Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta hefur verið til athugunar hjá fjhn. d. Meiri hl. n. hefur skilað áliti á þskj. 604. Er þar lagt til, að frv. verði samþ. með einni breytingu. Þessi brtt. n. er við 7. gr. frv., en sú grein er um hlutverk bankans. Eru þar talin upp í 10 tölul. þau verkefni, sem bankanum er ætlað að sinna, og meiri hl. fjhn. leggur til, að einum tölul. verði bætt við, svo hljóðandi: „Að greiða fyrir atvinnuframkvæmdum á þeim stöðum, er skortir framleiðslutæki, en hafa skilyrði til framleiðslu.“ Eins og segir í nál. meiri hl., þá voru nm. ósammála um afgreiðslu málsins. Hv. 2. þm. Reykv. lýsti því yfir, að hann væri á móti málinu og mundi skila sérstöku áliti, en nál. hans hefur enn ekki verið útbýtt hér í d. Annar nm., hv. 8. landsk. þm. (StJSt), hefur skilað minnihlutaáliti á þskj. 615, og flytur hann þar tvær brtt. við frv. Þessar till. frá hv. 8. landsk. þm. voru ekki til athugunar í fjhn., vegna þess að hann var ekki mættur á fundi hjá n., þegar frv. var afgreitt. Ég átti hins vegar tal við hann, eftir að n. hafði afgreitt frv., til að vita um afstöðu hans til málsins, og lét hann þess þá getið, að hann mundi skila séráliti. Nú höfum við, sem stöndum að meirihlutaálitinu á þskj. 604, athugað þessar brtt. frá hv. 8. landsk., og getum við fallizt á fyrri brtt. hans við 3. gr., en sú till. er um það að fella niður úr greininni það ákvæði, að bankinn skuli fá hlutabréf í Áburðarverksmiðjunni h/f. Þegar frv. var upphaflega lagt fyrir í hv. Ed., var gert ráð fyrir, að Framkvæmdabankinn fengi einnig hlutabréf ríkisins í Eimskipafélagi Íslands og raftækjaverksmiðjunni, en það var fellt úr frv. í Ed. Við litum svo á, að það muni skipta mjög litlu máli, hvort hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni verða áfram í eign ríkissjóðs eða afhent Framkvæmdabankanum, sem er ríkiseign, og því getum við vel fallizt á þessa brtt. Hins vegar gegnir öðru máli um aðra brtt. frá minni hl. fjhn. á þskj. 615, sem er um það að fella niður 8. gr. frv. Meiri hl. fjhn. getur ekki á hana fallizt og leggur til, að sú brtt. verði felld. Ég sé ekki ástæðu til, nema tilefni gefist, að fara fleiri orðum um þetta mál.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls sagði ég nokkur orð, sem eru í samræmi við það sérnál., sem ég hef nú gefið út á þskj. 615. Fyrir þær sakir get ég verið mjög fáorður við þessa umr. málsins, en vísa einnig til þeirra fáu orða, sem standa í sjálfu nál., svo og ræðu minnar við 1. umr. málsins. Þar að auki hefur hv. frsm. meiri hl. n. lýst yfir því fyrir hönd meiri hl., að hann geti fallizt á fyrri brtt. mína, sem er á þskj. 615, og sé ég því ekki ástæðu til þess að ræða það atriði frekar. Um síðari brtt., varðandi niðurfellingu 8. gr., vil ég segja það eitt til viðbótar því, sem ég hef áður um það sagt, að ég hefði frekast kosið það, að ekki hefði verið slegið föstu, eins og gert er í þessari grein, skiptingu jafnvirðissjóðsins, og teldi, að það þyrfti að athuga það mál nánar. Fyrir þær sakir legg ég til, að 8. gr. falli niður. Þó að ég sem sagt hefði talið það langæskilegast, að frv. um Framkvæmdabanka Íslands, ef fram hefði komið, hefði verið einn þáttur í allsherjar bankamálalöggjöf, sem væntanlega kemur þegar mþn. hefur lokið störfum sínum, þá sé ég samt ekki ástæðu til þess að leggjast gegn þessu frv., og þá enn þá síður þegar liggur fyrir yfirlýsing meiri hl. allshn. um, að hún geti mælt með fyrri brtt. minni. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta mál frekar, að minnsta kosti ekki að sinni.



Herra forseti. Ég hef ekki enn þá getað skilað nál. um þetta mál, meðfram vegna þess að ég hef verið að doka við eftir hugsanlegum umsögnum um málið. Það hefur verið hafður sá háttur á þessu máli í þinginu, sem ekki getur talizt beint þinglegur, að afgreiðslu þess hefur verið hraðað alveg undarlega mikið. Þegar hv. fjhn. Ed. hafði þetta mál til meðferðar, var þar ákveðið að óska eftir umsögn allra þriggja aðalbankanna hér. Hins vegar var gefinn það skammur tími til þess að veita þessar umsagnir, - það var gert að skilyrði, að þær yrðu útbúnar um eina helgi, - að bankastjórar þessara þriggja ríkisbanka álitu það beinlínis móðgandi, hvers konar afgreiðslu fjhn., eða meiri hl. hennar, hafði á þessu. Tveir bankarnir svöruðu þess vegna því, að þeir gætu ekki sent umsögn á svona skömmum tíma og álitu það bókstaflega ekki rétt, en sökum þess að Landsbankinn hafði látið ríkisstj. í té umsögn um málið áður, þegar það lá fyrir bankamálanefnd og hún hafði leitað álits, þá sendu þeir afrit af umsögnunum til ríkisstj. til fjhn. Ed. Meiri hl. fjhn. Ed. birti ekki þessa umsögn Landsbankans. Ég býst við, að það sé í fyrsta skipti í þingsögunni, sem það hefur komið fyrir um bankamál, að leitað hafi verið umsagnar hjá seðlabanka landsins, aðalþjóðbankanum, og þegar slík umsögn með svona skömmum fyrirvara síðan fæst, þá birtir meiri hl. fjhn. ekki einu sinni álitið, og voru jafnvel vissar vöflur á um tíma, að nm. fengju álitið til athugunar. Það varð því úr, að minni hl. fjhn. Ed. birti þetta álit Landsbankans með sínu minnihlutanál. sem fylgiskjal. Þegar þetta mál kom til fjhn. í þessari hv. d., þá lagði ég til, að þetta mál yrði sent þeim bönkum til umsagnar, sem ekki hafði verið gefinn nægilegur kostur á að athuga málið og gefa sína umsögn um það, en það var fellt af stjórnarmeirihl. í n., og málið fékkst ekki sent frá n. í heild til ríkisbankanna. Nú sé ég, að það er lagt ákaflega mikið kapp á að flýta þessu máli, og ég veit þess vegna ekki, hvort mér vinnst sem minni hl. n. tími til þess að fá nokkrar umsagnir um þetta mál, því að þeir menn, sem af ríkisvaldsins hálfu hafa verið taldir sérstaklega færir til þess að stjórna bankastofnunum Íslands, vilja auðvitað gefa sér tíma til þess að athuga vel, hvað meiningin sé með svona frv. eins og því, sem hérna liggur fyrir. Ég mun þess vegna ljúka mínu nál. í dag, hvort sem ég get birt með því umsagnir eða ekki, og vildi aðeins láta þetta strax koma fram hér viðvíkjandi meðferð málsins. Þá er annað atriði, sem þegar sannar, hve óhæg sú meðferð er, sem þetta frv. hefur sætt í Alþingi. Það er afstaða sú, sem áður var tekin og nú er breytt viðvíkjandi 3. gr., 2. lið, um hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni. Eins og ég upplýsti við 1. umr. þessa máls, þá var form. bankamálanefndar, dr. Benjamín Eiríksson, kallaður fyrir n. til þess að yfirheyra hann um hans skoðanir á þessu frv. og hver meiningin væri með hinum einstöku greinum þess. Aðspurður svaraði dr. Benjamín Eiríksson, að meining hans með því, að Framkvæmdabankinn fengi hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, að upphæð 6 millj. kr., til ráðstöfunar, væri, að þau yrðu seld. M.ö.o., dr. Benjamín Eiríksson sem form. bankamálanefndar og, eins og ég hef haldið hér fram ómótmælt, tilvonandi bankastjóri þessa Framkvæmdabanka og sá, sem af hálfu Alþjóðabankans hefur verið eins konar trúnaðarmaður hans, svo að ekki séu viðhöfð nein verri orð, hér á Íslandi, - hann útbýr þetta frv., sem ríkisstj. sjálf lýsir yfir að sé útbúið í samræmi við vilja Alþjóðabankans og þess útlenda manns, sem hann sendi hingað líka, - hann útbýr þetta frv. með það fyrir augum, að hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni séu seld. Og í Ed., þegar till. koma þar fram um, að þessi 2. liður sé felldur burt, þá eru þær till. felldar. Þegar rætt er um þetta atriði í fjhn. þessarar hv. d., þá er enn enginn bilbugur á stjórnarmeirihl. Hins vegar er þetta mál þegar orðið að hneyksli hjá þjóðinni. Það er orðið svo greinilegt, hvernig meiningin er af ríkisstj. og flokkum hennar að taka áburðarverksmiðjuna með lögum og ólögum úr eign ríkisins og í eign nokkurra einstakra aðila á Íslandi. Ég sýndi hér fram á við 1. umr. þessa máls, hvernig samsærið um að ná áburðarverksmiðjunni í greipar einstakra aðila úr eign ríkisins hefði verið skipulagt frá upphafi, frá því að brtt. kom fram við síðari umr. í Ed., brtt., sem nú er 13. gr. laganna um áburðarverksmiðjuna, og hvernig þetta, sem dr. Benjamín Eiríksson upplýsti fyrir fjhn. Ed., átt3 að vera kóróna á verkið. Ég skil, hvað því veldur, að nú er því lýst yfir af meiri hl., að ríkisstj. muni ganga inn á að fella það burt, að Framkvæmdabankinn fái hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni sem stofnfé. Ég sé, að stjórnarflokkunum finnst þeir sjálfir hafa gengið fullfrekt til verks og það sé ekki varlegt fyrir kosningar að láta það verða ljóst, hvernig ná eigi áburðarverksmiðjunni úr eign ríkisins og undir vald nokkurra einstakra manna, þess vegna sé nú gengið inn á það núna að fella þetta út, a.m.k. fyrir kosningar, hvað sem kunni svo að verða gert að kosningum loknum. Mér þykir út af fyrir sig vænt um þetta undanhald. Það sýnir, að þrátt fyrir alla þá óskammfellni, sem búið er að beita í sambandi við áburðarverksmiðjumálið, þá hafa stjórnarflokkarnir enn þá ofur lítinn beyg af