Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. fjárl. kom hann nokkuð inn á lýsisherzluverksmiðjumálið, og mátti skilja á ummælum hæstv. ráðh., að einstaklingar væru að undirbúa og koma í gang lýsisherzluverksmiðju. En ég vil benda á það, að það liggja fyrir allmargar afgreiðslur hér í þinginu varðandi þetta mál. Í fyrsta lagi voru samþ. um það l. 1947 að heimila ríkisstj. að reisa lýsisherzluverksmiðju, þegar rannsókn hafi sýnt, að það sé tímabært. Þessa till. flutti þáverandi sjútvn. neðri deildar. - Þá var samþ. þáltill., sem hv. 5. þm. Reykv. (SK) flutti hér á Alþ., um það að fela ríkisstj. að láta svo fljótt sem auðið væri framkvæma fyrirmæli síðari málsgr. 1. gr. fyrrnefndra heimildarl., sem er einmitt ákvæði um að byggja lýsisherzluverksmiðju. Þetta var samþ. á þinginu 1944. - Loks voru á þinginu 1946 samþ. l. um það, að heimila ríkisstj. að taka allt að 7 millj. kr. lán til þessara framkvæmda. Þannig er þingið búið að taka ákveðna afstöðu um það, að ríkið ætli að byggja þessa verksmiðju, hvort sem einstaklingar kynnu að ráðast í slíka byggingu eða ekki. Þess vegna fer ég fram á að fá upplýsingar um þetta atriði. Þessu máli var þannig komið í tíð fyrrverandi stj., að það hafði verið skipuð byggingarnefnd, og hafði hún fest kaup á þeim hluta vélanna, sem lengstan tíma tók að framleiða, með 18 mánaða afgreiðslufresti, og áttu þær vélar að vera tilbúnar í apríl s. l. vor, en öðrum vélum, sem einfaldari eru og hægt er að smíða hér á landi, þótti ekki ástæða til að festa kaup á með svo löngum fyrirvara. En gert var ráð fyrir því, að þegar þessar vélar væru tilbúnar, í apríl 1948, þá væri verksmiðjan og aðrar vélar tilbúnar, þannig að verksmiðjan gæti orðið tilbúin fyrir haustið 1948.



Herra forseti. Snertandi þau ummæli, sem ég viðhafði hér við fjárlagaumræðu, þá átti ég við þá fyrirhuguðu verksmiðju, sem Lýsissamlag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda hefur með höndum undirbúning að, en sú verksmiðja mun vera meir miðuð við hvalolíu og meðalalýsi, en lýsisherzlu, en þó er mér ljóst, að nokkur reynsla muni geta fengizt um herðingu á síldarlýsi, þegar þetta fyrirtæki kemst í gang. Þetta var ekki fram sett til þess að draga neitt úr lagaákvæðum um lýsisherzluverksmiðju, og þó að þessi verksmiðja yrði reist, þá býst ég við, að haldið yrði áfram með það, sem fyrirhugað hefur verið. En ég átti við það, að við mundum fá einhverja reynslu af því, hvernig herzlan gengi hér á landi, þegar þessir einstaklingar, sem ég átti við, færu af stað. Annar og þriðji liður fsp. eru um það, hvenær þessir einstaklingar hafi fengið gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir vélum til slíkrar verksmiðju og hvenær þeir hafi fengið fjárfestingarleyfi fyrir slíkri verksmiðju. Varðandi gjaldeyris- og fjárfestingarleyfi, þá er mér það óviðkomandi og ætti hv. þm. Siglf. að beina þeirri fyrirspurn til annarra aðila en mín. Þá spyr hv. þm., hvort ríkisstj. ætli að byggja lýsisherzluverksmiðju eða hvort hún hafi ákveðið að hætta við byggingu lýsisherzluverksmiðju. Svona fyrirspurn ætti að vera óþörf, eftir að hæstv. samgmrh. hefur lýst yfir og gert grein fyrir, hvað ríkisstj. hafi í hyggju, ef við fáum svokallaða Marshall-peninga, því að meðal þeirra framkvæmda, sem gert er ráð fyrir í sambandi við þá hjálp, er lýsisherzluverksmiðjan. Fimmti liður fsp. er það, hverjar séu ráðstafanir ríkisstj. viðvikjandi þeim vélum, er þegar höfðu verið keyptar til lýsisherzluverksmiðjunnar. Hv. þm. var að lýsa því nú, að afhendingartími á þessum vélum hefði átt að vera 18 mánuðir. Mér skilst af skýrslu, sem hefur legið í ráðuneytinu, frá byggingarnefndinni, sem var, að þeir hafi 1946 pantað þessar vélar í Englandi eða einhvern hluta af þeim, þ. e. a. s. vélar til vetnisframleiðslu. Þetta mun hafa verið pantað fyrir 50,000 sterlingspund og sendiráðið í London knúið til þess undir forustu þessa hv. þm., þegar hann var ráðh., að takast á hendur ábyrgð á greiðslunum fyrir landsins hönd, og það er svo ekki farið að afhenda þessar vélar til okkar enn þá, svo að framleiðslan hefur gengið verr en ætlazt var til. Nú síðustu mánuði hefur þetta firma verið að tilkynna, að einhverjir einstakir hlutar úr þessum vetnisframleiðsluvélum væru tilbúnir, en alls ekki kerfið sjálft, og nú síðast hefur það heyrzt frá þessu firma, að það var að ákalla íslenzk stjórnarvöld sér til hjálpar til að fá leyfi til að smíða einn hlut í þetta vélakerfi, svokallaðan elektrolysor. Þannig standa þessar sakir, svo að það virðist hafa verið annaðhvort, að sú n., sem samningana gerði, hafi ekki dottið ofan á það bezta eða fljótasta firma í þessum efnum, eða þá að samningar hafi verið losaralega gerðir eða firmað átt við meiri erfiðleika að etja um að afhenda þetta, en búizt hafi verið við. Annars er búið að borga 1/3 af þeirri upphæð, sem um var samið, en nú gengur firmað eftir því, um leið og það biður um aðstoð ríkisstj. til að fá þetta smíðað, að fá 10.000 sterlingspund í baktryggingu til að halda áfram við smíðarnar. Eins og kunnugt er, var þannig við þetta mál skilizt af fyrrv. hæstv. atvmrh., að heimild þingsins til lántöku var alls ekki notuð. Hins vegar sendi hann menn út um lönd til þess að festa kaup á vélum og gera samninga um verulegar fjárfúlgur og lét sendiráð landsins ganga í nokkra ábyrgð í þessu efni. en fyrir peningum til málsins var ekki séð. Þegar ég kom í ráðun., reyndi ég að nota þessa lántökuheimild, en varð ekki ágengt. Undirbúningur málsins var því frá öndverðu losaralegur hjá hæstv. ráðh., sem um þetta fjallaði, og ég hafði ekki meiri trú á þessari n. hans en svo, að ég fann ástæðu til þess að biðja stjórn síldarverksmiðjanna að taka að sér framhaldandi rannsókn á þessu atriði, með því líka að það var talsverður kostnaðarsparnaður, því að mér skilst, að n. hafi verið nokkuð dýr þann tíma, sem hún starfaði. Nefndin, eða hæstv. ráðh., sem réð hennar gerðum, var búin að kaupa lóð á Siglufirði. Hefur nú farið fram rannsókn á þeim möguleikum, sem eru á því að byggja verksmiðjuna á Siglufirði, og hefur Jón Gunnarsson verkfræðingur tekið að sér, eftir að núverandi ríkisstj. tók við, að gera athuganir á þessu máli, því að það virðist svo, að þær framkvæmdir, sem hv. þm. lét gera, meðan hann var ráðh., hafi verið út í bláinn. Almenna byggingarfélagið hefur athugað lóðina, og er hún í sama dýinu og þar sem geymarnir voru reistir, sem sigu. Hefur Almenna byggingarfélagið komizt að þeirri niðurstöðu, að lóðin sé því aðeins nothæf, að nógu mikið af staurum sé rekið niður, til þess að hægt sé að byggja verksmiðjuna þarna á lóðinni. Þar að auki er lóðin aðeins 5.000 fermetrar, og ef væri að ræða um það, að svona verksmiðja geti haft útþenslumöguleika, þá er lóðin að dómi manna, sem hafa athugað hana, 1/3 of lítil, því að slík verksmiðja þarf að hafa þenslumöguleika. En lóðin er keypt og fyrir hana eru greiddar 150.000 kr. - Ekki er nægilegt rafmagn til þess að reisa eina síldarverksmiðju í viðbót á Siglufirði. Einnig er mjög hæpið, að þar væri nóg vatn fyrir hendi til þess að uppfylla þarfir hennar í þeim efnum. Í skýrslu verkfræðings, sem hefur athugað þetta fyrir hönd ríkisstj., segir, að það sé ekkert vit í því að ætla verksmiðjunni stað á Siglufirði, sökum þess að það sé ekki nægilegt rafmagn fyrir hendi. Skýrsla þessi er mjög ýtarleg og er gerð af Guðmundi Marteinssyni verkfræðingi. Það lá því opið fyrir að ætla ekki verksmiðjunni stað á Siglufirði. Nú, en um vélarnar er það að segja, að þær eru í smíðum hjá ensku firma, en aðeins nokkur hluti þeirra er kominn til landsins. Hv. þm. Siglf. hefur gert þetta mál hvað eftir annað að árásarmáli á mig og hefur borið mér á brýn vanrækslu í þessu máli. En ekki er mark takandi á þessum ummælum hv. þm. frekar en oft endranær. Í öllum umr. sínum sniðgengur þessi hv. þm. að segja rétt frá hinum fjárhagslega grundvelli þessa máls. Í ráðherratíð sinni efndi þessi hv. þm. til kostnaðar til þess að kaupa lóð á Siglufirði, sem þegar til kom reyndist algerlega óhæf og ekkert vit væri í að byggja á verksmiðju. Málið stendur nú svo, að núverandi stjórn hefur ákveðið að láta verksmiðjuna verða eitt af þeim stórfyrirtækjum, sem veita á fjárhagslega aðstoð á grundvelli Marshall-laganna. En einnig er til athugunar hjá ríkisstj., hvar verksmiðjan verður reist.



