Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. S.l. ár var að sumu leyti mjög erfitt ár fyrir okkur Íslendinga. Miklir erfiðleikar steðjuðu að einum okkar höfuðatvinnuvegi, sjávarútveginum, vegna mjög minnkandi afla og stórkostlegrar lækkunar á verðlagi sjávarafurða á erlendum vettvangi. Þar sem yfir 90% af útflutningi okkar Íslendinga eru sjávarafurðir, hljóta slík áföll að koma mun víðar niður og segja meir til sín heldur en ef útflutningur okkar væri fjölbreyttur og ekki einn atvinnuvegur meginundirstaða útflutningsins. Þegar Alþ. kom saman s.l. haust, voru ekki orðin ljós öll áhrif þeirrar óheillaþróunar, sem átt hafði sér stað hjá sjávarútveginum frá því síðari hluta árs 1966. Ríkisstj. lagði hins vegar fyrir Alþ. till. í efnahagsmálum, sem fyrst og fremst miðuðu að því, að kleift yrði að afgreiða hallalaus fjárl. En samtímis því var öllum ljóst, að þeir erfiðleikar, sem sjávarútvegurinn hafði átt í, kröfðust sérstakra athugana, og fóru þessar athuganir þá fram á vegum aðila sjálfra og Efnahagsstofnunarinnar. Gert var ráð fyrir því, að að öllu óbreyttu yrðu lagðar fram sérstakar till. til úrlausnar á vanda sjávarútvegsins, þegar hann lægi ljósar fyrir við lok s.l. árs. Jafnvel eftir að Alþ. kom saman, var mikil óvissa í efnahagsmálunum á næstu mánuðum - ekki aðeins hjá okkur íslendingum, heldur og hjá ýmsum af okkar miklu verzlunar- og viðskiptaþjóðum. Þegar svo Alþ. fjallar um till. ríkisstj., fellur sterlingspundið. Við það breytast mjög allar okkar ráðagerðir, og þá var jafnframt ákveðið að breyta gengi íslenzku krónunnar og miða að því, að gengisfellingin nægði til þess að sjávarútvegurinn og fiskiðnaðurinn yrði rekinn án styrkja. Afgreiðsla Alþ. á fjárl. þessa árs bar þess tvímælalaust merki, að árferðið hafði verið annað 1967 en árin á undan. Alþ. var ljóst, að ýmislegt varð að sitja á hakanum, sem menn ella hefðu óskað, að hægt hefði verið að framkvæma á þessu ári, og gera varð fjárl. þannig úr garði, að greiðsluafgangur yrði fyrir hendi og hægt yrði að nota sem mest af honum til þess að gera þá gengisfellingu, sem í varð að ráðast, léttbærari fyrir landsmenn - sér í lagi þá, sem mest þurftu á því að halda. Gerði ríkisstj. ráð fyrir að leggja fyrir Alþ. frv. til lækkunar á tollum á nauðsynjavörum, sem nú hefur verið gert, og hefur það verið lögfest. Upp úr áramótum lágu fyrir fullnaðarathuganir á málefnum sjávarútvegsins svo og fyrstu áhrif gengislækkunarinnar, og þá kom í ljós, að ekki varð hjá því komizt að veita fiskvinnslustöðvunum og bátaútveginum sérstaka fjárhagsaðstoð á þessu ári. Féllst ríkisstj. á að beita sér fyrir aðstoð, sem nam 320 millj. kr., til þessara aðila á þessu ári. Því hefur verið haldið fram, að gengisfelling sú, sem gerð var, hafi alls ekki verið nægjanleg. Hins vegar hafa þeir, sem ráðizt hafa á stjórnarstefnuna á þessu þingi, ekki verið sammála um þetta. Sumir hafa talið, að gengisfellingin hefði ekki átt að nema meiru heldur en gengisfellingu pundsins, en aðrir hafa hins vegar talið, að hér hafi ekki verið nóg að gert og meiri gengisfellingu hefði þurft til að koma málum sjávarútvegsins í viðunandi horf. Því er til að svara, að nokkur atriði hafa komið í ljós, eftir að gengið var ákveðið, sem ekki hafði verið hægt að gera sér grein fyrir við ákvörðun gengisins. Hafa þessi atriði töluvert mikil áhrif á stöðu sjávarútvegsins nú og m.a. orðið þess valdandi að grípa verður til þess að gera sérstakar ráðstafanir vegna sjávarútvegsins á þessu ári. Í fyrsta lagi var gert ráð fyrir því við gengisfellinguna, að gengisfelling sterlingspundsins hefði ekki áhrif á verðlag á fisksölu til Sovétríkjanna og þar gæti haldizt óbreytt verð reiknað í pundum. Þetta hefur ekki tekizt og orðið mikil verðlækkun, sem hefur að sjálfsögðu mikil áhrif á íslenzkan sjávarútveg með tilliti til þess magns, sem við seljum til Sovétríkjanna. Í öðru lagi var reiknað með því, að verð á mjöli og lýsi væri í algeru lágmarki og færi fremur hækkandi, en þær vonir hafa brugðizt. Og í þriðja lagi var í bráðabirgðauppgjöri því frá frystihúsunum, sem fyrir lá í nóv. á s.l. ári fyrir árið 1966, ekki gert nægjanlega ráð fyrir því verðfalli, sem átt hafði sér stað, og staða frystihúsanna var því mun lakari heldur en jafnvel þeir sjálfir höfðu gert ráð fyrir. Þegar heildarathugunum var lokið, eins og ég gat um áðan, upp úr áramótum, lá ljóst fyrir, að frekari aðstoðar var þörf, og ríkisstj. féllst á að beita sér fyrir sérstakri aðstoð að upphæð 320 millj. kr. Þá vaknaði sú spurning, hvernig afla bæri þess fjár. Á fjárl. 1968 voru áætlaðar um 250 millj. kr. í greiðsluafgang, en síðan afgreiðsla fjárl. fór fram hefur Alþ. samþ. tollalækkun, sem nemur um 160 millj. kr., þannig að aðeins er um að ræða 90 millj. kr. af greiðsluafganginum 1968 til ráðstöfunar í þessum efnum. Á það skorti 230 millj. kr. Ákvörðun um verðhækkun á áfengi og tóbaki er talin gefa af sér 40 millj. kr., þannig að um 200 millj. kr. skortir til þess að geta staðið við áðurnefnt loforð ríkisstj. um að beita sér fyrir 320 millj. kr. aðstoð. Tvær leiðir voru þá færar - sú fyrri skattahækkun, en sú síðari að draga úr útgjöldum ríkisins, þannig að hægt væri að reka ríkissjóð hallalaust, en samt láta í té fyrrgreinda upphæð. Ríkisstj. hefur með frv. því, sem hún hefur lagt fyrir Alþ., lagt til, að síðari leiðin yrði farin, og gerir till. í frv. á þskj. 359 um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda. Hæstv. fjmrh. gerði hér við 1. umr. ítarlega grein fyrir því, í hverju þessar ráðstafanir væru fólgnar, þannig að ég mun aðeins í stuttu máli rekja þær svo og gera grein fyrir brtt., sem meiri hl. fjhn. flytur á þskj. 405, en meiri hl. fjhn. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem þar eru fluttar. Minni hl. fjhn. mun gefa út sérstök nál. og gera þar grein fyrir sinni afstöðu til málsins. Í frv. er sumpart gert ráð fyrir beinni lækkun á rekstrarliðum, þ.e. útgjaldaliðum fjárl., svo og gert ráð fyrir að fjármagna sumar þær framkvæmdir, sem ætlunin er að ráðast í á þessu ári, með lántöku innan framkvæmda- og fjáröflunaráætlunar ríkisstj. fyrir árið 1968. Við 1. gr. frv., þar sem flestir liðir til lækkunar rekstrarútgjalda eru, leggur meiri hl. fjhn. fram eina brtt., þ.e. við 9. tölul., þar sem stendur: Byggingarsjóður safnahúss - 1,5 millj. kr. Þetta er fjárframlagið, sem Alþ. hafði samþ. á fjárl. 1968 til byggingar safnahúss. Hér er um að ræða fyrsta framlag í Byggingarsjóð safnahúss, eins og bent var á hér við 1. umr., en þar voru lögð fram þau rök, að með því að fella algerlega niður þetta framlag væri Alþ. að afturkalla ákvörðun sína. Aðrar lækkanir í byggingarsjóði, sem lagðar eru til í 1. gr., eru hins vegar við framkvæmdir, sem þegar hafa verið ákvarðaðar og þar sem sjóðsmyndanir hafa átt sér stað. Því hefur meiri hl. fjhn. lagt til, að í stað þess að fella niður þennan lið úr fjárl. verði hann lækkaður um 1 millj. kr. og eftir standi 500 þús. kr. sem ákvörðun Alþ. um stofnun sjóðs til safnahúss. Í öðrum greinum frv er gert ráð fyrir töluverðum skipulagsbreytingum á sviði fræðslumála og m.a. gert ráð fyrir því - þ.e. í 4. gr. - að dregið verði örlítið úr fjárveitingum í sambandi við skólamálin á árinu 1968 og sérstaklega lögð áherzla á betri skipulagningu. Einnig verði við samningu fjárlagafrv. 1969 gerðar athuganir á því fjármagni, sem nú þegar hefur verið lagt til skóla barna- og unglingastigsins, sem gert er ráð fyrir, að hafi ekki fleiri nemendur en 30 og ekki komi til sameining hreppa í skólahverfi. Við flytjum á þskj. 405 brtt. við 4. gr. Það er nánast umritun á síðari málsl. 4. gr., en merkingarmunur er enginn. Hins vegar töldu nm. réttara að gera þessa breytingu, þar sem skýrar kæmi fram, við hvað væri átt. Í 7. gr. er ákvæði um, að fræðslumálaskrifstofan verði gerð að deild í menntmrn., svo og skulu heyra undir menntmrn. aðrir þeir starfsmenn ríkisins, sem starfa á fræðslumálaskrifstofunni að vísu samkv. öðrum l., svo sem íþróttafulltrúi, bókafulltrúi ríkisins og starfsmenn fræðslumyndasafns ríkisins. Í niðurlagi þessarar gr. er gert ráð fyrir því, að lagabreytingar samkv. þessari gr. komi til framkvæmda, þegar unnt verður að sameina þessar stofnanir og embætti í húsnæði í sömu byggingu. Meiri hl. fjhn. hefur í samráði við hæstv. fjmrh. og menntmrh. flutt brtt., þar sem stendur: „Skipulagsbreytingar samkv. gr. þessari skulu koma til framkvæmda, þegar menntmrh. ákveður.“ Það er að sjálfsögðu engin ástæða til þess að binda slíkar skipulagsbreytingar við það, að hægt sé að hafa húsnæði fyrir þessar stofnanir í einni og sömu byggingu, og því er þessi brtt. flutt. Aðrar gr. frv. gera m.a. ráð fyrir að fella úr l. þá kvöð á ríkissjóði að ætla árlegt framlag sem eins konar endurgreiðslu úr ríkissjóði vegna eyðingar meindýra. Í 11. gr. er gert ráð fyrir, að Póstur og sími annist um skyldusparnað án þess að fá fyrir það sérstaka greiðslu, og í 12. gr. er gert ráð fyrir, að framlag til ferðamála falli niður. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. Í nál. á þskj. 406 kemur fram afstaða meiri hl. fjhn., sem leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem fluttar eru á þskj. 405 og ég hef nú gert grein fyrir.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., ber yfirskriftina: „Frv. til l. um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda.“ Það er í því sambandi ekki ófróðlegt að minnast þess, að útgjöld fjárl. 1959 voru um 1 milljarður kr., en nú eru útgjöld fjárl. komin á 7. milljarð. Það stendur einhvers staðar í þeirri ágætu bók „Viðreisn“, sem allir hv. alþm. og raunar allir landsmenn kannast við, að sýna skuli aðgát í útgjöldum. Og það er sjálfsagt hægt að vera sammála um, að ekki sé seinna vænna að fara að sýna aðgát í útgjöldum, eins og það var orðað á þeim tíma. Og þess vegna hljóta hv. alþm. - eins og aðrir landsmenn raunar - að fagna hverri viðleitni í þá átt að sýna aðgát í útgjöldum og það eins, þó að hún sé veik. En hitt er svo annað mál, að hafi ríkisstj. setið jafnlengi og þessi, án þess að sýna í verki meiri aðgát í útgjöldum, heldur en svo, að fjárl. hafa þanizt út svo sem ég vék að áðan, þá er auðvitað eðlilegt, að menn taki frv. hæstv. ríkisstj. með nokkurri varkárni og vilji skoða þau nokkuð ofan í kjölinn eftir því, sem unnt er á þeim tiltölulega nauma tíma, sem ætlaður er til afgreiðslu þessa máls - eins og raunar venja er hjá hæstv. ríkisstj. um mörg hinna þýðingarmestu og yfirgripsmestu mála, sem hún leggur fram. Í grg. með þessu frv. segir, að þær upphæðir, sem fjallað er um í 1. gr. þess og nema 138 millj. kr., séu hrein lækkun fjárlagaútgjalda. Í 2. gr. er hins vegar fjallað um það, sem nú heitir að fjármagna framkvæmdir með lánsfé. Þetta er ákaflega snyrtilegt orðalag og er notað hér bæði í frv. og grg. þess og í ræðum einnig. En það heitir líka samkv. yfirskrift frv. að gera ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda sem sé að fjármagna framkvæmdirnar með lánsfé. Raunar er einnig í 1. gr. frv. að finna atriði, þar sem gert er ráð fyrir að fjármagna framkvæmdir með lánsfé, og rekur maður þá strax