Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Pjetursson) Þegar þetta frv. var hjer til 1. umr., hafði jeg ekki ástæðu til að tala um frv. fram yfir það, sem greinargerðin ber með sjer. Nú langar mig því til að fara nokkrum orðum um málið alment. Það kann nú að vísu svo að virðast, að málið snerti mína eigin hagsmuni nokkuð náið. En jeg ætla samt að reyna að tala um það frá almennu sjónarmiði, fyrst jeg valdist til að hafa framsögu um frv. hjer í deildinni, sem telja má fremur óheppilegt. Þetta frv. er þannig fram komið, að meiri hluti fjárveitinganefndar flytur það að tilhlutun landsstjórnarinnar, en hún hafði fengið áskorunarskjal frá Læknafjelagi Íslands um það að flytja frv. í þessa átt. Eins og háttv. þingdm. er kunnugt, var á aukaþinginu 1916-17 samþykt dýrtíðaruppbót til starfsmanna landssjóðs og þannig ákveðið, að uppbótina skyldi greiða bæði af föstum launum og aukatekjum starfsmanna. Þingið 1917 breytti þessum lögum þannig, að dýrtíðaruppbót er nú að eins greidd af föstum launum. Þessi breyting kemur harðast niður á læknunum. Þeirra föstu laun eru svo lág, að þeim er ætlað að taka hlutfallslega mikinn hluta af launum sínum í aukatekjum. Sumir embættismenn taka líka aukatekjur sínar eftir verðlagsskrá, t. d. prestarnir. Fá þeir þá dýrtíðaruppbót á aukatekjum sínum í hækkuðu Verðlagsskrárverði. Þetta kemur því harðast niður á læknum. Jeg skal ekki fára mikið út í einstakar greinar frv., heldur hafa framsöguna sem mest almenns efnis. Enda er litið um 1. gr. að segja. Hún er bygð svona nokkum veginn á því verðfalli peninganna, sem orðið hefir síðan stríðið hófst. En annars er óhætt að segja það um þá verðskrá, sem aukatekjur læknanna eru reiknað eftir, að hún er mjög gömul og því mjög lág. Þó lögin sjeu ekki eldri en frá 1917, þá er gjaldið miðað við eldgömul lög, enda tekið fram, að svo skuli vera, að gjaldskráin verði ekki yfirleitt hærri en áður hafði verið. Það er því mjög gamall grundvöllur, sem hún byggist á. 2. gr. er um borgun fyrir ferðir lækna. Jeg geng út frá því, þó að jeg viti það ekki með vissu, að þegar það var sett í lögin 1907, að læknar skyldu fá 30 aura fyrir hverja klukkustund, sem þeir eru frá heimili sínu, þá hafi verið miðað við það kaup, sem venjulegt var að borga verkamönnum þá. Þeim hefir víst | ekki verið borgað meira þá, og yfirleitt líklega ekki meira en 25 aurar á klukkustund. Ef það er rjett athugað, að kaup verkamanna hafi verið lagt til grundvallar, þegar ferðakaup læknanna var ákveðið, þá er fult samræmi í því að hækka það nú, og ætti reyndar að hækkast miklu meira, ef fult samræmi ætti að haldast. Jeg geri ráð fyrir því, þó að ólíklegt kunni að virðast, að einhver verði til að hreyfa mótmælum. Jeg ætla því ekki að tala langt mál nú, en geri ráð fyrir að þurfa að svara einhverju seinna. Að eins eitt atriði get jeg tekið fram strax. Jeg get búist við, að á það verði bent, að óviðfeldið sje að hreifa við þessu á þessu þingi, þar sem það standi í sambandi við launalögin og verði tekið til yfirvegunar með þeim. En þar til er því að svara, að hjer er líkt ástatt og með launauppbót kennara, sem var hjer á ferðinni um daginn. Þessi uppbót á að eins að vera til bráðabirgða, eins og hin. það er tekið fram í 3. gr. frv., að þetta skuli ekki gilda nema meðan landssjóður veitir starfsmönnum sínum dýrtíðaruppbót. Brtt. hefir komið fram við frv., en jeg ætla ekki að fara neinum orðum um hana, því jeg hefi ástæðu til að ætla, að hún komi ekki til atkvgr.

Jörundur Brynjólfsson Því neitar enginn, að læknar hafa lág laun, borið saman við ýmsa aðra starfsmenn, og ekki síður ef miðað er við þann tilkostnað, sem undirbúningur þeirra undir starf sitt hefir í för með sjer. En þó föst laun þeirra sjeu lág, þá álít jeg, að þessi leið, sem valin er í frv. til að bæta kjör þeirra, sje afar óhentug. Ekki af því, að í ekki sje ástæða til að hækka laun læknanna, svo þeir geti lifað betra lífi og átt hægara með afkomu alla, heldur vegna þeirra afleiðinga, sem það gæti haft fyrir heilbrigði í landinu, ef þessi leið væri valin. Borgunin fyrir ferðir lækna er ekki há, frá þeirra sjónarmiði sjeð, en hún er samt nógu há fyrir þá, sem læknis þurfa að vitja um langan veg. Löng ferðalög eru dýr fyrir þá, sem þurfa að kaupa öll farartæki, og því tilfinnanlegt að bæta háu ferðakaupi læknis ofan á kostnaðinn við að flytja hann. Jeg skil vel afstöðu læknanna, og jeg viti alls ekki þá, sem bera þessa launakröfu fram. Læknarnir ættu það sannarlega skilið, að kjör þeirra væru betri. Þeir leggja svo mikið í sölurnar. En leiðin, sem frv. þetta vill fara til að bæta kjör þeirra, er varhugaverð. Háttv. þingdm. minnast þess ef til vill, að síðastliðinn vetur kom það til tals í Englandi að breyta launalöggjöf læknanna á þá leið, að þeim skyldi vera launað að öllu leyti af ríkisins fje, en sjúklingar þyrftu ekkert að greiða fyrir læknishjálp sína. Þetta átti ekki að gera einungis vegna sjúklinganna sjálfra, heldur vegna heilbrigðisástandsins í landinu. Það þykir meiri trygging fyrir því, að læknis sje vitjað í tíma, ef sjúkdóma ber að löndum, þegar mönnum gefst kostur á læknishjálpinni fyrir væga borgun. - Þó við vildum nú ekki fara eins langt í þessu efni og komið hefir til orða að Bretar færu, þá er varhugavert, ef við ætlum að fara að gera alla læknishjálp dýrari en hún hefir verið. Jeg er hræddur um, að það gæti orðið til þess, að menn vitjuðu ekki læknis nema í ítrustu nauðsyn, sjerstaklega þeir, sem minni ráð hafa á að borga. Menn mega ekki skilja orð mín svo, að jeg sje á móti því, að laun lækna sjeu hækkuð, heldur er jeg á móti því, að farin sje þessi leið, sem frv. gerir ráð fyrir. Jeg get verið því fylgjandi og skal stuðla að því, að eitthvað verði gert til þess, þegar á þessu þingi, að bæta laun lækna, fastakaup þeirra eða á einhvern annan hátt, en að gjaldskráin og borgun fyrir ferðir sje látið halda sjer sem mest óbreytt. Það hefir komið fram brtt., á þgskj. 114, um að fella í burt 2. gr. frv., það er að segja, nema í burt hækkun á ferðakaupi lækna. Þetta mundi koma sjer einkar vel fyrir þá, sem læknis þurfa að vitja um langan veg. En þetta er samt sá liður, sem næst lægi að hækka, að undanteknu fastakaupinu. Þó það kæmi hart niður á þeim, sem þurfa að sækja lækni langt, þá er þetta kaup undur lágt, eftir núgildandi gjaldskrá. En það hefir auðvitað vakað fyrir tillögumönnum, að það geti orðið töluverð fúlga fyrir þá, suma hverja, sem eiga að greiða hana, en það er þó rjettlátt. Jeg held það hefði verið heppilegra, frá heilbrigðinnar sjónarmiði, að nefndin hefði borið fram frv. um að hækka föst laun læknanna, og jafnvel hækka þau mjög ríflega. Ef nefndin álítur ekki fært að fá því framgengt á þessu þingi, þá hygg jeg fyrir mitt leyti, að unt yrði þá á annan veg að bæta kjör læknanna. Með þessu móti, sem frv. fer fram á, kemur launabótin á þá, sem síst geta borið hana, sem sje sjúklingana. Þeir, sem heilsugóðir eru, eru ekki of góðir til að bera eitthvað af þeirra byrði. Það gæti farið svo, að eftir frv. yrði ómögulegt, nema fyrir vel efnaða menn, að vitja læknis. Ef t. d. læknis er vitjað eftir 9 að kvöldi, til einhverra minni háttar læknisverka, t. d. skera í ígerð, þá getur það kostað 15-17 kr., þó læknirinn þurfi ekki mjög langt að fara, t. d. 3 tíma ferð fram og aftur. Menn sjá, að þessi kostnaður getur hæglega vaxið mörgum efnalitlum yfir höfuð.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg var ekki við, þegar þetta frv. var til 1. umr. Jeg hygg, að þá hafi orðið litlar umræður um málið. Mjer þykir skylt nú að staðfesta það, sem tekið var fram í framsögunni og skýrt er frá í greinargerð nefndarinnar, að nefndin flytur frv. fyrir tilhlutun stjórnarinnar. Stjórnin hafði fengið tilmæli um það frá Læknafjelagi Íslands að leggja þetta mál fyrir þingið. Þetta er háttv. þingdm. kunnugt, ef þeir hafa lesið greinargerð nefndarinnar. En ráðuneytinu þótti beinast að koma málaleitunum Læknafjelagsins á framfæri á þennan veg. Það er alveg rjett athugað hjá háttv.frsm. (M. P.), að ferðakaup læknanna er miðað við alment verkakaup þegar lögin voru samin. Það er því ekki mikið, þó læknar fái nú helmingi hærra ferðakaup. Verkamannakaup er nú orðið þrefalt við það, sem þá var. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) var að tala um það, að rjett væri að hverfa frá því að láta sjúklingana borga fyrir læknishjálpina, en að læknar ættu að fá öll sín laun af almannafje. Þetta er ekki nein ný hugmynd. Það hefir mikið verið um hana rætt í ýmsum löndum. T. d. var hún mjög ofarlega á dagskrá í Noregi fyrir nokkrum árum. Jeg segi ekki neitt um það, hve langt þetta mál hefir komist í Englandi í vetur, en víðast hvar, sem það hefir komið til umræðu, hefir það verið kveðið niður, og það þegar í stað. Menn óttast það, að læknar muni ekki alment leggja sig eins mikið í framkróka með að hjálpa sjúklingum, ef þeir eigi að gera það sem embættismenn að eins, án þess að fá nokkra þóknun fyrir læknisverkin sjerstaklega. Það væri auðvitað ekki heldur talsmál að breyta launakjörum lækna í þessa átt á þessu þingi. Til þess vantar málið undirbúning. En frv., sem fyrir liggur, er að eins bráðabirgðaúrræði, sem ekki hefir nein áhrif á launamál læknanna í framtíðinni. Eins og kunnugt er, er nú orðið svo mikið af læknum, sem ekki eru embættislæknar. Þeir geta tekið fyrir læknisverk sín eins og þeim sýnist, og auðvitað hækkað læknagjöld sín í samræmi við dýrtíðina. Það er því ekki nema eðlilegt, að embættislæknar þykist beittir ósanngirni, ef þeir fá ekki neina hækkun, sem sje í samræmi við hækkunina á öllum sviðum, hvert sem litið er. Alstaðar hækka launin, og það er að sjálfsögðu krafa, sem læknarnir eiga, eins og aðrir menn, að þeirra tekjur sjeu hækkaðar. Eins og háttv. framsm. (M. P.) benti á, er læknaþóknunin ekki eingöngu föst laun. Þessar 1.500 kr., sem læknirinn fær úr landssjóði, eru laun hans sem embættismanns. Það, sem hann fær þar fram yfir, er borgun fyrir verk, sem hann vinnur fyrir einstaka menn, og ætti því í raun og veru að ráða yfir, þó löggjafarvaldinu hafi þótt rjett að takmarka hve dýrt hann selur þessi verk, fyrst hann fær auk þess þóknun sem embættismaður. Það er því sanngjarnt, að læknar fái líka þau verk betur borguð í dýrtíðinni, sem þeir vinna fyrir einstaka menn, því læknarnir hafa líka önnur störf með höndum en að lækna sjúklinga, störf sem þeir eiga að leysa af hendi sjerstaklega sem embættislæknar.

Björn R. Stefánsson Til þess að spara umræður skal jeg taka það fram strax, að brtt. á þingskjali 114 verður tekin aftur. En fyrst jeg er staðinn upp, þá ætla jeg að tala dálítið um frv. sjálft. Jeg hefi frá upphafi haft ímugust á þessu frv. Ekki fyrir það, að jeg viðurkenni ekki, að krafan um hækkuð laun sje sanngjörn, frá læknanna sjónarmiði, þegar litið er til þeirrar verðhækkunar, sem orðin er á öllum lífsnauðsynjum. En sama er að segja um alla, sem goldið er í peningum. Það er satt, að læknar fá enga dýrtíðaruppbót af aukatekjum sínum. það fá ekki heldur sýslumenn nje prestar. Það mundi því verða erfitt að neita kröfum þeirra, eftir að búið er að fullnægja læknunum, ef þeir gerðu tilkall til að fá dýrtíðaruppbót af aukatekjum sínum. Jeg verð reyndar ekki var við, að neinn ætli að taka tillit til kröfu sjera Sveins Guðmundssonar í Árnesi, sem liggur frammi í lestrarsal þingsins. Verður því þó tæplega neitað, að þar sje um sanngirniskröfu að ræða, þar sem farið er fram á dýrtíðaruppbót á tekjum, sem eru margfalt minna virði nú en fyrir stríðið. Á jeg þar við dúntekju. Dúnninn er nú í helmingi lægra verði en fyrir stríðið, og svo er hver króna meira en helmingi minna virði nú en þá var, og loks kostar hirðing dúnsins og hreinsun helmingi fleiri krónur nú en þá. Ekki held jeg að þeirri ástæðu verði við kornið, að afkoma lækna sje neitt verri en presta og sýslumanna, enda held jeg ekki, að laun þeirra sjeu neitt lakari, ef alt er talið með, bæði föstu launin, borgun fyrir aukaverk og meðalasala. - En málið hefir frá mínu sjónarmiði aðra alvarlegri hlið. Hjer er verið að taka frá þeim hluta þjóðarinnar, sem allra síst geta borgað, sem sje sjúklingunum. Flestir munu vera samdóma um það, að sjúkdómar sjeu þeir þyngstu skattar, sem á menn geta lagst, og að leggja, núna í dýrtíðinni, ofan á aðra erfiðleika, þá kvöð á sjúklingana, að láta þá borga dýrtíðaruppbót læknanna, tel jeg óverjandi. þá sjúklinga er veruleg ástæða til að styrkja, í stað þess að leggja á þá nýjar byrðar. Ef ekki er hægt að komast hjá því að bæta laun læknanna nú þegar á þessu þingi, þá held jeg, að menn ættu að reyna að finna einhverja aðra leið til þess. Jeg fyrir mitt leyti vil fara alt aðra leið til að borga læknunum fyrir verk sín. Jeg vil, að gerð sje gangskör að því að stofna sjúkrasjóði í hverri sveit, og reynt sje að gera þá svo sterka, að þeir geti borgað alla læknishjálp. Hæstv. forsætisráðh. fanst það varhugavert að borga læknum algerlega úr landssjóði. Hann óttaðist, að þeir mundu þá verða skeytingarminni um sjúklingana. Það held jeg að sje ástæðulaus ótti. Jeg hefi að minsta kosti svo gott álit á læknunum, að jeg held það sje miklu fremur skyldurækni þeirra og samviskusemi í embættisfærslu, sem knýr þá út í erfið ferðalög, en þessir 30 aurar, sem þeir fá um klukkutímann. Einnig benti hæstv. forsætisráðh. á það, að þessi taxti væri svo lágur, að það kæmi illa niður, þar sem „praktiserandi“ læknar hefðu óbundnar hendur til að taka svo mikið sem þeim sýndist fyrir sína læknisdóma. En þetta sýnist benda til þess, að ef lækning er ódýrari hjá fastalæknum, þá ættu þeir að hafa því meiri aðsókn og þar af leiðandi meiri tekjur, það er að segja, ef þeir eru eins færir læknar eða betri. Hjer í fylgiskjali við frv. er bent á taxta Norðmanna. En um hann segi jeg: Mig varðar ekkert um taxta Norðmanna. Jeg vil læra af útlendingum það, sem betur má fara og er við okkar hæfi, en það, sem ekki er við okkar hæfi varðar okkur ekkert um. Jeg kæri mig ekki um að elta alt uppi, þótt útlent sje, ef það ræður enga bót á því, sem fyrir er hjá okkur, og því síður ef það gerir það gagnstæða. Jeg er ekki með þessu að mæla því mót, að læknum sje betur goldið fyrir verk sín. En viðbót við laun þeirra vil jeg ekki láta sækja í vasa þeirra, er við erfiðust kjör eiga að búa og ekkert mega missa.

