Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er vissulega ástæða til að spyrja: Hefur ríkisstj. traust Alþingis? Þegar ríkisstj. tók við, fékk hún stuðning meiri hluta Alþingis á grundvelli stefnuskrár, sem hún lagði fram. Er nokkur sá alþingismaður, sem dirfist að halda því fram, að ríkisstj. hafi framkvæmt þessa stefnuskrá? Ég hefði gaman af að sjá framan í þann mann. Hvernig getur þá ríkisstj. haldið áfram að hafa traust, eftir að sýnt er, að hún lætur stefnuskrána sigla sinn sjó og tekur upp andstæða stefnu? Það er vissulega tími til kominn að rifja upp helztu atriði stefnuskrárinnar og bera saman við framkvæmdirnar. Stefnuyfirlýsingin hófst á þessum fögru fyrirheitum, sem ríkisstj. skuldbatt sig gagnvart Alþingi og þjóðinni til að framkvæma: Að vernda og tryggja sjálfstæði landsins. Að tryggja góð og örugg lífskjör allra landsmanna og áframhaldandi velmegun. Að halda áfram að auka nýsköpunina í íslenzku atvinnulífi. Síðan er kveðið nánar á um, hvernig þetta skuli framkvæmt í einstökum atriðum. Um baráttuna gegn dýrtíðinni, sem nýja stj. gerði að aðalatriði í yfirlýsingu sinni, segir svo: „Það er stefna ríkisstj. að vinna af alefli að því að stöðva hækkun dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðar og athuga möguleika á lækkun hennar. Að neytendur eigi kost á að kaupa neyzluvörur sínar og framleiðendur rekstrarvörur á sem hagkvæmastan hátt og vörudreifing innanlands verði gerð eins ódýr og hagkvæm eins og frekast er unnt. Að innflutningnum verði háttað þannig, að verzlunarkostnaður verði sem minnstur, og reynt að láta þá sitja fyrir leyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera.“ Hvernig hefur nú tekizt að efna þetta fyrirheit? Samkvæmt útreikningi hagfræðinganna Ólafs Björnssonar og Jónasar Haralz er vísitalan nú komin talsvert á fimmta hundrað stig, rétt útreiknuð. Í þessum útreikningi er þó ekki tekið tillit til svartamarkaðsins, sem er orðinn mjög veigamikill þáttur í öllum viðskiptum. Þessi gífurlegi vöxtur dýrtíðarinnar er að langmestu leyti til kominn fyrir beinar aðgerðir ríkisstj. Alls hefur hún hækkað tolla á neyzluvörum almennings um talsvert á annað hundrað milljón krónur á ári, eða um svipaða upphæð og heildarupphæð fjárlaganna nam á árunum 1945 og 1946, á tímum nýsköpunarstj. Það munar um minna. Hún hefur skipulagt vöruskort í landinu. Við það hefur vöruverð á torfengnum vörum farið upp úr öllu valdi og svartamarkaðsbrask þróazt meira, en dæmi eru til áður. Og hvernig hefur svo tekizt til um hina hagkvæmu og ódýru vörudreifingu, sem heitið var? Langmestur hluti innflutningsins hefur verið fenginn í hendur örfáum heildsölum. Þessi afætustétt hefur fengið Íslandsverzlunina á leigu, - raunar endurgjaldslaust, eins og einokunarkaupmennirnir forðum, rakað saman of fjár á kostnað landsmanna og safnað nýjum tugum milljóna í dýrmætum gjaldeyri erlendis. Bréf, sem Landssamband ísl. útvegsmanna sendi Alþingi í vetur í sambandi við afgreiðslu dýrtíðarlaganna, gefur nokkra hugmynd um ofsagróða þessara manna. Þar er farið fram á, að hraðfrystihúsin fái gjaldeyrisleyfi fyrir 15 millj. kr. til þess að kaupa fyrir fatnað í Tékkóslóvakíu, og megi leggja á hann 10 millj. kr. Jafnframt fullyrða þeir, að verðið þurfi að minnsta kosti ekki að vera hærra, en á þeim fatnaði, sem hér er fáanlegur. Ég þekki útgerðarmann, sem á lítinn bát, og hefur hann haldið nákvæma reikninga yfir afkomu hans undanfarin ár. Honum telst svo til, að innflytjendurnir, sem fengið hafa gjaldeyri þann, sem báturinn hefur aflað, hafi grætt á honum eina milljón króna - eina milljón króna á þessum eina litla bát. Ef eigandi bátsins hefði fengið þessa milljón sjálfur, mundi hann vera vel stæður maður og eiga ekki alllitlar eignir. Nú á hann ekki fyrir skuldum. Þá er allt ríkisbáknið utan um verzlunina ekki lítill búhnykkur „til þess að tryggja hagkvæma og ódýra vörudreifingu“. Fjárhagsráð, viðskiptanefnd og skömmtunarskrifstofan kosta samtals tæpar fjórar milljónir króna. Í skjóli þessara stofnana þróast svo svarti markaðurinn. Þá stendur þetta fagra fyrirheit í stefnuskránni: „Að öllum vinnandi mönnum, sérstaklega þeim, sem stunda framleiðslustörf til sjávar og sveita, verði tryggðar réttlátar tekjur og komið í veg fyrir óeðlileg sérréttindi og spákaupmennsku.“ Um sérréttindin og spákaupmennskuna hef ég þegar rætt. Öll vitið þið af eigin reynslu, hvernig þau mál standa. Hvað þá um réttlátu tekjurnar? Með lögum frá Alþingi hafa löglegir samningar verkalýðsfélaga verið felldir úr gildi og kaupgjaldsvísitalan bundin við 300 stig, samfara því sem verðlag á nauðsynjum hefur hækkað fram úr öllu hófi. Þetta hefur haft þær afleiðingar, að kaupkjör almennings hafa rýrnað svo mjög, að almennt er viðurkennt, að orðið sé gersamlega óvíðunandi. Jafnvel stjórn Alþýðusambandsins, sem eingöngu er skipuð harðsoðnum stjórnarsinnum, hefur viðurkennt, að ekki verði lengur við unað, og hvatt öll sambandsfélög til að segja upp samningum. Mánaðarkaup Dagsbrúnarmanna samkvæmt almenna taxtanum er nú 1.680 kr. Hvernig á að leysa þá þraut að lofa á því kaupi, jafnvel þátt menn hafi stöðuga vinnu? - En nú er svo komið, að atvinnuleysi færist mjög í vöxt. Vilja ráðherrarnir svara því? Vilja þingmennirnir, sem staðið hafa að þessari stjórnarstefnu, svara því? Kannske þeir vilji reyna og ganga þar á undan með góðu eftirdæmi. Starfsmenn ríkis og bæja hafa nú lýst því yfir, að þeir geti ekki lengur unað við kjör sín, og hafa krafizt 36% kauphækkunar til þess að bæta upp þá kjararýrnun, sem þeir hafa orðið fyrir síðan launalögin voru sett. Augljóst er, að viðtækar kaupdeilur eru í aðsigi blátt áfram af því, að menn geta ekki lengur lifað af þeim launum, sem ríkisstj. hefur skammtað þeim. Má ég spyrja: Eru þetta „réttlátu tekjurnar“, sem ríkisstj. gaf fyrirheit um að tryggja? Þá kemur næsta fyrirheit: „Að öll framleiðslustarfsemi verði hagnýtt til fulls og öllum verkfærum mönnum tryggð næg og örugg atvinna. Að áframhald verði á öflun nýrra og fullkomnari framleiðslutækja til landsins og að atvinnuvegir landsins verði reknir á sem hagkvæmastan hátt á arðbærum grundvelli og stöðvist ekki vegna verðbólgu og dýrtíðar.“ Efndirnar á þessu hafa verið þær, að mikill hluti iðnaðarins hefur verið stöðvaður eða framleiðslan takmörkuð vegna skorts á efnivörum. Þó að fiskurinn væri upp við landsteinana, hefur bátunum verið bannað að hagnýta hann nema vissar tegundir fyrir ákveðinn markað. Það er árangurinn af einokun ríkisstj. á útflutningsverzluninni og einskorðun markaðsins við ákveðin lönd. Fyrirtæki eins og Fiskiðjuver ríkisins; sem búið var að leggja í margar millj., hefur ekki fengizt fullgert og ekki fengið nauðsynleg tæki og efnivörur til framleiðslunnar, með þeim afleiðingum, að það hefur ekki getað framleitt nema lítið brot af afkastagetunni. Þannig hefur dýrmætum gjaldeyri verið kastað á glæ. Stjórn fiskiðjuversins neyddist til að segja af sér í mótmælaskyni við þessa pólitík. Húsbyggingar hafa að miklu leyti verið stöðvaðar. Og nýsköpunin hefur verið stöðvuð. Samið hefur að vísu verið um smíði á 10 togurum, en það er ekki einu sinni upp í þriðjunginn af eftirspurninni - og til landsins koma þeir tveim árum seinna, en orðið hefði, ef farið hefði verið eftir tillögum Sósfl. Fyrir bragðið eru þeir miklu dýrari og landið verður af tugum milljóna í gjaldeyri. Árangurinn af þessari pólitík er sá, að atvinnuleysið hefur haldið innreið sína og er í örum vexti. Hámarkinu hefur þessi pólitík ríkisstj. náð með stöðvun togaranna. Sú stöðvun hefur kostað þjóðina yfir 20 millj. kr. í gjaldeyri. Tilgangurinn með stöðvuninni var: Í fyrsta lagi að lækka kaup sjómannanna, í öðru lagi að koma þeim togaraeigendum, sem ekki eru fjársterkir, og þá fyrst og fremst bæjarfélögunum í þrot, svo að hinir stærri eigi hægara um vik að sölsa skipin undir sig, og í þriðja lagi að fá átyllu til gengislækkunar. Vikum saman gátu fulltrúar útgerðarmanna ekki um annað talað, en gengislækkun við samningsborðið. Það þurfti enginn að fara í grafgötur um, hver var óskadraumur þeirra og höfuðtilgangur með stöðvuninni. Þá stendur eftirfarandi fyrirheit í stefnuskránni: „Vinna að sem víðustum mörkuðum fyrir íslenzkar útflutningsvörur.“ Hverjar urðu efndirnar? Á tímum nýsköpunarstj. tókst að vinna víðtæka markaði í Austur-Evrópu, fyrst og fremst í Sovétríkjunum. Þetta hafði þau áhrif, að aðalútflutningsvörurnar hækkuðu svo stórlega í verði, að aldrei hefur fengizt jafnhátt verð fyrir íslenzka framleiðslu. Vonir stóðu til, að hægt væri enn að stórauka þessa markaði. Á grundvelli þessara nýju markaða og hinna miklu verðhækkana var unnt að hefja nýsköpunarstarfið með þeim stórhug, sem raun varð á. Viðskiptin við Sovétríkin hefur Bjarna Benediktssyni tekizt að eyðileggja með öllu, og engin teljandi viðskipti eru nú við önnur lönd í Austur-Evrópu, nema Tékkóslóvakíu. Að nýju hafa viðskipti okkar verið rígbundin við Bretland og Ameríku. Árangurinn hefur orðið sá, að þegar er orðin mikil verðlækkun. Og nú er talið, að gífurleg verðlækkun sé yfirvofandi. Það mun jafnvel hafa verið talað um 25–30% verðlækkun á aðalútflutningsvörunum til Bretlands. Þegar svo er komið, munu þeir herrar, sem bera ábyrgðina á því, hvernig komið er, telja tíma til þess kominn að stíga næsta skrefið, láta óskadrauminn rætast. Nú munu þeir þykjast geta sagt með fullum rétti: Það stendur algert hrun fyrir dyrum; annaðhvort stöðvast atvinnureksturinn með öllu, skipunum verður lagt upp og verksmiðjunum lokað eða það verður framkvæmd stórfelld gengislækkun, hið vinnandi fólk, sem heitið hafði verið réttlátum tekjum, verður að færa miklar fórnir og herða mittisólina, það verður að þrýsta lífskjörum fólksins niður á stig kreppuáranna á fjórða tug aldarinnar, tíma skorts og neyðar, atvinnuleysis og fátækraflutninga. Þá voru Bretar einráðir um að skammta okkur verðið fyrir útflutningsvörurnar. Fyrir tilstilli Bjarna Benediktssonar erum við aftur að komast í sama farið. Við sósíalistar sögðum það fyrir, að þetta mundi verða endirinn á ævintýrinu, að þessu marki stefndi öll pólitík ríkisstj. Það er nú að koma fram. Mánuðum saman hefur verið stjórnað án fjárlaga. Það mun sennilega vera Evrópumet. Þegar svo loksins fjárlögin koma, er upphæð þeirra hvorki meira né minna en 260 millj, kr., eða meira en helmingi hærri en 1946. Sízt verður stj. þó sökuð um að vera of stórhuga um verklegar framkvæmdir. Það þekkja menn af reynslunni, og það sanna þessi fjárlög, þar sem verklegar framkvæmdir eru skornar niður. Ástæðan fyrir þessari svimháu upphæð fjárlaganna er fyrst og fremst hin óhemjulega þensla í ríkisbákninu. Þessi fjárlög eru verk mannanna, sem aldrei opna munninn án þess að tala um sparnað, að spyrna við fótum gegn eyðslunni o. s. frv. Drýgsta þáttinn í þessari þenslu eiga stofnanir þær, sem eru að skipuleggja allt í rústir, eins og einn góður sjálfstæðismaður komst að orði fyrir mörgum árum. Þetta eru verk mannanna, sem hafa gert það að grundvallarvísdómi þjóðmálastefnu sinnar, að afskipti ríkisvaldsins af atvinnulífinu séu undirrót alls ills. Allt eru þetta staðreyndir, sem ekki þýðir að bera á móti. En hvað hafa þá þessir herrar sér til afsökunar? Framsóknarmenn munu halda því fram, að allt sé þetta afleiðingar þeirrar stefnu, sem fylgt var á nýsköpunarárunum, þá hafi öllum gjaldeyrinum verið sóað o. s. frv. Já, menn geta verið furðu ósvífnir, þegar þeir eru rökþrota. Hvernig haldið þið, að ástandið mundi vera, ef stefnu Framsóknar hefði verið fylgt og hin nýju framleiðslutæki hefðu ekki verið keypt til landsins? Hvernig haldið þið, að gjaldeyrisástandið væri, ef við hefðum ekki nema gömlu fiskibátana, gömlu togarana, gömlu frystihúsin og gömlu verksmiðjurnar? Nú er svo komið, að langmestur hluti útflutningsins er framleiddur af hinum nýju tækjum, nýju togurunum og nýju bátunum. Aðeins örlítið brot af útflutningsmagninu er framleitt með gömlu tækjunum. Togararnir skila gjaldeyrisandvirði sínu á einu ári. Enda hefur gjaldeyrisandvirði útflutningsins hækkað úr 250 milljónum upp í 400 milljónir á ári vegna framkvæmda nýsköpunaráranna. Ef stefnu afturhaldsins hefði verið fylgt á árunum 1944–46, þá ætti nú að vera hverju barninu ljóst, að við værum fyrir löngu komnir í botnlausa kreppu, hið margumtalaða hrun Eysteins Jónssonar fyrir löngu orðið að veruleika. En þá hefði Framsókn og allt hið þríeina afturhald líka fengið sitt tækifæri: - atvinnuleysi, sem skilyrði þess að fá fólk til að sætta sig við þau kjör, sem þeir herrar munu eiga við, þegar þeir tala um „réttlátar tekjur“ í stefnuyfirlýsingum sínum. Þá munu þeir líklega halda því fram, að þeir hafi verið að brasa við að halda dýrtíðinni í skefjum með niðurgreiðslunum og með bindingu vísitölunnar. Ekki geta þeir haldið því fram, að verkalýðurinn hafi lagt stein í götu þeirra. Jú, þeir hafa aukið niðurgreiðslurnar úr rúmum 16 milljónum upp í 50 milljónir. Já, það er hægur vandi að ausa fé úr ríkissjóði, sem aftur er tekið með sköttum af landsfólkinu til þess að greiða vörurnar niður. Til þess þarf enga kunnáttumenn. Enn minni vandi er að lækka kaupmanna með lögum og gera dýrtíðina þar með enn verri og þungbærari fyrir almenning. Hitt er kannske meiri vandi, að kalla þetta ráðstafanir gegn dýrtíðinni. Slík ósvífni er ekki öllum gefin. Árangurinn hefur svo, eins og kunnugt er, orðið sá, að raunveruleg verðlagsvísitala hefur hækkað upp í talsvert á fimmta hundrað stig. Og ég hef sýnt fram á, að það er að langmestu leyti fyrir beinar aðgerðir ríkisstj. Þá mun utanrrh. okkar koma og halda því fram, að ekki geti hann að því gera, þó að hann hafi glutrað þeim mörkuðum, sem mestu máli skipta, úr hendi sér. En þjóðin, sem fylgzt hefur með aðförum hans, veit betur. Ekkert tækifæri hefur hann látið ónotað til þess að bera fram svo freklegar móðganir við Sovétríkin og fulltrúa þeirra, að slíks eru engin dæmi síðan Íslendingar óku utanríkismálin í eigin hendur. Síðan kallar hann sendiherrann burt frá Moskvu, sem jafngildir á alþjóðamáli stjórnmálamanna - sem allir skilja - opinberri tilkynningu um það, að Ísland vilji engin viðskipti hafa við þetta land. Þessu næst gerir hann samning við Bandaríkin, sem skuldbindur Ísland til að gera engin kaup við Austur-Evrópu nema í samræmi við það, sem Bandaríkin leyfa. Og loks er því lýst yfir, að Ísland ætli sér að gera hernaðarbandalag við Bandaríkin og fylgiríki þeirra, sem stefnt er gegn Sovétríkjunum. Með öðrum orðum, Ísland lýsir því yfir, að það sé staðráðið í því að fara í styrjöld með Bandaríkjunum gegn Sovétríkjunum, ef til friðslita dregur. Nei, þeir herrar hafa engar afsakanir. En verið þið viss. Nú bíður utanríkisrh. um vorkunnsemi þjóðarinnar. Hann treystir því, að þjóðin ætli engum manni svo illt, jafnvel ekki sér, að selja íslenzkar afurðir með lægra verði en fáanlegt er og kasta frá sér verðmætum mörkuðum af ásettu ráði. En þetta er nú samt staðreynd, og allar staðreyndir eiga sér orsök og skýringu. Í þessu tilfelli er hennar ekki langt að leita. Hennar er að leita í þeim stéttarhagsmunum, sem ráðherrann er fulltrúi fyrir. Bjarni Benediktsson hefur oft minnzt á hagsmuni heildsalanna í þessu sambandi og spurt: Skyldi ég ekki vilja útvega sem mestan gjaldeyri hana heildsölunum mínum? Jú, vissulega vill hann láta eigendur sína, heildsalana, fá sem mest af dollurum og pundum. Þess vegna vill hann selja íslenzkar sjávarafurðir með miklu lægra verði, ef hann getur fengið fyrir þær dollara og pund, heldur en hann gæti selt þær með eðlilegum vöruskiptasamningum, allt í þeim tilgangi, að heildsalarnir hans geti keypt hjá viðskiptamönnum sínum í Englandi fyrir pund og grætt á því og uppskrúfaðar vörur í Ameríku fyrir dollara og grætt enn meira og bætt við hina digru gjaldeyrissjóði sína erlendis. Auk þess býr meira undir. Hér er um að ræða lið í stóru kerfi, í kerfisbundinni pólitík, sem stefnir að ákveðnu marki, eins og ég mun víkja nánar að. Eftir er að athuga, hvernig tekizt hefur með fyrsta atriði stefnuskrárinnar, en það hljóðar svo: „Að vernda og tryggja sjálfstæði landsins.“ Ég er ekki að gera að gamni mínu. Þetta er sannleikur. Það stendur svona orðrétt. Bandaríkjamenn eru nú að koma sér upp einni af stærstu herstöðvum sínum á Reykjanesi, sem þeir sjálfir telja eina hina mikilvægustu til árása í næstu styrjöld. Hvert einasta atriði Keflavíkursamningsins hefur verið virt að vettugi. Íslendingar hafa þar ekki hinn minnsta íhlutunarrétt. Enginn Íslendingur fær þar þá þjálfun, sem tilskilin er. Fjölmennt lið Bandaríkjamanna dvelur á Íslandi og lætur eins og þeir eigi landið. Þeir njósna um allt, sem máli skiptir, og hafa margþættan undirbúning til að hagnýta landið í komandi styrjöld og fá hér greiðar upplýsingar og hvers konar fyrirgreiðslur hjá stjórnarvöldum landsins. Þeir hafa gerzt herraþjóð í landi voru og þverbrjóta alla íslenzka löggjöf eins og þá lystir - skatta- og tollalögin, gjaldeyrislögin, lög um fjárhagsráð, lög um stéttarfélög og vinnudeilur o. s. frv. - ekki aðeins í skjóli þeirra, sem laganna eiga að gæta, heldur með aðstoð þeirra. Þeir grafa grunninn undan gengi krónunnar og öllum fjármálum Íslands með víðtæku braski með gjaldeyri og tollsviknar vörur. Annað skref ríkisstj. í sjálfstæðismálinu er Marshallsamningurinn. Samkvæmt honum fá Bandaríkin víðtækan íhlutunarrétt um öll efnahagsmál og stjórnmál þjóðarinnar, þar á meðal fjárlög og gengisskráningu; þau fá forkaupsrétt að efnivörum, sem þau telja sig þurfa á að halda, og rétt til að leggja bann við eðlilegum verzlunarviðskiptum okkar við Austur-Evrópu. Ríkisstj. skuldbatt sig til að gefa hinu erlenda stórveldi sundurliðaðar skýrslur um innanlandsmál Íslendinga og halda uppi áróðri fyrir utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Erlendum dómstóli er veitt dómsvald í vissum málum íslenzkra þegna. Og loks fá bandarískir þegnar sama rétt og Íslendingar til atvinnurekstrar hér á landi. Hér er að vísu hafður fyrirvari, en fáir munu leggja mikið upp úr honum, meðan amerísk leppstjórn fer með völd á Íslandi. Næst kemur yfirlýsing frá forsrh. og utanrrh. um, að Ísland skuli ekki lengur vera hlutlaust ríki, stj. hafi ákveðið að kasta fyrir borð sjálfum grundvellinum að sjálfstæðri tilveru hinnar vopnlausu og varnarlausu íslenzku þjóðar - hlutleysi í styrjöld. Forsrh. og formaður stærsta þingflokksins halda ræður og skrifa greinar, þar sem því er lýst yfir skýrt og skorinort, að þeir hafi ákveðið að berjast fyrir því, að Ísland gerist aðili að hernaðarbandalagi hinna miklu nýlenduvelda, Bandaríkjanna og Bretlands og fylgiríkja þeirra, og nú dugi ekkert minna en hinar öflugustu vígvélar og drápstæki. Ísland skuli gert að svo öflugu hervirki, að óvinur þess skelfist og skuli verða gersigraður, ef til átaka kemur. Þá fékk maður að vita það, að íslenzka þjóðin ætti óvin, og ekki farið leynt með, hver óvinurinn væri. Það eru Sovétríkin. Til þess að varnir Íslands yrðu í nokkru samræmi við þessi stóru orð, þyrfti ekki einasta óslitna röð öflugra hervirkja meðfram allri strandlengju Íslands, heldur líka her, sem væri fjölmennari en þjóðin sjálf. Á það var bent af mönnum, sem héldu vöku sinni og viti, að íslenzkt þjóðerni mundi tæplega lifa af slíkt hernám, jafnvel áratugum saman. Þjóðin reis upp gegn hinum stríðsóðu Ameríkuagentum. Og þeim þótti ráðlegast að hörfa í bili. Nú lýstu þeir því yfir, að hernaðarbandalaginu ættu ekki að fylgja neinar kvaðir um herstöðvar og erlendan her á friðartímum. Hvar var nú hin bráða árásarhætta frá Rússlandi? Með öðrum orðum, fyrst á að afla sér fjandmanna, fyrst á að ganga í hernaðarbandalag gegn mesta stórveldi heimsins og segja Sovétlýðveldunum svo að segja stríð á hendur fyrir fram. Síðan á landið að vera jafnvarnarlaust eftir sem áður. Þegar þeir eru að tala við þjóð sína, þá er fyrirlitningin fyrir vitsmunum almennings svo mikil, að það er eins og þeir séu að tala við fávita. En þeim hefur ekki orðið að trú sinni. Þjóðin hefur skilið, hvað undir býr. Þetta er nú allt ljósara, eftir að uppkastið að Atlantshafssáttmálanum hefur verið birt. Innihald þess er í stuttu máli þetta: Fyrst eru nokkur slagorð um lýðræði, frið og frelsi, gömul tugga í amerískum áróðursstíl. Síðan koma kvaðirnar, sem hvert bandalagsríki tekur á sig. Þar á meðal eftirfarandi skuldbindingar, sem Ísland yrði að gangast undir, ef það gerðist aðili: 1. Að gera ráðstafanir til þess, að veita vopnavaldi mótstöðu, þ. e. að koma upp herbúnaði. 2. Ef eitthvert ríki í bandalaginu, t. d. Bandaríkin, fellir þann dóm, að nú kunni að vera hætta á ferðum fyrir öryggi einhvers þátttökuríkis, þá skal gera samning um viðeigandi ráðstafanir. Að því er til Íslands tekur yrði það vafalaust bandarísk herseta. Samkvæmt orðalagi sáttmálans gætu Bandaríkin talið vöxt og eflingu verkalýðshreyfingarinnar og sósíalistískra afla í einhverju landi hættu fyrir öryggi þess. 3. Ef talið er, að einhver aðili hafi orðið fyrir árás, ber öllum öðrum bandalagsríkjum að taka þátt í styrjöld, sem af því rís. Það þyrfti ekki annað en herskip einhvers aðilans rækist á tundurdufl eða skotin yrði niður flugvél, sem bryti reglurnar yfir Berlín. Ef Bandaríkin eða fylgiríki þeirra notuðu það sem átyllu til styrjaldar, þá væri Ísland komið í stríð. Túlkanir og skýringar íslenzku ráðherranna á sáttmála þessum, (sem þið munuð fá að heyra hér á eftir), hljóta að vera mikið aðhlátursefni fyrir herrana í Washington. Rétt eins og íslenzku peðin verði spurð ráða um hernaðarpólitík Bandaríkjanna og Bretlands, að því er tekur til einnar þýðingarmestu herstöðvar veraldar, eða þeir fái úrslitaatkvæði um framkvæmd á hernaðarsáttmála stórveldanna! Ætli það verði ekki svipað „úrslitavald“ og á Keflavíkurflugvelli. Maður skyldi nú ætla, að ráðherrarnir hefðu lagt megináherzlu á, að hér yrðu herstöðvar og her á friðartímum, hinar öflugustu vígvélar og morðtæki í samræmi við fyrri yfirlýsingar, úr því að hættan á rússneskri árás á að vera svo yfirvofandi, að sjálfsagt sé að kasta hlutleysinu fyrir borð og gera Íslendinga að hernaðarþjóð og fyrir fram ákveðnum stríðsaðila í næstu styrjöld. En nú þykjast þeir miklir af því að hafa komið því til leiðar í Washington, að hér verði engar varnir og við séum ekki skyldugir til að hafa hér her og herstöðvar á friðartímum samkvæmt sáttmálanum. - Hér fer fram kátbroslegt sjónarspil á miklum alvörutímum fyrir þjóð vora. Satt er það, að landið verður varnarlaust. En herstöðvar á Íslandi eru ekki ætlaðar til varnar, heldur til sóknar og árásar, enda er staðreyndin sú, að áður en helmingur ríkisstj. flaug vestur, var hún þegar búin að fallast á ameríska herstöð á friðartímum með því að veita leyfi til stækkunar á Keflavíkurflugvellinum, en hann á að verða ein mikilvægasta herstöð heims samkvæmt vitnisburði Bandaríkjamanna sjálfra. Nú er líka vitað, að í Washington urðu þeir að gefa bindandi loforð um hernaðarlega hagnýtingu bæði Keflavíkurflugvallarins og Hvalfjarðar. - (Þetta vitum við og alveg tilgangslaust að bera á móti því; það kemur á daginn.) Enda er sáttmálinn sjálfur skýr og ótvíræður. Samkvæmt honum ber Íslendingum að hervæðast eins og öðrum þátttökuríkjum. Skýringar og undanbrögð íslenzku leikbrúðanna hafa vitaskuld ekkert gildi. Þeir fengu ekki einu sinni leyfi til að skrifa undir með fyrirvara. Ég geri ráð fyrir, að Bjarni Benediktsson hafi borið upp einhverjar óskir við Acheson, en hver bæn hafi endað með þessum orðum: Þó ekki eins og ég vil, heldur eins og þú vilt. - Hins vegar þykir mér líklegt, að Acheson hafi sagt eitthvað svipað við Bjarna eins og Hallgerður langbrók við Sigmund forðum: Gersemi ert þú, hversu þú ert mér eftirlátur. Það, sem undir býr, eru ekki íslenzkir hagsmunir, heldur hagsmunir og áhugamál amerískra einokunarhringa, nýlendukúgara og yfirdrottnunarseggja. Þeir eru að búa sig undir stríð við Sovétríkin og alþýðuríkin í Austur-Evrópu. Þeir hafa þegar komið sér upp herstöðvum víðs vegar um hnöttinn, allt umhverfis Sovétríkin. Þær eru þegar orðnar 500 eða 600 að tölu. Þeir eru að koma upp hernaðarbandalagi með auðvaldsríkjum allt umhverfis Sovétlýðveldin. Meðal þessara ríkja, sem þeir hervæða og kalla lýðræðisríki, eru Tyrkland, Grikkland og Portúgal og vafalaust Spánn um það er lýkur. Þessu bandalagi er opinberlega stefnt gegn Sovétríkjunum. Þeir kalla það varnarbandalag gegn árás. Sjálfir