Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á l. um gagnfræðanám er flutt til staðfestingar brbl. frá 27. ágúst s.l. Frv. fjallar um svokallaðar framhaldsdeildir við gagnfræðaskóla, og það er byggt á álitsgerð og tillögum svokallaðrar námsbrautanefndar, en þann 4. júlí fyrra árs skipaði hæstv. menntmrh. n. til þess að gera till. um, „með hvaða hætti sé nú þegar í haust hægt að opna þeim, sem staðizt hafa landspróf og gagnfræðapróf, fleiri námsleiðir en þeir eiga nú kost á,“ eins og segir í erindisbréfi n. Í þessari n. áttu sæti Andri Ísaksson, forstöðumaður skólarannsókna, Bjarni Kristjánsson, skólastjóri Tækniskólans, Jóhann Hannesson skólameistari, tilnefndur af rektorum menntaskólanna, dr. Broddi Jóhannesson, skólastjóri Kennaraskólans, Ólafur Þ. Kristjánsson skólastjóri, tilnefndur af Félagi skólastjóra á gagnfræðastigi, Þór Sandholt, skólastjóri Iðnskólans, og Helgi Elíasson fræðslumálastjóri. Það var þegar ljóst, að tími var mjög naumur fyrir n. til þess að inna þetta starf af höndum, þar sem að því var stefnt, að starfræksla slíkra framhaldsdeilda gæti hafizt þegar á s.l. hausti. N. stefndi að því og henni tókst að skila álitsgerð þann 15. ágúst. Í till. n., sem er að finna í plaggi allmiklu um fjölgun námsbrauta fyrir gagnfræðinga og landsprófsmenn, sem ég ætla, að hv. þdm. hafi átt kost á að kynna sér eða fengið sent, eru rakin störf n. og gerð grein fyrir till. hennar. Þar er í fyrsta lagi, svo að minnzt sé á nokkur atriði úr álitsgerð n., gert ráð fyrir því, að inntökuskilyrði í framhaldsdeildir verði annars vegar samræmt gagnfræðapróf með meðaleinkunn 6 eða hærri í samræmdum greinum - sömuleiðis eldri gagnfræðapróf með jafnháum meðaleinkunnum í sömu námsgreinum - og hins vegar próf miðskóla með meðaleinkunn 6 eða hærri. Þó gerir n. þessi till. með þeirri aths., að skólastjórum skuli þó veitt heimild til að víkja frá fyrrgreindum reglum um einstaka nemendur, sem alveg sérstaklega stendur á um að þeirra dómi. Um fjölda nemenda í deildunum telur n. hæfilegt, að hámarksfjöldi sé um það bil 25, en lágmarksfjöldi sem næst 15. Þá álítur n., að hæfilegur lágmarksfjöldi nemenda á kjörsviði sé sem næst 7, en um hvort tveggja þetta telur þó n., að þurfi að vera möguleiki til nokkurs sveigjanleika, þegar sérstaklega stendur á. Námið sjálft skiptist í kjarna, þ.e.a.s. sameiginlega kennslu fyrir alla nemendur, síðan kjörsvið, sem séu uppeldiskjörsvið, hjúkrunarkjörsvið, tæknikjörsvið og viðskiptakjörsvið. Auk þessa sé námsefni eða kennsla, sem skólunum sé nokkuð í sjálfsvald sett, hver verði. Um kjörsviðin er rétt að minnast einnig á það, að n. gerði till. um, að kjörsviðunum yrði síðar meir fjölgað t.d. með því að bæta við iðnkjörsviði og almennu hagnýtu kjörsviði, sem að áliti n. kæmi þá til athugunar síðar, þegar nokkur reynsla væri fengin af starfrækslu framhaldsdeildanna. N. lagði til, að þessum deildum yrði komið á fót þegar um haustið, þ.e.a.s. s.l. haust, þær yrðu a.m.k. fyrsta veturinn eingöngu starfræktar við gagnfræðaskólana og að kostnaður skiptist milli ríkis og hlutaðeigandi sveitarfélaga samkv. skólakostnaðarl. frá 1967. Svo yrði a.m.k. skólaárið 1969–1970. Það var þegar í upphafi ljóst, að mjög naumur tími