Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á ríkisráðsfundi síðastliðinn laugardag urðu þær breytingar á ríkisstjórn að Bjarni Benediktsson tók við embætti utanríkisráðherra og Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir tók við embætti fjármála- og efnahagsráðherra. Er þeim báðum óskað velfarnaðar í nýjum embættum.

Forseta hafa borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 217, um ákvörðun og framkvæmd þvingaðrar lyfjagjafar við brottvísanir, frá Andrési Inga Jónssyni á þskj. 195, um rannsókn kynferðisbrotamála, á þskj. 203, um símahlustanir, og á þskj. 214, um málsmeðferðartíma kynferðisbrotamála, allar frá Gísla Rafni Ólafssyni. Einnig hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 276 og 273, um ferðakostnað, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá hefur borist bréf frá innviðaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 211, um búsetu í iðnaðarhúsnæði, frá Gísla Rafni Ólafssyni. Einnig hefur borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 221, um aldursviðbót, frá Guðmundi Inga Kristinssyni. Að lokum hefur borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 204, um eldislaxa sem sleppa, frá Gísla Rafni Ólafssyni.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegur forseti. Í áliti umboðsmanns Alþingis um hæfi fyrrverandi fjármálaráðherra í sölunni á Íslandsbanka kemur fram að hugtakið armslengd, sem stjórnarliðar hafa ítrekað vísað í til að fría fyrrverandi fjármálaráðherra undan ábyrgð gagnvart öllu því sem miður fór í framkvæmd á sölu eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka, eigi sér ekki, með leyfi forseta: „… skírskotun til löggjafar eða annarra almennt viðurkenndra heimilda íslensks réttar.“ Armslengd er sem sagt ekki til í þessum lögum þrátt fyrir allt sem stjórnarliðar hafa sagt fram að þessu. Sömuleiðis kemur fram í áliti umboðsmanns að Bankasýsla ríkisins njóti ekki sjálfstæðis frá fjármálaráðherra líkt og hæstv. forsætisráðherra hélt m.a. ítrekað fram á opnum fundi með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í vor. Það sem þetta þýðir, virðulegi forseti, er að það var engin armslengd og það var ekkert sjálfstæði. Það sem þetta þýðir líka er að fjármálaráðherra brást stjórnunar- og eftirlitsskyldum sínum gagnvart Bankasýslu ríkisins. Þetta kemur líka fram í áliti umboðsmanns Alþingis. Spurning mín gagnvart hæstv. forsætisráðherra er einföld. Er það réttlætanleg, er það til þess fallið að styrkja traust almennings á stjórnmálunum að ráðherra sem brýtur gegn eftirlits- og stjórnunarheimildum sínum í einu ráðuneyti tölti bara yfir í annað og taki við stjórnartaumunum þar? Eru það ábyrg stjórnmál, virðulegi forseti?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Það er algjörlega rétt sem hún segir hér í sinni fyrirspurn hvað varðar þau sjónarmið sem ég fór yfir einmitt við hennar spurningu á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um sjónarmið um hæfi. En ég vil ítreka það hér að ég byggði svör mín á þeirri ráðgjöf sem ég hafði fengið varðandi sjálfstæði stofnunarinnar. Það liggur algerlega fyrir að þau sjónarmið eru ekki í takti við álit umboðsmanns Alþingis og mér finnst mjög mikilvægt að ítreka það hér að ég tel mjög mikilvægt að við tökum mið af því áliti hvað varðar framtíðarfyrirkomulag. Ég man meira að segja eftir minnisblaði sem kom frá skrifstofu Alþingis þar sem sérstaklega var ítrekað að Bankasýsla ríkisins hlyti að teljast sjálfstætt stjórnvald sem lyti ekki yfirstjórn ráðherra heldur sérstakrar stjórnar og það tengdist framkomu þeirrar stofnunar á opnum fundum, nefndarfundum Alþingis, þannig að mér finnst rétt að halda því til haga að það voru ólík sjónarmið uppi. Nú liggur álitið fyrir og það er mjög mikilvægt að við tökum mið af því í framhaldinu. Þetta er reyndar ekki nákvæmlega það sem hv. þingmaður var að spyrja að, en mér finnst rétt hins vegar að þetta komi fram hér. Hvað varðar afsögn fjármálaráðherra og þá staðreynd að hann hefur nú tekið við nýju embætti utanríkisráðherra þá tel ég að hann hafi gert mjög skýra grein fyrir því að hann virði þetta álit. Ég vil minna á það að hæstv. fjármálaráðherra, fyrrverandi, hefur áður óskað eftir áliti Ríkisendurskoðunar, tekið ákvörðun um að birta kaupendalista og fleira sem hefur sýnt viðleitni til að axla ábyrgð á þessu máli. Með þessari ákvörðun tryggir hann að friður sé um störf fjármála- og efnahagsráðherra og fjármálaráðuneytis sem er lykilatriði 

Virðulegur forseti. Ég kannski árétta spurninguna sem sneri að því að ráðherra sem gerist uppvís að því að bregðast sínum stjórnunar- og eftirlitsskyldum, hvort það séu ábyrg stjórnmál að hann gangi bara yfir í annað ráðuneyti og taki við stjórnunar- og eftirlitsskyldu þar, þegar álit umboðsmanns kemst skýrt að þeirri niðurstöðu að hann hafi ekki staðið undir þeim í fjármálaráðuneytinu, hvort það séu ábyrg stjórnmál. Við skulum líta til þess að þegar það er búið að afgreiða það út af borðinu að Bankasýslan sé einhver sjálfstæð stofnun sem beri ein ábyrgð á sjálfri sér og ráðherrar hafi ekkert um að segja og það sé einhver armslengd þarna á milli, þegar því er sópað út af borðinu þá situr það eftir að jafnræðis var ekki gætt við þessa sölu, að upplýsingaskyldu var ekki fullnægt, að fjöldamargir aðrir ágallar voru á þessu söluferli öllu saman og að ráðherra bar stjórnunar- og eftirlitsskyldu gagnvart þessari stofnun sem hann brást. Er það virkilega svo að bara til þess að þessi ríkisstjórn geti haldið áfram að selja þennan banka, 

Herra forseti. Ræðum þá aðeins þetta álit sem kallar á, augljóslega, að ákvarðanir af þessu tagi sem varða mikla almannahagsmuni séu undirbúnar betur og kallar á mun markvissari rýni á því hvað kröfur stjórnsýslulaganna þýða í samhengi við aðra löggjöf um ráðstöfun ríkiseigna. Um það snýst þetta álit. Þar, eins og ég sagði áðan, voru uppi greinilega ólík sjónarmið því að hér var fylgt, ekki bara í þessum efnum, ráðgjöf og ég tel að ráðherra hafi gert rétt í því að axla hins vegar þá endanlegu ábyrgð sem hver ráðherra fer með gagnvart þeirri ráðgjöf sem hann fær. Á endanum er það alltaf ráðherra sem ber ábyrgð. Ég tel ekkert segja að ráðherra geti ekki tekið við öðru ráðuneyti og tel mjög skýrt, eins og ég sagði hér áðan, að hann hafi axlað ábyrgð, stigið til hliðar og þannig skapað vonandi frið um verkefni fjármála- og efnahagsráðuneytisins.

Herra forseti. Þegar Bjarni Benediktsson vék úr embætti fjármálaráðherra lýstu bæði þingflokksformaður Vinstri grænna og hæstv. forsætisráðherra því yfir að þetta hefði verið rétt ákvörðun og fögnuðu henni. Þá sér hver maður að það hefur væntanlega ekki verið að vænta mikils stuðnings úr herbúðum Vinstri grænna ef fyrrverandi fjármálaráðherra hefði tekið aðra ákvörðun. Svo ímynduðu einhverjir sér - ég skal viðurkenna, herra forseti, að ég var einn af þeim - að þessu myndi fylgja einhver svona frekari endurskipulagning í ríkisstjórninni og menn myndu vilja nota tækifærið til þess að skerpa á áherslum sínum. En það eina sem við sáum var haustferð ríkisstjórnarinnar á Þingvelli sem var tilkynnt sem svo að þar ætti að hrista menn saman og jú, kannski skerpa á áherslum en aðallega ná samstöðu um í hvað stefndi. Og hvað kom út úr þessari ferð? Það kom reyndar fram áður en ferðin hófst að þar yrðu ekki rædd ráðherramál, það væri fyrir aðra að finna út úr því, en það átti þó að ræða aðeins um verðbólguna og annað ágreiningsmál; útlendingamálin. Að ferðinni lokinni kom á daginn að útlendingamálin hefðu ekki verið nefnd og hún væntanlega ekki snúist um annað en að hrista menn saman og stilla saman strengi í þeim skilningi að allir ættu að segja eftirfarandi, að þetta hefði verið rosalega gaman og allir væru vinir. Og jú, svo mættu hæstv. ráðherrar á blaðamannafund og sögðust hafa komist að þeirri niðurstöðu að ja, þeir yrðu eiginlega bara að starfa saman áfram, það væri ekki um annað að ræða. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig verður með útlendingamálin? Verður bara stefna Vinstri grænna ofan á þar, til að mynda nýjustu ákvarðanir hæstv. félagsmálaráðherra? Og er eitthvert mál, er eitt ágreiningsmál ríkisstjórnarinnar 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrirspurnina sem má nú kannski frekar kalla einhvers konar stjórnmálaskýringu af hálfu hv. þingmanns þar sem hann fer yfir það hvað hann hefði viljað sjá koma út úr þessu og ég er ekki í nokkrum vafa um hvað hann hefði viljað sjá koma út úr þessu öllu saman. Væntanlega hefur hann vonast til þess að ríkisstjórnin spryngi og hefur hann ekkert farið leynt með þau sjónarmið sín. Þannig að mér þykir leitt að valda hv. þingmanni vonbrigðum með það að ríkisstjórnin nýtti má segja þessa ákvörðun hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til að fara yfir stóru málin, fara yfir stöðuna, meta erindi okkar sem hefur verið mjög skýrt frá upphafi. Allt frá því að þessi ríkisstjórn tók við í lok árs 2017 hefur erindi okkar snúist um það að byggja upp innviði og bæta lífskjör almennings og að því höfum við unnið allan þann tíma sem höfum verið í embætti og þess vegna eftir fundi okkar með þingflokkum lá algjörlega fyrir að fólk var einlægt í því að vilja halda áfram að starfa saman að þessum stóru markmiðum. Þetta eru auðvitað langtum mikilvægustu markmiðin fyrir samfélagið allt. Auðvitað eru fjöldamörg mál sem þarf að leysa úr. Það er yfirgripsmikill stjórnarsáttmáli og ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir búnir að ljúka töluverðum meiri hluta af þeim málum sem þar eru tilgreind eða þau eru vel á veg komin. Auðvitað eru ýmis mál sem mun áfram þurfa að leysa úr. Um það snýst það að vera í ríkisstjórn. En ég skil vel að fréttir helgarinnar hafi valdið hv. þingmanni ákveðnum vonbrigðum og ég verð bara að halda áfram að hryggja hann með því að ég held að þessi vilji sé einlægur og stjórnarflokkarnir eigi það sameiginlegt að vera reiðubúnir að leysa úr þeim málum sem upp kunna að koma, hvort sem það er tengt útlendingamálum, eins og hv. þingmaður nefnir hér, eða öðrum þeim málaflokkum sem kunna að vera umdeildir á vettvangi þingsins.

Herra forseti. Hafi fyrirspurn mín verið einhvers konar stjórnmálaskýring þá var svar hæstv. ráðherra hvorki svar né skýring því að hæstv. ráðherrann svaraði í raun engu. Og jú, ég myndi alveg sætta mig við það að ríkisstjórnin félli, ég skal viðurkenna það, en það sem er mikilvægara er að ríkisstjórnin fari að taka sér tak, fari að leysa sín ágreiningsmál og vinna að hag þjóðarinnar. Hér gat hæstv. forsætisráðherra ekki gefið eitt svar, ekki eitt dæmi um ágreiningsmál þessarar ríkisstjórnar sem hefði verið leyst. Jú, menn ætla áfram að vinna í því að leysa úr málum, það á áfram að hafa áhyggjur af verðbólgunni og útlendingamálin eru óleyst mál og við höfum áhyggjur af því að það sé óleyst. En ekki eitt svar, eftir allt sem á undan er gengið, um eitt mál sem þessi ríkisstjórn hefur leyst sín á milli og getur kynnt okkur einhverja stefnu til að ræða hér í þinginu og annars staðar og helst auðvitað 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni heiðarleg svör þegar hann sagðist nú helst hafa vonast eftir einhverri annarri niðurstöðu. Ég kann að meta það. Ég held hins vegar að ég verði aftur að hryggja hv. þingmann með því að það liggur algerlega fyrir að það að ná niður verðbólgu og skapa hér forsendur til að unnt sé að lækka vexti er auðvitað langstærsta hagsmunamál íslensks samfélags. Það liggur algerlega fyrir líka að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur þegar kynnt á vettvangi ríkisfjármála sem lúta bæði að aukinni tekjuöflun og aðhaldi í rekstri eru þegar farnar að hafa áhrif, eru þegar farnar að skila sér. Ég held að ákvörðun Seðlabankans um að hækka ekki vexti við síðustu vaxtaákvörðun hafi verið mikilvæg. Ég held að það sýni, og ég vona svo innilega að það reynist rétt hjá mér, að við séum komin upp í þakið, að við förum ekki hærra. Undirliggjandi þættir verðbólgunnar eru á niðurleið en það eru enn mörg stór verkefni fram undan og m.a. eru það kjarasamningar sem skiptir öllu máli að verði farsælir langtímasamningar. Þannig að þegar hv. þingmaður ræðir hér um að ríkisstjórnin sé ekki að sinna hagsmunum þjóðarinnar þá er það þetta sem eru stóru málin fyrir hagsmuni samfélagsins. Þetta eru þau mál og að þeim er unnið og áfram er unnið.

Virðulegur forseti. 17. október er alþjóðlegur baráttudagur gegn fátækt og hann er á morgun. Örvæntingin er orðin mikil hjá þeim verst settu í íslensku samfélagi og fer vaxandi með aukinni fátækt. Eftirfarandi er smá sýnishorn af því sem ég fæ til mín frá fólki í neyð: Ég á yfirleitt til mat handa fjölskyldunni fram í miðjan mánuðinn en svo verðum við að leita til hjálparsamtaka eftir matargjöf en vegna heilsubrests er það oft ekki hægt. Ég er að missa húsnæðið mitt vegna tugþúsunda hækkunar á leigu sem fer upp fyrir útborgaðar lífeyristekjur mínar. Hvað á ég að gera? Ég fann eftir langa leit annað húsnæði sem mér bauðst að leigja en varð að borga hundruð þúsunda sem ég átti ekki í tryggingar og bankinn vildi ekki aðstoða mig. Jólin eru fram undan og fáum við aftur eingreiðslu upp á 60.300 kr. skatta- og skerðingarlaust? Matarkarfan hefur hækkað um 12,4% undanfarin ár og sumar matvörur meira en tvöfaldast í verði. Þá hefur þeim sem leita hjálpar hjá hjálparsamtökum fjölgað um tugi prósenta. Fátækt fólk er sá hópur sem hefur ekkert svigrúm til að mæta stórhækkuðum og óvæntum kostnaði sem fylgir miklum verðhækkunum vegna verðbólgu. Eins og ég hef áður bent á er 17. október alþjóðabaráttudagur gegn fátækt og hann er á morgun. Hvað er hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra að gera til að koma í veg fyrir fátækt? Ætlar hann að gera eitthvað í tilefni morgundagsins sem er baráttudagur gegn fátækt? Er hann með einhverjar áætlanir um það að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að útrýma fátækt? Er einhver áætlun hjá honum um það að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að fátækt á Íslandi verði útrýmt?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Mig langar að byrja á því að nefna að í ítarlegri skýrslu, sem forsætisráðuneytið lét vinna um fátækt og hæstv. forsætisráðherra kynnti hér í síðustu viku og mikil og góð umræða átti sér stað um, kemur sem betur fer fram að ýmislegt hefur færst til betri vegar á síðustu 20 árum. Ég held að því beri að fagna. Við höfum hins vegar séð að það eru fleiri sem leita til hjálparsamtaka, líkt og hv. þingmaður nefndi. Ríkisstjórnin hefur verið að mæta þeim hópum sem minnst hafa í samfélaginu í þeirri dýrtíð sem núna gengur yfir, m.a. með því að ráðast í hækkanir á miðju ári tvö ár í röð í gegnum almannatryggingar, með því að hækka bætur til þeirra sem eru á leigumarkaði, láta barnabætur ná til stærri hóps og svona mætti áfram telja. Þær aðgerðir sem verið er að grípa til til að draga úr fátækt - ég vil nú byrja á því að vitna aftur í þá ágætu umræðu sem var hér í síðustu viku. Forsætisráðherra greindi frá því að starf væri að fara í gang til að greina betur þær orsakir sem eru fyrir fátækt þannig að hægt yrði að taka með markvissari hætti á þeim málum. En auðvitað er ýmislegt sem hefur bæði verið gert á síðustu árum og er í farvatninu sem hér mætti nefna. Þar vil ég sérstaklega koma inn á heildarendurskoðun á málefnum örorkulífeyrisþega sem ég held að verði eitt stærsta skrefið okkar á þessu kjörtímabili til að draga úr fátækt fólks en fólk úr þessum hópi er því miður í hópi þeirra sem glíma við fátækt hér á landi og/eða eru langvarandi rétt ofan við lágtekjumörk.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir svarið en mér fannst nú orðin frekar snauð. Ég ætla að spyrja hann: Stendur til að t.d. hækka frítekjumark vegna fjármagnstekna sem hefur ekki hækkað síðan 2009 og hækka frítekjumark lífeyrissjóðs sem hefur heldur ekki hækkað síðan 2009? Vegna þess að frítekjumark lífeyrissjóðs skiptir konur gífurlega miklu máli. 25.000 kr. er enn þá frítekjumark þar - hvort það standi til vegna þess að nú er kvennafrídagurinn fram undan og við hljótum að geta hjálpað þar. Svo langar mig að spyrja: Öryrkjabandalagið gerir kröfu um að lífeyririnn verði hækkaður um 12,4%. Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að hækka hann um þetta? Vegna þess að í fjárlagafrumvarpinu er nákvæmlega sama hækkun til fjölmiðla, bæði einkarekinna fjölmiðla og RÚV - hvort hann er tilbúinn til að hækka um nákvæmlega þetta en ekki 7% minna, eða 4,9% eins og stefnt er að? 

Hæstv. forseti. Ég vil kannski rifja það upp með hv. þingmanni að fyrir síðustu áramót samþykkti Alþingi frumvarp mitt þess efnis að hækka frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem hafði ekki hækkað frá árinu 2009. Þar var stigið mikilvægt skref í þá átt að auðvelda atvinnuþátttöku þessa hóps, þ.e. að fólk hefði meira eftir áður en kæmi til skerðinga. Hvað varðar 25.000 kr. markið hjá eldra fólki þá er það m.a. eitt af því sem er til skoðunar í starfshópi á vegum mín, innviðaráðherra og fjármálaráðherra, þannig að það er verið að taka afkomu eldra fólks, sérstaklega þeirra sem minna hafa, til sérstakrar endurskoðunar þar. Hækkunin á almannatryggingum er 4,9% um áramótin eftir því sem fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir, sem er til þess að halda í við verðlagsþróun, 

Virðulegi forseti. Það er 8% verðbólga. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur rýrnað fjóra ársfjórðunga í röð og vextir hafa ekki verið hærri síðan árið 2009, rétt eftir bankahrunið. Við ræddum hér í síðustu viku skýrslu hæstv. forsætisráðherra um fátækt á Íslandi og hér hefur verið vitnað til þeirrar skýrslu. Þar kemur fram að hlutfall þeirra sem eru undir lágtekjumörkum hefur hækkað síðan ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við árið 2017 og fátækt hefur dýpkað lítillega á sama tímabili. Ef við skoðum svo nýlegri gögn, skýrslu frá Vörðu, rannsóknarstofnun vinnumarkaðarins, sem kom út núna í maí, kemur þar fram að æ fleiri heimili eiga erfitt með að ná endum saman og 20% heimila geta ekki greitt fyrir tómstundaiðkun fyrir börnin sín. Það er við þessar kringumstæður, virðulegi forseti, sem lítur út fyrir að barnabætur þeirra heimila sem eru allra neðst í tekjustiganum rýrni að raunvirði núna milli ára. Alþýðusamband Íslands bendir á þetta. Ef fram fer sem horfir þá verða barnabætur tekjulægsta fólksins á Íslandi lægri í janúar 2024 heldur en þær voru í janúar 2022. Er þetta, virðulegi forseti, það sem hæstv. ríkisstjórn lagði upp með þegar hér voru gerðar breytingar á barnabótakerfinu síðasta haust, að barnabætur lágtekjufólks myndu ekki bara standa í stað heldur beinlínis rýrna? Og ef ekki, ef þetta er ekki það sem lagt var upp með, getum við í Samfylkingunni, getum við jafnaðarmenn treyst því að við fáum stuðning frá hæstv. forsætisráðherra og hennar flokki við að grípa inn í og koma í veg fyrir þessa raunrýrnun?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og vil byrja á því að vísa í það sem hann nefndi um þróun lágtekjumarka á undanförnum árum. Eins og kom fram í umræðunni hér fyrir helgi, sem ég held að sé ágætt að rifja upp í ljósi fyrirspurnar hv. þingmanns, er mikilvægt að rýna orsakir þessa og rýna þær orsakir sem kunna að vera í samsetningu samfélagsins, samsetningu fólks á vinnumarkaði, en eitt af því sem kemur fram í þeirri skýrslu er sú staða að hér hefur fjölgað innflytjendum sem almennt eru tekjulægri en innfæddir. Þetta finnst mér vera eitthvað sem við þurfum sérstaklega að taka til skoðunar því að við viljum tryggja hér áframhaldandi jafnaðarsamfélag. Ísland hefur verið samfélag þar sem tekjujöfnuður hefur verið hvað mestur og mér finnst mjög mikilvægt að þetta verði tekið til sérstakrar skoðunar. Þannig að þetta er eitt af því sem er í bígerð af minni hálfu í tengslum við eftirfylgni með þessari skýrslu. Hv. þingmaður ræðir svo stöðu barnafjölskyldna og það er rétt að við gerðum kerfisbreytingar og seinni áfangi þeirra á að koma til framkvæmda á næsta ári. Við kynntum þessar kerfisbreytingar í tengslum við skammtímakjarasamninga á síðasta ári. Hins vegar er það svo, og ég get upplýst hv. þingmann um það, að við erum að ræða þessar breytingar, barnabótakerfið og annan stuðning við barnafjölskyldur, á vettvangi þjóðhagsráðs þar sem saman sitja aðilar vinnumarkaðar og sveitarfélaga, því að það er alveg ljóst að við þurfum að huga sérstaklega að barnafjölskyldum þegar við erum að ræða lífskjör almennings í breiðu samhengi í tengslum við kjarasamninga. Þar kemur barnabótakerfið sterkt inn að sjálfsögðu en það eru aðrir þættir sem þarf að ræða og ég nefni þar sérstaklega umönnunarbilið sem heldur hefur breikkað. Við erum því miður að sjá ungt fólk með börn bíða allt of lengi eftir leikskólaplássi hjá sveitarfélögum. Við þurfum að ræða það 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra að það er mikilvægt að rýna hvers vegna lágtekjuhlutfallið hefur hækkað á vakt ríkisstjórnarinnar síðustu árin. En það er ekki nóg að rýna hlutina og ræða um þá í þjóðhagsráði, það þarf líka að grípa til aðgerða. Hæstv. forsætisráðherra hefur talað mjög mikið undanfarna mánuði um þessar breytingar sem gerðar voru á barnabótakerfinu en nú er að koma á daginn, rétt eins og við í Samfylkingunni bentum á á sínum tíma, að breytingarnar voru svo hóflegar að viðbótin til tekjulægri heimila er strax búin að fuðra upp á verðbólgubálinu. Telur hæstv. forsætisráðherra þessa þróun forsvaranlega og hvers konar skilaboð er það inn í viðkvæmar kjaraviðræður þegar verðbólga er mikil og vextir háir að láta barnabætur tekjulægsta fólksins rýrna? Það er það sem gert er ráð fyrir í þessum fjárlögum. 

