Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ellert B. Schram Hæstv. forseti. Nefnd sú, sem undirbjó þetta frv. á vegum rn. og ég átti sæti í, hafði það orðalag á í þessari gr., að talað var um „óbærilegt“. Hv. heilbr.- og trn. breytti þessu orðalagi í „of erfitt“. Ég skildi þá breyt. ekki á þann veg, að n. vildi rýmka frv. eða lögin, heldur væri hér meira um smekksatriði og lagfæringu á orðavali að ræða. Ef ég greiddi atkv. með þessari till. mætti túlka það svo að ég líti svo á, að frv. væri of rúmt. Það er ekki mín skoðun. Ég skil frv. eins og það er nú svo, að túlkunin eigi að vera þröng, og þess vegna segi ég nei.



Herra forseti. Þar sem í núv. mynd frv. stendur: „þegar ætla má, að þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu of erfið vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna“, þá tel ég að alveg sé rækilega til tekið, að þarna er um að ræða atriði, sem getur ekki átt að túlka öðruvísi en þröngt. Breyt. á orðalagi í þá átt, að í stað „of erfið“ stæði „ofraun“ get ég ekki séð að hafi nokkra þýðingu og segi þess vegna nei.



Herra forseti. Með því að ég vil í senn treysta íslenskum konum og eins þeim aðilum hins vegar, sem munu sjá um framkvæmd þessara laga, segi ég nei.

Frsm. meiri hl. (Ingólfur Jónsson) : Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er stjfrv. og hefur eins og kunnugt er fengið afgreiðslu í hv. Ed. Frv. hefur verið nokkuð lengi til meðferðar í báðum d. og fengið ítarlega athugun. Iðnn. þessarar d. hefur haldið marga fundi um málið, kallað fyrir sig ýmsa aðila til þess að fá upplýsingar um ýmis veigamikil atriði þessa máls, en n. gat ekki orðið sammála. Hv. þm. Magnús Kjartansson hefur skilað minnihlutaáliti og hv. þm. Ingvar Gíslason tjáði sig ekki tilbúinn til þess að taka afstöðu til málsins. Nál. meiri hl. er á þskj. 440 og tel ég ekki ástæðu til þess að fara að lesa nokkur atriði úr því þar sem hv. þm. hafa það þskj. á borðinu fyrir framan sig. Það frv., sem hér um ræðir, gerir ráð fyrir því að reist verði járnblendiverksmiðja á Grundartanga í Hvalfirði. Við íslendingar eigum ekki langa sögu í stóriðjumál.um, en við höfum þó byrjað á þeirri braut og stærst þeirra verksmiðja, sem hér er um að ræða, er álverksmiðjan í Straumsvík. Þegar frv. til l. um álverksmiðjuna í Straumsvík var til umr. í hv. Alþ. höfðu menn skiptar skoðanir um hvort rétt væri að ráðast í þann verksmiðjurekstur. Ætla ég ekki að rifja það upp, en ég hygg að flestir séu nú sammála um að stigið hafi verið rétt og heillavænlegt spor þegar samningurinn við Alusuisse var gerður og álverksmiðjan í Straumsvik var reist. Þjóðarbúið hefur haft allgóðar tekjur af þessari verksmiðju og nú er svo komið að um þrír milljarðar kr. koma í árlegar tekjur í erlendum gjaldeyri í þjóðarbúið vegna þess að verksmiðjan er til og er rekin, Það munar mikið um það í þjóðarbúið þótt milljarðarnir séu margir sem við eyðum og þurfum að afla. Auk þess var viðurkennt að rafmagn til almenningsnota á svæði Landsvirkjunar er miklu ódýra fyrir það að unnt var að ráðast í stóra virkjun við Búrfell og orkufrekur kaupandi var til þess að nýta þá orku. Kísiljárnverksmiðjan við Mývatn telst einnig til stóriðju þótt minni sé en álverksmiðjan. Hún gefur þjóðarbúinu nokkur hundruð millj. kr. á ári í erlendum gjaldeyri. Ég held að það deili engir um það nú að það hafi verið rétt spor að reisa þá verksmiðju. Við höfum sementsverksmiðju á Akranesi og má segja að hún sé gjaldeyrissparandi því að ef hún væri ekki til yrði að flytja inn allt það sement sem notað er. Við höfum áburðarverksmiðjuna í Gufunesi. Það má einnig segja það sama um hana að hún er gjaldeyrissparandi. Ef hún væri ekki starfandi yrði að flytja inn meira af tilbúnum áburði en nú er gert. Það hefur verið talað um að stækka þá verksmiðju og tel ég að það geti vel komið til greina og geti verið hagstætt að gera það. Það hefur einnig verið talað um að byggja nýja áburðarverksmiðju og framleiða áburð til útflutnings og virkja jafnvel beinlínis til þess. En þá verður ekki hjá því komist að vekja athygli á að hér á landi er ekkert efni til eða lítið til áburðarframleiðslu annað en það sem unnið er úr loftinu, þ. e. köfnunarefni. Til þess að framleiða ammoníak hér þarf ódýra orku og áburðarverksmiðjan í Gufunesi fær orkuna með sama verði og álverksmiðjan í Straumsvík. En sá er munur á að álverksmiðjan í Straumsvík greiðir framleiðslugjald sem er meira árlega heldur en orkuverðinu nemur, en áburðarverksmiðjan greiðir að sjálfsögðu ekkert framleiðslugjald og býr þess vegna við langtum betri kjör en nokkur annar orkukaupandi í landinu. Nú er svo komið að norðmenn, sem framleitt hafa mikið af ammoníaki, telja að rafmagnið sé of dýrt til þeirrar framleiðslu. Þess vegna hugsa þeir sér að framleiða eftirleiðis ammoníak með jarðgasi sem er 2/3 eða a. m. k. helmingi ódýrara en rafmagn. Af því leiðir að við mundum ekki geta keppt á heimsmarkaði með ammoníakframleiðslu eða köfnunarefnisáburð með því að nota rafmagn frá íslenskum virkjunum þótt hagstæðar séu. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á þessu vegna þess að það hefur jafnvel verið gefið í skyn að við gætum byggt áburðarverksmiðju í stað annarrar framleiðslu, svo sem járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Ég tel sjálfsagt að haldið verði áfram að virkja, að nýta innlenda orkugjafa, bæði jarðvarmann og fallvötnin, ekki aðeins til þess að koma upp stóriðju í landinu, heldur einnig og ekki síður að efla annan iðnað og til þess að nota innlenda orkugjafa til húsahitunar og reyna með því að spara olíu sem nú er mjög dýr og tekur mikið af okkar verðmæta gjaldeyri. Við gætum vitanlega sagt að áður en þessar verksmiðjur, sem ég áðan taldi upp, komu til hafi hér í landi verið stóriðja. Það má segja að fiskveiðar með afkastamiklum fiskiskipum séu stóriðja, og það má einnig segja að fiskiðjuverin í landi flokkist undir þetta. Vissulega ber að halda áfram að efla sjávarútveginn, landbúnaðinn og smærri iðnað. En við getum ekki komist hjá því að breikka grundvöllinn undir atvinnulífinu og fjölga þeim stoðum sem standa undir þjóðfélagsbyggingunni. Það gerum við einnig með því að efla stóriðju og koma upp ýmiss konar verksmiðjum sem kaupa orku sem við beislum og gefa arð í þjóðarbúið. Járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði mun verða ein af þessum stoðum og gefa í erlendum gjaldeyri allt að 2 milljörðum á ári í okkar hlut. Frv. það, sem hér er um að ræða, er að mörgu leyti líkt frv. sem til var á s. l. ári í febrúarmánuði og nokkuð var rætt hér í þingsölunum þótt það hafi ekki þá verið lagt fram. Fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson, lýsti því í umr. þá að hann teldi að það frv. væri hagstætt og ég skildi ekki betur en svo að hann væri því fylgjandi að lögfesta það frv. Á meðan hann var iðnrh. var að því unnið að gera samkomulag við Union Carbide, fyrirtæki í Bandaríkjunum sem er mjög sterkt fjárhagslega og rekur verksmiðjur í mörgum löndum En það var í byrjun árs 1971 sem viðræðunefnd um orkufrekan iðnað fór að leita eftir samkomulagi og samningum við stóriðjufyrirtæki sem gæti tekið upp samvinnu við okkur íslendinga þar sem þá var ekki síður en nú áhugi fyrir því að beisla fallvötnin og nýta þá orku sem lengst af er óbeisluð hér í landinu. Fyrrv. iðnrh., Magnús Kjartansson, lagði áherslu á það að við íslendingar ættum meiri hl. í þessu fyrirtæki og hefur margsinnis lýst því yfir að hann vildi ekki taka upp samninga um stóriðju við erlend fyrirtæki nema íslendingar ættu meiri hl. Ég tel að það sé sjálfsagt að hafa í huga hverju sinni hvað heppilegast er í þessu efni. En ég tel að það þurfi alls ekki að vera algild negla að við íslendingar eign meiri hl. í fyrirtækjum eins og þessu. Það er allt undir því komið hvernig samningar takast. Ég tel sjálfsagt að íslendingar eigi virkjanirnar, en ég get vel hugsað mér að það verði samið eftirleiðis eftir kringumstæðum um að erlent fyrirtæki fái leyfi til þess að setja hér upp framleiðsluverksmiðju sem kaupi orku úr íslensku orkuveri. Það er vel hægt að hugsa sér það, en íslendingar gætu hins vegar smátt og smátt orðið eigendur að slíkum iðjuverum með því að láta hluta af sköttum og gjöldum, sem þessar verksmiðjur greiða, renna til þess að auka eignarhluta okkar í verksmiðjunni og að tilskildum tíma liðnum gætum við þá orðið eigendur að öllu fyrirtækinu. Það er þess vegna alls ekki víst að það sé best fyrir íslendinga að eiga frá byrjun meiri hl. í slíkri verksmiðju. Það er mín sannfæring að það sé unnt að gera samninga á þeim grundvelli að það geti verið hagstætt fyrir íslendinga að selja orkuna og eignast e. t. v., ef ástæða þykir til, verksmiðjuna á vissum áratíma með því að láta skatta og gjöld frá verksmiðjunni renna til þess. En það eru skiptar skoðanir um þetta eins og svo margt annað og við því er ekkert að segja. Ganga verður út frá því að markmiðið sé það sama, að allir vilji gera það besta, sem hagkvæmast kann að verða fyrir þjóðarheildina. Samkv. þessu er gert ráð fyrir því að stofna hlutafélag, sem reisi og reki verksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði, ferrosilíkon 75%. Gert er ráð fyrir því, ef þetta frv. verður að lögum, að félagið verði stofnað sem fyrst til þess að unnt verði að fara að vinna að framkvæmdum. Ef félagið yrði stofnað nú á þessu vori og hægt væri að fara að undirbúa framkvæmdir gæti verksmiðjan byrjað framleiðslu fyrri hluta árs 1977 eða um það leyti sem Sigölduvirkjun er tilbúin. Dráttur á því að þessi verksmiðja komist í gagnið veldur vitanlega tjóni fyrir Landsvirkjun ef enginn orkufrekur kaupandi er til að kaupa orkuna þegar virkjunin er tilbúin. Gert er ráð fyrir því að íslendingar eigi 55% í verksmiðjunni, en Union Carbide 45%. Hlutur íslendinga í verksmiðjunni verður 13.2 millj. dollara eða 1 980 millj. kr. með því gengi sem nú er. Þá er eðlilegt að spurt sé hvernig verksmiðjan verði fjármögnuð. Það er eðlilegt að það sé athugað. Við 1. umr. málsins hér í hv. d. var um það rætt að íslendingar þyrftu að leggja fram 10 milljarða kr. í þessa verksmiðju. Sá, sem það sagði, talaði af misskilningi því að íslendingar leggja ekki fram nema þessar 1980 millj. kr. Það eru 55% af hlutafénu. Þessa fjár verður að afla og er gert ráð fyrir að á árinu 1975 þurfi 297 millj. kr., 1976 990 millj. kr., 1977 653 millj. kr. og 1978 40 millj. kr. Þetta fjármagn verður tekið að láni. Það er þó vitanlega undir Alþ. komið hvort það vill leggja eitthvað fram sérstaklega á fjárl., en það hefur ekki verið rætt. Verði ekki lagt fram á fjárl. fjármagn til þessa máls verður að taka það að láni. En það er gert ráð fyrir að hlutafélagið afli þessa fjár án ríkisábyrgðar og einnig rekstrarfjárins og þess fjármagns sem þarf í stofnkostnaðinn að auki. Það er ekki gert ráð fyrir því að ríkið þurfi að ganga í ábyrgð fyrir þessa verksmiðju. Og það er gert ráð fyrir því að hagnaður verksmiðjunnar verði a. m. k. það mikill að hún geti staðið undir vöxtum og afborgunum og reyndar gert ráð fyrir meiru samkv. útreikningnum um rekstrarafkomu verksmiðjunnar. Ég tel rétt að taka þetta fram vegna þess að við 1. umr. hér í hv. d. mátti skilja a. m. k. einn ræðumanninn þannig að það væri nú verið að ráðast í svo fjárfrekt fyrirtæki að líklegt væri að það gæti spillt fyrir fjárútvegun til annarra og nauðsynlegri hluta en þessarar verksmiðju. Ég hygg að þegar menn gera sér grein fyrir því að verksmiðjan tekur fjármagnið að láni án ríkisábyrgðar og að ekki er gert ráð fyrir að leggja fram strax nema part hlutafjárins, nokkur hundruð millj., þá sjái menn að hér hefur verið dregin grýla upp á vegginn hvað það snertir að fjármögnun til annarra hluta spillist við þetta. Samkv. 3. gr. frv. er gert ráð fyrir að kaupa land á Grundartanga og hefur það verið gert, 80 hektarar lands, og kaupsamningur hefur verið um það gerður, Þá hefur einnig verið gert ráð fyrir að gera höfn við Grundartanga og er sá undirbúningur langt kominn, Gert er ráð fyrir að höfnin verði byggð samkv. hafnal. þannig að heimamenn eigi 25%, en ríkissjóður kosti 75% af hafnargerðinni. Hafnarframkvæmdin er tiltölulega ódýr vegna þess að hafnaraðstaða á Grundartanga er sérstaklega góð. Sveitarfélögin í nágrenni við höfnina munu sameinast um eignarhlutann, 25% af höfninni. Því hefur stundum verið haldið fram að höfnin geti orðið þungur baggi á ríkissjóði og að þessi hafnarframkvæmd geti orðið til þess að draga verði úr hafnarframkvæmdum annars staðar á landinu. Iðnn. Nd. ræddi þetta mál við hæstv. samgrh. og ráðuneytisstjórann í samgrn. og lofaði hæstv. ráðh. að gefa yfirlýsingu um að kostnaður við þessa höfn yrði ekki til þess að draga úr framkvæmdum annars staðar á landinu. Ég hef hér í höndum lauslegt yfirlit yfir væntanlegar tekjur og gjöld Grundartangahafnar. Það er gert ráð fyrir að tekjurnar geti orðið 19.1 millj. kr. á ári þegar verksmiðjan er komin í gang. Það er gert ráð fyrir að hráefni til verksmiðjunnar verði um 150 þús. tonn á ári og framleiðslan frá verksmiðjunni um 50 þús. tonn, 200 þús. tonn fari um höfnina árlega í sambandi við verksmiðjureksturinn, og sé reiknað með hafnargjöldum eins og hér í Reykjavik gefur það 19.1 millj. í tekjur á ári. Nú er gert ráð fyrir því  Þá er einnig samkv. 3. gr. frv. gert ráð fyrir því að leggja verði veg að hafnarstæðinu og raflínu til fyrirhugaðrar verksmiðju. Það kastar vitanlega eitthvert fjármagn, en ekki neitt í líkingu við það sem höfnin kostar. Þá er gert ráð fyrir því að það verði 7 manna stjórn í verksmiðjunni, 4 fyrir Ísland og 3 fyrir Union Carbide, og gert er ráð fyrir að stjórnin verði kosin á aðalfundi félagsins. Ég sé að hv. þm. Bragi Sigurjónsson hefur flutt brtt. þar sem gert er ráð fyrir að stjórnin verði kosin af Alþ. Það er vitanlega matsatriði hvor kosturinn er valinn en hv. Ed. afgreiddi frv. frá sér með þeim hætti að gera ráð fyrir stjórnarkjörinu á aðalfundi og tel ég eðlilegt að halda sig við frv. eins og það er. Hins vegar er alltaf hægt, að breyta þessu hvenær sem Alþ. vill. Vitanlega er meðeignaraðilanum sama hvort fulltrúar Íslands eru kosnir af Alþ. eða með öðrum hætti. En ég tel heppilegast að halda sig við frv. eins og það er, en menn ættu þá hægara með að sætta sig við það þegar möguleiki er fyrir hendi að breyta þessu ef menn vilja að fenginni reynslu. Frv. þetta, eins og það nú er, er á margan hátt aðgengilegra en það frv. sem varð til í febr. 1974 og nokkuð var rætt um í mars og aprílmánuði, bæði hér innan þingveggja, en þó sérstaklega utan þeirra. Sérstaklega er ástæða til að minna á að rafmagnsverð til verksmiðjunnar hefur hækkað mjög mikið frá því sem gert var rá fyrir í fyrra frv. Tel ég ástæðu til að rifja það nokkuð upp. Eins og þetta er nú í frv. er gert ráð fyrir að á 1. og 2. ári verði forgangsorkan 9.5 mill og afgangsorkan 0.5 mill, á 3. og 4. starfsári bræðslunnar verður forgangsorkan 10 mill, en afgangsorkan 1.4 mill, meðalverð 5.7 mill, á 5. og 6. starfsári bræðslunnar 10 mill fyrir forgangsorku, afgangsorka 1.9 mill, meðalverð 5.9 mill. á 7. og 8. starfsári bræðslunnar 10 mill forgangsorkan, 2.4 mill afgangsorkan, meðalverð 6.2 mill. Þegar talað er um verð á orkunni ber að hafa í huga ákvæði í samningnum um endurskoðun orkuverðs eftir tilsettan tíma ef breyting verður á verðlagi. Það verð, sem hér hefur verið nefnt, er verulega hærra, eins og áðan sagði, heldur en talað var um á s. 1. vori og talið fullnægjandi þá. Ein helsta ástæða þess að verð á raforku til málmblendiverksmiðjunnar verður að vera hærra nú en gert var ráð fyrir á s. l. vori er sú, að nú liggur fyrir að verksmiðjan muni taka til starfa hálfu öðru ári seinna en gert var ráð fyrir, eða í lok árs 1977 í stað miðs árs 1976 eins og áður var fyrirhugað. Þetta veldur hálfs annars árs sölutapi til verksmiðjunnar. Þá er þess einnig að geta að byggingarkostnaður Sigöldu ásamt háspennulínubyggingum er áætlaður hærri nú en áður. Og síðast, en ekki síst, er nú reiknað með hærri vöxtum á lánum en áður. Þetta orkuverð er þó hlutfallslega miklu hærra en það sem áður var samið um, ekki síst þegar haft er í huga að byggingarkostnaður Sigölduvirkjunar og vaxtagreiðslur hefðu orðið eins og nú er gert ráð fyrir þótt rafmagnsverðið hefði verið eins og ráðgert var á s. l. vori. Við hefðum setið uppi með lágt raforkuverð en hækkaðan byggingarkostnað eins og raun ber vitni ef frv. hefði verið lögfest á s. l. vori eins og það lá fyrir þá og eins og talið var þá viðunanlegt. Einnig kemur til að nú hefur hlutfallinu milli afgangsorku og forgangsorku verið breytt til hagræðis fyrir Landsvirkjun. Verkfræðideild Landsvirkjunar hefur gert ýmsa útreikninga á því hvernig útkoma fyrirtækisins verður miðað við það orkuverð sem sett er fram, og eru niðurstöður þeirra greindar hér á eftir. Hægt er að skilgreina lágmarksverð, sem krafist er í lögum um Landsvirkjun, þannig að það sé verð sem setja verður á orku til ákveðins notanda til þess að orkusala til hans borgi einungis kostnaðinn við fjárfestingarfyrninguna við orkukerfi Landsvirkjunar, sem orsakast af þeim aukna markaði sem notandinn skapar. Ef samið væri um slíkt orkuverð mundi Landsvirkjun hvorki tapa né græða á orkusölunni. En þá væri ekkert svigrúm til að mæta hugsanlegum neikvæðum áhrifum á breytingum á grunnforsendum sem inn í dæmið ganga. Verkfræðideild hefur reiknað lágmarksverð til málmblendiverksmiðjunnar út á þann hátt með þeim áætlunum um stofnkostnað virkjana við Sigöldu og Hrauneyjarfoss ásamt tilheyrandi háspennuvirkjum sem nú liggja fyrir. Lágmarksverðið er langt fyrir neðan það verð sem gert er ráð fyrir í samningum þeim sem hér eru til umr. um orkuverð, og er því hagnaður af sölunni mjög mikill þegar að því er gætt. Þá hefur verkfræðideild reiknað út svokallað kostnaðarverð á raforku frá Sigöldu og Hrauneyjarfossi. Kostnaðarverð er 4.95 mills kwst., meðalverð, og er gert ráð fyrir að kostnaðarverð afgangsorkunnar sé 0.5 mill kwst. Ef þetta verð er borið saman við það verð, sem lýst var hér áður, kemur í ljós að söluverðið samkv. samningnum er miklu hærra en það sem sýnir raunverulegan kostnað. Þegar rætt er um orkuverðshækkunina frá fyrri samningsdrögum er oft talað um 35% hækkun, úr 4.2 mill frá s. l. vori í 5.7 mill kwst., meðalverð fyrstu 8 áranna. En þetta er ekki réttur samanburður. Það er nauðsynlegt að geta þess að í samningum þeim, sem nú er um að ræða hefur magn forgangsorku verið minnkað úr 264 gwst. í 244 gwst. á ári en afgangsorkan aukin. Er þetta því orka sem Landsvirkjun hefur til ráðstöfunar á hverju ári, 20 gwst., þegar Sigalda er fullnýtt. Verði hún fullnýtt á þremur árum er þessi orka seljanleg í 17 ár af samningstímanum og sé reiknað með einingarverði 10 mill kwst., eins og er gert í samningi þeim um orkusölu sem um er að ræða, gefur þessi orkusala Landsvirkjun 170 þús. dali á ári til jafnaðar. Samkv. samningum, sem fyrir lágu á s. l. vori, hefði Landsvirkjun fengið fyrir orkusölu 1 970 448 dali á ári. Samkv. nýrri drögunum verða það 2 911 650 dalir. Sé við þetta bætt 170 þús. dölum fær Landsvirkjun 3 081 650 dali á ári fyrir sama forgangsorkumagn og áður eða 56.3% meira en gert var ráð fyrir í samningsdrögunum frá s. l. vori. Sé hins vegar reiknað með sama heildarorkumagni í báðum tilvikum verður hækkunin 42.7%. Það er mikill tekjuauki fyrir Landsvirkjun að afgangsorkan hefur verið aukin, og hækka tekjur Landsvirkjunar mikið við það að hafa til ráðstöfunar 20 gwst. á ári sem járnblendiverksmiðjan hefði fengið samkv. fyrri samningsdrögum með óbreyttum hlutföllum á milli forgangsorku og afgangsorku. Miðað við þá samninga, sem hér er um að ræða, er reiknað með að orkuverð til almennings fyrstu árin verði 15% lægra sökum þess að Landsvirkjun selur raforku til járnblendiverksmiðjunnar og er þó reiknað með virkjunarframkvæmdum sem verður að gera ráð fyrir vegna þeirrar sölu sem fer til járnblendiverksmiðjunnar. Samkv. þeim samningum, sem gerðir voru í tíð hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, hefði verð til almennings ekki lækkað við sölu til járnblendiverksmiðjunnar eins og nú er gert ráð fyrir þar sem áður var miðað við einungis kostnaðarverð og hlutfall á milli forgangsorku og afgangsorku var óhagstætt. Og enn ber að vekja athygli á því að byggingarkostnaður Sigölduvirkjunar og vaxtakostnaður hefði ekki verið lægri en nú er gert ráð fyrir og raun ber vitni þótt frv. hefði verið lögfest á s. l. vori með rafmagnsverði sem var að meðaltali 4.2 mill. Ef frv. hefði verið lögfest á s. l. vori með þessu rafmagnsverði, en Landsvirkjun hefði eigi að síður orðið að taka á sig allar hækkanir á byggingarkostnaði og vaxtahækkanir, þá hefði útkoman vitanlega orðið mjög slæm fyrir Landsvirkjun og þá hefði þessi samningur ekki orðið til þess að lækka orkuverð til almennings eins og nú er gert ráð fyrir um 15%, heldur hefði sá samningur orðið til þess að hækka orkuverð til almennings. Ég aðeins vek athygli á þessu. En það er áreiðanlegt að þeir, sem fjölluðu um þessi mál á s. l. vetri eða vori, ætluðu sér ekki að ganga þannig frá samningnum að þeir mundu íþyngja Landsvirkjun eins og við sjáum nú að hefði orðið ef frv. hefði verið samþ. í þeirri mynd sem það þá var. Ég sé ástæðu til að minna hér á nokkrar fullyrðingar hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar sem koma fram í nál. hans á þskj. 449. Hv. þm. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ástæða er til þess að vekja athygli á því að þeir, sem greiða atkv. með frv. um kísiljárn verksmiðju, eru ekki að fjalla um einangruð vandamál, heldur eru þeir jafnframt að taka ákvarðanir um önnur stórmál. Þeir eru að dæma orkuskort yfir stóra landshluta um alllangt árabil. Þeir eru að dæma óþörf olíukaup yfir þjóðarheildina og þungbæran hitunarkostnað yfir hluta þjóðarinnar. Þeir eru að ákveða að mesta meiri háttar vatnsaflsvirkjun á Íslandi verði við Hrauneyjarfoss í Tungnaá, en ekki í öðrum landshlutum.