Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Ottesen) Í nál.allshn. á þskj. 124 er gerð grein fyrir aðalstefnubreytingu þessa stjfrv. frá gildandi lögum um útsvör. En af þessum stefnubreytingum leiða margar og allmismunandi aukabreytingar og lagfæringar á lögunum. Jeg lít svo á, að það yrði ilt og flókið og seinlegt að rekja allar breytingar frv. frá núgildandi lögum, og þar sem ganga má að því vísu, að hv. þingdeildarmenn hafi kynt sjer bæði frv. sjálft og nál.allshn., vil jeg að svo vöxnu máli ekki ræða þær sjerstaklega. Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin fallist á stefnu frv. í öllum aðalatriðum. t. d. í því, að haldið sje framvegis þeim grundvelli, sem bygt hefir verið á til þessa niðurjöfnun útsvara, - að jafna þeim niður eftir efnum og ástæðum. En einn nefndarmanna, hv.þm. Mýr. (PÞ), bar fram tillögu um að kveða nokkru nánar á en í frv. um niðurjöfnunina, setja ítarlegri reglur um, hvernig jafna skuli niður útsvörum og ákveða gjaldstiga við niðurjöfnunina. Þetta gat nefndin ekki fallist á, og þess vegna eru hjer komnar fram sjerstakar brtt. um þetta frá þm. Mýr., og liggja þær brtt. einnig hjer fyrir til umræðu. Annars ætla jeg ekki að svo stöddu fyrir hönd nefndarinnar að fara neitt út í að ræða brtt. frá einstökum þingmönnum, fyr en þeir hafa sjálfir gert grein fyrir þeim. Ætla jeg svo ekki að hafa þennan formála lengri, en læt mjer nægja að vísa til þess, sem nál. segir um þessi efni, en sný mjer nú að þeim brtt., sem meiri 1. nefndarinnar hefir orðið ásáttur um að bera fram við frv. l. brtt. nefndarinnar er við 8. gr. frv. og á við niðurlagsorð 1. málsgreinar. Þar sem ákveðið er í þessari grein, að leggja skuli á mann, sem lögskráður er á skip, í heimilissveit skips, geta allir sjeð, að svo getur farið, að af einhverjum ástæðum hafi það farist fyrir hjá einhverjum manni að afla sjer heimilisfangs; gæti svo farið, að hann slyppi við að greiða útsvar, og ákveður því þessi grein, að leggja skuli á slíkan mann þar, sem hann er staddur; en nefndinni finst ekki nógu greinilega kveðið að orði um þetta, þó að svo sje til orða tekið, að leggja skuli á hann í heimilissveit skipseiganda, eða ella í heimilissveit útgerðarmanns. Því svo gæti staðið á, að slíkur maður væri lögskráður á skip frá Danmörku eða Færeyjum, því samkvæmt sambandslögunum hafa menn þaðan rjett til að reka hjer útgerð. Í þessu tilfelli væri ekki hægt að leggja út manninn í heimilissveit skipseiganda eða útgerðarmanns, og þess vegna vill nefndin breyta þessu þannig, að ef ekki sje kostur útsvarsálagningar í heimilissveit skipseiganda eða útgerðarmanns, skuli leggja á hann í þeirri sveit, þar sem útgerðin er rekin. 2. brtt. er um að bæta nýjum staflið á eftir a-lið 8. greinar. Það er sem sje meginregla í frv. að leggja á menn þar, sem þeir hafa heimilisfang; en þó er brugðið út frá þessari meginreglu í 8. gr. frv. Samkv. a-lið 8. gr. má leggja útsvar á heimilisfasta atvinnustofnun, útibú o. s. frv., í þeirri sveit, þar sem atvinnan er rekin eða stofnunin er, og þá má ekki að því leyti leggja á hann í heimilissveit hans, t. d. ef kaupmaður hefir verslunarútibú í annari sveit en heimilissveit sinni, má að því leyti leggja á hann útsvar þar í sveit, sem útibúið er. Nefndin álítur, að þessi sömu ákvæði eigi einnig að gilda um sumt af þeim atvinnurekstri, sem upp er talinn í 9. gr. frv. og skifta á útsvörum af. Nefndin leggur því til að flytja nokkurn hluta þessa atvinnurekstrar undir ákvæði 8. greinar, sem sje leiguliðaafnot af landi, þó ekki fylgi ábúð, laxveiði, ábúð á jörð eða jarðarhluta, lóðarafnot, sem gefa arð, o. s. frv. - og að ekki megi leggja útsvar á sama mann að þessu leyti í heimilissveit hans. Hvað þessu viðvíkur, byggir nefndin tillögur sínar einkum og sjer í lagi á því, að óheppilegt sje, að skifting á útsvari komi til greina af fasteignarafnotum o. s. frv. Nefndin sjer ekki mun á því, hvort það er utan- eða innansveitarmaður, sem hefir afnot af jörð, og því sje ekki hægt að gera mun á álögunum í þessu efni. Nefndin álítur, að atvinnusveitin eigi að hafa hliðstæðan rjett til álagningar á þessa menn eins og aðra heimilisfasta atvinnurekendur innansveitar, og það því fremur, sem sýslusjóðsgjaldið, er jafna skal niður á hreppana, er að nokkru leyti bygt á fasteignamatinu, án tillits til, hvernig eignirnar eru notaðar eða nýttar. Þar sem nokkur munur getur orðið á því, hvort lagt er sjálfstætt á þennan atvinnurekstur í þeirri sveit, sem atvinnan er rekin í, og hinu, að láta hann koma undir skiftingarákvæðin, þykir meiri hl. nefndarinnar rjettara og sanngjarnara að skipa þessu svo, sem í brtt. segir. Það kemur og skýrt fram, að stjórnin, sem leggur þetta frv. fram, viðurkennir og rjettmæti þessarar tilhögunar, en nefndinni fanst hún ekki hafa gengið nógu langt í þessum efnum. Þá eru brtt. við 9. gr. a- og b-liði afleiðingar af þessari breytingu. Þá kem jeg að brtt. við 9. gr. staflið c. og d. í brtt. nefndarinnar. Í frv. er gert ráð fyrir, að á menn, sem stunda atvinnu utan heimilissveitar, geti atvinnusveit ekki lagt útsvar, nema þeir hafi haft tekjur, sem nemi 2000 kr., þar í talin hlunnindi svo sem fæði o. fl., reiknuð eins og skattanefnd þeirrar sveitar reiknar þau til skatts. Það var yfirleitt álit meiri hluta nefndarinnar, að er menn greiða útsvar af atvinnu utan sveitar, ætti að tryggja hagsmuni heimilissveitar mun betur en gert er í frv. Nefndin hafði tilhneigingu til að láta atvinnudvöl utansveitar ekki vera útsvarsskylda, en sá þó, að þetta gæti orðið ósanngjarnt að sumu leyti; sjerstaklega gæti það orðið til þess, að mjög tekjuháir menn, sem stunda atvinnu á skipum. t. d. yfirmenn á togurum, gætu smeygt sjer undan greiðslu rjettmætra gjalda. Nefndin vill hækka útsvarsskyldar lágmarkstekjur upp í 3 þús. kr. Samkv. frv. eru þeir menn, sem lögskráðir eru á skip utan heimilissveitar, útsvarsskyldir þar, sem útgerðin er rekin, en eins og kunnugt er, hefir Reykjavíkurbær einn allra bæja á landinu þennan rjett nú. Nefndin álítur, að rjett sje að gera greinarmun á atvinnu í landi og atvinnu manna, sem lögskráðir eru á skip, því það mun vera venja, að atvinnusveit hefir lagt ýmislegt í kostnað, sem kemur þeim mönnum að gagni, sem þar stunda atvinnu í landi. Þess vegna ætti útsvarsálagningarrjetturinn að vera ríkari með tilliti til þeirra, sem stunda atvinnu í landi, en með tilliti til manna, sem lögskráðir eru á skip. Atvinnu á skipum er þannig háttað, að hún er nær eingöngu stunduð og rekin utan þeirrar sveitar, sem hefir rjettinn til að leggja útsvar á hinn lögskráða mann. Af þessum ástæðum, og auk þess vegna þess, hve mismunandi mikið það er, sem menn þessir, er leita sjer atvinnu utan sinnar heimilissveitar, þurfa að leggja í kostnað til þess að geta