Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Á dagskrá þessa þingfundar er frumvarp til fjárlaga fyrir íslenska ríkið á komandi ári fyrir árið 2009. Umræða um fjárlagafrumvarp hefur hliðsjón af þjóðhagsspám og efnahagsspám sem gerðar hafa verið. Vandinn sem blasir við núna er hins vegar óvissan. Þá er ég fyrst og fremst að tala um þá óvissu sem er í Stjórnarráði Íslands. Ef lýsa á á myndrænan hátt ástandinu hjá ríkisstjórn landsins er það í spurningarmerki. Hvað hyggst hún gera varðandi fjármálakerfi landsins? Hvaða skuldbindingar hefur hún gefið og hyggst gefa varðandi einstakar fjármálastofnanir og fjármálakerfið í heild sinni? Þetta hlýtur að sjálfsögðu að skipta sköpum um framvindu efnahagsmála á Íslandi 

Forseti vill, vegna orða hv. þingmanns og beiðni, vísa til þess að í samræmi við stjórnarskrá hefur ríkisstjórnin lagt fram fjárlagafrumvarp. Það er hér til umræðu og ég tel eðlilegt að gengið verði til þeirrar umræðu og henni lokið þannig að fjárlaganefnd þingsins geti tekið til við að vinna það verk sem henni er ætlað.

Herra forseti. Ég skil út af fyrir sig ábendingar hv. þingmanns um þá óvissu sem ríkjandi er. Við vitum öll af henni. Hún var rædd í þaula í umræðum í gærkvöldi um stefnuræðu mína. Það breytir ekki því að það er eðlilegt að ganga nú til þess verks að ræða fjárlagafrumvarpið en vissulega fer sú umræða fram í ljósi þeirrar óvissu sem ríkir um ýmsa aðra hluti. En málið verður að komast í vinnslu í þinginu og síðan mun framvinda þess og úrvinnsla markast af öðrum ákvörðunum sem teknar kunna að verða á næstunni.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hér hefur komið fram að umræðan um fjárlögin verður mjög ómarkviss og ómarktæk á þessari stundu. Það sést kannski best á því að þegar skoðað er hvað stendur um efnahagsstefnuna og markmið fjárlaga kemur fram að eftir eitt mesta hagvaxtarskeið um langt árabil er hagkerfið tekið að nálgast jafnvægi. Það er svo fjarri sanni þannig að frumvarpið endurspeglar alls ekki raunveruleikann. Það má segja að þetta frumvarp sé skrifað með ósýnilegu bleki af því að það mun gufa upp. Það mun koma allt öðruvísi til baka frá fjárlaganefndinni. Við sjáum þó engar ástæður til þess í Framsóknarflokknum að biðja um að umræðunni verði frestað. Við gerum okkur grein fyrir því að hún verður ómarktæk en við teljum að hún eigi að fara fram eigi að síður í ljósi aðstæðna og að málið eigi að fara til fjárlaganefndar. Þar verða örugglega gerðar grundvallarbreytingar á fjárlagafrumvarpinu. Við biðjum því ekki um að umræðunni verði frestað, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er ljóst þegar meiningin er að hefja umræður um frumvarp til fjárlaga að við ræðum um frumvarp sem hefur eiginlega ekki annað gildi en spádómsgildi eða ákveðna stefnumörkun. Það hefur litla þýðingu miðað við hvernig ástandið er í dag. Ég ætla að benda á eitt atriði: Fyrir tæplega viku síðan var Glitnisbanki þjóðnýttur fyrir 84 milljarða sem eru orðnir að 93 milljörðum í dag. Það þarf að koma stöðugleika á í þjóðfélaginu. Það er forgangsverkefni. Við eigum að einhenda okkur í að vinna saman að því og forsætisráðherra ætti að hafa forgöngu um það. Við eigum því að fresta umræðunni um fjárlagafrumvarpið.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar kröfu sem gerð er um að fresta umræðu er fjárlagafrumvarpið alltaf ákveðinn spádómur um það sem koma skal og síðan eru fjárlögin lagfærð í samræmi við veruleikann seinna á árinu. En hv. þingmenn, þið getið rétt ímyndað ykkur hvaða óvissu það mundi skapa ef Alþingi Íslendinga mundi ekki fylgja ákvæði stjórnarskrár og taka málið á dagskrá sem fyrsta mál á þinginu. Þá værum við fyrst að skapa óvissu þannig að ég tek undir með forseta þingsins og þeim sem segja: Við þurfum að hefja þessa umræðu og ljúka henni. Hún er liður í því að skapa þann stöðugleika sem eftir er kallað.

Áður en umræðan hefst vill forseti geta þess að samkomulag er milli þingflokkanna um ræðutíma í umræðunni, samanber 2. mgr. 72. gr. þingskapa og verður hann eins og á síðasta þingi. Ræðutíminn er sem hér segir: Ráðherra hefur 35 mínútur í framsögu, síðan 15 mínútur og loks tíu mínútur. Talsmenn þingflokka hafa 20 mínútur í 1. umferð og síðan tvisvar sinnum tíu mínútur. Aðrir þingmenn hafa tíu mínútur tvívegis. Enn fremur er samkomulag um að andsvör verði leyfð frá upphafi umræðunnar, þó þannig að í 1. umferð verði aðeins talsmönnum þingflokkanna og fjármálaráðherra heimilt að veita andsvör. Þá vill forseti einnig geta þess að samkomulag er á milli þingflokkanna um að fundur geti staðið lengur en kl. 8 í kvöld.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2009 sem er 1. mál þessa þings. Hér á eftir mun ég rekja helstu áherslumál ríkisstjórnarinnar og forsendur frumvarpsins. Með frumvarpinu er í fyrsta sinn lagður fram rammi um umfang og forgangsröðun ríkisútgjalda til næstu fjögurra ára í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Sett er fram meginstefna í hagstjórn og viðmið um tekjuöflun og raunvöxt útgjalda ríkissjóðs. Þjónustuverkefnum og framkvæmdum ríkisins er forgangsraðað til að koma áherslum í stefnuyfirlýsingunni í framkvæmd. Gert ráð fyrir fjárveitingum til mála sem þegar hafa verið ákveðin eða lögfest á Alþingi. Einnig er útfært nánar hver tekju- og útgjaldaþróunin verður á næstu árum vegna einstakra málaflokka og verkefna í ljósi efnahagsforsendna og lýðfræðilegrar þróunar. Breyttar forsendur, svo sem forgangsröðun verkefna, hagræðing eða endurskoðun á núverandi rekstrarliðum, getur þó skapað svigrúm fyrir fleiri áherslumál ríkisstjórnarinnar á tímabili rammafjárlaganna. Með því að setja fram fjárlagaramma með þessum hætti verða áherslumál næstu ára ljós og ráðuneyti og stofnanir hafa meiri tíma til að undirbúa verkefni sín. Þetta gerir meiri kröfur til þeirra um að vanda fjárlagaáætlanir sínar og að leysa úr rekstrarvanda áður en kemur til framlaga í ný verkefni. Meiri kröfur verða gerðar til rökstuðnings fyrir nýjum verkefnum og gerð krafa um að skoða fyrst alla aðra möguleika á að leysa málin en með auknum útgjöldum úr ríkissjóði. Með öðrum orðum verður gerð krafa um forgangsröðun útgjalda innan þess ramma sem ráðuneytin hafa. Mikil umskipti eru að verða í þjóðarbúskapnum um þessar mundir. Eftir eitt lengsta og mesta hagvaxtarskeið um langt árabil er nú fram undan nokkur lægð en ef horft er fram til nokkurra ára stefnir í að hagkerfið færist nær jafnvægi á ný. Stefnan í ríkisfjármálum eins og hún birtist í fjárlagafrumvarpinu endurspeglar það. Gert er ráð fyrir að samdráttur í þjóðarútgjöldum sem hófst árið 2007 við lok stóriðjuframkvæmda haldi áfram í ár. Viðsjár á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, sem dregið hafa úr framboði ódýrara lánsfjármagns hér á landi og háir stýrivextir Seðlabankans hafa leitt til þess að íbúðafjárfesting og atvinnuvegafjárfesting hafa tekið að lækka á árinu. Veiking á gengi krónunnar á árinu og samdráttur í kaupmætti ráðstöfunartekna hafa einnig haft þau áhrif að dregið hefur hratt úr einkaneyslu heimila. Aukin framleiðslugeta áls ásamt samdrætti í innflutningi hafa hins vegar framkallað viðsnúning í vöru- og þjónustuviðskiptum sem áætlað er að skili 1,7% hagvexti í ár. Árið 2009, þegar aukning útflutnings verður að mestu afstaðin í bili en einkaneysla og fjárfesting halda áfram að dragast saman, er spáð að hagvöxtur verði neikvæður og að landsframleiðslan dragist saman um 1,6%. Eftir að slaki hefur myndast í efnahagslífinu er spáð að innlend eftirspurn taki við sér á ný árið 2010 og að hagvöxtur það ár verði 1%. Jafnframt er gert ráð fyrir hóflegum og vaxandi hagvexti árin 2011–2012 samhliða lágri verðbólgu og litlum viðskiptahalla. Það er því búist við niðursveiflu í hagkerfinu á næsta ári en hægum uppgangi árin þar á eftir. Þó ber að gæta þess að á tímum erfiðleika og viðsjár á alþjóðlegum fjármálamörkuðum gætir mikillar óvissu í öllum áætlunum og spám. Ríkið hefur hlaupið undir bagga með innlendri fjármálastofnun og vonir standa til að það dragi úr óvissu. Vonandi þarf ríkissjóður þó ekki að gera slíkt aftur í lengd og bráð. Lægð í efnahagslífinu leiðir óhjákvæmilega til þess að tekjur ríkissjóðs minnka og útgjöld aukast. Eftir tæplega 89 milljarða kr. afgang árið 2007 er áætlað að tekjujöfnuður ríkissjóðs dragist saman og að afgangurinn nemi 3 milljörðum kr. árið 2008. Rýrnandi tekjuafkoma ríkissjóðs ber þess merki að aðlögun þjóðarbúskaparins er hafin í átt til meira jafnvægis á sama tíma og erfiðleikar á alþjóðlegum fjármálamörkuðum þrengja að hagkerfinu. Þannig var í fjárlögum fyrir árið 2008 áætlað að rekstur ríkissjóðs skilaði afgangi sem næmi um 39 milljörðum króna. Sú áætlun hefur nú verið endurskoðuð í ljósi nýrra upplýsinga um þróun tekjustofna og útgjalda málaflokka og með hliðsjón af nýrri þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins. Endurmatið felur í sér talsverðar breytingar á helstu stærðum ríkisfjármálanna frá fyrri áætlun. Nú er talið að heildartekjur verði um 10 milljörðum króna minni en reiknað var með í fjárlögum og að útgjöldin verði 26,3 milljörðum meiri. Er því áætlað að tekjuafgangur ríkissjóðs verði 3 milljarðar króna eða því sem næst liðlega 36 milljörðum minni en í fjárlögum. Fjárlagafrumvarp fyrir árið 2009 ber þessari þróun merki en gert er ráð fyrir að afkoman á næsta ári versni til muna og að 57 milljarða króna halli verði á ríkissjóði. Miðað við óbreyttar áherslur í rekstri ríkissjóðs er því spáð að ríkissjóður verði rekinn áfram með nokkrum halla árin 2010 og 2011 en að afgangur verði á ný á ríkissjóði á árinu 2012. Mjög mikilvægt er að sjá að spár gera ráð fyrir að sú niðursveifla sem nú er fram undan verði aðeins tímabundin og ríkissjóður verði rekinn með afgangi á nýjan leik á síðasta ári tímabilsins. Eftir áralangt tímabil mikils afgangs í ríkisfjármálum er tímabundinn hallarekstur í efnahagslægð í fullu samræmi við stefnu stjórnvalda um að afkoma ríkissjóðs verði í jafnvægi til lengri tíma litið, þ.e. að ríkissjóður sé hallalaus yfir hagsveifluna. Þessi stefna byggir á því að sjálfvirkri sveiflujöfnun ríkisfjármála er leyft að eiga sér stað. Ríkið minnkar á samdráttartímum það sem það tekur til sín í formi skatttekna en um leið eru aukin framlög til hagsveiflutengdra útgjaldaliða eins og atvinnuleysisbóta. Með því hefur ríkissjóður áhrif til að draga úr niðursveiflu í efnahagslífinu og jafnframt takmarka aukningu atvinnuleysis. Við þær aðstæður þegar tekjuhalli myndast á ríkissjóði er mikilvægt að viðhalda aðhaldssamri stefnu sem leggur áherslu á hagkvæmni og varfærni í ríkisrekstri til að tryggja sjálfbærni ríkisfjármála til lengri tíma litið. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á ábyrga efnahagsstjórn sem forsendu kraftmikils efnahagslífs og aukinnar velferðar. Markmið hagstjórnar er að tryggja stöðugleika með lágri verðbólgu, lágu vaxtastigi, betra jafnvægi í utanríkisviðskiptum, jöfnum og öflugum hagvexti og áframhaldandi traustri stöðu ríkissjóðs. Staða ríkisfjármála á Íslandi er mjög góð til að takast á við efnahagslægð hvað varðar skuldir ríkissjóðs og stöðu lífeyrismála. Hrein eign ríkissjóðs er jákvæð eftir margra ára tekjuafgang og tekjur af einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Þá eru framtíðarskuldbindingar ríkissjóðs á Íslandi vegna öldrunar samfélagsins minni en víðast hvar annars staðar vegna þess hve lífeyrissjóðakerfið er öflugt hér á landi en það er að verulegu leyti byggt á sjóðasöfnun en ekki gegnumstreymi. Þá er miðað við að gengið verði á innstæður ríkissjóðs hjá Seðlabanka Íslands við að fjármagna tekjuhalla á komandi árum og því komi ekki til aukinnar skuldsetningar vegna hallans. Í febrúar 2006 skipaði ég nefnd sem hafði það hlutverk að fara yfir skattkerfið og varpa ljósi á hvaða þættir það eru sem gera Ísland samkeppnishæft og skilvirkt. Nefndin skilaði skýrslu með niðurstöðum sínum um miðjan september þar sem m.a. kemur fram að íslenska skattkerfið gegni meginhlutverki sínu með ágætum. Það er einfalt í samanburði við skattkerfi annarra landa, byggir í meira mæli á tekju- og veltusköttum en annars staðar en vægi launatengdra gjalda er lágt. Álagning tekjuskatts á einstaklinga er einföld: aðeins eitt álagningarhlutfall og fastur persónuafsláttur. Jaðarskattur á lágar tekjur og meðaltekjur er fremur hár í alþjóðlegum samanburði, en sé tekið tillit til bótagreiðslna er meðalskattur tiltölulega lágur í alþjóðlegum samanburði. Lítill munur er á launakostnaði fyrirtækja og því sem launþegar fá í vasann þannig að áhrif skattkerfisins á vinnumarkaðinn eru tiltölulega lítil. Fjármagnstekjuskattur er lágur miðað við launatekjur. Samanlögð áhrif tekjuskatts félaga og fjármagnstekjuskatts af arði eru hér tiltölulega lítil sem virkar hvetjandi fyrir fjárfestingar í atvinnurekstri. Skattkerfið er því samkeppnishæft og skilvirkt þegar litið er til þessara þátta. Helsta viðmið varðandi tekjuöflun ríkissjóðs er að tekjuafkoma ríkissjóðs sé í jafnvægi yfir hagsveifluna og stuðli að efnahagslegum stöðugleika á hverjum tíma. Nokkrar skattbreytingar hafa verið ákveðnar sem hafa veruleg áhrif á tekjuhlið frumvarpsins á næstu árum. Þannig hækkar persónuafsláttur í áföngum um 7 þúsund krónur á mánuði umfram almenna verðuppfærslu árin 2009 til 2011 og munu þær breytingar strax verða áberandi um næstu áramót þegar gert er ráð fyrir að skattleysismörk hækki um ríflega 18%. Tekjuskattar fyrirtækja lækka úr 18% í 15% frá og með tekjuárinu 2008. Stimpilgjöld vegna lána til kaupa á fyrstu fasteign hafa verið felld niður sem óumdeilanlega hefur orðið til hagsbóta fyrir nýja húsnæðiseigendur. Miðað er við að hagrænar breytingar á tekjum komi fram í breytingum á afkomu ríkissjóðs næstu ár í samræmi við vænt umsvif í efnahagslífinu samkvæmt þjóðhagsspá. Þannig er reiknað með að skatttekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu lækki úr ríflega 31% árið 2007 í 28% árið 2008 og tæplega 26% árið 2009. Slík lækkun er óvenjumikil og helgast af ofangreindum skattbreytingum og spá um minnkandi umsvif, aukið atvinnuleysi, minni hagnað, samdrátt í kaupmætti launa og lækkun fasteignaverðs að raunvirði. Þegar efnahagslífið tekur við sér á ný árið 2010 er gert ráð fyrir að hlutfallið taki að aukast á ný og verði nær 28% af landsframleiðslu árið 2012. Í umræðu um skattamál undanfarinna ára hefur nokkuð verið gagnrýnt að ríkisvaldið taki til sín of stóran hluta landsframleiðslunnar og að það hlutfall hafi vaxið á undanförnum árum. Þetta hefur gerst þrátt fyrir verulega lækkun skatthlutfalla bæði einstaklinga og lögaðila. Margoft hefur sá sem hér stendur svarað því til að það sé hluti af hinu sjálfvirka sveiflujafnandi hlutverki ríkissjóðs sem tekur til sín hærra hlutfall landsframleiðslunnar þegar vel árar en dregur úr þegar harðnar á dalnum. Þeir sem dregið hafa í efa þau svör á hagvaxtarskeiði undanfarinna ára ættu nú að fá það staðfest að þetta er raunin þegar skatttekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu lækka um 6,4% á aðeins þremur árum. Þeir hinir sömu sem kallað hafa vaxandi skatthlutfall sem hlutfall af landsframleiðslu skattahækkanir ættu þá nú að geta glaðst yfir stórkostlegri lækkun skatta á almenning og fyrirtæki á þessu og næsta ári. Margir óvissuþættir geta haft áhrif á niðurstöðu þjóðhagsspár og tekjur ríkissjóðs, ekki síst framvinda á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Óvissa í alþjóðlegu efnahagslífi umlykur nú tekjuspár fyrir ríkissjóð. Undanfarin ár hefur fjármálaráðuneytið unnið að rannsóknum sem miða að því að bæta tekjuspágerðina, til að gera hana sem nákvæmasta. Það eyðir þó ekki þeirri óvissu sem nú er til staðar í efnahagslífinu og gæti birst að hvað mestu leyti í þróun tekna af fjármagnstekjuskatti eða tekjuskatti lögaðila á komandi missirum. Við gætum verið að sigla inn á ókunn mið hvað þá tekjustofna varðar. Þróun umsvifa hefur einnig mikil áhrif á aðra tekju- og veltuskatta. Ef samdráttur verður minni en nú er spáð er líklegt að tekjurnar verði þeim mun meiri. Þá er einnig óvissa um það hve mikil framboðsáhrif lækkun skatta á einstaklinga og lögaðila hefur við þær aðstæður sem nú eru að skapast í efnahagslífinu. Í því sambandi má nefna að spár um aukið atvinnuleysi hafa ekki gengið eftir undanfarin ár. Að einhverju leyti má líklega rekja það til jákvæðra framboðsáhrifa. Við þurfum þó um sinn að búa við verulega óvissu hvað alla áætlanagerð varðar. Ríkissjóður hefur sett sér margvísleg viðmið sem ganga undir nafninu fjármálareglur. Rammafjárlög til fjögurra ára ásamt slíkum viðmiðum eru mikilvæg verkfæri til að tryggja að sá árangur sem stefnt er að í ríkisrekstrinum náist. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sett markmið um að ríkisútgjöld aukist ekki í hlutfalli við þjóðarframleiðslu frá því sem nú er. Einnig eru markmið um áframhaldandi trausta stöðu ríkissjóðs og markvissan ríkisrekstur sem meðal annars felur í sér ráðdeild og varfærni í fjármálum. Markmiði um að viðhalda traustri stöðu ríkissjóðs verður náð með því að stefna að því að reka ríkissjóð í jafnvægi yfir hagsveifluna. Tímabundnum tekjusamdrætti verður mætt með því að ganga á inneignir. Á þessum grunni hefur ríkisstjórnin samþykkt eftirfarandi viðmið varðandi þróun útgjalda ríkissjóðs: Árlegur raunvöxtur rekstrargjalda án óreglulegra liða verði ekki umfram 2,0% að meðaltali árin 2009–2012. Árlegur raunvöxtur tekjutilfærsluútgjalda verði að meðaltali ekki umfram 3,5% árin 2009–2012 og lækki á síðustu tveimur árum tímabilsins undir 2%. Fjárfesting verði að meðaltali ekki umfram 2,5% af landsframleiðslu árin 2009–2012 en til framtíðar litið verði hún um 2% af árlegri landsframleiðslu. Hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu hækki ekki á tímabilinu. Taka ber fram að nokkrir óreglulegir liðir eru ekki felldir undir framangreind viðmið vegna þess að erfitt er að meta og ákvarða útgjöld til þeirra fram í tímann. Þar er um að ræða ýmist reikningshaldslega eða kerfislæga gjaldaliði sem ráðast af ytri aðstæðum Í fjárlagarömmum er tekið tillit til ákvarðana ríkisstjórnarinnar um ný verkefni í samræmi við stefnuyfirlýsingu hennar sem jafnframt leiðir til aukinna útgjalda á tímabilinu. Samtals er varið um 77 milljörðum króna til áhersluverkefna ríkisstjórnarinnar á tímabilinu, þar með talið vegna aðgerða í tengslum við kjarasamninga í febrúar 2008 umfram það sem annars hefði orðið. Í rammafjárlögunum er einnig tekið tillit til fyrirliggjandi skuldbindinga um útgjöld sem breytast samkvæmt lögum eftir mannfjölda eða hagstærðum. Áætlað er að útgjöld sem bætast við af þessum sökum nemi í heildina 90 milljörðum króna á tímabilinu. Í áætluninni eru útgjöld flestra fjárlagaliða framreiknuð miðað við forsendur um tiltekinn raunvöxt þar sem bæði er tekið mið af spám um kerfislægar eða lýðfræðilegar breytingar og áherslum um forgangsröð í uppbyggingu málaflokka. Algengast er að miða við 1% raunhækkun milli ára í rekstri stjórnsýslustofnana og í þjónustu sem ræðst einkum af fólksfjölgun en tilteknir málaflokkar eru látnir njóta meiri forgangs og hækka umfram þetta. Dæmi um það eru 2% árlegur raunvöxtur í málefnum fatlaðra, sjúkrastofnana, slysatrygginga og dvalarrýma, 3% vegna hjúkrunarrýma og um 5% vegna lyfja. Á móti áformuðum hækkunum er gert ráð fyrir að ráðuneytin undirbúi aðhaldsaðgerðir sem dragi úr framangreindum útgjaldavexti sem skili árlega fjárhæð er svarar til 1,2% lækkunar á rekstrargjöldum hvers ráðuneytis. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. maí 2007 er áætlað að verja auknum útgjöldum til fjölda mála. Þar á meðal til að vinna á biðlistum eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildar, hækka skerðingarmörk barnabóta og viðmiðun um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Lögð er áhersla á að styrkja stöðu aldraðra og öryrkja, m.a. með átaki í uppbyggingu 400 hjúkrunarrýma fyrir aldraða og fjölgun einbýla. Þá hefur verið dregið stórlega úr tekjutengingu í almannatryggingum. Starfsendurhæfing verður aukin og átak gert í búsetumálum geðfatlaðra. Stefna ríkisstjórnarinnar er að á Íslandi verði veitt heilbrigðisþjónusta á heimsmælikvarða og verður auknu fé varið til sjúkratrygginga, lækniskostnaðar, lyfja og hjálpartækja, húsnæðis sjúkrastofnana og vegna reksturs nýrra hjúkrunarheimila. Ríkisstjórnin hefur í frumvarpinu náð því markmiði að auka framlög til þróunarsamvinnu í 0,35% af landsframleiðslu. Hún mun beita sér fyrir áframhaldandi fjárfestingu í rannsóknum og menntakerfi þjóðarinnar ásamt því að bæta kjör námsmanna enn frekar. Framlög til vísinda- og tæknisjóða hækka árlega í áföngum og stórauknu fé verður varið til framhaldsskóla á tímabilinu, aðallega vegna nýrra framhaldsskólalaga. Í fjárlagarömmum tímabilsins er miðað við að framlög til reksturs og uppbyggingar Vatnajökulsþjóðgarðs verði stóraukin. Einnig verður lagt verulegt fjármagn til atvinnumála á tímabili rammafjárlaga einkum til þess að styrkja atvinnulíf á þeim svæðum þar sem hagvöxtur hefur verið lítill eða samdráttur og aðgerðum ríkisstjórnarinnar vegna mótvægis við samdrátt í þorskafla verður fylgt eftir. Sérstök áhersla verður lögð á að efla þróun hátækni og sprotafyrirtækja um land allt, ekki síst í tengslum við áframhaldandi uppbyggingu innviða á sviði samgangna og fjarskipta og að byggja upp þróttmikið markaðsstarf ferðaþjónustunnar. Gert er ráð fyrir auknum útgjöldum vegna áframhaldandi eflingar Landhelgisgæslunnar með nýrri flugvél og þyrlum og auknum umsvifum. Einnig er áhersla á eflingu innviða samfélagsins á sviði samgangna og fjarskipta. Breytingar á framlögum til samgönguverkefna árin 2009–2012 taka að mestu leyti mið af viðauka við samgönguáætlun 2007–2010 og samgönguáætlun 2007–2018. Að lokum má nefna að ríkisstjórnin telur mikilvægt að heilbrigð samkeppni og eðlileg verðmyndun þrífist á öllum sviðum atvinnulífsins og að neytendur njóti góðs af þeim. Eftirlitsstofnanir ríkisins verða efldar með auknum fjárveitingum á tímabili rammafjárlaga auk þess sem unnið verður að betri nýtingu fjármuna til eftirlits með markaðsstarfsemi, m.a. með skipulagsbreytingum. Eins og áður segir eru horfur á að afkoma ríkissjóðs versni til muna og verði neikvæð sem nemur um 57 milljörðum króna á árinu 2009. Áætlað er að handbært fé frá rekstri verði neikvætt um 53 milljarða króna og lánsfjárjöfnuður verði neikvæður um tæpa 48 milljarða króna. Til samanburðar var 89 milljarða króna tekjuafgangur árið 2007 en í áætlunum um niðurstöðu ársins 2008 er nú gert ráð fyrir að afgangur þessa árs verði um 3 milljarðar króna. Í þessari þróun gætir áhrifa af tímabundnum samdrætti í tekjum og auknum útgjöldum sem leiða m.a. af versnandi efnahagshorfum. Áætlað er að tekjur ríkissjóðs árið 2009 verði 450,5 milljarðar króna, sem er 23 milljörðum króna minna en í áætlun fjárlaga 2008. Skýrist það af lakari þjóðhagshorfum fyrir árið þar sem nú er spáð 2,5% samdrætti þjóðarútgjalda á næsta ári. Áætlað er að skatttekjur dragist saman milli ára um 8,2% að raunvirði. Skattar á tekjur og hagnað minnka milli ára, einkum fjármagnstekjuskattar sem eru mjög háðir framvindu á fjármálamörkuðum. Hækkun persónuafsláttar, um 24 þús. kr. á árinu 2009, auk verðtryggingar á honum, leiðir til talsvert minni tekna en ella af tekjuskatti einstaklinga. Áætlað er óbeinir skattar dragist saman um 2,8% að raunvirði. Heildargjöld ríkissjóðs árið 2009 eru áætluð 507,4 milljarðar króna, sem er hækkun um 73,2 milljarða króna eða 16,9% frá fjárlögum 2008. Þar af eru 40,6 milljarðar króna vegna kjarasamninga við stéttarfélög ríkisstarfsmanna, aukinnar verðbólgu, gengislækkunar krónunnar og hækkunar á bótum velferðarkerfisins. Þjóðhagsspá gerir ráð fyrir 11,5% hækkun verðlags á milli áranna 2007 og 2008. Fjárlög 2008 gerðu hins vegar ráð fyrir 3,8% hækkun. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að bæta þennan mismun upp að fullu til viðbótar við spá um verðlagshækkun til ársins 2009. Þetta felur í sér að fjárheimildir vegna annarra rekstrargjalda en launa og framlög sem eru tengd við vísitölu neysluverðs hækka óvenjumikið eða alls um 13,2%. Til viðbótar þessum verðlagshækkunum er gert ráð fyrir töluverðri raunaukningu útgjalda í frumvarpinu sem er samtals nálægt 33 milljörðum króna. Verulegur hluti þeirra útgjalda er vegna ákvarðana um áform sem fram komu í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Hækkun rekstrargjalda kemur fram í heilbrigðismálum og öldrunarþjónustu vegna sjúkrastofnana, heilsugæslu og stofnunum á sviði öldrunarmála, auk þess sem aukið er við rekstur málefna fatlaðra. Þá aukast framlög til menntamála vegna háskóla, rannsókna og framhaldsskóla. Löggæslu- og öryggismál hækka vegna aukins reksturs Landhelgisgæslunnar með tilkomu nýs varðskips og flugvélar. Vaxtagjöld ríkisins aukast verulega, eða sem nemur um 13 milljörðum króna frá áætlun fjárlaga 2008, vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar til að efla gjaldeyrisforða Seðlabankans og til að styðja við vaxtamyndun á innlendum fjármagnsmarkaði. Á móti koma einnig umtalsverðar vaxtatekjur af innstæðum ríkisins í Seðlabankanum þannig að áhrif á afkomu ríkissjóðs eru ekki veruleg. Mesta aukningin verður í útgjöldum sem flokkast undir neyslu- og rekstrartilfærslur en þau hækka um 28 milljarða króna frá gildandi fjárlögum eða um tæpa 22 milljarða miðað við endurskoðaða áætlun fyrir yfirstandandi ár. Hækkunin á að mestu leyti rætur að rekja til aukinna tilfærslna í frumvarpinu. Talsverður hluti af þeim hækkunum skýrist af því að gert er ráð fyrir að bætur almannatrygginga og atvinnuleysisbætur hækki óvenjumikið á næsta ári eða um 9,6%. Þar er tekið mið af spám um þróun á vísitölu neysluverðs að teknu tilliti til 7,4% hækkunar á bótunum sem gerð var snemma á þessu ári. Þegar þessar og aðrar verðlagshækkanir eru frátaldar og að undanskildum nokkrum óreglulegum liðum þá telst aukningin í tilfærslunum vera um 12 milljarðar króna miðað við áætlaða útkomu 2008 en það svarar til 7,1% að raunvirði. Ef miðað er við gildandi fjárlög er raunaukningin metin á sama hátt um 18 milljarðar, eða 11,3%. Aukningin frá síðustu fjárlögum kemur að stórum hluta fram í almannatryggingum vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar um ýmsar breytingar á lögum sem flestar hafa nú þegar komið til framkvæmda og fela meðal annars í sér að verulega er dregið úr tekjutengingum og að frítekjumörk hækka. Þá hækka framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðs á milli ára í samræmi við endurskoðaða spá um atvinnuleysi. Atvinnuleysisbætur hækka í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að hækka þær með hliðsjón af hækkun lágmarkslauna í almennum kjarasamningum. Framlög til Lánasjóðs íslenskra námsmanna hækka vegna endurskoðaðrar áætlunar um fjölgun lánþega og framlagsþörf úr ríkissjóði á grundvelli nýrra úthlutunarreglna. Útgjöld til sjúkratrygginga aukast milli ára aðallega vegna hærri kostnaðar við lyf og hjálpartæki. Greiðslur í Fæðingarorlofssjóð hækka vegna fleiri fæðinga en reiknað hafði verið með. Skerðingarmörk barnabóta hækkuðu samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar í tengslum við gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði og er gert ráð fyrir meiri útgjöldum vegna þess. Þá aukast vaxtabætur af sama tilefni vegna 35% hækkunar á eignaskerðingarmörkum. Á móti lækkar framlag í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þar sem framlög sem veitt voru tímabundið renna út. Ég minni á að þessi auknu tilfærsluútgjöld koma í kjölfar mikillar aukningar á framlögum til almannatryggingakerfisins sem fram kom í fjárlögum 2008. Stofnkostnaður hækkar að raungildi um 1,7% frá fjárlögum 2008. Hér er fyrst og fremst um að ræða aukningu verkefna til samgöngumála í samræmi við viðauka við samgönguáætlun fyrir árin 2007–2010. Á yfirstandandi ári voru framlög til samgönguframkvæmda stóraukin og í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að framkvæmdastigið haldist álíka hátt. Aukinn stofnkostnaður skýrist einnig af niðurgreiðslu vaxta vegna lána til kaupa á leiguíbúðum sem ákveðin var til að styrkja markaðinn fyrir leiguhúsnæði. Að lokum hækkar framlag til að ljúka kaupum á nýju varðskipi og flugvél fyrir Landhelgisgæsluna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir ýmsum aðhaldsaðgerðum til lækkunar á útgjöldum ríkissjóðs á árinu 2009 frá því sem annars hefði orðið. Rekstrargjöld ráðuneyta voru þannig lækkuð um 2 milljarða króna við fjárlagagerðina frá upphaflegum áætlunum eða almennt um 1,2%. Er hér fyrst og fremst um að ræða ýmsar aðhaldsaðgerðir sem ráðuneytin útfærðu í samvinnu við stofnanir á þeirra vegum. Ýmis tilfærsluframlög eru lækkuð um 500 millj. kr. frá því sem ella hefði orðið og tilfærsla verður í tímaröð framkvæmda sem leiðir til þess að stofnkostnaður á árinu 2009 lækkar um 7–8 milljarða króna frá upphaflegum áætlunum. Herra forseti. Markmið ríkisstjórnarinnar í hagstjórninni er að stuðla að auknum stöðugleika í efnahagslífinu með lægri verðbólgu, lægra vaxtastigi, betra jafnvægi í utanríkisviðskiptum, jöfnum og öflugum hagvexti og traustri stöðu ríkissjóðs. Fjárlagafrumvarp 2009 felur í sér að ríkissjóður sinnir hagstjórnarlegu hlutverki sínu til að jafna sveiflur í efnahagslífinu, til að mynda með aukinni fjárfestingu á meðan á niðursveiflu stendur en um leið samdrætti í tekjuöflun ríkissjóðs. Á gjaldahlið aukast útgjöldin sem hlutfall af landsframleiðslu um 1,6% og á tekjuhlið lækka skatttekjurnar sem nemur 2,1%. Samanlagt má því segja að sveiflujafnandi áhrif ríkisfjármála verði 3,7% af landsframleiðslu næsta árs. Mikill tekjuafgangur ríkissjóðs á síðustu árum hefur leitt til þess að skuldir eru nú litlar og verulegum fjárhæðum hefur verið varið í að styrkja stöðu Seðlabanka Íslands og Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins en um leið hafa inneignir ríkissjóðs í Seðlabankanum vaxið tífalt á aðeins fjórum árum. Þessi sterka staða gerir okkur kleift að takast á við tímabundinn vanda komandi ára þar sem halli verður á ríkissjóði um þriggja ára skeið. Í þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins kemur fram að efnahagslífið mun leita jafnvægis eftir mikinn hagvöxt á undanförnum árum. Eftir samdrátt á næsta ári er spáð að efnahagsstarfsemin taki að aukast á ný og að meira jafnvægi einkenni framvinduna með minni verðbólgu og viðskiptahalla. Af þessu leiðir að afkoma ríkissjóðs snýst tímabundið í halla en án þess að auka skuldir ríkissjóðs og að í lok tímabils rammafjárlaganna verði ríkissjóður einnig kominn í jafnvægi og rekinn með afgangi á ný. Þrátt fyrir nokkra erfiðleika sem fram undan eru höfum við alla möguleika á að snúa vörn í sókn og nýta þau færi sem bjóðast. Við eigum mörg tækifæri í auðlindum hafs og lands og ef við nýtum þær auðlindir bæði vel og skynsamlega getur það fært okkur áfram veginn á næstu árum. Við eigum kraftmikið og vel menntað fólk og öflug fyrirtæki sem munu komast í gegnum þá tímabundnu niðursveiflu sem við horfum nú fram á. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og háttvirtrar fjárlaganefndar. Óska ég eftir góðu samstarfi við nefndina, nú sem hingað til og að takast megi að afgreiða frumvarpið í samræmi við starfsáætlun þingsins eins og undanfarin ár.

