Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. 114. gr. almennra hegningarlaga er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hver, sem ræður menn innan íslenska ríkisins til erlendrar herþjónustu, skal sæta fangelsi allt að 2 árum.“ Þarna er afdráttarlaust kveðið á um að það standist ekki íslensk lög að ráða menn til erlendrar herþjónustu. Það er því ekkert undarlegt að ríkisstjórn Íslands reyni allt hvað hún getur að sýna fram á að íslenska gæslusveitin í Kabúl í Afganistan sé ekki hersveit. En sannast sagna er málatilbúnaðurinn mjög ósannfærandi. Staðreyndir blasa við okkur. Á Kabúl-flugvelli í Afganistan er hópur Íslendinga sem hefur fengið herþjálfun, ber vopn, marghleypur og hríðskotabyssur sem ætlast er til að beitt verði í bardaga ef þörf krefur. Íslendingarnir bera hermannstitla, eru flestir liðþjálfar eða majórar og eru undir stjórn ofurstans Hallgríms Sigurðssonar, sem er æðsti yfirmaður allfjölmenns herliðs á flugvellinum í Kabúl. Upplýsingaþjónusta Bandaríkjanna greindi frá aðkomu Íslendinganna í fréttabréfi í júníbyrjun með svofelldum hætti, með leyfi forseta: „Liðsveitir undir forustu NATO taka við hernaðarsvæði Kabúl-flugvallar. ISAF, International Security Assistance Force, tók við stjórn 1. júní. Tyrkneskar þyrlur bætast við liðsaflann.“ Enn fremur segir, með leyfi forseta: „Með þessu lýkur yfirtöku hernaðarhluta flugvallarins frá þýska flughernum til ISAF, stjórnað af NATO. Ísland er forustuþjóðin sem útvegar starfssvið og tæki fyrir stjórn flugvallarins ... Aðstoðaryfirstjórnandi ISAF, Wolfgang Korte undirhershöfðingi, yfirfærði stjórn alþjóðaflugvallarins í Kabúl frá M. Kuhn, ofursta frá Þýskalandi, til Halla Sigurðssonar, ofursta frá Íslandi.“ Halldór Ásgrímsson þáverandi utanríkisráðherra og þýski aðstoðarvarnarmálaráðherrann Klaus-Günther Biederbick voru viðstaddir sérstaka athöfn á Kabúl-flugvelli af þessu tilefni. Íslenskir fjölmiðlar voru einnig mættir og í viðtölum sem tekin voru við Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, gerði hann lítið úr hernaðarhlutverki Íslendinga. Fulltrúar NATO hafa hins vegar lagt áherslu á hernaðarlega þýðingu íslensku sveitarinnar og það hefur stjórnandi hennar Hallgrímur Sigurðsson einnig gert. Í viðtali við Morgunblaðið 15. júní síðastliðinn sagði Hallgrímur, sem áður hafði stýrt flugvellinum í Pristina í Kosovo, með leyfi forseta: „Þetta er öðruvísi, þetta er meira miðað við hernaðaraðgerð hérna. Þetta er náttúrlega hliðið inn í Afganistan fyrir alla herina, þannig að allir birgðaflutningar fara hér í gegn. Þetta er miklu stærra verkefni en í Kosovo, ég hafði 120 manna lið í Kosovo, en er með um 900 manns hérna undir minni stjórn.“ Í fréttum hefur ítrekað komið fram að talsmenn NATO líta á Íslendingana í Kabúl sem hverja aðra hermenn. Í því sambandi má t.d. vitna í yfirlýsingar talsmanns NATO í frétt Stöðvar 2 á mánudaginn. Hann sagði það mál Íslendinga hvernig þeir skilgreindu sína menn. Spyrjið yfirmenn þjóðarinnar að þessu, sagði hann. Það hafa menn reynt að gera en með takmörkuðum árangri. Hæstv. forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson segir að þrátt fyrir öll ytri einkenni geti það ekki staðist að Íslendingar hafi herflokk í Afganistan, einfaldlega vegna þess að Íslendingar hafi ekki her. Nú er spurning hvort fyrrverandi forsætisráðherra og núverandi hæstv. utanríkisráðherra, Davíð Oddsson, ætli að bera sömu skýringar á borð fyrir okkur. Ef hann hins vegar gerir það hljótum við að vilja vita hver réttarstaða Íslendinganna í Kabúl er. Yrði ekki litið á þá sem hermenn ef til átaka kæmi? Hvað með réttarstöðu þeirra, tryggingar o.s.frv.? Við höfum verið rækilega minnt á að um er að ræða raunverulega hættu á að mennirnir skaðist sjálfir eða valdi öðru fólki skaða. Ég vil beina eftirfarandi fimm spurningum til hæstv. utanríkisráðherra: 1. Hvaða lagastoð var fyrir því að koma á fót vopnaðri liðssveit Íslendinga í Afganistan sem bera hertitla og lúta heraga? 2. Hver er réttarstaða íslensku gæslusveitarmannanna hvað varðar eigin tryggingar og skaða sem þeir kunna að valda öðrum? 3. Ef friðargæsluliði vegur ríkisborgara þess ríkis sem hann er að friða, hver fer með lögsögu yfir rannsókn málsins og hverjir geta verið hugsanlegir eftirmálar? 4. Ef íslenskur friðargæsluliði er tekinn til fanga af óvinveittum aðilum, t.d. vígasveitum, nyti hann verndarákvæða Genfarsáttmálans um meðferð stríðsfanga? 5. Kemur til greina að verða við nýframkomnum óskum Bandaríkjamanna um að sameina gæsluliðið í Afganistan bandarískum hersveitum sem þar heyja svokallað stríð gegn hryðjuverkum?