kjósendum. Hins vegar þekki ég allt of vel af reynslunni, hvað sá beygur minnkar, þegar kosningar eru liðnar hjá. Ég gæti trúað, að hugrekkið yrði allmiklu meira eftir næstu kosningar, en það verður auðvitað kjósendanna að reyna að sjá um að vera á verði í því efni. - Og þá skal ég víkja nokkru nánar að frv. og minni afstöðu til þess. Mín afstaða er í fyrsta lagi sú, að ég álit þennan banka vera óþarfan. Ég álít, að það sé heppilegra, að við vinnum að þeim framkvæmdum, sem hér í 7. gr. er talið upp að þessi banki eigi að hafa með höndum og ekki eru neinar nýjar framkvæmdir raunverulega, með þeim bönkum, sem við nú höfum fyrir í þjóðfélaginu. Það eru engin ný verkefni, sem ekki einhver af núverandi ríkisbönkum á að hafa, sem þessum banka eru lögð á herðar. En það er einn höfuð munur á þessum banka og öllum hinum. Þetta er fyrsti bankinn á Íslandi, frá því að Íslandsbanka sáluga leið, sem skapaður er fyrir kröfu og áhrif útlendra banka og ætlaður er til þess sérstaklega að verða eins konar tæki fyrir útlent auðmagn í landinu. Þegar Íslandsbanki forðum daga var stofnaður, þá var hann, eins og alþjóð veit, að miklu leyti með dönsku auðmagni, og að nokkru leyti var hann eign dansks banka, og Íslandsbanki var á þeim tíma ætíð talinn svo að segja hinn danski banki á Íslandi, á fyrsta áratug aldarinnar, og talinn í stjórnmálunum alveg sérstaklega styðja þá aðila, sem helzt voru hægfara í okkar sjálfstæðismálum, og eins konar bakhjarl þeirra, sem skemmst vildu ganga í sjálfstæðisbaráttunni við Dani. Ég sé, að með þessum banka, Framkvæmdabanka Íslands, er nú stofnað til banka hér á Íslandi, sem á að verða beinlínis fulltrúi fyrir amerískt auðvald á Íslandi. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki heldur dregið neina dul á þetta. Hún skýrir frá því í sinni grg., að þessi banki sé til orðinn fyrir óskir Alþjóðabankans, til þess að hann hafi betri aðstöðu til þess að sjá um, að þeim skilyrðum, sem hann setur fyrir sínum lánum, sé framfylgt. M.ö.o., það er strax viðurkennt í grg. þessa frv. af hálfu hæstv. ríkisstj., að þetta sé í fyrsta lagi eins konar eftirlitsbanki Alþjóðabankans og þar með amerísks auðmagns með framkvæmdum á Íslandi. Í öðru lagi er auðséð af þessu frv. og sérstaklega 7. gr. þess og þeirri sérstöku heimild, sem bankinn fær með 7. liðnum í þeirri grein, að mega taka lán erlendis án þess að þurfa að heyra undir ákvæðin í lögunum viðvíkjandi Bretton Woods samþykktinni, án þess að þurfa að spyrja ríkisstj. nokkuð um leyfi, að þessum banka er ætlað að taka sérstök lán utanlands, og þá er gefið, að það yrði fyrst og fremst í Bandaríkjunum, hjá Alþjóðabankanum eða hjá þeim amerískum bönkum, sem hann hefur sérstakt samband við, og veita þeim lánum út í íslenzkt atvinnulíf með því móti, sem bankastjóranum þykir rétt. Og það er tekinn upp alveg nýr háttur, sem ekki hefur þekkzt áður í íslenzkri bankastarfsemi, hvernig veita skuli þetta fjármagn út í íslenzkt atvinnulíf. Það er tekinn upp sá háttur í fyrsta lagi samkv. 7. gr., 2. lið, að kaupa skuldabréf í fyrirtækjum, sem bankastjórn álítur sérstaklega arðbær, og í samræmi við 3. lið að kaupa ný hlutabréf í fyrirtækjum, sem séu arðvænleg að dómi bankastjórnarinnar. Hingað til hefur öllum íslenzkum bönkum verið bannað að kaupa slík hlutabréf. Hvernig stendur nú á því, að þessi ákvæði skuli sérstaklega vera sett þarna inn í? Eins og ég áður hef skýrt, þá hefur fjhn. ekki fengizt til þess að ræða þessi ákvæði. Engin skýring hefur fengizt á því, hvaða sérstök ástæða sé til þess, að farið sé inn á þessa braut, sem hingað til hefur verið bönnuð í íslenzkri bankastarfsemi. En ég skal skýra, hvernig á þessu stendur og hver meiningin er með þessum ákvæðum. Þegar t.d. amerískt auðmagn, annaðhvort í gegnum banka eða auðhringa, lánar fé til þessa Framkvæmdabanka, þá mun það gera það að skilyrði, að stofnuð séu hlutafélög hér, sem hafi þá starfrækslu með höndum, sem viðkomandi auðhringur eða banki hans álitur heppilegt að leggja hér í. Við skulum taka sem dæmi, að þeir vilji leggja hér í aluminiumvinnslu eða eitthvað þess háttar. Þá á að skapa að nafninu til íslenzkt hlutafélag. Síðan á þessi Framkvæmdabanki sumpart að lána því, sumpart að kaupa skuldabréf og sumpart að kaupa hlutabréf í því, sem bankinn getur átt og hann getur veðsett þeim amerísku auðmönnum, sem leggja féð til, þannig að hægt sé að fara í kringum öll lög, sem Ísland hefur nú búið við um áratugi og eiga að tryggja það, að ekki sé hægt að mynda leppfélög hér á Íslandi. M.ö.o., þessum banka er sérstaklega ætlað að brjóta niður þá löggjöf á Íslandi, sem hingað til hefur átt að reyna að hindra það, að útlent auðmagn geti gleypt atvinnulíf svona tiltölulega lítils og fátæks lands á alþjóðamælikvarða. Þessi banki er undanþeginn öllum þessum kontrolum, sem ekki sízt undir áhrifum bænda og verkamannastéttarinnar hafa verið settar hér á Íslandi á undanfarinni hálfri öld til þess að koma í veg fyrir, að erlent auðmagn læsti klóm sínum í atvinnulíf okkar landsmanna. Allar þessar skorður á nú að rífa niður, og það á að losa Alþingi og ríkisstj. við að þurfa að leyfa eða gefa undanþágur eða annað slíkt í þessum efnum, vegna þess að hv. stjórnarflokkar eru hræddir um, að það yrði nokkuð tafsamt að selja smátt og smátt auðlindir Íslands og framtíðarmöguleika nýs atvinnulífs hjá þjóðinni, eins og okkar stóriðju, - það yrði nokkuð tafsamt að fá leyfi á Alþingi til þess að selja þetta í hendur á amerísku auðmagni. Þessi banki á að geta verið sá kanall, þau göng, sem grafin séu fram hjá ríkisstj. og Alþingi og amerískt auðmagn geti runnið beint gegnum inn í íslenzkt atvinnulíf og ráðið til fullnustu öllu því íslenzka atvinnulífi, sem það snertir á. Þessi ákvæði, sem hér er verið að leggja til af meiri hl. að samþ., koma þess vegna til þess að marka tímamót í sögu íslenzks atvinnulífs hvað þetta snertir. Sannleikurinn er, að þrátt fyrir allt það arðrán, sem við Íslendingar höfum átt við að búa af útlendum auðhringum á undanförnum áratugum, þá hafa hinir útlendu auðhringar seilzt lítið inn í okkar atvinnulíf. Við höfum verið arðrændir af fiskhringum erlendis, af voldugum feitmetishringum, eins og Unilever, og voldugum olíuhringum, eins og öllum er kunnugt, af ensku bönkunum, meðan þeir héldu sinni arðránskló yfir okkar landi, en útlenda auðmagnið hefur ekki farið inn í sjálft íslenzka atvinnulífið; það hefur hvorki farið inn í landbúnaðinn né sjávarútveginn og það af þeim einföldu ástæðum, að landbúnaður og sjávarútvegur eru atvinnugreinar, sem auðvaldinu, sem er vant að heimta stóran og mikinn arð, þykir ekki sérstaklega girnilegt að leggja í. Nú eru hins vegar fram undan, eins og öllum þeim er ljóst, sem nokkuð þekkja inn á auðlindir Íslands og nokkurn áhuga hafa fyrir að notfæra þær fyrir þjóðina, að sá auður, sem við eigum í okkar fossum, er meiri en sá, sem við eigum í okkar sjó, ef við aðeins höfum vit og vilja til þess að hagnýta þennan auð, þessar auðlindir fyrir okkur sjálfa. Við eigum hægara með vegna okkar fátæktar og vegna okkar smæðar að hagnýta sjávarútveginn og landbúnaðinn. Það hefur verið rétt af okkur að leggja eins mikla áherzlu á það eins og við höfum gert, því að sérstaklega með þeim auð, sem við getum ausið upp úr okkar fiskimiðum, ef við fáum í friði fyrir afturhaldssamri ríkisstj. að ausa þeim auði upp og selja okkar fisk erlendis, þá getum við lagt grundvöll að stóriðju í okkar landi, sem við eigum sjálfir. Þess vegna er aukinn sjávarútvegur, aukin framleiðsla fiskafurðanna, aukin hagnýting á þeim miklu markaðsmöguleikum, sem við höfum, forsendan fyrir sköpun stóriðju á Íslandi, þeirrar stóriðju, sem Íslendingar eiga sjálfir og ráða sjálfir. Nú stendur það hins vegar fyrir dyrum, að amerískt auðmagn krefjist þess að ná tökunum á okkar fossum og hagnýta þá til þess að reisa stóriðju hér á Íslandi, sem það eigi og hirði gróðann af. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem erlent auðvald reynir að ná tökunum á okkar fossum og ætlar sér að skapa stóriðju í greipum útlends valds í okkar landi. Strax á fyrstu áratugunum, sem kapítalisminn ruddi sér hér til rúms, var framsýnum mönnum ljóst, hver auður var í okkar fossum, og ýmsir þeirra leituðu þá líka sambands við útlenda auðmenn um að reyna að nýta þá möguleika. 