Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Þann 18. september sl. fékk hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrirspurn frá mér varðandi virðisaukaskatt sem einstaklingar greiða, greint eftir tekjuhópum og virðisaukaskattsþrepum. Það eru liðnir 47 dagar, þar af 33 virkir. Samkvæmt þingsköpum hafa ráðherrar 15 virka daga til að skila inn skriflegu svari og ef þeir geta ekki gert það eiga þeir að senda forseta skýringar á töfunum og láta vita hvenær svarsins má vænta. Þess vegna spyr ég forseta hvort hann hafi fengið slíkar útskýringar frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Þarna er um að ræða upplýsingar sem fleiri en ég eru að bíða eftir og skiptir miklu máli vegna afgreiðslu á stóru stefnumáli ríkisstjórnarinnar.

Það er auðvitað bagalegt ef það gerist að ekki er unnt að svara fyrirspurnum í tæka tíð samkvæmt ákvæðum þingskapa. Eins og hv. þingmaður vakti athygli á þá er það gjarnan þannig að þeir ráðherrar sem þetta á við skrifa bréf til forseta til að greina frá því að það takist ekki. Það er þá jafnan gert á grundvelli þess að ekki hafi unnist tími til þess að ljúka slíkri vinnu. Eins og hv. þingmenn vita krefjast fyrirspurnir af þessu tagi oft og tíðum býsna umsvifamikillar athugunar eða vinnu og þess vegna er það ekki einsdæmi að svör við fyrirspurnum dragist þó að það sé óheppilegt. Forseti vill í þessu sambandi vekja athygli á því að á þessu þingi hafa verið lagðar fram óvenjulega margar fyrirspurnir til skriflegs svars. Forseti hyggur að það kunni að hafa verið slegin öll met í þessum efnum það sem af er þessu þingi þótt enginn viti hvert framhaldið verður á þessum þingvetri. Vill forseti í því sambandi vekja athygli á því að fyrirspurnir sem lagðar hafa verið fram til skriflegs svars eru nú orðnar 168 miðað við stöðuna eins og hún var 23. október og hefur nokkuð bæst í síðan. Enn fremur og af þessum spurningum bíða 115 svars en skrifleg svör hafa borist við 53 fyrirspurnum. Ef forseti fær upplýsingar um nýrri stöðu þessa máls er sjálfsagt að koma þeim á framfæri. Hann getur sér þess til að þetta kunni að valda því að lengur hefur dregist um svör við ýmsum skriflegum fyrirspurnum en æskilegt hefði verið.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með síðasta þingmanni sem kvartaði undan afgreiðslu úr fjármálaráðuneytinu. Ég á þar inni fyrirspurn líka síðan seinni partinn í september. Hún er hvorki mjög ítarleg né flókin. Það er ein spurning sem snýr að endurgreiðslu virðisaukaskatts af íþróttabúnaði fyrir fatlaða íþróttamenn. Ég óskaði að vísu eftir því að tekin væru tíu ár en ég get ekki ímyndað mér að það standi ráðuneytinu fyrir þrifum að svara þeirri spurningu. Ég get vel skilið að það sé mikið álag og það er enginn að segja að svo sé ekki akkúrat á þessum árstíma varðandi fjárlögin en það er þó lágmarkskurteisi, eins og forseti rakti áðan, að þess sé þá farið á leit við forseta og þingið að beiðnin fái að liggja eitthvað lengur inni og gefnar ástæður fyrir því hvers vegna svo sé. Ég vona að hæstv. forseti kalli eftir því að þessum spurningum verði svarað hið bráðasta.

Forseti vill koma með nýjustu tölur um stöðu mála varðandi fyrirspurnir sem lagðar hafa verið fram til skriflegs svars. Þær eru ekki lengur 168, eins og forseti las upp miðað við gögn frá 23. október, heldur eru þær orðnar 177. Forseti hefur jafnframt athugað nánar þá fyrirspurn sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kallaði eftir svörum við. Forseti las af forsetastóli tilkynningu um að fjármálaráðuneytið hefði óskað eftir þessum fresti vegna þess að ekki hefði unnist tími til að ljúka svörum. Sá frestur sem óskað var eftir á að renna út eigi síðar en 6. nóvember. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, 9. þm. Norðaust., hefur svar við henni borist og verður útbýtt í dag. Forseti bregst nú greinilega mjög hratt við.

Virðulegur forseti. Það getur alltaf gerst að það dragist að svara fyrirspurnum og þá leitar framkvæmdarvaldið eftir því að fá frest þar um. En fyrirspurn Oddnýjar G. Harðardóttur er ekki um hvert annað mál. Hún lýtur að grundvallarupplýsingum um meginbreytinguna í sköttum í fjárlagafrumvarpinu sjálfu, þingmáli nr. 1, og maður skyldi ætla að Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra hafi ekki farið fram með tillögur um skattbreytingar gagnvart fólkinu í landinu öðruvísi en að vera með á borðinu þær upplýsingar sem spurt er um. Ég vona svo sannarlega að hann hafi haft þær á borðinu en þá hlýtur maður að spyrja: Vill hæstv. fjármálaráðherra ekki að þessar upplýsingar komi fram? Það getur auðvitað ekki gengið að ekki sé upplýst um fyrirspurn sem snýr að meginbreytingunni í skattlagningu í fjárlagafrumvarpinu - á einum og hálfum mánuði. Eru ekki til upplýsingar um matarskattinn í fjármálaráðuneytinu? Voru teknar ákvarðanir um milljarðaálögur án þess að þær 

Forseti áréttar það sem fram kom í máli hans áðan, frestur til þess að svara þeirri fyrirspurn sem hv. þingmaður vék að rennur út í síðasta lagi 6. nóvember. Er þá ekki langs að bíða eftir því.

Virðulegi forseti. Hér ræða menn um lengd tíma svara til framkvæmdarvaldsins. Ég get alveg tekið undir að það skiptir máli að svör berist eins fljótt og mögulegt er. Ég fagna sérstaklega að hv. þingmenn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna séu orðnir þetta áhugasamir um það mál. Á síðasta kjörtímabili varð ég ekki var við þann áhuga og ætla nú ekki að fara yfir allar þær fyrirspurnir sem við komum með þar sem þurftu að bíða lengi. Við þurftum jafnvel að fara fram á við Ríkisendurskoðun að kalla eftir eðlilegustu upplýsingum. Ég ætla ekkert að fara yfir það hér í neinum smáatriðum en fagna nýjum áhuga þessara tveggja þingflokka þar sem hv. þingmenn þeirra hafa nú komið hér upp og farið mikinn. Það er vel. Batnandi fólki er best að lifa.

Virðulegi forseti. Hv. 7. þm. Reykv. s. kann vissulega að halda mönnum við efnið, ég þakka honum fyrir það. Mig langar að nefna að þótt það séu margar fyrirspurnir með óskum um skriflegt svar eru sex flokkar á þingi. Þetta er eitt af þeim helstu tólum sem sérstaklega stjórnarandstöðuflokkar geta notað til að kalla fram upplýsingar, hreyfa við málum, vekja máls á ýmsu og það er mjög mikilvægt að við höfum greiðan aðgang að þessu tæki. Í því sambandi þykir mér mikilvægt að menn fari ekki í þann gír að ætla að minnka magn fyrirspurnanna sjálfkrafa heldur frekar að auka burði ráðuneytanna til að svara þeim. Mér finnst mikilvægt að þegar við leitum lausnar á þessum vanda miði hún í rétta átt. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Forseti vill í lokin draga fram helstu tíðindi af þessum fyrirspurnum. Kallað var eftir svörum við fyrirspurn frá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur sem upplýst er að verður dreift hér í dag og varðandi fyrirspurn hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur verður því svari dreift samkvæmt upplýsingum úr fjármálaráðuneytinu í síðasta lagi á fimmtudaginn kemur.

Virðulegi forseti. Það er eiginlega ekki hægt annað en að rifja upp það sem hér fór fram utan húss í gær og hvernig við því var brugðist af þeim sem fara fyrir núverandi ríkisstjórn. Hroki, dónaskapur, dólgsháttur og yfirlæti er það sem sagt er í dag á samfélagsmiðlum um framkomu ríkisstjórnarinnar. Fólki finnst ótrúlegt að fylgjast með yfirgangi og dónaskap næstum hvers einasta fulltrúa ríkisstjórnarinnar, er sagt. Þegar einhver gagnrýnir stefnuna er það ómaklegt, það eru loftárásir, það er samsæri eða einhverjar annarlega kenndir. Hæstv. forsætisráðherra hafði meira að segja svo mörg orð um það að nú hlyti bara að vera mótmælt úti á Austurvelli vegna þess að fólk væri á móti því að ríkisstjórnarflokkarnir væru aðrir en þeir ættu að vera, þ.e. að mótmælendum fyndist að stjórnarandstaðan ætti að vera við völd og verið væri að mótmæla að svo væri ekki. Hvurs lags yfirlæti er þetta? Heldur hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsætisráðherra að það sé ekki verið að mótmæla fjárlögunum, að hér sé ekki verið að mótmæla stöðunni í heilbrigðismálum, í menntamálum eða lekamálinu? Eða lögregluskýrslunni sem er að hætti kaldastríðsmanna? Það nýjasta í því máli er, segir sá sem hana skrifaði, að hún hafi aldrei verið ætluð til húslestrar. Hvurs lags eiginlega er þetta? Svo halda menn að einn kúkabrandari, sem sagður var hér í gær, frelsi alla stjórnmálamenn undan ábyrgð á orðum sínum og gjörðum, er sagt. Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Virðulegi forseti. Því miður sitjum við uppi með forsætisráðherra sem sýnir okkur ítrekað, bæði þingmönnum og þjóð sinni, lítilsvirðingu og gerir lítið úr almenningi og sýnir vanvirðingu með því sem hann lætur út úr sér annað slagið, hvort sem er í fjölmiðlum 

Herra forseti. Alþingi hefur góðu heilli fjallað nokkuð um þá möguleika sem felast í því að selja um sæstreng raforku til útlanda. Það er hins vegar allsendis óvíst hvort sú framkvæmd hentar Íslendingum. Fyrst þarf að kanna marga þætti. Þess vegna fól atvinnuveganefnd þingsins hæstv. iðnaðarráðherra það í febrúar sl. að vinna sex tölusett verk. Ég spurðist fyrir um það með sérstakri fyrirspurn hvernig því verki yndi fram. Svarið barst mér í gær. Það kom í ljós að eftir níu mánuði er hæstv. ráðherra ekki búinn að setja á stofn einn einasta starfshóp. Hún er ekki einu sinni búin að setja upp verkefnisstjórn. Það er eitt stórt núll hjá henni í þessum efnum. Þessi framkvæmd kann að verða álitleg fyrir Íslendinga vegna þess að Bretar hafa sett sérstök lög sem gera mönnum kleift að gera mjög langa samninga um hátt lágmarksverð. Það fjarlægir áhættu þeirra sem mundu ráðast í að leggja slíkan streng. Þess vegna var það niðurstaða ráðgjafarnefndar sjálfs ráðherrans og skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands að það þyrfti hið bráðasta að ráðast í könnunarviðræður við Breta til að kanna hvort Íslendingar gætu notið slíkra ívilnana alveg eins og Frakkar, Svíar og Norðmenn. Svo var það upplýst um helgina, herra forseti, eftir að Ketill Sigurjónsson orkubloggari lagði fram tölvupósta sem hann hafði fengið afhenta í krafti breskra upplýsingalaga að hæstv. ráðherra hefur hafnað því að koma til fundar um slíkt. Þetta er alvarlegt í ljósi þess að það liggur fyrir að þessi gluggi verður ekki opinn endalaust. Það er einungis tiltekin upphæð sem Bretar verja til þess að taka þessa áhættu á sig. Þess vegna kann svo að fara að sleifarlag hæstv. ráðherra og léleg vinnubrögð verði til þess að þetta tækifæri sem Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, sagði að kynni að vera mesta viðskiptatækifæri Íslendinga á þessari öld fari út um gluggann. Ég fordæmi þessi vinnubrögð af hálfu hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þarf að ræða mál sem við getum ekki rætt. Á fundi hv. allsherjar- og menntamálanefndar í morgun fengum við þingmenn sem þar sátum leynilegar reglur um valdbeitingarheimildir lögreglunnar, en yfir þeim ríkir mikil leynd eins og þekkt er orðið. Kjörnir þingmenn þurftu að kvitta fyrir móttöku og skil. Við máttum ekki halda eintaki, vorum beðnir um trúnað sem ég vænti þess að allir þingmenn sem voru viðstaddir haldi. Ýmsir hafa kallað eftir því að þessar reglur verði gerðar opinberar, jafnvel lögreglumenn sjálfir, þar á meðal einn sérlega háttvirtur fyrrverandi lögreglustjóri. Eftir að hafa séð þessar reglur sjálfur og rætt þær aðeins í þessari nefnd í morgun er ég sannfærðari en nokkru sinni áður um það að þær ættu að vera opinberar. Ég held að það væri öllum til heilla, ekki síst lögreglumönnum sjálfum. Við fórum yfir þessar reglur í þessari nefnd vegna þess hergagnamáls sem hefur verið mikið til umræðu í þjóðfélaginu. Reglurnar svara mörgum spurningum sem ég get ekki rætt hér og ég get ekki rætt í nefnd vegna þess að ég hef ekki eintak af reglunum. Þær vekja líka margar spurningar sem ég get ekki rætt hér og við getum ekki rætt í nefnd vegna þess að við höfum ekki eintak af reglunum. Maður tekur eftir því þegar maður les þessar reglur að í fjölmiðlum er greinilegt að menn hafa talað þannig að þeir vitni sem minnst í reglurnar og gefi sem minnst upp um það hvað í þeim stendur vegna þess að þeir eru að reyna að halda þennan trúnað. Þetta þýðir að svörin sem við fáum héðan og þaðan eru ýmist óskýr eða beinlínis villandi. Hvorugt er í lagi þegar við erum að reyna að taka lýðræðislegar ákvarðanir um það hvernig við ætlum að haga löggæslu í þessu landi. Eftir að hafa séð þessar reglur fullyrði ég að þegar allt kemur til alls veki leyndin yfir þeim meiri ótta en þann sem borgarar mættu búast við ef leyndinni yrði aflétt. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Virðulegi forseti. Mig langar að halda áfram að ræða vinnubrögðin á Alþingi undir liðnum um störf þingsins, þ.e. hvernig við gerum þau skilvirkari. Það sem ég var að tala um síðast var hversu erfitt væri að skipuleggja starfið fram í tímann þegar við vitum sjaldnast eða aldrei hvað umræðan verður löng. Ég fékk áhugavert plagg frá skrifstofustjóra þingsins um ræðutíma í norrænu þingunum. Ég held að það sé fróðlegt fyrir okkur að sjá hvernig hlutirnir eru gerðir annars staðar. Í Danmörku er fyrirkomulagið einna líkast okkar en ræðutíminn er styttri og engir nema ráðherrar mega tala oftar en tvisvar. Þar eru leyfð andsvör og það eru tímamörk á því hversu lengi þau geta staðið yfir. Í Noregi er staðan svolítið öðruvísi. Þar er umræðutíminn ákveðinn fyrir fram og yfirleitt að tillögu nefndar sem hefur fjallað um málið og skipt eftir hlutfalli þingflokka. Fyrir utan þennan umsamda tíma geta þingmenn fengið orðið í þrjár mínútur, en það er ekki mikið notað. Í Svíþjóð þurfa þingmenn að skrá sig degi áður og tilgreina áætlaðan ræðutíma. Mér finnst það svolítið spennandi. Í grundvallaratriðum er ræðutíminn óbundinn en er aldrei misnotaður. Menn geta þó komist á mælendaskrá með sex mínútur þótt þeir hafi ekki verið skráðir þar fyrir og síðan eru andsvör sem forsetinn stýrir. Í Finnlandi hafa þingmenn ótakmarkað málfrelsi. Hann er þó takmarkaður í raun með tilmælum forsætisnefndar sem allir fylgja. Það eru tíu mínútur. Svo kemur uppáhaldssetningin mín í þessu plaggi: Við aðild Finnlands að ESB 1993–1994 varð málþóf í finnska þinginu. Andstæðingar vildu fresta atkvæðagreiðslunni en í finnska þinginu er ekki hægt að fresta máli þannig að þingfundurinn stóð í þrjá eða fjóra sólarhringa samfleytt. 
             Ég mun halda áfram að ræða þessi mál í vetur og vona að fleiri þingmenn komi í pontu og við tölum um það hvernig við getum breytt þessu - nema við viljum kannski ekki breyta þessu. Ég vil samt breyta og ég vonast til að hv. þingmenn taki þátt í þessum umræðum.

Virðulegi forseti. Danski blaðamaðurinn Ulrik Høy varpaði því einu sinni fram að Íslendingar væru alltaf að safna glansmyndum af sjálfum sér og þjóðinni. Með öðrum orðum værum við alltaf að reyna að halda á lofti goðsagnakenndum hugmyndum um hvað það væri að vera Íslendingur, við værum alltaf best og mest, hvort sem um væri að ræða meint eðli okkar eða það að við ættum tærasta vatnið og ferskasta loftið. En hvað er svona best í heimi við Ísland í dag? Er það heilbrigðiskerfið sem er á mörkum þess að hrynja? Er það fjárhagur þeirra sem þurfa að leita sér lækninga við krabbameini og eru nánast gjaldþrota? Er það veruleiki ungu kynslóðarinnar sem sér ekki fram á að geta fjárfest í eigin húsnæði? Er það daglegt líf fólks með geðræn vandamál sem fær ekki viðeigandi þjónustu? Er það hagur barna á Íslandi sem býr við fátækt? Er það tækifæri fólks sem er útilokað frá menntakerfinu vegna þess að það nær ekki að klára stúdentspróf fyrir 25 ára aldur? Er það aukin misskipting samfélagsins? Er það tilvera öryrkja sem hafa ekki efni á lágmarksframfærslu? Vitið þið hvað? Glimmerinn er löngu fallinn af glansmyndum núverandi ríkisstjórnar og það er kominn tími til að við spyrjum okkur sem samfélag á hvaða vegferð við séum eiginlega. Munum að það var ekki neitt úrvals íslenskt eðli sem skapaði efnahagslegt góðæri heldur ímyndaðir yfirburðir Íslendinga. Þessi hugmyndafræði um íslenskan frábærleika var svo fast mótuð í minningaframleiðslu þjóðarinnar að hún varð henni að falli. Látum ekki glansmyndir ríkisstjórnarinnar um að hér sé allt í góðum málum steypa okkur til sömu glötunar. Þær þúsundir manna og kvenna sem mótmæltu ríkisstjórninni á Austurvelli í gær kalla eftir breyttu samfélagi þar sem menntun og heilbrigðisþjónusta er tryggð, þar sem ungt fólk getur stofnað fjölskyldu og aldraðir þurfa ekki að líða skort, þar sem sameiginlegir sjóðir og auðlindir þjóðarinnar eru nýttir til samfélagsins í heild sinni en ekki fyrir nokkra útvalda og þar sem jöfnuður og jafnrétti ríkir.

Herra forseti. Mér var nokkuð brugðið að heyra í ágætum þingmanni í upphafi þessarar umræðu. Hafa sumir einkaleyfi á því að vera stóryrtir? Mér var kennt það í bernsku að það væri ekkert betra þó að einhverjir aðrir gerðu það, að maður mætti ekki falla í sömu gryfju þó að maður væri að mótmæla. Mér var virkilega brugðið. Ég ætlaði að koma hingað og halda ræðu og vera nokkuð jákvæð en það virðist vera mjög erfitt að ætla sér að koma með því hugarfari inn í þennan sal. Ég vil þó segja að fjárlög eru ekki til lykta leidd. Ég veit ekki betur en að þau séu til umræðu hér og næsta umræða verður eftir rúma viku. Það sem mig langaði að segja jákvætt um fjárlögin er að ríkisstjórnin hefur til dæmis stóraukið fjárveitingar til vísinda- og rannsóknastarfa. Þar er sókn sem mun leiða til sigurs fyrir ungt fólk vegna þess að aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs, sem var til umræðu hér í gær og er undir forustu forsætisráðherra og samþykkt var síðasta vor, er stórmerkt plagg. Mér fannst mjög ánægjulegt hér í gær að frummælandi sem og ráðherra voru nokkuð sammála og andi samstöðu sveif yfir vötnum, um að það mætti auka hið pólitíska afl og aðkomu varðandi vísindarannsóknir og tæknimál. En síðastliðinn októbermánuður hefur verið nefndur mánuður heilans. Kynntar voru rannsóknir, fundir haldnir, nóbelsverðlaun veitt, samtök stofnuð og bækur gefnar út um starfsemi heilans og sýn frá mörgum hliðum. Heilasjúkdómar og heilahrörnun voru til umræðu en heilahrörnun vex náttúrlega mjög með hækkandi aldri. Nú er mikið talað um klasasamstarf sem leiðir gjarnan saman ólík fyrirtæki og fræðigreinar fram til sóknar. Klasarnir hér á landi eru þekktir á sviði sjávarútvegs og jarðvarma og hafa reynst heilladrjúgir landi og þjóð. Klasasamstarf er líka til á heilbrigðissviðinu eins og KÍM Medical Park. Undirrituð 

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og gera hér að umtalsefni þau tíðindi sem urðu hljóðbær og sýnileg á dögunum að tveir aðilar hafa nú spyrt sig saman og kynnt drög að áætlun um mat á umhverfisáhrifum fyrir annars vegar háspennulínu og hins vegar uppbyggðan veg þvert yfir miðhálendi Íslands, nánar tekið yfir kvosina milli Þjórsárvera og Hofsjökuls í vestri og Vatnajökulsþjóðgarðs að meðtöldum Vatnajökli og Tungnafellsjökli og Vonarskarði í austri. Þetta eru Vegagerðin og Landsnet. Hér er stórmál á ferð, herra forseti, sem mér finnst að Alþingi verði að láta til sín taka. Þetta er gert í skjóli gamals svæðisskipulags fyrir miðhálendið sem nú sætir einmitt endurskoðun og á að falla úr gildi innan skamms. Það á að leysa af hólmi með nýrri landsskipulagsstefnu sem taka á til áranna 2015–2026. Ég tel að það sé ótækt að þessir aðilar, opinberir og hálfopinberir aðilar, fari af stað með þetta mál í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru varðandi skipulagsþáttinn, en það lagaumhverfi er að taka gagngerum breytingum, og einnig vegna þess að næsta mál á dagskrá þessa fundar á eftir kosningu, herra forseti, er breytt lagaumhverfi hvað varðar lagningu raflína, hvað varðar álitamál sem tengjast flutningum um loftlínur eða jarðstrengi. Mér finnst því að nefndir þingsins og sú sem þetta varðar auðvitað mest, umhverfis- og skipulagsnefnd, hljóti að kalla þessa aðila til sín og fara fram á það við þá að þeir bíði með þessi áform, a.m.k. þangað til lagaumhverfið að þessu leyti er komið til frambúðar eins og það á að vera. Þegar hvort tveggja í senn er uppi, að skipulagið sætir endurskoðun og lagaumgjörðin sjálf í raforkulögunum á að taka breytingum hér í vetur, ef svo ber undir, þá finnst mér ótækt að þessir aðilar fari svona fram. Það er ekki einkamál Landsnets eða Landsvirkjunar 

Hæstv. forseti. Ekki hafa farið fram hjá neinum þær miklu áhyggjur sem skólastjórnendur framhaldsskólanna hafa vegna þess mikla niðurskurðar sem boðaður hefur verið í nemendaígildum og að meina nemendum eldri en 25 ára aðgengi að framhaldsskólum. Á nýafstöðnu þingi sveitarfélaga á Norðvesturlandi komu fram í erindi skólameistara Fjölbrautaskólans á Sauðárkróki miklar áhyggjur vegna fyrirhugaðs niðurskurðar til skólans sem mundi hafa mikil áhrif á námsframboð og starfsmannahald í framhaldinu. Ef tekið er dæmi af þeim skóla, þótt það eigi vissulega við um fleiri skóla á landsbyggðinni, þá hefur hann 333 nemendaígildi sem skorin verða niður um 17%, í 287. Í dag eru við skólann 110 nemendur 25 ára og eldri og eftir áramót verður að vísa þeim nemendum frá sem eru í bóknámi. Alls mun því nemendaígildum fækka um 92. Miðað við nemendatölur á síðasta ári þýðir það í stöðugildum við skólann að fækka þurfi stöðum þar um 15. Landsbyggðarframhaldsskólar hafa verið að byggja mjög upp fjölbreytt nám á undanförnum árum, bæði í dreifnámi og fjarnámi. Þeir hafa einnig hagrætt og unnið mikið saman, sem hefur skilað sér í miklum árangri og sparnaði. Þeir hafa haft samstarf við símenntunarstöðvar og atvinnulífið. Fjölbrautaskólinn á Sauðárkróki býður t.d. margar nýjar brautir eins og slátrarabraut, plastiðnaðarbraut, fisktæknibraut og kvikmyndabraut, svo eitthvað sé nefnt. Í framhaldi af þessu vil ég spyrja hv. þm. Ásmund Einar Daðason hvernig hann muni beita sér til að koma megi í veg fyrir það áfall og þá byggðaröskun sem blasir við framhaldsskólunum á landsbyggðinni að óbreyttu ef ekkert verður að gert.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir það að taka þetta mál hér upp. Ég tek undir margar af þeim áhyggjum sem hv. þingmaður kom inn á í máli sínu og við höfum orðið vör við, m.a. í þeirri kjördæmaviku sem hv. þingmaður vitnaði til á þingum landshlutasamtaka. Við þingmenn kjördæmisins höfum líka fundað með skólameisturum í kjördæminu. Þetta hefur komið upp í fjárlaganefnd þar sem sveitarfélög hafa komið til fjárlaganefndar og flest hver lýst áhyggjum af stöðu fjölbrautaskólanna. Fyrir tveimur vikum var þetta mál tekið upp í þinginu við hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur sem er fulltrúi Framsóknarflokksins í menntamálanefnd. Ég vil taka undir ákveðna þætti sem komu fram í máli hennar um að það sé sjálfsagt að skoða fullorðinsfræðsluna og vera tilbúin að velta fyrir okkur breytingum þar á. Jafnframt er full ástæða til þess að hafa áhyggjur af stöðu minni framhaldsskóla. Af því hv. þingmaður spyr hvernig sá sem hér stendur muni beita sér í þessu máli þá á ég sæti í fjárlaganefnd þingsins. Málið er þar til umfjöllunar. Fjárlaganefnd er búin að vera að fara yfir fjárlagafrumvarpið og hefur tekið á móti gestum eins og ég sagði. Ég á von á því að þetta mál verði eitt þeirra sem verða skoðuð líkt og fleiri mál áður en fjárlög verða afgreidd fyrir jól. Ég held að það sé ekki tímabært meðan málið er í vinnslu og í meðförum nefndarinnar að tjá sig nákvæmlega hvernig það verði gert. Ég tek undir það með hv. þingmanni að margir framhaldsskólar á landsbyggðinni hafa unnið mikið og gott starf þegar kemur t.d. að dreifnámi og fleiru sem hv. þingmaður kom inn á, sem er ótrúlega flott framtak og tryggir það að í mörgum af dreifðustu byggðum landsins geta nemendur stundað framhaldsnám 

Herra forseti. Okkur er hollt að spyrja grundvallarspurninga í störfum okkar. Í ljósi þeirrar óánægju sem birtist hér í gær, undir yfirskriftinni „hlaðborð mótmæla“ er ég kominn að þeirri grundvallarspurningu hvort það sé virkilega gott að búa á Íslandi. Við reynum eðlilega  Hvað með almenna líðan, velmegun og tækifæri sem felast í því að búa hér? Það er viðkvæmt orsakasamhengi þarna á milli hinna félagslegu vídda og hagvaxtar. Til er mælikvarði sem mælir þetta samband efnahagslegrar og félagslegrar þróunar. Mælikvarði sem gefur til kynna getu okkar til að mæta grundvallarþörfum og byggja upp grunnstoðir sem veita okkur tækifæri til að auka lífsgæði og viðhalda þeim og nýta tækifæri okkar til fullnustu. Á slíkum mælikvarða mælumst við í 3. sæti í heiminum. Á undan Noregi, á eftir Sviss og Nýja-Sjálandi. Hér er gott að búa, en hin pólitíska áskorun felst í þeirri staðreynd að hagvöxtur án félagslegra framfara leiðir til óánægju og samfélagslegrar ókyrrðar og við eigum 

Hvað gerir … á móti Sjálfstæðisflokknum?

Virðulegi forseti. Umræðan um Reykjanesbæ og Suðurnes síðustu daga hefur verið þungbær og umfjöllun í fjölmiðlum oft og tíðum verið óvægin og sært fólk á svæðinu. Það eru mörg tækifæri á Suðurnesjum. Það er gott fólk sem býr á Suðurnesjum, en við höfum ekki haft afl til að klára þau tækifæri sem þar eru og koma þeim í framkvæmd. Ég held að þeir sem fjalla um þessi mál núna ættu að temja sér það orðalag sem bæjarstjórinn í Reykjanesbæ, Kjartan Már Kjartansson, hefur um þessa stöðu, en hann vill horfa til framtíðar og leysa málin. Það er eina lausnin. Hún er í framtíðinni, þótt það sé alveg rétt að halda til haga því sem betur mátti fara. Ég velti líka fyrir mér hvernig Alþingi hefur staðið sig gagnvart Suðurnesjamönnum í þeirri orrahríð sem þeir hafa verið í undanfarin ár. Álver í Helguvík og rafmagn í álverið - það gerðist ekkert í þeim málum á síðasta kjörtímabili og það er ekkert að gerast í þeim enn þá. Nákvæmlega ekki neitt.  Á Suðurnesjum eru fæst hjúkrunarheimili miðað við þúsund íbúa. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja fær lægsta framlag á hvern íbúa á landinu. Það er reyndar ekki alveg hægt að bera saman krónu og krónu, en þetta er lægsta framlagið í landinu. Keilir, framhaldsskólinn okkar, fær 500 þús. kr. á nemanda þegar aðrir framhaldsskólar fá 1 milljón. Hvers konar sanngirni er þetta sem við bjóðum Suðurnesjamönnum? Á þessu svæði hefur mesta atvinnuleysi verið undanfarin ár, alveg frá því ég flutti þangað fyrir tíu árum síðan, en svæðið fær 1.370 kr. á hvern íbúa í atvinnuþróun þegar svæði eins og Vestfirðir þar sem ekkert atvinnuleysi er fær 17 þús. kr. á íbúa. Er þetta réttlætið sem þingið ætlar að bjóða fólkinu á Suðurnesjum upp á? Ég spyr.

