Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ættfræði er alþjóðlega viðurkennd fræði- og vísindagrein, sem þekkt er af prentuðum heimildum allt frá Forn-Grikkjum og allt til þessa dags og er án efa mun eldri. Hún er réttlætanleg, þó ekki væri af öðrum ástæðum heldur en þeim áhuga, sem menn yfirleitt hafa á að fræðast um forfeður sína, en auk þess hefur þessi fræðigrein mikið fræðilegt gildi fyrir ýmsar aðrar fræðigreinar, svo sem fyrir sagnfræði, fyrir trúarbrögð, fyrir lögfræði og margar greinar læknisfræði. Þessi grein er stunduð víða um heim, í flestum löndum vil ég segja, og eru til mýmargar stofnanir, sem um hana fjalla, og jafnvel prófessorsembætti. Þá er gefinn út mikill fjöldi af ritum, bæði tímaritum og bókum, og mætti nefna mörg dæmi þess, hve mikið er lagt í sölurnar til þess að stunda greinina. Hér á landi hefur verið til um skeið starf æviskrárritara, og var það starf laust á s.l. vetri. Í sambandi við það mál upphófust viðræður milli menntmrn. og Háskóla Íslands um þann möguleika, að æviskrárritarastarfið yrði flutt inn í Háskólann og gert þar að prófessorsembætti. Var málið rætt í háskólaráði 4. apríl og 27. ágúst s.l. Upp úr þessum viðræðum spratt frv. það, sem hér er til meðferðar, en samkv. því á að stofna við Háskóla Íslands prófessorsembætti í ættfræði, sem tengt verði við nafn Einars Bjarnasonar ríkisendurskoðanda. Menntmn. fékk þetta frv. til athugunar, og þrátt fyrir það að áður hafði verið ráðgazt við háskólaráð um málið, sendi n. frv. þangað til umsagnar. Háskólaráð sendi frv. áfram til heimspekideildar Háskólans og óskaði álits hennar. Eftir alllangar umr. varð niðurstaðan sú, að heimspekideild snerist á móti frv. og færði fram fyrir því ýmsar ástæður, sem lesa má á nál. meiri hl. menntmn. Háskólaráð tók málið til nýrrar yfirvegunar, er það hafði heyrt álit heimspekideildar, og hélt við sína fyrri skoðun, að það væri æskilegt að breyta starfi æviskrárritara í prófessorsembætti. Þó óskaði háskólaráð eftir þeirri breytingu á l., að embættið skyldi tengt við lagadeild og að taka skyldi fram, að um það gildi 1. um aldurshámark starfsmanna ríkisins, eins og um önnur embætti við Háskólann. Meiri hl. menntmn. hefur tekið þá afstöðu að fara að óskum háskólaráðs og leggur því til, eins og fram kemur á þskj. 401, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu, sem ég gat um og háskólaráð óskaði eftir.



Herra forseti. Þetta frv. er að minni hyggju dæmi um það, hvernig hægt er að eyðileggja góðar hugmyndir með því að halda óhönduglega á þeim. Upptök málsins eru þau, að fyrir nokkru vitraðist mönnum sú skemmtilega staðreynd, að hinn óvenjulegi ættfræðiáhugi Íslendinga gæti haft vísindalegt gildi í sambandi við erfðafræðirannsóknir og rannsóknir á arfgengum sjúkdómum. Vegna þess að Íslendingar hafa verið næsta einangrað þjóðfélag lengi vel og vegna þess að hér er vitað meira en í öðrum þjóðfélögum um það, hvernig ættir hafa rakizt, þá er þetta íslenzka þjóðfélag tilvalinn tilraunastaður fyrir rannsóknir á erfðafræði. Af þessum ástæðum var stofnuð sérstök erfðafræðinefnd við Háskóla Íslands til þess að skipuleggja þessi tengsl á milli hinnar íslenzku ættfræði og erfðafræðivísinda nútímans. Þessi erfðafræðinefnd fékk hins vegar engin fjárráð hjá íslenzkum stjórnvöldum. Hún hefur orðið að afla sér fjármuna erlendis frá, og ég hygg, að hún hafi aðallega fengið fé frá Kjarnorkumálastofnun Bandaríkjanna, sem hefur mikinn áhuga á erfðafræðirannsóknum. Hins vegar hefur mönnum að vonum þótt þetta heldur leiðinlegt ástand, að nefndin sinnti svona mikilvægum störfum, án þess að íslendingar legðu nokkra fjármuni til þess, og því kom upp sú hugmynd að breyta embætti æviskrárritara, þegar það losnaði á síðasta ári, og tengja það við erfðafræðinefnd Háskólans; íslenzk stjórnarvöld héldu þannig uppi einum starfsmanni, sem hefði þetta sérstaka verkefni, að tengja saman ættfræðivitneskju Íslendinga og erfðafræðirannsóknir og rannsóknir á arfgengum sjúkdómum. Þetta var mjög skemmtileg hugmynd, en í meðförunum urðu á vegi alls konar undarlegar torfærur. Þegar til átti að taka, vildi erfðafræðinefnd Háskólans, að stofnuð yrði sérstök háskólastofnun, erfða- og ættfræðistofnun Háskóla Íslands, að í þeirri stofnun yrði erfðafræðin lögð til grundvallar og að yfirmaður stofnunarinnar ætti að vera vísindalega menntaður erfðafræðingur, en stofnunin sjálf yrði tengd læknadeild Háskólans. Vafalaust hefur þetta verið stærra áform en svo, að hæstv. ríkisstj. vildi á það fallast, en henni tókst ekki að ná samkomulagi um aðra skipan þessara mála, og því þróast málið svo, að fyrir Alþ. er lagt í vetur frv. til l. um þá nýskipan, að í heimspekideild Háskóla Íslands skuli stofnað sérstakt prófessorsembætti í ættfræði, og þar með er málið að sjálfsögðu komið á allt annað stig en til var ætlazt í upphafi. Með frv., eins og það var lagt hér fram, þá er verið að gera gömlu íslenzku greinina ættfræði að háskólagrein, og í frv., eins og það liggur fyrir, eru ekki nein ákvæði um það, að þessi prófessor í ættfræði eigi að starfa í nokkrum tengslum við erfðafræðinefnd Háskólans. Að vísu mun ráð fyrir því gert, að svo verði, en það er ekki frá því gengið í þessu frv., og mér hefur skilizt, að í a.m.k. sumum stofnunum Háskólans séu uppi þvílík sambúðarvandamál, að það er ekki hægt að reikna með því sem sjálfsögðum hlut, að slík samvinna takist, ef ekki er gengið frá því í lögum. Þess vegna fannst mér þetta frv., þegar það var lagt fram, um stofnun prófessorsembættis í ættfræði við heimspekideild vera ákaflega undarlegt, enda kom það í ljós, þegar menntmn. sendi frv. til umsagnar, að þá lýsir heimspekideild Háskólans einróma yfir því, að hún sé algerlega andvíg þessu frv., og hún mælir eindregið gegn því, að það nái fram að ganga, og hliðstæð yfirlýsing var einnig send n. frá sagnfræðikennurum Háskólans. Þessi erindi bæði eru prentuð með nál. meiri hl. menntmn. Enn fremur barst alþm. erindi frá stúdentaráði Háskóla Íslands, þar sem einnig er mælt eindregið gegn því, að frv. nái fram að ganga í núverandi mynd. Þessi andstaða heimspekideildar hefur orðið til þess, að meiri hl. menntmn. leggur nú til, að þetta prófessorsembætti í ættfræði verði sett á stofn við lagadeild Háskólans, og nú fara hlutirnir fyrst að verða einkennilegir. Þetta er rökstutt með því, að sá maður, sem nefndur er í sambandi við þetta embætti, Einar Bjarnason, er lögfræðingur að menntun, en ég fæ ekki séð, að það komi málinu nokkurn skapaðan hlut við, eða ber þetta svo að skilja, að ef hann hefði verið verkfræðingur - það eru til ágætir ættfræðingar í hópi verkfræðinga - hefði verið stofnað ættfræðiprófessorsembætti við verkfræðideild Háskólans, eða hefði það verið gert við guðfræðideildina, ef hann hefði verið guðfræðingur? Þessi skipan sýnir, að þetta mál er komið í algert óefni, er orðið vandræðamál, orðið skoplegt mál og engum til ánægju, hvorki Alþ. né hæstv. ríkisstj. og sízt af öllu þeim ágæta manni, sem talað er um, að sé verið að heiðra með þessum tillöguflutningi. Þetta umtal um að stofna prófessorsembætti hefur að sjálfsögðu leitt til þess, að háskólaaðilar hafa bent á fjölmörg önnur atriði, sem séu miklu brýnni en að stofna slíkt prófessorsembætti. Þeir benda á mörg embætti önnur, sem ættu að verða á undan. En mér virðist ástandið í Háskóla Íslands vera þannig, að það muni varla vera bætandi á embætti í þeirri stofnun, því að þeir starfsmenn, sem þegar eru þar, hafa ákaflega takmarkaða aðstöðu til nokkurra starfa, og sumir þeirra hafa ekki einu sinni stól til að sitja á í stofnuninni. Mér finnst, að hæstv. ríkisstj. ætti að íhuga þetta mál betur, áður en hún reynir að hrinda því hér í gegnum Alþ. Ég held hún ætti að taka málið upp á þeim grundvelli, sem það var hugsað á í upphafi. Ég segi fyrir mig, að ég mundi vera hlynntur því, að embætti æviskrárritara yrði tengt við erfðafræðinefnd Háskólans, og ég hefði sízt af öllu nokkuð á móti því, að sá embættismaður, sem til þess starfa færi, fengi launahækkun, þannig að hann fengi sams konar laun og prófessorar og starfsaðstöðu eins og prófessorar, en að það yrði frá því gengið, að hann hefði þetta verkefni, að starfa með erfðafræðinefnd Háskólans. Ef menn vilja binda þetta starf við nafn Einars Bjarnasonar, þá hef ég ekki heldur neitt á móti því, enda þótt ég telji það óþarft með öllu, vegna þess að verðleikar hans eru slíkir, að ég efast ekkert um, að hann hefði fengið það starf, ef hann hefði sótt um það. En ég held, að við getum ekki leyst þetta mál á neinn annan hátt en þennan, því að það, sem lagt er hér til af meiri hl. menntmn., væntanlega með samráði við hæstv. ríkisstj., er hreinn óskapnaður, sem Alþ. má ekki gera sig sekt um.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. meiri hl. menntmn. fyrir jákvæða afstöðu til þessa frv. og meðmæli meiri hl. með því, að það nái fram að ganga í því formi, sem meiri hl. hefur lagt til að breyta því í samkv. eindreginni ósk háskólaráðs. Ég vil einnig þakka frsm. minni hl. fyrir jákvæðar undirtektir undir efni málsins, þ.e. þá hugmynd, sem lá að baki frv., eins og það upphaflega var flutt, og ég tel, að enn muni leiða til góðs, ef frv. nær fram að ganga, þótt í því formi sé, sem málinu hefur nú verið breytt í samkvæmt eindregnum tilmælum háskólaráðs. Ég er frsm. minni hl. sammála um það, að málið hefur ekki tekið að öllu leyti æskilega stefnu, þó að ég geti ekki tekið undir öll einstök ummæli hans í framsögu hans áðan, eins og ég mun víkja nánar að hér á eftir. En ég vil leggja á það sérstaka áherzlu, að þótt frsm. minni hl. leggi til, að frv. verði fellt, eða kannske öllu heldur að það fái ekki afgreiðslu í því formi, sem hér er um að ræða, þá vil ég undirstrika, að hann taldi, að það mundi geta orðið til mikilla bóta, að æviskrárritarastarfinu, sem ákvæði eru um í gildandi l., yrði breytt í starf við Háskólann, þ.e. starf með prófessorslaunum. Ég tók ekki eftir því, hvort hann beinlínis tók fram, að hann styddi, að starfið yrði gert að prófessorsstarfi, ef maðurinn starfaði í samvinnu við erfðafræðinefnd Háskólans. Ég vil líka undirstrika, að frsm. minni hl. taldi Einar Bjarnason lögfræðing og núverandi ríkisendurskoðanda, sem tvímælalaust er einn merkasti ættfræðingur,sem nú er uppi á Norðurlöndum og þó víðar væri leitað, vel til þess fallinn að gegna slíku starfi. Sannleikurinn er sá, að það var nákvæmlega þetta, sem upphaflega vakti fyrir mér. Það var nákvæmlega þessi hugmynd, sem ég vildi fá framgengt og tók upp viðræður við Háskólann um. Ég taldi sem sagt vera óeðlilegt, að á tveimur stöðum væri unnið að hliðstæðum verkefnum og þó með nokkuð sitt hvorum hætti, þ.e. annars vegar í Þjóðskjalasafni af hálfu ættfræðings og hins vegar í nefnd innan Háskólans, eins konar einkanefnd, sem komið hafði verið upp fyrir frumkvæði prófessors í læknadeild, prófessors Níelsar Dungals, til þess að hafa með höndum rannsóknir á læknisfræðilegri mannerfðafræði með styrk frá bandarískum stjórnvöldum eða nánar tiltekið frá Kjarnorkurannsóknastofnun Bandaríkjanna. Það er rétt að taka fram, að þegar þessari nefnd var komið á fót fyrir forgöngu þessa hugmyndaríka og dugmikla manns, prófessors Níelsar Dungals var ekkert samráð haft um það við íslenzk stjórnvöld. Þessi nefnd var, ef svo mætti segja, einkafyrirtæki prófessora í læknadeildinni og þær fjárveitingar, sem henni voru veittar frá Kjarnorkurannsóknastofnun Bandaríkjanna, fóru að engu leyti um hendur neinna opinberra aðila. Menntmrn. hafði enga hugmynd um það, þegar þessar fjárveitingar voru ákveðnar, og fylgdist aldrei að einu né neinu leyti með því, hvernig því fé væri ráðstafað, enda aldrei óskað eftir neinum afskiptum af starfi nefndarinnar né heldur stuðningi við nefndina af hálfu íslenzkra yfirvalda. Það var ekki fyrr en á árinu 1968, snemma árs 1968, að þáverandi formaður erfðafræðinefndarinnar og starfsmaður hennar komu að máli við mig í fyrsta skipti síðan nefndinni var komið á fót varðandi fjármál nefndarinnar, gagngert til þess að skýra mér frá því, að nú óttaðist nefndin, að þeir bandarísku aðilar, sem hingað til hefðu styrkt nefndina, væru að draga saman seglin, og virtist svo, að það væri skilyrði fyrir áframhaldandi stuðningi við starfsemi nefndarinnar, að hún yrði formleg háskólastofnun. Þegar ég ræddi við þá, með hvaða hætti það gæti gerzt, sögðu þeir, að um tvennt væri að ræða, annars vegar að breyta reglugerð Háskólans þannig, að komið yrði á fót háskólastofnun í mannerfðafræði og ættfræði, ef þess væri óskað, eða þá að komið yrði á fót prófessorsembættum í mannerfðafræði og ættfræði sem fyrsta vísi að formlegri háskólastofnun. Þá væri von til þess, að fjárstyrkur héldi áfram frá þessum aðilum, sem hingað til hefðu styrkt nefndina myndarlega. Það var í framhaldi af þessu, sem mér datt í hug að styðja erfðafræðinefnd Háskólans með þessum hætti. Óveitt var embætti æviskrárritara. Það embætti hafði verið auglýst, og umsóknarfresti var lokið, en embættið var óveitt. Mér datt þá í hug - ég ber einn ábyrgð á þeirri hugmynd - hvort ekki væri unnt að slá tvær flugur í einu höggi, annars vegar að koma upp vísi að háskólastofnun í þessum fræðum, mannfræði og ættfræði, við Háskólann með stofnun prófessorsembættis og hins vegar að koma í veg fyrir þann óeðlilega tvíverknað, sem sýna mátti fram á, að átt hefði sér stað með störfum æviskrárritara annars vegar og erfðafræðinefndar Háskólans hins vegar. Þessari hugmynd var þegar í stað tekið mjög vel af meðlimum erfðafræðinefndarinnar. Ég ræddi hana við háskólarektor. Það er sá aðili við