Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér þykir hlýða að víkja í upphafi nokkuð að flutningi þessa máls. Þessi tillaga var flutt í upphafi þessa þings í framhaldi af svipaðri tillögu, sem sömu flm. fluttu í lok síðasta þings, en þá náði ekki afgreiðslu, enda mjög liðið á þing. Hitt er ljóst, að nauðsyn þessa máls er jafnaugljós og þá, en þörfin því brýnni sem lengra hefur liðið án þess, að gripið væri til nokkurra ráðstafana. Ég hygg, að allir, sem vilja hafa opin augun, geri sér ljós þau vandræði, sem húsnæðisleysið hefur í för með sér. Þetta mæðir mjög á þeim, sem eru í forsvari fyrir bæjar- og sveitarfélögin, þar sem skórinn kreppir víða að og reyndar jafnt til sjávar og sveita, þótt stigsmunur sé e. t. v. á. Í grg. þessarar till. er nokkuð vikið að aðstöðunni hér í Reykjavík og nauðsynlegri eflingu lánsfjárútvegana til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði, og á það ekki við í Reykjavík sérstaklega. Það er á það lítandi, að vandamál bæjarfélaganna hafa farið vaxandi á síðari árum vegna þess, að mjög hefur dregið úr mögulegu lánsfé til íbúðabygginga. Bæjarfélögin hér og víðar hafa á undanförnum árum gengizt fyrir húsabyggingum til þess að bæta úr vandanum. Eins og kunnugt er, var árið 1946 stigið stórt spor af ríkisvaldinu til aðstoðar, en frá því var horfið af fjárhagslegum ástæðum, og síðan hefur aðstaðan mjög versnað. Reykjavíkurbær reyndi þá að fara nýjar leiðir með byggingu Búsbaðavegshúsanna. Voru þar byggðar hagkvæmar íbúðir með samvinnu bæjar og einstaklinga. Var það gert í því formi, að bærinn gerði íbúðirnar fokheldar með hitalögn, en einstaklingarnir luku síðan við húsin að miklu leyti með eigin vinnu og hjálp sinna kunningja. Bærinn hins vegar lánar þeim þann kostnað, er orðið hefur við fyrri hluta byggingarinnar. Það er hins vegar augljóst, að þessi starfsemi getur naumast haldið áfram, ef bæjarfélögin og einstaklingar hafa svo til enga möguleika til lánsfjárútvegunar. Tvö undanfarin ár hefur verið gert ráð fyrir þessum lánveitingum í fjárhagsáætlun bæjarsjóðs, en mönnum hlýtur hins vegar að vera ljóst, að bæjarsjóðir hér og annars staðar geta ekki verið lánsstofnanir í þessu skyni né er ætlað það hlutverk. Ef ekki á að horfa til stórvandræða, verður að finna nýjar leiðir, og fyrsta leiðin er að bæta úr lánsfjárskortinum. Þess vegna hef ég á tveim þingum verið flm. að frv. um að gefa frjálsa byggingu smáíbúða og stuðningsmaður þáltill. um svipað efni, er flutt var fyrir forgöngu hv. þm. Vestm. Mætti ná þó nokkrum árangri með því að skapa einstaklingunum aðstöðu til byggingar hentugra smáíbúða, sem þeir gætu komið upp með eigin vinnuafli og sinna nánustu. Nú er svo komið, að bygging smáíbúða hefur verið gefin frjáls innan vissra takmarka. Vegna þessa munu áreiðanlega skapast ný verðmæti, sem annars væru ekki til, með því að hagnýta það efni, sem til er í landinu, og hagnýta vinnuafl einstaklinganna í tómstundum þeirra. Það sýnir, að þetta á rétt á sér. Hinu má þó ekki loka augunum fyrir, að þó að margir ráðist í þetta, eiga þeir erfitt með að koma því í höfn án frekari aðstoðar um lánsfé til þessara bygginga. Vegna þessara smáíbúðabygginga segja sumir að það sé orðin tízka að tala um smáíbúðir og áður hafi risið verið hærra. Við því er ekki annað að segja en að það hefur ekki verið annarra úrræða að leita, og auk þess held ég, að enda þótt ekki sé réttlætanlegt að byggja eintómar smáíbúðir í einu bæjarfélagi, sé það þó fljótvirkasta ráðstöfunin til þess að vinna bug á heilsuspillandi húsnæði og húsnæðisskorti. Eins og ég gat um áðan, hlýtur þessi mál að bera mjög á góma hjá bæjarfélögunum. 20. sept. s. l., þegar þessi mál voru rædd á bæjarstjórnarfundi hér, var samþykkt sú tillaga, sem birt er í greinargerðinni. Hún er á þessa leið: Bæjarstjórn Reykjavíkur skorar á ríkisstjórn og Alþingi að gera hið fyrsta ráðstafanir til eflingar almennri lánastarfsemi til íbúðabygginga, er miðist við þá brýnu nauðsyn að bæta úr hinum tilfinnanlega húsnæðisskorti.“ Þessi tillaga var flutt í framhaldi af þessum hugleiðingum og því, að við hv. 7. þm. Reykv. fluttum þessa þáltill. í fyrra. Ef litið er á þessi mál frá almennu sjónarmiði, liggja fyrir ótvíræðar staðreyndir, að húsnæðiseklan er mikil til sjávar og sveita og í öðru lagi að erfiðleikarnir fara sívaxandi til útvegunar byggingarlána. Á síðasta þingi, þegar rætt var um lánsfjárþörf landbúnaðarins, lá fyrir í greinargerð, hve mikil þörf væri til bygginga í sveitum. Eins er það í bæjunum. Hér í Reykjavík er hægt að nefna tölur um, hve margt fólk býr í heilsuspillandi og ónógum íbúðum, svo að ekki þarf að deila um það. Þegar þetta tvennt kemur saman, húsnæðiseklan og þrengri möguleikar manna til lánsfjáröflunar, er ekki vafi, að hér er stefnt í miklar ógöngur. Því er haldið fram í grg. frá hagfræðingi Reykjavíkurbæjar um húsnæðismálin, að það þurfi að byggja 5–6 hundruð íbúðir á ári, til þess að húsnæðisaukningin haldist í hendur við fólksfjölgunina og til að útrýma kjallaraíbúðum og heilsuspillandi húsnæði. Með því verðlagi, sem nú er, mundi slíkt aldrei kosta innan við hundrað milljónir króna árlega, ef við reiknum með 500–600 króna kostnaði á kúbikmetra og hæfilega stórum íbúðum. Spurningin, sem nú liggur fyrir og kemur víða fram, er, hvernig snúast skuli við þessum vanda, og við leggjum til, að höfuðáherzla sé lögð á að útrýma heilsuspillandi húsnæði og að bæta úr sárasta húsnæðisskortinum. Við höfum alltíð þetta mál þannig, að það bæri að taka það nú föstum tökum á grundvelli ýtarlegra rannsókna, þar sem Alþ. og ríkisstj. hefðu forgöngu. Það þarf að athuga, hvað mikið hefur verið byggt undanfarin ár í landinu, hver þörfin er, hver þáttur einstaklinganna er í þessum byggingum, hver eðlilegur þáttur einstaklinganna sé, hver sé eðlilegur þáttur ríkis, bæja, lánveitenda og banka. Kæmi þá til athugunar að koma upp nýjum verðbréfamarkaði í landinu. Eignakönnunin eyðilagði þann verðbréfamarkað, sem kominn var upp, til óbætanlegs tjóns fyrir þá, sem hafa hug á að koma upp íbúðum og öðrum byggingum. Það, sem gerzt hefur hér, eftir að við fluttum till. okkar, hygg