1919, þegar fossanefndin hér,á Alþ. tók fossamálið til athugunar, var búið svo að segja að selja alla fossa á Íslandi og allt það vatnsafl, sem hugsanlegt var að hagnýta með góðum árangri, nema Sogið. Allt var það komið í hendurnar á meira eða minna útlendu auðmagni. Og í 3 ár stóð baráttan hér á Alþ. um að hindra það, að útlent auðmagn virkjaði okkar fossa og reisti stóriðju á grundvelli þeirra virkjana. Það skiptust skoðanir manna um það, hvort það væri heppilegt fyrir þróunina í okkar atvinnulífi að fá útlent auðmagn hér inn. Og þeir menn, sem vissulega vildu efla atvinnulífið hérna, menn úr íslenzku borgarastéttinni og jafnvel menn, sem urðu pólitískir forustumenn hennar, menn eins og t.d. Jón Þorláksson, menn eins og Guðmundur Björnson landlæknir tóku eindregið þá afstöðu, að sköpun stóriðju á Íslandi á grundvelli virkjunar okkar fossa yrði að gerast af Íslendingum. Það væri hættulegt fyrir okkar þjóð, ef fossarnir lentu í eign meira eða minna útlendra félaga og hér kæmu upp stórvirkjanir og stóriðja, sem væru eign útlendinga. Það væri þá betra að bíða til þess tíma, að íslenzka þjóðin hefði efni á því sjálf að leggja í slíka stóriðju. Og þrátt fyrir allt fór það svo á endanum, að þessir menn sigruðu, Jón Þorláksson, Guðmundur Björnson og aðrir slíkir, og björguðu Íslandi þá frá því, að fossarnir yrðu eign útlendinga, sem gætu hagnýtt þá. Þeir héldust í eign þeirra, en án þess að útlenda auðvaldið hefði aðstöðu til þess að hagnýta þá til stóriðju. Þess vegna hefur geymzt til þessarar kynslóðar, sem nú lifir í landinu, að taka ákvörðun um það, á hvern hátt eigi að hagnýta íslenzkt fossaafl og á hvern hátt eigi að skapa íslenzka stóriðju. Það eru til tvær leiðir. Önnur leiðin er, að Íslendingar virki sína fossa sjálfir, skapi hér stóriðju, sem þeir eigi sjálfir, reki þá stóriðju landsbúum til góðs og til hagnaðar og efli velmegun í landinu á grundvelli slíkrar stóriðju. Þetta er sú leið, sem Sósfl. hefur lagt til að væri farin og markaði strax með sínum till. hér í þessari hv. d. 1947, þegar l. um fjárhagsráð voru til meðferðar og ég lagði fram sem minni hl. fjhn. fyrir hönd flokksins till. um undirbúning að stóriðju, sérstaklega með virkjun Þjórsár. Allan þann tíma, sem síðan er liðinn, hafa engir aðilar í landinu treystst til að mæla með annarri leið heldur en þessari. En það er önnur leið til. Sú leið er, að fossarnir á Íslandi séu virkjaðir, stóriðja sé reist á grundvelli okkar fossaafls, sem sé í eign útlends auðvalds og íslenzkra leppa þess, stóriðja, sem mali gull fyrir útlent auðvald og skapi þrælahald hjá íslenzkum verkalýð og árangurinn og ávöxturinn af okkar auðlindum og vinnuafli okkar fólks sé fluttur út úr landinu sem gróði fyrir ameríska auðhringa. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að það er enginn smárekstur, sem mundi vera hugsaður af hálfu amerísks auðvalds, ef það fer hér inn í landið t.d. með aluminíumverksmiðju og annað slíkt. Rekstur verksmiðja eins og t.d. aluminíumverksmiðja er ekki rekstur, sem á bágt með að bera sig og hjakkar einhvers staðar í kringum núllpunktinn í ágóða, eins og landbúnaður og sjávarútvegur venjulega verða að gera á okkar landi. Aluminiumvinnsla hefur, eins og títt er hjá slíkum auðhringum, 40–50% gróða á hverju ári. Ameríska auðvaldið hefur unnið að því . skipulagt á undanförnum árum að skapa forsendurnar fyrir því, að hægt væri að leggja í svona rekstur hérna. Fyrsta krafan var að ná efnahagslegum tökum á Íslandi, á ríkisstjórn þess og efnahagslífi þess. Það var gert með Marshallsamningnum og þeim skilyrðum, sem honum fylgdu, og eins og hv. þm. muna, er í 5. gr. m.a. skylda, sem uppáleggur ríkisstj. að leyfa amerískum auðhringum að útvega sér þær efnivörur hér á Íslandi, sem Ameríkanar kunni að álíta sig vanta til sinna hernaðarþarfa, og menn þekkja gildi aluminiums í slíku sambandi. Næsta skilyrðið var að knýja fram lækkun á launum verkamanna hér á Íslandi. Amerískt auðvald leggur því aðeins í fjárfestingu í stórum stíl erlendis, að launakjör verkalýðs í viðkomandi landi hafi verið lækkuð langt niður fyrir það, sem amerískur verkalýður hefur í kaup. Meðan Sósfl. var í stjórn hér á Íslandi, hafði íslenzkur verkamaður samsvarandi laun og amerískur. 1946, þegar amerískur hafnarverkamaður hafði $1.40 um tímann, hafði íslenzkur verkamaður það líka, Dagsbrúnarverkamannskaupið var hið sama. Síðan hefur kaupið, eftir fyrirskipunum ameríska auðvaldsins með gengislækkunarlögunum og frekari fyrirskipunum, sem fluttar voru hingað af dr. Benjamín Eiríkssyni og útreiknaðar af honum, verið lækkað þannig, að nú hefur íslenzkur verkamaður 40% af launum amerísks verkamanns. Þar með er verið að þrýsta kaupgjaldi íslenzkra verkamanna niður á samsvarandi stig eins og er í öðrum nýlendum Bandaríkjanna. Það er ekki enn þá orðið eins slæmt og í þeim verstu, þar sem laun verkamanna sums staðar, eins og t.d. í Suður-Ameríku, eru 1/5 af daglaunum amerísks verkamanns; hér eru þau enn þá 2/5. En það vantar ekki hugann hjá núverandi ríkisstj. til þess að koma því lengra niður. Það hefur strandað á íslenzkri þjóð, en ekki stjórnarflokkunum, að kaupið skuli ekki vera orðið lægra. Þriðja skilyrðið, næst á eftir þeim efnahagslegu tökum amerísks auðvalds á íslenzku efnahagslífi og næst á eftir lækkun kaupgjaldsins niður í það, sem amerískt auðvald áliti viðunandi, til þess að hægt væri að arðræna íslenzka verkamenn, var, að það skyldi vera betur um hnútana búið hér heima, þannig að gamlar þjóðlegar erfðir eða minningar yrðu ekki til neins trafala fyrir amerískt auðvald, þegar það flytti hér inn í landið. Það hafa sem sé verið uppi með þessari þjóð nokkrar minningar um, að hún hafi einu sinni verið nýlenduþjóð, og það hafa verið í okkar l. nokkrar sérstakar ráðstafanir, eftir að við fórum að hrista af okkur danska okið, gegn því, að útlent vald gæti náð tökum á okkar þjóðlífi aftur. Og það hefur ekki þótt fært að blaka við slíkum gömlum múrveggjum, sem reistir höfðu verið sem skorður gegn innrás útlends auðmagns í landið. Alþ. og jafnvel ríkisstj., þótt þæg væri, hafa að áliti amerískra yfirvalda verið of erfiðir milliliðir, til þess að amerískt auðvald þyrfti að fara að spyrja ríkisstj. og Alþ. leyfis um að streyma hér inn. Þess vegna eru nú teknar þessar ákvarðanir með Framkvæmdabankann, að ameríska auðmagnið geti komizt beint inn í landið, án þess að ríkisstj. og Alþ. geti haft nokkuð um það að segja. Það á að ryðja þannig úr vegi minjunum frá tímum okkar sjálfstæðisbaráttu við Dani, skorðunum, sem við höfðum reist gegn ofurvaldi útlends auðmagns í landinu, til þess að það verði hægara fyrir amerískt auðvald og þá leppa þess, sem það kaupir upp hér í Reykjavík, að komast inn í íslenzkt atvinnulíf og ráða því. Það má vel vera, að íslenzkri borgarastétt þyki það girnilegt sem stendur að hjálpa til þess, eins og Sjálfstfl. nú gerir, að koma amerísku auðmagni inn í landið. En það vil ég segja þeirri íslenzku borgarastétt, sem bak við Sjálfstfl. stendur, að það verða ekki nema örfáir úr henni, nokkrir útvaldir, þeir, sem nú þegar hafa gengið bezt fram í þjónustunni við ameríska valdið, sem koma til með að njóta þess, sem ameríska auðvaldið flytur hér inn af auðmagni. Það er harðdrægt og harðvítugt auðvald, það ameríska. Það verður ekki lengi að berja niður það litla, sem tekizt hefur að skapa hjá þessari þjóð af sjálfstæðum, innlendum atvinnurekstri, ef það fær að fara sínu fram eins og það nú ætlar sér í gegnum Framkvæmdabankann. Og það vil ég segja þeirri íslenzku bændastétt, sem að miklu leyti stendur á bak við Framsfl., að þótt máske takist að ginna menn í svipinn með því, hvað það þýði, að amerískt auðvald komist hér inn, eins og ég sé daglega að Tíminn er nú að reyna að gera, þá býst ég við, að íslenzkri bændastétt fari að finnast lítið fara fyrir sínu efnahagslega sjálfstæði, þegar amerískt auðvald verður búið að koma upp stóriðju í okkar landi með þeim afleiðingum, sem það kemur til með að hafa fyrir efnahagslíf bænda. Þau eru ekki svo glæsileg kjörin, sem bændurnir í Ameríku eiga við að búa, að það sé neitt keppikefli fyrir íslenzka bændur, sem til allrar hamingju á undanförnum áratug hafa öðlazt meira efnahagslegt sjálfstæði, heldur en nokkru sinni fyrr, að verða að upplifa það sama sem amerískir bændur hafa upplifað á undanförnum áratugum, þegar þeir flosnuðu upp milljónum saman og misstu sínar jarðir. Ef við eigum að fara að upplifa á næsta áratug einhverjar svipaðar atvinnubyltingar hérna heima vegna innrásar amerísks auðvalds inn í landið, þá gerir það íslenzka bændastétt fátæka, en ekki ríka. Og bezt er, að þeir menn viti það, sem í dag taka ákvörðun um það að koma þessum hlutum hér í gegn. Með Framkvæmdabankanum á sem sé að vinna verk, sem engum hinna bankanna á Íslandi var treystandi til, að drepa niður innlent auðmagn, sjálfstætt auðmagn á Íslandi, drekkja því í hafi innflutts, erlends auðmagns, sem gini yfir öllu því bezta, sem getur gefið mestan auð í okkar landi. Þess vegna er með Framkvæmdabankanum verið að ryðja úr veginum þessum gamla þjóðlega trafala frá sjónarmiði útlends valds. Og fjórða og síðasta skilyrðið, sem ég tel hér upp og þurfti að skapa, til þess að hægt væri að koma slíku auðmagni inn í landið, var að skipuleggja fátækt og atvinnuleysi á Íslandi. Ég hef sagt það hér áður og þarf ekki að færa nein sérstök rök fyrir því nú, að sú fátækt, sem vaxið hefur hjá íslenzkri alþýðu á undanförnum 5 árum, er eingöngu ríkisstj. og stjórnarflokkunum að kenna - eingöngu og engum öðrum aðila. Síldarleysi og hvað annað slíkt, sem fyrir hefur komið, eru smávægileg atriði móts við það