Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm (Sigurjón Á. Ólafsson): Sjútvn. hefir leyft sér að bera fram vatill. á þskj. 118, og er þar gert ráð fyrir því, að sett sé í frv. ákvæði um það, að ríkissjóður greiði eftir samningi við Fiskifélag Íslands kostnaðinn við námskeiðin, þó ekki yfir 4000 kr. árlega. En samkv. frv. á fiskifélagið að annast vélfræðikennsluna á mótorum í fyrsta lagi fyrir alla vélfræði upp í 130 hestöfl á þeim stöðum úti um land, sem nauðsyn ber til, og hið meira mótorapróf, sem aðeins er haldið í Rvík, og á þar að kenna að fara með mótora, sem eru frá 150–400 hestöfl. Af þessu leiðir kostnað fyrir fiskifélagið, og því ekki nema eðlilegt, að það fái að einhverju leyti greiddan kostnaðinn, og það hefir verið talið rétt, að það komi inn í frv. Ég skal geta þess, að við nm. höfum rætt um þetta við hæstv. fjmrh., og hann er þessu samþykkur og álítur þetta heppilegri leið heldur en að það væri áætlaður árlega styrkur til fiskifélagsins. Að öðru leyti tel ég ekki þörf á að fara fleiri orðum um þetta. Ég vænti því, að hv. d. geti fallizt á þetta, þar sem hér er um að ræða kennslu, sem hefir verið greitt fyrir áður, en það er talið heppilegt, eins og nú standa sakir, að fiskifélagið annist hana.

*Flm. (Jörundur Brynjólfsson): Frv. þetta er flutt af mér og hv. 2. þm. Arn. - Eins og alla hv.þm. rekur sjálfsagt minni til, voru sett lög um skuldaskil Skeiðaáveitunnar 1930. En þá voru ástæður og horfur í landinu ólíkar þeim, sem nú eru, og núv. ástand ekki fyrirsjáanlegt. Þá var ætlazt til þess, að bændur stæðu sjálfir straum af áveitukostnaðinum, en eins og verðlagi á vörum bænda og hag landbúnaðarins yfirleitt er nú komið, er augljóst, að það er alveg frágangssök, að bændur standi sjálfir straum af þessum kostnaði. Málið verður bezt leyst með þeim hætti, að greiðslur bænda séu þeim ekki með öllu ofvaxnar, heldur miðaðar við hinn raunverulegu hag þeirra. Þótt svo hart væri gengið að þeim bændum, sem nú búa á áveitujörðunum, að þeir yrðu að hrekjast í burtu, og aðrir tækju við jörðunum í þeirra stað, er óhætt að fullyrða, að það myndi einnig verða hinum nýju mönnum ofvaxið að stunda straum af þeim greiðslum, sem lögin frá 1930 geru ráð fyrir. Ég er talsvert vel kunnugur þeim bændum, sem hér eiga hlut að máli, og get fullyrt, að duglegri og ráðdeildarsamari menn en þá getur ekki, og ég veit, að þeir hafa fullan vilja á því að standa við skuldbindingar sínar, þótt hinir erfiðu tímar geri þeim það ókleift. Ég mun ekki fjölyrða um þetta mál að þessu sinni. Ég vænti þess, að hv. deild vísi því til 2. umr. og landbn., og þar sem ég býst við því, að hægt verði að leggja fyrir nánari upplýsingar en enn eru komnar fram, geymi ég mér frekari umræður þangað til.

*Frsm. minni hl. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Það hefir í raun og veru ekkert nýtt komið fram frá meiri hl. n. í þessu máli. Og get ég sparað mér að eiga orðastað við hv.frsm. meiri hl. n., sem hefir tilkynnt mér, að hann yrði að fara af fundi. Mun ég meir víkja máli mínu til hv.þm. Hafnf., sem er nú einskonar fulltrúi flokks og manns að þessu sinni. Hv. l.þm. Rang. hefir nú gersamlega hrakið allt, sem átti að vera meginmál hv.frsm., sem sé, að liðsauki hafi nú komið forsvarsmönnum frv. frá fiskiþinginu. Að vísu geta menn deilt um það, hversu heppileg þessi ályktun fiskiþingsins muni vera í hinu og þessu. En eftir ummælum hv. 1. þm. Rang. orkar ekki tvímælis, hvernig þessu áliti er farið. Enda var síður en svo, að um meðmæli með frv. væri að ræða. Nm. virðast hafa verið að reyna að leysa þá gátu, hvernig þeir ættu að lýsa yfir andstöðu sinni við frv. með sem vægustum orðum. Ályktunin ber fyllilega með sér, að þeir eru á móti frv., en vilja ekki kveða niður þann anga af sæmilegum tilgangi, sem kann að liggja á bak við það. Þeir leggja greinlega á móti því, sem er aðalatriði frv. Það hefir verið ítrekað, ekki sízt af hv.þm. Hafnf., að meiningin væri, að hér yrði um fullkomið nýsmíði mótora að ræða. Ég lýsti að vísu í fyrri ræðu minni, hvernig væri háttað í þeim efnum og við hverjum útlátum ríkið mætti búast, ef þetta væri ekki aðeins flagg, sem hv.flm. vilja hampa framan í fólkið, að nú eigi að fara að auka atvinnuna með því að smíða innanlands þær vélar, sem mest þörf er á, og enda þótt efnið sé aðflutt, sparist svo og svo miklar greiðslur út úr landinu fyrir vinnu á þennan hátt. Fiskifélagsnefndin leggur til, að ekki sé farið út á þessa braut, en stingur jafnframt upp á, svo sem til þess að segja eitthvað, hvort ekki mætti athuga að hálfvinna eitthvað af mótorum hér, fá frá smiðjum ytra eitthvað af hlutum í þá, sem léttara er að vinna þar en hér, o. s. frv., allt í þeim dúr, er styður það, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, að hér væru ekki fróðir menn að gera ályktun. Eins og ég hefi sýnt fram á, er ekkert útlit fyrir, að þessi starfssemi gæti orðið nema sem tilraunir fyrst um sinn. Ég neita því ekki, að slíkar tilraunir mætti gera, en það er allt annað heldur en að útiloka um leið alla aðra. Málið er þannig vaxið, að það er ekkert í veginum, að landssmiðjan geti gert þessar tilraunir nú, ef hún treystir sér til þess. Ég vil spyrja hv.þm. Hafnf., hvaða hömlur eru á því. Þetta frv. breytir engu í því efni, nema með þessu almenna ákvæði að útiloka alla aðra. Það má vera, að slíkar tilraunir þyrfti að styðja með styrk úr ríkissjóði, en það kemur ekki þessu frv. við frekar en verkast vill. Það kostar bara fé, og eins og fiskiþingsnefndin bendir á, er ekkert bundið við, að það væri lands5miðjan, sem fengi slíkan styrk. Það er alveg rétt hjá nm., enda eru þeir þeir komnir inn á svið, sem þeir geta dæmt um. Það sér hver leikmaður, að ef gera á tilraun á þessu sviði, getur þurft að styrkja hana, en slíkan styrk getur ríkið með eins góðum árangri og e. t. v. betri veitt einkafyrirtæki, sem aflað hefir sér reynslu og þekkingar í þessari grein og hefir beztum kröftum á að skipa. Nú er því ekki heldur til að dreifa, þó hér sé verið að flagga með hugvitsmönnum, að Alþingi geti búizt við, að þeir séu á hverju strái og ekki þurfi annað en koma upp landssmiðju, til þess að þeir geti skarað fram úr því, sem gerist annarsstaðar. Þó hér sé margt góðra manna, þá er ekki ástæða til að ætla, að það spretti upp úr grjótinu menn, sem í einu vetfangi fara fram úr því, sem gert er annarsstaðar á þessu sviði, þar sem miklu lengra er komið í þekkingu og reynslu. Höfuðvígi hv. meðmælenda frv. er þá fallið. Fiskiþingið hefir ekki blandað sér í þetta mál á þann hátt, að þeir geti tekið sér það til inntekta. Allt, sem nm. segja og getu sagt, er á móti frv. Þess er og að vænta, að svona ályktanir, þegar frá er tekið orðalagið, þetta sem sagt er til þess að þurfa ekki að styggja neinn, séu að meiningu til réttar og góðar. Hv. þm. Ak. sýndi ljóslega fram á, að það, sem hv.þm. Hafnf. taldi einu af aðalundirstöðum þessa frv., á enga rót í virkileikunum á þá lund sem hv.þm. vildi vera láta. Hann sagði, að með þessu frv. ætti að skapa landssmiðjunni þá festu, sem hún ekki hefði haft, en þyrfti að hafa. En landssmiðjan gæti sannarlega haft þessa festu, ef hún hefir þessum framúrskarandi mönnum á að skipa og kappkostar eins og einkafyrirtækin að vinna verkin svo, að menn geti verið ánægðir með þau. En það er eitt, sem mótmælir því, að svo sé virkilega. Landssmiðjan hefir, eins og er, ýms hlunnindi fram yfir einkafyrirtækin, en samt getur hún ekki verið eins ódýr eins og þau. Ég get nefnt sem dæmi tvö verk, sem það opinbera þurfti að láta framkvæma og boðin voru út. Í öðru tilfellinu var tilboð landssmiðjunnar 7000 kr. hærra heldur en tilboð hliðstæðs einkafyrirtækis. En ráðh. úrskurðaði, að hvað sem þessu liði, þá skyldi landssmiðjan fá verkið, með öðrum orðum, útboðið var bara loddaraleikur. En samkv. frv. þarf ekki einu sinni að bjóða slík verk út til málamynda. Ég býst við, að fyrir ráðh. hafi vakað að hlynna að landssmiðjunni með þessu, af því hún er ríkisfyrirtæki, enda er það stefna sósíalista að koma öllum stofnunum á ríkið og hlynna svo að þeim á kostnað hins opinbera, en sú stefna er óneitanlega nokkuð hörð í framkvæmdinni. Í hinu tilfellinu munaði um 11 þús. kr. á tilboðunum. Að vísu var þessi hroðalegi munur notaður til að skrúfa nokkuð niður tilboð landssmiðjunnar, en hún fékk verkið. Þetta voru verk, sem vinna átti fyrir síldarverksmiðjurnar á Siglufirði, og þetta mun orðið alkunnugt mál. Þessi dæmi sýna, hvernig gengur undir núverandi kringumstæðum, sem eru þannig, að allir mega bjóða í verkin. Það er ekki hægt að segja, að einkafyrirtækin séu útilokuð frá að koma til greina. En svona er farið að af þeim, sem ráða. Hvernig skyldi þá verða farið að, ef slík ákvæði yrðu samþ., sem hér liggja fyrir? Þegar hv.þm. Hafnf. var að lesa hér upp úr álitinu, sem hann hafði fengið frá félagi járniðnaðarmanna, spurði ég í gamni, hvort það félag væri í Alþýðusambandinu. Hann leit upp stórum augum: Hvað kom það málinu við? Það skipti nú reyndar ekki máli að öðru leyti en því, að þetta mun ekki vera félag, sem fjallar um járniðnaðarmálin frá teknisku sjónarmiði, heldur er það bara atvinnufélag, eins og félögin í Alþýðusambandinu yfirleitt. Þetta eru ekki fræðimenn, sem þarna standa saman, heldur er það atvinnuspursmálið, sem félagið hefir með höndum. Þetta eru verkamenn, og ekki hægt að áfellast þá, þó þeir vilji fá sér aukna atvinnu, en að því miðar frv. að dómi hv.þm. Hafnf. Einkum þegar sú atvinna er á vegum ríkisins, því þá sitja þeir fyrir, sem eru í Alþýðusambandinu, og það er ekki margt að því að fá embætti hjá ríkinu. Ég get ekki séð, að þetta félag sé sérstaklega dómbært um þetta mál, sem ekki er ólíklegt, að sé að einhverju leyti runnið undan rifjum þeirra, sem ekki telja sig nógu fasta í þessum landssmiðjuembættum. Sýnast þeir þó hafa verið nógu fastir, sem þar hafa eitthvað starfað að undanförnu, enda mun þessi ríkisstofnun ekki standa öðrum að baki í því að sópa að sér mönnum, sem engir hafa fyrr uppgötvað, að hefðu neitt sérstakt til að bera, en sem komizt hafa í hæstu laun, af því þeir hafa verið hollir flokki sínum. Það er líka varhugavert atriði að stofna með löggjöf ríkisstofnanir beinlínis til þess að æra menn út í að varpa frá sér annari atvinnu eða láta sér fátt um hana finnast í þeirri von, að allir geti komizt á hið opinbera. Það er kunnugt, að þegar einkafyrirtækin falla um koll eða verða að færa saman kvíarnar, þá þykir gott og eftirsótt að flýja á náðir hins opinbera í eina allsherjarkös og reyna að fleyta þar fram lífinu. En það mál hefir tvær hliðar. Frá sjónarmiði pólitískrar siðfræði er það ekki af því góða að stofna ný ríkisfyrirtæki í þessu skyni. Ég vil ekki væna hv.þm. Hafnf. um, að þetta sé aðalatriðið fyrir honum, en vitanlega vill hann taka tillit til þess, ef hægt er að tryggja þessa menn, því það er nú einusinni þeirra sósíalistanna fagri siður að þykjast vera að tryggja alla menn. Ég held, að landssmiðjan geti gert eins og er það, sem hv.þm. Hafnf. nú telur aðalatriði þessa máls. Hún getur haldið áfram smíði á þeim hlutum fyrir ríkisfyrirtæki og aðra, sem hún í frjálsri samkeppni getur náð í með þeim hlunnindum, sem hún þegar hefir og gera leikinn strax ójafnan. Og hún getur líka með sérstökum styrk, ef það er ekki öðrum stofnunum falið, gert tilraunir með nýsmíði, þar á meðal véla og vélarhluta. Getur maður þá séð, hvort ekki vantar þarna það hugvit eða þá verklagni, sem með þarf.

*Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég sé ekki ástæðu til að fara ýkjamörgum orðum um ræðu hv.þm. V.-Sk., því í fyrri ræðu minni kom ég inn á mörg atriðin, sem hann vakti máls á, og hefi þar af leiðandi gert grein fyrir þeim. Hv. þm. sagði, að við í meiri hl. hefðum ekki viljað ljá hlustir nokkurri breyt. á þessu frv. Það veit þó hv.þm. mætavel, að þeir í minni hl. orðuðu ekki neinar breyt. á frv. í n. Þar sem meiri hl. gat unað við frv. eins og það var, sá hann ekki ástæðu til að ympra á breytingum. Það var þeirra, sem óánægðir voru með frv., að koma fram með brtt., og gátu þær þá að sjálfsögðu komið til athugunar í n. En engu slíku var til að dreifa. Sami hv.þm. talaði um pólitískt ofstæki og hvers vegna þetta mál þyrfti að vera pólitískt. Ég verð að segja, að mig undrar á því, að svona mál skuli þurfa að vera pólitískt. Hér er um að ræða tilraun til að auka iðnað og verklegar framkvæmdir í landinu. En endilega þarf þetta mál að verða pólitískt fyrir þá sök, að sjálfstæðismenn geta ekki með nokkru móti unað við, að fyrirtæki rekið af ríkinu sé styrkt til að gera tilraunir með og undirbyggja nýja starfsemi í járniðnaðinum, væntanlega beinlínis af því það er ríkisfyrirtæki. Mér finnst þessi afstaða hv. sjálfstæðismanna einkennileg og óeðlileg. Það eru vissulega þeir, sem hafa komið pólitík inn í þetta mál með því að snúast öndverðir gegn því af því að ríkisfyrirtæki á hlut að máli, en ekki einkafyrirtæki. Hv. frsm. minni hl. hélt fast við álitsgerð þá, sem Helgi Eiríksson hefir ritað minni hl. og prentuð er með nál. hans, sem ég þó hrakti að mörgu leyti og benti ljóslega á, að hér væri um álit pólitíkusar að ræða, en ekki hlutlauss fræðimanns. Nú vill svo vel til, að þetta hefir verið lagt undir álit þeirra manna, sem áhuga hljóta að hafa á, að vel takist að útvíkka innlenda járniðnaðinn, svo að hann nái til mótorsmíði. Þetta mál kom til umr. á fiskiþinginu, og þar var skipuð n. í það, sem í voru Þorsteinn Þorsteinsson, Ólafur Björnsson og Níels Ingvarsson. Ég hygg rétt með það farið, að meiri hl. þessarar n. fylgi Sjálfstfl. að málum, og hún var á einu máli um afgreiðslu þessa máls. Skilaði hún ýtarlegu áliti, sem sent var til fjhn.Nd., og sem ég fékk að líta á rétt í þessu. N. talar þar um, að það geti verið mjög heppilegt, ef hægt væri að koma á innlendri mótorgerð, og telur, að það gæti sparað þjóðinni 230 þús. kr. erlendan gjaldeyri, auk þess sem það mundi hafa í för með sér aukna atvinnu fyrir járniðnaðarmenn hér. Þó er n. á því, að ekki mundi ráðlegt að ráðast í beina, mótorsmíði, þannig að vélarnar væru byggðar frá grunni hér. Hinsvegar telur hún athugandi, hvort ekki væri rétt eða möguleikar fyrir því að hálfvinna vélarnar, þannig að aðalstykkin væru keypt frá erlendu „steyperíi“, eins og margar erlendar mótorverksmiðjur gera. Svo kemur þessi niðurlagsályktun, sem samþykkt mun hafa verið með samhljóða atkv. á fiskiþinginu og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vill fiskiþingið mæla með því, að landssmiðjan eða önnur innlend verksmiðja sé studd fjárhagsleg, eða á annan hátt til slíkrar tilraunar, svo úr því verði skorið, hvort sú framleiðsla sé möguleg.“ Með öðrum orðum, fiskiþingið hefir hallazt að þeirri skoðun, að það væri eðlilegt fyrir fjárveitingavaldið að styðja einhverja verksmiðju í þessu efni, og nefnir þar fyrst til landssmiðjuna. Mér finnst þetta álit skynsamlegt og að það bendi til þess, að nm. hafi einvörðungu haft í huga hagsmuni útgerðarinnar og hins íslenzka athafnalífs, en ekki pólitísk sjónarmið, eins og skína virðast út úr hverri línu hjá Helga Eiríkssyni; er því að mínu viti hægt að leggja meira upp úr þeirra ályktun heldur en álitsgerð hans, sem prentuð er með nál. minni hl. - Hér með ætla ég því, að fyrir liggi álitsgerð þess félagsskapar, sem ætti að hafa fullkomnasta aðstöðu til þess að kynna sér málavöxtu, og hún hnígur ótvírætt í þá átt að mæla með framgangi frv. í aðalatriðum, að ríkið eigi, ef hægt er, að gera landssmiðjun, þess megnuga að leggja inn á nýjar brautir í járniðnaðinum. Hv. frsm. minni hl. taldi, að til þess mundi þurfa að verja of fjár, ef að notum ætti að koma. Ég treysti mér ekki að dæma um það, en með frv., sem fyrir liggur, er nokkuð markaður bás í því efni. Það er gert ráð fyrir, að ríkið ábyrgist lán fyrir landssmiðjuna til kaupa á vélum og öðrum tækjum til aukinnar starfsemi. Auk þess er gert ráð fyrir, að landssmiðjunni sé lagt eitthvað á fjárlögum. Eru fjárframlögin þannig komin undir fjárveitingavaldinu á hverjum tíma, en í eitt skipti fyrir öll er gert ráð fyrir, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir láni handa þessari stofnun til þess að auka starfstæki sín. Hvernig sem síðar tekst til með tilraunir til mótorsmíði, ætla ég, að því fé, sem varið yrði til kaupa á vélum, væri ekki á glæ kastað, heldur yrðu þær notaðar áfram til eflingar íslenzkum járniðnaði, hvað sem mótorgerðinni liði. Hv. frsm. minni hl. gat þess, að hann teldi ekki sambærilega við landssmiðjuna þá stofnun, sem ég gat um, eða viðgerðarstofu útvarpsins. Ég ætla, að þessi stofnun sé mjög sambærileg; veit ég ekki betur en að viðgerðarstofan geri við öll útvarpstæki á landinu, ekki aðeins þau tæki, sem ríkisútvarpið hefir með höndum, heldur einnig tæki einstaklinganna og þau, sem einstaklingar hafa annazt sölu á. Þannig annast ríkisútvarpið þessar viðgerðir, og hefir enginn haft neitt við það að athuga. Á sama hátt er ekkert við það að athuga, þó að landssmiðjan verði aukin og efld, svo að hún gæti farið inn á nýjar leiðir í járniðnaðinum. Ætla ég, að það sé bábilja ein, að önnur fyrirtæki muni af þeim sökum líða undir lok; sérstaklega þó ef landssmiðjunni yrði gert kleift að fást við ný viðfangaefni, og starfssvið hennar þannig útvíkkuð, yrði hennar hagur betri, án þess að gengið væri á hluta annara samskonar fyrirtækja á nokkurn hátt. Skilst mér, að hér gæti orðið alveg eins og með ríkisprentsmiðjuna „Gutenberg“; þó að hún hafi gengið í eign ríkisins og starfi að þeirri prentun, sem ríkið þarf að láta annast, og þó hún hafi verið efld að tækjum, þá þrífast aðrar prentsmiðjur vel hér í bænum við hlið hennar. Ég ætla því, að það sé bábilja ein, að önnur fyrirtæki leggist í rústir, þó að þetta frv. verði samþ., og það er önnur fjarstæðan frá, að frv. þetta muni leiða af sér atvinnuleysi manna í járniðnaðinum, heldur mun verða þvert á móti. Ég hefi áður leitt rök að því, að útlit er einmitt fyrir, að atvinna muni aukast, ef frv. þetta nær lögfestingu. Ef svo gæti farið t. d., að unnt væri að smíða alla mótora hérlendis, sem við þurfum að nota, þá mundi það verða atvinnuauki, er næmi um 130 þús. kr. á ári. Og þó t. d. landssmiðjan eða önnur hliðstæð fyrirtæki keyptu inn stærstu mótorhlutana tilbúna eða steypta og settu þá hér saman, þá mundi atvinnan í járniðnaðinum aukast verulega frá því, sem nú er. Ég fæ því ekki heldur séð, að hér sé nein árás á Reykjavík eða reykvíska skattþegna, og ég sé heldur ekki, að þetta geti gengið út yfir neina aðra íslenzka skattþegna. Landssmiðjan er hér í Reykjavík og greiðir hér sín gjöld eftir sérstökum lögum; á því yrði engin breyting. Hér er því alls ekki um neina árás á Reykjavík að ræða, og fer því svo fjarri, að þetta gæti orðið bæjarfélaginu til mestu gagnsemi, ef takast mætti með eflingu þessa fyrirtækis að auka atvinnu í járniðnaðinum, t. d. með mótorsmíði. Loks fór hv.þm. V.-Sk. inn á stórpólitískar dugleiðingar út af afgreiðslu þessa máls. Talaði hann um, að það mundi ekki líðast til lengdar, að svona, stórmál væru afgr. hér með eins atkv. meiri hl. En hvað er lýðræði? Í hverju er það fólgið, ef ekki þeim meiri hl., sem er á hverjum tíma? Þó að sá meiri hl. sé veikur, og aðeins 1 atkv., þá hlýtur hann að ráða, og á að ráða samkv. venjulegum lýðræðisreglum. Ég get bent á unnað dæmi um veikan meiri hl., þ. e. í bæjarstjórn Reykjavíkur, þar sem flokkur borgarstjórans, hv. 5. þm. Reykv., hefir aðeins 8 atkv. gegn 7. Þó minni hl. sé ekki einlitur, er hann í mjög mörgum málum sammála og andvígur stefnu íhaldsins, en ekki höfum við í bæjarstjórninni haft þau orð, að samþykktir meiri hl. gætu ekki þolazt, þó hann sé svona veikur. Enda getur enginn fundið að því með rökum eða mælt því í gegn, að meiri hl. Alþingis eða meiri hl. bæjarstjórnar knýi fram sín mál með eins atkv. mun. Er slíkt og einkenni þingræðis og lýðræðis, að meiri hlutinn ráði á hverjum tíma, hvort sem hann er stór eða lítill.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég nenni ekki að pexa meira við hv. minni hl. sjútvn., þm.N.- Ísf., um það, hvað bátsformenn eigi að kunna, en ég hygg, að réttara sé, að ákvæði 4. gr. frv. standi óbreytt, og; tel það öruggara. Brtt. sína skilst mér hann miða helzt við sérstaka staðhætti í einum landshluta, á Vestfjörðum, eða við Ísafjarðardjúp eingöngu. Um hina brtt. á sama þskj. er það að segja, að hún gengur of langt. Kröfur um aukinn rétt fyrir minnaprófsmenn eru háværar, og n. hefir tekið þær nokkuð til greina, þar sem hún leggur til að auka réttindi þeirra til 75 rúmlesta skipa frá 60, en lengra er ekki rétt að fara. N. hefir hér miðlað málum og reynt að fara bil beggja. Um brtt. á þskj. 124 má að sjálfsögðu deila. Hann vildi halda því fram, að ég hefði ekki verið sjálfum mér samkvæmur í því, sem ég sagði um þá brtt., en það er ekki rétt. Ég benti á vélafjöldann í skipunum sem eina höfuðástæðu gegn till. Hann var að tala um þrískipta vakt; ég hafði ekkert á það minnzt. Ég veit, að þegar skipin sigla milli landa, mun gilda þrískipt vakt, enda mun það vera orðin algild regla fyrir þá menn, sem undir þiljum vinna, og er víst óhætt að segja, að sú regla muni nú vera upp tekin í öðrum löndum. En það gerir þrískipta vakt auðveldari, ef mannafjöldinn verður eins og gert er ráð fyrir í frv. Það er rétt hjá hv.þm., að það er viðurkennt, að meðferð vélanna í Gullfossi hefir verið prýðileg, en ég skal honum til upplýsingar geta þess, að fyrstu árin, sem það skip sigldi, var á því aðstoðarmaður við vél auk þriggja vélstjóra, þó að hann færi vegna samninga, sem gerðir voru við vélstjórana, að vísu ekki nema til bráðabirgða, þó hann væri aldrei endurnýjaður. En þar sem, eins og ég hefi tekið fram, að þetta skip, sem brtt. á þskj. 124 á að fría frá því að hafa aðstoðarmann í vél, er ekki það stórt, að það komi undir það ákvæði, eins og frv. nú er, þá tel ég brtt. ekki einasta alveg óþarfa, heldur muni hún verða til þess að valda ruglingi á máli þessu og spilla þeim friði, sem um frv. er nú, eins og það er.

