Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það kann að koma hv. þm. spánskt fyrir sjónir, að saman skuti vera dregin í eina till. bygging á skólahúsi og fornleifarannsóknir, en þessi till. fjallar bæði um byggingarframkvæmdir fyrir Reykholtsskóla og fornleifarannsóknir þar á staðnum. En í þessu atviki eru þessi tvö fyrirbrigði nátengd, þannig að ekki veróur sundur skilið. Ef hér væri eingöngu um að ræða skólabyggingu, mundi það mál að sjálfsögðu ganga aðra leið gegnum þingið, en kjarni þess eru fornleifarannsóknir í Reykholti. Ég geri ráð fyrir, að allir þeir, sem hafa komið í Reykholt, hafi komið að Snorralaug. Og þeir, sem þar hafa verið, hafa séð göng Snorra, sem fyrir nokkrum árum voru grafin upp. En ýmsum þykir sérkennilegt, að á þessum stað, - sem er einn af mestu sögustöðum Íslendinga og jafnframt staður, sem önnur þjóð lítur á sem einn af sinum sögustöðum, og á ég þar við alúð Norðmanna og áhuga á staðnum, - hefur slíkt mannvirki sem göng Snorra enn ekki verið fullkomlega grafið upp. Það er aðeins litill hluti, þeim megin sem að lauginni snýr, sem hefur verið grafinn upp og rannsakaður, en hitt liggur enn grafið í jörð, og er þó augljóst mál, að þarna hlýtur að bíða einhver merkilegasti fornleifagröftur, sem gera má í þessu landi. Ástæðan til þess, að göngin hafa enn ekki verið grafin upp og augljósum fornleifarannsóknum hefur enn ekki verið lokið í Reykholti, er sú, að á hólnum, sem grafa þarf í gegnum, stendur rúmlega 30 ára gamalt íþróttahús. Þegar Reykholtsskóli var byggður, varð augljóst, að það skorti íþróttaaðstöðu fyrir nemendur. Af miklum dugnaði réðust þeir, sem komu skólanum upp, í að reisa bráðabirgðaleikfimihús. En eins og svo mörg bráðabirgðahús hefur það orðið að duga í rúmlega þrjá áratugi og er enn þá notað, þó að það sé að sjálfsögðu orðið mjög ófullkomið og hafi komið fyrir, að það hafi verið erfitt í köldu veðri að nota það sem íþróttahús. Hér kemur hvort tveggja til, að skólanum er orðið nauðsynjamál að fá þetta hús endurbyggt, en fornleifafræðin knýr líka á dyr, því að þá fyrst, er þetta hús hefur verið fjarlægt, verður hægt að grafa út göngin inn að bæ Snorra. Getur hver maður séð, hversu mikilvægur sá gröftur verður og hvað kann að koma í ljós, þegar grafið verður göngin á enda. Þessar aðstæður valda því, að hér hafa þessi tvö mál verið tengd saman í þáltill. í þeirri von að fá stuðning, sem gæti orðið til þess, að ríkisstj. ýtti á þetta mál, gerði þær framkvæmdir, sem gera þarf, áður en langt liður, til þess að unnt verði að ljúka þessum þýðingarmiklu fornleifarannsóknum, sem telja má öruggt að gera muni Reykholt að enn stærri sögustað, a.m.k. það, sem sýnilegt er á staðnum og komandi kynslóðir geta augum litið. Fyrir fimm árum var samþykkt á Alþingi till. um að athuga framtíðarskipun Reykholts. Í kjölfar þeirrar till. fór það, að sett var á laggirnar nefnd og gert var mikið átak til þess að endurbæta skólann og tryggja viðunandi viðhald á þeim sögulegu minjum, sem þarna eru. Arangur af þeirri till. varð verulegur. En nefndin, sem að þessu stóð, kom í því máli, sem hér er hreyft, að vegg. Það er ekki á hennar valdi að ýta þeim framkvæmdum áfram, sem þarf að gera, til þess að þróun staðarins miði enn áfram eins og nauðsynlegt er. Þess vegna er þessi till. flutt í eðlilegu framhaldi af þeim vilja og áhuga, sem Alþingi sýndi 1957, og þeim framkvæmdum, sem þingið þá setti af stað. Ég vil vænta þess, að þessi till. fái góðar undirtektir og Alþingi sýni þar með enn einu sinni áhuga sinn á sögustöðum í landinu og um leið á uppbyggingu skólanna. Hér er um áskorun að ræða, sem vonazt er til að hjálpi til að hraða þessum framkvæmdum. En það þarf að vinna alimikið undirbúningsverk, áður en tímabært er að leggja fram tillag á fjárlögum til þessara hluta. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Þar sem 1. flm. þessarar till. á nú ekki sæti á Alþingi, tel ég rétt að fylgja henni úr hlaði með nokkrum orðum. Að vísu get ég sparað mér að flytja langt mál, vegna þess að till. hefur nokkrum sinnum áður legið fyrir hv. Alþingi. Eins og segir í grg., var hún flutt efnislega svipuð þessari till. í fyrsta skipti á Alþingi 1937 og var þá samþ. og kosin nefnd, en af störfum þeirrar n. mun lítið eða ekkert hafa orðið. Síðustu árin hefur till. einnig nokkrum sinnum verið flutt hér á hinu háa Alþingi, en hefur ekki hlotið endanlega afgreiðslu. Hv. þm. eru því Ljós þau rök, sem fyrir henni liggja, að málflutningi um hana á undanförnum þingum, og sé ég því ekki ástæðu til að þreyta menn með langri ræðu, enda er í grg. að finna nánari skýringu á því, hvað felst í því hugtaki, sem hér er um að ræða. Það er öllum hv. þm. áreiðanlega ljóst og allir sammála um, að það er hið stærsta vandamál í sambandi við þróun efnahagsmála, ekki aðeins hér á Íslandi, heldur í flestum öðrum löndum, hvernig á að finna leið til þess, eins og kallað er, að sætta fjármagn og vinnu. Það eru eilíf átök um það, hvernig skipta eigi afrakstri atvinnuveganna. Illvígar deilur eru háðar og verkföll oft og tíðum, sem valda stórfelldu tjóni, og loks hitt, sem ekki er síður alvarlegt, að með þessum átökum öllum er hindruð oft og tíðum eðlileg þróun efnahagslífsins, og þessi átök hafa. eins og við öll vitum, í okkar þjóðfélagi valdið því, að hvað eftir annað hefur orðið að gefast upp við það að stöðva verðbólguþróun í landinu. Ég er með þessum orðum ekki að saka einn né neinn um að eiga orsök eða vera valdur öðrum fremur að þessu ástandi mála, en ég held, að það geti engum dulizt, að þetta ástand er óviðunandi og er stærsta vandamálið, sem við er að glíma í sambandi við okkar efnahagsþróun í dag. Það hefur verið bent á ýmsar leiðir til þess að sætta fjármagn og vinnu. Sumir hafa talið að það væri eðlilegt, að hið opinbera ræki atvinnufyrirtækin, og þá mundi þessi deila verða úr sögunni. Ég hygg, að reynslan hafi sýnt, að það er engin lausn á málinu, nema menn séu reiðubúnir til að taka upp þjóðskipulag, sem hindrar rétt verkalýðsins til þess að ráða sjálfur kjaramálum sínum. Það hafa einnig komið fram fleiri hugmyndir í þessa átt. Það hefur verið talað á síðustu árum sérstaklega um þann möguleika að koma upp svokölluðum almenningshlutafélögum, þar sem hinn almenni þjóðfélagsborgari ætti beina aðild að atvinnurekstrinum og þannig skapaðist annað viðhorf hjá almenningi til afkomu atvinnuveganna og kröfusjónarmiðin yrðu þar af leiðandi ekki eins sterk og þau ella eru. Einn þáttur í þessum hugmyndum er sú leið, sem bent er á í þessari till. Ég skal fúslega játa, að ég er ekki reiðubúinn til að fullyrða, að hve miklu leyti þessi lausn mála gæti orðið að gagni til þess að leysa þetta mikla vandamál. Hér er gert ráð fyrir því, að þetta verði reynt að leysa eftir frjálsum leiðum án allrar þvingunar og á þann veg, að starfsmenn fyrirtækja eignist beina aðild að fyrirtækjunum, bæði hlutdeild í rekstri þeirra og einnig í arði fyrirtækjanna, ef honum er til að dreifa. Með þessu er hugsunin sú, að það muni, ef starfsmennirnir eru beinir aðilar að fyrirtækjunum, leiða til þess, að áhugi þeirra á velgengni fyrirtækjanna verði meiri og þar af leiðandi líkur til, að afkoman verði betri. Það er eitt, sem mér virðist að launþegasamtök og verkalýðshreyfing hér á Íslandi hafi ekki nægilega gert sér grein fyrir, en t.d. er mjög opinn skilningur á í Bandaríkjunum, hjá verkalýðssamtökum þar, og það er þessi staðreynd, sem aldrei verður fram hjá komizt, að það er að sjálfsögðu undirstaðan undir velgengni launþeganna eða verkamanna við fyrirteski, að fyrirtækinu vegni vel. Því er það, að hin sterku verkalýðssamtök Bandaríkjanna hafa beinlínis á sínum vegum bæði hagfræðilegar rannsóknarstofnanir og jafnvel rannsóknaratofur af öðru tagi til þess að kanna, með hverjum hætti sé auðið að auka arð og bæta afkomu fyrirtækjanna og leggja þannig raunhæfan grundvöll að kröfum um kjarabætur og launahækkanir, því að þessi samtök gera sér það ljóst, sem auðvitað er staðreynd, sem aldrei verður fram hjá gengið, að ef kjarabæturnar eiga að verða raunverulegar, þá verður atvinnureksturinn að geta staðið undir þeim, þ.e.a.s. það verður að vera fyrir hendi sú aðstaða, að annaðhvort verðtag vara hafi hækkað eða hægt sé að auka og bæta framleiðnina og þannig auka arð fyrirtækjanna. Þetta hygg ég að væri ákaflega æskilegt að launþegasamtök hér á landi gæfu meiri gaum, og það má vera, að sú hugmynd, sem einnig er þáttur í þessu máli, að koma á fót svokölluðum samvinnu- og samstarfsnefndum launþega og vinnuveitenda, geti eitthvað orkað í þessa átt, og er það vel. En sem sagt, þessi till., sem hér er flutt, er um það að láta athuga til hlítar, hvort hægt sé að hagnýta með góðum árangri til lausnar þessu vandamáli þetta tiltekna form, sem hér er um rætt. Það er gert ráð fyrir því, sem er auðvitað sjálfsagt til þess að fá eðlilega athugun á málinu, að haft sé samráð við bæði samtök launþega og vinnuveitenda, því að hér er gert ráð fyrir, eins og ég áðan sagði, að þetta kerfi byggist á frjálsum samtökum, en ekki þvinguðum, og án skilnings vinnuveitenda og launþega er auðvitað tilgangslaust að fara á stúfana með svona hugmyndir. Ég held engu að síður, að það væri mjög hyggilegt, því að það verður að telja, að einskis megi láta ófreistað til þess að leysa þetta stórs vandamál, - að sú athugun fari fram, sem gert er ráð fyrir í þessari till., og vil ég leyfa mér að vænta þess, að hv. alþm. geti á það fallizt. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið, en leyfi mér að leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn. til athugunar.