stjórnarfar, sem við höfum búið við. Þó að við töpuðum 100 millj. kr. á síldarleysi og jafnvel meiru, þá gátum við bætt okkur það allt saman upp með aukinni framleiðslu á fiskinum. Með togurunum einum gátum við framleitt fyrir 200 millj. kr. meira verðmæti á ári hverju, ef við hefðum fengið fyrir ríkisstj. að nota þá til fulls. Og af hverju hefur ríkisstj. og hennar flokkar ekki viljað lofa þjóðinni að vinna og lofa henni að framleiða í friði? Vegna þess að það var fyrirskipun, enda þegar viðurkennt og yfirlýst af Íslandssérfræðingi Marshallstofnunarinnar hér á Íslandi og birt í hans greinargerð til amerísku stjórnarinnar, sem birtist í Alþýðublaðinu 5. febr. 1948. Þá var yfirlýst, að á næstu árum yrðu Íslendingar að sleppa megninu af öllum þeim fríðindum, efnahagslegum og félagslegum, sem þeir höfðu áunnið sér á nýsköpunarárunum. Ríkisstj. hefur skipulagt atvinnuleysið og fátæktina á Íslandi til þess að skapa grundvöll fyrir það, að þjóðin, þegar búið væri að hrinda henni út í þá neyð, sem hún á nú við að búa, tæki því þakksamlega, að amerískt auðvald kæmi til landsins. Framsfl. og Sjálfstfl. hafa undanfarið gert samsæri um það að svelta fólkið úti um allt Ísland, að stöðva meira eða minna öll framleiðslutæki, að banna þessu fólki að verzla frjálst, til þess að það skapaðist slík neyð úti um land, að menn bæðu um að fá að koma suður á Keflavíkurflugvöll í vinnu og að menn fögnuðu því, ef það kæmi frétt um það í Tímanum núna fyrir kosningarnar, að amerískur auðhringur ætlaði í sinni náð að líta til þessa fátæka og útskúfaða lands og taka þakksamlega á móti einkaleyfum til þess að virkja okkar fossa, með þeim eðlilegu kjörum, sem hann setti upp fyrir slíka hjálp og aðstoð, og tæki þess vegna við því verkefni, sem tókst að hindra, að Titan legði út í 1919, að virkja Þjórsá fyrir útlent auðvald, því til gróða og íslenzkri þjóð til armæðu. Við vitum, að öll pólitík ríkisstj. hefur miðazt við að skapa þetta vandræðaástand á Íslandi, sem gerði það mögulegt að bjóða þjóðinni upp á kjör, er hún mundi hafna, ef henni liði sæmilega. Ef íslenzka þjóðin hefði fengið að njóta þeirra tækja, sem nýsköpunarstjórnin keypti inn í landið, fengið að njóta sinna auðlinda, fengið að njóta verzlunarfrelsis og athafnafrelsis í friði fyrir ríkisstj., þá hefðu allir menn haft næga atvinnu hér á þessu landi. Það þurfti svívirðilega og harðvítuga ríkisstjórn til þess að skipuleggja atvinnuleysið og fátæktina, annars hefði ekki verið hægt að koma því á hér. Og með því að skipuleggja atvinnuleysið er verið að skapa grundvöllinn fyrir áróðrinum fyrir því að hleypa útlendu auðvaldi inn í landið, gefa því sérleyfi, og Tíminn prédikar það daglega, að við eigum að þakka fyrir, svo framarlega sem útlenda auðvaldið vilji taka á móti slíku sérleyfi. Tíminn meira að segja undirstrikar það, að það séu ótal menn um boðið, nýlenduþrælar suður í Suður-Ameríku, Afríku, Asíu kepptust um að fá að vinna fyrir amerískt auðvald, jafnvel eins og - við skulum segja - við olíulindirnar hjá Arabíu, fyrir sömu daglaun eins og amerískur verkamaður hefur í tímavinnu. M.ö.o., það á að bjóða út íslenzku auðlindirnar og íslenzka verkalýðinn. Það á að lofa því að lækka kaupið hjá íslenzka verkalýðnum til þess að gera þetta girnilegra til arðráns fyrir amerískt auðvald. Þess vegna er auðséð, að ríkisstj. er með þessu máli, sem hún nú leggur fyrir, að ná einu höfuðtakmarkinu, sem undirbúið hefur verið með efnahagspólitík hennar á undanförnum árum. Það á að takast með hennar atvinnuleysi, með því atvinnuleysi, sem hún skipuleggur, að brjóta íslenzku þjóðina þannig á bak aftur andlega, að hún þakki fyrir, að útlent auðmagn ráðist inn í landið. Síðan er auðséð, að þetta útlenda auðmagn er nú þegar búið að undirbúa sitt samband við íslenzka aðila. Við þurfum ekki langt að leita til þess að finna það. Það er engin tilviljun, að Samband íslenzkra samvinnufélaga er sjálft annars vegar orðið umboðsfélag, eða sama sem það, fyrir stærstu auðhringi Ameríku, eins og Standard Oil, Westinghouse, General Motors og aðra slíka, og jafnframt búið að tengjast sérstöku, einkennilegu úrvali úr reykvískri auðmannastétt í ótal hlutafélögum hér í Reykjavík. Það er verið að skapa þarna sérstaka einokunarklíku, sem á að verða fulltrúinn og milliliðurinn fyrir það ameríska auðvald hér heima. Hæstv. viðskmrh., sem þegar hefur mjög góð sambönd við slíkt amerískt auðvald, gæti náttúrlega lýst því fyrir okkur, ef hann vildi, hvað fyrirhugað sé að gera í þessum efnum, en það er nú ekki aldeilis hlaupið að því að fá upplýsingar hjá hæstv. ríkisstj. um, hvað fyrirhugað sé með þessum banka. Það hefur ekki enn þá fengizt upplýst um eitt einasta atriði, sem bankinn á að gera. Af hverju? Af því að hæstv. ríkisstj. finnst ekki heppilegt fyrir kosningarnar að þurfa að leggja þetta allt of opinberlega fyrir. Héðan af er meiningin að stilla þjóðinni upp frammi fyrir gerðum staðreyndum í þessum efnum. Héðan af fær þjóðin ekki að heyra það, að ríkisstj. og Alþingi hafi nú í hyggju og séu að undirbúa, að gera skuli þessar og þessar framkvæmdir, og geti rætt um þetta og íhugað þetta frjálslega. Héðan af á það að verða þannig, að einn góðan veðurdag hefur bankastjóri Framkvæmdabankans samið við þennan og þennan banka einhvers auðhrings í Ameríku um svona og svona lán og í sambandi við það eigi að stofna svona og svona hlutafélög hér á Íslandi, ákveðið að kaupa í þeim skuldabréf, ákveðið að kaupa í þeim hlutabréf og að í þeim séu ákveðnir menn, þeir menn, sem ameríska auðvaldið treystir nægilega á. Þess vegna fæst ekkert sagt um, hvað nú eigi að gera. Og þess vegna kemur meira að segja dálítið undarlega fyrir, að menn úr stjórnarflokkunum eru að tala hér um, að það vanti peninga í einhverjar framkvæmdir. Þeir eru að leggja fram till. hérna og biðja um nýja skatta á þjóðina. Hví í ósköpunum hafa þeir ekki spurt sína ráðherra? Ætlar ekki Framkvæmdabankinn að lána eitthvað í útgerð? Það kvað einhverja útgerðarmenn einhvers staðar vanta einhverja peninga, var verið að segja hérna áðan, til þess að koma einhverjum bátum af stað, en þeir góðu framsóknarmenn, sem voru að berjast fyrir því máli, gerðu sér máske ekki beint miklar vonir um, að Framkvæmdabankinn mundi fara að leggja í framkvæmdir viðvíkjandi sjávarútveginum. Það er líklega eitthvað annað stærra og feitara, sem þessi banki hugsar sér. Það er undirstrikað með 7. gr. og endurtekið að minnsta kosti 4 eða 5 sinnum orðið „arðbær“. Það á að vera prinsipið, sem núna gengur í gegn. Það á ekki lengur að fara eftir því með framkvæmdirnar á Íslandi, hvort menn lifa af því að framleiða og skapa. Nei, kjörorðið á að vera, hvort það gefur arð. Ég vil minna hv. framsóknarmenn á það, þegar þeir börðust á móti togarakaupunum hér um árið og stofnlánadeildinni, sem gerði mögulegt að staðsetja þá úti um land. Þá var ekki verið að gera ráðstafanir með tilliti til þess, hvað arðbærast væri, heldur með tilliti til þess, hvað vinnandi mönnum í landinu og framleiðslu landsbúa væri þörf. Þá var verið að gera ráðstafanir til þess, að bláfátæk bæjarfélög, sem enga peninga höfðu, gætu fengið afkastamikil atvinnutæki til þess að skapa grundvöll að vinnu og framleiðslu í viðkomandi bæjar- og sveitarfélögum. Og þessir togarar hafa á slíkum stöðum, eins og Akureyri og öðrum, síðan verið það, sem staðið hefur fyrst og fremst undir atvinnulífi staðanna, hvort sem þeir hafa borið sig eða ekki, sem kallað er. Þeir hafa allir borið sig ágætlega fyrir þjóðarheildina. Þeir hafa gefið henni framleiðsluna, sem hún hefur flutt út til þess að geta keypt inn vörur til þess að lifa á. Þeir hafa frá sjónarmiði heilbrigðrar vinnu og framleiðslu verið það æskilegasta, og það var það, sem við þurftum. Það var út frá sjónarmiði vinnandi stétta, sem þær ákvarðanir voru teknar, að leggja upp í hendurnar á vinnandi mönnum tæki, sem gætu gert þeim mögulegt að lifa og starfa og framleiða, en það var ekki verið að spyrja um arð. Það var ekki verið að spyrja um reikningshaldið. Það var ekki verið að spyrja um útkomuna á pappírnum, heldur um það fyrir þjóðina, hversu hún eignaðist meira af fiskafurðum og útlendum neyzluvörum, hversu hún sæi sér betur farborða, þegar hún væri búin að fá þetta. Það var ekki peningadýrkunin, heldur tillitið til þess vinnandi, starfandi manns, sem þar réð. Nú er það auðsjáanlega ný stefna, sem á að innleiða hér. Og það vil ég alveg sérstaklega undirstrika við þá menn í þessari hv. d., sem stundum eru að kvarta undan því, að það sé verið að draga úr greipum fólksins úti á landi og rýra atvinnumöguleikana fyrir það, að með þessum lögum, sem verið er að samþ. hérna, drepa þeir mikið af öllum byggðum landsins, og það gera þeir vitandi vits. Ef arðprinsipið á að vera þar ráðandi í íslenzkum atvinnuháttum, þá tæmist meginið af byggðum landsins. Ef amerísk stóriðja á að rísa upp við Þjórsá, þá verður pískað burt með hungursvipunni, sem ríkisstj. núna lætur hvína á fólkinu úti um