Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Eg hefi orðið var við 2 lítilfjörlegar misprentanir í frv. eins og það var samþykt við 2. umr. Hin fyrri er í 8. gr. 1. 1.: »decani« í stað »dekani«, og hin síðari í 33. gr. 4. 1. að neðan: »eg lög ...« í stað »og lög...«. - Þessar villur má sjálfsagt laga í prentuninni, og bið eg háttv. forseta að gæta þess.

Forseti: Þessar prentvillur skulu verða lagfærðar.

Sigurður Stefánsson : Mér finst mér vera skylt að gera nokkra grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Eg hefi greitt atkv. með öllum greinum frumv., af því að mér hefir ekki þótt ástæða til að vera á móti neinni sérstakri grein og er málinu hlyntur yfir höfuð. En mér þykir sá höfuðgalli á, að hér er verið að samþykkja lög, sem verða dauður bókstafur um óákveðinn tíma. Það kann eg ekki við um mál, sem öllum er þó í raun og veru ant um. En hver er ástæðan fyrir því, að lögin eiga ekki að koma í gildi fyr en einhvern tíma í framtíðinni, þ. e. verða dauður bókstafur um óákveðinn tíma? Engin önnur en sú, að vér þykjumst ekki hafa efni á að stofna háskóla nú sem stendur. En úr því svo er, þá sé eg ekki, hvað er unnið við að samþykkja frumvarpið nú. Mér finst það vera dálítið fordildarlegt, að vera að samþykkja lagabálk, sem allir vita að verða ekki lög nema á pappírnum. Hitt er annað mál, að málið getur grætt við það að verða rætt rækilega í báðum deildum; verður þá betur undirbúið undir seinni tíma. Eg hefi ekki von um að fjárhagur landsins verði betri þegar næsta alþingi verður háð en hann nú er. Fjárhagshorfurnar eru svo slæmar, að það er mörgum áhyggjuefni. Og því finst mér mjög varhugavert að taka fram fyrir hendurnar á næsta þingi. En það gerum við að nokkru leyti, ef við nú samþykkjum þetta frumv., því að þá verður það talin skylda næsta þings, að láta hugmyndina ekki verða »blóðlausa hugmynd« lengur. Háttv. framsögum. líkti háskóla við hjarta mannsins, þannig, að hann veiti mentunarstraumunum til alls þjóðfélagsins, eins og hjartað knýr blóðið til allra hluta líkamans. Þetta er fögur samlíking, en hún á ekki við, ef háskólahugmyndin verður ekki annað en »blóðlaus hugmynd«. Háskólinn þarf peninga til þess að geta starfað, og peningarnir eru ekki til. Eg vil því láta málið bíða þangað til vér getum gert háskóla svo úr garði, að hann verði meira en nafnið tómt. - Það hefir verið talað um að það mætti notast við efri bygð latínuskólans til íbúðar fyrir háskólann. Það væri tilraun, sem ekkert er að vita hvernig heppnast. Og eg þykist viss um, að eftir 2-3 ár mundi verða talið öldungis óhjákvæmilegt að byggja háskólahús. Þingið vinnur málinu ekkert gagn með því að samþykkja frumv. þetta nú. Hugmyndin verður blóðlaus eftir sem áður og færist ekki framkvæmdum nær. Af þessum ástæðum mun eg ekki greiða atkv. með frumv. nú fremur en við 1. umr.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Eg skal taka því með ró, sem háttv.þm. Ísf. lagði nú til málsins; eg bjóst alt af við andbyr úr þeirri átt. Háttv. þingm. kvað háskólann mundu verða dauðan bókstaf um óákveðinn tíma. Eg skal nú að vísu játa það, að að forminu til er hér að eins um bréffesting eða lögfesting háskólans að ræða, en vér vinir háskólans vonum nú samt sem áður, að skólinn komist á innan skamms, og það enda á 100 ára afmæli Jóns Sigurðssonar. Háttv. þingm. lézt ekki trúa því, að notast yrði við efri bygð Latínuskólans, en eg geri mér nú sem fyr góða von um að nota megi hana, alténd í bráð, og þykist hafa leitt rök að því, og þá fer því svo fjærri að óttast þurfi óbærilegan kostnað af skólastofnuninni, að húsaleigukostnaður mundi enda verða minni en hann nú er. Þá gat háttv. þingm. þess, að frumv. taki fram fyrir hendur næsta þings. Já, eg vona að samþykt þess reki svo á eftir, að veitt verði fé til háskólans á næsta þingi. En því miður er engan veginn víst að svo verði; þingið er formlega óbundið. Þó vona eg að svo verði, vona að landspólitíkin sitji þá í fyrirrúmi fyrir hreppapólitíkinni, vona að háskólanum gangi þá ekki lakara en horfur eru á að t. d. gagnfræðaskólanum á Ísafirði gangi nú.

Steingrímur Jónsson Eg stend upp bæði vegna þess, sem háttv.þm. Ísf. sagði, og svo til þess, að gera stutta grein fyrir mínu atkvæði í þessu máli. Háttv. þm. Ísf. sagði, að þessi lagasmíð væri blóðlaus. Eg get vel skilið þá skoðun hans, og álít því síður að honum sé láandi, að hann vill ekki greiða atkvæði í málinu þegar þar að kemur. En eg lít ekki eins á málið og hann. Eg álít, að þegar verið er að ræða um að fresta málinu, þá sé ástæðan ekki sú, að ekki sé fé fyrir hendi til að koma háskóla á fót. Því eg lít svo á, að við höfum næga peninga, ef vér á annað borð viljum koma málinu áfram. Ef önnur skilyrði fyrir stofnun háskóla eru fyrir hendi, þá eru peningar til; annars erum við á sveitinni. Og mér finst nauðsyn á þessari stofnun, þess vegna er eg óhikað með. Ýmsum öðrum atriðum málsins, svo sem skipun ýmsra embætta við skólann, húsakynnum o. s. frv. er svo varið, að full ástæða er til, að fresta framkvæmdum í því efni. Þetta er að eins lítilfjörleg bending í því efni, að kostnaður sé ekki svo ýkjamikill. Peningarnir eru ekki aðalatriðið.

Stefán Stefánsson (6. kgk.): Eg gæti eiginlega fallið frá orðinu, því að háttv. 4. kgk. þm. hefir tekið fram mest af því, sem eg ætlaði að segja. Háttv. þm. Ísf. hélt því fram, að fé væri ekki fyrir hendi til þess að koma háskólanum á fót, og nefndin líti auðsjáanlega svo á, úr því hún ætlaðist ekki til að hann yrði stofnaður, fyr en fé væri veitt til þess á fjárlögum. Eg var ekki með þessu í nefndinni. Eg var þvert á móti á þeirri skoðun, að næg efni væru fyrir hendi. Það er ljóslega sýnt fram á það í athugasemdunum við frumv., að kostnaðurinn sem af því hlytist er ekki nema hér um bil 20,000 kr. Eg leit svo á, að ef ekki væri ráð á að veita þetta fé til svo mikilvægrar þjóðstofnunar, þá hefðum vér heldur ekki ráð á að lifa sem sérstök þjóð. Það eitt nægir til þess að sýna þörfina á háskóla, að vér þurfum nú að miklu leyti að sækja embættismönnum vorum mentun til annara landa eða háskóla. Eg vil í sambandi við þann kostnað sem hér er um að ræða benda mönnum á alt það fé, sem fer út úr landinu með þeim mönnum, sem stunda nám í öðrum löndum. Það er stórfé á hverju ári. En þetta yrði þó ekki nema brot af hagnaðinum, sem hlytist af svona stofnun. Háskóli hlýtur að efla alt andlegt líf í landinu. Og þess mundu sjást merki strax eftir nokkur ár. Hann yrði vörn gegn miður hollum útlendum áhrifum, ekki sízt dönskum, sem vitanlega eru mikil og mjög varhugaverð að ýmsu leyti. Það má auðvitað segja, að embættismannaskólarnir geri það nú, en þó ekki nema að nokkru leyti, því meðan ekki er búið að koma þeim í betra horf, sýnist mér varhugavert að binda embættaveitingar hér á landi því skilyrði, að menn hafi gengið á þessar stofnanir, en þetta væri sjálfsagt að gjöra þegar háskólinn væri kominn í viðunandi horf. Eg skil ekki hvernig menn geta lagt það til, að fresta þessu máli núna, þegar kröfur og raddir um sjálfstæði eru svo háværar, þegar sjálfstæði landsins er orðið slíkt hjartansmál þjóðarinnar, og þegar stofnaður er fjölmennur þingflokkur utan um sjálfstæðishugsjónina. Eg vildi ekki kljúfa nefndina, en það hefir alt af verið mín skoðun, að þessi stofnun ætti að komast á fót nú þegar. Það er líklegt, að nokkrar breytingar verði á þingi til næsta þings, og þess vegna vil eg ekki að því sé frestað að samþykkja þessi lög. Háttv. þm. Ísf. talaði mikið um fjárhag landsins og hafði miklar áhyggjur út af honum. Eg játa fullkomlega, að það er margt áhyggjuefnið hvað fjárhaginn snertir. Eg get ekki litið svo á, að fjárhagurinn sé svo bágborinn, að okkur sé ofvaxið að koma þessari stofnun á fót, sem hlýtur að verða lyftistöng andlegra og verklegra framfara þessarar þjóðar og skjól og vörn íslenzks þjóðernis á komandi tíð. Eg legg þess vegna áherzlu á, að frumv. verði samþykt á þessu þingi, og vona að þessi deild sjái sóma sinn með því að samþykkja það.

Ari Jónsson Eg skal geta þess, að eg er á sama máli og háttv.þm. V.-Ísf. um það, að eg æski þess, að tungan geti alt af verið sem hreinust, að útlend orð séu ekki notuð og að íslenzkt mál verði auðgað að innlendum orðum. En eg vil gera þetta svo, að það sé til verulegra bóta og gert í samræmi hvað við annað. Þessi orð, sem hér er verið að amast við: kandidat, prófessor o. s. frv., eru notuð alstaðar. Stofninn í þeim er latneskur, en orðin sjálf eru orðin evrópsk. Ef við förum að íslenzka þessi nöfn, þá skal eg taka það fram, að mér þykir ekki frekar ástæða til þess að íslenzka nöfn kennaranna heldur en nemendanna (stúdentsnafnið). En mér finst vér ekki færir um að skifta um til bóta. Það er farið fram á það í frv., að gera greinarmun á þremur tegundum kennara, og gert ráð fyrir nafninu aðstoðarkennari um dósenta. Eg veit ekki betur, en að dósentar séu fullkomlega eins sjálfstæðir kennarar eins og prófessorar; þess vegna er rangt að kalla þá aðstoðarkennara, þó þær námsgreinar, sem þeir kenna, séu ef til vill að ýmsu leyti minni, þá eru þær samt jafn þýðingarmiklar. Ef á að gera mun á þessum mönnum á annað borð, þá eru nöfnin, sem valin hafa verið, að minsta kosti óheppileg. Það var ekki fleira, sem mér þótti sérstaklega þurfa að athuga. Eg fyrir mitt leyti er líka á sömu skoðun og háttv.þm. V.-Ísf. um að br.till. á 22. gr. sé óhyggileg. Eftir því, sem góður íslenzkumálfræðingur hefir sagt mér, þá er eins mikil ástæða til að segja »endurtaka prófið« eins og »taka prófið«. Eg skal svo að eins drepa lítið eitt á það atriði, að þýða nöfn eins og »stúdent«. Það var minst á það áðan, hve afleitt það væri, ef það yrði þýtt með orðinu »nemandi«. Eg skal benda á, að ef orðið væri t. d. þýtt á dönsku, þá yrði úr því »Højskolelærer«. Eins og menn vita, þýðir þetta orð alt annað, sem sé lærlingur á lýðháskóla, en ekki nemandi við háskóla (Universitet). Eg verð þess vegna að vera með því að halda þeim nöfnum, sem nú tíðkast, þó þau séu í raun og veru útlend, þangað til nýjar þýðingar fást á þeim, sem eru betri en þau orð, sem nú er völ á.

Jens Pálsson Eg ætla það ekki ofmælt, að þetta mál sé eitt hið bezta mál á dagskrá þessarar þjóðar og lands, og það getur ekki komið til nokkurra mála, að láta það sitja á hakanum fyrir ýmsu öðru þýðingarminna. Málið er hugsandi mönnum þjóðarinnar eitt hið hugðnæmasta og dýrmætast allra mála, og er ekki efamál, að það á fram að ganga sem fyrst, verða á undan flestum öðrum framfaramálum, er sinna þarf. Það hefir verið margsýnt fram á það af þjóðarinnar beztu og skörpustu mönnum, hversu það sé óholt fyrir andlegt líf í landinu, að flestir leiti háskólamentunar út úr því, og að þeir námsmenn vorir, sem sækja háskólamentun sína út fyrir landsteinana, skuli allir verða að lenda á einum sama háskóla, sakir hins ríflega nemendastyrks, er þar er á boðstólum. Þetta er óholt þjóðlífi voru. Og það er furða, að þessi einhliða straumur hins danska vísindalífs og háskólalífs skuli ekki vera búinn að gagnsýra þjóð vora enn meira, en raun hefir þó á orðið. Það var réttilega tekið fram af háttv. 5. kgk. þm., að innra líf þjóðarinnar væri aðallífskrafturinn, sem héldi uppi því ytra, og að ekkert mundi styrkja betur innra líf þjóðarinnar, heldur en háskóli í landinu. Ennfremur tók háttv. 5. kgk. þm. það fram, að með svona stofnun ykist manngildi og mentagildi í landinu, og eg vil bæta við þjóðfrægð og landsfrægð Íslands; því að í sannleika er það auðmýkjandi og niðurlægjandi fyrir oss Íslendinga, að hugsa til þess, að erlendir menn, er leita sér mentunar í íslenzkum og fornnorrænum fræðum, skuli í því skyni þurfa að leita til háskóla í öðrum löndum, af því að vísindalega kenslu í þessum fræðigreinum er ekki að fá í þessu landi, sem þó er föðurland allra fornnorrænna og íslenzkra fræða. Meðan svo er, líta aðrar þjóðir smáum augum á íslenzkar bókmentir að fornu og nýju. Eg skal í þessu sambandi minna á, að þegar Danir gerðu hingað stúdentaleiðangurinn um aldamótin síðustu, þá voru margir þeirra þeirrar skoðunar, að Ísland ætti ekki neinar bókmentir. Ef háskóli hefði verið í landinu, þá hefði slíkt ekki komið fyrir. Eg hélt fram í nefndinni, að réttara væri að taka ekki til um tímann, hvenær háskólinn skyldi taka til starfa, af því að eg áleit, að það væri nokkuð frekt að heimta fé til skólans skilyrðislaust, áður en menn vissu nokkuð um, hvernig fjárhagur landsins yrði næstu árin. Og þar sem þungamiðja fjárveitingarvaldsins er í Nd., þá sýnist mér sjálfsagt og bein kurteisi, að senda málið svo til hennar. Nd. er þá í lófa lagið að gera við frumv. hvað hún vill og breyta aftur til, svo að lögin komi strax í framkvæmd. Það hefir verið talað um 20 þús. kr. kostnað, en mér dylst þó ekki, að hann muni verða meiri, því að t. d. yrði að veita stúdentum mjög ríflegan námsstyrk til þess að vega á móti þeim stóra styrk, sem þeir fá í Khöfn. Hvað snertir húsabyggingu handa skólanum, þá er mér það hjartfólgin hugsun, að honum verði reist veglegt hús, og hefi eg hugsað mér, að það væri næstum óhugsandi, að koma stofnuninni á fót að öðrum kosti. En þegar eg nú skoða það atriði nánar, þá sýnist mér þó sem það muni vera unt í fyrstu. Hitt tel eg víst, að löggjafarvaldið dragi ekki að koma veglegri háskólabygging upp undir eins og fjárhagur leyfir það með nokkru móti. Málið er svo hjartfólgið allri þjóðinni, að það verður að gera sem bezt við það að öllu leyti.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Eg er háttv.þm. G.-K. þakklátur fyrir það, hve vel hann lagði til málsins, og synd væri það, að vera vanþakklátur háttv.þm. V.-Ísf., þó hann talaði ekki eins vel fyrir málinu og eg hefði óskað. Satt að segja hélt eg að ekki væri meira til í pokahorninu því eftir síðustu umræður. Eg vil taka það fram aftur, út af orðum háttv.þm. V.-Ísf., að það er engan veginn nauðsynlegt að byggja nýtt hús fyrir háskólann. Það geta ekki aðrir álitið en þeir, sem halda að hús og stofnun sé það sama. Það sem er mergurinn málsins er, að sameina þá skóla sem nú eru í eina heild, og að útvega þeim sjálfstjórn. Þeir hafa hingað til legið undir eina skrifstofu í stjórnarráðinu. Að vísu hefir sú skrifstofa verið vel mönnuð, en það er öldungis óvíst að svo verði alt af. Enda er það sjálfsagt, að slíkar stofnanir stjórni sér sjálfar. Auk þess er háskólinn nauðsynlegur af því, að margar greinir, sem ætlast er til að verði kendar í honum, eru og verða ekki kendar annarstaðar. En öllum er þeim svo varið, að hægt er að kenna þær hér. Sigli menn undir sjálfstæðisflaggi, verða menn að vera reiðubúnir að leggja eitthvað í sölurnar fyrir sjálfstæðið. En sé nokkuð spor í sjálfstæðisáttina til, þá er það stofnun háskóla. Það eru keipar einir hjá háttv.þm. Ísf. og V.-Ísf., að hafa á móti frumvarpinu eins og það er. Háttv. þm. Ísf. vil eg sérstaklega minna á það, að það er til ýmislegt í lífinu, sem ekki verður metið til peninga. Annars er það undarlegt, að menn skuli vera að berja kostnaðinum við, eins og honum yrði fleygt í sjóinn. Því fer fjarri. Peningarnir hafa bara vasaskifti; þeir renna að vísu úr landsjóði en til Íslendinga, og þaðan aftur í landsjóð, sem skattar, tollar o. s. frv. Síðast en ekki sízt má minna á vanhöldin, sem hafa orðið af því, að menn hafa þurft að senda syni sína lítt þroskaða til útlanda. Þau hverfa úr sögunni með stofnun innlends háskóla. Annars bjóst eg ekki við umræðum um málið á þessu stigi. Einasti hugsanlegi agnúinn var fjárhagurinn, að fé væri ekki til í svipinn. Úr honum er bætt með því ákvæði, sem nefndin setti inn í frumvarpið, að háskólinn skuli ekki taka til starfa fyr en fé verður veitt til hans á fjárlögunum. Eins og eg hefi þegar tekið fram við 2. umr., álít eg persónulega, að við höfum ráð á að veita fé til skólans nú strax, við sem nýlega höfum fleygt hundruðum þúsunda út í stundargaman, en þeir sem líta annan veg á það atriði, geta þó huggað sig með því að komandi þing ráði því, hvenær til fjárútlátanna kemur.

Sigurður Stefánsson Eg vissi vel alt það, sem sagt hefir verið háskólanum til gildis. Eg hefi ekkert fræðst af umræðunum og breyti ekki mínu atkv. fyrir þær. Ef við á annað borð stofnum háskóla, þá ættum við að gjöra hann myndarlegan, til þess hann yrði okkur ekki til minkunar. Það kostar mikið fé. Og eins og eg sagði áðan, er fjárhagur landsins ekki svo góður nú, né heldur horfurnar, að við megum leggja neinar fjárveitingaskyldur á herðar næsta þingi. Eg játa að það er mikilsvert atriði, að stöðva straum mentamanna vorra til útlanda. En það mundi líka kosta okkur 40-60 þús. kr. á ári, því að við getum ekki sagt við þá, að þeir skuli nema hér, nema við getum um leið sagt þeim, að þeir hafi engan fjárhagslegan skaða af því. En til þess er ekki fé til að sinni. Háttv. þm. G.-K. sagði, að við mættum ekki láta þetta mál sitja á hakanum. En það er einmitt það, sem nefndin vill gera. Hún viðurkennir að ekki sé fé til að sinni, og sýnir það, að það er á fullum rökum bygt, sem eg hefi sagt. Eg veit svo vel um hug manna í þessu máli, að mér kemur ekki til hugar, að mitt atkvæði geti haft nokkur áhrif á úrslit þess. En mín skoðun er að réttast sé að fresta því að samþykkja þetta frv. til næsta þings. Það er nógur tími að gera það þá, ef ástæður leyfa, og menn sjá sér það fært fjárhagsins vegna.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Eg vil ekki efast um að háttv.þm. Ísf. sé það alvörumál að vilja styðja að stofnun háskólans. Annars hittist svo leiðinlega á, að einmitt þessi aðferð, að fresta og draga á langinn, er oft brúkuð til að eyðileggja góð mál, sem menn þora ekki að ganga í berhögg við. En sem sagt, eg vil ekki bera honum slíkt á brýn. Háttv. þm. sagði, að við ættum að kosta kapps um að hafa háskólann myndarlegan. Með því skilst mér hann meina, að skólinn verði ekki myndarlegur í þeirri mynd, sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. En deildirnar verða þær sömu sem nú, að einni viðbættri, og með sömu kenslukröftum; kenslan ætti því ekki að verða lakari, þó deildirnar yrðu sameinaðar og fengju að stjórna sér sjálfar. Ennfremur sagði hann, að við gætum ekki veitt nemendunum eins mikinn styrk og þeir fá í Höfn. Það er rétt. En bæði er það, að hér er hægt að komast af með minna en í Höfn, og svo á ekki að styrkja hvern stúdent, heldur að eins þá sem efnilegir eru. Til námsins hér þarf ekki meiri styrk en stúdentar hafa nú, en aftur legg eg mikla áherzlu á styrk til utanfara. Honum álít eg væri sérstaklega vel varið, miklu betur en þeim styrk, sem stúdentar hafa nú í Höfn. En eg álít ekki að við þyrftum að veita mikið fé úr landsjóði til utanlandsfara, þar eð við höfum sjóð Hannesar Árnasonar, sem nú er orðinn mjög álitlegur sjóður, 60 þús. kr., og gefur því 3000 kr. í rentu árlega. Að vísu eru styrkveitingar úr þessum sjóði nú takmarkaðar við eitt fag, heimspekina, en því mætti og ætti að breyta, þannig að þær næði til námsmanna í hverju fagi sem er. Þingið hefir að vísu ekki leyfi til að gera þessa breytingu á reglunum um notkun sjóðsins, en það getur væntanlega fengið ráðherra sinn til að gera hana hvenær sem vill. Í útlöndum er það stundum gjört að breyta slíku. Hannes Árnason var mentavinur, og eg efast ekki um það, að hann mundi verða fyrsti hvatamaður þess, ef hann lifði nú, og sæi hve féð er mikið og þörfin rík.  (Sig. Stefánsson: Hann var heldur ekki amtsráð)  . Háttv. þm. mun eiga við ráðstöfun amtsráðsins á bókasafninu í Stykkishólmi, en þar skjátlast herra þingm. Sú ráðstöfun var í alla staði lögmæt. Ef til vill þekkir hv.þm. einhverja sérstaka leið til sambands við látna menn; ef svo er, mætti nota hana til að leita samþykkis H. A. til breytingar á stofnskránni. Háttv. þm. sagði, að ekkert væri unnið með því, að samþykkja frumvarpið nú. En það vinst einmitt mikið með því. Vilji þingið 1911 leggja fé til háskólastofnunar, getur það gert það með einfaldri fjárveiting. En ef frumv. er drepið nú, væri það sama sem að eyðileggja málið; að minsta kosti ætti það þá miklu lengra í land. En ef til vill er það einmitt vilji hv. þingmanns. Eg vona að háttv. deild samþykki frumvarpið, og að Nd. gjöri því síðan sömu skil.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Þar sem þetta er framh. 1. umr., og nefndarálitið er nokkuð rækilegt, finst mér nægilegt að vísa til þess og ástæðna frumvarpsins, sem eru enn ítarlegri. - Eg læt því sitja hér við að sinni, og vona að háttv. deild láti frumv. ganga til 2. umræðu.

Gunnar Ólafsson Þegar nefnd var kosin í þetta mál, bjóst eg við því, að hún mundi gera aðrar breytingartillögur við frumv. en raun hefir orðið á. Eg tek það fram þegar, að eg var á móti frumv., eins og það kom frá stjórninni og er á móti því enn, eins og nefndin leggur til að það verði. Það er engin þörf á að samþykkja þessi lög strax, með því að fé er ekkert veitt til háskólans enn þá. Það er alveg ónauðsynlegt að búa til lög, sem enginn veit hvenær muni koma í gildi. Eg er ekki á móti því, að lofa frumv. til 2. umræðu, en eg vil með engu móti að það verði afgreitt héðan úr deildinni. Það eru ýms ákvæði frumvarpsins, sem eg er óánægður með, og þó aðallega það, hve há launin eru, eða geta orðið, þegar tímar liða. Vér verðum í þessu sem öðru að sníða okkur stakk eftir vexti, og vér höfum ekki ráð á að borga mörgum prófessorum 4800 kr. laun, eins og frumv. ætlast til að verði gert með tímanum. Það verður að miða launin við efnahag landsins yfirleitt, en ekki eingöngu við hve há laun tíðkast við útlenda háskóla. Eg er því á móti frumv. eins og það er. En geymi mér að tala frekar um hin einstöku atriði þess, þangað til við 2. umræðu, ef til kemur.

