Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það hefur verið farið fram á að utandagskrárumræður fari fram nú um búmark í mjólkurframleiðslu. Það hefur verið orðið við þessari ósk og fer umræðan nú þegar fram skv. 1. mgr. 32. gr. þingskapa. En hv. 3. þm. Norðurl. v. tekur nú til máls um þingsköp.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um þingsköp vegna þessarar beiðni, en það stafar ekki af því að ég hafi neitt á móti að umræða þessi fari fram. Síður en svo. Ég álít að hér sé um mjög þýðingarmikið umræðuefni að ræða sem eigi að taka sem fyrst til umræðu. En ég vek á því athygli að við þm. Alþb. höfum á þskj. 500 borið fram fsp. um nákvæmlega þetta sama mál og það meira að segja mjög ítarlega fsp. með ósk um svar í skýrsluformi. Við höfum óskað eftir því að ráðherra gefi þinginu á þinglegan hátt skýrslu um þetta mál í heild. Ég hlýt því að spyrja að því hvort hæstv. forseta finnist eðlilegt að rétt áður en fsp. þessari er svarað, væntanlega fáeinum dögum áður, og áður en allar upplýsingar liggja fyrir á grundvelli þeirrar fsp. sé málið tekið hér á dagskrá og það meira að segja af stjórnarþm. sem sennilega ber býsna mikla ábyrgð á því hvernig komið er. Ég vil í fyrsta lagi spyrja hæstv. forseta hvort það sé með öllu eðlilegt að mál sem fyrir liggur beiðni um skýrslu um sé tekið með forgangshraða fyrir til umræðu. Í öðru lagi vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. landbrh. hvenær von sé á svörum við beiðni um skýrslu því að ég álít að þegar það svar liggur fyrir sé fyrst raunhæfur möguleiki á því að taka þetta mál til þeirrar rækilegu umræðu sem þörf er á.



Það skal tekið fram að oft kann að vera álitamál hvort forseti á að leyfa utandagskrárumræðu eða ekki. En það hvort hann leyfir utandagskrárumræðu eða ekki fer ekkert eftir því hvort stjórnarþm. biður um utandagskrárumræðu eða stjórnarandstæðingur. Það er allt annað sem ræður úrslitum um það hvort utandagskrárumræða er heimiluð. Ástæðan fyrir því að utandagskrárumræður hafa tíðkast og ástæðan fyrir því að bein ákvæði eru nú um utandagskrárumræður í þingsköpum er sú að rétt þykir að þm. geti vafningalaust komið með þýðingarmikið mál inn í þingið án þess að þurfa að fara venjulegar leiðir sem taka langan tíma. En til þess að réttlætanlegt sé að beita þessu ákvæði verður að meta svo að það sé eðlileg ástæða fyrir því að málið þurfi að koma vafningalaust til umræðu á þinginu. Í þessu tilviki lítur forseti svo á að þetta mál sé þess eðlis og því hefur forseti leyft þessa umræðu. Það breytir engu þó að fyrir liggi beiðni um ítarlega skýrslu um mál sem varðar sama efni. Það tekur venjulega nokkurn tíma að fá slíka skýrslu og þá verða venjulega ítarlegar umræður um málið og engar hömlur eða takmarkanir á umræðum. Þegar beitt er 1. mgr. 32. gr. þingskapa um utandagskrárumræður geta ekki ítarlegar umræður farið fram. Og það er ekki gert ráð fyrir að þær fari fram. Það er aðeins gert ráð fyrir því að í örstuttu máli sé vakin athygli á því sem menn óska að leggja áherslu á og menn geti tjáð sig um það í jafnstuttu máli. Það eru þessi sjónarmið sem liggja til grundvallar því að það hefur verið leyfð þessi utandagskrárumræða. Það skal tekið fram, sem sagt var í upphafi, að auðvitað kann það oft að orka tvímælis hvort á að heimila utandagskrárumræður eða ekki, en þær eru heimilaðar nú.



Herra forseti. Hæstv. forseti hefur misskilið mig allhrapallega ef hann heldur að ég sé að andmæla og spyrjast fyrir um þessa utandagskrárumræðu vegna þess að fyrirspyrjandi sé stjórnarliði. Svo er ekki. Ég skaut því hins vegar að í framhjáhlaupi að það vildi svo merkilega til að fyrirspyrjandi væri einn af þeim sem bæri ábyrgð á því hvernig komið er í þessum málum. Það er allt annað mál. Ég vildi hins vegar vekja athygli á þessum óvenjulegum vinnubrögðum og ég vildi um leið spyrja hæstv. landbrh. hvað liði hinu raunverulega svari við fsp. sem við höfum borið fram og vek á því athygli að við höfum ekki heyrt svör hans enn. Að öðru leyti þýðir ekki að deila við dómarann heldur verður að una niðurstöðu hans. En að sjálfsögðu munum við taka fullan þátt í þeirri umræðu sem hér fer fram.



Það skal að gefnu tilefni tekið fram að forseti hefði ekki látið sér koma til hugar að nefna stjórnarstuðningsmann og stjórnarandstæðing nema að gefnu tilefni, að hv. 3. þm. Norðurl. v. viðhafði þessi orð. Og ég tek fullgildar þær skýringar sem hv. þm. gaf nú. Það skal og tekið fram að það er engin óvenjuleg málsmeðferð hér í dag. Við erum að leitast við núna að móta venjur um framkvæmd á nýjum ákvæðum í þingsköpum. Ég ætla að ég megi segja að allir þm. hafa hjálpast að við að gera þetta. Og ég hef ekki orðið var við annað en að þm. væru yfirleitt ánægðir með þessa framkvæmd. Ég vænti þess að svo geti verið. Framkvæmd utandagskrárumræðu getur verið stefnt í tvísýnu ef hægt er að opna leið til að koma í veg fyrir hana með því að bera fram tillögur eða beiðnir um skýrslur. Það má ekki tefja mál ef það er metið nauðsynlegt að taka það strax fyrir, hversu þýðingarmiklar sem skýrslubeiðnir eru til þess að ræða mál ítarlega.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v. spurðist fyrir um hvenær von væri á skýrslu sem þm. Alþb. hafa óskað eftir um fullvirðismörk í landbúnaði. Eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. veit er þetta mjög sundurliðuð beiðni þannig að spurst er fyrir um ákaflega marga þætti. Það eru aðeins fáir dagar síðan þessi beiðni kom fram og svar við sumum spurningunum liggur alls ekki fyrir í dag. Ég þori því ekki að dagsetja hvenær skýrslan mun liggja fyrir, en ég óskaði eftir því að þegar í stað yrði hafin vinna við að afla þessara upplýsinga sem vissulega eru mjög gagnlegar að ég held fyrir marga aðila efnum hefur ekki verið svo vafningalaust sem skyldi. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að hæstv. forseti fari yfir það með formönnum þingflokkanna hið fyrsta hvernig beri að túlka reglur um þessi mál, hvað er vafningalaust og hvað ekki. Ég fer fram á það við hæstv. forseta að hann reyr.i að skýra það bæði fyrir sér og þingheimi betur en mér sýnist hafa tekist á þessum fundi.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til að fagna þeirri umræðu sem hér hefur farið fram um þingsköp vegna þess að samkvæmt þeim yfirlýsingum sem fyrir liggja nú frá hæstv. forseta er bersýnilegt að hann túlkar mjög rúmt ákvæði þingskapanna um þennan sérstaka hálftíma utandagskrárumræðna sem settur var inn í þingsköp á síðasta þingi. Það sem fyrir forseta vakir er bersýnilega að fá fram umræður um málin þegar þm. óska eftir því vafningalaust, eins og hann orðaði það aftur og aftur, og ég hygg að það beri að túlka yfirlýsingu forseta þannig að þm. geti þá framvegis vafningalaust komið á framfæri málum þegar þeir telja það nauðsynlegt, jafnvel þó að þau mál séu þegar á dagskrá þingsins. Ástæðan til að ég segi þetta er sú að það hefur verið tilhneiging til þess hjá forseta að draga úr utandagskrárumræðum þegar mál voru komin á dagskrá þingsins með öðrum hætti. Núna liggur hins vegar fyrir að forseti telur að það þurfi ekki að hindra utandagskrárumræður í þessum hálftíma og fagna ég því sérstaklega. Það þýðir rýmra málfrelsi þm. en verið hefur og afleiðingin af því hlýtur að verða sú að menn nýti sér þann rétt þegar upp koma mál eins og þessi landbúnaðarmál sem vissulega er brýnt að taka fyrir núna. Ég vil jafnframt segja það í tilefni af orðum hæstv. landbrh, að ég tel að mjög nauðsynlegt sé að sú skýrsla sem þm. Alþb. hafa beðið um komi mjög fljótt því að það er brýnt að þessi mál verði rædd hér og það ítarlega. Hér er um það stór mál að ræða sem hafa vakið mikla athygli og snerta lífsafkomu mörg þúsund heimila í landinu.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 3. þm. Reykv. lagði svo út orð forseta áðan þegar hann nefndi vafningalaust að það þýddi að menn gætu undir öllum kringumstæðum farið í utandagskrárumræður. Þetta er misskilningur. Forseti verður að meta hvað á að skoða svo þýðingarmikið að réttlæti að það sé farið í umræður vafningalaust. Það er rétt að þetta sé tekið fram þannig að enginn vafi leiki á í þessu efni. Ég vænti að það sé ekki ástæða af hálfu forseta að vera að ræða frekar um þingsköp. En ég vildi vekja athygli á þeirri beiðni um skýrslu frá hæstv. landbrh. sem hér hefur verið rætt um og biðja menn að athuga hve víðtæk sú skýrsla er. Það er allt annað en það takmarkaða umræðuefni sem hér er um að ræða og gert er ráð fyrir í utandagskrárumræðum.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. 3. þm. Reykv. um að úrskurður forseta um utandagskrárumræður nú er réttur og ber vott um röggsemi hans og réttan skilning á þeim þingsköpum sem við höfum nýlega sett.



Herra forseti. Hér er greinilega talsvert mikið mál á ferðinni og svar forseta í þessum efnum hefur ekki verið svo vafningalaust sem skyldi. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að hæstv. forseti fari yfir það með formönnum þingflokkanna hið fyrsta hvernig beri að túlka reglur um þessi mál, hvað er vafningalaust og hvað ekki. Ég fer fram á það við hæstv. forseta að hann reyni að skýra það bæði fyrir sér og þingheimi betur en mér sýnist hafa tekist á þessum fundi.



Herra forseti. Ég minnist þess ekki að í ákvæðum um þingsköp séu nein fyrirmæli um að forseti eigi að lesa það í gegnum gleraugu þingflokksformanna hvernig túlka beri þingsköp. Það er nú einu sinni svo að það var mjög ákveðin ábending frá ágætu skáldi íslensku, Þorsteini Erlingssyni, að menn skyldu ekki lesa í gegnum annarra gler. Ég mælist til þess að forseti túlki þingsköpin eins og hann telur réttast og gæti jafnræðis á milli þm. í þeim efnum því að það fer ekki milli mála að það er grunnatriðið að þm. standi jafnt, ekki stjórnarandstæðingar eða stjórnarþm. í þessu sambandi. Því miður get ég ekki að því gert að mér fannst það koma fram í framhjáhlaupinu hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. að þar sem hv. 3. þm. Suðurl. bæri vissa ábyrgð á þeim lögum sem eru í gildi væri óeðlilegt að hann hefði forréttindaaðstöðu til að ræða þau mál á undan þeirri skýrslu sem Alþb. hefði óskað eftir. Nú er það svo að í ágætu kvæði stendur: Ein réttlætisstund er bjartari og betri en bænrækni stöðug í 30 ár. Svo stendur í Múhameðs máttugu letri, svo mælti spámannsins andi hár. Ef einhver hefur iðrast gagnvart lagasetningu er það náttúrlega mjög jákvætt. En ég vænti þess að það beri að túlka afstöðu forseta á þann hátt að hann telji að þó að komin sé fram beiðni um skýrslu geti verið réttlætanlegt að taka mál á dagskrá og ég tek undir það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að þetta er það rúm túlkun að hún hlýtur að skoðast í framtíðinni í því ljósi að það sé réttlætanlegt að taka mál á dagskrá í utandagskrárumræðum þó að það liggi fyrir í þinginu. Það finnst mér vera sú niðurstaða sem hér kemur fram, en ég mótmæli því að það eigi að skoða þingsköpin í gegnum gleraugu formanna stjórnmálaflokkanna eða þingflokkanna í þinginu. Það á forseti að gera einn.