Herra forseti. Ég ætla ekki í stuttu andsvari að gera sjálft efni fjárlagafrumvarpsins að miklu umfjöllunarefni en ég hjó eftir orðum hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann vék að áhrifum stýrivaxta á efnahaginn. Allt er þetta nú mjög samhangandi í hagstjórninni hvernig við högum fyrirkomulagi peningamála, stýrivöxtum og fjárlögum. Því vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort ég hafi skilið orð hans rétt - því að þannig bárust þau hér aftast í salinn til mín - að hann teldi að háir stýrivextir Seðlabankans hefðu einkum haft þau áhrif að undanförnu að auka á og flýta fyrir samdrætti í þjóðarbúinu. Ég vil einnig spyrja hvort hann telji þá að það hafi verið rétt að hafa stýrivexti svo háa sem raun ber vitni nú undanfarna mánuði, og svo ég komi með þriðju spurninguna á stuttum tíma, hvort hann telji tímabært að hefja tafarlausa og hraða lækkun stýrivaxta eins og við þingmenn Framsóknarflokksins höfum raunar lagt áherslu á. Ég þarf ekki að taka það fram að það hefur verið mikil umræða um stýrivextina og um það hlutverk sem Seðlabankinn hefur í þeim efnum og ég hygg svo sem að skoðanir manna hér séu þvert á flokka ekki svo ólíkar í þeim efnum að stýrivaxtavopnið hefur orðið okkur Íslendingum svolítið undarlegt í hendi þar sem því var upphaflega ætlað að draga úr þenslu en varð síðar meir notað til þess að halda uppi háu gengi. Þess vegna ætla ég að bæta við fjórðu spurningunni til hæstv. fjármálaráðherra, hvort hann telji mögulegt að stýrivaxtavopnið virki virkilega enn þá til þess að halda hér uppi gengi íslensku krónunnar.

Herra forseti. Hv. þingmaður spyr mig nokkurra spurninga sem hann veit að ég svara ekki vegna þess að ég tel að það sé ekki rétt að fjármálaráðherra gefi út eigin skoðanir á ákvörðunum Seðlabankans um vexti. Ég get þó svarað einni spurningu hans, þ.e. um áhrif stýrivaxtanna, en um það er engum blöðum að fletta að á öðrum og þriðja ársfjórðungi þessa árs hafa stýrivextir Seðlabankans haft mikil áhrif, miklu, miklu meiri áhrif til þess að draga úr hagvexti en þeir hafa haft mörg missirin þar á undan. 

Herra forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að ég var ekki að spyrja hæstv. fjármálaráðherra spurninga sem ég vissi fyrir fram hvernig hann mundi svara en ég tel það ekki svo sjálfgefið að þessi atriði séu öll utan þess sem hæstv. fjármálaráðherra getur með góðu móti tjáð sig um. Ég tel í þessu samhengi að þegar kemur að því hvaða áhrif hlutirnir hafi haft, og er þar með algjörlega komið út fyrir ákvörðunarferli samtímans en skiptir nokkru máli til að meta ástæðuna fyrir þeim ógöngum sem við höfum lent í, þá sé fjármálaráðherra fullheimilt og í rauninni algjörlega skylt að leggja þar mat á vegna þess að þetta er það sem mestu máli skiptir, að við áttum okkur á því hvers vegna við erum lent þar sem við erum, til þess að við höfum möguleika á að komast þaðan til baka því að sú vá sem steðjar nú að þjóðarbúinu er öllu meiri en mér finnst mega lesa út úr frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra. Vegna þess sem hæstv. fjármálaráðherra svaraði mér um að það væri matsatriði hvort æskilegt hefði verið að draga úr hagvexti á öðrum og þriðja ársfjórðungi þessa árs þá vil ég ítreka spurningu mína. Ég er sammála honum um að það geti verið matsatriði eftir því hvaða afstöðu menn hafa t.d. til velgengni íslensks þjóðarbús. En ég kalla hér eftir því að fá á því mat fjármálaráðherra hvort hann telji að það hafi verið æskilegt eða á einhvern hátt forsvaranlegt að stjórnvöld hafi beinlínis stuðlað að því að draga úr hagvexti og hægja á hjólum atvinnulífsins á yfirstandandi ári.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni, það er alls ekki sjálfgefið að fjármálaráðherra taki þá afstöðu sem ég hef tekið varðandi það að tjá mig um vaxtaákvarðanir Seðlabankans. Ég trúi því hins vegar ekki að hv. þingmaður, eins vel og hann fylgist jafnan með, hafi ekki vitað að ég hefði þessa afstöðu. Eins og ég segi er ekkert sjálfgefið  Ég hef hins vegar svarað spurningum hv. þingmanns um hvaða áhrif vaxtahækkanirnar hafa haft og ég held að hann sé ekki ósammála mér um það. Ég minnist þess hins vegar að í fjárlagaumræðu síðasta árs hafi hv. þingmaður haft mestar áhyggjur af því að þau fjárlög væru of þensluhvetjandi fyrir hagkerfið á árinu 2008. Nú hefur hann mestar áhyggjur af því að vaxtastefna Seðlabankans hafi dregið of mikið úr þenslu á yfirstandandi ári.

Virðulegi forseti. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að á þessum tímum mikils umróts er það vandasamt verkefni að vinna og leggja fram fjárlög íslenska ríkisins. Sú þróun sem fjármálaráðherra lýsti varðandi tekjur og gjöld ríkissjóðs í frumvarpinu sem hér hefur verið lagt fram hlýtur að vera öllum áhyggjuefni. Í ræðu hæstv. fjármálaráðherra kom fram að gert er ráð fyrir hækkun heildarútgjalda á næsta ári sem nemur rúmum 73 milljörðum kr. sem samsvarar tæplega 17% hækkun frá fjárlögum ársins 2008. Ég geri mér grein fyrir því að forsendur fyrir fjárlagagerðinni hljóta að vera töluvert breyttar þegar við höfum í huga að þjóðhagsspáin gerir nú ráð fyrir verðhækkunum upp á 11,5% á milli áranna 2007 og 2008 þegar fjárlögin gerðu ráð fyrir verðhækkunum upp á rétt innan við 4% eða 3,8%. Af því leiðir að stór hluti þessarar fjárhæðar, sem eru 73 milljarðar rúmir, hlýtur að vera vegna verðlagshækkana en engu að síður má sjá í frumvarpinu að raunaukning útgjalda er um 33 milljarðar og kom fram í máli hæstv. ráðherra. En ég vildi spyrja hann um það í hvaða málaflokkum og verkefnum þessar hækkanir er helst að finna.

Herra forseti. Þetta er nokkuð viðamikil spurning. En ef maður dregur frá launa-, verðlags- og gengisliðina má segja að framlög til almannatrygginga, aðallega til elli- og örorkulífeyrisþega, hækki um 5 milljarða. Barna- og vaxtabætur um 2,5 milljarða. Framlag vegna örorkubyrði lífeyrissjóða um 1 milljarð. Fjárveiting vegna húsnæðismála um 1,5 milljarða og vegna fæðingarorlofs um 1,3 milljarða. Þetta eru þá tilfærsluframlög upp á 11 milljarða kr. Í rekstrarkostnaðinum er það til viðbótar þróunaraðstoð upp á 1,2 milljarða kr., vegna menntakerfisins upp á 2,5 milljarða kr. og útgjöld vegna sjúkratrygginga eru upp á 2,3 milljarða kr. Þá er rekstrarkostnaður vegna þjónustu á sviði heilbrigðis, öldrunar og málefna fatlaðra upp á 2,7 milljarða kr. eða samtals 9 milljarðar kr. Þannig að það eru þá samtals 20 milljarðar kr. í raunaukningu á útgjöldunum. Til viðbótar við það koma 13 milljarðar vegna vaxtagreiðslna en að stærstum hluta til koma vaxtatekjur þar á móti.

Virðulegi forseti. Þetta eru miklar stærðir sem hér koma fram og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er ljóst að miðað við þær fjárhæðir sem hér hafa komið fram, og ekki síst í ljósi þeirrar stöðu sem við glímum nú við í efnahagslífi þjóðarinnar, þá eru þau verkefni sem fjárlaganefnd stendur frammi fyrir þegar hún fær þetta frumvarp til meðferðar ærin. Ljóst er að þetta hlýtur að kalla á og vekja spurningar um getu ríkissjóðs til að annast þau verkefni sem hér um ræðir og getu sjóðsins til að takast á við það að bæta í. Ég ítreka þakkir til ráðherra fyrir svörin og vænti þess að í framhaldinu og í þeirri vinnu sem fram undan er, sem á engan hátt verður auðveld, munum við eiga gott samstarf við fjármálaráðuneytið og þá starfsmenn sem þar inna af hendi vandasöm störf.

Herra forseti. Það er kannski ekki miklu að svara þessu seinna andsvari hv. þingmanns. En ég vek athygli hv. þingmanna á töflu á bls. 23 þar sem gerð er grein fyrir raunvexti á milli ára. Þar kemur fram að milli áranna 2008 og 2009 eykst almennur rekstur um 4,2% að raungildi og tilfærslur um 7,1% að raungildi. Gert er ráð fyrir því að þessar hækkanir verði minni á milli ára síðar á tímabilinu þannig að meðaltalið verði í almennum rekstri 2% á tímabilinu og í tilfærslum 3,2%. Því má segja að hækkanir á milli áranna 2008 og 2009 séu umtalsverðar í þessu samhengi, bæði í því samhengi sem við sjáum fyrir okkur í framtíðinni og einnig að segja má varðandi þær fjármálareglur sem við höfum haft í gildi á undanförnum árum. En þær reglur sem miðað er við í þessum rammafjárlögum eru kynntar á bls. 22 í fyrra heftinu og taflan, sem ég nefndi áðan, er á bls. 23.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur mælt fyrir fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2009. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs töldum eðlilegra við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu að umræðu um frumvarpið hefði verið frestað og þess vegna að þingi hefði verið frestað í dag. Eins og kom svo rækilega fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan er frumvarpið að öllum grunnforsendum orðið úrelt og talnaleg meðferð á því og umræða á Alþingi er því líka út í hött. Ég vísa til umræðunnar í gærkvöldi um stefnuræðu forsætisráðherra þar sem formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, lagði til að við þá alvarlegu stöðu sem nú er í efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar og þeirri stöðu sem við erum í í viðskiptum og samskiptum við aðila innan lands og utan. Hann lagði til að kallað yrði til víðtæks samráðs um aðgerðir til að sjá hvernig bregðast á við þeim bráða vanda sem nú blasir við og eins til að ræða hver næstu skref verða. Það er það sem ég tel að við alþingismenn ættum að ræða. Það er það sem ég tel að ríkisstjórnin ætti að beita sér fyrir að verði gert en ekki að ræða plagg sem þegar er orðið úrelt. Í ræðu hæstv. fjármálaráðherra áðan var veruleikafirringin svo alger að hann las upp og kynnti Alþingi hvert væri núgildandi mat á efnahagsstefnunni og efnahagsstöðu þjóðarinnar. Hann sagði, eins og stendur í ritinu sem fylgir frumvarpi til fjárlaga, með leyfi forseta: „Eftir eitt mesta hagvaxtarskeið um langt árabil er hagkerfið tekið að færast nær jafnvægi á ný.“ Er það raunveruleikinn? Nei. Það hefur ekki verið meira ójafnvægi eða alvarlegri staða í áratugi. Ég hefði í hans sporum sleppt þessari setningu, það segi ég alveg eins og er. Síðan las hann áfram lýsti stöðu efnahagsmála og fjármála með íslenska þjóðarbúskapnum sem ekki er til, sem er tálsýn, sem er hrein veruleikafirring frá þeirri stöðu sem nú er. Ég held nefnilega að ríkisstjórnin verði að viðurkenna þá erfiðu stöðu sem nú er og bregðast við en ekki að tala stöðugt eins og ekkert sé að. Fjármálaráðherrann vitnaði áfram til stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Þessir flokkar hafa einsett sér að mynda frjálslynda umbótastjórn um kraftmikið efnahagslíf, öfluga velferðarþjónustu, bættan hag heimilanna og aukna samkeppni atvinnulífsins.“ Ríkisstjórnin er búin að sitja töluvert á annað ár og er það þetta sem blasir við þjóðinni? Nei. Þegar hæstv. fjármálaráðherra gat í veruleikafirringu sinni haldið áfram að lesa upp úr stefnuyfirlýsingunni um trausta og ábyrga efnahagsstjórn ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, eins og það væri einhver raunveruleiki sem blasti við þjóðinni í dag, sagði hann: „Kraftmikið efnahagslíf er forsenda þess að hægt sé að halda áfram uppbyggingu í menntamálum, samgöngumálum og í heilbrigðismálum og félagsmálum.“ Já, ég er sammála því. „Eitt brýnasta verkefni nýrrar ríkisstjórnar er að tryggja stöðugleika í efnahagslífinu í þágu heimila og atvinnulífs. Markmið hagstjórnarinnar er að tryggja lága verðbólgu, lágt vaxtastig, betra jafnvægi í utanríkisviðskiptum, jafnan og öflugan hagvöxt og áframhaldandi trausta stöðu ríkissjóðs.“ Er það þetta sem ríkisstjórnin hefur gert? Nei, þveröfugt. Við búum nú við hærri verðbólgu en nokkru sinni um langt árabil og ógnarstöðu íslensks atvinnulífs. Á hvaða tímabili hefur þessi verðbólga rokið svona upp? Jú, einmitt nú á undanförnu einu og hálfa ári í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar. Svo lætur fjármálaráðherra eins og ekkert sé að. Markmiðið er lágt vaxtastig og hæstv. ráðherra ítrekar í ræðu sinni að það sé stefnumið ríkisstjórnarinnar. Vextir hafa aldrei verið hærri en þeir eru í dag. Var það að furða þó að við þingmenn Vinstri hreyfingar – græns framboðs legðum til að 1. umr. yrði frestað? Við skiljum hina alvarlegu stöðu sem nú er. Við viljum að Alþingi taki á þeirri alvarlegu stöðu efnahagsmála og fjármála, stöðu heimilanna, stöðu fólks sem nú stendur frammi fyrir meiri fjárhagsvanda en nokkru sinni um áratugi í íslensku samfélagi. Við viljum að á því sé tekið en ekki að menn kyrji frasa upp úr stjórnarsáttmála sem á ekkert skylt við raunveruleikann. Maður veltir líka fyrir sér dómgreind á ríkisstjórnarheimilinu þegar forsætisráðherra getur sagt að kaup íslenska ríkisins á einum af þremur stærstu bönkum landsins hafi engin áhrif á forsendur fjárlaga. Þegar forsætisráðherra getur verið svo veruleikafirrtur að segja það frammi fyrir alþjóð að ekki sé endilega víst að bera þurfi málið fyrir Alþingi og segir „ef þess þarf“, þá er manni öllum lokið og finnst hæpið að treysta ríkisstjórninni, forsætisráðherra og fjármálaráðherra fyrir fjármálum landsins. Við getum verið ósammála um leiðir og það erum við. Vinstri hreyfingin – grænt framboð er mjög ósammála Sjálfstæðisflokknum um leiðir í efnahagsmálum. En það er óþolandi þegar sá sem fer með stjórnina er jafnveruleikafirrtur og raun ber vitni. Við getum líka vitnað til forustumanna Sjálfstæðisflokksins í þeim efnum, að vandamálið sé nýtilkomið. Í fréttum frá 25. júlí árið 2008 er viðtal við sérfræðing hjá Merrill Lynch sem sagði, með leyfi forseta: „Markaðurinn hefur þumalputtareglu varðandi punkta skuldatryggingarálagsins. Það var orðið svo hátt hjá íslensku bönkunum. Reglan er frekar einföld. Þegar skuldatryggingarálagið hefur náð upp í þá punkta sem eru nú þegar í tveimur íslenskum bönkum, Glitni og Kaupþingi, yfir 1000 stig, þýðir það oftast að búast má við alvarlegu ástandi á mörkuðum og/eða greiðslufalli sem þýðir aftur að bankarnir borga ekki erlendar skuldir sínar. Við þurfum að hugleiða hvort markaðurinn hafi rétt fyrir sér, að bankarnir eigi ekki eftir að borga þær skuldir.“ Hann spyr í viðtalinu hvort ríkissjóður og Seðlabankinn séu með aðgerðaleysi sínu að senda þau skilaboð að þeir vilji bíða eftir því að bankarnir verði það verðlausir að það eigi að kaupa þá. Viðtalið var tekið 25. júlí sl. Við þeim miklu aðvörunarorðum sem þá komu fram brást þáverandi starfandi forsætisráðherra, hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir með þessum orðum, með leyfi forseta: „Mér finnast þetta makalaus ummæli hjá svona virtum fjárfestingarbanka. Ég velti fyrir mér um tíma hvaða annarleg sjónarmið búa þarna að baki því að þetta á ekki við nein rök að styðjast og ég spyr líka sem menntamálaráðherra: Þarf þessi maður ekki á endurmenntun að halda?“ Þetta voru viðbrögð varaformanns Sjálfstæðisflokksins, sem starfaði þá sem forsætisráðherra, við alvarlegum ábendingum á miðju sumri um stöðu íslenskra efnahagsmála.

Hvar er Merrill Lynch?

Merrill Lynch er ekki svo vel sett en orðin sem maðurinn sagði standa enn, taktu eftir, fjármálaráðherra. Ég er ekki að óska fjármálaráðherra ófarnaðar og vil nota tækifærið og taka undir óskir til hans með 50 ára afmælið í gær  Ég dreg þetta fram, frú forseti, til að sýna hversu veruleikafirrt ræða fjármálaráðherra var hér áðan, hversu veruleikafirrt viðbrögð hæstv. forsætisráðherra eru að segja að kaup á heilum banka komi fjárlögum og forsendum fjárlaga ekkert við, sjálfsagt stærstu kaupum tölulega sem gerð hafa verið í Íslandssögunni. Þegar varaformaður Sjálfstæðisflokksins svarar alvarlegum ábendingum á þá leið að maðurinn þurfi líklega að fara í endurmenntun er eitthvað að þeirri ríkisstjórn. Ég fór að velta fyrir mér því ferli sem orðið hefur og ef eitthvað má segja um fjárlagafrumvarpið þá speglar það óbreytta stefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins frá 1991. Ég fór að lesa ræðu sem þáverandi fjármálaráðherra Geir H. Haarde hélt árið 2001 hjá Samtökum iðnaðarins þar sem hann ítrekar einkavæðingarstefnu Sjálfstæðisflokksins og segir að nú verði næsti áratugur tími einkavæðingarinnar, einkavæðingar bankanna, einkavæðingar Símans. Og þegar horft er lengra komi einkavæðing raforkukerfisins, einkavæðing heilbrigðiskerfisins og einkavæðing menntakerfisins. Þessari stefnu hefur verið fylgt og henni er enn þá fylgt því að ef eitthvað má segja um það frumvarp sem nú er, er það áframhaldandi einkavæðing. Ég ætla ekki að fara mikið í tölur frumvarpsins enda eru forsendur þess ekki fyrir hendi. Gengisskráningin er allt önnur en þar er gert ráð fyrir, vaxtastigið allt annað, staða þjóðarbúsins allt önnur en var og er gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. En það er eitt sem er þó rauður þráður: Áfram skal haldið á því einkavæðingarferli sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks hefur keyrt og nú eru það heilbrigðismálin. Sett er á fót sérstök stofnun sem á að annast einkavæðingu heilbrigðiskerfisins enda segir í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins frá árinu 2007, með leyfi forseta: „Því ber að huga að enn frekari einkavæðingu á öðrum sviðum svo sem á sviði heilbrigðis-, mennta- og orkumála.“ Áfram segir svo hæstv. forsætisráðherra sem var orðinn mjög lukkulegur með nýjan bólfélaga í ríkisstjórninni í viðtali við Morgunblaðið 30. september 2007, með leyfi forseta: „Við vildum mynda ríkisstjórn þar sem hægt var að þróa samfélagið áfram, gera víðtækari breytingar í ætt við okkar stefnu en kannski hefði tekist á öllum sviðum í fyrrverandi ríkisstjórn og var líklegt í annars konar samstarfi.“ Við sjáum þann árangur. Og áfram: „Það eru ótrúlega miklir möguleikar fram undan sem Samfylkingin er tilbúin til að vera með okkur í en aðrir flokkar hefðu ekki verið með okkur í.“ Er þar vísað til einkavæðingar heilbrigðiskerfisins? Hitt gæluverkefnið sem skýtur upp kollinum er hermálastofnun þar sem lagðir eru til 1,5 milljarðar til að byggja upp hermálastofnun sem greiðir m.a. fyrir æfingar erlendra herja hér á landi. Frú forseti. Ég hef hér aðvaranir Seðlabankans frá því 2003 og á hverju ári eru aðvaranir Seðlabankans um gríðarlegt ójafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar, efnahagsbúskapnum, gríðarlegar stóriðjuframkvæmdir sem séu ofvaxnar íslensku efnahagslífi, skattalækkanir, mikil þensla. Varað er við þessu 2003, 2004, 2005, 2006 og 2007 þannig að sú staða sem upp er komin í ríkisbúskapnum er að stórum hluta heimatilbúin og varað er við henni. Það vorum ekki bara við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sem vörum við henni, það gerði Seðlabankinn einnig. Við höfum ítrekað lagt fram tillögur á Alþingi um hvernig bregðast eigi við, síðast sl. vetur þar sem við lögðum fram tillögu til þingsályktunar um endurheimtan efnahagslegan stöðugleika. Það hefði betur verið farið eftir tillögum okkar þá. Við erum áfram reiðubúin, frú forseti, og getum lagt fram aðgerðaráætlun, tillögur okkar til að bregðast við þeim vanda sem nú er. Það ríður á að við snúum öll bökum saman og tökumst á með þjóðinni við þann efnahagsvanda sem við stöndum tvímælalaust frammi fyrir af grimmri alvöru. Við þurfum að standa saman því að samstaðan er nauðsynleg og mikilvæg og forsenda fyrir því að okkur takist vel. Það höfum við lagt til, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lagði það til í ræðu sinni í gær. En innlegg í þá umræðu er ekki þessi veruleikafirrta nálgun ráðherra Sjálfstæðisflokksins þar sem lesið er upp úr stefnuskrá ríkisstjórnarinnar um að allt sé í góðu lagi og allt eigi að vera áfram í góðu lagi. Það er það ekki. Frú forseti. Ég ítreka að ég tel að engin forsenda sé fyrir því að ræða fjárlagafrumvarpið efnislega í þinginu eins og það kemur nú. Forsendur eru brostnar. Það er alvarleg staða. Við eigum að snúa okkur að því að taka á þeim alvarlegu málum sem nú steðja að þjóðinni og það eigum við að gera, snúa bökum saman og viðurkenna mistökin. Það verður ekki haldið áfram á sömu braut og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins hefur gert undanfarin 17 ár. Það verður að snúa af þeirri einkavæðingar- og frjálshyggjubraut sem birtist áfram í þessu frumvarpi. 

Forseti vill minna þingmenn á að þegar vitnað er beint í texta eða haft eftir öðrum þá ber að gera það með leyfi forseta.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir afmælisóskirnar. Það er fallegt af honum að nefna það í ræðustóli Alþingis. Hann vitnaði talsvert í Merrill Lynch og skýrslur frá þeim í sumar, og umfjöllun um þá skýrslu. Ég kallaði fram í og spurði hvar Merrill Lynch væri núna enda er staðreyndin sú að Merrill Lynch er ekki til í dag sem sjálfstæður banki. Ég var ekki að hælast um eða hlakka yfir því hvernig farið hefði fyrir Merrill Lynch en tel þarft að minna okkur á að við erum í miðri alþjóðlegri fjármálakreppu. Þó að við getum rifist um það að þetta og hitt hefði átt að vera öðruvísi hjá okkur á fyrri missirum eða fyrri árum er það staðreynd að langsamlega stærstur hluti af þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir í dag er af orsökum hinnar alþjóðlegu fjármálakreppu. Vandi íslensku bankanna er sami vandinn og Merrill Lynch stóð frammi fyrir og margir aðrir alþjóðlegir bankar. Ég vildi einungis koma þessu á framfæri vegna orða hv. þingmanns. Hann getur svo haldið áfram að tala um það hvað bæði ég og hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, séum vitlausir.

Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra tók sér orð í munn um sig og forsætisráðherra sem ég nefndi ekki - hann á það við sjálfan sig hvaða einkunn hann gefur sjálfum sér hvað það varðar. Það er alveg hárrétt að við erum hluti af hinu alþjóðlega fjármálaumhverfi, en vegna sérstöðu okkar verðum við miklu harðar úti. En við náum ekkert fram á við ef við viðurkennum ekki mistök okkar og reynum stöðugt að kenna öðrum um. Það er höfuðvandi ríkisstjórnarinnar, ráðherra fjármála og forsætisráðherra, að stinga stöðugt höfðinu í sandinn og kenna öðrum um en líta ekki í eigin barm. Ég get rakið mjög ítarlega umsagnir - ég vakti athygli á umsögn Seðlabankans sem var þó miklu mjúkorðari en margir seðlabankar annars staðar í heiminum í miklu alvarlegri stöðu, þ.e. við stöndum frammi fyrir alvarlegri stöðu en þeir. Þær eru hér og ég get sýnt hæstv. fjármálaráðherra það. Ég vil því ítreka að það skiptir gríðarlegu máli að við viðurkennum mistökin. Það þýðir ekkert að segja við unga fólkið sem stendur frammi fyrir því að geta misst íbúðina sína að það sé allt útlendingum að kenna, að við verðum að bíða eftir því að útlendingar leysi málin áður en við komum að þeim. Nei, við verðum að líta í eigin barm. Það verður að snúa af brautinni sem ríkisstjórnin, undir forustu Sjálfstæðisflokksins í 17 ár, hefur keyrt á. Hún hefur keyrt á einkavæðingu almannaþjónustunnar, einkavæðingu og aftur einkavæðingu, frjálshyggju. Það speglaðist kannski best í orðum eins bankastjórans, frú forseti, þegar hann sagði að hver væri sinnar gæfu smiður. Það er ekki skoðun Vinstri grænna, við eigum að standa saman.

Frú forseti. Ég sagði aldrei að vandamálin væru bara útlendingum að kenna. Ég sagði að þau væru að langmestu leyti tilkomin vegna alþjóðlegrar lánsfjárkreppu. Við vissum að þegar hinum stóru framkvæmdum mundi ljúka mundum við lenda inni í breytingaskeiði og gætum lent í erfiðleikum. Undir þá erfiðleika vorum við búin. Sem betur fer vorum við búin undir ríflega þá erfiðleika því ef við hefðum ekki verið undir það búin værum við í enn verri stöðu. Það eru fullar forsendur fyrir því að ræða fjárlagafrumvarpið sem hér hefur verið lagt fram - sem hv. þingmaður forðast að gera. Við eigum innstæður í Seðlabankanum til að standa undir þeim útgjöldum sem fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir þrátt fyrir að við séum að verða fyrir verulegum tekjusamdrætti. Það er ekki forsvaranlegt hjá hv. þingmanni að koma sér undan því að ræða frumvarpið vegna þess að það séu svo miklir erfiðleikar í efnahagslífinu og þar fram eftir götunum. Við vorum búin undir að erfiðleikar mundu líklega verða um þetta leyti og þess vegna eru til fjármunir til að standa undir afkomu ríkisins.

Frú forseti. Ég verð fyrir vonbrigðum með hæstv. fjármálaráðherra, ég verð að segja það - meginforsendur fjárlagafrumvarpsins eru brostnar, það eru allar grunntölur varðandi verðbólgu, varðandi stöðu ríkissjóðs, varðandi gengi, varðandi vexti o.s.frv. Þó að við heyrum að önnur þjóðþing séu á fullu að ræða hvernig þau eigi að bregðast við þeim mikla vanda sem að þeim steðjar og þeirra þjóðum - þó að hann sé hlutfallslega minni en við stöndum frammi fyrir - ræðum við frumvarp til fjárlaga, og ég fullyrði að forsendur eru brostnar fyrir því. Að sjálfsögðu getur ýmislegt staðið en við verðum að gera okkur grein fyrir því að frá því að frumvarpið var lagt fram hefur staða ríkissjóðs til að takast á við þau verkefni sem verið er að telja upp stórlega skerst. Við stöndum frammi fyrir 20% gengislækkun eða meir frá því að frumvarpið var lagt fram. Hefur það engin áhrif á grunnforsendur fjárlaga og greiðslugetu ríkissjóðs? Jú, það hefur það. Ég ítreka það, frú forseti, að nú ríður á að sýna ábyrgð, ekki stinga höfðinu í sandinn heldur sýna ábyrgð, viðurkenna mistökin, forgangsraða þeim verkefnum sem tekist verður á um á næstum dögum. Það horfa allir til okkar og við megum ekki bregðast í þeim efnum.

