Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjútvn. þessarar hv. d. hefur haft þáltill. þessa til skoðunar, en hún er komin frá Ed. og var þar breytt nokkuð. N. leggur til að till. verði samþykkt í þeirri mynd sem hún kom til hv. Nd.



Herra forseti. Þegar ég lýsti fyrir skömmu brtt. minni á þskj. 675, þá var eigi fram komin brtt. á þskj. 826 frá þeim Albert Guðmundssyni og Eggert Haukdal við brtt. mína. Virðist af þessari brtt. mega ætla að hv. þm. Eggert Haukdal muni fást til þess að hverfa frá brtt. á þskj. 745, sem hann virðist vera einn af flm. að, til fylgis við brtt. mína á þskj. 675, að því tilskildu, að brtt. hans og hv. þm. Alberts Guðmundssonar verði samþykkt. Ég vil aðeins benda á að sú breyting, sem þeir hv. þm. Atbert Guðmundsson og Eggert Haukdal leggja til á þskj. 826, er þess efnis, að niðúr úr einni mgr. í minni till. falli mjög mikilvægt efnisatriði, sem sé það að sá vandi, sem skapast hefur sökum svo mikillar umframframleiðslu landbúnaðarafurða að leyfileg verðábyrgð ríkissjóðs nægir ekki til, skuli leystur án þess að ríkissjóður taki á sig frekari fjárskuldbindingar um verðábyrgð en gildandi lög heimila. Í till. minni er þetta eitt af meginatriðum málsins, að við þá fyrirgreiðslu, sem veitt kann að verða af opinberum aðilum í þessu skyni, verði við það miðað og út frá því gengið, að það skuli gert án þess að ríkissjóður taki á sig frekari fjárskuldbindingar um verðábyrgð en gildandi lög heimila, m. ö. o.: það skuli gert án þess að auka útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir umfram það sem gildandi lög heimila. Auðvitað eru til fjölmargar aðrar leiðir til þess að mæta þessum vanda en sú að leggja þessa byrði til viðbótar þeim öðrum sem á herðar skattborgara eru lagðar í þessu sambandi. Ég vil aðeins taka það fram, að með því að fella þetta meginatriði út úr till. minni, að tillögugerð um lausn vandans eigi að hafa það til hliðsjónar að útflutningsuppbætur verði ekki auknar frá því sem lög heimila, er að sjálfsögðu verið að gera mikla efnisbreytingu á till. Og ég veit að það er skoðun margra og yrði túlkað svo eftir á, að með því að fella þetta atriði úr till. væri hv. Alþ. að vísa því efnisatriði á bug sem það hefði verið beðið um að taka afstöðu til, að útflutningsbótafjárhæðin skyldi ekki hækkuð umfram lögleyfð mörk. Við höfum rætt þessa brtt. í þingflokki Alþfl. og höfum samþykkt að standa alls ekki að henni. Við erum atfarið andvígir því, að þetta vandamál landbúnaðarins, sem vissulega er til, verði leyst með þeim hætti að auka verðábyrgð ríkissjóðs umfram það sem lög heimila, verði leyst með þeim hætti að auka á útflutningsuppbætur sem lögum samkv. ættu á yfirstandandi ári að nema eitthvað í kringum 6 milljarða kr. Við teljum að það sé meira en nóg að leggja slíka upphæð á bök skattborgara í landinu til þess að standa undir offramleiddum afurðum án þess að verið sé að gefa undir fótinn með að auka enn á þá byrði. Ég vildi aðeins láta fram koma nú, vegna þess að brtt. þeirra hv. þm. Alberts Guðmundssonar og Eggerts Haukdal kom ekki fram fyrr en ég hafði lokið minni ræðu fyrr við umr., að við í þingflokki Alþfl. erum andvígir þessari brtt. þar sem hún breytir mjög mikilvægu efnisatriði í okkar till. og yrði án efa túlkuð þannig, að Alþ. væri að hafna því meginatriði málsins að afmarka lausnina þannig, að hún verði ekki í því fólgin að auka útflutningsuppbætur. Mér er kunnugt um að strax og þessi till. þeirra hv. þm. kom fram var því lýst yfir, m. a. af hæstv. landbrh., að hann skoðaði samþykkt brtt. þeirra hv. þm. Alberts Guðmundssonar og Eggerts Haukdals sem afstöðu Alþingis í þá veru sem ég hef hér lýst. Og ég er sannfærður um að fleiri mundu skoða málið svo, enda hlýtur það að vera eðlileg ályktun þegar ákveðið efnisatriði er lagt fyrir Alþ. til að taka afstöðu til og Alþ. tekur þá afstöðu að fella það eða a. m. k. að neita að taka afstöðu til þess. Síðan vil ég aðeins benda hæstv. forseta á að ég á von á því, að hæstv. landbrh. dragi til baka brtt. sína á þskj, 659, þar eð hv. landbn. tekur hana óbreytta ypp í brtt. sinni á þskj. 745 en bætir við einni setningu í þá brtt. Verði það gert, sem ég tel tvímælalaust að hæstv. landbrh. ætli sér að gera, þá mundi mín brtt. á þskj. 675 eigi ganga til atkv. þar sem till., sem hún er flutt sem brtt. við, væri dregin til baka. Þess vegna óska ég eftir því við hæstv. forseta, - verði sú niðurstaðan, sem ég hef hér lýst, að hæstv. landbrh. dragi brtt. sína til baka, - að mér verði leyft að flytja brtt. á þskj. 675 sem brtt. við till. landbn. á þskj. 745 þannig að hún gangi til atkv. þegar að lokinni 2. umr.



