Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á s.l. vori var samþ. á Alþ. breyt. á stjórnarskrá Íslands og fól hún það í sér, að kjördæmaskipun þeirri, sem þá hafði að undanförnu gilt hér, yrði breytt á þá lund, sem frv. fjallaði um. Það var flestum, ef ekki öllum landsmönnum orðið ljóst undanfarin ár, að sú kjördæmaskipun og tilhögun alþingiskosninga, sem hér gilti, var með öllu úrelt orðin og fékk ekki staðizt til lengdar, ef við eigum að haga stjórnskipun okkar eftir meginreglum lýðræðisins. Þetta er ekkert einstakt fyrir Ísland, heldur hafa margar eða flestar þjóðir aðrar, sem búa við lýðræðisskipulag, orðið öðru hverju að breyta kjördæmaskipun og kosningatilhögun eftir breyttum þjóðháttum, eftir breyttum atvinnuháttum og tilflutningum fólks í landinu. Þegar velja skyldi nýja skipan hér til að fullnægja lýðræðiskröfum, voru einkum þrjár leiðir, sem til greina komu. Ein var sú, að eintóm einmenningskjördæmi skyldu höfð, önnur, að landið skyldi gert allt að einu kjördæmi og kosið hlutfallskosningum og þriðja leiðin sú, að landinu skyldi skipt í nokkur stór kjördæmi, þar sem kosið yrði hlutfallskosningum og síðan jafnað með uppbótarþingsætum. Síðasta leiðin var valin af ýmsum ástæðum og er ég ekki í vafa um, að hún muni reynast happasælust fyrir íslenzkt þjóðfélag. Þessi leið var valin af ýmsum ástæðum, en m.a. má benda á það, að þær þjóðir, sem okkur eru skyldastar um menningu, sögu, tungu og allan lýðræðislegan hugsunarhátt, Norðurlandaþjóðirnar fjórar, hafa allar nú um langan aldur búið einmitt við þetta skipulag. Allar þessar fjórar þjóðir hurfu á sínum tíma frá meirihlutakosningu í einmennings- eða fámenniskjördæmum og til þess fyrirkomulags að hafa stór kjördæmi með hlutfallskosningum og að nokkru leyti uppbótarsætum. Við þetta skipulag hafa Danir, Finnar, Norðmenn og Svíar búið frá 30-40-50 árum og heyrast mér vitanlega engar raddir í þessum löndum um, að hverfa beri frá því skipulagi og til meirihlutafyrirkomulags eða einmenningskjördæma aftur. Miðað við þessa reynslu m.a. er þess að vænta, að hin nýja skipan hér gefist vel. Ég vil í þessu sambandi minnast á það, að frá hendi andstæðinga þessa frv. hefur því stundum verið hreyft og haldið fram til stuðnings þeirra máli, að í Finnlandi hafi hlutfallskosningar í stórum kjördæmum gefizt svo illa, að liggi við stjórnleysi á köflum með þeirri ágætu þjóð. Hér er um algera rökfölsun að ræða, þegar þessu er haldið fram. Það er vitanlegt, að erfiðleikar Finna um stjórnarmyndanir nú að undanförnu stafa alls ekki af kosningafyrirkomulaginu, heldur eingöngu af utanaðkomandi ástæðum fyrir þá áþján og þær beinar og óbeinar hótanir og þvinganir, sem hinn voldugi granni þeirra beitir þá. T.d. var það eftir síðustu kosningar í Finnlandi, að þá höfðu allir flokkar þar í landi nema kommúnistar náð samstöðu um að mynda stjórn og vinna saman og ástæðan til þess, að sú stjórnarsamvinna fór út um þúfur og stjórnin varð að segja af sér, var eingöngu hin utanaðkomandi þvingun. Það er því ekki minnsti fótur fyrir því, að kosningafyrirkomulagið í Finnlandi eigi nokkurn þátt í þeim erfiðleikum, sem þeir hafa átt við að etja um stjórnarmyndanir að undanförnu. Þetta fyrirkomulag, sem samþ. var á síðasta Alþ. með miklum þingmeirihluta, eða þessar till. voru svo bornar undir þjóðina með þeim hætti, sem stjórnarskráin sjálf ætlast til, en hún segir, að þegar breyt. er gerð á stjórnarskránni, samþ. á þingi með venjulegum hætti, skuli þing rofið, efnt til nýrra kosninga og ef hið nýkjörna þing samþykkir stjórnarskrárbreyt. óbreytta, verður hún að lögum og fær gildi sem stjórnskipunarlög. Þessum fyrirmælum stjórnarskrárinnar hefur í einu og öllu verið hlýtt. En eftir að málið hefur í því formi, sem stjórnarskráin sjálf ætlast til, verið lagt fyrir kjósendur, er niðurstaðan sú af kosningunum, að á hinu nýkjörna þingi eiga sæti 33 þm., sem allir höfðu í kosningunum og fyrir þær lýst yfir stuðningi við þetta mál, en 19 þm., sem höfðu lýst afstöðu sinni gegn því. Það er því ljóst, að ekki aðeins mikill þingmeirihluti, heldur mikill þjóðarmeirihluti er fylgjandi þessari stjórnarskrárbreyt. Þó mun fylgi stjórnarskrárbreyt. með þjóðinni vera miklu meira, en þingmannatalan segir til um, vegna þess að til þessa þings var kosið eftir hinni gömlu og úreltu kjördæmaskipun, sem hefur gefið andstæðingum frv. miklu fleiri þm. en þeir eiga nokkurn rétt á eftir atkvæðamagni sínu og fylgi með þjóðinni. Ég ætla ekki að hafa þessi inngangsorð fleiri, en stjskrn. hefur fjallað um þetta frv. nú, ekki náð um það samstöðu, en meiri hluti hennar, þ e. 5 nm. af 7, mælir með því, að frv. verði samþykkt óbreytt.

Forseti (EggÞ) : Mér er tjáð, að prentun sé lokið á nál. minni hl. stjórnarskrárnefndar, en hins vegar hefur ekki unnizt tími til að ná því úr prentsmiðjunni. Ég hefði hins vegar talið eðlilegt, að áður en frekari umr. fara fram, lægi þetta þskj. fyrir og þar sem ekki getur verið um nema mjög skamman tíma að ræða, þangað til því verður útbýtt, þá tel ég rétt, að fundi sé frestað í 15 mínútur, til kl. 5 mínútur fyrir 2. - Fundarhlé.

Frsm. minni hl. (Karl Kristjánsson) : Herra forseti. Margt er það í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem litið var svo á 1944, þegar lýðveldið var endurreist, að breyta yrði hið fyrsta. Það hefði þótt fjarstæðuspá á því ári, að stjórnarskránni yrði í engu breytt í hálfan annan áratug og loks 1959 aðeins einni grein, ekki af því, að fleiru þætti þá ekki þörf að breyta, heldur vegna þess, að ekki mætti tefja sig á því. Visst augnablik virtist þurfa að nota, hraðfleygt augnablik, sem óvíst var að kæmi nokkurn tíma aftur. Hvaða augnablik var þetta? Það var augnablikið, þegar Alþfl. og Alþb. datt í hug, að þeir flokkar gætu grætt á því að verða við óskum Sjálfstfl. um að breyta kjördæmaskipuninni. Sennilegt þykir mér, að þessir flokkar eða öllu heldur núverandi forsprakkar þeirra komist innan skamms ekki hjá að minnast þessa augnabliks með svipuðum hugsunum og Steingrímur skáld Thorsteinsson setti fram í ljóði á sinn djúpskyggna, en nokkuð meinlega hátt: Eitt einasta syndar augnablik, sá agnarpunkturinn smár, oft lengist í ævilangt eymdarstrik, sem iðrun oss vekur og tár. Þegar þetta óvænta, tilviljunarkennda og synduga augnabik rann upp, lá svo mikið á, að engum tíma mátti eyða í að athuga stjórnarskrána að öðru leyti. Eitthvað gat komizt upp á milli flokkanna og valdið samvinnuslitum, ef bið yrði og fleira væri tekið til athugunar. „Treystu þar hver öðrum illa,“ mátti segja, enda líklega enginn til, sem treystir þeim öllum. Ákafinn var svo mikill að komast í kjördæmamálsflatsængina, að þeir sögðu á sína vísu eins og brúðguminn frægi: „Ekkert kaffi, bara hátta.“ Málið var afgreitt á síðasta þingi með óbilgjörnu atkvæðavaldi, af mikilli hroðvirkni og engri samvizkusemi að neinu leyti, leyfi ég mér að segja. Engin leiðrétting fékkst á frv., sem fram var lagt í upphafi, þótt bent væri á galla og þeir jafnvel viðurkenndir af sumum, er að frv. stóðu. Ég á þar ekki eingöngu við höfuðatriði frv. að leggja niður 27 kjördæmi utan Reykjavíkur og taka í þeirra stað upp 7 stór hlutfallskosningakjördæmi, ræna menn í byggðunum ævafornum rétti og sjálfstæði og efla flokksstjórnavaldið í landinu í staðinn. Um þann kjarna hins synduga augnabliks var auðvitað haldið af þríflokkunum með því óhugnanlega samstillingarafli, sem augnablikið veitti flokkunum til óhæfuverksins, sem ég kalla. En ég á við smærri atriði, t.d. ósamræmið, sem er í því, að Norðausturlandskjördæmi, eða Norðurlandskjördæmi eystra, sem það er víst kallað, eigi ekki að hafa nema 6 þm. þrátt fyrir fólksfjöldann þar, úr því að þríflokkarnir þykjast vilja leggja höfðatölu til grundvallar sem aðalreglu. Á síðasta þingi var algerlega neitað um leiðréttingu á þessu, sem hefði þó verið mjög auðvelt til leiðréttingar og er það til ámælis fyrir alla, sem að stóðu, en þó sérstaklega til ámælis fyrir þá, sem eru af því landssvæði og höfðu aðstöðu til að koma í veg fyrir rangindin. Fleira var á bent, sem auðvelt var að leiðrétta án þess að raska höfuðstefnu frv. T. d. má nefna þá fjarstæðu, að varamenn skuli vera svo margir „sem til endist“ á listum. En það þýðir, að því færri sem komast að sem aðalmenn, því fleiri eru varamenn fyrir þá. Komist t.d. einn maður að á lista í Reykjavík, verða 23 varamenn þess eina, en kæmust 12 að, yrðu 12 varamenn eða einn varamaður á móti hverjum aðalmanni. Þessari vitleysu mátti ekki hagga og hefði þó mátt strjúka hana burt eins og fis af fati, svo auðvelt var það. Einnig benti ég á d-lið 1. gr. frv., þar sem svo er fyrir mælt, að 11 landsk. þm. skuli vera til jöfnunar milli þingflokka. Eiga þeir að vera 11, hvort sem þeirra þarf með til jöfnunar eða ekki. Verði t.d. 9 þeirra til jöfnunar, þ.e. að þá verði fullum jöfnuði milli þingflokka náð, skal einnig úthluta tveim sætum til viðbótar og það heita til jöfnunar líka, þó að það verði til ójöfnunar að sjálfsögðu, þegar svo er komið. Þetta er svo mikil rökleysa í frágangi, að til skammar er fyrir þingið. En ekki vildu augnabliksmennirnir breyta því á síðasta Alþ. Ég hreyfði þessum atriðum í stjskrn. nú, en ekki var léð máls á lagfæringum, enda bjóst ég ekki við því, þegar svo langt er á leið komið málinu. Hins hefði frekar átt að mega vænta, að fylgjendur málsins sæju sig nú um hönd eftir þær undirtektir, sem þeir og málið fengu við kosningarnar í sumar og legðu alveg niður þessa sókn síns synduga augnabliks frá í vetur og stofnuðu til endurskoðunar á stjórnarskránni í heild með samstarfi allra flokka, eins og ætlazt var til 1944, á því ári, sem allir litu á stjórnarskrána með þeirri virðingu, sem vera ber og flokkadráttur dægurmála og sérhyggju minnkaðist sín gagnvart henni og dró sig í hlé. En því er ekki að heilsa, að þríflokkarnir vilji gera það. Eftir er þá bara að þrautreyna, hvort þm. þessarar hv. d. fást ekki til þess að gefa þjóðinni tækifæri til að segja já eða nei við aðalefni frv. með hætti þjóðaratkvgr. þar sem önnur málefni falli ekki undir svörin líka. Till. okkar minnihlutamannanna í stjskrn. þessarar hv. d. er um það. Stjórnarskráin mælir fyrir um það, að þegar Alþ. samþykkir breyt. á henni, skuli það rofið og stofnað þá þegar til almennra alþingiskosninga og samþykki hið nýkjörna Alþingi síðan breyt., eins og hún var gerð á fyrra þinginu, öðlast hún stjórnskipunarlagagildi. Þessi fyrirmæli eru í 79. gr. stjórnarskrárinnar og fela í sér, að þjóðin, almenningur, eigi að segja til um það með atkv. sínu, hvort hann vill staðfesta breyt. eða fella hana. En það er einn af þeim göllum stjórnarskrárinnar, sem afmá þarf nauðsynlega, að ekki er tekið fram, að greidd skuli atkv. sérstaklega um stjórnarskrárbreyt., heldur má blanda henni saman við afstöðu til annarra mála eða allra þeirra málefna, sem koma til greina, þegar þm. er kosinn, ef þeim þóknast, sem með málið fara í kosningum. Ég segi: má blanda, því að vitanlega er það ekki skylt að láta kosningu þingmannanna skera úr, en leyfilegt að láta sérstaka atkvgr. fara fram, svo sem gert var 1944. Við fórum fram á það, framsóknarmennirnir í stjskrn. þessarar hv. d., í vor, að sérstök, almenn atkvgr. yrði viðhöfð, en fengum þær undirtektir, að þríflokkarnir allir væru ákveðnir í því að ganga ekki inn á slíka þjóðaratkvgr. í neinni mynd. Þau svör voru ekki gefin að óyfirveguðu ráði, heldur eftir umhugsunarfrest. Þessi galli stjórnarskrárinnar, að hún fyrirskipar ekki, að breyt. á grundvallarlögunum skuli lagðar fyrir þjóðina öðruvísi, en í kosningum til Alþ., stafar vafalaust af því, að þá - ja, líklega 1874 - voru ekki skipulegir stjórnmálaflokkar og fastmótaðir eins og nú. Ákvæðið er a.m.k. frá