Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg legg til, að þessu máli sje vísað til nefndarinnar, sem skipuð var í næsta mál á undan. Málin snerta bæði Reykjavík og standa í nokkuð nánu sambandi hvort við annað.



Jeg vil gjöra sömu tillögu um þetta frv. sem næsta frv. á undan, að því sje vísað til nefndarinnar í málinu um mat á lóðum og löndum í Reykjavík.



Jeg vil leyfa mjer að skjóta því til hæstvirts forseta, hvort ekki mundi rjett að taka þetta frv., sem er stjórnarfrumvarp og mjög mikilvægt mál, út af dagskrá, þar sem enginn er mættur fyrir hönd stjórnarinnar á þessum fundi.



Hæstvirtur ráðherra er búinn að gjöra ítarlega grein fyrir ástæðum stjórnarinnar fyrir þessu máli við fyrstu umræðu þess, svo að mjer sýnist ekki ástæða til að fresta því fyrir þá sök að hann sje ekki við nú. Enn fremur er búið að rannsaka málið á fleiri fundum, svo að þessi umræða sýnist vel mega fara fram, þótt ráðherra mæti ekki á þessum fundi.

Forseti : Jeg get ekki sjeð að það sje ástæða til að taka málið út af dagskrá.



Málið liggur þá fyrir til umræðu. Jeg verð að byrja framsögu mína á því að geta þess, að þótt nefnd sú, sem skipuð var í þetta mál, hafi ekki klofnað og hafi unnið í sameiningu að því verki, sem kemur fram í nefndarálitinu, þá hefir þó verið allmikill skoðanamunur innan nefndarinnar. Jeg vil taka þetta fram til afsökunar því, að jeg býst við að framsaga mín í þessu máli verði einhliða, en jeg veit að meðnefndarmenn mínir munu bæta við því, sem vantalað verður af minni hálfu. Þetta mál, sem hjer liggur fyrir, er sannkallað stórmál það er stórt fjárhagsspursmál fyrir þjóðina í heild sinni. Það er aðallega tvent, sem gjörir þetta mál að stórmáli. Í fyrsta lagi, að þegar um seðlaútgáfurjett er að ræða, þá er hann svo mikils virði, að um leið og landið afsalar sjer honum, þá afsalar það sjer jafnframt þeim hag, er það gæti haft af þessum rjetti, en sá hagur gæti numið mjög mikilli upphæð. Í öðru lagi, að landið tekur hjer mikla ábyrgð á herðar sjer, því að það hlýtur að hafa ábyrgð á hverjum ógulltrygðum seðli, sem bankinn gefur út. Hjer er því um mjög mikilsvert fjárhagsmál að ræða, og jeg lít svo á, að þetta mál hefði að rjettu lagi átt að bera upp í neðri deild, samkvæmt anda 25. gr. stjórnarskrárinnar, sem að vísu ákveður ekki beinlínis annað en að fjárlög og fjáraukalög skuli borin upp í neðri deild. En þetta mál mundi geta tekið mjög til fjárlaga ef svo bæri undir, og því hefði verið eðlilegt að það hefði fyrst verið borið upp í neðri deild. Segi jeg þetta meðfram því til afsökunar, að ummæli mín að öðru leyti kynnu að þykja koma nokkuð í bága við þessa niðurstöðu, sem við tveir höfum komist að, að rjett sje að leyfa máli þessu að ganga hjér fram og komast til neðri deildar, svo að það fái þar sköpuð örlög sín. Þá voru og ýms atriði, sem við gátum samsint með meðnefndarmönnum okkar, og vildum síst hafa álit þeirra að engu, ekki síst þar sem þeir líklega eru, eða að minsta kosti einn þeirra, er bankafróðari maður en við. Nefndarmenn eru allir sammála um það, að þinginu sje skylt að hafa opin augu fyrir viðskiftaþörf landsmanna og að stuðla að eflingu atvinnuvega landsins, og fyrst, þegar til þess útheimtist aukin seðlaútgáfa, er kominn tími til þess að athuga með hvaða skilmálum beri að láta hana af hendi. Allir nefndarmenn eru einnig sammála um það, að viðskiftaveltan í landinu hefir aukist stórum síðan 1901, þegar ákveðið var, hve mikið Íslandsbanki mætti gefa út af seðlum, enda var þá litið svo á, að sú upphæð, sem bankanum var leyft að gefa út af seðlum, mundi endast, þótt viðskiftaþörfin í landinu ykist allmikið. Þjóðbankinn danski gaf þá allítarlegt álit um málið, sem var talið mjög gott