Herra forseti. Ég hef nú þegar við þessa umr. tekið til máls um það frv., sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, og ég þarf þess vegna ekki að vera langorður. Ég mun fyrst og fremst í mínu máli fjalla um tvær fyrstu greinar frv., sem minna hafa verið ræddar en það ákvæði til bráðabirgða sem mestur styrinn stendur um. Á fundi, sem haldinn var hér um miðnæturskeið, fjallaði ég ítarlega um sjónarmið mitt í sambandi við þetta mál og vil vísa til þeirrar ræðu minnar, þótt ég viti að áheyrendur hafi ekki verið mjög margir, enda langt liðið á nótt. Þar sagði ég frá því, að á sínum tíma hefði starfað framleiðsluráðslaganefnd og hún hefði gert drög að nýju frv. um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Sú nefnd klofnaði og minni hl. hennar skipuðu þeir Ásmundur Stefánsson, framkvæmdastjóri Alþýðusambands Íslands, og Brynjólfur Bjarnason, fyrrum hagfræðingur Vinnuveitendasambandsins, en nú forstjóri Almenna bókafélagsins, en hann var fulltrúi Vinnuveitendasambandsins í þessari nefnd. Ég ræddi það ítarlega, að þessi ágæta nefnd hefði skilað skýrslu, sem kölluð er „Norðurlandaskýrsla um landbúnað og verðlagssamninga í Noregi, Svíþjóð og Danmörku“ - og þar kæmi greinilega fram að þrátt fyrir öll opinber afskipti af verðmyndunarmálum landbúnaðarins skini alls staðar í gegn að tekið væri tillit til heimsmarkaðsverðsins, þannig að verðmyndunarkerfið, kerfi landbúnaðarins, væri ekki lokað eins og það er hér á landi. Með þessu er átt við það, að sett eru svokölluð efri og neðri mörk á verð landbúnaðarafurða. Fari verðið niður fyrir svokölluð neðri mörk eru stuðningsaðgerðir heimilar af hálfu ríkisvaldsins, en fari verðið upp fyrir efri mörk er heimill innflutningur á landbúnaðarvörum til þessara landa, jafnvel þeirra sem ekki eru í Efnahagsbandalaginu eins og Danmörk er, og setur þeim óneitanlega meiri skorður. Þær umræður, sem hafa átt sér stað í vetur um landbúnaðarmál, sérstaklega það atriði að framleiðendur í landbúnaði eigi að njóta í framtíðinni, ef nota má orðið „njóta“ í þessu sambandi, beinna samninga við ríkisvaldið, hafa byggst á þeirri forsendu, að á sínum tíma neituðu samtök neytenda samkv. lögum, þ. e. Alþýðusamband Íslands, að tilnefna menn í svokallaða Sexmannanefnd. Nú hefur það skeð, að miðstjórn Alþýðusambands Íslands og reyndar Vinnuveitendasambands Íslands einnig hafa lýst sig samþykkar þessum ákvæðum sem koma fram hjá minni hl. framleiðsluráðslaganefndarinnar, en þau sjónarmið ganga í berhögg við ákvæði frv. sem hér liggur fyrir til umr. og afgreiðslu. Ég hefði sjálfur kosið að þetta mál hefði verið afgreitt í heild sinni, lögin hefðu verið tekin upp og öll ákvæði þeirra könnuð þannig að um greinargott yfirlit um stöðu málsins væri að ræða, en mér er kunnugt um að það tókst ekki á þessu þingi og til þess liggja ýmsar ástæður sem óþarfi er að rekja hér. En fyrst á annað borð er byrjað að krukka í þetta atriði tel ég rétt að þessum sjónarmiðum sé lýst, og ég hef nú ákveðið að fara þess á leit við hæstv. forseta að hann leiti afbrigða þannig að ég geti flutt skriflega brtt., sem er orðrétt tekin upp úr minnihlutaáliti framleiðsluráðslaganefndarinnar sem ég hef oft talað um. Brtt. mín er þannig orðuð, með leyfi forseta: „1. 1. gr. frv. orðist þannig: 5. gr. laganna orðist svo: Verðlagsráð landbúnaðarins skal skipuð sjö mönnum. Skulu tveir tilnefndir af stjórn Stéttarsambands bænda, einn af Framleiðsluráði landbúnaðarins, tveir af Alþýðusambandi Íslands og einn af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Ríkisstj. skipar formann Verðlagsráðs. Jafnmargir varamenn skulu tilnefndir á sama hátt. Tilnefning í Verðlagsráð landbúnaðarins gildir til eins árs í senn og skal ráðið fullskipað 1. júlí ár hvert. Ályktanir Verðlagsráðs landbúnaðarins eru lögmætar ef meiri hl. samþykkir. Formaður Verðlagsráðs er tengiliður ríkisstj. og ráðsins um öll þau atriði sem varða fyrirgreiðslu hins opinbera, svo sem tilhögun á niðurgreiðslum búvöruverðs á innlendum markaði, útflutningsbætur, framleiðslu- og framleiðslustöðvunarstyrki og önnur framlög eða aðgerðir sem áhrif hafa á afkomu framleiðenda. 2. 2. gr. frv. orðist svo: 3. og 4. mgr. 6. gr. falli brott. 3. 3. gr. frv. orðist svo: Í stað orðsins „Sexmannanefnd“ í lögunum komi: Verðlagsráð landbúnaðarins.“ Ég leyfi mér, herra forseti, að fara þess á leit að hér verði heimilaðar umr. um þessa brtt. um leið og fjallað er um frv. sjálft og þær fjöldamörgu brtt. sem liggja frammi og ekki hafa enn verið dregnar til baka í sambandi við þetta frv.



Herra forseti. Ég hef nú áður tekið til máls í þessum umr. og gerði þá aths. við það, að frv. á þskj. 333, frv. til l. um breyt. á lögum nr. 101/1966, um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o. fl., hefur ekki verið afgreitt úr n. Það er flutt af hv. þm. Pálma Jónssyni og mér eftir staðfestingu frá hæstv. landbrh. á fsp. minni um álagningu umboðslauna á útfluttar landbúnaðarafurðir. Ég tel eðlilegt, að þetta frv. okkar Pálma Jónssonar hefði komið til afgreiðslu, og stend í þeirri meiningu, að þá hefði sú upphæð, sem farið er fram á til styrktar landbúnaðinum nú, 3.5 milljarðar, getað orðið talsvert lægri. Þá benti ég einnig á það, að þrátt fyrir ítrekaða beiðni hef ég ekki fengið upplýsingar frá Framleiðsluráði landbúnaðarins varðandi aðra tekjuliði þeirra sem flytja út landbúnaðarafurðir. Nafngreindi ég þar sérstaklega Samband ísl. samvinnufélaga vegna þess að ég hef upplýsingar um það erlendis frá, að það undirbýður sérstaklega kjötvörur, þ. e. undirbýður aðra íslenska útflytjendur kjötvara og landbúnaðarafurða á sama markaði, og eins hef ég undirskrifað skilagrein frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, að vísu ekki með tölum, það var breitt yfir þær við ljósritun, en þar kemur fram hvaða liðir koma til frádráttar því verði sem fæst fyrir íslenskar afurðir á erlendum markaði. Ég taldi þá upp söluverðið og sérstakan afslátt, sérstakt framhaldsflutningsgjald, sérstakan erlendan kostnað, sérstök erlend umboðslaun. Síðan kemur aftur flutningsgjald og framhaldsflutningsgjald og svo tryggingar og innlendur bankakostnaður. Það sést á þessu, að talsvert margir liðir koma þar til frádráttar áður en endanleg skilagrein er gerð til seljenda eða framleiðenda landbúnaðarafurða. Sem sagt, ég tel eðlilegt að þetta frv. okkar þm. Pálma Jónssonar hefði komið til afgreiðslu í n. áður en þessi ósk um frekari fjárveitingu til styrktar landbúnaðinum kæmi fram frá hæstv. ríkisstj. Ég