Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur haft til umfjöllunar till. til þál. um launasjóð rithöfunda á þskj. 69, sem felur í sér að hið fyrsta verði skipuð nefnd til þess að athuga og endurskoða lög nr. 29/1975, um launasjóð rithöfunda, og reglugerð þeim lögum samkvæmt. Nefndinni hafa borist umsagnir Rithöfundasambands Íslands, Félags ísl. rithöfunda og Menntamálaráðs. Auk þess mætti á fund nefndarinnar Njörður P. Njarðvík, formaður Rithöfundasambandsins. Í umsögn Rithöfundasambandsins, sem studd var andmælum 126 rithöfunda við till., beindust mótmæli rithöfunda ekki gegn tillgr. sjálfri, heldur gegn ákveðnu atriði sem fram kemur í grg. þáltill., en um það segir, með leyfi forseta, í umsögn Rithöfundasambandsins: „Hér með sendum við þetta bréf undirritað af formanni sambandsins, Nirði P. Njarðvík. Því fylgja andmæli 126 rithöfunda, félaga í sambandinu, við því, að lögum um launasjóð rithöfunda verið breytt þannig, að þingkjörin nefnd úthluti úr sjóðnum, og ósk um að val á stjórn launasjóðsins verði áfram í höndum samtaka rithöfunda sjálfra.“ Og í bréfi Rithöfundasambandsins, sem sent var öllum alþm. og dags. er í des. 1980, segir svo, með leyfi forseta: „Stjórn Rithöfundasambandsins lítur á þessa þáltill. sem beint tilræði við launasjóð rithöfunda, enda reynsla fyrir því, að fylgifiskur þingkjörinnar nefndar, sem úthluti launum og styrkjum til listamanna, sé pólitískt kvótakerfi fremur en listrænt mat. Yfirgnæfandi meiri hluti félagsmanna í Rithöfundasambandi Íslands er andvígur slíkri tilhögun og því til sönnunar fylgir hér yfirlýsing 126 rithöfunda um andstöðu við þingkjörna stjórn launasjóðsins.“ Engin mótmæli komu þó fram í bréfi Rithöfundasambandsins gegn því, að endurskoðun fari fram á lögum um launasjóð rithöfunda. Eins og ég sagði hér áðan beindust mótmælin aðallega gegn því sem fram kemur í grg. þáltill. sjálfrar, en þar segir, með leyfi forseta: „Þá bæri einnig að skoða þá hugmynd, hvort ekki væri farsælast, þegar öll kurl koma til grafar, að stjórn Launasjóðsins yrði skipuð af Alþingi, en samkv, núverandi skipan er það stjórn Rithöfundasambands Íslands, sem tilnefnir alla stjórnarmenn, þrjá talsins.“ Í bréfi Félags íslenskra rithöfunda kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Stjórn Félags ísl. rithöfunda vill benda á að þeir rithöfundar, sem undirrituðu mótmæli að undirlagi Njarðar P. Njarðvík, formanns Rithöfundasambands Íslands, voru ekki að mótmæla endurskoðun á lögum um launasjóð, heldur að mótmæla því sem kallað var að taka Launasjóð úr höndum rithöfunda. Við könnumst ekki við að með ákvæðum um endurskoðun laga sé stefnt að breytingu á stjórn sjóðsins.“ Og í bréfi Menntamálaráðs segir, með leyfi forseta: „Menntamálaráð lítur svo á, að hér sé um að ræða viðkvæmt deiluefni milli rithöfunda innbyrðis, og telur ekki ástæðu til að færa þær deilur inn á vettvang ráðsins. Hitt telur Menntamálaráð almennt talað eðlilegt, að öll lög um menningarmál - sem önnur lög - séu í stöðugri endurskoðun að höfðu samráði við viðkomandi málsaðila. Ljóst er því að mótmæli Rithöfundasambandsins beinast fyrst og fremst gegn ákveðnu atriði, sem fram kemur í grg., en hvergi er að finna í tillgr. sjálfri.“ Rétt er einnig að benda á að allshn. barst annað bréf frá stjórn Rithöfundasambandsins, dags. 29. jan. s. l., þar sem vísað er til þál. sem samþykkt var á Alþingi 1. maí 1972, en þar er ríkisstj. falið að undirbúa lagasetningu um það, að fjárhæð, er nemi sem næst andvirði söluskatts af bókum, renni til rithöfunda og höfunda fræðirita. Bendir Rithöfundasambandið á að mikið vanti á að við þennan vilja Alþingis, sem fram kom í nefndri þál., hafi verið staðið. Telur stjórnin að brýnasta viðfangsefni Rithöfundasambandsins sé að fá verulega hækkaða þá upphæð, sem til sjóðsins rennur, og bendir á í því sambandi að ef verulega væri aukið fjármagn til sjóðsins mundu þær deilur hjaðna sem í kringum úthlutun úr sjóðnum hafa verið, eins og það er orðað. Eins og fram kemur í nál. mælir nefndin með samþykkt till. með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þskj. Nefndin tekur aftur á móti ekki afstöðu til þeirra ummæla sem fram koma í grg. till., að skoða beri þá hugmynd, að stjórn launasjóðsins verði skipuð af Alþingi. Brtt., sem allshn. leggur til, eru á þskj. 589. Eru þær eftirfarandi: „1. Aftan við fyrri mgr. tillgr. bætist: Endurskoðunin skal unnin að höfðu samráði við samtök rithöfunda. 2. Síðari mgr. tillgr. orðist svo: Nefndin skal skipuð eftir tilnefningu þingflokkanna að viðbættum einum manni skipuðum af menntmrh. án tilnefningar, og skal hann vera formaður nefndarinnar. Nefndin skal skila áliti áður en næsta reglulegt Alþingi kemur saman.“ Allshn. leggur til að till. verði samþykkt með þessum breytingum sem ég hér nefndi.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um þáltill. um mörkun opinberrar stefnu í áfengismálum. Till. þessi er allitarleg og m. a. útfærðar og skilgreindar í átta liðum þær hugmyndir sem lagðar skyldu til grundvallar við heildarstefnumótun í áfengismálum. Flestum nm. þótti ekki rétt að móta eins nákvæmlega og í þáltill. er gert ráð fyrir hugmyndir sem lagðar eru til grundvallar við tillögugerð að stefnu hins opinbera í áfengismálum. Því hefur verið sleppt í meðferð nefndarinnar þeirri skilgreiningu sem fram kemur í tölul. 1–8 í tillgr. og talið nægilegt að tillgr. kveði eingöngu á um þau grundvallaratriði sem stefnumótunin á að byggjast á og fram koma í upphafi till. auk þess sem taldir eru upp þeir aðilar sem samráð skal haft við um stefnumótun í áfengismálum. Fram kemur í þáltill. að till. og hugmyndir varðandi þessa átta liði skuli sendar Alþingi í sérstakri skýrslu um málið. Hefði ég talið eðlilegra að nefndin hefði haft þá punkta til að starfa eftir við stefnumörkun í áfengismálum. Ég get þó eftir atvikum fallist á niðurstöðu nefndarinnar. Nefndin fékk umsagnir um till. þessa frá eftirtöldum aðilum: Stórstúku Íslands, fjármálaráðuneytinu, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, landlækni, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Alþýðusambandi Íslands, Áfengisvarnaráði og Vinnuveitendasambandi Íslands og einnig frá Læknafélagi Íslands, en sú umsögn barst eftir að nefndin hafði skilað áliti. Nefndin mælir með samþykkt till. með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þskj., nr. 617. Nefndin leggur til að tillgr. orðist svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar undirbúa tillögur að stefnu hins opinbera í áfengismálum, sem byggist á þeim grundvallaratriðum: að draga úr heildarneyslu vínanda, að stórauka skipulagðar rannsóknir, fræðslu og umræður um áfengismál, að auka stuðning við áhugamannasamtök um áfengismál, að skilgreina eðlilega meðferð áfengissjúklinga og kveða á um flokkun meðferðarstofnana, að leggja ríkisvaldinu, sem verslar með áfengi, þær skyldur á herðar að vinna gegn ofneyslu áfengis með fyrirbyggjandi starfi, t. d. fræðslustarfsemi, svo og að liðsinna þeim er eiga við áfengisvandamál að stríða. Tillögur um slíka heildarstefnumótun í áfengismálum verði unnar í samráði við heilbrigðisyfirvöld, Áfengisvarnaráð, samtök um áfengisvarnir og vandamál áfengisneytenda, svo sem Stórstúku Íslands, Samtök áhugamanna um áfengismál, AA-samtökin o. fl., löggæslu- og dómsmálayfirvöld, menntmrn. og fjmrn., Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, Læknafélag Íslands og aðra þá aðila sem afskipti hafa af dreifingu og sölu áfengra drykkja og meðferð áfengismála og vandamála áfengissjúklinga. Tillögur þessar og greinargerðir skal senda Alþingi í sérstakri skýrslu ásamt tillögum ríkisstj. um aðgerðir á sviði löggjafar og stjórnsýslu.“ Nefndin leggur til að tillgr. orðist eins og ég hef hér gert grein fyrir.