Bjarni Jónsson Öllum mönnum er það kunnugt um lækna, að þeir eru manna skammlífastir, og leiðir það af því, hve starf þeirra er hættulegt og erfitt. Þeir verða að vera til taks hvenær sem er, að degi og nóttu, þá er einhver kallar. Er því ekki að tala um að þeir geti lagt neitt annað fyrir sig. Hvað því viðvíkur, sem sumir nefna gróðafyrirtæki lækna, og er meðalasalan, þá er það mjög tvíeggjað, því að fyrst er það, að meðalasalan er ekki gróðafyrirtæki, heldur áhættu, og í annan stað veit jeg ekki betur en að margir læknar gefi eigi alllítið, og því verður ómótmælt, að það eru fleiri læknar, sem hafa meiri skaða en ábata af meðalasölunni. Þá er það rjett, að þar sem þeir hafa 1.500 kr. árlega í föst laun sem embættismenn hins opinbera, þá fylgir því sú krafa, að sjá um heilsu manna og hefta sjúkdóma. En mjer er nú spurn: Borgar það sig að taka þessi árslaun, ef sá böggull fylgir skammrifi, að þeir sem læknar hins opinbera eru neyddir til að sætta sig við 30 au. um kl.st. á ferðalögum. Setjum nú svo, að læknir sje á ferð 100 daga á ári, og 10 stundir hvern dag. Og tökum svo til dæmis tímakennara. Svo er nú guði fyrir þakkandi, að enginn tekur nú við minnu en 1 kr. fyrir kl.st; en flestir 2 kr. eða meira. Í útlöndum fengu þeir ekki minna en 2 kr. fyrir 20 árum. Tel jeg ekki ýkjamikið í lagt, þótt læknum sje ætlað sama kaup og tímakennurum. Nú reikna jeg 100 daga, 10 kl.st. á dag og 2 kr. á tíma. Sje nú þetta tveggja kr. tímakaup lagt til grundvallar, verður skaði læknisins kr. 1,70 á kl.st., eða á ári kr. 1.700.00. Þá er mjer spurn, hvort það sje rjett fyrir þessa stjett að vera í þjónustu hins opinbera og taka þar við slíkum hundsbótum. En hitt er rjett, sem hv.þm. hafa borið fram, að það er hart að taka meira fje af sjúklingum. En það hefur verið stefnan, að taka frá þeim. Þeir hafa orðið að borga lífið fullu verði eins og matinn. Verður því svo að fara, að þeir, sem ekki hafa fjár, verða að deyja drotni sínum, eða fara á hreppinn, og verða aðnjótandi þeirra hlunninda, sem hinu hávísa Alþingi hefur þóknast að skapa þeim, að vera settir á bekk með glæpamönnum og öðrum, sem fyrirgert hafa mannrjettindum sínum, og missa þann rjett, sem hverjum frjálsbornum manni ber, að eiga atkvæði til allra þjóðmála. En þetta er ekki læknunum að kenna. Þeir eiga ekki að gjalda þess, þótt þjóðfjelagsskipun sje ill og svívirðileg. Það getur ekki komið til mála að leggja þá ábyrgð þjóðfjelagsins á læknana eina, heldur þá á allar stjettir. En það má nú segja, að þingið leggi þunga skatta á menn á þessum árum. Þar sem sá maður, sem fær 3.000 kr. laun á ári, þarf 7.000 kr. til að lifa af, þá leggur landið á hann 4.000 króna skatt. Það var ætlun mín með þessum orðum að minna á, að læknar eigi fulla heimting á því að kjör þeirra sje bætt. Jeg játa að það er hart að taka þetta af fátæklingum, en láta landsjóð ekki borga. En vilji menn nú koma með brtt. um, að landsjóður hækki laun lækna um 1.500-2.000 kr., þá skal jeg fallast á það. En annars verður að sjá læknunum borgið á annan hátt, því að hvernig eigum vjer að lifa ef lífgjafarnir drepast.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg get þakkað flestum þeim, er talað hafa, undirtektir þeirra, því að þótt þær hafi ekki verið sem bestar hjá öllum undir frv. þetta, þá hefur þó hjá öllum komið fram sú viðurkenning, að ekki sje farið vel með læknana eins og sakir standa. Hv. þm. Reykv. (J. B.) fanst það stærsti gallinn á frv., að þessi launabót er tekin af sjúklingum, en ekki úr landsjóði. Það er síður en svo, að jeg vilji mótmæla þessari skoðun yfirleitt, eða telji þetta ekki geti komið til mála sem framtíðarfyrirkomulag. Og auk þess ætti það síst að sitja á oss læknum að hafa á móti því að fá borgun vora sem mest úr landssjóði, þar sem það er auðvitað miklu tryggara. En hversu holt það væri fyrir ríkið, er annað mál. par á eru ýmsir agnúar, eins og líka hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) benti á. Þó að reikna megi á pappírnum allmiklar tekjur fyrir ferðalög, þá er ekki borgunin eins trygg úr landssjóði. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hafði það á móti frv., að það gæti orðið til þess, að menn vanræktu fremur að sækja lækni nema í ítrustu neyð, vegna hækkaðs ferðakostnaðar. Ekki get jeg nú skilið, að þetta sje á rökum bygt, því að þegar þarf að sækja lækni langa leið, er kostnaðurinn við að sækja hann sáralítið fólginn í borgun til læknisins sjálfs. Aðalkostnaðurinn fyrir sjúklingana er einmitt kostnaðurinn við að flytja og sækja læknirinn. Og: flutningskostnaður breytist ekki. En þótt vegalengdir sje sumstaðar nokkuð miklar hjer á landi, sem læknar þurfa að fara, þá getur það þó aldrei numið mikilli upphæð, sem allur kostnaðurinn hækkaði við hækkun ferðapeninganna. Það, að fjárveitinganefndin fór ekki þessa leið, sem hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) benti á, stafar fyrst og fremst af því að þetta mál kom í þessari mynd frá læknafjelaginu og landsstjórninni, og læknafjelagið taldi það víst, að Alþingi myndi ekki treysta sjer til að hækki föst laun lækna, þar sem alt launamálið væri ekki tekið fyrir í heild. Það er altaf þessi agnúi, að menn vilja bíða þar til alt kerfið sje tekið fyrir. Ef hjer eru einhverjir hv.þm., sem eins og hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), eru sannfærðir um, að illa sje farið með lækna, en geta ekki felt sig við þetta frv., þá vil jeg mælast til, að þeir beri fram till. um einhverja aðra leið í málinu, og leggi ekki kapp á að koma þessum till. fyrir kattarnef, fyr en þeir hafa aðrar betri, sem geti komið í staðinn. Frá þeirra sjónarmiði virðist vel mögulegt fyrir þá að hleypa þessu frv. til 3. umr., og bera þá heldur fram brtt., en skera frv. nú niður með öllu, án þess að hafa hugmynd um, hvort hv. deild muni ganga að þeirra uppástungum. Jeg held annars, að mjer sje óhætt að segja, að úti um land sje almenningur á því, að læknum sje hlægilega lítið borgað. Menn hafa iðulega gert gaman að því við mig og sagt: „Þú átt sæti á löggjafarþinginu, og lætur þó þetta viðgangast!“ Það er sjálfsagt alveg rjett, sem hæstv. forsætisráðherra sagði um launin, að aukatekjurnar mætti skoða sem borgun fyrir einstök verk, en embættislaunin fyrir þá ábyrgð, er á þeim hvílir sem embættismönnum. En embættislaunin skoða jeg annars fyrst og fremst sem borgun á stofnkostnaði. Á það verða ekki brigður bornar, að stofnkostnaður lækna er lang mestur allra embættismanna. Og enn fremur eru þau borgun fyrir það, að læknarnir verða að selja frelsi sitt. Læknar eru sú stjett embættismanna, sem er lang ófrjálsust. Þeir hafa engan tíma, dag eða nótt, sem þeir geta kallað sinn eigin. Jeg er viss um, að verkamenn, sem engan undirbúning þurfa undir starf sitt, myndu heimta hærra kaup, ef þeir mættu aldrei um frjálst höfuð strjúka. Og jeg fyrir mitt leyti myndi sætta mig við mun minna kaup, ef jeg gæti haft vissan ákveðinn vinnutíma. Viðvíkjandi þessari ferðaborgun hef jeg heyrt það utan að mjer, að þessar ferðir krefðu ekki eins mikið er viði og önnur líkamleg vinna. Þetta kann nú stundum að geta verið rjett, en jeg held að það geti komið fyrir, að það sje einhver allra erviðasta vinna. Og jeg verð að segja, að það fylgir ekki margskonar vinnu, sem oft fylgir þessum ferðum lækna, að þeir verða oft beinlínis að stofna lífi sínu í hættu, ef þeir eiga að vera skylduræknir. Með tilliti til þessa tel jeg og, að borga ætti þessa vinnu betur en marga aðra. Hv. aðalflm. brtt. (B. St.) hefur talað um, að taka þær aftur. Vil jeg þakka honum fyrir það, en jafnframt láta í ljós, að jeg skil ekki þann ímugust, sem hann hefur á þessu frv. fyrir þá sök, að aðrir embættismenn, sýslumenn og prestar, myndu þá fara fram á dýrtíðaruppbót á aukatekjum sínum. Jeg tel ekki svo mikla hættu á því. Prestar hafa aukatekjur sínar eftir verðlagsskrá, og hún hefur hækkað. En um sýslumenn ber þess að geta, að föst laun þeirra eru svo miklu betri en lækna, að því er ekki saman að jafna. Einstöku sýslumenn hafa að vísu ekki nema hærri laun en læknar, en ekki eru þeir heldur hættulegir til samanburðar. Sýslumönnum hefur líka verið veitt dýrtíðaruppbót á skrifstofukostnaði.  (E. A.: Það eru hundsbætur!)  En svo má telja, að læknar hafi það, er talist geti ígildi skrifstofukostnaðar, þar sem er húsnæði og fólk til afgreiðslu og meðalasölu. En jeg skildi ekki vel samræmið hjá hv. 2. þm. S.-M. (B. St.), þá er hann var að tala um erindi það frá prestinum í Árnesi, er hjer liggur frammi á lestrarsal. Það er nefnilega komið fram út af því ákvæði í lögum frá í fyrra um dýrtíðaruppbót, að prestar skuli ekki fá dýrtíðaruppbót á þeim tekjum, er þeir fá í afgjaldi af jörðum, er þeir búa á. Tel jeg mjög illa með þá farið, að þeir sjeu beint látnir borga fyrir þau hlunnindi, sem engin hlunnindi eru, en get ekki skilið, að það komi þessu máli við. Þá var sami hv.þm. (B. St.) að tala um, að það væri illa viðeigandi, að taka þessa uppbót frá þeim hluta þjóðarinnar, er síst mætti við útgjöldum. Jeg býst við, að þar hafi hann átt við alla þá, sem sjúkir verða. En nú býst jeg ekki við, að hann álíti, að það sjeu eingöngu fátæklingar, sem þurfi læknis við. Eftir minni læknisreynslu er mjer óhætt að fullyrða, að ekki sje meira leitað læknis af fátæklingum, ef til vill ekki af því að fátæka fólkið sýkist ekki eins mikið, heldur af hinu, að efnamennirnir fara oftar með hvert smáræði til læknanna, og nota fje þannig meira. Held jeg því, að honum sje óhætt að láta frv. fara sinna ferða fyrir því, að þessi uppbót lendi ekki frekar til útgjalda á fátækum en ríkum. Og jeg vil enn fremur benda hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) á það, að um öll Norðurlönd hafa læknar hækkað mjög mikið gjöld þau, er þeir taka af sjúklingum, vegna dýrtíðar. Það er og kunnugt, að í Reykjavík hafa allir frjálsir læknar hækkað gríðarlega mikið sinn læknataxta. Hef jeg þó ekki heyrt talað um neina óánægju í Reykjavík út af því. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. hafa lesið fylgiskjalið með frv. En ef þeir hafa lesið það, þá sjá þeir, hve gífurlegur munur er á borgun lækna í Noregi og hjer. Í Noregi fá þeir fyrir tveggja kílómetra ferð kr. 5,00, fyrir 10 km. ferð kr. 8,00, og síðan fyrir hverja 5 km. kr. 2,00. Með öðrum orðum: Þeir fá 30 kr. fyrir þá vegalengd, sem vjer, íslenskir læknar, fáum 2-3 kr. fyrir. En nú skyldu menn ætla, að norsku hjeraðslæknarnir hefðu mestar tekjur sínar af þessum ferðum, en aftur lítil laun, en svo er þó ekki, því að föst laun þeirra eru miklu hærri en íslenskra lækna, og nú er í ráði að hækka þau, svo að þau geti náð 5.000 kr. Jeg tek einmitt dæmi af Noregi, því að jeg býst við, að það sje hægast að bera hann saman við okkar land, nema hvað íslenskir læknar hljóta að slíta sjer meira út á ferðunum en norskir læknar, og ættu, þess vegna, að hafa miklu hærri borgun en þeir. Jeg vildi endurtaka það, að ef menn væru mjög bráðir á því að slátra þessu frv., en vildu þó bæta kjör lækna, að þeir þá lofuðu því að lifa fram til 3. umr., svo þeir gætu tekið saman ráð sín, til þess að bera fram sínar bótatillögur í þessu efni áður en frv. er drepið.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) var að tala um það, að læknar hefðu talsvert ríflegar aukatekjur, þó að ekki væri hækkuð borgun þeirra. Það held jeg að sje nú eins og oft fer, að menn telja, að margir aðrir hafi meiri tekjur en þeir hafa í raun og veru. - Það hefur verið reynt að grenslast eftir því, hve miklar aukatekjur læknar hefðu, og þær skýrslur, sem fengist hafa, hafa sýnt það, að þær eru miklu minni en menn hafa ætlað. í fámennum hjeruðum og strjálbygðum eru þær litlar. Jeg held, að óhætt sje að telja, að skýrslur þær, sem fengist hafa um þetta, sjeu fult svo áreiðanlegar eins og skýrslur yfir höfuð geta verið hjer á landi, og það sem út kemur er ekki glæsilegt, það er að segja, þegar maður tekur launin yfirleitt; þá hefur helmingur lækna ekki 1.000 kr. til jafnaðar í aukatekjur, en auðvitað er það misjafnt. Af 36 læknum reyndist að 17 þeirra hefðu til jafnaðar ekki nándar nærri 1.000 kr., ekki meira en 800 kr., eða meira en allur helmingur lækna landsins hefur ekki nema 800 kr., eða 2.300 kr. í laun alls. Nú getur hugsast, að nokkrir læknar hafi smávegis tekjur af búskap, en það vita þeir sem þekkja, að það er svo lítill ábati af því að það er ekki teljandi. Þá er það, sem var nefnt áðan, að læknar hefðu meðalasölu. Þar til er því að svara, að það er ekki til ábata fyrir þá, því að það reynist svo, að hvar sem læknar hafa getað komið þessu af sjer, þá gera þeir það með fúsu geði; þeir hafa þakkað fyrir hverja lyfjabúð, sem sett hefur verið, svo að þessi ástæða til að ekki þurfi að bæta við tekjur lækna er víst alveg röng. Hvað hættuna snertir fyrir almenning við þetta, þá er víst mjög lítið úr henni gerandi; jeg held líka að almenningur úti um land myndi ekki kvarta yfir þessu, og því óþarft fyrir hv.þm. að hræðast dóma hans um þetta mál. Í kaupstöðum held jeg að það sje svo, að sjúkrafjelög sjeu altaf að myndast og verða öflugri og öflugri, en ef þau væru ekki nógu öflug, væri hitt líklega betra, að ráða til þess að styrkja þau meira í dýrtíðinni til þess að bæta þetta upp. Hvað t. d. þennan eina fasta lækni, sem hjer er í Reykjavík, snertir, þá má starf hans heita hverfandi í samanburði við aðra lækna hjer, og út af því, sem hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) sagði, að sig varðaði ekkert um hvað borgað væri annarsstaðar, þá vil jeg nefna að það er nú orðið svo, að hinir ungu, efnilegu læknar vilja ekki setjast hjer að; þeir leita sjer annarsstaðar atvinnu; nú eru t. d. tveir efnilegir menn farnir af landi burt, annar þeirra hefir sest að í Danmörku, hinn í Noregi, og býst jeg við að svo fari um fleiri, ef læknar fá ekki þau laun, að þeir geti lifað af, svo að það er ekki rjett að segja það, að samanburður við önnur, nálæg lönd, komi okkur ekkert við.

