Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál. um staðfestingu á samkomulagi um gagnkvæmar heimildir Íslendinga og Færeyinga til veiða á kolmunna og orðið sammála að mæla með að þáltill. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár í tilefni ummæla og yfirlýsinga nokkurra ráðh. og stuðningsmanna ríkisstj. í fjölmiðlum nýverið nm leynisamning eða óbirt samkomulag aðila ríkisstj. varðandi ákvarðanir um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, varnarliðsframkvæmdir eða jafnvel almennt varðandi afgreiðslu meiri háttar mála í ríkisstj. Tilefni þessara ummæla ráðh. og fleiri er fyrirhuguð bygging þriggja flugskýla á Keflavíkurflugvelli, sem málsvarar Alþb. hafa mótmælt að hæstv. utanrrh. geti leyft upp á sitt eindæmi. Hæstv. utanrrh., Ólafur Jóhannesson, sagði hins vegar í viðtali við Tímann fimmtudaginn 12. febr., með leyfi forseta: „Í núverandi málefnasamningi stendur ekki einn stafkrókur um, að Alþb. hafi nokkra sérstöðu í ríkisstj., né heldur nokkurt orð um varnarmál eða varnarliðsframkvæmdir að neinu leyti.“ Og Tíminn heldur áfram: „Hann“ - þ.e. Ólafur - „sagðist að vísu ekki hafa tekið neinn þátt í gerð núverandi málefnasamnings. En sér hafi heldur ekki verið skýrt frá því að gerður hafi verið neinn leynisamningur um þetta atriði. Alþb. gæti því ekki kennt sér um, ef þeim fyndist þeir eitthvað hafa verið hlunnfarnir í þessu sambandi.“ Hæstv. forsrh., Gunnar Thoroddsen, segir í Morgunblaðinu föstudaginn 13. febr.: „Ég vil ekkert um það segja“ - þ.e. hvort til sé leynisamningur. - „Ég tel enga ástæðu vera til að fjalla um efni samtala í sambandi við stjórnarmyndunina. Það, sem fyrir liggur opinberlega, er stjórnarsáttmálinn.“ Það er von að sú spurning vakni, hvort eitthvað liggi fyrir, sem ekki hefur verið gert opinbert, þegar þetta orðalag hæstv. forsrh. er haft í huga. Lúðvík Jósepsson segir í Morgunblaðinu 13. febr., sama dag: „Ég segi ekkert um þetta mál fyrr en ég er búinn að heyra um það, hvernig þetta mál hefur borið að.“ Steingrímur Hermannsson segir í Morgunblaðinu enn sama dag: „Nei, það er ekki um að ræða neitt samkomulag milli stjórnarsinna um þessi mál.“ Morgunblaðið segir enn fremur: „Steingrímur sagði, að ekki hefði heldur verið gert neitt samkomulag til hliðar við stjórnarsáttmálann, um að öll ríkisstj. yrði að standa að þeim málum er hún ynni að.“ Hins vegar segir Svavar Gestsson í viðtali við Þjóðviljann sama föstudag, 13. febr.: „Jafnframt skal lögð á það áhersla að milli núverandi stjórnaraðila eru auk þess til reglur um vinnubrögð stjórnarinnar almennt sem allir verða að taka tillit til og snerta öll meiri háttar mál.