ætla ekki að rekja þetta mál neitt sérstaklega, en ég vil aðeins undirstrika það sem ég sagði í fyrri umr. um þetta mál, að ég held, að ég efast ekki um vandamál bænda. Þau eru mikil og það þarf að leysa þau mál. En það þarf líka að koma í veg fyrir að bændastéttin eða þjóðfélagið í heild sé hlunnfarið í nafni bænda. Ég tel að það séu óheiðarleg vinnubrögð, að Samband ísl. samvinnufélaga í þessu tilfelli sé að leggja umboðslaun á niðurgreiðsluupphæðir á útfluttum landbúnaðarafurðum. Því getur enginn hv. þm. mótmælt og jafnvel ekki ráðh. heldur. Þetta er óeðlileg viðskiptavenja. Ef það kemur svo í ljós, að Samband ísl. samvinnufélaga hefur heimild til að draga frá kostnaðarliði sem aðrir útflytjendur hafa ekki heimild til þess að draga frá, þá er það líka óeðlilegt. En hér var og er til umr. smábrtt. sem við hv. þm. Eggert Haukdal flytjum á þskj. 826 og er brtt. við brtt. á þskj. 675 frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni. Ég vil með nokkrum orðum skýra það, sem ég er þegar búinn að segja hér nú, að það þarf að leysa vanda bænda og hann verður aldrei leystur með einhverjum takmörkunum, með því að setja þeim, sem Alþ. felur að leysa vandann, ákveðinn ramma. Ef vandinn er stærri en þessi rammi segir til um, þá verður vandamál bænda ekki leyst. Við segjum það gjarnan við hátíðleg tækifæri, að bændur séu bústólpi og sá bústólpi sem þjóðin getur ekki verið án, og það er með því hugarfari sem ég hef flutt þessa brtt. við brtt. hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, og tekur hún þá takmörkun úr hans brtt. sem hann las hér upp og ég mun ekki endurtaka. Vandamálið gæti verið minna ef verðmyndun á útfluttum landbúnaðarafurðum er könnuð og skilagrein er rétt samkv. eðlilegum viðskiptavenjum. Ég veit ekki til þess, - og er ég þó búinn að starfa hér frá 1956 að innflutningi og sem umboðsmaður erlendra aðila, - að mér hafi nokkurn tíma tekist að fá erlenda aðila til þess að taka á sig þá kostnaðarbyrði sem Samband ísl. samvinnufélaga virðist draga frá því verði sem fæst á erlendum mörkuðum fyrir okkar útflutningsafurðir, og því tel ég þetta óeðlilegan viðskiptamáta. Ég held að ég hafi gert grein fyrir þessari till. okkar hv. þm. Eggert Haukdals á þskj. 826, en ég vil ítreka að till. hv. þm. Sighvats Björgvinssonar er afskaplega lík þeirri till. sem við hv. þm. Pálmi Jónsson fluttum hér á sínum tíma og ég gat um áðan að er á þskj. 333. Hún er orðuð á annan hátt, en stefnir að sama markmiði. Með leyfi forseta ætla ég að leyfa mér að lesa hér nokkur orð upp úr till. Sighvats Björgvinssonar á þskj. 675. Þar segir svo: „Sexmannanefnd skal sem fyrst afla sem nákvæmastra upplýsinga um þann vanda, sem skapast hefur í landbúnaði sökum þess, að framleiðsla landbúnaðarafurða umfram innanlandsþarfir hefur orðið meiri en svo, að hæsta lögleyfða verðábyrgð ríkissjóðs nægi.“ En svo segir hann í lok till. sinnar að leysa skuli vandann án þess að fara fram ár þessum takmörkunum sem hann er að tala um. Ég vil endurtaka til áherslu að vandamál verður aldrei leyst innan einhvers ákveðins ramma. Það getur vel verið að vandamálið sé innan þess ramma sem hv. þm. vill að það verði, en það er ekki víst og ég vil ekki lögbinda svona ramma. Annaðhvort leysum við vandann eins og hann liggur fyrir eða við getum ekki leyst hann.



Herra forseti: Ég hef ekki talið nauðsynlegt að leggja áherslu á það, sem oft hefur verið sagt bæði hér á þingi og annars staðar, að ég hef aldrei verið talinn neinn sérstakur talsmaður bænda og ætla mér ekki að gerast talsmaður bænda. En hitt er annað mál, að óeðlilegir viðskiptamátar á hvaða sviði sem er eru mér ekki óviðkomandi. Ég hjó eftir því hjá hæstv. landbrh. í svari hans til mín nú fyrir stundu, að hann sagði að umboðslaun væru tekin af Sambandi ísl. samvinnufélaga sem nægðu til að standa undir kostnaði búvörudeildar.  Ég er hér með staðfestingu á því, að á þessum danska markaði hafi Samband ísl. samvinnufélaga undirboðið þann aðila, sem ég minntist á áðan, um 2 kr. danskar á kg af kjöti. Ég get sýnt hæstv. ráðh. þetta skriflegt frá erlenda fyrirtækinu ef hann óskar eftir því. Og ég er líka með skilabréf sem ég taldi upp úr áðan frádráttarliði Sambandsins, og ég get tíka sýnt hæstv. ráðh. það. Það er undirskrifað af aðila sem vinnur fyrir Sambandið, deild nr. 30, sýnist mér þetta vera, frekar en 39. Ég held að ef þessi mál væru könnuð til hlítar og þeir frádráttarliðir, sem ég álit að séu óeðlilegir í viðskiptum, væru dregnir frá þeirri upphæð sem nú er verið að fara fram á bændum til aðstoðar, 3.5 milljörðum, þá væri þessi upphæð talsvert lægri, hve mikið veit enginn án þess að það sé kannað. En ég er hér talsmaður bænda að því leyti til, þó að það sé kannske í óþökk þeirra sem hér sitja inni og ég hef kallað þm. Sambands ísl. samvinnufélaga frekar en þm. bænda, að ég vil reyna að koma í veg fyrir að bændur séu hlunnfarnir. Að því leytinu til er ég talsmaður bænda.



Herra forseti. Það er ljóst að taka verður framleiðslu- og markaðsmál landbúnaðarins föstum tökum, en hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstj. í heild hefur brugðist í því verkefni. Við þm. viljum áreiðanlega veita liðsinni okkar til að leysa þau vandamál sem nú blasa-við bændum landsins, en ég legg áherslu á að rækileg könnun og úttekt á stöðu atvinnuvegarins fari fram og úrræði mörkuð áður en teknar eru frekari ákvarðanir um verðábyrgð ríkissjóðs eða heimildir veittar Framleiðsluráði landbúnaðarins til að bæta bændum tekjuskerðingu vegna umframframleiðslu landbúnaðarvara. Ég gat þess vegna fallist á þá brtt., sem flutt er á þskj. 675, með þeirri breytingu sem lagt er til að gerð yrði á 2. mgr. þeirrar till., sbr. þskj. 826. En með tilvísun til úrslita atkvgr. til þessa og þar sem ég legg einnig áherslu á að í úttektargerð Sexmannanefndar séu könnuð þau nýju viðhorf, sem upp kunna að koma hjá bændum landsins vegna hinna einstöku vorharðinda sem ríkja í landinu, ítreka ég að ekki er tímabært að veita umrædda ábyrgðarheimild, enda núverandi stjórnvöldum ekki treystandi með hana að fara, og því segi ég nei.



Herra forseti. Með tilvísun til þeirrar grg., sem hv. 4. þm. Reykv. hafði fyrir atkv. sínu, segi ég nei.



Herra forseti. Ég lagði fram þá spurningu til hæstv. landbrh. við umr. um þetta frv., þegar nokkuð var liðið á nótt fyrir tveimur dögum hvernig lán þetta, 3.5 milljarðar, ætti að endurgreiða, en hæstv. ráðh. hefur ekki séð ástæðu til að svara þeirri spurningu minni og því segi ég nei.



