Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Hinn 29. des. 1965 var skipuð n. til að endurskoða raforkulög. Í þessa n. voru skipaðir Gísli Jónsson rafveitustjóri, Jón Sigurðsson deildarstjóri og Valgarð Thoroddsen verkfræðingur. Var Jón Sigurðsson deildarstjóri skipaður formaður n. Í skipunarbréfi n. var tekið fram, að n. skyldi sérstaklega ætlað að gera glögg skil milli verksviðs embættis raforkumálastjóra og verksviðs rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins, jafnframt því sem skipulag raforkuvinnslu og raforkudreifingar á vegum ríkisins verði athugað í ljósi þeirrar stefnu, sem mörkuð hefur verið með setningu 1. um Landsvirkjun. Er n. hafði starfað um hríð, bar hún fram þá till., að verksvið hennar yrði víkkað þannig, að henni yrði falið að endurskoða í heild þau lög, er fjölluðu almennt um nýtingu innlendra orkulinda, og steypa þeim saman í frv. að einum lagabálki um orkumál. Var á þetta fallizt og að athuguðu máli talið mikils virði að samræma löggjöfina í eina heild. Lögð var áherzla á það, að Jakob Gíslason raforkumálastjóri og Eiríkur Briem, þáv. rafmagnsveitustjóri, störfuðu með n. og væru henni til ráðuneytis við samningu frv. Haukur Pálmason framkvstj. Sambands ísl. rafveitna starfaði einnig með n. og Páll Sigurðsson, rafmagnseftirlitsstjóri ríkisins, starfaði einnig með n. og gaf ráð um það, sem varðaði rafmagnseftirlitið. Ritari n. var Magnús Thoroddsen lögfræðingur. Það eru ekki gerðar róttækar breytingar á gildandi l. í raforkumálum, en eins og áður er sagt, eru þau samræmd og felld saman í einn lagabálk. Þykir mikið við það unnið. En helztu nýmæli frv. varða stjórn orkumála. Það er gert ráð fyrir að koma á fót sérstakri Orkustofnun, er annist rannsóknir, áætlana- og skýrslugerðir á sviði orkumála og verði ráðh. til ráðuneytis í þeim efnum, jafnframt því, sem stofnun þessari er ætlað að auðvelda samvinnu allra þeirra aðila, er starfa að orkumálum. Framkvæmdastjóri Orkustofnunar verður sérstakur embættismaður, orkumálastjóri, sem svarar til þess embættis, sem nú heitir raforkumálastjóri, en honum til ráðuneytis í tæknilegum og fjárhagslegum efnum er sérstök n., tækninefnd Orkustofnunar, skipuð af ráðh. Í þessari n. eiga m. a. sæti fulltrúar frá þeim aðilum, er helzt hafa hagsmuna að gæta á vettvangi orkumála. Fulltrúar þessir mundu því hafa sérstaka reynslu og þekkingu á þeim málum, sem kæmu til úrlausnar í n. N. er ætlað að tryggja samræmingu á starfsemi allra þeirra, sem vinna á sviði orkumála. Þá hefur verið gert ráð fyrir í frv. þessu að afnema einkarétt ríkisins til þess að reisa og reka raforkuver, en í reyndinni hefur þetta ekki mikið að segja, þar sem leita verður til Alþ. um leyfi til þess að reisa eða reka raforkuver. Þá er í frv. leitazt við að gera glögg skil á milli starfssviðs raforkumálastjóra og rafmagnsveitustjóra ríkisins. Orkumálastjóri mun sjá um rannsókn áætlana og skýrslna á vettvangi orkumála, en rafmagnsveitustjóri annast stjórn og rekstur rafmagnsveitna ríkisins og mun hann hér eftir heyra beint undir ráðh., en eigi orkumálastjóra eða raforkumálastjóra, eins og áður hefur verið. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að raforkusjóður og jarðhitasjóður verði sameinaðir í orkusjóð. Orkuráði, sem kemur í stað raforkuráðs og kosið er í samvinnu við Alþ., er ætlað að fara með stjórn orkusjóðs jafnframt því að gera till. um ráðstöfun stofntillaga til lagningar rafmagnsveitna í strjálbýli, sem raforkuráð hefur áður haft með höndum. Þá er rétt að geta þess, að frv. ráðgerir, að héraðsrafmagnsveitur ríkisins verði sameinaðar rafmagnsveitum ríkisins, enda hafa þær annazt rekstur héraðsrafmagnsveitnanna. Þetta eru hin helztu atriði, sem fram koma í frv. Þetta frv. er í 11 köflum, eins og sjá má, og er I. kaflinn um Orkustofnun. Samkv. 2. gr. frv. er skilgreint, hvert hlutverk Orkustofnunar er, og tel ég ekki ástæðu til þess að lesa það upp. Þá er í 3. gr. frv. kveðið á um skipun framkvæmdastjóra Orkustofnunar og að hann heiti orkumáálástjóri. - 4. gr. frv. gerir ráð fyrir tækninefnd, Sem starfar til ráðuneytis orkumálastjóra, og er gert ráð fyrir, að í henni eigi sæti ásamt orkumálastjóra tæknimenntaðir fulltrúar, tilnefndir af Landsvirkjun, Sambandi ísl. rafveitna, Sambandi ísl. hitaveitna, rafmagnsveitum ríkisins, rannsóknaráði ríkisins og hagfræðimenntaður fulltrúi Efnahagsstofnunarinnar. En þar til Samband hitaveitna á Íslandi verður stofnað, tilnefnir Hitaveita Reykjavíkur fulltrúa í þess stað. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt. II. kafli frv. er um vinnslu raforku og kveður á um það, hvaða skilyrði þurfi að vera fyrir hendi, til þess að raforkuver verði byggð og rekin. En til þess að reisa og reka raforkuver stærra en 2000 kw. þarf leyfi Alþ. Til að reisa og reka raforkuver 200-2000 kw. þarf leyfi ráðh. raforkumála. III. kaflinn er um vinnslu jarðhita og kveður á um rétt landeiganda til þess að hagnýta sér jarðhita, einnig um rétt ábúanda jarðar og einnig rétt ríkisstj. til þess að hagnýta jarðhita í landareign annarra, en það skal heimilt, þegar almenningsheill krefur. Nánari ákvæði eru í þessum kafla um vinnslu jarðhita, sem ekki er sérstök ástæða til þess að rekja að sinni. En um hagnýtingu og vinnslu jarðhitans í eigu ríkisins skal leita umsagnar Orkustofnunar í hvert sinn, áður heldur en til framkvæmda kemur. IV. kafli er um héraðsrafmagnsveitur, og er kveðið á um það, hvert verkefni héraðsrafmagnsveitna er, en það er nánar tiltekið í ýmsum greinum. þessa kafla, en það er að veita raforku um tiltekið orkuveitusvæði og selja hana neytendum innan þeirra takmarka. Ráðh. sá, sem fer með raforkumál, ákveður orkuveitusvæði hverrar rafmagnsveitu. Þá er nánar kveðið á um ýmis atriði héraðsrafmagnsveitnanna í þessum kafla, sem ekki er ástæða til þess að lesa hér upp, enda liggur það ljóst fyrir. V. kafli er um hitaveitur og kveður á um það, að ráðh. sé heimilt að veita sveitarfélögum eða samtökum þeirra einkaleyfi með þeim skilyrðum, sem lög þessi ákveða, til þess að starfrækja hitaveitur, sem annist dreifingu eða sölu heits vatns eða gufu til almenningsþarfa á tilteknu veitusvæði frá jarðhitastöðvum eða hitunarstöðvum eða öðrum orkugjafa. Þeir aðilar, sem nú hafa einkaleyfi til að starfrækja hitaveitu, skulu halda þeim rétti. Þá er ríkisstj. heimilt að ábyrgjast lán til hitaveituframkvæmda fyrir sveitarfélög, sem vilja ráðast í hitaveituframkvæmdir, og gæti ábyrgðin orðið allt að 80% af kostnaðinum. VI. kafli er um varnir gegn hættum og tjóni af raforkuvirkjum og eftirliti með þeim. Eru nokkuð ströng ákvæði um þetta efni og nokkuð strangari heldur en verið hefur, enda hefur reynslan sýnt, að þörf er á miklu eftirliti með raforkuvirkjum og að fyllstu varúðar sé gætt í hvívetna um það efni, því að sé ekki fyllsta varúð viðhöfð, getur stafað af því mikil hætta. En þetta eftirlit hefur með höndum rafmagnseftirlit ríkisins, og er því ætlað að hafa það, eins og verið hefur. VII. kaflinn er um verndun jarðhitasvæða, jarðhitavirki og eftirlit með þeim. Það er tekið fram, að óheimilt sé að spilla jarðhitasvæðum, hvort sem það er með ofaníburði, framræslu eða með öðrum hætti, svo og að breyta farvegi þess vatns, sem frá jarðhitasvæði rennur, nema talið sé nauðsynlegt samkv. matsgerð til varnar landi eða landsnytjum eða til þeirrar hagnýtingar jarðhita, sem heimil er að lögum. VIII. kaflinn er um jarðboranir ríkisins. Hér er ekki um breytingu að ræða frá gildandi l. nema orðalagsbreytingar í samræmi við frv., eins og vera ber. IX. kafli er um rafmagnsveitur ríkisins, og er þar kveðið svo á, eins og í gildandi l., að ríkisstj. starfræki rafmagnsveitur, sem eru eign ríkisins og reknar sem fjárhagslega sjálfstæð fyrirtæki með sérstöku reikningshaldi undir umsjón þess ráðh., er fer með raforkumál. Stofnunin skal heita Rafmagnsveitur ríkisins, en eins og áður er lýst, eru rafmagnsveitur ríkisins nú skildar frá raforkumálastjóraembættinu eða