Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég flyt hér frv. ásamt hv. 4. landsk. þm., Jónasi Árnasyni, um breytingar á siglingalögum. Frv. þetta fjallar um aukinn bótarétt sjómanna í slysatilfellum. Það hefur komið í ljós, að réttur sá, sem íslenzkir sjómenn eiga til bóta vegna slysa, sem þeir verða fyrir á skipum, er allmiklu minni réttur en ýmsar hliðstæðar vinnustéttir eiga á hendur sínum vinnuveitendum í landi. Ef t. d. er gerður samanburður á rétti sjómanna á fiskiskipum í þessum efnum og rétti verkamanna eða annarra manna, sem vinna við verksmiðjurekstur eða á stórvirkum vinnuvélum í landi, kemur í ljós, að bótaréttur sjómanna er talsvert miklu minni í reynd, eins og lagavenjur eru orðnar í þessum efnum, en þeirra, sem vinna í verksmiðjum eða við vinnuvélar í landi. Sú regla hefur verið gildandi í þessum tilfellum, að því aðeins eigi sjómaður rétt á fullum bótum í slíkum slysatilfellum af hálfu útgerðarmanns, að útgerðarmaður eða einhver, sem starfar beint á hans vegum, skipstjóri eða stýrimaður, sé sannur að sök fyrir gáleysi eða ófullnægjandi útbúnað, og í slíkum slysatilfellum nýtur sjómaðurinn fulls bótaréttar. En í þeim tilvikum, þar sem um er að ræða tilviljunarkennt slys, þar sem ekki er auðvelt að halda því fram, að einn eða neinn beri sérstaka ábyrgð á því, að slysið varð, eins og t. d. mundi vera í slíku tilfelli, ef sjór ríður á skip og ekki þykir rétt að sakfella skipstjóra eða stjórnanda skipsins fyrir handvömm, en í slíku tilfelli hefur orðið slys á skipverja, er orðin dómvenja sú, að sjómaðurinn á í slíku tilfelli ekki kröfur á bótum á hendur útgerðarmanni. En þegar slys eiga sér stað, t. d. í verksmiðjum í landi, er sá, sem rekur verksmiðjufyrirtækið, í öllum tilfellum bótaskyldur, þegar um slík slys er að ræða, ef ekki verður sönnuð bein sök á þann, sem fyrir slysinu verður. Við, sem flytjum þetta frv., teljum, að það sé þörf á því að breyta þessum lagaákvæðum, sem hér er farið eftir í þessum efnum, og gera rétt sjómanna a. m. k. jafnmikinn í þessum tilvikum eins og þeirra, sem vinna við hættuleg störf í landi. En á því leikur auðvitað enginn vafi, að í þessum tilfellum vinna sjómenn við sérstaklega hættumikil störf. Við álítum, að það sé rétt að taka það alveg skýrt fram, að bótaskylda útgerðarmanns í þessu tilfelli sé hin sama eða alveg hliðstæð og bótaskylda annarra vinnuveitenda. En til þess að svo megi verða í framkvæmd, þarf að breyta siglingalögunum á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. okkar. Ég vil vænta þess, að sú n., sem fær þetta mál til athugunar, kynni sér þetta mál vel og ýtarlega, og þá hygg ég, að hún komist að þeirri niðurstöðu, sem við höfum komizt að og íslenzkir sjómenn hafa gert samþykktir um og óskað eftir breytingum á, og geti þá fallizt á, að það sé réttmætt að breyta siglingalögunum á þá lund, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Síðari mgr. 1. gr. frv. gerir þó ráð fyrir því, að það geti verið um slík atvik að ræða, að tjónþoli sjálfur verði sakfelldur fyrir vítavert gáleysi eða vanrækslu í sambandi við tjónið og þá sé ekki skylt að bæta slík tjón. Þetta ákvæði tókum við upp í frv. vegna þess, að hliðstæð ákvæði er að finna í þeim l., sem gilda um menn, sem vinna í verksmiðjum í landi. En ég vil þó geta þess og vænti þess, að sú n., sem fær málið til athugunar, athugi það við rannsókn á málinu, að ég tel fyrir mitt leyti mjög vafasamt að hafa þetta ákvæði í lögum, bæði í þessu tilfelli gagnvart sjómönnum og eins gagnvart öðrum starfsmönnum. Það er auðvitað alltaf mjög teygjanlegt, hvenær hefur verið um að ræða gáleysi og ekki gáleysi af hálfu þess, sem verður fyrir tjóni, og það hefur sýnt sig, að túlkun á þessu atriði hefur verið á þá leið, að í mjög mörgum tilfellum fær tjón þoli ekki fullar bætur, vegna þess að talið er, að hann eigi nokkra sök á tjóninu. En það vil ég þó ætla, að það tilheyri algerum undantekningum, að búast megi við því, að sá, sem verður fyrir slysi eða tjónum, eigi raunverulega sök á tjóninu. Hitt skiptir þó hér mestu máli, að sjómenn fái hér a. m. k. tilsvarandi rétt í slysatilfellum eins og þeir hafa, sem t. d. vinna í verksmiðjum í landi eða við önnur áhættusöm störf þar. Ég tel, að það sé með öllu óeðlilegt, að þeir búi hér við lakari rétt en aðrir. En á því leikur enginn vafi, að þannig er þessu þó varið í dag. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð hér að þessu sinni, en að lokinni þessari umr. óska ég þess, að frv. gangi til hv. sjútvn.