Virðulegi forseti. Eðli málsins samkvæmt taka menn eftir því þegar þúsundir manna koma saman og mótmæla fyrir utan Alþingishúsið. Það vekur athygli mína að ýmsir eru tilbúnir að túlka þessi mótmæli. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki af hverju fólk er að mótmæla nema ég hlusti á viðkomandi einstaklinga. Ég hlustaði í gær á Kastljósið þar sem var viðtal við einn af forsprökkum mótmælanna, Svavar Knút, og Borgar Þór Einarsson, ritstjóra Deiglunnar, sem var líka þarna að mótmæla. Það vakti athygli mína að þetta fór mjög hratt af vef Ríkisútvarpsins en menn geta fundið þetta á Eyjunni og mörgum Facebook-síðum. Þetta er búið að fá 600 læk núna sem ég tel að sé frekar mikið. Ég vek athygli manna á því að við erum að fjalla um það hvað hér sé á ferðinni. Það kom skýrt fram hjá mótmælendum að þeir vildu alls ekki að ríkisstjórnin færi frá. Hér var lögreglan rædd og það var tekið skýrt fram að mótmælendur teldu lögreglumenn vera vini sína, frændur og nágranna. Stjórnarandstaðan fékk ekki háa einkunn í þessu viðtali. Ef við viljum vita hvað þarna er á ferðinni hvet ég menn til að skoða þetta og dreifa þessu viðtali því að þeir sem skipulögðu mótmælin tala þarna beint til þjóðarinnar. Menn hér tala mikið, jafnvel stjórnarandstæðingar sem voru hér í síðustu ríkisstjórn, um að ýmislegt sé í slæmum málum, m.a. eitt það mikilvægasta, heilbrigðismálin. Það er jafnvel talað um að þau séu í rúst. Mér finnst skrýtið að heyra hv. þingmenn VG og Samfylkingarinnar tala þannig. Hvað 

Forseti. Sú kenning heyrist frá framsóknarmönnunum sérstaklega að það sé engin ástæða til að taka mark á skoðanakönnunum. Þeir verða að hafa það eins og þeir vilja en það er fleira kannað en fylgi stjórnmálaflokka. Traust til stofnana er kannað og þá kemur í ljós að fólk ber afskaplega lítið traust til okkar sem störfum í sölum Alþingis og eigum að ákveða leikreglur sem gilda í þjóðfélaginu. Í könnun sem birt var fyrir skemmstu kom í ljós að 54,7% báru lítið traust til Alþingis. Einungis 12,8% báru mikið traust til Alþingis. Ég viðurkenni fúslega, forseti, að ég hef áhyggjur af þessu og það nægir mér ekki að þetta lagist einhvern tímann. Í gær söfnuðust saman hér fyrir utan hátt í 5 þús. manns. Þetta fólk er óánægt með störf okkar, fólk mótmælir niðurskurði í velferðarkerfinu, heilbrigðismálum og menntamálum, lækkun skatta á þá sem meira mega sín og fyrirhugaða hækkun skatta á nauðsynjar. Það mótmælir líka því sem virðist vera og er máttleysi okkar til að takast á við stjórnkerfið eða stjórnsýsluna, lekamálið, byssukaupin og hina skammarlegu samantekt um mótmælin 2008–2011. Í morgun var fundur um þessa samantekt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd með embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Fundurinn var uppbyggilegur, lögreglustjórinn svaraði spurningum okkar skýrt og greinilega, án nokkurra undanbragða. Nefndin hefur ekki lokið umfjöllun sinni en af fundinum í morgun má ráða að lögreglustjóraembættið taki alvarlega athugasemdir við það hvernig staðið var að gerð skýrslunnar frá upphafi til enda. Á sama hátt þurfum við, virðulegur forseti, að fá botn í lekamálið og byssukaupin.

Virðulegur forseti. Ég vildi nota tækifærið hér undir liðnum um störf þingsins og vekja athygli á viðbótarumsögn BSRB um frumvarp ríkisstjórnarinnar um hækkun á matarskatti. Það er ákaflega merkilegt innlegg í umræðuna um þær ótrúlegu fyrirætlanir Sjálfstæðisflokksins, sem Framsóknarflokkurinn virðist ætla að beygja sig undir, að hækka matarverð almennt í landinu um 5 prósentustig. Hér hefur því verið haldið fram að alls kyns mótvægisaðgerðir kæmu á móti, afnám vörugjalda mundi koma á móti o.s.frv. En almenningur hefur auðvitað reynslu af því að hækkanir skila sér en lækkanir illa. Og hvað hefur nú BSRB gert? BSRB hefur dregið fram mjög ítarlega rannsókn Rannsóknaseturs verslunarinnar um áhrif gengisbreytinga á vöruverð. Gengisbreytingar eru eðlislíkar skattbreytingum. Gengið hækkar og lækkar og í rannsókninni frá 2011 er spurt: Hvernig skilar það sér í vöruverði? Niðurstöðurnar eru mjög skýrar. Hækkanir skila sér strax og að fullu. En þegar gengi krónunnar styrkist skilar það sér bara að 2/3 hlutum í matvöruverði og þegar kemur að raftækjum eða byggingarvörum eða öðrum slíkum vöruflokkum skilar það sér takmarkað, hverfandi eða ekki. Þetta eru rannsóknarniðurstöður um það sem við öll vissum fyrir, að hækkanirnar skila sér út í verðlagið en lækkanirnar ekki. Þess vegna er svo alvarlegt að ríkisstjórnin, við kröpp kjör tugþúsunda heimila í landinu, ætli að hækka matarverð um 5 prósentustig og treysta á að lækkanirnar skili sér, sem reynslan og rannsóknir sýna að gera ekki.

Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér í þessari umræðu hvers vegna er svona erfitt að segja: Við höfum ekki staðið okkur nógu vel, við þurfum að standa okkur betur. Hvers vegna eru menn að velta fyrir sér með svona margvíslegum og ólíkum hætti hvað mótmælendur í gær hafi verið að biðja um eða fara fram á? Fyrir mér er það alveg skýrt. Voru þeir ekki að óska eftir betri stjórnmálum, vandaðri vinnubrögðum? Hvers vegna má ekki segja við mótmælendur: Ég heyri hvað þú ert að segja, skoðun þín skiptir máli, ég ætla að reyna að gera betur en ég hef gert hingað til? Eru það ekki eðlileg viðbrögð við mótmælum þúsunda manna á Austurvelli við stjórnmálaástandið? Þurfa menn að fara í upptalningu á hagtölum til að útskýra fyrir fólki að það sé ekki í raun og veru að upplifa það sem það telur sig vera að upplifa, að allar hagtölur bendi til þess að það hafi það bara gott? Við verðum að temja okkur það í þessum sal og í stjórnmálunum, til þess að eitthvað batni, að hlusta á fólk. Í mínum flokki, sem heitir Björt framtíð, höfum við tileinkað okkur hugmyndafræði sem gengur undir nafninu „þjónandi forusta“. Stór hluti af henni felst í því að hlusta á fólk, hlusta á hvert annað. Stundum þarf ekki að gera neitt meira en það, heyra hvað fólk er að segja og segja: Við höfum ekki staðið okkur nógu vel, við ætlum að reyna að gera betur. Af hverju er það svona erfitt? Af hverju þurfa menn að fara að rífast við þá sem lýsa skoðunum sínum á Austurvelli? Hættum því.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 372, frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, með síðari breytingum. Segja má að bæði þetta þingmál sem og þingsályktunartillagan sem rædd verður hér einnig í dag og ég mæli fyrir séu lögð fram í því skyni að reyna að ná fram heildstæðri framtíðarsýn og sátt um hvernig við viljum standa að þróun og uppbyggingu þeirra mikilvægu innviða sem felast í flutningskerfi raforku. Við gerð frumvarpsins var haft ítarlegt samráð við Orkustofnun, Landsnet og Samband íslenskra sveitarfélaga. Að auki voru drög að frumvarpinu birt á heimasíðu ráðuneytisins þann 27. júní og óskað eftir athugasemdum. Um 20 umsagnir bárust og hefur verið horft til þeirra við endanlegan frágang frumvarpsins eins og það er hér lagt fram. Þær umsagnir eru aðgengilegar á heimasíðu ráðuneytisins sem og samanburðarskjal sem sýnir þær breytingar sem gerðar voru á frumvarpsdrögunum í kjölfar innsendra umsagna og ábendinga. Er þessi aðdragandi og undirbúningur í samræmi við það markmið frumvarpsins að reyna að ná sátt um framtíðarsýn fyrir þennan mikilvæga málaflokk. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á III. kafla raforkulaga sem lúta að uppbyggingu flutningskerfis raforku. Með frumvarpinu er lagt til að við III. kafla laganna verði bætt nýjum greinum sem fjalla sérstaklega um svokallaða kerfisáætlun flutningsfyrirtækisins Landsnets. Í núgildandi raforkulögum er ekki kveðið sérstaklega á um kerfisáætlun að öðru leyti en því að í 3. mgr. 9. gr. kemur fram að flutningsfyrirtæki skuli sjá til þess að „fyrir liggi spá um raforkuþörf og áætlun um uppbyggingu flutningskerfisins“. Markmið frumvarpsins er að kerfisáætlun fái traustari grundvöll og að ítarlega sé kveðið á um hana í raforkulögum, þ.e. um undirbúning hennar, skyldu til víðtæks samráðs, efnislegt innihald, framfylgni, eftirlit og stöðu í stjórnkerfinu. Að sama skapi er markmið frumvarpsins að einfalda fyrirkomulag leyfisveitinga þegar kemur að framkvæmdum við flutningskerfi raforku og gera ferla skilvirkari og einfaldari hvað það varðar í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar þar um. Frumvarp þetta er í samræmi við niðurstöðu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð en sú nefnd skilaði skýrslu sinni í febrúar 2013 og var hún lögð fram á síðasta löggjafarþingi til almennrar umræðu. Í skýrslunni voru settar fram tillögur er varða breytingar á fyrirkomulagi við undirbúning framkvæmda í flutningskerfinu og lagði nefndin til að vinnuferli í kringum kerfisáætlun yrði breytt og að innleidd yrðu ákvæði úr þriðju raforkutilskipun ESB nr. 72/2009 hvað það varðar. Er það gert með frumvarpi þessu. Taka ber hins vegar fram að umrædd tilskipun hefur ekki enn verið tekin upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og sem slík er tilskipunin ekki grundvallarástæða þessa frumvarps. Engu að síður þótti rétt, eins og bent var á í áðurnefndri skýrslu, að hafa hliðsjón af ákvæðum 22. gr. tilskipunarinnar að því er kerfisáætlun flutningsfyrirtækisins varðar. Með frumvarpinu er nánar tiltekið lagt til að kerfisáætlun flutningsfyrirtækisins verði tvískipt. Annars vegar er um að ræða langtímaáætlun sem sýni hvaða þætti í meginflutningskerfinu er fyrirhugað að byggja upp á næstu tíu árum og hins vegar framkvæmdaáætlun sem sýni framkvæmdir sem ráðast þarf í á næstu þremur árum ásamt tímaáætlun og valkostagreiningu. Samkvæmt frumvarpinu skal flutningsfyrirtækið Landsnet hafa ítarlegt samráð við alla hagsmunaaðila við undirbúning kerfisáætlunar og eru sveitarfélög þar sérstaklega tilgreind. Samkvæmt frumvarpinu er það síðan hlutverk Orkustofnunar að samþykkja og hafa eftirlit með framkvæmd kerfisáætlunar og ber Orkustofnun við yfirferð kerfisáætlunar að hafa samráð við hagsmunaaðila. Að sama skapi er með vísan til einföldunar og skilvirkni með frumvarpinu lagt til að eftirlit Orkustofnunar með framkvæmdum í flutningskerfinu verði fært framar í undirbúningsferli framkvæmda og fari fram við samþykkt Orkustofnunar á framkvæmdaáætlun kerfisáætlunar en ekki á lokastigum við undirbúning framkvæmda eins og nú er. Allt eru þetta breytingar sem kallað hefur verið eftir af aðilum sem starfa innan þess geira og eru þær nauðsynlegur liður í uppbyggingu á flutningskerfi raforku, en eins og komið hefur fram í almennri umræðu er víða brýn þörf á úrbótum í flutningskerfinu til að tryggja fullnægjandi afhendingaröryggi raforku. Þar má nefna Norðausturland og Vestfirði, á báðum þeim svæðum og raunar fleirum er orkuframboð ekki nægt og kerfið veikt. Sú staða hamlar því bæði frekari uppbyggingu og veldur ákveðnu óhagræði hjá einhverjum fyrirtækjum sem þegar starfa á svæðinu. Að auki má í þessu sambandi nefna þörfina á að styrkja landsnetið í það heila og tengja svæðin betur saman. Síðasta vetur sáum við bersýnilega þörfina á því þegar vatnsstaða lóna var óhagstæð og erfitt að flytja orku á milli svæða. Að sama skapi er brýnt að reyna að ná fram meiri sátt við undirbúning framkvæmda, m.a. með því að gefa hagsmunaaðilum ríkara tækifæri á að koma sjónarmiðum sínum og ábendingum á framfæri á fyrstu stigum eins og lagt er til með frumvarpinu. Í þessu samhengi er rétt að vekja athygli á að nokkur umræða hefur átt sér stað um samspil kerfisáætlunar við skipulagsvald sveitarfélaga. Ljóst er að áætlanir um framkvæmdir í flutningskerfi raforku hafa áhrif á skipulagsmál sveitarfélaga og öfugt og því er mikilvægt að kveða á um samspil þeirra þátta. Er það gert með frumvarpi þessu. Við undirbúning frumvarpsins var haft gott samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga hvað þessa þætti varðar. Með frumvarpinu er kveðið á um ríka samráðsskyldu við sveitarfélög við undirbúning kerfisáætlunar. Er þannig tryggt að unnt sé að koma sjónarmiðum og athugasemdum á framfæri á upphafsstigum varðandi fyrirhugaðar nauðsynlegar framkvæmdir í flutningskerfinu. Til að tryggja stöðu kerfisáætlunar er að sama skapi í frumvarpinu lagt til að sveitarstjórnum beri að tryggja að skipulagsmál hindri ekki framgang þeirra verkefna sem eru í staðfestri þriggja ára framkvæmdaáætlun kerfisáætlunar og að sveitarstjórnum beri innan fjögurra ára frá samþykkt kerfisáætlunar að samræma skipulagsáætlanir vegna verkefna í staðfestri tíu ára kerfisáætlun. Í frumvarpinu er vísað til þess að nánari útfærsla mannvirkja vegna uppbyggingar flutningskerfisins, svo sem hvort um er að ræða raflínu í jörð eða loftlínu, ráðist af stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Er þar verið að vísa til þingsályktunartillögu um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína sem, eins og ég sagði í upphafi máls míns, lögð er fram á Alþingi samhliða frumvarpi þessu og byggir hún að sama skapi á framangreindri skýrslu um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð. Þar er að finna viðmið og meginreglur sem hafa ber að leiðarljósi við gerð kerfisáætlunar og sem taka meðal annars á þeim álitamálum sem verið hafa uppi um jarðstrengi og loftlínur. Er í þeirri tillögu til þingsályktunar að finna tilvísanir yfir í frumvarp þetta og öfugt. Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé um mikið framfaraspor að ræða sem við í þinginu ættum að geta náð saman um og legg svo til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og 2. umr.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér fagnaðarefni að þessi tvö mál sem fylgjast hér að séu komin til umfjöllunar á þinginu. Þau eru afar mikilvæg og ég er sammála hæstv. ráðherra um að þessi mál hafa ekki verið í nægjanlega góðum farvegi hjá okkur eða umbúnaður um þau nægilega vandaður enda þekkja menn deilur og vandræðagang sem tengst hefur ákvarðanatöku í þessum efnum á umliðnum missirum og árum. Það er þar af leiðandi brýnt að Alþingi takist á við það að setja nýjan lagaramma um meðferð þessara mikilvægu mála hvernig raforkukerfið er byggt upp, hvernig áætlanir eru lagðar um uppbyggingu þess til framtíðar og síðast en ekki síst hvernig farið er með álitamál og ágreining sem nokkurn veginn ljóst er að er líklegur til að koma upp í sambandi við þessi mál. Segja má að aðalatriði frumvarpsins sé kerfisáætlunin og staða hennar gagnvart sveitarfélögunum og öðrum aðilum sem hér eiga hagsmuna að gæta, þar á meðal umhverfisverndarsamtök, og svo samspil hennar við þingsályktunartillöguna þar sem ætlunin er að leggja viðmið og marka stefnu stjórnvalda um álitamál sem tengjast spurningum um lagningu raflína í jörð eða í lofti. Samráðið sem hér er innbyggt í undirbúningsferli kerfisáætlunar er að sjálfsögðu mjög gott og mikilvægt. Mér sýnist ágætlega um það búið og sú skylda er lögð á herðar flutningsaðilans og síðan Orkustofnunar í framhaldinu að hlusta á öll sjónarmið sem fram koma og er það gott og vel. En veikleiki málsins verður áfram að mínu mati sá að ekki er sérstaklega tekið á farvegi fyrir það hvernig úrskurða skuli um ágreiningsmál eða setja þau niður því að þrátt fyrir fögur fyrirheit um víðtækt samráð eru mismunandi sjónarmið dæmd til að vera uppi í þessum efnum og stundum er óbrúanleg gjá milli viðhorfa, t.d. svæðisbundið í sveitarfélagi eða af hálfu umhverfisverndarsamtaka annars vegar og hagsmuna orkuflutningsaðilans og orkukaupandans hins vegar. Sá ágreiningur verður til staðar þó svo að menn hafi fellt hann inn í kerfisáætlun að höfðu samráði sem kannski hefur ekki leitt til sameiginlegrar niðurstöðu. Þá er það kerfisáætlunin sem ræður og fær geysilega sterka stöðu. Ég held að það starf sem verið hefur í gangi undanfarin missiri hafi fært menn mikið nær því að finna farveg fyrir umbúnaðinn um þessi mál, undirbúning undir framkvæmdir, vandaða áætlunargerð og samráð við aðila, en það vantar að mínu mati enn þá inn í málið síðustu slaufuna sem er hvernig ágreiningur er útkljáður sem ekki hefur tekist að brúa í samningsferlinu. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi meira til en hér er lagt upp með, einhvers konar gerðardóm eða gerð eða óháðan úrskurðaraðila sem hægt er að skjóta til a.m.k. stærri málum af þessu tagi og eftir atvikum bera þá niðurstöðu hans undir dómstóla ef menn una ekki gerðinni. Ég sé í raun og veru ekki aðra leið en að vísa því í einhvern slíkan farveg ef samráðsferlið nægir ekki til að brúa bilið og leysa ágreininginn. Ég held að menn verði að lesa mjög vandlega - og ég geri ráð fyrir því að hér á þingi sé talsvert af fólki með reynslu af sveitarstjórnarmálum - það sem segir um stöðu kerfisáætlunar gagnvart skipulagi sveitarfélaga í c-lið 2. gr. frumvarpsins, en þar er ansi sterkt að orði kveðið. Þar segir einfaldlega, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, með leyfi forseta: „Sveitarstjórnum ber við næstu endurskoðun aðalskipulags, og eigi síðar en innan fjögurra ára frá samþykkt kerfisáætlunar, að samræma skipulagsáætlanir vegna verkefna í staðfestri tíu ára kerfisáætlun. Sveitarstjórnum ber enn fremur að tryggja að skipulagsmál hindri ekki framgang þeirra verkefna sem eru í staðfestri þriggja ára framkvæmdaáætlun kerfisáætlunar.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn er óheimilt að víkja frá tillögu flutningsfyrirtækisins ef það leiðir til þess að flutningsfyrirtækið nær ekki að uppfylla skyldur sínar samkvæmt gildandi kerfisáætlun hverju sinni.“ Svo segir í lokamálsgrein c-liðar: „Um málsmeðferð samkvæmt grein þessari fer að öðru leyti samkvæmt skipulagslögum eftir því sem við á,“ en þó, eftir því sem við á „að teknu tilliti til stefnu stjórnvalda um lagningu raflína og markmiða kerfisáætlunar.“ Á mannamáli þýðir þetta að skipulagslögum er vikið til hliðar alls staðar þar sem á þau reynir og kerfisáætlunin ræður. Gott og vel. Hafi samráðið leitt til þess að menn hafa náð sæmilega sameiginlegri niðurstöðu þá skilur maður út af fyrir sig þörfina fyrir að skapa kerfisáætluninni stöðu, en hvað ætla menn að gera þegar það tekst ekki, þegar nokkur sveitarfélög saman eru algerlega ósátt við tillöguna sem Orkustofnun samþykkir á grundvelli tillagna frá flutningsfyrirtækinu kerfisáætlun? Hvað ætla menn þá að gera með þann ágreining ef búið er að taka skipulagsvaldið algerlega í burtu frá sveitarfélögunum í því tilviki þannig að sveitarfélagið hefur ekki stöðu gagnvart þeim? Á það þá einhverja leið til að bera ágreining undir einhvern aðila? Nei, því miður held ég að það sé ekki eins og um þetta er búið hér. Hér eru því mjög vandasöm mál á ferð sem þarf að huga mjög vel að. Varðandi samspilið yfir í þingsályktunartillöguna er að mörgu leyti reynt að búa til ramma um þetta en það er líka mjög margt vandasamt og matskennt í því. Eru menn t.d. sannfærðir um að sú viðmiðun sé rétt við að jarðstrengur megi aldrei kosta meira en 1,5 sinnum kostnað við loftlínu, þó að í rökstuddum undantekningartilvikum sé heimilt að víkja frá því? Er það rétta viðmiðunin? Hvaða verðmiða setjum við á það ef umhverfisaðstæður kalla eindregið á það að fara með raflínu í jörð en það kostar tvisvar sinnum meira, á þá ekki að vera hægt að víkja því til hliðar? Jú, kannski væri hægt að túlka það þannig að þegar um þjóðgarða og friðlýst svæði væri að ræða væri það hugsanlegt en ekki endilega í öðrum tilvikum. Hvernig reiknar maður kostnaðinn 1,5 sinnum meira? Tekur maður viðkomandi bút og segir: Á þessum 5 kílómetra kafla byggðalínunnar frá Blönduvirkjun og austur í Fljótsdal má kostnaðurinn ekki vera nema 1,5 sinnum meiri? Eða segir maður: Hér er um að ræða mörg hundruð kílómetra mikilvæga flutningsleið raforku sem kostar svo og svo marga milljarða og þó að kostnaðurinn á stuttum kafla hennar sunnan við flugvöllinn á Akureyri sé þrefaldur er það ásættanlegt vegna þess að það er viðbótarkostnaður á stuttum legg sem er hluti af stóru flutningskerfi? Öll þessi álitamál verða áfram uppi en við þurfum að minnsta kosti að vanda okkur mjög og róa fyrir margar víkur áður en þetta verður svo helt að það taki til þessara hluta. En ég endurtek það sem ég sagði: Ég fagna því að þessi vinna er í gangi og vonast til að Alþingi skoði málið mjög rækilega. Hæstv. ráðherra lagði til að vísa málinu til atvinnuveganefndar og kannski er ekki sterk staða til að gera athugasemdir við það í þessu tilviki, en þó, hér eru ekki síður undir umhverfismál og skipulagsmál og þau tilheyra annarri nefnd Alþingis. Ég óska því eindregið eftir því að sú nefnd fái sterka aðkomu að þessu máli og jafnvel að nefndirnar vinni málið mikið saman. Ég er mikill áhugamaður um að við reynum að finna hér aðferðafræði sem er mjög vel til þess fallin að setja niður deilur í þessum efnum þó að auðvitað verði aldrei hægt að lofa slíku fyrir fram að nein mannanna verk verði svo fullkomin í lagasmíð og reglusetningu að við getum eytt út allri hættu á ágreiningi um þessi viðkvæmu og vandasömu mál, en þá þurfum við líka að vanda okkur við það. Það væri engum greiði gerður með því að þjösna hér í gegn einhverju sem er að einhverju leyti í andstöðu við sveitarfélögin, umhverfisverndarsamtök eða þess vegna að þar væri nokkuð sem raforkufyrirtækin, flutningsfyrirtækin teldu sig ekki geta lifað með. Við verðum auðvitað að horfast í augu við ríka hagsmuni á báða bóga og alla enda og kanta í þessu máli, það er nokkuð ljóst. Ég nefndi hér í liðnum um störf þingsins þau tíðindi sem urðu á dögunum að Landsnet og Vegagerðin hafi allt í einu sinni spyrt sig saman og kynni nú drög að matsáætlunum um mat á umhverfisáhrifum fyrir háspennulínu og upp í veg yfir miðhálendi Íslands. Ég held að umræða um það mál eitt og sér ætti að duga til að leiða fram hversu ótímabært það er að þetta stóra mál fari af stað einmitt núna þegar við erum að byrja að ræða lagarammann á Alþingi um t.d. hvenær línur eru lagðar í jörð og hvenær þær eru í lofti, og eins þegar skipulag miðhálendisins sætir endurskoðun. Því ætti að ljúka fyrir lok þessa árs því að nýtt landsskipulag sem tekur sérstaklega til miðhálendisins og á að leysa svæðisskipulag miðhálendisins af hólmi ætti í raun að ganga í gildi í byrjun næsta árs. Þess vegna væri það eitt fyrsta og brýnasta verk þingsins að fara fram á það við þessa aðila að þeir afturkölluðu þessa kynningu og biðu með það mál þangað til niðurstaða er fengin í lagasetninguna hér að þessu leyti og þangað til niðurstaða er komin í vinnuna að nýrri landsskipulagsstefnu. Ég beini því líka til þingnefndarinnar og viðkomandi þingnefnda að þetta verði gert. Það verður ekkert nema ófriður af því ef landsnet leggur af stað núna með matsáætlun á grundvelli eldri og að ég tel úreltra ákvæða og úrelts miðhálendisskipulags rétt áður en það á að leysast af hólmi af öðru og nýju lagaumhverfi og skipulagi. Og það er ekkert smámál að ræða skóg af háspennumöstrum þvert yfir miðhálendi Íslands, það sem ég mundi kalla hjartað í miðhálendi Íslands. Það er lægðin milli Þjórsárvera og Hofsjökuls í vestri og Vatnajökuls og Tungnafellsjökuls og Vatnajökulsþjóðgarðs að meðtöldu Vonarskarði í austri. Sjá menn það fyrir sér að vera þar á ferð, ég tala nú ekki um gangandi, og hafa fyrir augunum himinhá háspennumöstur hvert sem litið er? Jú, Landsnet opnar á þann möguleika að einhver pínulítill bútur á alla viðkvæmasta svæðinu fari í jörð, en erum við þá viss um að viðmiðanirnar fyrir það séu lagðar rétt með þessum hætti? Hvers virði er miðhálendi Íslands? Hvers virði eru stærstu ósnortnu víðerni í Evrópu sem við höfum með höndum að passa upp á? Eru þau ekki ansi verðmæt, þó að auðvitað eigi aldrei að leggja efnislegan mælikvarða á slíka hluti? Það er ekki hægt að mæla það í krónum og aurum beinlínis eins og minn gamli nestor, Sigurður Þórarinsson jarðfræðingur, sagði einu sinni að hægt væri að reikna út verðgildi kílóvattstunda en ekki verðgildi unaðsstunda. Það væri vandinn við það að meta verðgildi fossa. Það væru engar krónur og aurar hengdir aftan í eininguna unaðsstund. Ég held að það sé mikið í húfi að við vöndum okkur vel í þessum efnum. Ef vel tekst til gætum við að vissu leyti verið að leggja hér niður aðferðafræði sem hefði hliðstæðu við rammaáætlun. Ef ekki tekst nógu vel til þá munu deilurnar geysa áfram. Það þarf líka að leggjast geysilega vel yfir forsendur áætlunargerðarinnar: Hverjar eru þarfirnar sem orkufyrirtækið eða flutningsfyrirtækið leggur til grundvallar kröfum sínum um að fá að leggja svo og svo miklar háspennulínur jafnvel þvers og kruss um landið? Í hverra þágu er það? Núgildandi almenns raforkumarkaðar á Íslandi? Nei, það þarf miklu minna til. Það þarf engar 220 kílóvatta línur þvert yfir landið eða hringinn í kringum það til að mæta þeim þörfum, en það þarf að bæta úr ástandinu, það er alveg rétt. Og á vissum svæðum er hvorki afhendingargetan né afhendingaröryggið nógu mikið. Þess vegna geri ég ekki lítið úr þeirri þörf sem þar er til staðar, en erum við viss um að við getum keyrt hráar forsendur orkuiðnaðarins sem auðvitað vill fá að virkja sem mest og flytja sem mest af rafmagni þegar við erum að leggja niður aðferðafræðina í þessum efnum? Það er ég ekki viss um þannig að það er ekki nóg að fara bara ofan í rammann sem hér er settur upp heldur þarf líka að kafa djúpt ofan í forsendurnar sem menn gefa sér fyrir þörfinni á svo og svo mikilli fjárfestingu og svo og svo mikilli uppbyggingu og einhver borgar hana, svo mikið er víst. Herra forseti. Ég hefði viljað segja margt fleira um þetta mál og kem kannski einhverju að aftur um þingsályktunartillöguna sem væntanlega verður tekin hér fyrir næst á eftir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og er ánægð með að heyra að hann áttar sig á tilganginum með þessu frumvarpi en hann er einmitt sá að reyna að ná utan um þessi flóknu mál með það að markmiði að um þau geti ríkt meiri sátt. Hann líkti þessu við rammaáætlun, ég held að það sé góð samlíking. Þetta er markmiðið á bak við þetta verkefni. Að samræma þessi sjónarmið - þörfina á að bæta flutningskerfi raforku og með þessu máli og þingsályktunartillögu, sem við ræðum hér á eftir - við önnur allt eins mikilvæg sjónarmið, hvort sem þau eru sjónarmið umhverfisverndar eða ferðaþjónustu eða önnur sjónarmið. Það er líka alveg rétt að þetta leysir ekki öll vandamál og álitamál. Hv. þingmaður var að velta því fyrir sér hvernig við skerum úr um ágreiningsmál. Ákvörðun Orkustofnunar um að samþykkja kerfisáætlun er kæranleg stjórnvaldsákvörðun til ráðuneytisins og þaðan eftir atvikum kæranleg til dómstóla. Þannig að gert er ráð fyrir þeim möguleika. Varðandi samráð við sveitarfélögin bendi ég fólki á að skoða samanburðarskjalið, sem er á vef ráðuneytisins, og athugasemdir sem komu fram í samráðsferlinu. Þar er tekið tillit til þeirra athugasemda og áhyggna sem sveitarfélögin höfðu og orðalagið í umræddri grein, 9-c, er beinlínis samið í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Þannig að við lögðum okkur fram um að ná eins góðu samstarfi og hægt var við sveitarfélögin um þetta mál enda kemur þetta inn á 

Herra forseti. Ég áttaði mig á þessu enda var væntanlega aldrei annað í boði en að menn gætu kært niðurstöðu af því tagi, stjórnvaldsákvörðun eins og samþykkt Orkustofnunar. Ég veit ekki hvort það er endilega til bóta að hún sé kæranleg til ráðuneytisins og þaðan til dómstóla, kannski hefði bara átt að vera endanlegur úrskurður á stjórnsýslustigi í málinu. Ég held að það leysi ekki af hólmi þörfina fyrir það að einhvers konar fagleg gerð væri möguleg varðandi afmörkuð álitamál sem ágreiningur er um. Það að kæra niðurstöðu Orkustofnunar sem hefur samþykkt kerfisáætlun fyrir flutningskerfið í heild er væntanlega bara já- eða nei-niðurstaða úr dómstólum, annaðhvort stendur niðurstaða Orkustofnunar, um að kerfisáætlunin sé komin svona, eða hún gerir það ekki. En ef menn hefðu með einhverjum hætti getað vísað ágreiningi um tiltekið mál, svo sem eins og það hvort á einu ákveðnu svæði ætti tiltekin lína að fara í jörð eða ekki, og það hefði farið fyrir einhvers konar gerð, getað verið kæranlegt áfram, hefði það kannski einfaldað málið frekar en hitt. Mér finnst að mörgu leyti málefnalegra að standa þannig að málum. Ég hef ekki skipt um skoðun hvað það varðar að það sé eitthvað sem eigi að skoða í þessum efnum. Sú var tíðin að menn litu aðeins til Noregs í þeim efnum þar sem að einhverju leyti er um sambærilegan valkost að ræða þegar ágreiningur rís um línulagnir þar. Varðandi þessi afar vandasömu mál sem snúa að skipulaginu þá eru það vissar fréttir fyrir mig ef Samband íslenskra sveitarfélaga, fyrir hönd sveitarfélaganna í landinu, hefur samþykkt þetta svona, það eru vissar fréttir, því að ég hef hitt það marga sveitarstjórnarmenn, einmitt á síðustu vikum, sem voru 

Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að við unnum þetta í nánu samráði og tókum beinlínis út fyrra orðalag, sem var í frumvarpsdrögunum, varðandi c-lið 9. greinar sem olli áhyggjum og athugasemdir komu um. Við tókum það úr frumvarpinu eftir þær athugasemdir. Varðandi þau atriði önnur sem hv. þingmaður nefnir um úrskurðaraðila þá hvet ég nefndina til að fara vel yfir það. Einnig vildi ég nefna, vegna orða hv. þingmanns um að þetta gæti átt heima í fleiri nefndum, að ég tel sjálfsagt að hv. atvinnuveganefnd sendi málið til umsagnar, eins og alsiða er hér í þinginu, til umhverfis- og skipulagsnefndar. Umhverfis- og skipulagsnefnd fær þannig tækifæri til að hafa áhrif á málið. Bara til að ítreka meginmarkmið frumvarpsins: Ekki er ætlunin að þjösna einu eða neinu í gegn, svo að ég noti orðalag hv. þingmanns, heldur er það einlægur vilji okkar sem erum talsmenn þessa frumvarps að reyna að koma þessum málum í það horf að við getum samræmt þessi sjónarmið. Það þarf að byggja hér upp í flutningskerfinu. Það þarf að styrkja raforkukerfið í landinu. Það er ómögulegt að hafa ástandið eins og það hefur verið um áratugabil að hver einasta framkvæmd skapi deilur og illindi. Við þurfum að geta komið okkur saman um leikreglurnar til þess að geta tekið sem flest sjónarmið inn í myndina.