“ Þennan sama dag hefur Morgunblaðið eftir ónafngreindum forustumanni Alþb. eftirfarandi: „Það var gert skriflegt samkomulag um tvö atriði við stjórnarmyndunina. Í fyrsta lagi, að forsrh. beitti ekki þingrofsvaldinu án samþykkis allra aðila stjórnarsamstarfsins og hins vegar um það, að engin meiriháttar ákvörðun yrði tekin gegn vilja neins eins stjórnaraðila. Þetta samkomulag undirrituðu forsrh. og formenn Alþb. og Framsfl.“ Laugardaginn 14. febr. segir Ólafur Ragnar Grímsson í viðtali við Morgunblaðið: „Því var lýst í þingflokknum hvernig yrði unnið í ríkisstj. er stjórnin var mynduð.“ Ólafur Ragnar var spurður, hvort um væri að ræða skriflegt samkomulag, og hann segir: „Um það vil ég ekkert segja á þessu stigi, þetta er samkomulag sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um.“ Síðan segir Ólafur Ragnar enn í sama viðtali: „Ég segi það sama um það og ég svaraði útvarpinu: Ég sagði þar, að þessar hernaðarframkvæmdir, sem Ólafur Jóhannesson stefnir að, flugskýlin, flugstöðin, nýjar flugbrautir og fjórföldun eldsneytisbirgðanna, þetta eru slíkar stórbreytingar, að þær koma ekki til greina af okkar hálfu. Við höfum lagt þessi mál upp í heild sinni, við teljum þessi mál öll tengd og við teljum þetta vera mál sem þurfi að ræðast milli Framsfl. og Alþb.“ Það vekur raunar athygli að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gerir ekki ráð fyrir að mál þetta þurfi að ræðast við þriðja samstarfsaðilann í ríkisstj. Hann er bersýnilega núll og nix að áliti Alþb, og Framsfl. Með tilvísun til þess, sem ég hér hef rakið, vil ég beina eftirfarandi spurningum til hæstv. forsrh. Gunnars Thoroddsens, hæstv. sjútvrh. Steingríms Hermannssonar formanns Framsfl. og hæstv. félmrh. Svavars Gestssonar formanns Alþb.: 1. Var gert samkomulag, skriflegt eða munnlegt, við myndun núv. ríkisstj. eða síðar um að framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli eða í þágu varnarliðsins yrðu ekki leyfðar nema með samþykki allra aðila er að ríkisstj. standa? 2. Eru til reglur, sem ríkisstj. eða ráðh. hafa sett sér og ekki hafa verið birtar, um að ríkisstj. taki enga ákvörðun í meiri háttar málum nema allir stjórnaraðilar samþykki? Herra forseti. Ég tel, að þm. og raunar þjóðin öll eigi kröfu á því að fá skýr og ótvíræð svör við þessum spurningum, og vænti þess, að hæstv. ráðh. séu sama sinnis. Það kom mér því mjög á óvart, eftir að ég hafði í morgun gert ráðstafanir til að kynna hæstv. ráðh. efni fsp. minna, að mér voru borin þau skilaboð frá ráðh. að þeir vildu ekki svara þeim. Ég bað um þau skilaboð til baka, að ég sætti mig ekki við skilaboðin frá ráðh. og mundi halda fast við að bera þessar fsp. fram utan dagskrár. Ég geri mér enn vonir um að hæstv. ráðh. hafi hugsað málið betur, breytt um skoðun og svari fsp. mínum nú hér á eftir.



