Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ef ég hefði ekki vegna veikinda verið forfallaður nú um mánaðar skeið frá því að sækja þingfundi, væri þetta frv. löngu fram komið. Ég hygg þó, að þessi dráttur á flutningi frv. þurfi ekki að koma svo mjög að sök. Svo framarlega sem Alþingi þykir hugmyndin þess verð, að hún nái fram að ganga, ætti frv. að geta náð afgreiðslu þessa þings, auðvitað með þeim breyt., sem Alþingi kann að vilja á því gera. Skal ég nú víkja að því, af hverju lagt er til, að nú þegar verði hafinn undirbúningur undir væntanlega byggingu fyrir háskólann. Nú er ekki fyrir það að synja, að sumir álíta, að það sambýli, sem verið hefir með Alþingi og háskólanum frá því að hann var stofnaður, geti að meinlausu haldið áfram. Ég er þar annarar skoðunar. Ég álít þetta sambýli mjög óheppilegt, bæði fyrir Alþingi og háskólann, og tel sjálfsagt, að á næstu árunum fyrir 1940 setji þjóðin sinn metnað í það að koma upp verulegum hluta af væntanlegri háskólabyggingu. Eins og ég mun síðar koma að, álít ég okkar kynslóð, sem nú lifum, það með öllu ofvaxið og ómögulegt að reisa háskólanum þvílíka byggingu, að nægja megi um aldur og æfi. Alþingi sjálfu veitir ekki af að hafa allt alþingishúsið svokallaða undir, en þó hefir háskólinn orðið verr út úr þessu sambýli, eins og kennarar hans hafa gefið átakanlega lýsingu af og þm. er kunnugt. Þetta húsnæðisleysi háskólans lýsir sér ekki eingöngu í því, að kennslustofurnar eru litlar og ónógar, og að alger vöntun er á fyrirlestrasal og herbergjum undir söfn háskólans; nei, það, sem óheppilegast er við þetta húsnæðisleysi háskólans, er, að það eyðileggur algerlega samlífið milli námsfólksins, svo þýðingarmikill liður sem það er í allri háskólavist. Ég hygg því, að um það þurfi ekki að deila, a. m. k. ekki til lengdar, að Alþingi og háskólinn verði að skilja samvistum, og það sem allra fyrst. Nú hefi ég heyrt mæta menn halda því fram, að Alþingi ætti sjálft að flytja úr sínu eigin húsi og láta háskólanum það eftir, svo stórt sem það er. Gallinn á þessu er sá, að alþingishúsið er ekki byggt sem háskólahús. Það stendur hér í miðjum bænum, og þó að það kynni að geta nægt háskólanum í næstu 40–50 ár, eru ekki líkur til, að það geti fullnægt þjóðinni í margar kynslóðir. Við Íslendingar getum lært af sögu annara þjóða í þessu efni, hve óheppilegt það er að loka háskóla inni miðbæjar. Svo var gert bæði í Osló, Berlín og Kaupmannahöfn á sínum tíma. En eftir því, sem þessar þjóðir stækkuðu og þarfir þeirra urðu fleiri og margbreyttari, þurfti að breyta háskólum þeirra og setja á stofn við þá nýjar og nýjar kennsludeildir, en vegna þess, að háskólanum hafði í upphafi verið settur staður mitt í áðurnefndum borgum, varð að byggja undir þær deildir, sem við bættust, langt úti í borgunum, þannig að deildirnar urðu viðskila við móðurstofnun sína. Af þessum ástæðum er það ekki heppilegt að ætla háskólanum þetta hús. Fari svo, að þingið vaxi upp úr þessari byggingu sinni, getur hún komið bænum eða landinu í góðar þarfir til eins og annars, en sem háskólabygging getur þetta hús aldrei komið til greina, af ástæðum, sem ég þegar hefi rakið. Það er ekki gert ráð fyrir að byrja á þessari háskólabyggingu fyrr en að þremur árum liðnum, en að byggingunni verði svo lokið á næstu sex árum. Ástæðan til þess, að ekki hefir þótt heppilegt, að gera nú þegar kröfur um fjárframlög til þessarar byggingar, er fyrst og fremst sú, að það tekur langan tíma að undirbúa þessa byggingu, svo að hún megi sem bezt og haganlegast verða úr garði gerð. Eins og sést á fylgiskjölum frv., hafa deildir háskólans gert lauslegar till. um það, hversu mikið húsrúm þær, hver um sig, muni þurfa á að halda. Nú er það vitanlegt, að deildum háskólans hlýtur að fjölga, eftir því sem þjóðin vex og verkefnin aukast, svo að samríma verður kröfur núv. deilda háskólans skynsamlegu framtíðarplani. Mun varla veita af næstu þremur árum til þess að velta því fyrir sér og undirbúa bygginguna, þannig að hún megi skapa háskólanum þau vaxtarskilyrði, sem hann verður að hafa, ef hann á ekki að verða nafnið tómt. Í frv. er gert ráð fyrir mjög hóflegri fjárhæð, 600 þús. kr., til aðalbyggingar háskólans, og þar sem þessi fjárhæð á að skiptast niður á sex ár, verður kostnaðarhlið málsins ekki óyfirstíganleg þjóð okkar, þó að fátæk sé. Auk þeirra ástæðna, sem ég nú hefi talið fyrir því, að rétt sé að fresta háskólabyggingunni, vil ég benda á það, að nú sem stendur er verið að vinna að hálfgerðum skólabyggingum víða um land, auk þess sem liggur í loftinu að reisa unglingaskóla í mörgum kaupstöðum og í tveimur sveitum, Borgarfirði og Hrútafirði. Þegar svo hér við bætist, að hér í Reykjavík er mjög aðkallandi þörf fyrir alþýðuskóla, og ennfremur, að landspítalinn er ekki enn fullgerður og þarf að reisa við hann viðbótarbyggingar, virðist einsætt, að rétt sé að fresta háskólabyggingunni um næstu þrjú ár og nota þann tíma til nauðsynlegs undirbúnings. Er gert ráð fyrir, að einhverjir af starfsmönnum háskólans verði valdir í nefnd til að starfa með kennslumálastjóra og húsameistara að undirbúningi þessa máls. Ég get búizt við því, að sumum kunni að virðast, sem hér sé um allt of lágt framlag að ræða í þessu skyni, 600 þús. kr., auk lóðarinnar, sem ætlazt er til, að Reykjavíkurbær sjái sóma sinn í að gefa háskólanum. Skal ég að vísu játa, að engin fullnaðarrannsókn hefir farið fram í þessu efni og að undirbúningur málsins verður að leiða í ljós, hversu miklar byrjunarkröfur verður að gera um þessa byggingu, en hitt þori ég að fullyrða, að háskólinn gæti verið ánægður um stundarsakir með að fá byggingu, sem væri nokkru stærri en Arnarhvoll, sem verður fullgerð á einu ári fyrir ekki meira fé en 250 þús. kr., í stað neðstu hæðar alþingishússins, sem hann verður nú að sætta sig við. Af þessu ræð ég það, að fyrir 600 þús. kr. sé hægt að reisa það mikla byggingu, að háskólanum væri stórsigur að henni, miðað við þau kjör, sem hann á nú við að búa. Ég lít svo á, að þessi fyrsta bygging sé aðeins byrjunarsporið og að við hana eigi eftir að tengjast ein viðbótarbyggingin af annari, eftir því sem þjóðin vex og eflist. Auk þess vil ég benda á það, að í háskólabyggingunni verður mest um að ræða kennslustofur og fyrirlestrasali, og eru slíkar byggingar tiltölulega ódýrar. Þá er það enn eitt atriði, sem með því mælir að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi, og að ekki má draga samþykkt þess til næsta þings, en það er lóðarspursmálið. Eins og tekið er fram í frv., er gert ráð fyrir, að háskólinn fái lóðina frá Skólavörðutorgi og væntanlegum stúdentagarði niður að Hringbraut. Frá mínu sjónarmiði er það óhjákvæmilegt, að háskólanum verði látin í té mjög stór lóð, og ég vænti þess, að bæjarstjórn Reykjavíkur bregðist vel við í þessu efni, en biti sig ekki í þann hugsunarhátt, sem kemur fram í því að miða við þarfir augnabliksins á kostnað framtíðarinnar. Í frv. er gengið út frá því, að háskólinn fái til sinna afnota eins stóra lóð og landsspítalinn hefir, og að þessi lóð verði milli lóðar landsspítalans og væntanlegs íþróttavallar niður að Hringbraut, auk þess sem gert er ráð fyrir, að skólinn fái nokkra sneið af landi neðanvert við Hringbraut, í áframhaldi af sjálfri byggingarlóðinni, og sú sneið myndi þá mæta ókomnum vexti háskólans og verða notuð sem leikvöllur, grasgarður (botanisk Have) o. s. frv. Eins og menn sjá, er hér ekki um það eitt að ræða að sjá fyrir þörfum háskólans eins og þær nú eru, heldur er miðað við áframhaldandi þróun hans, jafnframt því, sem litið er til þess, hvílík lífsnauðsyn háskólanum er að komast sem fyrst úr þeim þrengslum, er nú há kosti hans svo mjög. En af því að óhjákvæmilegt er, að háskólinn fái mjög stóra lóð til sinna afnota, og verið getur, að Reykjavíkurbær fari að ráðstafa þessum lóðum á næstunni, þó að ekki sé búið að því enn, ríður mjög á, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Það er í ráðagerð að reisa hér alþýðuskóla, og mér er kunnugt um það, að fyrir borgarstjóranum hér í bæ vakir, að sá skóli - og ef til vill fleiri skyldir skólar - verði reistur þarna á Skólavörðuholtinu, og það einmitt á þeirri landspildu, sem háskólinn þarf á að halda, ef hann á annað borð verður byggður þarna. Ef því þetta frv. nær fram að ganga á þessu þingi, verður hægt að leysa þessa hlið málsins, ef á annað borð er hægt að leysa hana, því að auðvitað er bærinn ekki skyldugur til þess að gefa þessa lóð, þó að þess sé að vænta, að hann setji metnað sinn í að gera vel við háskólann að þessu leyti, enda verður að telja það siðferðislega skyldu bæjarins að bregðast vel við um þessa málaleitan. Landið, sem um er að ræða, er heldur ekki mikils virði í sjálfu sér, - grjóturð, sem enginn kostnaður hefir verið lagður í að ryðja. En fyrir háskólann hefir þessi lóð engu að síður mikla framtíðarþýðingu. Ég hefi hugsað mér, að þessu máli verði þokað áfram þann veg, að fyrst verði undið að því að útvega lóðina og undirbúa hina væntanlegu byggingu, og síðan reist allmikil bygging við hliðina á væntanlegum stúdentagarði. Má vel vera, að svo fari, að stækka þurfi þessa byggingu síðar, sem verður aðalbygging háskólans, en þannig verður að ganga frá henni, að háskólinn geti, strax og byggingunni er lokið, flutt í hana og tekið hana til sinna afnota. Hitt skiptir minna máli, þó að byggingin fái ekki strax í upphafi sína endanlegu mynd, enda er það með öllu ókleift okkar fátæka þjóðfélagi. Eins og ráðgert er, að í kringum landsspítalann rísi upp margar viðbótarbyggingar, eftir því sem þjóðin vex og þörfum hennar fjölgar, eins verður að sjálfsögðu að gera ráð fyrir, að utan um háskólann sjálfan risi upp ýmsar smærri byggingar, til afnota fyrir hinar ýmsu deildir hans, eða jafnvel sjálfstæðar um verkefni. Ríður því hið mesta á, að háskólinn strax í byrjun fái nógu stóra lóð, því að ella fer svo, að hyggja verður undir hinar ýmsu deildir hans hingað og þangað um bæinn, eftir því sem verkefnum háskólans fjölgar, hönd í hönd við þróun og vöxt þjóðarinnar. Ein af þeim breyt., sem liggur í loftinu að gerð verði í sambandi við þróun háskólans, er, að einhver hin stærsta stétt landsins fái að einhverju leyti kennslu sína og undirbúning við hann. Ég á við kennarastéttina. Kennaraskólahúsið stendur á lóð landsspítalans, þannig að hægt er að reka skólann þaðan burt hvenær sem er, auk þess sem húsið er lélegt og ekki til frambúðar. Ég hefi þess vegna lagt til, að væntanlegar heimavistir fyrir kennaraefni yrðu byggðar á baklóð háskólabyggingarinnar þá er tímar líða fram, en húsrúm væri ætlað fyrir uppeldisvísindi í háskólabyggingunni sjálfri. Síðan er ætlazt til, að kennaraskólinn renni smátt og smátt inn í háskólann sem sjálfstæð deild. Í tveim þeim löndum, sem við höfum mest saman við að sælda, Skotlandi og Þýzkalandi, er þessum málum þannig skipað, að jafnmikinn undirbúning þarf til þess að vera barnakennari og læknir eða lögfræðingur, og samskonar inntökuskilyrði eru við tilsvarandi háskóladeildir. Á Norðurlöndum og Englandi eru þessi mál ekki enn komin í það horf, en það er aðeins talið kostnaðarspursmál, en væntanlega stefnir þróunin í sömu átt þar og í þeim löndum, sem lengst eru komin áleiðis í þessum efnum. Ég hefi þess vegna tekið þessi ákvæði upp í frv., til þess að við Íslendingar þyrftum ekki á sínum tíma að verða eftirbátar annara þjóða í þessum efnum. Ég hygg svo, að ég þurfi ekki að eyða fleiri orðum að þessu frv., en vænti þess, að því verði, að lokinni þessari umr., vísað til menntmn.