Ég vil þakka hæstv. ráðh. svör hans við þessu. Mér þykir vænt um að heyra, að það fyrsta, sem ríkisstj. ætlar sér að koma í framkvæmd af byggingum nýrra verksmiðja, er lýsisherzlustöð, því að ég er sannfærður um, að slíkt mun skapa mikla atvinnumöguleika í landinu, sem við höfum ekki haft áður. En leitt þykir mér að heyra hjá hæstv. ráðh., að niðurstaðan hjá honum eftir þeim gögnum, sem hann hefur fengið í málinu, sem mér skilst, að séu upplýsingar frá Guðmundi Marteinssyni rafmagnsverkfræðingi, virðist vera sú, að Siglufjörður virðist vera ófær staður til þess að byggja þar slíka verksmiðju. Ég vænti þess, að þessi mál verði athuguð rækilega áður en endanlega verður gengið frá málinu. Það lágu fyrir ýmsir uppdrættir, þegar þessi staður var ákveðinn, sem leiddu í ljós, að Siglufjörður var talinn vera vel til þess fallinn og þá einnig með tilliti til raforku að áliti raforkumálastjóra ríkisins, hr. Jakobs Gíslasonar, og þeirra sérfræðinga, sem með honum störfuðu. Þetta verður náttúrlega athugað nánar. En mér skildist á orðum hæstv. ráðh., að ekki væri endanlega ákveðið að hætta við að byggja verksmiðjuna á Siglufirði. Ég veit, að það mundi vekja mjög mikla óánægju og vonbrigði, ef svo færi, að verksmiðjan yrði ekki byggð þar. Ég hef ekki tíma til þess að ræða einstök atriði í sambandi við það, að ráðh. sagði, að þetta mál hefði verið illa undirbúið. Mér gefst tækifæri til þess að ræða það síðar, enda var það ekki tilgangur minn með þessari fyrirspurn að fara að karpa við þennan hæstv. ráðh. eða aðra um málið, heldur vildi ég fá upplýsingar um málið að gefnu tilefni vegna fjárlagaræðu hæstv. ráðh. Ég get tekið til greina þær upplýsingar, sem komnar eru í þessu máli. En ég ætla, að það sé rétt skilið, að ekki sé endanleg ákvörðun um það tekin að byggja ekki verksmiðjuna á Siglufirði.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) Hv. þm. Siglf. vildi leggja þann skilning í það, sem ég sagði, að það væri ekki tekin ákvörðun um það að byggja ekki verksmiðjuna á Siglufirði. Ég get ekki fullyrt, að það sé, því að það er ekki enn tekin nein ákvörðun um það, eins og málið liggur nú fyrir, hvar verksmiðjan verði reist.

Það var búið að ákveða það áður á Siglufirði.

Já, en þær athuganir, sem fram hafa farið, benda á svo mikla annmarka á því, að svo virðist, að það sé mjög óskynsamlegt að byggja verksmiðjuna á Siglufirði. Ég skal til frekari skýringar drepa á nokkur atriði úr þeirri rannsókn, sem fram hefur farið, hv. þm. til skilningsauka. Ég ætla ekki að lesa upp skýrsluna í heild, en ég skal drepa á nokkur atriði varðandi Siglufjörð. Þar segir svo, í þeirri skýrslu, sem stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefur borizt í hendur og ég hef fengið til athugunar. Þar segir: „Til að fullnægja raforkuþörfinni, ef lýsisherzluverksmiðjan yrði byggð á Siglufirði, þarf fyrir utan að fullvirkja Skeiðsfoss, (bæta við rúmlega 2.00 kw. vélasamstæðu) að auka við vélum (dieselvélum) um 1.000 kw., til að öruggt væri, að alltaf væri nóg raforka fyrir hendi. Sé gert ráð fyrir, að lýsisherzluverksmiðjan verði ekki látin sitja fyrir Skeiðsfossrafmagni, sem áætlað er, að kosti 6½ eyri kwst., þá verður verð á rafmagni á Siglufirði til lýsisherzluverksmiðju óhjákvæmilega hátt, þar sem framleiða þyrfti um 21% af orkuþörfinni með dieselvélum. Sé raforka framleidd með dieselvélum, reiknað á 22 aura kwst., þá kostar raforka á Siglufirði til lýsisherzluverksmiðju 93/4 aura hver kwst. Sé aftur á móti gert ráð fyrir, að lýsisherzluverksmiðjan hafi alltaf forgangsrétt að Skeiðsfossrafmagni, þá kostar rafmagnið 8,6 aura kwst. (samkvæmt skýrslu Guðmundar Marteinssonar). Engan veginn er fullvíst, að nægilegt vatn sé til á Siglufirði til starfrækslu lýsisherzluverksmiðju, því að fullnægjandi mælingar á fáanlegu vatnsmagni þar eru ekki fyrir hendi.“ Svo er drepið hér á aðra staði, þar sem sumir hverjir geta selt rafmagnið fyrir 1,2 aura kwst., og þar er enginn vafi á, að nægilegt vatn er fyrir hendi. Ég ætla ekki að lengja umr. með því að fara lengra út í þetta mál, hér er aðeins um skýrslu að ræða frá mjög hæfum mönnum, og hvað sem hún annars kann að sýna, er óhætt að slá því föstu, að hún sýnir það, að ákvörðun hæstv. fyrrv. atvmrh. um að byggja verksmiðjuna á Siglufirði, já, hvað sem tautaði, hefur verið tekin út í bláinn. Því að það er t. d. vert að athuga það, að hvað vatnsmagnið snertir, þá eru ekki einu sinni nægjanlegar mælingar á því fyrir hendi, það er enn ekki rannsakað til fulls. Þess vegna hef ég haldið því fram, að hæstv. fyrrv. atvmrh., þm. Siglf., hefur ekki undirbúið þetta mál með forsjá, - ekki þá þessa hlið málsins heldur, - fjárhagshliðina hef ég drepið á áður við þessar umr. Það er alveg ljóst, að þegar á að byggja svona stórt fyrirtæki, þá verður að rannsaka það afar ýtarlega, hvar hentugast er, að svona verksmiðja standi. Og það er ákaflega leitt, ef Siglfirðingar eða aðrir verða fyrir vonbrigðum. út af staðsetningu iðnfyrirtækja. En það hljóta allir að sjá, að það er ekki hægt að hafa slíkt fyrir höfuðsjónarmið, einkum ef slíkar vonir hafa verið reistar á jafnótraustum grundvelli og sýnt er, að var gert, þegar þessi fræga lóð á Siglufirði var keypt fyrir 150 þús. kr., sem Almenna byggingarfélagið hefur rannsakað og komizt að þeirri niðurstöðu um, að það þyrfti að reka staura, að mig minnir 18 m djúpt í það fen, til þess að það mætti teljast forsvaranlegt að byggja slíka verksmiðju á þeirri lóð. Hér við bætist enn fremur það, að sjálft flatarmál lóðarinnar er svo takmarkað, að verksmiðjan ætti enga stækkunarmöguleika fyrir hendi, ef hún væri þar byggð. Það verður svo náttúrlega hlutverk þeirra, sem með þessi mál fara í framtíðinni, að rannsaka til hlítar, hvar heppilegast er að koma lýsisherzluverksmiðju fyrir. Það hefur enn þá ekki verið gert annað, en að rannsaka aðstæður á Siglufirði í því efni. Þess var full þörf, því að það er sýnt, að hafi nokkur rannsókn átt sér stað af hendi fyrrv. atvmrh., þá hefur hún verið ákaflega ófullkomin og ekki á henni byggjandi.