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason) Eg þakka háttv.þm. V.-Sk. fyrir hreinskilnina. En reyndar hefði hann átt að bíða með þessa ræðu þangað til við 2. umræðu málsins, því að þá fyrst má fara út í einstök atriði frumvarpsins. Háttv. þm. kvaðst vera á móti frumv. Þetta þykir mér undarlegt, af því hann greiddi þó atkvæði með frumv. um stofnun háskóla, og þetta frumv. er aðeins nauðsynleg afleiðing af því. Ef stofnaður er háskóli með 4 deildum, þá þarf kennara í þessar 4 deildir. - Hann sagði að laun prófessoranna ættu að vera 4800 kr. Þetta er ekki rétt, háttv.þm. hefir ekki lesið frumv. vel. Byrjunarlaunin eiga að vera 3000 kr., jafnhá faktorslaunum. Allir vita þó hver munur er á þeim undirbúningi, er verzlunarstjórar og prófessorar þurfa undir stöður sínar. Launin enda eftir 27 ára embættisþjónustu á 4800 kr. Eg get þessa að eins vegna þess, að háttv.þm. V.-Sk gaf ástæðu til þess, en fer ekki frekar út í einstök atriði, fyr en við aðra umræðu. - Eg vona að háttv. deildarm. lofi frv. til 2. umræðu.

Framsögum. (Eiríkur Briem) Eg hefi ekkert að taka fram við þessa umr. máls, annað en að óska frumv. sömu velvildar sem það hefir mætt hjá háttv. deildarm. við 1. og 2. umr.

Forseti gat þess, að ráðherra hefði gefið samþykki sitt til þess að ræða mætti tillöguna í dag, og beiddist jafnframt samþykkis deildarinnar til þessara afbrigða frá þingsköpunum. Deildin veitti samþykkið í einu hlj.

Flutningsm. (Sigurður Stefánsson) Eg hefi ekki nema örfá orð að segja um tillöguna. Það hefir verið gjört áður á þingi, að skipa nefnd til að íhuga fjármál landsins, auðvitað í þeim tilgangi, að hún hafi fjárlögin með höndum, þegar þar að kemur. - Eg sé ekki að það sé neitt athugavert og ræð háttv. deild til að samþ.till.

Lárus H. Bjarnason Tillagan er gagnslaus, en hún er líka meinlaus, og því skal eg ekki amast við henni. Hún er gagnslaus af því, að atkvæðagreiðslan í neðri deild um fjárlögin er nú svo langt komin, að nefndin getur ekki héðan af fylgst með henni. Nú, en tillagan mun vera borin fram til þess að tryggja meirihlutanum fleiri sæti í nefndinni en hann hefði átt vís ef kosið hefði verið í nefndina eftir brottför hæstv. forseta. Nú er það að vísu óþarft að skipa sérstaka fjármálanefnd nú þegar af þeirri ástæðu af því að minni hlutinn hefði staðið við loforð sitt, að eftirláta meiri hlutanum það sætið, sem annars hefði átt að verða hlutkesti um. - En sem sagt, tillagan er meinlaus og því mun minni hlutinn ekki amast við henni.

Forseti: Þetta er í fyrsta sinn, sem komið hefir till. um að setja meira en helming þingdeildar í sömu nefnd, og eg býst við að það mundi fyr meir, þegar eg átti setu á þingi, hafa verið álitið mjög mikið vafamál, hvort það væri leyfilegt. En eg get þó ekki séð, að það sé beint á móti þingsköpunum. Mér þykir það þó fremur óviðkunnanlegt, og skal skjóta því til háttv. 4. kgk. þm., hvort hann sé ekki tilleiðanlegur til að taka þessa tillögu sína aftur.

Steingrímur Jónsson Eg skal lýsa því yfir að eg vil ekki vera móti þessari tillögu. Það hefir sýnt sig á þingunum 1905 og 1907 að hér er um heppilega »praxis« að ræða. En eg vildi aðeins vekja athygli á einu atriði, og það er, hvernig nú stendur á þingtíma. Vér getum búist við því um næstu helgi að fjárlögin komist hingað til Ed., og það er ekki útlit til þess að þingi verði slitið fyr en um lok aprílmánaðar. Af þessum ástæðum getur fjárlaganefndin í Ed. unnið um miklu lengri tíma en venjulega, og það því fremur, sem óhætt er að fullyrða, að fjárlögin verði ekki tekin til umræðu hér í deildinni fyr en forsetar vorir eru komnir aftur úr utanförinni, og hinn nýi ráðherra getur mætt hér á fundum. Mér datt í hug, hvort ekki væri hægt þá að skipa nefndina 7 mönnum og það því fremur, sem þá væri mögulegt að gefa þeim háttv.þm., sem hér er utanflokka, - eg á við háttv. 6. kgk. þm. -, kost á að eiga sæti í nefndinni.

Steingrímur Jónsson : Eg þykist sjá að þessi breyt.till. mín muni ekki hafa neinn byr í deildinni, og skal þessvegna samkvæmt tilmælum háttv. forseta leyfa mér að taka hana aftur.

Jón Jónsson (l. þm. S.-Múl.): Út af ummælum hins háttv. framsögumanns (B. J.), þar sem hann rengdi þá frásögn 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) að 1. þm. Rangv. (E. P.) hefði óskað þess 1907 að brúnni á Rangá yrði frestað, þar sem sýslubúar eigi voru á eitt mál sáttir, hvar hún skyldi vera, þá skal eg bera þess vitni, að það var einmitt 1. þm. Rangv. (E. P.) sem óskaði, að málinu yrði frestað til þess, að brúarstæðið yrði rannsakað betur. Og var þá lofað, að veita skyldi fé til fyrirtækisins á fjáraukalögunum. Það loforð var gefið með ómótmæltri yfirlýsingu framsögumanna í fjárlögunum í báðum deildum. Eg verð að telja það óheppilegt og ógætilegt, ef það verður ofan á að síðari þing haldi ekki loforð fyrri þinga. Slíkt væri til að óvirða alþingi og rýra sæmd þess; en til þess vill vonandi enginn þingmaður stofna.

Magnús Blöndahl Eg vil ekki láta umr. um 14. gr. ganga svo fram hjá, að till.hv. fjárlaganefndar gangi mótmælalaust í gegn. A eg þar sérstaklega við till. hennar um fjárveiting til kvennaskólans í Reykjavík. Stjórnin hefir farið fram á 7000 kr. fjárveitingu til skólans og hefir rökstutt þá till. allgreinilega í athugasemdunum aftan við fjárlagafrumv. Stjórnin hefir sýnt ljóslega, að skólinn getur ekki lifað með minni styrk en fram á er farið í frv. Eg þykist vita, að fyrir háttv. fjárlaganefnd hafi vakað að spara fé landssjóðs. Það er aldrei nema lofsvert að fylgja þeirri meginreglu. En þessi sparnaður við skólann dregur þann dilk á eftir sér, að skólinn verður alveg ómögulegur. Það hygg eg þó ekki að verið hafi tilætlun háttv. fjárlaganefndar. Eftir ummælum og undirtektum allra landsmanna er það sjálfsögð sanngirniskrafa að styðja að mentun kvenna ekki síður en karla. Eg þykist vita, að háttv. fjárlaganefnd sé á sömu skoðun. En þá hefði hún átt að sýna það meira á borði en í orði. Það þarf ekki annað en að lesa aths. um þennan lið aftan við frumv. til þess að ganga úr skugga um það, að ef breyt.till. nefndarinnar nær fram að ganga, er það sama sem að sálga skólanum, eða að minsta kosti gera honum ómögulegt að ná tilgangi sínum, þótt hann kunni að tóra. Það má vera að hin háttv. nefnd hafi hugsað sér, að skólanum bættist styrkur á annan hátt; eg veit ekki um það; það mun væntanlega koma í ljós við umr. Eins og háttv. nefnd og þingd. mun vera kunnugt, er meiningin sú að skólinn væri húsmæðraskóli með heimavistum jafnframt því sem hann verður kvennaskóli. Nú er verið að koma upp húsi handa þessum skóla, sem skólinn ætlar að leigja. En leigan er svo há, að ekki er viðlit til, að skólinn komist af með minna en þessa upphæð, 7000 kr. Eg þykist vita, að hin háttv. þingd. athugi það, að hér er um heimavistarskóla að ræða; skólinn verður heimili námsmeyjanna; þar fá þær fæði og allar nauðsynjar. Á það er að líta, að skólinn er ekki eingöngu fyrir þennan bæ, heldur, og það miklu fremur fyrir alt landið. Af þessu, sem eg hefi nú tilfært, vona eg, að háttv. þingd. samþ. liðinn eins og hann er í stjórnarfrumv., en felli breyt.till. nefndarinnar, og hefi eg ekki að svo stöddu meira að segja um þetta mál.

Jón Sigurðsson Eg á hér br.till. á þgskj. 273, um að hækka skáldstyrk Þorsteins Erlingssonar úr 800 kr. upp í 1200 kr. Eg sé, að annar háttv.þm. hefir lagt til að hækka styrkinn upp í 1500 kr., og er eg fyrir mitt leyti samþ. því, en mín till. verður þá varatill. Eg þarf ekki að tala langt mál fyrir þessari till.; maðurinn er svo vel kunnur, að þess er er ekki þörf. Hann hefir unnið bókmentum vorum hið mesta gagn og sóma, svo að fyrir það má skipa honum á bekk með öndvegisskáldum þessa lands. Af öllum skáldum í seinni tíð ber sá maður að rímlist og ljóðsnild. Hann hefir og manna bezt stuðlað að því, að glæða frelsishugsjónir þjóðarinnar. Um stöðu hans er það að segja, að hann hefir orðið að verja tíma sínum til þess að vinna fyrir sér, eins og hann segir sjálfur. Þetta hefir dregið frá því, að hann fengi notið gáfu sinnar. Nú er hann kominn á sextugsaldur og er þá ekki líklegt, að mörg séu starfsárin eftir. Það má því ekki dragast lengur, að hann fái viðunanlegan styrk. Háttv. fjárlaganefnd hefir ætlað öðru skáldi, sem er líka góðs maklegur, 1200 kr. styrk; mér þótti því rétt að leggja til, að þeir væru jafnir. Eg er sannfærður um, að háttvirt þingdeild muni vera ljúft að veita þennan styrk manni, sem jafndýran skerf hefir lagt til bókmenta landsins sem Þorsteinn Erlingsson.

Björn Kristjánsson Það eru að eins örfáar aths., sem eg þarf að gera við umr. þessara gr. fjárlaganna. Eg á hér breyt.till. á þgskj. 265 um það, að umsjónarmaður fræðslumálanna verði kallaður ráðunautur í fjárlögunum. Mér er að vísu ekki neitt kappsmál að þessi till. verði samþ„ en betur kann eg við það nafn, því að það bendir betur til starfssviðs þess, sem hann ætti að hafa á hendi. Eg hefi orðið þess var, að út í frá halda margir, að hann hafi meira vald en hann hefir, og er það beint vegna nafnsins. Menn snúa sér nú beint til hans, ekki sem ráðunauts stjórnarinnar, heldur sem ráðherra yfir fræðslumálum, sem lögin um fræðslumál munu þó ekki ætlast til að hann sé. Þótt hann sé kallaður umsjónarmaður í fræðslulögunum, þá er það ekki svo að skilja, að það sé nokkurt fast nafn, sem gefi honum úrslitavald í öllum fræðslumála-ágreiningi, heldur er það að eins valið af handahófi til þess að láta það eitthvað heita. Enn á eg breyt.till. á þgskj. 265 um að styrkur til Flensborgarskólans verði hækkaður úr 3500 kr. í 7200. Ástæður fyrir þessari breyt.till. eru ýms skjöl frá borgarstjóranum, sem nú er hér, og stjórnarnefnd skólans. Eins og kunnugt er, var skóli þessi stofnaður fyrir rausnarlega gjöf látins merkismanns, síra Þórarins Böðvarssonar, og er því orðinn all-gamall. Skólinn hefir alla tíð notið almennra vinsælda og frá honum hafa komið margir nýtir menn. Skólinn hefir að vísu ætíð verið privatskóli og haft því sérstaka stjórn, en þó verið háður eftirliti landsstjórnarinnar, eins og gjafabréfið gerir ráð fyrir og reglugerðin fyrir skólann. En hann hefir ætíð notið styrks af landssjóði og skoðaður af þingi sem opinber stofnun, enda er hann það í raun og veru, því að tekjur af eignum hans eru að eins 200 kr. á ári og segir það sig sjálft, að það hrekkur ekki langt nú. Mér finst líka, að þingið geti ekki kipt að sér hendinni nú, þegar hvaðanæva er krafizt meiri mentunar, ekki hvað sízt mentun unglinga, sem eg fyrir mitt leyti tel einkarholla stefnu, og þessi skóli er einmitt nánast unglingaskóli. Stjórnin hefir stungið upp á 3500 kr. til skólans, en það er alsendis ónógt. Kostnaður við skólann er samtals auk kennaralauna, 3565 kr. Þar af er til áhalda 200 kr., afborgun og vextir 1865 kr., viðhald skólans 300 kr., brunabótagjald 200 kr., eldiviður og ljós 400 kr., ræsting 300 kr., heimavistir 300 kr. Þessi útgjöld eru flest alt af hér um bil jöfn, hvort 20 sækja skólann eða 80, eins og nú er, og sum af gjöldunum jöfn, þó enginn sæki skólann. Á skólanum voru í vetur 79 nemendur, en um hann sóttu 84. Fleiri var ekki hægt að taka. Af því að nemendur voru svo margir varð að hafa 3 deildir og bæta við einum kennara. Laun þeirra eru 1700, 1200 og 1000 kr. Öll útgjöld við skólann verða því 7465 kr.; þar frá dregst 200 kr., sem er tekjur af eign skólans; verða þá 7265 kr., sem skólinn þarf að fá annarsstaðar að. Eg hefi þó ekki farið fram á nema 7200 kr. Eg skal í sambandi við þetta með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr bréfi borgarstjórans um þetta mál. Þar segir svo: »Verði skólanum ekki veitt meiri fjárupphæð en þetta, er ekki annað fyrir hendi en að leggja skólann niður. Í nefndu bréfi til stjórnarráðsins, sem væntanlega hefir verið sent alþingi, er ítarleg grein gerð fyrir, hvað reksturkostnaður skólans getur orðið minstur á næstu 2 árum, og kemur oss því mjög óvart, að tillagið til þessa skóla eins skuli hafa verið fært niður á fjárlagafrumv. Þar sem tillagið til allra annara alþýðuskóla, hvort heldur þeir eru eign hins opinbera eða einstakra manna, hefir verið hækkað og sumra að miklum mun, þá mun aðsókn og eftirspurn að Flensborgarskólanum vera meiri en eftir nokkrum öðrum skóla landsins«. Eg hefi séð nefndarálit nefndarinnar í skólamálum úr háttv.Ed. á þgskj. 223. Eg vil benda háttv.þm. á að lesa það, því að þar er gert ráð fyrir, að skólinn lifi og haldi áfram sama starfi sem að undanförnu. Það skiftir ekki miklu, hvað skólinn er nefndur né hvaða kenslureglum hann fylgir, ef tilganginum er náð: að fræða alþýðu. Það má auðvitað segja við hvern skóla sem er: Þið fáið ekki meira en þetta. Þið getið vísað helmingnum af umsækjendunum frá. En það getur orðið til þess að drepa hvern skóla, ef féð er svo lítið, að synja verði helmingi þeirra, er sækja um inntöku, um skólann. Afleiðingin getur auðveldlega orðið sú, að menn hætti að sækja um inngöngu á skólann, þegar það reynist svo oft þýðingarlaust. Eg vil benda á það, að á síðasta þingi var skólanum ætlað 7800 kr. um árið; þá var nemendafjöldinn hinn sami, en kennaraskólinn í sambandi, sem síðan hefir til allrar óhamingju verið slitinn frá. Í samband við þetta skal eg benda á, að Akureyrarskólinn hefir 12,500 kr. á ári og auk þess á fjáraukalögum nú 5900 kr. eða samtals 18,400 kr. Þessi skóli, Flensborgarskólinn, fer ekki fram á nema 7200 kr. og vona eg, að h. háttv. deild sþ. það til þess að hann geti lifað, eg tala hér ekki fyrir skólanum vegna míns kjördæmis eins, heldur vegna flestra annara kjördæma á þessu landi, þar sem nemendur úr flestum kjördæmum landsins sækja þennan skóla. Loks á eg litla breyt.till. á þgskj. 277 um að veittar verði 500 kr. til viðgerðar á gamla skólahúsinu í Flensborg, heimavistarhúsinu, að eins fyrra árið; til er ætlazt, að gert verði svo við húsið, að það verði hæfilegt heimavistarhús. Þetta er svo smá upphæð, að eg vona, að allir háttv. þgm. samþ. hana.

Ráðherrann (H. H.). Nefndin vill færa styrk til aukakenslu í lagaskólanum úr 1800 kr. niður í 800; en með slíkri upphæð er ekki hægt að bæta úr þörfinni. Það er gersamlega ómögulegt að komast af með tvo kennara við skólann, þar sem aðsóknin hefir orðið svo miklu meiri, en við var búist. Sé það alvara þingsins að halda skólanum, verður að leggja fram til hans svo mikið fé, að viðunanleg kennsla geti farið fram. Viðvíkjandi niðurfærslunni á styrknum til kvennaskólans í Reykjavík skal eg að eins benda á, að stjórn kvennaskólans hefir þegar í fullu trausti til samninga þingsins gert ráðstafanir, sem gera það að verkum, að skólinn getur ekki komist af með minni styrk heldur en stjórnarfrumv. fer fram á. Misráðið finst mér og, að minka styrkinn til barnaskólanna í kaupstöðunum. En þann styrk vill nefndin færa úr 6000 kr. niður í 5000 kr. Það er augljóst, að kostnaðurinn við skólahaldið eykst ár frá ári eftir því sem meiri kröfur eru gerðar, og þá getur það ekki verið rétt að minka að sama skapi tillögin. Eg skildi ekki fullkomlega hvað h. 1. þm. G.-K. (B. K.) var að fara, þegar hann var að tala um að breyta nafni umsjónarmanns fræðslumálanna í 14. gr. B. VIII. b. 5. a. En fjárlagafrumv. fer þar beint eftir gildandi lögum. Hann er nefndur þannig í 33. gr. laga um fræðslu barna frá 22. nóv. 1907, og það er ekki til neitt annað löglegt heiti á þeim starfsmanni. Umsjónarmaður hefir ekki á hendi yfirstjórn fræðslumálanna. Hana hefir stjórnarráðið auðvitað. En það hefir umsjónarmanninn sér til aðstoðar í því, og hann hefir mjög mikið og mikilsvert verk að vinna. Hann á eftir lögunum aðallega að gegna umsjónarstarfi með allri alþýðufræðslu landsins fyrir stjórnarráðsins hönd og undirbúa ráðstafanir allar og reglugerðir, sem stjórnarráðið setur um fræðslumál. Eg tel það þvert ofan í lögin, ef þessi breyt.till. verður samþ. Fjárlaganefndin hefir viljað fella burtu þær 600 kr., er hann á að hafa til skrifstofukostnaðar, en það er enginn sparnaður. Sé umsjónarmaður sviftur þessu fé, þá verða skrifstofuútgjöld stjórnarinnar að eins þeim mun meiri. Umsjónarmaðurinn verður að hafa samkvæmt stöðu sinni svo miklar bréfaskriftir, að það er ómögulegt, að hann komist yfir að hreinskrifa það alt einsamall, og auk þess hefir hann mjög mikið starf við að búa til skólastatistik fyrir landið, verk, sem hann verður að hafa aðstoð við. Viðvíkjandi Flensborgarskólanum vil eg taka það fram, að því fer fjarri að hann sé landsskóli. Honum er stjórnað af sérstakri nefnd manna, sem sýslunefndin í Gullbringu- og Kjósarsýslu velur, og landstjórnin hefir í rauninni ekkert annað með hann að sýsla en það að borga honum út þann styrk sem þingið veitir. Hann á eftir reglugerð sinni jafnframt að vera barnaskóli fyrir einn einstakan hrepp, Garðahrepp. Þó að skólinn sjálfsagt ; geri talsvert gagn, þá þótti stjórninni samt ekki fært að kasta öllum kostnaðinum af skóla þessum á landssjóðinn, eins og hann væri eiginlegur landsskóli, þar sem landið kostar gagnfræðakennslu bæði hér í Reykjavík og á Akureyri, auk bændaskólanna, sem gefa svipaða fræðslu. Það er heldur ekki rétt, að styrkurinn til Flensborgarskólans hafi verið lækkaður í stj.frumv., að eins var kipt í burtu því fé, er veitt var til kennarafræðslunnar þar, því að það fé á að sjálfsögðu nú að ganga til hins nýja kennaraskóla. Þá eru ýmsar breyt.till. við 15. gr., sem mér þykja nokkuð einkennilega skrítnar, svo sem það, að fella burt styrk til hr. Boga Melsted, einmitt nú er hann þarfnast hans mest, þar sem hann nú er í óðaönn að skrifa Íslands sögu, eftir að hafa varið mörgum árum til undirbúnings með styrk af almannafé. Það kalla eg undarlega meðferð á landsins fé, að veita ár eftir ár fé til undirbúnings fyrirtækis, en gera svo ómögulegt að framkvæma fyrirtækið, þegar til kemur, enda tjáir ekki að dyljast þess, að hér er að eins að ræða um hegning á hr. Boga Melsted fyrir það, að hann er ekki meirihlutamaður í stjórnmálum. Þá er það ekki síður einkennilegt að nefndin vill lækka orðabókarstyrkinn til Jóns Ólafssonar. Þar er almennt viðurkent, að hin mesta þörf sé á verki eins og því, sem hér er um að ræða, og merkir vísindamenn hafa lokið miklu lofsorði á sýnishorn þau af verkinu, sem höfundurinn hefir látið sjást. Nú á að klípa svo af styrknum til þessa verks, að hann verði ekki að neinu liði, og skil eg ekki hvaða hæverska það er hjá meiri hlutanum, að drepa styrkinn ekki heldur alveg. Stjórnin lagði til, að Guðm. Magnússyni skáld væri veittar 600 kr. hvort árið, og við það hefir nefndin að vísu ekki gert neinar athugasemdir. En hún hefir lagt til að veittur væri miklu hærri styrkur til ýmsra annara skálda, og þá finst mér sanngjarnt að styrkur Guðmundar Magnússonar sé líka hækkaður.

