Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Gengið er til dagskrár og tekið fyrir eina málið, sem er á dagskrá, almennar stjórnmálaumr., útvarpsumr., síðara kvöld. Umr. fer þannig fram í kvöld, að hver þingflokkur fær 50 mínútna ræðutíma, sem skiptist í 3 umferðir, 20–25 mín. í 1. umferð, 15–20 mín. í 2. umferð og 10 mín. í 3. umferð. Röð flokkanna í öllum umferðum verður þessi: Framsfl., Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb. Ræðumenn verða fyrir Framsfl.: í 1. umferð, Einar Ágústsson og Gísli Guðmundsson, í 2. umferð Jón Skaftason og í 3. umferð Helgi Bergs. Fyrir Sjálfstfl.: í 1. umferð Ingólfur Jónsson og Þorvaldur G. Kristjánsson, í 2, umferð Gunnar Thoroddsen og í 3. umferð Jóhann Hafstein. Fyrir Alþfl.: í 1. umferð Eggert G. Þorsteinsson, í 2. umferð Emil Jónsson og í 3. umferð Sigurður Ingimundarson. Fyrir Alþb.: í 1, umferð Hannibal Valdimarsson, í 2. umferð Ragnar Arnalds og í 3. umferð Lúðvik Jósefsson. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls hv. 11. þm. Reykv., Einar Ágústsson, og talar af hálfu Framsfl.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Hvernig er búið að ungu fólki, sem hugsar til þess að stofna heimili eða á annan hátt að búa sig undir lífið og framtíðina? Þetta er eitt af því, sem hvað mestu veldur um þá einkunn, sem gefa verður stjórnarfari þjóðarinnar hverju sinni. Ævinlega og alls staðar hefur þurft mikið átak til að eignast eigið húsnæði. Svo mun löngum verða. En misjafnlega erfitt er þó þetta, m.a. eftir því, hvernig stjórnarvöld haga skipan mála. Ég mun á þeim fáu mínútum, sem mér eru ætlaðar hér í kvöld, leitast við að gera grein fyrir því, hvernig nú er umhorfs í þessum málum hér á landi. Vegna legu landsins og aldarháttarins, ef svo mætti segja, er það staðreynd, sem erfitt verður að breyta, að fólk hér gerir talsvert miklar kröfur til húsnæðis. Íbúðirnar munu almennt vandaðri en gerist í grannríkjum okkar og einnig nokkru stærri en þar tíðkast, enda þótt þróunin sé í stækkunarátt, a.m.k. á Norðurlöndum. Þótt viðurkennt sé, að hér þurfi að byggja vandað og rúmgott húsnæði af eðlilegum ástæðum, er samt augljóst, að yfirleitt er byggt of dýrt og mun dýrara en vera þyrfti, ef skipulag væri nægilega gott. Meðalstærð íbúða mun vera um 375 teningsmetrar. Samkv. tölum hagstofunnar um byggingarkostnað kostaði íbúð af þeirri stærð 725 þús. kr. hinn 1. febr. s.l. Síðan hefur byggingarkostnaður hækkað, m.a. vegna aukins söluskatts, og mun ekki of hátt að reikna kostnaðinn 2100 kr. á teningsmetra, og er þá verð umræddrar meðalíbúðar komið upp í 787500 kr. Fyrirgreiðsla hins opinbera er lán að upphæð 150 þús. kr., afgreitt, þegar bezt lætur, þegar byggingin er langt á veg komin, og annað ekki. Þær 637 þús. kr., sem þá vantar, verða að fást annars staðar. Árið 1957 var tekinn upp skyldusparnaður ungs fólks. Sú tilhögun hefur hjálpað mörgum til þess að eignast eigin húsnæði og orðið nokkuð vínsæl. Gleggsti vitnisburður þess er, að hæstv. ríkisstj. hefur nú beitt sér fyrir auknum skyldusparnaði, en eins og kunnugt er, voru sjálfstæðismenn þessu fyrirkomulagi mjög andvígir í upphafi. Samkv. hinum nýju ákvæðum er skyldusparnaður nú 15% af launatekjum. Auðvitað er það ákaflega misjafnt, hversu háum upphæðum skyldusparnaður hvers og eins getur numið. Sumir vinna allt tímabilið, en aðrir eru við nám á þessu aldursskeiði, og margt fleira kemur til. Hér er því ekki unnt að nefna nokkra meðaltalsupphæð. En þótt reiknað sé með 150 þús. kr. skyldusparnaði hjónaefna, sem tæplega mun vanreiknað, vantar samt 487 þús. kr. til að koma upp meðalíbúð. Lánastofnanir hafa mjög takmarkaða getu til að liðsinna í þessu efni, eins og nú er að þeim búið, og þótt þar kunni að takast að fá einhverja fyrirgreiðslu, er hún yfirleitt í formi stuttra víxillána, sem hanga eins og hárbeitt sverð yfir höfði lántaka. Fasteignaveðlán til lengri tíma fást yfirleitt ekki, m.a. vegna þess, að forráðamenn lánastofnana óttast að binda fjármagnið til langs tíma í því ótrygga efnahagsástandi, sem hér ríkir. Lífeyrissjóðirnir veita nokkra hjálp, en aðeins þeim, sem þar eru félagar, en það er auðvitað lítið brot af þeim fjölda, sem byggir. Í þessu sambandi minni ég á, að á Alþingi 1956 fluttu framsóknarmenn till. um athugun á því, hvort tiltækilegt væri að stofna lífeyrissjóð fyrir þá, sem ekki njóta lífeyristrygginga hjá sérstökum lífeyrissjóðum. Þessi ályktun var samþykkt, og árið 1958 var 5 manna nefnd skipuð í málið. N. skilaði áliti til ríkisstj. í nóv. 1960, þar sem gert var ráð fyrir almennum lífeyrissjóði. Í þessu máli mun ríkisstj. ekkert hafa gert. Hafa því flm. till. frá 1956 séð sig til neydda að flytja till. á ný um sama efni. Áhugi ríkisstj. á málinu hefur ekki verið meiri en svo, að sennilega sofnar þessi till. svefninum langa á þessu þingi. Þar kemur því sannarlega úr hörðustu átt, að hæstv. viðskmrh. skyldi í gær tala um almennan lífeyrissjóð sem einhvers konar nýuppfundið bjargráð, sem hæstv. ríkisstj. mundi beita sér fyrir að framkvæma. Annars var ræða þessa hæstv. ráðh. einkennileg fyrir fleiri hluta sakir. Hann mæltist undan því, að störf stjórnarinnar á liðnum tíma væru gerð að umtalsefni, og hann talaði eins og hann væri byrjandi í stjórnarráðinu og ætti allt ógert enn þá. En hann er þó búinn að sitja í þessari ríkisstj. á fimmta ár. Eins og ég hef nú lýst, er það mjög undir hælinn lagt, hvernig til tekst um öflun þess gífurlega fjármagns, sem þarf til þess að byggja meðalstóra íbúð, og allt of oft mun gripið til örþrifaráða í þessu sambandi. Afleiðing fjármagnsskortsins er sú m.a., að húsin verða óhæfilega lengi í smíðum og einnig á þann hátt dýrari en vera þyrfti, ef hægt væri að halda eðlilegum byggingarhraða. Með þessu er þó sagan hvergi nærri öll sögð. Þótt tekizt hefði að afla nauðsynlegs lánsfjár til þess að ljúka byggingu meðalíbúðar fyrir umræddar 787500 kr., þá er vandamálið engan veginn fullleyst fyrir því. Eftir er að standa straum af vöxtum og afborgunum lánanna. Hér verður ekki gerð tilraun til að reikna það dæmi á enda, hvað það kostar að búa í nýrri meðalíbúð. Þó má benda á, að vextirnir einir af áðurgreindri fjárhæð eru 70 þús. kr. Með því að reikna lægri vexti af húsnæðisláninu og enga vexti af eigin framlagi lækkar auðvitað þessi upphæð, en eftir sem áður hljóta útlagðir vextir að nema tugum þúsunda hjá svo að segja hverjum einasta manni. Þá eru eftir afborganirnar, auk viðhaldskostnaðar, ljóss og hita. Ekki eru leigjendur betur settir. Algeng húsaleiga fyrir meðalstórar íbúðir mun vera nálægt 5 þús. kr. á mánuði, en þó munu vera dæmi um enn hærri leigu. Annars er húsnæðisskorturinn, a.m.k. hér í Reykjavík, svo mikill, að hartnær ómögulegt er að fá leiguhúsnæði, þótt háar fjárhæðir séu í boði. Þessi gífurlegi húsnæðiskostnaður leiðir vitanlega til þess, að sífellt verður að gera auknar kaupkröfur, því að lágmarkslaun hljóta ávallt að miðast við það, hvað það kostar að lífa. Fólk getur ekki hætt að búa í húsum og verður þar af leiðandi að krefjast þeirra launa, sem standa undir kostnaðinum. Ein meginorsök verðbólgunnar er því ófremdarástandið í húsnæðismálunum. Laun verkamanna fyrir 8 stunda vinnudag alla virka daga ársins eru nú rúmar 77 þús. kr. samkv. taxta. Með gegndarlausri yfirvinnu og þrældómi langt umfram það, sem annars staðar er talið mannsæmandi, hefur mönnum þó tekizt að auka tekjur sínar, svo að dugi fyrir óhjákvæmilegum útgjöldum heimilanna, en þar er húsnæðiskostnaðurinn hjá flestum stærsti gjaldaliðurinn. Þannig er þá sú mynd, sem blasir við augum unga fólksins í dag, þegar það skoðar þessi mál, og það stjórnarfar, sem þetta ástand hefur skapað, getur ekki gert sér vonir um háa einkunn fyrir frammistöðuna. Það er fjarri mér að halda því fram, að hér sé um auðvelt verkefni að ræða. Ég veit og viðurkenni, að hér þarf stórátak til að koma. En ég fullyrði, að því átaki sé ekki lengur hægt að fresta. Andvaraleysi og röng stefna í þessum málum leiða til óbætanlegs þjóðfélagstjóns. Hér þarf gagnger stefnubreyting til að koma. Þm. Framsfl. hafa borið fram till. þess efnis, að kosin verði sérstök nefnd til að rannsaka þessi mál og gera till. að nýrri heildarlöggjöf, er hafi m.a. að markmiði þetta: 1) Að auka lánveitingar til bygginga nýrra íbúða, svo að unnt verði að lána til hverrar íbúðar af hóflegri stærð 2/3 hluta af byggingarkostnaði. 2) Að jafna aðstöðu manna til lánsfjár þannig, að heildarlán geti orðið svipuð til hvers manns miðað við sömu stærð íbúðar, hver sem hann er og hvar sem hann býr. 3) Að greiða fyrir lánveitingum til að endurbæta íbúðir, svo og að kaupa íbúðir til eigin nota. 4) Að lækka byggingarkostnaðinn í landinu. Hér er ekki tími til að gera frekari grein fyrir þessum atriðum hverju fyrir sig. En ég held, að ekki sé ofsagt, að þau eru öll knýjandi nauðsyn og þeim verður ekki lengur á frest skotið. Þessa till. hafa stjórnarliðar í fjvn. ekki treyst sér til að samþykkja, heldur leggja til, að henni sé vísað til ríkisstj. með þeim rökstuðningi, að málið sé í athugun. Af þessari afgreiðslu hlýtur að verða að draga þá ályktun, að stjórnarliðar séu svo ánægðir með aðgerðirnar í húsnæðismálunum, að þeir telji breytinga ekki þörf. Samkv. þessari afgreiðslu er þá eflaust ætlazt til þess, að Alþingi taki því sem sjálfsögðum hlut, að ástandið í lánamálum húsnæðismálastjórnar sé með þeim hætti, sem fram kom hjá hæstv. félmrh. hér á Alþingi fyrir nokkrum dögum, en sú lýsing var þannig, að ekki lægju fyrir tölur um það, hve háum fjárhæðum yrði hægt að úthluta úr byggingarsjóði nú, og úthlutun færi væntanlega fram innan skamms. Nú liggur óafgreiddur hjá húsnæðismálastjórn mikill fjöldi umsókna, og þeirri úthlutun, sem hæstv. ráðh. ræddi um, hefur verið lofað fyrir löngu. Vegna þess, hve úthlutun hefur dregizt, hafa margir lent í hreinum ógöngum, svo að við borð liggur, að menn missi húsin. En allt, sem hægt var að segja við þessa menn fyrir nokkrum dögum, var þetta: Úthlutun fer væntanlega fram innan skamms. - Sýnilega heldur áfram að síga á ógæfuhliðina einnig á þessu ári. óafgreiddar umsóknir hrúgast upp og lánsupphæðin verður minnkandi hluti byggingarkostnaðarins með hverjum mánuðinum sem liður. Samt sem áður telja stjórnarinnar í fjvn. ekki ástæðu til að samþykkja till. þá, er ég áðan greindi. Í sambandi við meðferð frv. til I, um breyt. á tollskrá höfum við þm. Framsfl. reynt að koma fram þeirri lagfæringu, að ríkisstj. yrði heimilað að endurgreiða hluta aðflutningsgjalda af byggingarefni í íbúðarhús eftir stærð þeirra, er næmi 110 kr. á hvern rúmmetra íbúðar. Endurgreiðslan átti þó ekki að ná til þess hluta Íbúðar, sem er umfram 360 rúmmetra. Sú lagfæring, sem fengist á þennan hátt, nemur um 35 þús. kr. á hverja íbúð, og þannig hefði verið komið örlítið til móts við húsbyggjendur. Þessa till. nefndi hæstv. fjmrh. yfirboð og virtist hneykslaður á okkur að hreyfa slíku máll. Taldi hann, að ríkissjóður gæti með engu móti án þeirra tolltekna verið, sem innheimtar eru af byggingarefni til meðalstórrar íbúðar og þaðan af minni. Þegar þess er gætt, að skatt- og tollpíningur þessarar hæstv. ríkisstj. tekur öllu fram, sem hér hefur þekkzt, og hafa þó fyrr verið innheimtir háir skattar á Íslandi, og jafnframt haft í huga, að undanfarin ár hefur verið stórfelldur greiðsluafgangur hjá ríkissjóði og útlit er fyrir, að svo verði einnig nú, þá er augljóst, að þessi ástæða er helber fyrirsláttur. Situr sízt á þeim mönnum, sem bera ábyrgð á ástandinu í húsnæðismálunum í dag, að tala með lítilsvirðingu um þær úrbætur, sem bent er á. Nú eru fram undan örlagaríkar viðræður um kjaramálin. Sívaxandi dýrtíð ásamt þeirri staðreynd, að á undanförnum árum hefur verðlag alltaf hækkað meira en kaupgjald, gerir það óhjákvæmilegt fyrir launþega að krefjast stöðugt nýrra launahækkana, án þess að þeir hafi þó í rauninni nokkurn tíma við dýrtíðarskriðunni. Í þessu sambandi ber að hafa það vel í huga, að einn stærsti útgjaldaliður hvers heimilis er húsnæðiskostnaðurinn, og það er undirstaða efnalegs sjálfstæðis að eignast eigið húsnæði, auk þess sem það er heilbrigt metnaðarmál dugmikils æskufólks í landinu. Kaupgjaldsmálunum er því e.t.v. ekki hvað sízt hægt að þoka til réttrar áttar með myndarlegu átaki í húsnæðismálunum og koma á þann hátt fram raunhæfum kjarabótum. Svona stórfellt þjóðfélagsvandamál eru húsnæðismálin, þegar þau eru grandskoðuð, og svona mikið er undir lausn þeirra komið. Þess vegna verður að taka upp nýja stefnu í þessu málí, ekki „væntanlega innan skamms“, heldur strax.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég ætla að byrja á að taka það fram, að ummæli hv. þm. Benedikts Gröndals í gærkvöld varðandi brtt. þriggja framsóknarmanna við vinnulöggjöfina fyrir nokkrum árum eru byggð á misskilningi eða rangtúlkun á því, sem þar var um að ræða. Ekki er tími til að ræða það mál nánar nú. Um þetta leyti fyrir 5 árum stóð mikið til hér á hinu háa Alþingi. Hv. þm. þriggja flokka voru þá að breyta stjórnarskráimi, og til þess þurfti tvennar kosningar. Gömlu kjördæmin öll utan Reykjavíkur urðu þá að láta af hendi það takmarkaða sjálfstæði, sem þeim hafði verið fengið við endurreisn Alþingis. Það verk er fyrir hendi að byggja upp nýja brjóstvörn fyrir landsbyggðina, hvort sem það verður gert á grundvelli fjórðunganna fornu eða á annan hátt. Liðið er nú langt á fimmta ár, síðan þingmeirihl., sem kjördæmabyltingin skóp, tók við stjórn í landinu. Þegar gengið er á sjónarhól, blasa við augum tvö aðaleinkenni þessa tímabils í þjóðarbúskap Íslendinga: óvenjulegt góðæri, a.m.k. lengst af, í miklum hluta landsins og á miðunum, og óvenjulegur vöxtur dýrtíðar. Dýrtíðin er af mannavöldum, um það eru víst allir sammála, þótt deilt sé um sök og sýknu. Um annað eru líka margir sammála um þessar mundir, að ríkisstj. ráði ekkert við þessa dýrtíð og sé ekki líkleg til að ráða við hana. Í lok þessa þings býr þjóðin við veika stjórn og reikula í ráði, en sú stjórn styðst við þingmeirihl. og getur því haldið áfram að fara með ráðherraumboð, þó að stjórnarstefnan sé óljós eða engin, eins og nú er komið. Það er til marks um dýrtíðina, að vísitalan fyrir vörur og þjónustu hefur hækkað um 84% og sögð fyrirsjáanleg hækkun á næstunni um 9 stig. En húsnæðisvísitala er í rauninni engin til. Umsetning fjárl. hefur meira en þrefaldazt síðan 1958. Skuldir þjóðarinnar við útlönd að frádregnum inneignum voru um síðustu áramót svipuð upphæð, taldar í erlendum gjaldeyri, og þær voru, þegar vinstri stjórnin hætti störfum, en þá voru þessar skuldir taldar aðalröksemdin fyrir nauðsyn hinnar umdeildu og áhættusömu viðreisnar, sem nú er strönduð. Um þessi efni hafa aðrir rætt og munu ræða. En samtímis því sem dýrtíðin vex og stéttir og einstaklingar takast á um skiptingu þjóðarteknanna, dregur á loft bliku yfir Íslandi, sem getur ráðið úrslitum um örlög þjóðarinnar, ef ekki er ráð í tíma tekið. Ég á hér við hina ískyggilegu þróun landsbyggðar á síðustu áratugum, hina vaxandi röskun jafnvægis í byggð landsins. Þessi jafnvægisröskun er nú komin á það stig, að jafnvel hér í höfuðborginni eru ungir og áhugasamir hagfræðingar farnir að gefa henni gaum og vara beint eða óbeint við ofvexti höfuðborgarinnar á kostnað landsbyggðar. Þær raddir gerast á þessu ári fleiri en fyrr, sem taka undir þá skoðun, að þ~að sé frumskylda þjóðarinnar og lífsnauðsyn að byggja land sitt, og ef henni tekst ekki að halda því áfram, ef byggðarlög hverfa eða heilir landshlutar til sjávar og sveita verúa ekki nema svipur hjá sjón, þá mun þessari þjóð ekki heldur takast að varðveita menningu sina og sjálfstæði til frambúðar, - að hér sé um. að ræða þjóðarvanda, sem fari vaxandi og gnæfi yfir hin tímabundnu viðfangsefni, - mál málanna á komandi árum. Það eru ekki bara sveitirnar, sem eiga í vök að verjast, heldur heilir landshlutar, bæði dreifbýli og þéttbýli. Því verður mér nú á eldhúsdegi undir þinglok ríkast í huga það tómlæti og sú þverúð, sem hæstv. ríkisstj. og þeir, sem að henni standa, hafa sýnt á þessu þingi í sambandi við hið mikla alvörumál, sem hér er á ferðum. Á fyrstu dögum þessa þings fluttum við framsóknarmenn frv. til nýrrar löggjafar um skipulagðar ráðstafanir í byggðajafnvægismálinu. Þeir, sem fylgzt hafa með þingfréttum, þekkja efni þessa frv. Þar er mælt fyrir um raunhæfar aðgerðir, framlag fjármuna, sem máli skipta, og grundvöll að skapandi starfi á komandi tímum. Gert er ráð fyrir að leggja fram árlega. í þessu skyni tiltekinn hundraðshluta af ríkistekjunum og koma á fót sérstakri þjóðfélagsstofnun, sem fylgist með byggðaþróuninni og láti til sín taka með fjármunum og vaxandi fyrirhyggju þau verkefni, sem brýnust eru á hverjum tíma, til þess að viðhalda og efla byggð um land allt. Hér er m.a. byggt á reynslu og framtaki frænda vorra Norðmanna, sem í meira en áratug hafa á svipaðan hátt unnið að jafnvægi í byggð Noregs og fyrir 3 árum fengu jafnvægissjóði sínum þúsundir milljóna til umráða í þessu skyni. Við höfum flutt þetta mál áður. Við fluttum það einnig í fyrra. Þá var því vísað frá með þeim rökstuðningi, að það væri óþarft. Nú í vetur var það látið liggja 5 mánuði í nefnd, og eftir þessa 5 mánuði lagði stjórnarmeirihl. í n. til, að því yrði enn vísað frá og með sama rökstuðningi og í fyrra, að það væri óþarft. Hinn 15. apríl voru nál. tekin til umr., fundi slitið í miðri ræðu og málið ekki aftur tekið á dagskrá. Í fyrra vitnuðu hv. stjórnarþm. í svonefndan atvinnubótasjóð. Hann ætti að nægja, sögðu þeir þá. En atvinnubótasjóðurinn er engin nýlunda. Þar er aðeins um að ræða hið svonefnda atvinnuaukningarfé, sem lengi hefur verið veitt á fjárl. ár hvert og var 15 millj. fyrir 7 árum, þegar fjárlagaupphæðin var um 800 millj., en er 10 millj. nú, þegar fjárlagaupphæðin er um 3000 millj. Bróðurparturinn af atvinnubótasjóðnum í fyrra fór í lánveitingar í Reykjavík og öðrum byggðum við Faxaflóa. Hér er því um allt annað mál að ræða, þótt gagnlegt sé á sinn hátt. Einn af þm. Sjálfstfl, á Vestfjörðum hefur líka játað það opinberlega, að svo sé. Hann hefur nú stungið upp á því, að reynt verði að fá fjárhagsaðstoð hjá flóttamannasjóði Vestur-Evrópu til að gera það, sem atvinnubótasjóður átti að vera einfær um í fyrra. Ekki er sú hugmynd stór í sniðum, en þó athugunarverð og hefur gildi sem vitnisburður. En bezt er að gera sér það strax ljóst, að aðrar þjóðir eða alþjóðastofnanir munu ekki telja það sitt hlutverk fyrst og fremst að hafa forgöngu um að tryggja það, að íslendingar byggi land sitt og glati því ekki í hendur framandi fólki, sem býr við landþrengsli og komið hefur auga á framtíðarmöguleikana í okkar ágæta landi, sbr. erlend blaðaskrif nýlega um þau mál. Landsbyggðin er landvörn okkar íslendinga. Af því að forfeður okkar byggðu landið allt, eigum við það nú. Af því að sjómenn okkar veiddu fisk við strendur þess, eigum við landhelgina. Jafnvel smáþjóðir verja 20% af ríkistekjum sínum til þess að vera við því búnar að verja land sitt með vopnum, ef til kæmi. Við Íslendingar erum lausir við slík útgjöld. Með tilliti til þess ætti okkur ekki að vaxa í augum, þótt við þyrftum að verja einhverjum hundraðshluta, jafnvel þótt hann væri hærri en við framsóknarmenn höfum nefnt, til þess að efla hér hina friðsamlegu landvörn byggðarinnar og skapa verðmæti. Framkvæmd þjóðmála er nú á tímum skipt í sérgreinar, og ráðuneytum eða ríkisstofnunum falin yfirumsjón þeirra og ábyrgð. Meðal sérgreina þjóðfélagsstarfseminnar er t.d. dómgæzla og réttarfar, fræðslumál, póst- og símaþjánusta, útvarp, vega- og hafnargerð, málefni atvinnuveganna, félagsmál o.s.frv. Þegar ný viðfangsefni eða aðkallandi krefjast þess, bætist við ný sérgrein, ný aflstöð í ríkiskerfinu. Og nú vantar einmitt slíka aflstöð, sérstaka þjóðfélagsstofnun, sem hafi þá sérgrein til umsjónar og til að bera ábyrgð á, að landið okkar haldist í byggð og að landsbyggðin eflist. Að þessu á slík stofnun að vinna með aðstoð fjármuna og í samstarfi við hlutaðeigandi byggðarlög, þannig að frumkvæðisgeta þeirra njóti sín í því samstarfi. Hún á einnig að stuðla, að dreifingu opinberrar starfsemi um landið og hafa með höndum leiðbeiningar- og hvatningarstarfsemi. Með ýmiss konar löggjöf hefur á þessari öld verið stuðlað að framkvæmdum í landinu. Þá löggjöf þarf að efla, t.d. þarf að auka ríkisframlag til hafna og vega víðs vegar um land, jarðræktarframlög og margs konar lánastarfsemi til almennrar uppbyggingar. Og ljúka þarf rafvæðingu dreifbýlisins sem fyrst. En þar sem almenn löggjöf eða almenn lánastarfsemi nægir ekki, þar sem herzlumuninn vantar, t.d. til þess að koma upp atvinnufyrirtæki eða framkvæmd, sem brýn þörf er á til að styðja æskilega byggðaþróun, eða til að koma í veg fyrir skyndihrun byggðarlagsins eða til að mynda nauðsynlegan þéttbýliskjarna, - þar sem þennan herzlumun vantar, þar þarf landsbyggðarstofnunin eða jafnvægissjóðurinn að koma til skjalanna. Það er mergur þessa máls hér, eins og í Noregi og víðar. Stórvirkjun vatnsafls og stóriðja byggð á innflutningi fjármagns er því aðeins tímabær nú, að með henni sé stuðlað að auknu jafnvægi milli landshlutanna. Náttúran hefur gert allt þetta land byggilegt milli fjalls og fjöru. Lífsskilyrðin eru víða til sjós og lands, sjávaraflinn er nú lagður á land í rúmlega 60 fiskihöfnum fyrir norðan, austan, sunnan og vestan. Svo að segja í hverri sveit er gnægð ræktunarlands, vatnsorka og jarðhiti í öllum landshlutum. Svipað er að segja um byggingarefni og fleira, sem byggð krefst. En blind lögmál fjármagns og viðskipta, sem hafa nútímatæknina á valdi sínu, stefna landsbyggðinni í voða. Þessi lögmál eru ekki alltaf í samræmi við þjóðleg og félagsleg markmið. En manninum ber að vera herra fjármagnsins og herra tækninnar. Hann er það, ef hann vill, og að því ber nú að stefna, að hin þjóðlegu og félagslegu markmið ráði.