Herra forseti. Mér sýnist að það gæti töluverðs tvískinnungs í þessari umræðu. Hér er um það að ræða að hv. 3. þm. Suðurl. nýtir sér þann rétt, sem þm. hafa, að óska eftir hálftíma umræðu um mál, sem er mjög ofarlega á baugi að ekki sé meira sagt, skv. 32. gr. þingskapa. Þegar fram hefur verið lögð fyrir fáum dögum beiðni um skýrslu um þetta sama mál, þó auðvitað miklu yfirgripsmeira og víðara, er gerð athugasemd um að þetta mál sé tekið fyrir utan dagskrár. Ljóst er af þskj. 500 að sú skýrslugerð sem þar er um beðið hlýtur að taka langan tíma. Þar eru níu atriði upp talin. Það er mikið verk að vinna slíka skýrslu. Þar sér hver maður sem les þessa beiðni. Ber þá að skilja þetta svo, að með því að leggja fram slíka skýrslubeiðni sé hægt að koma í veg fyrir að mál sé rætt skv. 1. mgr. 32. gr. þingskapa? Það var raunar að skilja að sumu leyti á hv. málshefjanda, 3. þm. Norðurl. v.

Þetta er útúrsnúningur.

Þetta er ekki útúrsnúningur, hv. þm. Svavar Gestsson. Ég held að skilningur forseta á þessu sé alveg hárréttur. Þess vegna skil ég ekki og mér finnst gæta tvískinnungs í því að gerð er athugasemd við að þessi umræða skuli fara hér fram, sem þm. eiga rétt á að óska eftir í hálfa klukkustund, enda þótt beiðni um skýrslu sé komin fram. Ef vísað væri til þess að þetta mál væri þegar orðið þingmál, eins og er á þskj. 500, væri með því verið að útiloka þm. frá því að neyta þessa réttar. Það væri auðvitað rangt og andstætt anda þingskapa.



Ég vænti nú að við getum lokið þessum gagnmerku umræðum um þingsköp. En til þess að liggja ekki undir ámæli fyrir að skilja ekki sjálfur hvað ég á við þegar ég tala um "vafningalaust" skal það tekið fram að ég tel það vafningalausa meðferð þegar mál er tekið fyrir í utandagskrárumræðum. Það á ekki að vera neinn ágreiningur um hvað er vafningalaust í þessum skilningi eða ekki. Hins vegar er ekkert óeðlilegt við að mönnum geti sýnst sitt á hvað um hvaða mál eiga að hlíta vafningalausri meðferð. Það sjónarmið skil ég. Það hefur verið ítrekað sagt af mér að oft getur verið vafamál hvað á að gera í þessu efni. En ég treysti því að hér eftir sem hingað til sameinist þingheimur um að framkvæma hin nýju þingsköp um utandagskrárumræður í þeim anda sem okkur hefur tekist að framkvæma þau á þessu þingi.



Herra forseti. Fundur 600 sunnlenskra bænda, haldinn í gærkvöld í Njálsbúð í Rangárvallasýslu, lýsti yfir miklum áhyggjum vegna stöðu mála í framleiðslu mjólkur. Sú staða er svo alvarleg að það getur skipt sköpum fyrir afkomu þúsunda fjölskyldna í landinu. Menn eru almennt sammála um að skerðing þyrfti að koma til að ákveðnu marki, en skerðingin varð í raun mun meiri en um hafði verið talað, varð 12-14% í stað 6-7% eins og vilyrði höfðu verið gefin um og skerðingin er allt upp í 18-20%. Erfitt er að finna algilt réttlæti í þessum efnum, en það er ljóst að margir annmarkar eru á framkvæmd þessari og ákvörðun þar sem seinagangur er með eindæmum. Höfuðmeinið í þessari stöðu er það að ekki lá ljóst fyrir í haust hver skerðingin yrði, en það hefur nú dregist í fimm mánuði hjá landbrn. að afgreiða málið þannig að bændur gætu hagrætt sínu starfi eins og kostur var. Nú þegar framleiðsluárið er nær hálfnað fá menn að vita sannleikann sem kippir fótunum undan öllu eðlilegu starfi bóndans sem þarf að gæta ýtrustu hagsýni til þess að reksturinn geti talist viðunandi. Það er ljóst að miklir meinbugir eru á reglunum sem við er miðað. T.d. er komið aftan að mönnum með því að framleiðsla síðasta árs vegi svo þungt í búmarkinu sem raun ber vitni. Það kom fram í viðtali við hv. þm. Pálma Jónsson í Morgunblaðinu s.l. sunnudag að með þessu móti er þeim refsað sem reynt hafa að minnka framleiðslu á skynsamlegan hátt, en hinum er hampað. Jafnframt þýðir þetta að óbreyttu að verið er að þurrka út búmarksrétt einstakra jarða sem bændur hafa treyst á að ekki yrði af þeim tekinn, jafnvel þótt þeir noti ekki þann rétt til hins ýtrasta af ýmsum ástæðum. Það var þungt hljóðið í sunnlenskum bændum í Njálsbúð í nótt og ekki að undra því að ekki skrúfa menn svo augljóslega fyrir kýrnar. Margir bændur eru því í sjálfheldu. Á fundinum í Njálsbúð kom fram m.a. að bændur telja að til þess að unnt sé að vinna sig út úr þessum vanda þurfi að koma til lækkun útsöluverðs með auknum niðurgreiðslum og lengri aðlögunartími að búmarksbreytingu, 1-11/2 ár. Þá kom fram það sjónarmið að bændur skyldu draga úr kjarnfóðurnotkun. Einnig vil ég leggja sérstaka áherslu á aðstoð við bændur, aðallega yngri menn sem hafa staðið í nýbyggingum út á auknar framleiðsluheimildir á undanförnum árum. Með þeirri skerðingu sem átt hefur sér stað í þeim efnum eru tekjurnar teknar af mönnum, en þeir skildir eftir með skuldirnar. Um slíkt má nota stór orð þegar menn eru þannig leiddir í gapastokk. Það er ljóst að stokka þarf spilin á ný fyrir framtíðina. Landbúnaður er atvinnugrein sem á mikla framtíð fyrir sér ef við sinnum af festu öllum þáttum sem þörf er á og þá sérstaklega markaðs- og söluþættinum. Þá er ljóst að hlutur afkastamesta mjólkurframleiðslusvæðis landsins, Suðurlands, er fyrir borð borinn með framkvæmd búmarksins, sérstaklega með tilliti til þess að öll viðmiðunartímabilin þrjú voru mjög óhagstæð sunnlenskum bændum vegna illviðris. Fyrir utan verulegt tap á framleiðslurétti af þessum sökum er nú hálfrar milljón lítra skerðing á sunnlenskum bændum í framleiðslu umfram aðra. Bændafundurinn í Njálsbúð er líklega sá fjölmennasti sem sögur fara af á landinu og hann lýsti fullri ábyrgð á hendur hæstv. landbrh. á því ófremdarástandi sem framleiðslustjórnunin er komin í. Það eru þungar ásakanir, en undirstrika aðeins að í þessu sem öðru er lýtur að stjórnun verða menn að þora að taka af skarið og það á réttum tíma. Bændur máttu reikna með skerðingu því um það höfðu samtök bænda samið, en skerðingin verður mun meiri en reiknað hafði verið með og kemur allt of seint fram, svo seint að ill- eða óframkvæmanlegt virðist að standa við það sem til er ætlast. Hvað hyggst hæstv. landbrh. gera í stöðunni?



Herra forseti. Eins og kom fram áðan eru aðeins tvær mínútur til stefnu svo að ekki er hægt að ræða þetta umfangsmikla mál, en vissulega væri ástæða til að gera það ítarlega á Alþingi. Undir það vil ég taka. Það voru margar spurningar sem hv. 3. þm. Suðurl. bar fram. Þær voru ræddar á 600 manna fundi í nótt, eins og hann sagði, og þar gefin svör við mörgum þeirra. Kjarni málsins er sá að mjólkurframleiðslan hefur farið vaxandi síðustu árin og ef við byggjum nú við lögin sem í gildi voru áður, framleiðsluráðslögin, væri verið að framleiða mjólk án þess að lægi ljóst fyrir hversu stór hluti af henni fengist greiddur. Það yrði fyrst nokkrum mánuðum eftir að verðlagsárinu lyki, 1. september n.k., sem það lægi fyrir. Þá hefði komið gífurlegur bakreikningur á bændur vegna þess að þá væri útilokað að ná fullu verði á grundvelli hinna eldri laga. Það var strax stefna landbrn. að vinna að þessu máli í nánu samráði við Stéttarsamband bænda og þannig hefur verið staðið að verki. Komið hefur í ljós að þar eru svo mörg sjónarmið, sem sett hafa verið fram og lögð áhersla á að tekið væri tillit til, að verkið hefur tekið lengri tíma en menn ætluðu. En þrátt fyrir að reynt hafi verið að gera slíkt er enn þá bent á agnúa sem æskilegt hefði verið að lagfæra, en tími vannst ekki til að skoða þá nánar. Það liggur ekki ljóst fyrir enn þá hvert verður endanlegt búmark einstakra bænda vegna þess að það var ákveðið að skilja eftir 5% af fullvirðisrétti hvers svæðis sem heimamenn ráðstöfuðu til þeirra sem þeir teldu mesta þörfina hafa fyrir það. Fer það eftir þeim tillögum sem þaðan koma hversu mikil skerðing einstakra manna verður frá framleiðslu síðasta árs eða hversu miklu verður bætt við framleiðslu síðasta árs hjá mönnum eftir því sem ákvæði reglugerðarinnar kveða. á um og menn telja að sé nauðsynlegast. Þegar endanleg úthlutun liggur fyrir verður að sjálfsögðu athugað á hvern hátt verður hægt að bregðast við málinu þannig að tekjuskerðing bænda verði sem allra minnst. Ég hef lagt áherslu á að hægara er að gera það eftir því sem framleiðslan er minni, eftir því sem bændur leggja. í minni kostnað við að framleiða mjólk. Það er í lögunum um framleiðslu búvöru ákvæði um Framleiðnisjóð, að hann skuli stuðla að hagræðingu í búrekstri og búháttabreytingu. Á þeim grundvelli hafa þegar verið teknar ákvarðanir sem eiga að hjálpa til að leysa þessi mál. Þegar tillögur heimamanna hafa komið verður athugað nánar hvernig þar verður hægt að bregðast betur við. Ég vil taka undir það með hv. 3. þm. Suðurl. að vissulega er æskilegt að lækka verðið, en það má ekki verða á kostnað bænda. Þeim veitir ekki af því að fá sinn hlut. Það er rangt að verið sé að þurrka út búmark. Sú reglugerð sem nú hefur verið gefin út á eingöngu að gilda fyrir þetta verðlagsár. Hún verður auðvitað til leiðbeiningar um þær reglur sem verða gerðar fyrir næsta verðlagsár og ég hef lagt áherslu á að liggi fyrir sem allra fyrst.