orkustofnuninni, eins og það nú heitir, og framkvæmdastjóri rafmagnsveitna ríkisins heyrir nú beint undir ráðh., en var áður nánast sagt undirmaður raforkumálastjóra. Rafmagnsveitur ríkisins taka við eignum og rekstri rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins, sem stofnaðar voru með l. nr. 12 2. apríl 1946, en eins og kunnugt er, voru gildandi raforkulög sett þá, og er því fengin allmikil reynsla af framkvæmd þeirra og ekki nema eðlilegt, að nú þyki tímabært að gera nokkrar breytingar á þeim, þótt l. í heild haldi sínu markmiði og efnisbreytingar séu tiltölulega litlar. Ráðherra skipar rafmagnsveitustjóra ríkisins og honum til ráðuneytis nefnd þriggja manna, og skal einn þeirra, tilnefndur af orkuráði, en tveir af Sambandi ísl. sveitarfélaga. Annar þeirra er fulltrúi strjálbýlis, en hinn þéttbýlis. Starfssvið n. skal nánar ákveðið í reglugerð. Það þótti rétt að skipa þessa n. til ráðuneytis rafmagnsveitustjóra, til þess að breikka grundvöllinn undir starfssviðinu, og gæti það aldrei verið til annars en góðs, ef skipan n. á annað borð ætti nokkuð að þýða, en skipun hennar er þannig, að í henni ættu að eiga sæti menn, sem þekkja vel til þessara mála, bæði í strjálbýli og þéttbýli. X. kaflinn er um orkusjóð, og er tekið fram, að orkusjóður sé eign ríkisins, er ber ábyrgð á skuldbindingum hans. Orkusjóður tekur við öllum eignum raforkusjóðs og jarðhitasjóðs eins og þær eru við gildistöku þessara laga og öllum skuldbindingum beggja sjóðanna, en báðir þessir sjóðir hafa starfað sitt í hvoru lagi, og þykir fara betur á því að sameina þá í einn sjóð, þar sem verksvið þeirra er vissulega mjög skylt og náið. En stjórn orkusjóðs er í höndum orkuráðs undir yfirstjórn ráðh. þess; sem fer með raforkumál. Sþ. kýs með hlutfallskosningu 5 menn í orkuráð til fjögurra ára í senn. Það er kosið með sama hætti og raforkuráð hefur verið kosið. Ráðh. skipar formann úr hópi kjörinna ráðsmanna. Orkumálastjóri er framkvstj. orkusjóðs. Þá er gert ráð fyrir, að orkusjóður verði í vörzlu Seðlabanka Íslands, en það hefur raforkusjóður eða jarðhitasjóður ekki verið áður, og að Seðlabankinn sjái um ársuppgjör, skýrslugerð og bókhald. Hlutverk orkusjóðs er skilgreint í 71. gr. frv., og er óþarfi að tilgreina það nánar. Það er skýrt tekið þar fram, en það er sama hlutverk og raforkusjóður og jarðhitasjóður báðir gegndu áður. Þá er XI. kaflinn, almenn ákvæði, og skýrir hann sig sjálfur. En eins og áður hefur verið vikið að, er með frv. þessu lagt til, að lög um raforku- og jarðhitamál verði samræmd í einum lagabálki. Það er byggt á 20 ára reynslu og margt fært til betri vegar og við hæfi nútímans. Það gefur og nokkra tryggingu fyrir því, að rétt hefur verið að farið, að við samningu frv. störfuðu hinir hæfustu menn á sviði raforkumála og þeir, sem bezt þekkja til þessara mála að fenginni langri reynslu. Það er von mín, að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi og hv. alþm. sannfærist um, eftir að hafa kynnt sér málið, að það sé til bóta frá gildandi lögum og það megi verða til þess, að framkvæmd þessara mála verði einfaldari en áður og sniðin við það, sem nú er helzt krafizt. Ég tel, herra forseti, ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál að svo stöddu, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn, að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Þetta er mikill lagabálkur, sem hér er um að ræða, og ég efast ekki um, að ýmislegt kunni að vera nýtilegt þar í, og verður vafalaust, um leið og frv. verður rætt í n., athugað um afstöðuna til þessa máls. En það er tvennt í því, sem mér finnst, að þurfi sérstaklega athugunar við af þeim ákvæðum, sem ég álít neikvæð. Það fyrsta er, að með þessu frv. er dregið úr því einkavaldi ríkisins, sem slegið var föstu með raforkulögum 1946, og það er mál, sem þarf a.m.k. vel að athuga, áður en það er gert, því að almennt er það nú svo með þróunina í raforkumálum, að hún hefur heldur þótt erlendis eiga að ganga í þá áttina að sameina bókstaflega allt raforkukerfið undir einn þátt en að sundra því. En þetta er hlutur, sem þarf vel að athuga. Hinn þátturinn í þessu frv., sem mér finnst neikvæður, er, að hér er enn verið að draga úr og veikja og sundra raforkumálastofnuninni. Þegar Landsvirkjunarlögin voru til umr. hjá okkur hér á Alþ., gerði ég þá aths. þar við, að ég áleit, að hið nýja orkuver, sem þarna ætti að reisa, ætti beinlínis að heyra undir ríkið og raforkumálastofnunina og með því að koma upp sérstakri Landsvirkjunarstjórn, væri verið að nokkru leyti að skapa tvöfalt ríkiskerfi þarna í, tvöfalt, opinbert kerfi, ópraktískt og að ýmsu leyti athugavert að mínu áliti. Nú er gengið enn lengra í þessu. Nú á að taka þarna rafmagnsveitur ríkisins undan raforkumálastofnuninni og gera að sérstakri ríkisstofnun. Ég veit ekki ástæðurnar til þess. Almennt hefur stundum a.m.k. verið talað um það, að frekar þyrfti að reyna að spara í ríkisapparatinu, en hér virðist tilhneigingin vera sú að skapa nýjar ríkisstofnanir, nýjar stjórnarnefndir og annað slíkt þar í kring. Ég held einmitt, að raforkumálastofnun ríkisins hafi verið með bezt reknu embættisstofnunum íslenzka ríkisins. Máske er það þess vegna sérstaklega, sem þótt hefur rétt að veikja hana. En ég álít margt í þessu, þó að efalaust sé margt til framfara, vera spor aftur á bak frá þeim lögum, sem sett voru hér á Alþ. 1946 undir forustu hæstv. núv. utanrrh. En ég skal ekki orðlengja neitt um þetta nú. Þetta er mikið frv. og ýmislegt nýtt í því og þarf sinnar stúderingar við á milli umr. nú og umræðna í flokkunum til þess að taka endanlega afstöðu til þess.



Það er ekki ástæða til þess að fara að taka upp langar umr. um þetta mál að svo stöddu. En vegna þess að hv. 3. þm. Reykv. (EOl) var að tala um tvö atriði, sem hann taldi vera spor aftur á bak, þegar dregið væri úr, eins og hann kallaði, valdi ríkisins í þessum málum, vil ég taka það fram, að það er í rauninni ekki. Það er ráðgerð sú breyting að afnema einkarétt ríkisins til þess að reisa og reka raforkuver, það er þannig orðað. En hins vegar er þannig um hnútana búið, að ríkisvaldið hefur allt að einu í hendi sér, hverjir fá leyfi til þess að reka raforkuver, vegna þess að það verður að bera það undir Alþ., og hv. 3. þm. Reykv. er þó allavega sammála því, að meiri hl. Alþ. fái að ráða, hvort út af því verður brugðið, að einhverju sveitarfélagi yrði gefið leyfi til þess að virkja. En þetta atriði verður nú allt ljósara, þegar hv. þm. hafa skoðað málið og það verður til meðferðar hér í þinginu. Þessu frv. var útbýtt í gær, og það er ekki eðlilegt, að hv. Alþ. hafi kynnt sér það til hlítar síðan. Annað atriðið var það, að það væri verið að sundra raforkumálastofnuninni. Það er alls ekki hægt að segja, að það sé verið að sundra henni. Það er verið að skilgreina nánar verksvið tveggja aðila, annars vegar raforkumálastjóra, orkumálastjóra og hins vegar rafmagnsveitustjóra. Það er ekki verið að setja á stofn nýtt ríkisbákn. Það er alveg misskilningur, ef einhver heldur það. Það er ekki verið að auka kostnað við rekstur rafmagnsveitnanna eða við rekstur orkumálanna. Það er ekki verið að því. Og hv. 3. þm. Reykv. sannfærist um það, þegar hann hefur kynnt sér frv. betur. Það er ekki verið að lýsa vantrausti á raforkumálastofnunina, það er ekki með þessu frv. verið að segja, að hún hafi verið illa rekin. En þessi starfsemi öll er svo víðtæk og hefur orðið víðtækari en áður hin síðari ár, að það þykir eðlilegt að skilgreina betur á milli rafmagnsveitna ríkisins, sem jafnframt eru héraðsrafmagnsveiturnar, og Orkustofnunarinnar, og þegar þetta frv. er lesið yfir og menn gera sér grein fyrir þeim verkefnum, sem hvor aðili hefur um að sjá, orkumálastjóri og rafmagnsveitustjóri, held ég, að öllum ætti að vera ljóst, að verkefni þeirra er vissulega það umfangsmikið, að það er eðlilegt, að þessir forstjórar tveir séu sjálfstæðir aðilar, sem heyra hvor um sig undir ráðherra.



