Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Eins og menn sjá af áliti n., hélt n. fund um málið, og sakir þess, hvernig ástatt er um þetta mál, sá allshn. sér ekki fært að draga afgreiðslu þess og vildi láta það koma til þingsins aftur sem allra fyrst. Og eftir því, hvernig málið er vaxið, og eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, treystir n. sér ekki til að gera till. um neinar sérstakar ráðstafanir í sambandi við þetta mál. Allshn. fannst, að heilbrigðisyfirvöldin, sem hafa haft málið til meðferðar frá því veikin gerði verulega vart við sig, mundu bezt geta um það dæmt, hvað unnt væri að gera og hvað gera skyldi, og þar sem n. treysti sér ekki til að gera neinar sérstakar till., þá gæti hún heldur ekki hagað afgreiðslunni á annan veg en að leggja til, að málinu sé vísað til ríkisstj. og heilbrigðisstjórnarinnar í trausti þess, að heilbrigðisyfirvöldin geri það bezta, sem þau koma auga á, til að hefta útbreiðslu veikinnar. - Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið.



Ég vil þakka hv. allshn. fyrir skjóta afgreiðslu á málinu, því að hún hefur tekið það strax til athugunar. Hins vegar þarf ekki að þakka henni fyrir góða afgreiðslu, því að vitanlega stendur málið á sama stigi og það stóð, þegar það fór til n., eftir nál. á þskj. 292 að dæma. Ég verð að segja það, að mig undrar, að annað eins tilfinningamál og fjárhagsmál fyrir þjóðina eins og þetta mál er skuli fá þessa afgreiðslu. Það var upplýst við umr. á síðasta fundi, þegar þetta mál var til umr., að heilbrmrh. og heilbrigðisstjórnin hefði ekkert gert til að hefta útbreiðslu veikinnar og hefði ekki séð ástæðu til að gera annað en að senda gamalmenni, sem komið er á áttræðisaldur, til að athuga málið, og svo að setja í sóttkví eitt heimili í landinu, sem stendur uppi á heiði, og eftir þessar yfirlýsingar undrar mig mjög, að hv. allshn. skuli ekki sjá ástæðu til að segja neitt annað um málið en að leggja til, að því verði vísað til ráðh. aftur, sem hefur lýst yfir, að svona hafi verið farið með málið áður. Og hæstv. ráðh. lýsti yfir, að frá sínu sjónarmiði væri þessi till. flutt til að gera honum persónulega og Framsfl. allt til bölvunar, hún væri flutt af illgirni frá flm. til að reyna að æra upp allan þann fjölda manna, sem ætti um sárt að binda, eftir að veikin hefði herjað á þeirra heimili. Ég verð að segja það, að mér finnst hæstv. heilbrmrh. vera kominn í það heilbrigðisástand, að hann megi ekki ræða heilbrigðismál svo, að hann fái ekki taugaáfall og geti ráðið yfir því, sem hann segir, og held ég, að hann ætti þá að nota sér tækifærið og láta landlækni skoða sig. Ég er undrandi yfir því, hvaða afgreiðslu þetta mál fær hér í þinginu. Það er vitað, að veikin hefur herjað á einn kaupstað í landinu, svo að það þykir nú ástæða til að fá sérstaka undanþágu til að flytja inn fólk til að starfa á þessum heimilum, því að það hefur komið fram í einu dagblaði undanfarið, að það þyrfti að fá sérstakt leyfi til að flytja inn þýzkar stúlkur til að veita aðstoð á þessum heimilum vegna þess, að þau séu lömuð um lengri tíma. Það er vitað, að veikin breiðir sig meira og meira um ýmis héruð landsins, og á sama tíma lýsir hæstv. ráðh. yfir, að heilbrigðisyfirvöldin sjái ekki ástæðu til að gera neitt í málinu, og síðan kemur allshn. og leggur blessun sína yfir gerðir læknaráðs og landlæknis og telur sjálfsagt að gera ekkert í málinu, eins og kemur fram í nál. Hins vegar bætti hv. frsm. því við, að þetta sé gert í trausti þess, að heilbrigðisstjórnin geri sitt bezta í að laga þetta. Hvers vegna mátti það ekki koma fram í nál.? Má ekki þjóðin sjá, að n. leggi til, að heilbrigðisstjórnin geri sitt bezta, eftir að hæstv. ráðh. hefur lýst yfir, að ekkert hafi verið gert? Nei, svo mikið mátti ekki blaka við heilbrigðisstjórninni, að þetta mætti koma fram í nál. Með tilvísun til þeirrar hættu, sem hér er á ferðinni, og með tilvísun til þess, að ég tel hvorki heilbrigðisstjórnina né landlækni geta borið ábyrgð á þeim afleiðingum, sem kunna að verða af því, að veikin verður ekki stöðvuð, vil ég leyfa mér að bera fram dagskrártill., svohljóðandi. „Í trausti þess, að ríkisstj. geri nú þegar raunhæfar ráðstafanir til þess að hefta útbreiðslu mænusóttarinnar, tekur þingið fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þetta er aðeins tilraun til þess að afgr. málið á þann hátt, að eitthvað verði gert. - Hæstv. ráðh. minntist á það í umr., að þáltill. væri losaraleg og ekki nægilega ákveðin, og spurði, hvað ætti að gera. Ég verð að segja það, að eins og till. er á þskj. 280, þá sé ég ekki annað en að hún beri í sér fullt traust til hæstv. ráðh. um það, að hann láti beita viðeigandi samgöngubanni. Hv. flm. á hér vitanlega við, að það séu gerðar þær nauðsynlegu ráðstafanir til þess að hefta útbreiðslu veikinnar. Það verður svo að sjálfsögðu að vera mat heilbrigðisstjórnarinnar á hverjum tíma, hvað hún álítur, að þurfi að gera. Hingað til hefur það mat verið þannig, að hún álítur, að ekkert þurfi að gera. En eftir að Alþ. hefur haft aðra skoðun, - ef það hefur aðra skoðun, - þá kann svo að fara, að hún athugi á ný þetta mat sitt, og með tilvísun til þess vænti ég þess, að hæstv. forseti beri þessa dagskrártill. upp á undan frávísunartill. Vil ég svo leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa till.



Ég veit ekki, hvort ég man alla þá rökst. dagskrártill. rétt, sem hv. þm. Barð. bar fram, en mér skilst, að efni hennar sé að fela ríkisstj. að gera raunhæfar ráðstafanir til þess að hefta útbreiðslu veikinnar. Ég hygg, að við þurfum ekki lengi að deila um það, að við ætlumst til, að það, sem gert sé í þessu máli, verði raunhæft, því að annars mundi það litla þýðingu hafa. Þarna skilur því ekki svo mikið á milli, og þó að þessi rökst. dagskrá hv. þm. Barð. verði samþ., þá er það eigi að síður á valdi ríkisstj., hvað gert verður. Það er m. ö. o. hennar að meta það, hvað gera skal, eins og eðlilegt er, ekki sízt í svona málum, svo að mér skilst, að þetta beri allt að sama brunni, svo að þetta verður aðeins að finna sér eitthvað til, til þess að láta líta svo út, að eitthvað annað sé hér á ferðinni, eftir því sem hans till. segir, heldur en vakir fyrir allshn. Út af því, sem hv. þm. sagði út af þeim ummælum mínum, að n. vonaðist eftir, að ríkisstj. gerði það, sem hún telur unnt að gera til að hefta útbreiðslu veikinnar, þá vil ég taka það fram, að þetta var ekki sett í nál. vegna þess, að við værum að reyna að hraða afgreiðslunni, svo að hægt væri að afgr. málið með skjótum hætti. En ég ætla, að þetta hafi sama gildi, þó að það komi munnlega fram, því að það er ekki falið fyrir þjóðinni, sem hér gerist; það er í áheyrn, ekki einungis allra þm., heldur og fjölda áheyrenda, og það er öllum frjálst að birta það og hafa það á orði, eftir því sem þeir vilja. Og unz þessum ummælum mínum er mótmælt af hálfu meðnm. minna, sem ég veit, að ekki verður gert, þá hygg ég, að þau hafi sitt fulla gildi, þó að þau séu sögð í ræðu, eins og ef þau stæðu í nál. Mér skilst, að hv. þm. Barð. geri sér ekki fullkomlega ljóst, hver vandi er að fást við þetta mál. Ég skal viðurkenna minn barnaskap í slíkum málum sem þessum, því að maður hefur sannarlega ekki mikla þekkingu á þessum sjúkdóm, og ég hygg, að það megi færa mönnum til vorkunnar, þei sem þessi sjúkdómur er óþekktur um allan heim, nema aðeins fyrir verkanirnar. Það er uppi alþjóðafélagsskapur, sem hefur rannsókn þessa sjúkdóms með höndum. Hygg ég, að Svíar hafi lagt sig allra þjóða mest fram um að kynna sér þennan sjúkdóm, en hann hefur hagað sér bæði hér og þar með öðrum hætti, en hann gerir nú hér, sérstaklega á Akureyri, og eftir því sem ég veit bezt, þá hygg ég, að í engu þjóðlandi sé sett samgöngubann, þó að þessi sjúkdómur geri vart við sig. Það er skoðun lækna sem engan veginn er þó hægt að sanna, að langtum fleira fólk sýkist af þessum sjúkdómi, en kemur í ljós, og meginþorri þeirra manna, sem tekur sjúkdóminn, veikist ekki og verður þess vegna aldrei sjáanlegt, að þeir taki veikina. Enn fremur er það skoðun þeirra, að heilbrigðir menn beri sjúkdóminn ekki síður en þeir, sem vekjast. Nú er það háttur erlendis, eftir því sem ég hef vitneskju um, að það er reynt að heft í mikil kynni við þau heimili eða þá menn, sem sýkjast, en það er engan veginn sett samgöngubann milli héraða, og ég hygg, að af hálfu heill ríkisstjórnarinnar hér hafi verið gerðar alveg sams konar ráðstafanir og tíðkast erlendis meðal menningarþjóða, þar sem veikin gerir vart við sig. Á Akureyri var skólum og samkomustöðum lokað. Eitt hérað tók upp hjá sér af sjálfsdáðum að koma á samgöngubanni, eða partur af héraði. Það var Dalvík, og það olli þeim það miklum óþægindum, að ég ætla, að þeir séu búnir að upphefja það alveg, þó að veikin sé enn í Akureyri. Hverjir erfiðleikar eru á í þessum efnum, má bezt sjá af því, hvað veikin er dreifð víða um landið. Samtímis því, sem veikin kemur upp á Akureyri, gerir hún vart við sig í Jökuldal í Norður-Múlasýslu, í Gullbringu- og Kjósarsýslu, og hún er búin að vera í Rvík síðan í ágúst í sumar. Hún hefur verið á tveimur stöðum í Árnessýslu, og svo nú fyrir stuttu hefur hún gert vart við sig á Vestfjörðum. Það var sett samgöngubann á Fornahvamm, af því að það er gististaður, til þess að það heimili sýkti ekki þá, sem heilbrigðir kæmu þar, og þetta teljum við sjálfsagða ráðstöfun gagnvart slíkum stað. En það er nokkuð annað að setja samgöngubann við slíkan stað, þar sem ferðamannastraumur er, eða setja samgöngubann við heilt hérað eða fleiri héruð. Ef sett er samgöngubann á Akureyri, hvað á þá að gera t. d. Norður-Múlasýslu? Átti að taka Akureyri eina eða átti að taka Eyjafjörð með? Veikin gerði vart við sig í Þingeyjarsýslu, Gullbringu- og Kjósarsýslu og í Rvík er hún búin að vera síðan í ágúst og nú er hún komin upp á Vestfjörðum. Þetta er þess vegna ekki einfalt mál. Þó að veikin breiðist svona mikið út, þá er hún sem betur fer yfirleitt svo væg, að læknar eru stundum í vafa um, hvort um þessa veiki sé að ræða eða einhverja aðra veiki. En hvað sem um það er, þá er það aðalatriðið, hvað hægt er að gera og hvernig hægt er að koma vörnum við, og mér skilst út af því, hvernig sjúkdómurinn er, að það sé meira en litlum vandkvæðum bundið. Og þetta er ekki aðeins viðfangsefni hjá okkur Íslendingum einum, svona hefur það verið um allan heim, sams konar ráðstafanir hafa verið gerðar, af því að mönnum hefur ekki fundizt þeir hafa annað betra að gera. Mönnum hefur fundizt, að þeir gætu ekki gert frekari varnir, en með þessu móti, og það er af því, hvað þessi sjúkdómur er falinn, honum skýtur upp á ólíklegustu stöðum. Annars þykja þessir vírussjúkdómar erfiðir viðfangs, og það er við því að búast, að það sé erfitt hjá okkur, alveg eins og annars staðar. Þetta tal hv. þm. Barð. um, að út af veikindunum hafi verið talað um að fá þýzkar stúlkur, hygg ég, að eigi ekki við nema að nokkru leyti, sakir þess að okkur skortir fólk almennt. Vel má vera, að þetta væri til liðsinnis í þessu máli að einhverju leyti, en ég hygg, að það hafi komið fyrr til orða að óska eftir að flytja inn fólk til starfa í landinu og áður en þessi veiki kom. Og þetta tal hjá hv. þm., að þetta sé Framsfl. til bölvunar! Ég var við umr. og þóttist taka mjög vel eftir þeim, og hæstv. ráðh. sagði ekki orð í þá átt, að þetta gerði Framsfl. bölvun, enda er það býsna hjáleitt. Ég hygg því, að það, sem gert hefur verið í þessu máli til þessa, séu sams konar ráðstafanir og gerðar eru hjá öðrum menningarþjóðum, þar sem þessi veiki hefur gert vart við sig, og þó að veikin hagi sér með öðrum hætti á Akureyri, en mænuveiki gerir venjulega, ekki hvað sízt að því leyti, hvað margir sýkjast, þá er síður en svo, að það sé hægt að fara öðruvísi að í ráðstöfunum gagnvart henni, en á þann bezta hátt, sem menn koma auga á, þ. e. að reyna að hindra útbreiðslu veikinnar án þess að leggja bönd á heil héruð, en það er ekki hægt, af því að hún kemur upp á ólíklegustu stöðum og maður veit ekkert, hverjar ráðstafanir ætti að gera eða hvar það mundi enda. Veikin er nú hér í Reykjavík. Á þá að setja samgöngubann á Reykjavík við önnur héruð? Veikin er í Árnessýslu og í Borgarfirði og mjólk kemur úr þessum héruðum til Rvíkur. Á að setja samgöngubann á slíka flutninga? Þetta er hægara sagt en gert, þegar málin eru svona vaxin. Ég hygg, að það verði ekki nær því komizt en það, sem vakir fyrir n., þ. e. að treysta heilbrigðisyfirvöldunum til að gera sitt bezta til varnar því, að veikin breiðist út, eftir þeim leiðum, sem við frekast getum komið auga á, að geti orðið bærilegar í framkvæmd.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. þm. Barð. sagði að það hefði ekkert verið gert út af þessari mænuveiki, þó að hún hafi verið svo alvarleg. Sannleikurinn er sá, að það hefur verið allt gert, sem fróðir menn í þeim efnum hafa talið fært að gera og hefði þýðingu í framkvæmd. - Þá lét hv. þm. Barð. lítilsvirðandi orð falla um próf. Jón Hj. Sigurðsson, og hygg ég, að það sé ekki hv. þm. til sóma, og býst ég við, að heilbrigðisstjórnin verði ekki í vandræðum með að verja það, að honum var falið að fara til Akureyrar og kynna sér þessi mál. Í till. þessari felast fyrirmæli til ríkisstj. um að skipa fyrir samkv. því, sem Alþ. ályktar í þessu efni. Ríkisstj. hefur þegar gert raunhæfar ráðstafanir varðandi veikina, en einmitt þær ráðstafanir sýna, að ekki sé gerlegt eða hafi nokkra þýðingu að gera frekari ráðstafanir, eftir því sem fram hefur komið frá læknunum. En ef Alþ. leggur fyrir ríkisstj. að framkvæma eitthvað ákveðið í þessu efni, þá verður að finna einhvern mann, sem vill framkvæma slíkt, t. d. héraðabönn, þ. e. banna samgang fólks milli héraða, enda þótt þeir menn, sem hafa þann lærdóm til að bera, sem taka verður trúlegan, telji slíkt algerlega út í bláinn. Ef fara á að rifta þeim ákvörðunum, sem heilbrigðisyfirvöldin hafa tekið varðandi þessa veiki, þá verður að skipta um forstöðu fyrir þessum málum. Ég fyrir mitt leyti hef ekki séð mér fært að hefjast handa um frekari aðgerðir í þessu máli. Þetta mál hefur verið athugað vandlega af sérfræðingum og af mönnum, sem hafa meiri kynni og vit á heilbrigðismálum þjóðarinnar en hv. þm. S-Þ. Hnútukast hans að mér tek ég því ekki alvarlega, en ég mun að sjálfsögðu vera reiðubúinn að gera frekari ráðstafanir, ef læknaráð og landlæknir telja slíkt nauðsynlegt.