Herra forseti. Ekki ætla ég að fara að skipta mér mjög af deilum hv. stjórnarsinna um þetta mál eða undarlegar aðgerðir hæstv. landbrh. á síðustu dögum gagnvart bændastéttinni. Ég velti því fyrir mér þegar ég heyrði að hér yrði utandagskrárumræða um búmark hvaða stjórnarandstæðingur ætlaði nú að snúa hnífnum í sárinu eftir bændafundinn á Suðurlandi, hver ætlaði nú að nýta sér það. Það kom þá í ljós að þetta var framhald af atlögunni í Morgunblaðinu, sem hefur verið að undanförnu gegn hæstv. landbrh., hjá hv. 3. þm. Suðurl. og gert allt í því augnamiði að reyna að snúa ábyrgðinni frá sjálfstæðismönnum með öllu af þessum undarlegheitum sem þeir auðvitað bera sameiginlega ábyrgð á báðir stjórnarflokkarnir. Ábyrgðin á framleiðsluráðslögunum og þeim látum sem í kringum þau voru í fyrra fer auðvitað ekki milli mála. Hún er beggja. Afleiðingin er að koma í ljós núna og þá rjúka þeir sjálfstæðismenn upp til handa og fóta og eru alveg hissa. Það mega þó framsóknarmenn eiga að þeir hafa sjálfsagt séð fyrir að svona færi fyrir bændum. Þar af leiðandi eru þeir ekkert hissa. Nei, þeirra er mátturinn og dýrðin, enda sögðu þeir í fyrra að það lægi á, það þyrfti að koma þessum framleiðsluráðslögum í gegn sem allra fyrst. Hvers vegna? Hvað sagði hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson í Morgunblaðinu? Hann er ekki staddur hér, því miður. Hann sagði að það væri gert til að hætta vitleysunni í landbúnaðinum. Það yrði að drífa þessi lög í gegn til að hætta vitleysunni í landbúnaðinum. Það var DV-tónninn frægi sem þar var á ferðinni. Og bændahöfðingjarnir í Sjálfstfl. flýttu sér til og afgreiddu þessi lög ásamt framsóknarmönnum til þess að hægt væri að "hætta vitleysunni í landbúnaðinum". Aðlögun gagnvart þessum lögum er vitanlega engin. Á þetta bentum við margsinnis í fyrra. Á það var ekki hlustað. Menn vildu ana áfram í þetta beint án þess að hugsa um afleiðingarnar. Vitanlega er hér um að ræða bæði afleiðingu af þessum lögum og reyndar af þeirri stjórnarstefnu í heild sem fer þannig með bændur. Kjaraskerðingin í landinu, kjaraskerðing fólksins í landinu hefur auðvitað ekki hvað síst komið við bændur. Það vita allir. Kjaraskerðingin kemur við þá á tvöfaldan máta, bæði gagnvart þeim sem launþegum í raun og hins vegar gagnvart þeim kaupmætti sem fólk hefur til að kaupa fyrir þær vörur sem bændur selja. Og það verður gaman að fara ofan í niðurgreiðslurnar einhvern tíma síðar, hvernig þær hafa hríðlækkað í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. Ég held að hv. 3. þm. Suðurl. ætti að snúa sér að hæstv. fjmrh., sem ber þar höfuðábyrgð, og spyrja hann hvers vegna í ósköpunum þessar vöru eru nú svo miklu dýrari af þeim ástæðum. Ég ætla ekki að fara að verja þessar aðgerðir, þær eru með öllu óverjandi, enda ekki til þess tími nú, það gefst tækifæri til þess síðar, en það er með afbrigðum segi ég þegar sá flokkur sem ber jafnmikla ábyrgð á þessum lögum og Sjálfstfl. gerir, fer að gera athugasemdir við beinar afleiðingar þessara laga.



Herra forseti. Það er rétt sem fram hefur komið. Þessi mál verða ekki rædd svo að nokkurt lag sé á á þeim tveim mínútum sem einstakir þm. hafa til umráða. Hér er mikill vandi á ferðum eins og fram kom í máli hæstv. landbrh. Mjólkurframleiðslan hefur farið vaxandi og það svo mjög að sumir telja að hún stefni í 120 millj. lítra á þessu ári ef ekki verður spyrnt við fótum. Þetta veldur nú stórkostlega miklum vanda. Frá miðju ári 1980 til miðs árs 1983 var þessi vandi ekki ýkja mikill. Þá hafði verið tekið á málunum og þá var það svo að framleiðslan var að meðaltali í kringum 105 millj. lítra eða u.þ.b. 5% umfram innanlandsneyslu. Það hefði verið miklu heppilegra að geta komið því við að setja á héraðabúmark undir slíkum kringumstæðum og þurfa ekki í sömu andránni að draga svo saman eins og nú er nauðsynlegt. Ég mun hér ekki ræða þessi mál mikið efnislega, enda er það ekki hægt. Ég vil þó þakka hæstv. ráðh. fyrir það að hann gaf hér yfirlýsingu þess efnis að þær reglur sem settar hafa verið með reglugerð um skiptingu á einstaklingskvóta muni ekki gilda nema út þetta verðlagsár, enda finnst mér þær reglur vera með þeim hætti að þær reyri allt of fast rétt einstakra bænda innan svæða og þar að auki séu ýmsir vankantar á þannig að þar fari miðstýring stórlega vaxandi gagnstætt því sem á að vera að mínum dómi við setningu héraðabúmarks. Ég vil þó einnig segja það út af orðum hv. síðasta ræðumanns Helga Seljans að sjálfstæðismenn bera vissulega fulla ábyrgð á þeirri lagasetningu sem var afgreidd á síðasta Alþingi og ég eins og aðrir þó að ég væri hér ekki staddur þá. En sú reglugerð sem sett er á grundvelli laganna er allt annað en lögin sjálf. Það er alveg augljóst að við berum ábyrgð á þeirri stefnu að það þurfi að draga saman mjólkurframleiðsluna þannig að hún nálgist að vera litlu meira en innanlandsneyslan og þannig er óhjákvæmilegt að halda á málum, en spurningin er aðeins um aðferðir, spurningin er um reglur, spurningin er um að ranglæti verði ekki viðhaft. Á þeim nótum hljótum við að verða að halda á málum.



Herra forseti. Í júní s.l. voru sett lög um stjórnun búvöruframleiðslunnar í landinu fyrir atbeina ríkisstjórnarliðsins á Alþingi. Þau lög voru sett gegn viðvörun stjórnarandstæðinga, þau voru sett gegn mótmælum bænda sem áttuðu sig á því að framkvæmd þessarar löggjafar gæti orðið nokkuð brotagjörn og hættuleg fyrir bændastéttina í landinu. Í lok ágústmánaðar samdi hæstv. landbrh. við Stéttarsamband bænda um 107 millj. lítra mjólkurframleiðslu, en það er komin þorrabyrjun þegar hann kemur út reglugerð um hvernig skuli jafnað á búmarkssvæði og á einstaka framleiðendur. Það eru búnir nær fimm mánuðir af framleiðsluárinu þegar framkvæmdavaldið setur reglugerð um þessi efni. Þessi vinnubrögð eru auðvitað alveg dæmalaus og þau eru þess eðlis að það hlýtur að vera uppi almenn krafa um að fallið verði frá þeim ákvörðunum sem þarna voru teknar vegna þess að það er ekki hægt að útfæra þær með neinum skynsamlegum hætti gagnvart þeim aðilum sem í hlut eiga. Og spurningin er um það gagnvart stjórnarliðinu: Ætla menn að standa við þetta? Ætla menn að standa við þessi ólög og þær ákvarðanir sem teknar eru í krafti þeirra? Um það snýst málið. Hvernig hefði það mælst fyrir í sambandi við stjórn fiskveiða ef í lok vetrarvertíðar hefði verið sett fyrst reglugerðin um skiptingu kvóta á skip? Hvernig hefði mönnum þótt það? En hitt er svo sannarlega með fádæmum að Sjálfstfl. skuli nú vera, á miðju verðlagsári, að reyna með skipulegum hætti að þvo af sér ábyrgðina á þessari löggjöf, eins og Morgunblaðið hefur reynt, eins og fyrrv. hæstv. landbrh. hefur einnig reynt hér í ræðustól, e.t.v. með réttu, ég skal ekki segja hvernig að þessum málum hefur verið staðið innan ríkisstj. En hv. þm. Egill Jónsson og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, sem voru í hópi þeirra sem undirbjuggu lögin sem sett voru hér í júnímánuði, undirbjuggu þau með tilkvöddum aðilum frá Framsfl., bera auðvitað alla ábyrgð á þessari lagasetningu og afleiðingum hennar. Ég spyr hæstv. landbrh.: Hvernig var staðið að setningu reglugerðarinnar? Hverjir komu þar við sögu? Var hún ekki sýnd neinum sjálfstæðismönnum, neinum þm. Sjálfstfl. eða ábyrgum aðilum þar í flokki? Hv. 6. þm. Suðurl. Eggert Haukdal hefur samkvæmt útvarpsfréttum talið brýna nauðsyn að hækka verulega niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum, krafa sem Alþb. hefur borið fram þing eftir þing. Það liggur fyrir að fyrir ári hafði hlutfall niðurgreiðslna á dilkakjöti lækkað um 31% frá því sem það var árið 1982, á mjólk 43%, á smjöri yfir 50%. Halda menn að þetta hafi ekki áhrif á innanlandsframleiðsluna, þessi stjórnun? En það ætti að vera stutt á milli hv. 6. þm. Suðurl. og 1. þm. Suðurl. sem heldur um ríkiskassann ef það væri einhver vilji á þessum bæ til að taka á þessum málum en ekki bara að vera með loddaraleik til að reyna að bjarga andlitinu vegna þeirra ókjara sem bændastéttinni nú eru búin og hittir auðvitað miklu fleira en hana, landslýð allan, því það er byggðin í landinu sem er í húfi.



Herra forseti. Ég held að það orki ekki tvímælis að sú reglugerð sem hér er um að ræða sé í samræmi við þau lög sem voru sett á s.l. vori. Hvorugt er hins vegar gallalaust. Það var auðvitað nauðsynlegt að takmarka mjólkurframleiðsluna og það áttu allir bændur að vita. Það er ekki gild afsökun að það þurfi að koma flatt upp á bændur nú að þeir hafi þurft að draga saman eftir lagasetninguna, sérstaklega eftir lagasetninguna í fyrravor þar sem ákvarðað var að 30% samdráttur á útflutningsbótum yrði á einu ári. Héraðakvótinn var sjálfsagður og eðlilegur. Það er hörmulegt til þess að vita að hv. þm. Pálmi Jónsson skyldi ekki beita sér fyrir honum í sinni ráðherratíð. Það hefur reyndar tekist að sumu leyti óhönduglega til við setningu héraðakvótans og þá sérstaklega skiptingu framleiðsluréttar á milli einstakra bænda vegna þess að það er gróflega hallað rétti þeirra svæða og sérstaklega þeirra bænda sem urðu við tilmælum stjórnvalda að draga saman á sínum tíma. Þeirra hlutur er skertur mjög á kostnað þeirra sem ekkert mark tóku á stjórnvöldum og framleiddu eins og ekkert hefði í skorist og jafnvel juku við framleiðslu sína. Mín samúð er ekki sérstaklega með þeim svæðum og þeim einstaklingum sem á þessu verðlagsári hafa ausið fóðurbæti sem aldrei fyrr og aukið framleiðslu sína í stórum stíl, kannske um fjórðung eða meira einstöku menn. Þetta hafa menn gert vitandi vits um að þeir yrðu að draga verulega saman á síðari hluta ársins eða þá að framleiða verðlausa mjólk í árslok. Samúð mín er fyrst og fremst með þeim sem drógu framleiðslu sína saman og fá nú verulega skerðingu ofan á mikinn samdrátt frá viðmiðunarárunum. Ég tel að sú reikniregla sem var notuð til að skipta á milli einstakra bænda sé stórgölluð. Búmarkið er eign bóndans. Búmarkið ákveður lífsbjargarmöguleika af hefðbundinni framleiðslu á viðkomandi jörð. Eðlilegra hefði verið að hlutfall af búmarki hefði vegið þyngra í skiptingunni milli bænda. Ákvörðun um að enginn fái að framleiða meiri mjólk en hann gerði í fyrra plús hugsanlega 10%, hversu langt sem hann var undir búmarki, er ekkert annað en að svipta menn réttmætri eign sinni. Með þeirri aðferð sem nú er upp tekin þorir náttúrlega enginn bóndi annað en að framleiða að fullu upp í framleiðslurétt sinn hvort sem hann ætlaði sér að gera það eða ekki því annars á hann á hættu að glata því. Bændur geta í mörgum tilfellum hagrætt framleiðslu sinni verulega þannig að samdráttur í framleiðslu þarf ekki að vera samdráttur í nettótekjum. Ég held að héraðakvótann hafi þurft að setja og skipting milli einstakra framleiðenda í þetta skipti sé ófullkomin frumsmíð. Ég held að sú stefna megi ekki verða ofan á, sem örlað hefur á í umræðunni undanfarið, að það beri að stækka stóru búin og gera minni bændunum ókleift að búa. Þeirri stórbændastefnu er ég algjörlega andvígur.



