Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Till., sem jeg flyt nú, eru í samræmi við athugasemdir þær, sem jeg gerði við frv. við 2. umr. Mjer fanst það gefið í skyn í frv., að öðrum væri ætlað að virkja en ríkinu. í þessu styrktist jeg, er jeg heyrði ræðu hv.frsm. (J. Þ.), því að hann gaf í skyn, að ætlast væri til að fossafjelagið Ísland ætti að samþykkja mann þann eða menn, sem rannsóknina gerðu. Þetta átti að vera tryggingarráðstöfun, en hver sem ætlunin er, er fjelaginu „Ísland“ ætlað að hafa hönd í bagga með þessum rannsóknum. Þetta gerir það að verkum, að mjer virðist frv. benda í þá átt, að öðrum en ríkinu sje ætlað að virkja. Jeg fer þá fram á það, að 2. gr. sje feld burt, því að þau ákvæði eru í henni, sem gefa ástæðu til að ætla þetta. Jeg verð að telja það óheppilegt, ef fjelaginu „Ísland“ verður falin þessi rannsókn, því að við eigum undir högg að sækja við fjelagið um vatnsrjettindi þess í Soginu. Jeg held, að 1. gr. gefi stjórninni nægilega heimild til rannsókna, og þarf þar engu um að breyta. Og þau tryggingarákvæði önnur, sem felast í 2. gr., er óþarfi að taka fram; stjórnin hefir fulla heimild til þess að framfylgja þeim, ef henni lýst svo. Þess vegna er algerlega hættulaust að fella niður 2. gr„ en með því er útilokaður sá misskilningur, sem komist gæti að og jeg hefi bent á. Hin brtt. fer aðeins fram á að skýra nánar 3. gr.; hún fer fram á, að rannsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði og teljist til virkjunarkostnaðar. Ef þessi till. verður ekki samþykt, er á líkan hátt og í 2. gr. frv. gefið í skyn, að aðrir en ríkið eigi að virkja, en það væri óheppilegt að slá því á nokkurn hátt föstu eða láta það skína út úr frv. Jeg held, að till. mínar geri stjórninni heimildina ekki erfiðari, og er háttv. deildarmönnum þess vegna óhætt að samþykkja þær.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Efni 2. gr. lýtur ekki eingöngu að því, að rannsóknin geti verið falin fossafjelaginu „Ísland“. Stjórnin hefir yfirleitt ekki mönnum á að skipa, sem færir eru til þessara framkvæmda. Það er hugsanlegt að hægt sje að fá menn frá Noregi eða Svíþjóð, frá ríkisstarfrækslunni þar; en það er aðeins rjett hugsanlegt. Allar líkur benda á það, að þessa rannsókn verði að fela einhverju erlendu verkfræðingafirma, sem hafa það að atvinnu að framkvæma slík verk. En ef erlendir menn framkvæma rannsóknina, þá er hætt við, að þeir sendi menn hingað upp til mælinga, vinni síðan úr því heima hjá sjer og sendi aðeins hingað aðalteikningar og áætlanir. Þá er hjer enginn maður, sem fylgst hefir með verkinu og hefir nákvæma þekkingu á því. Tilgangur 2. gr. er að fyrirbyggja, að þannig verði farið að, eða að sjá um, að þeirri þekkingu verði haldið í landinu, sem fengist hefir við rannsóknina. Milliþinganefndin sá ekki annað ráð betra til þess að tryggja þetta en að ákveða að skipa skyldi verkfræðing, sem væri í þjónustu stjórnarinnar, til þess að fylgjast með allri rannsókninni. Jeg vona að þetta nægi, til þess að gera deildinni skiljanlegt, að það er þýðingarmikið, að þessa sje gætt, og þess vegna væri það stórskemd á frv., ef 2. gr. væri feld burt. Það er rjett hjá háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að greinin er orðuð svo, að ekki er útilokað, að rannsóknin verði falin einhverju fossafjelagi, en það er ekki líklegt, að sú leið verði valin. Fossafjelagið „Ísland“ hefir engum sjerfræðingum í þessu efni á að skipa, og er því ekki ástæða til að fela því rannsóknina. Vitanlega getur það fengið sjerfræðinga með því að borga þeim, en það geta einnig allir aðrir. Það er satt, að stjórnin getur gætt þeirra tryggingarráðstafana, sem 2. gr. fjallar um, þó að svo sje ekki ákveðið í lögum, en það er altaf tryggara að hafa lagaákvæðið. Þó að jeg treysti núverandi stjórn til þess að annast þetta, þá ber þess að gæta að rannsóknin getur varað mörg ár og á þeim tíma geta orðið stjórnarskifti, og það oftar en einu sinni. Jeg tel því sjálfsagt að halda 2. gr., og vona að sú brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) verði ekki samþykt. Um brtt. við 3. gr. hefi jeg lítið að segja. Eins og háttv.þm. (J. B.) tók fram er það alveg óbundið nú, hvort ríkið virkjar eða einstakir menn eða fjelög, og það er álit manna yfirleitt, að best sje að halda þessu opnu. Jeg held, að ótti háttv.þm. (J. B.) sje því ástæðulaus; það er ekkert gefið undir fótinn með það, að ríkið eigi síður að virkja en aðrir. 3. gr. getur því staðið að þessu leyti. En það eru í henni ákvæði, sem jeg man að háttv.þm. Dala. (B. J.) lagði mikla áherslu á í milliþinganefndinni, og það með rjettu. Það er gert ráð fyrir, að ef sjerleyfi verður veitt, en sjerleyfishafi getur ekki notað sjerleyfið og engin virkjun verður, þá eigi ríkið ekki að bera rannsóknrkostnaðinn. Það er tíska að setja viðurlög, þegar sjerleyfi er veitt, við því ef það er ekki notað. Þessi viðurlög mætti að vísu setja í hvert skifti, og það verður að miklu leyti gert, en jeg er viss um að betra sje að hafa í lögum einhvern almennan grundvöll til að byggja á, t. d. eins og þennan, sem jeg hefi minst á, að raunsóknarkostnaður falli á sjerleyfishafa. Það segir sig sjálft, að ekki er hægt að telja rannsóknarkostnaðinn til virkjunarkostnaðar, þegar engin virkjun verður. Jeg verð þess vegna að leggjast á móti báðum þessum till. Nefndin hefir ekki haft tækifæri til þess að ræða þær, og get jeg því ekki sagt, hvaða afstöðu hún tekur til þeirra, en mjer þykir líklegt, að sú afstaða hefði orðið lík þeirri, sem jeg hefi lýst.

Jón Baldvinsson Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir viðurkent það, að þær tryggingarráðstafanir, sem felast í 2. gr. geti stjórnin gert, þó að greinin falli burt. Eins hefir hann viðurkent, að tryggingarráðstöfun 3. gr. megi setja í sjerleyfislög í hvert skifti. Till. mínar geta því ekki orðið til þess að draga neitt úr þessum tryggingarráðstöfunum, enda hefði jeg ekki borið þær fram, ef svo hefði verið. En mjer þykir óþarfi að gefa í skyn í þessum lögum ákveðinn skilning á því, hver virkja skuli, en mönnum kemur saman um að láta þeirri spurningu ósvarað í þessum lögum. Og jeg vil þess heldur fyrirbyggja þetta, þar sem skilningurinn, sem fram er haldið, er sá, sem jeg tel, að ekki ætti að felast í frv. Jeg vona, að engum blandist hugur um, að heldur er ýtt undir þann skilning, að aðrir virki en ríkið, enda hóf háttv.þm. (J. Þ.) ræðu sína á því, að í 2. gr. fælist ekki eingöngu það, að fela mætti fjelaginu „Ísland“ þessa rannsókn. Það er satt hjá þm. (J. Þ.), að það felst meira í gr., en þetta felst einnig í henni eins og hann hefir viðurkent. Seinna í ræðu sinni reyndi háttv.þm. (J. Þ.) að draga úr þessu og sagði, að „Ísland“ stæði ekki betur að vígi en aðrir, og því væri ástæðulaust að fela því rannsóknina. Það kveður nú við annan tón en um daginn, þegar hann var að svara háttv. 1. þm. S.-M, (Sv. Ó.). því þá taldi sami háttv.þm. (J. Þ.) „Ísland“ ráða yfir mestri þekkingu í þessum málum af öllum fjelögum í Danmörku. Þegar þess er gætt, að ekkert tapast við till. mínar, en misskilningi er rutt úr vegi með þeim, vona jeg, að háttv. deild greiði þeim atkv.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Mjer er ómögulegt að sjá, að í 3. gr. sje gefið undir fótinn með það, að ekki ríkið heldur einhverjir aðrir skuli virkja. Jeg held, að það sje ástæðulaus uggur. Jeg sje ekkert á móti því, að mega fela einhverju fjelagi rannsóknina, ef að viturra manna ráði telst svo til, að það sje heppilegra. Jeg kann illa við að fella burt greinina og sje enga ástæðu til þess, enda vona jeg, að till.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) verði feldar. Ef í till. á að felast einhver aðdróttun eða móðgun við stjórnina, verð jeg að vísa því á bug sem ástæðulausu.

Frsm. meiri hl. (Jón Þorláksson) Jeg vil leiðrjetta það, að jeg hafi sagt, að „Ísland“ rjeði yfir bestu sjerfræðingum til þessara rannsókna. Svo er ekki, og jeg hefi aldrei talað neitt í þá átt. En jeg hefi bent á, að „Ísland“ stendur best að vígi í Danmörku hvað snertir þekkingu á efnavinslu, því að jeg má segja, að formaður þess sje forstjóri stærstu efnavinsluverksmiðju í Danmörku. Og það er áreiðanlegt, að mestu örðugleikar okkar í þessu máli verða að fá markað fyrir þá orku, sem verður umfram almenningsþarfir. Jeg vil líka leiðrjetta það, að við eigum undir högg að sækja við fossafjelagið „Ísland“. Vatnsrjettindi þess í Soginu eru ekki svo ýkjamikil, eins og bent hefir verið á, og sú leið er altaf opin að taka þau eignarnámi. Við stöndum því fulltryggilega að vígi gagnvart fjelaginu, því eignarnámsheimildin verður ekki af okkur tekin.