Herra forseti. Ég mun í framhaldi af því máli, sem ég flutti þegar þetta mál kom til umr. hér í hv. þd., víkja að nokkrum atriðum, sem fram hafa komið í ræðum manna um þetta mál hér í þd., svo og fram komnum brtt. og nál. og mæla jafnframt fyrir eða kynna brtt. sem ég hef flutt við málið. Ég vil byrja á því að vekja athygli hv. þm. á því, að hér er um heimildarfrv. að ræða, og ætti það raunar ekki að fara fram hjá neinum þar sem það kemur fram í fyrirsögn frv. Í því felst heimild til eignarnáms, svo sem fram kemur í 1. gr. frv. Með þessari heimild er að sjálfsögðu ekki lokað neinum leiðum til samkomulags í þessu máli, hvorki að því er snertir samninga milli núverandi eiganda hversins og Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar né heldur milli hitaveitunnar og Reykholtsdalshrepps, ef hinn síðarnefndi hefði óskir um að gerast aðili að þessu fyrirtæki. Ég vil einnig vekja á því athygli, að undirstaða þessa frv. um heimild til eignarnáms er sú, að sýnt sé fram á almenningsþörf til þess að láta fara fram eignarnám, og það tel ég að gert hafi verið og komi skýrt fram í aths. með þessu frv. Það hefur verið vikið að því í umr. um málið, að af hálfu iðnrn. hafi verið sett eitthvert þak á greiðslur eða hugsanlegar greiðslur vegna leigu eða sölu Deildartunguhvers til aðila. Ég vil taka það fram, að svo hefur ekki verið gert. Hins vegar kemur það fram í aths. með frv. og ég vek sérstaklega að því í framsöguræðu með málinu, að rn. telur að það sé engan veginn sama hver niðurstaða yrði úr samningum og að tryggt þurfi að vera að að þeim gerðum standi það eftir, að sú hitaveita, sem á að byggja á þessum hver sem meginuppsprettu, sé eftir sem áður þjóðhagslega hagkvæm. Í þeirri grg., sem starfshópur iðnrn. tók saman og samningaumræður á milli aðila byggðust á að verulegu leyti, liggja fyrir sérfræðilegir útreikningar á þjóðhagslegri hagkvæmni og forsendum þessa væntanlega fyrirtækis. Ég geri ráð fyrir að höfð sé hliðsjón af hliðstæðum málum sem áður hafa verið til athugunar, svo sem varðandi Hitaveitu Suðurnesja, sem byggðist á hitaréttindum í Svartsengi, og varðandi Hitaveitu Húsavíkur. Það kemur fram í aths. með frv., á bls. 10, að það sé skoðun starfshópsins, að með lokatilboði sínu sé Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar komin það nærri þeim mörkum sem starfshópurinn að breyttu breytanda telur eðlilegt með tilliti til þeirra fordæma í samningum, matsgjörðum og dómum, sem honum eru kunn, að tilgangslaust sé, í ljósi hins djúpstæða ágreinings á milli aðila, að leggja fram sáttatillögur. Þarna er sem sagt að þessu máli vikið, en það er langt frá því, að rn. hafi sett eitthvert ákveðið þak eða viðmiðun í þessum efnum, annað en það sem samningsaðilar höfðu aðstöðu til þess að lesa og meta út úr þeirri grg. sem ég tel að sé mjög vel og vandlega unnin og ekki hlutdræg og þeir gátu haft hliðsjón af við samningaumleitanir. Fram kom frá meiri hl. iðnn. brtt. við fyrstu gerð frv. sem tók af tvímæli um það, að orðalagið „að afhenda Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar“ fæli það ekki í sér, að um væri að ræða eignaryfirtöku hitaveitunnar á hvernum ef til eignarnáms kæmi, heldur mundu hin eignarnumdu verðmæti aðeins verða til afnota eftir því sem almenningsþörf krefur og um semst. Með þessari brtt. eru tekin af tvímæli um þetta, og raunar felst í þessu sá skilningur, sem rn. hafði á bak við það orðalag sem var í upphaflegri till., að eignarrétturinn yrði á hendi ríkisins, en afnotarétturinn kæmi til hitaveitunnar og þá skilyrtur. Einnig um þetta atriði er um heimild að ræða og framsal afnota til hitaveitunnar mundi miðast við þá almenningsþörf, sem er grundvöllur laganna, og einnig taka mið af þeim samningum, sem geta farið fram eftir sem áður þó að sú heimild verði veitt sem í frv. felst. Það er alveg ljóst, að iðnrn. og stjórnvöldum ber að setja ákveðin skilyrði fyrir starfsleyfi til hitaveitna. Um það er kveðið á í orkulögum, og ein af megnforsendunum þarf að vera að um þjóðhagslega hagkvæmt fyrirtæki sé að ræða, og í slíku starfsleyfi er hægt að koma fyrir margháttuðum skilyrðum, sem iðnrn. hefur raunar kynnt fyrir hitaveituaðilunum, þannig að þeir vita að þeir þurfa að hafa uppfyllt öll eðlileg skilyrði áður en til veitingar starfsleyfis getur komið, þ. á m. samninga um afnot af landi í sambandi við aðveituæð, svo að dæmi sé tekið. Ég hef staðið í þeirri meiningu, að samkomulag væri milli Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og Reykholtsdalshrepps um það, að hinn síðarnefndi geti fengið aðild að hitaveitunni ef eftir því væri óskað, og mér er kunnugt um, að áþreifingar hafa verið í gangi milli aðila þar að lútandi, og tel mjög æskilegt að um þetta eins og annað, er mál þetta varðar, takist samkomulag. Ég vil þá aðeins víkja að hlut sveitarfélagsins, en málsvarar þess hafa komið á framfæri undirskriftalistum og ályktunum bæði við iðnrh. og hv. þingnefnd, og ég tel því nauðsynlegt að víkja örfáum orðum að þeim þætti málsins. Ég skil mjög vel þau viðhorf og tilfinningar sem fram hafa komið hjá heimamönnum um þessi efni, þó að ég telji að ýmis orð, sem fallið hafa og sett hafa verið á blað í því samhengi, séu óþarflega stór og þar gæti fullyrðinga sem út af fyrir sig séu ekki réttmætar og byggðar, að ég tel, að mjög verulegu leyti á misskilningi um eðli málsins, þó sumt af því ætti að hafa skýrst með þeim brtt. sem hv. iðnn. flutti. Það hefur komið fram, að eignarnámsþola, núverandi eiganda Deildartunguhvers, yrðu tryggðir 10 sekúndulítrar af vatni án endurgjalds, og að því var spurt við umr. s. l. laugardag af hv. þm. Einari Ágústssyni, hvort þetta væri fullnægjandi. Ég vil rifja það upp, sem ég held að komi fram í aths. með frv., að 10 sekúndulítrar af 100°C heitu vatni ættu að nægja í hitaveitu fyrir 500–700 manna byggð, svo að það ætti að vera ljóst af því að hér er ekki naumt skammtað miðað við afnot meðalbýlis. En það er líka vert að hafa í huga, að Deildartunguhver tilheyrir ekki Deildartungubýlum. Hann hefur verið tekinn undan þeim, eins og ég mun aðeins koma nánar að síðar. Þá vil ég að það komi hér fram, að ég tel eðlilegt og raunar sjálfsagt að íbúar Reykholtsdalshrepps fái afnot af jarðhita frá Deildartunguhver svo sem þörf krefur og samrýmst getur frv. þessu, verði heimild um eignarnám samþykkt og hún notuð. Hins vegar þarf öllum að vera ljóst að heimildar til eignarnáms er leitað vegna almannaþarfar, í þágu fyrirhugaðrar hitaveitu, en iðnrn. mun huga vel að skilyrðum í starfsleyfi, eins og ég gat um áður, þannig að hlutur þeirra, er búa í nágrenni þessa mikla aflgjafa, sé ekki fyrir borð borinn. Tel ég raunar að með umráðarétti ríkisins að gerðu eignarnámi sé eðlilegur afnotaréttur heimabyggðar auk hagsmuna Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar mun betur tryggður en að óbreyttum aðstæðum. Ég vil í þessu samhengi vísa til brtt., sem ég hef flutt á þskj. 840, þar sem lagt er til að 3. gr. orðist svo: „Þegar eignarnemi hefur tekið við hinu eignarnumda er ríkissjóði heimilt að afhenda Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar hin eignarnumdu verðmæti til afnota eftir því sem almenningsþörf krefur og um semst, og verði þá m. a. höfð hliðsjón af hagsmunum íbúa Reykholtsdalshrepps.