“ Ég verð nú að segja að það er leiðinlegt að þurfa að lesa þetta upp eftir mætan hv. þm., og ég held að það sé best að afsaka þm. með því að hann hafi skrifað þessar setningar í hita dagsins. Allir hv. þm. vita að þótt orka verði seld til járnblendiverksmiðjunnar frá Sigöldu, þá er ekki verið að dæma orkuskort yfir þjóðina með því. Allir hv. þm. vita og hv. þm. Magnús Kjartansson einnig að þótt þetta frv. verði samþ., þá er ekki verið að stuðla að því að viðhalda miklum olíuinnflutningi umfram það sem annars þyrfti þótt þetta frv. væri ekki samþ. Við höfum fengið upplýsingar bæði í iðnn. Nd. og á öðrum vettvangi um það hvernig okkar orkumálum verður háttað næstu árin. Það verður lokið við Sigöldu á árinu 1976, í síðasta lagi 1977. Undirbúningur að Kröfluvirkjun er vel á veg kominn og vonir standa til að þeirri virkjun verði lokið 1976. Við höfum orð orkumálastjóra fyrir því, bæði í iðnn. og í útvarpi og á öðrum vettvangi, að þótt járnblendiverksmiðjan fái rafmagn eins og áætlað er verði nægileg orka til ársins 1980 a. m. k. þótt ekkert væri virkjað á þeim tíma annað en Sigölduvirkjun og Krafla. Nú segir hv. þan. Magnús Kjartansson: Ef járnblendiverksmiðjan fær rafmagn, þá höfum við ekki nægilegt til húshitunar. Við þurfum að gera allt sem við getum til þess að nota innlenda orkugjafa til húshitunar. Þar erum við sammála, ég og hv. þm. Magnús Kjartansson. Við erum sammála um að gera allt, sem unnt er til þess að flýta því að húsin verði hituð upp með jarðvarma eða raforku og að olíukyndingu verði hætt eins fljótt og kostur er. Um þetta er engin deila okkar í milli. En Magnús Kjartansson hv. þm. heldur því fram að með því að láta járnblendiverksmiðjuna fá rafmagn, þá muni ekki verða til rafmagn til húshitunar eins og hægt væri að nota á þessum tíma. Við fengum til viðræðna í iðnn. verkfræðinga frá Landsvirkjun og frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Í nefndinni var lögð fram skýrsla og útreikningar bæði frá Landsvirkjun og Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, sem sýndu það að þótt allt væri gert sem í mannlegu valdi stendur, fjármagn væri fyrir hendi og nægur vilji, þá yrði samt nægileg orka til 1980 til húshitunar og til allra almenningsnota þótt járnblendiverksmiðjan fái orku. Það er þess vegna rangt sem hv. þm. segir í nál. að þeir, sem samþykkja þetta frv., séu að kalla orkuskort yfir þjóðina. Það er leiðinlegt að þessi hv. þm skuli viðhafa þessi orð á þskj. hér í hv. Alþ. Ég tel að hv. þm. sýni Alþ. og alþm. óvirðingu með því að koma með slíkar fullyrðingar á þskj. sem stangast algerlega á við allar þær skýrslur sem sérfræðingar okkar hafa lagt fram um þetta mál. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. En ef það á að verða orkuskortur 1980 eftir að unnið hefur verið að því að kynda húsin með raforku og jarðvarma og eftir að járnblendiverksmiðjan hefur fengið þá orku sem ætlast er til þá gæti það ekki orðið nema með því móti að við hættum að virkja, að við hættum að hafast nokkuð að, fullgera Kröfluvirkjum og Sigöldu og halda svo að sér höndum. Er það þetta sem hv. þm. vill? Það verður ekki orkuskortur 1981 eða eftir 1980 nema við hættum að virkja. Það gæti að vísu komið sú ríkisstj. í landinu, úrræðalaus og þröngsýn, sem leiddi orkuskort yfir þjóðina ef hún hættir að virkja. En nú er unnið að virkjunarmálum og það er áreiðanlega ekki stefna núv. hæstv. ríkisstj. að hætta að virkja þegar Kröfluvirkjun og Sigölduvirkjun er lokið. Það er áreiðanlega meining núv. hæstv. ríkisstj. að halda áfram að beisla orku, bæði jarðvarmann og fallvötnin að halda áfram að auka fjölbreytni í atvinnulífinu og setja á stofn fyrirtæki sem gefa arð í þjóðarbúið og tryggja atvinnu fyrir alla. Ég hafði haldið að hv. þm. Magnús Kjartansson væri mér sammála um þetta. Þess vegna geri ég mér vonir um að hann afturkalli það, sem stendur í þskj., að verið sé að kalla orkuskort yfir þjóðina með því að láta járnblendiverksmiðjuna fá nokkuð af orkunni frá Sigöldu. Ég hef hér með mér skrifaðar skýrslur frá Landsvirkjun og frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens um rafmagnsmálin, en ég ætla að sleppa því að þessu sinni að lesa þær upp, sérstaklega vegna þess að hv. alþm. hafa heyrt svo margt um þetta, bæði beint og óbeint, og síðast en ekki síst ótvíræð ummæli orkumálastjóra í útvarpinu um að það yrði ekki orkuskortur 1980 nema ekkert væri unnið að virkjunarmálum umfram það sem nú er að komast í gagnið. Eitt er það sem hefur verið gagnrýnt af hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, það er sölusamningurinn sem liggur fyrir og lýst hefur verið. Sölulaun til Union Carbide hafa verið hækkuð samkv. þeim samningsdrögum, sem nú liggja fyrir, frá því sem gert var ráð fyrir á s. 1. vori. Það er rétt að gera nokkra grein fyrir því hvers vegna þetta hefur hækkað. Það liggja ekki tölur fyrir um það hversu mikið er framleitt af ferrósilíkoni og selt í heiminum en talið er að 1972 hafi það verið um 3 millj. tonna og nokkuð hafi það aukist síðan. Gert er ráð fyrir að markaður í Vestur-Evrópu, sem einkum er ráðgert að selja til, verði um 540 þús. tonn árið 1977 sem gæti orðið fyrsta starfsár verksmiðjunnar í Hvalfirði. Í samræmi við aðra hráefnismarkaði, sem háðir eru sveiflum, hefur verð á ferrosilíkoni einnig verið breytilegt. Síðan 1970 hefur verðið þó verið á uppleið og árið 1973 og það sem af er árinu 1974 hefur verðið hækkað mikið, enda hefur verið skortur á ferrosílíkoni í heiminum, en þó alveg sérstaklega á Vesturlöndum. Verð það, sem miðað er við í arðútreikningum verksmiðjunnar, er um 500 dollarar á tonn. Þetta verð er allmiklu hærra en það hefur áður verið en talið er að það muni ekki lækka aftur þar sem framleiðslukostnaður er orðinn svo háður orkuverði, en auk hans munu miklar mengunarvarnir stórhækka allan kostnað í eldri verksmiðjum. Union Carbide hefur verið brautryðjandi í því að gera markaðinn stöðugri og öruggari með því að veita meiri tækni og þjónustu í sölukerfi en aðrir framleiðendur. Það er enginn vafi á því að ekkert fyrirtæki í heiminum er jafnsterkt á öllum sviðum járnblendiframleiðslu og sölu á því. Þess vegna er samvinna við fyrirtækið mikilvæg trygging fyrir því að öruggur markaður fáist fyrir það ferrósílíkon sem hér er fráleitt. Í frv. um sölusamning er gert ráð fyrir því að dótturfyrirtæki Union Carbide í Evrópu taki að sér einkaumboð á sölu á framleiðslu verksmiðjunnar gegn stighækkandi sölulaunum svo sem hér segir: Fyrstu 10 þús. tonn framleiðslunnar 3% sölulaun, næst 10 þús. tonn 3.5% sölulaun, næstu 10 þús. tonn 4% sölulaun, og það sem er umfram 30 þús. tonn 5% sölulaun. Þetta gerir 3.9% söluþóknun til jafnaðar ef öll ársframleiðslan, 47–50 þús. tonn, er seld. En afkoma verksmiðjunnar er vitanlega undir því komin að öll framleiðslan seljist. Söluþóknun miðast við fob. verð í íslenskri höfn að undanskilinni sölu á kurluðum salla sem engin umboðslaun eru greidd af, en það eru u. þ. b. 4000 tonn á ári. Að sjálfsögðu lækkar það söluþóknunina til jafnaðar á allri framleiðslunni á ári ef þessi 4 þús. tonn væru tekin með í reikninginn. Í samningsdrögunum frá s. l. vori var gert ráð fyrir að söluþóknun væri 3%, en fallist var á þessa hækkun nú með tilliti til þeirrar hækkunar, sem orðið hefur á kostnaði erlendis, og með tilliti til þess að Union Carbide hefur yfirleitt 5% sölulaun frá öðrum verksmiðjum með sams konar framleiðslu. Það, sem ætlað er að greiða í söluþóknun af framleiðslu verksmiðjunnar, er þess vegna langt fyrir neðan það sem gerist erlendis. Það er mikils virði að Union Carbide hefur á undanförnum 20 árum byggt upp mjög öflugt sölukerfi sem einkum byggist á því að veita viðskiptavinum sem mesta þjónustu bæði í gæðum og tæknilegri þjónustu. Þetta sérhæfða sölukerfi tryggir mjög öruggan markað og að jafnaði hærra verð en fæst á hinum almenna markaði. Afkoma verksmiðjunnar byggist á því að öll framleiðsla verksmiðjunnar seljist á háu verði, og Union Carbide hefur heitið því að gera allt sem í þess valdi stendur til þess að uppfylla kröfur verksmiðjunnar að þessu leyti og sjá hag hennar borgið. Þar sem eignahluti Union Carbide er u. þ. b. helmingur í verksmiðjunni ætti það að vera söluaðilanum, Union Carbide, hvatning til að láta vel takast með sölu á allri framleiðslu verksmiðjunnar í Hvalfirði og tryggja afkomu hennar sem best. Með tilliti til þess hagræðis sem fengist hefur á öðrum liðum samninganna er vel afsakanlegt þótt þessi söluþóknun hafi hækkað frá því sem var gert ráð fyrir áður, t. d. á meðan rafmagnsverðið var eins lágt og gert var ráð fyrir. Mætti jafnvel segja að annað gæti verið hættulegt fyrir þessa verksmiðju ef sölutregða yrði á framleiðslunni. Þegar allar aðrar verksmiðjur með þessa framleiðslu borga 5% gæti verið að það yrði selt í seinna lagi frá þeirri verksmiðju sem lægst sölulaun borgar. Þá er það tækniafsalið og tækniþjónustan og er rétt að fara nokkrum orðum um það. Það hefur einnig verið á það minnst og allmikið um það rætt að gert er ráð fyrir að borga nokkru meira fyrir tækniafsalið nú heldur en gert var ráð fyrir á s. l. ári. Verksmiðjan fær afsal á tæknikunnáttu frá Union Carbide og greiðir 32 millj. dollara í formi hlutabréfa í eitt skipti fyrir öll fyrir tæknikunnáttuna. Með þeim samningi á að vera þannig um hnútana búið að verksmiðjan verði eins vel úr garði gerð og unnt er og jafnframt að allar nýjungar og endurbætur í þessum iðnaði komi verksmiðjunni strax til góða. Með tilliti til stöðu Union Carbide má ætla að verksmiðjan muni ætíð búa við þá bestu tækni sem völ er á í heiminum. Union Carbide rekur umfangsmikla rannsóknastofu og er stöðugt að gera tækninýjungar og breytingar til batnaðar á rekstri þess konar verksmiðju. Sama máli gegnir um mengunarvarnir og aukna sjálfvirkni í rekstrinum. Gert er ráð fyrir að fyrir tækniafsalið sé nú greitt í eitt skipti fyrir öll 900 þús. dollurum hærri upphæð heldur en gert var ráð fyrir á s. 1. vori. Menn geta spurt hvers vegna það sé gert. Meginástæður fyrir því eru þær að sú tækni, sem nú er boðin, er miklu meira virði heldur en sú tækniþekking sem boðin var fyrri hluta árs 1974. Í frv. því, sem áður hefur verið minnst á, var tækniþekkingin metin á 8.3% af áætluðum stofnkostnaði verksmiðjunnar. Samkv. því frv., sem nú liggur fyrir, og samningi um afsal tæknistofnunar er tækniþekkingin aðeins 3% af áætluðum stofnkostnaði verksmiðjunnar. Með samningi við verksmiðjuna er gert ráð fyrir því að hún hafi aðgang að þeirri þekkingu sem Union Carbide hefur aflað sér og mun afla sér á rannsóknastofum fyrirtækisins, þar sem stöðugt er unnið að tækninýjungum og framförum. Það er þess vegna ekki verið að kaupa þá þekkingu, sem nú er fyrir hendi, heldur einnig þá þekkingu sem Union Carbide aflar sér í þessari framleiðslugrein í framtíðinni. Gert er ráð fyrir því að upp kunni að rísa deilumál á milli eignaraðilanna út af tækniaðstoðarsamningi við Union Carbide, t. d. vegna tæknikunnáttuafsalsins og einnig vegna umboðssölusamningsins á meðan þau eru í gildi og ágreiningur um kröfumál gæti risið af einhverjum ástæðum í sambandi við þessa samninga. Ef til þess kemur er gert ráð fyrir því að viðkomandi aðilar í þessum samningum sem ágreiningum sem kröfur hafa risið út af, freisti þess að leysa málið án tafar með samkomulagi sín á milli. Ef aðilum að ágreiningi eða kröfumáll, sem um getur samkv. því sem hér er sagt, mistekst af einhverjum ástæðum að leysa málið skjótlega með samkomulagi er hvorum aðila um sig heimilt að vísa málinu til ríkisstj. og Union Carbide til lausnar á því með samkomulagi milli ríkisstj. og Union Carbide. Jafnframt þessu er ríkisstj. og Union Carbide heimilt að krefjast þess að sérhverjum slíkum ágreiningi og kröfumáli verði vísað af aðilum málsins til ríkisstj. og Union Carbide með samkomulagi þeirra á milli. Ef ríkisstj. tekst ekki ásamt Union Carbide að leysa með samkomulagi einhvern ágreining eða kröfumál sem um getur skal málinu vísað til dómstóla sem mælt er um hér á eftir. „ Ríkisstj. og Union Carbide samþykkja hér með“, segir í samningnum, „að bæjarþing Reykjavíkur skuli eiga endanlega lögsögu“ varðandi ágreining eða kröfur samkv. 1. mgr. þessarar gr. að áskildu málskoti til Hæstaréttar eftir því sem heimilt er að lögum. Járnblendifélagið og dótturfélög Union Carbide fallast á þessa lögsögu á sama hátt með samþykki sínu á samningi þessum. Union Carbide og dótturfélög Union Carbide skulu hvert um sig tilnefna skriflega forsvansmann búsettan á Íslandi sem hafi fullt umboð til að taka við stefnu fyrir þeirra hönd fyrir dómstólum á Íslandi í hverju því máli sem skotið er til þeirra dómstóla í samræmi við 4. mgr. þessarar gr. og sérhver slík stefna skal talin nægilega til lykta leidd ef hún hefur verið birt þessum forsvarsmanni á þeim fresti er lög mæla fyrir um. Hvers konar mót af hálfu Union Carbide eða dótturfélagi Union Carbide fyrir íslenskum dómstólum skal vera og teljast sérstakt mót í þeim tilgangi sem þar er um að ræða og skal ekki valda því að Union Carbide eða dótturfélag Union Carbide verði annars háð íslenskri lögsögu. Hér hefur verið vitnað í sérstakan kafla í samningnum sem gert er ráð fyrir að lögfesta varðandi deilumál sem upp kynnu að koma um tækniaðstoðina, um tækniafsalið og um umboðssölusamning. Og með tilliti til þess að í stjórn hlutafélagsins er meiri hl. íslendingar og málið verður rekið fyrir bæjarþingi Reykjavíkur sýnist ekki vera vafi á því að íslendingar geti náð rétti sínum ef Union Carbide eða dótturfélög þess, sem annast eiga sölu á framleiðslu verksmiðjunnar í Hvalfirði, sýna vanefndir á einhvern hátt. Þá er það rekstur og hagnaður verksmiðjunnar, sem skiptir vitanlega miklu máli, afskriftir og skattar. Á bls. 16 í frv. má sjá hvernig gert er ráð fyrir að útkoman verði á verksmiðjunni á árunum 1978–1982, 1983–1987 og 1988–1993. Samkv. þessum útreikningum er hagnaður mikill og afskriftir miklar. Hreinn hagnaður 1978–1982 eru 3 milljarðar 34 millj. til jafnaðar á ári, á árunum 1983–1987 er hreinn hagnaður 4 milljarðar 639 millj. til jafnaðar á ári og á árunum 1988–1993 6 milljarðar 401 millj. til jafnaðar á ári. Af þessu má sjá að hlutur Íslands, 55%, er allmikill og gjaldeyrishagnaður af rekstri þessarar verksmiðju getur orðið yfir 2 milljarðar á ári til jafnaðar á samningstímanum með því gengi sem nú er um að ræða. Meðalarðsemi verksmiðjunnar er mikil eins og sjá má í frv. Það er gert ráð fyrir meðalarðsemi fjárfestingar fyrir skatta 17.4%, en þá er ekki tekið tillit til áhrifa sjóðsmyndunar og vaxtatekna á arðsemina. Áætlað er að sjóðseign fyrirtækisins verði rúmlega 47 millj. dala í árslok 1993. Sjóðsmyndunin byggist annars vegar á myndun varasjóðs samkv. hlutafjárlögum, en jafnframt er ógreiddur tekjuskattur og arður frá síðasta ári. Vaxtatekjur af sjóði eru áætlaðar 1080 þús. dalir á ári að meðaltali. Sambærileg meðalarðsemi var 10.3% í áætlun þeirri sem lá til grundvallar skýrslu n. í febr. s. l., þannig að hér er um verulega hækkun á meðalarðsemi að ræða sem liggur aðallega í því að söluverð framleiðslunnar hefur hækkað mikið frá því sem gert var ráð fyrir á s. l. vori. Þjóðhagsstofnunin hefur látið frá sér fara umsögn um þessa verksmiðju og þjóðhagsstjóri, Jón Sigurðsson, kom á fund iðnn. Nd. og svaraði fsp. nm. Ég tel ástæðu, til að fara hér nokkrum orðum um það sem helst kemur fram í umsögn Þjóðhagsstofnunarinnar. Þjóðhagsstofnun fékk frv. til umsagnar og var beðin um að meta forsenduna þeirra rekstraráætlana sem gerðar hafa verið fyrir járnblendiverksmiðjuna af starfsmönnum n. í samráði við Union Carbide. Þeir voru einnig beðnir um að meta þjóðhagsleg áhrif af rekstri fyrirtækisins umfram það sem þegar hefur komið fram í grg. viðræðunefndar um orkufrekan iðnað. Þannig er skýrt komið fram hverja þjóðhagslega þýðingu fyrirhugað fyrirtæki hefur. Þjóðhagsstofnun var send öll tiltæk gögn til þess að hún gæti gert ítarlega athugun á málinu. Þjóðhagsstofnun hefur fjallað um rekstrartekjur og sérstaklega söluverð það sem reiknað er með. Þjóðhagsstofnunin kemst að þeirri niðurstöðu að verksmiðjan sé arðberandi og hefur lítið við þær áætlanir að athuga sem gerðar hafa verið og hún hefur fengið til umsagnar. Þjóðhagsstofnunin fjallaði einnig un markaðshorfur og getið er um að meginmarkaðssvæðið sé Evrópa, sérstaklega Bretland. Þar hafi fyrirtækið Union Carbide Corporation mikil ítök eða töluverða sölu og selji um 20% af því sem selt er á þeim markaði, einkum til British Steel Corporation. Einnig er um það getið að það fyrirtæki hafi tjáð sig hafa áhuga á því að gera fastan samning um kaup héðan og er getið um það hér að ekki sé ólíklegt að til greina gæti komið að gera fastan samning við það fyrirtæki til langs tíma. Þjóðhagsstofnunin gerði einnig samanburð á þjóðhagsstærðum eða þjóðhagsgildi þessa iðnaðar sem getur orðið mjög mikið. Þjóðhagsstofnunin gerði samanburð á vinnsluvirði þessarar verksmiðju, álbræðslunnar og sjávarútvegs. Hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu yrði í þessari verksmiðju um 1.1%, álbræðslunni 2.1%, en sjávarútvegi um 12.3%. En sjávarútvegur er stærsti aðilinn í okkar atvinnumálum. Vinnsluvirði sem hlutfall af heildartekjum er 54% hjá járnblendiverksmiðjunni, 38% hjá álverksmiðjunni, en um 60–65% hjá sjávarútvegi. Vinnsluvirði á mannár er um 12.4 millj. kr. í þessari verksmiðju, 4.6 millj. í álverksmiðjunni en 1.4 millj. í sjávarútvegi, þannig að vinnsluvirði í járnblendiverksmiðjunni á mann er ákaflega mikið fyrir hverja stund sem unnin er vegna tækni og sjálfvirkni í þessari verksmiðju umfram það sem er yfirleitt í öðrum verksmiðjum. Þjóðhagsstofnunin lætur þess getið að erfitt sé að gera nákvæman samanburð á áætlun þeirri, sem fyrir liggur um járnblendiverksmiðjuna, við aðrar atvinnugreinar, en eigi að síður hefur Þjóðhagsstofnunin gert það sem í hennar valdi stendur við að gera nákvæman samanburð sem óhætt er að fullyrða að er mjög nærri sanni. Umsögn Þjóðhagsstofnunarinnar er mjög mikilvæg að því leyti að hún rennir stoðum undir þær áætlanir og þær niðurstöður sem fengist hafa í viðræðunefndinni og eru forsendur fyrir því að ráðist er í byggingu verksmiðjunnar. Margir þeir, sem hafa snúist gegn þessari verksmiðju, viðurkenna að hún geti verið arðbær og haft þjóðhagslegt gildi sem arðgefandi fyrirtæki í okkar þjóðfélagi. En þeir segja: „Samt sem áður hljótum við að vera á móti þessari verksmiðju vegna þess að af henni stafar mikil mengun og hætta af þeirri mengun“. Ef það væri rétt að það stafaði mikil hætta af þessari verksmiðju á lífi manna, sem í verksmiðjunni vinna, og annarra sem búa í nálægð verksmiðjunnar, ef af verksmiðjunni stafaði mikil hætta á lífríki, bæði á landi og í vatni þá væri eðlilegt að menn hugsuðu sig um, einmitt vegna þess að enginn vill hafa mengun, allir hv. þm. og allir landsmenn vilja viðhalda hreinu og heilnæmu lofti hér á landi. Þótt ráðist sé í stórframkvæmdir og stóriðju, þá vilja menn útiloka mengun. Og til þess eru rannsóknastofnanir, til þess er tæknin að koma í veg fyrir mengun. Iðnn. Nd. kallaði fyrir sig forstöðumann Heilbrigðiseftirlits ríkisins og aðstoðarmann hans, Eyjólf Sæmundsson. Einnig komu til viðræðu í n. landlæknir og náttúruverndarmenn. Allir voru þessir menn spurðir um það hvort hætta stafaði af verksmiðjunni. Allir gáfu þessir menn skýr svör og nm. og gestir n. áttu allir sameiginlegt að vilja fá hrein og skýr svör við því hvort það væri virkilega hættulegt að byggja og reka þessa verksmiðju. Náttúruverndarráð hefur verið haft með í ráðum. Tveir menn frá Náttúruverndarráði, Vilhjálmur Lúðvíksson og Hjörleifur Guttormsson, fóru til Noregs til þess m. a. að kynna sér rekstur járnblendiverksmiðja í Noregi. Í Noregi hafa verið reknar járnblendiverksmiðjur í meira en 50 ár. Norðmenn hafa þess vegna fengið reynslu af rekstri verksmiðja af þessu tagi. Þeir Vilhjálmur og Hjörleifur kynntu sér þetta í sinni ferð og eftir heimkomuna skrifuðu þeir iðnrh., Heilbrigðiseftirliti ríkisins og iðnn. og gerðu grein fyrir för sinni. Þeir spurðu norðmenn um mengun frá verksmiðjunum, og þær verksmiðjur, sem hafa verið reknar í Noregi í meira en 50 ár, eru af annarri gerð en sú verksmiðja sem á að refsa í Hvalfirði. Í Hvalfirði verður byggð nýtískuverksmiðja með eins fullkomnum hreinsunartækjum og þekkt eru. Í Noregi hafa verksmiðjurnar starfað án hreinsitækja og án þeirra mengunarvarna sem nú eru þekktar. Í verksmiðjunum í Noregi hefur reykurinn frá verksmiðjunum farið út um andrúmsloftið og varnir innan húss og utan hafa ekki verið neitt í líkingu við það sem verður í nýju verksmiðjunni á Grundartanga. Þeir Vilhjálmur og Hjörleifur spurðust fyrir um það hvort atvinnusjúkdómar hafi komið upp hjá þeim mönnum sem unnið hafa í verksmiðjunum. Svar við því var greinilegt. Það var ekki hægt að rekja sjúkdóma til þess að þeir væru af völdum verksmiðjunnar eða óhollustu þar fremur en öðrum iðnaði. Þeir spurðu um hvernig það væri með lífríkið í fjörðunum, sem verksmiðjurnar standa við og með grasið og blöðin á trjánum í nágrenni verksmiðjanna. Það hafði ekki borið á eitrun eða mengun í nágrenni verksmiðjanna en hér er um gamlar verksmiðjur að ræða sem ekki hafa hreinsiútbúnað, sem ekki hafa mengunarvarnir í líkingu við það sem á að verða í Hvalfirði. Þessar upplýsingar, sem norðmenn hafa gefið um mengunarhættu og eitrunarhættu af svona verksmiðjum, eru vitanlega ákaflega mikils virði. Forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins og aðstoðarmaður hans fóru til Bandaríkjanna til þess að skoða verksmiðjur af þessari gerð, ekki helst gamlar og úreltar verksmiðjur eins og norsku verksmiðjurnar verða nú að teljast, heldur nýjar verksmiðjur með hreinsitækjum og fullkomnum mengunarvörnum. Heilbrigðiseftirlitið hefur gefið skýrslu og telur að það sé unnt að koma í veg fyrir mengun. En til þess að koma í veg fyrir mengun - og það telja þeir líka Vilhjálmur og Hjörleifur - þarf að hafa ítrustu gætni og nota öll tiltæk ráð sem menn nú þekkja og allir a. m. k. hér á Íslandi eru sammála um að beri að nota. Með tilliti til þess sem hér hefur verið sagt og vitnað í upplýsingar sem fyrir liggja virðist ekki vera mikil hætta á mengun.