ég að sýni ljóslega, að sá háttur, sem lagður er til á þskj. 25, er farsælastur til úrlausnar. Eftir að við fluttum till. okkar, hafa margir þingmenn flutt tillögur á víð og dreif um þessi mál. Einn segir, að styrkja beri byggingu verkamannabústaða með svo og svo miklu árlegu framlagi á næstu árum, annar vill aftur láta taka gildi þann kafla húsnæðislaganna frá 1946, þar sem ríkið tókst á hendur að lána 75–85% af byggingarkostnaði til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði. Einn flytur frv. um lánveitingar til smáíbúðabygginga með tilgreindum hætti. Þá er flutt frv. um að efla veðdeild Búnaðarbankans. Ég hygg, að þá hv. þm. og þær þingn., sem fá þessi mörgu mál til athugunar, skorti aðstöðu til að gera sér grein fyrir samræmi og eðlilegu hlutfalli þess, hve mikla áherzlu beri að leggja á lánveitingar í einu skyni eða öðru. Ef þessi till. næði samþykki, sem ég vona, væri þegar hægt að hefjast handa, og lægju þá einnig fyrir til athugunar þær tillögur, sem hér hafa verið fluttar um þetta. Upplýsingar liggja fyrir í sumum atriðum, og geta menn því gert sér ljóst, hve mikla áherzlu beri að leggja á einstaka þætti bygginga. Ég hygg, að fyrst beri að efla þá þætti, sem miða að því að útrýma heilsuspillandi húsnæði. En þó má ekki ganga fram hjá öðrum þáttum. Einnig verður að gefa meiri gaum að aðstöðu ungs fólks til að stofna sér heimili. Ég hygg því mjög æskilegt fyrir alla aðila, að þessi tillaga nái skjótri afgreiðslu og gengið verði rösklega að því að undirbúa frv. í málinu. Og eftir því sem ég hef rætt við hlutaðeigandi ráðherra, hef ég þá hugmynd, að það muni fá góðar undirtektir þar. Ég vil þess vegna leggja áherzlu á að hraða málinu sem mest og beini því til hæstv. ríkisstj., sem við flm. vitum að er málinu fylgjandi í aðalatriðum, að hún láti það til sín taka og styðji að framgangi þess. Og þar sem við vitum, að málinu er vel tekið af hálfu ráðh. og mikill áhugi er fyrir því hjá mörgum þm., kannske öllum, þá vona ég, að það hljóti skjóta afgreiðslu.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir fylgi mínu við hina fram komnu tillögu. Eins og allir vita, hefur skortur á lánsfé farið vaxandi frá ári til árs. Má segja, að ekki sé lengur á færi annarra en stóreignamanna, er hafa mikið reiðufé handa á milli, að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Þó má segja, að opinberir starfsmenn njóti nokkurrar sérstöðu í þessu efni, þar sem þeir eigi kost á allt að 50% að láni úr lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. En það, sem ég vil sérstaklega minna á, er, að í þessu máli má ekki ganga fram hjá bæjum úti á landi, þar sem lánsfjárskorturinn er engu minni þar en hér í Reykjavík, og vil ég enn leggja áherzlu á, að rannsókn sú, er hér um ræðir, verði ekki bundin við Reykjavík einungis, heldur taki hún til bæjarfélaga úti á landi eigi síður. Á Akureyri, en þar hefur bærinn verið í örum vexti síðastl. 30 ár, hefur þessarar lánsfjárkreppu gætt mjög. Þar hefur sá háttur verið tekinn upp, að fyrir þremur árum réðst bærinn í að stofna sérstakan sjóð til lánveitinga til íbúðabygginga með því fyrirkomulagi, að árlega hafa verið veittar úr sjóðnum 200 þús. kr., en þar sem eftirspurnin eftir þessum lánum hefur verið mjög mikil, hefur ekki verið unnt að ráðstafa nema 10 þús. kr. til hvers einstaks lántakanda, og hefur sú upphæð eðlilega hrokkið heldur skammt. Ég vil því sérstaklega undirstrika það, að ekki verði gengið fram hjá hinum smærri bæjum í sambandi við rannsókn þá, er þáltill. þessi fjallar um. Ég er sömu skoðunar og flm. till., að þetta mál verði ekki til lykta leitt nema fyrir tilstilli hæstv. ríkisstj., og vil ég að lokum láta í ljós þá von, að málsmeðferð allri verði hraðað sem mest.



Herra forseti. Þessi till., sem hér er fram komin, gengur að vísu í rétta átt, og ber að því leyti að fagna henni. En það, sem er höfuðatriði þessa máls og horfast verður í augu við, er, hvernig á þessari lánsfjárkreppu stendur. Vafasamt er einnig, að ríkisstj. sé færari en Alþ. til að rannsaka orsakir hennar. Hv. 5. þm. Reykv. sagði, að dregið hefði úr möguleikum til lánsfjáröflunar. Ég vil orða þetta dálítið öðruvísi, eða þannig, að dregið hafi verið úr möguleikum til öflunar lánsfjár. Eða er hér á Íslandi frjáls og opinn lánsfjármarkaður? Nei. Lánsfjármarkaðurinn er hér algerlega einokaður af ríkisvaldinu. Það og það eitt ræður, og á þess ábyrgð er, hvort landsmenn hafa aðgang að frjálsum lánsfjármarkaði. En þetta er hlutur, sem á að vera og er alveg á valdi Alþingis, ef samkomulag næst um það innan þingsins sjálfs, hversu miklu lánsfé þegnarnir hafa að skipta á milli sín. Ég álít, að það verði að reka lánsfjárstofnanir áfram af ríkisvaldinu sjálfu samt sem áður, en aðeins á heilbrigðari grundvelli. Hér er ekki verið að ræða um óviðráðanlega hluti. Þetta eru hvorki eldgos né önnur náttúrufyrirbrigði, sem okkur eru óviðráðanleg. Þvert á móti er það, sem við þurfum að gera okkur sérstaklega ljóst, að það er þinginu í sjálfsvald sett að ráða bót á þessu. Þetta ástand hefur verið skipulagt og af ráðnum huga búið til, og það er einmitt Alþ., það erum við þingmenn, sem erum sjálfir valdið, sem getur og á að lækna þessa meinsemd. Það er með þessum tilbúna og skipulagða lánsfjárskorti ekki aðeins verið að hindra sköpun nýrra verðmæta með því að láta ónotað þæði vinnuafl og efni, sem er til, heldur er einnig verið a.ð eyðileggja í stórum stíl verðmæti, sem þegar hafa verið sköpuð, og mun ómetið það tjón, sem leitt hefur verið yfir þjóðina á þennan hátt á tveim síðustu árum. Ég vil taka það fram, að ég er sammála hv. flm. um það, hvernig ástandið sé í þessum málum, og einnig í því, að skjótra úrbáta sé þörf, en ég er þeim ekki sammála um orsökina til þess, að svona er komið. Ég tel, að þessi átakanlegi lánsfjárskortur sé blátt áfram til kominn viljandi og sjálfrátt af þeim orsökum, að ríkisstj. hefur tekið upp þá stefnu að skapa og skipuleggja lánsfjárkreppu í landinu. Og ég held, að þessi stefna sé tekin upp samkv. fyrirmælum frá Alþjóðabankanum. Kemur þetta m. a. fram í bréfi fjárhagsráðs til allshn. Sþ., en þar segir: „Fjárhagsráði hefur skilizt, að vegna tilrauna til þess að fá að nota fé úr mótvirðissjóði verði að takmarka árlega fjárfestingu við ákveðið hámark og að það sé fullkomlega skilyrði fyrir því, að leyfi fáist til að nota fé úr mótvirðissjóði. Ef farið væri eftir tillögu þessari, mundi það gera ómögulegt að sýna forráðamönnum mótvirðissjóðs fram á, hver fjárfestingin væri, þar sem takmarkanirnar næðu aðeins til hluta hennar.