókum lægri töluna, og við það eru okkar till. miðaðar. Að halda því fram, að hér sé um að ræða eitthvert ábyrgðarleysi eða óraunhæft tal. sem brjóti í bága við allt, sem gert hefur verið, er algerlega út í hött. Og það er ekki lengra að leita í því en til s.l. árs. Ég hef í umr. um þetta mál hér á þingi hvað eftir annað, eins og ég gat um áðan, viðurkennt það, að skattvísitalan hafi verið ákveðin of lág á erfiðleikaárunum. Hún var óbreytt í þrjú ár. Þar áður, 1965 og 1966, var hún ákveðin svo há, að hún jafnaði fullkomlega metin varðandi kauphækkanir, og hlutfallið í sambandi við kaup Dagsbrúnarmanna hélzt þá fullkomlega. Ég lýsti þá yfir og hef oft gert, að ég teldi, að þegar hagur ríkissjóðs batnaði, þá bæri að stíga stærra skref. Og það skref var stigið á s.l. ári, vegna þess að þá var skattvísitalan hækkuð um 20%, en meðalframfærsluvísitalan hafði ekki hækkað nema um rúmlega 13 eða 13.12%, og kaupgreiðsluvísitalan eða almenn hækkunarprósenta kaups var 18.4%. Að vísu reyndist þetta nokkru meira, þegar farið var að skoða framtölin, því að þessi áætlun var gerð áður, en það varð auðvitað að ákveða skattvísitöluna það snemma, en með þessu var mörkuð sú stefna, sem ég þá lýsti ákveðið yfir, að yrði haldið áfram, og það væri að ná fram þeirri stefnu, sem hefði alltaf verið grundvallarstefnan frá hálfu okkar sjálfstæðismanna, að þetta láglaunafólk borgaði ekki skatta. Og ég vil nú taka það fram, að það hefði út af fyrir sig verið hægt að framfylgja einnig þessu ákvæði á erfiðleikaárunum, en þá var bara komið þannig, sem hv. þdm. er vel kunnugt, að sveitarfélögin hefðu flest orðið fjárþrota, ef skattvísitalan hefði verið ákveðin hærri en þá var gert, þar sem mikill meiri hluti allra tekna sveitarfélaga er útsvör, og það var sett inn í lög um tekjustofna sveitarfélaga fyrir nokkrum árum, að þau skyldu einnig breytast eftir skattvísitölu. Og þegar hæstv. fjmrh. segir, að ég hafi breytt um skoðun, þá hef ég þegar sýnt það í verki með þessari ákvörðun í fyrra, að svo er ekki. Ég hef alltaf haldið því fram og ég hélt því einnig fram þá, að það hefði verið skoðun mín, frá því að það frv. var flutt, sem hann gat um, 1953, að þetta væri gert til þess, að menn borguðu ekki hærri hlutfallslega skatta af sínum tekjum. Og ég hef mótmælt því oft undanfarin ár, að það hafi nokkurn tíma verið ætlunin að tengja þetta við framfærsluvísitölu, vegna þess að þá hefðu skattarnir átt beinlínis að lækka á erfiðleikaárunum, ef hefði átt að fara þá leið, heldur hefði hugsunin verið þessi, sem var mörkuð 1960, að þessi almenni taxti Dagsbrúnar væri skattfrjáls. Og þegar vitnað er í umr. og í frv. okkar frá 1953, þá veit ég, að hæstv. fjmrh. er það vel kunnugt, að þá var ekki til neinn greinarmunur á framfærsluvísitölu og kaupgjaldsvísitölu. Það var nákvæmlega sama vísitalan. Svo verð ég nú að segja það, að ég get kannske fært mér það til. - ég veit ekki, hvort ég á nú að segja lofs, - en til tekna, skulum við segja, þegar hæstv. fjmrh. segir nú, eða ég fæ ekki skilið hann betur en það hafi verið gersamlega ómögulegt annað en fara eftir því, sem ég hefði gert, en alls ekki eftir því, sem hann vildi gera. Hann flutti nefnilega á síðasta þingi frv. ásamt hv. núv. form. þingflokks Framsfl., sem undanfarin ár hefur helzt helgað sig því að skammast yfir rangri skattvísitölu, þar sem þeir að vísu í samræmi við það, sem þeir höfðu haldið fram um framfærsluvísitöluna, lögðu til, að framfærsluvísitalan yrði fullkomlega hætt upp í einu stökki. Og ég segi nú við minn ágæta vin, hæstv. fjmrh., að ef það er eitthvert ábyrgðarleysi, sem við sýnum núna, hvað á þá að kalla það, sem gerðist á s.l. þingi, að leggja til að hækka framfærsluvísitöluna um allt það, sem vangert hafði verið í sambandi við skattvísitöluna? Ég er hræddur um, að það séu nú anzi háar upphæðir. Svo kemst hann loksins að þeirri niðurstöðu, þegar hann sezt í ráðherrastól, að það sé ekki hægt að bæta um eitt einasta stig, ekki eitt einasta prósent. 6.5 stig eru ekki einu sinni framfærsluvísitalan, vegna þess að framfærsluvísitalan mun hafa hækkað um 6.7 eða 6.8 stig. Það þurfti þó að skera af þessari hungurlús. En að það væri hægt að bæta úr því, sem ég hefði gert illt á undanförnum árum, nei, það var gersamlega vonlaust mál. Það skyldi blíva allt saman, og fólkið skyldi verða að bera það, þó að þessir ágætu menn væru komnir til valda. Þá var allt gleymt, og þá var bara um að gera að vitna í, hvað ég hefði gert. Það var alveg nægilegt til þess að réttlæta þeirra eigin verk. Það er nú kannske nóg að hafa þetta um skattvísitöluna. Ég hef þar ekki breytt um skoðun í einu né neinu, en mér virðist, að hæstv. ráðh. hafi þar breytt um skoðun, og ég þarf ekki að vitna lengra en til ársins í fyrra, til þess að það liggi ljóst fyrir, að úr því að ég taldi þá, berandi ábyrgð á fjármálunum, gerlegt að hækka hana um 20%, þá gegnir það mikilli furðu, ef hæstv. núv. fjmrh., sem hefur óneitanlega úr æði miklu meira að moða en var þá, telji ekki fært að hækka hana um meira en 6.5%. Ég hefði ekki óskað mínum ágæta eftirmanni að þurfa að gerast talsmaður fyrir slíkan málflutning og þurfa að gerast talsmaður fyrir þann málflutning að bera á borð fyrir þjóðina, að það séu sambærilegar tölur og eigi að sýna, að