Herra forseti. Þessi umræða verður athyglisverðari með hverri ræðunni sem flutt er. Ekki eru það bara sjálfstæðismenn sem koma hér upp og þvo hendur sínar eins og Pílatus forðum af allri ábyrgð á gjörðum hæstv. landbrh. heldur kemur rakleitt á hæla þeirra formaður þingflokks framsóknarmanna og gjörir slíkt hið sama. Og fer þá hæstv. landbrh. að verða harla einmana. Ég tek auðvitað með fullum þunga undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram á vinnubrögð og framkvæmdir í þessum efnum. Hér hefur hraklega tekist til og rætist þá sú spá mín að við værum vanbúnir mjög til að taka á þessum málum í framhaldi af ótímabærri lagasetningu á Alþingi s.l. vor. Var ég síst of hrakspár í þeim efnum. Komið er nú inn á mitt framleiðslu- og verðlagsár, eins og fram hefur komið, og er það auðvitað forkostuleg framkoma við bændur að ætla sér þá að skikka til um framleiðslurétt þeirra. Réttilega var hér borið saman við það ef sjómenn fengju tilkynningu um leyfilegt aflamark sitt þegar komið væri undir lok vetrarvertíðar. En þó er sá munurinn á að bátana er hægt að binda og drepa á vélunum, en hæstv. landbrh. mun ekki finna á einni einustu belju á Íslandi rofa til að slökkva á henni eins og hægt er að gera við vélarnar í bátunum og þaðan af síður eru á þeim kranar sem hægt er að skrúfa fyrir - eða ætlar e.t.v. hæstv. landbrh. að ríða um sveitir í sumar og hnýta fyrir annan hvern spena á beljum landsmanna? Þetta eru stórfurðuleg vinnubrögð, en furðulegust af öllu er þó, eins og hér hefur réttilega verið bent á, framkoma þeirra sjálfstæðismanna sem nú sverja af sér alla ábyrgð á framkvæmdunum. Hvar voru þessir sömu hv. sjálfstæðismenn s.l. vor og hvað hafa þeir verið að gera allt þetta haust, fram á vetur, fram yfir jól og fram á þorra? Hafa þeir ekki fylgst með störfum ráðherra í ríkisstj. sem þeir styðja? Það er einum of billegt að ætla sér að sleppa svona í þessum efnum. Næg eru nú vandræði íslenskra bænda fyrir þó ekki bætist þessi vinnubrögð hæstv. landbrh. við. Argvítug stefna þessarar ríkisstj., m.a. í vaxtamálum, verðlag,sog kaupgjaldsmálum, bitnar sennilega á fáum þyngra í landinu en íslenskum bændum. Síðan bætist þetta við. Það er alveg augljóst að hæstv. ráðh. er vægast sagt illa ríðandi í þessari smölun, eins og sagt er um smalamenn sem lítið gengur undan. Mér er nær að halda að hann sé einnig hundlaus, jafnvel gangandi og þá sennilega berfættur í skónum.



Herra forseti. Hér er ekki aðalatriðið að reyna að þvo hendur sínar heldur horfast í augu við þann vanda sem orðinn er. Það er eðlilegt að hinn fjölmenni bændafundur, sem haldinn var á Suðurlandi s.l. nótt, hafi kveikt í mönnum. Það segir til sín hér á þingi í dag. Það er vitað mál að þetta er rætt meira og minna um allt land meðal bænda. Hitt verður að játa að það var æðimikil ýtni á bak við setningu laganna á s.l. vori og gerðu ýmsir athugasemd við það, m.a. samtök bænda. Það vita allir að takmarka þurfti mjólkurframleiðsluna. En að því er Vesturland varðar má segja svipað og um Suðurland. Yfir Vesturlandskjördæmi höfðu gengið þrjú slæm sumur, en s.l. sumar var mjög gott og það er eðlilegt að það segi til sín í aukinni framleiðslu. Nú hafa verið settar ákveðnar reglur og eins og jafnan er ná ekki neinar reglur, hversu vel sem þær eru samdar, yfir öll tilvik. Það er vitað mál að nokkrir menn verða sérstaklega illa úti. Það er ekki nokkur sanngirni að það verði látið bitna á þeim. Ungir bændur sem hafa verið að byggja upp á síðustu árum eiga vitanlega sinn rétt og þeir hafa farið eftir þeim reglum sem um hefur verið að ræða. Ég ætla ekki að ræða þessi mál nú. Það eru haldnir fundir víðar en á Suðurlandi. Það er a.m.k. einn fundur á Vesturlandi í kvöld og tveir á morgun. En ég ætla að bíða eftir þeirri skýrslu sem hæstv. landbrh. mun gefa vonandi mjög fljótlega. Þá er full ástæða til að ræða þetta mál mjög ítarlega.



Herra forseti. Af því að borist hefur inn í þessa umræðu hvað við sjálfstæðismenn ættum í þessari lagagerð er kannske vert að rifja upp að það fyrsta sem kom fram og ég veit um í sambandi við sérstakan samning um búvöruframleiðsluna, sem væri ríkistryggður, kom fram í tillögu sem Pálmi Jónsson var 1. flm. að og flutti ásamt 14 þm. Sjálfstfl. árið 1979. Það fyrsta sem ég sá í sambandi við svæðabúmark var í till. sem ég flutti ásamt 19 þm. Sjálfstfl. árið 1980. Við þurfum þess vegna ekki að sverja neitt af okkur hér. Það er vandalítið að tala hér með sama hætti og Alþb. gerir. En málið er að því leyti einfalt að framleiðslurétturinn sem bændur hafa núna í höndunum er upp á 143 millj. lítra.  Það er svo annað mál að mikið vandaverk er að skipta þessari framleiðslu og það er bagalegt að þær þrjár stóru ákvarðanir sem löggjöfin byggir á í þessum efnum, þ.e. samningurinn, svæðabúmarkið og staðgreiðslan, skyldu ekki birtast samtímis. En það eru jafnverðmætar ákvarðanir fyrir því. Ég er alveg sannfærður um það og reyndar veit það, m.a. vegna vinnu sem hefur verið unnin í einu búnaðarsambandi á Íslandi, í Austurlandskjördæmi, kjördæmi Helga Seljans og Hjörleifs Guttormssonar, og er ég ekkert hræddur við að tala við þá heiðursmenn um málefni bænda. Þetta sýnir að það er hægt með góðum vilja að ná fram bærilegri niðurstöðu í þessum málum.



Herra forseti. Ég er dálítið undrandi á því hvernig sumir hv. þm. hafa hér talað, t.d. eins og hv. þm. Helgi Seljan og raunar fleiri, að það hafi verið ótímabært og það hafi verið gert í miklu flaustri, að mér skildist, að setja þessa löggjöf. Hvernig var staðan? Staðan var sú að það var auðséð að það yrði framleitt á yfirstandandi framleiðsluári um 120 millj. lítra. Það var auðséð að stóran hluta af því mundu íslenskir bændur ekki fá neitt verð fyrir. Í þeirri stöðu þorði ég fyrir mitt leyti ekki annað en standa að því að setja þessa löggjöf af því að þetta blasti við þótt ég viðurkenni hitt, að það eru ýmis ákvæði í þessum lögum sem ég hefði viljað hafa á allt annan veg. En þegar tveir flokkar eru í samstjórn er ekki hægt að koma fram málum öðruvísi en með málamiðlun. Ég skal líka viðurkenna að það var hart tekist á um sum atriði í þessum lögum. Hitt er annað mál að það er vandi að skipta því sem er til skiptanna. Ég hugsa að flestir séu óánægðir með sinn hlut. Það er ekki tóm til að fara ofan í þessi mál nú. En einhvern tíma síðar gefst tækifæri til að minna hv. þm. Alþb. á afstöðu þeirra til landbúnaðarins í ágústmánuði 1982. Það væri hægt að tíunda ástæður þess að erfiðleikarnir eru svo miklir. Það er alveg rétt, sem síðasti hv. ræðumaður sagði, að sá kvóti, sem menn hafa fengið, mun vera um 142-143 millj. lítra. Hvernig stendur á þessum kvóta? Því hefur hann vaxið svona á undanförnum árum? Það er mál sem þarf að ræða um og leiða fram í dagsljósið.



Herra forseti. Ég hygg að það sem fyrst og fremst megi að þeim lögum finna, sem sett voru í fyrra, er að þau voru sett þremur árum of seint. Og það vil ég taka undir, sem kom frá hv. 1. þm. Norðurl. v., að það hefði verið ólíkt auðveldara að taka á þessum málum ef það hefði verið gert. Hitt er alveg vonlaust að gera ráð fyrir því að nokkur þjóð geti hagað sér í landbúnaðarframleiðslu á þann veg að ekki sé samræmi á milli framleiðslunnar og þeirra sölumöguleika sem eru á vörunni. Því verða menn að gera sér grein fyrir jafnvel þó að þeir séu Alþýðubandalagsmenn. Hitt vil ég undirstrika að mér þykir það dálítið skrýtið að þegar heyrast raddir - þótt þær komi frá Sjálfstfl. - um auknar niðurgreiðslur skuli það vera sérstakt árásarefni á viðkomandi aðila af því að þeir hafi tekið undir eitthvað sem Alþb. hefur talað um í þeim efnum. Menn verða hikandi við að taka undir jákvæðar tillögur þegar þær koma frá Alþb. ef það er pottþétt mál að það þýðir hörkuskammir héðan úr ræðustólnum. Ég vil vekja á því athygli aftur á móti að tveir af þremur hv. þm. sem Sjálfstfl. á á Suðurlandi virðast hafa tekið þá stefnu, sem ég fagna, að eini möguleikinn til að tryggja meiri aðlögun að núverandi kvótakerfi er að auka niðurgreiðslurnar. Það er eini möguleikinn til að auka aðlögunina. Ég vænti þess að þeir veiti þeim eina, sem eftir er úr sínum hópi, þá aðför að það dugi, því að vilji menn tala um þessi mál í alvöru hlýtur það að vera grundvallaratriði hvort hægt er með einhverjum aðgerðum að tryggja að meira samræmi verði á milli framleiðslunnar og neyslunnar. Í stöðunni í dag er það eitt hægt að gera að auka niðurgreiðslurnar ef mönnum finnst aðlögunartíminn vera of knappur.