Bjarni Jónsson Jeg verð að láta undrun mína í ljós yfir till.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.). - Hann segist með þeim vilja auka trygginguna, en tekur þó á burt ýmsar aðrar tryggingar, sem eru í 2. gr. frv. Annars er þetta orðið svo margrætt á þingi og í milliþinganefndinni, að óþarfi er að fjölyrða um það hjer. Þó vil jeg bæta því við, að í 3. grein er ákvæði, eins og háttv. framsögum. benti á, sett inn til þess að þeir, sem leyfi hafa fengið til virkjunar, geti ekki frá því hlaupið á burt og sloppið við að greiða rannsóknarkostnaðinn, ef þeir heyktust á fyrirtækinu sjálfu. Það má vel vera, að einhverjum verði leyfð virkjun, en hann komi henni ekki í framkvæmd, og hætti hann svo, þá borgar hann ekki virkjunarkostnað. Það mun verða erfitt að heimta inn skuldir ríkissjóðs, þegar tryggingarákvæðunum er kipt á burt. Þetta vill þingmaðurinn gera, en veit ekki hvað hann meinar með því.

Eiríkur Einarsson Við síðustu umr. þessa máls greiddi jeg atkvæði á móti frv. og gerði grein fyrir því. Þá var þingsályktunartill. um sama mál á dagskrá, sem mjer þótti að ýmsu leyti fara lengra en frv. og verðskuldaði fremur samþykki. Þessi till. hefir nú verið tekin af dagskrá, og þykist jeg vita, hvaða örlög henni eru fyrirhuguð, svo þess vegna mun jeg greiða atkv. með frv. nú, því fyrir mjer er það mikilsvirði, að rannsókn Sogsfossanna til virkjunar fari fram sem fyrst, og þá ekki síður járnbrautarrannsóknin. Jeg vænti þó, að þál.till. eigi fyrir sjer að ná framgangi, ef ekki á þessu þingi, þá á næsta, því að eins og jeg hefi tekið fram, hefir hún ýmislegt það í sjer fólgið, er jeg tel heppilegra framkvæmdum þessa máls. Í þessu máli er allur varinn góður, eins og í öðrum málum, og þykist jeg vita það verði seint að við göngum svo frá þessu máli, að of tryggilegt sje. Um brtt.háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) vil jeg geta þess, að jeg mun greiða þeim atkvæði. Þær stefna að ýmsu leyti í sömu átt og jeg gerði grein fyrir um daginn, er jeg mintist á þál.till., að ábyrgðin með rannsókninni yrði látin hvíla á herðum sjálfrar ríkisstjórnarinnar. Eins og hæstv. atvrh. (P. J.) tók fram, á stjórnin að hafa óbundnar hendur um „að gera eða láta gera mælingar“. 2. gr. frv. dregur úr ábyrgð stjórnarinnar, en úr ábyrgð þessari er þó ekki vert að draga. Samkvæmt upphafi 1. gr. frv. hefir stjórnin svo frjálsar hendur sem henni er nauðsyn á. En hvort vera skuli ríkisvirkjun eða ekki, læt jeg ósagt um að sinni, og læt það bíða átekta. Það er ótímabært nú að gera till. um slíkt. Einmitt þetta, að stjórnin beiti sjer fyrir rannsókninni, verður til þess, að bein afskifti stjórnarinnar ættu að gefa málinu þann tilstyrk, að sjerstaklega væri hugsað um þarfir landsmanna, þegar til virkjunarinnar kæmi. Því er það nauðsynlegt, að stjórnin hafi hönd í bagga með og beri fulla ábyrgð á öllu saman, enda er þetta alstaðar viðurkent sem sjálfsagt í þeim löndum, sem þegar hafa hafist handa í þessu efni. Þetta er játað af fróðustu mönnum Norðmanna og álitið mikilsverðasta atriðið í öllum undirbúningi vatnsvirkjunarmála, að alt sje fyrst og fremst miðað við þarfir almennings og ríkisins.

Gunnar Sigurðsson Mjer hefir aldrei dottið annað í hug en að greiða atkvæði á móti frv. þessu, því jeg tel það sjálfsagt, að stjórninni beri skylda til að sjá um framkvæmd allra nauðsynlegra rannsókna viðvíkjandi virkjun Sogsfossanna sem fyrst og sem rækilegast. Þetta mál er mjög aðkallandi, ekki aðeins vegna sveitanna austur frá, sem bíða eftir betri samgöngum við höfuðstað ríksins, heldur nær og þetta til landsins yfir höfuð, að það sjáist, að víðar megi vatnsvirkjun upp taka heldur en við Sogið, þó sjálfsagt sje að byrja þar vegna allrar aðstöðu. Vitanlega ber jeg ekki traust til stjórnarinnar, eins og kunnugt er, en vænti þó úr því henni er falið að hafa rannsókn þessa með höndum, að hún láti hendur standa fram úr ermum, og gæti þá farið svo, að jeg fyrirgæfi henni fyrir mitt leyti margar syndir, drýgðar og ódrýgðar.

Bjarni Jónsson Út af orðum, sem fallið hafa hjer í deildinni, vil jeg láta þessu máli fylgja frá mjer þá yfirlýsingu, að jeg geri það að minni kröfu til stjórnarinnar, að hún láti rannsókn þessa framkvæmda af alveg hlutlausum mönnum. Jeg hefi áður bent á, að slíka menn myndi mega fá bæði frá Svíþjóð og Bandaríkjunum, því það þykist jeg mega fullyrða, að báðar þessar þjóðir sjeu ósnortnar af því að vilja gína yfir íslenskum rjettindum. Hina, er til mála gætu komið, tel jeg tortryggilega og í engu treystandi. Háttv. frsm. (J. Þ.) hafði að sönnu ekki þau orð, en hann taldi, að Íslandsfjelagið væri vel fært um að rannsaka hjer skilyrði fyrir verksmiðjuiðnaði etc., en það er alt annað en virkjun. En hins vegar ætti það ekki að vera torsótt fyrir fjelagið, þó að það vildi hafa menn við rannsóknina til athugunar þess, að rjettur og hagur þess yrði ekki fyrir borð borinn. Annars skil jeg ekki þetta mikla skraf um rjettindi fossafjelagsins Íslands, því kunnugt er, að aðrir menn eiga langt um víðtækari rjett til vatnsins, t. d. eigendur Úlfljótsvatns. Áður en jeg lýk máli mínu, vildi jeg mælast til þess, að háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) vildi taka brtt. sínar aftur. Þær vinna ekki það gagn, sem hann hyggur, heldur fara þær í öfuga átt og kippa burtu höfuðtryggingu frv. Þetta ætti honum að skiljast, úr því hann ber þetta mál svo mjög fyrir brjósti.

1465Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg þarf ekki að taka það fram, að stjórnin tekur á móti þessari heimild með þeirri sjálfsögðu skyldu, að hjer fáist sem rjettust og ábyggilegust rannsókn um vatnsvirkjun Sogsfossanna, og þar í liggur það, að hún verði óhlutdræg, eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) mælti fyrir. Aftur á móti finst mjer ástæðulaust að ganga fram hjá hlutafjelaginu Íslandi eða dönskum mönnum, ef það skyldi sýna sig, að það hefði sjerstaklega færum mönnum og fróðum á að skipa til rannsóknarinnar.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins lýsa því yfir, að hefði frv. þessu verið í framsöguræðu lýst eins og háttv.þm. Dala. (B. J.) gerði í sinni ræðu síðast, hefði jeg ekki komið með brtt. mínar.

Jakob Möller Jeg þarf ekki að andmæla neinu, sem fram hefir komið, fyrir nefndarinnar hönd. Jeg hefi ekki tekið eftir, að neitt það hafi verið sagt, sem nefndin er ekki sammála um. Þó skal jeg taka það fram, að í nefndinni hefir ekkert verið minst á það, hverjir skyldu fengnir til þess að framkvæma rannsóknina. Aðeins hefir verið gengið út frá því, að hún yrði sem fullkomnust og óhlutdræg. En þó finst mjer, að fossafjelagið Ísland geti ekki komið til mála. Um ríkis- eða einstaklingavirkjun hefir nefndin heldur ekki tekið neina afstöðu. Jeg verð að taka í sama strenginn og aðrir þeir, sem telja að brtt.háttv. samþingismanns míns (J. B.) dragi úr tryggingum frv., og tel því rjettara að þær verði ekki samþyktar.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Eins og kunnugt er, skeði það mikla slys 12. nóvember síðastliðinn í Borgarnesi, að hús það, er sýslumaðurinn bjó í, brann til kaldra kola, svo skyndilega, að sama sem engu varð bjargað, og brunnu margskonar skjöl og bækur, og þar á meðal afsals- og veðmálabækur sýslunnar. Þó mun hafa bjargast registur yfir skjöl, sem venjulega eru færð í slíkar bækur, að því er Borgarfjarðarsýslu snertir. Þetta er mjög bagalegt fyrir sýsluna, því nú eru fasteignir þar ekki veðhæfar og vantar allar sannanir fyrir eignarrjetti eða öðrum umráðarjetti þeirra. Til þess að ráða bót á þessu fór viðkomandi lögreglustjóri þess á leit við mig, að jeg flytti þetta frv. hjer á Alþingi, og það þarf helst afgreiðslu þegar á þessu þingi. Frv. er samið af ágætum lögfræðingi fyrir tilstilli stjórnarinnar, og vona jeg því, að það þurfi lítilla breytinga við. Ef nokkru þyrfti að breyta, væru það tölustafir, sem má breyta í prentuninni. Jeg vona, að hið háa Alþingi taki þessu frv. með snarræði og lofi því að ganga með óvenjulegum hraða með afbrigðum frá þingsköpum, svo að það geti orðið á þessu þingi lög frá Alþingi.