Herra forseti. Ég þakka ekki hv. n. fyrir afgreiðslu þessa máls, eins og siður margra þm. er, þegar frv. koma frá n. Hitt er svo annað mál, hvert gagn það hefur orðið þessu máli. Það er táknrænt, að er lagt var til, að málinu væri vísað til heilbrmn., en síðar til allshn., lagði hv. 1. þm. Árn. það til, að málinu yrði vísað til fjvn., en hann er form. allshn., eins og þm. vita. Ef slíkt hefði verið samþ., þá hefði það verið verk fjvn. að úrskurða, hvort það borgaði sig fyrir þjóðfélagið að sækja meðul og læknishjálp handa þessu nauðstadda fólki. Með þessu framlagi sýndi Jörundur Brynjólfsson málinu fyrirlitningu. En eftir höfðinu dansa limirnir. Framlag hæstv. ráðh. til málsins er allt á þessa lund. Hæstv. ráðh., sem telur sig að nokkru vera málsvara bændanna, bar skylda til þess að koma í veg fyrir, að veikin bærist út um sveitir landsins. Veikin hefur breiðzt út um Eyjafjörð og Skagafjörð og er einnig komin til Vestfjarða. Í Alþýðublaðinu segir, með leyfi hæstv. forseta: „Mænuveikin er heldur í rénun á Akureyri, en stingur sér enn niður í bænum. Samkomubann er á Akureyri til mánaðamóta, en ekki hefur verið ákveðið, hvort það verður framlengt.“ - Ég held nú, að hér sé um einhverja missögn að ræða, því að nýlega vantaði 300 nemendur í gagnfræðaskólann, og í húsmæðraskólanum hafa aðeins verið 6–7 nemendur. Frá Akureyri til Sauðárkróks eru um 100 km, og nú er veikin komin þangað. Hætta er á, að hún breiðist síðan út um Húnavatnssýslu og síðan áfram landleiðina út um sveitir landsins. Mörg heimili hafa nú um sárt að binda norðanlands, og er svo komið á sumum heimilum, að allt fólkið liggur og er hjálparlaust og ráðþrota. Þegar ástandið er svona slæmt í kaupstað, hvernig verður umhorfs í sveitunum, ef veikin breiðist út um byggðirnar, þar sem nær ógerningur verður að fá hjálp, þegar svo verður komið eins og á sumum heimilum Akureyringa. Nú er það vitað, að veikin kom upp í Fornahvammi og í skólanum að Reykjum í Hrútafirði. Þessir staðir voru settir í sóttkví og með þeim árangri, að líkur benda til, að veikin hafi verið stöðvuð þar um slóðir. Hins vegar er vitað um mann, sem kom frá Akureyri, þegar veikin stóð sem hæst þar. Þessi maður fékk að fara allra ferða sinna, fyrst hingað suður og síðar austur um fjall og hélt áfram austur í Árnessýslu. Þegar slíkur háttur er tekinn upp, er skæðir sjúkdómsfaraldrar ganga, þá hlýtur þjóðin að fá að kenna á því fyrr eða síðar. Ef þetta er athugað nánar, kemur í ljós, að landlæknir vildi ekki gera neitt það, sem til varúðarráðstafana má telja. Hæstv. heilbrmrh. gat borið landlækni ráðum, og það bar honum að gera, en vanrækti það. Hann hefur sýnilega veigrað sér við að gera ákvarðanir undirmanns síns ómerkar. Nýlega er fallinn dómur í hæstarétti út af máli læknis eins, sem aðrir læknar töldu, að hefði verið sekur um glæp. Landlækni hafði borizt vitneskja um málið og höfðaði mál gegn fyrrgreindum lækni. Fyrir rétti neita læknar að bera vitni í málinu. Máli þeirra er skotið til hæstaréttar, og kemur þá í ljós, að læknunum ber ekki skylda til þess að segja frá glæp, sem þeir vita um, að hafi verið drýgður af einum starfsbræðra sinna. - Í svipuðum anda er það, þegar hæstv. heilbrmrh. vill ekki breyta ákvörðun landlæknis. En í þessu sambandi vil ég beina því til hæstv. ráðh., að í vissum tilfellum - og það hefur reynslan sýnt - þá verða leikmenn að taka til sinna ráða. Árið 1918 berst hingað skæð farsótt. Læknar litu á hana sem hún mundi verða landlæg og varnir með samkomu- og samgöngubanni kæmu ekki að notum. En svo er frá að segja, hvað fram fór á Akureyri. Núverandi þm. Akureyrarkaupstaðar, læknir staðarins og lögfræðingur einn þar nyrðra kölluðu saman fund. Þessi fundur borgaranna heimtaði sóttvarnir, - heimtaði, að Norðurland yrði varið gegn þessum vágesti. Landlæknir neitaði, og fór málið þá fyrir bæjarstjórnina. Bæjarstjórnin samþ. að skora á ráðh., Jón Magnússon, að einangra Norðurland. Jón Magnússon tók þessa beiðni til greina. Norður- og Vesturland var algerlega einangrað um stund og komst hjá því, að þessi erfiða og mannskæða sótt yrði íbúum þessa landshluta að fjörtjóni. Nú víkur sögu til kjördæmis hv. 1. þm. Árn. Þar var ekki brugðið við með slíkri eljusemi og á Akureyri. Forustan var of veik, og drap veikin margan vaskan dreng hér sunnanlands. - En eitt var heimili hér í suðursveitum, sem lét ekki fljóta að feigðarósi. Grímur Thorarensen í Kirkjubæ setti hnefann í borðið og sagði: „Mitt heimili skal í sóttkví.“ Svo fór, að enginn veiktist þar, og varð sami árangur og á Akureyri. Með þessum vörnum var e. t. v. þúsundum manna bjargað frá dauða. Það, sem átti að gera hér nú, var að banna samgöngur við veik hús. Það átti að loka Akureyri inni um stund. Ef ástæða var til slíkra ráðstafana 1918, er það engu síður nú. Allt og sumt, sem ráðh. og landlækni bar skylda til, var að loka veika staði inni. Það var það, sem núverandi hv. þm. Ak. gerði á sínum tíma. Þar stóð allt Norðurland honum að baki, og mun hann ávallt hafa þökk fyrir það. En hver er svo niðurstaðan af afskiptum landlæknis af þessu máli? Framkoma hans hefur sýnt, að honum er ekki treystandi. Heilbrigðisstjórn landsins er ónýt, skapferli hans og þröngsýni hafa gert þjóðinni mikinn skaða. Á sínum tíma átti ég þátt í því, að lyfjabúðum í Reykjavík var fjölgað um helming. Nú hefur landlæknir staðið á móti því, að lyfjabúðum yrði fjölgað. Af eintómri meinfýsi synjaði hann lyfjafræðingum að verzla með lyf. Hitt er svo annað mál, um hugleysi hæstv. heilbrmrh., að hann skyldi ekki taka völdin af landlækni fyrir þá framkomu, sem hann hefur sýnt í því máli, því að slík framkoma er vissulega til óheilla. Hæstv. ráðh. skilur það mætavel, að þetta er mjög alvarlegt mál, en samt ógnar hann með stjórnarkrísu ef þessi till. verður samþ. Hann telur það vantraust á sig, ef sóttvörnum verður komið á, en hann vill ekkert gera til þess að draga úr því, að veikin breiðist út. Þetta er bæði óskörulegt og ómannlegt hjá hæstv. ráðh., og þó að hann vilji ekki viðurkenna það nú, þá býst ég við, að hann eigi eftir að sjá eftir því síðar. Þar sem málið liggur þannig fyrir, að hættuleg farsótt hefur geisað í öðrum stærsta bæ landsins og ekkert hefur verið gert til þess að hindra útbreiðslu veikinnar af hálfu heilbrigðisstjórnarinnar nema fávíslegt kák, þá geta þm. ekki gert annað, en að taka málið í sínar hendur.



Herra forseti. Það blandast engum hugur um, að þetta mál er mjög alvarlegt og svo þýðingarmikið fyrir þjóðarheildina, að þess vegna er talin ástæða til að taka það til umr. hér á Alþ. Hins vegar er öllum það jafnljóst, að það er mjög leiðinlegt, þegar slíkt mál og jafnalvarlegt er á ferðinni, þegar hv. þm. er að tala digurbarkalega og í ásökunartón til heilbrigðisstjórnarinnar. Mér finnst, að þeir einir geti talað digurbarkalega og í ásökunartón, sem einhver ráð kunna. Mér finnst þessir menn því vera að ásaka sjálfa sig, því að nú hafa þeir verið spurðir, hvað þeir vildu gera, o hefur þeim þá orðið svarafátt. Hv. þm. S-Þ. talar um viðeigandi samgöngubann. Nú skulum við segja, að Akureyri verði sett í samgöngubann, en samt er fjöldi fólks búinn að taka sóttina, og hefur hún breiðzt út. Þann 11. jan. varð vart við fyrsta tilfellið á Ísafirði. Á sama klukkutíma og læknirinn varð veikinnar var, var haldinn heilbrigðisnefndarfundur, og ákvað n. að setja á algert samgöngubann, og allar samkomur voru bannaðar. Menn álitu, að þetta væri nóg til þess að hefta frekari útbreiðslu veikinnar. Mér er sagt, að nú séu um 20 tilfelli á Ísafirði, og sýnir það, að algert samkomubann getur ekki heft útbreiðslu veikinnar. Við skulum segja, að algert samgöngubann væri sett við Akureyri, þá er alls ekki víst, að það væri nóg til að hefta útbreiðslu veikinnar, þegar ekkert er vitað, hvernig hún berst meðal manna. Ef veikin berst með dauðum hlutum, hefði þá átt að banna alla vöruflutninga til bæjarins? Það sjá allir, að það er ekki mögulegt að halda slíku banni um lengri tíma. - Það er meira að segja hugsanlegt, að veikin gæti eins borizt út, þó að vöruflutningabanni væri komið á, því það er ekki mögulegt, að það geti borizt með bréfum eða blöðum? Læknar vita ekkert um þetta. Ég álít, að ekki sé hægt að halda uppi algeru vöruflutninga-, mannflutninga- og póstflutningabanni, en það er einmitt það, sem gera þarf, ef menn vilja vera alveg öruggir. Hv. þm. S-Þ. segir, að það sé einn maður, sem beri alla sökina, þ. e. landlæknir. En hvernig má það vera, að hægt sé að ásaka einn mann um ákvarðanir, sem hann tekur í samráði við aðra menn, ef ákvörðunin er samróma? Eins og málin standa nú, og þar sem talað er um að beita innilokun, þá ber að athuga það, að veikin er nú breidd út um Eyjafjarðarsýslu, Skagafjörð, Húnaþing og hún er á Ísafirði, og læknar hafa upplýst, að tilfelli hafi verið hér í Rvík um 5 mánaða skeið. Hvaða staði á þá að inniloka, og hvernig á að haga þeirri einangrun? Hv. þm. S-Þ. talar um það, að leikmenn hafi fyrr gripið til sinna ráða, þegar líkt stóð á, og því beri eins að gera það nú. En þetta er algerlega út í hött hjá hv. þm., og skil ég ekkert í því, af jafngáfuðum manni og hann er. Leikmenn grípa svo bezt til sinna ráða, að þeir kunni einhver ráð, en hér kunna leikmenn ekki ráð, og sé ég það ráð bezt, að Alþ. vísi málinu frá sér, þar sem það kann ekki ráð.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mjög frá því, sem orðið er, umr. Ég býst við, að allir séu sammála um, að þessi veiki er mikill vágestur, sem allir óttast og við vitum, að geisar stundum sem landfarsótt. Hún gekk hér árið 1946 og var þá í Árnes- og Rangárvallasýslum. Því er þannig varið um suma sjúkdóma, að læknar vita um orsakir þeirra, og þá er auðvitað auðveldara að varast þá og ráða við útbreiðslu þeirra, þegar þeir geisa. Þess vegna geta læknar sagt mönnum um þá það, sem þeir verða að hafa hugfast til þess að varast þá. Þetta á t. d. við um inflúenzu og skarlatssótt og hefur verið gert með góðum árangri. Um þessa veiki er hins vegar það að segja, að menn vita ekki orsakir hennar. Og það eru fleiri en Íslendingar, sem standa ráðþrota gagnvart þessum vágesti, því að allur hinn menntaði heimur er jafnráðalaus, og það hefur, þrátt fyrir allar fullyrðingar, hvergi reynzt öruggt að beita sóttvörnum. Það er því ekki af neinni óvild við fólkið, að sóttvörnum hefur ekki verið beitt núna, þó að það hafi komið fram í hinum illgirnislegu ásökunum í garð heilbrigðisstjórnarinnar hér hjá einum þm. Það er mikið rætt um samgöngubann við Akureyri, en gera menn sér þá í hugarlund nokkuð, sem dygði til þess að hefta útbreiðsluna, meðan við vitum ekki, hvernig hún berst. Við höfum grun um, að veikin berist með mönnum, en við vitum það ekki, og við vitum ekki hvernig né hve lengi veikin getur lifað meðal manna, sem virðast vera heilbrigðir. Það hefði þá orðið að vera algert samgöngubann, Það hefði enginn mátt fara þaðan allan tímann og engar sendingar fara allan tímann, það hefði orðið að vera alger einangrun. Það er fullvíst, að veikin kemur upp á Sauðárkróki eins fljótt og á Akureyri. en hún hefur þar farið hægt af stað fyrst. Sama er upp á teningnum hér, hér hefur veikin verið síðan í ágústmánuði s. l. Og hjá mér, austur í Rangárvallahéraði, voru 4 menn með veikina í haust. Það var á einum bænum í Vestur-Landeyjum, þar sem enginn hafði farið út úr héraðinu um lengri tíma né heldur nokkur komið þangað frá þeim stöðum, þar sem veikin var fyrir. Þó leggjast þar 4 menn í veikinni í október í haust. Það er ekki nóg að setja samgöngubann eða beita sóttvörnum í nokkra daga, því að heilbrigðir menn gætu alveg eins borið veikina með sér eins og sjúkir. Það er miklu hægara að tala um þetta, en að gera eitthvað að gagni, og slík samgöngubönn, sem að haldi ættu að koma, eru enginn leikur, það megið þið vera vissir um. Ég tel það mjög ómaklegt, sem fram kom hjá þm. S-Þ. og þm. Barð., þó að það sé ekki óvanalegt, að þeir kasti hnútum að læknastéttinni; ég tel það mjög ómaklegt. Þm. Barð. ætti ekki að setja sig upp á háan hest og kasta hnútum að manni með þekkingu og reynslu prófessors Jóns Hjaltalíns. Því að þó að hann sé nú 70 ára, þá hefur hann meiri reynslu en aðrir menn og hefur unnið það vel, sem hann hefur tekið að sér, og er enn með fullu starfsfjöri. Og hvað viðvíkur því, að hægt hefði verið að hefta inflúenzuna, sem gekk hér 1918, þá vitum við um þá veiki, hvernig hún berst manna meðal. En hvernig gekk það bara 1918? Jú, það tókst að hefta hana um sinn í sumum hreppum, en hún gekk aftur 1921 og það í hrepp, sem veikin hafði ekki verið í áður.