stundað atvinnuna - menn, sem láta lögskrá sig á skip, þurfa meiri og dyrari útbúnað en þeir sem stunda landvinnu. - hefir nefndin orðið ásátt um að hækka hinar útsvarsskyldu tekjur upp í 3000 kr. við landvinnu, en í 5000 kr. á skipum. Jeg drap á það áðan, að þó að nefndin teldi stjórnina ekki hafa gengið nógu langt í því að tryggja rjett heimilissveitar viðurkennir hún þó, að samkv. frv. verði þessi rjettur miklu betur trygður en í núgildandi lögum, sbr. ákvæðin um 2000 kr. tekjuupphæð sem lágmark útsvarskyldra tekna í atvinnusveit. Nefndin taldi því rjett, úr því að mismunur var gerður á þessu tvennu, að hafa í sjerstökum staflið menn sem lögskráðir eru á skip. Þetta er gleggra. Brtt. við 10. og 11. gr. frv. eru afleiðingar af áður nefndum brtt. við 8. og 9. gr., og þarf jeg ekki að fara frekar út í þau atriði að sinni. Næsta brtt. nefndarinnar er við 12. gr. frv., en sú grein hljóðar um skifting útsvara milli heimilis- og atvinnusveitar og setur reglur um framkvæmd þessarar skiftingar. Eins og jeg gat um áðan, er aðalregla frv. sú, að leggja skuli á menn í heimilisveitum, og verður það að gerast eingöngu með þarfir heimilissveitarinnar fyrir augum. Nú eru þarfir sveitarfjelaganna mjög mismunandi, en til þess að hvert sveitarfjelag fái sinn hlutfallslega skerf af útsvarinu, miðað við álöguþörfina á hverjum stað, á að haga skiftingunni svo: Sjeu t. d. minni þarfir í atvinnusveit en heimilissveit, á heimilissveitin að endurgreiða gjaldþegni mismuninn. En sjeu aftur á móti meiri þarfir í atvinnusveit en heimilissveit, ber heimilissveitinni ei að síður að inna af hendi full skil til atvinnusveitar, en hefir rjett til að fá hallann bættan með aukaniðurjöfnun á gjaldþegn. Sömu aðferð á samkv. frv. að hafa, þegar gjaldþegn flyst búferlum milli sveita. Þá er vitanlega lagt á hann með þarfir þess sveitarfjelags fyrir augum, sem hann er búsettur í, þegar niðurjöfnun fer fram. Ef svo stendur á, að þarfir þess sveitarfjelags, sem hann flytur í, eru meiri en þarfir sveitarinnar, sem lagði útsvarið á, þá lítur nefndin svo á, að það sje miklu hallkvæmara að heimila þeirri sveit, sem hann er þá orðinn húsettur í, að leggja á hann mismuninn með aukaniðurjöfnun, heldur en að sú sveit, sem hann er fluttur úr, geri það. Breytingin miðar því eingöngu að því að gera þetta auðveldara í framkvæmdinni, þegar svo stendur á. Þá er enn brtt. við sömu (12.) gr. frv., sem er aðeins leiðrjetting á prentvillu. Í 3. málsgr. þessarar greinar hefir misprentast orðið „tekjum“, en þar á að standa: eignum. Þá er brtt. við 16. gr. frv. Í frv. eins og það er nú er gert ráð fyrir því, að niðurjöfnunarnefnd hafi aðgang að framtalsskýrslum manna, á sama hátt og skattanefndir hafa nú, en til þess að tryggja, að hún geti notfært sjer þetta, á hún, þegar enginn úr hreppsnefnd er um leið í skattanefnd, að hafa heimild til þess að kveðja með sjer einn mann úr skattanefnd, og skal sá maður hafa 8 kr. þóknun úr hreppssjóði dag hvern eða hluta úr degi, er hann starfar að þessum málum með hreppsnefnd. Nú leit nefndin svo á, að ekki væri frekari ástæða til að ákveða þessum manni slíka þóknun, þar sem hans starf væri alveg hliðstætt skyldustarfi hinna, sem vinna kauplaust, auk þess sem hann getur skorast undan starfanum eftir 2 ár, en hreppsnefndarmenn ekki fyr en eftir 6 ár. Nefndin vill því fella þetta ákvæði burtu, enda fer það oft saman, að hreppsnefndarmaður er skattanefndarmaður um leið. Í 16. gr. frumvarpsins er einnig kveðið svo á, að í hreppum með yfir 800 manns geti hreppsnefnd ákveðið sjer þóknun úr hreppssjóði fyrir niðurjöfnunarstarf sitt, er ekki fari fram úr 1 krónu fyrir gjaldanda hvern, sem á aðalskrá útsvara er tekinn. Þegar á að fara að draga svona takmarkalínu, er hætt við, að ósamræmi verði í, og ef til vill ósanngirni, og áleit nefndin því rjettara að leysa úr þessu þannig, að sýslunefndum sje heimilað að ákveða þóknun fyrir niðurjöfnunarstörf í hreppum, sem þó ekki fari fram úr 5 kr. á dag til hvers nefndarmanns, og gengur nefndin út frá því, að þetta komi aðeins til greina í þeim hreppum, þar sem lengstur tími fer til niðurjöfnunarstarfsins, sem sje í fólksflestu hreppunum. Þá er brtt. við 21. gr. frv. Með breytingunni á reikningsárinu fer niðurjöfnun aukaútsvara fram fyr á árinu, eða á tímabilinu febrúar-maí. En nú er nefndinni kunnugt um, bæði af eigin reynd og af aðfengnum upplýsingum, að svo getur staðið á í sumum hreppum, að allmargir hreppsbúar sjeu staddir utanhrepps á þessum tíma ár, þar sem þeir verða að leita til annara veiðistöðva til þess að stunda sjómensku, og getur þetta ákvæði því komið þeim óþægilega. Nefndin leggur til að atvinnumálaráðuneytið megi heimila, ef ríkar ástæður eru til, að aðalniðurjöfnun fari fram síðar á árinu, og á öðrum stað gerir nefndin breytingu, samsvarandi þessu, um ákvörðun gjalddaga. Nefndin sjer ekki, að það geti valdið neinum óþægindum, þó að niðurjöfnun fari fram seinna á árinu. Að vísu hefði mátt bæta úr þeim galla, sem er á 21. gr. frv., með því að ákveða varahreppsnefndarmenn, en nefndin taldi rjettara að fara hina leiðina. Næst er brtt. við 22. gr. frv., á þskj. 154. Hafði fallið niður í frumvarpshandritinu að taka upp ákvæði um kærur. Eru þau tekin hjer upp, og eru það sömu ákvæði og í núgildandi lögum. Síðasta brtt. er við 27. gr. Í frv. er ákveðinn einn gjalddagi á útsvörum í hreppum, en tveir í kaupstöðum. Þessu hefir verið þannig fyrir komið í reyndinni nú að undanförnu í kaupstöðunum, sumum a. m. k., fyrir þá sök, að útsvör í kaupstöðum eru svo há, að mönnum er þannig gert hægra fyrir með greiðslu enda hefir reynslan orðið sú, að skilsemi er miklu betri með þessu móti. En nú er það þannig, bæði í kauptúnum og sveitum, að útsvör eru einnig víða há, og virðist nefndinni sanngjarnt, að þar gildi sömu reglur viðvíkjandi greiðslu eins og í kaupstöðunum. Mjer er persónulega kunnugt um það í einu kauptún þar sem jeg þekki vel til, að hreppsnefnd breytti út af þessu og ákvað tvo gjalddaga, enda reyndist það miklu betur en hitt fyrirkomulagið. Í brtt. er því farið fram á, að gjalddagarnir verði tveir í hreppunum líka, 15. júlí og 15. október, sem einmitt er sá tími, sem bændur eiga hægast með að greiða útsvörin á. Jeg hefi þá minst á brtt. nefndarinnar, og skal jeg geta þess, að um sumar þeirra eru að nokkru leyti óbundin atkv. Einnig eru í frv. 2 prentvillur, í 3. og 35. gr., sem að sjálfsögðu verða leiðrjettar við endurprentun þess. Þá skal jeg geta þess, að enda þótt ekki væru bornar fram fleiri brtt. af hálfu nefndarinnar, eru þó í frv. nokkur atriði, sem ýmsir nefndarmenn eru ekki ánægðir með t. d. það, að yfirskattanefnd eigi að skera úr útsvarskærumálum, í stað sýslunefndar. Þá breytingu álít jeg ekki til bóta, því að bæði ætti