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í umr. í gærkvöld kom það greinilega fram eins og oft áður, að stjórnarandstaðan er algerlega málefnalaus og hefur ekkert jákvætt fram að bera. Stjórnarandstæðingar eru með svipað nöldur og áður og telja svo þrengt að almenningi, að lífskjörin hafi aldrei verið lakari en nú. Það er vitanlega neikvætt að halda slíku fram, þar sem allir, sem á hlýða, vita, að áróður af þessu tagi stangast á við staðreyndirnar. Enda þótt dýrtíð hafi vaxið, hafa tekjur alls almennings og atvinnumöguleikar aukizt það mikið, að lífskjör þjóðarinnar hafa aldrei verið betri en nú. Málflutningur stjórnarandstöðunnar miðar að því að telja öllum almenningi og ekki sízt unga fólkinu trú um, að lífsbaráttan hér á landi sé svo erfið, að lítil von sé til að sigra í þeirri baráttu. Þetta er þjóðhættuleg kenning og háskaleg, ef einhver legði trúnað á hana. Framsóknarmenn tala oft um erfiðleika bænda og að þeir séu tekjulægsta stéttin. Sannleikurinn er sá, að margir bændur hafa allt of lítil bú og af þeim ástæðum ekki lífvænlegar tekjur. Það er þess vegna, að meðaltekjur bændastéttarinnar eru mjög lágar. Það þarf að stækka litlu búin og vinna að auknum framförum í landbúnaðinum, svo að fólksflutningar utan úr sveitunum hætti. Þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum seint á árinu 1959, var það fyrsta verkefni hennar að leysa verðlagsmál landbúnaðarins og rétta hlut bændastéttarinnar. Lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins var breytt, eins og kunnugt er, og með því gefin trygging fyrir fullu verði á landbúnaðarframleiðslunni. Framsóknarmenn reyndu ekki að bæta bændum tugmilljónatap, sem þeir árlega tóku á sig vegna útflutnings landbúnaðarvara. Á þessu ári mun útflutningstryggingin nema allt að 25 þús. kr. á hvern bónda að meðaltali. Verðlagsgrundvöllur landbúnaðarins hefur verið leiðréttur mikið síðustu árin. Er hann nú miklu nær því að vera réttur heldur en hann var 1958, síðasta árið sem framsóknarmenn voru í ríkisstj. 1958 var kaup bóndans í grundvellinum 67257 kr., en 1963 119121 kr. Hækkunin nemur 78%. Við þetta bætist, að bændur fá nú fullt grundvallarverð, sem þeir fengu ekki áður. Að vísu hefur það skeð nú, sem fáir skilja og verður að fá skýringu á siðar, að Mjólkurbú Flóamanna vantar að þessu sinni 81/2 eyri á lítra, þegar Mjólkursamlag KEA skilar 3 aurum yfir grundvallarverði og mörg önnur mjólkurbú ná grundvallarverðinu að fullu. Verðgrundvöllurinn er auk þess eftir þær leiðréttingar, sem á honum hafa verið gerðar, raunhæfari en áður, þar sem gjöld búsins eru tekin mun betur til greina en áður var. Þannig má telja, að viðhald fasteigna hefur verið hækkað síðan 1958 um 158%. Viðgerðarkostnaður véla hefur verið hækkaður í grundvellinum um 175%. Fyrning á vélum hefur verið hækkuð í grundvellinum um 246%. Vextir hafa verið hækkaðir í grundvellinum um 281%, enda fengu bændur 1958 enga vexti af eigin fé, sem bundið er í búi, húsum, jörð og tækjum, en 1963 eru bændum reiknaðar 23880 kr. í vexti af eigin fé. Erlent kjarnfóður hefur hækkað í grundvellinum um 8890, tilbúinn áburður um 83%. Þegar þetta er athugað, verður ljóst, að miklar lagfæringar hafa verið gerðar á útgjaldahlið grundvallarins, þótt enn megi benda á ýmislegt, sem þörf er á að breyta. Mjólk hefur hækkað síðan 1958 um 67%. Afurðir af sauðfé hafa hækkað um 90%. Það er ekki tími til að hafa fleiri orð um verðlagsmál landbúnaðarafurða að þessu sinni, enda er öllum ljóst, sem um málin hugsa og kynna sér þau, að hlutur landbúnaðarins hefur ekki verið fyrir borð borinn á valdatíma núv. ríkisstj. Framsóknarmenn ræða oft um lánamál landbúnaðarins. Þeir minnast ekki á, að þegar þeir yfirgáfu valdastólana, voru búnaðarsjóðirnir gjaldþrota. Í stað þess að viðurkenna það uppbyggingarstarf, sem unnið hefur verið með endurreisn stofnlánadeildar landbúnaðarins, hafa framsóknarmenn reynt að torvelda það með því að vekja tortryggni og stofna til æsinga í sambandi við þetta mikilsverða hagsmunamál bændastéttarinnar. Komandi tímar og reynslan mun tala máli stofnlánadeildarinnar, og því fjölyrði ég ekki meira um það mál. Framsóknarmenn ræða oft um veðdeild Búnaðarbankans og nauðsyn þess að útvega fé til hennar. En þeir nefna ekki, að 1958 lánaði veðdeild aðeins 646 þús. kr. til bænda. Deildin hafði ekkert fé þá frekar en áður. Framsóknarmenn gerðu sig ánægða með það, en nú vantar ekki kröfurnar á hendur ríkisstj. um að leysa allan vanda á örstuttum tíma. Lánað var til landbúnaðarins árið 1963 úr búnaðarsjóðunum um 109 millj. kr. Ef framsóknarmenn væru við völd, mundu þeir vissulega miklast af því, en flestir munu telja, að svo mikil lán hefðu ekki fengizt, ef þeir hefðu átt að útvega fé til sjóðanna. Framsóknarmenn tala nú oft um afurðalánin og segja, að rekstrarlán landbúnaðarins, eins og afurðalánin eru oftast nefnd, hafi staðið óbreytt í krónutölu síðan 1958. Þetta er vitanlega ekki rétt. Afurðalán landbúnaðarins urðu hæst haustið 1958 263 millj. kr., en haustið 1963 380 millj. kr. Hækkunin nemur 117 millj. kr. eða 44.5%. Afurðalán til sjávarútvegs urðu hæst 1958 411 millj. kr., en 1963 590 millj. kr. Hækkunin nemur 179 millj. eða 43.5%. Hækkun afurðalána til landbúnaðarins og sjávarútvegsins er mjög lík, en þó 1% hærri til landbúnaðar. Framleiðsla landbúnaðar- og sjávarafurða hefur aukizt mikið síðan 1958 og því eðlilegt, að afurðalánin hafi hækkað. Rekstrarlán hafa auðvitað aukizt miklu meira en það, sem hækkun afurðalánanna nemur. Viðskiptabankarnir hafa aukið og bætt við rekstrarlán þessara höfuðatvinnuvega þjóðarinnar, eins og sjálfsagt og nauðsynlegt er að gera. Framleiðsla landbúnaðarins hefur vaxið mikið síðustu árin og aldrei meira en í tíð núv. ríkisstj. Framleiðslan vex talsvert meira en neyzluþörf þjóðarinnar vegna fólksfjölgunarinnar. Það, sem ýtt hefur undir framleiðsluaukninguna, er batnandi verðlag afurðanna og sölutryggingin, sem landbúnaðurinn býr við. Ræktunin vex árlega um nærri 4 þús. ha., og bithagar hafa verið bættir með því að dreifa áburði yfir þá úr flugvél. Unnið er að uppgræðslu lands, eins og vera ber, og er ástæða til þess að auka þá starfsemi. Framsóknarmenn tala oft eins og sveitirnar séu að fara í auðn. Jarðir fara í eyði, segja framsóknarmenn, og bændunum fækkar. Þeir minnast þess ekki, að fólksflótti úr sveitunum hefur verið mestur þau árin, sem þeir voru í ríkisstj. Framsóknarmenn viðurkenna ekki þá staðreynd, að fólksflótti úr sveitunum og fækkun bænda hefur verið minni síðustu 4 árin en oft áður. Tala byggðra jarða 1958 var 6089, en 1963 5929. Þetta er nokkur breyting, en þegar þess er gætt, að litlar jarðir hafa verið sameinaðar og gert eitt býli byggilegt úr 2–3 litlum jörðum, verður sú þróun að teljast eðlileg og hagkvæm. Landið er notað, þótt ein jörð sé lögð undir aðra. Lítils háttar hefur verið rætt um vegalögin og vegáætlunina, sem samþykkt var á Alþingi fyrir fáum dögum. Er það fagnaðarefni, að grundvöllur er lagður að auknum vegaframkvæmdum og bættum samgöngum víðs vegar um landið. Það eru hjáróma raddir og marklausar, sem halda því fram, að framkvæmdir í vegamálum aukist lítið með tilkomu nýju vegal. Rafvæðing landsins er vel á veg komin. Tíu ára áætlun er að ljúka. Framhaldsáætlun til 5 ára er nærri lokið að semja, og miðast hún við, að landsmenn allir hafi fengið rafmagn að þeim tíma loknum. Er það í samræmi við þjóðfélagshætti Íslendinga, að samfélagið taki á sig verulegan hluta af þeim kostnaði, sem af því leiðir að veita þeim, sem erfiðasta aðstöðu hafa, möguleika til að njóta þeirra þæginda, sem raforkan veitir. Það er nú einn þáttur í því að gera fólk ánægt með hlutskipti í strjálbýlinu. En það er ekki nóg að leggja rafmagnslínur til bæja og kauptúna. Það verður einnig og ekki síður að tryggja nægilega raforku með því að virkja eitthvað af því mikla vatnsafli, sem fyrir hendi er. Undanfarið hafa farið fram víðtækar virkjunarrannsóknir, og hefur aldrei verið varið jafnmiklu fé til slíkra athugana og s.l. 3 ár. Virkjunarrannsóknir hafa verið gerðar í Jökulsá, Þjórsá við Búrfell, Hveragerði, Hvítá, Laxá í Þingeyjarsýslu, Lagarfossi, Svartá í Skagafirði, á Vestfjörðum og víðar. Orkuskortur verður víða um land eftir fá ár. Því verður að hefjast handa um virkjunarframkvæmdir strax næsta ár. Rannsóknirnar miða að því að gera sér grein fyrir, hvar ódýrast og heppilegast er að virkja, og ekki síður, á hvern hátt mætti tryggja öllum landsmönnum sem öruggast og ódýrast rafmagn. Vitað er, að stórvirkjanir eru á margan hátt hagkvæmari og tiltölulega ódýrari en smærri virkjanir. Því er það í athugun, hvort heppilegt er að gera stórvirkjun, landsvirkjun, t.d. við Búrfell, og leggja línur frá þeirri virkjun víðs vegar um landið, í stað þess að gera margar smærri virkjanir. Rannsóknum í þessum málum er enn ekki að fullu lokið, þótt sérfræðingar hafi unnið að þeim undanfarið, en lokastig rannsóknanna nálgast, og mun grg. af hendi sérfræðinga verða lögð fram fyrir haustið. Verður því frv. um virkjunarframkvæmdir lagt fram á haustþinginu og þarf að fást lögfest fyrir n.k. áramót. Til að annast lokarannsókn þessara mála hefur ríkisstj. óskað eftir því, að Sogsvirkjunarstjórn og Laxárvirkjunarstjórn skipi einn mann hvor í þriggja manna tækninefnd, og verður Eiríkur Briem rafmagnsveitustjóri formaður nefndarinnar. N. þessi mun yfirfara þær rannsóknarskýrslur, sem fyrir liggja, og gera samanburð á hinum ýmsu möguleikum, sem fyrir hendi eru. Að lokum mun n. gera till. til ríkisstj. um, með hverjum hætti raforkumál þjóðarinnar verði bezt leyst til frambúðar. Þá er einnig fyrirhugað að skipa n. til þess að gera athugun á því, hvort heppilegt þyki að stofna til samvinnu milli ríkísins, Sogsvirkjunar og Laxárvirkjunar um virkjunarframkvæmdir, og ef svo sýnist vera, semja þá um eignarhlutföli og stjórn þeirrar stofnunar. Það er mikill misskilningur, sem Eysteinn Jónsson sagði í gærkvöld, að ríkisstj. vilji ekki hafa samvinnu við stjórnarandstöðuna um virkjunarmál. Eins og áður er getið, hefur rannsókn og undirbúningur málsins verið í höndum sérfræðinga. Þegar rannsóknum er lokið, er fyrst tími til þess kominn að leggja niðurstöðurnar fyrir og taka ákvarðanir um framhaldið. Það er ekki aðeins í virkjunarmálum, sem stórverkefni liggja fyrir. Möguleikar þjóðarinnar til uppbyggingar nýrra atvinnugreina eru hvarvetna fyrir hendi. Mikið er ógert í hafnarmálum víðs vegar um landið. Verksmiðju þarf að byggja til þess að vinna úr afurðum landhúnaðarins og sjávarútvegsins í ríkari mæli en verið hefur. Vinna þarf að fiskirækt og auka þannig tekjur þjóðarbúsins og fjölbreytni í atvinnulífinu. Vinna þarf að því að fá nýja og betri markaði fyrir íslenzkar vörur. Með vaxandi framleiðslu og mikilli vinnu, sem almenningur leggur fram, skapast ótæmandi möguleikar til þess að tryggja þjóðinni efnahagslegt öryggi og bætta lífsafkomu. Síðari árin hefur tekjuskipting þjóðarinnar orðið jafnari en áður. Auknar almannatryggingar eiga að tryggja alla landsmenn gegn skorti. Þótt kjör manna séu eðlilega enn nokkuð misjöfn, má þó fullyrða, að engir líða skort hér, eins og oft á sér stað meðal annarra þjóða. Við sjáum ekki svöng eða illa klædd börn, en við sjáum stundum gamalt fólk með bogið bak og krepptar hendur, sem engan varasjóð á til að grípa til og hefur ekki annað til að lifa af en ellilaunin frá tryggingunum. Það er því rétt, sem á hefur verið minnzt, að lífeyrissjóð fyrir alla ber að stofna. Aldrei hafa tryggingarnar, þ. á m. sjúkratryggingar og fjölskyldubætur, verið eins mikið auknar og á valdatímum núv. ríkisstj. 1958 voru ellilaun hjóna 11053 kr., en eru nú 43420 kr. eða 293% hærri. Þetta er mikil hækkun. En eigi að síður þarf að gera betur í þessu efni, til þess að gamla fólkið þurfi ekki að hafa áhyggjur fyrir morgundeginum. Fjölskyldubætur hjóna með 5 börn voru 1958 4287 kr., en nú 15 þús. kr., hækkun 295%. Þannig hefur ríkisstj. beitt sér fyrir tekjujöfnun og bættum hag þeirra, sem mesta þörf hafa fyrir stuðning frá samfélaginu. Það er nauðsynlegt, að haldið verði áfram á þeirri braut, sem mörkuð hefur verið. Það verður því aðeins mögulegt, ef fjárhagslegt öryggi og jákvæð stjórnarstefna verða ráðandi í landinu eins og undanfarið. Því ber að vara alla við kenningum stjórnarandstöðunnar, sem leiða til hruns, og almennrar fátæktar. Stjórnarandstaðan hefur viðurkennt, að þegar vinstri stjórnin gafst upp í árslok 1958, hafi flestir sjóðir verið tómir og gjaldeyrisskuldir það miklar, að sjálfstæði þjóðarinnar var í hættu. Stjórnarandstæðingar segja, að þá hafi ekki verið mögulegt að veita hærri lán en gert var, vegna þess að fé hafi ekki verið fyrir hendi. Nú segja þeir, að viðhorfið sé allt annað, þar sem flestir sjóðir og bankar hafi mikil fjárráð vegna mikillar sparifjáraukningar undanfarin ár. Þeir tala um bundið fé í Seðlabankanum, sem beri að taka þaðan og nota til útlána. Það er þó vitað, að bundna féð er tryggingafé gjaldeyrisvarasjóðsins og með því að losa um það væri stefnt í sama öngþveitið í gjaldeyrismálunum og ráðandi var á dögum vinstri stjórnarinnar. Stjórnarandstaðan, sem hefur ekkert lært síðan 1938 og enga stefnu hefur, sem til gagns má verða í íslenzku þjóðlífi, reynir nú að ginna allan almenning með fölskum loforðum. Loforðin eru þau að ausa út til aukinna lána þeim varasjóðum, sem safnazt hafa síðustu árin, og stefna þannig út í ófæruna, sem kommúnistar og framsóknarmenn höfðu áður leitt þjóðina út í. Ef stjórnarandstaðan fengi að ráða atvinnu- og fjárhagsmálum þjóðarinnar í eitt ár eða svo, má öruggt telja, að allir þeir sjóðir, sem myndazt hafa í tíð núv. stjórnar, væru eyddir, gjaldeyrisforðinn væri genginn til þurrðar og skuldasöfnun erlendis kæmi að nýju. Öruggt má telja, að almenningur gerir sér grein fyrir því, sem hér er um að ræða. Reynslan hefur sýnt, hvers má vænta af Framsfl. og kommúnistum, þegar þeir eru í stjórn. Því mun þjóðin styðja núv. ríkisstj. í viðleitni hennar til þess að skapa efnahagslegt jafnvægi, efnahagslegt öryggi og batnandi hag alþjóðar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. 11. þm. Reykv., Einar Ágústsson, vék hér í ræðu sinni áðan að húsnæðismálunum, en láðist samt að geta þess, að á undanförnum árum hafa útlán húsnæðismálastjórnar verið helmingi meiri en í tíð vinstri stjórnarinnar. Hv. 3. þm. Norðurl. e., Gísli Guðmundsson, sem talaði hér áðan, þótti lítið koma til þáltill., sem ég hef borið fram og gerir ráð fyrir, að athugað sé, hvort aðstoð fáist frá viðreisnarsjóði Evrópuráðsins til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Við öðru var ekki að búast. Þeim framsóknarmönnum lízt bezt á sýndartill. þær, sem þeir sjálfir hafa verið að flytja hér á Alþingi um árabil. En í öllu því moldviðri, sem stjórnarandstaðan þyrlar upp í þessum umr., skulum við ekki missa sjónar af þeirri staðreynd, að þegar efnahagsmálastefna núv. ríkisstj. var mótuð árið 1960, var horfið frá því skipulagi hafta og uppbóta, sem hér hafði ríkt um áratugaskeið. Það var miðað að því að taka upp nýtt skipulag, sem skapaði þegnunum aukið frelsi til athafna og dáða í stað hafta og banna af hálfu ríkisvaldsins. Síðan hafa íslenzk stjórnmál fyrst og fremst snúizt um það, hvort takast mætti að framkvæma hina nýju stefnu. Höfum þetta í huga þeim mun fremur, þar sem þeir, sem berjast gegn hinni nýju skipan, hafa forðazt frá fyrstu tíð í öllum málflutningi sínum og áróðri að segja hug sinn allan í þessu efni. Í hug sínum og hjarta vill stjórnarandstaðan ekkert frekar en þessi stefna ríkisstj. mistakist í framkvæmd, vegna þess að þeir vilja og þeir þrá hið gamla skipulag, en þeir hvorki þora né geta sagt það, vegna þess að enn er í of fersku minni, að hið gamla hafta- og uppbátakerfi hafði gengið sér til húðar, þegar vinstri stjórnin gafst upp, og reynsla almennings af hinni nýju skipan er þess eðlis, að fólk fýsir ekki að snúa aftur til gamla tímans. Þegar frv. um efnahagsmál kom fram árið 1960, sagði þáv. formaður Framsfl., 1. þm: Vestf., Hermann Jónasson, af mikilli dulúð, að ekki mætti beita þjóðarskútunni upp í skilningsstraum fólksins. Annar þm. og orðhagur mjög, hv. 1. þm. Norðurl. e., Karl Kristjánsson, sagði, að till. frv. byggðust á lögmálum vetrarins, frostsins, sem takmarkar gróðurinn, og þær væru fyrir gráður félagshyggjunnar eins og ís legðist að landi á vordögum. Menn verða ekki margs vísari af slíkum ummælum sem hessum. Stjórnarandstaðan hefur heldur aldrei kært sig um að ræða sjálft grundvallaratriðið, hefur eðlilega fundið sig standa höllum fæti í slíkum umr. En verkin tala. Stjórnarandstaðan hefur staðið gegn viðreisnarstefnunni í heild og hverjum einstökum veigamiklum þætti hennar. Framsfl. vill ekki hverfa frá gamla skipulaginu, því að við það hefur hann miðað tilveru sína, skipulag og starfshætti alla. Framsfl. hefur alltaf lagt megináherzlu á það að hafa aðstöðu gegnum ríkisvaldið til að deila út gæðum, skammta leyfi og beita bönnum gagnvart þegnum þjóðfélagsins og talið jafnan, að hann ætti meira undir misnotkun slíkrar aðstöðu en beinni málefnabaráttu. Kommúnistar aftur á móti, í hvaða reyfi sem þeir kunna að ganga á hverjum tíma, kjósa heldur hið gamla skipulag hafta og banna, því að þeir meta það rétt, að slíkt fyrirkomulag ber í brjósti sér dauða þeirrar þjóðfélagsskipunar, sem þeir vilja feiga. En hvað þykist Framsfl. vilja? Þeir kalla stefnu sína framfara- og uppbyggingarstefnu. Þeir segjast vilja vinna að framförum og uppbyggingu atvinnuveganna um allt land, kjör fólks þurfi að bæta og framleiðsluaukning þurfi að verða til hagsældar fyrir alla þjóðina. Þessu hampa þeir, og þetta kalla þeir þjóðmálastefnu. En ég spyr: Hvaða stjórnmálaflokkur fyrirfinnst, sem telur sig ekki geta tekið undir, að vinna beri að þjóðarhag? Um það er ekki ágreiningur á milli flokka, heldur hitt, með hverjum hætti verði bezt unnið að þjóðarhag. Það er um það, sem deilurnar standa. Undan þessum staðreyndum víkja framsóknarmenn sér, þeir vilja ekkert af slíku vita. Þeir segja, að deilan standi milli Framsfl., sem vinni að þjóðarhag, og ríkisstj., sem vinni gegn þjóðarhagsmunum að yfirlögðu ráði. Þeir halda fram, að ríkisstj. vilji kreppuástand í landinu. Þeir halda fram, að ríkisstj. vilji magna dýrtíð í landinu. Þeir halda fram, að ríkisstj. vilji atvinnuleysi í landinu. Þeir halda fram, að ríkisstj. vilji ekki framfarir í landinu. Með slíkum áróðri og fullyrðingum hafa framsóknarmenn látið sér sæma að misbjóða dómgreind almennings ár eftir ár. Slík ósvinna er þeim mun vítaverðari, þar sem svo sannarlega vita þeir, hvað þeir gera. Þetta er gert undir forustu hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, sem sagði fyrr á árum í umr. á Alþingi, með leyfi hæstv. forseta: „Ég held, að þeir menn, sem láta sér til hugar koma, að nokkur ríkisstj. skapi að yfirlögðu ráði kreppu til þess að geta rýrt afkomu almennings, meðan hún situr að völdum, sé í því ástandi andlega, að þeir þurfi annarrar hjúkrunar við en þeirrar, sem hægt er að veita í svona umr.“ Ég hygg, að þessi ummæli Eysteins Jónssonar séu enn í fullu gildi. En til slíks andlegs ástands má rekja þá forheimskun, sem einkennt hefur allan málflutning Framsfl. á tandanförnum árum. Í þessu andlega ástandi geta menn haldið fram, að tollalækkanir séu tollahækkanir, vegna þess að lækkun tolla dregur úr smygli, þannig að heildartolltekjur ríkissjóðs aukast þrátt fyrir tollalækkunina. Í þessu andlega ástandi geta menn sagt, að skattalækkanir séu skattahækkanir, vegna þess að þróttmeira athafnalíf eykur gjaldstofnana og gefur meiri heildarskatttekjur í ríkissjóð þrátt fyrir skattalækkunina. 1 þessu andlega ástandi geta menn sagzt vera með því að auka gjaldeyrissjóði landsins, en barizt gegn bindingu sparifjár í Seðlabankanum, sem er óhjákvæmilegt skilyrði þess, að gjaldeyrissjóðurinn geti aukizt. Í þessu andlega ástandi geta menn heimtað aukin útlán frá lánastofnunum, en barizt fyrir þeim ráðstöfunum, sem draga úr því trausti almennings á gjaldmiðlinum og fjárhagskerfinu, sem fær menn til þess að leggja fram sparifé, sem er grundvöllur útlánanna. Í þessu andlega ástandi geta menn sagzt vera með auknum almannatryggingum, en gert að árásarefni lækkun fjárl., sem stafar af auknum framlögum til trygginganna. Í þessu andlega ástandi gátu menn stöðugt stagazt á því á fyrstu árum viðreisnarstjórnarinnar, að stórkostlegt atvinnuleysi væri yfirvofandi, en á einni nóttu fyllzt vandlætingu yfir vinnuþrælkun, sem þjóðin væri þjökuð af. Allt þetta verður skiljanlegra, þegar höfð eru í huga ummæli Eysteins Jónssonar, sem ég viðhafði hér áðan, þótt framferðið sé hins vegar ekki afsakanlegt. En hitt er vafalaust rétt, sem Eysteinn sagði, að þeir, sem eru í þessu ástandi, þurfa annarrar hjúkrunar við en þeirrar, sem hægt er að veita í svona umr. Í umr. þessum hafa talsmenn stjórnarandstöðunnar kyrjað þann söng, að viðreisnin hafi farið út um þúfur og jafnvægi efnahagslífsins sé rokið út í veður og vind. Vist eru miklar blikur á lofti og vandi á höndum, sem bregðast þarf við af raunsæi og taka þarf föstum tökum. En viðreisnarstefnan var annað og meira en viðhald stöðugs verðlags, þótt það sé mjög veigamikið grundvallaratriði. Stefnt var að sterkari stöðu út á við og miklum og vaxandi framleiðsluafköstum, heilbrigðu verðmyndunarkerfi, fjárhagskerfi með vel uppbyggðum lánastofnunum. Stefnt var að lækkun tolla og skatta og hvers konar umbótum í ríkisrekstri. Stefnt var að frjálsri verzlun og frjálsu vöruvali neytenda, og svo mætti áfram telja. Að þessum verkefnum hefur verið unnið af slíkri kostgæfni, að árangurinn er öllum augljós. Viðreisnin hefur þannig reynzt þróttmeiri og lífvænlegri en stjórnarandstaðan gerði ráð fyrir og vill nú vera láta. Þjóðin er vissulega á farsælli framfarabraut á grundvelli viðreisnarinnar. En óleystur er sá vandi að tryggja viðunandi verðfestu, og vil ég á engan hátt lítið úr þeim vanda gera. En þegar við metum árangurinn af störfum ríkisstj., er nauðsynlegt að hafa í huga það, sem ég vék að í upphafi máls míns. Ríkisstj. markaði þá stefnu að afnema hafta- og uppbótakerfi og koma á frjálsu efnahagskerfi. Slíkt hafta- og uppbótakerfi, sem við bjuggum við, hefur á síðari tímum ekki viðgengizt í lýðfrjálsum löndum nema á hallæris- eða stríðstímum. Haftaskipulagið skapar sínar venjur og starfshætti á hinum ýmsu sviðum athafna- og þjóðlífsins. Menn vinna undir öðrum skilyrðum en í frjálsu efnahagskerfi. Þegar hið frjálsa efnahagskerfi er innleitt á ný, þurfa menn að aðlaga sig nýjum háttum. Menn þurfa að læra að nota frelsið og ekki misnota það. Þetta gengur ekki alltaf snurðulaust, eins og dæmin sanna frá stríðslöndunum eftir síðari heimsstyrjöldina, þótt haftakerfið hefði ekki staðið nema meðan á styrjöldinni stóð. Hvað halda menn þá hér á landi, þar sem við höfum búið við meira og minna haftakerfi, svo að áratugum skiptir, og meira að segja lengst af undir handarjaðri Framsfl., og haftakerfið útfært af framsóknarréttlæti er sennilega nokkurn veginn það versta skipulag, sem hugsazt getur. En þrátt fyrir þetta verður ekki sagt annað en íslenzkt athafnalíf hafi aðlagað sig hinu nýja efnahagskerfi, bæði vel og fljótt, þótt að sjálfsögðu séu ýmsir misbrestir á, sem enn á eftir að ráða bót á. En það hefur orðið hlutskipti stjórnarandstöðunnar að einbeita áróðri sínum og undirróðri til þess að auka á alla erfiðleika, sem eðlilega hljóta alltaf að skapast, meðan verið er að koma á svo róttækum breytingum í efnahagskerfinu sem hér hefur verið gert á undanförnum árum. Þetta hefur þeim tekizt misjafnlega vel, og hefur það farið eftir aðstöðu þeirri, sem þeir hafa haft til þessarar iðju sinnar á hinum ýmsu sviðum þjóðlífsins. En mestum árangri hafa þeir náð í starfsemi sinni á sviði kjarabaráttunnar, með þeim afleiðingum, að verðbólga og dýrtíð hefur vaxið stórlega, svo sem kunnugt er. Það er ekkert nýtt, að kommúnistar séu ábyrgðarlausir í kjaramálunum. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hefur sagt í því tilefni í almennum útvarpsumr. hér á Alþingi á fyrri árum, með leyfi hæstv. forseta: „Ég ákæri stjórnarandstæðinga fyrir að hafa fallið fyrir freistingu þeirri, sem háskalegust er, að vera ábyrgðarlausir á háskastund og vinna það fyrir von í fylgi þeirra skammsýnustu að vinna skemmdarverk á þeim framkvæmdum, sem þeir sjálfir vita, að voru óumflýjanleg nauðsyn.“ Þetta er þung ákæra, en hún er sönn. Þessi ummæli Eysteins Jónssonar þarfnast ekki annarra skýringa en þeirra, að þau voru viðhöfð, þegar Eysteinn var í stjórn með Ólafi Thors, en Ólafur kom öllum til nokkurs þroska, eins og sagt var forðum um annan merkan mann. En ólán Eysteins er það að hafa ekki ávaxtað sitt pund betur en svo, að slík ummæli hitta í dag fyrst og fremst Eystein sjálfan, sem beitir nú öllu atfylgi framsfl. að því að styðja skemmdarverk kommúnista. Herra forseti. Þó að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir ávirðingum stjórnarandstöðunnar, þá er hitt nauðsynlegra, að allir skynsamir og góðir menn bindist nú samtökum um að leysa þann mikla vanda, sem við er að glíma í kjaramálunum. Og það er einmitt í þessu efni, sem höfuðvandinn stendur í dag. Undir lausn kjaramálanna er það komið, að takast megi að framkvæma það veigamikla grundvaliaratriði í viðreisnarstefnunni að koma á og viðhalda stöðugu verðlagi. Að þessu verða allir þeir að vinna, sem tryggja vilja það, að hafnað verði endanlega hafta- og uppbótakerfinu, að þessu verða allir þeir að vinna, sem tryggja vilja það, að fram nái að ganga þjóðarviljinn, sem fram kom í síðustu alþingiskosningum. Það er hlutverk sjálfstæðismanna um land allt að vinna af alefli að því, að hið frjálsa efnahagskerfi, sem viðreisnarstjórnin hefur komið á fót, fái staðizt og borið þann árangur til heilla landi og lýð, sem vonir okkar og hugsjónir standa til. Við munum hlýða kalli hins nýja tíma, um leið og við segjum við niðurrifsmennina: Hingað og ekki lengra.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Kjarabaráttan verður eilíf. Hún mun eiga sér stað í síbreytilegum myndum, svo lengi sem jörðin er byggð. Þannig hafa framsýnum mönnum farizt orð, og er þá beint og óbeint svarað þeim spurningum, þeim sífelldu spurningum, sem ávallt bryddar á, þegar undirbúningur að framgangi nýrra kjarabóta er hafinn, spurningum eins og þessum: Hvernig enda þessar víxlhækkanir, og er ekki mögulegt að finna þann sanna grundvöll, sem forðar okkur sem einstaklingum og í heild sem þjóðfélagi frá fórnfrekum átökum við hið eilífa deiluatriði um það, hvað hverjum okkar ber af því, sem til skiptanna á að koma? Þessar og þvílíkar hugsanir munu nú sem svo oft áður vera ofarlega í hugum manna, sem hugann leiða að þjóðmálum og þeim vanda, sem þar er við að etja. Því er of oft haldið fram, að forustumenn verkalýðsfélaganna einir geti með pólitískan hefndarhug einan að leiðarljósi att vinnandi fólki til kjarabaráttu. Slíkur þankagangur er hættuleg blekking. Almennt líta hinar vinnandi stéttir kjarabaráttu sína alvarlegum augum, og til hennar þurfa að liggja ákveðnar og skýrar forsendur. Undirstaða allra slíkra átaka hlýtur ávallt að verða sú, að einhvers staðar herðir svo að fólkinu, að það finnur sig knúið til baráttu til leiðréttingar og línunar þeirra þrenginga. Ýmsir forustumenn verkalýðssamtakanna geta svo hins vegar haft lag á því að nota sér slíkt ástand til að koma höggi á pólitískan andstæðing, en það er önnur saga. Reynsla undanfarandi áratuga hefur þó orðið sú, að þar hefur hönd skamma stund orðið höggi fegin og harðast hefur. þunginn af því komið á þá, sem sízt skyldi og erfiðast áttu með að bera höggið af sér. Ljósast dæmi þessu til sönnunar er margendurtekin barátta verkalýðssamtakanna fyrir fleiri krónum fyrir hverja unna klukkustund, sem nú er viðurkennt að engan árangur hafi borið til raunhæfra kjarabóta. Þeim kjarabótum, sem birzt hafa í aukinni ytri velmegun fólks almennt er því miður fyrst og fremst náð með lengdum vinnutíma, sem kostur hefur verið á vegna mikillar eftirspurnar vinnuafls. Þetta ástand hefur átt sér stað s.l.. tvo áratugi þrátt fyrir ríkisstjórnarþátttöku allra stjórnmálaflokka í landinu og meiri og minni áhrif þeirra á gang þjóðmála. Með þessar staðreyndir í huga hefur nú verið lögð höfuðáherzla á kröfuna um verðtryggingu launanna, þ.e. vísitöluuppbót á launin. Krafan er eðlilega byggð á þeirri staðreynd, að launahækkanir í krónutölu hafi ekki borið árangur þrátt fyrir óeigingjarna og mjög fórnfreka baráttu. Önnur aðalkrafan, sem ekki er síður mikilvæg, er meiri og betri úrbætur í húsnæðismálum. Þessi krafa er rökstudd með þeim staðreyndum, að þar er nú með örfáum undantekningum um langstærsta útgjaldaliðinn í framfærslukostnaði almennings að ræða. Úrbætur í þessum efnum eru því tvímælalaust raunhæfasta leiðin til kjarabóta, sem hægt væri að þreifa á. Skal nú gerð nánari grein fyrir ástandi þessara mála nú. Þrátt fyrir þá staðreynd, að húsnæðismálastofnunin hefur á 8 ára starfsferli sínum lánað til hátt á sjöunda þúsund íbúða og árleg lánsfjárgeta stofnunarinnar hefur vaxið úr 40 –50 millj. kr. á ári í 110 millj. kr. á s.l. ári, hefur biðröð lánsumsækjenda lengzt vegna stóraukinna byggingarframkvæmda, þannig að hinn 1. apríl s.l. biðu nálega 3000 lánsumsækjendur úrlausnar sinna mála. Með víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags hefur byggingarkostnaður sífellt verið að aukast svo mjög, að þrátt fyrir 50% hækkun hámarkslána í árslok 1961 eða úr 100 þús. kr. í 150 þús. kr., er þessi opinbera aðstoð ekki orðin nema 25 –30% byggingarkostnaðar. Svipaða sögu geta sjálfsagt aðrir aðilar, svo sem lífeyrissjóðir og betur stæðari sparisjóðir, einnig sagt um þróun eftirspurnar og útiánagetu sinnar. Þær nálega 3000 lánsumsóknir, sem úrlausnar bíða, má hiklaust margfalda með tölunni 5 til þess að fá út þá tölu fjölskyldumeðlima, sem hér á beina aðild að. Er þá ótalinn sá fjöldi ættingja og vina hverrar fjölskyldu, sem hefur rúið allt sitt sparifé til hjálpar ungu hjónunum, sem eru að hefja búskap, eða hjónunum, sem eiga of mörg börn, til þess að nokkurt leiguhúsnæði fáist. Í þeim efnum virðist svo sem börn megi ekki nefna. Hér hefur einvörðungu verið minnzt á erfiðleika þeirra húsbyggjenda, sem enn þá bíða úrlausnar síns lánsfjárvanda, og þeim sleppt, sem ófullnægjandi úrlausn hafa fengið, en eiga þrátt fyrir mikla yfirvinnu í vök að verjast um að halda þeim íbúðum, sem þeir hafa komizt yfir. Er nokkur landsmaður, sem um þessi mál vill hugsa, svo fjarri raunveruleikanum, að hann sjálfur eða einhver nákominn honum hafi ekki kynnzt þeim erfiðleikum, sem við er að etja í þessum efnum? Ég hygg, að þeir séu fáir. En finnist þeir samt sem áður, er brýn nauðsyn til, að sá hinn sami kynni sér þessi vandamál, því að þau eru engum Íslendingi óviðkomandi og þangað má tvímælalaust rekja stóran hluta þess vanda, sem við er að etja í uppeldismálum yngri kynslóðarinnar, og þar af leiðandi skortinn á heilbrigðu fjölskyldulífi, sem til þessa hefur verið talið undirstaðan og alger forsenda fyrir því, að upp vaxi heilbrigðir þjóðfélagsþegnar; - fólk, sem ekki verði af fyrrgreindum ástæðum öfgastefnum eða niðurlægingu hins óreglusama að bráð með tilheyrandi andúð á allri sinni samtíð, - fólk, sem ekki þarf að bugast undan fjármálaáhyggjum vegna íbúðar sinnar eða hlaupast af heimili sínu í sveit og við sjó vegna þrengsla og ófullnægjandi heimilisaðstæðna. Persónulega þekki ég vegna starfs míns svo mikið af hörmungum þeim, sem í kjölfar þessa vanda sigla, að ég teldi mig ganga á snið við staðreyndir, ef ég segði ekki frá þeim við slíkar aðstæður og nú eru, þó að of langt mál. yrði að rekja einstök atriði þeirrar harmasögu. En það verður ekki unnið að lausn húsnæðisskortsins á þann hátt að auglýsa með skrumfyrirsögnum, að allir, sem vilji, geti fengið lán, eins og of mikið bar á um og eftir setningu l. um húsnæðismálastjórn frá 1955. Enn þá stynur húsnæðismálastofnunin undan þeim biðröðum, sem þá urðu til, þótt stundum hafi tekizt að vinna verulega á í þessum efnum, eins og á s.l. ári. Það eru einnig blekkingar og skrum að tala um stórhækkun hámarks íbúðalána, án þess að minnsta tilraun eða till. sé gerð um úrlausn þeirra, sem enn þá hafa ekkert lán fengið þrátt fyrir langan biðtíma. Nefndarskipun bætir heldur ekki vandann. Slíkar skrum- og blekkingartill. hafa því miður einnig nú borið of hátt í störfum Alþingis og bera vott um lítinn skilning á þessum vanda, á sama tíma sem ófullnægðar lánsumsóknir eru fyrirliggjandi upp á 270–290 millj, kr. Þessi óraunhæfa tillögugerð bætir ekki eða leysir vandamál þessa fólks. Þar þarf annað og meira til. Lýðskrumstill. í þessum efnum geta aðeins leitt til enn meiri erfiðleika og verða að leggjast að jöfnu við tilraunir þeirra einstaklinga, sem vilja nota sér þessa erfiðleika fólksins í auðgunarskyni. Eðlilegt er, að menn spyrji, hvaða ráð séu til úrbóta í þessum málum. Það er einnig eðlilegt, að verkalýðssamtökin knýi nú á um þær úrbætur, því að meðlimir samtakanna eiga hér mest undir, að vel takist til. Á s.l. hausti fól hæstv. félmrh., Emil Jónsson, sem samkv. starfsskiptingu ríkisstj, er yfirmaður þessara mála, húsnæðismálastjórn að ræða skýrslu hins norska húsbankastjóra, Johanns Hoffnianns, og vandamálið í heild og gera síðan úrbótatili. sinar til ríkisstj. Í byrjun aprílmánaðar s.l. skilaði húsnæðismálastjórn till. sínum um þetta efni eftir ýtarlegar umræður um málið á mörgum fundum. Tillögur þessar hefur ríkisstj. til meðferðar nú, og munu einstakir liðir þeirra eðlilega koma til umræðu í þeim samningaviðræðum, sem nú eiga sér stað við verkalýðsfélögin. Af þeim ástæðum er ekki eðlilegt að ræða einstakar till. efnislega nú. Einstakir liðir þessara till. hafa þó verið opinberaðir með beinum frv.-flutningi ríkisstj., eins og um hækkun skyldusparnaðarins og um ráðstöfunarfé tryggingafélaganna. En eftirfarandi atriði eru þó öllum augljós: 1) Frumverkefnið er aukin fjáröflun og þá fyrst og fremst auknar fastar tekjur stofnunarinnar til þess að fullnægja þeim lánabeiðnum, sem fyrir liggja. 2) Þegar fyrir því fé hefur verið séð, þarf að hækka hámarkslánin og gera um leið strangari kröfur til hóflegrar stærðar á íbúðunum, sem þeirrar aðstoðar njóta. 3.) Koma verður á betri verkaskiptingu þeirra aðila, sem í dag lána fé til íbúðabygginga, þ.e. fyrst og fremst húsnæðismálastjórnar og lífeyrissjóðanna, byggingarsjóðs verkamanna og ráðstafana til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, þannig að meira jafnræði íbúðabyggjenda skapist til lántöku. 4) Vegna sérstaks skorts á minni íbúðum, 2 og 3 herbergja, kæmi til greina að verðlauna byggingu þeirra með hærri lánum eða skemmri biðtíma. En þessi stærð íbúða er í dag tiltölulega langdýrust á hinum svonefnda frjálsa markaði, eða 20–30% hærri hver rúmmetri vegna gífurlegs skorts á þeim og þar af leiðandi eftirspurnar. Þetta ástand bitnar því miður fyrst og fremst á unga fólkinu, sem er að hefja búskap og stofna heimili. 5) Í stað þess langa biðtíma og nagandi óvissu um, hvenær að lánveitingu komi, þarf í kjölfar aukinna fastatekna stofnunarinnar að skapa möguleika til útgáfu lánsloforða fyrir fram, sem tryggja útborgun lánsins, þegar viðkomandi hefur komið íbúð sinni eða íbúðarhúsi í tiltekið ástand. Slík fyrirframloforð þyrfti að gefa út í upphafi hvers árs, til þess að byggingartíminn nýtist betur og verði skemmri. En langur byggingartími er í dag veigamikill liður byggingarkostnaðarins. 6) Til þess að stuðla að lækkuðum byggingarkostnaði þyrfti húsnæðismálastofnunin að geta haft til umráða árlega nokkurt fé, sem varið yrði til fyrir fram skipulagðra heildarframkvæmda á stórum byggingarsvæðum. Þetta eru þau meginatriði, sem ég tel, að þyrftu að koma fram í breyttri tilhögun þessara mála. Þrátt fyrir flokkslega og persónulega aðild mína að þessum málum undanfarin ár, þá hika ég ekki við að viðurkenna það, sem ekki hefur tekizt, því að án þess er lítilla úrbóta að vænta. Hér yrðu fjárútveganirnar að sjálfsögðu afl þeirra hluta, sem gera skal. Óeðlilegt er að ræða nú einstakar leiðir, sem fara þarf til fjáröflunar, meðan þær hugmyndir eru á umræðustigi, jafnvel þótt þær hafi í dag komið hér fram á hv. Alþingi í frv. þeirra Alþb.-manna. Þess hefur orðið vart, að ummæli hæstv. félmrh. hér á Alþingi á dögunum um lán til lífeyrissjóðsaðila hafi verið mistúlkuð og jafnvel rangtúlkuð. Í útlánareglugerð húsnæðismálastjórnar frá 1957 eða frá stjórnartíð vinstri stjórnarinnar hefur það ákvæði verið óbreytt, að þeir, sem góða lánsmöguleika hafa annars staðar, skuli mæta afgangi við lánveitingarnar. Á þessu ákvæði hefur stundum verið linað og þá helzt, þegar vel hefur gengið með fjárútveganir. Sé miðað við betri verkaskiptingu þeirra aðila, sem lána veðlán til langs tíma, og nánari samvinnu þessara aðila, má auðveldlega gera áætlun um það, hve mörg íbúðalán hver aðili um sig þarf að sjá fyrir af þeim 1500 íbúðum, sem nauðsynlegt er talið að fullgera á ári hverju til ársins 1970, en þá mun þörf þessi enn aukast, mest vegna nýrra heimilisstofnana. Augljóst er, að árleg bein fjárþörf hinna opinberu lánaaðila, þ.e. húsnæðismálastofnunarinnar, byggingarsjóðs verkamanna og til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, verður vart undir 300 millj. kr., en fastatekjur þessara aðila eru í dag á milli 60 og 70 millj. kr. Mismunarins á þessum upphæðum er því þörf að afla árlega, eftir að séð hefur verið fyrir þörfum þeirra, sem í dag bíða úrlausnar um löglegar lánsumsóknir. Það væri blekking að halda því fram, að þessa fjár verði aflað í einhverri námu, sem menn hefðu til þessa ekki komið auga á. Fjáröflun til almannatrygginganna mætti á sínum tíma andstöðu og var jafnvel af einstökum aðilum talin óþörf og skaðvænleg. Í dag telur meginþorri fólks hana sjálfsagða og eðlilega. Þar gildir það félagslega sjónarmið, að þeir, sem starfsorku hafa og eru heilbrigðir, styrki og styðji þá, sem vegna örorku, sjúkdóma eða elli geta ekki séð sér farborða. Eða hvaða stjórnmálaflokkur vildi í dag gera afnám þeirrar mannréttindalöggjafar, sem almannatryggingarnar eru, að stefnuskráratriði sínu? Húsnæðisvandamálin eru ekkert einkamál þeirra aðila, sem í dag berjast við að eignast húsnæði eða fá leiguhúsnæði, jafnvel þótt við sjálf höfum með einhverjum ráðum komizt yfir íbúð. Þau eru vandamál þjóðarinnar allrar, og í ljósi þeirrar staðreyndar ber að vinna að lausn vandans. Þegar um húsnæðismál er rætt, er oft vitnað til þess, hvernig þeim málum sé fyrir komið á Norðurlöndum undir áratuga stjórnarforustu jafnaðarmanna þar. Það er minnt á möguleika fólks til þess að fá opinber lán til íbúðabygginga fyrir allt að 60–90% byggingarkostnaðarins og að lánstíminn sé frá 50–80 ár. Allt eru þetta staðreyndir, sem bera þess ríkan vott, hverjum sugum þar er litið á þennan vanda, enda er húsnæðiskostnaður þar aðeins hlutfallslegt brot af því, sem hann er hjá okkur, og kemur þó að sjálfsögðu margt til. Í krafti hinna hagstæðu lána er á Norðurlöndunum kleift að setja ströng skilyrði fyrir stærð, íburði og byggingarkostnaði íbúðanna. Þar er meðalíbúðin frá 50–75 m2, en hjá okkur 100–120 m2 og stækkar enn. Og húsnæðismálastjórn sætir jafnvel aðkasti, þegar hún neitar lánum út á íbúðir að stærð 160–200 m2. Þar er byggingarkostnaðurinn og ágóði þess, sem byggir og selur, opinbert plagg. Með hlutfallslega lágum opinberum lánum, sem hér eiga sér stað, þegar frá eru dregnir verkamannabústaðir, er erfiðara um vik að setja ströng skilyrði fyrir lánunum, sem þó eru nauðsynleg. Með hækkuðum hámarkslánum batnar að sama skapi aðstaðan til áhrifa á allan gang þessara mála. Norðurlönd eru í þessum efnum sem og mörgum fleiri til fyrirmyndar, enda er þar enginn ágreiningur um, að lita beri á húsnæðismálin sem félagslegt vandamál, sem beri að leysa sem slíkt. Það er alls ekki skoðun mín, að banna eigi með opinberum aðgerðum byggingu stærri íbúða en reglur húsnæðismálastjórnar segja til um. Þeir, sem það geta og vilja, eiga þá að gera það. En opinber lán, sem aflað er með almannafé, á ekki að lána til slíkra íbúða. Alþfl. hefur allt frá stofnun haft húsnæðismál og úrbætur í þeim á stefnuskrá sinni. Fyrsti árangur flokksins á þeim vettvangi var setning laganna um verkamannabústaði árið 1929. 4stæðan til þess, að flokkurinn hefur lagt áherzlu á þessi mál, er einfaldlega sú, að hann hefur talið og telur enn, að húsnæðismálin séu svo samofin þeirri öryggiskennd, sem mannsæmandi lífskjör eiga að tryggja, að þar verði ekki í sundur skilið. Það álit flokksins og verkalýðshreyfingarinnar stendur óhaggað. Í beinu framhaldi þeirrar staðreyndar hlýtur hár húsnæðiskostnaður að knýja á um hækkuð laun til að mæta kostnaðinum. Lækkun þessa stærsta útgjaldaliðar hverrar fjölskyldu í formi hærri og hagkvæmari lána hlýtur á sama hátt að stuðla að hinni margumtöluðu ró og festu á vinnumarkaðinum, sem allir virðast sammála um, að nauðsynlegt sé að ná, og aldrei er ljósara en nú, að þar yrði vegið að einni verstu og erfiðustu torfæru almennings í baráttunni við að láta laun sín endast fyrir mannsæmandi lífskjörum. Alþfl. mun hér eftir sem hingað til ljá lið hverri raunhæfri og blekkingalausri leið, sem gefst til lausnar þessu erfiða vandamáli. Ég gat þess í upphafi, að kjarabarátta hljóti á öllum tímum að eiga sér stað. Hvernig þessi barátta er háð hverju sinni, fer hins vegar eftir aðstæðum. Verkalýðshreyfingin á nú sem svo oft áður valið. Verður nú komizt lengra með raunhæfar og áþreifanlegar kjarabætur eftir samningaleiðinni, eða er líklegra til árangurs að fara troðnar slóðir liðinna ára? Þannig spyr maður mann. Reynslan í þessum efnum er ólygnust, og hún blasir hvarvetna við. Er þess vegna ekki rétt og einmitt nú staður og stund til að þrautreyna aðrar leiðir, nýjar leiðir í hagsmunabaráttunni. Alþfl. telur reynslu undanfarinna áratuga sanna, svo að ekki verður um villzt, að leið félagslegra umbóta hefur reynzt íslenzkri alþýðu haldbezt, á sama hátt og skyndiupphlaup, hávaði og ævintýri hafa horfið sem dögg fyrir sólu og ekkert skilið eftir. Alþfl. leggur því hiklaust til, að mannsæmandi lífskjör íslenzkrar alþýðu verði byggð á þeim undirstöðum, sem henni hafa reynzt traustastar, félagslegri samhjálp. Frelsi einstaklingsins ber að virða, en frelsi eins má aldrei og verður ekki þolað til heftingar á frelsi annars og þá helzt lítilmagnans. Barátta fyrir þessari stefnu krefst víðtæks samstarfs allra þeirra afla, sem ekki eru blinduð eiginhagsmunum eða gömlum fordómum og flokksofstæki. Fyrir auknum mannréttindum öllum til handa, en gegn öllum öfgum, munu jafnaðarmenn og íslenzki Alþfl. berjast. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Að réttu lagi samkv. þingsköpum Alþingis eiga eldhúsdagsumræður að fara fram við framhald I. umr. fjárlaga. Nú er þeim að beiðni stjórnarinnar frestað til síðustu stundar, allt fram að þinglausnum, sem áformað er að fari fram á morgun. Mundi þetta nú svo, ef stjórnarliðinu þætti það fagnaðar- og tilhlökkunarefni að túlka ágæti stefnu sinnar frammi fyrir alþjóð? Ég held tæpast. Enda hafa menn heyrt í þessum umræðum, að það er eins og ráðh. vilji helzt um allt annað tala en pólitík, og sízt af öllu vilja þeir minnast á stjórnarstefnuna, hún er orðin eins og snara í hengds manns húsi. Þetta held ég, að þjóðin muni nú virða við þá. Það er játning, sem fullvel skilst. Það skýrir líka seinkun eldhúsumræðnanna, því að með þessu segir ríkisstj. raunar: „frestur er á illu beztur“. Það er ljóst, að við höfum stjórn, sem kvíðir því sjálf, að stefna hennar sé rædd við þjóðina. Þess vegna er ríkisútvarpinu nú lokað fyrir forustumönnum launþegasamtakanna á alþjóðabaráttudegi verkalýðsins 1. maí. Orð þeirra mega ekki heyrast. Þetta er mikill aumingjaskapur. Venjur eru brotnar, andi stjórnarskrár um óheft skoðanafrelsi er sniðgenginn. Auk þess er þetta óhyggilegt, heimskulegt. Um þetta hitti Skúli bóndi á Ljótunnarstöðum naglann á höfuðið eins og oftar, þegar hann sagði: „Víst mundu orð Hannibals Valdimarssonar og Kristjáns Thorlacius hafa haft mikið áróðursgildi, en vitneskjan um það, að valdamenn þjóðarinnar skuli vera svo ofstækisfullir, skammsýnir, hræddir og heimskir, að þeir þora ekki að gefa pólitískum andstæðingum sínum orðið í útvarpinu í nokkrar mínútur, það hefur þó mörgum sinnum meira áróðursgildi.“ Sama hræðslan og heimskan hefur nú komið í ljós í því, að prófessor Þórhalli Vilmundarsyni var neitað um flutning á snjöllu erindi, þar sem hann túlkaði málstað þjóðar sinnar gagnvart þeirri menningarlegu forsmán, sem dátasjónvarpið á Keflavíkurflugvelli er. Það væri gustukaverk, að þjóðin leysti þessa hræddu og huglausu valdhafa frá ótta sínum. Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, varði mestum tíma ræðu sinnar til að játa, að ríkisstj. réði ekkert við verðbólguna. Sú játning var nú næsta óþörf, því að þjóðin öll veitt þetta, og slík stjórn á auðvitað að segja af sér. Hæstv. menntmrh. valdi sér hið góða hlutskipti í gærkvöld. Hann lýsti yfir stuðningi við öll góð mál. Hann kvaðst meira að segja vera hlynntur bændum og vilja þeim vel. Göfugar hugsjónir væru takmarkið æðsta. Framleiðni væri mál málanna, en hækkað kaup væri algert aukaatriði. En ráðherralaun munu þó hafa hækkað um 100% á s.l. ári. En af hverju svona ópólitískur ráðh. á uppgjörs- og eldhúsdegi? Sleppum því, við skulum heldur tala um eitthvað annað. Hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, kom með skemmtilega sögu um Emil og það, hvernig atvinnuleysistryggingarnar urðu til. Emil sat og tottaði pípu sína og þá kom andinn yfir hann, eins og fjandinn sjálfur: atvinnuleysistryggingar, já, það var lausnin á verkfallinu 1955. En sannleikurinn er sá, að krafan um atvinnuleysistryggingar var margsinnis fram borin og nokkrum sínnum felld og var þess vegna ekki nein uppgötvun herra Emils Jónssonar. Hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, gerðist annars leiðsögumaður verkalýðshreyfingarinnar og fann þar að mörgu, sumu réttilega. En þeir tala stundum mest um Ólaf konung, sem hvorki hafa heyrt hann né séð. Og ekki er mér kunnugt um margt úr baráttusögu þessa unga manns í íslenzkri verkalýðshreyfingu. Hann fordæmdi verkföll og undraðist það, að ekki hefði orðið hér á landi sami árangur af baráttu verkalýðshreyfingarinnar eins og á Norðurlöndum. Er honum þetta ráðgáta? Veit hann ekki, að á Norðurlöndum styðja flokkar jafnaðarmanna verkalýðsfélögin með ráðum og dáð í baráttu þeirra fyrir bættum lífskjörum, en hér stendur Alþfl, að stjórnarstefnu, sem í öllum aðalatriðum er stríð við almenning og stríð við framleiðsluatvinnuvegi þjóðarinnar? Viðreisnir, var óframkvæmanleg nema með stuðningi Alþfl., og þegar hann hættir að vera hækja íhaldsins, er hún búin að vera. Og alþýða landsins spyr: Hvenær hættir Alþfl. að leika það hlutverk? Hv. þm. hafði nafn Jóns Baldvinssonar mjög á vörunum og sagði Alþfl. hafa fylgt hans leið fram á þennan dag. Það hefur flokkurinn því miður ekki gert. Jón Baldvinsson sagði í þingræðu einu sinni: „Ég held, að stefnan eigi ekki að vera sú að ganga lengra í áttina til íhaldsins“, sjá bók Vilhjálms Þ. Gíslasonar, „Mannfundir“, bls. 406. En það er þó einmitt það, sem flokkurinn hefur vissulega gert og þar með yfirgefið leið Jóns Baldvinssonar. Hans nafn eigið þið Alþfl.-leiðtogar því ekki að bera ykkur í munn, meðan þið þjónið undir íhaldið. Einnig mætti Alþýðuflokksfólk vel fá að heyra aðvörunarorð annars sinna gömlu foringja, Haralds Guðmundssonar, er hann mælti 9. jan. s.l., en þau voru á þessa leið: „Þó að þið vinnið með íhaldinu, verðið þið þó vandlega að gæta þess að verða ekki íhaldsmenn sjálfir.“ Já, gætið þess, Alþfl.-leiðtogar, að verða ekki íhaldsmenn sjálfir. Hv. 7. þm. Reykv. virtist eiga það erindi helzt í útvarpið að tortryggja heilindi verkalýðshreyfingarinnar í samningum við ríkisstj. og hrakyrða mig persónulega í leiðinni. Þetta er sá íhaldsprins, sem hirða á Sjómannafélag Reykjavíkur af Alþfl. og Jóni Sigurðssyni, eins og íhaldsmaður hefur nú hirt Múrarafélag Reykjavíkur af Alþfl.-manninum Eggert G. Þorsteinssyni. Þannig geldur Alþfl. torfalögin fyrir íhaldsþjónustu sína samkv. afborgunarkerfi. Ég held, að ég standi jafnréttur í verkalýðshreyfingunni, þó að þessi hv. þm. sendi mér tóninn, og því tel ég bezta svarið til hans vera það að svara honum engu. Ég mun nú helga aðalkafla ræðu minnar verðbólguófreskjunni, sem tekið hefur alla stjórnartauma úr greipum hæstv. ríkisstj. Ríkisstjórnin, áróðursmenn hennar og málgögn halda því sífellt fram, að hin óhugnanlega dýrtíðar- og verðbólguþróun hér á landi sé alls ekki stjórnarstefnunni að kenna, heldur verkalýðshreyfingunni. Ef þetta væri nú rétt, væri það raunar viðurkenning þess, að stjórnin hefði alls ekki ráðið við þessi þýðingarmiklu mál, heldur misst þau úr böndunum. Þannig væri hlutur stjórnarinnar þá alls ekki of góður, þó að þessi kenning væri rétt. En þessi kenning er röng með öllu. Hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, sýndi ljóslega fram á það í gærkvöld, hvernig dýrtíðin er búin til og til hvers það er gert. Stefna stjórnarinnar er gengislækkunarstefna og dýrtíðarstefna. Getur nokkur maður nefnt nokkra ráðstöfun, sem þessi stjórn hafi frá upphafi sinna vega gert til þess að sporna við dýrtíð eða draga úr verðbólgu? Það getur auðvitað enginn. Dýrtíðin óx um 4–5% á ári í tíð vinstri stjórnarinnar, og þótti flestum meira en nóg, og töluðu þá sumir um hengiflug. En undir viðreisn hefur dýrtíðin ætt áfram um 15% á ári og herðir nú skriðinn allt hvað af tekur, enda spyr nú maður mann, jafnt úr stjórnarherbúðunum sem stjórnarandstæðingar: Hvar endar þetta? Síðan í ársbyrjun 1960 hefur kaup hækkað um 55%. Verðlag vöru og þjónustu hefur á sama tíma hækkað um 84%, og vitað, að það mun hækka enn um 3% í þessum mánuði; en um 8–10 stig fyrir lok þessa árs, þó að engin kauphækkun yrði. Þetta síðasta er niðurstaða stjórnarhagfræðinga, og tökum nú eftir: Í árslok 1963 höfðu þjóðartekjurnar samt vaxið um 107%, miðað við ársbyrjun 1959. Það er tvöfalt meira en kaupið hafði hækkað. Hver getur nú, þegar svona tölur blasa við, haldið því fram, að kaupgjald verkafólks sé ógæfuvaldurinn í dýrtíðarmálunum, að ofstæki verkalýðsforustunnar og kröfufrekja sé að steypa þjóðinni í glötun, að of hátt kaup sé skemmda tönnin í þjóðfélaginu, eins og hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, komst að orði í áramótaboðskap sínum? Í des. s.l. stóðu sakir þannig, að þá hafði kaup verkamanna aðeins hækkað um 28.2% síðan í okt. 1958, en þjóðartekjurnar hins vegar á sama tíma um 88% á mann. Og þá var það, eins og menn muna, sem ríkisstj. Íslands ætlaði að binda kaup verkafólks með lögum. Ja, þvílík réttlætistilfinning. En þá fór nú líka sem fór. Þeir spiluðu nefnilega rassinn úr buxunum sínum, sprengdu sig á afli einhuga verkalýðshreyfingar og fordæmingu heilbrigðs almenningsálits og létu undan síga í bili. Samkv. gildandi kaupgjaldssamningum frá í desember fær verkamaður, sem vinnur alla virka daga allan ársins hring 8 stundir á dag, 77 þús. kr. í árstekjur. Þetta er kaupið, sem á að vera að steypa fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í glötun. Finnst þér það trúleg saga, hlustandi góður? Og hver kann nú þá list, spyr ég, að framfleyta meðalfjölskyldu á slíkum tekjum? Kannt þú það, hlustandi? Ætli höfundar stjórnarstefnunnar kunni það? Ég hygg ekki. Og svo mikið er víst, að ekki kann ég það. Þetta kaup, sem hér er um samið, er fullum fjórðungi lægra en verkamannakaup í næstu nágrannalöndum okkar. Það er því víst, að þess vegna stöndum við ekki verr að vígi í samkeppni framleiðslu og viðskipta við neina þeirra þjóða. Og ef svo er, þá liggja til þess allt aðrar orsakir. En samt er fullyrt: Of hátt kaup verkafólks er undirrót óðaverðbólgu og dýrtíðar, kaupið verður að lækka, verkalýðshreyfingin hefur knúið fram allt of hátt kaup. - Og þá spyr ég, og ég á heimtingu á svari: Hve mikið er kaupið of hátt? Hvað þarf það að lækka mikið? Hvað teljið þið mátulegt verkamannakaup, miðað við dýrtíðarástandið í dag? Og ég vona, að málsvörum stjórnarstefnunnar verði ekki svarafátt við svo sjálfsögðum spurningum. Mjög er nú látið í það skína, að ef kaupið hækki ekki, þá skuli verðbólgan verða stöðvuð. Þetta er þó loforð upp í ermina sína, ef ekkert er annað gert. Fullvíst er, að verðbólgan stöðvast ekki, þó að kaup standi óbreytt, þar þarf miklu fleira til að koma. Spyrjum reynsluna, hún er ólygnust. Á tímabilinu frá jan. 1959 til júní 1961 urðu alls engar kauphækkanir hér á landi. En hver var þróunin samt í verðlagsmálunum? Kaupmáttur launa lækkaði fyrst um 5.4% og síðan um 18% eða samtals um rúm 23%. Útilokað er með öllu að kenna hækkun kaupgjalds um þá þróun verðlagsmála, sem varð á þessu tímabili, enda munu engir reyna það. Og því er spurningin: Eigum við að gera slíka tilraun aftur? Þurfum við þess? Sannleikurinn er sá, að það er hið innihaldslausasta tal, að kaup hinna lægst launuðu valdi allri verðbólgu. Hið réttara er, að í slíku eindæma góðæri til lands og sjávar, sem hér hefur ríkt frá náttúrunnar hendi, er ekki hægt að halda niðri kaupi, nema gróðamyndunin í landinu sé tekin undir fasta stjórn ásamt öllum meiri háttar fjárfestingarframkvæmdum í landinu. Þetta hefur núv. ríkisstj. hliðrað sér hjá að gera. Á þessu sviði hefur ríkt stjórnleysi og glundroði, eins og á mörgum fleiri sviðum. Gróðamyndunin hefur fengið að flæða óhindrað um alla farvegi efnahagslífsins með auðsöfnun eina að leiðarljósi, án alls tillits til þess, hvað nauðsynlegt væri eða skynsamlegt til frambúðar fyrir þjóðina. íbúðarhúsabyggingar hafa t.d. algerlega setið á hakanum, sem hefði þó verið heldur skynsamlegra að láta sitja í fyrirrúmi. Peningamönnunum, brjóstabörnum stjórnarinnar, hefur legið mikið á að koma gróða sínum í fasteignir. Verðbólgan hefur rekið á eftir þeim. Þannig urðu þær til, iðnaðar- og kaupsýsluhallirnar, sem þotið hafa upp í Reykjavík seinustu árin. Þannig skapaðist hin margnefnda spenna í efnahagslífinu, og ef það gekk ekki nógu fljótt að koma milljónahöllunum upp, þá var það hégómi einber fyrir þá að yfirborga verkamenn og iðnaðarmenn til þess að koma kaupsýslustórhýsunum sem fyrst í gagnið. Þannig fór vinnuaflið á uppboð í mörgum tilfellum. Nákvæmlega það sama gerðist hjá öðrum gróðamönnum, síldarsaltendum, síldarverksmiðjubyggjendum í Vestmannaeyjum og annars staðar o.s.frv., o.s.frv. Þetta hefur gengið stjórnlaust fyrir sig. Hvers vegna? Af því að ríkisstj. hefur ekki viljað hefta frelsi iðjuhölda, heildsala eða annarra peningafursta. Það eru hennar menn. En hrópað hefur verið: Stöðvum verðbólguna, höldum kaupi verkafólksins í skefjum. - En þar er ekki gripið á kýlinu. Skilur þú nú. hlustandi góður, af hverju þessi ríkisstjórn stöðvar ekki verðbólguna? Hún vill ekki skerða frelsi gróðamannanna. Hún vanrækir að stjórna gróðamynduninni. Hún forðast að stjórna fjárfestingunni. Hún er verðbólgustjórn og vill vera það. Hún mun aldrei temja verðbólgu- og dýrtíðarófreskjuna ótilneydd. Það fer ekki á milli mála, að á fyrri hluta þessa árs hefur orðið gífurleg aukning framleiðslutekna og þjóðartekna. Mestu uppgripavertíð í allri þjóðarsögunni lauk í gær. Hér er lagður grunnur að mikilli gróðamyndun. Og hvernig á sá gróði að skiptast? Á verkafólk engan hlut í þessari aukningu þjóðartekna að fá? Jú, vissulega. Til þess á það fyllsta rétt. En víst er um það, að þessi mikla gróðamyndun mun leiða til verðbólgu, ef engar ráðstafanir eru gerðar til þess að afstýra því. Hvert fer þessi gróði? Hann fer til einstakra atvinnurekenda, hann síast fljótlega út í verzlunina, hann kemur við í bönkum og öðrum peningastofnunum, hann verður verðbólguvaldur. En er nú ekki öllum voða afstýrt, bara ef kaupið er lækkað eða kauphækkanir stöðvaðar? Því fer suðvitað víðs fjarri, að svo sé, því að þá mundi það eitt ske, að enn meiri gróði léki lausum hala. Lækkun eða stöðvun kaupgjalds er því fjarri því að vera allsherjarlækning á vexti verðbólgu og dýrtíðar ein út af fyrir sig. Ég hef hér sýnt fram á það, að núv. ríkisstj. er sannkölluð verðbólgustjórn. En í vitund þjóðarinnar er hún fyrst og fremst gengislækkunarstjórn. Hún hefur, sem kunnugt er, lækkað gengið tvisvar. En hefur hún þá ekki horfið frá þeirri stefnu? Jú, seinustu mánuðina hefur mjög kveðið við í herbúðum stjórnarinnar, að gengislækkun leysi engan vanda og endurteknar gengislækkanir spilli áliti og virðingu þjóðarinnar út á við, hvað rétt er. Mun ýmsum minnisstætt hróp hæstv. forsrh., Bjarna Benediktssonar, þegar hann sagði: „Gengislækkunarleiknum verður að linna.“ En þrátt fyrir þetta getur enginn annað séð en að gengislækkunarstefnunni sé haldið áfram fyrir fullum seglum. Öll ytri merki viðskiptalífsins benda því miður í sömu átt. T.d. keppast bankar og heildsalar enn ákaft við að borga niður erlendar skuldir. Þá er síður en svo minnkunarmót á byggingaræði stórlaxanna: kaupsýslumannanna, stórútgerðarmannanna, iðjuhöldanna og sjálfra bankanna. Allt bendir þetta til þess, að enn ein gengislækkun sé ekki langt undan. Með tilliti til þess, sem áður hefur verið gert, gæti vei svo farið, að einhvern góðan veðurdag í sumar eða haust yrði tilkynnt í formi brbl.: Gengið er fallið. Seðlabankanum þykir ekki hlýða annað en viðurkenna orðinn hlut. - En vafalaust verður kauphækkun eða einhver slík algerlega fölsk forsenda notuð sem skálkaskjól og talin valda gengisfallinu. Alþýðusamband Íslands hefur nú átt frumkvæði að því að bjóða ríkisstj. samstarf um að stöðva verðbólguþróunina. Þetta tilboð hefur vakið þjóðarathygli og margir á það minnzt í þessum umr. Niðurlag orðsendingar Alþýðusambands Íslands til ríkisstj. var á þessa leið: „Verkalýðssamtökin hafa verið í varnarbaráttu síðustu árin og reynt að verja meðlimi sína fyrir áföllum dýrtíðarstefnunnar. Um þessar mundir standa málin þannig, að dagkaup verkamanna hefur hækkað frá febrúarmánuði 1960 að telja um 55% , en á sama tíma hefur vöruverð og þjónusta hækkað um 84%. Verkalýðssamtökin verða því enn að krefjast leiðréttingar á kaupmætti tímakaupsins. Verkalýðssamtökin eru andvíg dýrtíðarstefnunni: Þau telja, að sívaxandi þjóðartekjur og hækkandi útflutningsverð á afurðum landsins geri mögulegt, að hægt sé að tryggja raunhæfar kjarabætur og stöðva hina óheilbrigðu verðbólguþróun. Reynslan hefur sýnt, að vandamál efnahagsmálanna verða ekki leyst í stríði við verkafólk í landinu og með sífelldum kauplækkunum. Sú leið hefur verið reynd til þrautar. Hún er ófær. Miðstjórn Alþýðusambandsins á erfitt með að trúa því, að ríkisstj. landsins telji enn óhjákvæmilegt að halda niðri launakjörum verkafólks með slíkri dýrtíðarstefnu, sem hér hefur ríkt. Þess vegna vill hún með grg, þessari snúa sér til ríkisstj. með áskorun um eftirfarandi: 1) Þegar í stað verði teknar upp viðræður milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar um tilraun til stöðvunar verðbólgunnar og um réttlátar og óhjákvæmilegar launa- og kjarabætur. 2) Lögð verði áherzla á að verðtryggja kaupið og ná samkomulagi um örugga og jafna hækkun á kaupmætti launa, svo að unnt verði að gera varanlega samninga, sem tryggi vinnufrið. 3) Reynt verði að ná samkomulagi um framkvæmd á raunverulegri styttingu vinnudagsins án skerðingar heildartekna. 4) Samkomulag verði gert um ýmis réttinda- og hagsmunamál alþýðufólks, vinnuverndarmál og orlofsréttindi, svo og nauðsynlegar ráðstafanir í húsnæðismálum almennings. Alþýðusambandið býður samstarf um lausn á þeim miklu vandamálum, sem við er að glíma í þessum efnum. Það samstarf verður að byggjast á réttlátri afstöðu til brýnustu hagsmunamála verkalýðsins, er varða launa- og kjaramál, og að frjáls samningsréttur sé virtur. Verkalýðssamtökin vilja vissulega friðsamlega lausn á vandamálunum, en þau hljóta að beita sínu mikla samtakavaldi, ef réttlátir samningar geta ekki fengizt um kjaramálin.“ Þetta var niðurlagið á tilboði Alþýðusambands Íslands til ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. tók þessu tilboði A.S.Í. og samkomulag hefur orðið um tilhögun viðræðna, hver svo sem árangurinn verður. En það vil ég segja á þessari stundu, að við þessar viðræður bind ég miklar vonir. Verkalýðshreyfingin í Reykjavik sameinaðist 1. maí um fram settar kröfur í tilboði A. S. Í. Um þær sagði Jón Sigurðsson í 1. maí-ræðu sinni m, a. þetta: „Þrátt fyrir 15% hækkun launa í des. s.l. er nú svo komið, að kjarabarátta er óumflýjanleg að nýju. Verzlunin hefur nú nýlega fengið það rausnarlega álagningarhækkun, að hún getur vei tekið á sig án bóta, þó að verkafólk fengi nokkra kauphækkun. Sama er að segja um flestan iðnað. Verkalýðssamtökin ætlast til þess, að rætt verði um þetta í fullri alvöru og einlægni með það í huga, að árangur náist til stöðvunar þeirrar óheillaþróunar, sem verið hefur og er í launa- og verðlagsmálum, og að orðið verði við þeim meginkröfum, er verkalýðssamtökin hafa sett fram, þ.e. kauphækkun eða verðlækkanir, aukinn kaupmáttur, verðtrygging launa, stytting vinnudags, aukið orlof, umbætur í húsnæðismálum.“ Þannig stendur verkalýðshreyfingin sameinuð og samstillt um viðræðurnar við ríkisstj. og kröfur samtakanna. Leiði viðræðurnar við ríkisstj. til myndarlegrar úrlausnar um verðtryggingu kaupsins og hækkun þess í áföngum, um styttingu vinnudagsins, um lagasetningu um lengt orlof, um vinnuvernd og síðast, en ekki sízt, um myndarlegt stórátak í húsnæðismálunum, þá mun slíkt að verulegu leyti auðvelda samningana um aðild vinnumarkaðarins, þ.e.a.s. sjálf launamálin. En stöðvun verðbólgu og dýrtíðar útheimtir stefnubreytingu og fasta stjórn á fjárfestingu og gróðamyndun í landinu. Stjórnarstefnan verður að miðast við framleiðsluatvinnuvegi þjóðarinnar, en ekki við milliliðastarfsemi, það skiptir líka meginmáli sem grundvallaratriði. Það er svo vissulega von verkalýðssamtakanna, að giftusamlega takist um þessar þýðingarmiklu viðræður og samninga og að friður góður verði í landi á 20 ára afmæli hins íslenzka lýðveldis. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Gylfi Þ. Gíslason sneri sér undan í umr, í gærkvöld að ræða um hina misheppnuðu fortíð stjórnarinnar, hjalaði rómantískt um óorðna hluti og bað bændastéttina í leiðinni afsökunar á sjálfum sér frá í vetur. Hann hefði átt hreinskilinslega að biðja þjóðina fyrirgefningar á verkum stjórnarinnar í heild. Öll var ræða hans með einkennum vondrar samvizku. Hæstv. landbrh. varaði áðan við fölskum loforðum stjórnarandstæðinga. Til upplýsingar fyrir þá, sem ekki þekkja til, vil ég upplýsa, að þetta er sami ráðh., sem hafði í frammi þau einstöku strákapör á kosningafundi norður á Siglufirði á s.l. ári að lofa, að Strákaveginum yrði lokið í ágústmánuði 1965 í síðasta lagi. Nú játar þessi sami ráðh., að sérfræðilegum undirbúningi fyrir verkið sé hvergi nærri lokið og vonlaust sé, að vegagerðinni verði lokið á tilsettum tíma. Þorvaldur Garðar ræddi um haftakerfið undir stjórn Framsóknar. Veit þm. virkilega ekki, að alla tíð frá 1939 hefur Sjálfstfl. verið aðili að einhvers konar haftakerfi?erfi? Á dögum fjárhagsráðs, þegar höftin og skömmtunin var hvað hörðust, fór ráðh. úr Sjálfstfl. með þau mál innan ríkisstj. og einn af þm. Sjálfstfl. var formaður ráðsins. Yfirleitt má segja, að hóft undanfarandi 20 ára hafi meira verið á vegum Sjálfstfl. en Framsfl. Þorvaldur gerðist kátlega valdamannslegur í niðurlagi ræðu sinnar. Hingað og ekki lengra, niðurrifsmenn í stjórnarandstöðunni, sagði kappinn. Mér finnst það jaðra við drottinssvik hjá Þorvaldi að láta niðurrifsmennina leika svo lengi lausum hala, úr því að hann situr inni með pottþétt úrræði til að stöðva þá. Fyrir skömmu ræddi ég við einn af þm. brezka Verkamannaflokksins um kosningahorfur í komandi þingkosningum á Bretlandi. Þm. spáði stjórnarflokknum, Íhaldsflokkum, miklum ósigri. Er ég innti eftir ástæðum, nefndi hann m.a. hiklaust, að stjórnin væri búin að missa allt frumkvæði úr höndum sér og stjórnarskútan hrektist stjórnlaust fyrir veðrum og vindi. Mér varð hugsað heim til hæstv. ríkisstj., er orð þessi voru sögð. Mikið hittu þau vel í mark. Þeir, sem fylgjast af áhuga með íslenzkum stjórnmálum, hafa veitt sérstaka athygli þeirri miklu breytingu, sem orðin er á afstöðu stjórnarinnar á valdatímabilinu. Er viðreisnartill. voru lagðar fram í febr. 1960, voru ráðh. fullir sjálfstrausts og boðuðu stefnu sína skýrt og ákveðið. Ríkisstj. ber að stjórna málefnum þjóðarinnar, sögðu þeir. Til þess er hún kjörin af þjóðinni og henni ber að falla eða standa með stefnu sinni. En hæstv. ríkisstj. var stefnu þessari ekki lengi trú. Eftir tæp tvö ár byrjaði undanhaldið, sem ágerzt hefur því meir sem lengra hefur liðið á stjórnartímabilið, og má nú heita, að vandfundið sé það stefnuskráratriði í hinni upphaflegu, miklu viðreisnaráætlun, eins og Morgunblaðið nefndi hana, sem reynt er að standa á. Mig langar til þess að sýna fram á þetta með nokkrum dæmum, því að ég hygg, að margir séu mér sammála um, að ríkisstj. án stefnu sé allsendis ófær um að veita þjóðinni forustu, svo að vel sé. Í Morgunblaðinu 4. febr. 1960 er meginefni viðreisnartill. rakið, og fylgi ég þeirri uppsetningu hér á eftir. Þar segir í fyrsta lagi: „Uppbótakerfið átti að afnema og breyta skráningu krónunnar þannig, að útflutningsframleiðslan yrði rekin hallalaust án bóta og styrkja.“ Er þáv. hæstv. forsrh., Ólafur Thors, fylgdi till. þessum úr hlaði, hafði hann m.a. þetta að segja um uppbótakerfið, með leyfi hæstv. forseta: „Uppbótakerfið hlýtur fyrr en varir að færa yfir þjóðina geigvænlegt atvinnuleysi.“ Og í Morgunblaðinu sama dag birtist heilsíðugrein undir yfirskriftinni: „Öngþveiti uppbótakerfisins“, þar sem göllum þess er lýst með sterkustu orðum tungunnar. Og hverjum stóð nær en einmitt þessum aðilum að gera þessa úttekt, því að það var einmitt nýsköpunarstjórnin undir forsæti Ólafs Thors, sem innleiddi þetta fyrirbæri í íslenzku efnahagslífi, er hún samþykkti ríkisábyrgð á öllu fiskverði í landinu? Nú er sú hæstv. ríkisstj., sem hvað harðast hefur fordæmt uppbótakerfið, búin að taka það upp á ný. Þann 30. jan. s.l. fékk hún samþ. frv. til l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins o.fl. Samkv, þeim l. er gert ráð fyrir að veita allt að 200 millj. kr. til stuðnings sjávarútveginum. Þannig var þá hag þess undirstöðuatvinnuvegar komið eftir nær 5 ára þrotlausa viðreisn, metaflabrögð og hækkandi verðlag á sjávarafurðum erlendis. Í öðru lagi: Tekjuskatt átti að fella niður af almennum launatekjum með því að hækka persónufrádrátt verulega. Nýverið voru sam. þykktar breytingar á l. um tekju- og eignarskatt og persónufrádráttur aukinn um 30% frá því, sem hann var ákveðinn árið 1960, til að vega upp á móti vaxandi dýrtíð. Á sama tíma hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað um 55%. Þegar á þetta er litið, svo og breytingu þá, sem gerð var samtímis á gildandi skattstiga, sést, að hæstv. ríkisstj. er horfin frá því að undanþiggja almennar launatekjur tekjuskatti. Í þriðja lagi: Gagngera endurskoðun átti að framkvæma á fjármálum ríkisins með það fyrir augum að gera rekstur þess hagkvæmari og ódýrari. Engin slík allsherjar endurskoðun hefur verið framkvæmd, og enginn stjórnarliði heyrist nú lengur tala um, að sparnaður hafi verið framkvæmdur í ríkisrekstrinum. Fjári., sem hafa meira en þrefaldazt síðan 1958, sýna þetta mætavel. Í fjórða lagi: Gera átti víðtækar breytingar á skipan innflutnings- og gjaldeyrismála og gefa innflutninginn frjálsan. Breyting sú, sem framkvæmd hefur verið á skipan innflutningsog gjaldeyrismála, er nánast formbreyting. Í stað þess, að innflutningsskrifstofan úthlutaði áður innflutningsleyfum, hafa gjaldeyrisbankarnir nú komið á fót sameiginlegri skrifstofu að Laugavegi 77 með fjölmennu starfsliði, sem úthlutar gjaldeyrisleyfum. Nær takmarkalaus heimild til notkunar erlendra vörukaupalána hefur rýmkað um innflutning í bili. Hins vegar er nú aftur með margs kyns peningahöftum verið að þrengja um á þessu sviði. Í fimmta lagi: Gera átti ráðstafanir til að koma á jafnvægi í peningamálunum innanlands. Það hefur tekizt þannig, að meiri lánsfjárskortur ríkir í landinu en oftast áður og bankarnir eru fjær því nú en nokkru sinni að geta fullnægt eftirspurn eftir lánsfé. Samkv. upplýsingum Fjármálatíðinda uxu spariinnlán og veltiinnlán samtals um 15.8% árið 1958, komust hæst í 26.5% aukningu árið 1961, en hrapaði aftur niður í 13.5% aukningu á s.l. ári. Útlán banka og sparisjóða jukust á árinu 1958 um 19.5%, á árinu 1919 um 18.9%, á árinu 1960 um 7.6%, á árinu 1961 um 8.9%, á árinu 1962 um 12.9% og á árinu 1963 um 14.7%. Í sjötta lagi: Bannað var að vísitölutryggja laun, svo sem verið hafði, og átti það að fyrirbyggja áframhaldandi kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags. Hins vegar skyldi samtökum launþega og atvinnurekenda frjálst að semja um hækkun grunnkaups án allra afskipta af hálfu ríkisvaldsins. Reynslan hefur sýnt haldleysi þessa banns. Víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds hafa aldrei verið stórfelldari en nú, og nú er svo komið, að fulltrúar hæstv. ríkisstj. eru setztir að samningaborðinu með fulltrúum A.S.