Magnús Kristjánsson Þegar frv. á þskj. 520 var hjer til 2. umr., urðu undirtektir ekki sem skyldi, eða eins og hefði mátt búast við, að þær yrðu. Þess vegna berum við flm. þess frv. fram brtt. á þskj. 617 við þetta frv., sem hjer liggur fyrir. Það er ekki meining mín að ræða málið ítarlega nú, því það hefir þegar verið gert, en aðeins minnast á brtt. og þau atriði, sem standa í nánu sambandi við þær. En jeg get ekki komist hjá að minnast lítillega á þær tvær stefnur, sem koma fram í þessum tveim frv., á þskj. 520 og 541. Úr því það lítur út fyrir, að hv. deild geti ekki fallist á frv. á þskj. 520, sem hún þó verður að játa, að sje það besta, sem komið hefir fram í málinu, þá finnum við flm. frv. okkur knúða til þess að koma fram með brtt. á þskj. 617. Við 2. gr. frv. viljum við gera þá breytingu, að í stað þess að frv. gerir ráð fyrir, að seðlainnlausn Íslandsbanka verði jafnhá upphæð á ári hverju, frá 1. maí 1922 til loka leyfistímans, leggjum við til, að hún verði ein miljón á ári fyrstu árin, en fari síðan lækkandi þannig, að allir seðlarnir verði innleystir fyrir lok leyfistímans. B.-lið brtt. þarf ekki að skýra; það er svo sjálfsagt, að seðlarnir gangi til þjóðbankans, að um það geta engar deilur orðið. - Þá er brtt. við 5. gr. frv. Þar kemur fram sá stefnumunur, sem áður hefir verið minst á. Í Ed.-frv. er gert ráð fyrir, að ríkisstjórnin skuli, eins fljótt og verða má, kaupa hluti í Íslandsbanka, þannig, að hlutafje bankans aukist um 100%. Við álítum aftur á móti heppilegra, ef nauðsynlegt er að hjálpa honum, að gera það þá með því, að ríkissjóður gangi í ábyrgð fyrir bankann, eða láni honum fje, þannig, að ríkið veiti honum annaðhvort ábyrgð á 6 miljónum eða 5 milj. kr. lán. En með því er ekki afráðið, að ríkið kaupi hluti í bankanum. Við álítum þetta bæði svo stórvægilegt og afdrifaríkt mál, að það sje óverjandi að hrapa að því á nokkurn hátt. Þó að við fjellum frá aðalbreytingunni í 1. grein frv. á þskj. 520, þá höldum við fast við, að þessar brtt. eigi fram að ganga. Og jeg get lýst því yfir fyrir mitt leyti, að jeg get tæplega greitt frv. atkvæði, ef þessar brtt. verða ekki samþyktar. 3. og 4. brtt. eru afleiðingar af hinum fyrri, og þarf ekki að orðlengja um þær. Hjer liggja fyrir fleiri brtt. Fyrst á þskj. 597 frá 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Eina af þeim, 4. brtt., get jeg aðhylst. Hinar tel jeg muni fremur spilla frv. heldur en bæta það. Þá eru brtt. á þskj. 628; um þær er ekki annað að segja en það, að hv. flutningsmenn virðast ekki hafa hugsað málið nógu rækilega. Jeg get ekki sjeð, að brtt. eigi við frv., en því kynni að mega breyta svo fyrir 3. umr., að hægt verði að fallast á þær. Jeg get ekki fallist á, að 6. gr. falli burt, ef frv. á að ganga fram. Þá verð jeg lítillega að minnast á stefnumuninn, sem kemur fram í frumvörpunum. Háttv. Ed. álítur, að mest ríði á, að landið taki Íslandsbanka á sína arma og bjargi honum út úr vandræðunum á þann hátt. Það lítur út fyrir, að sumir hv.þm. sjeu haldnir af einhverjum ótta fyrir því, að annars verði bankinn að hætta störfum sínum. Þetta hlýtur að stafa af því, að þeir hafi ekki rannsakað málið niður í kjölinn. Jeg játa það, að það væri óheppilegt, ef Íslandsbanki hætti starfsemi sinni. En alt má kaupa of dýru verði. Jeg álít, að ríkið taki of miklar skuldbindingar á sig, ef frv. er samþ. Að kaupa hluti tel jeg óframkvæmanlega leið, meðan ekki hefir verið rannsakað ástand bankans til hlítar. En að lána gegn hæfilegum tryggingum, hygg jeg ekki eins hættulegt. Þetta er aðalskoðanamunurinn. Þá er hitt, að hvað sem við leggjum í sölurnar til þess að koma Íslandsbanka í viðunanlegt ásigkomulag, þá verður það á kostnað Landsbankans. Því eftir því sem ríkið tekur á sig meiri skuldbindingar hans vegna, eftir því dregur meira úr vexti og viðgangi þjóðbankans. Jeg held, að með því, sem verið er að gera í þessu máli hjer á þingi, þá verði það alment álit landsmanna, að of langt sje gengið í því að hlynna að Íslandsbanka, en Landsbankinn sje látinn sitja á hakanum. Okkur finst ekki vera rjett að veita Íslandsbanka hlunnindi á hlunnindi ofan fyrir nálega ekkert, eða að veita honum seðlaútgáfurjettinn fyrir sama gjald og upphaflega. Það er ekkert undarlegt, þó bankanum hafi verið veitt upphaflega sæmileg kjör, þegar tekið er tillit til þess, hverjar vonir menn gerðu sjer um starfsemi hans. Það sjest af inngangi laganna 1905 um stofnun Íslandsbanka, að menn gerðu sjer mjög glæsilegar vonir um hann, en því miður hafa þær vonir brostið. En nú, þegar þessar vonir eru allar þrotnar, þá er það sjerstaklega varhugavert að veita bankanum mikil hlunnindi, án þess nokkuð verulegt komi á móti, og veita seðlaútgáfurjettinn fyrir óhæfilega lágt gjald. Og það er mjög einkennilegt og varhugavert að verðlauna bankann fyrir frammistöðu hans. Þá er aðeins eitt atriði enn, sem virðist ekki nógu athugað í Ed.-frv. 2. málsgrein 2. gr. hljóðar svo: „Seðlaútgáfa sú, sem á þennan hátt losnar, hverfur á þessu tímabili til ríkissjóðs, og skal fyrir 1. júní 1922 ákveðið með lögum, hversu seðlaútgáfu þessari skuli komið fyrir framvegis“. Jeg vil biðja hæstv. fjrh. (M. G.) að skýra frá því, hvort bankinn eigi að hafa ótakmarkaðan seðlaútgáfurjett áfram, eða hvort á að miða við seðlaupphæð þá, sem í umferð verður 1. maí 1922. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara lengra að svo komnu út í málið.

Eiríkur Einarsson Það er nú fyrirsjáanlegt, hvern rekspöl þetta mál ætlar að taka, og er nú það frv., er síður skyldi, komið fram fyrir hitt, er betra var og ættað hjeðan úr háttv. deild. En um það er ekki að fást. En til þess að færa málið í svo gott horf, sem unt er, vildi jeg og annar háttv. þingmaður gera okkar til, og bárum við því fram brtt. á þskj. 628, er lýtur að því að koma inn í frv. ýmsu af því skársta, er fram hafði komið áður í málinu, en þetta Ed.-frv. ekki borið gæfu til að fylgja á eftir. Einnig eru hjer brtt. viðvíkjandi bráðabirgðaskipun á seðlaútgáfunni, er jeg hefi fyr rætt um. Með því að við flutningsmennirnir höfum hugsað okkur að láta brtt. þessar bíða 3. umræðu og koma þá fyrst til atkv., þykir mjer óþarft að ræða þær nú, en skýra þær betur þá, er einnig verður sjeð, hvernig málið skilst við þessa 2. umræðu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi aðeins skýra frá því í fám orðum, hversvegna jeg hefi talað svo lítið um þetta frv. Það var nefnilega samkomulag um það í ráðuneytinu, að hæstv. fjrh. (M. G.) talaði fyrir hönd ráðuneytisins alls í máli þessu, og með því að enginn ágreiningur er um málið í ráðuneytinu, hefir oss þótt nægja, að einn tali fyrir þess hönd. Jeg veit, að flestir háttv.þm. líta svo á, að rjett sje, bæði landsins vegna og einnig til gagns fyrir Íslandsbanka, að samkomulag verði, bæði innan þessarar háttv. deildar og einnig við háttv.Ed., og vil jeg því vona, að menn geti sveigt svo til, að samkomulag verði.

Jakob Möller*): Jeg get ekki sjeð annað en að háttv.Ed. hafi skipað seðlaútgáfunni til bráðabirgða, og það gerir frv. líka. En þar er ákveðið, að Íslandsbanki afhendi seðlaútgáfuna í hendur ríkisins fyrir það tímabil, sem eftir er. Þetta fer því ekki langt frá því, sem meiri hl. nefndarinnar hafði hugsað sjer. Það fer þó betur á því, eins og ætlast er til í brtt. minni, að afhendingin fari fyrst fram. Hitt eru alveg aukaatriði og verða ekki framkvæmd, nema bankinn verði algerlega einstakra manna eign, og seðlaútgáfan þá að sjálfsögðu engin hjá honum, því hún hyrfi þá til ríkisins. Önnur brtt. fellir niður aðra grein, en tekur hana að vísu upp aftur í síðustu brtt. Þriðja grein er feld niður. Það skiftir litlu máli, hvort hún er eða ekki. Brtt. er að vísu ómerkileg, en hún leggur þó til, að bankinn greiði 2% í stað 1% af ómálmtrygðum seðlum. Þetta er auðvitað heppilegra að því leyti, að það er tekjudrýgra fyrir ríkið. Það mætti minnast á það, hvernig skilja ætti 4. gr. frv. Því svo mætti skilja hana, að baukinn megi ekki tryggja nema 33% af seðlum sínum. Jeg lít svo á, að greiða beri þetta umtalaða gjald af þeim hluta seðlanna, sem ógulltrygður er. Það væri líka rangt að fara að stemma stigu fyrir því, að bankinn trygði seðla sína, ef hann hefir ráð á því. Annars væri æskilegt að fá upplýsingar um þetta. Hvað snertir 5. brtt., þá er áskilið í 5. gr. frv., að fram megi fara endanlegt mat á hlutabrjefum eftir 2 ár. Þessi frestur er ekki nærri nógu langur. Jeg vík þá dálítið að öðrum brtt. Það er þá brtt. á þskj. 617: Jeg greiði ekki atkv. með þeim, þó þær sjeu fram bornar af flm. nýja frv., þá eru þær bygðar á þeim grundvelli, að jeg tel þær ekki til bóta. Brtt. á þskj. 628 eru þannig gerðar, að ómögulegt er að samþykkja þær.  Það væri ekki illa viðeigandi að benda flm. á, hvernig þær koma heim við frv. Það á að lána Landsbankanum 3 miljónir í seðlum, og þó eigi sjáanlegt, að dragast eigi af seðlum Íslandsbanka. *) Þm. (Jak. M.) hefir ekki yfirfarið ræðuna, og er hún því prentuð hjer eftir óleiðrjettu handriti innanþingsskrifarans.