landið, það, sem eftir er, í fjölda þeirra hreppa, sem ekki eru þegar komnir í eyði. Það, sem lagt verður í af þessum Framkvæmdabanka, - og það er ætlazt til þess, að það verði einu framkvæmdirnar, sem lagt verður í, - á aðeins að vera það, sem gefur hluthöfunum stóran arð. Prinsipið, sem þar á að ráða, verður ekki prinsipið, hvað heppilegast sé frá framleiðslusjónarmiði fyrir hinar og þessar dreifðar byggðir landsins. Þetta vildi ég óska, að ekki sízt hv. þm. hinna dreifðu byggða vildu athuga, þegar þeir ætla að beita sér fyrir amerískri stóriðjubyltingu á Íslandi. Þess vegna er það undirstrikað í allri 7. gr., að einungis það, sem umboðsmanni amerísks auðvalds, tilvonandi bankastjóra Framkvæmdabankans, dr. Benjamín Eiríkssyni, sýnist arðvænlegt og þeim mönnum, sem lána honum útlent fé, það skuli rísa upp, hitt skuli hindrað. Þrátt fyrir áhrif kapítalismans á Íslandi á undanfarinni hálfri öld hefur það prinsip, sem til grundvallar liggur annars í kapítalismanum, þetta að gera allt fyrir arðinn, gera allt fyrir mammon, gera allt fyrir gróðann, ekki náð að sigra hérna á Íslandi, í okkar ættlandi. Núna á að flytja það fram til sigurs. Núna á að sjá um, að það sé það eitt, sem ræður. Enn fremur vil ég vekja athygli manna á öðru. Það er ekki nóg með, að hvað þetta snertir eigi að breyta um stefnu í íslenzku atvinnulífi með þessu. Það er enn fremur lögð alveg sérstök áherzla á, að þessi banki eigi að hafa samvinnu við einkaaðila, í 7. gr., 8. lið: „einkaaðila, sem ráðast í arðvænlegar framkvæmdir, og veita þeim fyrirgreiðslu.“ Það er ekki verið að undirstrika alla þá aðila, sem fást við framleiðslu. Það er því síður verið að undirstrika, að það séu bæjar- og sveitarfélög, ríkið eða samvinnufélög eða annað slíkt. Hvað þýðir þetta „einkaaðila“? Hæstv. fjmrh. var ofur lítið að malda í móinn við 1. umr. þessa máls, þegar ég benti á þetta atriði. Hann sagði, að með „einkaaðila“ væri nú líka vafalaust átt við samvinnufélögin. Ég bað hann um að láta mér í té hinn upprunalega texta þessara laga, þ.e.a.s., hvernig þau hefðu hljóðað á ensku. Ég veit, að þessi l. hafa verið samin á ensku og það eru ekki fyrstu l., sem samin eru á útlendu tungumáli og þýdd á íslenzku í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. Og mig langaði til þess að vita, hvað „einkaaðili“ væri á ensku, vegna þess að ég þekki nokkurn veginn orðatiltæki, terminologi, Ameríkananna á þessu sviði, og ég veit, hvað þeir eiga við með „einkaaðili“, og ég veit, hvað Benjamín Eiríksson muni eiga við með „einkaaðili“. Það eru hlutafélög og einstaklingar. Það eru þau, sem fyrst og fremst eiga að sitja fyrir. Ég vil biðja menn að athuga, hvernig þá muni fara fyrir megininu af rekstrinum, sem nú er á Íslandi, þegar á að fara að taka þessa „einkaaðila“, þ.e. fyrst og fremst hlutafélögin og slíkt, fram yfir aðra og veita þeim sérstaka fyrirgreiðslu. Fyrir meginið af öllum þeim dreifðu byggðum landsins, og þar með á ég líka við bæina úti um land, eru bæjar- og sveitarfélögin einu aðilarnir, sem virkilega geta ráðizt í verulegar framkvæmdir. Hér höfum við Alþ. hvað eftir annað orðið að taka á móti sendinefndum - og hæstv. ríkisstj. ekki síður - frá hinum og þessum byggðum úti á landi, frá einstökum þorpum og bæjum og sveitum, sem hafa komið hingað til þess að biðja Alþ. um aðstoð viðvíkjandi framkvæmdum - viðvíkjandi því að ráðast í sérstakar framkvæmdir fyrir viðkomandi sveitarfélög. Ég veit, og það er tilgangur Framsfl. með þessu frv. hérna, að héðan af verði þessum mönnum vísað til Framkvæmdabankans. Framkvæmdir á Íslandi, jú, það verða í fyrsta lagi að vera arðvænlegar framkvæmdir, og það verða að vera til þeir menn, sem vilja ráðast í það, og það verða að vera hlutafélög, sem ráðast í það, og í þeim hlutafélögum er Framkvæmdabankinn máske til í að kaupa hlutabréf, en það er bezt að fara til Framkvæmdabankans og tala við hann. Öllu því nauði, sem hæstv. fjmrh. og aðrir slíkir valdamenn í landinu hafa orðið fyrir undanfarið, eins og þeir hafa kallað það, verður nú vísað til þessa banka, og hann afgreiðir það fljótt. Bæjar- og sveitarfélög og slíkir aðilar úti um land eru ekki aðilar, sem eru líklegir til þess að reka yfirleitt það, sem Ameríkaninn kallar „arðvænleg fyrirtæki“. Þessi bæjar- og sveitarfélög hafa nefnilega þá einkennilegu hugmynd, að það eigi að reka fyrirtæki til þess að menn lifi, en ekki til þess að hálfdrepa menn úr sulti, svo að aðrir græði. Bæjar- og sveitarfélögin úti um land leggja í sinn rekstur, eins og togara og annað slíkt, til þess að fá undirstöðu fyrir atvinnulíf í bæjunum. slíkir aðilar verða útilokaðir frá Framkvæmdabankanum, og það er alveg eins gott, að það sé þeim hv. þm. ljóst, sem nú greiða atkv. með þessu; þeir eru að fá einum einasta manni, trúnaðarmanni ameríska auðvaldsins, meira vald í hendur með því að stofna þennan Framkvæmdabanka heldur en nokkur einstakur aðili hefur haft á Íslandi undanfarið í fjármálum. En hvað þýðir það að gefa einkaaðilunum, gefa hlutafélögunum og einstaklingunum, þannig þessi sérréttindi, að bankinn skuli fyrst og fremst hafa samvinnu við þá og raunverulega við þá eina? Hvað þýðir það? Það þýðir að breyta eðli þess atvinnurekstrar, sem nú er á Íslandi. Hvernig er atvinnureksturinn á Íslandi núna hvað slíka samsetningu snertir? Ríkið er stærsti atvinnurekandinn. Bæjar- og sveitarfélögin eru utan Reykjavíkur stærsti atvinnurekandinn viðast hvar, og hér í Reykjavík eru þau ákaflega stór atvinnurekandi. M.ö.o., hið opinbera, þ.e. ríkið, bæjar- og sveitarfélög, hefur verið sá aðili, sem fyrst og fremst hefur ráðizt í framkvæmdirnar hér á Íslandi. Hvernig hefði það verið, ef hugsað hefði verið um mjög stórar framkvæmdir, við skulum segja eins og rafvirkjanirnar og áburðarverksmiðjuna? Það hefði þótt alveg sjálfsagður hlutur, að það væri ríkið og það opinbera, sem legði í þetta. Þegar Framsfl. hér árum saman var að berjast fyrir áburðarverksmiðju, þá datt honum aldrei í hug að hugsa hana öðruvísi heldur en sem ríkisfyrirtæki, - datt það ekki í hug. Það var ekki fyrr en einn maður, sem hefur umboð fyrir eitt af ríkustu auðsöfnunarfyrirtækjum Ameríku, flutti till. hér á Alþ., - ég á við hæstv. viðskmrh., umboðsmanninn fyrir Coca-cola, - flutti till. hér á Alþ. um að fara að reka áburðarverksmiðjuna sem hlutafélag, og síðan er framsóknarráðherrunum sagt að segja á eftir, að það sé meiningin að þetta hlutafélag eigi áburðarverksmiðjuna. Og síðan var gerð þessi tilraun, sem í augnablikinu hefur misheppnazt, til að koma þeim síðustu hlutabréfum, sem ríkið átti í áburðarverksmiðjunni, yfir á einstakra manna hendur. Það er látið bíða heppilegri tíma nú. En árum saman datt Framsfl. ekki í hug, að áburðarverksmiðjan yrði rekin öðruvísi en sem ríkisfyrirtæki. Nú er amerískt auðvald búið að setja það sem skilyrði, sem verði að framkvæmast fyrr eða síðar á einhverjum heppilegum tíma, að koma áburðarverksmiðjunni á einstakra manna hendur. Grunur minn er sá, að sementsverksmiðjan, sem nú á að vera ríkisfyrirtæki, muni fara sömu leiðina, auðvitað ekki fyrir þessar kosningar, heldur eftir, og grunur minn er sá, að það verði varla hugsað til stórfyrirtækja á Íslandi á næstunni - þeirra, sem eigi að gefa arð - sem ríkisfyrirtækja. Ég skil varla í öðru, en að þeir hv. þm., sem samþ. Marshallsamninginn, hafi gert sér ljóst, hvaða ákvæði eru í honum og þeim amerísku l., sem hann styðst við í þessum efnum, ákvörðunina um það, að amerískt einkaauðvald verði að fá sérstaka aðstöðu í hverju því landi, sem samið er við, til þess að fá að starfa. Og ég vil bara minna á, að aftan við Marshallsamninginn voru þá vegna óttans við fólkið sett viss ákvæði, sem áttu að setja fyrir þennan leka. Hann var gerður 1948, og það var enn þá á þeim tímum, sem menn töluðu um það sem hreinustu fjarstæðu, ef einhver maður sagði, að það væri meiningin að fá amerískan her og amerískar herstöðvar hingað til Íslands. Þá þótti það líka fjarstæða, að það væri amerískt auðvald, sem færi að reka okkar fossa. Þá þótti sjálfsagt að setja aukaskilyrði á eftir Marshallsamningnum um það, að það yrði að taka tillit til íslenzkrar löggjafar í sambandi við þau skilyrði, sem Ameríkanarnir settu upp um, að einkaauðmagnið yrði að hafa rúman aðgang að Íslandi. Núna er verið að útrýma þessum gamaldags lagalegu skorðum við þessari innrás hins útlenda auðmagns. Þess vegna er meiningin með þessum banka að breyta því efnahagslífi, sem einkennt hefur okkar íslenzka þjóðfélag á þessari hálfu öld, - efnahagslífi, þar sem ríkisrekstur, rekstur bæjar- og sveitarfélaga og einstaklinga hefur verið jöfnum höndum. Núna á með 7. gr. að gefa einkaaðilunum, - og ég vil halda því fram, meðan hæstv. fjmrh. gefur ekki neina skorinorðari yfirlýsingu heldur en við 1. umr. málsins, að það þýði fyrst og fremst hlutafélög, - nú á að gefa einkaaðilum sérréttindi í þessum efnum. Framkvæmdabankinn á þannig alveg sérstaklega að vera banki, sem veitir útlendu auðmagni inn í landið