Fyrirspyrjandi (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Í frv. til l. um sementsverksmiðju, sem lagt var fram á síðasta þingi, var ákveðið í 1. gr., að ríkisstj. skyldi heimilt að láta reisa við Önundarfjörð verksmiðju með fullkomnum vélum og öðrum nauðsynlegum útbúnaði til vinnslu sements. Í Ed. var þessari gr. breytt þannig, að felld var burt staðsetning verksmiðjunnar af þeim ástæðum, að ekki þóttu liggja fyrir nægilegar rannsóknir um það, hvort þetta þætti heppilegasti staður. Þá var bent á í fylgiskjali I, sem fylgdi frv., að kalkefnisprósenta væri afar há á Brjánslækjarfjöru við Vatnsfjörð, Sandoddanum við Patreksfjörð og jafnvel Hvestudal við Arnarfjörð. Ýmsar upplýsingar í sambandi við þessar rannsóknir bentu til þess, að þessar rannsóknir hefðu ekki farið fram það ýtarlega, að hægt væri af þeim að ákveða að byggja verksmiðju, sem kosta mundi 15–20 millj. kr. Ég hef því leyft mér að gera fyrirspurn til hæstv. atvmrh. um það, hvað líði undirbúningi undir byggingu verksmiðjunnar, hvort nokkur frekari rannsókn hafi verið látin fara fram á sementshráefnum og ef svo er, hver sé árangur þeirra rannsókna, einnig, hvort ríkisstj. hugsi til þess að láta fara fram frekari rannsókn, áður en staðsetning verksmiðjunnar er endanlega ákveðin, eða hvort þegar hafi verið endanlega ákveðið, hvar verksmiðjan verður reist, og loks, hvort ríkisstj. hafi látið fara fram nokkrar frekari athuganir á byggingar- og rekstrarkostnaði verksmiðjunnar og hvað þær athuganir hafi leitt í ljós. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en vænti þess, að hæstv. ráðh. gefi Alþ. upplýsingar um þetta mál.



Ég vil í fáum orðum gera grein fyrir því, sem hv. þm. Barð. spyr um. Eins og hv. þm. muna, þá gat ég þess, þegar málið var til meðferðar á síðasta þingi, að ég mundi telja öruggara fyrir ríkisstj., að það færi fram nokkru fyllri athugun á þessu máli áður, en til framkvæmda kæmi, og var það sjálfgert að því leyti, að ekki hefur tekizt að afla þeirra nauðsynlegu fjármuna til að koma verksmiðjunni upp. Taldi ég því sjálfsagt að nota tímann til þess að afla gagna í þessum efnum. Fyrir milligöngu sendiráðsins í London tókst að fá hingað kunnan sementsverksmiðjuverkfræðing frá Englandi, og kom hann upp í sumar, fór vestur og athugaði aðstöðu þar, og sömuleiðis athugaði hann allan undirbúning, sem gerður hafði verið til rannsókna í þessu máli. Skilaði hann fyrir skömmu ýtarlegri grg. um rannsóknir sínar og niðurstöður, og kemur þar fram nokkurt ósamræmi í niðurstöðum hans og þeim niðurstöðum, sem fyrir lágu frá hálfu íslenzkra vísindamanna, m. a. það, að hann telur meiri vöntun á kísilsýru í þeim hráefnum, sem til eru vestra, heldur en álitið hefur verið eftir fyrri rannsóknum. Hann telur, að það mundi þurfa að flytja inn allmikið af kísil til þess að fá í hráefnið öll þau efni, sem þurfi til að fá fullkomið hráefni. Að vísu hefur þetta efni fundizt austur á landi, í Loðmundarfirði, en þessi verkfræðingur telur, að það mundi verða dýrara að sækja það þangað, en fá það frá Englandi. Að öðru leyti eru aths. frá honum um það, að nauðsynlegt sé að kanna það betur, en þegar er orðið, hversu mikill sandur sé á þessum stöðum fyrir vestan, þar sem verksmiðjan hefur verið hugsuð, því að það lægju ekki fyrir fullkomnar rannsóknir um það, til hvað margra ára starfsemi sá forði mundi endast, sem þar er fyrir hendi, og telur hann öruggara að gera um það frekari rannsóknir, áður en hafizt er handa um framkvæmdir. Niðurstaða þessa verkfræðings er í aðalatriðum sú, að hann telur nauðsynlegt að auka innflutning á kísil, til þess að það sement, sem framleitt yrði, gæti orðið samkeppnisfært við sementsverð, eins og það er nú í heiminum. En niðurstöður hans að öðru leyti eru þannig, að því er gjaldeyrishliðina snertir, að með innlendu framleiðslunni sparist gjaldeyrir um 20% af sementsverðinu með því að reikna afborganir af vélum, vexti af lánum o. s. frv. Um staðina tvo, sem til greina koma, Patreksfjörð og Önundarfjörð, telur hann, að hann geti ekki gert verulegan greinarmun á. Hann telur, að þeir geti báðir komið til greina, og telur ekki ástæðu til að mæla frekar með öðrum staðnum, en hinum. Eftir þessar athuganir lét Haraldur Ásgeirsson sína skoðun í ljós á þessum niðurstöðum, og liggja þær einnig fyrir, en þær eru þannig, að það er nokkurt rannsóknarefni enn þá, hverjar eru hinar vísindalega réttu niðurstöður. Af þessum ástæðum og vegna þess hins vegar, að ég tel það á rökum byggt, að nauðsynlegt sé, að það fari fram ýtarleg rannsókn á magni hráefnisins. sem átti að byrja á, hef ég talið rétt að ákveða ekkert um staðsetningu verksmiðjunnar að svo komnu, en láta þær viðbótarrannsóknir, sem verkfræðingurinn hefur sannfært ráðun. um, að þurfi að gera, fara fram næsta ár, en vinna að öðru leyti að framgangi málsins eftir því, sem mögulegt er.



Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið í málinu, og tel það komið í ljós, að það hafi verið ástæða til þess að staðsetja ekki verksmiðjuna með l. á þeim tíma, sem l. voru sett. Hins vegar vil ég benda á, hvort hæstv. ráðh. sér, sér ekki fært að láta rannsaka á næsta ári sérstaklega Brjánslækjarsand. Í skýrslu frá verkfræðingunum, Haraldi Ásgeirssyni og Tómasi Tryggvasyni, mæla þeir mjög mikið með þessum stað, en telja aðrar ástæður vera fyrir hendi, sem mæli á móti, svo sem möguleika á hafnargerð og innsiglingu. En ég þekki það vel til, að ég veit, að þetta er sáralítið atriði, og með tilvísun til þess þætti mér mjög eðlilegt, að þessi sandur, sem mjög er mælt með af verkfræðingunum, verði rannsakaður frekar, áður en málið er afgert. Einnig vil ég leyfa mér að benda hæstv. ráðh. á. að við Dynjanda í Arnarfirði er mikið sandnám, og ef það reyndist svo, að sandurinn þar hefði inni að halda sömu gæði eins og aðrir staðir, sem rannsakaðir hafa verið, þá þætti mér ekki ólíklegt, að til mála kæmi, að þar yrði reist verksmiðja. Þar er hugsað að gera stórt raforkuver, og væri þá ekki óeðlilegt, að þar yrði reist verksmiðja. Hins vegar þætti mér ekki óeðlilegt, að aðrir staðir á landinu, t. d. á Austurlandi og víðar, þar sem nóg er um sand, yrðu athugaðir nánar, úr því að tími gefst til þess samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðh.



Herra forseti. Ég og hv. 4. þm. Reykv. höfum leyft okkur að flytja fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. um gjaldeyrismál. Sú fyrirspurn er hér í þrem liðum. Í fyrsta lagi spyrjum við um það, hvort ríkisstj. hafi reynt að fá upplýsingar um gjaldeyriseignir íslenzkra aðila í öðrum löndum, og ef svo er, hvern árangur hafi þær eftirgrennslanir borið. - Í öðru lagi, hvort rannsakað sé hverju sinni, hvort þeir íslenzku aðilar, sem hafa óskað eftir innflutningsleyfum fyrir vörur án þess að þurfa gjaldeyrisleyfi vegna greiðslu á andvirði þeirra, hafi aflað sér gjaldeyris til greiðslu á vörunum á löglegan hátt, og hvort rannsakað sé hverju sinni, hvort þeir íslenzkir menn, sem ferðast til útlanda, hafi aflað sér gjaldeyris til greiðslu ferðakostnaðar og dvalarkostnaðar erlendis með löglegum hætti. Það er talið, að allmikil brögð séu að því, að viðskiptanefnd berist innflutningsumsóknir fyrir ýmsa hluti, án þess að jafnframt sé farið fram á gjaldeyrisleyfi fyrir greiðslu á andvirði þeirra, og að viðkomandi umsækjandi eigi eitthvað af erlendum gjaldeyri, sem hann geti varið til greiðslu á þessum hlutum. Þá er þarna einnig spurt um það, hvort hafi verið rannsakað, hvort þeir íslenzkir menn, sem ferðast til útlanda án þess að hafa fengið gjaldeyrisleyfi hér hjá gjaldeyrisyfirvöldunum, sem eru allmargir, hafi aflað gjaldeyrisins til ferðarinnar og dvalarkostnaðar erlendis með löglegum hætti. - Loks er í þriðja lagi spurt um það, hvort kröfur hafi verið gerðar til þeirra íslenzku fyrirtækja, sem hafa umboð fyrir erlendar verksmiðjur eða erlend verzlanarhús, um það, að þau skiluðu til bankanna þeim umboðslaunum sem þau fá í erlendum gjaldeyri. Nú skal það að vísu tekið fram, að meðferð slíkra umboðslauna geti verið lögleg, þótt þeim fjárhæðum sé ekki skilað beint til bankanna, ef t. d. viðkomandi aðilar fá leyfi gjaldeyrisyfirvaldanna til þess að nota hann til greiðslu á innfluttum vörum, sem fengið er leyfi fyrir, í stað þess að fá gjaldeyrinn hjá bönkunum til greiðslu á þeim vörum. - Það má kannske segja, að betra orðalag hefði verið hægt að hafa á fyrirspurninni. En það, sem fyrir okkur vakti, er að fá upplýsingar um það, hvort eftir þessum umboðslaunum hafi verið gengið og hvort liggi fyrir vitneskja um það, hvort þeim gjaldeyri hafi verið ráðstafað á löglegan hátt. En samkvæmt l. er skylt að afhenda tveim bönkum allan erlendan gjaldeyri, sem menn eignast eða eiga, og önnur meðferð á honum er ekki l. samkvæmt.