Herra forseti. Ég ætla bara að endurtaka það sem ég sagði áðan af því að hv. þingmaður virðist ekki hafa hlustað af athygli. Nú erum við að ræða stöðu barnafjölskyldna á vettvangi þjóðhagsráðs og þar er barnabótakerfið til skoðunar. Ég held að allir séu sammála um að þær kerfisbreytingar sem ráðist var í í fyrra voru til bóta og þær miða að því að fleiri fjölskyldur eigi rétt á barnabótum en áður og þannig hefur kerfið virkað. Að sjálfsögðu þarf að fara yfir upphæðir kerfisins út frá verðlagsþróun í landinu, það blasir náttúrlega við. En það sem ég var að benda á í mínu svari, og það er það sem áhugi er á að ræða innan þjóðhagsráðs með aðilum vinnumarkaðarins og þar með talið verkalýðshreyfingarinnar sem hv. þingmaður vitnaði í, eru kjörin í heildarsamhengi og þau snúast ekki bara um barnabætur þó að þær séu mikilvægar. 

Herra forseti. Bankasala ríkisstjórnarinnar hefur nú fengið falleinkunn frá Ríkisendurskoðun, Fjármálaeftirliti Seðlabanka og umboðsmanni Alþingis. Hún hefur einnig fengið falleinkunn hjá formanni og varaformanni Framsóknarflokksins, bankastjórar og stjórnarformaður Íslandsbanka sögðu af sér og öxluðu ábyrgð og það á að leggja niður Bankasýsluna. Klúðrið er svo mikið að nú hefur formaður Sjálfstæðisflokksins ákveðið að axla ábyrgð með þeim nýstárlega hætti að gerast utanríkisráðherra. Þessi frjálslega túlkun á ábyrgðarhugtakinu færir okkur heim sanninn um það að oddvitar ríkisstjórnarinnar eru sammála Bankasýslunni í því að það að selja banka er meira list en vísindi, væntanlega einhvers konar gjörningur. Forsætisráðherra tönnlast á því að ríkisstjórnin standi styrkum fótum en við sjáum öll að þessi fullyrðing er óskhyggja og ekki í takti við raunveruleikann. Ríkisstjórn sem þurfti um helgina að blása til blaðamannafundar um að hún ætli ekki að hætta stendur ekki sterkt. Viðreisn leggur áherslu á það að ríkiseigur verði seldar og að við klárum söluna á Íslandsbanka til að greiða niður skuldir og fara í innviðauppbyggingu. Nýr fjármálaráðherra hefur sagt það vera forgangsmál að halda sölunni áfram. Hæstv. forsætisráðherra hefur hins vegar sagt „að það sé talsvert langur vegur í það að við getum farið að ræða framhald á þessari sölu.“ Það liggur alveg ljóst fyrir að það ríkir vantraust í garð Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að eignasölu. Leyndardómar Lindarhvols og áfellisdómur allra eftirlitsstofnana í garð ráðherra flokksins á liðnum mánuðum segir þá sögu mjög skýrt. Það er mikilvægt að efla traustið á ný og því spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé sammála nýja fjármálaráðherranum um að áframhaldandi sala á hlutum í Íslandsbanka sé forgangsmál og í ljósi þess að þingmenn Sjálfstæðisflokks og fráfarandi fjármálaráðherra hafa sagst vera ósammála áliti umboðsmanns, treystir hæstv. forsætisráðherra Sjálfstæðisflokknum til að selja meira í bankanum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er hárrétt sem hann hafði eftir mér, að ég hef sagt að það sé enn töluvert í land með það að unnt sé að taka ákvarðanir um áframhaldandi sölu. Það breytir því ekki að við í stjórnarflokkunum erum sammála um það markmið að halda áfram að selja hlut í Íslandsbanka, en það eru ákveðnir hlutir sem þurfa að liggja fyrir áður en hægt er að gera það. Þetta álit umboðsmanns, sem ég tel mjög mikilvægt að við drögum lærdóm af, liggur nú fyrir. Það liggur líka fyrir að Fjármálaeftirlit Seðlabankans lauk skýrslu sinni um þátt Íslandsbanka en ætlaði einnig að skoða önnur fjármálafyrirtæki sem tóku þátt í útboðinu. Það er mikilvægt að því verði lokið. Síðan þarf að ræða hvaða ferli við viljum hafa á þessu, því að þegar þessi lög voru sett á sínum tíma var mikið lagt upp úr því að tryggja fagmennsku og þess vegna er stofnað til þessarar sérstöku stofnunar sem eigi að fara með eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Ég held að álit umboðsmanns sýni, eins og ég kom nú raunar að áðan, að þegar þessi löggjöf um ráðstöfun ríkiseigna lá fyrir þá skorti greinilega dýpri og betri rýni á því hvað kröfur stjórnsýslulaganna þýða í samhengi við löggjöfina um Bankasýsluna og sölu á hlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Af því að ég var nú að hlusta á formann Viðreisnar í gær, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, þá finnst mér blasa við að það þarf miklu ríkari lýðræðislega aðkomu að slíku ferli, því að hér er um að ræða sölu á almenningseign. Þó að við viljum að sjálfsögðu viðhalda fagmennsku þegar slíkar ákvarðanir eru teknar er gríðarlega mikilvægt að umboðið frá Alþingi sé miklu skýrara og það kom fram í upphaflegri yfirlýsingu okkar formanna stjórnarflokkanna. 

Virðulegi forseti. Á tveimur mínútum var ekki að heyra neina sérstaka traustsyfirlýsingu í garð samstarfsflokksins, Sjálfstæðisflokksins, hvað varðar frekari eignasölu. En mig langar að benda á í þessu samhengi að það er gert ráð fyrir því í fjárlögum fyrir næsta ár að það komi um 50 milljarðar kr. inn í fjárreiður ríkisins fyrir eignarhlut í Íslandsbanka, þannig að við gerum ráð fyrir því að selja á næsta ári og svo aftur á þar næsta ári. Þýðir þessi nýja staða, sem birtist okkur núna í vandræðagangi ríkisstjórnarinnar um helgina og fyrir helgi, að við séum mögulega að fara að slá á frest því sem áformað var á næsta ári? Hæstv. fjármálaráðherra, sem nú er nýtekin við, talaði um að ella þyrfti að taka tugmilljarða lán fyrir ríkissjóð og við vitum ósköp vel að það borgar engin þjóð í löndunum í kringum okkur meira í vexti hlutfallslega heldur en Íslendingar. Skila þessir peningar sér í ríkissjóð á næsta ári eða ekki? Einföld spurning.

Herra forseti. Ég hefði haldið að það væri okkar allra hagur og vilji, ekki síst eftir þau álit sem nú liggja fyrir frá ýmsum ólíkum aðilum, að til þessa verks verði vandað. Ég held að það sé yfirmarkmiðið hér. Ég er að segja það og fagna samtali við alla flokka á Alþingi um það. Ég held að það sé stóri lærdómurinn af þessu máli, að við viljum gera þetta faglega og við töldum okkur vissulega vera að gera það. En það verður líka að tryggja lýðræðisleg sjónarmið þegar um er að ræða sölu á almannaeigum. Sá árekstur kemur náttúrlega strax í ljós þegar ekki var vilji til þess að birta lista yfir kaupendur, sem fyrrverandi fjármála- og efnahagsráðherra tók svo ákvörðun um að birta, vegna þess að það hljóta að vera almannahagsmunir að slíkar upplýsingar liggi fyrir. Það eru þessi álitamál sem við þurfum að ræða á vettvangi þingsins áður en unnt er að ljúka sölu á hlut. Ég ætla ekki að segja til um hvort það tekst á næsta ári eða ekki, eins og hv. þingmaður spyr. Fyrir mér vakir það eitt 

Virðulegi forseti. Nú er það mál manna að orkuskortur blasir við okkur á komandi árum verði ekkert að gert. Það er alveg ljóst að við þurfum að fara í fullkomin orkuskipti en það sem er minna rætt um í samfélaginu er til hvaða aðgerða við getum gripið til orkusparnaðar. Auðvitað þurfum við að auka framleiðslu orku og rafeldsneytis og við þurfum að uppfæra flutningskerfi raforku. En ef ég bara lít í eigin barm þá er ég óttalegur orkusóði og ég hef áhyggjur af því að margir landar mínir séu það líka. Orkunotkun okkar á jarðefnaeldsneyti, rafmagni og jarðhita á mann er með því mesta sem gerist í heiminum og er það kannski ekki óeðlilegt út frá legu landsins, veðráttu og nýtingu á endurnýjanlegri orkuauðlind, en sú orka er mjög ódýr miðað við löndin í kringum okkur. Nú er það svo að ný raforkuspá Landsnets bendir til verulegrar aukningar á þörf og sama má segja um jarðvarmaspá Orkustofnunar sem sýnir að tvöfalda þarf orkuþörfina til 2060 bara ef horft er til heits vatns. Þó að það sé bæði eðlilegt og nauðsynlegt að við notum mikla orku hér á landi þá er mikilvægt að sóa henni ekki. Orkusparnaður og rétt orkunýting er því lykillinn í því sambandi. Virðulegi forseti. Ég vil því spyrja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til hvaða aðgerða stjórnvöld eru að grípa til þess að stuðla að orkusparnaði hér á landi. Hvaða hvatar eru á teikniborðinu sem vert er að ræða á þessum tímapunkti?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða fyrirspurn. Það sem við erum auðvitað að horfa upp á, við Íslendingar, er að það er lítið búið að gerast í grænorkumálum síðustu 15 árin. Það hafa verið settar rannsóknarnefndir af stað af minna tilefni. En það er bara það sem við horfum upp á. Það er lítið búið að framleiða af grænni orku í formi rafmagns og líka eru heitavatnsmálin, sem við höfum lítið rætt, á þeim stað að við þurfum virkilega að ganga í þau verk því að við höfum alla burði til þess. En hv. þingmaður hittir algerlega naglann á höfuðið þegar hann nefnir að það snýst ekki bara um að búa til græna orku heldur líka að fara betur með hana og spyr: Hvað erum við að gera í því? Auðvitað erum við búin að gera mjög mikið á þessu kjörtímabili. Við rufum kyrrstöðuna þegar kemur að rammaáætlun í fyrsta skipti í níu ár. Ég var t.d. bara núna að koma af fundi með sveitarfélögunum í Norðvesturkjördæmi, sveitarfélögum sem eru á Norðvesturlandi, þar sem ég var að skrifa undir viljayfirlýsingu um að nýta glatvarma með því gagnaversfyrirtæki sem er á Blönduósi. Í það eru sveitarfélögin og við að fara. Svo erum við líka farin af stað í jarðhitaleitarátak í fyrsta skipti í mjög langan tíma. Varmadælufrumvarpið, sem er í rauninni orkusparandi frumvarp sem var klárað um leið og ramminn, er nú þegar búið að skila því að við erum að spara orku sem nemur heilsársnotkun 605 rafbíla eða 442 húsa. Það er komið af stað og þar sést árangur nú þegar. Aflsstækkun virkjana, einföldunarferlið þar, sem er væntanlega stærsta einföldunarverkefnið sem við höfum farið í mjög lengi eða nokkurn tímann, hjálpar svo sannarlega til við að nýta orkuna betur. Síðan er mjög áhugaverð skýrsla um orkusparnað 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er greinilegt að það er ýmislegt í gangi varðandi orkusparnað. Í því tilliti langar mig að bæta við að það verði ekki bara horft til einstaklinga og fyrirtækja heldur held ég að það sé mjög mikilvægt að horft verði til hins opinbera, bæði sveitarfélaga og ríkis. Langar mig þá að nefna að ég held að það hafi verið í ágúst sem það kom út greining verkfræðistofunnar Eflu fyrir Norðurorku sem sýndi fram á að það mætti spara 33% ef bara væri breitt yfir sundlaugar á Íslandi þegar þær eru ekki í notkun, bara þessi einfaldi þáttur. Þarna sjáum við að það eru ýmis tækifæri til að gera enn betur. Því vil ég spyrja ráðherrann hvort hann sé ekki sammála mér í því að það sé mikilvægt, og ég heyri að hann er sammála varðandi hvatana, að ríki og sveitarfélög kannski leiði svolítið með góðu fordæmi í þessu tilliti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans viðbót. Aftur hittir þingmaðurinn naglann á höfuðið því að það er alveg kominn tími til að hið opinbera fari að líta í eigin barm og hér nefnir hann sjálfsagðan hlut eins og sundlaugarnar. En þegar kemur að loftslagsmálum og t.d. F-gösunum, sem við erum að taka út til að minnka losun, þá eru tveir aðilar sem eru ekki að standa sig í orkusparnaði og það eru ríki og sveitarfélög. Það ætti að vera hægur vandi hjá hinu opinbera að ganga á undan með góðu fordæmi. Við erum að vinna að þessu í aðgerðaáætlun, sem verður kynnt öðrum hvorum megin við áramót, sem er búið að vinna mjög náið með mörgum aðilum, m.a. atvinnulífinu, og það kemur bara í ljós að hið opinbera getur gert miklu betur. Til dæmis er hið opinbera mjög stór viðskiptavinur leigubíla. Maður myndi nú ætla að þótt það fengist ekki beinn orkusparnaður þá kæmi þetta að því að losa okkur við jarðefnaeldsneytið. Hví er hið opinbera ekki búið að setja reglur um það 

Forseti. Árið 2012 komu tæplega 650.000 ferðamenn til Íslands. Sex árum seinna voru ferðamenn orðnir rúmlega 2,3 milljónir talsins þegar flestir komu til Íslands. Það þýðir að um 44.000 ferðamenn eru hér á landinu að meðaltali á hverjum degi. Það eru 5.000 fleiri ferðamenn en allir íbúar Kópavogsbæjar sem er næststærsta sveitarfélag landsins. Í Kópavogi eru fjórar heilsugæslustöðvar, í Hamraborg, Urðarhvarfi, Hagasmára og í Salahverfi. Það ætti að gefa okkur hugmynd um hvaða álag er vegna ferðamanna á heilbrigðiskerfið. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að á þessum áratug verði fjöldi ferðamanna á einu ári kominn upp í 3,5 milljónir. Það er því eðlilegt að spyrja, miðað við hvernig álagið var orðið fyrir Covid og hvernig horfurnar eru á komandi árum, hver þolmörk Íslands séu vegna ferðamanna. Hér er viðkvæm náttúra sem þolir illa átroðning. Hvernig ætlar ráðherra að verja náttúru landsins fyrir átroðningi og utanvegaakstri? Hvaða skilaboð fær hæstv. ráðherra frá umhverfisráðherra um þolmörk náttúrunnar? Eru til skilgreind þolmörk fyrir alla ferðamannastaði og hvað leggur ráðherra til til að ekki verði farið fram úr þeim viðmiðum? Álagið vegna ferðamanna birtist okkur á mörgum stöðum í samfélaginu, ekki bara náttúrunni og heilbrigðiskerfinu. Álagið sést í samgöngum, löggæslu, hjá björgunarsveitum, í húsnæðiskerfinu og í áskorunum gagnvart skuldbindingum Íslands vegna loftslagsmála. Það ætti að vera tiltölulega auðvelt að bregðast t.d. við álagi á lögreglu. Það þarf einfaldlega fleira fólk. Fjármögnun ætti að vera tiltölulega auðveld líka þar sem skýr tengsl eru milli umfangs ferðaþjónustu og arðsemi hennar fyrir samfélagið. En við erum einhvern veginn í svona græðgisævintýri hérna á Íslandi. Síðasta ævintýri endaði með allsherjarhruni bankakerfisins og því ættum við að hafa lært að stíga varlega til jarðar. En miðað við hvernig málin eru að þróast í laxeldinu virðist enn og aftur að við séum orðin einhver fórnarlömb gróðavonar sem keyrir langt yfir öll þolmörk. Því er tímabært, ef ekki bara með síðustu tækifærum, að koma í veg fyrir neikvæðar afleiðingar af fjölda ferðamanna. Markmið fyrirtækja í ferðaþjónustu sem og markmið stjórnvalda er að fá verðmætari ferðamenn í staðinn fyrir að fá fleiri. Þrátt fyrir þau markmið er gert ráð fyrir 3,5 milljónum á komandi árum. Og einfalda spurningin er því: Mun náttúran þola þann fjölda og mun samfélagið þola þann fjölda? Ég efast ekki um að við getum byggt upp ferðamannaiðnað sem getur tekið við álíka fjölda og gert er ráð fyrir en það þarf þá að gerast áður en skaðinn er skeður. Því þarf að spyrja stjórnvöld: Hvað á að gera? Því að þótt það sé tvímælalaust efnahagslegur ávinningur fyrir Ísland að vera með góðan ferðamannaiðnað þá verðum við líka að gæta að gullegginu. Ég er því að vonast eftir því að ráðherra ferðamála geti málað fyrir okkur mynd af framtíðinni. Hvernig mun sjálfbær ferðaþjónusta líta út og hvernig munum við koma í veg fyrir að álagið valdi skaða þannig að við náum einhvers konar sjálfbærni? Hvernig á t.d. að stuðla að betri dreifingu ferðamanna? Þarf annan alþjóðaflugvöll, t.d. í öðrum landshluta heldur en hér á suðvesturhorninu, kannski við Húsavík? Ef einstaka ferðamannastaðir ná þolmörkum, hvernig á að koma í veg fyrir það álag án þess að skerða almannaréttinn og aðgengi heimamanna að eigin bakgarði? Ferðamannaiðnaðurinn er augljóslega næsta gullgrafaraæði hérna á Íslandi. Getum við með góðri samvisku opnað bara dyrnar án þess að við tökum fyrst til heima hjá okkur þannig að við getum tekið vel á móti fólki? Spurningin er enn mikilvægari af því að ég býst við því að við viljum virða ferðafrelsið. Við erum því ekki að fara að telja inn í landið. Með það í huga, hvernig lítur framtíðin í ferðaþjónustu út í sátt við náttúruna og samfélagið miðað við stefnu stjórnvalda? Stjórnarsáttmálinn segir nefnilega, með leyfi forseta: „Áfram verður unnið að uppbyggingu innviða í takt við fjölgun ferðamanna.“ En það ætti að vera augljóst að uppbygging innviða er þó nokkuð á eftir fjölgun ferðamanna og tilheyrandi álag sem sú fjölgun er að valda er sýnilegt. Tökum sem dæmi markmið stjórnvalda um hlutfall vistvænna bíla hjá bílaleigunum. Á þessu ári eiga bílaleigurnar að vera með helming af bílaflotanum sem vistvænan. Það kom fram í fjárlaganefnd að framsetningin væri villandi og ónákvæm - þetta kemur fram hjá ráðuneytinu, þ.e. hvað vistvænn bíll þýðir - og Samtök fyrirtækja í ferðaþjónustu segja að það sé ekki séns að ná þessu viðmiði. Það er því hvorki meira né minna en náttúra Íslands sem er hérna undir og nú er aðgerða þörf, ekki seinna. Við viljum ekki þurfa að þrífa upp eftir hrun eða slysasleppingu í ferðaþjónustunni. Við viljum koma í veg fyrir skaðann, ekki satt?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að setja á dagskrá Alþingis sérstaka umræðu um þolmörk ferðaþjónustu. Ég tel fulla þörf á því að við ræðum þolmörk ferðaþjónustu hér á Alþingi enda er ferðaþjónustan ein af stærstu atvinnugreinunum á Íslandi og mikilvægur drifkraftur hagvaxtar. Kannanir benda til þess að áhugi á Íslandi sem áfangastað sé mikill á erlendum mörkuðum og að ferðamönnum sem koma hingað til lands muni fjölga á næstu árum. Því er mikilvægt að gæta að því að ferðaþjónustan sé arðsöm og samkeppnishæf og sé sérstaklega í sátt við náttúruna og samfélagið sitt. Hv. þingmaður beindi fjórum spurningum til mín og mun ég veita svör við þeim. Í fyrsta lagi, varðandi hver þolmörk hinna mismunandi grunninnviða vegna ferðaþjónustu eru og hversu mikið álag er vegna ferðamanna miðað við þolmörk á heilbrigðiskerfið, lögreglu, björgunarsveitir, vegi og loftslagsmarkmið Íslands, vil ég byrja á að nefna að nú stendur yfir viðamikil vinna við aðgerðaáætlun í ferðaþjónustu til ársins 2030. Aðgerðaáætlunin byggist á grundvelli uppfærðrar stefnu í ferðaþjónustu sem segir að ferðaþjónusta á Íslandi skuli vera leiðandi í sjálfbærri þróun á grunni efnahags, umhverfis og samfélagslegs jafnvægis. Í maí síðastliðnum skipaði ég sjö starfshópa og fól þeim að vinna að tillögum að aðgerðum sem eiga að ná utan um sjálfbærni og orkuskipti, samkeppnishæfni og verðmætasköpun, rannsóknir og nýsköpun, uppbyggingu áfangastaða, hæfni og gæði, heilsu-, veitinga- og hvataferðaþjónustu og menningartengda ferðaþjónustu. Starfshóparnir eru skipaðir öflugu fólki sem hefur víðtæka þekkingu og reynslu hvert á sínu sviði og hef ég miklar væntingar til að niðurstaða vinnunnar verði sjálfbærri ferðaþjónustu á Íslandi til framdráttar. Þolmörk grunninnviða vegna ferðaþjónustu hafa snertifleti við viðfangsefni margra hópanna sem ég greindi frá hér áðan og eru til umfjöllunar og meðferðar þar. Þess ber að nefna að árið 2017 var ráðist í umfangsmikið þróunarverkefni sem ber heitið Jafnvægisás ferðamála. Markmið jafnvægisássins var að leggja mat á álag á innviði, efnahag, umhverfi og samfélag með tilliti til fjölda ferðamanna á Íslandi. Niðurstöður verkefnisins komu út árið 2019 og gáfu góða vísbendingu um stöðumynd af þolmörkum og áhrifum ferðaþjónustu á þeim tíma. Jafnvægisás ferðamála og notkun hans er einmitt til umfjöllunar í vinnu við aðgerðaáætlun ferðaþjónustunnar sem stendur nú yfir. Virðulegur forseti. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvernig hægt sé að stuðla að betri dreifingu ferðamanna vil ég undirstrika að í yfirstandandi vinnu er lögð áhersla á aðgerðir sem miðuðu að því að dreifa ferðamönnum víðar um landið og yfir allt árið. Að því sögðu hefur nú verið gripið til ýmissa aðgerða til að stuðla að betri dreifingu ferðamanna og ætla ég að nefna þrjá þætti: Í fyrsta lagi markmið þeirra opinberu sjóða sem veita fjármagn í uppbyggingu ferðamannastaða að stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið. Samanlagt hafa Framkvæmdasjóður ferðamannastaða og landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum varið um 1,5 milljörðum á ári undanfarin ár í uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum og gert það að verkum að áfangastaðir ferðamanna á Íslandi eru almennt vel í stakk búnir til að taka á móti fjölda ferðamanna. Í öðru lagi heyrir flugþróunarsjóður undir mitt ráðuneyti en hann hefur það að markmiði að styðja við uppbyggingu nýrra flugleiða til Íslands þannig að koma megi á reglulegu millilandaflugi um alþjóðaflugvellina Akureyri og Egilsstaði og með því stuðla að dreifingu ferðamanna um allt landið. Í þriðja lagi er ráðuneytið með samning við Íslandsstofu um markaðssetningu og kynningu á Íslandi sem áfangastað gagnvart erlendum mörkuðum. Markaðssetning Íslandsstofu er í samræmi við framtíðarsýn til ársins 2030 og stuðlar að betri dreifingu ferðamanna um landið allt árið. Mig langar að leggja áherslu á það í þessu innleggi mínu að það er gríðarlega mikilvægt að við metum það nákvæmlega hver þolmörkin eru og sú vinna sem er núna í gangi í ráðuneytinu er mjög metnaðarfull og gengur einmitt út á þetta. Ég mun ekki geta svarað því hér og nú, af því að þessari vinnu er ekki lokið og er í raun og veru grasrótarfagvinna sem mun skila tillögum til mín sem ráðherra, en meginmarkmiðið er sjálfbær ferðaþjónusta og að hún sé sjálfbær gagnvart umhverfi og samfélaginu.

