Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Um efni þessa frv. leyfi ég mér að vísa til framsöguræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. málsins. Fjhn. hefur haft málið til athugunar, og eins og álit hennar á þskj. 361 ber með sér, leggja allir þeir nm., sem viðstaddir voru á þeim fundi, þegar málið var afgreitt, til, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Frv. þetta er um yfirráðarétt íslenzka ríkisins yfir landgrunni Íslands, að því er tekur til rannsókna á auðæfum landgrunnsins og vinnslu og nýtingar þeirra. En öll slík auðæfi, hvort heldur föst, fljótandi eða loftkennd, skulu vera eign íslenzka ríkisins. Landgrunnið í merkingu frv. telst ná svo langt út frá ströndum landsins sem unnt reynist að nýta auðæfi þess. Slík mörk eru að sjálfsögðu óljós, en með reglugerð má ákveða þessi mörk nánar. Það landgrunnssvæði, sem hér er um að tefla, er mun stærra en landið sjálft. Með lögfestingu þessa frv. er verið að stækka Ísland og tryggja okkur rétt yfir auðlindum, sem tækni og vísindi framtíðarinnar kunna að leysa úr læðingi. En í dag rennum við blint í sjóinn með það, hvort landgrunnið býr yfir vinnsluhæfum verðmætum. Nágrannaþjóðir okkar hafa þegar sett sín landgrunnslög svipuð að inntaki og frv. þetta, svo að með lögfestingu þessa frv. erum við ekki að aðhafast neitt, sem líklegt sé, að sæti andmælum af hálfu annarra þjóða. Ég leyfi mér að öðru leyti að vísa til grg. með frv. og til ræðu hæstv. utanrrh. við 1. umr. málsins í þessari d. Allshn. var falið að athuga þetta frv. Mælir n. einróma með því, að frv. sé samþ., eins og fram kemur í nál. á þskj. 351.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., felur í sér sáralitlar breytingar frá því, sem er í núgildandi lögum um Listasafn Íslands. Í aths. er þess getið, að breytingarnar séu þær, að með 4. gr. frv. skuli um tölu safnvarða og starfsliðs fara eftir því, sem fé er veitt til í fjárl. á hverjum tíma, en samkv. núgildandi lögum virðist vera gert ráð fyrir einum safnverði. Og þá er önnur breyting, sem í frv. felst, í 5. gr. um kosningu í safnráð. Menntmn. hefur haft frv. til athugunar, og hefur orðið samkomulag um það í n. að flytja brtt. við 4. gr. frv. Sú brtt. liggur fyrir á þskj. nr. 360, og það má segja, að það séu tvær breyt. á 4. gr., sem brtt. felur í sér. Það er fyrst, að upphaf gr. orðist þannig, að menntmrh. skipi forstöðumann safnsins. Í frv. segir, að menntmrn. skuli skipa forstöðumanninn. Ég held, að þetta sé nú svo sjálfsögð og eðlileg breyt., að það þurfi ekki nánar að skilgreina hana. Önnur breyting, sem n. leggur til, að gerð verði, er við síðasta málsl. 4. gr., þar sem segir, að laun starfsmanna skuli vera hin sömu og hliðstæðra starfsmanna við önnur ríkissöfn. Þetta stangast á við okkar núgildandi löggjöf um kjarasamninga opinberra starfsmanna, ríkisstarfsmanna, og er þess vegna lagt til, að þetta orðist þannig, að þeir skuli taka laun samkv. hinu almenna launakerfi starfsmanna ríkisins. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 360, hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til að flytja frekari brtt. við frv. og að fylgja brtt., sem kunna fram að koma, en n. í heild mælir með samþykkt frv. með þessari breytingu, sem ég áður greindi frá.