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa íslensk stjórnvöld markvisst unnið að aukinni þátttöku Íslands í friðargæslu. Nú eru friðargæsluliðar við störf í Afganistan, Sri Lanka, Bosníu-Hersegóvínu og Kosovo. Þetta er á þriðja tug manna. Þátttaka í friðargæslu felur að okkar mati í sér aukin tækifæri fyrir okkur til að leggja okkar af mörkum, sem við öll viljum, til að stuðla að friði og stöðugleika í heiminum. Það má auðvitað vera ljóst að við Íslendingar reynum seint að leika lykilhlutverk á alþjóðavettvangi í þessum málum. En við einbeitum okkur að ákveðnum afmörkuðum verkefnum. Þess vegna getur framlag okkar skipt nokkru máli. Ég tel að okkur beri í þeim efnum skylda til að styðja við hlutverk bandamanna okkar í NATO og annarra alþjóðlegra samtaka á borð við Sameinuðu þjóðirnar í baráttu þeirra fyrir friði og um leið fyrir okkar eigin öryggi. Ég tel ekki að sérstaka lagastoð þurfi til þess, umfram það sem ríkisvaldið almennt hefur til að standa að friðargæslu af þessu tagi. Það er ljóst að þeir sem þarna eru á okkar vegum sinna borgaralegum störfum svo sem kennslu og þjálfun í brunavörnum, flugumferðarstjórn og fleiri þess háttar hlutum. Á hinn bóginn hljóta aðilar á slíkum svæðum, friðargæslusvæðum, að vera færir um að verja sig ef til árása á þá kemur. Það felst í eðli friðargæslu að menn sem stunda friðargæslu starfa á svæðum þar sem ógn er á ferðinni, ella þyrfti enga friðargæsluliða. Hér er um að ræða borgara sem fengið hafa örskamma þjálfun í beitingu þeirra vopna sem þeir hafa til að verja sjálfa sig og við lítum því ekki á þá sem hermenn. Á hinn bóginn, vegna þeirra spurninga sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi, hafa þeir réttarstöðu hermanna innan NATO ef til þess kæmi sem hv. þm. nefndi sérstaklega. Þetta getur farið ágætlega saman, að þessir menn gegni þeim störfum sem þeir gegna, hafi þjálfun og atbeina til að verja sjálfa sig og félaga sína og jafnframt hafi þeir réttarstöðu hermanna gagnvart NATO og lúti þeirri vernd sem þeirra réttarstöðu fylgir. Umræðan hér, ég vil nefna það sérstaklega, tengist auðvitað hörmungum sem urðu í Kabúl nýlega þegar ráðist var á íslenska friðargæsluliða. Við hljótum að fordæma þær árásir og þær yfirlýsingar Talibana sem árásunum fylgdu. Við lítum þannig á að árás á íslenska friðargæsluliða sé um leið árás á almenning í Afganistan. Við vitum að 90% þeirrar þjóðar styður þær aðgerðir sem þarna eru á ferðinni en 10% þjóðarinnar reyna enn að koma í veg fyrir að landið gangi lýðræðisveginn. Við skulum hafa í huga að þótt Afganistan sé fjarlægt land þá er öryggi heimsbyggðarinnar, okkar sjálfra sem annarra, undir því komið að friður og frelsi ríki í þessum hluta heimsins sem og annars staðar. Skálkastjórnir eða skálkaöfl nær og fjær ógna heimsfriðnum. Að sjálfsögðu skipum við Íslendingar okkur í hóp þeirra þjóða sem berjast gegn slíku. Það er hins vegar rétt, eins og ég nefndi áðan, að Kabúl er og verður lengi enn