sýslunefnd að vera miklu kunnugri þessum málum, og auk þess getur þetta haft í för með sjer kostnaðarauka fyrir sýslufjelögin. Þó er þetta í mínum augum svo mikið aukaatriði, að mjer finst ekki vert að koma með brtt. við það, en þar sem þetta mál bíður úrlausnar og er á því stigi nú, að úrlausn verður að fást, álít jeg það mikla bót og verulega, ef frv. verður samþykt með þeim breytingum, sem nefndin leggur til og jeg hefi nú lýst. Það má gera ráð fyrir og búast við því, að þar sem svona mismunandi hagsmunir koma til greina, eins og hjer er um að ræða, verði aldrei hægt að finna þann grundvöll, sem allir eru ásáttir um. Þó er það eitt ákvæði í frv., sem einkum og sjerstaklega er þyrnir í augum manna. en það er skifting útsvars milli sveita. En verði brtt. nefndarinnar samþykt, kemur þetta ekki til framkvæmda nema í fáum atriðum, og þá sjerstaklega á milli kaupstaða og kauptíma. Jeg á hjer sjálfur eina brtt. á þskj. 125, og ætla jeg þegar um leið að minnast svolítið á hana. Þess er getið í nál., að frv. geri ráð fyrir allmikilli breytingu á einu atriði, er snertir atvinnurekstur, með því ákvæði 9. gr., að það er heimilað að leggja útsvar á afla, sem lagður er á land utan heimilissveitar að minsta kosti samtals 4 vikur af gjaldárinu. Þetta er veruleg breyting frá því, sem er í núgildandi lögum. Hjer er gert hvorttveggja í senn, styttur sá tími, sem til þess þarf, að heimilt sje að leggja útsvar á menn utan heimilissveitar þeirra fyrir þennan atvinnurekstur, og kipt í burtu því ákvæði sem nú hefir verið lengi í lögum, að ekki sje heimilt að leggja útsvar á menn fyrir það, þó þeir leggi afla á land um stundarsakir utan heimilissveitar, ef útgerðin er rekin við sama fjörð eða flóa. Þetta ákvæði í núgildandi lögum byggist meðal annars á því, að ekki sje sanngjarnt, að menn verði útsvarsskyldir utan heimilissveitar, þó þeir sökum staðhátta og af knýjandi ástæðum verði um stundarsakir að leggja afla á land í öðru plássi, þegar hans var aflað á miðum, sem eru innan sama fjarðar og flóa, sem heimilissveitin liggur við. Síðan þessi ákvæði voru í lög tekin, hefir sú breyting orðið á útgerðinni víða, sem gerir það enn sanngjarnara, að þetta ákvæði sje látið standa áfram, sem sje sú, að við það að útgerðin á opnum bátum hefir að mestu leyti lagst niður hagar þannig til, að ekki er hægt að reka útgerð frá eins mörgum veiðistöðvum og áður. Hjer við Faxaflóa er það t. d. þannig, að það er aðallega einn staður, sem hægt er að reka vjelbátaútgerð frá á aðalaflatímanum hjer við flóann, sem sje á tímabilinu frá áramótum til aprílloka, og líkt er þessu háttað með sumar aðrar veiðistöðvar, t. d. Hornafjörð o. fl. Þar sem svo stendur á að slíkir staðir eru eign eða undir yfirráðum eins eða fárra manna, þá hafa þeir aðstöðu til þess að gera sjer dvöl aðkomumanna þar arðberandi á ýmsan hátt. Þar sem hlutaðeigandi menn gera sjer far um að neyta þessarar aðstöðu - og það virðast þeir gera sumstaðar, eftir skýrslum þeim að dæma sem Fiskifjelagið hefir aflað um kjör útvegsmanna í ýmsum veiðistöðvum og nú liggja hjer hjá sjávarútvegsnefndum - þá er það óneitanlega æðihart, bæði gagnvart aðkomumönnum og heimilissveit þeirra, að þeir skuli í ofanálag verða útsvarsskyldir í þessum stöðum, og það oft á tíðum fyrir það að leggja aflann á land aðeins um örstuttan tíma. Þó ekki sje nú því til að dreifa, að hægt sje að bjóða aðkomumönnum beinlínis birginn með viðlegugjaldið, þá njóta sveitarfjelögin æfinlega mikilla tekna af dvöl þessara manna og því berlegar kemur það í ljós, hve ósanngjarnt það er að heimila að leggja útsvör á þennan atvinnurekstur, þegar það er athugað, hvaða útgjöld það eru, sem útsvörin bera uppi, því aðkomumaðurinn nýtur einskis góðs af því, sem fyrir þá, peninga fæst. Það er líka svo um þessa breytingu, að hún brýtur algerlega í bág við aðalstefnu frv., sem sje þá, að tryggja betur en nú er rjett heimilissveitar. Hjer er þessi rjettur að verulegum mun skertur frá því, sem er í núgildandi löggjöf. Því er það, að jeg ber fram þessa brtt. og vænti þess, að háttv. deild hafi sannfærst um rjettmæti hennar og samþykki till. Jeg skal þess vegna taka það fram, að ef menn gætu bent á einhverja aðra leið, svo að hægt væri að ná því marki, sem stefnt er að í till., þá myndi jeg fús til samkomulags á því sviði. Svo vil jeg einnig benda á það, að samkv. frv. gætu þeir menn, sem tengdir eru við þennan atvinnurekstur, orðið tvískattaðir. Fyrst hefðu þeir orðið að greiða útsvar á þeim stað, ef þeir hefðu 2000 kr. tekjur, og auk þess útsvar sem hluthafar í afla skipsins. Því það mun víða haga svo til, að menn eru upp á hlut, og í þessu tilfelli er lagt á hann. Með brtt. nefndarinnar er mjög mikið dregið úr þessu, þótt það kannske geti ekki verið útilokað algerlega. Jeg bendi á þetta í sambandi við það, að þegar frv. var samið, hefir það ekki verið nægilega athugað, hvaða áhrif það hefði á einstaka gjaldendur að kippa þessum ákvæðum burt. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þessa till. mína að sinni, og ekki heldur um málið yfirleitt, því eins og jeg gat um í upphafi, mun jeg ekki tala um brtt., sem einstakir nefndarmenn hafa komið fram með, fyrir hönd nefndarinnar, fyr en þeir hafa reifað málið og gert grein fyrir till.

Pjetur Þórðarson Áður en jeg kem að hinum einstöku brtt., vil jeg leyfa mjer að fara fáum orðum um stefnu frv. og aðalatriði þess, með hliðsjón af núverandi löggjöf í heild sinni. Í áliti nefndarinnar á þskj. 124 er tekið fram í 4 töluliðum, hver atriði í núverandi löggjöf um útsvör sjeu gerð að aðalatriðum í breytingum þeim, sem í frv. felast. Jeg er samþykkur aðalstefnu frv. að því, er snertir þessi 4 aðalatriði, þó ekki fyllilega 2. liðnum, sem hljóðar svo: „ Að heimildin til að leggja útsvar á menn utan heimilissveitar sje orðin alt of víðtæk.“ Þessi skýring nefndarinnar finst mjer ekki ná nógu langt; að því leyti er jeg ekki vel ánægður með hana. Jeg álít ekki einungis, að heimildin sje orðin alt of víðtæk, heldur einnig, að heimildin hafi orðið þess valdandi, að þar sem slíkt útsvar hefir verið lagt á, verði það venjulega af mjög miklu handahófi, eins og búast má við. Þá kemur venjulega til greina tilhneiging til að leggja meira á þessa menn heldur en þá, sem heima eiga í hreppnum, Jeg hygg, að flestum komi saman um, að þessi heimild sje of víðtæk, en þó má segja, að í sumum atriðum nái ákvæði þarna of skamt. Það er sýnilegt, að höfundur frv. hefir ætlað að stefna mitt á milli þeirra öfga, hvað útsvarsálöguheimildin gagnvart utansveitarmönnnm næði langt og líka þess, hvað hún næði skamt. Um þessi höfuðatriði, sem í frv. felast til þess að breyta núverandi löggjöf, skal jeg segja það, að jeg er því alveg samþykkur, að það eigi að gera yfirgripsmiklar ákvarðanir um það að takmarka heimildina. Og jeg skal viðurkenna um leið, að frv. gerir ítarlega ákvörðun um þetta. En jeg held, að það megi ná rjettu markmiði á miklu auðveldari hátt en frv. gerir ráð fyrir, og miklu sanngjarnari. Þetta eru höfuðatriði í þeim brtt., sem jeg hefi borið fram og sjá má á þskj. 127. Jeg bið hv. deildarmenn sjerstaklega að veita því athygli, að í þessum aðalatriðum eru fólgnar þær breytingar, sem jeg kem fram með. Það er að fá auðveldari leið og jafnframt ennþá sanngjarnari en frv. gerir ráð fyrir. Að svo mæltu skal jeg koma að einstökum greinum frv. og brtt. mínum, Jeg hefi enga brtt. við 1. kafla frv., sem er aðeins 3 greinar. Þó get jeg ekki látið hjá líða að minnast á 2. gr. Fyrsta ákvæði hennar er stutt og laggott: „Reikningsár sveita er almanaksárið.