Jón Auðunn Jónsson Ég á nokkrar brtt. við þetta frv., sem þó eru ekki nema að mjög litlu leyti efnisbreytingar. - við 4. gr. geri ég þá brtt., að e- og d-liður falli niður. Þessi gr. er um kunnáttuskilyrði formanna á 6–15 tonna bátum. Um þessa báta er nú það að segja, að þeir koma daglega að landi og liggja ekki úti. Ég tel ekki nauðsynlegt öryggis vegna, að formenn á þessum bátum kunni að setja stefnur og miðanir á sjókort eftir seguláttum. Hinsvegar er ástæða til, að þeir kunni að nota handlóð, þó að varla sé það notað í sambandi við sjókort, nema þá á stærri bátum, yfir 20 tonn, sem hafa ástæður til að hafa sjókort um borð. Þar eru vanalega tveir klefar, annar fyrir yfirmenn, en hinn fyrir hásetana, en á litlu bátunum er ekki nema einn klefi fyrir alla skipverja, og því varla rúm til að hafa sjókort, enda treysta þessir menn á staðarkunnugleika sinn, er þeir nota handlóðið. Vegmæli nota þeir stundum, en þó fremur sjaldan, og því miður kemur vegmælir ekki að verulegum notum á svo litlum bátum, því að þegar sjór er, þá er ekkert á honum að byggja. Báturinn sigur aftur úr öldunni, og mælingin verður skökk. Þá er önnur brtt. mín, við 6. gr. frv. Ég tel hættulaust að veita manni, sem verið hefir form. í 5 ár á skipi yfir 30 rúmlestir að stærð og aldrei hefir hlekkzt á sakir vankunnáttu eða trassaskapar, og hefir auk þess vottorð tveggja kunnugra sjódómsmanna - að veita honum rétt til að taka við stærra skipi, allt að 100 rúmlestir að stærð. Það hefir sýnt sig fyrir vestan, að mönnum, sem verið hafa með 40 rúmlesta báta og farið hringinn í kringum landið eftir aflanum, þeim hefir yfirleitt ekki hlekkzt á vegna vanþekkingar og ekki nema um trassaskap hafi verið að ræða; það getur alla hent jafnt, hvort sem þeir hafa meiri eða minni þekkingu. En þessir menn hafa svo mikla praktíska reynslu, að ekki er ástæða til að óttast, að þeir færu sér eða öðrum að voða, þó að þeir fengju leyfi til að fara með skip upp í 100 rúmlestir. Hér er þá aðeins átt við fiskiskip, en ekki flutningaskip. Auðvitað verður það á valdi atvmrh. í hvert skipti, hvort maðurinn fær þessa undanþágu eða ekki. Þá flyt ég brtt. við 51. gr. c., á þskj. 124. Í þeirri gr. eru ákvæði um það, hver tala vélamanna skuli vera á skipum, miðað við hestaflafjölda vélanna. Flokkunin er 300–800, 800–1200, 1200–2500 hestöfl. Finnst mér heppilegra, þegar byrjuð er að flokka með 500 hestafla millibili, að halda því þá áfram um næsta flokk og láta hann ná frá 800–1300 hestafla. Sumir hafa haldið því fram, að þetta myndi geta breytt samningum, sem gerðir hafa verið milli eimskipafélagsins og Vélstjórafélags Íslands um kaupgjald á skipum. En það getur ekki verið rétt, því að slíka samninga má auðvitað miða við allar hestaflastærðir véla. Þessi till. hefir verið flutt af því, að komið hefir fram, að á einu skipi eimskipafél., Gullfossi, ætti að fjölga vélstjórum um einn. Þetta skip er nú orðið gamalt og farið að ganga úr sér, og eru ekki líkur til, að það verði haft í förum mörg ár enn. Eru því talsverðir erfiðleikar og mikill kostnaður við að búa út sérstakan klefa banda aðstoðarmanni þessum. Í skipinu var reyndar áður fyrr slíkur klefi, en hann var tekinn handa þjónustufólki. Ef nú ætti að fara að útbúa annan slíkan klefa, hlyti því að fylgja mikill, kostnaður, og við það myndi auk þess tapast pláss fyrir farþega. Hlyti því af þessu að leiða mikil útgjöld fyrir eimskipafélagið, sem yrðu öllu tilfinnanlegri, þegar þess er gætt, að þetta er 20 ára gamalt skip, sem líklega fer bráðum að hætta ferðum. Er ekki ástæða til að heimta meira af útgerðinni en þarf, og kunnugir segja, að á þessu skipi sé ekki þörf á að bæta við nýjum vélamanni, þar sem komizt hefir verið af án hans hingað til.

*Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Eins og nál. á þskj. 119 og 123 sýna, hefir fjhn. klofnað í þessu máli. Leggur meiri hl. til, að það verði samþ. óbreytt, en minni hl., að það verði fellt. Ég þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir hönd meiri hl. fjhn. Mál þetta lá fyrir síðasta þingi og komst þá til 2. umr. hér, og urðu um það allmiklar umr. Meiri hl. fjhn. gerði þá á því nokkrar breyt., og nú er frv. borið fram í þeirri mynd. Við höfum talið rétt, að sett yrði löggjöf um landssmiðjuna, sem hingað til hefir verið rekin án þess að nokkrar sérstakar reglur væru til um rekstur hennar. Við höfum líka talið rétt að efla hana og styrkja með auknu starfi, fyrst og fremst til þess að hún geti beitt sér fyrir nýjungum í iðnaði til þjóðþrifa. Þótt ég ætli ekki að fjölyrða um málið, get ég þó ekki látið hjá líða að víkja nokkuð að nál. minni hl., og þá fyrst og fremst hinu dæmalausa plaggi frá Helga Eiríkssyni skólastjóra, sem þar er lagt fram sem fylgiskjal. Í nál. minni hl. stendur, að frv. sé sýnilega einn liðurinn í því gálausa verki stjórnarflokkanna, að koma sem flestum stofnunum á ríkið. - Það er nú út af fyrir sig dálítið einkennilegt að vera að tala um, að koma eigi ríkisstofnun á ríkið. Með frv. er aðeins stefnt að því að setja reglur um rekstur smiðjunnar og gefa fyrirtækinu möguleika til víðara starfs og tilraunastarfsemi í þágu þjóðnýts iðnrekstrar. Þá er einnig að því fundið í nál. minni hl., að við höfum ekki komið fram með breyt. við frv. né viljað leita umsagnar um það. Þetta kemur úr hörðustu átt, þar sem minni hl. hreyfði engum breyt. sjálfur. Hv. þm. V.-Sk. lýsti yfir því þegar í upphafi, að hann væri málinu andvígur, en kvaðst þó vilja leita umsagnar um það, en hvernig sem sú umsögn yrði, myndi hann og flokksmaður hans vera á móti málinu. Við sáum enga sérstaka ástæðu til þess að leita umsagnar um þetta mál hjá iðnráði Íslands. Í iðnráðinu eiga sæti tugir manna, og margir þeirra hafa engin sérstök skilyrði til þess að dæma um þetta mál, svo sem prentarar og bakarar. Þá vildi minni hl. og leita álits vegamálastjóra, vitamálastjóra og símamálastjóra. Um vegamálastjóra var það vitað áður, að hann var málinu andvígur, og að leita álits hans hefði aðeins verið til að tefja málið. Minni hl. fjhn. hefir sent frv. þetta einum manni til umsagnar. Í nál. minni hl. er sagt, að hann sé trúnaðarmaður þeirrar stéttar, iðnaðarmannanna, sent þetta mál einkum varði. En þessi maður hefir ekkert umboð frá þeirri stétt, né nokkra heimild til þess að telja sig fulltrúa hennar. Og ég veit ekki til þess, að hann hafi fengið nokkurt umboð til þessara ummæla, sem hann hefir fram haldið í þessu álitsskjali sínu. Hann talar því hér sem einstaklingur, en vissulega ekki sem verkfræðingur eða iðnaðarmaður, heldur sem harðvítugur flokksmaður. Álitsskjal hans ber þess greinileg merki, að hér er pólitískur maður, sem talar út frá sjónarmiði ákveðins flokks, en ekki fræðimaður í ákveðinni mennt, sem talar um hlutina af fagþekkingu. Um þetta frv. hefir verið fjallað meðal annars af þeim mönnum, sem hafa forystu í iðnmálum hér á landi. Ég veit, að um það hafa farið höndum a. m. k. 2 menn af þeim, sem eru í stjórn landssambands iðnaðarmanna. Og það er vissulega nær að álíta, að þeir út frá sínu sjónarmiði sem frömuðir iðnaðarmannastéttarinnar hafi fylgt málinu og flutt hér inn í þingið heldur en að Helgi H. Eiríksson skólastjóri tali í sínu álitsskjali sem umboðsmaður iðnaðarmanna. - Í umsögn þessari frá Helga H. Eiríkssyni segir m. a., að með frv. þessu sé af hálfu ríkisins farið inn á harðvítuga og ójafna samkeppni við eina grein íslenzks iðnaðar. Og yfirleitt er það haft á móti þessu frv. af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, að óeðlilegt sé, að ríkið hafi með höndum rekstur slíks fyrirtækis sem þessa. En það má undarlegt heita, et ríkinu ætti að vera það óheimilt að stofna til fyrirtækis, sem stendur í beinu sambandi við annan rekstur ríkisins. Þvert á móti virðist miklu eðlilegra, að ríkið hafi með höndum slíkt fyrirtæki sem landssmiðjuna, alveg á sama hátt og Reykjavíkurbær hefir um mörg ár rekið trésmíðavinnustofu hér í bænum til þess að hafa með höndum aðgerðir á þeim tækjum, sem bærinn þarf að láta vinna með á hverjum tíma. Á sama hátt held ég, að engum þyki óeðlilegt, að ríkisútvarpið hefir viðgerðarstofu á viðtækjum. Að vísu gætu þessar viðgerðir verið framkvæmdar af einstaklingum, en það er ekki fjarri lagi, heldur þvert á móti liggur það mjög nærri verksviði útvarpsins að hafa með höndum slíka aðgerðarstofu sem það hefir rekið, án þess að nokkur hafi sérstaklega haft við það að athuga. Landssmiðjan er að þessu leyti til sambærileg við viðgerðarstofur ríkisútvarpsins og trésmíðavinnustofu þá, sem Reykjavíkurbær hefir rekið um langt skeið. Og hvað Reykjavíkurbæ snertir, þá eru það sjálfstæðismenn, sem þar hafa ráðið lögum og lofum og haldið uppi þessu fyrirtæki, og enginn haft við það að athuga. Þessi röksemd í álitsskjalinu - ef álitsskjal skyldi kalla - er því léttvæg og lítils verði. Það er og fjarri öllum sanni, að með þessu frv. sé gengið inn á þá leið, að önnur iðnfyrirtæki í þessari grein verði að leggjast niður, ef þau eru samkeppnisfær á annað borð. Það eru fyrirtæki, sem standa á gömlum merg, og munu sum þeirra a. m. k. vera allvel fjárhagslega stæð. Þau hafa því skilyrði til þess að reka sína starfsemi eftir sem áður, þó landssmiðjan verði rekin áfram eftir þeim reglum, sem lagt er til í þessu frv. Það er alveg sama með landssmiðjuna og ríkisprentsmiðjuna. Það hefir ekki orðið vart við, að prentsmiðjur einstaklinga færi um koll, þó ríkið reki sína prentsmiðju, sem sérstaklega hefir prentað það, sem frá ríkisstj. og ríkisstofnunum hefir komið. Þrátt fyrir það þrífast í þessum bæ allar þær prentsmiðjur, sem áður voru, á meðan engin ríkisprentsmiðja var til. Ég veit jafnvel til þess, að nýjar prentsmiðjur hafa risið upp, og ég ætla, að þær geti dafnað, þó ríkið reki sína prentsmiðju. - Hér er því um fádæma falsrök að ræða, sem ekki eiga sér neina stoð í veruleikanum. Þá er talað um það í álitsskjalinu, að hér sé um aukinn kostnað að ræða fyrir þjóðina, ef smiðjan verði sett í fullkomnara og betra horf, og ég býst við, að þar sé átt við það, að smiðjan fái ný tæki til þess að smíða með mótora. Ég er ekki í neinum vafa um, að mikil nauðsyn sé á því, að einhver smiðja grípi til þess að reyna að smíða mótora fyrir íslenzk skip, og þeim peningum, sem til þess væri varið, væri sannarlega ekki á glæ kastað. Og úr því einkafyrirtækin hafa ekki lagt út á þessa braut, þá er ekkert eðlilegra en að ríkisfyrirtæki sé styrkt til þess á þann hátt, sem til er ætlazt í frv. - Einnig er það óskiljanlegt, sem stendur í álitsskjalinu, að sennilegt sé, að nokkurt atvinnuleysi meðal járniðnaðarmanna mundi koma upp, ef þessi löggjöf yrði samþ. Ég skil ekki, að það geti aukizt atvinnuleysi í járniðnaðinum, þó að lagt sé inn á nýjar brautir. Maður skyldi einmitt halda hið gagnstæða. - Ein röksemdin í þessari álitsgerð er því annari lík, svo að allt er þar fullt af öfugmælum. Í þessari álitsgerð segir ennfremur, að það sé ákveðið, að landssmiðjan skuli ekki greiða útsvar. En þetta er rangt. Í frv. er gert ráð fyrir því, að landssmiðjan greiði útsvar á sama hátt og önnur ríkisfyrirtæki, en að vísu eftir ákveðnum lögum og reglum. Það virðist því sem þessi athugunarmaður hafi ekki lesið í gegn frv., eða ekki talið ástæðu til að fara nákvæmlega með í þessum aths. sínum. Í frv. er einnig gert ráð fyrir því, að landssmiðjan greiði tekjuskatt til ríkisins, eins og hér væri um einkafyrirtæki að ræða, og útsvar, eins og mælt er fyrir í 7. gr.l. nr. 47 4. júní 1924, um aukaútsvör ríkisstofnana. Þá er ekki síður furðulegt hjá þeim manni, sem telur sig frömuð í iðnmálum, að hann skuli telja öll tormerki á því, að landssmiðjan leggi í það að koma á einni nýrri iðngrein. Ég segi, að það sé furðulegt, að maður, sem telur sig hafa áhuga fyrir auknum iðnaði, skuli leggja stein í götu þess, að gerðar séu tilraunir til þess að koma á nýjum auknum iðnaði í landinu. Þá hefir þessum umsegjanda fundizt óheppilegt, að ríkisstj. ein tilnefni kunnáttumenn, sem eigi að meta nýsmíði hugvitsmanna, vegna þess að „ráðh. hafa sjaldan iðnræna þekkingu og eru sterkpólitískir menn.“ En mér datt í hug, að ef nokkurt verk bæri með sér, að sterkpólitískur maður hefði fjallað um það, þá væri það þessi álitsgerð, því þar verður pólitíkusinn ofar fræðimanninum og áhugamanninum. Minni hl. n. endar svo sitt nál. á því, að hann telji það ljóst, að ummæli þessa manns séu fullkomlega á rökum byggð. Já, það eru þessi dæmalausu rök, sem ég hefi nú vikið að. Ég hafði í sjálfu sér ekkert á móti því, að hv.þm. V.-Sk. fengi vilja sínum framgengt með því að fá umsögn þessa manns. Umsögnin er nú komin og liggur fyrir þessari hv. d. Ég hefi minnzt á hana nokkrum orðum, og ég ætla, að hún sýni betur en nokkuð annað, að hér er um pólitískan áróður að ræða, en ekki, að menn vilji tala um málið út frá nytsömu sjónarmiði iðnaðarins í landinu. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið, en ég vænti þess, að d. ljái því liðsyrði sitt til greiðrar áframhaldandi göngu.

