Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur borið frv, saman við ríkisreikninginn 1957 og leggur til, að það verði samþ. með þeirri breyt., sem tilgreind er á þskj. 508.



Herra forseti. Allshn. hefur rætt þetta mál allýtarlega og m.a. sent till. til umsagnar Fiskifélags Íslands, stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, hreppsnefndar Árneshrepps í Strandasýslu og eigenda síldarverksmiðjanna á Djúpuvík og Ingólfsfirði. Allir þessir aðilar, sem nefndin leitaði umsagnar hjá um till., hafa mælt með því, að hún yrði samþykkt. Nefndin hefur aðeins lagt til, að tvær smávægilegar breytingar yrðu á till. gerðar. Hin fyrri er sú, að inn í till. yrði bætt, að Alþingi skoraði á ríkisstj. að láta fram fara athugun á því fyrir næstu síldarvertíð, hvernig stuðla mætti að starfrækslu umræddra síldarverksmiðja: Í öðru lagi leggur n. til, að sú breyting verði gerð á till., að athugunin á því, hvar heppilegast sé að koma upp síldarverksmiðjum og feitfisksbræðslum, verði ekki að eins látin ná til Vestfjarða, heldur verði almennt orðuð. Þessar breytingar á till. eru ekki miklar efnisbreytingar, og ég sé ekki ástæðu til þess að fara um hana frekari orðum. Ég gerði ýtarlega grein fyrir nauðsyn þessa máls í framsögu við fyrri umr. þess og leyfi mér að vísa til ummæla minna og fleiri, sem mæltu með till. þá, sem rökstuðnings fyrir málinu. Að svo mæltu vil ég endurtaka, að hv. allshn. leggur til, að till. verði samþykkt með fyrrgreindum breytingum, en einn nm. hefur skrifað undir nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. gat um og kemur fram í nál. hv. allshn. á þskj. 469, hef ég skrifað undir þetta nál. með fyrirvara. Hefði kannske verið eðlilegra, að ég hefði skilað sérstöku nál. En ég vil taka það fram, að ég er ekki að neinu leyti að setja fót fyrir það, að það væri athugað, með hverjum hætti væri unnt að koma á vinnslu sjávarafurða á Vestfjörðum, og þá tel ég þar með Ísafjarðardjúp, eins og fram er tekið í þessari till. Það er aðalatriði þessa máls. Hins vegar verð ég að segja það, að ég tel, að það hafi ekki mikla þýðingu að fara að leggja í kostnað við það að gera síldarbræðslur á norðurströndum, Djúpuvík og Ingólfsfirði, starfhæfar, meðan svo stendur eins og hefur verið s.l. 13 ár, að ný og vönduð síldarverksmiðja, sem er á Skagaströnd, hefur aldrei haft nægilegt verkefni vegna skorts á hráefni, og jafnvel þegar svo langt er gengið, að hv. síldarbræðslustjórn leyfir sér að fara að rífa úr þessari verksmiðju dýrmæta síldarpressu og flytja hana burt, eins og sannað er að hún hefur gert og ég vil halda, að sú nefnd hafi ekki haft nokkra heimild til að gera, því að ég hef vissu fyrir því, að það er ekki gert með leyfi hæstv. sjútvmrh. Við vitum, að á þessu svæði, sem nú tilheyrir Vestfjarðakjördæmi, störfuðu á tímabili 4 síldarverksmiðjur: á Sólbakka, Hesteyri, Djúpuvík og Ingólfsfirði. Allar þessar verksmiðjur hafa hætt störfum fyrir löngu vegna skorts á hráefni. Og eins og tekið er fram í grg. fyrir till., er búið að rífa verksmiðjurnar á Hesteyri og Sólbakka fyrir löngu. Hinar hafa ekki verið rifnar, en eru alveg óstarfhæfar og hafa ekki verið starfræktar, vegna þess að þær höfðu enga möguleika vegna hráefnisskorts á undanförnum árum, þar sem síldveiði hefur alveg brugðizt á Húnaflóa á þessu tímabili, þangað til helzt á síðasta sumri. Ég vildi taka þetta fram, að ég skrifa undir þetta nál. með þeim fyrirvara, að ég ætlast ekki til þess, að það verði farið að leggja í mikinn kostnað við þessar tvær verksmiðjur, á meðan það er alveg víst, eins og verið hefur, að það er hægt að taka á móti þeirri síld, sem þarna er um að ræða, í þá verksmiðju, sem nú er starfhæf og starfandi á Skagaströnd.



Herra forseti. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því, að athugaðir verði til hlítar möguleikar á að hagnýta síldarafla landsmanna betur en nú er gert og þá einkum með það fyrir augum, að sem mestur hluti síldarinnar verði fluttur út sem fullunnin neyzluvara.“ Þessari þáltill. var skotið til fjvn., og hefur n. fjallað um till. á nokkrum fundum sínum og auk þess leitað umsagnar og fengið umsögn frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins, sem mælir með samþykkt till. Fjvn. hefur orðið einróma ásátt um að leggja til við hv. Alþingi, að till. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég vil sem 1. flm. þessarar till. þakka hv. fjvn. fyrir einróma meðmæli hennar, enn fremur þakka frsm. n. fyrir grg. hans, og ég vil líka lýsa því yfir, að ég vænti þess, að þingheimur fallist á að samþykkja till. Enn fremur vænti ég þess, að hæstv. ríkisstj. taki verklega höndum á móti till. og komi skrið með opinberum aðgerðum á það, að síldarafli landsmanna verði betur hagnýttur til sölu en átt hefur sér stað að undanförnu, og það því fremur, sem nú virðast sérstaklega slæmar horfur með það, að létt sé að koma síldaraflanum í gott verð sem þeirri vöru, sem hann hefur venjulega verið gerður að til útflutnings.



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. þessa, og svo sem nál. á þskj. 426 ber með sér, mælir nefndin einróma með samþykkt till.



Herra forseti. Svo sem till. þessi ber með sér, er efni hennar að skora á ríkisstj. að hlutast til um að samræma símgjöld og fyrirkomulag símtala á tilteknu svæði hér í nágrenni Reykjavíkur. Fjvn. er sammála um það, að sanngjarnt sé, að þessi breyting verði á gerð, þar sem svæði þetta allt er á sama símakerfi. Hins vegar má gera ráð fyrir því, að það þurfi ýmsar tæknilegar ráðstafanir og breytingar að gera, til þess að þetta geti á komizt, og þykir því n. rétt að leggja til, að inn í till. verði bætt, svo sem segir á þskj. 425, þeim fyrirvara, að þetta verði gert svo fljótt sem auðið er, þannig að það er ekki hugmyndin þó með þessu, að það verði á neinn hátt óeðlilega dregið, heldur er það sem sagt aðeins eðlilegur fyrirvari, til þess að fáist nægilegt svigrúm til að koma þessum framkvæmdum og breytingum á.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir þær undirtektir og þá afgreiðslu. sem till. sú, er ég flutti á þskj. 163 um samræmingu símtala og símgjalda í umdæmi bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, hefur fengið. Ég get fyrir mitt leyti mjög vel fallizt á þá breytingu, sem n. leggur til að gerð verði á till., enda er það kjarni málsins, að sú skipan, sem till. gerir ráð fyrir, verði framkvæmd svo fljótt sem auðið er. Ég gerði í framsögu minni grein fyrir þessum málum og tel ekki ástæðu til þess að endurtaka það hér. En samþykkt till. gerir ráð fyrir þeirri meginbreytingu á fyrirkomulagi þessara mála, eins og þau eru í dag og eins og þeim er ætlað að verða, að í stað þess að Hafnfirðingar og nágrannar þeirra greiði miklu hærra gjald fyrir viðtöl til Reykjavíkur en innanbæjar, þá hefur Alþingi að samþykktri þessari till. lýst yfir þeim vilja sínum, að þessi mismunur verði leiðréttur, þannig að símtöl á milli þessara byggðarlaga, sem eru í umdæmi bæjarsíma Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, verði eigi dýrari og með sama fyrirkomulagi og innanbæjarsímtöl, og sú skipan, sem ætlað var að kæmi til framkvæmda nú á næstunni, þ.e.a.s. símtöl greidd eftir tímalengd, sé þar með úr sögunni. Framkvæmd þessarar till. heyrir undir hæstv. póst- og símamálaráðherra. Ég er fullviss af viðtölum við hæstv. ráðh., að hann skilur mjög nauðsyn þessarar breytingar, sem hér um ræðir, og hann muni láta hraða framkvæmdum þessa máls.



Herra forseti. Fjvn. hefur athugað till. og leggur einróma til, að hún verði samþykkt. Till. fjallar um það, að Alþingi skori á ríkisstj. að koma upp klak- og eldisstöð fyrir lax og silung á hentugum stað í landinu, svo fljótt sem við verður komið, á grundvelli X. kafla laga frá 1957, um lax- og silungsveiði, en í þeim lögum er ríkisstj. heimilað að koma upp klak- og eldisstöð, einni eða fleiri, þegar fé er veitt til þess á fjárlögum. Verkefni þessara stöðva, segir m.a. í lögunum, er, að þær afli seiða til fiskræktar og geri tilraunir með klak og eldi fisks. Þær skulu og veita fræðslu um meðferð klaks og um fiskeldi, eftir því sem við verður komið. N. sendi veiðimálastjóra till. til umsagnar, og mælir hann með samþykkt hennar, Í áliti veiðimálastjóra segir m.a. um kostnaðarhliðina, með leyfi hæstv. forseta: „Í bréfi til landbrn., dags. 6. jan. s.l., lagði ég til, að notuð yrði heimild í 82. gr. laga nr. 53/1957, um lax- og silungsveiði, til þess að koma upp tilraunaeldisstöð á vegum ríkisins, sem lokið yrði að koma upp fyrir árslok 1963. Gerði ég lauslega áætlun um kostnað við byggingu slíkrar stöðvar, sem ætla má að verði alls 3–4 millj. kr. Um kostnað við byggingu slíkrar stöðvar er ókleift að segja nánar, fyrr en henni hefur verið valinn staður og áætlun hefur verið gerð um byggingarkostnaðinn í einstökum atriðum. Á fyrsta ári, sem yrði notað til undirbúnings byggingar stöðvar, er gert ráð fyrir, að kostnaður verði 100 þús., næsta ár verði hann 500 þús. og það, sem á vantar á heildarkostnaðinn, mundi þurfa að hálfu hvort árið 1962 og 1963. Í nefndu bréfi var lagt til við ráðuneytið, að liðurinn 30. d. Kostnaður við eldistilraunir, á 16. gr. fjárlaga fyrir árið 1960 yrði hækkaður um 100 þús. kr. til að standa undir kostnaði við undirbúning og áætlun um tilraunaeldisstöð, og hefur hæstv. fjvn. samþykkt hækkunina.“ Með grg. fyrir till. eru prentaðar sem fskj. till. veiðimálastjóra til landbrn. um, að ríkið reisi fullkomna tilraunastöð. Þessi grg. er fróðleg og flytur ýtarlegar upplýsingar um málið. Ég vil svo að lokum geta þess, að fjöldamargir aðilar hafa hvatt til þess, að slík eldisstöð, sem till. fjallar um, verði reist, og má í því sambandi benda á síðasta búnaðarþing, landssamband veiðifélaga og landssamband ísl. stangveiðimanna.



Herra forseti. Ég vil einungis þakka hv. fjvn. fyrir afgreiðslu á þessari till., og eindregin meðmæli með henni. Einnig vil ég vænta þess, ef till. verður samþykkt, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að framkvæma hugmyndina um fiskeldisstöðvar eins fljótt og tök eru á, enda veit ég, að fyrir liggur áhugi a.m.k. sumra ráðherra í hæstv. ríkisstj. fyrir því. Þetta er að mínu áliti mjög mikilsvert mál. Það lýtur að því að taka tæknina í þjónustu klaks og fiskeldis, svo sem nú er mjög tíðkað víða erlendis, og auka fiskistofna í ám og vötnum í landinu. Og samkv. reynslu erlendis nú hin síðustu ár er það vafalítið eða raunar vafalaust mál, að það er hægt að stórauka lax og silung hér í vötnum á næstu árum, ef rétt er á þessum málum haldið og lagt er út í þann kostnað, sem hér er gert ráð fyrir. Einnig blasir það við, að hægt er að rækta fiska í vötnum á svipaðan hátt og húsdýr eru ræktuð og hafa verið ræktuð um langan tíma, og mjög er líklegt, að sú fiskrækt, sem t.d. Danir framkvæma nú mikið með regnbogasilung, geti vel átt við hér á landi eins og í öðrum löndum. Það virðist vera mjög mikill markaður fyrir þessa vöru þar og líkur til, að svo verði einnig hér, ef við tækjum slíka framleiðslu upp. En fyrsta verkefni okkar að því er snertir fiskrækt álit ég þó að sé að auka laxinn og silunginn í ánum og vötnunum, og það er mjög mikilsvert atriði. Og áreiðanlegt er, að það er mikill hugur í landsmönnum í þessa átt nú, því að yfir Alþingi hefur svo að segja rignt áskorunum um að samþykkja þessa tillögu.



Herra forseti. Till. þessi er þess efnis, að Alþingi feli ríkisstj. að láta fram fara rannsókn á humar-, rækju- og smásíldarmagni í Breiðafirði og við Snæfellsnes til þess að kanna grundvöll fyrir niðursuðuverksmiðju í Stykkishólmi, og er málið upp tekið að frumkvæði hreppsnefndar þar heima fyrir. Allshn. hefur fjallað um till. og er sammála um að mæla með samþykkt hennar; þó með þeirri breytingu, að n. vill ekki á þessu stigi málsins takmarka athugunina við Stykkishólm, en breyta orðalagi þannig, að kannaður verði um með grundvöllur fyrir niðursuðuverksmiðju við Breiðafjörð. Með þessari breyt., sem er á þskj. 465, mælir allshn. einróma með því, að till. verði samþykkt.



Herra forseti. Um till. á þskj. 221 er ekki nema gott eitt að segja, en í sambandi við hana vil ég minna á það, að þegar fjárl. voru til afgreiðslu í vetur, gerðum við framsóknarmenn till. um það, að fjárveiting til fiskimiðaleita væri aukin. Ég færði þá rök fyrir því, sem var rökstutt af álitsgerð Fiskifélagsins, að það væri ekki hægt að sinna þessum málum, nema fjárveiting væri verulega aukin frá því, sem lagt var til í fjárlagafrv. Í fjvn. liggur fyrir hliðstæð till., sem er um rækjumiðaleit fyrir Austurlandi, og afgreiðslu hennar er ekki lokið frá nefndinni, eingöngu af því, að það er verið að athuga möguleika á fjármagni til þess að framkvæma hana. Enda þótt svo fari nú, að fjármagn til þess að framkvæma þessa fiskileit, sem hér er gert ráð fyrir, verði ekki til staðar á þessu ári, treysti ég því, að samþykkt þessarar till. megi verða til þess, að hv. Alþ. eða ráðamenn hér á hv. Alþ. verði skilningsbetri á nauðsyn málsins en þeir voru við afgreiðslu síðustu fjárlaga.



Herra forseti. Vegna fjarveru hv. 2. þm. Austf., Halldórs Ásgrímssonar, tók ég þátt í störfum fjvn. um skeið, áður en sá varamaður kom til þings, sem nú hefur tekið við sæti hv. 2. þm. Austf. Ég tel því rétt, að ég leyfi mér að mæla fyrir þessari till. með örfáum orðum fyrir hönd fjvn. Við fyrri umr. till. var gerð allrækileg grein fyrir efni þessa máls, og finn ég ekki ástæðu til að fara að rifja það upp, en samkomulag varð um það í fjvn. að leggja til, að orðalagi till. yrði breytt á þann hátt, sem prentað er á þskj. 435, og mælir n. með samþykkt till. með þeirri breyt. - Þess skal getið, að einn nm., Karl Guðjónsson, var þó fjarstaddur, þegar málið var afgr. í nefndinni.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem fyrir liggur á þskj. 138, er um það að skora á ríkisstj. að leita samninga við hlutaðeigandi skólanefndir og sveitarstjórnir um það, að bæjarfélög eigi þess kost að fá til afnota á sumrin heimavistarskóla í sveitum til að hafa þar sumardvalar- og námsheimili fyrir kaupstaðarbörn. Allshn. hefur rætt þetta mál og leitað um það umsagnar barnaverndarráðs Íslands, fræðslumálastjóra og Rauða kross Íslands og fengið þessar umsagnir. Það kemur fram m.a. í umsögn fræðslumálastjóra, að í þessum skólum, sem hér er um að ræða, þ.e.a.s. í heimavistarbarnaskólum í sveitum, héraðsskólum, húsmæðraskólum og bændaskólum, muni vera rúm fyrir um 1650 manns samtals í heimavistum, en þess er jafnframt getið, að einhverju af þessu rúmi muni vera ráðstafað a.m.k. hluta úr sumrinu, t.d. í bændaskólunum. Eins og fram kemur í grg. till., er þar gert ráð fyrir, að kannaðir verði möguleikar á því að semja um, að þetta húsnæði verði að meira eða minna leyti notað til sumardvalar fyrir börn úr kaupstöðum, en eins og kunnugt er þeim, sem til þekkja, þá er það í mörgum tilfellum eitt mesta áhyggjuefni foreldra, hvernig megi verða mögulegt að koma börnum í sumardvöl, bæjabörnunum. Við höfum í allshn. orðið sammála um að mæla með því, að till. verði samþ. með einni minni háttar orðabreytingu, þ.e. að í staðinn fyrir orðalagið „að leita samninga“ komi: að athuga möguleika á samningum, - og þannig breytt leggjum við til að tillagan verði samþykkt sem ályktun Alþingis.



Herra forseti. Ég mun ekki fara að ræða þessa till. í löngu máli, enda er ekki ástæða til þess, En í sambandi við það vildi ég þó mega benda hér á tvö atriði. Á stríðsárunum var sá háttur upp tekinn að koma börnum héðan úr bænum til dvalar í skólum víðs vegar um landið. Á ýmsum skólasetrum voru nokkrir tugir barna, og hafði ég af þessu nokkur kynni. Heimili mitt var þá staðsett á einum slíkum stað, svo að ég fylgdist allvel með, hvernig framkvæmd var á þessu máli. Ef að því ráði yrði horfið, sem till. þessi gerir ráð fyrir, að slíkir hópar yrðu settir út um landið aftur, þá vildi ég mega benda á það, að mjög þarf að vanda til undirbúnings um þá framkvæmd. Þegar búið er að safna saman nokkrum tugum af börnum, sem ekki hafa verið saman áður, og senda á slíka staði, þá er mikil hætta á ferðum, ef þar er ekki vel stjórnað og vel undirbúið. Þetta vildi ég mega benda á, og það gæti orðið allur annar árangur af ferðinni en til er ætlazt, ef þetta er ekki haft í huga í upphafi málsins. Ég vil líka mega benda á, að á þessum skólasetrum mörgum eru heimili bæði skólastjóra og kennara. Þeir dveljast þar allt árið í sama húsnæði og skólarnir eru reknir í með sínar fjölskyldur. Sumir skólamenn eru orðnir allþreyttir á starfinu eftir að hafa verið með sitt heimili í slíku nábýli í 9 mánuði ársins og óska þess vegna eftir einhverri hvíld til þess að búa sig undir næsta skólaár. Þess vegna vildi ég líka mega benda á það, að hér má ekki ganga hart fram í samningum um, að skólahúsnæðið sé notað í þessu skyni, og verður að taka fullkomið tillit til þeirra manna, er fyrir skólastöðunum standa. Mér er kunnugt um, að það hefur verið sótt á suma af þessum skólastöðum einmitt um að koma þangað slíkum dvalarhópum, þó að forráðamenn hafi ekki óskað eftir því. En það væri miður farið, ef þannig væri að þessu staðið, að þetta gæti orðið til þess, að hinir beztu starfskraftar yrðu að hætta störfum vegna þess, að svo er á sótt um að koma slíkri starfsemi fyrir. Þess vegna finnst mér, að orðalagsbreyt., sem allshn. hefur lagt til, sé mjög til bóta, þar sem athugaðir skulu möguleikar á samningum um þetta. Og út af fyrir sig er ég ekki mótfallinn því, að börn njóti þess, sem hægt er að njóta í sveitum landsins, og veit, að þau hafa af því gagn að komast í samband við hina frjálsu náttúru landsins. En til þess, að það megi verða, þarf að undirbúa málið vel, og það verður að vera í fullu samráði og fullu samkomulagi við þá, sem á stöðunum starfa.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. allshn. og frsm. n. fyrir jákvæða afstöðu til þessarar till. Ég get fellt mig vel við þá orðalagsbreyt., sem nm. leggja til að gerð verði á till. Út af ummælum síðasta ræðumanns, hv. 3. þm. Vesturl. (HS), sem út af fyrir sig geta verið sönn og réttmæt, vil ég taka það fram, að hér á ekki að bjóða neinni skólanefnd að afhenda sinn skóla til afnota fyrir kaupstaðabörn á sumrum. Skólanefndirnar vega vafalaust og meta þá kosti og galla, sem á þessu eru, ef eftir samningum við þær verður leitað, og tel ég eflaust, að þær muni hafa þá möguleika, sem síðasti ræðumaður gerði að umtalsefni. mjög í huga.