Jón Þorkelsson Kenslumál okkar hygg eg að hafi lengi verið og séu reyndar enn nokkuð í molum. Þau eru öll í einangri, og lítið yfirlit yfir þau. Vér eigum skóla í öllum áttum, auðvitað suma hverja góða og gagnlega, en eg held, að þeir mætti vera færri. Það hefir verið barizt fyrir því með hnúum og hnefum að koma sem flestum skólum til kaupstaðanna, sem eg tel óholt, svo sem kennaraskólanum o. fl. Allir vita hvernig farið hefir verið með mentaskólann, sem lengi var sómi þessa lands, eins konar Mímisbrunnur allrar mentunar landsins, öldum saman. Ungum manni, sem eg þó engan veginn ætla að lasta, var falið það vandaverk, að útbúa nýja reglugerð fyrir skólann, sem var ærið verk handa nefnd af beztu og færustu mönnum landsins, og síðan hefir hann mist sinn forna veg og sóma og er orðinn nokkurskonar barnaskóli. Við, sem vorum þar fyrir 30 árum, skoðuðum skólann sem heimili okkar, þó að við ættum vandamenn í bænum og athvarf hjá þeim. Skólinn var eigi að síður heimilið, meðan þar voru heimavistir, og piltarnir sváfu í gamla »Langa loftinu«. Við það undu þeir vel hag sínum. Menn skoða jafnan heimili sitt, þar sem bælið er. En seinast á öldinni sem leið, voru heimavistir afnumdar, þær voru þá álitnar hættulegar sökum berklaveiki o. fl., en þó hafa menn nú engu síður dáið af þeim sjúkdómi. Áður var því þannig háttað, að þeir dóu, sem deyja áttu og gátu ekki lifað, en nú má svo að orði kveða, að hverju afstyrminu sé klakið upp. Kvennaskólinn hér í bænum er, eins og menn vita, stofnaður um 1870 af ýmsum góðum mönnum og meðal annars af þeim gömlu og virðulegu Melsteðshjónum, og hefir jafnan verið mjög nytsöm stofnun í alla staði. Nú vill hann verða heimavistarskóli, en til þess vantar hann fé og föng. Og nú hafa góðir menn og konur gengist fyrir að byggja nýtt og veglegt skólahús úr steini, sem er þeim til hinnar mestu sæmdar. Sú háðung ætti líka að leggjast niður hið allra fyrsta, að opinberar byggingar væru bygðar úr öðru en steini, og nú ríður »privat«skóli hér á vaðið. Eg get hugsað mér, og það mun öllum skiljast, að það skiftir nokkru fyrir óskemdar sveitastúlkur, að hafa heimavist í slíkum skóla, að hafa gott heimili hér að hverfa að í stað þess að kúlda sér niður hér og hvar í bænum á meira og minna misjöfnum stöðum, eins og hingað til hefir átt sér stað. Stjórnin hefir nú lagt það til að skóla þessum verði veittar 7000 3000 kr. og virðist það í alla staði sanngjarnt. En fjárlaganefndinni hefir þóknast að færa styrk þennan niður. Eg skil ekki hvernig jafnmikill kvennavinur og háttv. 2. þgm. Húnv. (B. S.), sem er einn í fjárlaganefndinni og varð manna fyrstur til að tjá kvennfólkinu fylgi sitt hér á þingmálafundi, leggur sig í það og ljær sig til þess, að fylgja fjárlaganefndinni í þessu. Það hefir verið sagt, að ekki ætti frekar að hlynna að þessum skóla, en kvennaskólanum á Blönduósi. Ekki finst mér það svo sjálfsagt. Allar þjóðir telja skyldu sína að auka veg höfuðstaða sinna, enda finst mér ekki mjög ólíklegt, að bærinn kynni að vilja leggja eitthvað dálítið af mörkum við skólann á móti fjárframlagi úr landssjóði. Eg lít svo á, að till. stjórnarinnar í þessu máli séu sanngjarnar og réttar, en röksemdir fjárlaganefndarinnar gripnar úr lausu lofti. Eg get ekki verið samþykkur háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), að verulega brýna nauðsyn beri til þess, að breyta um nafn á umsjónarmanni fræðslumálanna og kalla hann »ráðunaut«, og ekki hefi eg heyrt nein nýtileg rök fyrir því, að skrifstofufé þess manns þurfi endilega að falla niður. Við Flensborgarskólanum ætli ekki að hreyfa. Hann er stofnaður af rausn og góðleik einstaks manns, og það væri ekki til uppörfunar til slíkra gjafa og rausnarsemi, ef landið ætti nú að sleppa hendinni af slíkum skóla. Svo hefi eg leyft mér að koma fram með eina smábreytingartillögu á þingskjali 250 um lítilfjörlegan styrk til Sigurðar bóksala Erlendssonar. Hann er nú orðinn roskinn maður, er hin mesta ráðvendnismanneskja, og hefir slitið sér út á því að ferðast víða um land á vetrum með bækur.  Þá er nú 15. gr. Þar sé eg, að fjárlaganefndin hefir fært niður styrk þann, sem landsbókasafninu er ætlaður til bókakaupa, úr 6000 kr. niður í 5000. Eg veit ekki til þess, að fjárlaganefndin hafi haft nokkra ástæðu til þessa, og eg verð að álíta, að hún muni ekki geta vitað það betur en bókavörður, stjórn safnsins, sem og landsstjórn, hvers safnið þarf með til bókakaupa. Það lítur helzt út fyrir að fara eigi að skamta það, sem þarf til safna landsins og safnhússins, því að fjárlaganefndin ætlar líka að fara að fræða mig um það, hvers landskjalasafnið þurfi með, en henni hefir ekki tekist að sannfæra mig enn þá. Eg gaf stjórninni skýrslu um þetta efni, og tók þar til það minsta, sem eg áleit að safnið gæti komist af með, og stjórnin féllst á tillögur mínar. En nú sé eg, að fjárlaganefndin þykist vita þetta betur en bæði eg og landsstjórnin. Þá hefir fjárlaganefndin heldur ekki getað sannfært mig um það, að 600 kr. sé nægilegt til umsjónar forngripasafnsins. Eg hefi stungið upp á 1000 kr. sem því minsta, sem hægt væri að komast af með, og skal eg enn fremur benda á það, að safn þetta hefir ekki nú eins mikinn styrk eins og á meðan það var í landsbankanum, því þá hafði það 2000 kr. húsaleigustyrk. Nú hefir safnið óhaganlegt húsnæði og er þar ekki hægt að gæta safnsins nema með aukaumsjón. Og þótt þessar 1000 kr. væru veittar, þá græddi þó landsjóður 1000 kr. við breytinguna. Enn er farið fram á það, að lækka þóknun til fornmenjavarðar, til fornmenjarannsókna og skrásetningar úr 1000 kr. niður í 500 kr. Eg ímynda mér að fjárlaganefndin hafi ekki gert sér ljóst, að það er lögskipað að fornmenjavörður skal ferðast um landið til þess að safna og skrásetja fornmenjar. Hér er mikið verk fyrir höndum að leita uppi og rannsaka dysjar og hauga og hlynna að því, sem þess væri vert af slíku tagi, og að auki gæti verið fullkomin ástæða til þess að grafa í kirkjugarða og taka ljósmyndir af ýmsu. En það er að því leyti sama, hvort fjárlaganefndin veitir fé til þessa eða ekki, að þetta er lögskipað starf, og stjórnin er því skyldug, jafnvel af fé til óvissra útgjalda, að greiða þann kostnað, sem þetta hefir í för með sér, svo undan þessu gjaldi verður ekki komist, því að verkið getur ekki hjá liðið. Þá er stungið upp á því, að færa styrkinn til magister Sigfúsar Blöndal niður í 300 kr. í stað 600. Eg vil þó mælast til þess, að þingmenn flýti sér ekki að greiða atkvæði með því, því að mér er persónulega kunnugt um, að styrkur þessi er nauðsynlegur til þess að verkinu geti orðið haldið hæfilega áfram. Við 12. lið á atkvæðaskránni (í 15.gr.) er það minn athugi, að nógu fljótt sé að því undið, að fara að lækka styrk Jóns ritstjóra Ólafssonar niður í 700 kr. meðan ekki er reynsla komin fyrir því, hvers með þarf, enda ekkert í hættu að veita þennan styrk, því að í frumvarpi stjórnarinnar er það orðað svo, að að eins skuli borga fyrir það, sem handrit er til fyrir. Og engan heyri eg draga í efa, að höfundurinn sé vel til verks þessa fær. Þá hefi eg farið fram á, að styrkurinn til Sögufélagsins verði aukinn um 200 kr., úr 600 kr. upp í 800 kr. Á aðalfundi félagsins, er haldinn var nú fyrir nokkrum dögum, var það almenn ósk, ef kleyft væri, að fá meiri styrk handa félaginu, einkum til þess að geta gefið örara út Biskupasögur Jóns próf. Halldórssonar í Hítardal, en verið hefir hægt hingað til. Sem mönnum er kunnugt, eru sögur þessar eitt af allra merkilegustu sagnaritum frá síðari öldum, og stórfróðleg og skemtileg bók. Þá er 51. liður á atkvæðaskránni um styrk til herra Einars Páls Jónssonar til þess að fara utan og fullkomna sig í tónlist. Eg er maður lítt söngvinn og á því bágt með að byggja á eigin skoðun þetta mál, en treysti meðmælum þeim, sem þessi maður hefir frá organleikara við dómkirkjuna, hr. Brynjólfi Þorlákssyni. Eg heyri sagt og ímynda mér, að herra Einar Páll hafi bæði nægar náttúrugáfur og þekkingu til þess að styrkur þessi geti komið honum að notum. Þá er liður 55, þgskj. 281, þar er eg riðinn við breytingartillögu, eða eiginlega breyt.till. við breyt.till., um námsstyrk til Jóns Ísleifssonar, 600 kr. fyrra árið, er fer því fram, að þessi styrkur yrði hækkaður upp í 1200 kr. fyrra árið. Hefi eg raunar heyrt það haft styrk þessum til foráttu, að efnaðir menn standi að þessum manni á margar hendur. En hvernig sem því kann að vera varið, þá mun þessum manni þó þykja sér haldkvæmast að spila sem mest á eigin spýtur, og treysta meir á sjálfan sig en auðuga frændur. Eg þekki að sönnu manninn lítið nema af góðri afspurn, en hér eru menn, sem þekkja hann, og munu þeir láta til sín heyra. Eg vonast til, að þingið sjái sér fært að veita honum þennan styrk, enda sé eg enga ástæðu til þess að neita honum um hann. Nám hans getur síðar orðið þessu landi til góðra nytsemda.

Jón Sigurðsson Viðvíkjandi styrkveitingu til skáldanna skal eg taka það fram, að eg álít að Guðm. Magnússon eigi styrk skilið, ef á annað borð er um það að ræða, að veita nokkru skáldi styrk. En því minnist eg á þetta, að eg veit ekki hverjar undirtektir styrkurinn til Guðm. Magnússonar fær. - Þá hefir komið fram till. um það, að nema burtu styrkinn til Hvítárbakkaskólans. Skóli þessi er stofnaður af einstökum manni, sem hefir lagt í hann alla sína vinnu og fé. Eg verð því að vera með því að það verði veitt fé til hans, einkum þar sem eg álít, að skóli þessi sé engu síður til uppbyggingar fyrir landið en margir aðrir skólar, sem styrktir eru. Einnig hefur skóli þessi notið styrks undanfarin ár, og í trausti til þess að hann mundi fá hann framvegis, hefir skólastjórinn lagt út í að kaupa jarðnæði og að byggja skólahús. Það er því að mínu áliti mjög misráðið að svifta skólann styrk, einmitt þegar hann er kominn í fast horf, og væri ekki til annars en að eyðileggja manninn. Vonast eg til að hin háttvirta deild skoði vel huga sinn, áður en hún felst á þá tillögu, að neita skóla þessum um styrk, því hún er svo ósanngjörn, sem frekast má verða.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Viðvíkjandi ræðu hæstv. ráðherra, skal eg geta þess, að því er snertir þær 1800 kr., sem á fjárlagafrv. stjórnarinnar eru ætlaðar til aukakennslu við lagaskólann, að eg hugði ráðherra í fersku minni, að forstöðunefnd lagaskólans taldi á síðasta þingi tvo kennara mundu nægja við lagaskólann. Fjárlaganefndin getur heldur ekki verið því samþykk, sem segir í aths. stjórnarinnar við háskólafrumv., að kennararnir geti ekki lagt á sig meiri kennslu, en 2 stundir á dag, enda þótt þeir verði að verja nokkrum tíma til þess að semja nýjar kennslubækur. Ber þess og að gæta, að skólinn notar þó mestmegnis danskar bækur, sem kennararnir láta nemendurna gera athugasemdir við, þar sem þeim her ekki saman við íslenzk lög. Eg vona því, að hin háttv. deild verði fjárlaganefndinni samdóma um það, að 800 kr muni nægja til aukakennslu við lagaskólann. Að því er kemur til þess að færa styrkinn til barnaskóla í kaupstöðum niður í 5000 kr. úr 6000, er þess að gæta, að það er stutt síðan farið var að veita þennan styrk, því að álitið var, að kaupstaðabúar væru yfirleitt færari um, að kosta börn sín í barnaskóla, heldur en þeir, sem utan kaupstaða búa, og með þetta í huga lagði fjárlaganefndin til, að styrkur þessi yrði færður niður, sem fyr segir. Að því er snertir tillögu fjárlaganefndar um það, að fella burt skrifstofukostnað handa umsjónarmanni fræðslumála, þá getur verið, að í byrjuninni hafi hann haft allmiklar bréfaskriftir, en meiri hluti fjárlaganefndarinnar leit svo á, sem sjálfsagt væri, að hann fengi burðargjald bréfa endurgoldið, sem og að stjórnarráðið gæti látið honum í té aðstoð við skýrslu- og bréfagerðir, er sérstaklega stendur á, en kann ekki við, að fara að veita honum sérstakt skrifstofufé. Þá gat hæstv. ráðh. um till. fjárlaganefndarinnar, viðvíkjandi styrknum til Boga Melsted og Jóns Ólafssonar, og sagði, að tillögur meiri hluta fjárlaganefndarinnar sýndu hverjir réðu. Um till. meiri hlutans, að því er kemur til Boga Melsteds er það að segja, að auðvitað getur orðið ágreiningur um það, sem um alt annað, hvort hann eigi að halda áfram þessu starfi, að semja sögu Íslands, sem hann svo lengi hefur notið styrks til; en eg er á þeirri skoðun, að það sé því betra, sem hann hættir fyr við það. Hann hefir nú haft þennan styrk í mörg ár, og árangurinn minni en vænst var. Þar að auki hefir hann styrk úr ríkissjóði Dana til sama starfa. Meiri hluti nefndarinnar leit því svo á, sem rétt væri, að strika nú út styrkinn síðara ár fjárhagstímabilsins, því að ekki getur það hata verið tilætlun fjárveitingarvaldsins, að styrkin bæri að skoða, sem fasta fjárveitingu, er yrði að standa, meðan Melsted lifði, hvort og hvernig sem verkið, er honum var falið, yrði af hendi leyst. En það, sem sýnir, að meiri hluti fjárlaganefndar hefir viljað beita allri sanngirni, er það, að meiri hlutinn hefir þó lagt það til, að Bogi héldi styrknum árið 1910, þ. e. fyrra ár fjárhagstímabilsins, og því fremur er þetta sanngjarnlega í sakirnar farið, sem stjórnarflokkurinn hefir gert málið að flokksmáli, enda mun það frá þess flokks sjónarmiði lengi hafa verið eitt aðalatriðið í hinum »pólitiska katekismus« flokksins, að sjá um, að eigi væri haggað neitt við fjárveitingunni til nefnds manns, og ber að líkindum að skoða það, sem viðurkenningu til hans af flokksins hálfu fyrir það, sem hann hefir skrifað í hans þágu í íslenzk og dönsk blöð. Þá kemur fjárveitingin til Jóns Ólafssonar, og skal eg geta þess, að hún hafðist í gegn í fjárlaganefndinni með að eins eins atkv. mun, og var það mitt atkv., sem réð því, að fjárlaganefndin lagði það eigi til, að fella hana að öllu leyti, því að mér fanst rétt, að honum gæfist kostur á, að halda áfram starfinu við orðabókarsamninguna með 720 kr. styrk á ári, enda býst eg ekki við, að hann verði, þess megnugur, að rita meira en 12 prentarkir árlega. Álít eg því, að honum megi standa á sama, þótt styrkurinn sé færður niður, og að hann verði eigi hart úti, er litið er á, hve lítið hefir gengið á þetta verk að undanförnu. Það gladdi fjárlaganefndina að sjá fallega mynd af höfundinum framan við þær tvær blaðsíður af verkinu, sem lagt var fyrir hana, þótt henni myndi að vísu hafa verið enn kærara, að sjá meira af ritinu, þótt myndin hefði þá beðið. Að því er ræðu hæstv. ráðh. snertir, vil eg geta þess, að mér virðist honum enn, sem á þingum að undanförnu, hætta mjög til þess, að draga taum Guðm. skálds Magnússonar, og ekki grunlaust, að hann vilji nota hann til að gera minna úr öðrum skáldum, og draga úr styrk til þeirra. En þegar alþingi 1907 veitti Guðm. Magnússyni, sem og að vísu Einari Hjörleifssyni, styrk að eins fyrra ár fjárhagstímabilsins, þá vildi þingið á þann hátt sýna, að það ætlaðist eigi til þess, að styrkurinn yrði áframhaldandi, heldur að eins í eitt skipti fyrir öll. Þetta hefur ráðherra og látið sér skiljast, að því er hr. Einar Hjörleifsson snertir, en ekki að því er uppáhaldsskáld hans Guðm. Magnússon snertir. Að því er snertir ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ .) um sérþekkingu forstöðumanna skóla og safna, að því er þarfir þeirra snertir, sem þinginu væri skylt að fara eftir, og því veita fé það sem um væri beðið, skal eg geta þess, að slíkir menn, þótt sérþekkingu hafi, verða sjaldnast skoðaðir, sem óvilhallir í þeim efnum, því hver skarar eld að sinni köku, vill hafa allt, sem fullkomnast, er aðrir eiga til að leggja, og gerir því sem frekastar kröfur til landsjóðsins. En það verður að líta á fjárhaginn, og sníða sér stakk eftir vexti í þessu sem öðru, og sætta sig við það, sem fjárveitingarvaldið sér sér fært að leggja fram. H. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) átaldi fjárlaganefndina mjög fyrir till. hennar um kvennaskólann í Reykjavík, en fjárlaganefndin hefir þó hækkað um mun styrk þann, er honum var ætlaður í fjárlagafrumv. stjórnarinnar, þótt eigi sæji hún sér fært, að sinna styrkbeiðni yfirstjórnar skólans í öllum greinum, eins og till. nefndarinnar bera með sér, þar sem skólanum, auk 3000 kr. styrks, eru ætlaðar 40 kr. fyrir hverja námsmey, alt að 2000 kr. Enn fremur er honum ætlaður styrkur til matreiðsluáhalda 1500 kr., og til styrktar sveitastúlkum 300 kr. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.), fanst engin ástæða til annars, en gera skólanum á Blönduósi jafnhátt undir höfði, eins og kvennaskólanum í Reykjavík, og benti á, hve ólíku betur sýslunefnd Húnvetninga ferst við hann en Reykjavík við kvennaskólann í Reykjavík, þar sem bæjarfélagið að eins styrkir hann með 100 kr. á ári, en landssjóði er ætlað að leggja honum 7000 kr. Ef ekki væri heimtað sama sem alt úr landssjóði, en lagt meira til af bæjarfélagi Rvk., yrði skólanum betur til. Skal eg og ekki leyna því, að framkoma yfirstjórnar skólans, lýsir eigi all-litlu ráðríki og heimtufrekju, þar sem hún semur við mann, að alþingi fornspurðu, um húsbyggingu, og skuldbindur sig til, að leigja þar í fleiri ár fyrir 2000 kr. húsaleigu árlega, hafandi þó nær ekkert fé í höndum, nema það, sem alþ. kann að veita, og ætti yfirstjórn skólans eftirleiðis að fara sér hægar. Nefndinni er ljúft að gera þessum skóla svo vel til sem unt er, og íhugar ef til vill málið að nýju, en býst ekki við, að stjórn hans fái þó alt, er um er beðið. Það er hægt að gera áætlanir, og vilja hafa alt, sem allra fullkomnast, er heimtað er af öðrum; en getan verður að ráða, og oft álitamál, hvort ekki má víkja ýmsu við, og láta þó alt fara vel, þrátt fyrir minni tilkostnað. Fer eg svo ekki fleiri orðum um kvennaskólann, en ætla að víkja að því að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) er óánægður með, að styrkurinn til landsbókasafnsins til bókakaupa er færður niður um 1000 kr. Meiri hluti fjárlaganefndar hugði, að spara mætti upphæð þessa, en hvað mig snertir mun eg þó ekki greiða lækkuninni atkv. Till. um 250 kr. styrk til Sigurðar farandbóksala Erlendssonar, mun eg styrkja, með því að jafn virðingarverður maður á í hlut, og að eins sótt um styrkinn í eitt skifti fyrir öll. Háttv. 1. þm. Rvk. álasaði nefndinni fyrir það, að færa niður styrkinn til fornleifarannsókna. En eg verð þó að líta svo á, sem 500 kr. nægi árlega, og að eigi sé vert, að verja meiru fé í því skyni, enda ber þess að gæta, að fornleifafélagið starfar í sömu átt. Orðabókarstyrkinn til Sigfúsar Blöndals hefir fjárlaganefndin lagt til, að lækkaður verði úr 600 kr. í 300 kr. Hefir ekki trú á því, að bókinni muni miða betur áfram, þó að styrkurinn sé hærri, en verið hefir undanfarin ár. Hann nýtur og styrks frá Dönum í sama skyni, og því ekki svo mjög styrksþurfi, sem ella. Sjálfur afsakar hann það með veikindum sínum, hve seint verkinu hafi miðað áfram, og skal eg eigi vefengja, að svo sé, en þá getur hann tæpast vænt þess, að þingið auki styrkinn, og má þykja vænt um að hafa, þrátt fyrir veikindin, notið hans óskerts að undanförnu, og virðist mér þinginu því farast vel við þennan mann með því, að veita honum 300 kr. styrk árlega, sem verið hefir. Háttv. þm. Mýr, (J. S.) talaði snjalt erindi um, hve mikinn skerf Þorsteinn Erlingsson hefði lagt til íslenzkra bókmenta, og vildi láta hækka styrkinn til hans úr 800 kr. upp í 1200 kr. - Þetta getur meirihl. nefndarinnar ekki aðhylst, en fyrir mitt leyti, skal eg þó geta þess, að eg mun greiða tillögu þessari atkvæði. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði um Flensborgarskólann, vil eg geta þess, að nefndin íhugaði fjárbænir þær, er þinginu hafa borist frá yfirstjórn skólans, og taldi maklegt, að styrkja hann, þar sem hann er mjög vinsæll og mikið sóttur og því ilt, ef hann legðist niður. - En nefndinni þótti rétt, að heyra ummæli þingmanna kjördæmisins, áður en fullnaðarályktun væri tekin. - En breyt.till. háttv.þm., sem nú liggja fyrir, mun meirihl. nefndarinnar þó eigi fá aðhylst. Tillögu háttv. þingm. um 500 kr. styrk til viðgerðar á skólahúsinu, mun eg, fyrir mitt leyti, geta greitt atkvæði. Eg hefi nú vikið að flestu, er komið hefir fram af hálfu hinna háttv. þingmanna, og finn því eigi ástæðu til, að fara frekari orðum um málið að sinni.