augun í, hversu losaralega virðist vera að undirbúningi þessa máls unnið á ýmsan hátt. Það má vera, að fleira sé af þessu tagi, en ég nefni tvo tölul. úr 1. gr. frv., þar sem þetta er svona. Annars vegar nefni ég 18. liðinn um Orkustofnun. Það kemur að vísu ekki fram í grg. frv., að þar eigi að fjármagna með lánsfé, en það var upplýst í fjhn., að það væri ætlunin að nokkru leyti. Einnig nefni ég 21. lið, þar sem er kostnaður af hægri umferð, en þar er tekin út sú fjárhæð, sem ríkissjóði var ætlað að greiða vegna þessara aðgerða, og það er skýrt þannig og kemur fram síðar í frv., að afla eigi láns til að standa undir þeim kostnaði. Um þessa liði og sérstaklega 18. liðinn um Orkustofnun mætti auðvitað margt segja. Maður getur ekki annað en tekið því með töluverðri tortryggni og ugg, að draga eigi úr fjárveitingu til þeirra aðgerða, sem þessi stofnun hefur með höndum. Þar er annars vegar um að ræða rannsóknir vegna virkjana - og þá fyrst og fremst virkjana fallvatna. Okkur var sagt það í n., að þær rannsóknir væru í raun og veru orðnar það fullkomnar, að þær væru nánast komnar á undan framkvæmdum og mætti vel hægja á þeim. Vel má vera, að þetta sé að einhverju leyti satt, en ég a.m.k. trúi því varlega, og oft hefur það reynzt okkur Austfirðingum svo fyrr og síðar, að rannsóknir og athuganir einmitt á þessu sviði hafa ekki verið á undan tímanum, heldur þvert á móti. Þá er annar þáttur þessara mála, sem lýtur að jarðborunum og rannsókn á jarðhita. Það er einnig mjög varhugavert að mínum dómi að draga úr þeim aðgerðum. Auðvitað er öllum hv. alþm. ljóst - og það dylst engum manni - að í hvert sinn sem slíkar rannsóknir leiða til þess, að hægt er að virkja og taka jarðhitann til nota á einn eða annari hátt, þá er um að ræða stórkostlega þýðingarmikla framkvæmd, sem sparar þjóðinni gjaldeyri í ríkum mæli og er til stórkostlegs hagræðis fyrir þá, er þeirra framkvæmda njóta. Annars er mjög verulegur hluti þeirra lækkana, sem um ræðir í 1. gr. frv., í því fólginn, að það á að skerða þann stuðning, sem undirstöðuatvinnuvegirnir og fyrst og fremst sjávarútvegurinn hefur notið af almannafé. Þar er einnig um að ræða slíkar aðgerðir varðandi landbúnaðinn, þ.e. í 13. lið, sem fjallar um mjög mikla lækkun á því fé, sem varið hefur verið til starfsemi Landnámsins. Það skal að vísu ekki vefengt í meginatriðum, sem segir í grg. frv., að nú sé þannig ástatt í landbúnaði, að yfirleitt sé ekki ástæða til að ýta undir byggingu nýbýla. En á hitt verður að benda, að ástandið í landbúnaðinum er nú yfirleitt mjög alvarlegt. Bændur og verzlunarfélög þeirra standa frammi fyrir því að finna ráð til þess, að bændur geti keypt áburð í vor með eðlilegum hætti, og - auk þess þurfa þeir að geta leyst út óvenjulega mikið magn af fóðurbæti vegna hins erfiða árferðis. Bændurnir sjálfir standa einnig frammi fyrir því, þegar örlítið lengra er horft fram, að sjá fram á enn aukin og stóraukin vandræði og erfiðleika á því að láta enda ná saman, þegar þetta ár verður gert upp. Það er þess vegna, þegar á heildina er litið, síður en svo ástæða til þess að draga úr stuðningi þess opinbera við íslenzkan landbúnað nú. Hitt er annað mál, að það er að okkar dómi, sem skipum 1. minni hl. fjhn., ástæða til þess að breyta nokkuð verkefnum Landnámsins, og að því lýtur brtt. okkar um þetta efni. Og ég vil geta þess hér, að sú brtt. er í samræmi við ályktanir, sem gerðar hafa verið á fundum bændasamtakanna nú fyrir skömmu. Varðandi þá liði, sem snerta stuðning við sjávarútveginn, er vissulega margs að gæta. Fjórtándi og 15. liður eru um það að lækka framlög til fiskmats og síldarmats um 4 millj. kr. Eftir þeim upplýsingum, sem við fengum í fjhn. um þessi atriði, er hér um að ræða nálægt 50% lækkun á þessum liðum. Það hefur hingað til verið hald manna, að gæðamat á framleiðsluvörum landsmanna - á útflutningsframleiðslunni ekki sízt - skipti mjög miklu máli, þ.e. hvernig það væri framkvæmt og hvernig að því væri staðið. Nú er auðvitað ekki nema gott eitt um það að segja, að í þessum liðum sé gætt allrar hagsýni. En það virðist með miklum ólíkindum, að nú - eftir að nokkuð er komið fram á nýtt ár - sé allt í einu hægt, án þess að það jafngildi skertri starfsemi á þessu sviði, að minnka um helming kostnað við þessa starfsemi. Það er vikið að þessum liðum í grg. og sagt, að í undirbúningi sé löggjöf um breytta tilhögun á þessum málum. En ekkert er sagt um það í grg., hvenær vænta megi frv. um þá lagabreytingu. Og það er heldur engum getum að því leitt þar, hvenær slíkt frv. gæti orðið að l., og enn síður er það rökstutt, hvenær þau lög gætu farið að verka á þann hátt að draga um helming úr kostnaði við mat á útflutningsvörunum. Í 16. tölul. er svo rætt um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Þar er lagt til að lækka framlög til hans um 11 millj. kr., og það er sagt, að Aflatryggingasjóður standi það vel, að þetta sé óhætt. Sjóðurinn muni geta haldið uppi eðlilegri starfsemi á þessu ári þrátt fyrir þessa skerðingu. Við, sem skipum 1. minni hl. fjhn., teljum ekki, að það hafi verið færð nægileg rök fyrir þessu til þess, að við getum á þetta fallizt. Í 17. tölul. er ákvæði um að lækka framlag til Fiskveiðasjóðs Íslands um 30 millj. kr. Þetta er rökstutt á þann hátt, að gerðar hafi verið ráðstafanir til eflingar sjávarútveginum og m.a. alveg sérstaklega til þess að gera útgerðinni fært að greiða af lánum sínum til Fiskveiðasjóðs. Nú er alveg nýlega - aðeins fyrir fáum vikum - búið að gera þessar ráðstafanir, sem þarna er vikið að. Þetta hefur því á sér afar einkennilegan blæ, að mér finnst. Okkur var að sjálfsögðu sagt, að sú aðstoð, sem var látin í té við útveginn, væri miðuð við þarfir hans og mætti með engu móti minni vera. Nú virðist það komið í ljós eftir þessar vikur, að þarna geti útvegurinn gefið til baka 30 millj. kr. Þetta eru dálítið einkennilegar stjórnunaraðgerðir. Þetta er svo sem ekkert meira en hv. alþm. eiga að venjast. Gengið var fellt í nóv. Okkur var sagt það, og það kom alls staðar fram í blöðum og útvarpi, að gengislækkunin hefði verið rækilega undirbúin af Efnahagsstofnuninni og nákvæmlega að því gáð, hvað hún þyrfti að vera mikil til þess fyrst og fremst, að útflutningsframleiðslan gæti haldizt í horfi. Þessar fullyrðingar stóðu fram yfir áramót, og menn fóru heim í jólafrí af Alþ. með þetta veganesti. Svo vita hv. alþm. og öll þjóðin, hvað síðar gerist. Það má því kannske segja, að við þurfum ekkert að undrast það, þó að seinna dæmið hafi ekki verið alveg rétt reiknað og nú sé hægt að taka aftur 30 millj. kr. frá sjávarútveginum. En þessir liðir, sem varða sjálfa undirstöðuatvinnuvegina, eru í senn svo tortryggilegir og þar er fjallað um svo þýðingarmikla hluti, að 1. minni hl. fjhn. leggur fram brtt., sem m.a. fjalla um þá og raunar þá liði eina í l. gr. frv., þó að vissulega sé margt við marga aðra liði að athuga. Í 1. gr. er mjög verulegur hluti af þeirri lækkun, sem um ræðir, fenginn á þennan hátt, þ.e. með því að skerða stuðning við undirstöðuatvinnuvegina, en auk þess er þar um ýmsa aðra liði að ræða, þar sem er alveg augljóst, að mjög skortir á nægilegan undirbúning, til þess að vænta megi þess sparnaðar, sem þar er fyrirhugaður. Og ég vil nú bara spyrja: Hvernig á annað að vera? Fjárl. voru afgreidd örfáum dögum fyrir jól - það er ekki lengra síðan - og þá var auðvitað fullyrt og staðhæft oft og mörgum sinnum af hálfu stjórnarliðsins og af hálfu hæstv. fjmrh., að gætt hefði verið fyllstu ráðdeildar og sparnaðar í sambandi við gerð fjárl. bæði við undirbúning þeirra í rn. og á öðrum þeim stöðum, þar sem að honum er unnið, og við meðferð Alþ. og þá afgreiðslu á frv. þar, sem meiri hl. fjvn. mótaði. Auðvitað var þetta rangt. Þessa hafði ekki verið gætt. En hitt er svo annað mál, að þess er engan veginn að vænta, að nokkrum vikum síðar sé búið að vinna nokkuð raunhæft í því að draga úr raunverulegum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. Ýmsir tölul. í 1. gr. bera þess alveg ljóslega merki, ef að er gáð. Ég nefni í því sambandi ákvæðin um lækkun á rekstrarkostnaði skóla barna- og unglingastigsins. Það er ekki hægt að sjá það af grg. og öðrum upplýsingum, að þar sé búið að búa svo um hnúta, að þessi sparnaður verði raunverulegur og að sú upphæð sparist, sem þar er talað um, án þess að skerða í nokkru þjónustu skólanna, en það er staðhæft í grg., að það sé alls ekki ætlunin að draga úr henni. Annað dæmi vil ég nefna, þar sem raunverulegur sparnaður hefur ekki verið undirbúinn, heldur þvert á móti liggur ljóst fyrir, að hann hafi ekki verið undirbúinn. Það er varðandi almennan löggæzlukostnað. Um þann lið segir beinlínis og skýrum orðum í grg. frv., að ekki sé búið að semja ákveðnar till. um þann samdrátt. Einnig er gert ráð fyrir, að Ríkisábyrgðasjóður muni komast af með 10 millj. kr. minna en ráðgert er í fjárl. Það er rökstutt með því, að búið sé að gera svo mikið fyrir sjávarútveginn og hann njóti svo mikils hagnaðar af gengislækkuninni og af öðrum þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið hans vegna, að það muni breyta útkomunni frá því, sem áætlað var í fjárl., og bæta hag Ríkisábyrgðasjóðs um 10 millj. kr. Vera má, að þetta standist. Það er auðvitað ekki hægt að fullyrða um það á þessari stundu. En mörgum verður sjálfsagt að spyrja, hvort nýjustu viðreisnaraðgerðir í þágu útgerðarinnar reynist slíkar, að hægt sé með rökum að reikna með því, að þarna verði afgangs 10 millj. kr. miðað við það, sem áætlað var fyrir jól. Og það má þá einnig spyrja: Var í þeim útreikningum, sem þá fóru fram, tekið tillit til þessara 10 millj. kr.? Ég hef auðvitað ekki séð þá útreikninga. En það dreg ég mjög í efa. Heldur ætla ég, að þessar 10 millj. kr. hafi verið fundnar eftir á - bara svona hinsegin án þess að menn hefðu fyllilega rökstudda ástæðu til þess að gera ráð fyrir, að sú áætlun stæðist, og það er auðvitað margt fleira í 1. gr. þannig, að það orkar mjög tvímælis, að þær tölur, sem þar eru, komi að gagni á þessu fjárlagaári. Hvernig eru t.d. rotturnar komnar inn í þetta frv.? Það er gert ráð fyrir tæplega 1 millj. kr. sparnaði á eyðingu meindýra - sérstaklega rottum - en í grg. er það beinlínis tekið fram, að sá sparnaður muni ekki koma að gagni fyrr en á árinu 1969. Af hverju eru þá rotturnar þarna? Þetta er gott dæmi um þau vinnubrögð, sem viðhöfð eru við undirbúning þessa máls og samningu frv. og grg. þess. Því miður eru ýmsir liðir í 1. gr., sem fyrst og fremst eru settir til að sýnast, en einkum þó liðirnir varðandi Póst og síma, þ.e. 25. og 26. liður gr. En á þeim liðum er samtals gert ráð fyrir að spara 8 millj. 