Herra forseti. Út af fyrirspurninni skal ég taka það fram, að vorið 1947 leitaði ég aðstoðar Landsbankans til þess að afla upplýsinga um innstæður Íslendinga erlendis, hverjir ættu þær, og hvort þær væru löglegar eða ólöglegar. Bankastjórar Landsbankans leituðu eftir þessum upplýsingum, bæði á Norðurlöndum, í Englandi og í Bandaríkjunum. Kom þá á daginn, að inneignir þessar voru hvergi nærri eins miklar og ýmsir höfðu haldið, og í annan stað, að algerlega var neitað að gefa upp innstæðueigendur. Í maí s. l. barst mér í hendur mánaðarrit alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá aprílmánuði, þar sem skýrt var frá því, að innstæður Íslendinga í Bandaríkjunum hefðu 30. júní 1947 numið 7 millj. dollara. Árið 1945 voru innstæðurnar taldar 4.3 millj. dollara og 1946 5.8 millj. dollara. En í júníhefti þessa tímarits er talið, að innstæður Íslendinga í sept. 1947 hafi aðeins verið 3.6 millj. dollara. Í fyrrgreindu tímariti er sagt, að innstæðurnar 30. júní 1947 hafi skipzt þannig, að 3 millj. væru eign opinberra aðila, en 4 millj. eign einstaklinga. Eins og séð verður af þessum tölum, ber þeim alls ekki saman við skýrslur okkar um gjaldeyriseignir Íslendinga í Bandaríkjunum á þessum árum. Enn hefur ekki fengizt skýring á því, hvernig á þessum mismun stendur. Í maímánuði bárust einnig lögin, sem Bandaríkjaþing samþykkti um Marshall-hjálpina, og virtust þá opnast nýir möguleikar til að fá upplýsingar um eigendur innstæðna í Bandaríkjunum. Í 115. gr. þessara laga er gert ráð fyrir því, að þátttökuríkin skuldbindi sig til, „eftir því sem hægt er, að gerðar séu ráðstafanir til þess að hafa upp á, aðgreina og nota á viðeigandi hátt í sambandi við framkvæmd þeirrar áætlunar, eignir og tekjur af þeim, sem tilheyra þegnum þess ríkis og eru innan Bandaríkjanna eða lendna þeirra.“ Ríkisstj. fól því sendiráði Íslands í Washington í maí s.l. að fara þess á leit við stjórn Bandaríkjanna, að hún léti safna upplýsingum um íslenzkar innstæður þar í landi og hverjir séu eigendur þeirra. Í lok ágústmánaðar barst svar Bandaríkjastjórnar, þar sem skýrt var frá því, að þar sem innstæður Íslendinga í Bandaríkjunum hafi aldrei komið undir eftirlit stjórnarinnar þar á stríðsárunum, hafi Bandaríkjastjórn engar upplýsingar um eigendur þessara innstæðna. Inneignir allra Evrópuríkja, að undanteknum Íslandi, Bretlandi, Írlandi og Tyrklandi, voru í vörzlu bandarískra stjórnarvalda á stríðsárunum. Aðstoð Bandaríkjanna, sem um ræðir í Marshall-lögunum, virðist því aðeins bundin við upplýsingar um hinar svokölluðu „blocked“ innstæður. Með tilliti til ákvæða Marshall-laganna og upplýsinga gjaldeyrissjóðsins leit ég svo á, að svar Bandaríkjastjórnar væri alls ekki fullnægjandi. Hefur sendiráðinu í Washington verið falið að fá úr því skorið, hvort Bandaríkjastjórn geti aðstoðað íslenzku ríkisstj. við að hafa upp á þessum upplýsingum, þótt hins vegar sé ekki dregið í efa, að það sé rétt, að Bandaríkjastj. hafi ekki þessar upplýsingar nú sem stendur. Svar við þessari málaleitan hefur enn ekki borizt. Auk þess, sem gert hefur verið til að afla upplýsinga um innstæður Íslendinga í Bandaríkjunum, hefur ríkisstj. fyrir milligöngu sendiráðs Íslands erlendis leitazt við að fá upplýsingar um bankainnstæður og aðrar eignir Íslendinga á Norðurlöndum, í Englandi og Sviss. Hefur nú svar borizt frá stjórnum allra þessara landa nema Danmerkur. Hafa stjórnir Bretlands, Svíþjóðar og Sviss algerlega neitað að veita nokkra aðstoð í þessu máli. Segir svo í bréfi til utanrrn. frá 15. sept., að það sé ófrávíkjanleg regla brezkra banka að láta ekki þriðja aðila í té upplýsingar um innstæður viðskiptamanna þeirra, og enn fremur, að brezka ríkisstj. leggi áherzlu á, að ekki sé vikið frá þeirri reglu, til þess að viðhalda trausti viðskiptamanna á bönkunum. Noregur er eina landið, sem hefur látið í té nokkrar upplýsingar, og hafa norsk stjórnarvöld skýrt frá, að skráðar eignir manna, sem búsettir eru á Íslandi, séu 500 þús. norskar kr. í bankainnstæðum og 100 þús. kr. norskar í hlutabréfum. Hefur norska stjórnin boðizt til þess, að gerður sé samningur um gagnkvæmar upplýsingar um eignir og innstæður ríkisborgara í hvoru landi fyrir sig. Er nú verið að undirbúa slíkan samning. Að lokum vil ég geta þess, að ríkisstj. mun ekkert láta ógert til að afla upplýsinga um innstæður Íslendinga erlendis, þótt árangur af þeirri viðleitni hafi verið mjög lítill enn sem komið er. Út af 2. fyrirspurninni hef ég skrifað viðskiptanefnd og beðið hana um upplýsingar í málinu, og hún svarar þannig: „Viðskiptanefnd hefur móttekið bréf hins háa ráðuneytis, dags. 12. þ. m., varðandi fyrirspurnir, sem lagðar hafa verið fram á Alþ. Út af fyrirspurn nr. 2 vill n. taka fram eftirfarandi: I. Varðandi innflutningsleyfi án gjaldeyris. Slík leyfisveiting er ekki nýtt fyrirbrigði, heldur í flestum tilfellum eðlilegur og sjálfsagður liður í leyfisveitingum almennt, enda hafa slík leyfi verið veitt í þeim tilfellum, er síðar greinir, öll þau ár, sem innflutningur til landsins hefur verið takmarkaður af opinberum nefndum. Innflutningsleyfi án gjaldeyris eru veitt og hafa verið veitt í þeim tilfellum, er hér greinir: 1) Oft eru vörur greiddar fyrir fram. Afgreiðslufresturinn er í mörgum tilfellum alllangur. Er varan kemur, getur gjaldeyris- og innflutningsleyfið verið fallið úr gildi. Endurnýja þarf því innflutningsleyfið, en ekki gjaldeyrisleyfið. 2) Sjómenn fá innflutningsleyfi án gjaldeyris fyrir þeim vörum, er þeir kaupa fyrir þann hluta launa sinna, sem greiddur er í erlendum gjaldeyri. 3) Útgerðarfyrirtæki, er hafa heimild til gjaldeyrisráðstöfunar fyrir nauðsynjum skipa í erlendum höfnum, fá slík leyfi, ef um er að ræða vöru, sem taka þarf í land úr skipunum í innlendum höfnum (kol, veiðarfæri o. þ. h.). 4) Í allmörgum tilfellum hafa slík leyfi verið veitt fyrir vörum, sem greiddar hafa verið með umboðslaunum. Þessum leyfisveitingum hefur þó verið fallið frá á þessu ári, en í þess stað í sumum tilfellum verið veitt gjaldeyris- og innflutningsleyfi, eftir að umboðslaunin hafa verið greidd inn til banka hér og hann látið í té vottorð um, að svo sé. 5) Við tollafgreiðslu á vörum hér er innflutningshlið leyfanna árituð fyrir tryggingargjöldum. Komið getur því fyrir, að veita þurfi innflutningsleyfi til viðbótar hinu upphaflega leyfi, ef varan hefur verið tryggð hjá innlendri tryggingarstofnun. Getur hér verið um allverulegar upphæðir að ræða. 6) Slík leyfi eru veitt fyrir öllum gjafapökkum, enda beri skjölin yfir gjafasendingarnar með sér, að um raunverulega gjöf sé að ræða. 7) Ef útfluttar vörur héðan eru fluttar aftur inn í landið, eru slík leyfi gefin. Í sumum tilfellum er útfluttri hrávöru breytt í unna vöru (söltuð skinn, úrgangsull o. fl.) og hluti af andvirði vörunnar látinn af hendi til hins erlenda aðila; sem breytir henni í unna vöru. Síðan er varan aftur flutt inn í landið samkvæmt þeim samningi, er um slíkt hefur verið gerður fyrir fram. Aðeins innflutningsleyfi þarf fyrir slíkum vörum, en ekki gjaldeyrisleyfi. 8) Íslenzkir ríkisborgarar, sem dvalið hafa erlendis, fá að sjálfsögðu gjaldeyrislaust innflutningsleyfi fyrir búslóð sinni og öðrum tilheyrandi áhöldum og munum, er þeir flytja aftur hingað heim. 9) Erlendir borgarar, sem hafa rétt til að dvelja hér samkvæmt fengnum dvalar- og atvinnuleyfum eða öðrum skilríkjum íslenzkra stjórnarvalda, fá og slík leyfi, eftir því sem viðeigandi þykir. 10) Til munu dæmi þess, að Íslendingar, sem búsettir eru erlendis og hafa þar tekjur af atvinnu, vilja flytja hluta af þeim tekjum hingað heim í því formi að flytja inn vörur. Sé slíkt leyft, þarf aðeins innflutningsleyfi fyrir vörunum. 11) Oft eru skip, vélar og margs konar efni til iðjuvera keypt samkvæmt fyrir fram gerðum samningi um, að greiðslur fari fram smám saman, um leið og varan er framleidd. Er í þeim tilfellum oft veitt aðeins gjaldeyrisleyfi til að byrja með, ef fyrir fram er vitað, að innflutningur vörunnar á sér ekki stað fyrr en eftir lengri tíma, en almennur gildistími leyfa segir til um. Ef varan kemur til landsins, þarf auðvitað aðeins innflutningsleyfi fyrir henni. Af framanrituðu er ljóst, að upphæð veittra innflutningsleyfa án gjaldeyris getur orðið allhá á ári hverju. Það er og ljóst, að slík leyfisveiting getur ekki komið til greina, svo að neinu máli skipti, án þess að áður sé gerð grein fyrir því, hvort vara, sem um er að ræða, sé greidd og þá jafnframt á hvern hátt hún sé greidd með erlendum gjaldeyri. Ef slíkar upplýsingar eru ekki látnar í té samhliða umsóknunum, eru umsóknirnar ekki afgreiddar, fyrr en þær liggja fyrir. II. Varðandi ferðir Íslendinga til útlanda. Íslendingur, sem óskar að fá leyfi til að kaupa farseðil til annarra landa, þótt hann fái ekki gjaldeyrisleyfi, verður að gera grein fyrir, hvernig slíkt getur átt sér stað, og vísast í þessu sambandi til skýrslu, er ráðuneytinu hefur verið látin í té. Allir aðilar, sem óska að fá slík fararleyfi, eru skráðir á skýrslu á þann hátt, er meðfylgjandi skýrsluform segir til um. Skýrslan er síðan lögð fyrir fund í nefndinni, og er þar tekin ákvörðun um, hvort fararleyfi skuli veitt eða ekki. Eins og ráðuneytinu er kunnugt, hefur nefndin staðið í nánu sambandi við það varðandi framkvæmd þessara mála, og vísast til þess í sambandi við þær reglur, sem fylgt hefur verið á hverjum tíma. Nefndin hefur látið gjaldeyriseftirliti bankanna í té umræddar skýrslur til athugunar, ef að teldi ástæðu til sérstakra aðgerða í sambandi við þær upplýsingar, sem skráðar eru eftir einstaklingum varðandi möguleika þeirra til að ferðast til annarra landa án endurgjalds frá bönkunum hér.“ Þetta er bréf viðskiptanefndar til viðskmrn. Vænti ég, að í því felist fullnægjandi svar við þessari spurningu. Þá er þriðji liður fyrirspurnarinnar, hvort þess hafi verið krafizt, að umboðslaunum væri skilað til bankanna. Út af þessari spurningu hef ég skrifað gjaldeyriseftirlitinu og beðið það um að svara þessu, og ég held, að málið skýrist einnig bezt með því, að ég lesi einnig upp bréf gjaldeyriseftirlitsins. Bréfið er dagsett 15. nóv. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sem svar við bréfi hins háa ráðuneytis, dags. 12. þ. m., viljum vér ,aka eftirfarandi fram: Unnið hefur verið að því að fá innflytjendur til að láta skrifstofunni í té árlegar skýrslur um tekjur af umboðslaunum, svo og aðrar gjaldeyristekjur og ráðstöfun þeirra, og hefur um þessa framkvæmd verið leitað samstarfs við verzlunarráðið. Allmargir innflytjendur hafa látið þessar skýrslur í té, en nokkur hluti þessara aðila á þó enn eftir að senda skýrslur og gera fullnægjandi skil. Gjaldeyriseftirlitið hefur nú síðast með ábyrgðarbréfum, dags. 29. sept. s. l., sent nýjar kröfur og skýrslur til þeirra, sem eigi höfðu áður skilað þeim, og var frestur settur til 15. nóv. s. l. Meiri hluti þessara innflytjenda hafa nú svarað, og er verið að gera gangskör að því að fá skilagreinar frá þeim, sem enn þá eru eftir. Það er vafalaust, að tilfallin umboðslaun verzlunarfyrirtækja eru allmiklu meiri en komið hafa fram hjá bönkunum. Hins vegar eru kunnar ýmsar ástæður til þess, að ekki er hægt að vænta þess, að þau komi öll fram í gjaldeyriskaupum bankanna, eins og nú er háttað. Helztu ástæðurnar eru þessar: 1. Oft eru umboðslaunin greidd á þann hátt, að þau eru dregin frá vörureikningum og þeim mun lægri upphæð innheimt fyrir innflutningsvörurnar hér. 2. Í mörgum tilfellum hefur umboðslaunainneign verið varið til greiðslu á kröfum fyrir vörur, sérstaklega meðan yfirfærsluerfiðleikar voru miklir. Enda er kunnugt um, að erlend firmu hafa oft ekki fengizt til að senda hingað greiðslu á umboðslaunainneignum, þegar svo er ástatt, að í bönkunum hér lágu kröfur frá þeim, sem ekki fengust greiddar. 3. Þeir innflytjendur, sem hafa eigin skrifstofur erlendis, hafa varið umboðslaunatekjum sinum til greiðslu á skrifstofukostnaði og oft fest þau, a. m. k. um tíma, í greiðslum fyrir vörur vegna dráttar á yfirfærslum að heiman. 4. Viðskiptanefndin hefur gert talsvert að því að leyfa innflytjendum að verja umboðslaunum til vörukaupa. Munu slík leyfi nema allmiklum fjárhæðum, en ekki höfum vér í höndum tæmandi upplýsingar um það. Í skýrslum þeim, sem unnið er að að safna um þessar tekjur, er ætlazt til, að gerð sé grein fyrir eftirfarandi atriðum: 1. Inneign í byrjun hvers árs. 2. Innborguð umboðslaun á árinu. 3. Aðrar innborganir á árinu, t. d. endurgreiðslur eða tryggingarbætur. 4. Skrifstofukostnaður erlendis á árinu, ef um hann er að ræða. 5. Skilað bönkum hér á árinu. 6. Inneign í árslok. Lögð er áherzla á það að koma þessum þætti eftirlitsins í fastar skorður og gera þessar sakir rækilega upp. Hins vegar má það vera öllum ljóst, að erfitt er að fá fullkomin skil á þessum gjaldeyri, nema gjaldeyrisástandið sé í því horfi, að yfirfærslur geti gengið greiðlega hér og að breytt verði um fyrirkomulag leyfisveitinga að því er þetta snertir, þannig að sérstök leyfi verði ekki veitt út á umboðslaunainneignir, nema þess sé krafizt, að gjaldeyrinum sé áður skilað til bankanna hér. Samkvæmt bókum vorum hafa umboðslaun, innborguð til bankanna í erlendum gjaldeyri, numið eftirtöldum fjárhæðum: Árið 1945 kr. 976.000,00 -– 1946 - 118.9000,00 -– 1947 - 1.054.000,00 Telja má, að raunverulega hafi þessar innborganir verið hærri, en hér er talið. Stafar það af því, að ekki hefur alltaf verið unnt að greina slíkar fjárhæðir frá öðrum greiðslum, þegar innborganir voru flokkaðar. Enn fremur má geta þess, eins og áður er sagt, að nokkuð af umboðslaunum hefur komið fram sem lækkun á kröfum, sem sendar hafa verið bönkunum til innheimtu. Að öðru leyti leyfum vér oss að vísa til greinargerðar um starfsemi gjaldeyriseftirlitsins, sem vér sendum fjárhagsráði 20. f. m. og ráðuneytinu var sent afrit af.“ Ég tel, að með þessu svari gjaldeyriseftirlitsins sé einnig þessum hluta spurningarinnar svarað, og sé ekki ástæðu til að bæta neinu við það.