Hæstv. forseti. Þetta er þörf og góð umræða. Ef við ætlum að ástunda sjálfbæra ferðaþjónustu hér á landi þá þarf hún auðvitað að vera sjálfbær efnahagslega fyrir samfélagið og fyrir náttúru landsins. Ég held að það sé svolítið langt frá því að hún sé það þó að vissulega sé það markmiðið að hún verði það. Bara svona svo að við setjum fjöldann og hlutföllin í samhengi þá koma hingað til lands, eins og fram hefur komið, líklega 2,3 milljónir ferðamanna á þessu ári, þ.e. sex sinnum fleiri en landsmenn eru. Í Noregi væri sambærilegur fjöldi ferðamanna 33 milljónir en þangað komu árið 2019 u.þ.b. sex milljón manns sem er aðeins meira en fjöldi íbúa þar í landi. Noregur er eins og Ísland tiltölulega ríkt land en Norðmenn kunna líka á áætlanagerð og skipulag og hugsa yfirleitt áður en þeir ákveða eitthvað. Það sem við höfum látið gerast hér er að það hefur byggst upp vissulega mjög blómlegur og góður atvinnuvegur sem getur veitt vinnu um allt land, ekki bara á suðvesturhorninu, og það er mjög mikilvægt að hlúa að honum en við höfum hins vegar algerlega forsómað að fjalla um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, hvernig gjaldtökunni skuli vera háttað, hvað af þeim tekjum sem þarf að leggja á eigi að renna beint til sveitarfélaga. Á gistináttagjald t.d. að renna beint til sveitarfélaga? Hvernig á að útfæra það? Hvernig ætlum við að gjaldsetja skemmtiferðaskipin og leyfa hafnarsjóðunum að stýra því kannski betur? Allt þetta höfum við ekki enn komist að niðurstöðu um, tíu árum eftir að náttúrupassinn, blessuð sé minning hans, var mest í umræðunni hér á hinu háa Alþingi. Við verðum að fara að taka utan um þennan efnahagslega þátt þannig að bæði ríki og sveitarfélög hafi þær tekjur af ferðaþjónustunni að hægt sé að byggja upp sterka innviði.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Hún er þörf. Í þessari umræðu er m.a. spurt hvernig sé hægt að stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið og ég hyggst þá fyrst og fremst einbeita mér að þeirri spurningu. Í því samhengi vil ég minnast á tvennt sem gæti stuðlað að betri dreifingu erlendra ferðamanna um allt landið; annars vegar að styrkja nýjar gáttir inn í landið, þ.e. er um alþjóðaflugvellina Akureyri og Egilsstaði. Það hafa verið stigin skref til að styrkja báða flugvellina og þær framkvæmdir munu halda áfram á næstu árum. Þá munu skapast möguleikar sem stuðla að betri dreifingu erlendra ferðamanna um allt landið og yfir allt árið. Hins vegar langar mig að minnast á mikilvægi þess að byggja upp stofnvegina um hálendi landsins. Í þessu samhengi tel ég rétt að horfa fyrst til þess að byggja upp nýjan Kjalveg sem gæti nýst í 7–8 mánuði á ári. Kjalvegur gæti breytt miklu í tengslum við dreifingu erlendra ferðamanna betur um landið og sérstaklega á svæði sem ber ekki marga ferðamenn í dag. Hér ber að hafa í huga að mjög stór hluti þeirra erlendu ferðamanna sem sækja Ísland heim koma við hjá Geysi og Gullfossi. Ég held að ég muni rétt að í könnunum Ferðamálastofu komi fram að 70–80% ferðamanna komi þar við. Nýr Kjalvegur, sem ég tel að hægt væri að fjármagna með einkaframkvæmd, gæti bætt og skapað forsendur og stuðlað að betri dreifingu erlendra ferðamanna um Vestfirði, Norðurland og Austurland. Við þekkjum að ferðamenn á bílaleigubílum vilja keyra hringleiðir. Með nýjum Kjalvegi verða til nýjar hringleiðir sem ættu að styrkja ferðaþjónustuna í landinu og einstök landsvæði. Það er mikill þjóðhagslegur ábati fólginn í því að nýta betur þær fjárfestingar vítt og breitt um landið sem nú þegar eru til staðar og eru vannýttar. Allt Ísland, allt árið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu. Hér er um að ræða stærstu búgrein okkar Íslendinga um þessar mundir. Þetta hefur allt gerst með ótrúlegum hraða og með óþægilega litlum fyrirvara. Við byggðum okkar innviði upp miðað við fólksfjölda í landinu og allt í einu tífaldast hann og hann er á hraðri uppleið, tel ég. Ég tel að á næstu fimm árum, það var nú mat nokkurra sérfræðinga, þá gætu tvöfaldast þessar 2,3 milljónir, sem að vísu innibera ekki skemmtiferðaskipafarþega, einhverra hluta vegna. Þetta er afar þörf umræða vegna þess að við erum hér í rauninni komin í hlutverk skemmtigarðsrekenda, ég hef notað þessa líkingu áður, og í slíkum rekstri er öryggið í fyrirrúmi. Hvert slys sem verður, hver einbreið brú eða einbreiður vegur eykur hættu á slysum. Hver stígur niður að okkar góðu fossum, eins og Gullfossi t.d., þar er heilmikið verk óunnið við að hafa hlutina örugga. Við erum með of margar sögur af höfuðkúpubrotum og fótbrotum, sérstaklega þeirra sem ferðast hér á efri árum með skemmtiferðaskipunum og svona. Þetta eru vondar fréttir sem berast stjórnlaust út í gegnum myndsíma og samfélagsmiðla. Hvernig dreifum við fólki betur um landið? Það er afar mikil áskorun. Sú áskorun kostar peninga. Í ljósi þess að við höfum fengið núna ótrúlega miklar tekjur, eftir Covid sérstaklega, sennilega meiri en nokkurn óraði fyrir, þá verðum við að fjárfesta í þessum þáttum strax. Markaðssetning kostar peninga. Það þarf að markaðssetja staði utan hinna fjölförnustu með kostnaðarsömum hætti, með aðstoð Íslandsstofu og fleiri, en við skulum byrja á því að fækka slysagildrunum og við þurfum að gefa í þá sjóði sem heita uppbygging ferðamannastaða, 1,5 milljarður þarf að sirka fimmfaldast að lágmarki á næstu misserum til að við komum okkur út úr bráðri orðsporshættu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda og ráðherra. Til að bregðast við þeim áskorunum sem hröð fjölgun ferðamanna hefur í för með sér þarf að skoða betur leiðir til virkrar álagsstýringar á ferðamannastöðum til að vernda náttúruna. Við þurfum að bæta flæði um svæði, öryggi og upplifun gesta. Við þekkjum það að uppbygging innviða á ferðamannastöðum getur breytt ásýnd svæðis og í vissum tilfellum orðið svo umfangsmikil að hún dregur úr aðdráttarafli staðarins. Rannsóknir hafa líka sýnt að á háannatíma fer fjöldi ferðamanna gjarnan langt yfir íbúafjölda, ekki síst í fámennari samfélögum. Þar spila m.a. inn stórauknar komur skemmtiferðaskipa en það er jú sannarlega bara einn ferðamátinn. Þetta m.a. hefur haft gríðarleg áhrif á ýmsa grunnþjónustu, allt frá heilbrigðisþjónustu og húsnæði til verslana og veitingastaða og til viðbótar er mun meira álag á löggæslu og björgunarsveitir. Þá er ótalið álag á þjóðvegi landsins og svo innviðina í orku- og veitumálum og skólpmálum eins og við höfum því miður reynslu af, t.d. í Mývatnssveit. Það er sannarlega hægt að reikna út þolmörk ferðamannastaða en hafa þarf í huga að þau geta tekið breytingum yfir tíma og það er mikilvægt að ákveða á hverjum tíma hversu nálægt þolmörkum við getum gengið. Á vissum stöðum er bæði nauðsynlegt og jafnvel æskilegt að stýra álagi ferðamanna til að stuðla að umhverfislegri sjálfbærni staðarins og til að upplifun gesta sé jákvæð, um leið og leitast er við að tryggja öryggi þeirra. Það er morgunljóst að margir helstu áfangastaðir hér á landi munu ekki geta með góðu móti annað helstu álagstoppum án þess að náttúran beri skaða af og upplifun gesta breytist til verri vegar frá því sem verið hefur. Við höfum heyrt af nokkrum stöðum sem eru komnir að þolmörkum og rætt hefur verið um í sumar og þá verðum við að bregðast við. Það er ýmislegt hægt að gera og hefur verið bent á í þeim skýrslum sem unnar hafa verið undanfarin misseri. Ein leið er að nýta þjónustu sem nú þegar er til staðar þegar eftirspurn er umfram framboð en þar mætti sjá fyrir sér kerfi þar sem bóka þarf komu á ferðamannastað fyrir fram, hvort sem greitt er fyrir heimsóknina eða ekki. Við þekkjum það að við þurfum að bóka borð á veitingastöðum, hér þurfum við að bóka gistipláss í sumum fjallaskálum, í þjóðgörðum erlendis þarf að bóka tjaldstæði fyrir fram o.s.frv. Bláa lónið er gott dæmi hér á Íslandi sem tók upp bókunarkerfi og tímamörk með breytilegri verðlagningu með góðum árangri. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda kærlega fyrir þessa umræðu. Ég tel að hún sé brýn og brýnt einmitt að ræða þetta í samhengi við þolmörk. Mikil fjölgun ferðamanna á hvern íbúa hefur verið allt frá árinu 2013, með hléi vitaskuld í heimsfaraldrinum. Það er staðreynd að innviðir þjóðfélagsins geta illa staðist mikinn og slíkan vaxtarhraða til lengri tíma. Þessar mikilvægu atvinnugreinar þarf þess vegna að hugsa og skipuleggja, og skipuleggja í samhengi við annað, því ferðaþjónustan hefur stærðar sinnar vegna mikil áhrif á innviði. Hún er, eins og við þekkjum, stór hluti þenslunnar, hún er að baki hagvextinum og á verðbólgutímum þarf að hugsa þetta og það þarf að þora að tala um þetta. Á fyrsta ársfjórðungi 2023 fjölgaði landsmönnum um rúm 3.000. Reyndar er staðan sú að fólksfjölgun í ár er sú mesta frá 1734 og stærsti áhrifavaldurinn þar er vöxtur ferðaþjónustunnar; fólk sem starfar í ferðaþjónustunni beint og síðan fólk sem starfar í tengdum greinum eins og í byggingariðnaðinum og fleiri tengdum greinum. Álagspunktarnir eru því víða og þess vegna er nauðsynlegt að heyra skýrari stefnu, skýrari tón um æskilegan vöxt. Markmiðið á að vera vaxtarhraði sem gefur mestan ávinning fyrir þjóðarbúið að teknu tilliti til jákvæðra þátta sem sannarlega eru til staðar sem og neikvæðra áhrifa, því að eitt er umfang og velta en annað er verðmætasköpun. Ég er ekki viss um að svarið geti bara verið að fá fleiri ferðamenn. Við þurfum að ræða heildarmyndina, samspil greinarinnar við náttúru en ekki síður við innviði, álag á vegi, álag á lögreglu, álag á heilbrigðiskerfið og síðan þá staðreynd að ferðaþjónustan er láglaunagrein og allt skiptir þetta máli. Það er tómt mál að ætla að tala um húsnæðisuppbyggingu nema því fylgi stefna um æskilegan vöxt ferðaþjónustunnar. Markmiðið um 35.000 íbúðir á næsta áratug 

Herra forseti. Ég vil fyrst þakka málshefjanda fyrir að opna þessa ágætu umræðu. Mig langar að einblína á eina af spurningum málshefjanda sem snýr að því hvernig hægt sé að stuðla að betri dreifingu ferðamanna. Það hefur verið komið inn á það í nokkrum ræðum hér á undan en það blasir við af þeim skilaboðum sem berast frá stjórnvöldum nú um stundir, bæði í gegnum fjármálaáætlun og gildandi samgönguáætlun, að það er mismikil áhersla sem á þetta er lögð. Ég vil í þessu samhengi nefna eitt dæmi, eitt mál, sem er tenging Suðurlands og Vesturlands um Uxahryggi sem er framkvæmd sem komst á rekspöl í byrjun aldarinnar á grundvelli þess að þar væri um ferðamannaleið að ræða sem tengdi saman Suðurland og Vesturland, Suðurland þá strax augljóslega með töluvert mikinn þunga er varðar ferðamenn. En þarna var augljós tenging frá Þingvöllum yfir á Vesturlandið, annaðhvort Húsafell eða niður í Lundarreykjadal og í Borgarfjörð, en það er eins og áhuginn á því að tengja þessi svæði saman hafi horfið. Nú finnum við okkur í þeirri stöðu að það er sérstakur rökstuðningur fyrir því að Vesturland fái hartnær ekkert framkvæmdafé til stofnvegaframkvæmda næstu fimm árin að umferðarþunginn sé bara svo mikill á Suðurlandi. Við verðum að horfa á þetta heildstætt og eitt af því sem við þurfum að gera til að auðvelda dreifingu ferðamanna er auðvitað það að tengja betur saman svæðin eins og í þessu tilfelli Suðurland og Vesturland með góðri tengingu um Uxahryggi. Verkið er hálfnað en það þarf að klára það. Í augnablikinu er ekkert sem bendir til þess að það sé á stefnuskrá ríkisstjórnarflokkanna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir að eiga þessa sérstöku umræðu með okkur um þolmörk ferðaþjónustunnar. Þetta er mikilvæg umræða sem ég tel að við eigum að taka, þótt fyrr hefði verið. Mig langar að benda á í upphafi ræðu minnar að ég tel að ferðaþjónustan eins og hún er núna sé ekki efnahagslega sjálfbær þar sem hún hefur gríðarlega stór áhrif á framboð á íbúðarhúsnæði. Hún hefur það með því að taka mikið húsnæði undir ferðamennina sjálfa, með því taka mikið húsnæði undir aðflutta sem vinna í ferðaþjónustu en hún hefur líka áhrif á framboð á framleiðslutækjum til húsnæðisuppbyggingar sem eru í mjög miklum mæli upptekin í hótelbyggingum og fara þar af leiðandi ekki í að byggja upp það íbúðarhúsnæði sem við svo sárlega þurfum á að halda. Ég saknaði þess að heyra ráðherra einnig svara til um þolmörk heilbrigðiskerfisins gagnvart ferðaþjónustunni. Við vitum það t.d. að í ár hafa 6% allra þeirra sem koma á bráðamóttökuna verið ferðamenn. Þá er ótalið álagið á heilsugæslur og spítala annars staðar á landinu að ónefndu álaginu á lögregluna og björgunarsveitirnar. Ég vil benda ráðherra á að við þurfum ekki að bíða eftir að sjö starfshópar ljúki sinni vinnu til að styrkja þá innviði okkar. Ég vil spyrja hvað stendur til að gera í þeim efnum, ekki seinna en strax, því að við sjáum ekki merki um það í fjárlagafrumvarpinu að nóg sé verið að gera til að bregðast við þessu gríðarlega álagi á innviði okkar vegna einmitt þessa atvinnugeira. Að lokum langar mig að taka undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur varðandi tekjuskiptinguna milli ríkis og sveitarfélaga. Mér finnst mjög mikilvægt að við tökum þetta til skoðunar, hvort t.d. hluti af virðisaukaskatti verði eftir í heimabyggð, eða þeim sem verður til af ferðaþjónustunni, þeim sem verður til af gistinóttum sem eru seldar þarna og hvort það megi ekki skoða að hækka virðisaukaskattinn á gistinóttum til að slaka mögulega líka aðeins á spennunni í hagkerfinu og lækka verðbólguna sem við eigum víst öll að vera að vinna gegn saman.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að málefni ferðaþjónustunnar séu tekin upp og rædd hér í þingsal reglulega, enda er ferðaþjónustan ein stærsta atvinnugrein landsins og mikilvægur liður í hagvexti landsins. Ferðaþjónustan ein og sér skapar fjölda starfa hér á landi en um 36.000 manns vinna í einkennandi greinum ferðaþjónustunnar. Hlutverk stjórnvalda er að skapa umgjörð og aðstæður fyrir ferðaþjónustuna til að vaxa og dafna á sama tíma og náttúruvernd og samlyndi við íbúa landsins sé tryggt. Í því samhengi tel ég að það séu afar góð tækifæri fólgin í því að efla hlutverk markaðsstofanna í hverjum landshluta fyrir sig. Í heimsfaraldri fóru stjórnvöld í uppbyggingu á innviðum í kringum vinsæla áfangastaði. Við sjáum nú hversu miklu máli það skipti, enda hefur Ísland orðið gríðarlega vinsælt eftir að losnaði um ferðatakmarkanir og íbúar heimsins fóru aftur á stjá. Tekjur á öðrum ársfjórðungi 2023 námu 160 milljörðum kr. samanborið við 113 milljarða á öðrum ársfjórðungi 2022. Alls eru tekjur af erlendum ferðamönnum á 12 mánaða tímabili 544 milljarðar. Þessar tekjur eru svo sannarlega mikilvægar fyrir okkur sem þjóð og það skiptir máli að við stöndum vel að málum sem snúa að ferðaþjónustunni. Því fagna ég því að hæstv. ferðamálaráðherra sé með í bígerð aðgerðaáætlun í ferðaþjónustu til ársins 2030. Byggist hún á grundvelli uppfærðrar stefnu í ferðaþjónustu sem segir að ferðaþjónusta eigi að vera leiðandi í sjálfbærri þróun á víðtækum grunni. Hagaðilar hafa komið að borðinu við þessa vinnu og víðtækt samráð átt sér stað. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir slíka nálgun á verkefninu því að við eigum að hafa samráð og öflugt samtal við þá sem starfa í greininni þegar við setjum stefnur og áætlanir því að þar liggur þekkingin á því hvað þarf til og hvar við þurfum að gera betur. Framtíðin er björt í ferðaþjónustugeiranum hér á landi og við þurfum bæði að styðja vel við og vera vakandi fyrir því hvar þarfirnar liggja.