þeim tíma, þegar menn voru ekki eins háðir þess konar samtökum og nú er orðið. Það er eftirtektarvert, að stjórnarskráin hefur þó vara á um einn flokk mála. Það er, ef kirkjuskipun á að breyta. Samþykki Alþingi breyt. á kirkjuskipun ríkisins, segir stjórnarskráin, skal leggja það mál undir atkv. allra kosningabærra manna í landinu til samþykkis eða synjunar, og skal atkvgr. vera leynileg. Þessi vari, sem þarna er á hafður, gerir ráð fyrir nauðsyn atkvgr. óháðrar öðrum málum, ef kirkjuskipunin á í hlut. Þau mál höfðu þá þegar frá trúflokkum þann hita, sem hinir fastmótuðu stjórnmálaflokkar framleiða nú í öðrum þjóðmálum og nota til sambræðslu óskyldustu málefna í deiglum sínum við kosningar. Nú er svo komið, að við hvaða breyt. sem gerð er á stjórnarskránni ætti að veita almenningi, eins og nauðsynlegt þótti í kirkjuskipunarmálum, þjóðaratkvæðagreiðsluaðstöðuna til þess að losa fólkið við þann hita málefnasambræðslunnar, sem flokkarnir heita við kosningar, en geta miklu síður komið við í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Setningu stjórnarskrár, er tvímælalaust tilætlunin að gera hærra undir höfði, en setningu annarrar löggjafar. Gagnvart henni hafa alþingismenn takmarkað umboð. Þegar breyt. á að gera á henni, þarf að leita samþykkis þjóðarinnar á breyt., bera þær undir þjóðina til samþykkis eða synjunar og því aðeins öðlast þær lagagildi, að næsta Alþingi fallist á þær án nokkurrar breyt. Það segir sig sjálft, að við slíkt málskot til þjóðarinnar á ekki að blanda óskyldum spursmálum inn í, svo að svör þjóðarinnar verði um annað, en raunverulega liggur fyrir. Ég fyrir mitt leyti er þess fullviss, að ef Íslendingar manna sig einhvern tíma upp í það að framkvæma heiðarlega heildarendurskoðun á stjórnarskrá sinni, þá verða tekin upp í stjórnarskrána ákveðin fyrirmæli um, að breyt. á henni skuli jafnan bornar undir þjóðina til samþykkis eða synjunar með þjóðaratkvæðagreiðslu leynilegri. Hins vegar er minna vert, að þing sé rofið og kosningar fari fram samtímis. Það nær ekki lengur tilgangi sínum og er nánast að mínu áliti óþarfi. En þó að lagaákvæði sé úrelt, eins og ákvæði 79. gr. stjórnskipunarlaga okkar eru, var heimilt að bæta úr þeim með því að láta fara fram þjóðaratkvgr., eins og ég hef áður sagt, og mátti telja skylt, en á það var ekki fallizt. Það var vel hægt að reyna að gera svo gott úr hinum úreltu ákvæðum sem unnt var með því að leggja stjórnarskrármálið fyrir einangrað sem kosningafrv. En var það gert af þríflokkunum, sem báru ábyrgð á málinu sem flytjendur? Nei, síður en svo. Þeir reyndu þvert á móti að misnota hin úreltu ákvæði stjórnarskrárinnar sem mest sér í hag, eins og búið er að margsýna fram á hér á Alþingi og alþjóð veit. Blöð þeirra allra sögðu meira að segja, að með samningi þingflokkanna þriggja væri málið þegar afgreitt og þyrfti ekki um það að deila eða um það að kjósa, heldur önnur mál. Ræðumenn þeirra sögðu það sama með ýmsum tilbrigðum, ef þeir þá fengust til að tala um málið. Í mínu kjördæmi minntust frambjóðendur þríflokkanna varla á stjórnarskrármálið ótilneyddir og það mun ekki hafa verið neitt sérstakt, að mér skilst. Af hálfu þríflokkanna var því haldið fram, að kosningarnar ættu að snúast um allt annað, svo að segja um allt annað, en stjórnarskrármálið. Í málflutningi sínum höfðu þessir flokkar í fáum orðum sagt svo rangt við gagnvart 79. gr. stjórnarskrárinnar sem þeir frekast gátu. Kjörorð þeirra allra voru helguð allt öðrum málum. Dæmi þessu til sönnunar hafa ótalmörg verið nefnd hér á Alþ. að undanförnu og tel ég óþarft að endurtaka þau. Framsfl. einn lagði málið af sinni hálfu fyrir í kosningabaráttunni eins og stjórnarskráin ætlast til. Hann taldi, að um það og það eitt ættu kosningarnar að snúast. En vitanlega mátti truflunar máttur þríflokkanna sín meira, af því að þeir lögðu krafta sína saman, enda alltaf léttara að trufla. Ekki er vitað til, að nokkurt kjördæmi í landinu eða samtök úr nokkru kjördæminu, sem breyta á, hafi beðið um stjórnarskrárbreyt., sem hér um ræðir. Hún er tiltæki flokkaforustu að almenningi óspurðum. Henni er ætlað að efla flokksræðið í landinu, auðvitað á kostnað almennings, á kostnað lýðræðisins. Hún er afsprengur tækifærishyggju óframsýnna stjórnmálamanna. Málið er vitanlega ekki neikvætt að öllu leyti, mér dettur ekki í hug að halda því fram, fyrr mætti nú líka vera. Það er ekki sannleikslaust, en það er eitt þeirra mála, sem biskup Íslands sagði í ræðu sinni við setningu þessa Alþingis að væru vegna nokkurs sannleika háskalega ósönn og varaði við. Það, sem á milli ber efnislega, er ekki, að taka þurfi tillit til þess, að fólki hefur fjölgað í vissum landshluta og auka eigi fulltrúatölu þess landshluta á Alþ. Um það er yfirleitt enginn ágreiningur. Það sem veldur ágreiningi, er, að þeir, sem ráða hjá þríflokkunum, tóku það í sig á viðsjálu augnabliki að leggja niður öll núverandi kjördæmi utan Reykjavíkur, en taka upp 7 stór kjördæmi með hlutfallskosningum í þeirra stað. Með því er fornt, sögulegt, landfræðilegt og náttúrlegt byggðasjálfstæði lamað, réttarskerðing framin fyrirvaralaust, upphafin sú verkaskipting þm., sem einmenningskjördæmin hafa haft í för með sér og bæði hefur verið heppileg fyrir þm. og kjördæmin og þjóðfélagið einnig. Í stóru kjördæmunum, sem fyrirhuguð eru, getur enginn þm. komizt yflr að kynna sér svo að segja hvers manns hag og þörf, eins og í núverandi kjördæmum og kjósendurnir ekki haft samband við þm. á sama hátt. Þm. verða settir á verksvið, sem þeir ná engan veginn út yfir. Og hverjum finnst það í raun og veru æskilegt? Hvaða þm. ætli óski þess fyrir sig, þegar til kastanna kemur? Í núverandi einmenningskjördæmum er venjulega friður milli kosningahríðanna og þm. lítur á sig sem þm. allra í kjördæminu og því skyldugan fyrirgreiðslumann allra. Í hinum stóru hlutfallskosningakjördæmum verður þetta ekki þannig. Þar verður „eilífur stormbeljandi“ flokkareipdráttar alla daga. Einn verður talinn þm. þessa manns og annar þm. hins og samt engin verkaskipting. Hlutfallskosninga fyrirkomulagið hefur misst ljóma þann, sem mönnum virtist um það leika, þegar það kom fyrst til sögunnar um síðustu aldamót. Það leiðir til smáflokkaþróunar og sundrungar. Rök þau, sem hv. frsm. meiri hl. var að reyna að færa hlutfallskosningunum til gildis hér áðan, hrökkva ekkert í því sambandi. Það voru allt of yfirborðslegar ályktanir hjá honum í sambandi við Finnana. Og þegar hann talar um, að hlutfallskosningafyrirkomulag það, sem við ætlum að taka upp, eftir því sem frv. hljóðar, hafi gefizt vel á Norðurlöndum, þá gat hann þess alls ekki eða fann ekki ástæðu til þess að geta þess, að það er þar mjög takmarkað, breytilegt í ýmsum efnum, m.a. eru engir uppbótarþm. í Noregi, en það skiptir vitanlega mjög miklu máli, hvernig hlutfallskosningar eru uppbyggðar. Það virðist vera kleyft í íslenzkum stjórnmálaþroska og óstillt þelið, og þess vegna má líka gera ráð fyrir því, að hér verði erfiðara að rísa undir og þola galla þessa kosningafyrirkomulags heldur en er þó meðal frændþjóða okkar á Norðurlöndum. Það má búast við því, að hér verði slíkar allsherjar hlutfallskosningar, sem taka á upp, fljótari að skapa vandræði af flokkafjölda. Þeir eru raunar, eins og er, of margir og hafa á ýmsan hátt gert örðugt fyrir í íslenzkum stjórnmálum. Þetta vita sjálfsagt forustumenn þríflokkanna, en þeir vilja hlutfallskosningar af eigin hyggju syndaraugnabliksins: Forustumenn Alþfl. af því, að hann er smáflokkur og þarf smáflokkagrundvöll til þess að lifa áfram. Forustumenn Alþb. vilja smáflokkagrundvöll, af því að þeir eru uggandi út af smæð sinni líka og þó einkum af því, að þeim, sem ráða þar mestu, þykir æskilegt, að þjóðskipulagið veikist. Forustumenn Sjálfstfl. vilja, eins og á stendur, smáflokkagrundvöll, af því að þeir urðu dauðhræddir við Hræðslubandalagið og vilja nú umfram allt skapa glundroða meðal andstæðinga Sjálfstfl., vilja, að þeir skiptist í stríðandi smáflokka, halda, að með því geti hann helzt náð meiri hluta í landinu eins og í bæjarstjórn Reykjavíkur. Af þessum ástæðum fyrst og fremst, tókust óskhyggjur þríflokkanna í hendur á augnabliki syndarinnar og haldast enn í hendur, þó að þeim líklega sé sumum ekki orðið það alveg sársaukalaust. Kosningarnar í sumar leiddu það nefnilega í ljós, svo að ekki verður á móti mælt, að kjördæmabyltingin er mjög óvinsælt mál í öllum flokkum. Þó að áróðursmenn þríflokkanna legðu sig alla fram til þess að reyna að láta kosningarnar snúast um allt annað, en stjórnarskrárbreyt. og tækist það að miklu leyti, leyndi þetta sér ekki. Eftir því sem nær dregur því, að taka á kjördæmin utan Reykjavíkur nauðungartakinu, vex gremja manna. Mönnum verður ljósara og ljósara, að flytjendur stjórnarskrárbreyt. voru í feluleik með málið í kosningunum og unnu með hrekkjum, eins og hv. þm. Str. sagði við 1. umr. réttilega, ef annars er rétt að tala um, að þeir hafi unnið kosningarnar um málið. Ég er ekki í vafa um, að sagan, sem „öllu stefnir dómsins til,“ mun veita þeim ámæli fyrir þetta: að hafa þrátt fyrir aðvaranir misnotað ákvæði 79. gr. stjórnarskrárinnar með því að koma í veg fyrir, að kosningarnar 28. júni snerust, svo sem vera átti, um stjórnarskrármálið eitt. En úr þessu má enn bæta með því að láta, eins og við, sem erum í minni hl. stjskrn., leggjum til á þskj. 24, fara fram þjóðaratkvgr. í sumar um efni stjórnarskrárbreyt. Til þess er nægur tími og fresta má þessu aukaþingi auðveldlega í meðan. Þegar skakkt hefur verið gefið í spilum, verður að gefa upp aftur. Þegar beitt hefur verið óleyfilegu bragði í glímu eða óleyfilega fylgt eftir bragði, má ekki minna vera, en glímt sé aftur. Drengilegur maður, sem orðið hefur þetta á í glímu, vill sjálfur einmitt glíma aftur. Hann vill ekki vera í vafa um rétt úrslit né að vinningsréttur sinn sé vefengdur. Líkingar þessar má nota sem sjónauka, þótt stjórnarskrármálið sé vitanlega miklu þýðingarmeira, en spil og glíma. Það er svo örlagaríkt og varhugavert mál og því fylgir svo þung ábyrgð, hvernig sem annars er á það litið, að mér finnst þeir menn, sem að því standa, undarlegir menn, ef þeir vilja ekki létta á sér ábyrgðina með því að láta þjóðina segja já eða nei um það, hvort hún vill breyt. Auk þess er þetta stjórnlagaskylda, af því að kosningarnar snerust að allt of miklu leyti um óskyld mál, eins og allir vita. Ástæðurnar til að gera þessa ráðstöfun málanna eru gildar, þó að iðrun syndaraugnabliksins sé máske - ég segi máske - ekki vöknuð enn þá, svo að mikið beri á og punkturinn sá ekki orðinn að löngu eymdarstriki, svo að ég noti enn orð skáldsins. Till. okkar minnihlutamannanna til rökst. dagskrár á þskj. 24 er á þessa leið: „Þar sem afstaða kjósenda til annarra mála en þeirrar breyt. á kjördæmaskipuninni, sem þetta frv. fjallar um, réð miklu um viðhorf þeirra í síðustu alþingiskosningum og úrslit kosninganna veita þar af leiðandi ófullnægjandi upplýsingar um vilja manna í því efni, beinir d. því til ríkisstj. að láta fram fara eigi síðar en 30. þ.m. í öllum kjördæmum, hverju fyrir sig, almenna, leynilega atkvgr. kjósenda, er svari með jái eða neii, hvort þeir vilja, að niður skuli lögð öll núverandi 27 kjördæmi utan Reykjavíkur og stofnuð í þeirra stað 7 stór hlutfallskosningakjördæmi. Jafnframt leggur d. til, að aukaþingi því, er nú situr, verði frestað og afgreiðslu frv., þar til úrslit atkvgr. eru kunn og tekur því fyrir að sinni skv. framansögðu næsta mál á dagskrá.“ Ég leyfi mér að skora á ykkur, hv. þdm., að samþykkja þessa till. Samþykkt hennar væri til sóma þessari hv. d. Hún væri afneitun á flokksræði, en hófstilling þingræðis og hollusta við lýðræðið.