hættulegur staður. Friðargæslu þarf ekki þar sem engin er ógnin. Því er auðvitað nauðsynlegt að tryggja eins og fært er öryggi friðargæsluliðanna, að öryggi þeirra sé sem mest og engin óþörf áhætta sé tekin vegna þeirra. Í kjölfar árásarinnar á íslensku friðargæsluliðana hefur ítarlega verið farið yfir þessa atburði, aðdraganda atburðanna og aðstæður allar. Þá er verið að skoða starfshætti friðargæsluliða og reglur um þá. Einnig er verið að athuga sérstaklega hvort þjálfun þeirra sé nægjanleg. Einnig hefur verið ákveðið að yfirmannaskiptum á Kabúl-flugvelli, sem fram áttu að fara um næstu mánaðamót, verði flýtt. Nýr yfirmaður fer til Kabúl þann 10. nóvember og mun hann endurskoða öryggismál í samvinnu við núverandi yfirmann flugvallarins. Að lokinni þeirri endurskoðun mun nýr yfirmaður taka við. Við tökum mjög nærri okkur þann skaða sem okkar menn urðu fyrir um leið og við lýsum aðdáun okkar á æðruleysi þeirra og aga eftir að ógnirnar dundu yfir og þökkum guði fyrir að ekki fór verr í þetta skiptið. Ég vil ítreka að starfsemi íslensku friðargæsluliðanna hefur verið mjög árangursrík. Stefna íslenskra stjórnvalda er óbreytt og áfram verður staðið með bandalagsþjóðum okkar í friðargæslunni í Afganistan. Ég vona að um það geti ríkt bærilegur friður.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Ögmundi Jónassyni, fyrir að setja þetta mál á dagskrá. Það er með íslensku friðargæsluna eins og ýmislegt annað í stefnu stjórnvalda að þar var farið af stað með stefnu án þess að hún væri beinlínis lögð fyrir Alþingi Íslendinga eða rædd í þaula þegar ákvörðunin var tekin í upphafi. Saga friðargæslunnar er nú tíu ára gömul. Það var árið 1994 sem fyrstu gæsluliðarnir voru sendir til Bosníu-Hersegóvínu. Hún hefur samkvæmt ákvörðun stjórnvalda stækkað mjög að vöxtum á undanförnum árum og miklir fjármunir verið veittir í friðargæsluverkefni Íslands á erlendri grundu. Sú sem hér stendur hefur alltaf gert athugasemdir við þetta verkefnaval ríkisstjórnarinnar vegna þess að til eru mörg nærtækari verkefni við uppbyggingu eftir stríð og þróunarsamvinnu á erlendri grundu. Ég hef líka gert athugasemdir við að íslensk stjórnvöld skuli leyfa sér að flokka friðargæsluna sem þróunarsamvinnu en það er ekki efni þessarar umræðu. Eins og fram kom í máli hæstv. utanríkisráðherra eru íslensku friðargæsluliðarnir ekki óbreyttir borgarar. Hann svaraði því mjög skýrt áðan. Þeir eru hermenn samkvæmt skilgreiningum Genfarsáttmálans og staða þeirra í Kabúl er staða hermanna, hvað sem yfir dynur. Þeir lúta heraga og taka skipunum yfirmanna sinna möglunarlaust um það sem gera þarf. Þetta staðfestir það sem hefur alltaf blasað við, að friðargæslan sem slík er hermennska undir öðrum formerkjum og til hennar þarf helst af öllu þjálfaða hermenn ef vel á að vera og vel á að ganga. Það verður því að skoðast sem mikil ábyrgð íslenskra stjórnvalda að senda menn til þessara verkefna með þá litlu þjálfun sem þeir hafa hér heima fyrir.