Jörundur Brynjólfsson Jeg mintist ekki á það með einu orði áðan, að jeg ætlaðist til þess, að gjaldskrá sú, sem hjer er nú í gildi, væri afnumin, og að farið yrði að borga læknum að öllu leyti úr landssjóði, svo að ekki þarf um það að ræða. Jeg geri að vísu ekki svo mikið úr því, að læknar myndu ekki vinna verk sitt jafn-trúlega og áður, þó að þeir tækju kaup sitt úr landssjóði, og jeg er sannfærður um það, að með því skipulagi, sem nú er, er sú gjaldskrá, sem nú er, nóg aðhald fyrir þá, þó að borgun þeirra verði ekki tvöfölduð. Það hefir verið minst á það, að þetta væri gömul venja, að borga svona. En þó að það sje gömul venja, er engin ástæða til að halda henni lengur, ef annað þætti heppilegra; væri þá ekki nema rjett að breyta til. Viðvíkjandi því, hver kauphækkun hafi átt sjer stað hjá almenningi yfirleitt, þá sje jeg ekki að það þurfi mikið að snerta kaup lækna, á þann hátt, að sú kauphækkun, sem þeim er ætlað að fá, þurfi endilega að koma frá sjúklingunum. Eins og jeg drap á áðan, finst mjer rjettast að kaup lækna sje greitt úr landssjóði. Að almenningi úti um land kunni að finnast borgunin til lækna altof lág, skal jeg ekki þrátta um, en spá mín er sú, að þeim, sem hafa orðið að vitja læknis langa leið, hafi þótt það alveg nóg, sem þeir hafa þurft að borga, því að það eru ekki nema efnamenn, sem kunna að eiga hægt með að auka gjöld við sig, og þó að hv.frsm. (M. P.) gæti þess nú, að fátæklingar, eða efnaminni menn, vitjuðu ekki fremur lækna en efnamennirnir, þá munu sjúkdómar þó vera fremur algengari meðal þeirra en hinna efnaðri manna, og verður það auðvitað því tilfinnanlegra fyrir þá að greiða gjöldin sem þau eru hærri, og því síður vitja þeir þá lækna, nema í lífsnauðsyn. Hv. frsm. (M. P.) drap á það, að gjöld þau, sem læknar erlendis taka af sjúklingum, hefðu hækkað mjög. Þetta er sjálfsagt rjett. En nú hefir líka komið fram mjög sterk hreyfing erlendis, sem fer í þá átt, að láta lækna hætta að taka gjaldið af sjúklingunum, en að ríkissjóður borgi. Skyldi það nú ekki geta stafað nokkuð af þessari hækkun?  Nú er það upplýst, að aukatekjur lækna sjeu víða mjög lágar, svo að þessi hækkun á gjaldskránni bætir þá býsna lítið úr kjörum læknanna, en hækkunin kemur þó þar niður, sem síst skyldi. Mjer finst það því bein mótsögn hjá þeim hv.þm., sem vilja halda fram þessu frv., að þeir lýsa yfir því, að aukatekjurnar sjeu mjög litlar og að þeir vildu miklu heldur að læknarnir fengju hækkun á föstum launum, en samt eru þeir að berjast fyrir þessu frv. Þetta finst mjer svo skýr mótsögn, að ekki verði í móti mælt. Viðvíkjandi því, sem hæstv. forsætisráðherra drap á, að sjúkrasamlögin væru svo öflug, að þau greiddu mikinn hluta af kostnaði meðlima sinna fyrir læknishjálp, þá er mjer nú kunnugt um það, að þróttur þeirra er ekki meiri en svo, að þau berjast í bökkum, enda er það ekki nema eðlilegt, því að þau eru svo ung enn þá, og hefir alls ekkert fje safnast. En hvað því við víkur, að Reykjavík megi standa á sama, hvort gjaldskrá lækna hækkar eða ekki, vegna þess, að hjeraðslæknirinn annar minstu af því, sem þarf að gera fyrir sjúklinga, þá skiftir mig það engu, því þetta mál snertir mjög alþjóð manna. Jeg get vel ímyndað mjer, að hjeraðslæknirinn hjer í Reykjavík hefði mestan hag af því, að gjaldskráin væri hækkuð, því að jeg ímynda mjer, að hann þurfi að fara miklu tíðar til sjúklinga en nokkur læknir úti um land. En það fæst jeg ekkert um, og læt mig mestu skifta, hvaða afleiðingar slík hækkun kann að hafa í för með sjer. Jeg hefði fyrir mitt leyti helst kosið, að hv.frsm. (M. P.) hefði viljað gerbreyta þessu frv. Jeg get reyndar gert það fyrir hann að greiða atkv. með frv. nú til 3. umr., en í því trausti, að frv. verði þá breytt. Jeg skal vera fylgjandi því, að föst laun lækna hækki að miklum mun.

Björn R. Stefánsson Jeg heyrði það á ræðum hæstv. forsætisráðh. og hv.frsm. (M. P.) að þeir höfðu misskilið mig. Það langar mig til að leiðrjetta. Hæstv. forsætisráðh. sagði, að jeg hefði verið að tala um það, að aukatekjur lækna mundu vera töluvert rífar. Jeg sagði það ekki í þeirri merkingu, að þær væru svo miklar, að það væri ekki ástæða til að bæta við þær, heldur í þeirri merkingu, að afkoma lækna myndi ekki vera verri en annara embættismanna. Þá talaði hæstv. forsætisráðh. um það, að það myndi vera lítið upp úr meðalasölunni að hafa. Það er nú sjálfsagt nokkuð misjafnt, og fer eftir því, hvernig læknirinn beitir því; en ef það er rjett, sem gefið hefir verið í skyn, að sumir læknar gefi kann ske meira og minna af þessum tekjum sínum, þá býst jeg við, að þeir myndu alveg eins gera það, þó að þeir ættu að taka nokkuð meira fyrir. þá nefndi hæstv. forsætisráðh. sjúkrasamlögin, og er jeg honum þar alveg samdóma um það, að þau beri að efla sem fyrst og best, en það gengur alt of seint með þeirri aðferð, sem nú er; við þurfum nú þegar að koma á almennum sjúkrasjóðum, og jeg hygg, að þetta hv. þing muni standa svo lengi, að það væri hægt að koma því máli fram. En hvað það snertir, að við látum frv. lifa til 3. umr., þá vildi jeg heldur leggja til að það verði tekið út af dagskrá og látið bíða um sinn, því að tíminn verður víst nógur, og skal jeg lofa því, að berjast ekki í móti að læknar fái einhverja rjetting mála sinna, því að þeim ætti síst að verða vangoldið, þar sem þeir verða hverja stund að vera við því búnir að leggja af stað í erfiðar ferðir og hættulegar. Þá spurði frsm. (M. P.) mig, hvort jeg teldi alla sjúklinga fátækasta hluta þjóðarinnar. Jeg talaði um sjúklinga yfirleitt, í sambandi við heilbrigði yfirleitt, og þó jeg viti, að sjúkdómar falli eins á ríkan eins og fátækan, þá er það þó þungur skattur engu að síður, en það getur kanske verið, að sjúkdómar sjeu ótíðari með fátækum, sem mjer þó finst óeðlilegt; jeg ímynda mjer öllu heldur, að það álit byggist á því, að þeir fátæku komi alls ekki til læknis, fyr en eitthvað verulegt er á ferðum, að þeir treysti sjer ekki til að fara með hvert eitt smáræði til læknis, jafnvel þó þörf væri á því; ímynda jeg mjer að þeir kynoki sjer enn þá meira við það, ef verðskráin er hækkuð, og tel jeg það því ekki heppilegt að hækka hana svo mikið að þeir, máske margoft sjer til tjóns, leiti alls ekki læknis. Jeg endurtek það, að mig varðar ekkert um þá aðferð, sem aðrar þjóðir hafa í þessu efni. Jeg álít, að þessi aðferð, sem nefnd er í fylgiskjalinu við frv., sje ekki heppilegt, og þess vegna vil jeg ekki fara að því, þótt aðrar þjóðir hafi það svo. Jeg vil taka að eitt upp, sem vel á við hjer, en ekki apa eftir það sem óheppilegt er og óviðeigandi. Jeg geri það að till. minni, að málið sje tekið út af dagskrá um sinn, heldur en að eiga það á hættu, að það verði felt nú þegar.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki tefja tímann lengi, en jeg vildi geta þess, að þó að jeg hafi í þetta skifti greitt atkv. með frv., þá er það ekki svo, að jeg telji mjer skylt að greiða því atkv. til 3. umr., heldur var það af því, að jeg gerði mjer von um að fram kæmu brtt., sem jeg gæti felt mig við. En þó að jeg hafi þessi orð um frv., þá er það ekki af því, að jeg sjái ekki þörfina á launabótum til lækna og viti ekki, að sanngirniskrafa mæli með því, að reynt sje að bæta kjör þeirra, því að jeg viðurkenni fyllilega, að þeir hafa lengi borið skarðan hlut í launakjörum sínum. En jeg óttast, ef horfið verður að þessu ráði, að mörg hjeruð sæki um styrk til að leita læknishjálpar, svo sem þekst hefur áður og nú yrði brýnni ástæða til. Jeg skal lýsa yfir því, að jeg að ýmsu leyti hallast að skoðun hv. samþingismanns míns (B. St.) og hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), og að mjer þykir ákaflega viðurhlutamikið að leggja þyngri byrðar á sjúklinga heldur en verið hefir, og jeg tel allsendis óviðeigandi að gert sje gys að því, hvað læknar fái lítið fyrir aukavinnu sína. Um erfiðleikana og kostnaðinn við læknishjálp hefi jeg heyrt marga kvarta, en engan telja gjaldið hlægilega lágt. Fyrir sjúkling kemur í einn stað niður, hvort fjeð gengur til læknis eða í ferðakostnað. Hann verður auk sjúkleikans að bera þá hækkun gjaldsins, sem hjer er farið fram á, ef þetta verður að lögum. Frekar skal jeg ekki tefja umræður, en atkvæði treystist jeg ekki að gefa þessu frv.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Háttv. þm. Reykv. (J. B.) ljet í ljós, að hann efaðist ekki um, að læknar ynnu allir eins trúlega starf sitt, þótt þeim yrðu greidd öll laun sín úr landssjóði, eins og þeir innu nú, þó þeir fái nokkuð af tekjum sínum greiddar fyrir verk sín. Jeg ætla mjer ekki að bera brigður á það, en þó gæti það verið dálítið athugavert. Og komið gæti það fyrir, þar sem læknunum er undir mörgum kringumstæðum í sjálfsvald sett, hvort þeir eigi að fara eða ekki, eða þeir mundu fremur koma sjer hjá því að fara, þar sem þeim er borgað alt úr landssjóði, heldur en ef þeir fá vissa borgun fyrir ferðina frá þeim, sem sækir þá. þetta gæti því orðið hvöt fyrir þá til þess að gegna síður, ef þeim yrði borgað úr landssjóði. Þá finst mjer það eiga betur við að styrkja þá, sem eiga langt til læknis, til þess að ná í hann, eins og gert hefir verið nokkuð að undanförnu. Sama hv.þm. (J. B.) fanst ekki kaup verkamanna hafa getað haft nein áhrif á ferðapeninga lækna, en þar er jeg alls ekki sammála honum, því 1907, þegar lögin um laun lækna og gjald fyrir læknisferðir voru ákveðin, þá mun það hafa verið miðað við það kaup, sem verkamenn höfðu þá í tímavinnu, og væri þá ekki einnig rjett nú að halda áfram þeirri stefnu? Þá talaði hv.þm. (J. B.) einnig um það, að mönnum mundi þykja nóg að borga þann kostnað, sem þegar er bundinn við hverja læknissókn, og jeg efast ekki um að svo sje, því það er yfirleitt þannig um alt, sem menn eiga að borga, bæði opinber gjöld, og jafnvel gjöld til presta fyrir skírnir og þess háttar, en þó verð jeg að segja það, að jeg hefi aldrei heyrt menn telja eftir að borga lækninum sínum, og ef menn hafa gert það, þá mun það ekki hafa beinlínis verið af því að þeim þætti borgunin of há, heldur af öðrum ástæðum. Þá gat hv. sami þm. (J. B.) þess, að svo mundi vel geta staðið á því, að læknum í Noregi væri borgað meira fyrir ferðir sínar heldur en læknunum hjer á landi, að yfirleitt myndu ferðalög þeirra vera styttri og þeir myndu ekki fá tiltölulega meira fyrir þær heldur en læknar hjer. Um það þarf ekki að fara langt eða grúska mikið, til þess að sjá ójöfnuðinn, og að þetta nær engri átt, því þar sem norskir læknar fá 8 kr. fyrir 10 km. ferð, sem við ríðum á klukkutíma, þá er gaman að sjá, hversu löng ferð íslensks læknis þarf að vera til þess að fá 8 kr. og við sjáum, að hann er ekki búinn að fá 8 kr. fyr en hann er búinn að vera allan guðslangann daginn á leiðinni, og nokkuð af nóttunni, því eftir 10 tíma ferðalag er hann búinn að fá 6 kr. Það er því ekki hægt að bera þetta saman við ferðakaup lækna í Noregi, því að allar lengstu ferðir okkar, verða aldrei eins dýrar og ferðir þeirra, þó styttri sjeu. Svo spurði hv.þm. (J. B.) hvers vegna þessi leið væri farin til þess að auka tekjurnar, þar sem þetta hlyti að vera svo lítil uppbót fyrir lækna. Og þetta er alveg rjett hjá honum, en það var ekki af því, að vjer álítum þetta bestu úrlausn málsins, að vjer færum þessa leiðina, heldur völdum vjer hana af því, að vjer hjeldum, að ekki mundi þýða að fara fram á aðrar launabætur við Alþingi, eins og það er vant að taka í kröfur um launabætur embættismanna. Jeg skyldi taka því með fögnuði og styðja hv.þm. (J. B.) eftir mætti, ef hann vildi beita sjer fyrir það, að laun vor yrðu hækkuð t. d. um 1.000 kr. eða helming, því það væri svo miklu betra fyrir lækna. Hv. þm. (J. B.) var að óska þess, að þetta mál yrði tekið út af dagskrá, svo að menn neyddust ekki til að drepa það, en jeg sje enga ástæðu til að láta þessa ósk hans rætast. Í fyrsta lagi er þetta að eins 2. umr., og menn hafa því nægan tíma til að koma með breytingartillögur sínar þar til 3. umr. verður. Svo er það í öðru lagi, að jeg skil ekki, ef menn á annað borð hafa hugsað sjer að bæta laun lækna, hvers vegna þeir hafa þá ekki komið með brtt. til bóta, allan þann tíma, sem liðið hefir milli 1. og 2. umr., sem þó er heil vika. Hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) talaði um, að afkoma lækna væri ekki mikið verri en annara embættismanna. Jeg get því miður ekki fært sönnur á, að hann fari hjer með staðlausa stafi, en jeg leyfi mjer að vjefengja þetta, og jeg tel það víst, að kjör sveitalækna, eftir því sem þeim er borgað fyrir verk sín, sjeu yfirleitt mjög bág, og mætti helst bera þau saman við kjör presta, sem lifa sem tómthúsmenn og hafa litlar aukatekjur. Þá talaði sami hv.þm. (B. St.) um, að tilgangslítið væri að hækka borgunina, ef læknar gæfu fátæklingum alt það, sem þeir ættu að borga þeim. En mjer finst nú það vera einmitt ein ástæðan til hækkunarinnar, að því betri sem kjör læknanna verða, því hægara eiga þeir með að ívilna fátæklingum. Svo að ef hv.þm. (B. St.) trúir, að þetta yrði, þá ætti það að vera honum hvöt til þess að greiða atkv. með frv. En þó hann nú geri það ekki, þá veit jeg að það er ekki af því, að hann vilji ekki bæta kjör lækna, heldur af því, að hann er með aðrar tillögur á leiðinni, sem fara í líka átt, og skil jeg vel afstöðu hans til málsins. Hjeðan af verður þetta mál ekki tekið út af dagskrá, og ef menn geta ekki greitt atkv. með því, þá er ekki rjett að vera að draga það á langinn, heldur tel jeg betra að láta skeika að sköpuðu með það, hvort heldur því verður vísað til 3. umr. með fyrirvara eða ekki. Hv. 1. þm. S.-M. (B. St.) hafði það helst við frv. að athuga, að ef það yrði að lögum, þá mundi á næsta þingi koma því fleiri óskir um styrk til þess að sækja lækna. Jeg skil ekki, hvernig hv.þm. hefir getað komist að þessari niðurstöðu, þegar hann að hinu leytinu er á því, að borgunin, sem læknirinn fær, sje ekkert í samanburði við ferðakostnaðinn. Vjer getum t. d. athugað, að ef læknirinn er sóttur á vjelbáti 10 tíma ferð, þá kostar ferðin 100 kr., en þó læknataxtinn yrði hækkaður um helming, yrði þó kaup læknisins ekki nema 6 kr. Mundi því nokkrum detta í hug að hætta við að sækja lækninn, undir svona kringumstæðum, þó hækkunin færi fram? Annars þýðir ekki að vera að fjölyrða um þetta mál, því jeg þykist sannfærður um, eftir þeim orðum, sem menn hafa látið sjer um munn fara um kjör lækna, að frv. nái fram að ganga, og þó mikið muni verða um breytingatillögur, þá munu þær þó miða allar í þá átt, að bæta kjör lækna að einhverju leyti.

Pjetur Jónsson Jeg ætla að eins að lýsa yfir því, að jeg er móti því, að þetta mál verði tekið úr af dagskrá, og jeg býst við, að svo muni verða um aðra nefndarmenn. Jeg álít rjett, að maður fái að sjá það svart á hvítu, hvernig hv. deild verður við þessari svokölluðu hækkun, sem í mínum augum er alls engin hækkun. Það er alkunna, að alt hefur hækkað um helming og meira, og tekjurnar hafa líka hækkað hjá framleiðendum, hvort heldur um er að ræða hlut fiskimannsins eða afurðir sveitabóndans eða kaupeyri vinnumannsins. Jeg fæ því ekki sjeð annað en að hjer sje einungis verið að fara fram á að bæta úr því verðfalli peninganna, sem öllum er kunnugt og viðurkent er. Að borga allan sjúkrakostnað úr landssjóði skil jeg ekki að nokkrum geti dottið í hug, og óráð tel jeg að bæta læknum hallann á gjaldskránni með því að hækka launin úr landssjóði, eins og hann er nú staddur. Það hefir einn hv. þingm. verið að tala um sjúkrasjóðina og að hækkun gjaldskrár yrði að bíða þar til lag væri komið á þá, og þeir svo öflugir og almennir að geta hlaupið undir bagga. En hækkun þessi á gjaldskránni myndi einmitt verða ný hvöt til þess að knýja það mál fram. Það er athugavert, við umr. um þetta mál og önnur hjer á þingi, að menn eru að leita eftir einhverjum agnúum, sem þeir geti fundið á því, og svo magna þeir þessa agnúa svo í huga sínum, að þeir geta orðið nytsömu máli að fótakefli. Og svo eyða menn tímanum í það að skrafa um þessa agnúa fram og aftur, þangað til það traust, sem alþýða á að bera til Alþingis, um að greiða fyrir góðu máli og líta sanngjörnum augum á hvern málstað og láta fram við hann koma rjettlæti, er með öllu eyðilagt og brotið niður. Og svo þora menn varla að leggja fyrir Alþingi sanngjarna kröfu, alt saman út af þessu sífelda agnúaþjarki. Auðvitað mega menn ekki heldur við því að vera að bíða eftir því, að engir agnúar finnist á málum, sem ganga eiga í gegnum þingið.