Herra forseti. Það frv., sem ég hef lagt hér fram, mælir svo fyrir, að á öllum ráðherrafundum skuli haldin gerðabók og skráð þar í það, sem á fundum gerist, og afstaða hinna ýmsu ráðh, til þeirra mála, sem þar eru rædd. Enn fremur er svo fyrir mælt í 2. gr., að utanrrh. skuli láta halda sérstaka gerðabók um viðtöl sín við fulltrúa erlendra ríkisstjórna. Síðan skuli, þegar 15 ár eru liðin frá því, að fundir þeir hafa verið haldnir, sem i gerðabækurnar eru skráðir, annaðhvort þessar gerðabækur sjálfar eða afrit af þeim svo og bréfum þeim, sem farið hafa á milli ríkisstjórnar Íslands og fulltrúa annarra þjóða, vera geymd í Þjóðskjalasafninu, þannig að almenningur hafi aðgang að þeim. Það mun löngum hafa verið svo hjá okkur hér heima, að ríkisstjórnir hafa ekki haldið gerðabækur, og vitni um, hvað gerzt hefur á ráðherrafundum, þegar það hafa ekki verið beinir ráðuneytisfundir eða ríkisráðsfundir undir forsæti forseta eða ríkisstjóra, hefur mestmegnis verið ýmist það, sem síðan hefur komið út úr þessu sem lög eða annað slíkt, eða ákveðnar gerðir. Mér er hins vegar kunnugt um, að í tíð núv. ríkisstj., - ég held, að það hafi ekki verið áður, þó skal ég ekki fullyrða um það, - að í tíð núv. hæstv. ríkisstj. hafi verið farið að halda gerðabækur, þar sem í hafi a.m.k. verið skráð þau mál, sem fyrir voru tekin, og höfuðniðurstöður, en ég býst vart við, að það sé meira skráð þar í. Hvað snertir viðtöl utanrrh. er ég hræddur um, en veit þó ekki um það alveg fyrir víst, að það sé mjög lítið til af slíkum viðtölum skráðum, þannig að það hafi verið gengið þannig frá þeim, að það sé hægt að vita, hvað utanrrh. á hverjum tíma hafi rætt um við fulltrúa erlendra þjóða. En í þriðja lagi eru öll þessi skjöl, að því er ég veit bezt, enn sem komið er leyndarmál, þannig að þau liggja ekki Íslendingum opin og a.m.k. ekki aðgengileg. Ég veit, að hjá ýmsum ríkjum, t.d. Bandaríkjum Norður-Ameríku, eru um það lagafyrirmæli, að að loknum 15 árum skuli öll slík skjöl birt. Það er viðleitni til þess að vinna á móti öllu því, sem héti leyndarmál, allri „behind diplomati“ í viðskiptum á milli ríkja, þannig að þegar ákveðinn tími sé liðinn, séu öll slík skjöl birt, viðtöl á milli ráðh. og fulltrúa erlendra ríkja og slíkar gjörðir. Þetta er sérstaklega í Bandaríkjunum mun ákveðnara en í mörgum öðrum ríkjum, vegna þess að þar er, eins og við vitum, þing og stjórn svo aðskilin. Þar er ekki þingræði eins og hér hjá okkur, og þingið þar vill halda mjög miklu eftirliti með því, sem ríkisstj. á hverjum tíma gerir, ekki sízt vegna þess, að ríkisstj. er ekki háð þinginu eins og hér hjá okkur. Ég veit, að þó að einhver lög um þetta yrðu samþykkt eða ríkisstj. ákvæðu að breyta nú um og ganga ýtarlegar frá þessum hlutum en verið hefur, verður þar með ekki bætt fyrir það, sem nú þegar kann að hafa glatazt í þessum efnum. Það kann að verða i framtíðinni, þegar hafður verður sá háttur á að fara að reyna að skrifa sögu fyrri hluta þessarar aldar hér á Íslandi, sem vart er byrjað á enn, að menn sakni þess að hafa litlar heimildir um, hvað gerzt hafi eða gerzt hafi ekki eða hvernig slíkt hafi borið að, þegar athugaðar verða heimildirnar a.m.k., sem liggja í stjórnarráðinu frá því fyrir 1950. Og nú þegar er það orðið svo, að það veldur oft nokkrum deilum, hvað gerzt hafi á þessum fundum, t.d. ríkisstjórna, og veit ég ekki, hvort til eru plögg, sem skera úr um það. Hins vegar er allmikið af því fólki lifandi, en þó ekki nærri því allt, sem fjallað hefur um málin, sem gerzt hafa a.m.k. á síðustu þrem áratugum. En bara af því, að við, sem höfum setið lengi hér á Alþingi, höfum fylgzt dálítið með þeim málum þar, eru þegar komin upp nokkur mál, sem ég sakna mjög, að við skulum ekki fá að vita til fullnustu um hér heima og engar skýrslur liggja fyrir um, og eitt af því, sem olli því, að ég bar þetta frv. fram, er einmitt, að ég vildi um leið nota tækifærið, á meðan a.m.k. einhverjir þeirra manna eru enn hér á þingi og enn á lífi, sem fjallað hafa um þau mál, til að vita, hvort þeir kunna nánar að upplýsa ýmislegt af því, sem deilur kunna að vera um, en ég hef frá öðrum stöðum nokkrar upplýsingar um. Það eru þrjú atriði í því, sem gerðist á árunum 1940-41, sem ég í þessu sambandi vil sérstaklega minnast á. Það er í fyrsta lagi hernámssamningurinn, eins og við höfum kallað hann, sá samningur, sem Ísland gerir við Bandaríkin í júlíbyrjun 1941 um, að Bandaríkin skuli taka að sér hervernd Íslands, og það, sem þá fer fram á milli íslenzku ríkisstj. og fulltrúa ensku ríkisstj. og þeirrar amerísku. Í Bandaríkjunum er nú búið að birta öll þau skjöl og öll þau viðtöl, sem fram fóru á milli þáv. utanrrh., Summer Welles, og þáverandi sendiherra Bretlands í Bandaríkjunum, Halifax lávarðar, þar sem m.a. er komið inn á afstöðu íslenzku ríkisstj. í þessum efnum. Stúdent við einn háskóla í Kaliforníu hefur nýlega skrifað prófritgerð um yfirtöku Bandaríkjanna á hervernd Íslands 1941 og haft aðgang að öllum þessum skjölum, sem nú eru birt í bandaríska þinginu. Þar er sagt frá því, að Halifax lávarður hafi komið til utanrrn. 25. júní með skeyti og skýrt þáv. utanrrh. frá þeirri skýrslu, sem komið hafi til brezka utanrrn. frá fulltrúa þess, konsúlnum hér á Íslandi, og viðtali við hann þann 24. júní. Og þar er tekið fram í þrem liðum um afstöðu íslenzku ríkisstj. til þess máls, sem farið sé fram á. Hann segir þar í fyrsta liðnum, að brezki konsúllinn, eða hvað hann nú hét, hér á Íslandi þá hafi talað við íslenzka forsrh. um nauðsynina á því að fara fram á það, að íslenzka ríkisstj. óskaði eftir, að ríkisstj. Bandaríkjanna tæki að sér vörn Íslands og kæmi í staðinn fyrir brezka hernámsliðið hér. Síðan segir orðrétt: „ Forsrh. hefði svarað, að margir einstaklingar í íslenzku ríkisstj. væru hlynntir því skrefi, sem lagt væri til að taka, en að hann sjálfur, forsrh., væri andvígur því.“ Ég man ekki eftir, að þær upplýsingar hafi nokkurn tíma komið fram hér á Íslandi, að ágreiningur hafi verið innan þáv. ríkisstj., þjóðstjórnarinnar, um þessi mál. En hér segir fulltrúi brezku ríkisstj. í Bandaríkjunum eftir skýrslum frá brezka utanrrn. og það aftur eftir skýrslu síns sendifulltrúa hér í Reykjavík, að þetta hafi komið fram í viðtali við forsrh. Þá segir þar í öðru lagi, að forsrh. hafi sagt, að það hafi verið nokkur hreyfing á Íslandi síðasta haust um að fara fram á þetta við stjórn Bandaríkjanna, en á þeim tíma hafi ameríski konsúllinn, sem hafi farið eftir fyrirskipunum frá Washington, lagzt gegn allri viðleitni í þá átt. Og í þriðja lagi segir svo, að brezki konsúllinn hafi látið í ljós þá skoðun, að það væri mögulegt, að forsrh. eða stjórn hans yrði töluð á það að tilkynna opinberlega, að ríkisstjórn Íslands mundi sætta sig við ameríska hertöku í staðinn fyrir brezka hertöku, en hann efaðist um, að íslenzka ríkisstj. mundi óska eftir eða biðja um slíka hertöku. Þetta var um viðtal við forsrh. Íslands 24. júní. Daginn eftir átti Halifax lávarður aftur viðtal við utanrrh. Bandaríkjanna og skýrði þá frá því, sem gerzt hafði í þeim efnum, m.a. segir hann eftirfarandi: „Halifax lávarður gaf Welles til kynna, að fyrirskipanir hefðu verið sendar til brezka konsúlsins á Íslandi að sjá um, að íslenzki forsrh. sendi ósk,“ - m.ö.o.: þegar þeir tala þarna sín á milli, Halifax lávarður og utanríkisráðherra Bandaríkjanna, kemur í ljós, eins og við höfum heyrt ávæning af, að brezka ríkisstj. hafi fyrirskipað sínum fulltrúa hér að sjá um, að íslenzka ríkisstj. fari fram á þessa hervernd. Eins og allir muna, stendur sérstaklega í samningnum frá 1941, að Ísland geri þetta af frjálsum og fúsum vilja. Ég hef nokkrum sinnum haldið því hér fram og þá ekki haft annað en orðróm að byggja á, sem að vísu var runninn frá háum stöðum, en þarna er það beinlínis staðfest, að það hafi verið gefin fyrirskipun frá Lundúnum um það að sjá um, að íslenzka ríkisstj. gengi að þessu, m.