“ Þessi orð: „og verði þá m. a. höfð hliðsjón af hagsmunum íbúa Reykholtsdalshrepps“ - eru viðauki efnislega við þá till. sem meiri hl. iðnn. flutti. Síðan er lokamálsgrein þessarar greinar efnislega óbreytt: „Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar greiði ríkissjóði eignarnámsbætur og allan kostnað hans af aðgerðum þessum.“ Ég vil í þessu samhengi vekja enn frekar á því athygli, að Deildartunguhver hefur verið undanskilinn, tekinn frá Deildartungubýlum, og er í eigu þess aðila, sem að er vikið í frv., og félli í hlut erfingja hans, sem væru sex eða sjö talsins og þar af er aðeins einn sem býr nú í Deildartungu, og þessi hluti fylgdi ekki jörðinni sem slíkri, heldur þeim aðila sem fengi hlut í honum eins og aðrir sem erfðu hlut í Deildartunguhver. Ég tel nauðsynlegt að menn átti sig á þessu, þar sem sumir hafa verið að ræða hér um bændur og hagsmuni bænda í þessu samhengi. Og ég vil líka ítreka það, að ég tel að með almannaeign að gerðu eignarnámi eigi hlutur heimaaðila, sveitarfélagsins og þeirra sem þar búa, að vera betur tryggður heldur en ef þessi auðlind væri í höndum aðila sem að meiri hluta eru búsettir annars staðar, sumir nokkuð víðs fjarri. Vissulega hefði iðnrn. kosið að samkomulag um leigu á hvernum hefði tekist á eðlilegum grundvelli, og ég vænti þess, að svo geti orðið þrátt fyrir að það hafi ekki tekist til þessa. Þá vil ég vekja á því athygli, að iðnrn. hefur ekki verið samningsaðili í þessu máli. Starfshópur þess, sem vann að undirbúningi málsins, var aðeins milligönguaðili í samningaumleitunum samkv. eindreginni ósk beggja aðila. Það lá fyrir á s. l. vetri, að hlutaðeigandi aðilar voru ekki reiðubúnir til þess að taka á þessu máli og láta reyna á samninga nema til milligöngu kæmi af hálfu rn., sem féllst á það, og það reyndi ítrekað á það í samningaviðræðunum að þetta umboð var staðfest. Rn. eða fulltrúar rn. voru reiðubúnir til að ganga þar út, ef vantraust hefði verið á þeirra milligöngu, en traust var staðfest og liggur það fyrir skjalfest í bókuðum og undirrituðum fundargerðum meðan á samningum stóð um þetta mál. Heimildar til eignarnáms var síðan fyrst leitað er lokatilboð lágu fyrir og útilokað var talið að saman gengi. Um þetta eru einnig skýrar og afdráttarlausar bókanir í fundargerðum sem fyrir liggja og menn geta haft út af fyrir sig aðgang að, ef óskað væri eftir því til að öll tvímæli séu af tekin um þessi atriði. En eins og ég hef greint frá útilokar samþykkt þessa frv. engan veginn að samningar geti orðið milli aðila. Það hefur verið vikið hér að leigunámi og ég mun fara um það nokkrum orðum síðar. En varðandi framkvæmd hugsanlegs eignarnáms vil ég vekja á því athygli, að um það gilda sérstök lög og eignarnámsbætur munu verða greiddar samkv. mati sérstakrar matsnefndar sem eignarnámslög kveða á um. Og varðandi fullyrðingar, sem fram hafa komið um það, að eiganda hversins sé einum hagur að eignarnámi, þá tel ég að engin skýr rök séu fyrir því né heldur um það að ríkissjóður beri skarðan hlut út úr slíku. Þetta verður á valdi matsnefndar, ef á reynir, og fer það samkv. lögum. Það hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til þess að koma í veg fyrir að heimildarfrv., sem hér liggur fyrir, nái fram að ganga, fyrst og fremst af hálfu hagsmunaaðila sem hafa talið að ekki hafi verið boðið viðunandi í þessa auðlind sem þeir eiga, og ég get vel skilið þau sjónarmið út frá þeim verðkröfum sem þar lágu fyrir þegar upp úr slitnaði. En ég tel að slíkt megi ekki standa í vegi fyrir því þjóðþrifafyrirtæki sem stefnt er að að komi á Vesturlandi, þar sem er Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar. Í áliti minni hl. iðnn., hv. þm. Ingvars Gíslasonar, koma fram ýmis atriði og staðhæfingar sem ég tel nauðsynlegt að gera aths. við, þar sem þær byggjast ekki á rökum eða þar sem ekki er rétt með farið. Eitt atriðið er það, að með afhendingu til Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar sé hér stefnt að því að afhenda hverinn þessu fyrirtæki til eignar. Það hafa nú verið tekin af tvímæli um það með brtt. frá hv. iðnn., sem einnig felst í þeirri brtt. sem ég hef flutt. Það er einnig fullyrt í þessu áliti, að alrangt sé að Deildartungufólk vilji ekki semja um afnot af hvernum og það sé spurning um verð, og segir orðrétt í áliti minni hl. iðnn.: „Sök þeirra er sú ein [þ. e. eigenda hversins], að þeir vilja láta virða eignarrétt sinn. Þá vilja þeir að sjálfsögðu ráða að sínu leyti hvaða gjald verður greitt fyrir vatnsréttindin. M. ö. o.: Þeir vilja semja um málið.“ Þarna kemur þetta fram, að eigendurnir vilji að sjálfsögðu ráða að sínu leyti, hvaða gjald verður greitt fyrir vatnsréttindin, og að hinu leytinu er það, hvað unnt er að ganga langt í samningum miðað við það að viðkomandi fyrirtæki, sem að er stefnt, fái staðist. Það er líka í þessu minnihlutaáliti talað um óþarfa kappsemi iðnrn. við að knýja fram lausn þessa máls. Ég tel að ef hv, þm. hefði rætt við aðila á Vesturlandi sem hafa verið að undirbúa þetta mál, þá telji þeir að kappsemi iðnrn. hefði kannske mátt vera meiri á stundum. En við höfum hins vegar lagt mjög mikið upp úr því að vanda undirbúning þessa máls sem mest og best og því tók það langan tíma, það tók starfshópinn, sem vann á vegum rn., fimm mánuði að undirbúa þá grg. sem ég fékk í hendur og mál þetta er reist á, og það er ekki rétt, að mál þetta hafi verið að velkjast í rn. svo og svo lengi, ekki a. m. k. eftir að ég kom þar til starfa, heldur var unnið að því af mikilli samviskusemi af þeim sem falið var að fara þar ofan í sauma á sem hlutlausastan hátt. Og það er ekki rétt, að rn. hafi haft einhverja viðleitni í frammi um að veita villandi upplýsingar um þetta mál. Það tel ég að sé ekki rétt né heldur það, að sett hafi verið fram eitthvert ákveðið þak í sambandi við þá samninga sem reyndi á eftir að málsgögn lágu skýrt fyrir. Það, sem bar á milli aðila þegar upp úr samningaviðræðum slitnaði, voru, miðað við verðlag 1. jan. s. l., 625 millj. kr. miðað við samning til 30 ára, og að mati rn. var talið tilgangslaust að bera fram sáttatillögu meðan málin stæðu þannig og svo mikið bæri á milli. En það útilokar þó ekki að samningaumleitanir gætu farið fram. Hins vegar er útilokað að framkvæmdaundirbúningur