Herra forseti. Jú, ég held að um það sé að sjálfsögðu samstaða að reyna að búa þessu umgjörð á þann veg að hægt sé að leiða til lykta með farsælum hætti og í víðtæku samráði, eins og nokkur kostur er, álitamál sem uppi eru. En aldrei munum við nú hafa neina tryggingu fyrir því að það takist í öllum tilvikum. Það sem ég staldra áfram við í c-lið 2. gr., varðandi stöðu kerfisáætlunar og skipulag sveitarfélaga, er í raun það hversu langt er gengið, eins og sést til dæmis á því að ekki bara spurningin um að samþykkja einhverja línu og á grundvelli þeirrar útfærslu sem kerfisáætlunin felur í sér um loftlínu eða jarðstreng, heldur er lega línunnar beinlínis í landi viðkomandi sveitarfélags þar með ákveðin. Það er auðvitað mjög langt gengið að sveitarfélagið verði bara að kyngja því sem er þá orðin niðurstaða. Jú, jú, auðvitað getur það komið einhverjum sjónarmiðum á framfæri áður, en kannski er það mjög ósátt við að línan sé ekki lögð einhvers staðar annars staðar, en einnig það er frá sveitarfélaginu tekið eftir að kerfisáætlun er samþykkt. Svo vildi ég gjarnan, herra forseti, að ráðherra tjáði sig um það sem ég tók hér upp varðandi kynningu Landsnets á Sprengisandslínu síðar í umræðunni eða í umræðu um þingsályktunartillöguna á eftir. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að ástæða sé til að fara fram á það við fyrirtækin að þau bíði með þessi áform þangað til vinnunni hér er lokið að þessu leyti og ný landsskipulagsstefna fyrir miðhálendið er gengin í garð? Þó að það kosti veturinn þá mun nú ekki gerast mikið, held ég, uppi á miðhálendinu í mati á umhverfisáhrifum hvort sem er á þeim tíma. Mér finnst það algjört frumhlaup hjá þessum aðilum að vaða af stað með þetta akkúrat núna á þessum tímapunkti fyrir nú utan að ég veit ekki hvaðan peningarnir koma hjá Vegagerðinni til að fara að eyða peningum í umhverfismat uppi á Sprengisandi, sem ég hélt 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir yfirferð á frumvarpinu. Mér finnst stundum eins og ég sem þingmaður standi hér sem fulltrúi fyrir sveitarstjórnarflokkinn þegar kemur að ýmsum skipulagsmálum sem eru á dagskrá og ég leyfi mér að ræða um þetta sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, og það kann að vera að það hljómi barnalega, um það sem stendur í 9. gr. a, en þar er talað um flutningsfyrirtækið. Ég veit að það er Landsnet, hæstv. ráðherra, en hvarflar aldrei að neinum að það geti komið annað fyrirtæki inn sem vildi taka þátt eða mundi hugsanlega vilja vera aðili að þessu? Að hafa orðið með ákveðnum greini er í það minnsta að mínu mati svolítið sérstakt. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra nánar um kerfisáætlunina. Við þekkjum það að eins og flutningi rafmagns er háttað í dag standa mörg sveitarfélög frammi fyrir því að þriggja fasa rafmagn er ekki komið til þeirra og það stendur sveitarfélögunum fyrir þrifum í ýmissi nýsköpun, tökum bara landbúnað sem dæmi þar sem ekki er hægt að taka upp nýjungar í þeirri grein vegna þess að þar vantar þriggja fasa rafmagn. Þegar talað er um þörf raforku, um þróun raforkuframleiðslunnar, raforkunotkunar, markaðsþróun og annað í kerfisáætluninni er verið að taka þessa þætti þar inn? Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af skipulagsmálum sveitarfélaga. Þrátt fyrir að hæstv. iðnaðarráðherra segi að gott og mikið samstarf hafi verið haft við sveitarfélögin þá langar mig að leggja áherslu á og spyrja hæstv. ráðherra um það sem segir hér að stefna stjórnvalda muni ráða í lagningu raflína. Í frumvarpinu sjálfu segir að sveitarstjórnum beri við næstu endurskoðun aðalskipulags, og eigi síðar en innan fjögurra ára frá samþykkt kerfisáætlunar, að samræma skipulagsáætlanir vegna verkefna í staðfestri tíu ára kerfisáætlun. Er það að fullu með samþykki sveitarfélaga að svo eigi að vera, að þeim beri og þau eigi? Það stendur sömuleiðis í greinargerð um frumvarpið á bls. 6 og 7, með leyfi forseta: „Mikilvægt er því að kveða í lögum á um stöðu kerfisáætlunar gagnvart skipulagsvaldi sveitarfélaga þannig að stjórnsýsla þessara mála sé skýr og tryggt verði að allir nauðsynlegir hagsmunaaðilar geti komið að málum frá upphafi.“ Engu að síður ber sveitarfélögum að gera þetta og hitt. Mér finnst því löggjafinn oft seilast langt, ekki bara í þessu máli, heldur mörgum öðrum málum, inn á skipulagsvald sveitarfélaganna, og ég óttast örlítið það sem sett er í frumvarpið. Á bls. 7 segir m.a., með leyfi forseta: „Til að tryggja að kerfisáætlun hafi ákveðna stöðu gagnvart skipulagi sveitarfélaga […] er í frumvarpinu lagt til að sveitarfélögum beri …“ o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég er ekki að leggjast gegn frumvarpinu sem slíku, mér er algjörlega ljóst að þessi mál þurfa að vera í farsælu ferli, að aðilar þurfi að koma að frá fyrsta fasa, ef við getum orðað það svo, og vera með í því hvernig þetta fer í gegnum þéttbýli eða dreifbýli og skoða út frá því. Ég get samt ekki og gat ekki, virðulegur forseti, orða bundist vegna þess að mér finnst fyrirmælin í þessu vera með þeim hætti að sveitarfélögunum beri skylda til að laga sín skipulagsmál að því sem kerfisáætlunin segir til um. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra, ég segi nú ekki fullvissaði mig um að fyllsta tillit yrði tekið til skipulagsvalds sveitarfélaga heldur færi nánar yfir þetta. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur gert það í andsvari við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon og ráðherra kom líka inn á það í ræðu sinni að hún teldi að málið hefði verið unnið í samvinnu og að í frumvarpsgerðinni hefði fullt tillit verið tekið til sveitarfélaganna og að Samband íslenskra sveitarfélaga sé sátt. Vissulega er Samband íslenskra sveitarfélaga samband sveitarfélaga vítt og breitt um landið. En við sem erum fyrrverandi sveitarstjórnarmenn eða núverandi sveitarstjórnarmenn vitum samt að skipulagsmálin eru oftar en ekki pólitískt eldfim mál í hverju og einu sveitarfélagi. Þess vegna, virðulegur forseti, langaði mig að koma þessu að í ræðu minni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar og vil gera mitt til þess að reyna að svara þeim. Fyrst varðandi spurningu um flutningsfyrirtækið. Ástæða þess að í frumvarpinu er talað um flutningsfyrirtækið er ákvæði í raforkulögum, 8. gr. III. kafla, með leyfi forseta: „Eitt fyrirtæki skal annast flutning raforku og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum þessa kafla.“ Samkvæmt lögum er þetta eitt fyrirtæki og þess vegna er það tiltekið. Varðandi kerfisáætlun og þriggja fasa rafmagn vil ég benda hv. þingmanni á að það á ekki við um sveitarfélög, það eru einstaka sveitabæir sem því miður enn þá búa ekki við þau gæði, en við erum óþreytandi við að reyna að finna leiðir til þess að bæta úr því. Þá er tekið tillit til þess í frumvarpinu, en nú gleymdi ég að taka frumvarpið með mér en skal koma og benda á það orðalag í síðara andsvari mínu. Um spurninguna um sveitarfélögin vil ég fyrst nefna að þetta orðalag, „sveitarfélögunum ber“, er nákvæmlega sama orðalag og er í t.d. rammaáætlun, í vegalögum, þar sem fjallað er um sambærileg atriði, þannig að þetta er ekki frábrugðið því. Vegna samstarfs við sveitarfélögin og Samband íslenskra sveitarfélaga vil ég vísa til fréttatilkynningar sem sambandið gaf út 18. ágúst sl., en þar er sagt frá því að sveitarfélögin hafi verið að senda umsögn um frumvarpið og segir þar, með leyfi forseta: „Lýsir sambandið ánægju með ákvæði um aukið samráð við gerð kerfisáætlunar við sveitarfélögin og hagsmunaaðila.“ Fyrr segir: „Í umsögninni kemur fram að samráð var haft um efni frumvarpsins við fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga og hefur verið tekið tillit til sjónarmiða þeirra við gerð frumvarpsins.“ Það var eitt ákvæði, 9. gr. c, sem þeir bentu á að þyrfti að 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fyrir að útskýra frekar af hverju orðið flutningsfyrirtækið er með ákveðnum greini í frumvarpinu. Engu að síður gætu raforkulög breyst, engu að síður gæti ýmislegt annað breyst. En ég þakka ráðherranum fyrir upplýsingarnar. Ég þekki vegalögin og veit hvað þar stendur, en ég er jafn ósátt við það þegar löggjafinn ákveður þannig að einhverjum öðrum beri að gera eitthvað af því að framkvæmdarvaldið eða einstakar stofnanir óski eftir þessu eða hinu. En ég hef í sjálfu sér ekkert við svör ráðherrans að athuga og þakka upplýsingarnar. Mér var kunnugt um það sem hæstv. iðnaðarráðherra nefndi, að c-liður hefði fallið brott vegna óska sveitarfélagsins. Mér var líka ljós samvinnan við Samband íslenskra sveitarfélaga, en ég segi engu að síður að góð vísa er aldrei of oft kveðin. Skipulagsvaldið er í höndum sveitarfélaga og í mínum huga þarf að virða það til hins ýtrasta.

Virðulegur forseti. Ég hef svo sem ekkert við síðara andsvar hv. þingmanns að athuga. Ég vildi bara gera það sem ég sagðist ætla að gera, nú er ég með frumvarpið fyrir framan mig og varðandi kerfisáætlun og hvað í henni skuli vera segir í 2. gr., með leyfi forseta: „Við gerð kerfisáætlunar skal byggja á raunhæfum sviðsmyndum um þróun raforkuframleiðslu, raforkunotkunar, markaðsþróunar og raforkuflutnings til annarra landa eftir því sem við á.“ Síðan segir, herra forseti: „Í kerfisáætlun skal gera grein fyrir forsendum, sviðsmyndum og spám sem stuðst er við.“ Það á við um þau atriði sem hv. þingmaður spurði um.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið ræðum við hér ákaflega mikilvægt mál sem er kerfisáætlun og breyting á raforkulögum. Ég vona sannarlega, eins og fram kom í máli ráðherra, að vinna við kerfisáætlun eigi eftir að skila okkur fram á veginn, m.a. við að tryggja afhendingaröryggi raforku á svæðum sem voru tiltekin, norðausturhornið sérstaklega og Vestfirðir, en líka til að koma í veg fyrir árstíðabundin vandræði við afhendingu á raforku, vandræði sem hafa komið upp jafnvel þótt til sé næg raforka í landinu. Ég vil eins og fyrri ræðumenn koma inn á áhyggjur sveitarstjórnarmanna sem ég hef heyrt, m.a. töluvert í kjördæmaviku á norðausturhorninu, af skipulagsmálum. Ég vil leggja áherslu á að í nefndum verði farið vandlega yfir það og hvernig þetta snýr að skipulagsvaldi sveitarfélaga. Það er kannski ástæða til að spyrja ráðherra hvernig aðkoma allra aðila er tryggð í upphafi, ég átta mig ekki á því. Í 2. gr., sem verða 9. gr. a., eru tilteknir aðilar sem flutningsfyrirtækið skal hafa samráð við, og síðan segir, með leyfi forseta: „Drög að kerfisáætlun skulu kynnt og send þessum aðilum til sérstakrar umfjöllunar og ber þeim að skila athugasemdum innan sex vikna frá kynningu.“ Hvernig er aðkoma þessara aðila tryggð á fyrri stigum? Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en legg áherslu á að mikilvægt er að finna aðferðir sem nýtast til að meta þörf fyrir raforku þar sem tekið er tillit til þarfa samfélaganna og umhverfisins á hverjum stað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þskj. 392, tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Eins og ég gat um áðan eru þessi tvö mál, þ.e. frumvarp um breytingu á raforkulögum sem við vorum að enda við að ræða og þetta mál, nátengd og styðjast hvort við annað. Forsaga þessa máls er sú að í febrúar 2012 var á Alþingi samþykkt þingsályktunartillaga þar sem þáverandi iðnaðarráðherra var falið að skipa nefnd til að móta stefnu um lagningu raflína í jörð. Í greinargerð með þingsályktuninni er tilgreint að mikilvægt sé að fyrir liggi stefnumörkun um með hvaða hætti og á hvaða forsendum skuli stefnt að lagningu raflína í jörð og til hvaða þátta skuli sérstaklega taka tillit í þeim efnum. Í samræmi við þingsályktunina skipaði þáverandi iðnaðarráðherra nefnd um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð og skilaði nefndin lokaskýrslu til ráðherra í febrúar 2013. Eftir að hafa kynnt mér efni skýrslunnar varð það niðurstaða mín að rétt væri að upplýsa Alþingi um efni hennar og lagði ég því skýrsluna fram til almennrar umræðu á síðasta löggjafarþingi. Skýrslan var til umfjöllunar í atvinnuveganefnd og umhverfis- og samgöngunefnd. Eftir því hefur verið kallað um nokkurt skeið að stjórnvöld móti skýra stefnu varðandi lagningu raflína og framtíðaruppbyggingu flutningskerfis raforku. Um er að ræða eina af grundvallarstoðum í orkumálum Íslands og því æskilegt að um framtíð þessara mála ríki almenn samstaða. Því miður höfum við allt of oft séð þessi mál fara í gamalkunnar skotgrafir, t.d. alfarið með eða á móti raflínum í jörð. Ég tel tímabært að við lyftum umræðunni upp úr skotgröfunum og komum okkur saman um skynsamlega og ábyrga stefnu til lengri tíma. Ein af meginniðurstöðum í skýrslu nefndarinnar var að setja skyldi fram almenn viðmið og grundvallarreglur sem hafa bæri til hliðsjónar við lagningu raflína. Það er gert með þingskjali þessu en við undirbúning þingsályktunartillögunnar hefur verið fylgt þeim sjónarmiðum sem koma fram í framangreindri skýrslu sem og nefndaráliti atvinnuveganefndar og umhverfis- og samgöngunefndar frá síðasta þingi. Samkvæmt raforkulögum ber flutningsfyrirtækinu Landsneti og dreifiveitum að horfa til hagkvæmni við uppbyggingu dreifi- og flutningskerfis raforku. Jarðstrengir, sérstaklega á hærri spennu, eru enn sem komið er almennt nokkuð dýrari en loftlínur auk þess sem tæknilegar áskoranir geta í sumum tilvikum verið meiri við lagningu þeirra og viðgerðartími lengri. Þessum fyrirtækjum getur því verið nokkur vandi á höndum þegar þess er krafist í auknum mæli að raflínur séu lagðar í jörð, m.a. með vísan til umhverfissjónarmiða. Af þeim sökum hefur verið kallað eftir því að mörkuð verði stefna stjórnvalda um til hvaða þátta skuli sérstaklega taka tillit varðandi viðmið um val á milli jarðstrengja og loftlína. Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að bregðast við framangreindu og leggja fram stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Samkvæmt tillögunni ályktar Alþingi að við uppbyggingu dreifi- og flutningskerfis raforku verði stefnan sú sem fram kemur í þingsályktunartillögunni höfð að leiðarljósi að því er varðar þau álitamál um hvenær leggja skuli raflínur í jörð og hvenær reisa sem loftlínur. Í því skyni eru í skjalinu lögð til ákveðin skýr viðmið og meginreglur sem kunna meðal annars að réttlæta að ekki sé eingöngu horft á fjárhagslega hagkvæmasta kostinn við val á útfærslu framkvæmda í flutningskerfinu. Að auki er í þingsályktunartillögunni kveðið á um nokkur önnur atriði til stuðnings framangreindu og til samræmis við það sem fram kemur í skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð og nefndaráliti atvinnuveganefndar vegna þeirrar skýrslu. Með þessari þingsályktunartillögu er því verið að gefa bæði Landsneti og dreifiveitum raforku færi á að horfa til annarra atriða en fjárhagslega hagkvæmasta valkosts við útfærslur á framkvæmdum í flutningskerfinu. Á sama tíma er markmiðið að byggja betur undir það með hvaða hætti sé staðið að undirbúningi framkvæmda í flutningskerfinu þannig að tryggt sé að um opið og gegnsætt ferli sé að ræða á grundvelli valkostagreiningar þar sem hagsmunaaðilar geta komið sjónarmiðum sínum á framfæri mun fyrr í ferlinu en nú er. Ef við víkjum nánar að efnisatriðum þingsályktunartillögunnar eru viðmið og meginreglur sem kveðið er á um í tillögunni í stuttu máli þau að við lægri spennu skuli að meginreglu notast við jarðstrengi nema í undantekningartilvikum en í meginflutningskerfi raforku skuli meginreglan vera sú að notast sé við loftlínur nema annað sé talið hagkvæmara eða æskilegra, m.a. út frá tæknilegum atriðum eða umhverfis- eða öryggissjónarmiðum. Með tilliti til umhverfis- og öryggissjónarmiða skal meta í hverju tilviki fyrir sig hvort rétt sé að nota jarðstrengi á viðkomandi línuleið eða afmörkuðum köflum hennar á grundvelli eftirfarandi viðmiða sem réttlæta þá að dýrari kostur sé valinn: 1. Ef línuleið er innan skilgreinds þéttbýlis. 2. Ef línuleið er innan friðlands sem verndað er sökum sérstaks landslags, samanber 53. gr. laga nr. 44/1999, um náttúruvernd. 3. Ef línuleið er við flugvöll þar sem sýnt er að loftlína geti haft áhrif á flugöryggi. 4. Ef línuleið er innan þjóðgarðs. 5. Ef línuleið er innan friðlands sem verndað er af öðrum sökum en sérstaks landslags, samanber 53. gr. laga nr. 44/1999, um náttúruvernd. Í ofangreindum tilvikum skal meta hve langan jarðstreng er tæknilega mögulegt að vera með á viðkomandi stað í meginflutningskerfinu, kostnað og hvaða áhrif útfærslan hefur á afhendingaröryggi og gæði raforku. Ef kostnaður við að leggja jarðstreng í ofangreindum tilvikum er ekki meiri en 1,5 sinnum kostnaður við loftlínu á viðkomandi kafla skal miða við að leggja jarðstreng, nema ekki sé talið tæknilega mögulegt að leggja jarðstreng eða ef loftlína er talin betri kostur í umhverfismati á grundvelli umhverfissjónarmiða, t.d. þegar farið er í gegnum óraskað hraun, mýrar, tjarnir og fleiri slík viðkvæm svæði. Við samanburð á kostnaði skal miða við núvirtan stofnkostnað og rekstrarkostnað yfir líftíma mannvirkisins. Reglan um hámarkskostnaðarmun gildir þó ekki þegar um er að ræða skilgreint þéttbýli, friðland sem verndað er sökum sérstaks landslags eða að teknu tilliti til flugöryggis. Í öllum tilvikum skal taka mið af afhendingaröryggi raforku og kostnaði við að tryggja það. Nánar vísast til umfjöllunar og útskýringa í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Þann 19. ágúst 2014 voru drög að þingsályktunartillögunni birt á heimasíðu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins til kynningar og umsagnar. Um 15 umsagnir bárust ráðuneytinu og voru gerðar nokkrar breytingar á drögunum með vísan til ábendinga sem bárust í umsagnarferlinu. Voru allar umsagnir birtar á heimasíðu ráðuneytisins auk samanburðarskjals sem sýnir þær breytingar sem gerðar voru á drögunum í kjölfar innsendra ábendinga og athugasemda. Eins og rætt var áður vil ég geta þess að samhliða þingsályktunartillögu þessari hefur verið lagt fram á Alþingi og mælt fyrir í dag frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum, sem kveður á um hvernig standa skuli að undirbúningi kerfisáætlunar Landsnets, eftirliti með framkvæmd hennar og jafnframt hvaða stöðu hún hefur. Kerfisáætlun flutningsfyrirtækisins er mikilvægt grundvallarskjal varðandi áætlanir um uppbyggingu flutningskerfisins og brýnt að tryggja opið aðgengi að mótun þess og að það hafi ákveðna stöðu í stjórnkerfinu. Ein af megintillögum í skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð var einmitt að breyta vinnuferlinu í kringum kerfisáætlun og er það gert með umræddu frumvarpi. Frumvarpið og þingsályktunartillaga sú sem ég mæli nú fyrir styðjast við hvort annað varðandi þau efnisatriði sem fram koma í þeim. Að lokum ítreka ég þá skoðun mína að við séum hér að stíga mikilvæg og nauðsynleg skref til framfara í þá veru að móta skýra stefnu varðandi lagningu raflína og framtíðaruppbyggingu flutningskerfis raforku og gera á sama tíma skýrar kröfur til undirbúnings framkvæmda í flutningskerfi raforku með það að leiðarljósi að tryggja aðkomu hagsmunaaðila frá upphafsstigum og leitast þannig við að ná meiri sátt um þennan málaflokk en verið hefur. Hæstv. forseti. Ég legg til að þingsályktunartillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. atvinnuveganefndar og líkt og rætt var fyrr í umræðum um frumvarpið finnst mér ástæða til þess að hv. nefnd skoði hvort senda skuli þessa tillögu til annarrar nefndar, svo sem umhverfis- og skipulagsnefndar.

Herra forseti. Ég ætla að bjóða hæstv. ráðherra upp á að svara spurningunni í andsvari sem ég bar hér upp í umræðu um fyrra málið og lýtur að áformum Landsnets, svo við höldum okkur við þann þátt málsins, að kynna nú drög að matsáætlun fyrir mat á umhverfisáhrifum af háspennulínu vestur í miðhálendi Íslands, og hvort hæstv. ráðherra er ekki tilbúinn til þess að leggjast á sveif með þeim sem telja að hyggilegt væri að fyrirtækin biðu með þessi áform þangað til Alþingi hefur lokið umfjöllun um þennan nýja ramma ákvarðanatöku og stjórnsýslu á þessu sviði. Þá vísa ég til þess að endurskoðun á svæðisskipulagi miðhálendisins stendur yfir og nýtt landsskipulag á að leysa það af hólmi innan skamms. Ég segi fyrir mitt leyti að mér væri strax rórra og ég held að það yrði meiri vinnufriður í kringum þetta ef hægt væri með lagni að koma því til leiðar að Landsnet og Vegagerðin sköpuðu skjól fyrir yfirvegaða vinnu í þessum efnum með því að kippa áformunum til baka í bili og doka við.

Herra forseti. Ég trúi því og treysti að það séu einmitt yfirveguð vinnubrögð sem þarna búa að baki og treysti því að báðar þær stofnanir sem hv. þingmaður vísar til, hvort sem það er Landsnet eða Vegagerðin, taki að sjálfsögðu mið af þeirri vinnu sem við erum að leggja í á Alþingi. Sú matsáætlun sem kynnt voru drög að á dögunum er samkvæmt kerfisáætlun 2014–2023 og er unnin árlega. Hún hefur farið í gegnum umhverfismat áætlana og verið samþykkt í stjórn. Þarna eru ýmsar leiðir til. Ef maður fer aðeins yfir ferlið eru síðan drög send til kynningar og tillaga að matsáætlun að því búnu send Skipulagsstofnun og það hefur ekkert farið, eftir því sem ég best veit, til Skipulagsstofnunar. Ég er ekki viss um að réttast sé að við beinum tilmælum til einstakra stofnana, ég vil frekar hvetja stofnanirnar til þess að taka mið af þeirri umræðu og vinnu sem fer fram á þinginu. Þau viðmið til dæmis sem lögð eru í þeirri þingsályktunartillögu sem við ræðum núna gætu haft þó nokkur áhrif á hvernig áform yrðu í framhaldinu um þessa leið eða aðrar sem yrðu valdar, þannig að ég trúi því að þessi fyrirtæki og stofnanir muni taka mið af því án þess að til þeirra sé beint sérstökum tilmælum.

Herra forseti. Nú er ég ekki eins ánægður með svör hæstv. ráðherra, þetta finnst mér ekki alveg fullnægjandi. Ég held að það sé augljóst mál að miklu hreinlegra væri að alveg nýtt matsferli legði af stað eftir að framtíðarlagaumhverfið er komið á sinn stað og eftir að nýtt skipulag fyrir miðhálendið, nýtt landsskipulag, er orðið staðfest. Ég bendi til dæmis á að aðkoma almennings að þessu máli á frumstigum þess er þannig núna að menn hafa tvær vikur eða svo til að gera athugasemdir við þessi drög að matsáætlun, það er núna í nóvember. Og þar með er sá möguleiki fram hjá mönnum farinn að gera athugasemdir við drög að matsáætlun og þær festar í sessi eftir það. Ég held að hitt sé augljóslega vænlegra og ég held að við séum ekki að tapa neinum óskaplegum tíma þó að það væri gert. Jú, auðvitað hlusta fyrirtækin á þetta og við sjáum hvort þau bregðast með einhverjum hætti við því, en ég held að það þurfi aðeins meiri þrýsting á þau eða ég óttast það, nema hið óvænta gerist að við fréttum af því í dag eða á morgun að þau hafi ákveðið að bíða með málið, sem væri sannarlega gleðilegt af því að þar eru gríðarlega stór mál á ferð. Ég er sammála því að sá rammi sem er lagður um þetta í þingsályktunartillögunni kann að hafa hér heilmikil áhrif. En við eigum líka eftir að ræða margt í honum, eins og ég mun koma inn á í ræðu minni, herra forseti, sem getur einmitt skipt verulegu máli, t.d. varðandi það hvort við einskorðum viðmiðin við að línur fari um þjóðgarða eða friðlýst svæði eða í næsta nágrenni við þau, og þar held ég að þurfi að gera breytingar, t.d. á þessari tillögu. Það eru hlutir af því tagi sem kunna að taka breytingum í meðferð þingsins sem væri eðlilegra 

Virðulegur forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan: Ég er þess sannfærð að flutningsfyrirtækið, og eftir atvikum þær stofnanir sem þarna er um að ræða, taka tillit til þeirra sjónarmiða og þeirrar vinnu sem við erum að hefja nú á Alþingi varðandi þessi mál. Ég treysti því. Hv. þingmaður sagði að það gæti verið að við fengjum af því fréttir einhverja næstu daga að ákvarðanir yrðu teknar. Þá er það þannig, án þess að ég hafi nokkra vitneskju um slíkt, en ég tel að það sé þeirra að meta það. Það er rétt að við eigum eftir að ræða þessa tillögu og hún á eftir að hljóta umfjöllun í atvinnuveganefnd þingsins og getur tekið breytingum. Við skulum sjá hvað úr þeirri vinnu kemur. Varðandi aðkomu almennings þá á hún, eins og ég sagði, ef þessi matsáætlun heldur farvegi sínum, eftir að fara til Skipulagsstofnunar. Skipulagsstofnun sendir hana aftur út til umsagnar þannig að aðkoma almennings, hvernig sem málinu vindur fram, er tryggð á síðari stigum málsins. Ég ítreka að ég trúi því að þessar stofnanir og fyrirtæki ríkisins hafi í huga þá vinnu sem er í gangi á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna báðum þeim málum sem ráðherra hefur mælt fyrir. Þau eru mjög mikilvæg, ekki síst í ljósi aðstæðna. Hv. atvinnuveganefnd hafði til umfjöllunar skýrslu um mótun stefnu við lagningu raflína í jörð, sem lögð var fram á Alþingi í október 2013. Nefndin fjallaði um hana og það var nokkuð góð vinna sem fór fram. Nefndin segir meðal annars í nefndaráliti sínu, með leyfi forseta: „Þeir kostir sem nefndin telur að horfa skuli til sem viðmið um hvenær jarðstrengur skuli valinn umfram loftlínu eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi að jarðstrengir skuli metnir jafnir loftlínum ef kostnaðarmunur er lítill sem enginn. Í öðru lagi að ef kostnaður við að leggja jarðstreng er meiri en að leggja loftlínu þá skuli horft til flugöryggis, til þess hvort farið sé um skipulagða þétta íbúabyggð og þess hvort um þjóðgarð, friðland eða fólkvang er að ræða sem eru friðlýst samkvæmt lögum um náttúruvernd vegna sérstaks landslags. Þá telur nefndin að taka skuli mið af afhendingaröryggi og kostnaði við að tryggja það. Nefndin mælist til þess að við undirbúning frumvarps til laga, sbr. framangreint, verði hugað að því að mæla fyrir um ákveðinn hámarkskostnaðarmun sem geti verið um að ræða á milli annars vegar jarðstrengs og hins vegar loftlínu. Jafnframt kemur fram í lokaorðum nefndarálitsins: „Einnig er mikilvægt að draga úr sjónmengun loftlína með því að þróa nýjar tegundir flutningsmannvirkja sem falla betur að umhverfinu og velja þeim stað þannig að umhverfisáhrif séu sem minnst. Nefndin bendir á að aðstæður geti verið mjög mismunandi og því þurfi að meta hvert verkefni fyrir sig. Nefndin tekur undir sjónarmið um að tryggt skuli að samráð verði haft við landeigendur þegar flutningsvirki er undirbúið og vonast til þess að sátt náist um framtíðaruppbyggingu raforkukerfisins.“ Undir þetta skrifuðu allir nefndarmenn. Það var enginn ágreiningur um nefndarálitið í nefndinni þannig að allir flokkar skrifuðu undir það. Mér sýnist við lestur frumvarpsins sem hér hefur verið lagt fram og þessarar þingsályktunartillögu að tekið hafi verið mikið tillit til þeirra sjónarmiða sem komu fram við afgreiðslu málsins í atvinnuveganefnd, en nefndin skilaði áliti sínu 1. apríl sl. Hér er náttúrlega lögð til grundvallarbreyting í því hvernig skuli meta loftlínur á móti jarðstrengjum. Í núgildandi lögum, eins og við þekkjum, gildir sú regla að valinn skuli ódýrasti kosturinn þannig að flutningsfyrirtækinu, Landsneti í þessu tilfelli, er í raun mjög þröngur stakkur sniðinn. Víðtæk samstaða er um að því beri að breyta. Það geti skapast aðstæður, sem farið er yfir í þingsályktunartillögunni og ráðherra fór svo ágætlega yfir í framsögu sinni, sem geri að verkum að fullréttlætanlegt sé að leggja í meiri kostnað en ef um loftlínu væri að ræða með því að fara í jarðstreng. Það er einnig tekið tillit til þess hvar eigi að leggja jarðstrengi og komið inn á sjónrænu áhrifin sem við nefndum. Það kom einmitt fram við umfjöllun nefndarinnar um málið að þróuð hefur verið ný gerð af háspennumöstrum sem falla miklu betur að landslagi en við þekkjum í dag, það getur verið mun lengra á milli mastra. Það er því þróun á þeim vettvangi eins og öðrum. Einnig er komið inn á það í tillögunni, sem er mikilvægt til þess að jafna samkeppnismun á milli loftlína og jarðstrengja, að felld verði niður vörugjöld af jarðstrengjunum. Eins og komið hefur fram er 15% vörugjald lagt á jarðstrengi í dag og því er samkeppnisstaða þeirra í þessum samanburði alls ekki góð og þetta þarf auðvitað að laga. Í þeirri atvinnuuppbyggingu, ekki síst úti um land, sem er okkur svo nauðsynleg og kallað er eftir, mun raforkuframleiðsla og raforka gegna lykilhlutverki. Þetta á ekki síst við í hinum dreifðu byggðum þar sem við þurfum á að halda aukinni fjölbreytni og styrkari stoðum í atvinnulífinu. Við í hv. atvinnuveganefnd vorum á fundi hjá Landsvirkjun fyrir nokkrum dögum síðan. Þar kom fram að þeir hafa ekki kynnst eins mikilli eftirspurn í langan tíma eins og er núna hjá erlendum aðilum sem hafa áhuga á að koma til landsins og byggja upp starfsemi, fjölbreytt atvinnutækifæri á smáum og stórum skala. Þetta hefur einnig komið fram hjá fulltrúa Íslandsstofu, fjárfestingarsviði Íslandsstofu, sem var á nefndarfundi í morgun, hann staðfesti að þetta væri staðan. Sama á við um Orkuveitu Reykjavíkur í samtali sem ég átti við starfsmann þar fyrir stuttu síðan. Staðan í þessum málum er þannig að Landsnet hefur ekki getað farið í neinar alvöruframkvæmdir við línulagnir í sjö ár. Í sjö heil ár hefur verið stopp í því að efla flutningsgetu á raforku um hinar dreifðu byggðir. Þar bíður sérstaklega norðausturlínan, sem er í raun búin að bíða allt of lengi og það hefur mjög hamlandi áhrif á atvinnuuppbyggingu í dag, sérstaklega á Norðausturlandi. Þetta er um 15 milljarða kr. framkvæmd sem Landsnet er tilbúið til að fara í en hefur ekki getað farið af stað með. Í dag er það þannig að á Norðurlandi og Norðausturlandi er ekki hægt að fara í neina uppbyggingu í atvinnulífinu sem krefst meira en 10 megavatta í raforku, sem segir okkur að ekki er hægt að koma með nein ný alvöruatvinnutækifæri á Norðausturlandi fyrir utan virkjanir í Mývatnssveit. Á þessari leið, við getum sagt Skagafirði, Eyjafjarðarsvæðinu út af Tröllaskaga og svo austur um er ekki hægt að koma með neitt nýtt. Við höfum dæmi um að það hafi þurft að hverfa frá mjög raunhæfum hugmyndum sem unnið hefur verið að. Það er auðvitað mjög bagalegt í svo mörgu samhengi, með tilliti til byggðaþróunar, með tilliti til aukinnar fjölbreytni í atvinnusköpun á landsbyggðinni sem okkur er svo nauðsynleg. Hér hefur verið farið yfir það, bæði varðandi lagafrumvarpið og þingsályktunartillöguna, hvernig þessum málum verður skipað í framtíðinni. Það er eflaust mikil bjartsýni að reikna með því að um þetta geti orðið endanleg sátt hjá öllum. Það er viðbúið að áfram verði ágreiningur. Við viljum öll hafa rafmagn, við viljum öll geta byggt upp öflugt atvinnulíf á grundvelli sjálfbærrar raforkuframleiðslu en við viljum ekki endilega hafa línurnar í garðinum hjá okkur. Það sama á við um vegi, við viljum öll geta keyrt og komist á milli staða en við viljum ekki endilega hafa hraðbrautina eða stofnbrautir fram hjá húsinu okkar. Á endanum þarf því að fara fram eitthvert þjóðhagslegt mat og mat á áhrifum á einstaka landshluta. Það er miklu meira undir en svo að einstök sveitarfélög eigi að geta lagt stein í götu slíkra þjóðþrifaverkefna. Á þann hnút verður auðvitað á endanum að höggva. Að einhverju leyti er þá farið inn á skipulagssvið eða skipulagsvald sveitarfélaganna. Það eru svo sem fordæmi fyrir því annars staðar og hugmyndir um að það mætti gera í fleiri þáttum. Ég vil nefna til dæmis Reykjavíkurflugvöll. Ég hef sagt það í umræðunni um Reykjavíkurflugvöll að mér finnist eðlilegt að farið sé inn á skipulagsvald Reykjavíkurborgar og gert ráð fyrir því að Reykjavíkurflugvöllur skuli vera í Reykjavík og hann skuli þjóna sem miðstöð innanlandsflugs. Þar er gengið inn á skipulagsrétt höfuðborgarinnar, en mér finnst það út frá þjóðhagslegum hagsmunum réttlætanlegt. Það er mjög mikilvægt að höggva á þann hnút og ánægjulegt að heyra frá hæstv. ráðherra að um þetta mál hafi verið gott samráð, það hefur ekki alltaf verið þannig þegar við fáum málin til umfjöllunar á þingi og oft er yfir því kvartað. Það er mjög gott að nefndin hafi það í farteskinu að leitað hafi verið víðtæks samráðs um málið og nokkur sátt sé um þá niðurstöðu sem hér er verið að mæla fyrir.