Herra forseti. Á þskj. 337 er till. til þál. um sjálfvirka símstöð á Akranesi, er hv. þm. Daníel Ágústínusson flutti, meðan hann átti sæti hér á Alþ. Till. þessi fjallar um það, að ríkisstj. hlutist til um, að landssíminn komi upp sjálfvirkri símstöð á Akranesi á næsta ári. Eins og kunnugt er, hefur sjálfvirkt símakerfi verið hér á landi í 3 áratugi. Var það fyrst hér í Reykjavík, en hefur síðan breiðzt út til Akureyrar og Keflavíkur. Ekki þarf orðum að því að eyða, hvað þessi þjónusta er eftirsótt og greiðir fyrir öllum viðskiptum og skapar mikil þægindi. Næsti áfangi í þessum málum, að því er ég bezt veit, mun vera Akranes, Borgarnes, Vestmannaeyjar og að tengja Akureyri og Reykjavík saman. Eftir þessum áföngum er beðið með mikilli óþreyju, sér í lagi á Akranesi, sem nú á í smiðum símahús, sem verður lokið á þessu ári. Það var skoðun Akurnesinga, að þegar símahúsið væri tilbúið, mundi sjálfvirka símakerfið einnig verða tekið í notkun. Þessu hefur seinkað nokkuð, og hefur það valdið þeim verulegum vonbrigðum. 4 fundi bæjarstjórnar Akraness þann 20. jan. s.l. var samþ. till. um að skora á landssímann að hefja framkvæmdina sem allra fyrst. Enda þótt vitað sé, eins og ég gat um áðan, að að því er stefnt að koma þessu verki í framkvæmd, er till. fram borin til þess að ýta á framkvæmd málsins, því að með viljayfirlýsingu hér 8 hv. Alþ. um áskorun til ríkisstj. um að hlutast til um, að framkvæmdinni verði hraðað, er treyst á það, að málið verði leyst fyrr en ella. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins í sambandi við þessa till. gefa upplýsingar um, að það mál, sem hér er farið fram á að ríkisstj. afgreiði, hefur verið afgreitt. Það var á fyrstu dögum desembermánaðar s.l., sem hv. þm. Jón Árnason kom að máli við mig og lýsti því, hversu nauðsynlegt það væri fyrir Akranes að fá sjálfvirka símstöð. Stuttu síðar átti ég tal við póst- og símamálastjóra um þetta, um leið og rætt var um sjálfvirka stöð fyrir Vestmannaeyjar, og var gengið frá því í janúarmánuði að panta sjálfvirka stöð til Vestmannaeyja og Akraness, og hefur verið gerður bindandi samningur um þessi kaup. Ef hv. varaþm., bæjarstjórinn á Akranesi, hefði vitað um þetta, hefði hann vitanlega ekki flutt þessa till. En eins og getið er um, þá var það 20. jan. s.l., sem bæjarstjórnin gerði samþykkt um þetta, en það var áður, sem ég hafði átt tal við póst- og símamálastjóra, og um þetta leyti var ákvörðun tekin um að panta sjálfvirka símstöð. En það hefur einhvern veginn farið fram hjá bæjarstjóranum, hvað gerzt hefur í málinu, og þykir mér þess vegna sjálfsagt, að það verði upplýst hér, um leið og það yrði þá ljóst, að ekki var þörf fyrir till. Það er alveg rétt, sem segir í grg. fyrir till., að það er vitanlega mjög nauðsynlegt fyrir vaxandi bæ eins og Akranes að fá sjálfvirka símstöð, og það er einnig ekki síður fyrir landssímann praktísk ráðstöfun, þegar til lengdar lætur, í sambandi við rekstrarkostnaðinn, því að það er æði mikið fólkshald, sem sparast við sjálfvirkar stöðvar. Þess vegna er það, sem landssíminn vitanlega kappkostar og á að kappkosta, eftir því sem fjármagn leyfir að setja í stofnkostnað á hverjum tíma, að koma upp sem víðast sjálfvirku kerfi. Það gerir allan rekstur heppilegri og praktískari en annars. Það hefur beðið alllengi að fá sjálfvirka stöð bæði til Vestmannaeyja og Akraness, en úr því verður nú bætt. En því miður er afgreiðslufrestur nokkuð langur á þessum stöðvum, 1–2 ár, þannig að það verður ekki fyrr en seint á árinu 1961, sem þessar stöðvar koma í gagnið. Ég vildi aðeins upplýsa þetta að gefnu tilefni, því að það er ljóst, að hv. flm., þegar hann flutti till., hefur ekki vitað, á hvaða stigi málið er, og það var einnig að heyra á hv. frsm., að hann hafi ekki heldur vitað, hvað hafði gerzt í þessu máli.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf hér áðan. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni, hefur bæjarstjórn Akraness gert ályktun í málinu, og þykir mér það skjóta skökku við, ef ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar hefur verið tekin, áður en bæjarstjórnin gerði sína ályktun, ef engir af bæjarfulltrúunum á Akranesi hafa þá vitað um málið. Hins vegar gat ég þess, að mér væri kunnugt um, að að þessu máli væri unnið, og það, sem hér væri um að ræða, væri aðeins það að hraða framkvæmdinni meira en þeir þar efra gerðu ráð fyrir að gert væri ella. Hins vegar er það í bezta lagi, ef framkvæmd verður eins og gert er ráð fyrir í þessari till., þ.e.á næsta ári.



Herra forseti. Það er eins og fram kemur í grg, fyrir þessari till., að þá hefur verið unnið að því nú á undanförnum tveimur árum að byggja nýtt símahús á Akranesi. Því máli er nú svo langt komið, að í þetta hús verður ekki einungis flutt á yfirstandandi ári, eins og frummælandi gat um áðan, heldur standa vonir til þess, að það verði þegar í næsta mánuði flutt í þetta nýja hús, og það var vissulega mikil þörf orðin fyrir slíka nýja byggingu fyrir síma- og póststarfsemina á Akranesi. Eins og hæstv. ráðh. gat um hér áðan, var það snemma í vetur, sem ég ræddi þetta mál við símamálaráðh. Og það er ekki einungis þessi samþykkt, sem gerð var í janúarmánuði s.l., sem Akurnesingar hafa gert í sambandi við bætta símaþjónustu, því að það hefur verið okkar áhugamál um langan tíma að fá þar nokkuð bætt úr. Og þegar fjvn. var að störfum í vetur, lá þetta orðið fyrir skv. upplýsingum, sem ég fékk frá póst- og símamálastjóra, að ráðh. hafði fallizt á þetta, og mér var kunnugt um það. Og ég satt að segja undrast það, að bæjarstjórinn, sem átti að taka að sér að flytja þetta mál við ríkisstj. og þá aðila, sem málunum ráða, skyldi ekki, eftir að till. var samþ. í janúarmánuði, leita sér neinna upplýsinga um málið eða gera tilraun til að fylgja því eftir annað en að senda till. frá sér, því að ég er ekki í neinum vafa um það, að ef hann hefði gert það, þá hefði hann fengið þær sömu upplýsingar sem ég fékk um mál þetta. Og ég vil nota einmitt þetta tækifæri til að þakka hæstv. ráðh. fyrir þá fyrirgreiðslu, sem málið hefur nú fengið hjá ríkisstj.



Herra forseti. Með till. þessari er lagt til, að Alþ. feli ríkisstj, að láta fram fara, svo fljótt sem auðið er, ýtarlegar rannsóknir á jarðhitasvæðunum á Reykjanesi með það fyrir augum m.a., að þær orkulindir verði hagnýttar til hitaveitna fyrir nálægar byggðir, og í 2. lið till. er lagt til, að Alþ. skori á ríkisstj. að hlutast til um, að Hafnarfjarðarkaupstað verði hið bráðasta veitt afnot af jarðbor ríkisins og Reykjavíkurbæjar til framhaldsrannsókna í Krýsuvík. Brtt. hefur komið fram á þskj. 419 þess efnis, að sams konar athugun og um getur í 1. mgr. aðaltill. verði látin fara fram að Leirá í Borgarfirði með það í huga, að hitaveltu verði komið á fyrir Akraneskaupstað. Fjvn. hefur athugað þessa till., og er niðurstaða n. sú að leggja til, svo sem segir í nál. á þskj. 479, að till. verði vísað til ríkisstj. Ástæðan fyrir þessari afgreiðslu er í stuttu máli þessi: Eins og í nál. segir, er enginn ágreiningur um það innan n., að það sé mjög brýn nauðsyn að nýta heitt vatn til hitaveitu á þessum svæðum, sem um ræðir, bæði í aðaltill. og aukatill., enda er vitað, að það er ekki hægt að nýta heitt vatn. a.m.k. eftir þeim leiðum, sem enn er vitað um í því efni, hagstæðar en einmitt til hitaveitu, og það er engum efa bundið, að það hefur þess vegna mjög mikla þjóðhagslega þýðingu, auk þess sem það leiðir af sér stórfelld þægindi fyrir viðkomandi byggðarlög, sé hægt að koma þar upp hitaveitu. Í umsögn frá jarðhitadeild raforkumálaskrifstofunnar um aðaltill. er það tekið fram, að þegar sé vitað um helztu jarðhitasvæðin á Reykjanesi, en aftur á móti mun þannig vera ástatt um þau svæði, að það mun vera mjög kostnaðarsamt að leiða þaðan heitt vatn til t.d. Keflavíkur. Það gæti þó haft áhrif í þessu sambandi, ef það gæti komið til greina um sölu varma til Keflavíkurflugvallar, sem enn er ekki vitað um, og jarðhitadeildin telur, að í sambandi við athugun á þessu jarðhitasvæði skipti það miklu máli, hvort hugsanlegt væri að selja varma til Keflavíkurflugvallar. En jafnframt er á það bent í umsögn jarðhitadeildarinnar, að hugsanlegt væri að finna varma í jörðu nær Keflavík, þannig að það yrði miklum mun ódýrara, ef svo reyndist, að leiða hitaveitu til Keflavíkur. Um það atriði segir svo í umsögn jarðhitadeildarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfsagt er að taka til athugunar, hvort ekki séu möguleikar á því að vinna varma nær Keflavík. Um bein jarðhitasvæði er ekki að ræða, en brotlínan, sem tengd er Skálafelli, liggur næst í 9 km fjarlægð frá Keflavík. Ekki er með öllu útilokað, að þar megi vinna varma, og yrði aðveita til Keflavíkur þá verulega ódýrari. Deildin vill að svo stöddu ekki gera mikið úr þessum möguleika, en teldi ekki bráðlegt að kanna hann nánar. Til greina kæmi að gera 200–400 m djúpa borholu við brotlínuna til þess að mæla hita í jörðu og ganga úr skugga um það, hvort hefja ætti meiri háttar boranir. Kostnaður þessarar rannsóknarborholu ásamt tilheyrandi gæti orðið um 500 þús. kr. Það virðist því vera sjálfsagt að kanna þessi jarðhitasvæði, því að það auðvitað hefur mikla þýðingu fyrir Keflavík, hvort hægt er að fá jarðhita þetta nálægt bænum. Efnislega er því fjvn. alveg sammála hv. flm. um, að það sé mjög æskilegt að leita eftir þessum jarðhita, bæði á þessu svæði og einnig á Akranessvæðinu. En það, sem veldur því, að sú leið hefur þó þótt heppilegust að sinni að vísa till. til ríkisstj. án þess að gera beina ályktun, er sú, að hingað til hefur það verið venja varðandi hitaveituboranir, að þær hafa varið á frumkvæði viðkomandi sveitarfélaga, og samkvæmt lögum um jarðhita hefur ríkissjóði síðan verið ætlað að borga tiltekinn hluta af kostnaði við þessar boranir. Hér er hins vegar gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi forustu um að framkvæma þetta, og þá væntanlega haft í hyggju, að hún kosti þessar boranir. Með því er farið inn á alveg nýja braut, sem ekki skal á þessu stigi felldur neinn dómur um, hvort er rétt og eðlilegt í framtíðinni eða ekki, en mér sýnist það þó liggja í augum uppi, að áður en hægt er að slá slíku föstu í ályktun brá Alþ., verði að kanna til hlítar, hvaða reglur eigi að gilda almennt um leit að heftu vatni. Ríkið á nú jarðbor með Reykjavíkurbæ, og er gert ráð fyrir, að hvor aðili um sig greiði helming kostnaðar, og er það í samræmi við þær reglur, sem gilt hafa um leit að heitu vatni, skipting kostnaðar milli sveitarfélaga og ríkissjóðs. Ýmsum sveitarfélögum hafa verið greiddar allverulegar fjárhæðir, þó að á því hafi mjög staðið síðustu árin, að fé væri veitt til þess að aðstoða sveitarfélög í sambandi við leit að hitaorku eða varma. Nú er hins vegar ákveðið og endanlega hafa verið fest kaup á sérstökum jarðbor fyrir Norðurland, og kemur þá að sjálfsögðu til álita, eftir hvaða reglum eigi að greiða kostnað við framkvæmdir þess bors. Mér þykir þess vegna allt benda til þess, að óumflýjanlegt verði nú þegar á þessu ári, að ríkisstj. taki það mál til heildarathugunar, hvernig kostnaður skuli greiddur við jarðhitaleit í sambandi við hitaveitur til ákveðinna byggðarlaga, og fastar reglur settar um það efni. Afstaða n. byggist sem sagt á þessum. aðstæðum, og enda þótt n. því leggi til að vísa málinu til ríkisstj., ber á engan hátt að skilja það sem neikvæða afstöðu til þess meginefnis, sem till. fjallar um. En ég vænti þess, að hv. flm. geti fallizt á það með n., að það sé brýn nauðsyn að setja um þetta fastar reglur og þá eðlilegast á þann hátt að fá lögfesta heildarlöggjöf um jarðhita, sem mun vera tilbúin að verulegu leyti, en ágreiningur hefur verið þar um viss atriði, og þessa löggjöf þurfi að undirbúa fyrir næsta þing og koma á hreint, að hve miklu leyti í framtíðinni ríkissjóður og ríkisstj. skuli hafa forgöngu um jarðhitarann sóknir og að hve miklu leyti það skuli vera á vegum sveitarfélaganna. Um seinni lið till., gufubor ríkisins og Reykjavíkurbæjar, er það að segja, að það hefur verið upplýst fyrir fjvn., að ákveðið hafi verið, að gufuborinn fari til Krýsuvíkur nú í maímánuði, og það mun vera búið að taka hann niður eða kannske öllu heldur upp austur í Hveragerði og hann tilbúinn til flutnings þangað suður eftir eða jafnvel kominn þangað nú þegar, þannig að það sýnist sem þegar sé það orðið að veruleika, sem hv. flm. hafa óskað eftir í því efni. Fjvn. væntir þess, eð hv. flm. og þm. í heild geti fallizt á að afgreiða málið á þennan hátt, með hliðsjón af þeim forsendum, sem ég hef hér getið um.

Alfreð Gíslason bæjarfógeti: Herra forseti. Við flm. þáltill. á þskj. 21, sem þetta nál, fjallar um, þökkum hv. fjvn. fyrir þá viðurkenningu, sem felst í nál. um nauðsyn hitaveitna fyrir byggðarlögin suður með sjó og að rannsókn verði látin fram fara á umræddum jarðhitasvæðum. Hins vegar er hví ekki að neita, að við hefðum kosið, að jákvæðari afstaða hefði verið tekin af hv. fjvn. hvað þetta snertir en gert er. Það er rétt, að í þáltill. okkar er gert ráð fyrir, að ríkisstj. hafi forgöngu um rannsóknir á jarðhitasvæðinu á Reykjanesi en um það segir svo í till., með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta fram fara, svo fljótt sem auðið er, ýtarlegar rannsóknir á jarðhitasvæðunum á Reykjanesi með það fyrir augum meðal annars, að þær orkulindir verði hagnýttar til hitaveitna fyrir nálægar byggðir.“ Í framsöguræðu minni fyrir till. gerði ég grein fyrir því, að við jarðhitarannsóknir á Reykjanesi og hagnýtingu jarðhitans þar væru fleiri - vonir bundnar en híbýlaupphitunin ein saman: Eins og kunnugt er, eru hugmyndir um ýmiss konar efnaiðju í stórum stíl ofarlega á baugi hér á landi nú um þessar mundir, og eru þær hugmyndir nær eingöngu bundnar við gufusvæðin í landinu. Athuganir á vinnslu efna úr sjóvatni hafa verið gerðar af Baldri Lindal efnafræðingi hjá jarðborunum ríkisins, og hefur hann komizt að þeim niðurstöðum, að einu staðirnir, sem til greina komi til slíkrar vinnslu, séu gufusvæðin í Hveragerði, Krýsuvík og á Reykjanesi. Af þessum þremur svæðum telur efnafræðingurinn Hveragerði vera óhentugast vegna fjarlægðar frá sjó og langra flutningsleiða fyrir framleiðsluna. Eitt af þessum gufusvæðum er Reykjanes, en jarðhitasvæðið þar er í eigu ríkisins og er næst sjó af þessum gufusvæðum og, aðeins 20–30 mín. akstur til næstu útflutningshafnar. Ef að vonum lætur og útflutningshöfn yrði gerð í Grindavík, eins og þar mun vera mikill vilji fyrir, og vegurinn milli Reykjaness og Grindavíkur yrði gerður sæmilega akfær, yrði ekki nema 10–15 mín. akstur til þeirrar útflutningshafnar frá jarðhitasvæðinu á Reykjanesi. Ég tel það eðlilegt, að ríkið sjálft hafi forgöngu og beri kostnað af nauðsynlegum rannsóknum á sínum eigin jarðhitasvæðum, hvort sem þær rannsóknir leiða í ljós, að jarðhitann er hægt að nota til híbýlahitunar eða til iðnaðarframleiðslu. Mér finnst það í rauninni fráleitt, að bæjar- og sveitarfélög eigi að hafa forgöngu og byrjunarkostnað af slíkum rannsóknum. Hitt væri ekki nema sjálfsagt, leiði þessar rannsóknir á jarðhitasvæðum ríkisins sjálfs það í ljós, að nærliggjandi byggðarlög geti notað og orðið aðnjótandi hita úr þessum gufuhverum til upphitunar húsa, að viðkomandi bæjarfélög verði látin kosta að einhverju leyti þær rannsóknir, sem fram hafa farið, og svo að sjálfsögðu hitaleiðsluna sjálfa. Hv. frsm. taldi, að jarðboranir ríkisins hafi talið, að það yrði kostnaðarsamt að leggja leiðslu frá Reykjanesi t.d. til Keflavíkur. Það er alveg rétt. Þetta hefur verið rannsakað. Þetta eru um 20 km. og það er jafnlangt, nákvæmlega jafnlangt og frá Krýsuvík til Hafnarfjarðar. Og það er talið, að hitaleiðsla frá Reykjanesi til Njarðvíkur og Keflavíkur muni kosta um 1 millj. kr. lengdarkílómetrinn. Hins vegar benda jarðboranir ríkisins hv. fjvn. á, að það væri hugsanlegt, að hita væri að finna nær Keflavík en á Reykjanesinu. Þetta mun vera rétt, en það hefur einnig verið rannsakað, ekki reyndar með borunum, en þar er ekki nokkur vottur af hita á yfirborði jarðar neins staðar nær en á Reykjanesinu. Að till. hljóðaði um það, að rannsóknir skyldu hafnar og fara fram barna á jarðhitasvæðinu á Reykjanesi, var einmitt vegna þess, að þar þurfti ekki að leita að hita. Hann var þar fyrir. Það þurfti aðeins að rannsaka betur, hvort þar væri hægt að fá hreina gufu, saltlausa, eða jafnvel heitt vatn, því að barna hefur ekki verið framkvæmd nema ein einasta borun, og upp úr henni hefur komið sjóðheitt, salt vatn. Ég tel það sjálfsagt, og ég veit, að Njarðvíkur og Keflavík hafa mikinn hug á því að leita að heitu vatni nær en þetta. En það mun kosta 500 þús. kr. hver borhola, og ef þarf að bora margar slíkar holur og e.t.v. árangurslaust, er það fljótt að koma upp í hvern lengdarmetra, sem hitaleiðslan kostar frá Reykjanesvita. Hitt er það, að við höfum þegar rætt við yfirstjórn varnarliðsins í sambandi við væntanlega þátttöku þess í jarðborunum og væntanlegri hitaveitu, en höfum ekki fengið um það neitt svar. Herstjórnin fékk jarðboranir ríkisins 1952 til þess að gera tilraunaborholu við Seltjörn, sem er skammt frá Keflavík, en við hana var hætt, áður en hún komst í meira en 30–40 metra dýpt, en þar var að sjálfsögðu engan hita að finna í svo grunnri holu. Ég get fallizt á það með hv. fjvn., að heildarreglur um greiðslu á kostnaði við jarðhitarannsóknir séu nauðsynlegar, og einnig er það skiljanlegt, að n. geti ekki nú á þessu stigi slegið því föstu, að ríkið eigi að hafa forgöngu almennt um jarðhitaleit til hitaveitna. En eins og ég áður hef sagt, tel ég, að gufusvæðið á Reykjanesi hafi algera sérstöðu hvað þetta snertir. Í trausti þess að hæstv. ríkisstj. hraði heildarlöggjöf um hagnýtingu jarðhitans og rannsóknir á honum, fellst ég á niðurstöður hv. fjvn. á þskj. 479.



Herra forseti. Við afgreiðslu fjárl. bar ég fram till. um ákveðna fjárveitingu til raforkumálastjórnarinnar til framkvæmda í þeim efnum, sem þáltill. þessi fjallar um. Flm. þáltill. greiddu þá atkv. gegn þeirri till. í trausti þess, að því er þeir greindu, að hv. fjvn. mælti með samþykkt þessarar þáltill., þingið síðan samþykkti hana og ríkisstj. framkvæmdi síðan þær rannsóknir, sem í till. fælust. Nú liggur fyrir álit hv. fjvn., og það er því miður ekki í samræmi við það traust, sem hv. flm. sýndu n. við atkvgr. um till. mína í sambandi við fjárl. Ég treysti sjálfur ekki á, að till. fengi þá afgreiðslu, sem flm. gerðu sér vonir um og flutti þess vegna till. mína um sérstaka fjárveitingu. Mér þykir miður, að fyrst mín till. var felld, m.a. af hv. flutningsmönnum þessarar þáltill., þá skuli hv. fjvn. ekki mæla með þáltill. Mál það, sem hér er um að ræða, er aðkallandi og þjóðin tapar stórfé á ári hverju við það að greiða olíu til húshitunar, þar sem þétt byggð er, en jarðhiti skammt undan, og hef ég því talið, að rétt væri að samþ. þáltill. sjálfa vegna sérstöðu þessara svæða, sem um er að ræða. Um seinni hluta þáltill. er það að segja, að þar hafa einnig brugðizt vonir mínar að nokkru leyti. Ég taldi, að með flutningi þessa hluta till. væru flm. að sýna ráðh. sínum óverðugt vantraust, þar sem fyrir lægju loforð núv. og fyrrv. raforkumálaráðh. um, að boranir yrðu hafnar í Krýsuvík í þessum mánuði. Sýnilegt er, að af því verður því miður ekki, þótt boranir hefjist vonandi í næsta mánuði, en sýnilegt er þó, að vantraust hv. flutningsmanna hefur átt nokkurn rétt á sér.