Herra forseti. Það er vissulega nauðsynlegt að ræða þolmörk ferðaþjónustu út frá ýmsum þáttum; efnahagsleg þolmörk, þolmörk náttúrunnar og þolmörk gagnvart íbúum þegar ferðaþjónustan gleypir staði eins og veruleikinn blasir t.d. við í Barcelona. En okkur Íslendingum hættir stundum til að tala alltaf eins og aðstæður á öllum þessum 103.000 km² sem við búum á séu nákvæmlega eins, og sömu áskoranir um allt land. Staðreyndin er hins vegar sú að á síðustu 120 árum höfum við breyst úr strjálbýlu sveitasamfélagi, með nokkrum fábrotnum þorpum og stórum sveitum, yfir í borgríki þar sem 70% íbúanna búa á mjög afmörkuðu svæði á suðvesturhorninu þar sem við bjóðum líka upp á að 98% allra ferðamanna sem hingað koma fari um. Þetta hefur auðvitað leitt til mikillar og alvarlegrar ofbeitar á mjög afmörkuðum svæðum landsins en síðan eru líka aðrir staðir sem eru vannýttir og væri hægt að nota miklu betur. Einmitt á þeim stöðum sjáum við hvað þetta er að mörgu leyti ákjósanleg grein, fyrirtækin ótrúlega fjölbreytt að stærð og gerð, þau eru oft sjálfsprottin og oft bara fjölskyldufyrirtæki. Þegar maður ferðast um landið er magnað að sjá hvað greinin hefur breytt þorpum, sumum niðurníddum, yfir í perlur þar sem hægt er að njóta menningar, matar og sjá fallega uppgerð hús. Við þurfum að leita leiða til þess að stjórna vextinum og hindra að hann verði of mikill og við þurfum að leita leiða til að fara í hófsama gjaldtöku. En fyrsta skrefið er auðvitað að stórauka möguleika Akureyrar og Egilsstaða til að taka á móti farþegum beint með flugi og svo eigum við auðvitað að jafna eldsneytisverð á milli flugvalla eins og væntanlega er gert í flestum siðmenntuðum ríkjum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir framtakið og hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Vörumerkið er verðmætasta eignin í rekstri margra fyrirtækja. Það er þannig samofið ímynd fyrirtækisins sem leggur ofurkapp á að varðveita vörumerkið og þar með ímyndina. Vel rekin fyrirtæki fórna ekki langtímahagsmunum sínum fyrir skammtímagróða með því að gjaldfella vörumerkið. Varkárni í uppbyggingu ferðaþjónustu er ekki síst hagsmunamál fyrir atvinnugreinina. Ef við yfirfyllum landið laskast vörumerkið Ísland. Landið verður ekki eins eftirsóknarvert og verið hefur. Þá tapa allir. Ýmis lönd hafa leitast við að takmarka fjöldaferðamennsku og til að mynda brugðist við ofgnótt ferðamanna á vinsælum áningarstöðum. Kannski ættum við að huga að fyrirbyggjandi ráðstöfunum. Hagsmunir þjóðarinnar og ferðaþjónustunnar fara nefnilega saman til framtíðar, ekki bara til skamms tíma. Í dag fengum við fregnir af því að Kerið í Grímsnesi hefði skipt um eigendur en Kerið hefur verið í eigu Kerfélagsins í yfir tvo áratugi. Uppbygging og fyrirkomulag í kringum Kerið er frábært dæmi um einkaframtak við sjálfbæra náttúruvernd þar sem aðgangi hefur verið stýrt og ágóðinn nýttur til uppbyggingar og náttúruverndar. Þetta hefur verið gert í góðri samvinnu við heimamenn og mættu fleiri taka sér það til fyrirmyndar. Ekki er hægt að ræða um þolmörk vegna ferðaþjónustu án þess að ræða heildarmyndina. Við uppbyggingu atvinnugreinar á borð við ferðaþjónustu sem krefst mikils erlends vinnuafls þurfum við að taka allt með í reikninginn. Erlendu vinnuafli fylgir uppbygging á húsnæði, skólum fyrir börn sem fylgja og jafnvel viðbótarkennsla. Álag eykst á heilbrigðiskerfið, bæði frá vinnuaflinu og ferðamönnunum. Svona mætti áfram telja og málshefjandi á hrós skilið fyrir að vekja athygli á þessu, enda einblínum við allt of oft á afmarkaða þætti hverju sinni.

Virðulegi forseti. Hv. alþingismenn. Takk fyrir þetta umræðuefni. Sá sem hér stendur er búinn að vera innviklaður í ferðaþjónustuna síðan 1967. Ég hef séð miklar framfarir og er stoltur, verulega stoltur. Þegar ég byrjaði í þessum bisness, afsakið slettuna, var á boðstólum íslenskur matur sem er út af fyrir sig ágætur en gjarnan var boðið upp á beljukjöt og folaldakjöt. Á árunum 1992–2002 var ég með Hótel Borg og var mjög metnaðarfullur með mat. Ég vil taka fram að íslensk matargerð hefur tekið þvílíkum framförum að það er aðdáunarvert. Flokkur fólksins fór á Austurland, frá Höfn í Hornafirði og alla leið til Akureyrar, og borðuðum við á nokkrum stöðum. Það var alveg til fyrirmyndar hvað þetta voru flottir staðir með góðan mat á heimsmælikvarða. Þegar ég byrjaði með Hótel Borg setti ég á matseðilinn eitthvað sem hét crème brûlée. Það vissi enginn hvað það var en nú ferðu varla á veitingastað öðruvísi en þar sé crème brûlée. Ég byrjaði með sushi og það vissi enginn hvað það var. Nú er sushi alls staðar. Því getum við Íslendingar verið stoltir af því sem við erum að gera í matreiðslunni. Mig langar til að ræða aðeins um Þingvelli. Ég er í Þingvallanefnd og kom í fyrsta skipti til Þingvalla 1955. Því þekki ég það svæði ágætlega og hef verið með annan fótinn þar allt mitt líf. Á góðum degi á Þingvöllum koma 5.000 manns. Þessu fólki er drifið í gegnum Almannagjá og því er sagt að fara á Hakið, horfa í kringum sig og dást að náttúrunni. Vissulega eru Þingvellir nánast fallegasta heildarsvæði sem ég man eftir.  
            

Forseti þakkar þingmanninum fyrir að virða ræðutíma og bjölluslátt.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og önnur hér byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held að það sé um margt tímanna tákn að við stöndum hér í þingsal og ræðum önnur atriði sem aukinn vöxtur í ferðaþjónustu hefur áhrif á heldur en beinlínis fjöreggið sjálft, sem er íslensk náttúra. Ég vil þó kannski fá að nota tækifærið og halda því til haga að við vitum öll að frá því að hin eiginlega bylgja ferðamanna til landsins byrjaði í kjölfar Eyjafjallajökulsgoss fyrir rúmlega tíu árum síðan hefur mjög margt áunnist í því að standa vörð um og vernda innviði og/eða byggja upp innviði á þeim svæðum sem ferðamenn sækja, eða búa til nýja segla. Þarna getum við nefnt dæmi eins og Bolafjall í Bolungarvík en jafnframt stórkostlega innviðauppbyggingu á undanförnum árum, og var mikið gefið í á síðasta kjörtímabili. Það er tímanna tákn að við séum ekki hér endilega að leggja mikla áherslu á það í þessum umræðum hversu mikil þörf eða vöntun er á fýsískum innviðum á hinum mismunandi svæðum, en við megum þó ekki slá slöku við þar og það er heldur engin stefna um það og heilmiklir fjármunir í boði til þess að standa enn betur að uppbyggingu á friðlýstu svæðunum. Það sem mig langaði kannski að bera upp í þessari umræðu - ég tek undir það sem hæstv. ráðherra segir og kom fram í ræðu hennar áðan, að áfangastaðir eru almennt vel í stakk búnir til að taka á móti ferðamönnum. Í anda þess að skipuleggja auðlindanotkun, sem er jú mikilvægt vegna þess að við viljum ekki villta vestrið í þessu, langar mig að forvitnast um það og velta því upp hvort í þeirri vinnu sem ráðherra hefur sett í gang í ráðuneytinu sé lagt upp með að skoða möguleikann á því að setja einhvers konar ítölu, annaðhvort á einstaka svæðum, yfir einstakan tíma, tíma árs eða tíma dags. Er ítala eitthvað sem við sjáum fyrir okkur til að geta stemmt stigu við óheillaþróun í auknum ágangi á einstaka stöðum eða einstaka samfélögum?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem hefur átt sér stað í þessum málum hér á undan. Það er stundum talað um ferðaþjónustuna eins og eitthvert vandræðabarn en ferðaþjónustan hefur fært okkur svo margt frábært. Sjáum bara alla veitingastaðina og afþreyinguna sem nú er í boði sem var ekki áður. Þessir staðir hefðu ekki rekstrargrundvöll ef ekki væri fyrir ferðaþjónustuna en það kallar á innviði hjá sveitarfélögum. Í því ljósi vil ég ræða hér sérstaklega gistináttaskattinn svokallaða. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er fjallað um gistináttaskattinn og þar er rætt um að sveitarfélögin ættu að njóta góðs af gjaldtökunni. Lengi hefur verið rætt um að þetta sé alltaf markmiðið, en svo gerist ekkert. Af hverju skiptir máli að skatturinn renni til sveitarfélaga, herra forseti? Svona stórum atvinnuvegi fylgja alls konar verkefni, eins og fjölgun veitingastaða, sem þarfnast innviða, og fleiri hótel kalla á innviði. Ferðamannastaðir sveitarfélaganna þurfa styrkingu. Fólki sem vinnur við ferðaþjónustuna fjölgar líka. Því fylgir ýmiss konar þjónusta og aukin þjónusta kostar peninga, virðulegi forseti. Skýrsla starfshóps um auknar tekjur sveitarfélaga af ferðamönnum, sem var unnin hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, fjallaði um að þótt vissulega væru sum sveitarfélög með mun fleiri gistinætur en önnur þýddi það ekki endilega öll þjónustan væri þar og því væri mikilvægt að gistináttagjaldinu væri skipt á sanngjarnan hátt. Í skýrslunni er nefnt að mögulega færu tveir þriðju gjaldsins til sveitarfélagsins en hinn hlutinn færi í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Mér þykir það ekki óskynsamlegt. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar kemur fram að nú eigi að taka upp aftur gistináttaskatt, sem er vel, en hvergi kemur fram að hann skuli renna inn í sveitarfélögin, þó að það standi í stjórnarsáttmála. Ég verð því að spyrja: Hvers vegna er það?

Herra forseti. Af umræðunni að dæma er þunginn fullmikill víða hér á landi á ferðamannastöðum. Ef við setjum þetta aðeins í samhengi, ekki að ég sé að leggja til að við reynum að ná því marki að þéttleiki gesta verði sambærilegur á þeim stað sem ég ætla að nefna nú, þá koma á Louvre-safnið í Frakklandi 7,5 milljónir gesta á hverju ári, 30.000 manns á dag. Louvre-safnið er eiginlega alveg nákvæmlega jafn stórt og Smáralindin, örlítið minna. Hefur okkur ekki eitthvað mistekist líka hvað varðar stýringu á þessum vinsælustu svæðum okkar? Við sjáum bara svæði síðan í hina röndina, Vestfirðina og mörg svæði á Norðurlandi og Austurlandi, sem hafa gríðarmikið rými og mikið svigrúm til að bæta við sig miklum fjölda gesta án þess að þar reyni á svæðin. Það var nefnt hér áðan að það væru 5.000 manns að koma á Þingvelli á dag. Ég trúi ekki öðru en að okkur geti tekist að bæta stýringuna. Þó að það sé mikilvægt að koma ferðamönnum víðar um landið en nú er orðið þá held ég að við verðum líka að skoða hvort okkur séu ekki að einhverju marki mislagðar hendur á þessum vinsælustu svæðum landsins þar sem upplifun ferðamanna og heimamanna sömuleiðis er að þrýstingurinn sé orðinn mikill. Ef við setjum það í samhengi við þessa stóru ferðamannastaði erlendis þá ætti þetta að vera viðráðanlegt verkefni í öllu samhengi. Ég held að það sé nauðsynlegt í þeirri vinnu sem fer fram inni í ráðuneytinu hjá hæstv. ráðherra að þetta atriði sé skoðað.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna og allar ábendingarnar sem hafa komið hérna fram. Ég held að ráðherra fari vel nestaður inn í ráðuneytið aftur eftir þessa umræðu. Það eru nokkur atriði sem hafa komið fram, það er ekki búið að meta þessi þolmörk enn þá. Það er vissulega rétt eins og var talað um í umræðunni að það er dýnamískt. Það er hægt að fara í ákveðna uppbyggingu á hverjum ferðamannastað fyrir sig til að auka þolmörk, klósett voru vandamál hérna um tíma. Ef við rekjum okkur aðeins til baka þá hófst þetta í kringum 2012, 2013 þegar var farið í markaðsátak eftir hrunið, Inspired by Iceland, eða Innblásin af Íslandi, sem ég held að megi alveg segja að hafi heppnast gríðarlega vel. Kannski aðeins of vel þegar allt kom til alls af því að við vorum alls ekki undirbúin undir allan þann fjölda sem fannst þetta mjög aðlaðandi hugmynd og greip tækifærið og kom til Íslands. Við urðum mjög hissa á því hversu margir komu, ekki það að að sjálfsögðu er Ísland fallegt land o.s.frv. en þetta var mikill fjöldi. Aukaviðbrögð eru náttúrlega innkoma samfélagsmiðla, t.d. Instagram, og Bieber-áhrifin hérna þar sem hann tók mynd af sér í Fjaðrárgljúfrum og Jökulsárlóni og núna vilja allir fara þangað og taka mynd af sér á nákvæmlega sama stað, á stað sem má alls ekki fara á. Þannig að það eru áhugaverð atriði sem við höfum litla stjórn á. En markaðsátakið stjórnar að miklu leyti einmitt áhuga fólks á að koma hingað og það eru mörg atriði sem er hægt að grípa til. Það er hægt að stilla markaðsátaki í hóf og þar með væntingum og áhuga fólks sem leitar annað í staðinn, alla vega á meðan við höfum ekki bolmagnið til að taka á móti því. Nægt er í rauninni flæði ferðamanna 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Hún er mjög gagnleg. Eins og kemur fram í máli hv. þingmanns er mjög mikilvægt að við höfum mjög góða mynd af þolmörkum greinarinnar og ég tek heils hugar undir það. Sú stefnumótun sem við erum að fara í núna er af svipuðum toga og við gerðum fyrir kvikmyndirnar, fyrir tónlistina, fyrir myndlistina og bara þær atvinnugreinar sem ég sem ráðherra hef borið ábyrgð á. Ég bið þingheim um að vera svolítið þolinmóðan vegna þess að þetta er mjög stórt verkefni. Ég hef hins vegar fulla trú á því hvernig við erum að nálgast þetta. Við erum að skoða aðgangsstýringar og mér fannst mjög gott sem kom fram í máli hv. þm. Bergþórs Ólasonar um Louvre og hvernig þar koma 7,5 milljónir. Þessu er stýrt og það er það sem við erum að skoða líka, þessar aðgangsstýringar, huga að þeim í ákveðnum þrepum. Það sem mér finnst mjög mikilvægt líka þegar það er farið að reyna á þanþol til að mynda heilbrigðiskerfisins, þá þurfum við auðvitað að bregðast við. Við getum ekki misboðið fólki með of hröðum vexti. Ég fullvissa þingheim um að það er verið að huga að því. Nokkrir þættir: Orðsporsáhættan. Orðspor Íslands er mjög gott. Við skorum á þeim mælikvarða sem mælir þetta um 82 stig. Apple, sem er eitt verðmætasta vörumerki veraldar, er í kringum 50. Fólkið sem rekur íslenska ferðaþjónustu er því sannarlega að gera frábæra hluti. Svona alveg í lokin þótti mér sérstaklega vænt um það þegar var verið að tala um íslenska matargerð. 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna tímabundinna undanþágna frá skipulags- og byggingarlöggjöf og skipulagi. Frumvarpið var lagt fram á 153. löggjafarþingi og er nú endurflutt. Gerðar hafa verið minni háttar breytingar á frumvarpinu að teknu tilliti til þeirra athugasemda sem bárust í umsögnum um málið til efnahags- og samgöngunefndar. Frumvarpið er liður í samhæfingu aðgerða stjórnvalda vegna málefna umsækjenda um alþjóðlega vernd og hefur það að markmiði að bregðast við bráðavanda í húsnæðismálum þessa hóps sem stjórnvöld standa nú frammi fyrir. Staðan er sú að aldrei hafa fleiri komið til landsins á flótta en nú. Fjöldi þeirra frá 1. janúar í fyrra og fram í október á þessu ári er orðinn meiri en samanlagður fjöldi allra umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi á sex ára tímabili þar á undan, þ.e. 2016–2021. Frá áramótum hafa nú þegar komið 3.384 sem er hærri tala en árlegur heildarfjöldi umsækjenda var á tímabilinu 2016–2021. Árlegur heildarfjöldi var þá til samanburðar á bilinu 654–1131 á ári hverju. Aldrei hafa því fleiri sótt um alþjóðlega vernd á einu ári en í fyrra en þá var heildarfjöldi umsækjenda tæplega 4.500. Samkvæmt spá Útlendingastofnunar er gert ráð fyrir að fjöldi umsókna um vernd á þessu ári verði á bilinu 4.500–6.500 og yrði þá um að ræða mestan fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd á einu ári frá upphafi. Á meðan umsækjendur um alþjóðlega vernd bíða niðurstöðu umsóknar dvelja þeir í búsetuúrræðum á vegum Vinnumálastofnunar. Um mitt ár í fyrra dvöldu þannig um 700 umsækjendur í slíkum búsetuúrræðum en nú dvelja um 2.100 umsækjendur í húsnæði á vegum stofnunarinnar. Hefur því fjöldi umsækjenda í slíkum búsetuúrræðum þrefaldast á einu ári. Samkvæmt uppfærðum upplýsingum frá Vinnumálastofnun má gera ráð fyrir að fjöldi umsækjenda sem þurfi húsnæði á viku hverri verði um 100 manns og afla þurfi húsnæðis fyrir 1.500 umsækjendur fyrir lok árs. Skýrist það af því að fjöldi þeirra sem þurfa á húsnæði að halda á hverjum tíma er mun meiri en fjöldi þeirra sem fara úr húsnæðisúrræðum stofnunarinnar á hverjum tíma. Bætist því sífellt við húsnæðisþörfina. Samkvæmt spá Vinnumálastofnunar er gert ráð fyrir að stofnunin þurfi að hafa yfir að ráða húsnæði fyrir um 4.500 umsækjendur 1. janúar næstkomandi sé miðað við 80% nýtingu á húsnæði. Jafnframt er enn fyrirséð að mati stofnunarinnar og félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, sem fara með málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd, að á komandi vikum og mánuðum muni ekki takast að tryggja nægilega mikið af hentugu íbúðarhúsnæði á leigu fyrir umræddan hóp. Því er nauðsynlegt að stjórnvöldum gefist kostur á að nýta annað húsnæði, svo sem skrifstofuhúsnæði í eigu ríkisins, sem tímabundin búsetuúrræði fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Hér er m.a. horft til húsnæðis gamla fæðingarheimilisins við Eiríksgötu. Þar sem slíkt húsnæði hefur ekki verið ætlað til búsetu þyrfti alla jafna að sækja sérstaklega um byggingarleyfi fyrir breyttri notkun húsnæðisins til búsetu og þyrfti sú notkun jafnframt að vera heimili á viðkomandi svæði samkvæmt aðal- eða deiliskipulagi hlutaðeigandi sveitarfélags eða viðeigandi breytingar gerðar á skipulaginu til að heimila slíka notkun. Virðulegi forseti. Bregðast verður þegar í stað við skorti á húsnæði fyrir þá sem koma hingað til lands í leit að alþjóðlegri vernd. Því er frumvarpi þessu ætlað að flýta fyrir því að unnt verði að taka fyrrgreint húsnæði og sambærilegt til notkunar sem tímabundin búsetuúrræði. Til að svo megi verða er lagt til að heimilt verði að víkja tímabundið frá almennum skilyrðum og ferlum skipulags- og mannvirkjalöggjafarinnar sem og skipulagi viðkomandi sveitarfélags til að heimila til bráðabirgða breytta notkun slíks húsnæðis til búsetu. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Með frumvarpinu er lagt til að Skipulagsstofnun verði fengin heimild til að veita undanþágu frá lögum um mannvirki, lögum um brunavarnir, lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, skipulagslögum, þeim reglugerðum sem settar hafa verið á grundvelli umræddra laga, svo og frá skipulagi hlutaðeigandi sveitarfélags til að heimila breytta notkun húsnæðis sem tímabundins búsetuúrræðis. Hér er átt við húsnæði sem fyrir er á húsnæðismarkaði en ekki nýja húsnæðisuppbyggingu. Gert er ráð fyrir að Vinnumálastofnun óski eftir slíkri undanþágu og óskað verði eftir umsögn hlutaðeigandi sveitarfélags sem hafi tvær vikur til að veita umsókn ef það gerir athugasemd við veitingu undanþágunnar. Í þessu sambandi er sú breyting gerð á frumvarpinu að Skipulagsstofnun verði fengin heimild til að framlengja þann frest um allt að tvær vikur óski sveitarfélag þess. Þá er áfram lagt til grundvallar að mæli sveitarfélög gegn veitingu undanþágu í umsögn sinni skuli Skipulagsstofnun synja undanþágubeiðninni. Undanþága verði þannig aðeins veitt að uppfylltum eftirfarandi skilyrðum og óheimilt verði að taka húsnæði í notkun til búsetu fyrr en þau hafa öll verið uppfyllt. Í fyrsta lagi þarf vottorð vegna öryggis- og lokaúttektar húsnæðis að liggja fyrir til staðfestingar á að um fullklárað húsnæði sé að ræða sem uppfylli viðkomandi öryggiskröfur miðað við samþykkta notkun þess. Þar sem húsnæðið er í framhaldinu ætlað til búsetu er jafnframt lagt til að húsnæðið þurfi að uppfylla viðeigandi kröfur um brunavarnir, öryggi og hollustuhætti og það staðfest með sérstakri skoðun byggingarfulltrúa, slökkviliðs og heilbrigðiseftirlits áður en húsnæðið er tekið í notkun. Haft var samráð við Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins við vinnslu frumvarpsins varðandi þær kröfur sem þar eru settar fram um brunavarnir. Lagt er til að sérstök brunahönnun skuli fara fram á húsnæðinu sem slökkviliðið þarf að samþykkja. Slökkviliðinu verði þannig falið mat á því að brunavarnir séu fullnægjandi miðað við hina fyrirhuguðu notkun húsnæðisins. Geta þar komið til sérstakrar ráðstafanir, svo sem kynning á flóttaleiðum þegar flutt er í húsnæðið og öryggisgæsla. Gert er ráð fyrir að slökkviliðið geti leitað til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, HMS, eftir nánari leiðbeiningum eða ráðgjöf um framkvæmdina eftir því sem þörf er á. Standi til að gera breytingar á burðarþoli, raflögnum eða öðrum lögnum, svo sem vatns- eða loftræstilögnum, er einnig gert ráð fyrir að fara þurfi fram viðeigandi hönnun hvað þær breytingar varðar. Með sama hætti er gert ráð fyrir að húsnæðið uppfylli, samkvæmt mati heilbrigðiseftirlits, viðeigandi kröfur um hollustuhætti miðað við fyrirhugaða notkun þess. Víkja megi þó frá einstökum skilyrðum, svo sem um fjölda handlauga í húsnæðinu. Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir að heimilt verði að víkja frá skilyrðum um almennt öryggi skv. 12. kafla byggingarreglugerðar. Áður en húsnæði verður tekið í notkun þurfi skoðun byggingarfulltrúa, slökkviliðs og heilbrigðiseftirlits að hafa farið fram til staðfestingar, eins og áður var nefnt, á því að viðeigandi kröfur um öryggi, brunavarnir og hollustuhætti séu uppfyllt. Þá er einnig lagt til að húsnæði geti ekki verið á landnotkunarsvæði sem skilgreint er sem iðnaðarsvæði samkvæmt skipulagsreglugerð. Skýrist það af mengunarhættu sem getur verið til staðar á slíkum svæðum. Jafnframt verði hámarksfjöldi einstaklinga í hverju búsetuúrræði 250 manns en þó ekki meira en húsrúm leyfir með tilliti til öryggis íbúanna. Hvað nærumhverfi varðar er lagt til að húsnæðið þurfi að vera í nálægð við skóla ef búsetuúrræðið er m.a. ætlað börnum. Einnig þurfi að lágmarki að uppfylla meiri hluta eftirfarandi fimm skilyrða um að húsnæði sé í fyrsta lagi í göngufæri við verslun og þjónustu, í öðru lagi í göngufæri við almenningssamgöngur eða að aðgengi að þeim sé að öðru leyti tryggt með sérstökum ráðstöfunum Vinnumálastofnunar, í þriðja lagi innan fjölbreyttrar og blandaðrar byggðar þar sem fjölbreytt þjónusta standi til boða, í fjórða lagi innan eða í jaðri íbúðabyggðar og í fimmta lagi í göngufæri við friðsæl og heilnæmi útivistarsvæði. Lagt er til að í undanþágubeiðni skuli gerð grein fyrir þeim ákvæðum hlutaðeigandi löggjafar sem Vinnumálastofnun óskar eftir undanþágu frá. Þar skuli einnig gerð grein fyrir fyrirkomulagi lóðar, m.a. varðandi aðkomu, bílastæði, sorplosun, dvalarsvæði og öryggi barna og ungmenna á lóð og í nærumhverfi, eftir því sem við á. Þá beri enn fremur að gera grein fyrir því hvaða starfsemi sé á lóðinni og/eða í viðkomandi húsnæði og rökstutt að búsetuúrræði og viðkomandi starfsemi geti farið saman í sama húsnæði og/eða á sömu lóð. Þess má þó geta að úttekt slökkviliðs á brunavörnum tekur einnig til þess hvort unnt sé að starfrækja búsetuúrræði í viðkomandi húsnæði í ljósi nærliggjandi starfsemi. Jafnframt er lagt til að koma skuli fram í undanþágubeiðninni hvort vatns- og fráveitukerfi muni anna þörfum að mati hlutaðeigandi veitufyrirtækis sé það nýtt sem tímabundið búsetuúrræði. Enn fremur er lagt til að Skipulagsstofnun hafi sjálfstæða heimild til að synja um undanþágu þótt framangreind skilyrði séu uppfyllt ef heildstætt mat á aðstæðum mælir gegn veitingu hennar, þ.e. undanþágunnar. Áður en til synjunar kemur skuli afla umsagnar viðeigandi stjórnvalda um þær aðstæður og sjónarmið sem liggja til grundvallar matinu. Telji stofnunin að synja beri um undanþágu skuli hún senda rökstudda tillögu um það til ráðherra til staðfestingar á synjun. Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir að unnt verði að bera ákvörðun um veitingu undanþágu undir æðra stjórnvald heldur verði slík ákvörðun endanleg á stjórnsýslustigi. Þá er lagt til að viðkomandi sveitarfélagi beri að tilkynna lóðarhöfum og nágrönnum í grenndinni um breytta notkun viðkomandi húsnæðis til búsetu áður en það er tekið til þeirrar notkunar, þótt ekki sé gert ráð fyrir að hin breytta notkun verði grenndarkynnt. Einnig er gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun veiti slökkviliði nauðsynlegar upplýsingar um það fólk sem býr í húsnæðinu í því skyni að fyrir liggi réttar upplýsingar ef hætta steðjar að. Enn fremur er lagt til að slökkviliðið verði heimill aðgangur að húsnæðinu til skoðunar og eftirlits, þar á meðal til myndatöku. Þá er gert ráð fyrir að ráðherra verði fengin heimild til að setja nánari fyrirmæli með reglugerð um framkvæmd ofangreindra atriða, þar á meðal um kröfur til brunavarna, öryggis og hollustuhátta. Í ljósi athugasemda umsagnaraðila við frumvarpið á síðasta löggjafarþingi er lagt til að tekið verði fram að við setningu slíkra reglugerðarfyrirmæla skuli samráð haft við Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Skipulagsstofnun og Umhverfisstofnun. Virðulegi forseti. Lagt er til að heimild til að veita umræddar undanþágur verði tímabundin og falli úr gildi 1. júní 2025. Jafnframt er gert ráð fyrir að undanþágur frá viðeigandi skilyrðum og ferlum skipulags- og byggingarlöggjafarinnar og eftir atvikum skipulagi hlutaðeigandi sveitarfélags verði aðeins veitt til bráðabirgða til 18 mánaða. Standi til að nýta húsnæðið lengur sem tímabundið búsetuúrræði beri því innan þess tíma að hefja ferlið til að afla tilskilinna leyfa. Skulu þau leyfi liggja fyrir innan þriggja ára frá því að undanþága var veitt. Fáist ekki leyfi fyrir breyttri notkun húsnæðisins þannig að búseta verði þar heimil til frambúðar, beri að rýma húsnæðið eigi síðar en þremur og hálfu ári frá því að undanþágan var veitt og láta af notkun þess til búsetu. Samkvæmt mati á kostnaðaráhrifum frumvarpsins er talið að það muni ekki hafa bein fjárhagsleg áhrif. Þær breytingar sem þar eru lagðar til geta aftur á móti haft í för með sér afleiddan kostnað en það vegna þeirra breytinga sem gera þarf á umræddu húsnæði til að það uppfylli þau skilyrði sem sett eru í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að þær lagabreytingar sem hér hafa verið kynntar nái fram að ganga til að unnt sé að tryggja þeim húsnæði sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd. Að öðrum kosti þyrfti Framkvæmdasýslan – Ríkiseignir að fara eftir hefðbundnu ferli til að sækja um heimild fyrir breyttri notkun húsnæðis til búsetu. Slíkt ferli tæki lengri tíma en sú leið sem lögð er til með frumvarpinu og þyrfti því að leita annarra húsnæðislausna í millitíðinni, svo sem með því að taka á leigu húsnæði sem hentar síður undir tímabundið búsetuúrræði eða með fjöldahjálparstöðvum. Ljóst er að þær ráðstafanir fælu einnig í sér umtalsverðan afleiddan kostnað fyrir ríkissjóð. Ég hef nú þegar gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Það er nú stuttur tími þannig að ég kem mér beint að efninu. Hér segir í greinargerð frumvarpsins á bls. 7 í 2. kafla að, með leyfi forseta: „Samkvæmt nýjustu greiningu Vinnumálastofnunar má gera ráð fyrir að bæta þurfi við húsnæði fyrir um 460 manns í hverjum mánuði á þessu ári …“ Nú nefndi hæstv. ráðherra nokkra húsnæðiskosti í framsögu sinni en þeir duga ekki í langan tíma miðað við þetta mat Vinnumálastofnunar. Hefur farið fram mat á því húsnæði sem ríkissjóður hefur tak á og hvað dugar það til margra mánaða miðað við þetta mat og þessa greiningu Vinnumálastofnunar um að það þurfi húsnæði fyrir 460 manns í hverjum mánuði út þetta ár?