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég get nú farið að stytta mál mitt. Ég var þar kominn ræðu minni að ég hafði lokið að mestu við að tala um mengunarmálin en mér þykir rétt að það verði lokaorð í mengunarmálinu að lesa hér upp það sem Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur að segja um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta, - Heilbrigðiseftirlitið segir: „Helstu niðurstöður eru sem hér segir: Telja verður að mengun frá fyrirhugaðri verksmiðju verði ekki í þeim mæli að lífríki umhverfis hennar stafi teljandi hætta af. Staðreynd er að heilsu starfsfólks í slíkum iðnaði var nokkur hætta búin og að ekki er útilokað að kísilveikitilfelli hafi komið upp. Með hliðsjón af þeim öryggis- og eftirlitsaðgerðum, sem fyrirhugaðar eru, er þó ljóst að heilsu starfsfólks verði ekki stefnt í voða umfram það sem almennt gerist í iðnaði hérlendis. Gert er ráð fyrir að fyrirhuguð verksmiðja verði í meginatriðum eins vel úr garði gerð til verndunar umhverfis og heilsu starfsfólks og tæknilega er mögulegt. Bent hefur þó verið á nokkur atriði sem betur mættu fara, t. d. uppskipun hráefnis og gerð útblástursútbúnaðar. Munu heilbrigðisyfirvöld beita sér fyrir því að þau verði færð í betra horf þegar formleg umsókn um bygginga- og rekstrarleyfi hefur borist frá þeim aðila sem ábyrgur verður fyrir byggingu og rekstri fyrirtækisins. Hafa þarf náið eftirlit með heilsu starfsfólks og byggingu og rekstri verksmiðjunnar ef framkvæmd verður. Einnig er nauðsynlegt, að gerð verði könnun á lífríki Hvalfjarðarsvæðisins áður en rekstur verksmiðjunnar hefst, t. d. á vegum líffræðistofnunar Háskóla Íslands til þess að unnt verði að fylgjast með hugsanlegum breytingum. Hæstv. iðnrh. hefur falið líffræðistofnun Háskóla Íslands að gera þessar líffræðiathuganir. Hér ber sérstaklega að hafa í huga að líklegt er að rætt verði um frekari útþenslu iðnaðar á svæðinu í framtíðinni. Til greina kemur að heilbrigðisyfirvöld leiti til erlendra stofnana um aðstoð við skipulagningu alls eftirlits varðandi fyrirhugaða verksmiðju. Ljóst er af framangreindu að Heilbrigðiseftirlit ríkisins mælir á þessu stigi málsins ekki gegn því að fyrirhugaðri verksmiðju verði veitt starfsleyfi með venjulegum skilyrðum. Venjuleg skilyrði og umsögn frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins með hliðsjón af umsögnum annarra aðila má sjá á dæmigerðri afgreiðslu slíks verksmiðjumáls frá hendi heilbr.- og trmrn. sem er hér fest við, og það er lengra mál en er í samræmi við það sem hér hefur verið sagt. Það liggur ljóst fyrir að Heilbrigðiseftirlitið mun ekki mæla gegn því að starfsleyfi verði veitt ef menn fylgjast rækilega með því að fyllstu varúðar verði gætt í öllum öryggismálum varðandi verksmiðjuna. Rykið og úrgangur verksmiðjunnar hefur verið talið vandamál, og þeir Vilhjálmur og Hjörleifur, sem fóru til Noregs eins og áður var um getið, kynntu sér hvernig þetta er í Noregi. Norðmenn telja að það borgi sig ekki að endurvinna rykið, eins og það er kallað, vegna þess að það dragi úr afköstum verksmiðjunnar. En úrgangur verður allmikill og er þess vegna nauðsynlegt að eitthvað sé hægt að nýta hann. Norðmenn eru byrjaðir á að nota þennan úrgang í sement, og telja að það geti verið mjög hentugt og heppilegt. Einnig eru þeir byrjaðir á að nota þetta efni til húðunar á áburði. Það er ekki langt síðan þeir gerðu þetta, en það virðist ætla að gefa góða raun að nota úrganginn til sementsgerðar að talsverðu magni og eins til húðunar á áburði. Fyrir stuttu komu 4 menn, sérfræðingar, frá Union Carbide til viðræðna við Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Náttúruverndarráð um mengunarvarnir, m. a. um hvernig mætti nýta rykið. Í skýrslu, sem ég hef hér í höndum og mér barst eftir að þeir höfðu verið hér, segir um endurnýtingu ryksins: „Fram kom að með endurnýtingu alls ryksins aukist natríum- og kalíuminnihald þess að því marki að rykið verður límkennt og klessist í pokasíunum. Af þessum sökum þarf að fjarlægja einhvern hluta þess og voru 10–20% talin sennilegt hlutfall. Þetta ryk, sem þannig verður ekki endurnýtt í verksmiðjunni sjálfri, er að magni til 2000–4004 tonn á ári og er líklegt að sementsverksmiðjan geti nýtt sér það, en talið er að hún geti notað 7–8 þús. tonn á ári. Hugsanlegt er að áburðarverksmiðjan geti hagnýtt sér rykið til húðunar á áburði, svo sem gert er í Noregi, en um það hefur ekki verið rætt við áburðarverksmiðjuna.“ Það hefur ekki verið rætt við áburðarverksmiðjuna, um þetta, en ég er ekki trúaður á að áburðarverksmiðjan geti ekki notað verulegt magn af þessu ryki, kannske 1–2 þús. tonn. Það hefur verið rætt við sementsverksmiðjuna um málið og mun verða reynt hvort þetta er heppilegt. Það er talið líklegt að það gæti hentað hér ekki síður en í Noregi, en það yrði aldrei nema 7–8 þús. tonn á ári, en alls er rykið 22 þús. tonn. Ef losna þyrfti við rykið, sem enginn gæti tekið við, yrði það gert með því að blanda það sementi og vatni og fleygja því í gryfjur sem mokað yrði yfir. Þannig er þetta gert í Bandaríkjunum og eflaust víðar þar sem endurnýting er dýrari en kvartsið þar sem það er í ríkum mæli á lágu verði, Hingað komið er kvartsið hins vegar dýrara en kvarnað ryk. Ekki er vitað til þess að rykið valdi tjóni. Bent var á að norðmenn telja endurnýtingu ryksins rýra nýtni verksmiðjunnar. Union Carbide telur sig ekki hafa þá reynslu. Inn í umr. um nýtingu ryksins spunnust umr. um mælingar á því. Fram kom að þessar mælingar eru afar vandasamar og krefjast dýrra tækja. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvar eða hvernig þessar mælingar verði framkvæmdar né heldur hver annist þær, en sá aðili mundi þurfa að viðhalda þjálfun sinni í ákaflega ríkum mæli. Til þess að ganga úr skugga um áhrif verksmiðjunnar á rykmagn í umhverfi hennar er nauðsynlegt að rykmælingar hefjist áðum en verksmiðjan tekur til starfa, svo að fram komi hvert sé magn náttúrulegs ryks á þessum slóðum. Union Carbide telur sig geta endurnýtt 80–90% af rykinu með því að láta það fara aftur inn í verksmiðjuna og það borgi sig að gera það hér vegna þess að kvartsið, efnainnihald ryksins, er miklu dýrara hér en t. d. í Noregi og Bandaríkjunum. Þeir hafa reynt þetta í verksmiðjum sínum fyrir vestan og verða ekki þess varir, sem norðmenn álíta, að afköst verksmiðjunnar minnki nokkuð við það þótt rykið sé endurnýtt. Það virðist því sem sá vandi, sem menn héldu að mundi skapast vegna ryksins, sé hverfandi, og sérfræðingar fullyrða að þeir muni geta endurnýtt 80–90%, og það er einnig í athugun hvort sementsverksmiðjan geti tekið nokkurn hluta til vinnslu og áburðarverksmiðjan. Það liggur í hlutarins eðli að það verður allt gert til þess að koma í veg fyrir mengun og hættu af rekstri í þessarar verksmiðju. Ástæðan til þess að mælt er með því að ráðast í þetta fyrirtæki er sú að fyrirtækið virðist arðbært. Þetta er orkufrekur iðnaður sem kaupir orku frá Landsvirkjun og borgar vel fyrir orkuna. Verksmiðjan gefur arð í þjóðarbúið og veitir atvinnu, vel borgaða, eins og t. d. nú er gert í álverksmiðjunni. Það liggur fyrir að mati sérfróðra manna, að þótt þessi verksmiðja fái rafmagn eins og ætlast er til, þá verður ekki orkuskortur hér á landi, hvorki fyrir sunnan né norðan eða annars staðar, af völdum þessarar verksmiðju þegar miðað er við árin 1980–1981. Og það liggur í augum uppi að ef Kröfluvirkjun verður tilbúin 1976 eða í síðasta lagi 1977 og Sigölduvirkjun á árinu 1977 þá verður ekki látið staðar numið að virkja. Ný virkjun verður komin í gagnið 1980 til þess að veita orku inn á kerfið. Þess vegna er það rangt, sem hv. þm. Magnús Kjartansson segir í sínu nál., að þeir, sem greiði atkv. með þessari verksmiðju, séu að kalla orkuskort yfir þjóðina. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að halda áfram að virkja bæði fallvötnin og jarðhitann. Ég er því meðmæltur, sem Magnús Kjartansson hefur haldið fram, að það eigi að gera það sem unnt er til þess að koma í veg fyrir olíunotkun til húshitunar. Raforkan hefur verið dýr til húshitunar fram að þessu, en nú er að koma upp ný tækni sem mun gera raforkuna ódýrari en verið hefur í þessu skyni. Það ern hinar svokölluðu varmadælur sem farið er að nota erlendis. Varmadælur vinna öfugt við kælivélar eða frystivélar. Varmadælur leiða hitann inn í húsin, öfugt við það sem frystivélarnar gera, að leiða kuldann inn í húsin. Og með því að nota varmadælur til upphitunar í sambandi við raforku eða jarðvarma er talið að ekki þurfi meira en helming af rafmegnsnotkun og jafnvel ekki nema 1/4 við það sem áður var. Það er talið líklegt að með varmadælunum geti rafmagnið keppt við hitaveiturnar. Verkfræðingur hjá Landsvirkjun er að vinna að þessu og er kominn vel á veg með að sanna nytsemi varmadælunnar. Líklegt er að það verði til þess að hægara verði að nýta raforkuna til húshitunar en annars hefði verið, einnig til þess að vatn, sem áður var ekki talið hafa nægan hita til upphitunar húsa, getur með aðstoð varmadælunnar gefið fullnægjandi híta í húsin. T. d. gæti 36–40 stiga heitt vatn með aðstoð varmadælunnar verið fullnægjandi til upphitunar húsa. Sem betur fer fleygir tækninni stöðugt fram og það er nauðsynlegt að nýta hana í sem ríkustum mæli. Herra forseti. Ég ætla þá að láta máli mínu lokið og vænti þess að umr. geti haldið áfram hér í dag og í kvöld ef þörf krefur.

Frsm. minni hl. (Magnús Kjartansson) : Hæstv. forseti. í síðustu viku samþykkti Sþ. einróma ályktunartill. frá hv. þm. Páli Péturssyni. Þessi till. fjallaði um stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins. Um hana hafði verið fjallað af atvmn. Sþ. N. mælti með því einróma að till. yrði samþ. og undir nál. skrifuðu hv. þm. Páll Pétursson; Jón G. Sólnes, Steingrímur Hermannason, Guðmundur H. Garðarsson og Gils Guðmundsson. Þessi till. var einróma samþ., eins og ég sagði áðan, hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta : „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar gera könnum á því hvort ekki sé tímabært að hefjast þegar handa um stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi þannig að hún geti sem allra fyrst fullnægt þörfum landsmanna fyrir framleiðsluvörur verksmiðjunnar. Enn fremur verði gerð könnun á því hvort ekki komi til greina stækkun verksmiðjunnar með útflutning áburðar fyrir augum. Ef könnun þessi leiðir það í ljós, að stækkun verksmiðjunnar sé þjóðhagslega hagkvæm, felur Alþ. ríkisstj. að láta semja og leggja fram á Alþ. frv. um stækkun verksmiðjunnar. Könnun þessari verði hraðað svo sem frekast er kostur, þannig að niðurstöður hennar liggi fyrir áður en þeirri raforku, sem tiltæk verður í landinu í nánustu framtíð, er ráðstafað til annarra greina orkufreka iðnaðar.“ Það var samþ. hér á hinu háa Alþ. í síðustu viku að ekki mætti ráðstafa raforku til annarra greina orkufreks iðnaðar fyrr en þessi könnun hefði farið fram. Mér er spurn: Tekur Alþ. sig ekki alvarlega? Ég fæ ekki betur séð en þessi samþykkt Alþ. sé hreinlega frávísunartill. á því frv. sem hér liggur fyrir, Alþ. hefur samþ. einróma að það megi ekki ráðstafa orku til annars orkufreks iðnaðar fyrr en þessi könnun hefur farið fram. Ég kynnti mér það þegar þessi till. kom fram hvaða gögn lægju fyrir um stækkun áburðarverksmiðjunnar jafnvel í því skyni að hefja útflutning, og það reyndist svo að stjórn Áburðarverksmiðjunnar hafði ekkert að þessu verki unnið. Það liggja ekki fyrir nein slík gögn, þannig að það er augljóst mál að ef á að taka Alþ. alvarlega hvað þessa ákvörðun Alþ. snertir þá tekur það æðilangan tíma að þessari könnun verði lokið. En á meðan má ekki ráðstafa orku til annars orkufreks iðnaðar að því er Alþ. sjálft hefur samþ. einróma. Ef það er gerður orkusölusamningur einhvern tíma á næstunni við hugsanlega kísiljárnverksmiðju, þá er að sjálfsögðu verið að ráðstafa raforku, jafnvel þótt hún verði ekki afhent fyrr en árið 1977, en samkv. þessari ákvörðun Alþ. er þetta óheimilt með öllu. Ég ætlast til þess að Alþ. hafi eitthvert samhengi í störfum sínum, að það geri ekki ráðstafanir eina vikuna sem ganga þvert á það sem Alþ. hefur samþ. vikuna á undan. Ég veit ekki af hverju þetta stafar. Ég veit ekki hvort hv. þm. Ingólfur Jónsson t. d. hefur ekki lesið þá þál., sem hann var sjálfur að samþykkja í síðustu viku, en ég get ekki betur séð en hér sé um hreina frávísunartill. að ræða. Þarna kemur fram hugmynd um það hvernig við eigum að nýta orku á Íslandi. Ég hef hins vegar gert grein fyrir öðrum orkumarkaði sem ég tel vera enn þá brýnni, enn þá mikilvægari, hrópa enn meir á okkur, og það er að nýta raforku til húshitunar, til þess að láta innlenda orkugjafa koma í stað innfluttrar olíu sem er orðin ákaflega stórfelld efnahagsleg nauðsyn eftir að olía margfaldaðist í verði eins og menn vita. Ég hef flutt á þessu þingi fjölmargar till. um þetta efni, bæði sjálfstæðar till. og brtt. Ein slík till. var felld hér á þingi í gær. Ég lagði til að aflað yrði upphæðar, sem næmi einum milljarði í viðbót, til þess að flýta gerð stofnlína bæði milli Suðurlands og Norðurlands og enn fremur til Vestfjarða og til Austfjarða. Stjórnarliðið hefur ekki fengist til þess að fjalla um þessar till. mínar í neinni alvöru. Þær hafa ýmist verið felldar umræðulaust eða þær hafa verið svæfðar í n. Þess vegna bar ég fram fsp. til hæstv. iðnrh. til þess að fá vitneskju um hver væri stefna ríkisstj. sjálfrar á þessu sviði. Fyrst hún vildi ekki taka neitt tillit til till. okkar stjórnarandstæðinga að því er þetta atriði varðar, hvernig eigi að ráðstafa raforkunni, þá vildi ég fá vitneskju um hvernig ríkisstj. sjálf hugsaði sér að standa að þessu verkefni. Þessi fsp. var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hvernig eru áætlanir ríkisstj. um hitaveituframkvæmdir um allt land, hverjir verða árlegir áfangar, hver verður árlegur kostnaður og hvernig verður hann fjármagnaður? 2. Hverjar eru áætlanir ríkisstj. um rafhitun húsa um land allt þar sem jarðvarmi er ekki tiltækur, hverjir verða árlegir áfangar, hver verður árlegur kostnaður og hvernig verður hann fjármagnaður?“ Þessari fsp. var dreift hér í Nd. Alþ. 28. febr. og það er ekki komið neitt svar við henni enn. Það eru liðnir tveir mánuðir síðan ég lagði þessa fsp. fram, einfalda fsp. um hvernig ríkisstj. sjálf hugsaði sér að standa að þessum verkefnum og hæstv. iðnrh. hefur ekki fengist til þess að svara. Ég spurði hæstv. iðnrh. um það fyrir páska hvort ekki mætti vænta þess að skýrsla hans um þessi efni færi að berast. Hann kvað svo vera, það væri að þessu unnið, en skýrslan er ókomin enn. Ætlun mín var sú að þessi skýrsla væri tiltæk alþm. til þess að hægt væri að nota hana til hliðsjónar í umr. um það, hvernig ætti að verja raforku okkar, og til samanburðar við frv. um hugsanlega byggingu kísiljárnverksmiðju. En þessi gögn eru ekki tiltæk, þau liggja ekki fyrir, við vitum ekkert um stefnu hæstv. ríkisstj. Raunar er þessi þögn hæstv. iðnrh. ákaflega glöggt dæmi um það að hann hefur enga áætlun um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Það er ósköp auðvelt að standa hér, eins og hv. þm. Ingólfur Jónsson áðan, og fara um það almennum orðum að allir hefðu áhuga á þessu verkefni, allir vildu þetta o. s. frv., o. s. frv. En svona orð segja ekki nokkurn skapaðan hlut. Það þarf að marka tiltekna stefnu. Hæstv. iðnrh. hefur ekki markað neina slíka stefnu og ekki heldur hv. þm. Ingólfur Jónsson. Þeir hafa aðeins ákveðið það að óathuguðu máli, án þess að hafa kannað þau gögn sem ég hef verið að lýsa eftir hér, að kísiljárnverksmiðja skuli hafa forgang, án þess að líta á nokkur rök, án þess að meta hvað hagkvæmast er og skynsamlegt frá efnahagslegu og félagslegu sjónarmiði fyrir þjóðarheildina miðað við þær aðstæður sem nú blasa við okkur. Ég vakti máls á þessu hér á þingi fyrir ári og flutti þá ályktunartill. um að slík áætlun yrði gerð. Því miður varð sú till. ekki afgreidd vegna þeirrar pólitísku ringulreiðar sem þá var hér á Alþ. En umskiptin urðu algerlega ljós um leið og núv. ríkisstj. tók við. Hæstv. iðnrh. lét hætta við þá áætlunargerð sem hafði verið hafist handa um meðan ég gegndi störfum iðnrh. Það var gerð grein fyrir þessari áætlun, fyrstu drögum hennar, í ítarlegri skýrslu sem ég lagði fyrir þing fyrir ári og allir þm. þekkja, afar fróðlegri skýrslu, og ætlast til þess að áfram yrði unnið að þessu verkefni. Þessu verkefni var hætt um leið og núv. ríkisstj. tók við. Einn þáttur þess að hægt sé að koma á rafhitun húsa er að sjálfsögðu samtenging orkuveitusvæða. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var tekin um það ákvörðun að leggja stofnlínu milli Suðurlands og Norðurlands. Ég hafði tryggt efni í þessa línu fyrri hluta ársins í fyrra og var ákveðið að hefjast handa um þessa framkvæmd í sept. í fyrra. Það var hætt við það að hefja framkvæmdir þá, um leið og núv. ríkisstj. tók við. Það er ekki fyrr en nú í vor sem þetta verk er hafið. Þau mál standa nú þannig að það er loksins núna verið að reisa þá tréstaura sem ég lét panta 1974 og átti að byrja að refsa þá um haustið. Ef haldið hefði verið þeim framkvæmdahraða sem ég hafði gert áætlanir um, þá hefði verið unnt að koma raforku allt að 10 mw. norður fyrir veturinn 1975–1976, þ. e. a. s. fyrir þann vetur sem nú er fram undan. Það hefði verið hægt að tryggja norðlendingum þessa orku fyrir næsta vetur og bæta þannig úr mjög háskalegum orkuskorti á næsta vetri og spara rándýra olíukyndingu. Ég vil einnig í því sambandi minna á ummæli Laxárvirkjunarstjórnar, sem birt var í fjölmiðlum í gær og í dag, um það hvernig ástandið er þar nyrðra vegna þess að þetta tækifæri var ekki notað. Það var vel hægt að koma raforkunni norður á þessum tíma, en hæstv. ráðh. hafði ekki áhuga á því, og nú er borin von, því miður, að þetta verði hægt. Línan kemur ekki í gagnið fyrr en haustið 1976. En þá er það hins vegar lágmarksskylda að línan verði lögð af fullum styrkleika, þannig að hún geti flutt fullt orkumagn eða 70–80 mw. eins og reiknað er með að hún geti flutt. Ef á að ganga frá línunni þannig, þá vantar fjármagn. Það verður að taka slíkar ákvarðanir núna, en till. um það að afla fjármagns var felld hér á Alþ. í gær. Samhliða þessari línulögn, sem ég hef hér verið að tala um, þarf þegar í stað að undirbúa línulögn til Vestfjarða. Sérfræðingar telja að sú lína ætti að liggja frá Hrútafirði vestur í Dali, e. t. v. í Búðardal, þar sem spennt yrði af línunni fyrir Dali og fyrir Snæfellsnes. Síðan ætti línan að liggja í Króksfjarðarnes og vestur Reykhólasveitina og síðan kemur til greina að leggja hana norður Þorkafjarðarheiði, með tilliti til virkjana við Djúpið, eða leggja hana meðfram þjóðveginum um: Vattarnes að Mjólká og þaðan til Ísafjarðar. En þetta eru því miður meira og minna almennar hugleiðingar. Hæstv. iðnrh. hefur ekki haft neinn áhuga á því að mæla fyrir um skipulega könnun og tryggja fé til hennar. Einu rannsóknirnar í sambandi við þetta línustæði hjá landshluta, sem býr við mikla erfiðleika í orkumálum, er að komið hefur verið upp einum tilraunaspenni milli Mjóafjarðar og Ísafjarðar, en slíkum könnunarstöðvum þarf að sjálfsögðu að koma upp víðar. Það er algerlega óhjákvæmileg nauðsyn að stofnlína til Vestfjarða verði komin ekki seinna en árið 1978, en þá þarf strax að hefjast handa um ákvarðanir á línustæði, um hönnun og annan undirbúning og pantanir á efni. En á þessum sviðum hefur ekkert verið gert og ég endurtek enn: Till. um fjárveitingu var felld hér á Alþ. í gær. Þessi línulögn er óhjákvæmileg vegna þess að orkumál á Vestfjörðum standa þannig að segja má að vísu að hægt væri að ráðast í Dynjandisvirkjun með tiltölulega stuttum fyrirvara, Þar hafa verið gerðar verulegar rannsóknir. En ég er hræddur um að sú virkjunarhugmynd rekist æðiharkalega á sjónarmið náttúruverndarmanna og umhverfisverndarmanna. En ef ráðist yrði í slíka virkjun, þá gæti hún hugsanlega verið komin í gagnið árið 1980, ekki fyrr. Þess vegna verður stofnlínan að koma í seinasta lagi árið 1978. Virkjunarstaðirnir við innanvert Djúp eru miklu skemmra á veg komnir. Það þarf að mæla og fá kort frá öllu svæðinu suður af Drangajökli. En jafnvel þó að allt reynist þar mjög álitlegt, þá yrði virkjun á þeim stað naumast komin í gagnið fyrr en 1983–1984, og því endurtek ég enn: stofnlína til Vestfjarða er brennandi nauðsyn. Fyrst ég er farinn að tala um stofnlínur er rétt að minnast á línu til Austfjarða frá Kröflu. Þar hefur ekki heldur verið gert neitt af hálfu hæstv. iðnrh. Það þarf að velja línustæði og framkvæma vissar athuganir. Um þessa línulögn er vissulega meira vitað heldur en um línulögn til Vestfjarða vegna fyrri áforma um að tengja Austfirði við Laxárvirkjun. En Krafla á að komast í gagnið 1976, eftir því sem Kröflunefnd segir okkur, og vonandi stenst það. Ef eitthvert vit hefði verið í vinnubrögðum, þá hefði línan til Austfjarða átt að vera tiltæk um sömu mundir svo að hægt væri að flytja orku til Austfjarða þar sem einnig er mjög alvarlegur orkuskortur, jafnvel þó að Lagarfossfossvirkjun sé tekin til starfa. Það er einnig borin von að þessi lína verði tiltæk um leið og virkjunin tekur til starfa. En þeim mun meiri ástæða er til að krefjast þess að nú þegar verði hafist handa um það að tryggja austfirðingum næga orku frá Kröfluvirkjun eins fljótt og nokkur kostur er. Ég vil minna á það, í þessu sambandi, að það verður að halda áfram samtengingu. Það þarf að tengja Hornafjörð við Austfjarðasvæðið að öðru leyti og síðan er sjálfsagt að komi hringtenging, þ. e. a. s. tenging frá Hornafirði og til okkar hér á Suðurlandi sunnan jökla. Og á sínum tíma mun að sjálfsögðu koma stofnlína norður hálendið, en undirbúningsrannsóknir í því efni voru hafnar í tíð fyrrv. stjórnar og standa enn yfir, m. a. með mannaðri eftirlitsstöð. Það er brýn nauðsyn að það verði gerðar heildaráætlanir um þessar framkvæmdir allar, en að þeim hefur, eins og ég sagði áðan, ekkert verið unnið í tíð núv. ríkisstj. Þetta er forsenda þess, að hægt sé að ráðast í rafhitun húsa. En hliðstæðu máli gegnir um dreifikerfin. Það þarf að styrkja þau til muna um land allt ef rafhitun á að koma til. Ég veit ekki til þess að hæstv. iðnrh. hafi falið Rafmagnsveitum ríkisins eða öðrum rafveitum að gera eitt eða neitt í þessu sambandi. Hann hefur greinilega engan áhuga á því að tryggja jafnrétti landsmanna á þessu sviði, hann hefur engan áhuga á nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu á þeim svæðum þar sem rafhitun þarf að koma til og raunar er það staðreynd að hæstv. núv. ríkisstj. hefur einnig hafið hitaveituframkvæmdir til mikilla muna umfram það sem áætlað var. M. a. er nú talað um að Hitaveita Suðurnesja eigi ekki að vera fullgerð fyrr en 1978, en var áætlað áður að hún yrði fullgerð árið 1976. Og þar virðist raunar vera komið að æðimiklum erfiðleikum vegna þess að skammsýnir alþm. hafa staðið gegn því að hér yrði samþ. það frv. sem legið hefur fyrir mörgum þingum um háhitasvæði og eignarrétt