Virðulegur forseti. Eins og komið hefur fram hjá hæstv. utanríkisráðherra eru friðargæsluliðar okkar ekki hermenn. Það er alls ekki hægt að segja að þeir séu hermenn í venjulegum skilningi þess orðs. Þeir sinna borgaralegum verkefnum, eru í flugumsjón, slökkviliðsstarfi, löggæslu og öðru slíku. Það blasir auðvitað við að á ófriðarsvæðum, þar sem þeirra er þörf, þurfa þeir að vera vopnaðir. Ég átta mig alls ekki á þessari umræðu. Ég hélt að Íslendingar vildu almennt stuðla að friði og sinna friðargæslu og að sjálfsögðu viljum við á sama tíma að friðargæsluliðar okkar geti varið sig. Það er hættulegt að vera á þessum svæðum. Það hefur komið fram að framlög til friðargæslunnar hafa stóraukist. Á tveimur árum hafa þau tvöfaldast. Í fjárlögum næsta árs verður bætt við 130 millj. kr. og fara þá næstum því 500 millj. kr. í friðargæsluna. Ég tel að við ættum að vera mjög stolt af því að hafa eflt friðargæslu og farið í verkefni þar sem þeirra er þörf. Og ég bara spyr: Vilja menn að þessir friðargæsluliðar séu óvopnaðir? Hvað hefði heyrst á Alþingi ef verr hefði farið með okkar menn, sem lentu því miður í þessari árás? Hvað hefðu menn sagt ef þeir hefðu verið óvopnaðir? Þá held ég að hefði heyrst hljóð úr horni á Alþingi. Þá hefði krafan verið að þeir ættu að vera vopnaðir og það væri algerlega óábyrgt að hafa þá þar óvopnaða. Ég tel að Vinstri grænir verði að skýra mál sitt betur þegar þeir halda því fram, og Samfylkingin líka eins og hér hefur komið fram, að þetta séu hermenn. Þeir eru ekki hermenn í hefðbundnum skilningi þess orðs heldur friðargæsluliðar sem eru að takast hættuleg störf á hendur, störf sem eru mjög mikilvæg fyrir samfélag okkar. Við eigum að vera stolt af því sem þeir eru að gera.

Virðulegur forseti. Friðargæslustörf okkar Íslendinga hafa verið mikið til umræðu eftir að gæsluliðar urðu fyrir sprengjuárás á götunum í Kabúl. Það hefur einnig komið í ljós að friðargæsluliðar okkar fá stutta hermennskuþjálfun og bera almennt vopn auk sérstakra einkennisbúninga. Ég er ekki hlynntur því að við förum í störfum okkar í hermennskuhlutverkið, enda býður það hættunni heim. Þetta leiðir að sjálfsögðu til þess að fólk í viðkomandi löndum telur gæsluliða hermenn. Öfgamenn telja þá óvini og verðug skotmörk til árásar. Í ljósi þess að það telst hrein heppni að friðargæsluliðar eru á lífi eftir árás sem varð öðru fólki að bana vaknar sú spurning hvort alls öryggis hafi verið gætt og hvernig ferðum þeirra um hættusvæði er hagað. Við í Frjálslynda flokknum erum hlynnt því að starfa að uppbyggingu og friðargæslu með það að markmiði að koma að störfum og aðstoð til eflingar friði í heiminum. Spyrja má: Er nauðsynlegt að Íslendingar klæðist einkennisbúningum sem að flestu leyti eru eins og hermannafatnaður? Því miður fylgir hætta því að starfa á hættusvæðum þó að í góðum tilgangi sé og þess vegna þarf mikla aðgæslu og einnig mikinn og góðan undirbúning. Vopnaburður er vafalaust öryggisatriði á hættulegustu svæðum sem við störfum á en spurt er: Voru, og eru, ferðir okkar fólks út fyrir verkefnissvæðið nauðsyn og var svo í þessu tilviki? Hvernig tekur hæstv. utanríkisráðherra á málum í ljósi þess sem gerðist í Kabúl? Verður að lokinni þeirri rannsókn atburða gerð grein fyrir niðurstöðu hennar hér á hv. Alþingi?

Hæstv. forseti. Árið 1994 sendum við Íslendingar fyrstu friðargæsluliðana á vettvangi til Bosníu-Hersegóvínu. Þá sendum við lækna og annað hjúkrunarfólk sem stundaði hjálparstarf, mannúðarstarf, meðal nauðstaddra íbúa. Það fólk starfaði reyndar undir merkjum Sameinuðu þjóðanna. Nú erum við búin að koma okkur upp her - her sem starfar undir merkjum hernaðarbandalagsins NATO í Kabúl í Afganistan, meira að segja í verkefnum sem hinar bandalagsþjóðirnar voru tregar til að taka að sér. Þá spratt fram hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra, núverandi hæstv. forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, og bauð fram íslenska karlmenn, lét færa þá í hermannabúninga og borgaði undir þá ferðir til Noregs svo að þeir gætu lært vopnaburð sem við hér heima héldum í einfeldni okkar að væri bara spurning um að kenna þeim að meðhöndla skammbyssur. Nei, hríðskotarifflar skyldu það vera. Svo fengu þessir íslensku karlmenn offisera- og majoratitla og voru sendir til Afganistans með byssubranda og borðalagðar húfur til að byggja upp herflugvöll fyrir NATO. Nú hafa þessir íslensku karlmenn orðið fyrir árás, fyrstu árásinni sem íslenskir friðargæsluliðar verða fyrir á erlendri grund í einu aumkunarverðasta stríði heimssögunnar, stríði Bandaríkjastjórnar gegn hryðjuverkum. Hæstv. utanríkisráðherra svarar því aðspurður í þessari umræðu að réttarstaða þessara íslensku karlmanna á þessari erlendu grund sé staða hermanna. En við lítum á þá sem friðargæsluliða, sagði hæstv. utanríkisráðherra. Frú forseti. Er ekki um slíkan tvískinnung að ræða að hér verði að taka mál öðrum tökum en lítil utandagskrárumræða á Alþingi getur gert? Hæstv. utanríkisráðherra segir að á árás á friðargæsluliðana okkar sé litið eins og árás á afganskan almenning. Hæstv. forseti. Gerð var árás á friðargæsluliðana íslensku vegna þess að þeir eru hermenn. Þeir líta út eins og hermenn - og þeir eru hermenn. Þessi árás kostaði saklausa borgara lífið í Afganistan.