Frú forseti. Við komum hér saman til að ræða fjárlög á afskaplega erfiðum og miklum viðsjártímum og það hefur verið lögð fram tillaga um að umræðunni verði frestað. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess úr því að þingmeirihluti og fjármálaráðherra telja rétt að umræðan fari fram nú er ekki annað að gera en að ganga til þess verks. Það er auðvitað margt um þetta frumvarp að segja jafnvel þó svo að allar helstu forsendur í grunni þess séu mjög á hverfanda hveli. Á leiðinni yfir Hellisheiðina heyrði ég fyrir tilviljun meistaraskáldið Megas syngja í útvarpstækinu mínu texta sem byrjar á þessum orðum, ef ég man rétt: „Þú hjálpar ekki neinum með því að horfa bara á hann þó að þú eflaust meinir vel.“ Ég held að við stöndum frammi fyrir því hérna að það er ekki nóg með að ríkisstjórnin hafi verið aðgerðalaus, hún hefur ekki einu sinni fengist til að horfa á vandann eins og hann er. Fjárlagafrumvarpið sem hér er lagt fram er sögulega mjög merkileg heimild því það er heimild um þá afneitun sem við í stjórnarandstöðunni höfum glímt við. Með leyfi forseta vil ég lesa upphafsorð í I. kafla fyrri bókarinnar, þar sem segir orðrétt: „Eftir eitt mesta hagvaxtarskeið um langt árabil er hagkerfið tekið að færast nær jafnvægi á ný.“ Það er ekki afsökun fyrir því að þetta skuli svona orðað að frumvarpið hafi verið samið fyrir nokkrum vikum síðan vegna þess að sá ólgusjór sem hér ríkir hefur verið okkur alveg ljós um nokkurra missira skeið. Sú kreppa sem hið alþjóðlega kapítalíska hagkerfi Vesturlanda er að ganga í gegnum hefur raunar verið fjármálasérfræðingum, hagfræðingum og mörgum öðrum ljóst frá miðju ári 2007 og þegar sagt er að þetta komi allt saman á óvart og komi öllum að óvörum í umræðunni hér á Alþingi þá er einfaldlega ekki haft rétt við. Um hitt getum við deilt að hvað miklu leyti þær aðstæður sem við glímum við núna eru vegna einhvers sem gert hefur verið hér heima og að hvað miklu leyti það er vegna einhvers sem við réðum ekki neitt við og það er höfuðmálið. Það er ekki nákvæmlega hverjar orsakirnar voru heldur hver viðbúnaðurinn var. Það er grátlegt að hugsa til þess að aðeins fyrir hálfum mánuði stóðum við í þessum sal og ræddum efnahagsmálin á hinu stutta haustþingi sem haldið var og einnig þá skellti stjórnarmeirihlutinn við skollaeyrum og það mátti meira að segja heyra marga stjórnarþingmenn tala um nauðsyn þess að haldið væri aftur af mögulegri þenslu í samfélaginu, að haldið væri aftur af því að hagkerfið færi ekki á hliðina af of miklum vexti og þenslu. Þetta kemur inn á það sem við höfum rætt áður, m.a. í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra fyrr í morgun. Ég hygg raunar að við séum ekki svo ósammála sem ætla mætti um greiningu á þeim aðstæðum og um það mikla tjón sem það hefur skapað samfélaginu að við höfum ekki haft viðbúnaðinn fyllilega við hæfi gagnvart því að hjól atvinnulífsins á Íslandi geta stöðvast ef ekki verður gripið til viðeigandi ráðstafana og þar lýsi ég ábyrgð á hendur þeim stjórnvöldum sem hafa alveg fram eftir septembermánuði þessa árs þrætt fyrir að hér væri eitthvað raunverulegt að sem máli skipti. Í því samhengi langar mig að koma aðeins inn á málflutning þann sem viðhafður var við gerð síðustu fjárlaga því um það ræddum við hæstv. fjármálaráðherra aðeins í morgun. Það er rétt að við framsóknarmenn vöruðum við því að þá væri farið af stað með fjárlög með 20% aukningu ríkisútgjalda. Einkanlega vegna þess að við töldum mikilvægt að hér væri samstillt efnahagsstjórn. En hefur verið samstillt efnahagsstjórn í landinu? Hún hefur verið með þeim hætti að fjármálaráðherra telur einu leiðina vera þá að hann tjái sig ekki um ákvarðanir Seðlabanka og Seðlabanki gefi honum á meðan frið og tjái sig ekki um ríkisstjórnina. Þetta á ekkert skylt við samstillta stjórn efnahagsmála heldur á þetta skylt við einhvers konar vopnahlé sem fjármálaráðherra hefur vonast til að hann næði við Seðlabanka Íslands en hefur nú verið mjög forgefins að það vopnahlé hafi haldið eins og fréttir bera mjög glöggt með sér síðustu daga og raunar síðustu mánuði. Við bentum á að það væri heldur ekki þörf á því að auka ríkisútgjöldin svo hratt og margt í þeim veislubúnaði sem efnt var til með síðustu fjárlögum fyrir ári síðan væri allsendis óviðeigandi og ætti ekki rétt á sér. Við töldum að það væri brýnt að sýna aðhald á því ári vegna þess að hagkerfið væri enn að komast út úr hinni miklu þenslu sem hefði verið vandamál. Ég er ekki að segja að það sé einfalt að stýra hagkerfi sem gengur í jafnmiklum bylgjum og verið hefur núna en aftur á móti var þetta ekki bara okkar mat að ástandið væri svona, þetta var líka mat helstu hagfræðinga sem fjölluðu um þetta. Þetta var mat atvinnulífsins. Þetta var mat Seðlabankans og þetta var mat fjölmargra annarra sem tjáðu sig um málið. Og stundum mátti jafnvel lesa það út að þetta væri mat margra stjórnarliða líka en það væri bara erfitt að halda aftur af veislugleðinni þegar ný ríkisstjórn væri sest að völdum. Þess vegna lýsi ég ábyrgð á hendur fjármálaráðherra og ríkisstjórn Íslands fyrir þau lausatök sem voru viðhöfð í fyrra vegna þess að þau hafa síðan aftur stuðlað að því að Seðlabankinn hefur talið sér skylt að halda hér uppi háum vöxtum og verið nokkuð þröngur stakkur skorinn með að fara í þær vaxtalækkanir sem algerlega voru nauðsynlegar. En að þessu sögðu, á þeim stutta tíma sem ég hef, langar mig að víkja aðeins að fjárlagafrumvarpinu sjálfu og skal ekki verða hæstv. fjármálaráðherra til vonbrigða með það að fjalla ekki efnislega um það í nokkrum orðum að minnsta kosti og fleiri vonandi síðar í dag. Við höfum ekki annað að styðjast við en þær tölur sem hér eru og ég lýsi því yfir enn og aftur að ég tel margt í þeim mjög ómarktækt. Ég held að það sé enginn ágreiningur milli okkar um það atriði því ólgusjóir hagkerfisins eru með þeim hætti. En það verður engu að síður að fjalla um þetta út frá þeim tölum sem hér eru og í frumvarpinu er gert ráð fyrir verulegum halla á fjárlögum. Ég gagnrýni ekki út af fyrir sig að það skuli vera halli á fjárlögum við núverandi aðstæður. Það er í raun og veru óumflýjanlegt. Ég hef ekki náð að lesa allt frumvarpið en megnið af bókinni hef ég þó lesið og ég hef aðeins komist í það verkefni að bera hana saman við aðrar bækur sem ég hef fundið í hillunum hjá mér og ég tel mjög margt í þeirri aukningu útgjalda sem ég sé í frumvarpinu vera eðlilegt. Til dæmis er ekki hægt að gagnrýna meiri vaxtakostnað eða aukningu í launakostnaði og ég er sammála þeirri áherslu að leggja nú nokkuð ríflega til stofnfjárframlaga og hefði raunar viljað ganga þar lengra á ýmsum sviðum. En nú kemur það fram sem ég sagði í ræðupontu í fyrra að flest það sem var lagt til stofnframkvæmda í fjárlögum síðasta árs fór auðvitað ekki til framkvæmda því það voru mest allt óraunhæf loforð en nú koma þau okkur til góða og það hefði verið betra að bíða með þau loforð til þess að vera með lágstemmdari fjárlög sem hefðu virkað inn í hagstjórnina. Því tölur fjárlaga virka jafnvel þótt um sé að ræða tölur sem hægt er að reikna út að komi ekki alveg til framkvæmda, það eru skilasboð inn í hagkerfið. Það eru skilaboð inn á markaðina, það eru skilaboð varðandi krónuna og það eru skilaboð varðandi vaxtastigið. Við höfum nú svolítið færri sjóði - hversu traustir sem sjóðir Íslendinga eru yfir höfuð um þessar mundir - en við höfum þá a.m.k. svolítið á blaði sem við færum á milli ára og það er vel. Það sem ég aftur á móti gagnrýni sérstaklega í frumvarpinu eru þau almennu lausatök og það litla tillit sem er tekið til þess hversu alvarlegum tímum við lifum á þar sem allir verða að herða sultarólina. Við leggjum gríðarlegar byrðar á fyrirtæki og almenning við þær aðstæður sem nú eru og við vitum að á báðum þessum vígstöðvum, í atvinnulífinu og á heimilum eru allar fyrri fjárhagsforsendur brostnar og það getur í rauninni enginn lifað komandi ár við sömu aðstæður og hafa verið heldur verða allir að laga sig mjög að nýjum veruleika. Það er einfaldlega þannig að það fær enginn í samfélaginu verðbólguna og gengisfellinguna bætta að fullu. Nema hver? Nema ríkisstofnanir því samkvæmt þessu frumvarpi fá þær þetta algerlega bætt. Varðandi þá miklu verðbólgu sem verið hefur á yfirstandandi ári, en í fjárlögum 2008 var reiknað með verðlagshækkunum upp á 3,8%, þ.e. 11%, þá er í frumvarpinu fyrir 2009 gert ráð fyrir að vega að fullu upp þennan mismun á verðbólguspánni milli áranna 2007 og 2008 með því að bæta honum við hækkun til ársins 2009 sem spáð er að verði 5,4%. Það kemur víða fram sams konar þankagangur í frumvarpinu við gerð fjárlaga, og kemur kannski ekki á óvart þegar embættismenn smíða það utan um sig og sína kollega hvernig þeir ætla að lifa, en það er kannski einna helsti gallinn við plagg eins og þetta að það er of mikið samið af embættismannavaldinu og of lítið af hinu pólitíska valdi. Á blaðsíðu 215 segir, með leyfi forseta: „Í forsendum gjaldahliðar frumvarpsins hefur ekki tíðkast að spá fyrir um þróun á gengi gjaldmiðla heldur hefur verið miðað við að gengi þeirra haldist óbreytt frá því í byrjun september á undan fjárlagaárinu. Miðað við forsendur fjárlaga 2008 hefur gengi krónunnar veikst verulega, eða um það bil 40%, gagnvart helstu Evrópumyntum en heldur minna gagnvart bandaríkjadal.“ Síðan segir: „Ef gengi krónunnar breytist á næsta ári frá þessum forsendum má gera ráð fyrir að fjárheimildir viðkomandi liða verði endurmetnar í samræmi við það og að gerðar verði tillögur um breytingar á þeim í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2009.“ Og svo ég haldi enn áfram á blaðsíðu 215 þá segir þar að af 73 milljarða hækkun fjárlaga séu um 29,2 milljarðar vegna launa- og verðlagshækkana á útgjöldum frumvarpsins. Ég tel með öðrum orðum að við getum ekki gagnrýnt það þar sem beinar launataxtahækkanir hafa komið til hjá ríkisstarfsmönnum. Þar hækka auðvitað þeir fjárlagaliðir. En ég tel aftur á móti að stofnanir sem starfa innan ríkisins, fyrirtæki og stofnanir ríkisins verði líkt og atvinnulífið og líkt og heimilin að taka á sig versnandi kjör. Við verðum að leggja raunverulega sparnaðarkröfu á þessa aðila. En hver skyldi nú hugmyndafræðin vera varðandi sparnaðarkröfuna? Þá er fróðlegt að líta hér í litlu bókina sem mér dettur nú stundum í hug þegar ég er að bera hana saman við bókina frá í fyrra, sem var bleik á litinn en er græn núna, að það hafi verið hreinlega notuð það sem börnin kalla „copy/paste-skipun“ við að framleiða þessar bækur vegna þess að á blaðsíðu 14 í bókinni í ár segir að rekstrargjöld ráðuneyta verði nú lækkuð um 2 milljarða í sérstökum aðhaldsráðstöfunum eða almennt um 1,2%. Skyldi þetta vera eitthvað frábrugðið því sem var í fyrra? Nei, fyrir ári síðan var einmitt gert ráð fyrir því að lækkun rekstrarútgjalda ráðuneytanna og stofnana þeirra vegna aðhaldsaðgerða væri upp á 2 milljarða. Það er sama tala og þarna er inni. Slíkum kjörum mundu öll heimili fagna, ef nú væri aðeins verið að tala um lækkun í heimilisútgjöldum upp á 1,2%. Við verðum að leggja sömu byrðar á í ríkisrekstrinum og við leggjum á í atvinnulífinu. Það vantar mikið á þann hugsunarhátt í þessu frumvarpi. Þess vegna geri ég það að tillögu minni við endursamningu frumvarpsins, því þó svo við tökum það til umræðu núna þá verður það tekið algjörlega til endurskoðunar á komandi hausti vegna þeirra miklu breytinga og þeirrar miklu þróunar sem nú er - enn sem komið er a.m.k. til hins verra þó að maður vilji alltaf vona að einhver spil séu á hendi sem geti lagað ástandið og verður eiginlega að vera - að þá verði opinberar stofnanir að mæta í rekstri sínum þeim 30 milljörðum af þessari 73 milljarða hækkun fjárlaganna sem eru beinlínis verðbólgubætur opinberra stofnana. Þá erum við ekki að tala um launaþáttinn heldur bara almennt að stofnanir þurfi að þola eins og aðrir að allt kostar svolítið meira. Ég tel í rauninni að það sé ekki forsvaranlegt að við hækkum útgjöld stofnana og ráðuneyta algjörlega í samræmi við verðbólguna. Ég get tekið dæmi upp úr þessu ágæta plaggi án þess að ég hafi neitt horn í síðu þeirrar stofnunar sem ég nefni, þetta er bara valið tilviljanakennt, að hér er talað um menntamálaráðuneytið sem fær um 100 milljóna kr. hækkun vegna aðalskrifstofu. Það er þá um 16% hækkun á útgjöldum til að mæta verðlagsþróun. Þá er ég ekki að tala um sérstök verkefni. Ég er ekki kominn svo langt í lestri þessarar bókar að ég ætli að fara að ræða einstaka fjárlagaliði eða einstök verkefni. Margt sem ég sé þar er ég ánægður með og annað tel ég að mætti kannski bíða. Ég tel að þar þurfum við að ganga miklu lengra í að fresta hlutum sem ekki eru endilega arðbærar framkvæmdir. Við þurfum sérstaklega að horfa til þess núna að verja allri aukningu fjárlaganna til framkvæmdaþátta og hefði raunar talið að það veitti ekkert af að þeir 30 milljarðar sem við sjáum í verðbólgubætur til stofnananna færu beint inn í framkvæmdaþætti. Ég undrast það ráðslag að hér skuli t.d. stórframkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu, fleiri en einni, vera slegið á frest í frumvarpinu vegna þess að það er alveg ljóst af fréttum núna að hin skarpa efnahagsdýfa og fyrirsjáanlegt atvinnuleysi vegna hennar kemur harðast niður á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit að menn hafa heyrt mig tala á þeim nótum að ég teldi mikið atriði, og ég tel það, að við beitum ríkissjóði til jöfnunar í byggð landsins. En við þær aðstæður sem nú eru þá þurfum við líka að horfa til þess að hér verður virkilega erfið staða í atvinnumálum og sérstaklega í þeim atvinnumálum sem lúta að framkvæmdum. Við verðum að horfa til þess hvar störfunum fækkar og að auka þau á sambærilegum sviðum. Verktaka- og byggingariðnaðurinn býr við gríðarlega erfiðleika núna og þegar er orðin mjög mikil fækkun starfa þar og til þess verðum við að horfa. Tími minn er nú senn á þrotum og það er margt fleira sem ég hefði viljað koma inn á. Mig langar rétt í lokin að víkja að því sem er sýknt og heilagt talað um í þessum sal, þ.e. að við höfum ekki getað ráðið við þróunina. Það er líkt og með jarðskjálftann sem við upplifðum á Suðurlandi í sumar að við réðum ekkert við komu hans og við gátum sagt þegar glerbrotin lágu út um öll okkar hús að þau væru ekki okkur að kenna og þess vegna ættum við að láta þau vera. Ég skal að vísu viðurkenna að það kemur enn fyrir núna á haustmánuðum að ég er að finna einhver 

Hæstv. forseti. Fjárlagafrumvarpið sem við ræðum nú fyrir árið 2009 er að mínu viti í besta falli spádómur. Ég segi ekki að við hefðum getað sett niður sama texta með því að leita til spákonu eins og sagt var hér í gær en í frumvarpinu er auðvitað mikil óvissa vegna þess hvernig málum er háttað. Þessi mikla óvissa er m.a. vegna stöðunnar á fjármálamörkuðum og í fjármálakerfinu í landinu og það er í raun og veru óvíst hvaða fyrirtæki eða fjármálastofnanir halda velli í atvinnulífinu til næsta árs. Afkoma launafólks og fjölskyldna er í algjöru uppnámi sökum verðbólgu, verðtryggingar og gengisfalls íslensku krónunnar. Það er næsta víst að margir missa atvinnu sína eins og nú horfir og atvinnuleysisbætur munu engan veginn bæta skaðann, þær eru aðeins neyðarlausn sem hjálpar í skamman tíma. Tekjur ríkisins í sköttum gætu hrunið enn frekar á næsta ári eins og nú horfir, ekki aðeins um 40 milljarða eins og spáð er í frumvarpinu, heldur jafnvel um 60 milljarða ef málin þróast á versta veg. Það er fátt sem nú vekur bjartsýni um þróun mála. Spáð er neikvæðum hagvexti á næsta ári en síðan vaxi hagur okkar að nýju. Í fjárlögum þessa árs, 2008, standast ekki áætlanir um skatttekjur. Þar munar verulegum upphæðum. Ég tel að óvissa næsta árs sé mun meiri eins og ég gat um áður hvað varðar skatttekjur ríkisins árið 2009. Ég sagði í ræðu minni um fjárlög síðastliðið haust að varasamt væri að treysta á vöxt fjármagnstekna á þessu ári og skatttekjur gætu einnig dregist saman. Hæstv. fjármálaráðherra fannst lítið til um þau aðvörunarorð þá enda var alls staðar bjart hjá honum í lok nóvember síðastliðins. Við þingmenn hljótum í núverandi stöðu að hugleiða vandlega hvar hægt er að efla atvinnulífið og afla nýrra eða meiri tekna. Ég bendi alls óhræddur á auknar veiðar, einkum auknar þorskveiðar. Það er nauðsynlegt að auka tekjur þjóðfélagsins eins og kostur er við núverandi aðstæður. Með auknum þorskafla upp á t.d. 90 þús. tonn gætum við aukið útflutningstekjur þjóðarinnar um 50–60 milljarða kr. strax á næsta vetri með tilheyrandi margfeldisáhrifum sem hefðu víðtæk áhrif til góðs í þjóðfélagi okkar. Ekki veitir af að auka tekjurnar í sjávarútvegi, því að þótt menn tali hér um að sjávarútvegurinn sé sterkur er samt líklegt er að skuldir sjávarútvegsins um þessar mundir nálgist 500 milljarða kr., m.a. vegna gengisfalls krónunnar undanfarnar vikur. Eru skuldirnar því orðnar um fjórfaldar tekjur sjávarútvegsins á hverju ári. Ég tel að veðsetning aflaheimilda sé komin út fyrir öll skynsemismörk. Það var rétt hjá forsætisráðherra í gærkvöldi að þjóðin sjálf er mesta auðlindin og að eiginleikar hennar hafa á undanförnum áratugum og öldum skilað okkur í fremstu röð. Við byltum auðvitað þjóðfélaginu á síðustu öld. Hvar fundum við undirstöðu til þess? Við fundum undirstöðu í sjávarútveginum til að gera þá atvinnu- og lífskjarabyltingu sem orðin er hér á landi. Hins vegar er fólki nú meinuð atvinnusókn vegna ákveðinna kvótakerfa bæði í sjávarútvegi og eins til sveita. Það þarf því engan að undra að í núverandi stöðu sé landsbyggðin í vörn og fólki fækki þar. Það eru lögð höft á atvinnufrelsið. Hæstv. forseti. Um hvað er þjóðin að tala? Þjóðin er ekki að tala um fjárlagafrumvarpið. Þjóðin er að fjalla um þann vanda sem við blasir í fjármálakreppunni í landinu og það ástand sem núna er uppi. Í venjulegu árferði þegar fjárlagafrumvarp hefur verið lagt fram fer fram mikil umræða í þjóðfélaginu um frumvarpið og skoðanaskipti milli fólks. Svo er ekki nú. Við erum á ögurstundu í sögu þjóðar okkar og við verðum að grípa til gjaldeyrisskapandi auðlinda okkar og nýta þær, bæði með tilliti til hagsældar og jafnræðis að leiðarljósi. Ástandið nú er grafalvarlegt og þeim fjölgar því miður í hverjum mánuði sem sækja um frest á afborgun húsnæðislána hjá Íbúðalánasjóði. Þetta sýnir skýrt að vandi fólks vex með hverjum mánuði og fjöldi þess fólks sem er með íbúðarlán hjá bönkum í erlendum gjaldeyri sækir nú um að borga aðeins vexti og fresta afborgunum. Það er ljóst, hæstv. forseti, að nú þarf að flýta löggjöf um greiðsluaðlögun fyrir þá sem lenda í vanskilum. Kaupmáttur fólks hefur hrunið og umsamdar kauphækkanir kjarasamninga á almennum vinnumarkaði horfnar í verðhækkunarskriðu, vexti, verðtryggingu og gengisfall krónunnar. Verðugasta verkefnið nú væri auðvitað að við næðum að taka höndum saman um að stöðva eins og kostur er frekari verðhækkanir m.a. á orku, rafmagni og hita til heimilis, sem og einnig aðrar hækkanir sem fara beint út í verðlag og viðhalda verðbólgunni. Þegar litið er til skatttekna í fjárlagafrumvarpinu vekur eitt sérstaka athygli mína og er ég þó ekki búinn að fara mjög gaumgæfilega í gegnum frumvarpið við þessa umræðu nú. Ástæðan er ekki síst árferðið sem nú ríkir í þjóðfélaginu. Í þessu árferði ætlar ríkisstjórnin að ganga á undan með kostnaðarhækkanir. Ég nefni kílómetragjaldið sem leggst á bifreiðar sem eru yfir 10 tonn og á að hækka um 11,5% frá næstu áramótum að telja. Þessi kostnaður mun að sjálfsögðu koma inn í vöruverð sérstaklega á landsbyggðinni. Ég vek einnig athygli á því að í fjárlagafrumvarpinu er sagt að jöfnun kostnaðar við vöruflutninga sem var á fjárlögum þessa árs upp á 150 millj. eigi að falla niður á næsta ári. Framlag til að ná fram niðurgreiðslu við vöruflutninga út á landsbyggðina. Ef ég man rétt hygg ég að hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, varaformaður fjárlaganefndar, hafi unnið að skýrslu um þetta mál á sínum tíma og lagt til skynsamlegar tillögur um það hvernig hafa mætti áhrif á þann mikla flutningskostnað sem leggst á landsbyggðina, einkum þau svæði sem eru lengst frá höfuðborginni. Ég harma það, hæstv. forseti, að sú vegferð sem lagt var af stað í með jöfnun flutningskostnaðar vegna vöruflutninga og niðurgreiðslu á þeim kostnaði til flutningsaðila, sem ætti að öðru jöfnu að hafa í för með sér lækkun á vöruverði í dreifðum byggðum landsins, skuli nú vera felld niður í fjárlögum næsta árs í stað þess að reyna að þróa þetta til þess vegar að koma upp flutningsjöfnunarkerfi sem hefði áhrif á það að fólk búi við sem sambærilegast vöruverð hvar sem er á landinu. Aðrar þjóðir hafa farið þessa leið að ég hygg með þokkalegum góðum árangri. Og ég held að það sé mjög vanhugsað að koma með frekari álögur á flutningageirann eins og boðað er í fjárlagafrumvarpinu og fella niður þá fjárveitingu sem hugsanlega hefði getað orðið vísir að því að jafna flutningskostnaðinn að einhverju leyti. Það er auðvitað hægt að víkja að mörgu fleiru, hæstv. forseti, en þessu atriði sem er náttúrlega ekki stærsti liðurinn í fjárlagafrumvarpinu en getur að mínu viti haft veruleg áhrif á búsetu og afkomu fólks í hinum dreifðu byggðum landsins, sérstaklega þeim sem liggja lengst frá aðalvöruhöfninni í Reykjavík og þar sem þjónustuaðilarnir starfa og einnig á þau svæði þar sem vegirnir eru eins og þeir eru. Og við vorum því miður að upplifa það fyrir nokkrum dögum að dæmt var í undirrétti að vegagerð á Barðaströnd fengi ekki þann framgang sem stefnt var að. Ég tel það sorglega niðurstöðu að ekki sé litið til hagsmuna fólks á landsbyggðinni í þeim dómi. Ég tel hann reyndar afglöp eins og hann var kveðinn upp. Það er hins vegar líklegt að sú ályktun sem dregin er í fjárlagafrumvarpinu um að akstur flutningabíla um þjóðvegi landsins dragist saman kunni að vera rétt eins og kostnaðarþættir hafa þróast í landinu. Ég fagna því vissulega ef skipaflutningar komast aftur á til ákveðinna landsvæða. Ég held að það sé af hinu góða, bæði vegna kostnaðar og ekki síður vegna mikils álags á þjóðvegi landsins sem víða bera ekki þá flutninga sem boðið er upp á. Það var rétt hjá hæstv. forsætisráðherra í gærkvöldi að þjóðin sjálf er mesta auðlindin og við náum því vonandi að gera lífskjör þjóðarinnar allrar þannig að menn standi nokkurn veginn jafnfætis. Það hlýtur að vera markmiðið. Hæstv. forseti. Það stefnir í geysilega dýrtíð í landinu vegna verðbólgu og hruns á gengi krónunnar. Enginn vafi er á því að hækkun á flutningsgjöldum mun fara beint út í verðlagið sem bitnar svo á almenningi. Ég vil aðeins víkja að tekjunum. Við sjáum að tekjur ríkissjóðs af bensíni og dísilolíu hafa hækkað og þar gætum við haft áhrif til lækkunar með vinnu okkar við gerð fjárlaga fyrir árið 2009. Okkur þingmönnum ber nú skylda til að finna leiðir sem draga úr kostnaði heimilanna í landinu þar sem því verður við komið. Þegar harðnar í ári og atvinna dregst saman er rétt að auka umsvif ríkissjóðs í arðbærum verklegum framkvæmdum og vinna þannig að verkum sem hvort eð er voru á áætlun næstu ára sé flýtt þegar niðursveifla er í atvinnulífinu. Samdráttur í verkum virkar illa eins og nú horfir í þjóðfélaginu. Þess vegna er rétt að reyna að hafa áhrif á vinnumarkaðinn og atvinnustigið í landinu með þeim sveiflujafnandi áhrifum sem við stefnum væntanlega að varðandi verklegar framkvæmdir. Við munum væntanlega fá góð tilboð í verklegar framkvæmdir og ríkissjóður ætti að hagnast á því sem verkkaupi. Það mun einnig hafa áhrif til góðs á atvinnustigið í landinu og ekki mun af veita. Þótt ríkissjóður stefni í verulegan halla á næsta ári má alls ekki auka á vandann með víðtækum frestunum verklegra framkvæmda. Við verðum með öllum skynsamlegum ráðum að vinna gegn miklu atvinnuleysi á Íslandi. Ég þekki vel hvað gerist þegar atvinna og tekjur fólks dragast saman. Við sjáum það vel á svæðum eins og Vestfjörðum, þar fækkar fólki jafnt og þétt vegna þess að það fer í burtu þegar tekjur lækka og atvinna verður óviss. Sama mundi gerast á landsvísu ef hér á landi yrði mikið og almennt atvinnuleysi, fólk mundi flytja úr landi og flýja vandræðin sem þá væru orðin staðreynd. Allir eiga val, að vera eða fara. Duglegt fólk sem ekki þolir atvinnuleysið kýs með fótunum og það fer, hæstv. forseti. Við þurfum einnig að huga sérstaklega að því hvernig við getum tryggt betur stöðu láglaunafólks í landinu nú þegar hækkanir í umsömdum kjarasamningum eru horfnar vegna hækkunar vöruverðs og annarra kostnaðarliða. Við þingmenn Frjálslynda flokksins höfum iðulega lagt það til í hv. Alþingi að taka upp sérstök skattleysismörk og hækkandi persónuafslátt fyrir fólk með lágar tekjur sem hyrfu svo út þegar tekjur fólks hækkuðu. Ég held að í núverandi stöðu þegar verkalýðssamtökin, heildarsamtök launamanna, eru að velta fyrir sér hvernig semja eigi á þessum óvissutímum ætti ríkisstjórnin ekki að slá þær hugmyndir út af borðinu sem verkalýðshreyfingin m.a. hafði uppi í síðustu kjarasamningum, að fá fram sérstakan persónuafslátt sem kæmi best þeim lægst launuðu. Þar settu menn fram hugmyndina um 150 þús. kr. skattleysismörk. Við stöndum frammi fyrir þeim vanda, þingmenn og ríkisstjórn, að reyna að tryggja hag fólks við mjög erfiðar aðstæður, að reyna að koma í veg fyrir að fólk verði gjaldþrota. Það er að mörgu að hyggja, hæstv. forseti, m.a. í því sem hæstv. félagsmálaráðherra vék hér að í gær um lánveitingar Íbúðalánasjóðs en þá þarf líka að hugsa um lánveitingar frá bönkunum.

Virðulegur forseti. Í upphafi ræðu minnar vil ég þakka hæstv. fjármálaráðherra Árna Mathiesen fyrir skelegga framsögu á frumvarpi því sem nú er komið til meðferðar á Alþingi og um leið tek ég undir þær hamingjuóskir sem hæstv. ráðherra hefur fengið úr ræðustól vegna stórafmælisins í gær - það er ekki á hverjum degi sem menn verða fimmtugir. Ég þakka líka hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar fyrir þeirra framlag inn í umræðuna. Ég ætla að reyna að fylla inn í það tóm sem eftir er þrátt fyrir að þessi umræða fari oft út um víðan völl og í sjálfu sér er kannski ekki verið að einblína á sjálft frumvarpið sem slíkt, efnisinntak þess, heldur meira á stöðu dagsins og það er eins og við séum stundum stödd, virðulegi forseti, í umræðum um störf þingsins. En auðvitað er þetta þannig þegar verið er að ræða um fjárlög, líkt og í sveitarfélögunum og við hv. þingmenn sem höfum reynslu þaðan vitum að þegar verið er að ræða fjárhagsáætlanir sveitarfélaganna eða ársreikninga þá fer umræðan oft út um víðan völl og margt er tínt til til þess að fylla upp í það sem verið er að leggja fram. Hins vegar byggir frumvarp til fjárlaga á ákveðnum forsendum og hér hefur verið nokkuð rætt um forsendurnar, að þær hafi breyst frá því að punktstaða var tekin í forsendugerðinni eða áætlanagerðinni á sínum tíma. Það er auðvitað þannig að forsendur miðast við ýmislegt, þær geta miðast við gengisvísitölu, þær geta miðast við verðbólguþróun, þær geta miðast við vaxtaálag, þær geta miðast við þær tekjur sem við áætlum að komi inn eða þau gjöld sem við áætlum að fari út. Í áætlunargerðinni notum við síðan mismunandi reiknilíkön og hæstv. fjármálaráðherra gerði grein fyrir því að fjármálaráðuneytið byggir á þjóðhagsspá efnahagsskrifstofunnar sem kom út um leið og fjárlagafrumvarpið og það er haustskýrslan um þjóðarbúskapinn fyrir árin 2008–2013 sem hv. þingmenn hafa undir höndum. Í þeirri skýrslu er fjallað um forsendurnar sem miðað er við til ársins 2013 og vel má vera að við getum sagt í dag að fyrir ári síðan, þ.e. þegar við vorum að ræða frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2008, þá hafi forsendurnar verið rangar. Við getum sjálfsagt rakið okkur þannig ár aftur á bak og sagt að þær forsendur sem voru til viðmiðunar hverju sinni hafi ekki gengið upp. En svona er þetta einfaldlega að við getum ekki verið að ræða frumvarp í rauntíma og verið að uppfæra gögn og miðað við rauntíma. Það er kannski vandamálið hverju sinni, virðulegur forseti, að það innlegg sem við setjum inn í umræðuna miðast við stöðu dagsins og þess vegna er frumvarpið komið til meðferðar á þinginu þannig að þingið og um leið fjárlaganefndin og aðrar fastanefndir þingsins geti fengið frumvarpið til meðferðar og velt fyrir sér þeim forsendum sem ráðuneytin leggja upp með, framkvæmdarvaldið leggur upp með í þessu innleggi, hvort sem það er fjármálaráðuneytið eða önnur fagráðuneyti. Ég horfi til þess að þeir hv. þingmenn sem sitja í fjárlaganefndinni eða í öðrum fastanefndum, ég get nefnt t.d. í efnahags- og skattanefnd, að þeirra bíði mun meira verk og jafnvel meira en einstakra embættismanna í ráðuneytunum á umliðnum vikum og mánuðum. Hér hefur verið farið yfir stöðu þjóðfélagsins í dag og stöðu Íslands í alþjóðaumhverfi og menn hafa kannski ekki talað mjög lausnamiðað í umræðunni heldur verið meira að lýsa ástandinu eins og það er, farið í eins konar söguskoðun og velt fyrir sér hver eigi sök á vanda. Ég vil einfaldlega segja að hin lausnamiðaða umræða á auðvitað að fara fram hér í þinginu og hafi menn lausnir er einfaldlega hægt að koma með þær inn í umræðuna um fjárlagafrumvarpið, hvort sem það er í fjárlaganefndinni eða öðrum nefndum þingsins. Þá er auðvitað kostur að hafa þá víðsýni sem er til staðar hjá hv. þingmönnum hverju sinni því að reynsla þeirra og þekking er mjög góð á hinum mismunandi sviðum og menn eiga að leggja til ákveðnar lausnir. Fyrir ári síðan þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram stóð ég í sömu sporum og nú og boðaði aukið samráð og samvinnu í vinnu við umsagnargerð fjárlaganefndar og annarra nefnda varðandi frumvarpið sjálft. Ég held að ef litið er til baka hafi okkur tekist um margt eða að nokkru að breyta vinnubrögðum. Ég vil lýsa því yfir sem formaður fjárlaganefndar að ég vil taka nokkur skref fram á við í þeirri vinnu enn frekar sem tengist því að víðtækara traust ríki á milli hv. þingmanna í þessari vinnu. Um leið er kannski horft til þess að við hin sömu getum leitað sameiginlega að ákveðnum lausnum á þeim vanda sem farið hefur verið yfir, hvort sem er í ræðum í dag eða í ræðum á hv. Alþingi í gær. Ég finn ekki fyrir öðru, virðulegur forseti, en að hv. þingmenn séu tilbúnir til starfans enda er það svo að við hinir kjörnu fulltrúar erum ekkert að víkjast undan ábyrgð, sama hvort við erum í stjórnarmeirihluta eða stjórnarandstöðu, og nú er ég ekki að álasa einum né neinum í því. Það er hlutverk okkar þegar við tökum við frumvarpi, líkt og frumvarpi til fjárlaga, að við eigum að hafa á því skoðanir. Þá skiptir ekki máli hvort við erum í stjórnarmeirihluta eða stjórnarandstöðu. Ég hjó eftir því að á eftir ræðu hæstv. fjármálaráðherra fór varaformaður fjárlaganefndar, hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, upp í andsvör og óskaði eftir ákveðnum skýringum á því sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra. Nú kann einhver að spyrja: Er það eðlilegt að það gerist? Já, það er eðlilegt að það gerist því að við erum að leita eftir ákveðnum svörum hverju sinni og þar af leiðandi vil ég einfaldlega ítreka að það er gríðarlegur styrkur í því að hafa mjög virka þingmenn - sama hvort þeir tilheyra stjórnarmeirihluta eða stjórnarandstöðu - í því að fara yfir þessi gögn og skýrslur og sitja á fundum í ráðuneytum og ekki síður að fá upplýsingar frá stofnunum hringinn í kringum landið um þau verk sem unnið er að víða á landsbyggðinni. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara ítarlega í þær ræður sem hafa verið fluttar hér í dag. Ég vil hins vegar segja eins og ég vék að í fyrri parti ræðu minnar í dag, að kannski mætti segja að við værum að taka punktstöðu í umræðunni, lýsa ástandi og fara í söguskoðun. Við lendum líka í því að fara fram með ákveðnar þversagnir í umræðunni, ekki það að við ætlum okkur að gera það heldur segjum við bæði að við viljum draga úr útgjöldum og síðan á öðrum stað, jafnvel í sömu ræðu, að við viljum fara fram með aukin útgjöld án þess að það sé skilgreint neitt nánar. Það er talað fyrir því að það eigi að draga saman, það eigi jafnvel að skera niður, en á öðrum stöðum er talað fyrir því að það skipti verulegu máli að hjól atvinnulífsins snúist og að viðamiklar fjárfestingar séu í gangi og svo koll af kolli. Það er kannski þetta sem við þurfum að varast, að ef við förum fram með ákveðin verkefni, t.d. hagræðingarverkefni, getum við ekki talað þannig að við eigum að vera með niðurskurðarhníf á lofti en segja síðan í annan stað að við eigum að halda uppi verkefnastigi hvort sem er á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni. Hv. þingmenn reyna á stundum að víkja sér undan því og segjast þá vera að tala um fjárfestingarverkefni, en flestallar fjárfestingar leiða af sér rekstur. Það er mjög sjaldan sem ríki eða sveitarfélög, fyrirtæki eða jafnvel heimili fara í einhver fjárfestingarverkefni sem ekki leiða af sér rekstur og hafa afleiddar rekstrarafleiðingar í för með sér og þannig hefur það verið í gegnum tíðina. Án þess að ég sé að ýja að því að Framsóknarflokkurinn sé að koma sér undan einhverju í þessum efnum virðast mér einhvern veginn ræður hv. þingmanna Framsóknarflokksins vera þannig að þær ákvarðanir sem voru teknar meðan Framsóknarflokkurinn var í ríkisstjórn hafi ekki haft neitt í för með sér. Auðvitað höfðu þær það með sér í för að farið var í ýmis fjárfestingarverkefni og rekstur sem er í byggingum, það var fjölgað starfsfólki og víða var aukinn rekstur. Þess vegna fannst mér mjög ómaklegt, virðulegur forseti, þegar menn komu á lokastigum í 3. umr. við fjárlögin 2008 og sögðu að þeir vildu í raun og veru ekki vera með. Vildu ekki vera með í hverju? Menn vildu ekki vera með í því að fara af stað með verkefni sem var löngu búið að ákveða að ætti að fara í. Síðan var vissulega verið að bæta við nýjum verkefnum. Hverju var verið að bæta við? Það var verið að bæta við m.a. í tekjutilfærslunum, þeim þáttum sem lúta að velferðarkerfinu, þáttum sem lúta að vaxtabótum, almannatryggingakerfinu, lífeyriskerfinu, barnabótum og ýmsu öðru slíku. Það var enginn að tala um að þar ætti að skera niður, það var ekki vilji til þess enda voru þetta verkefni sem þingheimur, virðulegur forseti, vildi standa á bak við. Hver vill standa núna upp og segja að það eigi að skera niður í atvinnuleysisbótakerfinu, mun einhver leggja það til? Það mun enginn gera það enda munu menn standa á bak við þá þætti sem er raunaukning í í tilfærslukerfi ríkissjóðs sem eru nær þriðjungur af útgjöldum ríkissjóðs og ég hef ekki heyrt einar né neinar tillögur um það. Menn koma hins vegar stundum og segja, óábyrgt: Ég vil spýta í, ég vil halda uppi atvinnustigi á höfuðborgarsvæðinu og halda uppi atvinnustigi á landsbyggðinni en hins vegar vil ég ekki auka ríkisútgjöldin. Það sem ég er einfaldlega að kalla eftir, virðulegur forseti, er að umræðan sé raunsönn, menn verða að vera heiðarlegir gagnvart sjálfum sér í umræðunni. Út af því, virðulegur forseti, að á hv. þingi eru mjög margir sveitarstjórnarmenn, menn sem hafa þekkingu á sveitarstjórnarmálum þá er þetta svipað og að segja: Við viljum byggja fyrir fólk og fyrirtæki en við viljum ekki byggja leikskóla og grunnskóla. Við viljum ekki byggja leikskóla og grunnskóla nema þegar illa árar og við þurfum að fara í einhvers konar verkefni og halda uppi atvinnustigi en þá ætlum við ekki að vera með neinn rekstur þar. Þetta gengur auðvitað ekkert upp. Við þurfum að horfa á að þau verkefni sem við tökum ákvörðun um hafa auðvitað í för með sér útgjöld, þau hafa ekki bara í för með sér að við reisum byggingu. Við getum tekið sem dæmi stórt verkefni í Reykjavík, tónlistar- og ráðstefnumiðstöð á hafnarbakkanum. Halda menn að það verkefni sé einfaldlega þannig að það muni ekkert kosta að reka bygginguna og þá starfsemi sem þar verður? Það er ein af stóru stærðunum í ákvarðanatökunni, það er reksturinn og rekstrarútgjöldin varðandi þá byggingu. Ætla menn þá að segja sem svo: Ja, við tókum ekki þátt í þessari ákvörðun. Ákvörðunin var tekin, það var tekin ákvörðun um að fara af stað með bygginguna. Það þýðir síðan ekki að láta bygginguna standa auða. Það er ekki hægt að afskrifa þann fjárfestingarkostnað sem liggur í byggingunni, það verður að horfa á þetta allt til enda. Hér er ég ekki að skamma einn né neinn, ég er einfaldlega að óska eftir því að sú umræða sem hér fer fram, hvort sem er í fjárlaganefndinni, efnahags- og skattanefndinni eða öðrum fastanefndum, sé ekki þannig að menn tali stundum um appelsínur og stundum um epli, það verður að horfa á heildarmyndina. Ég finn fyrir því hjá þingmönnum stjórnarmeirihlutans og stjórnarandstöðu að hv. þingmenn eru tilbúnir til verka varðandi það að fara yfir fjárlagafrumvarpið. Við erum nýlega komin með stöðu á rekstri ríkisstofnana og við höfum kallað eftir upplýsingum. Við munum fá inn alla þá sérfræðinga sem skipta máli bæði hvað varðar ríkisreksturinn en ekki síður varðandi það sem er að gerast á Íslandi almennt í efnahagsumhverfinu og síðan í alþjóðaumhverfinu og þeir hlutir eru auðvitað á fljúgandi ferð. Hæstv. fjármálaráðherra vék að því að hrein skuldastaða þjóðarbúsins væri góð við upphaf ársins og sérstaklega við upphaf síðasta árs. Við gerðum ráð fyrir því að 40 milljarða kr. væri rekstrarafgangur af fjárlögum þessa árs og það kemur í ljós, kannski þann 16. október hvernig fjáraukalagafrumvarpið mun líta út en hins vegar segja spátölur okkur að það muni verða þó nokkur breyting á. Við höfum fjallað um breytingar á tekjustofnum og um leið að útgjöldin eru að aukast enda sjá hv. þingmenn það að það er 100 milljarða kr. sveifla í fjárlögunum á milli ára eins og þau voru lögð upp og samþykkt 2008 og síðan 2009. Það er gróflega séð 70 milljarða kr. aukning í ríkisútgjöldum en 30 milljarða kr. tekjusamdráttur í tekjuliðum þannig að um er að ræða 100 milljarða kr. sveiflu af 450 milljarða kr. veltu. Þetta eru grófar tölur hjá mér en þeir sem eru fljótir að reikna sjá að það er gríðarleg sveifla hér á milli ára. Að lokum vil ég, virðulegur forseti, þakka þeim fjölmörgu sem hafa komið að gerð þessa frumvarps og ekki síst þjóðhagsspárinnar fyrir árin 2008–2013. Það er mikið verk að koma saman frumvarpi til fjárlaga hverju sinni, að því koma fjölmargir, einstaka ríkisstofnanir eins og framhaldsskólar, heilbrigðisstofnanir og ýmsir aðrir, starfsfólk á fjármálaskrifstofum þessara stofnana, ráðuneytin koma að því og síðast en ekki síst fjármálaráðuneytið undir forustu hæstv. fjármálaráðherra. Það er efnahagsskrifstofan, það er tekju- og lagaskrifstofan og eigna- og rekstrarskrifstofa ráðuneytisins. Það er verið að reyna að endurmeta þessa þætti dag frá degi, og þrátt fyrir að einhverjir mundu vilja hafa fjárlagafrumvarpið í rauntíma þannig að tölurnar uppfærðust miðað við breyttar forsendur þá er það okkar þingmanna, eins og ég lýsti yfir áðan, að fara yfir þessa hluti og klára þessa vinnu því að nú er frumvarpið komið til þingsins og ég óska eftir góðu samstarfi við hv. þingmenn í fjárlaganefndinni hér eftir sem hingað til.