“ Hér kemur það í ljós, sem er að gerast. Það er það, að bankarnir eru að framkvæma það bann, sem fjárhagsráð treysti sér ekki til að framkvæma. Bannið á m. ö. o. að verða jafnáhrifaríkt, þátt það komi fram sem peningaskortur í bönkunum. En það er á valdi Alþ. að breyta þessu, það er á valdi okkar alþm., ef við aðeins getum orðið sammála um, til hvaða aðgerða eigi að grípa. Og Alþ. hefur áður orðið að grípa inn í afskipti af lánveitingum og það raunar oftar en einu sinni og skipað bankavaldinu fyrir verkum um að veita nauðsynleg lán. Það getur orðið óhjákvæmilegt að grípa til sama ráðs nú, því að það, sem hér er að fara fram, er hreint skipulagt eignarán, og þekki ég ekki neitt sambærilegt við þetta í nágrannalöndum okkar, t. d. í Frakklandi, Englandi eða á Norðurlöndum. Í þessum löndum er þessum málum svo háttað, að ef menn eiga sæmilegar eignir, þá er þeim í sjálfsvald sett, hvort þeir vilja fá lán út á þessar eignir að verulegum hluta andvirðis þeirra. Ástandið hér á Íslandi er þannig, að af 3500 millj. kr. þjóðareign munu bankarnir aðeins lána 1000 millj. og þar af um 400 millj. hjá ríkinu. Afleiðing þessa er sú, að yfir fjölda manna vofir sú hætta, að eignir þeirra verði boðnar upp og seldar bara vegna þess, að öll lánskjör eru hér fyrir neðan allar hellur. Ríkisvaldið er með þessu að ræna alla verkamenn og meginhluta miðstéttarmanna öllum eigum sínum. Er þessi féfletting þannig fyrirbæri, að slíks munu vart nokkur dæmi í heiminum. Og það er vissulega hart fyrir mig að þurfa að viðurkenna það, að það er hæpið, að svona mundi gerast, ef hér væri starfandi prívatbanki. Í augum okkar, sem berjumst fyrir ríkisrekstri, er slíkt hin mesta óhæfa, er hugsazt getur. Tilgangur með ríkisrekstri bankanna er ekki að féfletta fólkið, heldur að hjálpa því til að fá hagstæð og eðlileg lán til þess að eignast þessi hús. Ég fæ ekki betur séð en þetta mál sé orðið svo alvarlegt frá þjóðfélagslegu sjónarmiði séð, að ekki verði hjá því komizt, að Alþ. láti það til sín taka, og er að því leyti samþykkur þáltill. hv. flm., ef aðeins næðist samkomulag um að orða þetta allt öðruvísi og ákveðnar. Hæf lausn þessa máls er ekki undir öðru komin en vilja Alþ., og Alþ. hefur áður gripið í taumana, þegar það vildi tryggja góð lán. - Það er engan veginn tilgangur minn að tefja fyrir þessari þáltill., sem ég álít að gangi í rétta átt, en ég vil leggja áherzlu á að orða hana mun ákveðnar og gera hana þar með líklegri til að koma að gagni.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að feta í fótspor þeirra hv. þm., er látið hafa uppi álit sitt á þessu máli hér á undan, og fagna þeirri hugmynd, sem felst í þáltill. um lánveitingar til íbúðabygginga. Það er máske heldur vægt að kalla þetta hugmynd, það er orðuð hugmynd. Og ég tel það mikið gleðiefni, að till. skuli vera komin fram, enda var hennar sízt vanþörf. Tvö undanfarin þing hef ég verið í fararbroddi að berjast fyrir því, að menn fengju leyfi til þess að byggja smá íbúðarhús, og ég þakka hv. 5. þm. Reykv. fyrir að geta um þessa forustu, því að ég kann því vel, að þess sé getið sem gert er. En það er um þessar framkvæmdir að segja, þegar þær loksins koma fram, að þær eru, eins og Englendingar orða það, „too little and too late.“ Þegar loksins á að gera eitthvað, er það allt mikils til of lítið og smávaxið, þegar loksins er hengslazt við að gera eitthvað. Það var ekki fyrr en undir haust, að menn, sem voru að byggja eða ætluðu að reyna að koma sér upp einhverju þaki yfir höfuðið, þorðu án þess að eiga á hættu hjól og steglur að byrja á neinum undirbúningi. Á sama tíma risu upp stóru íbúðahverfin í Hlíðunum og Skjólunum. Og þegar svo loks er látið undan, er þetta haft svo smátt og gengur svo skammt, að það gerir hugmyndina að engu. Það hefur verið dregið svo lengi, að hlutirnir hafa hækkað og margfaldazt svo í verði, að nú er hlutur, sem kostaði 1 kr., þegar átti að gera þetta, kominn í 2 kr., og hlýtur þetta að gera þeim, sem eiga að njóta þessara blessunarríku aðgerða, allt tvöfalt og margfalt dýrara og erfiðara en orðið hefði, ef ekki hefði verið skellt skollaeyrunum við þessu svo lengi, að þetta tjón hlyti að leiða af því. Og það, sem hv. flm. fara fram á í þáltill., er það, að ríkisstj. láti fram fara rannsókn og safni skýrslum um lánsfjárþörf til íbúðabygginga. Ég hygg, að flestir menn, sem hafa opin augu og eyru og hafa þetta fyrir augunum daglega, hljóti að sjá, að það er ekki um neina lánveitingu að ræða fyrir allan almenning til þess að hann geti byggt hús. En ef menn eru í þjónustu hins opinbera, hafa þeir vísan aðgang að lánum með sérstaklega góðum kjörum. Það er t. d. sagt, að menn í opinberum stöðum eigi kost á lánveitingum, sem eru látnar þannig af hendi, að reikningsglöggir menn segja, að það nemi því, að þeir fengju 100 þús. kr. gefins í húsum sínum, þegar tekið er tillit til vaxtamismunar. En almenningur á ekki kost á þessum lánum. Ég ætla, að það sé þýðingarlaust að fara með víxil í bankana til þess að fá veðdeildarlán. Það orð heyrist ekki. En nú heyrist, að það sé kominn svartur lánsmarkaður í landinu. Það er á þennan markað, sem margur verður að flýja í vandræðum sínum til þess að geta t. d. komið húsi sínu undir þak fyrir veturinn, til þess að ekki skemmist það, sem gert hefur verið. Af hálfu þess opinbera virðist ekki hafa verið gerður nokkur skapaður hlutur - nema síður sé til þess að greiða fyrir mönnum með lánveitingar. Hv. fyrsti flm. þessarar þáltill. benti réttilega á það, sem fyrir löngu var búið að víkja að, að ýmsum, sem standa sjálfir fyrir sinum smáíbúðarhúsabyggingum, verði margt að efni, sem menn koma almennt ekki auga á. Þeir safna að