Hæstv. forseti. Við fordæmum harðlega árás á friðargæsluliða okkar í Afganistan. Það þarf að leita allra leiða til að tryggja öryggi þeirra sem best og að svona atburðir endurtaki sig ekki. Það hefur alltaf legið fyrir að störf friðargæsluliða eru fráleitt hættulaus, enda sinna þeir störfum á ótryggum svæðum þótt hernaðarátökum sé lokið. Af þeim sökum þurfa þeir að nota viðeigandi búnað til að geta varist árásum, svo sem skotheld vesti og handvopn. Íslenskir friðargæsluliðar eru hins vegar ekki þjálfaðir sem hermenn. Friðargæslan er ekki hersveit. Að reyna að halda einhverju öðru fram er hreinn útúrsnúningur og furðulegur málflutningur. 
             Hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hljóta að átta sig á því að flugsamgöngur í Afganistan eru geysilega mikilvægar, enda er landið mjög erfitt yfirferðar. Uppbygging og endurskipulagning flugvallarins í Kabúl er því nauðsynleg fyrir endurreisn landsins. Íslendingar hafa vakið athygli á alþjóðavettvangi fyrir að taka að sér þetta erfiða verkefni. Verkefni íslensku friðargæslunnar er hluti af ábyrgð okkar sem NATO-ríkis. Við verðum að leggja okkar af mörkum. Friðargæsluliðar okkar hafa sýnt mikið hugrekki og fórnfýsi við að sinna nauðsynlegum störfum í þágu friðar og uppbyggingar á stríðshrjáðum svæðum. Ég vil þakka þeim sérstaklega vel unnin störf við erfiðar aðstæður. Markmið starfsins er auðvitað að aðstoða við að koma þjóðfélaginu á réttan kjöl á ný. Hins vegar er það því miður svo að ekki vilja allir sjá uppbyggingu og framfarir í Afganistan. Þar er alþjóðasamfélaginu vandi á höndum.

Frú forseti. Hin alvarlega árás á íslenska friðargæsluliða á dögunum færir okkur heim sanninn um að veður eru válynd í okkar ágæta heimi. Ég hygg að ekki nokkur maður vilji ekki að við Íslendingar öxlum ábyrgð þegar kemur að því að tryggja stöðugleika og frið í fjarlægum heimsálfum. Um það er ekki deilt í þessari umræðu að mínu áliti. Hin áleitna spurning sem hefur vaknað er hins vegar: Hvernig veljum við okkur þau verkefni sem við hæfi eru, hvað kunnum við best og hvað getum við best? Staðreyndin er sú sem margoft hefur komið fram í þessum sal að við Íslendingar erum herlaus þjóð og viljum vera herlaus þjóð. Því hljótum við að spyrja okkur sjálf hvort við séum best til þess fallin að vera á vettvangi þar sem herþjálfunar og -reynslu er krafist? Ég rifja það upp eins og fleiri hér í þessari umræðu að á tímum friðargæslunnar á síðustu 10 árum sem allnokkur almenn sátt hefur verið um hefur einkum og sér í lagi verið lögð á það áhersla að læknar, hjúkrunarfólk, fjölmiðlafræðingar, stjórnmælafræðingar, lögfræðingar, viðskipta- og hagfræðingar og fleiri aðilar af þeim toga komi þar að verki, enda kunnum við þar vel til verka. Spurning vaknar: Eru íslenskir lögreglumenn í stakk búnir til að takast á við þann vanda sem við er að etja á stöðum þar sem jafnófriðlegt er og raun ber vitni um í Kabúl? Það er spurning sem við þurfum að fara yfir og ræða á öfgalausan og hófstilltan hátt. Ég vænti þess að þessi tíðindi kalli ekki á það að við hættum við hálfkarað verk. Engin krafa er uppi um það, a.m.k. ekki af minni hálfu. Ég hygg hins vegar að jafnframt þurfum við að setjast niður yfir þessi mál í utanríkismálanefnd og skoða vandlega hvar við eigum að leggja hönd að verki, hvað við getum best gert og hvar við komum mest að gagni.