Virðulegi forseti. Fjármálaráðherra hefur nú fyrir hönd ríkisstjórnarinnar lagt fram frumvarp að fjárlögum ársins 2009 og gert ítarlega grein fyrir forsendum þess í framsögu sinni. Ég hef í rauninni engu þar við að bæta en að sjálfsögðu mun ég í ljósi þeirra aðstæðna sem nú ríkja gera ráð fyrir því að lagt verði mat á allar þær stærðir að nýju áður en frumvarp að fjárlögum ársins 2009 verður endanlega afgreitt af hinu háa Alþingi. Fjárlagafrumvarp næsta árs er nú lagt fram við allt aðrar aðstæður í efnahagslífi þjóðarinnar en verið hefur um langt árabil. Vextinum er lokið í bili og tekið hefur við tímabil samdráttar á mörgum sviðum. Þegar samdráttur vofir yfir og aldan er þung í efnahagslífinu má ríkið ekki magna þann samdrátt. Grunnhugmyndin í fjárlögum ársins 2009 er einmitt að ríkið stígi fram og leggi sitt af mörkum til að tryggja að grunngerð samfélagsins, atvinnulífsins og efnahagslífsins stöðvist ekki. Að sjálfsögðu tekur frumvarpið mið af þeim veruleika þótt fyllilega megi færa gild rök í umræðunni fyrir því að vart sé nóg að gert, spár séu ekki nægilega svartsýnar, samdráttur verði meiri en forsendur frumvarpsins geri ráð fyrir o.s.frv. Þetta kann að fela í sér nokkur sannleikskorn. Það eru hins vegar engin rök til þess að mæla svo eins og hefur heyrst í morgun að frumvarpinu megi kasta fyrir róða og hefja skuli alla vinnu að nýju vegna þess að hinar efnahagslegu stærðir í þjóðfélaginu og þar með forsendur frumvarpsins séu allar brostnar. Þeir sem tala fyrir slíkum tillögum tala af miklu ábyrgðarleysi. Ég minnist þess einnig að sá söngur hafi alla tíð hljómað með álíka hætti úr munni stjórnarandstöðunnar á hverjum tíma um frumvarp ríkisstjórnar til fjárlaga. Alltaf er unnt að finna því eitthvað til foráttu. Ég vil nota tækifærið m.a. til að gera að umtalsefni frumvarpssmíðina og aðkomu þingsins að vinnu við fjárlagafrumvarpið. Enn fremur hyggst ég í síðari hluta ræðu minnar fjalla um þær áherslur sem ég tel skipta meginmáli að menn gefi gaum við þær aðstæður sem nú eru uppi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þrátt fyrir að miklar breytingar til batnaðar hafi verið gerðar á undanförnum árum má gera betur og við sjáum að í meðförum þingsins er venja að frumvarpið taki miklum breytingum sem að langstærstum hluta koma frá þeirri sömu ríkisstjórn og lagði tillögur sínar fyrir þingið. Því þarf að breyta. Regluverkið gerir ráð fyrir að ríkisstjórn samþykki útgjaldaramma sem viðkomandi fagráðuneytum er ætlað að vinna eftir, bæði faglega og fjárhagslega. Á þeim grunni er frumvarpið sett saman og lagt fyrir þingið. Þá hefur skapast sú venja að við tekur ferli þar sem breytingar verða milli allra þriggja umræðna um frumvarpið á hinu háa Alþingi. Frumvarpið er vissulega flókin smíð og snertir eðli málsins samkvæmt alla þætti í starfsemi ríkisins. Það gefur því augaleið að á þeim stutta tíma sem gefst frá því að fjárlagafrumvarpið er kynnt og þar til það er tekið til umræðu í þingsal hefur þingmönnum gefist lítill tími til að kynna sér gaumgæfilega efni þess og áherslur sem það felur í sér. Æskilegt er að vinnuferlið við fjárlagagerðina verði með þeim hætti að framkvæmdarvaldið vinni tillögu sína að fjárlögum með svipuðum hætti og gert er í dag en breytingar eru þó gerðar á vinnu við gerð fjárlaga þegar þau eru lögð fyrir þingið. Líta verður miklu ákveðnar á en nú tíðkast að með fjárlagatillögu sinni sæki framkvæmdarvaldið heimild til Alþingis til að nýta skattfé almennings til þeirra verkefna sem ríkisstarfseminni er ætlað að annast. Almenningur á að sjálfsögðu þá kröfu á alþingismenn að þeir hafi góða þekkingu á því til hvaða verkefna fjármunum skattgreiðenda er ráðstafað og hafi góða sýn yfir þá flóknu starfsemi sem krefur af þeim fé. Þarna skortir á að mínu mati og leita verður leiða til þess að auka upplýsingu og þekkingu þingmanna á fjárlagahaldi hvers árs, forsendum þess og stefnumótandi áhrifum. Það verður best gert með því að auka skoðanaskipti þingsins og framkvæmdarvaldsins í þessum efnum og það má hugsa sér að gera annaðhvort í þingsalnum eða á vettvangi viðkomandi þingnefndar þar sem viðkomandi fagráðherra rökstyddi ósk sína til ráðuneytisins um fjárlagaheimildir hvers árs. Ástæða þess að ég nefni ráðherra til sögunnar er einfaldlega sú að eins og nýleg dæmi sanna er það ekki á verksviði einstakra embættismanna að rökstyðja ákvarðanir sem eru á verksviði stjórnmálamanna. Breytingar í þá veru sem ég hef gert að umtalsefni mundu hafa í för með sér að þingið yrði betur upplýst um þær áherslur sem fjárlagafrumvarp hvers árs markaði. Þetta mundi gefa viðkomandi fagráðherra traustari stoðir til að standa á varðandi skyldu hans og ábyrgð um framkvæmd fjárlaga. Loks vil ég nefna að breytingar í þessa veru mundu undirstrika að fjárveitingavaldið er á höndum Alþingis. Um nauðsyn þess má eflaust lengi deila og hafa um mörg orð en ég læt einungis nægja að benda á eftirfarandi upplýsingar sem fram koma í frumvarpi því sem liggur fyrir Alþingi: Í desember á síðasta ári samþykkti Alþingi að tekjuafgangur fjárlaga ársins 2008 ætti að vera tæpir 40 milljarðar kr. en áætlun fjármálaráðuneytisins gerir ráð fyrir að hann verði um 3 milljarðar kr. Þá má gera ráð fyrir að þegar fjáraukalögin verða lögð fyrir Alþingi hafi um 37 milljörðum þegar verið ráðstafað án þess að þingið hafi fengið beiðni um þá ráðstöfun til umfjöllunar. Hér þarf meiri aga. Sá stormur sem nú geisar í efnahagslífi landsins dregur bæði fram styrkleika okkar og veikleika sem þjóðar. Það má alltaf deila um hvort styrkur geti falist í því að vera smár en í þessu harðbýla landi norður í miðju Atlantshafi er ég þess fullviss að það eykur okkur styrk að geta starfað saman sem einn maður þegar á reynir. Við þurfum svo sannarlega á því að halda um þessar mundir og næstu missiri. Tækifæri okkar liggja í því að landið okkar býr yfir miklum auðlindum sem gefa okkur kost á góðum lífsskilyrðum en við umgöngumst þær og nýtum með skynsamlegum hætti. Sjávarútvegur, orka, landbúnaður, náttúrufar og saga landsins, hvert með sínum hætti, leggja ómetanleg verðmæti inn í framtíðarmöguleika okkar sem þjóðar. Við höfum borið gæfu til að afla okkur menntunar og þekkingar til að nýta þau verðmæti til uppbyggingar og að flestra dómi eru framtíðarhorfur þjóðarinnar góðar. Öll grunngerð íslensks samfélags er til fyrirmyndar. Það er hins vegar ljóst að nú um stundir árar þannig að verðmætasköpun þjóðarinnar hefur ekki verið í takt við þau lífskjör sem við höfum notið síðustu ár. Við höfum með öðrum orðum eytt um efni fram, byggt upp á ýmsum sviðum atvinnulífs, heimila og í ríkisrekstrinum með þeim hætti að nú dregur saman og við þurfum að endurmeta stöðu okkar. Að því er snýr að ríkisfjármálum sérstaklega er algerlega ljóst að verðmætasköpunin í hagkerfinu nú um stundir stendur ekki undir þeim sama raunvexti sem verið hefur í ríkisrekstrinum undanfarin mörg ár. Fjárlög næsta árs gera ráð fyrir 4,2% raunvexti í almennum rekstri ríkisins og 7,1% raunvexti í tilfærslum. Það eru gríðarlega miklar hækkanir í rekstri og umfangi ríkisins. Þegar staðan í efnahagsmálum er jafnerfið og raun ber vitni er alveg ljóst að við þurfum að leita leiða til að ná fram lækkun þessara útgjalda. Ég tel það vera eitt af meginviðfangsefnum fjárlaganefndar að vinna í því á milli umræðna. Af svörum hæstv. fjármálaráðherra við andsvari mínu við annars ágætri ræðu hans má ætla að færi verði til þess að gera breytingar til lækkunar á þessum viðfangsefnum. Eftir langt tímabil mikils afgangs í ríkissjóði er tímabundinn hallarekstur í efnahagslægð í fullu samræmi við stefnu stjórnvalda að afkoma ríkissjóðs verði í jafnvægi til lengri tíma litið, þ.e. að ríkissjóður sé hallalaus yfir hagsveifluna. Við þær aðstæður þegar tekjuhalli myndast á ríkissjóði er mikilvægt að viðhalda aðhaldssamri stefnu sem leggur áherslu á hagkvæmni og varfærni í ríkisrekstrinum. Eins og kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra fyrr í dag hefur ríkissjóður sett sér margvísleg viðmið sem ganga undir nafninu fjármálareglur. Rammafjárlög til fjögurra ára, sem nú munu vera lögð fram í fyrsta sinn ásamt slíkum viðmiðunum sem kallaðar eru fjármálareglur, eru hvort tveggja mikilvæg verkefni til að tryggja að sá árangur sem stefnt er að í ríkisrekstrinum náist. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sett fram markmið um að ríkisútgjöld aukist ekki í hlutfalli við þjóðarframleiðslu frá því sem nú er. Einnig eru markmið um áframhaldandi trausta stöðu ríkissjóðs og markvissan ríkisrekstur sem m.a. feli í sér ráðdeild og varfærni í fjármálum. Í fjárlagafrumvarpinu og fylgigögnum þess kemur m.a. fram að á þessum grunni hafi ríkisstjórnin samþykkt eftirfarandi viðmið varðandi þróun útgjalda ríkissjóðs: 1. Árlegur raunvöxtur rekstrargjalda án óreglulegra liða verði ekki umfram 2% að meðaltali árin 2009–2012. 2. Árlegur raunvöxtur tekjutilfærsluútgjalda verði að meðaltali ekki umfram 3,5% árin 2009–2012 og lækki á síðustu tveimur árum tímabilsins undir 2%. 3. Fjárfesting verði að meðaltali ekki umfram 2,5% af landsframleiðslu árin 2009–2012 en til framtíðar litið verði hún um 2% af árlegri landsframleiðslu. 4. Hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslu hækki ekki á tímabilinu. Það er í mínum huga meginverkefni í vinnu fjárlaganefndar á þessu hausti að bera fjárlagafrumvarp ársins 2009 við þessa stefnu og leggja mat á getu ríkissjóðs og möguleika í því árferði sem nú ríkir - það á örugglega eftir að breytast þegar lengra líður á haustið - til að standast þessa annars skynsamlegu stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Hæstv. forseti. Ég vil víkja nokkrum orðum að peningamálastefnunni og Seðlabankanum sem ganga um þessar mundir í gegnum mikla eldraun. Stýrivextir standa nú í 15,5% og verðbólgan er um 14%. Þessi staða er vitaskuld grafalvarleg svo ekki sé minnst á hvernig gengi íslensku krónunnar hefur fallið að undanförnu. Seðlabankinn hefur unnið eftir þeim markmiðum og reglum sem bankanum voru sett árið 2001. Þrátt fyrir að stýrivextir séu gríðarlega háir og bankinn beiti þeim úrræðum sem hann hefur yfir að ráða af öllum mætti er staðan engu að síður afar erfið. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að eftir að íslenska hagkerfið var opnað fyrir fjármagnsflutninga er íslenskt efnahagslíf orðið nátengt því sem gerist á alþjóðlegum mörkuðum. Æ oftar ber þá skoðun uppi í umræðu að setja eigi Seðlabankanum ný og raunhæfari markmið í ljósi þess hvernig til hefur tekist undanfarin ár og það tel ég afar brýnt. Það þarf að fara vandlega yfir framkvæmd peningamálastefnunnar og hvernig til hefur tekist líkt og forsætisráðherra boðaði á aðalfundi Seðlabankans sl. vor. Við þurfum að spyrja okkur nokkurra grundvallarspurninga í þessu sambandi svo sem hvort háir stýrivextir með tilheyrandi áhrifum á atvinnulíf og heimilin í landinu séu raunverulega það meðal sem muni vinna gegn vandanum sem við stöndum frammi fyrir. Ég dreg í efa að svo sé en treysti því að fengnir verði til þess hæfir og til þess bærir einstaklingar að fara yfir þessi atriði og vinna hratt - afar hratt og örugglega úr þeim niðurstöðum. Virðulegi forseti. Fjárlaganefnd mun fara rækilega yfir fjárlagafrumvarpið í umfjöllun sinni milli umræðna. Eins og ég gat um áðan tel ég mjög brýnt að skoða mikla aukningu í rekstri ríkisins og leita leiða til að ná fram lækkun gjalda þar. Það er algert skilyrði að ríki og stofnanir þess fari með skattfé borgaranna og atvinnulífsins af varfærni og ráðdeild í svona ástandi. Það er eitt brýnasta verkefni okkar sem vinnum nú að gerð fjárlagafrumvarpsins að tryggja skynsamlega ráðstöfun almannafjár. Þetta er sérstaklega brýnt þegar ríkissjóður er rekinn með miklum halla enda má halli á fjárlögum ekki vera opinn tékki til stofnana ríkisins um að auka umsvif sín heldur hitt að halda hjólum atvinnulífsins gangandi og tryggja að ríkið magni ekki þá erfiðleika sem nú ganga yfir í samfélaginu.

Frú forseti. Án þess að ég ætli að fara að gefa ræðum einkunnir þá var ræða hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar um margt athyglisverð. Það er sérstaklega einn þáttur sem ég vil taka undir og það er um breytt vinnulag við gerð fjárlaga og aðkomu framkvæmdarvaldsins að fjárlagagerð og samskipti við þingið. Ég hef flutt um það tillögur nokkur undanfarin ár að þingið verði miklu meira afgerandi þáttur í fjárlagagerðinni en sé ekki eins og hálfgerður stimpilpúði fyrir ákvarðanir framkvæmdarvaldsins. Við höfum búið við ráðherraræði. Ég vil benda á að tvær stofnanir sem eru gælustofnanir í þessu fjárlagafrumvarpi fóru í gang án fjárlagaheimilda. Varnarmálastofnun, sem fór í gang fyrir ári síðan án fjárlagaheimildar og er núna komin með 1,5 milljarða. Burt séð frá hvaða skoðun við höfum á þessu fór hún í gang utan samþykktar þingsins og með fjárskuldbindingar utan samþykktar þingsins. Sama á við um Sjúkratryggingastofnun, einkavæðingarstofnun eða innkaupastofnun heilbrigðisþjónustunnar, hún fór líka í gang og fjárveitingar eða fjárráðstöfun til hennar á þessu ári án samþykkis Alþingis. Fleiri slík stór verkefni mætti nefna, síðast en ekki síst meint kaup á bankanum Glitni, og ég vil spyrja hv. þingmann: Er það mat hans að staðið hafi verið á fyllilega lýðræðislegan 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni hlý orð í minn garð og gott mat á ræðu minni. Við áttum saman ágæta vinnu í fjárlaganefnd á síðasta ári og kunnum ágætlega að skiptast á skoðunum. Það er alveg hárrétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að mikið hefur verið rætt um að reyna að gera bragarbót á samskiptum framkvæmdarvaldsins og þingsins við fjárlagaframkvæmdina og flestir sem tjá sig um þau mál hafa verið nokkuð sammála og samhljóða í afstöðu sinni til þess. Mér virðast vandræðin liggja í því að við séum á einhvern hátt ekki tilbúin til að gefa eftir hvort um sig, framkvæmdarvaldið og þingið, í þeirri viðleitni að ná samkomulagi um hvernig við getum bætt þetta verklag. Flestir virðast vera á því að bæta það. Til þess að það gangi eftir að mínu mati þurfa báðir aðilar að laga sig að nýjum veruleika. Að hluta til kann þetta að liggja í því að umhverfi okkar á hinu háa Alþingi er mjög stíft og það tekur langan tíma að afgreiða hluti og þá þurfum við að leita leiða til að breyta því. Hjá framkvæmdarvaldinu hafa menn aftur á móti vanist því á undanförnum mörgum árum að fá tækifæri til að vinna með þessum hætti. Varðandi spurninguna sem beint var til mín um málefni bankans Glitnis þá hef ég ekki forsendur til að leggja eitthvert mat á þau lög sem um þetta gilda. Í mínum huga er það ekkert umskrafsmál að einfaldasti hluturinn til að eyða óvissunni um það mál er einfaldlega að leggja fram frumvarp á þinginu og afgreiða það.

Frú forseti. Af því að hv. þm. Kristján Þór Júlíusson er talsmaður Sjálfstæðisflokksins í fjármálaumræðunni og í fjárlaganefnd og gagnvart þinginu leyfi ég mér að spyrja hann hvort von sé á frumvarpi um kaupin á bankanum Glitni og hvort hann sé sammála þeirri túlkun hæstv. forsætisráðherra sem kom fram í viðtölum og ég hef orðrétt afrit af þar sem það var mat hans að kaupin á Glitni hefðu engin áhrif á forsendur fjárlaga og kæmu aðeins til kasta þingsins ef þess væri þörf. Er hann sammála því mati forsætisráðherra? Ég er það ekki, ég tel, sama hvort hægt er að finna lagakróka fyrir þessum gjörningi eins og hann var framkvæmdur - ég ætla ekki að ræða hvort þörf var á honum eða ekki - að þá hafi þetta ekki verið lýðræðislegur gjörningur og enn þá verra að forsætisráðherra skyldi tjá sig um þetta með þeim hætti að þetta hefði engin áhrif á fjárlög og forsendur fjárlaga. Varðandi hitt málið þá hef ég ítrekað lagt fram á Alþingi frumvarp um fjáraukalög að vori í lok þings þar sem farið væri yfir breytta stöðu sem hefði orðið í meðförum þingsins á fjárlögum o.s.frv. og þá væri tekið á því sem þá lægi fyrir. Það er fullkomlega óviðunandi að ríkisstjórnin, ráðherraræðið í ríkisstjórninni, komi með mörg af stærstu málunum, líka stefnumarkandi mál, og þau séu ákveðin án atbeina Alþingis. Ég nefndi, eins og ég sagði, hermálastofnunina eða Varnarmálastofnun, gæluverkefni ríkisstjórnarinnar, Sjúkratryggingastofnun, 

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að það mál sem hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni sé mjög ofarlega í umræðunni og hann óski þeirra svara sem hann kallaði eftir áðan hyggst ég ekki svara þeim beint og skal alveg viðurkenna það úr þessum ræðustóli heldur ítreka ég bara það svar sem ég gaf almennt um meðferð slíkra mála á milli þings og framkvæmdarvalds. Ég tel alveg tvímælalaust að við þurfum að bæta verklagið. Við sjáum það ágætlega á þeim dæmum m.a. sem hv. þingmaður nefndi í síðara andsvari sínu, þar er ágætisdæmi um verkefni þar sem menn hafa tekist á í allnokkurn tíma varðandi það með hvaða hætti þau mál hafa komið til afgreiðslu hjá hinu háa Alþingi. Ég tel engum til gagns að elta ólar við þessi einstöku dæmi heldur draga dóm af þeirri reynslu sem við höfum fengið í þessum efnum og skýra þetta tvímælalaust. Það er það sem ég var að kalla eftir í ræðu minni áðan, framsöguræðu minni með fjárlagafrumvarpinu og tel að við eigum að leggjast á eitt með það og hef kallað eftir því m.a. frá framkvæmdarvaldinu að það komi með sínar tillögur um það hvernig við getum breytt og bætt starfshætti. Ég undirstrika það líka að þingið er ekkert undanskilið í því og við þurfum að vera tilbúin til að leggja eitthvað á okkur í þá veru að geta hraðað afgreiðslum. Ég er þar með ekkert endilega að taka undir það sjónarmið að við eigum að gera þetta einu sinni eða tvisvar á ári, það kann vel að vera að þingið geti sett upp þær starfsreglur að hægt sé að gera þetta örar en svo. Til þess þurfa menn að setjast yfir þetta og finna sameiginlega lausn.

Frú forseti. Það er eiginlega með hálfum hug að ég fer í ræðustólinn og reyni að ræða um fjárlagafrumvarpið 2009 eins og aðstæður eru í okkar þjóðarbúskap og þjóðmálum um þessar mundir. Það er svo sem ekki mikið sem maður segir á þeim tíu mínútum sem manni eru skammtaðar, ef ég hef tekið rétt eftir, það er ekki einu sinni sá ræðutími sem hin nýju þingsköp leyfa. Það er þá væntanlega á grundvelli einhvers samkomulags um að það sé yfrið nóg að hver þingmaður hafi tíu mínútur til að ræða fjárlög ríkisins fyrir næsta ár. Kannski er allt svo einfalt og liggur svo ljóst fyrir að það sé ástæðulaust að eyða meira púðri í það. Það eru orðin mikil veðrabrigði í efnahagslífi okkar. Eru þau óvænt? Nei. Hvernig eru menn undir það búnir? Gamalt máltæki segir að fáir kunni sig að heiman í fögru veðri að búa. Að vísu verður það ekki að öllu leyti sagt um ríkissjóð. Vissulega hefur staða hans skánað á veltiárunum að undanförnu. Skárra væri það nú að ríkissjóður hefði rétt úr kútnum og verið með afgangi þegar þær miklu þenslutekjur flæddu inn sem viðskiptahallinn og síðan vaxandi verðbólga leiddu af sér. Vissulega hafa peningarnir verið notaðir til að greiða niður skuldir ríkissjóðs og borga inn á lífeyrisskuldbindingarnar og er það vel. Það hef ég alltaf viðurkennt og tekið fram að það er pínulítið ljós í myrkrinu að ríkissjóður er þetta vel staddur, svona á yfirborðinu a.m.k. Nú er að versna í því. Nú stefnir í umtalsverðan halla á ríkissjóði strax á næsta ári upp á 57 milljarða ef ég man rétt, um 3,7% af þjóðartekjum. Hvers vegna skyldi þessi halli verða svona snögglega og afgangurinn á þessu ári um það bil gufaður upp? Sennilega verður nokkur halli á ríkissjóði árið 2008 þegar upp verður staðið. Það rifjar upp fyrir mér að ég stóð í þessum ræðustól og var nokkuð undrandi á umræðum sem þá höfðu staðið fyrir ári síðan um, ef ég man þetta rétt, að menn vanmætu afganginn sem yrði á ríkissjóði. Það voru allmiklar umræður, ef minni mitt svíkur ekki, fyrir um það bil ári síðan eða var það við 2. umr.? Þá var talið að af því að menn höfðu vanmetið afganginn á ríkissjóði árinu á undan væri líklegt að það mundi gerast aftur. Ég fór þá í ræðustólinn á undan og bað menn að hafa ekki miklar áhyggjur af því. Færi svo vel að ríkissjóður yrði rekinn með svo myndarlegum afgangi eða meiri væri það ekki vandamál. Hins vegar óttaðist ég mjög að að þessu sinni ofmætu menn tekjur ríkissjóðs vegna þess að þá var öllum hugsandi mönnum löngu ljóst að við værum á leiðinni ofan í djúpan öldudal í efnahagsmálum okkar. Froðutekjurnar hverfa eins og dögg fyrir sólu þegar innflutningur snarminnkar og það er nákvæmlega það sem hefur gerst. Hver er stærðargráða hallans sem spáð er á næsta ári, 57 milljarðar? Ætli hún sé ekki mjög nálægt því að vera, framreiknuð á núvirði, skattalækkunin á kjörtímabilinu 2003–2007? Ég tel að hún sé mjög nálægt því þannig að ef ríkissjóður hefði haldið þeim tekjum inni í grófum dráttum gæti hann sennilega staðið með afgangi eða núlli á næsta ári. Eru þá ógleymdar tekjurnar sem við hefðum fengið inn á árunum 2004, 2005, 2006, 2007 og 2008 ef skattar hefðu ekki verið lækkaðir t.d. á hátekjufólki. Þá ættum við þær innstæður núna í Seðlabankanum, inni á lífeyrisskuldbindingunum og svo víðar. Ég var örugglega einn örfárra manna sem leyfðu sér þann munað þegar menn lækkuðu skatta í gleðivímunni, að minna menn á að ríkissjóður kynni að sakna vina í stað þar sem væru t.d. tekjurnar af hátekjufólki, eignafólki, fjármagnstekjuhöfum og gróðafyrirtækjum sem ríkið af örlæti sínu slakaði út á síðasta kjörtímabili. Nú stefnir í að við þurfum að reka ríkissjóð Íslands með umtalsverðum halla næstu árin. Það er vissulega ekkert annað að gera en það hefði verið gott að eiga annars staðar inni innstæður upp á fleiri tugi ef ekki um hundrað milljarða vegna þess að við hefðum látið hátekjufólkið borga skatta á meðan það skammtaði sér sjálft ofurlaun. Væri nokkuð að því að eiga þá peninga í dag sem bankastrákarnir hefðu þá borgað til samneyslunnar, fjármagnstekjuhafar sem engar launatekjur telja fram og lifa á sveitarfélögum sínum eins og beiningamenn á meðan þeir berast á? En það er eins og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar og nú ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar vilja greinilega hafa þetta og eru sjálfsagt stoltar af því. Nei, ég held að það væri ekkert að því að hér væri 4–6% hátekjuskattur, álag á tekjur yfir hálfa milljón á einstakling, eina milljón á hjón. Af tekjunum þar fyrir ofan borguðu menn aðeins meira til samneyslunnar af mánaðartekjum og vonandi verða einhverjir sem hafa slík laun á Íslandi á næstu árum, þ.e. í þeim skilningi að efnahagslífið fari ekki þannig niður að það hverfi. Horfurnar eru mjög dökkar. Þó að við tækjum ekkert nema viðskiptahallann sem á að verða á þessu ári og er spáð út kjörtímabilið er það dálagleg summa. Við erum með um 200 milljarða viðskiptahalla á árinu 2007 ef við reiknum kosningaárið á þessa ríkisstjórn. Við erum með tæplega 250 milljarða halla á þessu ári, 247 milljarða held ég. Við erum með 126 milljarða áætlaðan halla á árinu 2009 og tæplega 100 milljarða, 97 milljarða áætlaðan viðskiptahalla á árinu 2010, í viðskiptahalla, frú forseti, svo að fjármálaráðherra hafi það á hreinu. Það gerir litla 670 milljarða kr. í viðskiptahalla á kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar ef hún situr það og ef við reiknum kosningaárið hið fyrra til hennar en það seinna til þeirra sem tækju kannski við. Það er talsvert á önnur fjárlög. Svo stendur í plagginu þessi roknabrandari að hagvaxtarskeið sé á enda og að hagkerfið færist nær jafnvægi. Er það eitthvert viðunandi jafnvægi að ætla að reka þjóðarbúið með þótt ekki sé nema með 8 eða 6% viðskiptahalla eins og ætlað er á árunum 2009 og 2010 svo að maður tali ekki um 16% í ár og 15% í fyrra eða 26% eins og var 2006, viðskiptahalli upp á 300 milljarða kr.? Auðvitað er þetta búið að vera svo glórulaust að það hálfa væri nóg og er það enn. Hvað er þetta? Þetta er ávísun á áframhaldandi skuldsetningu þjóðarbúsins og eyðslu langt umfram efni, þannig er það. Horfur eru á halla á ríkissjóði, 57 milljarða sem verða kannski 80–100 milljarðar, að ég spái, á árinu 2009 og að kaupmáttur muni skerðast. Nú skjóta menn á að lífskjararýrnunin á næsta ári verði 5%. Horfur eru á að atvinnuleysi fari að láta á sér kræla og viðskiptahalli eins og ég fór yfir áðan. Það kalla ég ekki að hlutirnir leiti jafnvægis. Það er því miður mjög langt frá því ef þær þjóðhagsforsendur ganga eftir. Ég vil gera eina athugasemd við landafræðiþekkingu fjármálaráðuneytisins. Það er ekki stórt mál, frú forseti, en rétt skal vera rétt. Það stendur á bls. 9 að fjármálaráðherra skuli hafa heimild til þess að selja íbúðarhús á Sauðanesi í Svalbarðshreppi. Síðast þegar ég vissi var Sauðanes í Langanesbyggð sem heitir nú, var áður í Sauðaneshreppi og þar með leiðréttist það. Að öðru leyti vil ég aðeins nefna tvennt af efnisatriðum frumvarpsins: Mér finnst sorglegt að í aðstæðum eins og þeim sem við stöndum frammi fyrir í þjóðarbúskap okkar skuli menn telja sig hafa efni á að henda hátt í einum og hálfum milljarði í hernaðarútgjöld suður á Keflavíkurflugvelli. Ég er reyndar einnig hugsi yfir þeim miklu útgjöldum sem fara til utanríkisþjónustunnar þegar ég skoða þann þátt. Ég hef heldur reynt að bera blak af því að við byggðum upp okkar utanríkisþjónustu, það þurfum við auðvitað að gera. En ég er farinn að velta æ meira fyrir mér: Höfum við t.d. efni á því að reka öll þessi sendiráð og þurfum þess? Þurfum þess innan ESB-svæðisins? Geta ekki færri eða jafnvel bara eitt sendiráð séð um tengsl okkar á Evrópusvæðinu? Síðan verð ég að lokum, frú forseti, að segja að mér finnst dapurlegt að sjá að svelta á Landspítalann áfram með nákvæmlega sama hætti 