í samstarfi við einstaka auðmenn á Íslandi eða einstök auðfélög og breytir þannig öllu eðli þess íslenzka atvinnulífs, þannig að þáttur ríkisins, þáttur bæjar- og sveitarfélaga í því dvínar stórkostlega. Og ég er hræddur um líka, að þáttur hinnar íslenzku borgarastéttar í því verði miklu veikari eftir, en áður. - Þetta vildi ég nú alveg sérstaklega vekja athygli hv. þm. á í sambandi við 7. gr., sem yrði hlutverk bankans, og hvað það muni þýða að ganga inn á þá stefnubreytingu, sem þar með á að framkvæma í íslenzkum efnahagsmálum. Ég ætla ekki að ræða langt mál viðvíkjandi 8. gr. Ég kom með þá fsp. hér við 1. umr. málsins og hef ekki getað fengið henni svarað enn þá, og ég býst við, að það verði eitt af því, sem á að fá að vera á huldu við meðferð þessa máls, hvort eftirlit Ameríkananna með mótvirðissjóðnum, áhrif þeirra á notkun hans eigi að haldast, eftir að hann er kominn til Framkvæmdabankans. Ég minntist á það við 1. umr., hvað bankastjóri Landsbankans, sá sem álitið hefur verið birt eftir hér, Jón Árnason, sagði um þau atriði, þar sem hann meira að segja tók svo djúpt í árinni, að ef meiningin væri að halda amerískum afskiptum þannig áfram af íslenzku efnahagslífi, þá væri betra að reyna að semja við Ameríkana um að borga þeim mótvirðissjóðinn til baka. Ég hef tekið eftir því, að fulltrúar stjórnarfiokkanna hafa verið mjög ófúsir á að ræða nokkuð þetta álit eða svara þessum spurningum. En ég vildi nú samt alveg eindregið skora á þá að svara nú þessu, gefa skorinorða yfirlýsingu um þetta við þessa umr. málsins og skal ekki fjölyrða um 8. gr. frekar. Þá er viðvíkjandi 9. gr. Þar er lagt til, að fjmrh. megi veita ríkisábyrgð til þessa banka fyrir allt upp að 80 millj. kr. M.ö.o., fyrir utan það, að þessi banki á sjálfur að geta tekið lán erlendis án nokkurrar hindrunar og án nokkurs eftirlits ríkisins, veitt eins miklu af auðmagni eins og hann vill hér inn í landið og á þann hátt, sem honum þóknast, þá á hann þar að auki að geta með samkomulagi við fjmrh. einn hlotið ábyrgð ríkisins fyrir um 80 millj. kr. Stundum hefur manni nú heyrzt hæstv. ríkisstj. vera að kvarta yfir því, að hún hefði nú jafnvel fullmikið af þessum ábyrgðum, og ég man nú ekki betur, en að hæstv. fjmrh. hafi talað um það við meðferð fjárl., við 1. umr. þeirra, að þetta væri nú ekki rétt gott með allar þær ábyrgðir, sem ríkið væri í, það liti í raun og veru hálf óefnilega út, en það er nú sitthvað teoría og praksís, - það er nú sitt hvað orð og verk. Við 3. umr. fjárl. var bætt meiri ábyrgðum á ríkisstj. heldur en ég man eftir nokkru sinni hér við meðferð fjárl., eins og til þess að staðfesta þetta, sem fjmrh. hafði sagt við 1. umr. Hún er svo sem ekki alveg ábyrgðalaus, ríkisstj., sem nú situr að völdum á Íslandi. En það er ekki nóg með það. Hún er ekki ánægð með allar þessar ábyrgðir, sem hún er búin að fá, þrátt fyrir mótmæli fjmrh. á móti öllum ábyrgðum við 1. umr. fjárl. Nú vill hún þar að auki fá að ganga í ábyrgðir, án þess að Alþ. hafi nokkra hugmynd um, fyrir hvern skrambann hún ætlar að ganga í ábyrgðir. Ég verð nú að segja, að einhvern tíma mundi einhverju þingi hafa fundizt ríkisstj. fara nokkuð langt inn á sitt svið með því að gera till. eins og hér felst í 9. gr. Ég held, að það sé alveg hreint óhætt að minna hv. þm. á það, að það að veita fé og veita ábyrgðir er í öllum þingræðislöndum skoðað sem eitt höfuðtáknið um, að þing sé sjálfstæður aðili gagnvart ríkisstj. Það að veita fé og ráða því og að ríkisstj. geti ekki gert slíkt án þess að spyrja þing, það hefur verið það, sem þingin lengst af börðust um við konungsvaldið. Við þurfum ekki að líta lengra, en rúmlega 50 ár aftur í tímann, til Danmerkur, til þess að sjá, hvernig þá var barizt af stjórn, sem þá ræður hér yfir Íslandi líka, um það, að þingið heimtar sinn rétt til þess að ráða því, hvernig fjármálunum er ráðstafað. Fjárveitingarétturinn, veiting ábyrgða og annað slíkt, það var það, sem þingið krafðist að hafa, og það kostaði nú næstum því borgarastyrjöld í Danmörku þá, lá hvað eftir annað við, að upp úr syði, meðan þessi stjórn réð þar. - Hins vegar er í 9. gr. komin fram krafa um, að fjmrh. megi ganga í ábyrgð fyrir hönd ríkissjóðs, án þess að Alþ. hafi nokkuð áður um slíkar ábyrgðir að segja. Ég held, að ég megi fullyrða það, og það segi ég hæstv. ráðherrum til lofs, svo að ég hef það mikið álit á þeim, að ég held, að þeir hefðu aldrei fundið upp á því sjálfir að koma með þessa till. Ég held, að þeir hefðu aldrei farið fram á það að fá heimild til þess að ganga í 80 millj. kr. ábyrgð fyrir hönd ríkissjóðs án þess að segja Alþ., til hvers það ætti að vera. Ég held, að enginn hæstv. ráðh. mundi hafa gert það. Ég sé, að svona till. eins og þarna í 9. gr. getur ekki verið komin inn öðruvísi, en fyrir útlend áhrif, fyrir kröfu þess manns, sem ríkisstj. greinir frá í grg. að hafi undirbúið þetta frv.

Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að fundartími er nú á þrotum.

Já, ég á nú ekki langt eftir, en ég skal gjarnan fresta því, ef hæstv. forseti óskar eftir. [Frh.]



Herra forseti. Á þskj. 594 hef ég leyft mér að flytja till. til rökstuddrar dagskrár í þessu máli. Dagskráin er á þá leið, að þar sem d. telji ekki fært að hækka útflutningsgjald af saltfiski, eins og högum útgerðarinnar er háttað, m. a. vegna lokunar brezka markaðarins, og í trausti þess, að ríkisstj. reyni að finna leiðir til eflingar fiskveiðasjóði, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá. Eins og kunnugt er, er frv. þetta flutt af meiri hl. hv. sjútvn., en tveir nm., hv. þm. Borgf. og hv. 2. landsk., eru andvígir frv. Efni frv. er það, eins og hv. þdm. er kunnugt, að hækka útflutningsgjald af saltfiski frá því, sem nú er, ¼%, upp í 13/4%. M. ö. o., hækkun útflutningsgjalds á saltfiski yrði samkv. frv. 1½%. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, þá var útflutningur á saltfiski á s. l. ári, 1952, samtals um 195 millj. kr., og er þar talinn bæði þurrkaður saltfiskur og óverkaður. Nú er að sjálfsögðu ekki unnt að segja með neinni vissu um það, hver verður heildarútflutningur á saltfiski á þessu ári, en gera má ráð fyrir, að hann verði ekki minni en hann var á s. l. ári, og jafnvel telja sumir líklegt. að hann verði meiri. Ef við miðum nú við útflutninginn á síðasta ári, nærri 200 millj. kr., þá þýðir þetta frv. nýjan skatt á útgerðina, nýjan skatt á saltfisksframleiðsluna, sem nemur 3 millj. kr. Allir hv. þdm. vita, að útgerðin og ekki sízt togaraútgerðin, sem er hér einn aðalaðilinn, á við mikla örðugleika að etja, sumpart lækkandi verð á fiskafurðum, m. a. á saltfiski, og sumpart markaðsörðugleika, og nefni ég þar sérstaklega lokun brezka markaðarins. Ég tel það mjög ósanngjarnt að ætla nú að leggja þennan nýja skatt á saltfisksframleiðsluna og auka þar með þá miklu örðugleika, sem útgerðin á við að stríða. Í rauninni er þetta einnig í algeru ósamræmi við margyfirlýsta stefnu núverandi ríkisstj. og stjórnarflokka að forðast í lengstu lög að hækka skatta og tolla á landsmönnum. Mér hafa borizt í hendur mótmæli, sem stjórn Félags íslenzkra botnvörpuskipaeigenda hefur sent Alþ. út af þessu máli, þar sem segir m. a.: „Félag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda mótmælir eindregið allri hækkun á útflutningsgjöldum á saltfiski og telur, að sízt séu betri horfur á saltfisksölu, nú en voru 1948, þegar lög nr. 38 1948 voru samin. en þau fjalla um það útflutningsgjald, sem nú er. Bendir félagið á það, að allar líkur eru til þess, að saltfisksverð lækki og mjög miklir erfiðleikar verði á sölu saltfisks. Eins og hæstv. Alþ. er kunnugt, hafa botnvörpuskipin nú orðið að beina veiðum sínum meira að saltfiski, en áður sökum lokunar brezka markaðarins, og verður því að telja, að mun meiri saltfisksframleiðsla verði á þessu ári, en á síðasta ári, en söluhorfur eru mjög ískyggilegar. Félagið leggur því ríka áherzlu á, að frv. á þskj. 499 verði fellt.“ Þetta eru mótmælin frá Félagi íslenzkra botnvörpuskipaeigenda. - Enn fremur hefur mér verið tjáð, - það liggur ekki fyrir bréf um það, en tjáð munnlega, - að Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda sé sömu skoðunar á þessu. Í gær voru í Sþ. afgr. fjárlög fyrir þetta ár. M. a. var samþ. þar brtt. um, að ríkissjóður hlypi undir bagga með allmörgum bæjarútgerðum víðs vegar um land, sem reknar eru með halla. Nú er það vitanlegt, að allir togararnir byggja að meira eða minna leyti afkomu sína á saltfisksframleiðslu, og mætti segja, að það væri öfugstreymi og mótsögn í því, ef einn daginn er verið að samþ. af opinberri hálfu ríflegan stuðning við þessa útgerð, en svo jafnframt að leggja ný milljónaútgjöld á hana. Á hinn bóginn viðurkenni ég að sjálfsögðu, að hin brýnasta nauðsyn er að efla fiskveiðasjóðinn. Hins vegar tel ég ótækt að gera það með þeim hætti að leggja þannig nýjan milljónaskatt á aðþrengda útgerð og tel óhjákvæmilegt, að þar verði valdar aðrar leiðir. Síðari hluti till. er því þess efnis að skora á ríkisstj. að reyna að finna leiðir til eflingar fiskveiðasjóði og þá í trausti þess, að þær till. verði lagðar fyrir Alþ. næst þegar það kemur saman. Ég vænti þess, að hv. dm. taki til velviljaðrar athugunar þau mótmæli, sem hér hafa borizt, og þau rök, sem ég hef reynt fram að flytja í þessu máli, og samþ. þá till. til rökstuddrar dagskrár, sem ég hef lagt fram.