skattþungi hafi ekki vaxið um nokkra krónu frá því, sem hafi verið eftir gildandi lögum, að nota skattvísitöluna 6.5 sem grundvöll, til að fá út þetta fallega dæmi sitt. Sannleikurinn er sá, að það er líklegt, lauslega áætlað, að skattþungi vaxi núna um 700 millj. kr. miðað við skattvísitölu 21.5, sem er auðvitað sú eina, sem er eðlilegt að miða við. Og þar við má bæta því, sem hæstv. ráðh. hefur grætt með því að fella niður nefskattana, sem hann hefur lagt á almenning í hækkuðu vöruverði. Og má áætla, að það sé um 400 millj. kr., sem hann hefur grætt í samdrætti á niðurgreiðslum vegna niðurfellingar nefskattanna, sem ekki virðast vera neinar horfur á, að eigi að bæta launþegum upp að einu eða neinu leyti, - það, að ég hygg, hefur verið gert varðandi 0.6 stig, ef ég man rétt, en meira hefur þar ekki komið, - þannig að það eru 1 100 millj. kr., sem hæstv. ráðh. ætlar sér hér að leggja á almenning til viðbótar því, sem verið hefði, ef gömlu lögin hefðu gilt með eðlilegri framkvæmd þeirra laga. Og má þó í rauninni segja, að þetta geti verið hærri tala, því að hann gengur alltaf út frá því í sínum áætlunum, hvað nefskattarnir hefðu þurft að hækka. Ég geri hér aðeins áætlun um þá nefskatta, sem á voru lagðir. En hefðu nefskattarnir þurft að hækka meira, þá hefði það að sjálfsögðu, eins og ég áður hef sagt, verið bætt í hækkuðu kaupi, og að svo miklu leyti sem það þá fellur niður, eins og nú er, þá er auðvitað sanngjarnt að hækka þá þessa prósentu, 4%, sem græðist í lækkuðum niðurgreiðslum, þannig að talan yrði þá hærri sem því nemur, þannig að hér er hæstv. ráðh. áreiðanlega ekki gert rangt til, eða áætlað óhagstætt fyrir hann. Hér er því öllum ljóst, að það er óhagstætt fyrir meiri hluta gjaldenda það skipulag, sem hér er verið að tala um að taka upp. Þetta liggur nú líka raunverulega alveg í augum uppi. Þegar tekjur ríkissjóðs hækka um hálfan sjötta milljarð, hvernig í ósköpunum á að bera það á borð fyrir nokkurn mann, að það hækki engir skattar eða gjöld? Ég segi þá bara: Það hefur ekki verið eins slæmur arfurinn og stundum er látið í veðri vaka, ef þetta er hægt án þess að íþyngja nokkrum í sköttum, því að hæstv. ráðh. sagði, þegar hann var búinn að telja upp alla þá, sem ættu að fá stór fríðindi, allt lágtekjufólkið, að það væri sáralltíð, sem lagt væri á aðra skattgreiðendur til viðbótar. Enda var nú sannleikurinn sá, að í ræðu hæstv. ráðh. áðan gat ég nú ekki fundið annað, sem ég veit, að hann sem ábyrgur maður mun heldur ekki reyna að halda fram, en að auðvitað er hér um nýja gjaldheimtu að ræða. Það liggur í augum uppi, þó að málgagn hans haldi öðru fram. Þar er að vísu haldið fram til skiptis, að arfurinn hafi verið svo voðalegur, og þess vegna hafi þurft að leggja á ný gjöld. En svo hinn daginn er því haldið fram, að það sé ekki um nein ný gjöld að ræða, og erfitt er nú að samræma þetta eins og svo margt á því heimili. Herra forseti. Ég skal fara að stytta mjög mál mitt. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að hér sé ekki ýmislegt í þessum frv. eða hugsuninni að baki þeim, sem sé í ákveðna átt, og ég efast um, að okkur hæstv. fjmrh. beri svo mikið á milli, ekki sízt miðað við það, sem hann las hér upp úr ræðu, sem ég hafði flutt á síðasta þingi, um það, hvernig þurfi í heild að endurskoða skattkerfið og hvernig okkar skattalöggjöf þurfi að vera. Og það gleður mig út af fyrir sig, að ekki virðist vera ágreiningur um það. Ágreiningurinn er fyrst og fremst um það, að sýna ekki þennan flumbruskap, eins og hér er gert ráð fyrir að gera, með því að knýja í gegn þetta frv. jafn stórgallað og það er. Skattkerfið er nefnilega ekki til að fikta með það, og það má ekki frá ári til árs skapa slíkt öryggisleysi eins og hér er verið að gera. Þegar skattalögin á síðasta ári voru samþ., eins og ég sagði, þá var það gert á tveimur þingum og með rækilegri athugun. Engu að síður var því þó breytt mjög verulega hér í Alþ. við nána könnun málsins, en hér má engu breyta. Það eru 4–5 smápunktar, sem loksins koma, sem n. fær að laga í frv. um tekju- og eignarskatt. Það voru að vísu nokkru meiri breytingar gerðar á hinu frv., en að öðru leyti mátti ekki hrófla við neinu og yfirleitt ekki tala við neinn. Það komu ótal umsagnir, sem voru hafðar að engu. Og mig furðar ekkert á því, því að auðvitað var það ekki hægt. Þetta varð í meginefnum auðvitað svona fram að ganga, ef allt átti ekki að lenda í ógöngum, sem hefði leitt til þess, að málið hefði frestazt, eins og við höfðum lagt til. Ég harma það, að hæstv. ráðh. skuli hafa verið knúinn til svona vinnubragða eins og hér eiga sér stað. Ég vil halda því fram, að hann hafi verið knúinn til þess vegna breytinga, sem aðrir ráðh. töldu sig þurfa að fá fram, og hafa sumir flaggað mikið með, að þeir hafi knúið þær fram sem upphafsmál þessarar ríkisstj. fyrst og fremst með því að knýja hæstv. ráðh. á miðju ári til þess að auka útgjöld ríkissjóðs um 650 millj. kr. til viðbótar heimildum fjárlaga og svo með því að taka upp nýja hækkun almannatrygginga um s.l. áramót, sem er góðra gjalda verð, en er þó stórgölluð, ekki sízt lágmarkstekjurnar, sem ég skal ekki fara að ræða um hér. En því mun þurfa að breyta mjög skjótlega, ef það á ekki að valda hinum mestu vandræðum og hafa ill