Í. til þess m.a. að semja um nýja vísitölutryggingu á kaup. Loforðið um að láta afskiptalausa samninga um kaup og kjör var þannig efnt, að nær strax eftir fyrstu samningsgerðina, frá því að viðreisnarstefnan var birt, þ.e.a.s. í júní 1961, var gengislækkunarvopninu beitt purkunarlaust af hæstv. ríkisstj. og samningurinn þannig að engu gerður. Í sjöunda lagi: Fullyrt var, að viðreisnarráðstafanir mundu ekki skerða kjör þeirra, sem mestra bóta nytu úr almannatryggingunum, þ.e. aldraðs fólks, öryrkja og fjölskyldna með þrjú börn eða fleiri. Reynslan sýndi þó nálægt 5% hækkun á framfærsluvísitölunni hjá vísitölufjölskyldunni, frá því er ráðstafanirnar voru gerðar og þar til í júní, og var þá búið að taka tillit til hækkaðra bóta frá almannatryggingunum og lækkunar beinna skatta, auk þess sem á það ber að líta, að margir útgjaldaliðir framfærsluvísitölunnar eru vanreiknaðir, svo sem húsaleiga o.fl. Af þeirri upptalningu, sem ég nú hef rakið, sést, að í sumum veigamestu atriðum er hæstv. ríkisstj. farin að breyta þveröfugt við upphaflega stefnu og að reynslan hefur sýnt fram á haldleysi annarra stefnuskráratriða. Ég hlýt því að spyrja: Hver er stefna hæstv.. ríkisstj.? Við hvað heldur hún enn þá af viðrefsnartill., og hvaða ný stefnuskráratriði hefur hún tekið upp í stað þeirra, sem hún er fallin frá? Þetta vill þjóðin gjarnan fá að vita. Störf þessa þings eru e.t.v. bezta dæmið um fálmið og stefnuleysið, sem heltekið hefur hæstv. ríkisstj. Ef undan er skilið uppbótafrv. fræga, minnist ég ekki nokkurs stjórnarfrv., sem telja má stefnumarkandi eða snerta þau vandamál, sem nú ber hæst. Nú er svo komið, að hæstv. ríkisstj. virðist hafa gefizt upp við landsstjórnina, ef fylgja á hennar fyrri skilgreiningu á því, hvað sé að stjórna, því að hún hefur neyðzt til þess að setjast að samningaborðinu með Hannibal til þess að semja um vandamálin. Þung hljóta sporin að hafa verið að því borði og óskemmtileg, sjálfstæðismönnunum a.m.k., því að þau voru ekki fá köpuryrðin þeirra, sem féllu í garð ráðh. vinstri stjórnarinnar sálugu forðum fyrir þá óhæfu að ætla að stjórna landinu í samráði og í samstarfi við stéttasamtökin. En staðreyndir lífsins eru stundum óskemmtilegar. Hrakfarir hæstv. ríkisstj. hljóta að vera öllum sæmilegum mönnum áhyggjuefni, og ekki spáir það góðu um framhaldið, þegar reynt er að koma mistökum eigin gerða yfir á herðar annarra. Eða halda talsmenn stjórnarinnar, að nokkur skyni borinn maður fáist til að trúa því, að stjórnarandstæðingar eigi alla sök á því, hvernig komið er? Er ekki með slíku hjali verið að gera minna úr hæstv. ríkisstj. heldur en jafnvel efni standa til? Sannleikurinn er líka sá, að Framsfl. hefur æ ofan í æ boðizt í stjórnarandstöðu til að ganga til samstarfs við stjórnarflokkana um lausn aðsteðjandi vandamála. Þetta var gert þegar á árinu 1960. Þá gerðum við það að till. okkar, að kosin yrði samstarfsnefnd allra þingflokkanna til þess að gera till. um skipan efnahagsmálanna. Því tilboði var hafnað með hroka. Hið sama gerðum við einnig snemma á þessu þingi, er kaupgjaldsbindingarfrv. var lagt fram. Stjórnarflokkarnir neituðu einnig því tilboði og kusu yfir sig einn smánarlegasta ósigur, er þingsaga siðari ára kann frá að greina, er þeir gáfust upp á málinu við síðustu umr. í síðari deild. Við framsóknarmenn höfum sett þessi tilboð fram, af því að við vitum, að þjóðin er í vanda, og af því að við vitum, að þjóðfélag okkar er orðið svo stéttarlega uppbyggt og greinist í svo sterkar samtakafylkingar, að flókin mál eins og efnahagsmálin, sem alla snerta, verða ekki leyst nema með víðtæku og vel undirbúnu samstarfi. Þær viðræður, sem nú eru byrjaðar á milli fulltrúa launþega og ríkisvaldsins, marka tímamót á valdaferli hæstv. ríkisstj. Allt fram til þessa dags hafa talsmenn hennar nánast hæðzt að öllu slíku. Ég vona, að viðræður þessar leiði til jákvæðrar niðurstöðu og að fulltrúum launþega og atvinnurekenda takist að sannfæra ráðh. um, að sjálfsagt og eðlilegt sé, að samstarf verði tekið upp milli þessara aðila í framtíðinni. En hræddur er ég um, að það reynist ærið verkefni, miðað við fyrri orð og gerðir talsmanna stjórnarliðsins. Hæstv. ríkisstj. þarf nú á elleftu stundu að láta sér loks skiljast, að hún er ekki í aðstöðu til að setja neinum úrslitakosti. Hún þarf að brjóta odd af oflæti sínu og ganga til heilhuga samstarfa, bæði við stjórnarandstöðuna, sem nálega er eins sterk í þinginu og stjórnarliðið sjálft, svo og við samtök launþega og atvinnuveganna. Annað leiðir til ófarnaðar. Davíð Stefánsson skáld frá Fagraskógi orti kvæði um það, sem hann kallaði „vífilengjur, afturhald, ættarhroka og auðvaldstrú hvíta mannsins í sambandi við kynþáttadeilur“. Kvæðið nefndi hann „Hversu lengi“, og lauk hann því með þessum orðum: „Hversu lengi læzt þú hafa lyklavöld í Paradís?“ Ástæða er einmitt nú við þessar eldhúsdagsumr. að spyrja hæstv. ríkisstj.: Hversu lengi ætlarðu að látast hafa lyklavöldin, látast hafa lykla, sem þú ýmist aldrei hefur haft eða ert búin að brjóta og týna. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í orðræðum þeirra alþm., sem ákafast deila á ríkisstj. og störf hennar, hafa fallið orð í þá átt, að létta þurfi ógnarfarg álagnanna. Því er lýst í sterkum litum, hversu ofboðslegar séu álögur hins opinbera, þær taki öllu fram, sem áður er þekkt, þær eigi meginþáttinn í dýrtíð og verðbólgu, séu svo þungbærar, að vart eigi sinn líka í öðrum löndum. Og þegar ríkisstj. leggur fram frv. um það, sem hún kallar skatta- og tollalækkun, þá heitir það á máli stjórnarandstæðinga hækkun á hækkun ofan. Það er nú sérstakt vandamál, sem þyrfti að taka til gaumgæfilegrar meðferðar, hvort ekki sé unnt að ná samkomulagi milli stjórnmálaflokkanna um skilgreiningu og túlkun á vissum hugtökum. Ég geri ráð fyrir því, að með nokkurri vinnu og velvilja mætti ná samstöðu Sjálfstæðis-, Framsóknar- og Alþýðufl. um hugtakið lýðræði og þau meginatriði, sem í því felast. Við fjórða flokkinn yrði væntanlega erfiðara að ná samstöðu um túlkun á lýðræðinu, því að Marxistar, Lenínistar og Stalínistar hafa töluvert aðrar hugmyndir um það en við hinir. En ósköp væri það æskilegt t.d., ef stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar gætu komið sér saman um það, hvað felst í hugtakinu að hækka tolla eða skatta og hvað felst í hugtakinu að lækka tolla og skatta. Kerlingarnar körpuðu um það fram í rauðan dauðann, hvort grasið á þúfunni væri klippt eða skorið, og fólkið í landinu verður að hlusta á karp íslenzkra stjórnmálamanna um það, hvort tiltekin ráðstöfun í skatta- eða tollamálum þýði hækkun eða lækkun. Til skamms tíma hefur það að vísu verið viðurkennt, að þótt óbreyttir eða lækkaðir skattstigar skiluðu ríkissjóði eða sveitarsjóðum hærri heildarupphæð vegna aukinna tekna manna, héti það ekki skatta- eða útsvarshækkun. Á sama hátt hefur það verið kölluð tollalækkun, þegar hundraðshluti tolla hefur verið lækkaður af vörueiningu, þó að heildarupphæð tollsins í ríkissjóð verði hærri, vegna þess að innflutningur vex. Og það hefur ekki verið talin hækkun á söluskatti, þó að aukin velta í þjóðfélaginu skili með óbreyttri hundraðstölu söluskattsins fleiri krónum í ríkissjóð og sveitarsjóði. Á þessum skilningi byggt ég að sjálfsögðu það, sem ég segi um skatta- og tollamál. Með flestum þjóðum eru gerð yfirlit um það, hve álögur hins opinbera eru stór hundraðshluti af þjóðarframleiðslunni. Þegar rætt er um álögur hins opinbera í þessu sambandi, þá eru taldir allir beinir og óbeinir skattar til ríkissjóðs og sveitarsjóða, hagnaður af ríkisfyrirtækjum og öll iðgjöld til almannatrygginga. álögur eða tekjur hins opinbera eru þannig teknar í víðtækari merkingu en við notum að jafnaði til þess að fá réttan samanburð við önnur lönd. Árið 1962 voru tekjur hins opinbera á Íslandi í þessum skilningi tæplega 27% af þjóðarframleiðslunni. Sé borið saman við önnur lönd 5 í grennd við okkur, eru tilsvarandi tölur fyrir sama ár þessar: Danmörk tæp 29%, Bretland 33%, Noregur 36%, Vestur-Þýzkaland rúm 37%, Svíþjóð tæp 40%. Bráðabirgðatölur fyrir Ísland 1963 sýna sama hundraðshluta og 1962, eða tæp 27%. Hundraðshluti Íslands varð þannig árið 1962 lægstur af þessum 7 löndum. Samanburður við aðrar þjóðir talar vissulega sínu máll. Hann sýnir, að álögur hins opinbera á Íslandi eru ekki þyngri en í þessum nágrannalöndum okkar, heldur eru álögurnar hér nokkru lægri hundraðshluti af þjóðarframleiðslunni. Hér ber þó að hafa í huga kostnað þessara þjóða af landvörnum. Ef athuguð er þróun þessara mála hér heima, lítur myndin þannig út: Tekjur hins opinbera, í öllum tilfellum að frádregnum útflutningsbótum, voru í hundraðshluta af þjóðarframleiðslunni árið 1958 28%, árið 1959 rúm 28%, árið 1960 rúm 31% , árið 1961 tæp 28%, 1962 tæp 27%, 1963 tæp 27%. Af þessu yfirliti sést, að miðað við þennan mælikvarða á opinberar álögur, sem mjög er notaður með mörgum þjóðum, eru álögur hér á landi í heild sinni ekki meiri en fyrir 4–5 árum, heldur minni. Í tekjuöflun ríkissjóðs vega aðflutningsgjöldin eða tollarnir þyngst. Á 3 árum hafa miklar endurbætur orðið í tollamálum okkar. Aðflutningsgjöld Íslendinga voru orðin óhafandi af mörgum ástæðum. Gjöldin voru svo margvísleg, prósenturnar svo mismunandi, grunnarnir, sem af var reiknað, svo ólíkir, að ekki var á færi nema fárra sérfræðinga að segja til um, hvaða tollar væru í gildi á Íslandi. Tollarnir voru samanlagt óhóflega háir. Þetta ástand leiddi af sér ólöglegan innflutning á ýmsum vörum, án þess að tollayfirvöld megnuðu að stemma þar stigu við. Nú hafa tollarnir verið gerðir einfaldir, tollskráin samræmd þeirri tollskrá, sem gildir í öllum vestrænum löndum. Hæstu aðflutningsgjöld áður voru á fjórða hundrað prósent af sumum vörum, nú er hámarkið 125%. Það hefur verið gert yfirlit um áhrif þeirra tollalækkana, sem gerðar voru haustið 1961 og með nýju tollskránni í fyrravor. Niðurstaðan er þessi: Miðað við innflutningsverðmæti 1962 hefðu eldri tollalögin skilað um 206 millj. meira í ríkissjóð en hin nýju tollalög, eða m.ö.o. tollabreytingarnar þýða rúmlega 200 millj. kr. lækkun miðað við árið 1962, en sú upphæð yrði talsvert hærri miðað við árið 1963. Þessi tollalækkun er auðvitað kjarabót fyrir landsmenn, sem nemur þessari sömu upphæð. En stjórnarandstæðingar eru ekki á því að viðurkenna slíkt, þvert á móti. Þeir segja, að þessar tollabreytingar skipti engu máli fyrir kjör fólksins, og rökin eru þessi: Breytingin verkar ekki á vísitöluna. Þar er komið að þessum þrönga hugsunarhætti, sem menn voru farnir að vona að væri úreltur orðinn, þeim hugsunarhætti, að það eitt skipti máli um lífskjörin, sem hefur áhrif á framfærsluvísitöluna. Þessi skaðlega skoðun hafði þau áhrif árum saman, að efnahagsaðgerðir og fjármálapólitík beindust um of að því, hvernig hægt væri að hagræða vísitölunni. Þeim vörum, sem gengu inn í vísitöluna, var hlíft við álögum, en þeim mun ríflegar smurt á aðrar. Þessu til viðbótar voru svo auknar jafnt og þétt niðurgreiðslur af almannafé á vísitöluvörur. Við þessar aðgerðir rammskekktist verðlagið í landinu, smyglið færðist í aukana, vísitalan varð æ lakari mælikvarði á lífskjörin í landinu. Vísitala er nauðsynleg í ýmsum samböndum. Hún gefur nokkra, en engan veginn fullkomna mynd af þeim breytingum, sem lífskjör fólksins taka. Nú er talað um að taka upp að nýju svokallaða verðtryggingu kaupgjalds, þ.e. vísitöluviðmiðun kaupsins í einu eða öðru formi. Ef af því verður, er nauðsynlegt að reyna að forðast ýmsa þá annmarka, sem hafa áður loðað við vísitölukerfið. Hið nýja skipulag má t.d. ekki freista um of til að auka niðurgreiðslur, en draga úr möguleikum til tollalækkana á næstu árum. Núv. ríkisstj. hefur ekki hagað störfum sínum eftir hinum þröngu vísitölusjónarmiðum. Hún hefur t.d. óhikað framkvæmt stórfellda tollalækkun, af því að hún taldi það rétt og nauðsynlegt, án tillits til þess, hvort framfærsluvísitalan lækkaði við það eða ekki. Og vissulega eru þetta kjarabætur. Það hefur áhrif á hag fólksins, þegar lækkaður er tollur á tilbúnum fatnaði, skófatnaði, búsáhöldum, landbúnaðartækjum, svo sem dráttarvélum, lömpum, ljósmyndavélum, hljóðfærum, svo að fáein dæmi séu nefnd, sem hreyfa ekki vísitölumælinn, svo að notað sé uppáhaldsorðalag formanns Framsfl. Úr og klukkur koma ekki inn í vísitöluna, en það snertir kjör hverrar einustu fjölskyldu í þessu landi, að tollur af úrum og klukkum var lækkaður úr 207% niður í 57%. Annar tekjustofn ríkissjóðs er tekjuskatturinn. Á honum varð gerbreyting 1960, breyting, sem svo oft hefur verið rakin, að þess gerist ekki þörf nú. Á þessu þingi var skattalögunum aftur breytt í þá átt, að skattfrjálsar tekjur voru hækkaðar verulega. Sú breyting leiðir til þess, að tekjuskattur skilar væntanlega ríkissjóði í ár um 50 millj. minna en ef skattalögin frá 1960 hefðu gilt óbreytt, m.ö.o. léttir tekjuskattsbyrði landsmanna um 80 millj. í ár. Þegar stjórnarandstæðingar gagnrýna þessa tekjuskattsbreytingu, miða þeir alltaf við skattal, frá 1960 og telja þetta frv., sem nú var samþykkt, ekki eins hagstætt og skattal. frá 1960. En mér er spurn: Hvers vegna miða þeir alltaf við skattal. frá 1960 sem hina einu sönnu fyrirmynd, þótt þeir greiddu flestir atkv. á móti þeim? Hvers vegna bera þeir sig ekki saman við sína sæludaga frá 1958? En fyrst þeir eru svona tregir til að gera þennan samanburð, hef ég gjarnan viljað rétta þeim hjálparhönd. Ef skattalög vinstri stjórnarinnar giltu í dag óbreytt, m.a. með umreikningi sínum samkv. kaupgjaldsvísitölu, og reikna ætti nú út skatt af þeim tekjum, sem menn höfðu á síðasta ári, þá fáum við út þessi dæmi: Einhleypt fólk þyrfti að borga skatt strax af 20 þús. kr. tekjum, í stað þess að byrja nú fyrst þegar komið er yfir 65 þús., og hjón af 30 þús., í staðinn fyrir 31 þús. nú. 5 manna fjölskylda, þ.e. hjón með 3 börn, sem höfðu 130 þús. kr. tekjur í fyrra, mundu í ár greiða í tekjuskatt 7877 kr. samkv. l. frá 1958, en ekkert eftir nýju tekjuskattsl. Þessir útreikningar og þessi dæmi eru óhrekjandi staðreyndir. En þar sem stjórnarandstæðingar neita staðreyndum og hamra á því, að stjórnin sé að hækka beinu skattana, hef ég gert þeim tilboð á Alþingi. Ég stakk upp á því, að sett yrði í tekjuskattsfrv. ákvæði á þessa leið: „Nú óskar skattþegn, að tekjuskattur hans sé á lagður samkv. þeim skattal., sem giltu 1958, og skal skattstjóri þá verða við þeim tilmælum.“ En af einhverjum ástæðum hafa stjórnarandstæðingar ekki þekkst þetta góða boð. Þriðji tekjustofn hins opinbera er söluskattur, sem í smásölu hefur verið 3% frá 1960 til 1. febr. í ár. Þá var bætt við 21/2 % söluskatti til þess að mæta í bili afleiðingum kauphækkananna í des., en tilheyrir ekki hinni almennu tekju- eða fjáröflun ríkissjóðs. Þessi 3% söluskattur hefur í 4 ár verið stjórnarandstæðingum kærkomið yrkisefni til skáldskapar um það, hvernig ríkisstj. helli neyzlusköttum yfir fólkið, skapi dýrtíð og magni hana. Við skulum aðeins staldra við og virða fyrir okkur þetta mál. Þessi 3% söluskattur vegur í vísitölunni 3.30 stig. En um leið og þessi söluskattur var á lagður, var afnuminn annar söluskattur frá tíð vinstri stjórnarinnar, sem var 9% skattur á iðnaðarvörum og þjónustu. Væri hann í gildi í dag, næmi hann í vísitölunni 3.58 stigum eða nokkru hærri upphæð en 3% söluskatturinn. Eitt af mikilvægustu verkefnum í skatta-og fjármálum okkar nú er að bæta siðferðið í skattamálum, tryggja sem réttust framtöl og koma í veg fyrir undandrátt tekna og eigna undan skatti. Til þess að þetta megi takast, tel ég, að þrennt þurfi að fara saman. Í fyrsta lagi sanngjörn skattalög, sem eru í samræmi við réttarvitund fólksins. Í öðru lagi jafnvægi í efnahagsmálum, því að ofþensla og verðbólga eykur jafnan undandrátt og skattsvik. Og í þriðja lagi skattaeftirlit, sem framkvæmt er með festu og réttvísi án öfga og ofsókna. Að því miða nýmæli, sem lögfest voru á Alþingi fyrir fáum dögum. Þegar stjórnarandstæðingar stagast á því, að fjárl. hafi í krónutölu þrefaldazt síðan 1958, eru slíkar staðhæfingar gersamlega út í bláinn og skortir allan rökrænan grundvöll. 1958 höfðu fjárl. verið klofin í tvennt, og var útflutningssjóður sér á báti með ekki minni fjárfúlgur en ríkissjóðurinn sjálfur. Og þjóðarframleiðslan hefur rúmlega tvöfaldazt á þessu tímabili, aukizt úr 5400 millj. kr. 1958 og í 13700 millj. árið 1963. Að lokum þessar staðreyndir, sem fyrir liggja: 1) Tekjur hins opinbera á Íslandi eru lægri hundraðshluti af þjóðarframleiðslu en í nálægum löndum. 2) Allar opinberar álögur nú eru lægri hundraðshluti af þjóðarframleiðslu en árið 1958. 3) Tollstigar hafa lækkað í mörgum greinum verulega. 4) Tekjuskatturinn hefur stórlækkað. 5) Útsvarsstigar hafa lækkað, m.a. vegna þess, að sveitarfélögin hafa fengið nýja tekjustofna. 6) 3% söluskatturinn er lægri en annar eldri skattur, sem um leið var felldur úr gildi. 7) Aukin framleiðsla, aukinn útflutningur og innflutningur, aukin velta, auknar þjóðartekjur, bætt lífskjör hafa skilað miklu hærri fjárhæðum til opinberra þarfa en áður var. Þökk þeim, er hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Hannibal Valdimarsson sagði áðan, að ég hefði ekki átt þátt í lausn vinnudeilunnar 1955 með till. um atvinnuleysistryggingasjóðinn, till. um atvinnuleysistryggingar hefði verið borin fram áður og þess vegna ekki ný 1955. Mig skiptir þetta að vísu ekki miklu máli, en bezt er þó að hafa það, sem rétt er. Þegar ég bar fram till. um atvinnuleysistryggingarnar í sáttanefnd og víð deiluaðila 1955, hafði enginn orðað þessa till. þar og ekkert verið um hana rætt, en niðurstaðan varð þó sú, að þessi till. réð úrslitum og leysti deiluna. Umr. í gærkvöld voru að ýmsu leyti athyglisverðar og lærdómsríkar. Ádeiluefni stjórnarandstöðunnar var raunar aðallega eitt: Stjórninni hefur ekki tekizt að stöðva verðbólguna. Og fyrir það var hún dæmd óalandi og óferjandi og raunar óráðandi öllum bjargráðum. 