Herra forseti. Þá víkur að þessari þingsályktunartillögu um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Það er alveg ljóst í mínum huga að ramminn sem hér er dreginn upp er framför frá því sem við höfum búið við. Hið einfalda svar Landsnets eða dreififyrirtækja hefur verið að kostnaðurinn eigi að ráða þessu og að menn hafi jafnvel takmarkaðar ef nokkrar heimildir til að víkja frá því að velja ódýrasta kostinn. Það er að sjálfsögðu ekki ástand sem við getum búið við. Að vísu hefur sú þróun vissulega orðið að kostnaðarmunurinn hefur minnkað og jarðstrengir hafa þar af leiðandi orðið fyrir valinu í miklu ríkari mæli en áður var, en fyrst og fremst þegar um lágspennta hluta kerfisins er að ræða. Þó að það sé auðvitað hárrétt áhersla sem lögð er til í tölulið 1.1, að í lágspennta dreifikerfinu skuli meginreglan vera jarðstrengur, þá má segja að það sé orðin niðurstaðan í dag. Mér er eiginlega ekki kunnugt um að á síðustu árum hafi menn lagt loftlínu í lágspennta kerfinu. Þvert á móti hafa þær línur sem notast hefur verið við, og sumar ekkert endilega gamlar, orðið fyrir barðinu á vályndum veðrum og horfið af sjónarhóli og ég held að í öllum tilvikum hafi þá verið lagðir jarðstrengir í staðinn. Ég tel það sömuleiðis verulega framför að viðmiðunin eða meginreglan varðandi landshlutakerfið, sem sagt spennt kerfi yfir 11 eða 33 eða 66 kílóvött, sé í jörð, þó með þeim fyrirvara sem þarna er að það megi ekki kosta meira en 1,5 sinnum það sem kostaði að leggja loftlínu. Jarðstrengirnir njóta þá vafans upp að því, nema ef einhver rökstudd undantekningartilvik heimili að víkja frá þeirri reglu. Þá að meginflutningakerfinu sem þetta snýst kannski aðallega um. Þar er meginreglunni snúið við, að þar skuli loftlína vera meginreglan nema annað sé talið hagkvæmara eða æskilegra, m.a. út frá tæknilegum atriðum eða umhverfis- og öryggissjónarmiðum. Nú má velta því fyrir sér hvort þarna eigi yfir höfuð að vera nokkur meginregla, hvort það eigi ekki bara að vera einhvers konar opinn flokkur þegar komið er að meginflutningakerfinu. Það á ekkert endilega að taka það fram að loftlína sé meginreglan frekar en jarðstrengur. Þegar kemur svo að afmörkuðum köflum sem annað geti gilt um á grundvelli viðmiða sem eru síðan talin upp þá eru þau: Ef lína er innan skilgreinds þéttbýlis, ef línuleið er innan friðlands sem verndað er sökum sérstaks landslags á grundvelli 53. gr. laga nr. 44/1999, um náttúruvernd, ef línuleið er við flugvöll þar sem sýnt er að loftlína geti haft áhrif á flugöryggi og ef línuleið er innan þjóðgarðs. Hér geri ég strax þær athugasemdir að mér finnst skilgreiningin of þröng þegar kemur að friðlöndum eða þjóðgörðum. Ég held að menn ættu þarna að leita að orðalagi sem væri opnara hvað það snertir, eins og að sama gæti átt við ef lína er í næsta nágrenni, t.d. innan sjónmáls frá þjóðgarði eða friðlýstu svæði. Þjóðgarður eða friðlýst svæði er stundum byggt sérstaklega á því að ákveðin landslagsheild hefur verið friðlýst. Það er gjarnan þannig að menn reikna síðan með áhrifabelti út frá þeirri friðlýsingu sem nýtur ákveðinnar verndar þó að það sé ekki innan hins friðlýsta svæðis eða innan þjóðgarðsins, þ.e. ákveðið belti í kring sem menn eiga að hafa í huga að sé næsta nágrenni við slík verðmæti. Það sama finnst mér að ætti að gilda um línurnar, þ.e. ef leiðin liggur um þjóðgarð eða friðlýst svæði eða er í næsta nágrenni við hann þannig að það hafi til dæmis bein sjónræn áhrif og hafi þar af leiðandi áhrif á landslagsheildina eða víðernið sem verið er að vernda. Síðan er fjallað um það í 1.3. gr. 5. tölul. hvað skuli gera í framangreindum tilvikum ef um eitthvað af þessu er að ræða, þ.e. friðland, þjóðgarð, nágrenni við flugvöll o.s.frv. Þá er aftur á ferðinni þessi 1,5 sinnum regla yfir kostnað jarðstrengs á móti kostnaði við loftlínu, en þar segir „á viðkomandi kafla“ og þá vandast málið. Er endilega réttlætanlegt að þrengja þetta niður í að kostnaðurinn á mjög afmörkuðum kafla á langri flutningsleið megi ekki vera meiri en 1,5 sinnum loftlína, þá fari línan í loft? Við skulum taka konkret dæmi sem allir ættu að þekkja. Það er byggðalínan þvert yfir Eyjafjörðinn sunnan við flugvöllinn á Akureyri. Ef við stillum dæminu þannig upp að framkvæmdin sé endurbygging og styrking byggðalínunnar á allri leiðinni frá Blönduvirkjun austur að Kröflu og áfram þaðan í Fljótsdal, mörg hundruð kílómetra leið, 300–400 km, giska ég á, eiga menn samt að vera bundnir af einhverri viðmiðun um að kostnaðurinn þvert yfir Eyjafjarðarbotninn rétt sunnan við flugvöllinn megi ekki vera nema 1,5 sinnum loftlína á sama bút? Eða eiga menn að segja: Við erum að tala hér um gríðarlega langa og mikla flutningsleið, tugmilljarða framkvæmd jafnvel, og hvað með það þó að kostnaðurinn á einum stuttum bút verði tvöfaldur eða þrefaldur ef það þýðir að frekar verður hægt að ná samstöðu og skapa frið um framkvæmdina í heild? Þetta held ég að menn verði að leggjast vel yfir og rýmka eitthvað svigrúmið í þessum efnum. Gæti það ekki verið góður kostur fyrir báða aðila að sættast á jafnvel talsvert dýrari lausn á einhverjum stuttum legg fram hjá þéttbýli eða við flugvöll eða fram hjá þjóðgarði þó að það væri eitthvað út fyrir kostnaðarmörkin á viðkomandi kafla eins og þarna er orðað? Þetta held ég að nefndin þurfi að leggjast vel yfir. Varðandi vörugjöldin er ánægjuefni að samstaða er orðin um að fella þau niður. Ég flutti frumvarp um þetta í fyrra sem menn heyktust á að afgreiða fyrir þinglok í vor sem leið af því að það hefði getað haft einhver smávægileg áhrif á tekjur ríkissjóðs, var mér sagt. Ég taldi að þetta væri orðið svo einboðið að það væri ekki eftir neinu að bíða með að jafna þennan mun. Satt best að segja er furðulegt að þetta skuli hafa verið svona. Það mega allir taka það til sín, ég þar með talinn. Ég áttaði mig ekki á því fyrr en nefndarstarfið fór í gang að jarðstrengjunum væri mismunað beinlínis þeim í óhag með vörugjöldum sem efni í loftlínu bæru ekki. Það er þá ekki seinna vænna en að kippa því út úr myndinni. Ef eitthvað er væri auðvitað frekar ástæða til þess að stjórnvöld stuðluðu að því að bæta samkeppnisskilyrði jarðstrengjanna þeim í hag þannig að þeir væru fýsilegri kostur en ella fyrir flutningskerfið. Hér er aðeins minnst á rannsóknir sem ég tel sömuleiðis ágætt að gera. Umræðan byggði á dálítið brotakenndum upplýsingum og að einhverju leyti var hreinlega ágreiningur uppi um það hvort menn væru að tefla fram réttum upplýsingum um kostnaðarmuninn. Gögn fóru að berast erlendis frá sem bentu til þess að það hefði dregið mun meira saman í kostnaði með jarðstrengjum og loftlínum en menn vildu vera láta hér í umræðunni heima þar sem oft var hampað mjög háum tölum, fimmföldum til tíföldum mun. En veruleikinn er sá að það hefur orðið það mikil þróun í gerð jarðstrengjanna að þeir eru fullkomlega samkeppnisfærir allt upp í að minnsta kosti 66 kílóvött og jafnvel 132. Það er alltaf spurning um hversu metnaðarfull markmið menn vilja setja sér í þessum efnum. Það er lítillega komið inn á fyrirkomulagið á þessu í öðrum löndum og vitnað þá bæði í Noreg og Danmörku. Óskaplega yrði ég glaður ef við yrðum sammála um það hér á Alþingi Íslendinga að hafa ekki minni metnað í þessum efnum en til dæmis Danir sem ganga mjög langt í því að láta raflínur hverfa í jörð. Auðvitað er Danmörk minna land, flatt og láglent og allt það og kannski skýrir það að einhverju leyti muninn sem er á milli áherslna í Noregi og Danmörku í þessum efnum, en ég tel að við Íslendingar eigum tvímælalaust að setja markið hátt 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu og athugasemdir sem eru margar hverjar ágætar. Varðandi það dæmi sem hv. þingmaður nefndi, um hvort við séum að miða við heildarframkvæmdina eða viðkomandi kafla, þá hvet ég hv. nefnd til að skoða þetta orðalag, vegna þess að í viðmiðunum í lið 1.3 segir, með leyfi forseta, í 2. mgr: „Með tilliti til umhverfis- og öryggissjónarmiða skal meta í hverju tilviki fyrir sig hvort rétt sé að nota jarðstrengi á viðkomandi línuleið, eða afmörkuðum köflum hennar …“ Það er spurning hvort ekki sé hægt að skoða hvort það orðalag geti einnig farið á málsgreinar sem hv. þingmaður nefndi og gæti þá náð yfir það álitamál sem hv. þingmaður nefndi. Varðandi þröngar skilgreiningar „í næsta nágrenni við“, „innan sjónmáls“ eða „innan friðlands“ eða hvort vera eigi meginregla varðandi meginflutningslínuna, þá er þetta tekið nánast orðrétt upp úr skýrslu nefndarinnar og áliti atvinnuveganefndar. Markmiðið er að hafa eins skýr viðmið og hægt er til að draga úr óvissu og draga úr ágreiningi um þetta, það skýrir það. Varðandi samanburðinn við Noreg og Danmörku er athyglisvert að þingmaðurinn nefni einmitt þessi tvö lönd. Það er rétt, eins og fram kom hjá honum, að í Danmörku eru jarðstrengir meginlínan en þar er líka flatt landslag og sendinn jarðvegur. Í Noregi eru hins vegar háspennulínur meginreglan 

Herra forseti. Það er að sönnu rétt að Noregur og hin láglenda, mjúka Danmörk eru nokkuð ólíkir heimar að þessu leyti og maður áttar sig alveg á því. Það sama gildir að sjálfsögðu hér að aðstæður eru nokkuð mismunandi eftir landshlutum og eftir því hvort farið er um byggð þar sem er jarðvegur sem hægt er að fella jarðstrengi í eða hvort við erum í fjöllóttu landslagi nú eða þá lengra inn til landsins þar sem meira er um sanda og auðvelt land yfirferðar. En ég held að þetta snúist að lokum aðallega um það hvaða metnað menn vilja reisa sér í þessum efnum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem hún sagði hér um viðmiðin í lið 1.3 og síðan í töluliðum 1–5. Ég væri mjög sáttur við að orðalagið í 5. töluliðnum, þar sem þetta er þrengt niður í viðkomandi kafla, viki fyrir því orðalagi sem er í lið 1.3, þar sem opnað er á að þetta geti tekið til viðkomandi línuleiðar eða afmarkaðra kafla. Í raun og veru finnst mér að hið fyrra eigi að vera svona í forsæti, þ.e. að menn horfi á það hvaða flutningsleið er verið að endurbyggja, hversu mikilvæg hún er í kerfinu, vegna þess að það kemur allt annað út úr dæminu ef við stillum því upp sem afmörkuðum, stuttum kafla á langri og mikilvægri flutningsleið, sem nauðsynlegt sé að styrkja heldur en ef við einskorðum okkur bara við viðkomandi bút af línu. Ég gæti nefnt mörg önnur dæmi. Það er nærtækt að taka hér línu út á svæði sem hæstv. ráðherra þekkir mjög vel. Þar hafa menn reiknað með að jarðstrengur yrði ofan við byggðina í Reykjanesbæ eða Keflavík, en nágrannasveitarfélög hafa haft mikinn áhuga á því að lengri hluti leiðarinnar færi í jörð, en þá hefur það strandað á kostnaðinum. Þá er þetta orðin spurning: 

Virðulegur forseti. Já, ég hvet hv. atvinnuveganefnd til að skoða þetta orðalag, hvort hægt sé að ná saman niðurstöðu um þetta. Ég treysti því að nefndin skoði líka hvort við eigum alltaf - og það tengist þessari spurningu um meginreglu eða ekki meginreglu - að stefna að því að allar háspennulínur fari í jörð. Ég er svolítið hugsi yfir því. Ég hef heyrt forsvarsmenn náttúruverndarsamtaka lýsa því sem sinni skoðun að við eigum að stefna að því. Ég er ekki sammála því að það sé í öllum tilvikum þannig að það sé umhverfisvænsti kosturinn að setja 220 votta háspennulínur í jörð. Ég nefndi í framsögu minni að þegar farið er yfir hraun og þegar farið er yfir mýrar eða viðkvæm svæði þá fylgir því mikið rask jafnvel þó að línur séu settar í jörð. Það rask er óafturkræft í ljósi þess að háspennulínur eru þannig að hægt er að taka þær niður. Segjum að innan einhverra ára eða áratuga komi ný tækni sem geri háspennulínur óþarfar. Okkur þykir það kannski óhugsandi í dag en ég er sannfærð um að á einhverjum tímapunkti verður það þó þannig. Þá er kannski betra að eiga þann möguleika að taka línurnar niður, ekki byggja menn hraunið upp aftur. Þetta eru sjónarmið sem taka þarf tillit til. Ég sagði hér áðan að munurinn á Noregi og Danmörku felist einkum í þeim muni sem er á landslagi þar. Ég hvet okkur til að horfa á þessi mál af yfirvegun og taka tillit til þessara sjónarmiða í stað þess að festa okkur í því að alltaf sé betra að fara í jörð eða alltaf betra að hafa háspennulínur. 

Herra forseti. Að sjálfsögðu eru mörg sjónarmiðin í þessum efnum. En Ísland er nú líka býsna erfitt land yfirferðar með raflínur. Þó að stærstu og öflugustu línurnar hér á suðvesturhorninu hafi kannski staðið sig vel þá hafa menn fengið að kenna á því að reyna að fara með raflínur yfir veðursvæði; það reynist nánast ógerlegt að láta þær endast. Við þekkjum það til dæmis mjög vel á norðausturhorni Íslands þar sem sums staðar eru ísingarsvæði þannig viðureignar að það er eiginlega borin von að halda þar uppi raflínum. Síðan má ekki gleyma því - þegar bornir eru saman jarðstrengir og háspennulínur, þá eru menn uppteknir af hinum miklu sjónrænu áhrifum af háspennulínunum - að það er fleira sem kemur til. Þær hafa líka mikil áhrif í nærumhverfi sínu. Það er ósköp leiðinlegt að sitja við fallega fjallatjörn og heyra hvininn í háspennulínu einhvers staðar í loftinu yfir sér þó að maður sé ekki endilega að horfa á hana. Það er til dæmis talsverð hávaðamengun af línunum, þær hafa áhrif á fuglalíf og talsverður fugladauði er tengdur við þær. Það er segulsvið í kringum þær eða spennusvið og þar fram eftir götunum, þannig að það er að mjög mörgu að hyggja. Ég er ekki endilega þeirrar skoðunar að það sé alltaf og alls staðar sjálfgefið að það eigi að fara í jörð. Það geta verið staðbundnar aðstæður þar sem vega á og meta það mjög vel, ef til dæmis þyrfti að gera sár í úfið hraun og þar með línu í landslagið o.s.frv. Hugsanlega getur einhver blanda af jarðstreng og loftlínum verið ákjósanlegur kostur ef hægt er að láta lítið bera á loftlínunni á einhverjum slíkum kafla o.s.frv. þannig að það er að mörgu að hyggja í þessum efnum. En yfir þetta allt þarf einfaldlega að leggjast og skoða vel. Ég held að ég hafi nú komið flestu því á framfæri, virðulegi forseti, sem ég ætlaði mér að segja svona við 1. umr. þessara mála. Ég treysti því að viðkomandi þingnefndir leggist vel yfir þetta og þetta verði orðið gott þegar við tökumst næst á við það einhvern tíma undir vorið að afgreiða þetta.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari tillögu. Við fengum hana til meðferðar í atvinnuveganefnd á síðasta þingi og eins og kemur fram í greinargerð frá okkur má ljóst vera að hæstv. ráðherra hefur orðið við mörgum þeim ábendingum sem við settum fram og ég vil þakka það. Ég tek undir það sem fram hefur komið hér, hversu mikilvægt þetta mál er. Það einfaldar málið og stuðlar að því að fleiri raflagnir fari í jörðu. Ég get alveg tekið undir þær ábendingar sem einnig hafa komið fram og heiti því að við munum skoða það í atvinnuveganefnd að gera lítils háttar breytingar sem hnykki á þessum málum. Þess má geta að það er ekki aðeins stofnkostnaðurinn sem talað er um að hafa til viðmiðunar, því að hér segir, með leyfi forseta: „Við samanburð á kostnaði skal miða við núvirtan stofnkostnað og rekstrarkostnað yfir líftíma mannvirkisins.“ Þar er því ótvírætt tekið á því að það er rekstrarkostnaðurinn á líftímanum sem spilar inn í líka og það mun örugglega ýta undir að línur í jörð verða vænlegri kostur. Svo er það markmið hér að 80% af öllum raflögnum, hvort sem það er í landshluta- eða meginflutningskerfinu, verði komin í jörð árið 2035. Mér finnst það talsverður metnaður. Þó að manni finnist það langt í dag, langur tími til 2035, þá er þessi tími fljótur að líða. Um leið og ég lofa því að við skoðum þetta í atvinnuveganefnd þakka ég fyrir þetta þarfa mál.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 173/2013, um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/33/EB, frá 23. apríl 2009, um að stuðla að notkun á hreinum og orkunýtnum ökutækjum til flutninga á vegum. Með tilskipuninni er stefnt að því að efla markaðinn fyrir hrein og orkunýtin ökutæki í gegnum opinber innkaup. Búist er við því að aukin eftirspurn muni virkja hvetjandi á bílaiðnaðinn til að fjárfesta í og þróa slík ökutæki frekar, auk þess sem stærðarhagkvæmni geti leitt til lækkunar á kostnaði. Tilskipunin kveður þannig á um að tekið skuli tillit til orkunýtingar og umhverfisáhrifa við opinber innkaup á ökutækjum til vegasamgangna til dæmis með því að skilgreina orku- og umhverfisþætti sem tækniforskrift við innkaup eða með því að fella kröfur um orkunotkun og umhverfisþætti inn í ákvörðunarferlið um innkaup, annaðhvort sem viðmið eða með því að meta þessa þætti til fjár. Það athugast að einungis er skylt að taka hagkvæmasta tilboði. Þá á tilskipunin bara við um innkaup sem eru yfir viðmiðunarfjárhæðum EES á sviði opinberra innkaupa. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingu á lögum nr. 70/2012, um loftslagsmál. Stefnt er að því að umhverfis- og auðlindaráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á lögum um loftslagsmál á yfirstandandi þingi og verði tilskipunin í kjölfarið innleidd í formi reglugerðar með stoð í þeim lögum. Tilskipunin kveður ekki á um með hvaða hætti hafa skuli eftirlit með því að reglum sé framfylgt, en kostnaður við innleiðingu tilskipunarinnar mun velta á umfangi eftirlits og hvernig það verður útfært. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðunni felst svo aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir breytingum á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna hvað varðar endurgreiðslu lána og niðurfellingu. Frumvarpið er í nokkrum greinum og meginbreytingarnar fela í sér í fyrsta lagi að lán falli niður við 67 ára aldur lántaka. Það er breyting á 7. gr. laganna og kveður breytingin á um það að greiða skuli af námsláni þar til skuldin er að fullu greidd eða lánþegi fellur frá. Þó skal heimilt að fella niður eftirstöðvar skuldabréfs að hluta eða í heild vegna langvarandi veikinda, fötlunar eða örorku skuldara. Þetta er nýmæli. Hingað til hefur það ekki verið heimilt, en heimilt hefur verið að veita undanþágu frá greiðslu á ári hverju. Það er líka gert ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð um útfærslu á þessu ákvæði. Svo kemur ákvæðið sjálft um þá meginreglu að námslán skuli ætíð falla niður á því ári sem skuldari nær 67 ára aldri. Hann skal vera í skilum við sjóðinn og hafa tekið lánið fyrir 54 ára aldur. Það er þó gert ráð fyrir því að ef stofnast hefur til vanskila innan þriggja almanaksára á undan því ári er skuldari nær 67 ára aldri sé heimilt að afskrifa og fella niður þá fjárhæð skuldarinnar sem eftir stæði hefði skuldari verið í fullum skilum. Í öðru lagi er kveðið á um breytingu á 6. gr laganna og það varðar ábyrgðarmenn. Ábyrgð ábyrgðarmanns fellur niður þegar hann nær 67 ára aldri, enda sé lánþegi í fullum skilum við sjóðinn og ábyrgðarmaður hafi gengist í ábyrgð fyrir láni fyrir 54 ára aldur. Þarna er sama reglan um að ef til kröfunnar hafi stofnast innan þriggja almanaksára á undan því ári er ábyrgðarmaður nær 67 ára aldri sé þó heimilt að afskrifa og fella niður þá fjárhæð ábyrgðarinnar sem eftir stæði hefði skuldari verið í fullum skilum. Svo er hér mjög mikilvæg breyting og hún er nauðsynleg eftir að innheimtureglum var breytt hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Hún hljóðar svo: Við fráfall ábyrgðarmanns falla niður þau lán sem hann hefur gengist í ábyrgð fyrir. Frumvarpið gerir ráð fyrir að breytingar á lögunum taki strax gildi. Í því er jafnframt það ákvæði til bráðabirgða að skuldarar sem þegar hafa náð 67 ára aldri við gildistöku laga þessara skulu fá niðurfelldar eftirstöðvar námslána sinna eins og staða þeirra er við gildistökuna. Þetta frumvarp hefur verið flutt nokkrum sinnum á Alþingi, fyrst af Lilju Mósesdóttur og nú hef ég tekið við því kefli og flyt það öðru sinni. Ég ætla að fara yfir ástæður fyrir því að mikilvægt er að breyta lögunum í samræmi við frumvarpið. Ég fer fyrst í regluna um 67 ára aldurinn. Samkvæmt núgildandi lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna falla námslán ekki niður fyrr en við andlát lántakanda. Hér á landi hefur þróunin orðið sú að námslánaskuldir fylgja einstaklingum lengra og lengra fram eftir aldri. Í tengslum við kjarakönnun fyrir árið 2013 kannaði BHM stöðu félagsmanna sinna gagnvart Lánasjóði íslenskra námsmanna. Þar kom í ljós að 86% svarenda höfðu tekið námslán, að 57% þeirra eru enn að greiða af lánunum og að um helmingur þeirra telur endurgreiðslurnar íþyngjandi eða verulega íþyngjandi. Endurgreiðslan samsvarar þriggja vikna tekjum á hverju hausti. Einnig kom í ljós að konur greiða lán sín hægar upp en karlar, enda laun þeirra almennt lægri og endurgreiðslur tekjutengdar. Fjárhæðir lána eru hins vegar ámóta hjá báðum kynjum, þ.e. höfuðstóll skuldarinnar, eða ekki höfuðstóll skuldarinnar, hún hækkar nú meira eftir því sem minna er greitt af, en þau lán sem tekin hafa verið, lítill munur er á því milli kynjanna. Svör úr könnuninni benda til þess að 22% svarenda verði enn að greiða af námslánum þegar eftirlaunaaldri er náð. Í frumvarpinu er lagt til að námslán falli niður á því ári sem skuldari nær 67 ára aldri að því tilskildu að hann sé í fullum skilum við sjóðinn. Þetta á við í tilfellum þar sem skuldari hefur ekki náð að greiða upp námslán sitt við 67 ára aldursmarkið þegar flest launafólk hefur töku lífeyris, en samkvæmt upplýsingum frá LÍN er meðaluppgreiðslutími námslána um 20 ár. Hafi skuldari lent í vanskilum við sjóðinn á síðustu þremur almanaksárum á undan því ári er hann verður 67 ára er gert ráð fyrir að heimilt sé engu síður að afskrifa lánið, eins og ég fór yfir áðan. Er með þessu móti komið til móts við þá skuldara sem geta lent í erfiðleikum þegar þeir nálgast eftirlaunaaldurinn auk þess sem reistar eru skorður við því í frumvarpinu að stjórn sjóðsins gjaldfelli allt lánið með stoð í 3. mgr. 11. gr. laganna á nefndu þriggja ára tímabili vegna verulegra vanskila. Þá er það skilyrði að námslán hafi verið tekið fyrir 54 ára aldur til þess að koma í veg fyrir að einstaklingar sem hefja lánshæft nám skömmu fyrir 67 ára aldur fái það fellt niður án þess að hafa greitt það niður svo nokkru nemi. Það skal játast að það er ekki nein sérstaklega vísindaleg ástæða fyrir þessu aldurstakmarki, það tekur mið af því sem fram kemur í löggjöfinni í Svíþjóð. Þetta er því ekki heilagt aldursviðmið en ég taldi rétt að hafa aldursviðmið, enda er um það umfangsmikla breytingu að ræða þegar lánin falla niður við 67 ára aldur að eðlilegt er að reisa einhverjar skorður við því hvað getur fallið undir það. Svo kemur að heimildinni til þess að fella lánið niður, þ.e. vegna langvarandi veikinda, fötlunar og/eða örorku. Þessi heimild á að sjálfsögðu við þau tilfelli þar sem langvarandi veikindi, fötlun eða örorka hefur verulega áhrif á aflahæfi og greiðsluhæfni skuldara til framtíðar. Þykir eðlilegt að slíkt úrræði sé til staðar, en gert er ráð fyrir að mennta- og menningarmálaráðherra setji reglugerð um frekari skilyrði til niðurfellingar og framkvæmd lánasjóðsins á slíkum niðurfellingum og ákvarðanatöku við þær. Á Norðurlöndum eru slíkar niðurfellingarheimildir þekktar, t.d. í Noregi þar sem heimilt er að fella niður námslán þegar það er sanngjarnt vegna langvarandi sjúkdóma eða örorku. Þar er einnig í lögunum reglugerðarheimild til nánari útfærslu á fyrirkomulaginu. Í Svíþjóð eru nú í gildi ákvæði sem fela í sér að heimilt er að fella niður lán ef sérstakar ástæður standa til þess. Svo vil ég koma inn á fráfall ábyrgðarmanns. Í frumvarpinu er lagt til að við fráfall ábyrgðarmanns falli niður þau lán sem hann hefur gengist í ábyrgð fyrir. Samkvæmt upplýsingum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna voru í maí á þessu ári 30 lán í innheimtu þar sem erfingjar eða dánarbú voru að greiða af námslánum. Samkvæmt upplýsingum frá Lánasjóðnum er um að ræða mál þar sem aðilar hafa gengist við ábyrgð og samið um uppgjör. Ekki er að öðru leyti haldið utan um upplýsingar um þau lán þar sem erfingjar eða dánarbú eru greiðendur. Það skal tekið fram að stutt er síðan farið var að innheimta hjá erfingjum lán sem fallið höfðu á ábyrgðarmenn og er þetta mjög íþyngjandi og kemur oft og tíðum í höfuðið á fólki sem óvænt skuldbinding. Frumvarpið er að mestu leyti byggt á löggjöf á Norðurlöndum. Það ber hins vegar að hafa í huga að námsaðstoðarkerfi Norðurlandanna er sett upp með nokkuð öðrum hætti en hér á landi. Þar byggist kerfið á samsetningu styrkja og lána. Í Noregi verður lán í flestum tilvikum að vera uppgreitt á 20 árum og þegar lánþegi verður 65 ára. Í Danmörku verða lánin að vera endurgreidd á innan við 15 árum. Þetta virðist vera stuttur endurgreiðslutími, en lánin eru aðeins um þriðjungur af heildaraðstoð sem nemandi fær. Í Svíþjóð eru 2/3 hlutar aðstoðar í formi lána og meginreglan er sú að endurgreiðslutími þeirra skuli ekki vera lengri en 25 ár. Frá þeirri reglu eru ákveðnar undantekningar og lán afskrifuð við vissan aldur. Þar er einnig að finna aldurstakmörk á veitingu lána sem er 54 ár og sambærilegar reglur og hér er lögð til varðandi vanskil á síðustu þremur árum fyrir 67 ára aldurinn. Hvað varðar niðurfellingar og afskriftir af lánum vegna veikinda, fötlunar eða örorku er, eins og áður hefur komið fram, að finna slíka niðurfellingarheimildir í bæði Noregi og Svíþjóð. Verði þetta frumvarp að lögum er um mikla réttarbót að ræða fyrir skuldara námslána. Samkvæmt upplýsingum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna voru 1. nóvember 2014 155 skuldarar yfir 66 ára aldri og skulduðu í heildina um 576 millj. kr. Skuldarar á aldrinum 61–65 ára voru 347 með heildarskuldir upp á tæplega 1.243 milljónir. Skuldarar á aldrinum 50–60 ára voru 4.977 með heildarlán upp á rúmlega 20 milljarða kr. Það ber að veita því eftirtekt að megnið af þeim 20 milljörðum eiga þessir lántakar eftir að greiða af á næstu 5 til 15 árum. Meðaluppgreiðslutími lána sem veitt voru árin 1992–2005 er 13 ár og meðallán hjá sjóðnum á þessu tímabili er 2.270 millj. kr. Meðaluppgreiðslutími lána sem veitt voru frá árinu 2005 er 24 ár og meðallán hjá sjóðnum á þessu tímabili 2.681 millj. kr. Af þessum tölum má ætla að við gildistöku laganna muni hátt í 576 millj. kr. verða afskrifaðar hjá sjóðnum. Tekið skal fram að meginreglan sem felst í frumvarpi þessu nær einungis til þeirra sem standa enn í skuld við sjóðinn við upphaf þess árs er þeir ná 67 ára aldri. Þeir sem hafa þegar greitt upp lán sín munu ekki njóta hagræðis af þessari breytingu, en í bráðabirgðaákvæðinu er gert ráð fyrir að það sem eftir stendur hjá þeim sem eru orðnir 67 ára falli niður. Þar sem árleg endurgreiðsla námslána er miðuð við heildartekjur viðkomandi einstaklings má ætla að tekjuhærri einstaklingar hafi náð að borga stærstan hluta eða allt lán sitt. Sú breyting sem frumvarpið mælir fyrir um nær því fyrst og fremst til tekjulægri einstaklinga sem og þeirra sem hafa verið lengur í námi. Fram til ársins 1982 var endurgreiðslutími námslána að hámarki 20 ár. Það tímabil var tvöfaldað í 40 ár með lögum nr. 72/1982, og 10 árum síðar með lögum nr. 21/1992 varð lánstíminn ótakmarkaður og skyldu lánin greiðast upp að fullu, en falla þó niður við andlát lántaka. Með þessu frumvarpi er lagt til að námslán falli niður við 67 ára aldur, enda er þá heimilt að sækja um ellilífeyri og tengdar greiðslur til Tryggingastofnunar ríkisins. Lánasjóður íslenskra námsmanna er félagslegur sjóður sem hefur það markmið að tryggja jafnrétti til náms óháð efnahag. Margt hefur breyst á þeim rúmu 20 árum sem liðin eru frá því lögin voru endurskoðuð síðast og fyrrverandi menntamálaráðherra lagði einmitt fram frumvarp að nýjum heildarlögum undir lok síðasta kjörtímabils sem varð þó ekki að lögum, enda kom það mjög seint fram. Þar var gert ráð fyrir að tekið yrði upp styrkjakerfi til náms, en Ísland sker sig úr gagnvart öðrum Evrópuríkjum og er eina landið í Evrópu þar sem styrkir til háskólanáms tíðkast ekki. Mun algengara er nú en áður að fólk ljúki fleiri en einni háskólagráðu. Nám í sumum greinum hefur lengst, eins og t.d. kennaranám, og launakjör í sumum stéttum eru þannig að þau duga vart til að greiða upp námslán á starfsævinni. Þetta frumvarp er aðeins millileikur og nauðsynlegt sem slíkt. Til lengri tíma verður að endurskoða lögin og koma á styrkjakerfi af einhverju tagi. Ísland er eitt Norðurlandanna sem ekki býður upp á námsstyrki, aðeins námslán. Þá eru framvindukröfur LÍN nú orðnar með þeim ströngustu sem viðgangast á Norðurlöndunum. Þá er í lokin eðlilegt að benda á að í þeirri stóru millifærslu sem nú er fram undan til að lækka höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána gerir ríkisstjórnin ekki ráð fyrir að lækka höfuðstól verðtryggðra námslána. Þó má segja að þau verði enn harðar fyrir barðinu á verðbólgu, því að ef fólk er tekjulágt gengur seint á höfuðstólinn og fjármagnskostnaður verður þar af leiðandi hærri og lánstíminn lengist. Mun fleiri verða því í þeirri stöðu að geta ekki greitt upp námslánin sín á starfsævinni. Því er nauðsynlegt að löggjafinn bregðist við. Þetta er réttlætismál og jafnframt velferðarmál, því að fólk sem hefur ekki nógu háar tekjur á starfsævinni til að greiða upp námslánin sín er með lágar tekjur í ellinni, lífeyrisréttindi þeirra eru minni en þeirra tekjuhærri. Þá þýðir það ekki aðeins að viðkomandi hafi haft lægri starfstekjur heldur er hann með lægri ellilífeyri og þarf að auki að greiða 12. hluta sinna ráðstöfunartekna árlega til greiðslu af námsláni. Mér finnst ljóst af þessari yfirferð að þetta er algjörlega tímabær breyting. Við gengum of langt, vil ég meina, í því að lengja lánstíma námslána. Eins og ég fór yfir er hann miklu lengri hér en annars staðar á Norðurlöndunum. Lánasjóður íslenskra námsmanna hættir að vera sá sjóður sem honum er ætlað að vera, sem á að tryggja jafnrétti til náms óháð efnahag, ef ákveðinn hópur festist í skuldafeni ævina á enda. Verði honum á í messunni og ábyrgðarmaður taki á herðar sér lánið geta erfingjar hans setið í súpunni áratugum síðar. Þetta er ekki félagslegt jöfnunarkerfi. Þetta er eitthvað allt annað. Nú hafa mjög margir haft samband við mig eftir að ég lagði þetta frumvarp fram og ekki síst vegna ábyrgðarmannaþáttarins, en líka konur sem voru með tiltölulega lágar tekjur á starfsævinni og eru komnar á ellilífeyri og eru að greiða af lánunum sínum. Ég hef velt því fyrir mér og mun óska eftir því að nefndin skoði það hvort ekki sé eðlilegt að í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna - það er auðvitað ráðherra sem velur þar inn og þar eru fulltrúar námsmanna sem eðlilegt er, enda er sjóðurinn ætlaður námsmönnum - væru líka greiðendur námslána, að þeir ættu sinn málsvara þarna inni, því að breytingar á reglum Lánasjóðsins geta haft mjög afdrifarík áhrif fyrir þá sem eru að greiða af lánum sínum. Hæstv. forseti. Ég legg til að þetta mál fari til allsherjar- og menntamálanefndar að umræðu lokinni.