eru þeir og bandamenn þeirra blóðugir upp að öxlum í árásarstyrjöldum gegn friðsömum og varnarlausum þjóðum, gegn Grikkjum, Indónesíumönnum, íbúum Austur-Indlands og Indókína. Það liður varla sá dagur, að blöð í Bandaríkjunum krefjist þess ekki, að hafið sé kjarnorkustríð gegn Sovétlýðveldunum. Á götum New York borgar má sjá kröfugöngur berandi spjöld með kröfunni: Notið kjarnorkusprengjuna gegn Sovétlýðveldunum strax í dag, á morgun er það orðið of seint. Fyrir þá, sem kynnt hafa sér þróunarferil kapítalismans, er þetta allt eðlilegt. Í þjóðskipulagi Bandaríkjanna eru allar orsakir styrjaldarundirbúnings og styrjaldar að verki. Núverandi kynslóð Bandaríkjanna þekkir ekki skelfingar styrjaldar. Auðfélög Bandaríkjanna græddu 50 þúsund milljónir dollara á síðasta stríði. Nú er kreppa á næsta leiti geigvænlegri en nokkur önnur, sem yfir auðvaldsheiminn hefur dunið. Maður lítur varla svo í amerískt blað eða tímarit, sem fjallar um fjármál og atvinnumál, að ekki séu færð rök fyrir því, að sá skefjalausi herbúnaður, sem Bandaríkin standa að víðs vegar um heim, sé nauðsynlegur til þess að forðast kreppuna, ef heimurinn verði friðaður og til sátta dragi með stórveldunum, þá skelli kreppan yfir með öllum sínum þunga. Einn af hreinskilnustu fulltrúum Bandaríkjaauðvaldsins lýsti því yfir fyrir skömmu, að ef um annað tveggja væri að ræða, kreppu eða styrjöld, þá væri einsætt að velja styrjöldina. Bandaríkin geta að vísu ekki háð styrjöld eins og sakir standa, vegna þess að þau hafa hinar stríðsþreyttu þjóðir Evrópu einhuga á móti sér. Þær munu neita að láta leiða sig til slátrunar. Eins og sakir standa er Bandaríkjunum stríðsundirbúningurinn allt, bæði hinn andlegi og hernaðarlegi. Öll áherzla er lögð á að kynda undir glóðum hatursins, á framleiðslu vígvéla og morðtóla og koma upp herstöðvum til árása. En lokatakmark alls vígbúnaðar er að heyja stríð. Í þjóðskipulagi Sovétríkjanna eru engar þær orsakir að verki, sem knýja á um styrjaldarævintýri, heldur er þessu öfugt farið. Mikill hluti Sovétríkjanna var lagður í rústir í síðasta stríði. Frjósöm héruð voru lögð í auðn. Árangur af erfiði og striti margra ára, sem fólkið hafði lagt í alla ást sína, allt sitt þrek og manndóm, sem var því lífið sjálft, varð villimennskunni að bráð. Þjóðin varð að sjá á bak milljónum sinna beztu sona. Um 17 milljónir manna létu lífið. Í Sovétríkjunum eru ekki margar fjölskyldur, sem ekki hafa misst einn eða fleiri ástvina sinna. Og svo halda menn, að þessi þjóð sé óðfús að stofna til nýrrar styrjaldar. Sovétríkin hafa öllu að tapa í nýju stríði, allt að vinna í friðsamlegri þróun. Þau þurfa ekki að óttast neina kreppu. Framleiðslan eykst með svo hröðum skrefum, að slíks eru ekki dæmi fyrr eða síðar. Hún mun margfaldast á tiltölulega fáum árum og aukning framleiðslunnar í Sovétríkjunum getur aldrei þýtt annað en aukinn styrk og aukna velmegun. Hugsum okkur nú, að skipt væri um hlutverk. Hugsum okkur, að Sovétríkin hefðu ekki orðið fyrir neinu tjóni í styrjöldinni, heldur grætt 50 þúsund milljónir dollara; að offramleiðsla væri yfirvofandi í Sovétríkjunum, en Bandaríkin þyrftu að leggja fram alla krafta sína til þess að auka framleiðsluna til að fullnægja brýnustu þörfum; að Sovétríkin hefðu komið upp hundruðum herstöðva í Kanada, í Mexíkó, í Suður-Ameríku og Kyrrahafi; að Sovétríkin hefðu gert hernaðarbandalag við nágrannaríki Bandaríkjanna í Ameríku og kallað það varnarbandalag; að blöð í Sovétríkjunum krefðust þess, að atómsprengjum yrði kastað á New York án tafar, á morgun gæti það orðið of seint. Hvaða ályktanir munduð þið draga? Munduð þið halda því fram, að Sovétríkin gerðu allt þetta í varnarskyni, en Bandaríkin væru árásarríki? Ég fullyrði: Enginn maður, hvar sem er í veröldinni og fylgist hið minnsta með því, sem er að gerast, heldur því fram, að Sovétríkin hyggi á árásarstríð, nema hann geri það gegn betri vitund. Jafnvel John Foster Dulles, einn kunnasti fulltrúi afturhaldsins í Bandaríkjunum, segist ekki þekkja neinn stjórnmálamann, sem trúir því í alvöru, að Rússland hafi árásarstríð í huga. Það er gersamlega tilgangslaust að bera á móti því, að það eru Bandaríkin, sem eru að búa sig undir árásarstríð og Atlantshafsbandalagið er stofnað í þeim tilgangi að heyja árásarstyrjöld. Afstaða Bandaríkjanna og Sovétríkjanna til Íslands og framkoma þessara tveggja stórvelda gagnvart þjóð vorri er í fullu samræmi við þetta. Sovétríkin hafa aldrei farið fram á herstöðvar á Íslandi og aldrei farið fram á nein sérréttindi eða fríðindi hvorki hernaðarlegs né annars eðlis. Enginn Sovétstjórnmálamaður hefur nokkurn tíma látið sér orð um munn fara, sem bendi til nokkurs háttar ágengni gagnvart Íslandi. Sovétríkin hafa aldrei sýnt oss annað en vináttu. Aftur á móti hafa Bandaríkin farið fram á að fá þrennar mikilvægar herstöðvar hér á landi til 99 ára. Þau hafa þröngvað Íslandi til að láta af hendi við sig dulbúna herstöð og hafa hér þegar eins konar setulið, sem hagar sér eins og herraþjóð. Og nú krefjast þeir þess, að vér ljáum land vort sem árásarstöð í komandi styrjöld, að vér færum sjálfa oss að fórn fyrir hagsmuni bandarísks auðvalds og að íslenzka þjóðin verði ofurseld þeirri hættu að verða tortímt í hinni ægilegustu styrjöld allra tíma, til þess að bægja hættunni frá Bandaríkjunum sjálfum. Forsætisráðherrann hefur sjálfur sagt í áramótaboðskap sínum, að það kosti vináttu Bandaríkjanna og fylgiríkja þeirra, ef við verðum ekki við þeirri ósk. Bandaríkin hafa vitaskuld engan áhuga á að Ísland gangi í hernaðarbandalag, nema til þess að nota landið í ófriði. Þess vegna verður hafizt hér handa um öflugan vígbúnað, þegar búið er að gera samninginn, hversu sakleysislegt yfirbragð sem hann er látinn hafa og hvernig sem hann er túlkaður til þess að blekkja þjóðina. Fyrst verður hafizt handa á Keflavíkurflugvellinum, síðan annars staðar. Þegar búið er að afla sér óvina, þá ættu „rök“ Ólafs Thors, Stefáns Jóhanns og Jónasar Jónssonar um nauðsyn hinna öflugustu vígvéla og drápstækja að falla í betri jarðveg, en meðan við vissum ekki til, að við ættum neina óvini. Málgögn Ameríkuagentanna hafa þrásinnis spurt okkur sósíalista að því, hvaða afstöðu við mundum taka til hernaðaraðgerða ákveðins stórveldis, nefnilega Sovétríkjanna, á Íslandi. Þessi spurning er að vísu út í bláinn, nema íslenzka ríkisstj. hafi þegar ákveðið, að Ísland skuli fara í styrjöld gegn Sovétríkjunum við hlið Bandaríkjanna. Það stendur engin rússnesk árás fyrir dyrum, þótt ekki væri vegna annars en þess, að það er hernaðarleg fjarstæða eins og nú er ástatt í heiminum. En okkur er ógnað af öðru stórveldi. Það eru Bandaríki Norður-Ameríku. Þjóðin á kröfu á að fá að vita afstöðu manna til innrásar hvaða stórveldis sem er, en þó fyrst og fremst til þeirrar innrásar, sem ógnar Íslandi í dag. Og okkur sósíalistum er ljúft að svara þessu. Við tökum afstöðu gegn hernaðarinnrás hvaða stórveldis sem er. Við tökum afstöðu gegn hinni yfirvofandi árás Bandaríkjanna, og við hvetjum þjóðina að rísa til varnar með öllu því afli og öllum þeim ráðum, sem hún á völ á. Það skiptir engu máli fyrir okkur, hvert stórveldið er, hvort þjóð þess talar ensku, rússnesku eða eitthvert annað mál. Ef Rússland væri í sporum Bandaríkjanna og ógnaði Íslandi eins og þau, mundum við taka nákvæmlega sömu afstöðu til þess. Engin önnur afstaða er íslenzk, engin önnur afstaða er sæmandi Íslendingi og þetta verður að vera afstaða íslenzku þjóðarinnar, ef hún vill halda rétti sínum sem sjálfstæð þjóð. Og nú spyr ég ykkur, háttvirtir alþingismenn: Hvaða afstöðu takið þið? Hvaða afstöðu takið þið til þeirrar hernaðarlegu ógnunar gegn Íslandi, sem er staðreynd í dag, hinnar bandarísku ógnunar? Vita skuluð þið, að við sósíalistar og allir þeir, sem hugsa eins og Íslendingar, munum líta á hvern þann, sem aðstoðar hið erlenda vald til þess að ná hernaðarlegum fangstað á Íslandi, sem landráðamann og hans munu engin önnur örlög bíða, en örlög kvislingsins. Ég hef nú sýnt fram á, hvað fyrir Bandaríkjunum vakir, hvers vegna þau leggja kapp á að leggja land vort undir sig til þess að gera það að styrjaldarvettvangi í komandi stríði. Þá er spurningin: Hvers vegna leggur hin fámenna klíka íslenzkrar yfirstéttar slíka megináherzlu á að gera Ísland að herstöð fyrir Bandaríkin? Þeir segjast vera ofsahræddir. Ólafur Thors segist vera hræddur, í áramótagrein sinni. Einn af fulltrúum Morgunblaðsmanna byrjaði ræðu sína á stúdentafundi á þessa leið: Ég er hræddur, ég er ofsahræddur. Já, þeir eru áreiðanlega hræddir. En við hvað eru þeir hræddir? Ekki við Rússa. Svo skyni skroppnir eru þeir ekki, enda mundu þeir þá ekki láta svona. Ef þeir væru hræddir við Rússa, mundi völlurinn vera minni á þeim. Þeir mundu skríða fyrir þeim. Þeir vita vel, eins og allir aðrir, sem eru nokkurn veginn með réttu ráði, að af þeim stafar engin hætta meðan Ísland heldur sér utan við styrjaldarátök. Samt segja þeir það satt, að þeir eru ofsahræddir. Þeir eru hræddir við sína eigin þjóð, hræddir um auð sinn og völd. Þeir hafa haft ofsagróða, þess vegna eru þeir ofsahræddir við íslenzka alþýðu, þess vegna kalla þeir á bandarískan her inn í landið. Ég hef hér á undan sýnt fram á hvernig ríkisstj. er að leiða hrun yfir íslenzkt atvinnulíf. Íslenzkur þjóðarbúskapur þolir ekki það sníkjulíf, sem stórgróðastéttin lifir. Það er komið að þeim krossgötum, að annaðhvort verður íslenzkum atvinnuvegum siglt í strand eða það verður að skera á hnútinn. Það er hægt að gera á tvennan hátt: Með því að létta verzlunarokinu og oki fjármálaspillingarinnar af þjóðinni, eða með því að lækka mjög stórkostlega lífskjör íslenzkrar alþýðu. Þessa treystir yfirstéttin og flokkar hennar sér ekki til af eigin rammleik. Þess vegna kasta þeir sér í fang erlendra landræningja og stríðsævintýramanna, þess vegna eru þeir reiðubúnir til þess að kasta landi og þjóð út í brjálað stríðsævintýri. Það er gömul saga, sem oft hefur gerzt áður og er að gerast í ýmsum löndum enn í dag. Gjaldþrota yfirstétt kallar á erlent hervald til aðstoðar gegn sinni eigin þjóð. Amerískur vígbúnaður kallar óhjákvæmilega á amerískan her eða ameríska hervernd í einhverri mynd, hvernig sem hún kynni að vera dulbúin fyrst í stað. Og þegar svo er komið, þá mun verða snúið sér að því að þrýsta kjörum íslenzkrar alþýðu niður á stig nýlendubúans. Til þess að gera sér grein fyrir því, sem í vændum er, væri fróðlegt fyrir menn að kynna sér kjör fólks í amerískum nýlendum og hálfnýlendum (t. d. í Kóreu, Filippseyjum og Costa Rica). Til þess að geta komið þessu í framkvæmd þarf að brjóta verkalýðshreyfinguna á bak aftur. Yrði þá byrjað á Sósíalistaflokknum í þeirri trú, að án hans mundi verkalýðshreyfingin standa berskjölduð og leiðin opnuð til að svipta verkalýðinn þeim réttindum, sem hann hefur aflað sér í áratuga langri baráttu. Hótanir gegn Sósfl. má lesa í blöðunum á hverjum degi. Það er því mjög áríðandi, að allur almenningur geri sér ljóst, að með þátttöku Íslands í árásarbandalaginu er ekki aðeins framtíðartilveru þjóðarinnar stofnað í hættu, heldur á verkalýðshreyfingin og íslenzk alþýða hendur sínar að verja nú í dag. Það er afkoma hvers alþýðuheimilis nú á næstu árum, sem um er barizt. Frumstæðustu mannréttindi íslenzks lýðræðis eru í bráðri hættu. Þeir segjast vilja, að Ísland gangi í hernaðarbandalag nýlenduveldanna til þess að verjast rússnesku hernámi. Við vitum, að tilgangurinn er allt annar, en hvað munu þeir uppskera? Ef til styrjaldar kemur, sem hamingjan forði okkur frá, þá munu þeir uppskera ósigur. Og ef þeir segja Sovétríkjunum stríð á hendur, hverju geta þeir þá búizt við nema rússnesku hernámi á sigruðu landi? Ef stríðsæsingamönnum Bandaríkjanna tekst að kasta heiminum út í styrjöld, þá eiga þeir ósigur vísan. Það er hverjum manni ljóst, sem fylgist með því, sem nú er að gerast í heiminum. Á móti sér munu þeir hafa ríki, sem telja 800 milljónir manna á samfelldu landsvæði, alla leið frá Berlín austur að Kyrrahafi og suður á Austur-Indland, búin hinum öflugustu vopnum nútímans og byggð þjóðum, sem allt eiga að verja og allt munu leggja í sölurnar. Á móti sér hafa þeir alþýðu Vestur-Evrópu og íbúa nýlendnanna og annarra undirokaðra þjóða. Þeim tókst ekki að sigra kommúnistana í Kína, þó að þeir hefðu fátt annarra vopna en þau, sem þeir tóku frá Ameríkumönnum sjálfum. Þeim tekst ekki að sigra tuttugu þúsund tötrum klædda gríska skæruliða, sem hafa engin önnur vopn en þau, sem þeir taka frá Ameríkumönnum sjálfum, því að þessi stríð eru háð af Bandaríkjunum, með bandarískum vopnum og bandarískri herstjórn, enda þótt þeir noti Grikki og Kínverja fyrir fallbyssufóður. Og svo þykjast þeir herrar ætla að sigra allan heiminn. Svo þykjast þeir ætla að sigra hið mikla herveldi alþýðunnar frá Berlín til Kyrrahafs. Eins og sakir standa vita þeir sjálfir, að það er fjarstæða. En vonir þeirra verða minni, því fleiri ár sem líða. Þegar Kína verður orðið að þróuðu samvirku iðnaðarlandi, verður það ósigrandi. Og á fáum árum margfaldast framleiðslan í öðrum löndum alþýðunnar. Samtímis mun holskefla kreppunnar ríða yfir Ameríku og Vestur-Evrópu. Þegar Bandaríkin hafa beðið ósigur í árásarstríði sínu og alþýða Evrópu hefur sigrað að fullu, mun hún ekki þola það, að henni sé ögrað af amerískri herstöð hér á landi. Ameríkumenn munu verða hraktir héðan og íslenzka þjóðin mun gera upp sakirnar við leppa þeirra. Það, sem þeir herrar, ameríkuagentar, þykjast óttast mest, eru þeir sjálfir að kalla yfir sig. En sjálfsagt munu höfuðforsprakkarnir hugsa sem svo: Þá koma tímar, og þá koma ráð. Enn mun verða griðland í Ameríku. Þangað getum við flúið. Hvað varðar okkur þá um, þó að við leiðum hættu tortímingarinnar yfir íslenzku þjóðina. Það er alveg víst, að erindrekar hins erlenda valds verða dregnir til ábyrgðar síðar meir. En er ekki rétt að gera það strax, áður en þeir leiða ógæfuna yfir þjóðina? Á hvern hátt getur varnarlaus, vopnlaus þjóð bezt tryggt friðhelgi sína? Víst er um það, að ef hún gengur í hernaðarbandalag nýlenduríkja og segir öðrum stórveldum stríð á hendur fyrir fram, þá glatar hún sjálfstæði sínu. Og ef ófriður verður í heiminum á annað borð, þá á hún vísan ófrið. Í þeim heimi, sem við lifum í, er að vísu engin algild trygging til. En eina vonin, sem hún á, er að kappkosta að halda frið við allar þjóðir, halda fast við hlutleysi sitt og reyna að fá það viðurkennt. Þess vegna hefur Sósfl. oftar en einu sinni borið fram þá tillögu, að Ísland leiti til Bandaríkjanna, Bretlands og Sovétríkjanna með tilmælum um, að þau taki sameiginlega ábyrgð á friðhelgi þess. Og þegar Bandaríkin báðu um herverndarsamninginn 1941, þá var tækifærið. En þjóðstjórnarflokkarnir felldu þá í sameiningu tillögu Sósfl. Það ætti nú að vera hverju barninu ljóst, að þetta var rétt stefna og að aðstaða Íslands væri öll önnur nú, ef þetta hefði verið gert. Jafnvel Ólafur Thors hefur nú helzt við þessa tillögu að athuga, að nú sé tækifærið liðið hjá. Nú liggur beint við frá íslenzku sjónarmiði að leita til Bandaríkjanna, Bretlands og Sovétríkjanna, hvers um sig, með fyrirspurn um það, hvort þau séu fús til þess að gefa yfirlýsingu um, að þau vilji virða hlutleysi og friðhelgi Íslands í stríði og friði, að því tilskildu, að við veitum engu stórveldi hernaðarleg fríðindi. Við þessu er fyrst og fremst nauðsynlegt að fá svar til þess að geta ákveðið utanríkispólitík okkar, Og ef svarið verður jákvætt, þá er það bezta tryggingin, sem við getum fengið, eina tækifærið, sem við kunnum að eiga til þess að fá að vera í friði. Með því að ganga í hernaðarbandalag glötum við þessu eina tækifæri. Þessa tillögu mun Sósfl. leggja fram á Alþingi. Hvernig alþingismenn snúast við henni, er prófsteinn á það, hvaða taugar til íslenzku þjóðarinnar eru enn eftir á því þingi. Ég hef nú rakið nokkrar staðreyndir, sem ekki verður móti mælt. Hverju munu fulltrúar stjórnarflokkanna svara? Ég get mér nærri um það, ef að líkum lætur. Þeir munu demba úr sér kynstrum af dæmum um það, hvað kommúnistar séu vondir menn og svívirðilegir. Enn á ný fáið þið að heyra býsn af marghröktum lygasögum, bæði um íslenzka sósíalista og þjóðir í Austur-Evrópu. Þeir munu meðal annars lesa upp hreinlega falsaðar og upplognar tilvitnanir, ef þeir bregða ekki vana sínum. Þið munuð meðal annars fá enn einu sinni að heyra lygasöguna um, að sósíalistar hafi viljað segja Þjóðverjum og Japönum stríð á hendur, ásamt mörgum fleiri slíkum. En jafnvel þótt þeir fái einhvern til að trúa þessum lygasögum, hvað gagnar það þeim? Staðreyndirnar halda áfram að vera staðreyndir, hvað vondir sem kommúnistar eru. Svo billega sleppa þeir ekki undan ábyrgðinni. Þeir munu sannarlega ekki sleppa undan ábyrgð sinna eigin verka. Drögum nú saman helztu staðreyndirnar: Þeir hafa ekki aðeins svikið öll atriði stefnuskrár sinnar, heldur hefur breytni þeirra verið þveröfug við loforð hennar og fyrirheit. Þeir hafa aukið dýrtíðina í landinu, svo að rétt vísitala er komin á fimmta hundrað stig, og jafnframt skipulagt vöruskort, svo að svartamarkaðsbrask og spákaupmennska þróast og dafnar. Þeir hafa stöðvað hinar miklu nýsköpunarframkvæmdir, atvinnuvegirnir hafa dregizt saman, veigamiklar greinar atvinnulífsins hafa ýmist verið stöðvaðar eða lamaðar. Atvinnuleysi færist í vöxt. Þeir hafa eyðilagt þá markaði, sem Íslendingum reið mest á að halda. Öll þessi pólitík hefur leitt til þess, að undirstöðuatvinnuvegum, eins og vélbátaflotanum, liggur við stöðvun, svo að ekkert má út af bera. Þeir hafa afsalað fjárhagslegu sjálfstæði landsins í hendur erlends stórveldis, veitt þessu stórveldi aðstöðu til að búa hernaðarlega um sig í landinu, virða íslenzk lög að vettugi og haga sér eins og herraþjóð. Og að lokum: Meðan landið er fjárlagalaust og stórvirkustu atvinnutækin eru stöðvuð, flýgur hálf ríkisstj. til annarrar heimsálfu til þess að gera samning, sem innlimar Ísland í hernaðarkerfi erlends stórveldis, stofnar landinu í þá hættu að verða styrjaldarvettvangur í geigvænlegustu styrjöld allra tíma, og taka um leið við mútum að upphæð tvær og hálf milljón dollara, sem þó er ekki nema nokkur hluti þeirrar gjaldeyrisupphæðar, sem tapazt hefur með stöðvun togaranna. Nú telja stjórnarflokkarnir að ekki verði öllu lengur slegið á frest að skera á þann hnút, sem þeir sjálfir hafa riðið. Fyrir höndum eru tvö óvinsæl verk, sem þeir telja einu úrræðin, en munu baka þeim fjandskap fólksins í landinu. Þessi verk eru: 1. Stórkostleg gengislækkun. Sjálfir hafa fulltrúar þeirra nefnt að minnsta kosti 25% lækkun. 2. Samkomulag við Bandaríkin um mjög aukinn vígbúnað á Íslandi. Það er ekki álitlegt að fremja slík verk með kosningar fram undan. Þess vegna er nú mjög rætt um það í herbúðum stjórnarflokkanna á Alþingi að haga verkum eins og hér segir: Fyrst ætla þeir sér að samþykkja Atlantshafsbandalagið í sameiningu. Í því máli leyfa Bandaríkin engan frest. Þeir treysta því, að hægt sé að blekkja þjóðina, smeygja hlekkjunum á hana andvaralausa, vegna þess, hve hinn almenni sáttmáli er almennt orðaður. Nánari ákvæði um allar hinar margvíslegu kvaðir og skuldbindingar verða í sérsamningum þeim, sem Bandaríkin gera við hvert einstakt ríki, en það verða bæði opinberir samningar og leynisamningar. Síðar hugsa þeir sér að ganga til kosninga og reyna að velta ábyrgðinni af óstjórninni hver yfir á annan. Þeir munu ekki spara svardagana frekar en fyrir síðustu kosningar. Að kosningum loknum hafa þeir fengið vinnufrið í fjögur ár. Þá skríða þeir saman aftur, ef þeir fá nægilegt þingfylgi og taka til óspilltra málanna. Þá er tími til kominn að framkvæma hina margumtöluðu gengislækkun og gera um leið ráðstafanir - í skjóli bandarísks hervalds - til þess að hefta starfsemi verkalýðssamtakanna í því skyni að koma í veg fyrir, að þau geti rétt hlut sinn. Og þá er hægt að segja Bandaríkjunum, að nú sé ekkert lengur í veginum fyrir því, að þau geti hafið vígbúnað sinn og stríðsundirbúning á landi voru á grundvelli Atlantshafssáttmálans. Þetta bragð verður þjóðin að koma í veg fyrir. Með því að leggja fram þessa vantrauststillögu gefum við alþingismönnum tækifæri til að marka afstöðu sína til stjórnarinnar skýrt og skorinont frammi fyrir þjóðinni. Það þýðir ekki að svara því til, að ekki sé mögulegt að mynda aðra stjórn. Það er hægt, ef þingmenn vilja. Sósfl. lýsir því yfir, að hann er reiðubúinn til að taka þátt í stjórn með hverjum þeim þingmeirihluta, sem vill ganga til samstarfs við hann með eftirfarandi skilyrðum: Að Ísland neiti að ganga í hvers konar hernaðarbandalög, að Keflavíkursamningnum verði sagt upp, þegar við höfum rétt til þess og að horfið verði frá þeirri hrunstefnu í atvinnumálum, sem við búum við, og tekinn aftur upp þráðurinn frá nýsköpunarárunum, samtímis því, sem hinn þjóðhagslegi grundvöllur er tryggður, m. a. með gagngerðum aðgerðum í verzlunarmálunum til þess að vinna bug á dýrtíðinni. Nú leggjum við spurningar fyrir stjórnarflokkana og þingmenn þeirra, sem þeir skulu ekki komast hjá að svara: 1. Takið þið ábyrgð á pólitík núverandi ríkisstjórnar? - Við óskum eftir skýru svari frá flokkunum frammi fyrir þjóðinni hér í kvöld. Og við atkvæðagreiðsluna kemst enginn hjá að svara. Það svar verður munað. 2. Ætlið þið að greiða atkvæði með þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu? - Það svar verður munað ár og aldir. 3. Ef svo reynist, að þingmeirihluti sé fyrir hernaðarbandalaginu, ætlið þið þá að greiða atkvæði með því, að þjóðin fái úrslitavald í málinu með þjóðaratkvæðagreiðslu? Ef þjóðinni verður neitað um að taka sjálf ákvörðun í máli, sem skiptir kannske meiri sköpum en nokkuð annað í sögu hennar fyrr og síðar, þá skuluð þið vita, herrar mínir, að þjóðin mun líta á samninga þá, sem þið gerið að henni fornspurðri, sem markleysu, sem þið einir skuluð fá að bera ábyrgð á. Þið skuluð ekki komast hjá að gefa skýr og ótvíræð svör við þessum spurningum. Takið vel eftir. Það mun verða við brugðið í samræmi við það, hvernig svörin falla. Mikil örlagastund í sögu þjóðarinnar er nú að renna upp. Niðjar vorir ætlast til, að vér bregðumst ekki á þessari stundu. Það verður að sameina alla krafta þjóðarinnar til þess að koma í veg fyrir þau skuggalegu verk, sem sviksamir valdhafar hafa fyrirhugað. Framtíð þjóðarinnar er í veði.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það var auðheyrt á málflutningi hv. síðasta ræðumanns, að hann þóttist báðum fótum í jötu standa, enda var það ekki lítill liðsafli, er hann taldi, að stæði á bak við sig, þar sem voru 800 milljónir manna, er reiðubúnir stæðu honum til liðveizlu. Við skulum nú láta liggja á milli hluta, hversu trygg mundi reynast liðveizlan hjá sumum þeim þjóðum, er seldar hafa verið undir hið austræna þrældómsok. En þessi bakhjarl gerir það þó skiljanlegt, að hann þorir óhræddur að ógna með honum þeim löndum sínum, er hann velur heiti landráðamanna og kvislinga. Ólíkt höfumst við að, má þar um segja. Þegar herverndarsamningurinn við Bandaríkin var til umræðu 1941, þá var það að mínu frumkvæði, að það var sett sem skilyrði, að þeir þingmennirnir Einar Olgeirsson og Sigfús Sigurhjartarson ásamt nokkrum öðrum Íslendingum væru leystir úr fangelsi í Bretlandi og fengju að koma hingað heim til fósturjarðar sinnar á ný. Við töldum það skyldu okkar Íslendinga að halda þannig verndarhendi yfir löndum okkar, enda þótt við værum jafnandstæðir þeim í stjórnmálum þá eins og nú. En að vísu er það satt, að við áttum ekki að baki okkar nema 130 þúsund manns og ekki neinar 800 milljónir. Það er nú ljóst af ræðu þessa hv. þm., hvorum megin ást hans var. Við heyrðum tóninn í garð þeirra Íslendinga, er samskipti vilja eiga við lýðræðisþjóðir heimsins, og ofurást hans á einvaldsríkinu rússneska. Enda munum við þingmenn orð hans á Alþingi 1941, þegar hann sagði, að það mætti drepa og skjóta án miskunnar, aðeins ef það kæmi Rússum að gagni. Þá talaði hv. þm. nokkuð um fjárhagslega örðugleika, sem við ættum nú við að stríða. Úr því skal engan veginn lítið gert. En það vita allir, að þeir örðugleikar eru fyrst og fremst afleiðing þeirrar verðþenslu og verðbólgu, sem enginn flokkur ber ríkari ábyrgð á, en flokkur þessa hv. þm. sjálfs, Sósíalistaflokkurinn. Hv. þm. vék þá einnig að togaradeilunni og taldi, að ríkisstj. hefði stöðvað togaraflotann. Afskipti hennar af því máli voru þó þau ein að leysa deiluna. En hver voru afskipti samflokksmanns hans, hv. 2. þm, S-M., Lúðvíks Jósefssonar, af þessari deilu, sem sæti á í Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda? Hví brauzt hann ekki út úr og samdi við sína sjómenn? Það hefði honum verið í lófa lagið. En óheilindin og tvöfeldnin koma hér í ljós í þessu máli sem öðrum. Þá sagði hv. þm., að ég hefði eyðilagt markaði okkar. Sannleikurinn er sá, að í minni stjórnartíð hefur meira áunnizt í markaðsöflun, en nokkru sinni áður. Þýzkalandsmarkaðurinn hefur orðið togaraflotanum happadrýgri en nokkur annar og hefur gert það að verkum, að hann hefur getað starfað hvíldarlaust. Samkvæmt því, sem hv. þm. sagði, á ég að hafa eyðilagt markaðina í Austur-Evrópu? Hvað er nú satt í þessu? Samkvæmt skýrslum var útflutningur okkar til Póllands á árinu 1946 ekki meiri en svo, að hann nam aðeins 752 þús. kr. Árið 1947 nam hann 4 millj. 