áhrif á margan hátt. Þó að það sé góðra gjalda vert að tryggja mönnum lágmarkstekjur, þá er það stórgallað ákvæði. Hæstv. fjmrh. játaði, að þessi frv. breyttu í rauninni ekki neinum grundvallarstefnumiðum og væru aðeins til þess nánast að gera breytingar, sem óumflýjanlegar væru vegna tekjutilfærslu á milli ríkis og sveitarfélaga og ekki sízt vegna niðurfellingar á sjúkratryggingagjöldum og almannatryggingagjöldum, sem voru ákveðin fyrir fram, áður en var búið að gera sér grein fyrir því, hvernig skattalögin ættu að vera. Þetta er það, sem ég tel vera rangt að farið í sambandi við stjórn skattamálanna, að ákveða útgjöldin með þeim hætti og kerfisbreytingu, sem knýr á breytingar, hvort sem þær eru gerlegar eða ekki. Það er ótalmargt ógert, og ég skal játa það, að það gleður mig, að hæstv. ráðh. virðist ætla að taka upp ný vinnubrögð við framhaldsathugun málsins. Það þarf að fella niður miklu fleiri smáskatta. Það þarf að fella saman skattkerfið og tryggingakerfið, sem er mikið viðfangsefni og sem kemur mjög inn á það, sem hæstv. ráðh. gat um, að það hefði ekki verið notað til neinnar tekjujöfnunar, þetta kerfi. Það hafa verið uppi alveg ákveðnar till. um breytingar á þessu á undanförnum árum, þó að þær hafi ekki náð fram að ganga, en ég tel mjög mikils virði, að þær verði teknar til rækilegrar athugunar. Það er auðvitað ekkert farið að gera í sambandi við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þó að létt hafi verið af sveitarfélögunum þessum gjöldum, þá er verkaskiptingin alveg jafn óleyst vandamál. Og það verður að ganga í það rækilega og af gjörhygli að skipta þessum verkefnum og skipta þá tekjustofnum einnig. Við sjálfstæðismenn höfum lýst yfir því, og ég hef raunar áður látið orð falla um það, meðan ég gegndi embætti fjmrh. og meðan beinu skattarnir voru minni hluti af tekjum ríkissjóðs en 10%, að vel gæti komið til álita og væri enda æskilegt, að það væri aðeins einn aðili, sem innheimti sams konar tekjustofn, t.d. beinu skattana af almenningi, og þess vegna gæti vel komið til álita að afhenda sveitarfélögunum alveg beinu skattana og þá með tilheyrandi verkefnum. Þetta þarf einnig að íhuga. Það þarf að leggja þá línu, að þurftartekjur séu ekki skattlagðar, þannig að þar komi til eðlilegur frádráttur og vísitala, sem breytist í samræmi við kaupgjaldsbreytingar. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að skattleggja beri fremur eyðslu en sparnað. Þess vegna höfum við á undanförnum árum dregið fremur úr en hitt hlut beinna skatta í tekjuöflun ríkisins, og sú skoðun hefur ekkert breytzt, þó að við séum ekki lengur í ríkisstj. Óbeinir skattar innheimtast betur, og þó að þeir hafi sína ókosti, sem öll skattheimta hefur, og m.a. er vitnað í, að þeir fari illa með þá, sem miður eru settir í þjóðfélaginu, þá er með tryggingakerfinu, eins og það er, og með samspili á milli þess og skattalaga hægt að sjá fyrir þeim vanköntum fullkomlega, hvort sem menn vilja hafa fjölskyldubótaformið á því eða með persónufrádráttum og á annan hátt, og það er hægt að haga óbeinum sköttum þannig, að þeir leggist mismunandi þungt á hinar ýmsu nauðsynjar, svo sem einnig hefur verið gert til þessa. Hins vegar er það rétt hjá hæstv. ráðh., að það verður erfiðara og erfiðara að hafa slíkar undanþágur. Það er ég honum sammála um. Herra forseti. Það er skoðun mín, að þetta frv. sé svo gallað, að það sé ekki nothæft sem grundvöllur að nýrri skattalöggjöf, og það væri farsælast fyrir alla, að því væri frestað og tekin upp ný vinnubrögð og heilsteyptari við áframhaldandi endurskoðun skattalöggjafarinnar í svipuðu formi og gert var í tíð fyrrv. ríkisstj. Við vörum við því, að það gæti leitt af sér stórfelld málaferli, ef á að fara að ógilda þau lög, sem nú eru í gildi og sett voru á síðasta þingi, og teljum a.m.k., að hæstv. ráðh. þurfi að láta kanna það mál miklum mun betur, áður en hann stígur svo alvarlegt spor. Það er nauðsynlegt, að það sé ekki aðeins lítill hópur pólitískra jábræðra, sem semja heildarskattalöggjöf þjóðarinnar. Það þarf að vinna að þeim málum eins og var búíð að leggja drög að á s.l. sumri, og því harma ég, að sú nefnd var sett frá. Þó hefði mátt bæta í hana mönnum, fá þar helztu hagsmunasamtök þjóðfélagsins til samstarfs til þess að reyna að tryggja, að hægt sé að fá fram skattalöggjöf, sem ekki þarf að hringla í frá ári til árs eða a.m.k. í hvert skipti, sem kemur ný ríkisstj. Það skapar öryggisleysi og óvissu, bæði fyrir almenning og ekkert síður atvinnureksturinn í landinu, sem nauðsynlegt er að forðast. Herra forseti. Ég skal þá ekki lengja þessar umr. meira. Hins vegar býst ég ekki við, að neinn undrist það, þó að mál mitt hafi tekið nokkurn tíma. Hér er um mikið mál að ræða, þó að æskilegra hefði verið í rauninni, að það væri meira mál og að við hefðum getað staðið andspænis skattalögum, tekjustofnalögum og starfaskiptingarákvæðum ríkis og sveitarfélaga, sem hefðu verið þannig úr garði gerð, að það væri til frambúðar, en þyrfti ekki að boða það, sem hæstv. fjmrh. gerði í upphafi, þegar þessi frv. voru lögð fram, að hér væri aðeins tjaldað til einnar nætur og það væri ætlunin að breyta þessum lögum þegar á næsta þingi og reyna þá að stefna að því fyrir þann tíma að setja heildarlöggjöf um þetta mál.