150 þús. kr., þ.e. hætta að greiða kostnað við skyldusparnað og kostnað við framkvæmd orlofslaga. Maður hefði haldið, að Póstur og sími væri ríkisstofnun og að af því leiddi, að séu teknar af Pósti og síma 8 millj. kr. tekjur, verði útkoman hjá Pósti og síma bara 8 millj. kr. verri. Þess vegna sé með engu móti hægt að rökstyðja, að þarna sparist 8 millj. kr. fyrir ríkið vegna þess að Póstur og sími og ríkissjóður eru fjárhagslega eitt í raun og veru. Það er auðvitað ekki hægt að verjast þeirri hugsun, að frestanir á nýteknum ákvörðunum Alþ. - sumar koma fram í fjárl. og aðrar hafa verið ákveðnar með sérstökum l. - eru auðvitað mjög óviðfelldnar, svo að ekki sé meira sagt, t.d. frestun á stofnun prófessorsembætta við Háskóla Íslands og frestun á því að leggja fé í Byggingarsjóð safnahúss, enda hefur niðurstaða hæstv. ríkisstj. orðið sú, að varla sé verjandi að fella alveg niður framlag til sjóðsins, þar sem ákvörðun um stofnun hans var tekin við afgreiðslu þessara fjárl. Og í brtt. hv. meiri hl. fjhn. á þskj. 405 er lagt til, að þessi liður skuli ekki lækka um 1 millj. og 500 þús. kr., heldur um 1 millj. kr. Í þessu felst viðurkennig á því, að það sé mjög óeðlilegt að gera slíkar ráðstafanir. Nú eru auðvitað fáar reglur svo, að ekki séu án undantekninga, og auðvitað getur skapazt það ástand, að breyta þurfi ákvörðunum Alþ. og breyta þurfi fjárl., skömmu eftir að þau hafa verið sett. En það virðist vera að komast á sú hefð hjá þessari hæstv. ríkisstj., að ráðast á fjárl. með breytingum fáum vikum eða mánuðum eftir að þau hafa verið samþ. Þetta er ekkert einsdæmi, heldur hefur þetta verið endurtekið, og að minni hyggju er þetta mjög óeðlileg aðferð. Hún er það í eðli sínu, og hún fer í bága við anda og tilgang stjórnarskrárinnar, sem beinlínis segir, að fjárl. skuli sett fyrir fram fyrir hvert ár. Þessar margendurteknu breytingar á fjárl. sýna það og sanna, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki það vald á efnahagsmálunum, sem ríkisstj. þarf að hafa. Og hún hefur ekki getu eða aðstöðu til að gera sér grein fyrir ástæðunum og gera áætlun fram í tímann - jafnvel ekki einu sinni fyrir hálft ár, hvað þá meira. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að í stað þess að greiða úr ríkissjóði framlög til menntaskólanna á Akureyri, Laugarvatni og í Hamrahlíð og til Landspítalans, þá skuli ríkisstj. heimilað að afla lánsfjár til þeirra með sömu fjárhæðum og stóðu í fjárl. Hér er um enn eina gerbreytingu á nýsamþykktum fjárl. og ræða, og má kannske segja, að nauðsyn brjóti lög. Hvað skal gera á erfiðum tímum? En þá koma menn aftur að því, að þetta er bara ekkert nýtt, og sótt hefur í þetta horf í vaxandi mæli hjá núv. hæstv. ríkisstj., að hlutur verklegra framkvæmda - sá, sem greiddur er beint úr ríkissjóði - fer minnkandi í fjárl., en það fer vaxandi, að til þeirra verklegu framkvæmda, sem þó eru ákveðnar í fjárl., séu tekin lán, sem auðvitað þarf svo að borga aftur fyrr eða síðar. Og einmitt þetta ásamt með tíðum breytingum á nýlega gerðum fjárl. sýnir, að ríkisstj. veldur ekki sínu hlutverki. Hún hefur ekki haft vald á þenslu ríkisbáknsins fremur en efnahagsmálunum almennt. Það var fyrsta boðorð ríkisstj. að koma atvinnuvegum þjóðarinnar og rekstri þeirra á heilbrigðan grundvöll. Engan veginn hefur tekizt að framfylgja því boðorði. Það átti að sýna aðgát í útgjöldum og það hefur ekki tekizt betur en raun ber vitni, heldur hefur þenslan í ríkisbákninu verið gífurleg. Og það þarf áreiðanlega að gæta fullrar varúðar í því að fjármagna með lánsfé í æ vaxandi mæli framkvæmdir, sem ekki beinlínis skila arði og geta þess vegna ekki á þann hátt staðið undir sér sjálfar, þó að bráðnauðsynlegar kunni að vera fyrir þjóðfélagið. Það þarf að gæta fyllstu varúðar í því. Í 5. gr. frv. og 7. gr. þess eru allróttæk ákvæði um breytta tilhögun á yfirstjórn fræðslumála. Í 5. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í stað ákvæða um námsstjórn í l. nr. 34/1946, um fræðslu barna, l. nr. 48/1946, um gagnfræðanám, l. nr. 49/1946, um húsmæðrafræðslu og l. nr. 49/1967, um skólakostnað komi: Verja skal 2 millj. kr. á ári til námsstjórnar fyrir allt landið og til framkvæmdar skólakostnaðarl., nr. 49/1967. Skal 300 þús. kr. af þeirri fjárhæð varið til námsstjórnar í einstökum námsgreinum samkv. nánari ákvörðun menntmrn.“ Og í 7. gr. segir í 1. lið svo: „Fræðslumálaskrifstofan skal vera deild í menntmrn., og falla jafnframt úr gildi lög nr. 35/1930, um fræðslumálastjórn, og önnur ákvæði, sem brjóta kunna í bága við þetta.“ Og síðan segir í næsta tölul.: „Fjármálaeftirlit skóla skal vera deild í menntmrn., og breytast ákvæði IV. kafla l. nr. 49/1967, um skólakostnað, í samræmi við það, svo og önnur ákvæði, er brjóta kunna í bága við þetta.“ Og hliðstæð ákvæði eru í 3. tölul., þar sem fjallað er um Fræðslumyndasafn ríkisins, og í 4. tölul., sem fjallar um íþróttafulltrúa. Þar segir, að íþróttalög nr. 49/1956 breytist til samræmis við það, sem áður er ákveðið. Og í niðurlagi þessarar gr. segir svo: „Lagabreytingar samkv. þessari gr. koma til framkvæmda, þegar unnt verður að sameina þessar stofnanir og embætti í húsnæði í sömu byggingu.“ Í 5. gr. og 7. gr. er í fyrsta lagi um það að ræða að fella niður starfsemi námsstjóra í núv. mynd. Það virðist þó ætlunin að setja á vetur - að mér skildist - fjóra námsstjóra. En í stað þess, sem þeir áður hafa haft, fá þeir nú það hlutverk að hagræða stundaskrám. Nú skal ég ekkert segja um það á þessari stundu, því að til þess brestur mig kunnugleika, hvort þetta er æskilegt. Ég ætla ekki að mæla á móti því, en ég hef heldur enga aðstöðu til þess að samþykkja það fyrir mitt leyti. Í 7. gr. er í 1. tölul. ákveðið að fella með öllu úr gildi lög um fræðslumálastjórn, og skal fræðslumálaskrifstofan vera deild í menntmrn. Nú er þess að gæta - og ég vænti, að öllum hv. alþm. sé það ljóst - að í l. um fræðslumálastjórn eru fjölda mörg ákvæði um tilhögun á stjórn fræðslumálanna í landinu. Með því að fella þessa löggjöf úr gildi með einni setningu, eins og hér er lagt til, falla auðvitað öll þessi ákvæði úr gildi um leið. Og mér skilst, að með þessu móti sé lagt á vald menntmrh., hvernig haga skuli framkvæmd hinna ýmsu þátta, sem um er fjallað í lögum um fræðslumálastjórn og of langt yrði að rekja hér. Mér skilst, að það verði þá á hans valdi alveg, hvernig með þessi mál skuli farið. Í 2., 3. og 4. tölul. þessarar gr. fyrirfinnst alls staðar þetta orðalag: Og breytast lög nr. þetta og þetta í samræmi við það. Hvers konar löggjafarstarfsemi er þetta eiginlega? Hvernig eiga þeir, sem starfa hljóta eftir þessum l. í framtíðinni, að vita, hvað upp er og hvað niður? Vera má, að lögfræðingar verði færir um að skýra það á eftir í einstökum atriðum, hvað það er í a.m.k. þrennum lögum, sem breytast á í samræmi við það, sem koma skal í þessum lögum hérna. Ég veit ekki til þess, að nokkur einstakur alþm. hafi leyft sér að bera fram frv. til l. um breytingu á l. formað þannig. Mér sýnist þetta alveg fráleitt. Ég hygg líka, að það sé frekar fátítt, að gildistökuákvæði l. sé á þann hátt, sem hv. meiri hl. menntmn. leggur til, þ.e. að l. taki gildi, þegar ráðh. dettur í hug. En meðferð þessara mála í heild, sem fjallað er um í 5. og 7. gr. frv., er ófullnægjandi, þ.e. að ætla að breyta yfirstjórn svo þýðingarmikils málaflokks, eins og menntamálin vissulega eru, með þessum örfáu pennastrikum í þessu frv., án þess, að um þau sé fjallað á þinglegan hátt í menntmn. beggja hv. þd. Ég tel með öllu fráleitt og algerlega óhæfilegt að vinna þannig að þýðingarmiklum málum. Ég bjó eftir því í ræðu hæstv. fjmrh., að þetta væri ekki alveg upp á það bezta, en hann taldi, að það hefði bara verið svo erfitt að breyta öllum þeim l., sem þurft hefði að breyta. En þessum aðferðum hljótum við eindregið að mótmæla í minni hl. hv. fjhn. og leggja til, að þessar greinar verði hreinlega felldar úr frv. Framar öllu fjallar þetta frv. um sparnað á fjárl. þessa árs, og til þess er það fram sett fyrst og fremst, að endar nái saman á nýafgreiddum fjárl. Að vísu er skotizt úr leið í einstökum greinum, hvað þetta varðar, eins og t.d. um Landnám ríkisins. Ég held, að það sé nú eina greinin, sem gilda á bæði 1968 og 1969. Sama má segja um rotturnar; það er beinlínis tekið fram í grg., að sparnaðurinn á þeim lið komi ekki til framkvæmda fyrr en á árinu 1969, að ég hygg. Við sjáum ekki, að það sé óhjákvæmilegt að hafa hinar róttæku lagabreytingar, sem 5. og 7. gr. fela í sér, inni í þessum l., né heldur, að það sé að bregða fæti fyrir veika sparnaðarviðleitni hæstv. ríkisstj., þó að þessar lagagr. verði hreinlega felldar brott. Á þskj. 413 eru brtt. 1. minni hl. fjhn., og ég hef vikið nokkuð að þeim nú þegar. Ég vil aðeins rifja það upp, að við leggjum til, að niður falli úr 1. gr. 13. liður um Landnám ríkisins, 16. liður um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins og 17. liður um Fiskveiðasjóð Íslands. Við vildum ekki, þó að við hljótum að gagnrýna mjög ýmsa fleiri liði í 1. gr., flytja víðtækari brtt. við hana, heldur binda okkar till. eingöngu við þá liði, sem beint snerta stuðning við sjálfa undirstöðuatvinnuvegina. Önnur brtt. okkar er um það, að 5. gr. falli niður, og sú 3. um það, að 7. gr. falli niður. En 4. brtt. er um orðun á 8. gr. frv., þar sem fjallað er nánar um framlög til Landnámsins. Við leggjum til, að gr. orðist eins og á þskj. segir, og það er í samræmi við ályktanir frá samtökum bænda og í samræmi við þá skoðun okkar, sem ég lýsti áðan, að þannig sé nú ástatt í íslenzkum landbúnaði, að ekki sé fært að minnka stuðning hins opinbera við hann, þó að eðlilegt sé að hnika til verkefnum og leggja til hliðar þau, sem unnið hefur verið að um langa hríð, en taka upp önnur, sem nú kalla mjög að, og gætu haft mikla þýðingu fyrir landbúnaðinn. Að lokum vil ég aðeins segja þetta: Mér virðist frv., sem hér liggur fyrir, vera enn þá eitt dæmi um gjaldþrot stjórnarstefnunnar og ekki það ógleggsta. Á stjórnartímabilinu hefur í efnahagsmálunum verið komið af stað óheillaþróun, og hún er hröð. Ég minni aftur á útþensluna í fjárl. á stjórnartímabilinu. Þessi óheillaþróun var í fullum gangi áður - löngu áður en verðfall á heimsmarkaði og minnkandi afli fóru að segja til sín. Það tókst fyrir kosningar að blekkja margan kjósanda og stöðva sig augnablik á skriðinu með því að notast við tekjuafgang góðæranna og gjaldeyrissjóðinn. Og það var tekið óstinnt upp þá, þegar bent var á blekkingarnar. Hvað hefði stjórnarliðið sagt, ef stjórnarandstæðingar hefðu nákvæmlega séð fyrir atburðarásina frá því t.d., að þing kom saman í haust, og til þessa dags og hefðu nákvæmlega sagt fyrir um hana? Hvað hefði þá verið sagt? Þó að hraði hafi verið í óheillaþróuninni fram á þetta ár, þá hefur hann aukizt enn og margfaldazt. Og allt það, sem gerzt hefur í vetur, t.d. hér á hv. Alþ., þ.e. flutningur efnahagsmálafrv. á sínum tíma, gengislækkunin og það, sem henni fylgdi, ráðstafanir eftir áramótin til bjargar útveginum, verkfallið og afleiðingar þess og að ég tali nú ekki um, ef menn færu að rekja allt það, sem bara nú á síðustu mánuðum hefur komið fram utan þingsala í atvinnulífinu og á ótalmörgum sviðum - hefði þetta allt verið sagt fyrir nokkurn veginn nákvæmlega, eins og það hefur gengið til, fyrir alþingiskosningarnar í vor, held ég, að það hefði komið hljóð úr horni frá stuðningsmönnum núv. hæstv. ríkisstj. Og það þarf áreiðanlega meira til að snúa þessari þróun við og koma hér aftur á eðlilegum háttum, heldur en það frv., sem hér er til umr.



Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram í þessum umr., má líta á þetta frv. ríkisstj. sem einn lið í tillagnagerð hennar á þessum vetri um sérstakar ráðstafanir í efnahagsmálum, en um þau atriði hefur ríkisstj. flutt hér á Alþ. allmargar till. Það var í upphafi þings í októbermánuði, að ríkisstj. lagði fram fjárlagafrv. fyrir árið 1968, og um leið gerði hún grein fyrir þeim ráðstöfunum, sem hún taldi, að nauðsynlegt væri að gera eins og komið var í efnahagsmálum. Það vakti þá strax nokkra athygli, að till. ríkisstj. í þingbyrjun miðuðust við að auka enn allverulega tekjur ríkissjóðs og við það, að ríkisstj. teldi óhjákvæmilegt að auka talsvert enn á hin almennu ríkisútgjöld. Efnahagstill. ríkisstj. fólu það í sér, að lagðir yrðu á allmargir nýir skattar eða nokkrar álögur í nýrri mynd, sem talið var, að mundu nema í kringum 350 millj. kr. á ársgrundvelli, en enn fremur fólu þessar till. í sér það, að ríkissjóður drægi úr greiðslum sínum til lækkunar á vöruverði, sem næmi rétt rúmum 400 millj. kr. á ári. Það var svo að skilja á hæstv. ríkisstj., þegar hún lagði fram þessar till., og þegar hún lagði fram sitt fjárlagafrv. fyrir árið 1968, að hún teldi, að komast mætti yfir þá efnahagserfiðleika, sem þá höfðu komið fram, ef farið yrði að þessum ráðum hennar. Í till. ríkisstj. var gert ráð fyrir því, að launþegar í landinu yrðu að taka á sig talsverða kjaraskerðingu. Miðað við þá vísitölu, sem þá var enn í gildi, var talið í útreikningum ríkisstj. sjálfrar, að kjaraskerðingin mundi nema í kringum 71/2%. Ríkisstj. lagði á það mikla áherzlu í sínum málflutningi í sambandi við þessar ráðstafanir, að þjóðarbúið sem heild hefði orðið fyrir miklu áfalli á árinu 1967, þjóðartekjurnar yrðu miklu minni en áður og þess vegna yrðu allir að sætta sig við nokkru minni tekjur en áður, því að slíkt væri óhjákvæmilegt. En þó að ríkisstj. hefði uppi þennan málflutning, þá miðaði hún sínar till. við það, að ríkissjóður ætti að fá meiri tekjur en nokkru sinni áður og hann þyrfti að hafa hærri útgjöld en áður. Bent var á af hálfu okkar stjórnarandstæðinga, að þetta væri mjög óeðlilegt, að ríkisstj. - og alveg sérstaklega fjmrh. - stæði að till. um að krefjast þess, að launþegar allir í landinu, og helzt allir landsmenn, tækju á sig verulega kjaraskerðingu og yrðu að sætta sig við lægri ráðstöfunartekjur en áður, en hann gerði jafnt kröfur um það að fá meiri tekjur til þess að spila burt á vegum ríkissjóðs. En þó að hér væri fundið að þessum till., hnikaði ríkisstj. ekki til sínum ásetningi. Hún hélt sínu striki og fékk fjárl. afgreidd á þeim grundvelli, að gengið var út frá því, að tekjur ríkissjóðs ættu enn að hækka frá því, sem áður var, og útgjöldin enn að aukast. Þegar við Alþb.-menn bentum á það, að miðað við þær aðstæður, sem þá höfðu skapazt, væri alveg óhjákvæmilegt að horfast í augu við þann vanda að reyna að færa nokkuð niður ríkisútgjöldin, sem höfðu farið mjög hækkandi á undanförnum árum, þá komu þau svör frá hæstv. ríkisstj. og alveg sérstaklega frá hæstv. fjmrh. við þessum ábendingum okkar, að ekki væri unnt að koma fram neinum sparnaði í ríkisrekstrinum og till. af okkar hálfu um að reyna að færa niður kostnaðinn á ýmsum sviðum væru óraunhæfar og óframkvæmanlegar. Í sambandi við þessar umr. benti ég m.a. á það, að útgjöld ríkissjóðs hefðu farið ört hækkandi á undanförnum árum. Þannig má t.d. á það benda, að ríkisútgjöldin öll voru árið 1962 talin 1752 millj. kr. samkv. fjárl., árið 1963 voru þau komin upp í 2198 millj. kr., 1964 upp í 2696 millj. kr., 1965 upp í 3529 millj. kr., 1966 upp í 3800 millj. kr., 1967 upp í 4711 millj. kr. og fjárlagafrv. ríkisstj. fyrir árið 1968 voru útgjöldin komin nokkuð yfir 5000 millj. kr. - allt á sambærilegum grundvelli. Þó má segja, að á þessum árum hafi hækkunin á ríkisútgjöldunum verið enn meiri en þessar tölur segja til um, því að þýðingarmiklar greiðslur á vegum ríkisins, sem voru taldar með hinum almennu útgjöldum ríkisins árið 1962, eins og öll framlög til vegagerðar og brúarsmíði, sem nú eru í kringum 300 millj. kr. á ári, hafa verið felldar brott; þær voru sem sé taldar með í heildarútgjöldunum 1962, en eru ekki taldar með í útgjöldunum nú 1968, þegar þau eru komin yfir 5000 millj. kr. En á þessu tímabili frá t.d. 1962 til 1968 er því augljóst, að heildarútgjöld ríkissjóðs eins hafa meira en þrefaldazt. Það hefur lengi verið mín skoðun, að þenslan í ríkissjóði hafi í þessum efnum verið mun meiri en undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar gátu staðið undir með góðu móti. Og þegar það kom einnig til, að undirstöðuatvinnuvegirnir urðu fyrir miklu áfalli, erfiðleikar sóttu að og tekjurnar minnkuðu, var það að mínum dómi alveg fráleitt að ætla sér að halda uppi þeirri stefnu, að enn þá skyldu ríkisútgjöldin almennt séð eiga að hækka. En við þessa meginstefnu var afgreiðsla ríkisstj. á fjárlagafrv. fyrir árið 1968 miðuð. Það skal ég fúslega viðurkenna, að það er alltaf erfitt, eftir að búið er að hækka útgjöld og miða ýmsar ráðstafanir á vegum hins opinbera við há útgjöld, að koma því fram að lækka útgjöldin. En það þurfti að viðurkenna það einmitt við þessar aðstæður, að vinna ætti að lækkun ríkisútgjalda en ekki taka ábendingu okkar Alþb.- manna á þann hátt, sem ríkisstj. því miður gerði, þ.e. að segja, að þetta væri tal um óraunhæfa og óframkvæmanlega hluti, og vísa till. okkar í þessum efnum frá; það var röng stefna. Ég tel fyrir mitt leyti, að það frv., sem hér liggur nú fyrir frá hv. ríkisstj. um nokkra lækkun á ríkisútgjöldum miðað við það, sem ákveðið var á fjárl., stefni því út af fyrir sig í rétta átt, og frv. sé að þessu leyti lofsvert. Þar sé réttilega tekið á málum, að svo miklu leyti, sem þetta frv. miðar að því að reyna að færa ríkisútgjöldin niður á raunhæfan hátt, en það gerir þetta frv. að talsverðu leyti. Það er að vísu mín skoðun, að í þessu frv. felist engan veginn sú niðurfærsla á útgjöldum ríkisins, sem látið er í veðri vaka af hálfu ríkisstj. í sambandi við flutning þessa máls. Lækkunin á ríkisútgjöldunum er engan veginn svo mikil sem þar er gert ráð fyrir. Auk þess er það auðvitað alltaf svo, að það kann að vera erfitt að fá fulla samstöðu um, á hvaða liðum skuli sparað og á hvaða útgjaldaliðum sé ekki hægt að spara. Þar greinir mig líka nokkuð á við hv. ríkisstj., en þó get ég samþykkt margar af till. hennar, sem koma fram í þessu frv. Ég gat þess hér í upphafi míns máls, að það mætti í rauninni líta á þetta frv. sem einn lið í tillagnagerð ríkisstj. á þessum vetri í efnahagsmálum. Ég held, að það verði ekki deilt um, að svo sé. Það væri því auðvitað full ástæða til þess að rifja það upp í sambandi við þetta frv. hverjar hafi verið till. ríkisstj. í efnahagsmálum á þessum vetri. Þar hefur gætt mikils stefnuleysis og fálms að mínum dómi – ekki síður en í sambandi við afgreiðslu fjárl. Það kom undir eins í ljós, að óraunhæft reyndist hjá ríkisstj., að till. hennar, sem hún kallaði frv. um efnahagsráðstafanir, dygðu til að leysa þann efnahagsvanda, sem við blasti. Því var það skömmu eftir að ríkisstj. hafði komið þeim till. á framfæri í þinginu - að hún sá, að þær dugðu ekki, þá var horfið að því ráði að samþykkja hér allmikla gengislækkun. Með þeirri gengislækkun taldi ríkisstj., að allur vandi væri leystur, en það átti auðvitað eftir að koma í ljós tiltölulega fljótlega, að einnig þær till. stjórnarinnar voru ekki nógu traustar. Skömmu eftir að gengislækkunin var ákveðin til viðbótar við fyrri efnahagsmálatillögur - því að gengislækkunin var ekki látin koma í stað efnahagsmálatill., sem áður höfðu verið lagðar fram kom í ljós, að vandinn varð ekki leystur með gengislækkunartillögunum, eins og að framkvæmd þeirra var staðið af hálfu ríkisstj. Ríkisstj. var svo viss í sinni sök, þegar hún hafði lagt fram till. um gengislækkun og fengið þær samþykktar, að hún taldi mögulegt að taka af sjávarútveginum - sem gengislækkunin var auðvitað fyrst og fremst gerð fyrir eins og málum var komið - sannanlega og óumdeilanlega eign hans, þ.e. um 400 millj. kr., sem fengust við gengisbreytinguna, og taldi rétt að ráðstafa þessari upphæð til ýmissa aðila, af því að hinn rétti eigandi þyrfti ekki á þessu að halda. Og í þessum efnum gerði ríkisstj. jafnvel till. um það, að nokkuð af þessum svokallaða gengishagnaði ætti að renna til ríkissjóðs. Á það vildi Alþ. auðvitað ekki fallast og breytti þessum till. hennar, þannig að frá því var fallið, að nokkuð af gengishagnaðinum ætti að renna beint í ríkissjóð. En skömmu eftir að þetta hafði verið samþykkt, varð ríkisstj. að takast beinlínis á við vandamálið og eiga samninga við útflutningsatvinnuvegina. Komst hún þá að raun um það, að hennar fyrri uppsetning á dæminu reyndist alröng. Þá varð hún að semja um að greiða nokkrum þáttum útflutningsframleiðslunnar ekki allri útflutningsframleiðslunni, heldur þeim þáttum, sem eru bundnir við vetrarvertíð - 320 millj. kr. í beint framlag á árinu 1968, og auðvitað röskuðust áætlanir ríkisstj. enn meir við þetta. Um þetta leyti hafði hv. fjmrh. lýst því yfir hér á Alþ., að hann teldi eftir gengislækkunina, að fjárhagur ríkissjóðs yrði með þeim hætti, að hægt yrði að lækka tolla í landinu um upphæð, sem næmi 250 millj. kr., og hann gaf fyrirheit um það, að svo skyldi verða, vegna þess að auðvitað var augljóst, að tekjur ríkissjóðs áttu að stórhækka vegna hækkandi tolltekna við gengisbreytinguna. En aðeins nokkrum vikum eftir að hv. ráðh. hafði gefið þetta loforð hér á Alþ. varð hann að koma hér fram aftur og játa það, að ekki væri hægt að lækka tollana nema um upphæð, sem næmi 159 millj. kr., vegna þess að fyrri áætlanir stæðust ekki. Ríkisstj. hafði gert áætlanir um, að hægt yrði með þeim almenna rökstuðningi, að þjóðarbúið hefði orðið fyrir áföllum á s.l. ári, að koma fram almennri kauplækkun hjá launþegum í landinu, sem næmu ekki minna en 12%. Hún hafði gert sér vonir um þetta, og við þetta var öll hennar áætlun miðuð. Þetta var auðvitað alveg fráleitt miðað við þær aðstæður sem launafólk í landinu bjó við, en verulegur samdráttur var í atvinnulífinu og minnkandi tekjur af þeim ástæðum. Auðvitað var það algjör fjarstæða að ætla sér að koma fram beinni kauplækkun miðað við tímaeiningu, sem næmi í kringum 12%. Þessi 12% voru í stórum dráttum þannig til komin, að fyrst hafði verið gert ráð fyrir því, að kaupmáttur launa mundi lækka með efnahagsráðstöfunum ríkisstj. um 71/2%, en ríkisstj. féllst á það nokkru síðar að skila til baka af því með hækkun á kaupgreiðsluvísitölu 3,4%; þá voru eftir raunverulega af þessum ráðstöfunum um 4%, allt miðað við gömlu kaupgjaldsvísitöluna. Síðan áætluðu efnahagssérfræðingar ríkisstj., að bein verðhækkun í landinu af gengislækkuninni væri ekki undir 8–9%, og ríkisstj. ætlaði að haga framkvæmd mála þannig, að launþegar fengju enga verðlagsuppbót á laun vegna þeirrar verðhækkunar, sem yrði af gengislækkuninni, og heldur ekki neinar verðlagsuppbætur vegna þess, sem á skorti á vísitölugreiðsluna, sem greidd var 1. des. og nam þá 3,4% eða tæplega því. Hún hafði því gert sínar áætlanir um það, m.a. að því er varðaði framleiðsluna í landinu, að hægt væri að koma fram almennri kauplækkun, sem næmi í kringum 12%. Afleiðingarnar af þessum ráðstöfunum ríkisstj. urðu svo þessi löngu og kostnaðarsömu verkföll, sem eru nú nýleyst, vegna þess að í þessum efnum var ríkisstj. að reyna að knýja fram það, sem í rauninni var alveg ómögulegt, að hún gæti komið fram. Forystumenn verkalýðssamtakanna í landinu höfðu lýst því yfir bæði hér á Alþ. og utan Alþ. að verkalýðshreyfingin mundi ekki una slíkum ráðstöfunum sem þessum og þetta fengi ekki staðizt, en ríkisstj. skellti skollaeyrum við þessu og hélt sínu striki; afleiðingarnar urðu þau miklu verkföll, sem allir þekkja. Það er alveg augljóst, að vegna verkfallanna hafa framleiðsluatvinnuvegirnir í landinu tekið á sig fjárhagsbyrðar, sem líklega nema ekki lægri upphæð en þeim styrkjum, sem ríkisstj. var búin að lofa framleiðslunni með samningunum, sem áttu sér stað í janúarmánuði. Þessi