Herra forseti. Ég harma það hversu mjög vígtennurnar hafa verið dregnar úr þessari till., og ég verð að segja að sú hv. nefnd, sem um hana fjallaði, hefur kannske ekki náð að skynja og skilja þann megintilgang sem í þessari till. felst, þ. e. að ganga öllu lengra en sú áfengislöggjöf gerir sem nú er í gildi hér á landi. Mér er kunnugt um að þessi útgáfa var gerð til þess að sætta hugmyndir manna um hvernig þessi till. ætti að hljóða þegar hún kæmi fram í sölum hins háa Alþingis, og af þeim sökum hefur nú obbinn af þeim þáttum, sem þarna eru bornir fram og mættu heyra til nokkurra nýjunga, verið tekinn í burtu. Ég mun hins vegar auðvitað ekki leggjast gegn till., eins og hún er nú komin frá nefnd, og fagna því þó að þetta skref hafi verið stigið. Hins vegar er það svo að þegar þessi mál koma til umr. hér á hinu háa Alþingi og í nefndum þingsins, þá er eins og menn veigri sér ávallt við því að taka á þessum málaflokki af einhverjum krafti og einhverju viti. Ég held að með þessu hafi till. verið veikt stórlega og sú krafa þingsins til ríkisvaldsins á hverjum tíma að taka á þessum málum af nokkurri hörku og um leið nokkurri skynsemi hafi að verulegu leyti orðið undir. Engu að síður er hér verið að móta opinbera stefnu í áfengismálum sem ekki hefur veitt af, og ég tel að till., eins og hún nú liggur fyrir, sé af hinu góða, þ. e. eðlilegt og gott að hún skuli þó koma frá nefnd. Ég vil þakka nefndinni fyrir það, þó svo að ég telji það ekki verulega stórmannlegt að skera hana niður við trog eins og hér hefur verið gert. Þessi till., eins og hún lá fyrir frá hendi flm., hefur hlotið tiltölulega góð meðmæli flestra þeirra frjálslyndisafla sem um áfengismál fjalla hér á landi. Hefði ég þess vegna talið að nm. hv. allshn. hefðu getað flutt till. tiltölulega lítið breytta frá því sem hún var lögð fram í þinginu. Það, sem hér gerist, er einfaldlega það, að hv. allshn. tekur úr till. fyrstu greinarnar, fyrstu grundvallaratriðin, en sleppir síðan þeim atriðum sem verulega miklu máli skipta og draga fram raunverulega þá þætti málsins sem flm. hefðu viljað að ríkisvaldið hefði tekið hvað mest tillit til. T. d. er mér ekki vel skiljanlegt að allshn. skyldi ekki treysta sér til að taka inn í þessa till. atriði eins og 3. liðinn, þar sem fjallað er um hvernig bæta megi og auka rannsóknir á áfengisvandamálinu og orsökum þess svo að hægt sé að gera sér grein fyrir umfangi vandans, orsökum og afleiðingum svo og hvernig áfengisvandamálið tengist öðrum félagslegum, fjárhagslegum og heilsufarslegum viðfangsefnum. Þetta er nákvæmlega það, sem öll læknastéttin í landinu hefur farið fram á að gert yrði. En hv. allshn. treystir sér ekki til að beina þessum tilmælum til ríkisvaldsins. Ég vil einnig nefna 4. lið till. sem nefndin treystir sér ekki til þess að hafa með. Þar er fjallað um það, með hvaða hætti bæta megi þekkingu og þjálfun þeirra manna, sem afskipti hafa af slíkum málum, á áfengismálum og meðhöndlun ofneytenda áfengis. Þetta eru tilmæli til ríkisvaldsins um að auka menntun þeirra manna sem um þessa málaflokka fjalla. Að nefndin skyldi ekki geta haft þetta með er mér einnig óskiljanlegt. Ég held, eins og ég sagði upphaflega, að úr þessari till. hafi auðvitað verið dregnar vígtennurnar að verulegu leyti, og ég harma að svo skuli hafa til tekist. En um leið verð ég að fagna því, að till. skyldi þó hafa fengið afgreiðslu í nefnd, og fyrir það vil ég þakka nm. Verði þeirra virðing meiri fyrir það að hafa komið henni frá sér, afgreitt hana, því að þetta er sannast sagna í fyrsta skipti í sögu þessarar þjóðar að gerð er tilraun til þess að móta opinbera stefnu í áfengismálum. Það er oft vitnað til þess, að við getum hallað okkur að þeirri áfengislöggjöf sem í gildi er í landinu, og í ýmsum umsögnum er um það fjallað. En sú áfengislöggjöf, sem í gildi er, nær bara ákaflega skammt. Hún nær ekki til þeirrar skyldu m. a. sem ríkisvaldinu hlýtur að vera lögð á herðar, einfaldlega vegna þess að það er ríkisvaldið sem selur áfengið, sem hefur tapið af sjúkleika mannanna, en hagnaðinn af sölu á því efni sem þeir verða sjúkir af. Það er alveg augljóst að ríkisvaldið ber auðvitað gífurlega ábyrgð og því ber að axla þá ábyrgð sem af afleiðingum ofneyslu eða misnotkunar áfengis leiðir. Ég hefði gjarnan kosið að menn hefðu tekið nokkuð rösklegar á þessari till., en eins og ég sagði áðan, herra forseti, fagna ég því, að hún skuli koma hér fram, og vonast eindregið eftir að hún fái afgreiðslu á hinu háa Alþingi, vegna þess að öllum er fyrir löngu ljóst að hér er við eitthvert stærsta heilbrigðisvandamál þjóðarinnar að stríða og við, sem hér inni sitjum, verðum að gera svo vel að taka afstöðu í þessu máli. Þó svo að menn hafi misjafnar hugmyndir um það, hver vandinn er, af hvaða orsökum hann er, þá er vandinn engu að síður til og á honum ber að taka. Að endingu, herra forseti, vona ég að þetta mál fái hér skjótan framgang þannig að það fái afgreiðslu fyrir þinglok. Er það í sjálfu sér talsverður sigur fyrir þetta þing. Og ég spái því, að þegar til lengdar lætur og í náinni framtíð muni kannske einhverjir minnast þessa þings, 1980–1981, fyrir það að hafa samþykkt till. um opinbera stefnumörkun í áfengismálum.



Herra forseti. Ég vildi með örfáum orðum í tilefni af ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e., Árna Gunnarssonar, skýra nokkru nánar hvað liggur að baki hjá allshn. Sþ. þegar hún leggur til þær breytingar sem hún hefur gert á þessari till. og koma fram á þskj. 617 og hv. 10. landsk. þm. hefur gert grein fyrir sem frsm. nefndarinnar. Það má ekki skilja þetta á þann veg, eins og hv. þm. gerði í sinni ræðu, að nefndin treysti sér ekki til að taka afstöðu til einstakra töluliða í till. eins og hún var upphaflega lögð fram, eða það megi skilja afstöðu allshn. þannig að hún geti ekki fallist á eða sé jafnvel á móti einstökum töluliðum sem þarna koma fram. Það er ekki rétt. Þetta er frekar spurningin um það, hvernig rétt sé að Alþingi afgreiði svona tillögur almennt séð, þar sem gert er ráð fyrir að hafin sé vinna við að móta stefnu í ákveðnum meiri háttar málum. Þessi till. til þál. er þannig upp sett, að í upphafi greinir hún frá þeim markmiðum, sem vinna á að í áfengismálum, og að hvaða markmiðum stefnumótunin eigi að beinast. Síðan eru settar fram hugmyndir um viðfangsefni í ákveðnum töluliðum. Við töldum rétt - og það á ekki sérstaklega við um þessa till., heldur ýmsar fleiri tillögur svipaðs eðlis sem allshn. hefur haft - að afgreiða þær þannig, að markmiðin séu skýrt greind, en síðan sé það látið þeim eftir, sem vinna eiga að stefnumótuninni, að móta nánar stefnuna og þá sé það m. a. haft til hliðsjónar sem tillögumenn hafa lagt fram. Þetta á ekki sérstaklega við um þessa einu till., enda kemur svipuð málsmeðferð fram í fleiri tillögum sem nefndin hefur haft til meðferðar. Ég vil því alveg skýrt taka það fram - vegna þess að mér fannst það liggja í orðum hv. þm. þegar hann annars vegar þakkaði nefndinni fyrir störf, en gagnrýndi hana hins vegar fyrir að hafa ekki treyst sér til að taka afstöðu til einstakra tölul. - að það má ekki skilja afstöðu nefndarinnar þannig. Ég býst við að bæði nefndin í heild og einstakir nm. geti tekið undir margt af því og jafnvel allt sem þarna stendur - e. t. v. með einhverju öðru orðalagi og hefði þurft að slípa það eitthvað betur og laga - en það má ekki skilja það svo að við séum á móti þessu á neinn hátt. Ég held að flm. hafi hreyft hér mjög merku máli. Ég held að nauðsynlegt sé að það sé mótuð opinber stefna í áfengismálum. Og ég vek sérstaka athygli á því, að við nm. tökum það upp sem fram kemur í niðurlagi þáltill., að tillögur þessar og grg. skuli sendar Alþingi í sérstakri skýrslu ásamt tillögum ríkisstj. um aðgerðir á sviði löggjafar og stjórnsýslu. Þá gefst þinginu, hv. Alþingi, gott færi á að ræða þessa stefnu í einstökum atriðum. Við töldum hins vegar ekki rétt að efna til jafnvíðtækra umræðna um stefnumótunina á þessu stigi og upphaflega till. gerði ráð fyrir.