Herra forseti. Ég mun ekki hér við þessa umr. ræða þau atriði, sem hv. frsm. minni hl. ræddi hér um áðan, það verður verkefni hv. frsm. meiri hl. og er engin ástæða fyrir mig að grípa þar inn í. En hér við 1. umr. féllu ýmis orð, m.a. frá hv. þm. Str., sem gáfu mér tilefni til þess að ræða nokkuð þetta mál, auk þess sem það hefur aldrei verið tækifæri fyrir mig til þess að ræða málið hér á Alþ. áður. Í stjskrn. þessarar hv. d. lagði hv. minni hl., þeir Hermann Jónasson, hv. þm. Str., og Karl Kristjánsson, hv. þm. S-Þ., fram till. um að afgreiða frv. það til stjórnarskipunarlaga á þskj. 1 shlj. þeirri dagskrá, sem hv. frsm. minni hl. hefur nú lýst hér á þskj. 24 og minni hl. n. hefur nú gert grein fyrir. Minni hl. rökstuddi dagskrártill. sína með því, að kosning sú, sem fram fór 28. júní s.l., hefði ekki snúizt eingöngu um þetta mál, eins og raunverulega hefði átt að gera, heldur samtímis verið haldið uppi áróðri á vinstri stjórnina, sem ríkt hefði 2½ ár af því kjörtímabili, sem lauk 28. júní s.l. Það sé því vitað, að af þessum ástæðum hefði ekki komið fram mynd af vilja þjóðarinnar í stjórnarskrármálinu. Þessari sömu skoðun höfðu hv. þm. Framsfl. haldið fram í báðum hv. d. Alþ., auk þess sem blaðakostur flokksins beitir þessum rökum óspart gegn samþykkt frv. á þessu þingi. Í sambandi við þennan málflutning sagði hv. þm. Str. við 1. umr. málsins hér í þessari hv. d., að á framboðsfundum fyrir síðustu kosningar hefðu fylgjendur frv. hvergi viljað ræða málið, heldur notað allan ræðutíma sinn til þess að deila á vinstri stjórnina. Eftir kosningarnar væri því hins vegar haldið fram, að málið væri endanlega afgert, þar sem nærri ¾ greiddra atkv. hefðu léð því fylgi. Og þessi sama skoðun kom einnig fram nú hjá hv. frsm. minni hl. Hér hefðu vægast sagt verið notaðir hrekkir í þessu máli, hér væri ekki verið að hugsa um réttlæti, um hag þjóðarinnar eða vilja kjósenda, heldur væri verið að spinna voðir í pólitískar tjaldbúðir fyrir framtíðina, eins og hv. þm. orðaði það. Þm. fullyrti, að þannig hefði málsmeðferðin verið á öllu Vesturlandi og hvarvetna annars staðar á landinu, þar sem hann hefði fréttir af og það hefði einkum verið Sjálfstfl. og frambjóðendur hans, sem lengst hefðu gengið fram í þessum hrekkjabrögðum í kosningunum. Hv. 1. þm. Eyf. tók einnig mjög undir þessi ummæli formanns Framsfl. og staðfesti, að þannig hefði málflutningurinn einnig verið í hans kjördæmi af hálfu þeirra frambjóðenda, sem fylgdu frv. En hann bætti því við, að hann hygði það einsdæmi meðal lýðræðisþjóða, að þrír stjórnmálaflokkar þytu saman og reiknuðu út, hve mikinn hag þeir hefðu af breytingu á stjórnarskránni og hespuðu svo málið í gegn með það fyrir augum og helzt á þann hátt, að ekkert mætti um það ræða. Sami hv. þm. hélt því fram einnig, að nú ætti ekki lengur að kjósa um menn, heldur aðeins um flokka, það væri hneyksli að breyta stjórnarskránni án heildarendurskoðunar, svo sem lofað hefði verið árið 1944. Þó að stjórnarskrárbreyt. hafi verið þrautrædd, bæði á síðasta þingi, á öllum framboðsfundum fyrir síðustu kosningar, í útvarpi fyrir þær kosningar, í málgögnum allra flokka og nú síðast í báðum d. hæstv. Alþ., sem allt sýnir, að þau ummæli hv. 1. þm. Eyf., að hespa eigi málið í gegn, helzt á þann veg, að ekkert megi um það ræða, eru í fullu ósamræmi við staðreyndir og engan veginn samboðin jafnágætum og jafnmerkum þm. og hann er, þá vil ég við þessa umr. málsins ræða málið nokkuð og þó einkum þær fullyrðingar hv. þm. Framsfl., sem ég minntist hér á, í upphafi og ég tel að eigi megi standa ómótmæltar í þingtíðindunum. Ég átti þess engan kost að ræða þetta mál á framboðsfundum fyrir síðustu kosningar við hv. þm. Str., sem ég þó á engan hátt hefði skorazt undan, ef tækifæri hefði boðizt til þess, en það atvikaðist nú þannig einhvern veginn, að fyrir þær kosningar lágu leiðir okkar ekki saman, eins og oft áður hefur verið. Ég get því ekkert um það sagt, hvernig umr. um málið hefur verið háttað á þeim fundum, sem hann vísar til á Vesturlandi og hann sjálfur var á, né heldur neitt sagt um þá fundi, sem hv. 1. þm. Eyf. eða aðrir frambjóðendur Framsfl. ræddu málið á. En mér er hins vegar vel kunnugt um þá sjö framboðsfundi, sem haldnir voru í Barðastrandarsýslu fyrir kosningarnar, en á þeim fundum munu hafa mætt um 6/4 allra kjósenda þar í sýslu. Það tókst svo til, að frambjóðandi Framsfl., þáverandi þm. kjördæmisins, var fyrstur á mælendaskrá og hafði 40 mínútur til umráða í fyrstu umferð. Mest allan þann tíma notaði hann til þess að ræða um stjórnarskrárbreyt. Hann flutti þar skelegga, vélritaða ræðu um málið, taldi þar fram alla galla þess og enga kosti og gekk svo langt í málflutningi sínum gegn málinu að fullyrða, að íslenzk menning væri í mikilli hættu stödd, ef mál þetta næði fram að ganga. Hitt væri aftur óumdeilanlegt og óafturkallanlegt, að sjálfstæði Barðstrendinga væri með samþykkt þessa máls að fullu og öllu úr sögunni og þar með einnig möguleikar þeirra til batnandi lífskjara á öllum sviðum í framtíðinni. Reykjavíkurvaldið, þ.e. Sjálfstfl., eins og hann komst að orði, mundi gera sér íbúa í dreifbýlinu vinveitta og háða, eins og hann orðaði það. En það væri sama sem að gera þá að þrælum sínum, bæði í hugsunum og athöfnum. Ekkert minna var nú í húfi, ef Barðstrendingar fylktu ekki liði gegn þessu voðamáli. Ég skal taka það fram, að ég hneykslaðist ekkert á því, þótt þessi ræða væri flutt af blöðum, eins og hv. þm. Str. virtist hafa gert um ræður þeirra andstæðinga sinna, er hann hlustaði á og hann gaf í skyn að hefðu e.t.v. verið búnar til af öðrum að öllu eða einhverju leyti. Og ég var ekki einn um það að álykta og viðurkenna, að ef frambjóðandinn treysti sér til þess betur að flytja svo alvarlegt mál skriflega, en munnlega, þá væri ekkert til þess takandi, það var hans einkamál og kom okkur hinum ekkert við. Hitt vakti hjá mér nokkra furðu að hlusta síðar á nákvæmlega sömu ræðuna í útvarpi flutta af Daníel Ágústínussyni, frambjóðanda Framsfl. í Borgarfjarðarsýslu og er ég spurði mótframbjóðanda minn að því, hvort hann hefði lánað Daníel sína ræðu eða fengið hana lánaða hjá Daníel, varð honum svarafátt. Upplýstist í þeim umr., að ræðan mundi hafa verið samin af miðstjórn Framsfl. og e.t.v. af sjálfum formanni hans, hv. þm. Str., og útbýtt í hæfilega mörgum eintökum fyrir þá umbjóðendur flokksins, sem ekki væri treystandi til að geta varið málið betur eða haldið betur á sókn málsins á fundunum. Er því ekki að leyna, að allt varð þetta til þess, að áhrif ræðunnar fóru ekki vaxandi og var þó ekkert að finna að flutningi hennar. Sjálfstfl. átti á þessu enga sök. Þessa sömu snjöllu ræðu um málið flutti frambjóðandi Framsfl. í Barðastrandarsýslu á fimm af sjö fundum, sem við héldum sameiginlega í sýslunni. En hann gerði meira, en það til þess að kynna kjósendum þennan voða, sem af því hlyti að leiða að samþykkja stjórnarskrárbreyt. Hann ferðaðist þar um, svo að segja á hvert einasta heimili og skýrði kjósendum frá því persónulega og á sinn hátt, hversu mikill voði væri hér á ferðum og þá var gengið svo langt, að reynt var að telja bændum trú um, að þetta væri nú síðasta skiptið, sem þeir fengju greiddan jarðabótastyrkinn, ef stjórnarskrárbreytingin næði fram að ganga, því að þá mundu einnig þau fríðindi verða afnumin og kosningin í Barðastrandarsýslu gæti vel orðið lóðið á vogarskálunum, því að ef Framsfl. og Alþb. næðu sameiginlega meiri hluta í þessum kosningum, mundu Sjálfstfl. og Alþfl. ekki hafa þingfylgi einir til þess að koma málinu fram - og þá mætti svo sem semja um lausn málsins á milli Framsfl. og Alþb. Ég skal ekki leggja á það neinn dóm, hvort slík bardagaaðferð kallast hrekkir á siðferðismælistiku Framsfl., en þetta allt sýnir fyllilega, að þessi frambjóðandi gerði allt, sem í hans valdi stóð, til þess að afla fylgis gegn samþykkt málsins. Á öðrum framboðsfundinum, sem haldinn var í Flatey, henti það slys, að frambjóðandi Framsfl. gleymdi gersamlega framsöguræðunni í 35 mínútur af þeim 40, er hann hafði til umráða í 1. umferð og hafði þá og í seinni umferðum nóg með að verjast spjótalögum út af öðrum atriðum, en hann notaði þó síðustu tvær mínúturnar til þess að biðja afsökunar á því, að þetta skyldi hafa farið þannig, að hann fékk engan tíma til þess að ræða aðalmálið, hann yrði því að láta sér nægja að vísa í rök, sem fram væru sett í Tímanum, í Kjördæmablaðinu og menn heyrðu í útvarpinu flutt af öðrum frambjóðendum Framsfl. En allt slysið var því að kenna, að ég notaði 5 mínútur af mínum frumræðutíma til þess að lýsa sök á hendur þm. og Framsfl. fyrir að hafa brugðizt þeirri skyldu sinni að framkvæma skýlaus fyrirmæli Alþ. um afhendingu atvinnutækis til hreppsins og aðstoða hann til þess að reka það, svo að fólksflótti úr hreppnum yrði stöðvaður. Afleiðingin af því hafði orðið sú, að nú vofir sú hætta yfir, - ekki einasta yfir þeim hreppi, heldur og tveim aðliggjandi hreppum, að þeir fari í eyði - þvert ofan í fyrirmæli þingsins og án nokkurrar heimildar voru hlutir þessa atvinnutækis fluttir í aðra staði, þar sem nóg var um atvinnu og með því drepin öll von fólksins um möguleika til áframhaldandi búsetu í þeim hluta héraðsins, sem það ekki vildi flýja, en varð að yfirgefa og ganga þar frá eignum sínum, sem verða mundu verðlausar og eyðast að síðustu að fullu vegna niðurníðslu og vanrækslu Framsfl. Og þetta var látið ske, á sama tíma sem margfalt stærri upphæðir voru greiddar til annarra héraða, sem höfðu þess miklu minni þörf, samanber Seyðisfjörð. Sjálfstfl. átti enga sök á þessu óhappi. Hér var að verki hin sígilda staðreynd, að sök bítur sekan og það svo grimmilega, að hann gleymdi aðalerindi sínu, að halda uppi sókn fyrir málstað flokksins í kjördæmamálinu. Á fimmta framboðsfundinum stytti frambjóðandi Framsfl. frumræðu sína um helming. Við höfðum allir komið okkur saman um að halda aðeins eina ræðu hver og stytta hana um helming, en haga þannig orðum okkar, að ekki gæfist tilefni til andsvara. Var þetta tilkynnt í upphafi fundarins. En þegar við höfðum hver um sig talað