Forseti. Ég tek undir með hæstv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur að um mikla réttarbót, ef svo má að orði komast, yrði að ræða fyrir eldra fólk. Ekki síst vekur það athygli mína, sem hún bendir á, að konur eru almennt og hafa verið, það sýnir sig enn í öllum úttektum sem gerðar eru, með lægri laun en karlar. Þess vegna sitja þær uppi með ógreidd lán þegar kemur yfir 67 ára aldurinn í meira mæli en karlar. Það finnst mér mjög athyglisverð staðreynd sem taka þarf tillit til. Mig langar aðeins að koma inn á ábyrgðarmennina líka. Ég hef reyndar ekki skilið hvernig það megi vera að lán falli niður við andlát lántakanda en ef ábyrgðarmaður fellur frá þá erfist sú ábyrgð. Ég segi það nú bara, virðulegi forseti, að ég trúði því ekki þegar ég uppgötvaði það að það væri þannig. Það er mjög brýnt að leiðrétta það. Ég tek undir það með hv. framsögumanni að það þarf að endurskoða öll lögin um lánasjóðinn. Mér finnst líka mjög gott, og það skiptir máli sem hún nefndi, að lántakendur þurfi að eiga aðild að stjórn sjóðsins því að hagsmunir þeirra eru ekki minni en þeirra sem fá lán hverju sinni og ekki síst þegar tekið er tillit til þess að það virðist vera nokkuð frjálst hvernig stjórnin getur breytt innheimtureglum sjóðsins. Það finnst mér skipta máli líka. Auðvitað kostar þetta peninga og nokkrar upplýsingar eru um það í greinargerðinni hversu mikið það kostar; svo virðist vera að strax þyrfti að afskrifa 576 milljónir, það eru náttúrlega heilmiklir peningar, en réttarbótin yrði gífurleg. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta og kom í ræðu frekar en andsvar vegna þess að greinargerð framsögumanns var mjög skilmerkileg. Ég vil bara taka undir mikilvægi þessa frumvarps og vona að það komist áfram í þingstörfunum í vetur.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu, sem ég er 1. flutningsmaður að, um gerð framkvæmdaáætlunar til langs tíma um uppbyggingu heilbrigðiskerfisins. Með mér á málinu eru allnokkrir meðflutningsmenn. Tillagan felur í sér í grófum dráttum að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fyrir þingið framkvæmdaáætlun til langs tíma um skipulag og uppbyggingu heilbrigðiskerfisins. Við leggjum til að sú tillaga komi fram í þinginu eigi síðar en á vorþingi 2015 og að samfara því verði lögð fram nauðsynleg lagafrumvörp svo festa megi fyrirkomulagið í sessi. Hvers vegna leggjum við fram þessa tillögu? Það hefur verið mikil umræða í samfélaginu um heilbrigðismál að undanförnu. Þegar kafað er ofan í þessi mál sér maður fljótlega að það er svolítið erfitt að átta sig á heildarumgjörðinni, okkur vantar yfirsýn. Ef maður breytir einni hlið jöfnunnar hefur það áhrif á allt kerfið. Þess vegna teljum við mikilvægt að skoða kerfið í heild. Ef við tökum til dæmis hjúkrunarrými, mat á því hversu mörg hjúkrunarrými þurfi að vera til staðar, er það háð því hvernig heilsugæslan starfar, hvaða möguleikar eru á að fá heimahjúkrun, hvaða möguleikar eru til þess að leggjast inn til hvíldar á hjúkrunarheimilum, í svokallaðar hvíldarinnlagnir. Jafnframt skiptir þetta allt máli þegar við skoðum framtíðaruppbyggingaráform á Landspítalanum. Eins og staðan er í dag vantar okkur hjúkrunarrými og einstaklingar sem eru með mat til þess að fara inn í slík rými, eru á spítölunum en ættu ekki að vera þar ef til staðar væri önnur þjónusta. Það er því algjörlega ljóst að okkar mati að við verðum að horfa á hlutina í heild. Þess vegna leggjum við tillöguna fram. Aldurssamsetning þjóðarinnar gefur okkur tilefni til þess að bregðast við. Eftirspurn eftir þjónustu heilbrigðiskerfisins mun aukast verulega á næstu árum. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands mun Íslendingum 67 ára og eldri fjölga úr 36 þúsund í 54 þúsund frá árinu 2013 til 2025 eða um 50%. Öldruðum mun fjölga á næstu 15 árum, úr um það bil 2 þúsund í 4 þúsund. Þetta mun leiða til aukins kostnaðar nema breyting verði á skipulagi, samhæfingu og tækni. Markmið okkar með tillögunni er að við tökumst á við þetta stóra og kostnaðarsama verkefni á ábyrgan hátt þannig að við nýtum skattfé almennings sem best og að þjónustan verði sem skilvirkust. Við teljum ljóst að ef ekkert verður að gert og áherslur varðandi fjölda hjúkrunarrýma miðað við fólksfjölda verði óbreyttar, verðum við að byggja hundruð hjúkrunarrýma á næstu árum. Við þurfum að ganga skipulega til þess að efla heimahjúkrun og heimaþjónustu þar sem því verður við komið og að endurskilgreina kröfur sem gerðar eru til þjónustu og aðbúnaðar á hjúkrunarheimilum landsins. Við leggjum til að lögð verði fram framkvæmdaáætlun í þinginu og hún fái afgreiðslu hér. Við horfum þar til nokkurra fyrirmynda þar sem slíkt vinnulag er til staðar. Framkvæmdaáætlun eins og hér er talað um er að finna í ýmsum lögum og í stjórnsýslunni. Við erum með framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks, framkvæmdaáætlun í barnavernd, en sú áætlun sem við horfum helst til er samgönguáætlun á grundvelli laga um samgönguáætlun, nr. 33/2008. Nokkur reynsla er af framkvæmd og framlagningu hennar. Samkvæmt því fyrirkomulagi er um að ræða tvær áætlanir, annars vegar áætlun til fjögurra ára og hins vegar til tólf ára. Fjögurra ára áætlunin er endurskoðuð á tveggja ára fresti þannig að ávallt sé í gildi áætlun til fjögurra ára. Í henni skal vera til áætlun fyrir hvert ár tímabilsins og fyrir hverja stofnun. Í tólf ára áætlun komi fram stefnumarkandi atriði til lengri tíma. Auðvitað er þetta ekki nákvæmlega sambærilegt en þetta er aðferðafræðin sem við leggjum til. Við teljum rétt að miða við tvær áætlanir, annars vegar til lengri tíma og stefnumarkandi og hins vegar til skemmri tíma. Við teljum mjög mikilvægt að faglegt starf liggi að baki áætlun sem þessari. Ljóst er að leggja þarf í talsverða greiningarvinnu sem þarf að vera viðvarandi. Það þarf að taka tillit til tölfræðinnar, þ.e. mannfjöldaspáa, og jafnframt rannsókna á aldursþróun og mismunandi aldursskiptingu íbúa sveitarfélaga. Byggðasjónarmið koma auðvitað líka til skoðunar. Lögin sem við teljum að þurfi að breyta af þessu tilefni eru lög um heilbrigðisþjónustu, en samkvæmt þeim er markmiðið að allir landsmenn eigi kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar heilsu. Við vonumst svo sannarlega til þess að tillagan verði tilefni þess að ráðherra vinni og leggi fyrir þingið framkvæmdaáætlun sem og breytingar á þeim lögum sem ég gat hér um. Frú forseti. Við þekkjum það öll hversu mikill áhugi er á því hjá landsmönnum öllum að efla heilbrigðiskerfið. Manni finnst stundum að við séum að reyna að stoppa í göt á mörgum stöðum í einu. Þessi tillaga hefur það markmið að við reynum að ná heildarsýn. Verkefnið fram undan er stórt en það er gott og langbest að vera með plan, átta sig á því í upphafi hvert skuli haldið þannig að við vinnum markvisst að því að efla heilbrigðiskerfið. Við gerum það á opinn hátt með því að leggja fram áætlun í þinginu sem fær hér umfjöllun og umræðu og verður vonandi samþykkt. Frú forseti. Ég legg til að málið gangi til velferðarnefndar og vonast til þess að það njóti þar brautargengis og fái jákvæða afgreiðslu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um byggingarsjóð Landspítala. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Svandís Svavarsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Frumvarpið gengur út á það, eins og lesa má um í sex greinum þess, að stofnaður verði byggingarsjóður Landspítala sem verði sjálfstæður sjóður í vörslu fjármála- og efnahagsráðuneytis og starfræktur í því skyni að fjármagna nýbyggingar og meiri háttar endurnýjun húsakosts Landspítalans, okkar aðalsjúkrahúss og háskólasjúkrahúss. Hlutverk sjóðsins yrði að taka við og eftir atvikum ávaxta markaðar tekjur samkvæmt lögunum. Þá verður sjóðnum sömuleiðis heimilt að taka við frjálsum framlögum enda væru þau afhent sjóðnum kvaðalaust í þeim tilgangi að renna til uppbyggingar Landspítala. Fjármunum úr sjóðnum yrði síðan varið til að endurgreiða ríkissjóði útlagðan stofnkostnað vegna nýbyggingar og meiri háttar endurnýjunar húsakosts Landspítalans eftir því sem framkvæmdum mundi vinda fram og fjármunir leyfa. Í gildandi lögum um byggingu Landspítalans er gert ráð fyrir því að meginframkvæmdin verði opinber framkvæmd og ríkissjóður byggi og eigi húsnæðið. Hinar mörkuðu tekjur kæmu af auðlegðarskatti samkvæmt ákvæði til bráðabirgða nr. XXXIII í lögum um tekjuskatt eins og nánar er komið að síðar í frumvarpinu. Þær rynnu alfarið og óskiptar til byggingarsjóðs Landspítalans. Sjóðnum yrði jafnvel heimilt að taka lán til að greiða hraðar til ríkisins ef á það reyndi á einhverju tímabili en næmi innheimtum hinna mörkuðu tekna en þó aldrei meira en svo að slíkar lántökur til samans mættu þó ekki nema hærri fjárhæð en 4/5 hlutum þess sem eftir væri á áætluðum mörkuðum tekjum sjóðsins. Hinn markaði tekjustofn yrði auðlegðarskattur sem lagður yrði á í fimm ár sérstaklega í þessu skyni. Núverandi ríkisstjórn hefur, eins og kunnugt er, ákveðið að framlengja ekki gildistíma auðlegðarskattsins þannig að hann er að koma til greiðslu í síðasta sinn á þessu ári, skilar ríkinu líklega um 10–10,5 milljörðum kr. en verður ekki greiddur eftir það. Þar af leiðir mundi koma eins árs hlé þó svo að þetta yrði að lögum á þessu ári og framlengdi skattinn til fimm ára þannig að tekjur mundu falla til á árunum 16, 17, 18, 19 og 20. Hér er gerð sú breyting á útfærslu skattsins frá því sem verið hefur undanfarin ár að tekið er upp sérstakt frítekjumark, eða fríeignamark, ef um er að ræða eign í íbúðarhúsnæði til eigin nota, þá þannig að af fyrstu 30 millj. kr. í íbúðarhúsnæði til eigin nota hjá einstaklingi myndast ekki skattskylda og af fyrstu 40 milljónunum samanlagt í tilviki skattskyldra hjóna. Þetta mun væntanlega leiða til þess að þó nokkur fjöldi fólks, sem greitt hefur lítils háttar auðlegðarskatt á undanförnum árum og á þessu ári í síðasta sinn, yrði undanþegið skattskyldunni þar sem það mundi færast upp fyrir eignamörkin þar sem skattgreiðslurnar byrja og þyrftu einstaklingar að eiga að meðtaldri eign af þessari stærðargráðu í íbúðarhúsnæði um 110 milljónir í skuldlausa eign og í tilviki hjóna og sambýlisfólks 120 milljónir. Sem sagt þessu hærri fjárhæðarmörk en gilda í núverandi tilviki - um 140 milljónir, fyrirgefðu forseti. Þetta er meðal annars gert til að mæta þeirri gagnrýni eða þeim málflutningi, sem nokkuð hefur verið uppi, að auðlegðarskatturinn í núverandi útfærslu og eins og hann hefur verið undanfarin ár hafi í sumum tilvikum komið nokkuð hart niður á fólki sem átti að uppistöðu til eign sína í skuldlausu íbúðarhúsnæði en hafði jafnvel litlar tekjur af þeirri eign eða af öðru og þurfti þess vegna jafnvel að ganga á eign sína til að geta greitt skattinn. Að vísu verður að hafa í huga að eignamörkin í auðlegðarskattinum hér hafa verið svo rúm að hann er ekki sambærilegur við hefðbundinn eignarskatt eða hinn gamla eignarskatt sem hér var við lýði á sínum tíma að nokkru leyti. Skatturinn er mjög nálægt því fyrirkomulagi sem er í Noregi þar sem um langt árabil, og ég kann nú ekki hve lengi, hefur verið við lýði sambærilegur skattur, svokallaður formue-skattur, og ríkasta fólkið í Noregi hefur lengi greitt skatt af þessu tagi. Þá er auðvitað hugsunin sú að eftir því sem eignin er orðin meiri megi reikna með því að hún sé að stærri hluta til fjármunaeign, eign í hlutabréfum eða öðru slíku sem að jafnaði gefur af sér einhvern arð eða tekjur eða ávöxtun að minnsta kosti á þá eign sem stendur straum af greiðslu auðlegðarskattsins. Auðlegðarskatturinn hefur verið að gefa um 10–10,5 milljarða kr. á þessu ári hinu síðasta og er stækkandi skattstofn vel að merkja, því að merkilegt nokk er stabbi Íslendinga sem á eignir af þessari stærðargráðu sem mældar eru í hundruðum millj. kr. í hreinni skuldlausri eign og allt upp í milljarða ef ekki tugi milljarða. Auðvitað eru það hinir eiginlegu greiðendur skattsins og langstærstu greiðendurnir eru fáein hundruð sem greiða hinar stóru fjárhæðir, hinir eiginlegu auðmenn Íslands. En vissulega hafa nokkur þúsund fjölskyldur lent í að greiða lítils háttar auðlegðarskatt, fólk sem er það vel sett að eiga skuldlausa og hreina eign af stærðargráðunni 80–100 millj. kr., kannski um 3.500 til 5.000 aðilar hafa greitt skattinn undanfarin ár, en þeim mundi fækka umtalsvert við þessa breytingu. Ef eitthvað er þá mætti segja að auðlegðarskatturinn yrði enn þá hreinni auðlegðar- eða stórauðlegðarskattur með þessari breytingu þar sem frádrátturinn vegna íbúðarhúsnæðis til eigin nota mundi væntanlega þýða að allmargir féllu undir þakið og greiddu ekki lengur skattinn ef hann yrði lögtekinn á nýjan leik með þessum hætti. Það má áætla að þessar breytingar gætu leitt til, svona gróft reiknað, um 1 milljarðs tekjutaps frá núverandi fyrirkomulagi þannig að í stað 10 til 10,5 milljarða kr. gæfi skatturinn svona breyttur 9 til 9,5 milljarða á ári. Ég tek þó fram að ég hef ekki aðgang að nýjustu gögnum til að gera á þessu nákvæma útreikninga, en miðað við fjölda greiðenda og áætlun um það hvað þetta þar af leiðandi gæti lækkað tekjurnar þá er þetta besta nálgun sem ég hef aðstöðu til að gera. Engu að síður, frú forseti, væri ríkið að fá þarna 9,5 milljarða kr. á ári í fimm ár. Það dugar til að byggja nýjan Landspítala. Svo einfalt er það mál. Áætlaður kostnaður aðalbyggingar nýs Landspítala og bílastæðahúss, þ.e. meðferðarkjarna, rannsóknarhúss og sjúkrahótels og alls þess, er um 50 milljarðar á núgildandi verðlagi eða verðlagi síðastliðins vors. Þar af er meðferðarkjarninn sjálfur um 37 milljarðar kr. þannig að þetta dygði til að byggja meira en hann að langmestu leyti allar aðalbyggingarnar sem nefndar eru í þessu sambandi. Vissulega ekki til endurbóta á eldra húsnæði og þaðan af síður til kaupa á tækjum og tólum, en engu að síður er ljóst að bygginguna sjálfa væri hægt að fjármagna með þessum hætti. Frú forseti. Ég tel að það sé umræðunnar virði og rúmlega það að fara yfir það hvort þetta sé nú ekki býsna góð ráðstöfun, að nokkur þúsund ríkustu fjölskyldurnar á Íslandi leggi lítillega af auði sínum næstu fimm árin til að þjóðin geti eignast nýjan Landspítala. Hverjir eru ríkustu menn Íslands? Jú, það eru meðal annars og væntanlega af augljósum ástæðum fólkið sem slapp þannig í gegnum hrunið að það á að því afstöðnu gríðarlega miklar eignir, meðal annars vegna þess hvernig fjármálakerfið var endurreist, að allar innstæður og eignir manna í bönkum voru færðar yfir í nýja banka og engar afskriftir á því, eða að eignirnar og verðmætin voru bundin í óforgengilegum hlutum sem hafa haldið verðmæti sínu. Við sjáum á skattstofninum, hvernig hann hefur þróast undanfarin ár, að þessi auður fer vaxandi á nýjan leik. Ég vil því gjarnan fá einhver rök fyrir því af hverju þetta er ekki kostur sem er einnar messu virði að skoða. Jafnvel þó að einhver sjónarmið væru uppi um það að skatturinn ætti að vera lægra hlutfall af auðnum en hann hefur verið undanfarin ár, kannski 1% slétt í staðinn fyrir 1,2% eða hvað það nú er, mundi muna mjög verulega um það, ef við fengjum með slíkri tekjuöflun 30 til 35 ef ekki 50 milljarða á næstu fimm árum upp í þennan kostnað. Og það er þannig að ef skatturinn væri settur á með lögum núna og kæmi til greiðslu í fyrsta sinn árið 2016 þá er það áður en framkvæmdir mundu hefjast af verulegum krafti þannig að það mundu byrja að safnast í byggingarsjóð Landspítalans meiri fjármunir en verið væri að ráðstafa sennilega fyrstu eitt til tvö árin. Þar með væri það fé farið að ávaxtast og mundi gefa í fyllingu tímans af sér enn meira til byggingarinnar. Um þörfina fyrir úrbætur í húsakosti Landspítalans þarf væntanlega og vonandi ekki að hafa mjög mörg orð. Nægjanlegur hefur nú fréttaflutningurinn verið af ástandinu þar. Ég held að rík þjóðarsamstaða sé orðin um það að þetta eigi að vera eitt af forgangsverkefnum íslenskra þjóðmála á næstu árum. Það hafa væntanlega fleiri en ræðumaður orðið þess varir hvernig þjóðin brást til dæmis við eftir að hafa setið límd framan við sjónvarpið og hlustað á hóp sérfræðinga af Landspítalanum lýsa ástandinu þar. Nær daglegar fréttir eru af heilsuspillandi vinnuaðstæðum, skemmdum á húsnæði, maurum eða hvað það nú er. Að ógleymdu óhagræðinu sem er af því að reka spítalann í núverandi formi, að ógleymdri þeirri staðreynd að það er engin framtíð í því fyrir heilbrigðisþjónustuna á Íslandi að reyna að klastra lengur upp á Landspítalann í óbreyttu húsnæði; á mörgum stöðum í bænum og að uppistöðu til algerlega tvískiptan með tilheyrandi viðbótarkostnaði, flutningum á milli o.s.frv. Þegar allt bætist svo við, þrengingar í rekstri undanfarin ár, mikið vinnuálag, mannekla og vaxandi svartsýni á að okkur takist að halda í hæft starfsfólk o.s.frv., þá er það ekki eitt heldur allt sem hnígur í sömu átt í þeim efnum að þetta er eitt allra brýnasta forgangsverkefni í íslensku velferðarsamfélagi, það er að byggja nýjan Landspítala. Menn geta endalaust farið í nýjar og nýjar ferðir varðandi það hvort það sé rétt niðurstaða að velja staðsetninguna við Hringbraut, að velja það að byggja að uppistöðu til nýja byggingu en notast við allt eldra húsnæði sem er sæmilega hentugt. Ég held við séum bara komin fram hjá þeirri umræðu, hún er búin og niðurstaðan hefur alltaf orðið sú sama að þetta er vænlegasti kosturinn. Það gerir ekkert annað en tefja málið að þvæla meira um það. Loksins eru skipulagsmálin komin á sinn stað og hönnun langt komin þannig að gríðarlegum tíma og fjármunum væri sóað ef menn ætluðu eitthvað að fara að endurskoða þá ákvörðun. Og ég held við höfum ekki tíma til þess. Við höfum heldur ekki ráð á því að fara aðra leið í þessum efnum en þá sem er viðráðanlegust í kostnaði talið og það er þessi leið. Það er held ég algerlega augljóst mál að ef við værum að tala um uppbyggingu nýs Landspítala í heild sinni á nýjum stað værum við að tala um allt að tvöfalt hærri fjárhæð. Það eru verðmæti í því húsnæði sem er gott á Landspítalanum eins og nýjum barnaspítala, K-byggingu og fleiri, auk þess sem sögulega og menningarlega er akkur í því að gamli Landspítalinn fái áfram að vera hluti af starfseminni og njóta sín sem slíkur. Frú forseti. Ég sannfærðist um það strax á árunum 2009 og 2010 að þetta væri rétt niðurstaða, hafandi lagt í það dálítinn tíma að setja mig inn í það. Ég held að við megum engan tíma missa að ráðast í úrbætur í þessum efnum. Ef eitthvað er þá fara áhyggjur manns af stöðu heilbrigðismála dagvaxandi. Ofan í allt bætist læknaverkfall, þung umræða um atgervisflótta eða brottflutning sérfræðinga, erfiðleika við að fá fólk aftur heim til starfa eftir sérnám; og vinnuaðstæðurnar eru hluti af því, það er alveg á hreinu. Það er fleira en launin ein sem skipta máli þegar ungt metnaðarfullt fólk með sérfræðiþekkingu er að velta því fyrir sér hvar það vilji setja sig niður. Þá eru nútímalegar og góðar vinnuaðstæður að sjálfsögðu stór hluti af því. Einnig hóflegt vinnuálag og annað í þeim efnum að sjálfsögðu og laun, en mikið væri fengið með því að geta gengið frá því og sýnt í verki að fram undan væri innan ekki langs tíma úrlausn á þessu sviði. Öll heilbrigðisþjónustan í landinu er algerlega háð því að móðurskipið sjálft sé til staðar til að taka við öllum þyngstu og erfiðustu og sérhæfðustu verkefnunum þannig að þetta er Landspítali allrar þjóðarinnar. Þetta er endastöðin í öllu heilbrigðiskerfinu og vonandi tekst mönnum að hefja sig upp yfir allan hrepparíg í þeim efnum, hvaðan sem þeir nú koma eða hvar sem þeir eru kosnir á þing, að við eigum að sameinast um þetta verkefni. Ég held reyndar að að mestu leyti sé samstaða um að þetta sé bráðnauðsynleg framkvæmd, en þá hafa menn borið fyrir sig að það vanti fjármuni. Við höfum heyrt það héðan úr þessum ræðustól og víðar í umræðunni. Jú, jú, það er mjög nauðsynlegt að reyna að byggja nýjan Landspítala, en það vantar peninga. Það er ekki svigrúm fyrir því í ríkisfjármálaáætlun næstu ára, hefur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra stundum sagt. En bíddu, hver býr til það svigrúm eða ekki svigrúm? Er það ekki mannanna verk? Er það ekki búið til meðal annars með því hvernig menn stemma af tekjuöflun og útgjöld ríkisins? Jú, það hélt ég og tel mig alveg kunna stafrófið í þessum efnum. Það er hægt að búa til svigrúm sem ekki er til staðar með því að afla tekna upp á þá milljarða sem til þarf. Við erum ekki að tala um nein ósköp. Vandinn er sá að þessari umræðu hefur verið stillt upp eins og þetta sé alveg óyfirstíganlega stórt og erfitt verkefni fyrir þjóðina. En er það svo? Nei, það er ekki svo. Við erum að tala um að við þurfum svona 6–8 milljarða kr. á sex til sjö ára tímabili til að byggja nýjan Landspítala. Hvað eru 6–8 milljarðar kr.? Jú, það er ekki nema - af 600–700 milljarða veltu ríkissjóðs eru það engin ósköp - rétt rúmlega 1–1,5% af núverandi veltu ríkissjóðs. Þetta eru 0,3–0,4% af vergri landsframleiðslu. Ætlar einhver að reyna að segja mér að ekki sé hægt að búa til svigrúm í fjárlögum næstu fimm til sjö ára upp á um það bil 0,3% af vergri landsframleiðslu til að byggja nýjan Landspítala? Jú, það er hægt. Að halda öðru fram byggir einfaldlega ekki á rökum. Það er þá bara pólitík. Það er þá bara pólitísk ákvörðun, pólitísk niðurstaða, að það svigrúm skuli ekki verða til. Það má jafnvel velta því fyrir sér, þó ríkissjóður sé að sönnu skuldugur og þyrfti helst að fara að greiða niður skuldir sínar, að auðvitað væri það enginn heimsendir þó að þjóðin þyrfti að einhverju leyti að flýta fyrir þessari framkvæmd með lántöku. Af hverju væri það svona ofboðslega óábyrgt eða óverjandi eins og það bara hreinlega komi ekki til greina? Þó það þýddi ef afgangur á ríkissjóði væri að niðurgreiðsla skulda yrði eitthvað hægari á einhverju árabili ef við fáum í staðinn nýjan Landspítala og við spörum 3 milljarða á ári í rekstrarkostnaði með því að fá hann. Er það ekki bara ágætis ávöxtun af þeim fjármunum sem við værum að leggja í þetta? Jú, ég held það. Þannig að ég segi, frú forseti: Góðir þingmenn, við skulum ekki láta segja okkur of miklar draugasögur í hábjörtu. Það er ekki þannig að þetta sé svona ægilega stórt og óviðráðanlegt eins og sumir hafa viljað vera láta. Það er bara ekki þannig. Þetta eru minni peningar en við erum búin að setja í Íbúðalánasjóð frá hruni, svo að dæmi sé tekið. Það er ekki gott dæmi því að það eru sokknir fjármunir. Hér værum við að fjárfesta. Hér værum við að byggja upp framtíðareign. Hún er okkur lífsnauðsynleg. Það er svo margt sem mælir með því að við ráðumst í þetta verkefni, ástandið í heilbrigðiskerfinu, ástandið á Landspítalanum sjálfum og allt það sem ég hef hér áður nefnt. Þannig að ég skal ekki eyða meiri tíma í þetta. Virðulegur forseti. Ég hvet til þess að þingið taki þessi mál föstum tökum. Ef hæstv. ríkisstjórn er sjálf ekki í færum til þess þá getur Alþingi sett sitt mark á þessa framvindu eins og reyndar hefur þegar verið gert. Til umfjöllunar er nú í nefnd tillaga hv. þm. Kristjáns L. Möllers um að skapa samstöðu um meðal annars þetta að leita leiða til að finna fjármagn í bygginguna. Hér er ein uppástunga, hv. þm. Kristján L. Möller, sem ég tel einnar messu virði þó að hún yrði ekki kannski fyrir valinu að öllu leyti. Segjum að við næðum saman um að leggja á hálfan auðlegðarskatt í fimm ár, mættumst á miðri leið milli þeirra sem væru tilbúnir til að hafa hann áfram á fullum þunga og hinna sem vilja ekki hafa hann, bjóðum bara upp á það, liðinu sem telur það mesta forgangsverkefnið á Íslandi um þessar mundir að lækka sérstaklega skatt á ríkasta fólkið á Íslandi, eitthvað sem okkur gengur sumum erfiðlega að skilja en er bara svona samt, það er bara þannig. En segjum þá við slíka aðila: Eigum við að mætast á miðri leið og leggja á hálfan auðlegðarskatt í fimm ár? Þá eigum við langleiðina fyrir að minnsta kosti meðferðarkjarnanum, þá ættum við langleiðina fyrir meðferðarkjarnanum og reyndum svo einhvern veginn að finna leiðir í að skrapa saman fyrir hinu. Með vísan til þess, frú forseti, að þegar liggur fyrir þinginu þingmál um þetta efni, sem tengist byggingu nýs Landspítala, og er til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd, þá er ég að hugsa um að leggja til að þetta frumvarp fari þangað sömuleiðis þó að auðvitað mætti færa fyrir því rök að það standi nær ríkisfjármálum og ætti þar af leiðandi erindi inn í annaðhvort efnahags- og viðskiptanefnd eða fjárlaganefnd. En ég tel ekki ástæðu til að vera að efna til tvíverknaðar í þessum efnum og legg því til að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Ég er að mörgu og miklu leyti sammála hv. framsögumanni um það sem fram kom í máli hans. Við erum sammála um þörfina á spítalanum. Um það hafa staðið deilur í mörg ár. Það er enginn vafi á að þetta er brýnasta verkefni sem við þurfum að fara í núna. Spítalinn mundi borga sig sjálfur á einhverjum árum vegna hagkvæmari rekstrar. Það eru öll rök fyrir því. Mér finnst þetta frumvarp gott að því leytinu til að það sýnir að það eru til peningar til að byggja þennan spítala. Það þurfa að koma fleiri uppástungur af þessu tagi fram til að sýna svart á hvítu að það eru til peningar fyrir spítalanum. Það hefur hins vegar verið sagt í mín eyru að fjármögnunin þurfi kannski að vera meira af því taginu að við borgum þetta öll saman, ekki einhver hluti þjóðfélagsins sem væri vissulega, ef svo yrði, bara þeir ríkustu. Þetta hefur verið sagt í mín eyru. Ég heyrði það vel og mér fannst það umhugsunar virði að við ættum frekar að geta öll sagt að við hefðum borgað þetta en ekki einhver hópur þjóðfélagsins sem segði: Þetta gáfum við ykkur. Þetta er sem sagt það sem ég velti fyrir mér í þessu máli og ég mun taka afstöðu til þess á þann hátt. Ég bið framsögumanninn að velta þessu fyrir sér. Mér finnst frumvarpið gott að því leytinu til að það sýnir að það eru til peningar í landinu til að byggja spítala. Það er enginn 