Fyrirspyrjandi (Skúli Guðmundsson) : Ég vil þakka hæstv. viðskmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið um þetta mál. Það kom fram í skýrslu hans, að leitað hefur verið eftir því vorið 1947 að fá aðstoð Landsbankans til að afla upplýsinga um hinar erlendu inneignir, en árangurinn varð fremur lítill, að því er virðist. Hæstv. ráðh. segir, að það hafi komið fram, að þessar inneignir erlendis hafi ekki verið eins miklar og álitið hefði verið. Mér finnst vafasamt, að hægt sé nokkuð að álykta um það vegna þess, hvað litlar upplýsingar hefur verið hægt að fá erlendis um þessar eignir. Mér skildist þó á hæstv. ráðh., að það hefðu verið endurnýjuð tilmæli til sendiráðsins í Bandaríkjunum að reyna að fá frekari upplýsingar um inneignir Íslendinga þar í landi, en óvíst væri um árangur. Í þeirri grg. frá viðskiptan., sem hæstv. ráðh. las upp, er talin upp veiting innflutningsleyfa án gjaldeyrisleyfa í 11 liðum a. m. k., undir hvaða kringumstæðum gæti verið um slík innflutningsleyfi að ræða. Síðan er sagt, að áður en slík leyfi séu veitt, verði umsækjendur að gera grein fyrir, á hvern hátt varan verði greidd. Má þá segja, að þar með sé svarað þeim lið fyrirspurnarinnar. Þegar menn sækja um innflutningsleyfi án gjaldeyrisleyfis, þá liggur það ljóst fyrir, að umsækjandi hefur á einhvern hátt aflað sér gjaldeyris til að greiða umrædda vöru, og þá kemur til kasta n. að meta, hvort réttara sé að leyfa þennan innflutning eða gera kröfu til, að menn afhendi sína gjaldeyriseign til bankanna l. samkvæmt. Ég þykist sjá af þeirri grg., sem hæstv. ráðh. flutti fram frá gjaldeyriseftirlitinu, að nú í seinni tíð hefðu verið gerðar frekari tilraunir en áður að ná í umboðslaunatekjur, og er ekki nema gott að segja um það, þó að það hafi komið fram, að ekki hafi enn fengizt fullnægjandi skil í því efni. En þess er að vænta, að haldið verði áfram að reyna að koma því máli í viðunandi horf og sömuleiðis að hæstv. stj. haldi áfram tilraunum sínum að fá upplýsingar um þær erlendu innstæður og það sé athugað hverju sinni, þegar menn sækja um innflutningsleyfi til viðskiptan., en telja sig hafa ráð á gjaldeyri, hvort ekki sé ástæða til að fara fram á það við þá, að þeir skili gjaldeyriseign sinni til bankanna í staðinn fyrir að verja honum til kaupa á þeim vörum, sem þeir vilja flytja inn hverju sinni.