Þetta er vanþekking og vitleysa.

Þetta er rétt. Það er enginn hægðarleikur og mjög óvíst, hvort það er nokkuð betra að setja á samgöngubann, og það er ómögulegt að segja, hvort útbreiðsla yrði nokkuð stöðvuð við það, ef þau bæjarfélög og hreppar, þar sem veikin geisar, eru þannig útilokaðir frá allri hjálp.



Það hafa verið mjög lærdómsríkar umr. um þetta mál. Í fyrstu lýsir hæstv. ráðh. því yfir, að hann þurfi ekkert að segja annað en að mótmæla lítilsvirðandi orðum, sem ég á að hafa sagt hér um Jón Hjaltalín í sambandi við mænusóttina. Ég skil ekki í ráðh. að gera mér upp orð. Það er ekki sæmandi manni í ráðherrastöðu að halda því fast fram, að ég hafi sagt þau orð, sem ég hef aldrei sagt. Ég er hissa á því, að hann skuli ekki bera kinnroða fyrir þetta. Hvar hef ég farið lítilsvirðandi orðum um dr. Jón Hjaltalín? Ef hann heldur því fram, þá hlýtur það að vera byggt á misskilningi. Ráðh. lýsir því yfir, að ef þessi dagskrártill. mín verði samþ., þá verði að skipta um heilbrigðisyfirvald, það verði að velja aðra menn til forustu. Við hvern á hann? Á hann við, að það verði að skipta um landlækni, eða á hann við sig sjálfan? Ég tel það ná einhverri átt, að hann hóti að fara úr stólnum. Ef hann meinar landlækni, þá væri gott að fá það fram, hvort hægt sé að treysta orðum hans. Ég get vel skilið það, að ráðh. fari að ráðum heilbrigðisstjórnarinnar, læknaráðs og landlæknis, ég gat vel skilið það og var sammála um, að svo ætti það einnig að vera í þessu máli, þangað til ráðh. flutti mál sitt hér og upplýsir þar, að ekkert hafi verið að gert. Bæjarfélögunum væri leyft að setja á samgöngubann, ef þau vildu það. Annars hefðu, engar ráðstafanir verið gerðar, sem nokkurt, vit væri í, nema þegar bann var sett á Fornahvamm. Þá snerist mér hugur, eftir að ráðh. hafði upplýst þetta. Og svo heldur ráðh. því, fram, að þetta sé flutt hér á þingi honum og hans starfsmönnum til bölvunar. Hvernig á ég að fara að greiða atkvæði með honum, sem hefur verið falið þetta mál, ef hann hefur ekki gert neinar raunhæfar ráðstafanir til úrbóta? Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Er ekkert bil á milli þess að gera ekkert í málinu og þess að setja á algert samgöngubann um allt land? Það er einmitt það, sem sumir vilja, að eitthvað sé gert. Hv. 1. þm. Rang. (HelgJ), sem er nú læknir, segir, að menn viti ekkert um veikina, og ef trúa má þeim orðum, sem ég efa, þá verður að gera því róttækari ráðstafanir. Hvað hefur verið gert til þess að einangra Akureyri? Hvað hefur verið gert á Akureyri til þess að einangra heimili þar, þegar veikin var á byrjunarstigi þar? Svo mikið er víst, að læknastéttin þekkir það mikið til veikinnar, að hún hefur séð sér fært að gefa út tilkynningar og leiðbeiningar til fólks varðandi veikina, það hefur maður heyrt í útvarpinu, þó að þm. Rang. hafi aldrei kunnað svo mikið fyrir sér í læknisfræði. Ég geri ráð fyrir, að íbúar Rangárvallasýslu hafi ekki getað grætt mikið á ráðstöfunum hans, ef dæma má eftir afstöðu hans hér. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál hér frekar, enda hefur hv. flm. komið allýtarlega inn á það. Og þó að það hafi verið viðurkennt af öðrum ræðumönnum, þá hefur verið farið með það sem pólitískt mál hjá hinum. Ég hefði gjarna viljað, að málinu væri vísað, til stj., ef trygging væri fyrir því, að ráðh. kynnti sér það til hlítar og gerði viðeigandi ráðstafanir, en hann virðist ekkert sjá annað við málið, en að það sé flutt honum til bölvunar og flokki hans.



Það vill svo vel til, að þó að þeir menn, sem mest hafa látið koma til sinna kasta, nefnilega hæstv. landbrh. og hv. 1. þm. Rang., séu ekki viðstaddir, þá er hér viðstaddur hv. frsm. n., og verð ég þess vegna að snúa mér að honum, líka um það, sem þessir fráviknu hafa um talað. Ég kem þá fyrst að því, sem ég vildi hafa sagt við lækninn, ef hann hefði verið hér, en ég sé, að hæstv. ráðh. er hér nú kominn, svo að hana getur tekið sinn part af því, það er að segja; lýsingu Gunnars bónda í Grænumýrartungu á því, hvernig aðstaða fólksins í landinu er, eftir að hvorki ráðh. né læknarnir vilja neitt gera. Þeir eru ekki að reyna að setja sig inn í þær, aðstæður eða lýsa þeim erfiðleikum sérstaklega fyrir sveitafólkinu á þessu sviði, ef veikin skyldi berast til þess. Það þarf ekki mörgum blöðum um það að fletta, og það ætti hv. 1. þm. Árn. að geta skilið sem bóndi, að það er næstum ekki hugsanlegt annað, ef pestin breiðist frá Akureyri út um sveitirnar, en þá verði ástandið hvað verst þar, því að sveitafólkið verður að sinna sínum daglegu störfum, hvað sem öðru líður, þó að það sé velkt. Það hefur áður hér í umr. verið minnzt á þau mænuveikitilfelli, sem komið hafa í Árnessýslu, og eftir því sem mér hefur nú verið skýrt frá, má rekja þau bæði til Akureyrar. Annað er úr sveit austan fjalls, en þangað kom maður í haust frá Akureyri, af því að þar var ekkert sóttvarnarbann, og fólkið veiktist svo á þessu heimili. Þessi sama veiki kom upp í tveimur húsum á Selfossi, fyrst í öðru, hinu á eftir, og í báðum þeim tilfellum er ljóst, að veikin hefur borizt frá Akureyri. Í haust, þegar þessi faraldur gaus upp á Akureyri, reyndi sýslumaðurinn á Húsavík að fá landlækni til þess að fyrirskipa sóttvarnir, en hann var ófáanlegur til þess. Þannig hefur öll þjóðin staðið varnarlaus gagnvart þessum mikla vágesti fyrir tilverknað heilbrigðisstjórnarinnar. Það getur hver maður sem vill farið frá Akureyri inn í hvaða sveit sem er og borið þannig veikina, nema þá að hann sé beinlínis rekinn þaðan. Í þessu liggur ábyrgð heilbrigðisstjórnarinnar, að hún getur gert óframkvæmanlegar allar sóttvarnir með því að velja ekki þá forustu, sem hún getur haft. Nákvæmlega er það eins í Austur-Húnavatnssýslu. Læknirinn, sýslumaðurinn og þingmaðurinn vilja verja héraðið, en bílastraumurinn liggur frá Sauðárkróki gegnum sýsluna, og svo breiðist veikin aftur út vestan við hana eða í Vestur-Húnavatnssýslu, en þeir, sem ráða, segja, að ekkert sé hægt að gera. - Hv. varaþm. N-Ísf. kom hér í kvöld og reyndi að verja gerðir eða aðgerðaleysi heilbrigðisstjórnarinnar, samhliða því sem það kjördæmi, sem hann telur sig fyrir, er í hreinum voða. Hann lýsti því, að þegar veikin kom til Ísafjarðar, hafi heilbrigðisnefndin þar viljað reyna að hindra samgöngur. En honum kom ekki í hug, að það hefði áhrif, að skip færu á milli. Einmitt fyrir skeytingarleysi heilbrigðisstjórnarinnar er veikin komin á Ísafjörð. Samgöngur eru þær mestar við Hnífsdal og Bolungarvík, þar sem veikin er líka komin. Þar er varla sennilegt annað, en að fólkið við Djúp sé í nokkurri hættu. Þess vegna er það vægast sagt einkennilegt, að þessi hv. þm., sem telur sig annars vilja vinna fyrir þetta fólk, skuli standa hér á Alþ. og spottast beinlínis að þeim skynsamlegu tilraunum, sem ef til vill verða til þess að verja kjördæmi hans. Hvorki lækurinn, sem talaði hér, né frsm. n. eða ráðh. hafa reynt að gera grein fyrir því, hvers vegna heilbrigðisstjórnin reyni að beita sóttvörnum í Fornahvammi. Ef þetta væri allt satt, sem þeir segja, að þeir vissu ekkert og gætu ekkert í þessum málum, já, þá er líka alveg óþarfi að vera svona út í bláinn að skipa fyrir sóttvarnir í Fornahvammi, því að fáa bæi er eins nauðsynlegt að hafa samband við vegna ferðamanna um hávetur. En það kemur alls staðar fram þetta ráðaleysi og fálm. Á Akureyri er sett skólabann um stund, svo heldur veikin áfram af fullum krafti, en skólabanninu er aflétt fyrir jól, og börn og unglingar fara heim Eins og ekkert hafi í skorizt, engar sóttvarnir og veikin heldur áfram. Maður fer suður frá Akureyri, inn í kjördæmi hv. frsm. n., hann fer ekki á fámennt sveitaheimili, hann fer að Laugarvatni og situr þar fram yfir nýár, - hann á þar heima, - hann fer svo til Akureyrar aftur. Ég verð að segja, að ég get ekki skilið hv. þm. Árn., að hann skuli vera að afsaka heilbrigðisstjórnina í þessu landi og halda því fram, að ómögulegt sé að gera neitt. Þótt Akureyri hafi verið látin vera opin og það látið ráðast, hvert veikin gæti borizt, þá hefur þó heilbrigðisstjórnin verið að sýna vald sitt öðru hvoru með því að vera ýmist að opna skólana á Akureyri eða loka þeim, eða til þess að sýna almenningi, að hún veit ekki neitt og getur ekki neitt. Hv. 1. þm. Rang. er nú kominn í d., og ætla ég að lesa með leyfi hæstv. forseta það, sem góðkunningi okkar beggja segir, Gunnar í Grænumýrartungu.  „Er hún hinn versti gestur, einkum á fámennum sveitaheimilum. Er ekki séð, hvernig fram úr þeim vandræðum rætist, ef hún nær að breiðast út til mikilla muna. En allir vita, hversu hættulegt það er fyrir fólk, sem mænuveiki hefur fengið, að leggja á sig mikið erfiði og vosbúð, meðan það hefur ekki náð sér til fulls, enda þótt veikin sé væg í upphafi.“ Það er hugsanlegt, að þetta kaldlyndi, sem fram kemur hjá hv. 1. þm. Rang., stafi af því sama sem kom fram í hinu fræga læknamáli í hæstarétti, þar sem læknastéttin vill vera undanþegin því að bera vitni í glæpamáli innan sinnar eigin stéttar. En hv. 1. þm. Rang. hlýtur að skilja, að þetta er dómur, sem er ákaflega hættulegur. Það er alveg furðulegt, að slíkt skuli hafa komið fyrir, og getur ekki orðið til annars en að menn spyrji eitthvað á þá leið, hvort ekki sé þá rétt, eftir þessum dómi hæstaréttar, að góður læknir, eins og hv. 1. þm. Rang., beri vitni um það, hvað læknum er yfirleitt leyfilegt. Þetta er spursmál, sem ekki getur þagnað fyrr en l. eru afnumin, þannig að það geti ekki verið hugsanlegt, að nokkur maður fái rétt til þess að hylma yfir glæp, sem einhver vinnur, aðeins ef stéttarbróðir kann að hafa verið riðinn við hann. En af því að ég þekki marga ágæta menn í læknastétt, þykir mér leitt, að þessi meinloka sé þar ráðandi. Hv. 1. þm. Rang. vildi sýna fram á, að vegna hinnar viðurkenndu takmörkuðu læknisfræði væri ekkert hægt að gera, því að það væri ekki nóg að banna mönnum að fara frá Akureyri, heldur mætti þá ekki heldur senda þaðan t. d. bréf og blöð, og ég held, að menn geti lifað án þeirra um stund. Ég vil benda þessum hv. þm. á, sem honum virðist ekki kunnugt, að þegar inflúenzan gekk 1918, var skipað upp úr skipum með fyrirvara upp á bryggju, þannig að ekki urðu mannlegar snertingar við það. Hv. 1. þm. Rang. segir að vísu, að mænuveiki sé allt annað en inflúenza, það vissi ég líka. Hvernig var það 1918? Þá vildu læknarnir ekki heldur gera neitt, þótt þeir nú telji sig betur þekkja þann faraldur, sem þá geisaði, en mænusóttina nú, og þess vegna hafi verið allt annað að viðhafa þá sóttvarnir, en einmitt 1918 vildu læknarnir ekkert gera fremur en nú. Það var fyrst eftir að Akureyri þá heimtaði sóttvarnir, að eitthvað var gert.

Það er ekki rétt.