Sveinn Ólafsson Mjer hefir skilist, að það væru aðallega tvö atriði, sem væru mikilsvarðandi í þessu máli. Í fyrsta lagi að koma Íslandsbanka á skrið, eða í starfhæft ástand, t. d. með láni eða ábyrgð fyrir láni, svo hann geti leyst af hendi ætlunarverk sitt. Og í öðru lagi að ná seðlaútgáfunni í hendur ríkisins, að svo miklu leyti sem hagfelt er að svo stöddu. Jeg hefi ekki fundið nein stór atriði önnur; hitt eru aukaatriði, í samanburði við þessi tvö. Til þess að ná þessum tvöfalda tilgangi, bárum við 3 fram frv. á þskj. 520. En það lítur nú ekki út fyrir, að háttv.Nd., og því síður háttv.Ed., geti felt sig við það, En til þess að þetta gæti skipast skaplega og sem greiðast, þá kom okkur saman um að geyma okkar frv. frá 2. umr. og koma fram með brtt. á þskj. 617 við frv. Ed., og hefir frsm. (M. K.) talað fyrir þeim ljóslega og sýnt fram á nauðsyn þeirra. Verði þessar till.samþ., þá verð jeg að segja, að málið sje komið í sæmilegt horf, þó ekki sje svo æskilegt, sem skyldi. Jeg verð að taka það fram, að stjórnarfrv., sem fyrir lá í þingbyrjun, leysti sæmilega úr öðru framannefndu atriði, seðlaafhendingunni til ríkisins, en hinu atriðinu, að koma bankanum í starfhæft ástand, er þar miður svarað, og virtist liggja beint við að fella inn í stjórnarfrv. ákvæði um það. Í þess stað er mi rekið gegnum þingið frv., sem að flestu er miklu lakara, en þó hagstæðara Íslandsbanka. Við flm. frv. á þskj. 520 höfðum einmitt stjórnarfrv. að undirstöðu. Það má auðvitað sitt hvað segja um aðrar brtt., sem fram hafa komið við frv.; sumar eru til lítilla bóta, aðrar - að mínu viti - til skaða. Jeg get ekki gert mjer grein fyrir því í svip, hvernig frv. myndi reynast, ef þær yrðu samþyktar, en okkar feldar, en mjer virðist öll meðferð málsins einhliða; lúta að því að tryggja hagsmuni Íslandsbanka. Jeg finn svo ekki ástæðu til þess að fara lengra út í málið að sinni. Jeg hefi aðeins viljað skýra það, eins og það horfir við mjer, og leggja áherslu á það, að sú skipun, sem jeg hefi talað um, og nálgast má með samþykki á tillögum okkar þm. Ak. (M. K.) og þm. Ísaf. (J. A. J.), komist á, eða sem næst því, sem frv. á þskj. 520 stefnir að.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil byrja með því að endurtaka það, sem jeg hjelt fram áður hjer um annað frv., að samkomulag þarf að komast á; menn verða að sveigja til skoðanir sínar, heldur en að láta slíkt mál enda í illdeilum og orðhengilshætti. Það er ekki hægt að búast við því, að skoðanir 42 manna falli alveg saman í stóru og smáu; þær eru eins margar og mennirnir. Þetta virðist mjer einnig vaka fyrir flutningsmönnum brtt. á þskj. 617, þar sem þeir hafa hætt við að halda fram frv. sínu, en koma með brtt. í staðinn. Er því einnig vonandi, að þeir leggi ekki svo ríka áherslu á þær allar, að þeir geti ekki fylgt samkomulagi, þó að á einhverjum öðrum grundvelli verði. Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að ekki mætti hrapa að hlutakaupum í Íslandsbanka. Jeg er honum alveg sammála. Og mjer sýnist 5. gr. í frv. háttv.Ed. svo úr garði gerð, að naumast geti verið um slíkt að ræða, ef eftir henni yrði farið. Þar er bæði gert ráð fyrir þriggja manna mati, og svo eiga kaupin að liggja undir úrskurð stjórnarráðsins. Þá sagði háttv.þm. (M. K.) einnig, að það, sem gert væri fyrir Íslandsbanka í þessu efni, drægi úr Landsbankanum. Jeg neita því ekki, að Landsbankinn væri öflugri, ef hann væri eini bankinn hjer. En flestir munu þó nú á þeirri skoðun, að einveldi eða einokun í þessum málum sje ekki holt, enda getur oft verið gott, bæði fyrir bankann og viðskiftamennina, að skifta störfunum. Hitt skal jeg ekki fara út í, hvort það er rjett, að vonirnar um Íslandsbauka hafi brugðist. Hann hefir áreiðanlega gert mjög mikið gagn, og gerir enn nú með því að taka á sig mikið af tapi þessara ára, og vorkenni jeg honum það reyndar ekki, þegar litið er á gróða hans árin áður, enda hvorttveggja háð venjulegum viðskiftareglum. Út af fyrirspurnum um skilning 2. málsliðar 2. gr., skal jeg geta þess, fyrir mig persónulega, að jeg skil hann þannig, að seðlafúlga sú, sem úti er 1. maí 1922, eigi 1. maí 1923 að hafa lækkað um 1/10. Hitt gæti verið efamál, hvort hjer ætti að reikna eftir almanaksári, eða frá 1. maí. Fleira þarf jeg ekki að taka fram í þessu sambandi, enda talaði hv.þm. Ak. (M. K.) hóflega og hjelt sjer við málið. Um brtt. á þskj. 628 er óþarft að tala, þar sem þær eru teknar aftur. Út af orðum hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um seðlaútgáfuna þarf jeg heldur ekki að fjölyrða. Það gladdi mig, að hann kvaðst ekki vilja gera þetta að kappsmáli. Að öðru leyti get jeg vísað til þess, sem jeg hefi áður sagt, bæði um bankann sem seðlabanka og „privatbanka“. Annar háttv. þingmaður (Sv. Ó.) gat þess, að sig hefði undrað, að stjórnarfrv. hefði ekki verið lagt til grundvallar. Jeg fyrir mitt leyti er nú hættur að undrast það, þegar þess er gætt, hverjir völdust í peningamálanefndina og hve sundurleit hún er að skoðunum. En jeg vil undirstrika það, að þessu valda breyttar kringumstæður frá því að stjórnarfrumvarpið var samið, og svo hið fasta samkomulag um málið í háttv.Ed. Það er rjett, sem háttv. sami þm. (Sv. Ó.) tók fram, að í frv. vantar lánsheimild. En hún er á leiðinni annarsstaðar, eins og kunnugt er, svo jeg, fyrir mitt leyti, hefði alt eins vel kosið, að hún hefði staðið í þessu frv., að því leyti, sem henni væri ætlað að ná til Íslandsbanka. Um brtt. á þskj. 617 get jeg lýst því yfir, að mjer finst vel hægt að ganga að a-lið 1. brtt., þar sem talað er um, að Íslandsbanki dragi inn meira en í frv. segir, enda er hóflega í sakirnar farið, og stjórnarráðið á að setja nánari reglur. 2. brtt. held jeg, að ekki verði kostur að koma fram, vegna samkomulags háttv.Ed., og yrði því aðeins til að tefja málið, að samþykkja hana, enda skiftir það litlu máli, hvort þetta er gert á þessu þingi eða því næsta, þar sem málið er hvort sem er í þingsins höndum. Jeg hefði einnig gjarnan getað gengið inn á 2. lið í 2. brtt., ef hann hefði ekki verið settur þannig í samband, að annaðhvort verður að samþykkja eða fella alt saman. En ákvæðin í hinni nýju 6. gr. gera ófært að samþykkja það alt.

Jakob Möller Jeg hefi lítið að segja í viðbót við það, sem jeg hefi áður sagt. Þar sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagðist undrast það, að ekkert hefði verið gert til þess að bæta úr bráðustu þörfinni, þá skilst mjer, að hann eigi þar við, að ekki var gert ráð fyrir lánsheimild áður, en það er gert í þessu frv. En því er löngu lýst yfir, að slíkar tillögur mundu koma frá peningamálanefnd, og var aðeins beðið eftir því, hvernig færi um seðlamálið. En það var frá upphafi óþarft að blanda saman seðlamálinu og leiðinni út úr fjárkreppunni. En nú eru þessar till. komnar, svo að háttv.þm. (Sv. Ó.) þarf ekki að undrast lengur. Þá vil jeg snúa mjer að hæstv. fjrh. (M. G.). Mjer skildist helst á honum, að hann vildi ekki láta eiga neitt við hlutakaupin, og að bankinn ætti eingöngu að vera „privatbanki“.  Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagðist aldrei skilja, hvað vekti fyrir þeim, er vildu fresta ráðstöfun seðlaútgáfunnar. Það kemur til af því, að sem stendur er Alþingi ekki einrátt um skipun seðlaútgáfunnar, og þeir aðiljar, er koma til greina, eru engan veginn á eitt sáttir um það, hvernig henni skuli fyrir komið. Hjer liggja t. d. fyrir brtt. frá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Ekkert veit maður, hvernig þeim verður tekið af hinum aðiljanum. Það er mjög sennilegt, að að þeim verði gengið, en vissa er engin fyrir því. Þeir, sem álíta, að ekki sje hægt að skipa seðlaútgáfunni, svo til frambúðar sje, nú sem stendur, álíta, að fyrst þurfi að fá samningsgrundvöll um seðlaútgáfuna til lokatíma Íslandsbanka. Hann hefir enn leyfi til að gefa út seðla, og ef hann neitar, þá getur Íslandsbanki ekki gefið út fleiri seðla. Viðvíkjandi því, sem þessi háttv.þm. (Sv. Ó.) sagði, um að stjórnarfrv. hefði ekki verið lagt til grundvallar, þá virtist okkur ekki svo frá því gengið, að það væri hægt. Jeg býst við, að hæstv. stjórn gæti komið sínu frv. fram hjer, ef hún vildi. Annars gætu flutningsmenn að frumvarpinu á þskj. 520 ráðið nokkuð af undirtektum undir frv., hvers vegna þetta var ekki hægt, því frv. stjórnarinnar er bygt á sama grundvelli og þeirra. En sá hængur er á, að ekki náðist samkomulag við Íslandsbanka. Og þetta er fyrsta ástæðan til þess, að nefndin treysti sjer ekki til að byggja á grundvelli stjórnarfrumvarpsins, og því lagði hún til, að skipun seðlaútgáfunnar yrði frestað þangað til málið væri svo undirbúið í samráði við bankann, að vissa fengist fyrir því, að að henni yrði gengið. Þar fyrir er ekkert á móti því að setja í lög, að Íslandsbanki skuli afhenda seðlana á þessu árabili; það er líklegt, að hann gangi að því, en engin vissa er fyrir því. Jeg gleymdi að taka það fram um brtt. á þskj. 628, að viðvíkjandi 2. brtt. er það að athuga, að fráleitt er með öllu að ætla að draga það til næsta þings að athuga, hvort hjálpa skuli bankanum eða ekki. Ef þessi till. verður samþ., þá erum við alveg jafnnær hvað kreppuna snertir eftir sem áður.

