Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eiríkur Briem Úr því að fjáraukalögunum fyrir árin 1906-07 var vísað til fjárlaganefndarinnar, þá skal eg leyfa mér að stinga upp á því, að þessu frv. verði vísað til sömu nefndar að lokinni þessari umr.

Júlíus Havsteen Það hefir aldrei verið siður, að vísa þessu frv. til fjárlaganefndarinnar eða nefndar yfir höfuð allan þann tíma, sem eg hefi setið á þingi. Það er alveg óþarft og auk þess er það tímatöf að ganga gegnum alla pósta í endurskoðuninni; mér sýnist vér sannarlega ekki hafa svo mikinn tíma aflögum hér í deildinni, að við getum gefið okkur við slíku.

Eiríkur Briem Það er alveg rétt, sem háttv. 1. kgk. þm. tók fram, að það hefir ekki verið venja að vísa þessu máli til fjárlaganefndarinnar, en úr því að fjáraukalögunum fyrir 1906 -07 - og því var eg á móti - var vísað þangað, þá er það ekki nema sjálfu sér samkvæmt, að þetta mál sé látið fara þangað líka.

Framsögumaður (Ágúst Flygenring) Nefndin hefir komið með nokkrar breytingartillögur við þetta frv. Það eru mest smábreytingar samkvæmt bendingum háttv. 5. kgk. þm. við 2. umræðu málsins. breytingin er við 7. gr., að í stað orðanna »að jafnaði«, komi »nema brýna nauðsyn beri til«. Nefndin álítur þessa breyting til bóta og vonar að hún verði samþykt. breytingin lýtur að því, að lengja sumarfríið. Það eru 7 dagar eftir frumv., en hefir verið stungið upp á að hafa það 14 daga. Nefndin hefir nú farið bil beggja, og leggur til að fríið verði 10 dagar. síðast er viðbótarákvæði um viðurlög, sektir, og um það, hvernig fara skuli með mál út af brotum á lögunum. Þessum ákvæðum er bætt við eftir bendingum lögfróðra manna, og eg vona að hv. deild geti fallist á, að sektirnar séu nærri sanni.

Jósef Björnsson Eg hefi leyft mér að koma með nokkrar breytingartillögur við þetta frumvarp. Það eru að eins orðabreytingar á stöku stöðum og svo breyting á fyrirsögn frumvarpsins. Orðabreytingarnar álít eg heldur til bóta, þær gera málið skýrara. Sérstaklega vil eg benda á fyrstu orðabreytinguna, að í stað »samþykt þá« komi »samþyktina«. En einkum tel eg að það heiti, sem eg hefi stungið upp á, eigi betur við frumvarpið, en það heiti, sem það nú hefir.

Steingrímur Jónsson Viðvíkjandi breytingartillögum háttv. 2. þm. Skagfirðinga vil eg taka það fram, að 2. breyt.till., um fyrirsögn frv., er sjálfsagt til bóta. Hitt eru lítilfjörlegar orðabreytingar, sem mér finst sumar vera óþarfar, en þó líklega heldur til bóta en hitt, og því rétt að taka þær til greina. Eg vona, að frv. verði samþykt, og sé ekki ástæðu til að orðlengja um það frekar.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Eins og háttv. deild sér af nefndarálitinu á þgskj. 461, þá hefir nefndinni ekki tekist að verða samferða um þetta mál. Eg hefi tekið að mér að gera grein fyrir atkvæði okkar tveggja, sem erum í meiri hlutanum. Þriðji nefndarmaðurinn, háttv. 4. kgk. þm., gerir svo sjálfur grein fyrir sínu atkvæði. Eg hygg, að málið sé bæði svo gott og svo ljóst, að eg þurfi ekki að fara ýkja mörgum orðum um það. Það er öllum ljóst, hve læknislistinni hefir fleygt áfram nú á síðari árum, og þetta hefir ekki farið fyrir ofan garð og neðan hjá almenningi hér á landi, heldur hefir það vakið heita þrá hjá fólki að geta orðið aðnjótandi hjálpar lækna, og menn vita fyrir víst, að lækna megi marga kvilla, ef þeir á annað borð næðu til læknis. Af þessu er það eðlilegt, að kröfur þjóðarinnar fari sívaxandi í þá átt, að læknum verði fjölgað í landinu. Og eg er viss um það, að það sem þjóðin krefst einna frekast af löggjafarvaldinu, er einmitt það, að henni verði séð sem bezt fyrir læknum. Þetta hérað, sem nú fer fram á, að því sé fenginn sérstakur læknir, er eitt af þeim héruðum, sem einna fyrst fór fram á slíkt. Árið 1895 byrjaði það fyrst að reyna að útvega sér sérstakan lækni, og var þá í fyrstu hugsað til að koma þessu til vegar að eins með samskotum og sveitarsjóðsstyrk. En nú hefir læknum verið fjölgað svo mjög, að mönnum í héraðinu þykir þeir eiga kröfu á að fá einhvern til sín. Eg þarf varla að lýsa mikið erfiðleikum þeim, sem íbúar þessa héraðs eiga að búa við, að vitja læknis. Snjóþyngsli eru þar svo mikil, að það má oft heita illkleift að ná í lækni frá Önundarfirði til Þingeyrar. En einkum úr Súgandafirði má það kalla ókleift. Eg lýsti því við fyrstu umræðu, að það hefir enda kostað mannslíf á þessum stað, að ekki náðist í lækni í tæka tíð. Eg skal enn fremur geta þess, að á Flateyri í Önundarfirði er svo mikil umferð af útlendingum, að til frambúðar verður ekki komist af þarna án læknis. Og eg geng ekki að því gruflandi, að svo muni verða áður en langt um líður Eg skal svo ekki fjölyrða mikið um þetta frekar, en minnast að eins stuttlega á hitt héraðið, sem talað er um í nefndarálitinu, sem hér er til meðferðar. Þó að það komi raunar síðar til umræðu, sem sérstakt mál á dagskránni. Eg er að vísu ekki svo kunnugur í þessu héraði, sem á hinum staðnum. En vér vorum allir sammála um það í nefndinni, að í Strandasýslu mundu örðugleikar vera enn þá meiri en í Þingeyrarhéraði að ná til læknis, og okkur var það ljóst, að í norðurhluta sýslunnar væru menn svo gott sem læknislausir mest alt árið, sérstaklega að vetrinum. Það má fullyrða, að hvergi á landinu muni jafnerfitt að vitja læknis, nema ef kynni að vera í öræfum, en þar er þó veitt nokkur hjálp með sérstöku fjárframlagi. Eg fæ ekki séð, að löggjafarvaldið geti látið slíkt viðgangast. Eg vona, að háttv. deild taki báðum þessum frv. vel, og uppfylli langþreyðar óskir íbúanna í öllum þessum bygðarlögum.