Það er ekki hægt að ræða um þetta mál á 5 mínútum. En þó að það sé vitanlegt, að ekki fáist miklar upplýsingar um málið, þá vil ég nota þessar 5 mínútur til að segja um það nokkur orð. Þær n., sem með þetta mál hafa að gera, eiga erfitt með að upplýsa það, en þegar skýrslur koma frá þeim, reyna þær að gera grein fyrir því eftir föngum. Maður rekur strax augun í það, ef maður er þessu máli kunnugur, að þessar skýrslur eru ófullnægjandi. Það er t. d. vitað mál, að það er ekki gerð grein fyrir, hvernig vörur verði greiddar, svo að það sé fullnægjandi, áður en leyfi eru gefin út án gjaldeyris. Þetta skiptir nokkrum milljónatugum, og menn vita einnig, að á þessum árum hefur mikið af leyfum gengið milli manna, sem eru að reyna að útvega gjaldeyri fyrir þeim. Það hugsa ég, að sé á vitorði flestra, sem þekkja eitthvað til, hvernig verzlunarhættir eru nú hér á landi. Það vakti líka athygli mína, án þess að ég þekki inn á það atriði, að margir hafa ekki látið neinar upplýsingar í té. 29. sept. er farið að skrifa til þess að fá þessar upplýsingar, og svo er sagt, að það sé verið að reyna að afla upplýsinga og koma öllu í fastar skorður. Maður getur lesið talsvert milli línanna í svona skýrslu, enda vita menn, að þegar gefnar voru skýrslur fyrir 1946–47, þá kom ekki fram mikið af umboðslaununum. Þetta er augljóst, því að menn vita í mörgum tilfellum, hve mikil þau eru, t. d. 15% af þungavélum ýmsum, margt er þar fyrir ofan og margt fyrir neðan, t. d. eru varastykki fyrir ofan. Þetta atriði er eitt af okkar alvarlegustu málum. Mönnum er bannað að ferðast erlendis, nema þeir skýri frá, hvaðan þeir hafi gjaldeyri til fararinnar. Þetta fyrirkomulag hefur gefizt illa, og er nú komið fram frv. um að breyta þessu. Þetta setur leiðinlegan blæ á okkur, svo að ekki sé meira sagt, og þetta verður ekki leiðrétt, meðan kunnugt er eða grunur á, að fjöldi manna eigi gjaldeyri erlendis. Eins er það, þegar veitt eru leyfi í stórum stíl fyrir alls konar áhöldum innan húss, eins og hefur verið gert af viðskiptan., og menn geta flutt þessi tæki inn, ef þeir fá gjaldeyri hjá kunningjum sínum erlendis. Eins er þetta misrétti, sem kemur fram, þegar mönnum er leyft að fara út, án þess að þeir hafi gjaldeyri. Þessari smán verður ekki létt af þjóðinni, nema hreinn og traustur grundvöllur fáist undir þessi mál öll, og þar er það gjaldeyririnn erlendis, sem fyrst og fremst kemur til greina. Þess vegna er ég einn af þeim, sem eru langeygðir eftir þeim upplýsingum, sem hæstv. stj. lofaði á síðasta sumri að útvega, en ég geri ekki ráð fyrir, að leiðrétting fáist á þessum málum, nema tekið sé upp nýtt kerfi. Ég geri ráð fyrir, að bráðlega komi fram frv. um það mál, því að það er eitt af því allra nauðsynlegasta.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég skal ekki viðhafa mörg orð til andsvara þeim hv. þm., sem hér hafa talað. Ég vil aðeins út af því, sem hv. þm. Str. sagði um innflutning innanhúsmuna, geta þess, að ráðun. skrifaði viðskiptan. fyrir alllöngu síðan og lagði fyrir hana að gefa ekki innflutningsleyfi án gjaldeyris til sjómanna fyrir þessum vörum öðruvísi, en að fyrir lægju upplýsingar um, að þeir hefðu gefið gjaldeyrinn upp við síðustu eignakönnun eða aflað hans löglega síðan. Þeir, sem ættu þannig gjaldeyri löglega, ættu að fá innflutningsleyfi, aðrir ekki. Ég vil hins vegar mælast til þess við hv. þm. Str., að hann athugi vel öll þau 11 atriði, sem viðskiptan. hefur talið upp, að gætu komið til greina, þegar innflutningsleyfi væru veitt án gjaldeyris, og margir þessir liðir eru fjárfrekir. En hitt, hvað lesa má á milli linanna í þessu svarbréfi frá gjaldeyriseftirlitinu, sem hv. þm. taldi ekki fullnægjandi, það er hans mál að gera upp við sig, en ég tel, að gjaldeyriseftirlitið hafi sýnt af sér framtakssemi, sem hefði þurft að hafa fyrir löngu. Það hefur sýnt mikla viðleitni til umbóta, og er það mjög gott, því að það er ekki góður siður, sem sum innflutningsfyrirtæki hafa haft, kannske einna helzt þau stærstu, t. d. Sambandið, að skila aldrei neinum umboðslaunum. Slíkt hlýtur að setja skarð í þetta. Það fær að nota þessa peninga til skrifstofuhalds erlendis, en það hlýtur að skerða umboðslaunatekjur þjóðarinnar, ef þessu fé er ekki skilað, sem á að fara til bankanna. Hv. þm. undraðist stórlega, að umboðslaunatekjurnar væru ekki meiri. Það er rétt, þær eru meiri en það, sem fram kemur, en það stafar af því m. a., að hinir stóru innflytjendur, eins og kannske fleiri, skila ekki öllum umboðslaunum, og það verður að telja spurningu, hvort ætti ekki að láta alla undantekningarlaust skila sinum umboðslaunum. Hvað því viðvíkur, að slælega hafi verið gengið fram í því að afla upplýsinga um innstæður Íslendinga erlendis, eins og hv. þm. vildi láta skína í, þá hef ég, síðan ég kom í rn., gert allt, sem í mínu valdi hefur staðið, til að fá þessar upplýsingar. Það má segja, að það hafi verið gert slælega, en ég fór fyrst þá leið, sem mér fannst eðlilegust, að biðja þjóðbankastj., og frá þeim er komin fullyrðing mín, að þessar tölur, sem hafa komið fram um inneignir Íslendinga erlendis, hafi verið talsvert hærri en raunverulegt sé, og ég hygg, að þar hafi fengizt einhverjar upplýsingar um heildarinneignina, þó að hún sé ekki sundurliðuð. Þegar þessi aðferð dugði ekki, var snúið sér til sendiráðanna að fara diplomatisku leiðina og reynt að fá ríkisstj. viðkomandi landa til að greiða úr þessu máli, og það hefur verið fullyrt, að það væri eina leiðin, sem fær væri, en hún hefur reynzt jafnófær og hinar nema í einu landi. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en ég tel, að það, sem hægt er að upplýsa í sambandi við þessa fyrirspurn, hafi verið gert með þessum svörum viðkomandi aðila, sem ég hef lesið hér upp.