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að andmæla á neinn hátt þessari till., sem hér liggur fyrir, og ég mun fyrir mitt leyti samþykkja hana til athugunar í nefnd. Ég hefði að vísu ef til vill kosið svolítið annað orðalag á till. Það segir í upphafi hennar: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka og gera till. um, hvar og hvernig megi bezt koma á hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulagi í atvinnurekstri íslendinga.“ Ég hefði frekar kosið, að talað hefði verið um að láta rannsaka og gera till. um, hvort hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulagið teldist henta hér á landi eða ekki, hvort það teldist hagkvæmt eða heppilegt. Ég stend aðallega upp til þess að inna hv. frsm. eftir því, hvort hann geti frætt okkur um það, hvernig reynslan sé af þessu fyrirkomulagi erlendis. Ég sé á greinargerðinni, að þegar árið 1937 er fullyrt, að fengin hafi verið mikil reynsla erlendis í þessum efnum. Þess er að vísu ekki getið, hvort sú mikla reynsla sé góð eða ill, aðeins talað um, að þá hafi þegar verið fengin mikil reynsla. Nú eru nokkrir áratugir liðnir síðan, og ég spyr, af því að ég er ófróður um þetta: Hver er reynslan af þessu í dag? Hefur þetta rutt sér til rúms víðs vegar í lýðræðislöndum og hvar þá helzt? Ég hef hins vegar orðið þess var, að mér finnst á því, sem ég hef lesið um þessi mál í erlendum blöðum og tímaritum, að menn standi uppi enn í dag eiginlega ráðalausir gagnvart vandamálinu: missætti, tortryggni á milli atvinnurekenda og launþega. Eins og hv. frsm. tók fram, hafa ýmsar aðrar leiðir verið reyndar, almenningshlutafélög, samstarfsnefndir launþega og atvinnurekenda í fyrirtækjunum. En ég held, að árangur af öllum þessum tilraunum sé víðast hvar talinn mjög neikvæður. Þetta hefur engan árangur borið. Ég hef líka heyrt um skýringar á þessu. T.d. mun þetta mál hafa verið talsvert rætt í Danmörku seint á s.l. sumri. Þaðan heyrði ég, að menn hefðu skýringar á þessu. Þó að einhver góð leið virtist vera fundin til að sætta fjármagnið og vinnuna, þá kæmi fyrr eða síðar í ljós, að sú leið væri ekki fær, - og hvers vegna? Vegna þess að launþegarnir hafa alltaf orðið varir við það, þegar reynsla kemur á þessa hluti, að þetta er ekki gert fyrir þá, heldur fyrir fjármagnið. Nú kann vel að vera, að í þessum till. fellst eitthvað jákvætt, því að þar er gert ráð fyrir jafnvel ákvörðunarrétti starfsmannanna um stjórn á fyrirtækinu. Og ef það væri framkvæmt, ef starfsmenn fyrirtækis fengju að hafa fullan ákvörðunarrétt til jafns við atvinnurekandann t.d. eða eilítið meira, þá er ég viss um, að búast mætti við góðum árangri. Við vitum ósköp vel, að launþegar, starfsmenn í fyrirtækinu, þeir eru eins og dauðar vélar, sem framleiða eins og fyrir þá er lagt. Þeim er sagt að framleiða þetta eða hitt. Þeir eru ekki spurðir um álit á því, hvort þeim finnist þetta vera þörf framleiðsla eða kannske skaðleg framleiðsla. Þeir eru ekki spurðir um það. Það er jafnvel til, að fyrirtæki láti framleiða, við skulum segja barefli, táragas eða eitthvað slíkt til þess að berja á starfsmönnunum með síðar, ef á þarf að halda, svo að það er ekki við góðu að búast, eina og er. En ég held, að fálmaðgerðir í þessu máli hafi litla þýðingu. Ég held, að það sé búið að reyna þetta, ef ekki hér, þá erlendis. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en vil aðeins endurtaka fyrirspurn mína um það, hvort hv. frsm. geti upplýst mig um það, og okkur, hvernig reynslan er af þessu fyrirkomulagi, sem hér er um að ræða, sem var talin mikil þegar árið 1937 og hlýtur því að vera enn meiri nú.



Herra forseti. Það er ósköp eðlilegt, að fram komi þær hugleiðingar, sem hér hafa komið fram hjá hv. 9. þm. Reykv., út af þessu máli. Ég hef því miður ekki hér við höndina skýrslu, sem er til um þetta mál, þar sem skýrt er frá reynslu sem hefur orðið af þessu í ýmsum löndum. Það eru víða í löndum starfandi fyrirtæki, sem hafa reynt þetta fyrirkomulag. og hefur verið talið, að það hafi gefið góða raun. En það skal hins vegar játað, að sums staðar hefur það ekki gert það, eftir því sem þessi gögn sýna. Og það er auðvitað sjálfsagt, að sú nefnd, sem fær þetta til athugunar, fái þær upplýsingar í hendur. En af því að ég hef ekki þessi gögn við höndina, verð ég að biðja hv. fyrirspyrjanda að afsaka það, að ég þori ekki að fara með tölur í því sambandi eða nefna nöfn fyrirtækja, til þess að ekki sé hætta á, að það fari á milli mála. En hitt er alveg rétt, sem hann sagði og ég tók enda fram í minni ræðu áðan, að ég hefði enga tröllatrú á þessu sem nokkurri allsherjarlausn á þessu vandamáli, heldur væri hér aðeins um að ræða tilraun, sem sjálfsagt væri að athuga, hvort ekki gæti hentað hér, því að hún hefur víða verið gerð, eins og ég sagði og segir í grg., og allvíða með góðum árangri. En mér dettur ekki í hug að halda því fram, að þetta muni reynast eitthvert allsherjarbjargráð til lausnar þessu mikla vandamáli. Þá væri vandamálið miklu auðleystara en þal í raun og veru er, því að það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að vandinn í þessu ötlu saman er tortryggnin, sem er á milli vinnuveitandans og launþegans. Og það hefur veriti andstaða gegn þessu fyrirkomulagi ekkert síður frá vinnuveitendum en frá launþegum, vegna þess að það er sannarlega ekki víst, að menn kæri sig um að gefa starfsmönnum aðild að fyrirtækjum. Og það veldur auðvitað alltaf ágreiningi, hvað sú aðild á að vera. mikil og hvernig þetta fyrirkomulag er framkvæmt. Þetta getur litið allt saman ágætlega út á pappír, en getur orðið allt annað upp á teningnum, þegar á að fara að framkvæma það. Og ég skal fúslega fallast á það, sem hv. þm. sagði, að það væri heppilegra að orða till. þannig að láta rannsaka, hvort þetta fyrirkomulag henti hér eða ekki, heldur en að slá því föstu, að það skuli aðeins athugað, hvernig eigi að innleiða það. Það kann vel að vera að það komi í ljós, að það sé ekki grundvöllur undir því að fá samkomulag vinnuveitenda og launþega um þetta skipulag. Og ég læt mér ekki heldur detta í hug, að það muni verða nein allsherjarlausn, heldur muni það fyrst í stað vera á takmörkuðu sviði og hjá einstökum fyrirtækjum. Það hafa verið gerðar hér ýmsar tilraunir í þessa átt, t.d. eins og með ákvæðisvinnu og jafnvel á vissan hátt með arðþátttöku. Það eru til dæmi þess hér. Það hefur verið talið gefa góða raun, þar sem það hefur verið reynt. En það er alls ekki víst, að það gefi alls staðar góða raun. Þetta fer eftir því, hverjir eru aðilar að fyrirtækjunum, og er auðvitað mjög komið undir því, hvernig eðli fólksins er, sem að þessu vinnur og fyrirtækjunum stjórnar og ræður, hvort hægt er að framkvæma þetta eða ekki, því að það, sem fyrst og fremst veltur á, er, að hér sé hægt að skapa gagnkvæmt traust og hvorugur aðilinn telji, að með þessu kerfi sé verið að hlunnfara hann. Ef sú tilfinning er fyrir hendi, að hér séu menn aðeins að finna upp eitthvert tæki til að blekkja annan aðilann eða hlunnfara, þá er auðvitað málið vonlaust. Það er mjög eðlilegt, að sú spurning vakni, og það má segja, að það sé neikvætt með þetta skipulag, sem hér er, hvernig á því stendur, að það skuli ekki almennt hafa rutt sér til rúms, frá því að fyrst var farið að framkvæma þetta. Og vissulega virðist það fljótt á litið sýna, að þetta sé ekki mjög heppileg leið. En ég er ekki alveg viss um, að það þurfi að vera nein sönnun þess, vegna þess að eins og hv. þm. sagði, þá er hér við að glíma svo mikla tortryggni, að það getur vel verið, að um sé að ræða raunverulega, heppilega lausn, ef hægt yrði að skapa hið rétta andrúmsloft, og þó að ekki hafi tekizt að skapa það enn, þá geti þessi leið leitt til góðs, ef tekst að fá hinn rétta anda frá báðum aðilum mátsins til hugmyndarinnar. Hvað sem þessu liður og þó að segja megi, að það séu gagnrök í málinu, að þetta hafi ekki leitt til þess, að þetta úrræði hefði rutt sér til rúms á þessum áratugum, frá því að fyrst var farið að gera tilraun með það, það geti talað gegn málinu, þá tel ég það ekki vera rök fyrir því að sinna ekki þessari hugmynd, einmitt að þessum ástæðum, sem ég tilgreindi, að hér er við að glíma svo erfiða tortryggni milli þessara tveggja höfuðþátta í atvinnurekstrinum, að það getur vel átt sinn þátt í því, að ekki hefur verið reynt fyrirkomulagið, þótt það að öðru leyti gæti verið til góðs. Og ég held, að þrátt fyrir það, þó að þær tilraunir, sem gerðar hafa verið bæði á þessu sviði og mörgum öðrum til þess að leysa þennan vanda með því að uppræta tortryggnina og skapa sem nánast samstarf milli vinnuveitandans og launþegans. - þrátt fyrir alla þessa erfiðleika mega menn ekki gefast upp á að reyna að leysa þetta vandamál, því að ef við gerum það, þá sé ég ekki með góðu móti, að það sé hægt að vænta þess, að yfirleitt sé hægt að skapa heilbrigt efnahagskerfi, sem leggi grundvöll að raunhæfum og eðlilegum framförum. Og það er sannarlega svo mikið í húfi, að það sé hægt að leysa þetta alvarlega vandamál, sem er alvarlegasta vandamál í okkar efnahagslífi, að það má, einskis láta ófreistað, sem hugsanlegt væri til úrtausnar vandanum. Ég er því ákveðið þeirrar skoðunar, þótt ég hafi enga tröllatrú á því, að þetta sé endilega nein lokalausn á þessum vanda, að þá sé rétt að athuga málið gaumgæfilega og hleypidómalaust og rannsaka, hvort hér geti þó ekki verið leið, sem ásamt öðrum leiðum kunni að vera skref að því marki að uppræta þessa alvarlegu tortryggni, sem hér er vissulega til staðar.