Herra forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál. um að takmarka aðgang erlendra herskipa og herflugvéla að 12 mílna landhelgi Íslands er hv. þm. Benedikt Gröndal flutti fyrr á þessu þingi. Nefndin er sammála um að nauðsyn beri til að utanrrh. láti í samráði við dómsmrn. undirbúa setningu nýrra ákvæða í stað þeirra sem gefin voru út um þetta efni 24. júlí 1939, eins og fram kemur í nál. á þskj. 605. Með tilvísun til nál. er það eindregið álit utanrmn. að mæla með því við Alþingi að Alþingi samþykki þáltill.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr., hefur verið um alllanga hríð á dagskrá í hv. Alþingi. Vegna þess að ég hef orðið þess var af fram komnum aths., að þáltill. þessi hafi valdið nokkrum misskilningi, og samkv. ábendingum, sem ég hef fengið og aths., sé ég að þær aths. hafa við nokkur rök að styðjast, vil ég taka fram sem 1. flm. þessarar þáltill. að ástæða tillöguflutningsins er á engan hátt sú að ráðast að einum eða neinum eða efna til misklíðar um þetta þýðingarmikla mál, heldur að reyna að aðstoða og stuðla að því, að þeir ágætu menn, sem við Veðurstofuna starfa, fái betri vopn í hendur til þess að nýta menntun sína og fræði öðrum landsmönnum til gagns og gæfu. Fyrsta atriðið, sem ég varð var við að hafði valdið misskilningi, var að tengingu virtist að sumra áliti vanta milli ályktunartillögunnar sjálfrar og þeirrar grg. sem fylgir till. Þeir, sem hafa bent mér á þetta, hafa nokkuð til síns máls. Þetta hefur fallið niður, en kemur að sjálfsögðu fram við lestur grg. En till., eins og hún er, var flutt orðrétt og var samþykkt á næstliðnu þingi Fiskifélags Íslands eða Fiskiþingi. Á henni var ekki önnur breyting gerð en að bæta inn setningu frá mér sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „og oftar ef sérstakrar aðvörunar er þörf.“ Annars er hún óbreytt frá því að Fiskiþing samþykkti hana. Ég skal viðurkenna fúslega að ég rannsakaði ekki hvort það ágæta þing, hvar fulltrúar allra hagsmunaaðila sjávarútvegs koma saman, hefði gætt þess að höggva ekki að einum eða neinum. En að sjálfsögðu erum við 10 flm. úr öllum flokkum, sem stöndum að þessari till., ekki að ráðast að neinum einstaklingi eða stofnun með flutningi þessum. Við erum að lýsa vilja okkar og stefnu að ákveðnum markmiðum. Og ef einhverjum þeirra hefur þegar verið náð er það af hinu góða að sjálfsögðu. En til þess að auka enn og bæta það sem að hefur verið stefnt- og þá náðst eins og sumir segja - bendum við á í grg. hvernig enn betur megi styrkja þær stoðir sem standa undir þessu þýðingarmikla starfi. Og þar kemur að sjálfsögðu hvergi fram að verið sé með ásakanir um að þeir, sem starfi við Veðurstofuna, noti ekki nýjustu upplýsingar. Að sjálfsögðu gera þeir það. Við teljum margir, sem höfum stundað sjó við strendur Íslands, við strendur okkar kalda og rysjótta lands, að Veðurstofan eigi ekki kost á nógu nýjum og ferskum upplýsingum frá mjög víðáttumiklum hafsvæðum, sérstaklega hér á landgrunni Íslands. En það eru einmitt svæði á landgrunni Íslands sérstaklega sem Veðurstofan fær ekki nægar og ferskar upplýsingar frá: En þær þarf hún að fá sem fyrst, því að þar hafa flest okkar alvarlegu sjóslys orðið. Að viðhöfðum þessum formála vil ég einnig láta það koma fram, að ég mun fúslega ljá ekki aðeins eyru heldur stuðning minn við að orðalagi sjálfrar þáltill. verði breytt í nefnd á þann veg að allir megi vel við una og að þá komi skýrt fram í því orðalagi hver sú hugsun okkar flm. er sem kemur fram í grg. og fyrst og fremst varðar það, að við viljum styðja það starf sem unnið er hjá þeirri ágætu og merku stofnun, Veðurstofu Íslands, hvernig hún geti sem best aflað sér nýjustu upplýsinga, og að láta kanna með hvaða hætti veðurfregnum verði best hagað og þá að sjálfsögðu í samráði við þá aðila sem við flm. nefnum í grg. Enda viljum við - og það kemur fram hjá okkur - leggja nokkrar skyldur á þá og álag til þess að standa að því að Veðurstofan geti alltaf fengið nýjustu og bestu upplýsingar er hún þarf á að halda, og reyndar á það að vera verk sem gengur fyrir sig reglulega alla daga árið um kring. Ég vil benda á að meðal flm. að þessari till. eru nokkrir þm. sem hafa staðið að öðrum þáltill. Á þau mál hafa fleiri þm. bent. Það eru mál sem fjalla um umbætur og aukna nýtingu strandstöðva Pósts og síma. Það hefur komið til ný þjónusta frá Veðurstofu Íslands sem allir kunna vel að meta. Sú þjónusta kostar vissulega mikið fé, en ég vona að ekki verði séð eftir þeim fjármunum, a. m. k. ekki á sama hátt og séð hefur verið eftir þeim fjármunum sem fara í að koma fréttum til íslenskra sjómanna. Ég á hér að sjálfsögðu við þá þjónustu, að Veðurstofan lætur lesa að hluta veðurspá til sjófarenda frá strandstöðvum Pósts og síma. Í þeirri grg., sem fylgir með þáltill., er í nokkrum inngangi lýst hve stór og ríkur þáttur í öllu okkar starfi veðurfregnirnar eru og jafnframt að þær tengjast beint atvinnuhagsmunum fjölmennra stétta í þjóðfélaginu og má reyndar segja þjóðarinnar allrar. Við bendum í grg. á nokkuð af því, sem nýtt er til þess að koma upplýsingum til veðurfræðinga okkar, og bendum svo að þessum inngangi loknum á þær stóru upplýsingaeyður sem eru á landgrunni Íslands og næsta nágrenni þess. En þessar upplýsingaeyður eru vegna þess að athuganir vantar frá þessum svæðum og nágrenni þeirra. Um þetta eru allir menn, sem til þessa máls þekkja, sammála að ég hygg. Við höldum því fram, og því hefur verið haldið fram í mín eyru a. m. k., að það séu nægilega margar veðurathugunarstöðvar hér á landi og allt í kringum okkur. Í kringum Norður-Atlantshafið og þótt víðar sé farið eru athugunarstöðvar og veðurstofur, sem senda mjög reglubundið út sínar veðurspár, sem að sjálfsögðu er tekið á móti hér og unnið úr ef nýtilegt er. Öll okkar stærri skip senda reglulega veðurlýsingar til Veðurstofunnar. En það er staðreynd að þessar eyður eru til og þessar eyður þarf að fylla með tiltækum ráðum. Þau ráð eru til. Eftir að veðurskipið Alpha var tekið úr notkun - það var staðsett suðvestur af Reykjanesi um mjög langt árabil, en var tekið af svæðinu vegna mikils rekstrarkostnaðar - var í stað þess lagt þar út bauju sem var búin sjálfvirkum sendi. Þessi bauja lá „fyrir föstu“ eins og sagt er, hún lá fyrir akkeri, og það var mjög erfitt og dýrt að halda henni þar, halda bauju fastri á sama stað á þessu mikla dýpi úti í reginhafi. Norðmenn, sem áttu þessa