Magnús Kristjánsson Það er í raun og veru lítið, sem jeg þarf að svara háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). í fyrri ræðu hans komu ekki fram nein rökstudd mótmæli gegn brtt. okkar á þskj. 617. Hann ljet aðeins í ljós, að hún væri óþörf, af því, að eina skilyrðið til þess að ráða öllu um starfsemi Íslandsbanka væri að eignast meiri hluta hlutafjárins. Þetta getur verið rjett, að minsta kosti að nokkru leyti. en háttv.þm. er þá líklega nýlega kominn á þá skoðun, því þótt jeg hafi nú ekki nýlega lesið frv. hans og háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) þá minnir mig samt, að þar sje engin bending í þá átt. Þessi ástæða er því í mótsögn við það, sem háttv.þm. (Jak. M.) hefir áður sagt. Annað atriði, sem þessi háttv.þm. (Jak. M.) færði fram gegn brtt., var það, að horfið hefði verið frá þeim upprunalega grundvelli. Það hefir ekki verið vikið frá þeim upprunalega grundvelli, en það er til lítils að viðhafa fögur orð um samningaviðleitni, ef alls ekkert má víkja frá þeim grundvelli, sem maður helst hefði kosið að fram næði að ganga. Fleira var nú ekki í þessari fyrstu ræðu hans. en í annari ræðunni sagði hann, og bygði tillögur sínar á því, að Íslandsbanki hefði einkarjett til seðlaútgáfu í landinu. Þessu leyfi jeg mjer að mótmæla, því að það er sitt hvað að hafa einkarjett til seðlaútgáfu og að hafa rjett til að hindra, að aðrir gefi þá út. En þótt þessi skilningur háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) væri rjettur, sem nú ekki er, þá gagnar hann lítið málsstað hans. því að hitt er ómótmælanlegt, að hafi bankinn haft þennan rjett, þá hefir hann löngu fyrirgert honum. Og vildi háttv.þm. (Jak. M.) mótmæla þessu, þá mætti úr því skera með dómi, og mjer væri ekki mikið á móti skapi, þótt til þess kæmi, að málið yrði lagt undir úrskurð dómstólanna. Jeg er ekki í neinum vafa um það, hver afdrif málsins yrðu þá, en annars þarf ekki til þess að koma, þar sem þinginu er innan handar að gera bankanum það skiljanlegt, að hann er ekki einráður um sína starfsemi hjer á landi. Þá gat þm. (Jak. M.) þess, að ekki væri von, að stjórnarfrv. fengi góðan byr í peningamálanefndinni, þar sem hún hefði fengið þær upplýsingar, að bankinn gengi ekki að því. Þetta hygg jeg ekki vera rjett hjá háttv.þm. (Jak. M.), því alveg hið gagnstæða mun hafa átt sjer stað, að bankinn tjáði sig fúsan til að ganga að frv. Háttv. þm. (Jak. M.) virðist koma hjer fram sem málsvari eða málafærslumaður Íslandsbanka, og stingur það ekki alllítið í stúf við alt hans tal um verndun á rjettindum þessa lands. Þá kem jeg að ræðu hæstv. fjrh. (M. G.). Jeg var mjög ánægður yfir því, að í upphafi ræðu sinnar talaði hann svo sem hann vildi reyna að koma á samkomulagi í deildinni og milli deildanna. Hann talaði um það, að þingmönnum bæri skylda til að sveigja til á sínum skoðunum, eins og þeim væri mögulegt, án þess að brjóta móti sannfæringu sinni. Um þetta er jeg honum alveg sammála og þótti vænlega horfa meðan hann ræddi málið á þessum grundvelli. Hæstv. fjrh. (M. G.) gat þess, að litlar líkur væru um það, að samkomulag gæti náðst við Ed., nema ef vera skyldi um a- lið 1. brtt. við 2. gr. Það er þó eitt spor í rjetta átt. Aftur á móti taldi hann litlar líkur fyrir því, að b-liðurinn næði fram að ganga. Sá liður er nú heldur ekki neitt aðalatriði, og við flutningsmenn munum ekki leggja neitt kapp á hann, ef það væri líklegra til samkomulags að öðru leyti. En þegar kom að 2. brtt., þá fór í raun og veru að líta miður vel út um samkomulag, því hæstv. fjrh. (M. G.) gaf í skyn, að þýðingarlaust mundi vera að leita samkomulags um það atriði, þar sem Ed. mundi halda fast við, að ríkissjóður tæki 100% hlut í Íslandsbanka. Þetta kom mjer dálítið undarlega fyrir, því að með okkar brtt. er þetta alls ekki útilokað. Það hlýtur að vera hitt atriðið, sem deilt er um, að í okkar frv. á þskj. 520 er ætlast til þess, að ríkisstjórnin veiti bankanum þá hjálp, sem sagt er að hann þurfi, með því, annaðhvort að ganga í ábyrgð fyrir láni hans vegna eða þá að veita honum hæfilegt lán, ef það álitist heppilegra. Það er þetta ákvæði, sem virðist vera erfiðasti steinninn í götu fyrir samkomulagi. Þetta er aðalatriði málsins, því að ef við erum sammála um, að landið ætti að eiga hlutdeild í bankanum, en gætum ekki ráðist í það fyr en eftir óákveðinn tíma, þá hlýtur þeim, er mest bera hag bankans fyrir brjósti, að vera það áhugamál, að hitt fyrirkomulagið nái fram að ganga. Við viljum veita bankanum stuðning og láta standa opið, að landið fái hlut í bankanum, eftir nákvæma rannsókn á öllum hag hans. Mjer er með öllu óskiljanlegt, hvernig hægt er að gera úr þessu ágreiningsefni milli deildanna. Menn kynnu nú að segja, að Ed. mundi halda því fram, að með sínu frv. væri öllu náð. En þetta er ekki rjett, því að þar er ekki gert ráð fyrir þessari aðstoð, sem þarf að framkvæma svo fljótt sem unt er, ef hjálpin á að koma að gangi. Ef það er rjett, sem jeg fyrir mitt leyti efa og mótmæli, að háttv.Ed. reyndist svo óþjál, að hún vilji ekki aðhyllast okkar frv., þá væri ekkert óeðlilegt, að þessi háttv. deild hefði svo mikla metnaðartilfinningu, að hún ljeti ekki þannig setja sjer stólinn fyrir dyrnar, og ljeti sjer þá ekki mikið um finnast, þótt málið færi í sameinað þing. Þess vegna er það með öllu hættulaust, þótt okkar brtt. verði samþyktar. Þá gat hæstv. fjrh. (M. G.) þess, að hann vildi gefa til kynna, að landið væri ekki til fyrir Landsbankann, heldur væri Landsbankinn til fyrir landið. Þetta skil jeg ekki, nema ef honum hefir fundist, að við flutningsmenn drægjum of mikið taum Landsbankans. En jeg held, að þessa gæti alls ekki í okkar frv.  Jeg skal taka það fram, að það er ekki ástæðulaust að athuga það, sem svo mjög er talað um nú, að landið eignist Íslandsbanka. Jeg álít það ekki neitt sjerlega æskilegt. Jeg hygg, að það, sem við eigum að vinna að, sje að þjóðbankinn eflist svo, að hann geti fullnægt þörfum þjóðarinnar. Að styðja að því, að landið eignist báða þessa banka, er sama og að stuðla að því, að hvorugur geti unnið til fullnustu það verk, sem þeir eiga að leysa af hendi. Það er gamalt máltæki - jeg veit ekki hvort jeg ætti að hafa það yfir, - sem segir, að ekki eigi að sletta því í tvær kollur, sem varla er nóg í eina. En um hitt, hvað snertir hlutabankann með útlenda fjeð, þá er sjálfsagt að sýna honum svo lipurlega meðferð og svo mikla aðstoð, sem mögulegt er, án þess að ganga á rjett hins bankans, sem löggjafarvaldinu einkum ber að styðja. Jeg tel æskilegt til frambúðar, að Landsbankinn verði studdur sem allra mest, og Íslandsbanki einnig svo, að hann geti int störf sín af hendi sem verslunarbanki. Þessu hvorutveggja held jeg, að megi koma í kring, ef till. okkar flm. verða samþyktar. Þó ekki sje loku fyrir það skotið, að ríkið, eftir nákvæma rannsókn, leggi allmikið fje í Íslandsbanka sem hlutafje, þá má þó síst leiða af því, að þjóðbankinn fyrir þær sakir verði olnbogabarn þings og þjóðar. Mjer finst að ekki sje laust við, að á þeirri stefnu bóli dálítið hjer. En henni er jeg algerlega mótfallinn. Jeg vænti þess, að hæstv. fjrh. (M. G.) vilji nú beita sínum áhrifum í þá átt, að samkomulag náist og þessar brtt. verði samþ. í þessari háttv. deild. Í öðru lagi, að hann beiti áhrifum sínum til þess, að samkomulag náist milli deildanna. Og í þriðja lagi, ef það ekki fæst, þá, að samkomulag geti orðið um frv. og brtt. í sameinuðu þingi. Og jeg er hræddur um það, að ef okkar brtt. verða nú feldar, þá sje mjög vafasamt, hvort við flm. getum fallist á frv. Jeg hefi ekki ennþá fengið skýrt svar frá hæstv. fjrh. (M. G.) við þeirri fyrirspurn, hvort seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka í frv. ætti að miðast við seðla í umferð 1. maí 1922, eða þá það, sem seðlaútgáfan kynni að komast hæst á árinu, eftir því, sem viðskiftaþörfin krefur. Jeg verð, að svo komnu máli, að leggja þann skilning í orð hæstv. fjrh. (M. G.), að þetta eigi aðeins við þá seðla, sem í umferð eru 1. maí 1922, og að það sje þar með ákveðið, að Íslandsbanki megi aldrei gefa út seðla umfram þá upphæð, sem í umferð verður 1. maí 1922. Þetta er fyrir mjer talsvert mikið aðalatriði, og þætti mjer því gott að fá við því skýr og ákveðin svör. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en vil biðja háttv. þingdeildarmenn að athuga það, að hæstv. fjrh. (M. G.) lítur svo á, að líklegt sje, að hlutafjárkaup ríkisins verði ekki fyr afráðin, þó efri deildar frv. verði samþ. óbreytt. Jeg er honum þar sammála. Jeg býst við, að drátturinn á hlutafjárkaupunum verði að miklu leyti sá sami, hvort sem brtt. okkar flm. verða samþyktar eða ekki. Munurinn, sem hjer er um að ræða og ágreiningur er um, er því sá, að eftir frv. Ed. er það lagt á vald stjórnarinnar, hvort hún skuli kaupa hluti í Íslandsbanka eða ekki. En eftir till. okkar flm. er svo ráð fyrir gert, að endanleg ákvörðun um þau kaup skuli heyra undir næsta þing. Og þykir mjer satt að segja kynlegt, ef þingið getur nú ekki tekið þann kostinn að geyma sjer ákvörðunarrjettinn um svona mikilsvert og þýðingarmikið atriði. Jeg vona nú, að jeg þurfi ekki að taka hjer aftur til máls, því mjer sýnist, að þessi skoðanamunur ætti að geta jafnast án þess. Þætti mjer best á því fara, að deildin sýndi nú eindreginn vilja sinn í þessu máli og samþykti till. okkar með miklum meiri hluta. Þá treysti jeg því, að hv.Ed. felli ekki málið, og gæti þá ekki hlotist annað af en málið kæmi í sameinað þing.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg gleymdi áðan að svara fyrirspurn frá háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) viðvíkjandi skilningi á 4. gr. frv. um tryggingu seðlanna. Jeg játa, að það er dálítið vafasamt, hvernig eigi að skilja þetta í sambandi við 1. gr. En jeg held, að það sje meining háttv.Ed., að gjaldið greiðist af öllum þessum seðlum, ca. 62,5%, og mundi álíta mig bundinn við það. Jeg er þessum háttv.þm. (Jak. M.) sammála um það, að rjett sje að samþ. 1. brtt. hans; jeg held, að hjer sje um að ræða villu í frv., því auðvitað er það ríkissjóður, sem gefur seðlana út. Það er og rjett hjá þessum háttv.þm. (Jak. M.), að seðlaútgáfan er samningamál. En jeg vil bara ekki frest á þeim samningum, heldur hygg jeg rjettast, að út um það sje gert nú. Sami háttv.þm. (Jak. M.) hafði skilið orð mín á þann veg, að jeg vildi gera Íslandsbanka að privatbanka. Það sagði jeg ekki, en jeg sagðist hingað til hafa verið á þeirri skoðun, að það væri rjett. En jeg vil ganga langt til samkomulags um ýms atriði, þótt veruleg sjeu. Jeg fæ ekki sjeð, að hlutakaup í bankanum sjeu neitt glæfraatriði, ef tryggilega er um mat á þeim hlutum búið. Og ef landið síðar vill annaðhvort breyta bankanum eða láta hann hætta, þá er það ávalt hægt, þar sem meiri hluti hlutafjárins er þá orðinn innlent fje. Út af orðum háttv.þm. Ak. (M. K.) vil jeg taka það fram, að það er enginn ágreiningur milli okkar út af 1. brtt., heldur bara út af 2. brtt. Jeg hefi tekið það fram, að jeg er fylgjandi 2. lið 2. brtt., en þessi liður er, því miður, þannig orðaður, að hann verður að bera upp í einu lagi með 1. lið. Ágreiningurinn milli okkar háttv.þm. Ak. (M. K.). er sá, hvort heimila eigi stjórninni að kaupa hluti fyrir næsta þing eða ekki. Sýnist mjer það í raun og veru ekki stórvægilegt atriði, nema svo sje, að háttv.þm. Ak. (M. K.) setji þetta ákvæði inn, í þeirri von, að næsta þing hindri kaupin; þá játa jeg, að þetta sje verulegt atriði. En ef sú er ekki meining hans, þá er þetta aðeins dálítið fjárhagsatriði, og hefir stjórninni oft verið falið það, sem meira er um vert. Háttv. þm. Ak. (M. K.) hjelt, að háttv.Ed. mundi ekki taka brtt. illa. Jeg held einmitt, að hún muni taka þeim illa, og að minsta kosti verða þær til þess að tefja þingið, ef þær verða hjer samþyktar. Og jeg tel það skyldu okkar að tefja ekki þingið að óþörfu. Þessi sami háttv.þm. (M. K.) vildi ekki skilja það, að jeg sagði, að Landsbankinn ætti að vera fyrir landið, en landið ekki fyrir bankann. Jeg tók þar upp orð háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.), og jeg álít, að það eigi að styðja Íslandsbanka jafnframt. Ágreiningurinn er um það. hvað langt eigi að ganga til þess að hjálpa bankanum. Og þó jeg ekki vilji, að Íslandsbanki fari í hundana, þá er það algerlega óþarft og óviðeigandi að gefa það í skyn, að jeg vilji hafa Landsbankann að olnbogabarni. Það er satt, að jeg sagði, að ekki væri víst, að hlutafjárkaupin yrðu um garð gengin fyrir næsta þing. En stjórnin hefir heimild til þess að ljúka þeim eftir frv. Hvort hún notar þá heimild, er ekki hægt að segja um að svo stöddu. Í enda a-liðs brtt. á þskj. 617 stendur, að stjórnin skuli setja nánari reglur um innköllun seðlanna. Um það, hvernig þær reglur kynnu að verða, get jeg ekkert sagt nú. Jeg þóttist svara þessum háttv.þm. (M. K.) fullskýrt áðan um skilninginn á 1. lið 2. gr. En það er álitamál, hvort miða eigi við almanaksár eða við 1. maí. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira, og vona, að umræður fari að styttast. Vil aðeins endurtaka, að það, sem á milli ber, er þetta: Á að heimila stjórninni að láta hlutakaupin fara fram fyrir næsta þing eða ekki.