Steingrímur Jónsson Eins og nefndarálitið ber með sér, gat eg ekki orðið samferða meðnefndarmönnum mínum. Eg er móthverfur báðum þessum frumvörpum, sem hér er um að ræða, og vil leggja til, að þau verði bæði feld. Ástæður mínar eru þær fyrst og fremst, að ef þessi frumv. eru bæði samþykt, þá sé eg ekki betur, en að þar með sé óhjákvæmilega opnuð leið að mjög mikilli fjölgun læknishéraða víðs vegar á landinu, því að þörfin er víða eins mikil og meiri. Það eru nú þegar 3 slík mál í neðri deild, og ef öll þessi 5 frumvörp um fjölgun lækna verða samþykt, þá má reiða sig á, að þess konar kröfur drífa að úr öllum áttum. Hvar á þá að enda? Á að setja lækni nálega í hvern hrepp á landinu? Slík fjölgun lækna væri fyrst og fremst óbærileg kostnaðar vegna, og enn fremur mjög óheppileg fyrir þá sök, að þá er hætt við að læknarnir yfirleitt verði lélegri. Því minni sem héruðin eru, því minni æfingu hafa læknarnir og því lélegri verða þeir. Það er víða eins mikil þörf á læknafjölgun eins og á þessum stöðum. Eg skal nefna t. d. Öræfahrepp og Grímsey. Að vísu fær Öræfahreppur nokkra hjálp, en mjög lítilfjörlega í samanburði við það, ef þeir fengju sérstakan lækni. Enn er þess að gæta, að ef læknahéruð verða lítil, þá er alveg víst, að læknar fara að sækja um launaviðbætur. Alþingi þarf ekki að kippa sér upp við það, að beiðnir líkar þessum komi fram. Sama átti sér stað eftir að læknaskipunarlögin frá 1899 komu í gildi. Þá komu strax beiðnir úr ýmsum áttum um að fjölga læknum. En alþingi sinti því ekki, af því að það leit svo á, að heppilegra væri að endurskoða lögin í heild sinni, en að breyta hér og hvar með sérstökum lögum. Þessari stefnu ætti einnig að fylgja nú, því að öðru vísi er ekki auðið að hafa neina tryggingu fyrir því, að nokkurt samræmi sé í skipun læknishéraða á landinu yfirleitt. - Af þessum ástæðum get eg ekki annað en verið móti báðum þessum frumvörpum. Eg vil enn fremur benda á það, að það er alls ekki víst, að hve miklu liði það kæmi héruðunum, þó að þessi frv. yrðu að lögum. Það hefir reynst svo, að það hefir verið mjög erfitt og jafnvel alveg ómögulegt sumstaðar, að fá nokkra lækna í fámennustu læknishéruðin. Væri ekki ólíklegt, að svo færi einnig um þessi héruð, sem hér er ætlast til að verði stofnuð, því að þau verða einmitt með allra fámennustu héruðum landsins, sérstaklega Reykjarfjarðarhérað. Í héraðinu, sem stofna á í nyrðri hluta Strandasýslu, eru ekki nema eitthvað á 4. hundrað íbúar. Um hin héruðin veit eg ekki eins vel, en það er víst, að hið fyrirhugaða Flateyrarhérað verður líka eitt af fámennustu héruðunum.

Lárus H. Bjarnason í viðbót við það, sem háttv. 4. kgk. þm. tók fram, vildi eg minnast nokkuð á annað þessara læknishéraða, sem ætlast er til að verði skift, það héraðið, sem eg er persónulega kunnugur, Þingeyrarhérað. Það er eitt af minstu héruðum landsins, bæði að því er snertir víðáttu og fólksfjölda. Því er og svo háttað, að skiftingin kemur ekki að miklu gagni fyrir þá, sem nú eiga örðugast með að ná til læknis, fyrir Suðureyringa. Þeir verða alt að einu að fara yfir Klofningsheiði, sem er eini verulegi þröskuldurinn á vegi þeirra alla leið suður til Þingeyrar, því að Gemlufallsheiði tel eg ekki; svo að þeir verða litlu bættari, þó að læknir verði á Flateyri. - Læknirinn situr og prýðisvel á Þingeyri, því að af þeim um 2300 manns, sem búa í héraðinu, er fullur helmingur, um 1200 manns, rétt í kring um hann. Hann situr einmitt á þeim stað, þar sem mestur er fólksfjöldinn. Eg skal líka geta þess, að í héraðinu situr ungur og ötull læknir, og er honum því varla vorkunn að fara ekki lengri leið en norður í Súgandafjörð. Eg tek í sama streng og háttv. 4. kgk. þm., að það er ekki æskilegt að hafa læknishéruðin mjög lítil. Þá verða læknarnir latir og ónýtir með tímanum, og dugandi læknar forðast að sækja um slík héruð. Eg veit ekki til, að neinar umkvartanir hafi heyrst frá héraðsbúum sjálfum. Að minsta kosti hafa ekki komið fram neinar háværar kröfur um skifting þessa læknishéraðs. Því sýnist lítil ástæða að fara nú að breyta til, þegar nýbúið er að endurskoða öll læknaskipunarlögin. Það hefir verið gert svo mikið fyrir læknastétt og læknaskipun, að það er naumast við það bætandi fyrst um sinn. Fyrir 30 árum voru um 20 læknar á landinu; nú eru þeir orðnir yfir 40 og kosta árlega um 73 þús. kr. Og á frv. til fjárlaga, sem nú liggur fyrir þinginu, eru alls ætlaðar til útgjalda við læknaskipunina kr. 298,050,00 að meðtöldum kostnaði við læknaskóla, sjúkrahús o. fl. Ef Þingeyrarlæknishéraði verður skift, koma mýmörg héruð með sams konar beiðni, og eg er viss um það, að það er víða miklu meiri ástæða til að heimta nýtt læknishérað en þarna. Eg get strax nefnt Nauteyrarbúa í Norður-Ísafjarðarsýslu; þeir standa miklu nær því að fá lækni. Um Strandalæknishérað skal eg ekkert segja. Það getur vel verið, að þar séu svo örðugir staðhættir, að þörf sé á nýjum lækni. Því að miklu leyti verður að fara eftir staðháttum í þeim efnum. En eg held því fram, að í Þingeyrarhéraði sé um enga slíka þörf að ræða.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Eg vildi leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir við ræður þeirra tveggja háttv. þingmanna, sem síðast töluðu. Háttv. 4. kgk. þm. sagði, að ef læknum yrði fjölgað á þessum stöðum, mundu fleiri héruð fara að þeirra dæmi og heimta nýjan lækni, og slík fjölgun lækna væri ógerningur. Eg get ekki verið honum samdóma um þetta. Eg álít einmitt sjálfsagt að fjölga læknunum, og eg veit með vissu, að það verður að fjölga þeim töluvert enn þá, til þess að þjóðin verði ánægð með læknaskipunina. Mér dettur ekki í hug að bera á móti því, að fleiri slíkar beiðnir muni koma á eftir. Eg veit að svo muni verða, og að læknunum verður fjölgað enn, ef ekki nú, þá síðar. - Hvað það snertir, að læknar muni ekki fást til að setjast að í þessum nýju héruðum, þá ætti það ekki að geta heft framgang málsins hér, því að auðvitað er gert ráð fyrir, að lögin komi þá fyrst til framkvæmdar, þegar héruðin verða veitt umsækjendum. Þegar eg lít yfir liðinn tíma, þá finst mér það raunalegt, hverja stefnu löggjafarvaldið hefir einatt tekið í slíkum málum sem þessu. Mér rann í skap, þegar eg leit yfir það í Alþingistíðindunum, hve margar beiðnir um nýja lækna hafa komið fyrir alþingi á síðustu árum og hver svör þingið hefir jafnan gefið. Reglan hefir alt af verið að fella, fella. Og þó er það víst, að einmitt þessi mál eru þjóðinni mestu hjartans mál. Við getum trútt um talað, sem alt af eigum auðsótt til læknis, en við ættum þó að skilja það, að það er sárt fyrir fólkið, að verða að láta börn sín og ástvini deyja drotni sínum, án þess að geta leitað neinnar læknishjálpar. Háttv. 4. kgk. þm. talaði um, að fólksfjöldinn í Strandahéraði væri sáralítill, en eg held að hann sé þó nægilegur til þess, að forsvarandi sé að setja þar nýjan lækni, þegar litið er einnig til staðháttanna. - Háttv. 5. kgk. þm. sagði og nokkuð líkt um Þingeyrarhérað, að það væri eitt hið minsta hérað landsins hvað íbúatölu snertir. Þetta er ekki rétt. Eg skal taka til dæmis strax næsta læknishérað; þar er töluvert færra fólk, líklega ekki mikið yfir eitt þúsund manns, þar sem fólksfjöldi í Þingeyrarhéraði er nálægt hálfu þriðja þúsundi. Auk þess er þar fjöldi útlendinga alt frá fyrstu vordögum til síðustu haustdaga. Þá vil eg minnast á nokkur fleiri einstök atriði í ræðu háttv. 5. kgk. þm. Hann gerði lítið úr örðugleikunum á að ná til læknis á Þingeyri. Sagði, að Gemlufallsheiði væri ekki nema lítill háls. Því fer fjarri að þetta sé rétt. Heiðin er oft ill yfirferðar, og liggja daladrög sitt hvoru megin. Þetta ætti háttv. 5. kgk. þm. að vera kunnugt um, sem sjálfur hefir verið á þessum stöðvum. Eg get sagt fyrir mig, að eg hefi marga erfiða ferð farið yfir þá heiði. Þá sagði hann, að 1200 manns væru rétt í kring um læknirinn. Þetta er alveg rangt; slíkt verður ekki sagt um aðra en þá, sem búa í miðhluta Dýrafjarðar, líklega nálægt 500 manna. Enn mintist hann á, að ungur og dugandi læknir væri í héraðinu. Þetta er satt og var vel, að hann mintist á það. Því að þessi maður, sem er einhver duglegasti læknir, sem eg hefi þekt, er nú orðinn vafalaust þreyttur á örðugleikunum. Og líklega fyrir þá sök meðfram er það, að nú á þessu þingi er farið fram á fjárstyrk handa honum til annars starfa. Háttv. þm. sagði, að mikið væri búið að gera fyrir læknaskipunina frá því fyrsta. Þetta er rétt; en það er þó ekki nærri nóg að gert enn. Það verður ekki komist hjá að gera meira. Hann tók það líka réttilega fram, að Nauteyrarhérað þarf að fá nýjan lækni. En eg get ekki játað það, að þar sé meiri þörf en í Súgandafirði.