580 þús. kr. Árið 1948 8 millj. 824 kr. - eða nær 8 milljónum meira en árið 1946. Innflutningurinn árið 1946 var 2 millj. og 200 þús. kr. Árið 1947 13 millj. og 900 þús. Árið 1948 13 millj., 943 þús. Útflutningur til Tékkóslóvakíu nam á árinu 1946 8 millj. 519 þús.; á árinu 1947 14.161 millj.; á árinu 1948 20 millj., 751 þús. Og innflutningur árið 1946 2,900 millj.; árið 1947 12.886 millj. og árið 1948 22.905 millj. kr. Og nú er nýbúið að gera samning, sem gerir ráð fyrir 30 millj. kr. viðskiptum við Tékkóslóvakíu á hvorn bóginn, og verið er að semja um mjög aukin viðskipti við Pólland. Viðskipti hafa þannig stórlega aukizt við þau lönd, sem við okkur vilja á annað borð skipta. Hvað viðskiptin snertir við Sovétríkin, þá leitaði ég þar fyrir mér um stóra viðskiptasamninga á fyrsta stjórnarári mínu, en erindi mínu frá 9. des. 1947 var ekki svarað fyrr en 6. jan. 1948 og sagt, að málið væri í undirbúningi. Hinn 26. jan. létum við Sovétstjórnina fá lista yfir vörur, sem við vildum kaupa. Hinn 9. marz ítrekuðum við ósk okkar í gegnum sendifulltrúa okkar. Hinn 16. apríl var honum tilkynnt, að samningamaður Sovétstjórnarinnar, Pokoff, væri veikur og við yrðum að bíða eftir bata hans. Síðar, þegar talað var við hann, taldi hann sig ekki hafa fengið nægar upplýsingar. Enn síðar á þessu ári, 8. sept. 1948, hitti svo íslenzki sendiherrann fyrir gamlan kunningja, sem áður hafði komið við þessi mál, herra Semenoff, og hann var nú ekki af baki dottinn. Taldi hann, að eftir örfáa daga mundi verða samið um viðskipti milli Rússa og Íslendinga. Hinn 30. nóv. tilkynnti sendiherrann svo, að ekkert svar hefði fengizt. Og síðan hefur ekkert um þessa samninga heyrzt*). Í margar aldir komust forráðamenn Íslands, sem þá voru lengstum aðrir en Íslendingar sjálfir, hjá því að gera sérstakar ráðstafanir vegna hernaðaröryggis landsins, vegna þess, að landið naut þess mesta öryggis, sem þá var fáanlegt. Það var fjarlægt öllum vígvöllum og hernaðarleiðum og hafði enga hernaðarþýðingu. Fjarlægðin og það, hversu landið var afskekkt, veitti því verndina á þeim árum. Jafnskjótt sem fjarlægðin var úr sögunni, þá hvarf þessi vernd. Nú hafa menn um nokkurt bil ruglazt í þessu og haldið, að vernd sú, sem fjarlægðin veitti landinu fram á okkar daga, hafi ekki verið henni að þakka, heldur hlutleysisyfirlýsingunni frá 1918. Menn tala jafnvel af fjálgleik um hið „fornhelga hlutleysi.“ Þeir, sem í alvöru trúa á hlutleysið, ættu að íhuga, að þar sem Ísland hafði á umliðnum öldum verið hluti af landi, sem lenti í mörgum styrjöldum á því tímabili, og landið var því síður en svo hlutlaust, heldur hluti af hernaðarríki, þá varð Ísland aldrei fyrir verulegum búsifjum af völdum óvina þess ríkis á öllum þessum öldum. Þetta kom af þeirri ástæðu, sem ég gat um, þeirri, hversu landið var afskekkt og hversu litla hernaðarþýðingu það hafði. En strax í fyrsta stríði, þegar reynir á hlutleysisyfirlýsinguna 1918, sem er gefin rétt eftir að heimsstyrjöldinni fyrri lauk - en sú fyrsta raun varð í heimsstyrjöldinni síðari 1939-45 - strax í þessu fyrsta stríði dregst Ísland inn í styrjöld. *) Ræðumaður óskar þess getið, að sá hluti ræðunnar, er lýkur hér, sé ónákvæmur og að nokkru brenglaður í meðferð innanþingsskrifara. Það er að segja, við fyrsta tækifæri og reyndi á það, hvort hlutleysisyfirlýsing væri í raun og veru vernd eða vörn fyrir landið, þá reyndist hún með öllu gagnslaus. Þetta kom af því, að hlutleysið hafði aldrei veitt okkur neina vernd. Það var fjarlægðin, sem hafði veitt okkur verndina, og þegar þýðing fjarlægðarinnar var horfin og landið hafði fengið hernaðarþýðingu, þá stoðaði hlutleysisyfirlýsingin ekki neitt. Margt hefur verið sagt um hernaðarþýðingu Íslands á þeim tiltölulega stutta tíma síðan menn gerðu sér grein fyrir henni. Ég hygg, að ein bezta lýsingin á hernaðarþýðingu landsins hafi verið orð, sem þýzkur herfræðingur mælti á milli styrjaldanna 1918 til 1939, þegar hann sagði, „að Ísland væri eins og skammbyssa, sem miðað væri gegn Bretum og Bandaríkjunum“. Það var vegna þess, að Bretar og Bandaríkjamenn gerðu sér ljósa þessa þýðingu Íslands í síðustu styrjöld, sem Bretar fyrst rufu á okkur hlutleysið og hertóku landið og Bandaríkin síðan gerðu við okkur herverndarsamninginn. Í Nürnbergréttarhöldunum kom fram greinargerð eða bókun frá herráði Þjóðverja, sem er dagsett 29. okt. 1940, og í 5. gr. þess minnisblaðs segir: „Foringinn er um þessar mundir að fást við spurninguna um hernám á Atlantshafseyjunum með styrjaldarrekstur gegn Ameríku síðar fyrir augum. Þetta mál er nú verið að athuga hér.“ Þetta er skráð í herráðsfundargerðum Þýzkalands og þess vegna ekki um að villast. Hverjar Atlantshafseyjarnar eru, þarf ekki að útskýra. Helztu eyjarnar í Atlantshafi, sem verulega geta hjálpað til við hertöku Bandaríkjanna, eru Ísland og Grænland. Eftir þeim er auðfarnasta herleiðin frá Evrópu til Bandaríkjanna. Gögn eru og til um það, að Göring skýrði frá því, að Þjóðverjar hafi ráðgert að taka Ísland, þótt þeir gugnuðu á því. Það er eftirtektarvert, sem þýzki herfræðingurinn sagði, sá er ég vitnaði í áðan, að Ísland er eins og skammbyssa, sem beint er aðeins gegn Bandaríkjunum og Bretlandi. Þeirri skammbyssu er ekki beint gegn öðrum ríkjum, t. d. hvorki gegn Þýzkalandi né Rússlandi. Ef Bretland og Bandaríkin hafa þess vegna áhuga fyrir að hafa hernaðaraðstöðu í vissum atvikum á Íslandi, þá er það ekki til þess að beina skammbyssunni gegn öðrum, heldur til þess að forðast, að henni verði beint gegn sér. Og ef einhverjir vilja ekki unna Bretum og Bandaríkjamönnum þess, að þessi skammbyssa sé á hernaðartímum í þeirra höndum, og geta þó ekki tryggt, að þeim óvinveitt ríki hrifsi hana ekki, þá er það áreiðanlega vegna þess, að þeir vilja, að hún sé notuð til þess að skjóta á þessi tvö ríki. Eða, eins og ég sagði í þingræðu í fyrra, að þá á að nota Ísland til þess að verða rýtingur í bakið á Bretum og Bandaríkjamönnum, styrkustu málsvörum frelsis og mannréttinda í heiminum. Það er að þessu leyti, sem Ísland hefur óumdeilanlega hernaðarþýðingu. Allir Íslendingar, aðrir en kommúnistar, mundu áreiðanlega kjósa það, að landið hefði ekki þessa hernaðarþýðingu. Við mundum öll kjósa það, að landið væri á þeim stað, að engin þjóð girntist að koma hingað, að við mættum ein búa hér að okkar hlut, jafnt á tímum ófriðar sem friðar. En við komumst ekki fram hjá staðreyndunum. Með þeim atvikum, sem nú eru fyrir hönd, um í heiminum, með þeim hernaðaraðferðum, sem beitt er, með þeirri eyðingu fjarlægðanna, sem átt hefur sér stað, þá er hernaðarþýðing Íslands fyrir hendi. Og reynslan er nú þegar búin að sýna okkur eitt - og fyrst og fremst eitt, það, að hlutleysið verndar okkur ekki. Um það var úrslitadómurinn kveðinn upp 10. maí 1940, og hafa raunar allir atburðir, sem síðan hafa í þessu gerzt, á einn eða annan veg staðfest þann dóm, sem þá var upp kveðinn. Íslendingar og íslenzk stjórnarvöld hafa einnig gert sér þetta ljóst, Menn hafa skilið, að Íslendingar kæmust ekki frekar en aðrir hjá því að hugsa fyrir öryggi sínu, sjá sér borgið í þeim hættusama heimi, sem við lifum í. Og þess vegna var það, að Ísland gekk í Sameinuðu þjóðirnar strax og það átti kost á. En Sameinuðu þjóðunum var ætlað það hlutverk að halda uppi friði í heiminum. Sumir menn tala nú um, að við eigum ekki að taka þátt í neinu hernaðarbandalagi. Það er þeim mun furðulegra sem það er sama fólkið sem beitti sér mjög fyrir því, að Íslendingar gengi í Sameinuðu þjóðirnar, sömu mennirnir sem þá vildu svo mikið til vinna, að þeir heimtuðu, að Íslendingar hæfu stríð við eitt eða tvö stórveldi, sem raunar bæði voru þá komin að fótum fram. En varðveizla friðar og öryggis með beitingu hervalds er eitt af helztu hlutverkum Sameinuðu þjóðanna. Ísland hefur því verið í hernaðarbandalagi ætíð síðan það gerðist ein af Sameinuðu þjóðunum. Öryggisgæzlan er fyrst og fremst í höndum öryggisráðsins, en á því er sá galli, sem hefur gert starfsemi öryggisráðsins og Sameinuðu þjóðanna í heild að mestu þýðingarlausa, að þar verður engu komið fram nema með samþykkt allra stórveldanna að minnsta kosti. - Þess vegna hefur það öryggi, sem þjóðirnar vonuðust til að fá fyrir starfsemi Sameinuðu þjóðanna, því miður fokið út í veður og vind. Þær nærri þrjátíu synjanir eða nær þrítugfalda beiting veto-réttarins, sem átt hefur sér stað, hefur lamað starf öryggisráðsins og þýðingu þess. Ef til árásar eins ríkis á annað kemur, getur öryggisráðið, samkvæmt þeim pappírsheimildum, sem því eru fengnar, ef aðrar aðgerðir reynast ófullnægjandi, „gripið til hernaðaraðgerða með lofther, flota og landher, eftir því sem nauðsyn krefur, til að varðveita eða koma á aftur heimsfriði og öryggi,“ sbr. 42. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. - Samkvæmt 43. gr. er gert ráð fyrir því, að meðlimir hinna Sameinuðu þjóða láta öryggisráðinu í té herlið. Í 4. gr. segir, að meðlimirnir skuli ætíð hafa reiðubúnar eigin lofthersveitir til sameiginlegra alþjóðlegra þvingunaraðgerða. - Loks segir í 47. gr., að sett skuli á stofn herforingjanefnd til að gefa öryggisráðinu aðstoð og ráðleggingar um öll þau mál, sem varða hernaðarþarfir þess. Samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna er því varðveizla friðar og öryggis í höndum öryggisráðs; sérhverju ríki er því tvímælalaust bannað að hefja árásarstríð, og hlutleysi kemur ekki til greina. Íslendingar hafa undirgengizt ríkar skuldbindingar við Sameinuðu þjóðirnar á sama veg og aðrar þjóðir, þannig að ef menn hafa óttast hernaðarbandalag, þá hljóta þeir fyrst og fremst að óttast Sameinuðu þjóðirnar. Það öryggi, sem menn þóttust fá með því að taka á sig skuldbindingar samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna, skuldbindingar, sem í orði kveðnu eru mjög ríkar, það öryggi hafa menn ekki fengið og hafa þess vegna orðið að leita eftir því með öðrum ráðum. Fyrir aðrar þjóðir, sem hafa eigin herafla og eigin varnir, kann það að vera mikilsvert að leita eftir slíku öryggi með samtökum á annan veg, en fyrir enga þjóð er það þó mikilsverðara heldur en okkur Íslendinga, sem eigum allt undir alheimsfriði og alþjóðasamtökum til þess að koma í veg fyrir ófrið, þar sem við höfum engar varnir sjálfir og gætum ekki komið þeim upp, jafnvel þótt við vildum. Nú er það svo, að í sjálfum sáttmála Sameinuðu þjóðanna er gert ráð fyrir því, að svo geti farið að starfsemi öryggisráðsins verði ekki jafnáhrifarík eins og ætlazt hefur verið til, og þess vegna eru sett fyrirmæli um það í 51. gr. sáttmálans, en þar segir: „Engin ákvæði þessa sáttmála skulu takmarka hinn órjúfanlega rétt ríkis til sjálfsvarnar, eitt sér eða með öðrum ríkjum, ef ráðizt er með hervaldi á meðlim hinna Sameinuðu þjóða, þangað til öryggisráðið hefur gert þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til varðveizlu heimsfriðar og öryggis. Ráðstafanir, gerðar af meðlimum við framkvæmd þessa sjálfsvarnarréttar, skulu undireins tilkynntar öryggisráðinu, og skulu þær á engan hátt skerða vald og ábyrgð öryggisráðsins samkvæmt þessum sáttmála til að hefja, hvenær sem er, þær aðgerðir, sem það álítur nauðsynlegar til að varðveita eða koma á aftur heimsfriði og öryggi.“ Þar er beinlínis gert ráð fyrir og ætlazt til þess, að einstök ríki geti innan Bandalags hinna Sameinuðu þjóða gert sín á milli bandalag til þess að halda uppi friði og öryggi á þeim slóðum, sem þau eru. Einstakar þjóðir, eins og þjóðirnar í Austur-Evrópu, hafa alveg án þess að leita til þess samþykkis - eða jafnvel að tilkynna það Sameinuðu þjóðunum - fyrir löngu stofnað hernaðarbandalög sín á milli, og sú hernaðarsamvinna hefur nú á síðustu vikum enn þá verið stórlega aukin með þeirri samsteypu, sem gert er ráð fyrir, að Molotov, fyrrv. utanríkisráðherra Sovétríkjanna, standi fyrir í því skyni að auka fjárhags- og hernaðarstyrk þessara ríkja. Þegar lýðræðisríkin sáu vilja hinna til þess að halda uppi öflugum hernaðarsamtökum, þá var það mjög að vonum, að þau vöknuðu til vitundar um, að með varnarleysi sínu og aðgerðarleysi byðu þau hættu og árásum heim. Meðal hinna fyrstu, sem rumskuðu, voru hinar friðsömu þjóðir, Belgía, Holland og Luxembourg, sem fyrir síðustu styrjöld héldu mjög í heiðri hlutleysi sínu og töldu, að jafnvel þó að á þær yrði ráðizt, mundi það vera gert vægilega, ef þær hefðu sig hvergi í frammi. Þær lærðu dálítið annað, þegar Rotterdam var skotin í rústir af Þjóðverjum og Þjóðverjar fóru herskildi um lönd þeirra í maí 1940. Þessar friðsömu þjóðir, sem höfðu fengið að kenna á því, hvað hlutleysið kostaði, stofnuðu þess vegna til náinnar samvinnu sín á milli, sem síðar náði til tveggja stórvelda, þ. e. a. s. Frakklands og Bretlands. Þessar þjóðir mynduðu slíkt bandalag sín á milli, svo sem ráð er fyrir gert í 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Síðan var það, að utanríkisráðherra Kanada stakk upp á því, að þetta bandalag yrði stækkað á þann hátt, að það tæki til allra þjóða við norðanvert Atlantshaf, þeirra, sem með vildu vera og settum skilyrðum fullnægðu. Þessi tillaga fékk góðar undirtektir í Bandaríkjunum, og síðan hefur verið unnið að undirbúningi málsins, þannig að í næstsíðustu viku var textinn að bandalagssáttmálanum gerður almenningi kunnur - og okkur Íslendingum ásamt nokkrum öðrum ríkjum formlega boðin þátttaka. Samhliða sem að þessu hafði verið unnið, hafði það gerzt, að skandinavísku þjóðirnar þrjár, Danir, Norðmenn og Svíar höfðu einnig samkvæmt 51. gr. sáttmálans leitazt við að koma á varnarbandalagi sín á milli, en það farið út um þúfur. Það varð svo til þess, að fyrst ákváðu Norðmenn með göfugu fordæmi, en síðar einnig Danir á djarflegan hátt, að taka þátt í þessum samtökum þjóðanna við Norður-Atlantshaf. Af því, sem ég hef sagt, er ljóst, að til þessara samtaka er stofnað vegna þess, að Sameinuðu þjóðunum hefur af þeim ástæðum, sem einræðisríkjunum einum er að kenna, ekki heppnazt að gegna því verkefni, sem þeim var ætlað. Norður-Atlantshafsbandalaginu er einungis ætlað að halda uppi friði og reglu í heiminum, og þá fyrst og fremst á því landssvæði, sem það tekur yfir. Ég sagði áðan og endurtek, að þó að skiljanlegt sé, að allar þjóðir hafi áhuga fyrir slíku bandalagi, þá verður þó að ætla, að engin þjóð hafi þar ríkari hagsmuna að gæta heldur en Íslendingar, sem byggja land, sem vitað er um, að hefur úrslitahernaðarþýðingu á þessum slóðum, og þar sem við erum þjóð, sem ekki getum varið okkur sjálf, hvað sem í skerst, og eigum þess vegna allt undir því, að aðrir en við höldum uppi friði og reglu í þessum heimshluta. Allir aðrir geta að einhverju leyti varið sig sjálfir. Við einir eigum allt undir öðrum í þessu efni og eigum þess vegna meira en allir aðrir undir því, að þau samtök, sem gerð eru, séu gerð með okkar hagsmuni fyrir augum, að tekið sé réttmætt tillit til okkar óska og þarfa við ákvarðanir þær, sem gerðar eru innan þessara samtaka. Menn minnast þess, að fyrst var farið að tala um það seinni partinn í nóvember síðastliðnum, að Ísland kynni að eiga kost á því að verða þátttakandi í þessu Norður-Atlantshafsbandalagi. Eftir að umræður höfðu hafizt um, að Ísland kynni að eiga kost á því að ganga í Atlantshafsbandalagið, bar það tvisvar á góma í viðræðum milli mín og sendiherra Bandaríkjanna hér, en þá lá enn ekkert efnislega fyrir um málið, svo að ekkert var um það að segja. Það var ekki fyrr en 5. jan. s.l., sem sendiherra Bandaríkjanna ræddi málið efnislega við mig. Þann sama dag sagði ég fyrir um minnisseðil um það, sem fram fór. Þar segir: „Miðvikudaginn 5. janúar 1949 kom sendiherra Bandaríkjanna, Mr. Butrick, á skrifstofu mína samkvæmt beiðni sinni. Erindi hans var að afhenda mér minnisblað með frásögn um Norður-Atlantshafsbandalagið. Er ég hafði lesið frásögnina, sagði ég, að afstaða Íslendinga til máls þessa mundi vera komin undir nánari vitneskju varðandi nokkur atriði, og dytti mér þá fyrst í hug, án þess að vilja segja nokkuð um málið á þessu stigi, hvort ætlunin væri, að Íslendingar hervæddust sjálfir og skuldbyndu sig til þess, og einnig, hvort hér ætti að dvelja her á friðartímum.“ Þetta voru þær fyrstu athugasemdir, sem ég gerði jafnskjótt og ég hafði lesið þá nokkuð lauslegu frásögn um bandalagið, sem mér þarna var afhent, og kemur þarna glögglega fram, að ég taldi, að íslenzka stj. og Íslendingar mundu ekki geta tekið afstöðu til þessa máls fyrr en upplýst væri, hvort ætlazt væri til, að við hefðum hér erlendan her og herstöðvar - eða hvort við ættum að hervæðast sjálfir. Þarf ekki að eyða orðum að því, af hverju ég vildi fá þetta skýrt. Það var vegna þess, að ég taldi, að afstaða bæði mín og annarra mundi velta á þessu. Eftir að málið hafði verið íhugað innan ríkisstj., þá tilkynnti ég hinn 12. jan. 1949 sendiherra Bandaríkjanna formlega fyrir hönd ríkisstj., að stj. mundi ekki geta ákveðið afstöðu sína til þátttöku Íslands í samningsgerð Norður-Atlantshafssáttmála fyrr en ákveðnari upplýsingar væru fyrir hendi um það aukna öryggi, sem fyrir Ísland væri fólgið í slíkum samningi, svo og þær skyldur, sem þessu væru samfara, og þess vegna væri nauðsynlegt að þessi atriði - ásamt hinni sérstöku aðstöðu Íslands - væru skýrð með frekari viðræðum. Um leið og ég las þessa orðsendingu fyrir sendiherranum, átti ég samtal við hann, og tók ég þá m. a. fram: „að sú skoðun væri ákaflega rík, bæði hjá fylgjendum ríkisstj. og stj. sjálfri, að það væri of dýru verði keypt að láta hermenn dvelja hér á friðartímum fyrir það öryggi, sem við slíkt fengist.“ Eftir að þessi orðaskipti og skilaboð höfðu farið fram, varð nokkur dráttur á málinu. Það var að vísu minnzt á það í nokkrum samtölum, en efnislega höfðu þau ekki þýðingu vegna þess, að hin upphaflegu bandalagsríki voru að ræða málið í heild nánar sín í milli. Það var því ekki fyrr en 9. marz, sem á ný var komið til íslenzku stj. með ákveðna frásögn af því, hvað þessari samningsgerð liði. Þá var sagt, að hún væri svo langt komin, að nú mætti telja tímabært að hefja þær umræður um einstök atríði samningsins, sem ég hafði látið uppi í orðsendingu okkar 12. jan., að ég teldi nauðsynlegar, áður en Íslendingar gætu tekið afstöðu til málsins. En í þeirri orðsendingu, sem mér var afhent 9. marz, var látið uppi, að æskilegt væri, að viðtöl gætu átt sér stað milli fulltrúa Bandaríkjastjórnar og fulltrúa íslenzku ríkisstj. Þetta varð til þess, að ég gerði um það tillögu í ríkisstj. og til stuðningsflokka stj., að ég ásamt tveimur öðrum ráðherrum, einum frá hverjum flokki, færi vestur um haf, til þess að við gætum kynnt okkur málið til hlítar. Þetta var samþykkt af réttum aðilum, og fórum við síðan í þessa rannsóknarför. Í Washington ræddum við ýtarlega hlut Íslands í þessum samtökum, ef til kæmi, og skýrðum rækilega sérstöðu landsins. Við tókum fram, að Ísland hvorki hefði né gæti haft eigin her og mundi þess vegna hvorki geta né vilja fara með hernað gegn nokkurri þjóð, jafnvel þótt á þá yrði ráðizt. Ekki kæmi heldur til mála, að útlendur her fengi að hafa aðsetur á Íslandi á friðartímum né yrðu þar leyfðar erlendar herstöðvar. Utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Dean Acheson, tók berum orðum fram, að ríki, sem aldrei hefði haft her, mundi ekki þurfa að mynda hann skv. samningnum. Hann sagði og, að ljóst væri, að ekki kæmi til mála, að neitt samningsríki óskaði að hafa her í öðru þátttökuríki á friðartímum eða herstöðvar. Enn fremur lýsti hann yfir því, að ótvírætt væri, að hver aðili mundi endanlega ákveða sjálfur, hvaða ráðstafanir hann vildi gera, ef vopnuð árás væri gerð á einhvern þeirra, og yrðu slíkar ákvarðanir auðvitað að vera gerðar í góðri trú. Loks var um þetta atriði afdráttarlaust tekið fram af fulltrúum Bandaríkjamanna, að hernaðaraðgerðir mundu ekki koma til greina af hálfu ríkis, sem engan her hefði, enda hefði hvert ríki um sig og fullnaðarákvörðunarrétt um það, hvenær það teldi þörf aðgerða, skv. 5. gr. samningsins. Utanríkisráðherra Bandaríkjanna sagði, að hann vildi taka skýrt fram, að Bandaríkjastjórn mundi ekki reyna að hafa nein áhrif á íslenzku ríkisstj. varðandi þátttöku í samningnum, og væri það mál, sem Íslendingar sjálfir yrðu algerlega að ákveða. Á hitt lagði hann áherzlu, að ef Íslendingar tækju þátt í bandalagi þessu, sýndu þeir þar með, á sama veg og aðrir samningsaðilar, að þeir vildu ekki, að land þeirra yrði til afnota fyrir árásarþjóð. Í viðræðunum kom glögglega fram það, sem þegar er vitað og síðasta styrjöld sýndi, að Ísland hefur mikla hernaðarlega þýðingu og getur því ekki búizt við að haldast utan við meiri háttar hernaðarátök, ef svo illa fer, að til þeirra komi. Því var lýst, að stofnendur bandalagsins teldu, að með stofnun þess mundi hættan á ófriði og árás á hvert ríki um sig stórlega minnka og líkurnar fyrir því, að hægt væri að standa gegn árás, vaxa, þar sem m. a. væri hægt að hafa samráð og samvinnu um varnir landanna, ef til kæmi. Utanríkisráðherra Bandaríkjanna lagði á það megináherzlu, að samtök þessi væru gerð til eflingar heimsfriðnum, til að draga úr árásarhættu og ættu að öllu leyti að starfa í samræmi við tilgang og reglur Sameinuðu þjóðanna. Í lok viðræðnanna var því lýst yfir af hálfu Bandaríkjamanna: 1. Að ef til ófriðar kæmi, mundu bandalagsþjóðirnar óska svipaðrar aðstöðu á Íslandi og var í síðasta stríði og að það mundi algerlega vera á valdi Íslands sjálfs, hvenær sú aðstaða yrði látin í té. 2. Að allir aðrir samningsaðilar hefðu fullan skilning á sérstöðu Íslands. 3. Að viðurkennt væri, að Ísland hefði engan her og ætlaði ekki að stofna her. 4. Að ekki kæmi til mála, að erlendur her eða herstöðvar yrði á Íslandi á friðartímum. Í þessari frásögn koma fram höfuðniðurstöður viðræðnanna vestra. Um einstakar greinar samningsins vil ég segja þetta: Er þá fyrst 3. gr. sem hljóðar svo: „Í því skyni að ná betur markmiðum samnings þessa, munu aðilar, hver um sig og í sameiningu, með stöðugum og virkum eigin átökum og gagnkvæmri aðstoð, varðveita og efla möguleika hvers um sig og allra í senn til þess að standast vopnaða árás.