ö.o. knýja hana til þess raunverulega með eins konar úrslitakostum. Þetta eru hlutir, sem við raunverulega eigum kröfu á að fá að vita um, og nú mundi ég vilja spyrja hér á Alþingi, - hér í þessari hv. d. er ekki nema einn maður enn þá, sem átti sæti í þáverandi þjóðstjórn, hv. 1. þm. Austf., - hvað er rétt í þessum hlutum. Bara vegna þeirra skjala, sem ekki eru máske til í stjórnarráðinu, - þó skal ég ekkert fullyrða um það, - er nauðsynlegt fyrir okkur upp á framtíðina að vita um þetta. Þetta er nú orðin saga, og það, sem um ræðir, er aðeins í raun og veru að vita, hvað gerzt hafi. Það hefur alltaf verið mikið á vitorði manna og kom raunar mjög greinilega fram í mörgum þeim grg., sem ýmsir þm. Sjálfstfl. gerðu hér á Alþingi einmitt fyrir sinni afstöðu 1941, þann 9. júli, við nafnakallið um herverndarsamninginn, að þeir væru til þess neyddir, og það er rétt, að það komi alveg greinilega fram hjá okkur. Og í öðru lagi hitt: Var upphaflega í gömlu þjóðstjórninni ágreiningur um þessi mál? Er það rétt, sem þarna er haft eftir brezka sendifulltrúanum eða konsúlnum hér eða hvað hann nú hét, að forsrh. hafi persónulega verið á móti því að biðja um herverndina, en að hinir ráðh. í ríkisstj. hafi verið því hlynntir? Vonandi eigum við ekki eftir að lifa þá hluti, sem við höfum reynt á síðustu 20-30 árum í þessum efnum, en engu að síður, sögunnar vegna og alls réttlætis í því, - það verður víst nógu erfitt að skrifa hana óhlutdrægt samt fyrir þá, sem á eftir koma, - væri æskilegt, að sem bezt upplýstist um þessa hluti, á meðan hér eru enn þeir menn, sem vita rétt um, hvað þar gerðist. Ég skal til viðbótar taka það fram, að brezki sendiherrann i Reykjavík hafði símað utanrrn. brezka föstudaginn 27. júní svo hljóðandi: „Þrátt fyrir röksemdir mínar og kröfur neitar íslenzka ríkisstjórnin að bjóða ameríska hernum hingað, biðja um hann. Þeirra afstaða er sú, að þegar þing hafi síðast setið, hafi verið mikill meiri hluti í öllum flokkum gegn því að biðja Bandaríkin um vernd. Ráðh. geti þess vegna ekki tekið á sig ábyrgðina á að bjóða Bandaríkjunum hingað án þess að ráðgast við Alþingi. En þeir eru hræddir um, að fyrirætlunin kynni þá að verða að engu.“ Svo segir hann í öðru lagi: „Eftir að við höfum lagt svo mikla áherzlu á hernaðarlega þýðingu Íslands, neita þeir, þ.e. ráðherrarnir, að trúa því, að brezkur her mundi raunverulega fara, ef Bandaríkin kæmu ekki.“ Eins og menn muna, var það yfirvarpið þá, að brezki konsúllinn tilkynnti, að brezki herinn mundi fara héðan burt, sem sé gefið í skyn, að Ísland mundi verða varnarlaust, og þess vegna ráðlögðu Bretar íslenzku ríkisstj. að biðja Bandaríkjamenn um vernd. Hins vegar, eins og allir vita, varð það náttúrlega svo, að brezki herinn var hér kyrr, enda um sama leyti og brezki fulltrúinn í Reykjavík var látinn segja þetta við ríkisstj., að nú yrði brezki herinn að fara, gaf Winston Churchill rétt á eftir þær yfirlýsingar í brezka þinginu, sem ég fylgdist vel með þá, að brezki herinn yrði auðvitað kyrr á Íslandi. Þeir gætu ekkert haft á móti því, að Bandaríkin tækju að sér vernd Íslands. Það væri íslenzka ríkisstj., sem gerði þetta upp á eigin spýtur, og hún væri frjáls og sjálfstæð stjórn. Þetta var yfirlýsingin, sem Churchill gaf þann 7. eða 9. júlí í brezka þinginu, alveg þveröfugt við það, sem brezka ríkisstj. lét sinn sendifulltrúa hérna segja. Þá var Churchill að reyna að afsaka sig gagnvart sínum brezku imperíalistum í þinginu, sínum íhaldsmönnum, að þeir skyldu vera neyddir til þess að afhenda Ísland í hendurnar á Bandaríkjunum, og finna út aðferðirnar gagnvart því, en sjálfir höfðu þeir verið á einn eða annan hátt knúðir til þess að láta af þeim tökum, sem þeir höfðu á Íslandi, vegna þess áhuga, sem Bandaríkin höfðu á að yfirtaka það. En það er nú annað, það snertir ekki þessi mál, sem hér er um að ræða. Hitt atriðið, sem ég vildi minnast á hér og hefði legið ljóst fyrir, svo fremi sá háttur hefði verið á hafður, sem ég legg nú til með þessu frv., á árinu 1940, það snertir þá afstöðu, þegar Þjóðviljinn var bannaður í apríllok 1941. Stefán Jóh. Stefánsson fyrrv. forsrh. hefur skrifað minningabók, - hann var ráðh. í gömlu þjóðstjórninni, - þar sem hann segir frá því, það er á bls. 184 eða 185 í þeirri bók, að hann hafi verið hlynntur því, að einhverjar ráðstafanir hann fer ekki nákvæmlega inn á það - yrðu gerðar til þess að hefta starfsemi kommúnista, eins og hann kallar það, sérstaklega að þrengja einhvern veginn að því prentfrelsi, sem Þjóðviljinn nyti. Og hann segist hafa hreyft því innan ríkisstj., að það væri rétt, að íslenzka ríkisstj. gerði slíkar ráðstafanir, og síðan segir hann orðrétt á bls. 185: „En innan ríkisstj. fékk þessi skoðun mín engar undirtektir, einkum var Ólafur Thors henni mótfallinn. Ég man vel, að hann hélt því fram, að ráðstafanir gegn rógi kommúnista gætu orðið til þess að varpa á þá einhverjum píslarvættisljóma og auka fylgi þeirra.“ Og svo rekur hann lengur, hvað hann hafi hugsað. Nú var það svo, að á þessum tíma, eins og vant er hér, kvisast allt mögulegt, og það var nokkuð vitað svona hjá þeim, sem þekktu til bak við tjöldin, að um það mundi hafa verið rætt í gömlu þjóðstjórninni, hvort annaðhvort ætti að banna Þjóðviljann eða jafnvel banna Sósfl., eða - og það er það, sem Stefán Jóhann gefur í skyn hér - það ætti að gera ýmsar veikari ráðstafanir í þessum efnum. En það hefur verið ágreiningur innan ríkisstj., og þó að þetta standi nú þannig hér, að sérstaklega sé minnzt á Ólaf Thors, minnir mig, að einhvers staðar hafi það komið fram líka, að báðir ráðh. Sjálfstfl. hafi verið þessum ráðagerðum andvígir, og Stefán gerir þeim upp, hvaða hvatir hafi verið þar að verki. Mér finnst ekki gott fyrir sagnfræðinga framtíðarinnar að hafa þessa hluti ekki nokkurn veginn á hreinu. Hefur komið fram till. t.d. um að banna þá Sósfl.? Hefur komið fram till. um að banna Þjóðviljann? Hefur komið fram till. um að gera einhverjar aðrar ráðstafanir? Hvaða afstöðu hafa hinir ýmsu ráðh. tekið gagnvart þessu? Nú er svo, að báðir ráðh. Sjálfstfl. í þeirri ríkisstj. eru dánir. Hvorugur þeirra er lengur til frásagnar um þetta. Kannske hafa þeir sagt einhverjum frá því, sem þá hafi gerzt. En þetta er orðin saga nú, sem menn eiga að vita og á að liggja fyrir um það, sem gerist í einni ríkisstj., hvað gerzt hafi, og menn eiga ekki að þurfa að deila um það. Það er nóg, að menn rífist um, hvort það hafi verið rétt eða rangt, praktískt eða ópraktískt eða slíkt, en menn ættu ekki að þurfa að deila um, hvort till. hafi komið fram um þetta eða hitt og hvaða afstöðu einstakir aðilar hafi tekið í þessu efni. Þetta eru hlutir, sem ættu að upplýsast. Það er þýðingarmikið, að menn viti um þetta. E.t.v. mundi t.d. Sjálfstfl. segja: Við vorum svo ákaflega lýðræðissinnaðir á þessum tíma, að við vildum ekki vera að banna flokka eða blöð eða slíkt. Það voru okkar hvatir fyrir þessu. - E.t.v. vilja þeir, sem voru annarrar skoðunar, segja, að það hafi verið einhverjar aðrar hvatir, sem þar lágu til grundvallar. E.t.v. gæti mönnum dottið í hug, ef þeir vildu vera mjög óvinsamlegir í garð Sjálfstfl., að menn hafi haldið sem svo, að ef kommarnir væru nú bannaðir, tækju þeir slæmu menn upp á því að fara að kjósa Framsókn og Alþfl. í staðinn eða eitthvað þess háttar. Það er ýmislegt, sem mönnum getur dottið í hug í pólitískri refskák. En hvernig svo sem slíkt kann að vera, eina heimildin, sem við höfum enn sem komið er á prenti í þessum málum, er álit eins manns, sem var í ríkisstj. og virðist hafa verið á því, að vissar ráðstafanir væru gerðar gegn Sósfl. eða gegn Þjóðviljanum á þessum tíma, og meira vitum við