og í mörgu farið eftir, og áætlaði hann að nóg mundi vera að byrja með 2 milj. Um hitt erum við nefndarmennirnir aftur ekki eins sammála, hvort nauðsyn sje að auka seðlaútgáfurjettinn nú þegar. Við tveir, sem erum í minni hluta í nefndinni, erum ekki fyllilega sannfærðir um að tími sje kominn til þess að auka hann þegar í stað. En sje svo að okkur missýnist og að tími sje nú kominn til þess að auka þegar seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, svo að annars mætti búast við að færi að kreppa að atvinnuvegum landsmanna, þá erum við nefndarmennirnir allir sammála um, að þá sje þó eigi rjett að auka seðlaútgáfurjettinn upp í 5 miljónir, eins og farið var fram á af stjórn bankans og af landsstjórninni, heldur að rjett sje að miða hafa við, hvað viðskiftaveltan gæti borið mikið af seðlum. En nefndin eða meiri hluti hennar leit svo á, að meira en 2 milj. af seðlum mætti eigi vera ómálmtrygt. Þessi tillaga nefndarinnar fer því í þá átt, að láta seðlaútgáfuaukann óákveðinn og miðast við það annars vegar, hvað viðskiftaþörfin krefur, og hins vegar, að hæfileg trygging sje sett fyrir aukningunni. Eins og sjest af nefndarálitinu, hefir oss þótt hæfilegt að ákveða, að seðlaupphæð sú, sem úti er í hvert skifti, fari ekki meira en 2 milj. króna fram úr verði málmforðans, sem bankinn hefir. Með sömu málmforðatrygging og bankinn hefir nú, gæti hann þá gefið út 700,000 kr. meira í seðlum en nú. En ef honum væri leyft að gefa út 5 milj., þá væru 3,125,000 kr. umfram málm. Ef honum leyfðist að gefa út 2½ milj. fram yfir málmforðann, þá gæti hann gefið út 4 milj. í seðlum og væri þá seðlaútgáfan aukin um 1½ milj. kr. fram yfir það, sem nú er. En ef gefnar væru út 3 milj. fram yfir málmforða, þá yrði seðlaútgáfan 4 milj. og 800 þús. kr. Nefndinni virtist ógjörningur að auka seðlaútgáfurjett bankans meira en þetta. Og jafnvel þessi aukning þótti henni mjög varhugaverð og betur að hjá henni yrði komist. Landið ætti að hafa meira upp úr seðlaútgáfurjetti sínum en það hefir. Að vísu hefir Íslandsbanki einkarjett til seðlaútgáfu hjer á landi, svo að landssjóður getur ekki sjálfur gefið út seðla, nema samkomulag yrði við bankann. En þó er sá rjettur bankans takmarkaður, og þegar að því er komið að auka rjettinn út yfir þau takmörk, þá er tilefni komið til að taka til vandlegrar íhugunar, hvernig það eigi að gjöra, svo að landinu sje mestur hagur að. Hitt er þó enn þá varhugaverðara, að með aukinni seðlaútgáfu gengur landssjóður í aukna ábyrgð, því að hann hlýtur, eins og ég hefi áður sagt, að ábyrgjast hvern ógulltrygðan seðil. Þótt hann væri ekki lagalega skyldur til þess, þá gæti hann ekki staðið sig við annað; honum yrðu það hin mestu traustsspjöll, ef hann reyndi að skjótast undan þeirri siðferðisskyldu. En hann mun einnig að lögum vera skyldur til þess, því að seðlarnir eru með lögum gjörðir að gangeyri, gjaldgengir sem gull væri, og því mun svo álitið af flestum, að landssjóði bæri skylda til þess að leysa þá inn, ef á þyrfti að halda. Slík ábyrgð er í mesta lagi varhugaverð og ætti að hvetja menn til þess að búa svo rækilega og tryggilega um þetta mál, sem frekast er unt. En þess sýnist ekki hafa verið gætt sem skyldi, eða eins og til var ætlast í upphafi. Sumt í álitsskjali Þjóðbankans danska, sem sjálfsagt þótti og stofnendur Íslandsbanka þóttust geta felt sig við, hefir ekki verið haldið. Jeg get t. d. mint á, að samkvæmt álitsskjalinu átti málmforðinn ekki að vera minni en 50%. Í brjefi dags. 29. jan. 1901 fjellust stofnendur Íslandsbanka á þetta, en þó varð hitt ofan á, að málmforðinn var ekki ákveðinn hærri en 3/8. Þá var og í álitsskjalinu varað við því, að bankinn tæki á móti sparisjóðsfje, með því að það