Herra forseti. Hér er um að ræða frv., sem gerir ráð fyrir því, að efnt verði til sérstakrar stofnlánadeildar samvinnufélaga við Samvinnubanka Íslands h.f. Gert er ráð fyrir því, að þessi stofnlánadeild verði með svipuðum hætti eins og stofnlánadeild, sem áður hefur verið lögfest og starfar við Verzlunarbankann: Hér er sem sagt um algerlega hliðstæða löggjöf að ræða. Megintilgangur frv. er sá, að á þennan hátt skapist möguleikar til þess að veita stofnlán til samvinnuverzlunar í landinu úr þessum stofnlánasjóði, sem komið yrði á fót við Samvinnubankann. Þessi stofnlánadeild yrði undir stjórn Samvinnubankans eða undir stjórn bankaráðs bankans og bankinn hefði með alla framkvæmd þessarar deildar að gera. Samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að stofnlán geti numið í kringum 50% af stofnverði eignar, og lánstími sé þó ekki lengri en til 12 ára. Vegna þess að hér er um það að ræða að koma upp stofnlánadeild, sem er algerlega hliðstæð við aðra stofnlánadeild, sem hefur verið lögfest við mjög hliðstæðan banka og starfar fyrir einkaverzlun í landinu, en þessi mun starfa fyrir samvinnuverzlunina í landinu, þá sé ég ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum, en vil vænta þess, að sú n., sem mun fjalla um þetta frv., afgreiði frv. tiltölulega fljótt. Hér er um einfalt mál að ræða, þannig að það þarf ekki að vefjast fyrir, eins og því miður ýmis önnur mál, sem hér hafa gengið til n. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til fjhn. til fyrirgreiðslu.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Dr. Sigurður Pétursson gerlafræðingur, sem er öðrum mönnum fróðari um málefni niðursuðu- og niðurlagningariðnaðarins, hefur bent á það, að niðursuðuvörur munu í fyrsta skipti hafa verið fluttar út frá Íslandi laust eftir miðja 19. öld, en þá hóf enskur laxakaupmaður Ritchie að nafni, niðursuðu í Borgarnesi, og árið 1863 hafði hann flutt út með sér 9 þús. pund af niðursoðnum laxi og 18 þús. pund af niðursoðinni ýsu. Þessi starfsemi féll þó fljótlega niður, og næst er getið um útflutning á niðursoðnum varningi á Íslandi frá Siglufirði á árunum 1877–1882, en þar suðu Snorri Pálsson verzlunarstjóri og Einar á Hraunum niður lax, rjúpur, kæfu, kindakjöt og nautakjöt og fluttu varninginn til Danmerkur og Englands. Næst er getið um útflutning á niðursoðinni vöru á árunum 1912–1914, en þar var um að ræða heilagfiski og fiskbollur frá Pétri M. Bjarnarsyni á Ísafirði, sem starfrækti verksmiðju fyrst á Ísafirði, en síðar í Reykjavík. Einnig þar var þó um góugróður að ræða, og hin raunverulega saga þessarar iðngreinar hefst 1936, þegar niðursuða á rækjum er hafin á Ísafirði, og 1938, þegar niðursuðuverksmiðja SÍS er sett á laggirnar í Reykjavík. Komu þar mjög til stuðnings starfsemi og forusta fiskimálanefndar og myndarleg fjárframlög ríkisins á þeirra tíma mælikvarða. En um starfsemi fiskimálanefndar má lesa í fróðlegri bók, sem Arnór Sigurjónsson tók saman og út kom 1945. En þótt þannig megi segja, að niðursuða hafi verið samfelldur hluti af íslenzkum iðnaði í hálfan fjórða áratug, hefur sú starfsemi öll verið af ærnum vanefnum, miklar sveiflur í framleiðslunni og framleiðslumagnið aðeins örlítið brot af eðlilegri getu. Þó hefur þessi framleiðsla skipt verulegu máli á sumum tímabilum. Þannig fluttum við út 500–600 tonn af niðursoðnu og niðurlögðu fiskmeti árin 1940 og 1941, en þar mun fremur hafa verið um að ræða áhrif styrjaldarinnar en að við hefðum náð tökum á þessari iðngrein. Enn jókst þessi útflutningur myndarlega í styrjaldarlok og varð nær 1000 tonn áríð 1948, og kom þar ekki sízt til forusta Fiskiðjuvers ríkisins, sem því miður var síðar lagt niður af skammsýni. Síðan hrakaði þessari iðngrein ár frá ári og útflutningur á niðursoðnu og niðurlögðu fiskmeti varð ekki nema 44 tonn árið 1954. Síðustu árin hefur þessi útflutningur aukizt allverulega á nýjan leik og numið árlega á annað þús. tonnum síðan 1968. Eru horfur á, að útflutningur í ár verði meiri en nokkru sinni fyrr. Mestur hefur markaðurinn verið í Sovétríkjunum og öðrum ríkjum Austur-Evrópu, þá hefur bandaríski markaðurinn komið, síðar EFTA-markaðurinn og nokkurt magn hefur verið selt á mörkuðum Efnahagsbandalagsins. En þó að ég tali hér um verulega magnaukningu síðustu árin, er raunar um smámuni eina að ræða í samanburði við getu okkar, markaði þá, sem tiltækir eru, og afköst keppinauta okkar, sem margir hverjir nota einmitt íslenzkt hráefni. Samkv. skýrslu Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna 1969 fóru yfir 9% af heildaraflamagni fiskafurða í heiminum til niðursuðu og niðurlagningar, en hlutfallið hjá okkur hefur verið l–2 af þúsundi. Árið 1969 notuðum við sem hráefni í niðursuðuiðnað 1.6 þús. tonna, Danir hins vegar 19.2 þús. tonna og Norðmenn 34.4 þús. tonna. Það ár veiddu Vestur-Þjóðverjar í allt 805 þús. tonna og notuðu í niðursuðu og niðurlagningu 204 þús. tonna eða hvorki meira né minna en rúman fjórðung af heildaraflamagninu. Í því sambandi minnist ég ummæla Davíðs Ólafssonar þáv. fiskimálastjóra á alþjóðlegri ráðstefnu, sem hér var haldin um