Herra forseti. Það er langt síðan hv. þm. Str. lýsti því yfir í ræðu og riti, að íslenzkir menn ættu erlendis nokkur hundruð milljóna í erlendum gjaldeyri. Þann gjaldeyri mundu kaupsýslumenn landsins eiga, sem þeir hefðu að mestu stolið undan. Það er upplýst, að um það leyti sem deilur stóðu hæst um þetta í blöðum, hafa Íslendingar átt í bönkum úti 3,6 millj. dollara, og hefur það komið fram, að af þessari upphæð mun S.Í.S. hafa átt 2 millj. dollara, og hefur því ekki verið neitað, svo að ég viti. Skal ég ekki fara nánar út í það, en vildi minnast á annað, sem hv. þm. V-Húnv. lagði mikla áherzlu á, en það er, að kaupsýslumönnum séu ekki veitt innflutningsleyfi út á umboðslaun sín. Hæstv. ráðh. upplýsti í þ., að S.Í.S. hefði aldrei skilað umboðslaunum sínum. Hver er þá ástæðan fyrir kröfu hv. þm. V-Húnv., að kaupmenn eigi að gera það, en S.Í.S. ekki, úr því að S.Í.S. hefur aldrei skilað sínum umboðslaunum? Ég vil spyrja hv. þm. V-Húnv., hvort S.Í.S. hafi nokkurn tíma sent yfirlit til bankanna um þann gjaldeyri eða annað.



Ég hef engar upplýsingar um það, sem komið hefur fram í þessum umr., að S. Í. S. hafi ekki skilað sínum gjaldeyri. Ég hef ekki gögnin um það í höndum nú, en ég trúi því ekki, eins og fullyrt er í Vísi, að S. Í. S. hafi átt megnið af þeim gjaldeyri, sem var erlendis. Og svo mikið veit ég, að S. Í. S. varð á sama tíma að taka lán erlendis til þess að borga skuldir sínar og þær vörur, sem það flutti til landsins. Þá hefur og annað komið fram í þessari skýrslu og á ég þar við þessar 7 millj. dollara. Það lá ekki fyrir þá í opinberum skýrslum bankanna, að það opinbera ætti svona mikið, og var dregið frá þessari upphæð, þegar reiknað var út, hvað einstaklingar ættu. Ég hef sagt, að ekki væri vitað, hvaða einstaklingar hefðu átt það. En einstaklingar hafa átt það, um það liggur fyrir skýrsla, hverjir sem það eru. Og það var upplýst líka, að um 20 millj. króna væru í Englandi, sem einstaklingar áttu. Og ég efast um, að nokkurri stj. sé fært að fara að taka stórlán, meðan vitað er, að Íslendingar eiga um 45 millj. kr. erlendis, sem þeir hafa ekki gefið upp, bæði í Englandi og í Ameríku. Má nærri geta, þegar þetta er í bönkunum fyrir hvers manns fótum, hvað er á öðrum sviðum, og ég held það sé ekki rétt af þeim, sem það gera, eins og t. d. hv. 1. þm. Reykv., að vera að reyna að verja þetta, því að þetta fyrirkomulag verður aldrei varið. Auðvitað kemur mér ekki annað til hugar, en að þetta eigi að ganga jafnt yfir alla. Og ef hv. þm. getur bent á einhvern ákveðinn aðila, sem hafi reynzt brotlegur í þessum efnum, mundi ég ekki halda hlífiskildi yfir honum, en neita, að nokkuð sé hæft í þeim ásökunum, sem hann hefur borið fram á hendur S. Í. S., fyrr en mér hefur verið sýnt fram á það með rökum. Nei, ég held, að þessi mál komist ekki í lag, fyrr en öðru fyrirkomulagi hefur verið komið á. Og ég hygg, að það sé rétt, að næstum ómögulegt sé að finna þessar innstæður, hvar þær eru og hverjir eiga þær, eins og hæstv. viðskmrh. lét hér í skina, þó að hér sé um 45 millj. að ræða. Þá er ástæða til að ræða um það, þegar vitað er, að inn kemur 1 millj. á ári af tekjum, sem eru um 10–20 millj., á hvern hátt koma megi í veg fyrir, að þetta safnist erlendis, án þess að þjóðin viti það, og taka upp kerfi, sem fyrirbyggi þetta, þó að ég geti hins vegar skilið, að það væri verulegum erfiðleikum bundið.

Samgmrh. (Emil Jónsson) Hv. þm. Str. fer með tölur, sem ég a. m. k. hef aldrei heyrt fyrr og koma mér á óvart, þar sem a. m. k. um 45 millj. kr. upphæð er að ræða. Ég veit ekki, hvernig hann kemst að þeirri niðurstöðu. Þessar upplýsingar um inneignir í Englandi koma mér mjög einkennilega fyrir sjónir. Ég hef ekki heyrt það fyrr, að þar liggi 19–20 millj. kr., sem menn hafi dregið þar undan. En því fer fjarri, að ég sé að reyna að verja það, að þarna séu faldir peningar. Þvert á móti hef ég gert allt, sem hægt hefur verið, en það, sem gert hefur verið í þá átt að komast fyrir þetta, virðist ekki hafa leitt til neins árangurs. Þannig að ef hv. þm. Str. vill benda á einhverja aðferð til þess að ná í þetta, skal ég verða manna fúsastur til þess að reyna hana. Hv. þm. Str. talaði um, að koma þyrfti á einhverju kerfi í þessu skyni, og vil ég þá, að hann komi með það, svo hægt sé að reyna það, því að ég vil undirstrika, að það er síður en svo, að ríkisstj. vilji ekki fá þessar upplýsingar, heldur hefur hún ekki getað náð í þær. Í sambandi við það, sem hv. þm. fullyrti um umboðslaunatekjur, 10–20 millj., vil ég segja, að þá tölu hef ég ekki heyrt fyrr. En til skýringar skal ég taka fram, að ástæðan til þess, að þessar tekjur eru ekki greiddar inn í bankana meir en raun ber vitni, er sú, að með leyfi gjaldeyrisyfirvaldanna hefur stærstu félögunum verið heimilað að þurfa ekki að greiða umboðslaunatekjurnar inn í bankana. Umboðslaunatekjur þessara aðila og annarra hafa ekki komið fram sem greiðslur til bankanna, heldur hefur þeim verið varið til skrifstofuhalds og greiðslu á vörum. Ég held að ég þurfi svo ekki að taka fleira fram að sinni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil leyfa mér sem annar fyrirspyrjandi að þakka hæstv. viðskmrh. fyrir þær glöggu upplýsingar, sem hann hefur veitt, og vil benda á, að það eru tvenns konar meginstaðreyndir, sem komið hafa fram í þessum upplýsingum. Í fyrsta lagi, að íslenzkir einstaklingar eiga verulegar gjaldeyriseignir erlendis, sem ekki hefur tekizt að fá upplýsingar um, hve miklar eru og hverjir eiga, og vil ég leggja áherzlu á, að ríkisstj. geri allt, sem hún getur, til þess að afla þeirra upplýsinga, sem hér er um að ræða. - Í öðru lagi hefur komið fram hjá hæstv. viðskmrh., að gjaldeyriseftirlitið telur, að ekki sé öllum umboðslaunum, sem íslenzkir innflytjendur fá, skilað til landsins. Vil ég þá einnig í því sambandi leggja hina mestu áherzlu á, að ríkisstj. geri allt sem hún getur til þess að koma þeirri skipun á þau mál, að eftirlitið verði stórum hert og gerðar ráðstafanir til þess að tryggja, að öllum umboðslaunum verði skilað. Þetta tvennt, að íslenzkir borgarar eiga gjaldeyriseignir erlendis og íslenzkir innflytjendur hafa umboðslaun, sem koma ekki öll til skila, hefur valdið því, að menn geta flutt ýmsar vörur, svo sem bifreiðar, til landsins án gjaldeyrisleyfa, og það hefur einnig valdið því, að menn hafa getað siglt ýmist alveg án þess að fá gjaldeyrisleyfi eða getað dvalið miklu lengur erlendis en hægt hefði verið með tilliti til þeirra leyfa, sem veitt hafa verið. Þetta er óæskilegt mjög, og mér finnst, að um það ætti ekki að geta orðið ágreiningur, að á þessu verði að ráða bót.