“ Menn eru að tala um það hér, að samkvæmt þessari grein væri hægt að skylda okkur til þess gegn vilja okkar að hafa erlendar herstöðvar, erlendan her og jafnvel að vígbúast sjálfir. Því er haldið fram, að aðrir gætu skipað okkur að gera þetta samkvæmt þessari grein. Nú er þessi grein auðvitað ekki samin með okkur fyrir augum. Hún er samin með allt annað fyrir augum. Hún er fyrst og fremst samin með það fyrir augum, að samkvæmt henni eiga Bandaríkin að láta öðrum þjóðum í té vopn og aðra aðstoð. Aðrar þjóðir eru, þótt okkur finnist það e. t. v. undarlegt, sem sagt á þeirri aðstöðu, að þær vilja verja sig sjálfar og treysta sér til þess að vissu marki með aðstoð annars staðar frá. Í 3. gr. er gert ráð fyrir því, að slík aðstoð væri veitt. En gætuð þið hugsað ykkur, að Bandaríkin mundu ganga inn á fyrirmæli, sem gerði það að verkum, að meiri hluti þeirra átta til tólf ríkja, sem verða aðilar samningsins, gæti skyldað Bandaríkin til þess að láta í té eins mikla aðstoð og þessum ríkjum sýnist? Haldið þið ekki, að Bandaríkin sjálf hljóti að áskilja sér að hafa úrslitaráðin um það, hversu mikið þau láta af hendi? Þessu þarf ekki að svara, það liggur svo í augum uppi. Bandaríkin mundu aldrei samþykkja það, að Ísland, Luxembourg, Noregur, Danmörk, Holland og Belgía gætu með meiri hluta samþykkt ákveðið, að Bandaríkin ættu að láta þessum ríkjum í té allt það, sem þau sjálf óska. Að halda slíku fram, er svo mikil fjarstæða, að það þarf ekki að eyða orðum að henni. En ef það stæðist, sem andstæðingar þessa samnings halda fram hér á landi, að við verðum skyldaðir til þess með meiri hluta atkvæða að láta í té frá okkur - án okkar vilja - eitthvað skv. þessari grein, þá verður á sama hátt að viðurkenna hliðstæða skyldu hjá Bandaríkjunum. Og meira vald til handa smáþjóð en þeim hefði verið fengið með slíku ákvæði, hefðu menn aldrei getað hugsað sér - enda hafa þeir aldrei hugsað sér neitt því líkt, vegna þess, að jafnvel þótt litið sé á þriðju greinina eina, þá er það greinilegt, að þegar gætt er venjulegra lagaskýringa og þess, að samningurinn er gerður milli fullvalda ríkja, - að hvert ríki hefur úrslita ákvörðunarvald um það, sem það lætur í té samkvæmt henni. En til viðbótar kemur svo 9. gr. Þar segir um samstarf aðilanna - og það samstarf er ekki frekar skuldbindandi -, en þar segir: „Með samningi þessum setja aðilar á stofn ráð, og skal hver þeirra eiga þar sæti, til þess að athuga mál, sem varða framkvæmd samnings þessa. Haga skal svo skipun ráðsins, að það geti komið til funda tafarlaust hvenær sem er. Ráðið skal setja á stofn þær undirnefndir, sem nauðsynlegar kunna að þykja; fyrst og fremst skal það stofnsetja þegar í stað varnarnefnd, er geri tillögur um ráðstafanir til framkvæmdar 3. og 5. gr. Samkvæmt þessu á framkvæmd samningsins að vera hjá þessu ráði, en það hefur ekki rétt til að ákveða mál, sem snerta framkvæmd samnings þessa, heldur einungis til þess að athuga mál, sem snerta framkvæmd þess. Varnarnefndin á heldur ekki að gera ákvarðanir um ráðstafanir til framkvæmdar 3. og 5. gr., heldur aðeins tillögur um ráðstafanir til framkvæmdar 3. og 5. gr. Þarna segir berum orðum, að þessi samkoma má eingöngu gera tillögur, - og til hverra gerir hún tillögurnar? Til hinna einstöku ríkja, sem hvert um sig hefur úrslitaráðin varðandi það efni, sem það ríki snertir eða á að láta í té. Til viðbótar þessu, sem er alveg ótvírætt, þá spurðum við ýtarlega um þetta, og af hálfu bandalagsríkjanna var því lýst yfir og lögð áherzla á, að samkv. þessari grein væri fyrst og fremst um siðferðilega yfirlýsingu að ræða, þess efnis, að ríkin vildu standa saman, en jafnframt væri gengið út frá því, að hver aðili gerði það, sem hann gæti, eftir því sem sanngjarnt mætti teljast. Ef hins vegar væri neitað um aðstoð, gætu hin ríkin ekkert gert við því frá lagalegu sjónarmiði, og væri t. d. ljóst, að ekki væri hægt að bera málið undir dómstól, og í því sambandi var svo sérstaklega tekið fram, að það yrði ekki talið sanngjarnt að krefjast þess af Íslendingum, að þeir létu í té her og herstöðvar á friðartímum eða vígbyggjust sjálfir. 3. gr. skýrir sig auðvitað sjálf í augum þeirra manna, sem kunna að skýra samninga. Hún verður enn þá ótvíræðari þegar hún er borin saman við 9. gr., en eftir þau samtöl, sem átt hafa sér stað, og þær ótvíræðu yfirlýsingar, sem við höfum gefið, - og þær ótvíræðu yfirlýsingar, sem utanríkisráðherra Bandaríkjanna hefur gefið og hans aðstoðarmenn, allir í embættisnafni og nafni allra bandalagsþjóðanna, - þá er það svo ótvírætt sem frekast er unnt, að þess verður aldrei óskað af Íslendingum, að þeir stofni eigin her, að þeir vígbúist, að þeir hafi erlendan her hér á friðartímum eða að þeir hafi erlendar herstöðvar hér á friðartímum. Þá hefur því verið haldið fram, að við mundum verða skyldugir samkv. 5. gr. til þess að segja öðrum þjóðum stríð á hendur, vegna þess að þar er talað um, að ríkin eigi að gera þær ráðstafanir, sem hvert um sig telur nauðsynlegt, þar á meðal beiting vopnavalds. Nú er svo um 5. gr., sem verður að skýra á sama veg með hliðsjón af 9. gr., eins og ég gat um 3. gr. áðan, að þar er enn þá skýlausara kveðið að orði um, að það er hvert ríki um sig, sem þetta ákveður, þannig að það kemur ekki til greina, að Íslendingar þurfi að beita vopnavaldi, nema þeir sjálfir ákveði. Þar sem við höfum tilkynnt og göngum inn í bandalagið á þeirri forsendu, að við höfum engan her og ekkert vopnavald, þá kemur ekki til greina, að þess verði krafizt af okkur. Enda var því berum orðum, samkv. okkar fyrirspurn, lýst yfir, að samningurinn taki aðeins til hernaðaraðgerða, ef atvik séu slík, að til þeirra geti komið. T. d. mundu þær ekki koma til greina af hálfu ríkis, sem engan her hefði. Þetta er ótvírætt og liggur þar að auki í eðli málsins sjálfs, svo að ekki þarf að óttast, að nokkur geti gegn okkar vilja skyldað okkur til þess að taka þátt í beinum hernaðaraðgerðum, enda kom það glögglega fram í umræðunum, að menn hugsuðu sér, að staða Íslands yrði svipuð því, sem var í síðustu styrjöld, þegar Íslendingar, með samþykki eftir að herverndarsáttmálinn var gerður, létu landið í té til vissra hernaðar- eða varnarráðstafana, en fóru þó aldrei sjálfir í ófriðinn. Það kom einnig glögglega fram í umræðunum, að það væri algerlega undir mati hvers einstaks ríkis sjálfs komið, hvort það færi í ófrið eða ekki. Ófriðaryfirlýsing af hálfu ríkis, sem engan her hefur, er fráleit, þó að kommúnistar vildu vorið 1945 láta okkur fara í ófrið, eftir að aðrir voru búnir að leggja Þjóðverja að velli. En hugmyndin að því dirfskubragði var komin frá Sovéthöfðingjunum austur í Moskva, og var þess vegna ekki furða, þó að kommúnistar féllust á það. Sjálfur samningurinn og allar skýringar á honum sýna, að það verður fullt tillit tekið til sérstöðu Íslands. Þau samtök, sem nú er stofnað til, eru einmitt þau frjálsu samtök lýðræðisþjóðanna, sem allir Íslendingar utan kommúnistaflokksins fram að þessu hafa sagzt þrá, bæði til þess að sýna hvorum megin við stæðum í baráttunni fyrir frelsi og mannréttindum og til að auka öryggi Íslands. Auðvitað eru sumir, sem segja, að okkur komi barátta annarra ekkert við. Okkur sé nóg að hugsa um sjálfa okkur. Ég skal ekki fara langt út í þá sálma. En hver er sá Íslendingur utan kommúnistaflokksins, sem óskar þess, að öfl einræðis, kúgunar og miðaldamyrkurs verði ráðandi í heiminum? Ef svo hryllilega færi, yrði lítið úr íslenzkum anda, úr allri arfleifð Íslendinga, jafnvel úr tilveru sjálfrar þjóðarinnar. Það er hægt að tortíma menningu og lifi íslenzku þjóðarinnar ekki síður en menningu og lífi baltnesku þjóðanna og annarra þeirra, sem búa fyrir austan járntjald. Íslendingar eiga jafnt og aðrar þjóðir allt undir því, að öfl frelsis, menningar, framfara og friðar verði ofan á í heiminum. Og vissulega eru líkurnar fyrir varanlegum friði auknar með samningsgerð þessari. Sá er einmitt aðaltilgangur hennar. Ef slík öflug samtök lýðræðisþjóðanna megna ekki að halda uppi friði, mun það ekki auðið með öðru móti. Á mætti þessara samtaka hvílir nú friðarvon mannkynsins. En ef svo illa færi, að ófriður brytist út, af því að árásarríki gæti elgi hamið sjálft sig, þá veitir þátttaka Íslands í þessum samningi Íslendingum þá miklu tryggingu, sem er sú bezta, er við getum kosið, að árás á Ísland mundi verða skoðuð sem árás á önnur þátttökuríki. Sumir segja, að svo mundi verða gert, þótt við værum ekki aðilar samningsins. Um það veit ég ekki. Hitt veit ég, að hver sá, sem á þetta treystir, en þorir ekki að verða aðili slíks samnings, hann er ekki hjálpar verður. Liggur og í augum uppi hið aukna öryggi, sem í því er fólgið, að árásarríki viti fyrir fram og geti ekki afsakað sig með fávizku sinni um, hverjar afleiðingar árás á Ísland mundi hafa. Er og augljóst, að á því er allur munur, hvort Íslandi er komið til hjálpar eftir fyrir fram gerðu samkomulagi og ráðagerðum, sem Íslendingar eru sjálfir aðilar að og gerður er með þeirra hagsmuni fyrir augum, eða hvort barizt verður um landið án tillits til hagsmuna landsmanna. Það er einmitt það, sem vakir fyrir kommúnistum. Þeir vita jafnvel og aðrir um hernaðarþýðingu Íslands, engir hafa á stundum prédikað hærra um hana, en einmitt þeir. Ætlun þeirra er sú, að Ísland liggi opið og óvarið, án nokkurra öryggistrygginga og án nokkurs samkomulags um aðstoð okkur til handa. Með þessu telja þeir, að eina vonin skapist til þess, að árásarríki geti orðið á undan til að hrifsa Ísland. Þá mundi Íslandi verða beitt sem skammbyssu gegn lýðræðisríkjunum eða rýtingi, sem reka ætti í bak þeirra. Þetta er hugsjón kommúnista. Í þessu skyni er flokksstarfi þeirra haldið uppi hér á landi með ærnum kostnaði fyrir erlent ríki. Þá mundi vissulega verða barizt um Ísland, þá mundi rætast hið prestlega heitorð um, að helmingur landsfólksins muni láta lífið. En hverjir aðrir en kommúnistar vilja, að þetta verði hlutskipti Íslands og þessi verði örlög Íslendinga? Þeir eru áreiðanlega fáir og mun fara fækkandi með hverjum degi sem líður. Meginþorri Íslendinga er staðráðinn í að taka þátt í þessum frjálsu samtökum frjálsra þjóða. Með því auka þeir öryggi landsins, styðja að vaxandi velmegun og frelsi og umfram allt gera sitt til, að friður megi haldast í heiminum.



Herra forseti. Það er ekki ýkja langt síðan utanríkismál fóru að verða ofarlega á baugi meðal Íslendinga. En nú er öldin önnur. Til þess liggja ýmsar ástæður, sem of langt yrði hér að rekja, en höfuðástæðurnar eru þær, að einangrun Íslands hefur verið rofin með bættum samgöngum, þjóðirnar aukið mjög samstarf sitt eftir styrjöldina og Íslendingar með réttu talið það sína skyldu sem sjálfstæðrar, fullvalda þjóðar að taka þátt í því starfi. Fram að síðustu styrjöld voru öryggismál Íslands ekki talin neitt vandamál. Menn reiknuðu með því, eða að minnsta kosti vonuðust eftir því, að fjarlægð landsins frá öðrum löndum yrði til þess enn, svo sem verið hafði um aldir, að Ísland gæti orðið ósnortið og sloppið við átroðning styrjaldarþjóðanna. En þessu var ekki til að dreifa. Þótt Íslendingar vildu ekki hafa og hefðu ekki nein afskipti af styrjöldinni, þá fór svo, að Ísland var hernumið rétt eftir eða nær því um leið og styrjöldin breiddist út til Norðurlanda, og ári síðar var gerður samningur við Bandaríkin um að taka að sér vernd landsins á meðan á styrjöldinni stæði. Síðan menn öðluðust þessa reynslu, hafa öryggismálin verið eitt þýðingarmesta umhugsunarefni manna á Íslandi og þá ekki síður vegna þess, að enn minnka fjarlægðir landa og þjóða milli vegna aukinnar samgöngutækni. Tvennt ætti flestum að vera ljóst orðið. Í fyrsta lagi, að engar skynsamlegar líkur eru til þess, að Ísland geti orðið ósnert, ef til höfuðstyrjaldarátaka kemur á ný í heiminum. Í öðru lagi, að vegna legu landsins, menningartengsla, skyldleika í stjórnarfari og hugsunarhætti er rétta leiðin og eina færa leiðin fyrir Íslendinga sú að hafa samvinnu við nálæg lýðræðisríki um þessi málefni. Þetta vilja auðvitað ekki þeir viðurkenna, sem það hafa helzt að áhugamáli, að íslenzka þjóðin geti orðið þeirrar sælu aðnjótandi, sem orðið hefur hlutskipti Pólverja og Tékka, svo að dæmi séu nefnd. En eigum við að taka nokkurt tillit til þeirra? Hitt er svo annað mál, að þótt menn viðurkenni þessa meginreglu, þá er eftir að gera sér grein fyrir, í hverju samvinna Íslendinga við aðrar þjóðir um þessi mál á og má vera fólgin. Framsfl. hefur hvað eftir annað tekið þessi málefni fyrir til meðferðar og ályktunar. Á aðalfundi miðstjórnarinnar 1946, sem haldinn var fyrir kosningarnar, var gerð ályktun, byggð á þessari meginstefnu, sem nú var lýst. Aðalefni hennar var, að rétt væri fyrir Íslendinga að hafa sérstakt samstarf við Norðurlandaþjóðirnar og þjóðir Engilsaxa um öryggismál landsins, en á þann hátt, að ekki dveldi erlendur her í landinu. Hér kom strax fram sú stefna, sem Framsfl. hefur staðið á og mun standa á, að samvinna um öryggismálin við aðrar þjóðir verði að byggjast á því, að ekki sé erlendur her í landinu á friðartímum né erlendar herstöðvar, Íslendingar geti ekki og megi ekki leyfa slíkt, ef það sé gert, þá verði ekki mögulegt að finna nein eðlileg takmörk til þess að standa á. Um tíma gerðu menn sér vonir um, að samtök Sameinuðu þjóðanna mundu létta af áhyggjum á þessu efni, samvinna þjóðanna mundi batna eftir styrjöldina og ákvæði sáttmála sameinuðu Þjóðanna um öryggi gegn árásum mundu reynast það þýðingarmikil, að frekari ráðstafana yrði ekki þörf. En þetta hefur mjög farið á aðra lund, sem kunnugt er. Heiftúðugar deilur milli þjóða hafa staðið sífellt undanfarin ár, og samstarf Sameinuðu þjóðanna í öryggismálum ekkert orðið. Svo hörmulegt er ástandið orðið í þessum málum, að lýðræðisþjóðirnar í Evrópu, sem ekkert þrá heitar en að mega lifa í friði eftir þær hörmungar, sem þær hafa þolað, hafa neyðzt til þess að gera samtök sín á milli til verndar gegn ofbeldi. Fyrst var stofnað varnarbandalag Vestur-Evrópu af Benelux-löndunum, Bretum og Frökkum, og síðan hafa þessi lönd undanfarna mánuði leitað samstarfs við Bandaríkin um að gera allvíðtækt varnarbandalag, sem gæti veitt það öryggi, sem Sameinuðu þjóðunum var ætlað að veita, varnarbandalag, sem byggt væri algerlega innan þess ramma, sem lagður var með stofnun Sameinuðu þjóðanna, og í samræmi við stofnlög þeirra og ætlað að starfa eingöngu á meðan ekki væri hægt að framkvæma öryggisákvæði Sameinuðu þjóðanna. Það var fljótlega ljóst, eftir að farið var að vinna að stofnun þessa nýja varnarbandalags, að Íslendingar urðu að gera það upp við sig, hvort þeir ætluðu að verða þátttakendur eða ekki, þeim mundi vegna legu landsins og allrar aðstöðu verða boðið að taka þátt í samtökum þessum. Hafa orðið miklar umræður um þau mál hér á landi nú um nokkurra mánaða skeið. Framsóknarmenn minntu fljótlega á þá stefnu, sem þeir höfðu markað í þessum málum 1946 og áður er rakin, og undirstrikuðu, að þeir teldu, að hafa bæri samvinnu um öryggismálin við nálæg lýðræðisríki, en það yrði að byggja á því, að ekki væri leyft að hafa í landinu erlendan her eða erlendar herstöðvar á friðartímum, og væri áríðandi að marka þá stefnu glöggt og hvika ekki í því efni. Aðalfundur miðstjórnar Framsfl. kom saman í febr. s. l., og var þar þessi stefna mótuð nokkru nánar, með sérstöku tilliti til þess, að fyrir dyrum stóð að ákveða, hvort Ísland ætti að gerast þátttakandi í varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna. Ályktunin er á þessa leið: „Framsfl. telur, að Íslendingum beri að kappkosta góða samvinnu við allar þjóðir, er þeir eiga skipti við, og þó einkum norrænar þjóðir og engilsaxneskar vegna nábýlis, menningartengsla og líkra stjórnarhátta. Flokkurinn telur, að Íslendingum beri að sýna fullan samhug sérhverjum samtökum þjóða, er stuðla að verndun friðar og eflingu lýðræðis, en vinna gegn yfirgangi og ofbeldi. Hins vegar ályktar flokkurinn að lýsa yfir því, að hann telur Íslendinga af augljósum ástæðum eigi geta bundizt í slík samtök, nema tryggt sé, að þeir þurfi ekki að hafa hér her né leyfa neins konar hernaðarlegar bækistöðvar erlendra þjóða í landi sínu né landhelgi, nema ráðizt hafi verið á landið eða árás á það yfirvofandi. Á þessum grundvelli og að þessu tilskildu telur flokkurinn eðlilegt, að Íslendingar hafi samvinnu við önnur lýðræðisríki um sameiginleg öryggismál.“ Höfuðatriði þessarar ályktunar eru þau, að Íslendingum beri að hafa samvinnu við önnur lýðræðisríki um sameiginleg öryggismál, en jafnframt undirstrikað, að Íslendingar geti ekki bundizt í samtök um þessi efni, nema tryggt sé, að þeir þurfi ekki að hafa hér her né neins konar hernaðarbækistöðvar erlendra þjóða, nema ráðizt hafi verið á landið eða árás á það yfirvofandi. Framsóknarmenn hafa reynt að nota tímann frá því, að umræður hófust um varnarbandalagið, og þangað til nú, að svara ber boði annarra þjóða um þátttöku í því, til þess að rótfesta þá skoðun, að ekki kæmi til mála, að Íslendingar hefðu her eða gætu leyft, að erlendur her eða herstöðvar væru í landinu á friðartímum, en jafnframt bæri að hafa samvinnu við nágrannana um öryggismálin og hlyti ákvörðun um þátttöku í bandalaginu að fara eftir því, hvort þátttaka samrýmdist þessari stefnu. Nú er að því komið, að Íslendingar verði að svara því boði, sem borizt hefur. Þarf þá að svara þeirri spurningu, hvort bandalagið sé þannig upp byggt og því það hlutverk ætlað, að eðlilegt sé fyrir Íslendinga að vera þátttakendur. Ég minntist á það áðan, að tæpast gæti nokkrum manni dottið í hug, að Ísland fengi að vera ósnert, ef til stórstyrjaldar drægi á ný. Enginn okkar getur að vísu séð fyrir, hvað þá muni gerast, en fyrir fram er ekki hægt að gera ráð fyrir öðru en því, að hildarleikurinn mundi berast að einhverju leyti til Íslands, og veit þá enginn, hvílík ógnaröld af því gæti stafað. Það er því alveg áreiðanlegt, að vonir Íslendinga um að fá að lifa óáreittir í friði við sitt eru bundnar við það fyrst og fremst, að ekki komi til styrjaldar. Eins og nú er ástatt í heiminum, er ekki annað sjáanlegt en að friðarvonirnar séu fyrst og fremst tengdar við samstarf lýðræðisþjóðanna gegn árásum - fyrst og fremst tengdar við það, að lýðræðisþjóðirnar þoki sér saman og myndi með sér svo sterk samtök, að árásarveldi, sem rekur útþenslu- og yfirdrottnunarpólitík, treysti sér ekki til þess að ráðast á þau; að árásarríki sé gert fullljóst fyrir fram, að það er ekki hægt að taka eitt og eitt ríki fyrir í einu og innlima þau, eins og þýzku nazistarnir gerðu fyrir síðustu styrjöld. Vonin um frið byggizt ekki sízt á því, að hin nýju varnarsamtök geti komið vitinu fyrir þá, sem hafa gert samstarf Sameinuðu þjóðanna óframkvæmanlegt, og orðið til þess, að þeir breyti um stefnu. Aðeins bandóðum útsendurum hins alþjóðlega kommúnisma dettur í hug að bera sér í munn, að varnarbandalagið sé stofnað með árás í huga. Hvaða heilvita maður leggur trúnað á það, að Norðmenn, Danir, Hollendingar, Luxemborgarmenn, Belgir og Frakkar stefni að árásarstyrjöld í Evrópu - svo að maður nú ekki nefni Breta og Bandaríkjamenn? Sannleikurinn er sá, að vonir okkar Íslendinga um, að við fáum að lifa í friði í fyrirsjáanlegri framtíð, eru bundnar við það, að þetta varnarbandalag komist á fót og það nái þeim tilgangi sínum að koma í veg fyrir stríð og bæta sambúð allra þjóða með því að koma viti fyrir þá, sem ekki hafa enn skilið það, að lýðræðisríkin eru ráðin í því að láta ekki kúga sig. Ef til vill eiga engir meira undir því en Íslendingar, að þetta takist. Þeim ber því allra sízt að sýna þessum samtökum tómlæti, andúð eða óeðlilega tortryggni, þótt hitt sé höfuðatriði, að setja glögg takmörk fyrir því, sem Íslendingar geta lagt til slíkrar samvinnu. Það er augljóst, að hér er tækifæri fyrir Íslendinga til þess að eiga samvinnu við aðrar lýðræðisþjóðir um sameiginleg öryggismál. Spurningin er þá, hvort nokkurs þess sé krafizt af Íslendingum í sáttmála bandalagsins, sem þeir ekki geti undir gengizt, þannig að þeir verði að hafa ástæðu til að hafna þessu tilboði um samvinnu í bandalaginu. Íslendingar hafa algerlega sérstöðu meðal þjóðanna að því leyti til, að þeir hafa engan her og ætla sér ekki að stofna her og ekki að taka þátt í hernaði. Auk þess eiga þeir það sammerkt með ýmsum öðrum þjóðum, að þeir vilja ekki leyfa setu erlends hers í landi sinu á friðartímum og ekki erlendar herstöðvar. Nú liggur þessi samningur fyrir, og ber hann það greinilega með sér, að hann skuldbindur ekki Íslendinga til þess að gera neitt af því, sem þeir ekki vilja gera og hafa glöggan fyrirvara um. Samningurinn er blátt áfram byggður á því, að hver þjóð um sig leggur það fram til sameiginlegra öryggismála, sem hún sjálf telur sér fært. Samningurinn er byggður á frjálsu samstarfi, án þess að nokkur verði úrskurðaður til þess að gera nokkuð það, sem hann ekki telur sér fært. Samningurinn ber þetta sjálfur með sér, og þarf því í rauninni ekki frekari vitna við. En auk þessa hafa farið fram ýtarlegar viðræður við Bandaríkjastjórn um efni samningsins af hendi Íslands. En Bandaríkjastjórn átti slíkar viðræður við ýmsar þjóðir í umboði hinna ríkjanna, sem beita sér fyrir stofnun bandalagsins. Í þeim viðræðum var þessi sérstaða Íslands ýtarlega skýrð og greinilega fram tekið, hvað Ísland aldrei mundi gera. Í þessum viðræðum kom greinilega fram af hendi Bandaríkjastjórnar m. a. þetta: 1. Að ef til ófriðar kæmi, mundu bandalagsþjóðirnar óska svipaðrar aðstöðu á Íslandi og var í síðasta stríði og það mundi algerlega vera á valdi Íslands sjálfs hvenær sú aðstaða yrði látin í té. 2. Að viðurkennt væri, að Ísland hefði engan her og ætlaði ekki að stofna her. 3. Að ekki kæmi til mála, að erlendur her eða herseta yrði á Íslandi á friðartímum. 4. Að allir bandalagsaðilar hefðu fullan skilning á sérstöðu Íslands. Bandalagið er byggt á þeirri hugsun, að ríkin vilji hafa samvinnu um sameiginleg öryggismál, án þess að nokkur sé þvingaður, og þau aðhafist það eitt, sem hvert þeirra um sig telur sér fært að eigin dómi. Margir hinna reyndustu manna telja, að hefði slíkt bandalag verið stofnað gegn yfirgangi nazista fyrir síðustu heimsstyrjöld, hefði aldrei til hennar komið. Aukið öryggi gegn árásum fyrir þá, sem taka þátt í bandalaginu, er vitanlega fyrst og fremst fólgið í þeirri vitneskju, að bandalagsþjóðirnar líta á árásir á hvert ríki um sig sem árásir á sig, sem upphaf að stórfelldum átökum. Enn fremur er styrkur fólginn í sameiginlegum ráðagerðum um það, hvað til bragðs skuli taka, ef árásir eru gerðar, og um það, hvernig hægt sé að snúast til varnar, ef til slíks kemur. Það er nú augljóst orðið, að ekki aðeins Beneluxlöndin, Bretar og Bandaríkjamenn verða stofnendur að þessu bandalagi, heldur einnig Noregur og Danmörk. Meðal stofnenda í þessu varnarbandalagi verða því öll þau ríki, sem eðlilegast er fyrir Ísland að hafa nánast samstarf við, bæði um þessi málefni og önnur. Ísland liggur mitt á meðal þessara ríkja og lega landsins er þannig, að það hefur þýðingu, ekki aðeins fyrir Ísland sjálft, heldur einnig fyrir nágrannana, hvaða afstöðu það tekur í málum eins og því, sem nú er til meðferðar. Ef Íslendingar vildu ekki taka þátt í þessu samstarfi, er hætt við, að lýðræðisþjóðunum, sem næst okkur liggja, gengi ekki sem bezt að skilja þá afstöðu, þar sem Íslendingar gætu þá ekki haldið því fram með rökum, að með þátttöku í bandalaginu væru þeim lagðar skyldur á herðar, sem þeir ekki gætu uppfyllt. Legu Íslands á hnettinum verður ekki breytt. Það er því hinn mesti misskilningur að ímynda sér, að Íslendingar geti í raun og veru einangrað sig, þó að þeir færu ekki í varnarbandalagið, og gætu komizt hjá því að tala við önnur lönd um sameiginleg öryggismál. Ýmsir segja, að hættan á því, að farið verði fram á það við Ísland, að það geri ráðstafanir í öryggismálum, sem séu hættulegar fyrir þjóðerni og sjálfstæði landsins, vaxi, ef það tekur upp nánara samstarf um þessi mál við nágrannaþjóðirnar en verið hefur og fer í bandalagið. En ég er alveg sannfærður um, að þetta er byggt á algerðum misskilningi. Öll skynsamleg rök mæla með því gagnstæða. Áhugi hinna þjóðanna fyrir því, hvað Ísland gerir, verður ekki minni, ef það gerir tilraun til þess að einangra sig, heldur hlýtur hann að verða meiri og aðstaða Íslendinga erfiðari til þess að koma inn réttum skilningi einmitt þessara þjóða á því, hvað Ísland getur og vill gera í þessum málum. Sú hætta, að aðstaða Íslands í þeim sé misskilin, minnkar en vex ekki, ef farið er í bandalagið og rétt haldið á málum, ekki sízt þegar jafngreinilega hefur verið tekið fram af Íslands hendi og gert hefur verið, hvað það er, sem Ísland ekki getur gert og ekki vill gera, og það einmitt áður en og um leið og það byrjar að starfa með hinum þjóðunum að þessum málum. En slíkt er nauðsynlegt að gera og var nauðsynlegt að gera fyrir fram, þótt ekki sé um skuldbindingar að ræða. Það er höfuðatriðið að vera hreinskilinn í byrjun og láta greinilega vita, til hvers ekki er hægt að ætlast. Sá fyrirvari er þá einnig nægilegur af Íslands hendi að láta greinilega vita, hvað það ekki getur gert. Fyrirvari í sáttmálanum hefði hins vegar verið nauðsynlegur, ef sáttmálinn hefði verið þannig, að hægt væri samkvæmt honum að skylda Ísland til þess að gera nokkuð það, sem Íslendingar sjálfir ekki telja eðlilegt. Ef Íslendingar draga sig nú inn í skelina og vilja ekki hafa samstarf við nágrannaþjóðir sínar á þeim grundvelli, sem fyrir liggur, hlyti það að valda tortryggni um hina raunverulegu afstöðu þjóðarinnar og auknum erfiðleikum einmitt í sambandi við meðferð hinna vandasömu öryggismála. Auk þess væri ekki hægt að skilja