sér og víða að sér efni, stundum afgöngum af stærri byggingum. Nú geta menn loks byrjað óttalausir að steypa kjallara, og er þá margt sem nýtist, sem nýttist ekki áður undir ófrelsinu og höftunum. sem á hvíldu. Ég ber mikla virðingu fyrir því, að hæstv. ríkisstj. skuli taka að sér að safna skýrslum í þessu sambandi, en ég held, að ég verði að vera sammála hv. 2. þm. Reykv. um það, að hér er allt of lauslega eða öllu heldur of einhliða á þessum málum tekið. Þessi skýrslustörf, sem hér um ræðir, geta tekið mjög langan tíma í höndum hæstv. ríkisstj., ef aðeins er framfylgt þeirri stefnu að draga úr því, að menn ráðist í byggingar. Mér er ekki grunlaust um, að það eigi að draga úr fjárfestingunni, og það gæti þá alveg eins hitt þetta mál. Mér hefði verið miklu nær skapi að sjá hér koma fram till. um það að skipa sérstaka þingnefnd til þess að rannsaka þessa lánamöguleika. Alþingi hefur sams konar tök á að skipa slíka nefnd eins og hæstv, ríkisstj. Svo var það einnig það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um lánsfjárstefnu þá, sem nú ríkir í þjóðfélaginu, sem var sérstaklega eftirtektarvert, - ekki beinlínis eftirtektarvert vegna þess, að mönnum sé ekki þegar orðin vel ljós sú óskaplega lánsfjárpólitík þjóðbankans, sem nú er á ferðinni, heldur vegna þess, að hv. þm. drap á mörg meginatriði í þessu máli, sem skylt er að draga fram hér á Alþingi og öllum þm. er skylt að kynna sér og taka eftir. Ég tók fram áðan, og ég hygg, að það sé rétt, að það muni vera til lítils að ota fram byggingarvíxli, þótt ekki væri hann stór, upp á væntanlegt veðdeildarlán, því að veðdeildarlánin eru orðin þannig, að þau koma að engu gagni. Ég vil vaka undir þá ósk, að Alþingi láti þetta mál til sín taka á fleiri en einn veg. Það væri full ástæða til þess fyrir Alþingi að láta kynna sér fyrir milligöngu þar til hæfra manna, hvernig lánsfjárstefnunni í landinu er hagað af þeim, sem í umboði Alþingis fara með þau mál, t. d. í Landsbankanum. Þegar svo er komið, að menn eiga það á hættu vegna synjunar á smálánum að verða algerir vanskilamenn, jafnvel þátt miklar eigur standi að baki þeim, þá er fullkomin ástæða til þess fyrir þá stofnun, sem hefur vald og ráð þjóðbankans, að athuga, hvernig þessum málum er eiginlega háttað. Gengur þessi lánsfjársynjun jafnt yfir alla, eða mætti þar ríkja meira jafnrétti? Hv. 2. þm. Reykv. minntist réttilega á, að það hafi komið fyrir, að orðið hafi að gripa til lagasetningar um stofnlánadeild sjávarútvegsins. Það þótti ekki beinlínis gott tiltæki á sínum tíma, þegar stofnuð var stofnlánadeild sjávarútvegsins með það markmið og það hlutverk, sem sú stofnun hafði. Allir, sem að stofnun hennar stóðu, bæði ríkisstj. sú, er þá var, og aðrir, sem voru þessu fylgjandi, hafa sýknt og heilagt fengið ámæli fyrir þá ráðstöfun. En hvaða horfur væru á áframhaldandi útflutningi fisks í þessu landi, ef fótunum hefði ekki verið komið undir lánsstofnun, er stæði straum af stofnkostnaði togaranna? Það er að verða með hverjum deginum, sem liður, augljósara, að einmitt það, að togararnir voru byggðir, - en þeir hefðu ekki verið byggðir, ef lánsfé hefði ekki verið fyrir hendi, - það virðist vera lykillinn að því, að Íslendingar geta nú hagnýtt sér veiðar, t, d. við Grænland. Það hefði verið ógerningur á öllum öðrum skipum, sem voru í okkar eigu og eru í okkar eigu nú, nema á togurunum, Ég bendi á þetta til þess að sýna, að afskipti Alþingis af störfum þjóðbankans þurfa ekki að vera þjóðinni til ills, heldur hefur það sýnt sig, að þau hafa orðið þjóðinni til mikillar blessunar. - Þegar svo er komið nú loks eftir langa mæðu, að viðurkenndur hefur verið réttur hins óbreytta borgarra til þess að byggja sér hús, þótt lítil séu, - og að mínum dómi of lítil, - þá er það böl við að stríða, að ekkert lánsfé er að fá nema þá með svo óbærilegum kjörum, að ekki er hægt að ætlast til þess, að nokkur maður komi sér upp húsi með slíkum hætti. Ég á þar við það, sem talað er um, að gangi í sumum tilfellum fyrir sig með einkalánum og því um líku, sem fást utan bankanna. Þess vegna er það, að þegar Alþingi hefur gert þá ráðstöfun, er sem betur fer knúði ríkisstj. til þess að láta undan á þessu sviði og lofa mönnum að byggja hús yfir sig, þá er sú aðgerð Alþingis að vísu góðra gjalda verð, en hún er ekki nema eitt spor í áttina til þess að leysa vandann, sem hér er fyrir hendi. Það þarf að sjá um, að menn geti fengið út á eigur sínar aðstoð með bærilegum kjörum til þess að koma upp þessum húsum sínum. Við, sem búum í eldri húsum og höfum á sínum tíma notið aðstoðar veðdeildarinnar og slíks til þess að koma upp okkar húsum, við vitum, hve mikill styrkur það var okkur. Okkur sem einstaklingum ber siðferðileg skylda til að gera það, sem í okkar valdi stendur, til þess að löggjafinn beiti áhrifum sinum í rétta átt og til þess að fá lánastefnu bankanna inn á mannúðlegri og skynsamlegri braut í þessum efnum. Að svo mæltu vil ég fyrir mína hönd og kjördæmis míns beina þeim tilmælum til hv. fjvn., að hún taki þetta mál til meðferðar og hún taki það eins föstum tökum og hún sér sér fært og lesi milli línanna í hinni mjög svo vægu till., sem hér er borin fram í þessu efni, því að hv. fjvn. og þeir, sem í henni sitja, þekkja ástandið í þessu landi ekki síður en aðrir hv. þm. og vita, að hér kreppir skórinn svo að, að af því hefur hlotizt stórtjón og mun hljótast meira tjón, nema litið sé meir á hag þegna landsins en verið hefur fram að þessu.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs í tilefni af ummælum, sem féllu hjá hv. þm. Ak. og nokkru síðar hjá hv. þm. Vestm. í sambandi við starfsemi lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna varðandi útlán til húsabygginga. Ég hygg, að hv. þm. Ak. hafi orðað það svo, að opinberir embættismenn hefðu sérstöðu í þessum efnum, því að þeir hafi rétt til lána úr lífeyrissjóði, sem væru 50% stofnkostnaðar húsanna, sem þeir byggðu. Hv. þm. Vestm. orðaði það svo, að stjórnarráðsmenn og fleiri hefðu fengið lán með þannig kjörum, að það jafngilti því, að ríkið gæfi þeim 100 þús. kr.

Miðað við vaxtakjör annarra.