Háskólann, sem menntmrn. ber að snúa sér til og snýr sér að sjálfsögðu til. Þegar heimspekideild kvartar undan því, að ekki hafi verið haft samráð við hana, þá er það gagnrýni á háskólarektor og háskólaráð, en ekki gagnrýni á menntmrn. Þessari hugmynd var vel tekið af forvígismönnum erfðafræðinefndarinnar og yfirmönnum Háskólans. Ég og ríkisstj. vorum því í góðri trú um stuðning að hálfu Háskólans yfirleitt, þegar útbúið var frv. um þetta efni. Það kom að vísu í ljós nokkru síðar, nokkrum vikum eða nokkrum mánuðum síðar, að erfðafræðinefndin hefði heldur kosið, að það yrði erfðafræðingur, sem til þessa starfs veldist, og embættið yrði í læknadeildinni, þriðja hugmyndin, sem sett hefur verið fram um þetta allt saman. En vegna þess að við eigum völ á manni í ættfræði, sem hefur einstaka hæfileika og einstaka þekkingu á þeirri grein, og til var í embættiskerfi ríkisins embætti á ættfræðisviði, taldi ég einsýnt, og um það var háskólarektor mér algerlega sammála, að líklegasta leiðin til að hrinda þessum málum í heild áleiðis væri sú að breyta æviskrárritaraembættinu í prófessorsembætti í ættfræði við Háskólann. Þá fannst mér persónulega, og ríkisstj. var öll á einu máli um, að það væri langeðlilegast, að embættið væri í heimspekideildinni, enda skyldast þeim greinum, sem þar er um að ræða, eins og ég mun koma að nánar síðar. Ég gat þá ekki látið mér detta í hug, að þessi hugmynd, sem að sjálfsögðu var ætlað að efla Háskólann og vera fyrsta sporið í átt að meiri aðgerðum á þessu sviði, mundi mæta andstöðu, - ekki háskólaráðs, ég vissi, að stuðningur þess var tryggður, heldur að hún skyldi mæta andstöðu innan heimspekideildarinnar, eins og í ljós kom og hefur gert þetta mál allt saman að furðulegum kapítula í sögu heimspekideildarinnar, eins og ég mun víkja nánar að á eftir. Þegar ég ræddi um það við Einar Bjarnason, hvort hann væri tilbúinn til að taka að sér slíkt embætti sem þetta, kom í ljós, að hann var fús til þess, og var ég honum þá - og er enn - þakklátur fyrir það. Hann taldi sig engu máli skipta, í hvaða deild embættið væri, lagði það algerlega á vald Alþ. samkv. till. ríkisstj. og Háskóla. En því tel ég hiklaust, að beri að fagna, að maður eins og Einar Bjarnason, sem er, eins og ég sagði, ekki aðeins þekktasti og einn merkasti ættfræðingur á Norðurlöndum og þótt víðar væri leitað, heldur einnig frábærlega starfsamur og starfhæfur maður, skuli geta notazt á réttu sviði. Ég tel það fagnaðarefni, að hann skuli hafa gefið kost á því að helga starf sitt, það sem eftir er af hans starfsævi, þessum fræðum fremur en því starfi, sem hann nú gegnir. Um það getur varla verið nokkur ágreiningur, að starfskröftum Einars Bjarnasonar verður betur varið við rannsóknarstörf og kennslustörf á sviði ættfræði en við að endurskoða ríkisreikninga eða hafa yfirumsjón með því. Hugmyndin um að tengja embættið við nafn Einars Bjarnasonar er ekki mín, svo að allir hv. þm. viti nákvæmlega, hvar upphaf hvers einstaks þáttar í þessu máli er að finna. Þetta er hugmynd háskólarektors eða háskólaráðs. Þess eru dæmi í sögu Háskólans, að embætti hafa verið tengd ákveðnum mönnum. Fordæmi er fyrir því. Ég féllst á þau rök háskólarektors eða háskólaráðs í þessu máli, að ekki væri víst, að jafnótvíræður hæfileikamaður væri síðar til reiðu til þess að sækja um fast embætti í ættfræði við Háskólann og Einar Bjarnason er, og þess vegna væri rétt að láta það liggja undir mati á sínum tíma, þegar Einar Bjarnason næði 70 ára aldri, hvort rétt væri að skipa í embættið áfram. Það yrði auðvitað að vera háð því, hvort hæfur maður fyndist í starfið. En engan hef ég heyrt draga í efa, að Einar Bjarnason hafi menntun og hæfileika til að gegna prófessorsembætti í slíkri grein sem þessari við Háskólann, þennan háskóla og háskóla hvar sem er annars staðar í nálægum löndum. Um afstöðu til þessa máls hefur heimspekideildin klofnað, eins og hún raunar klofnar um næstum öll mál, sem hún fær til meðferðar. Þykist ég vita, að hv. frsm. minni hl. hafi átt við þá alkunnu staðreynd, þegar hann lét þau orð falla, að ekki væri bætandi á sambúðarvandamál í vissum deildum Háskólans. Það er auðvitað þetta, sem hann átti við. Eru það orð að sönnu, sem hann mælti þar, og hefði gjarnan mátt vera sterkara eða litríkara frá þeirri staðreynd sagt en gert var í hans orðum. En meiri hl. heimspekideildarinnar, þ.e. málfræðingar, bókmenntafræðingur og uppeldisfræðingur, hafa snúizt algerlega gegn því, hafa beinlínis mótmælt því, að embættið yrði stofnað, og bera fram fyrir því nokkrar ástæður, sem ég skal fara örfáum orðum um. Þar segir m.a., að deildin harmi, að mál þetta skuli hafa verið borið fram, án þess að nokkurt samráð hafi verið haft við deildina. Ég vil vekja athygli á því aftur, eins og ég gerði áðan, að þessi ásökun á ekki við um menntmrn. eða ríkisstj. Hún á við um háskólaráð, því að upphaflega var frv. samið af háskólaráði, þ.e. formlega, þó að hugmyndin hafi verið mín. Þá segir þessi meiri hl., þessir 4 kennarar heimspekideildarinnar, og er það fyrsta atriðið í andmælum deildarinnar gegn því, að frv. verði lögfest, með leyfi hæstv. forseta: „Deildin telur, að enda þótt segja megi, að fræðigrein sú, sem hér er um að ræða, hafi nokkra sérstöðu hérlendis, þá sé hún ekki þess eðlis, að hún geti verið sjálfstæð háskólagrein, með sérstöku prófessorsembætti, enda er deildinni ekki kunnugt um, að við nokkurn háskóla, stóran eða smáan, sé prófessorsembætti í greininni né sérstök kennarastaða af öðru tagi.“ Svo mörg eru þau orð. M.ö.o.: Fjórir kennarar heimspekideildar andmæla því beinlínis, að ættfræði geti talizt vísindagrein, og segja, að sér sé ekki kunnugt um, að nokkurt prófessorsembætti eða kennaraembætti eða nokkur kennarastaða af nokkru tagi sé til í þessari grein. Þessi ummæli þessara fjögurra kennara eru ekki aðeins röng, heldur tel ég þau fullkomlega hneykslanleg, svo hneykslanleg, að það nálgast móðgun við þingnefnd og Alþ. að viðhafa slík ummæli. Háskólakennurum og háskóladeildum ber að sjálfsögðu að vera ríkisstj. og löggjafarsamkomu til ráðuneytis með því að segja satt um þau mál, sem þau láta í ljós skoðun sína um. En hér segja þessir fjórir háskólakennarar ósatt um atriði, sem verulegu máli skiptir, og þessi ranga staðhæfing er uppistaða í afstöðu deildarinnar til frv., sem ekki aðeins ríkisstj. flytur á Alþ., heldur hefur meðmæli alls háskólaráðs og annarra deilda í Háskólanum. Ég vek enn athygli á því, að frv. er upphaflega samið af háskólaráði og hefur efnislega meðmæli þess, burt séð frá því, að skoðanir voru skiptar um það, í hvaða deild þetta nýja embætti skyldi vera. Menntmn. Nd., meiri hl. hennar, hefur í samráði við ríkisstj. lagt til, að frv. verði breytt í það horf, sem háskólaráð óskaði eftir, en samt ber ekki á því, að heimspekideildin treysti sér til að mæla með frv. Ég lít svo á, þangað til annað kemur fram, að heimspekideildin eða þessir kennarar a.m.k. séu enn ósammála frv. Nú er að víkja að þeirri efnisstaðhæfingu þessara fjögurra kennara deildarinnar, hvort ættfræði geti talizt vísindagrein eða ekki. Ég hef látið athuga ummæli helztu alfræðiorðabóka í Landsbókasafni um þetta efni. Það er stutt skýrsla, en fróðleg fyrir hv. alþm. og allan almenning. Í þeirri alfræðibók, sem er kunnust Íslendingum, Salmonsens Konversations Leksikon, segir um þetta efni, með leyfi hæstv. forseta: „Ættfræði er þau fræði, sem fjalla um uppruna ættanna og útbreiðslu, um ætterni einstaklinga og önnur ættartengsl. Oft er orðið einnig haft um sjálfa ættartöluna. Auk sjálfstæðrar þýðingar sinnar á ættfræðin hlutverki að gegna í þágu sagnfræðinnar sem afar mikilvæg hjálparvísindi hennar. Ættfræðin, sem er eldri en sagnfræðin, hefur jafnvel verið kölluð móðir hennar. Þar að auki er hún hjálpargrein stærðfræði, lög- og stjórnskipunarfræði, erfðaréttar, ríkiserfðaréttar, líffræði, sálfræði og tölfræði.“ Í annarri kunnri alfræðiorðabók, Bonniers Leksikon, segir: „Ættfræði: ættvísindi, ættarrannsóknir, orðið merkir einnig uppruni ættartalna. Ættfræðin er mikilvæg hjálparvísindagrein sagnfræðinnar og mannfræðinnar. Oft getur hún einnig haft hagnýta lögfræðilega þýðingu.“ Í sjálfri Encyclopædia Britannica segir þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Með ættfræði er átt við könnun á uppruna og sögu ætta, svo og gerð ættartalna og forfeðraskráa. Ættfræðin, sem er nátengd skjaldarmerkjafræðinni, kemur einnig að mjög miklum notum fyrir almenna sagnfræðinga. Hún er alþjóðleg, að því er tekur til umfangs og áhugasviðs, og enda þótt nú sé aðallega fengizt við þessi fræði í löndum Evrópu og Ameríku, hafa þau verið stunduð um allan hinn siðmenntaða heim. Þar sem ættfræði er alþjóðleg vísindagrein,“ - ég endurtek, - „þar sem ættfræðin er alþjóðleg vísindagrein, hafa verið gerðar tilraunir til þess að koma á samræmdu kerfi tákna og skammstafana til almennrar notkunar við gerð ættartalna. Fyrsta alþjóðaráðstefnan um skjaldarmerkjafræði og ættfræði, er haldin var í Barcelona árið 1928, átti drjúgan þátt í að efla áhugann á þessum greinum sem alþjóðlegum fræðum. Í mörgum löndum eru nú starfandi félög til eflingar ættfræðirannsóknum, og sums staðar,“ - og nú vek ég athygli hv. alþm. á því, sem segir í Encyclopædia Britannica, - „og sums staðar, t.d. í Þýzkalandi, hafa jafnvel verið stofnuð prófessorsembætti við háskóla í greininni.“ Beri menn þetta saman við ummæli kennaranna fjögurra. Að síðustu vil ég svo víkja að þýzka heiminum og því, sem segir um ættfræði í hinni alkunnu þýzku alfræðiorðabók, Der Grosse Broekhaus, með leyfi hæstv. forseta: „Ættfræðin, sem einnig er nýtt í líffræðilegum, þjóðfélagsfræðilegum, lögfræðilegum og sagnfræðilegum tilgangi, er samkvæmt aðferð sinni sagnfræðileg hjálparvísindi.“ Eins og allir hv. alþm. heyra, ber öllum þessum fjórum alfræðiorðabókum svo að segja nákvæmlega saman um það að telja ættfræði stuðningsvísindi sagnfræði eða deild í, þátt af sagnfræðivísindum. Þetta tekur af öll tvimæli um það, að fjórir kennarar við heimspekideild Háskólans hafa beinlínis sagt menntmn. Nd. rangt til um eðli ættfræði sem vísindagreinar og staðhæft auk þess, að hvergi nokkurs staðar séu til við nokkurn háskóla, stóran eða smáan, prófessorsembætti í greininni né sérstök kennarastaða af öðru tagi. Þessi staðhæfing er röng, eins og komið hefur fram í því, sem ég hef vitnað hér til. Hér hefur því verið gerð tilraun til að blekkja hv. menntmn. og sjálft Alþingi. Heimspekideildarkennararnir átta hafa skipzt í tvo jafna hópa. Annar hópurinn, málfræðingar, bókmenntafræðingur og uppeldisfræðingur, hefur lagzt algerlega gegn stofnun embættisins með rökum, sem ég hef nú sýnt fram á að eru röng, eru ósönn. Hinir, sagnfræðingarnir, sem auðvitað er ástæða til að taka miklu meira mark á í þessum efnum, gera sig ekki seka um það hneyksli að lýsa ættfræði ekki vísindagrein. Um það er ekki orð að finna í þeirra umsögn, sem að því leyti er algerlega rétt. Í henni er ekki rangur stafur. Þeir leggja hins vegar ekki til, að frv. nái fram að ganga, vegna þess að prófessorsembættið í ættfræði við deildina sé ótímabært, sem er auðvitað allt annað en hinir kennararnir segja. Þeir benda á, að þeir óski frekar eftir kennaraembættum í öðrum greinum en ættfræði. Út af fyrir sig get ég vel skilið þá ósk þessara kennara, að ef þeir hefðu mátt ráða, hefðu þeir viljað frekar embætti í annarri grein en ættfræði. Um það vil ég ekki deila við þá að einu eða neinu leyti. En ég vek athygli hv. alþm. á því, að hér er ekki verið að stofna nýtt embætti í íslenzka ríkiskerfinu. Það er ekki verið að fjölga starfsmönnum ríkisins. Um það eitt er að ræða að flytja til starfsmann, sem hingað til hefur starfað í Þjóðskjalasafni, bæta aðstöðu hans, hækka laun hans og gera hann að starfsmanni í háskóla til þess að veita honum betri starfsaðstöðu þar. Og hér er um það að ræða, sem er ekki minnst virði, að tryggja starfsaðstöðu eins mesta ættfræðings Íslendinga, tryggja það, að hann helgi þau ár, sem hann á eftir óstarfað, ættfræðistarfi, en ekki öðru starfi, algerlega óskyldu. Þessi er tvenns konar tilgangur frv., annars vegar að tryggja það, að Einar Bjarnason geti helgað sig ættfræðistörfum um nokkur ókomin ár, og hins vegar að bæta aðstöðu þessarar greinar, fyrst ættfræði og síðan mannfræði, við Háskóla Íslands. Að þessu leyti er því afstaða sagnfræðinganna á misskilningi byggð. Ef frv. nær ekki fram að ganga, mun ég að sjálfsögðu þegar í stað skipa í starf æviskrárritarans. Ég mundi gera það í næsta mánuði, eftir að útséð væri um það, að þetta frv. næði fram að ganga. En ég veit, að það er ekki völ á Einari Bjarnasyni í það starf. Það ræður algerlega úrslitum um málið í mínum augum. Þá segja sagnfræðingarnir í 2. lið, að ekki verði séð, að þetta embætti geti verið venjulegt kennsluembætti, heldur einvörðungu rannsóknarembætti. Þetta er, ég mundi ekki segja einvörðungu rannsóknarembætti, heldur fyrst og fremst rannsóknarembætti. Á því byggist það, að embættið er bundið við hans nafn, þótt gert sé ráð fyrir því, að hann kenni. Í þriðja og síðasta lagi segja sagnfræðingarnir: „Sjálfsagt hefði verið, að málið hefði verið rætt við deildina, áður en frv. var lagt fyrir Alþ.“ Hér er um mál að eiga við háskólaráð, en ekki við menntmrn. Ég get vel skilið afstöðu sagnfræðinganna í deildinni og hef ekkert við hana að athuga, nema hvað ég hef leiðrétt misskilning, sem hjá þeim gætir. En afstöðu hinna mannanna, sem eru ekki sagnfræðingar, tel ég, eins og ég sagði áðan, kapítula í sögu heimspekideildar, sem er ekki þessum kennurum til sóma.