Frú forseti. Ég skil svo sem út af fyrir sig hvað menn eru að fara þegar þeir segja að við ættum að leita leiða til að fjármagna spítalann þannig að öllum fyndist þeir eiga eitthvað í honum, en þá er spurningin: Væri réttlátt að setja nefskatt eða eitthvað slíkt til að byggja Landspítalann? Ekki eru þeir sanngjarnir. Við yrðum þá að ætlast til þess að jafnvel þeir sem sáralítið eiga eða ekkert hafa til að borga með væru líka að borga í þessu tilviki, í staðinn fyrir að fara alveg á hinn endann og segja: Er það ekki bara góð ráðstöfun að allra ríkasta fólkið á Íslandi leggi sérstaklega af mörkum til að við eignumst þennan nýja þjóðarspítala? Það mætti meðal annars færa fyrir því þau rök að væntanlega væri þetta fólk orðið vel efnað, jafnan á virðulegum aldri og ekkert langt í að það kæmi sér vel fyrir það að eiga góðan og nýjan Landspítala. Burt séð frá því er ég einfaldlega þeirrar skoðunar að við eigum áfram að vera með einhvern auðlegðarskatt. Það er mín afstaða í skattamálum. Ég vísa aftur til Noregs. Ég held að það sé hollt fyrir menn að hugleiða að hinn olíuríki Noregur með svoleiðis bullandi afgang af ríkissjóði ár eftir ár leggur til hliðar og færir ekki inn í efnahagslíf Noregs gríðarlegar fúlgur fjár á hverju ári heldur inn í olíusjóð. Ekki eru Norðmenn í peningavandræðum, ekki er halli á ríkissjóði þar, en samt leggja þeir á auðlegðarskatt. Þeir taka formueskatt af því að þeim finnst sanngjarnt að ríkasta fólkið í Noregi leggi sérstaklega af mörkum í hina sameiginlegu sjóði. Leiðin sem hér er valin er kannski líka af þeim ástæðum. Maður vonast til þess að menn treysti því betur að auðlegðarskatturinn yrði markaður tekjustofn nákvæmlega í þessu skyni. Það má segja að hann hafi verið markaður á vissan hátt í byrjun við það að byggja Ísland upp eftir hrunið. Ég man að ég sagði það oft þegar ég svaraði fyrir hann að það væri sanngjarnt að ríkasta 

Forseti. Ég er sammála hv. framsögumanni um að það eigi að borga hér auðlegðarskatt. Ég er mótfallin því að hann sé felldur niður. Hv. þingmaður vitnar í dæmi frá Noregi. Nýjar rannsóknir sýna líka að á tímum eins og núna verða þeir ríku ríkari. Það þarf einmitt að jafna tekjubilið með því að vera svolítið óhræddur við það að leggja skatta á þá ríkustu í landinu, sem eiga mestu eignirnar, vegna þess að þeir hafa meiri tækifæri til að auka auð sinn en launþegar hafa á því að auka tekjurnar. Við erum sammála um það. Það eina sem ég velti fyrir mér í þessu dæmi er mörkun tekjustofna fyrir spítalann. Það er í rauninni það eina sem ég velti fyrir mér. Það má vel vera að það sé tóm vitleysa, en ég velti því fyrir mér og mun gera áfram þangað til ég tek afstöðu til frumvarpsins.

Frú forseti. Auðvitað er hárrétt að það þyrfti ekkert mörkun þessara tekna. Ef menn tækju samtímis pólitíska ákvörðun um að ráðstafa um það bil svona fjármunum árlega í nýbyggingu Landspítalans þá væri alveg sama hvaðan krónurnar kæmu sem í það færu. Krónunum sem koma inn fyrir virðisaukaskatt annars vegar og tekjuskatt hins vegar er ekki haldið aðgreindum í ríkiskassanum eins og sumir virðast halda; þær eru allar eins í bókhaldi ríkisins. Eins yrði það auðvitað með áframhaldandi tekjur af auðlegðarskatti. Þær kæmu sér vel og byggðu til svigrúm þannig að það þyrfti í sjálfu sér ekki mörkunina þess vegna. Ef menn væru frekar tilbúnir að afla tekna með sértækum hætti á grundvelli þess að þær væru skýrt markaðar í svona verkefni þá sýnir sagan okkur að stundum er það vænlegur kostur. Menn hafa verið hugmyndaríkir í gegnum tíðina í þeim efnum. Þegar hringvegurinn var lagður var happdrættisskuldabréfaútboð, ef ég hef heyrt rétt. Sú niðurstaða náðist að leggja á gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra til að byggja upp í því kerfi o.s.frv. Auðvitað eru fordæmi fyrir slíku. Í öðru lagi er ég ákaflega sammála hv. þingmanni þegar kemur að samþjöppun auðs sem við sjáum að er skilgetið afkvæmi þess neo-kapítalisma sem hefur ráðið ríkjum mjög víða í vestrænum hagkerfum. Það er ekkert lát á þeirri þróun. Við sjáum bara af nýjum tölum frá Bandaríkjunum og víðar að auðurinn er að færast á færri hendur og alltaf að verða meiri og meiri. Það eitt og sér er auðvitað góð rök fyrir því að bremsa eitthvað þá þróun eða a.m.k. ná í eitthvað af þessum gríðarlega auði sem er aðallega fjármagnsauður. Fólk verður ríkara og ríkara af því það á orðið það mikla peninga að þeir ávaxtast. Einhverjir borga þá vexti. Þeir eru teknir út úr hagkerfinu, út úr veltunni. Sumir halda því reyndar fram að þetta sé það sem sé að gera vestræn hagkerfi ósjálfbær, þ.e. þegar auðsöfnunin fer umfram náttúrulegan vöxt 

Hæstv. forseti. Ef ég fer 99 ár aftur í tímann hófu konur, sem þá voru að fá kosningarrétt, söfnun fyrir byggingu Landspítalans á því herrans ári 1915. Ég er ekki viss um hvort þær hafi stofnað formlegan byggingarsjóð eins og hv. þingmaður hefur lagt til hér, kannski ekki formlegan en örugglega óformlegan vegna þess að upphaf byggingar Landspítalans, þessa glæsilega húss við Hringbraut - þegar við tölum um Landspítalann horfum við oft einmitt til þeirrar byggingar - má rekja til þessa árið 1915. Á næsta ári eru 100 ár liðin síðan það átak hófst. Í raun og veru er þetta frumvarp til laga sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur fylgt hér úr hlaði, um stofnun byggingarsjóðs Landspítala, af sama meiði. Það var hins vegar ekki fyrr en árið 1925 eða tíu árum seinna sem Alþingi veitti fyrst fé af fjárlögum til byggingar Landspítala og ári síðar - takið eftir - virðulegi forseti, einu ári síðar var þessi glæsilega bygging fokheld. Þáverandi Danadrottning lagði hornstein að húsinu að mig minnir 26. júní 1926. Þetta er smávegis söguskýring en þó er vert að hafa í huga hvers konar átak það var sem konur settu þá af stað. Nú erum við 99 árum síðar að ræða um nauðsyn á byggingu nýs Landspítala og tölum um það hvernig við getum í raun safnað fé, eins og konurnar sem hófu söfnun árið 1915, til að ráðast í það sem mér finnst eitt allra brýnasta verkefni sem ríkið þarf að framkvæma á næstu árum, þ.e. að byggja nýjan Landspítala. Hv. þingmaður leggur hér til ákveðna hugmynd í allt það gagnasafn sem er orðið til um það hvernig við getum fjármagnað byggingu nýs Landspítala. Að fara eins og ég hef sagt blandaða leið, leita sátta á Alþingi líkt og okkur tókst í fyrra þegar tillaga var samþykkt með 56 samhljóða atkvæðum um byggingu Landspítala. Það er ályktun Alþingis, vilji Alþingis, sem ríkisstjórn ber að vinna eftir og er vonandi að gera. Hv. þingmaður leggur sem sagt til að áfram verði lagður á auðlegðarskattur, þó í breyttri mynd, og hefur m.a. gefið upp boltann í sáttaumleitunum til að finna pólitíska sáttaleið meðal allra flokka á Alþingi og þar með hjá þjóðinni, leið til að gera þetta að forgangsverkefni á næstu árum og hefja framkvæmdir sem allra fyrst. Þetta er gott inn í þennan gagnabrunn. Áður hefur verið nefnd leið eins og sú að taka arð af eigum okkar sem við eigum ýmsar og þar eru bankarnir oft nefndir. Ég segi alveg hiklaust Landsbankinn, sem greiðir að mig minnir um 20 milljarða kr. í arð á þessu ári og bíður eftir að greiða meiri arð til ríkissjóðs vegna þess að eiginfjárhlutfall Landsbankans er svo hátt að það er í raun og veru dálítið erfitt að ávaxta það fé. Þar mætti nota hluta. Menn hafa nefnt sölu ríkiseigna. Við umræðu á þeirri tillögu sem ég flutti fyrir nokkrum dögum, um fjármögnun nýs Landspítala, voru ýmsir möguleikar ræddir og þingmenn ræddu hvað þeim fannst, þar á meðal nefndi einn úr stjórnarliðinu ákveðna leið. Menn hafa líka nefnt sölu á hlutum okkar í bönkunum, þá kannski sérstaklega Landsbankanum sem við eigum mest í. Menn hafa nefnt hefðbundin fjárframlög frá ríkinu í gegnum fjárlög. Já, að sjálfsögðu er það líka möguleg leið. Mig minnir að það hafi verið í þessum ræðustóli, að minnsta kosti var það hv. þm. Frosti Sigurjónsson sem nefndi sykurskattinn í þessu skyni, sem er álíka tillaga og hér er lögð til, að taka ákveðna skattheimtu og auðkenna hana byggingarsjóði Landspítalans. Ég hef líka heyrt nefnt að taka hluta af veiðigjaldi, það sé hluti af sáttinni að veiðigjald sé greitt og hluti af því fari í þetta samfélagslega verkefni okkar. Og hv. þingmaður nefndi hér áðan leið sem var farin þegar hringvegurinn var lagður og Vestfjarðavegur, þegar var opnað í Djúpinu, en þá voru gefin út happdrættisskuldabréf. Það er gaman að segja frá því að ég veit ekki hvað ég hef fengið marga tölvupósta frá eldra fólki sérstaklega, sem greinilega tók í því samfélagsátaki, keypti happdrættisskuldabréf, lagði pening fram sem var notaður í hringveginn og Vestfjarðaveg og átti jafnvel möguleika á því að vinna peningaverðlaun í útboði. Síðan var það greitt upp, en átakið tókst. Síðast en ekki síst hefur verið nefnt að hefja lántöku hjá lífeyrissjóðunum sem eru sneisafullir af peningum. Þessar tölur eru svo fljótar að breytast, virðulegi forseti. Ég var einhvern tímann með töluna 150 milljarða á ári sem væri fjárfestingarþörf lífeyrissjóðanna. Ég hygg að sú tala sé hærri. Lífeyrissjóðirnir eru í vandræðum með að finna góða fjárfestingarkosti til að ávaxta sitt fé. Ég nefni þá leið líka. Virðulegi forseti. Ég sem 1. flutningsmaður að tillögu sem nú er komin til velferðarnefndar, tillögu um að skipa þverpólitíska nefnd allra flokka á Alþingi til að leita fjármögnunarleiða sem allir yrðu sáttir við og koma framkvæmdinni í gang, ætla ekki að úttala mig um neina af þessum leiðum vegna þess að mér finnst nauðsynlegt að allt sé haft opið. Ég hika ekki við að segja það, virðulegi forseti, að ég ætla mér að vinna að því að sú tillaga fái brautargengi og að okkur takist að mynda allsherjarsátt á Alþingi um að vinna þetta verkefni og koma því til framkvæmda. Eitt í viðbót sem var nefnt hér áðan af hv. þingmanni var Framkvæmdasjóður aldraðra og ákveðið gjald sem hver greiðir sem notað er til verkefna sem þar eru. Þannig að það eru allar leiðir til. Leiðirnar eru til. Verkefnið er bara svo brýnt, miklu brýnna en svo að það dugi að segja að verkið sé komið í gang og við sjáum í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár að veittar eru 70 millj. kr. til áframhaldandi hönnunar á sjúkrahóteli. Nú ætla ég að koma í seinni hluta ræðu minnar að nauðsyn þessarar framkvæmdar. Okkur hafa birst enn þá fleiri fréttir af Landspítala um þetta gamla húsnæði sem vafalaust hefur ekki fengið það viðhald í gegnum árin sem hefði þurft. Við höfum heyrt í fréttum í viðtölum við yfirlækna um myglusveppinn sem kom upp í fyrra og leiddi til þess að margir af okkar færustu sérfræðingum í hjartasjúkdómum veiktust. Nú það síðasta sem var frekar ógeðfellt að í sjálfri höfuðstofnun heilbrigðisþjónustu á Íslandi hafi greinst einhverjir maurar sem ég man ekki hvað heita, en ég heyrði í fréttum að unnið væri að því að fá eiturefni til landsins þá um kvöldið, vafalaust með DHL eða einhverri hraðflutningaþjónustu, til að útrýma þeirri óværu. Síðan hafa okkur birst myndir af ýmsu innan Landspítalans. Læknar sem festast í lyftum, sjúklingar sem festast í lyftum, sjúklingar sem þurfa að liggja á gangi. Við höfum ekki fengið myndir af sjúklingunum sem koma í einhverja dagþjónustu og þurfa jafnvel að fara inn á býtibúr eða sótthreinsunarbúr til að fá þjónustu og svo framvegis. Auk þess erum við enn þá með allt að sex manna sjúkrastofur. Mér er það ákaflega minnisstætt, virðulegur forseti, þegar ég lagðist inn á spítala fyrir einu og hálfu ári síðan. Ég fékk auðvitað heimsókn af ættingjum og einn ættingi minn orðaði það svo: Hefðir þú einhvern tímann bókað þig inn á hótelherbergi með þeim sem liggur við hliðina á þér? Nei, það hefði ég örugglega ekki gert. Þetta var bara tveggja manna stofa, að vísu ágætismeðbúendur ef svo má að orði komast, þeir voru nokkrir. En þetta er staðan sem við stöndum frammi fyrir. Við stöndum frammi fyrir því, virðulegi forseti, að við eigum ekki sum nauðsynleg tæki sem þarf í dag til nútímalækninga. Þau þurfum við að fá þannig að hið unga fólk sem fer út til að sérmennta sig og sækja sér frekari menntun geti komið heim og unnið á þau tæki sem þau hafa unnið með erlendis. Virðulegi forseti. Það er stundum þannig að læknar sem koma til landsins þekkja hreinlega ekki þessi gömlu tæki sem eru á spítalanum og kunna ekki á þau. Og þótt við ættum peninga fyrir nýjum tækjum kæmum við þeim stundum ekki fyrir, m.a. vegna þess að burður í húsinu er ekki nægur, lofthæð er ekki næg, það er ekki hægt að koma fyrir loftræstingu og svo framvegis. Ástandið á þessari höfuðstofnun er þannig að það eru þrengsli, það er margbýli á sjúkrastofum, læknar hafa ekki tæki, starfsfólkið hefur afleita starfsaðstöðu, þrönga og erfiða, og svo er það náttúrlega viðhaldið. Má nefna að forstjóri spítalans taldi að ekki minna en 4 milljarða kr. þyrfti bara til bráðnauðsynlegs viðhalds, bara til að halda í horfinu. Þar að auki kemur svo auðvitað hagræðingin af því að fara með spítalann á einn stað. Þess vegna er brýnast, virðulegi forseti, að strax við næstu fjárlög verði veitt fé að lágmarki 500 millj. kr., sem kemur kannski frá ríkissjóði meðan við erum ekki búin að klára málið, til að ráðast í fullnaðarhönnun á meðferðarkjarnanum. Hann er að mínu mati og mati margra sem vinna á stofnuninni nauðsynlegur fyrsti áfangi. Sá áfangi kostar í heildina 37 milljarða kr. Þar af eru sennilega upp undir 3 milljarðar í hönnun og umsjón og eftirlit sem dreifist á allan tímann, en þarf þó dálítið mikið fyrstu tvö árin eða allt að 1,5 milljarða til að fullhanna. Þá getum við reiknað út þá upphæð sem eftir er, hvað þarf til viðbótar, kannski 4 milljarða til að byrja með á fyrsta byggingarári, fer svo upp í 7 milljarða í tvö, þrjú ár en verður svo minna á síðasta árinu. Með þessum framkvæmdamáta gætum við sagt við lækna, starfsfólk og sjúklinga og landsmenn að við gætum tekið meðferðarkjarnann í notkun ekki síðar en árið 2021 og í framhaldi af því fengið mjög mikinn fjárhagslegan ávinning af því að flytja má alla starfsemina frá Borgarspítalanum yfir í þetta nýja hús. Þá erum við komin undir eitt þak. Virðulegi forseti. Í dag erum við í raun og veru að reka fimm bráðamóttökur fyrir eina. Ég á hér mikið og gott og fallegt blað sem heitir Landspítali fyrir framtíðina sem gefið var út. Hér er viðtal við ýmsa aðila sem starfa við spítalann, sjúklinga og hönnuði og sagt frá öllu sem snertir þetta. Bara með meðferðarkjarnanum förum við úr fimm bráðamóttökum í eina, og skurðstofur, myndgreining og gjörgæsla sameinast á einum stað. Byggingin er að mig minnir sex hæðir frá götu, auk kjallara. Meðferðarstarfsemin verður á neðri hæðunum og legudeild með 180 rúmum á efri hæðum. Með meðferðarkjarnanum gæti okkur tekist að vera með svokallaðan jáeindaskanna, eða PET-skanna, sem við getum ekki verið með á Íslandi í dag en það er nauðsynlegt tæki til að greina krabbameinssjúkt fólk. Í dag árið 2014 er það þannig, virðulegi forseti, að við Íslendingar sem teljum okkur vera dálítið sjálfstæða og mikla og góða þjóð, þurfum að senda þá sjúklinga erlendis til greiningar. Þetta er bara ekki boðlegt. Þess vegna fagna ég, virðulegi forseti, þeirri tillögu sem hér er flutt og er enn ein hugmyndin inn í hugmyndabankann eins og ég sagði í byrjun um það hvernig við getum lokað þessu máli, búið til samstöðu um þetta stóra og mikla þjóðþrifamál og komið því til framkvæmda. Ég segi alveg hiklaust, virðulegi forseti, að ef okkur tækist að mynda þennan vinnuhóp allra þingflokka á Alþingi eins og mín tillaga gengur út á og 13 annarra þingmanna, það skulum við hafa í huga, væru það mjög jákvæð skilaboð til starfsfólks Landspítalans sem mundi þá fyllast eldmóði á ný. Það er nýr og betri Landspítali í sjónmáli og framkvæmdir eru að hefjast. Það eru brýnustu skilaboðin sem við þurfum að senda frá Alþingi núna um húsakost Landspítalans.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um skiljanlegar merkingar á matvælum, næringargildismerkingar. Þetta er í annað skipti sem ég flyt þessa tillögu og er hún hér í aðeins breyttri mynd, þ.e. ég tók tillit til þeirra umsagna sem komu um málið á síðasta þingi, sem voru reyndar ekki margar. Málið gengur sem sagt út á það að gera upplýsingar um næringargildi matvæla skiljanlegar og aðgengilegar fyrir neytendur og auðvelda þeim þar með að taka upplýsta ákvörðun. Ég held að flestir kannist við að þær merkingar sem nú er skylt að setja á umbúðir matvæla geta verið illskiljanlegar. Oft eru líka villandi fullyrðingar um hollustu matvæla á umbúðum og er þá kostunum yfirleitt haldið á lofti en dýpra er á þeim upplýsingum sem snúa að magni viðbætts sykurs og salts, svo dæmi sé tekið. Hugmyndin með þessum merkingum kemur frá Bretlandi. Þær eru kallaðar umferðarljósamerkingar og er þá um þrjá liti að ræða; grænan, appelsínugulan og rauðan, og er litamerkt eftir upplýsingum um salt, sykur, fitu og mettaða fitu. Rautt þýðir að það er mjög mikið af sykri eða mjög mikið af salti í vörunni og grænt þýðir að það er lítið magn. Þetta eru upplýsingar sem eru oft á vörum en eins og þetta er í dag er illskiljanlegt að lesa úr þessum upplýsingum - ég held að ég tali þar fyrir hönd mjög margra hvað það varðar. Flutningsmenn tillögunnar eru úr öllum flokkum og ég þakka fyrir hve margir hafa áhuga á þessu máli. Við leggjum öll til að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra láti hefja vinnu við undirbúning að því að taka upp þessi næringarmerki á matvælum að breskri fyrirmynd þar sem litur ljósanna gefur til kynna hversu holl eða óholl tiltekin vara er. Reynsla Breta af upptöku merkingarinnar er jákvæð og rannsóknir sýna að neytendum hugnast vel einfaldar merkingar á borð við umferðarljósin. Ef við förum aðeins í forsögu málsins þá hófst umræða um nýjar skiljanlegri næringargildismerkingar í Bretlandi árið 2004, svokallaðar umferðarljósamerkingar sem setja ætti framan á umbúðir. Velferðarnefnd breska þingsins lagði til að málið yrði skoðað sem hluti af rannsókn á aukinni tíðni offitu og hugsanlegum tengslum við mataræði. Árið 2006 kynnti breska matvælastofnunin umferðarljósamerkingar formlega til sögunnar og eins og ég sagði áðan þá eru gefnir litir fyrir hvern þátt, eins konar einkunnir fyrir næringargildi þeirra. Grænt ljós þýðir að neytendur geta borðað nægju sína, appelsínugult ljós segir að borða skuli þá vöru í hófi og rautt þýðir að ekki skuli neyta viðkomandi vöru í miklum mæli. Það er ekki alveg svona einfalt vegna þess að vörur geta innihaldið mjög mikið salt en lítinn sykur eða mjög mikla fitu og lítið salt. Það fer eftir því hvað fólk vill forðast; sumir forðast sykur, sumir forðast sykur, salt og fitu og þeir sem eru með háan blóðþrýsting reyna væntanlega að forðast salt. Þetta eru í rauninni bara upplýsingar sem hver og einn getur metið en þetta eru læsilegar upplýsingar. Ég verð að segja að það er t.d. mjög flókið að lesa út úr næringargildismerkingum fyrir salt. Ég á bara í mestu erfiðleikum með það enda er það yfirleitt gefið upp í tölum, jafnvel prósentum miðað við 100 grömm Jafnvel þótt maður sjái að það séu 5,5 g af sykri í 100 g í vöru þá segir það mér ekki hvort það er mikið eða lítið. Markmiðið með þessu er að upplýsa neytendur betur um næringargildi og gera þeim kleift að taka upplýsta og meðvitaða ákvörðun. Svona merkingar eru valfrjálsar og þegar unnið var að þessu í Bretlandi þá mættu stjórnvöld mikilli andstöðu matvælaframleiðenda. Þeir tóku upp sitt eigið merkingarkerfi til höfuðs umferðarljósunum, svokallað GDA, „guideline daily amount“, þ.e. áætluð dagsþörf. Breska matvælastofnunin gerði síðan óháða úttekt árið 2009 á því hvaða merkingar höfðuðu best til neytenda. Þá varð niðurstaðan sú að umferðarljós í bland við GDA væri skiljanlegasta fyrirkomulagið, þ.e. rannsóknir sýna að litir virka vel. Fólk vill líka geta séð þessar upplýsingar á augabragði. Í framhaldinu ákváðu síðan stórir framleiðendur að taka upp slíkar merkingar og breski heilbrigðisráðherrann studdi framtakið. Menn höfðu notast við ýmsar útfærslur af þessum lituðu merkingum. Breska matvælastofnunin fór í það að samræma merkinguna og heilbrigðisráðuneytið hafði yfirumsjón með því og ný útfærsla var tilkynnt árið 2013. Þá voru margir stórir framleiðendur sem tilkynntu að þeir mundu taka þátt í þessu verkefni, svo sem Mars, Nestlé, Premier Foods og Pepsico. Aðrar þjóðir hafa verið að skoða möguleika á að gera næringargildismerkingar skiljanlegri með því að nota litamerkingar, svo sem Ástralir og Frakkar. Það síðasta sem ég las var að í Frakklandi væru menn að hugsa um að nota liti en hafa þá grænan, gulan og rauðan og bara einn lit fyrir heildarhollustu eða óhollustu vörunnar. Það er kannski mikil einföldun en menn eru að reyna að hugsa hvernig hægt er að upplýsa neytendur betur um hollustu eða óhollustu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Mér finnst rétt að koma aðeins inn á að Skráargatið hefur verið innleitt á Íslandi, sem er mjög gott. Það hefur verið notað í Svíþjóð frá 1989, ef ég man rétt. Það er merki sem auðveldar neytendum að velja holla fæðu því að aðeins þær vörur fá að bera Skráargatið sem standast ákveðnar kröfur. Ef maður kaupir skráargatsmerkta vöru á maður að geta verið öruggur um að hún standist kröfur og sé holl. Það merki má hins vegar ekki setja á allar vörur. Það má ekki nota á kex, sælgæti, ís eða það sem flokkast getur sem óhollusta og ekki á vörur sem innihalda sætuefni. Af umsögnum sem bárust þegar málið fór í umsagnarferli á síðasta þingi mátti greina áhyggjur af því að Skráargatið og umferðarljós mundu að einhverju marki keppa um athygli neytenda og e.t.v. rugla þá í ríminu og að kannski væri Skráargatið nægjanlegt því að þá hefði fólk þann kost að velja holla vöru. En það eru langt í frá allar vörur með Skráargati og það verður alltaf bara ákveðinn hluti af matvörum á markaði með slíka merkingu. Neytendur munu áfram kaupa vörur sem ekki eru skráargatsmerktar en þeir eiga eftir sem áður rétt á upplýsingum um hollustu eða óhollustu vörunnar. Ef rannsóknir sýna að litir geti skipt máli þá finnst mér að okkur beri skylda til að skoða þann möguleika og það er skoðun okkar flutningsmanna að einn möguleiki útiloki ekki annan. Skráargatið er ekki komið til að leysa lýðheilsuvandann á Íslandi. Umferðarljósamerkingar munu heldur ekki gera það. Það er margt sem getur hjálpast að þar, ekki aðeins getur það nýst til að bæta heilsu landans heldur er það bara réttur fólks að fá að vita hversu mikið magn af sykri eða salti er í vörunni, réttur til að fá upplýsingar sem eru skiljanlegar. Mér finnst það svolítið áhyggjuefni þegar við hugsum um næringargildisupplýsingar í dag eða merkingar á matvælum að það voru ekki neytendur sem ákváðu að þær ættu að vera eins og þær eru. Það eru framleiðendur sem hafa haft mikið um það að segja og einhverjir sérfræðingar sem sjá um slík mál. Ég mundi vilja sjá könnun á Íslandi þar sem skoðað væri hvort neytendur almennt skildu þær upplýsingar sem gefnar eru upp á vöru hvað varðar næringargildi. Ég heyri ótrúlega mikið talað um að sykurinn leynist víða. Sykur á ekkert að leynast í vöru. Upplýsingarnar um magn sykurs í vöru eiga að vera alveg á hreinu. Ef það þarf að setja rautt umferðarljós á vöru til að upplýsa neytendur um að vara innihaldi mikinn sykur þá gerum við það. Mér finnst allt tal um lýðheilsu og það að reyna að bæta lýðheilsu marklaust ef við erum ekki tilbúin að veita fólki þær upplýsingar og leyfa því að taka upplýsta og meðvitaða ákvörðun. Óhollt mataræði er ástæða fyrir mörgum lífsstílssjúkdómum. Offita er vaxandi vandamál á Íslandi sem og annars staðar og helsta orsök hennar er óhollt mataræði og lítil hreyfing. Í þingsályktunartillögu okkar eru tölur um það fengnar hjá landlæknisembættinu. Við vitum að lífsstílstengdir sjúkdómar kosta heilbrigðiskerfið gríðarlega fjármuni ár hvert og er til mikils að vinna að lækka þann kostnað. Betri merkingar á matvælum munu ekki leysa offituvandamálið eða aðra tengda lífsstílssjúkdóma en það skiptir máli ef markmiðið er að beina fólki í átt að neyslu hollra matvæla. Það er einnig mikilvægt að allir þjóðfélagshópar hafi sömu möguleika á að velja holl matvæli. Mér finnst umræðan stundum vera þannig að allir eigi að vita hvað er hollt og hvað er óhollt. Það er ekki alveg þannig. Margs konar matvæli eru kannski látin líta út fyrir að vera holl en eru það síðan ekki. Ég get tekið dæmi um gróft kex sem er með einhverjum heilsufullyrðingum um mikið magn trefja en getur verið dísætt. Okkur verður tíðrætt um ákveðnar mjólkurvörur, það kemur fólki á óvart hve mikill sykur er t.d. í skyri eða jógúrt eða hvað það er. Það á ekki að koma okkur á óvart. Við eigum að geta séð það á umbúðunum ef vara inniheldur mikinn sykur. Það sem skiptir ekki síst máli er að allir neytendur eiga að geta skilið upplýsingarnar. Eins og þær eru settar fram núna þá eru þær fyrir mjög vel menntað fólk sem hefur sökkt sér ofan í næringarfræði og les heilsublogg og þar fram eftir götunum. Mér þætti mjög fróðlegt að sjá könnun þar sem einnig væri tekið tillit til mismunandi þjóðfélagshópa og reynt að meta það hvort fólk skilji þær upplýsingar sem fram koma á umbúðum. Ég held nefnilega að fólk haldi oft að það hafi keypt hollari mat en það kaupir í raun. Ég nefndi skyr eða einhverjar mjólkurvörur sem eru sykraðar og múslí, morgunmat. Það eru margir matvælahópar þar sem framleiðendur eru duglegir að benda á kostina eins og þá að morgunkorn innihaldi mikið af trefjum en ekki er auglýst sérstaklega að morgunmaturinn sé dísætur. Það eru þó upplýsingar sem við eigum rétt á að fá. Það getur verið að einstaka þjóðfélagshópar, eins og börn og íbúar af erlendu bergi brotnir og fólk sem er lítt skólagengið, séu síður líklegir til að átta sig á núverandi merkingum um næringargildi matvæla. Við teljum að val um hollt mataræði eigi að standa öllum til boða og að einfaldar næringargildismerkingar eigi veita öllum þjóðfélagshópum val um neyslu hollra matvæla ef fólk kýs svo. Það er ekki að ástæðulausu sem Bretar fóru í þessa vegferð sem tók mörg ár í undirbúningi. Enn í dag er það ekki þannig að allir framleiðendur séu með þessar merkingar vegna þess að hún er valfrjáls. Til stóð að Evrópusambandið setti litamerkingar í löggjöf um reglur um merkingar matvæla og var tiltölulega jákvæð stemning fyrir því. Þá fóru framleiðendur á fullt í hagsmunagæslu sinni og niðurstaðan varð sú að ekkert varð af því. Mér finnst það áhyggjuefni þegar framleiðendur hafa meira um það að segja hvernig upplýsingar neytendur fá en neytendur sjálfir. Það er þess vegna sem ég legg þessa tillögu fram. Þetta er ekki nokkuð sem gerist á einu ári, þetta er verkefni sem taka mun tíma en ef við viljum sjá bætta lýðheilsu, viljum spara í heilbrigðiskerfinu, jafnvel minnka notkun á ýmsum lyfjum, lyfjum við háþrýstingi, sykursýki eða öðru þar sem mataræði spilar stóran þátt, getum við haft mikil áhrif. Ef við meinum eitthvað með því samþykkjum við þessa þingsályktunartillögu og vinnum að þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir þessa þingsályktunartillögu sem ég stend að með henni ásamt mörgum öðrum. Hún fór yfir helstu þætti hennar. Ég vil bara taka undir það vegna þess að mér finnst þetta afar mikilvægt mál og held að það sé, eins og þingmaðurinn rakti ágætlega, mikilvægara en margur gerir sér grein fyrir og þá auðvitað fyrst og fremst í tengslum við heilbrigðisþáttinn. Við stöndum við frammi fyrir því að þjóðin er að fitna og lífsstílssjúkdómar hafa aukist. Ég rak augun í þær tölur sem hér eru raktar: 59% fólks á aldrinum 18–80 ára eru yfir kjörþyngd og 21% flokkast með offitu 2011 en það var 13,1% árið 2002. Þetta er gríðarlega hröð aukning og við vitum að hún er enn á uppleið, því miður. Nú er mikið talað um að fólk sé meðvitað um hvað það láti ofan í sig og talað um alls konar kolvetnislausa kúra og sykurlausa kúra og nú er mikið búið að tala um sykur, eða það finnst mér a.m.k., og áhrif hans á mataræði fólks. Það er eitt af því sem þessi umferðarljós eiga að ná til, þ.e. upplýsa um innihald sykurs. Ég tek undir það að við eigum ekki að gera ráð fyrir því að allir geti lesið sér til gagns á umbúðir sem eru ekki alltaf á íslensku, þ.e. um allt sem þar þyrfti að koma fram. Mér datt í hug frammi í kaffinu áðan, þegar verið var að borða kökur og svo var verið að borða kex, að maður smyr eitthvað og telur að það sé kannski svolítið hollara en þegar betur er að gáð þá er það það alls ekki. Það er ekki með minna sykurinnihaldi en sætabrauðið. Þetta er nokkuð sem við þurfum að vera vel meðvituð um. Ég held að þegar við höfum fyrir framan okkur eitthvað sem er með litum þá séum við sneggri að versla og ég held að við séum meðvitaðri um það sem við grípum þegar blasir við okkur einhver tiltekinn litur. Auðvitað má segja að ef framleiðendur setja sig upp á móti þessu vegna þess að þeir telja að verið sé að flokka vörur í holla og óholla eða vonda og góða o.s.frv. Vissulega eru framleiddar vörur sem eru misgóðar fyrir okkur. Mér finnst ekkert að því að draga það fram. Við höfum áfram valið og það er ekki eins og við hættum að borða sælgæti eða hættum að borða mjög sykraða vöru. Ég held að það sé ekki endilega það sem gerist, þó að það væri að mörgu leyti æskilegt, heldur verðum við bara meðvitaðri um það hvað við borðum. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá á það ekki að vera eingöngu framleiðendanna að ákveða og segja okkur þegar þeir eru að auglýsa vöru sína að hún sé svo holl og góð. Manni dettur alltaf í hug morgunkornið sem er verið að auglýsa í sjónvarpinu fyrir börnin og eitthvað slíkt. Súkkulaðihringirnir eiga að vera svo ægilega skemmtilegir og allt það. Börnin vilja auðvitað fá þetta þegar þau koma út í búð. Þetta er partur af því að segja að varan sé betri en hún er, finnst mér. Þó að þetta sé eitt af því fáa sem er svo sem þokkalega merkt þá er þetta einmitt dæmi um eitthvað sem við gætum lagfært. Ég held að það sé líka mikilvægt, eins og hér var rakið, fyrir íbúa sem eru af erlendu bergi brotnir, ekkert síður en margan annan. Maður hefur auðvitað reynslu af því þegar maður fer að velta fyrir sér innihaldi vöru, sérstaklega vegna heilsufarsástæðna eða einhvers annars, þá les maður utan á hvern einasta hlut sem maður kaupir og er lengi að því. Það endar einhvern veginn með því að fólk gefst upp. Þetta mundi held ég verða til þess að einfalda slíkt mjög mikið. Ég trúi ekki öðru en að þetta mál nái í gegn. Það er tímanlega fram komið. Ég held að ef horft er á það í samræmi og það samþætt við þá lífsstílssjúkdóma sem við erum alltaf að fást við og verða bara fleiri og erfiðari og kosta heilbrigðiskerfið meira ár frá ári þá hlýtur þetta að vega upp á móti þeim. Ég tala nú ekki um þar sem þingmenn úr öllum flokkum eru með á þessu máli, þá hlýtur þetta að fá nokkuð skjóta meðferð í kerfinu. Málið er að koma fram í annað sinn þannig að það er búið að fá umsagnir og búið er að lagfæra það aðeins eða koma með ítarlegri dæmi um það sem gagnrýnt var. Ég held því að málsmeðferð hljóti að geta tekið fljótt af. Auðvitað þarf fyrst og fremst að markaðssetja þetta gagnvart framleiðendum þannig að hægt sé að selja þeim þetta, að þetta sé ekki vont heldur sé öllum fyrir bestu að gera þetta. Ég held að framleiðendur vilji það fyrir hönd okkar neytenda. Þeir eru sjálfir neytendur og ættu að geta sannfærst um að þetta sé hluti af því að taka ábyrgð á eigin heilsu með því að merkja vörurnar með raunverulegu innihaldi svo að allir sjái hvað þeir eru að kaupa.