“ Þótt minst hafi verið á þetta í flutningsræðu hæstv. atvrh. (MG), í ummælum fleiri háttv.þm. við 1. umr. málsins og að nokkru leyti í framsöguræðu hv.frsm. (PO), þá þykir mjer nokkur ástæða til að minna á þetta enn, vegna þess, að jeg veit, að mjög er deilt um þetta atriði. Jeg veit, að einstakir menn líta svo á, að þetta væri óheppilega ráðið að því er snertir landbúnaðarsveitir. Það er vitanlegt, að þetta er orðið að lögum hjá öllum bæjarfjelögum hjer á landi, og það er margskonar nauðsyn, sem dregið hefir til þessa. Að sjálfsögðu er þetta ákvæði mjög hentugt fyrir mannmörg kauptún, sem eru hreppar út af fyrir sig. Óánægju með breyting á reikningsárinu hefir ekki orðið vart, nema ef væri í einstökum landbúnaðarhjeruðum. Hver ætli sje ástæðan til þess, að mönnum hrýs hugur við breytingu á reikningsárinu? Að því leyti, sem jeg þekki til eða hefi orðið var við, þykir ýmsum ekki hentugt að gera upp búreikninga sína á öðrum tímum en um fardaga eða að vorinu. En jeg held þetta atriði sje ekki mikils virði, þegar þess er gætt að vorið og sumarið eru miklir annatímar, ekki síst fyrir landbúnaðinn. En veturinn eða áramótin er vissulega sá tími sem menn hafa mest næði til þess að gera upp fjárhag sinn, og sá tími hefir einnig fallið saman við löggjöfina um skattaframtalið. Í frv. er gert ráð fyrir að skattaframtalið verði meðal annars notað til þess að byggja útsvarsupphæðina á. Þetta virðist því falla mjög vel saman. Hreppsnefndir geta ekki fengið betri gögn að styðjast við, hvað eignir manna snertir, en skattaframtalið. Enda þótt sumir álíti það ekki nógu nákvæmt, þá held jeg, að núverandi ástand leyfi engri hreppsnefnd að fá ábyggilegri skýrslur um eignir manna og fjárhag allan en þessar skýrslur. Svo þessi ástæða að það standi betur á fyrir bændum að gera upp fjárhag sinn að vorinu til en um áramótin, til þess að leggja til grundvallar fyrir útsvari, held jeg ekki, að sje á neinn bygð. Reynslan hefir líka sýnt, að mörg fjölbygð landbúnaðarhjeruð hafa fallist á þetta, og má þau til benda á það, sem fram hefir komið í svörum þeim, sem atvinnumálaráðuneytið fjekk við spurningum viðvíkjandi breytingum á sveitarstjórnarlögunum á síðastliðnu ári. Þá kem jeg að aðalbrtt. Jeg skal strax geta þess, að í fyrstu brtt. minni á þskj. 127 er þegar gengið inn á að breyta 4. gr. í 6 atriðum. Og flestar þessar breytingar, eins og allar aðrar brtt., eru bundnar svo hver við aðra, að jeg geri ráð fyrir, að þær verði að fylgja hver annari að mestu leyti, hvort sem þær verða samþyktar eða feldar. Fyrsta brtt. mín, við fyrstu málsgrein í 4. gr., er aðallega um það að bæta við þá útlistun, hvað niðurjöfnunarnefnd á að taka til athugunar, áður en hún hefir ákveðið, hve miklar eignir aðiljar hafi, til þess að leggja á útsvar; jeg vil bæta því við upptalninguna, að taka skuli til greina, ef sjerstakir skarrar til sveitarsjóðs hvíla á eignum manna. Þessi breyting snertir, auðvitað ekki grundvallarbreytingar mínar, og má því reyndar samþykkja hana eða fella án tillits til hinna brtt. Jeg geri ráð fyrir að þegar farið er að jafna niður eftir efnum og ástæðum, þá verði hver og ein niðurjöfnunarnefnd að gera sjer glögga grein fyrir , hvernig ástatt er, og meta gjaldþol hvers manns aðallega í tvennu lagi. Fyrst og fremst gjaldþol hans efnalega og í öðru lagi eftir tekjum hans. Það má kannske segja, að þetta megi gera í einu lagi. En því óglöggara svið, sem niðurjöfnunarnefnd tekur sjer til að meta gjaldþol manna eftir, því erfiðara verður að gera sjer fullkomlega nákvæma og sanngjarna grein fyrir, hvert gjaldþolið er í raun og veru. Og því óglöggara, sem mat niðurjöfnunarnefndar er, því ómögulegra er fyrir einstaklinga að kæra. Það getur farið fram allskonar misrjetti, þegar ekkert er til þess að miða við, engar tölur, ekki annað en það, sem nefndin hefir sjálf komist að. Hún metur ekki gjaldþolið, en hefir aðeins í huga, misjafnlega ljóst, eins og gerist og gengur, hvað gjaldþolið er. Þess vegna er hverjum manni örðugra að fá leiðrjetting mála sinna, þótt ósanngjarnlega sje á lagt. Að gera þetta sanngjarnara og einfaldara um leið, það er aðalatriðið í mínum till. Þá kem jeg að 2. lið í brtt. við þessa gr. Jeg hefi eftir vandlega íhugun komist að þeirri niðnrstöðu, að það sje ekki rjett að setja niðurjöfnunarnefnd fyrir neinar fastákveðnar reglur til að meta gjaldþol eftir. En það eina og minsta, sem ætti að mega setja henni fyrir, er það, að hún sje skyld að ákveða gjaldþol hvers aðilja með tölum. Á því byggist svo margt annað út í gegnum brtt., sem jeg mun koma að síðar. Nefndin verður eftir þessu alveg sjálfráð, hvernig hún framkvæmir matið. Henni eru ekki lagðar aðrar skyldur á herðar heldur en að ákveða matið í tölum eftir bestu samvisku. Af ásettu ráði og að sjálfsögðu hefj jeg í þeim brtt., sem hjer koma á eftir, lagt til, að þessar tölur, sem nefndin ákveður, sjeu í tvennu lagi. Í öðru lagi ákveðin eignaupphæðin, sem talin er undirstaða gjaldþolsins, og í hinu lagi, eftir e-lið í þessari brtt. við 4. gr. frv., að ákveða líka gjaldþol manna að því er snertir tekjur. Þetta er aðalgrundvöllurinn, sem jeg álít, að megi og sje sjálfsagt að lögbjóða, því að á því byggist fyrst og fremst það að vera laus við skiftingu á útsvari. Og það álít jeg einn höfuðkost. En áður en niðurjöfnunarnefnd ákveður gjaldþol tekna aðilja, þá á að byggja á því tilliti, sem á að taka til 2. og 3. liðar í greininni, sem jeg vil að nokkru leyti breyta. Jeg hefi lagt til grundvallar um niðurskipun þessara liða í greininni, að með tekjum eigi að telja alt það í ástæðum manna, sem maður gæti kallað „positivt“. eins og það er orðað hjer í brtt. minni við þessa grein, að eftir orðunum „síðastliðið ár“ komi: „Til þeirra teljast hverskonar arður, höpp og hagsmunir, sem metnir verða til verðmætis.“ Þegar tekjur eru metnar, þá á að telja alt slíkt til tekna. Aftur á móti hefi jeg breytt 3. liðnum í gr. samkv. d.