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mjög þessar umr., en vildi þó segja nokkur orð út af þeirri dagskrá, sem flutt er af hv. 7. þm. Reykv., og ræðu þeirri, sem hann hefur nú flutt. Eins og áður hefur verið gerð grein fyrir, er þetta frv. flutt af meiri hl. sjútvn. eftir ósk Fiskveiðasjóðs Íslands og er um það raunverulega, að eftirleiðis verði greitt til fiskveiðasjóðs sama gjald af útfluttum saltfiski eins og nú er greitt af öðrum sjávarafurðum. Það er nú svo, að á þessu máli eins og fleirum, eru tvær hliðar, og hv. 7. þm. Reykv. dvaldi í ræðu sinni áðan eingöngu við þá hliðina, sem veit að þeim, sem flytja út saltfisk. Ég get viðurkennt, að frá þeirra sjónarmiði kynni að vera óæskilegt, að þetta frv. gangi fram, og hafa þeir sitt af hverju til síns máls. En það er önnur hlið á þessu máli, og það er sú hlið, sem snýr að þeim mönnum, sem þurfa á lánsfé að halda úr fiskveiðasjóði, og það er engu síður ástæða til þess að taka tillit til þeirra. Þeir eru margir útgerðarmennirnir, sem núna sækja um lán til þess að kaupa sér báta, til þess að koma upp ýmiss konar aðstöðu í landi til hagnýtingar á afla, hraðfrystihúsum, fiskimjölsverksmiðjum og fleiri sams konar mannvirkjum. Þörf þessara manna fyrir hagstæð lán er ákaflega brýn. Ég held, að ég hafi gert grein fyrir því hér við 1. umr. málsins, að fyrir hefðu legið núna fyrir stuttu í fiskveiðasjóði umsóknir um lán frá þessum aðilum fyrir eitthvað um 7 millj. kr., sem fiskveiðasjóðurinn telur nauðsynlegt að sinna nú á næstunni, en á mjög erfitt með að sinna í þeim mæli, sem nauðsynlegt væri. Þó er það fullvíst, að hér er engan veginn fram komið allt það, sem menn um þessar mundir hafa hug á að koma í framkvæmd. Það er þessi mikla þörf til þess að auka lánsféð úr fiskveiðasjóði, sem hefur orðið til þess, að við höfum orðið við ósk sjóðsstjórnarinnar um að flytja þetta frv., og ég vil leyfa mér að halda því fram, að full ástæða sé til þess, að Alþ. hafi þetta sjónarmið ríkt í huga. Það má vel vera, að einhverjir möguleikar séu til þess að sjá fiskveiðasjóði á annan hátt fyrir auknu starfsfé nú, en það er nú svo, að nú er búið að afgreiða fjárl. fyrir árið 1953, og í sambandi við þau hafa ekki verið uppi till. um slík framlög til sjóðsins. Ég geri líka ráð fyrir því, að nokkrir örðugleikar verði á því að afla slíks fjár. Hins vegar er það, að menn hafa orðið ásáttir um það nú um langa hríð að afla sjóðnum starfsfjár á þann hátt að láta renna til hans útflutningsgjald af sjávarafurðum. Þetta gjald rann áður í ríkissjóð, en fyrir nokkrum árum afsalaði ríkissjóður sér þessum tekjustofni til fiskveiðasjóðsins í því skyni að efla möguleika hans til lánveitinga. Ég vil svo aðeins benda á það að lokum, að það er dálítið hæpið að tala um það, að hér sé verið að leggja skatt á útgerðina með álagningu þessa gjalds, vegna þess að í raun og veru fer þetta fé allt til útgerðarinnar. Af þessu fé eru veitt lán til útgerðarinnar og í hennar þágu með góðum kjörum, og engu af því er varið á annan hátt. Þess vegna er það dálítið vafamál, að rétt sé að tala um skatt á útgerðina í þessu sambandi. Annars geri ég ekki ráð fyrir, að ástæða sé til að hafa miklar umræður um þetta mál, og skal ekki gera það fyrir mitt leyti. Málið liggur mjög ljóst fyrir og engin vandkvæði á því að taka afstöðu til þess við atkvgr. við þessa umr. Það hefur þegar verið samþ. við tvær umr. hér í deildinni, og ég held, að bezt fari á því að samþ. það einnig við þessa umræðu.



Herra forseti. Frv. til l. um landshöfn í Höfn í Hornafirði var vísað til sjútvn. þessarar hv. deildar. N. gat ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. Meiri hl n. hefur gefið út nál. á þskj. 557, þar sem hann mælir með samþykkt frv. Minni hl., hv. þm. Borgf. og ég, hefur einnig gefið út nál. á þskj. 583, þar sem við mælum gegn því, að frv. verði samþ. Það, sem minni hl. sjútvn. vill sérstaklega benda á, er umsögn hv. vitamálastjóra um frv., sem prentuð er með nál. meiri hl. á þskj. 557. Þar segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Frv. til l. um landshöfn í Höfn í Hornafirði hefur áður verið borið fram, en ekki náð fram að ganga. Það er rétt, sem segir í grg. með frv., að þessi staður er sá eini, sem kemur til greina á allstóru svæði að gera höfn á, og að í grennd við þennan stað eru fiskimið góð. Staðurinn hefur því mikla þýðingu sem verstöð fyrir vélbátaflota, bæði heimabáta og aðkomuskip. Það hefur hins vegar háð útgerð frá þessum stað, að afgreiðsluskilyrði í höfninni hafa ekki verið góð og móttökuskilyrði fyrir afla í landi hafa ekki verið fullnægjandi, t. d. hefur til skamms tíma ekki verið hægt að leggja fisk þar á land til frystingar. Nokkuð hefur verið úr þessu bætt á síðustu árum. Bátaafgreiðslan, sem áður fyrr var í eyjum, bæði Mikley og Álaugarey, hefur færzt inn í Höfn. Bryggjupláss þar hefur verið bætt, renna grafin frá Standey inn að Höfn, fyrirstöðugarðar byggðir frá Heppu í Standey og vestan við hafnarsvæðið fyrir innan Höfn. Frystihús hefur einnig verið reist, vatnsveita lögð og fleira gert til aukins hagræðis, svo sem innsiglingarljós á Suðurfjörur og við ósinn, sem komið var fyrir s. l. sumar. Það, sem nú liggur fyrir að gera í hafnarmálum Hafnarkauptúns, er að grafa nýjan skipgengan skurð úr aðalálnum inn að Höfn og síðar að stækka og auka bryggjuplássið. Áætlun hefur nýlega verið gerð um skurðinn, og er áætlað, að hann muni kosta um 1 millj. kr., og þó e. t. v. eitthvað minna, ef heppilegt sanddæluskip fengist. Er þá reiknað með 4 m dýpi í skurðinum. Um það, hvort heppilegra sé eða réttara að breyta nú til um rekstur hafnarinnar, þannig að ríkið taki eitt við framkvæmdum og höfnin verði gerð að landshöfn, eða sami háttur verði hafður á og áður, að hafnarn. staðarins annist þetta, skal ég ekki dæma. Það fer að sjálfsögðu eftir því, hvaða ákvörðun hæstv. Alþ. tekur um það mál, en ég vil þó leyfa mér að benda á nokkur atriði til íhugunar, áður en sú ákvörðun verður tekin: 1) Ef Höfn í Hornafirði verður gerð að landshöfn, má gera ráð fyrir, að þó nokkrar fleiri hafnir geri með engu minni rétti kröfu um það sama. 2) Ríkissjóður á nú í byggingu tvær landshafnir, sem erfiðlega hefur gengið að útvega fé til. Ætla má, að ef landshöfnum fjölgaði, yrði það ekki til þess að flýta fyrir hafnargerð á þessum stöðum, heldur þvert á móti. 3) Í frv. því, sem hér liggur fyrir um landshöfn, er gert ráð fyrir því, að rekstur hafnarinnar standi undir 2/3 af byggingarkostnaði, eða 662/3%, en samkvæmt núgildandi l., sem höfnin býr við nú, er aðeins gert ráð fyrir, að höfnin sjálf standi undir 60% af byggingarkostnaði, þannig að hlutur hafnarinnar verður ekki betri, heldur lakari, þó að litlu muni, en áður var, ef breytingin verður gerð. 4) Það er sjálfsagt erfitt fyrir lítið hreppsfélag að standa í þeim stórræðum, sem hafnargerð óneitanlega er, auk annarra aðkallandi hluta. Skuldir hafnarinnar vegna hafnarmannvirkja, sem þegar hafa verið gerð, munu nú nema um ½ millj. kr. rúml. eftir þeim gögnum, sem ég hef í höndum. Viðbótarlán vegna þeirra framkvæmda, sem næst liggja fram undan, þurfa væntanlega að verða samkvæmt ofanrituðu um 600 þús. kr., og vildi ég mega ætla, að með aukinni útgerð, sem væntanlega fylgdi í kjölfarið, að takast mætti fyrir hafnarsjóð að standa undir þeirri upphæð.“ Þetta er umsögn hv. vitamálastjóra. Samkvæmt framangreindum upplýsingum virðist aðstaða í hafnarmálum Hafnarkauptúns hafa tekið töluverðum framförum á undanförnum árum, auk þess sem nú er fyrirhugað að grafa skipgengan skurð úr aðalálnum inn í höfn og siðan stækka og auka bryggjuplássið. Allar virðast þessar hafnarframkvæmdir miða í rétta átt. Þá bendir vitamálastjóri réttilega á það, að nú standi Hafnarkauptún aðeins undir 60% af kostnaði við hafnarframkvæmdir, en ef höfnin yrði gerð að landshöfn samkv. frv., yrði það að standa undir 662/3% af þessum kostnaði. Tvær landshafnir eru nú í byggingu. Önnur í Keflavík og Njarðvíkum og hin í Rifi á Snæfellsnesi. Byggingu landshafnar í Rifi miðar mjög seint, enda hefur gengið mjög erfiðlega að útvega fé til hennar. Þar sem hæstv. ríkisstj. og Alþ. sér sér ekki fært að leggja meira fé árlega fram á fjárl. til hafnarframkvæmda, heldur en raun ber vitni, er ekki að vænta stórkostlegra átaka í þessum málum, nema þá helzt á þeim fáu stöðum, þar sem bæjarfélögin eru vel efnum búin eða hafa aðstöðu til lánsfjárútvegunar, sem geri þeim mögulegt að flýta hafnarframkvæmdum. Ég tel því, eins og nú standa sakir, ekki ráðlegt fyrir hæstv. Alþ. að samþykkja fleiri landshafnir.