dæmi lýsa því auðvitað mjög vel, hve illa hefur yfirleitt tekizt til með ráðagerðir ríkisstj. í efnahagsmálum á þessum vetri. Áætlanir hennar hafa steypzt um koll hver eftir aðra, og fjármunir, sem hún hefur lagt fram til stuðnings framleiðslu, hafa eyðzt upp á örstuttum tíma vegna þeirra ráðstafana, sem ríkisstj. sjálf hefur borið ábyrgð á. En svo að ég víki aftur beint að þessu frv., sem hér liggur fyrir og ég fyrir mitt leyti tel spor í rétta átt, þó að sporið sé ósköp lítið, þá tel ég, að það, sem ríkisstj. er að byrja á með þessu frv., sé út af fyrir sig rétt og óhjákvæmilegt. Ég held, að það þurfi að draga úr útgjöldum ríkissjóðs miðað við efnahagsástand, sem nú er í okkar landi - og það þurfi að draga þar verulega úr og miklu meira en lagt er til í þessu frv. Ég held einnig, að ríkisstj. ætti í fleiri tilfellum að taka hér tillit til þess, sem við í stjórnarandstöðunni höfum verið að benda henni á. Það er t.d. enginn vafi á, að það væri miklu þýðingarmeira fyrir útflutningsatvinnuvegina, að ríkisstj. féllist á það sjónarmið okkar að reyna að færa nokkuð niður ýmis útgjöld, sem hvíla á útflutningsframleiðslunni og íþyngja henni, heldur en lofa henni því, að hún skuli fá vinnuaflið á lægra verði heldur en ríkisstj. getur raunverulega staðið við að veita útflutningsatvinnuvegunum. Ég hef margsinnis bent á, að það er vitanlega hægt að lækka útgjöld þau, sem á framleiðsluatvinnuvegunum hvíla, í mörgum greinum frá því sem verið hefur, og það er sérstaklega brýn þörf á því að gera það, eins og nú er komið. Framleiðslan gat miklu fremur búið við þessar álögur allar og þessi háu gjöld, meðan allt lék í lyndi, meðan verðlagið var hátt á erlendum mörkuðum og meðan aflinn var í hámarki, en þegar samdráttur verður og þegar erfiðleikarnir vaxa, fær útflutningsframleiðslan vitanlega ekki risið undir þessum háu gjöldum. Það er auðvelt mál fyrir ríkisstj. að vinna að því að létta verulega á útflutningsframleiðslunni með því að lækka vexti til hennar til mikilla muna frá því, sem verið hefur. Þetta væri hægt að gera, og það er í rauninni óhjákvæmilegt að gera þetta. Það væri líka hægt að létta á útgjöldum útflutningsframleiðslunnar með því að lengja ýmis lán, sem útflutningsframleiðslan verður nú að standa skil á, vegna þess að lánstíminn er óeðlilega stuttur og hefur beinlínis verið styttur af hv. ríkisstj. með sérstökum lögum hér frá Alþ. Það eru auðvitað margvísleg önnur útgjöld, sem á útflutningsframleiðslunni hvíla, eins og útflutningsgjaldið á sjávarafurðum, sem er mjög óeðlilegt. Auðvitað ber að lækka slík gjöld, og það mundi hafa miklu meiri áhrif til stuðnings útflutningsframleiðslunni heldur en þær till. ríkisstj., sem ganga í þá átt að lækka hið almenna kaupgjald, sem hún síðan hefur ekki afl til að sjá um að lækki. Ég vildi þá víkja nokkuð nánar að einstökum liðum í þessu frv. til þess að gera betur grein fyrir afstöðu minni til þeirra og þá um leið gera grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt hér við frv. Í 1. gr. frv. er að finna samtals 30 tölul., sem allir eiga að miða að því að lækka ríkisútgjöld. Fyrsti liðurinn er um það að lækka nokkuð kostnað í stjórnarráðinu og risnu ráðh., og þar er talað um að lækka þessa kostnaðarliði um 2 millj. kr. Það er mín skoðun, að hér væri hægt að gera mun betur. Hægt væri að lækka þarna allmiklu meir, og það væri vandalítið. Ég hef samt ekki flutt till. um að hækka þennan lið. Ég tel þetta sem sé spor í rétta átt, að dregið sé úr þessum kostnaði sem nemur 2 millj. kr., en ég held, að vandalítið væri að draga úr þessum kostnaði miklu meir en gert er ráð fyrir í frv. Þá er næst að finna í þessari grein frv. nokkur framlög til ýmissa framkvæmda, eins og til Byggingarsjóðs stjórnarráðshúss, kaupa á Viðeyjarstofu o.fl. Að mínum dómi kemur fyllilega til greina að lækka útgjöld af þessu tagi, þegar harðnar í ári, og það verður að reyna að draga nokkuð úr útgjöldum ríkissjóðs. Ég viðurkenni, að það sé mikil þörf á því að byggja nýtt stjórnarráðshús. Hins vegar er það nokkurn veginn vitað mál, að ekki verður ráðizt í þá framkvæmd strax, og því tel ég fyrir mitt leyti, að það komi vel til greina að lækka þessa liði eitthvað. Ég tel sjálfsagt að lækka áætlunarliðinn í sambandi við kaupin á Viðeyjarstofu. Það sýnir sig, að sá liður á fjárl. var óþarflega hár. Engin þörf var á því að hafa hann jafnháan og gert var ráð fyrir. Ég tel því, að vel megi á þessu ári lækka þessa liði. Þá er samkv. 5. lið þessarar greinar gert ráð fyrir nokkrum sparnaði í rekstri skóla almennt. Boðað er, að hægt sé að gera þetta án þess að draga úr starfsemi skólanna í sjálfu sér og hægt sé að koma við þessum sparnaði með vissri hagræðingu. Ég hef ekki aðstöðu til þess að dæma um það, en tek þessu fagnandi fyrir mitt leyti og tel alveg sjálfsagt að reyna að koma þessu fram. Ég vona, að það muni takast. Hér er um svo gífurlega mikinn kostnað af hálfu ríkisins að ræða í sambandi við rekstur skóla, að mér þykir ekki ótrúlegt, að það megi takast og með aukinni hagkvæmni megi spara þarna nokkur útgjöld. Hins vegar mæli ég ekki með því, að dregið sé úr framkvæmd kennslumálanna almennt, og tel, að það beri að skoða marga aðra útgjaldaliði, áður en farið er að hreyfa við slíkum liðum. Þá er samkv. 6. lið gert ráð fyrir því að lækka framlög til skólabygginga um 5 millj. kr. Þar er ekki um háa fjárhæð að ræða, og mér skilst, að þetta eigi ekki að koma að neinni sök, svo að ég er ekki andvígur þessum lið miðað við það ástand, sem ríkjandi er. Þá er samkv. 7. tölul. gert ráð fyrir því að spara í rekstri fræðslumálaskrifstofunnar, á störfum námsstjóra og fræðslustjórans í Reykjavík upphæð sem nemur rúmum 2 millj. kr. Ég vil ekki leggja dóm á það, að hve miklu leyti námsstjórakerfið hefur komið að gagni að undanförnu. Ég dreg þó nokkuð í efa, að það hafi skilað tilætluðum árangri, og ég tel einnig, að það sé ástæðulaust, að ríkið standi undir kostnaði af fræðslustjóraembætti í Reykjavík upp á 800 -900 þús. kr. á ári, en mér hefur skilizt, að svo væri. Ég held, að þarna sé um hagsmunamál Reykjavíkurborgar að ræða, svo að það sé ósköp eðlilegt, að hún kosti þessa starfsemi, af því að ég held, að starf hans komi líka Reykjavíkurborg fyllilega að fjárhagslegu gagni, og því sé ekki bein ástæða til þess að amast við því, þó að þetta falli niður. Ég lít með fullum skilningi á þessa till., sem er undir 7. tölul. Þá er samkv. 8. tölul. gert ráð fyrir því, að spara á Kennaraskólanum 1 millj. kr., og sú skýring hefur verið gefin á þessu, að hér sé um það að ræða að fresta greiðslu á kaupum á bókasafni, en greiðslan þurfi ekki nauðsynlega að fara fram á þessu ári. Ég fyrir mitt leyti get - miðað við þessa skýringu vel fallizt á, að það sé réttmætt að taka upp þennan lið. Þá er samkv. 9. tölul. lagt til að fella niður framlag til Byggingarsjóðs safnahúss, 11/2 millj. kr., en nú hefur verið gerð brtt. í samráði við ráðh. um það, að þarna verði spöruð aðeins 1 millj. kr. og eftir standi fjárveiting í þessu skyni upp á 500 þús. kr. Ég tel miður, að hæstv. ráðh. skuli halda fast við það, að þörf sé á því að taka upp þennan lið í frv. Ég tel, að hér hafi í rauninni verið um stefnuákvörðun að ræða af hálfu þingsins. Hún hafi verið tekin, og það hafi því verið eðlilegt, að þessi fjárveiting hefði staðið. Ríkissjóður hefði ekki þurft að greiða þessa upphæð út, því að ekki hefði verið ráðizt í þessa framkvæmd á árinu; þetta hefði því ekki haft nein áhrif út af fyrir sig á rekstur ríkissjóðs eða hina beinu afkomu á árinu. En þó tel ég mikils um vert, að ráðh. hefur fallizt á að halda þó nokkurri fjárhæð þarna áfram á fjárl. og viðurkenna þar með, að fyrr eða síðar þarf að ráðast í þessa framkvæmd. Í 11. tölul. er gert ráð fyrir því að spara um 2 millj. kr. á lögreglustjóraembættinu á Keflavíkurflugvelli. Um þetta hef ég flutt hér till. nokkrum sinnum á Alþ. við afgreiðslu fjárl., en þá hafa menn ekki verið við því búnir að fallast á að draga úr þessum löggæzlukostnaði, sem hefur farið hækkandi frá ári til árs, og er nú svo komið, að ríkissjóður er farinn að greiða í löggæzlukostnað á Keflavíkurflugvelli innan girðingar um 9 millj. kr. á ári - bara í löggæzlukostnað - en samtals í tollgæzlu og löggæzlukostnað þar á vellinum rétt um 19 millj. kr. Ég tel, að í þessum efnum sé um algera óþarfaeyðslu að ræða, sem ekki nái nokkurri átt og eigi að færast niður. Ég geri því till. um það, að á þessum lið verði ekki aðeins sparaðar 2 millj. kr., heldur verði sparaðar 4 millj. kr., og teldi það ekki mikið átak fyrir hæstv. ráðh. að koma því fram. Þá er samkv. 12. lið þessarar gr. lagt til að spara um 3 millj. kr. á utanríkisþjónustunni, en fallið frá þeirri hugmynd að leggja niður sendiráð eða sameina sendiráð, t.d. á Norðurlöndum. Ég geri till. um það, að samkv. þessum lið verði sparaðar 6 millj. kr. í stað þriggja eins og lagt er til í frv. Ég held, að enginn vandi sé að spara á þessum lið það sem ég legg til, og ég álít, að það væri auðveldast að gera það á þann hátt að leggja niður 5 millj. kr. sendiráð hjá NATO í Brüssel, sem að mínum dómi er algerlega óþarft og óeðlilegt. Þurfi að hafa þar sendimann, sýnist mér, að það mjög svo dýra sendiráð, sem við höfum í París, ætti að geta sinnt þeim störfum. Ég held því, að það sé vel hægt eða mjög auðvelt að koma fram mun meiri sparnaði í utanríkisþjónustunni en hæstv. ríkisstj. leggur til með þessu frv., og það væri því fyllilega ástæða til þess að samþykkja mína till. um það. Þá er gert ráð fyrir því í þessari 1. gr. að spara allverulegar fjárhæðir í sambandi við fiskmat ríkisins og síldarmat ríkisins - eða samtals um 4 millj. kr. Ég skal líka segja það sem mína skoðun, að ég held, að spara megi á þessu þessa upphæð eða nálægt því, en ég hef þó ekki getað fylgzt nákvæmlega með þessu á undanförnum árum. Það er mín skoðun, að vissir þættir fiskmatsins þurfi verulegrar endurskoðunar við. Ég held, að ferskfiskmatið hafi kostað allt of mikið miðað við þann árangur, sem þar hefur fengizt og það þurfi að endurskipuleggja það verulega. Ég býst líka við, að spara megi nokkuð á síldarmatinu miðað við allar aðstæður, en ég skal nú ekki um það segja, hvort hægt er að spara þar 1 millj. kr. af 2,4 millj. kr. strax á þessu ári. Það dreg ég nokkuð í efa. Þess ber að gæta, að helzt er hægt að koma við sparnaði í ferskfiskmatinu, en það hefur nú sérstakan tekjustofn, þar sem um er að ræða ákveðin útflutningsgjöld af sjávarafurðum, og samkv. fjárlagafrv. þessa árs er gert ráð fyrir, að þessi tekjustofn gefi um 91/2 millj. kr. í ríkissjóð til þess að standa undir þessum framkvæmdum. Ég tel það auðvitað alveg fráleitt að ætla að leggja áfram þetta útflutningsgjald á útfluttar sjávarafurðir umfram það, sem kostað verður til ferskfiskmatsins. Sjávarútvegurinn þarf á öllu sínu að halda, eins og reynslan hefur sýnt ekki sízt eins og nú árar. Vitanlega þarf að vinna að því að létta af ýmsum þeim álögum, sem á honum hvíla, að svo miklu leyti sem þær álögur eru óeðlilegar. Það er mín skoðun, að þetta ferskfiskútflutningsgjald hafi að verulegu leyti verið óþarft og ætti að hverfa. Þá er hér lagt til í 16. og 17. lið, að spara skuli útgjöld til Aflatryggingasjóðs sjávarútvegsins, 11 millj. kr. og til Fiskveiðasjóðs Íslands, 30 millj. kr. Í þessum efnum get ég ekki talað um neinn sparnað. Hér er aðeins um það að ræða, að ríkið ætlar sér að svíkjast um að greiða þær fjárhæðir, sem það á að greiða samkv. l. til þessara þýðingarmiklu stofnana sjávarútvegsins, en það er einmitt þessi undirstöðuatvinnuvegur okkar, sem stendur nú höllum fæti og þarf á öllu sínu að halda. Ég tel, að þessar till. séu óeðlilegar, og ég er á móti þessum till. Ég vil benda á það, að Aflatryggingasjóður mun hafa greitt til sjávarútvegsins á s.l. ári nokkuð yfir 120 millj. kr. í bætur. Í fjárlagafrv. er hins vegar ekki gert ráð fyrir því, að greiðslur á árinu 1968 verði nema rétt í kringum 60 millj. kr. Ég held, að það verði lítill sparnaður í því, þegar til á að taka, ef sjávarútvegurinn verður fyrir einhverjum áföllum eða erfiðleikum, að taka af honum þetta framlag, sem hann átti að hafa samkv. I. Sjávarútvegurinn leggur sjálfur til með ákveðnu útflutningsgjaldi mikið fé í þennan sjóð á hverju ári, og m.a.s. hluti af því, sem hinn almenni sjávarútvegur - bátaútvegurinn - hefur lagt í þennan sjóð, hefur verið tekinn úr sjóðnum til þess að hjálpa togaraútgerðinni yfir þann vanda, sem hún hefur átt við að glíma og hefur verið í rauninni allt annars eðlis heldur en sá vandi, sem stafar einkum af aflaleysi, enda hafa bætur til togaranna verið greiddar eftir allt öðrum reglum. Þessir tveir liðir, 16. og 17. liður í 1. gr. frv., þ.e. greiðslur til Aflatryggingasjóðs og Fiskveiðasjóðs, eru ekki um neinn sparnað í rekstri ríkisins og eru ekki af þeirri tegund, sem ég tala um, þegar ég ræði um sparnað. Þá er gert ráð fyrir því í 18. tölul. að spara um 41/2 millj. kr. á framlögum til Orkustofnunar og Orkusjóðs, og þær upplýsingar hafa verið gefnar, að þessi sparnaður eigi aðallega að koma fram í því, að leggja eigi minna í rannsóknir í sambandi við virkjunarmál, jarðboranir, vatnsmælingar og annað þess háttar. Ég er á móti þessum sparnaði. Ég álít, að við eigum allra sízt að spara fé, sem við leggjum fram til undirstöðurannsókna, sem eru þess eðlis, að þær hljóta að skila okkur verðmætum mjög fljótlega. Ég efast ekkert um að rannsóknir í sambandi við virkjunarframkvæmdir eru þess eðlis, að þær þarf að framkvæma, og ég álít, að við hefðum miklu fremur þurft að eyða meira fé en minna í jarðboranir og reyna jafnframt að losa okkur úr því ófremdarástandi að kaupa til landsins dýr og mikil tæki eins og hinn margumtalaða stóra bor og láta hann svo liggja verkefnalausan tímunum saman. Ég er andvígur þessari till. Ég tel, að hún eigi ekki rétt á sér. Samkv. 