var til þess að koma þessum deildum á, skipuleggja starfsemina, útvega kennara og sjá fyrir húsnæði og slíku. Var það vissulega til verulegs baga. Námsbrautanefnd gerir ráð fyrir, að þessi starfræksla verði raunverulega á tilraunastigi fyrstu 2–3 árin, en hún lagði jafnframt áherzlu á, að skipaðar yrðu nefndir, sem falin yrðu tiltekin verkefni við nánari mótun ýmissa þátta starfrækslunnar. Nú munu vera að störfum nefndir, annars vegar til athugunar á námsefni deildanna og hins vegar til athugunar á tengingu námsins við aðra skóla, m.ö.o. til þess að ákveða, hvaða réttindi nám í framhaldsdeildunum á að skapa nemendum þeirra. Framhaldsdeildir eru nú starfandi á 4 stöðum. Þeir staðir eru þá fyrst Reykjavík, þar sem eru 120 nemendur. Þeir skiptast þannig, að um 40 nemendur eru í tæknideild, 40 í viðskiptadeild, 20 í uppeldisdeild og 20 í hjúkrunardeild. Á Akranesi starfar ein deild með 15 nemendur. Þar eru allir í tæknideild. Á Akureyri eru nemendur 17 og skiptast þannig, að 8 eru í tæknideild og 9 í viðskiptadeild. Í Neskaupstað eru 14 við nám í framhaldsdeild, og þar skiptast þeir þannig, að 5 eru í viðskiptadeild og 9 í uppeldisdeild. Það hefur, eins og ég áður sagði, verið naumur tími til undirbúnings s.l. haust, bæði fyrir þau sveitarfélög, sem ákváðu að efna til slíkra deilda, og einnig fyrir sjálfa námsbrautanefndina til þess að undirbúa svo rækilega, sem æskilegt hefði verið, að hægt væri að fara af stað með þessar deildir, þannig að starfið frá upphafi væri fastmótað. Þetta hefur hvort tveggja trúlega dregið úr ýmsum sveitarfélögum, sem ella kynnu að hafa haft áhuga á því að stofna til slíks náms fyrir sitt unga fólk, en allt ætti þetta þó að liggja ljósar fyrir strax eftir þennan fyrsta vetur, sem deildirnar hafa verið starfræktar. Eins og fram kemur í nál. á þskj. nr. 535, hefur menntmn. þessarar hv. þd. athugað frv., og mælir n. einróma með samþykkt þess, en þó áskilja einstakir nm. sér rétt til þess að flytja brtt. við frv. og að fylgja brtt., sem fluttar kunna að verða, og liggur þegar fyrir ein brtt. frá tveim hv. nm. Ég sé svo ekki ástæðu til, herra forseti, a.m.k. að svo stöddu, að fara fleiri orðum um þetta frv., nema þá að sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Þetta frv. er borið hér fram til staðfestingar á brbl., og ákvæði frv. eru þegar komin til framkvæmda á nokkrum stöðum, þar sem nú á þessu skólaári eru starfandi framhaldsdeildir við gagnfræðaskóla a.m.k. í 4 kaupstöðum landsins. Ég tel, að það hafi verið full ástæða til að setja þessi brbl. Ég held, að það sé eitt hið brýnasta verkefni í skólamálum okkar að opna fleiri námsbrautir heldur en ungmenni hafa átt völ á fram að þessu, og í annan stað, að nemendur, sem búsettir eru úti um landsbyggðina, geti átt þess kost að stunda framhaldsnám heima í sínu héraði og komast þannig eins hátt í menntastiganum og auðið er. En ég hef leyft mér ásamt hv. 11. þm. Reykv., Kristjáni Thorlacius, að bera fram brtt. við eitt ákvæði þessa frv. Lög um skólakostnað taka til þeirra skóla, sem eru sameign ríkisins og sveitarfélaganna, þ.e.a.s. barnaskólanna og skóla gagnfræðastigsins. Samkv. þeim l. skiptist kostnaður við skólahaldið á milli ríkisins og sveitarfélaganna