fiskveiðar og fiskiðnað fyrir nokkrum árum. Hann sagði, að ef Íslendingum tækist að koma fiskiðnaði sínum á sama stig og Vestur-Þjóðverjar, væri hægt að þrefalda verðmæti útflutningsframleiðslunnar. Sú staðreynd sýnir betur en margar tölur, hvílíkt stórmál hér er um að ræða. Samt langar mig að bæta hér enn við nokkrum tölum. Árið 1970 framleiddum við 4255 tonn af sykursöltuðum þorskhrognum, sem er hráefni í þorskhrognakavíar í áltúpum. Við nýttum þetta hráefni ekkert sjálfir, en fluttum það úr landi, aðallega til Svíþjóðar. Ef við hefðum hagnýtt þetta magn, hefði það nægt til að framleiða um 38.3 millj. af túpum með 100 g nettóþyngd. Árið 1970 framleiddum við 1376 tonn af söltuðum ufsaflökum, en notuðum aðeins sjálfir í sjólaxframleiðslu 191 tonn. Hitt var hráefni handa öðrum. Árið 1970 framleiddum við 1254 tonn af söltuðum grásleppuhrognum, en notuðum aðeins 73 tonn í kavíarframleiðslu. Allt hitt magnið fór í fullvinnslu handa öðrum. Svo að ég taki enn eitt dæmi, var áætlað magn af þorsklifur 10 344 tonn 1970, en í niðursoðna þorsklifur notuðum við aðeins 80 tonn. Um staðreyndir af þessu tagi mætti fjalla í löngu máli, en ég læt þessi dæmi nægja að sinni. Þau eru til marks um það, að enn er þessi þáttur í framleiðslukerfi okkar afar frumstæður. Við framleiðum mjög verulegt magn af hráefnum, en eftirlátum öðrum að fullvinna dýrmætar afurðir. Ástæðurnar fyrir hinni hægu og erfiðu þróun niðursuðu- og niðurlagningariðnaðarins eru margar. Við höfum allt fram undir þetta lagt áherzlu á aðferðir veiðimannaþjóðfélagsins að tryggja sem mestan afla, og á því sviði höfum við náð frábærum árangri. En nýting aflans var lengi vel í annarri röð, bæði í vitund almennings og stjórnarvalda. Nú höfum við hins vegar öðlazt vaxandi skilning á því, að þetta er léleg hagsýni og aflamagninu eru takmörk sett. Landhelgismálið minnir okkur m. a. sífellt á þá staðreynd. Því hljótum við að leggja sívaxandi áherzlu á þá stefnu að hagnýta sjálfir það hráefni, sem við öflum, og gera úr því sem dýrmætasta vöru. Önnur ástæðan fyrir vanda niðursuðuiðnaðarins er það forustuleysi og skipulagsleysi, sem einkennt hefur þróun atvinnumála í allt of ríkum mæli hérlendis. Niðursuðuverksmiðjur hafa verið byggðar upp flestar hverjar af einstaklingum, bjartsýnum og duglegum athafnamönnum, en þá hefur oft skort bæði fjármagn og þá sérþekkingu, sem úrslitum ræður í þessari iðngrein. Milli þeirra hefur verið lítil sem engin samvinna og stundum raunar fráleit samkeppni með undirboðum á erlendum mörkuðum. Fyrirtækin hafa yfirleitt verið smá. Þau voru 26 talsins á síðasta ári, og mörg þeirra hafa verið þannig skipulögð, að þau hafa ekki getað starfað nema hluta úr ári. Skipulagsleysið hefur einnig leitt til óhagkvæmni í fjárfestingu. Við höfum komið okkur upp vélbúnaði, sem er langt umfram þarfir á ýmsum sviðum, eins og nú standa sakir. Alvarlegasta vandamálið hefur þó tvímælalaust verið skortur á sölusamtökum, sem ynnu í þágu þessarar iðngreinar í heild. Við þekkjum það sjálfir úr hraðfrystiiðnaðinum, hvert gildi slíkra sölusamtaka er, og að forsendur þeirra eru nákvæm skipulagning og verulegt fjármagn. Það er í sjálfu sér einfalt verkefni að selja hráefni og verða þá jafnframt að una þeim stórfelldu sveiflum á magni og verði, sem fylgja hráefnisframleiðslu í iðnaðarþjóðfélögum okkar tíma. En að framleiða fullunninn iðnaðarvarning og koma honum á framfæri sem næst neytendum sjálfum er vandasamt og sérfræðilegt verkefni. Hins vegar ræður það úrslitum um arðsemi framleiðslunnar. Enda þótt verð á hráefnum sveiflist mjög, er sú sjaldnast raunin um fullunninn varning, og því tryggja fullkomin sölusamtök ekki aðeins stóraukinn ábata af framleiðslunni, heldur einnig miklu stöðugra verðlag. Þetta á við um alla iðnaðarframleiðslu og í sérstaklega ríkum mæli um framleiðslu á matvælum. Á því sviði hefur þróunin orðið sú umhverfis okkur, að fólk sækist í sívaxandi mæli eftir matvælum, sem hægt er að nota fyrirhafnarlaust. Því hefur neyzla á niðursoðnum fiskafurðum aukizt mjög stórlega. Þannig jókst innflutningur Bandaríkjanna á niðursoðnum fiskafurðum úr 53 millj. dollara 1958 í 111 millj. dollara 1969 og eru þó skeldýr ekki meðtalin. Innflutningur Efnahagsbandalagslandanna jókst á sama tíma úr 52 millj. dollara í 135 millj. dollara. Og innan EFTA-landanna varð aukningin á sama tíma úr 106 millj. dollara í 152 millj. dollara. Hér er því um að ræða mjög hraðvaxandi markaði, sem munu halda áfram að aukast með breyttum neyzluvenjum. En ef við eigum að ná tökum á þessum mörkuðum, verðum við að koma okkur upp því heildarskipulagi og kosta til þeim fjármunum, sem til þess þarf. Allt eru þetta staðreyndir, sem mönnum hafa verið kunnar um langt árabil. Um það hefur verið fjallað á fjölmörgum ráðstefnum og um það hafa verið samdar skýrslur og bækur. Árið 1968 framkvæmdi kanadíska fyrirtækið Stevenson & Kellogg markaðsrannsóknir í þágu niðursuðuiðnaðarins, safnaði að sér merkri vitneskju og komst að þeirri niðurstöðu, að unnt væri að tífalda útflutning niðursuðuiðnaðarins á stuttum tíma. Um sömu mundir unnu Sameinuðu niðursuðuverksmiðjurnar