Herra forseti. Ég vildi aðeins vekja athygli á því enn betur en gert hefur verið, að þetta mál á merkisafmæli um þessar mundir. Það á 25 ára afmæli: Það var 1937, sem það var borið fram, þá á haustþinginu, og það hlaut afgreiðslu einhvern tíma fyrir áramótin. Þar var í till., sem samþ. var, ákveðið, að það skyldi kjósa 5 manna nefnd á Alþingi til að athuga þetta mál. Og það var gert, áður en þingi var slitið þá. 5 þessa nefnd voru kosnir 2 sjálfstæðismenn, einmitt þeir sömu þm. sem flutt höfðu till., 1 Alþýðuflokksmaður og 2 menn frá Framsfl.. og ég var annar þeirra. Svo gerðist það milli jóla og nýárs 1937, að nefndin kom saman til fyrsta fundar hér í þinghúsinu, í svonefndu ráðherraherbergi. Þar var kosinn formaður nefndarinnar, annar fulltrúi Sjálfstæðisfl., annar þeirra, sem höfðu flutt till., og ritari var kosinn fulltrúi Alþfl. Svo hvarf það ár í aldanna skaut, án þess að fleira gerðist í málinu, og ég var alltaf að búast við því, að formaðurinn mundi kalla nefndina saman til annars fundar til að athuga málið. En árin liðu hvert af öðru, en aldrei kom fundarboð frá formanni. Nokkrum árum eftir þetta gerðist það, að einn af meðnefndarmönnum mínum, annar fulltrúi Sjálfstfl., fluttist af landi brott vestur til Ameríku og hefur verið þar síðan. Og nokkrum árum þar á eftir féll hinn fulltrúi Sjálfstfl. frá, en engir voru tilkvaddir mér vitanlega í nefndina í þeirra stað og þess vegna aldrei haldinn nema þessi eini fundur í nefndinni. Það má vel vera, að mér hefði borið og hinum tveim nefndarmönnunum, sem hafa verið hér á landi alltaf og erum á lífi eftir þessi 25 ár, að vinna eitthvað í nefndinni, þó að formaðurinn væri farinn. En það verður að játa, að það hefur ekki orðið. Við höfum ekkert gert í þessu. Ég vildi nú aðeins rifja upp þessa sögu málsins, og svo vil ég flytja þá ósk til afmælisbarnsins, að það fái greiða og góða ferð inn í þingnefndina, sem frsm. gerði að till. að fengi það til athugunar, og verði þar gaumgæfilega athugað.



Herra forseti.: þskj. 52 hef ég leyft mér að leggja fram till. til þál. á þá leið, að Alþingi skori á ríkisstj. að láta athuga, hvort fært sé að setja löggjöf, er geri atvinnufyrirtækjum, sem rekin eru með hagnaði, skylt að verja hluta af ágóða sínum til launauppbóta handa verkamönnum, verkakonum og öðru starfsfólki, sem vinnur í þjónustu þeirra. Það er mjög fátítt í íslenzku atvinnulífi, að atvinnurekandinn greiði verkafólki sínu hluta af hagnaðinum af atvinnurekstrinum í beinar launabætur. Laun manna ákvarðast yfirleitt af kjarasamningum viðkomandi stéttarfélaga, og fyrirtæki í sömu atvinnugrein borga almennt sömu laun án tillits til þess, hvort þau skila hagnaði eða eru rekin með tapi. Að vísu á það sér oft stað, að menn séu yfirborgaðir, en þær yfirborganir grundvallast ekki á hlutdeild í arði eða ágóða, heldur stafa þær fyrst og fremst af mikilli eftirspurn eftir vinnuafli í vissum starfsgreinum. Þegar atvinnufyrirtæki skilar ágóða, hlýtur sú ágóðamyndun að nokkru leyti að vera að þakka þeirri vinnu, sem starfsfólk fyrirtækisins hefur látið því í té. Þess vegna er sanngjarnt, að starfsfólkið fái auk launa sinna að njóta nokkurrar hlutdeildar í ágóðanum. Þetta fyrirkomulag hefur það til síns ágætis, að það verða ekki einungis stjórnendur og eigendur fyrirtækjanna, sem hafa hagsmuni af því að leggja sig fram um, að atvinnureksturinn skili hagnaði, heldur einnig verkafólkið, sem hjá fyrirtækjunum starfar. Oft er það svo, að starfsfólkið sér ýmsa annmarka í rekstri fyrirtækis, sem það lætur liggja í þagnargildi, af því að það hefur enga hagsmuni af því að bæta þar úr, og á það yrði oft litið sem óþarfa afskiptasemi. En þetta mundi breytast mjög, ef ágóðahlutdeildarfyrirkomulagið yrði tekið upp. kjölfar þess fyrirkomulags mundi sennilega fylgja réttur verkafólks til íhlutunar um stjórn og rekstur atvinnufyrirtækjanna, en það mundi að jafnaði þýða betri stjórn og betri rekstur. en það yrði öllum aðilum til góðs, verkafólki, atvinnurekendum og þjóðfélaginu í heild. Í sambandi við þessa till. hlýtur sú spurning að rísa, hvað sé ágóði. Að vísu væri sjálfsagt heppilegast að láta þeim eftir að skilgreina ágóðahugtakið í þessu sambandi, sem fengju það hlutverk að undirbúa væntanlega löggjöf, ef till. þessi verður samþykkt. Einna nærtækast virðist mér þó að miða við skattskyldan ágóða, þótt það kunni að vera ófullnægjandi gagnvart samvinnufélögum og atvinnufyrirtækjum ríkisins og sveitarfélaga, en allir þessir aðilar hafa sérstöðu um skattaálagningu. Mér hefur ætíð virzt, að samvinnuhreyfingunni væri of þröngur stakkur skorinn með því að einskorða samvinnureksturinn og arðgreiðslu í sambandi við hann eingöngu við verzlun og viðskipti eða framleiðslu. Samvinnustefnan hefur ekki náð inn á svið kjaramálanna. Þegar kaupfélag t.d. sýnir ágóða í árslok og greiðir arð til félagsmanna sinna, væri sanngjarnt, að einhver hluti af þeim arði rynni til starísmanna kaupfélagsins sem launabætur, en slíkt hefur aldrei átt sér stað, svo að mér sé kunnugt um. Sama mætti reyndar segja um ýmsan annan samvinnurekstur, t.d. verksmiðjurekstur. Till. mín, sem hér er til umr., má því að vissu marki skoða..at sem tilraun til að auka gildi samvinnustefnunnar og færa hana yfir á nýtt svið, svið vinnumálanna. Eins og ég hef gert grein fyrir í þeirri grg., sem till. fylgir, er með þessari till. verið að þreifa fyrir sér um nýja leið í kjaramálum, leið til að sætta vinnu og fjármagn, leið, sem gæti dregið úr vinnustöðunum og verkfallstórnum, leið, sem gæti skapað heilbrigðan grundvöll fyrir árangursríkum kjarabótum. Sérstaklega vil ég benda á, að þær launabætur, sem fengjust með þessum hætti, leiða ekki af sér verðhækkanir og ýta því ekki undir verðbólguþróun, og á þessu sviði geta atvinnurekendur ekki heldur borið því við, að reksturinn standi ekki undir kauphækkunum. Á síðasta þingi var samþykkt þáltill. þess efnis, að vinna skuli að því að koma á raunhæfum 8 stunda vinnudegi verkafólks. Var jafnframt kosin nefnd til að leysa þetta verkefni. Vafalaust er hlutverk þessarar nefndar erfitt, og það verður sjálfsagt ekki leyst nema beita samhliða margvíslegum ráðum. Launabætur til verkafólks að arði atvinnufyrirtækja eru eitt þeirra ráða, sem ég tel nærtækt að reyna til að komast áleiðis að því marki að koma á raunverulegum 8 stunda vinnudegi. Menn kynnu að spyrja, hvort ekki væri eðlilegra, að hlutdeild starfsmanna í ágóða atvinnufyrirtækjanna væri komið á með frjálsum samningum verkalýðsfélaga og vinnuveitenda, fremur en með lagasetningu. Þessu er til að svara, að ýmsir vinnuveitendur svo og hluti að verkalýðshreyfingunni er íhaldssamur í því efni að ryðja nýjar brautir í kjaramálum. Það er því ekki líklegt, að samningar tækjust þar á milli um svo yfirgripsmikið mál, sem þarf mjög mikinn undirbúning, heldur þurfi atbeini ríkisvaldsins og löggjafarvaldsins þar til að koma. Auk þess verður á það að líta, að af hálfu launþega er samningsrétturinn ekki á hendi fárra, en stórra sambanda, heldur er hann dreifður á milli hátt á annað hundrað verkalýðsfélaga. Heildarsamningar mega því heita ógerlegir, en launabótafyrirkomulaginu verður ekki komið á með því að semja út af fyrir sig við hverja starfsstétt á hverjum stað. Þetta gerir sömu niðurstöðu og áður, að málið verður að leysa á heildargrundvelli með tilstyrk ríkisvaldsins. Mér er vel ljóst, að lagasetning um launabætur til verkafólks af ágóða atvinnufyrirtækjanna er umfangsmikið og vandasamt mál, sem krefst mikilla rannsókna og margs konar undirbúnings. í því efni geta komið fram margvísleg sjónarmið. þar sem erfitt verður að velja og hafna. Út í þá hluti ætla ég ekki að fara. Hér er fyrst og fremst um það að ræða, hvort hv. alþm. aðhyllast þá grundvallarhugmynd, að verkafólki beri auk venjulegra launa réttur til að fá greiddan hluta af þeim arði, sem atvinnufyrirtækin gefa af sér. Hér á Alþingi hefur verið borin fram á þskj. 42 till. til þál. um hlutdeildar- og arðskiptifyrirkomulag í atvinnurekstri Íslendinga, flutt af þremur hv. alþm. Sjálfstfl. Þessi till. gengur að nokkru í svipaða átt og till. mín um launabætur af ágóða atvinnufyrirtækjanna, þó að hin fyrrnefnda sé umfangsmeiri og óljósari. Ég lít svo á, að í þessum málum verði að taka ákveðið byrjunarskref, en það er að lögfesta launabætur handa starfsfólki atvinnufyrirtækjanna af hagnaði þeirra. Næsta skrefið sé svo að veita verkafólki rétt til að taka þátt í rekstri og stjórn fyrirtækjanna og þar með sé málið að mestu leyti komið í höfn. Launabæturnar og íhlutunarréttinn um stjórn og rekstur eiga starfsmennirnir að hljóta