Jón Magnússon Eg ætla að minnast á 2 breyt.till., sem eg hefi komið með. Það er breyt.till. um styrkveitinguna til Þórðar læknis Sveinssonar, sem eg veit, að ekki muni mæta neinni verulegri mótspyrnu í nefndinni, með því að háttv. fjárlaganefnd er þessari breyt.till. meðmælt. Eg þarf ekki annað, en láta þess getið, að Þórður læknir Sveinsson hefir um undanfarna vetur haft kenslu nokkra við læknaskólann, borgunarlaust, en án nokkurar skuldbindingar; nú virðist það ekki sanngjarnt, að heimta af honum starf fyrir enga borgun. Sú þóknun, er farið er fram á, er sómasamleg, og ekkert meira. Vona eg því, að breyt.till. verði samþykt. Hin till. er um styrk til að halda áfram útgáfu alþýðu-lagasafnsins, og hefir það dregist alt of lengi, að framhaldið eftir 1900 kæmi út. Styrk þann, 800 kr., er um er beðið, þarf einungis fyrra árið. Háttv. fjárlaganefnd hefir einnig tekið vel í þessa breyt.till., og skal eg því láta mér nægja, að skírskota til álits hennar. Svo vildi eg leyfa mér, að minnast lítið eitt á önnur atriði. Um fræðslumálastjórann vil eg viðurkenna það, að sýslunarheiti hans »umsjónarmaður fræðslumálanna« sé ekki sem liðlegast heiti, en hinu verð eg að mótmæla, að hann eigi að heita eða vera að eins ráðunautur stjórnarinnar um fræðslumál, eða nokkurs konar aðstoðarmaður, eða embættismaður í stjórnarráðinu. Verksvið hans er að vísu enn eigi ákveðið, en að minni skoðun, þá ætti þessi maður að verða sem sjálfstæðastur embættismaður landsins, auðvitað undir yfirumsjón stjórnarráðsins; það mundi heppilegast fyrir störf þau, er honum eru falin, og þá mundu þau einmitt verða greiðlegar af hendi leyst, en ef hvert erindi fræðslumálum viðvíkjandi þyrfti að koma til stjórnarráðsins. Eins og nú er, hefir fræðslumálastjórinn afarmikil bréfaskifti, og miklar skriftir, auk þess sem nauðsynlegt er, að hann vinni úr miklum hagfræðislegum skýrslum, er safnað hefir verið og safna verður um fræðslumál landsins. Hann er manna færastur til að vinna úr þessum skýrslum, svo að gagni komi, og þó aðrir gerðu það, mundi það kosta eitthvað. Eg verð að telja það illa ráðið, ef styrkurinn væri feldur burtu. Það er öll ástæða til að hlynna að eftirliti með skólum hér á landi. Þjóðverjar hafa það orðtak: án eftirlits, enginn skóli. En slíkt náið eftirlit getur stjórnarráðið ekki haft, það verður að hafa embættismaður eða embættismenn, sem hafa þetta að aðal-starfi. Þá vildi eg minnast nokkrum orðum á Flensborgarskólann. Það er mikill vandi, að vita, hvað gera skuli, þegar um þann skóla er að ræða. - Hann er ekki landskóli, en lifir þó ekki af neinu öðru en landssjóðsfé. Eg segi engu öðru, af því að eins og háttv. 1. þm. G.-K (B. Kr.) gat um, þá er eign skólans - eða ávöxtur af henni - einar 200 kr. og hús skólans lítilfjörlegt og þar að auki að miklu í skuld. Það hefir verið sagt, að skólanum yrði ekki haldið áfram með þeim styrk, er stjórnarfrumv. ætlar honum, það sé ómögulegt. Það er nú reyndar erfitt að vita hið rétta í þessu efni. Það ætti beint að taka frá rótum, skipun og allan hag Flensborgarskólans, athuga, hvort hann eigi að vera reglulegur gagnfræðaskóli, sem hann er í rauninni alt af að sperrast við að vera, en þá væri hann 3. gagnfræðaskóli landsins; það gæti komið til tals, að gera skólann að lýðháskóla, en ekki get eg verið samdóma hv.þm. G.-K. (B. Kr.) um, að gera eigi skólann að eins að unglingaskóla. En eitt virðist mér auðsætt, að ekki sé forsvaranlegt, að halda sífelt áfram að veita meira og meira fé til þessa skóla, nema skólinn komist þá undir yfirstjórn landsstjórnarinnar. Því er það skoðun mín, að áður en veittar séu 7000 kr. til skólans, verður hann að vera undir umsjón og eftirliti landsstjórnarinnar og búið er að ákveða til fullnustu hlutverk hans. Nú er skólinn fyrir utan fræðslu áætlun þá, sem vér annars byggjum á. Það er satt, að skólinn var stofnaður í fyrstu af gerðarlegum og góðum hug, en eftir þeim miklu kröfum, sem nú eru gerðar af skólans hálfu, þá nær gjöfin skamt. Skólinn hefir gert gagn; það er satt, - en nú er svo komið, að kröfur hans til landssjóðs eru þannig, að verði þeim sint, þá hlýtur skólinn, að verða landsskóli. Háttv. framsm. (Sk. Th.) gat þess, að til skams tíma hefði enginn styrkur verið veittur af landssjóði til barnaskóla í kaupstöðum, og að háttv. fjárlaganefnd því hafi þótt vel mega færa niður styrkinn frá því er í stjórnarfrumv. stendur; það er rétt, það er nýr siður að veita barnaskólum í kaupstöðum styrk. En af hverju gerði þingið þetta? Af því, að þingið sjálft hafði lagt skólaskyldu á kaupstaðina, og af því leiddi, að þinginu varð skylt, að leggja nokkuð af mörkum til barnaskóla í kaupstöðum. Það var víst árið 1907 eða öllu heldur 1908, að skólaskyldan komst á, og styrkurinn því nýr, en minni má hann ekki vera. Svo vil eg stuttlega minnast á br.till. háttv. þgm. Dal. (B. J.). Hann vill færa til styrk Jóns sagnfræðings þannig, að honum sé bætt við laun hans. En þetta tel eg mjög óhyggilegt, með því að eg lít svo á, að laun 1. aðstoðarbókavarðar séu eftir atvikum sómasamleg og ekki sé ástæða til að hækka þau. Vinnutími hans er ekki ýkjalangur, en efni vor ekki svo, að vér höfum ráð á að launa nema sómasamlega. En hitt er rétt að Jón sagnfræðingur fái persónulegan styrk til að halda áfram sögurannsóknum sínum, söguritun, sem þjóðinni er kær. En hækkun á launum aðstoðarmannsins yrði til þess, að launahækkunin fylgdi að sjálfsögðu starfanum jafnan framvegis. Nú er einmitt ástæða til að fara varlega, þegar verið er að ræða um að hækka eða bæta við laun, nema um hinar sanngjörnustu kröfur sé að tala. Auðvitað verður að gera úrlausn, þar sem ekki verður hjá því komist, en alt í hófi. Hins vegar get eg ómögulega séð, að nein sanngirni eða neitt vit sé í því, að taka nú styrkinn af Boga Melsted, þar sem hann er nú byrjaður að rita og gefa út, svo að almenningi megi að gagni koma, það sem hann hefir verið að safna til í mörg ár. Háttv. framsm. (Sk. Th.) sagði eitthvað í þá átt, að styrkurinn til þessa manns hefði verið veittur á fjárlögunum til þess að styrkja samflokksmann þeirra, er ráðið höfðu áður lögum og lofum á þinginu. Eg man nú ekki glögt, hvenær heimastjórnarflokkurinn hófst, hygg að það hafi verið 1901, en það var rétt um 1890, að farið var að veita cand. mag. Boga Th. Melsted styrk á fjárlögunum til að rita Íslandssögu. Því getur ástæðan til fjárveitingar þessarar áður fyrri heldur ekki hafa verið sú, sem háttv. framsm. (Sk. Th.) gaf í skyn. Styrkurinn hefir ekki verið veittur þessum heiðursmanni vegna flokksfylgis, en sannleikurinn er sá, að nú á að svifta hann styrknum, af því að hann er í pólitík mótstöðumaður þess flokks, er nú ræður í þinginu, og þyrnir í augum flokksins. En þegar til þess kemur að athuga, hvort Bogi Th. Melsted eigi skilinn styrk af landssjóði, þótt það atriði hafi auðvitað enga þýðing, eins og nú á stendur, - þá verð eg að segja, að eg veit fáa, sem fremur eigi styrk skilið til starfa sinna. Þessi maður er vakinn og sofinn í því að starfa að því, sem hann álítur að alþjóð megi að sem mestu gagni verða, hann er ósérhlífinn og ósérplæginn, og hefir sýnt þetta á margan hátt. Og verk það er maðurinn er að vinna, aðal-lífsstarf þessa manns, er eftir dómi manna, er vit hafa á, mjög mikils virði. Það er því óskynsamlegt að reyna nú, með því að kippa styrknum burtu, að eyðileggja verk þetta, sem þegar er byrjað, miklu hefir verið til kostað, og annars mætti að miklu gagni koma. Ekki finst mér það heldur rétt hjá háttv. fjárlaganefnd að færa niður styrkinn til Sigfúsar Blöndals; eg hefi séð verk hans, það er þegar unnið og er það mikið. Við bókasafnið hefir hann ekki svo mikil laun, að hann geti unnið að orðabókinni án styrks - og 600 kr. á ári eru í rauninni það minsta, sem hægt er að bjóða fyrir slíkt starf. Og styrk annarsstaðar ættum vér ekki að biðja eða þurfa að treysta á. Þegar þessi styrkur er borinn saman við þann styrk, er Jóni ófeigssyni er ætlaður, þá eru 600 kr. sannarlega ekki of mikið. Ekki svo að skilja, að eg vilji mæla á móti 1000 kr. styrkveitingunni til Jóns Ófeigssonar; þvert á móti álít eg að það fé eigi að veita. Það er full þörf á því að fá þýzk-íslenzka orðabók, og eg veit það, að Jóni Ófeigssyni er vel treystandi til að leysa starfið vel af hendi. Ef það er rétt hjá háttv. framsm. (Sk. Th.) að á sama stæði, hvort Jón Ólafsson fengi 1500 kr. eða 720 kr., þá er líka óþarft að vera að færa styrkinn niður, það hefði þá mátt standa við það, sem stjórnarfrumv. ákvað. Ef menn í annan stað vilja veita Einari Jónssyni 1500 kr. á ári - fyrir gott boð - finst mér það vera alveg sama og að setja hann á landssjóðslaun. Eg felli mig ekki við það; mætti líka veita honum öðruvísi viðurkenningu fyrir sitt góða boð - sem eg annars skil ekki, að geti orðið þegið. Það má vel vera að E. J. sé hæfileikamaður, en að fara að gera hann að embættismanni landsins fyrir það, það finst mér ekki rétt. Hitt væri réttara, að gefa honum kost á að búa eitthvað til fyrir Ísland, er hann auðvitað fengi endurgoldið, en ekki veita honum föst laun. Mér sýnist annars, að þingið sé nokkuð örlátt við skáldin, þau eru nú mörg á fjárlögunum. Eg skal þó ekki frekara fara út í það, en vil að eins geta þess, að réttara fyndist mér, að veita Einari Hjörleifssyni heldur 1500 kr., en 1200 kr. 1200 kr. styrkur er annaðhvort of hár eða of lágur. Af 1500 kr. gæti hann lifað, en hinu naumast. Fyrir ritstjórn Skírnis mun hann hafa 600 kr. á ári; en gæti hann fengið svo mikla viðbót við önnur ritstörf sín nú gæti hann af því lifað. Aftur get eg eigi séð neina ástæðu til að færa styrkinn til Þorsteins Erlingssonar úr 800 kr. upp í 1200 kr., Þegar verið er að bera saman þá Einar Hjörleifsson og Guðmund Magnússon annarsvegar og Þorstein Erlingsson hinsvegar, þá er hér ólíku saman að jafna; eg tala hér ekki um hæfileika. Tveir hinir fyrnefndu eru sífelt að starfa að bókmentum, eru að rita, og frá þeim eru alt af að koma ný skáldrit, en eg hefi satt að segja ekki orðið þess var, að Þorsteinn Erlingsson hafi á síðari árum auðgað bókmentir vorar að mun með nýjum skáldverkum. Þegar á að fara að hækka styrk hans, þá er í rauninni verið að hækka eftirlaun hans, því að það verður ekki betur séð, en að hann hafi að mestu hætt starfi sínu - sem skáld.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.: ) Það er breyt.till. á þgskj. 283, sem eg vil, leyfa mér að fara hér nokkrum orðum um. Þessi breyt.till. kann nú að þykja óþörf, af því að í fræðslulögunum er ætlast til, að farskólar verði komnir upp um landið alt árið 1909 -'10, en till. stafar af því, að málið er nú á þingi, og fræðslumálanefnd hefir borið fram frumvarp um að fresta framkvæmd þessara laga, farskólaskyldunni, þangað til 1912. Mér þætti hart, ef þingið tæki ekki til greina vilja þjóðarinnar, sem er einróma um það, að ákvæðin séu of hörð, um almenna farskóla-skyldu. Ef kenslan gerir sama gagn, þar sem farkennarar eru og við farskólana, þá mælir líka alt með breytingum.

Björn Sigfússon Eg tek ekki til máls í því skyni, að létta á framsögumanni, heldur til þess, að gefa skýrslu, sem eg hygg ekki óþarfa. Býst líka eins vel við, að ýmsir af háttv.þm. séu ekki kunnugir málavöxtum. Fyrst ætla eg þó, að gera almenna athugasemd, áður en til skýrslunnar kemur. Það kveður oftast við, að fjárlaganefndin skamti naumt. Það er nú reyndar ekki undarlegt, þótt mönnum finnist það, því að fjárlaganefndin er líkt sett og sú húsmóðir, sem mörgu heimilisfólki hefir að skamta - og gestum að auki, en föngin þó lítil fyrir hendi. Munnarnir eru margir, og ekki unt að fullnægja öllum. Þess vegna hefir bæði þessi fjárlaganefnd og allar aðrar orðið að spara, svo að bæði heimilisfólkinu og gestunum hefir þótt nóg um. Fjárlaganefndin hefir gert sér far um, að neita sem minst sanngjörnum bænum, en um hitt má deila, hvað nauðsynlegast sé og sanngjarnast. Skýrslan, sem eg ætlaði að gefa er um kvennaskólann á Blönduósi. Það er búið að tala mikið um kvennaskólann í Reykjavík og hafa menn þar fyrir sér sundurliðað yfirlit aftan við fjárlagafrumv. stjórnarinnar. En um hinn skólann hefir ekki legið fyrir skýrsla fyr en nú nýlega, að hún kom með síðasta pósti að norðan. Eg býst við, að þingmenn hafi ekki getað kynt sér hana enn til hlítar, og því ástæða fyrir mig, að fara um þetta nokkrum orðum. Háttv. vinur minn, 1, þm. Rvík. (J. Þ.), mælti til mín þeim sæmdarorðum, að eg væri kvennavinur; það var að vísu hið mesta hól, en eg vona þó, að eg eigi þetta heiti skilið. Mér virðist, að þegar um jafnrétti karla og kvenna er að ræða, þá sé það meira í orði en á borði, sem að kvenfólkinu er ætlað. Nú munu þeir færri, er mótmæla því, að konur eigi jafnan rétt (á við karlmenn) til kosninga, og eigi yfir höfuð eitt yfir þær að ganga og karlmenn, að því er réttindi snertir, Mér virðist, að það sé orðin tízka fjöldans, að viðurkenna þetta, en hver verður svo raunin á, þegar til framkvæmdanna kemur? Mentastofnanir fyrir kvenfólk eru fáar, og afar-mikill munur hefir verið á því, sem lagt hefir verið til sérskóla karla og kvenna. Styrkurinn til kvennaskólanna er ekki meiri en 100 kr. á móti 1000 kr., er til hinna eru veittar. Þegar menn eru nú komnir svo langt, að viðurkenna í orði jafnrétti karla og kvenna, þá er líka kominn tíminn til, að menn viðurkenni það í verkinu, og veiti þeim mentastofnunum, er konum eru ætlaðar, jafn ríflegan styrk og öðrum. Skýrslan, sem eg vildi gefa er fólgin í áætlun stjórnarnefndar kvennaskólans á Blönduósi. Skal eg með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr henni - þó ekki nákvæmlega sundurliðaða, heldur aðalatriðin: a) Laun 5 kenslukvenna, þar á meðal forstöðukonunnar, og fæði kr. 2300, » b) Til vinnumanna og vinnukvenna, með fæði ... - 810, » c) Afborgun og vextir af lánum .... - 886,50 d) Eldsneyti .... - 1200, » e) Ljósmeti .... - 300, » f) Brunabótagjald ... - 262,50 g) Lóðargjald . . . - 25, » h) Viðhaldskostnaður ... - 500, » i) Til bókakaupa, blaðakaupa og óvissra útgjalda - 300, » Samtals kr. 6584, » Í sambandi við þessa skýrslu kemst forstöðunefnd kvennaskólans á Blönduós svo að orði í skjali, sem hún sendi okkur þm. Húnavatnssýslu: »Eins og skýrslan um óhjákvæmileg gjöld skólans á yfirstandandi ári sýnir, þá er það öldungis óefanlegt, að hjá engum þar greindum útgjöldum verður komist, eða úr þeim dregið á nokkurn hátt, en hins vegar þyrftu þau, ef vel væri, meiri að vera, því ýmislegt þyrfti til skólans að kaupa, sem of langt yrði hér upp að telja. Viðvíkjandi skólanum sjálfum eða aðsókn að honum, skal það fram takast, að hann hefir verið svo ákaft sóttur á seinustu árum, að hann hefir verið alveg fullskipaður, svo að þar hefir ekki verið hægt að taka á móti fleirum, og stundum hefir beinlínis orðið að neita viðtöku. - Bendir þetta ljóslega á það, hve miklum vinsældum skólinn á að fagna, og þegar litið er á meðfylgjandi skýrslu um nemendur skólans úr ýmsum sýslum landsins síðastliðin 7 ár, þá sést það, að skólinn hefir verið sóttur af nemendum úr 16 sýslum landsins. Í þessu er beinlínis sönnun fólgin, sem hver og einn getur þreifað á, að skólinn er stofnun, sem all-mikla þýðingu hefir fyrir þjóðfélagið, svo framarlega, sem það verður ekki í efa dregið, að það, að auka kvenmentunina, er þýðingarmikið framfaraskilyrði fyrir þjóðina í heild sinni«. Þeir sem þetta segja eru þjóðkunnir merkismenn, sem taka alls ekki of djúpt í árinni eða fara með rangt mál. Þvert á móti fara þeir of stutt, þar sem þeir ætla ekkert til áhaldakaupa til skólans, eins og gert er við alla aðra skóla, og ekkert heldur til þess, að gera við grunnmúr skólans, sem mér er kunnugt, að bilað hefir og óhjákvæmilegt er, að gera við nú þegar. Ennfremur vil eg benda á það, að nauðsyn væri til, að setja vatnsleiðslu í skólann, sem gera mætti nú með tiltölulega litlum kostnaði, vegna þess, að búið er að reisa sláturhús með vatnsleiðslu ekki all-langt frá skólanum, sem setja mætti skólavatnsleiðsluna í samband við. Þetta, sem eg nú hef nefnt mundi kosta að minsta kosti 600 kr. Þar sem drepið er á, að neita verði um inntöku í skólann vegna rúmleysis, þá er það rétt. Nú á síðari árum, þá hefir stundum orðið að neita 10-20 stúlkum árlega um inntöku. Þess vegna væri full ástæða til, að auka við bygginguna, en fram á það er þó ekki farið. Það eru víst ekki deildar meiningar um það, að skólinn hafi gert gagn, og að það gagn sé alment, sést af skýrslunum, og þótt farið sé lengra aftur í tímann, en gert er í þessari skýrslu, þá kemur það sama fram, að aðsóknin hefir verið almenn af landinu, t. d. vil eg benda á, að hann hefir, eins og skýrslan ber með sér, verið sóttur mjög mikið úr Múlasýslum, Þingeyjar-, Dala-, Ísafjarðar-, Mýra- og Strandasýslum, alt af stöðugt margar námsmeyjar úr öllum þessum sýslum auk nærsýslnanna. Þetta er aðallega það, sem eg vildi vekja athygli þeirra manna á, sem ekki hafa haft færi á að kynna sér málið. Þá vil eg leyfa mér að víkja að því, sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði. Hann furðaði sig á því, að eg skyldi geta léð nafn mitt til að skrifa undir niðurfærslu á styrknum til kvennaskólans í Rvk. Með því meinar hann það, að eg hef skrifað undir fjárlaganefndarálitið. Hann þekkir það að sjálfsögðu, að það fæst ekki æfinlega, er menn óska sér helzt, en þá verða menn að sætta sig við, að taka það næst bezta. mín skoðun er, að hvorugur skólinn hafi beðið um meira en þeir þurftu, og því réttast að veita þeim það fé, sem þeir fara fram á, en fjárhagurinn er því á þann veg, að fjárlaganefndin varð að draga úr því sem farið var fram á í fjárbeiðnunum, og því taldi fjárlaganefndin sér ekki fært að verða að fullu við fjárbænum skólanna. Eg verð að halda fast við það, að ekki sé ástæða til að gera upp á milli skólanna, og eg verð að álíta þá jafn réttháa, hvað fjárframlög snertir. Það eru heldur ekki eftir svo margir skólar út um landið, að nokkur ástæða sé til þess að hafa þá fyrir olbogabörn. í þessu sambandi vil eg leyfa mér að taka það fram, að Blönduósskólinn er mikið ódýrari fyrir nemendurna, en nokkur skóli í kaupstað getur verið. Hver námsmey hefir áður borgað fyrir sig 120 kr. í 7½ mánuð á Blönduósskóla, en nú hefir það síðustu árin verið fært upp í 135 kr. Það þarf ekki að bera þetta gjald saman við það, sem nemendur verða að greiða í kaupstöðunum, því þar verður það mikið hærra, varla undir 300 kr. fyrir jafnlangan tíma. Þessi skóli hjálpar því mörgum fátækum stúlkum til að stunda nám, sem engin efni hafa til að kosta sig á dýra skóla í kaupstöðum. Þá má og líta á það, að það er mikilsvert, að reynt sé að stýfla fólksstrauminn úr sveitunum í kaupstaðina, og enginn vafi er á, að það verði gert að nokkru með því, að halda við í sveitunum bændaskólunum og kvennaskólunum; þeir draga áreiðanlega ofurlítið úr þeim straum. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) gerði mikið úr aldri kvennaskólans í Rvk., en þótt eg á engann hátt vilji hnekkja honum, þá vil eg þó leyfa mér að benda þm. á það, sem þeir máske vita ekki, að kvennaskólinn á Blönduósi er næstum jafn gamall. Hann er stofnaður 1875, en tók fyrst fullkomlega til starfa 1879. Kvennaskólinn í Rvk. mun hafa byrjað um 1870, svo þeir eru nærri jafnaldrar. Eg get ekki betur séð, en það komi fram dálítil ósamkvæmni hjá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), þar sem hann vill gera kvennaskólann hér að aðalskóla, af því hann sé í Reykjavík, en í sömu ræðu var hann að mæla móti því, að kennaraskólanum hafi verið dembt í Rvk., vegna þess að ekki sé rétt að flytja alla skóla í kaupstaðina. Hvers vegna er þá rétt að gera kvennaskólann í Rvk. rétthærri en annan samskonar skóla í sveit? Blönduósskólinn er að vísu nærri kauptúni, en Blanda skilur þó á milli, og engin líkindi til að hann lendi í kaupstaðarþyrping langa lengi. Eg lít svo á, að ekki megi heldur ganga fram hjá því, að Húnavatnssýsla hefir sýnt mikinn dugnað og lagt mikið á sig, til stofnunar og viðhalds skólanum. Hún hefir árlega veitt til hans allmikið fé og nú síðast 600 kr. úr sýslusjóði, þrátt fyrir það þótt sýslan hafi mörg önnur stór útgjöld. Auk þess hafa sýslubúar stutt skólann á margan hátt, bæði með samskotum, hlutaveltum o. fl. Þannig hefir skólinn smátt og smátt getað eignast rúmföt, hljóðfæri og ýmislegt annað, sem hann þarfnaðist. Gjöldin, sem sýslubúar hafa greitt til skólans eru því mikil, og þó hafa þeir als ekki talið þau eftir. Þegar litið er á þetta og um leið hið almenna gagn, sem skólinn gerir, þá get eg ekki betur séð, en að hann hafi alveg eins mikinn rétt til fjárstyrks úr landssjóði og skólinn í Rvk. eða hver annar skóli. Eg ætla ekki að tala fleira um þetta mál og finn ekki ástæðu til að fara út í mörg önnur einstök atriði, en úr því eg er staðinn upp, vildi eg nota tækifærið til að víkja fáeinum orðum að ræðu hæstv. ráðh. og háttv.þm. Vestm. (J. M.). Eg get ekki verið þeim samdóma um styrkinn til barnaskólanna í kaupstöðum. Fjárveiting þessi stóð í fyrsta sinn á fjárlögum síðasta þings, en áður var að eins veittur styrkur til barnaskóla utan kaupstaða. Hæstv. ráðh. mælti á seinasta þingi móti þessari fjárveiting og sagði, að það væri ný stefna Þetta er að mínu áliti alveg rétt, og þess vegna álít eg einnig að það eigi að lækka fjárupphæðina, sem farið er fram á í stjórnarfrumv., það er ólíkt hægra fyrir aðstandendur og foreldra barna í kaupstöðum, að afla börnum sínum mentunar heldur en í sveit. Kaupstaðarbúar þurfa ekki að kosta börn sín sérstaklega, en geta haft þau heima eftir sem áður, þótt þeir láti börn sín ganga á skólann, en í sveitunum verður allur fjöldi foreldra að koma börnum sínum í burtu og kaupa fæði og þjónustu handa þeim. Ennfremur verða skólabyggingarnar dýrari í sveitunum vegna aðflutnings á efni og líka þess, að húsin verða að vera smærri og fleiri, með því að ekki er hægt að safna mörgum börnum saman á einn stað. Þótt fræðslulögin auki kostnað við barnafræðsluna í kaupstöðum mega menn ekki gleyma því, að þetta sama gildir fyrir sveitirnar, og þær standa miklu ver að vígi; kostnaðaraukinn verður þar tiltölulega þungbærari.