Lárus H. Bjarnason Eg vildi gjarnan geta forsvarað að greiða atkv. með þessari beiðni, en eg get það ekki. Sams konar beiðni um skifting Þingeyrarhéraðs lá fyrir þinginu 1907. Eg vildi gjarnan styrkja hana þá, en eg gat það ekki. Landlæknir mælti á móti og kvað enga þörf vera á skifting þess héraðs. Hann kvað héraðafjöldann nægan fyrst um sinn, en bar að eins kvíðboga fyrir hinu, að læknar fengjust ekki í héruðin öll. Þetta má sjá í þingtíðindunum 1907, bls. 1363 og 1367. Eg skal líka geta þess, að örðugleikarnir hafa nokkuð minkað nú síðan sími kom um héraðið. Það má gera lækni aðvart með símanum og spara þannig aðra ferðina, svo að læknir getur komist af stað og á áfangastaðinn miklu fyr en ella. Eg stend við það, að Gemlufallsheiði er ekki annað en háls og er greið yfirferðar. Hana leggur fljótt á vetrum, en skeiðvegur yfir hana á sumrum. Það er og satt sem eg sagði, að um 1200 manns búa rétt í kring um læknirinn þar sem hann nú er. Hann situr svo heppilega sem verið getur, rétt í miðju héraði, þegar litið er til fólksfjölda. Eg hefi ekki heyrt það, að læknir sá, sem er nú í Þingeyrarhéraði, sé orðinn uppgefinn. Hitt veit eg, að hann er sérfræðingur og vill eðlilega færa sér það í nyt. Hann hefir sótt um styrk til að fullkomna sig í þeirri fræðigrein, og vill þá setjast að í Reykjavík. Háttv. þm. V.-Ísf. mótmælti því, að Nauteyrarmönnum væri meiri þörf á lækni en norðurparti Þingeyrarhéraðs. Eg vil benda á, að frá Nauteyri til Ísafjarðar eru um 6 vikur sjávar, og til þeirrar ferðar þarf að jafnaði fjölmennan bát, venjulega mótorbát, sem kostar um 60 kr. Það væri alt eins hægt og enda hægara fyrir Suðurfjarðahreppsmenn, að sækja sjóveg til Ísafjarðar, eins og fyrir Nauteyrarmenn.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Eg vildi að eins svara háttv. 5 kgk. þm. örfáum orðum. Hann vitnaði til þess, að landlæknir væri máli þessu mótfallinn. Mér datt þá í hug þýzka máltækið: »Da liegt der Hund begraben«. Mest af þessari mótspyrnu gegn fjölgun læknishéraða er runnin frá landlækni, eða hann einatt borinn fyrir. En sú mótspyrna verður honum, svo mætur maður sem hann annars er, sízt til gildis talin. Einmitt hann ætti að láta sér allra manna mest umhugað um, að allir landsmenn ættu hægt með að ná í lækni, er á liggur. Eg skil hvers vegna háttv. 5. kgk. þm. kallar Gemlufallsheiði lítilfjörlegan háls; hann hefir fengið ríðandi hjarn, þegar hann fór yfir hana, og þá er hún auðvitað ekki mikill farartálmi; en eg hefi farið yfir hana mörgum sinnum í ófærð, og veit því hvernig hún er. Hún getur sannarlega verið illur þrándur í götu. Háttv. 5. kgk. þm. taldi Þingeyri heppilegt læknissetur, en það er eftir því sem á það er litið; hún liggur miklu nær suðurenda héraðsins. Háttv. 5. kgk. þm. hélt mér hefði orðið mismæli, þar sem eg sagði, að hægra væri að ná í lækni á Ísafirði úr Nauteyrarhéraði, en lækni á Þingeyri úr Súgandafirði. Nei, mér varð ekki mismæli, og eg stend við það, er eg sagði þá. Það getur iðuglega tekið 2 daga á vetrum, að ná í lækni úr Súgandafirði, en mun sjaldnast þurfa meira en 12 tíma til þess að ná í lækni á Ísafirði úr Nauteyrarhéraði. En mín meining var alls eigi að reyna að gera lítið úr erfiðleikum þeim, er íbúar Nauteyrarhéraðs ættu við að búa í þessu efni, heldur aðeins að sýna, að Súgfirðingar væru þó enn ver settir. Hv. 5. kgk. þm. sagði að Súgfirðingar gætu sótt lækni til Ísafjarðar; það er satt, og hefir líka verið reynt, en eins og eg skýrði frá áðan, þá neitaði Ísafjarðarlæknirinn að fara, og afleiðingin af læknisleysinu varð því sú, að maður dó, sem áreiðanlega hefði verið hægt að bjarga, ef í lækni hefði náðst - maðurinn dó nefnilega af kviðsliti. Háttv. 5. kgk. þm. sagði að nota mætti símann til þess að ná í lækni, en það taka nú ekki allir læknar því með þökkum, að það sé aðeins símað til þeirra, og þeir beðnir að koma; þeir eiga heimtingu á að þeim sé sendir hestar og fylgdarmaður, eða bátur. Og enda þótt eg viti, að síminn kemur hér að nokkrum notum, og að margir læknar taka mannúðlega í slíkar beiðnir, og sjá sér sjálfir fyrir fylgd og hestum, þá er þó varlega mikið treystandi á símann í þessu efni. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um mál þetta, en vona að deildin líti á það með sanngirni, og fallist á að hér sé um nauðsynjamál að ræða.