einvörðungu í krafti þess, að þeir leggi fram starfsorku sína og vinnu í þágu fyrirtækjanna. Í till. sjálfstæðismanna virðist mér hins vegar mikil áherzla lögð á það að gera starfsfólkið að meðeigendum fyrirtækjanna, en því er ég andvígur. Og ég tel, að starfsfólkið eigi ekki á nokkurn hátt að vera skuldbundið til þess að verja arði sínum eða launabótum til þess að kaupa hlutabréf í viðkomandi atvinnufyrirtæki. Það má ekki skilja orð mín svo, að ég sé því yfirleitt mótfallinn, að launþegar eigi hlut í atvinnufyrirtækjum. Þvert á móti væri slíkt æskilegt og hefur þegar átt sér stað í ríkum mæti í samvinnufélögunum. En aukinn grundvöllur fyrir eignaraðild launþega að atvinnufyrirtækjunum mundi fyrst og fremst skapast að mínum dómi með stofnsetningu almenningshlutafélaga. Á launþegum að vera alveg frjálst, hvort þeir verja hluta af launum sínum og launabótum til hlutabréfakaupa eða ekki, og á þeim að vera alveg í sjálfsvald sett, hvort þeir kaupa hlutabréf í þeim atvinnufyrirtækjum, sem þeir vinna hjá, eða ekki. Þótt þannig sé allmikill munur á minni tillögu og till. þeirra sjálfstæðismanna, tel ég samt ekki útilokað, að sú hv. nefnd, sem fær till. þessa til meðferðar, geti sameinað það bezta úr báðum þessum till. og greitt á þann hátt fyrir því, að hin mikilvægu nýmæli á sviði efnahagsmála og kjaramála, sem eru borin hér fram, hljóti góðar undirtektir og örugga afgreiðslu. Herra forseti. Ég legg svo til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 44 höfum við hv. 4. þm. Norðurl. e., hv. 7. landsk. þm. og hv. 3. þm. Norðurl. e. flutt till. til þál. um fiskiðnskóla, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér hið fyrsta fyrir setningu löggjafar um fiskiðnskóla, er ætlað sé það hlutverk að búa menn undir fiskmatsstörf, verkstjórn, kennslu og leiðbeiningastarfsemi í fiskiðnaði.“ Mér þykir hlýða í fjarveru fyrsta flm. að fylgja till. þessari úr hlaði með örfáum orðum. Við höfum flutt till. þessa, fjórmenningarnir, á tveim þingum áður, og hefur hún í hvorugt skiptið náð fram að ganga. Þó verður varla talið, að mönnum sé ekki ljós nauðsynin á því að stofna skóla sem þennan. í grg. er nokkuð ýtarlega rakið, hvernig þessum málum hefur verið háttað hér hjá akkur íslendingum á undanförnum 13 árum eða svo, og er öllum kunnugum ljóst, að hér þurfa verulegar aðgerðir til að koma til þess að bæta úr því ófremdarástandi, sem í þessum málum ríkir. Fiskmatsmenn hafa um langan tíma haft mikinn áhuga á því, að skóla sem þessum yrði komið á fót. Og á það má minna, að aðaifundur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna samþykkti á árinu 1960, þ.e.a.s. á því ári, sem þessi þáltill. var fyrst flutt, óbreytt eins og hún nú er, þá samþykkti aðalfundur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna áskorun til Alþingis um að samþykkja till. þessa. Síðan 1947 hefur verið haldið uppi nokkurri fræðslu á vegum atvmrn. í fiskiðnaði, og hefur þeim námskeiðum verið stjórnað af Bergsteini Á. Bergsteinssyni fiskmatsstjóra. Yfir 500 manns munu hafa sótt þessi námskeið, og það mun vera samdóma álit þeirra og annarra, er fylgzt hafa með þeim, að ávinningurinn af þessum námskeiðum sé alveg óumdeilanlegur. Einnig hafa samtök fiskframleiðenda í landinu, svo sem Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samband ísl. samvinnufélaga, haldið námskeið í fiskiðnaði á nokkrum undanfarandi árum með góðum árangri. Það er hins vegar öllum ljóst, að námskeið þessi eru hvergi nægjanleg til þess, að þau gefi þann árangur, sem nauðsynlegur er fyrir þjóð sem íslendinga, sem byggir afkomu sína svo mjög á fiskveiðum og fiskiðnaði. Því hafa þær raddir gerzt æ háværari á undanförnum árum, sem talið hafa þess brýna þörf, að komið yrði á fót sérstökum fiskiðnaðarskóla, sem yrói rekinn af myndarskap og gæti veitt þeim, er þar kynnu nám að stunda, alhliða fræðslu um fiskiðnað. Enda þótt till. þessi hafi ekki mætt miklum skilningi á hv. Alþingi þau tvö ár, sem hún hefur legið fyrir því, þá geri ég mér vonir um, að hugur hv. þm. kunni að hafa breytzt eitthvað í þeim efnum, ef marka má þau skrif, sem nú hafa séð dagsins ljós síðustu daga um þörfina fyrir slíkan skóla, ef þau eru af einhverri alvöru skrifuð. í stjórnarblöðunum, Vísi og Alþýðublaðinu, frá 27. nóv. s.l., er að finna leiðara um þetta mál. Ég leyfi mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp örfá orð úr leiðara Vísis um þetta mál, en þar segir svo m.a.: „Hér ber allt að sama brunni. Við þurfum sem allra fyrst að stofna fullkominn fiskiðnaðarskóla. Þar sé ungum mönnum kennt allt það, sem til fiskiðnaðar heyrir, verkun, frysting, reyking, söltun og niðursuða, svo að eitthvað sé upp talið. Slíkur skóli er grundvöllur þess, að við verðum samkeppnisfærir á hinum miklu Evrópumörkuðum, sem innan skamms munu opnast fyrir íslenzkan fisk. Þetta er þjóóhagsmunamál, sem þegar þarf að hrinda í framkvæmd.“ Alþýðublaðið skrifar sama dag leiðara, sem það nefnir: „Að dragast aftur úr“. Þar er mjög sterklega undirstrikuð þörfin fyrir skóla sem þennan og á það bent, að það sé einkennilegt, að þjóð, sem heldur uppi jafnvíðtæku skólakerfi og íslendingar gera, skuli til þessa hafa látið undir höfuð leggjast að stofna og efla fiskiðnaðarskóla, svo mikil þörf sem einmitt er fyrir slíkan skóla og svo óumdeilanlega sem lífsafkoma þjóðarinnar er að verulegu leyti undir því komin, að okkur takist að kunna og læra rétt vinnubrögð og rétta meðferð þess fisks, sem fiskimenn okkar afla og leggja hér á land. Ég geri mér vonir um, að sá andi, sem kemur fram í leiðurum þessara tveggja stjórnarblaða, bendi eindregið til þess, að till. þessi muni hljóta greiðan gang í gegnum þetta þing, og vil ég fagna þeirri breytingu, sem ég þykist mega vænta að hafi þarna á orðið. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að umr. um þetta mál verói frestað og því vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Efni þessarar till. er það, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að skipa nefnd til þess að undirbúa frv. til geðveikralaga og láta leggja slíkt frv. fyrir næsta þing. Ég flutti sams konar till. seint á síðasta þingi, en hún fékk þá ekki afgreiðslu, enda mjög liðið á, þingið, þegar hún kom fram. Ég mun ekki hafa mörg orð fyrir þessari till. að þessu sinni. Ég vil benda á, að hér hefur ekki verið um að ræóa neina samfellda geðveikralöggjöf fram á þennan dag. Þær þjóðir, sem okkur standa næstar, hafa þó lengi notið slíkrar löggjafar hjá sér, og þær hafa gert sér far um sérstaklega að vanda sem mest til þessarar löggjafar. Það sést á því, að í þessum löndum, nágrannalöndum okkar, fer alltaf öðru hvoru fram endurskoðun á geðveikralögum, þannig að þau eru á hverjum tíma færó í þann búning, sem hæfir hverju sinni. Að sjálfsögðu eru geðveikralög fyrst og fremst sett sjúklingunum til öryggis. Slík löggjöf á að tryggja þeirra rétt. Í slíkum lögum er ákvarðað, hver skuli vera réttur og skylda læknisins gagnvart sjúklingnum, og þau segja einnig fyrir um afskipti venzlamanna og samfélagsins eða yfirvaldanna af málefnum sjúkra. Ég held, að það sé töluvert erfitt að vera án slíkra laga, og ég held, að það bitni óhjákvæmilega á öllum þeim aðilum, sem málið snertir, það bitni á sjúklingunum, á tæknunum, vandamönnunum og líka á yfirvöldum landsins. Af skiljanlegum ástæðum er ráðstöfun geðsjúklinga yfirleitt og allajafna viðkvæmara og vandasamara mál en ráðstöfun á öðrum sjúklingum. Þess vegna er einmitt hættara við árekstrum og mistökum, ef ekki er hér vel um hnútana búið. Geðsjúklingi þarf auðvitað fyrst og fremst að hjálpa, og stundum þarf að gera það gegn hans eigin vilja. Læknirinn verður því að vita upp á hár, hvað honum er heimilt að gera samkv. lögum. Það er einnig auðvelt í slíkum tilfellum að leggja of þunga byrði á herðar raunamæddra vandamanna, þegar um þau er að ræða, t.d. að taka ráðin af sjúklingnum. Þar hljóta yfirvöld að einhverju leyti að koma til. Það sést af þessu, að hér verður hver málsaðili að gegna sínu hlutverki í samræmi við ákveðnar reglur. Nauðsynleg ákvæði í geðveikralögum eru að sjálfsögðu margvísleg. Ég ætla ekki að telja þau upp, en það má fá hugmynd um, hvað í slíkum tögum eigi að standa, fyrst og fremst með því að bera upp nokkrar spurningar. Ég skal telja upp fáeinar. Hverjum ber skylda til að sjá svo um, að geðsjúklingur, sem spítalavistar þarfnast, hljóti hana? Hvenær er það lögleg aðgerð að vista geðveikan mann gegn vilja hans í sjúkrahúsi eða hæli? Má vista mann í geðveikraspítala eingöngu samkv. hans eigin ósk? Ef sjúklingur er vistaður í geðveikrahæli samkv. læknisvottorði, hve