mikið og merkilegt undirbúningsstarf með stofnun sölusamtaka undir forustu Gísla Hermannssonar verkfræðings. En því miður varð raunin sú, að rannsóknirnar og athuganirnar hlóðust upp og rykféllu í skápum, en ekkert varð úr framkvæmdum. Því var það, að þegar núv. stjórnarflokkar sammæltust um að taka upp samvinnu eftir kosningar í fyrra, ákváðu þeir, að meðal hinna mikilvægustu verkefna skyldi vera stórátak í þágu niðursuðu- og niðurlagningariðnaðarins. Í samræmi við það skipaði ég 30. ágúst í fyrra nefnd til þess að leggja á ráðin um framkvæmd þessa fyrirheits. Í nefndinni áttu sæti Ragnar Arnalds alþm. og var hann formaður nefndarinnar, Ólafur Hannibalsson skrifstofustjóri og Steingrímur Hermannsson framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins. Starfsmaður nefndarinnar var dr. Örn Erlendsson. Nefndinni var falið að semja frv. það, sem hér liggur fyrir, en henni var jafnframt falið að fjalla um vandamál einstakra fyrirtækja, sem voru vægast sagt sum hver af hrollvekjutagi, þegar núv. ríkisstj. tók við völdum. Nefndin hefur unnið ágæt störf, sem ég sé ástæðu til þess að þakka á þessum vettvangi, en hún hefur nú lokið verkum sínum, og hefur verið lögð niður. Starfsmaður nefndarinnar, dr. Örn Erlendsson, hefur hins vegar verið lausráðinn sem sérfræðingur af iðnrn. til þess að fylgja þessum málum og öðrum eftir af hálfu stjórnvalda. Í störfum sínum naut nefndin að sjálfsögðu mjög þeirra rannsókna og tillagna, sem áður hafði verið unnið að og ég minntist á áðan, ekki sízt rannsókna Stevenson & Kellogg og áforma Sameinuðu niðursuðuverksmiðjanna. Jafnframt lagði nefndin áherzlu á að hafa sem nánasta samvinnu við sérfræðinga og atvinnurekendur í þessari iðngrein. Gekkst nefndin fyrir sérstakri ráðstefnu, sem haldin var á Hótel Esju 30. nóv. í fyrra, en þar mættu sérfræðingar og atvinnurekendur hvaðanæva að af landinu, 63 talsins. Voru þar lögð fram drög að frv. um sölustofnun niðursuðuiðnaðarins og urðu um það miklar umr. Var það mikið ánægjuefni, að fullkomin samstaða var á ráðstefnunni um meginstefnu frv. og þær framkvæmdir, sem brýnastar væru og mikilvægastar. Jafnframt komu að sjálfsögðu fram ýmsar ábendingar, sem nefndin hefur unnið úr og tekið tillit til við endanlega gerð á till. sínum. Frv. sjálft hefur nú legið á borðum þm. í eina viku og geri ég því ráð fyrir, að menn hafi kynnt sér efni þess gaumgæfilega, og því sé ég ekki ástæðu til að fjalla nákvæmlega um efnisatriði hverrar gr. um sig, heldur mun ég stikla á stóru. Í 1. gr. er ákveðið það meginatriði, að íslenzka ríkið og atvinnurekendur í niðursuðu- og niðurlagningariðnaði bindist samtökum um að koma á laggirnar sölustofnun niðursuðuiðnaðarins, sem verði sjálfstæð stofnun með sjálfstæðan fjárhag og reikningshald. Í 2. gr. er hlutverk stofnunarinnar rakið í sjö liðum. Henni er m. a. ætlað að annast sölu og dreifingarstarfsemi á niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum og skipuleggja hvers kyns markaðsöflun, samræma framleiðslu verksmiðjanna með skipulögðum vinnubrögðum og greiða fyrir öflun hráefnis með það markmið í huga, að gott hráefni verði ekki flutt úr landi óunnið, ef hægt er að nýta það hérlendis. Í þessari gr. eru ströng ákvæði um gæðaeftirlit, um fjölbreytta rannsóknastarfsemi og tækniþjónustu. Í því sambandi vil ég láta þess getið, að ég hef fyrir nokkru falið þeim sérfræðingunum Gísla Hermannssyni og Páli Péturssyni að semja nýja reglugerð um framleiðsluhætti þessarar iðngreinar í samræmi við ströngustu nútímakröfur um hollustuhætti og gæði. Er hér að minni hyggju um grundvallaratriði að ræða, ef við ætlum að ná þeim árangri, sem að er stefnt. Sérfræðingarnir hafa tjáð mér, að þeir geri sér vonir um að geta lokið verkefni sínu í vor, þannig að hin nýja reglugerð gæti hlotið staðfestingu um sama leyti og sölustofnunin hæfi framleiðslu sína, ef allt gengur að óskum. Þá eru í þessari gr. ákvæði um, að stofnunin geti annazt sameiginlegan innflutning fyrir aðila sína og gerzt eignaraðili að dósa- og umbúðaverksmiðju. Einnig þetta atriði er mjög veigamikið. Hérlendis er aðeins starfrækt ein dósaverksmiðja, vanbúin að tækjum og framleiðslugetu, auk þess sem þrjár niðursuðuverksmiðjur framleiða dregnar dósir til eigin nota. Verð umbúðanna er tiltölulega stór hluti af framleiðslukostnaði niðursuðuvara, auk þess sem gerð og útlit umbúðanna er afar veigamikið atriði á mörkuðunum. Því þurfum við að efla þessa iðngrein til mikilla muna, og reynslan af Kassagerð Reykjavíkur sýnir, að einnig á sviði umbúða eigum við að geta háð árangursríka samkeppni við aðra. Í 3. gr. er fjallað um aðild að sölustofnuninni, en hún er öllum opin án þess að nokkur sé til þess knúinn að taka þátt í henni. Jafnframt er stjórn stofnunarinnar veitt vald til að kveða á um gæði framleiðslunnar og um refsiaðgerðir, ef út af er brugðið. Auk þess er ákvæði um vörumerki á framleiðslu, sem seld er á vegum stofnunarinnar, og þarf ekki að færa rök að því, að kynning á slíku sameiginlegu vörumerki er eitt meginatriði markaðsöflunar. Í 4. gr. er fjallað um stjórn stofnunarinnar, en þar er gert ráð