Frsm. meiri hl. (Jón Ólafsson) Ég tel ekki þörf á að fara mjög mörgum orðum um frv. þetta, þar sem allítarleg grg. fylgir því frá n. þeirri, sem skipuð var samkv. 23. gr. fjárl. 1930. Sú n. átti að athuga ástand. Skeiðaáveitunnar og fjárhagsafkomu bænda á áveitusvæðinu, til að standa straum af áveitukostnaðinum. Till. og athuganir þeirrar n. fylgja frv., og er þar flest það fram tekið, sem þörf er að ræða í sambandi við þetta mál. En þar sem engin umr. hefir enn orðið um málið, þá vil ég þó víkja að nokkrum atriðum. Það er nú orðið alllangt síðan nokkur áhugi fór að vakna hér sunnanlands fyrir áveitum. Á þeim tímum voru jarðræktaraðferðir allar nær því ókunnar, enda vantaði öll nauðsynleg verkfæri til að framkvæma þær, svo nokkru munaði. Áveitur voru þá hinar einu jarðræktarframkvæmdir, er um gat munað, sem menn komu auga á og hægt var að koma í framkvæmd. Safamýri var fyrirmyndin. Þar hafði náttúran sjálf án aðstoðar mannanna gert stórfellda áveitu. Kringum 1870 ritaði Sveinn búfræðingur Sveinsson um þessi mál. Mun það hafa verið hið fyrsta, sem ritað var um slík efni. En lítill kraftur var þá til framkvæmda, enda vantaði alla fjárhagsaðstöðu til að ráðast í stærri framkvæmdir. Áhugi um þessar framkvæmdir helzt þó við, en það er fyrst þegar kemur fram yfir aldamót, að til framkvæmda fer að draga. Þá rætist líka nokkuð úr með peningamarkaðinn. Menn fóru líka að líta öðrum augum en áður á stærri fjárhæðir og hræðslan við að nota peninga minnkar. Áhuginn helzt enn vakandi og til framkvæmda í stærri stíl dregur bráðlega. Fyrsta af hinum stærri áveitum var gerð 1910. Það var Miklavatnsmýraráveitan. Eftir þeirri reynslu, er fékkst fyrstu árin, virtist hún gefa hinar beztu vonir. Kostnaður varð lítill, en góðar tekjur og bætt grasspretta í aðra hönd. Þessi reynsla, sem þarna fékkst, varð m. a. til þess, að Skeiðamenn fóru af alvöru að hugsa um áveitu hjá sér, á Skeiðin. Þeir áttu ötula og duglega forgöngumenn, sem lyftu undir málið, og 1916 var fyrst gerð áætlun um þessa áveitu. Nú var ástandið á Skeiðunum þannig og hafði verið svo, að stundum var þar mjög mikið grasleysi. Svo var það jafnan eftir þurrkavor; jörðin varð þá svo þurr, að gras spratt ekki og heyskapur varð enginn. Eftir votviðravor og í votviðrasumrum var þar á móti nóg gras, en þá urðu Skeiðin svo blaut, að ómögulegt var að ná því grasi. Skeiðamenn voru því næstum því jafnilla settir, hvort sem þurrkar eða votviðri voru, um heyskap sinn. Þessar voru þær ástæður, sem knúðu þá til að leggja út í þetta fyrirtæki, sem eftir því sem síðar hefir komið fram, hefir reynzt kröftum þeirra ofvaxið. En nú ber þess að gæta, að 1916 var aðstaðan nokkuð óvenjuleg. Þá var áhrifa ófriðarins farið að gæta talsvert um hærri afurðasölu út úr landinu. Hinsvegar var innlenda dýrtíðin nokkuð á eftir og fór fyrst að gæta fyrir alvöru á árunum 1918–1920. Gerir þetta skiljanlegra, að þeir lögðu út í þetta stóra mannvirki. Sú áætlun, sem gerð var 1916, nam 103 þús. kr. Af þeirri upphæð átti ríkissjóður að greiða 1/4 hluta, svo ekki voru nema 77 þús. kr., sem leggjast áttu á bak Skeiðabænda samkv. þeirri áætlun. Á þessum grundvelli var svo lagt út í fyrirtækið. Allt hefði líka farið sæmilega, hefði ekki allt farið fram úr áætlun. Allt verðlag breyttist þegar farið var að vinna verkið og varð miklu hærra en það hafði verið áætlað og búizt hafði verið við. Fram yfir hina upphaflegu áætlun var bætt vegna breyt. og viðauka 22 þús. kr., og fram yfir upphafsáætlun varð svo verkið tæpum 10 þús. dýrara. Allur annar kostnaður, þar með vextir af lánum meðan verkið stóð yfir og „óbilgjarna klöppin“ o. fl., nam hátt á þriðja hundrað þúsund kr. Allur kostnaður við áveituna er því talinn að vera kr. 422.845.00. Það hefir nú verið nokkuð deilt um það, af hverju þessi hækkun stafaði. En í nál. er nú sýnt, í hverju hún liggur. Þó má geta þess, að um klöppina eru skiptar skoðanir. Einn verkfræðingur telur, að hún hafi kostað 78 þús. kr., annar, sem athugað hefir þetta, telur hann vera minni. En um það atriði er ekki hægt að deila, að kostnaðurinn hefir orðið miklu meiri en áætlað var, og það að mestu leyti af ófyrirséðum orsökum, sem Skeiðamenn eiga enga sök á. Um hitt mætti frekar deila, hvort Skeiðamenn hafa fylgt þeirri samþykkt um áveituna, sem gerð var 1917. Það má deila um það, hvort þeim bar ekki að jafna niður þegar í stað kostnaði við lántökur og vöxtum af lánum meðan á verki stóð, í stað þess að telja það allt til stofnkostnaðar, eins og þeir hafa gert. En eins og komið er, þá skiptir það ekki máli, því þetta verður ekki aftur tekið. Áveitan tók til starfa 1923. En þá kom í ljós, að mistök höfðu orðið um upptöku vatnsins úr Þjórsá. Þegar áin var lítil, náðist ekki nóg vatn í aðfærsluskurðinn. Úr þessu var bætt á síðastliðnu vori. Er nú talið, að upptaka vatnsins sé alveg örugg í hvaða ári sem er. Sumarið 1924 var nóg vatn. Var þá gerð nokkur athugun um það, hvaða grasauka vænta mætti af áveitunni. Sú rannsókn sýndi, að vænta mætti æðimikillar aukningar. Þegar lagt var til grundvallar vatnslaust land, þá var tvöfalt gras við það, sem verið hafði undanfarið. Þetta sýnir það, að góðar vonir má gera sér um áveituna, þegar hún er komin í fullt horf. Allt það land, sem áveitan nær yfir, eru 2890 ha. Og þegar áveitukostnaðinum er skipt niður á þetta land, þá verða það um 146 kr., sem kemur á hvern ha. Ég verð að segja í sambandi við þetta, að mér ægir ekki sá kostnaður, ef borið er saman við aðra grasrækt. Ef áveitulandið kemst langt í því að gefa af sér eins mikið og fæst af þurrrækt, sem styrkt er úr ríkissjóði með um 200 kr. hver ha., þá verð ég að segja það, að mér ægir ekki svo mjög, þótt ríkissjóður styrki áveituna með 146 kr. á hvern ha. Það eru a. m. k. engar öfgar, þó að það sé gert. En það er margt fleira, sem þarf að athuga í sambandi við áveituna. Flóðgarðahleðsla hefir orðið mjög mikil og hafa bændur orðið að leggja mikla vinnu í þá. Er nú búið að hlaða flóðgarða, sem nema 36 þús. teningsmetrum, en eftir er að hlaða sem nemur 5.000 ten.m. Þetta mikla verk hefir vitanlega kostað mikið og átt sinn þátt í því að rýra efnahag bænda. Auk þess hafa bændur orðið að byggja hlöður til geymslu á þeim aukna heyfeng, sem stafar frá áveitunni. Einnig fjós og aðrar byggingar vegna aukins bústofns. Nautgripum hefir fjölgað mikið síðan áveitan kom til framkvæmda. Allt þetta hefir í bili orðið til þess að þrengja efni bænda á áveitusvæðinu. En það er fleira, sem að því hefir stuðlað, að efni þeirra hafa rýrnað. Að nokkru leyti mun það hafa stafað af þeirri bjartsýni, sem kom fram á þeim tíma, sem peningar okkar féllu í verði. En einmitt um sömu mundir var banki settur á stofn í héraðinu, sem gerði aðgang að lánum mjög greiðan. En af þessu öllu saman hafa skuldir þessara bænda á öllu áveitusvæðinu orðið svo miklar, að þær nema nærri 7.000 kr. að meðaltali á hvern mann. Þegar þar við bætist áveituskuldin, ef þeir ættu að greiða hana, sem er þá hátt á 11. þúsund, þá eru samtals meðaltalsskuldir á hvern bónda um 17 þús. kr., og geta allir séð, að það eru skuldir, sem ekki nær nokkurri átt, að menn geti almennt risið undir. Það má líka geta þess, að meðallandsverð er 3.300 kr., eftir jarðamatinu 1921, og húsakynni öll á sömu jörðum eru metin á 3.200 kr. að meðaltali, svo að það eru 6.500 kr. meðaltalsverð fasteigna í héraðinu. Ef litið er á þetta, sér maður, hve mikil fjarstæða það væri að ætlast til, að þessir menn standi straum af þeim skuldum, sem ég hefi nú nefnt. Eins og tekið er fram í frv., þá gerir n. ekki ráð fyrir, að þessir menn geti, a. m. k. sumir hverjir, þrátt fyrir það, þótt farið sé mjög liðlega í sakirnar, staðið straum af skuldum sínum, og þó að svo og svo mikið sé gefið eftir af áveitukostnaðinum. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir, að sumir af þessum mönnum verði áður að leita nauðasamninga; því að það er álit n., að ekki sé viðlit fyrir ríkissjóð að sinna þessu, nema um leið sé gengið svo frá, að þessum mönnum sé gert kleift að halda áfram búskap sínum og starfsemi. Hér eru taldar tvær jarðir, sem eru eign hlutafélagsins Titan, en þess má geta, að frv. gerir ráð fyrir, að þessir jarðeigendur greiði allan kostnað, sem þeim ber að réttu hlutfalli, svo að ekki sé þörf á að taka þessar jarðir með í áveitukostnaðinum, því að greiðslur þeirra munu sennilega fást að mestu leyti með því að taka þær upp í skuldirnar. En n. er ekki alveg ljóst, enda er það sjálfsagt lögfræðispurning, hvort hægt sé að skilja þessa jarðeigendur eftir og gera þeim önnur skil en Skeiðabændum. En n. telur sjálfsagt, ef það er hægt, að láta þá greiða að fullu sinn áveituskaða. Skuldir Skeiðaáveitunnar eru í árslok 1929 267 þús. kr. í veðdeild, og 19½ þús. eða rúmlega það í viðlagasjóði. Þetta gerir allt saman 287 þús. kr. skuld, sem þeir eiga að standa straum af, og ef skuldir þessara jarða Titans, Þjótanda og Skálmholtshrauns, sem eru 22.400 kr., dragast frá, verða eftir 264.878 kr., sem hvíla á 25 jörðum á Skeiðum. Af þessum skuldum eru árlegar greiðslur í veðdeild 15.976 kr. og í viðlagasjóð 3.280 kr., og verður þetta 19256 kr. á ári. Nú gerir frv. ráð fyrir, að Skeiðamenn verði látnir greiða 2% af skuldaupphæðinni, m. ö. o. greiða skuldina upp á 50 árum án vaxta. Þetta gerir í árlega greiðslu frá Skeiðamönnum 5.297,58 kr., og á þá ríkissjóður að taka á sig um 14 þús. kr. á ári. Þessi greiðsla stendur þannig til 1943, en þá er viðlagasjóðslánið greitt upp, og frá 1944 til 1962eru þá greiðslurnar sem hér segir: 1944–1956 10.679 kr., eftir það í 6 ár 8 þús. kr., og hefir þá ríkissjóður greitt alls með vöxtum 368.294 kr., eða hér um bil þessa upphæð. En svo er það, sem upp í þetta kemur. Fyrst og fremst er gert ráð fyrir, að jarðirnar Þjótandi og Skálmholtshraun greiði 22.400 kr., og það, sem Skeiðamenn greiða 1962–80, kemur líka hér til frádráttar. Það verða 95 þús. kr. Það verður þá 1/4 millj. kr., sem ríkissjóður hefir greitt, þegar öllum greiðslum frá Skeiðamönnum er lokið. En upp í það hafði n. hugsað sér, að nokkuð kæmi þó. 5. gr. frv. gerir ráð fyrir verðhækkunarskatti á landverði. Hann á ekki að koma til fyrr en 1940, en sé þó miðaður við árið 1921. Er það gert með fullum vilja nefndarmanna, því að þeim er það ljóst, að viðkomandi menn munu eiga fullerfitt með að rétta sig svo við, að hagur þeirra verði sæmilegur, þó að þeim sé veitt þessi hvíld, að vera lausir við verðhækkunarskattinn til 1940. En 1940 kemur til greina sú hækkun, sem orðið hefir frá 1920 samkv. fasteignamati, og kemur þá til útborgunar á næstu 10 árum, og síðan tug af tug til 1990. Hvers megi vænta af þessu, er ómögulegt að segja. En eftir því, sem menn gera sér vonir um þetta áveitufyrirtæki, þá eru það engar öfgar, að landeignir þessar fimmfölduðust eða meira, með aukinni ræktun, sem mundi stafa af áveitunni á þessu tímabili, með tilliti til þess að meðalverð þessara jarða, sem eru taldar í meðallagi stórar, er rúmar 3 þús. kr. Það er því full ástæða til þess að halda, að þetta gefi töluverðar tekjur, en við höfum ekki getað gert okkur neina grein fyrir, hvað það mundi gefa ríkisjóði á sínum tíma, því að allt fer eftir því, hvernig áveitan reynist. Ef hún reynist illa, verður þessi skattur enginn eða lítill, en aftur getur hann orðið mjög mikill, ef menn virkilega hafa hag af þessari áveitu. Hitt má vitanlega deila um, hvort á að hallast að þessari skoðun, að leggja slíkan skatt á; en það sýnist ekki vera nein fjarstæða í þessu efni, þar sem hann á að taka enda eftir 50 ár, en hinsvegar sýnist ríkissjóður verða hér fyrir nokkrum halla, sem hann ætti að fá eitthvað upp í, ef þeim mönnum gengur vel, sem verið er að greiða fyrir. En um þetta vil ég ekki þrátta. Það er stefnuatriði, sem getur komið til greina hér sem í öðru. En til þess að fá heilbrigða lausn á þessu, úr því þá ekki var gefið eftir alfarið, virðast ekki aðrar leiðir betri. Til þess ennfremur að fá eitthvað upp í þetta, gerir 6. gr. frv. ráð fyrir, að 20% söluskattur verði á lagður. Þessi atriði bæði hafa verið rædd við viðkomandi héraðsmenn. Þeir hafa talað um, að söluskattinn sé þeim frekar vel við, vegna þess að þeir vilja helzt ekki, að jarðir þeirra seljist yfirleitt út úr héraðinu. En svo er ráð fyrir gert í frv., að ef erfingjaskipti verða, kemur þessi skattur ekki til greina, svo að þeir eru tryggðir, sem vilja á þessum jörðum búa mann fram af manni. Þessi skattur miðast við það sama og hinn, að því leyti að hann miðast við það fasteignamat, sem síðast fór fram. En sá munur er þó á honum, að hann á að greiðast nærri samtímis og salan fer fram til viðkomandi sýslumanns. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, sé ég ekki ástæðu til þess að tala mjög langt mál um þetta, og ekki til þess að minnast að neinu verulegu leyti á nál. minni hl. Það er eitt um það nál. að segja, að það skín algerlega það sama, ef ekki frekar, út úr því, að hér sé nauðsynlegt og sjálfsagt að hlaupa undir bagga. Og það kemur fram hjá hv. minni hl., að hann vill jafnvel taka þetta enn ríflegar en frv. ætlast til. Mér telst svo til, að eftir till. minni hl. eigi þessir bændur ekki að greiða meira en 65 þús. kr. af því, sem hvílir á áveitunni, og þar með falla niður allar aðrar kvaðir, sem lagðar eru á með frv. stj. En sá galli er á brtt., að minni hl. ætlast til, að ríkisstj. fái veðdeild Landsbankans til að gefa eftir ¼ af láninu, ríkissjóður greiði helming og áveitumenn ¼. Þessu er þá fyrst og fremst til að svara, að þegar hverjum flokki fyrir sig í veðdeildinni er lokið, á ríkissjóður allan afgang, sem verður af hverjum einstökum flokki, svo að þetta er aðeins að taka úr sama vasanum. En það er og önnur hlið á þessu máli, sem minni hl. hefir líklega ekki athugað, að það er viðsjárvert að breyta svo um starfssvið veðdeildarinnar, að láta hana fara að gefa eftir skuldir. Það er hætt við, að slíkt veiki afarmikið lánstraust hennar, eða það traust, sem hún þarf að njóta til þess að geta selt bréf sín, ef þeim grundvelli er kippt undan að safna í sjóð til öryggis. Þetta mætti að mínu áliti ekki koma fyrir, vegna þess að ég er hræddur um, að veðdeildin líði við þetta lánstraustsspjöll, svo að hún eigi erfiðara með að selja bréf sín. Og það er óhæfilegt af löggjafarvaldinu að ganga inn á þá braut að rýra álit hennar. Að öðru leyti má benda á það, að þessir menn skulda æðimikið Landsbankanum og öðrum stofnunum, og gæti hugsazt, að við nauðasamninga við þessa menn yrði komið allnálægt bankanum sjálfum.

Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen) Eins og menn sjá af nál. á þskj. 289, þá gat ég ekki orðið samnm. mínum samferða um afgreiðslu þessa máls. En eins og ennfremur er getið um í þessu nál., var það ekki af því, að ég álíti ekki eins og þeir, að úr því sem komið er hag þessa hreppsfélags, Skeiðahrepps, þá verði ekki hjá því komizt, til þess að tryggja framtíð manna á þessu svæði, að ríkissjóður hlaupi undir bagga og rétti nokkra hjálparhönd. Og það er ekkert nýtt, að þetta sé gert, því að það er búið 3 undanfarin ár að borga upp í vexti og afborganir af þessu áveituláni úr ríkissjóði 6.000 kr. á ári. Á síðasta þingi var svo samþ. heimild fyrir stj. til þess að greiða það af þessari áveituskuld, sem nauðsynlegt væri, eða það, sem bændum á þessu áveitusvæði væri ókleift að greiða sjálfum. Svo að Alþingi er búið að samþ. á 4 undanförnum þingum heimildir fyrir stj. til þess að taka þátt í greiðslu skulda manna á þessu svæði. Og sú samþykkt, sem gerð var um þetta á síðasta þingi, gengur það langt, að landsstj. hefir það nú í sinni hendi og getur óátalið af meiri hl. Alþingis, sem samþ. þessa heimild í fyrra, greitt það af skuldum þessara bænda, sem þeir, að áliti nefndar þeirrar, sem fjallað hefir um ástæður manna austur þar, eru ekki færir um að greiða. Stj. hefir ekki viljað nota þessa heimild og skotið málinu á ný til úrslita hér á Alþingi. Hefir hún í því efni tekið upp þær till, sem þessi n. hefir gert, og byggt frv. sitt algerlega á þeim. Þess vegna er aðeins um það að ræða á þessu þingi, þegar litið er til þess, hvað búið er að samþ. áður, og þá sérstaklega á síðasta þingi, hvaða leiðir eigi að fara til þess að létta þessari skuldabyrði af Skeiðamönnum. Og það er um leiðir, sem skoðanirnar skiptust í fjvn. Meiri hl. hefir fallizt á að leggja til, að ríkisstj. taki að sér greiðslu á öllum áveituskuldunum, sem eru, eftir því sem n. gefur hér upp, 264878,84 kr., þegar frá eru dregnar skuldir, sem hvíla á tveimur utanhreppsjörðum, sem félag eitt, Titan, á. Í þessu frv. er farið fram á, að stj. sé gefin heimild til þess að taka að sér greiðslu þessara skulda, að því tilskildu; að sett skilyrði séu uppfyllt; og þessi skilyrði eru í tveimur, eða öllu heldur þremur liðum, þar sem í þriðja liðnum er gert ráð fyrir, hvernig ríkissjóður eigi að ná nokkrum hluta af þessum útgjöldumi aftur af þeim Skeiðamönnum. Í fyrsta lagi er það gert að skilyrði, að skipuð verði þriggja manna n. af atvmrh., til þess að leita nauðasamninga fyrir hönd Skeiðamanna við þá lánardrottna, sem eiga hjá þeim annað fé heldur en það, sem tekið hefir verið að láni til Skeiðaáveitunnar. Ég verð að benda á það, að síðasta þing samþ. fyrir sitt leyti, að létta mætti að verulegum mun á bændunum austur þar. Ég sé því enga ástæðu fyrir þingið að fara að grípa inn í fjárráð þeirra manna, sem áveituskuldin hvílir á og eru skuldugir ýmsum stofnunum. Þegar athugað er skattaframtal búenda í Skeiðahreppi 1928, kemur í ljós, að þeir eiga 148.354 kr. eign umfram skuldir. Þar er áveituskuldin ekki talin með. Það hlýtur því öllum að vera ljóst, að ef horfið er að því ráði, sem ég legg til, að áveituskuldunum sé létt af þeim að ¾ hlutum, svo að ¼ hvíli á þeim, verður skuldlaus eign þeirra 82 þús. kr. að minnsta kosti. Ég ætla, að ef athugaðar væru skattskrár allra hreppsfélaga á landinu, myndu fyrir finnast mörg hreppsfélög, sem eiga minni eign skuldlausa en hreppsfélag Skeiðamanna. Afleiðingin af því að ganga inn á skuldagreiðslur þessara manna af kostnaði áveitunnar að öllu leyti væri sú, að þau hreppsfélög, sem enga skuldlausa eign ættu eða aðeins litlar eignir fram yfir skuldir, færu að leita á náðir Alþingis um styrk, gegn því að aðrir lánardrottnar þeirra afskrifuðu svo og svo mikið af skuldum þeirra. Þetta getur verið að fara út á hættulega braut fyrir ríkissjóð, hvað þá ef gengið er svo langt, sem hæstv. stj. gerir ráð fyrir í þessu frv., að láta semja við einstaka menn og stofnanir um allar skuldir og greiðslur þeirra. Ég vil vekja athygli á þessu og vænti, að hv.þdm. geti ekki fallizt á þessi ákvæði frv. Annað skilyrði, sem sett er, er það, að þeir greiði á árunum 1930–1980, eða í 50 ár, 2% af höfuðstól lánanna. Hefi ég áður getið um, hver þau eru. Það er náttúrlega ekkert við þessu að segja og því síður hefi ég neitt út á það að setja, þar sem ég í mínum till. geri líka ráð fyrir, að þeir greiði nokkuð af þessum kostnaði. En mér skildist það vera nokkuð meira, sem þeir greiða samkv. þessu en ég geri ráð fyrir í mínum till., þrátt fyrir það, þótt árlegar greiðslur eftir þeim séu nokkuð hærri en eftir frv. Í þess stað verða þær færri. Þá er 3. atriðið, sem í raun og veru má telja skilyrði fyrir því, að Skeiðamenn fái þær ívilnanir, sam ég nú hefi nefnt. Það er um það, hvernig ríkissjóður eigi að vinna upp það tap, sem hann líður við þessar till. Ef ég skil hv.frsm. meiri hl. rétt, þá er það tap um ¼ millj. kr.