yfir þeim. Eru allar horfur á því að skammsýni þessara hv. þm., og þar á ég ekki síst við hv. þm. Ingólf Jónsson, komi til með að tefja og torvelda þessa framkvæmd til mikilla muna. Þegar við ræðum um rafhitun húsa eru að sjálfsögðu ekki aðeins línulagnir mikilvægar, stofnlínur og dreifilínur, heldur eru virkjanir mjög mikilvægur þáttur í þessu máli. Ég hef margsinnis áður gert grein fyrir því að Sigölduvirkjun og Kröfluvirkjun geri ekki meira en rétt rúmlega að fullnægja rafhitunarmarkaðnum. Rafhitunarmarkaðurinn er 800 gwst. Framleiðsla Sigölduvirkjunar er 700 gwst. miðað við almenna notkun og húshitun og Kröfluvirkjunar milli 200 og 300 gwst. ef hún verður 70 mw. En hæstv. ráðh. hefur auglýst stefnuleysi sitt á þessu sviði á alveg furðulegan hátt frammi fyrir alþjóð. Ég heyrði viðtal sem átt var í sjónvarpi við hæstv. iðnrh. fyrir skömmu. Hann lýsti því yfir í upphafi viðtalsins að næsta virkjun, sem tæki til starfa á Íslandi, yrði á Norðurl. v., væntanlega Blönduvirkjun, þetta yrði næsta meiri háttar virkjun sem tæki til starfa á Íslandi. Í miðju viðtalinu talaði hæstv. ráðh. um að næsta meiri háttar virkjun yrði trúlega Hrauneyjarfossvirkjun, en í lok viðtalsins sagði hæstv. ráðh. að það væri vel hægt að reisa bæði Hrauneyjarfossvirkjun og Blönduvirkjun í einu og láta þær taka til starfa á sama tíma. Þessi ummæli hafa vakið furðu alþjóðar og bera því glöggt vitni að af hálfu ráðh. er ekki um að ræða neina stefnu og ekki neitt raunsæi á þessu sviði. Í sambandi við Blöndu er rétt að geta þess að Orkustofnun telur að þar séu eftir tveggja ára rannsóknir og þær muni kosta 80 millj. kr. Á fjárl. þessa árs, eins og m. a. var frá þeim gengið af hæstv. iðnrh., var gert ráð fyrir því að varið yrði til þessara rannsókna 6–7 millj. kr. Sérfræðingarnir töldu að þessi upphæð væri svo lítil að það borgaði sig ekki að flytja bor á staðinn til þess að kanna málið. Ég vona að með þeim lögum, sem samþ. voru hér í gær, og lögum, sem áður hafa verið samþ., sé tryggt fjármagn til þessara framkvæmda á annan hátt en þann sem gert var í fjárl. En ef rannsóknir ganga vel getur hönnun hafist 1978 og með fyllsta hraða gæti Blönduvirkjun komið í gagnið 1982–1983. Í sambandi við umtal um virkjanir fyrir norðan er rétt að menn átti sig á því að sú virkjun sem langmest hefur verið rannsökuð, er Dettifossvirkjun. Lokarannsóknarskýrsla um það er væntanleg alveg á næstunni, þannig að það væri hægt að taka ákvarðanir um hana með fullnægjandi þekkingu ef menn hafa áhuga á þeirri leið. En ofan á þetta allt saman bætist það að ég þykist hafa orðið var við að það séu uppi deilur milli hæstv. iðnrh. og hæstv. viðskrh. um það hvort ráðast eigi í Blönduvirkjun eða í Jökulsárnar í Skagafirði og ef stjórnarflokkarnir deila um þetta atriði ofan á allt annað, þá flýtir það naumast fyrir ákvörðunum um þetta efni. Í þessum málum öllum hefur það því miður komið í ljós að hæstv. iðnrh. er meira gefinn fyrir auglýsingamennsku á þessu sviði en alvarleg orð. Við höfum kynnst þessu áður á þessu þingi. Í vetur samþykktum við hér á þingi heimild til virkjunar Bessastaðaár. Hæstv. iðnrh. lagði á það óhemjulega áherslu að iðnn. flýtti störfum sínum, og var ekki talið að það mætti bíða eftir nauðsynlegum gögnum um það hversu skynsamleg þessi virkjun væri. Það var sagt að það þyrfti að samþykkja hér á þinginu þessa heimild til virkjunar til þess að friða austfirðinga í orkuskortinum í fyrravetur. Þessi hugmynd um virkjun Bessastaðaár var byggð á prófritgerð eftir ungan mann sem vafalaust hefur verið vel unnin miðað við þær aðstæður sem honum voru þá kunnar. En forsendurnar skorti. Þau yfirlitskort, sem nú hafa verið teiknuð, sýna að landslagið er allt annað en reiknað hafði verið með. Lögunin á landinu veldur því að miðlun nær mun minna vatni en reiknað var með og virkjunin verður því ekki eins hagkvæm og reiknað hafði verið með. Einnig er ljóst að þessa virkjun verður að tengja við framtíðaráform um virkjanatilhögun á þessu svæði og slík áætlun er ekki heldur tiltæk. Við sáum það í sjónvarpinu fyrir nokkrum dögum, ef ég man rétt, hvernig sérfræðingar Orkustofnunar, Sigurjón Rist, og félagi hans, fóru að leita að Bessastaðaá. Þeir grófu sig niður eina 10–15 metra gegnum snjóinn og fundu ekki deigan dropa, enda er alkunna að í henni er ekki vatn nema 3–4 mánuði á ári. Þessi virkjunarhugmynd byggðist einvörðungu á miðluninni og miðlunin er háð landslaginu, og það er rangt, sem sagt hefur verið stundum, að þessi miðlun komi Lagarfossvirkjun að einhverju gagni sem heitir. Hún gerir það ekki. Það er fallhæðin sem þarna skiptir máli í sambandi við Bessastaðaárvirkjum, ekki vatnsmagnið þannig að ábatinn fyrir Lagarfossvirkjun er afar takmarkaður. En í þessu dæmi kom fram alkunn sýndarmennska þessa hæstv. ráðh. Ef hægt væri að virkja hana, þá væri kannske hægt að halda einni pólitískri ljósaperu glóandi svolítinn tíma. Sá ágreiningur, sem ég hef lagt áherslu á í sambandi við þetta mál, er að við verðum að gera upp við okkur hvernig við ætlum að nýta orku okkar, fjármagn og vinnuafl á næstu árum. Eigum við að einbeita okkur að því að fullnægja þörfum hins almenna markaðar senn hefur gerbreyst eftir að olían margfaldaðist í verði? Eigum við að keppa að því að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu eða eigum við að láta verksmiðjurekstur hafa forgang að því er varðar orku, fjármagn og vinnuafl? Sú kenning hefur komið upp og verið boðuð sérstaklega af hv. þm. Steingrími Hermannssyni, og kom raunar upp einnig í ræðu hv. þm. Ingólfs Jónssonar, að það sé hægt að gera hvort tveggja í senn. Um þetta hefur iðnn. fengið gögn frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens. Þar er gerð grein fyrir orku og afli á árunum 1977–1980, og hagnýtingu þess til almennra þarfa til húshitunar og til orkufreks iðnaðar. Þessar tölur eru þó því miður einvörðungu skrifborðsvinna. Þær eru ekki miðaðar við neina eðlilega verkáfanga að því er varðar húshitun vegna þessa að þær áætlanir eru ekki til. Ef miðað er við sveiflur og öryggisstuðla í því sambandi, þá kemur í ljós að þegar á árinu 1978 gæti þurft að nýta varmaafl, á árinu 1979 eru líkurnar á því mun meiri og árið 1980 skortir bæði orku og afl til þess að fullnægja þessum markaði. Skýrslan segir þar berum orðum: Árið 1980 skortir bæði afl og orku til þess að fullnægja þessum markaði. Í þessu dæmi eru vissulega nokkur óvissuatriði að því er varðar fyrirkomulag á húshitun sums staðar, t. d. á Akureyri. En það breytir ekki þeirri augljósu niðurstöðu að árið 1980 yrði ný meiri háttar virkjun að vera komin í gagnið, ekki aðeins ákveðin, heldur taka þá til starfa. Og þarna er ekki um að ræða neina virkjun nema Hrauneyjarfossvirkjun. Hún ein er tilbúin til útboðs þannig að hægt væri að ráðast í hana beint í kjölfar Sigölduvirkjunar, svo að við bættist enn ein stórvirkjun á litlum bletti hér á Suðvesturlandi. Vissulega má færa veigamikil rök fyrir því að næst skuli ráðist í Hrauneyjarfossvirkjun. Það eru einnig til veigamikil rök gegn því, bæði frá byggðasjónarmiði og frá því sjónarmiði að því fylgi nokkur fræðileg hætta að hafa allar helstu stórvirkjanir okkar á sama svæði, við hina virku gossprungu. Ég ætla ekki að ræða rök og gagnrök í þessu máli, en ég vil aðeins að hver einasti þm. geri sér það ljóst að með því að samþykkja að ráðist verði í kísiljárnverksmiðju eru menn einnig að samþykkja að Hrauneyjarfoss verði næsta meiri háttar virkjun á Íslandi, nema þeir vilji dæma orkuskort og sívaxandi aðstöðumun yfir verulegan hluta landsbyggðarinnar. Þetta verða allir þm. að gera upp við sjálfa sig og ekki síst fulltrúar Vestfjarða, Norðurlands og Austfjarða. Menn mega ekki blekkja sig á þessu, þessi dæmi eru í samhengi. Enda þótt þannig væri hægt, með því að ráðast í Hrauneyjarfossvirkjum um leið og Sigölduvirkjun er lokið, fræðilega að tryggja næga orku til þess að framkvæma hvort tveggja í senn, verksmiðjuáformin og húshitun, þá kemur miklu fleira til. Þar koma til fjármunir og þar kemur til vinnuafl. Ég held að hver einasti maður hljóti að gera, sér grein fyrir því að við höfum ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að leggja um 7 milljarða kr. í kísiljárnverksmiðju, fjármagna á sama tíma stofnlínuframkvæmdir og dreifikerfi og fjármagna þar að auki nýja stórvirkjun. Við getum ekki ráðist í þetta allt í senn. Ég held að hver raunsær maður hljóti að gera sér grein fyrir þeirri staðreynd. Þegar hv. þm. Ingólfur Jónson var áðan að bollaleggja um kísiljárnverksmiðjuna og fjármögnun til hennar, þá hélt hann því fram að hún mundi ekki takmarka lántökumöguleika okkar á öðrum sviðum, við yrðum eiginlega bara að leggja fram okkar hluta af hlutafénu en síðan fjármagnaði verksmiðjan sig sjálf með erlendum lánum. Hv. þm. sagði: Það verður ekki farið fram á neina ríkisábyrgð. - Er hv. þm. ekki ljóst að þarna er verið að ræða um ríkisverksmiðju, um verksmiðju sem íslenska ríkið á að eiga meiri hl. í? Af því leiðir af sjálfu sér að ríkið ber ábyrgð á verksmiðjunni. Það er ekki að óska neinnar ábyrgðar. Ríkið ber ábyrgð á verksmiðju sem það á. Ég veit ekki hvaða hugtakarugl þetta er í hv. þm. að flytja svona fjarstæðufullar kenningar hér. Auðvitað takmarka lántökur til þessarar verksmiðju, sem íslenska ríkið á að eiga meiri hl. í, möguleika okkar til að taka lán á öðrum sviðum. Þetta liggur í hlutarins eðli. Það verður hver maður að viðurkenna. Ég er algerlega sannfærður um að þess er enginn kostur að afla þeirra fjármuna sem þyrfti til þess að ráðast í öll þessi stórvirki á sama tíma. Og allra síst er þetta kleift þegar núv. ríkisstj. hefur tekist að sólunda allri gjaldeyriseign landsmanna þannig að við lifum nú á neyslulánum. Gjaldeyrisskuld Seðlabankans er nú um 2 milljarðar kr. Menn skulu ekki halda að lánastofnanir standi galopnar fyrir óskum viðskiptavina sem þannig er ástatt um. Við skulum einnig muna eftir því að það er takmarkaður mannafli á Íslandi og það er ekki síst takmarkaður sérhæfður mannafli sem gæti starfað að verkefnum eins og þessum. Og allra síst er þetta allt saman kleift þegar ríkisstj. lýsir yfir því í tíma og ótíma og síðast í gær með miklum áhersluþunga að takmark hennar sé að draga úr framkvæmdum á Íslandi. Þetta fer sannarlega ekki heim og saman. Það getur ekki verið neitt deilumál að hér erum við að velja og hafna. Við erum að ákveða að nýta orkuna annaðhvort til rafhitunar og annarra almennra nota eða til verksmiðjuframleiðslu. Við erum að velja og hafna. Þeir menn, sem það viðurkenna ekki eru að blekkja sjálfa sig. Ég er þeirrar skoðunar að hinn almenni markaður eigi að ganga fyrir af öllum ástæðum. Þar er bæði um að ræða stórfellt fjárhagsmál fyrir þjóðarheildina, mjög mikinn gjaldeyrissparnað, og einnig að við megum ekki vera of háðir öðrum aðilum um orku okkar því að það getur teflt sjálfstæði okkar og öryggi í hættu. Þarna er einnig um að ræða það að landsmenn allir þurfa að geta setið við sama borð á þessu sviði, að það verði tryggt, jafnrétti þegnanna á þessu mjög svo mikilvæga sviði. Þess vegna er megintill. mín að það frv., sem hér liggur fyrir, verði afgreitt með rökstuddri dagskrá sem svo hljóðar: „Þar sem íslendingar þurfa á næstu árum að hagnýta alla tiltæka orku, fjármagn og vinnuafl til þess að nýta innlenda orkugjafa í stað olíu, m. a. með rafhitun húsa, telur d. allar forsendur skorta til þess að koma upp orkufrekum iðnaði meðan svo er ástatt og tekur fyrir næsta mál á dagskrá“ Ég vil enn leggja á það þunga áherslu að þarna eru þm. að velja og hafna, þarna eru þm. á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum að taka ákvarðanir um vandamál sem snerta fólkið í þeirra byggðarlögum. Það er oft minnst á þá röksemd í þessu sambandi að við þurfum að stuðla að iðnþróun á Íslandi. Ég er vissulega þeirrar skoðunar að það verðum við að gera. Við verðum að finna leiðir til þess að nýta orkulindir okkar einnig til framleiðslu, þegar við erum búnir að uppfylla þær frumþarfir sem ég hef verið að ræða um hér. En það eru sem betur fer margar leiðir opnar til þess að stuðla að iðnþróun þótt þessu stóra verkefni sé ekki sinnt núna. Ég vil minna á það að í iðan. liggur fullfrágengin áætlun um tilraunaverksmiðju á Reykjanesi til eð undirbúa að þar verði komið upp sjóefnavinnslu. Það var búið að ganga frá öllum könnunum um þetta efni. Það var búið að fara í gegnum hreinsunareld hjá öðrum sérfræðingum en þeim, sem unnið höfðu rannsóknirnar. Og það var ætlun mín að slíkri tilraunaverksmiðju, sem ekki kostar neitt mikla fjármuni, yrði komið upp á þessu ári. Ég held að það hefði verið viðráðanlegt fyrir okkur, bæði á forsendum vinnuafls og fjármagns, að ráðast í þessa framkvæmd. Hún var alveg viðráðanleg og hún er mjög mikilvæg fyrir allar iðnþróunarhugmyndir okkar. Það kemst ekkert að hjá honum annað en kísiljárnverksmiðja. Hann lítur ekki á aðra kosti. Hann fæst ekki til þess að líta á málin á raunsæjan hátt. Í ræðu sinni áðan vék hv. þm. Ingólfur Jónsson nokkuð að þeim miklu umr., sem orðið hafa hérlendis að því er varðar mengun og náttúruvernd. Það er sannarlega engin furða þótt um þau mál sé mikið rætt hér því að við höfum af því mjög slæma reynslu hvernig að þeim málum hefur verði staðið í sambandi við kísilgúrverksmiðjuna, þar sem við hegðum okkur alveg eins og börn, í sambandi við álbræðsluna, þar sem það var knúið fram þrátt fyrir aðvaranir að verksmiðjan fengi að starfa án nokkurs hreinsibúnaðar. Ég verð því miður að segja það, að mér virðist að viðbrögð Heilbrigðiseftirlits ríkisins hafi ekki verið til þess fallin að vekja traust manna eftir að hafist var handa um könnun á þessu máli af núv. ríkisstj. Ég þekki forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins, hef unnið með honum. Ég veit að það er duglegur og kappsfullur maður. En því miður hefur þessi kappsemi í þessu máli virst fá á sig pólitískan blæ. Þessi ágæti embættismaður hefur komið fram eins og hann væri áróðursaðili fyrir hæstv. iðnrh. Hann hefur mætt með honum á áróðursfundum, hann hefur skrifað áróðursgreinar í blöð og menn hafa heyrt í honum áróðurstóninn í útvarpi. Þetta eru vinnubrögð, sem því miður eru ekki til fyrirmyndar og vekja ekki tiltrú. Í þessu sambandi vil ég minna á það, að meðan ég gegndi störfum heilbrrh. beitti ég mér fyrir því að sett yrði reglugerð um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, mjög ströng reglugerð sem gefur Heilbrigðiseftirlitinu úrslitavald. Í þessari reglugerð segir svo í 4. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Ef reisa á verksmiðju eða iðjuver, sem ætla má að falli undir ákvæði 1. gr., - þ. e. a. s. um verksmiðjur sem geti mengað umhverfi sitt, - má eigi ákveða staðsetningu hennar, gerð né búnað fyrr en að fengnu leyfi heilbrrh.“ Það má ekki ákveða að velja verksmiðjunni stað fyrr en Heilbrigðiseftirlitið er búið að samþykkja. Hér liggur fyrir frv. um að staðarval verði lögfest áður en þetta starfsleyfi er fengið. Ég tel mjög alvarlegt mál ef Alþ. ætlar sér að brjóta reglugerð sem við eigum mikið undir að haldi gildi sínu sem allra best. Við ætlumst til þess að einkaaðilar virði þessa reglugerð í hvívetna og þá á Alþ. ekki að ganga á undan með því að brjóta hana. Að sjálfsögðu getur Alþ. brotið reglugerðina, lög eru æðri en reglugerð. En það er gert ráð fyrir því að Heilbrigðiseftirlitið kanni þessa þætti ákaflega nákvæmlega. Í 9. gr. segir svo: „Heilbrigðiseftirlit ríkisins skal senda Eiturefnanefnd, Náttúruverndarráði, Siglingamálastofnun ríkisins og Öryggiseftirliti ríkisins umsóknir um starfsleyfi til umsagnar ef ástæða telst til.“ Og enn segir svo í 10. gr.: „Þegar Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur fengið þau gögn um starfsleyfisumsókn, er það telur þurfa og kannað þau skal það gera till. sínar um afgreiðslu hvers máls. Skal þess sérstaklega gætt að eiturefni og hættuleg efni frá verksmiðjum og iðjuverum valdi ekki tjóni á mönnum, dýrum eða plöntum né mengi loft, láð eða lög. Leggja má til að ákveðin starfræksla verði alls ekki leyfð eða einungis að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, svo sem um hreinsunar- eða varnarbúnað eða sérmenntun tæknilegra stjórnenda. Í till. skal greina hæfilega fresti til úrbóta og fyrirmæli um á hvern hátt úrbætur skulu gerðar. Till. skulu rækilega rökstuddar og fram tekin mengunarmörk. Till. sínar skal Heilbrigðiseftirlitið senda heilbrrh. sem skal endanlega úrskurða málið: Þetta á allt að gerast áður en starfsleyfi er gefið út. Rökstudd grg. um starfsemi verksmiðju eins og þessarar og alla staðla, sem setja þarf í því sambandi, þetta er óhemjulega mikið verk ef þar er um að ræða vinnu sem einhver maður á að taka mark á. Og þetta starfsleyfi á samkv. reglugerðinni að gefa út áður en verksmiðjunni er valina staður. Þetta verk hefur alls ekki verið unnið, því fer ákaflega fjarri. Þvert á móti virðist Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafa haft þá afstöðu að vilja helst ekki láta vinna þetta verk. Ég hef hér í höndunum bréf sem Heilbrigðiseftirlitið sendi heilbr.- og trmrh., hæstv. ráðh. Matthíasi Bjarnasyni, og dagsett er 18. febr. 1975. Það er annað bréf en það sem hv. þm. Ingólfur Jónsson vitnaði í áðan. Þetta bréf er eldra. Þar er sagt í fyrsta lagi að það hafi komið fram till. um að fá umsögn svokallaðra hlutlausra aðila og þá væntanlega Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar um mengunarhlið málsins. Heilbrigðiseftirlit ríkisins leggst gegn því að þetta verði gert. Heilbrigðiseftirlitið segir enn fremur í þessu bréfi að það sjái ekki ástæðu til þess að lenta eftir sjónarmiðum aðila utan Heilbrigðiseftirlits ríkisins, svo sem Náttúruverndarráðs, Eiturefnanefndar, Hafrannsóknastofnunar og fleiri. Það segist ekki sjá ástæðu til þess að leita til þessara aðila. Og það fer út í lagaskýringar í þessu sambandi. Það segir m. a., með leyfi hæstv. forseta, um ákvæði náttúruverndarlaga að leita skuli álits Náttúruverndarráðs: „Það má segja að þetta ákvæði náttúruverndarlaga stangist nokkuð á við 9. gr. reglugerðar nr. 164 1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, og ef þar verða árekstrar kann svo að fara að dómstólar verði að skera þar úr, því að samkv. 9. gr. reglugerðar um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegna efna er Náttúruverndarráði aðeins ætlað að gefa umsögn ef ástæða þykir til.“ Heilbrigðiseftirlit ríkisins er að færa rök að því að það sé ekki ástæða til þess að leita til Náttúruverndarráðs. Hugsið þið ykkur viðhorfið hjá þessari stofnun sem á að tryggja það að þarna sé gætt ítrustu kröfugerðar um hollustuhætti og heilbrigði. Það er að færa rök að því að það megi ekki kalla til þá sérfræðinga, sem við eigum hæfasta, og þær stofnanir, sem um þetta eiga að fjalla. Og svo er rökstuðningurinn svo frumlegur að það er talað um að það rekist á lög og reglugerð og telur reglugerðirnar þá æðri. Þetta bréf var skrifað heilbr.- og trmrh. Matthíasi Bjarnasyni 18. febr. Svo er að sjá að hæstv. ráðh. hafi ekki litist allt af vel á þetta því að daginn eftir, 19. febr., gerast þau tíðindi að þessir aðilar, sem forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins taldi að ekki væri ástæða til að leita til, fá allt í einu bréf og eru beðnir að lýsa áliti sínu á línu. Og nú eiga að vera snör handtök, þeir eiga að skila áliti eftir viku. Ég hef hér í höndum bréf frá öryggismálastjóra, þar sem hann svarar þessu bréfi og segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Með fskj. þeim, sem mér hafa nú borist, tel ég ekki vera fyrir hendi upplýsingar sem byggt verði á til umsagnar um framanskráð enda mun naumast ætlast til þess að umsögn Öryggiseftirlitsins um þessi mál yrði afgreidd á einni viku, jafnvel þótt fullnægjandi upplýsingar lægju fyrir.“ En í bréfinu er farið þess á leit að umsögnin verði send til iðnn. Alþ. ekki síðar en 27. febr. n. k. Bréfið var skrifað 19. febr. Ég hef hér í höndum mínum annað bréf, frá siglingamálastjóra, sem einnig á að kalla til samkv. reglugerðinni. Hann segir að hann hafi fengið bréf dags. 19. febr. og segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð ekki fylgdu bréfi Heilbrigðiseftirlitsins nánari upplýsingar eða grundvallargögn um málmblendiverksmiðjuna, þá er útilokað að gefa umsögn um verksmiðjuna, enda mundi auk þess slík umsögn krefjast meiri tíma en fjögurra vinnudaga, jafnvel þótt fullkomin gögn lægju fyrir. Siglingamálastofnun ríkisins sér því enga möguleika á að verða við þessari ósk um umsögn nema það fengi send fullkomin gögn um framleiðsluhætti, staðsetningu, afköst og fyrirkomulag verksmiðjunnar og alls ekki nema hafa rýmilegan tíma til þess að fara yfir slík gögn. Til þess mundu 4 dagar alls ekki nægja: “ Ég hef hér í höndum bréf frá þriðja aðilanum. Eiturefnanefnd, sem fékk sömu óskina um að afgreiða málið innan einnar viku. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eiturefnanefnd er þess vanbúin að gefa umsögn um fyrsta málaskjalið að framan þar eð n. hefur ekki fengið upplýsingar sem nauðsynlegar eru til þess að slík umsögn verði einhvers virði, sbr. ákvæði 5. gr. reglugerðar nr. 164/1972.“ Og enn segir n.: „Frestur sá, sem gefinn er samkv. 4. málsskjali að framan, er óhæfilega skammtur, Hefur Eiturefnanefnd áður tekið eftir því að Heilbrigðiseftirlit ríkisins ætlar n. mjög skamman tíma til þess að meta viðamikið mál. Fer n. þess á leit að Heilbrigðiseftirlitið taki tillit til þess að vikutími er mjög skammur tími til athugunar á málum þar sem allrar gerhygli er þörf.“ Þetta segja þessir aðilar sem Heilbrigðiseftirlitið átti að leita til samkv. reglugerðinni, en þrjóskaðist við í lengstu lög, virtist svo fara eftir fyrirskipun frá hæstv. heilbrrh., en gaf þá vikufrest. Náttúruverndarráð fékk enn eitt bréfið af þessu tagi en Náttúruverndarráð brást nú þannig við því að það hafði að engu þessi fyrirmæli um að vinna verkið innan viku. Það hélt áfram, að starfa að verkinu af sinni hálfu og gerði það af miklum myndarskap að minni hyggju. Þær umr., sem við áttum í n. við menn úr Náttúruverndarráði, voru til fyrirmyndar hvað þetta snertir. Þar voru menn sem ekki höfðu tekið afstöðu fyrir fram. Þar voru menn sem lögðu fram ýmsar hliðar þessa máls, bentu á það sem rökstuddi það að ekki væri veruleg hætta af slíkri verksmiðjustarfsemi, en bentu einnig á annað sem ekki væri búið að leysa enn þá og þyrfti að leysa áður en starfsleyfi yrði gefið út. Náttúruverndarráð hefur unnið myndarlega eins og ég sagði áðan. Heildarálit Náttúruverndarráðs hefur verið birt í fjölmiðlum og ég sé því ekki ástæðu til þess að lesa það upp hér. En það er einn þáttur í því sem er ákaflega mikilvægur og ekki hefur fengist nein viðhlítandi skýring á enn þá. Í bréfi, sem Náttúruverndarráð sendi iðnrn. 