fyrir því, að atvinnurekendur, sem aðild eiga, myndi fulltrúaráð með einum fulltrúa fyrir hvert fyrirtæki, og sé fulltrúaráð þetta ráðgefandi um allan rekstur og stefnumörkun stofnunarinnar. Þá er einnig lagt til, að fulltrúaráðið tilnefni tvo menn í stjórn stofnunarinnar, en þrír verði tilnefndir af iðnrn., viðskrn. og fjmrn. Er lagt til, að þessi skipan haldist um fimm ára skeið, meðan ríkið leggur stofnuninni til, ábyrgist eða útvegar meginhluta þess fjármagns, sem hún fær til starfsemi sinnar. En að fimm árum liðnum, þegar bein fjárframlög ríkisins falla niður og stofnuninni hefur vonandi vaxið fiskur um hrygg, er ákveðið, að fulltrúaráðið tilnefni meiri hl. stjórnar, þrjá af fimm. Í 5. gr. eru ákvæði um tekjur sölustofnunarinnar. Þar er ákveðið, að ríkissjóður leggi fram sem óendurkræft framlag 20 millj. kr. á ári í fimm ár og ábyrgist jafnframt fyrir hönd stofnunarinnar 100 millj. kr. lán. Þannig eiga greiðslur og ábyrgðir ríkisins að nema 200 millj. kr. á fimm árum, og er þar óneitanlega um mjög myndarlega fyrirgreiðslu að ræða í þágu þessarar iðngreinar. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því í lagagr., að niðursuðuverksmiðjurnar greiði sölulaun til stofnunarinnar. Í því sambandi má geta þess, að árið 1970 nam heildarútflutningur niðursuðuiðnaðarins um 143 millj. kr. Ef sölustofnunin hefði annazt allan þann útflutning og tekið 3% sölulaun, hefðu tekjur hennar af þeirri starfsemi numið 4.3 millj. kr. Í fjórða lagi er lagt til, að stofnunin geti tekið umboðslaun fyrir þær vörur, sem hún flytur inn eða útvegar í þágu iðngreinarinnar. Árið 1970 voru fluttar inn í þágu niðursuðuiðnaðarins umbúðir, krydd og aðrar rekstrarvörur fyrir 42.3 millj. kr. Ef sölustofnunin hefði haft alla þá starfsemi með höndum og tekið 5% umboðslaun, hefðu tekjur hennar af þeirri starfsemi numið 2.1 millj. kr. Þessar tölur eru að sjálfsögðu aðeins nefndar til viðmiðunar. Mér dettur engan veginn í hug, að stofnunin muni í reynd annast alla þessa starfsemi í þágu niðursuðuiðnaðarins. Hins vegar mun grunnurinn vonandi aukast til mikilla muna, eftir því sem stofnunin eflist og þeir aðilar, sem að henni standa. Í 6. og 7. gr. frv. er svo kveðið á, að öll útflutningsgjöld af niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum, söltuðum grásleppuhrognum, söltuðum ufsaflökum, hraðfrystum og sykursöltuðum þorskhrognum og salt- og kryddsíld, renni næstu fimm árin í sérstakan sjóð, sem hafi það verkefni að efla niðursuðuiðnað, auka tilraunir með nýjar vörutegundir og afla þeim markaða erlendis. Einnig þessi ákvæði frv. eru að minni hyggju mjög mikilvæg. Þau frábæru hráefni, sem okkur eru tiltæk, bjóða upp á sérstaka tilraunastarfsemi á okkar vegum, auk þess sem sjóðurinn yrði notaður til að efla niðursuðuiðnaðinn á annan hátt. Til þess að gefa hugmyndir um tekjur þessa sjóðs, munu hér nefndar tölur, sem eru annars vegar miðaðar við útflutningsmagnið 1970, en hins vegar við útflutningsgjaldið eins og það var í byrjun þessa árs. Miðað við þessar forsendur er útflutningsgjald af niðursuðuvörum 2.3 millj. kr., af söltuðum grásleppuhrognum 6.5 millj. kr., af söltuðum ufsaflökum 3.2 millj. kr. og af frystum og sykursöltuðum þorskhrognum 11.6 millj. kr. Samtals nema þessar upphæðir 23.6 millj. kr. á ári miðað við magnið 1970, og mundi sú upphæð hækka um 3.6 millj. kr., ef útflutningsgjaldið verður hækkað úr 1900 kr. á tonn í 2300 kr., eins og nú hefur verið lagt til. Hér er hins vegar sleppt útflutningsgjaldi af salt- og kryddsíld vegna síldveiðibannsins og algerrar óvissu á því sviði, en miðað við útflutninginn 1970 hefðu útflutningsgjöld af þeim vörum numið 27.4 millj. kr. Í þessum frvgr. er því gert ráð fyrir mjög verulegum árvissum tekjustofnum. Ég hef nú farið fljótlega yfir meginefni frv., en langar að lokum að víkja örfáum orðum að nafngiftum. Í þessu frv. er talað um niðursuðuiðnað, en ég hef áður lagt hér fram í þessari hv. þd. frv. um lagmetisiðju ríkisins á Siglufirði. Þessar nafngiftir þarf auðvitað að samræma. Orðalagið niðursuðu- og niðurlagningariðnaður er bæði langt og óþjált og því er í daglegu tali rætt um niðursuðu, einnig þótt um sé að ræða allt aðrar vinnsluaðferðir. Því er komin upp sú hugmynd að nota nýyrðið „lagmeti“ um allar framleiðsluvörur af þessu tagi. Mér finnst þetta orð bæði rökrétt og þjált og ég er sjálfur farinn að nota það án nokkurrar fyrirhafnar. Þó má vera, að aðrir eigi erfiðara með að fella sig við það, en þessar nafngiftir verður auðvitað að samræma í meðförum Alþ. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. iðnn. Jafnframt vil ég leggja á það áherzlu, að frv. verði afgr. á þessu þingi, svo að unnt verði að hefjast handa um framkvæmdir þegar í vor, ef þm. vilja á málið fallast. Eins og ég gat um í upphafi tel ég, að hér sé um stórmál að ræða. Við eigum kost á einhverju bezta hráefni, sem fáanlegt er til lagmetisiðju, en nýtum það aðeins að örlitlum hluta. Með fullvinnslu munum við stórauka verðmæti útflutningsframleiðslunnar, lyfta iðnþróun okkar á hærra stig og treysta til muna atvinnuöryggi og festu í fiskiðnaði okkar.