Björn Kristjánsson Eg vildi leyfa mér að fara fáeinum orðum um Flensborgarskólann og nafnið á umsjónarmanni fræðslumálanna. Það vill nú svo vel til að hæstv. ráðh. og þm. Vestm. (J. M.) hafa talað móti Flensborgarskólanum, og eins og venja er til alveg í sama anda, og þarf eg því ekki að svara nema öðrum þeirra og vil eg sérstaklega beina orðum mínum til háttv.þm. Vestm. (J. M.). Það er rétt, sem þm. sagði, að það er stefnumunur milli okkar um það, hvernig líta eigi á umsjónarmann fræðslumálanna. Eg verð að líta svo á, að hann eigi að vera ráðunautur stjórnarinnar og almennings í fræðslumálunum, en háttv.þm. Vestm. (J. M.) álítur að hann eigi að vera sem mest leystur frá því að vera ráðunautur. Í þessu er stefnumunur okkar fólginn. Það er eins ástatt með fræðslumálastjórn og t. d. verkfræðingana, að þeir eiga að vera stjórninni til aðstoðar og gefa henni ráð og leiðbeiningar, og geta því verið lausir við bréfaskriftir og skrifstofustörf, það er hlutverk stjórnarinnar að annast það. Mér finnst því eiga mjög vel við, að hann í fjárlagafrumv. sé kallaður fræðslumálaráðunautur og áleit að það sé rétt nafn. Hæstv. ráðh. tók það fram að Flensborgarskólinn væri prívatskóli. Eg veit ekki, hvað hann skilur við prívatskóla. En eg lít svo á, að prívatskóli sé aðeins sá skóli, sem stofnaður er og rekinn eftir höfði einstaks manns og á hans eigin ábyrgð. Með þennan skóla stendur öðruvísi á. Skólinn er að vísu stofnaður af einstökum manni, sem gaf til hans stórfé, en setur það jafnframt í gjafabréfið, að landshöfðinginn - nú landsstjórnin - skuli hafa yfirumsjón hans og eftirlit, felur henni hann með öðrum orðum. Hann er því í rauninni opinber skóli með þeirri breyting einni, að það er skólanefnd í Hafnarfirði, sem stýrir honum undir umsjón stjórnarinnar. Nú er að gæta að því, hvernig þetta fyrirkomulag hefur hepnast. Kostnaður við þennan skóla er nálægt ½ af því, sem samskonar landsjóðsskóli hefir kostað. Nemendur jafn margir og jafn færir, með öðrum orðum skólinn eins vel sóttur. Sá er ennfremur munur á þessum skólum, að hæstu laun kennara í Flensborg eru 1700 kr. en hæstu laun á samskonar landsjóðsskóla 3000 kr., og auk þess hefir landsjóður litlu kostað til byggingar í Flensborg, en að öllu leyti kostað byggingu landsjóðsskólans. Eg get ekki betur séð en að þetta sýni, að fyrirkomulagið sé hið æskilegasta fyrir landið. Nú er beðið nákvæmlega um þá upphæð, sem skólinn þarf til reksturs og tæplega þó. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) sagði, að það mundi fljótlega hækka, en eg býst ekki við, að sú tilgáta hans rætist, því húsrúmið leyfir ekki að fleirum nemendum sé veitt móttaka en nú eru þar. Sami háttv.þm. sagði einnig, að skólinn væri nú lítils virði. Hvað meinar hann með því? Hús eða kennslu? Húsið er nýtt og núverandi skólastjóri hefir kennt þar lengi, og alt af haft almennings orð fyrir að vera ágætis kennari. Þetta er því ekki rétt, sem þm. segir. Hann leggur áherzlu á það, að koma skólanum undir stjórn landsstjórnarinnar, þrátt fyrir það, þótt eg hafi sýnt fram á, að hann hefir þó orðið mjög mikið ódýrari en Möðruvallaskólinn, sem alt af hefir staðið undir stjórn landsstjórnarinnar. Sami háttv.þm. sagði, að réttara væri að hækka styrk E. Hjörleifssonar ekki upp í 1200 kr., heldur upp í 1500 kr. svo hann gæti þá starfað sem skáld, fyrir lægra styrk væri það ókleyft fyrir hann. Eg er alveg á sama máli, en hann fann ekki ástæðu til að hækka styrk Þ. Erlingssonar, með því hann hefði ekkert ort síðustu árin. Þetta virðist benda á nokkuð mikið ósamræmi í þankagangi háttv.þm. Ef ekki er hægt að ætlast til að E. H. eða hver annar geti gefið sig verulega við skáldskap með minni styrk en 1500 kr., þá hlýtur það að gilda eins um Þ. E. Og ekki er þó léttara að yrkja í bundnu en óbundnu máli, allra sízt þegar ort er með jafnmikilli vandvirkni og Þ. E. gerir. Hann hefir nú orðið að vinna frá morgni til kvelds fyrir daglegu brauði, en það er ekki alt af hægt að fara beina leið frá daglegu sljóvgandi kennarastarfi og setja sig niður við skáldskap. Þeir, sem eitthvað til skáldskapar þekkja, vita að ekki er hægt að yrkja vel, eins og Þ. E. gerir, nema tækifærið sé notað, þegar það býðst til að yrkja. Og vanheilsa getur oft valdið því, að menn geti ekki bæði ort og unnið eins og þræll að öðrum störfum. Eg stend hér á brt., sem fer fram á að styrkur sé veittur til Ísólfs Pálssonar á Stokkseyri. Það er maður, sem eg álít styrks maklegan, þegar sú stefna er tekin að styrkja einstakan mann í hverri grein. Af því vér höfum fáa menn, sem hafa hæfileika í þessa átt - uppgötvunaráttina - þá er ilt ef þeir fá ekki notið sín vegna fjárskorts og þekkingarleysis. Maður þessi hefir starfað að því að uppgötva, og fundið upp ýmislegt, sem er markvert. Eg vil leyfa mér að benda á fátt eitt. - Ein uppgötvun hans er fólgin í því, að sé rafleiðsla í húsi, þá er hægt að láta bjöllu segja til í svefnherberginu eða hvar sem vill í húsinu, ef hitastig breytist. Þetta hefir mikla þýðingu, t. d. ef kviknar í húsinu, þá hringir bjallan og vekur fólkið, eg hef séð hana verka í hita frá 18-40° R. og tókst ágætlega. Önnur uppfundning hans er í því fólgin, að hægt er að láta orgel eða píanó rita alt upp, sem spilað er á hljóðfærið, og það nákvæmlega, með lengd nótna og taktstrikum. Þetta er uppgötvun, sem ekki er þekt í heiminum, að því er eg veit bezt, en hefir þó mjög mikla þýðingu, t. d. fyrir kompónista. Ennfremur hefir hann fundið upp taktkvísl, sem er mjög handhæg. Nú nýlega hefir hann fundið upp áhald, til þess að ef hestar fælast fyrir vagni, að þá megi losa þá strax frá vagninum. Maðurinn er stórgáfaður í þessa átt en bláfátækur barnamaður, sem getur ekki gert sér peninga úr uppfundningum sínum hér heima. Hann fer því fram á að fá styrk til utanferðar, og það sýnist sannarlega ekki nema sanngjarnt, þótt hann fengi hann, þegar hæfileikarnir eru svona góðir.

Bjarni Jónsson Það skal vera fjarri mér að ámæla stjórninni, þótt hún veiti ríflegan skerf til samgöngumála. En hitt dylst mér ekki, að alt of lítið er lagt til kenslumála, vísinda og lista, því það er nærri helmingi minni upphæð. Það er undarleg stefna í svo fámennu landi eins og þetta land er, hversu lítið er lagt til vísinda og lista, og get eg þá ekki stilt mig um að nefna um leið, að listir eru ekki nefndar á nafn í fjárlagafrumv. stjórnarinnar, og ekki veittur einn eyrir til þeirra. Þetta þykir mér undarlegt, því það ætti öllum að vera ljóst, að þær þurfa því fremur styrks, sem færra er fólk í landinu. Hitt er og víst, að hér er að morgna í þessum skilningi, hér er fyrsta dagsbrúnin, og við eigum nú nokkra unga, efnilega listamenn. En þeir eiga erfitt uppdráttar. Því undarlegra er það, að stjórnin skuli ekki hafa nefnt svo sem einn af þeim mörgu listamönnum, sem þó allir þurfa styrks við. Eg ætla nú ekki að tala meira um þetta, hversu lítið er veitt til þessara hluta. Hitt er verra, hversu óviturlega þessu litla er varið, þar sem mestur hlutinn fer til þess að launa embættismönnum. Veldur þessu fyrirkomulag það, sem nú er í stjórn þessa lands. Það er þá fyrst að alt of stór fúlga fer til þess að stjórna svo fámennu landi, t. d. fer allmikil upphæð til klerka, sem er engin þörf á, því þau gjöld eiga ekki að hvíla á landssjóði, heldur á þeim, sem vilja nota prestana. Sama má segja um sýslumenn, að þeir eru of margir. Af þessum annmörkum, sem eg nú hefi bent á, er það erfitt að komast að réttri niðurstöðu, og verður meira og minna kák það sem gert er, af því svo illa er í garðinn búið, að það þarf ekki eitt heldur mörg þing til að koma því í lag. Þá ætla eg að víkja í fáum orðum að breytingartill. þeim, er eg hefi komið með við frv. stjórnarinnar, og er þá fyrst 14. gr. a. b. 2., sem eg hefi lagt til að falli burtu, því eg tel það óþarfa fjárveiting og því fé betur varið til annars. Aftur á móti er hér tillaga um að styrkur til nokkurra brauða í fyrverandi Hólastifti falli burtu, þá till. tek eg aftur. Þá er viðvíkjandi skólunum, sem eg þarf að athuga dálítið. Mér féll vel það, sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, að það væri ilt fyrirkomulag á skólum vorum yfirleitt. Því þarf að kippa í lag og endurskoða alt þeim viðvíkjandi, en það er ekki gert með því að styrkja þá skóla, sem eiga að deyja. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) kvaðst eigi skilja í því, að þeir menn væri andvígir kvennaskólanum, sem vildi láta konur fá fult jafnrétti. Hér um er það að segja, að konur eiga að njóta jafns réttar sem karlar við alla skóla, og eiga auðvitað að njóta styrks jafnt sem karlar. Kvennaskólum þarf að breyta og ekki að kenna þar annað en það, sem konur einar þurfa að læra. En á meðan þetta fyrirkomulag er, skal eg ekki mæla með styrk til þeirra. Sprettur það ekki af illvilja eða óþokka til kvenna, heldur af því að það verður til að halda áfram illu fyrirkomulagi. Þá er Flensborgarskólinn. Um hann er það að segja, að eg sé ekki ástæðu til að styrkja 2 gagnfræðaskóla hvorn við hliðina á öðrum (ekki nema kl.-tíma ferð milli skólanna). Þá vil eg nefna Hvítárbakkaskólann sem eg ekki vil styrkja, því eg álít það sé út í loftið gert að styrkja svona lagaða skóla rétt undir handarjaðrinum á helztu skólum landsins. Auk þess bætist það við um þennan skóla, að ettir skýrslum hans að dæma, þá eru kennarakraftar, bækur og kenslu-áhöld þannig lagað, að landið ætti ekki að styrkja þá stofnun. Þá hefi eg hér 1 eða 2 breyt.till. við hinn almenna mentaskóla, og vil eg drepa á þær nokkrum orðum. Það hefði ekki verið til neins, þótt eg hefði komið með till. um að breyta nafninu á skólanum, býst ekki við að það sé nægilegt þó eg vilji það, enda þótt nafn þetta sé til skapraunar hverjum manni, er þar hefir verið. En það er till. mín, að í staðinn fyrir 1100 kr. til dyravarðar og 200 kr. til umsjónar með áhöldum skólans, komi: til dyravarðar og annarar umsjónar 1000 kr., við það sparast 300 kr. án þess að gera nokkrum mein. En svo hefi eg lagt það til, að því sem sparaðist við þetta, yrði bætt við fastan aukakennara skólans. Undarlegt að kalla hann fastan aukakennara, en gera hann eigi að embættismanni, sem hefur þó sömu skyldum að gegna, sem hinir föstu kennarar, og að láta hann vinna fyrir 1600 kr., þegar alt er orðið dýrara en áður var, þegar embætti þetta var stofnað, og það er augljóst, að enginn sem hefir nokkrar þarfir getur lifað af því, Það lítur helzt út fyrir, að stjórn og þing vilji láta þreyta kennarana meðan þeir eru ungir og hafa einhverjar hugsjónir, en hækka svo laun þeirra, er þeir eldast og verða ónýtir og þreyttir. Eg hefi nú samt sem áður ekki lagt til að hækka laun aukakennara nema upp í 1800 kr. svo að á þessum lið sparast þá 100 kr. Þá hefi eg lagt til að B. VIII, b. 4. falli burt, það getur ekki annað orðið en kák, þótt piltar gangi á námsskeið, sem mætti eins vel kalla skeiðnám, því að þeir mundu helzt læra það að skeiða um göturnar hér, og þá held eg að engum ætti að vera samvizkuspursmál að leggja þann styrk niður, því hann getur orðið til ills, og að minsta kosti tefur hann menn frá öðrum nauðsynlegum verkum. Svo hefi eg lagt til, að unglingaskóla á Húsavík, er hefir verið haldinn þar í nokkra vetur, verði veittar 700 kr. Skólastjórinn er Benedikt Bjarnarson, ungur maður og gáfaður, fullur áhuga og listavin mikill, enda mjög hagur á íslenzkt mál. Veit eg það, að honum er trúandi til að gera þeim ungu mönnum, er hann hefir undir hendi, hið mesta gagn. Sannanir hefi eg ekki aðrar en þessar, sem eg nú hefi sagt, en get þó til frekari áréttingar vísað til skólabræðra hans, ef menn ekki trúa því sem eg segi, en vona þó að menn búist ekki við, að eg sé að lofa menn út í loftið. Þá var ekki meira um 14. gr. og kem eg þá að þeirri 15. og ætla eg einnig þar að gera nokkrar almennar aths. Það er ilt til þess að vita, hversu undanfarin þing hafa sparað fjárveitingu til einstakra manna til þess að fullkomna sig eða nema listir. Vona eg að þetta þing geri það ekki. Vil eg biðja menn að athuga það vel, að í hvert sinn, sem neitað er um beiðni þeirra, sem lagt hafa stund á listir eða vísindi, eða ætla sér að gera það, þá getur það verið að menn með atkv. sínu drepi vísinn til margra ágætismanna, og á því geta þeir ekki borið ábyrgðina. Því að þótt ekki hepnaðist nema einn af tíu, þá borgaði hann styrkinn, sem þeir allir hafa fengið. En slíkum vanhöldum þarf ekki að gera ráð fyrir. Segjum að helmingurinn lánist og þá er það stórgróði fyrir landið. Það er því meiri ástæða fyrir alþingi að veita fé til þessa, þar sem ekki er til einn einasti sjóður í landinu, sem menn geta hlaupið til. Carlsbergsjóðurinn í Danmörku hefir styrkt fleiri Íslendinga en landið sjálft, og þótt slíkt sé gott fyrir þá menn, sem hafa notið þess, þá er það skapraun og smán fyrir okkar þjóð. Að eg ekki minnist á þá skömm, sem það er, að nafnið bitlingur hefir festst við þessar fjárbænir. Það er á engan hátt bitlingur. Það nafn á ekki við um þá, sem vísindi stunda eða skáldskap, því fé er vel varið sem til þess fer. Fyrsta till. mín er sú, að laun fyrsta aðstoðarmanns við landsbókasafnið verði 2500 kr. í stað 1500 kr. Sé laun hans nú borin saman við laun aðalbókavarðar, sem eru 3000 kr., þá er það engan veginn of hátt, þótt aðalaðstoðarbókavörður fái 2500 kr., því vitanlegt er það að vinnan lendir meira á aðstoðarbókaverði. Sá maður, sem nú gegnir því starfi er dugnaðarmaður, og hefi eg ekki á móti því að honum sé veitt launaviðbótin persónulega. Aftur á móti legg eg til, að styrkur hans til sagnagerða og sagnarannsókna falli niður, því það fer ekki saman að setja laun hans sem bókavarðar svo lágt, en skuldbinda hann svo til þess að vinna að verki, sem er því óviðkomandi. Auk þess er ekki sérstök ástæða til þess að veita honum styrk til sagnaritunar, en sjálfsagt að borga honum það verk, sem hann vinnur vel. Svo hefi eg lagt til um 13. lið, fjárveitinguna til Þorsteins Erlingssonar, að í stað 800 kr. komi 1500. Vitna eg til hv. þgm. Vestm. (J. M.) að miklu er réttara að veita 1500 kr. heldur en 800 kr. sultarstyrk, sem hvorki er unt að lifa né deyja fyrir sómasamlega. Með þeim styrk getur hann langt frá notið sín, því til að lifa þarf hann að auki að vinna sér inn að minsta kosti 1000 kr. við tímakenslu, sem er eins og annað andans starf mjög illa borgað, ver en líkamleg vinna, jafnvel ver en salernahreinsun. Öðru máli er að gegna, ef styrkveitingin er 1500 kr., þá getur hann nokkurn veginn marið fram lífið. Flestir embættismenn munu mér sammála um, að 2000 kr. séu engin höfðingjalaun. Biskupum og dómurum þætti það eigi. Þeir hafa fylgst að gegnum skóla og aðrar mentastofnanir, vanir þar hinu sama lífi, en nú skilur embættið á milli. Þessir menn, landsins mestu höfðingjar, fórnfæra sjálfum sér hugsjónum sínum, breyta göfuglegast, en lifa við sult og seyru. Þetta ætti að leggjast niður, að vandaminstu verkin væru bezt borguð. Annað var það í ræðu hv. þgm. Vestm. (J. M.) viðvíkjandi Þorsteini Erlingssyni, er mér líkaði stórilla. Það var það að hann áleit Þorstein Erlingsson kominn á grafarbakkan og taldi þetta skáldalaun, en eigi styrk. Þetta er algerlega rangt. Mín till. byggist á því, að þetta sé styrkveiting til þess hann geti starfað, en ekki heiðurslaun fyrir aflokið starf. Eg hverf að því að sanna það að hv. þgm. Vestm. (J. M.) fari með rangt mál, og að þetta séu ekki eftirlaun. Eg veit hann hefir verk með höndum, sem hann vinnur kappsamlega að. - Hann hefir í smíðum sögukvæði mikið um Fjalla Eyvind. Það er miklu erfiðara verk, að rita jafnmargar arkir í bundnu en óbundnu máli og þar að auki er maðurinn afarvandvirkur. Einn þriðji hluti þessa mikla verks er búinn og eru fjórar arkir þegar búnar til prentunar. En þótt hann hafi unnið að þessu síðustu árin, er eins og áður er sagt, mikið ógert, og sést hér hve lamandi það er að styrkurinn er að eins 800 kr. er hann neyðist til að eyða miklu af tíma sínum til tímakenslu. Getur farið svo, að þessum 800 kr. sé kastað í sjóinn, en að 1500 kr. bæru mikinn ávöxt. Vottur vandvirkni hans er það, að hann lagði svo mikið að sér við rannsókn skjala um Fjalla Eyvind, að hann lagðist veikur. Það er auðvelt að segja, að þessi maður sé hættur að yrkja, þar eð ekkert hefir sézt eftir hann á prenti nýlega. En auk þess fyrnefnda hefir hann annað í smíðum, »Ragnheiði« eða »Eiðinn«, sem fullur helmingur er eftir af, búnar hér um bil 5 arkir. Það get eg fullvissað menn um, að er þessi tvö verk eru búin, munu þau meira en borga þennan styrk, þau munu tvöfalda hann eða margfalda; svo dýr munu þau vera í íslenzkum bókmentum. Þetta segi eg án allrar hlutdrægni. Veit að vísu, að varasamt getur verið að hæla óútkomnum bókum, en eg ætla að eiga það á hættu að þessu sinni. Enn fremur starfar hann að sögukvæði um Jón Arason, sem er langt komið. Er það í þrem köflum. Enn fremur 4 arkir í óprentuðum smærri kvæðum. Enn vill hann ef honum endist aldur til, kveða nokkuð langt heimsádeilukvæði í líkingu við Don Juan, en hann er ekki byrjaður á því enn; hefir þó þegar samið þráðinn í huga sér, og mun því eigi langt að bíða að kvæði þetta birtist, ekki sízt, ef hann þarf eigi að dauðþreyta sig á að troða málfræðisklausum í einhverja og einhverja fyrir 70 aura til 1 kr. um klukkutímann. Þetta, sem eg hefi verið að sýna fram á, ætti að vera mönnum fullvel ljóst; annaðhvort ber að veita styrkinn samkvæmt till. þgm. Vestm. (J. M.), svo gagn sé að, eða þá als ekki. Eg hefi lagt til, að styrkur til síra V. Briem, að upphæð 800 kr. falli niður. Ástæðan er sú, að eg álít að ekki neitt af verkum þessa manns sé svo gott, að hann eigi það skilið, og þó er mér ljúfara að reisa og styðja en fella. Þetta virðist eiga að vera heiðurslaun fyrir hve góður rímari hann er, en það eru fleiri góðir rímarar til hér á landi, er aldrei hafa fengið neitt. Veit eg ekki til að hann hafi leyst það verk af hendi, að hann eigi þetta skilið, þrátt fyrir gullkornin, eins og t. d.. »Það var hann Esaú Ísaksson. Hann allur var svo loðinn. En Jakob eins og var til von, hann var sem aðrir snoðinn«. Það skaðar ekki, að sá er áður var loðinn, verði nú snoðinn um lófana. Eg hef enn lagt til að styrkur B. Melsteds falli niður. Eg vil ekki vera myrkur í máli. Eg álít að verkið sé ekki svo gott að beri að styrkja það. Sagnaritun er vandaverk og ef verk hans væri vel af hendi leyst væri sjálfsagt að styrkja hann. Meðan hann hafði ekki gefið neitt út, hélt eg eins og margir aðrir, að verkið væri gott og vildi láta styrkja hann. En hann gaf að eins út útdrátt þess, sem aðrir hafa ritað áður, en illa framsett. Er nefndin leggur til að hann fái styrk fyrra árið, virðist nokkurskonar sáttagjöf. Enn er einn liður, er eg álít að eigi að falla burtu, það er styrkurinn til Jóns Ólafssonar, til að semja íslenzka orðabók, 60 kr. fyrir hverja prentaða örk, alt að 1500 kr. Það er ekki eins manns verk að semja svona orðabók, og allir sjá, að ætti maðurinn að rubba upp 25 örkum á ári, hlyti að vera kastað til þess höndunum. Ef semja á þessa bók, þarf að minsta kosti tvo menn með 4000 kr., og hefi eg fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að annar þeirra væri Jón Ólafsson. Það er ekki af hefndarhug, að eg álít að Jón Ólafsson, þó hann duglegur sé, gæti ekki samið þessa orðabók með 1500 kr. styrk á ári. Um styrkveitinguna til Jóns Jónssonar hef eg áður talað, og vil eg láta hana falla niður. Hann hefir nóg að gera við safnið, og á að geta lifað af því, og þá ritað, ef hann finnur köllun hjá sér til þess. Sem fulltrúi þjóðarinnar vil eg ekki veita honum styrk til þess að skrifa á móti sjálfum sér á 5 ára fresti. Þá kemur mál, sem mér er skylt; það er styrkveitingin til Helga grasafræðings Jónssonar, bróður míns, til jurtafræðisrannsókna, að upphæð 1200 kr., sem breyt.till. hefir komið fram um að hækka upp í 1500 kr. Það eitt vil eg segja um þennan mann, að hann hefir ekki lifað fyrir annað en grasafræði Íslands, síðan hann var í skóla og hefir viljað vinna ættjörð sinni gagn. Meira mun eg ekki um hann segja, en drengskap minn get eg lagt við, að hér er rétt frá manni sagt. Þá kemur eitt skáldið enn þá Einar Hjörleifsson. Nefndin hefir lagt til að honum verði veittar 1200 kr. á ári. Þessi styrkur er einungis til að narra manninn, og legg eg það til að hann sé færður upp í 1500 kr., enda er ómögulegt, að véfenga þær ástæður, er færðar hafa verið, og get eg í þessu máli einnig vitnað til þm. Vestm. (J. M.), að ríflegan styrk beri að veita, ef hann er veittur á annað borð. Að öðrum kosti yrði hann einnig að taka sér annan starfa á hendur t. d. ritstjórn, en þá yrði skáldsagnalystin að lúta í lægra haldinu og mundi mörgum landsmönnum þykja ilt að svo væri. Vil eg því fyrir mitt leyti styðja 1500 kr. styrkinn. Eg legg til, að nýr liður komi inn, 600 kr. til Guðm. skálds Guðmundssonar hvort árið. Hann er ljóðskáld ágætt, tilfinningamaður, fátækur og heilsulítill. Það er ekki til mikils mælst. 600 kr. hvort árið er í sjálfu sér engin geypi upphæð, en hún getur komið honum að notum, því þótt ljóðsmiðar sé hollar og góðar verður hann að hafa þær í hjáverkum. Þá kemur námstyrkur til Jóns Ísleifssonar, er var feldur fyrir mér um daginn, er eg bar það mál upp. Var það undarlegt mjög, er þingið vill styðja menn til raffræðisnáms. Það er kunnugt að þetta er ágætur maður, sem bráðum er fullnuma, og því styrkverðari en byrjendur. Hann hefir stundað nám í Noregi hér um bil 2 ár, hefir tekið ágætt próf og fengið ágæt meðmæli hjá öllum kennurum sínum, nema einum, sem var fjarverandi, kennaranum í vélfræði, en prófskírteini hans sýna, að í þeirri grein hlaut hann ágætiseinkunn. Kaus hann að nema fræði þessa í Noregi, þar sem staðhættir eru líkir því sem er hér á landi. Sem mörgum er kunnugt, er ný atvinnugrein uppfundin, að vinna áburðarefni úr loftinu; ætti grein þessi fullvel að geta þrifist hér heima. Á ferð minni um Noreg sá eg Rjúkanfossiun, sem hefir 140000 hestöfl, og er þó langtum minni en Gullfoss, og er hann fer að vinna verður Rangárbrúin eigi lengi á leiðinni. Fyrir þennan styrk sinn ætlar Jón Ísleifsson auk þess að ferðast um Noreg til þess að kynnast umbúnaði á vatnsiðnaði. Enn á eg till. um að veita Jóhannesi Sveinssyni 600 kr. til þess að afla sér undirstöðuþekkingar í málaralist. Hann er ungur maður og áhugasamur. Vert væri að uppörfa hann svo að hann fengi þjónað löngun sinni. Maðurinn er bláfátækur; fór úr foreldrahúsum 15 ára gamall; hefir stundað sjómennsku og hverja aðra vinnu, en ekki getað sint löngun sinni nema í hjáverkum. Loks á eg till. um að Jóni Ófeigssyni séu veittar 1000 kr. á ári til að gera þýzk-íslenzka orðabók. Eg hefi nú kent þýzku í 14 ár og hefir enginn fundið betur en eg, hversu vant er orðið orðabókar í þessari tungu. Þessi þörf stafar at því, að þekking manna á þessari tungu hefir vaxið, en það stafar aftur af því að viðskiptin vaxa. Eg hefi orðið oftsinnis að skrifa verzlunarbréf fyrir kaupmenn, vegna þess að þá vantar hjálpargögn. Á þessari orðabók er miklu meiri þörf en orðabók Sigfúsar Blöndals, þótt eg beri ekki á móti því, að hennar kunni að vera nokkur nauðsyn. Auk þess er það sneypulegt fyrir þjóð, sem vill vera menntaþjóð, að hafa allar hjálparbækur á dönsku. Þessi aðferð drepur niður vort dýra mál. Í skólunum læra menn að tala og rita bjagað, sletta útlendum orðum, svo að hjal þeirra verður eins og berjaskyr. Þessi maður, Jón Ófeigsson, er ungur kandídat og hefir mjög góða einkunn frá háskólanum. Raunar legg eg ekki mikla áherzlu á einkunnir; hitt er meira um vert, að eg veit það, að maðurinn er iðjumaður, gáfaður, glöggur og nákvæmur. Eg hefi þekkt hann frá því að hann var í 1. bekk og kendi honum alla hans skólatíð; var hann þá jafnan fremstur í sínum bekk. Síðan hann kom frá háskólanum er mér og kunnugt um, að allir hans góðu hæfileikar hafa haldist og þróast við aldurinn. Það er því óhætt að trúa því, að hann fari vel með þetta fé. Kunnátta hans í þessari tungu er og mjög góð, þótt digurbarkalega kunni að þykja talað af afsettum aukakennara, en þekkingu manna í þýzku ætla eg mig kunna að meta. Nánari útskýringar mun eg láta bíða þess, að borið verði á móti því, sem eg hefi sagt. Eg skal taka það fram til þess að ekki verði talin mótsögn í því sem eg sagði um fjárveiting til íslenzkrar orðabókar og þessarar orðabókar, að hér er aðeins að ræða um hagkvæmt hjálpargagn og miklu minni kröfur gerðar til slíkrar orðabókar en orðabókar í móðurmálinu.