Frú forseti. Það frumvarp sem liggur nú fyrir er ekki alveg jafnánægjulegt og það sem við ræddum fyrir ári síðan þar sem boðaður var tekjuafgangur upp á 38 milljarða og leit allt mjög vel út með rekstur ríkissjóðs fyrir líðandi ár. Þvert á móti boðar frumvarpið halla, eitthvað sem ég held að allir hafi búist við. Hallinn er líka talsverður, um 57 milljarðar. Það er alltaf spurningin þegar við stöndum frammi fyrir samdrætti í því ástandi sem nú er hversu mikið við eigum að draga saman í fjárlögunum fyrst tekjur hafa dregist saman. Það er alveg augljóst á fjárlagafrumvarpinu að ekki er dregið mikið saman. Það er auðvitað gert í þeim tilgangi að fjárlögin verði liður í að við getum siglt í gegnum þann öldugang sem nú dynur á okkur. Frumvarpið vinnur gegn því að núverandi ástand hafi keðjuverkandi áhrif þannig að fólk og fyrirtæki hefðu minna fé sem gæti síðan leitt til þess að atvinnuleysi færi vaxandi eins og við höfum séð í löndunum í kringum okkur. Því viljum við sporna gegn og þess vegna er frumvarpið með þessum hætti. Hins vegar er alveg ljóst að þrátt fyrir að ríkissjóður sé sterkur og eigi í kringum 170 milljarða í kornhlöðunum, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur orðað það, þolum við ekki mörg ár með slíkum halla. Það er þá ánægjulegt að sjá í frumvarpinu að um er að ræða tímabundið ástand og ekki á að þurfa að taka lán vegna hallans nú eða næstu ára í ljósi þess hversu mikið hefur verið lagt fyrir. Það er einnig gott að vita til þess að þær framkvæmdir sem boðaðar voru í síðasta fjárlagafrumvarpi hafa ekki gengið eins hratt fram og menn höfðu reiknað með þannig að þær færast aftur á síðara hluta ársins eða í byrjun næsta árs sem er mjög gott því að ég held ekki veiti af því miðað við ástandið sem við stöndum nú frammi fyrir. Það er ánægjulegt fyrir marga að skattleysismörk munu hækka talsvert mikið um áramótin. Þau munu hækka um 18%. Það er hátt hlutfall sem er til komið vegna þess að hér er verðbólga. Verðbólgan bankar því miður á dyrnar hjá okkur og þar sem skattleysismörkin eru nú vísitölutryggð hækka þau þannig. Það tryggir þó að skattleysismörkin sem slík draga ekki úr þeim kaupmætti sem ella hefði orðið ef því hefði verið breytt á síðasta ári. Í frumvarpinu er framkvæmdaátak þannig að sú eyðsla sem bætist við milli ára er talsvert bundin við framkvæmdir en ég undirstrika þó að þarna er heilmikill vöxtur í þáttum sem ekki er hægt að snúa til baka með eins og leiðrétting bóta til ýmissa þjóðfélagshópa sem á því þurftu að halda. Ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir að leiðrétta það. Þar með er verið að auka útgjöld til velferðarmála og til heilbrigðismála sem er nokkuð sem kallað hefur verið á og þá hefur líka verið tryggð afkoma eldri borgara umfram það sem var fyrir ári síðan. Það sem er kannski alvarlegast fyrir okkur þegar við horfum upp á hallann á næsta ári er verulegur samdráttur tekna á líðandi ári þannig að rekstrarafgangurinn fer úr því að vera 38 milljarðar, tel að sé rétt munað hjá mér, niður í að vera 3 milljarðar. Jafnvel gæti það endað svo að yfirstandandi ár verði rekið með halla. Þá komum við að því sem mikið hefur verið rætt um, það er sjálfvirk sveiflujöfnun sem er í hinu sjálfvirka fjárlagafrumvarpi eða í fjárlögum okkar, þ.e. að tekjur í þjóðfélaginu aukast hratt þegar mikið er umleikis og þá hækka tekjur ríkisins mjög skarpt. Eins og hæstv. fjármálaráðherra benti á hafa það verið kallaðar skattahækkanir. Það sem gerist nú er að tekjur ríkisins sem hlutfall af þjóðarframleiðslu fara lækkandi og eins og hæstv. fjármálaráðherra benti á er hann þar af leiðandi að lækka skatta. Það er þó ekki þannig. Í mínum huga eru skattar lækkaðir með því að lækka skattprósentu. Það þýðir að mínu mati að þegar við fáum niðursveiflu munu tekjurnar jafnframt lækka mjög hratt. Eins og tekjur hækka mjög hratt í uppsveiflunni lækka þær mjög hratt í niðursveiflunni. Þess vegna óttast ég að það gat sem er í fjárlagafrumvarpinu upp á 57 milljarða geti orðið enn stærra. Þess vegna er það, eins og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson kom inn á áðan, mjög mikilvægt að gætt sé aðhalds í rekstrinum því að sú staðreynd að tekjurnar lækka hraðar og meira en gert er ráð fyrir er mjög alvarlegt mál fyrir okkur og mun e.t.v. þýða að stíga verði enn þá fastar á bremsurnar á næsta ári en við vonum auðvitað það besta. Afleiðing þess sem við stöndum frammi fyrir í dag er þessi blessaða lánsfjárkreppa sem allt ætlar að drepa núna og farinn er af stað einhvers konar spírall sem er ekki góður og við vonum svo sannarlega að fari að leysast úr. Ef það gerist ekki þýðir það að við getum búist við meira atvinnuleysi en ráð er fyrir gert og þá verða tekjur ríkissjóðs fljótar að dragast saman. Þá eru líka fljótar að hækka þær upphæðir sem við þurfum að reiða fram vegna atvinnuleysis. Það er nokkuð sem við viljum ekki horfa upp á, alls ekki. Hvað er til ráða? Það er auðvitað engin töfralausn til. Ég held að allir geri sér grein fyrir því. Það róa allir í sömu átt til að reyna að vinna sig út úr þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir, ráðamenn þjóðarinnar vinna að því hörðum höndum. Það sem gátum ekki séð fyrir var að hið mikla hrun bankanna, að svo margir bankar skyldu fara á hausinn erlendis, við gátum einfaldlega ekki séð það fyrir. Við það stoppast lánalínur héðan frá Íslandi. Það er lokað á þær og veldur því að við erum stödd þar sem við erum í dag varðandi gjaldeyrismálin. Eitt af því sem ýmsir hafa sagt er að efla þarf skuldabréfaútgáfu og gera það meira freistandi fyrir lífeyrissjóði og aðra sem eiga peninga erlendis að flytja þá heim. Það er örugglega eitt af því sem hægt er að gera. Seðlabankinn verður, og vonandi tekst honum það, að afla aukins gjaldeyris með lántöku. Þar sem krónan er svona veik hefur útflutningur 

Frú forseti. Það er vandaverk að tjá sig um það frumvarp til fjárlaga sem liggur núna fyrir þinginu því að þeir óvissutímar sem uppi eru gera það að verkum að mjög erfitt er að ráða í hvernig endanleg fjárlög ársins 2009 munu líta út. Ef við rifjum upp árið í fyrra þegar ríkisstjórnin lagði fram sitt fyrsta fjárlagafrumvarp vöruðum við stjórnarandstæðingar ríkisstjórnina mjög við því að boginn væri allt of hátt spenntur, allt of spenntur í ljósi þess að útgjaldahlið fjárlaganna hækkaði yfir 20% á milli fjárlagaára. Ríkisstjórnin gaf í sína málaflokka yfir 20% útgjaldaaukningu en reiknaði með því að almenn verðlagsþróun yrði einungis 3,8%. Það sá náttúrlega hver einasti maður þá að það gat ekki gengið að ríkisstjórnin ætlaði sér að eyða opinberum fjármunum, auka eyðsluna um yfir 20% en ætlast svo til þess að almenn verðlagsþróun yrði einungis 3,8%. Ríkisstjórnin var vöruð við því þá strax hvert stefndi í þessum efnum og menn voru svo sem ekkert vinsælir fyrir þann talsmáta á Alþingi að tala fyrir aðhaldi í opinberum rekstri. En þetta er staðreynd og því miður búum við við það núna að miklir erfiðleikar hafa dunið yfir þjóðfélagið, að mörgu leyti vegna erlendra þátta en ríkisstjórnin getur heldur ekki skotið sér á bak við það að vissulega ber hún að hluta til ábyrgð á því slæma ástandi sem nú ríkir í samfélaginu. Vextir hafa aldrei verið hærri. Stýrivextirnir eru yfir 15%, sem ekkert fyrirtæki í landinu getur staðið undir til lengri tíma, verðbólgan hefur ekki verið hærri síðan fyrir þjóðarsáttarsamningana og stefnir óðfluga í það, að mér sýnist, að fara vel yfir 20% haldi krónan áfram að falla. Þetta eru alvarlegu staðreyndirnar fyrir almenning í landinu, fyrir fyrirtækin í landinu og fyrir íslenskt efnahagslíf í heild sinni. Þess vegna hefði ríkisstjórnin átt bregðast við og nýta sér það tæki sem Alþingi veitti á vormánuðum þegar Alþingi Íslendinga veitti ríkisstjórninni heimild til að auka varagjaldeyrisforða Seðlabankans um 500 milljarða. Staðreyndin er sú að 300 milljarðar af þessum 500 liggja enn ónýttir og það er tíu sinnum dýrara núna fyrir ríkisstjórnina að efla gjaldeyrisforða Seðlabankans en um miðjan maí síðastliðinn, tíu sinnum dýrara. Þetta mun ríkissjóður þurfa að greiða fyrir aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar, því miður. Þetta er mjög alvarlegt mál og í raun og veru er hálfsorglegt að sjá hvernig markvisst aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar þar sem ekkert er gert í mjög mörgum stórum málum er að leika ríkissjóð Íslands. Og í því frumvarpi sem við ræðum nú sem er mjög erfitt að ræða um vegna þess hversu framtíðin er óljós er gert ráð fyrir að hann verði rekinn með 57 milljarða kr. halla en það er margt sem bendir til að sú spá sé í bjartsýnna lagi. Ég bendi á að spáin fyrir árið í ár hljóðaði upp á það að afgangur ríkisins ætti að vera um 39 milljarðar en samkvæmt nýjustu útreikningum fjármálaráðuneytisins er gert ráð fyrir einungis 3 milljarða kr. afgangi á þessu ári. Í raun og veru hefur svo margt breyst í efnahagsumhverfi þjóðarinnar síðan þeir útreikningar voru gerðir að reikna má með hallarekstri á árinu 2008, því miður. Maður veltir fyrir sér forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þegar heimilin og fyrirtækin í landinu eru að reyna að láta enda ná saman og sinna ákveðnu aðhaldi í sínum rekstri vegna þess að á tímum sem þessum þurfa allir að taka til í eigin ranni. Nú eru erfiðir tímar og það eru erfiðir tímar fram undan, allir eru sammála um það hvar í flokki sem þeir standa. Það var ljóst í fjárlagaumræðu ársins 2008 í hvað stefndi, við framsóknarmenn vöruðum við því. Allir greiningaraðilar, Samtök atvinnulífsins, verkalýðshreyfingin, allir sögðu ríkisstjórninni að það væri komið æpandi gult ljós á stöðu efnahagsmála og hún var hvött til að sýna aðhald. En hvað gerði ríkisstjórnin þá? Hún jók eins og áður sagði útgjaldaramma fjárlaga um 20%. Utanríkisráðuneytið fékk alveg sérstaka meðhöndlun þá, milli 20 og 30% útgjaldaauki var til utanríkismála á árinu 2008. Og ef við horfum á aðaláhersluefni ríkisstjórnarinnar vegna ársins 2009 er gert ráð fyrir að útgjöld til utanríkisráðuneytisins aukist um 28,3%, að útgjöld til utanríkisþjónustunnar, utanríkisráðuneytisins hækki um 28,3% á milli áranna 2008 og 2009. Er ríkisstjórnin að taka til í sínum ranni, er hún að sýna aðhald á erfiðum tímum? Ég segi nei. Í raun og veru bendir margt til þess að útgjöld til utanríkisþjónustunnar muni aukast miklu meira en um 28,3%. Ef við flettum upp á blaðsíðu 20 í fylgiritinu Stefna og horfur með frumvarpi til fjárlaga og skoðum hvaða forsendur liggja fyrir frumvarpi til fjárlaga árið 2009 þá er gert ráð fyrir að gengisvísitalan á næsta ári - og haldið ykkur nú - verði 144,5 stig. Í dag er gengisvísitalan 206,7 stig. Og ætla menn, án þess bara að springa úr hlátri, að halda því fram að meðaltalsgengisvísitalan á næsta ári verði 144,5 stig? Í hvaða veruleika lifir hæstv. ríkisstjórn? Ég er viss um að ekki er hægt að finna einn einasta aðila fyrir utan ríkisstjórn Íslands sem spáir því að meðaltalsgengisvísitala krónunnar á næsta ári verði 144,5 stig. Og hvað þýðir það ef gengisvísitala krónunnar verður t.d. 160 eða 170 stig? Það mun þýða sjálfvirkt að útgjöld til sendiráðanna, til utanríkisþjónustunnar, aukast í hlutfalli við það. Að öllu óbreyttu munu því framlög til utanríkisþjónustunnar aukast um vel yfir 30% ef vísitala krónunnar verður 160–170 stig. Er þetta nú sú forgangsröðun sem m.a. Samfylkingin boðaði í aðdraganda síðustu kosninga, að á tveimur árum skuli hækkun til utanríkisþjónustunnar vera komin yfir 50%? Hafa kjör þjóðarinnar og almennings í landinu aukist um 50% á tveimur árum? Maður hlýtur að spyrja sig: Á hvaða vegferð er ríkisstjórnin? Hver er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar? Er hún gagnvart eldri borgurum og öryrkjum? Nei. Er hún gagnvart námsmönnum? Nei. Þess vegna er hlálegt, hæstv. forseti, að lesa fyrstu setninguna í Stefnu og horfum sem fjármálaráðuneytið gefur út þar sem segir, með leyfi forseta. „Eftir eitt mesta hagvaxtarskeið um langt árabil er hagkerfið tekið að færast nær jafnvægi á ný.“ - Ég endurtek þetta, með leyfi forseta: „Eftir eitt mesta hagvaxtarskeið um langt árabil er hagkerfið tekið að færast nær jafnvægi á ný.“ Hvert er þetta jafnvægi sem við erum að tala um hér? Það er ekkert jafnvægi í íslensku samfélagi. Verðbólgan hefur ekki verið hærri í 20 ár. Stýrivextirnir eru að gera út af við atvinnulífið. Ég spyr, á hvaða vegferð er ríkisstjórnin? Og maður hlýtur jafnframt að spyrja sig við 1. umr. fjárlaga, hvar eru ráðherrarnir í ríkisstjórn Íslands? Ekki einu sinni fjármálaráðherra situr undir þessari umræðu. Varaformaður fjárlaganefndar, hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, má þó eiga það að hann stendur hér og hlustar á þessa umræðu. En þegar allt er að sigla, ég veit ekki hvað við eigum að nota stór orð - og sé ég nú að hæstv. ráðherra er kominn hér í gættina sem er ágætt en það vantar hina 11 ráðherra ríkisstjórnarinnar í þessa umræðu - þegar við horfum upp á mestu óvissu á seinni tíð í ríkisfjármálum, þá er ríkisstjórnin ekki viðstödd umræðu um fjárlögin. Það er vissulega alvarlegt mál því að hún hefur lagt þetta frumvarp fram. Ríkisstjórnin ber ábyrgð á því frumvarpi sem hér hefur verið lagt fram og nefndarmanna í fjárlaganefnd Alþingis bíður mjög vandasamt verkefni við að ráða í framtíðina og reyna að sýna fram á að aðhalds verði gætt eins og hægt er og kostur er í þeirri vinnu sem fram undan er. Hæstv. forseti. Ég hef einungis setið fimm ár á þingi og hef náttúrlega aldrei séð annað eins fjárlagafrumvarp og ég held ekkert 

Forseti vill upplýsa vegna orða hv. þingmanns að fjórir hæstv. ráðherrar eru í húsinu og fylgjast að öllum líkindum með umræðunni.

Hæstv. forseti. Það er með hálfum hug að maður leggur leið sína í ræðustól Alþingis í dag. Ástandið er með þeim hætti að við erum öll fremur hnípin, þjóðin er hnípin enda í vanda. Við þurfum hins vegar að horfa fram á veginn eins og hér hefur verið sagt margoft í dag í þessari umræðum og í umræðunni um stefnuræðu forsætisráðherra í gær. Auðvitað höfum við úr ýmsu að spila en við þurfum sömuleiðis að athuga að það er margs að gæta. Það sem okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur verið efst í huga á síðustu dögum og í þessum umræðum er það að við viljum að allt sé gert til að fara inn á aðrar brautir í efnahagsmálum, breyta í grundvallaratriðum stjórn efnahagsmála. Það sem skiptir okkur mestu máli og við teljum sömuleiðis að skipti þjóðina mestu máli er að menn fari ekki út í það að viðhalda óbreyttu kerfi. Við höfum lagt okkar af mörkum í þeim efnum. Við höfum lagt fram ýmsar hugmyndir á síðustu árum um það hvernig gera eigi hlutina með öðrum hætti en ríkjandi stjórnvöld hafa verið að gera. Áðan tilkynnti hæstv. forseti að verið sé að dreifa þingmáli frá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um Efnahagsstofnun. Þar förum við yfir í nokkuð mörgum liðum þær hugmyndir sem við höfum lagt á borðið og höfum þróað eftir því sem málin hafa breyst á vettvangi efnahagsmála. Við höfum verið tilbúin hvern einasta dag að taka þátt í þeirri vinnu sem fram þarf að fara og við lýsum enn yfir vilja til þátttöku. Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að við skoðum stöðuna og spyrjum okkur: Hvað gerist nú? Við vitum öll að það hefur stefnt í óefni. Það hafa ýmis merki verið á lofti, okkur hefur verið bent á það af sérfræðingum, bæði hér á landi og erlendis, mánuðum og jafnvel missirum saman að óveðursský séu á lofti. Ég minnist þess að það eru kannski rúmir tveir mánuðir frá því að maður las fréttir um efnahagssérfræðinga úti í heimi sem sögðu okkur frá stöðunni í Bandaríkjunum í fjárfestingarsjóðunum þar, fasteignarsjóðunum Freddie Mac og Fannie Mae. Efnahagssérfræðingar spáðu því fyrir tveimur, jafnvel þremur mánuðum að gera yrði eitthvað róttækt í málefnum þessara sjóða og að öllum líkindum væri eina ráðið að þjóðnýta þá, að Bandaríkjastjórn færi inn í þá. Og hvað gerðist? Nákvæmlega það sem efnahagssérfræðingar höfðu spáð. Það eru kannski 6–8 vikur síðan við heyrðum fréttir um það í fjölmiðlum frá íslenskum sérfræðingum sem töldu að staða Glitnis væri veik. Af hverju kom þá það sem gerðist um síðustu helgi okkur í opna skjöldu? Auðvitað gerði það það ekki. Hins vegar hafa stjórnvöld haft tilhneigingu til að sofa á verðinum, þá tilhneigingu hafa þau haft árum saman - Sjálfstæðisflokkurinn sem farið hefur með efnahagsmálin, verið í forsæti ríkisstjórnar í 17 ár og stjórnað þaðan nú síðustu árin með Framsóknarflokki og á þessu kjörtímabili með Samfylkingunni. En hvað gerist nú? Við hv. alþingismenn horfum fram á það að endurreisa þurfi tiltrú þjóðarinnar á efnahagsstjórninni, ekki efnahagsstjórn þessarar ríkisstjórnar heldur efnahagsstjórn almennt. Það verkefni þurfum við að vinna í sameiningu og það verkefni hefst við borð fjárlaganefndar. Og ég verð að segja, virðulegi forseti, að ég var nokkuð snortin vegna ræðu hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar hér áðan. Hann hóf mál sitt á því að tala um breytt vinnubrögð við fjárlagagerðina. Á máli hans mátti skilja að tími væri kominn til þess að auka áhrif þingsins á gerð fjárlaga og þar með draga úr áhrifum og völdum ríkisstjórnarinnar á fjárlagagerðina, að við þyrftum að laga okkur að nýjum veruleika. Hæstv. forseti. Ég fagna þessum yfirlýsingum sem koma frá áhrifamiklum manni, varaformanni hv. fjárlaganefndar við þessa umræðu og ég treysti því auðvitað að það geti verið breyttir og bættir tímar fram undan og menn átti sig á því að þótt við séum knúin til samstarfs núna og samráðs, þá verði önnur vinnubrögð viðhöfð við úrvinnslu þessa fjárlagafrumvarps en áður hafa verið. Við verðum líka að skoða, hæstv. forseti, það sem hefur verið að gerast í samfélaginu. Við þurfum að athuga á hvern hátt hægt er að endurskoða siðferði viðskiptanna. Við þurfum að spyrja okkur spurninga eins og þeirra: Verður hægt að endurskoða alla kaupréttarsamningana sem hafa verið gerðir? Eða starfslokasamningana? Við þurfum líka að skoða hversu mikið hefur verið tekið af fjármunum út úr kerfinu, út úr bankakerfinu, og þess vegna grunnstoðum samfélagsins sem ríkisstjórnin hefur verið iðin við að einkavæða. Við höfum heyrt það hvað eftir annað að nýfrjálshyggjan og þeir sem aðhyllast þá stefnu hafi horn í síðu alls eftirlitsins sem er hér með stofnunum og fyrirtækjum. Það henti ekki nýfrjálshyggjunni, markaðurinn eigi að „regúlera“ sig sjálfur, eins og það heitir á vondu máli. Við þurfum að endurskoða þetta. Stefna Sjálfstæðisflokksins hefur verið sú að valdið eigi að vera hjá markaðnum. Það hefur verið pólitísk stefna sem keyrt hefur verið eftir hér. Þeirri stefnu verður að breyta. Hæstv. forseti. Við spyrjum: Hvað ætla menn að gera? Ætlar ríkisstjórnin að halda áfram áformum sínum um einkavæðingu? Þess eru nokkur merki. Við höfum ekki séð að verið sé að breyta um kúrs í þeim efnum og þetta fjárlagafrumvarp er ekki til marks um að það eigi að breyta neinu þar um. En það verður að breytast, það verður að breytast. Og ég spyr: Ætlar ríkisstjórnin virkilega að fara að setja virkjanirnar og þar með auðlindirnar okkar á markað? Er ekki rétt að staldra við og horfast í augu við veruleikann? Núna ríður á að taka höndum saman, ekki við það að viðhalda óbreyttu ástandi heldur að horfa inn á nýjar brautir. Þá teljum við sem sitjum á þingi fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð að það séu ákveðin tækifæri fólgin í hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og við þurfum að skoða þá hugmyndafræði líka við fjárlagagerðina. Hvernig stöndum við á bak við sjálfbærni í samfélaginu? Hvernig tryggjum við að atvinnulíf okkar haldist í hendur við það sem er að gerast í ríkisfjármálunum? Hvernig tryggjum við að hjól atvinnulífsins snúist, ekki að þau ofhitni eins og ákveðin tilhneiging hefur verið til heldur að þau snúist áfram og haldi áfram að tryggja velsæld í samfélaginu, ekki ofvöxt heldur ástand sem við getum öll sætt okkur við? Þetta allt er á ábyrgð okkar stjórnmálamannanna og þessara spurninga þarf að leita svara við hjá fjárlaganefnd. Hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar kemur inn á þrjár meginstoðir samfélagsins. Hún byggir á því að þessar þrjár meginstoðir haldist í hendur, séu hver og ein jafnrétthá og hver og ein jafnstyrk. Hverjar eru þessar stoðir? Þetta eru stoðir efnahagslífsins, þetta eru stoðir umhverfisins, þetta er spurningin um náttúruauðlindir okkar og þetta er spurning um samfélagslegar stoðir. Þessir þrír þættir halda uppi samfélagi okkar. Ef einn þátturinn er vanræktur og fær ekki þá næringu eða þá athygli sem nauðsynleg er þá eru hinar stoðirnar ekki nægilegar til að halda samfélaginu uppi. Ég hvet hv. þingmenn fjárlaganefndar til að hafa þetta í huga þegar farið verður í umræðu um fjárlagafrumvarpið, að leitað verði nýrra leiða og skoðuð verði ný hugmyndafræði og þá tel ég 

Virðulegi forseti. Í upphafi þingfundar í morgun gerðum við hv. þm. Ögmundur Jónasson grein fyrir því að við teldum rétt að fresta þessari umræðu. Við höfðum að vísu ekki nema stuttan tíma til þess að gera grein fyrir því af hverju en við töldum rétt að fresta umræðunni vegna þess að það væri ekki hægt að tala um fjárlagafrumvarpið miðað við aðstæður í þjóðfélaginu í dag. Fyrst hv. þm. Lúðvík Bergvinsson gengur í salinn má nefna að hann blandaði sér í umræðurnar og hélt því fram að þessar umræður yrðu að fara fram og vísaði til stjórnarskrár. Hvernig sem lúsar er leitað í stjórnarskránni verður þó ekki séð að neitt hald sé í tilvísun í stjórnarskrá hvað þetta varðar. Þar er eingöngu talað um að umræður um fjárlög skuli fara fram og þau skuli afgreidd með ákveðnum hætti en ekki að umræður um fjárlög skuli fara fram á ákveðnum tíma, þ.e. á öðrum þingdegi eða þingdegi eftir að stefnuumræða forsætisráðherra liggur fyrir. Þá sagði hv. þm. Kristján Þór Júlíusson í umræðunni áðan að þeir sem vildu fresta umræðunni töluðu af miklu ábyrgðarleysi. Í hverju felst það ábyrgðarleysi, mér er spurn? Er ábyrgðarleysi að fara fram á og gera kröfu til þess að hægt sé að fjalla um fjárlögin og fjárlagafrumvarpið miðað við þann raunveruleika sem er fyrir hendi? Raunveruleikinn sem kann að vera til staðar árið 2009 blasir því miður ekki við. Það sem um var að ræða og sett var fram þegar það frumvarp til fjárlaga sem hér liggur fyrir var útbúið - forsendur þess eru gjörsamlega brostnar. Þær breytast með hverjum klukkutíma sem líður miðað við það stórviðri sem gengur á í okkar efnahagsmálum, því miður - það er bara staðreyndin í málinu. Eitt atriði er stórmál og hefði átt að vera fyrsta mál sem hefði verið lagt fyrir Alþingi Íslendinga, þ.e. yfirtaka ríkisins á Glitni banka. Þar er um að ræða að verja á um 100 milljörðum af fé ríkisins til þeirrar yfirtöku og það er mál sem var aðkallandi að Alþingi ræddi. Ég gerði að umtalsefni í umræðunum í gærkvöldi að nauðsynlegt væri að við færum í gegnum nauðsynlega pólitíska umræðu varðandi ríkisvæðingu þessa banka. Hvert stefnir? Hvað hyggst ríkisstjórnin gera? Ætlar ríkisstjórnin að grípa til sömu ráða og gert hefur verið t.d. í Grikklandi og Írlandi? Er það yfir höfuð mögulegt miðað við ofurstærð bankakerfisins, þá þjóðarframleiðslu og þjóðarauð sem við búum yfir og þá miklu erlendu hluti sem bankarnir standa fyrir? Þessi atriði hljóta að koma til skoðunar og verða viðfangsefni á næstu dögum. Það sem við stöndum hins vegar frammi fyrir í dag og gerir að verkum að umræða um fjárlagafrumvarp verður mjög ómarkviss er að við vitum ekki hvernig gjaldmiðillinn sveiflast. Það höfum við í raun aldrei vitað síðan gjaldmiðillinn var settur á flot árið 2001. Þá var um að ræða breytingu á stefnu varðandi almenn gjaldmiðilsmál. Hópur hagfræðinga hafði talað fyrir því að það yrði gert, fyrst og fremst til að koma í veg fyrir að ríkisstjórnir gætu með ábyrgðarlausum hætti prentað peningaseðla og þannig stuðlað að verðbólgu. Hugmyndin var sú að gera breytingar á gjaldmiðilsmálum til að koma í veg fyrir þá miklu verðbólgu sem hafði orðið, sérstaklega á árunum upp úr 1970. Þá voru ríkissjóðir reknir með miklum halla eins og reyndar er ráðgert samkvæmt því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Átrúnaðargoð hæstv. fjármálaráðherra og ýmissa fleiri, Milton Friedman, benti sérstaklega á að það væri gjörsamlega út í hött að afgreiða fjárlög með halla; slíkt væri ekkert annað en ávísun á seðlaprentun sem mundi enda í verðbólgu og gengisfellingu gjaldmiðils. Nú erum við stödd mitt í mikilli verðbólgu, því sem við mundum kalla óðaverðbólgu, og gengisfelling gjaldmiðils á hverjum degi er meiri en nokkur hefði búist við. Þegar við tókum upp þetta gjaldmiðilskerfi árið 2001 lét ég í ljós þá skoðun að þetta væri hið mesta óráð. Þótt það gæti verið gott fyrir stórþjóðir, t.d. Bandaríkjamenn og þess vegna Þjóðverja og ýmsa fleiri, að fara út úr því kerfi sem hafði verið við lýði í gjaldmiðilsmálum fram til þess tíma til þess að ná þeim árangri sem talað hafði verið um - til þess að draga úr verðbólgu - þá var þetta hið mesta óráð fyrir smáþjóð. Það var útilokað að smáþjóð gæti komist í gegnum slíkt; að hafa örmynt á floti eftir markaðsgengi hverju sinni þannig að stærstu markaðsaðilar í hverju þjóðfélagi gætu ráðið dagsgenginu eftir því sem þeim hentaði. Við höfum ítrekað horft upp á það að stórir innlendir markaðsaðilar geta fellt krónuna ef þeim sýnist svo og það þjónar þeirra hagsmunum. Þannig hefur það verið. Seðlabankinn lækkaði bindiskyldu bankanna árið 2003 úr 4% í 2%. Það var að mínu viti gjörsamlega glórulaus aðgerð á þeim tíma, þegar bankarnir tóku stórt stökk fram á við, þurfti virkilega að gæta aðhalds og sýna gætni og varúð. Það var ekki gert og við erum að súpa seyðið af því í dag, þeim mistökum sem hafa verið gerð í hagstjórn á Íslandi þennan tíma. Kerfi ofurstýrivaxta hafði í för með sér að erlendur gjaldeyrir streymdi inn og stuðlaði að hágengi sem engin innstæða var fyrir. Það magnaði enn vandann og gerði að verkum að undirliggjandi verðbólga kom ekki fram í hagkerfinu vegna þess að í raun var verið að handstýra gengismálum með ofurvöxtum. Einhvern tíma hlaut að koma að lendingunni. Ég hafði vonast til þess að hún yrði með öðrum hætti og mildari en virðist vera að gerast í dag. Þeir sem hafa ofurtrú á hinum merka hagfræðingi Milton Friedman, sem ég met raunar mikils líka, hafa gleymt einu. Hann benti sérstaklega á að peningamagn í umferð mætti aldrei verða meira en sem næmi framleiðsluverðmætum hverrar þjóðar því að annað mundi leiða til verðbólgu. Einmitt það gerðist hjá okkur. Þenslan undanfarin ár hefur verið skuldsett. Þenslan hefur m.a. komið til vegna þess að við höfum haft aðgang að ódýru lánsfjármagni og við höfum haft möguleika á því með því að handstýra genginu og hafa hágengisstefnu. Það hefur í raun verið olía á eldinn vegna þess að fólk gerir sér alveg grein fyrir því að það getur verið hagkvæmt að gera hluti meðan hlutir eru á útsölu eins og erlendur gjaldeyrir var á sínum tíma. Með jöklabréfaútgáfunni var enn meiri olíu hellt á þenslueldinn. Þá var peningamagnið í umferð miklu meira en sem nam framleiðsluverðmætunum. Þann 27. mars sl. skrifaði hið virta rit Financial Times að Ísland væri risastór vogunarsjóður. Öll þessi atriði og sjónarmið lágu fyrir í byrjun síðasta þings. Það er því með nokkrum fádæmum að virk raunhæf peningamálastefna skuli ekki hafa verið unnin af hálfu ríkisstjórnarinnar og það er til verulegs vansa að ríkisstjórnin skuli ekki hafa brugðist við og gert ráðstafanir varðandi gjaldmiðilsmálin áður en við lentum í snjóflóðinu.