Virðulegur forseti. Það segir sig auðvitað sjálft eðlilega að þörfin eftir þessu húsnæði fer auðvitað eftir þeim fjölda sem hingað sækir og þetta voru spár. Mér er ekki kunnugt um annað húsnæði en ég nefndi hérna, sem sagt fæðingarheimilið við Eiríksgötu, þó að sjálfsagt séu þeir aðilar, þ.e. Vinnumálastofnun og félags- og vinnumarkaðsráðuneyti sem fara með þessi málefni, búnir að liggja aðeins yfir því og áttað sig á því að þessi fyrstu fjögur úrræði með allt að 250 manns fyrir 1.000 íbúa væri kannski hægt að skapa innan einhverra ríkiseigna. Mér er ekki kunnugt um annað en það sem ég nefndi hérna í álitinu og auðvitað vitum við ekki nákvæmlega hver þörfin verður. Það fer auðvitað eftir því hversu margir banka á dyrnar og það byggði á spá Vinnumálastofnunar og ráðuneytis félags- og vinnumarkaðsmála frá því fyrr í sumar eða fyrr í vor.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Nú nefndi hæstv. ráðherra spá sem er sú hæsta sem ég hef heyrt nefnda, sem sagt efri mörk spár sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, 6.500 á þessu ári. Þannig að miðað við að það sé horft til þessara lausna þá finnst mér blasa við að það verði farið að teygja þessa lausn býsna víðar heldur en til opinberra eigna. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að þetta samstarf verði útvíkkað? Verða einkaaðilar þá orðnir lykilaðilinn hvað þessa húsnæðisöflun varðar? Og svona til að átta sig á áhrifunum sem framkallast með þessu hefur nokkrum sinnum komið í umræðuna fyrrverandi sendiráð Bandaríkjanna uppi á Laufásvegi. Ég gef mér að hæstv. ráðherra þekki til þess máls í ljósi þess hversu oft það hefur komið upp í umræðunni. Mun þá t.d. slík eign strax detta inn sem lausn í þessu samhengi?

Virðulegur forseti. Þar sem málefni skipulags- og byggingarmála og reyndar brunavarnir húsa heyra undir innviðaráðuneyti þá er mér falið að koma með þetta frumvarp til að búa til þennan farveg. Það er gert að ósk Vinnumálastofnunar og félags- og vinnumarkaðsráðherra eða -ráðuneytis til að hægt sé að grípa utan um vandann. Þannig að ég verð að viðurkenna, þótt ég þekki auðvitað af fjölmiðlaumræðu einstök mál, þá er það ekki af þeirri þekkingu sem ég myndi vilja geta fært úr ræðustól Alþingis um hvaða húsnæði kemur til greina. En ég ætla bara að gefa mér að það komi til greina ef þetta verður í fyrstu lotu kannski ríkishúsnæði sem gæti dekkað kannski þennan þúsundfjölda. Ef meira þyrfti til þá er ekkert útilokað að það komi til einhverra einkaaðila í næstu lotu. En það verður þó háð sem sagt beiðnum um undanþágu frá Vinnumálastofnun til skipulagsstofnunar og síðan þetta ferli sem er þó lagt hér til. Varðandi síðan bara spána um 6.500. Þá eru þetta einfaldlega þær tölur sem voru birtar hér til grundvallar í vor þegar frumvarpið lagði af stað.

Herra forseti. Ég átta mig alveg á tilgangi frumvarpsins og tilgangur minn er ekki að bregða fæti fyrir það. En það eru samt alveg varnaðarorð sem við þurfum að ræða. Við erum á tímum þar sem er fordæmalítill skortur á húsnæði og við þurfum að byggja mjög mikið og hraði felur alltaf í sér hættur. Það er sérstaklega flókið að taka húsnæði sem er hannað frá grunni til annarra nota og breyta í íbúðarhúsnæði og í ljósi þess að það er allt of lítið fjallað um gæði, óefnisleg gæði híbýla í byggingarreglugerð, þá hef ég áhyggjur af því að það sem er hugsað sem tímabundin úrræði muni á endanum að einhverju leyti varða veginn og gera undirmálsíbúðir hreinlega hluta af okkar veruleika. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi ekkert verið rætt við gerð frumvarpsins að skrifa meira um gæði og hvað þessar íbúðir þurfi að innibera. Við getum ekki gleymt því að þarna er um að ræða fólk og fjölskyldur sem um tímabundið skeið a.m.k., er að fara að búa sér heimili á þessum stöðum og mér finnst ótækt að þær uppfylli ekki bara þær almennu gæðakröfur sem við gerum til húsnæðis. Svo ég tali nú ekki um hvað getur gerst, af því að það er auðvitað alveg ýjað að því að það sé hægt að framlengja þetta og það kæmi mér mjög á óvart ef eitthvað af þessum eignum yrði ekki varanlegar íbúðir til allrar framtíðar. Dæmin segja okkur sögu um slíkt þegar eignarrétturinn er ræddur.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum auðvitað alltaf að gæta okkar. Ég vil nú kannski ekki taka undir að það sé fordæmalaus skortur á húsnæði, en því miður höfum við séð það of oft. Ég veit ekki hvenær það er verst og hvenær best eða skást. Þetta er auðvitað tímabundið úrræði. Þetta eru ekki íbúðir til varanlegrar búsetu heldur er þetta tímabundið búsetuúrræði þannig að umfjöllun um gæði snerist kannski fyrst og fremst að öryggi, hollustuháttum, brunavörnum og slíkum þáttum, að umhverfi, nærumhverfinu, og þetta á að vera til bráðabirgða. Þetta er tímabundið. Vilji menn hins vegar gera þetta að varanlegu þá þarf að fara í gegnum það ferli sem við þekkjum og hv. þingmaður er að segja að við þurfum að gæta betur að, þ.e. gæðunum og að þetta sé þá varanlegt húsnæði. Þá er hægt að gera þær kröfur til þess. En ég er alveg sammála hv. þingmanni. Við eigum að fara varlega þegar um svona hluti er að ræða. Einhver okkar muna alla vega eftir bröggum sem entust býsna lengi og var þörf á sem búsetuúrræði.

Herra forseti. Fordæmalaus skortur eða ekki, a.m.k. vantar 5.000 íbúðir inn á markaðinn næstu ár. Það er talað um að frumvarpið inniberi tímabundnar undanþágur frá einstökum greinum laga eins og m.a. um brunavarnir. Annars staðar í frumvarpinu er talað um að kröfur byggingarreglugerðar um brunavarnir eigi að leggja til grundvallar. Þannig að mig langar að fá að heyra hjá hæstv. ráðherra hvort það sé ekki algjörlega á tæru að um sé að ræða nákvæmlega sömu kröfur til þessa húsnæðis og eru gerðar almennt í byggingarreglugerð. Ég bendi raunar á að almennt hefur það þótt eðlilegt að til húsnæðis sem fólk þekkti minna og væri tímabundið væri gerð meiri krafa. Íbúðarhúsnæði sem fólk býr í mörg ár lærir fólk inn á. Þannig að það eru yfirleitt gerðar meiri kröfur til tímabundins húsnæðis og mig langar að vita: Er ekki um að ræða nákvæmlega sömu kröfur sem verða gerðar til þessa húsnæðis varðandi brunavarnir og í byggingarreglugerð um almennt íbúðarhúsnæði?

Virðulegi forseti. Það er alla vega ekki gefinn neinn afsláttur af brunavörnum og öryggi. Þetta búsetuúrræði fellur aðeins á milli flokka. Það er ekki gistiheimili, það er ekki almennar íbúðir,  Ég er sammála hv. þingmanni. Það er alveg lágmark sem við þurfum að gera varðandi hollustuhætti, varðandi brunavarnirnar og það að húsin standi í það minnsta og þoli þann þunga sem í þeim verður.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans framsögu hér. Hæstv. ráðherra minntist á það í sinni ræðu að það lægi fyrir greining af hálfu Vinnumálastofnunar um þörf á húsnæði. Í greinargerðinni segir að það sé fyrir um 460 manns í hverjum mánuði. Þetta eru náttúrlega mjög háar tölur. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Er þetta nýjustu tölurnar, þ.e. þarf ekki að gera nýja greiningu vegna þess að það hefur margt gerst frá því í vor? Það er kominn úrskurður frá kærunefnd útlendingamála um að vísa frá landinu þeim sem hafa fengið vernd, frá Venesúela, þ.e. að þeir fá ekki þessa viðbótarvernd sem þeir hafa fengið sem hefur gert það að verkum að hingað hefur streymt ótrúlegur fjöldi hælisleitenda frá Venesúela sem sækir um hæli á Íslandi, fjölmennari heldur en Úkraínufólkið. Er hæstv. ráðherra viss um að það sé svona mikil þörf fyrir þetta húsnæði í ljósi þessa úrskurðar sem nú hefur komið frá kærunefnd útlendingamála, sem mun breyta forsendum, held ég, verulega?

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni varðandi þá staðreynd að það sé ekki sjálfvirkt þannig að þeir sem koma frá Venesúela og fá þessa viðbótarvernd - hún var gerð á aðeins öðrum forsendum hjá kærunefndinni en hefðbundið er, þessi viðbótarvernd. Þegar þeirri niðurstöðu hefur verið breytt þá mun það án efa hafa áhrif. Hvenær nákvæmlega það fer að hafa áhrif og hvernig þau áhrif verða inn í þennan hluta, þ.e. þörfina á búsetuúrræðum Vinnumálastofnunar, er aðeins erfiðara að meta. Þess vegna eru nýjustu tölurnar sem við vorum með ekki síðan í vor, heldur að það séu um 100 á viku, þ.e. 1.500 til áramóta. Hvort sem það breytist síðan eftir það eða að Vinnumálastofnun geti á þessum tímapunkti endurmetið þessa þróun - ég vil bara hvetja nefndina til að kalla eftir upplýsingum frá Vinnumálastofnun og viðkomandi ráðuneyti. Ég hef þær ekki.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég held að það sé rétt og nauðsynlegt, eins og hæstv. ráðherra sagði, að kalla eftir nýjustu upplýsingum hvað þetta varðar og að það verði þá horft til þess í nefndarvinnunni sem fram undan er. Ég held persónulega, herra forseti, að það sé ekki eins mikil þörf fyrir þetta frumvarp eins og var hér bara fyrir nokkrum mánuðum. Við komum til með að sjá heilmikla breytingu núna þegar niðurstaða kærunefndar útlendingamála í málefnum hælisleitenda frá Venesúela fer að hafa áhrif og við erum að sjá fram á mjög mikla brottvísun þeirra frá landinu sem hafa sótt um hæli frá Venesúela og eru hér í landinu, í ljósi þessa úrskurðar. Þannig að það er alveg ljóst í mínum huga að þörfin, sú brýna þörf sem hefur verið nefnd í sambandi við þetta frumvarp, er ekki eins brýn og nauðsynleg eins og hún var hér fyrir nokkrum mánuðum. En þetta þarf allt að ræða í nefndinni og það er mjög mikilvægt í mínum huga, herra forseti, að nefndin hafi allar nýjustu upplýsingarnar og allar spár fram í tímann eins og þær liggja fyrir núna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir síðustu orð hv. þingmanns um mikilvægi þess að nefndin fái allar nýjustu upplýsingar um þá þróun sem er að verða. Við óskum þess öll og vonum, held ég, að þörfin fyrir það að veita fólki alþjóðlega vernd minnki, og þar af leiðandi þörf fyrir búsetuúrræði, þó að ekki sé mjög friðvænlegt í heiminum í augnablikinu. Staðreyndin varðandi þörfina í dag er hins vegar sú að þau búsetuúrræði sem Vinnumálastofnun vinnur með eru mörg hver óhentug. Það getur vel verið að það að þurfa að fara í sífellt verri úrræði meðan þörfin er fyrir hendi geti einfaldlega verið skárra eða betra í forgangsröðuninni heldur en að leita eftir svona leiðum. Svo vil ég nefna að síðar í vetur mun ég væntanlega koma með frumvarp þar sem við munum heimila óleyfða búsetu tímabundið, þar sem við gerum kröfur um brunavarnir og hollustuhætti 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu í þessu máli sem náði, eins og kom fram, ekki fram að ganga síðastliðið vor. Ég ætla að nota tækifærið og leyfa mér að vera ósammála hv. þm. Birgi Þórarinssyni um að við horfum ekki fram á þörf í þessum málaflokki og tel að ráðherrann hafi náð ágætlega utan um það. Við í umhverfis- og samgöngunefnd munum að sjálfsögðu fara ofan í þessar tölur. Þar get ég verið sammála hv. þm. Birgi Þórarinssyni um að nauðsynlegt er að leggja þær á borðið og hafa þær rétt eftir líka, sem hefur stundum vantað upp á í umræðunni. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess úrlausnarefnis sem við stöndum frammi fyrir: Þekkir hann dæmi þess, af því að frumvarpið náði ekki fram að ganga síðastliðið vor, að einhvers staðar sé byrjuð vinna, sem tekur þá sannarlega tíma eins og hæstv. ráðherra benti á, við að breyta húsnæði en fylgja þá hefðbundnu ferli? Þekkir hæstv. ráðherra til þess að einhvers staðar sé vinna hafin við það?

Virðulegi forseti. Mér er ekki nákvæmlega kunnugt um það. Eins og ég nefndi í inngangi mínum og í einhverju andsvarinu hefur Vinnumálastofnun verið að undirbúa sig ef þetta verður að veruleika. Hún horfir til fæðingarheimilisins við Eiríksgötu til að mynda sem fyrsta úrræðisins í þessum hluta. Ég held reyndar, ef ég rifja það upp, að á ráðherrafundi og í rökstuðningi hafi ástæðan fyrir því að menn óskuðu þess og hvöttu mjög til þess að þessi leið yrði farin, og að við í iðnaðarráðuneyti legðum fram þetta frumvarp, einfaldlega verið sú að menn voru búnir að teikna sig inn á það að þetta ferli yrði mjög þungt og erfitt. Þeir myndu aldrei ná því til að bregðast við þeim vanda sem við stæðum frammi fyrir á árinu 2023 eða 2024 og myndi það fyrst og fremst koma til álita seinna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og tek undir það að þetta það sem kom fram í meðförum nefndarinnar síðastliðið vor, akkúrat þessi sömu sjónarmið. Eitt af því sem kom fram í meðförum nefndarinnar þá voru að einhverju leyti, eins og hv. þm. Logi Einarsson kemur inn á, eðlilegar áhyggjur af því að þetta sem hér er kynnt, og við sjáum sem tímabundið úrræði, verði varanlegt. Því langar mig að nota tækifærið hér í seinna andsvari og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þær breytingar sem hafa orðið á frumvarpinu milli framlagninga styðji að einhverju leyti þann skilning að þetta sé sannarlega tímabundið úrræði en ekki varanlegt. Í öðru lagi hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér einhverjar frekari breytingar á frumvarpinu í meðförum nefndarinnar, sem hugsanlega gætu orðið til að styrkja þann skilning að þetta sé tímabundin en ekki varanleg lausn.