í þeim hlutföllum, sem nánar er kveðið á um í skólakostnaðarlögunum. Nokkur munur er gerður á því um framlög sveitarfélaganna, hvort um er að ræða barnaskóla eða hið frjálsa nám á gagnfræðastiginu. En eigi að síður leggja sveitarfélögin nokkuð fram til skólahaldsins á þessum skólastigum. En þegar kemur til menntaskólastigsins, þá kveða menntaskólalögin á um það, að ríkið skuli kosta fræðsluna á menntaskólastiginu, enda eru menntaskólarnir eign ríkisins. Þetta nám, sem stundað er í framhaldsdeildunum samkvæmt þeim ákvæðum, sem hér er um að ræða, samsvarar námi á menntaskólastigi, þ.e.a.s. námi í tveimur neðstu bekkjum menntaskólanna. Í þessum framhaldsdeildum er því raunverulega um menntaskólafræðslu að ræða, og þá virðist okkur, sem stöndum að brtt. á þskj. 548, að það verði ósamræmi í framkvæmdinni, ef sum sveitarfélög eiga að greiða hluta af raunverulegu menntaskólanámi, sem fram fer í þessum framhaldsdeildum, en önnur sveitarfélög gera það ekki. Þetta misræmi kemur vitanlega alls staðar fram, þar sem þessar framhaldsdeildir starfa, en segja má, að það verði þó tilfinnanlegast í þeim landshlutum, þar sem um enga menntaskóla er að tefla, í landshlutum, sem hafa orðið árum saman að bíða eftir sínum menntaskóla, eins og t.d. á Austurlandi, en í Neskaupstað starfar nú á þessu skólaári framhaldsdeild. Það er þess vegna till. okkar, að 66. gr. l. orðist svo: „Kostnaður við framhaldsdeildir skal greiddur úr ríkissjóði.“ Ef þetta ákvæði yrði samþ. hér í hv. d., þá mundi verða samræmi í þessum greiðslum við það, sem gildir, þegar um menntaskóla er að ræða. Ég skal að lokum vekja athygli á því, að það kom fram í hv. Nd., að Samband ísl. sveitarfélaga hefur gefið þessu gætur og komið á framfæri þeirri eindregnu skoðun sambandsins, að ríkinu beri að kosta það nám, sem stundað er í framhaldsdeildunum, þar sem raunverulega er um menntaskólanám að ræða. Þessi brtt. okkar er því í fullu samræmi við það, sem fram hefur komið af hálfu Sambands ísl. sveitarfélaga um þetta atriði.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð í tilefni af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Það er alveg rétt, að Samband ísl. sveitarfélaga hefur mótmælt því, að sveitarfélögin ættu að taka nokkurn þátt í kostnaði við framhaldsdeildirnar og á þeim, grundvelli, að þarna væri um að ræða nám, sem hingað til a.m.k. hefði verið kostað af ríkinu eingöngu. Nú er það svo, ef við víkjum að menntaskólunum, sem hv. 2. þm. Austf. gerði nokkra grein fyrir áðan, þá er af hálfu n. hugsuð möguleg hliðarbraut inn í menntaskóla úr framhaldsdeildunum. Það er þó ýmsum skilyrðum bundið, og ég held, að þegar ráðizt er í starfrækslu þessara deilda, þá eigum við ekki nema að takmörkuðu leyti að ganga út frá því, að það séu endilega nemendur, sem að fjöldanum til hyggja á menntaskólanám. Ég vil taka undir það, sem fram kemur í áliti n., þar sem lögð er áherzla á það almenna menntunargildi, sem nám í þessum deildum hafi, enda þar gert ráð fyrir, að námið í framhaldsdeildum auðveldi nemendum inngöngu í ýmsa aðra framhaldsskóla heldur en menntaskólana. Ég ætla að segja það sem mína skoðun, að þegar reynsla er komin á deildirnar og þegar það liggur ljóst fyrir, hvaða