gamalt má það vottorð þá vera, til þess að það sé gilt? Hefur læknir geðveikraspítala leyfi til að gefa vottorð um, að ákveðinn sjúklingur þarfnist vistar á sama spítala? Ef rökstuddur grunur er um, að geðsjúklingur sé hættulegur sjálfum sér eða öðrum, ber þá yfirvöldum að sjá honum þegar í stað fyrir hælisvist, eða hvílir skyldan á einhverjum öðrum aðila? Hvernig skal við bregðast, þegar geðsjúklingur, sem telst ekki hafa fengið bata, krefst þess að fá að fara úr geðveikrahælinu? Hvenær getur yfirlæknir geðveikraspítala neitað að burtskrá sjúkling, og hvenær hefur hann ekki rétt til að neita því? Hvert getur geðsjúklingur snúið sér, ef hann telur sig órétti beittan innan hælisveggja, og ef hann leitar úrskurðar um réttmæti kvartana sinna, hve lengi skal hann þá bíða eftir þeim úrskurði? Ég rek þetta ekki frekar. Um þessi efni og önnur svipuð er ætíð fjallað í geðveikralögum, að ég hygg, enda brýn nauðsyn. Að öðru leyti eru slík lög mjög margbreytileg og misjafnleg, sérstaklega misjafnlega umfangsmikil. Hjá sumum þjóðum eru geðveikralög mjög stór og fyrirferðarmikil, og má þar oft finna ákvæði um gerð og tegundir hinna ýmsu lækningastofnana, sem til greina koma, réttindi þeirra og skyldur, svo og um kostnaðarhlið geðveikramála. En um þetta tel ég enga ástæðu til að ræða frekar. Ég veit ekki, hvort mér með þessum orðum hefur tekizt að vekja athygli á nauðsyn þessa máls. Hitt er víst, að hér er um vöntun að ræða, sem úr þyrfti að bæta og það hið bráðasta Geðsjúklingar eiga að njóta ákveðinna réttinda eins og aðrir menn, því að þeirra örlög eru nógu þungbær samt. Skyldurnar við þessa sjúklinga þurfa einnig að markast skýrar en nú er gert, þannig að hver aðili af öðrum geti ekki velt af sér ábyrgðinni, eins og nú vill oft við brenna í okkar þjóðfélagi. Ég álít, að geðveikralög þurfi að vanda vel, og því tel ég, að bezt sé, að sérstök nefnd, skipuð sérfróðum mönnum, undirbúi þau, og fyrir því er gert ráð í till. minni. Ef hið háa Alþingi vildi afgreiða þessa till. jákvætt nú á næstunni, þá ætti tíminn að verða nægur til þess, að unnt yrði að leggja frv. til geðveikralaga fyrir þegar á næsta þingi. Herra forseti. Ég legg til, að umr. um þessa till. verði frestað og að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það er rétt, að ég skýri frá því, að það mun hafa verið í ágúst 1961, að ég lagði fyrir landlækni að hefja söfnun gagna til undirbúnings setningu reglna um þau efni, sem hv. flm. gerði hér að umræðuefni. Síðan hefur verið að málinu unnið, en það hafa ekki enn þá verið samdar heilsteyptar till., vegna þess að heilbrigðisstjórnin lagði kapp á að ljúka fyrst lyfsölulöggjöfinni, og enn fremur er unnið að endurskoðun löggjafarinnar um áfengissjúklinga, en þetta er málefni, sem vissulega er aðkallandi að reglur verði settar um. Þetta þótti mér rétt að kæmi hér fram, en ég er sammála hv. flm. um, að málið verði athugað í nefnd.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 53 flutt þáltill. á þá. leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga, hvort hagkvæmt sé að vinna grasmjöl í síldarverksmiðju ríkisins á Skagaströnd.“ Á árunum eftir stríðið létu síldarverksmiðjur ríkisins reisa 6500 mála síldarverksmiðju á Skagaströnd. Þessi verksmiðja hefur ekki orðið atvinnulífinu á Skagaströnd sú lyftistöng, sem ætlað var í fyrstu. Ástæðan er sú, hve sumarsíldaraflinn á vestursvæðinu hefur jafnan verið rýr, og hefur reynslan orðið sú, að síldin hefur ekki verið brædd í verksmiðjunni á Skagaströnd nema örfáa daga á ári hverju. Síðustu tvö sumur, þegar ágætur afli hefur verið á austursvæðinu og síldarverksmiðjurnar á Norðurlandi hafa fengið allmikið hráefni að austan á flutningaskipum, hefur Skagastrandarverksmiðjan orðið mjög afskipt, að því er Skagstrendingar telja, og ríkir mikil óánægja yfir því þar á staðnum. Í framtíðinni getur verið valt að treysta á aðflutt síldarhráefni frá austursvæðinu, þar sem til þess mundi naumast koma nema í beztu aflaárum, auk þess sem afköst síldarverksmiðjanna á Austurlandi fara sívaxandi. Þó er þetta vissulega mál, sem þyrfti að athugast. Megintilgangurinn með þessari þáltill. um athugun á því, hvort hagkvæmt sé að vinna grasmjöl í síldarverksmiðjunni á Skagaströnd, er að reyna að benda á leið til að nýta betur þessa stóru verksmiðju og gera hana arðbærari, og þar með að gera verksmiðjuna að styrkari stoð undir atvinnulífi Skagstrendinga en hún hefur verið fram til þessa. Talið er, að grasmjölsvinnsla geti farið fram í verksmiðjunni án nokkurra teljandi breytinga á. henni og án þess að takmarka síldarvinnsluna, það megi t.d. bræða síld í verksmiðjunni annan daginn og vinna grasmjöl hinn daginn, ef hráefni og aðstæður eru fyrir hendi. Í nágrenni Skagastrandar er stórt ræktanlegt landssvæði í landi jarðanna Höfðahóta og Finnsstaða. Er önnur jörðin eign ríkisins, en hin Höfðahrepps. Stofnkostnaður vegna grasmjölsvinnslunnar yrði því væntanlega fyrst og fremst kostnaður við ræktun og kostnaður við öflun heyvinnuvéla, þar sem verksmiðjan sjálf er þegar fyrir hendi. Ég tel mál þetta sannarlega vel þess virði, að það sé ýtarlega athugað. En með þeirri athugun, sem ég legg til að gerð verði, er að sjálfsögðu ekki eingöngu átt við það, að kannað sé, hvort verksmiðjan sjálf sé hæf til grasmjölsvinnslu, heldur verði einnig athugaðir ræktunarmöguleikarnir, kostnaður við öflun tækja og markaðsmöguleikar fyrir grasmjöl, eða m.ö.o., að athugað verði, hvort aðatæður séu fyrir hendi til grasmjölsvinnslunnar og hvort reksturinn geti borið sig. Það hefur þegar Parið fram nokkur undirbúningsathugun á þessu máli. Hún var framkvæmd af Jóhanni Frankssyni bústjóra á Stórólfshvoli og að undirlagi hreppsnefndarinnar í Höfðahreppi. Og í þessari skýrslu Jóhanns Frankssonar segir svo í upphafi, með leyfi forseta: „Vegna beiðni hreppsnefndar Höfðahrepps hefur undirritaður í vetur athugað möguleika til grasvinnslu í Höfðakaupstað. í fyrsta lagi, hvort vélar síldarverksmiðjunnar geti verið notaðar til þurrkunar og mölunar á grasi. Í öðru lagi aðstöðu til framleiðslu hráefnis í nágrenni þorpsins. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta hér, en vil aðeins taka fram, að svörin við báðum þessum spurningum á þessum aðalathugunarefnum voru mjög jákvæð.“ Og í niðurlagi skýrslu sinnar segir Jóhann Franksson: „Í Höfðakaupstað eru skilyrði til þess að framleiða grasmjöl til útflutnings þau beztu, sem völ er á hér á landi.“ Þá. hefur hæstv. landbrh. ritað í sumar bréf til stjórnar síldarverksmiðja ríkisins og farið fram á það við verksmiðjustjórnina, að hún léti fara fram athugun á því, hvort fært væri að vinna grasmjöl í síldarverksmiðjunni á Skagaströnd, en af þeirri athugun mun ekki hafa orðið enn. Er nauðsynlegt til áréttingar og til að tryggja athliða athugun á málinu undir forustu ríkisvaldsins að samþykkja þáltill. í þessu skyni. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Rannsóknaráð ríkisins mun hafa fyrir nokkru gert athugun á þessu máli, á vinnslu grasmjöls, að vísu ekki á Skagaströnd sérstaklega, en hefur tekið það til athugunar, hvort hagkvæmt mundi að hefja slíka framleiðslu hér á landi, og skýrsla um þetta frá rannsóknaráði ríkisins mun á sínum tíma hafa verið send ríkisstj. En nokkru eftir að þetta gerðist var það, sem SÍS ákvað að hefja ræktun og vinnslu grasmjöls í Rangárvallasýslu, á Hvolsvelli, á þeim slóðum, þar sem Ormur Stórólfsson gekk að slætti forðum. Það var vorið 1961, sem SÍS fékk á leigu land þar austur frá og byrjaði þar ræktunarframkvæmdir og kom upp verksmiðju til grasmjölsvinnslu. Sú starfsemi var rekin í fyrsta sinn í fyrra, 1961, og svo enn í ár. Haustið 1960 barst mér bréf frá hreppsnefndinni á Skagaströnd. Það var dagsett 23. okt. 1960. í upphafi þess bréfs er vitnað til þess, að rannsóknaráð ríkisins hafi gert athugun á þessu máli, og hreppsnefnd Höfðahrepps skrifaði landbrh. bréf um þetta mál 16. ágúst 1980. Afrit af þessu bréfi til ráðh. fylgdi með bréfi hreppsnefndarinnar til mín, og hreppsnefndin mun einnig hafa skrifað öðrum þm. Norðurl. v. um þetta mál. í bréfinu til ráðh., sem við fengum afrit af, var þeirri áskorun beint til ráðh., að hann hefði forgöngu um, að heymjölsvinnsla væri starfrækt í sambandi við síldarverksmiðjuna á Skagaströnd. Og í bréfi, sem ég og aðrir þm. í kjördæminu fengu, var þess óskað, að við fylgdumst með þessu máli, athugunum á því, hvort nýta mætti hið mikla síldarverksmiðjumannvirki, sem þar er, eins og það er orðað í bréfinu, þótt svo færi, að nokkurt magn af síld bærist til vinnslu. Í fyrra, eftir að grasmjölsvinnsla var hafin á