Þetta er byggt á misskilningi hjá hv. þm. Mér þykir leitt, að þeir skuli ekki hafa aflað sér gleggri upplýsinga um þetta efni, því að þær hefðu verið látnar í té, ef þeir hefðu spurt. Mér er ekki kunnugt um, að nokkur ákvæði séu í lögum, sem tryggi opinberum starfsmönnum lán úr lifeyrissjóði. Stjórn sjóðsins getur ákveðið fyrir sitt leyti að gefa þeim, sem eru meðlimir sjóðsins og hafa greitt iðgjöld sín um visst árabil, kost á lánum úr sjóðnum. Samkvæmt lögum um þessi efni mega lánin nema 50 þús. kr. og aldrei meira en 100 þús. kr. Vextir eru 4.5% af 3/4 hlutum og 5% af 1/4 hluta. Lánin eru í tvennu 1agi. Fyrra lánið er til lengri tíma, en seinna lánið til skemmri tíma. Hvernig þetta má þýða 100 þús. kr. gjöf til manna, sem fá 100 þús. kr. lán, það fæ ég ekki skilið, nema hv. þm. hugsi sér, að þeir, sem byggðu fyrir gengislækkun, hafi fengið lánin svo hækkuð, að gróði af því verði 100 þús. kr. En þá er ekki við stjórn sjóðsins að sakast. Ég undraðist hljóðið í hv. þm. Vestm., því að mér skildist á honum, að hann teldi þessa starfsemi sjóðsins ámælisverða. Ég get ekki fallizt á þetta. Ég er þeirrar skoðunar, að ekkert sé eðlilegra en að lífeyrissjóður ávaxti það fé, sem hann tekur við og geymir fyrir meðlimi sína til þeirra elliára, á þann hátt, að hann komi þeim að sem beztum notum. Það er ekki ofmælt, að margir hafa getað komið upp húsum fyrir þessi lán, sem hefðu ekki getað það annars. Ég álít, að þessi starfsemi sjóðsins sé til fyrirmyndar, og ég hygg, að allir eftirlaunasjóðir ávaxti fé sitt á sama hátt, og þeir eru hreint ekki fáir. Ég vildi aðeins bera fram þessar leiðréttingar vegna ummæla, sem féllu hjá þessum tveimur hv. þm. Um till. sjálfa hef ég það að segja, að hún er spor í rétta átt, en sjálfur hef ég ekki verulega trú á henni hvað viðkemur rannsókn þessara lánveitinga til íbúðarhúsabygginga. Það er sennilega fljótlegt að láta einhverja rannsókn fara fram, en það er sennilega ókleift að gera fullnaðarrannsókn á lánunum og með hvaða kjörum lánin eru veitt. Hjá opinberum stofnunum er auðvitað auðvelt að rannsaka þetta, en hjá einstaklingum er ekki hægt að rannsaka þetta og ómögulegt að vita, með hvaða kjörum lánin eru veitt, því að það er engum vafa bundið, að það er meira greitt fyrir lán, sem fengin eru hjá einstaklingum, heldur en kæmi fram í skjölum, sem lægju frammi til yfirlestrar. - Annars er ánægjulegt, hversu mikill áhugi ríkir hjá öllum flokkum fyrir því að bæta úr íbúðaskortinum og létta almenningi að koma upp húsum yfir sig. Ég ætla, að allir þingflokkar séu sammála um þessa nauðsyn. Sjálfstæðisflokkurinn hefur borið fram till. um að safna skýrslum um það, hver lánaþörfin sé í þessu efni, og óska tillagna hæstv. ríkisstj. Hv. 8. þm. Reykv. hefur komið með till. um að koma upp ódýrum íbúðum og taka til þess fé úr mátvirðissjóði. Sósfl. hefur borið fram till. um 25 þús. kr. lán út á hverja íbúð, sem byggð hefur verið eftir 1947. Þetta er allt góðra gjalda vert, en þetta hrekkur skammt. Alþfl. hefur einnig borið fram till. um þetta efni. Yfirleitt virðast allir flokkar sammála um, að hér sé komið í fullt óefni og full þörf skjótra aðgerða til þess að bæta úr þessu ástandi, sem hér er. En ég hygg, að ekki sé til neins að loka augunum fyrir því, að það, sem næst liggur fyrir að gera, er, eins og hv. þm. Vestm. drap á, að efla í þessu skyni þær lánsstofnanir, sem fyrir eru og bezt hafa reynzt. Það er hrein skömm að því, að aðalfasteignalánsstofnunin í landinu, veðdeild Landsbankans, skuli lána þrettánda til tólfta hluta byggingarkostnaðar húsanna. Þetta greiðir hún í veðdeildarbréfum, sem síðar eru seld - ef það lánast þá að selja þau - með allt að 25–30% afslætti. Það er ekki hægt að gera naprara gys að sjálfum sér en hér er gert. Það fyrsta, sem þarf að gera, er að láta þessa stofnun, sem er sterk og traust stofnun, rækja sitt hlutverk, því að hún rækir nú ekki það hlutverk að lána til íbúðabygginga. Þetta er sannleikurinn um þessa stofnun, og er sjálfsagt að breyta starfsemi hennar. Í upphafi átti hún að lána um 50% af kostnaðarverði þeirrar fasteignar, sem byggja skyldi. Það er nú komið niður í 7–8%. Áður fyrr voru veðdeildarbréfin íslenzku sæmilegur gjaldeyrir og látin sem trygging fyrir lánum og þóttu góð trygging. Það er kannske ekki efnilegt að taka við þeim, þegar annað árið hefur orðið gengislækkun og hitt árið hafa komið ákvæði um bátagjaldeyri. - Önnur lánsstofnun er til, sem hefur starfað hin seinni ár, sem er byggingarsjóður verkamanna. Þó er svo háttað um hann, að gripið hefur verið til þess fjár, sem hann átti að fá, til annarra nota, svo að hann hefur ekki getað starfað nema litið. - Það þarf að láta veðdeildina starfa, því að hún starfar ekki nú, og beina því fé, sem til er í landinu, í rétta átt, þ. e. til byggingarsjóðs verkamanna. Þá gæti hann sinnt því hlutverki, sem hann hefur sinnt undanfarin ár, að sjá sínum meðlimum fyrir lánum til að reisa íbúðir við skaplegu verði. Látum svo aðra, sem betri möguleika hafa til að afla sér fjár með venjulegum hætti, byggja sér hús eins og þeim hentar og þeir geta. - Það er á valdi hæstv. ríkisstj. að bæta úr húsnæðisskortinum, ef hún vill gera það og skilur, hvað við liggur.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umræður. - Ég vil þakka þær góðu undirtektir, sem þessi þáltill. hefur fengið. Sumum þm. hefur þó fundizt till. nokkuð væg. Hv. þm. Vestm. sagði, að full ástæða væri til þess, að n. herti á ákvæðum till. En oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Ég hygg, að svo megi verða, að þessi litla till. verði til þess, að hér rætist verulega úr vandanum. Mér virðist, að aðrar till., sem komið hafa fram um þetta efni, sanni rétt þessarar till. Þessi till. er ekki eins væg og hv. þm. vilja vera láta. Hv. þm. hafa talað um, að aðalefni till. þessarar væri, að ríkisstj. eigi að rannsaka málið og safna skýrslum og leggja síðan fyrir þingið tillögur til úrbóta. Þetta er ekki vægt, ef það nær fram að ganga, að lagðar verði fram till., sem við það miðist, að hægt sé að fullnægja lánsfjárþörf til að útrýma heilsuspillandi íbúðum. Það mætti hugsa sér að vísa þessu máli til þingn., en ekki hæstv. ríkisstj., og það væri lítils virði að vísa svona máli til ríkisstj., sem maður bæri ekki traust til og byggist ekki við að mundi sinna því. Ég gat þess, að við flm. till. vissum, að einstakir ráðh. innan ríkisstj. væru okkur sammála um efni till. Með hliðsjón af þeirri afstöðu einstakra ráðh. og hæstv. ríkisstj. tel ég veigameira að hafa þann hátt á málinu að vísa því til hæstv. ríkisstj. fremur en til þingn. - Þetta vildi ég árétta, til þess að menn líti ekki smáum augum á gildi þessarar till. og telji, að hún mætti vera ákveðnar orðuð.



Herra forseti. Ég var kallaður í síma, þegar hv. 4. þm. Reykv. var að halda ræðu sína og flutti það, sem hann kallaði leiðréttingu við það, sem ég hafði sagt, að mismunur væri á aðstöðu opinberra starfsmanna til þess að fá lán til íbúðabygginga og annarra, þar sem opinberir starfsmenn gætu fengið allt að 100 þús. kr. lán. En ég veit ekki betur en að þetta sé „praksis“, og hvað sem vaxtakjörunum líður, er það víst, að þeir, sem eru í opinberri stöðu, hafa aðgang að lánum til íbúðabygginga, sem aðrir hafa ekki. Á þetta benti ég, og það er ekki misskilningur, heldur staðreynd.