yki ábyrgð bankans og þá um leið landssjóðs. Var það tekið fram, að hættast væri við aðsúg að sparisjóðsinnlögum og gæti það hæglega komið bankanum í klípu. Stofnendur Íslandsbanka voru líka sömu skoðunar. En nú liggur alt að því 2/4 milj. í sparisjóðsfje í bankanum. Trygging fyrir því er talið aktíufje bankans, 3 miljónir, eins og það væri trygging fyrir sparisjóðsfjenu einu, en það á þó að sjálfsögðu þar að auki að tryggja aðrar skuldbindingar bankans. Það getur vel verið, að engin hætta stafi af þessu, meðan sú stjórn er við bankann, sem nú er. Það get jeg ekki dæmt um, en hjer er ekki farið eftir þeim varúðarreglum, sem mönnum þóttu sjálfsagðar í upphafi. Það virðist mjer að menn eigi að taka til athugunar við slíkt tækifæri sem þetta. - Eftirlitið með bankanum af landsstjórnarinnar hálfu hefir og orðið fremur lítið í reyndinni. Bankaráðið, sem mun hafa verið hugsað að ætti að tryggja innlend yfirráð yfir bankanum, hefir mjög lítil afskifti af honum. - Eitt af ráðum Þjóðbankans var þetta : „at der af Hensyn til Sedlernes Sikkerhed drages ret snævre Grænser for Bankens Deltagelse í Forretningsforetag- Í ender“. Þessa ráðs hefir sýnilega ekki verið gætt. Þvert á móti hefir bankinn orðið fyrir tjóni fyrir hluttöku í verslunarfyrirtækjum, og nægir í því efni að minna á miljónafjelagið. Endurskoðendur bankans gjörðu þá athugasemd við síðasta ársreikning hans, að það tjón, sem hann hafi beðið, hafi ekki hnekt áliti hans; en það eitt, að endurskoðendurnir þóttust þurfa að gjöra þessa athugasemd, bendir þó þá átt, að álitið á bankanum hafi ekki verið sem best hjá sumum. Enda er víst einhver orsök til verðfallsins á hlutabrjefunum. Þetta snertir bæði beinlínis og óbeinlínis ábyrgðarhluta landssjóðs, og þarf því að takast til athugunar. Nefndin þorir ekkert um það að fullyrða, hvað mikil eða hvað lítil nauðsyn sje til þess að auka seðlaútgáfuna. Minni hlutinn er ekki fullkomlega sannfærður um þá nauðsyn, en vill þó ekki neita, að nokkur brögð kunni að vera að henni, og því höfum við dregist á að auka seðlaútgáfuna í þessari takmörkuðu mynd, og vil jeg leyfa mjer að skírskota um það til nefndarálitsins. - Seðlaumferðin hefir verið hæst í síðastliðnum október; þá voru úti 2,105,285 kr. í seðlum. En í mars var ekki meira úti en 1,201,910 kr. Ef bankinn þyrfti í svip á seðlum að halda, þá gæti hann gripið til þess úrræðis að útvega sjer útlenda seðla, eins og Landsbankinn stundum hefir orðið að gjöra. Auðvitað hefir það meiri kostnað og minni hag í för með sjer heldur en ef ekki þarf annað en að undirskrifa nýja seðla, en ábyrgðarhluti landssjóðs verður minni. En svo er ennþá eftir eitt úrræði. Bankinn gæti aukið hlutafje sitt, enda hefir honum verið heimilað það með lögum frá 22. nóv. 1907. Bankinn hefir ekki notað sjer þessa heimild. Sje það vegna þess að hlutabrjef hans eru í svo lágu verði, þá sýnist það varhugavert fyrir landssjóð, að seðlaútgáfan sje aukin. Það virðist, ef satt skal segja, eðlilegast, að hlutafjeð væri fyrst aukið, en lágt verð hlutabrjefanna ekki gylt með aukinni seðlaútgáfu eða því óhaggaða trausti þingsins, sem henni felst. En sje seðlaútgáfuaukningin nauðsynleg frá þessari hlið skoðað, til þess að bjarga eða halda við öryggi bankans, þá verður að athuga alt, sem þar að lýtur, nákvæmlegar, því að öryggi bankans er sama sem öryggi landssjóðs, þar sem landssjóður ber ábyrgðina. En með þetta fyrir augum höfum við ekki viljað fella frv. með harðneskju. Jeg skal svo ekki að sinni fara fleirum orðum um þetta mál. Jeg get endurtekið, að jeg er ekki bankafróður maður, og því ekki að vænta að jeg geti rætt þetta svo röksamlega sem skyldi, en vona þó, að jeg hafi bent á ýms atriði, sem vert er að athuga.