-lið í till. mínum, að hann yrði eins og þar er, að þar verði ekki taldar aðrar en „negativar“ ástæður, þær sem koma fram sem nokkurskonar útgjöld og rýra tekjurnar. Auðvitað felst í frv. eins og það er að telja sjálfsögð útgjöld, svo sem kostnað við að afla teknanna o. s. frv. Það er sjálfsagt að telja með útgjöldum kostnaðinn við að afla teknanna. En um aukaútgjöld, svo sem vexti og kostnað af skuldum o. fl., er ekkert nefnt í frv. Jeg álít, að fyrst og fremst beri að telja allar „negativar“ ástæður, svo sjá megi, hverjar hinar raunverulegu tekjur eða eignir eru, sem niðurjöfnunin verður að byggjast á. Og það er á þessu, sem jeg hefi nú nefnt, að brtt. mínar byggjast. Hinar smærri brtt. á 2. lið 4. gr. eru í samræmi við það, sem jeg vil síðar breyta í frv., og snertir lítið þetta aðalatriði. Þó skal minna á að ein þeirra, d.-liðurinn, miðar þó í þá átt. því þar er farið fram á, að á eftir orðinu „kostnaður“ og áhætta“ falli niður. Með því að það er sjálfsagt, eins og tefur að skilja, að áhætta við einhvern atvinnuveg, sem er hjá liðin þegar niðurjöfnun fer fram, á ekki að koma til greina. Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að sumir hafa haldið fram, að ástæða væri til að taka til greina við niðurjöfnun, hve mikil velta hafi verið hjá atvinnurekanda, og hefir því sama verið haldið fram um smærri verslanir, að veltu þeirra megi taka til greina við niðurjöfnun útsvara. Í upphafi fanst mjer, að þetta mundi ef til vill vera á rökum bygt, en við nánari athugun komst jeg að þeirri niðurstöðu með sjálfum mjer, að það væri ekki rjett. Hinsvegar á að taka til greina við niðurjöfnun útkomuna eins og hún verður að viðskiftum loknum, því sje það ekki gert sjerstaklega, getur hæglega komið fyrir, að misvægi valdi í álagningunni. Og skyldi nú svo fara, að útkoma einhvers atvinnuvegar reyndist „negativ“ sje jeg ekki ástæðu til að leggja á veltuna, eins líka hitt, að á þá verslun, sem engum arði svarar á ekki að því leyti að vera hægt að leggja neitt útsvar. Jeg vík þá þessu að sinni, og ætla sömuleiðis að hlaupa yfir að minnast á hinar aðrar smærri brtt. við 4. gr. Þó verð jeg að vekja eftirtekt á því, að 4. og 5. gr. frv. eiga ekki heima undir þeim kafla, sem þær eru nú í frv. Samkvæmt brtt. mínum legg jeg því til, að IV. kafli verði gerður að V. kafla. og greinar þessar því færðar aftur, eins og sjá má á þskj. 127. Þegar þessum brtt. við 4. gr. sleppir. koma 2 nýjar gr., sem eiga heima í þessum kafla, sem sje um niðurjöfnun útsvara. Brtt. þessar eru merktar með grísku stöfunum a. og b. Sú fyrri, sem verða á 10. gr. verði brtt. mínar samþyktar, kveður svo á að „heimilt sje að jafna niður nokkrum hluta útsvara með persónugjaldi á hvern verkfæran mann, heimilisfastan í sveitinni, þó ekki yfir 10 kr. á hvern.“ Það sem jeg hafði fyrir augum með þssu, er það, að hreppsvegagjaldi er jafnað niður á verkfæra karlmenn á aldrinum 20–60 ára, og að jeg vildi heimila þetta persónugjald, kemur til af því, að eins og hv.þdm. vita og aðrir, er gjöldum sveitarsjóðanna til almennra þarfa að nokkru leyti jafnað niður eftir tölu þessara manna, og verður því eins eftir vegalögunum persónugjald. Þetta hvorttveggja gerir það að verkum, að hver 20–60 ára karlmaður í sveit, sem ekki er fatlaður eða hindraður frá störfum, verðir þess valdandi, að sveitin verður að gjalda fyrir hann persónulega sama gjald og jeg legg hjer til, að megi jafna niður á hann. Þetta er svo augljóst mál, og að minsta kosti ætla jeg þeim hv.þdm. að skilja það sem komið hafa eithvað nálægt sveitastörfum, að jeg hirði ekki um að fara frekar út í það. Þá er það seinni brtt., sem yrði þá 11. gr. En um hana verð jeg að eyða nokkrum orðum, því að það er eitt meginatriðið í mínum brtt., að niðurjöfnunarnefnd sje skylt að „finna meðalhundraðshluta þeirrar upphæðar, er jafna þarf niður, í mismundandi hlutfalli við eign annarsvegar og tekjur hinsvegar.“ Og reglan, sem sett er fyrir því, hvernig jafna skuli niður, kemur fram í þessari grein. Og jeg verð að segja, að hún sje tiltölulega einföld, þessi regla, eins og hún er fram borin í brtt. mínum. Þar er ætlast til, að lærra hundraðshlutfallið miðist við eign, en hærra hlutfallið við tekjur; þó má munurinn aldrei vera meiri en 1 á móti 7. Jeg skal kannast við, að tölur þessar eru settar af handahófi, enda hefi jeg orðið þess var, síðan jeg fór að fást við málið, að ýmsum finst það töluvert viðsjárvert að taka til greina eign við niðurjöfnun útsvara eftir efnum og ástæðum, nema þá að hverfandi litlum hlut. Jeg er á annari skoðun og álít t. d. hlutfallið 1 á móti 5 mjög sanngjarnt. Enda veit jeg, að þó brtt. mín yrði að lögum, þá mundi í mörgum sveitum ekki notaður meiri mismunur á hlutfallinu en 1 á móti 5. Jeg vona því, að hv.þdm. skilji, hvað liggur í þessum brtt., en til þess að gera afsökun mína og skýra þetta atriði nokkru nánar, hefi jeg reiknað út eitt dæmi, sem hæsv. stjórn hefir notað í öðru sambandi og er að finna í ástæðum hennar fyrir þessu frv. Dæmið, eins og jeg hefi reiknað það, verður á þessa leið: Sveitarfjelag með eignir, sem nema 200 þús. kr., tekjur, sem nema 100 þús. kr., og upphæð, sem jafna þyrfti niður, 5 þús. kr. Nú virðist mjer sanngjarnast að hafa hlutföllin milli eigna og tekna 1 á móti 5. - 1% af 200 þús. kr. þ. e. 2 þús. kr. - og 5% af 100 þús. kr., en þ. e. 5 þús. kr. - Þetta samanlagt verða 7 þús. kr., og er 2 þús. kr. of mikið, og þarf þá að lækka hundraðstölurnar um 2/7 hluta. Það er auðvelt að finna hinar rjettu hundraðstölur, og verða þær 0,7% á eign, en 3,6% á tekjur, eða m. ö. o. rjettar 1400 kr., sem leggja skal á allar eignirnar, en 3600 kr. á tekjurnar, sem verður samanlagt 5 þús. kr., eða samhljóða upphæðinni, sem jafna þurfti niður. Að finna þessi hlutföll er mjög auðvelt, enda gefur brtt. nákvæmar reglur um það. „Þegar finna skal útsvarsupphæð hvers gjaldanda, skal hækka og lækka meðalhundraðshluta eftir því, sem hæfa þykir, þ. e. búa til gjaldstiga, þó þannig, að eign með lægsta hundraðsgjaldi má eigi meiri vera en 5000 kr. og stigmunur eigi minni en 5000 kr. Tekjur með lægsta hundraðsgjaldi mega ekki meiri vera en 1000 kr. og stigmunur ekki minni en 1000 kr.“ Nú skal jeg halda áfram sama dæminu, sem jeg nefndi, en til þess að finna útsvarsupphæðina, þar sem svo stendur á, tel jeg hæfilegt að hafa 5 stigin á eignum en 6 á tekjum. Þó skal jeg taka fram, að gjaldstiginn þyrfti oft eða víða að verða miklu lengri, og t. d. hjer í Reykjavík mundi láta nærri, að tekjuskattstiginn yrði helmingi lengri. Í þessu sama dæmi, sem jeg nefndi, verður gjaldstigi á þessa leið : 1. Eign. 5000 kr. og lægri = 100000 kr. með 0.66% = 660 kr. 5–10 þús. kr. = 55500 - - 0.71% = 394 - 10–15 - - = 29500 - - 0.76% = 224 - 15–20 - - = 11500 - - 0.81% = 93 - 20 þús. kr. og yfir = 3500 - - 0.86% = 30 - Alls 200000 kr. með 0.7% = 1401 kr. Hjer eru gjaldstig aðeins 5 og hundraðsgjaldsmunur 0.05, og tel jeg hvorttveggja hæfilegt. 