Ari Jónsson Nefndin leggur til, að í stað frv. á þgskj. 177, komi nýtt frv. á þgskj. 461. En í raun og veru er það sama málið, - héraðinu að eins skift á annan hátt. Sú skifting er heppilegri vegna heiðar einnar í Strandasýslu, Trékyllisheiðar, sem oft er ill yfirferðar, og því bezt að sem sjaldnast þyrfti til þess að koma, að vitja læknis yfir hana. Ástæður þær, er hinn háttv. 4. kgk. þm. færði gegn máli þessu, voru mjög lélegar, og stafar mótspyrna hans gegn frv. þessu sjálfsagt mest af ókunnugleika. Háttv. 4. kgk. þm. taldi fjölgun lækna hættulega, því að vel gæti svo farið, ef þingið væri fúst á að sinna slíkum beiðnum, að á endanum vildi hver hreppur hafa lækni, en landsjóður hefði ekki ráð á að launa allan þann sæg. Mín skoðun er sú, að engar kröfur, er kjósendur gera til þingsins, séu sanngjarnari en þær, er fara fram á fjölgun lækna Strandalæknishérað er 2 til 3 dagleiðir á lengd, og því engin hætta á, að hver hreppur fengi ástæðu til þess að heimta lækni, þótt því yrði skift í tvent. Þá mótbáru verð eg því að telja gersamlega þýðingarlausa. Enn fremur sagði háttv. 4. kgk. þm., að læknaskipunin hefði nýlega verið endurskoðuð, og því ástæðulaust að fara nú þegar að gera breytingar á henni. Það er nú um þá endurskoðun að segja, að það lítur út fyrir að þeir menn, er að henni unnu, hafi verið gersamlega ókunnugir því, hvernig læknaskipuninni bæri að haga í sumum landshlutum; eg skal til dæmis nefna svæðið á milli Eskifjarðar og Seyðisfjarðar, svo og Vestfirði, þar sem lagt var niður Nauteyrarlæknishérað. Það er tvent, sem koma á til greina, er um stofnun nýrra læknishéraða er að ræða, vegalengd og mannfjöldi. Eg skal ekki orðlengja frekar um vegalengdina; það er á allra manna vitorði, að hvergi er á landinu jafnlangt til læknis, sem frá sumum hlutum Strandalæknishéraðs. En um fólksfjöldann í Strandasýslu skal eg geta þess, að hann hefir aukist síðari árin. Hefir þar norður frá myndast heilt þorp, Gjögur, er hefir á vertíðinni nálægt hundrað íbúa, og allar líkur eru til, að innflutningur verði talsverður, sakir síldarútvegs, sem er góð von um á Reykjarfirði. Halda margir, að Reykjarfjörður muni með tímanum ekkert gefa Siglufirði eftir í því efni, og muni útlendingar streyma þangað. - Eg held að það sé engin ástæða til þess, að synja þessari sanngjörnu beiðni Strandamanna, og vona því að hin háttv. deild samþykki frv. þetta.

Forseti: Eg leit svo á í fyrstu, sem flutningsm. ætlaði að taka aftur frv. á þgskj. 177, og í þess stað ætti hið nýja frv. á þgskj. 461 að koma, er þá á venjulegan hátt yrði að ganga gegn um 3 umræður, en nú sé eg, að meining hans er að frv. á þgskj. 461 geti skoðast sem sama frv. og það, er. stendur á þgskj. 177, en það getur það ekki, því að það er alveg nýtt frv., en eg vildi benda á, að enn má bjarga málinu með því að samþykkja frv. á þgskj. 177, og gera svo við það breytingar við 3. umræðu, svo að það verði samhljóða frumvarpi því, er stendur á þgskj. 461.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Nefndin ætlaðist til, að frv. á þgskj. 461 gæti skoðast sem sama frv. og það, er skráð er á þgskj. 177. En nú hefir úrskurður forseta fallið í gagnstæða átt, og vil eg því leyfa mér að leggja til, að ráðum hæstv. forseta um, að samþykkja frv. á þgskj. 177, sé fylgt, og mun þá nefndin reyna að kippa málinu í rétt horf við 3. umræðu.