Steingr. Jónsson: Nefndin hefir öll orðið sammála um aðalatriði þessa máls, og því er ekki ástæða fyrir mig til þess að fara mörgum orðum um það, enda hefir háttv. framsm. (Kr.D.) gjört glögga grein fyrir afstöðu nefndarinnar. Jeg vil þó leyfa mjer að minnast á ýms atriði, sem nefndarmenn hafa ekki getað orðið sammála um. Það er sagt í nefndarálitinu, að tilgangur nefndarinnar hafi aðallega verið sá, að gefa háttv. Nd. tækifæri til þess að fjalla um málið, og lítur svo út, sem þetta sje sagt fyrir hönd allrar nefndarinnar. Þetta er ekki rjett um oss þrjá, sem samferða urðum í nefndinni; okkar vilji var sá einn, að málið næði fram að ganga. En það er ekki bankans vegna, að við óskum þess, heldur vegna landsins. Það er skoðun okkar, að viðskiftaþörf landsins krefji aukinn seðlaútgáfurjett, og að það yrði viðskiftalífi voru og öllu landinu í heild sinni til tjóns, ef látið væri sitja við það ástand, sem nú er. Það virðist mjög óheppilegt, að bankinn færi að útvega sjer seðla frá útlöndum, þar sem það hefir talsverðan kostnað í för með sjer. Hitt sýnist tiltækilegra, að nota seðlaútgáfurjett tandsins, en þar með er ekki sagt, að treysta eigi á fremsta hlunn með útgáfu seðlanna. Af skýrslum bankans má sjá, að eftirspurnin eftir seðlum eykst stórkostlega. Frá 31. mars til 31. okt. síðasta ár hækkaði seðlaupphæðin, sem í umferð var, úr 900 þús. kr., upp í 100 þús. kr. Þessar tölur sýna þó ekki hækkunina alla, því að í miðjum okt. var 185 þús. kr. meira í umferð en við mánaðarlokin. Þá átti bankinn ekki eftir meira en 200 þús. kr. í seðlum, og var því nærri að þrotum kominn. Menn kunna nú að segja, að staðið hafi sjerstaklega á í fyrra, því að þá var mesta árgæska bæði til sjávar og sveita, eins og allir þeir munu hafa orðið varir við, sem eitthvað fást við gjaldheimtu. En það er ekkert útlit fyrir, að ekki fari eins í ár. Samkvæmt skýrslum, sem jeg hefi í höndum, voru í umferð 30/6 1913 af seðlum Íslandsbanka rúmlega 1312 þús. kr., en um miðjan október s. á. 2285 þús. kr. Hækkunin var þá 973 þús. kr. í júnílok 1914 voru í umferð fullar 1484 þús. kr. Með sömu hækkun má því búast við að verði í umferð af þessum seðlum um miðjan október í haust 2457 þús. kr. Að líkindum má þó búast við, að enn þá hærri upphæð verði í umferð, því 15. þ. m. voru í umferð 1661 þús., og að auki þeir seðlar, sem útibúin hafa sett í umferð 1.–15. þ. m. Enn fremur hefi jeg heyrt, að Landsbankinn hafi fengið nýlega allstóra upphæð af dönskum seðlum. Bendir þetta alt á að 2½ miljón sje of lítið. Þessar ástæður gjörðu það að verkum, að jeg áleit skyldu þingsins að rýmka rjettinn. En er til þess kom að. ráða fram úr, með hverju móti þetta skyldi framkvæmt, var það skoðun okkar nefndarmannanna, að sjálfsagt væri, að seðlaútgáfurjetturinn væri ekki bundinn við neina ákveðna upphæð, heldur færi eftir því sem viðskiftaþörfin heimtaði, en láta trygginguna hins vegar vera sem öruggasta. Á þingi 1905 var litið svo á, að 371/20/0 væri nægilegur gullforði, og hefir þar víst verið farið eftir danskri fyrirmynd. Þjóðbankinn danski var ekki skyldur að hafa meiri gullforða en þetta. Það var fyrst. er ný lög voru samin um þetta, að breyting var gjörð, gullforðinn aukinn upp í 