þannig hinn tilsetta tíma og bjuggumst við fundarslitum, þá reis upp greind bóndakona og gerði þessa fsp. til frambjóðendanna: Hvers vegna hrökklaðist vinstri stjórnin frá? Ég hef aldrei á pólitískum fundi fundið dýpri þögn, en varð við þessa einföldu spurningu, þegar henni var varpað fram. Þegar enginn af okkur frambjóðendum varð til svara eða andsvara, krafðist ég þess af þm., að hann svaraði spurningunni, enda skyldi ég fyrir mitt leyti leysa hann undan því samkomulagi, sem gert hefði verið um ræðutíma. Ég minnist þess ekki að hafa skemmt mér betur á nokkrum framboðsfundi, en engan þátt tók ég í þeim umr., sem út af þessari spurningu spunnust. Ég hef hér skýrt frá, á hvern hátt frambjóðandi Framsfl. hélt á þessu máli á framboðsfundum og hve langan tíma hann notaði í frumræðu til þess að skýra málið fyrir kjósendum, en þess skal jafnframt getið, að í svarræðum sínum, sem hver frambjóðandi hafði 30 mín, í tveim umferðum, minntist hann varla á málið, nema hvað hann jafnan í ræðulok bað menn að gleyma því ekki við kjörborðið, hvað við lægi, ef hann næði ekki kosningu og fylgjendur stjórnarskrárbreyt. héldu meiri hluta kjörinna fulltrúa til Alþingis. Ég skal þá að gefnu tilefni skýra frá málflutningi okkar hinna frambjóðendanna þriggja, sem vorum fylgjendur breyt., vegna þess að það var mjög véfengt hér af hv. þm. Framsfl., að við eða frambjóðendur þríflokkanna vildu nokkuð ræða þessi mál. Ég fullyrði, að hver okkar notaði meira, en helming af öllum ræðutíma okkar hvers um sig til þess einmitt að ræða þetta aðalmál kosninganna og sumir miklu meira. Og mér þykir rétt, að hér komi fram efnislega þau rök, sem ég færði fram fyrir því, að samþykkja bæri stjórnarskrárbreyt., bæði til þess að sýna, að þær fullyrðingar hv. þm. Str., að málið hafi ekki verið rætt af frambjóðendum þríflokkanna á framboðsfundum á Vesturlandi, hafi ekki við rök að styðjast og eins til þess að gera hér grein fyrir afstöðu minni til málsins, en þess hef ég ekki átt kost fyrr við umr. á Alþingi. Eins og kunnugt er, var stjórnarskipunarlögum breytt síðast 1944 vegna lýðveldisstofnunarinnar. Um sjálfa lýðveldisstofnunina höfðu þá um tveggja ára skeið staðið harðar deilur hér á Alþ. og þótt að lokum tækist að sameina allan þingheim og alla þjóðina um farsæla afgreiðslu málsins og það mest fyrir frábæra sameiningarhæfileika formanns Sjálfstfl., hv. þm. G-K., þá er þó vitað, að Alþfl. og hálfur Framsfl. með formann sinn í broddi fylkingar voru andvígir lausn málsins á því tímabili og stóðu því gegn því svo lengi sem stætt var. Er skemmst að minnast í því sambandi á danska handtakið, sem frægt var lengi fyrir og menn munu lengi muna eftir. Það skal þó viðurkennt, að andstaða Framsóknarflokks heiftarinnar mun að miklu leyti hafa stafað af valdarýrnun flokksins vegna breytingar á stjórnarskipunarlögunum 1942, en það ár var kjördæmaskipuninni breytt í það horf, sem hún er nú í, gegn hörðum og lítt skynsamlegum mótmælum Framsfl. Þá var á lofti haldið öllum þeim hrakspám um réttindamissi dreifbýlisins, sem nú hafa verið færðar fram gegn þessari breyt., sem nú er rætt um og stendur til að lögfest verði. En allt reyndist þetta á annan og betri veg. Þess var því ekki að vænta, að nokkurt samkomulag yrði á þeim tíma um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar eða aðrar breyt. en þær, sem nauðsynlegar voru til þess að koma lýðveldisstofnun á, enda reyndist það svo. Það var þá fullt samkomulag um að breyta 1. gr. stjórnarskipunarlaganna frá 1942, en hún hljóðaði þá - með leyfi hæstv. forseta - þannig: „Stjórnskipulagið er þingbundin konungsstjórn.“ Var gr. breytt á þann veg, sem hún er enn í dag, en hljóðar þannig - með leyfi hæstv. forseta: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn.“ Það var kaldhæðni örlaganna og sýndi berlega virðingarskort þáv. meiri hl. Alþ. fyrir sjálfri stofnuninni og skilningsleysi þeirra sem fulltrúa þjóðarinnar að samþykkja einróma greinina þannig undir óþingbundinni ríkisstj. Það jók á engan hátt virðingu þingsins, að það skyldi ekki ríkja nægur samstarfsvilji til þess að mynda þingbundna ríkisstj. til að koma fram jafnörlagaríku máli, sem þjóðin þó stóð öll einhuga um að síðustu. Þetta vakti þá slíka gremju meðal þjóðarinnar, að það hrikti um stund raunverulega í sjálfu þingræðinu og háar raddir heyrðust um það, að réttast væri að senda slíka fulltrúa heim, þeir væru sannarlega betur fallnir til einhverra annarra hluta, en að sitja á Alþingi sem fulltrúar þjóðar sinnar á örlagastundu. En meginástæðan fyrir því, að þetta tókst ekki, var sú, að Framsfl. á Alþingi með hv. þm. Str. í forsæti fyrir flokknum þar, var ekki viðmælandi vegna þeirrar breyt., sem þá hafði nýlega verið gerð á stjórnarskipuninni, á stjórnarskipunarlögunum. Skömmu eftir lýðveldisstofnunina hrinti meiri hl. Alþ. af sér þessu ámæli, að hér sæti óþingbundin ríkisstj., og myndaði þá undir forustu Sjálfstfl. þá ríkisstj., sem lagði undirstöðu undir allar þær framkvæmdir, sem síðar hafa orðið í landinu og hver útlendur gestur, sem hingað kemur og ber nokkurt skyn á þau mál, undrast yfir og telur ævintýri líkastar. En eins og kunnugt er, átti Framsfl. ekkert sæti í þeirri ríkisstj. Bæði þá og tvisvar sinnum síðar hefur Sjálfstfl, bægt frá þeim vansa, að hér sætu óþingbundnar ríkisstj. og með því ekki einasta séð um, að þessi ákvæði stjórnarskipunarl. væru haldin, heldur haldið uppi virðingu þingsins og aukið hana. Að uppfyllt yrði hitt ákvæði 1. gr. l., að hér á landi skyldi vera lýðveldi, hefur Sjálfstfl. jafnan barizt fyrir, allt síðan það var lögtekið 1944. En þar hefur Framsfl. staðið á móti af öllu afli og stendur enn með afstöðu sinni til afgreiðslu þessa máls, sem hér er til umr. í dag. Í þessu sambandi er rétt að spyrja: Hvað er lýðveldi? Er það lýðveldi, að meiri hl. kjörinna þm. með mikinn minni hl. að baki sér fyrirskipi miklum meiri hl. kjósenda að beygja sig undir lög og reglur, sem settar eru af slíkum meiri hl. á Alþ., hversu óvinsæl sem slík lög kunna að vera? Nei, slíkt er ekkert lýðræði. Slíkt stríðir fullkomlega gegn fyrirmælum 1. gr. gildandi stjórnskipunarlaga. En það er þetta lýðræði, sem Framsfl. berst fyrir að skapa og viðhalda beinlínis vegna þess, að honum er það lífsnauðsyn til þess að halda völdum í landinu. Reynslan hefur margsýnt oss, að það er ógerningur að framkvæma jafnvel nauðsynlegustu lagaákvæði fyrir þjóðarheildina, sem þannig eru til orðin, ef þau á sama tíma skerða um stundarsakir hag hennar eða valda henni erfiðleikum. Þegar svo stendur á, vill þjóðin sjálf ráða, á hvern hátt byrðinni er deilt niður á þegnana. Kom þetta og greinilega fram í ræðu hv. 2. þm. S-M. við 1. umr., er hann sagði, að ógerlegt hefði verið fyrir Framsfl. að stjórna landinu í næstu 4 ár, þó að hann hefði hlotið meiri hl. kjörinna þm. við síðustu kosningar og gæti stöðvað kjördæmabreyt. og því hefði það verið rangt að halda því fram, að ekki hefði orðið að kjósa að nýju í haust, þótt svo hefði til tekizt. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að bera fram í sambandi við það, sem ég hef skýrt frá hér að framan, hvort það sé skoðun þessarar hv. d., að það sé lýðræði, að rétt kjörinn meiri hl. þm. með meiri hl. kjósenda að baki við sig beiti valdi sínu takmarkalaust í löggjöf og framkvæmd. Ég frá mínu sjónarmiði tel það ekki vera. Það eitt er lýðræði að mínu áliti og í samræmi við 1. gr. stjórnskipunarlaganna, að rétt kjörinn meiri hl. þm., sem á bak við stendur meiri hl. kjósenda, beiti valdi sínu í löggjöf og framkvæmd með fullu tilliti til tillagna og óska minni hl., að svo miklu leyti sem það er þjóðinni allri í hag. Ekkert annað er lýðveldi. Allt annað er flokksveldi eða eitthvað annað lakara. Í Bretlandi, þar sem lýðræðið er talið einna traustast, þó að þar sé annars konungsríki, er þetta viðurkennt á þann hátt, að þar er stjórnarandstaðan launuð til þess að halda uppi gagnrýni, beinlínis til þess að tryggja það, að viturlegar till. minni hl. séu ekki að engu hafðar. En starfaði vinstri stjórnin á slikum lýðræðisgrundvelli, þegar hún setti sér það takmark að útiloka Sjálfstfl. frá öllum áhrifum í landsmálum, flokkinn, sem hafði þó um og yfir 40% af kjósendum landsins, og sú prósentutala hefur fylgt honum um langt skeið? Ég held nú, að það hafi verið síður en svo. En sú reynsla, sem þjóðin fékk af þeirri stjórn, sýnir bezt, hversu fjarri það er alþjóðarhag að ætla sér að stjórna málum þjóðarinnar á þennan hátt. Árið 1953 ber Alþfl. fram í Nd. frv. til l. um breyt. á l. nr. 80 7. sept. 1942, um kosningar til Alþingis. Í þessu frv. var svo ákveðið, að tveir eða fleiri stjórnmálaflokkar gætu gert með sér bandalag eftir þeim reglum, sem þar voru settar. En þær voru í meginatriðum þessar, að leggja skyldi saman öll atkvæði þeirra frambjóðenda, sem þannig hefðu gert með sér bandalag, í hverju kjördæmi og ef samanlögð atkvæðatala þeirra varð hærri, en atkvæðatala nokkurs annars frambjóðanda í sama kjördæmi, skyldi sá af bandalags frambjóðendum, sem hæsta atkvæðatölu hefði, vera rétt kjörinn þm. fyrir það kjördæmi og það alveg án tillits til þess, þó að allir bandalagsflokkarnir hefðu hver fyrir sig frambjóðanda í kjöri í sama kjördæmi, deildu þar hver á annan, hefðu óspart kapphlaup um kjósendur og atkv. þeirra og þrátt fyrir það þó að annar frambjóðandi hefði miklu hærra atkvæðamagn, aðeins ef það væri undir samanlögðu atkvæðamagni bandalagsframbjóðendanna. Við 1. umr. málsins var bent á það af hálfu þm. Sjálfstfl., að hér væri um að ræða breyt. á stjórnskipunarlögum landsins og ætti því að vísa málinu frá skv. fyrirmælum 27. gr. þingskapalaganna. Fyrsti varaforseti d., hv.2. þm. N-M., Halldór Ásgrímsson, sem þá stýrði þar fundum í fjarveru forseta, hv. þm. N-Ísf., leyfði áframhaldandi umr. um málið, en kvaðst mundu, áður en til atkv. kæmi, kveða upp úrskurð um það, hvort samþykkt þessi bryti í bága við stjórnskipunarlög landsins. Um málið sjálft urðu bæði langar og heitar umr., en er þeim var lokið, kvað 1. varaforseti d. upp svo hljóðandi úrskurð, með leyfi hæstv. forseta: „Því hefur verið haldið fram, að frv. á þskj. 121 um breyt. á 1. nr. 80 7. sept. 1942, um kosningar til Alþingis, feli í sér till. um breyt. á stjórnarskránni og beri því að vísa frv. frá skv. 27. gr. þingskapa, þar sem það er ekki í fyrirsögn nefnt frv. til stjórnarskipunarlaga.