Virðulegur forseti. Ég er ekki viss um að þær breytingar sem við höfum verið að gera geri það enn skýrara. Ég myndi t.d. taka undir það að það er mikilvægt að nefndin í sínum störfum, nefndaráliti eða einhverju slíku, myndi árétta það sérstaklega að um tímabundið úrræði sé að ræða og að það sé mikilvægt að fylgja því, sé hugmyndin að nýta húsnæðið til langvarandi íbúðabyggðar, og fara þá í gegnum ferlið. Ég vil hins vegar segja að það er líka mikilvægt að þingið átti sig á að það sem við erum að gera á sama tíma er að við erum að fara í stórfellda áætlun um húsnæðisuppbyggingu til að byggja þessar 5.000 íbúðir sem hér hafa verið ræddar. Í því samhengi erum við að leggja áherslu núna á þann þátt sem við getum gert, hið opinbera, í gegnum stofnframlög, í gegnum hlutdeildarlán, í gegnum þær íbúðir sem við höfum bein áhrif á og síðan auðvitað á hið augljósa, að skapa hér betri kjör, lægri verðbólgu og lægri vexti þannig að markaðurinn geti komið hingað inn af miklu meiri krafti og byggt húsnæði. Við þurfum framboð af húsnæði.

Herra forseti. Hér kynnir hæstv. ráðherra aftur fullkomna uppgjöf ríkisstjórnarinnar í að fást við hælisleitendamálin, því að í stað þess að bregðast við þeim gríðarlega umfangsmikla vanda sem hefur orðið til í tíð þessarar ríkisstjórnar er svarið alltaf að reyna að finna einhverjar reddingar og einhver ráð sem um leið eru til þess fallin að viðhalda vandanum og jafnvel stækka hann. Hæstv. ráðherra las hér upp af talsverðu áhugaleysi tölurnar um gríðarlega fjölgun hælisleitenda á Íslandi og við höfum áður rætt það í þinginu, raunar margoft, og reynt að benda á hvernig þróunin er hér í samanburði við nágrannalöndin, til að mynda Norðurlöndin sem eru að fara í þveröfuga átt við íslensk stjórnvöld og reyna að ná tökum á uppruna vandans, á því hvernig við getum sem best hjálpað sem flestum þeirra sem eru í raunverulegri neyð. Hér er þessu öfugt farið, vandinn fær að vaxa og vaxa og einu úrræðin og viðbrögðin eru þau að grípa til einhvers konar neyðarráðstafana til að geta haldið áfram að velta vandanum á undan sér án þess að sjá fyrir sér hvernig hlutirnir eiga að leysast til framtíðar. Áður voru stjórnvöld búin að ryksuga upp leiguhúsnæði til að hýsa hælisleitendur, búið er að kaupa töluvert af húsnæði og fylla það og auðvitað hafa þau haft mjög veruleg áhrif á húsnæðismarkaðinn með þessum aðgerðum sínum. Svo var ákveðið að leigja heilt hótel - ég held að það sé bara eitt enn sem komið er en ætli þau verði ekki fleiri miðað við hvernig þessi ríkisstjórn gengur fram - leigja öll herbergin af heilu hóteli til næstu ára. Og nú kemur aftur þetta mál, að í ljósi þess að ekki verði við neitt ráðið og þeirra úrræða sem ríkisstjórnin hafði gripið til með öllum þeim áhrifum sem þau hafa haft eigi að heimila það að breyta iðnaðar- og skrifstofuhúsnæði, atvinnuhúsnæði, í íbúðir og dvalarstaði fyrir hælisleitendur. En þótt málið komi hér fram í annað sinn er ekki búið að hugsa það lengra en svo að það tekst ekki að nefna nema eitt hugsanlegt dæmi, fæðingarheimilið við Eiríksgötu, á sama tíma og minnt er á að spáin geri ráð fyrir að það þurfi húsnæði fyrir 460 manns í hverjum mánuði næstu misserin - 460 manns á mánuði - að meira en 100 bætist við á viku, og þetta er lausnin: Að heimila það að breyta iðnaðar- og skrifstofuhúsnæði í dvalarstaði. Hvaða húsnæði? Fæðingarheimilið við Eiríksgötu t.d. Engin svör og engar hugmyndir um annað. Nú liggur það fyrir að víða er atvinnuhúsnæði þegar notað sem íbúðarhúsnæði og oft í heimildarleysi með þeim hættum sem því fylgja. Um það leyti sem þessi umræða var að hefjast hérna áðan bárust nýjar fréttir af bruna í iðnaðarhúsnæði þar sem fólk var búsett við Funahöfða í Reykjavík og enn er verið að slökkva þann eld í þessum töluðu orðum. Þá stendur til að heimila notkun slíks húsnæðis til búsetu. Og jú, svo fylgdi sögunni að í framhaldinu kæmi líklega frumvarp um að leyfa búsetu í húsnæði sem hefur ekki staðist kröfur og er óheimilt að búa í, vegna þess að ríkisstjórnin hefur engin tök á fasteignamarkaðnum eða húsnæðismarkaðnum eða gerir sér grein fyrir eðli hans og heldur áfram að sýna glærukynningar þar sem alltaf fjölgar húsunum og íbúðunum sem á að byggja í framtíðinni, en á sama tíma er bara samdráttur. Þessi ríkisstjórn gerir sér í þessu máli eins og svo mörgum öðrum enga grein fyrir eðli vandans sem við er að eiga því að með óbreyttri stefnu mun ásóknin í hæli á Íslandi ekki minnka. Hvað á þá að gera, þegar búið er að fylla iðnaðar- og skrifstofuhúsnæði og hótel og ryksuga upp leigumarkaðinn? Það á bara einhvern veginn að vonast til þess að þetta leysist af sjálfu sér fyrir 1. júní 2025. Niðurstaðan er þessi: Það á að heimila það að breyta iðnaðar- og skrifstofuhúsnæði í íbúðarhúsnæði. Ríkisstjórnin hefur ekki hugmynd um hvar þetta húsnæði er að finna, ekki hugmynd um hvað það muni kosta að breyta húsnæðinu og tekur fram að ekki sé gert ráð fyrir beinum kostnaði. En hvað ætli það kosti, eins og hv. þm. Logi Einarsson kom aðeins inn á áðan í andsvari, að gera ásættanlegar breytingar á því skrifstofu- og iðnaðarhúsnæði sem kann að finnast einhvers staðar og vera laust þannig að það verði hæft til búsetu? Það mun kosta töluvert. Þegar búið er að finna húsnæðið og breyta því, sem tekur augljóslega einhvern tíma, sérstaklega þegar ekki er búið að finna húsnæðið enn þá, hvað er þá eftir af tímabilinu þar sem á að heimila þetta? Kannski ár í mesta lagi. Er þá markmiðið virkilega það að ráðast í dýrar framkvæmdir til að breyta iðnaðar- og skrifstofuhúsnæði til að það nýtist í nokkra mánuði, kannski eitt ár? Eða gerir ríkisstjórnin sér kannski grein fyrir því, eða a.m.k. embættismennirnir sem undirbjuggu þetta, að þótt talað sé um tímabundið úrræði verði það miklu lengra og muni vara áfram, þótt það sé þægilegra að kynna þetta sem tímabundna ráðstöfun af því að það er erfiðara að segja hlutina eins og þeir eru og blasa við? Nú höfum við horft upp á það að ásókn í hæli á Íslandi hafi orðið hlutfallslega tuttuguföld á við Danmörku og stundum hafa raunar fleiri einstaklingar komið til að sækja um hæli á Íslandi heldur en í Danmörku á síðustu misserum, margfalt miðað við öll hin Norðurlöndin. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar hafa heldur orðið til að ýta undir þessa þróun á meðan, eins og ég nefndi áðan, hin Norðurlöndin eru að reyna að ná tökum á ástandinu. Hér eru engir tilburðir til þess að ná tökum á nokkrum einasta hlut heldur bara vonin um að einhvern veginn lagist allt og fólk hætti að koma. En ástæðan fyrir því að fólk kemur er að miklu leyti sú, eins og menn gangast við og stjórnvöld í, held ég, öllum Evrópulöndum og Evrópulögreglan, að eðli hælisleitendastraumsins er gjörbreytt frá því sem áður var. Evrópulögreglan telur, ef ég man rétt, að 95% þeirra sem koma til álfunnar til að sækja hér um hæli komi á vegum gengja og smyglara sem selja þessar ferðir, og ríkisstjórn Íslands hefur gert Ísland að eftirsóknarverðri söluvöru hvað þetta varðar. En það að opna fyrir slíka starfsemi gerir okkur verr í stakk búin til að hjálpa fólkinu sem er í mestri neyð, sem við gætum gert svo miklu betur ef haldið væri utan um þetta af einhverju viti. Í staðinn er Íslandi breytt í söluvöru en menn eru alltaf jafn hissa á hversu mikill straumurinn er, gera ekkert til að ná tökum á honum en ætla nú að fylla iðnaðar- og skrifstofuhúsnæði af hælisleitendum. Það er ekki hægt að leysa þetta mál nema líta á eðli vandans sem við er að eiga því að ef það er ekki gert þá getum við í fyrsta lagi augljóslega ekki leyst málið, eða þessi ríkisstjórn, og í öðru lagi gerir það okkur miklu erfiðara fyrir að hjálpa fólki í raunverulegri neyð. Hvað þá með að bíða bara og vonast eftir því að efnahagsástandið í öðrum löndum batni því að þá komi færri? Það yrði nú reyndar löngu búið að fylla alla fermetra af öllum gerðum húsnæðis á Íslandi ef það væri planið, en jafnvel þótt efnahagsástandið í heiminum lagist og fátækari lönd verði ríkari, og við eigum tvímælalaust að reyna að aðstoða við það eftir fremsta megni, þá mun það ekki leysa vandann. Það mun fjölga hælisleitendum því að eftir því sem hagur ríkja vænkast upp að ákveðnu marki þá fjölgar þeim sem fara frá landinu og leita hælis annars staðar þar sem lífskjör eru betri, því að þá fyrst hafa nógu margir efni á því að fara annað, efni á að kaupa ferðir hjá aðilum sem selja ferðir til Íslands í þúsundatali og er áætlun upp á 6.500 á þessu ári, hvernig sem það fer. En vandinn leysist ekki nema litið sé á eðli hans og því hvet ég þessa ríkisstjórn til að velta þessum málaflokki fyrir sér í alvöru. Það blasir við landsmönnum núna að stjórnvöld ráða ekki við málaflokkinn. Innviðirnir eru að bresta. Heilbrigðiskerfið - menn finna nú aldeilis fyrir þessu þar. Menntakerfið, eins og í Reykjanesbæ þar sem nú er kennt á yfir 30 tungumálum - hefur það engin áhrif á menntakerfið að öðru leyti? Jú, að sjálfsögðu. Löggæsla og allir málaflokkar, húsnæðismarkaðurinn, eins og höfum rætt, verða nú fyrir áhrifunum af þessu stjórnleysi í málaflokknum. Meira að segja hafa tveir dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins kallað þetta stjórnleysi. Það gerði fyrrverandi fjármálaráðherra líka, notaði orðið stjórnleysi. En þessi ríkisstjórn virðist vera algjörlega ófær um að bregðast við stjórnleysinu sem hún hefur oft og tíðum jafnvel ýtt undir og mun ýta undir enn frekar nú með þessum aðgerðum. Ég verð að segja alveg eins og er að ég hef svo oft orðið fyrir vonbrigðum með úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki að jafnvel þegar afleiðingarnar af þessu vanhugsaða plani koma í ljós þá efast ég um að það dugi til að fá þau til að líta á raunveruleikann sem blasir við og breyta um stefnu. En það er hins vegar önnur saga að það er ekkert víst að allar afleiðingarnar af þessu komi í ljós fyrr en einhvern tíma löngu eftir að þessi ríkisstjórn er farin frá, og það er kannski farið að einkenna stefnu hennar á lokasprettinum að kynna stórkostleg áform sem eiga að verða einhvern tíma á næstu árum eða áratugum og halda áfram að velta vandamálunum, sérstaklega stærstu vandamálunum, á undan sér án þess að taka á þeim.

Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða um búsetuúrræði fyrir fólk á flótta. Það er að sjálfsögðu alltaf flókið að takast á við það þegar hingað til lands eða hvert sem er kemur fullt af fólki á flótta. Í sumum löndum, t.d. í Afríku, eru settar upp flóttamannabúðir. Sumar hverjar hafa verið tímabundið þar, eins og t.d. flóttamannabúðirnar í Norður-Kenía sem settar voru upp 1991, en þangað hafa aðallega komið Sómalar sem hafa verið að flýja slæmt ástand í Sómalíu. Þar búa um þessar mundir um 500.000 manns í eyðimörk og á svæði sem ekki er mjög gefandi enda kannski valið vegna þess, rétt eins og við Íslendingar völdum staðsetningu fyrir herinn uppi á Miðnesheiðinni af því að þar var ekki mikið að fá á þeim tíma. En meira að segja í þessum flóttamannabúðum, sem uxu mikið fyrir um tíu árum síðan þegar mikil hungursneyð og styrjöld braust út í Sómalíu, eru gerðar ákveðnar kröfur og skilyrði sett. Það er vegna þess að alþjóðasamfélagið hefur komið sér saman um það hvers konar aðbúnaður getur talist vera minnsti mögulegi aðbúnaður fyrir fólk. Þar eru t.d. teknir fram hlutir eins og hversu mörg salerni þurfa að vera fyrir fólk sem er á flótta, hvort sem það eru flóttamenn eða fólk sem hefur orðið fyrir náttúruhamförum. Þar er til ákveðin tala; fyrir hverja 50 manns þarf ákveðið mörg salerni. Hér erum við að tala um frumvarp sem gefur ákveðna tímabundna afslætti af okkar byggingarlöggjöf og skipulagslöggjöf. Ég get svo sem skilið það að við viljum ekki að hlutir þurfi að fara í gegnum hið flókna og langa ferli sem það að breyta skipulagi getur verið, þ.e. að breyta því hvort um atvinnuhúsnæði eða íbúðarhúsnæði er að ræða. Við höfum öll séð að það getur stundum tekið jafnvel nokkur ár eða áratugi að ná samkomulagi um slíkt. En þegar kemur að öryggi, hreinlætismálum og öðru slíku megum við alls ekki gefa afslátt. Ef við sjálf værum á flótta myndum við ekki vilja það væri gefinn afsláttur af því að okkar líf, bara af því að við værum á flótta, væri eitthvað minna virði heldur en annarra. Rétt eins og áðan var bent á í ræðu erum við þegar að eiga við alvarlegar afleiðingar þess að búið er í húsnæði sem ekki er skipulagt sem íbúðarhúsnæði. Við erum að sjá þessa stundina eldsvoða í iðnaðarhúsnæði þar sem 20–30 manns bjuggu. Við erum ekki að ná að halda utan um þetta vegna þess að það eru ansi margir sem búa hér á landi í húsnæði sem er ekki ætlað til íbúðar. Nú ætlum við að gefa afslætti fyrir fólk sem kemur hingað og sækir um hæli, en hvað með alla hina sem hafa komið hingað og búa í slíku húsnæði nú þegar? Þar erum við líka að gefa ákveðna afslætti. Þar erum við ekki að horfa á byggingarlöggjöfina og skipulagið. Hvernig væri að taka til þar áður en við byrjun að gefa afslátt af þessu? Bara sem dæmi, þegar sett var upp sú fjöldahjálparstöð sem rekin er niðri í Borgartúni fyrir hælisleitendur sem koma til landsins, þá var t.d. farið í að skoða hvort það væru nógu mörg salerni, eins og ég nefndi áðan, vegna þess að þegar þú ert með fjöldahjálparstöð eru líka skilyrði um að hafa ákveðið mörg salerni per einstakling. Þannig tryggjum við að ekki brjótist út alls konar farsóttir, við tryggjum líka öryggi fólks með því að passa upp á aðgreiningu, hverjir fá að fara inn á hvaða klósett o.s.frv. Þetta eru allt saman mál sem skipta máli, líka fyrir fólk á flótta. Því er mikilvægt að við pössum það þegar þetta frumvarp fer inn í nefndarvinnuna að það sé virkilega að skoðað að hér sé ekki verið að gefa afslætti af öryggi eða heilsu fólks. Bara af því að það kemur annars staðar frá, bara af því að það talar ekki okkar tungumál, bara af því að það er ekki íslenskir ríkisborgarar sem kjósa okkur sem hér erum inni þá megum við aldrei gefa slíka afslætti, því að líf er líf alls staðar.