Pétur Jónsson Eg stend upp að eins til þess að gera grein fyrir afstöðu minni til eins eða tveggja liða í þessum gr. fjárlaganna. Eg er þeim megin í fjárlaganefndinni, að lækkaður verði styrkurinn til kvennaskólans í Reykjavík frá því, sem farið hefir verið fram á í frumv. stjórnarinnar. Eg býst nú við, að kynlegt þyki, að eg skuli fylgja þessu, þar sem eg á síðasta þingi flutti frv. um stofnun húsmæðraskóla og hélt fram jafnréttiskröfum kvenna til móts við karla um öll kenslumál. Það sem varð því máli til tafar, var sú skoðun þingsins, að varhugavert væri vegna fjárhagsins að leggja út í að stofna svo dýra skóla. En enginn bar á móti þörfinni. Þetta mál er því geymt en ekki gleymt og mundi hafa verið flutt hér, ef nokkur líkindi hefðu þótt til þess, að þingið nú tæki betur í það en þingið 1907. Þeir skólar áttu að vera sniðnir eftir brýnustu þörfum kvenþjóðarinnar. Þeir voru miðaðir við þá kennslu eina, sem hver einasta húsmóðir á landinu, sem á heimili forstöðu að veita, að minsta kosti utan kaupstaða, er full þörf á, næst góðri barnafræðslu, og þeir voru ennfremur sniðnir svo, að kostnaðurinn við að ganga á þá gæti enga stúlku fælt, sem á annað borð gæti eða hefði nokkur ráð á, að kosta sig á skóla utan sinnar sveitar. Nú er húsmæðrastéttin fjölmennasta stétt hér á landi og þeir skólar, sem henni eru ætlaðir til sérmentunar ættu fyrst og fremst að vera landsskólar að sínu leyti eins og bændaskólarnir eru það. Eg veit því alls eigi, að þörf sé fjár til kvennaskólans í Rvk., einkum ef honum verður breytt eins og ráðgert er. En úr því þingið veigraði sér við að stofna þá skóla handa konum, sem enn meiri þörf var á og meir voru sniðnir eftir kringumstæðum almennings, þá sýnist mér enn meiri ástæða til þess að hika við að gera þennan skóla að landskóla, en það er hann gerður með því fjárframlagi, sem stjórnin ætlar honum, því það er miðað við allan hans kostnað, nema það sem tekjurnar af sjóði hans - ca 800 kr. á ári - ná. Við það að skóli þessi er í kaupstað, og er 4 ára skóli verður hann dýrari, og útilokar fjölda af fátækum stúlkum af þeim orsökum, sem gætu vel sótt slíkan húsmæðraskóla og ráðgerður var á síðasta þingi. Þær eru færri stúlkurnar, sem geta kostað sig hér á kvennaskóla í Rvk. 1-2 vetur hvað þá 4. Það er ekki meðfæri margra af oss bændum, að kosta því til dætra okkar, það hef eg reynslu fyrir. Nú hefi eg rakið ástæðurnar fyrir því, að eg get ekki verið samþykkur fjárveitingu til þessa skóla, svo hárri sem stjórnin fer fram á. Annað mál er það, að þegar húsmæðraskólar eru komnir á, þá tengi skólinn í Rvk. nýtt hlutverk; hann yrði þá nokkurs konar yfirskóli og fullnumar þaðan yrðu þá ef til vill kenslukonur við hina óæðri skóla. En það kemur ekki til mála að mynda slíkan yfirskóla undir eins, og á undan hinum skólunum. Þótt eg mætti vera þakklátur háttv.þm. Dal. (B. J.) fyrir till. hans um að veita 700 kr. styrk til unglingaskólans í Húsavík, þá mun eg þó greiða atkv. móti því, því að annars gengi eg á grið við fjárlaganefndina. Nefndin hefir sem sé í rauninni tekið þessa fjárveitingu til greina með því að hækka styrk til unglingaskóla um 1500 kr. á ári og hækkar lágmark hvers styrks í 750 kr., enda er það í samræmi við stefnu mína að taka ekki neinn sérstakan af þessum skólum út úr, heldur fylgja föstu plani um þá alla.

Sigurður Gunnarsson Eg hef komið fram með breyt.till. um, að ekki verði tekið til greina breyt.till. fjárlagan. um það, að lækka styrk til barnaskóla í kaupstöðum. Vitanlega stendur tillaga stjórnarinnar, ef tillaga nefndarinnar verður feld, og að því leyti er hún óþörf, enda hefir mér gengið það eitt til þessarar breyt.till., að vekja athygli háttv.þm. á þessum lið fjárlaganna. Af því að margir munu enn eiga eftir ótalað, skal eg vera stuttorður. Hér hefir mikið verið rætt um kvennaskólana, einkum kvennaskólann í Reykjavík. Meðal annara, sem á það atriði hafa minst, er háttv.þm. Dal. (B. J.). Hann kvaðst ekki vera andstæður því, að þessi skóli væri styrktur, en taldi að öðru leyti alt vort skólafyrirkomulag ófullkomið og að sumu leyti öfugt. Eg get verið honum samþykkur um það, en hætt er við, að slíkar umbætur ættu langt í land, því að vandasamt er að taka öll kenslumál landsins fyrir. En meðan það er ekki gert, tel eg ekki rétt, að smásálga lífið úr þessum skóla eða öðrum slíkum. Kvennaskólinn hefir nú aflað sér betra húsnæðis og breytt fyrirkomulagi sínu í praktiskari átt með því að stofna heimavistir og húsmæðrafræðslu. Þetta tel eg holla stefnu og skylt að hlynna að henni. Það hefir og nokkur áhrif á mig, að skóli þessi hefir ágæta kenslukrafta. Forstöðukonan er hin mesta dugandis kona, en vér vitum, að það sem mest ríður á við alla skóla, eru kennararnir. En í samræmi við það, að kvennaskólinn á Blönduósi er styrktur svo sómasamlega af hlutaðeigandi sýslufélagi, þá sýnist mér sanngjarnt, að Reykjavík legði eitthvað talsvert af mörkum til skólans, því að sú upphæð, sem heita á, að bærinn leggi skólanum nú, er hlægilega lítil, 100 kr. eða svo. En það er vitanlegt, að meiri hluti stúlkna á skólanum er úr Reykjavík. Að sjálfsögðu mundi eg og vera samþykkur fjárveitingu til hins skólans, ef fjárveitingin, sem skólinn hér í Reykjavík hefir farið fram á nær fram að ganga, til þess að allur jöfnuður haldist. Þá vildi eg minnast á nokkra liði í 15. gr. Svo framarlega, sem vér viljum heita mentaþjóð, er sjálfsagt, að vér styrkjum vísindi, skáldskap og listir eftir því, sem efnin leyfa. Eg skal játa það, að fátækt landsins leyfir ekki, að styrktir séu aðrir, en afbragðsmenn. En afbragðsmenn tel eg oss eiga í þeim mönnum, sem hér hafa oft verið nefndir í dag, Einari Hjörleifssyni, Þorsteini Erlingssyni o. fl. Það viðurkenna sjálfsagt allir, að skáldskapur og listir hafi stórmikla þýðingu fyrir hverja þjóð, og sé því nauðsyn, að hlynna að skáldum og listamönnum. Því hefir verið kastað fram, að skáldin semdu sín beztu kvæði, þegar þeir væru í þröng. Eg skal játa það, að oft hefir það reynst svo í sögu heimsins, en af því flýtur ekki það, að nauðsynlegt sé að kvelja þessa ágætismenn. Eg skal því til sönnunar t. d. leyfa mér að benda á hæstv. ráðherra. Allir vita og viðurkenna, að hann hefir verið eitt af beztu skáldum landsins. Hann hefir að sönnu víst aldrei verið neinn auðmaður, en það hefir þó aldrei, svo eg viti, kreft neitt verulega að honum, og þó hefir hann náð einum af hæstu og beztu tónunum. Það er því ekki annað en bábilja, að skáldunum þurfi endilega að líða illa til þess að þau geti ort vel, og náð mjúkum og hljómþýðum tónum. Það er ómögulegt að meta, hve mikils virði fyrir hugsjónir og frelsisást það er, að þjóðirnar eigi góð skáld, það er ekki einasta samtíð þeirra, heldur einnig niðjarnir, sem uppskera af ljóðunum. Eg vil t. d. benda á eitt góðskáldið okkar, Jónas Hallgrímsson. Hversu mikið mundi okkur ekki finnast gefandi að eins fyrir eitt einasta lítið kvæði eftir hann, t. d. kvæðið »Grátitlingur«? Hve mörg góð frækorn hafa ekki fallið í ung hjörtu frá ljóðunum hans? Hve margar göfugar hugsanir hafa ekki ljóðin hans og annara góðskálda vorra vakið í hjörtum landsins barna. Að því er snertir Einar Hjörleifsson og Þorstein Erlingsson, þá eru þeir báðir heilsulitlir menn, sem vér getum líklega ekki notið lengi, og því finst mér sjálfsagt, að styrkja þá í tíma; hvorugur þeirra getur neytt hæfileika sinna til hlítar með lægri styrk, en breyt.till. fara fram á eða 1500 kr. En eg tek það fram aftur, vér höfum ekki efni á að styrkja jafn mörg skáld og hér er gert ráð fyrir. Um Helga Jónsson grasafræðing er mér kunnugt, hve ágæta stund hann hefir lagt á ísl. grasafræði og hve einelskur hann er að henni, enda hefir hann notið trausts og álits kennara síns prófessors Warming, sem er einhver hinn færasti vísindamaður í þeirri grein á Norðurlöndum. Það er enginn efi á því, að hann er færastur allra núlifandi Íslendinga í þessari fræðigrein, og því verður það nærri óskiljanlegt, þegar svo fór fyrir skemstu, að honum var ekki veitt skóggræðslustjórastaðan. Hann var þó Íslendingur og vafalaust fær til þessa starfa. Eg vil því leyfa mér, að mæla með því, að honum sé veittur 1500 króna styrkur. Mér gefst máske færi á því, að segja síðar eitthvað um aðra liði. Eg ætlaði ekki að tala svona snemma, og var því ekki alskostar viðbúinn.

Einar Jónsson Þegar eg bað um orðið, hafði eg ekki búist við svo löngum umræðum, sem raun er á orðin, og að ekki væri nema annarhvor þingm. eftir hér í deildinni; það þýðir því ekki mikið að tala, enda skal eg vera stuttorður. Eg get búist við, að mörgum þm. þyki undarlegt, hvernig eg greiði atkv. um 14. og 15. gr. fjárlaganna, en eg hef nú þegar ákveðið það og býst ekki við, að það breytist. Hvað atkvæði mitt snertir um bókmentir og skáldskap, þá verð eg að gera greinarmun á því, hvaða bækur það eru, sem út eru gefnar. Kenslubækur álít eg nauðsynlegastar, og þær gefur enginn út af eigin hvötum, því oft og einatt borgar það sig ekki, en er þó nauðsynlegt að gera það og þess vegna álít eg rétt, að veita styrk til útgáfu þeirra. Hið sama má segja um orðabækur, að enginn semur þær af eigin hvötum, en þær eru þó nauðsynlegar fyrir skóla og almenning, og verður því hið sama sagt um þær, að þeir eigi skilið að fá styrk, sem semji þær. - Með skáldsögur og kvæði er nokkuð öðru máli að gegna; slíkar bækur eru gefnar út af eigin hvötum og enginn knúður til þess, og æði oft vill það bregðast, að þær bækur séu góðar eða þarfar; hitt er víst algengara, að þær séu lélegar og til lítils sóma eða uppbyggingar bókmentum vorum, þó vil eg auðvitað játa það og viðurkenna fúslega, að stundum eru bækur þessar mjög góðar og þýðingarmiklar og verk það, sem höf. þeirra vinna harla þarft. Eg fyrir mitt leyti sé ekki, að við höfum efni á að styrkja marga slíka höfunda, og mun eg því greiða atkvæði gegn þeim styrkveitingum. Það verður ekki alt styrkt, og þá hygg eg það standi nær okkur, að styrkja ýmisleg verkleg fyrirtæki, sem þjóðin þarfnast svo mjög. Eg skal viðurkenna, að það er góðra gjalda vert, að styrkja unga og efnilega menn til náms, og það er sjálfsagt, að landssjóður geri það, þegar svo stendur á og þess er þörf. Það er mitt álit, að þegar búið er að styrkja menn til náms, að þá eigi að bíða við og sjá hvernig mennirnir reynast, áður en farið er að veita þeim áframhaldsstyrk. Eg get ekki betur séð, en það sé undarlegt, að þurfa að styrkja menn til að skrifa skáldsögur og kvæði, því sé það gott, þá ætti það að seljast og höf. að geta lifað á því, en ef þessi verk þeirra seljast ekki, get eg ekki séð, að það séu meðmæli og því mun eg greiða atkvæði gegn slíkum styrkveitingum. Mér þykir það undarlegt, sem sumir þm. segja, að 8-12 hundruð króna styrkur sé lítilsvirði, og að hann eigi ekki að vera lægri en 1500 kr. eigi hann að koma að notum. 1200 kr. eru þó æfinlega góð hjálp, og í þeim tilfellum, sem hér liggja fyrir, sannarlega fremur of hátt en of lágt. Mér virðist flest þetta skáldsagnarugl, sem sent er út um landið á síðustu tímum miklu ónauðsynlegra en brýr og vegir, skólar og ótal margt annað, sem hér er á dagskrá, og eigi því að fara sem hægast í því, að auka skáldalaun, miklu fremur að taka þau burtu með öllu. Eg þykist nú búinn að gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli og býst ekki við að eg breyti skoðun. Að eins vildi eg leyfa mér að bæta því við, að mér fyndist betur viðeigandi að háttv.þm. Dal. (B. J.) væri þingmaður Reykjavíkur, en ekki sveita-þingmaður, því þær skoðanir, sem hann lætur í ljós, og tillögur hans í fjármálunum, virðast mér vera í litlu samræmi við það, sem á sér stað í sveitunum. Hann hefir svo auðsjáanlega Reykjavíkurbæ eingöngu fyrir augum, en ekkert annað.