Framsögumaður (Ágúst Flygenring) Nefndin hefir tekið til athugunar uppástungur þær, er fram komu við 2. umræðu hér í deildinni, og sömuleiðis borið sig saman við nefnd þá, er hafði málið til athugunar í háttv. neðri deild. 1. br.till. á þsk. 486 um að ekki þurfi að rita í höfuðbók nema samanlagðar upphæðir þær í krónum og aurum, sem útá er tekið eða lagt inn fyrir í hvert skifti, er gerð í samráði við nefndina í neðri deild, enda tíðkast slík bókfærsla í útlöndum. Það virðist vera með öllu óþarft, að heimta að annað sé fært í höfuðbók, en upphæðirnar, því að allar nauðsynlegar upplýsingar um hina einstöku liði má fá af frumbókinni, sé hún rituð eftir fyrirmælum 2. gr. Meiningin er líka sú, að í höfuðbókinni sé vísað til blaðsíðu í frumbókinni, svo að auðvelt sé að finna hverja einstaka úttekt. Breytingarnar að því er hegningarákvæðin í 4. og 7. gr. snertir - að fella betrunarhús burt úr 4. gr og setja »2 ár« inn í 7. gr., sem hámark refsingarinnar - eru gerðar eftir bendingum þeim, er komu frá háttv. 5. kgk. þm. við 2. umræðu þessa máls. Það er líka eftir bendingu frá sama háttv.þm., að nefndin stingur upp á, að það sé tekið fram berum orðum í 8. gr., að bókin hafi því aðeins sönnunargildi, að hún sé færð eftir fyrirmælum 2. gr. Það komu fleiri bendingar fram við 2. umræðu; sérstaklega lagði einn háttv.þm. mikla áherzlu á, að nauðsynlegt væri að frumbækurnar væru löggiltar. Nefndin er því mótfallin nú eins og við 1. umr. og af sömu ástæðum. Eg hefi heldur aldrei heyrt þess getið, að deilur hafi risið út af því, að rifið hafi verið upp úr frumbók blað, eða grunur hafi fallið á nokkurn kaupmann um að falsa frumbókina, og þó eru enn minni líkur til að slíkt geti komið fyrir hér eftir, þar sem lög þessi ætlast til að viðskiftamaðurinn fá reikning í hvert skifti sem hann tekur eitthvað út. Eg hefi átt tal við verzlunarfróða menn í Nd., og eru þeir mér alveg samdóma um þetta atriði. Eg tek þetta fram fyrirfram, því að eg býst ef til vill við, að á það verði minst í umræðunum, og vildi eg þá helzt komast hjá að þurfa að standa upp aftur.

Lárus H. Bjarnason Eg álít breytingartillögur nefndarinnar flestar til bóta. En þær hefðu helzt átt að vera fleiri. Allar verzlunarbækur ættu að vera löggiltar. Þó finst mér ein breytingartill., sú við 1. gr. frumv., vera heldur til skemda. Það er ekki heppilegt, að í höfuðbókina séu aðeins ritaðar upphæðirnar í krónum og aurum. Að vísu er ætlast til að hver skiftavinur fái samrit af viðskiftunum í hvert sinn, eins og þau eru bókuð í frumbókina. En þessi samrit geta glatast, og þá er hlutaðeigandi engu nær, Það dugar ekki að vitna í tilhögun á slíku í öðrum löndum. Þar er nálega öll verzlun svo, að hönd selur hendi, en hér er lánsverzlunin almenn. Þessa breytingu álít eg því heldur til hins verra. Eins og eg gat um, sakna eg ákvæðis um það, að verzlunarbækurnar skuli vera löggiltar. Og eg sakna líka ákvæðis um að halda skuli saman bréfum, sem koma til verzlunarinnar, til samanburðar og skilningsauka á bréfum frá verzluninni. Eg hefði komið með breytingartillögur ef eg hefði fengið frumv. fyr. En nú er frumv. til 3. umræðu, svo að það verður ekki lagað héðan af. Eg skal ekkert segja, hvort réttara er, að samþykkja frumv. nú og hætta á að neðri deild geri umbætur á því, eða fella það, úr því að umbótum verður ekki komið fram hér í deildinni. Þó mun eg líklega heldur taka þann kostinn, að greiða því atkv.

Benedikt Sveinsson Mér hefir ekki líkað ýmislegt í frumv. þessu og hefi því komið með nokkrar breyt.till. - Við 1. gr., að á eftir orðunum: »Ekkert svæði má berhöggva«, komi: »nema landið sé tekið til ræktunar«. Tel eg þetta sjálfsagðan viðauka, sem enginn getur amast við. Þá er í 3. gr., síðustu málsgrein, að orðin: »og tæki« - til þess að höggva 100 fer.faðma svæði í skóginum, falli burt. Finst mér ósanngjarnt, að heimta af hverjum smábónda, að hann hafi hentug tæki til skógarhöggs á takteinum, þegar heimtað er. Tel eg því miklu hentara, að skógarvörður leggi sjálfur til verkfæri til þeirra hluta, heldur en að hann liggi á snöpum hjá bændum, enda tel eg líklegt, að skógarverðir hafi til þess betri og hentugri áhöld, en bændur eiga nú, og geti þeir þá jafnframt leiðbeint mönnum um notkun og útvegun slíkra áhalda. Í 5. grein er landsstjórninni heimilað, að taka alt að 10 dagsláttna skóglendi til friðunar á jörðum einstakra manna. Er svo að orði kveðið í síðustu málsgrein greinarinnar, að fyrir afnotamissi landsins »megi« greiða eiganda eða notanda bætur eftir mati óvilhallra manna. - Eg legg til, að í staðinn fyrir orðið: »má (greiða honum)«, komi: »skal greiða honum«, því að það virðist liggja í augum uppi, að ábúanda eða eiganda beri fortakslaust endurgjald fyrir það, sem hann missir í af gæðum jarðarinnar af slíkri ráðstöfun stjórnarinnar. Þá er í 7. gr. skipað svo fyrir, að ábúandi eða eigandi skóglendis skuli kosta kapps um, að beita sem minst skóga og kjarrlendi, einkum þegar snjór liggur á að vorinu, og að varast skuli á öllum tímum árs, að beita geitfé í skóglendi. Mér er kunnugt um það, að víða norðanlands hagar svo til, að þessu ákvæði er als ekki hægt að fullnægja, nema svo sé krept að mönnum, að þeir megi alls ekki láta fé sitt út þann tíma ársins, sem kvistlendisbeitarinnar er mest þörf, en það er einmitt, þegar snjór liggur á jörð og að vorinu. Um geitfénaðinn er það að segja, að hann er notadrýgstur í engjalitlum kvistlendis-sveitum, þar sem erfitt er að hafa kýr. Hefir það alt í frá forneskju verið nokkur bjargræðisvegur fátækum mönnum að eiga geitfénað, því að: »Þótt tvær geitr eigi og taugreftan sal þat er þó betra en bæn«. - En það liggur í augum uppi, að ef þetta ákvæði verður að lögum, þá er það dauðadómur yfir geitfé því, sem nú er til í landinu. Vonast eg því til þess, að hin háttv. deild samþykki þessar breyt.till. Annars hefði að minni hyggju verið réttast, að fella frumv. þetta með öllu. Lögin verða gagnslítil, en valda óþægindum og tjóni. Eg tel skógunum næga lagavernd í heimild þeirri, sem sýslunefndir hafa nú, til þess að gera samþyktir um friðun skóga í hverri sýslu, og hlýt eg að telja þá aðferð miklu vænlegri til gagns, því að mikið brestur á það, að hið sama eigi við um alt land. Þegar kominn er nú þar á ofan heill her af eftirlitsmönnum með skógræktarstjóra í fararbroddi, þá tel eg þeim vorkunnarlaust, að sjá um, að vel og hyggilega sé með skógana farið.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Nefndinni hefir ekki gefist kostur á, að athuga þessar breyt.till., sem gerðar hafa verið við frumvarpið. Eg fyrir mitt leyti get gengið inn á breyt.till. við 1. gr. og breyt.till. við 5. gr. er heldur ekkert að athuga við. En viðvíkjandi breytingunni við 7. gr. þá verð eg að lýsa því yfir, og eg held að eg geti líka gert það fyrir meiri hluta nefndarinnar, að eg get ekki fallist á hana. Sú breyting snertir aðalefni frumv. Að öðru leyti, þá skal eg ekki fjölyrða meira um þetta mál, enda hygg eg, að menn séu nú þegar ákveðnir í því, hvernig þeir greiði atkvæði í máli þessu.