500/0, enda var útgáfurjetturinn þá gefinn frjáls. Við litum svo á, að engin hætta væri við að hafa seðlaútgáfurjettinn ótakmarkaðann á eftir því sem viðskiftalífið útheimti. Á hinn bóginn var talið rjett, ef seðlaútgáfurjetturinn væri aukinn, að heimta meiri tryggingu í málmforða, þannig að 37½% skuli vera lágmarkið, alt hvað upphæð útgefinna seðla fer ekki fram úr 3200 þús. kr., en úr því fari tryggingin hækkandi. Þetta núverandi lágmark, 37½%, má með öðrum orðum ekki haldast lengur en upp í 3200 þús. kr. Það er ekki takmarkað, hve mikið megi gefa út af seðlum, en hver seðill, sem gefinn er út fram yfir 3200 þús. kr., verður að vera algjörlega gulli trygður. Við töldum enga hættu á ferðum, þótt leyft væri að hafa 2 milj. kr. úti umfram verð málmforðans. Jeg skal taka það fram út af ræðu háttv. framsm. (K. D.), að form. nefndarinnar (J. H.) kom með tillögu um að hafa takmarkið rýmra, taldi 4 milj. kr., eða 2½ miljón umfram gullforðann, hættulaust, og jeg hallaðist nokkuð að því, en jeg vildi ekki gjöra það að kappsmáli, með því að jeg tel bankanum nægja þetta um alllangan tíma. Það var eitt atriði í ræðu háttv. framsm., sem jeg vildi gjöra nokkra athugasemd við. Hann tók það fram, að þetta mál hefði fyrst átt að koma til meðferðar í neðri deild, þar sem um svo stórt fjármál væri að ræða. Jeg held að þetta sje eigi rjett athugað hjá háttv. framsm., því að hjer er ekki farið fram á að afsala neinum seðlaútgáfurjetti. Það hefir áður verið gjört með lögum 7. júní 1902. Með þeim var seðlaútgáfurjettinum afsalað um 30 ár. Við getum ekki afsalað því, sem eitt sinn hefir verið afsalað. En þessu afsali fylgdu svo takmarkanir og skilyrði, sem sett voru í tryggingarskyni. Sumir ætla raunar, að þau hafi ekki verið sett til tryggingar, heldur af eftirlátssemi við Þjóðbankann danska. Tilgangur þessa frv. er að eins að breyta lítilsháttar einu af þessum skilyrðum. Mjer fanst kenna misskilnings á öðru efni í ræðu háttv. framsögum. Hann taldi athugavert að auka útgáfurjettinn, því að á þann hátt afhentum vjer verðmæti, sem vjer gætum haft meira upp úr á annan hátt. Hjer er nú ekki verið að afhenda neitt, eins og jeg hefi tekið fram. Hjer er ekki heldur neinu verðmæti spilt, heldur einmitt hið gagnstæða. Því meira sem gefið er út af seðlum, því meira hefir landið upp úr því, því dýrmætari er seðlaútgáfurjetturinn. Nú hefir ekki annar banki seðláútgáfurjett en Íslandsbanki. Ef hann gefur út 21/2 milj. kr., þá er útgáfurjetturinn 21/2 milj. kr. virði. Ef hann gefur út 5 milj. kr., þá er hann miklu meira virði. Þegar vjer eftir 20 ár tókum útgáfurjettinn í vorar hendur, eða seljum hann öðrum í hendur, þá getum vjer afhent hann fyrir hærra árlegt gjald. 1908 mátti Þjóðbaukinn danski greiða álitlega upphæð fyrir þennan rjett. Hitt er rjett, að nauðsyn er að setja í lögin örugg tryggingarákvæði, og hjer var öll nefndin sammála um að láta trygginguna fara eftir upphæð seðla í umferð. Þegar 5 milj. kr. eru gefnar út, verður málmtryggingin 60%, en þegar það eru 6 milj. kr., 66%. Háttv. framsm. gat þess, að landssjóður bæri ábyrgð á seðlum bankans. Þetta er að því leyti rjett, að ef bankinn gæti eigi innleyst seðlana, þá mundi það lenda á landssjóði. Líklega