Sigurður Sigurðsson Það eru að eins örfá atriði, sem eg vildi minnast lítið eitt á. Að því er snertir styrkinn til Ísólfs Pálssonar, þá hefir háttv. 1. þgm. G-K. (B. Kr.) gert rækilega grein fyrir þeirri breyt.till. okkar, sem um það ræðir. Eg skal þó að eins geta þess, að maður þessi er milli þrítugs og fertugs, fátækur barnamaður, sem er sívinnandi og sístarfandi. Í tómstundum sínum hefir hann lagt stund á tónlist og búið til mörg hugðnæm lög, sem mörgum eru kunn. Annars er hann mesti hugvitsmaður, en hefir ekki getað þroskað gáfur sínar sem skyldi og væri því heppilegt, að hann væri styrktur til að auka sína teknisku þekkingu. Vona eg að af því geti leitt margt gott og gagnlegt fyrir landið. Þá vil eg snúa mér að kvennaskólunum og skólamálinu yfir höfuð. Það má reyndar kanske segja um mig, eins og háttv. 1. þgm. Rvík, (J. Þ.) hefir að slagorði: »Þið hafið ekkert vit á þessu máli«, en eg vil eins og fleiri góðir menn láta uppi mína skoðun á því máli. Um styrkinn til kvennaskólanna er eg alveg sammála fjárlaganefndinni. Eg lít svo á, að kvennaskólinn hér í Reykjavík sé að mestu leyti fyrir Reykjavíkurbæ, en ekki skóli fyrir húsmæðraefni uppi í sveit. Í sambandi við þetta vil eg geta þess, að mér finst varhugavert að draga alla skóla til kaupstaðanna, og að því er snertir skólamentunina, og þá einkum kvennaskólamentunina hér í Reykjavík, þá hefi eg ekki trú á að hún sé happasæl eða notadrjúg fyrir stúlkur, sem eiga að ala aldur sinn upp í sveit. Eg skal nú gjöra nánari grein fyrir, hvers vegna eg er á móti því, að skólar, og þá einkum alþýðuskólar séu í kaupstað. Er þess þá fyrst að geta, að skólalífið í kaupstöðum venur nemendurna á glaum og gjálífi en hugurinn dregst frá vinnu og alvöru lífsins. Fyrir mér er það aðalatriðið í þessu máli, að skólar í kaupstöðum innræta nemendunum hugsunarhátt og venur þá við lífsskilyrði, sem er svo gagnólík þeim, sem þeir seinna þurfa við að búa. Nemendur úr sveit, sem ganga á skóla hér í Reykjavík, umgangast hér fólk, sem er vel klætt, og þeir venjast betri húsakynnum en þeir hafa áður átt við að búa eða geta síðar veitt sér. Þeir sjá og heyra fyrir sér dans og sjónleiki og taka þátt í skemtunum þeim og glaðværð, sem kaupstaðurinn hefir að bjóða, en sem þeir heima í sveitum ekki eiga kost á að njóta. Þetta venur þá á að gera háar kröfur til lífsins, að því er snertir þægindi og munað, miklu hærri kröfur en þeir síðar hafa ef til vill ráð á að fullnægja. Kaupstaðarlífið hefir þannig truflandi áhrif á hugsunarhátt unglinganna, og spillir honum. Þegar svo þetta unga fólk kemur upp í sveitina leiðist því sveitalífið og langar aftur í kaupstaðaglauminn. Það verður óánægt yfir kjörum sínum, sem ekki fullnægja kröfum þeirra, og afleiðingin verður sú, að það flytur til kaupstaðanna og sezt þar að. Það er mín föst sannfæring, að alþýðuskólar og skólar fyrir húsmæðraefni í sveit eigi ekki að vera í kaupstað, heldur á hentugum stað upp í sveit. Eg get ekki stilt mig um í þessu sambandi að minnast á ummæli eins merks Íslendings Þorvalds Thoroddsens prófessors, þar sem hann í æfisögu Péturs biskups Péturssonar er að tala um Bessastaðaskóla og hve hraustir og nýtir drengir hafi þaðan komið. Hann segir á þessa leið: »Aldrei hefir á jafnstuttum tíma jafnfrítt úrvalalið ungra manna komið frá nokkrum skóla á Íslandi, eins og frá Bessastaðaskóla á árunum 1820-1840. Orsökin til þessa blóma getur ekki eingöngu hafa verið sú, að á því tímabili hafi fleiri gáfaðir og þrekmiklir menn fæðst og þroskast, heldur hitt, að góðir hæfileikar hafa fundið hentugan jarðveg. Bessastaðaskóli hefir á þeim tímum haft mikil og góð áhrif á lærisveinana, enda ber öllum saman um, að skólalífið hafi þá fyrir tilstilli samvaldra ágætiskennara verið staðbetra til menningar og þroskunar en síðar varð. Það var ekki fjöldi kenslugreina, sem þessu olli. Þær voru fáar og fátæklega frambornar, heldur var það eftirdæmi góðra manna og samvera við þá, sem mestu réði. Kennararnir nutu sín, af því þeir voru samhentir og af því skólinn var í sveit og enginn bæjarglaumur glapti fyrir«. Þegar skólinn er í sveit er samlíf milli kennara og lærisveina miklu betra og alúðlegra. Í kaupstaðaskólanum koma kennararnir að eins snöggvast í skólann, hlíða yfir leksíuna og fara svo að því búnu strax í burtu. Í skólum í sveit er þessu háttað á annan veg. Þar umgangast kennarar og nemendur hvorir aðra eins og væru þeir heimilismenn. Þetta hefir góð áhrif á nemendurna, og skólaveran verður þeim gagnleg og ánægjuleg. Af þessum ástæðum, sem þegar eru greindar, vil eg ekki stuðla til að kvennaskólinn í Reykjavík verði landsskóli. Úr því eg mintist á skóla yfirleitt skal eg fara örfáum orðum um Flensborgarskólann. Það hefir verið sagt að það væri óviðkunnanlegt að hafa þar gagnfræðisskóla undir handarjaðrinum á gagnfræðisdeild hins almenna mentaskóla hér í Reykjavík. En skólinn hér í Reykjavík, hinn svo nefndi almenni mentaskóli er ekki annað og hefir aldrei verið annað en embættismannaskóli. Ef Flensborgarskólinn legðist niður yrði Suðurland svift þeim eina gagnfræðaskóla, sem það hefir haft og hefir nú. Eg geri ekki ráð fyrir, að hinn almenni mentaskóli taki stakkaskiftum fyrst um sinn, og verði aðlaðandi fyrir sveitapilta, heldur að hann haldi áfram að vera aristokratiskur embættismannaskóli. Þá kemur skrifstofufé kenslumálastjórans, sem áætlað er á fjárlagafrv. Það hefir verið mikið um það rætt. Eg vil benda á, að það er einkennilegt, þegar stofnaðar eru nýjar stöður með góðum launum, og svo kemur viðkomandi litlu síðar og þykist þurfa skrifstofufé. Mér virðist sjálfsagt, að sá aukakostnaður, er leiðir af bréfaviðskiftum hans og frímerkjanotkun takist af skrifstofufé því, sem stjórnarráðinu er ætlað. Þegar beðið er um skrifstofufé, dettur mér í hug tveir embættisflokkar manna, hreppstjórar og oddvitar. Þeir hafa oft miklar skriftir og talsverðan aukakostnað. Verða þeir oft að sitja í köldum húsum og skrifa skýrslur sinar og fá lítið fyrir, en vanþökk ef skýrslurnar eru ekki í lagi. Þessir menn hafa lítið sem ekkert skrifstofufé, en enginn talar um að þeir þurfi þess og þó er ávalt verið að auka við störf þeirra og skyldur. En þessir menn hér í Reykjavík heimta alt með sjálfskyldu. Þetta er mín skoðun og eg get ekki leynt henni. Þá ætla eg að minnast á ræðu háttv.þm. Dal. (B. J.). Hann talaði eins og skáld og mentavinur, og áleit að auka ætti fjárframlög til skóla, listamanna og skálda, en eg vil segja, að ofmikið má að öllu gera. Hinn virðulegi þm., sem stendur augliti til auglitis við mig, sagði að varið væri tvöfalt svo miklu til samgöngumála, sem til mentamála. Þetta er að vísu rétt, en á hitt vil eg benda, að til skóla, skálda og listamanna er áætlað ½ miljón kr. en til verklegra fyrirtækja tæplega eins mikið. Eg verð nú að segja það, að skólum, skáldum og listamönnum sé gert hátt undir höfði við að verja jafn miklu til þeirra og til atvinnufyrirtækja. Það er ekki nema rétt og sjálfsagt, að styrkja þessa menn, eftir því sem efni og ástæður leyfa; en vér höfum ekki ráð á, að verja miklu fé til þess. Eg er ekki að amast við skáldunum og listamönnunum, en eg fullyrði, að það eru ekki þessir menn, er byggja landið eða auka framleiðslu þess. Eg er því ekki samdóma þm. Dal. (B. J.) um það, að skáldin og listamennirnir »séu landsins mestu höfðingjar«. Það er langt frá því að svo sé. Og embættismenn landsins eru það ekki heldur, hvorki ráðherra, biskup, dómarar eða aðrir embættismenn  (Bjarni Jónsson: En þá ráðunautar?)  Nei, það eru bændurnir okkar og sjómennirnir, framleiðendur þessa lands. Það eru þeir, sem bera byrðarnar og leggja oft lífið í sölurnar við að framleiða auðæfin úr skauti náttúrunnar. Þegar því er að ræða um framfarir þjóðarinnar þá eru þær að þakka bændunum og sjómönnunum. Þetta vildi eg sagt hafa að skáldum og listamönnum ólöstuðum. Háttv. þm. Dal. (B. J.) vill láta leggja niður Hvítárbakkaskólann. Þetta er góður skóli, og um kennarann er það að segja, að það sem þekking hans nær, þá er hann góður kennari. Það sem vakir fyrir þessum þm., er sennilega að fá þennan skóla fluttan í einhvern kaupstaðinn. Það furðar mig mjög, að sami þm. skuli vilja láta fella styrkinn til síra Valdimar Briems. Það stafar ef til vill af mismunandi trúarskoðunum; en það finst mér eiga ekki að koma hér fram. Síra Valdimar er eitthvert hið bezta sálmaskáld hér á landi og þó víðar sé leitað. Það er því engin sanngirni í því að fella niður styrkinn til hans samtímis sem verið er að hækka styrkinn til ýmsra annara skálda. Það er eins og þm. vilji með þessu gera þeim trúarskoðunum, sem hann er andvígur lægra undir höfði en öðrum. Mér virðist, að yfir höfuð eigi að gera öllum trúarskoðunum jafnt til, þegar ræða er um skáldalaun eða styrk til skáldanna. Annars mun eg greiða atkvæði á móti öllum þeim till., sem fara fram á hækkun á styrk til skálda og listamanna.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vildi minnast lítillega á fjárframlag til lagaskólans. Eg skil ekki í nefndinni að vilja lækka laun aðstoðar-kennara (sem alls ekki á að vera neinn »leiðbeinandi« eða manuduktör) niður í 800 kr. Við prestaskólann eru 3 kennarar, við lagaskólann, er á að vera í mörgum deildum að eins 2, og við læknaskólann eru segi og skrifa 6 kennarar. Eg er ekki að gera lítið úr klerkastétt landsins fyrir það, þótt eg láti í ljósi þá skoðun mína, að heppilegra væri að síður væri hörgull í landinu á lögfræðingum en klerkum. Þá ætla eg lítillega að minnast á kvennaskólann. Hinn háttv.þm. Dal. (B. J.) talaði um, að allir skólar landsins ættu að vera samskólar fyrir karla og konur. Eg tek hjartanlega undir þessa samskólahugmynd og hef haldið því fram sjálfur í Kv.blaðinu fyrir eitthvað 10 árum að slíkt væri heppilegt. Hann vill að kvennaskólinn hér í Rvík leggist niður og eiga þá stúlkurnar að fara á aðra skóla, líklegast skólann með óheyrilega nafninu, »hinn almenna mentaskóla«. Eða er þeim ætlað að fara í búnaðarskólana? Vér getum ekki búist við, að kvenfólkið fari að læra jarðrækt og vinnubrögð, o. fl. þvíl. Hér er um skóla að ræða, sem gerir sérnám kvenna að aðalstarfi sínu, og sérfræðslunni er eg samþykkur. Að mínu áliti eiga karlar og konur að ganga í sömu skóla til almennrar sameiginlegrar fræðslu. En auk þess þurfa konur sem karlar á sérskólum að halda fyrir það nám, sem ekki er báðum sameigið, svo sem verkleg störf, hússtjórn o. s. frv. Tökum búnaðarskólana sem dæmi, er bæði hafa bóklegar og praktiskar greinar. Þm. Dal. (B. J.) vill gera kvennaskólana að húsmæðraskólum og ryðja burtu hinum bóklegu greinum, enda færist alt í þá átt. Nú er t. d. fatasaumur kendur á sérskólum kvenna, og nú á að fara að kenna matreiðslu á skóla þessum. En í útlöndum eru líka kvennaskólar, sem taka hið bóklega með, svo húsmæðurnar geti jafnframt aflað sér bóklegrar þekkingar. Þannig er t. d. í Ameríku, þar sem mest er þó gert að samfræðslu karla og kvenna. Að sameina þetta tvent, er mjög hagsýnt og hyggilegt. H. 2. þm. Árn. (S. S.) talaði um samlífið milli kennara og nemenda, sem í alla staði væri mjög heppilegt að efla. En það er einmitt það sem kvennaskólinn er að leitast við með því að reisa sér hús, þar sem heimavistir geti verið. Að því er snertir Flensborgarskólann, þá ætti hann ekki að vera verri fyrir því, að einstakir menn hafa varið lífi og efnum til að stofna hann, enda virðist hann verið hafa í talsverðu áliti, ef dæma skal eftir því hve mikið hann er sóttur. Þegar 2. þm. Árn, (S. S.) mintist á samlíf kennara og lærisveina, og þýðingu þess, eitt af því fáa, sem eg skildi í ræðu hins háttv.þm., taldi hann það sönnun máli sínu, hve nýtir menn hefðu komið úr Bessastaðaskóla kringum 1830, og vitnaði því til sönnunar í góða bók, æfisögu Péturs biskups. En hann virðist ekki hafa lesið þá bók spjalda á milli. Það voru annars aðrar ástæður heldur en heimavistirnar einar til þessa. Hvernig stóð annars á því, að þessir afbragðsmenn komu allir fram á svo fáum árum - útskrifuðust rétt fyrir og um 1830? Bæði voru þó heimavistir í skólunum hér langa tíma fyr og síðar. Það eru utanaðkomandi áhrif frá öldu þeirri, sem þá gekk yfir Evrópu, og sem hreyf þessa menn, er þeir komu út yfir pollinn. Það er franska júlí-byltingin 1830. Það er dálítið hæpið, að koma með svona ástæður að því, sem á rætur sínar alt annars staðar. Það er léleg hagnýting sögunnar; enda dettur víst engum í hug að vænta þess, að 2. þm. Árn. (S. S.) þekki til þessa eða skilji lifandi vitund í því. Eitt var það, sem eg hjó eftir hjá hv.þm. Dal. (B. J.) Hann vildi ekki styðja Flensborgarskólann, vegna þess, að einungis 1 klst. gangur væri milli þessa skóla og mentaskólans. Að öðru leyti talaði hann mjög skynsamlega. En hvar er nú hús, er tekið gæti alla nemendurna frá báðum skólunum, því á Flensborgarskólanum einum eru um 80 nemendur. Það er ekki húsrúm í skólahúsi hins almenna mentaskóla til að bæta þeim við sig, og þar að auki vantar kennara. Með því að ekki er unt að hafa einn svona stóran skóla verður að hafa tvo. Einu gleymdi eg viðvíkjandi kvennaskólanum hér í Reykjavík, þar sem sagt hefir verið að hann sé aðallega fyrir þennan bæ. Þetta er misskilningur. Hann er fyrir landið alt líka, því að eins ¼ nemenda er héðan úr bænum en ¾ annars staðar að. Eg fer í engri röð yfir þennan frv.kafla, en gríp niður hingað og þangað. Eg var hlessa á að heyra þau umyrði, að öll skáld og listamenn séu einskisvirði; en þau komu líka úr þeirri átt, sem væntanlega álítur ekkert nýtilegt nema ráðunaut og aðra slíka stórgripi. Eg játa það að búfræðingar geti gert meira til þess að fylla askana, en eg veit líka að sú þjóð, sem fyrirlítur vísindi og fagrar listir, er og verður í öllum greinum fánýt og einskisverð. Sé maginn mikils virði, er sálin þó ekki minna verð. Stórskáld og þjóðskáld eru og hafa verið leiðtogar þjóðanna, spámenn þeirra og kennarar, sem vakið hafa og eflt andlegt líf, og hafið sálarsjónina upp úr moldinni á hæðir hugsjónanna. Eg veit ekki, hve skriftlærður búfræðingurinn er, en eg býst við að hann viti, að meginhluti gamlatestamentisins, er skáldskapur, en ekki býst eg samt við því að hann vilji stryka út allan þann skáldskap og alla þá heimsmenningu, sem á honum hvílir. Eg mun greiða atkv. með styrkveitingunni til Einars Hjörleifssonar og Þorsteins Erlingssonar; og eg vildi óska, að fleirum öðrum yrði þar við bætt. Þá vil eg nefna styrkinn til Ísólfs Pálssonar. Að vísu þekki eg manninn ekki sjálfan, en eg hefi þekt flesta þá bræður, og veit hve mikið er í þá spunnið alla, og efast ekki um að skýrsla hans sé sönn. H. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði að skýran lista þyrfti yfir verk hans. Álít eg þess ekki þörf og hefir komið fram svo mikið hugvit hjá þessum manni, að engin ástæða er til að efast um að hann sé ágætt efni, og gæti átt mikla framtíð. Þá ætla eg að minnast lítillega á að þm. Dal. (B. J.) tilfærði rangar ástæður, er hann talaði fyrir orðabókarstyrk Jóns Ófeigssonar. Hann sagði, að kaupmenn þyrftu oft að skrifa þýzk »forretningsbréf«, og væri bókin þeim þá nauðsynleg. Þetta er algerlega rangt. Þeir þyrftu einmitt íslenzk-þýzka, en ekki þýzk-íslenzka orðabók. Eg nefni þetta vegna samanburðar hans við orðabók Sigfúsar Blöndal. Samt sem áður tel eg verkið gott og þarft, en miklu nauðsynlegra að fá íslenzk orð þýdd á önnur tungumál, því að flestir þeir er þýzku nota, eru svo góðir í dönsku, að þeir geta fleytt sér með stuðningi af t. d. dansk-þýzkri orðabók. Þá ætla eg að drepa á skrifstofufé kenslumálaráðunautsins, sem svo mikið hefir verið rætt um. Hinum háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) þótti engin sanngirniskrafa að fara fram á slíkt, en sjálfur mundi hann ekki slá hendinni við því, ef honum byðist það. Kenslumálastjórinn þarf þó á skrifstofu að halda og hefir afarmiklar skriftir, þannig sendi hann með síðasta pósti 170 bréf; myndi háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) þykja hart að borga allan slíkan kostnað úr sínum vasa. Búnaðarfélag Íslands hefir 800 kr. skrifstofufé, og þó hefir það mönnum á að skipa til skrifta. Eða er hann ekki svo skriftlærður, að hann viti, að þetta er engin launaviðbót? Þá er till.háttv.þm. Dal. (B. J.) um að fella niður styrk þann, er veittur hefir verið séra Valdimari Briem. Eg get ekki verið hinum háttv.þm. samdóma þar. Eg skal að vísu játa, að margt sé misjafnt, bæði í Biblíuljóðunum og annars staðar hjá þeim höfundi, en þess konar finst alstaðar. En hitt er víst, að mörg eru ljóð séra Valdimars einhver fegurstu og beztu trúarljóðin, er vér höfum, og þótt eg sé ekki kirkjunnar maður, þá hlýt eg þó að játa, að þess konar ljóð hafa sitt gildi og eiga stuðning skilið, ef þau eru góð - alveg eins og hver önnur ljóðagerð. Enn vil eg hér við bæta, sem bendingu til háttv.þm. Dal. (B. J.) Við erum báðir samtaka í því, að veita vini okkar Þorsteini Erlingssyni stuðning hér, en gætum þá einnig þess, að Þ. E. komst inn á fjárlögin einmitt að baki séra Valdimars. Þess vegna ætti háttv.þm. Dal. að láta óskertan styrk séra Valdimars, láta hann halda sér sem sögulegt minnismerki í þessu efni. Einn er sá liður í fjárlögunum, er við mitt nafn er kendur; tel eg þó að hann snerti fremur íslenzkar bókmentir en mig persónulega, enda mun eg ekki neitt um hann ræða, læt hann gersamlega liggja milli hluta. Þó vil eg skjóta því til háttv.þm. Dal. (B. J.) að mér er ekki vel ljóst, hver meining er í því, sem hann sagði, að ef til vill mætti rubba upp 25 örkum á ári. Skal eg láta ósagt, hvað í þessu orði felst, en hér skiftir það mestu, hvort unnið er á auðum grundvelli eða ekki. Sé svo, þá getur verkið tekið langan tíma. En ef menn hafa nú safnað til þessa mestan hluta æfi sinnar, og þurfa ekki annað að gera en hagnýta sér (redigera) það, sem safnað hefir verið, þá mætti eflaust lúka 30-36 örkum á ári. Annars skal eg ekki fara einu orði frekar um þetta mál.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg þarf ekki að segja margt viðvíkjandi ræðum þeim, sem þegar hafa verið haldnar. Út af tillögu háttv.þm. Dal. (B. J.) skal eg geta þess, að fjárlaganefndin hefir ekki séð sér fært, að fallast á breyt.till. hans, um hækkun launa fasta aukakennarans við mentaskólann úr 1600 upp í 1800 kr., þar sem hann hefir að eins gegnt stöðunni í fá ár, og því minni hvöt til þess en ella. Auk þess komst hann upprunalega að skólanum, sem aukakennari, móti vilja þingsins, er ætlaðist til, að hann fengi að eins borgun, sem hver annar tímakennari, eftir stundafjölda, sem hann væri við kenslu. Honum hefir því verið gert mun betur til, en öðrum tímakennurum. Að því er snertir till. hins háttv.þm. þess efnis, að dyraverði mentaskólans verði veitt 1000 kr. árslaun, sem myndi spara 300 kr. árlega, þá vill fjárlaganefndin veita henni meðmæli sín. Tillögu hans um það, að fella bráðabirgðaruppbót til fátækra brauða, er nefndin mótfallin. Þessi uppbót fellur og smám saman af sjálfu sér niður, eftir því sem prestlaunalögin nýju koma til framkvæmdar, með því að örðugustu prestaköllunum er þar ætluð erfiðleikauppbót. Að því er snertir breyt.till. háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) um styrk til farkennara - 100 kr. handa hverjum - þar sem farskólar eru ekki, þá mun nefndin fallast á hana. Sömuleiðis felst hún á tillögur háttv.þm. Vestm. (J. M.) um styrk til útgáfu alþýðu-lagasafnsins, sem og um þóknun til Þórðar Sveinssonar geðveikralæknis fyrir kenslu við læknaskólann. Eg vil sérstaklega geta þess, út af ræðu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) að meiri hluti fjárlaganefndarinnar sér ekki ástæðu til þess að veita umsjónarmanni fræðslumála neitt ritfé. - Aðalstarf hans er einmitt bréfaskifti við menn til og frá, og er með öllu ástæðulaust að veita honum fé til þess að geta látið aðra vinna nokkurn hluta verks þess, sem er og á að vera aðalstarf hans. Hins vegar fær hann auðvitað burðargjald eins og sýslumenn o. s. frv. Út af orðum hins sama háttv.þm. um styrk til Jóns Ólafssonar, þá verð eg að geta þess, að mér virðist það kynlegt, að hann skuli eigi ætla sér að standa við það, er til atkvæðagreiðslunnar kemur, sem að samkomulagi varð milli hans og mín o. fl. í nefndinni. - Að öðru leyti læt eg nægja, að skírskota til fyrri ræðu minnar, hvað fjárveitinguna snertir. Hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) fór um það nokkrum orðum, að till. fjárlaganefndarinnar í þá átt að lækka tímakenslustyrkinn við lagaskólann, væri ekki réttmæt, og benti hann máli sínu til stuðnings á prestaskólann: þar væru kennararnir 3, en að eins 2 við lagaskólann. En þessi samanburður er mjög villandi, af því að með jafnmiklum sanni má segja, að 3 séu kennarar við lagaskólann, eins og við prestaskólann, með því að heimspekisdeildin heyrir í rauninni öllum jafnt til: prestaskólanum, lagaskólanum og læknaskólanum. Við prestaskólann eru 2 fastir guðfræðiskennarar, en ekki einum eyri varið þar til tímakenslu. Má því kallast gott að lagaskólinn fái 800 kr. .til tímakenslu - í samanburði við prestaskólann. Þá mintist hinn sami virðul. þm. á kvennaskólana, einkum kvennaskólann hér í Reykjavík. Sagði hann, að námsmeyjar við þann skóla væru margar héðan úr bænum, ¼ hluti þeirra. a. m. k. Eg veit nú að vísu ekki, hvort þessu er þannig varið, það mun vera nokkuð misjafnt; en auk þess sem Reykvíkingum er það hagræði mikið að hafa þennan skóla í bænum, vegna mentunar kvennþjóðarinnar, þá er það einnig hagur fyrir bæjarfélagið að því leyti, að aðsóknin verður auðvitað þeim mun meiri til bæjarins. Skólinn er þess því fullkomlega maklegur, að bæjarbúar styrki hann að mun meira en gert hefir verið. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði mjög vel og skörulega fyrir listum og vísindum, og gerði mikið úr því, hve illa þinginu hefði jafnan farist við skáldin og listamennina. Það er nú að vísu satt, að landið hefir ekki getað styrkt þessa menn, eins og sumir mundu kosið hafa, en menn verða að gæta þess, að þjóðfélagið er ekki mikils megnugt, og skáld og listamenn verða því að taka viljann fyrir verkið, að því er styrkupphæðirnar snertir. - Þjóðfélagið getur að eins rétt þessum mönnum hjálparhönd, en ekki séð þeim fyrir lífsviðurværi, eða lagt þeim fram svo mikið fé, að þeir geti lifað af því eingöngu, enda að eins tilgangurinn að veita mönnunum stuðning, svo að þeim verði þá auðveldara að sinna því, sem hugur þeirra einkum hneigist að, þótt nokkru af tíma sínum verði þeir að verja sér til framfærslu á annan hátt. Það er meira að segja hentugt, að menn hafi ekki alt af sama starfið eingöngu á höndum. Fleirskifting verkanna hvílir hugann. Skáldin yrkja betur, ef þau hafa einnig um annað að hugsa annað veifið. Eg gat þess áðan, að háttv.þm. Dal. (B. J.) hefði lagt mikla áherzlu á það, hve nauðsynlegar listir og vísindi væri þjóðinni, en í gagnstæða átt fór ræða háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.). Hann sagði, að hin harða barátta fyrir lífinu leyfði eigi, að sint væri öðru en því, sem viðhald lífsins gerði öllum bráðnauðsynlegt. Hinn háttv.þm. stendur því miður ekki einn uppi með þessa skoðun hér á þingi - og þingið verður að skoðast sem spegill þjóðarinnar. En þjóðin þarf að fá meiri mentun, til þess að henni verði ljúfara að veita fé til lista og vísinda, en enn er alment orðið. Takmarkið er að menta þjóðina svo vel, að allir meðlimir þjóðfélagsins geti haft gott af listum, vísindum og skáldskap. Þá yrði meira fyrir listamennina gert. Þá gætu allir glatt sig við fagran skáldskap og listir. En mikið skortir enn á að svo sé, til þess er mentunarleysið enn of mikið. Þar sem hinn háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði að skáldin væru höfðingjar þjóðanna, þá svaraði háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) því á þá leið, að það væru ekki skáldin, heldur bændurnir og sjómennirnir, sem væru réttnefndir höfðingjar þjóðarinnar. En það eru í rauninni ekki að eins skáld, bændur og sjómenn, er þannig mega nefnast, heldur eru það allir menn, sem hafa fagran og göfugan hugsunarhátt, í hvaða stöðu mannfélagsins sem þeir eru. Þeir eru réttnefndir þjóðhöfðingjar. Skáldin gera í rauninni ekki annað en bóndinn, sjómaðurinn og verkmaðurinn. Allir leggia þeir fram sinn skerf, eftir hæfileikum og ástæðum. Það væri miklu heppilegra, að þingið tæki upp þá stefnu í stað þess að þrátta á hverju þingi um þessar fjárveitingar til einstakra manna, að leggja fram í eitt skifti fyrir öll einhverja upphæð, segjum 100-200 þús. kr. í sjóð, er hefði það hlutverk, að styðja listir og vísindi. Sjóð þennan ætti að auka á þann hátt, að leggja árlega nokkuð af vöxtunum við höfuðstólinn enda gæti þá þingið jafnframt bætt úr bráðustu nauðsyninni fyrst í stað. Þessi tilhögun yrði óefað miklu hagfeldari, því að á þingi hafa menn alment ekki næga þekkingu til þess að geta greitt atkvæði í slíkum málum, enda eigi unnt að fyrirbyggja, að meiri eða minni hlutdrægni komist að, dreginn taumur eins, en jafnvel hefnt sín á hinum, bæði vegna pólitísks skoðanamunar o. fl. Að því er snertir fjárveitingar til einstakra manna, þá vil eg geta þess, að fjárlaganefndin hefir ekki getað fallist á uppástungu háttv.þm. Dal. (B. J.), að fella burt styrkinn til séra Valdimars Briem, heldur lítur meiri hluti fjárlaganefndar svo á, sem V. Br. hafi unnið mjög þarft verk með sálmakveðskap sínum, og þegar litið er til þess, að hér á landi eru margir trúbræður hans, þá er ekki nema skylt að styðja þessa stefnu kveðskapar, eins og hverja aðra. Auk þess hefir hann nú í nokkur ár haft þennan styrk, og býst því við honum áfram; væri því hart, að svifta hann honum nú. Eg er háttv.þm. Dal. (B. J.) þakklátur fyrir ummæli hans um Guðm. Guðmundsson, og vil sem bezt mæla með fjárveitingu til hans enda þótt meiri hluti fjárlaganefndar sé henni að vísu ekki meðmæltur. Hv. 1. þm. S.-Múl. (J.J.) gat þess, að rangt væri, að taka þannig einn mann (G. G.) út úr hóp sinna líka, og veita honum styrk, en þeim ekki; en eg verð að mótmæla þessu sem algerlega ómaklegum ummælum, þegar um Guðmund Guðmundsson er að ræða. Hér er um alveg sérstaka list að ræða, þar sem skáldskapur hans er, og það væri háðung, ef hann fengi engan stuðning. Og sízt hygg eg, að Guðm, Friðjónsson myndi verða þeirri styrkveitingu mótfallinn, ef hann ætti sæti hér á þingi, eða hirði um, að sitt nafn sé notað, til að spilla fyrir henni. Um styrk til Guðm. Friðjónssonar hefi eg áður lýst skoðun minni, og læt mér því nægja, að endurtaka, að eg er honum mjög meðmæltur. - Að því er till.háttv.þm. Dal. (B. J.) snertir, um styrkveiting til Jóns Ófeigssonar, til þess að semja þýzk-íslenzka orðabók, þá skal eg geta þess, að meiri hluti nefndarinnar getur ekki fallist á hana, meðal annars af því, að þegar þingið veitir þannig lagaða styrki þá er það að því leyti gert í blindni, að ekki er hægt að vita fyrir fram, hve langan tíma starfið tekur, né heldur, hve mikið fé muni alls þurfa að veita, og má í því tilliti nefna sagnritunar-styrkinn til B. Th. M., er nú hefir notið hans í seytján ár, að því er mig frekast minnir. Háttv. þm. Dal. gat þess, að fjárlaganefndin gerði sig seka í ósamkvæmni, er hún vildi fella styrkinn til nefnds sagnfræðings síðara árið, en halda honum hið fyrra. En sannleikurinn er sá, að fjárlaganefndin vildi fara sem vægast í sakirnar, að því er greindan sagnfræðing snertir, og láta hann halda styrknum fyrra ár næsta fjárhagstímabils, svo að hann hefði þá tímann fyrir sér, ef hann vildi leita sér styrks t. d. hjá einhverjum sjóði erlendis, til viðbótar styrk þeim, er hann fær árlega úr ríkissjóði Dana til sömu sagnritunarinnar, sem alþingi hefir styrkt, sem fyr segir. - Þá mintist háttv.þm. Dal. (B. J.) á styrkinn til Jóhannesar Sveinssonar málara. Fjárlaganefndin hefir ekki sint þeirri málaleitan, en sjálfur er eg henni meðmæltur. Sami háttv.þm. mælti einnig með styrkveitingu til Jóns Ísleifssonar. Þeirri styrkveitingu er fjárlaganefndin mótfallin, og er það sérstaklega af þeirri ástæðu, að hún hefir þegar ákveðið, að styrkja 2 menn aðra í sama skyni. En eftir upplýsingum þeim, sem háttv.þm. gaf í ræðu sinni, þá mun eg greiða tillögunni atkv. mitt. - En till.háttv.þm. um það, að hækka laun Jóns sagnfræðings, en ætla honum ekkert fé til sagnfræðislegra starfa, getum vér ekki aðhylst, því að nefndin vill einmitt að Jón fáist við sagnfræðisstörf - sem hann gerir auðvitað, ef hann fær styrk til þess, en myndi síður eða ekki gera, ef laun hans, sem starfsmanns landsbókasafnsins, yrðu hækkuð. Hann myndi þá fremur helga safninu krafta sína eingöngu. - Eg sé svo ekki ástæðu til að svara fleiru í ræðum háttv.þm., en get þess að eins, þar sem ýmsir eru gjarnir á, að luma ekki á því, sem þeir telja sér til gildis mega verða í annara augum, að enda þótt að ýmsu hafi verið fundið, að því er til gerða fjárlaganefndarinnar kemur, þá sé eg ekki betur, en að hún hafi þó yfirleitt sætt óvenjulitlum ákúrum; hún hefir í rauninni fengið töluvert hrós, og háttvirt deild hefir yfir höfuð að tala litið vel á starf hennar, svo að mér finst, að hún geti verið fremur roggin af starfi sínu.