Jú, það er rétt, enda sjá það allir, að ef læknar hefðu eitthvað viljað gera í fyrstu, hefði ekki komið til greina, að veikinni hefði verið sleppt austur. Læknarnir voru alveg á sama stigi og nú, bezt, að veikin breiðist út. En maður, sem annars gaf sig ekkert að þessu máli, þorði að skipa. Það var að vísu læknir, sem tekur við stjórn í bænum og beitir annarlegum aðferðum, en sá læknir, sem vildi sleppa öllu lausu, gafst upp. Þessi læknir, sem tók upp þessa sérstöku aðferð, fékk borgarana með sér. Hann var ekki annað, en geðveikralæknir, og hann tekur þá aðferð, sem hv. 1. þm. Rang. veit um, sem var þvert á móti því, sem nokkur læknir áður gerði, fékk teppi, vafði sjúklingana inn í þau og lét þá drekka mikið vatn og svitna, og virðist þessum lækni hafa gengið betur en nokkrum af þessum mönnum, sem þóttust vita betur, en þeir voru hræddir við heita vatnið. Hv. 1. þm. Rang. er ef til vill órólegur út af þessu. Það var dálítið leiðinlegt fyrir læknana, sem ekki höfðu trú á heita vatninu, að þeir fóru út úr spilinu og enginn talaði við þá. Hv. 1. þm. Rang. sagði, að það hefði ekki verið mikið gagn að því að verja Austurland, Norðurland og Vesturland, því að svo hefði komið inflúenza þrem árum seinna, og hefði það verið sú gamla inflúenza, eða sízt betri en 1918. Það, að þm. skuli grípa til svona rökþrota, sýnir, að hann finnur, að það er engin afsökun. Ég skal svo aðeins að lokum vekja eftirtekt þessara merkilegu sunnlenzku þm., sem kannske halda, að þeir séu langt frá eldinum með sitt fólk, á því, hve lítið gagn er að því á mörgum sviðum að treysta á svo kölluð íslenzk læknavísindi. Allir hv. þm. vita, að menn tala gáleysislega um vísindi. Allir strákar útskrifaðir úr háskólanum halda, að þeir séu vísindamenn. En þegar það er athugað betur, t. d. í sambandi við Nobelsverðlaunin, kemur í ljós, að þau eru aðeins veitt fyrir nýjungar, en ekki fyrir próf frá skólum. Enginn maður kallast vísindamaður, nema hann hafi fundið ný sannindi. En vísindi þau, sem læknar okkar eru með, eru af sama ófullkomleika og venjuleg kennsla við skóla, t. d. barnaskóla; það er allt aðfengið ljós. Hér hefur ekki verið gerð nein uppgötvun í læknisfræði, sem hefur neina þýðingu á heimsmælikvarða, og ættu því þessir læknar að koma niður á jörðina til okkar hinna, þar sem þeir vita ekkert meira en við.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. þm. Barð. sagði og hafði um það mörg og stór orð, að sér hefðu verið gerðar getsakir, þar sem hann hefði ekki sneitt neitt að Jóni Hjaltalín í ræðu þeirri, sem hann flutti í málinu fyrst. Hv. þm. Barð. ætti að minnast þess, sem hann sagði með mikilli fyrirlitningu, og má vera, að aðra þm. reki minni til þess, að ríkisstj. hefði ekkert aðhafzt í þessu máli annað en að senda gamalmenni, komið yfir sjötugt, norður á Akureyri í sambandi við málið. Þetta voru óviðurkvæmileg orð, sem hv. þm. Barð. vill ekki viðurkenna, að hann hafi sagt. Má sjálfsagt skilja það svo, sem hann taki þessi orð sín aftur, og má þá við það una. Út af því, sem hv. þm. S-Þ. sagði um þetta, sem var margt, skal ég ekki vera langorður, en vil aðeins rifja upp í nokkrum setningum, hvernig málið hefur legið fyrir, þó að ég geri ráð fyrir, að þm. hafi nú áttað sig á þessu. Það liggur fyrir í þessu máli og hefur ekki verið rengt, að menn vita ekki, með hvaða móti mænuveikin berst út, hvort hún berst eingöngu með fólki eða hvort hún berst með vörum og ef svo er, þá hvernig. Menn vita ekki, hve lengi vírusarnir, sem eru orsök veikinnar, kunna að lifa, og því ekki, hve lengi smitunarhættan kann að vara. Þannig er ástatt um þekkingu manna á þessari veiki. Líka lá fyrir, að veikinnar hafði orðið vart víðar um land. Þegar fór að bera á henni á Akureyri sem farsótt, voru kvaddir til ráða af hálfu heilbrigðisstjórnarinnar þeir helztu sérfræðingar, sem völ var á, til þess að gera uppástungur um, hvað ætti að gera og sérstaklega, hvort hægt mundi vera að setja á samgöngubönn. Þeir hafa allir undantekningarlaust verið sammála um, að af hálfu heilbrigðisstjórnarinnar væri ekki vert að leggja á samgöngubönn né gera aðrar ráðstafanir, en þær einstaklingsráðstafanir, sem þm. hafa minnzt á hér, t. d. að draga úr skólahaldi, þar sem mest ber á veikinni. Um þetta hafa sérfræðingarnir verið sammála. Hefði nú átt að leggja á samgöngubann á Akureyri um nokkurra mánaða skeið og þar að auki kaupstaði, t. d. Sauðárkrók og aðra staði, þar sem mænuveikitilfella hefur orðið vart, hefði það hlotið að trufla allt þjóðlífið í marga mánuði og baka margra milljóna króna tjón. Ég vil spyrja hv. þm., hvort nokkur heilbrmrh. hefði leyft sér að gera slíkt, eins og þetta mál lá fyrir. Þannig hefur þetta mál legið fyrir. Það, sem heilbrigðisstjórnin hefur gert, er það, að hún hefur látið vita, þegar tilefni hefur gefizt til þess, að ef héruðin vildu sjálf einangra sig, mundi heilbrigðisstjórnin samþykkja það fyrir sitt leyti og láta þau ráða því. En þegar hv. þm. S-Þ. er að tala hér um, að hinir og þessir staðir hafi gert hin og önnur afvik, þangað komi menn og með þeim berist mænuveikin, mætti spyrja, af hverju þessi héruð hafi ekki hafizt handa um að einangra sig, þar sem ekki hefur staðið á heilbrigðisstjórninni. Slíkar óskir hafa ekki komið úr héruðunum. Það er aðeins eitt hérað, sem farið hefur út í að setja slíkt bann, Svarfdælahérað, og leysti það bannið fyrir jólin. - Til marks um það, hve erfitt er að átta sig á veikinni, má geta þess, að á stað eins og Siglufirði, sem hefur verið í sambandi við Akureyri allan tímann, hefur ekki neitt orðið vart við veikina, en austur í Rangárvallasýslu hefur mænuveiki orðið vart. Sannleikurinn er sá, að ég hygg, að allir sanngjarnir menn séu sammála um það, að í aðalatriðum hafi heilbrigðisstjórnin haft í þessu heilbrigða stefnu og hefði ekki getað hagað sér öðruvísi.



Það verður sennilega ekki mikið að græða á frekari umr. um þetta mál. En þar sem hv. þm. S-Þ. fannst ég hafa sýnt óheyrilega fyrirlitningu á málinu og algert skilningsleysi með þeirri uppástungu að vísa því til fjvn., vil ég skýra það örlítið, ef hann gæti áttað sig á því, að það er ekki eins fjarstætt og hann heldur, að sú n. fái málið til meðferðar, alveg eins og allshn. þingsins. Ég geng út frá því, að hvað snertir mannaskipun í þessum n., kunni að vera nokkuð áþekkt, hvað við berum skyn á þetta mál. Munu vera áhöld um það, að einum manni frátöldum þó, sem á sæti í fjvn., þ e. hv. 1. þm. Rang., sem er læknir. Hv. þm. S-Þ. er nú búinn að láta í ljós skoðun sína á þekkingu læknanna, að ekki sé mikið upp úr henni leggjandi. En tæpast getur það þó skaðað, að sú þekking sé til staðar, sem hér er fyrir hendi, en á því sviði hefur hv. 1. þm. Rang. vafalaust miklu meiri þekkingu til að bera en aðrir menn í fjvn. og þá í allshn. Það er málsháttur, sem segir, að betur sjái augu en auga, og getur hann átt við hér, þar sem fjvn. er skipuð 9 mönnum, en allshn. ekki nema 7 mönnum. Þetta gæti þá verið til stuðnings því, að það væri a. m. k. ekki nein goðgá að vísa málinu til fjvn. Annar þáttur þessa máls, sem mér skilst hv. þm. S-Þ. leggja áherzlu á, er sá, að komið yrði á samgöngubanni eða bönnum, ekki eingöngu við Akureyri heldur líka marga aðra staði. Þetta hlyti í framkvæmd að verða ekki lítið fjárhagsatriði, heldur að hafa í för með sér stór útgjöld, og sýndist mér þá ekki framið neitt brot með því að stinga upp á að vísa málinu til fjvn. Hv. þm. S-Þ. álasar harðlega bæði heilbrmrh. og landlækni fyrir að hafa ekki komið á samgöngubanni við Akureyri og fleiri kaupstaði, þar sem veikin hefur gert vart við sig. Ég býst við því, að hver sem væri ráðherra mundi leita til landlæknis og þeirra manna, sem um heilbrigðismálin eiga að fjalla. Landlæknir hefur leitað til þeirra manna, sem til þess eru settir að ráða því, hvernig eigi að haga sér í þessu máli, þegar veikin er komin í landið. Og sú niðurstaða, sem fengin er, er einróma og byggist á því, sem gert er í öllum menningarlöndum, þar sem þessi veiki er, og því er ákaflega eðlilegt, að eftir þessu sé farið, því að það virðist svo, að það sé ómögulegt fyrir fram að vita, hvar veikin komi upp næst, hve lengi menn ganga með hana, áður en þeir veikjast o. s. frv. Allt þetta er á huldu, og veit enginn maður um hátterni sjúkdómsins. Það má náttúrlega, eins og hv. þm. S-Þ., dæma um einstaka staði eftir á og segja, að þar hefði átt að setja á samgöngubann. Að þessu sinni hefur veikin langmest gert vart við sig á Akureyri, og má þá segja, að þennan stað hefði átt að setja í sóttkví. Það er alltaf hægt að vera vitur eftir á. En hvað á þá að segja um aðra staði? Hér byrjaði veikin í ágúst, og síðan hafa komið hér tilfelli öðru hvoru. Hefði þá ekki átt að byrja hér? Er ekki líklegt, að veikin hafi borizt frá R.vík norður á Akureyri? Maður veit það ekki. Samtímis því, að veikinnar verður vart á Akureyri, kemur hún upp vestur í Eyjafirði, Skagafirði, Norður-Múlasýslu, Rangárvallasýslu, Gullbringusýslu. Átti að setja samgöngubann á alla þessa staði og setja þá í sóttkví? Hefði maður viljað vera öruggur með, að veikin breiddist ekki út, hefði maður átt að gera það. Það er ekki hægt að rekja feril veikinnar, en það er vitað, að hún er víðar. En hvaðan hún hefur komið, það er gátan og ekkert hægt um það að sanna, og það er ákaflega ósanngjarnt af hv. þm. að bera öðrum á brýn kæruleysi í þessu máli. Hv. þm. S-Þ. fór ósæmilegum orðum um landlækni, og er slíkt með öllu ósæmilegt og á ekki við, og skil ég ekkert í honum að gera það, þó að hann hafi litla trú á landlækni. Það er annað að vera mótfallinn einhverjum manni, en að viðhafa svona ummæli, að segja, að landlæknir sé fullur af meinfýsi og stæði í vegi fyrir því að hægt væri að ná í lyf. Það eru margar lyfjabúðir til að greiða götu manna hér, og stundum eru lyf nauðsynleg, stundum eru þau að engu gagni og stundum að verra, en engu gagni. En það er annað mál og ekki vert að vera að blanda því saman. Ég skal ekki fjölyrða um lyfjabúðavandamálið, en skal benda hv. þm. S-Þ. á það, að landlæknir hefur í fleiri horn að líta en koma hér upp lyfjabúðum, en á því eru mikil vandkvæði, sem stafa m. a. af því, að lyfjafræðingar eru hér of fáir. Það vita allir, hve erfitt er stundum að ná í lyf úti á landi, og verður því að hafa fleira í huga, en að setja sem festar lyfjabúðir hér í Rvík. Hv. þm. S-Þ. þarf ekki að minna mig á það, hve miklum erfiðleikum veikindi sem þessi valda á sveitaheimilum. Ég veit það mætavel. Hitt er svo annað mál, hvernig eigi að koma í veg fyrir, að veikin breiðist út, og þó að sett hefði verið samgöngubann við Akureyri, þá eru litlar líkur til, að ekki hefði farið eins. - Hv. þm. spurði, hvers vegna hefði verið sett samgöngubann við Fornahvamm. Vitanlega var hættulegt að koma þangað, af því að þar voru sjúklingar. Skólum var lokað af sömu ástæðu. Það er annað að setja einstaka bæi í sóttkví, en heil héruð. Og ef farið hefði verið út í slíkt, hefði þurft að byrja á Rvík. Veikin kom fyrst upp í Rvík í ágúst, og síðan hafa alltaf öðru hvoru verið að koma hér fyrir tilfelli, og ef til vill hefur hún borizt héðan til Akureyrar. Á sama tíma og á Akureyri kom veikin svo upp á öðrum stöðum. En hvaðan kom hún þangað? Hvað viðkemur manni, sem kom frá Akureyri til Árnessýslu, þá er fullyrt, að hann hafi borið veikina, og ef námsmenn hefðu ekki orðið við þeirri ósk að fara ekki heim til sín í jólaleyfinu, hefði orðið að setja samgöngubann. Það er sem sagt mjög á huldu, hvort veikin hefur borizt út frá Akureyri, og reynt hefur verið víða að draga úr útbreiðslu veikinnar með því að koma sem minnst saman. - Viðvíkjandi þeim dæmum, sem hv. þm. S-Þ. nefndi, þá vita menn, hve lengi menn ganga með veikina, en þar með vita menn ekki, hvernig hún berst. Mér finnst, að málstaður hv. þm. S-Þ. sé ekki mjög sterkur. Við viljum láta heilbrigðisstjórnina hafa málið til meðferðar áfram og að hún geri sitt bezta til að ráða fram úr því. En það, sem hann leggur til, er ekkert ákveðið, og nú síðast vildi hann setja samgöngubann við Akureyri nú, þegar vitað er, að mörg sjúkdómstilfelli eru víðs vegar um landið, en veikin er að fjara út á Akureyri, svo að til lítils er að setja samgöngubann nú við Akureyri. Veikin er víða, en ekki er enn vitað um mjög mörg tilfelli, en hver veit, hve mörg þau kunna að vera? Á að setja samgöngubann við þá staði? Ég hygg, að menn muni hika við það; ef það bann á að standa lengi, mun það valda miklum óþægindum og vandræðum, svo að þetta er ekki svo einfalt sem það kann að virðast. Hv. þm. rökstuddi mál sitt með því, að veikin hefði breiðzt út á Akureyri og í nágrenni Akureyrar. Þetta er hægt að sjá, þegar reynslan hefur sýnt það. En hvað um Rvík eða aðra staði úti á landi. Vonandi verður það sem minnst, en um slíkt er ekki hægt að segja fyrir fram. Reynslan hefur fengizt á Akureyri, en hvernig verður með hina staðina? Ég vænti þess, að heilbrigðisstjórnin reyni að hefta útbreiðslu veikinnar, og ég veit, að hún hefur fullan hug á að gera það, og ég veit, að hún mun gera sitt bezta, og þá er ekki hægt að komast lengra. Hv. þm. S-Þ. endaði ræðu sína á því, að ef illa færi, yrði skuldinni skellt á þá, sem að þessum málum eiga að vinna, en mér skilst, að hv. þm. verði betur að tiltaka, hvað gera skuli, ef gagn á að verða að því