9. apríl s. l., vekur það sérstaka athygli á einni ábendingu í heildarskýrslu sinni og sú ábending er þessi, með leyfi hæstv. forseta: „Með pokasíum hefur tekist að taka fyrir sýnilegan rykútblástur frá bræðsluofnunum. En þá kemur upp sá vandi að losna á viðunandi hátt við rykið sem þannig safnast fyrir. Ráðið hefur um það upplýsingar tæknimanna í Noregi að endurnýting sé miklum vandkvæðum háð og hafi afköst stofnana og þar með orkunýting lækkað um 8–10% þegar það hefur verið reynt og jafnframt safnaðist fyrir úrgangsefni í því ryki sem fer í endurnýjunarhringrás. Virðist raunar auðséð að fullkomin endurnýting sé tæknilega og fræðilega óhugsandi og spurningin aðallega, hversu mikið sé hægt að endurnýta og hversu mikið verði að losna við á annan hátt og þá hvernig. Um þetta atriði sýnist Náttúruverndarráði ekki hafa borist nægilega skýrar upplýsingar að því er fyrirhugaða verksmiðju í Hvalfirði varðar.“ Náttúruverndarráð sendi heilbrrn. annað bréf af þessu sama tilefni og óskar þar eftir því að Náttúruverndarnáð fái að hafa nána samvinnu við rn. og Heilbrigðiseftirlitið um það hvaða skilyrði verði sett fyrir veitingu starfsleyfis samkv. reglugerð nr. 164 1972. Þeir fulltrúar Náttúruverndarráðs, sem mættu á fundi í iðnn., m. a. formaður Náttúruverndarráðs, Eysteinn Jónsson, hafa lýst yfir þeirri afstöðu sinni að það sé ekki tímabært, ekki hægt að veita starfsleyfi fyrir þessari verksmiðju fyrr en búið er að ganga augljóslega úr skugga um hvernig þessu ryki verður ráðstafað. Þetta ryk er alveg óhemjulegt magn. Þarna er um að ræða 20–25 þús. tonn ári, 20–25 þús. rúmmetra á ári. Hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði réttilega að fulltrúar frá Union Carbide telji að hægt sé að endurnýta allverulegan hluta af þessu ryki. En þeir byggja þetta á tilraunum sem þeir hafa verið að gera núna undanfarna tvo mánuði og Náttúruverndarráð og Heilbrigðiseftirlitið hafa engar sjálfstæðar heimildir um þetta mál. Það er ekki hægt að meta vandamál af þessu tagi nema á sjálfstæðum forsendum, ekki með því að taka einhvern aðila trúanlegan. Þeir vísindamenn okkar, sem um þetta fjalla, verða að hafa aðstöðu til þess að vega það og meta á sjálfstæðan hátt. Hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði einnig að í Noregi hefði tekist að nýta hluta af þessu ryki í sambandi við sementsframleiðslu og þetta kynni að vera hægt hér líka. Það er rétt, þetta kann að vera hægt en um það liggja engin gögn fyrir. Samsetning okkar sements er önnur en sements sem framleitt er í grannlöndum okkar. Það er ekki hægt að ganga úr skugga um þetta nema með tilraunum. Sementsverksmiðjan hefur hug á því að vinna að slíkum tilraunum, en það er ekki búið að gera það, og meðan það hefur ekki verið gert er þessi vitneskja ekki tiltæk. Það eru uppi bollaleggingar um að það kunni að vera hægt og við það hef ég ekkert að athuga. En það er engin vitneskja um þetta og starfsleyfi fyrir slíka verksmiðju verður að byggjast á vitneskju og engu öðru en vitneskju. Það tókst að fá Heilbrigðiseftirlitið til þess að hverfa frá því sjónarmiði sínu að leita ekki til neinna annarra aðila í þjóðfélaginu sem fjalla um þessi mál, enda þótt það eigi að gera það samkv. eðli málsins og samkv. reglugerðinni. Það tókst einnig að tryggja það að hingað var fenginn sérfræðingur frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni til þess að gefa okkur góð ráð í þessu sambandi. Hann kom hingað, hann fjallaði um þessi mál. En það er engin skýrsla komin frá honum. Ef við köllum til erlendan sérfræðing og ætlumst til þess að hann gefi okkur góð ráð, þá verðum við að gera svo vel að taka tillit til þess sem hann kann að segja. Annað er ekkert annað en sýndarmennska. Þessi skýrsla er ekki komin. Ég hef fjölyrt um þetta atriði vegna þess að þetta hefur verið verulegt deilumál hér á Íslandi. Ég tel algerlega nauðsynlegt að frá þessu máli verði þannig gengið að það verði í einu og öllu hlítt þeim reglum sem við höfðum um þetta sett. Þess vegna hef ég í brtt., sem ég flyt og koma til atkv. ef ekki verðum fallist á hina rökstuddu dagskrá mína, lagt til að við 1. gr. frv., þar sem kveðið er á um að kísiljárnverksmiðjan skuli reist og rekin á Grundartanga í Hvalfirði, bætist: „Staðarval skal þó háð því að uppfyllt séu ákvæði 29. gr. l. um náttúruvernd og ákvæði 4., 9. og 10. gr. reglugerðar um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna nr. 164/1972.“ Þar með væri Alþ. að lýsa yfir því að þessi verksmiðja yrði að lúta sömu reglum og aðrar verksmiðjur, að það mætti ekki ganga endanlega frá staðsetningu, hvað þá öðrum hlutum, fyrr en þessar heimildir, sem unnar yrðu af okkar hæfustu sérfræðingum með þeirri aðstoð sem þeir kynnu að þurfa á að halda, liggi fyrir. Og ég vil vænta þess að hv. alþm. fallist á það með mér að þannig verði haldið á þessu máli. Slíkir staðlar verða að sjálfsögðu að vera unnir á sjálfstæðan hátt út frá íslenskum forsendum og þeir verða að taka mið af því sérstæða lífríki sem er á þessari eyju okkar hér við norðurskaut, við Íshaf. Það þýðir ekkert að apa eftir einhverja erlenda stuðla. Við verðum að taka tillit til lífríkisins eins og það er í okkar eigin landi. Hv. þm. Ingólfur Jónsson vitnaði áðan í skýrslu frá Þjóðhagsstofnun um þessa verksmiðju. Það er nú svo um þessa verksmiðju að ég hafði hugsað mér að um hana yrði höfð sams konar vinnubrögð og ég hafði áður beitt í sambandi við þörungavinnslu og í sambandi við hugsanlega sjóefnaverksmiðju á Reykjanesi. Þau vinnubrögð voru þau að þegar þeir íslensku sérfræðingar, sem að þeim störfum höfðu unnið, höfðu skilað álitum sínum, þá sendi ég þær skýrslur í umsögn til óháðra aðila, bæði verkfræðilegra aðila og til Þjóðhagsstofnunar. Þetta var gert í sambandi við þörungavinnsluna. Sú skýrsla, sem Rannsóknaráð skilaði, var send íslenskri verkfræðiskrifstofu og Þjóðhagsstofnun og þær skiluðu báðar álitsgerðum um efnið áður en nokkur ákvörðun var tekin. Slíkt hið sama var gert í sambandi við sjóefnavinnsluna. Einnig hún var send Þjóðhagsstofnun annars vegar og hins vegar Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens sem fékk sér til ráðuneytis bandarískt verkfræðifyrirtæki og þessir aðilar fjölluðu á gagnrýninn hátt um niðurstöður Rannsóknaráðs ríkisins. Ég held að þessi vinnubrögð séu algerlega sjálfsögð. Maður dregur að sjálfsögðu ekki í efa að þeir, sem að slíkum undirbúningsstörfum vinna, geri það af fyllstu samviskusemi. En það er ákaflega mikilvægt að fá gagnrýni frá sérfróðum aðilum sem óháðir eru. Ég hef alltaf hugsað mér að áformin um kísiljárnverksmiðju yrðu afgreidd á hliðstæðan hátt og frá því skýrði ég formanni viðræðunefndar um orkufrekan iðnað margsinnis. En þetta hefur ekki verið gert. Verkfræðiþátturinn í sambandi við þetta mál hefur ekkert verið skoðaður. Þjóðhagsstofnun fékk hins vegar 10. jan. á þessu ári fsp. um tvö tiltekin atriði sem hv. þm. Ingólfur Jónsson gerði grein fyrir áðan sem er aðeins lítill hluti af því verkefni sem hér er um að ræða, enda kemur það í ljós í skýrslu Þjóðhagsstofnunar að það er ákaflega margt sem hún telur sig ekki geta lagt mat á. Um stofnkostnaðaráætlun segir Þjóðhagsstofnun m. a.: „Hins vegar er ljóst að þau gögn, sem Þjóðhagsstofnun hefur haft undir höndum um stofnkostnaðaráætlun fyrirtækisins, veita ekki möguleika á mati eða endurskoðun þessara áætlana.“ Um hráefnisliðinn segir: „Ekki hefur verið unnt að kanna þennan lið nánar.“ Um orkukostnaðinn, á hann er lagt mat og Þjóðhagsstofnun segir: „Ljóst er að orkukostnaður verksmiðjunnar virðist tiltölulega lágur í samanburði við heildarframleiðsluverð eða um 18.5% á hvert tonn framleiðslunnar.“ Um söluverðið segir Þjóðhagsstofnun: „Af þeim markaðsupplýsingum, sem hér hafa verið nefndar, verður ekki mikið ráðið um framtíðarþróun kísiljárnverðs, en verðið hefur hækkað afar mikið undangengin missiri og er varla ástæða til að búast við framhaldi slíkrar þróunar, heldur hinu gagnstæða. Eins virðist eðlilegt að gera ráð fyrir að kísiljárnsmarkaður sé háður sveiflum í járn- og stálframleiðslu eins og bent er á í skýrslu viðræðunefndar um orkufrekan iðnað frá því í nóvember, en um þetta hafa ekki fengist miklar upplýsingar.“ Um markaðsforsendur segir í þessari skýrslu Þjóðhagsstofnunar: „Í söluáætlun er hins vegar gert ráð fyrir útflutningi helmings stálframleiðslu verksmiðjunnar til Bretlands og helmings til meginlands Evrópu.“ - Og enn fremur segja þeir að áætlunin um útflutning til Bretlands byggist annars vegar á því, að vegna nýrra innflutningstolla gagnvart löndunum utan Efnahagsbandalagsins muni Union Carbide hætta að flytja ferrasilikon til Bretlands frá verksmiðju í Kanada til sölu til breska járnsteypuiðnaðarins, en selja þangað ferrosilikon frá Íslandi í staðinn, og hins vegar á áætlun um sölu til breska stáliðnaðarins, einkum til ríkisfyrirtækisins British Steel Corporation. Samkv. eigin upplýsingum hefur Union Carbide Corporation ekki komið að ráði við sögu á meginlandsmarkaðnum fyrir ferrosilikon og ekki að sjá að fyrirtækið hafi þar neina hlutdeild í markaði, en á það er bent að vegna stærðar þessa markaðar hlytu að vera verulegir sölumöguleikar á meginlandinu. Enn fremur segir um þetta atriði, um markaðsforsendur og markaðsmöguleika hinnar íslensku framleiðslu: „Styrkur þeirra virðist annars vegar vera fólginn í ríkri markaðshlutdeild og reynslu Union Carbide Corporation á Bretlandsmarkaði og hins vegar stærð meginlandsmarkaðsins. Veikleiki þeirra kann að vera annars vegar hve áætluð sala er háð Bretlandsmarkaði, að verulegu leyti einu fyrirtæki, því langstærsta þar í landi.“ Og svo segir Þjóðhagsstofnunin í lokin: „Ástæða gæti verið til þess að spyrja, hvort ekki gæti reynst nauðsynlegt að tryggja fasta sölusamninga til langs tíma, t. d. við British Steel Corporation, þegar fjárútvegun til framkvæmda hefst fyrir alvöru.“ - Þetta er atriði, sem mér finnst að þyrfti að huga að áður en ákvarðanir eru teknar í þessu efni. Þetta breska stórfyrirtæki, sem á að kaupa verulegan hluta af framleiðslunni, er ríkisfyrirtæki og ég fæ ekki betur séð en það hefði átt að vera mjög nærtækt fyrir íslenska ríkið að taka upp beina samninga við ríkisfyrirtæki í Bretlandi og tryggja þannig með samningum sölu á verulegu magni. Ég sé ekki betur en með þessu móti hefði verið unnt að komast hjá því að stórhækka söluumboðið til Union Carbide, eins og gert hefur verið, með því að íslenska ríkið semdi beint við bresk ríkisfyrirtæki. Mér finnst þessi ábending Þjóðhagsstofnunar vera ákaflega mikilvæg og ég er dálítið undrandi á því að henni skuli ekki vera veitt meiri athygli. Um arðsemina, þá gagnrýnir Þjóðhagsstofnun það mjög harðlega að áformin um höfn skuli ekki vera tekin inn í dæmið, Þjóðhagsstofnun segir orðrétt: „Hér ber þó að athuga að ekki hefur verið tekið tillit til fjárfestingar í höfn og vegi og hlýtur það að orka nokkurs tvímælis. Ljóst er að hafnargerðin er alger forsenda fyrirtækisins. Hins vegar er alls óvíst hver önnur not verða af höfninni og má telja líklegt að hún muni þjóna málmblendiverksmiðjunni því nær eingöngu. Nálægð annarra hafna í Reykjavík og Akranesi skiptir hér meginmáli fyrir þörf og hugsanleg not annarra fyrirtækja af höfninni. Eðlilegt virðist einnig að líta svipuðum augum á kostnað við vegalagningu.“ En hér mun um að ræða endurbætur vegar upp af þjóðveginum til verksmiðjulóðarinnar. Sem sé, Þjóðhagsstofnun telur eðlilegt að þessir verkþættir séu reiknaðir með og gagnrýnir þannig þennan þátt í áætluninni. Í lok þessa kafla í áliti Þjóðhagsstofnunar segir að enda þótt deila megi um að hve miklu leyti eigi að skrifa hafna- og vegareikning þennan á kostnað málmblendiverksmiðjunnar einnar fæst naumast rétt mynd af arðgjöf fyrirtækisins nema að teknu einhverju tilliti til þessa kostnaðar. Það er margt fleira í þessari álitsgerð sem fróðlegt hefði verið að rekja, en ég skal ekki gera nema að litlu leyti frekar. M. a. segir í lok þessarar skýrslu: „Rekstrarskilyrði fyrirtækisins ráðast að sjálfsögðu að verulegu leyti af orkuverðinu, en um það liggja fyrir drög að orkusölusamningi, og af ákvæðum samninga um tækniþjónustuþóknun og sölulaun til Union Carbide Corporation auk skattákvæðadraga að aðalsamningi. Um þessa þætti rekstrargrundvallar fyrirtækisins verður ekki fjallað hér sérstaklega, enda munu þessi atriði verða tekin sérstaklega til athugunar af öðrum. Hér er og víðast um hrein samningsatriði að ræða.“ - Þjóðhagsstofnun telur sér sem sagt ekki kleift að leggja neitt mat á þessa mikilvægu þætti í þessu dæmi. Hún treystir sér ekki til þess að leggja neitt mat á þetta. Svo eru síðustu orðin í þessari álitsgerð Þjóðhagsstofnunar: „Hin eiginlega áhætta íslendinga er þannig fyrst og fremst í því fólgin hvort ferrosilikonframleiðslan stenst til frambúðar samjöfnuð við annan orkufrekan iðnað eða aðra orkunotkun á næstu árum og áratugum.“ - Þjóðhagsstofnun telur sem sé að þarna þurfi að bera saman hvernig á að nýta orkuna. Hún hefur ekki forsendur til þess að kveða neina dóma um þetta sjálf, en hún segir að þetta sé forsenda þess að hægt sé að taka slíkar ákvarðanir. Á þskj. 453 hef ég flutt nokkrar brtt. við frv. eins og það liggur nú fyrir. Ég er áður búinn að fjalla um 1. brtt. sem snertir mengun og vistfræði og nauðsynlegar öryggisráðstafanir í því sambandi sem ég tel að verði að hlíta. 2. till. mín er um að íslendingar haldi þeirri stefnu sem mörkuð var í fyrri samningum að eiga 65% þessa fyrirtækis. Á það hafði verið fallist og ég tel þetta ákaflega veigamikið atriði. Ég dreg enga dul á það, að ég tel að við séum þarna að leggja út á braut þar sem allrar gætni er þörf. Við erum þarna í samstarfi við auðhring sem að sjálfsögðu reynir að tryggja hagsmuni sína til hins ítrasta, og það verður mikill vandi fyrir okkur, ef við förum í slíka samvinnu, að treysta hag okkar eins og þarf að treysta hann. Ég er þeirrar skoðunar að það sé hluti af því öryggiskerfi að meiri hl. okkar þarna sé a. m. k. 65%. Við erum að veikja aðstöðu okkar til mikilla muna með því að draga úr þessum eignarhlut okkar og við erum að styrkja viðsemjendur okkar að sama skapi, auðhringinn Union Carbide. Ég er á móti því að þessi breyting sé gerð og flyt því till. um að ef í þetta verði ráðist í ef Alþ. ákveði það, þá verði eignarhlutur íslendinga 65%. Í þessu sambandi er ástæða til að minna á það, að því er haldið fram af sérfræðingum að arðsemi fyrirtækisins hafi því nær tvöfaldast frá því að rætt var um það í upphafi, og ég á dálítið erfitt með að sjá hvers vegna þá á að minnka eignarhlut íslendinga ef arðsemin er orðin svona feiknalega miklu meiri. Ég vitnaði áðan í álit Þjóðhagsstofnunar um höfn og vegalagningu. Um það er fjallað í 3. gr. frv. í 2.–5. lið. Þar er heimildin til að kaupa jarðnæði, til að að láta byggja og reka höfn, til að sjá um að leggja veg og að leggja raflínu í 5. lið. Ég legg til að við þetta bætist nýr tölul. sem verði 6. liður: „Að gera samning við verksmiðjuna sem tryggi að hún greiði allan kostnað við framkvæmdir þær sem um getur í 2.–5. lið: Hv. þm. Ingólfur Jónsson vék dálítið að höfninni og vandamálum hennar í ræðu sinni áðan og hann greindi réttilega frá því að við fengum samgrh. og ráðuneytisstjóra í samgrn. til þess að ræða við okkur um þetta vandamál. Við óskuðum þess í iðnn. að fá rekstraráætlun fyrir höfnina endurskoðaða miðað við kostnaðarliði nú og því var lofað. Við þetta loforð hefur ekki verið staðið. Við höfum ekki fengið neina slíka rekstraráætlun. Við fengum hins vegar lauslegar tölur frá hv. þm. Ingólfi Jónssyni áðan, afar lauslegar tölur, en þær sýndu að það yrði verulegur halli á rekstri hafnarinnar næstu árin a. m. k. Og mér er spurn, hver á að standa undir þessum halla? Eiga sveitarfélögin, sem verða formlegur eigandi hafnarinnar, að standa undir hallarekstri á þessari höfn um fyrirsjáanlegan tíma? Það er alveg rétt, sem þm. sagði, að hæstv. samgrh. var með allmiklar bollaleggingar um að þarna gæti orðið innflutningshöfn og mætti búast við því að þessi höfn tæki verkefni frá Reykjavík í verulegum mæli og frá öðrum höfnum. Ef svo er, ef þetta er áætlunin, þá hugsa ég að menn þurfi að hugsa sig um dálítið líka. Ég veit ekki betur en Reykjavíkurhöfn sé nú þegar í æðimiklum vanda vegna þess að aðstaða hennar er ekki nýtt á skynsamlegan hátt og eins og þarf að gera til þess að standa undir hagkvæmum rekstri. Ef á að koma upp annarri höfn tiltölulega skammt frá Reykjavík til þess að taka við verkefnum sem Reykjavíkurhöfn hefur nú, hvaða vit er í því frá þjóðhagslegu sjónarmiði? Hvaða vit er í því frá þjóðhagslegu sjónarmiði að nýta ekki þá aðstöðu sem komið hefur verið upp í Reykjavík með ærnum tilkostnaði, ætla að koma upp höfn sem á að eiga framtíð sína undir því að taka til sín verkefni frá Reykjavík? Mér finnst þetta vera hrein fjarstæða. En þetta sagði hæstv. samgrh. vegna þess að hann fann ekki neitt annað til þess að rökstyðja það að hægt væri að reka þessa höfn með hagnaði. Auðvitað er eina rökrétta leiðin sú að það yrði gerður samningur við verksmiðjuna að not hennar af höfninni standi undir rekstrarkostnaði. Ég held að við í n. höfum allir verið sammála um þetta nema þá hv. þm. Ingólfur Jónsson. Ég heyrði þessi viðhorf hjá öllum öðrum nm., enda hefur hv. þm. Bragi Sigurjónsson borið fram formlega till. sem gengur í sömu átt og till. mín. Þetta viðhorf kom einnig fram hjá flokksbróður hv. þm. Ingólfs Jónssonar, Lárusi Jónssyni. Hann hafði áhyggjur af þessu máli. Ég er alveg sannfærður um að það var mikill meiri hl. í n. fyrir að hafa þennan hátt á. En það kom upp það viðhorf hjá hv. þm. Ingólfi Jónssyni að það mætti ekki breyta einu eða neinu, hvað svo sem það væri. Ég hef borið fram till. um að stjórnendur fyrirtækisins yrðu kosnir í Sþ. eins og tíðkast um öll hliðstæð fyrirtæki á Íslandi. Það er til fyrirtæki sem íslenska ríkið á að meiri hl. til, en erlendur aðili á minni hl. Stjórnendur þess eru kosnir hér á þingi. Það er Kísiliðjan við Mývatn. Ég sé ekki nokkur rök gegn því að sami háttur sé hafður á um þetta atriði, að Alþ. kjósi þessa stjórnarnefnd. Mér finnst það vera sjálfsagt mál. Sama viðhorf hefur hv. þm. Bragi Sigurjónsson og ég gat ekki heyrt annað á nm. en þeim þætti þetta ákaflega eðlileg skipan. En það kom bara upp að það virðist svo sem hv. þm. Ingólfur Jónsson hafi haft um það fyrirmæli frá einhverjum aðila að ekki mætti breyta einum einasta stafkrók. Svo eru í frv. ákaflega óeðlileg ákvæði í 7. og 8. gr. Þar stendur: „Eftirfarandi reglur skulu gilda gagnvart hlutafélaginu að því er varðar skatta á nettótekjur og aðra skatta, sem að neðan greinir, án tillits til breytinga sem verða kunna á almennum lögum um þá skatta: - Hvernig er hægt að setja svona ákvæði í lög? Hvernig er hægt að ákveða það með lögum núna að það megi ekki gera síðar breytingar sem hafa áhrif á stöðu þessa fyrirtækis? Hér er um að ræða íslenskt fyrirtæki. Það lýtur íslenskum lögum í einu og öllu. Auðvitað er það Alþingis að ákveða hvernig háttað er skattamálum þess, ekki aðeins nú heldur einnig síðar. Við getum ekki bundið hendur næsta þings, ætli það að taka einhverjar aðrar ákvarðanir. Lagasetning af þessu tagi er hrein endileysa. Hún stenst ekki einu sinni. Ég geri ráð fyrir að bak við þetta standi það að tryggja eigi hagsmuni samstarfsaðila okkar á einn eða annan hátt í þessu skyni. En auðvitað verður að gera það með samningum. Það verður að ganga frá þessu með samningum við þennan aðila, en ekki með því að setja lög af þessu tagi þar sem mælt er fyrir um að lög, sem síðar verði sett, megi ekki hafa áhrif á þetta. Þetta er ekki hægt, þetta stenst ekki stjórnlagalega einu sinni. Og sama máli gegnir um hliðstætt ákvæði í 8. gr., að þar segir: „Í samræmi við framanritað skulu eftirfarandi reglur gilda gagnvart þessum aðilum án tillits til breytinga á íslenskum skattalögum.“ - Það er ekki hægt að samþykkja svona ákvæði, enda standast þau ekki. Næsta þing hefði möguleika á að breyta þeim aftur. Við getum ekki sett nein lög hér sem bindi Alþ. ótiltekinn tíma í framtíðinni, það er alger fjarstæða. En viðhorfið er greinilega það að hv. þm. Ingólfur Jónsson og hæstv. ríkisstj. virðast halda að við séum að ganga frá einhverri hliðstæðu við álbræðslusamninginn um árið. Þar var um það að ræða að samningur, sem gerður var við erlenda aðila, fékk lagagildi á Íslandi. Hér er ekki um neitt slíkt að ræð. Hér er um það að ræða að stofna íslenskt fyrirtæki. Þetta íslenska fyrirtæki gerir svo samning við erlenda aðila um minnihlutaþátttöku. Ef þarf að tryggja hagsmuni þessa erlenda aðila á einhvern hátt, þá verður að gera það með samningum, en ekki með svona almennum ákvæðum í lögum. Þetta er hrein fjarstæða eins og allir þm. hljóta að sjá. En kannske má ekki einu sinni breyta þessu. Ég á eftir að gera grein fyrir einni ákaflega mikilvægri brtt. Það er till. um samninga þá sem hæstv. ríkisstj. er heimilað að gera samkv. 6. gr. Ég legg þar til að við fyrri mgr. bætist: „Þó skal greiðsla fyrir tækniþjónustu Union Carbide í formi hlutabréfa ekki vera hærri en 2.3 milljónir dollara, meðalsölulaun ekki hærri en 3% og meðalraforkuverð fyrstu 8 árin ekki lægra en 8 mill kwh.“ - Þetta eru ákaflega veigamikil atriði sem ég tel að Alþ. íslendinga þurfi að taka afstöðu til. Það er alkunna að áformin um byggingu þessarar verksmiðju hafa breyst ákaflega mikið síðan frá þeim var gengið á sínum tíma. Stofnkostnaður verksmiðjunnar hefur tvöfaldast, byggingarkostnaður hennar hækkað um 150% og það stendur raunar ekki steinn yfir steini af þeim fyrri tölum sem reiknað var með í þessum áætlunum. Þess vegna þarf að meta þetta allt saman upp á nýtt og þá með hliðsjón af því mati sérfræðinga að arðsemin hafi því sem næst tvöfaldast, þ. e. a. s. hækkað úr 10.2% í liðlega 20% að því er varðar fjárfestingu fyrir skatta. Ég gagnrýndi áðan að það væri á þessum forsendum algerlega röng stefna að heimila Union Carbide að auka eignarhlutföllin úr 35% í 45%. En þetta er gert á ákaflega ódýran hátt fyrir auðhringinn - ákaflega ódýran hátt. Tækniþjónustan, tækniþekkingin, einkaleyfin eru bara reiknuð upp um 900 þús. dollara, bara hækkuð í verði með einu pennastriki. Það eru engin rök fyrir þeirri breytingu. Það er bara verið að færa Union Carbide á silfurbakka þessa upphæð sem þeir geta svo notað til þess að auka hlutafé sitt í verksmiðjunni. Þetta er atriði sem hv. þm. Jón G. Sólnes ræddi sérstaklega í Ed. Alþ. og lýsti sérstakri undrun sinni yfir og á þessu hafa ekki fengist neinar viðhlítandi skýringar. Sama máli gegnir um hækkunina á söluþóknun. Það var búið að fallast á það af hálfu Union Carbide að söluþóknunin yrði 3% og þessi 3% höfðu nú aldeilis hækkað í verði á milli þessara tveggja áætlana vegna þess hve varan sjálf hafði hækkað. 