1 sama streng tók Hannibal Valdimarsson áðan á sinn venjulega hátt. Það er þó á allra vitorði, að þetta hefur engri íslenzkri ríkisstj. tekizt síðustu áratugina tvo a.m.k. og jafnvel sízt þeim, sem nú gagnrýna þessa þróun mest. Af þessu átti svo að leiða áframhaldandi rýrnun lífskjara og aukna vinnuþrælkun, eins og Geir Gunnarsson komst að orði hér í gærkvöld. Þessum og öðrum álíka öfugmælum verður ekki jafnað til neins betur en móðuharðindatals Framsfl., sem öli þjóðin brosti að góðlátlega. Hvort tveggja skýtur svo langt yfir markið. Ekki mátti þó leysa verðbólguvandann að dómi Eysteins Jónssonar á kostnað launþeganna og ekki heldur á kostnað framleiðenda. En á hvers kostnað? verður manni þá að spyrja. Sjálfsagt eftir þeirri leið, sem Framsfl. vildi fara við lausn vinnudeilu einnar fyrir rúmu ári. Hún var þannig, að launþeginn fengi það kaup, sem hann krafðist, en atvinnurekandinn greiddi aðeins það, sem hann taldi að atvinnureksturinn gæti borið, en mismunurinn yrði greiddur úr ríkissjóði. Svo einfalt var dæmið í þeirra augum þá og kannske er það enn. Málflutninginn að öðru leyti má einna gleggst marka af þeirri fullyrðingu Halldórs E. Sigurðssonar, að helmingurinn - af tekjum verkamanns, sem vinnur 8 stundir á dag, eða 40 þús. kr., gangi til greiðslu á óbeinum sköttum og tollum í ríkissjóð. Þetta er svo fjarri öllu lagi, að hvert mannsbarn sér, að það fær ekki staðizt. Það hefur þó ekki verið vefengt, hvorki af stjórnarandstöðuflokkunum né neinum öðrum, að þessari ríkisstj. hafi ýmislegt vel tekizt. Ég skal nefna nokkur dæmi. Henni hefur tekizt að stofna gjaldeyrisvarasjóð, svo gildan, að það nægir til að tryggja viðskipti okkar út á við um nokkurt tímabil, þó að eitthvað óþægilegt beri að höndum, útflutningur okkar dragist saman eða innflutningur vaxi meira en talizt geti eðlilegt. Sparifé landsmanna hefur vaxið meira en nokkru sinni áður. Það var í árslok 1958 1578 millj. kr., en er nú yfir 4300 millj. eða rétt um það bil þrefaldað á röskum 5 árum, og er það vissulega nokkur ábending um afkomu almennings. Verzlunin er að langsamlega mestu leyti frjáls orðin og vöruúrval mikið, skömmtun afnumin og uppbótakerfi einnig að mestu leyti horfið. Jón Skaftason vildi telja, að uppbótakerfið væri enn við lýði, en hann veit þó vel, að hér er aðeins um brot að ræða af því, sem áður var. En þó að þetta allt sé viðurkennt, er viðkvæðið jafnan hið sama: Það hefur ekki tekizt að stöðva verðbólguna. Hún hefur vaxið þessi stjórnarár meira en nokkru sinni áður og er nú orðin sannkölluð óðaverðbólga. Það þarf að leita langt til þess að finna tilsvarandi hækkun framfærslukostnaðar í nokkru landi, sagði Lúðvík Jósefsson í gærkvöld. En hann þarf ekki að fara út fyrir landssteinana til þess að finna hliðstæðu. Það er að vísu rétt, að verðbólgan hefur ískyggilega færzt í aukana. En er þá sú fullyrðing rétt, að þar sé um meiri verðbólguaukningu að ræða en nokkru sinni áður, eins og haldið hefur verið á lofti af stjórnarandstöðinni? Vísitala framleiðslukostnaðar hefur hækkað frá apríl 1959, þegar hún var 100, í 161 stig nú í aprílmánuði s.l., réttum 5 árum síðar. Hefur þetta aldrei komið fyrir áður, eins og haldið hefur verið fram? Í marz 1950 var framfærsluvísitalan einnig 100, eftir að Framsfl. hafði tekið við stjórnartaumunum með Sjálfstfl. upp á sömu stjórnarstefnu og hann hafði nokkrum vikum áður fengið samþykkt vantraust á. 5 árum síðar, í marzmánuði 1955, hafði vísitala framfærslukostnaðar hækkað í 161 stig, nákvæmlega jafnmikið og hún hefur nú hækkað, á nákvæmlega jafnlöngu tímabili. Framsfl. hefur því ekki af miklu að státa í þessu efni. Þeim tókst að hækka framfærslukostnaðinn nákvæmlega jafnmikið og hann hefur hækkað í tíð núv. ríkisstj. og á sama tíma, en án þess að svipaður árangur næðist þá á öðrum sviðum og núv. ríkisstj, hefur náð. Með þessu er ég engan veginn að halda því fram, að dýrtíðin í landinu hafi ekki vaxið of mikið og allt of mikið síðustu missirin, heldur hinu, að þetta er ekkert nýtt. Nákvæmlega hið sama hefur endurtekið sig á undanförnum árum, hvaða ríkisstj. sem setið hefur að völdum. Enn kom það fyrir á síðasta missiri vinstri stjórnarinnar, að vísitala framfærslukostnaðar hækkaði um 27 stig á síðasta hálfa árinu, sem hún sat að völdum, seinni hluta árs 1958, og komu þó ekki öll kurl til grafar, því að um áramótin 1958 og 1959 voru teknar upp stórfelldar niðurgreiðslur, sem gerðu það að verkum, að raunveruleg hækkun vísitölunnar kom þó ekki fram, þannig að Alþb. hefur ekki af neinu að státa í þessu efni frekar en Framsfl. Hin öra verðbólguþróun, sem átt hefur sér stað síðustu tvo áratugina, er meinsemd í íslenzku efnahagslífi, sem ekki er hægt að saka einn um frekar en annan. Ef hægt verður að spyrna þar við fótum, sem flestir virðast nú vilja, verður þar að koma til sameiginlegt átak allra flokka og allra aðila, sem hlut eiga að máli. Þess vegna ber að fagna því, að Alþýðusamband Íslands hefur nú boðið ríkisstj. samvinnu um að freista þess að leysa þennan vanda. Einmitt það, Alþýðusambandið, í samvinnu við ríkisstj. hefur möguleika til að ná árangri, sem engan veginn er hægt að ná öðruvísi, og er vonandi, að það takist. Nokkuð svipað er að segja um byggingarkostnað íbúðarhúsa. Því hefur verið haldið fram, að byggingarkostnaður íbúðarhúsa hafi vaxið hóflaust upp á síðkastið og miklu meira en nokkru sinni áður. Sannleikurinn er hins vegar sá, að vísitala byggingarkostnaðar var í árslok 1958 134 stig, miðað við 100 1. okt. 1955. Þessi byggingarkostnaðarvísitala er í dag eða 1. marz s.l. 209. Hún hefur því hækkað um 75 stig á 5 árum rúmum, eða 56%, sem svarar til rúml. 11% á ári. Hins vegar hækkaði hún um 34% á tímabilinu frá 1. okt. 1955 til 1. okt. 1958, eða á 3 árum, nokkurn veginn um sömu upphæð og þó aðeins hærri á ári. Einnig má segja um þessa hækkun svipað og ég sagði áðan um hækkun framfærsluvísitölunnar. Hækkunin er allt of mikil. En hún er ekkert sérstakt fyrirbrigði í tíð núv. ríkisstj. Hún hefur verið álíka mikil og síður en svo lægri í tíð fyrrv. ríkisstj., vinstri stjórnarinnar. En viðbrögð þessara tveggja ríkisstj. við þessari hækkun byggingarkostnaðar hafa verið mjög mismunandi. Í tíð vinstri stjórnarinnar var með hækkandi byggingarkostnaði lánveiting á íbúð lækkuð úr 100 þús. og niður í 70 þús. kr., en í tíð núv. ríkisstj. hafa lánin verið hækkuð um sama hundraðshluta og byggingarkostnaðurinn hefur vaxið. Ríkisstj. er þó ljóst, að betur má, ef duga skal, og enn þarf að hækka hvort tveggja, bæði hin einstöku lán og heildarlánveitingarnar til íbúðabygginganna, og hafa nú þegar á þessu þingi verið flutt frv. um tekjuöflun í því skyni og fleiri eru í undirbúningi. á hitt ber aftur að líta, alveg eins og með framfærslukostnaðinn, að stefna ber að lækkun byggingarkostnaðarins, því að hann er orðinn í ýmsum atriðum hóflaus eða hóflítill. Einn mesti óvinur og bölvaldur íslenzkrar alþýðu undanfarna marga áratugi hefur verið atvinnuleysi, stundum og sums staðar tímabundið, annars staðar varanlegt. Síðustu árin hefur mjög úr atvinnuleysinu dregið, þannig að segja má, að það sé víðast hvar horfið og atvinna meira að segja svo mikil víða og eftirspurn eftir vinnuafli, að þessari eftirspurn hefur ekki verið hægt að fullnægja, jafnvel ekki með löngum vinnudegi. Ég tel engan vafa á, að þessi ánægjulega þróun á fyrst og fremst rætur sínar að rekja til hinnar gífurlegu aukningar skipastólsins og fiskvinnslustöðvanna í landi, sem átt hefur sér stað hin síðustu ár. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið um þetta frá skipaskoðunarstjóra, hafa verið smíðuð 90 ný fiskiskip fyrir íslenzka veiðiflotann s.l. 5 ár, stærri en 100 smál. Til samanburðar má geta þess, að næstu 3 árin á undan, á tímabili vinstri stjórnarinnar, bættust flotanum 13 skip samtals af þessari stærð, og var því þá á lofti haldið, hversu aukningin þá væri mikil. Til þess að öllu réttlæti sé fullnægt, skal þá tekið fram, að nokkrir af austur-þýzku togurunum eru taldir með síðara tímabilinu, því að þeir voru smíðaðir þá, þó að kaupin væru ákveðin af vinstri stjórninni. En það breytir ekki þeirri staðreynd, að fjölgun stóru veiðiskipanna hefur orðið miklu meiri síðustu 5 árin heldur en í tíð vinstri stjórnarinnar, sem mest hefur þó verið gumað af. M.a. reyndi Lúðvík Jósefsson í gær að eigna vinstri stjórninni þessa aukningu skipastólsins, helzt alla. Brúttórúmlestatala þessara nýju skipa, sem komið hafa til landsins eða verið smíðuð hér síðustu 5 árin, var 18500 lestir samtals, en 4284 lestir næstu árin á undan. Þessir stóru bátar mynda nú kjarnann í íslenzka veiðiflotanum og hafa dregið að landi gífurlegt magn bæði af síld og öðrum fiski. Minni skipum, undir 100 brúttósmálestum, hefur að vísu fjölgað enn meira að tölunni til, en rúmlestafjöldi þeirra er miklu minni. Allt þetta hefur vissulega orðið til að skapa mikla atvinnu í landi, þar sem aflinn hefur verið lagður upp. Þessi skipakaup öll hafa verið möguleg fyrst og fremst vegna þess, að lánastofnanir sjávarútvegsins hafa verið efldar, bæði með beinum fjárframlögum og stórfelldum lántökum, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir. En fleira þarf til. Þegar skipum fjölgar svo ört eins og ég hef nú getið um og þau stækka, þarf að gera mikið átak í hafnarmálunum til þess að skapa öryggi og afgreiðslumöguleika fyrir þau. Enn er þar að vísu mikið ógert, en þó hafa þessar framkvæmdir aukizt stórlega hin síðustu ár. Á árunum 1956–58 var unnið að hafnargerðum fyrir um 30 millj. kr. á ári og þótti gott þá. Síðan hefur þessi upphæð farið stöðugt vaxandi og var árið 1963 100 millj., og svipaða upphæð verður væntanlega unnið fyrir í ár, enda nú ýmsar stórframkvæmdir í smíðum. Ég hef dregið hér fram þessar staðreyndir til að sýna, hvaða átak hér hefur verið gert til eflingar sjávarútveginum og hvaða árangur það hefur borið í viðleitninni til að útrýma atvinnuleysinu. En árangurinn er vissulega miklu meiri. Með þessari aukningu skipastólsins og hagnýtingu nýrrar veiðitækni, sem útgerðarmenn og sjómenn hafa verið framúrskarandi fljótir og duglegir að tileinka sér, hefur aflamagnið og þ. á m, gjaldeyrístekjur þjóðarinnar vaxið svo, að þær hafa aldrei meiri verið, en það er önnur saga, sem ekki skal rakin hér. Þegar þannig hefur tekizt til um bættar afkomuhorfur hins vinnandi manns vegna aukinnar atvinnu og að því leyti til a.m.k. betri hag, beinist hugurinn eðlilega að hinum, sem vegna slysa, sjúkdóms eða elli geta ekki unnið eða hafa skert vinnuþrek. Hvernig hefur verið séð fyrir þeim? Hvernig hafa þróazt mál almannatrygginganna í tíð núv. ríkisstj., en undir bótagreiðslum almannatrygginganna er afkoma þessa fólks að mjög miklu leyti komin. Það dæmi lítur þannig út: Heildarbótagreiðslur almannatrygginganna árið 1958 voru 243 millj. kr. Bótagreiðslurnar í ár, 1964, munu verða 1045 millj. kr. eða hafa m.ö.o. meira en ferfaldazt á 6 árum. Á sama tíma og vísitala framfærslukostnaðar hefur hækkað um 61%, hafa bótagreiðslur almannatrygginganna hækkað um 329%. Ellilífeyrir hjóna var á fyrsta verðlagssvæði í ársbyrjun 1958 13700 kr. Hann verður í ár 43400 kr., hefur rúmlega þrefaldazt. Öryrki með tvö börn hafði á sama tíma 17300 kr., hann hefur nú 52300 kr. Einnig þar er um þreföldun á bótagreiðslunni að ræða. Einstæð móðir með tvö börn hafði á sama tíma 11600 kr. á ári, en hefur nú 40300 kr., en það nálgast að vera fjórum sinnum hærri upphæð en greidd var 1958. Þessar upphæðir voru greiddar allar á fyrsta verðlagssvæði, en á öðru verðlagssvæði hefur hækkunin orðið enn meiri. Þar var ellilífeyrir hjóna 1958 10300 kr. á ári, en er nú 43400 kr., eins og á fyrsta verðlagssvæði. Bæturnar hafa meira en fjórfaldazt. Öryrki með tvö börn hafði 1958 á öðru verðlagssvæði 13 þús. kr., en hefur nú 52300 kr. Einnig þær bætur hafa fjórfaldazt. Einstæð móðir með tvö börn hafði á öðru verðlagssvæði 1958 8700 kr. á ári, en hefur nú 40300 kr. Bótagreiðslurnar þar hafa nærri fimmfaldazt. Þessa sögu er óþarft að rekja lengra. Hér hefur orðið gerbreyting á til hins betra í tíð núv. ríkissstj. Þó að segja megi, að æskilegt væri, að þessar bætur gætu verið enn nokkru hærri, hefur þó miðað svo í rétta átt, að bótagreiðslur þessa fólks eru nú alls ósambærilegar við það, sem var fyrir 5–6 árum. Jón Skaftason spurði um stefnu ríkisstj. Ríkisstj. mun, ef hún íær að ráða, hiklaust fylgja fram sömu stefnu og hingað til, en hún er í meginatriðum þessi: Í fyrsta lagi að tryggja almenningi atvinnuöryggi, í öðru lagi að forða hinum óvinnufæru frá skorti, í þriðja lagi að auka og efla menntun ungmennanna í landinu og í fjórða lagi að veita aukin lán til íbúðarhúsabygginga. Verðbólguþróunin, sem er uggvænleg eins og oft áður, verður ekki skrifuð á reikning ríkisstj. Þar eru mörg samverkandi öfl að verki. Hvort hana tekst að stöðva, er ekki síður undir stjórnarandstöðunni komið heldur en ríkisstj. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Skammt er síðan útvarpsumr. fóru fram á Alþingi um utanríkismál, og mun ég því vera fáorður um þau mikilvægu mál. Þó er rétt að minna á, að í umr. á dögunum var ríkisstj. beðin um að svara því, hvað gerzt hefði í samningunum við NATO um flotastöð í Hvalfirði. Þessari spurningu var ekki svarað, og engar upplýsingar fengust gefnar. Á þriðja degi þingsins á s.l. hausti lögðum við Alþb.- menn fram till. þess efnis, að enga samninga mætti gera um hernaðarframkvæmdir í Hvalfirði án samþykkís Alþingis. Þessi till. var raunar undirstrikun á skýrum fyrirmælum stjórnarskrárinnar, þar sem segir, að enga samninga megi gera um kvaðir á landi, nema samþykki Alþingis komi til. Báðir stjórnarandstöðuflokkarnir studdu þessa till. eindregið. Það er hins vegar til marks um lýðræðisleg vinnubrögð stjórnarfiokkanna, að núna við þingslit, 7 mánuðum síðar, hefur þessi till. ekki einu sinni verið afgreidd til nefndar. Það er alkunna úr sögu hernámsins á Íslandi, að við nýja landvinninga Bandaríkjamanna hafa leikreglur lýðræðisins verið fótum troðnar, Alþingi hefur verið hunzað og stjórnarskrá lýðveldisins þverbrotin hvað eftir annað. Leynimakk ríkisstj. og furðuleg framkoma gagnvart Alþingi gefur þjóðinni fyllstu ástæðu til þess að vera vel á verði nú á næstunni, ekki sízt eftir að þrír hershöfðingjar NATO ásamt flotamálaráðh. Bandaríkjanna hafa verið hér í heimsókn með stuttu millibili á aðeins einum mánuði. Síðan umr. um utanríkismál fóru fram, hefur sjónvarpsáskorun 60-menninganna verið borin upp í tillöguformi á Alþingi. En það er eins um þessa till. Stjórnarflokkarnir misbeita valdi sínu til að klaeða málið þögninni. 60 oddvitar þjóðarinnar í félags- og menningarmálum, studdir af hundruðum annarra, sem áður hafa látið skoðun sína í ljós, skora á Alþingi að íhuga, hvílík einokunaráhrif bandaríska sjónvarpið hefur í íslenzkri menningarhelgi. Svar ríkisstj. er hvorki fugl né fiskur. Hún snýr sér undan og neitar að láta ræða málið á Alþingi. Meiri forherðingu og dólgshátt gagnvart menntamönnum þjóðarinnar var varla unnt að sýna. Lifi frjálst framtak, er boðskapur ríkisstj. Lifi verzlunarfrelsið. Efnahagsstefna ríkisstj. er mótuð af þeirri kenningu, að straumur fjármagnsins eigi að ráða sér sjálfur, gróðavon einstaklinga á að vísa veginn og lögmál peninganna að ráða því, í hvaða atvinnuvegi fjármagnið leitar, hvað er byggt upp og hvað fær að blómstra í þjóðfélaginu. Nú um árabil hefur tilraun verið gerð með þessa stefnu hins óhefta peningavalds í íslenzku efnahagslífi. En þessi stefna hefur beðið skipbrot. Stjórnleysi er ríkjandi og óðaverðbólga meiri en dæmi eru til áður. Lífskjör almennings hafa staðið í stað og rýrnað þó heldur þrátt fyrir einstakt góðæri til lands og sjávar og sjaldgæf aflabrögð. Ef ekki væri almennt mjög langur vinnutími hjá verkafólki, væri neyðarástand ríkjandi á fjölmörgum heimilum. Stjórnarstefna peningagróðans getur aldrei blessazt á Íslandi. Það er fyrst og fremst samvinna, en ekki innbyrðis átök og samkeppni, sem hér á heima. Íslenzka þjóðfélagið er dvergvaxið í samanburði við önnur ríki, og hér gilda því ekki sömu lögmál. Allir verkamenn á Íslandi eru jafnmargir og hjá stærsta rafmagnsveri Svíþjóðar, ASEA, eða um 40 þús. Fyrirtæki stórþjóðanna steypa sér saman og mynda voldugar peningablakkir. Þess vegna er óhugsandi að berjast á heimsmörkuðum við máttuga auðhringi, nema við stöndum sameinaðir, svo fáir sem við erum, undir skipulagðri heildarstjórn þjóðarbúsins. Áætlunargerð og skipulega uppbyggingu atvinnuveganna er auðvelt að framkvæma, þó að haldið sé sama fyrirkomulagi og áður, með því að blanda saman einkarekstri, samvinnurekstri og ríkisrekstri. En þjóðfélagið verður að starfa eins og lífræn heild, en ekki eins og 10 þús. gerlar, sem éta hver annan í stjórnleysi græðginnar. Helztu lærimeistarar og kennimenn stjórnarstefnunnar hafa hvað eftír annað á undanförnum árum boðað okkur Íslendingum þann nýja sannleik, að það borgi sig tæpast að halda uppi sjálfstæðu þjóðríki. Þeir segja, að stóru skipin sigli niður litlu kænurnar. Þess vegna vilja þeir, að íslenzkir auðmenn fái tækifæri til að tengjast erlendu fjármagni, og vænta þess jafnframt, að fyrr eða síðar verði Ísland innlimað í stærri heild, Efnahagsbandalag Evrópu. Slíkar kenningar eru í fyllsta samræmi við þá trú, að gróðinn sé eina hreyfiafl þjóðlífsins. Þessir kennimenn ríkisstj. gera sér það ljóst, að í svo örsmáu þjóðfélagi er það fásinna, að hver troði annan niður í innbyrðis efnahagssamkeppni. Þeir vilja því fórna sjálfstæði þjóðarinnar til þess að víkka út markaði og stækka verulega leikvöll fjármagnsins, svo að kostir skipulagsins, hagsýni, verkaskipting og fjöldaframleiðsla, fái notið sín til fulls. Þeir vita sem er, að Ísland er allt of lítill leikvangur fyrir fjármálaspil auðvaldsstefnunnar. Andspænis þessum mönnum standa þeir Íslendingar, sem hafa ekki látið glepja sig af sjónarmiðum gróðahyggjunnar og vita því, að Ísland þarf engu að fórna af sjálfstæði sínu, ef við aðeins höfum vit og skynsemi til að starfa saman. Reynslan kennir okkur, að allt, sem við höfum bezt gert á þessari öld, hefur verið unnið með sameiginlegu átaki, hvort sem um var að ræða stórframkvæmdir eða félagslegar umbætur. Um árabil hafa Alþb. og Sósfl. hamrað á nauðsyn þess, að gerð yrði áætlun um heildarstjórn þjóðarbúsins og skipulega eflingu atvinnuveganna. Þessi sjálfsagða krafa hefur mætt skilningi meðal almennings, en algeru skilningsleysi ráðamanna. Svo gerðist það allt í einu fyrir seinustu alþingiskosningar, að hæstv. ríkisstj. tók snöggan fjörkipp og tilkynnti, að nú hefði verið samin þjóðhags- og framkvæmdaáætlun fyrir næstu 3 árin. Bumbur voru barðar og hin nýju tíðindi boðuð með áfergju þess manns, sem skyndilega er skírður til nýrra trúarbragða. Nú skyldi upp tekin áætlunargerð, alhliða skipulagning. Þegar svo þessi mikla áætlun birtist í 76 síðna bók, kom í ljós, að þar voru aðeins örfáar framkvæmdir nefndar á nafn. Að vísu skorti ekki á hagfræðilegar vangaveltur, skýrslur og talnarunur í löngum bunum, og auðvitað var mikið rætt um hinn stórkostlega framkvæmdahug ríkisstj. En þegar að því kom að nefna, hvað gera skyldi, var spekin uppurin. En hér var þó kominn vísir að áætlun, þótt mjór væri, og margir urðu til þess að fagna þessum boðskap. Meðal þeirra voru Siglfirðingar og Austur-Skagfirðingar, því að í þessari nýju áætlun ríkisstj. var eitt hið fáa, sem nefnt var, að byggður skyldi traustur vetrarvegur og grafin jarðgöng um Stráka til Siglufjarðar. Framkvæmdir skyldu hefjast fljótlega og vegurinn vera fullbúinn til umferðar í ágústmánuði 1965. Síðan þetta var, er eitt ár liðið. Hvað er nú að frétta af hinni merku framkvæmdaáætlun? Er hún ekki grundvöllur helztu framkvæmda í landinu? Er hún ekki beinagrindin í stjórnarstefnunni? Fáir munu kannast við það. Þessi áætlun virðist týnd með öllu og tröllum gefin. En hvað er þá um Strákaveg, óskadraum Siglfirðinga? Jú, það er af honum að frétta, að ríkisstj. hefur nú viðurkennt, að engin jarðgöng verði grafin um Stráka í bráð og enginn muni aka veginn til Siglufjarðar í ágústmánuði á næsta ári. Tæknilegur undirbúningur mun alls ekki vera fyrir hendi, og því miður veit enginn, hvar á að grafa gatið gegnum fjallið. Í meira en áratug hafa Siglfirðingar beðið eftir veginum um Stráka. Á þessum 10 árum hefur aðeins einu sinni verið unnið af einhverjum krafti við þessa vegagerð. Þá var hamazt í nokkra mánuði og grafnir 30 m af 900 m löngum jarðgöngum. Og hvenær skyldi þetta hafa verið? Jú, það var um sumarið 1959, mánuðina fyrir haustkosningar það ár. Og þá var líka slíkur gangur í málunum, að enginn Siglfirðingur, sem gekk að kjörborðinu, gat leyft sér að efast um, að vegurinn yrði fullgerður á næsta kjörtímabili. En þegar búið var að kjósa, var einnig hætt að grafa og framkvæmdir lögðust niður. Í 4 ár var ekki snert við jarðgöngunum og engar áætlanir uppi. Tíminn líður og loksins kemur aftur að kosningum. Þá er aftur rokið upp til handa og fóta, loforð eru gefin til hægri og vinstri, og þau eru meira að segja prentuð í sjálfa framkvæmdaáætlun ríkisstj. Og enn einu sinni er kosið. Svo er draumurinn búinn. Núna, tæpu ári eftir kosningar kemur loksins í ljós, að tæknilegur undirbúningur hefur verið byggður á sandi. Framkvæmdum er slegið á frest um óákveðinn tíma. Nú er Strákavegsmálið að því leyti skemmra á veg komið en var fyrir 4 árum, að þá vissu allir, hvar grafa skyldi gatið, en nú virðist enginn vita það lengur. Það dæmi, sem ég hef nefnt, dæmið um Strákaveg, segir söguna alla. Framkvæmdaáætlun ríkisstj. gegndi mikilvægu hlutverki í beim mikla sjónleik sýndarmennskunnar, sem leikinn var fyrir kosningar á s.l. vori. En um leið og tjaldið var dregið fyrir, var áætlunargerðin fokin út í veður og vind. Flóðbylgja verðbólgunnar skall yfir þjóðina, og síðan hefur stjórnleysið verið það eina varanlega í íslenzkum efnahagsmálum. En hvað sem segja má um gerviáætlun ríkisstj. frá fyrra ári, stendur hitt þó eftir óhaggað, að íslenzka þjóðin hefur enn þá knýjandi þörf fyrir skipulega eflingu atvinnuvega, framtíðaráætlun og fastmótaða heildarstjórn. Nú er atvinnuleysi og neyðarástand ríkjandi á vestanverðu Norðurlandi. Á öllu svæðinu vestan af Ströndum og norður í Siglufjörð er atvinnulíf lamað að meira eða minna leyti. Fólkið streymir unnvörpum á brott alfarið, og yfir vetrartímann verða menn í stórum hópum að leita sér vinnu fjarri heimilum sínum. Á stöðum eins og Skagaströnd og Hofsósi er meira en annar hver vinnufær heimilisfaðir mánuðum saman í öðrum landshlutum í atvinnuleit, og þeir, sem heima sitja og komast ekki á brott af ýmsum ástæðum, verða að þrauka við litla sem enga atvinnu. Einmitt þannig getur það verið, þegar engin heildarstjórn er á þjóðarbúskapnum. Á sama tíma og atvinnulíf stendur með blóma víðast hvar á landinu og einstakt góðæri ríkir með metafla ár frá ári, er heill landshluti að grotna niður í atvinnuleysi og eymd. Fólkið flýr burt frá verðmætum byggingum og atvinnutækjum, sem kostað hefur milljónir að reisa. Orsök þessa hörmulega ástands er auðvitað sú, að atvinnulíf í þessum landshluta hefur lengi mótazt af síldarvinnslu, enda var það til skamms tíma helzta síldveiðisvæði landsins. En nú hefur síldin brugðizt um árabil. Þar á ofan bætist hin almenna aflatregða fyrir Norðurlandi að undanförnu. Sveitarfélög og einstaklingar hafa ekki haft bolmagn til að standa gegn slíkum andbyr eða laga sig að nýjum aðstæðum, og atvinnulíf hefur lamazt. Stjórnarstefna, sem einungis miðar gerðir sínar við frelsi fjármagnsins og gróðavon einstaklinga, er miskunnarlaus gagnvart vandamáli sem þessu. Engar sérstakar ráðstafanir eru gerðar, þótt heill landshluti sé að dragast aftur úr í atvinnumálum. Skipulagsleysi í fjárfestingarmálum er allsráðandi, og hér sunnanlands er hrúgað niður ýmsum iðngreinum, sem alveg eins mætti staðsetja á Norðurlandi. Eða hvers vegna er verið að setja hér upp sokkaframleiðslu, súkkulaði- og sælgætisverksmiðjur og alls kyns smáiðnað í landshluta, þar sem alls staðar skortir vinnuafl og útflutningsframleiðslan, fiskiðnaður og útvegur, hrópar á meiri vinnukraft? Það er auðvitað vegna þess, að engum áætlunum er fylgt og skipulagsleysið er aðalsmerki stjórnarstefnunnar. Þegar gróðavon einstaklinga ræður allri fjárfestingu, er einungis hugsað um líðandi stund og aldrei horft fram í tímann. Það er vissulega ólíklegt, að núverandi kreppuástand á Norðurlandi vestra muni vara að eilífu. Síldarleysið er millibilsástand, sem varir ekki í allmörg ár. Síldin kemur og fer og kemur aftur, og eins er um annan fisk. Hið eina, sem enginn veit, er það, hve lengi menn þurfa að bíða. Eitthvert sumarið fyllist Skagafjörðurinn af síld og hin fræga Húnaflóasíld kemur aftur á miðin. Þá er spurningin sú: Verða þessi héruð enn í blóma, eða verður þá kannske allt í rúst, byggðin tæmd og byggingar grotnaðar niður? Verður þessi landshluti þá orðinn fórnarlamb skipulagsleysisins“ Ástandið á Norðurlandi vestra er dæmigert sýnishorn um stjórnleysið í