stendur það samt hvergi í lögum, og til þess kemur ekki fyr en alt hlutafje er uppetið. Hjer er því um tvöfalda tryggingu að ræða, í fyrsta lagi gullforðann og í öðru lagi hlutafjelagsfjeð. En þetta stendur reyndar ekki í sambandi við seðlaútgáfurjettinn. Ef til þess kæmi, að annarhvor bankinn yrði gjaldþrota, yrði landssjóður að taka í taumana, ekki af lagaskyldu, heldur af því, að svo mikið væri í húfi, að landssjóður yrði að hlaupa þar undir bagga, til að bjarga velferð landsins. Jeg held því að hv. framsm. hafi mál að ofsvörtum litum, þar sem hann óttaðist, að landssjóði gæti stafað hætta af útgáfuleyfinu. Jeg vil leggja áherslu á þetta, að bankinn má ekki gefa út, og hefir enga hvöt til að gefa út, meira en brýn nauðsyn krefur. Jeg lýk máli mínu með þeirri ósk, að frv. fái að ganga gegnum deildina.



Jeg gat vel gengið að því í nefndinni, að miða seðlaútgáfurjettinn við viðskiftaþörfina, en binda hann ekki við tiltekna upphæð. Aftur óskaði jeg, að baukinn mætti gefa út 3 milj. kr. í seðlum umfram málmforða, eða að minsta kosti 2½ milj. kr. Jeg get sannarlega ekki sjeð, hvað getur verið því til fyrirstöðu að veita þenna rjett. Alt af heyrist hrópið um meira fje, um meira veltufje, um meira gull í landið. En hvað verður svo, þá er kostur er á meira veltufje? Þá er reynt að hindra það. Jeg kann illa slíku ósamræmi milli orða og athafna. Landsbankinn hefir líka gagn af frv., ef það verður að lögum. Ef hann vantar seðla, verður hann að fá þá frá útlöndum. En það er dýrt að fá þá þaðan. Af því leiðir hækkun á diskonto, svo að peningar verða mönnum hjer dýrari en annarsstaðar. Jeg get fullvissað háttv. deildarmenn um, að Íslandsbanki hefir gjört mikið gagn. Honum eigum við þakka, að botnvörpuveiðar vorar nú eru komnar í það horf, sem nú eru þær. Það er satt, að hann hefir skaðast á hlutafjelaginu P. J. Thorsteinsson & Co., en slíkt stendur til bóta og getur hent hvern banka sem er. Minna má og á, að margir Íslendingar hafa mikið gagn haft af því tje, sem farið hefir forgörðum við þau viðskifti. Þá kem jeg að því, að háttv. framsm. (K. D.) talaði um, að landssjóður bæri ábyrgð á seðlunum. Hvar stendur það? Vill háttv. framsm. sýna mjer það? Það stendur hvergi. Jeg skil ekki hvernig stendur á, að hann segir þetta. Jeg verð að biðja háttv. deildarmenn að leggja ekki trúnað á þessi ummæli. Þau eru ekki á neinum rökum bygð. Þar sem háttv. framsm. mintist á, að eftirlit myndi ekki vera gott með bankanum, þá þakka jeg fyrir „complimentin“, að svo miklu leyti sem það nær til mín, er verið hefi annar endurskoðandi í 10 ár. Reikningsfærsla hefir þar alt af verið mjög góð, og háttv. 2. kgk. (E. B.) sagði í nefndinni, að hún væri fullkomnari þar en í Landsbankanum. Verð á hlutabrjefum hefir að visu verið lágt, en það stafar sjer í lagi af því, að rógur hefir. verið borinn út í Kaupmannahöfn um bankann út af slysi því, sem vildi til með. P. J. Thorsteinsson & Co. Jeg get ekki sjeð annað en að það sje til gagns, að seðlaútgáfurjetturinn sje aukinn um 2½ milj. kr. að minsta kosti. Nú standa hjer til ýms framfarafyrirtæki, hafnargjörð við Reykjavík o. fl., svo að þörf er á miklu veltufje í landið. Ef til vill ber jeg upp brtt. við frv. við 3. umr.