Herra forseti. Það er varðandi þá afgreiðslu, sem fjvn. hefur gert í sambandi við þá þáltill., sem við höfum flutt í sambandi við jarðhitarannsóknir á Reykjanesi. Ég hef litlu við þá ræðu að bæta, sem hv. 3. landsk. (AGb) flutti hér áðan, en mig langar þá til í sambandi við síðari hluta þessarar till., sem hv. 7. landsk. þm. (GeirG) kom hér inn á áðan, að segja það, að flutningur þessarar till. er síður en svo vantraust á þá menn, sem með þessi mál fara nú. Ég gat þess hér, þegar till. var rædd í upphafi, að síðari hluti till. væri fram kominn vegna fenginnar reynslu í þessum málum og til þess að fyrirbyggja, að hægt yrði að segja, að ekki hafi verið gert allt, sem hægt væri til þess að tryggja, að borinn kæmi til Krýsuvíkur nú í sumar. Þessi hv. þm. viðhafði þá þau orð í sambandi við þær ráðstafanir, sem ekki stóðust árið 1959, að ekki hafi verið hægt að koma með borinn vegna frosta. Það sem af er þessu ári hefur ekki sýnt, að um mikil frost muni vera að ræða, og ég ætlaðist til með þessari till. eða síðari hl. hennar fyrst og fremst, að það yrði tryggt, að sá dráttur, sem varð á málinu í tíð fyrrv. ríkisstj., kæmi ekki fyrir aftur. Ég var fullviss um, að hæstv. núv. raforkumálaráðh. mundi gera sitt ýtrasta og hann teldi á engan hátt vantraust við sig, að þessu máli væri fylgt eftir eins og hægt væri. Það er nú upplýst af jarðboranadeild ríkisins, að borinn sé nú þegar á leið suður í Krýsuvík, svo að segja má, að með flutningi þessarar till. hafi tilgangur hennar náðst, og jafnframt vildi ég segja það, að með flutningi fyrri hl. hafi tilganginum verið náð líka, með því að nú hefur ríkisstj. verið falin þessi till., og hún muni þá hefja undirbúning að heildarlöggjöf í sambandi við þessa hluti. Ég veit, að þær rannsóknir, sem fram þurfa að fara suður á Reykjanesi, verða ekki látnar sitja á hakanum, nema síður væri.



Herra forseti. Áður en ég ræði um till. á þskj. 55, sem hér er til umr., vil ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa kafla úr athugasemdum, sem bæjarstjóri og bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar hafa gert við álitsgerð vegamálastjóra, dags. 18. marz s.l., um byggingu Siglufjarðarvegar ytri, Strákavegar. Ég vil minna á, sem reyndar kemur fram í aths. bæjarstjórans, að vegamálastjóri hafi með bréfi, dags. 11. marz 1959, birt aðra áætlun um byggingu Siglufjarðarvegar. Sú áætlun var miðuð við 3 ára tímabil, en sú síðari við 6 ár í bréfi bæjarstjórans og bæjarstjórnarinnar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „1. Vegamálastjóri setur fram þá hugmynd að vinna veginn frá Keldnakoti til Siglufjarðar á 6 árum. Vitnar hann í alþm. Siglufjarðar og Skagafjarðar, að þeir hafi á s.l. ári samþ. að vinna fyrir fjárveitingu til þessara vegakafla í einni heild. Út af fyrir sig getur það verið rétt að gera 6 ára áætlun um lagningu Siglufjarðarvegar og Siglufjarðarvegar ytri, en það er algerlega gagnstætt hugmyndum Siglfirðinga, að þessi 6 ára áætlun eigi að fela það í sér að fella niður framlag til Siglufjarðarvegar ytri á fjárl. þessa árs og næstu ára og hætta þar með allri vinnu við þessa vegargerð í næstu 3 ár, meðan verið er að fullgera veg inni í Skagafirði, hinn svonefnda Siglufjarðarveg. Slíkri vegargerð eða áætlun hljóta Siglfirðingar að mótmæla harðlega, því að enda þótt viðurkenna verði, að vegagerð ríkisins hafi vanrækt mjög vegarlagningu um norðanverða Sléttuhlíð og Fljót, þá er það mjög fráleitt að ráðgera, að Siglfirðingar stígi mörg skref til baka í vegarlagningaráformum um Stráka og felli niður framlög á fjárl, og bíði um óákveðinn tíma, meðan verið er að vinna að vegarlagningunni í Skagafirði. Í álitsgerð vegamálastjóra frá 11. marz 1959 er gert ráð fyrir, að vegarlagningin um Stráka taki 3 ár. Ef farið hefði verið eftir þeirri áætlun og fé fengizt til vegarlagningarinnar skv. frv. til l. um Strákaveginn 1959, þá hefði umferðartíminn um veginn til og frá Siglufirði lengst um 4–5 mánuði á ári, miðað við þá vegi, sem nú eru í Fljótum og Sléttuhlíð. Það er því fyrst og fremst ósk Siglfirðinga að komast í samband við þjóðvegakerfið um Stráka, eins fljótt og þess er kostur, en ekki að fullgera veginn vestur undan, þó að þess sé vitanlega einnig þörf. Í þessu sambandi er rétt að leggja áherzlu á að aðskilja framlagið til vegakaflanna á næstu fjárl., svo að Strákavegurinn verði ekki vanræktur algerlega undir því yfirskini, að vegakaflana eigi að vinna í sameiningu.“ Rétt er að geta þess, að enda þótt þm. Siglf. samþ. árið 1959 að lána af vegafé Strákavegar til vegarkaflans frá Stafá að Sandósi, sem er mesta torfæran á þessari leið, þá var alls ekki ætlun þeirra, að vegurinn yrði unninn í einni heild á þann hátt, sem sett er fram í 6 ára áætlun vegamálastjórans. Svo kemur annar kafli: „Vegamálastjóri telur, að honum finnist næsta ólíklegt, að ákvæði frv. um innheimtu“ - það er átt við frv., sem þm. fluttu 1959 - „á sérstökum vegartolli til greiðslu vaxta af láni við jarðgangagerðina mundi ná tilgangi sinum. Færir vegamálastjóri þau rök fyrir þessu áliti sínu, að innheimtan verði mjög kostnaðarsöm, 25 þús. kr. á mánuði 4 sumarmánuðina, að farið verði heldur eftir veginum um Siglufjarðarskarð tollfrjálst heldur en að greiða vegargjaldið fyrir umferðina um Strákaveg. Þessu er til að svara, að engin athugun hefur enn farið fram á því, hvernig fyrirkomulagið verður við innheimtu vegartollsins, ef samþ. verður, og ekki er heldur hægt fyllilega að gera sér grein fyrir umferðinni, hvernig hún er, hvað þá heldur hvernig hún mundi verða, þegar Strákavegurinn er fullgerður. Tilgátur vegamálastjóra í þessu efni eru því úr lausu lofti gripnar. Sama er að segja um það, að ferðamenn muni fremur velja Skarðsveg en Strákaveg til þess að forðast vegartollinn. Eins og allir vita, sem þekkja veginn yfir Siglufjarðarskarð, þá opnast sá vegur ekki fyrr en seint á vorin.“ - Það má geta þess t.d. núna í sambandi við þessa till., að vegurinn er alls ekki opnaður enn á þessu vori. „Og dæmi eru til þess, að vegurinn hafi eigi opnazt fyrr en í júlímánuði, eftir að jarðýtur hafa hamazt við snjóruðning vikum saman. Eins má geta þess, að vegurinn vestur í skarðinu er lagður þar, sem á liggur snjófönn, sem ekki hverfur nema í albeztu sumrum. Ef ekki yrði lögð sérstök áherzla á að moka Skarðsveginn og halda þeim vegi við, eftir að Strákavegurinn er kominn, þá er mjög ótrúlegt, að ferðamenn eigi nokkurt val um að fara um þann veg til þess að komast hjá vegartolli. Einnig er þess að geta í sambandi við vegartoll um væntanlegan Strákaveg, að um mörg undanfarin ár hafa bílstjórar á Siglufirði tekið svonefnt Skarðsgjald bæði beint og óbeint fyrir að fara Siglufjarðarskarð. Einnig má telja það vegartoll, sem allir bíleigendur greiða, sú aukna benzíneyðsla og slit á bílum við að fara yfir þennan illa gerða, rúmlega 600 m háa fjallveg. Má því telja líklegt, að þeir, sem fara um Strákaveg, muni eins vilja greiða vegartoll fyrir umferð á þeim vegi. Það mun ekki ástæða til að óttast um það, að mikil umferð yrði um Siglufjarðarskarð, eftir að Strákavegurinn væri kominn í samband við þjóðvegakerfið, og þarf því ekki að trufla tolltekjur af umferð um Strákaveg. Má því gera ráð fyrir, að vegarskattur af umferð um Strákaveg verði mjög mikilsvert atriði við að standa straum af vaxtagreiðslu vegna lántöku til að vinna jarðgöngin.“ Þetta er kafli úr bréfi, sem okkur hefur borizt frá bæjarstjóra og bæjarstjórn sem svar við álitsgerð, sem vegamálastjóri hefur samið og sent okkur til umsagnar. Ég tel, að í þessari álitsgerð, sem ég hef nú lesið, séu túlkaðar á mjög skýran og ótvíræðan hátt skoðanir og óskir Siglfirðinga í þessu máli og móti þeim verði tæplega gengið, svo framarlega sem það er meiningin að leysa vegaspursmál Siglfirðinga á sem stytztum tíma. Um vegarskattinn, sem rætt er um bæði í bréfi vegamálastjóra frá 18. marz s.l. og í bréfi bæjarstjóra, má að sjálfsögðu deila og aðallega um það, hvort slíkur skattur mundi koma að tilætluðum notum. Úr því getur vitanlega enginn skorið enn sem komið er. Þar verður reynslan að segja sitt álit um. Þá kem ég að till. okkar á þskj. 55, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að athuga möguleika á öflun lánsfjár, allt að 12 millj. kr., til að ljúka lagningu Siglufjarðarvegar ytri, Strákavegar. Verði athugun þessari lokið sem fyrst og eigi síðar en svo, að niðurstöður liggi fyrir 15. marz 1960. “ Þáltill. þessi var flutt snemma á þessu þingi og þess vænzt af flm. að hægt yrði að fá hana afgreidda sem fyrst. Það næsta, sem gerist í málinu, er það, að hv. þm. Norðurl. e., formaður fjvn., ásamt 2 öðrum þm. flytur brtt. við till. okkar um, að aftan við fyrri málsl. till. bætist: „og allt að 4 millj. kr. til að ljúka lagningu Múlavegar“ og fyrirsögn till. breytist í samræmi við áðurnefnda breyt. Með flutningi þessarar till. var ljóst þá þegar, að allmikill reipdráttur mundi skapast um málið og ýmsir örðugleikar mundu á því verða að fá viðunandi afgreiðslu á till. Ég mun á engan hátt draga úr nauðsyn þess fyrir íbúa Ólafsfjarðarkaupstaðar, að þeir fái vegasamband bætt frá því, sem nú er, enda er að því unnið. Sannarlega er þess mikil þörf, eins og reyndar fyrir alla þá staði, sem einangraðir eru mikinn hluta árs. Hinu verður þó ekki mótmælt, að töluvert erfiðara mun reynast að leysa vegasamband þessara staða beggja samhliða og gæti vel orðið til þess, að málið drægist á langinn um ófyrirsjáanlegan tíma. Hitt er svo á að líta, þar sem þm. Norðurl, e. virðast hafa lagt á það mikla áherzlu að koma Múlaveginum inn í till. okkar, þá hefði mátt búast við, að viðunandi afgreiðsla hefði fengizt á till., sérstaklega þar sem 2 af flm. brtt. eru í fjvn. og hv. 6. þm. Norðurl, e., 1. flm. till., er formaður fjvn. Þrátt fyrir það, sem hér hefur verið bent á, hefur hv. fjvn. ekki séð sér fært að afgreiða till. fyrr en á síðustu stundu og leggur þá fram alveg nýja till, á þskj. 354, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta gera framkvæmdaáætlun um lagningu vegar fyrir Stráka við Siglufjörð og Ólafsfjarðarmúla með það fyrir augum að ljúka vegagerðum þessum eins fljótt og auðið er. Fyrirsögn till. verði: Till. til þál. um lagningu vega fyrir Stráka og Ólafsfjarðarmúla.“ Í grg. fyrir till. segir m.a., að það sé skoðun n. að umræddar vegagerðir hafi mikla þýðingu fyrir atvinnulíf viðkomandi staða. Þetta eru ágætar upplýsingar, að fá það út af fyrir sig, en það eru bara upplýsingar, sem allir vissu áður. Þessi ummæli n. eru ágæt, en eins og ég tók fram áðan, þá er bara mjög langt síðan og hefur alltaf svo verið, að menn hafa verið þess fullvissir og vitað það, að vegarlagning til Siglufjarðar, sem yrði opin meiri hluta árs, og sama gildir um Ólafsfjörð, mundi hafa mjög mikla þýðingu fyrir atvinnulíf viðkomandi kaupstaðar. Það er ágætt, að hv. fjvn. skuli hafa komizt að þessari niðurstöðu, og mun hún þá sjáanlega eða vonandi stuðla að því, að bætt verði úr því ófremdarástandi, sem ríkir á þessum báðum stöðum og er lítt viðunandi. Þá ræðir n. um lánsmöguleika, og gætir þar vægast sagt ekki mikillar bjartsýni. N. vitnar 3 áætlun vegamálastjóra, sem telur, að kostnaður við vegina báða muni verða tæpar 23 millj. kr. Má jafnvel skilja það svo, að n. telji, að sú upphæð muni engan veginn nægja, miðað við núverandi verðlag. Áætlun sú, sem hv. fjvn. mun eiga við, er í bréfi vegamálastjóra, dags. 18. marz 1960. Er það svar við bréfi, dags. 9. júní 1959, frá rn., þar sem það óskar eftir umsögn vegamálastjóra um frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til lántöku vegna lagningar Siglufjarðarvegar ytri, Strákavegar. Frv. þetta var flutt á þinginu í fyrravetur. Þegar vegamálastjóri gerði sínar áætlanir, var vitað, að allt verðlag í landinu mundi stórlega hækka, enda gerir hann ráð fyrir því í þessari áætlun sinni. Í bréfi vegamálastjóra, á bls. 3, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í ofangreindri álitsgerð frá 11. marz 1959 var áætlað, að kostnaður við byggingu vegarins frá Heljartröð“ - menn taki eftir því, að þar miðar hann við Heljartröð - „til Siglufjarðar um Stráka yrði 11.3 millj, kr. og auk þess 1.2 millj. kr. til byggingar brúa, eða samtals 12½ millj. kr. Unnið var á s.l. ári fyrir um 400 þús. við jarðgöngin, og eru þá eftir af þessari áætlun um 10,9 millj. kr., miðað við verðlag á s.l. ári, og þá eru allar brýr ógerðar.“ Og svo segir áfram: „Áætlað er, að vegagerðarkostnaðurinn hækki um allt að 25% vegna gengisbreytingarinnar og annarra ráðstafana í efnahagsmálum á þessum vetri, og hækkar þá kostnaðurinn við þennan hluta vegarins úr 10.9 millj. í 12.6 millj., en brúargerðarkostnaður úr 1.2 millj, kr. í 1.5 millj. kr., eða samtals 14.1 millj. kr.“ Eins og sést af því, sem hér hefur verið sagt, gerir vegamálastjóri fyllilega ráð fyrir auknum kostnaði við vegarlagninguna vegna hinna nýju efnahagsráðstafana. Þegar rætt er um Siglufjarðarveg ytri, öðru nafni Strákaveg, er átt við veg frá Heljartröð, sem er rétt norðan við bæinn Hraun í Fljótum, út Almenninga, Dalaskriður og Dalaland og gegnum fjallið Stráka og síðan inn með Siglufirði að vestan. Rétt er að benda á það, að lokið er við undirbyggingu vegar og byggingu brúa Siglufjarðarmegin. Samkv. áætlun vegamálastjóra kostar hinn nýi vegur frá Heljartröð til Siglufjarðar með núverandi verðlagi rúmar 14 millj. kr. Þegar búið væri með þennan vegarkafla eða þennan veg, væri Siglufjörður kominn í sæmilegt vegasamband, eins og fram kemur mjög skýrt og ákveðið í grg. frá bæjarstjóra og bæjarstjórn Siglufjarðar. Um lagfæringar á veginum vestur er það að segja, að vegurinn frá Haganesvík að Stafá verður fullgerður í vor og sumar. Þá er eftir kaflinn frá Stafá að Keldnakoti, sem er um 5 km á lengd, ásamt brú á Stafá. Þessi kafli er mjög sæmilegur til keyrslu, þar sem hann liggur að mestu um harða mela. Virðist sem það sé ekki sérstaklega aðkallandi að ljúka þeim vegarkafla. Aftur á móti væri mjög æskilegt, að hægt væri að byggja brú á Stafá, en samkv. áætlun vegamálastjóra kostar hún um 300 þús. kr. Ef hv. fjvn. hefði verið umhugað um, að till. á þskj. 55 næði fram að ganga, hefði n, getað hækkað lántökuheimildina úr 12 millj. kr. í 19 millj. kr. En fjvn. virðist hafa takmarkaðan áhuga á framgangi málsins, eins og stendur. Það er sannleikurinn í málinu. Þá kemst n. að þeirri niðurstöðu, að það verði að teljast mjög vafasamt, þótt lánsfé væri fáanlegt, að viðkomandi sveitarfélög gætu risið undir vaxtagreiðslum af slíku láni, enda segir n., að ekkert liggi fyrir um það, að þau séu tilbúin til að taka á sig slíkar kvaðir. Í þessu sambandi má varpa fram þeirri spurningu til hv. fjvn., hvort hún hafi kynnt sér þessa hlið málsins. Hefur t.d. fjvn, leitað umsagnar ráðamanna viðkomandi bæjar- og sveitarfélaga um málið, og ef svo hefur verið gert, hvaða svör hafa n. þá borizt? Þetta væri mjög gott að fá upplýst. Ég hef hér við höndina álitsgerð bæjarstjórnar Siglufjarðar, sem ég hef þegar lesið kafla úr, en ég er ekki alveg viss um það, veit það ekki, hvort hv. fjvn. hefur óskað eftir slíkri álitsgerð frá bæjarstjórn Siglufjarðar eða hvort hún hefur óskað eftir álitsgerð frá bæjarstjórn Sauðárkróks eða hreppsnefndum í Skagafirði um málið. Hv. fjvn. telur sig ekki geta mælt með þáltill. á þskj. 55 eða brtt. á þskj. 208. „ N. telur, að á þessu stigi sé ekki auðið að mæla með lántöku vegna vega þessara,“ segir í nál. Ég get nú á engan hátt skilið þá hættu, sem því gæti verið samfara. þótt hæstv. ríkisstj. væri falið að athuga möguleika á lánsfé til þessara vega, heldur alveg hið gagnstæða. Slík afgreiðsla mála sem farið er fram á í þáltill. okkar er mjög algeng hér á Alþ. Aðalatriðið í þessu máli og það, sem allt veltur á, er vitanlega útvegun á lánsfé. Fyrr en það liggur fyrir, hvort hægt muni vera að fá lánsfé til þessara framkvæmda, til þessara vega, verða allar framkvæmdir mjög takmarkaðar og geta jafnvel alveg strandað. Ég er hræddur um, að eins og fjvn. leggur til að þáltill. verði orðuð, sé málinu enn á ný skotið á frest um ófyrirsjáanlegan tíma. Í till. n. felst ekkert annað en fróm ósk um nýja áætlun, sem að mínum dómi liggur að mestu leyti fyrir, eins og bréf vegamálastjóra frá 11. marz 1959 ber með sér og þá líka frá 8. marz, þó að ég hafi margt við þá áætlun að athuga, m.a. það, að þar er tíminn, sem hann telur að þurfi að byggja veginn, lengdur um þrjú ár eða um helming. Ég geri ráð fyrir, að verði till. n. samþykkt, þá muni hæstv. ríkisstj. fela ráðunaut sínum í vegamálum, sem er vegamálastjóri, að gera þá framkvæmdaáætlun, sem till. fjvn. fjallar um að verði gerð. Slík kostnaðaráætlun er til að mínum dómi fyrir Siglufjarðarveg, eins og þegar hefur verið bent á. Og sömuleiðis geri ég ráð fyrir því, að vegamálastjóri hafi nú þegar gert áætlun um kostnað við byggingu vegarins fyrir Ólafsfjarðarmúla. Ég sé því ekki annað en hér sé bara verið að draga málið óþarflega lengi og skjóta sér undan þeirri ábyrgð, sem hv. n. átti að hafa, og hún átti vitanlega að mínum dómi að taka allt öðruvísi á þessu máli en hér hefur verið gert. Það virðist því liggja nokkurn veginn ljóst fyrir, að kostnaðaráætlanirnar vantar ekki. Það, sem er því mest aðkallandi og hefur afgerandi þýðingu í málinu, er það, hvort og á hvern hátt sé hægt að fá lán til framkvæmdanna. Það er þetta. sem er aðalinnihald þáltill. okkar á þskj. 55, en hv. fjvn. hefur ekki séð sér fært að mæla með, og verður það að teljast að endemum að mínum dómi. Ég tel það miður farið. Þess ber þó að geta, að þm. þessa kjördæmis og aðrir þeir þm. sem vilja leysa þetta mál á sem beztan og hagkvæmastan hátt, geta náð samstöðu um málíð og unnið að framgangi þess í sameiningu. Siglufjörður og Ólafsfjörður eru þeir staðir á landinu, sem einna verst eru staddir með vegasamband við önnur héruð, þar sem þeir eru vegasambandslausir í 7–8 mánuði árlega. Báðir þessir staðir eru þýðingarmiklir fyrir þjóðarbúið, og íbúar þessara kaupstaða eiga fyllstu kröfu til þess, að ekki sé verr að þeim búið en öðrum þegnum þjóðfélagsins. Ráðamenn þjóðfélagsins verða að skilja það, og þeim mun verða fyrr eða síðar komið í skilning um það, að menn una ekki því til lengdar að vera einangraðir frá öðrum stöðum í átta mánuði ár hvert. Slíkt ástand getur líka verið mjög hættulegt, og sérstaklega getur slíkt ástand orðið hættulegt á Norðurlandi, þegar menn geta alltaf átt það á hættu, að allar samgöngur á sjó teppist vegna ísa í marga mánuði. Það er líka atriði, sem ekki er vert að gleyma í sambandi við þetta mál. Fyrr á árum var það mjög algengt, að hafís lokaði öllum höfnum norðanlands mánuðum saman. Enginn getur neitt um það sagt, hvenær ísinn kemur aftur og lokar öllum siglingaleiðum þangað norður. Það er þetta mikla öryggisleysi, sem íbúar þessara byggðarlaga búa við, sem gerir það alveg óhjákvæmilegt, að allt sé gert, sem hægt er, til að ráða bót á. Þess vegna er það hin mesta nauðsyn og beinlínis ræður úrslitum um framtíð þessara kaupstaða og alla afkomu íbúanna, að komið verði á öruggu vegasambandi við önnur héruð og það sem allra fyrst. Á það má og benda, að öruggt vegasamband við Siglufjarðarbæ, sem hefur tæpa 3 þús. íbúa, er mjög mikið hagsmunamál fyrir Skagfirðinga. Með því mundu opnast öruggir og góðir markaðir fyrir afurðir bænda í útsveitum Skagafjarðar til mikilla hagsbóta fyrir báða aðila. Daglegt vegasamband við Siglufjörð er máske eina leiðin til þess að hindra það, að heilar sveitir, svo sem Fljót og Sléttuhlíð, leggist í auðn að meira eða minna leyti. Siglufjörður er þannig frá náttúrunnar hendi, að þar er ein bezta og öruggasta höfn landsins, þegar inn er komið, og þangað koma til hafnar fiskiskip í hundraðatali árlega og leggja þar á land afla sinn til vinnslu, enda er Siglufjarðarhöfn ein stærsta útflutningshöfn landsins. En Siglufjörður hefur lítið sem ekkert uppland og er að langmestu leyti háður því að verða að kaupa landbúnaðarafurðir frá öðrum héruðum. Það er því hin mesta nauðsyn á því, að svo stór bær geti haft sem bezt vegasamband við hinar miklu bændabyggðir Skagafjarðarsýslu, enda fullyrði ég, að það er ekki síður áhugamál Skagfirðinga en Siglfirðinga, að komið verði á öruggu vegasambandi á milli þessara héraða og við þjóðvegakerfið. Þetta er það stórmál, að því verður ekki fram komið hér á Alþingi, nema um það geti náðst full samstaða og samvinna allra flokka, og að því ber að stefna. Þrátt fyrir það, að ég sé á engan hátt ánægður með þá breytingu, sem fjvn. leggur til að verði gerð á þáltill. okkar, mun ég samt sem áður greiða till. n. atkv. í trausti þess, að öllum undirbúningi að framkvæmdum verði hraðað sem mest. Ég vil svo aðeins að lokum benda hv. fjvn. á, að þar sem í till. er talað um lagningu vegar fyrir Stráka, þá er þetta ekki rétt, það er áætlað að leggja veginn í gegnum fjallið Stráka.