Virðulegur forseti. Við upphaf umræðunnar hér í morgun komu fram óskir um að henni yrði frestað en við framsóknarmenn höfum ekki tekið undir þá ósk. Við teljum að þrátt fyrir að fjárlagafrumvarpið sem við ræðum hér sé meingallað að því leyti að allar forsendur eru meira eða minna brostnar þjóni það engum tilgangi að fresta umræðunni, það er svo mikið að gerast í samfélaginu um þessar mundir að það mundi ekki hafa mikið upp á sig. Við teljum því að þessi umræða eigi að fara fram og málið eigi að fara til fjárlaganefndar og þar verði farið yfir það eins og venjulega. Ég lýsti því þannig í morgun að segja mætti að fjárlagafrumvarpið væri skrifað með ósýnilegu bleki af því að það mun bara gufa upp, það sem í því stendur mun að talsverðu leyti ekki standast hvað forsendurnar varðar. En auðvitað þarf að vinna þetta faglega, það er mikið verk að setja slíkt fjárlagafrumvarp fram, þetta er rammi, og hefð er fyrir því að fjárlaganefnd breyti því eftir því sem þörf þykir og að þessu sinni er, held ég, augljóst að því verður breytt verulega. Við töldum að umræðan yrði langt fram á kvöld og því var heimilað að fara fram yfir klukkan átta í kvöld án teljandi vandræða hvað varðar störf þingmanna. En ég held að það sé augljóst miðað við mælendaskrá að umræðunni verður brátt lokið, það er því engin þörf á að vera svo lengi. Þetta lýsir ástandinu, það er uppnám í samfélaginu vegna stöðu bankamála. Þingmenn halda að sér höndum, menn vilja ekki rugga bátnum mikið, menn vita ekkert hvað er að ske og hvað mun ske og menn vilja ekki hafa slæm áhrif á markaðinn með því að fara geyst hér á Alþingi. Það er því mjög lýsandi fyrir stöðuna í samfélaginu að enginn kraftur er í umræðum um fjárlagafrumvarpið, það er ósköp lítið um að tala. Staðan er svo óviss og við vitum að forsendurnar eru brostnar að verulegu leyti varðandi frumvarpið. Hér hefur líka komið fram að í frumvarpinu segir um efnahagsstefnuna og markmið fjárlaga, og það hafa þingmenn lesið upp, með leyfi virðulegs forseta: „Eftir eitt mesta hagvaxtarskeið um langt árabil er hagkerfið tekið að færast nær jafnvægi á ný.“ Þetta stenst ekki enda sá hæstv. fjármálaráðherra sér ekki fært að fara með þessa setningu í framsöguræðu sinni heldur bætti hann því við að fram undan væri nokkur lægð o.s.frv. Hæstv. ráðherrar hafa því brugðist við, m.a. fjármálaráðherra, gagnvart stöðunni með orðum sínum hér. Þess mátti líka sjá stað í gær í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra, ræðudrögin sem hann hafði dreift sem trúnaðarmáli til þingmanna tóku mjög miklum breytingum. Þar var alls ekki verið að breyta einhverjum örfáum setningum, eins og maður hélt kannski, heldur fuku þar heilu kaflarnir og aðrir kaflar komu inn. Ræðan var þar af leiðandi miklu meira í takt við það sem var að gerast í gær, þannig að nú eru menn að bregðast við þessari stöðu á mjög skömmum tíma. Allir eru mjög uggandi yfir stöðunni. Mig langar, virðulegur forseti, að lýsa því að ungt fólk hefur miklar áhyggjur og tilgreini þá sérstaklega Samband ungra framsóknarmanna, sem eru ungliðasamtök í mínum flokki. Stjórn samtakanna kom saman í gær og ályktaði, og mig langaði að tipla á ályktuninni sem hún sendi frá sér í gær. Þar er ríkisstjórnin átalin fyrir að taka ekki strax á vandanum sem við stöndum frammi fyrir. Tilgreint er að á þeim tíma sem liðinn er síðan flokkarnir tóku við stjórn landsmála hafa talsmenn þeirra ekki hlustað á varnaðarorð okkar framsóknarmanna né annarra í samfélaginu sem hafa bent á ýmis hagstjórnarmistök sem gerð hafa verið. Það er líka tínt til að staðan í efnahagslífinu sé alvarleg og tímabært að það verði viðurkennt og ef ekki verði strax ráðist í samhentar aðgerðir muni stærri skaði hljótast af. Það er sagt að aðgerðaleysisstefna ríkisstjórnarflokkanna hafi nú þegar stórskaðað trúverðugleika íslensks efnahagslífs og nauðsynlegt sé að ráðast strax í samhentar aðgerðir ríkisstjórnar, Alþingis, sveitarstjórna, Seðlabanka og samtaka atvinnurekenda, launþega og fjármálafyrirtækja með það að markmiði að snúa við þeirri alvarlegu stöðu sem upp er komin. Það er líka tilgreint hér, virðulegur forseti, að ungir framsóknarmenn vilja greiða fyrir erlendri fjárfestingu í landinu til þess að koma hjólum efnahagslífsins aftur af stað, m.a. með uppbyggingu stóriðju, svo sem á Bakka, í Straumsvík og í Helguvík, í uppbyggingu hátækniþjónustu, t.d. gagnaverum, felast auk þess mörg sóknarfæri. Hér er sagt að auka þurfi gjaldeyrisvarasjóð þjóðarinnar verulega til að styðja við fjármálakerfi landsmanna og auka trúverðugleika íslensks efnahagslífs og loksins þarf Seðlabankinn að hefja vaxtalækkunarferli enda ljóst að heimili og atvinnulíf í landinu geta ekki staðið undir núverandi vaxtabyrði. Unga fólkið okkar lætur þessi mál til sín taka og hefur áhyggjur eins og við hin sem eldri erum. Framsóknarmenn hafa allt frá því í sumar varað við stöðunni. Við bentum á þetta, formaður flokksins, hv. þm. Guðni Ágústsson, hafði forustu um það strax í sumar að benda á stöðuna sem var að mörgu leyti fyrirsjáanleg. Þá var strax kominn óróleiki í fjármálalífið og bentum við á að mjög óvarlega væri farið í fjárlagafrumvarpi síðasta árs eða á síðasta ári, því fjárlagafrumvarpi sem var svo samþykkt og eru fjárlög í dag. Það var 20% þensla í því frumvarpi, sem var afar óeðlilegt miðað við að við vorum að koma úr kosningabaráttu og í slíku árferði leyfðu menn sér að spýta frekar inn í hagkerfið heldur en hitt. Það er hefðbundið að menn stígi á bremsuna eftir kosningar, en það var ekki gert. Áfram var gefið inn gas en ekki stigið á bremsuna og í fjárlagafrumvarpi síðasta árs var mjög óvarlega farið. Miðað við fjárlagafrumvarpið sem við erum með í höndunum sýnist manni að það sé upp á teningnum aftur, það er ekki nógu mikið aðhald í því. Þó ber að fagna því að verið er að halda til haga fjárfestingum og reyndar verið að færa frá síðasta ári til ársins í ár. Við bentum á það líka, við framsóknarmenn, að fyrirsjáanlegt var að ekki yrði hægt að setja út alla þá fjármuni sem settir voru í samgöngumálin - að ekki væri hægt að koma þeim öllum út á þeim tíma sem áætlað var þannig að þeir peningar yrðu að færast á milli ára núna. Ég vil benda á það sérstaklega, virðulegur forseti, að það er ágætt að velta því fyrir sér hvar við værum stödd núna hefði Framsóknarflokkurinn, í samstilltu átaki í síðustu ríkisstjórn, ekki staðið að þeirri uppbyggingu í atvinnumálum í stóriðju sem orðin er. Það er mjög athyglisvert að skoða svar sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir fékk frá iðnaðarráðherra við fyrirspurn sinni um þau mál. Þar kemur fram að í ár verður hlutfall álframleiðslu í útflutningstekjum rúmlega 30% af heildarútflutningstekjum. Þetta er mjög stór hluti. Hvað eykst þessi hlutur mikið milli ára? Jú, árið 2008 er áætlað að útflutningur áls aukist um 70% að magni til, þannig að þetta er mikil aukning. Við bæði fáum inn miklar tekjur, nýjar tekjur, fyrir utan það að við sköpum hér afar mörg störf en nú eru samtals um 4.500 störf í þessum iðnaði, þ.e. bæði fastir starfsmenn og áætluð afleidd störf. Maður spyr sig því núna: Hefðum við ekki haft þrek til þess að fara í þá uppbyggingu, væri staðan miklu verri í dag en hún þó er, þó að hún sé alls ekki góð? Við framsóknarmenn höfum verið þess fylgjandi að við höldum áfram á þessari atvinnuuppbyggingarleið, við höldum áfram í uppbyggingu í m.a. stóriðju en að sjálfsögðu líka í ferðamálum og hátækniiðnaði og öllu því sem hægt er að tína til. En það verður að segjast eins og er, virðulegur forseti, að misklíðin innan ríkisstjórnarinnar um uppbyggingu í stóriðju hefur skaðað. Ég vona að menn beri gæfu til að snúa bökum saman í því árferði sem við horfum nú upp á og að þeirri misklíð linni. Svo vil ég líka, virðulegur forseti, tiltaka að við þurfum að horfa til annarra atvinnugreina. Ég nefndi áðan ferðaþjónustuna, þar eru geysilega mörg sóknarfæri. Vegna gengismála kemur ferðaþjónustan frekar vel út þannig að það væri þess virði að setja verulegan kraft í hana. Það er ágætisgrein eftir Ólaf Hauksson í Morgunblaðinu í morgun þar sem hann eggjar iðnaðarráðherra til að leggja meiri kraft í markaðsmálin um þessar mundir. Virðulegur forseti. Tími minn er á þrotum. Ég vona að fjárlagafrumvarpið fái góða umfjöllun í fjárlaganefnd þó að ég geri mér grein fyrir því að allar forsendur eru brostnar. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að minna á að í upphafi þingfundar í dag óskuðum við eftir því, ég fyrir hönd þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og hv. þm. Jón Magnússon fyrir hönd Frjálslynda flokksins, að þessari umræðu yrði skotið á frest þar til í næstu viku þegar fyrir lægju ákvarðanir ríkisstjórnarinnar hvað varðar ráðstafanir til að bregðast við þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir nú um stundir. Við því var ekki orðið og við vísuðum þá ábyrgð á hendur ríkisstjórninni fyrir þessi vinnubrögð. Gott og vel, við ræðum þetta frumvarp núna og umræðan er dæmd til að vera á mjög almennum nótum enda hverjum þingmanni ætlaðar tíu mínútur til hennar. Talsvert er talað um að við eigum að tala í lausnum. Það deilir enginn um að Íslendingar standa frammi fyrir miklum efnahagsvanda og þrengingum á komandi mánuðum og missirum og að nú ríði á að við snúum bökum saman og tölum í lausnum. Því er ég sammála. Ég tel mjög mikilvægt að við slíðrum sverðin að því leyti sem unnt er, en þó verð ég að segja hitt að þegar menn bæta því við að nú eigi menn að láta það vera að benda á sökudólga og hvað valdi þeim vandræðum sem við stöndum frammi fyrir þá hef ég um það ákveðnar efasemdir. Það er nefnilega orðtæki til á íslensku sem segir: Vítin eru til að varast þau. Til þess að við getum varast vítin þurfum við að þekkja hver þau eru. Við verðum að horfast í augu við orsakirnar, hvað það er sem veldur því að við stöndum frammi fyrir þeim vanda sem raun ber vitni, taumlaus einkavæðing, einkavæðing fjármálafyrirtækja á tíunda áratugnum án þess að reistir væru varnarmúrar fyrir hönd almennings. Þær fréttir berast úr fjármálaheiminum að bankarnir vinni að því að endurskipuleggja starfsemi sína, m.a. aðskilja almenna viðskiptastarfsemi og fjárfestingarsjóði. Ég geri mér ekki fyllilega grein fyrir hversu langt er gengið í þeim efnum en gengið er í þá átt sem tillögur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa gengið út á. Fyrir þinginu liggur frumvarp frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni og mér um að þessi aðskilnaður verði gerður. Hvers vegna er mikilvægt að ræða þetta í þessu samhengi? Jú, það er vegna þess að þegar hlustað er grannt á hvað fulltrúar ríkisstjórnarinnar sögðu í gær við stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra og þegar fjárlagafrumvarpið fyrir næsta ár er skoðað kemur í ljós að menn hafa ekkert lært. Fólkið sem nú segist vilja tala í lausnum neitar að horfast í augu við orsakir vandans. Hæstv. félagsmálaráðherra ræddi það í ræðu sinni í gær að ríkisstjórnin væri í alvöru að hugsa um að þrengja að Íbúðalánasjóði, að fara að kröfu fjármálafyrirtækja og laga starfsemi hans að því sem gerist á almennum markaði þar sem vaxtaprósentan er þyngri og erfiðari. Ríkisstjórnin er í alvöru að tala um þetta enn þá. Þrátt fyrir það hrun sem þjóðin horfir upp á í fjármálaheiminum er ríkisstjórnin í alvöru að bjóða upp á lausnir af þessu tagi. Hún er í alvöru að ræða það að setja heilbrigðisþjónustu landsmanna í ríkari mæli en verið hefur út á markaðstorgið, menn eru í alvöru að ræða þetta. Í þessu frumvarpi er ekki tekið á fjárhagsvanda Landspítalans eða sjúkrahúsanna í landinu, það er ekki gert. Hvers vegna? Það á að kreista starfsemina og þröngva henni út á markaðstorgið. Það er það sem vakir fyrir stjórnvöldum. Það er ekki tekið á vandamálum löggæslunnar. Við höfum verið að fletta blöðunum á undanförnum dögum og vikum og sjáum hvernig þrengt hefur verið að löggæslunni í landinu. Hún er verr mönnuð núna en hún var fyrir fáeinum árum. Það er verið að hafa kjörin af starfsmönnum löggæslunnar, skafa af þeim kjörin, skerða þau, vegna þess að löggæslan fær ekki þá fjármuni sem hún þarf á að halda. Hverjar eru afleiðingarnar, hvernig munu menn bregðast við í harðnandi samfélagi, hættulegu samfélagi? Hvernig bregst fámenn liðssveit lögreglu við á hættustundu? Hún fer að óska eftir því að fá að bera vopn, svo að dæmi sé tekið. Menn eru farnir að tala um mikilvægi þess að lögreglan vopnist. Væri ekki nær að hlúa betur að löggæslunni en gert hefur verið og halda í þau gildi sem hafa verið við lýði hjá lögreglunni til þessa, sem alla tíð hefur hafnað því að bera vopn og verja sig með þeim hætti? Ég nefni þetta bara sem dæmi. Við munum skoða fjárlagafrumvarpið með tilliti til velferðarþjónustunnar almennt vegna þess að á samdráttar- og krepputímum ríður á að hún sé í góðu lagi. Velferðarþjónustan er mikilvægasta jöfnunartækið á sveiflu- og samdráttartímum. Við munum lesa þetta frumvarp með það í huga. Síðan er það hitt, þegar við höldum okkur enn við orsakir vandans: Hvernig stendur á því að við höfum í höndunum fjárlagafrumvarp sem gerir ráð fyrir upp undir 60 milljarða halla? Það er vegna þess að á undanförnum árum hafa skatttekjur ríkisins verið skertar. Hátekjuskatturinn var felldur niður, eignaskattar, skattar á þá sem mest hafa efnin í þjóðfélaginu hafa verið skertir, það hefur verið dregið úr þeim. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði vöruðum við þessu á sínum tíma. Við bentum á að tekjuafgangur á fjárlögum væri til kominn vegna þess að ríkissjóður nyti góðs af þenslunni, við töluðum um þensluskatta. Þegar þjóðin keypti um efni fram stóru bílana og keypt var til virkjana runnu auknar tekjur í ríkissjóð. Þetta var skammgóður vermir. Nú kemur á daginn að það vantar peninga. Hvað segja fulltrúar Sjálfstæðisflokksins þá? Ég er búinn að hlusta á þá við þessa umræðu. Þeir segja: Það þarf að draga saman í ríkisrekstrinum. Það þarf að minnka útgjöldin og fjárframlögin til Droplaugarstaða, til Landspítalans, til löggæslunnar. Þetta frumvarp gengur út á það. Hæstv. forseti. Tími minn er þrotinn en við munum skoða frumvarpið með tilliti til velferðarþjónustunnar almennt og munum skoða þetta líka með tilliti til þess hvar hægt er að spara í ríkisrekstrinum. 

Virðulegi forseti. Í dag hefur frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2009 verið til umræðu, við erfiðar aðstæður í þjóðfélaginu. Og eins og fram hefur komið í ræðum hv. þingmanna hafa þeir eðlilega áhyggjur af því efnahagsástandi sem nú blasir við. Sveiflur og miklar hræringar á fjármálamörkuðum erlendis hafa áhrif hér á landi. Þá hefur fall íslensku krónunnar haft mikil áhrif á kjör fólksins í landinu. Ungt fólk sem er að koma undir sig fótunum og hefur alist upp við stöðugleika í efnahagsmálum stendur nú frammi fyrir einum mestu efnahagserfiðleikum síðari ára. Undanfarin ár hefur í síauknum mæli verið auðveldara að fá lán hjá bönkum og sparisjóðum í erlendri mynt. Aðgengi fólks að lánsfjármagni var gjörbreytt og í mörgum tilfellum var fólk hvatt til að taka lán í erlendri mynt. Nú þegar gengi krónunnar fellur eins og raun ber vitni hefur hagur almennings í landinu versnað. Húsnæðislán hækka og matarinnkaup heimilanna taka nú mun stærri hluta af tekjum heimila en fyrir aðeins nokkrum mánuðum. Unga fólkið sem er að koma undir sig fótunum og stofna fjölskyldu stendur nú frammi fyrir miklum erfiðleikum og veltir fyrir sér framtíð sinni. Fólk er eðlilega uggandi um sinn hag. Nú um stundir er útlitið ekki bjart en við munum aftur sjá til sólar. Brýnasta verkefni næstu mánaða er að ná tökum á verðbólgunni, það er algjörlega nauðsynlegt. Við höfum áður gengið í gegnum mikla erfiðleika í efnahagsmálum og komist út úr þeim. Það gerum við einnig nú. Og við megum ekki gleyma því að fram undan eru bjartir tímar. Um það eru allir sérfræðingar sammála. Við verðum að standa saman, taka sameiginlega á vandamálinu. Það efnahagslega stórviðri sem gengur yfir heiminn og þau áhrif sem það hefur á okkur sýnir í hversu alþjóðlegu umhverfi við erum og hvað sveiflur erlendis hafa mikil áhrif á fjármálalífið á Íslandi. Eftir góða afkomu ríkissjóðs undanfarinna ára er nú gert ráð fyrir að afkoma hans versni og tæplega 60 milljarða halli verði á honum árið 2009. Miðað við óbreyttar áherslur í rekstri ríkissjóðs er því spáð að hann verði rekinn með halla á næstu þremur árum en að viðsnúningur verði á árinu 2012. Þá er gert ráð fyrir að afgangur verði í ríkissjóði. Í slíku andstreymi á að skoða hvaða kostir eru í stöðunni til að tryggja hér atvinnu. Það er auðvitað mjög brýnt. Og eins og margoft hefur verið bent á er landið okkar gjöfult að auðlindum sem sífellt verða verðmætari. Nú er nauðsynlegt að nýta þær auðlindir sem við höfum yfir að ráða. Í sátt við náttúru og menn gætum við haldið áfram að virkja þær auðlindir sem felast í vatnsorku og ekki síst í jarðvarmaorku. Áhugi manna á nýtingu orku þessara auðlinda hefur verið að aukast til margvíslegra nota og til margvíslegra verkefna. Landsins mesta orka er í Suðurkjördæmi. Áform manna á því svæði beinast að því að nýta þær auðlindir sem þar eru til atvinnuuppbyggingar á Suðurlandi. Á Keflavíkurflugvelli, gamla varnarsvæðinu, mun netþjónabú taka til starfa á síðari hluta næsta árs og skapast við það ný störf. Netþjónabú er fyrirtæki sem þarf aukna orku. Ísland var því valkostur sem ákjósanleg staðsetning fyrir netþjónabú og þá er vitað um áhuga fleiri í þeirri grein til að hefja starfsemi af slíkum toga hér á landi. Þá hefur áhugi erlendis frá á ferskvatni stóraukist. Nú þegar hefur fyrirtæki staðsett í Þorlákshöfn hafið útflutning á vatni og náð góðum árangri. Áætlanir eru um að allt að 30–50 störf skapist við verksmiðjuna þegar hún er komin í full afköst. Þá vil ég benda á tækifæri í ferðaþjónustu sem er vaxandi atvinnugrein. Nú í sumar var Vatnajökulsþjóðgarður stofnaður sem mun án efa verða aðdráttarafl fyrir ferðamenn bæði innlenda og erlenda. Í fjárlagafrumvarpinu er lagt til að fjárveitingar til stofnkostnaðar Vatnajökulsþjóðgarðs verði 245 millj. kr. og er það í samræmi við endurskoðaða framkvæmdaáætlun þar sem gert er ráð fyrir að uppbyggingu í þjóðgarðinum verði lokið árið 2013, gangi öll áform eftir. Stofnun þjóðgarðsins er eitt stærsta atvinnusköpunar- og byggðaþróunarverkefni sem stjórnvöld hafa tekist á hendur í þessum hluta landsins. Hægt er að gera ráð fyrir að þjóðgarðurinn skjóti styrkari stoðum undir ferðaþjónustu á þeim svæðum sem að honum liggja. Gera má ráð fyrir að þeim ferðamönnum sem sækja þjóðgarðinn heim fjölgi eftir því sem umsvif þjóðgarðsins verða meiri, innviðir styrkjast og gestastofum fjölgar. Vatnajökulsþjóðgarður mun gefa ferðaþjónustuaðilum í sveitarfélögum nærri þjóðgarðinum aukna möguleika í þjónustu við ferðamenn. Sóknarfærin sem verða til á næstu árum vegna þjóðgarðsins verða af ýmsum toga. Með víðsýni og frjórri hugsun heimamanna verður til í tengslum við þjóðgarðinn fjöldi nýrra atvinnutækifæra sem þarf að nýta sem mest og best. Vestmannaeyingar hafa lengi beðið eftir lausn á samgöngumálum sínum sem nú sér fyrir endann á með nýrri ferju og ferjuhöfn í Bakkafjöru. Samkvæmt áætlun á ný ferja að vera farin að sigla um mitt árið 2010. Með henni munu opnast nýir möguleikar fyrir Eyjamenn til að efla ferðaþjónustuna þar sem ferðatími á sjó styttist með hinni nýju ferju og ferðum fjölgar. Í kjölfar þessa munu gefast tækifæri til þess að efla tengslin við Suðurland en það mun án efa gefa Eyjamönnum aukin sóknarfæri á flestum sviðum. Ferðamenn sem ferðast um Suðurland fá tækifæri til að sigla til Vestmannaeyja með minni fyrirhöfn en áður var. Með nýrri ferju til Vestmannaeyja munu því skapast mörg tækifæri í ferðaþjónustu. Virðulegi forseti. Það er mjög margt jákvætt fram undan í atvinnumálum landsmanna þrátt fyrir tímabundna efnahagserfiðleika sem að steðja nú um stundir. Frumvarpið gerir ráð fyrir auknum opinberum framkvæmdum til þess að koma í veg fyrir að efnahagslífið hægi um of á sér. Það er mikilvægt að gera en á sama tíma er einnig mikilvægt að draga úr rekstri ríkisins og í því sambandi þarf að beita auknum aðhaldsaðgerðum til að ná fram sparnaði og hagræðingu. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að styrkja innviði samfélagsins á sviði samgangna og fjarskipta. Góðar og greiðar samgöngur eru m.a. forsenda atvinnuuppbyggingar á landsbyggðinni auk þess sem góðar samgöngur eru mikið hagsmuna- og öryggismál íbúa landsbyggðarinnar sem þurfa jafnvel að sækja atvinnu eða sækja sér menntun um langan veg oft við erfiðar veðurfarslegar aðstæður. Þá er ekki síður mikilvægt að efla fjarskipti og greiða þannig fyrir möguleikum þeim tengdum til atvinnusköpunar á landsbyggðinni. Á þessa þætti þarf að leggja mikla áherslu eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Virðulegi forseti. Þegar á móti blæs eins og nú gerir um stundir þá verðum við að horfa fram á við og sjá hvort ekki felist tækifæri í mótlætinu. Vissulega eru fjölmörg tækifæri eins og ég hef bent á í ræðu minni og fram kemur í fjárlagafrumvarpinu. Við megum alls ekki gleyma því að þrátt fyrir tímabundnar þrengingar í samtímanum er margt áhugavert að gerast á ýmsum sviðum samfélagsins sem hægt er að vera ánægður með. Eftir þessa umræðu í dag fer fjárlagafrumvarpið til fjárlaganefndar sem mun skoða frumvarpið vel og vandlega og á það eflaust eftir að taka töluverðum breytingum í meðferð nefndarinnar á þeim óvissutímum sem nú eru. Verkefnið verður vandasamt, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Björk Guðjónsdóttur fyrir ræðu sína. Ég get verið sammála henni í mörgu sem lýtur að framfaramálum en ég verð líka að taka fram að það á við um hennar ræðu eins og hæstv. fjármálaráðherra viðhafði um ræður manna í morgun - að vísu ekki mína ræðu sérstaklega - að í henni var ekki mikil umfjöllun um frumvarpið sjálft. Þess sakna ég og því langar mig til að víkja að tveimur atriðum varðandi þetta frumvarp. Annað atriðið er Vatnajökulsþjóðgarður sem hv. þingmaður vék að og við erum sammála um að er mikilvægt verkefni. Ég hef margoft áður vakið athygli á því hér í ræðustól að það skiptir máli hvar Vatnajökulsþjóðgarður er byggður upp; hvort hann er byggður upp við Vatnajökul eða Lækjartorg. Það er algjörlega valkvætt og undir stjórnvöldum komið. Því miður hefur afstaða núverandi ríkisstjórnar - og þar með hlýtur það að vera afstaða sem stjórnarflokkarnir skrifa undir - verið að uppbygging þessarar merku stofnunar verði í rauninni fyrst og fremst hér á höfuðborgarsvæðinu. Einu heilsársstörfin sem mér er kunnugt um að hafi verið stofnuð ný við þennan þjóðgarð eru hér í Reykjavík - hv. þingmaður leiðréttir mig ef það er ekki rétt - en úti í gömlu þjóðgarðssvæðunum eru vissulega til eldri störf. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um hitt atriðið sem mig langaði til að spyrja um. Það steðjar mikil vá að íslenskum heimilum og ekki síst ungu fólki. Það steðjar líka mikil vá að fyrirtækjunum og þau verða að skera hressilega niður ekki síður en unga fólkið. Ég spyr þess vegna hv. þingmann hvort hún sé sátt við að ekki virðist sama eiga að ganga yfir ríkisstofnanir. Eins og ég vakti athygli á í morgun er gert ráð fyrir því í fjárlagafrumvarpinu að ríkisstofnunum sé bættur upp bæði 

Virðulegi forseti. Í ræðu minni fór ég svona út og suður eins og margir hv. þingmenn hafa gert í sínum ræðum hér á undan. Við hv. þm. Bjarni Harðarson höfum greinilega sameiginlegan áhuga á því að Vatnajökulsþjóðgarður byggist upp og verði aðdráttarafl fyrir ferðamenn. Ég get vissulega tekið undir það með hv. þingmanni að auðvitað færi best á því að þau störf sem búin eru til fyrir garðinn væru ekki í Reykjavík heldur við Vatnajökul. Þau störf sem komin eru hér í Reykjavík eru færanleg og ekki er víst að það verði endilega niðurstaðan. Þannig að við skulum sjá til. Ég veit ekki betur en að í svörum hæstv. umhverfisráðherra hafi komið fram að það sé einmitt hugmyndin þegar fram í sækir.

Frú forseti. Ég vildi óska þess að mér hefði tekist að túlka svör hæstv. umhverfisráðherra með jafnjákvæðum hætti og hv. þm. Björk Guðjónsdóttir gerir. Því hefur vissulega verið svarað til að allir möguleikar séu opnir; það vitum við að þeir eru alltaf. Það væri vitaskuld ekki svona farið, trúi ég, ef annaðhvort hv. þm. Björk Guðjónsdóttir eða sá sem hér stendur sæti í stól umhverfisráðherra. Mér þykir þó svarið ekki fullnægjandi. Ég vil fá svar við því hvort hv. þingmaður er til í að ljá þeirri baráttu lið að framkvæmdastjórastaða Vatnajökulsþjóðgarðs verði flutt heim í hérað; að þeirri ákvörðun verði breytt sem fest var fyrr á þessu ári að hafa stöðuna með aðstoðarmannsstarfi hér í miðborg Reykjavíkur. Nú birtir yfir salnum þegar hinn brosmildi formaður fjárlaganefndar kemur í salinn. Seinni spurning mín lýtur að því hvort hv. þingmaður telji eðlilegt að á meðan atvinnulífinu og heimilunum blæðir af verðbólgu og gengisfalli fái ríkisstofnanir allan sinn verðbólgu- og gengiskostnað bættan, eins og er gert ráð fyrir og hægt er að lesa um í fjárlagafrumvarpinu, að mig minnir á blaðsíðum 214 og 215. Þessar tölur koma náttúrlega fyrir miklu víðar í frumvarpinu en gert er ráð fyrir 13–20% hreinum hækkunum vegna verðbólgunnar. Þá er ég ekki að tala um aðrar sértækar hækkanir vegna einstakra verkefna. Ég kalla eftir því hvort stjórnarliðar telji þetta eðlilegt. Að mínu viti göngum við nú inn í tíma þar sem allir verða að herða sultarólina mjög og það er 

Virðulegi forseti. Í ræðu minni ræddi ég að það þyrfti að gæta aðhalds í ríkisrekstri. Ég tel reyndar að það þurfi ávallt að gæta aðhalds í ríkisrekstri og kannski er það enn nauðsynlegra nú þegar samdráttur er í tekjum en áður. Svo ég tali nú eins og hagsýn húsmóðir þá gerist það auðvitað á heimilum í landinu að þegar tekjur til heimilisins dragast saman er reynt að skera niður og hagræða í heimilisrekstrinum. Það sama þarf að vera uppi á teningnum í ríkisrekstrinum. Hvað varðar Vatnajökulsþjóðgarð, sem við vorum að tala hér um áðan, geri ég fastlega ráð fyrir því að fleiri stöðugildi komi til garðsins þegar fram í sækir og umsvif þjóðgarðsins verða meiri. Þá skal ég leggja hv. þingmanni lið í baráttu fyrir því að þau stöðugildi fari á landsbyggðina. Vonandi verður það þannig, eins og ég sagði í fyrra svari mínu, að þótt þær tvær stöður sem búið er að ráða í séu í Reykjavík geti það breyst innan tíðar.

Að gefnu tilefni vill forseti minna þingmenn enn og aftur á að slökkva á farsímum, eða í það minnsta taka af þeim hljóðið, þannig að hljóð úr farsímum glymji ekki í þingsal.