þá afstöðu öðruvísi en svo, þegar ekki eru til fyrirstöðu óeðlilegar skuldbindingar, sem hægt er að benda á, en að Íslendingar væru beinlínis hikandi í því, hvort þeir ætla að hafa nokkra sérstaka samvinnu við lýðræðisþjóðirnar, nágranna sína. Slík afstaða væri blátt áfram að gefa undir fótinn þeim, sem sízt skyldi, og hlyti að vekja þá hugsun, að hér væri þjóð á mikilsverðum stað, sem ekki væri ástæðulaust að veita aukna athygli og ekki væri vonlaust að eyða á auknu púðri með árangri, bæði með auknum áróðri, auknum rekstrarkostnaði til fimmtu herdeildar og öðrum slíkum aðferðum, sem alþekktar eru. Ef Íslendingar hikuðu við að taka upp samvinnu á frjálsum grundvelli við nágranna sína, Þá mundi það einnig óspart verða notað af andstæðingum lýðræðisríkjanna og þeim fengin vopn í hönd. Auðvitað vildu hinir friðsömu Íslendingar ekki vera með, yrði sagt, og sannaði það bezt, að hér væri um árásar- en ekki varnarbandalag að ræða. Enn fremur sýndi það, að bandalagið væri byggt á yfirgangi í garð smáþjóðanna, þannig að hinir smæstu treystu sér ekki til þess að vera með o. s. frv., o. s. frv. Öllu þessu hefði verið hægt að víkja til hliðar og hefði verið sjálfsagt að víkja til hliðar, ef einhverra þeirra skuldbindinga væri krafizt í sáttmálanum, sem Íslendingar gætu ekki undir gengizt, hefði t. d. verið farið fram á hersetu á friðartímum eða erlendar herstöðvar. Þá hefðu lýðræðisþjóðirnar orðið að skilja, að Ísland gat ekki verið með, þótt það vildi samvinnu við þær. Engu slíku er til að dreifa. Eins og sáttmálinn er, þá er sjálfsagt fyrir Íslendinga að taka hiklaust afstöðu og taka boðinu um að gerast stofnaðili að bandalaginu. Ég get ekki séð, hvernig hægt væri að segjast vilja samstarf um sameiginleg öryggismál við önnur lýðræðisríki og þá alveg sérstaklega við Norðurlönd og engilsaxnesku ríkin, eins og meginþorri Íslendinga vill aðhyllast og hefur yfir lýst, og skorast síðan undan því að taka þátt í varnarbandalagi eins og því, sem hér á að stofna. Í þessu sambandi vil ég minnast á þjóðaratkvæðagreiðslu. Upphaflega mun ýmsum hafa dottið í hug, að eðlilegast mundi vera að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um málið, en það var tvímælalaust miðað við það, að þeir hinir sömu gerðu þá ráð fyrir, að bandalagssáttmálinn hlyti að verða öðruvísi og meira skuldbindandi en hann er nú. Nú er þessu öðruvísi varið vegna þess, hvernig sáttmálinn er. Þess vegna mun það nú vera svo, að fáir aðrir en hreinir andstæðingar þess, að gengið sé í bandalagið, munu telja þjóðaratkvæðagreiðslu nauðsynlega eða eðlilega. Ekki hafa Danir eða Norðmenn þjóðaratkvæðagreiðslu um þessi mál, og eru þeir þó með fremstu lýðræðisþjóðum heimsins, og því síður Bretar. Mun óþekkt fyrirbrigði, að í þessum löndum hafi nokkru sinni verið þjóðaratkvæðagreiðsla um utanríkismál af þessu tagi. Þátttaka í varnarbandalaginu, eins og það liggur fyrir, þýðir í raun og veru aðeins það, að menn vilji samvinnu um sameiginleg öryggismál við bandalagsþjóðirnar án sérstakra skuldbindinga, og það er svo margrætt mál á Íslandi, bæði fyrr og síðar, að það er engin ástæða til þess að fara að stofna til þjóðaratkvæðagreiðslu um hávetur út af því. Þá vil ég fara örfáum orðum um Keflavíkursamninginn í sambandi við þetta mál, þó að hann sé mál út af fyrir sig. Það er augljóst, að þátttaka í varnarbandalaginu skuldbindur Ísland alls ekki til þess að láta þann samning gilda lengur en hann sjálfur ákveður, og hafa Íslendingar frjálsar hendur í því máli, þegar endurskoðunarákvæði samningsins geta komið til framkvæmda. Því fer og fjarri, að nokkrar líkur séu til þess, að erfiðara reynist að fá nýjan og hagkvæmari samning um Keflavíkurflugvöllinn, ef þátttaka er ráðin í bandalaginu. Það er stefna Framsfl. í flugvallarmálinu, eins og kunnugt er, að ekki beri að hafa sams konar fyrirkomulag á rekstri Keflavíkurflugvallar áfram eins og nú er, heldur beri að semja um rekstur vallarins þannig, að Íslendingar reki hann og stjórni honum, en með fjárhagslegri aðstoð þeirra ríkja, sem mikinn hag hafa af því, að völlurinn sé fullkominn og vel rekinn. Að þessu mun Framsfl. vinna, og ég teldi það vera mikinn ávinning fyrir málið, ef aðrir lýðræðisflokkar þingsins hefðu tekið sams konar afstöðu, enda var áherzla lögð á það af öllum, þegar Keflavíkursamningurinn var gerður, að menn vildu, að Íslendingar gætu tekið að sér rekstur hans. Undanfarna mánuði hefur verið mikið rætt og ritað um Atlantshafsbandalagið. Ýmsir Íslendingar eru tortryggnir í sambandi við allt, sem að þeim málum lýtur, og óttast óeðlilegan þrýsting og að Ísland gangi of langt í þeim. Þetta hefur nokkuð komið fram í umræðunum undanfarið. Þær umræður hafa verið meingallaðar, og tekur þó út yfir síðustu dagana. Í heild hafa þó umræðurnar fest þann ásetning með þjóðinni að leyfa alls ekki her né erlendar herstöðvar á friðartímum. Ætti það að vera öllum ljóst af því, sem fyrir liggur, að slíkar kvaðir fylgja ekki þátttöku í varnarbandalaginu. Þess ætti þá og að mega vænta, að þeir, sem jafnan hafa gert þetta að höfuðatriði í sambandi við málið, taki nú fullt tillit til þess, sem nú liggur ljóst fyrir öllum, og hagi afstöðu sinni í samræmi við það. Kommúnistar hamast eins og bandóðir menn gegn öllu samstarfi við lýðræðisríkin um þessi mál og æpa sig hása um landráð og landsölu. Þetta er ekki fyrir það, að þeir séu þeirrar skoðunar, að Ísland eigi að vera hlutlaust og hér eigi ekki að vera her og herstöðvar, heldur er það vegna þess, að þeim er sagt, eins og kommúnistum alls staðar annars staðar á jarðkringlunni, að nota öll meðöl til þess að vinna gegn því, að löndin hafi samvinnu við lýðræðisþjóðirnar, og að þeim beri að vinna að því, að þjóðirnar geti legið sem flatastar fyrir forráðamönnum alþjóðakommúnismans, ef þeir skyldu hefjast handa um frekari aðgerðir til þess að útbreiða kommúnismann. Þessir menn vilja hafa hér her, ef hann væri frá Rússlandi eða leppríkjum Rússlands, og þeir mundu vilja hafa hér herstöðvar sömu þjóðar. Þeir mundu hjálpa erlendu árásarliði, ef það kæmi hingað úr réttri átt, þótt hagkvæmara þyki hér að láta Brynjólf Bjarnason segja annað í bili. Þetta eru menn þeirra Thorez og Togliattis, sem hafa lýst yfir því, að þeir mundu hjálpa rússneskum herjum, ef þeir réðust inn í þeirra lönd. Kommúnistar eru ósparir á landbráðabrigzlin, og stafar það sjálfsagt af því, hvernig samband þeir hafa við menn í öðrum löndum og halda aðra eins og sig. Landráðabrigzlin eru ekki ný bóla lengur, og það ættu kommúnistar að vita, að allir heiðarlegir menn eru löngu hættir að taka mark á þessum gífuryrðum þeirra og telja þau einvörðungu gefa til kynna, hvernig þeim er sjálfum innan rifja. Það tekur sig ekki illa út, eða hitt þó heldur, að heyra tal kommúnista um hlutleysi og áróður þeirra á þeim grundvelli gegn því, að Ísland taki þátt í varnarbandalagi lýðræðisþjóðanna. Rétt fyrir stríðið krafðist Einar Olgeirsson þess, að Ísland gerði bandalag við engilsaxnesku þjóðirnar og Rússa gegn Þýzkalandi. Þegar þýzkt herskip kom hér í heimsókn fyrir stríðið, heimtaði hann af stjórninni, að hún gerði ráðstafanir til þess, að hingað kæmu brezk og bandarísk herskip til þess að vernda landið. Rétt á eftir kom svo annað hljóð í strokkinn. Þá sömdu Þjóðverjar við Rússa. Þá var hlutleysisstefnan tekin upp í bili, á meðan nazistarnir flæddu yfir Vestur-Evrópu og ógnuðu Bretlandi - og þá um leið auðvitað Íslandi, af því að Rússar voru þá hlutlausir. Þessi stefna lýsti sér í því, að þá heimtuðu kommúnistar, að verzlunarsamningur væri gerður í stríðsbyrjun við þýzku nazistana. Þá hét stríðið barátta milli tveggja rándýra um bráð. Þá var það glæpsamleg hagnýting vinnuaflsins að vinna að mannvirkjum fyrir brezka herinn á Íslandi. Þá var þess krafizt, að togurunum væri bannað að sigla til Englands, og þá voru það landráð að gera herverndarsamning við Bandaríkin. En þessari stefnu var ekki haldið lengi. Þegar Þjóðverjar réðust á Rússa, þá breyttist allt. Þá varð stríðið að heilagri krossferð gegn nazistum. Þá máttu ekki aðeins íslenzku togararnir sigla til Englands, heldur var það talið hið merkasta framlag í stríðinu að færa Englendingum fisk. Og þegar talað var um, að ekki mættu allt of margir Íslendingar fara í setuliðsvinnu vegna annarra aðkallandi verka, þá sagði Þjóðviljinn, að þeir, sem ömuðust við landvarnarvinnunni á Íslandi, ynnu í þágu Quislings og Hitlers. Þegar nazistar voru síðan komnir á kné í styrjöldinni, þá smjöðruðu kommúnistar og skriðu fyrir bandamönnum og sögðu, að fórnir Íslendinga í baráttunni fyrir frelsi og lýðræði væru þungar á vogarskálum réttlætisins. Þá var ekki lengur á það minnzt, að það hefðu verið landráð að færa Englendingum fisk, þegar þeir stóðu einir á máti nazistum, eða landráð að gera herverndarsamning við Bandaríkin. Þá varð það hlutskipti þessara verkfæra í mannsmynd að hefja það til skýjanna, sem þeir höfðu kallað landráð, og þá um leið að hefja til skýjanna verk þeirra manna, sem þeir höfðu kallað landráðamenn á stríðsárunum, - en þessir menn höfðu þá bjargað þjóðinni með því að hafa að engu tillögur kommúnista, brigzl og dólgslegar hótanir. En það er ekki allt búið með þessu. Ofan á þetta lögðu svo kommúnistar til, að Íslendingar færu í stríðið, og um það segir Þjóðviljinn: „Þeir (þ. e. sósíalistar) vilja láta viðurkenna, að þjóðin sé raunverulega í stríðinu og hafi háð það og vilji heyja það með hverjum þeim tækjum, sem hún ræður yfir“. Þá var ekki verið að tala um hlutleysi. En ástæðan var auðvitað augljós og alltaf sú sama, að Rússar höfðu fengið því framgengt, að til þess að verða stofnendur Sameinuðu þjóðanna urðu menn að segja Þjóðverjum stríð á hendur. Það kemur síðan til viðbótar, að þessir postular hlutleysisins hafa mælt bót og dáðst að innlimun Póllands, árásum á Finnland og ofbeldinu í Tékkóslóvakíu. Það er tæpast hægt að hugsa sér ömurlegra fyrirbæri en það, að fylgismenn Thorez og Togliattes skuli þykjast vera að berjast fyrir hlutleysisstefnu og íslenzkum málstað. Hvernig er svo afstaða kommúnista í þeim ríkjum, sem liggja upp að Rússlandi? Hvernig er hlutleysisstefnan, sem þeir reka í Póllandi, Tékkóslóvakíu og öðrum nágrannaríkjum Rússlands? Hlutverk þessara manna er að vinna fyrir málstað Rússa í þeim ríkjum, þar sem Rússar hafa ekki alveg tögl og hagldir, með því að koma í veg fyrir samstarf þessara þjóða við aðrar lýðræðisþjóðir og eyðileggja endurreisnarstarfið í þessum löndum. En í leppríkjunum, þar sem Rússar stjórna í gegnum kommúnista, þar er gríman tekin ofan og ekki verið að hafa fyrir því að tala um hlutleysi - allt innlimað þegjandi og hljóðalaust. Það er ekki hægt að hugsa sér ljótari sögu en þá, sem íslenzkir kommúnistar eiga í utanríkismálum. Hún sannar, að þeir hugsa ekkert um það, hvað Íslandi er fyrir beztu, heldur um það eitt, hvað er í samræmi við vilja kommúnistaflokks Rússlands og valdamanna í alþjóðasamtökum kommúnista. Framkoma þeirra á stríðsárunum sannar þetta, og framkoma þeirra nú sannar þetta einnig, þannig að ekki verður um villzt. Og það er ekki hægt að komast lengra í óskammfeilni en þessir menn gera með því að koma nú enn og ætlast til þess, að þjóðin hafi það að einhverju, sem þeir segja um þessi mál. Hvernig væri komið fyrir íslenzku þjóðinni nú, ef hún hefði hlýtt þeirra forustu, fjandskapazt við Breta og bandamenn á stríðsárunum og gert sig að viðundri með því að fara í stríðið, einangra sig í Vestur-Evrópu eftir stríðið með fjandsamlega afstöðu gegn öllu því, sem lýðræðisþjóðirnar hafa lagt til? Sannleikurinn er líka sá, að með fáránlegri afstöðu sinni í þessu máli hefur kommúnistum tekizt að opna augu margra fyrir því, hvers eðlis flokkur þeirra er, sem betur fer, og mun hann þess gjalda. Bandalagsmálið liggur nú ljóst fyrir hverjum manni, og er rétt að afgreiða það hreint og hiklaust. Það var orðið vel og vandlega rætt og athugað, þegar það bar formlega að, og því auðveldara að taka afstöðu til þess en ella. Það er þannig vaxið, að um það geta vonandi allir sameinazt, sem vilja sérstakt samstarf við lýðræðisþjóðirnar um öryggismál landsins. Hinar fólskulegu ofbeldishótanir Brynjólfs Bjarnasonar og fyrirheit hans um tortímingu þeirra, sem meira meta málstað Íslands en þjónustu við húsbændur Brynjólfs Bjarnasonar, munu hér engu ráða.



Herra forseti. Þegar ég sá vantrauststillögu þá, sem Sósíalistaflokkur hinnar íslenzku kommúnistadeildar lét útbýta hér í þinginu fyrir nokkrum dögum, datt mér í hug upphaf á gömlu erindi, sem ég lærði einu sinni og hljóðar svo, að mig minnir: „Einar karlinn hinn aumi - út er genginn að slá“. Enda hafði hávaðinn í hinni kommúnistísku smiðju, blásturs- og brýnsluhljóðið, verið með meira móti undanfarna daga, og benti til þess, að þeir teldu hinn mikla annatíma uppskerunnar nálgast, þegar sigðin yrði borin út á hinn bylgjandi akur. Og gleðihlakk sáðmannanna yfir ríkulegum ávexti iðju sinnar heyrðist greinilega í gegnum allan hávaðann. Og það var sannarlega ekki svo undarlegt. Þá var ástandið í landinu þannig, að hvert vandamálið hafði fléttazt inn í annað og virtust hvert um sig og öll í senn ærið torveld úrlausnar. Í utanríkismálunum var þannig ástatt, að Alþingi og ríkisstj. varð að fara að taka ákvarðanir í viðkvæmasta vandamáli, sem að höndum íslenzka lýðveldisins hefur borið - afstöðu þess til Atlantshafsbandalagsins, - sem nú um sinn hefur verið mál málanna að rægja og afflytja fyrir kommúnista um allan heim. Í innanlandsmálum var ástandið þannig, svo að tvennt eitt sé nefnt: Dýrustu og stórvirkustu framleiðslutæki þjóðarinnar, togararnir, höfðu legið bundnir við landfestar viku eftir viku sökum deilu á milli sjómannanna og útgerðarmanna um kaup og kjör, sem útgerðarmenn töldu útgerðina ekki geta borið uppi, en sjómenn töldu sig ekki geta misst. Ástandið í fjármálum ríkisins var þá og er enn þannig, að Alþingi hefur ekki enn tekizt að koma saman fjárlögum fyrir yfirstandandi ár. þótt langt sé nú liðið á fyrsta fjórðung þess - sökum hinna stórkostlegu útgjaldaþarfa ríkisins, er dýrtíð og verðbólga hefur blásið út. Það var því ekki að undra, þótt þessir herrar létu það sér til hugar koma, að íslenzka þjóðfélagið væri orðið nægilega veikt og ráðvillt, svo að hér væri tími til kominn að fylgja vel á eftir til að fullkomna öngþveitið og upplausnina, sem alls staðar og ávallt hefur reynzt hinn óhjákvæmilegi undanfari þess, að þeir gætu náð sínu heimsþekkta steinbítstaki á löndum og þjóðum. Og þeir hefðu sannarlega getað talið sig vel að þeim sigri komna, ef hann hefði fallið þeim í skaut, því að að honum hafa þeir starfað með kostgæfni, hér sem annars staðar, alla sína tíð. Í þessu sambandi skal lauslega minnzt á þau vandamál, sem ég drap á áður, og vil ég nú einkum minnast á utanríkismálin. Hverjir eiga sök á því, að við Íslendingar, eins og aðrar þær þjóðir, sem að Atlantshafssáttmálanum standa. þurfa nú á þessum tíma að eyða orku sinni og tíma til þess að byggja upp þessi samtök með öllum þeim kostnaði, sem af þeim leiðir, og öllum þeim áhyggjum, sem þeim fylgja? Hverjir aðrir en kommúnistar - kommúnistar um allan heim. Það eru þeir og þeir einir, sem með stefnu sinni og baráttuaðferðum bera ábyrgð á öllu því öngþveiti, sem nú ríkir í alþjóðamálum, enda er upplausnarstarfsemin, eins og ég minntist á áður, þar sem annars staðar fyrsti liður í allri þeirra yfirgangs- og útþenslupólitík. Sinn fyrsta stóra sigur - í rússnesku stjórnarbyltingunni - unnu þeir, er upplausnarástand ríkti í landinu eftir ósigra rússneska keisaradæmisins í heimsstyrjöldinni fyrri. Og sá sigur varð þeim auðveldari fyrir óstjórn þá, er þar hafði ríkt um langt skeið. Skammsýnir og skilningslausir einvaldar og spilling aðals og auðstétta hafði öldum saman legið eins og mara á rússneskri alþýðu og haldið henni í andlegri og líkamlegri áþján. Og þessi yfirstétt var auk þess orðin nægilega dáðlaus til að geta ekki tryggt yfirráð sín í þjóðfélaginu með þeirri miskunnarlausu hörku, sem slíkt stjórnarfar hefur jafnan byggzt og byggist á. Á þessu hefur rússneski kommúnisminn ekki flaskað, eftir að hann hóf sig upp í hinn auða söðul á fáki rússneska einvaldans, því að þótt kommúnismanum væri brotin brautin til valdanna með loforðum og slagorðum um alþýðulýðveldi og jafnrétti þegnanna, var hann fljótur, eftir að hann hafði náð völdunum, að söðla um yfir í ríkiskapítalisma og jafnframt ofurveldi eins eða fárra manna, sem töldu sig sjálfkjörna persónugervinga og handhafa hagsmuna, hugsjóna, vilja og valds hins mikla fjölda. Og þar með var hringurinn lokaður frá einu einveldisforminu í annað. En þrátt fyrir þessa staðreynd heima fyrir hefur áróður kommúnismans í öllum öðrum löndum alltaf verið rekinn á grundvelli alþýðulýðræðis og almannavalds - alltaf þangað til hann hefur náð yfirráðum í einhverju þjóðfélagi - þá er fljótt söðlað um þar á sama hátt. Fljótlega eftir sigur kommúnismans í Rússlandi var svo farið að undirbúa heimsbyltingu hans með undangraftarstarfsemi í öðrum löndum heims, með því að fá til þeirra starfa sjálfboðaliðssveitir í löndunum sjálfum, eins konar fimmtu herdeildir, sem síðan hafa verið nefndar og frægar urðu í „regimenti nazistanna“. Í löndum þeim, þar sem lýðræðið hafði náð mestum þroska - þar sem almenn velmegun var mest og alþýðumenntun fullkomnust, - átti þessi undangraftarstarfsemi mjög örðugt uppdráttar lengi vel. Hins vegar náði hún þegar allmiklum árangri í sumum þeim þjóðlöndum, er heimsstyrjöldin fyrri hafði leikið verst, og þar sem hin fyrrnefndu mótstöðuskilyrði voru ekki fyrir hendi. Einkum heppnaðist hún vel í Ítalíu og Þýzkalandi, og mátti um eitt skeið vart á milli sjá, hvað yrði þar ofan á. En þar kom svo strik í reikninginn, sem hinir vísu feður kommúnismans ekki höfðu reiknað með. Þeir höfðu þegar kennt andstæðingum sínum of mikið. Og þannig fór í báðum þessum löndum, að upp risu ófyrirleitnir ævintýramenn, sem tóku af kommúnismanum þessa nýju hreyfingu í sínar eigin hendur - fasisminn í Ítalíu og nazisminn í Þýzkalandi. Þeir tóku sjálfir kommúnismans vopn og verjur í sína þjónustu - foringjadýrkunina, hið skefjalausa jesúíta-siðferði í málflutningi og baráttuaðferðum. Þessar aðfengnu dyggðir blönduðu þeir svo hinum heimafengna stórkapítalisma, þjóðarrembingi, og var sköpunarverkið fullkomið, og má kommúnisminn vera stoltur af sínu framlagi og frumkvæði. Og í hinum ægilega, heimssögulega harmleik, sem síðan fór fram í þessum löndum, leikur kommúnisminn enn sitt örlagaríka hlutverk. Um leið og hann verður á yfirborðinu aðalandstæðingur fasismans og nazismans í úrslitabaráttunni heima fyrir, verður hann undir niðri aðalsamherji þeirra og hjálparhella til að berja niður lýðræðisöflin í löndunum og brjóta á bak aftur allt viðnám gegn hinum nýju einveldisstefnum. Og þetta gera kommúnistarnir ekki óviljandi, heldur vitandi vits. Þannig segir Manuilski, aðalritari kommúnistísku samtakanna, III. Internationale árið 1932: „Með hverjum eigum við samleið? Jafnaðarmönnunum, sem vilja halda uppi ríkisvaldinu, eða Hitlersliðinu, sem vinnur gegn því? Ef Hitler kemst til valda, getum við með hjálp hans brotið niður lögregluvald jafnaðarmanna og ríkisvald Brunings. Þannig er Hitler eins og nú standa sakir - þó að það sé honum óafvitandi – okkar sjálfsagði samherji“. Svo mörg eru þau orð. Eftir þessu var svo unnið og á þennan hátt sigraði svo nazisminn í Þýzkalandi, og allir þekkja svo afleiðingarnar af ógnarveldi hans, sem kommúnisminn átti höfuðsök á að koma í valdastólinn. En sagan er ekki þar með öll sögð. Árin liða og þessir yngri bræður kommúnismans, fasisminn og nazisminn, færa út kvíarnar land úr landi, gráir fyrir járnum, og nú líður að hinu örlagaríka ári 1939. Lýðræðisríkin í álfunni hafa nú sem endranær reynzt seinþreytt til vandræða og með hikandi afstöðu og friðsamlegri undansláttarpólitík mjakað sér undan ágengni nazismans til að firra þjóðirnar nýrri heimsstyrjöld í lengstu lög. En nú var þeim að verða ljóst, að ekki varð lengur undankomu auðið. Og þegar nazisminn beindi sókn sinni gegn Póllandi, sagði England: hingað og ekki lengra. - Nú hófust fyrir alvöru varnarsamtök lýðræðisþjóðanna, með England í broddi fylkingar, til að stöðva heimsvaldabaráttu nazismans. Hitler hikaði við um stund. Honum mun ekki hafa þótt ráðlegt að leggja út í stórstyrjöld með óvissa aðstöðu eða vísa andstöðu flestra stórvelda bæði í Evrópu og Ameríku. Og þá vaknaði spurningin: Hvar stendur Rússland? Flestir lýðræðiselskandi menn í heiminum gerðu sér þá vonir um, að það mundi standa við hlið lýðræðisþjóða heimsins í átökunum við ófreskju nazismans. En hvað skeður? Eins og reiðarslagi lýstur þeirri fregn yfir heiminn, að Rússar og Þjóðverjar - kommúnisminn og nazisminn - hafi gert með sér griðasáttmála, skipt í bróðerni á milli sín þjóðlöndunum, sem á milli þeirra lágu - og nú logar ófriðarbálið upp á samri stundu. Sagan hafði endurtekið sig. Áður hafði kommúnisminn stutt nazismann í því að brjóta niður hið veikburða þýzka lýðveldi og lýðræðisöfl þess og þar með að verða allsráðandi í landinu. Nú sigar kommúnisminn rándýri nazismans á lýðræðisþjóðirnar, sem eftir voru í álfunni, með þessum fræga sáttabikar þeirra Stalíns og Hitlers. Og afleiðingarnar þekkir heimurinn allt of vel. Það má nú að vísu segja, að „Það lá við, að sú krús yrði að lokunum dýr“ fyrir kommúnismann, þegar bróðirinn sneri sér við í söðlinum og lagði sverðinu til hans. Og ef Rússland hefði ekki þá notið fullrar og afdráttarlausrar aðstoðar lýðræðisríkjanna, sem það þó áður hafði brugðizt svo hrapallega, en þó fyrst og fremst Bandaríkjanna, sem kommúnistar nú sæma öllum svívirðingarheitum tungunnar, er með öllu óvíst, hvor bróðirinn, sá brúni eða rauði, réði nú ríkjum í hinu víðlenda rússneska veldi. Enn var það von allra friðsamra og lýðræðissinnaðra manna, að unnt yrði fyrir bandalagsríkin að taka upp samvinnu um að reisa heiminn úr rústum eftir styrjöldina, þar sem henni hafði lokið með sameiginlegum sigri þeirra allra. En heimskommúnisminn hafði ekkert lært og engu gleymt. Enn sem fyrr fór hann sínu fram. Í stað þess að taka upp einlægt og undirhyggjulaust samstarf við lýðræðisþjóðirnar, að byggja heiminn upp að nýju, hefur hann tekið upp gamla þráðinn aftur - miskunnarlausa baráttu fyrir útþenslu og yfirráðum sínum í heiminum. Og nú er ekki beðið með að hagnýta sér uppskeruna, sem undirbúin var með sáttabikarnum fræga, sem hleypti styrjöldinni af stað. Meginhluti Evrópu lá flakandi í sárum að henni lokinni. Örbirgð sú og upplausn, sem öllum styrjöldum fylgja, varð brátt í algleymingi. Jarðvegurinn var undirbúinn og aðstaðan notuð út í æsar. Með undangraftarstarfsemi inn á við og valdbeitingu studdir utan frá hefur hvert ríkið af öðru, eitt og eitt í senn, orðið ofbeldi kommúnismans að bráð. Enn á ný hafa lýðræðisþjóðir heimsins vaknað við vondan draum. Sporin frá ofbeldisskeiði nazismans hræða. Hinar frjálsu þjóðir vilja ekki, að sagan endurtaki sig. Þess vegna er nú stofnað til víðtækari samtaka meðal þeirra en nokkru sinni fyrr til varnar frelsi sínu og sjálfstæði og fyrir friði. Og nú segja þau einum rómi: Hingað og ekki lengra. - Þetta er ástæðan til þess, að við Íslendingar höfum nú ofan á mörg óleyst innanlandsvandamál orðið að verja allmiklu af dýrmætum tíma til að geta tekið ákvörðun í þessu mikilsverða og viðkvæma utanríkismáli, sem þó nú orðið, að fengnum öllum upplýsingum, ætti ekki að verða lýðræðissinnuðum mönnum mikið vandamál. Ef land okkar lægi í austurhluta Evrópu, þá hefðum við losnað við allt val og vanda í málinu. Þá hefði ekki verið spurt, heldur skipað. En nú er Ísland þar, sem það er, og það gerir allan muninn. Þess vegna getum við rætt málið með og móti - þess vegna getum við tekið okkar ákvarðanir á löglegan og stjórnskipulegan hátt. Slíku fylgir að vísu nokkur vandi. Það kostar athugun, umræður, tíma og tafir frá öðru. En allt er þetta sams konar kvaðir og því fylgja í hverju spori að lifa sem frjáls maður meðal frjálsra manna og þjóða, og efast ég ekki um, að flestir Íslendingar muni fúsir leggja á sig slíkar kvaðir og kjósa þær fram yfir hlutskipti þess manns, sem verður að venja sig af þeim munaði að hugsa og álykta sjálfur um nokkuð, sem máli skiptir. Hitt þarf engan að undra, þótt kommúnistar - ekki aðeins hér, heldur um allan heim - taki upp hatramma baráttu gegn samtökum sem þessum og reyni að afflytja þau og villa um fyrir mönnum. Þeir vildu helzt, að hvert einasta þjóðfélag í heiminum segði sem svo: Láttu ekki drottins ljós til mín, lof mér að sofa í næði. - Svo að þeim tækist sem fyrirhafnarminnst að sporðrenna hverri þjóð af annarri niður í hinn óseðjandi svelg. Þannig er nú þáttur kommúnismans í þessu máli, og má í því sambandi segja, að sá veldur miklu, sem upphafinu veldur. Þáttur þeirra í hinum málunum, togarastöðvuninni og fjárlagaöngþveitinu, er heldur ekki óverulegur út af fyrir sig, en það er önnur saga, er síðar verður rædd.