Við höfum á þessum fundi talað mikið um þingsköp. Það er rétt að vekja athygli þingheims á því að nú er að líða sá tími sem við höfum til þessarar umræðu skv. þingsköpum. Til þess að okkur takist að framkvæma ákvæði þingskapa skv. 1. mgr. 32. gr. þingskapa, um utandagskrárumræður, er mest um vert að þm. geri sér grein fyrir því að þessar umræður eru ekki vettvangur fyrir almennar umræður um málefnin því að það er ekki tími til þess. Ég veit að hv. þm. eru mér sammála um þetta. Nú eru aðeins örfáir á mælendaskrá. Þeir hafa áður talað í þessum umræðum en fá að ræða aftur um málið í trausti þess að við getum fljótlega lokið umræðunni.



Herra forseti. Það er mikill misskilningur hjá þeim hv. þm. Alþb. sem hér hafa talað að við þm. Sjálfstfl. séum eitthvað að þvo hendur okkar af þeirri lagasetningu sem átti sér stað s.l. vor. Hitt er annað mál að sumir okkar a.m.k. eru ekki sérlega ánægðir með öll ákvæði þeirrar reglugerðar sem sett hefur verið, þ.e. framkvæmd laganna sem er í höndum eins ráðherra ríkisstj. Ég ætla ekki að fara út í að skýra það neitt frekar nema eftir því sem tími gefst þá til. Við erum hins vegar ekki að þvo hendur okkar af þessum lögum. Hv. þm. Páll Pétursson sagði að það hefði verið hörmulegt að Pálmi Jónsson hefði ekki í sinni landbúnaðarráðherratíð sett héraðakvóta. Ég setti til þess nefnd 1982 að undirbúa þetta mál. En því miður tók tíma að vinna þessu máli skilning. Sú nefnd skilaði ekki áliti fyrr en 1984. Það hefði verið mjög ákjósanlegt og gagnlegt ef þá hefði verið horfið að því að koma þessum kvóta á vegna þess að þá var orðinn skilningur fyrir honum. Fyrr var það því miður ekki. Ég vil hins vegar þakka Páli Péturssyni fyrir það að hann flutti hér ræðu sem var að heita mátti endurtekning á því viðtali sem ég átti við Morgunblaðið s.l. sunnudag svo að ég þarf ekki að hafa fleiri orð um það. Þar erum við ágætlega sammála. Ég ætla svo aðeins að segja það hér að héraðakvótinn á að mínum dómi að hafa það í för með sér að hann geti dregið úr miðstýringu og afskiptum af búháttum einstakra bænda. Þess vegna er reglugerðin um framleiðslu einstakra bænda of fast reyrð og gengur þannig í öfuga átt. Með héraðakvóta á einnig að vera hægt að koma við meiri áhrifum heimamanna á framleiðsluþróun í hverju héraði. Enn fremur á héraðakvótinn að hafa það markmið að vernda rétt einstakra svæða, þannig að þau tapi ekki rétti sínum þó að framleiðsla dragist saman í því héraði um stundarsakir vegna áfalla, t.a.m. vegna árferðis. Þetta eru meginatriði.



Herra forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Steingrími Sigfússyni að ég þurfi neitt að vera að þvo hendur mínar hér. Mínar eru hreinar. Það er hins vegar einfalt að hafa veruleg áhrif, hv. þm., á mjólkurmagn úr kúm með kjarnfóðurgjöf svo að það er óþarfi að ætla landbrh. að hnýta fyrir spenana. Það er rétt að það er seint í rassinn gripið með þennan samdrátt. Það var löngu tímabært að setja lög. Fyrrv. hæstv. landbrh. Halldór E. Sigurðsson reyndi í sinni ráðherratíð að setja lög 1973 og hefði betur orðið meira ágengt. Fyrrv. hæstv. landbrh. Steingrímur Hermannsson reyndi í sinni landbúnaðarráðherratíð að fá samstöðu um samdrátt og varð talsvert ágengt. Síðan hins vegar kom sorglegt uppihald og af því erum við að súpa seyðið. Lögin frá því í fyrra voru hins vegar gölluð þótt nauðsyn væri á að setja lög um Framleiðsluráð. Samdráttarstefnan var of hröð og höggið of þungt og þess vegna vildi ég ekki taka ábyrgð á þeim. Út af ræðu sem 1. þm. Norðurl. v. flutti áðan, þar sem hann afsakaði það af hverju hann hefði ekki komið í verk að setja héraðakvótann, vil ég rifja það upp að hann stóð að setningu brbl. 23. júní 1980. Hann sendi drög að þeim brbl. til Framleiðsluráðs sem svaraði þeim bréflega 9. júní 1980 og þar segir m.a.: "Framleiðsluráð landbúnaðarins telur tillögur þessar stefna í rétta átt við lausn þeirra vandamála er við blasa á þessu ári. Það telur þó að betur fari á að orða 1. gr. lagafrv. svo: Réttur þeirra, sem draga úr búvöruframleiðslu sinni eða hætta búskap, skal tryggður með ákvæðum í reglugerð. Enn fremur skal í reglugerð kveðið á um rétt frumbýlinga, skiptingu framleiðsluréttar á jörð ef stofnað er til fleirbýlis og hvernig réttur endurbyggðra eyðijarða verði ákveðinn. Þá skal einnig heimilt að ákveða sérstök frávik frá skerðingarmörkum fyrir þá bændur, sem hafa mikinn kostnað af nýlegum fjárfestingum, innan þeirra stærðarmarka sem lánað hefur verið til úr Stofnlánadeild landbúnaðarins." Því miður komst þetta aldrei inn í brbl. nema að litlu leyti. M.a. þess vegna erum við að súpa það seyði sem við erum að súpa í dag.



Herra forseti. Það er ljóst að hluti af þeim vanda, sem hér er ræddur, er sá að framleiðsla á mjólkurafurðum hefur geyst áfram það sem af er yfirstandandi verðlagsári, 14% aukning til loka janúar. En mér er spurn: Hvað var gert af stjórnvalda hálfu og forustu bændasamtakanna til að gera bændum ljóst hvert stefndi í þessum efnum? Höfðu menn ekki uppgjör frá mánuði til mánaðar um framleiðsluaukninguna? Ég minnist þess ekki að það hafi komið neitt ákall til bænda að hægja nú á þó að þetta blasti við skv. skýrslum sem að vísu var ekki dreift á Alþingi, því að við höfum engar upplýsingar fengið hér um þessi efni. Það er alveg ljóst að það er viss hluti bændastéttarinnar sem harðast verður úti í þessum efnum. Það eru þeir sem löghlýðnastir hafa verið. Það eru þeir sem hafa viljað virða hið upphaflega búmark, sem þeim var úthlutað 1980, en ekki sótt eftir undanþágum um að því væri lyft.

Hverjir hafa brotið lög af hálfu bænda?

Það eru þeir sem verða fyrir skerðingu og þeir sem ekki sóttu formlega um að fá búmarkinu lyft. Í svari, sem dreift var hér á Alþingi 21. maí s.l., kemur í ljós að aukningin við búmark frá 1980 til 1985 nemur hvorki meira né minna en 10%, 9,85% nákvæmlega talið. Það kemur ekki jafnt niður á landshlutana., það er flokkað eftir skýrslum. Það er upp í yfir 14% í sumum sýslum landsins og víða yfir 10%. Hér hefur verið þannig á málum haldið af stjórnvöldum að það er með fádæmum, fyrir utan það, herra forseti,  Ég vænti þess svo að hæstv. landbrh. svari því sem hefur verið til hans beint áður en umræðunni lýkur, þar á meðal þessu: Sýndi hann einhverjum þm. Sjálfstfl. þessa reglugerð áður en hún var sett? Sýndi hann hana kannske í ríkisstj.? Það væri fróðlegt að hæstv. landbrh. greindi okkur frá því. Svo vona ég bara að bændur í landinu etji ekki kappi hver við annan í þessum efnum, taki ekki upp tón eins og ég heyrði frá einum bændaforingja af Suðurlandi, að það eigi að leggja niður mjólkurframleiðslu í tilteknum landshlutum fyrir aðra. Bændur hafa ekki efni á slíkum málflutningi nú.



Herra forseti. Ég verð að játa að mér finnst þessar umræður á margan hátt hafa verið broslegar. Menn firra sig ábyrgð á þeim lögum sem sett voru í fyrra um þessi efni og rífast hver í kapp við annan um mál sem hefði átt að vera búið að framkvæma fyrir löngu síðan. Ég minni á að það eru upp undir 20 ár síðan Alþfl. byrjaði að boða þá stefnu að það þyrfti að draga saman í framleiðslu landbúnaðarafurða og það yrði að vera jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar. Á þetta hefur ekki verið hlustað og þess vegna eru menn komnir í þetta óefni sem er í dag. Það er alveg ljóst að bændur eiga við mikla erfiðleika að stríða og meðal margra bænda er fátækt. Hér skamma menn landbrh. fyrir að framkvæma þau lög sem menn samþykktu hér á síðasta þingi, lög sem menn áttu að vita hvað þýddu. Reyndar má segja að það hafi verið afskaplega illa að því staðið hversu seint búmarkið var tilkynnt. En ég bið menn að leiða hugann að því að það er ekki aðeins þetta vandamál sem lýtur að bændastéttinni nú á næstu mánuðum eða árum, heldur líka það að það er markvisst stefnt að því að venja fólk af því að éta landbúnaðarvörur. Kindakjöt, mjólk og mjólkurafurðir eru það dýrar að venjulegt fólk kýs að kaupa annað. Smjör hreyfist varla í verslunum, fólk kaupir Sólblóma frekar en smjör. Fólk kaupir kjúklinga og svínakjöt frekar en kindakjöt vegna þess að þessar landbúnaðarvörur eru svo dýrar. Ég hygg að ef svo heldur áfram sem verið hefur megi bændur eiga von á miklu verri tíð en ella vegna þess að allur almenningur, launþegar í landinu, mun kjósa sér aðrar afurðir ef verðlag verður svo hátt sem raun ber vitni. Nú þegar menn standa í kjarasamningum og óska eftir því að gera kjarasamninga á lágum nótum þar sem verðbólga yrði færð niður hafa aðilar óskað eftir því að þessi mál yrðu skoðuð. Mitt í þeirri umræðu vitum við það að um næstu mánaðamót mun landbúnaðarvöruverð hækka verulega en það mun verka eins og olía á eld. Ég tel að menn þurfi að gæta að þessu og ekki síst með tilliti til þess að bændur munu því miður gjalda þess ef fólk hættir að kaupa þær vörur sem þeir framleiða.