Herra forseti. Till. þessi, er ég flyt á þskj. 33, um réttarrannsókn á slysum, sem orðið hafa á togurunum, er ekki nýr gestur hér á hv. Alþ. Ég hef flutt hana tvisvar sinnum áður, en því miður hefur Alþ. ekki sýnt skilning á málinu, heldur hefur það í bæði skiptin verið svæft í n. Ég lít samt sem áður svo á, að málið sé svo þýðingarmikið, - þar sem það varðar svo fjölmenna stétt í landinu, sjómannastéttina, og þar sem það er staðreynd, að slys eru næstum daglegur viðburður, að minnsta kosti líður skammt á milli þeirra, - að ég hef ákveðið að flytja málið einu sinni enn og athuga, hvort ekki séu tök á því að fá það afgr. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um till. eða tilefni hennar, það hef ég gert áður, svo að hv. alþm. er málið kunnugt. Þegar ég flutti till. í fyrsta sinn, nefndi ég ákveðin dæmi um slys, sem orðið hefðu á togurum, til þess að sýna, að full þörf væri á því að hefjast handa í þessum efnum. Rétt á eftir kom grein í Morgunblaðinu, þar sem imprað var á því, hvort ekki ætti að höfða mál gegn mér fyrir þau dæmi, sem ég nefndi. Þetta hefur þó ekki verið gert, enda erfitt að hrekja þau dæmi, sem ég nefndi. Í það sinn hlífðist ég þó við því að nefna það dæmið, sem þá var ferskast og kannske hefði verið bezt til þess fallið að rumska við hv. þm., þar sem ég taldi málið þá of viðkvæmt. Dæmið er, þegar botnvörpungurinn Vörður frá Patreksfirði sökk í hafið og fimm menn fórust. Ég hygg, vegna þess hve illa hefur gengið að ná eyrum hv. alþm. í sambandi við þessa till., að rétt sé að rifja upp þetta tilfelli. Það sýnir í fyrsta lagi það kæruleysi, sem fram kemur hjá sumum skipstjórum fyrir lífi og limum sjómanna. Í öðru lagi er það glöggt dæmi um sinnuleysi stjórnarvaldanna að rannsaka þessi mál og sækja þá til sektar, sem sekir eru, og í þriðja lagi ætti þetta dæmi, svo glöggt sem það er, að vekja aukinn skilning hv. þm. fyrir þessum málum, og er ekki sízt þörf á því. Eins og kunnugt er varð þetta slys 29. jan. 1950, svo að nú eru bráðum tvö ár liðin síðan það átti sér stað. Ég vil taka það fram, að það, sem ég rifja upp í sambandi við þetta slys, er samkvæmt umsögn Morgunblaðsins, er birtist skömmu síðar, 31. janúar, og grein í blaðinu 1. febrúar, er rituð er af hv. þm. Barð. eða samkvæmt heimildum frá honum. Ég vel þessa heimild, þar sem ég geri ráð fyrir því, að margir hv. alþm. muni síður rengja hana en aðrar, og í greininni er að minnsta kosti ekki gengið lengra en ástæða er til í ásökunum gegn skipstjóranum. Það fyrsta, sem vakti athygli mína í frásögn Morgunblaðsins, var, að skipverjar bjuggu allir aftur í skipinu, en lekinn kom upp frammi í, og afturstefni skipsins stóð síðast upp úr sjó. Samt sem áður drukknuðu tveir menn frammi í skipinu, þegar það sökk. Hvers vegna voru þessir menn frammi í skipinu, þegar það sökk, fyrst allar íbúðir skipshafnarinnar voru aftur í? Var þeim haldið þarna við vinnu svo lengi, að þeir gátu ekki átt afturkvæmt? Þetta hefur ekki fengizt upplýst, því þó að rannsókn hafi verið fyrirskipuð og farið fram, hefur ekkert verið um hana birt og óhæfilegur dráttur hefur orðið á því að vísa málinu til dóms að rannsókn lokinni. Þetta vekur hins vegar óhugnanlegan grun um, að hér hafi verið um ógætni að ræða. Það er ástæða til að minna á ýmis önnur atriði. Mönnunum er bjargað yfir í botnvörpunginn Bjarna Ólafsson, sem Vörður náði sambandi við. Samkvæmt frásögn Morgunblaðsins er Bjarni Ólafsson kominn að Verði kl. 2.30 e. h., og þá er talið gott veður; samkvæmt umsögn skipstjórans á Bjarna Ólafssyni er kaldi og sjór nokkuð þungur. Þegar Bjarni Ólafsson kemur á vettvang, er bjart af degi, og eftir lýsingunni að dæma virðast hafa verið möguleikar á því að bjarga öllum mönnunum af Verði yfir í Bjarna Ólafsson. En skipstjórinn á Verði vill ekki björgun strax, heldur virðist treysta því, að skipið muni fljóta og að mönnunum sé óhætt að vera um borð. Þó að Bjarni Ólafsson sé kominn á vettvang, er ekkert gert til þess að bjarga mönnunum, heldur er beðið eftir náttmyrkri og versnandi veðri. Þegar farið er að bjarga mönnunum, er komið svartamyrkur, veðrið, samkvæmt lýsingu skipstjórans á Bjarna Ólafssyni, „það, sem sjómenn kalla vitlaust veður“, og aðstæður þannig, að hvorugum björgunarbátnum er hægt að koma við. Skipstjórinn á Bjarna Ólafssyni lýsir því líka yfir, að horfurnar á því að bjarga mönnunum af Verði hafi verið hverfandi litlar. Vörður var um það bil hálfur í kafi, sjórinn kominn upp í miðja brú, reykháfurinn umflotinn, afturstefnið komið upp úr sjónum, og skrúfan laus við sjó. Fyrst þegar þannig er komið, er farið að reyna að bjarga mönnunum, þó að það hefði verið hægt áður við betri skilyrði. - Þó að þetta dæmi sé ekki almennt, er það vitnisburður um kæruleysi fyrir lífi sjómanna. Það er vitnisburður um, að slíkt kæruleysi getur átt sér stað, og sannar, að full þörf er á rannsókn vegna hinna tíðu slysa á togurunum og að nauðsynlegt er að setja í lög fyrirmæli á grundvelli þeirrar rannsóknar um þunga ábyrgð á hendur þeim, sem sýna kæruleysi fyrir lífi og limum sjómanna. Ég hef viljað nefna þetta dæmi til viðbótar öðrum, sem ég áður hef nefnt, því að ég tel, að það sýni vel, hve sinnulaus stjórnarvöldin eru í þessum efnum. Nú fyrst fyrir skömmu síðan, tveimur árum eftir að slysið varð, hefur málinu verið skotið til sjódóms, og þess vegna hefur enn engin refsing komið fram á hendur þeim mönnum, sem þarna hafa sýnt vítavert ábyrgðarleysi og bera ábyrgð á dauða fimm manna: Slíkt má ekki lengur eiga sér stað. Rétt eftir að þetta slys varð, var þess minnzt hér á Alþ., og þáverandi forseti Sþ. flutti ræðu um þá, sem drukknuðu. Hann fór að sjálfsögðu um þá hjartnæmum orðum. Það vantar ekki, að sjómönnum sé hrósað á sjómannadaginn, við hátíðleg tækifæri og þegar þeir láta lífið við að afla sér og þjóðinni viðurværis. Hæstv. forseti lauk líka orðum sínum á þá leið, að það væri huggun í sorginni, að þessir menn hefðu farizt, er þeir voru að rækja skyldustörf sín fyrir þjóðfélagið. Mér finnst engin huggun í þeirri staðreynd, að þeir létu lífið, er þeir voru að færa þjóðinni björg í bú. Og þó að það sé fallegt að minnast fallinna manna, álit ég, að Alþ. eigi ekki að láta við það sitja að minnast þeirra með fögrum orðum, heldur eigi það að sjá til þess, að slíkir atburðir sem þessir endurtaki sig ekki. Sómi Alþ. liggur við, að það sinni nú þessu máli og afgr. það endanlega og að gerðar verði þær ráðstafanir, sem talað er um í till., til þess að koma í veg fyrir slys eins og þessi, eða aðrar ráðstafanir, sem að rannsökuðu máli kynnu að teljast heppilegri til þess að draga úr slysahættunni. Ég vil því vænta þess, að málið fái betri undirtektir en áður, og vil svo að endingu leggja til, að því verði vísað til allshn.