Jón Ólafsson Hv. frsm. meiri hl., 1. landsk.þm., gaf mér tilefni til að segja hér nokkur orð út af því, sem hann minntist viðvíkjandi ályktun þeirri, er síðasta fiskiþing lét frá sér fara um væntanlegt mótorsmíði hér á landi. Sú ályktun, sem hér um ræðir, ber það ótvírætt með sér, að til hennar hefir ekki verið vandað. Allar rannsóknir á aðalatriðum málsins gersamlega forsmáðar, ekki svo mikið sem talað hafi verið við innlenda fræðimenn í þessum efnum, auk heldur að leitað hafi verið upplýsinga utanlands. Það hefir verið bent á, að fyrsta skilyrðið væri að flytja inn vinnu við smíði vélanna, en mér er sagt, að ekki sé meiningin að svo komnu að vinna að steypu á vélhlutum, og þá heldur ekki mótursmíði, en einmitt þetta tvennt skapar mesta vinnu. Kunnugt er, að hér á landi eru notaðar margar tegundir mótora, jafnvel svo tugum skiptir. Þeir, sem smíða þessa mótora erlendis, eiga vitanlega mót að hverju stykki, sem þeir hafa framleitt. Það mundi því aldrei þola samkeppni, sem kynni að verða framleitt hér af mótorhlutum, og myndi því aðeins bera sig með því einu, að getin væri einkaréttur til sölu, þ. e. bannaður yrði innflutningur á öllu því í þessari iðn, sem framleiða mætti hér á landi, og þannig skattleggja þá, sem máske sízt mega við því, sem sé útgerðina. Mér finnst fólgin í frv. þessu mikil hætta fyrir útveginn, ef þekkingarlausum mönnum er ætlað að ráðast í slíka smíði, án þess nokkur vissa sé fyrir, hvort fáist minnsti sparnaður á gjaldeyri, og e. t. v. ekki einn eyrir í vinnu. Það eru nú orðin mörg dæmi þess, að menn hafi byrjað með iðnaðarfyrirtæki og fengið síðan vernd fyrir þau, til að standast erlenda samkeppni, þó að hráefnin hafi kostað oft eins mikið í gjaldeyri eins og fullunnin vara. Ég vil því benda á, að þetta mál þarf vel að athuga, áður en sett er í lög, að smíða skuli mótora hér á landi. Þá vil ég benda á sem óhrekjandi staðreynd, að fyrirtæki einstaklinganna sækjast eftir fullkomnum fagmönnum, til að vera samkeppnisfær og geta yfirunnið þá, sem miður kunna og eru afkastaminni. Því það er nú svo, að það getur borgað sig að greiða jafnvel tvöfalt kaup til að tryggja sér góða starfskrafta; það hefir reynslan sýnt. Nú er það gefinn hlutur, að í ríkisfyrirtæki sækja þeir menn, sem verða útundan í samkeppni um vinnu, og er ekki dæmalaust, að þeir gerist flokksmenn þeirra flokka, sem yfirráð hafa í ríkisfyrirtækjum, - gildir það jafnt, hvaða flokkur sem með þau fer -, og sjá allir, hvílík hætta þetta hlyti að vera fyrir framþróun iðnaðarins. Þetta er ekki eftirsóknarvert ástand. Að lokum vil ég endurtaka það, hvílík hætta getur í því legið fyrir atvinnuvegina, þ. e. fiskveiðarnar, ef á að fá pólitískri stofnun vald í hendur til að skattleggja þá, eins og getur falizt í þessu frv. Þarf miklu fremur að styðja útveginn og hlífa honum en að leggja hann í þvílíka hættu.

Jón Auðunn Jónsson Við höfum nú rætt allmikið um þetta frv., og ætla ég ekki að fara lengra út í þær umr. að þessu sinni, en út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sjútvn. sagði um mínar brtt., vil ég gera nokkrar aths. Viðvíkjandi brtt. mínum við 4. gr., um formenn á 6–l5 rúmlesta bátum, þá skal ég taka það fram, að þegar slíkir bátar fara í langferðir milli landsfjórðunga, þá eru það alltaf meiraprófsmenn, sem flytja þá. Viðvíkjandi bátum, sem koma daglega að landi, er því krafizt nauðsynlegs öryggis með minni brtt. Hv. frsm. er hræddur við brtt. mína við 6. gr. og telur, að hún muni fá harða mótstöðu. Meiraprófsmenn eru nú alltaf mótfallnir því að auka réttindi minnaprófsmanna, en þó hefir n. gengið inn á að auka réttindi þeirra úr 60 rúmlestum í 75 rúmlestir, og jafnvel viðurkennt, að þeir ættu að fá rétt til að færa skip upp í 100 rúmlestir. Þess vegna hefi ég flutt þessa brtt. um undanþágu fyrir þá menn, sem fulltreysta má um meðferð þessara skipa og manna þeirra, sem á þeim eru. Það er rétt hjá hv.frsm., að ég mun ekki leggja það kapp á að fá þessa brtt.samþ., að ég greiði atkv. gegn frv., þó að hún verði felld, því að ég tel, að það feli í sér það veigamiklar umbætur frá eldri lögum, að frv. eigi fram að ganga. Að því er snertir brtt. mína á þskj. 124, þá sagði hann, að það þyrfti að skapa aðstöðu fyrir vélstjóraefni með því að stofna handa þeim aðstoðarmannspláss á þessum skipum, en hinsvegar talaði hann um, að skipið, sem hér var um að ræða, Gullfoss, mundi ekki mælast það stórt, að þar yrði skylt að hafa aðstoðarmann. Hér þykir mér kenna mótsagnar hjá hv.þm. Það má vel vera, að vélin í Gullfossi mælist ekki hafa 1200 hestöfl, en brtt. mín er miðuð við það, sem hann viðurkenndi, að að mundi verða stefnt, sem sé að auka kraft véla í skipum í hlutfalli við stærð frá því, sem nú er. Þannig að jafnvel smærri skip en Gullfoss gætu komizt yfir hámarkið, 1200 hestöfl. Hinsvegar er það vitað, að engin vanræksla hefir átt sér stað um meðferð á vélinni í Gullfossi, þó að þar hafi ekki verið nema þrír vélstjórar og enginn aðstoðarmaður. Ég hygg, að það komi niður á yfirvélstjóranum aðallega, að ekki er aðstoðarmaður. Það mun vera reglan að skipta sólarhringnum í 8 tíma vaktir milli vélstjóranna, en þegar aðstoðarmaður er, mun hann aðallega létta starf yfirvélstjórans, en ég sé ekkert á móti því, að hann hafi meira starf en hinir vélstjórarnir, þar sem hann hefir talsvert hærra kaup en hinir. Með tilliti til þess, að vélastærð skipanna verði aukin, er brtt. mín einnig sanngjörn, því að ekki sýnist óeðlilegt, að tillit verði tekið til þess með starfsmannafjöldann, hvað mikið skipin geta innunnið sér í rekstrinum, án þess þó að skerða öryggi þeirra eða misbjóða starfsmönnunum. Við hv.þm. höfum deilt um það á öðrum grundvelli, hvað fært væri að leggja á íslenzka útgerð af kostnaði og hvort íslenzk útgerð bæri meiri kostnað en útgerð nágrannaþjóða vorra, einkum Norðmanna, og við höfum ekki orðið á eitt sáttir. Ég hefi ekki átt kost á því að bera kostnaðinn á farþegaskipum okkar saman við kostnað við slík skip með öðrum þjóðum, en á flutningaskipunum er kostnaðurinn við mannahald þriðjungi hærri hjá okkur en Norðmönnum, en við Norðmenn eigum við harðasta samkeppni á því sviði.