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta. Það er enn óhrakið, sem ég sagði í dag, þrátt fyrir ræðu hv. þm. S-Þ., sem reyndi að færa allt til verri vegar. Hv. þm. sagði, að læknavísindin væru stutt á veg komin og læknar ófróðir. Það er rétt, að enginn viti neitt um, hvernig smitun hagar sér í vírussjúkdómum, og við vitum ekkert um, hvernig vírusbakterían hagar sér. Það er engin skömm að játa þetta, það veit þetta enginn. Það er vitað, að mænusóttin kom erlendis frá. Hún hefur víða verið, en ekki hefur verið reynt að koma á samgöngubanni, þar eð við vitum ekkert um vírusbakteríuna. Hv. þm. sagði, að inflúenzan 1918 hefði verið heft sums staðar á landinu. En 1921 kom hún aftur til landsins og þeir, sem sluppu við hana 1918, fóru þá verr út úr veikinni en þeir, sem fengu hana 1918. 1924 kom mænusóttin hingað og var mjög skæð. Hún byrjaði í Reykjavík og var mjög mannskæð og margir dóu. En engum sóttvörnum var þá beitt og ekki minnzt á slíkt og ekki talið, að það svaraði kostnaði, enda skoðun, sem kæmi að litlum notum nú. 1946 gekk hún um Suðurland og komu þar bæði fyrir dauðsföll og lamanir, en ekki var minnzt á að setja samgöngubann. En Akureyri hefur orðið verst úti, og hefur veikin oft komið þar upp. Veikin mun nú vera víða um land og tilgangslaust að setja samgöngubann á þau héruð, þar sem hún er nú. Það er ekki auðvelt að setja stóra bæi eða héruð í sóttkví. Öðru máli gegnir um einstaka sveitabæi, eins og t. d. Fornahvamm. Einstakir menn geta sett hjá sér sóttkví, og fólk þarf fyrst og fremst að vera nógu hrætt, eins og 1918, og er þá miklu auðveldara að framfylgja banninu. Ýmsir bæir tóku á móti gestum frá Akureyri um jólin. Það hefði verið hægt að banna slíkt, en þegar ekki er hægt að sjá eða vita, hvernig veikin berst, þá er það tilgangslaust. Það er með þessa veiki eins og kreppuna, að enginn veit neitt um hana. Það var annað, sem kom fram hjá hv. þm. S-Þ., þegar hann var að tala um lækna. Hann sagði, að þeir hylmuðu yfir mál með sjúklingum sínum. Þetta er misskilningur, ef ekki annað verra. Hann sagði, að landlæknir hefði heimtað, að læknar segðu frá slíku. En þetta er allt misskilningur. Dómsmrn. fór í mál út af því, hvort læknum bæri að segja frá því, sem sjúklingar þeirra tryðu þeim fyrir, - en þeir eru ekki skyldir til þess samkv. l., og úrskurðurinn var sá, að þeir þyrftu ekki að gera það. En ef um glæp er að ræða, geta dómstólarnir krafið þá um að segja frá. Sjúklingarnir verða að hafa slíkt öryggi, og því fylgja læknar. Ég held, að það hafi ekki verið fleira, sem ég þurfti að svara hv. þm. S-Þ. Það eru miklir erfiðleikar, sem þessi veiki veldur, og hún er mikill vágestur, þar sem hún kemur. Hún getur komið þegar minnst varir, þótt allir óski eftir að vera lausir við hana, en menn eru bara ekki herrar yfir slíku. - Ég þarf ekki að ræða þetta mál frekar. Það er komið fram, sem þörf er á, og ég veit, að þjóðin tekur mark á þeim mönnum, sem þessum málum stjórna.



Herra forseti. Ég bar hér fram rökst. dagskrá í sambandi við þetta mál, um að vísa því til hæstv. ríkisstj., til að hún gerði einhverjar raunhæfar ráðstafanir í þessu efni. Hæstv. heilbrmrh. lýsti því yfir, að ef hún yrði samþ., yrðu aðrir að taka við þessum málum. En það er ekki alveg ljóst, hvað hæstv. ráðh. átti við, hvort hann ætlaði að segja af sér eða víkja landlækni úr embætti. Því hefur ekki verið svarað. Þá spurði ég, hvort hæstv. ráðh. sæi ekkert bil á milli algers samkomubanns eða gera ekkert. Því var ekki svarað. Þá spurði ég, hvort alþjóð hefði farið eftir þeim fyrirmælum, sem læknastéttin hefði sett. Því var ekki svarað, en reynt að snúa sig út úr því og haldið fram, að ég hefði sagt með fyrirlitningu, að ekkert annað hefði verið gert, en senda gamalmenni til Akureyrar. Er það þá svívirðing að ræða um aldur manna? Ég skil ekki í því, að hæstv. ráðh. hafi komizt í það ástand í sambandi við þetta mál, að hann geti ekki einu sinni haldið sér við almenna siðfræði í umr. um málið hér á Alþ. Það er fyrir utan allt velsæmi, að hæstv. heilbrmrh. skuli leyfa sér að koma með svona þvaður, þegar mál eins og það, sem hér liggur fyrir, er á dagskrá. Ég get fullyrt það, að hafi ég lagt fyrirlitningu í rödd mína, þá hefur henni verið beint til ráðh., en alls ekki til þess merka manns, sem hann hefur nú beitt fyrir sig. Það hefur verið upplýst hér í umr., að hv. flm. till. hefur á mjög mildan hátt sett fram ósk um, að beitt yrði viðeigandi samgöngubanni. Það var algerlega á valdi ríkisstj. að gera þetta, og það hefur sjálfsagt í mörgum tilfellum verið beitt viðeigandi samgöngubanni, m. a. einangrun, eins og hér hefur komið fram. Þetta gaf því hæstv. ráðh. ekki tilefni til þess að fullyrða, að till. væri flutt til þess að gera honum og flokki hans bölvun. Brtt. mín gaf síður en svo tilefni til þess, að málið yrði af hans hendi gert að stórpólitísku máli, með þeirri hótun frá honum, að ef hans vilji fái ekki fram að ganga, og eftir að hann sjálfur hefur ekkert látið gera eða óskað eftir, að gert yrði til að bæta úr því, sem bæta þurfti; þá muni hann segja af sér. Meðferð ráðh. á þessu máli er þannig, að ég öfunda hann ekki af henni.

Jónas Jónsson Hv. 1. þm. Árn. fann, að hann hafði ekki haft heppilegan framgangsmáta, þegar hann sýndi þessu máli lítilsvirðingu með því að stinga upp á, að því yrði vísað til fjvn. Hv. þm. veit það vel, að málum, sem heyra undir menntmn., er vísað til menntmn., þó að þau kosti eitthvað og málum, sem heyra undir landbn. og sjútvn , er vísað til þeirra n., þó að þau kosti eitthvað, - að almennum málum er vísað til allshn., þó að þau kosti eitthvað, og til fjvn. fara hrein fármál. Þegar hv. þm. í ógætni, gáska, kátínu og léttúð ætlar að hjálpa sinni stj. og sínum landlækni með uppástungu sinni, þá er hann að sýna málinu lítilsvirðingu. Þetta er líkast því sem spurt væri, ef börnin lægju veik í barnaveiki: Ætli það borgi sig að fá lækni, hvað kostar það? Hverju skiptir, þó að þúsund menn séu veikir á Akureyri? Það er bara spurt um, þegar rætt er um að stöðva útbreiðslu veikinnar: Hvað kostar það? - Hv. 1. þm. Árn. og hv. 1. þm. Rang. hafa sagt, að sóttvarnir gegn mænuveikinni hafi hvergi komið til greina. Það er næstum því engin lítilsvirðing, úr því að lærðir læknar vita ekkert um þetta, fyrir okkur hina að segja: Mér er ókunnugt um, hvaða aðferðir eru hafðar í þessum efnum í öðrum löndum. - En það er annað, sem ég veit og allir hér inni. Það hafa ekki í neinu landi verið settar gaddavírsgirðingar utan um sjúkar kindur, eins og gert var hér utan um pestargemlingana okkar. Hvernig fengum við þessar girðingar? Við fengum þær ekki fyrir sérþekkingu. Öll sérþekking á því máli var, þó að einkennilegt sé, einskis virði. Svo var tekið upp það ráð að taka upp sóttvarnir fyrir kindur, sem hvergi hafa verið framkvæmdar annars staðar. Þetta er dálítið skrýtið. Þessar sóttvarnir kostuðu milljónir. Við leyfðum okkur þetta, en við tókum ekki þetta ráð fyrr en við höfðum gefið upp alla von um, að sér þekkingin dygði. Við höfum gengið inn á þá braut að bjarga okkur sjálf, þegar þekkingin gefst upp. Þannig hefur þetta gengið í mínu kjördæmi. Ég býst við, að allar sveitir væru þar í eyði, ef ekki hefðu verið önnur ráð til bjargar en þau, sem vísindamenn fyrr og síðar hafa lag til. Þekkingarleysið hefur í þessu tilfelli unnið algeran sigur yfir hinni svokölluðu þekkingu. Hv. 1. þm. Árn. er enn þá undarlega hrifinn af því að halda opnum samgöngum við Akureyri. Eftir því sem mér er kunnugt um, eru þúsund manns meira eða minna veikir þar. Það er næstum því til minnkunar fyrir þennan dugandi og reynda þm. að halda langar ræður og bera saman Akureyri, þar sem þúsundir manna hafa veikzt, og eitt og eitt tilfelli úti um landið. Menn verða að hafa vondan málstað, þegar rökin eru svona. Það hefði enginn hugsað sér að setja gaddavírsgirðingu, ef mæðiveikin hefði aðeins verið smávægilegur sjúkdómur. Það getur enginn sagt, sem hugsa vill alvarlega um málið, að það sé ógurlegur skaði að grípa til sterkra ráða. Ég vil svo að endingu spyrja hv. 1. þm. Árn., hvort hann sé sannfærður um, að það sé svo óendanlega mikils virði fyrir þjóðarbúskapinn, að tíðar samgöngur séu við Akureyri og Sauðárkrók. Ég segi nei. Akureyri lagði það á sig 1918 að loka sig úti frá öllum samgöngum. - Ég get sagt hér dæmi um það, hve mikið tilgangsleysi og hve mikil léttúð kemur fram í samgöngunum við Akureyri nú. Ungur maður, sem býr hjá giftri systur sinni, sem á ung börn, fór nýlega norður, á móti ráðum systur sinnar. Þegar hann kom að norðan aftur, ætlar hann beint inn á heimili hennar. Systir hans segir: „Nei, þú kemur ekki inn í þetta hús fyrst um sinn, ég veit ekki, hvað þú kemur með.“ Skyldu það hafa verið eitthvað ólíkar tilfinningar, sem hafa gripið móðurina eða hina reyndu og lærðu menn, sem gera gys að því, sem fyrir hefur komið hér. - Annað dæmi er hér. Þingmaður fór norður og kom í hús, þar sem veikin var. Þegar hann kom aftur, varð það að samkomulagi, að hann kæmi ekki fyrst um sinn í húsið, sem hann hafði dvalið í. Getur ekki hv. þm. skilið muninn á þessari menningu og hinu, að fyrir óþarfa léttúð er ekkert gert til þess að hindra útbreiðslu veikinnar um allt landið? - Hv. 1. þm. Rang. sá nú, að það var óheppilegt að halda því fram, að veikin frá 1918 hafi verið hér 1921. Við getum sætzt á það, að sú veiki var stöðvuð. Heilbrigðisstjórnin vildi ekki sóttvarnir til að byrja með, en síðan komu þeir dauðu í Rvík, og þá sá kænn og laginn maður, Jón Magnússon, að það var betra að hafa sóttvarnir. Hann fékk svo menn, sem ekki létu landlæknisembættið í Rvík hindra sig frá að segja skynsamlega hluti. Leikmennirnir sögðu sitt, og málið var tekið úr höndum landlæknis, þó að hann væri annars góður maður, þó að honum sæist yfir í þessu máli. Hv. 1. þm. Árn. hélt, að hann gæti skotið landlækni undan allri ábyrgð í þessu máli. Það hefur ekkert verið gert á Akureyri til að halda veikinni í skefjum. Þetta verður ekki af landlækni skafið. Hvers vegna gerir landlæknir þetta? Þetta er sami maðurinn, sem gerir eins óþarfan hlut og að standa í vegi fyrir því, að fólkið geti fengið lyfjabúðir. Það eru þúsundir manna hér í Reykjavík, sem vantar lyfjabúðir. Ég lét stofna tvær af þessum lyfjabúðum, sem hér eru reknar. Ég gekk beint að verki og fékk dugandi menn til að standa fyrir þeim. Svo liðu 20 ár og aðrir menn hafa vanrækt að halda þessu áfram. Hér í bænum eru þúsund búðir, en ekki nema 4 lyfjabúðir. Hvers vegna þarf fólkið í Kópavogi og Kleppsholti að taka dýra bíla í bæinn til þess að ná í lyf? Hvers vegna þarf að vera það mikil ös í hinum stóru lyfjabúðum miðbæjarins, að menn fá sig ekki afgreidda fyrr, en eftir langa bið? Hér eru til margir menn, sem gætu tekið að sér að reka lyfjabúðir, og ég held, að líka mætti fá til þess danska menn, úr því að flytja þarf inn í landið danskar og þýzkar hjúkrunarkonur. Við höfum haft ágæta útlenda menn fyrir lyfjabúðum hér áður. Hv. 1. þm. Árn. þarf ekki að hugsa, að hér sé neitt spaug á ferðinni, og honum tekst ekki að koma ábyrgðinni af landlækni í þessum málum, því að sökin stendur eftir sem áður. Þetta hefur verið vanrækt. Veikin breiðist út og getur valdið miklum hörmungum. Svo kem ég að því að svara hv. 1. þm. Rang. (HelgJ). Hv. þm. veit það vel, að samkv. l. eru fóstureyðingar ekki leyfðar hér á landi nema á Landsspítalanum. Ef aðrir menn gera þetta, hvort heldur það eru læknar eða leikmenn, þá er það talinn glæpur. Það er tilgangslaust fyrir hv. þm. að neita þessu. Ágætur og reglusamur héraðslæknir fær sjúkling, sem segir frá því að hafa fengið þessa aðgerð á ólöglegan hátt, og þar af leiðir, að einhver maður er til sem hefur framið glæpinn. Það kemst ekki upp, hver hann er. Hvað stendur í veginum fyrir því? Það er bara það, að læknirinn vill ekki segja frá glæpnum, jafnvel þó að hann sé mjög heiðarlegur maður.

Hann má það ekki.

Hvers vegna má hann ekki segja frá glæp?

Honum er bannað það samkv. l.

Það var einmitt þetta, sem ég vildi fá fram hjá hv. þm. Nú er hann búinn að játa, að samkv. l. eigi læknar að hylma yfir glæpi. Þarna hefur verið framið morð, og læknirinn má ekki segja frá því.