ekki. Ég kem með þessi dæmi tvö, frá apríl 1941 og frá júnílokum 1941, til þess að sýna fram á, að ef frv. eins og það, sem ég hef hér lagt fyrir, hefði þá verið lög, mundum við ekki þurfa að deila um þessa hluti, þá hefði þetta legið fyrir í rækilega orðuðum gerðabókum ríkisstj. og í þeim minnisatriðum, sem utanrrh. hefði skrifað eða forsrh., ef hann annaðist slíkt, um sín viðtöl við erlenda sendifulltrúa, og þá þyrftum við ekki að fá úr heimildum í Bandaríkjaþingi að vita, hvað íslenzkur forsrh. hefði sagt á því herrans ári 1941 við brezka konsúlinn í Reykjavík. Ég held þess vegna, að þó að við getum kannske ekki gert héðan af nema litla tilraun til þess að bæta úr því, sem glatazt hefur fyrir það, að svona ákvarðanir skuli ekki hafa verið í gildi, nema þá a.m.k. að hverfandi litlu leyti, ættum við héðan af að sjá um, að svo yrði. Ég vil leggja til, að að lokinni umr. um þetta mál yrði því vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv., að nú a.m.k. í 2-3 ár hefur það verið fastur siður hjá ríkisstj. að halda gerðabók, og þar eru ritaðar þær ákvarðanir, sem í stjórninni eru teknar. Það er kannske ekki alveg föst regla um það, hvort skráð er allt, sem á er minnzt, en a.m.k. er séð um, að allar ákvarðanir, sem teknar eru, séu ritaðar niður. Þetta er ekki alveg nýr siður. Honum hefur verið fylgt öðru hverju allt frá því að þriggja manna stjórn var mynduð hér, og eru til í Stjórnarráðinu gerðabækur öðru hverju frá þessu tímabili. En því miður eru þær ekki heillegar, og ég hygg, að það sé rétt munað hjá mér, - aðrir geta leiðrétt, ef mig rangminnir, - að það hafi ekki verið síður í öðrum ríkisstj., sem ég hef setið í, heldur en nú á þessum allra síðustu árum að halda gerðabók. Hins vegar hefur það verið gert, eins og ég segi, öðru hverju, og það er auðvitað til mikils hagræðis og raunar alger nauðsyn, að slík gerðabók sé fyrir hendi, ekki einungis sem söguleg heimild, heldur vill það oft verða og er óhjákvæmilegt, að menn greinir nokkuð á um það að nokkrum tíma liðnum, hvað samþ. hafi verið, og þarf þar enginn að vera í illri trú, heldur geta allir þóttzt vera sannfærðir um, að þeir muni rétt, og þá er alveg nauðsynlegt, þegar stjórnarákvörðun er tekin, að það liggi fyrir, hver hún hefur verið. Og það var fyrst og fremst vegna þeirrar nauðsynjar, sem við ákváðum að taka þennan hátt upp, og ég vona, að hann haldist. Það fer hins vegar, eins og ég segi, eftir atvikum, hversu nákvæm slík grg. eigi að vera. Frá því að þessi háttur var nú tekinn upp, - ég hef ekki skoðað fyrri gerðabækur að neinu gagni, - er ekkert skráð af umr., heldur einungis ákvörðun, og þá að sjálfsögðu, ef til þess kæmi, að einhver hefði sérstöðu og óskaði eftir, að hún kæmi fram, mundi það verða ritað. En umr. á slíkum fundi verður ekki við komið að skrá, eins og nú háttar til, og er raunar líka alveg gagnslaust að mínu viti. Eins hygg ég, að það yrði seint séð af slíkum bókunum, hvað fyrir mönnum vakir með þeirri ákvörðun, sem hver um sig styður. Ég er ákaflega hræddur um, að hv. þm. væri litlu nær um það, hvað bjó í brjóstum sjálfstæðismanna 1941, hafi þeir ekki viljað láta banna Þjóðviljann, hvort það var frjálslyndi, manngæði við hv. þm., dálæti og hlífð eða eitthvað annað og miklu verra. Slíkt verður aldrei séð af ákvörðuninni, heldur verður hver að ætla sér til um það af þekkingu á þeim mönnum, sem hlut eiga að. Ég tel út af fyrir sig ekki þörf á því að setja um þetta lagaákvæði. Ég vonast til þess, að menn verði sammála um að halda þessum hætti héðan i frá. Hann er svo augljóslega til bóta og til þæginda að hafa þetta skráð. Ég þykist vita, að ástæðan til þess, að menn hafa fallið frá þessu, er það, að stundum, sérstaklega þegar ekki hefur verið of mikill trúnaður á milli þeirra, sem í stjórn hafa setið, eins og oft hefur verið, hafa menn verið feimnir eða hvumpnir við að láta embættismenn sitja inni og hlusta á allar þær umr., sem fram fara. Slíkt er með eðlilegum hætti kannske oft viðkvæmara í samsteypustjórnum en ef við völd eru hreinar flokksstjórnir, þar sem viðhorfin eru önnur. Ég hygg, að enginn okkar, sem í stjórninni höfum verið, frá því að þessi háttur var nú tekinn upp, hafi orðið þess var, að nokkuð hafi lekið út af stjórnarfundum frá þeim embættismanni, sem þetta annast. Svipað er í öðrum löndum, eins og t.d. í Noregi. Ég hef talað við þann mann, sem þessu gegnir þar, og hann nýtur auðvitað trausts mismunandi ráðh. og mismunandi stjórnarflokka. Þetta kemur af sjálfu sér nú. Þegar menn eru við störf daglega, finnst þeim þau ekki heldur eins tíðindaverð og ef menn eru alveg ókunnugir því, sem gerist. Ég man eftir því, að það varð hálfgert hneyksli af því, að dyravörður í Stjórnarráðinu átti að hafa sagt, þegar tiltekin stjórn var við völd og hann var spurður um það, hvort hann hefði ekki gaman af því að hlusta á það, sem gerðist þarna fyrir innan, - þá var dyraumbúnaður ekki góður og það heyrðist allt fram: „Ætli mér standi ekki alveg á sama um, hvað þessir 5 menn eru að skrafla um þarna inni?“ Ég held, að það sé engin hætta samfara því, þó að embættismaður sé hafður á þessum fundum, heldur sé það nauðsynleg öryggisráðstöfun. Ég mundi einnig telja, að það hafi verið lengi tíðkanlegt, að utanrrh. rituðu niður helztu samtöl, sem þeir eiga við erlenda sendimenn. Sumir menn gera þetta yfirleitt um samtöl sem þeir eiga við aðra og þeir telja merkileg. Ég hef ekki haft þann hátt á, nema þegar ég var utanrrh., þá hafði ég það fyrir meginreglu að rita niður þau samtöl, sem fram fóru, og ég hygg, að þau séu öll geymd eða eigi að vera geymd í skjölum Stjórnarráðsins. Þetta er nauðsynleg heimild, eins og hv. þm. sagði, líka til þess að menn átti sig á samhengi, þeir sem á eftir koma. Ég vil ekki neita því, að stundum geti eitthvað komið fyrir, sem menn vilji ekki láta liggja fyrir, og þá einfaldlega sleppi að skrifa það niður, og getur þá enginn haft á þeim hemil, ef menn vilja hafa þann hátt á. En reglan mundi vera sú, að þeir telja sjálfra sín vegna og alls betra að hafa ekki sízt skráð það, sem merkilegast er. Ég er ekki viss um, hvort er allsendis hyggilegt að setja hins vegar heimild eða lagafyrirmæli um það, að allt þetta eigi að verða opinbert eftir 15 ár. Ég efast mjög um, að því sé svo rækilega fylgt f Bandaríkjunum eins og hv. þm. vildi nú vera láta. Ég hygg, að það gangi í gegnum töluverða síu, sem birt er, áður en það er birt. Sjálfur vil ég telja, að ég hafi átt sum samtöl fyrir einum 15-20 árum, sem ekki væri tímabært að birta, ekki vegna þess, að það skaðaði landið eða sé neitt ljótt, sem þar hafi farið fram, heldur af því að á þessu stigi málsins eigi ekki enn þá við að birta það. Það eru ekki atriði varðandi varnarmál, sem ég hef þar í huga, heldur viss atriði varðandi landhelgismálið. Ég held, að þó að það liggi fyrir í Stjórnarráðinu, sé með öllu ótímabært, að frá því sé skýrt. Og þannig getur ætíð verið með viss mál, og verður slíkt að vera undir mati komið. Nú er tekin upp sú nýbreytni, eins og ég segi, ekki einungis að skrá það, sem gerist á fundum, og ég geri ráð fyrir, að yfirleitt skrái utanrrh. það, sem þeir telja máli skipta af sínum samtölum, og það liggur þá fyrir í skjölum, en þessu til viðbótar kemur það, að hinn hæfasti maður hefur verið fenginn til þess að skrá sögu Stjórnarráðsins. Það er ráðuneytisstjórinn í utanrrn. Ég geri að vísu ekki ráð fyrir, að hann fari mjög inn á þær brautir að skýra frá því, sem leynilegt má teljast eða verður að teljast, en þar verður þó sitt hvað rifjað upp og kemur betur í ljós en áður og verður mönnum kunnugt, hvernig starfsháttum þarna er hagað. Og einmitt þegar sú ritgerð, sem verður gerð af fullri samvizkusemi og hlutleysi, eins og ég veit, að ekki er annars að vænta frá þessum ágæta embættismanni, birtist, gerir