Herra forseti. Ég þarf nú ekki að eyða mjög löngum tíma í að ræða þetta mál, vegna þess að það hefur svo mikið verið rætt áður hér í Alþ. og meira að segja búið að samþ. það áður í báðum deildum þingsins, þó að það gæti ekki orðið á sama ári, því miður, og þess vegna hafi það ekki orðið að l. En ég verð að segja það, að mér finnst það dálítið undarlegt, að hv. þm. Snæf. skuli sérstaklega ganga fram fyrir skjöldu til þess að mæla á móti landshafnargerð á þessum stað, þar sem hann hefur nú einmitt fengið í sitt eigið kjördæmi samþ. landshöfn og ekki samþ. á þann hátt, að það væri fyrst gengið gegnum Alþ., heldur var það raunverulega samningur milli tveggja flokka, áður en það kom til Alþ. En e. t. v. er það ástæðan til þess, að hann leggst á móti þessu máli, að hann óttist, að það muni draga úr framkvæmdum á Snæfellsnesi. Ég vil taka fram, að ég vil þakka meiri hl. n. fyrir afgreiðslu þessa máls, og enn fremur það, að hv. frsm. meiri hl. skýrði nægilega vel í sinni framsöguræðu það atriði, að hér er alls ekki um að ræða hafnargerð fyrir Hornfirðinga eina, heldur fyrir Austfirðingafjórðung eða vélbátaútgerðina á Austurlandi. Það er vitað, að áratugum saman hefur þetta verið verstöð fyrir vélbátaflota Austurlands, og nú er svo komið vegna þess, hvað seint gengur með hafnarbætur á Hornafirði, þar sem þar er aðeins um lítið hreppsfélag að ræða, sem að þessum mannvirkjum stendur, að vélbátafloti Austurlands getur ekki lengur stundað veiðar frá þessum stað og er farinn að þyrpast hingað suður í Faxaflóa, og þar af leiðandi verða ágæt mið, sem þarna eru, lítt eða miklu minna notuð heldur en vera skyldi. Ég verð einnig að segja það, að mér finnst mjög hæpið af minni hl. n. að telja, að álit vitamálastjóra sé þannig úr garði gert, að ástæða sé til að vitna í það sérstaklega sem andstöðu gegn landshafnargerð á Hornafirði. Vitamálastjóri leggur yfirleitt málið ákaflega hlutlaust upp. Hann lýsir hlutlaust því, sem gert hefur verið síðast liðin ár, og hann lýsir enn fremur, að það er mikið þarna ógert. Í sambandi við það vil ég einmitt benda á annað, sem ekki hefur komið fram í umræðunum og ég ætlaði sérstaklega að gera að umtalsefni. Það er það, að nú virðist horfa þannig, að það séu möguleikar á að stunda allmiklar síldveiðar við Suðausturland og hefðu e. t. v. fyrr verið möguleikar, þó að þeir hafi ekki verið notaðir. Á s. l. sumri fór lítill hluti af bátaflota landsmanna á síldveiðar við Suðausturland, einmitt á miðin út og austur af Hornafirði, og fiskaði þar ágætlega, eftir að hann var búinn að vera gersamlega síldarlaus hina eiginlegu síldarvertíð á miðunum við Norður- og Norðausturland. Ég hef aflað mér upplýsinga um það, þó að þær liggi ekki enn fyrir opinberlega, en verða væntanlega birtar áður en langt liður, að samkvæmt fiskirannsóknum eru mjög miklar líkur til, - svo að ég ekki segi alveg fullar sannanir fyrir því, - að á þessu svæði, út af Hornafirði og þar við Suðausturlandið, stutt frá Hornafirði, sé um mjög miklar hrygningarstöðvar sumargotsíldar að ræða, og enn fremur það, að vegna þess að þarna sé um svo miklar hrygningarstöðvar sumargotsíldarinnar að ræða, þá sé þar einmitt fyrir hendi sú líffræðilega undirstaða, sem þarf til þess, að síldveiðar geti verið nokkurn veginn öruggar. Það var rokið til þess að byggja miklar síldarverksmiðjur hér við Faxaflóa vegna þess, að eitt ár veiddist mikið af síld í Hvalfirði. Það var rokið til þess líka að kaupa síldarbræðsluskipið Hæring, sem er minnisvarði um þær framkvæmdir. En það hefur ekkert komið fram enn, sem hefur bent til þess, að í sambandi við Hvalfjarðarsíldina hafi verið um að ræða neina sérstaka líffræðilega undirstöðu, eins og hrygningarstöðvar þar í nánd, heldur hafi þarna verið aðeins einstakt fyrirbrigði síldargangna, sem stundum koma fyrir á einstökum stöðum, detta svo niður og ekki verður meira úr. Þetta atriði vil ég sérstaklega benda á, og ég vil taka það fram, að ég vænti þess, að ekki verði langt þangað til eitthvað kemur fram opinberlega um þetta mál, sem sanni þetta mál mitt betur. Og fari svo, sem ég tel miklar líkur til, að það reynist, að þarna séu möguleikar fyrir bátaflota landsmanna til þess að stunda síldveiðar verulega seinni part sumars, á haustin og fram eftir vetri, og ef ekkert verður gert sérstakt af hálfu hins opinbera til þess að bæta hafnarskilyrði á Hornafirði meira, en hefur verið gert og þessi litli hreppur með 400 manns á eingöngu að sjá um það verk, þá er hætt við, að það fari svo, að þjóðin verði af öflun stórkostlegra verðmæta, vegna þess að Alþ. hefur ekki viljað sinna þessu máli. Af því að það er komið að þinglokum og ég vil ekki vera að tefja það, að málið komist áfram í þessari hv. deild, þá ætla ég ekki að hafa þessi orð fleiri núna. Málið hefur áður hlotið góðar undirtektir í þessari deild, þótt það hafi þannig viljað atvikast, að þó að allt Alþ. sé áður búið að samþykkja það, þá hafi ekki verið hægt að fá það samþ. á einu ári og þess vegna sé það ekki orðið að l. enn. En ég vildi samt sem áður vænta þess, að það fái góðar undirtektir í þessari deild núna við atkvgr.



Herra forseti. Ég vil greiða fyrir því, að þetta mál fái skjóta afgreiðslu hér í deildinni, og ætla ekki að tefja það með því að halda langa ræðu. Ég vil aðeins með örfáum orðum þakka hv. sjútvn. fyrir afgreiðslu á þessu máli, og sérstaklega vil ég þó þakka meiri hl. n. fyrir þá afstöðu, sem hann hefur tekið til málsins, þar sem hann leggur til, að frv. verði lögfest. Mér eru það nokkur vonbrigði, að n. skyldi ekki sjá sér fært að standa saman um afgreiðslu þessa máls og skila jákvæðri afgreiðslu, en það verður auðvitað að ráðast hér í deildinni, hvaða afgreiðslu málið fær að lokum. Það hefur verið vitnað hér af hv. frsm. minni hl. n. í álitsgerð frá vita- og hafnarmálastjórninni um þetta mál. Í þeirri álitsgerð er það skýrt dregið fram, sem raunar sjútvn. og allir hv. þm. hljóta að vita, að Hornafjörður er eini staðurinn á allstóru svæði á landinu, sem til greina kemur sem útgerðarstöð, ef nota á þau auðugu fiskimið, sem eru við suðausturströnd landsins og vestur með eyðisöndunum í Skaftafellssýslu. Þetta er skýrt dregið fram í umsögn vitamálastjóra. Nú er svo háttað, að hjá því verður ekki komizt að ráðast í allstórar framkvæmdir í höfninni á Hornafirði. En það leiðir af sjálfu sér, að það er ólíku saman að jafna, hvort fámennt og fremur fátækt hreppsfélag á að standa straum af hafnarframkvæmdum fyrir við skulum segja 10 vélbáta, sem mundi nægja þeim stað um nokkra framtíð, eða hvort á að miða framkvæmdirnar við útgerð 40–50 vélbáta. Það er það, sem um er að ræða, að hreppsfélagið sér, sér naumast kleift að standa straum af þeim framkvæmdum, sem þarf að gera, til þess að tryggt sé um útgerð vélbáta, sem sækja þangað að frá ýmsum stöðum á landinu. Ég tók það fram í upphafi máls míns, að ég vildi ekki tefja þetta mál, og ætla því ekki að hafa þessa ræðu lengri, en ég vænti þess, að hv. þd. gefi þessu gaum og fylki sér um það að afgr. þetta mál, svo að það geti náð fram að ganga sem l. á þessu þingi.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Ég vil aðeins benda á það, að útflutningsgjaldið, sem frv. gerir ráð fyrir að verði á ný lagt á útfluttan saltfisk, var tekið af saltfiski í mörg ár, eða fram til ársins 1948, að það var fellt niður, eða sá hluti þess, sem runnið hafði til Fiskveiðasjóðs Íslands. Hefur fiskveiðasjóður því verið sviptur þessu útflutningsgjaldi nú í 4 ár. Það má e. t. v. segja, að það sé rangt að fylgja þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið um langt tímabil, að taka útflutningsgjöld af þeim afurðum, sem við seljum til annarra landa. Það væri í sjálfu sér miklu eðlilegra, að það væru gefin verðlaun fyrir það að geta flutt sem mest af afurðum úr landi, en í stað þess hefur verið tekin sú venja hér á hæstv. Alþ., að þeir, sem framleiða íslenzkar afurðir til sölu á erlendum markaði, skuli greiða ýmiss konar útflutningsgjöld af þeim. Aðrar þjóðir - og vil ég þá sérstaklega benda á Norðmenn, frændþjóð okkar - hafa í fjöldamörg ár borgað útflutningspremíu af útfluttum vörum, og hefur hún numið allháum upphæðum. Ég minnist þess, að á árunum frá 1930 til 1938 borguðu Norðmenn útflutningspremíu, sem nam 30 norskum kr. á hvert verkað skippund saltfisks, sem selt var úr landi. Á sama tíma var fiskútflytjendum gert að skyldu að greiða rúm 2% í útflutningsgjöld. Ég er einn þeirra manna úr sjútvn., sem að þessu sinni mæla með því, að umrætt útflutningsgjald verði lagt á saltfisk á ný, sökum þess að þetta 1½% útflutningsgjald, sem renna á til fiskveiðasjóðs, er tekið af öllum öðrum afurðum sjávarútvegsins. Það er rétt að benda á það, að þessu gjaldi var létt af 1948 sökum þess, að þá var óvenjulega erfitt árferði í sambandi við sölu saltfisks. Nú er allt annað fyrir hendi. S. l. ár var mjög hagstætt í sambandi við saltfisksöluna og því í sjálfu sér alveg eðlilegt og sanngjarnt, þar sem við á annað borð fylgjum þeirri reglu að taka útflutningsgjöld af íslenzkum afurðum, að það sé einnig tekið af saltfiski. Hv. þm. N-Þ. hefur réttilega bent á það, hversu mikil þörf er á því fyrir sjávarútveginn að fá meira fé til rekstrar síns. Eins og málin horfa nú við, virðist fiskveiðasjóður vera eina stofnunin, sem að einhverju leyti getur leyst þann vanda, en þó á mjög takmarkaðan hátt. Er þess vegna mjög nauðsynlegt að efla fiskveiðasjóð, bæði á þann hátt, sem hér um ræðir, og á öðrum sviðum, svo að hann geti aðstaðið í sambandi við lánaþörf sjávarútvegsins og þær ýmsu iðjugreinar, sem vinna úr afurðum hans. Ég tel eftir atvikum rétt, að það frv., sem hér liggur fyrir frá meiri hl. sjútvn., verði samþ. að þessu sinni, og vona, að hv. dm. geti fallizt á að samþ. það. En í framtíðinni vona ég, að uppi verði aðrar stefnur um útflutningsgjöld á afurðir landsmanna.