Herra forseti. Á þskj. 105 hef ég ásamt hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 2. þm. Sunnl. leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á l. um tekju- og eignarskatt. Frv. þetta gerir ráð fyrir því, að með útdrætti verði tekin 10% af skattframtölum og þau rannsökuð sérstaklega og allt, sem af því leiðir eða fram kemur í sambandi við þessi framtöl, sem þannig er með farið, verði rannsakað eins gaumgæfilega og nauðsyn ber til og framkvæmanlegt er. Það hefði verið ástæða til að flytja frv. eða þáltill. um að taka skattamálin til sérstakrar meðferðar, því að öllum er ljóst, að nauðsyn ber til, að svo sé gert. En ástæðan til þess, að það er ekki gert hér að þessu sinni, er fyrst og fremst sú, að á vegum ríkisins starfar milliþn., sem er að vinna að því, hvort framkvæmanlegt sé að taka upp staðgreiðslukerfi skatta. Það er gert ráð fyrir því, að þegar þessi nefnd hefur lokið störfum, verði að taka útsvars- og skattamálin til sérstakrar meðferðar, ef að þessu ráði verður horfið. Af þeirri ástæðu vildum við flm. ekki að þessu sinni gera till. um víðtækari breyt. en hér er lagt til. En þessi breyting, sem hér er lagt til, getur komið til framkvæmda nú þegar, ef hv. Alþingi samþ. breytinguna, og það er nauðsynlegt, að hún komi til framkvæmda, Öllum er kunnugt um það, að skriffinnskan í okkar skattaálagningu og skattakerfi er geysilega mikil, og hún hefur farið að minni hyggju út í algerar öfgar, þar sem skattstofurnar eyða tíma í það að láta skrifa bréf til gjaldþegna eða skattframteljenda, sem hvorki koma til með að greiða skatt né útsvar, en um það eru mýmörg dæmi. Með þessum breyt., sem hér er lagt til, er hægt að gera hið venjulega eftirlit einfaldara og minna, en taka aftur þetta mjög föstum tökum. Og ég er sannfærður um það og við flm., að það mundi verða til þess að hafa geysilega mikil áhrif í þá átt að bæta skattframtölin í landinu. Ég hef uppi ýmsar hugmyndir um það, að nauðsyn beri til að breyta skattaálagningu eða meðferð skattframtala frá því, sem nú er. M. a. fyndist mér eðlilegt, að sveitar- og bæjarfélögin hefðu að öllu leyti tekjuskattinn, en ríkið sleppti honum. Jafnframt því mundi þá falla niður það framlag, sem jöfnunarsjóður sveitarfélaga fær nú af aðflutningsgjöldum og söluskatti, því að þá mundi verða ákvæði í lögum um, að hluti af tekjuskattinum gengi til jöfnunarsjóðs. Sömuleiðis gæti þá komið til nýrrar athugunar meðferð á eignarsköttum og fasteignasköttum. Ég held, að okkur sé hin mesta nauðsyn að gera okkar skattamál í framkvæmdinni einfaldari en þau eru. Þau eru mjög flókin, og það eru á sama stofninum tekjustofnar til þessa og hins, eins og t. d. það, að ákvæði er í l. um það, að hluti af eignarskattinum skuli ganga til byggingarsjóðs ríkisins. Þegar skattamálin í heild verða endurskoðuð, vildi ég, að þetta sjónarmið kæmi fram og það yrði skoðað. Ég held líka, að það sé orðið algerlega úrelt sjónarmið, að atvinnufyrirtæki eða stofnanir, sem ríkið á og rekur, séu undanþegin útsvari og skatti, eins og nú er. Meðal þeirra stofnana, sem ég vildi í því tilfelli nefna, eru bankar og sparisjóðir, sem ekki er nein ástæða til að greiði ekki eðlileg gjöld í sameignarsjóði eins og aðrar stofnanir. Þetta nefni ég aðeins sem hugleiðingar í sambandi við þessi mál, þegar þau verða tekin til athugunar, og ég gæti þá jafnframt hugsað mér það, að athugun á framtölum færi fram hjá bæjar- og sveitarfélögunum, að öðru leyti en því, er til úrskurðar kæmi, sem félli undir skattstjóra, og framkvæmd á því atriði, sem hér er lagt til með þessu frv. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi málsins að gera frekari grein fyrir þessum þætti, sem liggur ljós fyrir. Ég vil þó taka það fram, að við flm. erum til samkomulags að breyta hlutfallinu, gera það eitthvað minna eða meira, ef það mætti verða til þess að tryggja framgang málsins hér á hv. Alþingi. Ég legg svo til, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Ég dreg það á engan hátt í efa, að fyrir flm. þessa máls vaki gott eitt og að þeir vilji með þeirri tillögu, er þeir hér flytja, stefna í þá átt annars vegar að gera skattheimtuna ódýrari, eins og hv. flm. vék að, og hins vegar að stuðla að því, að betri athugun verði gerð á skattframtölum. Ég vék að því í fjárlagaræðu minni í haust, að þetta tvennt hefði verið að undanförnu mjög til athugunar. Reynsla væri nú töluverð fengin af skattrannsóknardeildinni og sú reynsla hlyti auðvitað að leiða til þess, að það þyrfti að endurmeta ýmis vinnubrögð og aðferðir með það í huga að gera þetta eftirlit virkara og jafnframt að koma því þó þannig fyrir, að það yrði ekki um óhæfilegan fjárhagsbagga að ræða. Ég vék þar að því, að það hefðu varðandi skattaálagninguna verið tekin upp ýmis ný vinnubrögð á s. l. ári, sem leiddu til þess, að skattaálagningin varð til mun fyrr en áður hafði verið, og stafaði það fyrst og fremst af því, að það var ekki nema að takmörkuðu leyti fylgt þeim vinnubrögðum að fara í gegnum öll framtöl, heldur var þessari vinnu dreift á árið, og það hefur síðar á árinu verið farið í endurskoðun á framtölunum. Þetta leiddi til þess, að auðið var að framkvæma álagninguna með skjótari hætti, og ég álít að stefna beri í þá átt, að það geti jafnvel orðið gert með enn þá fljótvirkari hætti, og um það hafa verið áttar mjög ýtarlegar viðræður við skattstjórana. Það hafa verið haldnir með þeim fundir til þess að ræða um þessi mál og hvernig þessu yrði komið fyrir með þeim hætti, að það í senn yrði fljótvirkt og ódýrt, en þó um leið sem virkast. Þegar skattrannsóknardeildin hóf starf, þá minnist ég þess, að það komu fram tillögur hér á Alþingi um það, að það væru eðlileg vinnubrögð að taka vissa prósentu framtala og miða starfsemi deildarinnar við athugun á þeim framtölum. Það var þá í upphafi talið óheppilegt að fastbinda þetta, vegna þess að starf skattrannsóknardeildarinnar væri ómótað og það kynni að þurfa að haga starfseminni með öðrum hætti en með úrtökum einum saman, enda kom það á daginn, að það var nauðsynlegt. Það þótti hentugt og raunar óumflýjanlegt að taka vissa starfshópa til þess að gera heildarathuganir á þeim út frá þeirri vitneskju, sem síðar var fyrir hendi úr öðrum áttum varðandi heildartekjur í þeirri grein, bæði á viðskiptum og á annan hátt. Þetta hafa menn smám saman verið að fikra sig áfram með, og niðurstaðan hefur orðið sú, að nú væri orðið tímabært, jafnhliða því sem þessum almennu athugunum væri haldið áfram, að velja með úrtaki vissan hóp skattgreiðenda á hverju ári til þess að framkvæma rækilega skattrannsókn hjá, og að þessum úrtökum hefur verið unnið að undanförnu. Það er töluvert flókið mál að átta sig á því, hvernig þessu verður bezt fyrir komið, og skal ég ekki út í það fara. En þeir menn, sem að þessu starfa og hafa sérstaka reynslu fengið í þessum efnum, hafa unnið að þessu að undanförnu, og ég gat þess einnig í þessari sömu ræðu, sem ég vitnaði til, að þess mætti vænta, að nú alveg á næstunni yrði komið á einnig þessum úrtaksaðferðum. Nú skilst mér, að það sé ekki beinlínis þetta, sem vakir fyrir hv. flm., heldur að hætt verði að framkvæma athugun á öllum framtölum hjá skattstofum, en menn taki árlega 10% framtalanna og hin séu svo látin eiga sig. Það kann vel að vera, að að lokum telji menn æskilegt að taka framtöl með einhverjum þeim hætti, að úrtök verði einnig tekin á skattstofunum til hins almenna eftirlits. Hér er um tvíþætt eftirlit að ræða: annars vegar almennt skattaeftirlit, sem miðast að framtölum yfirleitt, og hins vegar skattrannsóknaeftirlit. Ég mundi hins vegar telja, að