2. Tekjur. 1000 kr. og lægri = 40000 kr. með 3% = 1200 kr. 1–2 þús. kr. = 23000 - - 3,5% = 805 - 2-3 - - = 19000 - - 4% = 760 - 3–4 - - = 12000 - - 4,5% = 540 - 4–5 - - = 5200 - - 5% = 260 - 5 þús. kr. og hærri = 800 - - 5,5% = 44 - Alls 100000 kr. með 3,6% = 3609 kr. Hjer eru gjaldstig 6 og hundraðsgjaldsmunur 0.5%. Þegar búið er að reikna dæmið á þennan hátt, þá er álagningin á einstaklingana ekkert annað en einfaldur reikningur, og þar með búið. Þessi aðferð er þá fyrst og fremst fólgin í því, að niðurjöfnunarnefnd metur sanngjarnlega og rjett efni manna og ástæður og ákveður jafnótt matið hjá hverjum einum með tölum, svo niðurjöfnunin verður sem sagt ekkert annað en einfaldur útreikningur. Og jeg beini þeirri fullyrðingu til hv.þdm., að þeir geti ekki nefnt neina átyllu fyrir því, að það sje ekki sanngjarnt að heimta af hvaða niðurjöfnunarnefnd sem er að nota reglur þessar, sem jeg nú hefi útskýrt, að loknu mati á efnum og ástæðum manna, og að það sje rjettasta og þó um leið hið auðveldasta ráð til að fyrirbyggja misrjetti. Og hvað sanngjarnar, sem niðurjöfnunarnefndir vilja vera um þetta mat, eins og nú er og verður eftir frv. óbreyttu, þá er sjaldgæft að þeim takist að gera slíkt mat í huganum og óskráð eins og eftir ákveðirni reglu. Þetta get jeg dæmt um af eigin reynslu. Jeg hefi nú fengist meira og minna við niðurjöfnunarstörf í þriðjung allar og undantekningarlaust reynt að gera þetta mat sem sanngjarnlegast. En jeg hefi rekið mig á allmikla erfiðleika í þessu efni, og þó langmesta hafi jeg ekki skrásett matið jafnóðum. Hæstv. atvrh. (MG) segir í aths. frv., að þessi aðferð, að jafna niður eftir efnum og ástæðum., sje margreynd og hafi gefist vel. Það má segja kannske, að til sveita hafi þetta mat niðurjöfnunarnefnda staðist oft á tíðum, ef miðað er við það, að sjaldnast er mikið hróflað við útsvörum, þó skotið sje þeim til æðra dóms. En hvers vegna hefir útsvörum oft ekki verið breytt, sem kærð hafa verið til sýslunefnda? Vegna þess að kærandinn hefir aldrei átt kost á að vita um matið á efnum sínum og ástæðum, auk þess sem sýslunefndin á mjög oft erfitt með að gera sjer grein fyrir því, hvort matið er sanngjarnt eða ekki, af því að fáar tölur er við að styðjast. Af þessum ástæðum verð jeg því að álíta, að þetta ákvæði sje afarnauðsynlegt, enda sje jeg ekki, að það sje ósanngjarnt að leggja niðurjöfnunarnefndum þessa skyldu á herðar, sem er í sjálfu sjer ekkert annað en að matið, sem á að vera grundvöllurinn undir þyngsta skattinum til opinberra gjalda, sje sanngjarnt og á rökum bygt, en ekki lagt á eftir einhverjum handahófságiskunum, auk þess sem gjaldendunum eða þeim, sem greiða eiga skattinn, er gert hægra fyrir um allan samjöfnuð við það að fá að vita um matið ítarlega. Þetta eina ákvæði er nóg út af fyrir sig til þess að útrýma allri skiftingu útsvara, því þá getur engin atvinnusveit lagt þyngri skatt á aðkomumenn heldur en sína heimilisföstu gjaldendur. Svo að ef þetta atriði verður tekið upp í frv., er fengin lausn á þessu máli, og þá mun falla niður skifting útsvara; en það mál hefir miklum deilum valdið og óáægju margra í millum. Annars hirði jeg ekki um að eyða fleiri orðum um þetta efni eða útlista nánar hvað í gjaldstiganum eigi að standa, því jeg endurtek það, sem jeg sagði fyr: Þetta er svo ljóst, að öllum hv.þdm. hlýtur að skiljast; hvað átt er við. Þetta var þá 1. brtt. á þskj. 127 og kem jeg þá að þeirri næstu í röðinni, sem fer aðeins fram á það að flytja 5. gr. aftar, eða þannig, að hún verði 12. gr. frv. samkvæmt hinum öðrum brtt. mínum. Þá kemur 3. brtt., sem er við 6. gr. frv. Áður en jeg byrja að tala um 6. gr., sem jeg álít vera aðalgrein þessa kafla frv. (því að þar er sagt, hverjir sjeu útsvarsskyldir), þá vil jeg taka það fram, að jeg hefi forðast að breyta orðalagi eða setningaskipun, nema það, sem minst verður komist af með. Þess vegna hefi jeg ekki haggað neitt sjerákvæðum greinarinnar um útlendinga. Aðalbrtt. mín við þessa grein er sú, að aftan við hana vil jeg bæta nýjum lið, c.-lið, sem nefni aðeins þá, sem hvergi eru heimilisfastir. Mjer þykir fara betur á því, úr því að nefndir eru í sjerstökum liðum þeir, sem hjer á landi eru heimilisfastir, og þeir, sem erlendis eru heimilisfastir, að þá sjeu þeir, sem hvergi eru heimilisfastir, einnig taldir undir sjerstökum lið. Þetta álít jeg, að eigi að standa í kaflanum um útsvarsskyldum. Þá kem jeg að öðru aðalatriðinu í mínu kerfi. Það er það, að jeg vil færa alla sem nefndir eru undir 3. lið 9. gr., yfir í 8. gr. Þar með vil jeg heimila að leggja útsvar á víðar en í einni sveit, er svo á stendur. Því að það er mín skoðun, að leggja skuli útsvar á hvern mann í þeirri sveit, sem það á í að gjaldast. Jeg hefi fært nokkuð af 1. lið 9. gr. inn undir a. lið 8. gr., í stað þess, að meiri hl. háttv. nefndar vildi hafa það sjerstakan staflið. En það atriði skiftir ekki miklu máli. - B.-lið 8. gr. hefi jeg ekki viljað hagga. Þá hefi jeg viljað breyta c.-lið 8. gr. og færa undir hann nokkurn hluta af 1. lið 9. gr. Jeg hefi fært undir ákvæði 8. gr. alla 3 liði 9. gr.; en það er meira fólgið í till. mínum en það eitt að færa á milli. Fyrst og fremst er það undantekningin í 1. lið 8. gr., að telja ekki ítök í annari sveit, sem metin eru með jörð eða heimatekjum embættis í heimilissveit, til afnota lands og lóða. Á 3. lið (c-lið) var jeg búinn að minnast. Þá kemur 4. liður, og hefi jeg þar gert allverulegar brtt. Jeg vil sem sagt, að það, sem lagt verður á, sje ekki annað en það sem maðurinn fær fram yfir 3000 kr. - Á þskj. 159 hefi jeg komið með þá brtt. við það, að upphæðin sje ákveðin aðeins 2000 kr., en það er atriði, sem ekki skiftir miklu máli fyrir mjer. Meira að segja gæti jeg gengið að því að ákveða þessa upphæð ennþá lægri. - En hvort sem talan, sem miðað er við, er 2 eða 3 þús. eða eitthvað annað, þá er það miklu betur í samræmi við anda laganna, að atvinnusveitin fái aðeins að leggja útsvar á það sem þar er fram yfir. Hins á sveitin, þar sem maðurinn er búsettur, að njóta. Því að það virðist vera hið mesta misrjetti gagnvart heimilissveit mannins, að hún eigi að missa rjettinn til útsvars af öllu því, sem hann vinnur sjer inn annarsstaðar, ef tekjur hans þar komast upp yfir 2 eða 3 þús. krónur. Jeg álít því rjett að tiltaka einhverja sanngjarna upphæð, sem atvinnusveitin megi ekki taka útsvar af. En svo sem jeg hefi sagt, þykir mjer ekki skifta miklu máli, hve há sú upphæð er. Eins og nú er ástatt um frv., álít jeg, að fulllangt hafi verið gengið í því að svifta atvinnusveit útsvari af utansveitarmönnum, sem fá þar kannske ríflegar