Karl Einarsson; Jeg sje á nefndarálitinu, að nefndin er sammála um að auka verði seðlaútgáfuna, og er það víst rjett. Hún hefir vafalaust fundið heppilega leið til þess, en það, sem hún að öðru leyti segir, er ekki í samræmi við þau tryggingarskilyrði, er hún setur. Því verður ekki neitað, að landssjóður tekur á sig ábyrgð með seðlaútgáfurjettinum, er hann er veittur, því að þótt lagastafir sjeu eigi fyrir því, verður landssjóður að taka bankann að sjer, ef hann getur eigi innleyst seðlana, og það af þeirri ástæðu, að það mundi hnekkja lánstrausti landsins út á við og valda miklu tjóni einstaklinga í landinu, ef hann gjörði það eigi. En hjer er blandað saman seðlafúlgu og veltufje. Seðlar eru til að hafa peninga á reiðum höndum, en ekki til hafnargjörða og þess háttar. Þó einhver seðlafúlga sje lánuð út, kemur hún brátt inn í bankann aftur. Það er alveg takmarkað, hvað úti getur verið af seðlum milli manna, og fer að eins að nokkru eftir því, hversu mikið veltufje er í landinu. Hlutafje, það er veltufje, sem, ef það er lánað út, stendur í þeim fyrirtækjum, sem framkvæmd voru fyrir lánið. Fyrir slíkt fje gjöra menn hafnir, byggja brýr, vegi, hús o. s. frv. En hjer er ekki neitt talað um aukning á veltufje, heldur á fúlgu seðlanna, sem líklega er þá nóg í svip, eða fyrst um sinn, ef veltufjeð er ekki aukið. Jeg hefði því kunnað betur við að setja bankanum þau skilyrði fyrir auknum seðlaútgáfurjetti, að hlutafje hans væri aukið. Þá hefði jeg óhræddur greitt atkv. með frv. Hluthafar hafa nóg fje að leggja fram, ef þeir vilja og álíta það nógu vel trygt í bankanum. Jeg álít því rjettara að veita ekki þetta leyfi, er hjer ræðir um, nema með því skilyrði, að hlutafje hans sje aukið. Skýrsla bankans sýnir líka, að seðlarnir tolla eigi úti að nokkrum mun, nema nokkra daga á haustin.

Framsm. (Kristinn Daníelsson) : Jeg ætla ekki að bæta miklu við það, sem jeg sagði um málið í framsöguræðu minni, því að eftir ræður þær, sem haldnar hafa verið, standa öll þau meginatriði, sem jeg tók fram, óhögguð. Hv. 3. kgk. (Stgr. J.) sneri sjer mest að þeirri hlið málsins, hve brýn þörf væri á því, að vinda bráðan bug að því, að auka seðlaútgáfurjett bankans. Jeg neita því ekki, að þessi þörf kunni að vera nokkur; enda var það einasta ástæðan til þess, að jeg gat fylgt nefndinni að málum um þá niðurstöðu, sem hún komst að. Hafi hv. þm. (Stgr. J.) fundist jeg gjöra heldur lítið úr þörfinni á aukinni seðlaútgáfu fyrir Íslandsbanka, þá er jeg aftur á móti hræddur um, að hann hafi gjört helst til mikið úr henni og þýðingu hennar; hefir hv. þm .Vestm. (K. E.) stutt þar mitt mál. H. 3. kgk. (Stgr. J.) þótti það ekki rjett athugað hjá mjer, að mál þetta hefði átt að vera tekið fyrst fyrir í hv. Nd. Jeg taldi það aldrei beinlínis skyldu, en langeðlilegast finst mjer að svo hefði verið og samkvæmast anda stjórnarskrárinnar. Hv. þm. (Stgr. J.) bar það fram máli sínu til stuðnings, að hjer væri ekki um nein nýmæli að ræða, því að þegar hefði Íslandsbanka með lögum verið veittur seðlaútgáfurjettur. Þetta er að vísu rjett, en rjettur þessi var takmarkaður og bundinn við vissa upphæð, sem ekki má fara fram úr, nema nýtt leyfi komi til. Nú er svo komið, að bankinn óskar eftir að mega fara út fyrir þessi takmörk, og á undir högg að sækja, hvort þingið vill veita heimildina eða ekki. Bankinn og landið koma hjer fram sem tveir aðiljar til að semja um aukinn seðlaútgáfurjett