það þyrfti vel að íhugast, - og er ekki fyrir fram að slá því föstu, að þetta sé fráleit hugsun, - en að það þurfi vel að íhugast, hvort það sé ekki varasamt að binda starfshætti skattstofanna og skattkerfisins með þessum hætti, þannig að því sé slegið fyrir fram föstu í allra vitund, að svona eigi að vinna að þessum málum og ekki á annan hátt. Þetta tel ég að þurfi vel að íhuga. Ég er, eins og ég segi, ekki að slá því föstu, að það geti ekki í framtíðinni orðið hyggilegt að vinna með þessum hætti, en ég held, að það sé a. m. k. ekki enn þá hægt að hverfa frá þeim aðferðum, sem hafðar hafa verið um að reyna að hafa sem víðtækast eftirlit í gegnum launamiða og með öðrum hætti á framtölum. Ég efast ekkert um, að það mætti vel hugsa sér, að með þessum hætti mætti koma við sparnaði, og ég tel sjálfsagt, að þetta sé íhugað, en á þessu stigi a. m. k. er ég ekki reiðubúinn til að ljá samþykki mitt við þessari fastmótuðu hugmynd, að þessu skuli slegið föstu í lögunum, að svona skuli að unnið. Og ég er ekki búinn að sannfærast um það, án þá nánari athugunar, að með þessum hætti sé komið á nokkru virkara eftirliti en með þeim hætti, sem nú er hafður, til viðbótar þeim vinnubrögðum, sem tekin hafa verið upp hjá skattrannsóknardeildinni og áformað er að efla og endurbæta með þeim hætti, sem ég hef hér gert grein fyrir, og jafnframt er nú unnið að því að skipuleggja nánara samstarf milli skattstofanna og skattrannsóknardeildarinnar, til þess að unnið verði með skipulagðari hætti að þessum þýðingarmiklu verkefnum. Ég tek alveg undir það með hv. 1. flm., að hér er um verkefni að ræða, sem brýn nauðsyn er að sinna, og það er gersamlega óviðunandi, að tekjur skattborgaranna komi ekki allar fram til skatts. Ég hef margsinnis lagt á það áherzlu og þarf ekki að endurtaka það, um það getur enginn ágreiningur verið og sjálfsagt að leita allra tiltækra ráða til þess. Ég skal ekki heldur fremur en hv. frsm. fara út í að ræða skattkerfið almennt. Það er rétt, sem hann sagði, að það er ekki tímabært að taka það til rækilegrar endurskoðunar í lagaformi a, m. k., fyrr en fyrir liggur niðurstaða staðgreiðslukerfisnefndarinnar, sem ætla má að geti orðið nú fljótlega upp úr áramótunum. Ég gat jafnframt um það í minni fjárlagaræðu, að það hefði verið gerð núna heildarathugun á skattkerfinu á breiðari grundvelli, einmitt með hliðsjón af því, sem hann einnig vék að, skiptingu skatta á milli ríkis og sveitarfélaga, og hefði verði fengin tæknileg aðstoð hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og sérfræðingum hans til þess að kanna skattkerfi okkar hlutlausum augum, þannig að við gætum haft það mat til hliðsjónar. Ég vonast til þess, að einnig snemma á næsta ári liggi fyrir grg. um þetta efni þannig að þá ætti að vera hægt að meta það, hvernig við stöndum varðandi okkar skattamál yfirleitt. Það er engum efa bundið, að í þessum efnum þarf ýmsu að breyta, og það er hárrétt hjá hv. flm., að það þarf að íhuga, hvort hægt er að koma við hreinni tekjuskiptingu en nú er varðandi skattheimtuhlutdeild sveitarfélaga og ríkisins, að þau séu ekki að nota sömu tekjustofnana. Og jafnframt geri ég ráð fyrir, að ef að því yrði horfið t. d. að afnema að verulegu leyti beina skatta til ríkissjóðs, þá kæmi það til álíta, hvort sveitarfélögin ættu þá að taka að sér í ríkari mæli einhver önnur verkefni heldur en þau nú hafa. Allt er þetta mjög margþætt, eins og menn vita, og þarf auðvitað nánari athugunar við. En ég tel, að þetta séu allt atriði, sem nauðsynlegt sé að gefa gaum fyrr en seinna, en að við þurfum fyrst að sjá framan í tillögurnar frá staðgreiðslukerfisnefndinni, sem óhjákvæmilega hljóta að leiða af sér ýmsar breytingar á okkar skattkerfi, áður en horfið er að því ráði að hefja frekari breytingar á skattkerfinu.