Já

. Og leiðin til þess að vinna upp þennan halla er sú, að leggja á svokallaðan verðhækkunarskatt. Það hefir töluvert verið ritað hér á landi um verðhækkunarskatt yfirleitt. Það er alkunnugt, að það er einn liður á stefnuskrá þeirra manna, sem hallast að þjóðnýtingu eða sósíalisma. Þeir hafa það á stefnuskrá sinni til þess að gera fasteignir einstakra manna að eign ríkissjóðs. Það eru mismunandi leiðir, sem menn vilja fara til að koma þessu fram, og er þessi verðhækkunarskattur ein þeirra. Um þetta hefir verið allmikið ritað í tímarit eitt, sem nefnist Réttur og gefið er út á Norðurlandi. Þessi stefna hefir fengið litlar undirtektir hér á landi og mætt mestri andúð í sveitum. Hér á nú að fara að innleiða þessa stefnu með því að láta þá Skeiðamenn greiða þann halla, sem ríkissjóður bíður við það að hlaupa undir bagga með þeim, með verðhækkunarskatti. Þessi verðhækkunarskattur er eftir þessu frv. tvennskonar. Fyrst og fremst þannig, við bændur þar austur frá borgi skatt af þeim mismun (hækkun), sem verður á fasteignamati 1921 og 1940, og eftir það af þeirri hækkun, sem verður á matinu á 10 ára fresti við endurtekið fasteignamat til 1980. Ég býst við, að á tímabilinu 1940–1950 verði hægt að fá nokkurn skatt á þennan hátt. Þetta kemur af því, að fyrsta fasteignamatið, sem gert var á árunum 1916–1920 og staðfest var árið 1922, var að miklu leyti miðað við verðlag fyrir stríð, og þess vegna verður mikill munur á fasteignamatinu 1922 og söluverði á þessu tímabili. Hinsvegar er víst, að um fasteignamat, sem fer fram á þessum árum, verður mjög stefnt að því að miða við raunverulegt verðmæti fasteignarinnar eins og það er á hverjum tíma og gefnar fastar reglur um, hvernig miða skuli við gildi peninga, hvert sem það nú er. Það er því ekki vafa undirorpið, að þegar fram líða stundir, verður lítill munur á fasteignamati og söluverði jarða. Hér virðist því, að þessi aðferð til að leita ríkissjóði tekna njóti sín ekki nema á árunum 1940–1950, því þá kemur fram munurinn á fasteignamatinu 1922 og söluverði á þessum tíma. Hinsvegar álít ég, að hér sé aðeins um óverulega tekjugrein fyrir ríkissjóð að ræða, en stefna sú, sem hér kemur fram, er sú sama fyrir því. Í öðru lagi á að taka söluskatt af jörðum á þessu svæði. Á hann að vera 20% af því, sem söluverðið er hærra en fasteignamatið á sama tíma. En séu gerðar jarðabætur eða húsabætur á þessu tímabili, má draga það frá, sem þær umbætur eru metnar, svo að skatturinn nái ekki til þeirra. Um þetta er það sama að segja og hitt. Ég geri ráð fyrir því, að af þessu fáist nokkrar tekjur á tímabilinu 1940–80, því þá er miðað við fasteignamatið 1922. En svo mun þessi tekjustofn sæta sömu forlögum og hinn skatturinn og gefa lítið af sér. Álít ég þetta ennþá óvissara en hitt. Það eru ótal leiðir til þess að fela raunverulegan mismun á fasteignamati og söluverði. Ég ætla aðeins að benda á eitt dæmi þessu til sönnunar. Hér í Reykjavík giltu einu sinni svokölluð húsaleigulög. Mátti eftir þeim ekki leigja húsnæði nema fyrir ákveðið gjald. En þá var farið þannig að að samið var um lögmæta greiðslu, en raunveruleg greiðsla varð allt önnur og gerð bak við tjöldin. Ég geri ráð fyrir, að svipað fari um kaup og sölu á jörðum þar austur frá. Vænti ég því, að af þessu verði aðeins örlítill hagur fyrir ríkissjóð og þess vegna álít ég ekki áhorfsmál að láta slíkt falla niður og vera um leið laus við að innleiða þessa skattastefnu, sem kemur fram í frv. Í 7. gr. frv. er eitt atriði, sem ég vil minnast á, þótt það sé ekkert stefnuatriði. Þar segir svo: „Nú greiðir jarðeigandi að fullu hluta jarðar sinnar af stofnkostnaði áveitunnar áður en 10 ár eru liðin frá því lög þessi öðlast gildi, og er þá jörð hans undanþegin öllum skatti samkv. lögum þessum“. Ég vil nú spyrja: Er það meiningin, að maður, sem eftir 11–15 ár greiðir allar skuldir, sem hvíla á eign hans, eigi að sæta þessari kvöð framvegis? Það er ekki hægt að sjá það af frv., að þessari kvöð verði þá létt af. Þrátt fyrir það, þótt skuldin verði greidd að fullu, hvílir þessi kvöð því á jörðinni eftir sem áður. Þá er eitt atriði enn, sem ég vil benda á, þegar er að ræða um aðstoð ríkissjóðs til Skeiðaáveitunnar, og það er, að ég býst við, að atvmrh. setji reglur um eftirlit með framkvæmd Skeiðaáveitunnar, eða svo að ég noti þau orð, sem standa í grg. frv., bls. 16, „fullkomin afskipti ríkisins um viðhald og starfrækslu áveitunnar framvegis“. Þetta er líka tekið upp í frv. sjálft (11. gr.), þar sem talað er um viðhald og starfrækslu. Ég lít svo á, að með þessu fullkomna eftirliti með Skeiðaáveitunni framvegis taki ríkissjóður á sig svo miklar skyldur, að hann verði að leggja fram fé til áveitunnar í framtíðinni. Það, sem stendur í skýrslu n., styður ennfremur mál mitt. Not áveitunnar eru eigi svo mikil nú, sem ætla mætti, og orsakast það m. a. af vatnsskorti og ónógri framræslu. Það er enn mikil vinna eftir við áveituna, og þegar ríkissjóður tekur að sér fullkomin afskipti, virðist leiða af því, að ríkissjóður verður líka að taka á sig einhverjar skyldur. Skeiðabúum kemur það vitanlega bezt, að fljótt greiðist úr um lán þeirra, og lá á þann hátt, að ríkissjóður leggi þetta fé fram, og það er mikils virði fyrir þá, að það sé gert fljótt. En auk þessa er það mikils virði fyrir ríkissjóð, að hér sé um hrein skipti að ræða. Þær till., sem ég ber hér fram, eru viðurkenndar af hv.frsm. meiri hl. fyrir það, að það skíni út úr þeim fullkomin velvild og samúð með þeim erfiðu ástæðum, sem menn á þessu svæði eiga við að búa. Mínar till. gera ráð fyrir því, að hér sé um hrein skipti að ræða milli ríkissjóðs annarsvegar og Skeiðamanna hinsvegar. Skal ég þá víkja nokkrum orðum að brtt. mínum og efni þeirra. Ég ætla, að það, sem ég meina með mínum brtt., sé svo skýrt framsett, að allir, sem það lesa, geti fyllilega áttað sig á því. Ég ætla aðeins í stuttu máli að taka fram örfá atriði. Það er þá fyrst, að atvmrh. sé heimilt, með þeim skilyrðum, sem þar eru sett, að greiða úr ríkissjóði að hálfu leyti þau lán, sem á Skeiðabændum hvíla vegna áveitunnar. Þar frá dragast þau lán, sem hvíla á býlum utan Skeiðahrepps. Þá er það skilyrði fyrir því, að þetta verði gert, að ríkisstj. nái samkomulagi um eftirgjöf á ¼ hluta af eftirstöðvum lána þeirra úr veðdeild Landsbankans og viðlagasjóði, sem hvíla á eigendum jarðanna, og jafnframt er sett ákvæði um það, að stjórnum veðdeildar Landsbankans og Búnaðarbankans sé heimilað, hvað ríkissjóð snertir, að gera þetta. Þetta er beint tekið fram, svo enginn misskilji það, að ef samkomulag næst, er jafnframt fengið samþykki Alþingis til að gera þetta. Þá er ¼ hluti eftir og er ætlazt til, að Skeiðamenn greiði hann samkv. þeim samningi, sem nú gildir um alla lánsupphæðina, eða á því tímabili, sem í samningnum stendur um þetta. Vextir og afborganir af þessu verða 5 þús. kr. árlega, og eftir því, sem Skeiðaáveitunefndin áleit um gjaldþol þessara manna, er þeim fært að greiða 5–6 þús. kr. árlega, og í mínum till. var byggt á því, hvað Skeiðamenn gætu árlega innt af hendi. Þá er haldið óbreyttu ákvæði, sem er til enn frekari tryggingar því, að veðdeild Landsbankans og viðlagasjóður fái sitt greitt. Þá kemur ábyrgð hreppsnefndar, svo málið þurfi ekki að standa á því, að ekki sé örugg trygging fyrir því, sem eftir stendur af skuldinni. Þá er eitt viðbótarákvæði í brtt. mínum um það, að fé það, sem þegar hefir verið greitt úr ríkissjóði upp í skuldir bænda í Skeiðahreppi vegna áveitunnar, skuli ekki endurkræft. Í frv. stj. er ekkert um það, hvernig um það fé skuli fara. Eins og tekið hefir verið fram, hafa verið greiddar úr ríkissjóði í þessum tilgangi 6.000 kr. í 3 ár, eða alls 18.000 kr. Hv. frsm. meiri hl. vék lítillega að brtt. mínum, og það, sem hann taldi þeim aðallega til foráttu, var það, að ríkisstj. mundi ekki takast að ná samkomulagi við stjórnir Landsbankans og Búnaðarbankans um eftirgjöfina af þessum hluta lánsins. Ég held þetta sé ástæðulaust, og það því fremur, sem í frv. felst fullkomin heimild til að gera það, svo ekki þarf að óttast átölur Alþingis, þótt slíkt sé gert. Þá minntist hv.frsm. meiri hl. á, að lagt væri inn á hættulega braut, ef samþ. væru brtt. mínar, að því leyti, sem þar er farið fram á, að veðdeildin gefi eftir sinn hluta af skuld Skeiðamanna. Það mundi veikja tiltrú manna á veðdeildinni, svo erfiðara yrði að afla henni fjár með bréfasölu. En ég held það sé alveg ástæðulaus ótti. Hann getur a. m. k. ekki byggzt á öðrum möguleika en þeim, að Alþ. fari gálauslega með vald sitt í þessu efni, þar sem það getur alveg haft ráð á veðdeildinni. Ég hefi leitað mér upplýsinga um, hvað mikið fé liggur í varasjóðum 1., 2., 3. og 4. flokks veðdeildarinnar. En þegar einn flokkurinn er útseldur, erfir næsti flokkur varasjóð hans, og svo koll af kolli.