það manni kannske hægara fyrir að átta sig á því hvort þörf er á löggjöf um þessi efni. Ég vil ekki neita því fyrir fram, að eitthvað slíkt geti komið til greina, en ég hygg, að það þurfi þó að athugast betur en hv. þm. vill vera láta. Ég vil einnig minna hann á það, ef hann skyldi ekki vita það, að það eru til stór ríki, voldug og mikil, sem ekki birta nokkurn skapaðan hlut af sínum skjölum, og mundi það þykja stórmæli og nánast dauðasök, ef því væri hreyft i þeim löndum, að þvílíka óvenju ætti að taka upp. Nú vil ég ekki telja, að ég álíti hegðun þessara manna til fordæmis eða fyrirmyndar, en hv. þm. má þó hafa það í huga, að svona eru stjórnarhættir sums staðar. Þetta er atriði, sem er þó sjálfsagt að athuga nánar, og mér þykir gott, að þessu er hér hreyft, og eins og ég segi, hvort tveggja þarf að eiga sér stað, að skráð sé það, sem gerist á ráðuneytisfundum, og helztu samtöl við erlenda sendimenn og annað, sem ekki liggur fyrir í skjölum, einnig varðandi afgreiðslu mála inn á við. Um það verður ekki deilt. Um þau sögulegu atriði, sem hv. þm. hér drap á, fannst mér hann eiginlega gera meira úr ókunnugleika sínum en ástæða er til, vegna þess að hann hafði undir höndum bók, sem skýrir nokkru nánar frá a.m.k. aðdraganda herverndarsamningsins 1941 heldur en hv. þm. gerði. Það kemur fram í endurminningum Stefáns Jóhanns, að þar var töluverður aðdragandi að og meiri en margir okkar vissu áður. Stefán Jóhann sýnir fram á það með því að birta samtímaheimildir, sín eigin minnisblöð, að um áramótin 1940-1941 var um þetta verulegur ágreiningur. Ég þori hins vegar að fullyrða, að sá ágreiningur var að mestu leyti eða öllu úr sögu innan ríkisstj., þegar málið kom upp, að því er ég hygg hinn 24. júní 1941, –rétt er að endurskoða þá dagsetningu, hvort hún sé ekki rétt munuð hjá mér. Eins og ég segi, hef ég af þessu nokkra þekkingu, af því að ég var þá til kallaður, var þó auðvitað ekki í ríkisstj. og ekki á þingi, en var beðinn um að koma á fund í ríkisstj., þar sem vissir trúnaðarmenn flokkanna voru viðstaddir ásamt ríkisstj. og þáv. ríkisstjóra. Og ég þori að fullyrða, að á þeim fundi, - og ég hygg, að það sé rétt munað hjá mér, að hann hafi einmitt verið hinn 24. júní, –þá voru menn í meginatriðum sammála, og það er alger misskilningur, að þar hafi komið fram nokkur rödd, sem lýsti þvingun eða menn tækju ákvörðun vegna hótana erlendis frá. Það var mat þeirra á heimsstöðunni ásamt þeim upplýsingum, sem gefnar höfðu verið af sendiherra Breta, sem þá var hér, er úrslitum réð. Þetta eru mín áhrif af því, sem þarna gerðist. Svo mikið er víst, að í beinu framhaldi þessa fundar var mér með allsherjarsamþykki falið að gera strax um nóttina frumdrög að samningi við Breta og Bandaríkin um þetta mál. Og það kemur ekki til mála, að um það hefði orðið samkomulag, ef sjálfur forsrh. hefði þá verið andvígur því, að þetta yrði gert, eða daginn eftir eða næstu daga hafi þurft að beita hann hótunum til þess að koma slíku fram. Þarna er áreiðanlega um einhverja missögn að ræða hjá þeim erlendu mönnum, sem hlut eiga að máli. Ég gæti hins vegar vel hugsað mér það, að þegar brezki sendiherrann kemur fyrst til þáv. forsrh., að því er ég hygg hinn 24. júní, skýri forsrh. honum frá viðhorfinu eins og það hafði verið um áramótin 1940 og 1941 og eins og Stefán Jóhann segir frá í sinni bók, eins og einnig kemur fram í þessu, sem hv. þm. las upp, að þegar þingið fór heim, hafði enginn hugmynd um, að von væri á neinni málaleitan í þessu skyni. Forsrh. svarar því eðlilega: Eins og er, samkv. því, sem enn liggur fyrir, er ekki byr fyrir þessu. Menn eru sitt á hverri skoðun. Sumir töldu rétt að gera slíkan samning, aðrir voru tregari, þ. á m. er vafalaust rétt, að bann var einn af þeim tregu í því. En eins og málin hins vegar lágu fyrir 24, júní 1941, var komið allt annað ástand í heiminum en verið hafði áður. Ég vil einnig taka það skýrt fram, ekki svo að ég telji mig þurfa hér að verja Hermann Jónasson eða Churchill út af þeirra ummælum eða afstöðu, þeir hafa tekið sínar ákvarðanir sjálfir og bera á þeim ábyrgð, - að auðvitað var Churchill ekki í sinni villandi eða alröngu skýrslu í brezka þinginu að afsaka sig gagnvart brezkum heimsvaldasinnum, sem vildu ekki sleppa tökum á Íslandi. Hann var að afsaka Bandaríkin gagnvart Þjóðverjum og gera það hægara fyrir Bandaríkin að koma inn á það, sem segja mátti ófriðarsvæði, og láta eins og það væri að frumhvöt Íslendinga, sem þetta væri gert, en ekki fyrir brezkan tilverknað. Það var vegna baráttunnar við nazista og þann áróður,, sem þar var á báða bóga, sem þessi röngu ummæli Winstons Churchills voru viðhöfð. Við vitum,. að þau voru ekki rétt, það er alveg satt. En skýringin á þeim er þessi, sem ég segi, að því er ég hygg. Hv. þm. hefur aðra skýringu. Við verðum hvor að geta okkur til um það, sem okkur finnst sennilegast í því. En ég hygg, að eðli málsins. sýni, að mín skýring sé sennilegri.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið viðvíkjandi þeim bókunum, sem fram hafa farið öðru hverju á ríkisstjórnarfundum undanfarna áratugi, og eins, að meðan hann var utanrrh., skuli hann hafa skráð að mestu sín viðtöl. En ég er hræddur um, að þetta sé glompótt hjá ýmsum öðrum. Það er náttúrlega úrslitaatriðið í þessu sambandi, á hvern hátt almenningur eða Alþ. sem fulltrúi almennings fær að fylgjast með og hafa eftirlit með því, sem ríkisstjórnir gera á hverjum tíma. Þetta er atriði, sem ég legg höfuðáherzlu á í sambandi við 3. gr. Vissulega koma fyrir ýmis atriði í ríkisstj., sem menn kannske aldrei kæra sig um, að vitað sé um. Það hefur alltaf komið fyrir. En um öll þau atriði a.m.k., sem eðlilegt er og menn gera kröfu til að vitnist og það liggi fyrir um, hvað gerzt hafi, er alveg nauðsynlegt, að það sé ekki bara lokað niður og enginn aðili fái siðar meir að kíkja á þetta. Á einhvern hátt verður að tryggja, að fólkið sjálft í landinu eða þess kjörnu fulltrúar hafi aðgang að þessu. Ég legg til í 3. gr., að eftir að 15 ár hafi liðið, skuli þessar gerðabækur þannig opinberar, að þær liggi á Þjóðskjalasafninu eða afrit af þeim og menn hefðu þar aðgang að þeim. Ég meinti ekki, að þær yrðu prentaðar, eins og gert er t.d. í Bandaríkjunum. En það eru náttúrlega ýmsir möguleikar til í þessu sambandi. En það allra minnsta, sem manni finnst þó að ætti að vera, væri annars vegar, að t.d. alþm. hefðu aðgang þarna að, hins vegar, að þeir vísindamenn, sem leggja stund á þessi fræði síðar meir, hafi aðgang þarna að. Ég álít, að einhver lög verði að setja um þetta og eitthvert aðhald verði að skapa að ríkisstj. á hverjum tíma, hverjar sem þær eru, að það sé hægt að vita nokkurn veginn um, hvernig þessir hlutir hafa gerzt. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að Stefán Jóhann kæmi í sinni bók inn á þann langa aðdraganda að þessu. Um þann aðdraganda var mér kunnugt, löngu áður en bók Stefáns Jóhanns kom út. Cordell Hull skrifar í sínum endurminningum mjög greinilega um það og segir þar beinlínis, að Stefán Jóh. Stefánsson sem utanrrh. Íslands hafi farið fram á það við Bandaríkin í des. 1940, að það væri athugað um vernd Íslands, þannig að þá lágu fyrir bandarískar heimildir um þann aðdraganda löngu áður, í mörg ár. Og ég var hér ekki að gera þennan aðdraganda að neinu leyti að umtalsefni. Það er vitað, það kvisaðist líka út um hann, við sögðum frá því í Þjóðviljanum í febr. 1941, að þetta leynimakk ætti sér stað á bak við tjöldin. Og ég hef meira að segja séð í sumum bókum, að það, að þessu hafi verið ljóstrað upp, eins og sagt hefur verið, hafi haft áhrif í þá átt að draga það, að hernámið fór hér fram, sem gerðist 24. júní, 25., 26. og þessa dagana, sem ég var hér að ræða um. Og virðist vera, að eftir fyrstu viðræðurnar 24. júní séu þessi fyrirmæli gefin. Brezka ríkisstj. hefur sent fyrirskipanir til brezka konsúlsins á Íslandi um að sjá um, að íslenzki forsrh. bæði um herverndina. Og viðtal fer fram 25. júní í Washington, þar sem sagt er frá viðtalinu 24. júní hér heima, og þar er haft eftir forsrh., að hann hafi svarað, að margir einstaklingar í íslenzku ríkisstj. væru með þessu skrefi, væru hlynntir þessu skrefi, sem lagt væri til að stiga, en hann, forsrh. sjálfur, væri andvígur því, og sem nr. 2 er komið inn á þessar hugmyndir, sem hafi verið síðasta haust. 