Eiríkur Einarsson Jeg þarf ekki að láta hjer á mjer bæra um brtt. mínar, þar sem þær ekki koma til atkvæða nú. En það, sem kom mjer til að standa hjer upp, voru ummæli háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), sem hann beindi sjerstaklega til mín. Voru þau um það, hvernig jeg gæti rjettlætt það að bera fram 2. brtt., um að skipa nefnd til þess að athuga, hvernig eigi að styrkja Íslandsbanka. Jeg hlyti þá að vera á því að hjálpa bankanum. Þetta er alveg rjett, Jeg vil gjarna hjálpa bankanum, en ekki fyr en trygg rannsókn hefir farið fram á hag bankans, eins og jeg líka hefi áður tekið fram. Jeg lít svo á, að því ver sem hag Íslandsbanka er komið, því nauðsynlegri sje trygg rannsókn áður en ríkið leggur fje fram til hans. Vildi jeg ákveða, að þeirri rannsókn yrði lokið ekki seinna en fyrir næsta þing; henni má gjarnan vera fyr lokið. Aðalatriðið er það, að bjarga landinu úr fjárvandræðunum, og mest um vert, að það takist. Hitt er ekki höfuðatriði, hvort kasta eigi fjenu í Íslandsbanka eða Landsbankann, bara að því fje sje vel varið til góðra þarfa í landinu og á öruggan hátt. Og ef það verður ofan á að skipa nefnd milli þinga til að rannsaka fjármálin, þá finst mjer síður ástæða til að skipa málum Íslandsbanka til fullnustu nú. Rjettast að láta nefndina hafa öll fjármálin til athugunar, en vera ekki að skilja eitt undan. Vegna þeirra athugana, er háttv.þm. (Jak. M.) gerði við 1. brtt. mína á þskj. 628, að þar væri ekki fult samræmi, þá verð jeg að mótmæla því; ef brtt. er lesin með athygli, sjest, að hún getur vel staðist eins og hún er og að þar er ekkert ósamræmi. Ákvæðið samkvæmt brtt. yrði ekki skilið á annan veg en þann, að Íslandsbanki skyldi draga inn seðla, sem svaraði því, er Landsbankanum yrði veitt til viðbótar. Seðlaútgáfan í heild takmarkast af viðskiftaþörfinni, eins og síðari liður brtt. við 1. gr. segir.