Varasjóður 1. flokks rennur til Ræktunarsjóðsins

. Þessi ákvæði gilda eingöngu um varasjóð 1. fl. veðdeildarinnar, en um varasjóð hinna flokkanna fer svo sem ég hefi sagt. Varasjóðir þessir nema nú 282 þús. kr., svo þó til kæmi, að veðdeildin gæfi eftir 66 þús. kr., væri ekki hægt að líta svo á, að um neina hættu væri að ræða. Enda er það svo, að málum veðdeildarinnar er skipað að öllu leyti eftir ákvörðunum Alþ. á hverjum tíma, svo ekki þarf að vera um neina hættu að ræða. Eiginlega er varasjóðurinn eign ríkissjóðs, svo það liggur í hlutarins eðli, að Alþingi hefir fulla heimild til að gera þar á þá skipan, er því sýnist. Ég held því, að þetta sé í sjálfu sér engin ástæða til að ekki megi fara þá leið í þessu máli, sem ég hefi lagt til, að farin yrði. Það er nú svo, að ekki einungis bankarnir tveir, heldur einnig sparisjóðirnir, hafa tapað miklu fé á undanförnum árum, með eftirgjöfum og á annan hátt. En það er alveg að hverfandi litlum hluta, sem þau töp hafa stafað af örðugum kringumstæðum og gjaldbresti í sveitum landsins. Mér finnst því undarlegt, ef ekki má orða það, að lánsstofnanir gefi ofurlítið af skuldum eins sveitahrepps eftir, þegar það er talið nauðsynlegt, að létta skuldabyrði hlutaðeigandi bænda. Ég sé ekki annað en það sé vel forsvaranleg tilhögun, að skipta niður á milli lánsstofnananna og ríkissj. þeim skuldum Skeiðabænda, sem óhjákvæmilegt er að létta af þeim, til þess þeir geti komið fyrir sig fótunum og notfært þau jarðargæði, sem þar eru, og þær umbætur, sem þar hafa verið gerðar. Ég þarf svo ekki að fara mikið fleiri orðum um þetta. Sjálfum virðist mér vitanlega mínar till. heppilegasta úrlausn þessa máls fyrir mennina, sem eiga við þær erfiðu kringumstæður að búa, sem lýst hefir verið. Og ég held, að það sé bezt fyrir ríkissjóð líka, að gera þetta allt hreint upp strax í byrjun, eins og mínar till. gera ráð fyrir. Að lokum eru það aðeins eitt eða tvö atriði í nál. Skeiðaáveitunefndarinnar, sem ég ætla að minnast á með örfáum orðum. Er það sérstaklega það, sem hún segir um ástæðurnar til þess, að komið er fyrir bændunum á þessu svæði eins og komið er. Ég er nú ekki nógu kunnugur þarna austur frá til að dæma um þær ástæður. En undarlegt þykir mér, eftir þeirri kynningu, sem ég hefi á bændum í mínu héraði og annarsstaðar, ef það er aðalorsökin til ófarnaðar Skeiðabænda í fjármálum, að þeir hafi haft of greiðan aðgang að lánum. Það væri harður dómur, ef slíkt væri sagt um bændur þessa lands yfirleitt, enda er hann svo langt sem mín þekking nær allsendis rangur. Ég get ekki, vegna ókunnugleika, dæmt um, hvort hann er réttur um þessa bændur. En það vakti athygli mína, að í nál. er það talið aukaatriði, hvað kostnaðurinn við áveituna fór gífurlega fram úr áætlun, vegna aukinnar dýrtíðar og annara orsaka. Og hin geysilegu útgjöld, sem menn urðu fyrir vegna fóðurbætiskaupa í harðindunum 1920 og komu illa við fjárhag margra bænda, - þarna eru þau líka talin aukaatriði. Þó ég geti ekki dæmt um orsakirnar til skulda Skeiðabænda, þá býst ég við, að í dómi n. séu nokkrar öfgar. Að svo miklu leyti sem það eru áveituskuldirnar, sem eru að vaxa bændum yfir höfuð, finnst mér aðalástæðan hljóta að vera sú, auk þess hvað kostnaðurinn var mikill, að áveitan hefir ekki gefið nógan arð til að svara þeim kostnaði, sem í hana er búið að leggja. En ef ekki hefði verið um áveituskuldirnar að ræða, hefði áreiðanlega ekki verið farið að bera þessa bændur á bænarörmum fram fyrir þingið nú.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil leyfa mér að þakka hv.fjvn. fyrir afgreiðslu þessa máls, bæði fyrir það, hvað hún hefir afgr. það fljótt eftir að hafa lokið afgreiðslu fjárl., sem vitanlega varð að sitja fyrir, og einnig er ástæða til að þakka það, að 6 nm. af 7 hafa getað orðið sammála um að mæla með frv. óbreyttu. Einnig vil ég beina sérstöku þakklæti til hv.frsm. meiri hl. fyrir það mikla og góða starf, sem hann hefir unnið í þágu þessa máls, bæði nú og áður í Flóa- og Skeiðaáveitunefndinni. Ég sé ekki neina ástæðu til að fara mikið út í einstök atriði frv., því hv.frsm. meiri hl. hefir gert það mjög rækilega, og ég er alveg samþykkur hans framsetningu á málinu. Ég vil aðeins drepa á eitt atriði í sambandi við brtt.hv. minni hl. Ég skal kannast við, að ég hafði við undirbúning þessa máls tilhneigingu til að ganga að nokkru leyti inn á þær brautir, sem brtt.hv.þm. Borgf. gera ráð fyrir, tilhneigingu til að halda fram þeirri kröfu, að veðdeildin gæfi einnig eftir eitthvað af skuldunum, jafnframt því, sem ríkissjóður tekur á sig nokkurn hluta þeirra. En ég hafði þá ekki athugað nægilega gaumgæfilega þær ástæður gegn þessum brtt., sem hv.frsm. meiri hl. kom dálítið inn á, en einmitt þær sannfærðu mig um, að ekki mundi svara kostnaði að fara þessa leið, sem hv.þm. Borgf. bendir nú á. Álit veðdeildarinnar út á við krefst þess, að Alþ. noti ekki vald sitt til að grípa fram fyrir hendur á stj. hennar og skylda hana til að gefa eftir skuldir. Ég tel ekki um svo mikið fé að ræða hér, að það réttlæti, að gengið sé inn á þá braut, ef það gæti orðið til þess, eins og hv.frsm. meiri hl. benti á, að fella veðdeildarbréfin í verði. Því lét ég sannfærast, og beini nú þeim tilmælum til hv.þd., að hún fallist á þá till.hv. meiri hl. að samþykkja frv. óbreytt. Það er rétt, sem ég skaut inn í ræðu hv.frsm. minni hl., að það er búið að ráðstafa varasjóði 1. flokks veðdeildarinnar á ákveðinn hátt. Í 2. gr. laga um Ræktunarsjóðinn er ákveðið, að 1. flokkur veðdeildarinnar renni inn í höfuðstól Ræktunarsjóðsins. Þó ekki hafi enn verið ráðstafað á sérstakan hátt hinum flokkum veðdeildarinnar, þá bendir ráðstöfun 1. flokksins á það, að á líkan hátt gæti orðið farið með þá. Viðvíkjandi n. þeirri, sem 3. gr. frv. gerir ráð fyrir að atvmrh. skipi, vil ég aðeins geta þess, að ef ég ætti að fara með það vald, mundi ég skipa í þá n. þá sömu þrjá menn, sem áður hafa starfað að þessu máli; þeir hafa þegar sett sig svo vel inn í kringumstæður Skeiðabændanna, að ég álít þá bezt fallna til að láta uppi álit sitt um, að hvað miklu leyti þeir geta staðið við skuldbindingar sínar. Þá vík ég að ræðu hv.frsm. minni hl. Það eru aðeins örfá atriði í henni, sem ég ætla að minnast á, því hv.frsm. meiri hl. talar sennilega á eftir mér og svarar þá því, er honum þykir ástæða til. Í nál. minni hl., eða hv.þm. Borgf., er sagt, að stj. hafi þegar verið heimilað að greiða úr ríkissjóði þann hluta af áveitukostnaðinum, sem Flóa- og Skeiðaáveitunefndin teldi bændum ofvaxið að standa straum af. Þetta er rétt. En ég vil benda hv.þm. á, að þessi n. hefir aldrei komið og sagt, að ríkissjóður þyrfti að greiða þetta eða þetta. Heldur kom hún og sagði: Þetta mál er nú ekki svo einfalt, að það sé nægilegt að segja, að ríkissjóður eigi að greiða þetta og bændurnir hitt, heldur þarf að gera þær víðtækari ráðstafanir, sem í þessu frv. felast. Ég var henni sammála um þetta; því voru till. hennar lagðar fyrir þingið, og nú hefir mikill meiri hluti fjvn. einnig fallizt á þær. En ég vil benda á, að það er mjög óvanalegt, að ríkisstj. skuli fá hálfgerðar snuprur fyrir að bera mál undir Alþ., en ráðstafa því ekki á sitt eindæmi.

Er nokkur að snupra hana?

. Ég sagði hálfgerðar snuprur, og ég álít það rétt, að telja megi ummælin í nál.hv. minni hl. liggja nærri því að vera snuprur. Þá minntist hv.frsm. minni hl. á verðhækkunarskatt; sagði, að hann væri eitt af stefnuskráratriðum jafnaðarmanna, og væri því verið að stíga eitt sporið í áttina til þeirra með þessu frv. jafnframt lagði hann mikla áherzlu á, að frv. væri stjfrv. Þó hann beindi þessu einkum til mín; vil ég minna hann á, að hv. 3. þm. Reykv. leggur einnig til að leggja þennan skatt á.