vegna Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar geti farið fram nema sú heimild verði veitt til eignarnáms sem hér er óskað eftir, því að ég tel að slíkt fyrirtæki verði að hvíla á traustum grunni og menn verði að sjá til enda áður en farið er að hefja verkundirbúning eða festa fé í nauðsynlegum framkvæmdum, efniskaupum eða öðru. Sú heimild verður að fást áður en starfsleyfi er veitt. Það hefur komið fram ábending um að lítið hafi borið á milli aðila varðandi fyrstu 10 ár þess tíma sem um var rætt, fyrstu 10 ár samningstímans. Þetta tel ég að sé á misskilningi byggt þar sem tilboðin frá aðilum voru óskipt. Það var ekki neitt afmarkað tilboð miðað við 10 ár sérstaklega, heldur var ósk eigenda um 15% af heildarábata, sem svo er kallaður, frá árinu 1991 að telja í lokatilboði hluti af því tilboði sem þarna var fram borið, og því var munurinn á þessum tilboðum svo mikill sem fram kemur í aths. með frv. og ætti raunar ekkert að fara á milli mála. Varðandi þær till. og hugmyndir um leigunám sem fram hafa verið settar, til 15 ára eða ótímabundið, tel ég að þær hugmyndir séu engan veginn aðgengilegar. Slíkri aðgerð fylgdi áframhaldandi óvissa um hag fyrirtækisins og boðið væri upp á stöðugt deiluefni í héraði við utanhéraðsmenn sem væru að meiri hluta eigendur hversins eftir sem áður. Leigunám um ótiltekinn tíma jafngilti að mínu mati eignarnámi og hlyti að verða litið á það sem slíkt ef meta ætti. Ég tel því eðlilegt og nauðsynlegt að gera þetta mál upp á grundvelli eignarnámsheimildar sem útilokar ekki að samningar geti tekist á næstu mánuðum. Ég leiði hér hjá mér umr. um viðhorf til eignarréttar almennt yfir auðlind af því tagi sem hér um ræðir. Á bak við slíkt eru auðvitað margar spurningar, m. a. um eins konar tannfé til óborinna kynslóða og afkomenda þeirra sem teldust eigendur að slíkum auðlindum sem streyma úr iðrum jarðar. Í mínum huga er munur á afnotarétti og eignarrétti. Ég tel vissulega eðlilegt að hlunnindi fylgi jörðum, a. m. k. að vissu marki, svo sem eðlilegt er að eigendur þeirra eða ábúendur geti hagnýtt sér og þ. á m. yfirborðsjarðhiti á lághitasvæðum. Í brtt. frá hv. þm. Einari Ágústssyni kom það fram og í hans máli, að miða yrði við sjálfrennandi vatn til þess að taka af tvímæli að ekki væri leitað í frekari auðæfi sem undir kynnu að búa. Ég vil nú segja varðandi þetta, að ég tel engar líkur á því að farið verði að leita eftir frekari heitu vatni á því svæði þar sem Deildartunguhver er eða í næsta nágrenni. Að mati jarðfræðinga er þar ekki eftir miklu að seilast umfram það mikla vatnsmagn sem þar streymir upp. Hins vegar kom við athugun þessa máls til álita að hefja boranir á Kleppjárnsreykjum, á sama hverasvæði, en sá möguleiki var tekinn út úr vegna þess að talið var að þá væru menn á óbeinan hátt að sækja sama vatnsmagnið og upp kemur í Deildartunguhver., og sýnir þetta raunar hversu flókin mál af þessu tagi eru og hversu spurningin um eignar- og umráðarétt yfir slíkum hlunnindum og auðlindum er raunverulega óljós og flókin ef grannt er skoðað. Ég vil svo að lokum segja það um þetta mál, að ég vænti þess, að það leysist eftir þeirri leið sem það frv. um heimild til eignarnáms felur í sér sem hér liggur fyrir. Ég vænti þess jafnframt að samningar og samkomulag megi takast um framhald málsins þannig að ekki þurfi að koma til eignarnáms í reynd, en úr því þarf að fást skorið á næstu mánuðum. Og ég legg áherslu á að sem best samkomulag takist við aðila í héraði og þá ekki síst við aðila í Reykholtsdalshreppi um þetta mál. Ég mun, að svo miklu leyti sem ég kem þar nærri, leggja mig fram um að svo megi verða og treysti því, að hv. þm. í þessari d. og í Ed. sjái sér fært að veita þá heimild sem hér er eftir leitað.



Herra forseti. Það var mikil hrifning ríkjandi í fyrri viku þegar hæstv. iðnrh. mælti fyrir þessu frv. Þetta framtak hæstv. ráðh. var lofað mjög í ræðum hv. þm. Vesturl. Við 1. umr. var aðeins ein undantekning frá þessum lofsöng, en það var ræða hv. þm. Einars Ágústsson. En mér sýnist nú að hrifningin yfir þessu framtaki ráðh. fari nokkuð dvínandi. Nefndin, hv. iðnn. þessarar d., varð ekki sammála um afgreiðslu frv. Að vísu var öflugur meiri hl. í n. sem vildi samþykkja frv., þó að einstakir nm. hefðu á því fyrirvara, en þessi öflugi meiri hl. sýnist þó eitthvað vera farinn að riðlast. Það er komin þegar fram brtt. frá einum hv. nm., Gunnari Thoroddsen, og það er vissulega veigamikil brtt. sem þar er flutt. Minni hl., hv. þm. Ingvar Gíslason leggur hins vegar til að frv. verði vísað frá með rökst. dagskrá. Þm. gerði ítarlega grein fyrir máli sínu hér á laugardag, þar sem hann rakti í ljósu máli hvernig raunverulega hefur verið staðið að samningaumleitunum af hálfu rn. Þm. hefur verið send grg. um málið frá talsmönnum eigenda Deildartunguhvers. Sú grg. er prentuð sem fskj. með áliti minni hl. á þskj. 817, og raunar er þar um tvær grg. að ræða. Það er fróðlegt að kynna sér hvernig að þessum samningaumleitunum hefur verið staðið. Mér sýnist að einkenni þeirra hafi verið úrslitakostir einir af hálfu rn. Í þessu sambandi er einnig fróðlegt að sjá hvern mælikvarða menn leggja á verðmæti sem þessi, hvernig viðhorf manna til verðmæta getur brenglast gersamlega eftir því hver eignin er eða kannske eftir því hver á viðkomandi eign. Dæmi um þetta sýnist mér vera tilboð Akraness og Borgarness 1977 þar sem boðnar eru 20.5 millj. kr. fyrir tvo hektara lands og allan hverinn og jarðhitaréttindin. Það eru miklir spaugarar sem láta sér svona fáránleg boð til hugar koma. En þetta er dæmi um það, hvernig mat manna á bótum - ættum við kannske að segja eðlilegum bótum - fer eftir því hver eignin er, eins og ég sagði áðan. Ef almannaheill krefðist þess að eitthvert tiltekið íbúðarhús væri tekið eignarnámi, þá býst ég ekki við að það léki mikill vafi á því, að eðlilegt markaðsverð fengist greitt fyrir húsið. En ef taka á hins vegar orkulind sem nægir til að hita upp 6500 manna byggð um fyrirsjáanlega framtíð, þá er allt annað upp á teningnum. Ég get ekki séð að afskipti rn. af þessu máli hafi verið til góðs. Mér sýnist þvert á móti að þau hafi reyndar frá byrjun verið óþörf og í alla staði óeðlileg, en um það ætla ég ekki að deila sérstaklega við hæstv. iðnrh. Ég veit að af hálfu aðila hitaveitunnar var beðið um þennan erindrekstur, en mér sýnist það ekki hafa verið skynsamlegt. Miklu skynsamlegra hefði verið fyrir hitaveituna að semja beint við eigendur og án milligöngu rn. Raunverulega sé ég ekki nema eina skýringu á því, hvers vegna aðilar hitaveitunnar hafa óskað eftir milligöngu rn. og óskað eftir því, að ríkið tæki hverinn eignarnámi. Skýringin hlýtur að vera sú, að hitaveitan losnaði þar með við að snara út eignarnámsbótunum. En þar hefur ekki verið horft alveg til enda málsins.