bauju og stóðu undir kostnaði af þessum rekstri með okkur, telja sig ekki hafa efni á að standa undir þessu öllu lengur. Þeir fagmenn, sem vit hafa á, telja að með tilkomu gervihnatta og nýrri staðsetningartækni séu rekbaujur það sem koma skuli á þessu sviði. Slíkar baujur eru settar á rek á ákveðnum stað og látnar fylgja veðri, vindi og straumum. Hinn sjálfvirki búnaður baujunnar sendir út veðurfregnir sínar sem fjarskiptaþjónusta Veðurstofunnar tekur við um gervihnött. Að sjálfsögðu fylgir þessu nokkur stofn- og rekstrarkostnaður og til þess að þetta sé framkvæmanlegt þarf náið samstarf við Landhelgisgæsluna sem ég persónulega tel hinn sjálfsagða og eðlilega aðila til þess að sjá um þá hlið málsins, að setja baujurnar til reks og taka þær upp þegar þær þjóna ekki hagnýtum tilgangi lengur. Á því Fiskiþingi, sem ég vitnaði til í byrjun míns máls, því sama þingi og samþykkti þá ályktunartillögu sem við höfum hér lagt fram, var m. a. bent á aðra leið. En til þess að hún komi til framkvæmda þarf að ná samstöðu meðal allra skipstjórnarmanna á fiskiskipum hér við land um að senda veðurlýsingu, t. d. vindátt og vindstyrk, jafnhliða tilkynningarskyldu. Eins og nafnið ber með sér er skylt að tilkynna staðsetningu skipa á ákveðnum tímum sólarhrings sé það utan hafnar, og eru viðurlög við ef ekki er framfylgt. Því miður hefur nokkuð vantað á skyldurækni skipstjórnarmanna í þessum efnum. Hafin hefur verið mikil herferð meðal skipstjórnarmanna fyrir forgöngu Slysavarnafélags Íslands og meðal hagsmunaaðila innan flotans, sem er m. a. fólgin í því að skýra fyrir þeim þýðingu þessa fyrir eigið öryggi og annarra. Sömu aðferð á að beita varðandi sendingu veðurfregna, komist regla þessi á, svo ekki þurfi að koma til lögboðinnar skyldu með tilheyrandi sektarákvæðum. En að sjálfsögðu er sú leið til ef þarf og vel hugsanleg með hliðsjón af öryggi mannslífa og hinna efnalegu verðmæta. Það verður líka að komast á gott samstarf milli Veðurstofu og stjórnenda og starfsmanna Tilkynningarskyldunnar varðandi framkvæmd þessa máls svo að veðurfræðingar okkar fái þessar upplýsingar sem greiðlegast. Úrvinnsla þessara upplýsinga þarf að hefjast strax ef eitthvað bendir til afbrigða frá fyrri spá. Það er að sjálfsögðu gert þegar á Veðurstofunni, en sjálfsagt má búa hana betri tækjum, betri tæknibúnaði til þess að enn fyrr megi vera á ferðinni með spár þegar slíkar nýjar upplýsingar koma frá flotanum sjálfum eða einstökum skipum flotans sem eru á landgrunninu. Allir Íslendingar þekkja það auðvitað, af afspurn a. m. k., hvernig vindhraði með sjó að sama skapi getur skrúfast upp í manndrápsveður á mjög litlu staðbundnu svæði á skömmum tíma og valdið bæði mannskaða og miklu eignatjóni. Ég er ekki með þessu að segja að ein eða nein stofnun eða fræðimenn hennar geti nokkurn tíma komið í veg fyrir slíkt. Hins vegar eigum við þessi fræði til og ágæta fræðimenn sem að þessu starfa, og það er mögulegt, ef þeir fá, eins og ég sagði áðan, þau vopn í hendur, að þeir geti dregið úr hugsanlegu tjóni, bæði mann- og eignatjóni. Í grg. bendum við jafnframt á veðurmyndir frá gervihnöttum. Veðurstofa Íslands fær slíkar myndir í gegnum móttakara á Keflavíkurflugvelli. Það er að sjálfsögðu ósk starfsmanna Veðurstofu að þeir fái sjálfir eigin móttakara til þess að geta tekið á móti slíkum myndum, en notkun gervihnatta og ljósmynda, sem þaðan eru teknar, ásamt beinni sendingu frá Veðurstofu til skipa, sem eru búin sérstökum móttökubúnaði til að taka við veðurkortum, færist æ meir í vöxt. Og ég hygg að flest hinna stærri, nýrri skipa okkar séu búin slíkum búnaði í dag. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa öllu fleiri orð um þetta. Ég vitna til grg. ef hv. þm. þykir ekki till. nægilega skýrð þegar. En ég vona, þrátt fyrir það að nokkurs misskilnings hafi gætt, eins og ég hef þegar tekið fram og skýrt, hjá hv. þm. vegna þess orðalags sem notað var í byrjun þessa máls, sem sagt tillögugreinarinnar sjálfrar, að það þurfi ekki að koma í veg fyrir að till. nái efnislega fram fyrir lok þessa þings. Ég er viss um að ef af því verður, þá verður því fagnað, ekki aðeins meðal veðurfræðinga sjálfra, heldur fyrst og fremst meðal þeirra sem eiga að njóta þess afraksturs sem hlýtur að verða og er þegar af störfum þeirra og annarra sem vinna að upplýsingaöflun til þessara fræðimanna okkar.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja örfá orð um þessa þáltill. Allir vita að hér er fjallað um málefni sem landsmenn varðar mjög miklu, hvort sem þeir búa í sveit eða við sjó, sjómenn, ferðamenn og fleiri. Við vitum öll að þeir, sem hafa iðkað þessi fræði á undanförnum árum og miðlað okkur af sinni þekkingu og reynslu, hafa unnið mjög merkilegt starf. Og ekki vildum við missa veðurfregnirnar úr okkar daglegu fréttum. Það er deginum ljósara, að með aukinni menntun og vaxandi þekkingu veðurfræðinga og fjölgun athugana verða spár áreiðanlegri þannig að þeim er betur treystandi. Þannig þurfa þær að vera. Það er vikið að því í grg., að telja verði að veðurathugunarstöðvar hér á landi séu nægilega margar. Ég er varla dómbær á þá hluti. Þó má vel vera að þetta sé rétt. Ég hygg þó að það þurfi að halda áfram þessum athugunum um landið, jafnvel þó að veðurfræðingar geti í auknum mæli stuðst við myndir gervihnatta og annað þess háttar sem vísindin hafa að bjóða. Í Stykkishólmi hafa verið gerðar veðurathuganir samfellt frá árinu 1845, ef ég man rétt. Það mun vera lengsta samfelld veðurathugun hér á landi og jafnvel þó víðar sé leitað.

Hafa menn komist að einhverjum niðurstöðum?

Það er sjálfsagt hægt að lesa ýmislegt út úr þeim fræðum sem þar eru. Ég held að varla sé hægt að vefengja að þetta hafi nokkurt gildi. En svo bar við fyrir tveim árum eða svo að tveir veðurathugunartímar voru felldir niður, kl. 3 og 6 að nóttu. Ég man að sjómenn þar um slóðir söknuðu þess eða gerðu athugasemdir við það að veðurathugunum var hætt, a. m. k. kl. 6 að morgni. Það, sem ég vil benda á, er þetta, að þó að nauðsynlegt sé að gæta ýtrasta sparnaðar í opinberri þjónustu, jafnt á þessu sviði sem öðrum, má auðvitað ekki skera svo við nögl að til mikils baga sé. Ég vona að bæði þessari gömlu stöð í Stykkishólmi og öðrum slíkum stöðvum verði í framtíðinni gert a. m. k. kleift að sinna því hlutverki sem þær hafa gegnt, að ég ætla, nokkuð vel á undanförnum árum og þeim verði ekki í því efni skorinn of þröngur stakkur.