Bjarni Jónsson Það kom hjer fram í umræðunum áðan vefenging á því, að Íslandsbanki hefði einkarjett til seðlaútgáfu í landinu. Jeg held ugglaust, að bankinn hafi þann einkarjett, að undanteknum 3/4 milj., sem Landsbankinn hefir útgáfurjett á að lögum. Enginn getur því gefið út seðla í þessu landi, nema með samningum við Íslandsbanka. Jeg get ekki verið nefndinni samþykkur um breytingar þær, sem háttvirtur 1. þm. Reykv. (Jak. M.) kemur með. Það er ekki til neins, að stjórnin leiti til dómstólanna, þar sem skýlaus lög Alþingis eru fyrir aukningunni, og hefir bankinn þá ekki mist rjettinn til að gefa út nema það, sem er umfram 21/2 milj. kr. Ef rannsókn yrði hafin gegn bankanum, mundu dómstólarnir líta á það, hvort hann hefði brotið af sjer þau rjettindi, en hitt er varanlegt, og einkarjettindin hefir hann ekki brotið af sjer. Það er ekki til neins að halda því fram, að verið sje að sóa með rjettindi landsins, því að það er ekki hægt að brjóta þá samninga, sem gerðir hafa verið, heldur verður að hlíta þeim og halda þær skuldbindingar, sem hafa verið gerðar af Alþingi. Jeg segi þetta óhræddur, þótt málaflutningsmenn ríkisins haldi því fram, að Íslandsbanki hafi brotið þau lög, er þeir vitna til. Jeg var á móti því í upphafi, að þessi rjettindi væru veitt, en úr því þau voru veitt með lögum, þá vil jeg halda því fram, að þau verði ekki með lögleysu af honum tekin. Ef þessi lög ganga fram hjer í þinginu, en hluthafafundur gengur síðan ekki að þeim, þá eru lög þessi ónýt. Þess vegna hefi jeg borið fram frv. um að heimila stjórninni að hjálpa bankanum, hvað sem um frv. þetta verður. Það er varlegra að setja þessa heimild um lánveitingu til handa Íslandsbanka, ef svo færi, að þessi lög um hlutakaupin yrðu ónýt, þótt þau næðu fram að ganga hjer í þinginu; hún skaðar ekki; en það er betra, að stjórnin standi ekki uppi ráðalaus, ef illa tekst til. Aðalatriðið er, að ríkið gerist hluthafi í bankanum, og fái þannig mest ráð yfir honum, eða með öðrum orðum kaupi bankann; en það er aftur aðalatriðið fyrir bankann og atvinnuvegi landsins, því að lánstraust bankans verður ekki betur treyst en með því að landið taki hluti í honum. Jeg get ekki skilið það, að jafnframt því, sem landið fær umráð yfir bankanum, að þess sje þá krafist, að hann afsali sjer seðlaútgáfurjettinum. Jeg skil ekki það hugsanasamband. Jeg er ekki á móti því, að með tíð og tíma fái Landsbankinn seðlaútgáfurjettinn, eins og farið er fram á í frv., ef þá Landsbankinn sjálfur og stjórnin fallast á þetta fyrirkomulag. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) taldi það hentugast, að bæði Íslandsbanki og Landsbankinn færu ekki með seðlaútgáfuna, en svo væri þriðji bankinn, sem aðallega væri seðlabanki; enda mun það hentugast svo, að þeir bankar sjeu óháðir, sem fara með aðalviðskifti landsmanna, því að þeir munu þá ekki eins óragir og seðlabankar. Mjer finst það því nægileg bráðabirgðaráðstöfun, sem farið er fram á í frv. þeirra háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) og háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), þar sem gert er ráð fyrir að framlengja þennan rjett um eitt ár. Nú er bráðum hluthafafundur í Íslandsbanka, og þá getur stjórnin samið við fundinn og lagt það samþykki fundarins fyrir næsta þing. Þetta væri beinust og skynsamlegust aðferð, að mjer skilst, ef vel væri uni búið, og vildi jeg reyna, hvort þetta gæti ekki tekist, og hugsa að aðrir vilji það líka. Það er þá einasta að menn treysta ekki stjórninni til þess, og finst mjer það hart um fylgismenn hennar. En jeg, sem átti frumkvæðið að vantraustsyfirlýsingu á stjórnina, jeg þori vel að eiga það undir henni, að hún framfylgi þessum lögum, þótt dyggustu fylgifiskar hennar vilji ekki eiga það á hættu. Það er ekki til neins að ætla að binda bankann með þessu, og það er því bara vantraust á stjórnina, ef menn vilja ekki veita henni þessa heimild. En jeg geri þetta ekki að kappsmáli, ef menn vilja heldur, að frv. gangi fram og álíta það nægilega trygt. Það yrði ekki annað en frestun á þessu, sem farið er fram á í brtt.háttv.þm. Ak. (M. K.) og fleiri, að þeir vilja láta nefnd þessa ákveða verð þeirra hluta, er ríkið keypti í bankanum. En þessi hjálp þolir ekki slíka bið; hún verður að koma strax, eða svo fljótt sem auðið er, ef á að gera það. Þess vegna þarf þingið að setja það þegar í lög, svo að viðskiftamenn bankans í öðrum löndum sjái tiltrúna, og munu þeir þá ljetta fyrir viðskiftum bankans. Það er alls ekki af umhyggju fyrir útlendri bankastofnun, að jeg er á móti því, að þessu sje frestað, heldur af því, að útvegurinn og aðrir atvinnuvegir hvíla meira á þessum banka en hinum, því að hann hefir haft meira fjármagn. Og þó menn vildu steindrepa bankann, þá mundu menn steindrepa íslenska atvinnuvegi um leið. Ef það ráð yrði tekið að gera bankann innlendan, þannig, að landið yrði aðaleigandinn, þá mundi það í framtíðinni koma í veg fyrir deilur. Jeg sje heldur ekkert á móti því, að það yrðu tveir innlendir bankar, eða fleiri. Jeg geri ráð fyrir, að það hafi verið hugsun háttv.Ed., að nefnd yrði sett milli þinga til að rannsaka þetta, og að hún muni þá fá sjer erlendan, óhlutdrægan bankafræðing til aðstoðar, og get jeg vel fallist á það. Nú er þá ekki annað að gera heldur en ráðstafa seðlaútgáfunni með bráðabirgðaskipulagi, en um leið tryggja bankanum ákveðið hlutafje. Það hefir verið fátt ver gert landinu en þegar 1909 var felt frv. í Ed., sem samþykt hafði verið í þessari deild, að taka hluti í þessum banka fyrir 2 miljónir kr.; þá mundi hann þessa stund vera í höndum ríkisins og þá mundi hagur ríkisins og hagur þessa banka standa öðrum fótum en hann nú gerir. Jeg vil þó ekki taka undir þann vesældarbarlóm, sem dagsdaglega heyrist um hag hans og landsins. Jeg vildi láta í ljós að jeg álít, að það ætti að kippa þessu úr Ed.-frv., eins og till.hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) fer fram á, en láta standa um hlutakaupin. Það kann vel að vera, að mönnum finnist jeg vera óþjóðlegur, í þessu, enda var jeg einusinni kallaður danski Bjarni. En fyrir mjer er hvorki Íslandsbanki nje Landsbanki, heldur landið alt og hagur þess, og ef hans vegna þarf að styrkja útlenda bankann, þá það, og ef þarf að hjálpa báðum bönkunum, þá það.

Sveinn Ólafsson Jeg verð að segja það, að mjer kemur undarlega fyrir sjónir, hvað brtt. á þskj. 617 eiga erfitt uppdráttar. En mjer verður það skiljanlegt, þegar jeg athuga, hve þunglega er tekið í frv. á þskj. 520, því að það fer að miklu leyti í sömu átt. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að ákveðið hefði verið í Ed.-frv. að kaupa hluti í bankanum og að það væru ekki glæfraráð. Jeg get fallist á það, en það þarf að gera fyrst ítarlega rannsókn um, að alt sje þar með feldu. Hins vegar virðist mjer, þegar svona mikil áhersla er lögð á að gera það nú þegar, þá orki það tvímælis, hvort það sjeu glæfraráð eða ekki. Jeg vildi spyrja hæstv. fjrh. (M. G.) í hverju skyni ætti að gera þetta. Mjer skilst, að eigi að kaupa þessa hluti til þess á þann hátt að ná yfirráðum yfir bankanum. Landsmenn hafa altaf sjeð eftir því, að seðlaútgáfurjetturinn fór í hendur útlendinga fyrir svo lítið. Og það er eðlilegt. Jeg hygg, að þess sjeu fá dæmi, að útlendur hlutabanki fari með rjett, sem innlendum mönnum einum ber að fara með, Það er skoðun mín, að seðlaútgáfurjettinum mætti ná á annan hagkvæmari hátt en með hlutakaupum í bankanum. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að það væri ekki mikilsvert atriði, hvort hlutakaupin færu fram á undan þessari rannsókn eða eftir. En mjer finst það mikilsvert atriði fyrir þingið, og þá ekki síður þjóðina. Án þess jeg vantreysti stjórninni á nokkurn hátt að fara með þetta, þá finst mjer langt um tryggilegra, að þingið ákveði og samþykki það, áður en það er um garð gengið, því að það er miklu eðlilegra. Jeg veit annars ekki, hvað er betur tilvalið árásarefni á stjórnina, ef þingið ekki verður ánægt með framkvæmdir hennar í þessu efni. Jeg held jeg muni það rjett, að einn háttv.þdm. gæfi það í skyn, út af tiltölulega smávægilegu atriði, að ef ekki tækist samkomulag við stjórnina, mundi hann óska að leitað væri landsdóms. En hjer er atriði, sem ekki er minna, og mundi þá líklega vera leitað til landsdóms, ef ekki tækist vel. En jeg hygg líka, að stjórnin muni álíta það hyggilegra að eiga ekki þá ónáð á hættu með því að ráðast í slíkt vafafyrirtæki. Hæstv. fjrh. (M. G.) tók það fram, að aðalágreiningurinn virtist vera um það, hvort nú ætti að ráða fram úr þessu, eins og brtt. okkar fara fram á. En jeg álít þetta mjög mikilsvert atriði, sem felst í brtt. á þskj. 617. Áður en jeg sest niður, vil jeg taka það fram, að ef 5. og 6. gr., eins og við höfum lagt til í brtt. okkar, verða feldar, þá býst jeg ekki við að geta fylgt frv. í þeirri mynd sem það er nú, jafnvel þótt afleiðingin yrði sú, að það yrði að lengja þingið, því að þetta er svo mikilsvert atriði, og það hefir stundum verið lengt fyrir minna en þetta, og það er þó fjarri mjer að óska eftir langri þingsetu. Út af athugasemdum háttv.þm. Dala. (B. J. ), að við gætum ekki haft tök á Íslandsbanka, ætla jeg að segja nokkur orð. Hann hjelt því fram, að seðlaútgáfurjetturinn, þegar um væri að ræða það, sem gefa þyrfti út fram yfir milj., væri algerlega háður samþykki Íslandsbanka. En jeg vil halda því fram, að hann hefir brotið ákvæðin um seðlaútgáfurjettinn, og um það ættum við að geta orðið sammála; einkum að því er snertir ákvæði laganna frá 18. maí 1920 um yfirfærslu fyrir Landsbankann. Því verður ekki mótmælt, að þau ákvæði hefir hann brotið. En hvað kynni að verða gert úr því, ef leitað yrði til dómstólanna, skal jeg láta ósagt. Þá kom háttv.þm. Dala. (B. J.) með þá óbeinu spurningu, hvort rjett væri að krefjast þess, að bankinn afsalaði sjer seðlaútgáfurjettinum. Þessari spurningu vil jeg einnig varpa fram, því ef fastákveðið er að kaupa bankann, þá sje jeg enga ástæðu til að taka seðlaútgáfurjettinn af honum, þar sem landið fær þá full umráð yfir þeim rjetti. Kaupin eru hugsuð til að afla bankanum trausts, svo að hann geti tekið til starfa á ný með nýjum kröftum. Í annan stað, úr því áhersla er lögð á kaupin, þá er það ekki síður traust að útvega bankanum lán með ábyrgð ríkissjóðs og heimild til að auka hlutafjeð. Jeg held yfir höfuð, að honum sje ekki sýnt minna traust með tillögum okkar heldur en eftir frv. Svo að lokum þetta: Mig fyrir mitt leyti skiftir það miklu, ef sú ráðstöfun, sem gerð yrði, bæri það með sjer, að þeir, er afgreiddu þetta mál á Alþingi, gætu skoðast sem málalið Íslandsbanka. Jeg vil heldur halda mig utan við það og vera á móti frv.