Herra forseti. Allir eru án efa sammála um það, að í raun og veru ætti að haga svo málum þjóðarinnar, að ekki þurfi á atvinnuleysistryggingum að halda, og skipa þeim málum svo, að atvinnuleysi væri ekki til, heldur jafnan séð svo um, að vinnufærir menn, sem vilja vinna, ættu þess kost að vinna að gagnlegum störfum. Ég minnist þess, að þegar almannatryggingal. voru undirbúin á sínum tíma, 1944–46, þá var gert ráð fyrir því, að í sambandi við almannatryggingarnar yrðu einnig sett önnur l. um atvinnustofnun ríkisins, sem átti að hafa með höndum að gera ráðstafanir, í fyrsta lagi til þess, að vinnuaflið hagnýttist sem bezt, og í öðru lagi til þess að koma í veg fyrir, að til atvinnuleysis komi. Og sem þrautaráð var þá gert ráð fyrir því, að ef allar ráðstafanir brygðust til að afstýra atvinnuleysi, væri heimilt að stofna til atvinnuleysistrygginga undir sérstökum kringumstæðum. Þegar almannatryggingal. voru samþ., náðist ekki samkomulag um lagasetningu um atvinnustofnun ríkisins, enda var því yfirlýst af þeirri ríkisstj., sem þá fór með völd, og hefur verið yfirlýst af flestum ríkisstj., sem síðan hafa farið með völd, að það væri þeirra meginverkefni að koma í veg fyrir, að atvinnuleysi myndaðist, og sjá um, að landsmenn hefðu nægileg störf við gagnlega vinnu. Það skal líka játað, að allt fram á síðasta ár var ekki neitt atvinnuleysi í landinu umfram það, sem eðlilegt verður að telja, þegar menn færast milli starfsgreina eða vinnustaða eða annað slíkt. En á s. l. vetri breyttist þetta stórkostlega. Þá var þegar komið mjög alvarlegt atvinnuleysi í ýmsum kaupstöðum og kauptúnum landsins. Tala atvinnulausra, sem skrásettir voru, var talsvert á annað þúsund manns, og skyldulið þeirra, sem átti afkomu sína undir þeim, var nálega 4000, þegar þessi skrásetning var gerð, en hún var ekki nálægt því að vera tæmandi, því að hún var aðeins frá nokkrum einstökum stöðum á landinu. Nú fer vetur í hönd, og það er bersýnilegt, að í þessum efnum verður ástandið í vetur stórum erfiðara en það var síðasta vetur. Nú þegar er svo komið í tveimur stærri kaupstöðunum, Siglufirði og Ísafirði, að tugir og hundruð manna hafa leitað burt af þessum stöðum til atvinnu annars staðar með misjöfnum árangri, og þrátt fyrir það voru skrásettir heima fyrir 400 atvinnulausir menn á Siglufirði. Ég vil fullyrða, því miður, að fram undan er á þessum vetri atvinnuleysi, ef ekki eru ráðstafanir gerðar, - mjög tilfinnanlegt í flestum stærri kaupstöðum landsins. Þegar svo er komið, er ekki til neins að reyna að friða vonda samvizku með því að segja, að atvinnuleysistryggingar eigi að vera óþarfar. Það verður að gera ráðstafanir til að draga úr því böli, sem atvinnuleysið er, og hvort sem mönnum þykir það gott eða illt, þá er ekki til nema ein leið til að afnema atvinnuleysið í þjóðfélaginu, og þessi eina leið er að sjá atvinnulausum mönnum fyrir þannig löguðum styrkjum, að þeir geti lifað mannsæmandi lífi, þannig að heill og framtíð þeirra og skyldmenna þeirra sé ekki stefnt í voða. Það er með þetta fyrir augum, sem ég leyfi mér að flytja þáltill. á þskj. 14, og er hún að efni til á þá leið, að þegar verði skipuð nefnd til að semja frv. til l. um atvinnuleysistryggingar, og skal hún hraða störfum svo sem unnt er. Ég álít engan veginn útilokað, ef þetta mál fær afgreiðslu nú á fáum dögum, að unnt verði að leggja frv. um þetta fyrir Alþ. svo snemma, að Alþ. gæti afgr. það áður en það hættir störfum. Hins vegar, ef það ekki tekst, þá ætti að mega tryggja með þessu vandlega undirbúna löggjöf um þetta efni fyrir næsta Alþ. svo snemma, að það gæti komið til framkvæmda áður en erfiðleikarnir hefjast næsta haust. Ég skal þó játa það, að ýmislegt þarf að taka til athugunar og vel að íhuga í sambandi við atvinnuleysistryggingarnar, ef þær eiga að koma að því haldi, sem til er ætlazt. Þeir 4 aðilar, sem ætlazt er til að tilnefni menn í þessa n., eru: Alþýðusamband Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands, Samband íslenzkra sveitarfélaga og Tryggingastofnun ríkisins. Þetta eru þeir aðilar, sem hafa aðstöðu til þess bæði að þekkja ástandið í þessum efnum og til þess að dæma um hin mismunandi sjónarmið, sem til greina koma við slíka lagasetningu. Því er lagt til í till., að n. verði skipuð með þeim hætti, sem þar greinir. En fimmti nm. skal skipaður af ríkisstj. án tilnefningar og sé hann form. n. Það eru tvennar skoðanir uppi um það, á hvern hátt atvinnuleysistryggingunum væri bezt fyrir komið. Ýmsir telja bezt, að einstök verkalýðsfélög og stéttarfélög, styrkt af hinu opinbera, komi upp atvinnuleysistryggingum og hafi frjálsar hendur um notkun þeirra og hverjum reglum hlýtt skuli. Aðrir eru þeirrar skoðunar, að bezt sé að hafa eina miðstöð fyrir allt landið, er annist atvinnuleysistryggingarnar og annist þá helzt einnig vinnumiðlun og skrásetningu vinnuafls. Mig furðaði, vegna ástandsins í fyrra, hvernig ríkisstjórnin þá brást við tillögu Alþfl. um atvinnustofnun ríkisins, og ekki nóg með það, að tillagan næði ekki fram að ganga, heldur voru einnig felld niður afskipti ríkisins af vinnumiðlun. Að gera slíkt, eins og ástand og horfur voru þá, tel ég með öllu óafsakanlegt. Ég álít, að sú stofnun, er hefur atvinnuleysistryggingarnar, eigi einnig að fara með vinnumiðlun, því að eina réttláta prófunin á því, hvort maður er atvinnulaus, er að bjóða honum vinnu. Ég vildi nú þegar gera grein fyrir þessum tvennum skoðunum, hverjir skuli hafa atvinnuleysistryggingarnar, vegna nefndar þeirrar, sem með málið á að gera. Annað atriði er svo, hvernig skipta skuli kostnaðinum á aðila. Eðlilegast er, að atvinnurekendur og verkalýðurinn að einhverju leyti annist kostnaðinn með styrk frá sveitarsjóðum og ríkissjóði. Það er að sjálfsögðu mál, sem þarf að athuga, hvernig þessum kostnaði verði skipt og hverjar tekjur náist inn. Það hefur verið sagt við mig, að eðlilegast væri, að Tryggingastofnunin tæki að sér atvinnuleysistryggingarnar. Ég játa, að þetta er eðlilegt, en vil þó benda á tvö atriði, sem sjálfsagt er að taka til greina. Áhættan við atvinnuleysistryggingarnar er allt önnur en við tryggingar vegna sjúkleika og slysa. Um þær er hægt að gera áætlun, en um atvinnuleysistryggingarnar ekki. Atvinnuleysið er að mjög verulegu leyti komið undir pólitísku ástandi í landinu, og getur stefna stj. á hverjum tíma ráðið miklu um það, hvort atvinnuleysi er í landinu eða ekki. Það liggur því í hlutarins eðli, að ómögulegt er að reikna út með nokkrum rökum, hver áhætta fylgir atvinnuleysistryggingum á hverjum tíma, og því algerlega undir tilviljun komið, hvort atvinnuleysistryggingarnar kæmu að nokkru haldi. Ég hygg því eðlilegast að fela þetta sérstakri stofnun. Eigi atvinnuleysistryggingar að koma að fullu haldi, verða þær að vera í nánu sambandi við vinnumiðlunina. Skal ég svo ekki orðlengja þetta meira. Ég hygg, að allir hv. þm. geti verið mér sammála um, að sú hugmynd, að allt geti lagazt í þjóðfélaginu af sjálfu sér, sé ekki veruleiki. Ástandið er þannig, að ekkert vit er í að segja við atvinnulausan mann: „Þú skalt finna mann, sem getur útvegað þér vinnu.“ Ég vænti þess, að hæstv. stj. og alþm. séu mér sammála um, að sjálfsagt sé að samþykkja þessa tillögu og ráða hið bráðasta bót á þessu. - Ég legg til, að málinu verði vísað til hv. allshn., og vil vænta þess, að hún hraði störfum eins og hún sér sér fært.