Herra forseti. Það, sem mér finnst einna lakast við afgreiðslu hv. fjvn. á þessari till. til þál. um öflun lánsfjár til Strákavegarins, er að Múlaveginum skuli hafa verið blandað hér saman við. Þeir, sem hafa sérstakan áhuga á Múlaveginum, sem er út af fyrir sig nauðsynleg vegarframkvæmd, hefðu fremur átt að flytja sérstaka þáltill, að mínum dómi en gera brtt. við till. um Strákaveginn. Hinn fyrirhugaði Strákavegur er um margt sérstæð vegarframkvæmd, sem ekki á sér hliðstæður. Í fyrsta lagi eru hin ráðgerðu jarðgöng mjög dýr áfangi, sem verður að vinna á einu ári. Er nauðsynlegt að taka lán í því skyni, þar sem hér er um margfalt dýrari framkvæmd að ræða en svo, að unnt sé að veita það framlag á fjárlögum eins árs. Í öðru lagi eru líkur til. að Siglufjarðarbær og e.t.v. sveitarfélög í Skagafjarðarsýslu vilji taka að sér greiðslu vaxta af láninu að mestu eða öllu leyti. Í þriðja lagi er sú hugmynd á döfinni, að fjár til greiðslu vaxtanna verði aflað með vegartolli. Sá mikli skilsmunur, sem er á Strákaveginum með tilheyrandi jarðgöngum annars vegar og flestum öðrum vegaframkvæmdum hins vegar, er m.a. staðfestur með frv., sem fyrir nokkru var lagt fram í Ed., þar sem lagt var til, að kostnaður við gerð jarðganga lengri en 35 m yrði greiddur úr brúasjóði. Þetta sýnir aukinn skilning á því, að jarðgöng verða ekki kostuð af venjulegum fjárframlögum til vega, heldur þurfi þar sérstakrar tekjuöflunar við. Annað mál er svo það, hvort brúasjóður sé því hlutverki vaxinn að standa undir þeim kostnaði. Væri að líkindum bezt að stofna sérstakan sjóð til þess að kosta framkvæmdir við jarðgöng í líkingu við brúasjóð. Ég get fallizt á það með hv. fjvn., að rétt sé að láta gera sem fyrst framkvæmdaáætlun um lagningu vegarins fyrir Stráka, enda þótt sú áætlun muni sennilega að mestu tilbúin hjá vegamálastjóra, svo sem komið hefur fram, þó að hins vegar séu menn misjafnlega ánægðir með þá áætlun. Þrátt fyrir þetta hefði þó ekki þurft að mínum dómi að fella niður úr till. ákvæðin um að athuga lánsfjármöguleika. Æskilegast hefði verið, að aftan við ákvæði till. um að skora á ríkisstj. að láta gera framkvæmdaáætlun um lagningu vegar fyrir Stráka með það fyrir augum að ljúka vegargerðinni svo fljótt sem auðið er hefði bætzt ákvæði um að athuga að því loknu möguleika á öflun nægilega mikils lánsfjár til að ljúka verkinu að fullu. Þó að ég sé þannig ekki ánægður með till., eins og hún kemur frá hv. fjvn., mun ég samt greiða henni atkv., úr því sem komið er. Áherzluna ber að leggja á, að gerð framkvæmdaáætlunar verði hraðað. Þegar henni er lokið, kemur málið væntanlega aftur til kasta Alþ. Kæmi þá vel til greina að bera fram frv. um, að vegurinn yrði gerður í samræmi við áætlunina með ákvæðum um lántökuheimild og vegartoll.



Herra forseti. Á þskj. 55 fluttu þm. Norðurl. v. till. til þál., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að athuga möguleika á öflun lánsfjár, allt að 12 millj. kr., til að ljúka lagningu Siglufjarðarvegar ytri, Strákavegar. Verði athugun þessari lokið sem fyrst og eigi síðar en svo, að niðurstaða liggi fyrir 15. marz 1960.“ Ýtarleg grg. fylgdi þessari þáltill., þar sem bent var á þá miklu þýðingu, sem þessi vegargerð mundi hafa fyrir Siglufjörð og Skagafjarðarsýslu, og undirstrikað var, að hún mundi þýða byltingu í samgöngumálum þessara tveggja byggðarlaga. Þessari þáltill. var á sínum tíma vísað til fjvn. Álit hennar er nú á dagskrá, og þar segir svo m.a., með leyfi forseta: „Það er skoðun n., að umræddar vegagerðir hafi mjög mikla þýðingu fyrir atvinnulíf viðkomandi byggðarlaga. Áætlað er af vegamálastjóra, að þurfa muni um 16 millj. kr. til að ljúka lagningu Strákavegar og 7 millj. kr. til að ljúka lagningu Múlavegar. Þær lántökuupphæðir, sem till. gera ráð fyrir, nægja því engan veginn til að ljúka umræddum vegum, miðað við núverandi verðlag.“ - Síðan segir: „Verður að telja mjög vafasamt, þótt lánsfé væri fáanlegt, að viðkomandi sveitarfélög gætu risið undir vaxtagreiðslum af slíkum lánum, enda liggur ekkert fyrir um það, að þau séu tilbúin að taka á sig slíkar kvaðir, miðað við þessar fjárhæðir og núverandi vaxtakjör. Enda þótt n. telji á þessu stigi ekki auðið að mæla með lántöku vegna vega þessara, er n. sammála um nauðsyn þess að taka til sérstakrar athugunar, hvernig auðið sé að haga framkvæmdum og fjáröflun til veganna á þann hátt, að verkinu geti orðið lokið á sem skemmstum tíma. Í kjölfarið á þessum yfirlýsingum í nefndarálitinu kemur svo breytingartillagan. Hún hefur verið lesin hér, svo að ég sé ekki þörf á að fjölyrða um hana. Hins vegar vil ég segja þetta: Ég varð fyrir mjög miklum vonbrigðum, er ég hafði lesið nefndarálitið, því að eins og fram hefur komið í ræðu Gunnars Jóhannssonar, hv. 11. landsk., þá var kjarni málsins sá í þáltill. að láta einvörðungu athuga möguleika á öflun lánsfjár til þessara framkvæmda. Þáltill. var ekki um, að það skyldi tekið lán, heldur eingöngu um að athuga möguleikana til lántöku. Ég verð því að segja, að það er einstakt, að allir nm. í fjvn. skyldu geta verið sammála um, að það sé óþarfi á þessu stigi málsins að láta athugunina fara fram, - alger óþarfi. Þá verð ég einnig að segja það sem mína skoðun í þessu máli, að ég tel ekki rétt að taka hér inn í þessa þál. ákvæði varðandi Múlaveg, ekki fyrir það, að Ólafsfirðingar eigi ekki fyllilega skilið að fá sem fyrst og eftir því sem tök eru á lagðan veg milli Ólafsfjarðar og Eyjafjarðar og Akureyrar, heldur vil ég benda á, að það er þó nokkur skilsmunur á þessum tveimur norðlenzku byggðum, Siglufirði og Ólafsfirði. Siglufjörður er nú stærsti síldariðnaðarbær, ekki eingöngu á Norðurlandi, heldur í Evrópu, og ég vil vekja athygli hv. alþm. og þá ekki sízt hv. nm. í fjvn. á þeirri staðreynd, að þegar allar þær síldarverksmiðjur, sem til eru á þessum stað, skila fullum afköstum og unnt er að salta síld á öllum þeim söltunarstöðvum, sem eru í þessum bæ, þá er hægt að framleiða verðmæti fyrir 8–10 millj. kr. á sólarhring. Með tilliti til þessa finnst mér ekki sambærilegt að setja þessi tvö byggðarlög á sama bekk, enda þótt Ólafsfirðingar, sem eru eins innilokaðir og Siglfirðingar, eigi vissulega skilið að fá sinn veg. Það er engin furða, þó að íbúar í kaupstað, sem hefur aðra eins framleiðslumöguleika og Siglufjörður og hafa verið svo innilokaðir sem þeir, hafi orðið glaðir, þegar fyrst var samþ. hér á Alþ, fjárveiting til Siglufjarðarvegar ytri. og það var líka svo. Það var óblandin ánægja á Siglufirði, þegar fréttist um fyrstu fjárveitinguna til Siglufjarðarvegar ytri, og því var þá treyst, að hv. alþm. mundu stuðla að því, að það kæmist verulegur skriður ð þetta mál. Á framboðsfundunum í Norðurlandskjördæmi vestra s.l. haust sögðu frambjóðendur Sjálfstfl. og Alþfl. alveg sérstaklega, að ef þeir bættu við sig fylgi, ég tala nú ekki um ef þeir kæmust í stjórn, þá þyrftu Siglfirðingar og um leið Skagfirðingar, sem njóta mikils af þessum vegi, engu að kvíða. Ég verð að segja það, að þegar ég frétti um stjórnarmyndunina á s.l. ári, þá hugsaði ég sem svo: Jæja, það verður þó gott a.m.k. fyrir Siglfirðinga að fá þessa stjórn, því að fyrir liggja loforð manna í Sjálfstfl. og Alþfl. um það, að Strákaveginum verði hraðað, ef þeir fengju völdin í landinu, jafnvel svo, að vegurinn yrði fullgerður á þremur árum. Alþ. var sett á sínum tíma eftir kosningarnar, og undir umr. um fjárlög fluttu 4 af hv. þm. Norðurl. v. till. um 800 þús. kr. fjárveitingu til þessa vegar. En það undarlega skeði, að það var ekki unnt að fá þm. Norðurl. v., sem tilheyrðu stjórnarflokkunum, til að flytja þessa tillögu né heldur til að styðja hana. Hv. 9. landsk. var að lýsa undrun sinni og óánægju yfir því, að fjvn. hefði lagt stein í götu þessa máls og frekar tafið það en hitt. Mér skilst, að afstaða nefndarinnar sé í nánu samræmi við framkomu hans í þessu máli á Alþ. og því óeðlilegt, að hann sé að ásaka fjvn. Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál, en ég vil bara enn nota þetta tækifæri til að undirstrika það, að Siglfirðingar líta ekki á þessa vegarlagningu sem fjarstæðukennt ævintýri. Þeir telja vegarlagninguna lífsnauðsyn byggðarlaginu, til þess að þar geti þróazt áfram atvinnu- og menningarlíf. Um þýðingu þessarar vegarlagningar fyrir Skagafjörð þarf ekki heldur að fjölyrða, það hefur áður verið gert. Það er stórkostlega til bóta fyrir stórt og glæsilegt landbúnaðarhérað eins og Skagafjarðarsýsla er að geta komizt í akvegasamband við bæ eins og Siglufjörð 8 eða 9 mánuði ársins. Ég vona, að á þessu hv. Alþ. verði unnt að endurskoða umrædda afstöðu fjvn. og hv. alþm. fáist til að samþ., að athugaðir verði möguleikar á að taka lán til þessara framkvæmda. Það er ekki fram á mikið farið. Um till. þá, sem hér liggur fyrir frá Magnúsi Jónssyni o.fl. varðandi Múlaveg, þá mun ég greiða henni atkv., þó að ég hins vegar telji það hafa mun meiri þýðingu, að sem fyrst verði komið á akfæru sambandi milli Siglufjarðar og Skagafjarðar.



Herra forseti. Ég skal nú reyna að lengja ekki þessar umr. mikið, en tel þó nauðsynlegt að koma hér að nokkrum athugasemdum varðandi þá hugsun, sem liggur að baki till. fjvn. um afgreiðslu þessa máls. Mig satt að segja furðar nokkuð á því, að þeir hv. alþm. Norðurl. v., sem hér hafa talað um málið, skuli hafa tekið till. fjvn. á þann veg, sem þeir hafa gert, að með henni væri verið - að því er manni skilst - að setja fótinn fyrir framgang þessa máls og drepa því á dreif í stað þess að taka undir með tillögumönnum og samþ. till., eins og hún lá fyrir, óbreytta. Þessar ræður byggjast að mjög verulegu leyti á misskilningi á eðli málsins. Það er einróma skoðun fjvn., og byggist hún m.a. á atriðum, sem vitanlega eru kunn áður og n. hefur ekki þótt neitt undarlegt að vitna til, þó að það væru ekki ný sannindi, hversu mikla þýðingu þessar vegaframkvæmdir hefðu fyrir Siglufjörð, að það sé mjög mikilvægt, að ríkisstj. hafi forgöngu um að ýta þessum framkvæmdum áleiðis. Það er hins vegar skoðun fjvn., að það sé mjög vafasamt, að það hafi meiri þýðingu fyrir framgang þessa máls að samþ. till., sem felur í sér það orðalag eitt, eins og hér hefur verið lýst, að athuga möguleika á öflun lánsfjár. Slíkar heimildir eru til í lögum um lántökur til vegargerðar og hafa aldrei verið notaðar, og það er eins og vegamálastjóri réttilega bendir á, að það hafi út af fyrir sig litla þýðingu fyrir framgang þessa máls, það, sem á velti, sé, að fengin sé ákveðin niðurstaða um það, hvernig skuli vinna að framgangi málsins á sem stytztum tíma. Þetta er einmitt sú hugsun, sem er að baki brtt. fjvn. Till. hefur verið misskilin af þessum hv. þm. á þann veg, að með henni sé í rauninni ekki verið að gera annað en leggja til. að gert verði það, sem vegamálastjóri sé raunverulega búinn að gera. Hér er einnig um misskilning að ræða. Vegamálastjóri hefur að vísu látið í ljós sínar hugmyndir um framkvæmd verksins. En einmitt það, að fjvn. leggur til, eftir að þær upplýsingar liggja fyrir, að gerð verði ný framkvæmdaáætlun um verkið, bendir ótvírætt í þá átt, að n. telji ekki ástæðu til að leggja þessa áætlun vegamálastjóra til grundvallar við framkvæmd verksins, heldur kanna, að það verði einmitt leiðin til þess að ljúka verkinu á skemmri tíma. Það kann að virðast einkennilegt í fljótu bragði, að fjvn. skuli ekki vera fús til að samþ. orðalag á þessum till., að athuga möguleika um öflun lánsfjár til þessara framkvæmda. En þegar betur er að gáð, held ég, að menn átti sig á, að það er á engan hátt óeðlileg afstaða. Fyrir Alþ. liggur nú frv. um lántöku til vegagerða á Austurlandi og Vestfjörðum, og ég býst við, að flm. þess frv. telji, að þar sé um mjög brýnt nauðsynjamál að ræða. Enn fremur liggur fyrir þinginu nú till. um lántöku vegna Hvalfjarðarvegar. Það er því augljóst mál, að það verður að taka einhverja heildarafstöðu í því efni, hvort út á þá braut skuli farið, að ríkið sjálft taki lán til vegagerðar. Eins og menn vita, hefur það hingað til verið svo, að það hefur að vísu verið um lántökur að ræða í einstaka vegi, þó að í litlum stíl hafi verið, en á þann hátt eingöngu, að viðkomandi sveitarfélög hafa staðið straum af þeim lánum og þau verið veitt án nokkurra skuldbindinga frá ríkinu um það, hvenær þau yrðu endurgreidd. það færi eftir fjárveitingum hverju sinni. Við í fjvn. höfum talið, að miðað við þær geysilegu fjárhæðir, sem hér er um að ræða. væru mjög litlar líkur til þess og raunar útilokað, að viðkomandi sveitarfélög gætu risið undir því að borga, eins og t.d. mundi verða varðandi Siglufjarðarveg, hátt á aðra millj. kr. á ári í vexti eina. Það væri a.m.k. óumflýjanlegt að taka það mál til rækilegri athugunar, áður en hægt væri að samþ. hér á Alþ. till., sem byggð væri á jafnóljósri og óraunhæfri niðurstöðu. Því hefur verið haldið fram, að það mætti létta þessar byrðar með svokölluðum vegarskatti. Ég skal ekki út í þá sálma fara, en ég hygg þó, að skoðun vegamálastjóra um það efni sé næsta raun hæf og það sé a.m.k. næsta fráleitt að ímynda sér, að það mundi skila verulega hærri fjárhæðum en hann bendir á, og mundi þá sú fjáröflun hrökkva skammt til þess að standa straum af þessum vaxtaútgjöldum, því að hann reiknar með, að tekjur af slíkum skatti nettó yrðu ekki nema 200–300 þús. kr. á ári í mesta lagi. Það er því rétt, að það komi skýrt fram, af því að ég álít, að annað sé málinu til tjóns, sem hv. þm. Norðurl. v. hafa verið að benda á, að með þessari till., sem hér liggur fyrir, er á engan hátt, nema síður sé, verið að draga úr aðgerðum í þessu máli. og ég álít, að till. þessi stefni að raunhæfari lausn þessa vandamáls en að samþ. það eitt út af fyrir sig að athuga þá lánsmöguleika, sem í upphaflegu till. fólust. Það er augljóst mál, að lántaka til þessara framkvæmda kemur ekki að haldi, nema lánið sé tekið í síðasta áfanga verksins, vegna þess að annars mun það beinlínis verða til þess að tefja aðra þætti þess, og því er nauðsynlegt, að það verði gaumgæfilega athugað, og það kemur þá að sjálfsögðu til athugunar við viðkomandi sveitarstjórnir, að hve miklu leyti þær eru reiðubúnar til þess að taka á sig kvaðir í sambandi við framkvæmd málsins. Ástæðan til þess, að fjvn. hefur ekki sérstaklega leitað álits þessara sveitarstjórna, sem hefði væntanlega ekki orðið til þess að greiða fyrir afgreiðslu málsins á þessu þingi, er sú, að það er einmitt hugsunin að baki þessarar till., að að framkvæmdaáætluninni verði unnið á þann veg að kanna að sjálfsögðu möguleika bæði varðandi aðild ríkissjóðs og aðild allra þessara sveitarfélaga að því að afla sem mests fjármagns á sem stytztum tíma, til þess að verkinu geti orðið lokið. Þetta er kjarni málsins, og því sýnist mér, að séu að verulegu leyti a.m.k. og raunar að öllu leyti á misskilningi byggðar þær ræður, sem hv. þm. Norðurl. v. hafa hér flutt, þar sem þeir hafa viljað halda því fram, að með till. þessari væri fjvn. beinlínis að setja fótinn fyrir þetta mál. Þá vil ég jafnframt taka það fram, að það hefur á engan hátt haft áhrif á afstöðu fjvn. til þessarar hugmyndar um lántöku til Strákavegar, þó að Múlavegi væri þar bætt við, og það hefur á engan hátt hindrað afstöðu eða gert afstöðu n. til málsins neikvæðari, nema síður sé. Það þótti ekki óeðlilegt, þar sem hér er um mjög hliðstæðar vegagerðir að ræða til tveggja kaupstaða, sem liggja nálægt hvor öðrum og búa við nákvæmlega sama vandamál og eru með nákvæmlega sömu erfiðleika í sambandi við dýrar vegaframkvæmdir, að þau mál væru tengd saman, og ég fæ ekki séð, að það gæti á neinn hátt orðið til þess að spilla máli Siglfirðinga, þó að vandamál Ólafsfirðinga sé athugað einnig í sambandi við hitt málið. Því hefur verið hér haldið fram, að það megi undarlegt teljast, þar sem flm. till. um Múlaveg eigi aðild að fjvn. og ég sé m.a. formaður hennar, að ekki hefði komið fram jákvæðari niðurstaða um málið. Ástæðan til þess, að við fluttum brtt., var að sjálfsögðu sú, að við töldum eðlilegt, að málið fengi hliðstæða meðferð og málefni Strákavegar, og því tel ég ekki, að það sé á neinn hátt fráhvarf frá okkar skoðun varðandi heildarmálið, þó að okkar till. sé afgr. á þann veg, sem hér er gert, ásamt till. um Strákaveg, og ég vil nota tækifærið, herra forseti, til þess að taka fram, að till. um Múlaveg, brtt. á þskj. 208, er tekin aftur með hliðsjón af afgreiðslu fjvn. á heildarmálinu. Varðandi þær hugleiðingar, sem hér hafa komið fram um afstöðu stjórnmálaflokka til þessa máls, skal ég ekki segja mörg orð. Ég veit ekki, hvort það yrði nokkuð sérstaklega til framdráttar flokki hv. 5. þm. Norðurl. v. (JK), þó að það yrði farið að rekja upphaf sögu baráttunnar um það að fá fjárveitingu til Strákavegar, og skal ég ekki út í þá sálma fara. En ég tel hins vegar rétt, af því að hann minntist hér á afstöðu í sambandi við afgreiðslu fjárlaga til Strákavegar og taldi, að þar hefði komið fjandskapur fram hjá stjórnarliðinu til þess máls, benda honum á það, að mér er ekki kunnugt um, þegar hans flokkur hafði forustu og fjármálastjórn hér í landi, að þá hafi hann tekið undir eða beitt sér fyrir neinum svipuðum till. um fjárveitingar og 800 þús. kr. fjárveitingartill., sem hann vék hér að áðan, og hefði það þó átt að vera auðið, eins lengi og sá flokkur hefur haft fjármálastjórnina. En það er nú eins og gengur, að það vilja stundum hækka till. um fjárveitingar, þegar menn eru í stjórnarandstöðu, og er mér ekki grunlaust um, að þessi upphæð sé komin til af þeirri ástæðu, en hefði verið allmiklu lægri, hefðu þessir hv. þm. átt að bera ábyrgð á afgreiðslu fjárlaga. Ég get ekki heldur stillt mig um að taka það fram hér, af því að því var beinlínis yfir lýst, þegar fjvn. beitti sér fyrir því, að fjárveitingu til Siglufjarðarvegar yrði heimilað að leggja einnig til Strákavegar, sem var eðlilegt og sjálfsagt, þá var því lýst yfir af einum hv. þm. þessa kjördæmis, að hann teldi, að það væri fráleit afgreiðsla n., og andmælti því mjög og hans flokksbræður raunar í fjvn. einnig, að þessi breyting væri á gerð. Og sannleikurinn er sá, að fjárveiting af Siglufjarðarvegi var raunverulega flutt inn í Skagafjörð, og hefði það verið eðlilegt í alla staði, ef þm. kjördæmisins hefðu óskað eftir því, að það fé hefði verið flutt til baka til Strákavegar, eins og áður var, þannig að það byggðist ekki á neinni andstöðu fjvn, við það mál. Ég vil svo aðeins að lokum segja það og veit, að ég tala þar fyrir munn fjvn. allrar, að það er einlæg ósk hennar, að þessum vegamálum geti orðið sem fyrst hrundið í framkvæmd, og það er skoðun okkar, að ef rétt verður að því farið og lagður sá grundvöllur og gerð sú áætlun um framkvæmdir, sem hér er stilað að og reynt að sameina alla aðila um fjáröflun til verksins, þá muni það verða líklegasta leiðin til þess að hrinda málinu sem fyrst í framkvæmd.