Herra forseti. Enginn ráðh. í núv. ríkisstj. skorast undan því að svara fsp. hv. þm. utan dagskrár. Hér var eingöngu um að ræða hvort ætti að víkja til hliðar þingmálum einn daginn enn, en marga daga undafarið hafa umræður utan dagskrár verið það langar að þingmál hafa ekki komist að. Nú stendur einmitt þannig á í dag, að frv. um viðnám gegn verðbólgu, staðfesting á brbl. frá því á gamlársdag, er á dagskrá Ed. til 2. umr. og samkomulag um það, eins og kom fram áðan, að reyna að afgreiða það mál bæði við 2. og 3. umr. í dag. Það var eingöngu með það í huga að umr. utan dagskrár eyðilegðu ekki þetta samkomulag um afgreiðslu þingmáls sem búið var að gera, sem þarna var talið hæpið að hefja umr. utan dagskrár. Hins vegar var auðvitað ekkert því til fyrirstöðu að svara fsp. hv. þm. eftir að hæstv. forseti Sþ. lýsti því yfir, að þessar umr. yrðu ekki leyfðar lengur í dag en til klukkan 4 þannig að fundur hv. Ed. gæti byrjað á þeim tíma. Í stjórnarsáttmálanum er eitt ákvæði þar sem nefnt er samþykki allrar ríkisstj. Segir þar: „Áætlanir um flugstöð á Keflavíkurflugvelli verði endurskoðaðar og ekki ráðist í framkvæmdir við hana nema með samkomulagi allrar ríkisstj.“ Ég held að í rauninni hljóti allir að hafa verið þá og vera enn sammála um að endurskoðun á áætlunum um byggingu flugstöðvar þar sé óhjákvæmileg þar sem svo mikil óvissa ríkir um Atlantshafsflugið að öllum var ljóst að þær teikningar og áætlanir, sem fyrir lágu áður, gátu ekki átt hér við. Þess vegna hefur hæstv. utanrrh. líka í samræmi við þetta ákvæði látið endurskoða þessar áætlanir. Að öðru leyti vil ég út af fsp. hv. þm. segja þetta: Frá því er ríkisstj. var mynduð hefur hún kostað kapps um að eiga sem best samstarf í öllum greinum. Hún leitast við að ná samkomulagi um þau mál þar sem skoðanir eru skiptar og menn kann að greina á. Það hefur vel tekist á því röska ári sem stjórnin hefur starfað og það eru engin teikn á lofti um að þar verði breyting á veðurfari. Um vinnubrögð og vinnulag innan ríkisstj. við afgreiðslu mála tel ég ekki ástæðu til að ræða hér frekar.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv. hefur borið fram fsp. til hæstv. forsrh., til mín og hæstv. sjútvrh. um vinnubrögð innan ríkisstj. Hæstv. forsrh. hefur svarað þeirri fsp. eins og efni er til á þessari stundu og hef ég að sinni fyrir mitt leyti engu við svar hæstv. forsrh. að bæta.



Herra forseti. Ég vísa til svars hæstv. forsrh. og hef engu við það að bæta.



Herra forseti. Þessar umr. eru nú þegar að gerast sögulegar, því það er veigamikil spurning sem fram var lögð þegar formaður eins þingflokkanna óskaði eftir að fá að vita hvort það væri eitthvert formlegt samkomulag milli stjórnarflokkanna annað en birt hefur verið. Þetta er slíkt grundvallaratriði að þjóðin hlýtur að eiga heimtingu að fá við henni skýrt svar. Já eða nei. En forsrh. og félagar hans svara þessu engu. Þetta er ekki spurning um innri vinnubrögð í ríkisstjórn. Þetta er spurning um allt annað og meira, - spurning um hvort það sé annað samkomulag en það sem birt hefur verið. Og hvað er það sem spurt er um frekar? Það er vísað til tiltekins máls þar sem vitað er að einn af stjórnarflokkunum, sem hefur milli 19 og 20% kjörfylgi í landinu, er á annarri skoðun í meginatriðum en hinir flokkarnir. Því er um það að ræða, hvort íslenskt lýðræði sé komið á það stig að flokkur með tæplega 1/5 af kjörfylgi í landinu geti ráðið opinberri stefnu ríkisins með samningamakki í samsteypustjórn. Í annan stað er löng hefð um þessi atriði eins og fjöldamörg önnur sem varða verkaskiptingu milli ráðuneyta, hvað er í verkahring einstakra ráðuneyta og hvað er í verkahring ráðuneyta sameiginlega. Ráðuneytin eru nú varta nefnd í stjórnarskránni, hins vegar ráðherrar oft, svo að þeirra vald og aðstaða er æðimikið, og það er alvarlegt og mikilvægt mál ef á að taka ráð af einstökum ráðh. og ákveða að viss mál skuli afgreidd af ríkisstj. allri. Varðandi framkvæmdir í sambandi við varnarliðið hafa ákvarðanir ávallt verið teknar af utanrrh. Ég get minnt á t.d., að olíustöðin í Hvalfirði, sem er hliðstæð framkvæmd við þá sem nú er deilt um, var byggð á þann hátt, að aldrei var um það mál fjallað eða gerð nein ákvörðun í ríkisstj., og var þó ekki fyrir neinn ágreiningur í grundvallarstefnuatriðum í þeim málaflokki innan ríkisstj. þá eins og nú. Síðan hefur það gerst á hverju einasta hausti, að utanrrh. hefur tekið ákvarðanir um þessi mál. Hér hefur verið um að ræða um langt árabil 15–20 millj. dollara framkvæmdir af ýmsu tagi. Ég vil ítreka það, að ég harma að hæstv. forsrh. skuli láta það koma fyrir og það skuli standa í þingtíðindum héðan í frá, að hann sé ekki reiðubúinn að skýra þjóðinni frá því, hvort gert hafi verið eitthvert leynilegt samkomulag milli stjórnarflokkanna eða ekki. Við slíkt getur þjóðin alls ekki unað.