Herra forseti. Samningur sá, sem hér er lagt til að Ísland gerist endanlega aðill að, hefur verið gerður innan Evrópuráðsins og var undirritaður af öllum aðilum þeirra samtaka 4. nóv. s. l. Samningurinn er alllangur, einar 66 gr., en aðalefni hans er það, að þar eru tiltekin viss mannréttindi og grundvallarfrjálsræði, sem samningsaðilar skuldbinda sig til að hlíta og sjá um að fylgt sé í löggjöf landa sinna, og um þetta eru aðallega fyrirmæli í 1. kafla samningsins. Í síðari köflunum eru svo ákvæði um það, hvernig að skuli fara, ef á móti þessum skuldbindingum er brotið, og er þá heimilt, eftir því sem nánar segir, með ýmsum fyrirvörum, sem ekki skulu raktir hér, að skjóta málum undir sérstaka n., sem til þess er sett að fara með slík mál; eða dómstól, sem í þessu skyni er stofnaður. Um þau réttindi, sem hér eru talin, er það í stuttu máli að segja, að í öllu því, sem nokkru máli skiptir, þá eru þau réttindi nú þegar beinlínis veitt borgurunum berum orðum í íslenzkri löggjöf og að nokkru leyti í sjálfri stjskr., eða þá að það eru slík grundvallarréttindi, að þau eru talin felast í meginreglum íslenzkra laga, jafnvel þó að ekki sé berum orðum fram tekið. Þess vegna má segja, að 1. kafli þessa samnings sé hér á landi engin nýjung, því að þar eru talin upp þau réttindi, sem borgararnir þegar hafa notið og talin eru sjálfsagður þáttur í verndun íslenzkra borgara gegn ofurvaldi ríkisvaldsins eða ásælni af annarra hálfu. Það mætti því spyrja um það, hvort ástæða væri til þess fyrir Ísland að gerast aðili að þessum samningi, úr því að hér á ekki að veita borgurunum neitt annað en þeir þegar hafa. En þó að borgararnir hafi nú þessi réttindi samkvæmt íslenzkri löggjöf, þá er með þessum samningi tekin á sig alþjóðleg skuldbinding til þess að virða réttindin, meðan þessi samningur er í gildi, og ríkið undirgengst gagnvart öðrum samningsaðilum að fylgja þessum réttindum. Og ef Ísland gerist endanlega aðili að þessum samningi, þá verður landið ekki aðeins - eða ríkisvaldið - skuldbundið inn á við gagnvart sínum þegnum, heldur tekur það einnig á sig skuldbindingu gagnvart öðrum aðilum og öðrum réttarríkjum, sem eru aðilar að þessum samningi, til þess að halda þessum réttindum í heiðri og una þeim vissu viðurlögum, ef á móti þessum skuldbindingum verður brotið, þannig að ekki getur leikið á tveim tungum, að réttindin verða betur tryggð eftir en áður, ef Ísland gerist endanlega aðili að samningnum. Spyrja mætti hins vegar, hvort það væri ekki óþarfi að veita þessa frekari réttarvernd, sem með þessu stendur til að veita. Því er þar til að svara, að þó að við Íslendingar, eða meginhluti landsfólksins hér, teljum þessi réttindi sjálfsögð, þá er því ekki að leyna, að bæði er uppi hér á landi og annars staðar öflug pólitísk hreyfing, sem hefur það fyrir meginkjarna í sinni stefnu að afneita þessum réttindum. Og þó að ekki séu líkur til þess, að þessi flokkur eða þessi hópur verði hér á landi svo öflugur, að hann geti náð þeim vilja sínum að svipta borgarana þessum réttindum, þá er þess að gæta, að víðs vegar í öðrum löndum hefur þessum mönnum orðið svo mikið ágengt, að þeir hafa komið vilja sínum fram og svipt fólkið þar þessum rétti. Þannig að jafnvel þau frumréttindi eins og að menn eigi að njóta réttaröryggis varðandi líf sitt gegn misþyrmingum og ósæmilegri meðferð, að þeir eigi að hafa tryggingu gegn því, að þeim sé haldið í þrældómi, þvingunar- eða þrælkunarvinnu; að menn eigi að hafa tryggingu fyrir persónulegu frelsi og öryggi; að það eigi að leiða mann fyrir dóm, ef hann er hafður fyrir sök; að hann eigi rétt á því að fá að vita, fyrir hvað hann er hafður fyrir sök og að sá dómur eigi endanlega að vera í heyranda hljóði; að maður hafi hugsana-, samvizku- og trúfrelsi; að maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar; að menn megi safnast saman og mynda ýmiss konar félagsskap; að mönnum sé ekki mismunað í sambandi við þjóðfélagsstöðu sína og ýmislegt annað - allt eru þetta atriði, sem er afneitað af valdhöfum mikils hluta heimsins. Það er því engan veginn að ófyrirsynju, að þau ríki, sem eru meðlimir Evrópuráðsins, bindist samtökum til þess að halda þessum réttindum í heiðri og standa á móti því, að réttur einstaklingsins sé frekar troðinn undir fótum af ósvífnum ofbeldisvaldhöfum en orðið er. Það er því vissulega gleðilegt tímanna tákn, að þjóðirnar bindast samtökum um það að gera slíkan samning og gera slíkar mannréttindaskrár sem hér um ræðir. Og þar sem meginþorri Íslendinga telur þau réttindi, sem hér um ræðir, vera sjálfsögð og þess vegna engar óeðlilegar skuldbindingar á okkur lagðar með því að undirgangast þennan samning, þá tel ég vist, að yfirgnæfandi meiri hluti þingheims verði ásáttur um að fallast á það, að Ísland verði endanlega þátttakandi í þessari samningsgerð. En eins og fram hefur komið, þá eru allir samningar gerðir innan Evrópuráðsins og hafa bæði verið þar til meðferðar og á fulltrúaþinginu, og hafa íslenzku fulltrúarnir, sem þessar stofnanir hafa setið, þegar gert nokkra grein fyrir þessu máli í alþjóðaráheyrn, og eins hefur ráðherranefndin og Evrópuráðið síðan fallizt á samninginn. Ég sé ekki á þessu stigi ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta, en legg til, að málinu sé vísað til 2. umr. og utanrmn.