Herra forseti. Ég ætla nú kannski ekkert að dvelja of lengi við þetta en mér finnst samt skipta máli að fylgja þessu frumvarpi úr hlaði. Það var gott að fá hæstv. ráðherra hingað upp og svara því mjög afdráttarlaust að hér væri um tímabundin úrræði að ræða vegna þess að sporin hræða. Það verður mjög dýrt að breyta atvinnuhúsnæði í íbúðarhúsnæði til tveggja, þriggja ára og hvati til þess að breyta því til baka fyrir jafn mikinn kostnað væntanlega er kannski ekkert endilega augljós. Í frumvarpinu er fjallað um það með hvaða hætti er hægt að framlengja þetta þannig að það er eiginlega opnað aðeins á það. Því skiptir það máli að hæstv. ráðherra hafi sagt þetta afdráttarlaust að væntanlega eftir einhvern tíma, og ég er ekkert viss um að sami ráðherra verði í sama stólnum og nú, þá er vilji þingsins og ráðherra a.m.k. skýr. Eins og ég ræddi í andsvörum við hæstv. ráðherra þá er allt of lítið talað um gæði í byggingarreglugerðinni, þessi óefnislegu gæði. Við höfum í áratugi verið með forskrift að reglugerð í staðinn fyrir að hún sé markmiðsdrifin. Þetta er sérstaklega hættulegt á tímum þegar framboð á húsnæði er of lítið og það þarf að spýta í lófana og byggja mjög mikið á næstu árum. Þetta er auðvitað sérstaklega hættulegt á sama tíma og núverandi ríkisstjórnarflokkar hafa lagt niður opinberar byggingarrannsóknir vegna þess að þær eru auðvitað grunnurinn að því að við gerum hlutina vel. Þegar verið er að vinna hratt þá vill oft ýmislegt undan láta. Ég skil hins vegar tilganginn með frumvarpi hæstv. ráðherra og viðurkenni þann vanda sem stjórnvöld standa andspænis. Þannig að ég er ekki hér til að dæma þetta norður og niður og leggjast gegn þessu heldur einungis að benda á atriði sem við verðum að vera mjög meðvituð um þegar við fjöllum um málið, væntanlega inni í nefndum og hér í 2. umræðu, vegna þess að það er ekki léttvægt að víkja frá ýtrustu kröfum um íbúðarhúsnæði þar sem heimili fólks er að tefla. Og þó vissulega séu settir varnaglar gagnvart tæknilegum atriðum eins og brunavörnum og öðrum slíkum hlutum þá er hætt við að við aðlögun bygginganna, sem eru nota bene ekki hugsaðar frá grunni sem íbúðarhúsnæði, geti ýmislegt slæmt skeð. Það eru hættur sem felast í þessu því að ef íbúðir sem hefur verið breytt með þessum hætti verða varanlegar - og það verður mjög auðvelt að færa rök fyrir því vegna þess að okkur mun skorta húsnæði nokkur ár eða áratugi fram í tímann - verður líka auðvelt að sýna fram á þann kostnað sem hefur fallið til vegna breytinga á húsnæðinu. Ég tala nú ekki um að ef einkaaðilar stíga inn í þetta og fara að framleiða þetta munu þeir vissulega hafa réttmætar væntingar um það að geta gert sem mest úr eign sinni. Þannig að ég hef mínar efasemdir þarna. Við værum þá að greiða leið fyrir undirmálsíbúðir á markaði, sem munu auðvitað líka kalla á kröfur frá almennum verktökum í framtíðinni um það að ef þetta má, af hverju megum við ekki líka. Við þekkjum þetta bara allt of vel, bráðabirgðakröfur sem gerðar eru, þær eru oft notaðar til að þrýsta á um almennar breytingar líka. Ég spyr mig: Munu menn víkja frá þeirri almennu reglu að það verði birta inni í íbúðirnar úr tveimur áttum? Ætla menn bara að segja að þetta sé hópur sem getur lifað og búið við aðrar kröfur heldur en við gerum? Verða svalir áskildar og aðgengismál? Ég er ekkert viss um það. Við höfum nefnilega nú þegar verið að slaka of mikið á í mikilvægum hlutum þegar kemur að gæðum á húsnæði og ég er hræddur um að þetta ýti á það enn frekar og ég bið fólk að gjalda varhug við því vegna þess að við erum líka að ræða um sérstaklega viðkvæman hóp sem kemur úr erfiðum aðstæðum og á auðvitað að búa við sömu skilyrði og við gerum kröfu um fyrir okkur sjálf. Það verður eflaust hægt að taka atvinnuhúsnæði með mikilli lofthæð og gera að glæsilegum íbúðum. Á því leikur enginn vafi. En dæmi um hið gagnstæða verða örugglega líka mikið rædd þannig að það er auðvitað ekkert hægt að alhæfa. Eins og ég nefndi áðan þá verður kostnaðurinn til að breyta þessu til baka, kannski innan tveggja, þriggja ára, metinn það hár að þessu verði bara leyft að standa. Ég er líka hræddur um að þau ákvæði sem leyfa byggingar utan íbúðarsvæðis, þó að það sé nú nefnt að þetta þurfi að vera í nálægð við það, muni sem sagt fjarlægja okkur frá því markmiði sem við höfum flest verið sammála um síðustu ár um að blanda sem mest þjóðfélagshópum, blanda íbúðabyggð þannig að þú getir ekki lesið það utan á hverfinu hvaða þjóðfélagsstöðu fólk tilheyrir. Ég held að það sé æskilegt að þessir hópar eins og aðrir séu sem mest í blönduðu umhverfi. Ég hef líka áhyggjur af því að það sé í raun verið að taka dálítið völdin af sveitarfélögunum og gera þeim ókleift að uppfylla þær kröfur sem þau hafa svo gagnvart íbúunum. Ef ég man rétt er í frumvarpinu eitthvað um það þegar Skipulagsstofnun, að fenginni tillögu frá Vinnumálastofnun, sendir sveitarfélagi bréf um tiltekna byggingu og framkvæmdir hefur sveitarfélagið hálfan mánuð til að svara því og ef sveitarfélagið svarar ekki er þögn sama og samþykki. Þarna er t.d. verið að gera kröfu um miklu meiri hraða heldur en lögaðilar í byggingariðnaði geta nokkurn tímann notið hjá sveitarfélagi sem þurfa oft að bíða svo vikum skiptir eftir að fá svör. Það má ekki gleyma því að það er mögulega verið að breyta deiliskipulagi sem sveitarfélagið hefur sett fram, kynnt fyrir íbúum sínum, með auglýsingum, með íbúafundum, kallað eftir sjónarmiðum og breytt eftir atvikum. Hvernig í ósköpunum á sveitarfélagið á þessum hálfa mánuði að geta kallað eftir og kynnt þetta fyrir íbúum? Eiga íbúar engan rétt? Nú er ég farinn að hljóma eins og ég sé algerlega á móti þessu frumvarpi en það er ég ekki. Ég skil alveg viðleitni ráðherra og virði hans markmið í allri þessari vegferð. Það eina sem ég er að kalla eftir er að við vöndum okkur og stígum ekki stærri skref en við nauðsynlega þurfum til að minnka kröfurnar sem þessum viðkvæmu hópum verður gert að búa við og að við skemmum ekki þær framfarir sem þó hafa orðið í kröfu okkar Íslendinga til sómasamlegs og góðs húsnæðis.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp og ræðuna. Ég ætlaði að einhverju leyti að taka undir það sem hv. þm. Logi Einarsson var að ræða hér áðan og hélt að við værum voðalega sammála en svo erum við kannski ekkert endilega svo sammála. Ég leggst að sjálfsögðu ekki gegn þessu frumvarpi og styð það og segi eins og hv. þm. Logi Einarsson, að ég skil fullkomlega hvaðan ráðherra er að koma með því sem hér er lagt fyrir. Mig langar þó, á svipuðum nótum og ég ræddi síðast þegar þetta mál kom inn, að við séum öll mjög vakandi fyrir því hvaða áhrif það kann að hafa. Það er algjört lykilatriði í þessu máli að sveitarfélögin þurfa að vera jákvæð í garð málsins alla vega. Þau mega ekki mæla gegn því, þá verður þetta ekki að veruleika, þannig að sveitarfélögin hafa í rauninni, eigum við að segja, neitunarvald til þess að svona breytingar yrðu gerðar. Hv. þingmaður kom inn á að það væri þessi tveggja vikna frestur, reyndar geta sveitarfélögin óskað eftir framlengingu á þeim fresti. Ég vil bara brýna hæstv. ráðherra og Skipulagsstofnun og jafnframt kannski hv. umhverfis- og samgöngunefnd þegar hún fer yfir þetta, til að skoða hvort tvær vikur séu nóg. Alla vega verður það alltaf að vera tryggt að sveitarstjórn sé það fullkomlega ljóst og hafi tök á að hafa skoðun á umræddu erindi. Það verður að vera algjört skilyrði. Svona kannski á svipuðum nótum og hv. þm. Logi Einarsson óttast ég bara hvað þetta getur þýtt til lengri tíma litið, að pressan verði sú að húsnæði sé í varanlegri notkun sem búsetuúrræði eða íbúðir af einhverju tagi. Ég get vel séð að það kunni að vera húsnæði, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu eða á þéttbýlum svæðum, sem er kannski bara mjög vel til þess fallið að breyta og ef það er gert vel þá geta það bara verið fín búsetuúrræði eða íbúðir til lengri tíma litið. Og aldrei, og mér fannst nú ráðherra vera harður á því, má gefa neinn afslátt af öryggismálum. Þau eru alltaf grunnurinn. En ég hef áhyggjur af því að ef farið er á svæði sem eru ekki alveg hluti af íbúabyggð - kannski aðeins fjarri, eru athafnasvæði einhvers konar sem kunna að þykja akkúrat núna fýsileg lausn til að leysa þær áskoranir sem uppi eru - geti það orðið mjög flókið síðar meir. Við skulum bara átta okkur á því að skipulagsvaldið er svo ofboðslega víðtækt og það skiptir svo miklu máli, þetta er svo mikið stýritæki fyrir sveitarfélagið til lengri tíma litið um hvernig það þróast, hvernig það veitir þjónustu og hvar það veitir þjónustu. Þannig að svona hlutir eins og sorphirða, skólaakstur, útivistarsvæði og annað þess háttar eru auðvitað stórmál og ekki hægt að ætlast til þess að sveitarfélög séu að veita ýmiss konar þjónustu inn á öll sín svæði. Það er þess vegna sem þau afmarka í sínu aðalskipulagi þéttbýliskjarna og dreifbýli, hvar er búseta og hvar ekki. Þannig að ég vil bara ítreka það að hér sé stigið varlega til jarðar og hugað sérstaklega að því hvaða áhrif það getur haft til lengri tíma litið og bara tryggt að sveitarfélögunum sé alltaf ljóst hvað stendur til og þau hafi tækifæri til að hafa á því skoðun. Svo langar mig kannski að beina því inn í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, þegar hún skoðar þetta mál, að þá má líka alveg velta fyrir sér, og hér er ég kannski í andstöðu við hv. þm. Loga Einarsson, hvort regluverkið sé einfaldlega of þungt og mikið hjá okkur. Ef hið opinbera þarf að leggja fram frumvarp sem þetta til að geta brugðist við þá má velta fyrir sér: Er regluverkið okkar í kringum mannvirkjamálin og skipulagsmálin bara of flókið, of íhaldssamt og tekur þetta of langan tíma? Ég hef sagt að mér finnist stundum eins og þetta kerfi sé farið að vinna fyrir kerfið sjálft. Nú er ég ekki bara að tala um íbúabyggð, ég er líka að tala um lagningu rafmagnslína og aðrar framkvæmdir sem þurfa að sæta skipulagi og þurfa að sæta framkvæmdaleyfi og öðru. Þannig að ég vil bara varpa því inn bæði til nefndarinnar og kannski til hæstv. ráðherra hvort það sé ástæða til að fara yfir löggjöfina og sjá hvort við getum lagað það til, til þess að einfalda og flýta fyrir þegar þörf er á að gera breytingar.

Herra forseti. Af því að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á þetta fannst mér freistandi að koma og eiga orðastað við hana, ekki endilega af því að ég sé algerlega ósammála henni. Ég held að það sé margt í okkar regluverki sem er allt of þunglamalegt þegar kemur að þessum hlutum. Ég held að mörg embætti úti um allt land séu einfaldlega of lítil til að ráða við það. Kannski mætti skoða einhverja samlegð þar. Það er góð ástæða fyrir því að það er ekki eins og að skrúfa frá krana að reisa byggingar. Þetta eru steypuklumpar sem eiga að standa í 50–100 ár og hafa mikil áhrif á umhverfi okkar og byggð. Það er allt í lagi að það sé ákveðin tregða í kerfinu, alveg eins og þegar við ráðumst í stórfelldar framkvæmdir í virkjunum eða öðru. Síðan er á öðrum stöðum hjá okkur fullt af skrýtnum reglum sem eru eiginlega til óþurftar. Ég nefni tvö dæmi. Þó að Norðmenn séu hávaxnari en við er af einhverjum ástæðum gerð krafa um tíu sentímetra meiri salarhæð á Íslandi en í Noregi. Þetta er eitt. Í öðru lagi þurfa útidyr á Íslandi að vera - ég man ekki hvort það var fimm eða tíu sentímetrum hærri en í Noregi. Skiptir þetta einhverju máli? Já, þetta skiptir hellingsmáli. Ef við ætlum að nútímavæða okkur og fara að byggja meira á einingum og tilbúnum hlutum, t.d. frá Evrópu, þá þarf alltaf að sérsníða þetta miðað við íslenskar aðstæður, sem gerir hverja einingu 20–25% dýrari en þá norrænu. Við ættum að skoða byggingarreglugerð út frá því að samræma hana í meira mæli gagnvart nágrönnum okkar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég get tekið heils hugar undir þetta. Það er nákvæmlega þetta sem ég var að reyna að koma orðum að. Ég tek undir það að mjög mikilvægt sé að ákveðin gæði séu fólgin í íbúðabyggð og íbúðum þar sem fólk býr. Hv. þingmaður kom inn á birtustig og að birta komi inn um glugga úr tveimur áttum. Mér varð hugsað til Nuuk þar sem maður horfir upp á langar raðir íbúðabyggðar sem reist var fyrir inúítana á sínum tíma og þeim öllum hrúgað inn í þær byggingar, sem var ekki góð lausn. Nú eru þeir aftur á móti búnir að byggja ofboðslega falleg fjölbýli í Nuuk sem uppfylla miklu betur þær gæðakröfur sem hægt er að gera í dag varðandi það hvernig fólki líður inni í byggingum. En það eru nákvæmlega þessir þættir sem maður heyrir of oft um. Ég er nýkomin úr kjördæmaviku þar sem var kvartað yfir þunglamalegu regluverki kringum byggingarstjóra, reglugerð og annað. Þessi dæmi sem hv. þingmaður nefndi voru býsna góð. Ég held að það hljóti að vera ástæða til þess að horft verði á þetta í ráðuneytinu. Hvernig getum við tryggt það að reglugerðir okkar séu í sem mestu samræmi við það sem þekkist annars staðar á Norðurlöndum? Ég átta mig á því að einstakar aðstæður kunna að vera hér vegna jarðskjálftahættu eða þess háttar sem horfa þarf til. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um dyrakarma, þá þarf ég ekki á þessum aukasentímetrum að halda. Við hljótum að geta fundið leiðir til að einfalda þetta svo að við náum fram meiri hagkvæmni við að skipuleggja og reisa íbúðabyggð.

Herra forseti. Já, gerum það endilega og sameinumst um það. Við getum örugglega náð sameiginlegum markmiðum sem eru til góðs. Við höfum hins vegar einblínt of mikið á tæknilega hlið bygginga og lítið á óefnisleg gæði. Það er góð ástæða fyrir því að okkar fremstu einstaklingar á sviði skipulagsmála fyrir mörgum áratugum voru ekkert arkitektar eða verkfræðingar heldur var það læknir, Guðmundur Hannesson. Þetta er lýðheilsumál. Maður sér það að nú er verið að draga fleiri hópa og fleiri fagstéttir inn í þessi mál, sálfræðinga, umhverfisfræðinga og aðra. Án þess að ég ætli að gera veg minnar starfsstéttar mikið minni, þá eigum við að vera í samtali við alla þessa hópa. Það eru þessi óefnislegu gæði sem ég hef áhyggjur af, eins og af birtu og öðrum slíkum hlutum. Við verðum fyrst og fremst að passa að gefa ekki afslátt af kröfum sem hefur tekið langan tíma að ná fram, eins og t.d. aðgengismálum fyrir fatlaða. Við verðum að beina sjónum okkar að því sem er til trafala. Íslenska fjölbýlishúsið hefur versnað undanfarin 70 ár ólíkt því norræna, að hluta til vegna þess að það er alltaf þessi umræða um háan byggingarkostnað. Hár byggingarkostnaður skiptir gríðarlega miklu máli, sérstaklega þegar þú ert með háa vexti, verið er að fjármagna sig á háum vöxtum og íbúarnir þurfa að borga háa vexti næstu 40 ár. Kannski væri það punkturinn sem við ættum að horfa á: Hvernig getum við búið til umhverfi þar sem framtíðarhorfur eru stöðugri og vextir lægri? Þá er ég alveg viss um að við færum að þróast aftur eins og Norðurlönd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Það er gott að við getum verið sammála um það að stóra málið er auðvitað að ná verðbólgu niður og þá munu vextir lækka. Það skiptir okkur öll máli, bæði heimili og fyrirtæki í landinu. Ég tek undir það sem hv. þingmaður kom inn á. Ég held að það sé hægt að sameinast um einhverjar breytingar án þess að draga úr gæðum eða öryggi íbúa. Svo er skipulagsferlið og það hvernig mismunandi aðilar eru dregnir inn í það sérstakt umræðuefni, en það skiptir mjög miklu máli. Eitt af því sem ég vil nefna í því samhengi er að það sem er sveitarfélögum mikilvægt þegar þau skipuleggja íbúðabyggð er aðgengi að grænum svæðum og útivistarsvæðum. Það er algjört lykilatriði að það sé gott aðgengi fyrir alla íbúa að slíkum svæðum. Það er eitt af því sem maður hefur áhyggjur af. Ég veit að það er einn af þeim punktum sem nefnt er í þessu frumvarpi að horfa skuli til. Allt skiptir þetta máli. Þar af leiðandi leggst ég að sjálfsögðu ekki gegn þessu frumvarpi en hvet nefndina til að skoða þær áætlanir sem lágu fyrir á sínum tíma og það hversu mikilvægt er að ráðast í þessar breytingar nú. Ekki síst vil ég beina þeim tilmælum til nefndarinnar og hæstv. ráðherra að regluverk kringum skipulagsmál, byggingarmál og mannvirkjalög verði skoðað almennt með hliðsjón af því sem við höfum rætt hér.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir áhugavert innlegg hér frá hv. þm. Loga Einarssyni sem er menntaður arkitekt og hefur starfað í þeirri grein um árabil, sérstaklega þar sem hann kom inn á byggingarreglugerðina, hvernig hún er samansett hjá okkur. Hv. þingmaður nefndi þarna einmitt góð dæmi um hvað við erum að ganga lengra heldur en t.d. í Noregi. Þetta minnir okkur á það að við þurfum að einfalda þetta regluverk vegna þess að það er að stórum hluta rót vandans, þ.e. húsnæðisskorturinn í landinu gerir það að verkum að það þarf að byggja fleiri íbúðir, meira húsnæði, en við erum með regluverk sem er alla vega ekki til þess fallið að hvetja til þess að einstaklingar taki t.d. að sér að fara í húsbyggingu. Ég sjálfur þekki þetta persónulega og byggði nú lítið hús á minni lóð, eitthvað um 40 m², fyrir nokkrum árum. Þá þurfti ég að fá byggingarstjóra og þetta kostaði heilmikla upphæð, að mig minnir um hálfa milljón króna, að byggja svona lítið hús, að fá byggingarstjóra og það var ekki einu sinni brunatrygging inni í því. Ég reyndi að gera sem mest sjálfur þannig að það var engin þörf fyrir byggingarstjórann þannig séð en þarna er ég að segja það að það er verið að setja svolítinn stein í götu fólks, finnst mér, sem vill byggja sitt húsnæði, með íþyngjandi regluverki sem við þurfum svo sannarlega að taka til endurskoðunar að mínu mati. En varðandi þetta frumvarp sérstaklega, herra forseti, þá hef ég lýst því yfir hér í andsvari að við verðum að hafa hér alveg nýjustu upplýsingar um áætlaðan fjölda þeirra sem sækja um hæli á næstu mánuðum og árum og þær liggja ekki fyrir. Það er verið að styðjast við eldri gögn hvað þetta frumvarp varðar, vegna þess, eins og ég sagði hér áðan, að það verða ákveðin vatnaskil hér með úrskurði kærunefndar í málefnum hælisleitenda frá Venesúela þar sem þeir standa frammi fyrir því að verða vísað úr landinu vegna þess að kærunefnd hefur úrskurðað að þeir eigi ekki að fá hér hæli eða vernd, alþjóðlega vernd, eins og sagt er. Það mun að sjálfsögðu hafa heilmikil áhrif á þetta vegna þess að það ófremdarástand sem hefur verið hér í þessum málaflokki, málefnum hælisleitenda, þessa gríðarlegu aukningu á mjög skömmum tíma, má að stórum hluta rekja til mikils fjölda og mikillar fjölgunar á umsóknum frá Venesúela og þar er það ekki ríkisstjórnin og ekki dómsmálaráðherra sem ber ábyrgð á því. Það er fyrst og fremst kærunefnd útlendingamála sem úrskurðaði á þann veg að þeir sem komu hingað frá Venesúela fengu nánast sjálfkrafa alþjóðlega vernd til fjögurra ára, svokallaða viðbótarvernd sem þýðir sömu réttindi og réttindi Íslendinga í velferðarkerfinu. Auðvitað er það þannig í þessu eins og öðru að fréttirnar berast hratt út og það barst hratt út til Venesúela að þeir sem kæmu hingað ættu vísa fjögurra ára vernd í landinu, fjögurra ára dvalarleyfi. Auðvitað er það þá hvetjandi fyrir þessa einstaklinga að sækja til Íslands vegna þess að nágrannaþjóðirnar hafa ekki veitt þessa viðbótarvernd sem er ekki oft veitt nema í þá sérstaklega erfiðum tilfellum. Regluverkið hér hefur gert það að verkum að þessi fjöldi hefur streymt til landsins sem síðan hefur valdið gríðarlegu álagi á húsnæðismarkaðinn og leigumarkaðinn. Þess má geta hér, herra forseti, að dómsmálaráðherra er með frumvarp fyrir Alþingi um að regluverk í þessum málaflokki verði með sama hætti og á öðrum Norðurlöndum. Það er algerlega nauðsynlegt vegna þess að hælisleitendakerfið byggist á því að það sé samræmi í framkvæmd reglnanna á milli ríkja sem hafa undirgengist flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna um að taka á móti þeim sem eru að leita eftir vernd. Annars er hætta á því að kerfið bresti og þess vegna er afar mikilvægt í mínum huga, og ég hef sagt það bæði í ræðu og riti, að við samræmum þetta regluverk því sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum og ég trúi því að við séum komin á þá braut og það sé orðinn hljómgrunnur fyrir því að svo verði. Það er annað sem ég vildi nefna í þessari umræðu sem mér finnst mjög mikilvægt. Það eru sveitarfélögin. Móttaka flóttafólks á Íslandi, hælisleitenda, stendur og fellur með samstarfi við sveitarfélögin, að það samstarf sé mjög gott, samstarfið og samráðið. Þegar þetta frumvarp var lagt hér fram fyrr þá komu fjölmargar umsagnir frá sveitarfélögunum sem höfðu miklar áhyggjur af þessu frumvarpi þannig að það er eitthvað sem nefndin verður að fara vandlega yfir í sínum störfum. Og ég fagna því reyndar að í frumvarpinu er nú komið ákvæði þess efnis að ef sveitarfélag leggst gegn því að húsnæði sem lagt er til hér í þessu frumvarpi verði nýtt þá hafi í raun og veru sveitarfélagið síðasta orðið með það. Það er bara eðlilegt að slíkt ákvæði sé inni vegna þess að það eru sveitarfélögin sem þurfa að veita þjónustuna og við höfum bara séð það að sum sveitarfélög eins og t.d. Reykjanesbær hafa gefið það út opinberlega að þau séu komin að þolmörkum og geti ekki tekið við fleiri hælisleitendum. Þannig að við verðum að horfa í þetta. Því miður hefur verið misbrestur á því að það sé haft gott samráð við sveitarfélögin og ég nefni bara nýjasta dæmið í þeim efnum. Það er Suðurnesjabær og þar stendur til að nýta húsnæði fyrir u.þ.b., held ég, 100 hælisleitendur, sem áður var hjúkrunarheimili. Þar hefur sveitarfélagið komið því á framfæri við okkur þingmenn kjördæmisins að það skorti mjög mikið á samstarf milli Vinnumálastofnunar og sveitarfélagsins. Vinnumálastofnun, eins og við þekkjum, sér um þjónustuna, þ.e. að veita hælisleitendum þjónustu og þá með samningum eftir atvikum við sveitarfélögin. En það hefur orðið mikill misbrestur á þessu. Suðurnesjabær hefur t.d. ekki haft nokkra hugmynd um það hvort það er að koma barnafólk í þetta húsnæði, einstaklingar sem þurfa aukna þjónustu vegna fötlunar eða slíkt. Ég segi það, herra forseti, að það er bara lágmarkskurteisi að hafa samband við sveitarfélögin og upplýsa þau um hvers eðlis sá hópur er sem er að koma í þetta húsnæði og bara almennt, vegna þess að sveitarfélagið þarf að veita skólaþjónustu o.s.frv. Ég hef lagt áherslu á þetta við Vinnumálastofnun og ég hef meira að segja skrifað forstjóra Vinnumálastofnunar bréf þar sem ég hef hvatt stofnunina til þess að eiga gott samstarf við sveitarfélögin. Ég veit að Vinnumálastofnun hefur verið undir gríðarlegu álagi og það góða starfsfólk sem þar starfar hefur gert allt sitt besta en það er bara þannig að þessi málaflokkur er það viðkvæmur að það verður að passa upp á samstarf með þessum hætti. Þess vegna segi ég það að í þeirri nefndarvinnu sem fram undan er þá verður nefndin að horfa til þess hvaða augum sveitarfélögin líta þetta frumvarp og kalla til sín gesti og fara vandlega yfir það. Ég vil bara kannski aðeins nefna að lokum, herra forseti, af því að hv. þm. Logi Einarsson kom einmitt inn á breytingarnar á húsnæðinu, að breyta iðnaðarhúsnæði o.s.frv., að það er náttúrlega kostnaðarsamt að fara í slíkar breytingar. Það eru, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, eðlilegar væntingar um það að þegar menn leggja í svona mikinn kostnað og síðan er þetta gistirými undir leyfum tímabundið - þegar því tímabili lýkur þá sitja menn uppi með eign sem hefur kannski verið lagt heilmikið í, heilmikill kostnaður, til að geta leigt hana sem íbúðarhúsnæði. Þá er sú freisting náttúrlega fyrir hendi að halda áfram að leigja það húsnæði. Þannig að við þurfum svolítið að horfa á þetta alla leið, er ekki sú hætta fyrir hendi þegar þessu tímabundna tímabili er lokið að það verði erfitt að snúa til baka? Þá erum við búin að opna fyrir ákveðna gátt sem okkur hefur ekki hugnast hingað til og það er eðlilegt að spyrja sig að þessu. Auk þess er það nú þannig að þetta má heldur ekki veikja tiltrú fólks á því að fylgja regluverki í byggingargeiranum. Við þekkjum það að oft og tíðum finnst okkur kannski byggingarreglugerðin vera heldur ströng og fólk kvartar yfir því að það sé lengi verið að afgreiða ákveðnar beiðnir o.s.frv. og það að sækja um byggingarleyfi getur tekið ótrúlega langan tíma. Þannig að fólk spyr sig náttúrlega hvort hér sé lagt upp með að hægt sé að fara að leigja húsnæði sem hefur ekki verið leyft að leigja hingað til sem íbúðarhúsnæði. Þetta eru allt sjónarmið sem þarf að fara vandlega yfir í nefndarvinnunni sem fram undan er. Ég held að það sé mikilvægt að kalla alla þá til sem hafa hagsmuna að gæta í þessu og þá sérstaklega sveitarfélögin og svo að lokum að gögnin liggi nákvæmlega fyrir um hvernig menn sjá fyrir sér að þróunin á umsóknum um hæli á Íslandi verði á næstu mánuðum og misserum. Ég persónulega tel, og hef sagt það áður, að það muni verða breyting, það muni ekki verða þessi gríðarlega fjölgun sem við höfum verið að horfa upp á, það muni draga úr henni. Þá verður þörfin fyrir þetta húsnæði minni og þegar upp er staðið verður kannski ekki þörf fyrir þetta. Þetta er síbreytilegur málaflokkur og þar af leiðandi er mikilvægt að það liggi fyrir mjög raunhæfar spár og tölur um hvernig fjöldinn mun þróast á næstu misserum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir málefnalega umræðu. Þó nokkrir þingmenn komu inn á sömu hluti svo að ég ákvað að koma í andsvar við hv. þingmann til að svara því. Til að mynda varðandi það sem hv. þingmaður endaði hér á, að vonandi eru breytingar í farvatninu svo að þörf fyrir stöðugt viðbótarhúsnæði verði minni. Það er mat Vinnumálastofnunar að kostnaður við að breyta fyrstu 1.000 íbúðunum verði 500–800 millj. kr. Svo verður það sífellt dýrara vegna þess að þá ertu kominn úr eignum ríkisins í aðrar íbúðir. Vonandi þurfum við ekki að fara lengra en í þessar 1.000 íbúðir. Það er margt sem bendir til að þörf verði á þessu eitthvað áfram. Ég er sammála því sem hér hefur verið nefnt um sveitarfélög og að mikilvægt sé að hlusta á raddir þeirra. Þess vegna tekur ein breyting í frumvarpinu frá því í vor til þess að gefinn er tveggja vikna viðbótarfrestur ef sveitarfélag óskar eftir því að fá viðbótarumsagnarfrest. Eftir sem áður verður synjunarvald hjá sveitarfélögum. Svo langaði mig að nefna það að fjölmargir hér hafa komið inn á vandann við það að búa til tímabundið húsnæði og ég er algjörlega sammála því. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er sá að nú er fullt af íbúðum óleyfisíbúðir. Í þeim býr fólk. Við ætlum að bregðast við því seinna í vetur. Við erum hér komin í þann vanda að Vinnumálastofnun kemur fólki fyrir í búsetuúrræði. Þetta eru ekki íbúðir. Þetta er tímabundið búsetuúrræði. Þá tekur Vinnumálastofnun kannski óheppilegt húsnæði og óheppilega staði undir það. Kannski er þetta einfaldlega betri og skynsamlegri leið. Að minnsta kosti er verið að reyna að bregðast við með fyrirhyggju og undirbúningi í staðinn fyrir að sitja uppi með það að geta ekki brugðist við vandanum, eins og við sjáum á hinum almenna markaði þar sem fólk býr í óleyfi. Þar er ekkert eftirlit með öryggi, ekkert eftirlit með hollustuháttum og ekkert eftirlit með nokkrum sköpuðum hlut. Því miður höfum við séð hræðileg dæmi um það. 