Ég segi nefnilega mína meiningu við hvern sem er

. Hv. 3. þm. Reykv. er ágætur skjöldur fyrir mig og hv. meiri hl. fjvn. í þessu máli, og ætti hv.frsm. minni hl. fyrst og fremst að beina andmælum til hans. Því þá má nú fara að gruna flesta um græsku, ef hv. 3. þm. Reykv. er farinn að vinna að því að koma stefnuskrármálum jafnaðarmanna í framkvæmd, og fær meðal annara hv. 2. þm. Skagf. til að mæla með því. Þá minntist hv.frsm. minni hl. á skyldur ríkisins gagnvart áveitunum í framtíðinni. Talaði hann um vatnsskort áveitunnar og áleit, að áveitan þyrfti miklar aðgerðir og viðbætur í framtíðinni. En hv.frsm. meiri hl. hefir nú upplýst, að svo var gengið frá í sumar á þeim stað, þar sem áveituvatnið er tekið úr Þjórsá, að varla mun þurfa að óttast vatnsskort lengur. Hinsvegar lít ég svo á, að almennar skyldur ríkisins gagnvart áveitunni séu töluvert miklar, eins og gagnvart öðrum fyrirtækjum, sem ríkið og Búnaðarfélagið hafa haft með höndum framkvæmd á. En ég held, að hv.frsm. minni hl. hafi enga ástæðu til að óttast frekar um skyldur ríkissjóðsvið þessa áveitu heldur en við önnur mannvirki, sem ríkið og Búnaðarfélagið hafa haft afskipti af á undanförnum árum. Hefi ég svo ekki fleira að segja út af framsöguræðunum, en geri mér hinar beztu vonir um afgreiðslu þingsins á þessu máli. Ég get tekið undir þau ummæli hv.frsm. meiri hl., að öll n. er að miklu leyti sammála um þetta mál, þar sem báðir nefndarhlutarnir sjá nauðsynina á því að létta skuldabyrðinni að miklu leyti af Skeiðabændum, þó að minni hl. hafi sérstöðu að því er snertir fyrirkomulag á framkvæmd þess. Að síðustu vildi ég segja nokkur orð almennt í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Það er alltaf sorglegt, þegar þannig fer um stór mannvirki, að gera þarf vegna þeirra slíkar ráðstafanir sem þessar, byggðar á því, að fyrirtækið hafi á einhvern hátt að sumu leyti misheppnazt. Sérstaklega er þetta sorglegt nú, þar sem hér er um að ræða eina af fyrstu stórfelldu framkvæmdunum á sviði landbúnaðarins á Íslandi. Ég vil benda á það, að Árnessýsla hefir orðið til þess að ganga á undan öðrum héruðum landsins í ýmsum stærri framkvæmdum, sem misjafnlega hafa reynzt. Og þar sem slíkar leiðinda ráðstafanir, sem hér er um að ræða, geta fljótt á litið sýnzt bera vott um verri fjárhagsafkomu yfirleitt í því héraði, sem þeirra þarfnast, heldur en annarsstaðar, þá þykir mér mjög gleðilegt að geta einmitt nú lagt fram plagg, sem bendir í alveg gagnstæða átt að því er Árnessýslu snertir. Bregður það allt öðrum svip yfir þetta hérað en það mál, sem hv.þd. hefir nú til meðferðar. Undanfarna daga hefir nefnil. verið unnið að því að gera upp styrkgreiðslur samkvæmt jarðræktarlögunum síðastl. ár. Við það kom í ljós, að Árnessýsla er fyrst í röðinni af öllum sýslum landsins að því er ræktunarframkvæmdir snertir. Er það mjög ánægjulegt, að þrátt fyrir mistökin, sem orðið hafa á þessu svæði hvað áveiturnar snertir, skuli þó framkvæmdahugur og dugnaður manna þar vera í svona miklum blóma.

Frsm. meiri hl. (Jón Ólafsson) Ég þarf ekki að svara hv.frsm. minni hl. miklu. Það, sem hann sagði, bar yfirleitt vott um velvilja til þessa máls og fullan vilja á að leysa úr því á þann hátt, sem hann álítur beztan. Það eru því aðeins smáatriði, sem á milli ber um. Hann var að tala um, að við hefðum í upphafi átt að bera fram þær till., sem hann flytur nú. En ég vil benda honum á, að við áttum að meta, hvað Skeiðabændunum væri fært að borga af skuldum sínum. Þess vegna urðum við að miða till. okkar við það, að ríkið fengi sem mest upp í þær skuldir, sem það þarf að taka á sig vegna áveitunnar, en þó ekki svo mikið, að búskapnum á áveitusvæðinu verði hætta búin í framtíðinni. Við athuguðum margar leiðir, sem til greina gátu komið; þar á meðal kom okkur til hugar, að ýmsir bændanna gætu borgað eitthvað af skuldum sínum með því að láta af hendi land. En þar sem landið er ekki metið nema á 16 kr. hektarinn, var ljóst, að aldrei yrði mikið greitt á þann hátt. Fáar jarðir þarna geta eins og nú stendur misst svo mikið af landi sínu, að hægt sé að reisa þar önnur býli. En bændur álíta, og ég er sannfærður um, að það er rétt, að þegar frá líður og jarðræktin eykst, auk þess sem áveitan gefur meiri uppskeru, muni löndunum skipt af bændunum sjálfum, svo býlin muni verða miklu fleiri en nú. Þetta hygg ég, að sé rétt stefna. Hv. þm. Borgf. sagði, að nauðasamningar mundu gefa vont fordæmi, sem gæti orðið slæmt fyrir seinni tímann. En hér er nú einmitt sérstakt tækifæri fyrir ríkisvaldið að grípa inn í fjárhagsmál bændanna á þennan hátt. Þessa væri máske víðar þörf: En það er einungis þarna, sem ríkisvaldið hefir afskipti af þeim málum. Nú er það svo, að þarna eru bændur, sem ekki eru færir um að bjarga sér sjálfir framvegis. Þeir hafa veðsett jarðir sínar veðdeild og Landsbanka. Annaðhvort fer þá svo, að þessir lánveitendur taka jörðina, sem við viljum ekki að verði gert, eða að svo og svo mikið af þeirri hjálp, sem ríkið veitir þessum mönnum, rennur til þessara skuldheimtumanna. Það viljum við ekki heldur. Við viljum láta skuldheimtumennina taka sinn þátt í þessu viðreisnarstarfi. Í þessu liggur engin hætta. Ástæðurnar þarna eru of sérstakar til þess, að svo sé. Þá var hv.þm. Borgf. hræddur um, að söluskatturinn, 20%, verði erfiður í framkvæmd og að farið myndi verða í kringum hann. Ég skal nú engu um það spá, hvernig þetta kynni að verða. Það er satt, að þessi möguleiki er til. Og það er ekki hægt að loka augunum fyrir því, að allillt getur verið að komast framhjá honum. En í þessu tilfelli er þó á það að líta, að sveitarfélögin eiga forkaupsrétt að þeim jörðum, sem seldar verða. Ef því um óeðlilega lágt verð er að ræða, þá getur sveitarstjórnin notað sér það og keypt þær jarðir, sem seldar eru, til hagsmuna fyrir sveitina eða þá sveitunga sína, sem þurfa jarðnæði. Ég er því ekki hræddur um, að mikið yrði að þessu gert. Í flestum tilfellum mundi verða um algerlega hreina sölu að ræða. Hv. þm. bar þetta saman við húsaleigulögin. Það er rétt, að eitthvað var farið í kringum þau lög, en þó undarlega lítið. Þá var hv.þm. Borgf. hræddur um afskipti ríkisins af Skeiðaáveitunni. En það er alveg ómögulegt að hugsa sér þessi afskipti ríkissjóðs, nema um þetta séu settar reglur, sem bændum sé skylt að fylgja árlega og litið er eftir að gert sé. Þetta er í raun og veru hið sama og gildir um aðrar framkvæmdir í landinu, og sem hefir gefizt vel. Hvers vegna er þá ekki líka sjálfsagt, að vel sé litið eftir þessu meðan það er á gróðrarstigi? Hér eiga þó margir hlut að máli. Og því fleiri, sem eiga að sjá um viðhaldið, því meiri hætta er á, að það verði vanrækt af einhverjum. Slíkt viðhald er oft lítið verk, ef árlega er við gert það, sem bilar. En þegar farið er að trassa hlutina, þá getur svo farið, að viðhaldið verði mikið og til óþrifa fyrir fyrirtækið. Það er rétt hermt í skýrslu n., að enn er ógert allmikið af flóðgörðum, eða um 1/8. Ennfremur er þarna mikið ógert af ýmsu öðru, sem nauðsynlega þarf að gera, en bændur hafa enn ekki efni á að gera. Þannig þyrfti að girða öll slægjulönd af. Þau eru þarna bæði mikil og góð, en liggja innan um beitilöndin. Fénaður gengur því á þeim á vorin. Sauðféð dregur þarna upp rótina á vorin og stórskaðar slægjulöndin. Það er því nauðsynlegt vegna sprettunnar að girða af og friða slægjulöndin. Þarna er líka um fleiri sameiginleg verk að ræða, sem, sjá þarf um, að séu unnin. Eitt, sem þarf að gera, er að slétta áveitulöndin. Það gerist með haustáveitum. Vatnið er látið standa á yfir veturinn. Við þetta, sléttast löndin. Þessu þarf að stjórna, annars er hætt við, að það geti farizt fyrir. Ég býst við, að hv.þm. Borgf. þekki útúrboringshátt sumra manna, sem geta stórspillt góðu fyrirtæki. Það er því varla of mikið, þó á áveitubændurna sé lögð þessi kvöð, þegar jafnmikið er fyrir þá gert.

Sú skylda hvílir þegar á þeim með samþykkt um áveituna!

. Það er aðeins innanhrepps samþykkt, en ekki utanaðkomandi skipun, sem er tryggari. Mér heyrðist hv.þm. Borgf. taka það illa upp fyrir n., að hún segir í áliti sínu, að „aðalorsökin liggur í mjög greiðum aðgangi að lánum“ fyrir skuldum bænda á þessu svæði. Þar er líka bent á, að skuldirnar stafi að nokkru leyti af fóðurbætiskaupum veturinn 1919–1920. En hin greiðu lán eru þó aðalorsökin. Sumstaðar sést naumast, til hvers lánunum hefir verið varið. Sum hafa verið notuð til of dýrra ábýliskaupa, sem svo er ekki hægt að standa í skilum með. Svo er a. m. k. um 4 jarðir. Annars þarf þetta varla meiri sönnunar við. Hið sama hefir gilt þarna og yfirleitt var um aðra atvinnuvegi á þessum lággengistímum og sem áttu greiðan aðgang að lánum. Bændur þarna hefðu orðið að vera miklu hyggnari en menn voru almennt þá, ef þeir hefðu siglt klaklaust framhjá þeim skerjum. Ég hefi áður borið þessa áveitu saman við túnrækt, og miðað við túnrækt er þarna ekki um mjög gífurlegan kostnað að ræða. Samkv. jarðræktarlögunum eru greiddar á þriðja hundrað kr. fyrir hvern fullræktaðan ha. En þarna hefir áveitukostnaðurinn orðið 140 kr. á ha. Og af því hefir aðeins ¼ hluti verið greiddur. Er því ekki um gífurlegt framlag að ræða, ef áveitan gefur þá raun, sem von er um. Ég hefi svo enga ástæðu til að taka fleira fram um þetta. Hv. þm. Borgf. hefir komið fram með sínar brtt. af því hann vill losa bændur þarna undan öllum kvöðum vegna áveitunnar. Ég er sammála honum um, að það væri bezt. En það er annað, sem líka þarf að gefa gætur að. Það er annað fyrirtæki, sem líkt er ástatt með. Það er Flóaáveitan. Hún kemur á eftir. Og þegar um svo mikið er að ræða, þá er full ástæða til að fara varlega og gæta hófs og leysa málið þannig, að báðir megi vel við una. Annars fer allt út í öfgar. Samkv. till.hv.þm. Borgf. eiga þeir að borga 65 þús. kr. í eitt skipti fyrir öll. En hvers vegna mega þeir ekki greiða meira, ef jarðirnar hækka í verði vegna áveitunnar og fólkinu fjölgar um helming? Þá skapast líka verðmæti. Þessar kvaðir eru heldur ekki lagðar á nema til 50 ára. Að þeim tíma liðnum eru bændur lausir við þær. Bændur áveitusvæðisins hafa tekið þessari úrlausn vel og tjáð sig reiðubúna til að greiða skatt af þeirri hækkun, sem verður.

Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen) Það eru aðeins örfá orð til að svara hæstv.forsrh. og hv. 3. þm. Reykv. Hæstv. forsrh. tók undir með hv. 3. þm. Reykv., að það væri til að skaða veðdeildina, ef lánið samkv. till. minni yrði gefið eftir. En sami hæstv. ráðh. sagði þó, að gerð hefði verið ráðstöfun til þess, að varasjóður 1. fl. veðdeildar rynni til Ræktunarsjóðs. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh.: Ef það skerðir traust á veðdeildinni, að gefnar séu eftir samkv. till. minni 65–66 þús. kr., mun það þá ekki enn frekar skerða traustið, ef varasjóðurinn, sem nema mun 122 þús. kr., er látinn renna til óskyldrar stofnunar? Mér finnst sama, hvort Alþ. heldur gerir ráðstafanir til að veðdeildin gefi eftir af skuld, eða að varasjóður sé látinn hverfa til annara. Það er þá sjálfsagt hætta í báðum tilfellum, og hún þeim mun meiri, sem um hærri upphæð er að ræða. Hér er heldur ekki gengið inn á nýja braut, því Alþ. er búið að ráðstafa varasjóðnum áður. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að stj. hefði heimild til að gefa bændum eftir af áveitukostnaðinum, og hann taldi, að í nál. mínu fælist ávítun til sín fyrir að hafa ekki gert þetta. En það er ekki rétt. Ég skýrði bara frá því í nál., að stj. hefði þessa heimild. Og þótt Skeiðaáveitun. bæri fram till. um að gera það á þennan sérstaka hátt, þá var stj. alls ekki bundin við að fara eftir því. Hún gat farið þá leið, er hún vildi, án þess að bera það á ný undir Alþ. Hæstv. ráðh. sagði viðvíkjandi vatnsskorti áveitunnar, að úr því hefði verið bætt á síðastl. sumri. En ég vil benda á það, að álit n. er undirskrifað 2. jan. síðastl., og eru því þau ummæli, er hún hefir um vatnsskortinn þarna, miðuð við núverandi ástand. Ég skal svara bæði hæstv.atvmrh. og hv.frsm. meiri hl. viðvíkjandi því, er ég sagði um, að ríkið tæki á sig nokkurn kostnað vegna þessa eftirlits, að þá tel ég engan vafa á, að þetta álit mitt sé rétt. Mér finnst líka óþarft að taka þetta í frv., því vitanlega eiga Skeiðamenn sem aðrir bændur aðgang að leiðbeiningum trúnaðarmanna Búnaðarfélags Íslands. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að n. hefði verið uppálagt að gera till. um, hvað bændum teldist fært að bera af áveitukostnaðinum. Mínar brtt. byggjast einmitt á áliti n. að þessu leyti og eru því ekki í neinu ósamræmi við till. hennar. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að þetta myndi ekki vekja neitt fordæmi, þó bændum væri gert að skyldu að leita nauðasamninga um skuldir sínar, því það væri gert undir þeim alveg sérstöku kringumstæðum, að verið væri að létta af þeim skuldum vegna áveitunnar. En ég vil benda hv.þm. á, að ekki þarf að leita eftir slíkum tækifærum sem þessu, því slík tækifæri eru nóg til. Það var náttúrlega alveg rétt, að þetta stafar af sérstökum óhöppum. En það er nú yfirleitt svo, að erfiðleikar og þrengingar, sem borgarar þjóðfélagsins komast í, stafa af ýmiskonar óhöppum. Viðvíkjandi því, sem ég sagði um verðhækkunarskatt, að það væri ekki mikið að hafa upp úr honum að því leyti, sem hann kæmi fram sem söluskattur á jarðirnar, þá sagði hv.þm., að hreppsn. hefðu alltaf forkaupsréttinn og gætu því gripið inn í, ef jarðarverð virtist vera óeðlilega lágt. En hv.þm. gleymir því, að hér eiga allir hreppsbúar óskilið mál. Verðhækkunarskatturinn hvílir á flestum jörðum, og þá hreppsnefndarmanna og oddvita líka. Það er því sameiginlegt hagsmunamál allra hreppsbúa að komast undan verðhækkunarskatti. Er því í þessu falli engin minnsta trygging í forkaupsrétti hreppsnefnda. Hvað eftirlit með Skeiðaáveitunni snertir vil ég enn minna á það, að ég tel ástæðulaust að efast um, að bændur á þessum slóðum eins og annarsstaðar kunni að meta sína hagsmuni, og muni, svo sem þeir hafa getu til, halda við og endurbæta þessi mannvirki án þess að ríkissjóður standi með reidda svipu yfir höfðum þeirra. Ég álít hitt ætti að nægja, að bændur fengju í þessu efni nauðsynlegar upplýsingar hjá Búnaðarfélagi Íslands. Hv. þm. fékkst nokkuð um það, að ríkissjóður heimti nokkuð af sínu, með því að bændur greiddu skatt af verðhækkun eigna þeirra. En ég hefi bent á, að þær leiðir, sem hv. meiri hl. fer til þess að ná þessum skatti, eru ólíklegar til nokkurra verulegra tekna fyrir ríkissjóð. En hinsvegar er með þessu gengið inn á skattstefnu, sem ég tel óheppilega. Og þegar þetta hvorttveggja leggst saman, þá byggi ég vitanlega þar á þá ályktun, að þetta beri að fella niður. Hv. þm. minntist á Flóaáveituna og kvað nokkrar líkur til, að það myndu verða forlög þeirra manna, sem þar eiga hlut að máli, að leita á náðir ríkissjóðs á líkan hátt og Skeiðamenn. Ég vona, að það fari ekki svo. En ég vil þó benda á, að ef svo fer, þá stendur allt öðruvísi á um Flóaáveitusvæðið, því að þar hefir ríkissjóður - að því er ég held - haft veð fyrir því, sem hann lagði fram fram yfir það, sem honum bar samkv. þeim lögum, er þar um gilda. Ég hefi þá gert grein fyrir, hvað fyrir mér vakir, og læt þetta nægja að sinni.

Magnús Torfason Ég stend aðeins upp til þess fyrir hönd þingmanna Árn. að þakka bæði hv.n. og hæstv. stj. fyrir till. þeirra í þessu máli. Og ég get líka verið þakklátur hv. minni hl. fyrir það, hvað hann hefir tekið vel í þetta mál, því að það er sýnilegt af hans till., að þar greinir eiginlega ekki á um aðalatriðið, nefnilega að það þurfi að rétta þessum mönnum hjálparhönd, heldur aðeins um aðferðina: En úr því að ég stóð upp, vil ég leyfa mér að benda á það, að fyrir utan löggjafann er um annan aðila að ræða, þar sem eru Skeiðaáveitubændur og Skeiðahreppur. Þessar till., sem eru fram komnar, eru gerðar með samþykki þeirra. En hinsvegar er alls ekki víst, að þeir mundu treysta sér til þess að samþ.till.hv. minni hl., enda þótt ég engan veginn vilji segja, að þær séu neitt ósanngjarnar. En ástæðan til, að ég er hræddur um, að þeir geti ekki samþ. þær, er einmitt það, að frv. og till.hæstv. stj. eru þannig lagaðar, að þær eiga fyrst og fremst að sjá um, að ekki verði kippt úr framkvæmdum á þessu svæði. Hér kemur það til greina, að einmitt þessi aukning á notagildi landsins krefst allmikils tilkostnaðar hjá bændum, ef þeir eiga að geta notað sér hana. Líka er þess að gæta, að þessar till. eru byggðar á því, að veðdeild Landsbankans fyrir sitt leyti vilji gefa eftir. En ég býst við, að hæstv. stj. muni aldrei ganga inn á slíkt. En því aðeins fengist samþykki þeirra, sem hér eiga um að fjalla, til þess, að farið væri ekki á neinn hátt að skylda veðdeildina. Úr því að ég stóð upp, vildi ég aðeins benda á það, að þessi nauðasamningaumleitun er alveg nauðsynleg. Hún er gerð af nefnd eftir að búið er að leita upplýsinga um skuldir manna og það varð þá sýnilegt, að sumir af þessum mönnum þurfa að leita nauðasamninga. Annars skilst mér, að slíkt verði aðeins til þess, að aðrir en ríkissjóður taki þátt í því tjóni, sem hefir nú orðið af þessu fyrirtæki. Og ég sé ekki annað en það sé rétt. Það hefir verið talað um það, að eiginlega hefði ekki þurft að koma til Alþingis. En ég vil líta svo á, að það hafi verið alveg nauðsynlegt, - þegar af þeirri ástæðu, að Skeiðaáveitusamþykktin er svo ófullkomin, að við hana er alls ekki hægt að hlíta. Ég get skýrt hv. deild frá því, að ég á í fórum mínum uppkast af frv. til laga um viðhald Skeiðaáveitunnar. Það uppkast var gert vegna þess, að það var ekki hægt eftir þeim grundvelli, sem núverandi samþykkt byggðist á, að koma á fullkomnu eftirliti. Líka er mér kunnugt um það, að ætlunin er sú, að þetta eftirlit atvmrh. eigi ekki aðeins við Skeiðaáveituna, heldur líka við Flóaáveituna í sínum tíma. Flóaáveitan var nefnd í þessu sambandi og þess getið til, að ríkissjóður mundi þar hlaupa undir bagga. Ég skal ekki segja um það, hvorki af né á, en aðeins geta þess, að þar stendur allt öðruvísi á og að stjórn þess fyrirtækis hefir farið fram með allt öðrum hætti. Ég býst sem sé ekki við, að nokkrar slíkar afleiðingar geti orðið af henni eins og þarna á Skeiðunum. Þá var minnzt á verðhækkunarskattinn. Ég get blátt áfram skýrt frá, að Skeiðamönnum er alls ekki vel við þennan skatt, og vildu vitanlega helzt vera lausir við hann. En þetta var eitt atriði í samningnum og þeir aðhylltust það, töldu sig knúða til þess eftir því sem atvik lágu til. Sumir hafa litið svo á, að ríkissjóður mundi fá lítið í aðra hönd fyrir þennan skatt. Slíkt er náttúrlega ekki annað en spádómur langt fram í tímann. Hvernig menn líta á þetta, fer fullkomlega eftir því, hve bjart menn líta á framtíð landbúnaðarins yfirleitt. Fyrir mitt leyti er ég í engum efa um, að jarðir þarna koma til þess að hækka mjög í verði eftir því sem fram í sækir. Eins og við vitum, þá hafa Árnesingar átt afarerfitt uppdráttar, en þó hafa jarðirnar þar hækkað í verði ár frá ári. Síðastl. vor átti að selja kot nokkurt, vitaskuld þægilegt, en fremur lítið, á 6 þús. kr., og var talið áður þess virði. En í haust voru eiganda boðnar 12 þús. fyrir það áður en hann veit af. Ég er því ekki í neinum vafa um það, að þessi verðhækkunarskattur verður ríkissjóði talsvert drjúg tekjubót á sínum tíma, enda er það þetta, sem Skeiðamenn óttast. Ég endurtek að lokum þakkir mínar fyrir það, hversu vel þessu máli hefir verið tekið.