Herra forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. um úrsögn Íslands úr Atlantshafsbandalaginu og um að Bandaríkjaher verði vísað úr landi og herstöðvar lagðar niður. Þessi till. er flutt af öllum þm. Alþb. Ýmsum mun máske finnast till. um úrsögn úr Atlantshafsbandalaginu ekki koma vonum fyrr fram hér á hinu háa Alþingi, og má það til sanns vegar færa. Margir hafa krafizt þeirrar úrsagnar fyrir löngu og það af ýmsum ástæðum. Það er einnig kunnara en frá þurfi að segja, að hlutdeild Íslendinga í hernaðarbandalagi hefur frá öndverðu sætt harðri gagnrýni og að í þeirri gagnrýni hefur verið stuðzt við mörg og þungvæg rök, enda er það mála sannast, að þjóðin átti aldrei neitt erindi í Atlantshafsbandalagið, Vopnlaus þjóð getur ekki stundað hernað, og því ber henni að standa utan hernaðarsamtaka. Þetta eru einföld sannindi, og þó virðast menn hafa flaskað á þeim. Aðild slíkrar þjóðar að stríðsbandalagi er í senn vansæmandi og hættuleg. Þjóðin reisir sér hurðarás um öxl, setur traust sitt á aðrar þjóðir um of og verður fyrr en varir þeim þjóðum að bráð. Það var lýðum ljóst í upphafi, að innganga Íslands í Atlantshafsbandalagið var þjóðinni hættulegt spor. Ill forlög réðu því, að það var stigið, og mun þar mestu hafa ráðið blindandi hégómagirnd. Mörg varnaðarorð voru töluð, en þau stoðuðu ekki. Þjóðinni var nauðugri. viljugri skipað í raðir hernaðarþjóða, og síðan hefur hún orðið að þramma með í þeirri fylkingu. Um mark og mið þessara þjóða fá Íslendingar lítið að vita og engu að ráða, en áfram er þeim hrundið í þessari hergöngu. Íslenzka þjóðin gegnir í Atlantshafsbandalaginu hlutverki góða dátans, sem ekkert er annað en viljalaust verkfæri og ekki má vera neitt annað en það. Ísland er látið gerast stofnaðili að þessu hernaðarbandalagi, minna mátti það ekki vera, en síðan eru nú liðin ellefu reynslurík ár. Sérstakur stofnsamningur var hátíðlega undirritaður, og áttu ákvæði hans að gilda fyrir alla aðila bandalagsins. stóra sem smáa. Þessi samningur er enn til og í fullu gildi. Samkvæmt honum skuldbinda aðildarríkin sig til að leysa hvers konar deilumál, sem þau kunna að lenda í, á friðsamlegan hátt, að beita aldrei hótunum né valdi í milliríkjaskiptum, að efla friðsamleg og vinsamleg viðskipti þjóðanna og að telja vopnaða árás á eitt ríkið sem árás á þau öll. Í þessum anda eru öll ákvæði Atlantshafssamningsins. Aðildarríkin heita því að aðhafast ekkert það, er stofnað geti heimsfriði, öryggi og réttlæti í hættu, og þau heita því að styðja og styrkja hvert annað eftir mætti, menningarlega og efnahagslega. Hvernig hafa efndirnar orðið á þessum skjalfestu og undirrituðu loforðum? Ég minnist þess ekki að hafa heyrt um samningsrof smáþjóðanna í bandalaginu, og víst er um það, að Íslendingar hafa staðið við sitt þar. Hið sama verður því miður ekki með sanni sagt um forustuþjóðirnar. Lætur nærri, að þær hafi í þessi ellefu ár farið sínu fram rétt eins og aldrei hefði til verið Norður-Atlantshafssamningur. Árið 1956 áttu Frakkar og Bretar í deilu við Egypta og gerðu tilraun til að leysa þá deilu, ekki á friðsamlegan hátt eins og fyrirskipað er í Atlantshafssamningnum, heldur með vopnaðri árás. Með þessu tiltæki rufu þessar öndvegisþjóðir samninginn á hinn herfilegasta hátt. Þær brugðust því heiti, sem þær sízt máttu bregðast, og stofnuðu alþjóðafriði í mikla hættu. Árásin 1956 er hér um bil stærsta brot, sem Atlantshafsbandalagsþjóð getur framið, og þetta brot frömdu Frakkar og Bretar með köldu blóði. Með því stofnuðu þeir öryggi bandamanna sinna í mikla hættu. En hvað hirtu þessar stórþjóðir um það? Ákvæðum Atlantshafssamningsins skyldi fylgt, hvenær sem þeim kæmi að gagni, annars ekki. Þessi samningsrof voru svo alvarlegs eðlis, að þau gátu nægt hvaða þjóð Atlantshafsbandalagsins sem var sem fullgilt tilefni til tafarlausrar úrsagnar hennar úr bandalaginu. Árið 1952 settu Bretar löndunarbann á íslenzkan fisk. Höfðu Íslendingar skömmu áður fært landhelgi sína út um eina sjómílu, og fyrir það skyldi þeim nú refsað með löndunarbanni í Bretlandi. Með þeirri aðgerð hugðust Bretar kúga Íslendinga, blátt áfram svelta þá til hlýðni. Að vísu mistókst þetta, en söm var gerð brezkra stjórnarvalda. Þau reyndu að sveita minnstu bandalagsþjóð sína til hlýðni. Það var þeirra máti að standa við loforðið um friðsamleg og vinsamleg milliríkjaviðskipti. Miklu stærra samningsbrot frömdu Bretar þó á Íslendingum árið 1958, er þeir fyrirskipuðu togurum sínum að stunda veiðar í íslenzkri landhelgi og sendu herskip þeim til verndar. Þetta ofbeldisfulla veiðirán stunduðu Bretar frá september 1958 til marz 1960. Þetta var vopnuð árás þeirra á bandalagsþjóð, og þessa styrjöld á sjónum háðu þeir látlaust á annað ár. Þeir hótuðu að skjóta íslenzk varðskip í kaf, og þeir rændu íslenzkum mönnum, er gegndu embættisstörfum. Á þennan hátt efndu Bretar samningsheit sitt við Íslendinga um að beita hvorki hótunum né valdi í milliríkjaskiptum. Það er ómótmælanlegt, að Bretar réðust með vopnavaldi á Íslendinga árið 1958 og að þeir beittu þá ofbeldi á annað ár. Með þeim aðgerðum hafa Bretar fótumtroðið mikilsverðasta ákvæði Atlantshafssamningsins og með því gert þann samning að marklausu pappírsplaggi. Við slíku samningsbroti, slíku gerræði eiga Íslendingar aðeins eitt svar, sem þeim er sæmandi, og það er að segja sig úr þessu bandalagi. Súez-ævintýri Frakka og Breta stóð stutt, enda munu aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins hafa látið það til sín taka á bak við tjöldin. Þetta feigðarflan var stöðvað. En hvað gerðist, þegar Bretar, gráir fyrir járnum, óðu inn í fiskveiðilandhelgi og tóku að stunda þar rán í skjóli vopnavalds? Þá hreyfði engin bandalagsþjóð hönd eða fót, og engin þeirra taldi það ómaksins vert að beita áhrifum sínum gegn ofbeldinu, gegn árásinni. Í Atlantshafssamningnum segir þó: „vopnuð árás á eitt aðildarríkið jafngildir árás á þau öll“. Þetta mikilsverða og bróðurlega ákvæði samningsins brutu öll aðildarríkin þegjandi og hljóðalaust, þegar Íslendingar áttu í hlut. Þegar Bretar réðust á Íslendinga, gerðust öll hin ríkin með hlutleysi sínu og aðgerðaleysi sek um brot á grundvallarákvæði samningsins, og hefði það eitt mátt nægja okkur til úrsagnar úr þessu einkennilega bandalagi. Bandaríkin eiga sér orðið alllanga sögu hér á landi og hana ekki alla sem fegursta, eins og betur mun í ljós koma, er hún verður skráð. Þetta volduga ríki hefur herstöðvar hér og herlið og hlaut þá aðstöðu fyrir milligöngu Atlantshafsbandalagsins. Öðrum þræði er látið í það skína, að bandarískur her sé hér til þess að vernda íslenzku þjóðina fyrir árás. Er óspart slegið á þá strengi, hvenær sem nauðsyn þykir á að sætta þjóðina við örlög sín, hernám landsins. Hvað gerðist nú, þegar Bretar réðust með vopnavaldi á Íslendinga? Komu ekki Bandaríkjamenn með setulið sitt okkur til hjálpar? Nei, þeir létu það ógert, þeir sátu hjá. Árás á Ísland jafngilti þó samkvæmt samningnum árás á sjálf Bandaríki Norður-Ameríku. Um það var engum blöðum að fletta. Samt sátu Bandaríkin hjá og hreyfðu engum mótmælum. Með þeirri framkomu brutu Bandaríkjamenn gerðan samning, þverbrutu sjálfan innsta kjarna hans. Með aðgerðaleysinu studdu Bandaríkin árásaraðilann og sviku í tryggðum þann, sem á var ráðizt. En Bandaríkin hafa, eins og kunnugt er, engan veginn látið sér nægja þessa framkomu gagnvart Íslendingum, heldur hafa þeir stutt við bak brezkra stjórnarvalda eftir beztu getu. Náði sá stuðningur hámarki á Genfarráðstefnunni, sem lauk í síðasta mánuði. Þar beittu Bandaríkin sér gegn hagsmunum Íslendinga og létu einskis ófreistað til að spilla fyrir málstað þeirra. Þetta létu Bandaríkin sér sæma, og ekki hafa þau þá afsökun, að þau þekki ekki þarfir Íslands. Samtímis því að þau börðust sem hatramlegast gegn okkur á sjóréttarráðstefnunni í Genf, marglýstu fulltrúar þeirra því yfir, að hér væri um að ræða lífshagsmunamál Íslendinga. Þeir vissu því, hvað þeir gerðu, er þeir börðust gegn 12 mílna fiskveiðilandhelgi Íslands. Bandaríkin hafa þannig á fleiri en einn veg gerzt brotleg við Atlantshafssamninginn, og hefur það komið hart niður á Íslendingum. Svar okkar við þeim brotum ætti að vera aðeins eitt: Úrsögn okkar úr þessum hernaðarsamtökum. Í nítján ár hafa Bandaríkin notið hinna margvíslegustu sérréttinda hér á landi. Það var árið 1941, sem þeir tóku að sér hervernd Íslands, og síðan hefur ekki linnt látum að gera þeim til hæfis hér á landi. Er afleiðingin sú sorglega staðreynd, að Ísland er orðið varanleg herstöð, ein at tugum eða hundruðum í varnar- og sóknarkerfi Bandaríkjanna. Þessi nítján ár í sögu þjóðarinnar tákna tímabil mikillar niðurlægingar hennar. Ísland er því miður orðið leppríki framandi stórveldis og herstöð þess. Þetta er sannleikurinn ógrímuklæddur. Árið 1941 var íslenzka ríkisstj. neydd til að biðja Bandaríkin um hervernd. Var látið heita svo, að ríkisstj. hefði fallizt á, að hingað yrðu sendar bandarískar hersveitir. Auðvitað gáfu bandarísk stjórnarvöld hátíðleg loforð þá sem endranær, og auðvitað voru Þau loforð meira eða minna svikin. Bandaríkin lofuðu því 1941 að hlutast ekki til um stjórn landsins, hvorki þá né síðar. Hvernig var það haldið? Það var strax á næsta ári, sem þau fóru að sletta sér fram í innanríkismál okkar. Þá lýstu þau sig andstæð því, að Íslendingar slitu sambandið við Dani á þann veg, sem þeir höfðu hugsað sér, og ástæðan fyrir þessari andstöðu var tilgreind sú, að sambandsslitin gætu skaðað hagsmuni Bandaríkjanna. Slettirekuskapurinn gerði þannig snemma vart við sig, og síðan hefur ekki lát orðið á honum. Bandarísk stjórnarvöld hafa gætt vel sinna hagsmuna hér á landi, unnið að þeim eftir ýmsum leiðum og jafnan orðið vel ágengt. Fyrirstaða Íslendinga hefur reynzt veik og undanlátssemin verið mikil. Bandaríkin skuldbundu sig til þess 1941 að hverfa burt af landinu með allan herafla sinn á landi, í lofti og á sjó, undireins og heimsstyrjöldinni væri lokið. Að nafninu til tókst að fá þá burt um skeið, nauðuga þó, enda komu þeir fljótlega aftur með her sinn, sem síðan hefur setið hér sem fastast. Keflavíkursamningurinn 1946 táknaði örlagaríkan ósigur Íslendinga. Með honum var herveldinu tryggður á ný rétturinn til herstöðva í landinu, að vísu dulbúinna. Fótfestu var þó náð aftur. Bandaríkjamönnum voru heimilaðir herflutningar um Ísland og fullveldi þess með því verulega skert og á sama hátt og gert var á stríðsárunum. Þessi samningur var neyddur upp á Íslendinga og ekki skirrzt við að reka á eftir með hæfilegum hótunum, en það hlutverk tóku brezk stjórnarvöld að sér sérstaklega í það skiptið. Eftir þetta verður skammt stórra högga á milli hjá Bandaríkjamönnum. Árið 1949 er Ísland rekið inn í kví Atlantshafsbandalagsins og með því gert samábyrgt fyrir öllu því, sem ákveðin stórveldi kunna að taka sér fyrir hendur í framtíðinni, jafnt í stríði sem í friði, og 1951 er svokallaður varnarsamningur gerður, sem heimilar til fulls rekstur herstöðva í landinu. Markinu var náð, Ísland orðið hlekkur í herstöðvakeðju stórveldisins í Vesturheimi og eitt af útvirkjum þess. Ísland var látið ganga í Atlantshafsbandalagið og herstöðvaleyfið var veitt í því skyni að tryggja öryggi lands og þjóðar. Þannig mæla þeir veiklunduðu íslenzku ráðamenn, sem í nítján ár hafa jafnt og þétt látið undan ásókn erlends valds. Að sjálfsögðu verða þessir menn að hafa sér eitthvað til afsökunar. Hlutdeildin í stríðssamtökunum og herstöðvarnar tryggja öryggi Íslands, ef til styrjaldar kemur. Þessari skoðun er látlaust haldið að þjóðinni, og þetta er henni boðað sem trú, enda þarfnast trú engra röksemda. Þessir greiðviknu íslenzku ráðamenn finna til sektar gagnvart þjóðinni. Um það þarf ekki að efast. Þeir reyna ekki að afsaka undanlátssemi sína með því, að hernámið sé í sjálfu sér blessun fyrir þjóðina. Svo langt eru þeir ekki leiddir í óskammfeilninni. Nei, þeir viðurkenna í orði kveðnu, að þetta hernám sé hreinasta neyðarúrræði. En þörfin er samt brýn, segja þeir, því að öryggi þjóðarinnar er í húfi. Sé hér her, verður Ísland varið og þjóðin vernduð. - Þessu á þjóðin að trúa. En hver er þá skoðun annarra og þar á meðal háttsettra bandarískra herforingja í þessu efni? Þeir álíta, að útvirki Bandaríkjamanna á borð við Ísland muni í ófriði verka eins og segulstál, sem dregur að sér járnið, þau muni verða fyrstu skotmörkin í styrjöld. Herstöð verður jafnan mikilsvert skotmark og því fremur sem hún er mikilvægari. en Ísland hefur af öllum verið talið hernaðarlega mikilsvert vestrænum ríkjum til sóknar og varnar. Líkurnar eru því þær mestar, að hernumið Ísland komist aldrei hjá árásum, en óvopnað land hafi mikla möguleika til þess. Það er því langur vegur frá, að herstöðvar séu þjóðinni nokkur vernd í stríði. Þvert á móti bjóða þær hættunni heim. Dálítið meira vit er í því að segja, að öðrum vestrænum þjóðum sé nokkurt öryggi í öflugum herstöðvum á Íslandi, enda er vissulega sú meiningin með þeim. Þá er þjóðin, sem landið byggir, fámenn og vopnlaus, aðeins ómerkilegt peð á leikborði stórþjóðanna. Um það peð yrði lítt hirt, ef til stórra átaka kæmi. En öllum er annt um sitt eigið líf, einnig íslenzku þjóðinni, og því mundi hún aldrei ljá sig til vonlausrar fórnar öðruvísi en blekkt og svikin. Vildarvinir Bandaríkjanna á valdastólum hér þreytast aldrei á að tala um vestrænt frelsi og vestrænt lýðræði, vinaþjóðirnar í vestri, menningu þeirra og mannúð og þannig áfram í sama dúr. Virðist helzt á þeim að skilja, að þessar þjóðir séu hafnar yfir alla gagnrýni, að það gangi guðlasti næst að setja eitthvað út á þær. Samstaðan með þeim á að vera alger og samábyrgðin ótakmörkuð. Þótt sumar þessara þjóða sparki í okkur eins og rakka hvað eftir annað, má helzt ekki á það minnast, því að það eru vinaþjóðir, sem gera það. Vissulega er margt vel um vestrænar þjóðir, en því miður líka ýmislegt misjafnt. Af eigin reynslu þekkjum við ofbeldi Breta við þá, sem minni máttar eru, og við könnumst við ágengni Bandaríkjamanna. Allur heimurinn heyrir um blóðugan yfirgang Frakka og Breta í Afríku. Og þannig mætti fleira til tína, sem sýnir, að mannúð og réttlæti þessara þjóða er tæpast meira en í meðallagi. Það er hollt að líta öðru hverju raunsæjum augum á hlutina og þá einnig á lýðfrelsi þeirra þjóða, sem eru í Atlantshafsbandalaginu. Portúgalar búa ekki við lýðræði, heldur sótsvart einræði. Einnig í Tyrklandi og Grikklandi ríkir að sögn raunverulegt einræði eða a.m.k. mjög takmarkað lýðræði. Hvað er þá um stórþjóðir Atlantshafsbandalagsins, eins og Þjóðverja og Frakka? Í báðum þeim löndum er lýðræðið verulega skert, þar ríkir m.a. ekki fullt stjórnmálafrelsi. Í Þýzkalandi eru friðarvinir ekki vel séðir af yfirvöldum og jafnvel ofsóttir, og allir kannast við lýðræðisást Frakka, eins og hún birtist í Alsír. Þessara og annarra ámóta staðreynda er unnendum frelsis og lýðræðis hollt að minnast, þegar lofsöngurinn um hinn frjálsa vestræna heim stígur sem hæst. Þar fyrir ber að viðurkenna allt annað, sem gott er í fari þessara þjóða. Af eldmóði er okkur kennt að líta upp til hinna vestrænu vinaþjóða, og af sama eldmóði er alið á tortryggni okkar og óvild í garð þjóðanna fyrir austan járntjald. Hér er á ferðinni afturgengin hin gamla kenning kirkjunnar um gott og illt og ekkert þar á milli. Það er ekki einræði, sem skilur þessa tvo heima að, því að það fyrirhittist bæði austan tjalds og vestan. Það er allt annað, sem raunverulega skilur þarna á milli, og það er hrunadans stórveldanna um yfirráð auðs og landa í heiminum. Við Íslendingar erum á yfirráðasvæði Bandaríkjanna og háðir þeim og þeirra bandamönnum, og af því á öll okkar afstaða til umheimsins að mótast. Þegar Bretar neita að viðurkenna landhelgi okkar og senda vopnaðan flota til að ræna fiskimiðin, þá er það nánast uppreisn af okkar hálfu að mótmæla eða halda fast á okkar málstað. Þegar Rússar og Kínverjar viðurkenna opinberlega 12 mílna fiskveiðilandhelgi Íslendinga, þá fara íslenzkir valdamenn hjá sér, rétt eins og um mannsmorð væri að ræða. Þeir vita sem er, að „vinaþjóðunum“ gæti mislíkað, væri því mjög á lofti haldið hér, að Rússar virtu íslenzka landhelgi. Viðskipti okkar við löndin austan járntjalds eru vestrænum forustuþjóðum þyrnir í auga, og þess vegna eru þau líka íslenzkum valdhöfum þyrnir í auga, svo föst er þessi taglhnýting þegar orðin. Við Íslendingar höfum ekki langa reynslu í meðferð utanríkismála. Það eru ekki nema 20 ár, síðan við tókum þau mál að fullu í okkar hendur, Það er stuttur reynslutími, þegar um er að ræða jafnvandasöm og viðkvæm mál sem utanríkismál eru. Þessi reynsluskortur á ef til vill sinn ríka þátt í því, hve illa hefur til tekizt um meðferð íslenzkra utanríkismála síðustu tvo áratugina. Það kann og að vera veigamikið atriði í þessu efni, að við tókum við þessum málum á styrjaldartímum, þegar í skjótræði varð að leysa úr hverjum vanda. Þannig eiga þeir valdamenn okkar, sem með utanríkismálin hafa farið, sér nokkra afsökun. Óreyndir með öllu urðu þeir að taka við þessum málum fyrir 20 árum, einmitt á þeim tíma, er vandi ófriðarins steðjaði að, enda tókst þeim ekki vel til. Þeir gerðu sannarlega ekki betur en við var að búast. Það var ógæfa, að íslenzk utanríkisstefna átti frá byrjun þessa tímabils ekkert fast undir fótum. Hana vantar enn í dag grundvöll, og því svífur hún í lausu lofti. Þetta ástand hófst, þegar ákvæðinu um ævarandi hlutleysi landsins var varpað fyrir borð. Í þess stað kom ekkert, er fullvalda smáþjóð væri stætt á, engin hugsjón, enginn þjóðarmetnaður og ekkert markmið. Það er engum efa undirorpið, að hlutleysinu var kastað á glæ fyrir áhrif erlendra hervelda, sem sáu sinn hag í þeirri ráðabreytni. Þannig voru það annarlegir hagsmunir, sem því ollu, að þjóðin glataði hlutleysisstefnu sinni á stríðsárunum. Eftir á reyndu hinir seku að afsaka tiltækið, þeir reyndu að telja þjóðinni trú um, að hlutleysisstefnan væri orðin úrelt, hlutleysi orðið óraunhæft hugtak og hlutlaust Ísland eins og álfur út úr hól í heimi nútímans. Þeir bentu einnig á, hve lítið hlutleysið hefði gagnað landinu, er Bretar hernámu það 1940, þótt enginn geti um það dæmt, hvernig farið hefði þá, ef landið hefði ekki verið hlutlaust. Öll eru rökin fyrir stefnubreytingunni hæpin í meira lagi, enda uppfundin eftir á í afsökunarskyni. Íslenzk utanríkismál hafa nú, eins og ég sagði áðan, svífið í lausu lofti í tæp 20 ár. Í rauninni hefur ekki verið um íslenzka stefnu að ræða í þessum málum okkar, heldur bandaríska stefnu. Bandaríkjastjórn hefur í reynd verið leyft að ákveða og móta utanríkisstefnu okkar. Þess vegna báðum við Bandaríkin um hervernd 1941, undirrituðum Keflavíkursamninginn 1946, gengum í Atlantshafsbandalagið 1949 og leyfðum herstöðvarnar 1951. Þannig hefur utanríkisstefna Bandaríkjanna orðið okkar utanríkisstefna í einu og öllu. Íslendingar eru meðábyrgir fyrir þeim hættulega leik að halda fjölmennustu þjóð veraldar árum saman utan við samtök hinna Sameinuðu þjóða, og fyrir fylgispektina við Bandaríkjamenn bera Íslendingar einn hluta ábyrgðarinnar