Frú forseti. Ég tek nokkuð til mín þessa síðustu ádrepu forseta því ég er sjálfur sekur að því að hér glumdi minn farsími áðan. Var því nú þannig varið að ég hafði fengið mér kríu í síðdeginu og stillt vekjaraklukku en risið upp fyrr en ég ætlaði og gleymt að slökkva á henni; en nú hef ég slökkt á símanum. Þótt ég hafi ekki verið í þingsalnum áðan hlýddi ég á ræðu hv. formanns fjárlaganefndar sem ég þakka fyrir. Margt var gott í þeirri ræðu en mig langar þó að koma sérstaklega að þeirri gagnrýni sem þar var á málflutning annarra ræðumanna. Fyrst vil ég segja að ég tel mjög miður í orðræðu sem þessari þegar talað er í hálfkveðnum vísum; þegar höfð er að fyrirmynd sú þula sem nóbelsskáldið setti einhvers staðar í sögu hjá sér: það sem sumir segja um suma þegar sumir eru hjá. Formaður fjárlaganefndar vék með óbeinum hætti að minni ræðu án þess þó að kveða upp úr með það fullum fetum að hann væri í rauninni að tala um mína ræðu. Ég tel miklu eðlilegra að við tölum skýrt og afdráttarlaust í slíkri orðræðu milli okkar og við séum menn að meiri fyrir það. Þess vegna ætla ég að tala skýrt og afdráttarlaust um það sem hér var til umfjöllunar. Formaður fjárlaganefndar benti á að það væri mótsögn að tala samhliða fyrir ríkisútgjöldum og sparnaði, fjárfestingum og niðurskurði. Þarna gætir ákveðins misskilnings. Fjárlagafrumvarpið er frumvarp um það hvernig við eyðum skattfé almennings, hvernig við eyðum tekjum ríkissjóðs og jafnvel meira en þeim eins og nú er raunin. Viðfangsefnið, bæði hjá þeim sem semja frumvarpið og okkur sem fjöllum um það á síðari stigum í fjárlaganefnd og síðan í þingsölum, er samt sem áður fyrst og fremst hvernig megi takmarka eyðsluna. Þannig er þessu einfaldlega varið. Við höfum ekki bara skóflur til að moka út úr peningatankinum og þurfum ekkert að hugsa um það hvernig gullið lendir. Við þurfum að velta hverri einustu krónu fyrir okkur rétt eins og hin hagsýna húsmóðir sem hv. þm. Björk Guðjónsdóttir vék að áðan. Vissulega er þörf á ráðum hinnar hagsýnu húsmóður nú um stundir. Það er þörf á almennri hagsýni og því að við veltum hverri krónu fyrir okkur. Jafnhliða því að við köllum eftir að ríkissjóður komi myndarlega inn í atvinnulífið þurfum við líka að gera þá kröfu að ríkissjóður gæti miklu meira aðhalds en hann hefur gert, vegna þess að það leggjum við á allt samfélagið. Það var það sem ég vék að í ræðu minni hérna áðan. Ég var ekki að tala um að við ættum að byggja upp hús eða fjárfestingar og láta þau síðan standa tóm af því við tímdum ekki að hafa þar starfsemi. Það er fráleitt að lesa það út úr málflutningi mínum. Það sem ég var að tala um var það sama og ég vék að áðan í ræðupúlti. Í fjárlagafrumvarpinu sem liggur fyrir er ekki gert ráð fyrir að ríkisstofnanir líði fyrir ástandið í efnahagsmálum. Þeim sem stýra ríkisstofnunum finnst kannski sanngjarnast og best að þeir séu ósnortnir af verðbólgunni og geti fengið hana bætta að fullu rétt eins og gengistryggðir sparifjáreigendur, eða lánveitendur öllu heldur, hafa getað. Svona einfalt er þetta þó ekki vegna þess að það hlýtur að vera grundvallarkrafa að nokkurn veginn sami veruleiki sé inni í hinum hlýju stofum ríkisvaldsins og úti í samfélaginu sjálfu. Nú þegar virkilega herðir að bæði í rekstri heimila og fyrirtækja þurfa stofnanir líka að taka á með svipuðum hætti og beita ráðum hinnar hagsýnu húsmóður. Ég hef ekki verið að tala fyrir því að við höggvum ákveðnar fjárveitingar af. Ég er einfaldlega ekki kominn svo langt í lestri þessarar miklu bókar og alls þess sem henni fylgir að ég vilji kveða upp úr með það hvar ég vilji sérstaklega auka í og hvar ég vilji skera niður með einstakar framkvæmdir. Ég tel þó að 29 milljarða aukning á fjárframlögum sé beinlínis vegna verðbólgu en ekki vegna launaþátta, ef ég hef skilið frumvarpið rétt. Ég hef þegar kallað eftir skýringum ofan úr fjármálaráðuneyti þar sem kaflinn um þetta í fjárlagafrumvarpinu er svolítið óljós. Það er þó ekki hægt að skilja það öðruvísi en svo að 29 milljarðar séu beinlínis vegna verðbólgunnar að launaliðnum slepptum. Ég hef aftur á móti ekki gagnrýnt að liðir sem lúta beint að því sem við höfum samið um í kjarasamningum hækki. Það sem ég vík að er á blaðsíðu 214 og 215, af því ég sé að hv. formaður fjárlaganefndar tekur upp stóru bókina. Sú opna er mjög fróðleg, eins og reyndar allt plaggið. Ég legg áherslu á þetta og kalla eftir ákveðinni samstöðu vegna þess að ég er sammála því mati hv. formanns fjárlaganefndar að við eigum að nota þennan þingsal, þessa umræðu og umræðuna í fjárlaganefnd til að leita lausna. Það er okkar hlutverk. Við eigum ekki að nota hana fyrst og fremst til að höggva hver í annan. Ég held að samstaða og samstarf sé mikilvægara og brýnna fyrir þessa þjóð núna en nokkru sinni. Þótt ekki verði að veruleika það sem seðlabankastjóri hafði að orði - og fór nú mikið fyrir brjóstið á einhverjum að hann skyldi enn þá hafa málfrelsi - að hér skyldi mynduð þjóðstjórn tel ég engu að síður mikilvægt að allir taki höndum saman. Ég tel að ráð væri að ríkisstjórnin gæfi þjóðinni skilaboð um að þrátt fyrir þá miklu gengislækkun sem er nú um stundir - og vissulega getur hún átt eftir að dýpka, það eru til efnahagsspekingar sem telja að vísitalan geti farið langt á þriðja hundraðið - en fólk sé samt fullvissað um að hún muni áður en lýkur fara upp fyrir þá tölu sem hún er nú. Þetta er mjög mikilvægt til þess að menn telji ekki hag sínum best borgið með því að hamstra gjaldeyri eða liggja á honum. Skilaboðin til almennings ættu núna þvert á móti að vera þau að þeir sem eiga gjaldeyri hafi af því nokkurn hag að skipta honum yfir í íslenskar krónur. Þótt það sé lítið hjá hverjum og einum getur munað um slíkt. Það getur munað mjög mikið um ef ríkisstjórninni tekst þannig að tala samstöðu inn í þjóðina, róa ástandið með almennum orðum og fullvissa þjóðina með einhverjum hætti, betur en í eldhúsdagsumræðunni í gær, um að það verði gripið til aðgerða. Ég vil trúa að það verði gert. Þó að ég hafi gagnrýnt þessa ríkisstjórn fyrir það sem liðið er og telji raunar forkastanlegt hvað hún hefur verið lengi að koma sér að verki vil ég ekki trúa öðru en það líði að því að við sjáum einhvern árangur af hennar vinnu og sjáum menn þar vakna. Það hefur verið verk okkar í meira en ár að reyna að vekja stjórnarmeirihlutann og kannski þurfti hrinan að ganga jafndjúpt niður og um síðustu helgi þegar einn af bönkum okkar var þjóðnýttur. Það er líka mikilvægt að stjórnvöld fullvissi okkur og kveði niður allan orðróm um að nú sé ástæða til þess að menn óttist um hag hinna bankanna sem enn starfa. Ég vil trúa því að þar sé um of sagt. Við aðstæður eins og núna er í rauninni afskaplega ljótur leikur að ganga of langt í að hafa uppi hrakspá. Það er ekki bara vandasamt hlutverk að vera í stjórnarmeirihluta við aðstæður eins og þessar. Það er ekki síður vandasamt að vera í stjórnarandstöðu og gagnrýna án þess að ganga það langt að einhvers konar ástand skapist í samfélaginu sem getur gert illt mikið verra. Ég kalla sérstaklega eftir því - af því að ég sé að formaður fjárlaganefndar er í salnum - hvort hann hafi þá sömu sýn á hlutina og ég, að það beri einnig að skera niður í hinum opinberu stofnunum og þær eigi að taka á sig eitthvað af þeim verðbólgukostnaði 

Virðulegi forseti. Hér var vikið að fyrri ræðu minni í dag en sú ræða var nokkuð almenn. Það má vel vera að hv. þm. Bjarna Harðarsyni hafi þótt ég tala í hálfkveðnum vísum. Án þess að taka jafndjúpt í árinni og hv. þingmaður vil ég þó segja eins og krakkarnir í grunnskólunum segja: „Spegill“. Það þýðir í raun og veru að oft er það svo að stjórnarandstaðan talar í hálfkveðnum vísum. Í þessu tilfelli benti ég á að mér hefur fundist Framsóknarflokkurinn á umliðnum mánuðum stundum tala í hálfkveðnum vísum og kannast ekki við þau verk sem ýtt var af stað á síðasta kjörtímabili og endurspegluðust í fjárlögum og fjárlagafrumvarpi fyrir 2008. Ég er alls ekki að setja út á það. Það eru fjölmörg verkefni, hvort sem það eru reiðhallir eða samgöngumannvirki eða einn og annar samningur sem ríkisstjórnin gerði, sem endurspeglast í þessu frumvarpi. Það var ekki neinn vilji til þess, hvorki af hálfu stjórnarmeirihluta né stjórnarandstöðu, til að taka þau út. Þau verk eru komin af stað hvort sem það eru fjárfestingarverk eða rekstrarverkefni. Það er það sem ég var að tala fyrir í minni frábæru ræðu fyrr í dag, þ.e. að mætti vera með öðrum hætti. Ég boðaði, líkt og hv. þm. Bjarni Harðarson félagi minn, ákveðið samráð um þessa hluti og var alls ekki að setja út á eitt né neitt hjá stjórnarandstöðunni heldur fyrst og fremst að segja að menn þurfi að koma málefnalega að umræðunni og ýta svona talsmáta til hliðar. Niðurstaða mín, virðulegi forseti, er „spegill“ í þessum efnum.

Frú forseti. Ég veit nú ekki hvaða reiðhallir eru í fjárlagafrumvarpi. Það hefur þá farið fram hjá mér. Ég veit aftur á móti til þess að á síðasta kjörtímabili var ákveðnum sjóðum sem margir töldu með raun og rétti að bændur ættu, varið og skipt milli reiðhallarverkefna í landinu. En reiðhallirnar sjálfar fóru ekki á fjárlög svo mér sé kunnugt um. Það hefur þá farið fram hjá mér. Varðandi það sem ég spurði um urðu svör lítil. Ég ítreka því spurningu mína um hvort hv. formaður telur eðlilegt að ríkisstofnunum sé að fullu bættur gengisskaði og halli af verðbólgu sem þær verða fyrir eins og rætt er um í fjárlagafrumvarpinu á fyrrgreindum blaðsíðum sem ég vísaði til. Þar er meira að segja gert ráð fyrir að það sem ekki tekst að bæta upp í frumvarpinu fyrir yfirstandandi ár verði bætt í fjáraukalögum 2009. Það tel ég forkastanleg skilaboð þar sem stofnunum er ekki ætlað að taka á sig verðbólguna líkt og heimilunum. Varðandi það að við framsóknarmenn þykjumst ekki kannast við þær framkvæmdir sem við höfum ráðist í þá veit ég ekki hvaða framkvæmdir eða verkefni það eru. Við höfum m.a. barist fyrir því að staðið sé að uppbyggingu hátæknisjúkrahúss. Ég hefði talið mjög eðlilegt og æskilegt að því væri ekki kastað út við fjárlagagerð nú heldur héldum við áfram með það verkefni því að það er verkefni sem mun spara okkur mikið til lengri tíma litið í sjúkrahúsrekstri á höfuðborgarsvæðinu. Það er líka mjög mikilvægt að mæta þeirri atvinnukreppu sem fyrirsjáanleg er í byggingariðnaði á höfuðborgarsvæðinu. En hvaða verkefni það eru önnur sem Framsóknarflokkurinn hefur ýtt af stað og ekki hefur verið haldið áfram með 

Virðulegi forseti. Ég þarf hugsanlega að koma aftur í ræðustól síðar í dag til þess að klára viðræður okkar hv. þingmanns Bjarna Harðarsonar. Varðandi hátæknisjúkrahúsið er gert ráð fyrir því í svokölluðum sérlögum um ráðstöfun símafjár. Það verkefni er ekki eins langt komið eins og menn reiknuðu með og þar af leiðandi fara fjármunir því tengdir ekki á fjárlög. Verkefnið fer ekki af stað árið 2009 eins og gert var ráð fyrir á sínum tíma. Það sem ég vísaði í áðan eru mjög mörg verkefni sem sett voru af stað árin 2005, 2006 og 2007 og eru í pípunum. Þau voru sett á samgönguáætlun eða einfaldlega sem rekstrarverkefni, þjónustusamningar eða eitt og annað sem gengur áfram inn í fjárlög hverju sinni. Hvað varðar launaliði og verðlagsbætur þá færum við úr lið 09-989 í fjárlögum yfir á stofnanirnar. Við höfum fengið kvartanir frá stofnunum sem ekki hafa verið verðbættar. Við þekkjum það af viðræðum okkar við sýslumenn, sjúkrastofnanir og fleiri að launaramminn breytist, hugsanlega út af aukinni yfirvinnu. Það verða forföll og veikindi og kalla þarf inn aukafólk. Við þekkjum það vel í fjárlaganefndinni hvernig umræðan er. Ég hef sagt eins og ég gerði í fyrri ræðu minni í dag að fjárlaganefndin fær málin til umsagnar eins og aðrar fastanefndir, sérstaklega efnahags- og skattanefnd, varðandi tekjurammann. Auðvitað förum við yfir allan reksturinn. Við höfum nýlega fengið sex mánaða uppgjörið og okkar hlutverk er að fara yfir tölurnar og leggja fram tillögu í 2. umr. Ég á ekki von á öðru en að allir séu tilbúnir til þeirra starfa.

Virðulegur forseti. Fyrir það fyrsta vil ég taka fram að ég geri ekki lítið úr þeim erfiðleikum sem steðja að í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar. Þau vandamál eru vissulega risavaxin, að því leyti má taka undir sjónarmið stjórnarandstöðunnar um að frumvarp til fjárlaga er lagt fram á miklum óvissutíma og raunar hefur hæstv. fjármálaráðherra undirstrikað það sjálfur. Frumvarpið kann því að taka miklum breytingum við meðferð í þinginu og með tilliti til þeirrar stöðu sem upp kann að koma á næstu vikum og allt fram til áramóta. Spár geta breyst, verðlag hækkað, skatttekjur dregist saman, gengi krónunnar er fallvalt og í rauninni getur enginn sagt til um hver staða ríkissjóðs kann að verða á komandi fjárlagaári. Það hefur því ekki verið auðvelt verk að setja saman frumvarp til fjárlaga fyrir næsta ár en frumvarpið hefur verið lagt fram. Þar eru meginlínurnar dregnar og þær áherslur sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt upp með fyrir árið 2009. Sá kostur hefur verið valinn í meginatriðum að gera ráð fyrir tæplega 60 milljarða kr. halla og er það viðsnúningur frá síðasta ári upp á 100 milljarða. Það er með öðrum orðum meðvituð ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar að leggja til að fjárlög verði afgreidd með halla sem þessu nemur, ekki síst með hliðsjón af því að vega upp á móti þeirri hjöðnun og samdrætti sem vofir yfir. Sú viðspyrna sem þar er lagt upp með nær ekki eingöngu til aukinna framkvæmda og útgjalda í atvinnuskyni eða til verðmætasköpunar. Þá er ég kominn að því tilefni sem rekur mig hingað upp í ræðustól, virðulegur forseti, að vekja sérstaklega athygli á því að gert er ráð fyrir í frumvarpinu verulegri aukningu til félagslegrar velferðar sem kemur fram í hærri tölum og framlögum til málefna aldraðra og öryrkja og raunar fatlaðra. Það kemur fram í vaxta- og barnabótum, með hækkun á skattleysismörkum, með aukinni fyrirgreiðslu Íbúðalánasjóðs varðandi niðurgreiðslu á íbúðakaupum o.s.frv. Í skjali sem fylgir með frumvarpi til fjárlaga, þar sem fjallað er um stefnur og horfur, segir um þetta á bls. 26, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á að styrkja stöðu aldraðra og öryrkja og leggur til tæplega 7 milljarða kr. hækkun á árinu 2009 sem fer upp í 8,7 milljarða í lok tímabilsins umfram núverandi framlög. Í heildina verður því varið um 38 milljörðum kr. meira til málaflokksins á tímabili rammafjárlaganna. Til viðbótar er áætlað fyrir hækkunum vegna fjölgunar með hliðsjón af mannfjöldaspá. Af einstaka breytingum má nefna að gert er ráð fyrir átaki vegna uppbyggingar 400 hjúkrunarrýma fyrir aldraða auk þess sem einbýlum verður fjölgað. Stórlega hefur verið dregið úr tekjutengingu í almannatryggingum. Fylgt verður eftir tillögum um stóraukna starfsendurhæfingu og nýtt matskerfi, átak gert í búsetumálum geðfatlaðra og vaxandi hluta af tryggingagjaldi verður ráðstafað til jöfnunar á örorkubyrði lífeyrissjóða.“ Á tímum kaupmáttarrýrnunar og hækkandi verðlags eru það hinir tekjulægstu, bótaþegar og barnafólk, sem gjalda þyngst og verða sárast fyrir barðinu á verðbólgunni og verðlaginu. Það er skylda stjórnvalda undir slíkum kringumstæðum að standa vörð um þá sem minnst mega sín, sem lifa á bótum eða lágum launum, og gera þeim þannig kleift að standa þessa lífskjaraskerðingu af sér. Það hríðarveður sem nú hefur skollið á kemur niður á okkur öllum en misjafnlega þó og verst á þeim sem minnstar hafa tekjurnar og þeim sem eru að koma undir sig fótunum eða hafa sest í helgan stein vegna aldurs við rýran kost. Þennan hóp verður að verja hvað sem það kostar og á það reynir nú á þessum örlagatímum að við það verði staðið. Í fjárlagafrumvarpinu er greinilegt að brugðist er við með jákvæðum hætti að mjög mörgu leyti eins og ég hef hér rakið. Ég tel fulla ástæðu til þess að vekja sérstaklega athygli á þeirri staðreynd að frumvarpið skýrir frá og felur í sér tillögu um að fjárframlög hins opinbera hækki í þeim málaflokki sem snýr að velferðarmálum og félagslegri þjónustu. Um það má alltaf deila hvort nóg sé að gert en hér eru að mínu mati stigin spor bæði fram á við og í rétta átt. Hér er lagt til að auknu fé sé varið til félagslegra þátta samfélagsins sem snýr að þeim einstaklingum og hópum sem ég nefndi áðan. Hvað sem líður meðferð frumvarpsins hér í þinginu á næstu vikum treysti ég því að stefna ríkisstjórnarinnar, fyrirætlanir hennar í þessum málaflokki, verði studd og staðfest við samþykkt fjárlaga. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum almennt snúast sem sagt ekki um það eitt að bjarga bönkum og sparifé landsmanna, sem er auðvitað lykilatriði og mikil þungamiðja, heldur er hér verið að styrkja hið félagslega velferðarkerfi og veita þannig almannafé í þann farveg sem geri þessum þjóðfélagshópum ögn auðveldara að standa af sér fellibylinn sem nú gengur yfir og slotar vonandi um síðir. Frá þessari stefnu má ekki víkja hvað sem á dynur.

Frú forseti. Það voru örfá atriði sem ég hefði viljað koma á framfæri hér í þessari umræðu um fjárlagafrumvarpið. Við höfum vakið athygli á því að forsendur þess voru þegar brostnar þegar það var lagt fram en engu að síður er þar þó á ferðinni pólitísk stefnumörkun, eða stefnumörkunarleysi, sem ég vil gera mjög alvarlegar athugasemdir við. Það er talað um núna á þessum alvörutímum að menn eigi ekki að horfa til baka heldur fram á veginn. Ég er sammála því. Ég er sammála því, og legg áherslu á það, að ef við gerum það sem við þurfum að gera - að horfa fram á veginn - keyrum við ekki óbreytta stefnu. Þá keyrum við ekki óbreytta stefnu einkavæðingar og markaðsvæðingar, þá keyrum við ekki óbreytta stefnu frjálshyggju sem riðið hefur húsum í ríkisstjórnartíð Sjálfstæðisflokksins í 17 ár. Hví segi ég þetta? Vegna þess að það sem einkennir frumvarpið er áframhaldandi stefna hvað varðar einkavæðingu. Ég vil nefna heilbrigðismálin. Hæstv. forsætisráðherra sagði fyrir liðlega ári á fundi í Valhöll með félögum sínum í Reykjavík að það væri gott að vera kominn með Samfylkingunni í ríkisstjórn því að þá væri hægt að ganga mun lengra í einkavæðingu heilbrigðiskerfisins. Þess vegna er nú leitt inn nýtt hugtak um kostnaðarvitund, um að heilbrigðismál, sjúkdóma, eigi að meta sem tekjur eða gjöld - eins og formaður heilbrigðisnefndar, hv. þm. Ásta Möller, sagði í umræðunni um sjúkratryggingafrumvarpið svokallaða, innkaupastofnun sjúklinga, að það sé svo mikilvægt að koma inn gerbreyttri hugsun í fjármögnun heilbrigðisþjónustunnar. Orðrétt sagði hún, með leyfi forseta: „… þar sem í stað þess að horft sé á sjúkling sem leggst inn á stofnun sem kostnaðaraukningu fyrir stofnunina er litið á hann sem tekjulind þar sem umsamin greiðsla fyrir umsamda meðferð felur í sér greiðslu til viðkomandi stofnunar.“ Ég hef aldrei litið á sjúkdóm minn eða annarra eða þeirra sem verða veikir sem einhvern kostnaðarhlut eða tekjulind. Það er þessi markaðshugsjón sem verið er að leiða inn og þess vegna er verið að stofna þessa Sjúkratryggingastofnun. Þetta er sama stefna og hefur verið keyrð á undanförnum árum í einkavæðingu almannaþjónustunnar og á þessum tímum þurfum við einmitt að standa vörð um velferðarþjónustuna og ekki fara út í einkavæðingu heilbrigðiskerfisins. Sama er með Íbúðalánasjóð. Þar stendur enn yfirlýsing ríkisstjórnarinnar um að honum skuli skipt upp, hann settur að hluta á markað, færður bönkunum. Er það þetta sem við viljum nú? Finnst okkur ekki nóg komið af því sem við höfum sett af almannaþjónustu undir verndarvæng bankanna? Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs krefjumst þess að staðinn verði vörður um Íbúðalánasjóð, hann verði ekki settur á markað. Það er eitt af því sem Sjálfstæðisflokkurinn leggur til og Samfylkingin hækjast undan. Ég held að það verði engin sátt hjá þjóðinni um það ef fylgja á stefnu ríkisstjórnarinnar og kröfu Sjálfstæðisflokksins um að Íbúðalánasjóður verði settur að hluta undir almenna viðskiptabanka. Maður sér líka, frú forseti, áherslur ríkisstjórnarinnar sem birtast bæði í fjárlagafrumvarpinu og í þingmálunum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. Ég staldra við málalista sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins. Lögð var áhersla á það hér í umræðunni, og hæstv. forsætisráðherra gerði það meira að segja, hve mikilvægt væri að standa vörð um atvinnustigið í landinu. Eitt af þeim frumvörpum sem ríkisstjórnin lagði fram í vor, og tókst að stöðva þá, var hið illræmda matvælafrumvarp, sem svo var kallað, þ.e. heimild á innflutningi á hráu kjöti. Með samstilltu átaki tókst að stöðva það í vor. Nú er það sett aftur efst á lista yfir mál sem hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra ætlar að flytja. Ég minnist ekki nokkurs máls sem hefur fengið eins mikla andstöðu alls staðar í samfélaginu. Í áliti frá samtökum afurðastöðva, vinnslustöðva í landbúnaði, sem var sent landbúnaðar- og sjávarútvegsnefnd, var bent á að næði það frumvarp fram að ganga mundi það þýða stórkostlega fækkun fólks í matvælaiðnaði í landinu. Er það brýnasta mál af hálfu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að endurflytja frumvarpið um innflutning á hráu kjöti og stefna kjötvinnslu og innlendri matvælavinnslu í uppnám? Samtímis lesum við fréttir um það að staða bænda hafi ekki verið verri í áraraðir. Við sem erum í nánu sambandi við bændur um allt land vitum að þeir standa frammi fyrir gríðarlegum fjárhagslegum erfiðleikum, hækkun á aðföngum, áburði, fóðurvörum, vöxtum, fjármagnskostnaði - og síðan þessi gengisþróun sem snertir þá sem eru með erlend lán. Við vitum að mörg bú standa á barmi þess að geta ekki starfað áfram, ná ekki í fjármagn. Ég hefði talið að það hefði staðið landbúnaðarráðherra nær að vera með númer 1 á sínum lista frumvarp sem tæki á og reyndi að koma til móts við hinn gríðarlega fjárhagsvanda sem er í íslenskum landbúnaði og reyndar líka hjá einyrkjum og minni fyrirtækjum í sjávarútvegi. Nei, veruleikafirring ríkisstjórnarinnar er því miður svo sorgleg að fyrsta mál sem sett er á lista af hálfu landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra er frumvarp um innflutning á hráu kjöti. Þetta er ekki að horfa fram á veginn. Hagsmunir íslensku þjóðarinnar standa nú um að þjappa sér saman, þjappa sér saman um þau íslensku gæði sem við þegar höfum hönd á, íslenska matvælavinnslu, íslenskan landbúnað, íslenskan sjávarútveg, íslenska vinnslu í sjávarútvegi en ekki að vita hvernig við getum lamað þessa starfsemi. Ég hefði líka viljað sjá frumvarp frá hæstv. sjávarútvegsráðherra sem hefði tekið á því að ekki væri verið að flytja óunninn gámafisk úr landi þannig að veiddur fiskur á Íslandsmiðum færi til vinnslu hér á landi og gerð yrðu úr honum eins mikil verðmæti og nokkur kostur væri til að tryggja sem mestan þjóðhagslegan ábata. Þetta tel ég mjög mikilvægt og við höfum flutt um það þingmál, við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ekki er minnst á að endurskoða eigi kvótakerfið eða sjávarútvegsstefnuna og hæstv. forsætisráðherra sagði meira að segja í gær að ekki ætti að gera það - stendur þó í stjórnarsáttmálanum að það eigi að fara að minnsta kosti í vissa þætti þess. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt fram frumvarp um að hún verði endurskoðuð þannig að fiskstofnarnir eflist, vinna út um allt land eflist með það allt að leiðarljósi. Frú forseti. Við þurfum svo gjörsamlega að breyta um stefnu, snúa stefnunni inn á við, taka höndum saman um íslenska hagsmuni, um hagsmuni sem standa með okkur sem öflugri þjóð með öflugu atvinnulífi, góðri menntun, öflugu velferðarkerfi. Við verðum að snúa af þeirri braut sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur markað á undanförnum árum í einkavæðingu og 

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í máli flestra nú í umræðunni að höfuðmáli skipti að koma á stöðugleika í íslensku efnahagsumhverfi og þar skipta fjárlög að sjálfsögðu miklu máli til þess að skapa eða leggja ákveðinn grunn að hugsanlegum stöðugleika. Það fjárlagafrumvarp sem hér er lagt fram ber þess samt sem áður ekki merki að það sé vilji þeirra sem að því standa að leggja grunn að því að íslenskt efnahagskerfi geti þróast með öðrum hætti en verið hefur undanfarna daga, að stuðlað verði að auknum stöðugleika. Í fjárlagafrumvarpinu kemur fram sem meginatriði að gert er ráð fyrir tekjuhalla upp á 57 milljarða. Það á að taka frá framtíðinni 57 milljarða og það er afsakað með því að það sé erfitt árferði. Eins og kemur fram í fjárlagafrumvarpinu og skýringum við það á bls. 13, í Stefnu og horfum, þá er gert ráð fyrir að útgjaldahækkun ríkisins, útgjaldahækkun fjárlaga eigi að vera 16,9% frá fjárlögum árið 2008. Miðað við það sem hefur verið venjan í þinglegri meðferð fjárlagafrumvarps hefur heldur betur orðið hækkun frá því að frumvarpið er lagt fram og þangað til fjárlög eru afgreidd. Á það hefur verið bent, m.a. af hv. þm. Ögmundi Jónassyni, að þarna eru ýmis gjöld mjög vanáætluð, t.d. til Landspítala – háskólasjúkrahúss og margra fleiri stofnana. Miðað við það er fyrirséð útgjaldahækkun mun meiri en hækkun verðbólgunnar eins og hún er reiknuð út og hefur verið undanfarna mánuði. Í fyrra afgreiddum við fjárlög fyrir árið 2008 sem voru fjárlög þar sem olíu var hellt á verðbólgueldinn. Á sama tíma og ríkisstjórnin stóð að því að auka ríkisumsvif, þenja út báknið, fjölga ríkisstarfsmönnum, var talað um að það væri gjörsamlega útilokað að búa almenningi, venjulegu fólki sem var að taka lán, sambærileg lánskjör og gerist í nágrannalöndum okkar. Af hverju? Fyrir hönd ríkisstjórnarinnar svaraði Seðlabankinn þingsályktunartillögu okkar frjálslyndra þar sem fjallað var um að sköpuð yrðu skilyrði til þess að lánamarkaður hér yrði með svipuðum hætti og í nágrannalöndum okkar og fólst svarið í því að slíkt væri ekki unnt miðað við þær aðstæður sem væru í íslensku þjóðarbúi því að það mundi auka þensluna, og eftir því sem á var að skiljast, valda gríðarlegri verðbólgu. Það er gjörsamlega óásættanlegt, virðulegi forseti, að við skulum geta búið í landi þar sem fólk býr við okursamfélag þar sem þeir sem stjórna ferðinni, ríkisstjórnin og Seðlabanki, halda því fram að slíkt setji allt á hliðina. Við horfum upp á það að þrátt fyrir að almenningur í landinu búi við verstu lánakjör í allri gjörvallri Vestur-Evrópu þá skortir samt sem áður verulega á stöðugleikann, það er um að ræða óðaverðbólgu og gengishrun. Það eru því önnur öfl, aðrir þættir sem valda þessu og það er gjörsamlega óásættanlegt að almenningur í landinu skuli þurfa að þola þetta og þurfa að horfa upp á að verðgildi eigna sinna hverfi vegna þess að stjórnvöld, ríkisstjórn og Seðlabanki, skelltu skollaeyrum við og neituðu að hlusta á varnaðarorð okkar frjálslyndra varðandi það atriði að brýna nauðsyn bæri til að koma hér á eðlilegum viðmiðunum varðandi lánakjör almennings í landinu. Ég lýsi fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins fyrir að standa að málum með þessum hætti, fyrir það að ógna efnahagslegu öryggi og frelsi unga fólksins í landinu, fyrir að ógna öryggi fjölskyldnanna í landinu með óábyrgri efnahagsstjórn, sem m.a. hefur falist í þenslufjárlögum í fyrra fyrir árið í ár og öðrum álíka núna. Þetta hefur það m.a. í för með sér að verðbólgan æðir áfram og eignir fólksins verða að engu. Verðtryggingin étur upp eignirnar. Það er óásættanlegt að þannig sé stjórnað í landinu á þessum tíma og það verður að bregðast við og ríkisstjórninni ber skylda til að gera það. Margir telja að hjálpræðið og bjargráðin komi eingöngu frá ríkinu. Ég er ekki einn þeirra. Ég tel að það sé mikilvægt og skynsamlegt að draga sem mest úr bákninu og fækka opinberum starfsmönnum eftir því sem mögulegt er og ég tek heils hugar undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan, að spurningin er m.a. hvort ekki beri brýna þörf til þess að taka á í sambandi við utanríkisráðuneytið og fækka sendiráðum. Að sjálfsögðu eigum við að sníða okkur stakk eftir vexti. Ég tel að í stað þess að þenja út báknið svo sem verið er að gera með þessum fjárlögum, og eins og gert var í fyrra, þá væri skynsamlegra að veita fjármuni til að tryggja ákveðið lánsfé til þess að efla framtak og sköpunarmátt einstaklinga og félaga þeirra. Ég tel að þeim mun minni þensla ríkisins, þeim mun minna ríki, þeim mun meiri líkur séu á því að við búum hér við góð lífskjör. Það er misskilningur sem hefur verið haldið fram af talsmönnum Vinstri grænna frá því að Alþingi kom saman að það sem nú er að gerast feli í sér endalok markaðshyggjunnar. Við í Frjálslynda flokknum höfum bent á það að við færum óvarlega að og það væri nauðsynlegt að hafa til viðmiðunar það sem við höfum kallað mannúðlega markaðshyggju. Hefði verið farið að því stæði þjóðin öðruvísi núna en hún gerir, en hitt er annað mál að það eru alltaf sveiflur. Við höfum farið í gegnum margar sveiflur á undanförnum áratugum þar sem hlutirnir þróast með mismunandi hætti. Við erum að sjálfsögðu ekki með fullkomið kerfi en markaðskerfið hefur alltaf verið til tryggingar því að það hefur verið ákveðið frelsi í þjóðfélögum og tryggt það líka að valkostir fólksins hafa verið fyrir hendi og það hefur aldrei orðið þannig að í slíku kerfi hafi þjóðfélög ekki brauðfætt sig eins og þar sem um miðstýrt kerfi sósíalisma er að ræða. Ég bendi á, virðulegi forseti, að það þarf vissulega slæma stjórn, slæma ríkisstjórn til að koma málum svo illa fyrir sem ríkisstjórnin hefur gert og er að gera. Fiskverð er í hámarki, álverð er í hámarki auk ýmissa annarra góðra hluta í viðskiptaumhverfi okkar. Það hefur aldrei verið ríkisstjórn í landinu frá lýðveldisstofnun fyrr en þessi sem hefur leitt samdrátt, óðaverðbólgu og óbærilega skuldastöðu heimilanna yfir þjóðina þegar svo hefur árað, og hvað er það sem veldur því? Eitt af því er það, hæstv. fjármálaráðherra, að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar hefur ekki gætt þess að leyfa einstaklingsframtakinu að blómstra en hefur haldið og talið að bjargráðin komi frá ríkinu. Það hefur verið vikið af þeirri braut sem Sjálfstæðisflokkurinn á að standa fyrir um frelsi og framtak einstaklinganna og það sem hefur heltekið þennan ríkishyggjuflokk eftir slímsetu í ráðherrastólum er að ímynda sér að með því að auka við ríkisútgjöld, bæta við og fjölga ríkisstarfsmönnum sé einhverju bjargað, en það er algjör misskilningur.