réttindi nám í þeim muni skapa nemendum - reynsla verður að sjálfsögðu ekki fengin fyrr en í fyrsta lagi eftir að búið er að starfrækja deildirnar í 2 ár - þá hljóti að þurfa að koma margt til athugunar og þar á meðal kostnaðarskiptingin við þessar deildir. Með því að deildirnar eru reknar í tengslum við eða reknar við gagnfræðaskólana, sem fyrir eru, þá er það a.m.k. eins og stendur gert að sjálfsögðu í húsnæði, sem fyrir er, og er þá í flestum tilvikum sameign ríkis og sveitarfélags, og þegar ríkið borgar kennslukostnað allan, þá hvílir þetta ekki þungt á sveitarfélögunum, að ég held. Það er hins vegar svo, að ef til kemur mikil aukning, mikil nemendafjölgun og deildafjölgun á þessu skólastigi, þannig að til byggingaframkvæmda, jafnvel stórfelldra byggingaframkvæmda komi, þá væri ekki óeðlilegt að einmitt kostnaðarskipting kæmi til athugunar. Ég held, eins og ég áðan sagði, að að því hljóti að reka, að nánar þurfi að athuga, hvernig fara skuli með kostnað af þessum deildum, þessu skólastigi, og það sé tæpast kannski tímabært að gera það fyrr en nokkur reynsla er á fengin. Í trausti þess, að það verði athugað, þegar sá tími kemur, þá tel ég fyrir mitt leyti, að það sé a.m.k. að svo stöddu rétt að una við þessa ákvörðun brbl. um kostnaðarskiptinguna og að nánari athugun á málinu öllu komi svo síðar til.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki efnislega að fara að ræða þetta mál, en aðeins víkja nokkrum orðum að þeirri brtt., sem hér er komin fram og sem felur það í sér, að líta beri á þessar framhaldsdeildir sem menntaskólastig og þar af leiðandi, að ríkissjóður skuli bera af þeim allan kostnað. Hv. frsm. n., 2. þm. Reykv., hefur nú nokkuð vikið að þessu efni, en ég vildi þó bæta þar við nokkrum orðum. Það er auðvitað alveg rétt, að framhaldsskólastigið og þá auðvitað menntaskólastigið í þessu tilfelli er greitt af ríkissjóði samkv. sérlögum, og þá má segja, að ef hér væri um stofnun menntaskóla að ræða, að þá væri eðlilegt, að það yrði einnig svo. Nú liggur hins vegar ekkert fyrir um það, að svo sé. Það er skýrt tekið fram í forsendum brbl., að hér sé um að ræða deildir í tilraunaskyni, framhaldsdeildir við gagnfræðaskólana til þess að undirbúa þessa nemendur betur undir framhaldsnám, sem sannast sagna á því stigi var ákaflega óljóst um, í hvaða átt mundi þróast. Það hefur síðan verið að því unnið að reyna að fastmóta þessar deildir og gera sér grein fyrir því, hvaða þátt þær ættu að hafa og stöðu í fræðslukerfinu. Eins og hv. þm. er kunnugt, er það algert undantekningaratriði, eins og okkar skólaskipun er í dag, að menntaskólastig og gagnfræðaskólastig sé rekið saman sem sameiginlegur skóli, og það út af fyrir sig þyrfti að sjálfsögðu að athugast mjög náið, áður en því yrði slegið föstu, að hér skyldi komið á fót hvarvetna um landið nýjum menntaskólum. Það veit heldur enginn um það í rauninni, hvort hér sé um nám að ræða, sem samsvarar framhaldsnámi í neðstu bekkjum menntaskóla. Það getur eins búið nemendur undir aðra skóla, og enn eru ekki til fastmótaðar till. um það, hvernig beri að líta á þetta framhaldsnám. Það er sem sagt, eins og í brbl. segir, eingöngu sett á laggirnar í tilraunaskyni, og með hliðsjón