Það er nú í sjálfu sér lítið á frekari umr. að græða. Það hefur ekki komið neitt nýtt fram hjá hv. þm. S-Þ., því að það liggur við, að hann svari úr austri, þegar til hans er talað úr vestri. Svona er röksemdafærsla hans í þessu máli. Hann talar um, að það sé ekkert leikspil, sem gerzt hefur, og ekki gott fyrir fólkið, sem fyrir því verður. Hver er að tala um það? Ég er ekki viss um, að við, sem bendum á, hver vandkvæði eru á meðferð málsins í framkvæmdinni, höfum minni tilfinningu fyrir því en hv. þm. S-Þ., hve alvarlegt málið er, hve miklum óþægindum það veldur og hve erfitt viðfangs það er. Ef hann hefði verið það vitrari en við, að hann hefði getað sagt: Þið verðið að slíta sambandi við Akureyri, þar verður sjúkdómurinn skæður, og það má gera ráð fyrir, að hann breiðist út þaðan og að margir taki sjúkdóminn, - þá hefði málið horft öðruvísi við. Það er skakkt með farið, að ekkert hafi verið gert til að stemma stigu fyrir útbreiðslu sjúkdómsins. Á Akureyri hefur skólum verið lokað, og þar er samkomubann. En fólkið er við sín daglegu störf. Það er býsna erfitt að ganga lengra innan héraðs, en þar var gert. Hv. þm. minntist á Sauðárkrók. Þar var veikin allskæð og margir tóku hana, en ég vil benda honum á, að veikin kom upp samtímis á báðum stöðunum, Akureyri og Sauðárkróki. Nú er um nokkuð mörg sjúkdómstilfelli að ræða á þessum tveimur stöðum, en hver er kominn til að segja um það fyrir fram, hvernig þetta kann að verða á öðrum stöðum? Ef svo skyldi fara, að hún breiddist mikið út, t. d. hér í Rvík, þá ætti vissulega að setja á samgöngubann. Ef veikin svo færi að dreifast út í öðrum héruðum landsins og samgöngubann yrði við Akureyri, hvað á þá að gera? Annars segja læknar, að veikin hagi sér með öðrum hætti á Akureyri en hún hafi gert nokkurs staðar annars staðar, ekki eingöngu hér á landi, heldur í öðrum löndum, og menn vita ekki, hvernig á þessu stendur og eru meira að segja alls ekki vissir um, að það sé þessi veiki í öllum tilfellum. - Ég get svo látið máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég býst við, að hv. þm. S-Þ. sé það ljóst, að um leið og læknir fær læknisleyfi, er hann látinn skrifa undir ýmsar skuldbindingar, sem honum er samkv. l. skylt að halda. Ein skuldbindingin er sú, að lækninum er stranglega bannað að skýra frá því, sem sjúklingurinn trúir honum fyrir sem lækni. Honum er bannað það, og hann má ekki gera það, nema hann sé með dómi leystur frá sínu þagnarheiti. Í þessu tilfelli vitum við, að mál er á döfinni um fóstureyðingu, og ýmsir læknar hafa gefið um það vottorð. En þeir hafa ekki talið sér heimilt að skýra frá því, nema dómstólarnir dæmdu þá til að gera það. Þessu máli var vísað til dómstólanna. Hæstiréttur hefur fyrir fáum dögum dæmt í málinu, þannig að lækninum var ekki skylt eða mátti ekki í þessu tilfelli rjúfa þagnarheit sitt. Ef hér er um sök að ræða, þá er hún hjá hæstarétti, en ekki læknunum. Ef dómararnir hefðu sagt, að þeir ættu að gera það, þá hefðu þeir gert það. Þetta liggur ljóst fyrir. Það getur vel verið, að í þessu tilfelli hafi rétturinn litið svo á, að nauðsynin á því að skýra frá því, sem hér um ræðir, hafi ekki verið svo knýjandi, að það mætti upplýsa málið á annan hátt. En dómurinn féll á þennan hátt. Það er því ekki sök læknanna, þó að þeir þegi.

Jónas Jónsson Hv. 1. þm. Árn. hélt því fram, að ég hefði ekki gert skyldu mína viðvíkjandi mænusóttinni fyrir norðan, nema ég hefði sagt um það fyrir fram, að þetta mundi verða slæmur sjúkdómur og bezt yrði að fara varlega. Ég býst við því, að ef einn ráðh. vill fara frá, þegar talað er um sóttvarnir, þá hefði hann sagt af sér, ef spáð hefði verið fyrir þessu. Ef þúsund manns á Akureyri er ekki nægilegt til þess að halda þessum ráðh. rólegum í embætti, þá mundi ekki annað hafa dugað. Á Akureyri hafa skólar ýmist verið opnir eða lokaðir. Meira hringl inn á við er ekki hægt að hafa en þar er. Ég hef einmitt bent á það hér, að beitt yrði viðeigandi sóttvörnum, og það er það eðlilegasta í þessu máli; ef ég hefði sagt algerðum sóttvörnum, þá hefði verið átt við, að þeim yrði beitt alls staðar. Ég ætla að bæta þessu við fóstureyðingarmálið, til þess að það komi ljóst fram, hvernig málið horfir við. Kæmi ég til læknisins í Rangárvallasýslu og bæði hann að gera eitthvað við líkama minn, væri ósmekklegt af honum að segja frá því. En kæmi ég til hans og segði honum, að ég hefði staðið annan lækni að morði, og gæfi skýrslu um það og hann svo teldi sig bundinn af sínu læknisheiti til að segja ekki frá þessu, þá eru þessir menn komnir inn á allt annað atriði. Það, sem gerðist í þessu tilfelli, er þetta, og er bezt, að hv. þm. viti, hvernig í málinu liggur, að kona fer til hinnar löglegu stofnunar til þess að fá fóstri sínu eytt. Stofnunin neitar, af því að ekki eru fyrir hendi þau skilyrði, sem krafizt er samkv. l. Síðan kemur hún í öðrum erindum til læknis, sem alls ekki hefur viljað eiga við þessar aðgerðir, og segir honum frá því. Læknirinn virðist hafa sagt frá þessu. Nú kemur spursmálið um það: Á mannfélagið að geta haft hendur í hári læknis eða ekki, sem eyðir fóstri, eftir að hin löglega stofnun hefur neitað? Þá lá fyrir hreint dráp, ekkert annað. Það er þetta, sem hv. þm. segir rétt vera.