19. tölul. er gert ráð fyrir því að lækka kostnað við löggæzlu í landinu um 6,8 millj. kr., og það er sagt, að þar sé um að ræða um 5% lækkun á löggæzlukostnaðinum. Ég er fyrir mitt leyti samþykkur þessari till., en tel, að þarna ætti að reyna að spara mun meira. Ég tel löggæzlukostnaðinn, sem nú er kominn nokkuð yfir 130 millj. kr. á ári, vera orðinn allt of háan og að vinna eigi að því að færa hann niður. Einnig tel ég, að við vitum mörg dæmi þess, þar sem um er að ræða óeðlilegan kostnað við löggæzluna í landinu. Ég hef því gert till. um það, að sparnaður á þessum lið verði 13,6 millj. kr. í stað 6,8 millj. kr. Tuttugasti og fyrsti tölul. þessarar gr. er um sparnað í sambandi við hægri umferð, 18,4 millj. kr., þar sem nú er gert ráð fyrir, að tekið verði lán í þessu skyni en ríkissjóður leggi ekki fé til þessa á þessu ári. Ég er samþykkur þessum lið. Ég álít, að hann eigi líka að falla niður á fjárl. og það hljóti að vera hægt að komast yfir þennan vanda eftir öðrum leiðum. Tuttugasti og annar liður er um Almannavarnir. Til þeirra er varið samkv. fjárl. 3,9 millj. kr., en lagt er nú til að lækka þessa fjárveitingu um 3 millj. kr., þ.e. spara þarna um 3 millj. kr. Ég er fullkomlega sammála þessari till. Hún er í samræmi við þær till., sem við Alþb.-menn höfum flutt hér ár eftir ár, um að lækka nokkuð framlag til hinna svonefndu Almannavarna, en það er búið að eyða nokkrum tugum millj. kr. á undanförnum árum í þessa starfsemi, sem enginn veit til, að hafi verið til nokkurs gagns. Ég held því, að það sé fullkomlega frambærilegt að draga úr fjárveitingum í þessu skyni um 3 millj. kr. á þessu ári. Þá er hér lagt til samkv. 24. lið að leggja niður tvö prestsembætti, annað á Keflavíkurflugvelli og hitt í Danmörku. Bæði þessi embætti hafa verið stofnsett með einhliða ákvörðun ríkisstj., og ég tel, að það sé sjálfsagt að leggja þessi tvö embætti niður. Í 25. og 26. lið, sem eru um framkvæmd orlofslaga og skyldusparnað, er gert ráð fyrir því, að Póstur og sími taki á sig þann vanda, sem þar er um að ræða án sérstakra greiðslna. Á þann hátt er hægt að lækka útgjöldin um 8,1 millj. kr. Ég tel þetta líka rétt. Ég veit, að þetta jafngildir því í sjálfu sér, að Póstur og sími verði að huga að sínum fjármálum. Þetta jafngildir því, að þeir hafi úr rúmlega 8 millj. kr. minna að spila en áður, en ég efast ekkert um það, að í sambandi við þann mikla rekstur hlýtur að vera hægt að draga úr útgjöldum, sem því nemur, án þess að starfsemi stofnunarinnar þurfi á nokkurn hátt að líða við það. Þá er 27. tölul. um að lækka framlag til Ríkisábyrgðasjóðs um 10 millj. kr. Ég hef ekki aðstöðu til að dæma um það, hvort þetta er raunhæft, en held þó, að miklar líkur ættu að vera á því, að ríkið geti þar sloppið með nokkru lægri upphæð en gert var ráð fyrir í fjárl. og þannig geti þetta fyllilega staðizt. Þá er 28. tölul. um að lækka framlag til ríkisbifreiða um 1 millj. kr., en samkv. upplýsingum er lagt í svonefndan ríkisbifreiðasjóð nærri 4 millj.kr. á fjárl. Ég held, að það væri alveg vandræðalaust að hækka þennan sparnaðarlið nokkuð, t.d. eins og ég legg til, að sparaðar verði 2 millj. kr. í stað 1 millj. kr. og að þeir ágætu menn, sem njóta þess að hafa bifreiðar ríkisins, geti sætt sig við það, að framlög til bifreiðasjóðs þessa verði ekki nema 21/2 millj. kr. á þessu ári. En samkv. 29. tölul. er lagt til að spara á vitamálum um 560 þús. kr., og samkv. upplýsingum kemur það í ljós, að þessi sparnaður á að vera í því fólginn að fresta enn að koma upp á suðurströnd landsins svonefndum ratsjárspeglum, sem jafngilda vitaþjónustu fyrir sjófarendur og Alþ. hefur gert hér sérstaka samþykkt um, að koma þurfi upp - og hefur í rauninni dregizt alveg óhæfilega hjá vitamálastjórninni og ráðh. vitamála að sjá um að framkvæma. Ég tel með öllu ósæmilegt að leggja til að fella niður þennan lið. Það á að vinna að því að koma sem allra fyrst upp þessum gagnlegu vitum, og það er í rauninni skammarlegt að gera ráð fyrir því miðað við þær samþykktir, sem gerðar hafa verið hér á Alþ. um þetta, að ætla sér að fella niður þennan lið. Ég hef nú vikið að flestum þeim liðum, sem máli skipta að mínum dómi í þessari tillagnagerð, og lýst minni afstöðu til þeirra, en ég legg til í mínum till., að auk þessa, sem ég hef vikið að, verði teknir þarna upp tveir nýir sparnaðarliðir. Annar er um það, að hið fasta tillag til Atlantshafsbandalagsins og Þingmannasambands NATO, 2 millj. 652 þús. kr., verði fellt niður. Við þm. Alþb. höfum flutt árlega till. í þessa átt, og ég tel, að við höfum rökstutt það svo, að ekki þurfi að fara um það mörgum orðum þ.e. að engin ástæða sé til þess, að við séum að greiða þessar upphæðir til þessara stríðssamtaka. Þá legg ég einnig til, að tekinn verði upp nýr liður svo hljóðandi: Lækka skal almennan rekstrarkostnað ríkisins og ríkisstofnana frá því, sem áætlað er í fjárl. 1968, um 50 millj. kr. Ég vil sem sé leggja þann vanda á hæstv. fjmrh., að hann glími við það að færa niður hin almennu rekstrarútgjöld hjá ríkinu og ríkisstofnunum um 50 millj. kr. á þessu ári. Þetta nemur ekki 1% af heildarútgjöldunum, og ég efast ekkert um það, að sé í þetta verk gengið, er auðvelt að koma þessum sparnaði við. Það er hægt að draga úr hinum almenna skrifstofukostnaði og margs konar óþörfum rekstri bæði á vegum opinberra stofnana ríkisins og hjá ríkinu sjálfu, sem þessu nemur, án þess að gagnleg þjónusta við borgara landsins þurfi á nokkurn hátt að líða neitt við það. Það er að vísu mín skoðun, að menn hefðu átt að færa þessa útgjaldaupphæð niður um mun hærri fjárhæð en þetta. Þegar það gerist, að þjóðarbúið verður fyrir miklum áföllum og heildartekjurnar minnka verulega, álít ég, að óhjákvæmilegt sé að huga sérstaklega að því að færa niður ríkisútgjöldin a.m.k. á öllum þeim sviðum, þar sem þau eru ekki alveg knýjandi nauðsyn. Þegar það liggur alveg óumdeilanlega fyrir, að ríkisútgjöldin hafa hækkað meira frá ári til árs á undanförnum árum en annar kostnaður í landinu, þá hvílir þessi skylda með alveg sérstökum þunga á þeim, sem á því bera ábyrgð. Eins og ég segi í mínu nál., geri ég ekki till. um, að þessi niðurfærsla á árinu 1968 verði meiri en 50 millj. kr., af því að ég hef ekki trú á því, að það fáist samþykkt stærri upphæð en þetta. Ég mundi líka sætta mig mjög vel við það, að slík till. fengist samþykkt, því að ég teldi, að hún boðaði nokkuð gott í þessum efnum. Hefði ég hins vegar gert tillögu um hærri upphæð og myndarlegra átak, óttast ég, að menn hefðu alveg bognað fyrir vandanum og ekki treyst sér út í það. En ég hef sem sé von um, þar sem ríkisstj. er farin að hugleiða alvarlega að draga úr ríkisútgjöldum, sbr. þetta frv., að hún kunni að verða til viðtals um að samþykkja till. eins og þessa. Þá er að víkja hér að nokkrum öðrum gr. þessa frv. Um þær get ég verið fáorður. Ég tel þó, að í þessu frv. séu nokkur atriði, sem þar eigi í rauninni alls ekki heima og mjög óviðfelldið sé að hafa í þessu frv. Undir það flokka ég t.d. 7. gr. Ég tel hana alveg ástæðulausa með öllu í þessu frv. Samkv. henni sparast hvorki eitt né neitt á þessu ári. Ef ríkisstj. vill lýsa því yfir, að það sé hennar stefna að breyta skipulaginu á fræðslumálaskrifstofunni, á störfum íþróttafulltrúa og annarra slíkra, á ríkisstj. að gera það. Hún getur boðað það, og síðan á hún auðvitað að leggja fram frv. um þessi mál á næsta hausti og lögfesta þau frv. fyrir næstu áramót. Það er að taka á þessum málum á eðlilegan hátt. En að vera að flækja inn í þennan bandorm, sem hér liggur fyrir, till. um, að fræðslumálaskrifstofan skuli vera deild í menntmrn., er vægast sagt mjög óeðlilegt. Einnig hefur verið bent á í þessum umr., að eigi þetta að standa óbreytt um einhvern tíma, koma upp margvísleg vandamál. Samkv. l., sem hafa lengi verið í gildi, hefur fræðslumálastjóri mjög þýðingarmikil, tiltekin verkefni með höndum, og hans embætti hefur um áratugaskeið verið mjög sjálfstætt embætti. Það má segja, að fræðslumálastjóri hafi heyrt beint undir ráðh. Ráðuneytisstjórinn í menntmrn. hefur ekki í raun verið eiginlegur yfirmaður fræðslumálastjóra. Samkv. l. og reglum er það t.d. þannig, að fræðslumálastjóri á að gera sjálfstæðar till. til menntmrh. um skipun kennara í embætti, svo að við tökum aðeins það dæmi. Slíkar till. koma að jafnaði frá hinum ýmsu fræðsluráðum. Og síðan stendur menntmrh. frammi fyrir till. fræðsluráðanna um val á mönnum í embættin, og hann stendur einnig frammi fyrir sjálfstæðum till. og áliti fræðslumálastjóra um það, hvern skuli velja í embættin. En ráðh. hefur útslitavald til að ákveða, hverjir skuli settir og hverjir skuli skipaðir í embætti. Nú er allt í einu gert ráð fyrir því í þessu frv. á þennan stuttaralega hátt, að embætti fræðslumálastjóra í þeirri mynd, sem það hefur verið, skuli lagt niður, skuli færast inn í menntmrn. og hann skuli starfa þar sem sérstakur fulltrúi og þá væntanlega sem undirmaður ráðuneytisstjórans í menntmrn. Mér sýnist, að þá sé búið að rugla öllu þessu máli frá því, sem gert hefur verið áður ráð fyrir í lögum um stöðu hans og starfssvið, þetta fái í rauninni ekki staðizt og það hljóti að verða ráð fyrir því gert, að lög verði sett um störf fræðslumálastjóra eftir þessa skipulagsbreytingu. En ég vil hins vegar taka það fram, að ég hef ekkert á móti því, að þessi skipulagsbreyting sé gerð. Ég tel, að það komi fyllilega til mála, þó að ég hafi ekki gert mér neina fullnaðargrein fyrir því. En ég tel þann hátt, sem á er hafður í þessu frv., mjög óviðfelldinn og óeðlilegan, og því ætti í rauninni að fella 7. gr. niður. Ég hef nú gert grein fyrir minni afstöðu til þessa frv. í aðalatriðum. Ég tel sem sé, að frv. stefni í rétta átt, að svo miklu leyti sem það felur í sér ákveðna niðurfærslu á beinum ríkisútgjöldum og miðar að sparnaði. Ég fagna frv. að þessu leyti. En í frv. eru nokkrir liðir, sem ég get ekki fallizt á og ég er andvígur, og einnig er blandað inn í frv. nokkrum öðrum efnisatriðum, sem ég er líka óánægður með. Ég hef gert hér grein um leið fyrir þeim till., sem ég flyt hér á sérstöku þskj. - þskj. 415, og vænti þess, að fyrst upp er kominn nokkur áhugi á því að spara í útgjöldum ríkisins, geti menn nú fallizt á það að samþykkja þær till., sem ég flyt þar, ekki stærri eða meiri en þær eru.