Herra forseti. Ég hef því miður ekki verið við þessa umræðu nema að hluta. Mér skilst að vinnubrögð við lagasetninguna og reglugerðarsmíðina hafi verið hér mjög gagnrýnd og get ég að sumu leyti tekið undir það. Reglugerðin kemur t.d. núna þegar verðlagstímabilið er hálfnað og skv. henni er samdráttur miklu meiri en menn höfðu búist við og um var talað meðan á smíði hennar stóð. Það er því ósköp eðlilegt að upp rísi alda þegar slíkt skeður. Höfuðmarkmið laganna um staðgreiðslu á búvörum og beina samninga við ríkisvaldið hefur hins vegar náðst og tiltölulega góður samningur náðist í haust enda þótt æskilegast hefði verið í þessari stöðu, sem við erum í, að hann hefði verið nokkru hærri. En höfuðvandinn, sem við er að glíma í dag, er sá að stjórnun undangenginna ára hefur ekki tekist. Það verður að viðurkenna. En það sem misfarist hefur í stjórnun undangenginna ára er ekki hægt að taka nú í einu höggi eins og gerist ef reglugerðin gengur fram óbreytt og ekkert verður að gert. Þess vegna tel ég að draga verði úr þessu höggi sem reglugerðin boðar og m. a. verði að koma til auknar niðurgreiðslur þannig að ríkisvald og bændur taki höndum saman til helminga - ég vil láta það koma eindregið fram - um verulega lækkun vörunnar til að örva sölu. Niðurgreiðslur eru allt of litlar og hafa minnkað undangengin ár. Mér skilst að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi rætt áðan um nauðsyn þessa, að halda uppi háum niðurgreiðslum. En hvað var í hans ráðherradómi? Einmitt í tíð fyrrv. ríkisstj. lækkuðu niðurgreiðslur mjög. Þær hafa að vísu gert það líka allt of mikið í tíð núv. stjórnar. En þær stórlækkuðu í tíð hans. Það er ákaflega gott fyrir menn að prédika það sama þegar þeir eru ráðherrar, og utan stjórnar. Það hefur nú hent hv. þm. eins og fleiri að láta það ekki alveg falla saman. Alþýðusamband Íslands hafði á tímabili uppi gagnrýni á niðurgreiðslur. Ég vona, m.a. með tilliti til ræðu hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar áðan, að nú gæti orðið breyting í þeim efnum og þar kæmi jákvæðari afstaða. Ég held að það væri æskilegt í stöðunni núna í kjarasamningum að stórauka niðurgreiðslur, sem um leið greiddu fyrir því vandamáli sem hér er talað um. Ég skal þá ekki hafa þessi orð fleiri. En ég vona að með auknum niðurgreiðslum og öðrum endurbótum í þessu máli verði dregið úr því mikla höggi sem nú ríður yfir bændastéttina.



Herra forseti. Það er greinilegur taugatitringur hér inni hjá hv. stjórnarliðum og ég skil það mætavel vegna þeirrar óánægju bænda sem nú blossar upp og þeir eru býsna hissa á í kjölfar þeirrar lagasetningar sem þeir stóðu að í fyrra. Hv. 1. þm. Vesturl. lýsti þeirri lagasetningu réttilega á þann veg að þar hefði ráðið mikil ýtni og verið varað við því að setja þessi lög í því flaustri sem þá var gert því að svo undrandi sem hv. 3. þm. Norðurl. e. Stefán Valgeirsson var á minni ræðu, þá var ég ekki undrandi á hans ræðu. Hann sagði nefnilega að hann hefði ekki þorað annað þegar allt kom til alls en að standa með þessu þótt veigamikil atriði hefðu verið á allt annan veg en hann hefði kosið. Svo kemur hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson hér upp og segir að jafnvel Alþýðubandalagsmenn eigi að skilja það að samræmi þurfi að vera milli framleiðslu og sölu. Ja, drottinn minn. Ég get sagt hv. þm. það að þegar við höfum haldið þessu fram á framboðsfundum eystra, þm. Alþb., nú um langt skeið að hér þyrfti að stjórna framleiðslunni á þann veg að þarna yrði samræmi á milli, þá höfum við verið ásakaðir fyrir hinar verstu aðgerðir í garð bænda, atlögu að bændum. Ég man vel eftir því, af því að hv. 11. landsk. þm. á eftir að koma hér upp á eftir, að hann hefur tekið þátt í þeim leik að halda því fram að þarna værum við að ráðast að bændum með því að ganga þannig til verks. Af því að ég minnist á hv. 11. landsk. þm. er rétt að minna hann á það, ef hann skyldi vera búinn að gleyma því, að hann var harðasti gagnrýnandi landbúnaðarstefnu hv. þm. Pálma Jónssonar þegar hann var ráðherra og sagði að ef hann fengi einhverju að ráða mundi ekki slík haftastefna verða sett á landbúnaðinn. Þá yrði allt frjálst og gott og rúmt um bændastéttina í landinu.



Herra forseti. Ég tók það einmitt fram í minni fyrri ræðu að ég hefði verið fyrsti þm. sem hreyfði því hér á Alþingi að taka upp héraðakvótann. Það var nú allt frelsið. Það vekur nokkra athygli við þessa umræðu að menn eru að tala um lagasetninguna frá s.l. ári, hún hafi verið svona og hún hafi verið hinsegin, hún hafi verið góð og hún hafi verið slæm. Enginn einasti maður hefur sagt frá því hvað honum hafi fundist að þessari lagasetningu nema hv. þm. Páll Pétursson. Það sem hv. þm. Páll Pétursson segir að hafi verið að lagasetningunni er að það hafi verið farið of hratt í að telja niður landbúnaðarframleiðsluna. Það er búið að semja, kaupa og greiða bændum í landinu allt það kindakjöt sem þeir komu með í verslun á s.l. ári. Það er búið að semja við þá um kaup á mjólk sem er að magni til sú sama og verið hefur sjö undanfarin ár. Hv. þm. Páll Pétursson hlýtur að hafa ætlað að segja að honum hafi ekki fundist vera nóg gert að því að auka framleiðsluna í landbúnaði. Ég var á fundinum hjá Sunnlendingum í nótt og ég verð að segja það alveg eins og er, þrátt fyrir þann mikla fjölda sem þar var, að mér fannst það ekki vera sannfærandi fundur. Það sem mér þótti langsamlega athyglisverðast við þann fund var einmitt það sem bændur á Suðurlandi sögðu um nýju lögin og þau úrræði sem í þeim felast. Þeir hefðu áreiðanlega orðið hissa á máli þeirra alþm. sem hafa verið að gagnrýna nýju búvörulögin, ef þeir hefðu mátt á þá hlýða. Að lokum vil ég svo aðeins segja það að umræðan, sem orðið hefur núna í landbúnaðinum um þessi mál, er öll af hinu góða. Það þarf enginn að halda að hægt væri að takast á við þennan vanda öðruvísi en að stór hluti af bændastéttinni fyndi fyrir honum með einum eða öðrum hætti. En bændastéttin á nægan styrk til að mæta þessu með þeim hætti að það verði hvergi nein slys af þessu ástandi.



Herra forseti. Fyrst vil ég geta þess að hér hefur tvívegis talað hv. 2. þm. Austurl. og látið að því liggja að þau lög, sem sett voru í fyrra, séu vandamálið. Það er alger misskilningur. Það væri gaman að hlusta á þann hv. þm. útskýra það fyrir bændum hvernig staðan væri hefðu þau ekki verið sett. Það væri gaman að hlusta á hann flytja slíkt mál. Ég hygg að þó að menn vilji vaða grunnt og busla séu takmörk fyrir því hvað þeir geta vaðið grunnt án þess að verða hlægilegir. Haldið þið að það hefði verið gott ástand hjá bændum að framleiða og framleiða á þessu ári og fá svo bakreikninginn á næsta ári fyrir mjólk sem þeir hefðu ekkert fengið borgað fyrir? Ég man ekki betur en að Alþb. hafi beitt sér fyrir því í fyrrv. ríkisstjórn að draga úr útflutningsbótaréttinum.

Og niðurgreiðslum líka.

Alrangt, hvort tveggja.

Menn eru fljótir að sverja af sér hlutina hér. En það var dálítið annað þá. Það var vitað að fjmrh. beitti sér gegn útflutningsbótaréttinum og vildi að það yrði dregið úr honum á sínum tíma. En þó blöskrar mér fyrst þegar hv. 5. þm. Austurl. leyfir sér héðan úr ræðustól að tala um að löghlýðnasti hópurinn hafi farið verst út úr þessum aðgerðum. Ég vil fá hann hér upp í stólinn til að gera grein fyrir hvaða bændur hafa brotið lög og ég mælist til þess að hann sé maður til að láta stefna þeim mönnum fyrir lögbrotin eða biðjist ella afsökunar á þessu orðbragði sínu. Það er hópur manna í einni stétt sem virðist hafa brotið lög í landinu. Það er sjálfsagt að hann komi hér upp og geri grein fyrir því að hann ætli að beita sér fyrir því að þeir menn verði þá dregnir fyrir dómstóla fyrir tiltækið.



Herra forseti. Þetta er fróðleg umræða þótt auðvitað sé þess enginn kostur að ræða þetta mál neitt efnislega á þeim stutta tíma sem mönnum er hér skammtaður, en ég verð að segja að mér þykir einkennilegt að heyra þá heilögu vandlætingu sem kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni t.d. sem talaði hér af meiri þunga og var meira niðri fyrir en ég minnist að hafa heyrt eða orðið vitni að hér áður. Hv. 2. þm. Austurl. kemur líka og segir: Við Alþýðubandalagsmenn höfum um langt skeið talað fyrir framleiðslustjórnun. Ég hef ekki átt sæti á hinu háa Alþingi mjög lengi. Ég minnist þess þegar heillaráð Alþb. í landbúnaðarmálum var að framleiða meira, og eins og sumir orðuðu það: Það væri hægt að leysa þennan vanda með því að borða meira. Það voru lausnarorð Alþb. á sínum tíma. Það er gott að þeir skuli hafa séð að sér og séð nauðsyn framleiðslustjórnunar í landbúnaði sem Alþfl. hefur talað um í áratugi og allir viðurkenna nú. Hitt er svo það að það hefur tekist mjög illa til um framkvæmdina núna, alveg hrapallega. Um það eru menn sammála og um það bera vitni þeir fjölmörgu fundir sem bændur boða nú til víða um land. Þetta verður auðvitað að leiðrétta, en það er ekki deilt um nauðsyn framleiðslustjórnunar. Fulltrúar Alþýðuflokksins hér á þingi hafa talað um þetta í mörg ár. Bændum varð þetta snemma ljóst. Forustumönnun bændastéttarinnar varð þetta seinna ljóst, en nú er öllum þetta ljóst og auðvitað verður að vinna að því að framkvæma þetta með skynsamlegum hætti. Það hefur ekki tekist núna, það hefur tekist mjög óhönduglega til. Raunar er annað vandamál sem er kannske miklu stærra og það er að þessar hefðbundnu búvörur, eins og lambakjötið og minnst hefur verið á hér, eru ekki lengur samkeppnisfærar. Þar hleðst og hrannast upp vandamál sem menn hafa ekki byrjað á að leysa. Ég tek undir það að að ýmsu leyti hafa bændur verið blekktir og það er ljóst að við mörgum einstaklingum í bændastétt blasir nú alveg gífurlegur vandi. Þess vegna eru það stór orð sem hv. 11. landsk. viðhefur er hann segir: Það verða hvergi nein slys í þessu sambandi. Betur að satt væri, en ég efast stórlega um að hann sé maður til að standa við slíkar fullyrðingar. Ég vona að það verði engin slys en þetta er ansi stórt til orða tekið. Hér hefur illa tekist til og úr því þarf að bæta. Það er hægt, vissulega. Það tekur tíma, en sú gagnrýni sem hér hefur verið sett fram á fullan rétt á sér. Hæstv. fjmrh. er nú illa fjarri góðu gamni. Þingbróðir hans og flokksbróðir, hv. þm. Eggert Haukdal, hefur lýst þeirri bjargföstu skoðun sinni að hækka beri og auka niðurgreiðslur. Ég geri ráð fyrir að hæstv. fjmrh. sé á öðru máli og það væri fróðlegt að heyra hvort þriðji fulltrúi Sjálfstfl. úr þessu bænda- og landbúnaðarkjördæmi hefur kannske þriðju skoðunina á þessu máli, en það kemur væntanlega í ljós hér á eftir.