Jónas Jónsson [Frh.]: Herra forseti. Það er nú nokkuð langt um liðið síðan umr. fóru hér fram um þetta mál, en ég hafði þá ekki lokið grg. minni um það. Þess vegna vil ég minna fyrst á það, að 3 þm., þeir Jóhann Hafstein, Sigurður Bjarnason og Gunnar Thoroddsen, fluttu hér till. um stækkun landhelginnar. Í till. þeirra er lagt til, að landhelgisgæzlan verði sett undir dómsmálaráðherra. Og í öðru lagi strandgæzlan, tolleftirlitið og heilbrigðiseftirlitið. Og í þriðja lagi er lagt til, að nægur og fullkominn varðskipastóll verði tryggður við gæzluna. Í fjórða lagi, að strangari kröfur séu settar um starfsmenn við eftirlitið, og loks óska tillögumenn, að fylgt verði fyrri l. um verndarsvæði. Nú hafði ég áður vikið nokkrum orðum að þessum flm. og bent þeim á, hversu lítið erindi þeir ættu til afskipta af þessum málum sökum vanmats á staðreyndum að fenginni reynslu varðandi landhelgisgæzlu hér við land. Ég benti á, að það væri þeim ofraun að ætla sér þá dul að vanvirða þá menn, sem fást við landhelgisgæzluna. Nú ætla ég að ræða þetta mál nokkru frekar, þótt fátt þm. sé í þessari hv. þd., og ég ætla að gleðja till.- menn með því, að þau fáu orð, sem ég segi hér um málið í kvöld, mun ég láta prenta og birta til að kynna fólkinu í landinu meðferð landhelgis-. gæzlunnar á undanförnum árum. Er slíkt eðlileg ráðstöfun, sökum þess, hve málið er mikilvægt. Ég hafði áður bent flm. á, að þeim væri ókunnugt um það, að á árunum 1926–30 var búið að koma landhelgisgæzlunni í það horf, sem þeir nú kjósa. Þá voru við gæzlu 2 gufuskip og. 1 mótorskip, Ægir frá 1929. En þetta fyrirkomulag reyndist ekki vera nógu sterkt, þannig að þeir Magnús heitinn Guðmundsson og Hermann Jónasson, sem voru yfirmenn þessara mála, Magnús 1932–34, Hermann 1934–42, þeir höfðu ekki nægilegt fjármagn til þess að halda þessum dýru skipum úti og neyddust oft til þess að láta skipin liggja, þannig að stundum var ekki nema eitt skipanna úti á miðunum við gæzlu. Var svo komið, að mjög óvænlega horfði, og leiddi þetta ástand síðar til vandræða, þegar þessu hafði fram undið um nokkur missiri. Kom svo, að mál þetta var tekið til sérstakrar yfir vegunar og rannsóknar. Var skipuð nefnd í málið, og voru nefndarmenn þessir: Pálmi Loftsson forstjóri Skipaútgerðarinnar, Þorsteinn Þorsteinsson í Þórshamri og Kristján Bergsson frá Fiskifélaginu. Þessir þrír menn lögðu mikla vinnu í að leita hinnar réttu lausnar. Niðurstaða rannsókna þeirra var sú, að hið fyrra „plan“ væri óframkvæmanlegt. Töldu þeir, að með þessum hætti væri landhelgisgæzlan svo ótrygg, en málið hins vegar svo þýðingarmikið, að taka yrði upp nýja stefnu. Þetta leiddi til þess, að annað varðskipið, Óðinn, var selt til Svíþjóðar með samþykki Alþingis. Í stað gamla Óðins kom svo vélbáturinn Óðinn. Var sú ráðsmennska upphaf þeirrar nýju stefnu að fá ódýrari og hentugri skip til gæzlu en áður hafði verið. Annað atriði er það, að á þessum árum var það staðfest með dómi, að hér á landi starfaði fjölmenn njósnarklíka, sem sendi innlendum og erlendum fiskiskipum dulmálsskeyti og tilkynnti, hvar varðskipin héldu sig á hverjum tíma. Annar þeirra manna, sem færðu sönnur á þetta og uppgötvuðu dulmálslykilinn, var Pálmi Loftsson. Þessir ungu menn höfðu haft glögga réttlætiskennd og eiga miklar þakkir skilið fyrir að koma upp um glæp, sem var hættulegur afkomu þjóðarinnar. Báðir þessir menn hafa orðið forstöðumenn fyrir landhelgisgæzlunni og hafa óskert helgað sig því ábyrgðarmikla og vandasama starfi. Og nú er meiningin að taka gæzluna úr höndum Pálma, þessa þrautreynda manns, og setja hana undir lögfræðing. Eftir að búið var að koma í veg fyrir það, að skipin gætu sent dulmálsskeyti sín á milli, þá komu enn ný vandamál til sögunnar.Nýjar veiðiaðferðir voru teknar upp við strendur landsins, og botnvarpan og dragnótin fóru að verða hættuleg veiðarfæri. Nú munu um 150 bátar nota þessa veiðiaðferð. Bátarnir hafa allir talstöðvar og geta því talað hver við annan, eftir því sem þeim sýnist við horfa. Þessi nýtízku tæki í skipunum gerðu það að verkum, að hæglega varð því við komið, að bátarnir tilkynntu sín á milli, hvar varðskipið væri á hverjum tíma, og gátu tilkynnt stefnu þess. Reynslan sýndi brátt, eins og á dögum Magnúsar Guðmundssonar, að stóru varðskipin voru bæði of dýr til þess að halda þeim úti við gæzlu, og þó var annað sízt betra; skipin voru of stór og áberandi. Ef togbátur verður var við varðskipið, þá getur hann sagt frá ferð þess á dulmáli í talstöð sinni, og allur flotinn veit samstundis, hvað er á seyði. Nú hafa þessir 3 flm. farið lítilsvirðingarorð um um gæzluna og talið hana vera lítilfjörlega og til minnkunar fyrir ríkisvaldið. En þessir 3 hv. þm. minnast ekki orði á það, sem reynslan hefur kennt, að það er ekki hægt að halda úti svo stórum og dýrum skipum, sem eru auk þess svo auðþekkjanleg. Að vísu er það fjarskylt að verja mál, sem þeim er ókunnugt hvað snertir veigamestu og þýðingarmestu atriði málsins og leiðir til þess, að vísu óafvitandi, að hjálpa skipum, sem vilja gerast lögbrjótar og toga innan landhelgislínunnar. Nú hefði mátt ætla, að þessir menn hefðu eitthvert hugboð um, hvernig varðskipinu Ægi hefur farnazt við gæzluna samanborið við varðbátinn Óðin. Á sama tíma og Óðinn tekur 29 skip í landhelgi, tekur Ægir 8. Slíkt er ekki að rekja til ódugnaðar Ægis-manna, heldur til þeirra raka, sem ég hef bent á. Hins vegar kemur svo kostnaðarhliðin. Láta mun nærri, að það mætti reka 3 varðbáta af svipaðri stærð og Óðin fyrir þá fjárfúlgu, sem útgerð Ægis kostar. Það er því ekki svo lítið, sem í hefur verið ráðizt, að nú er í smíðum nýtt strandgæzluskip, sem kosta mun 5 millj. kr. Það hlýtur því að skjóta skökku við að fara nú út á þá braut, sem hefur sannazt af fyrri reynslu að sé alófær. Ég býst við, að þessir 3 þm. hafi kynnt sér skýrslu þá, sem gerð var í nýbyggingarráði um hagnýtingu fiskimiðanna við landið. Skýrsla þessi var gerð vegna aukningar togara- og bátaflotans, og niðurstöðutölur þessarar skýrslu eru þær, að ef allur flotinn togi gegndarlaust með vörpu og dragnót, þá sé hætta á því, að fiskimiðin verði nær eyðilögð eftir 5 ár. Þetta álit er rétt nýframkomið, áður en fluttar eru hér till. um að leyfa trollbátunum að athafna sig í landhelginni. Þeim á engin hætta að vera búin, að von sé úr landi þess valds, sem ávallt væri von lögbrjótum þeim, sem seilast mundu til að eyðileggja fiskimið landsins fyrir stundargróða. Eitt af því, sem flm. segja, er, að það megi nota flugvélar til gæzlunnar. Nú hefur forstjóri Skipaútgerðarinnar haldið sig við smábátaplanið, og auk þess hefur hann herjað fast að fjárveitingarvaldinu til þess að fá því framgengt, að landhelgisgæzlan fengi hentuga flugvél keypta til gæzlunnar. En flm. hafa ekki vitað þetta, að það hefur aðeins staðið á peningunum, en ekki víðsýni og dugnaði Pálma Loftssonar. Það þarf því ekki að sækja neitt nýtt í því efni til þessara hv. þm. Nokkur skip hafa verið tekin úr flugvél, mál höfðað gegn eigendum þeirra, dómur upp kveðinn og þau sektuð. En svo skeður það undraverða. Mál skipanna stöðvast á hærri stöðum. Menn koma til Reykjavíkur og ganga fyrir dómsmrh. með harmakvein sín og biðjast vægðar. Er svo komið fyrir útgerðinni, að dómsmrn. hefur ekki séð sér fært að innheimta landhelgissektirnar, og mun landhelgissjóður nú eiga útistandandi um 1 millj. kr. í vangoldnum sektum. Ástæðan er sú, að sektirnar hafa verið of þungar, of háar. Það hefði því legið nær að flytja frv. um að breyta sektunum og lækka þær en að koma með þetta. Er líða fór á síðustu styrjöld, fór Pálmi Loftsson að hreyfa því við yfirmenn sína, að fleiri báta þyrfti við gæzluna sökum hinna mörgu nýju troll- og togbáta. Var ágengni skipa orðin mjög mikil í landhelginni. Vestfirðingar kvörtuðu sáran og sögðu, að ef trollbátur væri í landhelgi eina nótt að veiðum, þá væri fiskurinn farinn. Fólk þar vestra hefur sterkar tilfinningar fyrir þessu og vill hafa trygga gæzlu. Nú hafði Pálmi fyrirmæli um það frá Alþingi að hafa einn bát til gæzlu við Vestfirði, en sá bátur, sem gat verið aflögu til þessa, var í lamasessi. Verið var að breyta Sæbjörgu, og átti hún að sinna gæzlu og vörzlu við Faxaflóa, er landhelgisgæzlan tók hana á leigu. Vestfirðingar brugðu nú skjótt við og lögðu fram 300 þús. kr. til smíða á varðbát, sem starfa skyldi undan Vestfjörðum. Ekkert sýnir betur stórhug og einurð þessa fátæka fólks en þessi ráðsmennska. Nú taldi Pálmi Loftsson æskilegt, að bætt yrði við 3 bátum, auk Vestfjarðabátsins, þannig að 5 bátar yrðu ávallt við gæzlu, en 6. báturinn yrði til vara til björgunarstarfa, eða ef eitthvert hinna varðskipanna yrði óvirkt um stundarsakir. Þá var dómsmrh. núverandi þm. Ísaf., sem nú situr hér í forsetastóli. Á þeim rökum, sem Pálmi hafði borið fram, samþykkti hann, að keyptir skyldu 3 bátar. Það tókst, og voru keyptir 3 hraðbátar, sem gátu gengið helmingi hraðar en venjuleg skip, höfðu vandaða vél og allan frágang. Ég get eins sagt frá því, að sams konar varðbáta nota Englendingar, Danir og Norðmenn. En hvergi munu þeir þó nauðsynlegri en hjá okkur vegna togbátaflotans, sem mjög oft freistast til að toga í landhelgi og miklu frekar, en stærri skip. Á milli heimsstríðanna voru oft teknir hér þýzkir togarar í landhelgi. Þeir sögðust freistast til þess að toga í landhelgi vegna þess, að þeir væru svo litlir og ættu þar af leiðandi erfitt með að sækja út, en úr því að það er svo mikil freisting fyrir litla togara, þá er augljóst, að enn meiri freistingar það fyrir litla togbáta. Það má líka benda á, að eitt sinn voru 10 bátar og í annað skipti 6 bátar teknir í landhelgi af flugvél, og má af því ráða, hvernig vinnubrögðin eru. Það vita allir, að þessir hröðu bátar kostuðu lítið, og mun verð þeirra allra hafa verið ¼ minna en síðasta viðgerð á Sæbjörgu, og þó reiknað Sæbjörgu í vil. Þegar forstjóri Skipaútgerðarinnar hafði valið gæzlubátana og komið var með þá heim, sagði duglegur og gáfaður formaður, sem ég þekki vel, að þegar þessir bátar væru við landhelgisgæzlu hér á flóanum, mundi enginn þora að veiða í landhelgi. Þeir voru líka fljótlega gerðir landrækir. Menn mynduðu samtök til að lýsa því, hversu illa þeir væru byggðir, og hrópuðu um, að þetta væru manndrápstæki, og svo langt gekk, að Skipaútgerðin ætlaði varla að fá leyfi til að prófa þá. En loks þegar leyfið fékkst, voru menn með litla kunnáttu í strandgæzlu látnir reyna skipin, og þeir dæmdu þau léleg. Það hafði nefnilega verið hafin rógsherferð gegn þessum bátum, og þessir kunnáttumenn, sem áttu að vera, en voru það auðvitað ekki, prófuðu skipin og héldu, að þeir gætu sett brezka aðmíralitetið í skammarkrókinn. Þessir menn þóttust geta dæmt varðbáta, sem Bretar hafa notað til gæzlu, ónothæfa. Afleiðingin af þessu varð svo sú, að bátunum var siglt til Englands aftur, og voru þeir ekki nema 36 st. á leiðinni, en Bretarnir, sem eru kurteisir, tóku við skipunum aftur og gáfu kost á að við fengjum önnur skip. Hins vegar geri ég ráð fyrir, að þeir hafi brosað á bak við að þeim dómi, sem íslenzku fagmennirnir kváðu upp yfir varðbátunum. Áður en ég hætti að tala um þessa hlið málsins, vil ég minna á smáatvik, sem sýnir hina raunhæfu reynslu á hvitu bátunum. Einu sinni skrapp einn bátanna til Öndverðaness og kom þar að einum duglegasta togaraskipstjóra landsins, þar sem hann var í rólegheitum að toga í landhelgi, og má telja víst, að hann hefði ekki verið þar, nema af því að eftir venju var hann fullkomlega öruggur fyrir landhelgisgæzlunni, en vitanlega batnaði ekki tilfinning útgerðarmannanna gagnvart hvítu bátunum við þetta. Ég ætla nú að fara ofurlítinn krók til baka í þessu máli og byrja í því sambandi á ummælum þm. Barð., þar sem hann heldur því fram, að úthaldið á þessum varðbátum hafi verið dýrt, en það mun hafa verið um 700 þús. kr. Þetta er misskilningur hjá hv. þm., því að þessir bátar höfðu verið hér á flakki um það bil hálft ár og með sýnilega góðum árangri, og má af því sjá, að þessi litla tilraun hefur verið miklu frekar gróði fyrir landið. En hinu mun ég nú koma betur að, hvort mikill gróði hefur verið að störfum þeirra kunnáttumanna, sem ég þykist vita að þessi hv. þm. og flm. beri traust til. Ég gat um það áðan, að Sæbjörg annaðist gæzlu á flóanum, þegar hún væri í lagi, en það er nú því miður allt of sjaldan. En það er einmitt saga þessa skips, sem gefur dálítið sýnishorn af störfum þeirra miklu kunnáttumanna okkar, sem töldu sig hafa betri hæfileika til að dæma um varðbátana, en sérfræðingar elztu og æfðustu siglingaþjóðar veraldarinnar. Konur við Faxaflóa hófu fyrir alllöngu söfnun á fé í þeim tilgangi að fá björgunarskip við flóann. Konurnar færðu þarna miklar fórnir fyrir gott málefni og tókst því á tiltölulega skömmum tíma að afla álitlegs sjóðs. Þegar því var lokið, leituðu þær til kunnáttumannanna, og þeir brugðu við og gerðu teikningu af björgunarskipi, sem svo var byggt eftir erlendis. Þegar skipið svo kom til landsins, var efnt til mikils fagnaðar á Hótel Borg, og voru fluttar þar margar og heitar skálaræður, og meðal annars sagði þar einn vinur útvegsins, að þessi skúta ætti alltaf að vera sjálfstæð, en ekki hvíla á ríkissjóði. Þegar nú farið var að reyna þessa skútu, var ýmislegt að henni. Hún hafði verið byggð með 5 tonna blýkjöl, því að það átti að sigla henni, en hins vegar hafði vélin verið höfð fremur afllítil. Þá var stýrishúsið svo lágt, að þeir, sem stýra áttu, sáu illa fram fyrir sig. Þegar nú átti að fara að bjarga á skútunni, þá var of hvasst til þess að sigla henni og vélin of afllítil til að knýja hana áfram. Skipið var því strax dauðadæmt, nema því væri breytt. Og nú var hafin viðgerð. Fyrst var blýkjölurinn tekinn og ný aflmeiri vél sett í skipið og eitthvað fleira klastrað við það, en eftir þetta rak hver viðgerðin aðra, og mun sú síðasta hafa kostað um 1.200 þús. En nú áttu konurnar ekki nema 400 þús., og var því skútan komin á ríkið, bæði hvað viðgerðir og rekstur snerti. En sagan er ekki búin enn, því að nú töldu þessir ágætu fagmenn, sem telja sig færari en sérfræðinga brezka aðmíralitetsins, að yfirbygging Sæbjargar væri of þung, og afréðu, að nú skyldi sett á skipið yfirbygging úr léttum málmi, og meðal annarra sérfræðinga, sem voru við þetta verk, var einn sendur út til þess að taka við skipinu eftir þessa aðgerð, og það gerði hann í góðri trú, en svo illa tókst til, að þessi nýja yfirbygging lak, og nú fengust engir menn á skipið, svo að enn varð að taka skipið úr umferð. Er áætlað, að aðgerðin kosti um 200 þús., og þar sem búið var að taka yfirbygginguna út eftir aðgerðina, er alveg óvíst, að nokkur endurgreiðsla fáist á þessum kostnaði. Ég vil ekki aðeins láta þessa þrjá ungu flm. þessa frv. vita um þetta, heldur alla Íslendinga, svo að þeir geti borið saman þessa yfirlætisfullu sjóþekkingu mannanna, sem stóðu að byggingu og breytingum á Sæbjörgu, og fordæminguna á hraðbátunum, sem ég hef áður talað um. Það er líka rétt að gleðja fim. með því, að það tókst ekki öllu betur til með fyrsta gufuskipið, Óðin gamla. Jón heitinn Magnússon hefur án efa fengið kunnáttumenn til að sjá um byggingu þessa skips, en þannig tókst samt til, að skipað var næstum ósjófært, þegar það kom, og munaði mjóu, að því hvolfdi í mynni Siglufjarðar í einni af fyrstu ferðunum þar inn. Síðan mátti senda skipið til viðgerðar, og var það þá meðal annars lengt, en þetta var auðvitað nokkurt áfall fyrir hina yfirlætisfullu sérkunnáttumenn, sem höfðu umsjón með byggingu skipsins. Já, svona tókst nú til þá, og þó býst ég ekki við að oft verði í dómsmrh.