Herra forseti. Ég get tæpast þakkað hæstv. ráðherrum svörin, nema að því leyti að þögn þeirra og efnisinnihaldið, svo rýrt sem það var, segir sína sögu og af því er hægt að draga ákveðnar ályktanir. Ég vil láta það koma alveg skýrt fram, að þegar ég gerði ráðherrum aðvart um þetta mál í morgun var áskilið að samkomulagið yrði auðvitað haldið um afgreiðslu brbl. eins og formenn þingflokkanna höfðu komið sér saman um. Sannleikurinn er sá, og það sýnir aðdragandi þessara fsp. og undirbúningur þessara umræðna, að hæstv. ráðh. ætluðu að skjóta sér undan að svara. Þetta var feimnismál af þeirra hálfu. Þeir höfðu ekki svörin tiltæk. Þeir eru ekki sammála, að því er virðist, um hvernig svara skuti. Þeim hefur ekki tekist að koma sér saman, eins og hæstv. forsrh. talaði allfjálglega um að þeir legðu áherslu á. Hér kemur það fram, að hæstv. forsrh. talar fyrir hönd Alþb. og talar fyrir hönd Framsfl. Formenn þessara flokka hafa áður opinberlega sagt sína skoðun í þessum efnum og þeim bar þá ekki saman. Steingrímur Hermannsson, formaður Framsfl., sagði að það hefði ekki verið gert neitt samkomulag til hliðar við stjórnarsáttmálann um að öll ríkisstj. yrði að standa að þeim málum er hún ynni að. Og nú vil ég spyrja hæstv. sjútvrh., formann Framsfl.: Stendur hann við þessi orð, sem birtust í Morgunblaðinu 13. febr. ? Er þetta satt? Og ég ætlast til svars. Já eða nei dugar mér. Þá hefur verið haft eftir hæstv. félmrh., Svavari Gestssyni, og það í Þjóðviljanum, svo varla dregur hann þau orð í efa. Hæstv. félmrh., formaður Alþb., segir 13. febrúar eftirfarandi: „Jafnframt skal lögð á það áhersla að milli núverandi stjórnaraðila eru auk þess til reglur um vinnubrögð stjórnarinnar almennt sem allir verða að taka tillit til og snerta öll meiri háttar mál.“ Er hér rétt eftir hæstv. félmrh., formanni Alþb., haft í hans eigin blaði? Það segir sína sögu ef svo er. Þá er til leynisamningur, reglur sem ríkisstj. hefur samþykkt að fara eftir - eða með orðalagi hæstv. félmrh.: „sem allir verða að taka tillit til og snerta öll meiri háttar mál.“ Það er ekki hægt að koma þessum orðum hæstv. félmrh. og hæstv. sjútvrh. heim og saman. Og í þeim tilgangi að fá upplýst, hvor þeirra hefði rétt fyrir sér, var hæstv. forsrh. einnig spurður hér í dag, en hann svarar engu. Ég ítreka að þingheimur og þjóðin öll á kröfu á að vita hið sanna og rétta í málinu. Það verður þó að álykta, meðan annað fæst ekki upplýst, að hæstv. utanrrh. hafi fullt og óskorað vald til að leyfa framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, eins og t.d. byggingu olíugeymanna í Helguvík, eins og t.d. byggingu þriggja flugskýla, og andmæli Alþb.-manna við slíkum framkvæmdum hafi ekkert við að styðjast, þeir hafi engan rétt til þess samkvæmt stjórnarsamningnum er þjóðin hefur fengið birtan, að hreyfa legg né lið gegn framkvæmdum sem þessum. Allt tal þeirra um annað er atgert fleipur. Ég vil láta þetta koma hér fram og ítreka jafnframt áskorun mína til hæstv. forsrh. og spurningar mínar til annarra hæstv. ráðh. Þeim er skylt að svara þeim fsp. sem ég hef varpað hér fram. Þjóðin og þingheimur eiga kröfu á því.