Eigendur óskuðu hins sama.

Já, það bætir þá ekkert málið, það er jafnóskynsamlegt af þeirra hálfu. Þetta er óskynsamleg leið frá sjónarmiði hitaveitunnar, held ég, vegna þess að ríkið kemst þar með klærnar inn í málið allt og hitaveitan er ekki lengur sá sjálfstæði aðili sem hún ætti að vera. Reyndar er búið að taka af öll tvímæli um þetta með brtt. meiri hl. iðnn. á þskj. 814. Þar er orðið alveg ljóst hver fyrirætlun ríkisins er að þessu leyti. Þar er talað um að ríkissjóði sé heimilt að afhenda HAB hin eignarnumdu verðmæti til afnota eftir því sem almenningsþörf krefur og um semst, enda greiði hún ríkissjóði eignarnámsbætur og allan kostnað hans af gerðum þessu. Sem sagt, nú er leiðin opnuð til að krefja hitaveituna um eitthvað allt annað en eignarnámið sagði til um, auk þess sem það verður í valdi ríkisins hvaða réttindi það verða sem afhent verða hitaveitunni. Það þarf alls ekki hð verða það sem tekið var eignarnámi, heldur eitthvað miklu minna. Sú skoðun mín, að ríkið eigi raunverulega ekki að vera þarna aðili, hvorki að þessum samningum né að eigninni sjálfri, byggist á nokkurri reynslu. Ég tók þátt í samningum á sínum tíma um jarðhitaréttindin í Svartsengi. Ég gerði það sem stjórnarmaður í Hitaveitu Suðurnesja. Þetta var árið 1975, en sú hitaveita var stofnuð með lögum frá Alþ. í des. 1974 og stjórn tók til. starfa í því fyrirtæki í ársbyrjun 1975. Áður en sú stjórn tók til starfa höfðu farið fram samningaumleitanir við eigendur hitaréttindanna þar og þeir samningar höfðu farið fram af hálfu sveitarfélaganna á Reykjanesi. Tilboð frá eigendum jarðhitaréttindanna í Svartsengi hafði borist sveitarfélögunum árið 1974, áður en hið eiginlega fyrirtæki var stofnað. Að þessu tilboði voru sveitarfélögin tilbúin að ganga, án þess að það kæmi reyndar til þess að þau svöruðu því formlega, vegna þess að þáv. iðnrh., Magnús Kjartansson, stöðvaði málið. Hann neitaði að samþykkja það, að þessu tilboði yrði gengið. Það hljóðaði þá upp á rúmar 50 millj. kr. Ástæðan fyrir því var sú, að þá var á ferðinni hér í þinginu frv. flutt af þáv. hæstv. iðnrh. og það frv. gekk út á það, að jarðhitaréttindi á háhitasvæði skyldu tekin til ríkisins, ríkið skyldi eiga þau og án þess að nokkrar bætur kæmu fyrir til eigenda. Þetta frv. fór að vísu aldrei í gegnum þingið. Það hlaut hér verulega andstöðu, en það var flutt margsinnis. Og síðan flutti Magnús Kjartansson þetta frv. eftir að hann var hættur sem iðnrh. Mér er mjög minnisstætt að meðan stóð í samningum við eigendur jarðhitaréttindanna voru ýmsir orðnir óþolinmóðir og höfðu uppi ákveðinn þrýsting á þm. að fá þetta frv. samþ. í þinginu. Það voru þeir aðilar sem ég kallaði þá og kalla enn skammsýna. Þeir töldu betra fyrir framgang málsins að höggvið yrði strax á þessa hnúta, og auðveldasta leiðin var auðvitað sú að hlaupa til ríkisins og láta það taka þessi réttindi eignarnámi og síðan að fá ríkið til þess að afhenda hitaveitunni réttindi yfir þessum gæðum. Menn áttuðu sig ekki á því, a. m. k. sumir hverjir, að með því móti yrði þetta fyrirtæki, Hitaveita Suðurnesja, háð ríkinu um aldur og ævi og yrði að borga því árlegan skatt fyrir þessi gæði. Þetta leystist hins vegar allt farsællega og þarna tókust samningar um hin miklu réttindi sem þar var um að ræða. Þar var keypt land, 100 hektarar lands. Það voru réttindi til að afla hins kalda vatns sem þurfti, hitaréttindin öll, réttur til lagna og umferðar um landið, og það er að sjálfsögðu utan þessara 100 hektara sem keyptir voru. Þarna var samið um allt nema verðið, það skyldi ákveðið af gerðardómi. Ég held að það sé gagnlegt fyrir menn að hafa þetta í huga vegna þess að hér er ýmislegt hliðstætt á ferðinni. Ýmsum þótti sjálfsagt hátt verð greitt fyrir þessi réttindi, sem var 87.7 millj. kr. í ársbyrjun 1976, en allir aðilar sættu sig þó við þessa niðurstöðu. Ef menn á annað borð eru þeirrar skoðunar, að náttúrugæði eigi að lúta reglum eignarréttarins eða öllu heldur að við eigum að búa við það þjóðskipulag sem við höfum gert, þá er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að borga verður eðlilegt verð fyrir þau verðmæti sem falast er eftir. Mér sýnist að þeir, sem um þetta mál hafa fjallað, hafi ekki gert sér grein fyrir þessu - eða hvaða hugmyndir eru það sem hafa verið settar fram um verð? Við sjáum í grg. með frv. hvað þar er um að ræða. Í fskj. 1 með minnihlutaálitinu segir svo: „Af bókunum í fundargerðum mátti ráða, að rn. hefði í upphafi viðræðna ákveðið, hvert hámark árlegrar greiðslu fyrir vatnið skyldi vera, og ekkert líklegra en það hafi einmitt verið síðasta greiðslutilboðið eða 12.5 millj. kr., sem lengst var staðið á. Leyfi rn. til starfrækslu hitaveitunnar fengist ekki, ef yfir nefnt mark væri farið.“ Hæstv. ráðh. sagði hér áðan að þetta þýddi ekki að neitt þak væri verið að setja á verðið af hálfu rn. Hann sagði þó í ræðu sinni áðan, að viðmælendum rn. hefði verið gert ljóst að engan veginn væri sama hver niðurstaðan yrði. Ég er hér með bókun frá 5. maí í fundargerð þá er starfshópur rn. hélt, og þar stendur: „GE (það mun vera Gísli Einarsson) upplýsir; að HAB muni ekki hafa umtalsvert svigrúm til endurskoðunar á tilboði sínu, enda séu þeir háðir starfsleyfi rn. Upplýsir Gísli að tilboð HAB sé mjög tekið að þrengja að eim ramma sem líklegt er að hljóti brautargengi rn.