Jakob Möller Það er aðeins stutt athugasemd út af ræðu háttv. þm Ak. (M. K.), er hann sagði, að Íslandsbanki hefði ekki einkarjett til seðlaútgáfu hjer. Háttv. þm. Dala. (B. J.) hefir að vísu svarað því, en til þess að taka af öll tvímæli, skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp inngang laga nr. 66 frá 1905. Þar stendur svo: „Ráðuneytinu fyrir Ísland heimilast að veita hlutafjelagi, sem þeir hæstarjettarmálafærslumaður Ludvig Arntzen, R. af D. og stórkaupmaður Alexander Warburg, báðir í Kaupmannahöfn, standa fyrir, leyfi til að stofna hlutafjelagsbanka á Íslandi, er nefnist „Íslandsbanki“ og hafi einkarjett um 30 ára tímabil til að gefa út seðla, er greiðist handhafa með mótuðu gulli þegar krafist er“. Eftir þessu er það öldungis ótvírætt, að bankinn hefir einkarjettinn. Um hitt ætla jeg ekki að ræða eða deila, hvort bankinn hafi brotið hann af sjer. Víst er um það, að hæstv. stjórn byggir ekki á því, því að hún álítur, að það þurfi samninga við bankann til að fá þessu breytt.

Fjármálaráðherra (M. G.) Það eru aðeins örfá orð út af ummælum háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann sagði, að ef stjórnin framkvæmdi hlutakaupin, þá gæti það orðið ágætt árásarefni á stjórnina. Þetta er rjett hjá þingmanninum. En hann ætti að sjá það, að stjórnin mun ekki gera annað í þessu máli en henni þykir nauðsynlegt. Jeg er ekki hræddur við landsdóm í sambandi við það. Jeg mun í þessu máli sem öðrum einungis gera það, sem jeg treysti mjer til að standa við. Annars ættum við að hraða þessu sem unt er. Jeg held að lenging þingsins komi sjer illa, vegna skipsferðarinnar, og jafnvel af öðrum ástæðum, svo jeg álít það skyldu okkar að láta þingið ekki standa lengur en orðið er. Sami háttv.þm. (Sv. Ó.) sagði, að ef landið ætti bankann, þá gæti hann verið seðlabanki áfram. En það fer nokkuð eftir því, hvaða hlutverk hann hefir. Aðalviðskiftabanki landsins á ekki að vera seðlabanki.

Jakob Möller Jeg á brtt. við þetta frv. en henni hefir ekki verið útbýtt fyr en í dag og stendur ekki á dagskránni, svo það er ef til vill rjett að bíða með hana til 3. umr.

Forseti (B. Sv.) Þar sem till. hefir ekki verið útbýtt fyr en í dag, þá getur hún ekki komið til atkvæða nú, nema með afbrigðum frá þingsköpum.

Jakob Möller Jeg vil aðeins vekja athygli háttv. þingdeildarmanna á till., svo að þeir búi sig undir að greiða atkvæði um hana. Mjer fanst nauðsynlegt að bæta einhverju svona ákvæði í frv., þó að seðlafrv. gangi fram.

Jón þorláksson: Mjer þykir það undarlegt rjettlæti, að atvinnufyrirtæki utan hrepps, en í sömu sýslu, skuli ekki vera útsvarsskyld, en útsvarsskyld, ef þau eru ekki í sömu sýslu. Nefni jeg það sem dæmi, að maður úr Borgarnesi, sem engi fær fyrir vestan Hvítá, er ekki útsvarsskyldur, en ef hann fær engi á hinum bakka árinnar, þá er hann útsvarsskyldur, vegna þess, að Hvítá skilur lögsagnarumdæmin. Mætti geta þess til, eftir öðru, sem fram hefir komið hjer á þinginu, að þetta væri til þess gert, að láta Reykvíkinga vera þar útsvarsskylda, sem aðrir landsmenn eru það ekki, því það er alkunna, að Reykvíkingar þurfa ávalt að leita út fyrir lögsagnarumdæmið, til þess að fá slægjur. En jeg er þó svo velviljaður, að jeg held, að ekki sje þetta gert til þess að sýna kaupstaðarbúum viljandi ranglæti, heldur muni þetta vera aðeins missmíð á tillögunni. Jeg get felt mig við frv. eins og það er, en þessi brtt. nær engri átt, og ef hún verður samþ., þá greiði jeg atkv. á móti frv. þannig breyttu.

Björn Hallsson Jeg get fullvissað hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) um það, að það er ekki vegna illkvitni við Reykvíkinga að þessi brtt. er fram komin, heldur til þess að samræma sundurleitar skoðanir, eins og jeg gat um áðan. Hins vegar getur auðvitað vel farið svo, að einhverjir Reykvíkingar verði útsvarsskyldir með þessari lagabreytingu, og er ekkert um það að segja, jeg tel það rjettmætt. Jeg vil ekkert um það fullyrða, hvort þessi till. sje algerlega rjettlát. Mjer líkaði ekki allskostar að binda þetta við lögsagnarumdæmin, en einhver takmörk varð þó að setja, og fann jeg þá ekki önnur heppilegri. Hitt er mönnum eflaust fullkunnugt, og um það hefi jeg sannar sagnir, að Reykvíkingar sumir gera sjer það að atvinnu að leigja slægjur í nágrannahreppum og selja heyið. Fullkomlega er rjettmætt, að á þá sje hægt að leggja útsvar fyrir þessa atvinnu.

Jón Þorláksson Jeg vil ekki vekja deilur, en jeg vil skjóta því til hv.flm.brtt. (B. H.), hvort hann vilji mæla með því, að hæstv. forseti taki til greina skriflega brtt. frá mjer á þá leið, að úr till. hans falli orðin: „þeirra .... er heima eiga í sama lögsagnarumdæmi.“ Sýnist mjer þá, að öllum sje gert jafnhátt undir höfði.

Þorleifur Guðmundsson Jeg verð að fallast á brtt. á þskj. 585, þó jeg álíti rjett að leggja á öll slægjuafnot, því hún gengur þó nær sanni, en frv. Jeg er hræddur um, ef á að fara að undanskilja alla þá, sem nota heyaflann handa skepnum sínum, að þá verði ekki svo gott að finna þá úr. Eg veit, að margir Reykvíkingar fá slægjur austur í sveitum og hafa síðan heyið handa kúm sínum hjer í Rvík og selja mjólkina úr þeim í gróða skyni. Slíkar „spekulationir“ held jeg að ekki sje gott að girða fyrir. Jeg mun því fremur hallast að brtt. á þskj. 585, því ef brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) verður samþ., þá tel jeg beinlínis hættu á því, að sumir hreppar leggist algerlega í auðn.

Magnús Jónsson Mjer er þessi brtt.hv. 2. þm.N.-M. (B. H.) algerlega óskiljanleg. Vildi jeg því gjarnan fá skýringu hans á því, hvað liggur til grundvallar fyrir því að miða hjer við lögsagnarumdæmi, því jeg sje engan skyldleika þar á milli. Jeg játa, að mjer finst brtt.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) til talsverðra bóta, en þó mun jeg ekki lána henni mitt atkvæði, því jeg tel frv. langbest eins og það kom frá háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.). Þá fá þær sveitir útsvör af tekjum slægnanna, sem slægjurnar leigja, enda er það rjett En hafi leigutaki á hinn bóginn einhvern sjerstakan gróða af heyskapnum, þá getur hans sveit lagt á það eins og aðra gróðavænlega atvinnu sinna gjaldþegna. par, og hvergi annarsstaðar, hafa menn besta þekkingu til að dæma um þann gróða. Jeg mun því greiða atkv. á móti báðum brtt., ef þær koma til atkvæða, en með frv. óbreyttu.

Björn Hallsson Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) spurði, hvort jeg vildi fella setningu úr till. minni, og vildi að jeg mælti með skriflegri brtt. frá honum í þá átt við hæstv. forseta. En jeg held mjer alveg við mína till. óbreytta, og læt hæstv. forseta um það, hvort hann tekur brtt. þessa hv.þm. (J. Þ.) til greina eða ekki. Jeg læt því skeika að sköpuðu, hvað verður um till. þessa, hún er mjer auðvitað ekki kappsmál, en tel hana samt til bóta.

Jón Þorláksson Úr því jeg ekki get náð samkomulagi við háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.), þá mun jeg ekki láta brtt. koma fram frá mjer.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg ætlaði ekki að innleiða umr. um þetta mál nú, en úr því slíkt hefir nú verið gert, þá vil jeg þó ekki alveg sitja hjá. Hv. flm.brtt. (B. H.) gat þess, að í brtt. sinni væri væru sameinaðar skoðanir okkar hv. 2. þm. Skagf. (J, S.). Þetta er ekki að öllu leyti rjett, en þó felli jeg mig mun skár við þessa brtt. en frv. óbreytt. En helst vildi jeg að lögin frá 1919 hefðu staðið óhögguð. Jeg vil geta þess, að dæmið, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók, var ekki alveg rjett, samkvæmt brtt. Maðurinn sleppur ekki við útsvar, þótt í sama lögsagnarumdæmi sje, nema hann heyi eingöngu handa búpeningi sínum. Ef hann selur heyið, þá er hann útsvarsskyldur. Háttv. 1. þm. Reykv. (M. J.) gerði fyrirspurn um það, hvað meint væri með lögsagnarumdæmi í þessu sambandi, og að hann sæi þar engan skyldleika á milli. Lögsagnarumdæmi er sameiginlegur sjóður allra hlutaðeigandi hreppa, og því nokkur sanngirni að miða við það; er það og einnig í samræmi við sum önnur ákvæði sveitarstjórnarlaganna. Það, að miða hjer við lögsagnarumdæmi, getur því vel til sanns vegar færst. Þótt jeg telji að sjálfsögðu rjettast og sanngjarnast, að breyting sú um þetta efni, sem gerð var á lögunum 1919, sje látin standa óhögguð, þá er því þó ekki að neita, að frv. verður mun aðgengilegra, ef brtt. sú, sem fyrir liggur frá hv. 2. þm.N.-M. (B. H.), verður samþ., því eins og frv. liggur fyrir, nemur það ekki einungis í burtu það, sem vanst með skýringunni eða breytingunni - hvort sem maður á heldur að kalla það - á lögunum 1919, heldur girðir með öllu fyrir að hægt sje að leggja þann skilning í eldri ákvæði laganna, að hægt sje að gera slægjuafnot utanhreppsmanna útsvarsskyld í því hreppsfjelagi, sem atvinnan er rekin í, ef ekki er um raunverulega ábúð að ræða.