Herra forseti. Það, sem kom mér til þess að kveðja mér hljóðs, eru þau ummæli hæstv. ráðh., sem ég hef ekki heyrt fyrr, að 4 prófessorar við heimspekideild Háskólans hafi farið með ósannindi við menntmn. og Alþ. Og ég skildi hann svo, að þeir færu með vísvitandi ósannindi. Út af þessari ásökun, sem ég kalla alvarlega - 

Já, hún hefur samþykkt það.

Lagadeildin, og það liggur fyrir umsögn um það, en ekki fyrir n.? 



Herra forseti. Ræða sú, sem hæstv. menntmrh. flutti hér áðan, gefur mér tilefni til að ætla, að hér sé eitthvað dálítið meira á seyði en efni þessa frv. Tónn hæstv. ráðh. út í Háskóla Íslands og prófessora hans var slíkur, að ég gat ekki betur heyrt en hann væri að koma hér fram einhverjum persónulegum hefndum gagnvart Háskólanum. Ég lét þess getið í ræðu minni áðan, að það væru undarlegir sambúðarerfiðleikar í ýmsum deildum Háskólans. Þeir eru ákaflega alvarlegir, menn geta ekki ræðzt við, menn geta ekki unnið saman, og ég hef heyrt því fleygt að undanförnu, að það hafi komið upp einhverjir hliðstæðir sambúðarörðugleikar milli Háskólans og hæstv. menntmrh. Ræða sú, sem hann flutti hér áðan, virðist mér benda ótvírætt til þess, að sú sé raunin. Hæstv. ráðh. fór með stóryrði um prófessora heimspekideildar, bar upp á þá, að þeir hefðu móðgað Alþ., farið með ósannindi, framkoma þeirra væri hneyksli. Og hann kom sjálfur með hæstaréttardóm um þetta. Það var hvorki meira né minna en Salmonsens Konversations Leksikon, Bonniers leksikon og Encyclopædia Britannica. Þetta er hæstaréttardómur að mati þessa hæstv. ráðh. yfir prófessorum við Háskóla Íslands. Ég hef sjaldan heyrt frá dómbærum manni mat eins og þetta. Heimspekideild Háskóla Íslands segir í þeim lið, sem hæstv. ráðh. var að gagnrýna, að þótt fræðigrein sú, sem hér er um að ræða, hafi nokkra sérstöðu hérlendis, þá sé hún ekki þess eðlis, að hún geti verið sjálfstæð háskólagrein. Það er alkunna, að í norrænudeild Háskólans eru starfandi vísindamenn eða fræðimenn, sem eru mjög vel að sér um ættfræði og hafa sinnt þeim verkum. En þeir líta á það sem lið í almennum fræðirannsóknum, ekki sem sjálfstæða vísindagrein. Þetta er auðvitað alveg rétt hermt hjá heimspekideildinni, og svör hæstv. ráðh. við þessu eru hreinlega útúrsnúningur, sem er algerlega ósæmandi fyrir þennan hæstv. ráðh. Tilefnið eru ekki þau orð, sem hér standa, heldur hlýtur það að vera einhver reiði af allt öðru tilefni. Hæstv. ráðh. mótmælti því einnig, að prófessorar heimspekideildar tala um, að deildin harmi, að mál þetta skuli hafa verið borið fram, án þess að nokkurt samráð væri haft við deildina, og hann segir, að sá aðili, sem hann eigi að hafa samráð við í Háskóla Íslands, sé háskólaráð. En ég vil minna hæstv. ráðh. á það, sem segir í 12. gr. 1. um Háskóla Íslands, einmitt um tilefni eins og það, sem við erum hér að ræða um. Sú gr. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar sérstaklega stendur á, getur menntmrh. samkv. till. háskóladeildar og með samþykki háskólaráðs boðið vísindamanni að taka við kennaraembætti við Háskólann, án þess að það sé auglýst laust til umsóknar.“ Hér er verið að flytja till. um, að stofnað verði nýtt prófessorsembætti og bundið við nafn ákveðins manns. En í háskólalögunum segir, að þegar slíkt gerist, skuli það gert samkv. till. háskóladeildar. Það er skylda hæstv. ráðh. að leita til viðkomandi háskóladeildar, og ákvörðunin verður að vera í samræmi við till. hennar. Enda er það ekki neitt út í bláinn, að þegar háskóladeildin mótmælir þessu frv., sér meiri hl. menntmn. í samráði við ráðh. sér ekki annað fært en færa embættið til annarrar deildar vegna þess, að annars væri verið að brjóta í bága við háskólalögin. En ég sé raunar einnig ástæðu til að taka undir það, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði hér áðan. Ég vildi gjarnan fá samþykki lagadeildar um, að lagadeildin fallist á, að stofnað verði prófessorsembætti í ættfræði við þá deild. Þegar hæstv. ráðh. flutti þetta frv. í upphafi, staðhæfði hann, að frv. væri flutt í samráði við Háskólann, og samkv. háskólalögum hlaut maður að taka það þannig, að það væri gert í samráði við þá deild, sem átti að fá prófessorsembættið, því að þar stendur, að þetta skuli gert samkv. till. þeirrar deildar. En það kom í ljós, að þetta stóðst ekki. Deildin var á móti því, þannig að ég held, að það sé öruggara fyrir Alþ. að fá formlegt bréf um það frá lagadeild, að hún vilji taka við þessu embætti. Annars ætlaði ég ekki að fara að blanda mér sérstaklega í þessar tilfinningadeilur hæstv. menntmrh. við Háskóla Íslands. En ég vona, að þessi undarlega ræða, sem hann hélt hér um það efni, leiði til þess, að ýmislegt skýrist í því sambandi á næstunni, því að væntanlega munu þeir menn, sem hér eru þornir sökum í þingsölunum án þess að hafa tök á því að svara hér sjálfir, svara fyrir sig á öðrum vettvangi. En á hitt vil ég leggja áherzlu, sem ég sagði áðan, að þetta mál er eins og það er borið fram núna alger fjarstæða. Það er hreinlega hlægilegt að stofna prófessorsembætti í ættfræði við lagadeild Háskóla Íslands. Það er hlægilegt frá öllum sjónarmiðum. Þó að hæstv. ráðh. leiti með logandi ljósi í Salmonsens Leksikon og Bonniers Leksikon og Eneyelopædia Britanniea, þá mun hann ekki finna dæmi þess nokkurs staðar í víðri veröld, að ættfræði sé flokkuð undir lögfræði. Þetta er alger endileysa, og ég vil skora á hæstv. ráðh. að fallast á það, sem ég beindi til hans hér áðan, að leysa þetta mál á þann hátt, sem fyrirhugað var í upphafi, með því að tengja þetta starf við erfðafræðinefnd Háskólans. Það er það eina, sem er skynsamlegt í þessu efni. Fari hins vegar svo, sagði ráðh. áðan, að þetta frv. nái ekki fram að ganga, mun hann skipa í embætti æviskrárritara, en það verður ekki Einar Bjarnason. Ég vil lýsa yfir þeirri skoðun minni, að ég tel embætti æviskrárritara gersamlega óþarft, og ef það verður ekki tengt við erfðafræðistofnunina, eins og fyrirhugað var, ber hreinlega að leggja það embætti niður. En hitt tel ég, að alþm. eigi ekki að þola, að hæstv. menntmrh. haldi þannig á málum hér á Alþ. að leysa þau á algerlega fráleitan hátt vegna þess eins, að hann telur sig þurfa að skeyta skapi sínu á ákveðinni háskóladeild. Það er ekki forsenda. sem hægt er að viðurkenna.