af því var að sjálfsögðu eðlilegt, eins og efni málsins er á þessu stigi, að á þetta yrði litið sem framhaldsdeildir við gagnfræðaskólana og kostnaður greiddur sem gagnfræðaskólakostnaður. Það liggur þegar í augum uppi við athugun á frv., eins og það er orðað, að það væri auðvitað af og frá, að einstök sveitarfélög gætu farið að ákveða að setja á laggirnar menntaskóla, sem væri kostaður að öllu leyti af ríkinu. En eins og 1. gr. frv. er orðuð eða viðbótin við l., sem þar er greint frá og mundi verða 65. gr. l., þá er gert ráð fyrir því, að ákvörðunaraðilar um þetta séu heima í héraði. Það þarf að vísu leyfi menntmrn. til, en ljóst er af öllu orðalagi greinarinnar, að það er gert ráð fyrir, að öll ákvörðunin sé fyrst og fremst í hendi aðila heima í héraði. Þetta er auðvitað af og frá, sem ég veit, að allir hv. þm. geta gert sér grein fyrir og eru sammála, að einstök sveitarfélög geti ákveðið það að setja upp skóla eða fyrirtæki með einhverjum hætti, sem algerlega er kostað af ríkinu. Það yrði þá að breyta allri uppbyggingu þessara framhaldsdeilda, ef ætti að samþykkja þá ákvörðun, að ríkið skyldi greiða allan kostnaðinn. Ég skal ekkert um það segja, hver að lokum verður niðurstaða þessa máls og hvernig þessar deildir þróast. En það er þó svo viðamikið atriði og umfangsmikið að gera sér grein fyrir því, að ég held nú, að við nánari athugun hljóti allir að sannfærast um það, að á þessu stigi sé útilokað að taka ákvörðun um það, að hér sé verið að setja á fasta framhaldsskóla, hvort sem þeir heita framhaldsdeildir menntaskóla eða eitthvað annað, sem við vitum þá ekki, hvað kalla skuli. Helzt er það þó menntaskólastig, eins og hv. flm. brtt. sagði. En það yrði þá að bera að með allt öðrum hætti og mönnum yrði að vera ljóst, hvert yrði stefnt, og hvort ætti að fara að setja upp, eins og ég segi, menntaskólastig víðs vegar um landið á svo mörgum stöðum, að enginn veit, hve margir þeir staðir yrðu í rauninni. Það er einfalt mál að gera þetta, ef ekki þarf að gera annað en leggja til nemendurna og ríkið á að borga kostnaðinn. Ég sannast sagna skil ekki annað en menn hljóti að gera sér grein fyrir því við nánari athugun, að á þessu stigi málsins er útilokað að stíga sporið til fulls. Ég held því, eins og málin standa í dag og með hliðsjón af því, sem er hugsun þeirra brbl., sem hér er verið að staðfesta, að þá sé það eitt í anda þeirra, að sú tilhögun verði höfð, að á þetta sé litið sem tilraunastig, sem geti þróazt í einhverjar áttir í framhaldsnámi, sem við vitum þó ekki um enn þá, og þar af leiðandi meðan ekki er vitað um, hver sú þróun verður, þá sé eðlilegt og það eina, sem auðið sé að gera, sé að líta á þetta sem tilraunadeildir við gagnfræðaskólana og verði því að líta á það sem þátt í gagnfræðanámi. Af þessum sökum tel ég ekki vera mögulegt á þessu stigi málsins, þó að ég þekki vel óskir sveitarfélaganna, sem eru eðlilegar. Sveitarfélögin vilja alltaf losna við að borga það, sem þeim er gert að greiða. Það er skiljanlegt og ekki hægt að dæma þau fyrir það, en ég held, að það brjóti í bága við alla eðlilega hugsun í þessu máli að ákveða, að sveitarfélögunum sé fengið það vald í hendur að setja á stofn ríkisskóla með þessum hætti.