27. júní er svo talað um afstöðu þingsins áður og ríkisstj. gæti ekki tekið þessa ábyrgð á sig, án þess að ráðgast við þingið, þannig að þarna þurfum við að fá helzt fleiri vitni um, hvað gerðist í þessum efnum. Hv. 1. þm. Vestf. á ekki sæti hér í hv. d., svo að hann getur ekki tekið þátt í þessum umr., en gæti náttúrlega gefið sínar yfirlýsingar um þetta. Þarna sjáum við, að um atriði, sem þó eru orðin 25 ára gömul, getur greint á, hvað gerzt hafi og hvað næstæðstu menn Íslands hafi sagt á þessum tíma. En hitt, sem hæstv. forsrh. heldur nú, að það hljóti að vera alger misskilningur, að þarna hafi verið beitt einhverri þvingun og þetta orðalag: „að sjá um, að íslenzka ríkisstj. bæði um,“ hljóti að vera á einhverjum misskilningi byggt, þá vil ég samt minna hann á, að það eru líka aðrar heimildir til frá þessum tíma, og það ern sjálf Alþingistíðindin frá þinginu 7.-9. júlí 1941 og orðréttar ræður, sérstaklega ýmissa þm. Sjálfstfl., t.d. Sigurðar Hlíðars, þar sem hann beinlínis segir, að hann hafi verið á móti því, að við bæðum um þessa hervernd, og hann hafi haldið, þegar hann kom hingað, að hann mundi greiða atkv. á móti henni, en hann sæi, að hnífurinn stæði á hálsi okkar og það gæti jafnvel farið svo, að hann neyddist til að greiða atkv. með henni. Ég man það ekki nákvæmlega orðrétt, en þetta var nokkurn veginn meiningin í hans orðum. Það er því ýmislegt, sem verður að athuga, þegar farið verður að taka þessa hluti sagnfræðilega. Hitt er alveg rétt hjá honum, hvað snertir skýringar á hvötunum, að um það má náttúrlega endalaust deila. Og hvað snertir hans skýringu á orðum Churchills, sem okkur ber saman um, hver hafi verið, í júlíbyrjun í brezka þinginu, fullnægja þau hvorum tveggja tilganginum, að gera aðstöðu Bandaríkjanna gagnvart Þjóðverjum betri og að afsaka sjálfan sig gagnvart sínum imperíalistum, sem vissulega kærðu sig ekki um að sleppa tökunum á Íslandi, en voru neyddir til þess. Það var hins vegar mjög gott að fá þær yfirlýsingar hæstv. forsrh., að hann áleit eðlilegt, að þetta yrði föst venja í ríkisstjórnunum framvegis, að svona ætti að fara að, skrá ákvarðanir þær, sem teknar eru á ríkisstjórnarfundum. Ég held, að það væri líka mjög heppilegt. Ég skil vel, að það er ekki hægt að skrá umræður, en að skrá afstöðu manna, þegar ágreiningur er um einhvern hlut, eins og t.d. við skulum segja ef það hefði verið skráð í gömlu þjóðstjórninni, hver afstaða manna hefði verið viðvíkjandi t.d. hugsanlegu banni á Þjóðviljanum eða einhverju slíku, þá þyrftu menn ekki að deila um þetta í dag. Um hvatirnar gegnir hins vegar allt öðru máli, og um það geta menn rifizt endalaust. Hitt aftur á móti, held ég, að sú n., sem athugar þetta frv., ætti mjög gaumgæfilega að athuga, spursmálið um birtingu á þessu, á hvern hátt almenningi eða fulltrúum almennings eða vísindamönnum sé tryggður aðgangur að þessum hlutum. Ég býst vart við, að það séu í öðrum ríkjum bein lagaleg fyrirmæli um svona gerðabækur, það hefur viðast hvar þótt sjálfsagður hlutur, þó að svo hafi ekki verið hér heima hjá okkur. En um það atriði, sem fjallað er um í 3. gr., finnst mér þurfa að taka endanlega ákvörðun og vil vonast til, að sú n., sem þetta frv. fer til, athugi það mjög gaumgæfilega.



Herra forseti. Þetta frv. um Austurlandsvirkjun á þskj. 184 er um stofnun fyrirtækis til orkuvinnslu og dreifingar á orku á Austurlandi, sem yfirtæki þá þau kerfi og orkuver, sem fyrir eru, með samningum við rafmagnsveitur ríkisins, en bæði orkuverin og fyrirtækin eru nú á þeirra vegum. Það má segja, að uppi séu a.m.k. tvær stefnur í okkar raforkumálum hér á landi um eignarhald og aðild að orkuverum og dreifikerfum, þ.e. annars vegar, að þetta væri allt saman á vegum ríkisins eða þess opinbera, hvort sem það er ríkisins eða þess, sem við köllum rafmagnsveitur ríkisins, en á hinn bóginn, að það væri á vegum sveitarfélaga eða fyrirtækja þeirra að meira eða minna leyti, t.d. að hálfu, eins og nú er með Landsvirkjun og raunar einnig með Laxárvirkjun, sem þó er að vísu enn að miklu meira leyti eign Akureyrarkaupstaðar, - og á hinn bóginn er svo það, að ríkið eitt eigi og reki fyrirtækin og sjái um orkuöflun og rekstur. Það hefur oft komið fram, að raforkumálastjóri er eindreginn ríkisrekstrarmaður í þessum orkumálum. Á hinn bóginn hafa málin þróazt meir og meir í þá átt, vil ég segja nú um skeið, að það séu fyrirtæki, sem að vísu ríkið á aðild að, en fyrirtæki, sem er stjórnað og eru undir stjórn heimabyggða á stærri eða minni svæðum. Þetta eru í aðalatriðum þessar tvær stefnur, um ríkisrekstur eða rekstur sveitarfélaga og með nánari skilgreiningu. Ég hef fengið nokkrar upplýsingar frá framkvæmdastjóra Sambands ísl. rafveitna, Hauki Pálmasyni, um, hvernig þessum málum er háttað í nágrannalöndum okkar. Það er nokkuð mismunandi, en þó virðist vera í yfirgnæfandi meiri hluta það fyrirkomulag og þeir hættir, að það sé félagsskapur, ýmist sveitarfélaga eða kannske hlutafélaga, sem annist bæði raforkuvinnsluna og einnig dreifingu raforkunnar. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta á þessu stigi, og mér er það líka ljóst, að enda þótt það sé ágætt að leiða hugann að því, hvernig þessum málum er skipað í nágrannalöndum okkar, þurfum við fyrst og fremst að miða hér við okkar aðstæður, og það geta verið önnur rök, sem liggja til skipunar mála, hér en þar. En þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 184 um Austurlandsvirkjun, byggist á þessari hugsun og þessari skoðun, að rekstur sveitarfélaga og heimabyggða sé æskilegri en ríkisrekstur, og það er ekki af einstrengingslegri andstöðu við ríkisrekstur yfirleitt, heldur vegna þess, að ég álít, að aukin sjálfstjórn og þar með sjálfstæði héraða sé æskileg, því muni fylgja farsæld, aukið sjálfstæði og sjálfstraust, auk þess sem heimastjórnin mun yfirleitt verða gleggri á þarfir og möguleika. Þá er enn fremur ótalið það, sem þó er ef til vill veigamest, að vatnsorkuverin verða tvímælalaust, er tímar líða, ómetanleg eign og að mínu viti mikilvægt, að héruðin eigi þá a.m.k. hluta í þeim fjársjóðum. Það þarf ekki um það að ræða í þessu sambandi, að það er knýjandi nauðsyn á úrbótum í raforkumálum Austurlands. En vitanlega gætu þær farið fram á fleiri en einn veg. Mér þótti rétt að láta þetta koma fram, þessi höfuðatriði um - ef segja mætti stefnur í þessum málum, áður en ég rek efni frv. sjálfs. 