Herra forseti. Maður á að sjálfsögðu von á ýmsu frá pólitískum andstæðingum sínum, en að þm. skuli ekki geta haft rétt eftir með nokkurra mínútna millibili það, sem sagt er hér í þessum ræðustól, þangað til þeir koma þangað sjálfir, verður að teljast með nokkrum ólíkindum og raunar mjög óvenjulegt. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að ég hefði í ræðu minni viðhaft svigurmæli um Háskólann. ráðizt á Háskólann, og lagði síðan út af því með þeim hætti, að ég virtist eiga í einhverjum deilum við Háskólann. Ég veit. að allir aðrir, sem á ræðu mína hlustuðu, heyrðu ekkert slíkt í henni. Ég deildi ekki á Háskólann í einu einasta orði. Ég gagnrýndi prentaða álitsgerð fjögurra kennara í heimspekideildinni, helmings heimspekideildarinnar, og þetta leyfir hv. þm. sér að kalla árás á Háskólann í heild og sönnun fyrir einhverjum deilum milli mín og Háskolans. Ég segi: Þetta er furðulegur málflutningur. Það kann vel að vera. að við eigum öll eftir að lesa hann í Þjóðviljanum í fyrramálið. En það er þá hv. þm. og ritstjóra til lítils sóma, ef hann lætur sér ekki nægja að hafa rangt eftir hér, heldur ætlar sér að halda þeim málflutningi áfram í blaði sínu. Auðvitað ber hér að greina á milli þess, sem ég sagði og taldi mig hafa rökstutt um skriflegt álit helmings heimspekideildarinnar, og einhvers ágreinings milli mín og Háskólans. sem raunar er eingöngu til í hans huga. Ég hef ekkert frv. flutt hér varðandi Háskólann þau 12 ár, sem ég hef verið menntmrh., sem hefur ekki haft fullan stuðning Háskólans. Þetta er í fyrsta skipti, sem deild úr Háskólanum, og raunar aðeins hálf deild úr Háskólanum. beitir sér gegn máli, sem ég flyt hér. Ég vil enn benda á það, að þetta frv. hafði stuðning Háskolans. Þegar ég sagði það í framsöguræðu hér á s.l. hausti, sem ég ekki man, að ég hafi talað við Háskólann. þá átti ég auðvitað við háskólaráðið, enda hafði málið þá stuðning háskólaráðs. Í því formi. sem málið er nú af hálfu meiri hl. hv. menntmn., hefur málið stuðning háskólaráðs og lagadeildar, þeirrar deildar, sem hinn nýi starfsmaður á að starfa í. Ber þetta vott um einhvern ágreining milli mín og Háskólans? Þetta er furðulegt tal, vil ég leyfa mér að segja. Nei, það eru engin sambúðarvandamál milli mín og Háskólans. Það eru engin sambúðarvandamál milli mín og háskólaráðs, ekki milli mín og nokkurrar deildar í Háskólanum, nema það er ágreiningur um þetta mál á milli mín og helmings heimspekideildarinnar. Ég sé enga ástæðu til að draga dul á það, að mér hefur mjög mislíkað, hvernig heimspekideildin eða þessi helmingur hennar hefur komið fram í þessu máli. Það er gerð tilraun til að spilla hugmynd, sem ég taldi mjög góða og mér til mikillar ánægju hef orðið var við, að hann sjálfur, hv. þm., telur í eðli sínu og efnislega séð vera góða og skynsamlega. Ég skildi orð hans, sem sögð voru með brosi á vör, um sambúðarvandamálin í Háskólanum, á þann veg, að hann hafi auðvitað verið að víkja að sambúðarvandamálum í heimspekideildinni, sem m.a. komu fram í því, að deildin gat ekki um þetta mál frekar en önnur orðið sammála og klofnaði því til réttra helminga. Þá verð ég að leiðrétta þann algera misskilning hv. þm.. þar sem hann vitnaði í 12. gr. háskólalaganna, að þau ákvæði, sem þar er um að tefla, geta ekki átt við í þessu tilfelli. Þau ákvæði fjalla um heimild stjórnvalda, menntmrn. og Háskólans í sameiningu, að kveðja mann til embættis við Háskólann án lagasetningar, án sérstakrar lagasetningar. Þessi grein heimilar menntmrh., háskólaráði og háskóladeild í sameiningu að kveðja viðurkennda fræðimenn til starfs við Háskólann, án þess að Alþingi fjalli um, án þess að flutt sé sérstakt frv. um það efni. Mér datt aldrei í hug að stinga upp á því, að sú aðferð yrði höfð í þessu tilfelli. Það var hægt fræðilega séð. Sú hugmynd kom fram. Ég hef aldrei verið fús til þess að nota hana í þessu tilfelli, hef talið það óeðlilegt. Rektor var mér algerlega sammála um það. Þess vegna var sá kostur tekinn að flytja um það sérstakt frv., þannig að það, sem þm. sagði í ræðu sinni áðan og raunar í grg., er algerlega út í bláinn og á fullkomnum misskilningi byggt. Hann rökstuddi skyldu mína til þess að bera málið undir heimspekideild með þessu ákvæði. Það fellur alveg um sjálft sig. Sá aðili, sem ég eða menntmrn. á að skipta við, er háskólaráðið. Það metur síðan, hvort það sér ástæðu til að bera það undir deild eða ekki. Það gerði það ekki í haust. Það kaus að gera það, þegar háskólaráð fékk málið sent frá menntmn., og var auðvitað fullkomlega frjálst að því. Hv. þm. hafði tilhneigingu til að gera mikið úr gagnrýni minni, ádeilu minni, á áliti helmings heimspekideildarinnar, sem er prentað sem fskj. með meirihlutanál. En hafi honum fundizt orð mín um þetta efni vera stór, eftir að ég hef sýnt fram á, að umsögnin er röng að tvennu leyti, vægast sagt villandi, hvað má þá segja um hans eigin ummæli, þar sem hann telur frv. í því formi, sem það er núna, algera fjarstæðu? Hann kallar það skoplegt. Hann kallar það nánast skrípafrv. Hvaða frv. er þetta? Þetta er frv., sem Háskóli Íslands, háskólaráð og lagadeild, stendur að. Hann uppnefnir till. Háskólans til Alþ. algera fjarstæðu og líkir henni við skop. Það mundi hvergi þekkjast nokkurs staðar annars staðar, segir hann, að ættfræði sé flokkuð undir lögfræði. Það er eflaust rétt. Ég og ríkisstj. vildum hafa embættið í heimspekideildinni, um það erum við væntanlega sammála, og svo næsta hliðstætt embætti í læknadeildinni. Um það erum við líka sammála. Það, sem hann kallar hér fjarstæðu og skrípamennsku, eru till. sjálfs háskólaráðs og lagadeildar Háskólans. Þetta vildi ég aðeins minna á. Ég taldi það þó réttara, eins og allt er í pottinn búið, að fara eftir till. Háskólans í þessu efni, þó að ég sjálfur, - og það á raunar við ríkisstj. alla, - sé ekki alls kostar ánægður með það. En í þessu efni töldum við í ríkisstj. rétt að láta Háskólann ráða þessum hluta málsins, að sjálfsögðu í trausti þess, að um aðalatriði málsins, að Einar Bjarnason skuli gerður að prófessor, sé samstaða milli ríkisstj., háskólaráðs og lagadeildar. Upp úr hinu legg ég miklu minna, þó að hv. þm. kalli frv. algera fjarstæðu og nánast skrípamennsku.



Herra forseti. Ég held, að þetta mál sé nú eitt af þeim, sem sýni eða sanni það, sem oft hefur verið sagt, að við lifum í landi kunningsskaparins, því að ég hygg, að það verði niðurstaðan alveg óhjákvæmilega, ef menn íhuga þetta mál rólega og taka utan af því allar þær umbúðir, sem það er vafið í. að það sé fyrst og fremst tilgangurinn með frv. að koma ákveðnum manni að sem prófessor við Háskóla Íslands. fyrst og fremst af persónulegum ástæðum og kunningsskap við hann. Ég get vel tekið undir það, að það geti verið eðlilegt að skapa Einari Bjarnasyni, vegna þess að hann er slíkur fræðimaður, sérstaka aðstöðu til þess að helga sig ættfræðirannsóknum það, sem eftir sé ævinnar, og það verði heppilegri lausn, að annar maður taki við því starfi, sem hann gegnir nú. En mér sýnist, að það sé ekki til annars heldur en vera að fullnægja misskildum metnaði að tengja slíka lausn málsins sérstaklega við Háskóla Íslands. Þetta er nú sannleikurinn um þetta mál, ef hann er sagður umbúðalaust. Og þetta kom alveg greinilega fram í þeirri ræðu, sem hæstv. menntmrh. flutti hér áðan. Hann rakti þar ákaflega mikinn raunaferil, eða hvernig hann hefði með ýmsu móti hugsað sér að leysa þetta mál. Ég reyndi að fylgjast með því, en mér tókst það ekki, hvað ráðh. hafði snúizt oft í þessu máli um það, hvernig ætti að leysa það. Fyrst vildi hann leysa þetta svona, svo vildi hann leysa þetta á hinn veginn, og svo vildi hann leysa þetta á annan veg, og niðurstaðan varð sú - ég gat ekki skilið það betur - að það séu allt aðrir en hann, sem ættu hugmyndina að þessari lausn, sem hér væri endanlega fundin. Nú í seinustu ræðu sinni endurtók hann það, að bæði hann og öll ríkisstj. væru þeirrar skoðunar, að þetta embætti ætti eiginlega ekki heima við lagadeild Háskólans. Nei, þetta er allur gangur þessa máls. Hann sýnir það, að hér er verið að fullnægja persónu- og vináttusjónarmiðum, en ekki stefnt að einhverri eðlilegri lausn þessa máls eða nokkuð verið að hugsa um hag Háskólans í þessu sambandi. Það, sem var þess mest valdandi, að ég kvaddi mér hér hljóðs, voru þau ummæli, sem hæstv. ráðh. hafði um nokkra kennara við heimspekideild Háskóla Íslands. Mér virtist nú hæstv. ráðh. fara rangt með hér í ræðu sinni áðan, þegar hann hélt því fram, að það væru aðeins fjórir prófessorar eða starfsmenn við heimspekideildina, sem hefðu mótmælt þessu frv. Mér sýnist, að það séu þeir allir, báðir helmingarnir, sem hafa sent álit sitt til menntmn., sem mótmæla frv. Þeir gera það að vísu með mismunandi hætti. Annar helmingurinn gerir þetta alveg afdráttarlaust, en hinn helmingurinn tekur það fram, að hann álíti þetta embætti ótímabært og það séu mörg önnur embætti, sem meiri þörf sé á við heimspekideildina eða Háskólann heldur en þetta, svo að ég get ekki betur séð, þó að hæstv. ráðh. sé þarna að reyna að kljúfa heimspekideildina í tvennt, en hún sé sammála um það meginatriði, að þetta embætti sé ótímabært og eigi ekki að stofna við heimspekideildina að sinni. Hæstv. ráðh. fór hér alveg furðulegum orðum um annan helming heimspekideildarinnar og vildi halda því fram, að hún hefði farið með fullkomlega rangt mál eða staðhæfingar í sínu áliti. Það er nú þegar búið að svara þessu af hv. 6. þm. Reykv., því að hæstv. ráðh. byggir hneykslunardóm sinn um þessa prófessora á algerlega röngum forsendum. Þeir segja það - sem hann hefur ekki getað hrakið, þó að hann hafi lesið hér upp úr alþjóðabókum - að þess séu ekki dæmi, að ættfræði sé tekin upp sem sjálfstæð háskólakennsla eða kennsla við háskóla. Og ég held, að megi segja það, að hún geti ekki verið sjálfstæð háskólagrein. Ég held, að í því, sem hæstv. ráðh. las hér upp úr alfræðibókinni, hafi hvergi komið fram, að hér sé um sjálfstæða háskólagrein að ræða, svoleiðis að það er hæstv. ráðh., sem hefur farið hér með staðlausa stafi, en ekki þeir prófessorar, sem hann telur sig vera að andmæla. Annars get ég fullkomlega gert þau ummæli, sem hæstv. ráðh. reyndi að leggja þessum prófessorum í munn - en þeir hafa að vísu ekki sagt, að ættfræði geti ekki orðið vísindagrein - algerlega að mínum. Ég held, að það sé alveg útilokað, að hægt sé að gera ættfræði að öruggri vísindagrein, og ég vil í því sambandi rifja upp viðtal tveggja merkra látinna þm., sem mér er sagt, að hafi átt sér stað hér í hliðarherbergi einu sinni. Þeir voru Jón Þorláksson og Magnús Torfason og voru að ræða um sína forfeður, og báðir töldu sig vera komna út af mjög merkum manni, sem ég man nú ekki hver var. En báðir töldu sér mikinn sóma í því að vera komnir út af þessum heiðursmanni. En þannig stóð á, að Jón Þorláksson var kominn út af þessum manni í karllegg, en Magnús í kvenlegg, og til þess að hafa nú betur í þessari viðureign segir Jón Þorláksson: „Minn er virðulegri.“ Hann sagði, að sinn ættleggur væri virðulegri vegna þess, að hann væri kominn út af þessum manni í karllegg. En Magnús svaraði og sagði, að sinn væri vissari, og ég held, að það hljóti öllum að vera ljóst, sem hugsa þessi mál. En það er þessi skýring Magnúsar, sem veldur því, að ættfræði getur aldrei orðið örugg vísindagrein, eins og hæstv. menntmrh. var að halda fram. Og ég hygg, að bara með því að ráðh. íhugi þetta viðtal þeirra Jóns Þorlákssonar og Magnúsar Torfasonar, geri hann sér grein fyrir því, að ættfræði getur aldrei orðið örugg vísindagrein, eins og t.d. erfðafræði, þar sem er unnið að þessum málum með allt öðrum hætti. En fyrst ég er kominn hingað, vil ég ekki fara héðan án þess að segja, að frá mínu sjónarmiði er hér um að ræða hreint hneykslismál. Það stafar ekki af því, að ég sé í því sambandi neitt að ræða um persónu Einars Bjarnasonar, eða hvernig hans mál eigi að leysa, heldur hinu, hvernig þetta sýnir þann aðbúnað, sem hæstv. ríkisstj. veitir Háskólanum. Hér á Alþ. er búið að stofna með l. ýmis prófessorsembætti, sem eru þó bundin því skilyrði, að ekki eru skipaðir menn í þau nema veitt sé til þeirra fé á fjárl. Það mun vera í l. nú heimild til stofnunar allmargra slíkra prófessorsembætta. Það liggja einnig fyrir till. frá bæði háskólaráði og háskóladeildum um stofnun ýmissa prófessorsembætta, sem Alþingi hefur enn ekki veitt sitt samþykki til, og ég vil halda því fram, að ef við sýndum Háskóla Íslands þann sóma, sem þessi stofnun verðskuldar, þá ætti Alþingi að taka þessi mál öll til meðferðar í heild, gera fullkomna áætlun um það, hvaða prófessorsembætti sé nauðsynlegt að stofna við Háskólann til að gera kennsluna þar nægilega fullkomna í hinum ýmsu deildum og þá jafnframt semja lög um það, ef ekki telst hægt að stofna til þessara embætta allra í einu, í hvaða röð á að efna til þeirra. Þannig eigum við að fjalla um mál Háskóla Íslands, en að taka mál við Háskóla Íslands upp á þann hátt, að það þarf að skapa einhverjum manni aðstöðu til að stunda fræðigrein, sem ekki skiptir Háskólann neinu sérstöku máli, taka það mál eitt út úr og búa til prófessorsembætti handa honum við Háskólann, meðan öll hin embættin, sem talin eru miklu nauðsynlegri og meira aðkallandi eru látin bíða, slíka vinnuaðferð tel ég vera alveg fullkomið hneyksli. Og mér finnst, að í þessum vinnubrögðum hæstv. menntmrh. - af því að hann beitir sér fyrir því, að þannig er haldið á málum - þá felist eiginlega fullkomið virðingarleysi fyrir þessari stofnun. Ég held, að menntmrh. mundi ekki vinna að þessum málum eins og gert er t.d. með þessu frv., ef hann bæri fulla virðingu fyrir Háskóla Íslands og því, hvernig á að leysa þessi mál hans. Þá á að sjálfsögðu að gera það á þann hátt, að þau séu endurskoðuð í heild, gerð áætlun um það, hvernig eigi að fjölga kennurum, eftir því hvað nauðsynlegir þeir eru taldir og sú áætlun framkvæmd. En það á ekki að hlaupa til af handahófi, ef leysa þarf persónulega einhvers mál og stofna ný og ný prófessorsembætti við Háskólann meira og minna út í bláinn og í algerri andstöðu við þær deildir, sem á að tengja þessi embætti við. Ríkisstj. viðurkennir líka, eða ráðh. gerði það áðan, að hún er í hálfgerðum vandræðum með þetta embætti vegna þess, að hún verður að hola því niður í allt annarri deild heldur en hún ætlaði sér í upphafi og í deild, þar sem hún telur sjálf, að embættið eigi alls ekki heima. Það sýnir bezt, hvílíkt vandræðamál er hér um að ræða. Hæstv. ráðh. var að halda því fram, eða gefa í skyn að til þessa embættis væri stofnað að frumkvæði háskólaráðs og lagadeildarinnar. Ég held, að þetta sé fullkomlega rangt hjá ráðh. Það liggur a.m.k. hvergi fyrir hér, að lagadeildin hafi átt frumkvæði að því eða borið fram óskir um það að stofna til þessa embættis, eða vill ráðh. leggja yfirlýsingu frá lagadeildinni fram um þetta efni? Ég trúi því ekki fyrr en ég sé það svart á hvítu, að lagadeildin, sem telur þörf fyrir stofnun ýmissa nýrra embætta þar, hafi lagt áherzlu á það, að þetta embætti væri látið ganga fyrir öðrum þar, og ég tek undir það, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Vestf. - tek undir þau tilmæli til hæstv. forseta, að hann fresti þessari umr. þangað til það liggur fyrir, hvort það sé rétt, að lagadeild hafi sérstaklega óskað eftir þessu embætti, og a.m.k. álit hennar liggi hér fyrir. Ég tel það líka rétt, áður en lengra er farið, að þá beini menntmn. þessarar d. þeirri fsp. til háskólaráðs og hinna, alveg sérstaklega til háskólaráðs og líka lagadeildar, sem á að fá þetta embætti, hvort það sé virkilega ósk þessara aðila, að þetta embætti eða stofnun þessa embættis verði látin ganga fyrir öllum öðrum, sem þessir aðilar hafa óskað eftir. Og eftir því á Alþingi að sjálfsögðu að taka afstöðu til málsins. Hitt er svo annað mál, og það á að leysa öðru vísi heldur en í sambandi við Háskólann, hvort rétt þykir að tryggja Einari Bjarnasyni sérstaka aðstöðu til að gefa sig að ættfræðirannsóknum það, sem eftir er ævinnar, eða ekki. Það er mál, sem mér finnst a.m.k., að snerti ekki Háskólann á neinn hátt og eigi að leysa eftir öðrum leiðum. Ég vil svo að síðustu beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh. sjálfs, sem hefur vafalaust talsverða kunnugleika af þessum málum, þó að það hafi komið hér fram í umr., bæði í þetta skipti og oft áður, að sá kunnugleiki mætti vera meiri, hvort það sé nú í raun og veru skoðun hans, að hér sé um svo nauðsynlega embættisstofnun að ræða, að hún eigi að ganga fyrir öllum öðrum prófessorsembættum, sem Alþ. hefur samþ. að efna til og sem háskóladeildir og háskólaráð hafa farið fram á, að verði efnt til. Er það virkilega skoðun hæstv. ráðh., að þetta embætti, sem þetta frv. fjallar um, sé allra nauðsynlegast af öllum þeim embættum, sem hér um ræðir, sem Alþ. hefur áður samþ. að stofna til og sem Háskólinn sjálfur hefur farið fram á. Ég óska eftir, að ráðh. gefi alveg skýlaus svör um þetta efni, hvort hann telji það virkilega og það sé einlæg sannfæring hans og velferð Háskólans velti mest á því, að stofnun þessa embættis verði látin ganga fyrir öllum öðrum, sem Háskólinn hefur farið fram á og sem sum hver Alþ. sjálft hefur samþ. að stofna til.