Hannes Hafstein Eg hefi enga breyt.till. En eg vil að eins taka það fram, að ef að rifið er hrís eða víðir í banni skógarvarðar, þá á það auðvitað að varða sektum. Eg er þakklátur hinum háttv. frms. (S. S.) fyrir ummæli hans viðvíkjandi 7. gr., og er eg þar á sama máli, og get eg ómögulega séð, að hún geti verið til nokkurs meins. Þegar talað er um það, að beita skóg, þá er átt við það, að reka féð í skóginn að þarflausu. Hitt er auðvitað, þar sem svo er ástatt, að fé verður að ganga í skóglendi, sökum þess, að ekki er annað land til, þá getur slíkt ekki reiknast sem lagabrot, en á hinn bóginn meinlaust, að hafa ákvæði í lögunum til þess, að hvetja menn til að fara vel með þessar litlu skógarleifar, sem eftir eru í landinu.

Framsögumaður (Sigurður Sigurðsson) Eg held, að enginn vafi geti leikið á því, að sektarákvæðin í 9. gr. nái einnig til 1. gr. Get enn fremur lýst því yfir, sem framsögumaður nefndarinnar, að hún skildi ákvæði frumvarpsins þannig.

Forseti (H. Þ.) Inn í þetta frumvarp er komið mál, sem felt var snemma á þessu þingi hér í deildinni (Viðey). Efri deild hefir tekið það upp, með því að lauma því inn í þetta samsteypufrumvarp, þótt hún að réttu lagi hefði átt að vísa þannig lagaðri viðbót frá. Auðvitað gæti eg vísað frumv. frá í heild sinni, sakir þessa ágalla, sem eg verð að telja beint brot á þingsköpunum, en það væri hart vegna þess að það er nú hnýtt við aðrar löggildingar, sem voru lögformlega samþ. hér í deildinni. Vonandi að þetta verði lagað við 2. umr.

Jón Þorkelsson Breyt.till. sú, sem hér er fram kornin nú ásamt frumv. þessu, er þannig löguð, að hún er sjálfsamþykt, þegar til annarar umr. kemur. Ákvæði þau, sem hún fer fram á að fella niður, er þann veg til komin, að efri deild hefir ólöglega og lævíslega hnýtt þar aftan í eina málsgrein frumvarpsins öðru frumvarpi, sem búið var að fella nú á þessu þingi hér í deildinni, og var um löggilding verzlunarstaðar í Viðey í Kjósarsýslu. Þetta eitt út af fyrir sig er í raun réttri, ef í harðan reikningsskap væri gengið, nóg til þess að máli þessu væri réttast að vísa frá, og það kannast einnig hinn háttv. forseti við, að koma hefði mátt til álita, enda er þetta verk efri deildar ekkert annað en blátt áfram lagabrot, brot á þingsköpunum. Ekki ætla eg þó að halda því fram, að þetta verði gert að frávísunarsök, en þann liminn á frumv., sem hneykslar, vil eg fá afsniðinn.

Hannes Hafstein Eg er á alt öðru máli en háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og háttv. forseti deildarinnar (H. Þ.). Hér er eftir mínum skilningi als ekki að ræða um brot á þingsköpunum. Í 27. gr. þeirra er bannað að bera upp aftur á sama þingi lagafrumvörp, sem önnur hvor þingdeildin hefir felt. Efri deild gat því ekki tekið upp aftur lagafrumv. um löggilding Viðeyjar út af fyrir sig. Hins vegar er í 30. gr. þingskapanna leyft með berum og skýlausum orðum, að breytingartillögur megi bera upp í hinni deildinni og í sameinuðu þingi um atriði, sem búið er að fella í deild. Þessi viðauki við löggildingarfrumv., sem háttv.Ed. hefir samþ., er bæði að formi og efni að eins atriði úr því stjórnarfrumvarpi um löggilding Viðeyjar, sem felt var hér í deildinni, og því virðist mér einsætt, að þingsköpin eru því ekki til fyrirstöðu, að þetta atriði komist inn í lögin, enda er því slegið föstu með úrskurði háttv. forseta Ed. Að því er snertir aðferð þessa að öðru leyti, skal eg að eins benda á það, að full ástæða getur verið fyrir þessa háttv. deild að samþykkja nú löggilding Viðeyjar í sambandi við fjölda margar aðrar löggildingar, sem miklu minni ástæða er til að öllu leyti, þó að deildin í þingbyrjun, meðan engin önnur löggildinga-frumv. voru samþ. né framkomin, vildi ekki samþ. löggilding Viðeyjar einnar út af fyrir sig. En þegar þetta þing þar á eftir kemst inn á þá braut, að samþykkja ástæðulitlar löggildingar fyrir hvern meiri hluta þingmann á fætur öðrum, þá gæti vel verið ástæða fyrir deildina til þess, að breyta atkvæði sínu um beztu höfnina, sem löggildingar er beiðst á.

Jón Þorkelsson Eg get ekki skilið það, að efni frv. um löggilding verzlunarstaðar í Viðey hafi breytst svo til batnaðar síðan í febrúarmánuði, að það var felt hér í deildinni, að nú sé ástæða til þess að fara að mæla því bót. Það hefir ekki heldur batnað við það, að nú kemur það ólöglega fram. Þó hefir hinn háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) tekist á hendur að verja það, að ákvæði þessa fallna frumvarps hafa verið sett í efri deild inn í það frv., sem hér liggur fyrir. En ekki gat eg fundið, að ástæður þær, er hann færði fram fyrir réttmæti þessa lagabrots - því að lagabrot er það, sem hér hefir verið framið -, væri á neinum góðum eða réttum rökum bygðar, og var það eftir málefninu að vonum. Hinn hv.þm. hlýtur að sjá það eins vel og eg, að alt þingið gæti lent í ógöngum, ef það ætti að haldast uppi að taka síðari hluta þings efni úr þeim tillögum og frumvörpum, er feld hafa verið fyrri hluta þess. Á þann hátt mætti alt af vera að þrefa um sama hlutinn - og ekkert yrði að verki. Hitt get eg skilið, að honum sé þetta kappsmál, þar eð hann var formaður þeirrar stjórnar, sem bar frumv. um löggilding Viðeyjar fram hér á þingi. Annað mál er það, hvort það er þess vert, að hann hætti sér í það að fara nú að taka svari þess, þegar það kemur fram í löglausri mynd.