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um umferðarljósamerkingar á matvæli. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni, Brynhildi Pétursdóttur, fyrir að flytja málið og ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanna sem hafa talað í málinu um að þetta sé jákvætt mál. Þetta er lýðheilsumál, þetta er neytendamál. Flest þekkjum við það að kaupa inn á hlaupum, ef hægt er að orða það þannig, og hér er verið að bregðast við því þannig að við getum með merkjanlegum og greinanlegum hætti fengið upplýsingar um næringargildi vörunnar sem við veljum úr hillum verslana. Það getur vissulega auðveldað okkur lífið og hjálpað okkur til við að velja sem hollast án þess að við stöldrum við hverja einustu vöru úr því fjölþætta framboði sem við rekumst á í hillum verslana og rýna aftan á pakkningar til að reyna að komast að því hvert næringargildið er. Hér er leið til þess að hjálpa okkur að taka ákvörðun um að velja hollar vörur eða hollari vörur þegar við berum saman vörur sem við kaupum inn dagsdaglega. Í tillögunni er vísað í rannsóknir, þetta er vönduð tillaga, og bent á að slíkar merkingar sem lagt er til að taka hér upp, litamerkingar, hafi náð árangri, séu skilvirkari upplýsingatæki og hjálpi okkur að fara nærri sannleikanum um næringarinnihald og spari tíma. Þegar við tölum um lýðheilsu vil ég meina að aukin meðvitund sé um lýðheilsu og mikilvægi lýðheilsu. Hér erum við að hjálpa neytendum fyrst og fremst að taka ábyrgð á eigin heilsu. Til lengri tíma getur þetta hjálpað í baráttunni gegn ýmiss konar lífsstílssjúkdómum sem rekja má til mataræðis eða óhollustu og óhollrar fæðu. Í skýrslu sem vísað er til í tillögunni munu slíkar merkingar sannarlega auðvelda að velja heilsusamlegri vörur. Þær gera samanburð auðveldari og ekki er vanþörf á í þessum framleiðsluheimi þar sem framboðið af mat og drykkjarvöru er sífellt að aukast. Við leggjum hér til að styðja neytendur í að velja hollar. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á skuggalegar tölur sem getið er um í tillögunni. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa þær upp aftur, þetta eru skuggalegar tölur: „Tæplega 59% fólks á aldrinum 18–80 ára eru yfir kjörþyngd …“ Ég vil taka undir orð hv. þingkonu Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur um þá aukningu sem kemur fram í tillögunni, hún er skuggaleg, þar sem hlutfallið var 13,1% árið 2002 hjá þeim sem flokkast með offitu en er komið í 21% 2011. Ég held að við eigum að leita allra leiða til að bregðast við því vandamáli. Ég vona innilega og hef trú á því að tillagan fái jákvæða umfjöllun og komist skjótt til nefndar og málið fái framgang í kjölfarið.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna sem hér hefur verið. Málið var sent til allsherjar- og menntamálanefndar á síðasta þingi og við óskum eftir að það verði sent þangað aftur. Það er þó alveg spurning hvort það ætti heima hjá velferðarnefnd, þetta er kannski svolítið svoleiðis mál, og svo mætti líka hugsa sér atvinnuveganefnd vegna þess að þetta snýst um merkingar á matvælum og það heyrir undir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. En ég met það svo að málinu sé vel borgið í allsherjar- og menntamálanefnd, sem á að fjalla um neytendamálin. Ég held því að það sé bara í góðum farvegi. Ég vonast til að fleiri umsagnir komi en síðast. Mér finnst þetta vera stórt mál og mikilvægt og hefði haldið að allir þeir sem hafa einhvern áhuga á lýðheilsu mundu notfæra sér það að senda inn umsagnir og vona að það verði tilfellið núna. Ég vil ítreka að þetta snýst um rétt neytenda til upplýsinga og hann er ótrúlega mikilvægur. Við getum ekki talað um að fólk eigi að taka ábyrgð á eigin heilsu ef upplýsingarnar á matvælum eru þannig að fólk skilur þær ekki. Ef ég á að taka ábyrgð á eigin heilsu verð ég að fá skiljanlegar upplýsingar, um það snýst málið.

Herra forseti. Það er allt til staðar til að við getum lifað við mikla velmegun og velferð á Íslandi, hátt menntunarstig, gott verksvit, miklar auðlindir á hvert mannsbarn, fín atvinnutæki, ágætt samgöngukerfi. Það er allt til staðar - nema regluverk sem tryggir að spilling eigi erfitt uppdráttar og að auðvelt sé að uppræta hana. Án slíkra reglna verður aldrei nema tímabundin velmegun og velferð á Íslandi. Spilling þrífst vel innan vébanda núverandi stjórnarskrár. Hún tryggir ekki að heiðarleg vinna skili velferð. Spurningin er þá: Mun stjórnarskrárfrumvarp stjórnlagaráðs koma betri böndum á spillingu? Til að takmarka og uppræta misbeitingu almannavalds þarf stjórnarskrá alla vega að tryggja sex hluti. Valdheimildin skal takmörkuð, valdframsal lýðræðislegt, valddreifing víðtæk, valdbeiting gegnsæ, valdumboð afturkallanlegt, valdmisnotkun refsiverð. Förum yfir hvern af þessum liðum. Valdheimild skal takmörkuð. Frumvarp stjórnlagaráðs gengur skrefi lengra en núverandi stjórnarskrá við að takmarka vald svo að það brjóti ekki mannréttindi. Við það bætist svo að 10% kjósenda geta krafist þjóðaratkvæðis um þau lög sem Alþingi hefur samþykkt sem ekki snerta skatta, fjárlög, ríkisborgararétt og alþjóðlegar skuldbindingar. Þetta er í 65. og 67. gr. Forsetinn heldur óskertum málskotsrétti og getur áfram sent öll lög þingsins til þjóðarinnar. Þetta er í 60. gr. Þetta er töluverð takmörkun á valdi ráðamanna. Valdframsal skal vera lýðræðislegt. Í dag geta kjósendur valið á milli flokka sem fá atkvæði meðal annars í krafti fjármagns frá fyrirtækjum. Samkvæmt frumvarpi stjórnlagaráðs hafa kjósendur bæði val á milli flokka og frambjóðenda. Þetta er 39. gr. Kjósendur geta líka átt frumkvæði að lögum sem sett skulu í þjóðaratkvæðagreiðslu sem þó þarf ekki að vera bindandi. 66. gr. og 67. gr. Flestir landsmenn vilja að lög um fjármál stjórnmálaflokka banni fyrirtækjum að styrkja flokka og frambjóðendur. Þar sem kjósendur geta valið persónur verður hættulegt fyrir þingmenn að hafna afgerandi niðurstöðu þjóðaratkvæðis þótt hún sé ráðgefandi. Þetta þýðir lýðræðislegt valdframsal með meira vali kjósenda og minni áhrifum fjármagns á endanum. Valddreifing skal vera víðtæk. Löggjafarvaldið kýs í dag framkvæmdarvaldið sem svo skipar dómsvaldið. Framkvæmdarvaldið situr á þingi og foringjar stjórnarflokkanna ráða ríkjum. Í frumvarpi stjórnlagaráðs er eftirlitshlutverk Alþingis aukið gagnvart ráðherrum, það er í 63. gr. og 93. gr., ráðherrum sem sitja ekki lengur á þingi og skipan ráðherra á dómurum er háð samþykki forseta Íslands eða 2/3 hlutum Alþingis. Þetta er í 96. gr. og 102. gr. Þetta er kannski ekki mjög víðtæk valddreifing en þetta er skref í rétta átt frá núverandi stjórnarskrá. Valdbeiting skal vera gegnsæ. Ráðamenn geta í dag að geðþótta haldið gögnum leyndum fyrir kjósendum. Með frumvarpi stjórnlagaráðs skulu gögn í fórum stjórnvalda vera aðgengileg almenningi án undandráttar. 15. gr. Gegnsæi má þó setja skorður með lögum í lýðræðislegum tilgangi svo sem vegna persónuverndar, öryggis ríkisins og slíks, eins og eðlilegt er. Kjósi þingmenn aftur á móti að halda upplýsingum leyndum verða þeir að gera það með lögum sem við kjósendur gætum þá hafnað eða breytt. Gegnsæi valdbeitingar væri vel tryggt. Valdumboð skal vera afturkallanlegt. Eina leið kjósenda í dag til að kalla aftur umboð sitt er fjöldamótmæli. Frumvarp stjórnlagaráðs gerir ekki ráð fyrir því að hluti þjóðarinnar geti farið fram á þjóðaratkvæði um þingrof til að afturkalla valdumboð sitt, en þjóðin getur hins vegar stöðvað að miklu störf Alþingis með neitunarvaldi sínu svo að þingmenn eigi þann kost skástan að reka ríkisstjórnina eða rjúfa þing. 91. gr. og 73. gr. Valdumboðið verður þá áfram ekki formlega afturkallanlegt en óformlega verður það auðveldara. Við þekkjum það úr sögunni að um leið og ríkisstjórn og þing verður óstarfhæft er mjög stutt í að þau neyðist til að fara frá völdum. Valdmisnotkun skal vera refsiverð. Í dag þarf meiri hluti þingmanna að samþykkja ákæru vegna valdmisnotkunar. Landsdómur dæmir svo til refsingar. Samkvæmt frumvarpi stjórnlagaráðs skipar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis saksóknara sem getur ákært ráðherra fyrir embættisbrot. 95. gr. Lög sem kjósendur geta samið og samþykkt skulu svo ákveða hver sé ábyrgð embættisbrjótanna. Þetta eru hænuskref sem óljóst er hvort í raun mundu breyta einhverju en með nýju stjórnarskránni getum við kjósendur þar að auki samið og samþykkt lög um fjölmiðla, um kvótakerfið, um verðtrygginguna og svo margt annað sem þingið mun aldrei snerta á. Nýja stjórnarskráin gerir okkur mögulegt að lifa við meira en bara tímabundna velferð og velmegun. Hún eykur gegnsæi, hún dýpkar lýðræðið, hún innleiðir aukna ábyrgð. Hún gerir þannig spillingu erfiðar uppdráttar og auðveldar að uppræta hana. Fátt spillir ráðamönnum jafn mikið og þegar þeim finnst að það sé sjálfsagt að þeir ráði. Þið getið bara kosið, bíðið í fjögur ár. Við sjáum um þetta þangað til. Þjóðin hefur verið að skoða upp á nýtt á síðustu árum hvaða leikreglur þurfa að vera til staðar til að við getum treyst handhöfum almannavaldsins, treyst þeim til að misfara ekki með það. Niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar 20. október 2012 voru að afgerandi meiri hluti þjóðarinnar vill að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá, að þær verði lagðar til grundvallar, ekki bara hafðar til hliðsjónar. Þær voru líka að afgerandi meiri hluti þjóðarinnar vill að í nýrri stjórnarskrá verði náttúruauðlindirnar sem ekki eru í einkaeigu lýstar þjóðareign. Það kom líka fram að meiri hluti þjóðarinnar vill að í nýrri stjórnarskrá verði áfram ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi. Afgerandi meiri hluti þjóðarinnar vill að í nýrri stjórnarskrá verði persónukjör í kosningum til Alþingis heimilað í æ meira mæli en nú. Afgerandi meiri hluti þjóðarinnar vill að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að atkvæði kjósenda alls staðar að af landinu vegi jafnt. Að lokum vill afgerandi meiri hluti þjóðarinnar að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um að tiltekið hlutfall kosningarbærra manna geti krafist þess að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi þingsályktunartillaga Pírata sem ég mæli hér fyrir, segir að Alþingi álykti að fara beri að skýrum vilja meiri hluta kjósenda eins og hann birtist í þjóðaratkvæðagreiðslunni 20. október 2012 og skori á forsætisráðherra að hafa þessa ályktun að leiðarljósi við endurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins á yfirstandandi kjörtímabili. Í þeirri vinnu skuli tekið fullt tillit til þess mikla starfs sem fólkið í landinu, stjórnlagaráð og Alþingi lögðu sameiginlega af mörkum við endurskoðun stjórnarskrárinnar á liðnu kjörtímabili. Að lokum vil ég þakka kærlega fyrir þetta mikla starf sem svo margir lögðu í það að endurskoða leikreglur samfélagsins til að við getum fengið að lifa hér á Íslandi við meira en bara tímabundna velferð og velmegun. Það er allt til staðar - nema stjórnkerfi sem takmarkar betur spillingu og gerir auðveldara að uppræta hana þar sem hún þrífst. Að lokum legg ég til að þingsályktunartillagan gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og síðari umræðu.

Virðulegur forseti. Við höfum séð það í gegnum árin að Alþingi hefur ekki ráðið við það verkefni sitt sem lofað var strax og eftir að stjórnarskráin var samþykkt árið 1944. Þá strax eða fljótlega eftir það var gefið skýrt í ljós að stjórnarskrána þyrfti að endurskoða. Alþingi hefur ekki ráðið við það í öll þau ár sem liðin eru síðan. Þess vegna var farin ný leið á síðasta kjörtímabili. Þá var lagt fram frumvarp um að skipa stjórnlagaþing. Það kom strax í ljós í umræðum um málið að ekki var samstaða um að skipa slíkt þing þannig að í allsherjarnefnd þar sem hv. þm. Róbert Marshall, sem ég sé að er í salnum, var formaður, var komist að málamiðlun. Það var mjög merkileg málamiðlun og góð held ég. Ákveðið var að mynda sjö manna nefnd, svona „wise men“ væri það væntanlega kallað á útlensku, sem mundi safna saman gögnum um það sem til væri um vinnu við stjórnarskrá, og skyldi undirbúa þjóðfund þar sem átti að kalla saman 950 eða um 1 þúsund manns. Nöfn þeirra átti að draga út úr þjóðskrá þannig að það væri rétt kynjahlutfall, búsetuhlutfall, aldurshlutfall og hvað það er sem þarf til að svona samkoma endurspegli fólkið í landinu. Þessi þjóðfundur sem kallaður var skyldi setja fram þau markmið og þau hugtök sem fólk teldi að ný stjórnarskrá þyrfti að fela í sér, hvað er það sem við viljum hafa í nýrri stjórnarskrá. Þessi þjóðfundur þótti takast gífurlega vel og fólk sem hann sat var mjög ánægt. Upp úr honum var útbúin mikil skýrsla, það var stjórnlaganefndin sem undirbjó vinnuna fyrir stjórnlagaþing sem gerði það. Öll þau plögg sem þar lágu fyrir voru upp á einhver hundruð síðna, fræðiritgerðir og hvað veit ég. Síðan átti að kjósa stjórnlagaþing. Það er alveg ljóst að í þjóðfélaginu voru hópar sem gátu ekki hugsað sér fyrir sitt litla líf, eins og krakkarnir mundu segja, að þessi leið væri farin þar sem fólk var að reyna að vinna saman og stefnt að því. Kosningin var úrskurðuð ógild af Hæstarétti, óskiljanlegur gjörningur. Engu að síður ákvað Alþingi að þeir sem höfðu hlotið kosningu skyldu skipaðir í stjórnlagaráð. Allir sem kosnir höfðu verið tóku sæti í ráðinu nema einn, það kom einn varamaður inn í staðinn. Þetta fólk, 25 manns, vann gífurlega mikla og góða vinnu. Ég held samt sem áður að ekkert fólk hafi tekið að sér jafn vanþakklátt verk og það gerði. Ég held að engri samkomu hafi af valdakerfi landsins verið úthúðað jafn mikið og þessu fólki. Ég held að í framtíðinni sjái það fleiri en ég. Hér á ég við Alþingi, hluta Alþingis. Ég á við háskólaelítuna svokallaða og ég á við forseta Íslands. Algjörlega fyrir neðan allar hellur. Síðan var unnið úr vinnu ráðsins og borið undir þjóðina hvort hún vildi nota það plagg. Það kom í ljós að meiri hluti þjóðarinnar vildi nota það, en þá stóðu menn uppi hér á Alþingi og brustu á með málþófi og töfðu allt þannig að ekki var hægt að klára málið, þrátt fyrir alla þá vinnu sem hafði farið í málið. Öll sú vinna, allir sérfræðingarnir, allt lesið fram og til baka, endurskrifað, endurskoðað, en alltaf með það að markmiði að halda sig við þær tillögur sem stjórnlagaráðið hafði lagt fram, en líka að þóknast lögfræðingunum sem fannst ekki nógu mikill lagabragur yfir þessu og annað slíkt. Greinunum var ekki raðað rétt saman og þeim var endurraðað og reynt að gera tillögu um það. En engu að síður var málið stöðvað í þinginu. Það var einfaldlega málþóf sem stöðvaði það að málið færi fram. Á þessu kjörtímabili er skipuð stjórnarskrárnefnd. Ég sit í henni. Það eina sem var gert á síðasta kjörtímabili var að samþykkt var bráðabirgðaákvæði þannig að núna er hægt að breyta stjórnarskránni með miklum meiri hluta á Alþingi og í þjóðaratkvæðagreiðslu með mjög háum þröskuldum. Það þurfa mjög margir að taka þátt í atkvæðagreiðslunni og það þurfa 40% kosningarbærra manna í landinu að samþykkja slíka breytingu. Það er því alveg ljóst að ef það á að gera eitthvað í því þyrftu að vera aðrar kosningar, vegna þess að annars nærðu ekki saman öllum þeim fjölda sem til þarf. Hugsanlega nær sú nefnd sem ég hef þann heiður að sitja í að leggja fram einhverjar tillögur á næsta þingi sem síðan væri hægt að leggja fram með forsetakosningum árið 2016. Ekki skal ég um það segja. Það er ljóst að það yrði aldrei heildarendurskoðun á stjórnarskránni, ég held að það sé alveg ljóst að segja það, en kannski einhverjar greinar. Það er náttúrlega ekki hægt að koma þannig fram við þjóðina sem hefur samþykkt að leggja þessa tillögu til stjórnarskrár til grundvallar. Það hlýtur að vera skylda stjórnmálamanna í landinu að koma fram á þessu kjörtímabili með frumvarp sem er byggt á þeim tillögum. Það væri þá hægt að leggja það fram á hausti 2017. Er það ekki 2016, kosið 2017, er það ekki þannig? Það er hægt. Ég skora á þingmenn að hlusta nú á fólk. Það mætti hér í gær. Það á eftir að mæta aftur. Og það er að tala við okkur hérna inni. Við eigum að hlusta á það sem kjósendur okkar segja.

Virðulegur forseti. Þetta er eiginlega frekar meðsvar en andsvar, mig langaði til að taka undir ræðu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Ég er þeirrar skoðunar að þó að sú atburðarás sem við ásamt fleirum settum í gang fyrir fimm árum eða svo hafi kannski ekki gengið jafn hratt fyrir sig og við vonuðumst eftir og sáum fyrir okkur þá sé farinn af stað bolti sem erfitt er að stöðva. Það er mikilvægt að hér er flutt tillaga um að halda þessu máli lifandi. Það er mikilvægt að við höldum áfram að ræða það hér í þingsal og leggja okkar af mörkum. Þegar ég segi að bolti sé farinn af stað þá náðist einfaldlega mjög mikill árangur í þessu máli á síðasta kjörtímabili þegar horft er til þess hvernig tókst að þrengja sviðið, gera vinnuna og spurningarnar, sem svara þurfti, fókusaðri en þær voru áður. Nú liggur vilji þjóðarinnar fyrir í mjög afmörkuðum málum sem réttilega, eins og segir í tillögunni og farið er fram á, á að taka tillit til. Ég hef í sjálfu sér ekki neinar spurningar til hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur. Ég vil bara taka undir með henni að þetta er góð tillaga. Það er gott að halda málinu lifandi. Það er ekki mikil vinna í gangi í hinni svokölluðu stjórnarskrárnefnd sem sett hefur verið á fót, en þó einhver og því ber að fagna. Við verðum að halda þessu máli gangandi.

Virðulegi forseti. Ég reyni alltaf að ræða um stjórnarskrármálið óbitur. Það er svolítið erfitt miðað við það sem á undan er gengið. Mig langar að nefna eitt sérstaklega sem hefur verið talað um svo oft og svo lengi, og ég fæ ekki skilið hvernig menn geta sett sig upp á móti, en það eru bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur sem eru knúnar fram af kjósendum sjálfum. Samkvæmt tillögu að nýrri stjórnarskrá, sem kom fram á sínum tíma, átti að þurfa 10% kosningarbærra manna til að knýja fram bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um lög sem Alþingi hefði samþykkt. Mér finnst þetta sjálfsagt. Ef hægt er að draga 10% kjósenda til að mótmæla lögum sem Alþingi hefur sett þá finnst mér það sjálfsagt siðferðislega að þjóðin fái að kjósa um þau. Það hefur aldrei verið auðveldara að framkvæma slíkar hugmyndir og koma þeim í verk með góðu móti. Tæknin er tiltölulega einföld. Hún er ódýr. Hún er skilvirk. Jafnvel ef menn vildu fara út í lausnir eins og að kjósa á netinu þá er hægt að gera það. Það hefur sína kosti, það hefur sína galla, sérstaklega þegar kemur að kosningaleynd. Það er ekki hægt að passa að fólk sé einsamalt við tölvuna heima hjá sér, en á móti kemur að það er heldur ekki hægt að passa með góðu móti að fólk taki ekki myndir af kjörseðlinum í kjörkassanum og sendi á einhvern annan af einni eða annarri ástæðu. Það dregur mig út í annað sem ég vil ræða, sem er það að við búum á nýjum tímum. Það er kannski búið að segja það aðeins of oft, svo oft að það er orðin einhvers konar klisja. En það er tilfellið, það er staðreynd, það ætti ekki að vera umdeilt. Það er algjörlega sjálfsagt að við af og til - ekki á hverju ári, ekki einu sinni endilega á hverri einustu öld til lengri tíma litið, en við grundvallarbreytingar á mannlegu samfélagi - endurskoðum grunngildin sem við ætlum að stjórna landinu eftir. Eitt af þessum grunngildum er gegnsæi sem vegna tæknibyltingar er allt annað mál en það var fyrir 100 eða 200 árum. Sömuleiðis persónuvernd, sem aftur er allt annað mál en það var fyrir 100 eða 200 árum. Og lýðræðið sjálft. Möguleikar á því að kjósa um hvað við getum kosið, hversu oft o.s.frv. Allt er þetta eitthvað sem við getum og eigum að hugsa upp á nýtt. Það er þyngra en tárum taki hvernig farið hefur fyrir þessu máli. Ég óska eftir því að einhver geti útskýrt fyrir mér hvers vegna ekki eigi að leyfa þjóðinni að ákveða eigin lög. Hvernig stendur á því að okkur finnst það ekki bara sjálfsögð og góð hugmynd, eins gömul og hún er og góð miðað við margt annað sem mönnum hefur dottið í hug, að fólk geti sjálft ákveðið hvernig þetta eigi að vera? Hvaða lög gætum við sett hér sem við ættum ekki að geta útskýrt fyrir þjóðinni að séu góð? Hvernig fengum við þá hugmynd að á fjögurra ára fresti fái fólk einn bókstaf - einn bókstaf, ekki einu sinni fullt sett af bókstöfum í hinu íslenska stafrófi - til að segja allt sem það hefur að segja um hvernig landinu verði stjórnað næstu fjögur árin? Ef maður leggur þetta svona upp, hverjum finnst þetta góð hugmynd miðað við það sem við gætum gert jafnvel án nútímatækni? Kosningar eru ekki nýjar af nálinni. Við eigum ekki að láta eins og þetta sé eitthvert óyfirstíganlegt verk. Ég held ég hafi ræðu mína ekki lengri að þessu sinni en bið fólk að íhuga vel og vandlega hvernig það geti verið á móti auknu lýðræði.