á margra ára harðstjórn Syngmans Rhee í Suður-Kóreu, svo að tvö dæmi séu nefnd um stjórnvizku Bandaríkjamanna. Engin regla er án undantekningar og svo er hér. Árið 1958 stækkuðu Íslendingar landhelgi sína án þess að fá um það fyrirmæli frá Washington. Er það tiltæki einstakt í sinni röð, enda ekki gengið hljóðalaust af. Hafa hérlendir vinir hinna vestrænu ríkja skolfið á beinunum og varla vitað, hvað þeir ættu af sér að gera. Vafalaust langar þá enn til að setjast við samningaborðið og slaka til, en hingað til hefur hræðslan við almenningsálitið í landinu haldið þeim frá því, hvað sem síðar verður. Þeir menn hérlendir, sem mestu hafa ráðið um framkvæmdir utanríkismála okkar, hljóta að gera sér grein fyrir ósjálfstæðinu og stefnuleysinu á þessu sviði. Þeim hlýtur að vera ljóst, að hér er rekin bandarísk, en ekki íslenzk utanríkisstefna, En hvers vegna hafa þeir látið og láta þeir þetta viðgangast? Eiga þessir valdamenn engar þjóðlegar hugsjónir eða þjóðlegan metnað? Skortir þá trú á landið og þjóðina, eða eru þeir bara veiklundaðir og talhlýðnir um of? Þessum spurningum skal ég ekki reyna að svara nú. Vafalaust var það vandasamt verk að taka við utanríkismálunum fyrir 20 árum og síðan sennilega erfitt að standast ásókn og yfirgang stórveldismanna, sem hér náðu fótfestu á stríðstímum. Ég efast ekki um, að valdamenn okkar hafa einatt nauðugir slakað til og með slæmri samvizku. Þeir hafa fundið til sektar, en jafnframt leitað afsakana til að friða sjálfa sig og til að friða almenning. Þegar búið var að farga hlutleysinu, var fundin upp kenningin um, að hlutleysi væri úrelt. Þegar búið var að lokka Ísland í hernaðarbandalag, var þjóðinni talin trú um, að það hefði verið gert í hennar þágu, og þegar herstöðvar höfðu verið leyfðar, var samið ævintýrið um öryggi landsins, ef til ófriðar kæmi. Fyrst var alltaf látið undan hinu erlenda ríki á bak við tjöldin og síðan þjóðinni færður boðskapurinn í snotrum umbúðum. Það er erfitt að fóta sig á hálli braut. Sé einu sinni á því byrjað að láta undan síga, er hætt við endurtekningum. Þegar frá því var skýrt í útvarpinu 18. marz 1949, að Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu, þá var samvizkan vissulega ekki góð, og því voru um leið hátíðleg loforð gefin. Þá skýrði þáverandi utanrrh., Bjarni Benediktsson, frá því, að skömmu áður hefði hann tjáð sendiherra Bandaríkjanna hér, að sú skoðun væri ríkjandi hjá ríkisstj, og stjórnarliði, að of dýru verði væri keypt dvöl hermanna hér á friðartímum fyrir það öryggi, sem við slíkt fengist. Einnig tilkynnti sami ráðh. við þetta tækifæri, að hann ásamt tveim samráðherrum sínum hefði þá nýlega lýst því yfir í áheyrn utanrrh. Bandaríkjanna, að ekki kæmi til mála, að útlendur her fengi að hafa aðsetur á Íslandi á friðartímum né yrðu þar leyfðar erlendar herstöðvar. Þannig var heitstrengingin 1949, og með þessum fyrirvara var inngangan í Atlantshafsbandalagið afsökuð. Á þeim árum var mikið um opinbera svardaga, eins og frægt er orðið. „Það kemur ekki til mála, að útlendur her fái að hafa aðsetur á Íslandi á friðartímum né að þar verði leyfðar herstöðvar.“ Þessi var fyrirvarinn 1949, og vottuðu 3 íslenzkir ráðh., að á þennan fyrirvara hefði utanrrh. Bandaríkjanna fallizt. Síðan liðu tæp 2 ár, og þá komu bæði herstöðvar og her, rétt eins og aldrei hefði neinn fyrirvari verið gerður. Stríð var ekki skollið á, en samt kom herinn. Hreystiyrðin frá 1949 voru rokin út í veður og vind, voru dauð og ómerk. Í þeirra stað komu nú vífilengjur um slæmar friðarhorfur og nauðsyn þess að taka tilboði Bandaríkjanna um herstöðvar og varnarlið. Neyðarráðstöfun væri þetta að vísu, en annað samrýmdist ekki hagsmunum þjóðarinnar og öryggi landsins. Þetta er aðeins eitt dæmi at mörgum um undanlátssemi íslenzkra valdamanna, ósjálfstæði þeirra gagnvart vissum erlendum öflum og þjónkun við annarlega hagsmuni. Auðvitað reyna þeir að klæða skömmina í sæmilegar flíkur og koma því svo fyrir, að allt sé þetta gert af illri nauðsyn og í þágu Íslendinga. Stundum gengur þó illa að hylja nekt staðreyndanna, og er þá gjarnan gripið til þess að teygja og toga merkingu orða og hugtaka. Þannig hefur orðið friður fengið á sig margar skilgreiningar. Árið 1941 fullvissar ráðherra þjóðina um, að Bandaríkin skuldbindi sig til að hverfa af landi burt með allan herafla sinn, undireins og þáverandi ófriði lyki. Árið 1949 lýsti annar ráðh. því yfir, að hér yrðu aldrei leyfðar herstöðvar né herseta á friðartímum. Árið 1951 voru herstöðvar reistar og her fluttur inn í landið. Þá var því heitið, að herinn skyldi hverfa á burt, strax og friðarhorfur og ástandið í heimsmálum leyfði slíkt. Árið 1956 segir þáverandi utanrrh. og undirstrikar: Það er markmið Íslendinga, að hér sé ekki varnarlið á friðartímum. Að því skal unnið og undirbúningur hafinn þegar í stað, að þessu marki verði náð, svo fljótt sem friðarhorfur í heiminum leyfa slíkt. Sama ár sagði hæstv. núverandi dómsmrh., að það væri óhagganleg sannfæring sín, að við Íslendingar vildum frekar taka á okkur áhættuna af því að hafa landið óvarið en að hafa hér erlent herlið og erlendar herstöðvar í landinu á friðartímum. Í þessum ummælum öllum er minnzt á frið, og friður er þar settur fram sem mikilsvert skilyrði. Í fyrstu tilvitnuninni er merking orðsins ótvíræð, þar er átt við heimsstyrjöld eða stórveldastríð, en í öllum hinum virðist merking orðsins harla óljós. Þar er friður og friðarhorfur látið tákna eitt og hið sama, a.m.k. í einni tilvitnuninni, og friðartímar ekki taldir vera, ef barizt er í einhverjum afkima heims eða útlit er fyrir uppreisn eða bardaga einhvers staðar. Hártoganir af þessu tagi eru veikar varnir slæmum málstað og ekkert annað. Það er staðreynd, að erlendur her dvelst hér á friðartímum. Fram hjá því verður ekki gengið, þótt reynt sé, enda mun sá verða dómur sögunnar. Utanríkismálum okkar hefur verið ruddur óheppilegur farvegur, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Það er þeim óheppilegt að fljóta skilyrðislaust í sama farvegi og utanríkismál einnar tiltekinnar þjóðar, hversu góð og göfug sem sú þjóð kann að vera. Utanríkismál okkar þurfa og eiga að fá sinn eigin farveg. Skilyrði til þess, að svo megi verða, er það, að upp verði tekin sjálfstæð og markviss íslenzk utanríkisstefna, stefna, sem sé miðuð við helztu sérkenni þjóðarinnar og alla menningu hennar. Þjóðin á engin hergögn, engin tæki til múgmorða og vill ekki eiga. Hún getur ekki tekið þátt í ófriði og vill það ekki. Hún óskar þess að lifa í friði við aðrar þjóðir og vill gera sitt til að efla frið í heiminum. Sjálfstæði sitt vill hún varðveita og land sitt eiga ein, en engri þjóð sýna úlfúð eða ágengni. Þessi eru sérkenni íslenzku þjóðarinnar m.a., og í samræmi við þau ber að móta utanríkisstefnu hennar, og það verður með engu móti gert öðru en fullkomnu hlutleysi í öllum hernaðarátökum og stöðu utan allra stríðsbandalaga. Ísland á að lýsa yfir ævarandi hlutleysi á ný og byggja síðan stefnu sína í utanríkismálum á þeim grunni. Það eitt hæfir þjóðinni. og það eitt sómir henni vel. En hlutleysisstefnan er úrelt, segja okkar voldugu íslenzku NATO-menn. Hvað segja leiðtogar hlutlausra Evrópuríkja um þá fullyrðingu? Vilja þeir undirrita hana? Forseti Finnlands, Kekkonen, hefur sagt, að hlutleysið tryggði öryggi landsins og stuðlaði að verndun friðarins í heiminum. Fyrir fáum árum komst forseti Austurríkis svo að orði, að Austurríkismenn ættu að gæta hlutleysis síns eins og sjáaldurs auga síns. Samt ættu þeir ekki að láta sig alþjóðamál engu skipta. Austurríki ætti að láta rödd sína heyrast í þeim kór, sem varaði við hættunni af kjarnorkuhervæðingu og krefðist afvopnunar þjóða. Ekki eru heldur mörg ár síðan utanrrh. Svía, Undén, sagði við blaðamenn hér í Reykjavík eitthvað á þessa leið: Hlutleysi í átökum stórveldanna er grundvöllur sænskrar utanríkisstefnu, og það er skoðun okkar, að hernaðarbandalög auki hættu á árekstrum milli þjóða. Svíar gengu ekki í Atlantshafsbandalagið, af því að þeir töldu það rangt, og sú afstaða þeirra er óbreytt. - Þannig mæltist þessum sænska ráðherra fyrir fáum árum. Nei, hlutleysi er ekki úrelt. Sú staðhæfing er haldlaus blekking manna, sem neyðast til að verja misgerðir. Því fleiri sem hlutlausu þjóðirnar verða í heiminum, því meir og betur munu friðaröflin njóta sín þar. Hlutlaust Ísland á veglegu hlutverki að gegna á alþjóðavettvangi. Þar ber því að stuðla að sáttum og friði, frelsi þjóða og jafnrétti. Ofbeldi og kúgun eiga fulltrúar Íslands að fordæma án tillits til þess, hvaða þjóð beitir slíku. Ísland vill afvopnun og frið og það vill vinsamlega sambúð við aðrar þjóðir, en það kaupir sér aldrei vináttu annarra ríkja neinu verði, sem ósamboðið er virðingu þess. Það er þessi stefna, sem skapar virðingu annarra þjóða. Einarðleg afstaða getur styggt í bili, en aldrei vakið fyrirlitningu. Þegar til lengdar lætur, mun Ísland hagnast á hlutleysisstefnunni. Írland er eitt hinna hlutlausu ríkja í Evrópu. Árið 1955 gekk það í samtök Sameinuðu þjóðanna, og þar hefur það á skömmum tíma unnið sér verulegt álit heimsins einmitt vegna hinnar óháðu afstöðu sinnar til málanna. Fulltrúi þess tók eindregna afstöðu gegn Frökkum í Alsírmálinu og gagnrýndi Bandaríkin fyrir andstöðu við aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Þessi fulltrúi gekk þar einnig fram fyrir skjöldu gegn kommúnistum í málum Ungverjalands og Tíbets, og hann hefur látið mikið til sín taka varðandi bann gegn kjarnorkuvopnum. Hlutleysið er sá eini grunnur, sem við getum byggt farsæla utanríkisstefnu á og barizt fyrir með heiðri og sóma sem fullvalda ríki. En til þess að komast niður á þennan fasta grundvöll verðum við að losna úr læðingi þess hernaðarbandalags, sem við illu heilli flæktumst í fyrir 11 árum. Þangað áttum við aldrei neitt erindi. Hlutdeild okkar í því hlaut að verða okkur sjálfum til ills og engum til góðs. Atlantshafsbandalagið, eins og öll slík bandalög, torveldar möguleika á sáttum milli stórþjóða og stofnar þannig heimsfriði í hættu. Það er margföld ástæða fyrir okkur Íslendinga til að ganga úr NATO. Sérhvert fullvalda ríki hlýtur að hafa rétt til að breyta um stefnu í utanríkismálum, enda getur þróun heimsmála gert breytingu óumflýjanlega. Á síðustu 11 árum hefur margt gerzt, og heimurinn er ekki sá sami nú og þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað. Vorið 1955 fengu Rússar vetnissprengjuna. Er það varð kunnugt, lýsti Churchill skoðun sinni í þingræðu á þessa leið: Vörn gegn þessari nýju sprengju er óhugsanleg. Eftirleiðis verður aðeins um það að ræða að gjalda í sömu mynt. Ef Rússar tortíma íbúum Lundúna með vetnissprengju, verður því með engu svarað öðru en sams konar tortímingu í Moskvu. Vörn er óhugsandi. sagði Churchill 1955, og það var rétt. Hafi nokkur þá viljað draga orð hans í efa, þá gerir sá hinn sami það ekki í dag. Á allra síðustu árum hefur flugskeytatækni Rússa fleygt svo fram, að nú geta þeir sent flugskeyti hlaðin kjarnorku- og vetnissprengjum heimsálfa á milli með þeirri markvísi, að nálega engu skeikar. Þegar Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið, var hernaðartæknin á allt öðru stigi en nú. Þess vegna má með sanni segja, að forsendurnar fyrir inngöngu okkar í bandalagið eru algerlega brostnar að þessu leyti. Hafi einhverjir varnarmöguleikar verið til árið 1949 hér á landi, þá eru þeir engir til nú á árinu 1960. Aðeins þetta eitt réttlætir fyllilega endurskoðun okkar á aðildinni að hernaðarbandalaginu, og raunar er sú endurskoðun skylda, sem þyngst hvílir á herðum valdhafanna hér. Ég gat þess fyrr, að Bretar og Bandaríkjamenn og raunar allar bandalagsþjóðirnar hefðu þegar brotið á okkur samninga, sumar einu sinni, aðrar oftar. Þau samningsbrot eru mjög alvarlegs eðlis. Þegar samningur er rofinn herfilega, er þá ekki sá, sem fyrir svikunum verður, laus allra mála? Ég með minni leikmannsþekkingu hefði haldið það. Vegna þessara samningsrofa og alls hins ólöglega yfirgangs er það ekki aðeins réttur Íslendinga, heldur og skylda að segja sig úr Atlantshafsbandalaginu. Það er framtíð lands og þjóðar hættulegt, að áttavilltir leiðtogar okkar haldi áfram að kyssa á hinn erlenda vönd. Nýlega var bandarísk njósnaflugvél skotin yfir umráðasvæði Sovétríkjanna. Það upplýstist m.a. að sögn, að þessi flugvél hefði átt að lenda í Bodö í Noregi og að norsk yfirvöld hefðu enga hugmynd haft um það áform. Í blaði las ég, að sovézkir ráðamenn hefðu í tilefni þessa atburðar haft í hótunum við þau ríki, er land sitt léðu til þarfa njósnaflugs. Hvað hefur í þessu efni gerzt á Keflavíkurflugvelli, og hvað kann að gerast? Áreiðanlega hafa íslenzk stjórnarvöld enga hugmynd um það frekar en norsk um notkun Bodö-flugvallarins. Máske væri hugsanlegt. að héðan yrðu sendar bandarískar njósnarflugvélar yfir Rússland. Ef það kæmi fyrir, þá gætum við vænzt þess, að Rússar gerðu alvöru úr tilkynningu sinni og sendu flugsprengju á Keflavíkurvöll. Hvað mundu Bandaríkjamenn gera, ef þetta kæmi fyrir? Þeir mundu í hæsta lagi mótmæla, enda gengi annað vitfirringu næst. Færu þeir að gjalda í sömu mynt, standa við Atlantshafsbandalagssamninginn, þá væri skriðan komin yfir þá sjálfa og tortíming bandarískra stórborga vís. Þess vegna mundu þeir ekki gera annað en mótmæla, þótt eitt af útvirkjum þeirra yrði jafnað við jörðu. Bandaríkjamenn réttu okkur ekki hjálparhönd, þegar Bretar tóku að herja í landhelgi okkar, og bar þeim þó að gera það skv. Atlantshafssamningnum. Enn síður mundu þeir leggja í stríð okkar vegna, þótt Rússar sendu hingað sprengjur, enda væri það sama og að stofna lífi milljóna bandarískra borgara í beinan voða. Engin ábyrg bandarísk stjórnarvöld gætu leyft sér slíkt. Þannig er ákvæði Atlantshafssamningsins um, að árás á einn aðila þess sé árás á þá alla, ekki annað en orðaglamur, marklaust, þegar til kastanna kæmi. Hernaðartæknin hefur þegar numið þetta ákvæði úr gildi. Forsendurnar fyrir þessu bandalagi eru, eins og ég tók fram áðan, fallnar burt, og það eitt gæti réttlætt úrsögn okkar úr því. Hvað sem segja mátti 1949, þá er augljóst nú, að Atlantshafssamningurinn er ekki virði þess pappírs, sem hann er skrifaður á, öðruvísi en sem sögulegt gagn í skjalasafni. Herstöðvar hér á landi hafa aldrei verið hugsaðar til verndar íslenzkum mannslífum. Frá upphafi hafa þær boðað byggjendum þessa lands alvarlega hættu. Þær voru reistar og mannaðar til verndar allt öðru fólki en Íslendingum. Fyrst og fremst eru þær útvirki Bandaríkjanna og ætlaðar þeim til varnar og sóknar í stríði. Að þessi er tilgangurinn með þeim, sýna og sanna ótal ummæli bandarískra áhrifamanna, og hefur fjöldi þeirra ummæla verið birtur hér á landi. Því tel ég ekki ástæðu til að rekja þau frekar hér nú. Þetta hlutverk herstöðvanna er einnig ljóst mönnum annarra þjóða. Í því sambandi er mér minnistætt það, sem einn af foringjum brezka verkamannaflokksins sagði við íslenzkan blaðamann fyrir fáum árum, en orðin voru á þessa leið: Ég skil það mjög vel, að Íslendingar vilji losna við bandarískt hernám. Bandarískt hernám geta þeir einir stutt, sem eru reiðubúnir til að fórna landi sínu og þjóð í þágu Bandaríkjanna í nýrri styrjöld. Þannig leit þessi brezki verkamannaleiðtogi á málið, og í öðru ljósi en þessu getur enginn heilskyggn maður séð það. Formælendur hernámsins hér á landi hafa mörg falsrök notað í áróðri sínum. Þeir segjast vilja hafa hér herlið á stríðstímum og þegar ófriðlega blási í heiminum. Hvers vegna? Sjálfsagt vilja þeir láta í það skína, að það sé vegna þess öryggis, sem íslenzkum borgurum sé í her og herstöðvum á styrjaldartímum, þeim sé einhver mikilsverð vernd í því. Þessi falska röksemd er einhver sú kaldhæðnislegasta, sem ég heyri. Útlendur her er þjóðhættulegur á friðartímum, en lífshættuleg yrði vist hans hér þjóðinni, ef til heimsófriðar kæmi. Þetta ætti að vera ljóst hverju barni nú orðið. Ef það er hið raunverulega sjónarmið íslenzkra formælenda hernámsins að tryggja öryggi annarra þjóða manna, hvað sem það kostar þeirra eigin þjóð, þá eru það út af fyrir sig skárri rök eða voru skárri rök. Útvirkin hafa verið hernaðarlega mjög mikilvæg, en þýðing þeirra fer nú ört minnkandi, svo sem kunnugt er. Áður hófust stríðin í útvirkjum og á landamærum, en eftirleiðis er gert ráð fyrir, að þau byrji með stórárásum á viðkvæmustu blettina, svo sem stórborgir, iðjuver og mikilsverðustu herbækistöðvar, hvar sem þær liggja. Stórborgir Bandaríkjanna gætu þótt ekki síður eftirsóknarverð skotmörk en útvirkið Ísland. Einhverjir NATO-menn hérlendis hafa reynt að slá á þá strengi, að Atlantshafsbandalagið væri vörður friðarins, að friðurinn væri undir vopnastyrk þess kominn. Þetta er sama og að halda því fram, að friður verði aðeins varðveittur með vopnum. Þetta er hættuleg falskenning - ein af mörgum. Ekkert er friði eins varasamt og vígbúnaðarkapphlaupið. Slíkt kapphlaup hefur alltaf og mun alltaf enda í styrjöld. Þetta viðurkenna raunar allir nema þá NATO-mennirnir á Íslandi. Leiðtogar þjóða í austri og vestri þykjast vilja afvopnun og vilja hana máske, og það kemur til af því, að þeir reyna ekki að dylja það reynsluatriði, að vígbúnaðaræðið endar ávallt á einn veg - í styrjöld. Það er sama, hvernig þessum málum er velt, allt kemur í einn stað niður. Hagsmunir okkar hafa verið fótum troðnir og með okkur á allan hátt farið á hinn óvirðulegasta hátt. Bandaríkjamenn hafa verið ágengir og skarað eld að sinni köku. Íslenzk stjórnarvöld hafa verið undanlátssöm og þannig staðið illa á verðinum um hagsmuni þjóðar sinnar, og eiga þau fyrst og fremst sökina. Ísland átti aldrei að farga hinu dýrmæta hlutleysi sínu, það átti aldrei að ganga í hernaðarbandalag, það átti ekki að ljá land sitt undir útlendar herstöðvar né leyfa hermönnum dvöl, það átti aldrei að gera afstöðu Bandaríkjanna til heimsmála skilyrðislaust að sinni afstöðu í stóru og smáu. Öll hafa þessi mistök orðið til þess að skerða sjálfstæði landsins hættulega, sjálfsvirðingu þess og álit út á við, þannig að nú situr það við sama borð og önnur leppríki í heiminum. Þjóðinni er það lífsnauðsyn nú að láta af fortakslausri hlýðnisafstöðu sinni við Bandaríkin og hætta að vera taglhnýtingur þeirra. Taka verður upp aðra stefnu í utanríkismálum, stefnu afvopnunar og friðar, stefnu manndóms og sjálfstæðis, stefnu hlutleysis og fullveldis. Íslandi ber að ástunda vinsamleg samskipti við aðrar þjóðir. Það er röng stefna, að Ísland sé látið ógna nokkurri þjóð með her og herstöðvum, og það er umfram allt rangt að láta landsréttindi föl fyrir vináttu, enda verður slík keypt vinátta ævinlega haldlaus, þegar á reynir. Þetta hafa Íslendingar þegar mátt reyna átakanlega. Burt með her af íslenzkri grund. Afmáum þá svívirðingu, sem herstöðvar í landi okkar eru. Segjum skilið við stríðsbandalagið, sem okkur hefur brugðizt, hvenær sem á reyndi og aldrei getur orðið okkur annað en til álitshnekkis og auðmýkingar. Lýsum á ný yfir ævarandi hlutleysi Íslands og reisum á þeim grunni farsæla, sjálfstæða og drengilega utanríkisstefnu.