Herra forseti. Það er ríkur þáttur í alþjóðlegu starfi að stilla til friðar á átakasvæðum, að beita sér fyrir því að þar sem stríð hefur ríkt komist á friður. Þess vegna er friðargæsla nauðsynlegur hluti í alþjóðastarfi sem við eigum að styðja við bakið á. Ég tel ekkert athugavert við það að við beitum okkur fyrir slíku starfi og leggjum okkar af mörkum til að standa straum af kostnaði við það starf. Það sem mér finnst vera álitamál - vegna þess að við erum herlaus þjóð og vopnlaus þjóð - er hvaða verkefni við mörkum okkur á þessu sviði. Ég sé ekkert athugavert við það að menn sinni borgaralegum störfum eins og slökkvistörfum, flugumsjón eða löggæslu séu þau á svæðum þar sem hættuástand er ekki þannig að menn þurfi að bera vopn sér til varnar. Það sem við þurfum að ræða opið og hreinskilið, m.a. hér á Alþingi, er hvernig við viljum haga okkar þætti í þessum efnum. Ég geri ekki lítið úr því, herra forseti, að þeir sem starfa á þessum vettvangi um þessar mundir fyrir okkar hönd geri það vandlega og vel og að þeir hafi sinnt störfum sínum af prýði. Það er margt óútskýrt í umræðunni sem við eigum eftir að taka eins og um hina réttarlegu stöðu. Hver er staða Íslendinga á þessum svæðum erlendis? Undir hvaða lög eru þeir settir? Heyra þeir undir íslensk lög í störfum sínum? Hvað ef um átök væri að ræða og vopnaviðskipti, hvaða lög taka á því ef eitthvað ber út af? Margt fleira af þessum toga er ástæða til að ræða og skýra áður en við komumst að endanlegri niðurstöðu um hvernig við viljum skipa þessum málum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir umræðu um málið.

Virðulegi forseti. Frjálslyndi flokkurinn hefur ekkert við það að athuga að við Íslendingar sendum fólk á okkar vegum til að vinna að friðar- og uppbyggingarstarfi á óróasvæðum víða um heim. Látum liggja á milli hluta hvort slíkir starfsmenn þurfi í ljósi aðstæðna að starfa í hernaðarumhverfi þar sem menn bera vopn og stunda herfræðilegt titlatog. Það er þá lágmarkskrafa að íslensk stjórnvöld sjái til þess að slíkir menn hljóti viðunandi þjálfun til að bera vopn til að nota í sjálfsvörn, menn sem starfa í stríðsástandi. Því miður er ekki hægt að segja að það gildi um íslenska friðargæsluliða í ljósi þess sem gerðist í Kabúl. Þar fór flest úrskeiðis þegar okkar menn voru í verslunarferð, gráir fyrir járnum. Lítil afgönsk stúlka og ung bandarísk kona létu lífið eftir að Íslendingarnir gáfu hryðjuverkamanni færi á sér. Í Kastljóssþætti á mánudaginn kom fram að mennirnir þrír litu ekki á sig sem hermenn. Þeir sögðust vera friðargæsluliðar á vegum utanríkisráðuneytisins, menn sem sinntu sínum daglegu verkum við slökkvistörf og flugumsjón á flugvellinum í Kabúl. Einn mannanna sagði að hann hefði aðeins fengið tveggja vikna þjálfun hjá norska hernum og ekki í hermennsku, nei, heldur í því hvernig menn eiga að hegða sér í hernaðarumhverfi. Þrátt fyrir að þessir menn hafi að eigin sögn ekki fengið neina þjálfun í hermennsku eru þeir vopnaðir skammbyssum og hríðskotarifflum með hjálma í hermannabúningum og skotheldum vestum, líta sem sagt út eins og hermenn í hvert sinn sem þeir hætta sér út fyrir flugvallargirðinguna. Innan girðingar eru þeir ávallt vopnaðir skammbyssum að eigin sögn. Þetta hræðilega atvik sem varð í Kabúl, þetta tilræði við okkar menn þar, hlýtur að vekja upp margar og miklar spurningar. Við hljótum núna að verða að láta þetta verða okkur víti til varnaðar. Okkur ber að setjast niður og fara yfir alla þætti þessa máls. Það er sjálfsagt og eðlilegt að beina þeirri spurningu til hæstv. utanríkisráðherra hvort ekki verði látin fara fram rannsókn á því sem gerðist þarna. Einnig er skýlaus krafa að séð verði til þess að þessir menn fái almennilega þjálfun í framtíðinni.