“ Svo er gerð löng grg., sem ég skal ekki tefja hv. deild á að lesa, heldur aðeins lesa úrskurðinn, en hann hljóðar svo: „Það er því úrskurður minn, að frv. á þskj. 121 um breyt. á l. nr. 80 7. sept. 1942, um kosningar til Alþ. feli ekki í sér till. um breyt. á stjórnarskránni og beri því ekki að vísa því frá skv. 27. gr. þingskapa.“ Með þessu hafði þáv. hæstv. forseti d. ákveðið og úrskurðað, að frambjóðandi, sem fengi minna atkvæðamagn en sá, sem mest fengi, skyldi löglega kosinn. Ég skal ekki hér ræða efnislega um úrskurð þáv. hæstv. 1. varaforseta, en vil aðeins benda á, að ef hann skyldi vera í einu og öllu óskeikull og í fullu samræmi við ákvæði stjórnarskipunarlaga landsins, þá var a.m.k. engin vörn í þeim lögum gegn alls konar pólitískum hrekkjum, sem fram mætti koma með breyt. á kosningalögunum. Að málið aldrei kom úr n., bendir til þess, að þrátt fyrir hinn fellda úrskurð hafi fundizt innan þingsala meiri hl. þm., sem höfðu á málinu allt aðra og betri skoðun. En þegar þessi leið lokaðist, var þreifað fyrir sér um aðrar leiðir að sama marki. Var nú myndað kosningabandalag á milli Framsfl. og Alþfl., eins og kunnugt er og gerðir samningar um kosningarnar, sem fram fóru 1956. Það var að vísu ekki hægt að koma því við að fá kosinn á þing frambjóðanda, sem fengið hafði færri atkv. en annar í sama héraði, eins og áður hafði verið hugsað, eða bandalagsmennirnir gætu boðið fram hver á móti öðrum í sama kjördæmi, en samt sem áður verið bandalagsmenn, eins og einnig var ákveðið í kosningalagafrv. En það var hægt með flokksvaldi og flokksaga að fyrirskipa flokksbundnum kjósendum tveggja flokka að kjósa skv. fyrirframgerðum samningi á milli flokksstjórnanna og flytja kjósendurna þannig í kippum milli frambjóðendanna eftir því, sem snjöllustu reikningsmeistarar flokkanna hefðu komið sér saman um, að mestur hagur yrði að fyrir hvorn flokkinn fyrir sig. Á þennan hátt tókst hvorum flokki fyrir sig að ná í fjögur viðbótarsæti fram yfir það, sem þeir hefðu annars fengið, ef kosningar hefðu farið fram skv. fyrirmælum stjórnarskipunarl. og klækjalaust að venjulegum hætti. Það er ekki nema 3 ár, síðan þetta gerðist og þó getur hv. þm. Str. haldið því fram hér í þessari hv. d., að þríflokkarnir, sem standa nú að breyt. á stjórnarskipunarl., séu með pólitíska hrekki við kjósendur, af því að þeir hafi ekki rætt málið nægilega ýtarlega á framboðsfundunum fyrir síðustu kosningar. Mér verður að spyrja: Á hvaða siðferðismælistiku mælir hv. þm. Str. pólitískt siðgæði og pólitíska hrekki? Er allt það pólitískt siðgæði, sem eflt getur Framsfl. og völd hans á Alþ., allt hitt pólitískir hrekkir, sem kynni að draga úr valdi, sem honum ekki ber skv. anda og orðum stjórnarskipunarlaga landsins? Og ég vil einnig spyrja hv. 1 þm. Eyf. út af þeim ummælum hans, sem hann lét falla við 1. umr. um þetta mál, að ef málið yrði samþ., ætti framvegis að kjósa um lista, en ekki menn, hvort hann hefði algerlega gleymt því, að við kosningarnar 1956 greiddu þeir Alþýðuflokkskjósendur í Eyjafirði, sem skv. fyrirmælum kusu þá Framsóknarlistann, ekki honum atkv. sitt. Þess var hvergi vart, að honum þætti þá við það nokkuð að athuga. Hefur hann nú breytt um skoðun og þykir nú þessi aðferð óréttlát, af því að hún sýnist ekki auka vald Framsfl. á sama hátt og 1956? Annars má í þessu sambandi benda á, að hvort tveggja er það, að kjósendur hafa eftir þá breyt., sem hér á að gera, fullt og ótakmarkað frelsi til þess að ráða frambjóðendum og raða þeim á lista sem og að breyta um röð á þeim við kjörborðið eða strika þá út, allt eftir eigin ósk. Er hér sama rétti haldið og nú er almennt í þeim kjördæmum, þar sem kosið er hlutbundnum kosningum, svo sem verið hefur í kjördæmi hv. þm. Eyf. frá 1952. Í kosningunum 1958 fær Hræðslubandalagið svonefnda 25 kjörna þm. og vantar þá aðeins 2 til að ná hreinum meiri hluta á Alþingi. Á bak við þessa þingmenn stóðu alls 28 þús. kjósendur af tæpum 83 þús., sem til kosninganna gengu. Með sáralítilli viðbót í atkvæðamagni hefði bandalaginu tekizt að ná hreinum meiri hl. á Alþingi, þótt bak við þann meiri hl. stæði aðeins um þriðjungur kjósenda og það er þetta réttlæti, sem Framsfl. berst fyrir að við sé haldið í landinu. Það er fróðlegt að athuga, að ef allir þm. frá einmenningskjördæmum, sem kosnir voru 1956, hefðu verið af sama flokki, og það hefði ekki verið alveg óhugsandi, þá hefði sá flokkur fengið kosinn 21 þm. með 16.289 atkv. Ef sami flokkur hefði auk þess fengið einn þm. úr hverju tvímenningskjördæmi, hefði hann enn bætt við sig 6 þm., sem kjörnir hefðu verið með 7.390 atkv. Hann hefði þannig komið að 27 þm. kosnum af 23.670 kjósendum af tæpum 83.000, sem atkv. greiddu. Sjá allir, sem ekki eru staurblindir, að hér væri ekki um neitt lýðræði að ræða. Því var haldið mjög fram í kosningunum í Barðastrandarsýslu, að með þessu móti væri verið að samþykkja stórkostlegt böl, m.a. yfir Vesturland. Út af því þótti mér rétt að fletta upp fundargerð, sem gerð var 14. sept. 1950 í fjórðungssambandi Vestfjarða, en þar er tekið til meðferðar stjórnarskrármálið í heild, og þar koma þeir menn, sem þar eru mættir, sér saman um að leggja til, að sú breyt. verði gerð á kjördæmaskipun landsins, að Reykjavík og Hafnarfjörður verði eitt kjördæmi eða eitt fylki, eins og þeir kalla það, Vesturland frá Hvalfjarðarbotni að Gilsfjarðarbotni, þ.e.a.s. allt það, sem nú er lagt til að verði Vesturlandskjördæmi, verði eitt kjördæmi, en það, sem nú er lagt til að verði Vestfjarðakjördæmi, Vestfjarðakjálkinn allur frá Gilsfjarðarbotni að Hrútafjarðarbotni, þ.e. Barðastrandarsýsla, Ísafjarðarsýslur og Strandasýsla, verði allt eitt kjördæmi eða eitt fylki, eins og þeir kalla hér. Og önnur skipting er gerð nákvæmlega eins og tekið er fram hér í frv. Mér þykir rétt að upplýsa, að undir þessa till. rita þeir Jóhann Salberg sýslumaður, Jóhann Skaftason sýslumaður og hefur verið talið, að þeir væru gjaldgengir framsóknarmenn, Jónatan Benediktsson, Alfreð Halldórsson, Sæmundur Guðjónsson, Óskar Arinbjarnarson, Ólafur Ólafsson, Sigurður Elíasson, Jónas Magnússon, Snæbjörn Thoroddsen, Hjörtur Hjálmarsson, Sturla Jónsson, Páll Pálsson, Jón H. Fjalldal, Einar Guðfinnsson, Hannibal Valdimarsson, Halldór Ólafsson og Kjartan Jóhannsson.  Eru nú þessir menn virkilega saman komnir til þess að samþykkja eitthvert stórt böl yfir þetta hérað, sem þeir mættu fyrir? Ég hygg, að það verði ákaflega erfitt að fá nokkurn mann til þess að trúa því. Ég hygg, að það, sem ég hef tekið hér fram, sé nægilegt til þess að sýna, að nauðsynlegt var að breyta kjördæmaskipuninni. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. Framsfl. viðurkenni þetta ekki sem nein rök, þeir hafa ekki viðurkennt nein rök í þessu máli. En kosningin í Barðastrandarsýslu sýndi, að kjósendurnir þar tóku þetta sem gild rök og þess vegna féll hún eins og hún féll. Því verður engan veginn mótmælt, að framsóknarmenn sóttu málið af miklu kappi. Það er eins og ég tók fram, það voru umr. bæði í útvarpi, á þingi, í blöðum o.s.frv. um kjördæmamálið. Það verður varla sagt, að þeir hafi ekki varið mál sitt vel og hafi málstaður þeirra verið góður, átti það að vera þeim í hag, en ekki í óhag, að ekki var hreyft mótmælum á fundum, þar sem það hefur ekki verið gert. Hvað mundi t.d. dómari segja í sókn eða vörn í máli, ef hinn aðilinn færi í ræðum að ræða um allt annað, en málið hljóðar um? Hvað mundi hann þá segja? Hann mundi sannarlega ekki styrkja hann. En það er það, sem framsóknarmenn hér hafa haldið fram, að af því að þeir, sem fylgdu þessu máli, tóku sér leyfi til þess að ræða um ýmislegt annað, þá hafi þeir ekki getað komið fram vilja sínum. Mér sýnist einmitt, að þeir hafi staðið betur að vígi með því, að ekki hafi verið færð sterk rök á hverjum fundi, eins og þeir kalla það, fyrir því, að málið ætti að ná fram að ganga, eins og ég tel að hafi verið fært fram í Barðastrandarsýslu og ég veit að hefur verið fært fram víða annars staðar, í sambandi við þessar kosningar. Rök Framsfl. um till. um frávísun eru því léttvæg og eiga enga stoð í raunveruleikanum. Hv. þm. Str. hélt því einnig fram hér við 1. umr., að inn í þetta mál hefði verið blandað alls konar áróðri um verk vinstri stjórnarinnar. Það getur vel verið, að það hafi haft einhver áhrif á þetta mál. En þá er ekki heldur hægt að loka augunum fyrir því, að ef menn hafa litið svo á, að þau verk hafi verið svo vond, svo óþjóðholl, að það væri sjálfsagt að fylgja þessu máli, þó að þeir væru andstæðir því, til þess að fyrirbyggja, að slík vandræðastjórn kæmist að völdum, þá á það líka sinn rétt á sér. Frambjóðandi Framsfl. í Barðastrandarsýslu taldi það eitt af höfuðrökum gegn málinu, að hvorki hann né hv. þm. Str. og veit ég ekki, hvort hann hefur haft umboð til þess að segja það, væru þess megnugir að rækja svo stórt kjördæmi sem væntanlegt Vestfjarðakjördæmi. Og mér heyrðist það nú einnig hjá hv. frsm. minni hl., að hann vantreysti jafnvel sjálfum sér til þess að rækja hið væntanlega nýja kjördæmi, sem hann væntanlega verður frambjóðandi í. En þá er bara að velja til þess aðra menn, sem eru hæfari, aðra menn, sem treysta sér til þess að gera það. Ég sé ekki neina lausn á þeim vanda aðra, en þá. Ég trúi því hins vegar ekki, að hv. þm. Str. telji sér það nokkra ofraun að sinna ekki stærri kjósendahóp, en er í Vestfirðingakjördæmi. Ég trúi því fastlega, að breyt. hreinsi andrúmsloftið í íslenzkri pólitík, að dreifbýlið hafi sterkari aðstöðu til baráttu fyrir hagsmunamálum héraðanna, að breyt. sé stórt spor í áttina til, að þingið starfi jafnan eftir 1. gr. stjórnarskrárl., að hún skapi meiri samstarfsvilja á milli þingflokka og meiri virðingu fyrir þinginu, en minnki ekki virðingu þingsins. Þess vegna greiði ég því atkv., að frv. nái fram að ganga án breytinga.