Herra forseti. Ég hef ekki hug á því að fara út í neinar meiri háttar skylmingar við hæstv. menntmrh. með því að túlka eða hártoga viss ummæli, eins og hann gerði í svari sínu til mín áðan. Ég held, að það hafi verið algerlega ljóst af ræðu hans, að hann er uppfullur af mjög annarlegum tilfinningum í garð þessarar háskóladeildar, sem hér er verið að ræða um. Gagnrýni hans á prófessora þessarar deildar var ekki málefnaleg. Hún var þrungin af hreinni andúð, og þegar upp kemur slíkt ástand á milli æðsta manns menntamála og æðstu menntastofnunar, þá er það fullkomið alvörumál. Og mér fannst það raunar einnig fullkomið alvörumál, sem hæstv. ráðh. sagði, að samskipti hans við Háskólann væru bundin við það form, að hann hefði samráð einvörðungu við háskólaráð. Ég held, að áhugi hæstv. ráðh. á málefnum Háskólans þurfi að vera miklu víðtækari en þetta. Mér fannst það t.d. ákaflega einkennileg saga, sem hann sagði hér í framsöguræðu sinni í dag, að hann hefði ekki vitað af því í mörg ár, að stofnuð hefði verið erfðafræðinefnd við Háskólann, um það hefði ekki verið rætt við ríkisstj., að þessi n. var stofnuð og að þessi n. sóttist eftir og fékk stórfelldar fjárveitingar frá útlöndum og gat einvörðungu starfað vegna þess, að hún fékk fjármuni frá Kjarnorkurannsóknastofnun Bandaríkjanna. Nú er það auðvitað algerlega fráleitt ástand, að stofnun innan Háskólans skuli vera gersamlega háð erlendum aðilum um starfsemi sína, enda kom það fram í ræðu hæstv. ráðh., að hinn erlendi aðili var farinn að setja Háskólanum kosti: Ef þið hagið ekki þessari stofnun svona og svona, kann að vera, að við hættum að styrkja ykkur. Það er auðvitað gott, að Háskólinn og einstakir hlutar Háskólans verði sér úti um styrkveitingar erlendis frá. En háskólastofnanir, sem eru gersamlega háðar slíkum styrkveitingum eins og þessi erfðafræðinefnd, eru vægast sagt mjög valtar. Ég held, að undirstaða allrar starfsemi Háskólans verði að vera fjárveitingar frá okkur sjálfum. Það, sem kemur erlendis frá, getur þá verið aukageta, en það á ekki að vera það, sem allt veltur á. Mér fannst þessi saga, sem hæstv. ráðh. sagði sjálfur, vera býsna athyglisvert dæmi um það, að ráðh. virðist ekki gera sér nógu mikla grein fyrir því, hvernig málin hafa þróazt við Háskóla Íslands. Enda sjá nú allir, að starfsemi æðstu menntastofnunar þjóðarinnar er að komast í algert óefni af fjölmörgum ástæðum, sem hrúgast upp allar í senn. Og sá, sem ber ábyrgð á viðbrögðum stjórnarvalda við þessum vanda, er hæstv. ráðh. Það hefði verið ástæða til að taka upp vandamál Háskólans á þessu þingi. En eina frv., sem hæstv. ráðh. flytur um vandamál Háskólans, er að stofna prófessorsembætti í erfðafræði við lagadeild. Það er lausn hæstv. ráðh. á vandamálum Háskólans, eins og nú standa sakir. Ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að þetta er hreinn skrípaleikur, algerlega ósæmandi Alþ. Hæstv. ráðh. vildi vefengja, að það væri rökrétt hjá mér að vísa til 12. gr. háskólalaga í þessu sambandi. Hann sagði, að þar væri einvörðungu fjallað um það, þegar menn væru kallaðir til starfa án lagasetningar. Auðvitað veit ég fullvel, að Alþ. getur sett lög um alla starfsemi Háskólans, það hefur á valdi sínu að setja lög og breyta öllum mögulegum ákvæðum í Háskólanum. Það er hægt að gera allt með lögum frá Alþ. En þessi 12. gr. l. um Háskóla Íslands fjallar um það, hvernig fara eigi að, ef maður er látinn fara í prófessorsembætti, án þess að það sé auglýst á venjulegan hátt og keppt um það. Í háskólalögunum eru alveg ákveðin ákvæði um það, hvernig á að fara að því að ráða prófessora, hvernig á að kanna hæfni þeirra, hvernig á að tryggja jafnrétti manna o.s.frv. En þarna er ákvæði um það, að auk þess sé hægt að ganga fram hjá þessu eftirliti og fela þetta tilteknum manni án auglýsingar, ef það er gert samkv. till. háskóladeildar og með samþykki háskólaráðs. Í þessu felst auðvitað það, að ríkisstj. og Alþ. hafi eðlilega sambúð við Háskóla Íslands og að Alþ. sé ekki að neyða upp á Háskólann mönnum, sem Háskólinn kannske kærir sig ekki um. Mér finnst þetta vera alveg sjálfsögð regla, sem sérstaklega menntmrh. ætti að fylgja, að leita til viðkomandi háskóladeilda, eins og gert er ráð fyrir í háskólal., þegar verið er að bera fram frv. um að skipa tiltekinn mann í embættið. Þetta var engin lagaskylda. Alþ. getur gert hlutina með sínum eigin l. án þess að hafa samráð við nokkurn mann. En þetta var siðferðileg skylda. Svona ber menntmrh. að hegða sér og hverjum öðrum grandvörum manni. Það er ósköp eðlilegt, þegar mál eins og þetta er flutt, að upp komi bæði hjá prófessorum Háskólans og hjá nemendum þessi spurning: Er ekki óendanleg röð af verkefnum nærtækari og brýnni en að koma upp erfðafræðiprófessor við lagadeild Háskólans. Hinir fjórir sagnfræðingar heimspekideildar segja í álitsgerð sinni, sem hæstv. ráðh. taldi sig geta vel við unað, að deildin hafi samþ. álit um kennaraþörf annars vegar nú þegar og hins vegar til ársins 1975 og þar hafi komið fram, að nú þegar sé knýjandi þörf á sex lektorum, þar á meðal einum í sagnfræði, og fimm prófessorum til viðbótar því liði, sem starfar nú. Þetta er álit heimspekideildar: sex lektorar og fimm prófessorar nú þegar, og þetta telur hún mun brýnni verkefni heldur en að stofna prófessorsembætti í ættfræði. Og ég hygg, að sams konar svör mundu koma frá öllum deildum Háskólans. Og ég hygg, að hægt væri auðveldlega að færa rök að því einnig, að ástandið í húsnæðismálum Háskólans sé orðið slíkt, að það sé ekki gerlegt að bæta við nokkrum kennara í viðbót, vegna þess að mér er kunnugt um það, að þeir kennarar, sem þar eru, hafa ekki einu sinni aðstöðu til þess að setjast niður. Þeir verða að rangla um ganga Háskólans á milli fyrirlestranna. Vinnuskilyrðin þarna eru orðin algerlega óhæf, bæði fyrir kennara og fyrir nemendur. Það hefur dregizt allt of lengi, að þessi mál væru tekin föstum tökum, og af því eigum við eftir að súpa seyðið. En meginábyrgðina ber hæstv. menntmrh., vegna þess að hann hefur ekki áttað sig á því, hvernig þessi mál væru að þróast, sennilega vegna þess, að hann telur sig ekki þurfa við aðra að ræða en háskólaráð eftir einhverjum formlegum leiðum. Hér hefur í umr. verið farið mjög lofsamlegum orðum um Einar Bjarnason. Ég gerði það sjálfur áðan vegna þess, að ég veit, að hann stendur undir því hrósi. Hitt vil ég segja hér, að það er uppi sú kenning, að þessi ráðabreytni stafi samt ekki af umhyggju fyrir Einari Bjarnasyni, heldur gerist það, ef þetta frv. verður samþ., að það losni annað embætti og á því hafi vissir menn áhuga.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið úr þessu, enda er fundartíma bráðlega lokið. En mér segir svo hugur um, að þegar nokkur ár líða, verði þessar umr. hér á hinu háa Alþ. ekki taldar þeim fulltrúum stjórnarandstöðunnar til sóma, sem í þeim hafa tekið þátt, sérstaklega ekki síðasta setning hv. 6. þm. Reykv., sem var raunar endurtekning á því, sem komið hafði fram hjá hv. 4. þm. Reykv. í ræðu hans áðan. Hér er sem sé um það að ræða, að með algerlega ósæmilegum hætti er um það dylgjað, að eitthvað annað en áhugi á íslenzkri ættfræði og íslenzkri mannfræði standi að baki flutningi þessa frv. Ég hafði þó tekið fram í framsöguræðu minni í haust og lagt á það áherzlu í ræðu minni hér áðan, að ég hefði átt þessa hugmynd, að breyta æviskrárritarastarfinu í prófessorsembætti við Háskólann, og rætt um það fyrst við forstöðumann Háskólans, meðlimi erfðafræðinefndar og Einar Bjarnason sjálfan. Það er því enginn dómbærari um það en ég, hvaða hvatir eða hvaða hugmyndir liggi að baki þessu frv. Ég vil segja það og leggja á það sérstaka áherzlu, segja það í fyllstu alvöru og ætlast til þess, að mér sé trúað, að að baki þeirri hugmynd að flytja þetta frv., eins og það upphaflega var og eins og það nú er, er eingöngu sú staðreynd, að mér fannst skynsamlegt að tengja æviskrárritarastarfið því starfi, sem þegar hefur farið fram innan Háskólans og lýtur að mannfræðirannsóknum. Ekkert annað atriði hefur skipt nokkru máli í þessu sambandi. Ég skal ekki hafa um þetta sterkari orð. En ég ætlast til þess, að mér sé trúað varðandi atriði eins og þetta, og vona, að slík ummæli heyrist ekki oftar hér á Alþ. og sjáist ekki á prenti. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hann gæti vel tekið undir það að gefa Einari Bjarnasyni kost á að starfa að ættfræði. Einmitt þetta hefur verið skoðun mín og einlægur vilji minn, að koma því til leiðar, að svo gæti orðið, og einmitt með því móti að samþykkja þetta frv. getur það orðið. Það er eini framkvæmanlegi möguleikinn, sem ég hef komið auga á til að tryggja þetta. Ég skal ekki lengja umr. um það, hvort ættfræði sé vísindagrein eða ekki. Hv. 4. þm. Reykv. virtist vera á þeirri skoðun, sem því miður virðist líka vera skoðun fjögurra kennara við heimspekideildina, að ættfræði sé ekki vísindagrein. Hv. þm. rökstuddi það að vísu með því einu að segja klúra fyndni eftir valinkunnum látnum þm. Það er náttúrlega ekki mikilvægur rökstuðningur. En ég bendi aftur á þá setningu, sem segir í Encyclopædia Britannica, útg. árið 1965, og er svona: „Þar sem ættfræði er alþjóðleg vísindagrein.“ Ég tek ekkert aftur af því, sem ég sagði um álit fjórmenninganna um þetta efni. Í því eru rangar staðhæfingar. Ég skal láta öllu pexi um þetta lokið. En ég vek athygli hv. þm. aftur á því, sem þeir segja í álitsgerð sinni, að ættfræði sé „ekki þess eðlis, að hún geti verið sjálfstæð háskólagrein með sérstöku prófessorsembætti, enda er deildinni ekki kunnugt um, að við nokkurn háskóla, stóran eða smáan, sé prófessorsembætti í greininni né sérstök kennarastaða af öðru tagi.“ Menn geta haft hvaða skoðun sem þeir vilja á heimildarriti eins og Encyclopædia Britannica. Hingað til hefur ekki þótt smekklegt að telja, að þar sé ekki farið með réttar staðreyndir, en þar segir í lok kaflans um ættfræðina, með leyfi hæstv. forseta: „Í mörgum löndum eru nú starfandi félög til eflingar ættfræðirannsóknum og sums staðar, t.d. í Þýzkalandi, hafa jafnvel verið stofnuð prófessorsembætti við háskóla í þeim.“ Það er alveg sama, hvað oft hv. þm. endurtekur, að ættfræði sé ekki vísindagrein, og staðhæfi, að fjórmenningarnir hafi rétt fyrir sér. Þeir hafa rangt fyrir sér. Hv. 4. þm. Reykv. beindi til mín fsp. og sagðist leggja áherzlu á, að ég svaraði henni. Ég tel mig raunar vera búinn að svara henni með ummælum í tveim ræðum áðan. Ég skal gjarnan endurtaka það í þriðja skipti, en það verður í síðasta skipti, sem ég læt hafa mig til þess að endurtaka hluti, sem ég er búinn að margsegja áður og hv. þm. eiga að vera algerlega ljósir. Hann spurði mig, hvort ég teldi þetta embætti í ættfræði eiga að ganga fyrir öðrum embættum, sem Háskóli Íslands hefur óskað eftir. Ég hef skýrt málavexti. Það á ekki að vera nokkur vafi um það í huga nokkurs þm., hvað hér er um að ræða. Hér er alls ekki um að ræða val á milli embættis í ættfræði annars vegar og t.d. embættis í læknisfræði eða réttarsögu eða hagfræði hins vegar. Hér er um það að ræða að breyta embætti, sem er til við aðra ríkisstofnun, í embætti við Háskólann. Ég hef marglýst yfir, að þessi ráðstöfun er ekki gerð á kostnað áætlunarinnar um kennaraembætti við Háskólann. Þó að þetta frv. næði ekki fram að ganga, leiddi ekki af því, að nokkurt annað embætti yrði stofnað við Háskólann. Ég vil helzt ekki þurfa að segja þessa einföldu staðreynd oftar og ætlast til þess, að loksins sé hún öllum ljós. Hv. 6. þm. Reykv. vék að erfiðri kennsluaðstöðu í heimspekideild Háskólans. Það er rétt, hún hefur um nokkurt skeið undanfarið verið erfið. Einmitt þess vegna hefur verið unnið að því að bæta hana, og á næsta hausti mun einmitt eiga sér stað alveg sérstök endurbót á kennslu og rannsóknaraðstöðu heimspekideildar, þar sem byggingu Árnagarðs mun þá ljúka. Þar fær Handritastofnunin mikið og mjög veglegt húsnæði, og heimspekideildin mun fá einhverja beztu kennsluaðstöðu, sem nokkur deild í Háskólanum mun þá hafa yfir að ráða, þar sem meiri hl. þessa stórhýsis, sem allir Reykvíkingar eða jafnvel allir landsmenn þekkja, mun verða ætlaður til kennslu og rannsókna við heimspekideildina. Um hagsmuni hennar er alveg sérstaklega hugsað í þessu efni. Bygging Árnagarðs hefur ekki tekið miklu lengri tíma en áætlað var. Það mun verða gerbreyting á kennslu og rannsóknaraðstöðu kennara og nemenda einmitt í heimspekideildinni þegar á næsta hausti. Kennarafjölgun hefur orðið gífurleg við Háskólann á undanförnum árum. Kennurum Háskólans hefur fjölgað úr 68 í 159 eða um 91 á 12 árum. Og fjárveitingar til Háskólans á þessum sama tíma hafa að raunverulegum verðmætum vaxið um 250%. Þessar staðreyndir finnst mér rétt, að komi fram í tilefni af ummælum hv. 6. þm. Reykv. um starfsaðstöðu við Háskólann. Að síðustu vil ég aðeins segja þetta: Hv. 6. þm. Reykv. virtist vegna þessa einstaka og mjög sérstæða deilumáls á milli mín og raunar ríkisstj. í heild og hálfrar heimspekideildarinnar hafa tilhneigingu til þess að gera að sérstöku umtalsefni einhver ímynduð sambúðarvandamál milli ríkisstj., jafnvel mín sérstaklega, og Háskólans. Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál, en láta það eitt koma fram, að milli mín og Háskólans hafa bókstaflega engin deilumál, sem neinu máli skipta, komið upp öll þau 12–13 ár, sem ég hef gegnt embætti menntmrh. Mér er til efs, að sambúð Háskólans við sitt rn. hafi nokkurn tíma áður í 50 ára sögu hans verið jafnsnurðulaus og hún hefur verið í þau 12–13 ár, sem ég hef gegnt starfi mínu. Ég tel þetta smávægilega deilumál, sem hér hefur komið upp út af hégóma, varla vera umtalsvert, ef talað er um sambúðarvandamál jafnstórrar og merkrar stofnunar og Háskóli Íslands er annars vegar og menntmrn. hins vegar. Það er fullkominn hégómi í samanburði við öll þau mál, sem um hefur þurft að fjalla, margfalt stærri en þessi hégómi, sem hér er um að ræða. Ég skal t.d. geta þess, að ég hef veitt fleiri embætti við Háskólann en nokkur fyrirrennara minna frá fyrstu tíð og alltaf farið eftir till. Háskólans í þeim efnum. Um embættaveitingar hefur aldrei í 12–13 ár orðið árekstur á milli Háskólans og veitingarvaldsins, og er það eini áratugurinn, sem Háskólinn hefur starfað, að slíkt hefur átt sér stað.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. komst þannig að orði í ræðu sinni hér áðan, að ef þessar umr., sem hér hafa farið fram, yrðu síðar lesnar, mundu þær þykja okkur stjórnarandstæðingum, sem hér höfum talað, til lítils sóma. Ég er nú miklu hræddari um, að þetta fari á aðra leið. Ég er hræddur um, að þetta mál verði einmitt hæstv. ráðh. til lítils sóma. Eins og heyrist í þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar, er aðbúnaður Háskólans nú mjög ófullkominn hvað kennslu snertir í mörgum deildum. Það er a.m.k. mat hans sjálfs, að hann fullnægi hvergi nærri þeim kröfum, sem æskilegt væri, að hann gæti fullnægt. Alþ. hefur viðurkennt þetta með því að heimila stofnun ýmissa prófessorsembætta, en þó með því skilyrði, að ekki yrði sett í þessi embætti eða skipaðir menn í þessi embætti fyrr en fé hefði verið veitt til þess á fjárl. Og þannig eru nú fjölmargar heimildir ónotaðar. Auk þess hafa bæði háskólaráð og ýmsar háskóladeildir farið fram á aukna kennslukrafta umfram það, sem Alþ. hefur samþ. En hæstv. ríkisstj. sér ekki ástæðu til þess að verða við neinum af þessum óskum. Eina málið, sem hún leggur fram varðandi Háskólann á þessu þingi, fjallar um stofnun þessa embættis, sem sú deild, sem átti að taka við því, vill alls ekki við taka, og ríkisstj. ætlar líka að beygja sig fyrir því. Og það vita líka allir, að það verður engin sérstök kennsla í ættfræði, þó að þetta embætti verði sett á stofn, og Háskólinn hefur þess vegna enga þörf fyrir þetta, og ég fullyrði, að það er fyrst og fremst af persónulegum ástæðum, einhverjum metnaðarástæðum, að þetta embætti er sett á stofn við Háskólann, en mál Einars Bjarnasonar ekki leyst á annan hátt. Eðlilegasta lausnin á málum hans væri sú, ef ætti að gefa honum aðstöðu til þess að helga sig ættfræði það, sem eftir er ævinnar, að fela honum starf æviskrárritara, sem nú mun vera laust, og það mætti þá kannske búa þannig, ef það væri eitthvað í sambandi við launakjör, sem hann sætti sig ekki við, um hnútana, að það mál yrði leyst. Það væri fullkomlega eðlileg lausn þessa máls. En af einhverjum persónulegum ástæðum, hvort sem þar er um metnað að ræða eða eitthvað annað, þykir þetta ekki fullnægjandi lausn, heldur verður að búa til prófessorsembætti við Háskólann. Og það vita allir, að þó að því sé haldið fram, að þetta verði ekki til þess að koma í veg fyrir, að önnur embætti séu stofnuð við Háskólann, þá verður niðurstaðan eigi að síður sú. Það er fullkomlega rétt, sem málfræðingarnir, eða 4 af kennurunum við heimspekideildina, segja í sínu áliti, með leyfi hæstv. forseta, en það er á þessa leið: „Verði þetta embætti stofnað, er að áliti deildarinnar ekki vafi á, að talið verður, að prófessorum hafi verið fjölgað um einn og fjárveitingar til Háskólans hafi aukizt um sem svarar fullum prófessorslaunum. Telur deildin því einsýnt, að frá sjónarmiði Háskólans muni stofnun þessa embættis hafa sömu áhrif á fjárhagsaðstöðu hans og hver önnur embættisstofnun.“ Hvað sem hæstv. menntmrh. segir um þetta nú, verður þetta áreiðanlega niðurstaðan, þegar búið er að færa þetta embætti, sem er í raun og veru embætti æviskrárritara, yfir á Háskólann. Þegar fjmrh. fer að reikna út framlögin til Háskólans, verður það reiknað þannig, að búið sé að bæta við einu nýju prófessorsembætti, útgjöldin til Háskólans hafi hækkað þetta mikið. Það verður til þess að tefja fyrir stofnun annarra nauðsynlegri embætta við Háskólann. Nei, ég held, að niðurstaðan verði sú, að ef okkar eftirkomendur eyða tíma sínum til þess að lesa þessar umr., þá verði framkoma ríkisstj. í málum Háskólans á þessu þingi henni til harla lítils sóma. Af öllum þeim mörgu þörfum Háskólans, sem þarf að fullnægja, sér ríkisstj. ekki ástæðu til að gera annað heldur en það að stofna til embættis, sem Háskólinn hefur tvímælalaust enga sérstaka þörf fyrir og vill miklu heldur, að aðrar þarfir verði leystar á undan. En þetta er ekkert óeðlilegt. Það er þetta skilningsleysi á málum kennslustofnana þjóðarinnar, sem einkennir störf hæstv. ríkisstj. um þessar mundir. Ef hún hreyfir sig til þess að gera eitthvað, er það oft og tíðum vegna þess, að hún þarf að svala einhverjum persónulegum metnaði, hún þarf að koma einhverjum sérstökum manni að í embætti, og þá er rokið til að stofna þau, þá eru nógir peningar fyrir hendi, en þegar á að gera eitthvað, sem stofnanirnar sjálfar hafa farið fram á og talið er nauðsynlegt, þá eru engir peningar, og þá er ekki hægt að gera neitt, og þá er dregið von úr viti að verða við þeim óskum, sem fram eru bornar. Og ég endurtek þess vegna það, sem ég sagði hér áðan, að ég álít, að þetta mál sé hreint hneykslismál, að með tilliti til allra þeirra þarfa, sem Háskólinn þarf að fá leyst úr, þá skuli þeim vera svarað með því, að ríkisstj. flytur þetta eina mál hér á þinginu varðandi málefni hans. Háskólinn er slík stofnun, að hann verðskuldar sannarlega af hálfu Alþ. aðra meðferð heldur en þetta frv. ber vitni um af hálfu ríkisstj. Hæstv. ráðh. var að segja, að það hefði orðið einhver fjölgun á kennurum við Háskóla Íslands á undanförnum árum, og það mátti næstum halda af hans ummælum, að honum fyndist þetta a.m.k. nógu mikið og jafnvel of mikið. Ég veit ekki, mér kemur þetta nú dálítið spánskt fyrir sjónir, vegna þess að hæstv. ráðh. hefur, eins og ég og margir fleiri, dálítið gaman af því að ferðast og fer nokkuð víða um. Og ef hann hefur kynnt sér, hvað er að gerast við háskóla úti í löndum í þessu sambandi, þá hefur aldrei átt sér stað önnur eins fjölgun á kennsluliði þeirra eins og núna seinasta áratuginn, svo að það væri undarlegt, ef ekki hefði fjölgað neitt kennurum hér við Háskóla Íslands, þar sem líka stúdentum hefur mjög fjölgað og þess vegna þörf fyrir miklu fleiri kennslukrafta. Hins vegar er ástandið þannig nú, að það er kannske að verða of fullt í sumum þeim deildum, sem eru við Háskólann, en það þarf að koma þar á fót öðrum deildum, sem kenna ýmis verkleg efni, og þar bíður okkar mjög mikið verkefni, og þess vegna hlýtur að verða mjög ör og mikil fjölgun á starfsliði Háskólans á næstu árum, ef við ætlum að fullnægja þeim þörfum, sem við höfum fyrir aukna þekkingu í sambandi við okkar atvinnuvegi á komandi árum. Ég get ekki látið hjá líða að minnast enn á þau ummæli, sem hæstv. ráðh. viðhafði hér um nokkra háskólakennara í fyrri ræðu sinni eða fyrstu ræðu sinni. Hann dró að vísu nokkuð úr þeim núna, en ég verð að segja það, að ég minnist þess ekki, að ráðh. hafi haft jafnsterk orð um undirmenn sína eins og hæstv. ráðh. hafði. Og hann byggir þau meira og minna á útúrsnúningi, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á, því að í þessari tilvitnun sinni, sem hann las upp úr einhverri enskri alfræðiorðabók, kom það hvergi fram, að ættfræði væri sjálfstæð háskólagrein. En það er aðalfullyrðingin í umsögn þessara háskólakennara, sem ráðh. taldi sig vera að hnekkja. Það má vel vera, að það séu til heiðursembætti í ættfræði við einhverja háskóla og það sé það, sem þarna er átt við. En það kemur hvergi fram í þessum upplýsingum eða neinum þeim öðrum, sem ráðh. hefur minnzt á, að ættfræði sé til sem sjálfstæð háskólagrein. Og þess vegna er ég alveg hissa á því, að hæstv. ráðh. skyldi vera með aðrar eins fullyrðingar og þær, að þessir háskólamenn hefðu gefið Alþ. algerlega rangar og villandi upplýsingar, því að þessar umr. hafa einmitt leitt það í ljós, að þeirri meginfullyrðingu eða staðhæfingu, sem kemur fram í þeirra umsögn og ráðh. vitnaði til, er óhrundið enn. Og vegna þess að ráðh. taldi sig leggja svo mikla áherzlu á það, að það væri góð sambúð milli hans og Háskólans, sem ég skal ekkert segja um, ég hef ekki þekkingu til að dæma um það, þá álít ég, að hann ætti nú að ljúka þessum umr. með því að gera bragarbót og taka það aftur, sem hann hefur sagt of mikið um þessa háskólamenn. Ég vil svo endurtaka þau tilmæli hv. 1. þm. Vestf. til forseta, að þessari umr. verði frestað, þangað til fyrir liggur það álit lagadeildar, sem hæstv. ráðh. sagði, að lægi hér fyrir, þ.e. að deildin óskaði sérstaklega eftir stofnun þessa embættis og teldi, að það ætti að ganga fyrir öðrum embættum, sem hún mun hafa farið fram á að yrðu sett á stofn þar. Þetta álit hefur enn ekki borizt menntmrn., og mér finnst, áður en hún afgreiðir það endanlega, að þá væri mjög gagnlegt að fá það. Það gæti kannske orðið til að upplýsa þetta mál betur og þá jafnframt, hvaða kennsla það væri, sem þessi verðandi ættfræðiprófessor ætti að hafa með höndum. Það er eiginlega mjög fróðlegt að fá vitneskju um það. Ég satt að segja teldi líka, að það væri gott að fá álit háskólaráðs sjálfs um það, hvort það áliti, að með þeim takmörkuðu fjárráðum, sem ríkið getur nú veitt til aukinnar kennslu við Háskólann, eigi stofnun þessa embættis að ganga fyrir öllum öðrum, sem háskólaráð hefur farið fram á, að séu sett á stofn við Háskólann. Og mér finnst, að deildin geti ekki tekið endanlega afstöðu til málsins fyrr en þetta liggur fyrir, því að ef við viljum sýna Háskólanum þá virðingu, sem hann verðskuldar sem æðsta menntastofnun þjóðarinnar, þá á Alþ. ekki að leysa hans kennslumál með þeim hætti, að vegna persónulegra duttlunga, persónulegs metnaðar sé rokið til þess að stofna embætti, sem mjög takmörkuð þörf er fyrir eða engin þörf fyrir, en látið bíða að fullnægja öðrum miklu meira aðkallandi þörfum í sambandi við kennslumál hans. Það á að reyna að gera um þetta skipulagða heildaráætlun og framfylgja henni. Það eitt er samboðið þessari meginstofnun þjóðarinnar í menntamálum, en ekki að höfð séu slík vinnubrögð eins og þetta mál ber merki um.