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. 4. landsk. þm., Brynjólfur Bjarnason, sem hóf þessar umr. hér í kvöld, byrjaði á því að snúa sér nokkuð að innlendum vandamálum, þó að höfuðinntakið í hans ræðu væri hins vegar að verja þann málstað, sem öllum sönnum Íslendingum finnst, að óverjandi sé. Ég veit, að þessi háttur þessa hv. þm., að snúa sér fyrst örlítið að innlendum vandamálum, hann er í samræmi við stefnu hans og hans flokks að öðru leyti, að hafa á sér - ef svo má segja - yfirskin guðhræðslunnar, en afneita hennar krafti, þ. e. að hafa innanlandsmálin á oddinum, en vinna fyrir útlendan málstað. Þessi hv. þm. sagði, að dýrtíðin í landinu færi vaxandi, vísitalan væri nú komin á fimmta hundrað stig, ,,ef rétt væri reiknað“, bætti hann svo við. Hver er sannleikurinn í þessu máli? Hann er sá, að þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum, þá var vísitalan 316 stig. Þegar dýrtíðarlögin voru sett um áramótin 1947 og 1948, var hún 328 stig, og hún lækkaði fyrir aðgerðir ríkisstj. niður í 319 stig og hún er í dag 328. Það, sem hefur breytzt, er þá það, að vísitalan hefur hækkað úr 316 stigum upp í 328 stig í tíð núverandi ríkisstj. Ef vísitalan, rétt reiknuð, væri nú á fimmta hundrað stig, þá hefur hún vissulega í stjórnartíð þessa hv. þm. sjálfs verið svipuð, eða um 12 stigum lægri, því að sú breyt., sem hefur orðið síðan í þessu efni, er engin önnur en sú - með sama útreikningi -, að hækkunin hefur orðið 12 stig. Það má rétt vera, að vísitöluútreikningurinn, eins og hann sagði, eins og hann er framkvæmdur, gefi ekki fullkomlega nákvæma mynd af dýrtíðinni í landinu. En þessi útreikningur er, eins og ég sagði, alveg eins nú eins og hann var í tíð hans, þegar hann var í ríkisstj., og hefur ekki að neinu leyti breytzt. Sé þessi útreikningsaðferð röng nú, þá var hún einnig röng þá. Og ef á að gera samanburð tveggja tímabila í þessu efni, þá verður um bæði tilfellin að hafa sama útreikning. Þessi samanburður gefur þá 12 stiga hækkun sem útkomu á aukningu dýrtíðarinnar í landinu. En ég vil segja, að það er ekki eins mikil hækkun eins og ástæða hefði verið til að ætla, eftir erfiðleikum þeim, sem við höfum átt við að stríða. „Ríkisstjórnin hefur skipulagt vöruskort“, sagði þessi sami hv. þm. Ég skal í þessu sambandi að vísu viðurkenna, að það hefur ekki verið á valdi núverandi ríkisstj. að flytja inn í landið nægilegt vörumagn til þess að mæta hinni gífurlegu eftirspurn, sem í landinu er vegna þeirrar kaupgetu, sem er fyrir hendi hjá mörgum. Það hefur orðið að grípa til skömmtunar, og það hefur orðið að grípa til gjaldeyristakmarkana og setja á gjaldeyrishömlur. En það hefur tekizt, eftir að öllum gjaldeyri, sem við áttum, hefur verið eytt, að ná viðskiptajöfnuði við útlönd, og það er þó venjulega fyrsta og æðsta markið, sem við setjum okkur í viðskiptunum út á við, að ná viðskiptajöfnuði út á við, svo að ekki verði flutt meira inn í landið heldur en út er flutt af innlendum framleiðsluvörum. Þessu takmarki hefur verið náð á síðasta ári í fyrsta skipti um langan tíma, fyrir aðgerðir ríkisstj., fyrir störf fjárhagsráðs og fyrir störf viðskiptanefndar. Að vísu hefur orðið að grípa til ráðstafana í þessu sambandi, sem æskilegra hefði verið að geta verið án, en ráðstafana, sem ómögulegt var þó að komast hjá til þess að ná þessum árangri, skömmtun, sem tekin hefur verið upp, sem er ekki strangari en svo, að ef það er hægt að flytja inn það vörumagn á réttum tíma, sem skömmtunin tiltekur, þá líður vissulega enginn skort í þessu landi. Og það er heldur ekki hægt að búast við því, að við getum flutt inn meira af vörum, en við höfum vörur til að selja á móti. „Nýsköpunin hefur verið stöðvuð“, sagði hv. 4. landsk. þm. Í því sambandi vil ég benda á, að af öllum innflutningi til landsins, bæði innflutningi s.l. ár og ráðgerðum innflutningi á þessu ári, er gert ráð fyrir, að 33% eða meira verði kapítalvörur, vörur, sem notaðar eru til fjárfestingar í einni eða annarri mynd, þ. e. atvinnutæki, vélar og efni til útvegsins. Í fjárhagsráðslögunum, sem sett voru á sínum tíma, þegar þessi núverandi stj. var mynduð, var ekki gert ráð fyrir, að þessar fjárfestingarvörur næmu meiru í innflutningnum heldur en 15%. En það hefur reynzt mögulegt þó að flytja inn þessar vörur, þannig að innflutningur þeirra nemur nú orðið 33% af öllum innflutningnum. Er nú hægt að segja, að öll nýsköpun í landinu sé stöðvuð, meðan þessi fjárfestingarinnflutningur er aukinn úr ráðgerðum 15% upp í 33% af heildarinnflutningnum? Ég held, að hv. 4. landsk. þm. muni ganga illa að telja alþýðunni í landinu trú um það. „Atvinnuleysi hefur farið í vöxt“, sagði þessi hv. þm. enn fremur. Í fyrra var það sagt af honum og hans flokki, að ef Hvalfjarðarsíldin hefði ekki komið, hefðu Íslendingar gengið hundruðum saman atvinnulausir vegna fyrirhyggjuleysis ríkisstj. Þannig var þetta orðað þá. Hver hefur reynslan orðið nú í ár, eftir að Hvalfjarðarsíldin ekki kom? Hefur atvinnuleysi vaxið? Ég held, að þegar atvinnuleysisskráning fór fram hér síðast í vetur, hafi verið vonum færri atvinnulausir, eða um 100 manns, vonum færri, segi ég, þegar tillit er tekið til þess, hversu geysileg atvinna var hér í fyrra um þetta leyti einmitt af Hvalfjarðarsíldveiðinni. Sem sagt, óskadraumar kommúnista um atvinnuleysi í landinu hafa ekki rætzt. Og að svo hefur orðið, hefur verið m. a. fyrir ráðstafanir ríkisstj., ráðstafanir, sem fólgnar voru í því að sjá um, að fluttar væru inn vörur til ýmissa framkvæmda og atvinnutæki, sem hægt væri að koma mönnum í vinnu við, til að útiloka, að atvinnuleysi myndaðist. Og ég held, að kommúnistum takist ekki að telja þjóðinni trú um það í dag, að nú sé nokkurt sérstakt atvinnuleysi á Íslandi. „Ríkisstjórnin stefnir til gengislækkunar“, sagði hv. 4. landsk. þm. - Ja, ég veit nú ekki, hver meiri öfugmæli hægt er að hafa yfir heldur en þetta í sambandi við stefnu ríkisstj. í dýrtíðarmálunum. Það eru til þrjár leiðir í dýrtíðarmálunum. Leið gengislækkunar, leið verðhjöðnunar, með því að skrifa niður vísitöluna á laun, og það er til þriðja leiðin, að veita verðuppbætur úr ríkissjóði og bæta útgerðarmönnum og öðrum, sem framleiðsluatvinnurekstur stunda, hallann með því að greiða úr ríkissjóði. Það er í raun og veru ekki hægt að benda á leiðir út úr dýrtíðarvandamálinu, nema einhverja af þessum þremur leiðum. Ríkisstj. hefur alveg komið sér hjá að fara gengislækkunarleiðina, en hún hefur farið að nokkru leyti báðar hinar leiðirnar. Og hún mun koma sér hjá því í lengstu lög að fara gengislækkunarleiðina, ef kommúnistum tekst ekki með sinni stefnu að þvinga í gegn gengislækkun. En það er það, sem fyrir þeim vakir með þeirra háttalagi. Um áramótin 1947 og 1948 gerði ríkisstj. tilraun til þess að stöðva dýrtíðina með því að binda kaupgjaldsvísitöluna í 300 vísitölustigum. Þetta var tilraun til þess að reyna á þennan hátt að hefta vöxt dýrtíðarinnar. Þetta tókst að nokkru leyti. Kommúnistar spáðu því þá í umr. hér á þingi, að vísitalan, sú raunverulega vísitala, mundi brátt fara í 350 stig. Hún hefur hæst komizt upp í 329 stig, eða um 330 stig. En í dag er hún 328 stig. Þetta hefur orðið úr spádómum þeirra kommúnistanna. En stefna kommúnistanna í þessu máli, hún kemur hvað greinilegast fram í öllum þeim yfirboðum við allar samningsgerðir, sem verkalýðsfélögin þurfa að gera við atvinnurekendur, og síðast nú í deilu þeirri, sem nú er nýleyst, milli togaraeigenda og sjómanna. Þar voru kröfur kommúnista þannig, að útilokað var, að hægt væri fyrir togaraeigendur að ganga að þeim. Og fram á síðustu stundu var haldið við þessar kröfur. Það er þetta, sem ég hef leyft mér að kalla af þeirra hálfu, kommúnistanna, ekki verkalýðsmálapólitík, heldur glæp, þegar menn vitandi vits berjast fyrir það miklum kauphækkunum, að þeir vita, að ekkert getur orðið afleiðing af því annað en gengislækkun og hrun, ef að slíkum kröfum væri gengið. En það er svo í kommúnistískum fræðum, að vissasti vegurinn til þess að draga hvert þjóðfélag inn undir stjórn kommúnista sé að koma á verðbólgu, hruni og dýrtíð. Og það, sem fyrir kommúnistum hér vakir greinilega í þessari kauphækkunarbaráttu, það eru ekki hagsmunir verkalýðsins, sem þeir þó þykjast berjast fyrir, heldur útlendir hagsmunir. Það er þess vegna hætta á gengislækkun, ekki frá núverandi ríkisstj., því að hún mun berjast á móti henni eins og mögulegt er, en hættan á gengislækkun stafar fyrst og fremst frá kommúnistaflokknum. Hann sá sér leik á borði og studdi það, þegar útgerðarmenn hér í vetur settu það fram sem eina af sinum kröfum, að gjaldeyrir, sem útgerðarmenn fengju fyrir afurðir sínar, yrði seldur með yfirverði og þeir fengju að leggja á hann allt að 100% álag, og vörur fyrir hann hefðu þá orðið þeim mun dýrari í landinu. Það eru þess vegna engir trúrri þeirri hugmynd, að gengislækkun komist á, heldur en kommúnistar, því að þessi hugmynd stefnir að gengislækkun og hruni, eins og þeir vilja koma á. „Tollar hafa hækkað“, sagði hv. 4. landsk. þm. En til hvers hafa tollar og skattar verið hækkaðir? Það er rétt, þar hefur verið hækkað verulega, svo að fjárl. eru nú upp á 260 millj. kr., eins og hann sagði, eða allmiklu hærri heldur en þau hafa verið á undanförnum árum. En í hverju liggur þessi tollahækkun, og hvað hefur þjóðin fengið fyrir hana? Hún hefur fengið það fyrir hana, að hún hefur komizt hjá lækkun á gengi á íslenzkum peningum og hjá því, að lækkað væri kaup með hækkaðri framfærsluvísitölu. Það hefur af hálfu ríkisstj. verið farin sú leið að bæta mönnum upp halla, sem þeir hafa haft á sínum atvinnurekstri, og þetta hefur verið gert með styrk úr ríkissjóði, í staðinn fyrir að fara inn á hina leiðina. Kommúnistar þykjast vera á móti gengislækkun og þykjast líka vera á móti því að komast hjá hættu verðbólgunnar með niðurgreiðslum. En hver er þá þeirra stefna? Hún er engin. Því er fljótsvarað. Um þetta þyrfti ég að hafa miklu lengra mál, og ég vona, að mér og öðrum gefist síðar tækifæri til þess, bæði í útvarpi og annars staðar, að ræða betur við kommúnista um þessi innanlandsmál. En þar sem þeirra aðalmál í þessum umr. hefur verið Norður-Atlantshafsbandalagið, þá skorast ég ekki undan að ræða um það við þá, og mun taka þann tíma, sem ég á eftir, til þess að ræða það mál með nokkrum frekari orðum, en þeir hafa gert, sem á undan mér hafa talað af hálfu ríkisstj. Undanfarnar vikur og mánuði hafa farið fram hér á landi allharðar umræður um það, hvort og þá með hverjum hætti Ísland ætti að gerast aðill að bandalagi vestrænna þjóða, ef stofnað yrði til verndar friði og öryggi í heiminum. Hefur sitt sýnzt hverjum eins og gengur. Þegar félagsskapur Sameinuðu þjóðanna var stofnaður fyrir 4 árum, ólu margir þá von í brjósti, að honum mundi takast að „bjarga komandi kynslóðum undan hörmungum ófriðar, - að skapa skilyrði fyrir því, að hægt sé að halda uppi réttlæti og virðingu fyrir skyldum þeim, er af samningum leiðir, - og að stuðla að félagslegum framförum og bættum lífskjörum án frelsisskerðingar“, eins og segir í upphafi sáttmála hinna Sameinuðu þjóða. Þessar vonir hafa að verulegu leyti brugðizt, og hafa nú flestir þegar gert sér það ljóst. Ástæðurnar fyrir því ætla ég mér ekki að rekja hér, þær eru margar, en sú mun þó vera aðalástæðan, að stórþjóðirnar, eða stærstu þjóðirnar, sem að Sameinuðu þjóðunum standa, aðhyllast mjög mismunandi lífsskoðanir og hugsjónir og bera rótgróna tortryggni í brjósti hver til annarrar; en eitt fyrsta og nauðsynlegasta skilyrðið fyrir því, að samvinna sem þessi geti tekizt, er það, að tortryggnislaust og áreitnislaust hugarfar sé fyrir hendi hjá öllum, sem að samtökunum standa. Þróun málanna hefur þess vegna orðið sú, eins og raunar allir vita, að heimurinn hefur skipzt í tvo andstæða hópa, sem á síðustu árum virðast fjarlægjast meir og meir og í daglegu tali eru kallaðir „vestrið“ og „austrið“, og vita þá allir, við hvað er átt. - Þó að þessir hópar séu innbyrðis ærið sundurleitir, er þó ýmislegt, sem tengir þá saman. Í hinum vestræna hópi eru t. d. þjóðir, sem að meiri hluta til aðhyllast kenningar jafnaðarstefnunnar, ekkert síður en hinar, sem að mestu leyti byggja lífsskoðun sína á kenningu kapítalismans. En það, sem hefur sameinað þær og um leið fjarlægt þær frá hinum austræna hópi, er afstaðan til hinna frumstæðustu og þýðingarmestu mannréttinda, sem þessar þjóðir byggja alla tilveru sína á, en það er frelsi, lýðræði og réttaröryggi. Þetta eru óhagganlegir hornsteinar í þjóðfélagsbyggingu allra vestrænna þjóða, hornsteinar, sem engin þeirra getur hugsað sér að vera án, hvernig svo sem þjóðfélagsbyggingin er gerð að öðru leyti. Það er því ekki óeðlilegt, þegar um þessi grundvallaratriði er að ræða og verndun þeirra, að þá sameinist þeir allir, sem sömu afstöðu hafa til þessara mikilvægu atriða. Og það er því fremur ástæða til, þar sem allar fréttir, sem berast frá hinum hópnum - þeim austræna - hníga í þá átt, að þar séu þessi mannréttindi í litlum hávegum höfð og fótum troðin, í hvert skipti sem það er þénanlegt fyrir valdhafana á staðnum. Þegar svo þar við bætist, að komið hefur í ljós mjög greinileg útþenslupólitík hjá þeim, sem mestu ráða í austurhlutanum, og hvert landið eftir annað er með góðu eða illu þvingað til samstarfs við þá, og 5. herdeildir kommúnista berjast hinni sömu baráttu heima fyrir í hverju landi, þá er ekki undarlegt, að menn taki að ugga um sinn hag og hugsa til gagnráðstafana. Kommúnistaforingjar ýmissa landa, meðal annarra Thorez hinn franski og Togliatti hinn ítalski, hafa lýst yfir því, að ef rússneskir herir sæki lönd þeirra með vopnum, muni þeir ekki berjast til að verja land sitt, heldur þvert á móti gerast föðurlandssvikarar og ganga í lið með árásaraðilanum. Íslenzkir kommúnistar hafa verið spurðir, hvort þeir mundu taka sömu afstöðu hér, en þeir hafa enn sem komið er neitað að svara. Hv. 4. landsk. þm. var að burðast við að gera það, en hann fór í kringum málið og kjarna þess eins og köttur í kringum heitan graut. Hann sagði „ef“ og „ef“ og „ef“ þetta og þetta, þá mundu þeir gera svona og svona. En það voru ótal fyrirvarar og ótal útgöngudyr. Raunar þurfa þeir ekki að svara, því að það er á allra vitorði, að hvaða svar sem þeir teldu hentugt að gefa, þá mundu þeir taka sömu afstöðu og flokksbræður þeirra erlendis. Þeir hafa sýnt það á undanförnum árum, að þeir taka í öllu, sem máli skiptir, gersamlega sömu afstöðu til allra mála og erlendir flokksbræður þeirra, afstöðu, sem ekki er mótuð og tekin af þeim sjálfum, heldur af alþjóðastjórn samtaka þeirra. Þetta er sá bakgrunnur, sem menn verða að hafa í huga, þegar rætt er um stofnun Atlantshafsbandalagsins. Það er nauðvörn þeirra þjóða, sem vilja verja sín helgustu mannréttindi og hindra að þau séu með ofbeldi frá þeim tekin. Þau hafa lært af reynslunni í viðskiptum við Nazi-Þýzkaland, hvernig smáþjóðunum var ógnað og þær teknar hver af annarri, þegar þær stóðu einar, og að eina leiðin til að verjast var sú, að þær nægilega margar byndust samtökum í eina órofa heild, þar sem árás á eina væri skoðuð sem árás á allar, líf einnar væri skoðað sem líf þeirra allra, og þær stæðu því og féllu saman. Síðari hluta ársins sem leið var ljóst hvert stefndi, og var þá hafinn undirbúningur að stofnun Atlantshafssáttmálans. Unnu að þeim undirbúningi Beneluxlöndin þrjú, Frakkland, England, Kanada og Bandaríkin. Hygg ég, að ég megi fullyrða, að fáum, aðeins örfáum Íslendingum hafi þótt þessi bandalagsstofnun óeðlileg utan þrengsta hóps sanntrúaðra kommúnista. Hitt hefur svo verið nokkur ágreiningur um, hvort Ísland ætti að gerast aðili að samtökum þessum. Því hefur verið haldið fram, að Ísland ætti ekki og gæti ekki vegna sérstöðu sinnar sem algerlega vopnlaust land og ómegnugt allra hernaðaraðgerða að taka þátt í þessu bandalagi, þar sem það hlyti að hafa í för með sér, að erlendur her mundi verða hafður hér á friðartímum og nauðsynlegt mundi að koma hér upp herstöðvum, sem ykju árásarhættuna og mundi hafa þjóðernislegar hættur í för með sér. Þetta er uppistaðan í öllum þeim áróðri, sem hafður hefur verið uppi gegn þátttöku í bandalaginu, en ekki hitt, að megintilgangur þess og stefna væri ekki í samræmi við vilja þjóðarinnar, enda svo augljóst, að það hefði ekki þurft að nefna. Íslenzka þjóðin metur frelsi, lýðræði og réttaröryggi - þetta þrennt - meira en nokkuð annað, og barátta fyrir viðhaldi þessara mannréttinda og gegn ofbeldi og yfirgangi því í allt of augljósu samræmi við vilja þjóðarinnar, að það þýði fyrir nokkurn mann að reyna að fá hana til að taka afstöðu með hinu gagnstæða. Þetta kom líka greinilega fram, jafnvel á þeim fundum mörgum, þar sem verið var að burðast við að gera ályktanir gegn þátttöku Íslands í sáttmálanum, áður en menn vissu, hvernig hann var. Þar kom víða fram, að þrátt fyrir yfirlýsingu á móti þátttöku Íslands kom einnig fram yfirlýsing um samúð með samstarfi hinna vestrænu þjóða og ósk um, að Ísland hefði einhverja óljósa samvinnu við þær. Menn hafa af skiljanlegum ástæðum mikið um þessi mál hugsað, rætt og ritað, síðan þau komu á dagskrá, en eðlilega átt erfitt með að gera sér í alvöru grein fyrir málinu, meðan það lá ekki ljóst fyrir. Þó var hægt að gera upp við sig, og raunar mjög auðvelt, hvort menn að stefnu til væru þátttöku fylgjandi, ef viss skilyrði væru fyrir hendi, og að öðru leyti, hvort menn vildu, að málið væri athugað til hlítar og dæmið síðan gert upp, þegar upplýsingar lægju fyrir. Alþýðuflokkurinn varð einna fyrstur til að kveða upp úr með þessa stefnu á flokksþinginu haustið 1948, þar sem samþykkt var eftirfarandi: „Þingið telur rétt og eðlilegt, að innan Sameinuðu þjóðanna og í samræmi við reglur þeirra og skipulag séu mynduð samtök vinveittra þjóða og þá einkum þeirra, er aðhyllast svipuð eða skyld hugmyndakerfi, sérstaklega varðandi lýðræði og mannréttindi.“ „Þá telur þingið sjálfsagt, að athugað sé gaumgæfilega af Íslands hálfu, á hvern hátt öryggi, frelsi og sjálfstæði landsins verði bezt tryggt með samkomulagi við aðrar þjóðir.“ Í samræmi við þessar samþykktir flokksþingsins lýsti forsrh., formaður Alþfl., yfir því um áramótin síðustu, að hann teldi flokkinn hafa markað stefnu sína þannig, að öryggi Íslands væri bezt borgið með samningum við aðrar skyldar þjóðir, og hann sagði einnig, að „Ísland gæti ekki og mætti ekki vera afskiptalaus einstæðingur í miðju Atlantshafi án þess að gera tilraun til þess að tryggja framtíð sína og öryggi.“ Samkvæmt þessari stefnu, sem mörkuð var af flokksþinginu s. l. haust og af forsrh. um áramótin, hefur verið fram haldið síðan. Það hefur þess vegna, eftir því sem tækifæri hefur gefizt til, verið reynt að fylgjast með þróun málanna án þess að taka beinan þátt í undirbúningi þeirra. Fyrri hluta þessa mánaðar, þegar sýnt var, að allur undirbúningur var að komast á lokastig, Noregur hafði ákveðið að gerast aðili og allar líkur bentu til, að Danmörk mundi gera slíkt hið sama, þótti ríkisstj. því tími til kominn að hefja nánari eftirgrennslanir um orðalag sáttmálans og skuldbindingar, þar sem líka útlit var fyrir, að Íslandi yrði boðin þátttaka, eins og síðar kom á daginn. Var þá för okkar ráðherranna þriggja ákveðin. Tilgangur hennar var: 1. Að kynnast nákvæmlega efni og orðalagi sáttmálans. 2. Að gera grein fyrir sérstöðu Íslands; 3. Að afla upplýsinga um ýmis atriði, er samninginn snerta. Samningurinn hefur nú verið birtur fyrir alllöngu og er auk þess prentaður sem fylgiskjal með tillögunni sem lögð hefur verið fram, bæði á íslenzku og ensku, og auk þess hefur hæstv. utanrrh. skýrt hann allýtarlega hér á undan í umræðunum, svo að þess gerist ekki þörf að ég bæti þar neinu við. Höfuðatriðin, sem leggja ber áherzlu á, eru þessi: 1. Ísland gerist með þátttöku í bandalaginu aðili að samvinnu hinna vestrænu ríkja til að viðhalda friði í heiminum, verjast árásum og vernda hefðbundin mannréttindi og nýtur þá um leið þess öryggis, sem sú samvinna veitir. 2. Framlög Íslands í þessu samstarfi eru eingöngu undir okkur sjálfum komin. Það verður tekin um það endanleg ákvörðun af okkur sjálfum, hvort, hvað og hvenær við leggjum okkar litla lóð í vogarskálina, að sjálfsögðu í góðri trú. 3. Samningsaðilar gera sér ljósa sérstöðu Íslands sem herlauss lands og að Íslendingar muni ekki setja upp her. Þeir gera sér líka ljóst, að við munum ekki leyfa erlendar herstöðvar á friðartímum né erlendan her hér á landi. 4. Framlag okkar í samtökum þessum verður sennilega það, að við á ófriðartíma, ef á eitthvert bandalagsríkið hefur verið ráðizt - og ef okkur sjálfum finnst það eðlilegt og sanngjarnt - veitum aðstöðu í landinu svipað og var í síðustu styrjöld, - og við lýsum því yfir með því að gerast aðilar, að við viljum ekki ljá land okkar til afnota fyrir árásaraðila. 