Fyrirspyrjandi (Gísli Sveinsson) Hjer á landi eru, eins og kunnugt er, allmargar nefndir, svo margar, að jeg veit ekki, hvort hjer eru fleiri fossar heldur en nefndirnar nú á tímum. Ein af þessum nefndum er fossanefndin, og nú hefir það atvikast svo, að jeg ásamt öðrum hv.þm. hefi leyft mjer að koma fram með fyrirspum til hæstv stjórnar um framkvæmdir þessarar nefndar, ekki af því, að þessi sje eina nefndin, sem spyrja þyrfti um; t. d, væri fróðlegt að fá að vita eitthvað um starf verðlagsnefndarinnar, sem nú hefir setið síðustu árin og, að því er menn best vita, hefir gert lítið annað en að hirða laun sín. En um fossanefndina þarf að spyrja, af því, að hún hefir nú líka setið um hríð og tekið sín laun, en ekkert hefir heyrst af framkvæmdum hennar. Og að spurt er um hana hjer er af sjerstakri orsök, og orsökin er þingsályktunartill. frá síðasta þingi; hún sýnir sem sje í 4 liðum, hvað það er, sem nefndin eigi að gera og að nokkru að hafa gert fyrir þetta þing, og vil jeg því, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa till. upp: „Alþingi ályktar að skora á landsstjórnina að skipa 5 manna nefnd til að taka til íhugunar fossamál landsins, og skal verkefni nefndarinnar sjerstaklega vera þetta: 1. Að athuga, hverjar breytingar nauðsynlegt er að gera á gildandi fossalöggjöf. 2. A6 afla sem ítarlegastra upplýsinga og skýrslna um fossa í landinu og notagildi þeirra. 3. Að athuga, hvort tiltækilegt sje, að landið kaupi vatnsafl og starfræki það. 4. Að athuga, hvort og með hvaða kjörum rjett sje að veita fossafjelaginu „Ísland“ og öðrum slíkum fjelögum, er umsóknir kunna að senda, lögheimild til að starfrækja fossaafl hjer á landi“. Svo kemur niðurlagið, sem segir, að nefndin skuli senda stjórninni álit sitt og tillögur, sjerstaklega hvað 1. og 4. liðinn snertir, ekki íðar en svo, að hægt sje að leggja það fyrir næsta þing. Nú kynnnu menn að segja, að þetta næsta þing sje næsta reglulegt þing, sem koma á saman á næsta sumri. En þessu vil jeg mótmæla, og byggi jeg þau mótmæli m. a. á umræðunum, sem urðu um þetta mál á síðasta þingi, þar kom það berlega fram, að með þessu „næsta þingi“ var átt við það aukaþing, sem kunnugt var öllum þingmönnum, þegar tillagan var samþykt, að koma mundi saman einhvern tíma á árinu 1918. Nú höfum vjer þingmenn ekki fengið að vita neitt um það, hvað frá þessari nefnd hefir komið, og þess vegna er spurt, hvað líður framkvæmdum þessarar nefndar, hvað þá fjóra liði snertir, sem um er getið í þingsályktunartill. síðasta þings, og þá sjerstaklega 1. og 4. liðinn. Við hljótum sem sje að ganga út frá því, að hún hafi þegar athugað þetta, ef ekki 2. og 3., þá þó að sjálfsögðu og áreiðanlega hinn 1. og 4. Þá verð jeg að taka það fram, að eins og hv.þm. muna, voru menn á síðasta þingi ekki á eitt sáttir um grundvallartilhögun þessa máls. Sumir vildu afgreiða málið þegar á þinginu og veita einu sjerstöku fjelagi heimild til að starfrækja nokkra fossa hjer á landi um vist árabil, en aðrir voru því mótfallnir. Í öðru lagi voru menn ekki heldur á eitt sáttir um það, hvernig fara ætti með málið, ef það yrði ekki afgreitt frá þinginu. Jeg og fleiri voru þeirrar skoðunar, að þetta mál væri þannig vaxið, að vísa bæri því til stjórnarinnar, og að stjórnin rannsakaði eða ljeti starfshæfa menn, með sjerþekkingu á þessum málum, athuga öll þessi atriði, blátt áfram vegna þess, að þessi atriði voru þannig vaxin, að þau áttu ekki að vera stjórninni og þeim ráðamönnum eða aðstoðarmönnum, er hún veldi sjer, ofvaxin. Á þessari skoðun var fjárhagsnefnd þessarar hv. deildar. En það varð nú úr, eftir till.hv.Ed., að nefnd skyldi skipa. Þegar sú till. kom til umr. í sameinuðu þingi og rætt var um, hvernig skipa ætti nefndina, þá tók jeg og fleiri það skýrt fram, að landsstjórnin yrði að vera algerlega sjálfráð og óbundin í vali mannanna, en ekki, eins og heyrst hafði, að hún ætti að vera bundin af flokkunum, þannig, að hvert flokksbrot tilnefndi einhvern pólitíkus, sem ætti að sitja sem nokkurskonar fulltrúi þess í nefndinni. Jeg áleit, að því að eins væri meining í þessu, að mennirnir yrðu valdir í nefndina frá því sjónarmiði, sem eitt er rjett, en það er að taka ekkert tillit til flokka, heldur velja þá eina, sem fulltreysta mátti til þess að vinna starfið svo, að enginn efaðist um, að það væri ábyggilega af hendi leyst. Því verður ekki neitað, að þetta mál er talsvert sjerfræðilegt, og að sjerfróða menn þarf til þess að athuga það, ef vel á að vera. Auk þess, sem jeg tók þetta fram á þinginu í fyrra, þá greiddi jeg og fleiri atkv. með skipun milliþinganefndar með þeim ákveðna fyrirvara, að hún yrði þannig skipuð, sem jeg nú taldi. En þegar til kastanna kom, kom það upp úr kafinu, að flokkabrotin höfðu búið þarna til bitlinga handa gæðingum sínum. 3 flokkarnir í þingi nefndu hver til sinn mann, að því er virðist, er ætti að hafa sæti í nefndinni af þeirra hálfu, því að út fyrir þingið mátti ekki fara með þessa veitingu, að svo miklu leyti, sem þingið gæti haft ráð á henni. Það er alkunnugt, hverjir þessir menn voru, enda ætlaði jeg ekkert um þá að tala persónulega. þegar svo til kom, að stjórnin skipaði þá 2 menn, sem henni var ætlað að velja í nefndina, þá fór það svo, að mörgum þótti henni ekki takast vel valið. Annar maðurinn hafði sjerþekkingu til að bera og þá að sjálfsögðu rjettilega valinn. Um hinn manninn skal jeg taka það skýrt fram, að jeg get ekki sjeð, að hann ætti neitt að gera í þessa nefnd, að manninum ólöstuðum að öðru leyti. Hann var embættismaður uppi í hjeraði, og verður ekki sjeð, að neinn nauður hafi rekið til að rífa hann upp úr embætti sínu til þess að setja hann í nefndina. Að vísu mun því verða svarað, að þetta hafi verið gert til þess að fá lögfræðing í nefndina. En mjer er ekki kunnugt um, að hann hafi neitt það til brunns að bera sem lögfræðingur, að fyrir þær sakir hefði ekki mátt lofa honum að sitja í friði í embætti sínu, en skipa sæti hans í nefndina öðrum manni hæfum. Svo er því líka farið um mennina hina, er flokkarnir rjeðu, að allur almenningur gat ekki sjeð, að þeir hefðu neitt í það að vera í þessari nefnd, og sumir hefðu alls ekki átt í hana að komast. Það mun sýna sig, þegar til uppskerunnar kemur, hvort orð mín sannast ekki í þessu efni. Jeg vona, að hæstv. stjórn geti nú þegar gefið upplýsingar um afrek nefndarinnar, svo að hv. þingdeild og allur almenningur megi brátt þekkja nefndarmennina af ávöxtunum. Úr því að jeg er að tala um nefndarmennina, þá skal jeg enn taka það fram, viðvíkjandi skipun nefndarinnar, að það hefir verið lagt stjórninni til lasts, að auk þess, sem hún fór að láta þingflokka taka fram fyrir hendur sjer, þá skyldi hún ekki skipa 2 menn með sjerþekkingu í þau sæti, sem hún átti yfir að ráða. Og loks er annar þeirra manna, sem stjórnin skipaði og jeg hefi áður getið um, ofskyldur einum ráðherranum til þess, að það hefði mátt eiga sjer stað, að hann væri til þess valinn. Það er nú líka meining mín og margra annara þingmanna, að um fleiri menn, og marga hæfari en þessa, hafi verið að velja. Og að sjálfsögðu var það skylda stjórnarinnar að velja í nefndina þá færustu menn, sem völ var á. Mjer er þá einnig óhætt að segja það, að það var tilgangur margra þingmanna, að minsta kosti fjárhagsnefndar neðri deildar, með því, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar, að hún fengi sjerfróða og ábyggilega menn til þessara rannsókna, og var þá ekki ætlast til, að hún leitaði einungis fyrir sjer hjer á landi, heldur útvegaði sjerfróða menn frá öðrum löndum, ef ástæða virtist til þess. Þá ætla jeg að víkja að einu atriði, sem kemur við nefndarstörfunum, því að heyrst hefir, að nefndinni hafi nú verið fengið það í hendur. Á aukaþinginu 1916-17 flutti jeg till. til þingsályktunar um, að rannsaka skyldi eignarrjett að afrjettarfossum, og var tillagan samþykt og afgreidd í einu hljóði. Þetta var gert vegna þess, að aðallega eitt útlent fjelag hafði sýnt lit á að vilja kaupa afrjettarfossa, og sveitarfjelög höfðu selt því fossa, ekki einungis niðri í bygð, heldur líka uppi á afrjettum. Jeg hjelt því fram, eftir því sem jeg hafði kynt mjer lög landsins að fornu og nýju, að sveitarfjelögin ættu ekki rjett til að selja fossa á afrjettum, fremur en þau hafa rjett til að láta af hendi námurjettindi og annað þesskonar. Þegar svo til stjórnarinnar kom að fá hæfan mann til að rannsaka þetta, þá vissi jeg lengi vel ekki hvað því leið, fyr en á útmánuðum í fyrra vetur, að eitt blað hjer í bænum - það var víst „Tíminn“, loflegrar minningar - flutti þá fregn, að nú væri stjórnin búin að sýna rögg af sjer og skipa „nafnkendan fræðimann“ til þessara rannsókna. Málið er, eins og gefur að skilja, rjettarsögulegs eða fræðilegs eðlis, svo að ganga mátti út frá, að hjer væri um rjettarfræðing að ræða, en maðurinn var ekki nefndur. Síðan fekk jeg að vita það hjá einum ráðherranum, að þessi maður væri fyrv. landritari Klemens Jónsson. Það hefir sjálfsagt þótt tilhlýðilegt að velja hann til þessa starfa, þar sem hann hafði þá, eins og mönnum er kunnugt, Játið af embætti sínu og er nokkuð þektur lögfræðingur. En um fræðimensku hans er mjer ekki kunnugt að öðru leyti. „Tíminn“ lofaði nú að flytja útdrátt úr þeirri skýrslu og þeim gögnum, sem þessi maður legði fram, að rannsókn lokinni, sem brátt mundi verða. Og satt að segja hlakkaði jeg til að sjá þetta, og jeg hygg, að svo hafi verið um fleiri. En svo leið veturinn og vorið, sumarið með og haustið. Ekkert varð vart við neina skýrslu. Þegar fram á veturinn næstliðinn kom, fór það að kvisast, að rannsókninni mundi vera lokið. En þegar til þess kom, að þessi maður ljeti uppi árangurinn af þessari rannsókn, þá neitaði hann að skýra stjórninni frá niðurstöðum þeim, sem hann hafði komist að. Jeg hefi heyrt, að hann hafi gefið þá ástæðu, að hann væri í stjórn fossafjelagsins „Titan“ og gæti því ekki látið af hendi neinar upplýsingar, hvort sem þær kynnu nú að vera andstæðar hagsmunum fjelagsins eða ekki. Það var einmitt þetta fjelag, sem gaf tilefni til þess, að komið var fram með till. um rannsókn málsins. Nú hefir stjórninni sennilega ekki verið það kunnugt, að maður þessi ætti sæti í stjórn þessa fjelags. Einn ráðherranna, sá þeirra, sem einmitt fjallaði um þetta mál, hefir tjáð mjer það í prívat-samræðu, að hann hafi ekkert um þetta vitað. En maðurinn, sem skipaður var, hefir þó vitað það. Og eins og hann síðar færði þá ástæðu fyrir því, að láta engar niðurstöður uppi, að hann væri í stjórn þessa fjelags, eins hefði hann þegar í byrjun átt að geta sagt stjórninni það, að hann væri, af sömu ástæðum, ekki bær til að leggja neinn dóm á mál, sem fyrirsjáanlegt var að mundi snerta hagsmuni hans eigin fjelags. Jeg verð að telja þetta mjög svo óheppilegt. Ekki það, að maðurinn, sem til rannsóknanna var valinn, gæti ekki álitist fær til þess, heldur hitt, að hann sagði ekki til þess fyrirfram, að hann, sökum afstöðu sinnar til fjelagsins, væri ekki hæfur til starfsins. Nú er því ekkert búið að eiga við þetta mál, sem hefði getað verið klappað og klárt. Og sökum þess, að maðurinn tók verkið að sjer, þá var ekki hægt að fá annan mann til þess á sama tíma. Nú er svo komið, að þessu máli, þessari rannsókn hefir verið varpað í þá ruslakistu, sem kölluð er fossanefnd. Í hana er látið alt það, sem foss er nefndur í, hverju nafni sem það nefnist að öðru leyti. Það er leiðinlegt, að þetta atriði skyldi lenda í fossanefndinni, því að í henni er enginn, sem fær er um að rannsaka þetta rjettarlega atriði. Að vísu er einn lögfræðingur í nefndinni. En hann er enginn fræðimaður, og víst ekki við því búinn að rannsaka þetta. Jeg hefi að vísu heyrt, að annar maður í nefndinni, sem líklega þykist fræðimaður, og vill auk þess oft koma fram sem einskonar yfirlögfræðingur hjer á þessu þingi, þótt ólögfróður sje, hafi nú tekið að sjer að rannsaka þetta. Um árangurinn af hans starfi veit jeg, eins og gefur að skilja, ekki neitt. Heyrst hefir það, og haft eftir nefndarmönnum, að þeir starfi allmikið, og að fyrir nefndinni lægi svo mikið verk, að henni nægði ekki til að ljúka því minna en mörg ár. Frá mínu sjónarmiði sjeð er starf nefndarinnar þannig vaxið, að ekki ætti að þurfa mörg ár til að koma því af. Það kom jafnvel til álita á þinginu í fyrra, eins og jeg hefi drepið á, að stjórnin mundi geta annast þetta verk með aðstoð sjerfróðra manna. Og svo mikið er víst, að þeir verða nokkuð margir, sem ekki verða ánægðir, ef nefndin situr með þetta mál eða á þessu máli í mörg ár. Hvað sjerstaklega snertir rannsókn 1. og 4. liðar í þingsályktuninni, þá verð jeg að álíta, að ekki hefði þurft lengri tíma en nefndin þegar er búin að sitja á rökstólum, til þess að komast að einhverri niðurstöðu um þau atriði. 1. liðurinn er um það, hverjar breytingar þurfi að gera á gildandi fossalöggjöf. Jeg geri nú ráð fyrir að nefndin hafi gert sjer það ljóst, á hvaða grundvelli hún telur rjettast og heppilegast að fossalöggjöf byggist hjer á landi. Þegar þessi grundvöllur er fundinn, þá ætti það að vera nefndinni kleift að koma fram með tillögur í samræmi við það og eftir þeirri stefnu, sem nefndarmenn taka sjer. Til þess ætti ekki að þurfa svo ýkjalangan tíma, enda full þörf á, að undinn sje bráður bugur að því. Þetta er þá ekki síður nauðsynlegt um 4. liðinn. Það var einmitt það atriði, sem gáf tilefni til þessarar nefndarskipunar. það var, eins og menn muna, tilboð fossafjelagsins „Ísland“ um starfrækslu Sogsfossanna. Þetta ætti að vera klappað og klárt alt saman. Nefndarmenn ættu að vera búnir að gera það upp við samviskur sínar, ef það er samviskusök, hvaða tillögur þeir vilja fram bera um þetta efni. Það er sjálfsagður hlutur, að þetta fjelag vinnur með erlendu fjármagni, eins og slíks mun við þurfa, hvernig sem fossar þessa lands verða starfræktir. Og það kemur þá til álita, hvort nefndin leggur til, að nokkru erlendu fjelagi verði leyft að starfrækja nokkra fossa hjer á landi. Það gefur að skilja, hverjum augum sem menn annars líta á þessi atriði, að það er áríðandi fyrir fjelagið að fá að vita, hverju svarað verði þeim málaleitunum, sem lágu hjer fyrir þinginu í fyrra. Það er ekki búið að svara þeim enn, en það verður að gera hið bráðasta. Tilboð þetta bauð ýmsa góða kosti, sem mörgum þingmönnum þóttu aðgengilegir, fyrir suma hluta landsins. En svörin fara auðvitað eftir því, hvort menn vilja leyfa nokkru útlendu fjelagi, eða hvort menn vilja leyfa nokkru einstöku fjelagi yfirleitt tök á nokkrum af fossum landsins. Margir eru þeir, sem vilja lofa fjelagi, sem ábyggilegt teldist, að ríða á vaðið með einn eða fleiri fossa, til ákveðins tíma, ef tryggilega er um hnúta búið og hlunnindi og gjöld koma í staðinn; aðrir taka því ólíklega. Það er nú líka víst, að þessi staður, sem vjer stöndum á, - og á jeg þá ekki við Alþingishúsið, heldur plássið, sem vjer erum í, sem sje Reykjavík, - að hann átti að njóta hlunninda allmikilla af starfi þessa fjelags. Og eins víst er um það, að á þessum tíma væru þau hlunnindi svo mikils virði, að brátt verður ekki tölum talið. Með tilliti til þessa var nefndinni falið að koma með tillögur um þetta atriði fyrir næsta þing. Nýlega hefir komið brjef frá fjelaginu til landsstjórnarinnar, þar sem það spyr, hvort von sje um nokkrar framkvæmdir í málinu. Fjelagið segist enn þá hafa fjeð á reiðum höndum, og jeg tel víst, að það sje fúst til að semja um fyrirtækið hve nær sem er. En það óskar eftir því að fá eitthvað afgert um málið, til þess að það missi ekki fjeð úr höndum sjer. Það má telja. öldungis víst, að fjelagið stendur enn við þau tilboð, sem það hefir gefið, með þeim breytingum, sem þingið vildi á þeim gera, það er að segja ef breytingarnar eru þannig vaxnar, að fjelagið vildi ganga að þeim, og þarf um það að vera víst fyrirfram. Því að það liggur í hlutarins eðli að ekki er til neins fyrir þingið að samþykkja tilboð eða leyfi, sem fjelagið svo vill ekki ganga að. Jeg sje ekki þörf á margra ára nefndarsetu til þess að komast á rekspöl með þetta, eða ferð til útlanda, eins og einnig hefir heyrst að nefndin ætli sjer. Til hvers eiga hv. nefndarmenn að fara að ferðast úti um lönd? Til þess að horfa á fossa, líta á, hvernig þeir eru starfræktir og hvað þar er gert? Hvað græðum við eða mennirnir sjálfir á þessu ferðalagi? Jú, þeir hafa gaman af því að líta alt þetta eigin augum, og við höfum sjálfsagt gaman af því að heyra þá segja frá því, sem fyrir augun bar, þegar þeir koma aftur. En hvað græðir málið á því, þó að þessir menn kunni að segja frá, að þeir hafi sjeð ýmsa fossa og sjeð, að þeir voru notaðir til ýmislegs og að þar og þar hafi alt verið í góðu lagi. Sá eini maður í nefndinni, sem hefir sjerþekkingu á þessum efnum, hefði gagn af því að ferðast, en hinir ekki. Þeir hefðu vafalaust fjarska mikið gaman af að ferðast, eins og þegar nokkrir hv.þm. ferðuðust sjer til skemtunar í fyrra sumar austur að Markarfljóti, til þess að horfa á það renna. Já, það var svo sem gaman að ferðast í sumarblíðunni - mikil ósköp -; það gaman gat maður þó gengið inn á, en ekki þetta, að heil nefnd fari að ferðast út um allar álfur heims, eins og nú er dýrt og örðugt að ferðast um í heiminum. Ef nefndin getur ekki aflað þeirra upplýsinga hjer á landi, sem þörf er á, þá efast jeg um, að hún kæmi mikið sannfróðari heim úr þessu ferðalagi, hvað þau atriði snertir, sem henni er ætlað að leysa úr. Jeg býst nú við að hv. nefndarmenn upplýsi ósköpin öll, sem þeir þurfi að fræðast um í öðrum löndum. En jeg er þess fullviss að þeir geta fengið fullnægjandi fræðslu um málið með því að kynna sjer það, sem skrifað hefir verið um þessi efni, með því að lesa skýrslur um það, hvað gert hefir verið að starfrækslu fossa, og ekki síst með því að kynna sjer, hvað sagt hefir verið um starfrækslu einstakra fjelaga og einstakra ríkja. Þetta alt má upplýsa hjer á landi, með því að útvega skýrslur og skilríki, sem þar að lúta. Og það er gefinn hlutur, að allir, bæði stjórnendur einstakra fjelaga og opinber stjórnarvöld, mundu fús til að láta stjórninni í tje allar slíkar upplýsingar. Þess vegna hefði verið rjett og fullnægjandi að vísa málinu til stjórnarinnar, að hún hefir tök á að snúa sjer til hverra sem er og beiðast upplýsinga. Það getur nefndin auðvitað líka gert sjálf. Sem opinber nefnd getur hún leitað allra þeirra upplýsinga, sem starf hennar útheimtir, og mundi fá þær viðstöðulaust. En til þess hefði ekki þurft að skipa nefnd. Og nú er stjórnin við hendina og getur útvegað skilríkin, sem nefndin svo byggir starf sitt á. Þetta ætlast jeg til að nefndin geri hjer, og annað býst jeg ekki við að hún geti gert, að undanteknum þeim eina manni í nefndinni, sem segja má að nokkra sjerþekkingu hafi á þessum málum, sem sje verkfræðingnum. Jeg sje því enga ástæðu til, að nefndin í heild sinni fari að ferðast til útlanda. En nú munu menn ef til vill spyrja sem svo, hvers vegna sje verið að ragast í þessu. Þar til er því að svara, að þetta mál er fyrir mjer alvörumál, alt of áríðandi alvörumál til þess, að ekkert sje að því unnið, heldur verið að fimbulfamba út í hvippinn og hvappinn. Nefndin verður að fara að láta eitthvað eftir sig sjást, til þess að þingið geti eitthvað farið að gera, að minsta kosti í þeim atriðum, sem næst liggja. Starfræksla fossanna á að verða höfuðframfaraskilyrði þessa lands, og bráðnauðsynlegt er, að sem allra fyrst verði farið að vinna að þeim málum, en ekki alt látið lenda í hjali. Það er ekki kostnaðarins vegna, sem jeg er að fást um þetta. Jeg er yfirleitt ekki sýtinn um það, þó að það, sem gera þarf, og vel er gert, kosti eitthvað, og tel jeg mjer það til hróss. En eins og hjer er frá öllu gengið, þá geta menn álitið, að þetta nefndarstarf fari að kosta svo mikið, að við verðum að fara að sjá, hvort nokkuð rekur eða gengur fyrir nefndinni. Til upplýsingar skal jeg taka það fram, að jeg hefi fengið að vita hjá landsfjehirði, hvað nefndin hefir kostað fram til þessa, það er að segja, hvað stjórnarráðið hefir ávísað nefndarmönnum til greiðslu úr landssjóði .Frá því skal skýrt, að síðast hefir verið ávisað 23. mars, enn sem komið er. Það, sem gengið hefir til nefndarinnar, síðan hún settist á laggirnar í haust, er samtals kr. 11752,42 eða hart nær 12 þúsundir króna. Eins og kunnugt er, hefir nefndin ekki farið langt út fyrir bæinn enn þá, hvað þá heldur landsteinana, og er ekki búin að sitja nema nokkra mánuði, ekki mörg ár. Til þess að menn viti, hve nær nefndin fer að fá fje úr landssjóði, þá skal jeg geta þess, að fyrst er ávísað: 17. nóv. f. á kr. 2.000,00 þar næst 2. jan. þ. á - 2.000,00 og 27. mars þ. á . - 552,42 sem gerir alls og telst það til fyrra árs kr. 4. 552,42 . Enn fremur 16. jan. þ. á. kr. 4.000,00 þá 5. mars þ. á - 2.000,00 og loks 23. mars þ. á. - 1.200,00 verður alls og telst til þessa árs útgjalda kr. 7.200,00 Það kann nú vel að vera, að nefndin geri grein fyrir, að hún hafi nauðsynlega þurft þessa fjár með. En mjer er sem jeg sjái niðurstöðuna, ef nefndin skilar engu af sjer nú, heldur ætlar að sitja áfram ef til vill árum saman og fara að ferðast út um löndin. Það er nú ekki óhugsanlegt, að það reynist ekki að ófyrirsynju, nje heldur með öllu tilgangslaust að við heimtum upplýsingar um starf nefndarinnar nú þegar, og sjerstaklega að núna á næstunni komi fram ályktanir nefndarinnar viðvíkjandi 1. og 4. lið þingsályktunarinnar, sem ætlast var beinlínis til að till. kæmu um fyrir þetta þing.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal taka það fram, að mjer dettur ekki í hug að fara að svara fyrirspurninni. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. atvinnumálaráðherra sje við því búinn að svara henni. En jeg vildi drepa á eitt atriði í ræðu hv. fyrirspyrjanda (G. Sv.), af því að hann fór þar ekki með rjett mál. Hann sagði, að flokkabrot í þinginu hefðu tilnefnt sinn manninn hvert. Jeg verð að mótmæla þessu fyrir hönd þess flokks, sem jeg heyri til, heimastjórnarflokksins. Hann hefir ekki tilnefnt neinn mann í fossanefndina, og afsalaði sjer öllum afskiftum af skipun hennar, þegar þetta kom til tals í þinginu í fyrra. Það var skilyrði frá tveimur þingflokkunum, að þeir hefðu rjett til að nefna menn í nefndina, og heimastjórnarflokkurinn hafði auðvitað líka þennan rjett, en hann notaði hann ekki  (P. J.: Hann mótmælti þessu)  .  (S. St.: Já, margir flokksmanna)  .  (B. J.: Heyr sannleiksvitnið)  . Þetta þótti mjér ástæða til að leiðrjetta, þótt það vitanlega hafi enga þýðingu fyrir fyrirspurnina, eins og hún liggur fyrir. Enn fremur tel jeg rjett að láta þess getið, þar sem hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) var að tala um skyldleika eins nefndarmannsins við einn ráðherranna, að það var ekki það, sem rjeði valinu, en þegar um fleiri menn var að ræða, var hann tekinn fram yfir, af því að hann var lögfræðingur. Frekara skal jeg svo ekki fara út í þetta mál.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Fyrirspurn þessi liggur nú fyrir til umr., og þótt henni fylgi, eins og vant er um fyrirspurnir, löng ræða, sem ekki er nema eðlilegt, þá ætla jeg nú að eins að snúa mjer að fyrirspurninni sjálfri, fyrst um sinn. Hún er í 2 liðum, og eins og allir hv.þm. sjá, er sjerstaklega spurt um, hvað líði framkvæmdum fossanefndarinnar gagnvart 1. og 4. lið margnefndrar þingsályktunar. Ráðuneytið hefir ekki sjeð ástæðu til þess að spyrja fossanefndina smám saman, hvað störfum hennar liði. Er það því ráðuneytinu eigi sjerstaklega kunnugt, og gat það því eigi svarað fyrirspurninni af eigin ramleik. En þar, sem sjálfsagt var, að fyrirspurnin yrði leyfð, þá taldi stjórnin sjer skylt að gera sem fyrst gangskör að því, að hægt yrði að svara. Fyrirspurnin var því send fossanefnd 11. þ. m. til umsagnar. Svar hennar kom 12. s. m. Stjórnin bauðst svo til að svara 17. s. m. Samkvæmt erindi til forseta átti fyrirspurnin að koma í gær, en fjell úr, án þess að jeg viti um ástæðuna.  (E. A.: Þær voru lögmætar)  . Jeg get nú ekki svarað fyrirspurninni á annan hátt en með leyfi hæstv. forseta að lesa upp svar fossanefndarinnar. Þar segir svo: „Skal hjer með skýrt frá því, að nefndin hefir ekki enn þá lokið störfum sínum, að því er snertir neitt af þeim fjórum atriðum, sem talin eru í þingsályktun, samþ. 15. sept. 1917. Eru þessi verkefni öll svo náskyld, að þess má ekki vænta, að álit komi frá nefndinni um eitt eða tvö af þeim fyr en nefndin hefir lokið ítarlegri rannsókn á öllum undirstöðuatriðum málsins.“ Gagnvart síðari lið fyrirspurnarinnar segir nefndin enn fremur: „Í nefndri þingsályktun er látið í ljós, að þingið vænti þess fastlega, að nefndin geti sent stjórninni álit sitt og tillögur, sjerstaklega að því er snertir 1. og 4. lið ályktunarinnar „svo tímanlega, að leggja megi fyrir næst þing“. En þar sem þingið var kallað saman miklu fyr en við hafði verið búist, sá nefndin sjer alls ekki fært að hafa nefndarálit um þessa liði tilbúið fyrir þing.“ Eins og jeg hefi tekið fram, hefir stjórnin ekki neinu við þetta að bæta. Þetta er sú skýrsla, sem nefndin gefur stjórninni, og er hún nú lögð fyrir þessa hv. deild. Annars skal jeg geta þess, að þótt stjórnin hafi ekki haft vakandi auga á gerðum nefndarinnar, þá er henni kunnugt um, að nefndin starfar og hefir starfað,  (S. S.: og tekur laun.)  og við nánari athugun málsins, hefir hún komist að því, hversu, að hennar skoðun, afarvíðtækt verkefni hennar er. Jeg fyrir mitt leyti tel það mjög eðlilegt, að störfum nefndarinnar sje ekki lokið enn. Jeg skal geta þess, af því að ræða hv. fyrirspyrjanda (G. Sv.) gaf tilefni til þess, að hr. Klemens Jónsson, fyrv. landritari, var fenginn til að rannsaka rjettarspursmál það, sem till. hans, hv. fyrirspyrjanda (G. Sv.), frá aukaþinginu 1916-17, fór fram á að rannsakað væri. Og eins og hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) tók fram, var það svo lengi framan af, að þetta starf var í höndum þessa manns, er hann nefndi. Hann skilaði svo aldrei árangrinum af starfi sínu, og sá stjórnin þá ekki annað betur við eiga en að fela fossanefndinni það verk, þar sem það lægi eiginlega í 1. lið þingsályktunarinnar í fyrra, og stjórninni auk þess var kunnugt um, að nefndin hafði þegar nokkuð rannsakað þetta rjettarspursmál, er falst í eldri þingsályktuninni. Gagnvart fyrirspurninni sjálfri get jeg svo eigi gefið frekari upplýsingar en þetta. Og þótt svarið sje flutt í ræðuformi, hefi jeg leyft mjer að skrifa upp svar nefndarinnar, og vitna jeg í þau orð. Ræða hv. fyrirspyrjanda (G. Sv.) gefur ekki tilefni til að minnast á mörg atriði af því, sem hann tók fram. En hann virtist gefa í skyn, að stjórnin hefði ekki verið sjálfráð í vali nefndarmanna. Hæstv. forsætisráðherra hefir nú skýrt það mál fyrir sinn flokk. Og jeg hefi ástæðu til að taka það sama fram um minn flokk, og get jeg um það vitnað í samflokksmenn mína, að engin skilyrði voru af flokksins hálfu sett, og jeg hafði gersamlega óbundnar hendur í því efni. Um þetta, sem hann drap á og er allískyggilegt, ef satt er, að það sje alment haft fyrir satt, að störf nefndarinnar muni standa í fleiri ár, er jeg alls ófróður. En nú vill svo til, að hjer í hv. deild eru 2 af nefndarmönnum, og geta þeir eftir vilja sínum svarað ekki einungis þessu atriði, heldur fleirum í ræðu hv. fyrirspyrjanda (G. Sv.), ef það gæti orðið til frekari skýringar í málinu.