Herra forseti. Það er eitt og annað, sem komið hefur fram í ræðum hv. talsmanna minni hl. fjhn., sem hefði verið fróðlegt og freistandi að gera aths. við, en ég skal reyna að lengja ekki þann tíma, sem í þetta fer - enda eru fáir hv. þm. hér viðstaddir - og stofna ekki til langra umr. af þessu tilefni. Ég held, að það sé ljóst, að það var töluvert áberandi munur á málflutningi hv. talsmanna minni hl., því að annar þeirra, hv. 4. þm. Austf., sýndi þó viðleitni til þess að ræða málið eins og það lá fyrir á málefnalegum grundvelli, enda þótt eitt og annað kæmi fram í hans ræðu, sem ég er ósammála; það er allt annað mál. En því miður lét hinn talsmaður minni hl., hv. 5. þm. Austf., undan þeirri freistingu, sem töluvert virðist þjá hv. framsóknarmenn og virðist lengi hafa gert, að vilja ekki horfa á málið, eins og það liggur fyrir, heldur leggja meira upp úr almennu narti um alls konar atriði, finna að öllu, sem fram kemur, án þess að horfast í augu við vandann, sem við er að fást, og leggja sig fram um það eitt að finna allt til foráttu því, sem gert er. Nú er það eitt út af fyrir sig að finna að þeim till., sem fram koma. Það er ekkert við því að segja. En það verður að ætlast til þess, að hv. þm., sem það gera, sýni einhverja viðleitni í þá átt að benda á, hvað átti að gera annað. Það tjóar auðvitað ekki að segja sem svo, að allt hafi verið í óstjórn og vandræðum, stjórnarstefnan vonlaus og annað þar fram eftir götunum og vegna þess þýði í raun og veru ekki að taka málefnalega á neinu vandamáli eða till. frá ríkisstj., sem fyrir liggja. Þannig er auðvitað ekki hægt að meðhöndla mál. Og þegar þess er gætt, að hv. þm. annað veifið taldi þetta frv. skipta ákaflega litlu máli og hafa ekki í för með sér neina raunverulega efnisbreytingu eða neinn raunhæfan sparnað - en taldi þó ástæðu til þess að finna að flestum einstökum atriðum þess sem ómögulegum - þá finnst manni óneitanlega, að þessar röksemdir, ef röksemdir skyldi kalla, fari að stangast nokkuð á. Það má auðvitað endalaust um það deila, hvort við hefðum átt að taka þessar lækkanir eða einhverjar aðrar. Um það getum við lengi talað, og það er hægt að rökræða það. En ég held, að það verði með engu móti hægt að komast fram hjá þeirri staðreynd, að okkur vantar þá umræddu fjárhæð, sem hér er talað um - þessar 200 millj. kr. Og þá tjóar auðvitað ekki að hafa á móti öllum þeim sparnaðarleiðum, sem farnar eru, telja þær annað hvort einskis nýtar eða óhafandi af öðrum ástæðum og finna jafnframt að því, að verið sé áð fjármagna með lánum það, sem á vantar. Þetta tjóar ekki, nema því aðeins að menn annaðhvort komi með till. á móti til þess að brúa þetta bil - nýjar sparnaðartill. eða niðurskurðartill. eftir atvikum eða þá telji það eðlilegt, sem einnig má hugsa sér, að mæta þessum vandá með nýjum sköttum. Í þriðja lagi gæti verið æskilegt að fá fram, hvort menn, sem halda svona málstað fram og hafa í frammi svona málflutning, eru e.t.v. þeirrar skoðunar, að það sé algerlega ástæðulaust að afla þess fjár, sem gert er ráð fyrir að afla nú til aðstoðar útgerðinni. Ef það sjónarmið er fyrir hendi, er skiljanlegt, að menn geti fett fingur út í það, sem er gert, og telji ástæðulaust eða til ills að gera það, sem hér er gert ráð fyrir. En mér skildist hv. þm. efnislega vera á móti meginhluta þess, sem í þessu frv. felst. Þetta tjóar auðvitað ekki. Það er ekki hægt að leyfa sér þá afstöðu í miklu vandamáli, eins og hér er tvímælalaust um að ræða, nema því aðeins að menn séu sjálfum sér samkvæmir og annaðhvort komi með till. til sparnaðar á móti eða leggi til, að skattaálögur séu auknar - eða í þriðja lagi játi, að það sé ástæðulaust að vera að afla þessara tekna, vegna þess að ekki þurfi að leggja í þau auknu útgjöld til aðstoðar sjávarútveginum, sem gert er ráð fyrir. Menn geta með engu öðru móti komizt undan þessum vanda, því að það er ekki hægt að láta ábyrgum mönnum - sem ég efast ekkert um, að hv. þm. vilja vera - líðast að halda bara uppi almennu nöldri og gagnrýni á hvern lið í því, sem lagt er til, en benda ekki á nein úrræði. Ég verð að játa, að töluvert aðra sögu er að segja um hv. 4. þm. Austf. Hann hafði ýmislegt út á þetta mál að setja, en í meginefnum held ég, að ekki sé of í lagt, að hann hafi talið, að stefnt væri í rétta átt, þó að hann telji, að það hefði kannske mátt gera eitthvað af þessu fyrr. Það er önnur saga, og getum við lengi um það rætt. En að því leyti, sem hann taldi sig ekki geta fallizt á þær till., sem felast í þessu frv., sýndi hann þó ákveðna viðleitni í þá átt að benda á aðra útgjaldaliði fjárl., sem hann teldi, að ætti að fella niður. Þannig að segja má, að hann hafi brúað það bil, sem myndaðist, ef till. hans um að fella út lækkunartill. í frv., yrðu samþykktar. Það er svo annað mál, eins og hann líka réttilega sagði, að auðvitað má endalaust um það deila, hvað sé framkvæmanlegt að gera í þessu efni og mismunandi sjónarmið, sem þar komi til greina. Það er eitt atriði, sem ég vildi sérstaklega víkja að og kom fram hjá báðum þessum hv. þm. Það var í sambandi við Fiskveiðasjóð. Hv. 4. þm. Austf. taldi, að yrði framlag til Fiskveiðasjóðs og Aflatryggingasjóðs afnumið, væri í rauninni um lögbrot að ræða. Ég get ekki fallizt á það. Það er að vísu rétt, að í Aflatryggingasjóði er gert ráð fyrir ákveðnu framlagi, en það er ekki um neitt slíkt að ræða varðandi Fiskveiðasjóð; framlag til Fiskveiðasjóðs hefur jafnan verið ákveðið af fjárlagagjafanum hverju sinni. Það, sem efnislega skiptir máli í þessu sambandi og nauðsynlegt er, að hv. þm. geri sér grein fyrir, er að framlagið til Fiskveiðasjóðs var alltaf dregið frá, þegar verið var að ræða um aðstoðina við sjávarútveginn eftir áramótin, þanni að það fer eftir atvikum, hvaða tölu við nefnum. Ég kaus að nefna töluna að meðtöldu fiskveiðasjóðsframlaginu, en fella það síðan burtu í þessum sparnaðartill., vegna þess að það þurfti með einhverjum hætti að fella það út úr fjárl. Það hefur ekki verið komið aftan að neinum í sambandi við Fiskveiðasjóð, því að framlagið var reiknað með í því dæmi, þegar var verið að ræða um aðstoðina við sjávarútveginn eftir áramótin, og alltaf gengið út frá því, að það framlag félli þá niður. Um Aflatryggingasjóð er það að segja, að það er hárrétt, að dálítið er erfitt að segja nákvæmlega til um fjárþörf hans, en miðað við þær áætlanir, sem fyrir lágu, töldum við gerlegt að framkvæma þessa lækkun a.m.k. á þessu ári, hvað sem síðar verður; það kemur allt til endurskoðunar. En hins vegar er tekið fram, að ekki sé ætlunin með þessu að skerða starfsgrundvöll Aflatryggingasjóðs, en auðvitað kann vel að vera, að það þurfi - fyrr en við höldum - að taka það mál til endurskoðunar. Það skal ég ekki fullyrða um, en að sinni höfum við talið, að auðið væri að koma við þessari lækkun. Báðir hafa hv. þm. haldið uppi verulegri gagnrýni á till. í frv. um breytta skipun og breytta yfirstjórn fræðslumála. Það er vitanlega rétt, að eðlilegast er að endurskoða fræðslulöggjöfina í sambandi við þessa skipulagsbreytingu. Ástæðan til þess, að þetta er tekið í frv. nú, er fyrst og fremst sú, að það tekur töluverðan tíma að vinna að undirbúningi þessa máls. Alþ. þarf að marka stefnuna í þessu máli, þ.e. hvort það sé sátt við það, að þetta verði gert. Menn gera sér alveg grein fyrir því, að það þarf að framkvæma breytingar og endurskoðun á ýmsum lögum, sem í gildi eru, um fræðslumál, svo að hægt sé að vinna þetta betur og segja til um, hvernig þetta endanlega skal hljóða. En það, sem er ætlazt til nú, og í rauninni liggur á, er, að Alþ. marki stefnuna í því, hvort menn geti fallizt á að sameina fræðslumálaskrifstofuna og undirdeildir hennar menntmrn. Ég er ákveðið þeirrar skoðunar, að þetta sé rétt meginstefna og það megi gera ráð fyrir, að þarna sparist töluvert, því að öll þau bréfaskipti, sem eiga sér stað milli fræðslumálaskrifstofu og menntmrn., eru sannast sagna þess eðlis, að þau eru ástæðulaus, en verða að vera, eins og skipulagið er nú, og á þessu verður ekki nein efnisbreyting. Vitanlega hefur fræðslumálastjóri heyrt undir ráðuneytisstjórann í menntmrn.; það fer ekkert á milli mála. Fræðslumálaskrifstofan er ekki sérstök stjórnardeild, þó að það kunni að vera svo sem hv. 4. þm. Austf. sagði, að ýmsar till. hans gangi beint til ráðh., þá fara þær alltaf um hendur ráðuneytisstjórans, eins og till. annarra slíkra embættismanna. Það má á sama hátt segja um vegamálastjóra, að hann geri margar till. til ráðh. - og einnig aðrir yfirmenn framkvæmdastofnana ríkisins, en formlega heyra þeir auðvitað undir rn. og ráðuneytisstjórann, þannig að á því er engin breyting. Það hefur verið allmikið talað hér um hækkun ríkisútgjalda, og ég skal ekki fara út í þá sálma. Það yrði allt of langt mál. Bent hefur verið á, að þau hafa hækkað mikið á liðnum árum, og vissulega er það rétt. Ég hef áður vakið athygli á því, að til þess að gera sér grein fyrir, hvort þar er um óeðlilega hækkun að ræða, verða menn að skoða þá þróun, sem hefur orðið í peningamálum og fjármálum í þjóðfélaginu á hverjum tíma - bæði aukningu þjóðartekna og hækkun á verðlagi og kaupgjaldi. Allt þetta verður að skoðast, og ætli menn að gera sér grein fyrir því, hvort orðið hafi óeðlileg aukning í ríkiskerfinu, verður í rauninni að skoða þetta eftir þessum hlutföllum og gera sér grein fyrir, hvort ríkið tekur nú hlutfallslega meira af borgurunum miðað við þjóðartekjur heldur en áður hefur verið. Það gefur auga leið - þó að við tölum um sparnað og viljum auðvitað gjarna koma honum við - að það er svo í öllum vaxandi þjóðfélögum, að útgjöldin hljóta að vaxa, vegna þess að þörf er fyrir aukna þjónustu. Sannleikurinn er sá, að eftir því, sem velmegun eykst í hverju þjóðfélagi, vaxa kröfurnar, sem fólkið gerir um fullkomnari þjónustu. Þetta hefur komið í ljós á mörgum sviðum. Ég hefði haft mikla löngun til þess að fjalla hér nokkuð um ræðu, sem flutt var við 1. umr. þessa máls af hv. 3. þm. Vesturl., þar sem hann fór með ýmsar tölulegar upplýsingar, sem áttu að sanna óhæfilega útþenslu í ríkiskerfinu, en þar sem hann er hér ekki viðstaddur, mun ég ekki fara út í þá sálma. Þær tölur voru út af fyrir sig ekki rangar, en þessar tölur líta út á mismunandi hátt eftir því, á hvaða forsendum þær eru byggðar. Hann sleppti mjög veigamiklum atriðum, sem þurfti að taka til greina í þessu sambandi og gera það að verkum, að þessar hækkanir eru miklum mun minni heldur en hann vildi vera láta. Þótt ég fari ekki út í þá sálma nú, kemst ég þó ekki hjá -- til þess að koma í veg fyrir, að það valdi misskilningi - að leiðrétta eitt atriði, sem kom fram í ræðu þessa hv. þm. Það var um niðurfellingu á framlagi til hægri umferðar á þessu ári. Í hans ræðu koma fram sá misskilningur, að hann taldi, að ætlunin væri að taka þessar 18 millj. kr. í ríkissjóð, þannig að hér væri verið að leggja á bílaeigendur gjöld til ríkisins, en hins vegar væri ætlunin með þessu frv. að taka lán til að standa undir þessum gjöldum og láta síðan gjöldin af bílunum standa undir láninu. Þetta er mikill misskilningur. Það eina, sem gerist, er það, að tekið er út úr fjárl. framlag, sem ætlunin var, að ríkissjóður yrði að leggja fram á þessu ári, en átti raunverulega að endurgreiðast ríkissjóði með þessum skatti á bílana, vegna þess að skatturinn á bílana dreifist á fleiri ár, en hins vegar er aðalkostnaðurinn við framkvæmdina einmitt á þessu ári. Ég tel nauðsynlegt, að það komi fram, að ekki er ætlunin að taka svo mikið sem eina kr. í ríkissjóð í sambandi við þessa till. í því frv., sem fyrir liggur. Heldur er ætlunin, að í stað þess, að ríkissjóður láni þetta í bili, verði það tekið að láni með öðrum hætti. Þetta tel ég ákaflega eðlilegt, úr því að ríkið hefur ekki, eins og sakir standa, efni á að leggja fram þetta fé til aðstoðar. Varðandi það sjónarmið, að hér sé ríkisstj. að fallast á rök, sem fram hefðu komið á liðnum árum um sparnað af hálfu stjórnarandstæðinga, skal ég ekki fara langt út í þá sálma. Þau rök hafa öll verið almenns eðlis og yfirleitt aldrei hent á neinar ákveðnar till. í því efni nema till., sem nema sáralitlum fjárhæðum, og sannast sagna vitum við það allir, að þetta tal um auðvelda leið til þess að fella niður ríkisútgjöld er auðvitað meira og minna út í loftið. Það er hægt að koma við margvíslegu aðhaldi og sjálfsagt að gera það í öllum greinum. En við sjáum það bara á þessu frv., sem má segja, að sé ekki sérstaklega stórt í sniðum, að menn reka augun í flesta hluti og telja, að þetta hefði ekki átt að gera. Og ég er ósköp hræddur um - þó að við settum saman frv. með allt öðrum liðum úr fjárl. að nákvæmlega sama gagnrýnin kæmi fram. Af hverju gerðuð þið þetta? Þetta má ómögulega fella niður. Það er hægt að fella eitthvað annað niður. Ég tel, að þetta sé gott, þá erum við yfirleitt ekki með í fjárl. útgjaldaliði, sem hægt er að segja, að séu slíkur óþarfi, að hægt sé að fella þá niður, án þess að það komi við nokkurn. Ef við viljum viðhafa sparnað, verðum við hins vegar að gera okkur grein fyrir því, að við verðum að vera reiðubúnir til að skera niður einhverja þjónustu. Þó að fjmrh., hvort sem það er ég eða annar, hafi sagt á venjulegum tímum, þegar ekkert sérstakt þrengir að, að erfitt sé að koma við sparnaði, þá stafar það af því, að viðhorfin eru öðruvísi. Og það er eins og annar hv. frsm. minni hl. sagði hér áðan, að þessi vildi halda þessum útgjöldum og annar hinum og erfitt væri að ná saman endum í þessu; það er nákvæmlega það rétta. Þegar menn standa andspænis þeim vanda, sem við er að glíma og allir viðurkenna, horfa menn hins vegar á málin frá öðrum sjónarhóli og gera sér grein fyrir því, að það verður að leggja á sig að skera niður ýmis útgjöld, sem annars væru nytsamleg undir venjulegum kringumstæðum. Og þetta er nákvæmlega það, sem hefur gerzt og er að gerast. Það er alveg ljóst, að við verðum í vaxandi mæli, eins og ég sagði í minni framsöguræðu um þetta mál, að horfast í augu við, að við verðum að halda áfram á þessari braut og það í enn stærri stíl. Um till. hv. 1. minni hl. fjhn. hef