5. Ráðagerðir verða hafðar um það fyrir fram, hvernig haga skuli vörnum, ef til árásar kynni að koma. 6. Höfuðáherzla er á það lögð með samtökum þessum að hindra, að til árásar komi, og virðast miklar líkur til, að það muni takast, þar sem að samtökunum standa þjóðir með yfir 300 millj. íbúa og útbúnað, tæknilegan og fjárhagslegan, sem er gífurlega sterkur. Ég skal viðurkenna, að þessi tala nemur ekki þeim 800 milljónum, sem hv. 4. landsk. þm. var að minnast hér á áðan. En ég vænti, eigi að síður, að þessi hópur, sem hér hefur tekið höndum saman, þyki það álitlegur, að ekki þyki glæsilegt á hann að ráðast. Nú er eðlilegt, að spurt sé: Fyrst ekki hvíla á okkur meiri skuldbindingar en þetta, veitir sáttmálinn okkur þá nauðsynlegt öryggi? Eru ekki líkur til þess, að hin bandalagsríkin noti frelsi sitt til athafna samkvæmt samningnum, sem þau auðvitað hafa á sama hátt og við, á þann hátt, að láta það afskiptalaust, ef á okkur verður ráðizt? Eru nokkrar líkur til að þau grípi til vopna til að verja okkur eða gæta þess, að ekki verði á okkur ráðizt, ef þau lagalega samkvæmt bandalagssáttmálanum geta komizt hjá því? Þessu er því til að svara, að auk hinnar siðferðilegu skyldu til hjálpar, sem fyrir fram verður gerð áætlun um, hafa bandalagsþjóðirnar gert sér ljóst, hversu geysiþýðingarmikil lega landsins er, og munu því vissulega ekki láta sér á sama standa um afdrif landsins. Hagsmunir þeirra og hagsmunir okkar fara því gersamlega saman. Það sýndi sig í síðustu styrjöld, svo að ekki verður um villzt, að þeir, sem hafa yfirráð yfir flugvöllum á Íslandi, geta að mjög verulegu leyti ráðið yfir flutningaleiðum um Norður-Atlantshafið milli Ameríku og Evrópu. Það er því bersýnilegt, að þær bandalagsþjóðir í Norður-Evrópu, sem háðar eru aðflutningum frá Bandaríkjunum og Kanada, og það eru þær allar, munu ekki láta sér á sama standa, hvað um Ísland verður á ísjárverðum tímum. Sömuleiðis má ganga út frá því sem gefnu, að Bandaríkin mundu ekki hugsa til þess með ánægju, að Ísland kæmist á vald óvinsamlegs árásaraðila, því að héðan er stutt - tiltölulega - þangað að fara í árásarskyni. - Ber því allt að sama brunni með það, að hagsmunir okkar og bandalagsþjóðanna allra eru svo nátengdir, að ganga má út frá því sem alveg vissu, að litið muni eftir því á raunhæfan hátt, að ekki verði á okkur ráðizt, og aðstoðað, ef til átaka kemur. Þá má eðlilega spyrja: Verður þessi sama vernd ekki látin okkur í té, þó að við gerumst ekki sambandsaðili og höldum okkur alveg fyrir utan samtökin, og er ekki hag okkar betur borgið á þann hátt? Þessu er því til að svara, að ef við ekki tökum afstöðu, þá vita aðilarnir ekki um okkar hug, þar sem hann er ekki yfirlýstur, og munu áreiðanlega gera sínar ráðstafanir samkvæmt því. Þar að auki er þá ekki hægt að hafa fyrir fram ráðagerðir uppi, hvernig snúast skuli við í ákveðnum tilfellum, sem okkur er þó lífsnauðsyn að hafa, og gerðar munu verða, ef við verðum bandalagsþjóð. Og það er sannfæring bæði mín og annarra, sem þessi mál hafa kynnt sér rækilega, að öryggi landsins sé á allan hátt betur borgið á þann hátt heldur en að svífa hlutlaus í lausu lofti, því að hlutleysið virða ekki þeir, sem við þurfum helzt að óttast. Auk þess er sá málstaður, sem bandalagið er stofnað um til varnar, svo miklu nær hug og hjarta yfirgnæfandi meiri hluta íslenzku þjóðarinnar, að gætum við með okkar sérstöðu lagt þar eitthvað af mörkum til aðstoðar með því að gerast frjáls aðili, þá er það áreiðanlega í samræmi við vilja alls þorra þjóðarinnar. Í þessu sambandi dettur mér í hug að minnast örfáum orðum á síðasta vígi kommúnista í þessu máli, sem þeir hafa tekið sér stöðu í, þegar allt annað hefur brugðizt, að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Þetta er bersýnilega lævís tilraun til, undir yfirskini lýðræðis, að tefja málið eða eyða því. Þeir vita, að ef við ekki gerumst stofnaðili að bandalaginu nú, getur það dregizt svo mánuðum skiptir, að við getum gerzt aðilar, og vilja freista þess, að á þann hátt verði dregið úr þeim áhuga fyrir afgreiðslu málsins strax, sem nú er ríkjandi. Þess má einnig geta, að ekki er vitað, að nein önnur þjóð hafi farið þá leið að bera málið undir þjóðaratkvæði, enda alþingismenn löglega af þjóðinni kosnir til að ráða málinu til lykta. Það er og athyglisvert, að fyrir fáum dögum var því haldið fram af andstæðingum málsins, að svo hræddir væru formælendur þess við þjóðina, að þeir ætluðu að efna til nýrra kosninga og læða síðan samningnum upp á þjóðina á eftir. Nú, þegar séð er, að sú tilgáta hefur ekki reynzt rétt, og flokkar þeir, sem að framgangi málsins standa, eru óhræddir við að þola dóm þjóðarinnar við næstu kosningar, hvort sem þær verða haldnar eftir rúmt ár, á venjulegum tíma, eða fyrr, þá er gripið til kröfunnar um þjóðaratkvæðagreiðslu til að tefja málið. En þeirri kröfu mun heldur ekki verða sinnt. Alþingi mun á þinglegan hátt afgreiða málið og þingmenn þola sinn dóm fyrir það eins og annað við næstu kosningar, - en þá munu kommúnistar heldur ekki geta umflúið sinn dóm. Það dylst engum, sem fylgzt hefur með gangi þessa máls, frá því að það fyrst bar á góma, að það eru kommúnistar, sem fyrst og fremst hafa beitt sér gegn því, ekki einasta hér á landi, heldur alls staðar í þeim löndum, sem komið hefur til greina að gerðust þátttökuríki. Alls staðar hefur afstaða þeirra verið sú sama, rökin þau sömu og aðferðirnar eins. Það er því enginn vafi á, að þessum aðgerðum er stjórnað frá einni og sameiginlegri miðstöð, ekki með hagsmuni viðkomandi lands fyrir augum, heldur allt annað. Það er þess vegna ekki öryggi Íslands, sem þeir eru að berjast fyrir, heldur öryggisleysi, til þess að landið sé opnara og óvarðara í því tilfelli, að yfirboðarar þeirra þyrftu á því að halda. Það eru þess vegna nú eins og ævinlega ekki hagsmunir Íslendinga, sem þessir menn berjast fyrir, heldur hagsmunir hins alþjóðlega kommúnisma. Þegar því þessir menn bera það upp í sér, að þeir berjist fyrir hinum íslenzka málstað, hljómar það eins og hið argasta öfugmæli og er það auðvitað líka. Þetta verða menn að hafa í huga, þegar sýndarrök kommúnista eru athuguð gegn því að gerast aðilar að bandalaginu. Hugarfar þessara manna kemur bezt í ljós af því, að fyrir þrem dögum hvöttu þeir til þess í blaði sinu, að afgreiðsla þessa máls yrði hindruð með ofbeldi. Þegar öll rök þraut, þá kom í ljós hið sanna eðli - ofbeldishneigðin. Ég hóf mál mitt um Atlantshafsbandalagið með því að minnast lítillega á Sameinuðu þjóðirnar, og ég ætla líka að ljúka því með því að fara um þær nokkrum orðum og afstöðu Íslendinga til þeirra. Því hefur verið haldið fram, og vonandi með réttu, að þó að Sameinuðu þjóðunum hafi að vissu leyti mistekizt hlutverk sitt, þá muni þó hugsjónin, sem sá félagsskapur byggist á, lifa og vonandi einhvern tíma koma til framkvæmda. Því hefur þá einnig verið haldið fram, að við Íslendingar gætum bezt þjónað þeirri hugsjón með því að skipta okkur ekki af þeim átökum, sem nú eiga sér stað milli bandalagsþjóðanna. Þetta álít ég ekki aðeins vafasamt, heldur beinlínis hættulega skoðun. Ef einhver þjóð eða þjóðasamsteypa hefur uppi áróður á móti og baráttu gegn þeim grundvallaratriðum, sem sáttmáli Sameinuðu þjóðanna hvílir á, þá er það skylda þeirra, sem andvígir eru, að sameinast og berjast á móti. Og þá fyrst er von til, að hugsjón Sameinuðu þjóðanna verði að veruleika, þegar ekki er lengur til andstaða gegn þeirri hugsjón, sem máli skiptir. Atlantshafssáttmálinn er mótaður innan þess ramma, sem Sameinuðu þjóðirnar ákveða um slíka svæðasamninga, og það er von þeirra allra, sem að honum standa, að hann geti orðið til að vinna gagn þeirri hugsjón, sem Sameinuðu þjóðirnar eru byggðar á, - verndað þjóðirnar fyrir ofbeldi og árásum og staðið vörð um þau mannréttindi, sem við viljum fyrir engan mun missa.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. gat þess áðan, að hæstv. ríkisstj. hefði reynt að greiða úr togaradeilunni. Árangurinn má sjá. Hann gat um, hvers vegna bæjarútgerðin hefði ekki skilið við útgerðarauðvaldið, en henni var bannað það af þeim, sem valdið hafa. Það var ýmislegt fleira, sem hæstv. ráðh. kom fram með. En sérstaklega langar mig til að taka til athugunar það, sem hann sagði um skrif Brynjólfs Bjarnasonar 1941 um, að skotið yrði án allrar miskunnar. En hvað segja alþingistíðindin um þetta. Brynjólfur er að tala um, að hingað sé kominn amerískur her og hættuna, sem af því geti stafað, og segir svo, á bls. 45: „Þýzka útvarpið lét ekki á sér standa að lýsa því yfir, að Bandaríkin séu komin þangað, sem stríðið er, og þar verði skotið án allrar miskunnar.“ Svo skulu menn bera saman orð hæstv. ráðh. og alþingistíðindin. Hæstv. ráðh. fór nýlega vestur um haf, og þar vestra sagði hann, að hér væru ekki nema um 10% þjóðarinnar að kommúnistum meðtöldum á móti samningnum. Í Sósíalistaflokknum er um 20% kjósenda, og veit ég ekki betur en svo mikil óánægja sé innan Sjálfstæðisflokksins, að einn af leiðtogum flokksins hafi af þeim ástæðum sagt sig úr flokknum, og ég ætla, að andstaðan gegn samningnum nái ekki svo skammt inn í raðir Alþýðuflokksins. Og er þetta aðeins eitt dæmi um sannleiksást hæstv. dómsmrh., en það er ekki aðeins þessi hæstv. ráðh., sem svo skrafar, því að hér hafa komið fram fjórir hæstv. ráðh. og allir meðhöndlað sannleikann á svipaðan hátt og hæstv. dómsmrh. Það er athugavert, um hvað umr. hafa snúizt hér í kvöld hjá hæstv. ríkisstj. og fylgismönnum hennar. Þær hafa snúizt um þau mál, sem þjóðinni eru kunn, um inngöngu í Atlantshafsbandalagið. En þetta mál á langa forsögu, sem þjóðinni er ef til vill ekki eins kunn. Þegar hæstv. forsrh. gerði fyrirspurn um það vestur um haf, hvort Bandaríkin væru reiðubúin að taka að sér hervarnir hér, segir Cordell Hull, að Bandaríkin muni gera allar þær ráðstafanir, sem þeim sé mögulegt til að tryggja öryggi sitt, og skömmu síðar er tilkynnt, að Bandaríkin hafi stigið stórt skref í þá átt að tryggja sig gegn árás. Eftir kosningarnar 1946 var þeim svo veitt hér herstöð, og vestur í Ameríku er þetta merkt sem ein helzta herstöðin til varnar Bandaríkjunum, og nú erum við að gera á ný samning við þessa sömu þjóð. Og hver trúir því, að ekki felist hætta í þessu? En það væri einnig ástæða til að ræða innanlandsmálin. Í febrúar er gefin lýsing á stefnu stj. í Alþýðublaðinu og Tíminn telur, að Eysteinsstefnan hafi sigrað í fjárhagsmálum. En blöð Framsfl. láta þess getið í vetur, að dýrtíðin sé að aukast, og einn af stuðningsmönnum hæstv. ríkisstj. lét þess getið í ræðu í dag, að skuldirnar væru að vaxa hjá þjóðinni, þó að lýst hefði verið yfir, að engin skuldasöfnun mætti eiga sér stað. Nú verða háttv. þm. að gera upp við sig, hvort þeir eru með eða móti hæstv. ríkisstj. Þeir, sem ekki greiða atkv. á móti henni, eru með því móti að stuðla að því, að hér verði byggð stærsta atómstöð veraldarinnar og að ríkið safni skuldum. - Ég heyri, að hæstv. forseti vill ekki, að ég tali meira um hæstv. ríkisstj., en ég veit að þjóðin hefur séð, hvers konar stjórn þetta er, og að þeir hv. þm., sem greiða henni atkv. eiga ekki upp á pallborðið hjá hv. kjósendum í framtíðinni.



Herra forseti. Síðasti hv. þm. veittist að hæstv. dómsmrh. fyrir það, hversu óvarlega hann færi með þingtíðindi, og vitnaði í setninguna, að það verði skotið án miskunnar. En þessi guðfræðingur les þingtíðindin eins og viss persóna biblíuna. Hann skildi eftir þingtíðindin, og vil ég leyfa mér að lesa áfram: „Ef ráðstafanir Bandaríkjanna yrðu til þess, að veitt yrði virk aðstoð í þeirri baráttu, sem háð er á austurvígstöðvunum, þá mundu Íslendingar ekki heldur telja eftir sér það, sem af því stafaði, en það er bezt að láta verkin tala. Enginn getur láð Íslendingum, þó að þeir myndi sér skoðanir samkv. fenginni reynslu. Enginn getur láð þeim, þó að þeir séu tortryggnir.“ . Af hendi stjórnarliða hefur það eftir atvikum og að gefnu tilefni verið talið rétt, að þessar útvarpsumræður snúist fyrst og fremst um það mál, sem nú er efst á baugi með þjóðinni og í rauninni veldur því, að vantraust er fram borið einmitt nú. Hæstv. utanrrh. hefur þegar borið fram öll sterkustu rök þessa máls. Þau hafa verið áréttuð af öðrum hæstv. ráðherrum, sem hér hafa tekið til máls, svo að segja má, að þar sé litlu við að bæta. Ég mun þó verja þeim fáu mínútum, er ég hef til umráða, til þess að láta í ljós mitt álit á málinu, um leið og ég í höfuðefnum tek undir rök hæstv. ráðherra. Á miðju ári 1945 komu saman allmargir menn í San Fransisco á vesturströnd Bandaríkjanna. Það voru fulltrúar mannkynsins - hins hrjáða mannkyns, sem þá í nær 6 ár hafði þolað meiri raunir ótta, böls og blóðsúthellinga en sagar veit nokkur dæmi um. Ég veit ekki, hvað verið hefur innst í hugarfylgsnum sumra þeirra, er þar réðu mestu. Hitt mun óhætt að staðhæfa, að aldrei fyrr hafa jafnmiklar vonir jafnmargra manna staðið til nokkurrar samkundu sem þessarar. Segja má, að þær vonir hafi að því leyti rætzt, að á þessari samkundu bundust flestar þjóðir heimsins og þ. á m. allar hinar voldugustu heltum um að freista þess að skapa nýja veröld friðar og frelsis, þar sem manngöfgi, mannfrelsi og mannhelgi réðu ríkjum. Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna var færður í letur, svo að hann mætti verða biblía hinnar nýju veraldar. Sameinuðu þjóðirnar voru stofnsettar. Síðar skildu menn sáttir og glaðir. - Sameinuðu þjóðirnar eru nú tæpra fjögurra ára. Saga þeirra er stutt, viðburðarík og raunaleg. Það væri ofmælt að segja, að allar þær vonir, sem við þær voru tengdar, væru nú þegar fölnaðar og dánar. Hitt er óleyfileg bjartsýni, ef nokkur þjóð teldi sér lengur fært að byggja allt sitt traust og öryggi á þessum félagsskap. Til þess að skilja innsta eðli þess máls, sem hér er gert að umræðuefni - þátttöku Íslands í bandalagi Atlantshafsþjóðanna -, til fulls, verða menn að vera þess minnugir, að frá því Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar og allt fram á þennan dag er það tvennt, sem öllu öðru fremur hefur ráðið viðburðum og markað stefnu á sviði heimsstjórnmálanna. Annað er, að eitt af voldugustu stórveldum veraldarinnar hefur svo algerlega lamað starfsemi og gagnsemi Sameinuðu þjóðanna, að nú er svo komið, að fundir þeirra eru fyrst og fremst vettvangur harðvítugra ádeilna þar sem þjóðir heimsins skiptast í tvær andstæðar, harðvítugar fylkingar, sem deila hvor á aðra með fullkomnu hlífðarleysi. Af þessu leiðir, að því fer svo fjarri, að Sameinuðu þjóðirnar hafi fram að þessu reynzt bærar um að skapa þann frið og öryggi í heiminum, sem þeim var ætlað að gera, að það verður þvert á móti að viðurkenna, að með degi hverjum minnka vonirnar um, að þær muni nokkru sinni reynast þess megnugar. Hitt er svo það, að samfara þessu, jafnframt því, sem æ gleggra hefur orðið, að til Sameinuðu þjóðanna er enn sem komið er einskis trausts að leita, þá hefur einmitt sama stórveldið sem þessu veldur þanið út veldi sitt og áhrif, svo að hver þjóðin af annarri, sem er í nábýli við þetta stórveldi, hefur nú ýmist að fullu fargað sjálfstæði sínu að efni og formi eða lýtur í öllum aðalefnum boði þessa mikla einræðisveldis. Það eru þessar staðreyndir, sem leitt hafa af sér þann áttmála, sem við Íslendingar munum nú gerast aðilar að. Það er ótti þeirra Evrópuríkja, sem daglega hafa fyrir augum sér raunir þeirra er beint og óbeint búa við frelsisskerðingu, um að verða sömu örlögum að bráð, - það er vitund þessara þjóða um, að Sameinuðu þjóðirnar séu þess með öllu ómegnugar að bægja þeim voða frá dyrum þeirra, sem því réð, að þrjár smáþjóðir, Belgar, Hollendingar og Luxembourgarbúar, hófust handa um myndun varnarbandalags. Í síðustu styrjöld höfðu allar þessar þjóðir verið gleyptar af ómótstæðilegu herveldi einræðisherrans, ásamt með þeirri hlutleysisyfirlýsingu, sem þær í heiðarlegri og einfeldnislegri trú á loforð ofstækisfullra einræðisherra ætluðu að byggja líf sitt og öryggi á. Nú hafði reynslan, hin örlagaríka og þungbæra reynsla, kvatt dyra hjá þeim og kennt þeim, að af hlutleysinu var ekki verndar að vænta. Nú gat aflið eitt veitt öryggi. Þessar þrjár þjóðir, ásamt Bretum og Frökkum, mynduðu því með sér varnarbandalag Vestur-Evrópu. Hér voru þeir að verki, sem þolað höfðu bölvun tveggja heimsstyrjalda og tæmt höfðu til bots bikar hinna ómælanlegu hörmunga og mannrauna hernaðarins. Hér ræddust þeir við, sem af reynslunni vissu, að ekkert var jafnóttalegt sem þriðja heimsstyrjöldin, annað en það eitt að missa frelsi sitt í hendur erlends valds einræðis og kúgunar. Þess vegna reyndu þær að búa sér skjaldborg einingarinnar, þess vegna tóku þær fagnandi þeirri uppástungu utanríkisráðherra Canada, að Canada og Bandaríkin skyldu slást í hópinn, svo að varnarbandalagið mætti verða svo öflugt, að til þess væru að minnsta kosti miklar líkur, að enginn dirfðist að ráðast á það. Þetta bandalag er nú raunverulega myndað. Það verður formlega stofnað í byrjun næsta mánaðar. Okkur Íslendingum stendur til boða að verða meðal stofnenda þess. Eigum við að játa eða neita? Það er sú ákvörðun, sem bráðlega liggur fyrir okkur að taka. Ég er ekki viss um, að nokkru sinni í sögu Íslendinga hafi í nokkru máli verið beitt jafnmiklum falsrökum sem andstæðingar þessa máls hafa gert. Í umræðunum hér í kvöld hefur verið maklega flett ofan af þessum herrum. Eftir stendur mynd af flokki, sem veit hvað hann vill, mönnum, sem óska þess, að Ísland verði fráskila við allar þær þjóðir, sem þeir eru skyldastir að ætt, uppruna, andlegu atgervi og átrúnaði, beinlínis í því skyni, að auðveldara megi reynast að hagnýta landið, ef til átaka kemur, til árása á alla dýrmætustu helgidóma mannlegs lífs, frelsi, sjálfsákvörðunarrétt og lífshamingju manna og þjóða. Í fylgd með þeim eru fáeinir menn, flestir fremur vesælir menn, sem eiga enga samleið með kommúnistum og sjálfir það eitt sameiginlegt, að sjálfsmetnaður þeirra er særður, vegna þess að þeir hafa ekki komizt til þeirra metorða og valda í sínum eigin flokki, sem þeim sjálfum finnst, að gáfur sínar og menntun standi til. Slíkar særðar sálir hafa kommúnistadeildir allra landa og þjóða veitt í net sín og beitt fyrir sig. Launin, sem þeir fá, er lof og skjall, sem breitt er yfir sára og sjúka metnaðartilfinningu. Ég get ekki svarað falsrökum þessara manna á þeim sárafáu mínútum, sem ég hef enn til umráða, með öðrum hætti betur en þeim, að gera grein fyrir, hvers vegna ég tel Íslendingum skylt að svara játandi því boði, sem þeim hefur verið gert um að gerast stofnendur bandalagsins. Fyrst ætla ég þó aðeins að bregða upp skyndimynd af baráttu kommúnista og fylgifjár þeirra í málinu. Baráttan hefst með því, að áður en kommúnistar hafa nokkra hugmynd um, hvernig þessi samningur mundi verða, telja þeir sig þekkja efni hans að fullu. Þeir skýra þjóðinni frá því og tryggja að sjálfsögðu, að þar séu lagðar á Íslendinga allar þær kvaðir, sem þjóðin sízt vill undir gangast. Þegar svo sáttmálinn liggur fyrir, og það kemur í ljós, að ekkert, bókstaflega ekki eitt einasta atriði af því, sem helzt gæti orðið ásteytingarsteinn í augum þjóðarinnar, felst í sáttmálanum, þá er svarað með því, að ekkert sé að marka, hvað í samningnum standi, hann sé saminn til að blekkja Íslendinga, hver grein hans sé orðuð með alveg sérstakri hliðsjón af baráttu „þjóðvarnarfélagsins“ á Íslandi. Hafa menn nokkru sinni heyrt aðra eins firru? Halda menn nú virkilega, að þeir fulltrúar átta þjóða, sem við samningaborðið hafa setið undanfarna mánuði til þess að semja eitt merkasta plagg, sem nokkru sinni hefur verið lagt fyrir þjóðir veraldarinnar, hafi stöðugt dvalið með hugann á Íslandi og að jafnaði sagt hver við annan: Já, nú eru góð ráð dýr, þessa grein verður að orða svona og svona, annars fáum við séra Sigurbjörn á móti okkur, o. s. frv. Engin grein samningsins miðast við Íslendinga sérstaklega, þó að sérstaða Íslands rúmist innan samningsins. Og enginn þeirra manna, sem þær hafa samið, þekkir þá froðusnakka, sem undanfarna mánuði hafa verið að reyna að svíkjast aftan að þjóð sinni í skjóli hempunnar. En þessi vinnubrögð, slíkur málflutningur, hann sýnir vel, hvaða málstað þessir menn eru að verja. Af háværum ópum andstæðinga málsins er eitt, sem langhæst hefur hljómað. Það er þetta: „Íslendingar mega aldrei gerast þátttakendur í hernaðarbandalagi.“ Þetta hefur fengið mikinn hljómgrunn í hjörtum friðelskandi almennings, sem þá jafnframt hefur verið boðið miklu meira öryggi og betra skjól með þeim einfalda hætti að lýsa yfir hlutleysi Íslendinga. Ég spyr nú: Vita þessir menn ekki nokkurn skapaðan hlut, hvað þeir eru að segja? Vita þeir ekkert um sjálft aðalatriði þess máls, sem þeir mánuðum saman hafa verið að fjalla um? Eru þetta hreinir fávitar, eða eru þeir forherðingin sjálf - umvafin hempunni? Ísland er í hernaðarbandalagi. Sameinuðu þjóðirnar eru bandalag friðelskandi þjóða, sem hafa heitið að halda uppi friðnum í heiminum og beita til þess vopnavaldi, ef með þarf. Meðlimir Sameinuðu þjóðanna hafa af frjálsum vilja lagt á sig þær kvaðir að leggja af mörkum her og aðstöðu, ef þess verður af þeim krafizt. Þannig er sá sáttmáli, sem Íslendingar undirrituðu af fúsum vilja og með einróma samþykki Alþingis 1946. Þessi sáttmáli er enn óbreyttur. Íslendingar eru enn meðlimir þessa félagsskapar. Hin eina breyting, sem á er orðin, er sú, að Sameinuðu þjóðirnar hafa valdið Íslendingum sem öðrum vonbrigðum vegna þess, að þær hafa fram að þessu ekki megnað að beita hervaldi, þótt með hafi þurft í þágu friðarins. Sáttmáli sá, sem hér á að gera, er einmitt sprottinn af þessum vonbrigðum. Hann er tilraun til að skapa þátttakendum hans þann frið og það öryggi, sem Sameinuðu þjóðunum var ætlað að skapa öllum þjóðum heimsins. Hann er í einu og öllu gerður innan ramma sáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. 51. gr. þessa sáttmála. Fyrir okkur Íslendinga er sá einn munur á þessum samningi og sáttmála Sameinuðu þjóðanna, að við undirskrift þessa sáttmála fáum við miklu skýrari viðurkenningu á sérstöðu okkar sem vopnlausrar þjóðar, en okkur tókst að fá, þegar við undirrituðum þær hernaðarlegu skuldbindingar, sem felast í sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þetta er sannleikur málsins. Um hlutleysið er óþarft að ræða. Saga allra þjóða, líka okkar Íslendinga, sannar, að það hefur reynzt einskis virði, þegar á hefur reynt, en úr því svo hefur verið, hvaða heilvita manni getur þá til hugar komið, að svo verði ekki einnig framvegis? Komi til átaka, sem við vonum og biðjum forsjónina að forða okkur frá, þá veit sá, sem þann ægilega hildarleik hefur, að baráttan er barátta um líf eða dauða, líf eða dauða heilla þjóða og óskyldra hugsjóna. Í slíkum átökum man enginn eftir því, að Íslendingar vilja vera hlutlausir, ef landsins á annað borð er þörf. Af öllu, sem víst er, er þetta vísast. Og svo hitt, að Íslands verður þörf og dregst því án alls efa inn í styrjöldina strax á fyrsta degi hennar. Allt þetta veit enginn betur en Brynjólfur Bjarnason, þótt hann segði annað. Atlantshafssáttmálinn liggur nú fyrir, hefur legið fyrir umheiminum um nokkurt skeið, og þá líka fyrir okkur Íslendingum. Hann er sáttmáli um það, að frjálsar þjóðir efni til frjálsra samtaka til varðveizlu friðnum í veröldinni. Hann er hollustueiður frelsisunnandi þjóða til friðar, jafnréttis og sjálfsákvörðunarréttar. Hann er sáttmáli um það, að sérhver þjóð ákveði sjálf, hvað hún telur sig bæra um að leggja af mörkum og hvenær. Hann er, hvað Íslendinga sérstaklega áhrærir, sáttmáli um það, að þar sem Íslendingar engan her hafi, skuli þeir heldur engan her þurfa að stofna og enga hermenn leggja af mörkum, þótt til styrjaldar komi. Hann er sáttmáli um það, að engin þjóð skuli nokkru sinni hafa her á Íslandi á friðartímum. Hann er sáttmáli um það, að aldrei skuli herstöðvar vera á Íslandi á friðartímum. Hann er sáttmáli um það, að Íslendingar láni baráttunni fyrir frelsinu sömu afnot af landi sinu, ef til átaka kemur, sem þeir gerðu í síðustu styrjöld. Hann er sáttmáli um það, að reyni nokkur nokkru sinni að teygja hramm sinn yfir fald Fjallkonunnar, þá rísi 330 milljónir bezt menntu þjóða veraldar upp til varnar frelsi hennar og fullveldi. Sáttmálinn er mesti og merkasti friðarsáttmáli, sem nokkru sinni hefur verið gerður í heiminum. Hann er sterkasta, já, ef til vill einasta von mannkynsins um, að komizt verði hjá voða þriðju heimsstyrjaldarinnar. Íslendingar eiga ekki að skerast úr leik, þegar þeir eru kvaddir til ráða, þar sem örlög mannkynsins eru ráðin. Þvert á móti ber Íslendingum að miklast af þátttöku sinni í svo gæfuríkum atburðum. Og Íslendingum ber öðrum fremur að fagna þessum sáttmála, sem þeir eru öðrum síður færir um að verja sig sjálfir. Og ef vonirnar skyldu bresta og einræðisöflin yrðu þess valdandi að til ófriðar komi, þá verður ekki aðeins barizt um hugsjónir Norðmanna, Dana, Breta, Bandaríkjamanna, Belgíumanna, Luxembourgbúa, Frakka, nei, - skoðanafrelsi, málfrelsi, ritfrelsi, fundarfrelsi, - allt er þetta helgustu hugsjónir Íslendinga. Ef Íslendingar vita enn ekki, hvers þeir meta frelsið, þá er það af því einu, að fram að þessu hafa þeir verið svo gæfusamir, að þurfa ekki að kenna á skorpionum kúgunar og ofbeldis. Eitt ár, einn mánuður, einn dagur í því helvíti á jörðu mundi nægja til þess að færa Íslendinga í skilninginn um, að þeir elska frelsið meira, en sjálft lífið. Þeir mundu því fúsir til sérhverrar þátttöku, hvers kyns sem væri, í baráttunni fyrir endurheimt frelsisins, hins dýrmæta frelsis, ef þeir einu sinni hefðu misst það. En ef þetta er rétt, og það er rétt - Íslendingar - hversu miklu fremur ber okkur þá ekki að taka þátt í þeim voldugu samtökum, sem nú er til stofnað í því skyni að verja frelsið, okkar frelsi jafnt sem annarra frelsi, þegar okkur er gerður þess kostur án herskyldu og hersetu og án allra kvaða annarra en þeirra, sem við sjálfir viljum á okkur leggja, og þegar við jafnframt vitum, að þátttaka okkar í þessum samtökum er öruggasta og jafnvel einasta ráðið til þess að tryggja það, að komi til átaka, verði Ísland varið þannig að Íslendingar lifi, - en deyi ekki. Við Íslendingar stöndum nú frammi fyrir augum alheimsins. Smáir og varnarlausir, en einlægir í trú okkar á lýðræði og frelsi, eigum við nú að velja eða hafna, velja það að leggja okkar litla hlut af mörkum til þess að freista þess að firra mannkynið ógn nýrrar styrjaldar, en tryggja eftir lítilli getu sigur frelsis og mannhelgi, ef til átaka kemur, - velja þetta eða hafna því. Svarið getur aldrei orðið nema eitt, einfaldlega af því, að okkur skortir frambærileg rök fyrir því að synja því tilboði, sem okkur hefur verið gert. Við getum ekki, án þess að flekka manndóm okkar, þjóðarmetnað og virðingu, játað lýðræði og frelsi hollustu, en sagt þó: Komi til einhverra átaka í veröldinni um þessar okkar helgustu hugjónir, þá sitjum við hjá - erum algerlega hlutlausir. Það er áhættu minnst fyrir okkur. En blessaðir berjizt þið, og Guð gefi ykkur góðan sigur. Að slíkri þjóð verður hlegið, og það að vonum. En Íslendingar verða ekki til athlægis. Svar okkar verður já, - eindregið já.