Herra forseti. Á þskj. 106 hef ég ásamt hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 2. þm. Sunnl. flutt frv. til laga um breyt. á l. um söluskatt. Eins og fram kemur í grg. frv., var lögð á það áherzla af hálfu Framsfl., að því leyti sem málefnalegar umr. fóru fram á milli stjórnmálaflokkanna á s. l. hausti, að úrræðin m. a. til þess að leysa þann vanda, sem í efnahagsmálum þjóðarinnar væri, væru þau að draga úr kostnaði við atvinnureksturinn, við heimilishaldið í landinu, það sem af okkar hálfu var kallað að minnka vandann. Þetta vildum við gera með því m. a. að lækka skatta á atvinnurekstrinum, lækka vexti o. fl., sem hér hefur oft verið til umr. En að þessu sinni ætla ég aðeins að víkja að því, sem við leggjum til með þessu frv., en það er að fella niður söluskatt af allra nauðsynlegustu vörutegundum, þ. e. af innlendum matvælum, svo og af heitu vatni og rafmagni frá rafmagnsveitum og hitaveitum, enn fremur af kaffi, sykri og kornvöru og olíu. Í grg. frv. er vitnað til þess, að 1966 þótti ástæða til að greiða vöruverð í landinu niður mjög verulega. Á s. l. ári var því svo breytt aftur og sú niðurgreiðsla, sem upp var tekin 1966, var að mestu leyti þá felld niður. En verðhækkanir hafa á þessu tímabili orðið verulegar, og sem dæmi um það hef ég fengið upp gefnar hækkanir á nokkrum vörutegundum. Olía mun hafa hækkað um 100% frá 1966, hitaveitugjöld um 24% og rafmagnsgjöld um 13.6%, nýmjólk um 18.5%, þ. e. án þess að niðurgreiðslan hafi áhrif á það, dilkakjöt um 23.5% og smjör, þegar tekið er tillit til niðurgreiðslunnar, sem var á því 1966 og er nú, um 100%. Á sama tíma hefur almennt kaupgjald í landinu, miðað við Dagsbrúnartaxta, hækkað um 15%. Eins og ég gat um áðan, hefur niðurgreiðsla á vöruverði lækkað verulega og verið felld niður, eins og af smjörlíki, en á árinu 1966 var niðurgreiðsla á dilkakjöti 33.6% af heildarverðinu, af nýmjólk var hún 66.5% og smjöri 93.9. Nú er hins vegar niðurgreiðslan 17.7% af heildarverði dilkakjötsins, 51.7% af heildarverði nýmjólkur og 63.9% af smjörverðinu. Þegar þessi þróun er höfð í huga, er öllum ljóst, hvað kjör hins almenna borgara hafa versnað á þessu tímabili. Inn í þetta eru að litlu eða engu leyti komnar þær verðhækkanir, sem nú eru framundan. Það verður því ekki annað sagt um þetta frv. okkar en það sé farið hófsamlega í hlutina og aðeins leitað eftir því að leiðrétta smávegis það, sem kemur við hvern einasta borgara í landinu og enginn getur án verið. Það verður ekki heldur hægt með rökum að halda því fram, að það mundi vera ofraun ríkissjóði, þó að hann sæi af þessum tekjum. Þetta eru ekki þær fjárhæðir í ríkisrekstrinum í heild, að það væri ekki hægt með öðru móti að leysa þann vanda, enda vonast ég til, að ef frv. það, sem ég talaði fyrir hér áðan, yrði að lögum, mundi það bæta ríkissjóði verulega upp þann tekjumissi, sem hér ætti sér stað. Ég vil enn fremur minna á það, að fram til 1960 komst ríkissjóður af án þess að þurfa að leggja söluskatt á fisk, kjöt, smjör og smjörlíki. Þess vegna er ég sannfærður um það, að hér er um sanngirni að ræða, og þetta er svo einfalt í framkvæmdinni, að það er ekki heldur hægt að halda því fram, að það mundi bjóða heim svindli í söluskatti. Ég treysti því og við flm. þessa frv., að hv. Alþ. sjái sér fært að verða við því að samþykkja þetta frv., enda erum við sannfærðir um, að það mundi verða til þess að leysa á ódýrari, en farsælan hátt vandamál, sem mundi reynast ríkissjóði erfiðara að leysa en hér er lagt til, og það mundi verða til þess að draga aðeins sárasta broddinn hjá hinum almenna borgara úr þeim efnahagsráðstöfunum, sem nú er verið að gera, en öllum er ljóst, að þeir, sem minnstar tekjurnar hafa í þessu þjóðfélagi, hafa ekkert til að fórna í þær efnahagsaðgerðir og þess vegna verður að mæta þeim með skynsamlegum ráðstöfunum. Þetta frv. er einn þáttur í því að taka á málinu á hagkvæman og skynsamlegan hátt, og því treysti ég því, að hv. d. verði við því að samþykkja þetta frv. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjhn. og 2. umr.