Herra forseti. Þessi ræða hv. þm. Barð. átti víst að vera sönnun eða tilraun til sönnunar fyrir því, að þetta mál, sem við erum hér að ræða, sú mikla bylting, sem á að gera á stjórnskipunarlögum landsins, hafi verið lögð fyrir kjósendur á þann hátt, sem ætlazt er til í 79. gr. stjórnarskrárinnar. Ef það hefur verið ætlunin, þá held ég, að flestir, sem á hafa hlustað, geti viðurkennt með mér, að það fari víðs fjarri, að hann hafi fært nokkrar sannanir fyrir því, að málið hafi verið eðlilega fyrir lagt. Það eru líka svo nærtækar sannanir fyrir því gagnstæða, að það er áreiðanlega ofraun fyrir hann að reyna að gera tilraun til að halda því fram, að málið hafi verið heiðarlega lagt fyrir. Nægir þar að benda á, að þegar málið hafði verið samþ. hér á Alþ., héldu öll blöð stjórnarflokkanna eða öll blöð þeirra flokka, sem stóðu að málinu og núv. stjórnarflokkar því fram, að málið væri búið. Það þyrfti ekkert að ræða um það meir. Og fyrir þessu eru svo víðtækar sannanir, að það þarf ekki að rekja það, bókstafurinn blífur. Þá var málið alls ekki búið. En það var verið að reyna að telja kjósendum trú um, að þeir hefðu ekkert um málið að segja, málið væri búið, það væri kosið um allt annað, Það var sagt, að þrír flokkar hefðu tekið höndum saman um að breyta stjórnarskránni, flokksforingjar hefðu tekið sig saman um það að breyta stjórnarskránni og þar með væri málinu lokið, alveg þvert ofan í ákvæði stjórnarskrárinnar, sem segir, að kjósendur eigi að taka afstöðu til þess, eftir að stjórnarskrárbreyt. hefur verið samþ. á einu þingi, hvort þeir gefa alþm. umboð til þess að samþykkja málið að fullu. Og það er alveg hárrétt, sem er tekið fram í nál. minni hl., að til þess er alls ekki ætlazt, að málið sé lagt fyrir kjósendur á þann hátt, sem gert var af þessum þremur flokkum. Það er þvert á móti gert ráð fyrir því, að kjósendur taki afstöðu til málsins alveg óbundnir af flokkum, sem ekki voru til á þeim tíma, er stjórnarskráin var samþ. Flokksvald þriggja flokka, blöð þeirra og áróðurstæki voru öll notuð til þess að blekkja kjósendur og upphafið var þetta, að málið væri búið, það þyrfti ekki að ræða það meir. Og það var furðanlega vel staðið við þessar fyrstu yfirlýsingar. Það þarf ekki að nefna annað til viðbótar - og þyrfti náttúrlega ekki að nefna neitt til viðbótar þessu, en það má nefna það til viðbótar, að á útifundi í Reykjavík, sem Sjálfstfl. hélt - og þeir útifundir, sem eiga að ná til sem flestra kjósenda, leggja venjulega megináherzlu á það, sem lögð er áherzla á í kosningunum, - á hvað var þar lögð áherzla, um hvað var rætt á fundinum, hvernig var hann boðaður? Var hann boðaður þannig, að nú ætti að ræða stjórnarskrárbreytinguna til þess að skýra málið fyrir kjósendum og fá þá til þess að taka afstöðu til stjórnarskrárbreytingarinnar? Var það? - Nei, það var lagt þannig fyrir, að nú skyldi aldrei aftur koma vinstri stjórn í landinu. Um þetta snerist útifundurinn. Ég nefndi það ekki á neinn hátt til niðrunar fyrir Ragnar Lárusson, að hann hefði komið með vélritaða ræðu, síður en svo. Mér hafði ekki dottið í hug með einu einasta orði að fara út í þá sálma hér að tala um mótframbjóðendur mína í sýslunni. Það er bara staðreynd, að hann kom með vélritaða ræðu. Og ég er ekki að lá honum það og ég lái engum það, þó að hann komi undirbúinn á fund. En það sýndi það í þessari sýslu eins og annars staðar, að áherzlan var lögð á það og frambjóðendurnir vita ósköp vel, hvað flokksstjórnirnar leggja áherzlu á, þegar þeir fara í framboð, þeir lögðu áherzlu á það, að það væri talað um vinstri stjórnina, um fjármálin og ekki um kjördæmabreyt. Fyrsta ræðan og hver einasta ræða, sem hann hélt upp frá því, þó að hann talaði ekki fyrstur, við skiptumst á um það, hver talaði fyrstur og skiptum röðinni, eins og ég býst við að sé siður víða á framboðsfundum í kjördæmum,og hann flutti alltaf þessa sömu ræðu, við fluttum að sjálfsögðu svipaðar ræður hver og einn á þessum fundum fund eftir fund og áherzlan var hjá honum lögð á vinstri stjórnina, pólitíkina í landinu, flokkapólitíkina í landinu, ekki minnzt á kjördæmamálið einu orði í frumræðunni. - Það náttúrlega mætti koma í veg fyrir það, að atkvgr. yrði hér um þetta mál fyrr en kl. 3 eða 9 annað kvöld, ef maður færi að telja upp öll þessi dæmi. - Þess vegna er það algerlega ofmælt hjá hv. þm. Barð. að láta sér detta í hug að reyna að sanna það, að kosningarnar hafi ekki fyrst og fremst snúizt um annað af hálfu þessara þriggja flokka. Þeir hafa reynt að láta þær snúast um annað, en kjördæmabreytinguna. Þeir vissu, að hún var óvinsæl og reyndu að breiða yfir hana með öðrum málum. Ég ætla nú ekki að fara að rekja þetta, enda gerist þess ekki þörf og sízt af öllu ætla ég að fara inn á það - hefur aldrei komið það til hugar - að rekja hér sögur af framboðsfundum í Strandasýslu. Ég fullyrti ekkert um Vesturland. Ég sagði, að á þeim fundum, sem ég hefði verið á á Vesturlandi, hefði þetta verið með þeim hætti, að reynt hefði verið að tala um allt annað, en kjördæmamálið. Og þar af leiðandi fullyrði ég ekkert um það, hvernig það hefur verið í Barðastrandarsýslu, þó að ég hafi fulla ástæðu til þess að tortryggja hv. þm., því að vitanlega verða að koma fram viti á hann fyrir það að fara að rekja hér sögur af framboðsfundum og niðra mótframbjóðanda sínum, sem ekki er hér til svara. Það verður að víta þá framkomu. En það er bara til bóta, að það tekur enginn mark á því, sem hv. þm. segir um andstæðing sinn, svo að það gerir kannske ekki svo mikið til. En þetta eru ekki mannasiðir og það á ekki að iðkast hér á Alþ., að menn fari að segja svoleiðis sögur. Ég efast ekkert um það, að hv. mótframbjóðandi hv. þm. Barð. hefur verið fullkomlega maður til að svara honum. Ég þekki ræðuhæfileika hans. Þegar hann er með glósu um það, að hann hafi haldið sömu ræðuna og Daníel Ágústínusson og líklega fengið hana lánaða þar og ég hafi samið báðar, þá er það einfalt mál, að ég er ekki fær um að semja ræður upp í hendurnar á þeim, því að þeir eru a.m.k. báðir eins góðir ræðumenn og ég. Um Flatey hélt ég nú satt að segja að hv. þm. mundi spara sér að tala. En það grisjaði þarna í gegnum þennan vef, sem hann var að spinna, sem var þó aðallega um það, að mótframbjóðandi hans, Sigurvin Einarsson, hefði talað um kjördæmamálið. Hann talaði ekkert um það, hvernig hann sjálfur hefði talað. Það hefur kannske vantað í ræðu hans, án þess að hann tæki sjálfur eftir því, að hann segði, að kjördæmamálið hefði verið fullkomlega flutt á fundum, vegna þess að Sigurvin Einarsson hefði varið öllum ræðutíma sínum í fyrstu ræðu til þess að ræða málið, sem var vitanlega alveg eðlilegt og það, sem átti að gera. En hann talaði ekki um það, sem er meginatriði, hvernig mótframbjóðendur Sigurvins Einarssonar lögðu málið fyrir. Og það er gefið mál og auðsætt mál, að með blöðum og áróðurstækjum þriggja flokka er auðvelt að hafa í frammi þá hrekki og blekkingar, sem notaðar voru við kjósendur til þess að fá þá til að kjósa um annað, en kjördæmabyltinguna, sem nú á að innleiða. En það grisjar í gegn, sagði ég, í Flatey, - hann segir, að það hafi verið minnzt á atvinnumál og eftir það minntist Sigurvin Einarsson tæpast á kjördæmamálið, vegna þess að hann átti í vök að verjast. Það er nú sennilegt eða hitt þó heldur, að Sigurvin Einarsson hafi átt í vök að verjast út af atvinnumálum í Flatey og í Barðastrandarsýslu. Það er sennilegt - eða hitt þó heldur. Ég hélt nú satt að segja, að hv. þm. Barð. vissi um það, að framferði hans í Flatey er frægt að endemum um allt Ísland. Þar var byrjað á að hlaða upp grjóti fyrir hverjar kosningar, - ég held þrennar - og þegar menn lofuðu í einhverjum kosningum, þá var það kallað síðar á Íslandi „Gíslagrjót“. Gíslagrjótið í Flatey er of frægt til þess, að það þurfi nokkur maður að segja mér, að hv. fyrrv. þm. Barð. hafi átt í vök að verjast þar, - nema þá hann hafi eytt tímanum í það að rekja hrakfallasögu hv. núv. þm. Barð. í atvinnusögu Barðstrendinga, sem er að endemum og skal ekki eytt tíma í að rekja hér. Átti ekki að byggja allt upp í Flatey og Bíldudal, - og hvar eru þessi atvinnutæki nú? Ég ætla svo aðeins að víkja örfáum orðum - skal ekki hafa þau mörg, því að ég hef aldrei ætlað mér að lengja þessar umr., að öðrum staðhæfingum hv. þm. Hann sagði, að Sjálfstfl. og nýsköpunarstjórnin hefðu skapað undirstöðuna undir allar þær framfarir, sem hefðu orðið í þessu landi fram á þennan dag og útlendingar, sem sæju þessar framfarir, undruðust, hve miklar framfarir hefðu orðið í landinu. Ég skal nú ekki fara að ræða það, eins og ég sagði áðan, í löngu máli, þó að hann minntist á nýsköpunarstjórnina. En þá er það kannske við hæfi, að ég segi það, sem satt er, að þessi stjórn, þessi auma stjórn, tók við meiri auðæfum, en nokkur önnur stjórn hefur tekið við á Íslandi og sannleikurinn er sá, að hún var eins og ríkt barn, sem tekur við arfi og sólundar honum á stuttum tíma með óráðsemi. Það er nú það, sem hún gerði. Meginhlutinn af gjaldeyri þjóðarinnar fór í allt annað, en framleiðslutæki. Og