Herra forseti. Að vísu tók hv. 1. flm., Pétur Sigurðsson, af mér að verulegu leyti ómakið um fyrirvara til leiðréttingar á misskilningi í sambandi við flutning þessarar till. til þál. Það kom mér svo sem honum allmjög á óvart að hv. þm. skyldu misskilja þessa till. Ég aðhyllist fremur þá skoðun, að ástæðan fyrir því, hversu erfiðlega sumum þeirra hefur gengið að tengja tillgr. grunnhugsun grg. sé sú, að þeir hafi ekki lesið grg. nógu ítarlega. Ég er svo sem hv. frsm. efalaus um það, að meiri hluti þm. muni vilja standa að samþykkt tillgr. efnislega. En ef þeir menn, sem um þessi mál fjalla, ef starfsmenn Veðurstofunnar telja að eitthvað það felist í orðalagi eða setningaskipan sem hægt sé að túlka sem óréttmæta gagnrýni á þá eða vinnubrögð þeirra, þá er sjálfsagt að víkja slíku við. Og ég hefði meira en svo verið til viðtals um það, eins og ég réð af máli hv. þm. Péturs Sigurðssonar, að hann mundi einnig vera til viðtals um það með glöðu geði að taka þátt í því að endursemja tillgr. með tilliti til viðkvæmnisatriða. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að slík atriði muni standa í vegi fyrir samþykkt tillögunnar. Ég vil síðan leyfa mér að halda því fram, að við höfum í höndunum nú þegar nægilegar upplýsingar varðandi þá möguleika sem starfsemi Veðurstofunnar býður, verði hún sæmilega búin tækjum og - svo ég noti orðalag hæstv. dómsmrh. - verði ekki skornir við nögl fjármunir, nauðsynlegir fjármunir til þess að efla Veðurstofuna, heldur staðið að fjárveitingum með skynsamlegri rausn, að þá muni það fé renta sig. Það kemur fram í sjálfri tillgr. hvað fyrst og fremst gerir þetta mál brýnt núna sem þar er um fjallað. Það er að því verði komið til leiðar á eðlilegan hátt, að megináhersla verði lögð á að bæta úr þeim tæknilegu annmörkum sem vera kunna á því að viðvörunum verði komið - ekki í tæka tíð, því e. t. v. verður það aldrei hægt í öllum tilfellum í tæka tíð, en með sem skjótustum hætti við þessum, ef svo má segja, þjóðlegu manndrápsveðrum sem skella á eins og hendi sé veifað - eins og það hefur verið orðað kynslóðum saman um slíkt veður við land hér. Fyrst og fremst hefur slíkt veður orðið sjómönnum okkar að fjörtjóni, en þess er skemmst að minnast að einnig þeir, sem á landi ferðast, eru í hættu fyrir slíkum veðrum. Hér er hreint ekki gefið í skyn að starfsmenn Veðurstofunnar hafi ekki kappkostað þetta af fremsta megni. En á næstsíðasta Fiskiþingi, þar sem samþykkt var till. samhljóða þeirri sem hér er nú flutt á hv. Alþingi, voru flutt ærin rök fyrir því, að málum yrði komið fyrir í sambandi við veðurspár með þeim hætti sem hér greinir frá. Eftir því sem hér er best kunnugt hefur ríkt ágætt samstarf á milli Veðurstofunnar og Ríkisútvarpsins. Það hefur ekki verið undan neinu að kvarta um það. Það hefur æ verið hægt að láta rjúfa dagskrá ef með þurfti til að koma að aðvörun, ef menn töldu að um líf væri að tefla. Á slíku hefur ekki staðið. Ég þarf tæpast að orðlengja það sem hv. þm. Pétur Sigurðsson sagði um þá möguleika sem við eigum á því í okkar veðrasama landi að bæta hag okkar með því að efla Veðurstofuna, sem nú getur ekki aðeins spáð um veður næstu klukkustunda og jafnvel sólarhringa, heldur á að geta - með því starfsliði sem þar er núna, ef því er séð fyrir sæmilegum tækjum og þeim fjármunum sem til þess þarf - á að geta sagt nokkuð fyrir auk þess um veðurfar fram í tímann landsmönnum til mikilla hagsbóta. Þetta er orðin gömul stofnun og vinsæl á landi hér. Veðurstofan hefur starfað hér frá því áður en veðurfræðin sem slík fékk nafn og átt vinsældum að fagna. Einn af fyrstu veðurfræðingunum okkar, sennilega sá fyrsti sem fékk starfsheitið veðurfræðingur, Jón Eyþórsson heitinn, mun hafa skilgreint fræðilega þetta fyrirbæri, sem kallast veður, í orði. Og skilgreining hans er nú notuð víða um heim. „Veður, það er daglegt viðmót náttúrunnar við menn og málleysingja,“ minnir mig að skilgreining hans á fyrirbærinu hafi verið. Hvergi á byggðu bóli í lýðfrjálsu landi, þar sem mér er kunnugt um, er þetta viðmót náttúrunnar jafndyntótt og á okkar landi. Og óvíða hygg ég að alþýða manna eigi afkomu sína, og þó öllu fremur líf, eins undir því að vera æ við hinu versta búin. Ég óska eftir því, að nefnd fjalli um þessa till., komi þessu þingmáli í það horf, eins og hv. þm. Pétur Sigurðsson orðaði það, að menn geti við orðalag unað, og að málið verði afgreitt á þessu þingi. Það er hyggja mín, að svo geti vel farið næsta vetur að athygli, sem við beindum að þessu máli núna, geti borgið mannslífum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. allshn. Sþ. um till. til þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur. Þáltill. svipaðs efnis var flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki afgreiðslu. Nefndin hefur fjallað um till., sem er í mörgum liðum, og orðið ásátt um að mæla með samþykkt hennar með þeirri breytingu sem liggur fyrir á þskj. 623. Nefndin hefur fengið umsagnir geðdeildar Landspítalans, Endurhæfingarráðs, Geðverndarfélags Íslands, heilbr.- og trmrn. og landlæknis. Þess skal og getið, að þáltill. þessi var gerð í samvinnu við Geðhjálp, félag geðsjúklinga, aðstandenda þeirra og velunnara. Nefndinni þótti hins vegar ástæðulaust - þar sem hér er fjallað um að Alþingi skori á ríkisstj. að skipa nefnd til að taka þessi mál til gagngerrar endurskoðunar - að binda hendur þeirrar nefndar á nokkurn hátt við ákveðin atriði öðrum fremur og stytti því þáltill. verulega. Hún hljóðar nú eins og sjá má á þskj. 623. Nefndin er sammála um, að þessi mál þurfi mjög gagngera endurskoðun, og vill eindregið mæla með því, að þessi till. verði samþykkt eins og hún lítur út nú, þar sem nauðsynlegt sé að vinda bráðan bug að því að koma þessum málum í skipulegt horf. Við gerum ráð fyrir að þessari endurskoðun verði lokið fyrir árslok 1981. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um ástand þessara mála hér hjá okkur. Við höfum daglega fyrir okkur dagblöðin sem skýra okkur frá því, að fársjúkt fólk sitji í fangelsum landsins vegna þess að ekki er tækifæri til þess að veita því þá sjúkrahúsþjónustu sem nauðsynleg er. Og margir munu þekkja þau vandræði sem stafa af því, að engin eða nær engin skyndilæknisaðstoð til handa hinum geðsjúku fyrirfinnst, varla í Reykjavík, hvað þá annars staðar á landinu. Ég mun því ekki eyða tíma hv. Sþ. að þessu sinni til að fjalla um þessi mál, um þau mætti margt segja, en vil fyrir hönd allshn. mæla með að till. verði samþykkt með þeirri breytingu sem liggur fyrir á þskj. 623.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Pétri Sigurðssyni, Steinþóri Gestssyni, Sverri Hermannssyni og Þorvaldi Garðari Kristjánssyni flutt till. til þál. um skipulegt átak í fiskræktarmálum. Hljóðar till. á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að gerð verði áætlun um skipulegt átak í fiskræktarmálum með það fyrir augum að nýta sem best ár og vötn svo og að nýta ferskt vatn, heitt og kalt, til fiskeldis. Í þessu sambandi verði áhersla lögð á: 1) Að efla rannsóknir og tilraunir í veiðimálum svo að unnt sé að fá sem haldbesta vitneskju um þau skilyrði sem fyrir hendi eru í landinu til fiskræktar. 2) Auka leiðbeiningar í fiskrækt og veiðimálum, m. a. með því að fjölga fiskifræðingum sem staðsettir verði úti á landi. 