Fyrirspyrjandi (Gísli Sveinsson) Jeg hefði óskað þess, ef fleiri ætluðu að taka til máls, svo sem einhverjir úr fossanefndinni, að geyma svör mín þar til á eftir. Jeg skal að eins út af þessum „svörum“, sem fram hafa komið, láta það í ljós, sem menn sjálfsagt hafa þegar sagt sjer sjálfir, að fyrirspurninni er alls ekki svarað. Það hefir ekkert svar komið í þá átt, er við hefði mátt búast. Má vel vera, að hæstv. stjórn sje ekki fær um að svara meiru þar til, með því að nefndin sjálf hefir ekkert svar gefið. Það hefir nú komið fram, þótt ótrúlegt sje, að nefndin hefir ekki látið neitt uppi um störf sín, ekki einu sinni þau 2 atriði, sem hún sjerstaklega átti fyrst að leysa úr. Eftir því, sem hæstv. atvinnumálaráðherra gaf til kynna í því, er hann las upp úr brjefi nefndarinnar, þá færir nefndin það til og ber fyrir sig, að þing hafi komið saman fyr en við var búist. En nú er mjer spurn: Hver hefir sagt nefndinni, hve nær þing yrði kallað saman? Hún vissi, eða mátti vita, að þingið yrði kallað saman á næsta ári, 1918, en hitt ekki, hvort það yrði í byrjun árs, um mitt ár eða síðar. Það var tekið fram og öllum vitanlegt, að það gæti að borið hve nær sem væri. þess vegna átti nefndin að hafa vakandi auga á þessum atriðum tveimur og rannsaka þau eftir megni meðan tími vanst, frá því í haust og til nýárs, frá nýári og fram í apríl. En nú hefir nefndin ekki gert þetta, og verð jeg að segja, að traust mitt á þessari nefnd í heild sinni, eins og hún er skipuð, hefir ekki vaxið við þetta. Nefndin telur í „svari“ sínu ekki fært að ljúka rannsókn á einstökum atriðum málsins, því að ítarleg rannsókn á undirstöðuatriðum þess verði áður fram að fara. Með öðrum orðum: Það er ekki von á neinu svari frá nefndinni fyr en hún er komin að rökstuddu áliti um alt málið. Og ef það er svo ætlunin, að nefndin sitji á rökstólum svo árum skiftir og fari í ferðalag út um lönd, þá getur orðið langt að bíða niðurstöðu þeirrar rannsóknar, sem átti að vera búin fyrir næsta þing, þ. e. þetta þing. Annars er ekki ástæða til að taka fleira fram viðvíkjandi þessu, sem nefndin hefir látið uppi, og skal jeg þá snúa mjer að nokkrum atriðum í ræðum hæstvirtra ráðherra. það var víst hæstv. forsætisráðherra, sem tók það fram, að hann ætlaði ekki að svara fyrirspurninni, en vildi upplýsa það, að hans flokkur, Heimastjórnarflokkurinn, hefði ekki beint tilnefnt eða skipað mann af sinni hálfu í nefndina. Mjer var kunnugt um, að andróður var allmikill í Heimastjórnarflokknum móti þessari stefnu, og þykir mjer rjett trúlegt, að sú andstaða hafi orðið þar svo mikil, að þetta hafi ekki verið gert beint af flokksins hálfu. En svo fór þó, að einn af þingmönnum Heimastjórnarflokksins lenti í nefndinni, maður, sem margt gott má að vísu um segja, en þó gildir um hið sama og flesta aðra nefndarmenn, að ekki verður sjeð, hvað hann átti í nefndina að gera. Hann er auk þess trúnaðarstörfum hlaðinn, bæði í ábyrgðarmiklu embætti, og auk þess í nefndum, sem lengi hafa setið, og sitja enn, en þó ókunnugt um, hvað hafa afrekað. Þetta gaf til kynna, að sama regla hefði orðið ofan á í Heimastjórnarflokknum og hinum, að einn þingmaður hefði verið tekinn úr honum í nefndina, þótt ekki væri til annars en að vega upp á móti þeim mönnum, sem hin flokkabrotin höfðu ætlað sjer að koma í nefndina. Þá kem jeg að hæstv. atvinnumálaráðherra. Hann skýrði frá því, fyrir hönd síns flokks, að engin skilyrði hefðu verið sett af þess flokks hálfu, og hann enga skipun fengið frá honum í þessu efni. Það hefir nú áður verið talað um ýms skilyrði, sem þessum hæstv. ráðherra hafi verið sett af flokksins hendi, og er því játað og neitað á víxl, svo ekki verður vitað, hvað ábyggilegt er í því. En verið getur, að í þetta sinn hafi hann að eins fengið frá flokknum hóflega áskorun, en ekki beint hótun, um að verða sendur norður - ekki niður - ef hann hlýddi ekki, eins og sagt er að gerst hafi í öðru alþektu máli. En víst er um það, að þess tjáir eigi að dyljast, að þegar þingsályktunin var samþykt, þá var það öllum lýðum ljóst og alkunnugt, hvaða menn þessi flokkabrot höfðu ætlað sjer að koma í nefndina, og þegar til kom, voru í nefndina skipaðir einmitt sömu mennirnir. Jeg fyrir mitt leyti vissi það upp á hár, að þessir menn áttu það að verða, og þess vegna sló jeg með fleirum þann varnagla, að stjórnin ætti að vera óbundin og einráð í þessu máli. En jafnframt því, sem hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess, að hann gæti ekki að öðru leyti svarað fyrirspurninni, þá viðurkendi hann, að það væri eitt af því ískyggilega, ef nefndin skyldi ætla sjer að sitja á rökstólum í fleiri ár. En nú kem jeg að annari hlið á þessu máli, og það eru eftirköstin. Hv. þingdeild hefir nú fengið að vita, að nefndin hefir ekkert komið fram með. En þá er mjer líka spurn: Er ekkert hægt að gera? Getur landsstjórnin ekkert gert til þess að flýta fyrir og herða á nefndinni? Nú vil jeg, að hún hjálpi nefndinni til að vinna að þessu velferðarmáli. Vil jeg því fyrir mitt leyti gera það að till. minni, að málinu verði að umræðum loknum vísað til stjórnarinnar, þar sem jeg skil svo 41. gr. þingskapanna, að með því, að hjer er um fyrirspurn að ræða, megi ekki gera beina ályktun. Vil jeg því einfaldlega vísa málinu til stjórnarinnar, og þau rök, sem fylgja tillögu minni, stjórninni til leiðbeiningar eru: 1. Stjórnin sjái um, að fossanefndin afgreiði á næstunni rökstudda niðurstöðu um 1. og 4. lið þingsályktunarinnar frá 15. sept. f. á. 2. Stjórnin sjái um, að nefndin forðist óþarfa ferðalög og kostnað. 3. Stjórnin sjái um, að nefndarmenn fái vinnu sína vel borgaða, en þó ekki nema hæfilegt kaup. Með þessum röksemdum hefi jeg þá gert mína tillögu.