Hæstv. forseti. Þegar við lítum á launaumfjöllunina í fjárlagafrumvarpinu á blaðsíðu 214 er þar sagt meðal annars, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er ekki spáð fyrir um útkomu nýrra kjarasamninga á næsta ári en þó er gert ráð fyrir tæplega 2,5 milljarða kr. fjárheimild á liðnum 09-989 Launa- og verðlagsmál til að mæta breytingum sem kunna að verða á þessum forsendum. Þar er um að ræða varúðarráðstöfun til að treysta betur forsendur frumvarpsins.“ Til að treysta betur forsendur frumvarpsins, hæstv. forseti. Það er algjörlega ljóst að mínu viti, hæstv. forseti, að það er til venjulegs fólks sem verið er að beina aðgerðum til þess að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot heimila sem gætu annars orðið. Þar er auðvitað mesti váboðinn atvinnuleysi sem vafalaust verður vaxandi í vetur og ekki fer á milli mála að verðtrygging til viðbótar skuldum heimilanna heldur áfram að eyða öllu eigin fé fólks á fáum missirum ef svo heldur fram sem nú horfir um verðbólgu. Það er nauðsynlegt að hér verði eðlilegur lánamarkaður fyrir neytendur sem bjóði einstaklingum og fjölskyldum upp á lánakjör eins og þau gerast í okkar heimshluta og væri æskilegt að við reyndum að taka mið af Norðurlöndum varðandi það atriði og horfa til eðlilegra launakjara hér. Hins vegar, hæstv. forseti, var forgangsröðun Geirs Haardes og Sjálfstæðisflokksins í fyrri ríkisstjórn lækkun og afnám hátekjuskattsins á sama tíma og ofurlaunamenn tryggðu sér árslaun til jafns við 300–400 fullvinnandi verkamenn sem vinna allt árið samanlagt fyrir sömu launum og einn hæst launaði bankastjórnandinn. Svona ofurlaun eru ekki til þess fallin að stuðla að sátt við launamenn þegar kemur að kjarasamningum. Það má segja, hæstv. forseti, að ofurlaunamenn hafi að mínu viti gjörsamlega fótumtroðið samstöðu fólksins um eðlilegt jafnræði í þjóðfélaginu. Segja má að þeirri þjóðarsamstöðu og sátt sem áður var hafi verið stolið frá þjóðinni. Ég tel, hæstv. forseti, að sjálfstökuliðið eigi að skattleggja með hátekjuskatti og ekki mun af veita nú að auka tekjur ríkissjóðs frá þeim sem ofurlaunin hafa. Venjulegt fólk stendur frammi fyrir lækkun raunlauna, okurvöxtum, eins og málum er komið, og verðtryggingu sem afleiðingu hárrar verðbólgu. Það stefnir í að margt fólk geti orðið eignalaust ef svo fer fram sem horfir, hæstv. forseti. Við þessu ber að vara en það verður þá líka að virða rétt láglaunafólksins til að reyna að tryggja sér lífskjör. Ég sé ekki, hæstv. forseti, hvernig menn munu taka hér á kjaravandamálum sem upp koma á næstunni þegar Alþýðusamband Íslands og heildarsamtök launamanna annarra fara að skoða sína stöðu eins og þróunin hefur verið í þjóðfélagi okkar. Þetta snýr sérstaklega að þeim sem lægst hafa launin þegar á að reyna að tryggja að fólk missi ekki lífsviðurværi sitt og eignir. Af fleiru ber að hafa áhyggjur og rétt er að ræða það í þessari umræðu um fjárlögin. Ekki verður til dæmis hjá því komist að nefna þá erfiðleika sem landbúnaður okkar Íslendinga stendur nú frammi fyrir. Íslenskir bændur hafa þungar áhyggjur af stöðu mála og skyldi enginn lá þeim það. Dýrtíðin og efnahagsástandið eru að leggja landbúnaðinn á hliðina. Boðin var 16–18% hækkun á afurðaverði til sauðfjárbænda. Þeir telja reyndar að þessi hækkun nægi hvergi til þess að mæta rekstrarstöðu þeirra og kostnaðarauka og hafa talað um 25–27% hækkun í því sambandi. Þeir styðja mál sitt mörgum rökum sem okkur eru svo sem kunn. Fjármagn, olía, kjarnfóður, áburður, allt eru þetta þættir í útgjaldaliðum í nútímabúrekstri. Allir þessir þættir hafa hækkað gríðarlega á undanförnum mánuðum og talað er um að kjarnfóðurverð og áburður geti jafnvel hækkað um 80–100% milli ára. Um vexti, verðbólgu og gengisfall krónu þarf ekki svo sem að hafa mörg orð eins og nú árar. Flestir vita orðið hver staðan er. Sú þróun mála veldur geysilegum búsifjum einnig hjá bændastéttinni. Ég hygg að staðan sé einna verst hjá þeim bændum sem nýlega hafa hafið búskap og eru skuldsettir. Það á reyndar jafnt við um kúabændur að því er varðar skuldsetninguna sem þarf til að hefja búrekstur. En þeir hafa hins vegar verið hvattir til hagræðingar og uppbyggingar á búum sínum á undanförnum árum. Víða hefur verið ráðist í miklar fjárfestingar til kaupa á framleiðslukvótum mjólkur og til að nútímavæða mjólkurframleiðsluna. Bændur kvarta nú yfir miklum fjármagnskostnaði og dýrum afurðalánum. Það getur enginn rekstur búið við núverandi fjármagnskostnað. Hvar skyldi þetta hafa verið sagt? Meira að segja hæstv. landbúnaðarráðherra viðurkenndi þetta á opinberum vettvangi á fundi í Búðardal sem ég veit að nokkrir þingmenn hér í salnum sóttu. Mönnum er sem sagt vandinn ljós en ég hef ekki orðið var við neinar tillögur frá landbúnaðarráðherra til þess að takast á við vanda landbúnaðarins. Jú, ég hef heyrt að ríkisstjórnin hafi ætlað að beita sér fyrir að tryggja lánalengingar á markaði. En hvar eru þær efndir? Bændur sjálfir nefna hins vegar dýr afurðalán og benda á Byggðastofnun í því sambandi. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að ég hef miklar áhyggjur af stöðu landbúnaðarins. Ég tel að landbúnaðurinn sé mikilvæg grein fyrir okkur sem þjóð og að mikil verðmæti felist í því fyrir lífið í landinu að halda landinu í byggð þannig að þar búi fólk og stundi atvinnurekstur. Ég held að það hafi verið nauðsynlegt að vekja athygli á þessari stöðu, hæstv. forseti, nú við fjárlagaumræðuna því að þetta er eitt af stóru vandamálunum sem við stöndum frammi fyrir á næstunni. Það er líka rétt, hæstv. forseti, að víkja örfáum orðum að sveitarfélögunum. Þar er vandinn geysilegur. Mörg sveitarfélög hafa skuldsett sig á undanförnum árum og ári, meðal annars með því að taka erlent lánsfé til framkvæmda, sem nú veldur því að viðkomandi skuldir margfaldast og menn sjá hreinlega ekki fram úr því hvernig við eigi að bregðast. Reyndar eru merki um að menn neyðist til að loka algjörlega fyrir framkvæmdir. Nýlega birtist frétt í Bæjarins besta á Ísafirði, í Ísafjarðarbæ, þar sem meðal annars var skýrt frá því að þar yrði að draga verulega úr framkvæmdum. Nú er eðlilegt í sjálfu sér þegar breytingar verða í þjóðfélagi að bregðast svoleiðis við. En ég vek athygli á því að þegar veikar byggðar missa niður þjónustustig sitt 

Frú forseti. Staða þjóðarinnar er vissulega erfið í augnablikinu, til skamms tíma. Mér fannst ræða hv. þingmanns ótrúlega svartsýn, óábyrgt svartsýn, frú forseti.  Mér finnst þetta ábyrgðarhluti og landlæknir hefur bent á það að menn megi ekki tala svona óábyrgt, að menn megi það ekki í núverandi stöðu. Margt fólk hefur miklar áhyggjur og menn eiga ekki að vera að auka á þær með svona tali. Það er nefnilega heilmikill þróttur í þessari þjóð. Við eigum mjög sterkan mannafla, mannauð, og við eigum miklar auðlindir, þessi þjóð. Við erum orkuútflutningsþjóð. Það vantar orku í heiminum og það er mjög margt sem er jákvætt bara rétt handan við hornið, eftir eitt eða tvö ár. Við þurfum að segja fólki það.

Hæstv. forseti. Það hefði verið fróðlegt ef hv. þm. Pétur Blöndal hefði komið hér og sagt okkur fyrir hverju ríkisstjórnin ætlaði sérstaklega að beita sér fyrir í þessum góðu verkum sem hann var að telja upp. Hvaða virkjun er næst, hv. þingmaður? Hvar ætla menn að byrja að ná í orku? Ætla þeir að halda áfram að rífast um það í ríkisstjórninni? Að hvaða uppbyggingu ætla menn að stuðla á orkusviði? Ætla menn að horfa á það að tekjurnar í sjávarútvegi verði óbreyttar eins og þær eru eða ætla þeir að leyfa meiri fiskveiði og tryggja að tekjur þjóðfélagsins dreifist og nýjar tekjur komi inn í þjóðfélagið eða eru sjálfstæðismenn enn þá jafnbjartsýnir og þeir voru fyrir ári síðan er þeir töldu þjóðfélagið standa svo vel að nú væri sérstök ástæða til að skera niður þorskveiðina og viðhalda því? Það þýðir ekkert að koma hér upp og tala í hring og koma ekki með eina einustu tillögu um hvernig taka eigi á vandanum.

Frú forseti. Utan úr heimi berast þær fréttir að þar sé mjög mikið að gerast og flest neikvætt. Það er mjög mikilvægt í þessum ólgusjó að íslenska þjóðin standi saman í þeim bát sem hún er í og rói en sé ekki að rífast innbyrðis.  Núna þurfum við að vinna saman að því að finna lausn til að komast yfir ólgusjóinn á lygnuna hinum megin.

Eigum við að halda áfram að einkavæða ...?

Hæstv. forseti. Ekki eina einustu tillögu heyrði ég í þessu máli um hvað við ættum að takast á við hér á landi, hvernig við ætluðum að hjóla beint inn í verkið. Ég skal alveg taka undir það, hv. þingmaður, að ég skal sitja með þér á rökstólum um að finna út hvert við ætlum að fara og í hvaða verk við ætlum að stefna og reyna þá að skapa hér aukna bjartsýni og auknar tekjur. Ekki skal standa á því. En menn geta ekki leyft sér að skreppa út í heim þegar rökræðan hér heima stendur ekki undir sér. Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið við völd í 17 ár, stjórnað hér forsætis- og fjármálaráðuneyti.  Menn þurfa að koma með ákveðnar tillögur um það hvernig þeir ætli að skapa nýja atvinnu og hafa um það hugmynd. Ég hef haft alveg hugmyndir um að hægt væri að auka tekjur í þjóðfélaginu á tiltölulega örskömmum tíma um 50–60 milljarða kr. En Sjálfstæðisflokkurinn trúir því að þetta þjóðfélag sé nú þannig í stakk búið að það sé svo auðvelt að búa við 130 þúsund tonna þorskafla að við eigum bara að gera það því við séum í svo ofsalega góðum málum. Við eigum að halda öllu óbreyttu, halda áfram að berja niður lífskjörin. Hv. þingmaður. Ég fer fram á það að næst þegar þú kemur í andsvar um hvernig eigi að auka tekjur í þjóðfélaginu að þú komir með tillögur um það hvernig eigi að gera það. Við skulum ræða þær.

Ég vil minna hv. þingmenn á að beina orðum sínum til forseta en ekki til þingmanna úti í sal.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér fjárlagagerð fyrir komandi fjárhagsár, 2009, og komið hefur fram í umræðunni að fjárlagagerðin á sér stað undir mjög erfiðum kringumstæðum þar sem fjármálalífið er í mikilli óvissu þessa dagana. Gagnstætt því sem kom fram í upphafi, að ástæða sé þá til að fresta umræðunni, held ég að það sé einmitt mikilvægt að fjárlögin séu lögð fram. Með þeim er lagður grunnur að því hvað fram undan er, að hverju er stefnt og reynt að móta þá stefnu sem ríkisstjórnin hefur í málefnum samfélagsins á næsta ári. Raunar eru lögð fram jafnhliða rammafjárlög um hvernig eigi að standa að málum næstu árin. Komið hefur fram í kynningu á fjárlagafrumvarpinu að það er sveiflujafnandi, þ.e. það er sett upp þannig að reiknað er með halla næstu þrjú árin. Þar er reiknað með að við nýtum okkur þann tekjuafgang sem verið hefur á undanförnum árum og nýtum hann til þess að sigla í gegnum þann ólgusjó sem nú er. Við skulum þó gera okkur grein fyrir þeim óvissuþætti að við vitum ekki hvað það mun kosta að reyna að ná jafnvægi og ná niður verðbólgu í því ástandi sem er í dag. Við skulum ekki reyna að leyna því en ég held að við eigum að geta náð samstöðu um það sem skiptir meginmáli, þ.e. hvaða hagsmuni við ætlum að reyna að verja í því ástandi sem dynur nú yfir. Þar eru auðvitað hagsmunir almennings, trygging þess að fólkið hafi nægjanlega aðkomu í þessum ólgusjó, það er það sem verður verkefni númer eitt, tvö og þrjú. Það verður einnig verkefni okkar að verja velferðarkerfið því að nú þurfum við meira á því að halda en nokkru sinni fyrr. Við þurfum að sjá fara í gegn lög eins og um greiðsluaðlögun þar sem við reynum að hindra að fólk lendi í gjaldþrotum vegna offjárfestinga á síðustu missirum og vegna gengishruns sem við búum við þessa dagana. Allt eru þetta verkefni sem skipta gríðarlega miklu máli og hljóta að koma til tals í umfjöllun um frumvarpið og í fjárlaganefnd. Það verður líka verkefni okkar að reyna að ná samstöðu um að stemma stigu við almennum hækkunum, hindra að við fáum gamalt og þekkt ástand sem eru víxlverkanir launa og verðlags. Ríkisstjórnin sem nú stjórnar landinu, stjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, lagði af stað með það verkefni að styrkja velferðarkerfið og viðhalda öflugu efnahagslífi. Það er ærið verkefni og við sjáum að það gengur á ýmsu hjá okkur en við getum þó fullyrt að nú þegar hefur náðst umtalsverður árangur í velferðarmálum. Það er sá árangur sem við þurfum að tryggja með fjárlögum og það kemur fram í þeim tölum sem hér eru birtar. Í fjárlögunum velur ríkisstjórnin að draga ekki saman vegna þess að við búum við almennan samdrátt í þjóðfélaginu og nú er rétti tíminn til að viðhalda framkvæmdum og gæta þess að ríkið skeri ekki niður á sama tíma. Þrátt fyrir lækkun á tekjum er um að ræða raunhækkun á útgjöldum, í almennum rekstri um 4,2% en í tilfærslum, þ.e. til velferðarkerfisins, er hækkunin 7,1%. Það er líka umtalsverð hækkun á viðhaldsframkvæmdum til að reyna að stemma stigu við atvinnuleysi umfram það sem óhjákvæmilegt getur orðið. Ef við lítum yfir fjárlögin sjáum við að þær áherslur sem lagðar hafa verið á undanförnum mánuðum á þessu rúma fyrsta ári ríkisstjórnarinnar bera fjárlögin þess merki að þar er málum ágætlega fylgt eftir, í fyrsta lagi varðandi málefni barna og fjölskyldna. Tekist hefur að vinna að málum eins og styttingu biðlista m.a. á barna- og unglingageðdeild. Búið er að laga barnabætur að hluta og breyta fæðingarorlofslögum þannig að tekjuviðmið er hagstæðara. Búið er að breyta lögum um langveik börn og þurfum við jafnvel að taka þar betur á vegna þess að komið hafa fram ýmsir gallar á þeim lögum þótt stórbætt séu. Allt eru þetta verkefni sem bera vott um að við ætlum að fylgja því eftir sem við lögðum af stað með. Sama gildir um aldraða og öryrkja, þar er rúmlega 7 milljarða hækkun á árinu 2009 og samkvæmt rammaáætlun verður það um 8,7 milljarðar að meðaltali á ári þannig að hér er verið að leggja verulega mikið meira til velferðarkerfisins. Verið er að auka hjúkrunarrými um 400, fækka þvinguðum sambýlum með sérstökum aðgerðum. Dregið er úr tekjutengingum og tryggðar lágmarksbætur, festar við töluna 150 þúsund kr. Þessar bætur eru síðan verðtryggðar, þ.e. leiðrétting kemur um áramót þannig að verðbólgan mun ekki skerða bæturnar á því ári þótt hún geti haft slæm áhrif á margt annað. Við höfum séð hækkanir á bótum öryrkja og aldraðra þó að ávallt megi gera betur. Nú fer fram endurskoðun á almannatryggingakerfinu og þó að menn hafi náð að afnema makatengingu og skattar á séreignarsparnað verði lagðir af um áramót er, eins og ég segi, ýmislegt óunnið. Verið er að vinna að endurskoðun starfsendurhæfingar og ganga í samstarf milli ríkis og stéttarfélaga. Það er vinna sem maður bindur miklar vonir við og unnið hefur verið verulegt átak í búsetumálum geðfatlaðra. Einnig þarf að vinna í búsetumálum annarra fatlaðra. Það verður eitt af þeim málum sem við sjáum á málefnalistum og verður verkefni vetrarins, að vinna að endurskoðun á lögum um málefni fatlaðra, um barnavernd o.fl. sem tengist þessum málaflokki. Tíminn er ekki langur en hægt væri að halda áfram. Við getum tekið menntamálin og rannsóknirnar. Þar eru framlög til kennslu og rannsókna verulega aukin og hækkanir til framhaldsskóla þó að þær tölur eigi eftir að hækka enn meira með nýjum lögum til þess að uppfylla skilyrðin sem þar eru sett. Fleira má nefna. Í gangi er ýmis vinna í sambandi við atvinnumálin, bæði í gegnum vaxtarsamningana og einnig í gegnum sérstaka samninga sem gerðir voru bæði við Norðurland vestra og Norðurland eystra og auðvitað verðum við að fylgja því eftir að fjármagn fylgi. Ég verð að viðurkenna að ekki hefur unnist tími til að skoða hvort allt er komið sem gefin voru fyrirheit um en auðvitað skiptir það miklu máli og við verðum að standa þá vakt. Sama gildir um mótvægisaðgerðir til minni sjávarplássa eða þeirra sem tapað hafa kvóta. Við þurfum sem sagt að fylgja því eftir að þær mótvægisaðgerðir nái tilgangi sínum. Skoða þarf stöðu sveitarfélaganna. Það er erfitt því að sveitarfélögin standa svo gríðarlega misvel - eða misilla - og verður það verkefni í fjárlagagerðinni að fara yfir með hvaða hætti á að nota Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til jöfnunar og hvernig tryggja á að sveitarfélög lendi ekki í verulegum vandræðum vegna samdráttar eða ástandsins á fjármálamörkuðum. Nú eru ráðherra og ráðuneytin búin að skila inn fjárlagatillögum samkvæmt stefnu ríkisstjórnarinnar í meginatriðum en mikil vinna er fram undan í fjárlaganefnd. Aðalverkefnið verður þar, eins og áður sagði, að gæta hagsmuna almennings og bótaþega, tryggja að velferðarkerfið standi vel undir þeim væntingum sem gerðar eru. Við þurfum að beita okkur fyrir því að ekki verði gengið hart fram gagnvart einstaklingum sem lenda í vandræðum í framhaldi af því fjárfestingafylliríi sem hér var. Það þarf að gæta þess sérstaklega að landsbyggðin verði ekki út undan. Tilhneigingin hefur verið sú að hún sitji svolítið eftir þegar menn reyna að hagræða en það er ekki gert í þessum fjárlögum, þ.e. reynt er að halda halda áfram framkvæmdum. Þar eru framkvæmdir í samgöngum mjög mikilvægar og einnig framkvæmdir í fjarskiptum. Við verðum að treysta á og fylgja því eftir að það nái til landsbyggðarinnar. Ákveðin svæði voru algjörlega utan þjónustusvæðis, eins og ég kalla það, þegar hagvöxturinn var hvað mestur, þ.e. Norðurland vestra og Vestfirðir. Það verður alveg sérstakt verkefni að gæta þess að það bitni ekki á þessum svæðum ef menn fara að krukka í fjárveitingar. Það má einnig sjá í þessum fjárlögum að skoða þarf einstakar stofnanir. Ég hef orðað það þannig að það vanti viðurkenningu fjárveitingavaldsins og ráðuneytanna á raunfjárþörf einstakra stofnana. Það verður verkefni okkar í fjárlaganefnd að reyna að rétta það við. Þar má nefna t.d. stofnun eins og Háskólann á Hólum sem hefur í rauninni aldrei fengið fjárveitingar miðað við það verkefni sem honum hefur verið falið, þ.e. að vera háskóli. Við getum tekið einstakar heilbrigðisstofnanir og hjúkrunarstofnanir sem þarf að skoða sérstaklega og sama gildir um einstaka framhaldsskóla. Fjárlögin eru að mínu mati í réttum farvegi, megináherslur og stefna eru mjög rétt. Það er engin ástæða til annars en horfa fram á veginn og líta þannig á að við komumst út úr þessum erfiðleikum og getum farið að takast á við að þróa samfélagið áfram í jákvæða átt. Það verður verkefni okkar í fjárlaganefndinni og í framhaldi af því er það verkefni Alþingis að ljúka og afgreiða fjárlög sem duga okkur vel til næstu ára.

Frú forseti. Ég get í sjálfu sér tekið undir ræðu hv. þm. Guðbjarts Hannessonar um öll þau góðu mál sem nefnd eru í frumvarpinu og verkefnaþætti sem við viljum að allt fari vel með. Hins vegar er það svo að forsendur fjárlagafrumvarpsins eru ekki fyrir hendi eins og verið er að fjalla um og þess vegna er þýðingarlítið að fara út í slíka efnislega umræðu. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi t.d. veitt athygli stöðu sveitarfélaganna. Við höfum verið á fundum landshlutasamtaka sveitarfélaga þar sem bent hefur verið á að þær 1.400 milljónir sem settar voru í jöfnunarsjóð til sveitarfélaganna, þ.e. til viðbótar, eru ekki í frumvarpinu. Auk þess hefur tekjugrunnur jöfnunarsjóðs lækkað verulega þannig að það vantar kannski þrjá eða fjóra milljarða í sjóðinn til tekna sveitarfélaganna frá því sem var á þessu ári, það er grafalvarlegt mál. Ég spyr því hv. þingmann hvort hann hafi ekki tekið eftir þessu og hvort honum finnist það vera ásættanleg afgreiðsla af hálfu fjármálaráðherra. Það er fyrirsjáanlegt að þetta skapar mjög slæma stöðu og getur í rauninni aldrei gengið upp. Þetta er eitt dæmi um að sett er fram fjárlagafrumvarp sem er fyrir fram ómarktækt.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason spyr hvort ég hafi gert mér grein fyrir þessum atriðum varðandi sveitarfélögin. Það er nú býsna skemmtilegt að nú spyr hann eins og kennari þar sem hann spyr eingöngu um það sem hann veit svarið við vegna þess að við vorum báðir á fundi þar sem ég spurði hæstv. fjármálaráðherra einmitt þessarar spurningar. Ég vakti athygli á því að þær 1.400 milljónir sem áður höfðu farið til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem sérstök ráðstöfun væru ekki inni í frumvarpinu. Jafnreyndur maður og hv. þm. Jón Bjarnason veit að viðgengist hefur í fjárlögum að þær fjárveitingar sem eru áætlaðar til eins árs í senn eru hreinsaðar út og síðan teknar upp aftur í fjárlagafrumvarpinu, þ.e. í vinnslu fjárlaganefndar. Það var sú skýring sem ég fékk varðandi málið. Um er að ræða sérstaka fjárveitingu sem tekin er út úr frumvarpinu og verður að koma inn aftur með einhverjum hætti í fjárlaganefnd, í umfjöllun og samningum við sveitarfélögin eða með einhverjum aðgerðum sem snerta fjárhag sveitarfélaganna. Eins og ég kom að í ræðu minni treysti ég á að svo verði. Það er augljóst að fara þarf yfir stöðu sveitarfélaganna, það má öllum vera ljóst, það er búið að ræða um það í nokkuð langan tíma. Það þýðir ekki að sveitarfélögin geti komist hjá því að verða fyrir einhverjum áföllum vegna fjármálaástandsins og lánakjara. Mörg þeirra, sérstaklega stóru sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, hafa staðið í gríðarlegum framkvæmdum. Eitthvað af því getur vel verið að dragist saman en það verður okkar hlutverk að verja þau en ekkert síður minni sveitarfélögin og þau sem jöfnunarsjóður hefur haldið vörð um. Um það fáum við væntanlega að véla í fjárlaganefndinni og komast að ásættanlegri niðurstöðu. Mér er því fullkunnugt um það og hef þegar vakið athygli á því. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga það fram hér í ræðustóli.

Frú forseti. Sá er munurinn á mér og hv. þm. Guðbjarti Hannessyni að hann situr jú í stjórnarflokknum og ég veit ekki annað en að formaður Sambands sveitarfélaga og fulltrúar þess hafi átt ítrekaða fundi með fjármálaráðherra á árinu og allt fram á síðustu daga til að benda á þetta. Þetta er svo augljóst. Þetta eitt sýnir bara hversu illa unnið þetta frumvarp er í raun og þau rök sem hv. þingmaður færir að þetta eigi að skoðast seinna. Forsendur fyrir þessari fjárþörf liggja svo sannarlega fyrir auk þess sem jöfnunarsjóðurinn skerðist til viðbótar vegna samdráttar í tekjum ríkisins sem er hluti af tekjustofni sjóðsins. Ekki á að þurfa að takast á um sjálfsagða hluti í fjárlaganefnd ef pólitískur vilji er fyrir því að sveitarfélögin fái þessar tekjur áfram eins og verið hefur og þau verða að fá, því að þau eru einhliða upp á ríkisvaldið komin. Nóg stendur út af samt til að semja um og fyrir fjárlaganefnd til að taka á varðandi vanefndir af hálfu ríkisvaldsins gagnvart sveitarfélögunum eins og við þekkjum báðir. Frú forseti. Þetta er því miður eitt dæmi um slíkt og sýnir að fjárlagafrumvarpið sem slíkt, forsendur þess og hvernig það er fram sett, er ekki mikið í takt við þann raunveruleika sem fólkið og sveitarfélögin í landinu standa frammi fyrir og okkur ber skylda til að taka á. Ég skal ekki liggja á liði mínu og við vinstri græn við að flytja hér tillögur og standa að því að styrkja og efla fjárhag sveitarfélaganna. Alls ekki.

Hæstv. forseti. Ég held að það hafi komið fram í máli mínu fyrr að fjárlögin eru ekki samin af fjárlaganefnd. Þau eru ekki samin af ríkisstjórnarþingmönnum.  Það kemur mér verulega á óvart að hv. þm. Jón Bjarnason skuli kveinka sér undan því að eiga að fara að fjalla um þetta og lýsa eftir því að við afgreiðum þetta mál mun lengra áður en það kemur til þingsins svo við getum örugglega neglt þetta þannig niður að menn hafi engin áhrif á það í meðförum þingsins. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir um margt ágæta ræðu og ég er sammála því mati hans að verkefnið á næstu mánuðum og missirum verður einmitt að verja hag heimilanna og hag samfélagsins alls í þeim ólgusjó sem nú ríður yfir. Það er einfaldlega þannig að við notum ekki sama peninginn nema á einum stað. Það fjármagn sem ríkisvaldið hefur til ráðstöfunar er mjög takmarkað og kannski enn takmarkaðra en það lítur þó út fyrir í þessu fjárlagafrumvarpi og margt sem bendir til að hallinn þar sé jafnvel vanáætlaður miðað við þann ólgusjó sem nú ríður yfir. En það skiptir mjög miklu máli í því að allir taki á saman. Þess vegna kallaði ég eftir viðbrögðum hv. þingmanns við þeirri tillögu minni að ríkisstofnanir verði ekki síður en heimilin í landinu og fyrirtækin látin mæta kreppunni í stað þess, eins og gert er ráð fyrir í núverandi fjárlagafrumvarpi, að bæði minnkandi tekjur þeirra vegna gengislækkunar og versnandi kjör þeirra vegna verðbólgu verði algjörlega bætt. Fjárlagafrumvarpið gerir í rauninni ráð fyrir því að bæta þetta að fullu og reyndar sem ég get ekki alls kostar skilið í fjárlagafrumvarpi 2009 er gert ráð fyrir að koma þar inn með bætur vegna verðbólgu ársins 2008 sem ég hefði haldið að ættu heima inni í fjáraukalagafrumvarpi ef þær ættu á annað borð rétt á sér. En ég kalla eftir svörum hv. þingmanns um það hvort hann telji þetta rétt ráðslag. Ég er með á því að hann samdi ekki þetta fjárlagafrumvarp eins og hann benti á hér fyrr. En afstaða stjórnarmeirihlutans til stefnumarkandi atriða eins og þessara, og þá um leið þeirrar stefnu fjárlagafrumvarpsins að aðhaldsaðgerðir frumvarpsins hljóði aðeins upp á 

Hæstv. forseti. Það er gott að við erum sammála um það, hv. þm. Bjarni Harðarson og ég, að verja hagsmuni heimilanna. Það er auðvitað meginverkefnið okkar í því sem fram undan er. Það er augljóst að það verður samdráttur í atvinnulífi. Við erum þegar farin að sjá teikn um það og það verður verkefni ríkisvaldsins samhliða því að við verðum að höndla út frá ytri aðstæðum að reyna að halda hjólum atvinnulífsins gangandi. Það er auðvitað liður í því að fara ekki í harðan niðurskurð á ríkisstofnunum á sama tíma með fækkun á fólki eða samdrætti. Það er liður í því að reyna að halda hjólum atvinnulífsins gangandi og tryggja afkomu fólks að ríkisvaldið haldi hlutunum gangandi og taki inn í fjárlög og viðurkenni þann raunkostnað sem verður að greiða þar. Við erum ekki að fást við neitt annað en það sem þegar er komið og er búið að afgreiða. Það er ekki verið að bæta neinu við fram í tímann. Þannig að ef menn ætla að fara að draga saman eða mæta kreppunni með einhverjum hætti eins og hv. þingmaður er að biðja um þá hlýtur það að þýða niðurskurð hjá ríkinu. Ég tel ekki vera rétta tímann nú. Það hefði átt að gerast í góðærinu og það verða aðrir flokkar að svara fyrir það af hverju það var ekki gert. En varðandi það að ríkisstofnanir geti engu að síður tekið verulega á í kreppunni þá nefndi ég það í minni ræðu að það þarf auðvitað að ná samstöðu um það að fresta hækkunum á ýmissi þjónustu, gjaldtökum hins opinbera, reyna eins og mögulegt er innan þeirra marka sem við ráðum við að reyna að hindra það að þessi spírall eða hringrás verðlags og verðbólgu fari í gang af fullum krafti. Það verður auðvitað líka umræðan í kjarasamningum og öðru slíku. Þetta er verkefnið sem fram undan er. Ríkissjóður á auðvitað að taka á í kreppunni en það verður ekki gert með því að falsa tölur eða draga saman í ríkisrekstrinum akkúrat á þessu augnabliki.

Frú forseti. Ég þakka fyrir hreinskilnina því að í þessu svari kom skýrt fram að hv. þingmaður telur að ríkisstofnanir eigi ekki að búa við sömu aðstæður og einkageirinn og heimilin að þurfa að mæta kreppunni á einhvern hátt heldur eigi þær að fá verðhækkanirnar, gengisþróunina bætta að fullu til þess að þar komi ekki til niðurskurðar. Ég er ekki sammála þessu mati. Ég tel þvert á móti, þó að auðvitað viðurkenni ég að að einhverju leyti verði að koma þar á móts við, að það eigi að skera þarna niður og hagræðingarkrafan sem í dag er upp á 2 milljarða í frumvarpinu líkt og var á síðasta ári sé allt of lítil og að í rauninni sé stór hluti af þeim 30 milljörðum sem á að verja til þess að bæta ríkinu upp verðbólguna peningar sem betur sé varið með öðrum hætti. Og það er einfaldlega þannig, frú forseti, að við notum ekki þessa 30 milljarða bæði til þess að bæta ríkisstofnunum verðbólguna og til að hjálpa heimilunum í landinu. Við þurfum að velja þarna á milli. Út á það gengur vinnan við gerð fjárlaganna. Varðandi hitt atriðið sem hv. þingmaður vék að, og ég ætla þá aðeins að knýja á um betri svör ef hann er til í að koma hér aftur, það lýtur að gjaldskrárhækkunum. Það er líka alveg skýrt í fjárlagafrumvarpinu eins og það liggur fyrir að þar er gert ráð fyrir að gjaldskrárhækkanir, t.d. á olíugjaldi, bensíngjaldi, tóbaksgjaldi, bifreiðagjöldum og fleiru og fleiru fylgi algjörlega verðlagsþróuninni, elti verðbólguna algjörlega, og því miður verð ég að hryggja hv. þingmann með því að við erum reyndar löngu komin fram hjá því marki að geta komið í veg fyrir verðbólguna. Verðbólgan er farin af stað eins og við framsóknarmenn vöruðum við á síðasta ári að mundi gerast. En nú er spurningin: Er hv. þingmaður til í að beita sér fyrir 

Hæstv. forseti. Ég hélt að hv. þm. Bjarni Harðarson og ég værum meira sammála en virðist vera. Hv. þingmaður virðist hafa þá tilfinningu að hér sé ofgnótt í ríkiskerfinu, full ástæða til þess að hagræða og skera niður og að við eigum að fara í kjölfarið á fyrirtækjum sem hafa lent í hremmingum og þurft að segja upp fólki og gera það sama.  Ég tel eðlilegt að við reynum að halda úti þjónustunni. Ég færði rök fyrir því að það er ástæða til þess að fara ekki í niðurskurð núna. Það er hægt að skoða það á öðrum tíma þegar atvinnulífið er í blóma og þarf á vinnuafli að halda. Þeir sem stóðu að því að flytja þurfti inn 20 þúsund manns til að halda atvinnulífinu gangandi verða að svara því hvers vegna þeir völdu þá leið. Það er ekki tími núna til þess að fara að bregðast við því með því að fækka ríkisstarfsmönnum eða senda þá út í atvinnuleysið til viðbótar við þá sem eru í atvinnulífinu. Það hefur auðvitað verið gætt aðhalds og við höfum farið í gegnum það í fjárlögum og við ræddum það m.a. áðan að það vantar víða peninga inn í ríkiskerfið. Því verður aldrei öllu mætt hvorki til sveitarfélaga né til einstaklinga. Þess vegna held ég að við séum alveg á réttu róli, það er verið að verðbæta aftur í tímann. Það er ekki verið að verðbæta fram í tímann, það er ekki verið að spá 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Þetta hefur verið ágæt umræða, hún hefur að sjálfsögðu litast mikið af því efnahagsástandi sem við erum í þessa dagana. Það er ekki óeðlilegt því að staða efnahagsmála hefur auðvitað gríðarlega mikil áhrif á það hvernig fjárlagafrumvarp er lagt fram og hvernig fjárlög við afgreiðum á endanum. Að sama skapi hefur fjárlagafrumvarpið áhrif á það hvernig efnahagsumhverfið þróast og breytist á næstunni þó að auðvitað sé fjöldamargt annað sem hefur heilmikil áhrif á það líka. Ég hef ekki orðið var við að það sé mikil gagnrýni á að þetta frumvarp sé lagt fram með halla. Ég skynja það að þingheimur hefur skilning á því í þeirri stöðu sem við erum í núna að þá sé óumflýjanlegt að fjárlagafrumvarp sé lagt fram með halla. Mér finnst reyndar líka ánægjulegt að skynja það að þingheimur er þeirrar skoðunar að þrátt fyrir erfiðleika í þjóðfélaginu eigi það ekki að vera réttlæting fyrir því að útgjöld hvers konar þenjist út bara vegna þess að auka þurfi umsvifin. Það verði að fara í það á efnislegum forsendum hvað gert er og að þeir hlutir sem við setjum fjármunina í gagnist okkur í þeirri baráttu sem við erum í við að styrkja efnahagsumhverfið. Þess vegna er það auðvitað fjárlaganefndar að fara vel ofan í þær tillögur sem eru í fjárlagafrumvarpinu og lagðar fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar því að auðvitað er það aldrei svo að allir hlutir séu fullkomnir þegar þeir eru lagðir fram í þinginu og það er eðlilegt og rétt hlutverk þingsins að fara ofan í þessa hluti og ef þar er ekki allt eins og menn telja réttast þá gerum við á því breytingar. Ég endurtek þakkir mínar og óska eftir góðu samstarfi við fjárlaganefnd í þeirri vinnu sem fram undan er og að við náum að afgreiða fjárlögin á tilsettum tíma eins og undanfarin ár.