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. kvartaði yfir því hér í ræðu sinni áðan, að ekki væri talað um annað en Atlantshafsbandalagið við þessar umræður. Ég ætla nú raunar að tala um það, en ætla þó að veita hv. þm. ofur litla úrlausn með því að tala fyrst um sitt hvað annað. Hv. 4. landsk. talaði um, hvernig farið hefði, ef stefna Framsfl. hefði orðið ofan á á árunum 1944–46, þá hefðu engir bátar verið keyptir o. s. frv. Ég vil nú leiðrétta þetta. Í fyrsta lagi er það, að mestur hluti bátanna var keyptur af utanþingsstjórninni, eða fyrir þetta stjórnartímabil, sem hv. þm. nefndi, og voru þessi kaup gerð með góðum stuðningi Framsfl. Sá flokkur barðist heldur aldrei gegn togarakaupunum, Það haggar eigu þar um, hve oft sú skröksaga er endurtekin Þá sagði hv. þm., að fjárlög væru enn óafgreidd og dýrtíðin færi sívaxandi. En hvers vegna er ekki búið að afgreiða fjárlög? Ég skal ekki fara svo langt út í það, enda er ég ekki viss um, að það veri til neinnar gleði fyrir þennan hv. þm. En sannleikurinn er sá, að kommúnistar eiga mestanhlut í því, hvernig komið er fjármálum landsins. Sama er um dýrtíðina og verðbólguna að segja. Hvernig stendur á því, að hún hefur heldur vaxið tvö síðustu árin? Það er vegna þess, sem eftir var skilið, þegar kommúnistar fóru úr ráðherrastólunum. Það er ekki óskemmtilegt hlutverk, sem þessir menn hafa valið sér, og fer ég ekki nánar út í það. En núverandi stj. hefur tekið upp nýja stefnu í landbúnaðarmálum, afurðasölumálum og félagsmálum landbúnaðarins, fjárfestingar- og gjaldeyrismálum, og þannig mætti lengi telja. Margs hefur verið vel gætt og í öllu betur en áður. Fyrir starf fjárhagsráðs hafa þegar verið gerðar ráðstafanir til að koma skipulagi á fjárfestinguna og atvinnulífið, komizt hefur verið hjá skuldasöfnun erlendis, og með dýrtíðarlögunum frá 1947 hefur tekizt að draga úr verðbólgunni. Framleiðslukostnaður bátaútvegsins hækkaði ekki árið 1948, og er það í fyrsta sinn síðan fyrir stríð. Margt fer þó aflaga, og ástandið er á ýmsan hátt geigvænlegt í innanlandsmálum, svo geigvænlegt, að ekki er hægt að eyða löngum tíma í að ræða Atlantshafsbandalagið, heldur verður, strax og búið er að afgreiða það mál, að snúa sér að innanlandsmálunum. Framsfl. leggur áherzlu á, að takast megi að lækka svo kostnaðinn við að lifa og framleiða í landinu, framfærslu- og framleiðslukostnaðinn, að í stað nýrrar verðbólguöldu komi þróun í aðra og skynsamlegri átt. Í þessu skyni hefur flokkurinn, eða þingmenn hans, lagt fram allmörg frumvörp, sem stefna í þessa átt og munu verða tekin fyrir hér á næstunni. Allir vita, að kommúnistar flytja nú vantraust sitt til að blanda inn í þær umræður áróðri gegn Atlantshafsbandalaginu, og því hefur af hálfu ríkisstj. og stuðningsflokka hennar verið lögð áherzla á að gera sem gleggsta grein fyrir því máli, og vík ég nú aftur að því. Hv. 6. þm. Reykv. kvartaði mikið undan því, að hér skyldi nálega eingöngu vera rætt um Atlantshafsbandalagið af hálfu stjórnarflokkanna. Já, það er skaði skeður, að kommúnistar skuli ekki einir fá næði til að blekkja í því máli. Hv. 4. landsk. sagði, að ef Bandaríkin felldu þann dóm, að hætta væri á ferðum, þá gætu þau þegar komið hér upp herstöðvum, en í 4. gr. samningsins er þvert á móti talað um, að samningsaðilar skuli ráðgast um eða hafa samráð um sín í milli, hvenær öryggi einhvers þeirra sé talið stofnað í hættu, og í 5. gr., þar sem talað er um skuldbindingar aðila, er komizt svo að orði, að hver og einn þeirra geri það, sem hann álítur nauðsynlegt til að koma á og varðveita öryggi. En hv. 4. landsk. túlkar þetta bara þannig, að hann segir, að ef skotin sé niður flugvél yfir Berlin, þá séum við þar með komnir í stríð. Það er engin furða, þótt hv. 6. þm. Reykv. vildi, að sem minnst væri um þetta mál talað nema af hálfu kommúnista, þegar þannig er á málum haldið. Enn fremur sagði hv. 4. landsk., að Íslendingum bæri að hervæðast samkvæmt samningnum, þó að það sé skýlaust tekið fram í 5. gr., að það sé alveg á valdi hvers og eins samningsaðila, hvað gera skuli í því efni. Ég bendi á í þessu sambandi, að í einu blaði hér, Þjóðvörn, var nýlega þessi fyrirsögn: „Skýlaus ákvæði Atlantshafssáttmálans: Skylda til vígbúnaðar og stríðsaðild. Samkvæmt samningnum ber Íslandi skylda til að setja upp her, setja lög um hermál og fara í stríð, þegar Bandaríkjunum sýnist.“ Þetta er sá boðskapur, sem blaðið hefur að færa. Er nú nokkur undrandi á því, þótt þingmenn stjórnarflokkanna telji nauðsynlegt að tala um Atlantshafsbandalagið, þegar svona er að málunum staðið. Hv. 6. þm. Reykv. sagði á þá leið, að óleyfilegt samstarf við aðrar þjóðir um öryggismál Íslands hefði byrjað með herverndarsamningnum við Bandaríkin 1941. En hann og hans flokkur létu ekki af að gorta af þeim samningi, meðan Rússar börðust móti Þjóðverjum, og sér maður glöggt af þessu samræmið í því, sem kommúnistar mega segja hverju sinni. En hvernig stendur nú á baráttu kommúnista hér gegn Atlantshafsbandalaginu. Ég gat þess áðan, að ástæðan er sú, að þeirra hlutverk er að berjast fyrir málstað alþjóðakommúnismans og Rússa og að þeir fyrirlíta í rauninni hlutleysishugtakið af innsta hjartans grunni. Ég skal nú vitna í nokkur ummæli því til staðfestingar. Í Þjóðviljanum 4. nóv. 1938, eða um ári fyrir styrjöldina, stendur þessi klausa: „Sósíalistaflokkurinn samþykkti á stofnþingi sínu að berjast fyrir því, að Ísland fengi öryggi sitt betur tryggt en nú er, með samningi við sterk stórveldi (en nú þykir vænlegra að flagga með hlutleysinu), er standa munu við orð sín. Nú vita allir, að franski og enski verkalýðurinn heimtar nánara bandalag við Sovétríkin og Bandaríkin. Og jafnvel íhaldsmenn, eins og Duff Cooper, taka undir þetta. Allir menn, sem ekki vilja selja land sitt undir fasisma Þýzkalands, heimta þetta bandalag. (Þarna er ekki verið að heimta hlutleysi, heldur bandalag.) Og Bandaríkin standa okkur Íslendingum nærri og munu standa við orð sín, meðan Roosevelt ræður a. m. k.“ Þetta var sagt 1938. Þá var það ekki úrræðið að vera hlutlaus, heldur mynda bandalag til að verjast hættunni. Nú mætti aðeins setja orðið kommúnismi í staðinn fyrir nazismi, annað hefur ekki breytzt, jú, auk þess er sá munurinn, sem engum kemur á óvart, að nú vilja kommúnistar, að Íslendingar séu hlutlausir. Er nokkur svo grunnhygginn, að hann skilji þetta ekki? Aftur ætla ég að vitna í blað kommúnista, Þjóðviljann. Þetta sama ár, 1938, sagði Einar Olgeirsson: „Það má enn fremur segja, að eftir afstöðu hvers manns og hvers flokks, í hvaða landi sem er, til Sovétríkjanna fari það, hvort hann vill vernda frelsi sitt og þjóðar sinnar gegn tortímingu.“ Þetta fer svo sem ekki eftir afstöðu til innanlandsmála, heldur eftir afstöðunni til Sovétríkjanna, hvort menn vilja frelsi sinnar þjóðar eftir þessari kenningu að dæma. Og áfram heldur Einar Olgeirsson: „Án bandalags við Sovétríkin er trygging lýðræðis og þjóðfrelsis óhugsandi.“ Nú er komið dálítið annað hljóð í strokkinn, nú vilja kommúnistar vera hlutlausir. En nú dylst engum manni lengur, hver er raunverulega meiningin hjá þeim. Ég skal svo ekki lengja þessar umræður miklu meira. Eins og ég drap á áðan, gefst vonandi brátt tími til þess hér á Alþ. að ræða innanlandsmál. Það er sannarlega ástæða til að vera áhyggjufullur um þau mál, og ríður ekki á öðru meira, en að leysa þau. M. a. af þeim sökum er nauðsynlegt að afgreiða þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu sem allra fyrst, svo að hægt sé að snúa sér að innanlandsmálunum. Sjálfstæði Íslands stafar ekki hætta af Atlantshafsbandalaginu, heldur af því, ef við sjáum ekki okkar málum þannig farborða, að við getum lifað sem frjáls þjóð í frjálsu landi. Og það eru einmitt kommúnistar, sem eru og munu verða dragbíturinn á það, að Íslendingar geti borið höfuðið hátt sem frjáls og sjálfstæð þjóð.



Herra forseti. Hv. 6. þm. Reykv. talaði um það, að undarlegt væri, inn á hvaða svið umræðurnar hefðu beinzt hér í kvöld. En kommúnistar hafa sjálfir gefið tilefnið. Síðustu mánuði hefur mikið verið um það rætt á Íslandi, að átök kynnu að verða um örlagarík spor í sambandi við athafnir og ákvarðanir Íslendinga í utanríkis- og öryggismálum þjóðarinnar. Þetta er vissulega rétt. Íslenzka þjóðin er stödd á vegamótum. Í heimi umsvifamikilla og örlagaríkra athafna á hið unga íslenzka lýðveldi að taka ákvarðanir, er verulegu máli skipti um framtíðaröryggi og fylkingasamstöðu þjóðarinnar. Árla í nýafstöðnum heimsófriði varð öllum Íslendingum það ljóst, er augu höfðu opin, að landið stóð ekki lengur utan við hin geigvænlegu átök, stríðið var komið að okkar eigin bæjardyrum. Þegar syrti í álinn og allt útlit varð ískyggilegt fyrir lýðræðisþjóðirnar í baráttu þeirra við ofbeldi, einræði og yfirdrottnun einræðisríkjanna, varð einsætt, að örlög okkar voru óhjákvæmilega samofin átökunum, hvort sem okkur líkaði betur eða verr. Íslandi var á kurteislegan og vinsamlegan hátt boðið að gerast aðili með Vesturveldunum í vægðarlausri og tvísýnni baráttu þeirra gegn ofurveldi hins ofstækisfulla og tryllta nazisma. Ísland gat ekki, af auðsæjum ástæðum, tekið því boði, þó að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar fyndi það vel og skildi, að framtíð hennar væri öll undir því komin, að lýðræðisöflin í heiminum bæru sigur af hólmi í átökunum. Af illri nauðsyn og raunverulega í framtíðarþágu Íslands hernámu Bretar land okkar. Formleg mótmæli voru, af eðlilegum rökum og ástæðum, flutt af okkar hálfu gegn hernáminu. Forsrh. okkar bað þjóðina að taka ekki illa hinum óboðnu gestum. Og brátt hófst raunveruleg og náin samvinna á milli íslenzkra stjórnarvalda og hernámsliðsins. Árið 1941 gerði Ísland samning við Bandaríkin og Bretland um hervernd Bandaríkjanna. Frá mínu sjónarmiði var þessi sáttmáli þá þegar í upphafi Íslandi til farsældar. Við sýndum hug okkar, lögðum okkar litla lóð í vogarskálina,. bæði til aukins öryggis Íslands og einnig til sameiginlegra átaka í baráttunni fyrir framtíð. mannkynsins. Þar fóru saman hagsmunir Íslands og þeirra annarra ríkja og afla í heiminum, sem óhjákvæmilega hlutu mest að orka á farsæla framtíð íslenzku þjóðarinnar. Ísland var brátt, eða að minnsta kosti eftir að Bandaríkin urðu formlegur stríðsaðili, orðið samvinnuþjóð með þeim ófriðaraðilanum, sem eðlilegast var og sjálfsagðast og í rökréttustu sambandi við afstöðu okkar til átakanna í heimsmálunum. Friður var saminn og honum fagnað af heilum hug, ekki sízt af Íslendingum, sem eru og hljóta að verða allra þjóða friðsamastir. En friðurinn varð brátt ótryggur og útlit allt uggvænlegt. Í stað sameinaðra þjóða kom sundraður og tvískiptur heimur. Strax að ófriðnum loknum hófust einhliða og einhæf einræðissamtök undir forustu Sovét-Rússlands, þar sem öll Austur-Evrópa og Dónárlöndin voru reyrð föstum hernaðarsamtökum, og þessu hefur verið fram haldið miskunnarlaust og af fullri harðýðgi fram á þennan dag. Eftir því, sem ég veit bezt, hafa þegar verið gerðir 24 beinir og óbeinir hernaðarsáttmálar í Austur-Evrópu, er hafa að geyma ákvæði um það, að ef á eitt ríkið verði ráðizt, þá skuli hin önnur, er að sáttmálanum standa, veita bæði hernaðarlega og alla aðra aðstoð, sem unnt er að láta í té. Meðal Ausur-Evrópulandanna hafði Tékkóslóvakía um skeið sérstöðu. Benes og Masaryk beittu áhrifum sínum til þess að viðhalda lýðræði og frjálsri hugsun í landi sinu. En kommúnistar urðu þess megnugir með aðstoð svikara og spákaupmanna að leggja landið undir einræði hins alþjóðlega kommúnisma. Tékkóslóvakía var með skyndibyltingu innlimuð í hernaðar- og einræðiskerfi Austur-Evrópu. Kommúnistar um öll lönd ráku upp gleðióp. Jafnvel hér, á takmörkum Atlantshafs og Norður-Íshafs, hrósuðu kommúnistar og auðtrúa og blekktir áhangendur þeirra sigri. Hin ógnandi Austur-Evrópublökk var reyrð saman og ögraði öllum friði og öryggi í heiminum. Hin friðsömu lýðræðisríki í Vestur-Evrópu og Bandaríki Norður-Ameríku tóku að hefjast handa, bæði til varnar sér og einnig eigi siður til þess að tryggja heimsfriðinn. Árangur þeirra athafna, knúinn fram í varnarskyni og borinn uppi af hugmyndakerfi lýðræðisins, er Atlantshafssáttmálinn. Íslandi hefur verið boðin aðild að þessum sáttmála og bandalagi lýðræðisríkjanna. Þar er engin þvingun á ferð í austrænum anda. Spurningin er aðeins um það, hvort íslenzka lýðveldið eigi sjálfs sín vegna og hagsmuna sinna að taka þessu boði og gerast þannig einn af aðilunum að samtökum öndvegisþjóða lýðræðis og framfara, eða hvort Ísland eigi að einangra sig, neita öllu samstarfi til öryggis friði í heiminum. Svarið ætti í raun og veru ekki að vera vandasamt. Ísland er þar, sem það er í heiminum, og yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar hyllir hugsjón lýðræðisins og á einnig, í samræmi við sögu sína, menningu og viðskipti, eðlilegasta samleið með þeim ríkjum, bæði norrænum og engilsaxneskum, er að stofnun þessa sambands standa. Eftir umræður þær, er þegar hafa farið fram hér á Alþingi í dag, og eftir þær greinargóðu skýringar og upplýsingar, sem sérstaklega hæstv. utanrrh. og einnig tveir aðrir hæstv. ráðherrar hafa þegar flutt, þá væri það í raun og veru að bera í bakkafullan lækinn og algerlega ástæðulaust að skýra frekar en orðið er efni og tilgang Atlantshafssáttmálans. Stofnendur Atlantshafsbandslagsins hafa til fulls virt, skilið og metið sérstöðu Íslands sem varnarlausrar þjóðar, sem alls ekki vill né ætlar sér að hervæðast og hafnar því eindregið að hafa erlenda hersetu eða herstöðvar í landi sínu á friðartímum. Allt þetta hefur verið mjög skýrt og skelegglega fram tekið og á fyllsta hátt viðurkennt og fullkomlega til greina tekið sem ófrávíkjanlegt skilyrði Íslendinga til þess að gerast aðili að þessu friðar- og öryggisbandalagi. Þó að það sé vissulega endurtekning á umræðunum, tel ég þó rétt að draga fram enn á ný höfuðatriði málsins varðandi Ísland, svo mjög sem þessar staðreyndir verða sízt of oft endurteknar í moldviðri þeirra blekkinga, ályga og óvandaðs málflutnings, sem beinir og óbeinir umboðsmenn hins austræna einræðisríkis hafa uppi haft, bæði í sölum Alþingis og í blöðum sínum og á fundum. Staðreyndir málsins varðandi aðild Íslands eru óvefengjanlega þessar: að viðurkennt er af öllum stofnaðilum Atlantshafsbandalagsins, að Ísland hafi engan her og ætli sér alls ekki að stofna her; að ekki komi til mála, að erlendar herstöðvar verði á Íslandi á friðartímum; að það sé algerlega á Íslands valdi að ákveða um það, hvaða hernaðaraðstöðu aðrar bandalagsþjóðir hefðu hér á landi, ef til ófriðar drægi; að árás á Ísland eða undirbúningi að árás á landið yrði hrundið eða bægt frá með sameiginlegum átökum hinna bandalagsþjóðanna. Þegar það er athugað, að bandalagssáttmálinn er einungis gerður til að öryggja frið og í varnarskyni, ætti það að vera auðsætt, að það er víðs fjarri, að Ísland hverfi frá friðarhugsjón sinni, heldur sé þátttakan í bandalaginu þvert á móti bæði til þess að undirstrika friðarhugsjónir Íslendinga og einnig til þess, ef til ófriðar kæmi, að öryggja landið og frambúðarsjálfstæði þess og frelsi. Við lifum á einkennilegum tímum falsaðra hugtaka, skefjalausra blekkinga og ofstækisfulls og hatramms áróðurs. Hugmyndakerfi einræðisaflanna, nazismans og kommúnismans, hefur rutt sér geigvænlegar brautir með þjálfaðri, skólaðri og skefjalausri málýtni. Það, sem áður var, og með ótvíræðum rétti og sannindum, kallað óskor að einræði og ofbeldi, er nú í skóla kommúnismans nefnt fullkomið eða einbeitt lýðræði, og jafnvel, til þess að gera það enn þá aðgengilegra, alþýðulýðræði. Það, sem áður var með réttu kölluð einsýn föðurlandssvik og stigamennska, er nú á máli hinnar nýju einræðisstefnu, kommúnismans, kallað föðurlandsást og barátta fyrir hagsmunum þjóðarinnar. Það er einmitt þetta, sem íslenzk alþýða hefur kallað, og það með réttu, öfugmæli. Aldrei hefur þetta komið betur í ljós en í ofstækisfullri og örvinglaðri baráttu íslenzkra kommúnista og einstakra fylgifiska þeirra gegn þátttöku Íslands í öryggis- og friðarbandalagi lýðræðisþjóðanna. Þar er öllum nöfnum öfugmælanna beitt í örvæntingarfullri baráttu kommúnista til þess að fjarlægja Íslendinga samstarfi við lýðræðisríkin, um leið og keppt er að því, að land okkar sé opið, varnar- og samherjalaust, ef því einræðisríki, sem lagt hefur undir sig mörg lönd og ríki með tugum millj. íbúa, auk þess sem fjölmörg önnur ríki og lönd eru nú háð valdi þeirra og geðþótta, þótt formlega séu frjáls, - ef þessu sama einræðisríki þætti sigurvænlegt að ná Íslandi á sitt vald. Þessi fimmta herdeild í öllum löndum, kommúnistar, skreyta sig á skammarlegan hátt nafni föðurlandsvinanna, um leið og þeir blygðunarlaust og með fullu ofstæki reka erindi austræns einræðisríkis gegn hagsmunum sinnar eigin þjóðar. Í öllum lýðræðisríkjum Vestur-Evrópu hafa kommúnistar barizt hatrammri og ósvífinni baráttu, þar sem ekki hefur verið skirrzt við að beita ofbeldi gegn þátttöku þessara ríkja í friðar- og öryggissamtökum Atlantshafsbandalagsins. En það er vissulega ekki torráðin gáta, hvers vegna fimmtu herdeildirnar fylkja liði. Boðið frá Moskvu ræður þar öllu um. Þegar blásið er í hinn austræna lúður, þeysa fylkingarnar fram, fullar ofstæki og ofstopa og sjást hvergi fyrir. Og þeir „nytsömu sakleysingjar“, sem taka sér stöðu í þessari fylkingu, eru vissulega verðir meðaumkunar; þeir vita ekki, hvað þeir gera, ef þeir þá ekki eru ánetjaðir af hinum austræna áróðri. Þessi herdeild geysist nú fram gegn þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Hún sparar hvorki fé né fyrirhöfn, stór orð né ofbeldishótanir og framkvæmdir. Þar dugar ekkert á móti annað, en einhuga athafnir, styrkur vilji og staðfesta allra lýðræðissinna, sem skilja það og vita, að halda verður markaða braut, beint og ákveðið, til styrktar öryggi Íslands og órofa samtökum þess í bandalagi friðelskandi þjóða. Sú braut er mörkuð. Hún verður gengin ákveðið og örugglega. Fáryrði og ofbeldishótanir íslenzkra kommúnista og fylgifiska þeirra fá þar engu um breytt. Íslenzki Alþýðuflokkurinn hefur, eins og allir jafnaðarmannaflokkar í Vestur-Evrópu, mjög eindregið ákveðið afstöðu sína. Á miðstjórnar- og þingflokksfundi 23. þ. m. ályktaði Alþfl. í beinu framhaldi af ákvörðun síðasta flokksþings eftir ótvíræðum upplýsingum, sem fyrir lágu, að Atlantshafssáttmálinn sé mikilsverð ákvörðun til tryggingar friði og bandalagið eingöngu stofnað til varna, en ekki til árásarstríðs; að tryggt sé, að engin skylda hvíli á Íslandi, hvorki til að stofna eigin her né leyfa erlendar herstöðvar og hersetu hér á landi á friðartímum; að það sé algerlega á valdi Íslands, hvaða ráðstafanir yrðu gerðar til að láta í té aðstöðu hér á landi, ef til stríðs kæmi, og að öryggi Íslands sé í verulegum atriðum tryggt með þátttöku í Atlantshafsbandalagi. Í samræmi við þessa skýru ályktun ákvað miðstjórnin að fela ráðherrum sínum og þingflokki að vinna að því, að Ísland gerðist stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu. Þannig hefur miðstjórn og þingflokkur Alþfl., sem í samræmi við lög og hefðbundnar reglur markar stefnu flokksins á milli þinga hans, skýrt og ákveðið tekið ófrávíkjanlega afstöðu til þessa mikilsverða máls. Ríkisstjórn Íslands hefur um nokkurra mánaða skeið fylgzt með og aflað sér hinna skýrustu og beztu upplýsinga um Atlantshafsbandalagið og sáttmála þess. Í því skyni fór hæstv. utanrrh. og hæstv. tveir aðrir ráðherrar til Bandaríkjanna, til þess að ganga að lokum algerlega úr skugga um það, hvaða réttindi og skyldur Íslandi til handa þessi sáttmáli hefði að geyma. Eftir að ráðherrarnir höfðu gefið ýtarlegar skýrslur um þetta allt til ríkisstj. og þær einnig verið gefnar stuðningsflokkum ríkisstj. og ráðgazt hafði verið við þá um afstöðu til málsins, ákvað ríkisstj. einróma og mjög eindregið að leggja það til við hv. Alþingi Íslendinga, að það ákveði, að Ísland yrði stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu og fæli ríkisstj. að undirrita yfirlýsingu þar um. Það er að mínu viti skilyrðislaust í samræmi við hagsmuni íslenzku þjóðarinnar að taka þátt í samstarfi með öðrum lýðræðisríkjum til þess að efla friðinn og styðja að alþjóðlegu öryggi. Hugsjónin um samstarf þjóða til verndar friði og eflingar lýðræði á vissulega að eiga sterk ítök í hugum allra góðra Íslendinga. Þess vegna munu þeir af heilum hug og einlægri sannfæringu standa að baki ákvörðun Alþingis, sem tekin verður innan skamms um þátttöku Íslands í friðar- og öryggissamstarfi Atlantshafsbandalagsins.



Herra forseti. Fyrir hönd okkar hv. 3. landsk. þm., Hannibals Valdimarssonar, leyfi ég mér að gera eftirfarandi grein fyrir atkv. okkar. Við vorum andvígir þessari stjórnarmyndun, þegar til hennar var stofnað, sökum þess að við höfðum rótgróna vantrú á því, að hægt sé að stjórna landinu með hagsmuni verkalýðs og launþega fyrir augum í samvinnu við Sjálfstfl. Við teljum reynsluna af stjórnarsamvinnunni hafa staðfest þessa vantrú okkar á Sjálfstfl. Álítum við, að honum hafi tekizt að móta stjórnarstefnuna of mikið í anda sinnar flokksstefnu. Hins vegar teljum við, að taka eigi ákvörðun um það innan þeirra flokka sjálfra, sem að stj. standa, hvenær þeir óska að láta stjórnarsamvinnunni lokið, og greiðum því ekki atkvæði um þessa vantrauststillögu.



Með tilvísun til greinargerðar hv. 4. þm. Reykv. greiði ég ekki atkv.



Herra forseti. Það er kunnugt, að ég var þegar í upphafi andvígur þessari stjórnarmyndun, þar sem ég taldi málefnagrundvöllinn algerlega ófullnægjandi. Ég hef þegar einu sinni greitt atkv. móti vantrausti á stj. og vildi með því gefa henni tækifæri til að sína, hvers hún væri megnug. Nú er hins vegar sýnt, að ríkisstj. er ekki fær um að leysa þau vandamál, sem að henni steðja, en þar sem hætt er við, að enn meira öngþveiti mundi skapast, ef stj. yrði nú felld, en fjárlögin og mörg fleiri mál eru enn þá óafgreidd, þá mun ég ekki greiða atkv. um þessa tillögu.



Herra forseti. Það leiðir af sjálfu sér, að tæplega er hægt að búast við, að 4/5 hlutar Alþingis, sem standa að ríkisstj., úr mörgum flokkum, séu ánægðir með allar gerðir stj., en afstaðan til þessarar stj. er, að því er mig snertir, mörkuð af tveimur meginmtálum. Mér var ljóst fyrir 26 árum, að um leið og byltingarflokkur byrjaði að starfa á Íslandi, hlytu borgarar landsins að sameinast gegn þeirri hættu, sem stafaði af þessum flokki, minni ágreiningsefni yrðu að víkja fyrir vörn hins frjálsa þjóðskipulags. Árið 1939 var mynduð ríkisstj. á þessum grundvelli. Með þeim borgfriði, sem þá skapaðist, var þjóðin sameinuð í styrjaldarháskanum og lýðveldismyndunin ákveðin og undirbúin. Nú hafa borgaraflokkarnir aftur tekið höndum saman um ríkisstj: Þeir hafa beitt sér eftir megni gegn byltingarhættunni. Oft hafa þessi átök verið veik, en þó stefnt í rétta átt. En allar líkur benda til, að þessar stj. muni takast að endurtryggja íslenzka lýðveldið. 4. apríl 1949 á að verða næst eftir 17. júní 1944 mikill merkisdagur í frelsisbaráttu Íslendinga. Vegna hins borgaralega samstarfs og aðgerða ríkisstj. í bandalagi þingstjórnarlandanna segi ég nei.



Herra forseti. Ég var á móti því, að þessi stj. yrði mynduð, vegna þess að ég treysti henni hvorki til að beita sér fyrir að þær ráðstafanir væru gerðar, er þurfti til að rétta við fjárhag ríkisins, né beita sér fyrir viðréttingu atvinnulífsins, en þetta hvort tveggja var komið í óefni hjá fyrrv. ríkisstj. Traust mitt á ríkisstj. hefur í engu breytzt við starf hennar þessi tvö ár. Í stað þess að vinna að fjárhagslegri viðreisn ríkisins og atvinnulífsins, vinnur hún nú að því að grafa sína eigin gröf. Því verki miðar svo vel áfram hjá henni, að ég sé enga ástæðu til að leggja hönd að verkinu og greiði því ekki atkvæði.



Herra forseti. Ég lít svo á, að hjá núverandi hæstv. ríkisstj. hafi margt farið miklu verr, en skyldi og stjórn hennar á ýmsum málum, t. d. viðskiptamálum og fjármálum, sé með öðrum hætti en vera ætti. En verði stj. vikið frá nú þegar, er hætt við, að erfitt muni reynast að mynda nýja stj. þegar í stað, og gæti þá svo farið, að afgreiðsla aðkallandi mála á þinginu, eins og t. d. samþykkt fjárlaganna fyrir þetta ár, sem ekki er lokið, en átti að ljúka fyrir síðustu áramót, væri stefnt í enn meiri óvissu, en nú er. Af þeirri ástæðu tel ég ekki fært að fylgja till. um vantraust á ríkisstj. að svo stöddu og greiði ekki atkv.