tekjur. Jeg hefi lagt það til, að lagt sje á utansveitarmenn eftir sama mælikvarða og innansveitarmenn. Þarf þá auðvitað ekki að taka tillit til þess, hver efni og ástæður þeirra eru utansveitar, heldur aðeins til þeirra efna og ástæðna, sem þeir hafa í þessari sveit. Þá hefi jeg lagt til, að bætt verði við gr. tveim nýjum liðum. Er sá fyrri um það, þegar skip leggur upp afla sinn utan heimilissveitar útgerðarmanns eða eiganda. Ákvæðin í þessum lið eru alveg á annan veg en í frv. hæstv. stjórnar, og einnig á annan veg en hv.frsm. (PO) vildi vera láta. Jeg vil, að höfð sjeu alveg sjerstök ákvæði um þessi tilfelli, og sje með hæfilegri sanngirni tekið tillit til allra, sem hlut eiga að máli. Eftir minni tillögu má þá fyrst og fremst leggja á útsvar, ef skipið hefir lagt upp afla sinn utan heimilissveitar útgerðarmanns 4 vikur eða lengur samtals á árinu. En þá má ekki leggja útsvar á skipverja eftir næsta lið á undan, heldur eingöngu á aflann. Þá er í brtt. minni sjerstakt ákvæði um það, hvað mest megi leggja á aflann: hygg jeg, að það sje sanngjarnlega ákveðið, eftir öllum málavöxtum, en vík nánar að því síðar. Það getur auðvitað verið nokkurt deilumál, hve langt eigi að fara í því að leggja á þá menn útsvar utan heimilissveitar sinnar, sem stunda sjósóknir og leggja aflann upp annarsstaðar. En þegar svona stendur á hafa margir hagræði af því að þurfa ekki að fara heim með afla sinn. Er því ekki nema sjálfsagt, að eitthvað komi á móti frá þeirra hálfu. Það er því aðalatriði fyrir mjer, að núverandi löggjöf hafi gengið of skamt í heimild útsvarsálagningar undir þessum skilyrðum, þar sem hún undanþiggur alla þá, sem heima eiga við sama fjörð eða flóa, eða í sömu sýslu, útsvarsskyldunni. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje næg ástæða til að vera undanþeginn útsvari. Jeg álít, að núgildandi lög hafi gengið of langt í tvær áttir: bæði í því að undanþiggja menn útsvarsskyldu og eins í því að leggja á menn útsvör. Er það mitt álit, að frv. hæstv. stjórnar gangi í rjetta átt, er það vill jafna þessar sakir. En þó er jeg ekki alveg ánægður með frv. og hefi því borið fram brtt. mínar um þessi atriði. Jeg veit, að útsvör á útgerðarmönnum eru nokkuð há, en þarna er farið fram á, að þau verði í samræmi við verð aflans, og hygg jeg, að það sje sanngjarnt. Jeg held, að varla verði álitið, að of langt sje gengið, þótt þessi tala sje ákveðin 1% af verði aflans, en geti hæstv. atvrh. eða hv.þdm. bent á aðra tölu, sem sje sanngjarnari, bind jeg mig ekki við þessa. Þá er brtt. mín um síðasta lið þessarar greinar. Hefi jeg þar tekið upp þá menn, sem flytjast búferlum milli sveita eða samtímis eiga lögheimili í tveim sveitum, og hefi jeg þar farið eftir ákvæðum stjfrv. Jeg skal játa, að e. t. v. vantar nánari ákvæði um þessa aðilja í frv., en þó hefi jeg ekki getað sjeð, að það sje tilfinnanlegt við athugun mína á frv. Jeg hefi þá farið yfir aðalbrtt. mínar við þetta frv. Hinar allar eru smærri og leiða aðeins af þessum. Kem jeg þá aftur að því, að frv., eins og það verður, ef brtt. mínar verða samþyktar, verður lausara við misfellur, einfaldara og meira í samræmi við það, sem venja hefir verið, og að mörgu leyti sanngjarnara en frv. hæstv. stjórnar. Einkum er það kostur, að lagt verður á mann eftir gjaldþoli hans, eignum og tekjum. Þá eiga sveitirnar einnig að hafa jafnan rjett til að leggja á alt, sem þar er á lagt, án þess að taka tillit til þess, hvaða útsvar gjaldþegninn greiðir annarsstaðar. Jeg þykist vita það alveg fyrirfram, hvað verður sterkasta ástæðan á móti mínum till. En hún er sú, að eftir mínu kerfi verður ekki lagt á utansveitarmenn eftir efnum þeirra og ástæðum heima fyrir, heldur aðeins eftir tekjum þeirra í atvinnusveitinni. En jeg held, að það sje ekki nægilega sanngjarnt gagnvart sveitunum, að þær þurfi að taka tillit til alls efnahags manna, heldur verða þær að fara eftir því, hvernig ástæður manna eru þar í sveit. Jeg fæ ekki sjeð, að þetta ákvæði geti heldur á nokkurn hátt orðið til þess, að utansveitarmenn verði ósanngirni beittir, þar sem sjeð er við því, að hærra verði lagt á utansveitarmenn en þá, sem innansveitar eru. Þá kem jeg að þeim hluta í brtt. mínum, er jeg legg til, að þessi aðferð að skifta útsvörunum verði þurkuð burt. Það mætti nú tala langt mál um það, sem mælir á móti þessari skiftingu, en jeg vil ekki tefja tímann með því. Það nægir aðeins að drepa á það, að skiftingin á fyrst og fremst að fara fram eftir hæpinni reglu og alls ekki nákvæmri. Þó er það ekki hið lakasta, heldur er hitt verra, að skiftingin kemur svo löngu eftir á, að ekki er hægt að byggja tekjur og gjöld viðkomandi sveitarsjóða á henni. Þetta gerir alla áætlun sveitarsjóðanna óábyggilega, og þó ekki síst, ef einhver kærir útsvar sitt og mál hans verður að útkljást kannske hjá 2 eða 3 úskurðarvöldum; þá getur þetta dregist von úr viti, hvort þessar tekjur fást í sveitarsjóðinn, og verður úr þessu hið mesta vafstur og vafningar. Eftir mínu kerfi kemst maður að sama marki, en losnar við alt vafstrið og vafningana. Jeg geri ráð fyrir því, að mjer hafi sjest yfir einhver atriði, er hægt væri að segja brtt. mínum til stuðnings, en jeg býst við, að hv.þdm. hafi nú kynt sjer þær, svo að þeir hafi getað skapað sjer hugmynd um, hvort þær eru á rökum bygðar eða ekki. Jeg geri það af ásettu ráði að sleppa að útlista ýmsar smærri brtt. eftir 9. gr. Þær eru flestar þannig vaxnar, að þær eru aðeins til samræmis við hinar stærri brtt., og því einfaldar og ljósar. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Jón Baldvinsson Það er mjög eðlilegt, að það sjeu skiftar skoðanir um þetta mál og furða, að allshn. skuli hafa komist með álit sitt á einu skjali, eins mikið og deilt hefir verið um þetta á undanförnum þingum. Mjer finst það höfuðkostur þessa frv. samræmingin og takmörkun á þeim eltingaleik um útsvör á einstaka menn, sem átt hefir sjer stað á síðustu árum. Þess hefir verið getið hjer, að menn hafa þóst kenna þessa eltingaleiks síðan samþykt var lagaheimild fyrir Reykjavík til þess að leggja útsvör á menn, sem lögskráðir eru á skipin. En með því var ekki annað gert en það að veita Reykjavík jafnrjetti við aðrar sveitir landsins, þótt það væri öðruvísi orðað, og var það ekki nema sjálfsagt og eðlilegt. En þetta á að hverfa eftir frv., og tel jeg það rjett eins og högum er háttað hjer á landi, að þeir, sem stunda atvinnu utan heimilis síns, sjeu útsvarsfrjálsir. Áður en jeg vík að mínum brtt., skal jeg geta þess að jeg er ekki sammála meiri hluta allshn. um tvær brtt., er hann flytur á þskj. 124. En það er 2. og 3. brtt. Það er vikið að þessu í nál. og þess getið, að nefndin sje ekki sammála um þetta. Jeg vildi fylgja stefnu frv. um það að láta sem minst leggja