Herra forseti. Menn eru orðnir svo æstir, það liggur við slagsmálum. Ég veit að hæstv. forseti fagnar því að fá einn rólyndan mann í stólinn svona til tilbreytingar. En þegar menn æsa sig upp, jafnvel bestu bændur úr Landeyjum, er hætt við að menn verði ekki nógu nákvæmir. Nákvæmni er hins vegar æskileg. Hann sagði að niðurgreiðslur hefðu verið dregnar saman í stjórnartíð Alþb. Það er óskaplega rangt. Ég get sagt hv. þm. Eggert Haukdal að t.d. 1982 eru niðurgreiðslur meira en tvöfalt hærri en nú. Nú eru þær 870 millj. kr. en voru þá meira en tvöfalt hærri. Ef niðurgreiðslustigið væri það sama nú og 1982 væri kindakjötið 31% dýrara en nú, og mjólkin er núna 43% dýrari en hún gæti verið við sömu niðurgreiðslu og smjörið 51% dýrara. Þetta er staðreyndin. Það sem stóð upp úr nær öllum sem voru á þessum mikla bændafundi og skemmtilega í gær var að það hefði verið stjórnleysi í þessum málaflokki til margra ára og ég held að allir hljóti að sjá að það er rétt. Það var líka sagt á þessum fundi af ábyrgum mönnum og merkum bændum að það hefði verið látið reka á reiðanum í þessum málaflokki. Þetta eru þung orð en ég tek mikið mark á þessum merku bændahöfðingjum í mínu kjördæmi. Hvernig ætli það hefði líkað ef hæstv. ráðherra Halldór Ásgrímsson hefði verið að grauta í kvótagerð frá því í janúar og fram undir Jónsmessu? Það er akkúrat þetta sem gert er í landbrn. Kvótinn er settur þegar verðlagstímabilið er hálfnað. Þannig á maður ekki að vinna. Þá er betra að gera ekki neitt. Herra forseti, ég hef heyrt bjölluhljóminn, en ég er sannfærður um að enn má éta vandann. Dæmi um það var tekið austur á fundinum í gærkvöldi og sagt: Ef hver maður drekkur 1/4 lítra meira af mjólk á dag þýðir það á ársgrundvelli, eins og orðað var fyrir nokkrum árum, yfir 20 milljónir lítra og vandinn er horfinn.



Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki að mæla fleiri orð í þessari umræðu því að ég veit að hálftíminn er sprunginn fyrir allnokkru. En að gefnu tilefni er ég kominn hér í þriðja sinn. Ég hef ekki tíma til að eiga orðastað við hv. þm. Eið Guðnason og uppfræða hann um afstöðu Alþb. til landbúnaðarmála á liðinni tíð, hann verður að lesa sér betur til þangað til við getum rætt þau mál nánar. En það voru orð hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar hér í ræðustólnum sem fengu mig til að biðja um orðið og leiðrétta þær staðhæfingar sem hann hafði hér uppi og túlkun hans á mínu máli. Það er nokkuð þykk á hv. þm. höfuðskelin á stundum. Hann vill túlka lýsingarorðið "löghlýðinn" þannig að ef einhver er löghlýðinn þá eru einhverjir aðrir sannanlega lögbrjótar. Ég eftirlæt íslenskumönnum að fjalla um þau efni. En til nánari skýringar fyrir hv. þm. vil ég segja: Þeir sem tóku mark á búmarkinu 1980, tóku það alvarlega, héldu sig við það og óskuðu ekki eftir að fá þakinu lyft, eins og reyndist tiltölulega auðvelt - sbr. það að búmark hefur aukist um 10% fram á vor 1985 - hafa farið mun verr út úr skerðingunni en hinir sem fengu búmarkinu breytt og fengu á sig þær viðmiðanir sem nú koma fram skv. reglugerð hæstv. ráðherra. Ég vona að hæstv. ráðherra komi hér í stólinn áður en umræðu lýkur.



Herra forseti. Ég nam það rétt hjá hv. 5. þm. Austurl. að hann talaði um löghlýðnasta hópinn. En hitt vil ég fræða hann um, að þó að búmarkið hefði ekkert hækkað og allir haldið sér innan þess, eins og það var áður en aukningin varð um 10%, þá væri það miklu meiri framleiðsla en sú sem nokkrar líkur eru á að hefði orðið í þessu landi þó að engin lög hefðu verið sett. Svo fjarri var búmarkið þeim veruleika sem við var að glíma í þessum efnum.

Ekki alls staðar.

Þetta hefði verið jákvætt að hefði verið á hreinu hvað sem þykkt á höfuðskeljum líður.



Herra forseti. Það virðist hafa verið full ástæða til þess að ræða málið hér á hv. Alþingi þrátt fyrir þröskuldshátt Alþýðubandalagsmanna í upphafi. Ég vil þakka málefnalega umræðu um þennan vanda nema málflutning Alþýðubandalagsmanna þar ,sem sýndarmennskan ríður ekki við einteyming. Það er ekki verið að ræða af þeirra hálfu vanda bænda, þeir eru einfaldlega í örgustu fýlu vegna þess að málið er rætt hér og þeir hafa ekki getað blásið til herlúðra einhvers staðar og einhvers staðar fyrir þessa umræðu. Vikið hefur verið að því hver væri afstaða mín til aukinna niðurgreiðslna í þessari stöðu. Það hefur hvergi mátt skilja svo mál mitt í þessum umræðum í dag að ég væri búinn að taka afstöðu til þess að eina leiðin til að leysa þennan vanda væri auknar niðurgreiðslur. Til þess að geta sagt slíkt þarf maður að hafa ljóst og borðleggjandi að fjármagn sé til slíks. En þetta atriði er auðvitað eitt af því sem verður að skoða í málinu í heild. En mín afstaða er ekki sú borðleggjandi að það sé eina lausnin. Þegar reglur eru mótaðar til framleiðslustjórnar hljóta þær að eiga að efla traust bænda á slíkri stjórnun þegar vandi er á höndum. Þess vegna skiptir öllu máli að í þeim felist ekki augljóst ranglæti eins og ljóst er þótt leiðin í heild sé líklega sú eina sem unnt er að ná víðtæku samkomulagi um. En þessar reglur eiga fyrst og fremst að draga úr miðstýringunni á búháttum einstakra bænda og auka áhrif heimamanna á framleiðsluþróum og vinnsluþróun í hverju héraði. Það er verulegt misræmi í mörgu er lýtur að landbúnaðarframleiðslu. Má þar t.d. nefna að bændur skuli fá lagfæringar á kvóta og leyfi til að byggja yfir ákveðna framleiðslu en síðan kemur annar aðili innan kerfisins sem segir: Nei, því miður, þú mátt ekki nota þessa fjárfestingu. Það er álíka og að leyfa byggingu vatnsaflsvirkjunar án þess að nokkurt sé vatnið til að knýja aflvélar og afla tekna fyrir fjármagnskostnaði og rekstri. Um skeið hefur bændum verið talin trú um að þeir væru til vandræða á þjóðarheimilinu og að framleiðsla þeirra væri allt að því óþörf. Landbúnaður er eins og önnur veiðimennska, það árar misvel og afurðir eru mismiklar. Á þeirri sveiflu þarf að finna rétta punktinn til viðmiðunar. Ljóst er að margs konar brask hefur átt sér stað í landbúnaðinum, í kerfinu, dreifingarkerfinu og öðru sem ekki er hægt að fjalla um hér. En að mörgu þarf að hyggja og ljóst er að það eru margar spurningar sem þarf að fá svör við. En sá vandi, sem blasir nú við, er augljós. Stjórnun og framkvæmd framleiðslu er farin úr böndum og það þarf að freista þess að finna viðunandi lausn. Skerðing er augljós og hún er vissulega sár og erfið en stakkinn, sem á að vinna í, þarf að sníða betur.



Herra forseti. Það hefur komið í ljós, sem sagt var í upphafi, að með þessu umræðuformi væri ekki hægt að ræða þetta mál málefnalega enda hafa þessar umræður of mikið einkennst af upphrópunum og fullyrðingum án þess að komið hafi fram ábendingar um aðrar leiðir. Það hefur komið hér fram að á fundinum, sem haldinn var í gærkveldi og í nótt austur í Landeyjum, bentu flestir á þörfina á að fyrr hefði verið tekin upp sú stjórnun sem hin nýsettu lög heimila og vandinn stafaði af því að slíkt hefði ekki verið gert. Það styður betur en nokkuð annað þörfina á lagasetningunni á s.l. sumri og þá er ekki um það að sakast að þau eru sett, heldur frekar að ekki hafi tekist að koma þeim fram fyrr. Þau voru því ekki sett gegn bændum að mati þeirra sem töluðu á fundinum heldur til að vernda þeirra stöðu. Mönnum er það ljóst að þeir sem að landbúnaði vinna verða að hafa viðunandi afkomu og til þess þurfa þeir að hafa einhverja lágmarksbústærð og það verður ekki gert nema með stjórnun. Ég get ekki skilið hvernig menn geta haldið því fram að ráðið væri nú að falla frá ákvörðunum reglugerðar og laganna og ákveða enga stjórnun í mjólkurframleiðslunni á þessu verðlagsári, það hefur verið bent á hvað þá yrði gífurlegur skellurinn sem kæmi á bændur með skerðingum eftir á nú á næsta hausti. Það er því ekki leiðin. Reglugerðin var fyrst og fremst unnin í samvinnu við Stéttarsamband bænda. Ég óskaði eftir því að þegar samningur hafði verið gerður á s.l. sumri kæmu um það tillögur frá Stéttarsambandinu hvernig þessu magni yrði skipt. Það var ákvörðun Stéttarsambandsins að óska eftir svæðabúmarki og það hefur komið hér fram í máli manna að þeir telja að það sé rétt stefna. En vinnan við það tók hins vegar of langan tíma - það sagði ég strax í upphafi - lengri en menn gerðu sér grein fyrir. En það kom hér fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. v. áðan að það hefði tekið langan tíma að gera tillögur um að hér skyldi tekið upp svæðabúmark svo að það ætti að vera öllum augljóst að það er ekki gert á einni stundu að móta fullskapaða reglugerð um svo viðkvæmt mál. Formaður Stéttarsambands bænda hefur sagt að reglugerðin byggist í öllum aðalatriðum á tillögum Stéttarsambands bænda og það er það sem ég tel að sé nauðsynlegt. Hér hefur verið fullyrt að lambakjötið hrannaðist upp. Eins og öllum þm. er kunnugt var verð á lambakjöti lækkað nú snemma vetrar og sú verðlækkun hafði þau áhrif að sala á nokkrum vikum varð á þriðja þúsund tonn. Það hefur því vissulega verið gert átak til að auka söluna innanlands og það er markmiðið að halda slíku áfram. Úrræðið núna er áreiðanlega ekki það að ætla sér að halda áfram að láta reka á reiðanum og að það sé betra að gera ekki neitt en að stjórna. Ég held að það ætti að vera öllum ljóst - það verður það a.m.k. áður en langt um líður - að þetta eru algerlega óhjákvæmilegar aðgerðir og bændastéttinni brýn nauðsyn. Skiptingu á búmarkinu er ekki lokið, eins og ég sagði. Því hefur verið vísað til manna heima í héraði að gera tillögur um nokkurn hluta þess og það liggur ekki ljóst fyrir fyrr en þær tillögur koma hvernig endanleg skipting verður. En það er augljóst, og ég vil ítreka það að lokum, að það verður að leita allra leiða - og um það þarf að hafa samstarf við bændasamtökin - til að auðvelda þessa stjórnun sem nú hefur verið tekin upp. Það kom fram í máli manna á fundinum austur í Landeyjum að það eru menn reiðubúnir til að gera.