Guðbrandur Ísberg Það hefir allmikið verið á það minnzt, að það kenndi pólítíkur í þessu máli. Frá mínum bæjardyrum séð, þá furðar mig ekkert á því, þó að á slíkt sé minnzt, því að með þessu frv. er ráðizt inn á einstaklingsframtakið á enn einu sviði athafnalífs íslenzku þjóðarinnar. Við þekkjum það allir og vitum, að það er tiltölulega stutt síðan ríkisvaldið hreyfði sig fyrst í þessa átt, og það var fyrst gert á verzlunarsviðinu. Á stríðsárunum var byrjað að hafa ríkiseinokun á verzlun. Því var hætt aftur að mestu, og þó lengst af haldið í einhverri mynd síðan. En nú á síðustu árum hefir verið stigið áfram hröðum skrefum á þessari braut. Með stofnun landssmiðjunnar er tekið fyrir nýtt svið atvinnulífsins til að leggja það undir ríkisrekstur, sem sé iðnaðurinn. Hingað til hefir þó landssmiðjan haft sitt takmarkaða verksvið, aðallega bundið við smíði brúa og annars, sem hefir þurft við verklegar framkvæmdir hins opinbera. En nú er farið fram á, að lögfest verði, að hún skuli hafa hverskonar almennu járnsmíði, og þá auðvitað í fullri og harðvítugri samkeppni við hliðstæð einkafyrirtæki. Höfundur þessa frv. - ég býst við, að ég megi telja, að hv.þm. Hafnf. sé það - hann orðar það svo, að höfuðtilgangur frv. þessa sé að skapa þá festu um landssmiðjuna, sem ekki hafi áður verið. - Hvað er nú hér á ferðinni? - Það er ekki fyrst og fremst um það að ræða að gefa vísbendingar um það, hvað sé hagkvæmast, að landssmiðjan hafi með höndum. Um það hefir hún frjálst val, eins og hingað til. En hér á að skapa henni þá sérstöðu á kostnað einstaklinga, að þegar hana vantar verkefni, þá geti hún tekið það frá öðrum.  Til þess að hægt sé að mæla með þessu frv. á þeim grundvelli, að æskilegt sé, að nýsköpun komi fram á iðnaðarsviðinu, þá þarf a. m. k. að færa einhverjar líkur fyrir því, að með þessu fyrirkomulagi, sem í frv. getur, verði framkvæmdum í þágu þeirrar stefnu betur borgið. Nú höfum við á undanförnum árum, og sérstaklega á síðustu árum, haft það fyrir augum, að einstaklingsframtakið hefir gert byltingar í íslenzkum iðnaði í framfaraátt, og það með ótrúlegum hraða. Ég vil út frá því draga þá ályktun, að þessari nýsköpun í íslenzkum iðnaði, að svo miklu leyti, sem hún er æskileg og kann að borga sig, sé langbezt borgið í höndum einstaklinga, eins og iðnaðurinn hefir verið hingað til. Og í raun og veru er frv. sjálft sönnun þess. Því að hvers vegna þarf að skapa landssmiðjunni fríðindi og varnir á alla kanta vegna þessarar nýsköpunar, ef ekki til þess einmitt að standa betur að vígi en einstaklingar og til þess, að landssmiðjan geti keppt við einstaklinga, sem annars væri hætta á, að hún gæti ekki? Ég vil benda á það, að í grg. þessa frv., eins og það var flutt á síðasta þingi, var það einmitt undirstrikað, að það hefði nú farið svo, að landssmiðjan hefði ekki verið samkeppnisfær við einstaklingsfyrirtæki. Og þá er nú sannarlega langt gengið, þegar í grg. fyrir frv., sem á að sýna ágæti þessarar nýju stefnu, er samtímis neyðzt til að játa þetta. Þetta er orðað þannig í þessari grg., með leyfi hæstv. forseta: „Eitthvað kann þetta að hafa staðið í sambandi við þá staðreynd, að tilboð landssmiðjunnar hafa stundum reynzt óaðgengilegri en tilboð frá einkafyrirtækjum.“ Það er ekki hægt að kveða öllu fastar á um þetta. Og þetta er nú á meðan landssmiðjan er starfrækt „ólögbundin“, eins og hv.þm. komst að orði. En nú á að tryggja með löggjöf, að hægt sé að ganga inn á svið einstaklinga ákveðnar heldur en gert hefir verið áður og tryggja þessu iðnfyrirtæki velvegnan á þann hátt. Það er nú búið að segja margt um þetta frv., og hv.þm. V.-Sk. tók þar margt réttilega fram. Hefi ég ekki miklu við að bæta hans ýtarlegu ræðu. Ég vil þó benda á atriði, sem fram kom hér í umr. og lögð var sérstök áherzlu á af hv.þm. Hafnf. Samtímis því að hann játar, að engan veginn sé víst, að það yrði nema tilfærsla á atvinnu, sem ákvæði frv. mundu kom, til leiðar, þá undirstrikar hann, að hér sé þó um að ræða að afla atvinnu. Já, ég get vel skilið, að þeir menn, sem vinna við landssmiðjuna, vilji gjarnan tryggja sína atvinnu, ekki sízt vegna þess að hún hefir ekki reynzt samkeppnisfær. Þessir 30 menn vilja gjarnan fá tryggða ársatvinnu, og ef ekki vill betur til, þá á kostnað annara atvinnufyrirtækja. Þannig gæti verið um að ræða öflun atvinnu handa þessum mönnum, þó að ekki væri um annað að ræða en tilfærslu á atvinnu. Það geta líka orðið aðrir 30 menn, sem mjög gjarnan vilja komast að launakjörum, sem veita laun, er fara langt fram úr launum fastra embættismanna ríkisins. Mér dettur ekki í hug að kasta steini á menn, sem gera vilja þessar kröfur um auka, atvinnu og tryggingu hennar. En þegar hv.þm. rekur erindi þessa flokks manna, þá á hann að segja það hreinlega, en ekki að segja: „Við erum að vinna að heill alþjóðar með þessu máli.“ Þróun íslenzks iðnaðar síðustu árin er sönnun þess, að okkar iðnaði er bezt borgið í höndum einstaklinga, Það er því með öllu ástæðulaust, að ríkisvaldið fari að seilast inn á það svið.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Innan n. hefir ekki orðið samkomulag um brtt. minni hl., hv.þm.N.-Ísf., á þskj. 100 og 124. Meiri hl. er þeim mótfallinn. En eftir því, sem fram kom við 2. umr., geri ég ekki ráð fyrir, að hv.flm. sé sérstakt kappsmál að koma till. þessum fram. Í 4. gr. frv., c- og d-lið, er þeim mönnum, sem ekki hafa skólapróf, gert að skyldu, að þeir kunni að setja stefnur og miðanir á sjókort eftir seguláttum og að þeir kunni að nota vegmæli og handlóð í sambandi við sjókort, ef þeir eiga að hafa rétt til að fara með báta undir 15 rúmlestum. Það er mjög fljótlært að setja stefnur á kort. En um það, að ónauðsynlegt sé að kunna þessa hluti, get ég ekki verið hv.þm. sammála. Eru mörg dæmi þess, að bátar, sem fara langt frá sinni veiðistöð, eiga erfitt með að átta sig, nema þeir hafi sjókort og kompás. Ég skal játa, að ef miðað er við einstaka staði á landinu, eins og t. d. Ísafjarðardjúp, þá sé ekki að jafnaði þörf á sjókortum. En þetta má ekki gera að reglu fyrir allt landið. Er því ekki mikið, þótt mönnum sé gert að skyldu að læra þetta. Hitt er annað mál, hvenær það yrði notað. Ég get bent á, að þeir, sem róa á smábátum sunnanlands, þurfa oft að fara langt út á haf, og er þá oft brýn þörf á kompás. Myndi það því rýra öryggið, ef þessari kröfu yrði sleppt niður, svo lítinn kostnað sem hún hefir í för með sér, enda er ekki nema fárra daga verk að læra þessa hluti. Þá er aðalbrtt. á þskj. 100, að veita formönnum undanþágu eftir 5 ára heppilega stjórn. Við höfum nú rétt nokkuð um þetta hér í d., og er ég ekki í vafa um, að þetta myndi mæta almennri andspyrnu. Held ég, að ekki sé rétt af Alþingi að veita svo mikilsverða undanþágu nú. Þetta er náttúrlegu nokkuð svipaður grundvöllur og er í frv. eins og það nú liggur fyrir, þar sem þessum mönnum er leyft að færa skip upp í 75 smálestir. Ég tel það nægilega hátt takmark. Það hafa komið fram raddir hér í d. um það, að ekki ætti að auka þetta hámark úr 60 smálestum. Get ég hugsað mér, að þeir hinir sömu menn vildu því síður auka hámarkið í l00 smál. Meiri hl. sjútvn. er því mótfallinn þessari till., enda býst ég við, ef það væri samþ., að slíkt leiddi til nýrra skarpra mótmæla bæði innan þings og utan. Hitt get ég vel gengið inn á, að það kunni að finnast maður og maður, sem væri hæfur til að geta verið skipstjóri eftir þessari undanþágu, en slíkar undantekningar má ekki leggja til grundvallar fyrir aðalreglu, því þá mundi geta svo farið, að alveg óhæfir menn fengju undanþágu. Í sambandi við brtt.hv.þm. á þskj. 124 verð ég að segja hið sama, að n. getur ekki fallizt á hana. Brtt. er við 51. gr., c-lið. og er um það að hækka hámarkið úr 1200 hestöflum í 1300 hestöfl. Tilefni þessarar brtt. mun vera það, að Alþingi hefir borizt bréf frá Eimskipafélagi Íslands, þar sem félagið óskar eftir því, að tvö af skipum þess, sem það telur hafa yfir 1200 hestafla vél, komist undir ákvæði c-liðs 51. gr. Við þetta er það að athuga, að annað það skip, sem hér um ræðir, Goðafoss, hefir ekki nema 1130 hestafla vél, svo það kemur ekki til greina. Um hitt skipið, Gullfoss, mun vera álitamál, hvort það heyrir undir ákæðin um frá 800–1200 hestöfl. Það er að vísu rétt, að þetta skip er í öllum okkar siglingaalmanökum talið hafa 1200 hestafla vél, en við nánari athugun hefir komið í ljós, að hér mun líklega vera færð upp tala. Skipaskoðunarstjóri ríkisins hefir rætt um þetta við sjútvn. ásamt tveimur öðrum vélfræðingum, sem unnið hafa að samningu þessa frv., og þeir hafa haldið því fram, að yfirleitt mundi þurfa að lækka skráningu hestafla á vélum þeirra skipa, sem mæld hafa verið eftir hinni eldri reglu. En auk þess hefir það komið í ljós, að vélin í Gullfossi mælist nú ekki hafa nema 1190 hö. eftir þessari gömlu svokölluðu dönsku reglu, og virðist því, að þeir, sem upphaflega mældu vélina. hafi „rúnnað“ töluna. Skipaskoðunarstjóri ríkisins, sem hefir með þessar mælingar að gera, hefir tvívegis mælt vélina og komizt að þessari niðurstöðu, svo ef úrskurðar yrði leitað um stærð vélarinnar, þá telur hann, að hún yrði ekki talin nema 1190 hestafla vél. Hvað þetta skip snertir, skilst mér því, að till. sé einnig óþörf, en vegna þessara tveggja skipa mun till. vera fram komin.

Og annara skipa, sem eru á þessum takmörkum

. Já, alveg rétt. Nú er það vitanlegt, að kröfurnar um aukna vélaorku í sambandi við starf skipanna eru alltaf að aukast, auk þess fjölgar ár frá ári hjálparvélum í skipunum, sem notaðar eru til að vinna hitt og annað, t. d. kælivélar, sem notaðar eru í skipum, er flytja kældar og frystar vörur, og ýmsar rafmagnsvélar til ljósa o. fl. En þessar vélar auka þörfina fyrir eftirlit, og allar þessar vélar eru undir umsjón vélstjóranna. Hér er því um meira að ræða en var, meðan ekki var nema ein vél aðeins til að drífa skipið, auk þess sem hinar minni vélar þarfnast enn nákvæmari umsjár en hinar, svo að ekki má augunum af þeim líta. Það er því ekki fært að draga úr eftirlitinu með vélunum. Hitt, sem hv.flm. drap á, að hér væri verið að skapa nýja atvinnumöguleika, er ekki rétt. Það er ekki verið að gera ráð yrir neinu fyrir utan það, sem nauðsynlegt er, að á öllum stærri skipum sé fjórði maður við vélarnar til aðstoðar. Hinsvegar ætti ekki að draga úr því, að þeir menn, sem ætla að verða vélstjórar, hafi tækifæri til þess að öðlast þá æfingu í sínu starfi, sem þeim er nauðsynleg, og að þeir geti fylgzt með og tekið þátt í vélgæzlu allt frá lægstu störfum til hinna hæstu, áður en þeir takast á hendur þetta vandasama og ábyrgðarmikla starf, auk hins bóklega fróðleiks, sem áskilinn er, og það er einmitt það, sem frv. stefnir að að gera vélstjórana sem öruggasta í sínu starfi, en það er ekki hægt nema með því að skapa mönnunum tækifæri til þess að öðlast æfingu í sínu starfi, og ég hygg, að með þessu frv. sé ekki óhóflega farið í þær sakir. Þessi brtt.hv.þm. á þskj. 124 er því óþörf, eins og ég þegar hefi sýnt fram á, þar sem þetta eina skip sem um er að ræða, lendir ekki undir þann flokk skipa, sem á að hafa aðstoðarvélamann. Eina og lagt er til í frv., á að flokka skipin eftir krafti vélanna, þannig að í 1. flokki verði skip, sem hafa 250–500 hestafla vélar, í öðrum flokki 500–800 hestafla, í þriðja flokki 800–1200 hestafla vélar. Ef þessi flokkur yrði ákveðinn með 800–1300 hestöflum, þá mundi fljótt koma upp krafa um að skipta þeim flokki og mynda nýjan flokk af skipum með 1100–1300 hestafla vélum, og yrði þá að sjálfsögðu um hærri vélstjóralaun að ræða á þeim skipum heldur en gert er ráð fyrir í frv., að verði á skipum með 800–1200 hestafla vélum. Mér er kunnugt um það, að vélstjórar munu gera þá kröfu, ef þessi brtt. verður samþ., og mundi hún því verða til þess eins að rugla það samkomulag, sem þegar er fyrir hendi um þessa flokkaskiptingu, auk þess sem brtt. skýtur algerlega yfir markið viðvíkjandi þeim skipum, sem brtt. er fram komin vegna. Ég legg því í nafni meiri hl. n. á móti þessari brtt.

*Emil Jónsson: Mér finnst ég ekki geta látið mál þetta ganga áfram án þess að segja nokkur orð, þó að frsm. meiri hl. hafi drepið á ýmis atriði og leitt fram þau rök, sem frsm. minni hl. hefir í engu hnekkt. Þá hafa og komið fram ný atriði í umr., sem ekki hafa komið fram fyrr og ég vil minnast á. En áður vil ég drepa á höfuðtilganginn með frv. þessu, þó rætt hafi verið um hann á við og dreif, og í fyrra, þegar frv. þetta kom fram fyrst. Álít ég því æskilegt að rifja þetta upp í stórum dráttum. Í fyrsta lagi er ætlunin að skapa landssmiðjunni þá festu, sem hún hefir ekki áður haft. Hún hefir nú starfað í 5–6 ár, og þó raunar lengur, en aldrei hefir verið til neinn lagabókstafur um, hvernig haga bæri rekstri hennar, aðeins ráðherrabréf. Ekkert annað. Losaraskapurinn á rekstri þessarar stofnunar hefir jafnvel gengið svo langt, að sumar deildir hennar hafa verið keyptar eitt árið, en svo seldar aftur næsta ár, til stórtjóns fyrir fyrirtækið.  Annar tilgangurinn með frv. er sá, að skapa fyrirtækinu fastan grundvöll til að starfa á, þ. e. þá ríkisvinnu, sem til fellur, þó svo, að tilboð landssmiðjunnar standist samkeppni um verð og gæði við tilboð annara slíkra fyrirtækja. Ef svo er t. d., eins og þm. V.-Sk. segist þekkja, að tilboð hennar verði mörg þús. kr. hærri, þá er ekki hætta á samkeppninni við einstaklingsfyrirtækin.

Hvar er þetta í frv.?