fjárfestingarmálum. Aðeins með áætlunargerð og heildarstjórn fjárfestingar má gerbreyta til batnaðar þessu ástandi. Það þyrfti ekki fleiri en 10 lítil iðnfyrirtæki til að draga verulega úr atvinnuleysi á þessum stöðum og tryggja atvinnuástandið til frambúðar. Á hinn bóginn mættu Reykvíkingar gjarnan missa nokkur iðnfyrirtæki, svo að eitthvað losnaði um vinnuafl, sem fiskiðnaðurinn hrópar nú á. En það er ekki aðeins vinnuafl, sem útgerðin hrópar á. Landbúnaður og útvegur stynja undan háum vöxtum og lánsfjárskorti, meðan því virðast engin takmörk sett, hvað verzlunarstéttin fær að sópa til sín af útlánum bankanna. Það er einn liðurinn í núverandi stjórnleysi, að verzlunin í landinu fær að tútna út og blómstra á kostnað framleiðslunnar og útflutningsatvinnuveganna. Á sama tíma er mest um það rætt í herbúðum stjórnarflokkanna, að nú þurfi að fækka bændum, og þessi mikla hugsjón er ekki aðeins í nösunum á þeim, heldur má nú hver maður sjá, að verið er að svæla hundruð smábænda af jörðum sínum. Bændur á Íslandi eru nokkuð yfir 5 þús. að tölu. Hins vegar eru kaupsýslumenn í landinu um 4500 og þar af eru 2500 í Reykjavík. Hvarflar það aldrei að hinum sprenglærðu hagfræðingum ríkisstj., að þessi furðulegi ofvöxtur í kaupsýslustéttinni sé nokkur hemill á hagvöxt þjóðarbúsins, eins og það er orðað um bændur? Ekki þarf mikla framsýni til að sjá, að einhvern tíma muni það þykja frumstæð vinnubrögð, að þúsundir manna sitja hver í sínu horni og dunda við að panta inn vörur frá útlöndum óskipulagt og án samráðs hver við annan. Þjóðfélag, sem þolir ekki búskap smábænda, hefur það frekar efni á að eyða orku og hugviti nokkur þúsund manna í jafneinfaldan hlut og innflutning varnings frá útlöndum? Svari því hver sem vill. Eða hefur þjóðfélagið efni á að halda uppi þreföldu dreifingarkerfi á olíu og benzíni og greiða þremur auðfélögum milliliðagróða, þegar öll félögin þrjú selja sama benzínið á sama staðnum við sama verði? Tími minn er á þrotum. Ég vil leggja á það áherzlu, að eitt brýnasta verkefnið í íslenzkum stjórnmálum í dag er að breyta stjórnarstefnunni og taka upp markvissa heildarstjórn þjóðarbúsins. Verkalýðshreyfingin hefur áður haft vit fyrir auðmannastétt landsins, þegar hún hafði forustu um tæknilega umbyltingu atvinnulífsins á nýsköpunarárunum. Nú er þörfin mest á skipulagningu atvinnulífsins. Alúminíumverksmiðja í höndum erlendra auðhringa mun aldrei verða íslenzku atvinnulífi til gæfu. Við þurfum iðnbyltingu í íslenzkum matvælaiðnaði og stórbætta markaðsleit, svo að annað eins hneyksli og með niðurlagningarverksmiðjuna á Siglufirði endurtaki sig ekki. Við þurfum skipulagða eflingu atvinnuveganna, gerða að óskum skynseminnar, en ekki að óskum blindrar gróðavonar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Landbrh. var að vanda drjúgur hér áðan af frammistöðu sinni, enda er hann fyrsti landbrh., sem stendur í málaferlum við mikinn hluta bændastéttarinnar. Á ferli hans sem raforkuráðh. hefur engin meiri háttar rafvirkjun verið framkvæmd og rafmagnsmálin nú komin í hnút, en í kvöld tilkynnti hann, að hann hefði skipað nefnd í málið, - hann hefði kannske mátt gera það fyrir. Fjmrh. vildi, að við framsóknarmenn bærum saman skattheimtuna 1958 og nú. Það er sjálfsagt. Þá voru skattar og tollar 15 þús. kr. að meðaltali á 5 manna fjölskyldu og eru 53 þús. kr. nú. Von var, að honum entist illa kortérið til að sýna fram á, að álögur hafi lækkað, og ekki minntist hann á eitt af sparnaðarloforðunum frægu, sem voru þó 59 talsins. Þau miklu aflabrögð og hagstæðu viðskiptakjör, sem hér hafa verið undanfarin ár og telja má einstæð í íslenzkri atvinnusögu, sköpuðu okkur kjörin tækifæri til þess að bæta hag alls almennings í landinu og efla stórlega atvinnuvegina. En þau tækifæri hafa að mestu verið látin fara hjá garði. Ekki mun okkur áður hafa orðið jafnlítið úr jafnmiklu aflafé. Er þar engu um að kenna nema dæmalausri óstjórn efnahagsmála í tíð núv. ríkisstj. Það, sem hefur einkennt íslenzkt efnahagslíf undanfarin ár, er dýrtíðarfióðið, sem hefur verið stórfelldara en dæmi eru til áður hér á landi, ef undan er skilið árið 1942, en þá fór Sjálfstfl. einn með stjórn landsins. Þetta kemur raunar ekki á óvart þeim, sem reynt hafa að kryfja til mergjar eðli og tilgang þeirrar stjórnarstefnu, sem upp var tekin áríð 1960. Mörgum ríkisstj. hefur áður tekizt illa að ráða við dýrtíðina, en engin önnur en sú, sem nú situr, hefur beinlínis tekið hana í þjónustu stefnu sinnar. Viðreisnin og verðbólgan hafa verið eins og samvaxnir tvíburar, sem nærzt hafa hvor á öðrum. Þó að það í orði kveðnu væri eitt af stefnumálunum, sem viðreisnarstjórnin boðaði af mestu yfirlæti, að nú ætti að stöðva dýrtíðina, þá var það tal í hrópandi mótsögn við það fagnaðarerindi dýrtíðarinnar, sem öll stefna stjórnarinnar byggðist þó á. Grundvallaratriði boðskaparins var sú fullyrðing, að þjóðin lifði um efni fram, að almenningur eyddi meiru en hann aflaði. Þess vegna var það yfirlýstur tilgangur viðreisnarinnar að rýra kaupgetuna. Það skyldi gert með því að tryggja það, að verðlagið hækkaði meir en kaupgjaldið. Í því augnamiði var gengið stórlega lækkað 1960 og miklir söluskattar á lagðir, en samband kaupgjalds og verðlags var rofið. Sumarið 1961 reyndu launþegar að bæta sér brot af þessari kjaraskerðingu með því að semja um hóflega kauphækkun. Sú hækkun varð þó mun minni en verðlagshækkunin hafði verið og stefndi því ekki eftirlætismálefni stjórnarinnar í neinn voða. Eigi að síður lækkaði stjórnin gengið á ný þá um sumarið. Dýrtíðin skyldi hafa verulega vinninginn yfir kaupgjaldshækkanirnar. Þessari stefnu sinni hefur ríkisstj. verið trú frá upphafi til þessa dags, og ef það er þetta, sem stjórnarliðar eiga við, þegar þeir hrópa upp um það, að viðreisnin hafi tekizt, þá hafa þeir oft farið með meira fleipur, því að nú er það komið glögglega í ljós, að eftir 4 ára viðreisn hefur verðlag vöru og þjónustu hækkað um 84%, en almennt kaupgjald um 55%. Þannig hefur stjórnarstefnan alið dýrtíðina. En dýrtíðin hefur launað stjórninni eldið. Hún hefur tekið að sér fyrir hana óvinsælt hlutverk skattstjórans. Vorið 1960, þegar ríkisstj. hafði lagt á þjóðina mörg hundruð millj. í óbeinum sköttum, lækkaði hún beinu skattana um nokkra milljónatugi. Nú skyldu svokallaðar þurftartekjur vera tekjuskattsfrjálsar. En um leið voru afnumdar þær umreikningsreglur, sem áður höfðu tengt persónufrádrátt og skattstiga verðlaginu. Þá gat dýrtíðin hafið sitt skattstjórastarf. Áður en við var litið, hafði hún skrúfað venjulegar þurftartekjur upp í háan skattstiga. Svo liðu nokkur ár. Þá gekk fram fjmrh. og sagðist skyldu laga það, sem dýrtíðin hefði úr lagi fært, og svo voru samþykkt á Alþingi lög, sem leiðréttu svolítið brot af þessu, en till. okkar framsóknarmanna um að verðtryggja persónufrádráttinn og leiðrétta skattstigann í réttlátari átt voru felldar. Dýrtíðin á að halda áfram að vera skattstjóri. Vísitala beinna skatta hefur sífellt farið hækkandi undanfarin ár og er nú hærri en nokkru sinni fyrr. En fjmrh: hefur unnið það afrek að afnema fyrst tekjuskatt á þurftartekjum með öllu, lækkað hann síðan tvisvar eftir það með þeim árangri, sem menn munu kynnast, þegar skattar verða á lagðir í sumar. Það má ekki á milli sjá, hvort hefur verið öðru þarfara, stjórnin dýrtíðinni eða dýrtíðin stjórninni. En víst er um það, að sambúð þeirra hefur verið sannkallað kærleiksheimili. Ég minnti á það áðan, að verðlag vöru og þjónustu hefur hækkað um 84%, meðan almennt kaupgjald hefur hækkað um 55%. Þetta á sér stað í svo eindæma hagstæðu árferði, að aflafé þjóðarinnar er miklu meira en nokkru sinni fyrr. Það liggur þannig ljóst fyrir, að hlutur launþega og um leið bænda, sem fá kaupgjald sitt í hlutfalli við þá, hefur minnkað stórum í skiptingu aflafjárins. Sá útgjaldaliður, sem nú hvílir með mestum þunga á þjóðinni og atvinnuvegum hennar, er fjármagnskostnaðurinn, og hann hefur verið ríkisstj. drjúgur til þess að spenna upp dýrtíðina og halda þannig niðri kaupgetu almennings. Ríkisstj. hefur stórhækkað allan stofnkostnað og vexti. Þetta kemur niður á pyngju hvers einasta manns í landinu. Húsnæðiskostnaðurinn hefur stórhækkað, ekki bara í nýbyggingum, heldur lagar öll húsaleiga sig eftir þessum skilyrðum, og kemur þetta að sjálfsögðu harðast niður á unga fólkinu og hefur auk þess stórfelld áhrif á allan framfærslukostnað í landinu. öll tæki og vélar til framleiðslunnar eru einnig óhæfilega dýr, m.a. vegna þess, að á þau er lagður svo mikill tollur, að ekki nær neinni átt. Í grg. með frv. um kísilgúrverksmiðju við Mývatn upplýstist, að tollar nemi 41% af innkaupsverði véla, 11% af öllum kostnaði við byggingar og 20% af öllum kostnaði við kísilgúrverksmiðjuna. Þetta var talið einstakt fyrir Ísland og geta ráðið úrslitum um það, hvort slíkt iðjuver verði samkeppnisfært hér á landi. Vissulega væri tímabært fyrir ríkisstj. að gera sér það ljóst, að þessi sjónarmíð eiga víðar við en um kísilgúrframleiðslu. Þetta á auðvitað við um alla framleiðslu þjóðarinnar. Af kostnaði við byggingar nema tollar samkv. þessu 11%. Af lítilli meðalíbúð, sem kostar 700 þús. kr. nema tollarnir þá 77 þús. eða rúmlega helmingi alls húsnæðismálastjórnarlánsins, eins og það getur orðið hæst. 41% af innkaupsverði framleiðsluvéla fer í tolla í ríkissjóð. Á þennan feiknalega stofnkostnað leggjast svo háu vextirnir með nær öllum sínum þunga. Afleiðingin verður sú, að síhækkandi hluti afrakstursins af framleiðslunni fer til þess að standa undir fjármagnskostnaðinum og atvinnuvegirnir standa verr að vígi en nokkru sinni fyrr til þess að greiða sómasamleg vinnulaun. En jafnframt nægja tekjur launþeganna sífellt verr til þess að mæta stórauknum framleiðslukostnaði. Háu vextirnir eru réttlættir með því, að þeir séu nauðsynlegir til þess að fá menn til þess að leggja fé sitt fyrir. En sparifjáreigendur hafa ekki áhuga á háum vöxtum, ef þeir verða til þess eins að spenna upp dýrtíðina. Það, sem þeir vilja, þurfa og eiga rétt á, er öryggi um það, að þeir fái a.m.k. sömu verðmæti út úr sparisjóðsbókunum og þeir lögðu inn á þær. En undanfarin ár hefur dýrtíðin ekki aðeins eytt vöxtunum öllum, heldur einnig drjúgum hluta höfuðstólsins líka. Þetta er ekki hagstætt sparifjáreigendum, enda er nú komið óvefengjanlega í ljós, að þótt sparifé hafi aukizt nokkuð í krónum talið, nægir sparifjárforðinn verr en nokkru sinni fyrr til þess að fullnægja þörfum þjóðarinnar og atvinnuvega hennar. Sú tilkostnaðaraukning; sem leitt hefur af dýrtíðarstefnu ríkisstj.. er svo ferleg, að þrátt fyrir talsverða sparifjáraukningu í krónum á undanförnum árum stendur bankakerfið verr að vígi en nokkru sinni fyrr til þess að gegna hlutverki sínu, og það eina, sem hæstv, ríkisstj, dettur í hug til úrlausnar þessum vanda, eru tilfærslur á peningum innan bankakerfisins, sem lagðar eru til með frv. um Seðlabanka, sem nú liggur fyrir Alþingi. Slíkt er auðvitað engin lausn. Aukin sparifjármyndun ein getur leyst þennan vanda, en til þess þarf nýja stjórnarstefnu, sem endurvekur traust á krónunni og tryggir sparifjáreigendum vörn gegn áföllum áframhaldandi dýrtíðar. Herra forseti. Það er margt orðið breytt í málflutningi stjórnarliða síðan viðreisnin hóf göngu sína. Þá var fundið upp slagorðið: rétt gengi. Gengi krónunnar átti ávallt að færast til samræmis innlendum tilkostnaði. Illu heilli var haldið við þessa stefnu fram yfir árið 1961 a.m.k., en í haust sem leið höfðu þeir lært nóg til þess, að forsrh. lýsti því yfir,. að gengislækkunarleiknum yrði nú að hætta. Það er ekki langt síðan þeir hæddust að því, að útflutningsatvinnuvegunum höfðu um meira en áratugsskeið verið greiddar útflutningsuppbætur, enda töldu þeir þetta fráleita efnahagsráðstöfun, þótt þeir hefðu á sínum tíma átt mestan þátt í að koma henni á sjálfir. En það tal er hljóðnað. 4 árum eftir að viðreisnin var framin, tóku þeir upp útflutningsuppbætur sjálfir að nýju. Vísitölutengsl milli kaupgjalds og verðlags voru eitt af því, sem viðreisnarmenn fordæmdu af hvað mestum hroka, en nú tala þeir allir um vísitölutryggingu kaups sem sjálfsagðan lið í viðleitni til þess að ráða bót á því öngþveiti, sem viðreisnin hefur skapað á vinnumarkaðinum. Af mestri fyrirlitningu töluðu þeir þó um þá yfirlýstu stefnu stjórnar Hermanns Jónassonar á sínum tíma að hafa samstarf við launþegasamtökin um stjórn efnahagsmála. Það eru hljóðir og hógværir menn, sem um þessar mundir eru setztir á rökstóla með verkalýðssamtökunum til þess að reyna að finna einhvern botn í viðreisnarvitleysuna, þannig að dýrtíðarófreskjan verði nú hamin og launþegar geti notið bættra kjara, og er það vitið meira. Menn gera sér nú vonir um, að atvinnurekendum og verkalýð hafi tekizt að sveigja ríkisstj. til skynsamlegri vinnubragða en áður. Nú vona allir menn, að hér sé ekki bara á ferðinni sú sýndarmennska, sem einkennt hefur öll störf ríkisstj. um skeið, heldur raunveruleg hugarfarsbreyting, sem nægi til þess að firra þjóðina vandræðum af nýjum og stórfelldum kjaradeilum. Stjórnin á vissulega ýmissa kosta völ í því skyni. Þó er það einkum með tvennum hætti, sem hún getur tryggt verkafólki kjarabætur. Hún getur létt af atvinnuvegunum þeim stórkostlega fjármagnskostnaði og öðrum álögum, sem taka til sín allt of stóran hlut af afrakstri framleiðsluatvinnuveganna, svo að meira geti farið til kaupgreiðslna, og hún getur líka aukið kaupgetu launþeganna með því að lækka þá óhóflegu neyzluskatta og aðrar álögur, sem spenna upp framfærslukostnaðinn í landinu. Og að báðum þessum leiðum getur hún einnig stuðlað að hagstæðari verðlagsþróun. Æ fleiri gera sér það nú ljóst, að það verður að taka upp nýja stefnu í efnahagsmálum, sem stöðvi dýrtíðarflóðið, og sú stefna hlýtur að koma. Hver dagur sem það dregst er þjóðinni dýr. Sú nýja stefna hlýtur að byggjast á þeim grundvallaratriðum, sem framsóknarmenn hafa barizt ósleitilega fyrir undanfarin ár: lækkuðum fjármagnskostnaði og álögum, verðtryggingu sparifjár og kaupgjalds. Með slíkum aðferðum einum er kleift, eins og nú standa sakir, að skapa á ný eðlilegt ástand í efnahagsmálum landsins og skapa grundvöll fyrir traustari og varanlegri uppbyggingu atvinnuveganna og bættum hag allra. Það er auðséð, að ríkisstj. hefur eitthvað lært á óförum sínum undanfarin ár. Námið hefur að vísu sótzt seint og verið þjóðinni dýrt, og hótanir þær, sem uppi hafa verið um ný þvingunarlög, bera þess ekki vott, að hún hafi lært nóg, en nú gengur hún til síns prófs. - Góða nótt.



Herra forseti. Eitt er víst, að ekki eru það vígglaðir menn, eins og það hét að fornu, sem beitt hafa stjórnarliðið spjótalögum í þessari orrahríð þinglokanna. Það er eins og einhver leiði, allt að því þreyta, hvíli yfir allri sókninni á hendur stjórnarliðinu. Það er þessi sami neikvæði nöldurtónn, sem suðað hefur í þingsölunum allt frá því í haust. Hann hefur reyndar verið eins og dauft og dvínandi bergmál af slagorðum og stóryrðum kosningabaráttunnar í fyrra. Sagt er, að í ríkisstj. séu vondir menn, sem beinlínís vinni að því af ásettu ráði að auka dýrtíðina í landinu, svo að alþýða manna eigi erfiðara með að framfleyta lífinu, en braskararnir fái að græða meir, atvinnuvegunum sé gert sífellt örðugra um vik, herfjötrar séu lagðir á framfaraþrá unga fólksins og bændur allt að því kúgaðir. Loks er sagt, að alltaf sé verið að leita bragða til þess að ofurselja erlendum auðkýfingum auðlindir landsins, landhelgina og fiskimiðin. Ég veit, að hlustendum hefur ekki komið þessi sónn stjórnarandstöðunnar á óvart, en eggjar slíkra vopna eru löngu bitlausar, enda deigar frá upphafi. Ég hygg, að langmesta alvöruefni flestra nú sé hin hættulega þróun verðbólgu og jafnvægisleysis, sem verið hefur að búa um sig í þjóðlífinu frá miðju s.l. ári. Menn skilja, að slík þróun stefnir viðreisn undanfarinna ára í voða. Og er það ekki rétt skilið, að allur þorri manna, hvar í stétt sem þeir standa, segi nú: Hingað og ekki lengra? Um þetta alvörumál vildi ég aðeins mega viðhafa eftirfarandi orð: „Það liggur nú nokkuð ljóst fyrir, hvaða áhrif kauphækkanir í haust hafa haft á innanlandsverðlagið og þar með á verðvísitöluna. Var hlutaðeigandi þetta öllum fullljóst þá þegar. Það er því næsta kátlegt, þegar þeir aðilar, sem þá öldu reistu, þykjast nú reka upp stór augu og undrast verðhækkanir innanlands, sem þó voru hverju mannsbarni fyrirsjáanlegar strax í haust og rækilega sagðar fyrir, svo rækilega, að tæpast mun hafa farið fram hjá nokkrum þeim, sem kominn er til vits og ára. Afleiðingar þess, sem skeði á s.l. hausti, speglast alls staðar í efnahagslífinu.“ Nú vil ég segja hv. þm., að þessi stutta lýsing á ástandinu er ekki mín orð, heldur eru þetta orð hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, formanns Framsfl. Þau voru viðhöfð í fjárlagaræðu hans, meðan hann var fjmrh., 17. okt. 1955, og eiga að lýsa hliðstæðri þróun eftir hinar miklu kauphækkanir og vinnuófrið vorið 1955. Ég hef aðeins breytt einu orði, þ.e. vor í haust, annars engin efnisbreyting. Og Eysteinn Jónsson sagði meira af þessu tagi, meðan hann var fjmrh. Ég vitna aftur í ræðu hans haustið 1955. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar efnahags- og atvinnulífið einkennist af miklum athöfnum, fullri atvinnu fyrir alla og jafnvel skorti á vinnuafli, þá er víst vonlítið, að jafnvægi eða frelsi haldist eða mögulegt sé að komast hjá stórfelldum höftum í mörgum greinum, ef ekki eru beinlínis gerðar ráðstafanir til þess að vega á móti ofþenslunni með því að draga úr útlánum að tillögu við innlán eða með öðrum hliðstæðum ráðstöfunum af hendi bankanna, eða með því að hafa stórfelldan greiðsluafgang hjá ríkinu með nýjum álögum, ef með þyrfti, - greiðsluafgang, sem lagður væri til hliðar sem aukinn sparnaður, en ekki notaður fyrr en aftur vottaði fyrir samdrætti í efnahags- og atvinnulífinu.“ - Það kvað við annan tón hjá Eysteini í gærkvöld. Og enn segir þar: „Það eru grundvallarskilyrði frelsis í viðskiptum og framkvæmdum, að ríkisvaldið telji sér jafnskylt að koma í veg fyrir ofþenslu í efnahagskerfinu og hitt, að fyrirbyggja kyrrstöðu og atvinnuleysi.“ Já, allt þetta sagði Eysteinn þá og allt í fullkominni andstöðu við það, sem nú er sagt. Ég verð í hreinskilni að játa, þegar við hugleiðum svona pólitíska hlaupabólu eða rauða hunda, sem væri kannske réttara að kalla þetta pólitíska hughvarf, að það er eiginlega mesta synd, að þessi sami maður, formaður Framsfl., skuli ekki hafa fengið að vera ráðh. áfram. Það er sorglegt að sjá, hversu snögglega hefur haustað hjá honum í stjórnarandstöðunni. Ég hef heyrt sagt, að mönnum finnist ríkisstj. of lin. Er þá við það átt, að menn óski fastari og harðari taka í kaupgjalds- og kjaramálum. Rétt er að minnast þess, að á þeim viðkvæma vettvangi í okkar litla þjóðfélagi er hægara að beita stórum orðum en standa við þau. Ég get fallizt á, að stjórnarfarið einkennist ekki af hörku. En því vík ég að þessu, að sumir blanda því saman við athafna- og aðgerðaleysi. En um það verður ríkisstj. tæpast sökuð, að því er ég hygg. Hún hefur staðið og stendur í margháttuðum stórræðum, eins og ljóst hefur fram komið í ræðum einstakra ráðh. og þm. stjórnarliðsins, og mjög stór verkefni og margháttuð bíða fram undan. Löggjöf þessa þings vitnar um þetta. Samþykktir hafa verið margþættir lagabálkar, sem móta munu framþróun næstu ára. Með setningu nýrra vegalaga og stórauknu fé til vegaframkvæmda í landinu hafa verið mörkuð þáttaskil á þessu sviði. Samþykktir voru miklir lagabálkar um ferðamál, skipulagsmál og loftferðir. Sett hafa verið lög unt að breyta lausaskuldum iðnaðarins í föst lán, en áður samþykkt hliðstæð lög varðandi landbúnað og sjávarútveg og stofnlánalöggjöf atvinnuveganna margvíslega endurbætt eða til endurskoðunar. Þannig er nú samþykkt þáltill. flutt af Sverri Júlíussyni um, að skipuð skuli fimm manna nefnd til þess að vinna að athugun á sem hagkvæmastri skipan á og aukningu stofnlánasjóða sjávarútvegsins. Er hér brýnt verkefni til úrlausnar. Við þann merka sigur, sem unnizt hefur í landhelgismálinu, hefur verið haft vakandi auga með nauðsyn þess að efla íslenzku landhelgisgæzluna. Það hafa undanfarið verið rannsökuð og undirbúin kaup á nýju, fullkomnu varðskipi á borð við Óðin, sem kostaði um 65 millj, kr., þegar hann var keyptur 1960. Hin eldri skip hafa gengið úr sér eða fullnægja ekki þeim kröfum, sem gera þarf. Keypt var gæzluflugvélin Sif fyrir 2 árum, Skymastervél, sem fékkst með kostakjörum í Portúgal, kostaði aðeins 51/2 millj. kr., en hefur gefið mjög góða raun. 4fengisvandamálið hefur verið til meðferðar, sett ný lög um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, afgreidd verður frá þessu þingi þáltill. frá Magnúsi Jónssyni um kosningu fimm manna þm.