Herra forseti. Hv. 1. flm. þessa frv. er nú búinn að fylgja því úr hlaði, en ég saknaði eins í hans ræðu, og ég hygg, að hann og aðrir flm. frv., sem allir eru gæddir mikilli ábyrgðartilfinningu og enginn efast um, hafi gert sér ljóst, hvað það muni kosta ríkissjóð í lækkuðum söluskattstekjum, ef þetta frv. yrði samþ. En þrátt fyrir hans ágætu ræðu hér áðan mun hann hafa gleymt að geta þess, hvað þetta væri há upphæð, og ekki trúi ég því, að jafngrandvar maður og hann reyni ekki að gera sér eftir föngum ljóst, hvað þetta hafi mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs. Og ég minnist nú þess alveg sérstaklega, að við 1. umr. fjárl. lýsti þessi hv. þm. miklum áhyggjum sínum yfir fjárhagsafkomu ríkissjóðs og taldi, að þar þyrfti margra úrbóta við, sem vafalaust er mikið rétt í. Þar þarf margt að bæta og margt að gera. En ég stóð nú aðeins upp til þess að fá upplýsingar hjá hv. flm. um þetta mikilvæga atriði, sem mér skilst, að hafi allmikið að segja í afstöðu þm. til málsins á síðara stigi.



Herra forseti. Út af því, sem fram kom í ræðu hv. 4. þm. Vestf., vil ég taka fram, að mér hefur ekki tekizt að fá hjá þeim, sem ég leitaði eftir, nákvæmar tölur um það, hve mikla fjárhæð hér er um að ræða. En í sambandi við það, sem fram kom í ræðu hans um ábyrgð þm., þá mun ég ekki telja mig neitt standa þar höllum fæti. Ég veit ekki, hvort þeir hv. þm., sem hafa stjórnað fjárhagsafkomu þjóðarinnar síðasta áratug, hafa efni á því að tala um ábyrgðarleysi annarra. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr. fjárlagafrv., að afkoma ríkissjóðs er ekki góð og fyrir fjármálum ríkissjóðs er ekki vel séð. En þau verða aldrei leyst með því að leggja söluskatt á mat fátækasta fólksins í landinu. Það verður ekki sú lausn, sem ég vil standa að, og ég ber þess vegna þetta mál hiklaust fram. Ég vil líka minna hv. þm. á, að það hefur verið við fjárlagaafgreiðslu talið ekki hægt að sinna smámálum, en komið nokkru seinna með útgjöld úr ríkissjóði upp á hundruð millj., eins og gert var á yfirstandandi ári í janúar eða febrúar, þó að fjárlög væru afgreidd fyrir hátíðar og ekki talið fært að taka þá smáútgjaldahækkun á fjárlagafrv. Þess vegna er ég sannfærður um það, að því er betur varið og þessi þáttur er frekar til að leysa úr erfiðleikum í aðsteðjandi vandamálum heldur en flest annað, sem nú er fram komið, og það verður ekki hægt að komast hjá því að leysa málefni hinna verst settu í þjóðfélaginu, og þessi lausn mun reynast ríkissjóði happadrýgri en flest annað.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að efna til mikilla umr. um þetta mál, en sannast sagna fannst mér viðbrögð hv. 1. flm. þessa frv. við mjög hógværri fsp. eins þm. hér í hv. d. ákaflega furðuleg. Ég held, að það sé sannast sagna ekkert eðlilegra og í rauninni annað algerlega ábyrgðarlaust heldur en menn spyrjist fyrir um það, hvað frv. sem þetta feli í sér háar upphæðir, hvað sé gert ráð fyrir, að ríkissjóður tapi miklu í tekjum, og það er náttúrlega ekkert svar við því að segja, að aðrir menn hafi stjórnað fjármálum ríkisins svo illa, að þess vegna sitji ekki á þeim að vera að tala um það, að þetta vanti nú í frv. og grg. fyrir því. Þetta er auðvitað alveg fráleitt, að bregðast svona við fsp. En það kannske sýnir bezt, hvað vakir fyrir hv. flm. Mér fannst nú, þegar ég sá þetta frv. fyrst, að það minnti á gamansögu, sem ég skal ekki út í fara, en lauk með því, að viðkomandi maður, sem hafði ekki haft allt of mikið framtak til vissra aðgerða og þurfti að fá vin sinn til þess, sagði, þegar kom að hinni þægilegu hlið: Nú get ég. - Og mér fannst þetta frv. minna á það, að hv. flm. hefur alveg láðst að taka þátt í aðgerðum, sem eru kjarni þess vandamáls, sem við höfum verið að fást við síðustu vikurnar og mánuðina, og dregið sig algerlega ekki aðeins í hlé, heldur snúizt gegn ráðstöfunum, sem hafa verið kjarni vandans og hafa beinzt að því að leysa hann. En þegar að því kemur að minnka hann í hina áttina, þ. e. a. s. fara að rétta að hinum almennu borgurum ýmis þægindi, þá eru þeir til. Þá er ekkert vandamál að taka þátt í að minnka vandann, eins og það er orðað. Nú ætla ég mér ekki að fara að ræða þetta í neinum ádeilutóni. Ég get ekki gert annað en segja þetta, þegar hv. þm. bregzt svo við hógværri fsp. eins og hér var beint til hans áðan. Það sýnir, að ekki liggur það raunsæi á bak við þessa tillögugerð, sem ég satt að segja hefði eins og fyrirspyrjandi vænzt af þessum hv. þm., sem bæði er glöggur og reyndur maður og þekkir auk þess ákaflega vel fjárhagsvandamál, sem við er að fást í þessu sambandi. Nóg um það. Því er að vísu haldið fram, að þessi leyndardómsfulla upphæð, sem enginn veit, hver sé, við þurfum ekki að hafa miklar áhyggjur