á einstaka menn utan heimilissveitar þeirra. En annars er það eðlilegt í umræðum um svona mál sem þessi, að það komi fram sín skoðunin fyrir hvert kjördæmi. Það eru fá mál, sem eru eins undirorpin hreppapólitík sem útsvarsmálin. Það á sitt við á hverjum stað, og svo verður togstreita um það. Þá skal jeg leyfa mjer að víkja að brtt. mínum á þskj. 134, en þær eru hvorki margar nje flóknar. Þess er getið í 3. gr. frv., ef sveitarstjórn þyki sýnt, að innheimtar tekjur hrökkvi ekki til greiðslu gjalda, þá geti hún ákveðið framhaldsniðurjöfnun til greiðslu þess, sem á vantar, þannig, að því verði bætt við útsvar hvers einstaks gjaldanda eftir ákveðnu hundraðshlutfalli. Mjer þykir þetta óþarflega langt gengið og vil undanþiggja þá fátækustu frá þessu viðbótarútsvari. Það mun vera svo um þessi lægri útsvör, að þar er farið svo langt, sem álitið er, að menn þessir geti borið. Það er eignalaust fólk sem ekki er fært um að bera hærra útsvar. Auk þess mundi það oft og einatt ekki svara kostnaði að innheimta þessa viðbótarálagningu á þessum lágu útsvörum, sem mundi kannske ekki nema nema nokkrum aurum eða fáum krónum. Því hefir mjer fundist rjett og lagt svo til, að ekki skuli leggja þetta viðbótarútsvar á 80 króna útsvar eða lægra í kaupstöðum eða kauptúnum og 40 króna útsvar eða lægra annarsstaðar. Önnur brtt. mín er við 6. gr. II. 1. Þar segir, að ekki megi leggja bæði á fjelag og fjelagsmann vegna eignar hana í fjelagi o. s. frv. Þetta legg jeg til, að verði felt niður. Þessi heimild virðist að vísu vera sanngjörn, þegar fljótt er á litið, en er mjög varhugaverð. Það getur vel verið, að sinni reglunni sje fylgt í hverju sveitarfjelagi, og svo ef til vil1 sinni reglunni hvert árið. Svo getur þetta líka orðið til þess að skaða sveitarfjelögin. Í skattalögunum er gert ráð fyrir því, að hlutafjelög greiði hærri skatt en einstakir menn. Ef sá siður yrði upp tekinn að leggja eingöngu á mennina en sleppa fjelögunum, þá gæti það orðið til þess, að sveitarfjelögin töpuðu miklu fje. Þessi fjelög eru vitanlega ekkert annað en samsafn af eign einstakra manna. Jeg sje ekki annað en það sje rjett hjer að leyfa niðurjöfnunarnefndum að leggja hjer á eftir efnum og ástæðum eins og áður, og gera ekki þá undantekningu, sem felst í þessu ákvæði. Þriðja brtt. mín er við 17. gr. og er þess, efnis að fella burt, að konur geti skorast undan að vera í kjöri til niðurjöfnunarnefndar. Hjer finst engin ástæða til þess, að þeim sje leyft að skorast undan þessum starfa frekar en karlmönnum. Ef menn vilja kjósa þær, þá verða þær að sætta sig við það, enda hygg jeg, að konur hirði ekki um að fá þetta ákvæði inn. Fjórða, fimta og sjötta brtt. mín hljóða um það sama, að fella niður ákvæði frv., er lúta að því, að atvinnumálaráðuneytið hafi fullnaðarúrskurð um útsvarsupphæð. Jeg get tekið undir með hv.frsm. (PO), að mjer hefði fundist eðlilegast, að gamla reglan hefði haldist, að sýslunefndir og bæjarstjórnir hefðu haft æðsta úrskurðarvald um útsvarskærur eins og tíðkast hefir. En í stað þess hefir það verið sett inn í frv., að yfirskattanefnd skuli úrskurða um þessi mál. Þetta hefir verið sett líklega vegna þess, að mönnum hafa fundist sumar bæjarstjórnir ekki fara vel með þetta vald sitt, og því viljað fá rjettlátari aðilja. En jeg hygg nú, að úrskurðir bæjarstjórna og sýslunefnda hafi oftast verið nærri lagi. Þó jeg sje þeirrar skoðunar, að gamla reglan hefði vel getað gilt, þá hefi jeg ekki haft á móti því að yfirskattanefndirnar úrskurði um útsvarskærurnar, úr því það er nú einu sinni komið á, því jeg býst varla við, að hægt sje að færa það aftur í gamla horfið, sem jeg þó hefði frekar kosið. En hitt finst mjer alveg ótækt, að hægt sje að skjóta úrskurði þeirra til atvinnumálaráðuneytisins. Ráðuneytin eru pólitískustu stofnanirnar, sem til eru í landinu, og treysti jeg þeim alls ekki til þess að fella rjettlátan dóm um þessi efni. Það finst mjer betra, að yfirskattanefndirnar hafi fullnaðarúrskurðarvald, og sje alls ekki hægt að fara með það lengra. Mjer skilst líka, að það geti ekki verið neitt aðalatriði fyrir stjórnina að halda í þetta ákvæði. Gjaldendum ætti að geta verið sæmilega borgið, þótt málin yrðu ekki rekin lengra en til yfirskattanefndar. Jeg hefi nú hraðað orðum mínum til þess að vera búinn að ljúka máli mínu áður en fundartími væri á enda. En jeg hefði þó gjarnan viljað víkja að einstöku tillögum, sem fram eru komnar. Vil jeg þá fyrst víkja að brtt á þskj. 125, frá hv.þm. Borgf. (PO). Það er að vísu rjett hjá hv.þm. Borgf., að útsvarsálagning á atvinnurekstur er nokkuð miklu þrengri en í núgildandi lögum. Í fyrstu var ákveðið, að ekki skyldi leggja á báta, sem stunduðu veiði við sama fjörð og heimilissveit lá við; svo var þetta rýmkað og sett: við sama fjörð og flóa. En það hefir á undanförnum árum verið hringlað mikið í þessu og svo langt gengið, að fram komu tillögur, sem breyttu nöfnum á stöðum frá því sem stendur í landafræðinni. En verði nú þessi ákvæði öll feld niður, þá fæ jeg ekki betur sjeð en að aum sveitarfjelög verði allhart úti, t. d. Reykjavík og Siglufjörður. Það verður áreiðanlega talsverður skaði fyrir þessa staði. En hitt skal jeg játa, sem háttv.þm. Borgf. vjek að, að þau kjör, sem útgerðarmenn verða að sæta í sumum útgerðarplássum, eru afarhörð. Hjer var samþ.till. á þingi í fyrra, að stjórnin skyldi rannsaka, hvaða kjörum útvegsmenn yrðu að sæta í verstöðvum umhverfis land. Það getur verið, að stjórnin hafi nú fengið þessar upplýsingar og geti skýrt frá þeim nú. En jeg álít, að það sje ekki rjetta leiðin að fella niður útsvarsskylduna í þessu tilfelli, heldur setja takmörk fyrir því, hversu mjög megi íþyngja mönnum með útsvörum í slíkum uppsátursstöðum. En rjett er, að þessir staðir hafi einhverjar tekjur af útveginum, og því má þessi till. engan veginn ná samþykki. Jeg skal nú víkja örfáum orðum að brtt.hv. minni hl. nefndarinnar, hv.þm. Mýr. (PÞ). Þær eru margar, sem von er, því hann fer fram á svo gagngerða breytingu á frv., að hann vill algerlega breyta reglunum um álagningu útsvara. Jeg vil ekki segja, að sú tilhögun, er háttv.þm. Mýr. hugsar sjer, sje mjög miklu ósanngjarnari en hin. En jeg er hræddur um, að hún verði erfið í framkvæmd, eins og nú stendur. Annars verð jeg að telja það galla á till.hv.þm. Mýr., að ef ekki er hægt að koma þeim að öllum, þá er enga þeirra hægt að samþykkja, vegna þess, hvernig þær eru upp settar, enda þótt hægt væri að fallast á eitthvað af þeim út af fyrir sig. Það gerir sá grundvöllur, sem þær yfirleitt byggja á. Lýk jeg svo máli mínu með þeirri ósk, að hv.þd. fallist á till. mínar. Og svo vil jeg sjerstaklega taka það fram, að 2. og 3. till. nefndarinnar eru ekki í samræmi við stefnu frv., og má því ekki samþykkja þær.