-nefndar til þess að vinna frekar að lausn þessa vandamáls fyrir næsta þing. Frv. um vandamál æskunnar í þessu sambandi hefur verið til meðferðar, en ekki afgreitt nú vegna nokkuð mismunandi viðhorfa, sem rétt þótti að hugleiða nánar fyrir næsta þing. Dómsmrn. hefur haft samvinnu við Landssambandið gegn áfengisbölinu í landinu um ráðstefnu, sem haldin var til umr. og athugana á vandanum, og verður þeirri samvinnu af hálfu rn.. haldið áfram. Á sviði heilbrigðismála hefur verið samþykkt ný sjúkrahúsalöggjöf, sem felur í sér mjög miklar umbætur á sviði þeirra mála, og ég hygg, að ekki hafi áður á Alþingi verið veitt viðlíka mikið fé til þessara mála og nú. Fram undan bíða gífurlega erfið viðfangsefni á þessu sviði, sem ég hef áður gert hinu háa Alþingi grein fyrir. Samþykkt voru ný og fullkomnari lög um Ljósmæðraskóla Íslands. Samþykkt hafa verið lög um að reisa kísilgúrverksmiðju við Mývatn. Verður nú hafizt handa um framkvæmd þess máls. Þótt ægir sé stórgjöfull, þegar bezt lætur, þekkjum við líka aflabrestinn. Um þetta vitnar nú síðast því miður ráðstefna Norðlendinga, sem haldin var um síðustu helgi til að ræða þann vanda, sem skapazt hefur vegna aflabrests undanfarinna ára í verstöðvunum norðanlands. Ég hef í dag ákveðið nefndarskipun samkv. nýlega samþykktri þál., sem flutt var af þeim Birni Pálssyni, séra Gunnari Gíslasyni og Benedikt Gröndal, til þess að athuga, hvað hægt sé að gera til þess að auka iðnað í þeim kauptúnum og kaupstöðum, þar sem ónóg er atvinna. Jafnframt því sem leggja ber kapp á að gernýta hina gömlu undirstöðuatvinnuvegi, sjávarútveg og landbúnað, er skylt að huga að nýjum leiðum til öryggis komandi kynslóða ört vaxandi þjóðar, sem verður orðin nær 400 þús. manna um næstu aldamót. Margt kemur til álita: Að efla og stækka iðnaðinn í landinu almennt. Að koma upp nýjum iðngreinum, að koma t.d. upp stórvirkum veiðarfæragerðum þessarar fiskimannaþjóðar, ekki aðeins fyrir okkur sjálfa, heldur líka til útflutnings. Að hefja í stórum stíl stálskipasmíði, kaupa ekki alltaf af öðrum, þegar vitað og sannað er, að við getum sjálfir bjargað okkur. Þetta þing hefur samþykkt till. um aukna innlenda bátasmiði og viðgerðarþjónustu frá Matthíasi Bjarnasyni. Uppi eru ráðagerðir um að reisa hér olíuhreinsunarstöð, stórfyrirtæki í formi almenningshlutafélags, sem jafnframt gæti orðið grundvöllur aukins efnaiðnaðar á fleiri sviðum. Þá hefur, eins og kunnugt er, verið rætt um stóriðju á grundvelli stórvirkjana í fallvötnum landsins, og hafa þau mál verið rannsökuð og undirbúin á undanförnum árum og þinginu gerð nokkur grein fyrir því. Herra forseti. Góðir hlustendur. Það eru því ærin verkefni fram undan. Mörg þeirra eru svo stórvaxin, að þar verður að koma til alhliða samstarf Alþingis, ríkisstj. og sveitarfélaga. Á öðrum sviðum verður einkaframtakið, áræði og bjartsýni athafnamanna og uppvaxandi kynslóðar brautryðjandinn. Um framvindu alls þessa veltur mest á því, að við kunnum sjálfir fótum okkar forráð, en kippum ekki stoðum undan glæstri framtíð, sem við blasir, í hjaðningavígum skammsýnnar, pólitískrar baráttu og sundurlyndis. Á það reynir nú e.t.v. í ríkari mæli en áður um langan aldur. Við getum, ef við viljum, „reist í verki viljans merki, vilji er allt sem þarf“. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er staðreynd, að vinstri stjórnin skildi við atvinnu- og efnahagslífið í kaldakoll. Enginn fiskibátur hefði komizt á flot í vertíðarbyrjun 1959, ef vinstri stjórnin hefði ekki farið frá. Íslenzka krónan var fallin og hvergi skráð í bönkum erlendis. Verulegur hluti gjaldeyristeknanna var seldur á svörtum markaði. Viðreisnarstjórnin setti sér í upphafi tvö meginmarkmið: Annars vegar að stöðva skuldasöfnun út á við og hefja gjaldmiðil þjóðarinnar úr niðurlægingunni. Um það getur varla verið deilt, að þetta hefur tekizt. Nú er íslenzka krónan skráð og seljanleg í bönkum erlendis, og gjaldeyrisvarasjóðurinn er kominn í 1400 millj. kr. Niðurlægingu gjaldmiðils þjóðarinnar út á við er lokið. Hitt höfuðmarkmiðið var að koma á efnahagsjafnvægi inn á við, svo að unnt yrði á nýjan leik að hefja heilbrigða uppbyggingu atvinnulífsins, auka framleiðni og treysta grundvöllinn undir raunhæfar kjarabætur. Um þennan þátt viðreisnarinnar hafa stjórnmálaátökin á yfirborðinu fyrst og fremst staðið. Stefna stjórnarandstöðunnar hefur verið mjög ísmeygileg verðbólgustefna, byggð á ábyrgðarlausum yfirboðum, en stefna ríkisstj. að hamla við verðbólguþróun, og hafa ýmsar ráðstafanir verið gerðar í því efni, sem sumar hverjar hafa að vonum ekki verið vinsælar, ef ekki er horft lengra fram en til líðandi stundar. Stjórnarandstöðunni var það mikill þyrnir í augum, að viðreisnin skyldi takast svo vel þegar í upphafi. Hrakspárnar um samdrátt og atvinnuleysi reyndust hugarórar eða áróður einn. Gjaldeyrisjafnvægið við útlönd náðist á skömmum tíma. Verðlag var á tímabili orðið stöðugt. Uppbygging atvinnuveganna var í fullum gangi, bátaflotinn aukinn og efldur, unninn sigur í landhelgisdeilunni, fiskiðjuver voru aukin og endurbætt, nýjar síldarverksmiðjur byggðar víða um land, stórátök í hafnabyggingum. Stálskipasmíði var hafin innanlands. Viðhald togara og stærri skipa færðist meira og meira inn í landið, og iðnaður efldist. Stofnlánasjáðir allra þriggja höfuðatvinnuveganna voru auknir og efldir, sumpart reistir úr rúst eftir viðskilnað stjórnarandstöðunnar. Grundvöllur var lagður að aukinni framleiðni og bættum lífskjörum, ef aðeins tækist að halda verðbólgunni í skefjum. Það var þessi framvinda, sem var stjórnarandstöðunni þyrnir í augum. Stjórnmálaframi þeirra var í veði, ef ekki tækist að koma í veg fyrir aukinn kaupmátt launa og bætt lífskjör. Þeir þekktu það af eigin raun frá vinstristjórnarárunum, að verðbólgan var vænlegasta ráðið. Of miklar og of tíðar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags mundu koma í veg fyrir raunhæfar kjarabætur og að lokum ógna gjaldeyrisjafnvæginu út á við, stöðva útflutningsframleiðsluna og koma öllu í sama farið og þá er þeir skildu við 1958. Þó að enn hafi ekki tekizt að leika þennan leik til enda, er augljóst, að markmiðið var að jafna ójafnan leik við núverandi stjórnarflokka. Allt er þetta mannlegt og skiljanlegt, en varla getur það talizt heiðarlegt af þessum flokkum að nota kjörfylgi bænda og láglaunastétta til þess að blása lofti að glæðum verðbólgunnar, þeirrar vofu, sem um 20 ára skeið hefur hamlað almennum kjarabótum, en í þess stað hefur malað skuldakóngum og spekúlöntum gull. Stefna stjórnarandstöðunnar hefur verið rakin verðbólgustefna. Þeir hafa stutt allar kröfur um kauphækkanir, hversu háar sem þær voru og hvaðan sem þær komu. Þeir hafa yfirleitt stutt alla kröfugerð, hvaðan sem hún hefur komið, jafnt frá atvinnurekendum sem öðrum, þ. á m. kröfugerð um hækkun álagningar. Það væri í sjálfu sér ekkert athugavert við það, þótt núverandi stjórnarflokkar og stjórnarandstöðuflokkar hefðu mismunandi skoðanir á því, hvaða efnahagsráðstafanir eru verðbólguaukandi og hverjar ekki, ef þeir bara héldu þeim skoðunum, meðan þeir eru sannfærðir um, að þær séu réttar, og héldu því sama fram, hvort heldur þeir eru í ríkisstj. eða í stjórnarandstöðu. Þjóðin gæti þá óblekkt valið á milli þeirra skoðana og reynslunnar af þeim. En þeim skoðanamismun var ekki til að dreifa. Allir stjórnmálamenn þekkja í meginatriðum þau orsakasambönd, sem valda verðbólgu, en kjarni málsins er sá, að núverandi stjórnarandstaða leyfir sér í augsýn og áheyrn allrar þjóðarinnar að gerbreyta ekki aðeins allri sinni baráttu, heldur einnig allri sinni túlkun á efnahagsmálum, við það eitt að lenda í stjórnarandstöðu. Það veit t.d. hver einasti stjórnmálamaður, og þarf ekki stjórnmálamann til, að 30% kauphækkun og meira á einu ári til allra stétta launþega og að sjálfsögðu tilsvarandi verðhækkun á landbúnaðarvörum er ekki raunhæf kjarabót. Verðlagið hlýtur að fylgja fast á eftir. Með þessu er ég ekki að áfellast stjórnir einstakra launþegafélaga. Þær hljóta að verða að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna, þannig að þeir dragist ekki aftur úr, þegar skriðan er komin af stað. Það er beinlínis hlutverk þeirra. En ég áfellist þá stjórnmálamenn, sem vitandi vits vinna að því öllum árum að koma slíkri skriðu af stað. Í þessu sambandi er rétt að benda á nokkur atriði um tvískinnunginn eftir því, hvort þessir herrar eru í stjórn eða í stjórnarandstöðu, og þá í fyrsta lagi, hverra erinda Hermann Jónasson gekk í samráði við sjálfan forseta Alþýðusambandsins, Hannibal Valdimarsson, inn á Alþýðusambandsþing haustið 1958. Var það til þess að bjóða verkafólki 30% kauphækkun? Nei, það var til þess að biðja um kauplækkun. Og hvers vegna? Jú, það var af því, að þeir vissu mætavel báðir, Hermann og Hannibal, að með 17 stiga vísitöluhækkun var risin sú verðbólgualda, sem skola mundi þeim báðum úr ráðherrastólunurri. Með þessu vil ég ekki halda því fram, að þeir Hermann og Hannibal hafi sérstaklega verið að reka erindi atvinnurekenda. Ástandið var svo alvarlegt, að það var vissulega ástæða til þess að staldra við, og einmitt verkafólkið átti mest í húfi um, að verðbólgan yrði stöðvuð. Þá mætti einnig spyrja: Hvert var innihald greinar þeirrar, sem Hannibal skrifaði í málgagn Alþýðusambandsins, Vinnuna, um þetta leyti í samráði við Hermann Jónasson? Var það að bjóða bændum verðhækkun á búvöru, sem svaraði til 30% kauphækkunar? Nei, það var áskorun til bænda um lækkun á afurðaverði og jafnframt áskorun forseta Alþýðusambandsins til verkafólks um lækkun á kaupi. Man nokkur eftir því, að þáv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, hafi boðið opinberum starfsmönnum 30% kauphækkun? Ég var þá formaður bandalagsins og minnist þess ekki. Hins vegar kostaði það nokkurra vikna baráttu, að þeir fengju svipaðar hækkanir og aðrir höfðu þegar fengið og þó nokkru lægri. Greiðslur almannatrygginganna hafa verið ferfaldaðar í tíð núv. ríkisstj. Framsóknarmenn með Þórarin Þórarinsson í broddi fylkingar hafa haft í frammi sífelld yfirboð í því sambandi. Man nokkur eftir baráttu Þórarins og framsóknarmanna fyrir auknum almannatryggingum fyrir það herrans ár, 1958? Núv. ríkisstj. hefur framkvæmt nokkra lagfæringu á aðflutningsgjöldum og tvívegis lækkað tekjuskatt og útsvar. Nú á íslenzka þjóðin öruggan talsmann, Eystein Jónsson og Framsfl., í yfirboðum um tolla- og skattalækkanir. Man nokkur eftir Eysteini Jónssyni í því hlutverki fyrir 1958? Á sama hátt er stefna þeirra í lánamálum eintóm yfirboðspólitík. Seðlabankinn á að auka kaup á afurðavíxlum, en má hvergi afla fjár til þess. Það á yfirleitt að veita öllum hærri lán í lengri tíma og með lægri vöxtum en sparifjárframboðið leyfir. Man nokkur til þess, að það hafi beinlínis verið stefna Framsfl. að leysa alla lánsþörf með prentun peningaseðla á verðbólgutímum, þegar þeir báru sjálfir ábyrgð á stjórn landsins? Það er auðvelt að hvísla því í hvers manns eyra, sem þægilegast er að hlusta á á líðandi stundu, í algeru ábyrgðarleysi. En þjóðin ætti vissulega að leysa þá menn frá ábyrgð í stjórnmálum, sem þá iðju stunda, því að ekkert er lýðræðinu hættulegra. Það er hinn gamalkunni áróðursskóli kommúnista í lýðfrjálsum löndum. Þjóðinni er það fyrir beztu og láglaunafólki alger nauðsyn, að verðbólgan verði stöðvuð. Í samræmi við þá nauðsyn lagði ríkisstj. til í kjarasamningum í des. s.l., að beinum kauphækkunum yrði stillt í hóf, takmarkaðar við 4–8%, en auk þess veitt útsvarslækkun, sem svaraði til 4–5% kauphækkunar, áherzla lögð á, að samið yrði til lengri tíma, og mætti í því sambandi hugsa sér verðtryggingu kaups með vísitölu. Með þessu var að því stefnt, að kjarabæturnar hefðu sem minnst áhrif á verðlagið og yrðu þannig raunhæfar kjarabætur. Þessum grundvallaratriðum var hafnað, og því fór sem farið hefur með verðlagið undanfarna mánuði. Almenningsálitið er nú mjög á verði fyrir því, að sami leikur verði ekki endurtekinn. Þjóðin krefst aðgerða gegn verðbólgunni og raunhæfari vinnubragða í kjaramálum. Væri í því sambandi fyllilega tímabært, að atvinnurekendur og Alþýðusambandið tækju höndum saman um að koma á vinnuhagræðingu í atvinnurekstrinum og ákvæðisvinnu á þeim grundvelli og með þeim hætti, sem reynsla er af fengin í nágrannalöndum okkar að er til stórfelldra hagsbóta fyrir báða aðila. Má telja líklegt, að með tilliti til þeirrar reynslu og raunar einnig með nokkurri reynslu, sem fengin er hjá íslenzkum fyrirtækjum, mætti takast að stytta daglegan vinnutíma um 2 klst. á dag með óbreyttu kaupi á tiltölulega stuttum tíma. Ríkisstj. hefur þegar gengið á undan og veitt fé á fjárl. til stuðnings því, að vinnuhagræðing verði tekin upp, og er þess að vænta, að samningsaðilar nýti þá möguleika, sem í þessu eru fólgnir. í samræmi við það almenningsálit, sem nú er ríkjandi, og almenna kröfu um raunhæfari vinnubrögð, hefur stjórn Alþýðusambandsins nú lagt til umræðugrundvöll um kjaramál, sem er mjög í anda þess umræðugrundvallar, sem ríkisstj. lagði til í des. s.l., en var þá hafnað. Ber að sjálfsögðu að fagna þessari stefnubreytingu, þótt ýmsir óttist, að um málatilbúnað einn sé að ræða. Ég vil samt ekki trúa því, fyrr en á reynir, og ég vænti þess, að nógu sterkt almenningsálit og nógu almenn krafa um raunhæf vinnubrögð verði aðilum það aðhald, sem dugir. - Góða nótt.



Herra forseti. Hv. alþm. Sigurður Ingimundarson taldi það vera staðreynd, að vinstri stjórnin hefði skilið þannig við efnahagsmál landsins, að allt hefði verið í rúst. Staðreyndir þessa hv. þm. eru alleinkennilegar. Árið 1958, árið, sem vinstri stjórnin lét af völdum, var mesta framleiðsluár í sögu þjóðarinnar til þess tíma. Þá urðu þjóðartekjurnar meiri en nokkru sinni áður. Í tíð vinstri stjórnarinnar var unnið að mikilli almennri uppbyggingu í landinu. Þá voru framkvæmdar stórvirkjanir, sementsverksmiðjan var byggð, mörg ný fiskiskip voru keypt, og það ár var almennt meiri þátttaka framleiðslutækja í framleiðslustörfum en áður hafði þekkzt. Vinstri stjórnin fór ekki frá völdum vegna þess, að framleiðslan gengi laklega. Hún fór vegna þess, að ekki tókst samstaða um ráðstafanir í efnahagsmálum. Við Alþb: menn vildum ekki fallast á kröfu um kauplækkun. Hæstv. félmrh., Emil Jónsson, fór alleinkennilega með staðreyndir um þróun verðlagsmálanna í tíð vinstri stjórnarinnar. Hann vildi jafnvel láta orð liggja að því, að á þeim tíma hefði verðlag hækkað eins mikið og í tíð núv. ríkisstj. Hvað er hið rétta í þessu? í ágústmánuði 1956, þegar vinstri stjórnin tók við, var vísitalan 186 stig. Í októbermánuði 1958, þegar hún lét af völdum, var vísitalan 217 stig. Hækkunin nam 31 stigi, sem jafngildir 151/2 stigi nú. En verðhækkunin í tíð viðreisnarstjórnarinnar hefur numið 84%. Þessi útreikningur hæstv. ráðh. var á svipaðan hátt og þegar hann skýrði frá því, hvernig miðað hefði hjá vinstri stjórninni að því að auka fiskiskipaflotann í landinu. Jú, þá reiknaði hann þannig, að hann taldi saman þau fiskiskip, sem komið höfðu til landsins á árum vinstri stjórnarinnar, en auðvitað voru skip, sem höfðu verið keypt eða samið um smíði á í tíð fyrrv. ríkisstj., því að það tekur yfirleitt 2–3 ár að fá fiskiskip byggð. En svo taldi hann suðvitað viðreisnarstjórninni til ágætis þau fiskiskip, sem vinstri stjórnin samdi um kaup á. Hæstv. félmrh, virtist vera ánægður með þróunina í íbúðarhúsamálunum. Hann sagði, að lánin hjá húsnæðismálastjórn hefðu verið hækkuð álíka mikið og verðhækkun hefði orðið á byggingarkostnaði. Veit hæstv. ráðh, ekki, að meðalíbúð hefur hækkað í verði í tíð viðreisnarstjórnarinnar um 250 þús. kr., en lánveitingarnar hafa aðeins hækkað um 50 þús. kr. á íbúð? Í tíð vinstri stjórnarinnar var byggt meira af íbúðum en nokkurn tíma áður og nokkurn tíma síðar. Árið 1957 var lokið að fullu viti byggingu 935 íbúða í Reykjavík, en árið 1961 var lokið við aðeins 541 íbúð í Reykjavík og árið 1962 598, og þá voru helmingi færri íbúðir í byggingu heldur en árið 1957. Hv. 4. þm. Vestf., Þorvaldur G. Kristjánsson, reyndi að telja mönnum trú um það, að horfið hefði verið í tíð viðreisnarstjórnarinnar algerlega frá styrkja- og uppbótakerfinu. Þetta er mikill misskilningur: Enn eru styrkir og uppbætur í fullum gangi í okkar hagkerfi. Útflutningsuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir nema nokkuð á 2. hundrað millj. kr. Niðurgreiðslur á vörum í landinu nema yfir 300 millj. kr. á ári. Styrkir eru greiddir yfir 100 millj. kr. á ári til togaraútgerðarinnar, og vátrygging allra fiskiskipa er greidd með sérstökum hætti af ríkinu. Og á síðasta þingi vöru samþykktar sérstakar bætur bæði til almennra fiskverkunarstöðva, frystihúsa og fiskibáta. Það er mesti misskilningur, að það hafi verið horfið frá styrkja- og uppbótakerfinu. Dýrðin í stefnu viðreisnarstjórnarinnar liggur í allt öðru að dómi Þorvalds G. Kristjánssonar og annarra viðreisnarmanna. Dýrðin liggur í því, að það hefur vænkazt nokkuð hagur milliliða óg gróðaaðila í landinu. Hæstv. fjmrh, gerði hér alleinkennilega grein fyrir skattalækkunum sínum. Nú er hann farinn að miða skattalækkanir við þjóðarframleiðsluna á hverjum tíma. Nú á þessu ári verður sennilega mikil þjóðarframleiðsla. Samkv. því lækka skattar. Þessi viðmiðun er auðvitað alveg út í hött hjá hæstv. ráðh. Enginn maður lítur á skatta sína í þessu ljósi. Það, sem gildir fyrir menn, er, hvort tilsvarandi háar tekjur nú við þær tekjur, sem menn höfðu fyrir nokkrum árum, bera nú hærri eða lægri skatta. 100 þús. kr. tekjur 1958 samsvara 184 þús. kr. tekjum nú. Skattur af slíkum tekjum nú er miklum mun hærri en skattur af 100 þús. kr. tekjum 1958. Það er verðgildi peninganna, sem hér verður að leggjast til grundvallar. Þessum umr. er nú að ljúka. Þær hafa af skiljanlegum ástæðum borið svip af því ástandi, sem nú ríkir í dýrtíðar- og kaupgjaldsmálum landsins. Um það verður ekki deilt, að dýrtíðin hefur ætt áfram síðustu mánuðina, og ekki heldur verður deilt um hitt, að innan nokkurra vikna falla allir kaupgjaldssamningar verkalýðsfélaga í landinu úr gildi. Það er staðreynd, að nú við þinglok standa málin þannig, að alger óvissa er ríkjandi um, hvort vinnufriður helzt í sumar eða á skella verkföll og framleiðslustöðvanir. Ríkisstj. þykist vera alsaklaus af því ástandi, sem ríkir í dýrtíðar- og kaupgjaldsmálum. Forsrh. eyðir svo að segja öllum ræðutíma sínum í þessum umr, til þess að reyna að sanna það, að hækkun kaupgjalds á s.l. ári hafi átt mestan þátt í aukningu dýrtíðarinnar. Hann játar þó, að margt annað hafi þar komið til. Erl. forsrh. láðist aðeins að geta þess, að þessar kauphækkanir á s.l. ári væru aðeins hluti af þeirri dýrtíð, sem áður var á skollin og ríkisstj. hans hafði séð um að koma fram. Ríkisstj. reynir að koma sökinni af dýrtíðarþróuninni yfir á samtök launafólks í landinu. Frá samtökum launamanna á öll bölvunin að stafa. Þannig á að halda því fram, að öll verkalýðsfélög í landinu, öll félög iðnaðarmanna og samtök opinberra starfsmanna beri ábyrgðina á óheillaþróun dýrtíðarinnar. Þannig skipar ríkisstj. þessum fjölmennustu samtökum þjóðarinnar í andstöðufylkingu við sig og efnir síðan til linnulausrar styrjaldar við þau. Slík ríkisstj. á engan rétt til áframhaldandi valda í landinu. Stjórn hennar hlýtur að leiða til öngþveitis. Glöggt dæmi um afstöðu ríkisstj. til samtaka launþeganna í landinu hefur verið að gerast hér á Alþingi síðustu daga. Ríkisstj. er að berja gegnum þingið staðfestingu á brbl. um gerðardóm í launamálum verkfræðinga. Margir tugir verkfræðinga hafa fyllt þinghúsið þessa dagana og jafnvel heilar nætur til þess að fá að heyra rök stjórnarþm. fyrir því, að nauðsynlegt sé að svipta verkfræðinga eina allra launþega í landinu samningsrétti um kjör sín og kaup. Sömu ráðh., sem tala sem sléttast og fallegast um réttsýni, sanngirni, lýðræði og félagsleg réttindi, já, og jafnvel um komandi tíma tæknimenningar, verkfræði og framleiðni, telja óhjákvæmilegt að neita félagssamtökum íslenzkra verkfræðinga um sama rétt og öll önnur stéttarsamtök hafa samkv. l. um stéttarfélög og vinnudeilur. Þeir sömu ráðh., sem ekkert finna athugavert við það að gera álagningu kaupmanna frjálsa og leyfa þeim að verðleggja sína vinnu eftir vild og græða allmyndarlega í sumum tilfellum, segja, að ekki komi til mála að leyfa verkfræðingum einu sinni að semja um sína vinnu. Þannig lendir ríkisstj. í styrjöld við þessa starfsstétt, með stórkostlegum erfiðleikum fyrir ýmsa opinhera aðila og einstaklinga. Þetta dæmi sýnir þann mikla mun, sem ríkisstj. gerir í afstöðu sinni gagnvart launafólki annars vegar og milliliðum og gróðamönnum hins vegar. Þessar umr. hafa borið þess vott, að hæstv. ráðh. eru að verða uggandi um sinn hag. Þeir þykjast vera sakleysið sjálft og reyna að vera ósköp blíðir og elskulegir í málflutningi. Menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, sagðist ekki vilja taka þátt í rifrildi flokkanna um ágreiningsmál þeirra. Hann talaði aðeins um, hvernig góð ríkisstj. ætti að vera. Góð stjórn ætti t.d., sagði hann, að koma í veg fyrir skattsvik og leiðrétta það mesta misrétti, sem til væri í þjóðfélaginu. Þessi sami Gylfi gat þess auðvitað ekki, að hann og allt ríkisstjórnarliðið á Alþingi, og þar með talinn fjmrh, sjálfur, sem hér var að prédika um bætt skattasiðferði, hann gat þess ekki, að þessir aðilar væru nýbúnir að fella till. frá okkur Alþb.-mönnum hér á Alþingi um sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja rétt framtöl. Þá sagði menntmrh. í sinni bliðu og háttprúðu ræðu, að góð stjórn hlyti að tryggja öllum fjölskyldum í landinu eigið íbúðarhúsnæði. En hann minntist ekki á það, að nú gerist það erfiðara og erfiðara, að ekki sé sagt með öllu ókleift fyrir venjulegan launamann að eignast eigin íbúð. Hinn landsföðurlegi ræðutónn ráðh. kann að láta vel í eyrum sumra manna, en sá tónn gerir litla stoð á móti bláköldum veruleikanum og sjálfum stjórnarverkum ráðh. Þessar umr. hafa leitt í ljós, að viðreisnarstefna ríkisstj. hefur gersamlega brugðizt, hún hefur leitt til óðaverðbólgu í landinu, að engu verður bjargað með gengislækkunaraðferðum, heldur ber að forðast slík bjargráð, að stjórnleysið í málefnum þjóðarbúskaparins leiðir til rangrar fjárfestingar og óhóflegrar eyðslu, að vaxtahækkunin er röng og leiðir aðeins af sér hækkandi verðlag, að hin gífurlega skatt- og tollheimta ríkisins stórmagnar dýrtíðina, að kenningin um það, að sjónarmið gróðans, sjónarmið gróðahyggjunnar eigi að ráða í framkvæmdum og rekstri, er stórháskaleg. Þessar umr. hafa undirstrikað þau sannindi, að þrátt fyrir einstakt góðæri til lands og sjávar, mikla framleiðslu, góða markaði og hækkandi útflutningsverð, þá hefur kaupmáttur tímakaups verkamanna og kaupmáttur launa yfirleitt farið minnkandi vegna verðbólgustefnu ríkisstj. Enginn vafi er á því, að möguleikar þjóðarinnar til batnandi lífskjara eru stórkostlegir. Auðlindir landsins eru miklar, möguleikar til stóraukinnar framleiðslu blasa við, fiskimiðin við landið eru einstakt nægtabúr og landið er gott. Fullkominn útflutningsiðnaður, sem byggir á hráefnum sjávarútvegs og landbúnaðar, gæti á skömmum tíma margfaldað útflutningstekjur þjóðarinnar. Engin erlend stóriðja á Íslandi getur keppt við okkar eigin atvinnuvegi. Arðsemi þeirra er miklu meiri. En skilyrði þess, að hinir miklu möguleikar þjóðarinnar verði notaðir, eru, að íslenzkir hagsmunir og réttsýni ráði okkar gerðum. Þjóðin þarf aftur að búa ein í landi sínu og ráða ein málum sínum. Hinn erlendi her verður að víkja úr landinu og útlendingadekrinu verður að ljúka. Ríkisstj. landsins verður að láta íslenzka hagsmuni og þjóðarheiður sitja í fyrirrúmi, Ísland þarf að verða hlutlaust land aftur, og samstarf verður að takast með stjórnarvöldum landsins og vinnustéttunum í landinu. Verði slík stefna ofan á, eru bjartir tímar fram undan. - Góða nótt.