af henni, því að það muni allt skila sér í till. hv. þm. um breytingar á skatteftirliti. Ég er nú í ákaflega miklum efa um það og skal ekki út í það mál aftur fara, en það hefur verið reynt, held ég, með öllum ráðum, sem tiltæk eru, að halda uppi virku skatteftirliti, og það skal vissulega ekki á standa að halda því áfram, en að sú till. út af fyrir sig færi ríkissjóði eitthvert stórfé í kassa, það held ég, að sé meira en ég veit að hv. þm. muni láta sér til hugar koma, að séu nokkrar sannanir fengnar fyrir. Varðandi það atriði, að flm. og flokksbræður þeirra hafi aldrei fengizt til að taka þátt í að leggja skatta á fátæklinga, - ég veit nú ekki, hvort það er ástæða til þess að ræða það svo ákaflega ýtarlega, menn þekkja það allt of vel frá liðnum árum. Ég er ekki að saka þá um eitt né neitt fyrir það, en ég held, að það þýði ekki með einfaldri setningu eins og þessari að hvítþvo sig af því, að þeir hafi aldrei komið nálægt neinni óhæfilegri skattlagningu á almenning í landinu. En sleppum því einnig. Það var í rauninni annað, sem ég hafði í tilefni af frv. viljað ræða efnislega um. Og það er það, að vitanlega kemur mjög til álíta, hvað hægt sé að gera til þess að létta almenningi og þá fyrst og fremst hinu tekjulægsta fólki áhrif gengisbreytingarinnar og hinnar miklu verðhækkunar, sem henni fylgir. En það mál þarf allt saman nánari athugunar við, og þýðir ekki að varpa fram undirbúningslaust frv. um það efni. Það mál verður tekið fyrir á næstu vikum og skoðað niður í kjölinn, með hvaða hætti auðið er að gera það, og ég er síður en svo sannfærður um, að það verði heppilegasta leiðin að velja þetta úrræði sem eitt þeirra úrlausnarefna eða úrræða, sem þar koma til álíta. Þar kemur margt alveg eins til greina. Ég er nefnilega alveg í vafa um það, að niðurgreiðslur út af fyrir sig eða lækkun vöruverðs almennt, eins og hér er gert ráð fyrir, leysi almennt sérstaklega vanda þeirra, sem eru miður settir í þjóðfélaginu, því að slíkar greiðslur létta auðvitað vanda allra, líka þeirra, sem eru mjög vel settir í þjóðfélaginu. Hér er um almennar niðurgreiðslur að ræða, og ég er t. d. í vafa um það, hvort það gæti ekki jafnvel komið til álíta að minnka niðurgreiðslur almennt og nota þá peninga, sem þar sparast, með einhverjum öðrum hætti til þess að minnka álögurnar á þá, sem verst eru settir. Ég er ekki þar með að segja, að líta beri á þetta sem mína tillögu. Ég álít, að það komi mjög til álita, því að það er alveg ljóst og verður aldrei hjá því komizt, að það verður nú að leggja almennt álögur á landsmenn. Hjá því getur enginn maður komizt með neinum hætti. Spurningin er aðeins: Hvernig er hægt að létta byrðarnar fyrir þá, sem verst eru settir? Það er það viðfangsefni, sem þarf að skoða nú á næstunni. Það atriði, að því hafi verið slegið föstu 1966 með verðstöðvunarstefnunni og auknum niðurgreiðslum í því sambandi, að fólk gæti ekki keypt þær vörur, sem þar er um að ræða, nema með því að halda niðri vöruverðinu, það er auðvitað allt annars eðlis, sem þar er um að ræða, og ekkert mat á því. Þar var eingöngu um að ræða aðgerðir til að halda niðri vísitölu, hreint og afdráttarlaust sagt, og það vissu allir. Það er enn þá varið mjög miklum fjárhæðum í niðurgreiðslur, og það er eitt af þeim málum, sem þarf að taka til íhugunar, hvort því fé sé jafnvel ekki betur varið til þess að létta undir með þeim, sem verst eru settir. Það er svo staðreynd, að það er ákaflega erfitt að hafa margar vörur undanþegnar söluskatti. Reynslan hefur sýnt það á undanförnum árum og áratugum, að miklar undanþágur frá söluskatti, a. m. k. í sambandi við blönduð viðskipti, eru ákaflega erfiðar og leiða til þess, að það er miklum erfiðleikum bundið að koma við virku eftirliti með söluskattsskilum. Þetta vita allir og hafa bent rækilega á, sem fást við framkvæmd söluskattsmálanna, þannig að það að fara að undanþiggja einstakar vörutegundir, sem eru seldar blandaðri sölu í almennum matvöruverzlunum, er mjög erfitt og vandasamt og hættulegt. Það má segja, að nýmjólk út af fyrir sig, sem seld er í sérstökum mjólkurbúðum, það sé mál, sem komi til athugunar og þurfi ekki að vera erfitt, né heldur nýr fiskur eða eitthvað slíkt, sem er selt í sérstökum fiskbúðum. En að öðru leyti er það mjög varhugavert. Ég skal að öðru leyti ekki, herra forseti, segja um þetta annað en endurtaka það, sem ég áður sagði, að ég efast stórkostlega um það, að þetta sé heppileg lausn á þeim vanda að leysa sérstaklega byrðar þeirra, sem nú eru verst settir, og í annan stað álít ég, að þetta verði ekki slitið úr samhengi við hina almennu skoðun þess vandamáls og þess vegna sé það út af fyrir sig ekki sérstakt innlegg í málið að flytja frv. með þeim hætti, sem hér hefur verið gert.