Forseti (H. Þ.) Alt aðalefni hins felda frumv. er komið inn í þetta frv., það er löggildingin sjálf, sem er aðalatriðið. Hér er því um meira en eitt einstakt, lítilfjörlegt atriði úr feldu frv. að ræða, eins og h. 1. þm. Eyf. (H. H.) var að reyna að verja, en tókst vitanlega ekki, því að það er óverjandi. Það má taka dæmi til skýringar. Hyggur h. 1. þm. Eyf. (H. H.) að það væri réttmætt, eftir að eitthvert frumv. er felt í annari deildinni, að þá sé öllu aðalefni þess frumv., ofurlítið öðruvísi orðað hnýtt t. d. sem sérstakri grein við annað frumv., og það látið ganga í þessari mynd aftur til þeirrar deildarinnar, sem hafði áður felt málið. Nei, slíkt væru ósæmilegir lögkrókar, og þvert ofan í þingsköpin. En einmitt svona er þessu máli nú háttað, eins og það liggur hér fyrir, og h. 1. þm. Eyf. (H. H.) er öldungis þýðingarlaust að beita mælsku sinni og rökfimi til að réttlæta þetta. Hann hlýtur að gera það að gamni sínu, án þess nokkur hugur fylgi máli, svo að eg ekki taki frekar til orða. En þótt þessi stórgalli sé á frv., þá hefi eg úrskurðað að taka mætti það til umræðu, þangað til búið er að laga það og koma því í rétt horf. Það verður og að skoða þetta sem nýtt frumv., vegna þess að þar eru löggildingar tveggja staða (Kúðaóss og Skaptáróss), sem ekki hafa áður legið hér fyrir deildinni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla als ekki að blanda mér inn í þær deilur, er nú eiga sér stað. En eg vil að eins taka það fram, að sé það úrskurður forseta, að þetta sé ólöglegt verk hjá Ed., þá sé það skylda hans að banna umræður um það mál, svo að ekki sé farið með lögleysu, og þingsköpin brotin; hér er enginn millivegur.

Forseti (H. Þ.) Þetta er öldungis rangt hjá h. þm. (J. Ól.) Hvor deild er »souveræn« fyrir sig og úrskurður hvors deildarforseta um sig eru lög fyrir deildina í það og það skifti, enda þótt svo geti komið fyrir, að úrskurðurinn sé ekki réttur samkvæmt þingsköpunum. Eins og hér stendur á geri eg mig ekki að dómara yfir úrskurði forseta Ed., en hefi að eins bent á, að eg teldi hann ekki samkvæman þingsköpunum. Og þá er eg úrskurða, að málið skuli eigi að síður ræðast hér í þessari deild, þá verður h. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) að hlíta því, hvort sem honum er það ljúft eða leitt.

Hannes Hafstein Eg er samdóma háttv. forseta að þetta er alveg nýtt frumv. En sé það nýtt frumv., þá getur það ekki jafnframt verið gamalt frumv., sem búið er að fella á þessu þingi, og því getur, eftir þessari yfirlýsing forseta sjálfs, engin heimild verið til að vísa þessu frv. frá eftir 27. gr. þingskapanna. Spurningin um löggildingu Viðeyjar er nú að eins eitt atriði í nýju frumvarpi. Dæmi háttv. forseta sannfærði mig als ekki. Eg ætla að leyfa mér að koma með annað dæmi. Setjum svo, að tvö frumvörp komi fram sitt í hvorri deildinni, og í báðum væri ákvæði um sama efni. - Nú er annað frumv. felt, einmitt vegna hins frumv., ætti þá hitt frumv. að vera orðið ólögmætt og réttdræpt vegna þess að hið sameiginlega atriði væri áður felt? Nei, þetta gæti með engu móti staðist eftir þingsköpunum né heilbrigðri skynsemi. Eg vil og minna á það, hve algengt það er að taka inn í fjárlagafrumv. atriði úr feldum lagafrumv., og hefir enginn haft neitt á móti því. Hversvegna skyldi þá eigi mega fylgja sömu reglu um önnur lagafrumv.?

Jón Magnússon Eg skal ekki dæma um, hvort þetta er rétt og löglegt hjá forseta Ed. En eg vil taka það fram, að við verðum að beygja okkur undir það sem forseti Ed. hefir gert. Hans úrskurður hefir sem sé fult gildi, en hann var þessu algerlega samþykkur. Hvor deildin hlýtur að taka tillit til hinnar, og því hefir enginn rétt til að »disputera« um það, og eru því umræður um það mál alveg óþarfar, því úrskurður forseta er óbreytanlegur.

Forseti (H. Þ.) Frekari umr. um þetta efni álít eg óþarfar að svo stöddu, og hefi eg til hlítar lýst minni skoðun á málinu.

Jón Ólafsson Eg skal byrja á því að leiðrétta það, sem háttv. 2. þm. Rvk (M. Bl.) hefur misskilið í ræðu minni, en það var orðið »yfirskinsástæða«. Eg stend við það orð, en eg beindi því ekki til háttv.þm., heldur til atvinnurekendanna, sem munu að líkindum hafa lánað þm. dálítið af ástæðunum, er hann þóttist flytja. Að því er vinnukonuleysið snertir, þá get eg sagt fyrir mitt leyti, að mig hefir aldrei skort vinnukonur, og oft haft þær sömu árum saman. En þrátt fyrir það er mér kunnugt um, að vinnukvennaskortur er mikill, bæði hér og til sveita og eg held, að þm. geti ekki neitað því, að maður getur þekt fleira en það, sem kemur fram við menn persónulega. Þetta mun þm. verða að játa, þótt honum sé stundum furðu létt um að neita. Eg hefi haft með blöð að gera í mörg ár, og blaðamenn vita, hvað eftirspurnin er mikil. Það er oft auglýst eftir stúlkum, en eftirspurnin er mikið meiri en auglýsingarnar, menn koma næstum á hverjum degi til þess að leita upplýsinga hjá ritstjórunum í þessu efni. Sami hörgull er á stúlkum upp til sveita. Þm. sagðist ekki geta skilið það, að hagur einstaklingsins væri ekki ávalt hagur als þjóðfélagsins, en eins og eg sagði áðan þá getur oft farið svo, að hagur einstaklingsins sé tjón fyrir þjóðfélagið, t. d. þegar skaðinn er lagður á landið til þess að einn maður eða fáir menn geti grætt. Þetta tilfelli er ekki sérstaklega íslenzkt heldur alheimslegt. Hyggur háttv.þm. að það verði hagur fyrir þá einstaklinga, sem sviftir verða lögmætri atvinnu sinni með aðflutningsbanninu? Og játar hann þó ekki, að þetta eigi að verða hagur þjóðfélagsins. Hefir þingm. ekki heyrt getið um okurkarla, sem nota sér neyð annara til að lána þeim fé gegn 16-20% ársvöxtum. Mér er jafnvel sagt að þeir finnist hér í bæ. Þeirra einstaklingshagur er að okra, en er okur hagur þjóðfélagsins. Hver einstaklingur, sem annan féflettir, hefir hag af því, en hefir þjóðfélagið hag af, að menn séu féflettir? Háttv. þm. sagði, að eg væri ávalt hneigður til að halda í frelsisáttina; eg get sagt það sama um hann. En hver er stefna frumv.? Er hún í frelsisáttina? Það er verndartollastefnan og ekkert annað og það eru verndartollarnir, sem komið hafa fótunum undir alt auðvaldið erlendis. Verndartollarnir eru margfalt tjón fyrir þær þjóðir, sem undir þeim búa, því að þeir leggja skatt á almenning til hagsmuna fyrir einstaklinginn og þeir mynda auðvald og viðhalda því. Því þegar tollurinn er kominn á, þá verja þeir menn, sem hann hefir auðgað, fé sínu til þess að halda honum við. Það eru þessir verndartollar, sem hafa leitt hörmungar yfir margar þjóðir og skapað þar fátækt, auðlegð og siðspillingu. Háttv. þm. sagði, að sér væri það ekki ljóst, hvað meint væri með því að tala um óeðlilegan atvinnuveg. Sá atvinnuvegur er óeðlilegur, sem ekki getur staðið á eigin fótum, heldur verður að halda honum uppi með álögum á allan almenning til hagsmuna fyrir þá fáu menn, sem reka hann. Það getur þó verið vit í því að styðja atvinnuveg fyrst í stað, t. d. eins og smjörbúin - þegar hann miðar að því að gera afurðir landsins arðbærar, og útsjón er til, að hann geti brátt orðið sjálfbjarga. Háttv. sami þm. viðurkendi það rétt að vera hjá mér, að almennur fólksskortur væri við sjóinn og í sveitinni, og hann sagði, að orsökin væri sú að menn kysu fremur að leika lausum hala, þegar vinna væri búin t. d. á kvöldin, heldur en að binda sig vistráðningum. Þetta getur vel verið ein af orsökunum. Eg ber ekki brigður á, að svo sé og eg vil heldur ekki neyða fólk til að binda sig. En eg vil spyrja háttv. þingd., hvort veita beri verðlaun úr landssjóði til þess að fólk geti leikið jafn-lausum hala og það vill, og er það rétt að það geri það á kostnað landssjóðs ? Eg skal ekki fjölyrða meira um þetta. Það er grundvallarmunur á skoðunum okkar á málinu og eg býst ekki við að afstaða okkar breytist, þótt við höldum lengri ræður.