Herra forseti. Nú langar mig að vera svolítið bjartsýnni. Staðreyndin er nefnilega sú að það er tæknibylting, þetta er upplýsingatæknibylting, þetta er bylting. Í öllum tæknibyltingum hefur stjórnkerfið breyst, í öllum tæknibyltingum breytist stjórnkerfið af því að þær eru öflugri en íhald gamla rótgróna kerfisins. Því er alltaf breytt. Það sem er að gerast núna er að við erum að færa okkur frá samfélagi þar sem fólk situr og lætur mata sig á upplýsingum í einum kaldasta miðlinum sem er til, sjónvarpinu. Það situr og lætur mata sig. Við erum að færa okkur úr því samfélagi yfir í samfélag þar sem fólk er sífellt að taka þátt í samfélagsumræðunni, taka þátt í fréttaflutningnum og deila upplýsingum um hann. Það gerðist nefnilega fyrir tíu árum að samfélög á netinu gerðu okkur kleift að fara fram hjá miðstýringu ríkisins og risafjölmiðlanna á miðlun og túlkun upplýsinga. Við komumst fram hjá því. Fyrir tíu árum trúðu flestir á Íslandi því að Bandaríkin væru góði kallinn í heiminum, sem dreifði frelsi og lýðræði. Það trúir því nánast enginn í dag vegna þess að við erum komin fram hjá miðstýringunni. Það sama gerðist í upplýsingabyltingunni þegar prentvélin kom. Þá komust ný samfélög fram hjá miðstýringu páfans, prestanna og prinsanna á túlkun og miðlun upplýsinga. Þá spruttu upp ný samfélög víðast hvar. Þetta var upphafið að upplýsingunni. Þetta er eitt af því sem er að gerast. Ný upplýsing á sér stað. Það er ekki lengur hægt að einoka upplýsingar, fólk er orðið upplýstara og tekur þátt í samfélagsumræðunni. Því finnst það eðlilegt. Algjör breyting hefur orðið á gildismati fólks sem notar internetið á móti því að horfa á sjónvarpið til að fá upplýsingar. Gildismatið hefur breyst, fólki finnst eðlilegt að hafa aðgang að upplýsingum og taka þátt. Þegar fólki finnst eðlilegt að hafa aðgang að upplýsingum og taka svo þátt, þegar slíkt gildismat hefur breyst og tæknin gerir það svo auðvelt að hafa aðgang að upplýsingum frá hinu opinbera - í Bretlandi er aðgangur að öllum fjárhagslegum upplýsingum aðgengilegur. Hvers vegna? Fólkið krefst þess og tæknin gerir það mögulegt. Við erum byrjuð að sjá lýðræðisbyltingar hér og þar. Lýðræðisbyltingar byrja neðan frá en gegnsæisbyltingin byrjar vanalega ofan frá. Lýðræðisbyltingin er að eiga sér stað, því að menn eru að prófa sig áfram með alls konar lýðræðisfyrirkomulagi, í sveitarfélögum hér og þar um heiminn, og það sama mun gerast hér, þ.e. lýðræðisbylting, vegna þess að gildismat fólks krefst þess og tæknin gerir það mögulegt. Engin stjórnkerfi hafa staðist þær breytingar sem svona stórar tæknibyltingar hafa krafist. Gildismatið er að breytast, undiraldan er það sterk að engin stjórnvöld standast hana. Þetta er bjartsýnistónninn. Fram undan er lýðræðis- og gegnsæisbylting. Þetta er bara spurning um það hverjir átta sig á því fyrst, hverjir munu vinna sér inn fylgi framtíðarinnar vegna þess að nýjar rannsóknir benda til þess að á aldrinum 14–24 ára - það er þrisvar sinnum erfiðara að breyta stjórnmálaskoðun fólks eftir 35 ára en á þessu árabili - mótar fólk skoðanir sínar um hvernig það vill hafa stjórnmál og hverja það vill kjósa til framtíðar. Þetta er mótunarskeið og þetta er það sem ungt fólk vill. Ég held að þetta sé það sem sumir innan flokkanna eru byrjaðir að átta sig á. Þeir hafa áttað sig á því að ef menn ætla að vinna fylgi inn í framtíðina þurfa þeir að hugsa um þetta. Þetta er það sem Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, er byrjaður að tala um. Hann skrifaði grein í Morgunblaðið rétt fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í vor, hugsið ykkur tímasetninguna, þar sem hann spyr: Hvernig á að skilja pírata? Og bendir á að Sjálfstæðisflokkurinn hafi verið sá stóri flokkur sem hann var, og eini stóri hægri flokkurinn á Norðurlöndum, vegna þess að hann tók upp ákveðna þætti í stefnu alþýðubyltingarinnar, alþýðuhreyfingarinnar. Svo spyr hann: Hvernig eigum við að skilja píratana? Hann segir: Farið að hugsa til þess sem píratarnir eru að tala um, gegnsæi, aukið lýðræði. Skoðið hvað þeir eru að gera, þetta er framtíðin, þetta er það sem unga fólkið vill. Það er lýðræðisbylting í uppsiglingu. Það er ástæðan fyrir því að ég er bjartsýnn, þetta er ástæðan fyrir því að ég tek þátt í þessu. Það er allt sem bendir til þess. Þeir sem eru fyrstir til að átta sig á því munu þá kjósa til framtíðarinnar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, sem felur það í sér að lagt er til að lágmarksútsvar verði afnumið. Frumvarpið er tiltölulega einfalt. Gert er ráð fyrir því að orðin „eigi lægra en 12,44%“ í 1. mgr. 23. gr. laganna um tekjustofna sveitarfélaga falli brott og að lögin öðlist þegar gildi. Þetta mál var áður lagt fram á 135. þingi og 141. þingi af hv. þáverandi varaþingmanni Sjálfstæðisflokksins, Erlu Ósk Ásgeirsdóttur, og endurflyt ég það mál ásamt nokkrum meðflutningsmönnum, hv. þingmönnum Ragnheiði Ríkharðsdóttur, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, Pétri H. Blöndal, Vilhjálmi Bjarnasyni og Vilhjálmi Árnasyni. Forsaga málsins er sú að þegar lögum um tekjustofna sveitarfélaga var breytt árið 1993 voru sett inn þessi mörk um hámarksútsvar ásamt því að lágmarksútsvar var tekið upp. Þetta var umdeilt ákvæði vegna þess að það hafði í för með sér verulega hækkun á útsvari sumra sveitarfélaga. Við höfum oft talað hér í ræðustól Alþingis um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga og við sem höfum starfað í sveitarstjórnargeiranum ásamt öðrum störfum þekkjum þá umræðu. Í stjórnarskránni, 78. gr., er sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga staðfestur og þar er kveðið á um að sveitarfélögin skuli sjálf ráða sínum málefnum eftir því sem lög ákveða. Það þurfa auðvitað að koma til mjög sterk rök ef löggjafinn vill skerða og ganga inn á þennan sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Þess vegna er þetta frumvarp lagt fram vegna þess að flutningsmenn telja að bein íhlutun um lágmarksútsvar geti tæpast talist uppfylla þau skilyrði. Það er óeðlilegt að það sé bundið í lög að sveitarfélög séu skyldug til að hafa ákveðið lágmark. Það er sveitarfélagsins að rækja lögbundið hlutverk sitt og það er fólgið í sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga hvernig það er gert. Of mikil afskipti löggjafans af því hvernig og hvaða skilyrði þurfi að uppfylla að þessu leyti teljum við vera of viðurhlutamikil. Ég mæli með því, herra forseti, að frumvarpið gangi til umhverfis- og samgöngunefndar. Sumir hefðu talið að það ætti að fara til efnahags- og viðskiptanefndar, en síðast þegar þetta mál kom fram fór það til samgöngunefndar vegna þess að þar er rætt um málefni sveitarfélaganna. Ég tel að það sé réttur farvegur að vísa þessu til þeirrar nefndar. Í greinargerð með frumvarpinu eru raktir helstu tekjustofnar sveitarfélaganna sem eru útsvarið, fasteignaskattur og aðrar þjónustutekjur. Þessar tekjur nota sveitarfélögin til að sinna sínum lögbundnu hlutverkum. Við erum ekki að leggja hér til neinar breytingar á því lögbundna hlutverki en teljum hins vegar rétt að vilji sveitarfélög lækka útsvar sitt eigi það ekki að vera bannað. Ég vonast til þess að þetta mál fái skjóta og góða afgreiðslu í nefndinni og vonast eftir umræðum hér í þingsalnum um þessa tillögu.

Virðulegi forseti. Ég er með tvær spurningar til hv. þingmanns. Annars vegar velti ég fyrir mér hvort ekki hafi komið upp eitthvert sjónarmið í kringum þetta mál um sveitarfélög sem eru nálægt hvert öðru. Fólk getur oft notað þjónustu annarra sveitarfélaga að einhverju leyti, ýmist beint eða óbeint, hvort ekki séu líkur á því að það verði einhvers konar vandamál. Sömuleiðis langaði mig að spyrja fyrst sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna er tryggður með stjórnarskrá og nauðsyn á einhverri löggjöf til að réttlæta eitthvað annað en það, ætti þetta þá ekki hreinlega heima hjá dómstólum?

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á seinni hluta spurningarinnar, hvort hv. þingmaður sé að spyrja hvort eitthvert sveitarfélag hafi látið reyna á lögmæti þessa lagaákvæðis fyrir dómstólum. Þá tel ég svo ekki vera, ekki svo að ég viti til. Ef þingmaðurinn var að spyrja um eitthvað annað þá kemur hann kannski bara upp aftur og spyr mig um það. Nú man ég ekki fyrri spurninguna því að ég var svo mikið að svara seinni spurningunni, þingmaðurinn rifjar hana kannski upp fyrir mig í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Fyrri spurningin varðaði sveitarfélög sem eru mjög nálæg hvert öðru. Maður hefur stundum heyrt fólk vera eitthvað fúlt út í næsta sveitarfélag vegna þess að þar eru kannski úrræði til staðar sem ekki eru til staðar í öðru sveitarfélagi og stundum hefur komið upp, alla vega í tali fólks, einhver rígur milli sveitarfélaga vegna þess að þjónustustig eru mismunandi. Ég velti fyrir mér hvort það séu ekki ákveðin rök fyrir því að hafa lágmarksútsvar þannig að sveitarfélag geti ekki beinlínis nýtt sér það að önnur sveitarfélög bjóði upp á meiri þjónustu með hærra útsvari og boðið upp á lægra útsvar sjálft, með því að varpa einhvern veginn ábyrgðinni á annað sveitarfélag. - Já, ég held að ég láti þetta duga.

Hæstv. forseti. Ég er fylgjandi því að fólk geti kosið með fótunum, þ.e. að það flytji sig á milli staða eftir því hvar er best að búa. Ég trúi því að það sé einfaldlega bara hollt og gott fyrir sveitarfélögin að vera í slíku umhverfi. Nú er það svo að nágrannasveitarfélög eru oft í mjög miklu samstarfi og gera með sér samninga og félög, samrekstrarfélög, um ýmis atriði, m.a. rekstur skóla, rekstur sorphirðu og fleira mætti telja. Minnstu sveitarfélögin eru flestöll í mjög miklu samstarfi við nágrannasveitarfélög og þá eru reglur þeirra á milli um það hvernig kostnaður skiptist. Jafnframt er tiltölulega algengt að börn sæki t.d. skóla í nágrannasveitarfélagi ef sá skóli er nær þeim, frekar en að keyra með skólabíl í skóla sveitarfélagsins. Þetta er t.d. dæmi um í Ölfusi þar sem börn fara í Hveragerði í skóla. Annað dæmi um lítið sveitarfélag sem er í miklu samstarfi við nágranna er Ásahreppur í Rangárvallasýslu. Það er lítið sveitarfélag en á í samstarfi við sína ágætu granna, Rangárþing eystra og Rangárþing ytra, sýnu meira við Rangárþing ytra, t.d. um skólamál og leikskóla. Og auðvitað eru þá samræður þar á milli um kostnaðarskiptingu.

Virðulegi forseti. Ég má til að velta upp nokkrum spurningum varðandi það að afnema lágmarksútsvarið. Hvers vegna var lögunum breytt 1993? Ég þekki ekki alveg þá sögu en í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Þegar lögum um tekjustofna sveitarfélaga var breytt árið 1993 voru sett inn ný mörk um hámarksútsvar ásamt því að lágmarksútsvar var tekið upp. Ákvæðið um lágmarksútsvar var umdeilt, m.a. vegna þess að það leiddi til verulegrar hækkunar á útsvari sumra sveitarfélaga.“ Veruleg hækkun var hjá sumum sveitarfélögum. Ég velti því fyrir mér hvort það hafi bara hækkað í sömu götu hjá sumum en öðrum ekki, þar sem íbúar í sömu götu eru ekki í sama sveitarfélagi. Ég veit það ekki, ég velti því upp. Ríkisvaldið hefur undanfarin ár hvatt sveitarfélög til sameiningar í stærri og öflugri einingar til að verða betur í stakk búin til að taka við hinum ýmsu verkefnum af ríkinu, til að færa ákvörðunarvaldið í nærsamfélagið. Sveitarfélögin standa í dag misjafnlega fjárhagslega og fyrir því eru ýmsar ástæður. Sums staðar hafa sveitarfélög einfaldlega fjárfest mjög frjálslega og þá ekki í takt við tekjur eins og hent getur vænsta fólk í pólitík í loforðaflaumi fyrir kosningar. Annars staðar hefur stoðum verið snögglega kippt undan tekjumöguleikum eða lykilfyrirtæki hafa flutt úr sveitarfélögunum og eftir sitja erfiðar fjárfestingar, t.d. vegna hafnarframkvæmda svo eitthvað sé nefnt. Sum sveitarfélög, og ekkert endilega þau fjölmennustu, eru svo heppin að miklar auðlindir eru í þeirra umdæmi og því miklar tekjur á hvern íbúa á meðan sveitarfélög í næsta nágrenni eru ekki svo heppin. Eru miklar líkur á því að íbúi í sveitarfélagi sem lítið eða ekkert útsvar greiðir samþykki sameiningu við sveitarfélag sem borgar hátt útsvar? Hvaða sanngirni er í því að íbúi við Nesveg 82, sem býr í Reykjavík, borgi hærra útsvar en sá sem býr á Nesvegi 100, sem býr á Seltjarnarnesi? Er ekki nógur munur samt? Talandi um endalausar sameiningar úti á landi þá sakna ég umræðu um sameiningar sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu þar sem byggðarlögin liggja algjörlega saman og ekki nema á færi kunnugra að vita hvort þeir séu staddir í Reykjavík, á Seltjarnarnesi eða í Kópavogi. Á Íslandi eins og annars staðar í heiminum er markvisst unnið að því að viðhalda byggð í dreifbýli og gengur ekkert of vel. Ýmsar aðgerðir eru notaðar svo sem sérstakar aflaheimildir á brothættar byggðir og sérstök stofnun sem vinnur að því að hlúa að dreifbýlinu, sem er Byggðastofnun. Ætlum við að hafa hærra útsvar í þeim byggðum sem eiga á brattann að sækja og hafa misst öflug fyrirtæki og jafnvel aflaheimildir til þeirra sem greiða lægra og jafnvel ekkert útsvar, þangað sem aflaheimildir og þau fyrirtæki eru komin? Ég spyr því: Er þetta nýja byggðastefnan? Ég segi nei. Ég held að við ættum frekar að stuðla að jöfnuði í öllum sveitarfélögum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Er það þá skoðun þingmannsins að svigrúmið sem nú er til staðar í lögunum sé ekki til fyrirmyndar? Ætti þess vegna að vera bara ein tala sem öll sveitarfélög ættu að vera bundin við? Þannig er það ekki, það er svigrúm. Þegar sveitarfélög lenda í miklum vandræðum og hafa þurft að leita á náðir nefndarinnar, sem kemur til aðstoðar þegar sveitarfélög eru í verulegum fjárhagskröggum, þá hefur verið gripið til þess ráðs að heimila tímabundið hærra útsvar en lögin og hin almenna regla býður upp á. Síðan varðandi sameiningar sveitarfélaga þá er það umræða sem væri hollt að taka í þinginu og við þurfum að fara yfir. Ég tel að hægt sé að ná betri árangri í rekstri sveitarfélaganna. Ég tel að hægt sé að fara í frekari sameiningar með það að markmiði að hagræða á toppnum, fækka í yfirstjórn og nýta betur þá sveitarstjóra og bæjarstjóra sem til staðar væru eftir slíkar sameiningar og efla með því líka sveitarstjórnarstigið og þjónustuna. Ég er ekki að undanskilja höfuðborgarsvæðið. Ég tel að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu ættu að skoða möguleikana. En það sem löggjafinn og við sem hér störfum þurfum að ræða er hvort við séum tilbúin að koma inn með einhverja hvata til að gera það meira aðlaðandi að fara í slíkar sameiningar. Við gætum verið með einhvers konar hvata í gegnum jöfnunarsjóði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Hvort svigrúmið sé nóg í dag, þá hef ég ekki velt því mikið fyrir mér en ég gæti í fljótu bragði alveg séð það fyrir mér að sama útsvar væri alls staðar og mismunurinn færi í jöfnunarsjóð. Ég sé það mikið frekar fyrir mér því að nógur er munurinn samt á þjónustunni, á aðgengi að menningu og öðru slíku eins og í stærri byggðarlögunum. Mér finnst það bara auka á ójöfnuðinn ef það á svo að vera með hærra útsvar þar sem þjónustan er jafnvel minnst. Varðandi sameiningar sveitarfélaga eiga þær sums staðar við, sérstaklega í þéttbýlinu þar sem sveitarfélögin liggja beinlínis saman, um sömu götu. Það væri ótvíræð hagræðing. Það get ég heils hugar tekið undir. En um sameiningar sveitarfélaga í hinum dreifðu byggðum er ég ekki eins sannfærður, að sameina stór byggðarlög sem henta ekki landfræðilega. Hvort sem um er að ræða sameiningu hjá fyrirtækjum, stórum stofnunum eða sveitarfélögum þá er hættan alltaf sú að fjármagnið og þjónustan sæki í stærri kjarnana. Þegar sveitarfélög þurfa að hagræða þá hættir þeim alltaf til að gera það á sem hagstæðastan hátt sem 

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins taka til máls um þetta frumvarp, ég er því ekki sammála. Ég kem líka úr þessum sveitarstjórnargeira og ég held að það sem við erum að fást við af hálfu sveitarfélaganna, að það sem þau kalla á sé ekki þetta. Ég held að þetta mál, þ.e. eitt og stakt, hvort sem kemur að því að við endurskoðum þá aðgerð sem útsvar er, sé ekki tímabært og alls ekki sem ein stök aðgerð. Ef við ætlum hins vegar að endurskoða þá tekjupósta sem sveitarfélögin hafa sameiginlegan aðgang að með ríkinu í heild sinni þá er það allt annar hlutur. Hér var aðeins talað um svigrúmið og ég held að það sé af hinu góða. Það gefur þetta færi sem þingmenn eru að tala um, varðandi það að fella þetta niður, og ég held að það sé alveg nægjanlegt. Hér var talað um upphaf þessa máls, þ.e. hvers vegna þetta var lagt á. Hér er umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga frá 2007, þegar þetta mál kom fyrst fram, og þar kemur fram að markmiðið er að draga úr þessum mismun, jafna skattbyrðina á landsmenn, þannig að allir taki þátt í því að greiða þessa sameiginlegu þjónustu, lágmarkskostnað við það, sem sveitarfélögin veita íbúum landsins. Ég held að það hafi ekkert breyst. Sveitarfélögin kalla frekar eftir því að fá, hvort sem það er í útsvari eða fjármagnstekjuskatti eða hvar það nú er, auknar tekjur til að standa undir þeim lögboðnu verkefnum sem þau hafa með höndum. Við þekkjum það alveg hér á þingi að mikið er talað um að þau hafi ekki nægt fé og einhvern veginn virðist þjónusta sveitarfélaganna alltaf þróast í þá átt að verkefnin verða stærri, hafa tilhneigingu til þess. Sumir segja að þau verði betri og ég tel reyndar að svo sé. Þess vegna held ég að þetta eitt og sér sé ekki heppilegt, þetta þyrfti þá í raun að vinnast með heildarskoðun á tekjumöguleikum sveitarfélaga. Ég er hlynnt sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga. Miðað við þessa umsögn sem hér lá fyrir 2007 - og ég hef ekki trú á að hún hafi breyst miðað við það sem ég hef verið að hlusta á í fjárlaganefnd - þá er væntanlega verið að tala fyrir hönd stærsta hluta sveitarfélaga. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Páls Jóhanns Pálssonar áðan þá er aðstaða sveitarfélaga mismunandi. Ef þar eru virkjanir; það eru auðvitað sveitarfélögin sem hafa það ágætt. Þau eru sum hver lítil, vilja ekkert endilega sameinast, af því hér var talað um sameiningar, af því þau hafa það gott og eru, eins og framsögumaður sagði, í samstarfi við önnur sveitarfélög, nágrannasveitarfélög sín, um lögboðna þjónustu, því að þau eru svo lítil að þau geta ekki sinnt henni ein og sér þó að þau hafi nægt fjármagn til þess. Þetta eru kannski þau sveitarfélög sem mundu leggja af lágmarksútsvar. Vel má vera að það sé ekki góð skoðun, en ég held að þetta gæti, og tek undir með því sem segir í umræddri umsögn, leitt til einhvers konar skattaparadísar. Mér finnst það bara ekki góð þróun. Samkeppni milli sveitarfélaga á þessari forsendu þar sem forsendur þeirra til að lifa af, eins og hér kom fram áðan, eru afar mismunandi; meðal annars var komið inn á kvótann og útgerðina og lítið þarf til að kippa stoðunum undan sumum sveitarfélögum og ég held að þetta frumvarp sé alla vega ekki til þess fallið að styðja við þessi dreifðu byggðarlög. Ég held að við þurfum að finna aðra leið til þess ef við teljum að þörf sé að styðja við þau sveitarfélög sem hafa tækifæri til að fella niður lágmarksútsvar, ef þau hafa það svo gott. Ég mundi vilja hvetja þau til að veita enn öflugri þjónustu ef þau þurfa ekki að leggja á útsvar en ber að gera það lögum samkvæmt. Þau ættu að vera í auknum færum til að gera vel við íbúa sína og laða fólk þannig til sín og þannig leggja allir þeir sem þar búa sitt af mörkum til að samfélagið og sveitarfélagið virki. Þó að það sé kannski eitthvað sem maður á ekki að ætla fólki, þá getur þetta leitt af sér að fólk velji að flytja lögheimilið sitt en búi ekki á staðnum. Það er ekkert sem segir að það geti ekki gerst. Við verðum auðvitað að hafa þetta allt til umhugsunar þegar við ræðum svona mál af því þetta getur að minnsta kosti haft mjög miklar afleiðingar. Ég ætlaði svo sem ekki að tala lengi um þetta mál en þetta er mín skoðun á þessu. Aðeins var komið inn á sameiningu sveitarfélaga en ég held að það sé allt önnur umræða. Ég held reyndar að einhvers staðar hafi komið fram rök fyrir því hvers vegna ekki er búið að sameina sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu, hvað sem okkur finnst um þessi mörk. Vel má vera að það sé framkvæmanlegt og æskilegt og geti orðið til hagsbóta fyrir sveitarfélögin á einhverjum tímapunkti eða einhver þeirra, en ég er ekki endilega viss um að það eigi að vera næst á dagskrá og það á alls ekki að beita lögþvingun til þess. Hér var líka talað um hvort það ætti að vera eitt útsvar, eitt fyrir alla. Í þessu áliti er einmitt nefnt að Norðurlöndin séu annaðhvort með lágmarksútsvar eða eitt útsvar. Við höfum því alveg dæmi um að það sé svoleiðis, það kemur að minnsta kosti fram í þessu áliti frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ég veit ekki hvort það hefur breyst á þeim árum sem liðin eru frá því það var veitt, vel má vera að svo sé. En ég held að við eigum að skoða þetta mál í samhengi við aðrar breytingar á skattkerfinu til handa sveitarfélögunum en ekki að taka þetta eitt og sér út.

Virðulegi forseti. Mér fannst rétt að rifja örstutt upp hvers vegna þetta ákvæði var sett sem nú er lagt til að verði tekið burt. Þetta var sem fyrr greinir árið 1993. Ég ætla að lesa úr nefndaráliti frá meiri hluta félagsmálanefndar sem þá var, með leyfi forseta: „Lögð er til breyting á 6. gr. frumvarpsins. Í gildandi lögum um tekjustofna sveitarfélaga eru ákvæði um að útsvar megi ekki vera hærra en 7,5% af útsvarsstofni. Hvað útsvarið varðar gerir frumvarpið ekki ráð fyrir öðrum breytingum en þeim að þetta tiltekna hámark verði 9,2%. Í breytingartillögunni felst að lágmarksútsvar verði lögbundið 8,4% og eru veigamestu rökin fyrir þeirri breytingu að mismunur á útsvarsálagningu sveitarfélaganna verður minni og útsvarsgreiðslur íbúa landsins jafnari.“ Það er fyrst og fremst af þessum ástæðum sem ákvæðið var sett til að byrja með, að mismunur útsvarsálagningu sveitarfélaganna yrði minni og útsvarsgreiðslur íbúa landsins jafnari. Þótt síðasti punktur minn komi kannski málinu í sjálfu sér ekki við þótti mér það mjög fróðlegt og áhugavert að einn af þeim sem tók undir þetta nefndarálit var enginn annar en hv. 2. þm. Norðvesturkjördæmis, Einar K. Guðfinnsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um endurskoðun laga um lögheimili. Hún hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að setja á fót starfshóp sem undirbúi endurskoðun laga um lögheimili, nr. 21/1990, með það að markmiði að hjónum verði gert fært að eiga lögheimili hvort á sínum staðnum, hvort heldur er þegar bæði hafa bækistöð innan lands eða þegar annað hefur bækistöð erlendis. Einnig verði lagðar til breytingar á öðrum lögum sem þarf að breyta til að markmiðinu verði náð. Ráðherra leggi fram á Alþingi frumvarp til nýrra laga um lögheimili, byggt á tillögum starfshópsins, eigi síðar en 30. mars 2015.“ Virðulegi forseti. Flutningsmenn að þessari tillögu eru ásamt mér hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Karl Garðarsson, Svandís Svavarsdóttir og Valgerður Gunnarsdóttir. Þar sem þarna eru flutningsmenn úr öllum flokkum geri ég mér von um að þingsályktunartillagan fái góða afgreiðslu og skjóta. Í greinargerðinni kemur fram að gildandi lög um lögheimili tóku gildi 1. janúar 1991. Frumvarp til þeirra var samið af nefnd sem félagsmálaráðherra skipaði í maí 1985 að ósk Hagstofu Íslands og Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem talið var að þörf væri á að endurskoða þágildandi lög um lögheimili sem höfðu verið í gildi allt frá árinu 1960. Helstu ástæður þess að ráðist var í endurskoðunina voru að breyttar þjóðfélagsaðstæður, svo sem sambýlis- og búsetuhættir manna, kölluðu á að lagaumhverfinu yrði breytt til samræmis við þær. Lög um lögheimili hafa um þessar mundir haldið gildi sínu í 24 ár. Á þeim tíma hafa ekki síður átt sér stað breytingar á þjóðfélagsaðstæðum, enda hefur þjóðin gerst aðili að EES-samningnum, netvæðst og upplifað bankahrun svo fátt eitt sé nefnt. Síðustu ár hefur nokkuð borið á því að íbúar landsins hafi lent í vandræðum vegna ákvæðis 7. gr. laganna, þar sem kveðið er á um að hjón eigi sama lögheimili. Vinnuveitendur sem ráða til sín starfsfólk hafa stundum krafist þess að það skrái lögheimili sitt í því sveitarfélagi þar sem starfsemi vinnuveitandans á sér stað. Þær kröfur hafa gert það að verkum að maki starfsmanns hefur þurft að flytja lögheimili sitt til sama sveitarfélags þrátt fyrir að bækistöð hans sé í raun í öðru sveitarfélagi eða jafnvel slíta samvistum við starfsmanninn. Þessar kringumstæður letja maka starfsmannsins einnig til að ganga í hjónaband með honum. Í kjölfar bankahrunsins þurftu nokkuð margir að sækja sér vinnu utan landsteinanna. Oft hélt þá annað hjóna erlendis á meðan hitt bjó hér áfram ásamt börnum þeirra. Í sumum löndum er þess krafist að þeir sem ætla sér að sinna atvinnu innan landamæra þeirra flytji lögheimili sitt þangað. Svo háttar til dæmis til í Noregi en margir Íslendingar hafa sótt atvinnu þangað. Enga heimild er hins vegar að finna í lögum um lögheimili til að skrá lögheimili hjóna í mismunandi löndum. Slíkt hefur hins vegar verið heimilað í mörgum tilvikum á grundvelli venju, óskráðrar réttarheimildar. Þrátt fyrir að átta sinnum hafi verið gerðar breytingar á lögum um lögheimili er óhætt að fullyrða að nú sé kominn tími til að taka þau til endurskoðunar að nýju. Líklegt er að endurskoðunin hafi í för með sér að breyta þurfi ákvæðum annarra laga, t.d. ábúðarlaga, laga um tekjuskatt og laga á sviði almannatrygginga. Hér er lagt til að Alþingi feli hæstv. innanríkisráðherra að setja á fót starfshóp sem undirbúi endurskoðun laga um lögheimili, nr. 21/1990, með það að markmiði að hjónum verði gert fært að eiga lögheimili hvort á sínum staðnum, hvort heldur þegar bæði hafa bækistöð innan lands eða þegar annað hefur bækistöð erlendis. Gert er ráð fyrir að einnig verði lagðar til breytingar á öðrum þeim lögum sem þarf að breyta til að markmiðinu verði náð. Þá er lagt til að hæstv. ráðherra verði gert að leggja frumvarp til nýrra laga um lögheimili fram á Alþingi eigi síðar en 30. mars 2015 og að það verði byggt á tillögum starfshópsins. Til þess að tryggja að endurskoðunin verði fullnægjandi er nauðsynlegt að samsetning starfshópsins endurspegli þau stjórnvöld sem vinna helst með þau lög sem líklegt er að þurfi að breyta, svo sem ríkisskattstjóra, Þjóðskrá Íslands, Tryggingastofnun ríkisins o.fl. Virðulegi forseti. Nú geri ég ráð fyrir að lokinni umræðu verði þingsályktunartillögunni vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.