Herra forseti. Hér er enn um að ræða eitt þeirra frv., sem ríkisstj. hefur lagt fyrir hið háa Alþ. til endurskoðunar á safnalöggjöf landsins. Þetta frv. er komið frá hv. Ed., þar sem það var afgr. shlj. samkvæmt einróma meðmælum menntmn. eftir að hún hafði shlj. lagt til, að samþ. yrðu við frv. nokkrar minni háttar brtt., sem allar voru afgreiddar shlj. Mér er mikil ánægja, að það skuli hafa orðið svo, að öll þessi frv. um endurskoðun á safnalöggjöfinni skuli hafa hlotið fram til þessa einróma afgreiðslu í báðum d. þingsins. Nauðsyn flutnings þessa frv. var ein höfuðástæðan til þess, að menntmrn. efndi til allsherjar endurskoðunar á safnalöggjöf landsins. Þau l., sem í gildi eru um þetta efni, sem þetta frv. fjallar um, eru sumpart mjög gömul, þ.e. l. frá 1907 um verndun fornminja, en önnur eru frá 1947, um viðhald fornra mannvirkja og um byggðasöfn. Þetta frv. var samið af n., sem menntmrn. skipaði á sínum tíma og í voru dr. Kristján Eldjárn þáv. fornminjavörður formaður, Hörður Ágústsson listmálari og dr. Þórður Eyjólfsson fyrrv. hæstarréttardómari. Í þessu frv. eru ýmis nýmæli eins og l. gera ráð fyrir, þar sem þau l., sem það á að koma í staðinn fyrir, eru sumpart orðin mjög gömul eða frá árinu 1907, og auk þess er í þessu frv. samið um öll núgildandi lagafyrirmæli, að svo miklu leyti sem þau eru ekki afnumin vegna þess að þau eru orðin úrelt, um þjóðminjar og vörzlu þjóðminja. L. frá 1907 eru að ýmsu leyti úrelt, og eru því aðalefnisbreytingarnar, sem í frv. felast, fólgnar í breytingu á þeim l., en ekki l. frá 1947. Í l. frá 1907 eru ýmis ákvæði um skýrslugerðir og auglýsingu í Lögbirtingablaði í sambandi við fund forngripa. Þessi ákvæði hafa í framkvæmd reynzt algjörlega óþörf og eru því ekki tekin upp í þetta frv. Í I. frá 1907 eru margs konar fyrirmæli um sameign ríkissjóðs, landeigenda og finnanda að fundnum forngripum. Þessar reglur hafa aldrei skipt neinu máli í sambandi við fund og varðveizlu forngripa, og þess vegna er í þessu frv. tekin upp sú regla, sem nú mun vera í l. langflestra þjóða, að fundnir forngripir, sem liggja eða legið hafa í jörðu, séu eign ríkisins. Hins vegar er látin haldast sú regla, að þegar forngripir úr gulli eða silfri finnast, skuli landeiganda og finnanda greitt til jafnra skipta sín á milli málmverð hlutanna eftir mati að viðbættum 10 af hundraði. Þá eru í gildandi l. nákvæm fyrirmæli um skráningu forngripa, sem eru í eign einstakra manna. Þessi ákvæði hafa aldrei verið framkvæmd og þykir ekki ástæða til þess að halda þeim í löggjöf. Í kaflanum um friðun kirkjugripa eru nýmæli. Þar er gert ráð fyrir því, að þau fyrirmæli gömlu l. haldist, að skráning fornra kirkjugripa geti farið fram jafnframt skráningu forngripa í eign einstakra manna, eins og ég gat um áðan, en slík skráning hefur hins vegar ekki farið fram. Vegna þess að munir, sem friðaðir eru samkv. þessum kafla, þ.e. III. kafla, eru ekki í beinni vörzlu Þjóðminjasafnsins, þá er vernd þeirra falin forráðamönnum kirkna og kirkjugarðsstjórum, en