Herra forseti. Ég tók eftir, að viðskmrh. lýsti hér yfir, að hann væri tilbúinn að ræða hverja þá till., sem kæmi hér fram um að ná í þann gjaldeyri, sem hér hefur verið rætt um og ekki hefur verið skilað til bankanna. Nú er einnig upplýst hér, að þó nokkur gjaldeyrir hefur komið til landsins á þennan hátt, að leyfi hafa verið veitt fyrir að flytja inn vörur án þess að gjaldeyrisleyfi væru veitt, og virðist það vera mikill hluti af þeim vörum, sem greitt er með slíku fé, sem næst ekki á annan hátt. Nú vildi ég spyrja: Er það ekki ein leiðin til þess að ná í þessar duldu inneignir, að slík innflutningsleyfi yrðu aukin í framtíðinni, til þess að minnka það gjaldeyrishungur, sem er í landinu? Ráðh. hefði vald til þess að ráða því, með hvaða verði slíkar vörur yrðu seldar í landinu, þannig að þessir menn, sem við viðurkennum, að séu brotlegir við lögin, græddu þó ekki of mikið á því að verja þannig gjaldeyriseign sinni, en hinu þá ekki að neita, að það mundi bæta úr fyrir þjóðinni að fá ýmislegt af þessum vörum, sem vantar nú svo tilfinnanlega. Ég vildi aðeins skjóta þessu fram í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram.



Ég skal ekki tefja umr. lengi. Út af því, sem hv. þm. Str. sagði, þá vil ég segja honum, að ég er ekki hér til þess að verja neitt rangt í þessu máli, en hann er að verja fullyrðingar af sjálfs sín hendi, sem hann getur ekki staðið við. Hv. þm. sagði, að vegna þess að ekki kæmi inn af umboðslaununum nema 1 millj., væri sýnilegt, að þessum 10–20 millj., sem hann minntist á, hefði verið skotið undan og væru á reikningi erlendis, sem vissir aðilar hér í landinu gætu notað. En hv. þm. dettur ekki í hug að taka neitt tillit til þeirrar skýrslu, sem hæstv. ráðh. hefur lesið upp úr, hvernig þessi umboðslaun hafa verið veitt, en þar stendur, að S. Í. S. hafi ekki skilað sínum umboðslaunum til bankanna. En ef svo er, sem ráðh. fullyrðir, að S.Í.S., sem ég er ekki hér að hallmæla á neinn hátt, flytji inn vörur fyrir sín umboðslaun, sé ég ekki, að neinum innflytjendum þessa lands beri skylda til að skila umboðslaunum, heldur hafi félögin rétt til þess að flytja inn vörur fyrir þau.



Út af þessari till. hv. þm. Barð. um að leyfa innflutning út á þá fjármuni, sem kunna að vera geymdir erlendis, og reyna að fá þá inn í landið á þann hátt, vil ég segja, að af öllum leiðum, sem mér hafa dottið í hug og nefndar hafa verið við mig, þykir mér þetta sú sízta. Eins og allir vita, er mestur ávinningur af því nú á dögum að flytja þær vörur til landsins, sem mest eftirspurn er eftir, og þætti mér það heldur hjáleitt, ofan á það, ef þessir peningar hafa verið dregnir undan bæði skattgreiðslum og öðru slíku, að þeir menn, sem þennan verknað kynnu að hafa framið, yrðu verðlaunaðir með því að veita þeim aukinn innflutning. Ég tel það nauðsynlegt að athuga allar aðrar leiðir áður en þessi kæmi til greina. Hv. þm. sló því föstu, að meginhlutinn af þeim innflutningi, sem ætti sér stað gjaldeyrislaust. væri fluttur inn á þennan hátt. En þetta er, að mínu viti ekki rétt, því að meginhlutinn af þessum innflutningi, sem er kallaður innflutningur án gjaldeyris, er það bara ekki. Hann hefur verið borgaður á öðrum tíma, og þessi innflutningsleyfi án gjaldeyris eru raunverulega bæði gjaldeyris- og innflutningsleyfi, en bara veitt í tvennu lagi. Ég held, að það sé mjög lítið um það, þó að ég þori ekki að fullyrða það, að innflutningur, sem hingað kemur án gjaldeyris, sé keyptur fyrir peninga, sem hafi verið faldir erlendis, enda segir greinilega í bréfi viðskiptanefndar, að gengið sé eftir því í hverju tilfelli, að gjaldeyririnn sé fenginn á eðlilegan og löglegan hátt. Ég held, að það hafi ekki verið annað, sem ég vildi um þetta segja við þm. út af ræðu hans, en vildi mjög lýsa eftir öðru úrræði en þessu, að láta þá, sem kynnu að eiga gjaldeyri erlendis, flytja inn fyrir hann vörur til þess að selja hér.



Ég vil benda ráðh. á, að það eru til hliðstæð dæmi, sem ríkisstj. hefur tekið upp. Ég veit ekki betur, en eignakönnunin hafi verið byggð á því að gefa mönnum upp sakir, sem brutu l., því að það er viðurkennt af ríkisstj., að gengið hafi verið of langt í lagasetningu um það efni. Ráðh. veit, að búið var að ganga svo langt í þeim málum, að sjálft löggjafarvaldið varð að gefa syndakvittun í því máli, því að þjóðin leið undir öllu öðru. Hitt er allt annað atriði, að bæði hæstv. ríkisstj. og Alþingi einnig brugðust algerlega vonir um það fé, sem átti að koma inn fyrir þessar aðgerðir. Reiknað var þá með, að inn kæmi um 350 millj. kr., og menn vildu ekki trúa þeim tölum, sem ég stakk upp á þá í ríkisstj. En það er ekki hægt að horfa fram hjá því, að þau lög voru sett vegna þess, að allt of langt hafði verið gengið í þeim málum. Og það er stirðbusaháttur, ef samgmrh. vill láta þjóðina þola fyrr vöruhungurinn, flytja inn vörur fyrir þessa peninga, sem eru svo illa fengnir, að því er ráðh. talaði um. Ef hann hefur ekki manndóm til þess að ná þeim á eðlilegan hátt, er ekki um annað að gera, en fara þessa leið, sem hefur verið farin af ríkisstj., eða fá menn til þess að reyna aðrar leiðir, sem bæru einhvern árangur.



Herra forseti. Þetta er auðvitað svo mikið mál og hér hafa verið svo heitar umr., að maður getur ekki sagt mikið á einum 5 mínútum. Ég vil þó aðeins benda á, að engin verzlunarstétt í heiminum á við þann aðbúnað að búa sem sú íslenzka, því að af öllum þeim fjölda, sem fór utan, skilst mér, að aðeins 48 kaupsýslumenn hafi fengið gjaldeyri til fararinnar. - Vegna þeirra ummæla, sem hér hafa fallið, vil ég benda á það, án þess að ég vilji nokkuð leiða aðra aðila í verzlunarmálum til samanburðar, að Íslendingar sjálfir fyrirbyggðu sínum mönnum að hafa möguleika til þess að hafa skrifstofur eða aðstöðu í öðrum löndum með þeim ákvæðum, sem sett voru. En það var eitt fyrirtæki, sem sá, að það var ákaflega á móti þeirra hagsmunum, og það var S. Í. S., og það hefur verið upplýst hér í þinginu, að þeir hafi fengið að nota umboðslaun sín til þess að greiða skrifstofukostnað og ýmis önnur gjöld. Kaupsýslumenn í öðrum löndum, t. d. í Bandaríkjunum, eru miklu frjálsari í þessum efnum en kaupmenn hér, þar sem þeir hafa aðstöðu til þess að taka upp verzlun við önnur lönd. Nú vil ég minnast á það, sem ekki hefur komið fram, að það er fjöldi innflytjenda, sem fá engin umboðslaun. Þeir taka það í því nettóverði, sem framleiðendur í öðrum löndum bjóða. Þetta er stór liður í verzlun okkar, sem ég get sannað ekki eingöngu frá sjálfum mér, heldur fjöldamörgum stéttarbræðrum mínum. Ég get nefnt, að í janúar 1945 lagði ég fram pöntun á þakjárni gegnum innkaupastofnun ríkisins og sem dæmi um seina afgreiðslu, þá get ég upplýst, að sumt af pöntuninni fékk ég ekki afgreitt fyrr en í ágúst í sumar, en upphæðin stóð inni frá því í janúar 1945, svo að það er margt, sem þarf að athuga, áður en komið er með staðlausar fullyrðingar.