. Það stendur í frv., ef tilboð reynast ekki óhagstæðari um vörugæði og verð. Ég efast um, að tilboð landssmiðjunnar séu svo óhagstæð sem þess hv.þm. vill vera láta, og sjálfur þekki ég gagnstætt dæmi því, er hann nefndi. Þriðji höfuðtilgangur frv. er að koma af stað nýsmiði, og hafa í því sambandi verið nefndir mótorar, en vitaskuld er það ekki nema ein grein járniðnaðarins, sem hefir sérstaklega komið til greina vegna þess, hve hér er stór liður í innflutningnum, jafnvel allt að 500 þús. kr. á ári, sem nokkrar líkur hafa þótt til, að mætti spara á með innlendri smíði. En auk þessa er til fjöldi annara hluta, sem landssmiðjan getur snúið sér að og einstaklingsfyrirtækin hafa ekki sinnt. Þessa hluti á að taka upp á að smíða hér, ekki til þess að koma járniðnaðarmönnum úr vinnu - eins og sumir hv.þm. hafa þótzt bera, svo mjög fyrir brjósti og verið að tilkynna hér -, heldur til þess að koma þeim í vinnu. Það vita allir, sem til þekkja og vilja vita, að aðbúnaður allur við landssmiðjuna er lélegur, og aðstaða svo slæm, að ekki er sæmandi siðuðum mönnum. Ég hefi séð menn þar í vinnu úti í porti, þar sem ekki var svo mikið sem steingólf, hvað þá þak yfir höfuðið; hefir þessi aðbúnaður aukið erfiðið og verið til hins mesta óhagræðis. Það er því svo langt frá öllum sanni, að verið sé að stofna til þess að bola út öðrum fyrirtækjum, að með frv. þessu er aðeins verið að hindra það, að landssmiðjan dragist aftur úr í samkeppninni. Þá langar mig til að minnast á álit minni hl. fjhn. Þar hefir verið leitað álits manns, sem að dómi minni hl. hefir sérþekkingu til að bera og umboð fyrir þann aðilja, sem skiptir þetta mál miklu. Um sérfræði þessa manns er það að segja, að hann er ekki meiri sérfræðingur en ég á þessu sviði; við erum báðir verkfræðingar, og hvorugur er vélaverkfræðingur. Við höfum báðir nokkra nasasjón af þessum hlutum, en hvorugur sérfræðiþekkingu. Hvað það snertir, að hér tali hann sem „trúnaðarmaður í félagsskap þeirra stétta, sem óneitanlega verður að taka mark á“ - þá efast ég um, að þetta sé rétt, þó honum hafi borizt umleitun minni hluta fjhn. og hann sé í stjórn Landssambands iðnaðarmanna - sem ég geri ráð fyrir að átt sé við, þó heldur sé óljóst og loðið að orði komizt á nál. -, þá talar hann ekki hér um f. h. stj., til þess hefði þurft að leggja þetta mál fyrir stjórnarfund, heldur talar hann hér sem „prívat“maður. Ég hringdi líka til hans strax, þegar ég sá þetta nál. og spurði hann að því, hvort hann talaði í umboði stj., og neitaði hann því, enda hafði hann ekki leyfi til þess að koma fram sem fulltrúi félagsskaparins, nema kalla saman fund, og ég leyfi mér að efast um, ef bréf þetta og frv. hefði verið borið undir stjórnina, að það hefði fengið þessa útreið. Álit minni hl. kom fram í gær, en það varð furðu fljótt hljóðbært um bæinn, enda hefi ég nú fengið hér langa álitsgrein frá því félagi, sem mál þetta stendur næst, bæði sem atvinnuspurning og hvað þekkingu snertir, og á jafnframt mest undir um samþykkt þess og framkvæmd. Allt þetta er frá stjórn Félags járniðnaðarmanna í Rvík, og vil ég leyfa mér að lesa það hér orðrétt upp með leyfi hæstv. forseta: ÁLIT stjórnar Félags járniðnaðarmanna á frumvarpi til laga um Landssmiðju. Eftir að hafa athugað ofangreint frumvarp, leyfum vér okkur að láta í ljós eftirfarandi álit. 1. Höfuðverkefni félagsins á undanförnum árum hefir verið það, að berjast fyrir aukinni atvinnu fyrir járniðnaðarmenn, og viljum við því taka það fram, að þetta sjónarmið ræður að mestu áliti voru um þetta mál. Þar sem frv. gerir ráð fyrir, að stofnað verði til framleiðslu á hlutum, sem ekki hafa verið smíðaðir hér á landi áður, svo sem mótora og annara véla, einnig smíði á hlutum, sem íslenzkir hugvitsmenn hafa fundið upp og gert uppdrætti að er það stórt spor til aukinnar atvinnu í landinu. 2. Þar sem gert er ráð fyrir, að smíði mótora verði einn höfuðþátturinn í starfi landssmiðjunnar, viljum við geta þess, að við teljum fulla möguleika á því, að slík smíði sé framkvæmanleg hér á landi. Það er oss fullkunnugt, að hér hafa verið smíðaðir með góðum árangri allir aðalhlutar ýmsra mótortegunda, svo sem cylindrar, stimplar, deksel, skrúfuásar, sveifarásar, drifskrúfur, sem og aðrir smærri hlutir. Og dæmi eru til, að hér á landi hafa verið smíðaðir heilir mótorar, og það án þess, að hér væru til staðar „special“-verkfæri til framleiðslu slíkra hluta. Þetta sýnir m. a., að hér er fyrir hendi nokkur iðnþekking á þessu sviði, og mundi hún koma að miklu liði, þegar hér væru fyrir hendi fullkomin verkfæri til þess að framkvæma smíði mótora. Teljum við, að því fé, sem lagt væri fram til slíkra framkvæmda, væri vel varið. Jafnvel þó ekki væri ráðizt í að smíða nema eina stærð mótorvéla fyrst um sinn, þá væri það stórt spor í rétta átt, þar sem allur fjöldi þilfarsbáta er af svipaðri stærð: 15–25 smálestir. 3. Sem bein afleiðing af þeirri auknu starfrækslu landssmiðjunnar, sem frv. felur í sér, mundu verða reistar nýtízku verkstæðisbyggingar, þar sem verkamenn kæmu til með að hafa góðan aðbúnað og aðstöðu til allrar vinnu. Teljum við það hafa mikið hagsmunalegt og menningarlegt gildi fyrir járniðnaðarmenn. 4. Samkvæmt áðurnefndum grundvelli á áliti voru á frv. viljum við taka það fram, að við teljum það stórkostlegt hagræði fyrir íslenzka hugvitsmenn að fá tækifæri til þess með styrk landssmiðjunnar að koma hugmyndum sínum, sem nothæfar reynast, í framkvæmd, sem að öðrum kosti væri undir hælinn lagt, að kæmust í framkvæmd án aðstoðar hins opinbera, enda eðlilegt, að ríkisvaldið hefði forustu í slíku. Ennfremur viljum við benda á það, að slíkur nýiðnaður, sem um getur í frv., mundi stórum ýta undir smíði þilfarsbáta innanlands, og einnig önnur svið atvinnulífsins, sem að vísu færi eftir því, hve víðtækur nýiðnaðurinn væri, því það er staðreynd, að því meiri fullkomnun sem járniðnaðurinn í landinu nær, því meiri möguleikar eru til fjölbreytni og aukningar annars iðnaðar, þar eð járniðnaðurinn er undirstaða annars atvinnulífs. Að síðustu lætur stjórnin þess getið, að hún sér ekki ástæðu til að hafa þetta álit sitt víðtækara að þessu sinni. Stjórn Félags járniðnaðarmanna. Til formanns meiri hl. fjhn.“ Mér finnst það alveg greinilegt af þessari samþykkt járniðnaðarmannafélagsins, að þeir skilja, að hér er ekki um atvinnumissi að ræða heldur þvert á móti atvinnuaukningu. Það er lagt til í frv., að aðbúnaður í landssmiðjunni verði bættur, henni verði afhent nokkur lóð og að ríkisstj. verði heimilað að ábyrgjast lán fyrir hana. Og ennfremur, að heimilt sé að láta landssmiðjuna að öðru jöfnu inna af hendi þá smíði, sem ríkisfyrirtæki þurfa að kaupa.

Ekki eftir útboðum

. Það, sem frv. gerir ráð fyrir í þessu efni, er að mínu álíti alveg eðlilegt og sjálfsagt, að gert verði, ef það getur náð þeim tilgangi að auka járniðnaðinn í landinu. Ég er fyrir mitt leyti alveg viss um, að það getur náð þeim tilgangi. En það kostar náttúrlega tíma og erfiði og mikla kunnáttu að koma þessu í kring. En ég hefi enga trú á því, að Íslendingar séu það meiri lassarónar en aðrir þjóðir, að þeir geti þetta ekki. Ég hefi séð mótorverkstæði langt uppi í landi, sem engin sérstök skilyrði virðast hafa fyrir hendi, nema þau, að þar hafa kunnáttumenn og áhugamenn drifið þau upp og getað fengið markað fyrir smíðar sínar, og þess vegna fleygir þeim fyrirtækjum áfram. Hér er nú markaðurinn fyrir hendi og einnig þörfin á atvinnunni. Einnig eru hér kunnáttumenn til þess að hrinda þessu áfram. Og tilraunir og athuganir hafa verið gerðar sameiginlega einmitt af þeim, sem mest hafa með útgerð að gera hér á þessu landi, fulltrúum fiskifélagsins og forstjórum landssmiðjunnar. Og eftir þeim tilraunum hefir verið komizt að þeirri niðurstöðu, að vel sé kleift, bæði frá teknisku og fjárhagslegu sjónarmiði, að láta landssmiðjuna annast smíði mótora. Vitanlega eru menn þeirrar skoðunar, að ekki eigi að ana út í þessa hluti, heldur prófa sig áfram, gera t. d. eina gerð véla fyrst. Enda ætti að halda því principi, að hafa gerðirnar á vélunum sem fæstar, því að það er engum til góðs, að þær séu hafðar eins margar og verið hefir hingað til. Um álit minni hl. n. að öðru leyti eða bréf Helga Hermanns Eiríkssonar þarf ég ekki að vera ýkja fjölorður, því að hv.frsm. meiri hl. n. hefir hrakið það svo lið fyrir lið, að ekki stendur mikið af því eftir. Höfuðástæðan, sem hv.frsm. minni hl. n. hefir fært fram á móti frv., er sú, að það sé runnið undan rifjum sósíalista og einn liður í þeirri stefnu að koma sem flestum stofnunum undir ríkið. Þetta er ekkert annað en venjuleg sósíalistagrýla, sem er aðalundirrót þeirrar andspyrnu, sem kemur fram gegn þessu frv. Og svo er reynt að finna ýmsar átyllur til þess að geta mælt á móti frv., sem ég tel léttvæg rök. Það hefir verið á það minnzt, að þetta fyrirtæki gæti orðið skaðvænlegur samkeppnisaðili fyrir fyrirtæki, sem fyrir eru hér í bænum, og að þess vegna gætu nokkrir menn orðið atvinnulausir og komizt á vonarvöl, og það hefir verið sagt, að atvinna þessara manna mundi minnka o. s. frv. En þetta er ekkert annað en falsrök. Því að þó að landssmiðjunni tækist að uppfylla sitt verksvið samkvæmt þessu frv. betur en áður, þá yrði það engan veginn til þess að vinna járniðnaðarmanna minnkaði við það. Sá versti möguleiki í þessu tilliti í augum sjálfstæðismanna er e. t. v. sá, að vinna við járniðnaðinn gæti færzt eitthvað til. En að vinnan minnki við járnsmíðar vegna endurbóta á landssmiðjunni og útfærslu á verksviði hennar, það fæ ég ekki skilið. Okkar rök fyrir þessu frv. eru þau, að aðalstarfsemi landssmiðjunnar eigi að vera sú, að byrja á nýjum iðnaði, sem möguleikar eru til að framkvæma hér á landi. Og við það skapast náttúrlega aukin vinna, en ekki rýrnun á atvinnu. Það stendur í þessu nál. minni hl. fjhn., að með valdboði eigi hér að þvinga einkafyrirtæki, eins og t. d. Eimskip, til þess að færa viðskipti sín frá gömlum viðskiptamönnum og til landssmiðjunnar. Þetta er algerlega rangt. Í frv. er ekki sagt annað í þessu sambandi en að ríkisstj. geti mælt fyrir um, að stofnanir, sem styrktar eru með fé úr ríkissjóði, skuli skipta við landssmiðjuna um smíði þá, er þær þurfa að láta gera innanlands, ef hún býður ekki lakari kjör að neinu leyti en aðrar samskonar smiðjur. Þá segir í þessu nál. minni hl. n., að erfitt sé að meta vinnubrögð fyrirfram. Það er furðulegt, að nokkur verkfræðingur skuli láta sér slíka vitleysu um munn fara (þ. e. H. H. Eiríksson í bréfi sínu, sem er í nál. minni hl.). Allir vita, að þesskonar verk eru metin fyrirfram. Og útboðslýsingar er hægt að gera svo nákvæmar, að ómögulegt er að fara í kringum þær, þannig að báðir aðiljar, sá, sem selur, og sá, sem kaupir vita nákvæmlega, hvað þeir eiga að fá, svo að um þarf ekki að deila. Þá segir ennfremur í nál., að vélar þær, sem hér eru notaðar, séu mjög mismunandi að stærð, frá 1 til 100 hestorkur. Þetta er rétt. En svo segir líka í nál. minni hl., að það megi telja víst, að smiðjan gæti ekki selt nema stærstu vélarnar fyrir kostnaðarverð. Getur hv.frsm. minni hl. upplýst, á hverju þessi fullyrðing er byggð? Mér er það ekki ljóst. Þá er það í nál. talið hættulegt, að ríkisstj. ein tilnefni þá kunnáttumenn, sem meta eiga nýsmíði hugvitsmanna samkvæmt 2. gr., og sagt, að ráðh. hafi sjaldnast iðnræna þekkingu og séu sterkpólitískir menn, og séu því illa fallnir til að dæma um þetta. Um þetta ætla ég ekki að ræða frekar. En mér virðist þetta nál., sem hér liggur fyrir frá minni hl., vera sterkpólitískt, svo að varla geti fremur verið. Í því er gengið framhjá staðreyndum í málinu og þar er slegið fram skoðunum, sem eru alls ekki rökstuddar, eingöngu af þjónustu við þessa sterkpólitísku skoðun, að frv. sé runnið undan rifjum sósíalista og geti þess vegna aldrei orðið nema til tjóns. Ég vil beina einni spurningu til hv.þm. V.-Sk. Hann sagði, að hann hefði leitað álits, og fengið álit skildist mér, ekki eins manns, heldur margra manna, sem þetta mál snertir eitthvað, og að það væri alveg einróma álit þeirra, að þetta frv. væri ómögulegt og ófært. M. ö. o., að þeirra álit hefði verið alveg samhljóða áliti Helga Hermanns Eiríkssonar. Ég vildi nú gjarnan fá að heyra, hvernig þetta álit hljóðar, því að nú hefir verið lesið upp álit járniðnaðarmannafélagsins og álit fiskiþingsins um þetta mál. Og ég tel, að það séu aðiljar, sem taka megi mark á í þessu sambandi. En það væri ekki óviðeigandi, að láta álit þessara manna, sem hv.þm. V.Sk. var að tala um, einnig koma fram. Því verður ekki neitað, að járniðnaðarmenn eiga mest undir þessu frv.  Hv. 1. þm. Rang. sagði, að einkafyrirtæki sæktu eftir beztu mönnum til sinna iðngreina. Það er sjálfsagt rétt, að það gera allir. En ég hefi aldrei heyrt annars getið en að landssmiðjan hafi hinum beztu kunnáttumönnum á að skipa. Ég hefi ekki heyrt þess getið, að þangað söfnuðust þeir, sem út undan hefðu orðið annarsstaðar. Mér hefir virzt, að þeir smiðir, sem þar eru að verki, séu sízt lakari til sinna starfa heldur en þeir, sem vinna hjá einkafyrirtækjum. En ef einhverjar skýrslur liggja fyrir um, að svo sé ekki, þá er rétt að láta þær koma fram. Þá sagði þessi hv.þm., að þetta gæti gengið eins og það hefði gengið, þessu máli lægi ekkert á. En mér virðist þessu máli liggja á, því að aðbúð landssmiðjunnar er nú svo slæm, að slíkt er fyrir neðan allar hellur. Ég hefi lýst því áður, og skal ekki að þessu sinni fara frekar út í það. Þeir menn, sem að þessu fyrirtæki standa, hafa sýnt, að landssmiðjan getur unnið vel. Og hún gæti unnið ennþá betur, ef hún hefði betri aðbúð, og þess vegna finnst mér alveg sjálfsagt að láta hana fá þessa betri aðbúð. - Einnig sagði hv. þm V.-Sk., að nýiðnaður þessi væri gálaust verk og runnið undan rifjum sósíalista, að nýsmíðið væri langvarhugaverðasta atriði þessa frv. og að ekki væri hægt að ætlast til, að neinn gæti unnið hér á landi það, sem frv. færi fram á, og allra sízt, ef ríkið ætti að skipta sér af því. Þetta er sama vantrúin, sem skotið hefir oft upp höfðinu, á því, að Íslendingar geti gert þessa hluti eins vel og útlendingar. Ég veit ekki, hvaðan þessi vantrú er sprottin, en mér finnst hún afaróviðfelldin. Ég veit ekki neinar ástæður til að ímynda sér svona fyrirfram, að Íslendingar séu nokkuð verr til þess fallnir að vinna þessi verk heldur en aðrir. En ég veit, að Íslendingar sumir hverjir hafa síðustu árin aflað sér mikillar kunnáttu í þessum efnum. Og ég álít rétt að láta þá sýna, hvað þeir geta, einmitt nú á þessum erfiðu tímum. Þessi sami hv.þm. sagði líka, að það væri undarlegt og varhugavert að koma fram með svona frv. á þessum tímum, og taldi goðgá að kalla þetta bjargráð. Röksemdir hans fyrir því voru þær, að með þessu væri hrúgað inn í landið vélum, sem kostuðu mikla peninga, en þyrfti ekki með og afköst yrðu engin. En nú hefir verið sýnt fram á það með rökum, að vélainnkaup í þessu sambandi eru hverfandi lítill kostnaðarliður samanborið við það, sem hægt er að gera með þeim vélum. Það, sem því sparast af erlendum gjaldeyri með því að smíða mótorvélar og annað þ. h. í landssmiðjunni, eins og frv. gerir ráð fyrir, yrði svo miklu, miklu meira heldur en sem vélakaupunum til landssmiðjunnar mundi nema, að það yrði ekkert sambærilegt. Þess vegna er það, að einmitt í þessum valútuvandræðum, sem nú eru hér, á að fara að reyna það, sem sparað getur gjaldeyrinn, en sem menn annars mundu ekki reyna, ef allt gengi vel í atvinnulífi þjóðarinnar. Þegar menn ganga auðum höndum og atvinnulausir, er rétt og sjálfsagt að gera tilraunir til að bæta úr atvinnuleysinu m. a. með því, sem frv. gerir ráð fyrir. Og mér finnst líka alveg sjálfsagt, að ríkisvaldið hjálpi til við þær tilraunir.