Magnús Jónsson * Ég skal ekki tefja lengi, en ég hefi samt ástæðu til að gera grein fyrir minni afstöðu til málsins. Það vill svo til, að ég get hvorugum hluta n. fylgt alveg. Um það er í raun og veru ekki að ræða, hvort menn vilja gera eitthvað til þess að létta byrði Skeiðamanna vegna áveitunnar. Ég lít svo á, að þegar sé slegið föstu, að svo skuli gert, en að hæstv. stj. hafi viljað bera undir þingið sína skoðun á því, hvernig það skuli gert. Mér þykir vænt um, að hæstv. stj. sýnir í þessu frv., hvernig hún hugsar sér fyrirkomulagið. En ég get á engan hátt verið því samþykkur að fara þá leið, sem stungið er upp á. Að mjög miklu leyti get ég vísað til þess, sem hv. minni hl. sagði um þetta mál. Ég álít, að með því að leggja verðhækkunarskatt á eignir sé gengið inn á alveg nýja braut, sem ekki sé ráðlegt né heldur leyfilegt. Það er venjulega hugsunarvilla í því fólgin, þegar menn eru að brjóta meginreglur, sem þeir annars vilja fylgja, fyrir eitthvert sérstakt tilfelli. Það er miklu réttara að gera engar undantekningar og halda sínu striki, en láta ekki ástæður, sem virðast vel í svipinn, brjóta sínar meginreglur. Þetta er ekki annað en partur af „Georgisma“, sem þingið hefir ekki ennþá viljað ganga inn á. Og ég fyrir mitt leyti vil á engan hátt ganga inn á þá braut hér. Þar að auki er bent á það með rökum, sem mér finnst ómögulegt að hrekja, að þetta er fjarska erfið og óþægileg leið. Það verður erfitt að ná þessum verðhækkunarskatti inn. Og þó að ríkissjóður ætti ef til vill í réttu lagi að fá svo og svo mikla upphæð með þessu móti, þá hygg ég, að alltaf verði til fjöldi af leiðum til þess að komast í kringum skattinn. Ég verð líka að segja, að mér finnst ákaflega óviðkunnanlegt að fara að binda þessa aðstoð skilyrðum, sem eiga að grípa yfir svo langan tíma, að eftir að ríkissjóður er búinn að ljúka öllum sínum skuldbindingum, þá séu hjálpþegar undir ýmiskonar fordæmingu. Þeir þurfa að vera að greiða þessa lágu vexti, sem eru kallaðir partur af höfuðstólnum, og sömuleiðis hvílir þessi vonda kvöð á þeirra eignum. Ég er þess vegna sammála hv. minni hl. um það, að ríkissjóður eigi að gera þetta upp í eitt skipti fyrir öll, - taka á sig þann part af skuldbindingum, sem nauðsynlegur þykir, en skilja eftir það, sem Skeiðamönnum er talið fært að inna af hendi og rétt þykir að láta þá greiða, með nokkru tilliti til þess, að þeir hafa fengið skilyrði til aukins afrakstrar af búum sínum. Ég mundi því geta fallizt á till.hv. minni hl. fjvn., ef ekki fylgdi þetta skilyrði, að eftirgjöf komi til úr viðlagasjóði, og þó sérstaklega úr veðdeild Landsbankans. Ég get fallizt á rök þeirra, sem telja þetta mjög varhugavert. Og þótt bent hafi verið á, að ráðstafað hafi verið varasjóði 1. flokks veðdeildarinnar, þá finnst mér það ekki fullkomlega hliðstætt þessu. Því að þótt svo kunni að vera ákveðið, að varasjóður fyrri flokka skuli renna til tryggingar bréfum seinni flokka, þegar skuldbindingum hvers um sig er lokið, þá er það ekki hliðstætt því, sem hér er um að ræða. Því að við búum þannig um hvern flokk fyrir sig með lögum, að bréf þess flokks þykja vera trygg. Ég hygg, að enginn telji þau ekki fullkomlega trygg, svo lengi sem ríkissjóður grípur ekki inn í ráðstafanir hvers flokks sérstaklega. En hér er beinlínis verið að því. Og það er alveg fullkomlega víst, að það er ekkert, sem fjármálamenn óttast í þessu efni eins og ef löggjöfin fer að nota þann rétt, sem hún hefir, til þess að veita fé úr ríkisstofnunum, í stað þessa að veita það beint úr ríkissjóði. Ég get þess vegna ekki greitt atkv. með a-lið 2. brtt., sem gengur út á þetta. Ég vil benda í þessu sambandi á annað, sem ekki hefir komið hér fram. Það er sem sé ekkert líklegra en að allt málið mundi stranda á þessu atriði, ef það er sett sem ófrávíkjanlegt skilyrði. En hinsvegar er stjórn veðdeildarinnar alls ekki skyldug til að ganga að skilyrðunum; og ef hún gerir það ekki, þá er þessi bjargráðaráðstöfun frá hálfu ríkissjóðs úr sögunni. Ég hefði álitið, að það væri heppilegasta lausnin á þessu máli, að ríkissjóður greiddi 2/3 hluta af áveituskuldunum, en að hlutaðeigendur bæru sjálfir 1/3 hluta, en losnuðu svo undan þeirri fordæmingu að greiða verðhækkunarskattinn. Ég ætla þó ekki í þetta sinn að koma með skriflega brtt. í þá átt við till.hv.þm. Borgf.; ég vil fyrst sjá, hvort þær till. hans sem minni hl. nefndarinnar ná samþykki þessarar deildar, og get ég þá flutt brtt. við 3. umr. En hallist deildin ekki að till.hv. minni hl., þá þarf ég ekki að koma fram með slíka brtt.

Frsm. minni hl. (Pétur Ottesen) Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði, að það myndi skerðast varasjóður veðdeildarflokksins, ef till. mínum yrði framfylgt. Og hinsvegar lét hann þess líka getið, að öllum varasjóði 1. flokks veðdeildarinnar væri ráðstafað til annarar stofnunar, sem er Ræktunarsjóðurinn. Sú skerðing á varasjóði veðdeildarinnar, sem af þessu leiðir, hlýtur því samkv. hans skoðun engu síður, heldur miklu frekar, að draga úr öryggi hennar og valda álitsrýrnun á stofnuninni í augum þeirra, sem mundu kaupa veðdeildarbréfin. Hæstv. forsrh. var ekkert hræddur við það á sínum tíma að taka varasjóð 1. fl. veðdeildarinnar af veðdeildinni og láta hann renna inn í aðra stofnun. Það virðist því vera í fullu ósamræmi við fyrri skoðun hans í þessu efni, þegar hann nú er að tala um hættu af því að gefa eftir þessa upphæð af Skeiðaáveituláninu. Út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að þessir samningar gætu strandað á því, að ekki næðist samkomulag við stjórn veðdeildarinnar, þá vil ég svara því, að þetta er mjög ósennilegt, þar sem frv. gefur stjórn veðdeildarinnar beina heimild til þess. Ég held því, að það sé engin ástæða til að óttast um málið frá því sjónarmiði, hvor leiðin sem farin verður. Hæstv. atvmrh. var að bera mér á brýn, að ég miðaði einkum við fortíð þessa máls, en þóttist sjálfur líta á ástæðurnar eins og það lægi nú fyrir. - Hann hefir nú lesið upp af 6. bls. í nál., en ég af 16. bls., svo að því leyti stend ég nær nútíðinni en hann. Nefndinni höfðu dottið í hug 4 leiðir til úrlausnar þessu máli, og skal ég í sambandi við þetta benda á það, sem n. segir í áliti sínu um fyrstu leiðina, en hún var sú, að ríkissjóður tæki landeignir á Skeiðaáveitusvæðinu upp í eftirgjöfina. Um þá aðferð talar n. á þessa leið, með leyfi hæstv., forseta: „Það virðist í fljótu bragði geta verið mjög æskilegt, að bændur gætu látið land upp í áveitukostnað, en við nánari athugun eru ýmsir annmarkar á því, að þetta geti komið að verulegum eða hagfelldum notum. Sem ástæður eru nú, eru not áveitunnar eigi svo mikil, sem ætla mætti. Þetta stafar af orsökum, sem áður hafa verið greindar, vatnsskorti, ónógri framræslu, vöntun á girðingum o. fl. Flestar jarðir hafa því nú þörf fyrir það land, sem þær nú ráða yfir“. Þetta er vitanlega miðað við ástandið í sumar og haust, þegar n. athugaði áveitusvæðið. Það er miðað við núverandi ástand, en á ekki rætur í fortíðinni. Skal ég svo ekki fara lengra út í málið að öðru leyti, en vil aðeins að lokum láta þess getið út af ræðu hv. 2. þm. Árn., þar sem hann gat þess, að ef Skeiðamenn ættu sjálfir um að velja, þá mundu þeir hafna mínum till., en kjósa till.hv. meiri hl. n., þá verð ég að segja það, að þeir kunna ekki að meta það, sem vel er gert fyrir þá.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er sérstaklega eitt atriði, sem þm. Borgf. beindi til mín í síðari ræðu sinni, sem ég vil víkja að. Það er vitanlega alveg rétt, sem hv.þm. sagði viðvíkjandi eftirgjöf veðdeildarinnar af Skeiðaáveituskuldum, að það sé ekkert hættulegt, þótt gefin sé eftir þessi tiltölulega litla upphæð, eins og hann orðaði það. Það er ekki það eitt, sem við hv.frsm. meiri hl. álítum hættulegt. Það er hitt, að ef farið er inn á þessa braut á annað borð, hvað er þá því til fyrirstöðu, að þetta verði gert í mörgum tilfellum hliðstæðum? Þeir menn, sem við þurfum að leita til um markað á veðdeildarbréfum, munu að sjálfsögðu tortryggja nokkuð verðmæti þeirra pappíra, ef þeir sjá, að þessari lánstofnun er þannig stjórnað, að Alþingi gefur henni heimild til eða sumpart leggur fyrir hana að innheimta ekki skuldir. Og ríkið gefur í skyn með þessu, að svona telji það leyfilegt að hegða sér síðar, ef svipað stendur á. Aftur á móti er eitt atriði, sem hv.þm. Borgf. talaði um, allt annars eðlis. Í ræktunarsjóðslögunum stendur um það, hvernig á að ráðstafa varasjóði 1. flokks. Hann rennur inn í veðdeildina, þá er lokið er öllum skuldbindingum þess flokks. Hvað getur þeim mönnum, sem kaupa veðdeildarbréfin, þótt athugavert við það, þótt ráðstafað sé þeim peningum, sem eru afgangs, þegar búið er að borga allar skuldbindingar; sem hvíla á. þeim flokki? Við verðum að athuga, hvernig þetta stendur gagnvart þeim, sem kaupa veðdeildarbréfin, ef annað vald en yfirstjórn veðdeildarinnar getur komið og sagt: Þú átt að gefa þessum manni og þessari stofnun eftir þetta og þetta. Hv. þm. Borgf. vill opna möguleikana til þessa. Allt annað er það, að ráðstafa peningum, sem eftir verða, þegar búið er að fullnægja öllum skuldbindingum. Hv. þm. Borgf. vildi vekja nokkra tortryggni um eitt atriði viðvíkjandi þessari áveitu. Hann kvað áhættu geta orðið töluverða út af væntanlegum vatnsskorti, og vitnaði í álit Skeiðaáveitunefndar. Ég verð að segja, að ég finn ekki, að n. tali um hættulegan vatnsskort nema í fortíðinni. En í áliti sínu kemur hún inn á það, sem hv.frsm. kom rækilega með og ég vitnaði í, - að sú umbót, sem gerð var í sumar og haust, er búin að lagfæra þetta, svo að hættan á vatnsskorti heyrir algerlega fortíðinni til. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð upp úr nál.: Á þessu“ - nefnilega vatnsskortinum - „er nú verið að ráða bót með því að taka kvísl úr Þjórsá töluvert ofar með bakkanum og veita inn í flóðgáttina. Er með þessu móti mögulegt að hafa ætíð nægilegt vatnsmagn í skurðinum, og er þá meiri von um betri árangur af áveitunni“. Nú má því telja nokkurn veginn víst, að þessi hætta verði alveg útilokuð framvegis.