1. gr. frv. kveður á um, að ríkisstj. og sveitarfélög Múlasýslna og Neskaupstaður og Seyðisfjarðarkaupstaður stofni virkjunarfyrirtæki, sem nefnist Austurlandsvirkjun. Og Austurlandsvirkjunin er sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna, og á hvor aðili um sig helming fyrirtækisins. Austurlandsvirkjunin skal rekin sem sjálfstætt fyrirtæki með sjálfstæðan fjárhag og reikningshald, og heimili þess á að vera Egilsstaðir. Síðan er svo gengið stig af stigi í nánari skilgreiningu um fyrirkomulag og framkvæmdir og þetta frv. er byggt upp að öllu leyti að fyrirmynd laga um Landsvirkjun og Laxárvirkjun, eftir því sem bezt átti við í hverju einstöku tilfelli. Það er hér t.d. í 6. gr. frv. heimild til handa Austurlandsvirkjun að reisa allt að 12 megawatta orkuver í Lagarfljóti við Lagarfoss ásamt orkuveitu til Egilsstaða. Það er gert ráð fyrir, að það megi færa út það svið, sem upphaflega er reiknað með að Austurlandsvirkjunin nái yfir, sem er núverandi svokallað Grímsársvæði, en vegna þess að því kunna að fylgja ýmsar kostnaðarsamar tengingar á línum, má gera ráð fyrir, að það þurfi að koma til sérstakra samninga við ríkisvaldið í hverju slíku tilfelli. En sem sagt: í frv. felast möguleikar til þess, að þetta megi gera, og það er að sjálfsögðu æskilegast, að sem allra fyrst verði unnt, ef af stofnun þessa fyrirtækis gæti orðið, að láta það ná yfir Austurland allt. Það þarf ekki að fjölyrða mikið um það. Það hefur komið greinilega í ljós nú að undanförnu, að það er mikill áhugi fyrir því á Austurlandi, að unnt sé að koma upp virkjun í Lagarfossi. En þetta frv. slær því þó ekki föstu, að sú leið verði farin. Það skapar aðeins möguleikana, að þegar þetta fyrirtæki er komið á fót, er það stjórn þess, sem hefur aðstöðu til þess að beita sér fyrir, á hvern hátt aukinnar orku verður aflað. Ég dreg ekki í efa, að það kunni að vera æskilegt og jafnvel nauðsynlegt að gera ýmsar breyt. á þessu frv. Það kynni að vera t.d. æskilegt að gera það ekki svo afgerandi sem það raunar er, að það þyrftu t.d. að koma inn einhver bráðabirgðaákvæði, sem sköpuðu einhvern aðdraganda til þess að skera úr því, hvernig t.d. samningar næðust o.s.frv. Allt slíkt kemur til athugunar við meðferð málsins í n. En það fylgir hér grg. frá tveimur sérmenntuðum mönnum á þessu sviði, sem hafa athugað um rekstrarmöguleika þessa fyrirtækis, ef á fót kæmist, frá þeim Jóhanni Indriðasyni rafmagnsverkfræðingi og Ásgeiri Sæmundssyni tæknifræðingi. Og án þess að ég vilji fara ýtarlega út í þær tölur, sem hér eru birtar, vil ég aðeins vekja á því athygli, að þar sem yfirlit er um rekstrarafkomu héraðsveitna á svæði Austurlandsvirkjunar, virðist þetta sýna allhagstæða útkomu, þannig að í kringum 1980 a.m.k. er þetta fyrirtæki - ég vil segja orðið gott. Nú má auðvitað um það deila, hvort sá grunnur, sem þarna er byggt á, muni standast í öllum efnum. Þetta er byggt á ákveðinni orkuspá, og sérstaklega er það byggt á því, að það sé veruleg aukning í raforkunotkun til húsahitunar. Ég er þeirrar skoðunar, að það þurfi að stefna miklu hraðar að því en hingað til hefur verið gert að nota raforkuna til húsahitunar á Íslandi. Það er með öllu óeðlilegt í þessu mikla orkulandi, að við flytjum inn orkuna í olíu til þess að skaffa okkur hita. Það er miklu raunsærra, að ég held, að gera að veruleika það, sem Einar Benediktsson sagði um Dettifoss, að sníða búning hitans úr jökulklæðum. Þetta frv. byggir á því sem sagt, að það sé unnið markvisst að því, að framleiða með vatnsorkunni orku til húsahitunar. Að þessu er vikið nokkru nánar í grg. Hins vegar, eins og ég hef áður sagt, dreg ég ekki dul á það, að þessi grunnur, sem hér er byggt á, muni þurfa endurskoðunar við, og ég er við því búinn, að það kunni að koma fram ýmsar athugasemdir við þessa útreikninga. En hitt verð ég þá líka að segja, að það verða vitanlega aldrei gerðir útreikningar fyrir slík fyrirtæki, sem ekki eru raunveruleg spá, sem kunna að koma meira eða mínna öðruvísi fram í veruleikanum. En það er þó rétt að benda á það, að í framtíðinni er hægt að hafa veruleg áhrif á það, hvort þessi framkvæmd reynist okkur hagstæð eða ekki. Það er með því að vinna markvisst að því, eftir að orka er fyrir hendi, að hún sé notuð. Ekki er því að leyna, a.m.k. eins og nú er ástatt um orkuna á Austurlandi, sem er að mjög miklu leyti í formi dísilorku, að ekki er ýtt á eftir því af hálfu rafmagnsveitna ríkisins, að orkunotkunin aukist. Miklu frekar má segja, að það sé hamlað á móti því, en slíkt er vitanlega mjög óheppilegt. Við eigum í vatnsorkunni einhver okkar mestu auðæfi, og það er eitt af okkar mestu hagsmunamálum að vinna að því með oddi og egg að nýta þessa orku sem allra mest. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða miklu meira um efni þessa máls, en ég vil víkja svolítið að því, hvernig ég hugsa mér meðferð þessa máls hér fyrir Alþingi. Eins og fram kemur í grg. með frv., hafði frv. ekki verið borið undir þá aðila, sem eiga að gerast þátttakendur í Austurlandsvirkjuninni, sem eru sveitarfélög Múlasýslna, Neskaupstaður og Seyðiðfjarðarkaupstaður, áður en það var lagt fram hér á Alþingi, og ég hef orðið var við, að það hefur verið a.m.k. reynt að deila nokkuð á mig vegna þess að hafa valið þá leið að leggja málið fyrir Alþingi án þess að hafa áður leitað eftir því, hvort sveitarfélögin væru þessu samþykk. Nú skal ég játa, að auðvitað var sú aðferð ekkert óeðlileg, en hinu mótmæli ég ákveðið, að það hafi verið nokkuð sjálfsagt að leita álits heimamanna, áður en málið var lagt fram. Ég tel, og það er auðvitað rétt, að alþingismennirnir eru þjónar fólksins, en þeir verða líka að vera frumkvöðlar og forustumenn, og mér var að verða það sérstaklega ljóst, í þessum raforkumálum Austurlands, að það var mikil nauðsyn að fara að láta koma fram einhverja áþreifanlega hluti, og a.m.k. er það í mínum huga auðveldara og betra fyrir sveitarfélögin á Austurlandi að gera sér grein fyrir þessu máli, eftir að þetta frv. er komið fram. Ég vil leggja til, að meðferð málsins verði slík hér, að málinu verði vísað til hv. fjhn., en vitanlega er nauðsynlegt, að málið verði sent til umsagnar og þar á meðal og fyrst og fremst kannske til hins nýstofnaða Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi. Það var sem sagt stofnað á s.l. hausti, Samband sveitarfélaga á Austurlandi, og samkv. lögum þess vill það láta sig varða, eins og segir þar: atvinnu-, efnahags-, mennta-, skipulags-, samgöngu- og félagsmál, og þetta heyrir vitanlega þar undir. Nú hafa menn sjálfsagt orðið þess varir, að það var í janúarmánuði haldinn stór fundur á Egilsstöðum að frumkvæði þessa sveitasambands um raforkumálin yfirleitt, en ekki sérstaklega um þetta frv., og þó að samþykkt sú, sem þar var gerð í orkuöflunarmálunum, væri áskorun til ríkisins um Lagarfossvirkjun, vil ég ekki segja, að þar hafi komið fram beint svar við efni þessa frv., og eftir því þarf þess vegna að leita með því að senda þetta frv. beinlínis til umsagnar sveitarstjórnasambandsins. Að sjálfsögðu verður svo leitað eftir umsögn sérfróðra manna um þann grundvöll, sem frv. byggir á um rekstrarafkomu þessa fyrirtækis. En mér þykir bara rétt, - ég vil segja það hér, að mér finnst, að stofnun þessa sveitarstjórnasambands á Austurlandi og stefna sú, sem kemur fram í þessu frv. - að hvort tveggja sé í raun og veru ákaflega hliðstætt. Það er enginn vafi á því, að með stofnun sveitarstjórnasambandsins á Austurlandi vilja sveitarfélögin þar reyna að efla sjálfstæði sitt og aðstöðu og það væri þess vegna mjög í samræmi við þá stefnu að vilja einnig taka á líkan hátt og hér er gert ráð fyrir þátt í raforkumálunum á Austurlandi, taka þau undir stjórn heimafyrirtækis, þar sem þau hafa miklu meira ákvörðunarvald, miklu meira sjálfstæði um framvindu þessara mála en ef þau verða áfram í höndum rafmagnsveitna ríkisina. Ég held, að ég hafi þá gert grein fyrir því helzta um þetta mál, sem ég vil láta koma fram á þessu stigi. Ég ætla að leiða hjá mér ýmislegt, sem kannske væri ástæða til að tala um og komið hefur fram, ekki hér á Alþingi. Ég ætla að halda mig við málið sjálft, og ég vil vænta þess, að þessu frv. verði tekið vinsamlega og af fullri alvöru af hv. Alþingi. En vitanlega er það grundvallaratriði fyrir þeirri afgreiðslu, sem það hlýtur hér, hver verður endanleg afstaða sveitarfélaganna á Austurlandi til þessa máls. Vilja þau gerast aðilar, leggja nokkuð á sig fyrir aukinn rétt, eða vilja þau það ekkí, vilja þau halda áfram að gera kröfu til ríkisvaldsins, en taka ekki þátt í þessum málum? Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.