Bjarni Jónsson Það voru svo margir, er kölluðu til mín í gærkveldi, að eg hefði þurft að svara ýmsu; en stuttorður skal eg vera. Því get eg lofað. Háttv. þm. Sunnmýlinga reyndu að vefengja framburð minn um orðabókina, en heldur ófimlega þótti mér þeim fara það. Mér þykir undarlegt að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) skyldi ekki sýna fjárlaganefndinni handrit að bók sinni, hafi það verið nokkuð til; þá hefði verið hugsandi að hann gæti komið út 25 örkum á ári, en án þess alls ekki. Þá mundi eg trúa, ef eg sæi, en þangað til efa eg þessa sögusögn þm. Allir hljóta að vita, að það að semja orðabók, er mjög fyrirhafnarmikið og örðugt verk, og þarf eigi að minna á annað því til sönnunar en það, að Jón heitinn Þorkelsson skólastjóri varði til þess starfa feikilöngum tíma, og var hann þó manna starfsamastur, svo sem kunnugt er. Og mönnum hlýtur að skiljast, að það er mjög mikið vandaverk að semja góða þýzk-íslenzka orðabók. En eins og eg tók fram í gær er þessi maður, er um styrk sækir til þessa verks allra manna færastur til að leysa það vel af hendi. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sagði, að hér væri nú með okkar þjóð skáld uppi, sem alveg væri eins mikil ástæða til að styrkja og Guðm. skáld Guðmundsson, og nefndi þar til hr. Guðmund Friðjónsson, og kvað mér vera skyldugt að sækja líka um styrk fyrir þau skáld. Þetta er hégómamál, sem ekki er svaravert, að eg eigi að koma með tillögur um styrk handa þeim mönnum, sem öðrum þykja til þess maklegir. Er slíkur krabbagangur hugsunarinnar all-undarlegur. Hitt tel eg líklegt, að eg mundi greiða atkv. með styrk til G. F., ef þeir þm. leggja það til, sem um hann hafa talað. Eg held annars, að menn hafi ekki tekið eftir, hvernig eg studdi tillögu mína um síra Valdimar Briem. - Eg lýsti yfir því, að tillagan væri fram komin, vegna þess, að eg liti svo á, að síra Valdimar hefði hvorki né mundi síðar yrkja nein þau ljóð, er hann verðskuldaði landssjóðsstyrk fyrir. Eg var alls ekki að ráðast neitt á trúarbrögð þessa manns eða annara. Það má hver halda sinni tröllatrú fyrir mér. Ef ljóðið er gott, er mér sama um hvað það er, og það er ekki satt, að eg hafi sagt nokkur hnjóðsyrði í garð síra Valdimars Briems. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) vildi gera lítið úr skáldunum og fórust orð á þá leið, að mikið af bókum þeim, er nú væru gefnar út, væri mesta rusl. Þetta sjá allir, að er einungis sagt út í loftið. Það er heldur ekki ruslið, sem menn eiga að lesa, heldur kjarninn, og slíkar styrkveitingar, sem hér ræðir um, eru trygging þess, að út komi góðar bækur. Ekki veit eg heldur, hvernig í því liggur, er háttv. sami þingm. sagði, að eg ætti frekar að vera þingm. Reykjavíkur en sveitakjördæmis. En á því get eg frætt hann, að t. d. Dalamenn munu mér samdóma um, að skáldin séu höfðingjar þjóðarinnar. Eg hef ekki tíma til, að svara háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Hann leitaðist við að koma trúarstefnu minni eitthvað í samband við tillögu mína um Vald. Briem. En þar var maðurinn bersýnilega að vaða reyk. Háttv. 2. þm. Árn. hefir fjarskalega mikinn og lofsverðan áhuga á málum kristinnar kirkju. En þar sem hann beindi því að mér, að ekki ætti að ausa fé í skóla og skáld, þá hefi eg aldrei sagt neitt í þá átt. En eg vil, að styrkur til lista- og vísindamanna sé ekki þjóðinni til skammar. Honum þótti líka skrítið, að eg nefndi skáldin höfðingja þjóðanna. En er hann mér nú í alvöru ósammála um það, að þeir menn, sem fórni sér og kröftum sínum fyrir fagrar og göfugar hugsjónir sé í raun réttri höfðingjar þjóðanna? Hann segir líklega, að það séu einungis bændur. Það geta þeir líka verið. Þess ber og að gæta, að í þeirra flokki eru bæði skáld og listamenn. Mér gremst að heyra það sífelt, að alt sem snertir listir og vísindi sé bara hégóminn einber. Eg er svo bjartsýnn, að halda, að landbúnaðurinn muni þrífast vel í framtíðinni með slíkum ráðunautum, sem hann nú hefir! En menn mega ekki gleyma því, að það eru ekki búnaðarráðunautarnir einir, sem alt veltur á. Það eru skáldin, sem veita starfsmanninum, að loknu verki, slíkan unað og hugaryl, sem hvorki á né má meta til peninga.

Sigurður Sigurðsson Eg skal ekki verða margorður, þótt eg hafi sætt nokkrum andmælum og árásum úr ýmsum áttum. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagðist ekkert hafa skilið í ræðu minni. En þó varði hann löngum tíma, til að tala um hana, og svara henni. Það eru hrein og bein ósannindi hjá þessum þingmanni, að eg hafi nokkurn tíma sagt, að skáldin væri lítilsvirði fyrir þjóðina. Eg sagði, að við ættum einmitt að virða og meta okkar góðu skáld. En eg held því fram, að við höfum sýnt þessum mönnum þann sóma, sem efni okkar og ástæður frekast leyfa, og að ekki sé ástæða til, að fara þar lengra, en gert hefir verið. Ekki skal eg fara að svara öllum háðsyrðum þm. Dal. (B. J.). Hann hrakti ekki mínar röksemdir á neinn hátt. Hann kvaðst ekki vilja ráðast á mína tröllatrú né veika garða. En eg á bágt með að skilja við hvað hann á með þessu, því veikir garðar og tröllatrú eiga ekkert skylt saman. - Mín »tröllatrú« gerir garðinn sterkan en ekki veikan. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) og þm. Dal. (B. J,) eru að mörgu leyti ólíkir til orðs og æðis; en þeir eiga sammerkt í því, að báðir hafa þeir stjórnlaust sjálfsálit, sem kemur vanalega fram í takmarkalausu sjálfshóli og hroka.

Stefán Stefánsson Það er alls ekki óeðlilegt, þótt allmikill ágreiningur verði um þær ýmsu bitlinga-upphæðir, sem fyrir liggja, ekki sízt, þegar litið er á, hvernig þingið nú er skipað, að því er hina pólitísku flokkaskiftingu snertir. En það, sem að mínu áliti gerir umræðurnar óhugðnæmar er, hversu nöfnum einstakra manna er fléttað inn í þær. En eina leiðin til þess, að koma í veg fyrir alt þref og þjark er sú, að myndaður verði sérstakur sjóður, sem eingöngu yrði varið til að styrkja lista- og vísindamenn, en verði að öðru leyti landssjóði óviðkomandi, og að landsstjórninni eður sérstakri nefnd manna væri falið, að veita styrki af sjóðnum. Þetta er alls ekki nein ný hugmynd, hún er fyrir löngu fram komin, og svo drap hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) á þessa breytingu. Það er ekki meining mín, að hafa horn í síðu listamanna og vísinda, en sú hugsun hlýtur að gera vart við sig og krefjast lausnar: hvar á staðar að nema með fjárframlög og fjáreyðslu til slíkra manna? Eg skal alls ekki því neita, að ákjósanlegast væri, að geta styrkt alla þá menn í baráttunni fyrir lífinu, sem annars eru viðurkendir af þjóðinni, sem afburðamenn hennar í listum og vísindum, en við höfum af svo litlu að miðla, að við verðum að takmarka okkur, en ekki láta tilfinningarnar hlaupa með okkur í þær ógöngur í fjármálunum, að við sjáum ekki gjaldþoli þjóðarinnar og hennar nauðsynjamálum nokkurn veginn sómasamlega borgið. Einhversstaðar verður þó staðar að nema, en hvar? Það er sú mikla og vandasama spurning. Á fjárlögunum fyrir yfirstandandi fjárhagstímabil eru 3 ljóðskáld, sem ákveðið er að greitt sé hvort árið 3600 kr., og hefi eg litið svo á, að þingið mundi hika sér við, að bæta fleirum á þann lista. Fari þingið að setja enn fleiri skáld á fastan styrk úr landssjóði, er það komið út á svo hálan ís, að ekki er auðvelt að sjá, hvar staðar skal nema. Við eigum svo mörg ljóða- og söguskáld, sem fullkomið álitamál er um, hvort nokkuð standa að baki sumum þeim, sem nú er lagt til, að tekin verði upp á fjárlögin, að hver þingmaður hlýtur að hafa tilfinningu fyrir því, að viðurkenningin fari ekki alskostar eftir því, sem hver á skilið. Eg skal t. d. nefna þingeysku skáldin: Þorgils gjallanda og Sigurð Jónsson. Fleiri mætti telja, en þessi nöfn eru næg til að sýna, hvað takmörkin eru vafasöm, eigi að fara að setja fleiri skáld á föst laun af landsfé en þegar eru á fjárlögunum. En alla þessa menn er þó ekki hægt að launa. Það er yfirleitt ekki heldur heppilegt eða heilbrigt fyrirkomulag, að setja menn, þótt þeir geti skrifað og ort margt fagurt, á föst laun, sem þeir svo njóta, hvort þeir yrkja mikið eða lítið eða jafnvel ekki neitt, því það er reynsla fyrir því, að komist fjárveitingar til einstakra manna inn á fjárlögin fyrir bæði ár fjárhagstímabilsins, þá verður henni ekki kipt þaðan aftur, þótt árlegt starf sé lítið eða jafnvel ekki neitt. En þegar svo er komið, þá verður ekki lengur hægt að skoða fjárveitinguna sem eðlilega viðurkenningu, heldur sem nokkurs konar nauðungargjald, eða kvöð, sem þingið þykist ekki geta afnumið, og má þar af leiðandi virðast lítið ánægjuefni fyrir þann sem nýtur, því þótt hann hafi samið listaverk, eftir að þessi fasta fúlga til hans komst inn á fjárlögin, þá getur hann venjulega ekki skoðað hana sem neina sérstaka viðurkenningu fyrir eitt sérstakt verk lengur og þannig veikist áhuginn fyrir því að semja listaverk. Nei, það ætti óneitanlega betur við, þegar eitthvað kemur frá skáldunum, sem þykir afburða gott skáldverk, að þingið þá veiti þeim ríflega fjárupphæð í viðurkenningarskyni, því mundi þjóðin betur una en þeirri, að mér liggur við að segja óhæfilegu leið, sem útlit er fyrir að þingið ætli nú að ganga inn á. Þjóðin hefir áður vítt þá aðferð og ef allur þessi styrkur til skáldanna verður samþ., sem farið er fram á í hinum ýmsu breyt.till., þá hygg eg að þingið fái fullkomna vanþökk fyrir það starf sitt. Annars skal eg í sambandi við þessar fjárveitingar, er eg drap á, þegar sérstakar ástæður benda til, minnast á þá fallegu gjöf til Þorsteins Erlingssonar, sem honum var gefin á 50 ára afmæli hans. Eg þykist mega fullyrða, að þó þingið veitti fé við einstök lík tækifæri, viðurkendum listamönnum, þá hefði þjóðin ekkert út á það setja, en að margir séu settir á föst laun að nauðsynjalausu hlýtur að verða misjafnlega liðið, sem eðlilegt er, þegar við á sama tíma ekki getum veitt atvinnuvegum vorum hálfa þá hjálp eða stuðning, sem þeir með þurfa. Þá vil eg að eins lítið eitt minnast á breyt.till. háttv.þm. Dal. (B. J.) þar sem lagt er til að fella skuli út af fjárlögunum alt tillag til Hvítárbakkaskólans. Þetta þykir mér í fylsta máta ósanngjarnt, þegar þess er gætt, að skólinn er stöðugt að ávinna sér traust og álit þeirra manna, er hann þekkja bezt, og sami maður og verið hefir alla stjórn skólans á hendi, sem bæði fær mikið lof sem kennari, og hefir lifandi áhuga fyrir því, að skólinn geri sem allra mest gagn. Nú eru á skólanum 32 nemendur, en auk þeirra sóttu 11 piltar um inngöngu á skólann, sem öllum varð að neita sökum plássleysis. Þetta sýnir í hvaða áliti skólinn er, og hvað það væri fráleitt, að hætta nú í miðju kafi að leggja honum nokkurt fé. Skólinn er að mestu leyti rekinn fyrir fé einstaks manns, skólastjóra, og hann hefir lagt þar fram aleigu sína til almennra þarfa og hann vill gera það að lífsstarfi sínu, að fræða þá, er skólann sækja og sem sagt veita skólanum alla góða forstöðu. Eg verð því að vera eindregið með því að hann fái það tillag til skólans sem honum er ætlað í fjárlagafrumv. stjórnarinnar, sem eru 1500 kr. hvort árið, því eftir þeim upplýsingum, er eg hefi fengið, og sem eru öldungis áreiðanlegar, þá er það víst, að skólinn þarf, ef vel væri, talsvert meira fé, en nú er ekki um stærri fjárupphæð að ræða, og þess vegna líklegt, að henni verði ekki synjað. Skólahúsið sjálft kostaði forstöðumanninn 10,000 kr. og kenslutæki hafa auk þess numið allmiklu fé, og þegar þess er gætt, að hann hefir kostað svo miklu til í trausti til styrks af hálfu hins opinbera, þá verð eg telja það eiga mjög illa við, ef nú væri kipt fótum undan stofnuninni og skólastjóra þannig kastað út á hjarnið. Viðvíkjandi styrknum til Jóns Ólafssonar til þess að semja og búa undir prentun íslenzka orðabók með íslenzkum þýðingum, þá verð eg að líta svo á, að þar sem hér liggur fyrir þinginu álit M. Hægstad, próf. í norrænu, A. Torp, próf. í samanburðarmálfræði, sem báðir eru kennarar í Kristjaníu, og einnig hins mikilsvirta málfræðings okkar Finns próf. Jónssonar, auk fleiri manna, sem við verðum að viðurkenna að bezt skyn beri á þessa hluti, og þeir álíta það sem þegar er samið af bókinni mjög vel af hendi leyst, að þá geti ekki verið neitt áhorfsmál, að veita styrkinn, þótt hann sé ekki nema 1500 kr. hvort árið í fullu trausti þess, að semjandi bókarinnar álíti hann þó ekki svo lágan, að hann þess vegna geti ekki komið að tilætluðum notum. Eg sé því síður ástæðu til að svifta hann þessum styrk, þar sem hann nú um nokkur undanfarin ár hefir unnið að þessu verki og það lengst af styrklaust, og sýnt, að menn geta vænzt eftir góðum árangri, þar sem hann býst við að hafa fullbúið til prentunar 30 arkir af bókinni á næsta nýári. Því hefir enginn neitað að þetta verk sé mjög gagnlegt og verði til þess að prýða vorar bókmentir, svo eg fæ ekki betur séð, en að það væri mjög illa farið, ef menn nú ætla að koma í veg fyrir, að þetta ritverk geti orðið fullsamið og gefið út.

Jón Þorkelsson Eg hafði í gær tekið flest fram af því sem nauðsynlegt var og aðalatriði málsins snertir. En eg ætla mér að svara lítið eitt mótbárum þeim, sem hafa komið fram, sérstaklega í kvennaskólamálinu. Það er þá einkum spekingurinn frá Árnessýslu, sem eg þyrfti við að tala. Hann var að bregða mér um það, að eg léti það ávalt klingja, að aðrir hefðu ekki vit á því og því. Eg þori auðvitað ekki að sverja fyrir það, að eg kunni einhverntíma að hafa sagt eitthvað á þá leið við þennan þingmann, þegar mest hefir vaðið á honum, en hér í deildinni minnist eg ekki að hafa látið þau orð falla; að minsta kosti hefi eg aldrei sett það á prent. En eg veit ekki betur en að nafn háttv. 2. þgm. Árn. (S. S.) standi undir nefndaráliti fjárlaganefndarinnar og það er hún og hv. 2. þgm. Árn. (S. S.) sem segir að ekki væri »vit« í að ætla minna en 1400 kr. til dyravarðar við þjóðbókasafnið. Það er því ekki eg, heldur háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sem hefir haft slík ummæli. Hins vegar skal eg ekki draga úr því, að þingmenn, - bæði eg og aðrir - hafi misjafnt vit á málum, og það hefir háttv. 2. þgm. Árn. (S. S.) oft fyllilega sjálfur sýnt, því að hann er óragur að tala um alla skapaða hluti. Eitt fyrir sig er það, sem nú er næst, að hann hefir ætlað að kenna mér og stjórninni - því að hún hefir fallist á till. mínar - að hann sjálfur og fjárlaganefndin hafi betur vit á hvers landsskjalasafnið þarfnast heldur en eg. Sömu menn ætla líka að kenna fornmenjasafnsverðinum, hvers það safn þurfi með. En 2. þgm. Árn. (S.S.) hefir ætlað sér enn hærri dul, því að hann vill kenna stjórn kvennaskólans í Reykjavík hvers sá skóli þurfi við. Þessi herra hefir álitið að það væri meira »vit« í því, sem hann segir einn heldur en allir þeir til samans, sem eru í stjórn þess skóla og situr þó í henni mannval mikið bæði karla og kvenna. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagði enn, að sjálfsagt væri að bærinn legði eitthvað af mörkum til kvennaskólans hér. Það mætti auðvitað fara fram á þetta við bæjarstjórnina, en eg hefi enga ástæðu til að telja það víst, þó að það sé engan veginn fjarstæðasta firran, sem hinn virðulegi þingmaður hefir sagt. En samþingismaður minn, sem sæti á í stjórn bæjarins, getur kanske skýrt það nánar, þegar hann talar í annað sinn. Ræða háttv. 2. þgm. Árn. (S. S.) var að öðru leyti mjög svo á víð og dreif og líkari kosningaræðu austur á Húsatóftum eða Selfossi, heldur en ræðu fyrir deildinni hér. Hann lagði áherzlu á, að kvennaskólinn eigi að vera í sveit. Eg fyrir mitt leyti er ekki neitt á móti því, en hvernig ætlar hann að koma honum þangað? Sami virðuglegi þgm. áleit að skóla þessum ætti ekki að veita fé úr landssjóði, af því, að hann væri fyrir Reykjavíkurbæ, en ekki er það sannara en margt annað, sem þgm. hefir sagt, því að þessi skóli hefir langalengi, þvert á móti, verið meginkvennaskóli alls landsins. Hitt greinir okkur ekki á um, að nauðsynlegt sé að hafa heimavist og húsmæðrakenslu í skólanum, og það lítur út fyrir að þgm. hafi skilið það, að það sé nauðsynlegt, að húsmæður þessa lands séu sem fullkomnastar og bezt á sig komnar að öllu. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) talaði líka mikið um hverjir væru mestir höfðingjar þessa lands, og um það hafa ýmsir aðrir þgm. deilt við hann. Til þeirra mála skal eg ekki leggjamikið. En Hallgrímur Pétursson kvað svo: Að lesa og skrifa list er góð, læri það sem flestir, þeir eru haldnir heims hjá þjóð höfðingjarnir mestir. Svona hugsun kemur og fram í einu gömlu og góðu kvæði, Hávamálum, þar kveður svo að orði: Byrði betri berrat maður brautu at en sé mannvit mikit, auði betra þykkir þat í ókunnum stað o. s. frv. Það munu því vera þeir mennirnir, sem mesta og bezta hafa menninguna og mannvitið, sem lang-æfastir verða í landinu og vinna fólkinu mest gagn. Þingmaðurinn gleymdi líka að telja verkamenn þessa bæjar með höfðingjunum, en nú skal eg þá bæta þeim við í höfðingjatöluna fyrir hann. Um kvennaskólann vil eg ekki þrátta meira við þennan mann, sem telur alt eftir, ef aðrir fara fram á fé til nauðsynlegra hluta. Sjálfur hefir hann þó nú komið með breyt.till. um að auka gjöld landssjóðs, um leið og hann var að útmála hve dýrt það væri að launa skáld og listamenn, og kvað þá vera meiri sanngirni í að launa hreppstjóra og oddvita. Er það meining þgm. að landssjóður eigi að fara að launa oddvita fyrir sveitarstjórnarstörf? Þgm. Dal. (B. J.) kvað hafa sagt, að eg hafi ekki verið að öllu leyti sjálfum mér samkvæmur, á einhvern hátt. Eg skal ekki bera það af mér að svo geti hafa viljað til, þó eg finni það nú ekki í svipinn. En geta vil eg þess, að mér fanst háttv. þgm. ekki vera fyllilega samkvæmur sjálfum sér, þar sem hann vill fella niður styrkinn til Jóns Ólafssonar af þeirri ástæðu að það væri ofmikið starf fyrir einn mann, en vill láta Jón Ófeigsson fá 1000 kr. til að semja þýzka orðabók, sem að engu er minna örðugt og viðfangsmikið starf. Hér álít eg, að standi líkt á. Ef það er kleyft fyrir Jón Ófeigsson að gefa út þýzka orðabók með 1000 kr. styrk, þá mun Jón Ólafsson fá miklu til leiðar komið með 1500 kr. styrk. Þá skal eg snúa máli mínu að br.till. þm. Dal. (B. J.), viðvíkjandi styrk til Helga Jónssonar grasafræðings. Maður þessi varð hart úti á síðasta þingi. Hann hafði fengið vonir um að verða umsjónarmaður við skóggræðslu hér á landi, en í stað þess fékk hann að eins lítinn styrk. Maðurinn er mér kunnur sem einstakur reglu- og dugnaðarmaður. Eg veit að eg er að tala mig dauðan og niður í gröfina, og skal því ekki fara með þetta mál lengur.

Flutningsm. (Sig. Stefánsson) Eg skal lýsa því yfir fyrir hönd meirihlutans, að við höfum ekki borið okkur saman um breyt.till. á skipan nefndarinnar í þessa átt. En eg lít svo á, að háttv. 4. kgk. hefði orðið að koma fram með breyt.till. um þetta atriði, ef hægt á að vera að taka slíkt til greina. En til þess yrði aftur að fresta umræðunni. Hinsvegar vil eg vekja athygli á því, að minni kraftar verða eftir til þess að sinna öðrum málum, ef svona margir menn yrðu settir í þessa einu nefnd. Mér er þetta alls ekki kappsmál, en finst líka það atriði dálítið athugavert, að fjárlaganefndin gæti borið deildina ofurliði í hverju máli, þegar til atkvæðagreiðslu kæmi, ef hún væri skipuð meiri hluta þingdeildarinnar.

Júlíus Havsteen Eg hefi nú setið í mörg ár á þingi en eg veit þó engin dæmi til þess að 7 manna nefnd hafi verið kosin hér í Ed. Eg man eftir því, að það var einu sinni reynt, en þá varð einn háttv.þm. svo reiður, að hann fór burt af fundi. Á hinn bóginn vaxa verk þingmanna svo mikið um síðari hluta þingsins að mér finst þeir hafa nóg að gera, þó þeir sé ekki hafðir svo margir í fjárlaganefnd.