Herra forseti. Það mun vera almennt viðurkennt um alllangt skeið, að núgildandi lög um verkamannabústaði séu orðin úrelt og nái ekki þeim tilgangi, sem upphaflega var með þeirri löggjöf. Ýmislegt mætti benda á í sambandi við þessi l., sem þarf að breyta, og skal ég láta nægja að benda á eitt höfuðatriði, en það er annars vegar það tekjutakmark, sem l. setja í sambandi við þá, sem falla undir þau, og hins vegar þær háu útborganir, sem eru nú á verkamannabústaðabyggingum. Þetta hefur þær afleiðingar víða um land, að verkamenn ráða illa við að eignast slíkar íbúðir sem þessar. Vegna þess, hve augljóst er, að þessari löggjöf þarf að breyta, skipaði fyrrv. hæstv. félmrh. nefnd til að endurskoða lögin um þessi mál 20. des. 1958. Nú er liðið hálft annað ár, síðan þessi nefnd var skipuð, og opinberlega hefur ekkert heyrzt af hennar störfum. Þess vegna er það, sem ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. félmrh., hvað liði störfum þessarar nefndar og þar með hvað liði endurskoðun laganna um verkamannabústaði.



Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi tók fram, var skipuð n. 20. des. 1958 til að endurskoða l. um opinbera aðstoð við byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, og voru skipaðir í n. eftirgreindir menn: Finnbogi R. Valdimarsson bankastjóri, Eggert Þorsteinsson alþm., Jóhannes Elíasson bankastjóri. Um störf þessarar n. hefur rn. ekki borizt nein skýrsla, en við eftirgrennslan hefur komið í ljós, að rn. hefur útvegað n. skv. beiðni formannsins lög og reglur bæði frá Norðurlöndum og Englandi um húsnæðismál og opinbera aðstoð í því sambandi. Annað og meira er mér ekki kunnugt um að n. hafi gert, og raunar virðist svo sem hennar starf hafi fram til þessa ekki verið mikið, ef marka má af fundarhaldi nefndarinnar. En ég hef eiginlega engu við þetta að bæta. Skýrsla frá n. hefur mér ekki borizt, og ég get þess vegna ekki gefið önnur svör en þessi. Hins vegar mun ég að sjálfsögðu, ef þess verður óskað, inna n. eftir því, hvenær hún treystir sér til að hafa lokið störfum, eða þá, ef hún ekki getur annazt þau eða innt þau af hendi, þá verði aðrir fengnir þar til, því að verkefnið er þannig vaxið, að það er nauðsynlegt, að málinu verði hraðað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin, en verð þó að lýsa vonbrigðum mínum yfir því, að þessi n. skuli augsýnilega lítið sem ekkert hafa starfað. Ég skil það á svari hæstv. ráðh., að það sé rétt, sem mér hafði raunar borizt til eyrna, að þessi n. hafi aldrei komið saman í eitt og hálft ár og að þessi söfnun á gögnum, sem hæstv. ráðh. skýrði frá, hafi átt sér stað, án þess að nefndarmenn hafi komið saman. Ég vil því vænta þess, að hæstv. ráðh. sjáí til þess á einn eða annan hátt, annaðhvort að þessi n. starfi og vinni það hlutverk, sem henni er ætlað, eða endurskoðun laganna um verkamannabústaði verði undirbúin á annan hátt. Það er ekki hægt að una við, að þessari löggjöf verði ekki breytt þannig, að hún nái hinum upprunalega tilgangi sínum, að það verði verkamenn og aðrir láglaunamenn í þessu landi, sem njóti þeirra hlunninda, sem framkvæmd þessara l. getur veitt.

Fyrirspyrjandi (Þórarinn Þórarinsson) Herra forseti. Ég sé, að hæstv. ríkisstj. hefur gert sér ljóst, hvert er tilefni þessarar fsp., vegna þess að á borð þm. í morgun hefur verið dreift úrskurði gerðardóms þess, sem fjallaði um mál kaupfélagsins á Hellu gegn ríkissjóði, og það er alveg rétt og eðlileg tilgáta hjá hæstv. ríkisstj., að að mál er tilefni þessarar fsp. Ég er þeirrar skoðunar, að það hafi verið farið rangt að, þegar það mál var lagt undir gerðardóm, og skal reyna að færa fyrir því rök í stuttu máli á þann hátt að rifja upp þær afsakanir, sem hafa verið færðar fyrir því, að málið var láti ganga þá leið. Fyrsta afsökunin er sú, að með þessu hætti hafi úrslit málsins fengizt fyrr en ella. En mér finnst það alveg nægilegt svar við þeirri spurningu, að það lá ekkert á því að fá þennan úrskurð og þurfti þess vegna ekki að gera neinar sérstakar ráðstafanir til þess að hraða málinu. Önnur afsökunin er sú, að fyrir gerðardómi hafi verið fjallað um sömu atriði og hefði veri fjallað um, ef málið hefði farið hina venjulegu dómstólaleið. Um þetta atriði er ekki neitt hægt að fullyrða, því að við frekari athugun málsins í tveimur dómstigum hafa bæði getað komið ram ný atriði og ný sjónarmið, sem hefðu geta valdið því, að niðurstaðan hefði orðið önnur. Þriðja afsökun er sú, að með þessu hafi málsmeðferðin orðið ódýrari. Ef þessi röksemd væri yfirleitt tekin upp, mætti náttúrlega leggja alveg niður hin tvö dómstig og hafa það bara eitt, vegna þess að það er óneitanlega ódýrara að afa eitt dómstig heldur en tvö. En hingað til hefur það ekki verið talið heppilegt í réttarríki að hafa dómstigið eitt og yfirleitt farin sú regla að hafa þau tvö og jafnvel fleiri. En þó að maður sleppi þessu atriði, þá hygg ég, að það sé líka vafasöm fullyrðing, að nokkuð ódýrari málsmeðferð hafi fengizt með þessum hætti, því að samkv. gerðardómnum fær sækjandi málsins 40 þús. kr. málflutningslaun, vafalaust hefur verjandi málsins fengið sömu upphæð greidda, og dómendurnir hafa fengið um 60 þús. kr. samanlagt, þannig að málsmeðferðin virðist hafa kostað um 140 þús. kr., og það liggja engin rök fyrir um það, að hún hefði orðið dýrari, þó að venjuleg málsmeðferð hefði verið viðhöfð. Þá er það fjórða afsökunin, að gerðar dómurinn hafi verið skipaður þremur hæstaréttar dómurum eða meiri hluta hæstaréttar og þess vegna mundi hafa orðið sama niðurstaða, þó að hæstiréttur hefði fjallað um málið. Þetta er líka fullyrðing út í bláinn, og ég vil minna á í þessu sambandi, þegar það var rætt á Alþ. á sínum tíma, að þá var það talið tryggja betur öryggi í dómum hæstaréttar, að þar sætu fimm menn heldur en þrír, og ef hinir fimm hæstaréttardómarar hefðu allir fjallað um málið, þá hefði það vel getað orðið til þess, að einhver ný atriði og ný sjónarmið hefðu komið fram, sem hefðu valdið því, að úrslitin hefðu orðið önnur. Þá er það fimmta röksemdin, að þetta kunni að hafa verið gert einhvern tíma áður. Ég skal ekki um það fullyrða, hvort það hafi ekki átt sér stað, að gerðardómur hafi verið settur í einhverju skaðabótamáli á hendur ríkissjóði áður. En hitt held ég að sé alveg hægt að staðhæfa, að í jafnstóru og þýðingarmiklu prinsippmáli, sem getur dregið fjölda skaðabótakrafna á eftir sér, hefur það ekki verið áður gert að láta, einungis gerðardóm um slík mál fjalla. Þau atriði, sem ég hef nú rifjað upp, sýna ljóslega frá mínu sjónarmiði a.m.k., að það hafi verið röng stefna að fara inn á þá leið í þessu máli að láta gerðardóm fjalla um það í staðinn fyrir að láta það ganga hina venjulegu dómstólaleið, og ég teldi mjög hættulegt, ef ríkisstj. færi almennt inn á þá braut að láta slík mál ganga undir gerðardóm í stað þess að láta hina venjulegu dómstóla fjalla um þau. Af því tilefni er þessi fsp. mín fram komin, sem er í höfuðatriðum sú, hvort það sé orðin hin almenna stefna ríkisstj. að láta gerðardóma fella úrskurð um skaðabótakröfur, sem gerðar eru á hendur ríkissjóði, í stað þess að dómstólarnir fjölluðu um þær, og við þessari spurningu vænti ég þess að fá greinileg svör frá hæstv. fjmrh.