Herra forseti. Það er aðeins til að segja nokkur orð út af vinnubrögðum í nefndum, sem ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár. Ég tel, að ýmis mál, sem vísað hefur verið til n. hér í hv. d., liggi þar allt of lengi til meðferðar og séu jafnvel ekki tekin til umr. svo vikum og mánuðum skiptir. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega átelja vinnubrögð hv. sjútvn. d. Allt frá því að þing kom saman á s. l. hausti hefur n. aðeins haldið einn fund, og það var rétt eftir þingsetningu og þá eina málið á dagskrá að kjósa formann og ritara. Nú er það svo, að hjá þessari n. liggja ekki ýkja mörg mál. Þó hygg ég, að það séu a. m. k. fimm mál sem liggja þar til meðferðar og ekki hefur verið kvaddur saman fundur til þess að ræða um, og meðal þeirra eru þó tvö stjfrv., sem bæði verður að telja, að sé nauðsynlegt að afgreiða. Annað þeirra er um ríkisábyrgð vegna skuttogarasmíða. Í því sambandi hafa komið fram óskir aðila um, að frv. verði breytt, þannig að fleiri fái notið þeirra hlunninda, sem í því frv. felast. Mér er kunnugt um, að vegna fyrirhugaðra samninga við erlendar skipasmíðastöðvar getur dráttur á afgreiðslu þessa máls haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir fleiri aðila, og vænti ég þess, að málið verði nú þegar tekið til afgreiðslu. Annað mál sem hjá n. liggur og ekki hefur enn verið tekið til afgreiðslu, er frv. til l. um breyt. á lögum nr. 4 frá 28. febr. 1966, um útflutningsgjald á sjávarafurðum. Hér er um mál að ræða, sem búið er að liggja hjá n. síðan 7. febr. Þetta mál þolir enga bið og hefði þurft að fá sérstaka fyrirgreiðslu og hljóta afgreiðslu í þinginu. Það er a. m. k. þeim mönnum kunnugt, sem fylgjast nokkuð með því, hver afkoma tryggingasjóðs fiskiskipa er, hvað hér er um brýnt og nauðsynlegt mál að ræða og að það fái afgreiðslu sem allra fyrst. Eins og fram kom í framsögu hæstv. sjútvrh. fyrir frv., er gert ráð fyrir, að með frv., ef að lögum verður, muni tryggingasjóðurinn fá um 45 millj. kr. auknar tekjur. Að vísu er hér um allt of litla fjárupphæð að ræða, til þess að sjóðnum sé gert kleift að standa við sínar skuldbindingar, en það er annað mál. Ég vil því einnig vænta þess, að enginn frekari dráttur verði á afgreiðslu þessa máls, enda getur varla verið um það að ræða, að stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. séu með ásetning um að tefja framgang þeirra mála, sem ríkisstj. ber fram og vill beita sér fyrir. Þá vil ég að lokum minnast á frv., sem ég flutti nokkru fyrir þinghlé, fyrir jól. En það var um að veita nemendum vélstjóra- og stýrimannaskóla aðild að Lánasjóði ísl. námsmanna. Þetta frv. hefur alla tíð síðan legið hjá hv. fjvn. Mér er kunnugt um, að mál þetta er talið mjög mikilsvert af þeim nemendum, sem frv. snertir, og hafa þeir látið fara fram sérstaka athugun á fjárhagsaðstæðum umræddar nemenda og fleiru, er máli skiptir í þessu sambandi. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að n. sjái sér fært að afgreiða þetta mál frá sér við fyrsta tækifæri, svo að það a. m. k. fái þá þinglegu meðferð, sem venjuleg er. Varðandi þessa aths., sem ég hef nú komið á framfæri varðandi störf þn., þá ræddi ég þetta mál sérstaklega fyrir a. m. k. hálfum mánuði við hæstv. forsrh. og ljáði honum, hvað ég teldi mikið athugavert við störf n. hér í hv. d. og seina afgreiðslu mála, og hann tók mjög undir það, enda hafði hann gert svipaðar aths. hér á síðasta þingi, þó að ekki væri nú neitt svipuðu þá til að jafna við það, sem hér hefur átt sér stað í þessari hv. n., sem ég vitna sérstaklega til í þessu tilefni allt fyrir það, og hafði hann góð orð um það, að hann mundi a. m. k. áminna sína menn um að taka til starfa í n. En þrátt fyrir það hefur allt komið fyrir ekki, og ég sé ekki nein viðbrögð í þessari n. til þess að taka til starfa eða taka þau mál til meðferðar, sem til hennar hefur verið vísað. Því sá ég mér ekki fært annað en að gera þetta mál að umræðuefni utan dagskrár, en vænti þess, að það hafi þau áhrif, að a. m. k. hv. sjútvn. taki til við að afgreiða þau mál sem hjá henni liggja óafgreidd.



Herra forseti. Þar sem ég mun nú eiga að gegna formennsku í sjútvn. í veikindaforföllum Bjarna Guðbjörnssonar, þá vil ég aðeins geta þess, að það er sjálfsagt að nota fundartíma n. á morgun til að hafa fund, og ég vil jafnframt bæta því við, að hv. síðasti ræðumaður hefði vel getað sparað þinginu þann tíma, sem farið hefur í ræðu hans, með því að tala við mig fyrri um það að boða til fundar í nefndinni.



Herra forseti. Út af þessari aths. hv. 4. þm. Vestf. vil ég aðeins segja það, að vitanlega á hann ekki hér mikla sök. Hann hefur aðeins setið hér örfáa daga á þingi, en fyrirrennari hans, sem er formaður n., er búinn að sitja hér eins og við hinir alla tíð frá því að þing var sett í haust og hefur því engar slíkar afsakanir. Ég gerði nú svipaða aths. og hv. þm. gerði, þegar hæstv. núv. forsrh. ræddi á sama hátt mál hér á síðasta þingi. En hann hafði ekkert við það að athuga og fannst það ekkert óeðlilegt og sagði, að það ætti hver formaður að sjá um sína skipshöfn og það meina ég líka núna að þessu sinni við hv. þm.