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykv. gerðist hér, eins og reyndar 6. þm. Reykv. hefur verið, allstórorður og gerði miklar kröfur í garð hæstv. ráðh. um það, að hann ætti að taka þau ummæli aftur, kallaði meðferð hans hneykslismál og annað slíkt. Ég get ekki svarað þessu á annan hátt heldur en að skora á hv. 4. þm. Reykv. að reyna að fylgjast örlítið með því, sem er að gerast í málefnum Háskóla Íslands, áður en hann stendur upp hér í sölum Alþ. og talar um þessi mál og afhjúpar þar svo að segja í hverri setningu, að hann veit ekkert, hvað er að gerast á þessu sviði. Og ég verð að gera það, sem verra er, ég verð að biðja hv. þm. að gera svo vel að reyna að fylgjast með því, sem er að gerast hér á Alþ., áður en hann ræðst með stóryrðum á ráðh. fyrir meðferð á málaflokkum þeirra. Ég hef orðið var við það og fleiri þm., að það liggur fyrir þinginu hér í Ed. mikill lagabálkur, eða frumvarpsbálkur, um málefni Háskólans, sem fluttur er samkvæmt eindregnum óskum Háskólans sjálfs, og svo kemur þessi þm. hér upp og segir, að það eina, sem heyrist frá ríkisstj. um málefni Háskólans, sé þetta frv., sem sé svo fjarri lagi. Hv. þm. talar hér eins og hann sé með einhverja spánnýja hugmynd um, að það þurfi að taka málefni Háskólans til almennrar og algerrar yfirvegunar. Hann veit sýnilega ekki, að það er stór og fjölmenn nefnd búin að starfa í þessu í rúmlega 2 ár, og hún er sögð vera langt komin með sitt starf. Hv. þm. segir, að það eigi að gera áætlun um kennaraembætti við Háskólann, prófessorsembætti, og síðan eigi að framkvæma hana ár fyrir ár. Hann veit sýnilega ekki, að það eru þó nokkuð mörg ár síðan þessi áætlun var gerð, og núna undanfarin árabil hafa alltaf komið frv. öðru hverju frá ríkisstj., sem hann hefur tekið þátt í að afgreiða og samþykkja, því ég man ekki eftir mótatkvæðum, einmitt um fjölgun prófessorsembætta eftir áætlun, sem Háskólinn hefur gert sjálfur. Það er því algerlega út í hött, þegar hv. þm. stendur hér upp og er að ráðast á hæstv. ráðh. fyrir hluti, sem hvert mannsbarn, sem fylgist með málefnum Háskólans, veit, að ráðh. hefur verið að vinna að nú mörg undanfarin ár. Eitt af fyrstu verkum þessa menntmrh. var að láta endurskoða háskólalöggjöfina, og síðan hefur ekki liðið það ár, að hér hafi ekki komið fleiri eða færri frv., og eins og hann sagði, þá hafa þau öll verið í fyllsta samstarfi við Háskólann og yfirvöld hans. Ég vil undirstrika það, að það mál, sem hér er um að ræða, er tiltölulega lítið mál. Það gerist um allar jarðir, að háskólar sækjast eftir merkum fræðimönnum, sækjast eftir að fá þá inn í skólana til starfa, og það gerist um öll lönd, að til þess að þetta geti orðið, þá hagræða háskólar ýmsum smáatriðum, stofna embætti, stofna meiri eða minni stofnanir, rannsókna- og vísindastofnanir og kennslustofnanir innan háskólanna fyrir slíka menn, en það, sem er óvenjulegt við þessar umræður, er, að stjórnarandstæðingar grípa það hálmstrá, að fjórir háskólakennarar eru á móti þessu frv. og reyna að gera út úr því pólitískt moldviðri, og þessir menn, sem þykjast bera svo mikla umhyggju fyrir velferð Háskólans, ættu að íhuga það, að það er með þessu upphlaupi sínu, sem þeir eru að draga þetta mál niður í svaðið, og það er með þessu upphlaupi sínu, sem þeir eru að gera tiltölulega lítið mál að miklu deilumáli, og þeir skaða engan nema Háskóla Íslands á því. Hv. 4. þm. Reykv. talaði um það, að ættfræðin væri ekki vísindagrein, og hann hefur auðvitað ekkert kynnt sér þetta frekar en það, hvað er að gerast í málefnum Háskólans eða hvað er að gerast í háskólamálum innan sala Alþ. Ættfræðin var lengi vel í mjög lausum böndum, og það var algengt að menn rækju ætt sína allt til Adams. Okkur þótti nú nóg að rekja ættir okkar hér á Íslandi til Noregskonunga. Það varð hreyfing á s.l. öld, komu þá upp nýir fræðimenn, sem settu ættfræðina í fastar og vísindalegar skorður, ákváðu reglur um það, hvernig vinna ætti, hvernig meta ætti heimildir, hvernig setja ætti upp ættartölur, og þetta er fullkomin vísindagrein, sem gæti verið mjög gagnleg fyrir fleiri en eina deild í Háskólanum, að væri þar kennd. Svo segir hv. 4. þm. Reykv., að það komi engin kennsla út úr þessu embætti, þar af leiðandi hafi Háskólinn enga þörf fyrir það. Hann er á svo frumstæðu stigi, að hann virðist ekki skilja það, að hálft hlutverk allra háskóla er rannsóknastarfið, svo að ég er hræddur um, að það séu ýmis fleiri störf við Háskólann og stofnanir hans, t.d. rannsóknastofnanirnar, sem færu að verða heldur lágt metnar hér á Alþ., ef þessi mælikvarði fáfræðinnar er borinn fram af stærsta stjórnarandstöðuflokknum. Og menn þykjast bera sóma af því að sýna slíkan málflutning hér á þingi. Ef þeir halda, að svona tal skaði yfirstjórn menntamálanna, þá vaða þeir villu og reyk. Það er líka út í hött að tala um, að lögfræði og ættfræði eigi ekkert sameiginlegt. Það eru til stofnanir í mörgum löndum, sem eru fyrst og fremst ættfræðistofnanir, en eru tengdar lögfræðinni, dómstólum og öðrum slíkum málefnum, og eru til sem þjónustustofnanir fyrir þessar greinar. Þetta er í sambandi við erfðarétt og margt annað. sem skiptir meira eða minna máli í hinum ýmsu löndum. Og ef menn hafa hlýtt á upplestur hæstv. ráðh. úr einum fjórum stórum alfræðiorðabókum, sem eru nú venjulega fyrstu bækur, sem menn grípa til, þegar þeir ætla að kynna sér eitthvað, sem ekki er þeirra sérstaka sérgrein, þá var í öllum tilvikunum talað um ættfræðina sem aðstoðargrein lögfræði. Hún er þess eðlis, að hún getur átt erindi í a.m.k. fjórar deildir Háskólans þess vegna. En deildirnar eru nú ekki svo sjálfstæð ríki, að ekki sé hægt að stunda rannsóknastörf eða sækja kennslu í einstökum greinum, þó að mörkin á milli þeirra komi þar á milli. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hér væri land kunningsskapar og þetta mál mundi allt byggjast á því. Ég vil ítreka það, að með stórum þjóðum, sem ekki er hægt að kalla lönd kunningsskaparins, þá tíðkast það, að háskólar sækjast eftir góðum mönnum, og þeir gera miklu, miklu meiri hluti en hér er verið að gera til þess að fá þá til sín, og um leið er verið að skapa þessum mönnum aðstöðu til sinna fræðistarfa. Nei, það er að sjálfsögðu ekkert hneykslanlegt við þetta mál, annað heldur en hinn furðulegi og hinn skaðlegi málflutningur stjórnarandstæðinga fyrir Háskólann.



Herra forseti. Ég skal nú ekki tefja tímann mikið úr þessu, enda hef ég litlu við að bæta. Það er rétt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að það liggur fyrir Ed. frv., sem snertir Háskóla Íslands, en það fjallar ekki um þau atriði, sem við erum að ræða um hér, um aukna kennslukrafta við Háskóla Íslands, en það er að sjálfsögðu það mál, sem við ræðum fyrst og fremst um hér. Samkv. því er ekki lagt til að auka neitt kennslukrafta við Háskóla Íslands, það fjallar um allt önnur mál. Það fjallar um skipulag hans og aukna þátttöku nemenda í stjórn Háskólans o.s.frv., en það er óviðkomandi þeim efnum, sem við erum að tala um hér, sem snýst um það, hvaða embætti á að ganga fyrir, þegar bætt er við nýjum embættum við Háskóla Íslands, og það er það, sem við höfum rætt hér, en í því frv., sem liggur fyrir Ed., er ekki verið neitt að fjalla um það atriði, svo að hér er um hreinan útúrsnúning að ræða hjá hv. ræðumanni. Annars er það orðið mjög skrýtið að hlusta á þessa tvo meðmælendur þessa frv., því þeir segja orðið dálítið sitt á hvað. Hæstv. menntmrh. hélt því t.d. mjög ákveðið fram, að hann teldi það vera miklu réttara, að þetta embætti fylgdi heimspekideildinni, og sagðist veia mjög undrandi yfir því, að háskólaráð væri á annarri skoðun, og hann sagði, að öll ríkisstj. væri þessa sama sinnis. Nú vitum við það, að formaður ríkisstj., einn af okkar beztu lögfræðingum, virðist samkvæmt þessum upplýsingum hæstv. menntmrh. vera þeirrar skoðunar, að lögfræði og ættfræði eigi ekki neitt sérstaklega saman, vegna þess að það hefur verið hans tillaga, að þetta embætti hyrfi undir heimspekideildina, svo að hér stangast alveg á skoðun hæstv. 5. þm. Vesturl. og ríkisstj. Þetta er lítið dæmi um það, sem hér er um að ræða. Annars er niðurstaðan sú, hvort sem menn ræða þetta lengur eða skemur, að eina embættið við Háskólann, sem þetta Alþ. stofnar sérstaklega samkv. till. ríkisstj., er þetta embætti. Öll önnur, sem Háskólinn hefur farið fram á og talin eru miklu nauðsynlegri, eru látin bíða. Hv. 5. þm. Vesturl. talaði eins og ég hefði ekki fylgzt með því, að við höfum á undanförnum árum samþ. lög um fjölgun prófessorsembætta. Ég vitnaði einmitt í það í þeim ræðum, sem ég hef haldið, að við höfum á undanförnum þingum veitt Háskólanum heimild til þess að stofna til nýrra kennsluembætta eða prófessorsembætta, en þó með því skilyrði, að þau yrðu ekki veitt fyrr en fjárveiting væri veitt í því skyni. Þar af leiðandi er ástandið þannig nú, að í gildandi l. er heimild til þess að stofna fjölmörg prófessorsembætti, sem Háskólinn telur vera mjög aðkallandi, en fær þó ekki að ráða menn í, vegna þess að sérstök fjárveiting er ekki veitt til þess. Og það gefur auga leið, að ef sú lausn væri viðhöfð, sem hér er lagt til, þá yrði þeim launum, sem þessi maður fengi, bætt við þær launagreiðslur, sem eru reiknaðar Háskólanum, og yrðu tvímælalaust til þess, eins og kennararnir benda á, að tefja fyrir því, að veitt yrði í önnur embætti, sem Alþ. er þó búið að veita heimild til, með þeim fyrirvara, sem ég minntist á hér áðan, og ég hef aldrei skilið það, og hæstv. ráðh. hefur aldrei gefið neina skýringu á því, að það sé ekki hægt að fullnægja þörfum eða fullnægja því máli, að Einar Bjarnason geti gefið sig sérstaklega að erfðarannsóknum, öðru vísi heldur en að stofna fyrir hann prófessorsembætti. Það er upplýst, að það er laust embætti æviskrárritara, sem einmitt hentaði slíkum manni sem Einari Bjarnasyni, og það mætti þá athuga í sambandi við launakjör, hvort það væri ekki fullnægjandi lausn, ef þau standa þar í veginum. En þessi aðferð er ekki viðhöfð. Af hverju? Það hefur engin fullnægjandi skýring komið á þessu. Það er alveg augljóst, að það er einhver persónulegur metnaður, einhverjar persónulegar ástæður, sem valda því, að þessi leið er farin, sem augljóslega mun hafa í för með sér, að það gengur út yfir Háskóla Íslands og verður til að tefja fyrir, að önnur nauðsynlegri embætti verði sett þar á stofn. Mér er nákvæmlega sama, hvaða ummæli ráðh. og hv. 5. þm. Vesturl. viðhafa um okkur, sem höfum mótmælt þessu frv., en ég held, að þegar menn athuga þetta óhlutdrægt, hvort heldur er nú eða síðar, þá verði það hæstv. ríkisstj. til lítils sóma, að þetta er eina embættið við Háskólann, sem hún hefur stofnað til á þessu þingi og er látið ganga fyrir mörgum öðrum, sem eru tvímælalaust miklu nauðsynlegri, og bæði háskóladeildir og stúdentar sérstaklega á móti, en það er ekki minnzt á það t.d. í þessu sambandi, að stúdentar hafa sérstaklega mótmælt þessu frv. Stúdentar eru þeir aðilar í Háskólanum, sem kannske finna enn þá betur til þess en kennararnir, hvar kennslunni er ábótavant. Þeir hafa farið fram á það, að kennsla verði aukin í ýmsum fræðigreinum við Háskólann og telja það nauðsynlegt, til þess að þeir fái betri skilyrði til náms. Þess vegna er það, sem þeir hafa mótmælt þessu frv. Það eru ekki stjórnarandstæðingar, sem eru einir um þessi mótmæli. Þau koma einnig frá þeim mönnum, sem njóta kennslu við Háskólann og gerst þekkja til, hvar skórinn kreppir að. Það er verið að bera okkur á brýn, mér og hv. 6. þm. Reykv., að við séum að mótmæla þessu frv. af einhverjum pólitískum ástæðum, einhverjum furðulegum ástæðum, einhverjum óskiljanlegum ástæðum. Hvað vilja þá menntmrh. og 5. þm. Vesturl. segja um mótmæli stúdentanna? Stafa þau af einhverjum annarlegum hvötum? Nei, þau stafa af því einu, að þessir menn, stúdentarnir, sem stunda nám við Háskóla Íslands, þeir þekkja miklu betur til þessara mála heldur en bæði 5. þm. Vesturl. og hæstv. menntmrh., og það er vegna þess, að þeir hafa þekkinguna á þessum málum, sem þeir mótmæla frv., en ekki vegna þess, að þeir stjórnist af annarlegum persónulegum hvötum, eins og þessir tveir þingmenn.