Hæstv. forseti. Ég er sérlega glöð að geta hér mælt fyrir frumvarpi mínu um breytingar á lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa og lögum um ófrjósemisaðgerðir. Málið snýst í meginatriðum um að auka endurgreiðslur vegna tæknifrjóvgana til muna. Til að fjármagna þann kostnað legg ég til að fella niður niðurgreiðslu á valkvæðum ófrjósemisaðgerðum. Meðflutningsmenn mínir á málinu eru Óli Björn Kárason, Birgir Þórarinsson, Bryndís Haraldsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Teitur Björn Einarsson, Inga Sæland, Tómas A. Tómasson, Jakob Frímann Magnússon, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson og Logi Einarsson og kann ég þeim bestu þakkir fyrir. Forseti. Núverandi niðurgreiðsla Sjúkratrygginga Íslands á tæknifrjóvgunum er 5% í fyrstu meðferð. Legg ég til að niðurgreiðslan verði hækkuð upp í 75% þannig að meðalkostnaður við fyrstu tæknifrjóvgun fari úr 566.000 kr. niður í 147.500 kr. Ég legg einnig til að niðurgreiðsla við aðra til fjórðu tæknifrjóvgun fari úr 65% í 90%. Þar að auki kveður frumvarpið á um að tæknifrjóvgunarmeðferðir vegna fyrirsjáanlegrar ófrjósemi í kjölfar krabbameinsmeðferða á borð við geislameðferð og lyfjameðferð verði gerðar með öllu gjaldfrjálsar. Samhliða aukinni niðurgreiðslu vegna tæknifrjóvgana er lagt til að felld verði niður endurgreiðsla Sjúkratrygginga til einstaklinga sem velja að fara í ófrjósemisaðgerðir. Það er og verður sjálfsagður réttur fólks að fara í slíkar ófrjósemisaðgerðir en í stað þess að ríkið standi straum af þeim kostnaði verði fjármunum forgangsraðað betur í því skyni að létta fjárhagslega undir með fólki sem vill reyna að verða foreldrar. Gert er ráð fyrir því að lækkun á greiðsluþátttöku vegna ófrjósemisaðgerða nemi hærri fjárhæð en hækkun sem leiðir af aukinni greiðsluþátttöku vegna tæknifrjóvgana og hafi því jákvæð áhrif á stöðu ríkissjóðs. Það er mikilvægt þeir einstaklingar sem leggja þurfa upp í kostnaðarsamt ferli tæknifrjóvgana upplifi að umgjörð laga og reglna um tæknifrjóvgun sé gerð þeim til aðstoðar. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni hefur frjósemi íslenskra kvenna aldrei verið minni en árið 2022, en þá fæddist 4.391 barn. Var um að ræða fækkun frá árinu 2021 þegar 4.879 börn fæddust, sem er mesta fækkun á milli ára frá árinu 1838. Almennt er miðað við að frjósemi þurfi að vera um það bil 2,1 barn á hverja konu til að viðhalda mannfjölda til lengri tíma. Árið 2022 var frjósemi íslenskra kvenna hins vegar einungis 1,59 börn á hverja konu og hefur frjósemi ekki farið yfir 2,0 síðan árið 2012. Fyrir utan að það er sanngirnisatriði að hið opinbera aðstoði fólk í þeirri erfiðu stöðu að geta ekki eignast börn er mikilvægt að þessari þróun sé snúið við, enda hefur langvarandi fækkun barnsfæðinga neikvæðar efnahagslegar afleiðingar og þar með á samfélagið allt. Þegar fæðingartíðni er jafn lág og raun ber vitni skýtur það skökku við að einstaklingar sem eiga erfitt með að eignast börn eftir hefðbundnum leiðum þurfi að standa straum af miklum tilkostnaði við að sækja sér aðstoð við barneignir á sama tíma og hið opinbera niðurgreiðir ófrjósemisaðgerðir að fullu. Að mati frumvarpshöfunda er bæði sanngjarnara og skynsamlegra að auka stuðning hins opinbera við tæknifrjóvganir. Breyting þessi á lögum um ófrjósemisaðgerðir felur í sér að ófrjósemisaðgerðir verði ekki lengur gjaldfrjálsar og að þeir sem gangast undir slíka aðgerð standi straum af kostnaðinum sjálfir. Að mati frumvarpshöfunda er ekki tilefni til þess að aðgerðir sem þessar séu niðurgreiddar af hinu opinbera, enda er hvorki um brýna nauðsyn fyrir einstaklinginn að ræða né hagsmuni almennings, eins og á við um fleiri aðgerðir innan heilbrigðiskerfisins, svo sem laseraugnaðgerðir. Sé ófrjósemisaðgerð hins vegar framkvæmd að læknisráði vegna sjúkdóms, veikinda eða annarra sérstakra tilvika skulu Sjúkratryggingar Íslands standa straum af kostnaði við aðgerðina. Til sérstakra tilvika gætu sem dæmi talist þær aðstæður þegar ómögulegt væri að fara í hefðbundna ófrjósemisaðgerð, en unnt væri að framkvæma slíka aðgerð á annan og meira íþyngjandi og kostnaðarsamari hátt. Í þeim tilvikum getur talist réttlætanlegt að slík aðgerð yrði niðurgreidd að einhverju leyti. Sjúkratryggingum Íslands er í dag heimilt að niðurgreiða vegna tæknifrjóvgunarmeðferða sem nemur 5–65% af kostnaði meðferðarinnar en þetta hlutfall reiknast þó af gjaldskrá sem stofnunin sjálf gefur út og endurspeglar ekki raunverulegan kostnað vegna tæknifrjóvgana. Raunverulegur kostnaður vegna tæknifrjóvgunarmeðferðar er í reynd talsvert hærri, en samkvæmt gjaldskrá LIVIO, eina fyrirtækisins sem býður upp á slíkar meðferðir hér á landi, er kostnaðurinn 590.000 kr., rúmlega 100.000 kr. hærri en sú upphæð sem tiltekin er í gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að heildarkostnaður við tæknifrjóvgunarmeðferðir sé sama fjárhæð og raunkostnaður á framlagningardegi frumvarpsins. Verðlags- og gjaldskrárbreytingar gera þó væntanlega það að verkum að raunkostnaður hækkar í krónum talið eftir því sem tíminn líður. Því er í 4. mgr. 1. gr. kveðið á um heimild ráðherra til að mæla fyrir um aukna greiðsluþátttöku í reglugerð, en í slíkri reglugerð getur ráðherra ákveðið að greiðsluþátttaka hins opinbera skuli nema hærri fjárhæð en 590.000 kr. Þá er mælt fyrir um að tæknifrjóvgunarmeðferðir og þeir þættir hennar sem taldir eru upp í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins vegna fyrirsjáanlegrar ófrjósemi í kjölfar geislameðferðar, lyfjameðferðar og beinmergsflutnings verði alveg gjaldfrjáls. Þetta er mikið sanngirnismál, forseti. Og ég verð að viðurkenna að þrátt fyrir að ég hafi um langt skeið kynnt mér regluumhverfi tæknifrjóvgana þá hreinlega vissi ég ekki að aðgerðir sem þessar sem konur verða að undirgangast vegna svona meðferða væru ekki gjaldfrjálsar eða partur af t.d. þeirri krabbameinsmeðferð sem viðkomandi þarf að undirgangast. Mér þykir þetta sanngirnismál, forseti, og ég þakka góðgerðafélaginu Lífskrafti fyrir að vekja athygli mína á þessu. Þær voru með söfnun um daginn sem styður við konur í þessari stöðu en markmiðið með þessu frumvarpi er að fallegar safnanir eins og þær hafa staðið í núna á undanförnum vikum verði óþarfi þar sem hið opinbera stígi inn í og aðstoði á þennan hátt gagnvart því fólki sem þess þarf. Við gerð frumvarpsins voru mismunandi leiðir kannaðar til að styðja þá einstaklinga sem gangast þurfa undir tæknifrjóvgunarmeðferð vegna yfirvofandi ófrjósemi í kjölfar læknismeðferðar vegna hættulegs sjúkdóms, m.a. var skoðað hvort rétt væri að fella tæknifrjóvgunarmeðferðir í þeim tilvikum undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands og litið yrði á tæknifrjóvgun sem hluta af læknismeðferð vegna sjúkdómsins. Að mati flutningsmanna er þó einfaldara að mæla fyrir um að tæknifrjóvgunarmeðferðir í þessum tilvikum séu ávallt gjaldfrjálsar og yrðu því ekki háðar greiðsluþátttökukerfi sem getur auðveldlega tekið breytingum með ákvörðunum stjórnvalda. Með breyttri viðmiðunarfjárhæð sem er í samræmi við raunkostnað við tæknifrjóvgunarmeðferðir ásamt auknu greiðsluþátttökuhlutfalli Sjúkratrygginga Íslands verður einstaklingum auðveldað til muna að leita sér aðstoðar við barneignir. Ljóst er að greiðslubyrði getur orðið mikil í núverandi lagaumhverfi og leggst hún eðli máls samkvæmt fyrst og fremst á ungt fólk á barneignaraldri, sem mörg hver hafa lægri tekjur en þau sem eldri eru. Fari einstaklingur í eina tæknifrjóvgunarmeðferð samkvæmt gildandi reglum þarf hann að greiða 566.000 kr., en fari hann í fjórar tæknifrjóvgunarmeðferðir þarf hann að greiða samtals 1.400.000 kr. Verði frumvarp þetta að lögum yrði kostnaðurinn hins vegar mun lægri, eða 147.500 kr. fyrir þann sem fer í eina meðferð og 324.500 kr. fyrir þann sem fer í fjórar meðferðir miðað við núverandi gjaldskrá LIVIO. Frumvarpið, verði það að lögum, eykur því verulega möguleika fólks á að eignast börn og þá sérstaklega möguleika þeirra sem tekjulægri eru. Þetta er sanngirnismál, að við hjálpum fólki sem er í þeirri stöðu að geta ekki eignast börn eða á í erfiðleikum með það og ég veit að þessar breytingar munu skipta fjölda fólks heilmiklu máli. Forseti. Á verðbólgutímum skiptir máli að sýna ábyrgð í ríkisrekstri. Miðað við þær forsendur sem liggja fyrir má ætla að kostnaður hins opinbera vegna aukins stuðnings við tæknifrjóvganir aukist um rúmar 180 millj. kr. á ári. Aftur á móti myndi afnám greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga Íslands vegna ófrjósemisaðgerða spara hinu opinbera hærri fjárhæð, eða 220 millj. kr. sem er um 40 millj. kr. hærri en kostnaður við aukna greiðsluþátttöku vegna tæknifrjóvgunarmeðferða, og það þykir mér góð forgangsröðun. Heildaráhrif frumvarpsins eru því jákvæð fyrir ríkissjóð. Ég endurtek að það skiptir máli á verðbólgutímum. En þetta frumvarp er fyrst og fremst hugsað sem sanngirnismál. Ég þakka aftur fyrir hve breiðan stuðning málið fékk hjá meðflutningsmönnum. Ég óska eftir góðum viðtökum hér á þinginu og að því sögðu legg ég til að málið verði tekið til efnislegrar meðferðar hjá hv. velferðarnefnd.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir framsöguna og vil segja það að án þess að hafa kafað djúpt ofan í prósentutölurnar eða krónutölurnar í 1. gr. þá er ég henni efnislega sammála, þ.e. ég er sammála því að það væri til bóta ef ríkið tæki þátt í kostnaði vegna tæknifrjóvgana og styddi þannig við þá einstaklinga eða fjölskyldur sem þurfa einhverra hluta vegna að fara þá leið við sínar barneignir. Ég hins vegar kveð mér hér hljóðs vegna þess að ég get ekki stutt 2. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um breytingar á lögum um ófrjósemisaðgerðir þar sem lagt er til að þær verði ekki lengur niðurgreiddar af Sjúkratryggingum Íslands. Ég skil hvað það er sem hv. þingmaður er að gera með því, þ.e. að með því að hætta þeim niðurgreiðslum yrðu til fjármunir sem væri hægt að nota í hitt. Ég tel hins vegar að um mikla afturför væri að ræða ef þetta væri gert vegna þess að það sem hér er kallað valfrjálsar aðgerðir er mjög oft framlag karla til þess að hafa áhrif á fjölskyldustærð. Karlar í sambúð létta því mjög oft af konum sínum að vera á hormónagetnaðarvörnum til langs tíma og taka þannig hluta af ábyrgðinni þegar kemur að fjölskylduskipulagningunni. Ég er því bara hreinlega ósammála því sem segir í greinargerðinni, að hér sé hvorki um brýna nauðsyn fyrir einstaklinginn né um hagsmuni almennings að ræða. Ég tel að hér sé hvort tveggja nefnilega nauðsynlegt fyrir einstaklinga. Það skiptir máli fyrir heilsu og kynheilsu kvenna að þær séu ekki eingöngu ábyrgar fyrir getnaðarvörnum og sér í lagi ekki í samböndum. Þannig að mér finnst þessi partur frumvarpsins ekki góður og vil raunar ganga svo langt að hér sé um ófemíníska tillögu að ræða. Hafandi sagt hitt, að efnislega lítist mér vel á fyrri hlutann, þá þætti mér mikilvægt að það yrði skoðað að fara mögulega aðrar leiðir í fjármögnun á þessu frumvarpi og það er auðvitað hægt að gera það á ýmsan hátt. Ég skoðaði þetta mál og ég veit að fulltrúi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs var meðflutningsmaður á þingsályktunartillögu frá hv. þingmanni á síðasta ári en þar var ekki þessi 2. gr. með. Það hefur breytt afstöðu okkar, eða alla vega mín og fleiri, til þessa máls. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum hér á framfæri og vona að nefndin, svo og hv. þingmaður, taki alla vega mið af þessum röksemdafærslum sem ég hef fært hér fram.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur kærlega fyrir sína ræðu hér og ég skil mætavel hvert hv. þingmaður er að fara með þessu. Að sjálfsögðu geri ég það. Mig langaði bara örstutt að fá að koma hérna upp og kannski að nefna að þannig er það í okkar ágæta samfélagi að getnaðarvarnir eru t.d. ekki ókeypis. Og mig langar hreinlega bara að fá að spyrja hv. þingmann: Finnst henni ekkert óeðlilegt við það að í öllu okkar heilbrigðiskerfi, þar sem er kostnaðarþak og þátttaka hins opinbera að einhverjum hluta, ríkið kemur mismikið inn í heilsu fólks, það fer eftir alvarleika og slíkt - finnst hv. þingmanni ekki skjóta skökku við að valkvæðar ófrjósemisaðgerðir sem þessar séu að fullu endurgreiddar af hálfu hins opinbera?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og mér finnst alltaf gott þegar við eigum í opnum skoðanaskiptum hér í þingsal. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns þá verð ég að viðurkenna að svar mitt er nei. Mér finnst ekki skrýtið að hið opinbera taki þarna þátt að fullu. Hins vegar er það auðvitað þannig að í okkar mjög ágæta heilbrigðiskerfi, þar er ekki allt fullkomið og margt mætti alveg bæta. Ég hygg að til að mynda einhvers konar niðurgreiðsla á getnaðarvörnum gæti bara verið mjög af hinu góða. En þar myndi ég vilja horfa til þess að þá yrði aukið í stuðning hins opinbera en ekki farin sú leið að hreyfa við því kerfi eða þeim mikilvægu, vil ég segja, lögum sem þegar hefur verið komið á hvað varðar þessi mál.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég virði hennar afstöðu, ég geri það, en vil þó fá að nota tækifærið hér og segja að mér finnst hlutverk stjórnmálanna vera að forgangsraða fjármunum þar sem þörfin er meiri. Ég held að alla jafna sé alltaf hægt að finna ákveðna kosti við hvaðeina sem við gerum hér og það er auðvitað hægt að finna jákvæð rök fyrir því að það sé auðvelt að fara í valkvæðar ófrjósemisaðgerðir í stað þess að þurfa að vera á getnaðarvörnum. Ég ber að sjálfsögðu virðingu fyrir því. Mér finnst hins vegar skipta meira máli, ég held að það skipti fólk meira máli að fá stuðning við tæknifrjóvgunarmeðferðir, fólk sem oft á tíðum horfist í augu við svo háan kostnað að það getur ekki leyft sér að reyna. Og fyrir utan hvað það er tilfinningalega erfitt þá finnst mér það samfélagslega óskynsamlegt. Mér finnst það vera sanngirnishlutverk okkar sem stöndum hér að reyna að gera því fólki auðveldara í sinni vegferð. Það er mitt pólitíska mat að svona breyting og svona mikil kostnaðarþátttaka hins opinbera fari ekki í gegn og ég tala nú ekki um á tímum sem við upplifum núna þar sem við verðum bara að horfa í hverja einustu krónu. Við megum ekki auka útgjöldin meira og þá er það skylda okkar að finna kostnað á móti þegar ég segi að þetta sé gerlegt. Ég nota því tækifærið hér og segi: Mér þykir þessi forgangsröðun kristaltær en ég ber virðingu fyrir þessum sjónarmiðum og mér finnst sjálfsagt að velferðarnefnd taki þau til skoðunar.

Herra forseti. Líkt og ég sagði í ræðu minni þá styð ég og skil markmiðið með 1. gr. og er sammála hv. þingmanni um að þetta er mjög erfitt ástand eins og það er núna fyrir fólk sem þarf að fara í tæknifrjóvgunaraðgerðir, vegna þess að kostnaðurinn er svo gríðarlega hár. En við hv. þingmaður verðum held ég bara að vera ósammála um síðari greinina. Ég tel að með þeirri útfærslu sem lögð er til með 2. gr. sé verið að bæta stöðu fólks, sem vissulega þarf að bæta, en verið að gera það á kostnað fólks sem ég hygg að þurfi líka á þeirri aðgerð að halda sem þar er mælt fyrir í lögum. Það sé þá verkefnið að eigi að fjármagna frumvarpið verði að líta til þess að fara í tekjuöflun með einhverjum annars konar hætti. Það er auðvitað hægt að gera með mörgum öðrum aðferðum en þeirri að auka kostnaðarhlutdeild einhverra í heilbrigðiskerfinu, til að mynda með breytingu á einhverjum sköttum. Ég ætla ekkert að nefna aðra leið vegna þess að ég vil bara skilja það eftir sem mjög opið að það eru vitaskuld til fleiri leiðir til þess að fjármagna þær breytingar á samfélaginu okkar sem við teljum mikilvægt að fara í. Þannig að við það stendur að ég er efnislega fylgjandi því að það verði skoðað að taka þátt í kostnaði við tæknifrjóvganir en er ósammála seinni greininni um að hætta niðurgreiðslum á ófrjósemisaðgerðum.