Herra forseti. Þar sem vitað er, enda viðurkennt af hv. fyrirspyrjanda, að tilefni fsp. er dómur þriggja hæstaréttardómara í máli ríkissjóðs og kaupfélagsins Þórs á Hellu út af brúargerð á Ytri-Rangá, hefur mér þótt rétt að láta öllum hv. alþm. í té eintak af dómi þessum og gera um leið nokkra grein fyrir meðferð þessa máls. Ég vil enn fremur beina því til hæstv. forseta, að leyft verði, að dómurinn verði prentaður í Alþt. sem fskj. með svari mínu við þessari fsp. [Sjá viðbæti. 507–516. dálk]. Nokkru eftir að ég tók sæti í ríkisstj. 20. nóv. s.l., kom lögmaður kaupfélagsins Þórs, Ólafur Þorgrímsson hrl., að máli við mig og skýrði mér frá skaðabótakröfum félagsins á hendur ríkissjóði út af þeirri ákvörðun, sem tekin var á s.l. ári af ríkisstj. að till. vegamálastjóra að breyta brúarstæði yfir Ytri-Rangá frá því, sem gert hafði verið ráð fyrir í skipulagsuppdrætti af Hellukauptúni. Ég kynnti mér málið og tjáði hæstaréttarlögmanninum að því loknu, að af hendi ríkissjóðs yrði ekki samið um neinar skaðabætur og engar bætur yrðu greiddar af hendi nema að undangengnum dómi. Þessi afstaða var í beinu framhaldi af og í samræmi við þá ákvörðun, sem hæstv. fyrrv. forsrh., Emil Jónsson, tók á s.l. ári, þegar stjórn kaupfélagsins tilkynnti þáv. stjórn bótakröfur sínar. Nú kom tvennt til greina: Annað að láta málið ganga almenna dómstólaleið, þ.e. fyrst til héraðsdóms og síðan til hæstaréttar. Hin leiðin var sú, að sérstaklega tilnefndur gerðardómur fjallaði um málið og felldi úrskurð í því. Eftir að málið hafði verið kannað ýtarlega í rn., varð það niðurstaðan, að fyrir hagsmuni ríkisins væri sú leiðin betri og hagkvæmari að semja um gerðardóm, sem skipaður væri þremur dómendum hæstaréttar, en láta málið ganga fyrir hin tvö venjulegu dómstig. Lögmaður kaupfélagsins Þórs samþykkti fyrir hönd umbjóðanda síns þessa málsmeðferð, og 19. febr. 1960 var af hálfu beggja aðila undirritaður svofelldur gerðardómssamningur: „Með því að nauðsyn þykir bera til að fá um það dómsúrskurð, hvort ríkissjóður Íslands kunni að bera bótaskyldu gagnvart kaupfélaginu Þór á Hellu í Rangárvallasýslu vegna fyrirhugaðra breytinga á brúarstæðinu yfir Ytri-Rangá og þá um leið á þjóðveginum á þeim slóðum, þá hafa aðilar gert með sér svo hljóðandi samkomulag: 1. Aðilar komi sér saman um að tilnefna þrjá af dómurum hæstaréttar Íslands, er skipi gerðardóm í máli þessu. Skal niðurstaða dómsins verða endir þeirrar þrætu. 2. Gerðardómurinn velur sér sjálfur dómsformann. 3. Gerðardómurinn dæmir bæði um bótaskylduna og um upphæð bóta, ef til kemur. 4. Heimilt er gerðardóminum að kveðja sér til aðstoðar sérfróða menn um mats- og virðingargjörðir, eftir því sem hann telur nauðsyn bera til. 5. Gerðardómurinn getur sjálfur hlýtt á framburð vitna. 6, Gerðardómurinn gefur málflytjendum aðila tækifæri til þess að upplýsa málið og fylgjast með gangi þess með venjulegum hætti. 7. Gerðardómurinn úrskurðar sjálfur þóknun sína svo og um málskostnaðargreiðslu milli aðila. Samningi þessum til staðfestu rita aðilar nöfn sín undir samning þennan í viðurvist þar til kallaðra vitundarvotta. Reykjavík, 19. febrúar 1960, f.h. ríkissjóðs, Sigtryggur Klemenzson, Sigurður Jóhannsson, f.h. kaupfélagsins Þórs, Ólafur Þorgrímsson.“ Það hefur tíðkazt frá fornu fari að leggja mál í gerð, bæði ágreining milli einstaklinga og milli hins opinbera og einstaklinga. Geta legið til þess ýmsar ástæður, en segja má, að höfuðástæður séu þær, að gerðardómsmeðferð tekur oftast skemmri tíma og er ódýrari en venjuleg málsmeðferð. Í mörgum lögum er svo fyrir mælt, að ágreiningur, sem upp kann að koma milli aðila í sambandi við tilteknar framkvæmdir, skuli ekki ganga venjulega dómstólaleið, heldur fara fyrir gerðardóm. Enn fremur er altítt í verksamningum um ýmsar framkvæmdir, að samið er um það fyrir fram, að ágreiningur, sem upp kann að koma um framkvæmd samningsins, skaðabætur og annað, skuli ekki fara fyrir venjulega dómstóla, heldur dæmdur af gerðardómi. Og loks er það algengt, þegar tiltekinn ágreiningur er upp kominn, að aðilar, þ. á m. ríkið, telji sér betur henta að semja um gerðardómsmeðferð en venjulega dómstólaleið. Fyrir þessu er fjöldi fordæma. Skal ég hér nefna örfá, þar sem ríkisstjórnir Íslands á undanförnum árum hafa talið rétt að semja um gerðardómsmeðferð: 1) Árið 1950 kom upp ágreiningur milli ríkisstj. Íslands og útgerðarfélags Akureyringa út af kaupverði á togurum. Varð um það samkomulag að láta málið ekki ganga til dómstóla, heldur skyldi það lagt í gerð, og skipuðu gerðardóminn eins og nú þrír dómendur hæstaréttar og kváðu upp fullnaðarúrskurð í málinu. 2) Sams konar ágreiningur kom upp milli ríkisstj. og h/f Júpíters, og var hafður sami háttur á að leggja málið í gerð. 3) Árið 1951 kröfðust eigendur jarðarinnar Þingness í Borgarfirði skaðabóta frá ríkissjóði vegna veiðiítaks í Grímsá í Borgarfirði, en ríkissjóður var þar aðili vegna Hvanneyrar-, Hests- og Reykholtskirkju. Landbúnaðar- og kirkjumálaráðherra samdi þá um það við eigendur Þingness að láta málið ekki ganga venjulega dómstólaleið, heldur fara fyrir gerðardóm. Í þeim gerðardómi var einn af dómendum hæstaréttar, og skipaði hann forsæti. 4) Árið 1952 hafði h/f Björgvin uppi skaðabótakröfur á hendur ríkissjóði vegna sölu á ísvörðum fiski í Þýzkalandi. Rikisstj. ákvað að leggja málið fyrir gerðardóm, en ekki hina almennu dómstóla. Í honum átti sæti einn af dómendum hæstaréttar og skipaði forsæti. 5) 1953 varð ágreiningur milli kennara gagnfræðaskóla Vesturbæjar og menntmrn. út af launakjörum. Málið var lagt í gerð, og áttu þrír af dómendum hæstaréttar sæti í þeim gerðardómi. 6) 1953 ákvað ríkisstj., að gerðardómur þriggja tilgreindra manna skyldi úrskurða bætur og endurgjald til eigenda Hafnajarða í Hafnahreppi í Gullbringusýslu fyrir landssvæði og beitarrétt. 7) 1954 var ákveðið, að gerðardómur skyldi meta leigu á landssvæði í Miðnesheiði úr landi jarðarinnar Sandgerðis. 8) 1951 var gerður samningur milli flugráðs fyrir ríkisins hönd og tiltekins verktaka um að fullgera flugbraut í Egilsstaðalandi í Suður-Múlasýslu. Enda þótt í samningnum væri allnákvæm verklýsing, kom seinna til ágreinings milli aðila, m.a. vegna þess, að verktaki hafði ekki lokið verkinu á tilsettum tíma, en verktaki taldi sig hafa orðið fyrir töfum sem verksall, þ.e.a.s. ríkið, bæri ábyrgð á. Verktakinn gerði kröfu til skaðabótagreiðslu frá flugráði eða ríkissjóði vegna tafa þessara við framkvæmd verksins, og árið 1954 var samið um það milli verktakans og flugráðs, að gert yrði út um kröfur hans á hendur ríkinu af þriggja manna gerðardómi. 9) 1956 var samið um það, að sérstakir þar til kvaddir menn skyldu meta til fullnaðar tjón, sem orðið hafði í landinu Vogum í Vatnsleysustrandahreppi vegna skotæfinga varnarliðsins. 10) Á árinu 1959 reis ágreiningur um það, hvort ríkissjóður ætti að greiða skaðabætur og þá hversu háar fyrir takmörkun á netjalögnum í Hvítá í Borgarfirði. Ríkisstj. ákvað að láta málið ekki ganga hina venjulegu dómstólaleið, heldur var gerðardómi falið málið til úrskurðar. Af þessu yfirliti, sem er engan veginn tæmandi, má sjá, að það hefur verið mjög algengt, að ríkisstjórnir á ýmsum tímum sömdu um að leggja deilumál, m.a. stórfelld skaðabótamál, fyrir gerðardóma, en ekki fyrir hina venjulegu dómstóla. Ég gat þess áðan, hver væru hin almennu rök fyrir því, að stundum þætti betur henta, bæði hjá einstaklingum og opinberum aðilum, að leggja mál í gerð heldur en láta það fara hina venjulegu dómstólaleið, Skal ég rekja þetta nokkru nánar varðandi þetta tiltekna mál. Ég vil segja, að meginástæðan fyrir ákvörðun um gerðardómsmeðferð hafi verið kostnaðarhliðin. Ég hef látið reikna, miðað við gjaldskrá Lögmannafélags Íslands, hver kostnaður hefði orðið við venjulegt mál fyrir héraðsdómi og hæstarétti, og er þá að sjálfsögðu miðað við sömu niðurstöðu um bótagreiðslur og hinir 3 hæstaréttardómendur komust að. Í slíku máli fyrir héraðsdómi og hæstarétti hefði þurft að kveðja til matsmenn, væntanlega bæði undirmat og yfirmat, til að framkvæma þá skoðun og það mat, sem gerðardómendur sjálfir inntu af hendi nú. Fyrir tveim dómstigum hefði málskostnaður orðið sem hér segir: Þóknun til lögmanna fyrir báðum dómum samkv. lágmarksgjaldskrá Lögmannafélagsins 174 þús. kr. Kostnaður við undir- og yfirmat lágmark 100 þús. kr. Annar kostnaður a.m.k. 25 þús. kr. Samtals hefði því kostnaður við slíkt mat fyrir báðum dómum orðið a.m.k. 299 þús. kr. Kostnaður við gerðardóminn varð hins vegar sem hér segir: Þóknun gerðardómsmanna 57 þús. kr., þóknun lögmanna 80 þús. kr., annar kostnaður kr. 2577.10. Samtals varð því kostnaður við gerðardóminn rúml. 139 þús. kr., hefði orðið fyrir tveim dómstigum a.m.k. sem algert lágmark 299 þús. kr., og samkv. þessu munar a.m.k. um 160 þús. kr., sem kostnaður hefði orðið meiri við dómstólaleiðina venjulegu heldur en gerðardómsmeðferð, og hefur sú upphæð, eins og úrslit málsins urðu, því sparazt ríkissjóði. Í þessu sambandi er þó ótalið eitt stórt atriði, sem ég hef ekki tekið með í þennan samanburð, og það er vaxtastríðið. Úrskurður gerðardómsins var á þá leið, að kaupfélaginu voru dæmdar 750 þús. kr. í skaðabætur og skuli ríkissjóður greiða 10% í vexti frá 1. júní n.k., ef bæturnar eru ekki inntar af hendi fyrir þann tíma. Ef málið hefði farið hina venjulegu leið og endanlegur dómur hæstaréttar komið fyrst eftir t.d. 2½ ár, þá er vel hugsanlegt, að hæstiréttur hefði dæmt ríkissjóð til að greiða vexti af skaðabótaupphæðinni í 2–3 ár. Með núgildandi vöxtum, 10%, nema vextir af þessu í tvö ár 150 þús. kr. í þrjú ár 225 þús. kr. En þótt svo háir vextir, sem nú eru, haldist ekki svo lengi, þá hefðu vextir fyrir þetta tímabil þó bersýnilega numið einhverju á annað hundrað þús. kr. Ég segi um þetta atriði: Frá hvaða tíma vextir hefðu verið dæmdir, er ekkert hægt að fullyrða, en ég taldi það einnig nokkru skipta að eiga ekki á hættu, að á ríkissjóð féllu slíkar vaxtagreiðslur til viðbótar hugsanlegri skaðabótaupphæð, ef hægt væri hjá því að komast. Fyrir gerðardóminum var að sjálfsögðu fjallað nákvæmlega um sömu atriði og gert hefði verið fyrir hinum reglulegu dómstólum, eins og skýrt er fram tekið í gerðardómssamningnum, þ.e. hvort ríkissjóður væri skaðabótaskyldur og ef svo væri, þá um ákvörðun bótahæðar. Niðurstaðan hlaut að verða sú sama og jafnörugg fyrir þessum gerðardómi, sem skipaður var þremur hæstaréttardómurum, eins og ef hæstiréttur hefði um málið fjallað. Þegar samið er um gerðardóma í málum, er það að sjálfsögðu með margvíslegum hætti, hvernig dómendur eru tilnefndir. Stundum er tilnefndur einn maður frá hvorum aðila og samkomulag um oddamann o.s.frv. Í þessu máli kom frá minni hendi ekkert slíkt til greina. Það var meginatriði og ákvörðunarástæða, að í þessum gerðardómi sætu hæstaréttardómendur einir, til þess þar með að tryggja, að niðurstaða gerðardómsins yrði sú sama og orðið hefði í hæstarétti með venjulegri málsóknarleið. Fsp. hv. þm. er á þessa leið: „Er það stefna ríkisstj. að láta gerðardóma fella úrskurði um skaðabótakröfur, sem gerðar eru á hendur ríkissjóði, í stað þess að dómstólarnir fjalli um þær?“ Svar mitt við fsp. er því þetta: Ríkisstj. mun eins og fyrri ríkisstj. meta það hverju sinni, hvort betur henti hagsmunum ríkisins að láta hina almennu dómstóla eða gerðardóma fjalla um bótakröfur á hendur ríkissjóði, og velja þá leiðina, sem að hennar dómi er hagkvæmust fyrir þjóðina.



Herra forseti. Ég verð að lýsa því yfir í upphafi, að ég get ekki verið ánægður með svar hæstv. ráðh., vegna þess að það var mjög loðið og raunverulega alveg út í hött, svo að af því er ekki hægt að marka neitt ákveðið um það, hver stefna stjórnarinnar muni vera í þessum málum eftirleiðis. Helzt mátti þó e.t.v. lesa það á milli línanna út frá því, sem hann sagði um það mál, sem hann ræddi aðallega, að stjórnin ætlaði að fara lengra inn á þá braut að nota gerðardómsleiðina heldur en hún hefur áður gert, því að það kom alveg greinilega fram af þeirri upptalningu, sem hæstv. ráðh. var hér með um þau fordæmi, sem áður væru fyrir um gerðardóma, að þar var yfirleitt um allt önnur málsatriði að ræða en þau, sem hér var fjallað um. Þar var um minni háttar atriði að ræða og ekki um slík atriði að ræða, að því er fram virtist koma, sem fælu í sér dóma um prinsipatriði, sem gætu leitt til þess, að af þeim úrskurðum hlytust mjög mörg skaðabótamál eða skaðabótakröfur á hendur ríkinu. En af þeim dómi, sem hefur fallið í umræddu máli, má vel búast við því, að í framtíðinni hljótist margar og jafnvel miklar skaðabótakröfur á hendur ríkinu. Þess vegna stóð þar öðruvísi á en um þau mál, sem hann nefndi sérstaklega, og þess vegna var það skylda hæstv. ríkisstj. að láta þetta mál ganga hina venjulegu dómstólaleið. Hæstv. ráðh. var með útreikninga um það, hver kostnaður hefði orðið af málinu, ef það hefði farið hina venjulegu dómstólaleið. Þessir útreikningar hans eru að sjálfsögðu alveg út í loftið, vegna þess að hann hefur ekki minnstu hugmynd um það, hver niðurstaða málsins hefði orðið, ef það hefði gengið hina venjulegu dómstólaleið. Það eina, sem liggur fyrir um það þá, er, að þá hefði málið fengið miklu vandlegri athugun, þá hefði um það verið fjallað í tveimur dómstólum í staðinn fyrir einn, og þá hefðu fimm hæstaréttardómarar fjallað um það í staðinn fyrir þrjá, og það hefur komið hvað eftir annað fram hér á Alþingi, að Alþingi teldi hæstarétt skipaðan fimm mönnum öruggari dómstól heldur en rétt, sem væri skipaður þrem mönnum. Þess vegna hefði vel getað svo farið, ef málið hefði gengið þennan venjulega dómstólaveg, að úrskurðurinn hefði orðið á allt aðra leið og ríkið hefði engan kostnað þurft að hafa af málinu. Hins vegar liggur það fyrir, að með þeirri leið, sem hæstv. fjmrh. hefur valið, verður ríkið nú að borga 140 þús. kr. í laun til málfærslumanna og gerðardómsmanna og 750 þús. kr. í skaðabætur, sem ríkið hefði e.t.v. getað alveg losnað við, ef málið hefði fengið fullkomnari meðferð og farið hina venjulegu dómstólaleið. Hæstv. ráðh. hélt því m.a. fram, að það hefði verið fjallað um nákvæmlega sömu atriði fyrir gerðardómi og hefði verið fjallað um, ef málið hefði farið venjulega dómstólaleið. Um það getur hann ekkert fullyrt, vegna þess að ef málið hefði farið hina venjulegu dómstólaleið, þá hefðu getað komið einhver ný atriði og ný sjónarmið, sem hefðu kollvarpað þeirri niðurstöðu, sem varð hjá gerðardómnum, og þess vegna er ekki hægt að halda þessu fram, eins og hann gerði. Mér virðist það ljóst af öllu þessu máli, að hér er um ranga stefnu að ræða, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp, að fara gerðardómsleiðina í jafnstóru prinsippmáli sem þessu, máli, sem er algerlega ólíkt öllum málum, sem gerðardómar hafa áður fjallað um, sem er miklu stærra og áhrifaríkara, sérstaklega þegar dómur hefur fallið á þá leið, eins og hér varð, og þess vegna verð ég að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að ég tel, að ríkisstj. hafi farið hér rangt að. Og ég tel eftir þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. fjmrh. gaf, að hún ætli líka að fara rangt að í framtíðinni, ef hún ætlar að halda áfram að beita gerðardómum með svipuðum hætti og hún hefur gert í þessu máli.



Herra forseti. Í þessum ummælum hv. þm. kom ekki fram neitt nýtt, sem í rauninni þurfi að svara. En það varpar nokkru ljósi á hugsunarhátt hans, að nú á gerðardómsmeðferð að vera alröng og háskaleg, þó að í þeim tíu dæmum, sem ég nefndi hér og öll hafa gerzt á undanförnum áratug, hafi ekkert gagnrýnisorð komið fram á þá málsmeðferð, og hefur þó í mörgum þeirra mála verið um stórfelldar fjárupphæðir að ræða og prinsippmál. En þessum hv. þm. hefur ekki dottið í hug að koma fram með eina aths. eða eitt gagnrýnisorð, þegar fyrrv. ráðh., í flestum tilfellum flokksbræður hans, hafa samið um að ganga fram hjá dómstólum og fara gerðardómsleiðina. Það er mín skoðun, að í þessum tilfellum hafi yfirleitt verið farið rétt að, þeim tilfellum, sem ég hér nefndi, og gagnrýni það ekki. Ég tel, að í mörgum tilfellum sé hagkvæmara fyrir ríkissjóðinn sjálfan að semja um gerðardómsmeðferðina. Það er annað atriði sem hér kom fram hjá hv. þm., sem veldur nokkurri furðu. Látum það vera, þó að þessi hv. þm. og málgagn hans reyni að nota hvert tækifæri, m.a. þetta, til þess að kasta hnútum að pólitískum andstæðingum sínum og gera það allt sem tortryggilegast, sem þeir gera. Ég hefði þó sannast sagna, ekki búizt við hinu, að hann leyfði sér á Alþingi að vera með önnur eins ummæli í garð hinna þriggja hæstaréttardómara og lesa mátti út úr hans ræðu. Hann gefur fyllilega í skyn, að þessir þrír hæstaréttardómarar hafi alls ekki kynnt sér málið nógu vel eða til fullnustu, áður en þeir kváðu upp sinn dóm, og þess vegna sé viðbúið eða jafnvel líklegt, að niðurstaðan hefði orðið allt önnur, ef málið hefði fengið nægilega athugun. Ég vil telja þessi ummæli svo fyrir neðan allar hellur, að það er furðulegt jafnvel, að þessi þm. skuli láta sér sæma slík ummæli. Það vita allir, að hæstaréttardómararnir á Íslandi njóta alveg óvenjulegs trausts fyrir sakir hæfileika, heiðarleika, réttdæmis og reynslu sinnar sem dómendur. Og þó að menn einstaka sinnum af pólitískum ástæðum í ómerkilegum blöðum telji sér sæma til þess að reyna að ná sér niðri á pólitískum andstæðingum að láta þá hæstaréttardómarana fá einhverjar hnútur í leiðinni, þá finnst mér það fyrir neðan virðingu Alþingis, að þm. skuli leyfa sér slíkt eins og þessi þm. hefur gert hér, og mótmæli því algerlega.



Það var aðeins út af þessu síðasta, sem hæstv. ráðh. sagði, sem ég vildi segja fáein orð, vegna þess að fyrirspyrjandi hefur ekki rétt til að taka til máls aftur. Þessi hæstv. ráðh. hafði sama hátt á og aðrir hans kollegar hafa stundum haft, að hann virðist ætla að notfæra sér það ósleitilega, nú síðast til að koma þeirri hugmynd inn hjá hv. alþm. og þeim, sem á hlýða, að hv. fyrirspyrjandi hafi verið með ósæmilegar dylgjur í garð þeirra hæstaréttardómara, sem voru skipaðir í gerðardóminn. En það, sem fyrirspyrjandi sagði, var, að það lægi ekkert fyrir, sem tryggði eða gerði augljóst, að það hefði orðið nákvæmlega sama niðurstaða, ef það hefði verið farin venjuleg leið, sem sé dæmdur undirréttardómur og málið sótt þar og varið og síðan dæmdur hæstaréttardómur. Hann sagði, að það væri engin ástæða til þess að slá því föstu eða það væri nokkur trygging fyrir því, að það hefði orðið sama niðurstaða með því móti. Út úr þessu snýr svo hæstv. ráðh. - lætur sér sæma að snúa þannig út úr þessu, að þetta beri að skoða sem dylgjur í garð þeirra þriggja dómara, sem voru skipaðir í gerðardóminn. En samkvæmt þeim hugsunarhætti þessa hæstv. ráðh., ef það er alveg fullkomið réttaröryggi í því að hafa aðeins þrjá af dómurum hæstaréttar til þess að fjalla um mál og einskis annars þarf með, til þess að það sé algerlega öruggt, að með þau sé tryggilega farið, hvers vegna hafa Íslendingar þá tvö dómstig? Vill ekki hæstv. ráðh. svara því? Hvers vegna hafa Íslendingar þá tvö dómstig, og hvers vegna eru þá hafðir fimm dómarar í hæstarétti, ef það eru ósæmilegar dylgjur í garð þriggja af dómurunum, þegar þeir sitja saman, að segja, að það sé ekki tryggt, að út úr því komi undir öllum kringumstæðum hið sama og ef málið fer venjulega leið fyrir dómstólunum? Ég segi: Er það sæmilegt af hæstv. ráðh. að leyfa sér slíkan málflutning eins og þennan? Og hvernig ber að skilja svona málflutning? Það ber auðvitað helzt að skilja þetta þannig af hendi hæstv. ráðh., að það sé algerlega óþarfi að hafa tvö dómstig, það sé út í bláinn að hafa þau tvö og út í bláinn að hafa fimm dómara í hæstarétti. En til hvers er það gert? Það er gert til þess, að málin fái ýtarlegri athugun, fram komi meiri sókn og meiri vörn fyrir tveimur dómstólum, og til þess, að fleiri menn fjalli um málin. Þetta veit hæstv. ráðh. mætavel, en samt sem áður lætur hann sér sæma að leggja orð hv. þm. út á þessa lund, sem hann gerði. Vitanlega eru dómstigin höfð tvö til að tryggja meira réttaröryggi, til að tryggja, að málin séu betur skoðuð, og einmitt þetta, að það eru tvö dómstig, er gleggsta yfirlýsingin um, að það er ekki talið nógu öruggt að hafa eitt. Ég skal svo ekki blanda mér að öðru leyti inn í þessar umr. og hefði ekki gert það, ef þetta tilefni hefði ekki gefizt. En ég vil svo segja, að mér koma þannig fyrir sjónir þau fordæmi, sem hæstv. ráðh. nefndi, að þar sé ekki í raun og veru fordæma að leita fyrir því, sem hér hefur átt sér stað. Get ég þó ekki fullkomlega um það dæmt, þó að ég heyri málin nefnd á þá lund, sem hæstv. ráðh. gerði. En mér heyrðust flest af þessum málum vera þannig vaxin, að þar væri um að ræða að meta upphæðir skaðabóta, flest af þeim voru þannig vaxin og svo t.d. kaupverð á togurum. Það mun hafa verið deila um, hvernig ætti að skipta heildarkaupverði heils togaraflota á einstök skip. Og er það - og sennilega flest, ef ekki allt það, sem hæstv. ráðh. þarna taldi, alls ósambærilegt við að leggja undir slíkan gerðardóm stórkostlegt prinsippmál, eins og hér hefur verið gert. En það hefði verið eðlilegra, þar sem um svo stórfellt prinsippmál var að ræða, að það hefði gengið sinn eðlilega gang.



Herra forseti. Tilraun hv. 1. þm. Austf. (EystJ) til þess að bera blak af hv. fyrirspyrjanda var mjög misheppnuð. Hann lagði hv. fyrirspyrjanda í munn allt önnur orð en þau, sem hann viðhafði. Það, sem hv. fyrirspyrjandi sagði og ég gagnrýndi harðlega, var, að þetta mál mundi ekki hafa fengið nægilega athugun í gerðardóminum og viðbúið, að allt önnur niðurstaða hefði fengizt í hæstarétti við nánari athugun málsins, Nú er það vitanlegt, að það eru þessir hinir sömu hæstaréttardómendur, sem mundu að sjálfsögðu dæma um málið í hæstarétti, og ummæli þessa hv. þm. sögðu því það beinlínis, að hinir þrír hæstaréttardómendur í gerðardóminum hefðu alls ekki athugað málin nægilega vel ofan í kjölinn og þess vegna væri dómur þeirra væntanlega að litlu hafandi. Slíkum ummælum vil ég ekki láta vera ómótmælt.



Eins og allir hv. þm. hafa sjálfsagt áttað sig á, fór ég alveg rétt með það, sem hv. fyrirspyrjandi sagði. En það var þetta: að það væri engin trygging fyrir því, að það hefði orðið sama niðurstaða, ef málið hefði gengið fyrir tvö dómstig og hæstiréttur verið fullskipaður, byggði það á því, að þegar málið færi fyrir tvö dómstig, eins og ætlazt er til um þess konar mál, þá væri aukin trygging fyrir því, að öll atriði kæmu fram, sem máli skiptu í því sambandi. Þetta eru einfaldlega rökin fyrir því, að dómstigin í landinu eru höfð tvö. Rökin eru þau, að málin fái betri athugun og meiri athugun. Það voru þessi almennu rök fyrir því, að á Íslandi eru tvö dómstig, sem hæstv. ráðh. leyfði sér að leggja út sem svívirðingar í garð þriggja gerðardómsmanna. Og hann kemst engan veginn út úr því, að vilji hann standa við gífuryrði sín í þessu sambandi, þá er það sama og yfirlýsing um, að það sé algerlega ófyrirsynju að hafa tvö dómstig.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Austf. leggur á það mikla áherzlu nú, hversu mikil trygging sé að tveim dómstigum og það sé þess vegna rangt að gera undanþágur frá því og semja um gerðardóm. En ef þessi er skoðun þessa hv. þm., hvernig í ósköpunum stendur á því, að hann hefur í fleiri dæmum en nokkur annar ráðh. á Íslandi samið um að víkja frá hinni venjulegu dómstólaleið um tvö dómstig og samið sjálfur um gerðardóm? Í flestum þeim dæmum, sem ég gat um hér áðan, er það þessi hv. þm. Eysteinn Jónsson, sem hefur samið um gerðardóm. Og eins og ég segi, ég veit ekki til, að neinn annar ráðh. á Íslandi hafi samið jafnoft um gerðardóm. En núna, þegar ég sem um gerðardóm með þremur hæstaréttardómurum til að úrskurða í þessu máli, þá á það að vera eitthvert reginhneyksli. Nei, það vantar hér eins og oftar samræmið hjá þessum hv. þm.