ég ekkert að segja annað en það, að ég tel, að þær komi ekki til álita. Einn liðurinn fjallar um það, að fé það, sem gengur til Landnámsins, skuli notað með allt öðrum hætti. Það er mál út af fyrir sig - sem vel getur verið, að þurfi að hugsa um í sambandi við frambúðarskipun landbúnaðarmála og fjárveitinga til þeirra á næstu árum - hvort féð á að notast til þess eða hins. Ég er alveg sammála hv. 5. þm. Austf. og það gladdi mig raunar að heyra það, að hann sem forustumaður í bændasamtökunum taldi það ekki óeðlilegt að nema nú staðar í stofnun nýbýla. Hins vegar höfum við því miður ekki tök á því, eins og sakir standa, þegar við erum einmitt að leita úrræða til að spara, að ákveða það í þessu frv., að eigi ýmis þau atriði, sem hann taldi hér, eins og fræðslumálin og annað slíkt, ekki heima í frv., þá held ég, að síður eigi hér heima 4. brtt. þeirra um að ákveða nýjar fjárveitingar eða nýja ráðstöfun þessa fjár. Við erum að ræða um möguleika til þess að spara, en ekki um að verja fé til annarra þarfa, þó að ég skuli taka undir, að það, sem í þeirri till. felst, er allt gott og nytsamlegt. Það er önnur saga. Varðandi till. hv. 4. þm. Austf. get ég vel undir það tekið, að vel sé hugsanlegt, að það sé hægt að spara 4 millj. kr. á lögreglustjórn á Keflavíkurflugvelli í stað 2 millj. kr. En það hefur litla þýðingu að samþykkja slíka till. nú, þegar við sjáum í bili ekki möguleika til að spara með henni. En ég tel alveg sjálfsagt að taka það til nánari athugunar, hvort unnt er að ganga lengra á þessari braut, og það verður tvímælalaust gert, enda þótt það þjóni ekki neinum tilgangi að vera að samþykkja nú auknar lækkunartill., sem við sjáum ekki fram á, að muni skila sér í sparnaði á þessu ári. Það er þá til athugunar framvegis, ef svo má segja. Hvað utanríkisþjónustunni viðvíkur, get ég persónulega alveg sagt það sama; ég álít, að það geti vel komið til álita að spara meira á utanríkisþjónustunni. En varðandi bæði þá till. og þá næstu, þar sem beinlínis er gengið út frá því að ganga úr Atlantshafsbandalaginu eða fella niður allt framlag til þess og jafnframt að leggja niður sendiráð Íslands hjá NATO, erum við komnir yfir á annan vettvang. Þar er ekki lengur aðeins um að ræða fjárhagslegt atriði, heldur afstöðuna til NATO og utanríkisstefnu Íslendinga, þannig að ég hygg, að hv. þm. geti ekki undrazt það, þó að margir séu ekki reiðubúnir til þess að samþykkja þessa till., þótt þeir vilji aukinn sparnað, ef ekki felst um leið í því ákvörðun um að breyta utanríkisstefnu okkar. Það getum við ekki tekið ákvörðun um í sambandi við þetta frv. Viðvíkjandi löggæzlunni er ég líka ákaflega hræddur um - þó að ég efnislega geti fallizt á, að sjálfsagt sé að athuga, hvort hægt sé að spara meira - að það reynist jafnvel erfitt að spara þær 6,8 millj. kr., sem við ætlum okkur að spara nú. Bent hefur verið á það, að löggæzluþörf er víða mikil og á þessu ári er sérstaklega hætt við, að hún verði mikil vegna breytingarinnar til hægri umferðar, þannig að ég álít, að það sé algerlega óraunhæft að láta sér koma til hugar, að hægt sé að ganga lengra í þeirri lækkun. Hins vegar gegnir þar sama máli og um áðurnefnd atriði í þessu frv., að ég tel alveg sjálfsagt, að tekið sé til athugunar á þessu ári, hvort hægt sé að ganga lengra á þessari braut, þó að menn séu ekki reiðubúnir til þess að taka þegar jákvæða afstöðu til þessarar upphæðar, því að það tjóar auðvitað ekki að vera að setja inn í frv. alveg óraunhæfar tölur; það býst ég heldur ekki við, að vaki fyrir hv. þm. Um ríkisbifreiðarnar má segja, að 1–2 millj. kr. ráði ekki úrslitum. En það þótti ekki rétt að ganga lengra en svo, að hægt væri að koma þessu við með eðlilegu aðhaldi, án þess að það þyrfti að valda með því vandkvæðum á næsta ári eða árum. Varðandi f-lið till. hv. þm. um að lækka almennt rekstrarkostnað ríkisins og ríkisstofnana um 50 millj. kr., verð ég að segja, að það er út af fyrir sig þakkarvert traust að fá þá yfirlýsingu, að heimild fáist frá þinginu til þess að gera slíkar lækkanir án þess að tilgreina nokkra ákveðna liði. Sennilega má gera ráð fyrir því, að fengi fjmrh. hreint umboð til þess upp á eigin spýtur að strika út það, sem hann vildi, væri hægt að ná 50 millj. kr., en að bæta því við, að þetta sé auðvelt að gera án þess að draga nokkuð úr þjónustu við borgarana - ég trúi því ekki, að jafnreyndur maður og hv. þm. láti sér slíkt til hugar koma, því að það vil ég fullyrða, að sé ekki hægt. Þó að þetta sé ekki nema svo og svo lítill hluti af heildarútgjöldum ríkisins, er þetta allveruleg prósenta af rekstrarkostnaði ríkisins í þrengri merkingu, verulega há prósenta. Ég verð því að játa fúslega, þó að það kannske þyki ekki stórmannlegt af minni hendi, að ég treysti mér ekki til á þessu ári að framkvæma slíkan sparnað, þannig að öruggt verði, að hægt sé að fella niður lækkanir í frv. í trausti þess, að auðið sé að koma við sparnaði sem þessum. Á undanförnum vikum er búið að athuga alla fjárlagaliði, og þar er ekki hægt að finna í bili úrræði til þess að ganga lengra í sparnaðarátt, nema með því að ráðast annaðhvort á framkvæmdaliði eða draga verulega úr ýmiss konar þjónustu við borgarana. Þetta er alveg ljóst. Út í það höfum við ekki viljað fara á þessu stigi, en ég tek það fram, miðað við þær horfur, sem eru nú, má alveg gera ráð fyrir því, að við verðum að halda áfram á þessari braut, og þá eru vissulega vel þegnar allar góðar till. í því efni fyrir undirbúning næstu fjárl. Þess vegna vil ég að lokum aðeins segja það, að því miður horfir alls ekki vel um afkomu ríkissjóðs á þessu ári - og í rauninni eins og sakir standa nú mun verr heldur en gert var ráð fyrir, þegar fjárl. voru afgreidd, vegna þess að þær áætlanir, sem þá var byggt á, tekjuáætlanir fjárl., hafa reynzt vera gerðar af óeðlilega mikilli bjartsýni. Það var miðað við hærra verð á okkar afurðum heldur en allar horfur eru á, að verði á þessu ári, nema einhverjar breytingar verði seinni hluta ársins, og það er þess vegna því miður mikil hætta á því, að þær tekjur skili sér ekki, sem gert var ráð fyrir í fjárl., og við getum þar af leiðandi síðar á þessu ári staðið andspænis miklu vandamáli. Við skulum ekki á þessu stigi vera að spá neinu um það, en ég vil aðeins hafa sagt þetta hér, til þess að hv. þm. verði það ljóst, að það er engan veginn öruggt, að ekki þurfi síðar á þessu ári að gera einhverjar frekari ráðstafanir út af tekjuhorfum ríkissjóðs. Auk þess er rétt að taka það fram, að lausn verkfallanna nú getur beinlínis haft í för með sér og hlýtur að hafa í för með sér verulega útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð. Eins og mönnum er kunnugt, hafa opinberir starfsmenn lagt fram kröfur um launabætur. Ég skal ekkert á þessu stigi segja um það, hvað út úr því dæmi kemur, en miðað við það, að þeir fengju sambærilegar bætur og launþegar fengu núna í kjarasamningum stéttarfélaganna, nemur það töluvert háum fjárhæðum, sem leggjast á ríkið sem aukakostnaður á þessu ári og hvergi er séð fyrir. Og þannig getur auðvitað ýmislegt komið til greina, sem gerir það að verkum, að líta þurfi frekar á þetta mál síðar á árinu. Og þegar stöðugt er verið að gagnrýna ríkisstj. fyrir það, að hún hafi ekki séð fyrir alla hluti miðað við þær margvíslegu breytingar, sem gerzt hafa á síðustu mánuðum, held ég, að allir þeir, sem skoða það mál af nokkurri alvöru og raunsæi, hljóti að sjá, að það var ekki á nokkurs manns færi að sjá fyrir flest af því, sem í þessu efni hefur gerzt. Svo að ég víki að því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði hér áðan í lok sinnar ræðu um það, hvað hefði verið sagt um stjórnarandstæðinga, ef þeir hefðu í sínum kenningum bent á það fyrir nokkrum mánuðum, hvað mundi gerast, þá vil ég aðeins segja, að ég held, að kasta megi þeim bolta til baka og spyrja, hvað hefði verið sagt um okkur í stjórnarliðinu, ef við í haust hefðum farið að flytja þann svartsýnisboðskap, sem hefði reynzt vera raunhæfur nú miðað við allt, sem hefur verið að gerast. Ég er hræddur um, að við hefðum ekki fengið mildari kveðjur frá hv. stjórnarandstæðingum fyrir það, að við værum að flytja einhvern boðskap um hrun. Sannleikurinn er því miður sá, að íslenzka þjóðin hefur gengið síðustu mánuði í gegnum mjög alvarlega þróun, og því miður eru ekki horfur á, að mikil breyting til bóta verði á því næstu mánuði, nema síður sé. Slíkum vanda verður auðvitað að mæta á hverjum tíma, eins og hann blasir við. Ég álít það enga hneisu fyrir einn né neinn, hvort sem það er ríkisstj. eða aðrir, að með stuttu millibili þurfi að gera nýjar og nýjar ráðstafanir eftir því, sem atvikin sýna okkur, að sé nauðsynlegt. Það mætti gagnrýna ríkisstj. með réttu, ef hún gerði ekki þær ráðstafanir, sem þarf að gera, en ekki fyrir það, þó að hún geri margar ráðstafanir og jafnvel oft á sama árinu, ef aðstæðurnar gera það óumflýjanlegt.



Herra forseti. Ég fæ ekki annað heyrt en ræða hæstv. fjmrh. undirstriki það enn, sem raunar varð séð strax, þegar þetta mál var lagt hér fyrir hv. d., að sparnaðarráðstafanir frv. eru margar næsta lauslega undirbúnar og áreiðanlega er fullkomin óvissa um það, hvort það næst, sem að er stefnt með þessu frv. hæstv. ríkisstj. En ég sé ekki ástæðu til þess að fara hér í neitt verulegt karp eða lengja þessar umr. neitt að ráði. Ég vil þó fara örfáum orðum um málið enn í tilefni af ræðu hæstv. ráðh. áðan. Hann sagði, að það væri skylda okkar þm. í stjórnarandstöðunni að horfast í augu við vandann. Sá má nú djarft úr flokki tala, hæstv. ráðh., um að horfast í augu við vandann. Það var bærilega horfzt í augu við vandann af hálfu stjórnarliðsins og þjóðinni sagður sannleikurinn um horfurnar framundan í kosningabaráttunni í vor. Þá var ekki verið að stinga höfðinu í sandinn eða neitt þess háttar af þeirra hálfu. Hvað var þjóðinni sagt þá? Var t.d. ekki í leiðara í höfuðmálgagni flokksins rætt um ýmsa erfiðleika af völdum verðlækkana á erlendum markaði og af völdum minnkandi afla og erfiðrar vetrarvertíðar og sagt berum orðum, að nú hefði vandanum verið bægt frá, þar sem vel hefði verið stjórnað undanfarið? Þetta var víst að horfast í augu við vandann og þá um leið að segja þjóðinni sannleikann um það, hvað fram undan var. Og það var heldur myndarlega horfzt í augu við vandann í byrjun þings, þegar átti að fá samþykki Alþ. til þess að gera þær ráðstafanir, sem fólust í efnahagsmálafrv., sem kom hér fram í þingbyrjun og eingöngu laut að því að tryggja afkomu ríkissjóðs, en allir aðrir þættir vandamálsins voru látnir eiga sig þá. Og þetta átti að gera með þeim aðferðum, sem mönnum eru enn í fersku minni. Nei, þá var ekki verið að horfast í augu við vandann í heild, heldur var reynt eins og áður að velta honum á undan sér með bráðabirgðaráðstöfunum, sem aðeins leystu lítinn hluta vandamálanna. Og þannig hefur þetta verið einnig síðan, og þegar gengislækkunin var gerð, var raunsæið ekki meira en það, að það gerðist, sem aldrei áður hefur gerzt hér á landi, að strax að gerðri gengislækkun þarf að gera viðbótarráðstafanir vegna útflutningsframleiðslunnar. Og því finnst mér sitja illa á þeim, sem undirbúa þetta mál og standa að þessu frv., sem hér liggur fyrir, að tala um það, að menn þurfi að horfast í augu við vandann, því að þetta frv. er vissulega með sama marki brennt og margar aðrar ráðstafanir hæstv. ríkisstj., að þar er meira og minna um sýndaratriði að ræða. Ég held því, að hæstv. fjmrh. verði að hafa það, þó að stjórnarandstæðingar leyfi sér að benda á veilurnar í þessu frv. Og ég held, að það hafi verið skynsamlegt hjá hæstv. ráðh. að fara fremur stutt út í það að ræða einstök efnisatriði þess, enda fannst mér ræða hans fremur styðja það, sem ég hélt fram hér áðan og áður hefur komið fram af hálfu stjórnarandstæðinga í þessum umr., að undirbúningur málsins í heild og margra einstakra atriða er ákaflega losaralegur. Hæstv. ráðh. sagði um þær aðgerðir, sem ráðgerðar eru í frv. varðandi yfirstjórn fræðslumálanna, að það þyrfti að koma fram vilji Alþ. um að gera þá breytingu, sem þar er lagt til, að gerð verði; sá vilji Alþ. þyrfti að koma fram nú, til þess að hægt væri að fara að undirbúa breytinguna á einstökum atriðum. Eins og ég sagði áðan, skal ég engan dóm á það leggja, hverra aðgerða er þörf á þessu sviði: En ég árétta það, sem ég sagði áðan, að þetta er óeðlileg aðferð. Og ég ætti ekki að þurfa að kenna hæstv. ríkisstj. neitt um það, hversu með mál skuli fara, þannig að það fái þinglega og eðlilega afgreiðslu. Þetta frv. hefur öðrum þræði verið kallað sparnaðarfrv., og með því er væntanlega að einhverju leyti stefnt í sparnaðarátt. En það er ástæða til þess fyrir alla aðila að gera sér grein fyrir því, að töluverður munur er á því, sem menn almennt eiga við, þegar rætt er um sparnað í ríkisrekstri annars vegar og hins vegar ýmsa þætti þess sparnaðar, sem fyrirhugaður er í frv. Þegar menn tala um æskilegan sparnað í ríkisrekstri, eiga menn ekki við það, að dregið sé úr verklegum framkvæmdum, og ekki heldur það, að þær séu fjármagnaðar með lántökum, þótt þær fari fram. Og menn eiga heldur ekki við það, að dregið sé úr hinum allra þýðingarmestu þjónustuaðgerðum né heldur að dregið sé úr stuðningi við undirstöðuatvinnuvegina. En menn ætlast til þess, að sýnd sé aðgát í útgjöldum, eins og það var orðað í viðreisnarbókinni ágætu, og að leitazt sé við að spara á hinum raunverulega rekstrarkostnaði ríkiskerfisins. Ríkisútgjöldin hafa á þessum fáu árum vaxið gífurlega, og þjóðin á áreiðanlega fyllsta kröfurétt á því, að hér sé brotið blað í þessu efni. Það er auðvitað rétt, sem hæstv. ráðh. sagði hérna áðan, að þetta er ekkert auðvelt, og það eitt að hafa góð orð um sparnað - eins og hæstv. ráðh. gerði hér áðan - er ekki nóg. Það höfum við svo oft heyrt áður af hans munni, og það er ekkert nýtt. En ég held, að það megi eindregið ráðleggja hæstv. ráðh. og ríkisstj. að láta ekki sitja við orðin tóm, hvað þetta snertir, og horfast í augu við vandann á hverjum tíma, því að það hefur svo sannarlega ekki verið gert á undanförnum árum.