-sæti öllu gleggri maður, en Jón heitinn Magnússon var, þó að hann væri andstæðingur minn. - Þetta vildi ég benda flm. á. Það er eitt atvik í sambandi við Óðin gamla, sem er fróðlegt að bera saman við hvitu bátana. Það var nefnilega sett mikil fallbyssa á skipið, en það kostaði hvorki meira né minna en 60 þús. kr. að koma henni fyrir á skipinu. Eftir að varðbátarnir komu til landsins, kom fljótt í ljós, að þeir þurftu að vera vopnaðir, og var því farið fram á við Dani, að þeir útveguðu byssur á skipin, en það gekk illa þangað til að þeim var sagt, að það væri auðvelt að fá þær annars staðar. Þá kom svar um hæl, að þeir hefðu mikla ánægju af að geta aðstoðað í þessu. Síðan voru þessar byssur settar á bátana og það kostaði 2–3 dagsverk íslenzkra vélvirkja. Mér hefur þótt rétt að láta þetta koma fram svo að þessir 3 ungu lögfræðingar, sem standa að þessu frv., viti það, og sömuleiðis vil ég láta þá vita, að enda þótt hvítu bátarnir hafi verið hraktir úr landi, þá mun dómur landsmanna síðar verða þeim hliðhollur, enda sýndi reynslan, að þeir áttu það skilið. Hitt var ofur skiljanlegt, að bátaeigendurnir, sem vanizt höfðu á að láta fiska í landhelgi, gerðu sitt til að gera þá útlæga. Ég vil nú snúa mér að því síðasta, sem gerzt hefur í þessu máli, og byrja þá þar, sem frá var horfið, þegar ríkisstj. skilaði varðbátunum aftur. Stjórnin vildi ekki gefast upp við svo búið, en Pálmi Loftson vildi ekki fara aftur, og voru þá fengnir aðrir menn til fararinnar, en þeir fundu enga heppilega varðbáta fyrir okkur í öllum brezka flotanum, svo sennilegt sem það var nú. Það sat því við sama og áður en varðbátarnir komu; Ægir annaðist strandgæzluna ásamt hægfara íslenzkum bátum, eins og bátaeigendur og togaraeigendur höfðu óskað. En nú er hér komið fram frv. um að láta nú byggja stórskip til landhelgisgæzlu, þar sem áhöfnin séu aðallega borðalagðir yfirmenn og miklir veizlumenn. Við höfðum ekki ólíkt fyrirkomulag, þegar dönsku varðskipin voru hér við gæzlu, því að þar voru yfirmenn allir í skrautklæðum og þóttu veizlumenn góðir. En hafi flm. þessa frv. þetta fyrirkomulag til fyrirmyndar, þá vil ég benda þeim á, að þessi dönsku varðskip tóku ekkert skip í landhelgi síðustu 4 árin, og má af því ráða, hvernig gæzlan hefur verið, en hins vegar héldu þeir margar og dýrar veizlur. Sannleikurinn í þessum málum er sá, að vanþekkingin er svo mikil, að lélegustu varðskipunum er hrósað, en ef einhver skip koma, sem gagn er í, þá hefja útgerðarmenn herferð gegn þeim og þau eru gerð útlæg. Það hefur líka komið fram í þessum umr., að hinum ungu áhugamönnum, sem að frv. standa, þættu bátarnir ekki nógu fínir. Þeir hafa gert gys að því, að ekki skuli vera eins mikil þægindi í þeim og stórum herskipum. Hins vegar virðast þeir ekki hafa gert sér ljóst, hvað slíkt kostar. Það er enginn vafi á því, ef taka á till. þessara ungu áhugamanna bókstaflega og hafa hér sex stórskip við landhelgisgæzlu, þá mun það ekki kosta minna, en 14 millj. kr. á ári. Ég gæti nú trúað, að flokksbróðir þeirra félaga, sem till. flytja, form. fjvn., mundi segja nokkur orð, áður en hann samþ. slíkt framlag á fjárlögum. Það væri ef til vill rétt að taka í þessu sambandi smákrók varðandi fjárhag ríkisins, þó að form. fjvn. geti auðvitað gefið betri upplýsingar um hann heldur en ég. Dæmið, sem ég ætlaði að taka, er í sambandi við fjárhagsafkomu ríkisins undanfarin 3–4 ár. Hér situr í forsæti þessarar samkomu hv. þm. A-Húnv. Hann hefur, eins og margir þm., ýmis áhugamál. Nokkur undanfarin ár hefur hann sótt á að fá brúaða á eina í sínu kjördæmi, sem slítur Norðurlandsþjóðveginn. Þetta fljót er ekki nema 50 metra breitt. En fjárhagur ríkisins - þess ríkis, sem á að geta varið 14 millj. kr. til strandgæzlu, er ekki betri en það, að forseti Sþ., einn af helztu áhrifamönnum í stærsta flokknum, getur ekki fengið þessa 50 metra löngu brú, nema sé aurað saman í hana á 4–5 þingum, svona sem svarar 10 metrum á ári. Hins vegar sjáum við svo hinn dæmalausa stórhug þessara ungu áhugamanna um landhelgisgæzluna, og óska ég þeim til hamingju, þegar þeir fara að kosta sitt stóra skip. En til þess þarf að koma einhver eyðslusamari maður til að stýra fjvn., því að mig grunar, að erfitt sé að herja út úr núverandi formanni 14 milljónir til þessa hlutar. En ég hef tekið þetta dæmi um brúna til að sýna hina dæmalausu fáfræði þeirra, sem standa að þessu máli, á öllum sviðum og hvar sem litið er á. Það er eins og mennirnir viti ekkert um ástand þess ríkissjóðs, sem þeir eiga að varðveita og ráða fyrir. Og sigur þessara gæzlumanna landhelginnar verður þá sá, að þeir hafa fengið það fram, að í stað margra varðbáta, sem gæzluna stunda, verður stórt skip smíðað fyrir 5 milljónir úti í Danmörk, og kostar síðan, eftir því sem mannahald er á slíkum skipum, 2 millj. og 200 þús. kr. í árlegum rekstri. Og það er alveg sama, hvað vel þessu skipi verður stjórnað; það vita um það allir bátar gegnum sínar ágætu talvélar. En þetta skip útrýmir í rekstrinum þremur bátum. Það er þannig kastað teningnum með byggingu hins nýja skips, að það verða tvö skip með 4 milljóna rekstrarkostnað ofan á þetta nýja skip. En svo kemur að því, að menn heimta báta allt í kringum landið. Sjómennirnir segja: Það er gott fyrir ykkur fínu mennina að hafa fín skip, menn í fallegum einkennisbúningum, en við viljum báta, sem gæta landhelginnar. Mér verður hugsað til sjómannsins á Eyjafirði, sem hafði einn á báti í sumar um 85 þús. kr. í sinn hlut. Og þó að ekki séu margir slíkir, þá hefur bátafiskurinn verið það mikill kringum landið, að fiskimönnunum er ekki sama, þó að togbátarnir sópi landhelgina. Þá munu sjómennirnir gera þessa fínu eyðslumenn í landhelgismálunum ábyrga, þegar ólánið hefur skeð, þegar stórskipin hvíla þungt á ríkissjóði og anna verr gæzlunni, en bátarnir. Ég ætla þá að víkja fáeinum orðum að vissum hlutum í till. þeirra þremenninganna, sem ég hef ekki talað um áður. Fyrst er það, að stofnuð sé sérstök deild í dómsmrn. undir yfirstjórn dómsmrh. Nú er að vísu ekki þannig skipað fyrir, að dómsmrh. hafi yfirstj. gæzlunnar. En oftast hefur dómsmrh. haft þetta með höndum, og núverandi dómsmrh. tók það fram, að hann teldi ekkert til fyrirstöðu að haga þessu eins og það er. En að öðru leyti er öll æðsta yfirstjórn réttarfarslega í dómsmrn., eins og sést á málinu um bátasektirnar. Þá segja flm. í 2. lið, að þeir vilji, að landhelgisgæzlan hafi líka á hendi tollgæzlu og heilbrigðisgæzlu. Það verður mjög fróðlegt að sjá, hvernig því verður fyrir komið, þegar þessu stóra nýja skipi verður stýrt inn á Akranes eða Sand eða Ólafsvík til þess að hjálpa til að opna pakkapóstinn frá útlöndum og líta í hann! Það sem minnzt er á eftirlit með útbúnaði og athöfnum erlendra skipa, þá hefur það alltaf verið framkvæmt, en stundum ekki fengið nægan stuðning í dómsmrn. Viðvíkjandi 3. lið, um fullkominn nýtízku varðskipastól, mætti e. t. v. veita flm. ofurlitla viðbótarfræðslu um fjárhag ríkisins í dag. Þrátt fyrir bezta vilja ríkisstj. hefur ekki verið hægt að standa við fyrstu afborgun þessa skips erlendis fyrir peningaleysi landsins. Mér finnst, að fátæktin hafi alveg nægilega snemma komið til skjalanna til að sýna þessum áhugamönnum, hvar við stöndum nú. Þá kemur merkilegasti kaflinn í þessari till., með leyfi hæstv. forseta: „Að strangar kröfur séu gerðar um mannaval, menntun og hæfileika þeirra skipstjórnarmanna, áhafna og annarra aðila, sem starfa að löggæzlunni í landhelgi og á öðrum löggæzlusvæðum um landið, enda sé vandað til aðstöðu þeirra og aðbúnaðar í samræmi við þau þýðingarmiklu störf, er þeir gegna.“ Auðséð er, að úr því að þetta er tekið fram, þykir því nú áfátt. En ætli það vaki ekki fyrir, að þessi störf fái einhverjir drengir, sem hafa orðið lautinantar annaðhvort í Danmörku eða öðru góðu landi, sem séu einkennisbúnir og hafi verið með einkennisbúnum mönnum, þó að þeir hafi aldrei verið á sjó, það gerir miklu minna. Þá eru fínu íbúðirnar. Það hefur verið gert allt, sem hægt er, til þess að skapa óánægju hjá þeim mönnum, sem eru á skipunum. Það hefur jafnvel í blaðagreinum verið reynt að sýna fram á, hvað illa færi um þá í þessum litlu bátum, en þeir búa við svipuð kjör og sjómenn á okkar eigin fiskibátum. Maður getur nokkurn veginn sagt sér sjálfur, eftir þessari röksemdafærslu, að það sé meiningin með þessu að fá yfir skipin sérstaka deild í dómsmrn., að yfir henni sé lögfræðingur eða lautinant. Lögfræðingar geta verið ágætir til sinna hluta, en þeir kunna kannske lítið til sjómennsku. Og reynsla er fyrir því, að menn geta komizt gegnum lautinantaskóla og komizt í einkennisbúning, en verið lítt færir um að fást við sjóinn kringum Ísland. En þetta heyrir saman: Yfirlætið, grunnfærnin og þekkingarleysið hjá þeim þremenningunum og þeim öðrum, sem eru með þessu máli. Það er stefnt að því að fá sjómannakunnáttuna burt. Þá kemur 5. liður um að samræma landhelgisgæzluna björgunarstarfsemi og bátaeftirliti við strendur landsins, hafrannsóknum og sjómælingum. Ég minnist ummæla hv. þm. Borgf. í ræðu á móti till., sem Sveinn í Firði bar fram árið 1923. Hann benti á það sem áhugasamur sjómaður, að ef varðskip er að björgunarstarfi, mundu allir vita um það og gætu farið í landhelgi. Þess vegna þarf að hafa eitthvað af varðbátum til að skjóta á flot, þegar varðskip væru önnum kafin við annað og geta ekki framkvæmt gæzluna. Þessi liður þremenninganna er þess vegna hrein fjarstæða. Það er ekki hægt að láta þessi fáu skip, sem landið kann að eignast, vera nógu víða til að gæta bátanna. Og ef þau eiga að gera enn þá meira, leiðir af sjálfu sér, að þau geta iðulega lítið sinnt gæzlunni. Þá er talað um að skora á ríkisstj. að fylgja fast fram löggjöf síðasta Alþ., sem heimilar stj. að ákveða verndarsvæði hvar sem er við strendur landsins innan takmarka landgrunnsins. Samt er réttilega tekið fram í grg., að það verði að fara varlega í sakirnar, því að það verði að virða gerða samninga. Þessi löggjöf, sem vitnað er til, er nákvæmlega í samræmi við þann hluta till., sem snýr að einkennisbúningunum og lautinöntunum. Ég hygg, að ekki hafi verið gerð öllu þýðingarminni l. og broslegri en þessi löggjöf í fyrra. Íslendingar eiga sjálfir að segja til um, hvað landgrunn og landhelgi nær langt út, eiga eins og þau stóru veldi að slá vernd sinni yfir. Samt taka þessir menn það fram til öryggis, að þetta verði þó að vera samkv. alþjóðalögum. Nú vita allir, að þessu er þannig háttað, að þjóð eins og Englendingar viðurkenna hjá sér 3 mílna takmörkin og heimta það alls staðar annars staðar. Það eru tvö lönd, sem eru svo stór og sterk, að þau fara sinna ferða í þessu efni, og hafa Rússar nú sett 12 mílna landhelgi í Eystrasalti, til lítillar ánægju fyrir Dani og Svía. En hvað geta þeir sagt? Það dettur engum sænskum eða dönskum fiskiduggum í hug að fara inn fyrir landhelgislínuna. Og mér skilst Bandaríkjamenn hafi slegið á stórri landhelgi. En Englendingar, sem mestan flota hafa, þeir segja: Við bindum okkur við 3 mílna landhelgi og viðurkennum hana hjá öðrum. Norðmenn hafa viljað stækka sína landhelgi lítið eitt, en hafa ekki fengið aðra til að viðurkenna það. Og það, sem er helzta ráð þeirra Norðmanna, er mér sagt af sjófróðum mönnum, er að setja eins konar steinsteypt ígulker á botninn við takmörkin á 4 mílna svæðinu, svo að menn þori þess vegna ekki að veiða þar. Með þessu hefur þeim tekizt að fæla eitthvað frá sér ágang. En Englendingar hafa verið svo varasamir í þessu, að þegar þeir töldu nauðsynlegt að friða, eftir því sem þeir gátu, firði í Skotlandi, friðuðu þeir fyrir sjálfum sér. En af því að Englendingar eru stórveldi, hafa þeir getað haldið útlendum skipum frá með öðrum ráðum. Ef t. d. okkar togarar færu að veiða þar, mundu Englendingar ekkert segja. En þegar togararnir kæmu til Englands, yrði kannske kominn hár tollur á íslenzkan fisk úr Morayfirði. Við erum ófærir til að hræða aðra frá landhelginni og ófærir til þess að koma málinu fyrir á sama hátt og Englendingar. Og við getum verið alveg vissir um það, að það hefur mikið vatn runnið úr mörgum ám í haf út áður en við höfum fengið landhelgi okkar stækkaða, - og sérstaklega ekki á þann viðvaningslega hátt, sem fyrir mönnum vakir. En það er samt rétt að segja frá því, hvað Pálma Loftssyni hefur tekizt án lögfræðinga og lautinanta. Pálmi hefur beitt sér fyrir því, - og Slysavarnafélagið hefur auðvitað gert sitt til, - að okkar skip séu vel á verði að hjálpa útlendum skipum, og hér er margt af enskum togurum. Þannig hafa Englendingar játað, að landhelgisgæzla okkar er ekki aðeins til að elta skipin, heldur líka til að bjarga. Það var heppilegt fátækra manna ráð, sem var framkvæmt með Ægi og við Sveinn í Firði lögðum til árið 1923. Það hafa tekizt mikil kynni milli Íslendinga í landhelgisgæzlunni og Breta. Og þeir hafa treyst okkar gæzlu eins og okkar hæstarétti. Og það hefur svo hafzt upp úr þessari kynningu, að Pálma Loftssyni tókst að fá allan enska togaraflotann til þess að fara ekki - í vetur sem leið að minnsta kosti - inn á mjög stórt svæði vestanvert við Vestmannaeyjar. Hann lét búa til kort af þessu svæði, sem Englendingar tóku við. Jafnvel fóru þau til Hollendinga. Þetta er eins og stendur sá rétti máti til að fá verndað landhelgina. Þetta er byggt á þekkingu. En hins vegar verður öllum mönnum brosað að löggjöfinni um landgrunnið. Af því að nokkuð er áliðið kvöldsins, vil ég aðeins að síðustu ræða eitt atriði enn þá við þessa þrjá flm. Það er það, sem mætti kannske kalla höfðingsskapinn í gæzlunni. Þeir bera mikið fyrir brjósti, að nóg sé af lögfræðingum og lautinöntum, og þykir skipin ekki nógu stór, o. s. frv. Þeir vilja láta bera meira á okkur, finnst við vera of kotungslegir. Ég hef áður ýtarlega skýrt frá, hvers vegna við höfðum Óðin og Sæbjörgu og fleiri skip, og þarf þess ekki frekar. En um þessa flm. stendur svo á, að einn er borgarstjóri í Reykjavík, annar er einn af áhrifamönnum í bæjarstjórn Reykjavíkur og þriðji maðurinn er, að ég hygg, æðsti maðurinn í bæjarstj. Ísafjarðar og mikill vinur hinna tveggja. Nú skyldi maður halda, að borgarstjóranum og hans ágætu samherjum, sem hafa áhyggjur af því, að Íslendingar skuli láta það viðgangast að hafa 80 tonna báta til landhelgisgæzlunnar, - maður skyldi halda, að borgarstjóranum væri það ljóst, að það þarf víðar að sýna rausn, en á þessu sviði. Meðal annars er það, að eitt af því, sem hver höfuðborg telur að máli skipti, eru virðuleg húsakynni fyrir borgarstjórn, og það svo, að af beri. Við vitum flestir, sem hér erum, að nábúaþjóðir okkar hafa lagt í þetta mikla vinnu og tilkostnað. Það má segja, að sú mest áberandi höll í Kaupmannahöfn sé ráðhúsið, skrifstofur borgarstjórnar og borgarstjóra og veizlusalir, þar sem borgin tekur á móti gestum, sem hún vill sýna sóma. Hjá frændum vorum Svíum er svo mikilfengleg höll og stórmannleg, að frægt er um allan hnöttinn og þykir bera vott um hámenningu Svía. Svo er rausnin mikil í fundarsölum og veizlusölum. Eitthvað svipað í stórum dráttum vakir fyrir þremenningunum um það, sem þeir vilja láta gerast á varðskipunum. Höfuðborg Norðmanna er ekki eftirbátur. Þeir, sem koma til Osló, sjá eitt hús, sem ber mjög mikið af öllum öðrum að stærð og tign. Það er ráðhúsið. En hvernig stendur á því, að þessir tveir menntuðu menn í bæjarstjórn eru svo bundnir háttum fyrirrennara sinna, að algerlega fer fram hjá þeim, hver er skylda Reykjavíkur í þessu efni? Það er skemmst af að segja, að bæjarstjórn Reykjavíkur á ekkert hús, ekki heldur neinn stað til að bjóða gestum. Bæjarstj. leigir fyrir sínar skrifstofur og borgarstjóra í einu apóteki. Og hún hefur margar deildir út um allt í bænum. En fundarsal handa sér velur bæjarstjórnin uppi á sjötta lofti í húsi einu, og er þar enginn gluggi á vegg, en mjög álappalegir þakgluggar. Í þessum líka sal kemur hin virðulega bæjarstjórn höfuðstaðarins saman. Engin nefndaherbergi eru þar til. Þetta er aumasti fundastaður í öllum bænum að öllum aðbúnaði og útliti. Það er líkast því í raun og veru - án þess að maður vilji fornerma hina ágætu bæjarstjórn - að þennan stað mundi klókur þjófur helzt nota til þess að fela þýfi þar, sem sízt væri manna von. Ef borin eru saman þessi húsakynni, ráðhúsið í Stokkhólmi og fundarsalurinn í Eimskipafélagshúsinu, þá eru þar ýtrustu andstæðurnar. Annars vegar það fínasta, hins vegar það aumasta og lélegasta, það sem mest sjálfsfyrirlitning liggur í. Það væri vonandi, að þessir ungu flm. sæju frumhlaup sitt viðvíkjandi þessu frv., sem heimta stór og fín skip í stað 80 tonna báta. Þeir ættu að athuga sinn fundastað og hugleiða, hvar þar er þeirra tign gagnvart sjálfum sér. Ég vil þakka þeim tilheyrendum, sem hafa sýnt þá þolinmæði að vera við í kvöld. En jafnframt fullyrði ég, að þetta mál verðskuldar þeirra þolinmæði, því að hér er að ræða um eitthvert okkar stærsta mál. Meira en helmingur þjóðarinnar lifir á sjávarútvegi. Reykjavík með sinn öra vöxt verður að lifa á sjávarútvegi. Bæði stærri og minni staðir verða að lifa á sjávarútvegi. En það er víst, að ekki verða mörg ár þangað til álíka lítið verður af fiski hér eins og við Færeyjar, ef ekki verður að gert eða rétt stefnt í landhelgismálunum. Ef sú leið verður tekin að níða niður dugandi menn við gæzluna, fá stór skip, sem hin seku veiðiskip geta vitað vel um, svo að þau geta lifað og leikið sér, þá mun koma að því fyrr en varir, að Reykjavík hefur lítið til að lifa af. Þá hafa íslenzkir ráðamenn með ótrúlegri skammsýni og heimsku kippt fótum undan öðrum aðalatvinnuvegi landsins. Þetta er stefna þeirra, sem hafa staðið að því að flæma hraðbátana burt. Þetta er stefna þeirra, sem standa að þeirri till., sem ég nú hef mótmælt.