Sigurður Stefánsson Að eins fáein orð. Þegar jeg kom til þings síðastliðið sumar, var þetta mál komið svo langt, að ekki var eftir annað en reka á það endahnútinn. Jeg var á fundinum í sameinuðu þingi og heyrði þá lýst yfir því, að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn, eða hvað þeir nú heita, ætluðust til, að flokkarnir rjeðu kosningu mannanna, með öðrum orðum, að nefndarstarfið skyldi gert að flokksbitlingum. Hæstv. forsætisráðh. hefir nú skýrt frá, að þetta ætti ekki við Heimastjórnarflokkinn. Það er auðvitað ekki nema gott fyrir þá, sem völdin hafa, að geta gefið þeim við og við brauðbita, sem fylgispakastir eru og bestir viðfangs. En hitt orkar meir tvímælis, hvort það sje heppilegt fyrir alþjóð, ef meir er farið eftir því við val manna til einhvers starfs í þarfir hins opinbera, hvaða klíku þeir eru í, en eftir hinu, hverjum hæfileikum þeir eru gæddir og hversu líklegir þeir eru til að geta unnið að gagni fyrir þjóðina. Og mjer finst rjett að nefna það í þessu sambandi, þótt ekki væri tekið tillit til þess þá, - að jeg tók það þá fram, að jeg sæi engan þann í þessum sal, er jeg gæti treyst til að leysa þetta starf af hendi svo vel, sem skyldi. Að vísu bjóst jeg ekki við, að hæstv. stjórn myndi taka mikið tillit til þessara ummæla minna, en til hins hefði mátt ætlast, að hún veldi ekki mann í þessa nefnd af þeirri ástæðu, að hann var bróðir fjármálaráðherrans. Það er langt frá því næg trygging fyrir því, að sá heiðursmaður sje því starfi vaxinn.  (B. J.: Er hann verri fyrir það?)  Það hefi jeg ekki sagt, en mjer er tjáð, að hv.þm. Dala. (B. J.) hafi tekið að sjer lögfræðihlið þessa starfs, og það ber ekki vott um mikið traust til þessa lögfræðings í nefndinni, að hún fær til að rannsaka rjettarhlið þessa máls mann, sem, þótt hann þykist vera yfirlögfræðingur þingsins, hefir þó ekki hinn lögákveðna lögfræðingsstimpil. Hæstv. atvinnumálaráðherra sagði, að hann hefði haft óbundnar hendur um val nefndarmannsins, og þykir mjer það reyndar gott að heyra.  Jeg heyrði hv. fyrirspyrjanda (G. Sv.) furða sig á því, hvernig nefndin var skipuð. Mjer kom ekki til hugar að furða mig. Hjer er alt orðið að bitlingum; öll launuð störf eru fyrst og fremst ætluð skyldmennum, flokksmönnum og vinum stjórnarinnar. Og sama má jafnvel segja um afskifti þingsins af þeim störfum, sem liggja undir veitingu þess. Svona er nú komið. Það eru því miður fáir, sem hafa einurð til að minnast á þetta í þessum sal. Jeg hefi það eftir góðum heimildum, að nefndin muni þykjast þurfa að sitja á rökstólunum í 4-5 ár. Það verður dálaglegur skildingur, ef kostnaðurinn verður hlutfallslegur við það, sem hann hefir verið þetta hálfa ár, sem nefndin er búin að hirða, sem nemur hátt á 12. þúsund króna. Þá verður árskostnaðurinn um 24 þús. og meira, já, miklu meira. Því heyrst hefir, að nefndin þykist þurfa að ferðast víða um lönd til að skoða fossa, líklega samt ekki til þess að sjá, hvort fossar renna niður á við eða upp á við. Vera má, að hún geti unnið gagn með þessari fossaskoðun, en varla trúi jeg þó, að gagnið verði á við kostnaðinn, og ekki skil jeg, að nefndin þurfi að fara að sigla til að geta sagt álit sitt um fossa hjer á landi. En vera má, að hún leggist svo djúpt í fyrirætlunum sínum, að hennar vegir sjeu óskiljanlegir okkur fáráðunum. Hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) talaði um að vísa málinu til stjórnarinnar. En jeg verð að segja, að jeg treysti ekki betur hennar forsjá í þessu máli hjer eftir en hingað til. En fela vildi jeg stjórninni það að sjá um, að nefndin verði búin að ljúka störfum sínum fyrir næsta þing. Það ætti ekki að vera frágangssök fyrir nefndina, einkum þar sem í henni eru meðal annara menn, sem þykjast hafa vit á öllu á himni og jörð. Jeg vildi skjóta því til hv. forseta, hvort ekki megi afgreiða fyrirspurnina með rökstuddri dagskrá Ef hann leyfir það, mun jeg bera fram dagskrá. Það er mest um vert að binda einhvern enda á starfstíma þessarar nefndar. Væri vel ef hægt væri að hindra hana í að ferðast um alla Evrópu, Asíu, Afríku og guð veit hvað. Og svo jeg komi aftur að því, sem jeg oft minnist á og hneykslar suma þá, er næstir mjer sitja, þá er fjárhagurinn nú ekki svo glæsilegur, að efni sjeu á að hafa slíka „praktútgáfu“ af fossanefnd, sem þessi nefnd lítur út fyrir að vera. Auðvitað má maður líka búast við langri bók frá nefndinni, sem enginn les, 70-80 þjettprentaðar arkir. Það er í seinni tíð orðið sjálfsagt starf þessara milliþinganefnda að rubba upp slíkum ritverkum, sem sárfáir endast svo til að lesa. Fyrir skömmu ljet einn mjög vitur maður svo um mælt um eina slíka bók, að hann sæi mest eftir pappírnum.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Tveir hv. ræðumenn hafa haldið því fram, að jeg hafi verið bundinn af Framsóknarflokknum til að setja þann mann í nefndina, sem til þess flokks telst. En þetta er ekki rjett. Jeg var, eins og óþarft ætti að vera að taka aftur fram, algerlega óbundinn í vali mínu. Maður sá, er jeg valdi, hefir aflað sjer nokkurrar þekkingar á rafmagnsfræði, og mun hann í viðtækri þekkingu eigi standa að baki skólagengnu mönnunum alment tekið. Er þetta þjóðkunnugt, og ber jeg engan kinnroða fyrir valið.

Bjarni Jónsson Jeg ætla ekki að svara fyrir hönd nefndarinnar; hún er engum skyld um skýrslu fyr en stjórninni á sínum tíma. Hv. sessunautur minn (S. St.), sem er gætinn maður og góðviljaður og notar sjaldan stóryrði, fullyrti, að jeg hefði tekið að mjer að rannsaka lögfræðilegu hliðina á þessu máli, og að lögfræðingurinn í nefndinni, Guðmundur Eggerz sýslumaður, hafi ekki talist hæfur til þess starfs. Jeg er hjer upp staðinn til að lýsa hann ósannindamann að þessu hvorttveggja. Jeg hefi tekið að mjer að rannsaka söguhlið málsins, en alt það, sem horfir beint við lögfræðinni, hefir hr. Guðmundur Eggerz með höndum. Sessunautur minn (S. St.) kvartaði yfir því, að veislur stjórnarinnar færu mest eftir vinfengi og frændsemi, og hefði það verið orð í tíma talað er Valtýskan var á ferðinni, en hann var einn aðalmaður þeirrar stefnu. Þá fóru allar styrkveitingar eftir því, hvort mennirnir voru valtýskir. Um skipun nefndarinnar skal jeg að öðru leyti geta þess, að það var aldrei neitt launungarmál, að margir litu svo á, að heppilegt væri, að stjórnmálaflokkarnir skipuðu hver sitt sæti í nefndinni. Er þetta ekki nema eðlilegt. Fossamálin eru svo mikilfengleg, að allir flokkar vilja láta sín við getið þar, sem um þau er fjallað. Skal jeg svo ekki frekar skifta mjer af þessum umræðum, og mun jeg þola það, þó jeg enn einu sinni verði að hlusta á þennan rangmælafoss (S. St.), sem fossar hjer við hlið mína.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls við þessar umræður, en af því mjer fanst umræðurnar falla svo ljettúðlega get jeg ekki stilt mig um að taka til máls. Jeg geri ráð fyrir, að hv. deildarmenn reki minni til fossafrv., sem kom fram í Ed. á þinginu í fyrra. Jeg býst við, að flestir álíti, að það hefði verið stóróheppilegt, ef það hefði náð fram að ganga eins og það var. Það hafði í för með sjer fjárhagslegan voða fyrir þetta land. Mönnum mun vera ljóst, að þetta er eitt með allra stærstu málunum, sem nú eru á dagskrá þjóðarinnar. Reynsla annara þjóða sýnir okkur það. Skökku sporin, sem þær hafa stigið, hafa orðið þeim dýrari en nokkur nefnd gæti nokkurn tíma orðið. Kostnaðurinn við fossanefnd þessarar þjóðar getur aldrei orðið nema eins og dropi í hafinu við hliðina á þeim fjárhæðum, sem um er að ræða. Það kemur mjer einkennilega fyrir sjónir, að sumir þeir, sem talað hafa síðast, halda því fram, að það hafi komið þeim á óvart, að þingmenn voru settir í nefndina. En það var einmitt gert ráð fyrir því hjer á þingi í fyrra, og ætti þessu máli ekki að vera ver borgið í höndum þeirra fulltrúa þjóðarinnar, sem þingflokkarnir bera traust til? Það er furðulegt, að menn skuli leggja nefndinni ámæli fyrir það, að hún hefir ekki enn skilað áliti sínu. Hefir nokkurn tíma verið gert ráð fyrir, að nefndin væri búin að ljúka störfum fyrir þetta þing? En ef ekki hefir verið búist við því, og ef ekki hefir verið hægt að búast við því, því er þá verið að gera árás á nefndina ? Af hverju er þá yfirleitt verið að bera fram þessa fyrirspurn? Jeg vona, að hv. deild skilji, að hjer er mikilfenglegt mál á ferð, mál, sem ekki má flaustra af. Hjer er um miljónir að ræða, svo lítil ástæða er til að telja krónurnar, þær fáu krónur, sem fara til undirbúningsrannsóknarinnar, sem þarf að vera sem ítarlegust. Hjer má naglaskapurinn úr Vigur ekki ráða.

Þorsteinn Jónsson Mjer virðist svo, sem hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) vilji halda því fram, að Framsóknarflokkurinn hafi ráðið því, hvaða mann hæstv.atvinnumálaráðherra valdi í nefndina. Ráðherrann hefir sjálfur svarað þessu, og jeg býst við, að það hafi naumast mikil áhrif á nefnda ræðumenn, þó jeg standi upp til að bera hið sama og hæstv. atvinnumálaráðh. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) kvað sjer hafa verið fullkunnugt um það á þinginu í fyrra, að 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) var ætlaður í fossanefndina af hálfu Framsóknarflokksins. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir þá verið meira kunnugt hvað gerðist í þeim flokki en mjer, því jeg fór svo af þingi í fyrrasumar, að jeg vissi ekki, hver myndi lenda í nefndinni. Hitt mun vera það sanna í þessu máli, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafa álitið þennan mann einna líklegastan til að lenda í nefndinni, vegna þess, að þeir hafa sjeð, að hann var búinn góðum hæfileikum til þess starfs. Að því hefir verið fundið, að þingmenn voru valdir í nefndina. En um það munu flokkarnir hafa verið sammál í fyrra. Stjórnin hefir og sjeð, að þetta mál myndi seinna koma undir úrskurð þingsins, og væri því vel farið, að hver flokkur ætti eitt sæti í nefndinni, svo hann gæti betur fylgst með gangi málsins. Þetta mál hlýtur fyr eða síðar að koma til kasta þingsins. Þingmenn verða að kynna sjer það vel, því að þeir gera út um örlög þess að síðustu. Og það ætti að liggja í augum uppi, að þingmenn eru hæfir til að sitja í þessari nefnd, ef þeir á annað borð eiga að teljast hæfir til að kveða upp úrslitaúrskurð í málinu.