Herra forseti. Það er næsta furðulegt að hlusta á þessa tvo hv. þm., Geir Hallgrímsson og Benedikt Gröndal, tala úr þessum ræðustól í nafni þingheims og segja að þingheimur krefjist svara frá okkur. Ég held að þeir séu alls ekki fulltrúar þingheims. Ef þeir vilja vita vilja þingheims eða þingmeirihluta er í góðu lagi hjá þeim að flytja t.d. till. um að skipa rannsóknarnefnd samkv. stjórnarskránni sem hefði það verkefni að leita uppi leynisamninga í sambandi við stjórnarmyndanir fyrr og síðar. - En út yfir tekur þó þegar þessir hv. þm. fara svo þar á eftir að tala í nafni þjóðarinnar. Ég hélt að þessir hv. þm. hefðu heyrt og lært það að undanförnu, að því fer fjarri að þeir séu fulltrúar íslensku þjóðarinnar. Ég hef svarað spurningum hv. þm. Geirs Hallgrímssonar og tel enga ástæðu til að bæta þar neinu við, enda er tilgangurinn með fsp. ekki að fá upplýsingar um eitt eða annað, heldur eingöngu að þarna sýnist vera möguleiki á að koma á einhverri sundrung innan ríkisstj. Það er tilgangurinn og enginn annar. Ég hef lýst því yfir, að það er eitt af meginatriðum í stjórnarsamstarfinu að ná sem bestu samkomulagi og leita samkomulags þegar um mál er að ræða sem menn líta mismunandi augum á, þar sem menn greinir á, sem eðlilegt er og hlýtur að verða í sérhverri ríkisstj.



Herra forseti. Það er síður en svo nokkurt aðhlátursefni eða gamanmál sem hér er á ferðinni. Hér er um það að ræða að látið hefur verið í veðri vaka opinberlega, þ. á m. af einu málgagni núv. hæstv. ríkisstj., að í gildi sé samkomulag milli þeirra aðila sem að ríkisstj. standa, til viðbótar við það samkomulag sem hefur verið gert þjóðinni kunnugt héðan frá Alþingi. Það er látið í veðri vaka af þessu sama blaði og þessum sama flokki að samkomulagið sé á þann veg, að einum aðila ríkisstj., sem aðeins, eins og komið hefur fram, nýtur stuðnings innan við fimmta hvers kjósanda í þessu landi, sé selt sjálfdæmi, sé afhent neitunarvald í málum sem falla undir forræði ráðh. úr öðrum flokki. Hæstv. forsrh. var spurður að því héðan úr ræðustól á Alþingi hvort þetta væri rétt. Hæstv. forsrh. vék sér undan að svara þessari spurningu. Herra forseti. Það þarf ekki að skipa neina rannsóknarnefnd til að teita að leynisamningum. Hæstv. forsrh. getur með einu orði sjálfur kveðið upp úr um hvort eitthvað svona samkomulag sé gert. En þó að hæstv. forsrh. hafi komið tvívegis hingað upp í ræðustólinn skýtur hann sér undan að gera það. Hæstv, félmrh. og formaður Alþb. gekk hingað upp í ræðustól í fótspor hæstv. forsrh. til að ítreka þann skilning sinn og Þjóðviljans að slíkt samkomulag væri í rauninni fyrir hendi, öðruvísi urðu orð hans ekki skilin áðan en að svo sé. Það sýnir vinnubrögðin. Sá maður, sem á þarna mest í hættu og mest í húfi, maðurinn sem á að fara með stjórn utanríkismála í þessu landi og hefur verið valinn til þess af flokksbræðrum