Stórólfsvelli, fór ég fram á það við SÍS, að það fengi forstöðumann þess fyrirtækis, Jóhann Franksson, til þess að fara norður til Skagastrandar til að athuga þar aðstæður allar. Og SÍS varð við þessum tilmælum mínum og fékk forstöðumanninn til að fara norður til Skagastrandar til þess að líta þar á verksmiðjuna og athuga málið. Og eins og frsm. þessarar till. og flm. gerði grein fyrir áðan, sendi Jóhann Franksson oddvitanum í Höfðahreppi bréf um málið, eftir að hann hafði athugað þetta. Það var dagsett 1. marz 1962. í þessu bréfi er m.a. skýrt frá því, hvaða breytingar Jóhann Franksson telur að þurfi að gera á síldarverksmiðjunni á Skagaströnd, til þess að þar sé hægt að mala hey. Og hann birtir einnig áætlun um kaupverð þeirra tækja, sem afla þurfi til þess að afla hráefnis fyrir væntanlega grasmjölsvinnslu. Hann hefur einnig gert áætlun um, hvað kosti að vinna þar 200 hektara af framræstri mýri. Eins og þegar hefur verið tekið fram hér af frsm., þá, kemur það fram í þessu bréfi Jóhanns Frankssonar til hreppsnefndarinnar, að það muni vera hægt að framleiða grasmjöl í verksmiðjunni með því að kaupa til hennar nokkur tæki til viðbótar. Og hann segir í bréfinu, að það taki ekki langan tíma að breyta til úr síldarmölun í grasmölun. Það sé hægt að gera það á aðeins fáum klukkuatundum. Ég tel það alveg tvímælalaust, að þessi maður, Jóhann Franksson, sé sá maður hér, sem hafi mesta þekkingu á þessum efnum, vegna þess að hann hafði kynnt sér þetta alveg sérstaklega, áður en hann tók að sér að vera framkvæmdastjóri fyrir fyrirtæki SÍS á Stórólfsvelli. Ég held því, að það liggi nokkuð ljóst fyrir og muni ekki þurfa mikla nýja rannsókn til að komast að raun um, að það sé vel framkvæmanlegt að vinna grasmjöl í síldarverksmiðjunni á Skagaströnd. En hér kemur að sjálfsögðu fleira til álita. Ef svo færi, sem við viljum vona, að það berist einhvern tíma meiri síld til vinnslu á Skagaströnd en verið hefur að undanförnu, þá gætu þarna orðið árekstrar, ef verksmiðjunni væri ætlað að vinna mjöl bæði úr síld og heyi. Það er ekki hægt að láta síldina bíða óunna nema takmarkaðan tíma, ef mikið berst að. Og þannig er með vinnslu á grasmjöli, að það þarf að slá grasið á réttum tíma og það verður að vinna heyið strax, eftir að sláttur hefur farið fram. Gæti þarna vissulega orðið um örðugleika að reeða, ei á sama tíma bærist mikil síld til verksmiðjunnar. En það, sem ég held að þurfi fyrst og fremst að athuga í sambandi við þetta mál, er það, hvaða aðili ætti að rækta landið þar á Skagaströnd og annast þennan rekstur. Ættu það að vera síldarverksmiðjur ríkisins, ef heyið væri unnið í þeirra verksmiðju? Ætti að fela síldarverksmiðjum ríkisins að taka þarna land til ræktunar og rækta það og hafa þar heyskap og öflun hráefnis fyrir verksmiðjuna? Eða er það hugsanlegt, að það væru einhverjir aðrir aðilar, Höfðahreppur eða sérstakt félag íbúanna á Skagaströnd, sem ræktaði landið og heyjaði það og annaðhvort seldi svo síldarverksmiðjum ríkisins heyið til vinnslu í verksmiðjunni eða gerði samninga við verksmiðjuna um vinnslu á því fyrir ákveðið gjald? Þarna gæti verið um ýmsar leiðir að ræða, og ég held, að þá ætti fyrst og fremst að taka til athugunar ásamt því, hvaða möguleikar væru til að láta slíkan rekstur bera sig. Hitt sýnist mér að liggi nokkuð ljóst fyrir, að það sé framkvæmanlegt að mala hey í síldarverksmiðjunni. Eins og ég gat um áður, mun það hafa verið 1. marz s.l., sem Jóhann Franksson skrifaði hreppsnefndinni í Höfðakaupstað og sendi henni skýrslu um sínar athuganir. Síðan hef ég ekkert heyrt frá hreppsnefndinni um þetta mát. Mér er því alveg ókunnugt um það, hvaða athuganir hún hefur gert á málinu síðan eða hvort þær eru nokkrar. Og ég hefði talið það eðlilegt, að sú nefnd hér í þinginu, sem fær þessa till. til athugunar, kynnti sér þær hugmyndir, sem þar kynnu að vera uppi um rekstur á þessu fyrirtæki, ef til kemur.



Herra forseti. Þessi till. til þál. á þskj. 57 um heyverkunarmál, sem hér er til umr., var einnig flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki fram að ganga. Hv. fjvn. fékk mál þetta þá til athugunar og sendi það til umsagnar Búnaðarfélags Íslands, sem mætti mjög eindregið með samþykkt till. Hins vegar varð fjvn. ekki sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. n. vildi láta vísa málinu til ríkisstj. Voru það 5 af nefndarmönnum, sem það vildu. Minni hl., 4 nefndarmenn, vildi láta samþ. till. Til endanlegrar afgreiðslu kom ekki hér í þinginu, þar sem málið var ekki tekið til síðari umr. Ekki var þó því um að kenna, að málið væri svo seint fram borið, að fyrir þær sakir yrði það ekki afgreitt, því að það var flutt í byrjun þings eins og nú. Og það vili svo einkennilega til, að það er núna með sama þingskjalanr. og í fyrra. Við flm. teljum málið svo þýðingarmikið, að við endurflytjum það nú í þeirri von, að það fái þá afgreiðslu að þessu sinni, sem okkur finnst að því hæfi, þ.e.a.s. að till. verði samþ. hér. Ég þykist nú varla þurfa að fara orðum um það, hversu þýðingarmikill þáttur í búskap bændanna og þjóðfélagsins í heild það er að tryggja eftir föngum sem bezta heyverkun. óþurrkar um heyannatímann hafa löngum torveldað það undirstöðustarf bændanna að afla heyja og spillt gæðum fóðurforðans, ýmist með því að hrekja heyið eða á þann hátt, að vegna bleytu og ónógrar þurrkunar hefur hitnað í heyjunum, svo að þau á þann hátt hafa misst næringargildi, eða heyin, eins og mörg dæmi eru um jafnvel á hverju ári, hafa hreinlega brunnið hjá ýmsum bændum vegna ofhita. Það er varla annað til ömurlegra í búskapnum af óhöppum heldur en þegar vetrarforðinn fyrir skepnurnar verður á litilli stundu að öskuhrúgu. Sumir segja, að ekki sé annar vandinn til að tryggja sig gegn slíkum óhöppum en sá að brunatryggja heyin. Það er að vísu gott, svo langt sem það nær, en leysir ekki fjárhagshlið þessa máls hjá hverjum bónda nema að takmörkuðu leyti, því að þótt fullt verð komi fyrir hin brunnu hey og hús, þá er hitt eftir, sem oft er ókleift, en það er að afla heyja í staðinn, svo að sá, sem fyrir óhappinu varð, þurfi ekki að fella bústofn sinn. Nú er, svo sem kunnugt er, komin til sögunnar tækni, sem gerir mögulegt að verka góð hey, þó að óþurrkar séu um sláttinn. Ég þarf ekki að lýsa þessari tækni, hún er svo kunn, en ég á við votheysgerð og súgþurrkun. Votheysgerðin er um margra áratuga skeið búin að sanna ágæti sitt hér á landi, og nú í seinni tíð hafa orðið framfarir og endurbætur á þeirri heyverkunaraðferð. Hefur komið þar til bæði nýtt form bygginga og svo vélaafl. En auk þess má einnig nefna efnaíblöndun í heyið, svo að það haldi betur upprunalegu gildi sínu, en tapi því ekki við geymsluna. Þó er sá galli enn á gjöf Njarðar að þessu leyti, að sauðfé veikist oft af votheysgjöf, og verða af þeim ástæðum á ári hverju nokkur vanhöld í búfé landsmanna. Súgþurrkun er miklu yngri heyverkunaraðferð. Þó er nú búið að reyna hana hér á landi a.m.k. hátt á annan áratug. Enginn, sem reynt hefur súgþurrkun, gæti hugsað sér að vera án hennar. Hægt er að aka heyinu grasþurru inn í hlöðu. Ef svo er blásið nógu lengi lofti gegnum heyið, þornar það og heldur fullu fóðurgildi, eins og þegar það var tekið af jörðinni. En báðar þessar heyverkunaraðferðir kosta mikinn vélbúnað og orku hjá hverjum einstökum bónda. Það þarf því mikið fé til þess að koma þessari tækni upp á hverjum bæ. Margir bændur hafa lagt í mikinn kostnað til þess og bundið sér þunga skuldabagga af þeim sökum, en ég hygg þó, að enginn sjái eftir að hafa lagt í slíkar framkvæmdir. Þó hygg ég, að enn séu þeir bændur fleiri í landinu, sem enn hafa ekki fengið sér þessa tækni, og ég geri ráð fyrir, að fyrst og fremst stafi það af því, að þeir hafa ekki treyst sér til þess fjárhagslega eða af einhverjum ástæðum hafi þeir ekki getað fjárhagslega ráðizt í það. Sú till., sem hér er flutt, gerir ráð fyrir aðstoð af hálfu ríkisvaldsins til þess að hjálpa þeim, sem enn eiga eftir að tryggja heyverkun sína, til þess að koma því í lag hjá sér. Ég er viss um, að það væri stór gróði fyrir þjóðarheildina, ef stórt átak væri gert í þessu efni. Okkur flm. er vel tjóst, að það kostar allmikið fé að gera stórt átak af þessu tagi, og það er eflaust ýmsum erfiðleikum háð að útvega það fjármagn, sem til þyrfti, svo að hægt væri að lána ríflega til þeirra tækja og tæknibúnaðar, sem hin nýja heyverkun krefst. Ríkisvaldið á hér að okkar dómi að hafa forustu, og ég vil ekki trúa öðru að óreyndu, ef ríkisvaldið tæki að sér að hafa forustu í þessu máli, en hægt yrði þá á fáum árum að tryggja með þeirri tækni, sem