Sveinn Ólafsson Jeg verð að segja það, að það voru mestmegnis köpuryrði, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafði um nefndina. Þetta vil jeg þó ekki segja um alla fyrirspyrjendurna; hjá þeim flestum mun hafa ráðið eðlileg fróðleiksfýsn. En það hefir þó líka komið fram í umr., að menn halda, að hjer sje um miklu minna starf að ræða en í raun og veru hvílir á nefndinni. Það er áreiðanlegt, að nefndin hefir orðið að skifta sjer af mörgu, sem ekki er tekið fram í þessum 4 greinum þingsályktunar síðasta þings, en er beinlínis óaðskiljanlegt frá þeim. Ef ganga hefði átt inn á það að skýra frá því, sem fossanefndin hefir gert alt til þessa dags, þá hefði ekki verið annað að gera en að fá mönnum þá lausu drætti, sem hún hefir tekið saman, en jeg held, að enginn maður hefði kunnað við að láta heimta slíka frumdrætti að vandasömu verki og leggja undir þjóðardóm. Eða hvernig hefði annars átt að leysa úr spurningunni nú? Jeg veit satt að segja ekki til, að slíkt hafi nokkru sinni áður verið heimtað af nokkurri milliþinganefnd í þessari hv. deild. Jeg tek mjer það til inntekta, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði í niðurlagi ræðu sinnar, að hann hefði alls ekki búist við því, að við hefðum lokið störfum fyrir þennan tíma, en hvað átti þá allur þessi mokstur að þýða, sem á undan fór? Út af því, sem hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) sagði viðvíkjandi vali manna í nefndina, vildi jeg benda á, að 3. og 4. atriði þingsályktunarinnar gefa ekkert tilefni til að líta svo á, að þar eigi eða þurfi verkfróðir menn með að fara Hvað skyldi verkfróður maður frekar geta kveðið það, hvort tiltækilegt sje, að landið kaupi vatnsafl og starfræki það, heldur en aðrir? Alveg sama er að segja um 4. atriðið. Jeg vil auk heldur segja um 1. atriði till., að verkfræðingar standi engu nær en aðrir til að bera fram breytingar á fossalöggjöf. En um 2. atriðið kannast jeg við, að það er verkfræðilegt, enda fyrir því sjeð af stjórninni að nefna verkfróðan mann í nefndina. Það er eigi mitt verk að dæma um hæfileika einstakra nefndarmanna, og þá síst um sjálfan mig. En furðanlegt er að heyra sleggjudóma hv.fyrirspyrjanda (G. Sv.) um nefndina að óreyndu. Þá hefir heilmikið verið talað um utanför nefndarmanna. Jeg get nú skýrt frá því, að það er með öllu óvíst, hvort nokkuð verður af henni, en það má áreiðanlega segja það, að slíkar nefndir, sem starfað hafa í öðrum löndum, hafa ekki sett sig úr færi með það að sjá alt, sem þeim hefir getað að gagni komið, og jeg er í engum vafa um það, að þeir, sem starfa að svona málum hjer, myndu einnig græða á því. „Sjón er sögu ríkari“, og myndi verða það hjer, sem endrarnær. Jeg vil leyfa mjer að taka það fram, af því að það hefir verið lögð sjerstök áhersla á, að þessu verki hefði átt að vera lokið fyrir næsta þing, að milliþinganefndir í þessum málum hjá öðrum þjóðum hafa oftast verið að verki árum saman, jafnvel 5-6 ár; en sumar sitja á rökstólum enn, eftir margra ára starf. Þó mun óvíða eins erfiðlegt við þessi mál að fást sem hjer. Aðrar þjóðir hafa tekið vatnalöggjöf sína til meðferðar á hentugri tíma. Hjer hefir þetta verið dregið í ótíma og þess vegna alt komið í sukk og tvísýnu, fossar í stórhópum seldir og lönd nærri þeim. Noregur á ítarlega vatnsrjettindalöggjöf frá 1887 og Svíar enn þá eldri lög um það efni, en hjer er ekkert til af því tægi. Fossalög vor frá 1907 eru að eins glepsur úr vatnsnotalögum Norðmanna frá 1906 og hafa enga almenna vatnsrjettindalöggjöf að byggja á. Hjer hefir því alt þetta mál verið í óreiðu fram að þessum tíma, og nær engri átt að ætlast til þess, að nefndin geti afgreitt það í hendingskasti, svo illa sem henni er í hendur búið og svo ilt sem það er orðið viðfangs. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) tók það tvisvar fram í ræðu sinni, að nefndin hefði ekkert gert, en hvað veit hv.þm. (S. St.) um það?  (S. St: Jeg sagði ekkert um það)  . Jú, hv.þm. (S. St.) tvítók það, jeg skrifaði það hjá mjer í bæði skiftin, og jeg vona, að almenningur fái á sínum tíma að sjá það. á er það ekki heldur rjett, að nefndin hafi vitað það fyrir, að þingið hafi átt að koma saman á þessum tíma, allra síst þegar hún tók til starfa í fyrra, og ólíku betur hefði nefndin staðið að vígi með álit um 1. atriði þingsályktunarinnar frá síðasta þingi, ef hún hefði mátt halda áfram störfum til venjulegs þingsetningartíma, 1. júlí, en ekki þurft að leggja niður störfin 9. apríl, eins og nú varð að vera vegna þingsetningar. Þá er nú kostnaðurinn við þessa nefnd. Það átti áreiðanlega að gera sjer mat úr honum. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) var eitthvað að tala um 10.0000 krónur.  (S. St.: Já, með 5 ára starfstíma)  . Já, hann vildi „pótensera“ upphæðina af auðskildum ástæðum, og kostnaðurinn vex mönnum náttúrlega í augum. En jeg skal nú geta þess, hv.þm. (S. St.) og öðrum til hugarhægðar, að talsvert af honum eru bækur, rit og tæki, sem nefndin þurfti að hafa, afskriftir skjala, skýrslur og skeyti úr ýmsum áttum, sem óumflýjanlegt var að fá, og að enn fremur liggur dálítið af fje þessu geymt og óeytt. Þess vegna eru heldur ekki óyggjandi þessar ágætu heimildir fyrirspyrjanda (G. Sv.) um eyðsluna. Að öðru leyti mega þessir hv. fyrirspyrjendur gera sjer svo mikið úr málinu, sem þeir vilja og geta. Jeg ann þeim vel allrar ánægju af því og skal ekki æðrast, þótt þeir lýsi vantrausti á nefndinni.

Fyrirspyrjandi (G. Sv.) Jeg skal víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem, eins og kunnugt er, er einn af fossanefndarmönnunum. Hv. þm. (Sv. Ó.) virðist mjög gramur út af því, sem fram hefir farið hjer, og það eru víst fleiri en hann, sem líkaði það mjög illa, að nokkur skyldi dirfast að grenslast eftir því, hvað hún hefði gert, þessi nefnd, hvort hún væri búin að afreka nokkuð á þann veg, sem till. er nefnd þessi er skipuð eftir, mælir fyrir um. Það er nú altaf svo, að mönnum er illa við, ef eitthvað er farið að athuga við þau störf, sem þeir þykjast ekki tilbúnir að tala mikið um. Jeg verð nú að lýsa yfir því, að ef þetta þing hefði liðið án þess, að slík fyrirspurn hefði komið fram, þá hefði það vanrækt skyldu sína gagnvart þjóðinni, því að þjóðin á vissulega heimtingu á að vita, hvernig þessu máli líður, og hún á heimtingu á að ganga eftir því, að framkvæmdir verði á einhverjum störfum nefndarinnar. Hv. þm. (Sv. Ó.) kom að því, sem jeg hefi áður talað um, - eins og hæstv. fjármálaráðherra og hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) -,að ekki hefði þurft og ekki átt við, að tómir verkfræðingar sætu í nefndinni. Jeg veit ekki, eftir hverjum þeir hafa það, að svo ætti að vera, en hitt sagði jeg, og leyfi mjer að standa við, að í slíkri nefnd sem þessari, sem á að fjalla um sjerstakt og sjerfræðilegt mál, þar sem ekki er hægt að greina hvaða atriði geta komið til meðferðar, eigi að sitja og starfa þeir menn, sem til þess hafi sjerstök skilyrði. Nú má skifta efni þessa nefndarmáls í þrent. Í fyrsta lagi er hið verkfræðilega starfssvið hennar; til þess hefði átt, og til þess ætlast jeg að sjálfsögðu, að verkfræðingur skipi eitt sætið í nefndinni; þá á þar að vera lögfræðingur, og það, góður og fróður lagamaður, því það er alveg ótvírætt, að hún hefir einnig meðlögfræðileg störf að gera, og í þriðja lagi ætti í svona nefnd að vera maður með sjerstakri þekkingu á fjármálum. Þetta er það þrent, sem til þess þarf, að ábyggilegur árangur geti komið af starfi þeirra manna, sem við slík mál fást, en þessi nefnd getur að mínu áliti ekki unnið neitt að þessu máli af eigin ramleik, nema hvað verkfræðihliðina snertir. Þetta mál er þaulrakið annarsstaðar, og það eru þær upplýsingar, sem slík nefnd gæti aflað sjer, en til þess að fá nokkuð örugga vitneskju úr þeim þarf líka sjerfróða menn, en jeg hefi nú áður lýst yfir því, að af þessum nefndarmönnum teldi jeg ekki nema einn hafa til brunns að bera nauðsynlega þekkingu á þessu hlutverki, sem sje verkfræðinginn; hinir geta verið góðir og nýtir menn á vissum sviðum, en það er vitanlegt, að þeir hafa ekki sjerþekkingu á þessum efnum. Sami hv.þm. (Sv. Ó.) gat um það, að það væri ekki við því að búast, að nefndin hefði lokið starfi sínu enn þá. Það getur verið rjett, og það sagði hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) líka, að hann ætlaðist ekki til þess, að nefndin væri búin með starf sitt alt, en við ætlumst til að fá að vita um þau atriði, sem nefndin átti að vera komin niður á. Það er 1. og 4. atriði þingsályktunarinnar, og jeg skil ekki, að það hefði verið henni ofvaxið, en nú hefir gengið svo fyrir henni, eins og vant er að ganga fyrir mönnum, sem ekki hafa sjerþekkingu, þeir velta öllu saman og vinna svo úr öllu í einum graut. Nú segja hinir hv. nefndarmenn sjálfir, að það sje ekki hægt að svara nokkru um þá niðurstöðu, sem spurt er um, en mjer finst, sannast að segja, að hv. nefndarmenn hefðu getað verið fróðari um það atriði málsins. En hvaðan kemur hæstv. fjármálaráðherra sú viska, að nefndin hefði ekki getað búist við því, að þingið kæmi fyr saman en í júlí, og því ætlað sjer lengri starfstíma? En nú fullyrði jeg, að við hefðum getað búist við næsta þingi á hvaða tíma af árinu 1918 sem vera skyldi. Háttvirtur þingm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að slíkar .nefndir sem þessi hefðu annarsstaðar setið og erfiðað árum saman; það getur vel verið, en jeg býst ekki við, að þessi nefnd geti komið með neitt betra en þær hafa leitt í ljós um þessi mál, og það kemur víst til að sýna sig síðar, - og sjest að nokkru þegar nú, - hvort þessir hv. nefndarmenn geta fundið púðrið; en það sýnir sig vafalaust betur á sínum tíma. Það hefir nú enginn sagt, að nefndin hafi ekkert gert, en hitt hefir verið fullyrt, að hún hafi ekki komið fram með neitt, og nú neitað að koma fram með nokkuð, sjálfsagt af því, að hún er ekki búin að gera neitt heilt. Sumir hafa sagt um þetta þing, að það hafi ekkert gert; þó hefir það verið starfandi, en úrslit eru engin veruleg komin enn þá, og enginn árangur því kominn af starfi þess, en sjálfsagt má vona, að hann verði einhver af starfi þess og yæntanlega einnig af starfi þessarar nefndar. Jeg skal ekkert tala, frekar en jeg hefi þegar gert, um kostnaðinn, að þessu sinni, þótt jeg verði að leggja áherslu á það, að ef nefndin heldur áfram og reynir ekki að hafa hraðann á, þá verður þetta gífurlegur kostnaður. Sumir mæla, að nokkuð af þessu hafi gengið í bækur og áhöld; að það sje rjett efa jeg ekki, en það má nokkuð geta sjer til um, hve mikið það muni vera, - nokkur hundruð krónur í mesta lagi. Jeg veit ekki, hverju jeg á að svara hæstv. fjármálaráðherra, því að það, sem hann sagði, kom málinu ekkert við. Það kom t. d. málinu ekkert við að fara að lýsa yfir því, með miklum bæxlagangi, að fyrir hv.Ed. hefði frv. legið í fyrra, sem hefði verið þjóðþrifaverk að stemma stigu fyrir; - það hefir enginn minst á það hjer; - þess vegna hafi það verið happaráð að skipa nefnd í málið; um þetta hefir ekki verið deilt nú. Menn hafa spurt um, hvað nefndin hafi gert og hvers vegna hún kæmi ekki fram með sitt verk, það er hún átti að hafa lokið við. Þetta er vitanlega ekki svo að skilja, að jeg sje á móti því, að málið hafi verið eða verði rannsakað, því það var líka mín till., en það eru skiftar skoðanir um það, hvort ekki sje hægt að ráða einstökum atriðum til lykta án þess, að öll afrek nefndar þurfi að liggja fyrir. Jeg býst við, að enn þá sjeu einhverjir svo nýtir menn hjer á þingi, að kleift væri, ef menn vildu það, að ganga frá einhverjum atriðum málsins, fyr en því öllu saman í einu. Sami hæstv. ráðherra (S. E.) gat þess, að hann hefði orðið hissa á því, að það kom flatt upp á menn, að skipaðir voru í nefndina menn úr þingflokkunum. Það var nú ekki sjerstaklega af því, að það kæmi flatt upp á menn, að þetta hefir verið athugað, vegna þess að þegar till. um skipun nefndarinnar var samþykt, var það alkunnugt, hvaða mönnum flokkarnir hefðu augastað á; jafnvel í samræðum var því haldið fram, að þessa menn ætti að skipa í nefndina. Og svo lítur út, sem endilega hafi þurft að taka þm. sinn úr hverjum flokki, af þremur flokksbrotum í þinginu, og að þeir hafi þurft að vera í nefndinni til þess að halda fram stefnu hvers flokks. En það eru ekki stefnur, sem eru neitt öðruvísi en annarsstaðar um lönd, enda veit jeg ekki til, að hjer hafi verið fundnar upp neinar frumlegar stefnur í þessu máli. Jeg hefi nú skýrt frá afstöðu minni og fleiri manna til málsins, og sömuleiðis ósk og eftirvæntingu um það, að hlýtt verði þeirri „skikkan“, sem nefndin var skipuð eftir. Ef það eru árásir, ja, þá verð jeg að segja, að jeg mun ekki hverfa frá þeim, en það eru nú heldur ekki nema einstöku menn, sem leyfa sjer að vera á móti slíkum kröfum, og þá venjulega ekki þeir menn, sem finna mikið til ábyrgðar sinnar. Fleiru hirði jeg eigi að svara til orða hæstv. fjármálaráðh., og jeg skal ekki tala neitt um orðbragð hans; hann var, eins og honum er gjarnt, helst til mikið æstur. En þar sem hann ljet sjer sæma að hreyta einhverju úr sjer um „naglaskapinn úr Vigur“, er hann svo nefndi, þá finst mjer það satt að segja vera að skáka í skjóli umburðarlyndis og frjálslyndis okkar ágæta hæstv. forseta. Jeg hefi gert mína till. í málinu, sem þá einu till., er kleift er að gera samkvæmt þingsköpum, því að jeg þykist enn vita, að ekki megi gera ályktun um þau mál, sem fyrirspurn er um. En um leið og jeg vísa till. til stjórnarinnar minni jeg á þau orð, sem jeg hefi látið fylgja henni.

Sigurður Stefánsson Það er dálítið undarlegt að heyra nokkurn þann mann, sem til þessarar nefndar þekkir, vitna það og ræða um það, að skipun hennar hafi ekki verið pólitískt flokkamál, því að á það benti einmitt hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) með skýrum orðum, að það hefði verið meiningin að taka menn úr hverjum flokki. Hjer er um ,historiskan“ viðburð að ræða, og því undarlegra, að menn skuli standa upp hver um annan þveran, - og sömuleiðis hæstv. ráðherrar, - og vitna það, að stjórnin hafi haft alveg óbundnar hendur og ekkert tillit þurft að taka til flokkanna. Um hv.þm. Dala. (B. J.) er það að segja, að oft hefi jeg heyrt honum illa takast að færa röksemdir og sannanir fyrir máli sínu, en sjaldan eins hörmulega og nú, og þar seildist hann vissulega um hurð til loku, er hann fór að tala um hlutdrægni Valtýskunnar í sambandi við þetta mál. En það verður víst lítill árangur af slíkri röksemdafærslu, vegna þess, að sú hlutdrægni snertir ekki þm.N.-Ísf. (S. St.) minstu vitund, því að jeg veit ekki til, að hann hafi nokkum tíma haft ráð á að útbýta vinnu nje nokkrum gæðum til sinna vina eða flokksmanna. þessi orðræða sýnir því ekkert annað en röksemdaleysi hv.þm. (B. J.). Hæstv. fjármálaráðherra talaði af fjálgleik miklum og andagift og sagði, að menn yrðu að tala um þetta með sannri og einlægri alvöru, og er þetta fagurlega mælt, sem honum oft er lagið, en það eru margir, því er ver fyrir hæstv. fjármálaráðherra, svo gerðir, að þeir vilja hafa meira en orðin ein. Og jeg verð að segja, að þetta lítur ekki út fyrir að vera alvörumál landsstjórnarinnar, þar sem hún á að skipa 5 manna nefnd til að yfirvega málið, en skipar að eins einn mann, sem að dómi alþjóðar er hæfur til nefndarstarfanna. Það er hægur vandi að halda langar ræður um ljettúð, en það er þá óneitanlega betra að sýna ekki jafnmikið hirðuleysi og ljettúð sjálfur eins og hjer hefir verið gert, og jeg verð að segja það, að jeg ber fullkomið vantraust til nefndar þessarar og tel, að hún sje alls ekki fær um að leysa starf sitt af hendi. Þó að það sjeu sæmdarmenn, sem nefndina skipa, þá vantar þá alla nema einn þekkingu og nauðsynleg skilyrði til að leysa slíkt verk vel af hendi. Um spakmæli hæstv. fjármálaráðh. um „naglaskapinn úr Vigur“ skal jeg geta þess, að það hitti ekki þann nagla, heldur fjármálaráðherranaglann, á höfuðið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hv.fyrirspyrjandi (G. Sv.) hjelt áfram að tala um nefndarskipunina. Jeg fór lítið inn á hana, en það má deila óendanlega um það, hvort þessi maður eða hinn eigi að eiga sæti í nefndinni, og jeg er sannfærður um það, að þótt hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefði verið skipaður í nefndina, þá hefðu margir andmælt því og talið hann með öllu ófæran til slíkra starfa, og eins er það um hv.þm.N.-Ísf. (S. St.),  (S. St: Hann þekkir sjálfan sig og hefði neitað því.)  , að þá hefðu ótal raddir heyrst um, að hann væri ófær til slíks; hann horfi svo smámunalega á alt, er fjármálum viðvíkur, að miklu betra væri að setja hann í einhverja smásiglda lúsaleit. Orð og ummæli hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) um það, að stjórnin hafi í nefnd þessa valið eftir fylgispólitík við sig, lýsa skýrt og ljóst innræti og hugsunarhætti hins hv.þm. (S. St.). Og þáð er harla einkennilegt að láta sjer slíkt til hugar koma, þegar nefndina sitja þjóðkunnir menn, og þó býsnast sje yfir, að bróðir eins ráðherrans sitji í nefndinni, þá býst jeg við því, að það standi eigi lengi; menn sjá það áður en allir dagar eru taldir, að hann átti erindi þangað. Í tilefni af þessu skal jeg geta þess, að sýslunefnd Árnesinga sendi nefnd á fund stjórnarinnar og óskaði þess, að einhver þar eystra væri í nefndina valinn, og hvað var þá eðlilegra en að velja sýslumann þeirra,  (S. S.: Það var ekki ætlunin.)  , og það því fremur, sem nefndina þurfti að sitja einhver lögfræðingur? Hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) sagðist eigi skilja, hversu jeg talaði um málið í heild sinni, en auðskilið má það þó vera, því jeg tel hjer vera eitt stærsta mál þjóðarinnar, sem nauðsynlegt er að rannsaka sem vendilegast. Og er jeg sannfærður um það, að menn munu iðrast þess síðar, ef málið er illa rannsakað og hrapað að því með ljettúð og gáleysi. Slík mál sem þessi verður að rannsaka svo vel, að til fulls megi á því byggja, en það skiftir engu eða mjög litlu máli, hvort rannsóknin tekur mánuði lengri eða skemri tíma. Þetta vil jeg undirstrika vandlega. Það væri synd að segja, að ræða hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefði komið nálægt efni því, er fyrir lá, en það var gaman að hlýða á ræðu hans, því hún var hljómmikil og málskrúðug, sem hans er vandi, er honum tekst vel. Hann var að tala um fjármálaráðherranagla, og það er bersýnilegt, að hann þráir það mest að geta sýnt það, að ráðstafanir mínar sjeu óheppilegar. pví var það fyrsta verk hans nú á þinginu að fá setta rannsóknarnefnd til að rannsaka gerðir mínar, og var mjer einungis ánægja að því. En það fór öðruvísi en hv.þm. (S. St.) hafði ráð fyrir gert; nefndin starfaði, og hún komst að þeirri niðurstöðu, að verk mín væru góð - hún staðfesti þau -- en aldrei hefi jeg sjeð hv.þm. (S. St.) jafnsvartan og dapran á brún og brá. En það er harla einkennilegt, að hv.þm. (S. St.) skyldi rísa upp með þetta á þessu þingi, því nú var lögð fram glögg og ítarleg greinargerð fyrir fjárhag landsins, en á síðasta þingi, þegar engin slík greinargerð var lögð fram, þá hreyfði hann sig ekki, heldur sat og þagði. Ætli þessi mismunur í framkomu hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sje eigi af því sprottinn; að nú er annar fjármálaráðherra en þá var? (S. St.: Jeg var ekki þingmaður í þingbyrjun þá). En kom nógu snemma til þeas, en þá var ekki nauðsynlegt að hugsa um fjármálin.  (S. St.: Hver kom fyrst með naglann?)  . Vitanlega jeg.  (M. P.: Náttúrlega)  . Og var það ekki eðlilegt, að einmitt jeg, og það ber jeg undir hv. deild, kæmi fyrstur með það (benti til S. St.).  (S. St: Hver er sjálfum sjer næstur)  .