sínum, hagar orðum sínum svo á opinberum vettvangi, að það verður ekki séð betur en hann hafi seint og um síðir fengið nasasjón af því að gert hafi verið af formanni hans eigin flokks eitthvert samkomulag sem hann ekki veit um, en sviptir hann að verulegu leyti forræði í því starfi sem hann hefur verið valinn til og tekið að sér. Það er dæmi um hvernig að málum er nú staðið í Framsfl., að hv. formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, og formaður þingflokks Framsfl., hv. þm. Páll Pétursson, skuli geta látið það á sig sannast að forráðamenn annarra flokka gangi á þeirra fund til að bera upp kvartanir og kæra fyrrv. formann Framsfl., Ólaf Jóhannesson, fyrir núv. formanni flokksins án þess að gefa honum tækifæri til að bera hönd fyrir höfuð sér hvað þá annað. Þetta sýnir þvílíkt ógnartak Alþb. hefur á Framsfl., að formaður flokksins, Steingrímur Hermannsson, skuli geta látið það á sig sannast, að forveri hans, hinn gamli leiðtogi Framsfl., sé kærður fyrir honum af kommúnistum án þess að hafa svo mikið sem tækifæri til að vera viðstaddur þann kærufund. Það sýnir hvert risið á Framsfl. er orðið, að Ólafur Jóhannesson skuli vera kærður fyrir Páli Péturssyni. Ekki eru það glæsileg örlög fyrir þann gamla foringja né þann gamla flokk. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara öllu fleiri orðum hér um, en það er ljóst eftir þessar umr., þar sem því hefur ekki verið mótmælt, heldur þvert á móti grunur manna styrktur í því, að einhvers konar samkomulag hafi verið gert, hvort sem það eru kallaðar vinnureglur eða eitthvað annað, sem gefur Alþb., flokki sem aðeins nýtur stuðnings eins af hverjum fimm Íslendingum, algjört forræði í utanríkismálum landsins um allar framkvæmdir á því sviði með því að afhenda þessum flokki neitunarvald og gera það án þess svo mikið sem láta þess getið við þann mann sem á um málin að fjalla, utanrrh., fyrrum formann Framsfl., sem er nú orðinn að kæruefni hjá núv. formanni Framsfl., Steingrími Hermannssyni. Það eitt út af fyrir sig sýnir hvílíkt heljartak Alþb. og kommúnistar hafa á Steingrími Hermannssyni og öðrum þeim sem nú hafa valist til formennsku og forustu í Framsfl.



Herra forseti. Eitt sinn gerði þessi hv. þm., Sighvatur Björgvinsson, landsfræga árás á Ólaf Jóhannesson forsrh. úr þessum stól. Sú furðulega ræða, sem hann flutti hér nú, minnir mig á slíkan málflutning. Ég vil láta það koma skýrt fram, að Framsfl. stendur heils hugar að baki Ólafi Jóhannessyni í þeim ákvörðunum sem hann hefur tekið í utanríkismálum.



Herra forseti. Ég vek athygli á því, að þrír þm. höfðu kvatt sér hljóðs á undan hæstv. sjútvrh. Hæstv. sjútvrh. kvaddi sér ekki hljóðs fyrr en rétt á slaginu fjögur. Ég fæ ekki séð að ástæða hafi verið til að hleypa honum fram fyrir aðra þm. í þessum umr., - allra síst eftir þann skæting sem hæstv. forsrh. viðhafði áðan.