Herra forseti. Við erum svo vanir því, stjórnarandstæðingar, að hæstv. ráðh. lítist ekki á okkar mál, að það er ekki neitt til að kippa sér upp við, enda hefur reynslan sýnt, að svo er. Þess vegna er nú stefnubreytingar þörf. En það eru tvö atriði, sem ég vildi víkja að, sem fram komu í ræðu hæstv. fjmrh. Í fyrsta lagi sagði hann, að við framsóknarmenn hefðum komið okkur hjá því að taka á vandanum í efnahagsmálunum í sambandi við umr. þær, sem fóru fram milli stjórnmálaflokkanna á s. l. hausti. Um þetta vil ég segja það, að það eru tvö atriði sem sanna betur en nokkuð annað, að hér er ekki farið með rétt mál. Fyrsta atriðið er það, að þegar hæstv. ríkisstj, mætti til viðræðnanna, þá hafði hún ekkert fram að leggja sem innlegg í málið. Það tók því nærri tvo mánuði að safna gögnum, til þess að viðræðurnar gætu raunverulega hafizt. Og þegar var búið að safna gögnum, þá var þeim lokið. En áður en þessu var fullkomlega lokið, hélt annar stjórnarflokkurinn, Alþfl., sitt flokksþing hér í Reykjavík og gerði stjórnmálaályktun, þar sem hann lýsti yfir áframhaldandi samstarfi í núv. ríkisstj., en nefndi ekki samstarf allra stjórnmálaflokka um þjóðstjórn. Þetta var yfirlýsing um það, að hverju var stefnt með þessum viðræðum, enda var þeim lokið, þegar búið var að safna þeim gögnum, sem sköpuðu grundvöllinn að viðræðunum. Annað atriðið, sem hæstv. ráðh. vék að og ég vildi nefna, var í sambandi við, að þessi leið væri ekki öruggasta leiðin til þess að leysa vandann hjá þeim, sem verst væru settir í þjóðfélaginu. Það er vitnað til þess í grg. okkar fyrir þessu frv., að í fjárlfrv. fyrir árið 1967 var talin ástæða til að auka niðurgreiðslurnar til að halda verðlagi í skefjum, og þá var því fyrst og fremst haldið fram, að það væri verið að gera það til þess að bæta um hjá þeim, sem verst eru settir. Nú skilst mér á hæstv. ráðh., að það komi ekki þeim, sem verst eru settir, að gagni, þó að verðlag lækki, það geti verið eitthvað annað, sem henti þeim betur, og það væri ánægjulegt að sjá það, þegar það fer að koma fram, en það er a. m. k. ekki séð enn þá. Ekkert kemur eins vel við hinn almenna borgara í þessu landi og lágt og skynsamlegt vöruverð á þeim tegundum, sem mest neyzla er á. Þess vegna er ég sannfærður um það, að ef hæstv. ríkisstj. sér sér ekki fært að hagnýta sér þessa leið mína, þá kemur að því, að hún verður farin. Það, að niðurgreiðslurnar, sem þóttu mikils virði fyrir þjóðfélagið 1966, eru nú ekki lengur taldar heppileg vinnuaðferð, sannar það til viðbótar því, sem áður hefur verið vitnað til, að hugsunin á bak við þá framkvæmd var fyrst og fremst sú að búa í haginn fyrir hæstv. ríkisstj. í sambandi við kosningarnar 1967, og það er ánægjulegt, þegar viðurkenning kemur á því frá hæstv. ríkisstj., að þannig hafi málið verið hugsað.