Bjarni Jónsson Það er vandi að tala svo vel sje um mál þetta. Jeg á sæti í nefnd þessari, er ýmsir hv.þm. virðast bera kvíðboga fyrir að starfi illa, og hyggja jafnvel, að eigi muni auðið að fá skýrslu um starf hennar. Þennan fagra dóm sinn byggja þeir fróðu menn á því, að nefndin sje illa skipuð, og að eins eigi þar setu einn maður, sem fær sje til starfsins, verkfræðingurinn. Það sje fjarri mjer að segja, að hann sje illa fallinn til starfsins, en víst er um það, að fræðigrein hans veitir honum ekki mikla hjálp fram yfir aðra, en það er eins og hv.þm. viti ekki, að hann hefir ekki lagt þessa fræðigrein, rafmagnsfræðina, sjerstaklega fyrir sig. En hversu mikið hann hefir um slík mál lesið áður en hann kom í nefndina er mjer ókunnugt, en hann er góður og fróður maður og mesti gáfumaður og því vel fallinn til að vera í nefndinni. En svo erum við hinir nefndarmennirnir; um oss er sagt, að vjer sjeum lítt til þess færir að eiga þar sæti, og verð jeg að virða það á betri veg, þótt hv.þm. treysti mjer ekki vel; jeg er óreyndur og að sumu gallagripur í augum þeirra. Það læt jeg afskiftalaust, en jeg vil þó halda hlífiskildi fyrir formanni og flokksbróður hv.þm.N.-Ísf, (S. St.), sem eigi getur nú borið hönd fyrir höfuð sjer. Sýnist hv.þm. (S. St.) eigi vilja ábyrgjast hann. En það þori jeg að gera, því að hann er landþektur fyrir fróðleik sinn og gáfur. Annar nefndarmanna á sæti hjer í hv. deild, hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), og þótt bróðir hv. fjármálaráðherra hafi, sem lögfræðingur, verið valinn í nefndina, og nefndin falið honum lögfræðisleg verk fyrir sig, þá þarf eigi að bregða honum um vantraust fyrir það, þótt nefndin síðar fæli mjer að gera rannsókn um fossa á afrjettum landsins. Það kom af því, að spursmál það kom til nefndarinnar þegar hann hafði nóg að starfa að öðru fyrir hana. Jeg vil benda á það, að það er næsta skringilegt, að þeir, sem eigi hafa verið valdir í nefndina, þykjast vita miklu betur en við fimm nefndarmennirnir, hvað nefndin eigi að gera og hverjir sjeu færir til starfsins. En enginn getur felt slíkan dóm, svo á viti sje bygður, nema því að eins, að hann þekki verkið út í æsar og nauðaþekki mennina. Dómar á öðru bygðir eru sleggjudómar. Og þegar gætt er þess, hvernig nágrannaþjóðir vorar hafa valið slíkar nefndir, þá sjest það strax, að þær eru skipaðar stjórnmálamönnum og þingmönnum, en þeir hafa síðan fengið sjer aðstoð sjerfróðra manna. Þetta er og sjálfsagt, því halda ber hreinum stefnum í stórmálum þjóðarinnar, og því verða þingflokkarnir að eiga fulltrúa í nefndunum. Og því var það, að flokkarnir á síðasta þingi vildu eiga fulltrúa í nefndinni.  (P. J.: Því var mótmælt)  . Það má vel vera, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) hafi mótmælt því; hann mótmælir svo mörgu, sem hann á ekki að mótmæla. Og það er með öllu óhugsandi, að stjórnin með nefndarsetningunni ,sje að útbýta bita, þ. e. a. s. kaupa sjer fylgi; sú hugsun dettur engum í hug nema fávísri og illgjarnri sál., Nei stjórnin hefir valið þessa menn í nefndina af því, að hún hefir talið þá færa til þess, og jeg segi um þá alla nema mig, um mig getur hver sagt það er hann vill, þeir eru færir til starfsins; á því tek jeg ábyrgð. Einn þm. var að fjargviðrast um það, að nefndin mundi ekki finna púðrið. Jeg skal ekki um það segja, en samt er jeg nú ekki viss um, nema svo fari, en. hitt er mjer ókunnugra um, hvort hann þekkir púðrið, ef það finst. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) var miklu, mýkri í síðari ræðu sinni, og var það eðlilegt, er, þess er gætt, að hann vissi, að dauðinn stóð fyrir dyrum; skal jeg þá og mýkri vera. Hv. þm. (S. St.) talaði svo, sem hann vildi ekki taka ábyrgð á vali formanns nefndarinnar. Mjer koma ummæli þau kynlega fyrir sjónir, þar sem hæstv. forsætisráðherra hefir, að því er jeg fæ best skiljð, tekið það fram, að hann hafi verið valinn í nefndina að hvötum flokks síns, og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fyllir flokk þann. Mjer skilst því, að hann og flokksmenn hans mættu hjer um vera ánægðir. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) þótti tal mitt um þá gömlu sveit Valtýinga harla kynlegt, en eigi var svo. Hann var að brigsla stjórninni um, að hún veitti atvinnu og annað eftir frændsemi og fylgi, en ekki verðleikum, og sagði, að það væri tíska nú. Þessu mótmælti og mótmæli jeg en sagði, að ef svo væri, þá ættu hinir gömlu Valtýingar sök á því, því að þingsveit þeirra hefði fylgt þeirri reglu, að miða styrkveitingar þingsins yið það hvort styrkþegi fylgdi þeim að málum eða ekki. Þetta get jeg sannað með vottföstum dæmum, ef þurfa þykir. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) segist treysta Jóni verkfræðingi Þorlákssyni einum nefndarmanna. Fyrir þetta kann jeg honum þakkir og er glaður yfir, því jeg má varla greina hversu feginn jeg er yfir að hafa vantraust frá honum, því að njóta trausts manns, er talar af jafnmikilli fáfræði og hleypidómum um þetta og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) gerir, væri hverjum góðum dreng mesta hörmung. Jeg vil því færa honum þakklæti mitt fyrir það, er hann má verða mjer og öðrum góðum mönnum til stuðnings, eftir setningunni: „það er fremdartjón, ykkar verk, ef vitmenn lasta, en verra er samt ef hrósa flón“. Hv. þm. (S. St.) þekkir einn foss í Vigur, þann er beljar hjer við hlið mína.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skil ekki, hvernig hv.þm. Dala. (B. J.) fór að leggja þann skilning í orð mín, sem hann gerði. Því var lýst yfir strax á þingi í fyrra af Heimastjórnarmönnum, að þeir vildu ekki láta velja neinn í nefndina frá pólitísku eða flokkslegu sjónarmiði sjeð. Yfir höfuð lýst mjer, að margt af því, er sagt hefir verið, sje fánýtt hjal um málið. Jeg man til þess, að í fyrra spurði erlendur þingmaður mig að því, hver reynsla vor væri af milliþinganefndum. Hann sagði, að reynsla þeirra væri sú, að ekkert gagn væri að þeim. Svona eru dómarnir, og samt eru þær brúkaðar enn. Það eru misjafnir dómar um þær, eins og um þingið. Og þegar álit þeirra kemur, er stundum sagt, að slæmt sje, að svona mikill pappír skuli vera eyðilagður. Jeg vona því, að þessar ræður fari að taka enda. En taka vil jeg það fram, að jeg fæ ekki sjeð, hvaða gagn er að vísa þessu máli til stjórnarinnar.

Fyrirspyrjandi (Gísli Sveinsson) Jeg vil gera örstutta athugasemd við ummæli, hæstv. forsætisráðherra. Hann komst svo að orði - jeg var undrandi yfir því, bjóst ekki við því úr þeim stóli -, að þetta væri fánýtt hjal. Jeg bjóst við því, að hann hefði áhuga fyrir þessu máli og vildi hrinda því áfram, og jeg hjelt, þó menn hafi lagt misjafna dóma á skoðun hans um þetta, að hann vildi taka á málinu með alvöru og festu og láta sem fyrst verða af framkvæmdum. Og samkvæmt þessari skoðun hefði hann síst átt að vera að tala um fánýtt hjal, því að ef umr. þessar mega, sem jeg vona, verða til þess að ýta á eftir áliti nefndarinnar, þá hefir gott af þeim leitt. Hæstv. forsætisráðherra segir og, að málið verði að engu ef því verði vísað til stjórnarinnar, og má hann vitanlega best um það dæma, en að forminu til er þetta hin eina leið, sem er fær, og með þeim rökstuðningi,sem jeg hefi fært fyrir því, á það að verða til þess, að álit nefndarinnar komi fyr. þetta alt hefði því átt að gleðja hæstv. forsætisráðh., eftir því, sem þeir, sem vildu honum best, skildu framkomu hans á síðasta þingi; - en nú virðist svo, sem hann skoði þetta að eins leik, og má hann nú eiga um það við sjálfan sig, hvað hann græðir á slíku.

Forsætisráðherra (J. M.) Ef hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) hefði borið þetta mál fram í þingsályktun, þá hefði jeg skilið, að það hefði orðið til að hrinda því áfram, en jeg sje ekki, að þessi leið, fyrirspurn, geti gert það, og þótt samþykt verði tilvísun sú til stjórnarinnar, er hv. fyrirspyrjandi (G. Sv.) leggur til, þá fæ jeg ekki sjeð neitt verulegt gagn af því.

Fyrirspyrjandi (Gísli Sveinsson) Það var ekki hægt að bera mál þetta fram öðruvísi en í fyrirspurn, því að niðurstaða nefndarinnar er enn ókunn þinginu. Þingið varð því að spyrja stjórnina, aðra getur það ekki spurt með þessum hætti, hvað niðurstöðu nefndarinnar líði, og fyr en þingið hefir hana er ekki hægt að taka ályktun um málið sjálft. 

Bjarni Jónsson Jeg ætla ekki að lengja umr. að þessu sinni, en sú næsta getur orðið nokkuð löng. Þessi fyrirspurn getur auðvitað ekki haft neinar afleiðingar, vegna þess, að það væri svo óheillavænlega ráðið, ef ætti að fara að skipa stjórninni að stöðva verk, sem er hálfunnið og stjórnin hefir kostað miklu til. Þetta starf nefndarinnar er mjög svo vandasamt, og svo þegar hún hefir starfað í 5 mánuði, koma nokkrir menn fram og vekja voðalegan gný út af því, hversu hún sje lengi að vinna, og út af þeirri ósvífni, að hún skuli taka kaup fyrir verk sitt. Þá bera menn henni á brýn, að hún hafi ekkert unnið, vegna þess að hún hafi ekki komið með svör eða lagt fram álit sitt um tvö atriði, sem nefnd eru í þingsályktunartill. frá í fyrra. En þetta er hin mesta ósvinna. Því að það er til einkis að ætlast til, að nefndin hafi lokið rannsóknum sínum, jafnvel þó einhver orð hafi fallið um það í fyrra á þinginu. Það lítur því svo út, sem menn sjeu hjer að gera að gamni sínu, en slíkt á illa við um jafnmikið stórmál og fossamálið er.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skil ekki í þeirri bræði, sem greip hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), þó að mjer hrykkju af vörum orðin um „að miljónirnar væru að kalla“, því sannast að segja hlýtur þessi fyrirspurn að hafa eitthvert markmið, og þá eðlilega það, að láta miljónirnar ekki hverfa í burtu. En jeg fyrir mitt leyti er ekki hræddur um, að miljónirnar hverfi í burtu, þó maður gefi sjer nægan tíma til að íhuga og rannsaka, hvernig þeim verði best náð.

Forseti: Við þessa umræðu hafa hjer í deildinni fallið orð, sem ekki geta talist alls kostar þinghæf, en jeg álít, að þau hafi fallið jafnt á báða bóga, og geti því vegið hvor upp á móti öðrum og fallist í faðma. Út af því, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) kastaði því fram í ræðu sinni, að þingtíðindin frá þinginu 1917 mundu ekki verða komin út fyrir aldamót, þá vil jeg leyfa mjer að skýra frá, að jeg hefi fengið þær upplýsingar frá skrifstofu þingsins, að prentun þeirra væri nú lokið. Þá hefir hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) komið fram með rökstudda dagskrá, sem hljóðar þannig: „Deildin lítur svo á, að landsstjórninni beri að hlutast til um, að störfum fossanefndarinnar verði lokið fyrir næsta reglulegt Alþingi, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá“. Út af þessari rökstuddu dagskrá vil jeg benda á, að í 31. gr. þingskapanna er svo ákveðið, að við umræðu um fyrirspurn megi eigi gera neina ályktun, en þar sem jeg verð að álíta, að ályktun felist í þessari rökstuddu dagskrá, þá get jeg ekki borið hana upp.

Bjarni Jónsson Engum af nefndarmönnum hefir dottið í hug að skila sínu nefndaráliti síðar en á næsta þingi.

Sigurður Stefánsson Út af þessum ummælum hv.þm. Dala. (B. J.), felli jeg mig við, að dagskrá mín komi í þingtíðindunum og verði ekki borin upp til atkv.

Forseti: Þá hefir fram komið tillaga frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) svo hljóðandi: „Deildin vísar málinu til stjórnarinnar, með tilvísun til 41. gr. þingskapanna“. Jeg álít, að þessi tillaga komi ekki í bág við áður umgetna 31. gr. þingskapanna, og skal því leyfa mjer að bera hana undir atkvæði.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki að hefja umr. um þetta mál, því það hefir orðið að samkomulagi milli mín og hv. meiri hl. nefndar þeirrar, er um málið fjallaði, að leyfa því að fara til 3. umr., án þess þó, að hv. meiri hl. sje á nokkurn hátt bundinn við að fylgja frv. lengra. Hitt hefir komið til álita milli hv. meiri hl. og stjórnarinnar, að athuga betur það, sem farið er fram á í frv. stjórnarinnar, og athuga, hvort ekki megi fara aðra leið að líku marki sem frv. hefir fyrir augum. Ekkert er samt ráðið um það af hv. meiri hl. Ef hv. deild vildi leyfa frv. að ganga til 3. umr., þá væri það mjög æskilegt, og jeg vildi leyfa mjer að mælast til þess, að svo verði gert, og sömuleiðis vildi jeg mælast til, að hv. minni hl. vildi bíða með brtt. sínar þangað til sjeð verður, hvernig málin ráðast.

Frsm. minnihl. (Einar Arnórsson) Það var út af tilmælum hæstv. forsætisráðh. um að jeg krefðist þess ekki að brtt. mínar, á þgskj. 91, yrðu bornar upp til atkv., að jeg leyfi mjer að lýsa yfir því, að jeg ætla mjer að geyma þær til 3. umr., og óska því, að þær verði ekki bornar undir atkv. nú.

Forseti: Jeg leyfi mjer að benda á, að samkvæmt 22. gr. þingskapanna verður ekki komist hjá að bera upp greinar frumvarpsins við þessa umr., en jeg skal bera þær allar upp í einu lagi og með þeim fyrirvara, sem hæstv. forsætisráðherra hefir lagt til.