nú er komin, góða heyverkun hjá bændum í flestum eða öllum árum. Og þegar ég segi þetta, þá hef ég í huga þá reynslu frá liðnum árum, sem mér er kunnugt að bændur hafa af þessari heyverkunaraðferð og þessari nýju tækni, sem þarna er komin til sögunnar. Ég er þess vegna viss um það, að fé, sem í þetta væri lánað eða lagt í þetta á einhvern hátt, mundi fljótt skila sér aftur með vöxtum og vaxtavöxtum. Hérna er því ekki um neitt áhættufyrirtæki að ræða frá mínu sjónarmiði, heldur aðeins spursmál um það, hvernig haganlegast yrði að því unnið að koma þessu í framkvæmd eða koma upp súgþurrkunartækjum á hverju bændabýli landsins og að hjálpa til við öflun tækninnar eða eflingu tækninnar í sambandi við votheysgerð hér á landi. Í grg., sem fylgir þessari till., er að minni hyggju altýtarlegur rökstuðningur fyrir þessu máli, og ég sé þess vegna ekki ástæðu til að vera að hafa um það fleiri orð eða tala um það langt mál. Ég held, að það hafi verið ákveðnar tvær umr. um málið, og ég vildi þá leyfa mér að gera þá till., að málinu yrði að þessari fyrri umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það er rétt, sem segir í grg. þessarar till., með leyfi hæstv. forseta: „Þá er tæknin komin á það stig, að oftast eða jafnvel alltaf má með aðstoð véla verka góð hey, þó að tíðarfar sé votviðrasamt. Er þar átt við súgþurrkun og votheysgerð.“ Er þetta í samræmi við það, sem hv. 1, flm. þessarar till, sagði áðan í framsöguræðu sinni, að með þeirri tækni, sem nú er fyrir hendi, er oftast hægt að verka góð hey, þ.e.a.s. ef tæknin er notuð. Og ástæðan til þess, að bændur hafa ekki almennt tekið þessa tækni í þjónustu sína, er vitanlega að nokkru eða kannske miklu leyti sú, að það hefur skort fjármagn til þess að kaupa þær vélar og þau tæki, sem þarf til þess. Þekkinguna vantar ekki. En þá er spurning, hvort það er ráðið að kjósa sex manna nefnd til að gera þetta fært eða gera aðrar ráðstafanir. Ég held, að ég hafi lýst því hér á síðasta þingi, að ég hefði ekki trú á því, að beinn árangur fengist með nefndarskipun í þessu efni. En ég var sammála hv. flm. um, að það væri nauðsynlegt eitthvað að gera. Það er nauðsynlegt að tryggja bændur gegn rosanum, eftir því sem unnt er, og það gerist með því að hafa nægilegar votheysgeymslur á hverju heimili og koma upp súgþurrkunarkerfi í allar þurrheyshlöður. En þetta kostar fé. Og ég er hræddur um, að þótt skipuð verði nefnd, þá skapist ekki mikið fjármagn við það. Ég held, að stjórn Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélags Íslands hafi einnig gert sér grein fyrir því, og á þeim stéttarsambandsfundum, sem ég hef verið, hafa verið gerðar samþykktir um það og áskoranir að útvega fjármagn í þessu skyni, og það skal viðurkennt, að það hefur ekki verið gert í eins ríkum mæli og nauðsyn ber til. Þó hefur þegar verið byrjað á því að lána út á súgþurrkunarkerfi. En sá hundraðshluti er ekki nógu hár enn sem komið er, vegna þess að stofnlánadeild landbúnaðarins hefur enn of takmarkað fjármagn til umráða. Það er æskilegt að hækka þessi lán, og það er enn fremur æskilegt að hækka styrkinn út á súgþurrkunartækin og það, sem þeim fylgir. Níu eru jarðræktarlögin í endurskoðun, og stéttarsambandsfundirnir hafa bent á þessa nauðsyn, og ég tel alveg sjálfsagt að nota tækifærið nú við endurskoðun jarðræktarlaganna og hafa þetta alveg sérstaklega í huga, því að það má segja, að það sé til lítils að vera að stækka túnin og rækta gras, ef ekki er aðstaða fyrir hendi til þess að nýta grasið, þegar það er sprottið, og verka heyið rétt. Þess vegna þarf að bæta þessu inn í jarðræktarlögin og veita háan styrk á súgþurrkunarkerfi. Bændur hafa einnig kvartað undan því, að rafmagn til súgþurrkunar sé of dýrt frá rafmagnsveitum ríkisins. Og það er náttúrlega alveg sjálfsagt að athuga það líka. Þegar það er nú athugað, að það vantar ekki þekkingu á því, hvernig á að verka heyið, heldur vantar fjármagn og aðstöðu til þess að gera það ódýrara en verið hefur, þá er það raunverulega fjáröflunin, sem þarna er um að reeða. Og þá þarf þrennt að gerast. Það þarf að auka lánin, það þarf að lækka rafmagnsverðið og það þarf að hækka styrkina. Ég álít, að stjórn Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélag Íslands geti haft eins mikil áhrif í þessa átt og sex manna nefnd, sem hér er um að ræða. Og ég held satt að segja, að þessi mál séu nú þegar komin nokkuð áleiðis, en alls ekki nóg. Það er komið það áleiðis, að þegar er farið fyrir stuttu að veita út á súgþurrkunarkerfi, og það er, að ég má segja, unnið að því, að það geti orðið meira en verið hefur. Það er komið það áleiðis, að það er í athugun að lækka raforkuverðið til súgþurrkunar frá rafmagnsveitum ríkisins, og það er nauðsynlegt og ég hef alltaf talið, að það væri hægt að gera, vegna þess að þessi raforka er notuð um sumartímann, þegar maður gæti haldið, að það væri afgangsorka. Eigi að siður hefur verið á það bent af fagmönnum, að þetta væri ýmsum erfiðleikum bundið, og ekki enn verið skorið á þann hnút. Nú við endurskoðun jarðræktarlaganna þarf að leggja megináherzlu á það að hækka styrkina út á votheysgeymslur og súgþurrkunarkerfi. Og það er eins og segir í till., það er alveg rétt, það eru margs konar tæki og vélar, sem er þörf við þetta. Það þarf þá einnig að taka til athugunar, hvort hægt er að veita lán út á þau tæki, sem til þarf, en ekki hefur verið hægt enn þá vegna fjárskorts. Ég út af fyrir sig tel enga ástæðu til þess að vera að mæla gegn þessari till. En ég get ekki að því gert að benda á, að ég er í miklum vafa um, að þessi mál þokist fyrr áfram og leysist farsællegar, þótt skipuð væri nefnd, heldur en ef stjórnir Stéttarsambandsins og Búnaðarfélagsins beita sér fyrir því, að þessi mál komist í höfn. Og ég leyfi mér að vona, að þetta sé á leiðinni. Það er varðandi skilningur fyrir því, að þessi mál leysist. Það er rétt, sem hv. 1. flm. sagði: Þetta er eitt af því allra nauðsynlegasta, að það takist að verka vel hey. Flm. (Ágúst Þorvaldsson): Herra forseti. Ég er mjög ánægður að heyra það, að hæstv. landbrh. hefur skilning á þessu máli og að hann telur, að hér sé um að ræða mjög þýðingarmikið mál fyrir landbúnaðinn og bændastéttina. Hitt er annað, að ég get ekki verið sammála honum um, að það sé óþarfi að leggja til að setja nefnd í þetta þýðingarmikla mál. Fyrst og fremst er nú það, að flest málefni atvinnuveganna hér á landi hafa upphaflega verið leyst þannig, að nefndir hafa verið settar af Alþingi til þess að rannsaka ýmsa hluti í sambandi við nýmæli, sem uppi eru á hverjum tíma, og frá því sjónarmiði er þessi till. einnig upp byggð, að þær stofnanir, sem bændastéttin aðallega hefur samband við, ættu að tilnefna fulltrúa í nefnd til þess að athuga þetta mál. Og þar á meðal er talað um í till. eða gert ráð fyrir því, að raforkumálaskrifstofan tilefni einn fulltrúa í þessa nefnd til að athuga þetta. Náttúrlega er fyrsta skilyrðið og kannske erfiðasti hlutinn af starfi slíkrar nefndar sá að finna leiðir til að útvega fjármagn í þetta, það skal ég viðurkenna. En það er fleira, sem þarf að athuga, heldur en það eitt. Það þarf einnig að athuga, hvernig þessu fjármagni verður bezt varið og hvort ekki eru á ferðinni einhverjar þær nýjungar, sem vert væri að taka til athugunar í sambandi við málið. Frá þessu sjónarmiði r þessi till. byggð upp. Mér þykir mjög vænt um að heyra það, sem hæstv. landbrh. sagði, að þetta mál allt í heild sé í raun og veru til nokkurrar athugunar, mér skilst helzt hjá honum og jafnvel hjá Stéttarsambandi bænda að einhverju leyti. Þetta er gott og blessað. En ég hélt kannske, að hæstv. ráðh. væri það ekki á móti skapi að fá enn fremur til liðs við sig í þessu máli marga vel menntaða framámenn frá þeim stofnunum, sem að bændunum aðallega snúa, svo sem Búnaðarfélagi Íslands, Stéttarsambandi bænda, Tilraunastöð háskólans í meinafræði, tilraunaráði búfjárræktar, verkfæranefnd ríkisins og raforkumálaskrifstofunni. Till. gerir ráð fyrir fulltrúum frá öllum þessum stofnunum í nefndina. Ég geri ráð fyrir því, að þessi nefnd þyrfti kannske að starfa lengur en eitt ár. Það mætti þegar byrja að framkvæma einhverjar af hennar till., eftir því sem þær bærust. En málið er allstórt og viðamikið, að ég hygg, því að það þarf nákvæmrar athugunar við að fylgjast með tækninni á þessu sviði. Annars er mér það ekkert aðalatriði, í hvaða formi aðstoð er veitt og hvort nefnd er skipuð eða ekki, ef bara eitthvað gerist í málinu. Það er fyrst og fremst aðalatriðið frá mínu sjónarmiði, þó að ég að vísu leggi höfuðáherzlu á að fá þessa till. samþykkta hér.