3% þýddu miklu, miklu fleiri dollara en áður hafði verið reiknað með vegna þess að kísiljárnið hafði hækkað í verði um hvorki meira né minna en 150%. Engu að síður er á það fallist að þessi sölulaun hækki úr 3% í 3.9%. Þessi hækkun frá fyrri drögum jafngildir upphæð sem er hvorki meira né minna en 783 þús. dollarar á einu ári. Árlegur arður Union Carbide vegna aukinnar arðsemi og vegna þessarar auknu hlutafjáreignar verður í samanburði við fyrri drög 2 millj. 102 þús. dollarar. Aukin arðsemi Union Carbide af þessari samvinnu, þessir 4 þættir sem ég hef nefnt: tækniþekking, söluþóknun, tækniþjónusta og arður, hafa hækkað um 4 millj. 306 þús. dollara miðað við eitt ár. Þetta fær Union Carbide í sinn hlut. Það borgar ekkert fyrir þennan eignarhluta sinn. Það getur tekið sinn hluta af auknum arði sínum þegar á fyrsta ári. Þetta finnst mér algerlega hraklegir samningar og hafa ekki verið færð nein rök fyrir þeim breytingum sem hér hafa verið gerðar og allar eru íslendingum mjög í óhag. Einu rökin, sem þar hafa verið nefnd, eru þau að verð á raforku hafi þó verið hækkað um 35% ef miðað er við fyrstu 8 árin. Hv. þm. Ingólfur Jónsson vildi telja að það væri raunar 42% og ég skal ekki deila við hann um það atriði. En hitt er alveg ljóst, að hvor talan sem notuð er hækkar orkuverðið miklu minna en allir aðrir þættir í þessu dæmi. Ég rakti áðan að stofnkostnaðurinn hefur hækkað um 100%, byggingarkostnaður um 150% o. s. frv., en orkugreiðslan á aðeins að hækka um 35–42% eftir því hvernig þetta er reiknað. Nú er það staðreynd að einmitt á þessu tímabili hefur ekkert hækkað eins mikið í heiminum og orkan og ef þessi áætlun hefði verið endurskoðuð út frá breyttum forsendum, út frá staðreyndunum eins og þær blöstu við, þá átti orkuþátturinn auðvitað að hækka meina en annað. Það liggur í hlutarins eðli, enda sérstaklega á þetta bent í álitsgerð Þjóðhagsstofnunar eins og ég var að gera grein fyrir áðan. Ég tel að hæstv. iðnrh. hafi haft ákaflega góð tök á því að standa á kröfum um verulega hækkun á þessu raforkuverði einmitt vegna þessarar auknu arðsemi sem við höfum verið að tala um hér. Það er mjög auðvelt að reikna það dæmi út, að ef miðað hefði verið við þá arðsemi sem Union Carbide var áður búið að fallast á, þá hefði verið hægt að greiða fyrir raforkuna 10.4 mill að meðaltali á fyrstu 8 árunum, helmingi meira en nú á að semja um. Með þessu héldist sama arðsemi og búið var að reikna með í fyrri drögum, og þarna tel ég að hæstv. ráðh. hafi haft ákaflega sterk vopn á hendi - vopn sem hann hagnýtti sér ekki. En því miður kemur það fram í þessu eins og löngum áður í sambandi við Sjálfstfl. að hann er undarlega ósjálfstæður í samskiptum við erlenda aðila. Hann á ákaflega erfitt með að standa á sínu ef um erlenda aðila er að ræða hvort sem um er að ræða auðhring eða erlent stórveldi. Það kemur ákaflega glöggt fram t. d. í þessum umr. og sérstaklega í máli Ingólfs Jónssonar áðan að hann á ákaflega erfitt með að hugsa eins og íslendingur um að þetta er íslenskt fyrirtæki sem þarna er verið að fjalla um. Við erum ekki að selja útlendingum neina raforku, við erum að reyna að stofna íslenskt fyrirtæki. Þess vegna tel ég að það væri eðlilegt að Alþ. tæki sér ráðrúm til þess að fjalla dálítið betur um þetta mál og flýtti sér ekki við ákvörðun sína um það. Mér er kunnugt um að Union Carbide telur að það þurfi að flýta sér vegna markaðsaðstæðna, vegna þess að það kunni að eiga í höggi við erlenda keppinauta o.s.frv. og vafalaust eru þessi rök haldgóð á sinn hátt. En að sjálfsögðu eigum við að meta þessi vandamál einvörðungu frá íslenskum sjónarhóli. Möguleikarnir á nýtingu orku hlaupa sannarlega ekki frá okkur. Og ég held að hv. þm. Ingólfur Jónsson ætti að minnast þess þegar hann stóð í þessum ræðustól fyrir svo sem 10 árum og hélt því fram að það væru allra síðustu forvöð að koma orku íslendinga í verð, hún væri að verða algerlega verðlaus á alþjóðlegum markaði, kjarnorkan gerði hana algerlega verðlausa, við yrðum að flýta okkur til að fá eitthvað fyrir hana, eitthvert smáræði, hversu lítið sem það væri, því að annars hlypi tíminn frá okkur. Þetta var sá boðskapur sem Sjálfstfl. boðaði hér fyrir 10 árum og hefur væntanlega trúað. En staðreyndirnar segja sannarlega aðra sögu. Þessar auðlindir hlaupa ekkert frá okkur, við þurfum ekki að ana að neinu, við getum haft þá röð á okkar verkefnum sem okkur hentar sjálfum. Hv. þm. Ingólfur Jónsson var áðan að tala um álsamninginn og hann nefndi það enn sem fyrr að hann hefði verið hagkvæmur fyrir þjóðina. Ég er nú orðinn dálítið leiður á því að deila við hv. þm. um þetta. Ég er dálítið undrandi á því að hann skuli halda áfram að berja höfðinu við steininn hvað þetta atriði varðar. Ég tók eftir því að nýlega var þessum hv. þm. falið það ábyrgðarmikla verk að taka þátt í viðræðum við Alusuisse um endurskoðun á þessum raforkusamningi vegna þess að Landsvirkjun og allir eru komnir að þeirri niðurstöðu að þessi raforkusölusamningur hafi verið smánarlega lélegur og við höldum áfram að tapa meira og meira á honum og það séu fyllstu almenn rök fyrir því að endurskoða hann. Þessi hv. þm., Ingólfur Jónsson, var settur í þessa viðræðunefnd, en á sama tíma stendur hann í þessum ræðustól og segir: Þetta orkuverð er alveg ágætt, við getum verið alveg fullkomlega ánægðir. - Hvaða samningsaðstöðu hefur þessi maður? Viðmælendur hans þurfa ekki annað að gera en vitna í hans eigin orð, enda skilst mér að það sé ekki um annað rætt í þessum viðræðum en það að skipta á orkuverðinu og framleiðslugjaldinu, að lækka fram leiðslugjaldið svo að hægt sé að hækka orkuverðið. Við eigum sem sé að færa úr hægri vasa okkar yfir í þann vinstri. Þetta á nú að verða allur árangurinn, þetta er nú reisnin, þetta er að nota þá aðstöðu sem við höfum á sviði orkumála. Við höfum ákaflega sterka samningsaðstöðu á þessu sviði og við eigum ekki að misnota hana með svona lágkúrulegum sjónarmiðum. Hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði, eins og ákaflega margir menn höfðu tönnlast á, að ég hafi skipt um skoðun, eins og það sé eitthvað meiri háttar afbrot að skipta um skoðun. Var ekki einhver sem sagði að sumir menn gengju með steinbarn í hjartanu og þeir gætu aldrei upp úr því vaxið? Það eru aðstæðurnar sem hafa breyst. Það eru allt aðrar aðstæður núna en vorið 1974. Þær aðstæður eru komnar upp að það er markaður fyrir alla orku Sigölduvirkjunar, tiltækur markaður, markaður sem hrópar á eftir okkur og þá eigum við að ráðstafa orku fyrst til hans, það liggur í hlutarins eðli. Ég hef hins vegar ekki skipt neitt um skoðun á þeim pólitísku grundvallaratriðum sem ég mótaði meðan ég gegndi starfi iðnrh., þ. a. s. að þegar við förum að nýta orku til framleiðslu, til vöruframleiðslu, þá verður að vera um að ræða íslensk fyrirtæki með meirihlutaeign ríkisins, fyrirtæki sem lúti í einu og öllu íslenskum lögum. Þetta er algert grundvallaratriði í mínum huga og atriði sem getur ráðið úrslitum um alla þróun þessa þjóðfélags. Þess vegna tel ég skipta ákaflega miklu máli að við fáum yfirlýsingar frá öllum stjórnmálaflokkunum um það hvernig þeir hugsi sér að staðið verði að þessu grundvallaratriði. Hæstv. iðnrh. hefur lýst því yfir í sjónvarpi frammi fyrir alþjóð að hann sé orðinn þeirrar skoðunar að íslendingar eigi að eiga meiri hl. í öllum slíkum fyrirtækjum. Hv. þm. Ingólfur Jónsson lýsti hér áðan gagnstæðri skoðun. Hann sagðist telja að það kæmi til greina að hleypa hér inn fleiri og fleiri erlendum fyrirtækjum. Ég er þeirrar skoðunar að við höldum ekki efnahagslegu fullveldi okkar, efnahagslegu sjálfstæði okkar, ef við látum yfirráð yfir atvinnutækjum okkar í hendur útlendinga í þeim mæli sem hv. þm. Ingólfur Jónsson talar um. Þá erum við að flytja efnahagslegt vald út úr landinu til annarra aðila sem t. d. Alþ. íslendinga ræður ekki yfir. Þetta er svo örlagaríkt mál að mér finnst það vera skylda allra stjórnmálaflokkanna að gera grein fyrir afstöðu sinni til þess einmitt í sambandi við afgreiðslu þessa máls og um þetta eiga menn að fjalla á þann hátt að sökkva sér ekki niður í neitt lágkúrulegt pex, ekki reyna að koma persónulegu höggi hver á annan, heldur verður þjóðin að fá að vita um afstöðu allra stjórnmálaflokkanna um þetta meginatriði. Um þetta mega ekki koma nein hálf svör, heldur skýr stefnumörkun, og eftir það geta menn svo haldið áfram að pexa.



Virðulegi forseti. Enda þótt hv. 2. landsk., Benedikt Gröndal. formaður Alþfl., hafi við 1. umr. þessa máls hér í d. gert í megindráttum grein fyrir afstöðu Alþfl. til þess og þm. flokksins í Ed. greitt því atkv., þykir mér við hæfi að ég sem einn af iðnn.-mönnum geri grein fyrir persónulegri afstöðu minni til þessa máls og af hvaða ástæðum fylgd mín við það er sérstaklega mótuð. Nefni ég þá fyrst þá skoðun mína að þjóðinni sé afar mikilsvert að atvinnulífið verði fjölbreyttara en nú er og þar muni hagsamur iðnaður vísast geta best og fljótast bætt úr, sá iðnaður megi þó ekki vera kröfumikill um mannafla enn um sinn vegna fámennis þjóðarinnar og vinnuaflsþarfar undirstöðuatvinnuvegar okkar nú, sjávarútvegsins, en æskilegt er að nýiðnaðurinn kalli á verulega rafmagnsnotkun svo að hann knýi á og auðveldi okkur meiri og örari virkjanir fallvatna okkar, þessara dýrmætu auðlinda okkar, sem nú streyma nær ónýttar. Þannig er ég eindregið þeirrar skoðunar að það hafi verið rétt ráðið að reisa áburðarverksmiðjuna í Gufunesi, sementsverksmiðjuna á Akranesi, álverksmiðjuna í Straumsvík, kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn og ég vona þörungaverksmiðjuna á Reykjanesi, en því tek ég svo til orða að þar þekki ég minnst til og reynslan af henni engin enn. Hitt veit ég, að allar hinar verksmiðjurnar hafa reynst umhverfi sínu og þjóðinni allri veruleg lyftistöng. Eins og ég gat fyrr, er mér ríkt í huga að þjóðinni sé mikil nauðsyn á að virkja með sæmilegum hraða hina óbeisluðu en verðmætu orku fallvatna sinna. Það telja verkvísir menn að best vinnist á þann veg að tengja orkufrekan iðnað stærri virkjunarátökum svo að svonefnd afgangsorka nýtist við nokkru verði og auki arðsemi nývirkjunar hraðar en ella sem svo auðveldi enn nýja virkjun og þannig koll af kolli. Þá vil ég nefna að þvílíkir framkvæmdahættir ættu að auðvelda okkur að koma betra jafnvægi á byggðina í landinu ef við þá í raun og sannleika ætlum okkur það sem mér hefur raunar oft sýnst lítil alvara í eða a. m. k. alls konar togstreitu milli héraða, landshluta og kaupstaða ganga furðuvel að setja fætur fyrir. Enn erum við á algeru byrjunarskeiði með að koma okkur upp orkufrekum iðnaði, hvernig við eigum að fjármagna hann og hvaða eignarform við eigum að búa honum. Öll vitum við að þetta gerist ekki með neinum hraða nema við fáum erlent fjármagn til, annaðhvort sem beint lánsfé og þá nær undantekningarlaust um hendur ríkisins eða framlag erlends aðila við eignaraðild. Við höfum gert tilraun með ríkiseign og ríkisfjármögnun þar sem sementsverksmiðja ríkisins er. Við höfum gert tilraun með hlutafélag innlendra aðila þar sem ríkið er stærsti hluthafinn og meginhluti fjármagnsuppbyggingar er fengið að láni erlendis, en þó ekki allt. Hér er átt við áburðarverksmiðjuna í Gufunesi, Báðar verksmiðjurnar, sementsverksmiðja ríkisins og áburðarverksmiðjan, framleiða einvörðungu fyrir innlendan markað. Við höfum gert tilraun með byggingu og rekstur verksmiðju sem hlutafélagssameign erlendra að stærri hluta og innlendra að minni hl., hér er átt við kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn. Og við höfum reynt þann háttinn að erlendur aðili eigi og reki verksmiðju í landinu þar sem álverið er, en hagsemd okkar komi í gegnum skatta og orkusölu, selda vinnu o. s. frv. Nú er ætlunin að reyna þriðja formið, sameign okkar að stærri hluta - með erlendu lánsfé þó og erlends aðila að minni hl. Alþfl.-menn eru yfirleitt þeirrar skoðunar að vísast sé skynsamlegast að virkja erlent fjármagn til stóriðjuuppbyggingar í landinu í líku formi og í álverinu, enda sé vandlega frá orkusölu gengið. Þessi skoðun tekur að sjálfsögðu mið af því að við erum ekki endilega gróin þjóð og erlendar lántökur þjóðarinnar ber að hafa innan hófsamlegra marka. Hins vegar telur Alþfl. réttlætanlegt á því uppbyggingarstigi sem við stöndum og reynsluleitarstigi að þess eignarforms sé freistað sem hér er lagt til þegar þá arðsemi verksmiðjuframleiðslunnar virðist eftir öllum fengnum upplýsingum munu verða umtalsverð. Okkur skilst líka að undangegnum samningaumleitunum um þetta mál allt sé þann veg komið að óvíst sé með öllu nema miklar eignaraðildabreytingar frá þeim gerðu drögum gætu siglt málinu í strand, hvað við teldum illa farið. Að öllu þessu athuguðu höfum við gert upp þann hug okkar að fylgja þessu máli fram. Jafnframt viljum við leggja áherslu á að við lítum á það frv., sem hér liggur fyrir, sem frv. að rammalöggjöf sem væntanlegur samningur við Union Carbide verði felldur í og í samningnum megi og eigi að kveða nánar á um ýmsa hluti varðandi byggingu og rekstur verksmiðju á Grundartanga, svo sem mengunarvarnir, hollustuhætti starfsliðs, umhverfisvernd o. s. frv. Leggjum við ríka áherslu á að þeir, sem leggja síðustu hönd á verksmiðjusamning þennan fyrir hönd okkar íslendinga, gerkynni sér allar þær aths. sem fluttar hafa verið fram með og móti máli þessu og gæti þess að standa eins vel í ístaðinu fyrir okkar hönd og þeir framast kunna. Nefni ég þar orkuverðið, tækniþekkingarkaupin, söluþóknunina, markaðsmálin og hafnarbygginguna að Grundartanga, en hafnarbyggingin sýnist mér einn veikasti punkturinn í þessu máli öllu og nauðsyn á að þar verði svo um hnúta búið að sú hafnargerð dragi ekki framkvæmdafé frá öðrum hafnargerðum í landinu svo víða sem þar kreppir skór að. Þar sem hér er um veigamikla ákvörðunartöku að ræða, samning við erlendan aðila um verksmiðjubyggingu og rekstur iðnaðar sem er þjóðinni nýr og framandi nema af afspurn, eru að sjálfsögðu deildar skoðanir um hvort rétt sé að stíga þetta skref. Um fjárhagslegan vinning deila menn þó lítið sem ekki, hann sýnist nokkuð traustlega rökstuddur, heldur virðast mér meginmótrökin þessi: 1. Við eigum að láta húsahitun með rafmagni ganga fyrir sölu rafmagns til nýrrar stóriðju og spara okkur þannig mikil og tilfinnanleg olíukaup. 2. Járnblendiverksmiðja gæti orðið hættulegur mengunarvaldur og lífríki umhverfisins skaðleg. 3. Með verksmiðjubyggingu að Grundartanga í Hvalfirði er jafnframt verið að ákveða næstu stórvirkjun á Suðurlandi, en tefja þá jafnframt stórvirkjun eða stórvirkjanir í öðrum landshlutum. Allt eru þetta vissulega álitsverð mótrök. Lítum fyrst á forgang húsahitunar. Það er að sjálfsögðu rétt að þjóðinni er mikils vert að búa sem mest að innlendri orku svo að hún sé sem minnst háð orkuinnflutningi. Þurfum við ekki nema minnast hafíshættu og styrjaldarhættu til að skilja þetta sem og stórhækkaðs verðs á olíu okkur til mikilla útgjalda. Verkfræðingar Landsvirkjunar og Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens benda hins vegar á að bein rafhitum húsa sé dýr upphitun og geri mestar orkukröfur í vetrarkuldum þegar vatnsaflið og þá raforkan er í lágmarki. Hún krefjist öryggis í orkuframleiðslu og traustra dreifilína og að raforkudreifikerfi okkar sé alls ekki undir stóraukið álag vegna húsahitunar búið svo að þar þurfi að kasta miklum úrbótum til sem bæði heimta tíma og fé. Við séum m. ö. o. ekki undir það búin nú þegar að hefja mikla orkusölu til húsahitunar. Þeir benda og á að hagsemi nývirkjunar byggist verulega á því að geta þegar í rekstrarbyrjun selt einhverju verði svonefnda afgangsorku hennar, þ. e. orku sem hinn venjulegi neyslumarkaður nýtir ekki. Slíka orku geti orkufrekur iðnaður miklu meir nýtt en húsahitunin sem að meginmagni krefjist forgangsorku. Ég tel ekki hægt að hafa þessi rök verkfræðinganna að engu, enda þótt segja megi að þeir horfi of mjög á beina rafhitun húsa, en hugsa mætti sér í þéttbýli upphitun miðstöðvarvatns í stórum vatnsgeymum með afgangsorku að hluta, en olíuhitun að hluta. Og að sjálfsögðu hlýtur að vera hægt án verulegra línuendurbóta að rafhita sveitabæi í mjög auknum mæli, en sá markaður gefur hins vegar mjög lítinn arð, m. a. sökum smæðar sinnar. Það, sem hins vegar veldur mestu um hug minn í þessu máli, er að mér finnst sjálfsagt að jarðhiti verði notaður hvar sem unnt er til húsahitunar. Tækni við borun eftir jarðhita hefur fleygt mjög fram. Með hverju ári sem líður verða þeir æ fleiri þéttbýlisstaðirnir þar sem sjálfsagt þykir að ráðast í jarðhitaveitu, en þetta þrengir þá jafnframt að rafhitunarmarkaði. Þannig er t. d. komið með Akureyri sem á tímabili var litið á sem einn stærsta og hagkvæmasta rafhitunarmarkaðinn að nú snýst öll umhugsunin um jarðhitaveitu til bæjarins, ekki rafhitun. Þess vegna hygg ég skynsamlegt að flýta sér hægt með kostnaðarsamar framkvæmdir varðandi rafhitun alls staðar þar sem nokkur von er með hitaveitu frá jarðvarma. Þá er það mengunarmótbáran og óttinn við skaðleg áhrif járnblendiverksmiðjunnar á lífríki umhverfis síns. Mér finnst eðlilegt að þessi mótrök komi fram og sjálfsagt að þeim sé haldið á loft til varygðar svo að full gát verði höfð á. Hitt er skoðun mín, að við þurfum líka að varast ofstæki í mengunar- og lífríkismálum sem ég tel nokkuð bera á meðal manna. Að minni skoðun hefur Heilbrigðiseftirlit ríkisins og alveg sérstaklega Náttúruverndarráð tekið þannig á málum þessum að sterk rök hafa verið leidd að því að hér sé ekki um að óttast ef vel er á varúðarmálum haldið sem ég að sjálfsögðu vænti fastlega að gert verði. Í stuttu máli er það niðurstaða Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Náttúruverndarráðs að könnun á reynslu nágrannaþjóða okkar, t. d. norðmanna, bendi ekki til þess að rekstur járnblendiverksmiðju líkrar og hér er fyrirhuguð sé hættulegur skaðvaldur umhverfi sínu né starfsliði. Að sjálfsögðu getum við ekki fullyrt að reynsla annarra sé í þessu tilviki einhlít fyrir okkur, en allsterkar mega líkurnar teljast og sjálfsögð er sú varúðarkrafa Náttúruverndarráðs að lífríki Hvalfjarðar í umhverfi Grundartanga verði rannsakað áður en verksmiðjureksturinn hefst svo að hægt verði að fylgjast með hugsanlegum áhrifum þegar stundir líða. Loks er sú mótbáran eða staðhæfingin að með Grundartangaverksmiðjunni sé verið að ákveða að næsta stórvirkjun skuli vera á Suðurlandi, en jafnframt þá tefja fyrir eða skjóta á frest stórvirkjun eða stórvirkjunum í öðrum landshlutum. Mín skoðun er að þetta sé hvort eð er nær ákveðið, Hrauneyjarfossvirkjun er þegar fullhönnuð, segir sagan, ein af öllum virkjunarframkvæmdum. Sterkasti og ákveðnasti virkjunaraðilinn í landinu er Landsvirkjun og henni hefur alltaf verið Suðurlandið hugstæðast, hefur mér sýnst. Og þótt ég sé norðlendingur og vilji að sjálfsögðu hag Norðurlands sem mestan, er mér engin launung á að ég vil miklu fremur nýja stórvirkjun á Suðurlandi og nýja stóriðju heldur en enga - eða 3–5 árum fyrr þar en 3–5 árum síðar norðan-, austan- eða vestanlands. En burtséð frá þessu vil ég ekki heldur trúa því að Blönduvirkjun t. d., ef að henni yrði snúist af Landsvirkjunarröggsemi, geti ekki komið fyrirhugaðri Grundartangaverksmiðju að jafngóðu gagni og Hrauneyjarfossvirkjun, og alveg sérstaklega tel ég skynsamlegt að flýta Blönduvirkjun þar sem aðrar stærri virkjanir okkar eru á virku jarðeldabelti, en slíkt skapar alþjóð vissa áhættu svo sem allir mega sjá. Þótt það hafi fallið niður við prentun nál. meiri hl. iðnn., skrifaði ég undir það með fyrirvara, þ. e. áskildi mér rétt til að fylgja eða flytja brtt. Hef ég á þskj. 466 flutt tvær. Er sú fyrri við 2. gr. frv. þess efnis að Alþ. kjósi fulltrúa íslenska ríkisins í stjórn verksmiðjunnar, en þeir séu ekki tilnefndir af ráðh. eins og frv. gerir ráð fyrir. Liggur að baki brtt. minni sú skoðun að Alþ. beri að vera fastheldið á völd sín, nóg sé á þau gengið samt. Síðari brtt. mín er við 3. gr. frv. og felur í sér að þannig verði að samningum staðið að væntanlegt hlutafélag um Grundartangaverksmiðju kosti alla vegalögn og hafnargerð varðandi verksmiðjuna, en henni ekki sleppt við það eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég óttast að hafnargerðin a. m. k. verði nálægum hreppum og ríkinu of þung í skauti nema þessi háttur verði hafður á og bendi á að álverið kostaði Straumsvíkurhöfn - hví þá ekki Grundartangaverksmiðjan Grundartangahöfn sem fyrst og fremst hlýtur að verða fyrir verksmiðjuna? Ég vil drepa hér á að þessi till. mín gengur nokkuð í líka átt og till. hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, en þó að því leyti skemur að ég geri ekki till. um að Grundartangaverksmiðjan kaupi landið undir verksmiðjuna. Ég tel, að ríkið eigi að eiga landið. Ég geri ekki heldur till. um að Grundartangaverksmiðjan verði látin kosta aðveitulögnina að verksmiðjunni. Ég vil svo að lokum endurtaka að ég lít svo á að þótt umrætt frv. verði samþ. megi og eigi samningsaðilar okkar við Union Carbide að auka inn í endanlegan samning ýmsum nánari atriðum til glöggvunar og öryggis um byggingu og rekstur verksmiðjunnar, þar eð hér sé aðeins um rammalöggjöf að ræða. Ég legg ríka áherslu á að samningsaðilar okkar tryggi fyllstu mengunarvarnir, að bestu hollustuhátta starfsfólks sé gætt og að umhverfisverndar sé gætt í hvívetna. Einnig vænti ég þess að þeir gerkynni sér allar þær aths. sem fluttar hafa verið fram með og móti máli þessu og gæti þess eins vel og þeir kunna að standa í ístaðinu fyrir okkar hönd. Nefni ég þar orkuverðið, tæknikunnáttukaupin, söluþóknunina, markaðsmálin og hafnargerðina að Grundartanga.



Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessar umr. að marki. En vegna sérstakra ástæðna get ég ekki verið viðstaddur lokaafgreiðslu þessa máls á föstudaginn - og því miður mun ekki verða atkvgr. um málið í kvöld - þá vil ég taka það fram að ég er enn sömu skoðunar og ég var þegar ég gerði grein fyrir afstöðu minni við 1. umr. þessa máls og sagðist vera á móti þessu máli og ætla að segja nei þegar það kæmi til atkvgr. Enda hefur málið ekki skipt neitt um svip að marki jafnvel þó að forustumaður Heilbrigðiseftirlitsins hafi upplýst okkur opinberlega að Fróðárundrin hafi verið taugaveikifaraldur! Ég vil nota þetta tækifæri til þess að spyrja flokksmenn hæstv. fjmrh. - ég sé að hann er ekki hér í salnum - hvað vextir og afborganir af erlendum lánum muni nema mörgum prósentum af þjóðartekjum á þessu ári þegar allar samþykktar lántökuheimildir hafa verið notaðar og hvað þær muni verða þegar lántökur vegna járnversins hafa hlaðist ofan á. Núna í morgun vorum við að samþykkja hér í hv. d. 31/2 milljarðs niðurskurð á fjárl. Ég vil láta þess getið að hönd mín verður treg til að rétta hana upp til þess að samþykkja niðurskurð á lífsnauðsynlegum framkvæmdum á Norðurl. v., ekki síst þar sem nú virðist vera fyrir hendi, að dómi hæstv. fjmrh., fjármagn eða lántökumöguleikar til þess að ráðast í framkvæmd eins og þessa.

Magnús T. Ólafason Hæstv. forseti. Það má segja að einkum, sé tvenns konar meginefni í umr. manna um það mál sem hér liggur fyrir. Öðrum þræði hafa umr. um það snúist hvort orkufrekur iðnaður í einhvers konar félagi við þau erlend fyrirtæki sem ráða yfir þeirri tækni sem slíkum iðnaði er eiginleg, sé heppilegur og réttlætanlegur hér á landi. Hins vegar hafa umr. einnig snúist um það hvort það fyrirtæki og sá atvinnurekstur, sem um ræðir í frv. til l. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, sé tímabær og heppilegur. Sýnist þar nokkuð sitt hverjum, þeim sem telja að orkufrekur iðnaður í félagsskap við erlenda aðila geti í sjálfu sér vel komið til greina eða verið sjálfsagður. Þegar að því er hugað hvers konar orkufrekur iðnaður sé einkum álitlegur til þess að nýta íslenskar orkulindir, þá má skipta þeim iðnaði, sem til greina kemur, í stórum dráttum í tvo flokka: Annars vegar er þar um að ræða málmiðnað og hins vegar efnaiðnað. Fyrir mitt leyti tel ég að það sé einsýnt að ef við íslendingar ætlum að hagnýta til nokkurrar hlítar þann orkuauð sem landið hefur að bjóða, bæði í fallvötnum og jarðvarma, þá þarf að einhverjum hluta að veita þeirri orku til iðnaðar sem orkufrekur er talinn, og það því fremur sem orka sú, sem við ráðum yfir og getum ráðið yfir í vaxandi mæli eftir því sem tímar líða og virkjunum miðar áfram, verður æ ábatavænlegri eftir því sem orkugjafar af kolefnisætt, bæði kol og olía, verða torgætari og dýrari. Þetta kemur ekki aðeins til af því að það geti verið ábatavænlegt fyrir okkur sjálfa að verja einhverju af orkuforða okkar til slíks atvinnurekstrar heldur helgast það einnig af því að mínum dómi, að það hlýtur að vera keppikefli okkar að hagnýta þær náttúruauðlindir, sem við höfum umráð yfir, ekki aðeins til ábata fyrir okkur, heldur einnig til að uppfylla þarfir sem tvímælalaust er um að ræða í nágrannalöndunum og í heiminum yfirleitt. Ég held að við munum þegar til lengdar lætur komast að raun um það að ríkur skerfur okkar smáu þjóðar til framleiðslu- og atvinnukerfis heimsins mun verða sá að hagnýta orkulindir landsins til ýmissa þarfa sem þær eru til fallnar og verða í vaxandi mæli til fallnar eftir því sem aðrar orkulindir gerast dýrari. En okkur hlýtur einnig að vera það mikið keppikefli að við getum losnað í sem mestum mæli við hvimleiða fylgifiska iðnvæðingar og stóriðju, það sem einu nafni er nefnt mengun og er undið af mörgum þáttum sem ekki er ástæða til að rekja hér. Með tilliti til þess tel ég einsýnt að einkum komi til greina af okkar hálfu að sækjast frekar eftir málmiðnaði þeim, sem orkufrekur er talinn, en efnaiðnaði. Reynslan er sú að efnaiðnaðurinn veldur miklu meiri mengun og sú mengun, sem hann gefur frá sér, er erfiðari við að eiga heldur en sú sem málmiðnaðinum fylgir, og skal ég þó ekki gera lítið úr þeim vandamálum sem upp geta komið við að halda mengun af slíkum iðnaði í lágmarki. Það er einn ríkasti þáttur þeirra bollalegginga og deilna sem farið hafa fram um orkufrekan iðnað í landinu hversu háttað skuli vera eignarhaldi á slíkum fyrirtækjum sem talið er rétt af öðrum ástæðum að rísi í landinu. Þar halda menn ýmist fram þeirri skoðun að best sé og affarasælast að útlendir aðilar eigi slík fyrirtæki að fullu og öllu og taki af þeim ábata og áhættu, en þáttur okkar sé sá einn að selja orkuna sem þarf til að knýja þær verksmiðjur sem um er að ræða. Þetta er að minni hyggju röng stefna og stórhættuleg ef henni væri fylgt fram í miklum mæli. Þá yrði niðurstaðan sú að verulegur hluti af atvinnulífi landsins væri í eigu erlendra aðila og þar á ofan væri okkar þáttur í þessum atvinnurekstri að leggja fram vinnuafl og orku. En við hlytum að eiga allmjög undir högg að sækja með verðlagningu á þessum framleiðsluþáttum þegar framleiðslutækin sjálf væru algerlega undir yfirráðum erlendra aðila. Því er ég eindregið fylgjandi þeirri reglu að þegar þykir koma til greina að koma upp orkufrekum iðnaði í landinu sem þarf að hafa tiltæka tækni sem ekki fæst nema í félagi við þá erlendu aðila sem hana hafa þróað á löngum tíma með miklum kostnaði og yfir henni ráða. Þá eigi það að vera reglan að íslendingar eigi frá öndverðu meiri hl. í slíkum fyrirtækjum og hafi þar með meirihlutaáhrif á stefnu þeirra og hirði meiri hluta ábatans en taki auðvitað líka meiri hluta áhættunnar að sama skapi. En einmitt þess vegna veltur á miklu að fyrirtæki og framleiðslugreinar séu þannig valin að markaður sé sem öruggastur og áhættan, sem fylgir meirihlutaeign slíkra fyrirtækja, sem minnst. Það er skjótt frá að segja að ekki er nema í tvö hús að venda í stórum dráttum um félagsskap við erlenda aðila. Þar er annars vegar um að ræða stór fyrirtæki hins vestræna heims, þau sem kölluð eru ýmist auðhringar eða fjölþjóðafyrirtæki. Þetta er annar aðilinn í heiminum sem ræður yfir fullkomnustu tækni í orkufrekum iðnaði. Hinn aðilinn eru ríkissamsteypur sósíalistísku landanna sem einnig hafa slíka tækni á valdi sínu og hafa nokkuð gert að því að leita félagsskapar við ríki utan þeirrar ríkjablakkar sem þau hafa myndað. Hvað það snertir hvor hópurinn er vænlegri til samvinnu við smáþjóð eins og okkur íslendinga til slíkrar framleiðslusamvinnu, þá tel ég að munurinn geti orðið harla lítill. Hvorir tveggja þessir aðilar hafa sýnt það bæði fyrr og síðar að þeir eiga til að vera harðir í viðskiptum, og mikil þörf er fyrir smáar þjóðir, sem ganga til félagsskapar við þá, að gæta vel hagsmuna sinna í öllum skiptum við slíka risa. En þó er í þeim efnum ætið traustasta vörnin sú, að ekki sé gengið til neinnar sameiginlegrar stofnunar fyrirtækja nema það sé þegar tryggt fyrir fram, ekki aðeins að íslendingar hafi meirihlutaeign og meirihlutavald yfir fyrirtækjunum, heldur einnig að hinir erlendu aðilar, sem til samvinnunnar ganga, fallist skýlaust á það að um allt, sem á kann að greina, skuli íslensk lögsaga gilda. En það er einnig afar þýðingarmikið að orkuverðið sé þannig ákveðið að það styrki íslenska orkuvinnslu, ekki aðeins til frekari stórfyrirtækja sem til greina kynnu að koma, heldur einnig þá orkuvinnslu og orkudreifingu sem gerð er til íslenskra þarfa eingöngu. Það skiptir mjög miklu máli að áhrifin af slíkum atvinnurekstri og slíkum orkufrekum iðnaði verði þau að halda niðri innlendu orkuverði. Og arðurinn, sem í hlut íslendinga kemur, kann auðvitað ýmist að koma í mynd orkuverðs eða í vörusölu. Vörusöluarðinum þarf að deila með erlendum aðilum sem eru sameignaraðilar. Þetta sjónarmið gerir enn brýnna að tryggilega sé frá því gengið að orkuverðið sé reiknað fyllilega á því raunverulega verðgildi sem það hefur miðað við orkuverð á heimsmarkaði til svipaðs atvinnurekstrar. Nú hafa mál þróast svo að aldrei hefur verið meiri þörf á því en nú að huga sérstaklega að orkuþörf okkar sjálfra fyrir þann atvinnurekstur, sem fyrir er í landinu, og til margvíslegra heimilisþarfa. Aðkeypt orka hefur stigið óstjórnlega í verði en jafnframt ríkir það ástand í raforkumálum landsins að ég tel réttmætt að kveða svo að orði að orkusvelti ríki í þrem landsfjórðungum. Það fylgir einnig þeirri mynd sem ég tel að líta verði á að þær stóru virkjanir, sem gerðar hafa verið, hafa risið svo til á sama stað, á Suðvesturlandi, en aðrir fjórðungar eru afskiptir enn sem komið er. Þá hlýtur einnig að þurfa að taka mið af framkvæmdagetu landsmanna. Sá mannafli, sem íslendingar leggja af mörkum við smíði slíkra fyrirtækja og rekstur þeirra, má ekki vera svo mikill að hann raski heilbrigðri þróun annars atvinnulífs sem fyrir er í landinu. Þá hlýtur einnig að verða að líta til þess hver áhrif fjármagnsútvegun erlendis til orkufreks iðnaðar, til fyrirtækja, sem stofnuð eru í félagsskap við útlendinga, hefur á aðra fjármagnsútvegun ríkisins í eigin þágu eða í þágu atvinnuveganna. Nú hagar svo til að hér á landi hefur skapast efnahagsástand sem að dómi hæstv. ríkisstj. hefur leitt til þess að óhjákvæmilegt sé að skera niður verulega þjóðþrifaframkvæmdir sem þegar hafa verið ákveðnar á fjárl. yfirstandandi árs, m. a. með þeim rökum að erlendar skuldir þjóðarinnar séu orðnar hættulega miklar. Þá hlýtur það að koma mönnum spánskt fyrir sjónir að jafnframt sé stofnað til atvinnurekstrar í stórum stíl ásamt erlendum meðeignaraðila, og sá rekstur sé af íslendinga hálfu hafinn algerlega í skuld. Hv. 1. þm. Suðurl., frsm. meiri hl. iðnn., lýsti því í alllöngu máli í framsöguræðu sinni að hafnargerð á Grundartanga vegna fyrirhugaðrar járnblendiverksmiðju mundi á engan hátt bitna á öðrum hafnarframkvæmdum úti á landsbyggðinni. Hann skýrir frá því að þessi höfn skyldi gerð samkv. hafnalögum þar sem ríkið leggur til 3/4 af 500 millj. stofnkostnaði og greindi frá því að það fjármagn yrði tekið að láni. Það er hægt að segja það á þessari stundu að slík hafnargerð og slík lántaka muni engin áhrif hafa á hafnarframkvæmdir að öðru leyti á komandi árum. En ég tel útilokað að reynslan verði sú. Það hlýtur að hafa áhrif á getu ríkissjóðs til fjárframlaga í þágu hafna um landið allt að þurfa að standa undir 375 millj. kr. láni til hafnar á Grundartanga og það því fremur sem ekki liggja fyrir neinar líkur, hvað þá vissa um að þessi höfn fái í fyrirsjáanlegri framtíð nein önnur verkefni en að annast flutninga til og frá fyrirhugaðri járnblendiverksmiðju. Eins og hv. 1. þm. Sunnl. lýsti, hrökkva þær tekjur ekki einu sinni til að standa að fullu undir útgjöldum þeirrar hafnar sem þarna á að gera. Nú kann að vera að það væri hægt að gera þessa höfn arðbæra, t. a. m. með því að fá henni stórt verkefni sem sinna þarf áður en langt um líður, og þá á ég við hvar valinn verður staður fyrir þá olíuhöfn sem tvímælalaust þarf að rísa á næstunni hér suðvestanlands. En ég hygg að það sé fullur vilji forráðamanna Reykjavíkurhafnar að sitja að þeim tekjustofni sem meginolíuflutningar til landsins eru og muni því stjórnendur Grundartangahafnar eiga mjög undir högg að sækja ef þeir reyna að bæta hag sinnar hafnar með því að róa á þessi mið. Ég hef tekið þetta hafnarmál sem dæmi um það hversu vafasamt er að reikna með því að framkvæmdir á Grundartanga við járnblendiverksmiðju verði, þegar allt sem á heima í dæminu er talið þar með, jafnarðbærar og látið er í veðri vaka. Ég tel að það hefði verið hið eina rétta að reikna þennan hafnarkostnað með í stofnkostnaði þessa fyrirtækis því að ég hef ekki enn séð nein rök fyrir því að þessi höfn fái eða eigi von á nokkrum öðrum sjáanlegum verkefnum en að þjóna fyrirhugaðri járnblendiverksmiðju. En það eru auðvitað önnur sjónarmið sem enn meira máli skipta, þegar þetta mál er skoðað í heild, heldur en hafnargerðin ein. Mestu máli skiptir auðvitað hversu við verjum þeirri orku, sem Sigölduvirkjun mun færa okkur, best þjóðarheildinni til hagsbóta. Að því eru færð rök í fskj. frv. um járnblendiverksmiðju á Grundartanga að þetta fyrirtæki sé á ýmsan hátt arðvænlegt og því sé álitlegt fyrir íslenska ríkið að ráðast í stofnun þess ásamt Union Carbide. Án þess að þeir útreikningar séu í sjálfu sér í efa dregnir, og þó að ég hafi reynt að sýna fram á það með tilvitnun í hafnargerðina að reikningana mætti setja upp á annan hátt en gert er í fskj., þá er það álit mitt að orkunni frá Sigöldu væri enn betur varið til að leysa úr orkuskortinum sem ríkir í þrem landsfjórðungum, eins og ég nefndi í upphafi. Víst og satt er að ýmislegt er ógert áður en unnt er að veita þessari orku til þeirra viðtakenda sem mesta þörf hafa fyrir hana. En það er enginn kominn til að segja að ekki mætti gera meira en gert er í þeim efnum og ég tel reyndar einsýnt að þar hafi ýmislegt verið látið ógert sem þegar mætti vera komið á skrið eða jafnvel lokið. Þar er fyrst og fremst um að ræða að hraða framkvæmdum við lögn byggðalínunnar frá Suðurlandi til Norðurlands, síðan hefja af fullum krafti undirbúning að línulögnum út frá henni til þeirra svæða sem verst eru sett, Austurlands og Vestfjarða, síðan að gera áætlanir um það hversu unnt sé að styrkja raforkudreifikerfið um landið allt, svo að það geti annað orkuflutningi til húshitunar sem brýn þörf er á hvarvetna um byggðir landsins þar sem ekki er fyrirsjáanlegt að jarðvarmi geti bætt úr húshitunarþörfinni. Það er að mínum dómi að bjóða heim mjög hættulegu ástandi í landinu að ætla sér að vinna næstum einhliða að því að koma upp orkufrekum iðnaði sem síðan hafi máske í för með sér og hefur í för með sér að ýmissa dómi, að því komið hefur fram, að næsta stórvirkjun í landinu þurfi óhjákvæmilega að rísa á sama svæði og þær sem fyrir eru, þar hljóti Hrauneyjarfossvirkjun að vera efst á blaði. Það er að mínum dómi mjög háskalegt að halda svo á málum að landsfólkið þurfi á stórum svæðum að búa við orkuskort, sem ekki sér á nokkurn hátt fram á hvenær úr verður bætt, jafnframt því sem reistur er með miklum kostnaði orkufrekur iðnaður hér suðvestanlands. Ef vel á að fara þarf það að haldast í hendur að við gerum þær ráðstafanir, sem okkur þykja hagkvæmar, til að nýta orku sem við þurfum ekki sjálfir á að halda til eigin þarfa, til þess að koma upp nýjum atvinnugreinum og að bætt sé á þeim skemmsta tíma, sem unnt er, úr orkuskortinum á landsbyggðinni. Ella er verið að magna andstæðurnar milli þéttbýlissvæðisins annars vegar og strjálbýlisins hins vegar. Hvaða útreikningar sem sýndir eru um arðsemi fyrirtækis eins og járnblendiverksmiðju á Grundartanga, jafnframt því að fólk í þrem landsfjórðungum býr við orkuskort og hátt orkuverð án þess að sjá fram á úrbætur í þeim efnum, verða aðeins til þess að þessu fólki þykir enn frekar gengið á sinn hlut en áður, að það skuli búa við annan og lakari hlut en aðrir landsmenn hvað snertir að uppfyllt sé þörfin á nægri orku við lægsta verði sem aðstæður leyfa. Það bætir svo ekki úr skák að ljóst er að tilhneiging ríkir til að gera nýtingu Sigölduorkunnar til Grundartangaverksmiðju að meginröksemd fyrir því að Hrauneyjarfossvirkjun hljóti að verða næsta stórvirkjun sem við tekur. Með þessu er þannig í pottinn búið að strjálbýlisfjórðungunum þrem hlýtur að finnast að þeir séu gerðir æ afskiptari. Af þessari ástæðu, fyrst og fremst vegna áhrifa þessara fyrirhuguðu framkvæmda á byggðaþróun og byggðajafnvægi í landinu eins og nú standa sakir, getum við samtakamenn ekki léð þessu máli fylgi þótt, eins og ég hef áður tekið fram, megi viðurkenna það að ýmis þjóðhagsleg rök geti mælt með slíkum framkvæmdum við réttar aðstæður. Það væri að mínum dómi illa farið ef ráðist yrði í þetta fyrirtæki við þær aðstæður að miklum hluta þjóðarinnar þætti það gert og til þess stofnað á sinn kostnað. Nóg var að gert þegar álverksmiðjan var stofnuð, þar sem nú er af öllum viðurkennt að orkuverðið var ákveðið of lágt og þar sem undanþága var veitt frá íslenskri lögsögu. Ég teldi mjög illa farið ef vegið væri í sama knérunn með stofnun járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði.