Frú forseti. Íslendingar eiga að vera boðberar friðar á alþjóðavettvangi. Þar eigum við að koma fram með opna lófa í nafni friðar. Við erum vopnlaus þjóð og í því hefur styrkur okkar á erlendum vettvangi legið. Þegar við gengum í Atlantshafsbandalagið var gerður um það skýr fyrirvari að Íslendingar væru ekki með her, bæru ekki vopn, eða tækju þátt í stríði í öðrum löndum. Það kom því eins og köld gusa framan í íslensku þjóðina þegar ljóst var að undir flaggi friðarstarfs höfðu íslenskir ríkisborgarar verið settir undir alvæpni sem hluti af vopnuðum herjum NATO í Afganistan. Í fréttum Ríkisútvarpsins 1. nóvember síðastliðinn kom fram að þeir hefðu hlotið herþjálfun og til þess er ætlast að þeir taki þátt í bardögum ef þörf krefur. Þeir bera marghleypur, hríðskotariffla og hermannstitla, eru liðþjálfar, majórar og ofurstar. Þeir hafa jafnvel komið sér upp íslenskri hermennskuorðu - skrýtið reyndar að hún skuli fyrst vera veitt Norðmanni. Þjóðin var ekki spurð þegar íslenskir borgarar voru sendir sem hermenn til Afganistan. Fyrrverandi utanríkisráðherra Halldór Ásgrímsson flækist undan og segir að þetta séu ekki hermenn. Talsmenn NATO og samstarfsmenn þeirra í Kabúl segja einfaldlega að þeir séu hermenn og hæstv. utanríkisráðherra hefur nú staðfest í umræðunni að þeir hafi stöðu hermanna innan herja NATO. Að taka einhliða ákvarðanir um að setja Íslendinga undir vopn sem hermenn í fjarlægu landi er að mínu viti lögbrot. Ég tel að slíkt sé fullkomlega andstætt vilja þjóðarinnar. Það eru næg önnur verkefni til friðarstarfa í heiminum sem henta betur afli okkar og ímynd en að setja Íslendinga undir vopn í öðrum löndum.

Virðulegi forseti. Hvað eftir annað hefur þess verið krafist að Íslendingar tækju meiri þátt í friðargæslustörfum. Sú krafa hefur ekki síst komið úr þessum ræðustól. Þess vegna sætir það mikilli furðu að nú skyndilega skuli friðargæslan verða fyrir sérstökum árásum, einkanlega frá þingmönnum Vinstri grænna, m.a. háttvirtum málshefjanda Ögmundi Jónassyni. Hann gengur svo langt að kalla friðargæslustarfsemina „að hreinsa upp eftir bandaríska herinn“. Það er ömurlegur málflutningur. Má ég minna á að tíu þúsund manns vinna að friðargæslu í Afganistan á vegum NATO og í umboði Sameinuðu þjóðanna sem grundvallast á ekki færri en þremur ályktunum þeirra. Það er ástæða til að undirstrika að íslenskir friðargæsluliðar hafa staðið sig frábærlega við störf sín, bæði í Kosovo og Afganistan. Það leikur enginn vafi á því að vera þeirra og stjórn á alþjóðaflugvellinum í Kabúl átti veigamikinn þátt í að nýafstaðnar kosningar gengu almennt vel fyrir sig. Það er m.a. okkar framlag til að bæta ástandið í þessu hrjáða landi sem árum saman bjó við kúgun og ógnarstjórn hryðjuverkamanna. Fólk frá 23 þjóðlöndum er þátttakendur á flugvellinum í Kabúl, þar af er fólk frá öllum Norðurlöndunum. Það er huggulegt fyrir þessar þjóðir að vita hvaða einkunnagjöf þær fá fyrir starfsemi sína hjá einstökum þingmönnum á Íslandi. Ég vil þó undirstrika góðan skilning hv. þm. og formanns Samfylkingarinnar, Össurar Skarphéðinssonar, sem sagði í viðtali við Stöð 2 um daginn um starfsemina í Kabúl, með leyfi virðulegs forseta: „Þetta er hluti af því að við höfum afráðið sem þjóð, að axla meiri byrðar innan NATO og í alþjóðlegu hjálparstarfi og það þýðir líka að við erum að taka á okkur meiri áhættu. Hvort sem þarna er því um að ræða her eða ekki her erum við þeirrar skoðunar,“ virðulegi forseti, „að Ísland eigi í vaxandi mæli að axla alþjóðlegar byrðar. Þetta hefðu sumir hv. þingmenn Samfylkingarinnar mátt kynna sér áður en þeir fóru í ræðustól áðan. Það er bókstaflega skylda okkar að tryggja friðargæslufólki allt það öryggi sem á er kostur. 