það er ekki mikill vandi, þegar fjárfúlgur liggja fyrir, svo að mörgum hundruðum milljóna skiptir í erlendum gjaldeyri, að kaupa atvinnutæki. Hún sólundaði þessum fjármunum í margt annað, eins og hefur verið rakið og var rakið m.a. í umr. í hv. Nd. og hún skildi þannig við og það þarf ekki að fara í neinar grafgötur til þess að finna það, - hún skildi þannig við, að fjórir hagfræðingar, einn óflokksbundinn, einn maður frá Sjálfstfl. og tveir frá öðrum flokkum, lýstu því yfir, að hún væri búin að eyða hverjum einasta eyri í gjaldeyri og þannig stóð á með byggingar m.a. hér í Reykjavík, að Reykjavík var eins og eftir loftárás, það var byrjað á byggingum, sem ekki var hægt að ljúka við vegna fjárskorts og þannig hrökklaðist hún frá, stjórn, sem tók við meiri auðæfum, en nokkur önnur stjórn, sem hefur tekið við í þessu landi. Og henni tókst á stuttum tíma að gera það, sem margrakið hefur verið, að hækka dýrtíðina um 89 vísitölustig, svo að allt er hégómi, síðan hún stofnaði undirstöðuna undir vísitöluna, hún kvað upp vísitöludrauginn án þess að vera fær um að ráða við hann og það hefur enginn verið fær um að ráða við afleiðingarnar af því, sem þessi stjórn gerði. Það er hið sanna og enn eru menn að glíma við þá, og það verður glímt við það í haust. Fullyrðingar eins og þær, að Framsfl. standi gegn lýðræðinu í landinu, - hann minntist á, að það hefðu verið hrekkir, kosningabandalagið milli Framsfl. og Alþfl. Það er kannske óþarfi að vera að ræða þessi mál, því að hver og einn, sem hlustar á þetta, getur svarað því sjálfur, enda það svo oft rætt. Þessir hrekkir voru þá þannig, að einn allra þekktasti lögfræðingur landsins, Jón Ásbjörnsson, dómari hæstaréttar, sjálfstæðismaður og ég held enginn eða fáir, - ég held enginn tortryggi samvizkusemi hans, hann dæmdi ekki, að það væru hrekkir. Hann dæmdi, að það væri löglegt. Og það voru stjórnskipunarlög, sem Framsfl. stóð ekki að, að setja, við stóðum ekki að því að setja þessi stjórnskipunarlög, sem svokallað Hræðslubandalag eða Framsóknarbandalag, hvort sem við viljum heldur kalla það, var stofnað samkvæmt. Þetta voru stjórnskipunarlög, sem Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb. höfðu samið og Jón Ásbjörnsson sagði, að það væri löglegt, þetta bandalag. Náttúrlega man hv. þm. ekki heldur eftir því, þegar hann var í sínum ham, að Sjálfstfl. og Bændaflokkurinn voru búnir að stofna sams konar bandalag áður. Ég ætti m.a. að muna eftir því, ég hafði þá í minni sýslu, án þess að vera að rekja það, 350 atkv., Sjálfstfl. 250 og Bændaflokkurinn 250, kosningarnar 1934. Leikurinn var svo einfaldur. Þetta, sem hann kallar hrekki og Sjálfstfl. var þá að drýgja með Bændaflokknum, hann man náttúrlega ekki eftir því. Það voru 500 atkv., 250 og 250 eru 500, og 350 áttu að vera mitt hlutskipti. Það fór nú með öðrum hætti raunar og ég skal ekki rekja það, en svona var þetta víða. Ef hann kallar þetta hrekki, þá var Sjálfstfl. búinn að gera tilraun til að leika þessa hrekki, þessa sömu hrekki og okkur framsóknarmönnum datt aldrei í hug að halda því fram, að það væri neitt ólöglegt við það. Nei, þeir máttu leika þetta, sem hann kallar nú hrekki og þá var það lögmætt. En þegar Framsfl. og Alþfl. stofna sams konar samband, þá eru það hrekkir. Hann kemur með fullyrðingar eins og þær, að við viljum viðhalda núv. kjördæmaskipun og við stöndum gegn lýðræðislegri stjórnskipun, Framsfl. Hvers konar fullyrðingar eru þetta? Ég ætla ekki að fara að rekja það, hvað var sagt á framboðsfundum. En vitanlega var auðvelt að svara þessu á þessum öllum framboðsfundum, ef einhver kom fram með þessa fjarstæðu. Tilboð okkar til Alþfl. og Alþb. um að reyna að leysa þetta mál, er kannske ekki fullkomin sönnun. En sú fullkomna sönnun er það, sem við lögðum fram hér á Alþ. og að minnsta kosti flestir eru í vafa um það, - ég býst ekki við, að hv. þm. Barð. verði í vandræðum með að fullyrða það gagnstæða, - en flestir eru í vafa um það, hvort nokkuð er ólýðræðislegri sú stjórnskipun, sem við stungum upp á, án þess að leggja niður héruðin úti um land, heldur en það, sem nú er verið að samþykkja. Við buðum fullkomið réttlæti gegn því, að kjördæmin yrðu ekki lögð niður og við vorum búnir að bjóða Alþfl. og Alþb. að fara inn á þessar brautir. Svo kemur hv. þm. og segir, að við stöndum gegn því, að lýðræðisskipun sé í landinu. Þetta er vitanlega fjarstæða og ekkert annað en út í bláinn, þvert ofan í staðreyndir, sem liggja fyrir hér f prentuðum þskj. Svo heldur hann því fram, að útilokun Sjálfstfl. frá stjórnarmyndun, þegar vinstri stjórnin var mynduð, hafi verið ólýðræðisleg. Þessir þrír flokkar, sem stóðu að ríkisstj., voru í meiri hl., og ég get ekki séð neitt ólýðræðislegt við það, þó að flokkur, sem er í minni hl., sé í stjórnarandstöðu. Þessi vefur er þess vegna allt saman meira og minna fjarstæður. Svo að lokum þetta, að hann segir, að kosningin í Barðastrandarsýslu hafi sýnt það, að kjósendur þar hafi verið með þessari kjördæmabyltingu. Mér satt að segja finnst nú, að hv. þm. þurfi ekki að vera sérstaklega hreykinn af þessum meiri hl., 11 mönnum, 11 atkvæðum og þar á meðal var eitt tekið gilt, sem kaus Gísla Sveinsson, svo að það er nú ekki neinn sérstakur glans yfir þessari kosningu, svo að hann þurfi að vera neitt sérstaklega hreykinn af henni. Enn fremur er vitað, að mikið af Alþfl. var fengið til þess að kjósa hv. þm., eins og atkvæðatölurnar frá 1953 sanna. En það er sama, hann getur sagt það með réttu, að það komi ekki málinu við, það hafi verið kjósendur, sem greiddu atkvæði með því, að núverandi stjórnskipunarlög yrðu samþ. Enn fremur eru fullyrðingar um óvinsældir vinstri stjórnarinnar. Það hefur nú svo mikið verið rætt um það, að ég skal ekki mikið um það ræða. En ég ætla aðeins að segja, að það er dálítið erfitt fyrir þá, sem halda því fram. Það er vitað um vinstri stjórnina, að það var ágreiningur í Alþb. um að standa að vinstri stjórninni. Þetta vita allir landsmenn. Það er svo þaul rætt og hefur komið svo víða fram í nefndum, 19 manna nefndinni, Alþýðusambandsþingi, að þetta vita menn. En þeir vita jafnframt, að Framsfl. stóð heill og óskiptur alla tíð að stjórninni og að það var ekki hans sök, að rofnaði, og ég skal ekki fara að rökræða um það. En þetta hefur fólk á tilfinningunni og það er erfitt að koma því heim og saman, að vinstri stjórnin hafi verið óvinsæl, en flokkurinn, sem veitti henni forustu, fái einn þann mesta kosningasigur, sem nokkurn tíma hefur þekkzt á Íslandi, út úr kosningunum. Hvernig fer hv. þm. að koma þessu saman? Ef nokkur snefill væri af sannleika í þessum rökum, hefði forustuflokkurinn átt að fara verst út úr því í kosningunum, en það var eitthvað annað og frekar þarf maður ekki að ræða um það. Hv. þm. álítur, að þessi kjördæmabreyting muni hreinsa andrúmsloftið og því hefur verið haldið fram hér við framsögu þessa máls, að hér væri verið að taka upp kosningafyrirkomulag, sem hefði gilt og gilti á Norðurlöndum og vel reynzt. Það getur verið rétt, að Norðurlönd hafi verið nægilega traust stjórnskipulega til þess að þola þetta eitur, sem hlutfallskosningar eru og hafa reynzt í flestum löndum. Það hefur verið svo fram á þennan dag, þó að ekki sé hægt að minnast á það öðruvísi, en að minna á Finnland og ekki er hægt að minnast á það öðruvísi en að geta þess, að jafnaðarmennirnir, sem hafa víða verið sterkir um skeið, hafa myndað meiri hluta í þessum löndum. En hvernig fer þetta, þegar sá meiri hluti hverfur og þarf að fara að mynda stjórnir eins og núna í Danmörk og hvernig fer það í Svíþjóð, þegar meiri hlutinn þar hverfur? Við höfum fulla ástæðu til þess, að það fari eins og í Hollandi, þar sem ekki hefur verið hægt að mynda stjórn í 3 mánuði núna á þessu og seinasta ári og hvert vandræðatímabilið eftir annað verður, þegar í að fara að mynda nýja ríkisstjórn. Og við höfum raunverulega beztu sannanirnar fyrir því, - ég held, að ég fari þar með rétt mál, ég hef verið að athuga það og ég hef ekki getað komizt að annarri niðurstöðu en þessari: Hvert einasta land í veröldinni, sem breytir sinni stjórnskipun núna seinustu árin, leggur hlutfallskosningarnar til hliðar, tekur upp meirihlutakosningar. Hvert einasta ríki, sem fær sjálfstæði núna seinustu árin, tekur ekki upp hlutfallskosningar, heldur meirihlutakosningar. Það getur vel verið, að það sé til einhver undantekning, en ég hefði gaman af að heyra, hver hún er og hvar hún er, ef þau á annað borð breyta sinni stjórnskipun og taka upp nýtt stjórnskipulag, vegna þess að þau verða sjálfstæð ríki. Og það er langt frá því, að þetta hreinsi andrúmsloftið. Það hefur hvergi gert það í neinu landi. Þetta er sú mesta óhreinkun á pólitísku andrúmslofti, sem til er fyrir nokkurt land og það mun ásannast, að þeir, sem samþykkja þetta mál, vinna hér mjög slæmt verk fyrir okkar þjóðfélag. Og það er nú sennilega séð fyrir endann á þessu í bráð. En þó að séð sé fyrir endann á málinu, þá er því miður ekki séð fyrir endann á þeirri ógæfu, sem þetta á eftir að leiða yfir íslenzkt þjóðfélag.