Herra forseti. Á síðasta fundi hér í Nd. vakti hæstv. forseti athygli okkar þm. á því, að okkur bæri að rækja skyldustörf okkar, og sérstaklega beindi hann því til þingnefnda, að nú væri eftir stuttur tími af störfum Alþ. og því væri brýnt, að þær skiluðu álitum um þau mál, sem til þeirra hefði verið vísað. Ég vil leyfa mér að taka mjög undir þessi orð hæstv. forseta, og í því sambandi langar mig að minna á, að ég flutti hér seint í nóvembermánuði frv. til laga um greiðslufrest á skuldum vegna heimila. Það er 83. mál. Þessu máli var vísað til hv. fjhn. 3. des., þannig að n. hefur nú haft það til meðferðar í nær hálfan fimmta mánuð. Ég held, að sá tími hljóti að vera nægilegur, og í því sambandi vil ég einnig minna á það, að hér er um mjög veigamikið mál að ræða. Hvað sem menn vilja segja um efni þessa frv., þá er vandamálið það brýnt, að það hlýtur að vera augljóst fyrir alla. Ég vil því leyfa mér að beina því til hæstv. forseta, að hann hlutist til um það, að fjhn. skili áliti um þetta mál.

Forseti (SB): Forseti leyfir sér að ítreka fyrri tilmæli til hv. n. þingdeildarinnar, að þær skili áliti um þau mál, sem til þeirra hefur verið vísað, þannig að þau fái þinglega afgreiðslu.

forseti (SB): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 12. apríl 1969. Þar sem ég mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur vegna veikinda, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður landskjörinna þm. Sjálfstfl. taki sæti á Alþingi í forföllum mínum. Sverrir Júlíusson, 10. landsk. þm.“ Kjörbréf Eyjólfs Konráðs Jónssonar, 1. varaþm. landsk. þm. Sjálfstfl., hefur áður verið rannsakað, og býð ég hann velkominn til starfa í hv. þd.

Flm. (Ingvar Gíslason) : Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 2. þm. Reykn., Jóni Skaftasyni, að flytja þetta frv., sem hér er til umr. Vandamál aldraða fólksins eru gjarnan til umr., og aðbúnaður að öldruðu fólki er mikið félagslegt verkefni og á margan hátt erfitt úrlausnar, og margir velta því fyrir sér, hvað hægt sé að gera því til hagsbóta. Ég skal ekki fara langt út í það mál, en benda á það, að þar er um ýmsar leiðir að velja. Yfirleitt á það hljómgrunn hjá öllum ráðamönnum, að vinna skuli sem ötullegast að því að byggja dvalarheimili fyrir aldrað fólk, og í þeim efnum hefur mjög mikið áunnizt. En hins vegar mega menn ekki líta mjög einhliða á þetta mál og telja, að öllu sé borgið með því, að sem mest sé byggt af dvalarheimilum fyrir aldrað fólk. Ég hygg, að það þurfi einnig að hugsa fyrir því að gefa öldruðu fólki kast á því að vera sem lengst sjálfs sín ráðandi, ef svo má segja, vera á heimilum sínum sem allra lengst, því að væntanlega er um verulega röskun á heimilishögum að ræða, þegar aldrað fólk flyzt á elliheimili, og ekki ástæða til þess að gera það oftar en þörf krefur. Og ætla ég ekki að segja beinlínis að svo sé. Ég hygg þess vegna, að það þurfi að hafa í huga að reyna að búa svo um hnútana, að aldrað fólk geti verið sjálfs sín sem allra lengst, dvalizt á heimilum sínum og haldið hópinn, t. d. hjónin, og að því sé stuðlað með þeim ráðum, sem tiltæk kunna að vera. Þetta frv., sem hér er til umr., leysir að sjálfsögðu ekki allan vanda aldraðs fólks, en það er þó nokkur réttarbót eða kynni að verða nokkur réttarbót fyrir vissan hóp aldraðs fólks. Það er viss réttarbót í því fólgin fyrir vinnufær gamalmenni, sem eru að leitast við að sjá sér farborða. Frv. gerir í aðalatriðum ráð fyrir því, að það fólk, sem hefur náð 70 ára aldri, njóti alveg sérstakra skattfríðinda, eða, ef svo mætti segja, það nyti sérstaks ellifrádráttar í sköttun og útsvari. Þó að aldrað fólk hljóti oft og einatt að draga sig í hlé frá almennum vinnumarkaði eftir 70 ára aldur, m. a. af heilsufarsástæðum og svo af því, að því eru tryggð lífvænleg eftirlaun, þá gildir þetta alls ekki um allt fólk. Allmargir menn eru vel vinnufærir eftir sjötugt, a. m. k. í nokkur ár, og vilja vinna fyrir sér, enda hafa þeir margir hverjir engin eftirlaun önnur en ellilífeyrinn frá almannatryggingunum, sem er svo naumur, eins og menn vita, að af honum verður ekki lifað eðlilegu lífi heilbrigðs og sjálfbjarga fólks, og þetta skyldu menn hafa í huga. Ég sé því ekki, að þjóðfélagið eigi yfirleitt að leggja neina hindrun í veg aldraðs fólks um það, t. d. aldraðra verkamanna, sem vilja vinna fyrir sér, og ég held ekki, að þetta sé yfirleitt gert, enda alls ekki mannúðlegt að gera slíkt. Og ég hygg, að oft hafi vinna aldraðra verið mjög vel þegin, þegar vinnuaflsskortur hefur sagt til sín, og það eru mörg störf, sem aldraðir menn einir hafa fengizt til að sinna, og stundum eru það erfið verk og óþrifaleg verk, sem aðrir hafa ekki viljað leggja sig niður við. En verkamenn og aðrir, sem vinna sem daglaunamenn af handafla sínum eða á annan hátt, geta því haft nokkrar vinnutekjur eftir 70 ára aldur, ef þeir hafa heilsu til að vinna. Þeir geta því orðið skattskyldir, en þó fyrst og fremst útsvarsskyldir, og eru ýmis dæmi þess, að gamalmenni, sem eru að eyða síðustu æviárum sínum og áreiðanlega síðustu leifum starfsorku sinnar, slíkir menn hafa oft greitt jafnvel tugi þúsunda í opinber gjöld einstök ár, og slíkt er auðvitað fullkomlega löglegt. En ég held, að þetta sé mjög hæpið, m. a. frá mannúðarsjónarmiði, og að líkindum óskynsamlegt, þegar á allt er litið, frá almennu þjóðfélagslegu sjónarmiði. Við flm. teljum, að það sé tæpast forsvaranlegt að skattleggja þurftarvinnutekjur aldraðra verkamanna, og teljum heppilegra að leyfa þeim að halda tekjum sínum óskertum og gefa þeim möguleika á því að leggja fyrir til allra síðustu ára sinna, þegar starfsævi hlýtur að ljúka, enda augljóst, að lítið er eftir af starfsævinni, eftir að komið er yfir 70 ára aldur, þó að einstöku maður kunni að hafa slíkt þrek, að hann geti unnið nokkuð, eftir að þeim háa aldri er náð. En ívilnun sem þessi er einnig sanngjörn með tilliti til hinnar miklu rýrnunar sparifjár. Hin öra og langvarandi verðbólguþróun hefur komið harðast niður á sparifjáreigendum. En ég hygg, að mikill meiri hluti sparifjáreigenda sé gamalt fólk. Það er því verið að rýra eignir gamla fólksins meira en allra annarra, með sífelldum gengisfellingum og rýrnandi peningagildi. Fólkið, sem hefur sparað til elliáranna, er þannig rúið eignum sínum. Sparsemin, sem prédikuð hefur verið sem mikil og góð dyggð, er beinlínis svívirt með slíkum aðförum, og það er sannarlega þörf á því, að þjóðfélagið og þá ekki sízt Alþ. geri sitt til að bæta fyrir slíkt. Þótt í litlu sé, þá er þetta frv. spor í þá átt að koma til móts við þarfir allstórs hóps aldraðs fólks. Að áliti okkar flm. er sú réttarbót, sem frv. gerir ráð fyrir, útlátalítil fyrir hið opinbera. Ákvæði frv. ná ekki til þess fólks, sem telja má að hafi góð afkomuskilyrði í ellinni. Það er útilokað, að verulegir efnamenn nytu óverðskuldaðra fríðinda, ef þetta frv. verður að lögum, en það gæti hins vegar hjálpað mörgum bjargálnamönnum og þeim, sem eru verr á vegi staddir, til þess að sjá sér lengur farborða á eigin spýtur en ella mundi. Ákvæði þessa frv. ná ekki til þeirra, sem njóta lífeyrissjóðsréttinda, né til þeirra, sem hafa með höndum sjálfstæðan atvinnurekstur, eins og segir í 1. gr. frv. Okkur flm. þótti rétt að slá slíkan varnagla. Þó má vel vera, að þessi ákvæði þurfi frekari athugunar við. Það er engan veginn víst, að rétt sé að setja alla sjálfstæða atvinnurekendur undir sama hatt. Við flm. sjáum ekki, að samþykkt þessa frv. hafi neina verulega þýðingu fyrir tekjuöflunarmöguleika hins opinbera, því að hvort tveggja er, að ekki er hægt að reisa umtalsverða tekjuvon í skattlagningu þurftarlauna gamalmenna, sem eru steinsnar frá grafarbakkanum, auk þess sem slíkur stuðningur við sjálfsbjargarviðleitni hinna öldruðu dregur úr þörfinni á beinni opinberri aðstoð við aldrað fólk, þ. e. a. s. aldraða, en þó vinnufæra fólkið getur lagt meira til hliðar af tekjum sínum og þarf því síður og síðar á því að halda að leita á náðir hins opinbera um aðstoð í ellinni fram yfir það, sem felst í hinum lögboðna ellilífeyri. Við flm. lítum á þetta mál sem sérstakt form fyrir félagslegum aðgerðum í þágu aldraðs fólks. Okkur er ljóst, að það nær ekki og á ekki að ná til allra, sem náð hafa 70 ára aldri. Það er aðeins viss hópur, sem réttinda mundi njóta samkvæmt þessu frv. Frv. er hugsað sem liður í því að jafna kjör aldraðs fólks, að svo miklu leyti sem þess er kostur eftir þessari leið. En ég vil benda á, að kjör aldraðs fólks verða þó aldrei jöfnuð og aldrei réttlát, nema til komi lífeyrissjóðsréttindi, sem veita forsvaranlegar framfærslutekjur í ellinni. En meðan það mál hefur ekki verið endanlega og fullkomlega til lykta leitt, þá teljum við flm. ákvæði þessa frv. til réttarbóta fyrir margt aldrað fólk. Þess vegna berum við það fram hér í hv. Alþ. og væntum þess, að þessi hv. þingdeild taki því vel og veiti því greiðan stuðning, þannig að málið geti fengið afgreiðslu á þessu þingi. Ég hygg, að þessu máli sé svo farið, að eðlilegast sé, að það fari til heilbr.- og félmn. Hér er miklu fremur um útsvarsmál og um félagsmál almennt að ræða heldur en um skattamál og því er það till. mín, herra forseti, að þessu máli verði að lokinni umr. nú vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.