Hæstv. forseti. Nú er slæmt að hafa ekki nema tvær mínútur. Málið hefur skýrst nokkuð en ekki mikið, alla vega ekki fyrir framsóknarmönnum. Fulltrúi flokksins, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sagðist ekkert skilja í þessari umræðu. Á henni sjálfri var að skilja að í Afganistan væru vissulega íslenskir borgarar. Þeir eru þungvopnaðir, þeir hafa fengið herþjálfun og bera hertitla en eru eftir sem áður venjulegir borgarar, væntanlega þá dulbúnir sem hermenn. Ef þessir menn eru borgaralegir friðargæsluliðar, dulbúnir sem hermenn, þá er asni líka hestur. Hæstv. utanríkisráðherra sagði að Íslendingarnir í Kabúl hefðu réttarstöðu NATO-hermanna, hermanna NATO. Hann sagði jafnframt að hann liti ekki svo á að lagastoð þyrfti fyrir því að taka ákvörðun um að koma á sveit sem hefði réttarstöðu hermanna. Þetta tel ég rangt og rekast á við íslensk lög. Ég vitnaði í upphafi máls míns til 114. gr. almennra hegningarlaga. Ég tel að þetta þurfum við að ræða nánar og hvet til að málið verði tekið upp í utanríkismálanefnd þingsins að þessu leyti. Síðan er margt óljóst um tryggingar Íslendinganna í Kabúl. Ég hef ekki tíma til að fara nánar út í þá sálma. En um eitt vil ég spyrja hæstv. utanríkisráðherra sem hann drap ekki á í máli sínu, þ.e. um óskir Bandaríkjanna um að sameina friðargæsluliðið, sem svo er kallað, í Afganistan amerískum hersveitum sem eiga að heyja stríð gegn svonefndum hryðjuverkum. 

Hæstv. forseti. Engin afstaða hefur verið tekin til þeirra þátta sem hv. þm. nefndi síðast. En málið yrði að sjálfsögðu rætt í utanríkismálanefnd áður en nokkur afstaða yrði tekin til slíkra beiðna. Mér finnst ríkja nokkur misskilningur í öllu þessu máli. Ég held þó að þarft hafi verið að ræða það, sérstaklega vegna þeirra hörmulegu atburða sem áttu sér stað. En það hefur engin meginbreyting orðið á málinu síðan árið 1994. Hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra, núverandi hæstv. forsætisráðherra, á auðvitað þakkir skildar fyrir áhuga hans á að byggja upp friðargæsluna. Við skulum þakka honum það. En það er óþarfi að sleppa því að fyrrverandi utanríkisráðherra Jón Baldvin Hannibalsson hóf þessa starfsemi. Þeir fulltrúar sem þá gegndu störfum sem vitnað var til voru í hermannabúningum og voru vopnaðir, fengu sams konar þjálfun í norskri og breskri hernaðarsamvinnu. Á þessu hefur því engin breyting orðið í tíu ár. Það getur ekki verið að þingmenn komi í þennan ræðustól og þykist ekki hafa vitað neitt um þetta. Ég trúi því ekki upp á þá þingmenn sem hér sitja, að þeir hafi ekki haft hugmynd um hvernig þetta var í pottinn búið. Þetta hefur verið nákvæmlega eins í tíu ár, algjörlega sama fyrirkomulagið. Tugir manna hafa gegnt slíkum störfum. Ég sé engan eðlismun á því hvort verið er að kenna mönnum brunavarnir eða að stunda hjúkrunar- og hjálparstörf - hvort tveggja er þýðingarmikið fyrir uppbyggingu þjóðfélaga, engan mun.

En að skjóta fólk?

Fólk að störfum á hættusvæðum verður að fá leyfi til að verja sig. Ég vek athygli á því að þessi starfsemi er alls staðar stunduð í umboði Sameinuðu þjóðanna. Ég held að þeir sem tala hátt um friðarstarfsemi og friðarvilja, sem vilja kannski kvaka hæst í þeim efnum og þykjast meiri friðarmenn en sumir aðrir, verði hjákátlegir ef þeir vilja ekki fylgja orðum sínum eftir með athöfnum.