Virðulegi forseti. Ég vildi eiginlega eingöngu fjalla um þann þátt þessa máls er viðkemur mengun og mengunarvörnum, en þessi atriði hafa verið mjög í brennidepli og margt verið um þau fullyrt, sem ekki fær tvímælalaust staðist og ekkí alltaf verið sett fram að gaumgæfilega athuguðu máli. Við skulum gera okkur grein fyrir því að af þessum fyrirhugaða verksmiðjurekstri verður einhver mengun, fram hjá því verður ekki komist. Spurningin er fremur sú, hvers eðlis þessi mengun sé, hversu mikil hún kunni að verða en þó kannske umfram allt er spurningin um það hvort við getum eitthvað gert til þess að draga úr henni og þá með hverjum hætti og að hve miklu leyti. Að mínu áliti er það algert grundvallarskilyrði fyrir verksmiðju og verksmiðjurekstri af þessu tagi að mengun megi halda innan þess ramma að hún sé ekki skaðleg mönnum og umhverfi í ljósi þeirrar þekkingar sem fyrir liggur. Og raunar tel ég að þótt allir þættir þessa máls séu mikilvægir, þá tel ég alla aðra þætti þess vera þess eðlis að þeir væru ekki leyfilegir til framkvæmda ef við værum að taka þekkta, óhæfilega áhættu hvað viðkemur mengun. En af þeim upplýsingum, sem liggja fyrir um mengunaráhrif, þá virðist mér að þessi ábætta sé í lágmarki, vel að merkja ef allar mengunarvarnir eru í heiðri hafðar. Og það er algerlega í trausti þess að svo verði gert að ég mun greiða þessu frv. atkv. Og það er í trausti þess sama að ég hef skrifað undir og er einn þeirra, sem mynda meiri hl. hv. iðnn. Nd. í þessu máli. Ég er enginn sérstakur talsmaður stóriðju á Íslandi og síst af öllu stóriðju með þátttöku erlendra aðila. En ég skal viðurkenna það að til grundvallar þeirri afstöðu liggja tilfinningalegar ástæður, og ég hef gert mér það ljóst í þessu efni eins og öðrum að nauðsynlegt er að taka tillit til skynseminnar og reyna að leita sátta tilfinningalegra og skynsamlegra sjónarmiða. Ég vildi þá fara nokkrum orðum um mengunina. Fyrsta spurningin, sem upp kemur og mikið hefur verið til umtals, er þessi, hver yrðu áhrif slíks verksmiðjurekstrar sem hér um ræðir á lífríki Hvalfjarðar. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að vísa til grg. Náttúruverndarráðs, en þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: „Varðandi fyrirhugaða kísiljárnverksmiðju í Hvalfirði er það mat Náttúruverndarráðs að hættan á skaðlegum áhrifum á lífríki vegna mengunar af hennar völdum sé ekki veruleg, ef allar tiltækar varúðarráðstafanir eru gerðar, og minni en af öðrum málmblendiiðnaði, svo sem af framleiðslu mangan- og krómjárnblendis. Veldur því fyrst og fremst annað hráefni svo og annar tæknibúnaður til mengunarvarna.“ Síðan segir með leyfi virðulegs forseta: „Þrátt fyrir áratugareynslu af mikilli og hvimleiðri rykmengun frá kísiljárnbræðslum í Noregi hafa að sögn umhverfisyfirvalda þar ekki komið fram neinar upplýsingar sem benda til þess að slík mengun hafi haft skaðleg áhrif á gróður eða dýralíf.“ Á hinn bóginn var það einnig upplýst, að það hafi ekki verið sérstaklega rannsakað og að sjálfsögðu höfum við ekki reynslu af slíkri starfsemi hér á landi. En síðan segir: „Með þeim tæknibúnaði til rykhreinsunar, sem prófaður hefur verið á allra síðustu árum, hafa skapast möguleikar á stórfelldum úrbótum frá því sem áður var til varnar rykmengun út frá kísiljárnverksmiðjum og jafnframt verið unnt að bæta verulega innri starfsskilyrði í slíkum verksmiðjum.“ Næsta spurning, sem hefur verið áleitin, er á þá leið hvort könnun á lífríki Hvalfjarðar nú mundi segja okkur fyrirfram um áhrif hugsanlegrar mengunar frá væntanlegri verksmiðju á lífríki þar í firðinum. Á fundi hv. iðnn. með sérfræðingum Náttúruverndarráðs svöruðu þeir þessu neitandi. Þeir töldu að það mundi ekki vera hægt að segja fyrir um hver áhrif þessi rekstur hefði á lífríkið, enda þótt upplýsingar um eðli þess lægju fyrir. En þeir teldu það hins vegar skipta verulegu máli að rekstur verksmiðjunnar væri kannaður rækilega og þar gerðar allar þær kröfur er mættu verða til þess að draga úr hugsanlegri mengun svo sem unnt væri. Hins vegar segir svo í grg. Náttúruverndarráðs, með leyfi virðulegs forseta: „Náttúruverndarráð telur mikilsvert að vistfræðileg rannsókn á umhverfi verksmiðjunnar ásamt nauðsynlegum efnarannsóknum hefjist sem fyrst þannig að áreiðanlegar niðurstöður varðandi umhverfisaðstæður liggi fyrir áður en rekstur hefst. Einnig leggur ráðið áherslu á að slíkri alhliða könnun verði fram haldið skipulega eftir að rekstur hæfist í sambandi við áætlun er Náttúruverndarráð lætur í té.“ Mengun sú, sem um ræðir, verður rakin til annars vegar rykmyndunar innan verksmiðjunnar og utan hennar og hins vegar til fastra úrgangsefna, þ. e. a. s. aðallega gjall- og steinefna úr deiglum, og raunar segir svo um þann hluta mengunarinnar í skýrslu Náttúruverndarráðs, með leyfi virðulegs forseta: „Önnur föst úrgangsefni, svo sem gjall- og steinefni úr deiglum, eru ekki í þeim mæli að valda þurfi erfiðleikum sé frá þeim gengið með eðlilegum hætti og jafnframt fylgst með efnasamsetningi þeirra og áhrifum frá þeim við geymslusvæði.“ Í skýrslu Heilbrigðiseftirlits ríkisins kemur fram að áætlað magn fasts úrgangs, annars en ryks, er um 2 500 tonn á ári. Þar af eru um 1500 tonn eldfastur steinn úr deiglum og úrgangur frá hreinsun bráðins málmblendis. Það kemur fram í grg. Heilbrigðiseftirlitsins að mjög er nauðsynlegt að þessi úrgangur sé efnagreindur og það sé gert áður en ákveðið verði hvernig honum verði endanlega fyrir komið, enda þótt Heilbrigðiseftirlit ríkisins bæti því svo við í sinni grg. að á þessu stigi sé ekki vitað til að í honum leynist skaðleg efni. En hér er gert ráð fyrir sjálfsagðri varúðarráðstöfun. Rykmagnið er gífurlegt og nemur um það bil 20 þús. tonnum á ári. Með þeirri hreinsunaraðferð, sem gert er ráð fyrir að nota, þ. e. með svokölluðum pokasíum, má fanga milli 98 og 99% af þessu rykmagni, en óhjákvæmilega berast 1–2%, þ.e. 200–300 tonn af þessu, út í andrúmsloftið. Í sambandi við útblásturinn og hugsanleg mengunaráhrif frá honum segir svo í skýrslu Náttúruverndarráðs, með leyfi virðulegs forseta: „Mengun af völdum snefilefna, svo sem málmsambanda í útblæstri, virðist af fyrirliggjandi gögnum ekki líkleg til að valda tjóni, en gæti þó samkvæmt“ - og er nú vitnað til þess, sem áður er sagt - „skapað vandamál vegna samsöfnunar við endurvinnslu ryksins í málmbræðslunni“ - en að því mun ég koma síðar - „og því nauðsynlegt að fylgjast vel með þeim þætti, svo og efnainnihaldi allra hráefna sem notuð eru.“ Í grg., sem fyrir liggur frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins, er fjallað um ryk þetta, og það, sem meginmáli skiptir í því sambandi, er að í þeim mælingum, sem á því hafa verið gerðar, kemur ekki fram að þar leynist efni eins og þungmálmar í því magni sem skaðlegt er talið. Þetta eru mjög mikilvægar upplýsingar. Hins vegar eru hér einnig lofttegundir, þ. e. aðallega kolsýringur og brennisteinsildi. Kolsýringurinn er lítill vegna þess að bruni er fullkominn og er ekki ástæða til þess að vænta mikillar áhættu í sambandi við hann. Hins vegar kann brennisteinsildi að vera nokkuð mikið og Heilbrigðiseftirlitið mælir með því að nota kol með lágu brennisteinsinnihaldi. Það, sem stendur eftir af þessum mengandi efnum, er þá allt það ryk sem hefur verið hreinsað þannig að ekki fari út í andrúmsloftið og er hér um að ræða gífurlegt magn, kannske allt að 20 þús. tonnum á ári. Það er auðvitað visst vandamál hvað við þetta ryk á að gera. Náttúruverndarráð leggur mikla áherslu á að það liggi sem allra ljósast fyrir og liggi raunar alveg ljóst fyrir hvað um það verði. Nú er upplýst að allt að 70% af þessu má endurnýta í fyrirhugaðri verksmiðju, og það er einnig upplýst að vel er mögulegt að nota það, sem eftir er af þessum úrgangi, að heita má mestallt til annars iðnaðar, - iðnaðar sem er til hér á landi. Engu að síður er nauðsynlegt að sem allra fyrst liggi fyrir - og það er greinilegt að það hlýtur að verða sett sem skilyrði fyrir rekstrarleyfi þessarar verksmiðju - að frá þessum hluta ryksins sé gengið með þeim hætti sem við verður unað. Í grg. Heilbrigðiseftirlits ríkisins er því haldið fram að í þessu ryki í föstu formi hafi ekki fundist hættuleg efni, en það er tekið fram að efnasamsetningin kunni að breytast og ná hættumörkum við endurnotkun efnisins. Þá má ekki heldur gleyma þeirri mengun sem er innan dyra. Að vísu er það svo að úr þeirri mengun má draga verulega og samkv. þeim upplýsingum, sem hér liggja fyrir, raunar bæði frá Náttúruverndarráði og einnig í skýrslum Heilbrigðiseftirlits ríkisins, hafa atvinnusjúkdómar ekki verið tíðir í iðnaði af þessu tagi, jafnvel þótt ekki hafi verið um fullnægjandi varnarráðstafanir að ræða. En atvinnusjúkdómar hafa engu síður komið upp og eru það þá aðallega sjúkdómar í lungum. Nauðsynlegt er að gera ráðstafanir á vinnustað sem draga verulega úr þessari hættu sem þó er, eins og ég nefndi, greinilega og sem betur fer miklu minni en kannske hefði verið ástæða til að ætla. Raunar segir svo í grg. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, með leyfi virðulegs forseta: „Svo sem fram kemur berst nokkurt ryk út í andrúmsloft verksmiðjubygginganna. Langstærstur hluti þess er formlaust kísilryk, en heimildum ber ekki saman um skaðsemi þess.“ Síðar er svo sagt að af 865 starfsmönnum við iðnað af þessu tagi í Noregi og Svíþjóð höfðu 17 einkenni um kísilveiki og höfðu 5 þeirra mestmegnis eða eingöngu unnið í ofnhúsi, en 12 höfðu unnið í rykmenguðu andrúmslofti utan þess og í öðrum iðnaði. Síðar segir að hafa beri í huga að þau tilfelli, sem hér um ræðir, eigi rætur sínar að rekja til málmblendiverksmiðja fyrir 10–30 árum. Hreinsitækni hefur farið fram síðan með tilsvarandi minna ryki innan dyra, og sjálfvirkni hefur einnig fleygt fram og losað menn við mörg af hættulegustu störfunum, einkum þar sem kristallað ryk er á ferðinni, svo sem í mulnings-og blöndunarstöðvum. Álit bandarískra heilbrigðisyfirvalda virðist vera að amorf kísilryk valdi ekki kísilveiki eitt sér í því magni sem um er að ræða. Sé því samfara kristallað ryk aukist hættan aftur á móti þótt um lítið magn sé að ræða. Síðar kemur fram að trúnaðarlæknir Union Carbide fullyrðir að kísilveiki hafi ekki orðið vart hjá starfsmönnum fyrirtækisins, en rannsókninni sé ekki að fullu lokið. Er síðan bent á að tvær bandarískar háskólastofnanir, sem gert hafi rannsóknir á eiginleikum amorfs kísilryks frá málmblendiframleiðslu, hafi slíka rannsókn með höndum. Ég vil taka trúanlegt það sem fram kemur frá læknum og háskólastofnunum í þessu sambandi hvað sem líður áliti manna á öðrum aðilum í þessu sambandi. Ég legg áherslu á það að fram hjá þessum möguleika á veiki hjá starfsmönnum, lungnaveiki, má ekki ganga og verður að viðhafa allar varúðarráðstafanir og nauðsynlegt eftirlit til þess að fyrirbyggja slíkt. Þá koma þær upplýsingar fram í grg. Náttúruverndarráðs að 70% starfsmanna í hliðstæðri verksmiðju í Noregi höfðu merki um skerta heyrn og stafar þetta af són sem er á vinnustaðnum. Þetta er sónn sem erfitt er að átta sig á og einkennin læðast að mönnum, eins og við oft segjum, og er því nauðsynlegt að þarna sé útbúnaður til þess að fyrirbyggja áhrif frá þessu. Ég vil taka það fram að ég er ekki sérfróður maður um þessa hluti og ég hef orðið að byggja mína afstöðu í þessu máli á því sem fram kemur hjá þeim aðilum sem ég hef nú vitnað til. Ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað en þeir hafi staðið heiðarlega að allri sinni vinnu og sannfærðist raunar um það á þeim fundum sem ég átti kost á að sitja með þeim á vegum iðnn. hv. deildar. Mín ályktun er sú að mengunaráhrif frá þessari verksmiðju geti verið í algeru lágmarki og lágmarksáhætta sé einnig tekin hvað viðkemur lífríki Hvalfjarðar. Hins vegar er það jafnaugljóst að þetta er því aðeins svona að öllum þeim skilyrðum, sem sett eru, verði rækilega framfylgt. Það verður að treysta því að svo verði gert, og það er jafnframt greinilega mjög mikilvægt að stöðugt eftirlit sé þarna meira en nafnið eitt. Það er með mörgu sem þarf að fylgjast. Það þarf að fylgjast með hreinsibúnaðinum, það þarf að fylgjast með því efni sem notað er, með meðferð þess og fylgja eftir athugunum á umhverfinu og síðast en ekki síst að hafa nákvæmt eftirlit með því fólki sem við þessa framleiðslu vinnur. Sé þessa alls gætt sýnist mér að mengunaráhrif öll geti verið í algeru lágmarki. Ég viðurkenni það auðvitað að vitneskja okkar hér þarf ekki að vera og er vafalaust hvergi nærri tæmandi. En það er nú einu sinni svo að menn hafa alltaf orðið að taka sínar ákvarðanir í ljósi þeirrar þekkingar sem legið hefur fyrir á hverjum tíma. Og ég dreg í efa að miklar framfarir hefðu yfirleitt orðið ef öðruvísi hefði verið að staðið. Auðvitað eru ekki allar framfarir til góðs. En staðreyndin er þó sú að öll framvinda eða framför skapar mönnum nýja vitneskju og raunar skapar venjulega sú vitneskja ný vandamál, en leysir um leið önnur. Það er nú einu sinni þannig sem okkur miðar alltaf svolítið áfram. Mín afstaða til þessa máls hefur fyrst og fremst ráðist með tilliti til þessara upplýsinga sem ég hef um hugsanlega mengun af verksmiðjunni. En ég hef einnig stutt þetta mál með tilliti til þess að því skilyrði er fullnægt að eignarhluti er að meiri hl. í höndum okkar sjálfra, í öðru lagi með tilliti til þess að þessi verksmiðja verður ekki nema um það bil mátulega stór hluti í okkar efnahagskerfi og í þriðja lagi vegna þess að ég kem ekki auga á það að full not af okkar orkuframleiðslu verði á annan hátt tryggð á næstunni hvað sem líður hugmyndum manna um annað og hvað sem því líður að henni mætti dreifa með öðrum hætti og kannske á vissan hátt til meiri hagsbóta í bráð fyrir ákveðinn hluta þjóðarinnar. En þá verður einnig að hafa það í huga að það er ekki ætlunin að nema staðar í þeim úrhótum, sem taka sitt mið af aukinni raforkuframleiðslu í landinu. Ég held annars að íslendingar eigi að flýta sér ákaflega hægt í efnum eins og þeim sem hér eru á dagskrá. Ég vil engan ásaka og raunar ekki halda uppi gagnrýni á nokkurn mann í þessu sambandi, en einhvern veginn finnst mér nú samt að þetta mál sé búið að vera ansi lengi á döfinni og það sé búinn að vera nægur tími til þess að ganga frá öllum þáttum þess á þann veg að engum þurfi að finnast að fljótt sé að farið á síðustu stundu. Ég held að menn verði að vera sjálfum sér svolítið samkvæmir í þessu efni. Enda þótt andmæli gegn hugsanlegum framkvæmdum komi fram í byrjun, andmæli, sem oftast eru ekki á rökum reist, þá mega menn ekki láta það verða til þess að undirbúningsathuganir geti ekki gengið fyrir sig með eðlilegum hætti. Og menn mega auðvitað ekki ganga út frá því að þeir geti í upphafi gefið sér niðurstöðurnar af slíkum athugunum.



Herra forseti. Vegna þess að þetta frv. er hér nú til 2. umr. og um er að ræða mikilvægt mál, sem ríkisstj. hefur forustu um, þá langar mig sem þm. úr stjórnarliðinu að gera örlitla grein fyrir afstöðu minni, sérstaklega vegna þess að í þessu frv. eru viss ákvæði sem ég get ekki fellt mig við. Nú er það svo að við erum öll sammála um að vissulega þarf að gera atvinnulíf lands okkar fjölbreyttara, og það gerum við ekki nema með því að virkja orku landsins til iðnaðar og við gerum það ekki nema með því að nýta þá orku í hugsanlegan stóriðnað. Þar með er ekki sagt að ég sé sammála grundvallarhugsuninni á bak við það hvernig eigi að koma slíkum stóriðnaði fyrir. Fyrir mér er ekki mikilvægasta atriðið það sem var aðalefni seinustu ræðu hér. Ég verð að treysta því að ríkisstj. hafi fengið sína vísindamenn til þess að ganga úr skugga um það að undirbúningsrannsóknir hafi verið á því stigi að óhætt sé að ráðast í framkvæmdir í þeirri trú að allt verði gert, sem mannleg tækni hefur yfir að ráða, til þess að forðast hættur af hugsanlegri mengun. Við getum vitanlega ekki búist við því að einn eða neinn iðnaður rísi upp án einhverrar mengunar. Öllu lífi og starfi okkar jarðarbúa hlýtur jafnan að fylgja einhvers konar mengun. Tækninni fleygir sem betur fer svo fram að menn eru sífellt að finna ráð gegn menguninni og meira að segja nýta stundum í skynsamlegum tilgangi ýmiss konar mengunarvalda. Við verðum að vona að sú verði einnig þróunin í þessu máli. Það sem ég ætlaði aðallega að fjalla hér um, er eignaraðildin og fjármögnunin. Ég get ekki fallist á þá grundvallarkenningu að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að eiga meira en helming í slíku fyrirtæki sem hér um ræðir. Ég held þvert á móti að öllu athuguðu að okkur mundi henta betur að eiga sem minnst í því. Hér er um að ræða áhættusaman atvinnurekstur. Við höfum takmarkað fé og takmarkaðan mannafla. Hér er um að ræða atvinnurekstur sem er háður mörkuðum úti í heimi sem barist er hart um og verulega þekkingu þarf til að komast inn á. Hér er einnig um það að ræða að við hliðina á svona stóriðjurekstri geta risið ýmiss konar smærri iðnfyrirtæki, ýmiss konar smærri iðnaður sem ég tel að okkur mundi henta betur að reka algerlega af okkar hálfu. Hins vegar tel ég að með því að veita erlendu fjármagni inn í landið á þann hátt, sem ég er hér að ræða um, yrði að fylgja að gerðir yrðu mjög sterkir samningar sem í engu gengju gegn íslenskum lögum eða íslensku atvinnulífi. Ég tel að það væri hægt. Slíkt hafa ýmsar aðrar þjóðir gert með góðum árangri. En ég get alls ekki séð að það sé sáluhjálparatriði að við þurfum að geta sagt við sjálf okkur: Við eigum rúman helming í fyrirtækinu. - Ég get ekki séð hvernig við erum betur sett að því leyti ef um er að ræða fyrirtæki sem við sjáum alls ekki í dag hvort við ráðum við. Þetta var aðeins um grundvallarsjónarmiðið, hvort við almennt teljum okkur það hentugt eða nauðsynlegt að eiga meira en helming í öllum fyrirtækjum sem starfa hér á landi. Það gæti samt vel verið svo að jafnvel þótt við ættum ekki eða legðum ekki fram fé í beinum peningum í slík fyrirtæki í byrjun, þá væri samningum hagað svo, að við gætum, ef við vildum, eignast þau smátt og smátt, á mismunandi löngum tíma eftir atvikum. Hitt atriðið varðar ástand ríkisfjármála okkar í dag. Ég sagði áðan að það er um að ræða áhættusaman atvinnurekstur. Það er um að ræða stofnun fyrirtækis sem við vitum alls ekki hverju á eftir að hlaða utan á sig. Við vorum fyrr í dag að ræða mál sem borið var fram af ríkisstj. til þess að ráða bót á viðkvæmum vanda í íslensku efnahagslífi. Við vorum að samþykkja heimild fyrir ríkisstj. til að skera niður ríkisfjárl. um 3.5 milljarða. Í þessu frv. er verið að leggja til hins vegar að ríkisstj. sé heimilt að leggja fé, sem ég gæti ímyndað mér að færi með öllu og öllu upp í þá upphæð hið minnsta, í áhættusamt fyrirtæki sem við vitum alls ekki í dag hvernig mun ganga. Við verðum auðvitað að vona að þetta verði gott fyrirtæki og gangi vel, en lítið virðist nú samt mega út af bera. Nú veit ég að einhverjir munu hugsa sem svo: Ekki á að taka þennan hálfan annan milljarð eða öllu heldur tvo af fjárl., nei, til þessa verða tekin erlend lán. En það þarf að greiða erlend lán og við höfum ýmsa aðra bagga að bera. É g fæ ekki annað séð en þetta hljóti að geta undið upp á sig og orðið um að ræða meiri skuldbindingar heldur en eru beinlínis nefndar í krónum í frv. Það er ekki getið um kostnað við höfnina væntanlegu. Það er ekki getið um kostnað við stækkun verksmiðjunnar. Þó er það svo samkv. grg. frv. að höfnin á m. a. að sækja tekjur sínar til verksmiðjunnar eftir að búið er að stækka hana. Þá virðist mér að þurfi líka að hafa í huga hvað á að stækka verksmiðjuna mikið, hvenær á að gera það og hvað það á að kosta. Síðan á að leggja veg og raflínu eins og sjálfsagt er. Allt eru þetta vissulega mikil og merkileg og nauðsynleg mannvirki. Allt getur þetta haft gífurlegan kostnað í för með sér. Einhvern veginn finnst mér ekki nægilega ljóst að það sé svo hagkvæmt fyrir okkur sérstaklega að taka þetta fyrirtæki á okkar herðar með þeim hætti sem hér er lagt til. Mér sýnist sannarlega, að þarna verði að hafa fyllstu varúð. Ég vil nefna eitt atriði sem mér hefur staðið sérstakur stuggur af í sambandi við fjármögnun fyrirtækisins og gang þess þegar fram líða stundir. Það var svo í skýrslunni um viðræðurnar á undirbúningsstigi þessa máls að þar sagði að eftir 10 ár gæti Union Carbide krafist þess að íslenska ríkisstj. keypti þess hlut eftir mati. Í aðalsamningi fékkst þessu breytt í 15 ár. Mér er ljóst að mörgum sýndist þetta mikið hagsmunaatriði. Þeir sögðu hinir ánægðustu: Það er gott, þá eigum við verksmiðjuna að fullu og öllu eftir þennan tíma. - En ég spyr: Hvernig getum við vitað það í dag hvernig ástatt verður eftir þennan tíma? Höfum við þá tök á því að una glöð við það að eiga stóriðjuverksmiðju ef við erum ekki jafnframt viss um að hafa tök á því að koma afrakstri hennar í verð? Þetta eru hlutir sem ég get ekki varist að sæki á hug minn vegna þess að við höfum takmarkaðan mannafla. Þarna er um sérstæða atvinnugrein að ræða þar sem stórfyrirtæki hafa setið að mörkuðum úti í heimi og mér finnst það ekkert gamanmál að taka að sér slíkt fyrirtæki. Vitanlega getur það orðið svo og við skulum vona að svo verði að þetta hafi ekki neinn skaða í för með sér. En óneitanlega sýnist mér ekkert liggja fyrir í dag þess efnis að þetta hljóti að vera fýsilegt fyrir okkur. Ég held hins vegar að það hefði verið æskilegra fyrir okkur að stefna að því að að þessu fyrirtæki væri staðið með nokkrum hætti svipað og gert var þegar stofnað var til álbræðslunnar, okkur yrði kleift með þessu móti að virkja okkar orku, fá fyrir hana gott verð og við fengjum möguleika til þess að koma á laggirnar ýmiss konar iðnaði sem við værum öruggari um að ráða við heldur en það sem við nú stöndum andspænis í þessu frv. Ég ætla ekki að fara út í mörg atriði í þessu frv. Þetta er í mínum huga aðalatriðið: eignaraðildin og fjármögnunin. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé hættulegt fyrir efnahag okkar að eiga minna en helming í slíkum stóriðjufyrirtækjum ef um er að ræða góða samninga að öðru leyti. Ég held þvert á móti að það feli hættu í sér fyrir okkar viðkvæma efnahag á Íslandi að láta ríkið sjálft ráðast í stóratvinnurekstur sem hefur mikla áhættu í för með sér. Við það bætist að í slíku felst stórfelldur ríkiskapítalismi. Ef hvert stórfyrirtækið af öðru er sett á laggirnar sem ríkisfyrirtæki, þá sé ég ekki betur en stefni óðfluga í æ meiri og stórfelldari þjóðnýtingu yfirleitt í okkar atvinnulífi og það tel ég á allan hátt mjög hættulegt fyrir efnahags- og atvinnulíf okkar. En ef svo fer sem mér þykir líklegt að það verði samþ. að hafa alla þessa ríkisaðild að eigninni í því fyrirtæki sem hér er verið að ræða um, þá vil ég óska þess að gerðar verði ráðstafanir til þess að ríkið láti sinn hlut svo mikið sem verða má í hendurnar á einstaklingum. Við íslendingar eigum fyrirtækið jafnt þótt það séu einstaklingar sem eiga það. Ég get ekki séð að það beri nauðsyn til þess að þjóðnýta hlutina í svo stórum stíl sem þetta frv. ber með sér. Ég vil taka það fram einnig í þessu sambandi að verði af þessari ríkiseign sem við þykjumst nú mörg sjá fram á, þá þykir mér eðlilegra, eins og hefur raunar komið fram hjá tveimur þm. a. m. k. í dag, að það sé Alþ. sem kjósi fulltrúa okkar í stjórn þessa fyrirtækis, heldur en ríkisstj.hverju sinni. Ekki svo að skilja að ég efist um að sú hæstv. ríkisstj., sem nú situr, muni velja ágætismenn í þá stjórn. Hitt er annað, að mér finnst það rétt grundvallarregla ef um er að ræða svo voldugt ríkisfyrirtæki eða þar sem ríkiseignin er svo mikil eins og hér væri um að ræða, að þar eigi Alþ. hlut að stjórninni.