3) Komið verði á samræmingu í fjárveitingu til fiskræktarmála og Fiskræktarsjóður verði efldur svo að hann verði fær um að styrkja framkvæmdir við fiskrækt og fiskeldi í stórauknum mæli. Svo sem kunnugt er hefur farið fram mikil umr. um það hér á landi, að þessa starfsemi verði að efla. Hefur verið bent á það m. a. í ályktunum Búnaðarþings, að nauðsyn beri til að koma á nákvæmara skipulagi og skilgreina nánar þau markmið sem álitið er hagkvæmast að stefna að í þessum efnum. Auk þess hefur fléttast inn í þessa umr. viðhorf manna til byggðamála og byggðajafnvægis, og hefur myndarlegt átak og skipulagt í þessum efnum jafnan verið haft á orði þegar fjallað hefur verið um aukin verkefni í sveitum landsins. Þetta er sannarlega ekki að ófyrirsynju því að í þessu landi búa miklir möguleikar að því er þessa starfsemi varðar. Hér eru um 250 ár og um 800 stöðuvötn, stærri og smærri, sem vatnafiskur gengur í í misjöfnum mæli, og það er mat þeirra manna, sem þekkingu hafa á, að þessir landkostir séu með engum hætti fullnýttir. Það hefur líka fengist mikilvæg reynsla í því starfi sem lýtur að uppbyggingu og ræktun á sviði veiðimála. Má þar til sanns vegar færa að á milli áratuganna 1960–1970 og aftur 1970–1980 hefur fyrir áhrif þessarar starfsemi laxarækt aukist um 80%. Þetta skýrir það betur en nokkuð annað hvað hér eru mikilvæg verkefni fram undan og nauðsynlegt að taka þau fyrir með skipulögðum hætti. Mikilvægasta löggjöfin, sem leggur grundvöll að þessari starfsemi, er lax- og silungsveiðilöggjöfin sem þetta merka starf hefur byggst á á síðari árum. Ber þar helst að nefna starfsemi fiskræktar- og veiðifélaga, en nú eru þau hér í landi 146, sem sjá um fiskrækt og ráðstöfun veiði hvert á sínu svæði. Veiðifélög mörg hver hafa starfað vel að sínum málum og skilað góðu starfi. Þau hafa stofnað með sér öflugt landssamband, Landssamband veiðifélaga, sem vinnur að sameiginlegum málum félaganna. Þá eru enn fremur starfandi tugir stangveiðifélaga sem hafa á leigu ár og vötn til stangveiði og vinna ásamt veiðifélögunum að fiskrækt. Stangveiðifélögin hafa einnig með sér samband, Landssamband stangveiðifélaga, sem vinnur að sameiginlegum málum þeirra. Þá eru starfandi í landinu 12 fiskeldisstöðvar auk nokkurra hafbeitarstöðva. Þessi starfsemi hefur átt í fjárhagsörðugleikum, m. a. vegna skorts á lánsfé til uppbyggingar. Starfsemi fiskeldisstöðvanna er afar mikilvægur þáttur í fiskræktarmálum þar sem til þeirra verður að sækja seiði til fiskræktar og hafbeitar. Þáttur hins opinbera kemur einkum fram í starfi Veiðimálastofnunar. Þar hefur einkum verið unnið að uppbyggingu veiðimála með leiðbeiningum, athugun á ám og vötnum, rannsóknum á vatnafiskum, þ. e. laxi og silungi, og með eldi þeirra fiska í tilraunastöðinni í Kollafirði svo og með hafbeit. Þetta starf hefur leitt af sér margháttaðan fróðleik og athyglisverðar niðurstöður, enda þótt starfsemin hafi jafnan búið við þröngan kost. Í veiðimálum er þegar fyrir hendi mikil þekking og reynsla til að grundvalla á nýtt og víðtækt átak, m. a. með það að markmiði að auka fjölbreytni í atvinnu sveitafólks. Til þess að svo verði þarf með auknum leiðbeiningum að koma þeirri þekkingu, sem nú er fyrir hendi, til þeirra sem hafa ekki enn nýtt þá möguleika sem kunna að vera víða um land, jafnframt því sem nýrrar þekkingar er aflað með auknum rannsóknum og tilraunum. Enn fremur sé þess gætt að öll þessi mikilvæga starfsemi í fiskræktarmálum njóti nauðsynlegs framlags til uppbyggingar og rekstrar. Hér er fjallað um mikilvægt mál og reynir nú á hvort á vettvangi hinnar almennu umr. fylgir hugur máli um gagnsemi þess að byggja upp öflugt og víðtækt starf til eflingar fiskræktarmálum í landinu. Mér þykir að lokum vert að geta þess, að hér á Alþingi hafa verið lagðar fram fleiri þáltill. sem fjalla um svipað efni og það sem ég hef nú lýst. Þær ná þó hver um sig yfir afmarkaðra svið en þessi till. Á nefndarfundi í atvmn. var ákveðið að doka við eftir þessari till. svo að hægt væri að fjalla um þessi fiskræktarmál, sem hér hafa verið skýrð á Alþingi í vetur, í einu lagi og þá með það í huga að þau yrðu afgreidd öll í senn. Ég vil svo, herra forseti, gera það að tillögu minni, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég lít svo á, að þessi till. sé góðra gjalda verð, og vil þakka flm. fyrir að koma fram með hana. Við eigum mikið verk að vinna á þessu sviði og það er gott að minna á þetta málefni. Það er rétt, sem 1. flm. tók fram, að fleiri svona mál hafa verið á ferðinni hér í þinginu, og það er ekki óeðlilegt þar sem við eigum þarna stórkostlega möguleika ónotaða. Unnið hefur verið mikið brautryðjendastarf nú þegar í þessum málum. Ég vil nefna hið mikla starf sem unnið hefur verið á vegum Veiðimálastofnunar, og ég vil taka undir það, að nauðsynlegt er að efla það, m. a. með því að dreifa fiskifræðingum um landið og setja upp útibú, eins og nokkuð hefur verið byrjað á. Ég held að það séu a. m. k. tvö útibú komin frá Veiðimálastofnun. Ég legg áherslu á að það er eðlilegt að Veiðimálastofnun hafi með þessi mál að gera og hafi á þeim stjórn. Hvað viðkemur þriðja atriðinu í þessari þáltill., að komið verði á samræmingu í fjárveitingum til fiskræktarmála og Fiskræktarsjóður verði efldur svo að hann verði fær um að styrkja framkvæmdir við fiskrækt og fiskeldi í stórauknum mæli, þá vil ég taka undir það sérstaklega. Fiskræktarsjóður er bráðnauðsynleg stofnun, en því miður er hann ákaflega fjárvana. Er mjög brýnt að bæta úr því. Það er hins vegar ekkert einfalt mál hvað beri að gera, því að þarfirnar eru víða og margir um það fjármagn sem laust er. Ég á sæti í nefnd sem er að endurskoða laxveiðilögin. Við erum búnir að vinna þar töluvert starf, en eigum þó mikið óunnið. Og eitt af því, sem við höfum fjallað um og eigum þó eftir að fjalla meira um, er Fiskræktarsjóður. Við erum allir sammála, sem sitjum í þessari nefnd, um nauðsyn þess að skapa honum viðunandi tekjur. En það er flísin sem við rís, á hvern hátt það er gert. Sumar þjóðir hafa farið á þá braut að láta vatnsaflsvirkjanir leggja fé til fiskræktarmála. Mér fyndist vel geta komið til mála að skattleggja orkuöflunarfyrirtækin til fiskræktar, eins og t. d. Svíar gera. Ég vil ekki orðlengja þetta meira, heldur einungis lýsa stuðningi mínum við þessa till. og þakka flm. fyrir að minna á þetta málefni.



Herra forseti. Í byrjun þessa þings var lögð fram till. til þál. um aukningu orkufreks iðnaðar sem var 8. mál þingsins. Voru flm. allir þm. Alþfl. Einnig var lögð fram þáltill. 19 sjálfstæðismanna um stefnumótun í stóriðjumálum sem var 31. mál þingsins. Till. þessar voru mjög áþekkar að efni til. Allshn. hefur fjallað um báðar þessar till. og fengið umsagnir Náttúruverndarráðs, Félags ísl. iðnrekenda og iðnrn. Einnig fékk hún til fundar við sig Pál Flygenring og Finnboga Jónsson frá iðnrn. Allshn. hefur því haft báðar þær till., sem ég hér nefndi, til meðferðar síðan snemma í vetur. Meiri hl. allshn. hefur í samráði við flm. beggja till. komist að samkomulagi um nýja till. Kemur þessi till. í stað þeirra tveggja sem ég nefndi og verið hafa til meðferðar í allshn. Það er því álit meiri hl., að ekki sé nauðsynlegt að þessi nýja till., sem meiri hl. hefur lagt fram og er á þskj. 572, gangi aftur til nefndar. Till. er að öllu leyti efnislega samhljóða þeim tveim till. sem allshn. hefur ítarlega rætt um og lengi haft til meðferðar, og er því ekki þörf á því að vísa till. á nýjan leik til nefndar. Eftir umfjöllun í allshn. leggur því meiri hl. nefndarinnar, sem í eru auk mín hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, Halldór Blöndal og Steinþór Gestsson, fram nýja till. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að kjósa nefnd sjö þingmanna til að fjalla um aukningu á orkufrekum iðnaði næstu ár til að nýta í ríkari mæli en nú er gert hinar miklu óbeisluðu orkulindir vatnsfalla og jarðhita, bæta lífskjör og auka trausta atvinnu, framleiðslu og útflutning þjóðarinnar. Skal nefndin kosin hlutfallskosningu á Alþingi að loknum hverjum alþingiskosningum. Nefndin kýs sér formann og skiptir að öðru leyti með sér verkum. Verkefni nefndarinnar eru: 1. Að kanna hagkvæmni framleiðslugreina, sem til álita koma á sviði orkufreks iðnaðar, með tilliti til orkuverðs, flutningskostnaðar, fjölda atvinnutækifæra og markaðsmöguleika. 2. Að kanna hugsanlega möguleika á samvinnu við erlenda aðila, m. a. á sviði tækni og markaðsmála. 3. Að gera tillögur um stóriðjuframkvæmdir sem hagkvæmt þykir að stofna til. Skal þar kveða á um eignaraðild fyrirtækja, fjármögnun, orkuöflun og orkuverð, önnur rekstrarskilyrði, - gerð, stærð og staðsetningu iðjuvera. Nefndin skal hafa náið samstarf við yfirvöld orkumála og umhverfisverndar. Heimilt er nefndinni að leita samstarfs við hvern þann aðila sem hefur sérþekkingu á málum er varða störf hennar. Opinberum aðilum er skylt að veita nefndinni hverjar þær upplýsingar sem hún óskar. Nefndin skal skila Alþingi og ríkisstj. skýrslum um störf sín eftir því sem þeim miðar áfram. Kostnaður af störfum nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Þannig hljóðar till. Meiri hl. allshn. leggur til að þessi till. verði samþ. Og ég vil ítreka að meiri hl. telur ekki ástæðu til að þessi till., eins og hún er hér lögð fram, fari aftur til nefndar, enda hefur afstaða verið tekin til hennar eins og hún liggur hér fyrir. Nm. fengu þessa till. í hendur 10. mars s. l. Hún kemur í stað tveggja till. um orkufrekan iðnað, sem ég nefndi áðan, og var hún síðan afgreidd úr nefnd 31. mars. Kom þar fram að minni hl. allshn. mundi skila séráliti um málið. Verður því að líta á það sem fullnaðarafgreiðslu þessa máls af hálfu nefndarinnar.



Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. 1. flm. stendur allshn. Sþ. ekki öll að flutningi þessa máls. Ég vil leyfa mér að óska eftir því, að till. fái þinglega meðferð og verði vísað til nefndar. Ég mun gangast fyrir því, að töf þurfi ekki að verða á afgreiðslu málsins þrátt fyrir það, enda þarf nú tvær umr. um þetta mál hvort sem er. Þessi till. kom fram með nokkuð óvenjulegum hætti, þetta er sem sagt samansoðin till. upp úr tveimur hjá allshn. og þetta er sjálfstæð till. þó hún eigi þessa foreldra. Ég hafði samráð við skrifstofustjóra Alþingis og ég kaus eftir hans leiðbeiningum að fara þá leið að óska eftir að málið færi til nefndar og farið væri með hana eins og venjulega till., fremur en að fara að flytja við hana brtt. við þessa umr., sem einnig hefði getað komið til greina. Ég geri ráð fyrir að meiri hl. allshn. þurfi ekki að vefja þetta lengi með sér, og það þurfum við ekki að gera heldur í minni hl., en það er þinglegra að láta till. fara til nefndar á milli umr. og þess vegna förum við þessa leið. Ég mun á þessu stigi ekki ræða till. efnislega, heldur ætla ég að gera það við seinni umr. málsins.



Herra forseti. Mér kemur nokkuð á óvart sú ræða, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. flutti hér, og sú till., sem hann bar hér upp um málsmeðferð. Ég mun þess vegna hér og nú eingöngu takmarka mig við meðferð málsins, en ekki fjalla efnislega um till., vegna þess að ég reikna með að það gefist færi á því síðar. Hv. 10. landsk. þm. hefur gert grein fyrir því í sinni frumræðu hvernig þessi till. er til komin, en hún á rætur að rekja til þess, að á öndverðu þessu þingi voru fluttar tvær till. um stóriðjumál, till. frá þm. Alþfl. og till. frá þm. Sjálfstfl. Þessum till. var báðum vísað til allshn. Sþ. og fengu þær þar mjög ítarlega meðferð. Ég er hér með fundagerðabók þessarar hv. nefndar og sé þar að málið hefur verið tekið æðioft fyrir og rætt æðioft í nefndinni. Fyrst er till. Alþfl. tekin fyrir 11. nóv. 1980, á öðrum fundi nefndarinnar, og þá óskað umsagna ýmissa aðila. Næst er þessi till. Alþfl. aftur tekin fyrir á þriðja fundi, 18. nóv., en þá mættu ráðuneytisstjóri iðnrn. og fulltrúi í iðnrn. til viðræðu við nefndina um þetta mál, og þá var jafnframt lögð fram umsögn iðnrn. Á sjötta fundi allshn., 3. febr. 1981, var málið enn tekið fyrir og þá lá fyrir að allar umbeðnar umsagnir voru fram komnar. Á sjöunda fundi nefndarinnar, 10. febr. er tekin fyrir till. þm. Sjálfstfl. og þar samþykkt að sameina umr. um þessar tvær till. Á níunda fundi allshn., 10. mars 1981, eru síðan þessar till. ræddar báðar og þá leggur formaður nefndarinnar fram brtt. sem hafði verið rædd af okkur sem skipum meiri hl. Var þá málinu frestað. Viku seinna átti að taka málið fyrir, en þá var því frestað samkvæmt beiðni formanns þingfl. Framsfl. sem óskaði eftir að málið yrði ekki tekið fyrir þá. Það var svo tekið fyrir til endanlegrar ákvörðunar 31. mars, á 11. fundi allshn., og þá bókað svohljóðandi í fundagerðabók, með leyfiforseta: „8. mál og 31. mál, þáltill. um aukningu orkufreks iðnaðar og stefnumótun í stóriðjumálum. Lögð fram að nýju brtt. formanns n. frá 10. mars s. l. Meiri hl. n., Jóhanna Sigurðardóttir, Halldór Blöndal, Birgir Ísl. Gunnarsson og Steinþór Gestsson, mun flytja þá till. og komi hún í stað hinna till. tveggja. Minni hl. n., Páll Pétursson, Guðmundur G. Þórarinsson og Guðrún Helgadóttir, mun flytja till. um að vísa málinu til ríkisstj. Málið er þar með afgreitt úr nefndinni.“ Þetta er bókað á þennan hátt í fundagerðabók allshn. Sþ. Till. var síðan lögð fram, en hefur ekki komið á dagskrá þó að liðinn sé rúmur mánuður síðan till. var lögð fram. Að vísu hafa páskar komið hér inn í. Nú er till. sett þannig á dagskrá að það er gert ráð fyrir að fram fari um hana tvær umr. Það kom mér einnig nokkuð á óvart vegna þess að það var ekki gert ráð fyrir því, þegar upphaflegu till. voru á dagskrá hér, mjög svipaðs efnis, fyrr í vetur, að um þær þyrfti tvær umr. En það er að sjálfsögðu hæstv. forseta að úrskurða það og hann hefur tjáð mér að það sé vegna þess að þessi till. hafi kostnað í för með sér og þess vegna sé eðlilegt að um hana fari fram tvær umr. En að sjálfsögðu hefði það sama átt að gilda um hinar till. tvær sem voru efnislega alveg samhljóða. Ég vil láta þá einlægu ósk í ljós, að þessi sérkennilega málsmeðferð af hálfu stjórnarsinna sé ekki til þess að tefja þetta mál eða drepa því á dreif. Sannleikurinn er sá, að það er full alvara á bak við það hjá okkur stjórnarandstæðingum, a. m. k. okkur í Sjálfstfl. og ég reikna með af viðtölum við Alþfl.- menn að sama sé hjá þeim, - það er full alvara hjá okkur að láta reyna á þessa till. hér á hv. þingi, láta reyna á hvort hæstv. ríkisstj. og hv. þm. stjórnarliðsins vilja taka upp samvinnu við stjórnarandstöðuna um þennan mikilvæga málaflokk, í þessu formi sem hér er lagt til eða þá í einhverju öðru formi sem þá hefur ekki enn komið fram. Og ég skil orð hv. 1. þm. Norðurl. v., sem hann mælti hér áðan, þannig, að hann telji að ekki þurfi að verða töf á því hjá nefndinni að afgreiða málið. Ég segi þetta vegna þess að hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram langan lista yfir mál sem hún óskar eftir samvinnu við stjórnarandstöðuna um að afgreidd verði hér frá Alþingi áður en því lýkur eftir rúmlega tvær og hálfa viku. En hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðar verða þá að sjálfsögðu að taka tillit til óska stjórnarandstöðu um það, hvaða mál hún vilji fá fram á þessu þingi. Ella er hætt við að um þingslit og um afgreiðslu mála hér verði það stríð, að þingslit geti ekki farið fram á þeim tíma sem stefnt er að, eða þá að hæstv. ríkisstj. nái ekki þeim málum fram sem hún stefnir að. Þetta vil ég segja af fullri alvöru því mér finnst margt benda til þess, að hér séu hafðir uppi tilburðir til að tefja afgreiðslu þessa máls. Ég hef takmarkað ræðu mína hér eingöngu við málsmeðferð. Eins og ég hef rakið hefur þetta mál fengið mjög ítarlega meðferð í nefnd nú þegar og það er ekki fordæmalaust að svona sé að farið þegar um er að ræða skyldar þáltill., að þeim sé steypt saman í eina till. og að þingheimur sé sammála um að þær séu afgreiddar án þess að fara aftur til nefndar. Það hef ég kannað og m. a. sérstaklega hjá skrifstofustjóra þingsins. Þessar báðar till. voru ræddar á sex fundum nefndarinnar mjög ítarlega. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til þess, að þær fari aftur til nefndar, og mun greiða atkvæði gegn því. Ég skil hins vegar orð hv. 1. þm. Norðurl. v. á þann veg, að þetta sé meira spurning í hans huga um vinnubrögð á þessu stigi frekar en að tefja málið. Ég vonast til þess, að skilningur minn á því sé réttur.