Herra forseti. Með því að fyrsti flm. þessarar till. á ekki sæti á þingi sem stendur, vildi ég sem 2. fim. segja hér nokkur orð um tili. Við höfum leyft okkur, fjórir þm., að bera fram á þskj. 59 svo hljóðandi till., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela vegamálastjóra að láta gera áætlun um vegagerð á Vestfjörðum, er stefni að því takmarki, að lokið verði á sem stytztum tíma önum aðalvegum um þennan landshluta og tryggt öruggt akvegasamband milli byggðarlaga hans meginhluta árs hvers.“ Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um till. sjálfa og vil leyfa mér að vísa til grg., sem skýrir mjög þá þörf, sem hér er ætlazt til að bætt verði úr. En ég vil þó taka fram hér nokkur atriði, sem ekki koma fram í sjálfri grg. Það vekur mjög athygli að sjá, að í Vestfirðingafjórðungi hefur fækkað fólki á s.l. 25 árum um 2500 manns, eða 20%. Og það er einnig nokkuð athyglisvert, að þetta er eini landsfjórðungurinn, þar sem fólki hefur fækkað á sama tímabili. Mér sýnist vera um svo mikið alvörumál að ræða, að það sé óhjákvæmilegt að kafa eftir meginástæðunum fyrir þessum fólksflótta úr Vestfirðingafjórðungi. Og ég held, að það sé ekki þörf á að kafa djúpt til þess að sannfærast um, að meginástæðurnar eru erfiðleikarnir í samgöngum við þennan landsfjórðung, ófullnægjandi vegakerfi, óviðeigandi ástand atrandferða og niðurfelling flugvélaferða á síðustu árum. Eigi þessi þróun að verða þannig, er sýnilegt, að sú hætta liggur yfir fjöldamörgum hreppum í þessum fjórðungi að fara í auðn og e.t.v. fjórðungurinn allur í heild, þegar tímar líða fram, verða þurrkaður út. Hér er því fullkomin ástæða til þess að gera eitthvað til úrbóta. En í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á, hvort rétt sé að fella niður atvinnufyrirtæki í þessum landsfjórðungi og flytja fólkið í burtu til annarra betri staða á landinu, þar sem lífsbaráttan er hægari og samgöngurnar betri. Ég held, að ég geti bezt svarað þessari spurningu með því að benda á, að á síðustu árum hefur útflutningur írá þessu héraði, sem sífellt er að missa frá sér íbúana, verið 21/2 sinnum meiri á hvern íbúa en meðaltal í öllu landinu. Er rétt að gera því fólki, sem þannig stendur í sínum störfum, svo erfitt fyrir sem hér hefur verið gert undanfarin ár? Er ekki rétt að spyrna hér við fótum og hjálpa þessu fólki til þess að halda áfram lífsbaráttunni, sem er svo mikils virði fyrir okkar útflutningsframleiðslu? Ég get einnig í sambandi við þetta upplýst, að ég hef lagt á það megináherzlu á ferðum mínum um þennan hluta landsins á síðustu árum að kynna mér, hvernig séu tekjur almennings yfirleitt í sambandi við íbúafjöldann, og hef þá komizt að þeirri niðurstöðu, að á s.l. ári, 1961, munu tekjur í flestum hreppum í Vestfirðingafjórðungi vera sem svarar frá 18 þús. kr. og allt upp í 40 þús. kr. á hvern íbúa. En það samsvarar frá 90 þús. til 200 þús. kr. tekjum fyrir hverja fimm manna fjölskyldu. Ég spyr enn: Er rétt af Alþingi að gera ekkert til þess að stöðva flóttann frá slíkum landshluta  Ég sagði áðan, að meginatriðið væri erfiðleikar í samgöngum. Það var ekki tekið upp að bæta samgöngur í Vestfirðingafjórðungi að verulegu leyti fyrr en eftir 1930. Og síðan 1945 hefur Vestfirðingafjórðungur fengið nokkurn veginn hlutfallslega jafnmikið fjárframlag og aðrir fjórðungar landsins til vegagerða, en vegna þess, hversu þá var mikið ógert í vegamálum, þurftu Vestfirðirnir að fá miklu meira framlag hlutfallslega heldur en aðrir fjórðungar, sem höfðu áður setið við miklu betri hlut. En það hefur aldrei verið viðurkennt af fjárveitingavaldinu. Um strandferðir má það segja, að þær eru í seinni tíð og raunverulega nú í mörg ár svo ófullnægjandi, að það er varla hægt að segja, að þær séu yfirleitt fyrir Vestfirðinga. Ef um hraðferðirnar er að ræða, þá getur enginn maður, sem vill fara frá Vestfjörðum til Reykjavíkur, fengið nokkurt rúm venjulega, því að þau eru öll upptekin af þeim, sem koma frá Norðurlandi og ætla sér til Reykjavíkur. Þeir verða því að hírast þar á suðurleið sem annars eða þriðja flokks farþegar og koma sér einhvers staðar í skýli án þess að fá venjulega þjónustu, sem farþegar almennt eiga kröfu á. En sama er að segja, þegar skipin fara héðan frá Reykjavík, þá eru þau yfirfull, annaðhvort af þeim aðilum, sem ætla sér í skemmtiferðir kringum landið, útlendum eða innlendum, eða hinum, sem ætla á hinar fjarlægari hafnir, og íbúar Vestfjarða fá þar engan aðgang. Ef við svo aftur á móti ræðum um vöruflutningana, þá er ekki hægt að flytja neinar vörur með þessum skipum, sem fara hraðferðirnar. Önnur skip hefur ekki Skipaútgerð ríkisins til þess að sinna vöruflutningum Vestfirðinga. Þeir hafa sjálfir um langan aldur orðið að basla með minni og lélegri skip en ríkisútgerðin hefur yfir að ráða og tapar nú á allt að 20 millj. kr. á hverju ári, sem Vestfirðingar þó verða að taka þátt í að greiða. Um flugferðirnar er þannig í dag, að það eru engar farþegaflugferðir skipulagðar til Vestfjarða nema aðeins um Ísafjörð. Sjóflugferðirnar voru lagðar niður. Aðrar flugferðir hafa ekki verið teknar upp. En Vestfirðingar verða þó að standa undir þeim útgjöldum, sem ríkissjóður í heild greiðir fyrir flugsamgöngur, þó að þeir fái ekki að njóta nema að sáralitlu leyti þeirra gæða samgangnanna. Og þegar svo er komið, þá er ekkert óeðlilegt, að fólkið vilji flytja burt til annarra staða, sem betri samgöngur hafa að bjóða og hægari og þægilegri lífskjör. Sama má segja um rafmagnið. Það verða víst mörg ár, þangað til þeir geta átt von á því að fá ljós frá ríkisrafveitunum um Vestfjarðahérað yfirleitt, þó að ýmsir staðir hafi verið lýstir, en meginhlutinn af því var búinn, áður en ríkissjóður tók að sér að reka þá starfsemi. Ég tel, að fyrsta sporið til þess að ná fótfestu í þessum málum sé að fá nákvæmlega rannsakað, hvað eftir sé að gera í héraðinu og hvað mikið fé það muni kosta að geta komið á sæmilegu vegakerfi í fjórðungnum. Og að því lýtur þessi till., eingöngu að því, að það sé rannsakað fyrst og fremst, hvað mikið sé eftir að gera, hvað það kostar og á hvern hátt verði hægast að koma fram nauðsynlegum framkvæmdum, ef Alþingi ætlast til þess, að nokkrar slíkar framkvæmdir verði gerðar í Vestfirðingafjórðungi. Þetta ætti ekki að vera ákaflega erfitt fyrir vegamálastjórnina. Það liggja fyrir allmiklar upplýsingar um þetta mál frá 1958, og þótt nokkrar breytingar hafi orðið síðan, þá eru þær ekki svo veigamiklar, að það sé mjög miklum erfiðleikum bundið að fá þetta rannsakað og fá yfirlit yfir þetta hið allra fyrsta, svo að Alþingi geti tekið um það ákvörðun, hvort það vill láta gera veruleg átök í þessum málum á Vestfjörðum. Ég viðurkenni, að vegamál í landinu yfirleitt eru ákaflega viðkvæmt mál og ákaflega mikil nauðsyn alls staðar að bæta vegina. En hins vegar get ég ekki fallizt á, að þeir, sem búa við lélegast vegasamband, svo sem er um Vestfirði og raunverulega einnig um Austurland, eigi að geta fellt sig við það, að endurbættir séu árlega og umbyggðir 100 km í öðrum hlutum landsins, á meðan þeir njóta svo að segja engra eða lítilla umbóta í þessum héruðum. Mér er það fullkomlega ljóst, að ef ekki er hægt á mjög skömmum tíma að byggja upp vegakerfi í sambandi við landbúnað í Vestfirðingafjórðungi, þá hljóta þar að fara í eyði blómlegir hreppar, og það mun kosta ríkissjóðinn mikla peninga um það er lýkur, ef sú þróun á að verða, sem orðið hefur hér á síðustu 25 árum. Það er ekki úr vegi að minna á, að fyrir hverja fjölskyldu, sem flyzt utan af landsbyggðinni, hvort heldur er frá Vesturlandi eða Austurlandi, þarf að fjárfesta hér í Reykjavík eitthvað á 2. millj, kr. Það þarf a.m.k. 500 þús. kr. fjárfestingu til þess að byggja nýjar íbúðir yfir hverja fjölskyldu. Það þarf auk þess aðrar 500 þús. kr. til þess að standa undir auknum skólum, götum, rafmagnslagningum, vatnsteiðslum og ýmsu öðru, sem heyrir til í vaxandi borg. Og það þarf auk þess einhverja fúlgu til þess að standa undir auknum og stækkuðum fangelsum, þegar allur lýðurinn er kominn á einn stað á landinu. Og það getur vel verið, að það væri þjóðinni og Alþingi miklu dýrara en að sinna aðkallandi málum í samban3i ið vegakerfið í landinu. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn. Ég sé, að nokkrir aðrir hv. þm. hafa borið fram hér brtt. á þskj. 100. Ég skal ekki ræða hana. Hún verður athuguð í n., og gefst þá tími til þess að taka afstöðu til hennar. Ég sé enga ástæðu til þess að ræða hana hér við þetta tækifæri.