Herra forseti. Þegar þetta mál var hér til umr. á síðasta þingi, lét ég í ljós skoðun mína á því. Ég lét þá í ljós þá skoðun, að þegar kjósandi einhvers staðar í landinu ætti samtímis að kjósa um það, hvort hann væri með þessari kjördæmabreytingu, og jafnframt, hvort hann væri sammála þeim þm., sem væri honum sammála um stjórnarskrárbreytinguna, í öðrum málum, þá væri það hér um bil ekki hægt. Ég sagði þá, að hver kjósandi yrði að athuga skoðun þingmannaefnanna, sem í framboði væru og að reyna að velja þann, sem hann fyndi mest í samræmi við sínar eigin skoðanir. Og þegar stjórnarskrá landsins, sem er þeirra laga dýrmætust og talin vera undirstaða undir öðrum lögum, er slengt inn í það „kaos“, sem kjósandinn verður að reyna að gera sér ljóst, þegar hann kýs og finna samnefnara fyrir, hvort hann er með eða ekki og hvort hann heldur vill kjósa vegna kjördæmamálsins eða annars máls, þá getur hann það ekki. Þess vegna sagði ég þá og hafði reyndar sagt hér áður og meira að segja flutt um það sérstakt frv. einu sinni hér á þingi, að stjórnarskránni ætti að breyta á sérstöku stjórnlagaþingi, það ætti ekki að gera aðrar breytingar á stjórnarskrá landsins af þm. en þá eina að setja inn í hana þau ákvæði, að hún skyldi samþykkt af sérstöku þingi, sem ekkert gerði annað en ræða hana og samþykkja hana, svo að kjósandi fengi að kjósa um það mál eitt, - það mál eitt, hvernig hann vill hafa stjórnarskrána. Það væri eina leiðin til að fá stjórnarskrá, sem væri í samræmi við vilja meiri hluta þjóðarinnar. Þetta hefur enginn viljað hlusta á og enginn viljað sinna, a.m.k. aldrei nógu margir. Um þetta sannfærðist ég enn betur, en áður, við kosningarnar í sumar. Ég skal ekki fara að lýsa einstökum fundum, en ég skal segja það þó, að jafnaðarmennirnir tveir, sem þar voru, - annar þeirra rakti á fyrsta fundinum ákaflega ýtarlega kosningar til Alþ. og kjördæmaskipan, frá því að Alþ. var stofnað og til þess dags, en sagði ekkert um sína eigin skoðun. Hann mætti ekki á fleiri fundum. Og hinn frambjóðandinn, sem mætti á þeim öllum, minntist aldrei á stjórnarskrána. Hann sagði mönnum frá því, að Alþfl. hefði nú bara komið á togaravökulögunum, - bara einn, þurfti engan annan flokk til þess og hann hefði komið á tryggingunum og þess vegna væri borgað svona mikið tryggingarfé í hreppnum núna, hérna í ár o.s.frv. Hann minntist aldrei á neitt, sem héti kosningalög eða stjórnarskrárbreyting. Sjálfstæðismennirnir sögðu bara, að þau væru afgreidd og það þýddi ekkert að vera að tala um það, þau væru alls ekki til umr. Þegar ég sagði þeim, að á næsta þingi ætti nú að ræða einmitt stjórnarskrárbreytinguna og svo breytingu á kosningalögunum og minntist á margt af því, sem þar þyrfti að breyta og er hérna í tillögunum um breytingu á kosningalögum, sögðu sjálfstæðismenn, að á næsta þingi yrði bara rætt um það, hvort það ætti að vera hér í landinu vinstri stjórn eða ekki. Það væri um það kosið. Ef það heppnaðist að stöðva þessa stjórnarskrá, þá væri alveg víst, að vinstri flokkarnir kæmu sér saman og stofnuðu vinstri stjórn og það yrði að fyrirbyggja. Þetta prédikuðu bæði sjálfstæðismennirnir og Alþýðubandalagsmennirnir. Þess vegna er það alveg gefið, að kjósendurnir, sem mynduðu sér skoðun eftir þessum umræðum, gátu ekkert tillit tekið til stjórnarskrárbreytingarinnar, ef þeir voru harðir og ákveðnir flokksmenn, en það eru þeir sjálfstæðismenn, sem enn hanga í Sjálfstfl. Þótt þeir gjarnan vildu breyta stjórnarskránni, þá gátu þeir ekki gert það, þegar þeir áttu yfir sér eftir sögusögn frambjóðenda Sjálfstfl. og Alþb. að fá vinstri stjórn, sem þeir voru á móti. Það voru margir sjálfstæðismenn, sem ekki vildu það og kusu þess vegna ekki eftir málinu, sem fyrir lá og málinu, sem við erum núna að ræða, heldur eftir allt öðrum sjónarmiðum. Þetta er alveg deginum ljósara og ég þyrði að veðja nærri því eins miklu og vera skyldi um það, að ef kosið væri um þetta mál eitt í Norður-Múlasýslu, þá yrðu það ekki 866 atkvæði, sem stæðu með því, - það eru þau atkvæði, sem við fengum seinast, - heldur miklu meira, - líklega í kringum 1.100 atkvæði, sem væru með því og þó trúlega meira. Það þori ég alveg að fullyrða, bæði eftir því, hvernig fundirnir lágu og eins eftir viðtölum mínum við menn. Þess vegna er það í mínum augum glæpur, augljós glæpur hjá þeim, sem standa að þessu máli, að afgreiða mál, sem er undirstaðan undir öllu okkar stjórnarfari, stjórnarskrána, án þess að lofa þjóðinni að greiða um það atkvæði og ráða það með sér. Ég skal ekki endurtaka það, sem ég sagði hér á síðasta þingi. Ég sagði þá, að þessi breyting leiddi til þess að draga úr sjálfræði kjósenda um það, hverja þeir kysu og hverjir kæmu til með að sitja á þingi og legði það meira og minna á vald flokkanna, - ég sagði það þá og ég geri það enn. Ég skal alveg fullyrða, að þegar nokkur ár eru liðin, - ég lifi það kannske ekki, af því að ég er orðinn svo gamall, en þeir, sem yngri eru hérna og nú eru hér margir ungir menn, þeir lifa það áreiðanlega, líklega ekki þó fyrr en eftir tvennar kosningar, að kjósendurnir verða ekkert spurðir um, hverjir verði í kjöri í kjördæmunum. Það verða bara miðstjórnirnar, sem búa listana til. Og það mætti segja mér, að sums staðar færi það strax svo í haust, að það yrði þannig. Það mætti segja mér, að mennirnir, sem núna t.d. á Sjálfstæðisflokksins vegum eru farnir að ferðast um og reyna að ná meðmælendum með því, að þeir verði efstir á lista í kjördæmi, þar sem eru líkindi til, að ekki komist að nema einn maður, - þá mætti segja mér, að þar yrði flokksstjórnin að koma til með að skera úr, hverjir það yrðu, þegar þeir kæmu allir með lista, er sýndu, að þessi hefði mælt með sér og þessi með hinum. Það mætti segja mér, að það kæmi fram strax í haust hér og þar á landinu, að miðstjórnirnar yrðu að skera úr. Og það er líka auðséð að, að því stefnir, því að ég sé ekki betur af till., sem þarna liggur frammi, ég veit ekki, hvort samþ. verður, að það á ekki einu sinni að lofa mönnum að ráða því, hvort þeir vilji mennina, sem eru á listanum eða ekki. Þeir eiga ekki að fá að strika þá út. Það á ekki að hafa nein áhrif að strika út og er því þegar farið að skerða rétt kjósenda. Það er byrjað þar ekki einungis að svipta þá því frelsi, að þeir fái sjálfir að koma saman í þessum stóru kjördæmum, sem er nú hér um bil ómögulegt sums staðar og ráða framboðslistanum. Þeir, sem vilja hafa röðina á listanum einhvern veginn öðruvísi, þegar þeir kjósa hann, eiga ekki að fá að breyta honum hér um bil neitt. Næsta stigið: landið eitt kjördæmi og þá geta þeir gott að sér, - hér er staddur 8. landsk. (BjörnJ), þá getur hann brosað breitt, því að næsta stigið verður það að hafa bara einn lista í kjöri og leyfa ekki aðra lista. Þá er kommúnisminn kominn og hjálpa honum drjúgt til þess þeir, sem nú eru með þessari kjördæmabreytingu. Það er bara stig af stigi áfram. Nú á að bjóða kjósandanum að ráða, hverja hann eigi að kjósa af mönnunum, sem eru á listanum, og þar næst er, að miðstjórnin býr listann til og hætt er að láta kjósendurna koma nærri því, þriðja stigið: einn flokkslisti búinn til af ráðandi ríkisstj. og aðrir komast ekki að. Kosningin verður lík og í Rússlandi. Þá er stigið komið. Og það eru börnin okkar og barnabörnin, sem lifa það. Nei, þetta stjórnarskrárfrumvarp er ákaflega skaðlegt fyrir þjóðina. Þó er ekki nóg með það. Það er líka skaðlegt á þann hátt, að það dregur úr sjálfstæðri hugsun, sjálfstæðri skoðun kjósandans á málunum, en styður að múgsefjun fjöldans og kosningu eftir augnabliksáhrifum, sem þeir verða fyrir, sem talað er við. Það verður alltaf svona í heiminum, að mennirnir, sem alast upp við margþætt verkefni og verða að hugsa og taka ákvarðanir sjálfstætt um þau, eins og bændur allra landa í öllum heiminum þurfa og útgerðarmenn líka og ýmsir iðnaðarmenn, það er aðstaðan, svo að þessir menn hafa víðari sjóndeildarhring og eru betur færir og meira hugsandi um hvaða mál sem er heldur en hinir, sem alast upp í stórborgunum, - við eigum nú sem betur fer ekki neitt af þeim enn þá, þó að það sé á leiðinni hér í Reykjavík, þar sem sami maðurinn, frá því að hann byrjar að taka til hendinni, gerir eitt ákveðið verk og þarf aldrei að hugsa um annað en það. Með því fást meiri afköst, meiri tekjur fyrir þjóðarbúið, þegar svo er komið, en þá fáum við um leið menn, sem hafa ekki neina þekkingu eða neina möguleika til að mynda sér sjálfstæða skoðun um þjóðmál, sem þeir hafa aldrei komið nærri og vita ekki nokkurn hlut um. Að þessu styður þessi stjórnarskrárbreyting. Hún styður að múgsálinni. Hún styður að því, að við þessa menn geti einn maður talað, fengið þá til að hrífast með á fallegum mannfagnaði, kannske án þess að þeir komi nokkuð að málinu, sem um er að ræða, af því að tilheyrendurnir hugsa ekkert sjálfir um málið og geta ekki hugsað um það sjálfstætt. Þess vegna er það alveg rétt, sem hefur verið haldið fram af mörgum í þessum kosningum, að þessi stjórnarskrárbreyting, sem nú er gerð, dregur úr því, sem kallað hefur verið bændamenning hér á landi, sem er reyndar líka í fjöldamörgum bæjum og alveg einráðandi í mörgum smærri bæjum og mikils ráðandi í þeim stærri líka, enn sem komið er, en smábreytist, eftir því sem verkaskiptingin vex og við komumst inn á meira einhliða framleiðslu fyrir einstaka menn. Hún styður undir hópsálina, múgmennskuna. Þetta er eins víst og tveir og tveir eru fjórir og þetta verður til bölvunar fyrir okkar þjóð tvímælalaust. Þess vegna hef ég verið á móti þessu frv. og verð það og það má náttúrlega enn þá bera það undir þjóðina, eins og hér er till. um, meira segja gera það á tvo ólíka vegu. Það má gera það eins og rökst. dagskráin hljóðar um og það má líka gera það með því að ákveða, að lögin öðlist ekki gildi, fyrr en þau hafa verið samþykkt með alþjóðaratkvæði. En annars hef ég talið og tel og hef alltaf talið, að stjórnarskránni eigi ekki, eins og flokkaskiptingin er orðin í landinu núna, harðvítug og menn fastir í flokkum, já, mjög fastir í flokkum, þá á hún ekki að afgreiðast í bendu með öðrum málum, heldur afgreiðast ein sér á sérstöku stjórnlagaþingi, sem þjóðin greiði atkv. um og kjósi til, eftir að fyrir liggur, hvernig þjóðin skiptist í flokka um stjórnarskrána, sem þá lægi fyrir eða menn hugsuðu sér að setja. Því miður hefur það ekki veri, og við því er ekkert að segja, það hefði ekki fengizt fyrir minn hlut. Ég reyndi að friða þá menn, sem ég vissi að voru með okkur framsóknarmönnum í stjórnarskrármálinu, þó að þeir væru á móti okkur í öðrum málum, með því að segja þeim, að stærstu vinningsmöguleikar, sem til væru fyrir Framsfl., væru 5 ný þingsæti og þó að við héldum öllum okkar gömlu, þá hefðum við samt ekki meiri hluta til að stöðva málið, svo að þeim væri óhætt að kjósa, eins og þeirra sannfæring byði í þessu máli, hvað sem liði verðandi vinstri stjórn, sem Alþb.-mennirnir sérstaklega héldu fram að mundi myndast, ef þeir kysu með stjórnarskránni. En ég reiknaði þá ekki með því, að Alþfl. yrði lánað eins mikið í þessum kosningum af atkv. frá Sjálfstfl. og gert var. Okkar menn komust ekki að nema í 4 af þingsætunum 5, sem ég átti von á að þeir gætu kannske komist, og það var nú ekki neitt. Sömuleiðis var reynt að hræða þá mikið, sem voru þess sinnis, að þeir vildu nú fella stjórnarskrána, en þó ekki láta Framsfl. fá meiri hluta, á Hræðslubandalaginu. Sérstaklega var það einn frambjóðandi, sem gerði það nokkrum sinnum. Ég minnti hann á, að hann hefði sjálfur verið í framboði og talið sig þá Bændaflokksmann og haft með sér Sjálfstæðisflokksmann, þá átti að kjósa saman og þeir höfðu gefið því nafnið Breiðfylkin, og eftir því sagði sá nú, að hann hefði sjálfur verið notaður sem agn til þess að taka þátt í sjálfri Breiðfylkingunni, - þá hætti hann nú dálítið að tala um Hræðslubandalagið. En sem sagt, allir þeir sjálfstæðismenn, þeir eru nú reyndar ekki nema 300 í sýslunni allri, en af þeim hóp voru þeir margir, sem voru í raun og veru á móti stjórnarskrárbreyt., - þeir voru allir fræddir á því, að ef þeir greiddu atkv. þannig, þá yrði aftur mynduð vinstri stjórn, þá tæki Framsfl. aftur saman við kommana og Alþfl. og myndaði vinstri stjórn og hún hefði verið svona og svona bölvuð. Því svaraði ég nú aldrei, því að því svöruðu Alþb.-mennirnir. Þeir svöruðu því, en ég þurfti ekki að skipta mér af því. Þess vegna fullyrði ég alveg hreint, að kosningin í Norður-Múlasýslu segi ekkert um það, hve margir Norðmýlingar eru á móti þessari stjórnarskrárbreytingu. Þeir eru miklu fleiri, en fram kemur í atkvæðatölunum, sem eru 866, sem kusu okkur og milli 300 og 400, sem kusu hina. Hún segir ekkert um það.

Forseti (EggÞ): Er þá fundi fram haldið, en þskj. því, sem áðan vantaði að útbýta, hefur nú verið útbýtt. Nú bárust mér óskir frá formönnum þriggja þingflokka um, að enn yrði veittur nokkur fundarfrestur, til þess að hægt væri að skjóta á flokksfundum um mál, sem þeir telja mjög knýjandi. Það hefur orðið að samkomulagi við forseta Nd., að fundi yrði frestað til kl. 3, og vænti ég þá, að þdm. verði viðstaddir og mun þá fyrir tekið nefndarálitið og frsm. minni hl. taka til máls. - Fundarhlé.