yfirumsjón með friðun er í höndum þjóðminjavarðar. Í gildandi l., þ.e. l. frá 1907 og 1947, er vikið að friðun húsa og mannvirkja, en mjög lauslega og á algjörlega ófullnægjandi hátt, en það er nú orðinn einn meginþáttur í þjóðminjalöggjöf erlendis að setja ítarleg ákvæði um friðun húsa og mannvirkja. Þessi kafli frv., IV. kaflinn, má því heita algjör nýsmíð og algjört nýmæli í íslenzkri löggjöf. Stefnt er að því annars staðar, að varðveitt séu til framtíðar hús og mannvirki, sem talið er, að hafi sérstakt gildi, menningarsögulegt, listrænt eða sögulegt. Lagaákvæði um þetta í öðrum löndum eru nokkuð með mismunandi hætti, en miða þó öll að sama marki. Hér höfum við fram til þessa mjög verið á eftir öðrum þjóðum, þ.e.a.s. að því er tekur til verndunar slíkra þjóðminja. Að vísu eru vernduð og í umsjón Þjóðminjasafns nokkur gömul og merkileg hús, einkum kirkjur og torfbæir, og þau eru öll í opinberri eign. Hingað til hefur ekki verið farið á þá braut að friðlýsa hús í eign einhvers, og það er þó gert alls staðar annars staðar í nágrannalöndum okkar. Þess vegna er hér í þessum kafla, þessum ég vildi segja aðalkafla frv. að því er nýmæli snertir, lagt til, að hér sé einnig eins og annars staðar farið inn á þá braut, að heimilt sé að friðlýsa hús í einkaeign. Það hefur orðið reynsla annars staðar, að slík friðun húsa í einkaeign sé vandasamt mál, sem hæglega geti valdið árekstrum af margs konar tagi milli eigenda húsanna og friðunarvaldsins, og þess vegna er mjög mikils um það vert, að l. um þessi efni séu skýr og ákveðin, en þó um leið hófsamleg. Meginhugsun þessa frv. er sú að ná fram þeirri friðun, sem nauðsynleg er, en þó sé farið fram með þeirri tillitsemi við eigendur, sem hægt er, og í annan stað ekki stofnað til fjárútláta af opinberri hálfu nema eftir því, sem teljast verður algjörlega óhjákvæmilegt. Þá vil ég fara örfáum orðum um V. kafla frv., sem er um byggðasöfn. Fyrstu ákvæði um byggðasöfn voru sett í l. frá 1947, en þá var lítil reynsla komin á starfsemi byggðasafna. Nú á rúmum 20 árum er hins vegar nokkur reynsla fengin, og hefur verið stuðzt við hana við samningu þessa kafla, V. kafla frv. Stefna hins opinbera í þessum málum ætti augljóslega að vera sú að stuðla að því með afskiptum sínum, að byggðasöfn verði frekar færri og stærri en fleiri og smærri. Hins vegar er ekki skynsamlegt að lögbinda hversu stórt landssvæði byggðasafn skuli hafa að baki sér minnst til þess að vera styrkhæft samkvæmt l. þessum, en hér er áfram gert ráð fyrir því, að ríkið skuli styrkja byggðasöfn. En í frv. er það lagt á vald menntmrh. að fengnum tillögum þjóðminjavarðar, hvort byggðasafn skuli teljast styrkhæft. Með því ætti að vera tryggt, að ríkisstyrkt byggðasöfn verði ekki óeðlilega mörg, því að þjóðminjavörður mun vafalaust gera það að skilyrði fyrir meðmælum, að safn sé nokkuð stórt. Í frv. er kveðið á um þátttöku hins opinbera í kostnaði við byggingar safnahúsa og rekstur byggðasafna. Í þessu efni er hér í þessu frv. gerð breyting á núverandi skipan. Í núgildandi l., í l. frá 1947, segir, að ríkið styrki byggingu húss handa viðurkenndu safni að 1/4 hluta, en hér er gert ráð fyrir því, að styrkurinn verði 1/3 hluti. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir því í frv., að ríkið taki annan þátt í rekstri byggðasafna en þann, að það greiði gæzlumannslaun að hálfu, en í gildandi l. ber því að greiða 2/3 hluta rekstrarkostnaðar yfirleitt. Reynslan hefur sýnt, að stofnkostnaður við byggingu safnahúss er erfiðasti þröskuldurinn fyrir héruðin, og þess vegna er það stefna þessa frv. að auka hlutdeild ríkisvaldsins í stofnkostnaði byggðasafna. Þá hefur það komið í ljós, að aðstandendur byggðasafna hafa átt erfitt með það að tryggja daglega eða stöðuga umsjón, og þess vegna er sú stefna tekin hér upp, að ríkið beinlínis greiði gæzlumannslaun að hálfu, og ætti þar með að vera tryggt, að jafnan sé við hvert safn maður, en að öðru leyti sé rekstrarkostnaður safnsins í höndum þeirra héraða, sem að byggðasafninu standa. N. sú, sem frv. samdi, taldi ekki líklegt, að byggðasöfn, sem yrðu stofnuð og rekin samkvæmt l., gætu orðið fleiri en 15–20 og taldi ekki æskilegt, að þau yrðu fleiri en það hér á landi, ef þau eiga að vera annað og meira en nafnið tómt. Um 10 byggðasöfn eru það langt á veg komin, að þau hafa verið sýnd að meira eða minna leyti um nokkurt árabil, og eru sum þeirra í góðum, viðurkenndum húsakynnum, en önnur miður á vegi stödd. Er þess að vænta, að þau ákvæði, sem frv. gerir ráð fyrir um aukna hlutdeild ríkisins í byggingarkostnaði safnanna, verði til þess að bæta aðbúnað þeirra í framtíðinni frá því, sem verið hefur. Ég gat þess áðan, að menntmn. Nd. hefði einróma gert nokkrar breyt. á frv., flestar þeirra fjalla um aukaatriðin, en eru þó allar til bóta. Helzta efnisbreytingin, sem n. gerði og samþ. var shlj. í hv. Nd., var sú, að „sveitarfélögum“ er bætt inn í IV. kafla frv., þ.e. þann meginkafla frv., sem fjallar um verndun húsa, friðun húsa og mannvirkja, þeim er bætt inn sem sérstökum aðila að húsafriðun, og virðist vera mjög eðlilegt, að sveitarfélög fái opinbera aðild að jafn vandasömu og viðkvæmu máli og friðun húsa og mannvirkja hlýtur að vera. Með þessu vona ég, herra forseti, að ég hafi gert grein fyrir meginefni þessa frv. Ég vona, að það hljóti hliðstæða meðferð hér og í hv. Nd., að um það náist samstaða, og í trausti þess legg ég til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt af okkur hv. 5. þm. Sunnl. og flutt að beiðni hreppsnefndar Kirkjubæjarhrepps í Vestur-Skaftafellssýslu. Frv. þetta fjallar um heimild hreppsnefndar Kirkjubæjarhrepps í Vestur-Skaftafellssýslu til þess að selja jörðina Þykkvabæ I í Landbroti Ingu Þórarinsdóttur, núv. ábúanda jarðarinnar, en með nokkuð sérstökum hætti, sem byggist á því, að hreppurinn fékk á sínum tíma jörðina Þykkvabæ I að gjöf með vissum skilyrðum. Og vil ég nú fjalla um þessar sérstöku aðstæður, sem eru fyrir hendi í þessu máli. Með gjafabréfi hjónanna Helga Þórarinssonar og Höllu Einarsdóttur, dags. 15. des. 1913, afhentu þau Kirkjubæjarhreppi hálfa jörðina Þykkvabæ til eignar með vissum skilyrðum. Meginskilyrði voru þessi: Jörðin skyldi vera ævarandi eign þessa hrepps, Kirkjubæjarhrepps og því mætti eigi selja jörðina, gefa eða