Herra forseti. Á þskj. 472 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Jóni Kristjánssyni, Skúla Alexanderssyni, Karvel Pálmasyni, Steingrími J. Sigfússyni og Davíð Aðalsteinssyni að flytja svohljóðandi till. til þál.: "Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera ítarlega könnun á hagkvæmni útboða og því hvort aðrar leiðir séu heppilegri og æskilegri fyrir byggðarlög og þjóðarheild. Sérstaklega verði athuguð áhrif útboða á byggðarþróun í landinu og samhliða heildarhagkvæmni þeirra verði litið til röskunar á rekstri ýmiss konar þjónustu á landsbyggðinni. Settar verði nánari og skýrari reglur um útboð á vegum hins opinbera og framkvæmd þeirra á þann veg að smærri verktakar á einstökum svæðum og aðilar heima í héraði hafi sem besta möguleika á því að taka sér verkefni í nágrenni sínu. Jafnframt verði undirbúnar reglur sem koma í veg fyrir að einstakir aðilar geti einokað verktakastarfsemina." Till. þessi var flutt á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga. Ég veit ekki hvort ég fer að hafa langa framsögu um þetta mál nú, ég hafði hana í fyrra býsna langa og studdi ýmis atriði þess gildum rökum. Við flm. töldum þá rétt að láta reyna á hina ýmsu þætti í þessum málum því að ekki er allt sem sýnist, ekki eru allar þær tölur, sem upp eru gefnar í upphafi, nú þær endanlegu og væri freistandi að fara yfir eitthvað af þessum atriðum. Ég bendi á það t.d. í grg. - og við flutningsmenn höfum ítrekað það - að forráðamenn Verktakasambandsins hafa rætt sín vandamál varðandi undirboðin og afleiðingar þeirra fyrir hina smærri verktaka. Þeir hafa séð sér þá eina leið færa að bjóða svo lágt í verk að þeir hafa hreinlega farið á höfuðið og orðið að hætta stundum við hálfnað verk. Hins vegar hafa undirboð í smærri verk af hálfu hinna voldugustu verktaka ekki skaðað þá því að þetta hafa verið eins konar aukaverkefni sem þeir hafa séð sér unnt að vinna til hliðar við eða í hléum frá stórverkefnum. En veigamesta ástæðan fyrir því að við endurflytjum þessa till. nú og viljum fá virkilega marktæka könnun á heildarhagkvæmni þessara útboða snertir landsbyggðina, þjónustuaðilana þar og möguleika þeirra í þessari samkeppni, eða spurninguna um það hvort eigi hreinlega að útiloka þá frá þessum markaði. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því að hvert meðalstórt byggðarlag þarf á því að halda að þar séu vinnuvélaeigendur og vörubifreiðastjórar sem sinni ákveðinni þjónustu. Ef þessir aðilar missa gersamlega af möguleikunum á því að taka þátt í þessum verkum er hætt við að þeirra lífsafkoma sé í hættu. Nú erum við flm. ekki að segja að við séum á móti útboðsstefnu almennt enda værum við þá ekki að fara fram á könnun á heildarhagkvæmni útboðanna. Við erum vissulega á því að það fari mjög vel á því að bjóða mörg hinna stærri verka út. Við erum heldur ekki að mæla með því að heimaaðilar geti einokað ákveðin verkefni. En ég held að það þurfi að huga að því að hjálpa þeim til að taka þátt í vegagerð, hafnagerð, flugvallagerð og þó kannske alveg sérstaklega vegagerðinni þar sem þessir aðilar fá þá viðspyrnu og þá viðbót sem dugar þeim svo til að sinna þjónustuhlutverkinu heima fyrir. Ef þeir missa möguleikana til þátttöku í þessum verkum eða jafnvel alla möguleika þá leggst starfsemi þeirra einfaldlega niður og við sjáum þess merki nú þegar að þetta er að gerast í æ ríkara mæli. Það er nefnilega stórkostlegt atriði fyrir byggðarlögin og heimabyggðirnar að þessir þjónustuaðilar geti haldið áfram að starfa, hvort sem það eru vinnuvélaeigendur eða vörubifreiðastjórar, og að þeir fái til þess hjálp, aðstoð og möguleika og heldur ekki það að það sé verið að eltast við alla hluti varðandi útboð. Ég ætla ekki að hafa um þetta langt mál. Ég bendi á það t.d. að kostnaður Vegagerðar ríkisins í kringum sum verkefni, sem boðin hafa verið út, er ærinn. Við hv. 4. þm. Austurl. þekkjum dæmi um það að austan að verk hefur verið boðið út og talað um að það væri þetta og þetta mikið fyrir neðan kostnaðaráætlun. Síðan hefur Vegagerð ríkisins lagt þessum sama verktaka til skúra, verkstjóra, verkfræðilegar og tæknilegar leiðbeiningar um allt verkið og aðstoðað hann á allan mögulegan hátt. Þegar þannig er komið sjáum við auðvitað ekki þá hagkvæmni sem var verið að tala um í upphaflegu tölunni. Ég nefni það líka bara sem sláandi dæmi um það að fylgja þessari útboðsstefnu jafnblint og okkur þykir gert að Vegagerð ríkisins á Austurlandi seldi sín mölunartæki og taldi sig geta fengið þessi verk unnin miklu ódýrara af verktökum. Það hafði líka reynst svo, verktakar höfðu boðið í þessa mölun mun ódýrara og lægra. Sannleikurinn var bara sá að um leið og Vegagerð ríkisins var búin að selja sín tæki og fór svo að bjóða út mölun kom bara tilboð upp á 115%. Það var engin samkeppni og þessir aðilar vissu að þeim var óhætt að fara þetta langt því að Vegagerðin gat ekki mætt því á annan hátt en að taka þeirra tilboði þó að hátt væri. Erfitt er að segja fyrir um framkvæmd og setningu reglna um þetta allt saman. Vörubifreiðastjórar eystra hafa t.d. viljað fara út í svæðaskiptingu. Ég veit ekki hversu raunhæft það er, það eru ekki allir sáttir við þá hugmynd. En ég held að aðstoð við smærri verktaka og heimaaðila alveg sérstaklega komi til greina. Síðast en ekki síst þarf að huga að því hvaða verk eigi að bjóða út og hver hin þjóðfélagslega hagkvæmni fyrir heildina verður svo þegar upp er staðið. Við birtum með grg. með þessari till. okkar í fyrra ályktun frá vörubifreiðastjórafélaginu Snæfelli á Austurlandi. Þar var að vísu nokkuð harkalega til orða tekið og ég dreg ekkert úr því. Ég ætla ekki að fara að vísa mikið í það. En það má segja að mikil sé hógværð okkar flm. í þessari grg. okkar og tillögugerðinni miðað við áherslur þær og ályktanir sem þessir hagsmunaaðilar gerðu og við vorum taldir vera að flytja, a.m.k. við hv. 4. þm. Austurl., inn á vettvang Alþingis. Því fór mjög fjarri þó að þar hafi líka komið fram beinar tillögur um það hvernig að þessum málum mætti standa og m.a. um ákveðnar millileiðir í þessu sambandi eins og við erum að tala hér um. Ég vil svo geta þess að lokum að Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi hefur lýst yfir sérstökum, eindregnum stuðningi við þessa tillögu og bent á það að hlutlaus könnun allra þessara þátta hlyti að vera til góðs fyrir alla, verktakana líka. Svo mikið veit ég að stjórnarmenn þar, sem eru kunnugir sínum málum hver í sínu sveitarfélagi, hafa af því hinar mestu áhyggjur hversu öll þjónustustarfsemi á þessum stöðum á nú í mikilli þröng vegna útboðanna, vegna þess kannske að þeim hefur ekki tekist að laga sig að aðstæðum, ekki neita ég því, en fyrst og fremst vegna þess að þessi bylgja kemur svo skjótt yfir. Við vitum það vissulega, flm., að Alþingi hefur gengið þannig frá málum að það er ósköp eðlilegt að svona sé gengið til verks. Við viljum þá líka að Alþingi, sem ákvað þessa skipan, taki á sig rögg og samþykki að gera ítarlega heildarkönnun á hagkvæmni þessara útboða og hvort ekki sé heppilegra og æskilegra fyrir byggðarlög og þjóðarheild að fara í ýmsu aðrar leiðir. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að óska eftir því að þessari till. verði vísað til síðari umræðu og hv. atvmn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég er út af fyrir sig ekkert að hafa á móti því að athugun sé gerð á hagkvæmni útboða en mér finnst neikvæður tónn í þessari till. í garð útboðanna og þess vegna tek ég til máls því að ég er honum ekki sammála. Ég tel að reynsla af útboðum hafi verið yfirleitt góð og ég óttast ekki annað en að það komi í ljós ef athugun er á þessu máli gerð. Ég held að það sé misskilningur hjá hv. flm., a.m.k. er það ekki reynsla úr mínu kjördæmi, að stórverktakar einoki verk. Smærri verktakar eru engan veginn útilokaðir frá því að taka að sér ákveðin verkefni og hafa tekið fullan þátt í því, a.m.k. í Norðurl. v. Það er skylda okkar, sem erum valdir til þess að fara með almannafé, að reyna að láta það nýtast sem best, fá sem lengstan veg fyrir hverja milljón, láta sem mest verða úr hverri milljón við verklegar framkvæmdir. Ég hef undanfarið hvatt vélaeigendur og bílstjóra í Norðurl. v. til að bjóða í verk. Það þarf vissa þjálfun og visst áræði til að byrja en þegar menn hafa náð valdi á því verkefni leyfi ég mér að fullyrða að það er góð reynsla af útboðum í Norðurl. v. Verklegum framkvæmdum þar hefur miðað miklu betur en ella þar sem útboðsleið hefur verið farin. Verk hafa verið unnin af heimamönnum í flestum tilfellum og við höfum eignast stóran hóp þjálfaðra og hæfra verktaka sem líka gegna veigamiklu þjónustuhlutverki í sínum heimabyggðum. Útboðin mega náttúrlega aldrei verða allsráðandi og geta heldur ekki orðið allsráðandi en ég tel að þau eigi að vera gildur þáttur í framkvæmdum. Ég hef ekkert á móti því að þessi athugun sé gerð. Ég hef hins vegar á móti þeim neikvæða tón í garð útboða sem mér finnst að skíni hér í gegn vegna þess að ég tel að athugun, ef gerð verður, komi til með að sanna réttmæti útboða, m.a.s. fyrir þm. Austurl., því að væntanlega vilja þeir sem lengsta góða vegi fyrir það fjármagn sem til ráðstöfunar er í kjördæminu og sem besta nýtingu á opinberu fé til mannvirkjagerðar í sínu kjördæmi.



Herra forseti. Ég þarf í rauninni ekki að hafa langt mál um þessa till. sem hér liggur fyrir, það hefur verið talað fyrir henni bæði hér áðan af 1. flm. og á síðasta þingi. Málið er í rauninni einfalt, það er farið fram á könnun á hagkvæmni útboða. Ég vil leiðrétta það, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að hér er í sjálfu sér ekki um að ræða neinn neikvæðan tón í garð útboða heldur viljum við fá réttar upplýsingar um hvernig þau koma út að lokum og að þar sé tekinn með allur kostnaður sem á hvert verk fellur. Sum útboð, t.d. á Austurlandi, hafa komið vel út, önnur hafa tekist miður. Það hafa komið upp þar slæm dæmi um mistök í útboðum. Auðvitað viljum við fá sem lengsta og besta vegi. En við viljum samt eigi að síður að smærri verktakar í heimabyggð geti haldið áfram að veita þá nauðsynlegu þjónustu sem þeir hafa veitt hingað til. Það er ástæða til að geta þess að það er nauðsynlegt fyrir verktaka að þjappa sér saman um verkefni, læra til þess að bjóða í verk. En eigi að síður er þessi könnun nauðsynleg. Það getur vel verið að hún leiði það í ljós að útboðin séu besta tækið til að fá langa og góða vegi. En það ætti þá að hreinsa andrúmsloftið í umræðunni um þessi mál og vera öllum til góðs. Þess vegna vona ég að þessi till., sem hér er til umræðu, fái þinglega meðferð og dagi ekki uppi á þessu þingi eins og hinu síðasta. Umr. (atkvgr.) frestað.