Jón Ólafsson Herra forseti! Mér lízt vel á þessa tillögu, og eg ætla að hún verði til góðs. Samkvæmt þeim umræðum, er farið hafa fram í efri deild um málið, get eg hugsað mér að ef til vill væri hægt að breyta eitthvað til bóta því fyrirkomulagi, sem hér er gert ráð fyrir, svo að það yrði heppilegra en það er. Og sting eg því upp á 3 manna nefnd í málið.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Mér hefir þótt nauðsyn á að koma fram með þessa tillögu, sem fer fram á það, að manntöl hér á landi verði eftirleiðis gerð að ráðstöfun landsstjórnarinnar hér. Það er nú flutt hingað heim frá Kaupmannahöfn alt annað, sem að hagfræði vorri lýtur, og sýnist það þá ekki vera annað en þarfleysa ein að vera að láta Dani kasta tölu á sjálfa okkur, ekki fleiri en við erum. Það virðist svo sem við ættum að geta komist yfir það sjálfir, úr því við önnumst að öðru leyti alla hagfræði vora. Kostnað getur þetta að vísu haft nokkurn í för með sér, en eg vonast til þess að menn horfi ekki í það, þegar þess er gætt, að hér er verið að draga til sín einn þátt sjálfstæðis vors, þótt ekki sé hann gildur.

Jón Magnússon Eg hygg fyrir mitt leyti, að þessi tillaga sé góð, en menn verða að gæta þess, að til þess að koma þessu í framkvæmd er óumflýjanlegt að taka þetta inn á fjárlögin. Þarf á þessu fjárhagstímabili að veita til þess 4000 kr. að minsta kosti, og 3000 kr. næsta fjárhagstímabil. Pappír og prentun eyðublaða mundi kosta 2000 kr. eða meira. Við síðasta manntal varð sá kostnaður 1700 kr., en hann hlýtur að verða að mun meiri nú. Til að vinna að skýrslum þarf 4 menn, og mætti ráða til þess verks menn, er ekki væru mjög kaupdýrir, en sem þó gætu leyst starfann eða sýslanina viðunanlega af hendi. Mætti gera ráð fyrir að borga þyrfti hverjum þeirra með 4-5 klukkustunda vinnu á dag, ca. 50 kr. um mánuðinn. Það gerði þá 2400 kr. árin 1910 og 1911. Eg geri ráð fyrir, að 3. skrifstofan í stjórnarráðinu hafi umsjón yfir verkinu og annist nauðsynlegan undirbúning þess. Þyrfti hún þá 2000-2500 kr. á þessu fjárhagstímabili. 1912 mundi það kosta als minst 7000 kr. Eg segi þetta ekki til að fæla menn frá þessu, heldur er eg að eins að benda á að veita þurfi fé til þessa fyrirtækis.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Hinn háttv.þm. Vestm. (J. M.) gaf ýmsar rækilegar upplýsingar um kostnað þann, er hann ætlaði að verða mundi við það að taka manntal og ganga frá því hér á landi. Hann má bezt vita sjálfur, hinn háttv.þm. (J. M.), hvort hann hefir ekki borið fullmikið mál í kostnaðinn. En þótt nú kostnaðurinn yrði svo mikill, sem hann segir, vil eg biðja menn að setja það ekki fyrir sig, því að eg ætla að kostnaðurinn verði aldrei svo mikill, að það borgi sig ekki á marga vegu, þegar als er gætt að fá manntalið tekið hér og frá því gengið hér. Danir hafa hingað til unnið hagfræðina úr því eftir sínu höfði, en engan veginn á þá leið, sem vér mundum hafa gert og gera. Eitt fyrir sig er það, að vér höfum nú ekki hér í landi fengið neitt yfirlit yfir mannanöfn í landinu í 50-60 ár, sem kemur án efa af því, að Danir hafa ekki auga fyrir því, að það sé svo sem neins virði fyrir okkur. En það, sem hér vantar sárlegast eru árlegar alsherjar skýrslur um hag landsins á alla vegu með þeim útskýringum og hugleiðingum, sem nauðsynlegar eru. Þyrftu slíkar skýrslur ekki einungis að vera gefnar út á íslenzku, heldur væri nauðsyn á að ágrip af þeim kæmi út bæði á einhverju af norðurlandamálunum og svo á einhverju af höfuðmálunum, þýzku, ensku eða frakknesku. Á þessu þarf ekki að búast við að bót verði ráðin fyrri en hagfræði vor öll er í vorum eigin höndum, og að henni tekið að hlynna meir en gert hefir verið. Kæmist hér og á regluleg hagfræðaskrifstofa með nægum starfsafla, mætti ætla að í gegnum hana fengist smámsaman á auðveldan hátt mörg þekking á viðskiftum og viðskiftahagræði við önnur lönd, sem nú er og hefir lengi verið tilfinnanlegur skortur á hér. Eg fæ því ekki skilið, að það sé neitt, sem með rökum geti mælt móti tillögu þessari, og hlýt eg að ætlast til að hún verði samþykt.