veðsetja. Ættingjar gefanda hefðu forgangsrétt um ábúð jarðarinnar. Að jörðin yrði bætt og prýdd svo sem kostur er hverju sinni. Afgjöld af jörðinni féllu þannig: 1/4 hluti þeirra til sveitarsjóðs Kirkjubæjarhrepps, en 3/4 hlutar til Ræktunarsjóðs Þykkvabæjar I, sem í gjafabréfinu er sett skipulagsskrá um með tilheyrandi ákvæðum að því er varðar tekjuöflun þessa ræktunarsjóðs og starfsemi að öðru leyti. Sjóðnum er ætlað að hafa það hlutverk á hendi að bæta jörðina og enn fremur og í öðru lagi að verðlauna bændur innan Kirkjubæjarhrepps fyrir jarðabætur, húsabætur og aðrar nytsamar búnaðarframkvæmdir á ábýlisjörðum þeirra. Hreppsnefndin þáði svo þessa gjöf, sem var fram sett í nefndu gjafabréfi, hinn 14. jan. 1914, og gjafabréfið hlaut konungsstaðfestingu 14. ágúst s. á., og skömmu síðar var skipulagsskrá sjóðsins birt í Stjórnartíðindum. Gefendurnir bjuggu á jörðinni, þar til Helgi Þórarinsson dó 18.11. 1915. Þá tók Þórarinn, sonur þeirra hjóna, við búsforráðum og sat jörðina með samþykki allra hlutaðeigenda. Var á þeim tíma, þegar Þórarinn Helgason sat jörðina, lagt fé mjög í jarðabætur og húsabætur. Núverandi ábúandi þessarar jarðar er Inga Þórarinsdóttir, dóttir Þórarins Helgasonar, þ. e. a. s. sonardóttir gefendanna. Hún hefur lýst yfir, að hún geti ekki lengur búið á þessari jörð, nema hún fái hana keypta, og það skal líka tekið fram, að það eru engir aðrir, sem vitað er um, sem hafa hug á að taka þessa jörð til ábúðar við þau skilyrði, sem sett hafa verið. En talið er, að endurbyggja þurfi öll hús jarðarinnar meira og minna, og að sjálfsögðu er ekki hægt að leggja í slíkar framkvæmdir, nema lán séu fengin, og þá þarf auðvitað að setja jörðina að veði. Nú hefur ábúandinn, Inga Þórarinsdóttir, fengið loforð um það frá hreppsnefndinni, að hreppsnefndin sé fús til að selja henni jörðina fyrir sitt leyti. En að því tilskildu, að söluverðinu verði varið í sem nánustu samræmi við tilgang gjafabréfsins. Að óbreyttu virðist það ljóst öllum þeim, sem nærri þessu máli koma, að enginn ábúandi fáist á þessa jörð. Hún níðist aðeins niður og endar sem umkomulítil eyðijörð. Búnaðarhættir og ábúðarreglur eru almennt þannig í dag, að þær eru með allt öðru sniði en þegar gjafabréfið fyrir mörgum tugum ára var samið og hreppurinn tók við gjöfinni. Hinn almenni tilgangur með gjöfinni næst því engan veginn, og þau hlunnindi, sem gjöfin átti annars vegar að veita gefendum og ættmennum þeirra um framtíð og hreppnum áttu að verða til framfara og hagnaðar, má segja, að séu úr sögunni með öllu. Hins vegar verður þessi gjöf til erfiðleika á marga lund, ekki sízt fyrir eigandann, hreppsnefndina, og svo til sárra leiðinda öllum aðilum, ef eigi verður að gert. En nú vill svo vel til, og það er ekki ævinlega í skipulagsskrám eða gjafabréfum, sem skipulagsskrár hafa verið gerðar um, að ákvæði séu um, hvernig fara skuli, ef eitthvað ber út af með þær aðstæður, sem fyrir hendi voru í upphafi og breytzt hafa verulega. En það vill svo vel til, að í gjafabréfinu, sem er undirstaða alls í þessu máli, eru ákvæði, þar sem segir: „Reglum þeim, sem settar eru að framan um gjöf þessa, getur enginn breytt nema löggjafarþing Íslendinga, og þó því aðeins, að eigi verði hjá því komizt sakir breyttrar tíðar eða óviðráðanlegra atvika, en gæta skal þess þá vandlega, að breytingin samrýmist, svo sem auðið er, tilgangi okkar (þ. e. a. s. gefendanna) með gjöfinni.