bankans, og með hvaða kjörum leyfið skuli veita, ef til kemur. Hjer er því óneitanlega um fjárhagnaðarmál fyrir landssjóð að ræða, og af því finst mjer eðlilegast að það hefði fyrst verið lagt fyrir hv. Nd. Í sambandi við þetta mál sýnist mjer þörf á að renna einnig augum til landsins eigin banka. Fyrst það varð úr, að hann fjekk að halda lífi, þegar Íslandsbanki var stofnaður, þá finst mjer það skylda þings og þjóðar að hlynna sem best að þessu barni sínu; og nú, er veita á Íslandsbanka ný hlunnindi með því að auka seðlaútgáfurjett hans, þá er vert að athuga það vel, hvort eigi sje hægt og gjörlegt að láta Landsbankann verða aðnjótandi einhverra beinna eða óbeinna hagsmuna af þessu. Hv. 3. kgk. (Stgr. J.) vildi bera dálitlar brigður á það, sem jeg sagði, að landssjóður tæki upp á sig ábyrgð við það að aukinn væri seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka. Þó taldi hann, að það mundi af annari hálfu hollast fyrir landið og lánstraust þess út á við, að það ljeti aldrei til þess koma, að seðlar bankans mistu verðgildi sitt. Verður því niðurstaðan hjer lík hjá okkur báðum. Það getur verið, að mjer skjátlist í því, að landssjóður beri lagalega ábyrgð á seðlum Íslandsbanka, en þó veit jeg að sumir laga menn líta þannig á 8. gr. bankalaganna, þar sem stendur, að seðlar Landsbankans og seðlar Íslandsbanka skuli vera hinir einu seðlar, er gilt geti manna á milli og sem tekið skuli við í opinber gjöld, sem gull væri, að með þessu sje landssjóði lögð sú skylda á herðar, að ábyrgjast öllum handhöfum seðlanna þá sem gull væri. Það var alls eigi meining mín, að jeg vildi gjöra lítið úr endurskoðun hv. 1. kgk. (J. H.) í Íslandsbanka; jeg efast ekki um að hann framkvæmi hana með sinni alkunnu embættisskyldurækt og samviskusemi. Jeg átti ekki heldur við það, heldur hitt, að endurskoðendurnir, og jafnvel hinir þingkosnu bankaráðsmenn líka, muni litlu geta ráðið um stjórn bankans, og að þaðan sje þess vegna að því leyti um litla tryggingu að ræða.

Steingrímur Jónsson : Háttv. þingm. Vestm. (K. E.) benti rjettilega á það, að bankaseðlarnir gætu í raun rjettri eigi skoðast sem veltufje bankans, og að aukning seðlaútgáfurjettarins hefði því ekki í för með sjer aukning rekstursfjár hans. Þó er þess að gæta, að eigi þarf bankinn að liggja með nema 37% af gullforða móts við seðla þá, sem í umferð eru. En seðlarnir eru sem reiðupeningar bankans, og til þess að eigi verði skortur á þessum reiðupeningum, þarf jafnan að vera til svo mikið af þeim, sem viðskiftaþörfin krefur. Nú er það sannað, að svo er komið, að seðlafúlga bankans er í þann veginn að verða ónóg til að fullnægja viðskiftaþörfinni, og þá sýnist það sjálfsagt, að þingið stuðli til þess, að svo fari eigi, fyrst það á kost á því. Það má sjálfsagt gjöra ráð fyrir því, að bankinn muni auka hlutafje sitt um þær 2 miljónir króna, sem hann hefir heimild til að auka það um, jafnskjótt og hann sjer færi á og telur sjer það hagkvæmt, og má vænta að slíks verði ekki langt að bíða, þótt óheppileg atvik hafi hindrað það hingað til. En það tel jeg óhyggilegt, að setja aukning hlutafjárins sem skilyrði fyrir aukning seðlaútgáfurjettarins. Það gæti orðið bankanum beinn óhagur og viðskiftamönnum: hans að minsta kosti óbeint tjón.



Jeg stend upp til að láta í ljós, að mjer sýnist sjálfsagt að nefnd sje skipuð í þetta mál, og sting upp á að þriggja manna nefnd sje kosin að lokinni umræðunni.