*Frsm. minni hl. (Gísli Sveinsson): Það er rétt, að fjhn. þessarar d. gat ekki orðið sammála um till. í þessu máli, en það er ekki rétt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að minni hl. hafi ekki um það spurt í n., hvort komið gætu til mála frekari breyt. á frv. en þegar væru á orðnar. Það er sem sé eins og hv.frsm. meiri hl. hefir að nokkru leyti skýrt frá, að frv. er fram komið með þeim sáralitlu og lélegu breyt., sem á því urðu í fyrra. Ég vil ekki neita því, að þær breytingar hafi aðeins miðað til bóta, en það skiptir litlu máli, þegar verið er að tala um stefnu þessa frv., sem við í minni hl. verðum að telja að ýmsu leyti skaðlega. eins og nú standa sakir. Við vildum gjarnan fá það fram, hvort meiri hl. væri ekki sveigjanlegur inn á það að breyta frv., en vitanlega hefðu það orðið að vera allgagngerðar breyt., ef samkomulag hefði átt að nást. En því var ekki til að dreifa. Sósíalistarnir réðu því. Þeir hafa talið þetta af einhverjum ástæðum sitt mál, þó að ég verði að telja, að það sé kannske ekki allskostar rétt, en frv. sjálft sver sig að vísu í ættina. Ég veit, hvaðan þetta frv. er komið, og því er ekki að neita, að ýmsir standa að því, sem eru áhugamenn í þessum efnum. En þeir eru miklir ofstækismenn í pólitík, og þó þeir fari hægt dagsdaglega, þá er undir niðri svo mikil sósíalistísk alda, sem við og við gýs upp hjá þeim, að við ekkert verður ráðið. Þetta er alkunnugt, líka hér á Alþingi, en einkum er það nú á tímum öllum lýðum ljóst, að það er verið að leitast við að lita þjóðmálin á eina lund, og fyrir því standa stjórnarflokkarnir, enda er því ekki neitað af þeim. Reyndar mega framsóknarmenn sín einskis, heldur eru það sósíalistar, eins og hv.frsm. meiri hl., sem berja í borðið. Þótt þetta væri svona, sem ég reyndar undrast ekki, þá var sjálfsagt að byrja að leita lags um breyt. til samkomulags, enda þótt það færi ekki leynt, að við sjálfstæðismenn værum á móti frv. eins og það er. En hitt var hlálegt, að meiri hl. n. þorði ekki að leita álits kunnáttumanna, og það sýndi veiluna í öllu saman. Mér kom það heldur ekki á óvart, því það er kunnugt, að þegar pólitíkin hefir gripið þessa menn, þá mega þeir ekki heyra nefnt, að til kunnáttumanna sé leitað, nema þeirra, sem fyrirfram eru á þeirra máli. Ég stakk upp á iðnráði Reykjavíkur, og taldi það ekki neina goðgá, því ég veit, að það er skipað mönnum úr öllum flokkum. En þá vildi meiri hl. fá að vita, hverjir menn þar væru, til þess að geta flokkað þá eftir stefnu, og þegar hann komst að þeirri niðurstöðu, að form. væri ef til vill ekki sósíalisti, þá þótti ekki ráðlegt að leita þangað. - Þá var einnig farið fram á það af okkur minni hl. að leita til trúnaðarmanna ríkisins, þeirra sem hafa verið í stjórn landssmiðjunnar, og forstjóra fyrir þeim stofnunum, sem eiga að skipta við landssmiðjuna, eins og t. d. vegamálastjóra, póst- og símamálastjóra og vitamálastjóra. En það var ekki nærri því komandi, því þessir menn væru pólitískir; vegamálastjóri væri pólitískur og þess vegna mætti ekki fara til hans. Nú veit ég ekki til, að nokkur maður hér á Alþingi geti hermt það upp á þann mann, að hann láti pólitík ráða í umsögnum sínum. Það hefði því mátt segja, að rétt hefði verið að leita umsagnar hans, og þá hinna annara, sem kannske mundu vega salt á móti, og svo mætti „sortera“ úr, því ekki eru menn skyldugir til þess að ganga inn á allt, sem í umsögnum stendur. Valdir menn geta haft aðra skoðun heldur en pólitíkusar, og það getur vegið meira undir vissum kringumstæðum það þjóðmálalega heldur en það tekniska, en það má ekki útiloka, að hitt komi fram. Þetta sýnir í fáum dráttum, hvernig málstaðurinn er hjá meiri hl., enda var það öllum ljóst eftir því, hvernig umr. féllu í fyrra og hvernig niðurstaðan varð á framgangi málsins - svo langt sem hún komst - að þetta mál fór eftir flokkum. En það er einkennilegt, ef slíkt mál sem þetta þarf að fara eftir flokkum. Og ég vil spyrja hv.frsm. meiri hl., hvers vegna svona mál, sem er sumpart verkfræðilegs eðlis og sumpart viðskiptalegs eðlis, snertandi svo mjög atvinnuvegi og iðnað í þessu landi, og ekki sízt þessa bæjar, þarf að fara eftir flokkum, þegar á að ráða því til lykta á heppilegan hátt fyrir þjóðina. Þeir, sem byrjuðu að girða þetta mál með flokksmúrum, verða að segja til um það, hvers vegna þeir gerðu það. Þá skal ég víkja að þeim aðfinnslum, sem hv.frsm. meiri hl. þóttist vera að gera á nál. og skoðun okkar í minni hl. og umsögn þess manns, sem við leituðum til. Aðalröksemdin á móti þessu áliti Helga H. Eiríkssonar er sú, að hann sé pólitískur. Nú sjá menn, hversu mikinn þunga þessi orð geta haft í munni þessa þm., þar sem maður veit um meðferð málsins í höndum hans og stjórnarflokkanna. Og jafnframt hneykslast hv.frsm. á því - þegar hann í gegnum alla sína ræðu hefir borið það fram, að hér sé ekki um annað en pólitík að ræða - að rétt sé að forðast pólitík í þessum efnum hjá ráðh. Hvers vegna. segir hann, að vera að tala um pólitík hjá ráðh., eins og þeir séu blindaðir af pólitík! Ég tel því, að sú röksemd hv.frsm. meiri hl., að hér sé gefið álit af pólitískum ástæðum, sé fallin af þeim ástæðum, að það er sýnt, að hann metur ekki pólitíkina nema á einn veg. En hitt er annað mál, hvort hv.frsm. getur hrakið nokkuð það, sem í umsögninni stendur. Og ég vil benda hv.frsm. á það, að ef hann ætlar sér þá dul að hrekja það, þá er hann kominn í ósamræmi við mikinn hluta eða e. t. v. allan þorra þeirra, sem ópólitískt geta um þetta mál talað, og má hann fyrir þá skuld nú taka upp þá aðferð, sem hann þorði ekki áður, að leita til þessara ráða, og sjá, hvernig umsögn þeirra fellur, hvort hún verður athugasemdalaus við frv. Ég hefi haft í höndum álit frá miklu fleiri mönnum um þetta mál, og ég hefi einnig átt tal við marga, og allflestir - ég vil ekki segja allir - hafa fallizt algerlega á álitsgerð Helga H. Eiríkssonar bæði hvað snertir viðhorfið til bæjarfélagsins, til borgarann, og til viðskiptanna, og ekki sízt til þess tekniska. Hv. frsm. meiri hl. vildi ekki viðurkenna, að Helgi H. Eiríksson væri trúnaðarmaður iðnaðarmanna. Hann hljóp þá í þeirri andránni yfir það, sem ekki verður hrakið, að auk þess sem Helgi H. Eiríksson hefir verið skólastjóri iðnskólans og hefir verið trúað fyrir því um langan tíma af þeim mönnum úr öllum flokkum, sem þar standa að, þá er hann verkfræðingur og hefir sæmilegt verksvit, bæði fræðilega og vafalaust að öðru leyti, því hann hefir lagt á ýmislegt gjörva hönd. En hann er í raun og veru æðsti trúnaðarmaður þessara manna, þar sem hann er formaður landssambands iðnaðarmanna. Það gefur að skilja, að enginn fáráður í þessum efnum væri settur í þá stöðu. Nei, það er alveg rangt að hann sé ekki trúnaðarmaður þessara manna, en hitt er annað mál, að hann talar hér ekki í þeirra umboði sérstaklega. Hann var beðinn sem fróður maður í þessum efnum að gefa upp álit sitt. Það hefir hann nú gert, en þar sem meiri hl. vildi ekki fá álit fleiri manna, þá er ekki um neitt að sakast. Hv. frsm. meiri hl. taldi það mikinn kost á þessu frv., að með því væri ætlað að ryðja nýjar brautir, og átti hann þá við það sérstaklega, sem sagt er í 1. gr. frv. um hlutverk landssmiðjunnar, að hún eigi að annast viðgerðir skipa, smíði mótora og annara véla, og aðra smíði. Það er í rauninni einkennilegt, að það er farið hér inn á svið, sem í sjálfu sér hefði ekki þurft, ef landssmiðjan hefði átt að halda áfram þeim störfum, sem hún mestmegnis hefir fengizt við, en það er smíði og aðgerðir fyrir ríkisstofnanirnar. En hér er sýnilega á ferðinni mikið meira, eins og líka öllum er ljóst, sem hér hafa komið við mál. Meiningin er náttúrlega í raun og veru sú að reyna að svæla undir ríkið þetta fyrirtæki. Nú var þessi stofnun að vísu rekin undir nafni ríkisins, en hún hafði þó ekki með lögum verið gerð að einokunarstofnun. En þetta er tilgangur frv., enda kemur það ljóslegu fram á orðalagi þess. Að vísu er 2. gr. frv. dálítið lævíslega orðuð, því þeim, sem það sömdu, hefir vafalaust verið það ljóst, að hér er um nokkuð viðkvæmt mál að ræða, þar sem taka á þau verk, sem eru svo margvísleg samkv. 1. gr., af þeim stofnunum, sem hér eru fyrir, og demba þeim inn undir ríkið og banna ríkisstofnunum að skipta við önnur fyrirtæki. En það er einmitt það, sem flestum kunnáttumönnum kemur saman um, að þessar nýju brautir séu varhugaverðar, sem sé smíði mótara og annara véla, því það sé svo áhættusamt. Það er alkunnugt, að véla- og mótoraverksmiðjur erlendis, sem alltaf eru að sérgreina sig, leggja of fjár í slíkar tilraunir, sem kannske verður ekkert úr, bara til að reyna að koma einhverju fram, sem síðar meir gæti orðið til hagsbóta og til þess að auka veg þeirra í samkeppninni. Ef ríkið færi út á þessa braut, yrði það að vera viðbúið að leggja í þetta of fjár, fé sem mundi ekki einungis nema hundruðum þúsunda, heldur ennþá meira. Það er ekki nóg með það, að það mundi þurfa að útvega þessu fyrirtæki öll nýjustu og beztu tæki og vélar, það yrði einnig ávallt að vera tilbúið að útvega sér alla beztu sérfræðinga, sem völ er á, annars dugar það ekki. Því ef það fer út á þessa braut á annað borð, verður að gera tilraunina þannig, að það verði fyrst og geri hlutina bezt. Þetta er alkunnugt, en um það hefir ekki verið skeytt í þessu frv. Þetta er það raunverulega, nema því aðeins að orðin í l.gr. „smíði mótora og annara vél,“ séu sett til þess að slá ryki í augu fólksins, því sé bara ætlað að gleypa þetta, að nú eigi að fara að smíða hér allskonar vélar, allt sé tilbúið til þess, að bátaútvegsmenn fari nú að geta fengið þessa hluti góða og ódýra, og allt innlent. En það er misskilningur, að allt sé tilbúið. Það er þvert á móti allt ótilbúið í þessu efni. En einokunarkenndin er alveg greinileg, því í síðari hluta fyrri málsgr. 2. gr. segir: „Ríkisstjórnin getur mælt fyrir um, að stofnanir, sem styrktar eru með fé úr ríkissjóði“ - ekki aðeins þær, sem eru ríkisstofnanir kallaðar, heldur allar stofnanir, sem njóta einhvers styrks úr ríkissjóði. - „skuli skipt, við landssmiðjuna um smíði þá, er þær þurfa að láta gera innanlands enda sé um sambærilegt verð og vinnubrögð við aðrar samskonar smiðjur að ræða.