“ Og með hliðsjón af þessu ákvæði í skipulagsskránni er þetta frv., sem hér liggur fyrir, fram borið. Við flm. vitum ekki betur en allir ættmenn gefenda, sem látið hafa sig nokkuð varða þetta mál. séu sammála um, að sú breyting verði gerð, sem frv. gerir ráð fyrir. Og ég vil geta þess, að annar gefendanna, frú Halla Einarsdóttir, sagði í bréfi til hreppsnefndar Kirkjubæjarhrepps árið 1946 m. a., að vegna breyttra aðstæðna óski hún eftir því, að hreppurinn gefi eftir sinn eignarrétt samkv. gjafabréfinu, ef auðið er. Annar gefenda var sem sagt á því ári, 1946, alveg inni á því, að hér þyrfti gerbreyting á að verða. Í frv., eins og það liggur hér fyrir d., eru sérstök ákvæði um ráðstöfun jarðarinnar, sem eigi verður annað séð en fyllilega séu í anda megintilgangs gjafabréfsins, þ. e. að náinn ættingi, sem ábúð hefur haft um nokkuð langan tíma á jörðinni, - ég held, að ég megi segja 17 ár - eignist jörðina og hún verði séreign þessa ættingja og þar um gerður sérstakur kaupmáli, enn fremur að kaupandi skuldbindi sig til þess að gera jörðina að ættaróðali. Með betri hætti verður vart að okkar áliti flm. a. m. k., betur hægt að tryggja annan megintilgang gjafabréfsins, þ. e. að jörðinni verði vel viðhaldið og henni verði sýndur sá sómi, sem til er ætlazt af gefendum. Þá er enn fremur ákvæði í frv. um skyldur hreppsnefndarinnar, þ. e. seljanda, ef til þess kemur, að heimildin fáist til sölu á jörðinni, að sjá svo um, að söluverðinu skuli varið í sem nánustu samræmi við vilja gefendanna. En um söluverð fari eftir samningum milli aðila eða, ef þeir ekki nást, þá að mati dómkvaddra manna. Með þessu móti þykir nokkuð vel séð fyrir þörfum ræktunarsjóðs jarðarinnar. En stofnun hans, Ræktunarsjóðs Þykkvabæjar, var og er hitt meginatriði gjafabréfsins. Og okkur sýnist, að þeim hagsmunum, sem sjóðnum er ætlað að þjóna, sé þannig nægilega vel fyrir séð. Ef kaupverð jarðarinnar verður eitthvað nálægt því, sem gerist og gengur um jarðarverð almennt, ekki sízt á þeim slóðum, sem hér um ræðir, í Skaftafellssýslu, þá hlotnast sjóðnum þegar allálitleg fúlga, sem að öðrum kosti væri býsna langt í. Með bezta vilja verður því eigi annað álitið en sú ráðstöfun, sem frv. greinir um þessa gerð, sé tiltækari eins og máli er háttað en aðrar og mjög eðlileg eftir öllum atvikum. Þetta frv. var til meðferðar á síðasta þingi, en hlaut ekki afgreiðslu, og ég vil geta þess, að þá voru ekki öll þau skilyrði í frv., sem nú eru þar sett að beztu manna yfirsýn. Það er ósk okkar flm., að frv. geti fengið fullnaðarafgreiðslu á því þingi, sem nú situr, og við væntum þess, að slíkur ágreiningur verði ekki uppi, að orðið geti til tafar framgangi málsins, eins og það er útlistað í grg., en henni fylgja ýmis fskj., sem eiga að upplýsa til fulls eðli málsins. Að lokinni þessari umr. er þess óskað, að það verði látið ganga til 2. umr. og hv. landbn.