Herra forseti. Það er óþarfi fyrir þm. að hrökkva við þó að ég óski eftir að till. fái þinglega meðferð. Till. á að fá samkvæmt úrskurði forseta tvær umr. vegna þess að hún felur í sér útgjöld. Og ég lít svo á, að það sé hárréttur úrskurður hjá hæstv. forseta, eins og hans var von og vísa. Eins og ég sagði áðan er það alls ekki meining mín að tefja þessar till. á nokkurn hátt. Ég mun ekki óska eftir að sérfræðingar verði kallaðir á fund nefndarinnar ellegar að umsagna verði leitað um till., vegna þess að það starf hefur allt nú þegar verið unnið. Við höfum umsagnir og vitnisburði fróðra manna í huga og þess vegna þarf meðferðin í nefndinni ekki mín vegna að taka langan tíma. Það er alveg óþarfi af hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni að gera því skóna að til þess gæti komið eða að það sé ætlun okkar að stöðva afgreiðslu þessarar till. Þó að við ætlum ekki að samþykkja hana kemur hún að sjálfsögðu til afgreiðslu. Og ég ætla nú að biðja hann þess lengstra orða að fara ekki að velta því fyrir sér, að hér geti ekki tekist góð samvinna með stjórn og stjórnarandstöðu um skipuleg og skikkanleg þinglok í vor.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv, þm. Helga Seljan, Eiði Guðnasyni og Guðmundi Bjarnasyni leyft mér að flytja á þskj. 640 till. til þál. um eflingu almannavarna. Það má segja að hugmyndin um að flytja þessa till. hafi fæðst þegar fjvn.- menn í boði Almannavarna ríkisins skoðuðu tækjakost og birgðir Almannavarna og kynntust því þá, hve erfitt það getur verið að halda vakandi skilningi þjóðarinnar á nauðsyn þess, að Almannavarnir séu ætíð virkar og í viðbragðsstöðu. Þessi till. er á þá leið, að Alþingi feli ríkisstj. að gera áætlun um eflingu almannavarna í landinu, og eru talin upp sjö atriði: 1) Almannavarnir ríkisins verði efldar og þeim tryggður nægur mannafli til að annast aðalverkefni í almannavörnum, en það eru upplýsingastarfsemi, skipulagsmál, áhættumat svokallað, fræðslu- og þjálfunarmál og birgðahald. 2) Þjálfaðir verði umsjónarmenn almannavarna í hverju umdæmi landsins er verði fulltrúar Almannavarna ríkisins í viðkomandi umdæmum. - Hér er verið að fjalla um að styrkja tengslin á milli Almannavarna ríkisins og almannavarnanefndanna í hverju umdæmi og hverju sveitarfélagi og hafa í viðbragðsstöðu þær nefndir þannig að þær geti hafið störf strax og nauðsyn ber til. 3) Komið verði á fót birgðastöðvum almannavarna í hverju umdæmi landsins fyrir neyðarbirgðir á sviði slysahjálpar, vistunar heimilislausra, fjarskipta og neyðarlýsingar. 4) Lokið verði við uppsetningu á viðvörunar- og fjarskiptakerfi Almannavarna ríkisins. Nú er unnið að því að radíóvæða Snæfellsnes, Norðurland og Suðurland allt til Hafnar í Hornafirði, en ljúka þarf því að gera þetta kerfi, þetta öryggiskerfi almannavarna, að kerfi sem nær til allra landsmanna sem allra fyrst. 5) Með aðstoð ríkisfjölmiðlanna verði skipulögð almenningsfræðsla um varnir gegn náttúruhamförum og annarri vá. Það er nú til sérstakur samningur við Ríkisútvarpið um hvernig skuli fara með þegar vá ber að höndum, en minna er hins vegar hugsað um að undirbúa fólk þess á milli. Þarna er um það að ræða, að með skipulögðum hætti verði unnið að slíkri almenningsfræðslu með tilstuðlan Ríkisútvarpsins. 6) Starfs- og hjálparlið Almannavarna verði þjálfað á kerfisbundinn hátt samkvæmt nánari áætlun þar að lútandi. - Hér er átt fyrst og fremst við þá sem beinlínis lúta stjórn Almannavarna, en enn fremur kemur til greina að þessi þjálfun nái til björgunarsveitanna sem vinna við hliðina á og undir stjórn Almannavarna í vissum tilvikum. Í sjöunda og síðasta lagi, sem upp er talið, verði lögin endurskoðuð og þó einkum og sér í lagi þau ákvæði sem fjalla um verkefna- og kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna almannavarna. Núgildandi lagaákvæði um skiptingu kostnaðar vegna almannavarna valda miklum vanda í framkvæmd og hamla gegn æskilegri þróun. Núverandi fyrirkomulag gerir ráð fyrir að ríkissjóður beri allan kostnað vegna almannavarna í héruðum, en geti krafið sveitarsjóð um helming kostnaðar og þriðjung í undantekningartilvikum. Hins vegar hafa almannavarnanefndirnar framkvæmdina með höndum, en skortir tíðum fjármagn. Nauðsynlegt er að endurskoða lögin um verkefna- og kostnaðarskiptinguna í þessum efnum og stefna að því, að sveitarfélög kosti sinn hluta að fullu og ríkissjóður greiði sömuleiðis sinn skerf þannig að skiptingin verði skýrari. Þess skal getið, að í lok grg. þáltill. er villa. Þar stendur í þriðju linu neðan frá: „um hlutverkaskipti“, en á auðvitað að vera „verkefna- og kostnaðarskiptingu“. Það er út af fyrir sig óþarfi að fara mörgum orðum um þessa till. sem flutt er af þm. úr öllum stjórnmálaflokkum. Flm. hafa haft samráð við Almannavarnir ríkisins og þá einkum Guðjón Petersen forstjóra Almannavarna. Það er ljóst að almannavarnir verða aldrei skipulagðar í eitt skipti fyrir öll. Þess vegna er að áliti flm. nauðsynlegt að gera úttekt og áætlanir og setja Almannavörnum ríkisins skýr markmið. Hér er um nokkurs konar tryggingu að ræða fyrir þjóðina. Það er að vísu oft erfitt að skapa skilning á nauðsyn slíkrar tryggingar þegar atburðir, sem að höndum getur borið, virðast vera órafjarri. En yfirleitt er það þannig, að þegar eitthvað gerist sem reynir verulega á þolrifin í landsmönnum, t. d. náttúruhamfarir, þá er oftast skammast yfir því, að ekki skuli hafa verið gerðar betri og meiri fyrirbyggjandi ráðstafanir. Í þessari þáltill. er ekki fjallað um björgunarsveitirnar sem slíkar, t. d. björgunarsveitir Slysavarnafélagsins, hjálparsveitir skáta, flugbjörgunarsveitir og slíka aðila. Þetta eru sveitir sem hafa lagt fram gífurlegt starf og spara ríkinu gífurlega fjármuni með framlagi sjálfboðaliða sem starfa í þessum sveitum. Það kemur að sjálfsögðu til greina að þjálfun þeirra verði meira á vegum Almannavarna en hingað til, en auðvitað verður þá að leita samkomulags við forustumenn þessara hjálparsveita. Enn fremur er hugsanlegt að teknar verði inn í viðlagatryggingu með einhverjum hætti greiðslur til slíkra sveita og þá einkum og sér í lagi til þjálfunar og þess sem þessar sveitir eiga sameiginlegt. En það er eðlilegt að nokkur samkeppni ríki á milli sveitanna og þess vegna er erfitt að koma við meiri sameiginlegri þjónustu á þeirra vegum. Hitt er svo annað mál, að þegar slys ber að höndum og nota þarf aðstoð þessara sveita vinna þær yfirleitt saman eins og ein vél og þá er treyst á að Almannavarnir ríkisins samhæfi störf sveitanna sem allra best. Að öðru leyti, herra forseti, vil ég vísa til grg. Þar kemur fram hver séu helstu störf Almannavarna ríkisins, hve margar almannavarnanefndir eru starfandi í landinu og ýmsar fleiri upplýsingar sem óþarfi er að tíunda hér frekar. Ég vænti þess, að hv. þm. sýni þessu máli stuðning og skilning og að loknum fyrri hl. umr. verði málinu vísað til allshn. til skoðunar. Kæmi þá vissulega til greina að hún kallaði á sinn fund fulltrúa Almannavarna ríkisins til þess að ræða málefni þeirra.



Herra forseti. Hér er hreyft mjög þarflegu máli. Ég vil ræða þessa till. nokkuð sem sveitarstjórnarmaður og vil lýsa mjög miklum stuðningi mínum við það meginefni sem fram kemur hjá tillögumönnum. Við sveitarstjórnarmenn höfum kannske verið fulllítið á verði um þessi mál á liðnum árum. Við, sem erum búnir að vera lengst í þessum störfum, þekkjum sögu Almannavarna allt frá því að þær voru kynntar okkur í byrjun, þá aðallega í formi stríðsvarna, en minni áhersla lögð á náttúruhamfaravarnir og alls konar slys sem orðið gætu hér á landi án þess að þar kæmi til erlend íhlutun. Ég held að almenningur hafi lagt rangan skilning á orðið almannavarnir í byrjun og tengt það eingöngu stríðsótta, en sem betur fer hefur sá skilningur eða skoðun fólks verulega breyst á seinni árum. Mér líst vel á hugmyndina um að Viðlagatrygging gerist kostnaðaraðili að þjálfun almannavarnasveita. Það er geysilega mikið lagt í þjálfun hvers kyns björgunarsveita og mikill kostnaður því samfara. Sveitarfélög hafa almennt ekki lagt mjög mikið fé til almannavarna enn sem komið er, en náttúruhamfarir undanfarinna ára hafa sýnt okkur fram á að þarna er svið sem við bæði hér á hv. Alþingi og í sveitarstjórnum verðum að taka til alvarlegrar íhugunar. Veðrið 17. febr. s. l. sannfærði okkur sannarlega um að þrátt fyrir það að við höfum talið að við byggjum ekki hér í fárviðrabelti, þá geta orðið hér slík veður að með eindæmum þykir. Ég stóð hér upp til að lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. og vonast til að hún fái hraða meðferð. Hér er hreyft miklu og þörfu máli. Að vísu þarf það góðrar skoðunar við, en ég lýsi fullum stuðningi mínum við þessa þáltill.