“ Ég sagði áðan, að þessi ákvæði frv. væru að vísu nokkuð lævíslega orðuð. Það er látið skína í gegn, að þetta þurfi ekki að verða svona, ríkisstj. geti mælt svo fyrir o. s. frv. En nú getur maður ímyndað sér, hvort sú stj., sem nú situr, mundi ekki blátt áfram mæla svona fyrir þegar í stað. Auðvitað mundi hún gera það, og hefði því alveg eins mátt orða þetta ákveðnara. En þó svo væri, að í einu eða öðru atriði yrði látið undan falla að gera slíkt. þá er þetta ákvæði sem hangandi sverð yfir höfði þeirra einkafyrirtækja, sem í frjálsri samkeppni hefðu tök á að bjóða í slík verk, sem hér er um að ræða. Þetta er það, sem útilokar, að við sjálfstæðismenn getum fallizt á frv. vitanlega er eitthvað líkt í hverri grein, en þetta eitt mundi skera úr. Við teljum það algerlega óhæfilega stefnu að ætla að fara að ákvarða svona um niðurskurð á þrifastofnunum í landinu. Sérstaklega er það að okkar dómi of mikil áhætta að heimila ríkisstj. með lagaákvæði að svæla undir sig viðskipti við einkafyrirtæki. Er það eftirtektarvert, að sá maður, sem minni hl. leitaði til, er einnig hneykslaður, þegar um þetta atriði er að ræða. Tekur hann eitt dæmi, sem hv.frsm. minntist ekki beinlínis á. Hann segir: „Loks verður ekki annað sagt en að það sé langt gengið að þvinga einkafyrirtæki, eins og t. d. Eimskip, til þess að skipta við landssmiðjuna, þótt þau njóti ríkisstyrks, hvernig sem þeim líkar viðskiptin að öðru leyti.“ Hvaða sanngjarn maður getur neitað þessu? Er þessi setning svo gegnsýrð af pólitík, að ekki sé hægt að íhuga hana? Það er ekki einungis hægt, heldur sjálfsagt. Mér er kunnugt um, og sjálfsagt fleirum, að það hafa verið gerð mörg útboð á verkum fyrir ríkisstofnanirnar, sem landssmiðjan hefir tekið þátt í ásamt einkafyrirtækjum í þessari grein. Og það hefir komið í ljós, að landssmiðjan hefir ekki getað annað en haft sín tilboð mikið hærri og óaðgengilegri heldur en einkafyrirtækin. En hvað hefir skeð? Það hefir skeð það, að þó tilboð landssmiðjunnar hafi verið mörgum þúsundum hærri, þá hefir ráðh. leyft sér að úrskurða, að þeim skyldi tekið. Hvað mundi þá verða, eftir að slík ákvæði væru komin í gildi, sem eru í þessu frv.? Hann tók það sem dæmi, hv.frsm., að það væri alveg sambærilegt, að löghelga einokun landssmiðjunnar á þennan hátt, við það að ríkisútvarpið hefði viðgerðarstofu. Þetta er hin fáránlegasta villa, hvort sem hún nú stafar bara af meðfæddri þröngsýni hv.frsm. eða öðru. Hann hlýtur að sjá það, þegar hann rankar við sér, að það er allt annað, þó einhver ríkisstofnun hafi sett upp viðgerðarverkstæði fyrir sig, heldur en ef ríkið kemur á einni allsherjarstofnun, sem á að taka að sér alla smíði fyrir allar ríkisstofnanirnar og einnig þær stofnanir aðrar, sem nú eða í framtíðinni kunna að njóta styrks frá ríkinu. Ég held hv.þm. ætti ekki að endurtaka þessa samlíkingu, því það er öllum ljóst, að hún getur ekki komið til greina. Hann taldi það fjarstæðu, að atvinnuleysi gæti aukizt við að setja á stofn svona landssmiðju. Það má náttúrlega deila um það, hvort þessari smiðju er ætlað, eða hvort hún er þess megnug að taka við öllum þeim mönnum, sem verða atvinnulausir, ef önnur fyrirtæki í þessari grein leggjast smátt og smátt í rústir. Þangað til hv.frsm. lýsir því yfir, að landssmiðjan sé m. a. til þess stofnuð að taka við öllum þeim mönnum, sem flosna upp hjá öðrum slíkum fyrirtækjum vegna misréttis af hálfu löggjafarvaldsins, skoða ég þetta sem marklaust hjal. Ef atvinnuleysið á ekki að vaxa, verður hið nýja fyrirtæki, sem á að gína yfir þeim verkum, sem hin fyrirtækin annars hefðu haft, að taka við öllum þessum mönnum. En það er ekki að ófyrirsynju, að þeir óttast nokkuð um atvinnu sína og hugleiða, hvað margir þeirra muni komast að landssmiðjunni undir þeirri stj., sem fer með þessi mál og væntanlega verður stundum a. m. k. pólitísk, þó hv.frsm. segi það goðgá, að ráðh. sé pólitískur, sem er nokkuð einkennilegt að heyra úr hans munni. Þegar maður veit, hvernig raðað hefir verið að jötunni við ríkisstofnanirnar, og hverskonar fólk það hefir verið, þannig að það þótti undur, er hæstv. fjmrh. lýsti því yfir á síðasta þingi, að einn eða einn og hálfur maður, sem ekki væri af þeirra flokki, hefði verið tekinn að einni nýstofnaðri ríkisstofnun, og taldi þar af leiðandi ekki ástæðu til að vera neitt að deila á hana, - þegar þetta þykir undrum sæta, að einn, ég vil ekki segja réttlátur, en af öðru sauðahúsi, er á meðal þess fjölda, sem tekinn var að þessari stofnun, þá getur maður ímyndað sér, hvort ekki er ástæða til þess fyrir þá, sem atvinnulausir verða vegna sérréttinda landssmiðjunnar, að vera dálítið kvíðafullir. Ég held, að hv.frsm. hafi ekki getað fært nein rök gegn áliti minni hl. og þeirra manna annara, sem telja þetta mál óhæfilegt og óframbærilegt eins og það liggur hér fyrir. En ég tel nauðsynlegt, að raddir komi fram frá þessum mönnum og þeim stofnunum, sem reynslu hafa á þessu sviði, líka einstaklingsstofnunum, því að því verður ekki á mæti mælt, að til þeirra verka, sem landssmiðjan hefir með höndum, eru risin upp einkafyrirtæki, sem standa henni fyllilega á sporði, og að sumra dómi standa henni framar. En þó ekki sé meira sagt en að þau séu eins vel úr garði gerð, þá getur verið varhugavert að ráðast á slíkar stofnanir og fyrirtæki innanlands, sem orðin eru því vaxin að inna þessi störf af hendi, svo að ekki er ástæða til að kvarta yfir. Hitt getur verið ósköp eðlilegt, að ríkið hafi, ef henta þykir, stofnun til sinna smíða, til þess að gera betur fljótar og ódýrar heldur en önnur hliðstæð fyrirtæki, ef hægt er. En til þess að kleift sé að fara þá leið, þarf að vera frjáls samkeppni. Hitt er engin kúnst, að einoka verk fyrir sig og ráða öllu um, hvernig þau eru unnin, og verðleggja þau svo eftir eigin höfði. En þetta er það, sem þeim mönnum verður hált á, sem halda, að einokun í öllum greinum sé vegurinn til lífsins. Það má benda á sem dæmi samanburð þann, sem gerður var á síðasta þingi og ræddur í blöðunum um verðlag hjá raftækja- og bifreiðaeinkasölunni samanborið við það, sem áður var. Sá samanburður var svo hroðalegur, að það tók út yfir allan þjófabálk. Álagningin var langt yfir það, sem lög heimiluðu og viðskiptamennirnir höfðu gert sér í hugarlund, þó þeir fyndu, að ástandið var illt. Það var að vísu reynt að mótmæla þessu út í hött á þinginu, en síðan hafa ekki hlutaðeigandi stjórnarvöld hreyft litlafingur til að hrekja það. Þannig spor laða ekki, þau hræða. Það er eitt, sem þessir menn gera svo lítið úr, og það er, hvort borgararnir, skattþegnarnir, eiga að fá að lifa eða ekki. Þeir mega bara deyja út eða fara á vonarvöl. Því fyrir atvinnulausum mönnum liggur ekki annað en fara á vonarvöl. Þó það heiti svo, að þeir fari á bæinn eða hreppinn, þá lifa þeir ekki lengi á því. Í raun og veru er það ríkið, sem þeir fara á, og það er bara stóri vonarvölurinn. Það eru ekki þessir háu herrar sjálfir, sem þunginn lendir á, heldur allur landslýður. Hvað þennan bæ snertir veit ég ekki betur en það mæði mest á honum, líka hvað snertir ríkisfjárhirzluna. Ég held, að það væri rétt að athuga, hvort ekki ætti einmitt að hlynna að honum, láta hann njóta undantekninga að ýmsu leyti, vegna þess hvað ríkið þarf mikið á honum að halda. En í stað þess eru gerðar beinar árásir á bæinn og skattþegna hans. Við því geta menn ekki þagað, menn verða að standa upp og mótmæla. Það getur a. m. k. ekki komið til mála, að menn úr Sjálfstfl. fylgi slíku. Menn verða að athuga, að það dugar ekki til lengdar að ganga þá braut að draga alla atvinnu með valdi frá þeim stofnunum, sem standa undir gjaldgetu bæjarins, og leggja hana undir stofnanir, sem ríkið setur á laggirnar. Einhverntíma kemur það mönnum í koll, fyrst bænum og svo ríkinu sjálfu. Þegar þetta eru orðnar ríkisstofnanir, má ekki leggja á þær útsvör. Þær eiga að vísu að greiða 5%, en það vita allir, að það er allt of lágt samanborið við það, sem þær velta, hvað þá samanborið við þá gjaldstofna, sem þær hafa eyðilagt fyrir bænum. Það er talað um, að þessi bær hafi marga útvegi. En ef svo væri, að hann gæti einhvernveginn bjargað sér, eru þá þessar þörfu stofnanir, sem einstaklingarnir hafa komið upp og gert starfhæfar með sérlegu miklum dugnaði, svo réttlausar, að það megi svo að segja með einu orði þurrka þær út? Ég segi nei, og það munu margir segja með mér. Frá hvaða hlið, sem þetta frv. er skoðað, er það í næstum öllum atriðum óframbærilegt. Sérstaklega er það einkennilegt, og um leið varhugavert, að það skuli koma fram á þessum tíma, þegar allir eru í vandræðum, og þegar ríkið getur ekki rekið sínar stofnanir, nema með raunverulegum halla, ef rétt er spilað. Þegar við vitum, að viðskiptin við útlönd, líka innflutningurinn á því, sem við þurfum til þess að geta unnið eitthvað í landinu, hafa skapað slíkt öngþveiti, að enginn getur sagt, hvað víðtækar afleiðingar það kann að hafa, þá er það goðgá að ætla sér þá dul, eins og nú standa sakir, að telja mönnum trú um, að það sé bjargráð að samþ. annað eins frv. og þetta, eða yfirleitt að ríkið fari að svæla undir sig stofnanir, sem náð hafa góðum árangri, og sem miklu fremur ætti að styrkja til þess að veita sem mesta atvinnu, til þess að vinna þessar vélar, ef tiltækilegt reynist, og til þess að einhver fyrirtæki séu fyrir hendi til þess að bera byrðarnar af hinu opinbera. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á þetta, en það er ýmislegt fleira, sem ég skal ekki fara út í, í þetta sinn, er líka gerir það að verkum, að rétt væri fyrir hv. stjórnarflokka að byrja nú á því að fara dálítið varlega. Ég vil aðeins benda á það, að þegar minnst vonum varir, geta þessi verk þeirra, þetta hrófatildur, sem þeir hafa byggt upp, og þar með ýmislegt annað, fallið um koll. Það má vissulega ekki miklu muna. T. d. hér í d. voru verstu og varhugaverðustu málin kúguð fram á tveim síðustu þingum með eins, atkv. mun. Ætla þessir menn, stjórnarflokkarnir, að halda áfram á þessari braut með eins atkv. meiri hluta? Við vitum, að þetta eina atkv. er þannig til komið, hvort sem það er nú frá Pétri eða Páli, að það getur varla talizt sómasamlegt að tjalda því fram sem sérstakri stoð undir þessari stefnu og þessari löggjöf. Það er tilfengið atkv. til þess að koma fram málum, og það versta er, að þegar þeir ljá atkvæðið, þá er það gert til óþurftar landi og lýð.