“ Ég veit ekki hvað þetta er annað en það, að verið er að setja þak á það sem til greina komi frá sjónarhóli rn. Ef hér er rétt frá skýrt, sem ég hef í sjálfu sér enga ástæðu til þess að draga í efa, þá sýnist mér að rn. hafi ekki beitt sæmilegum vinnubrögðum í þessu máli. Ég veit ekki hvar verður staðnæmst ef umboðsmönnum ríkisvaldsins, ráðherrum eða ráðuneytisstarfsmönnum, á að líðast það að halda uppi svona vinnubrögðum í samningum. Ég minnist þess, að fyrir mörgum, mörgum árum var Hótel Borg tekin leigunámi eina kvöldstund til þess að halda upp fagnaði á vegum ríkisstj. Það kynni svo að fara, að einhverjum hæstv. ráðh. dytti í hug að nú væri komin tími til að taka Hótel Borg ekki leigunámi, heldur eignarnámi. Það má sjálfsagt nýta það hús ýmislega. Mér dettur í hug t. d. að hæstv. heilbrrh. kynni að þykja koma til greina að nýta þetta húsnæði sem dvalarheimili fyrir aldraða, það vantar alltaf húsnæði fyrir þá, og hann vildi fyrst reyna að kaupa, hitti Aron hérna úti á Austurvelli og spyrði hann hvað hann vildi fá fyrir Borgina. Hann nefndi kannske einn milljarð, - ég hef ekki hugmynd um hvað slíkt hús kostar, ég tek það fram, - en ráðh. segir: Nei, ég ætla ekki að borga þér nema hálfan. Og ef þú ert með eitthvert múður, þá fer ég hérna inn í Alþ. og flyt frv. þar sem ég fæ eignarnámsheimild að þessu. - Þetta er nákvæmlega sama. Það er svona sem hefur verið og er staðið að þessu máli, og það er ekki sæmilegt. Ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa þessi orð mín öllu fleiri. Ég vil þó leggja áherslu á það, að þótt hér séu miklir hagsmunir í húfi fyrir Akranes og Borgarnes, þá eiga fleiri aðilar hér hagsmuna að gæta. Fyrir utan sjálfa eigendurna er um að ræða sveitarfélagið sjálft þar sem eignin er. En með þessum fyrirhuguðu aðgerðum eru þeir, sem í því sveitarfélagi búa sviptir möguleikum sem kunna að koma upp síðar og kunna að ráða miklu um framtíð sveitarfélagsins. Í því sambandi vil ég vitna í bréf, sem ég hygg að öllum þm. hafi borist í dag. Það er bókun frá fundi hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps 20. maí, þ. e. í gær. Og þar segir svo, með leyfi hæstv forseta: „Hreppsnefnd Reykholtsdalshrepps mótmælir algerlega framkomnu frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. að taka eignarnámi hluta jarðarinnar Deildartungu ásamt jarðhitaréttindum og varar alvarlega við aðgerðum, sem kunna að leiða til erfiðari samskipta HAB og íbúa Reykholtsdalshrepps, sem líta á þetta sem sitt landhelgismál, eins og undirskriftir íbúanna sýna glöggt. Hreppsnefndin ítrekar þá skoðun sína, að samningar milli eigenda Deildartunguhvers og HAB hafi enn ekki verið reyndir til þrautar.“ Í þriðja lagi segir hér: „Það var álit hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps, að ef samningar ekki tækjust yrði hverinn tekinn leigunámi. Nú hafa komið frá í Nd. Alþingis tvö frv. eða till. um leigunám á Deildartunguhver. Hreppsnefndin leyfir sér að skora á flm. þessara frv. eða till. að leita eftir samræmingu og mælir eindregið með því, að teknir verði 150 sekúndulítrar leigunámi til 20 ára.“ Þeir tala sem sagt um 150 sekúndulítra og þar eru þeir að sjálfsögðu að reyna að tryggja hagsmuni síns sveitarfélags. Ég er andvígur þessu frv. og styð till. minni hl. um að því verði vísað frá. Ef sú till. verður felld, þá mun ég greiða atkv. með till. hv. þm. Einars Ágústssonar og Alberts Guðmundssonar á þskj. 827. Þar er lagt til leigunám, eins og reyndar í till. á þskj. 821 frá hv. þm. Gunnari Thoroddsen. En í þessari till. á þskj. 827 er skýrt tekið fram að hið leigunumda skuli vera sjálfrennsli vatns. Það er veigamikið atriði vegna réttinda annarra á svæðinu. Með þessum hætti eru réttindi þeirra þó fremur tryggð svo og réttur eigenda til verðmæta sem menn vita vart í dag hver kunna að vera. Lagasetning sem þessi, sem hér er fyrirhuguð, er óskynsamleg á margan hátt. Fyrir utan það virðingarleysi fyrir eignarrétti, sem í þessu felst, er hún í andstöðu gerð við fjölda aðila, og það kann að draga dilk á eftir sér. Og því fer fjarri að allt sé raunverulega í höfn hjá hitaveitunni með því að fá þessi réttindi. Það hefur engin tilraun verið gerð til að ná samningum við landeigendur yfirleitt á svæðinu um legu hitaveitulagnanna, um rétt hitaveitunnar til umferðar yfir lönd þeirra meðan á framkvæmdum stendur, um bætur fyrir land sem lagnir liggja um og fleira þess háttar. Mér sýnist að í ákafanum við að ná þessu eina atriði, sem er vissulega grundvallaratriði, sé hitt allt geymt til síðari tíma. Um þetta allt hefði auðvitað átt að gera víðtækt samkomulag, og slíkt samkomulag hefði hlotið að nást og hlýtur að náðst vegna þess að það eru hagsmunir allra að hitaveita komi á öllu þessu svæði. Það eru ekki aðeins hagsmunir Akraness og Borgarness. Mér sýnist á þessu máli öllu að menn hafi ekki séð mikið út fyrir hagsmuni þessara tveggja sveitarfélaga.

Heyri ég það rétt á ræðu hv. þm., að hann sé að nálgast land?

Já, hann er alveg að ná landi, hæstv. forseti. Hæstv. ráðh. sagði í sinni ræðu að eignarnámsþola væru tryggðir 10 lítrar á sekúndu án endurgjalds og þar væri ekki naumt skammtað. Þetta er dæmigert fyrir rausn ríkisins. Fyrst er hótað eignarnámi, síðan kemur frv. og að sjálfsögðu lagasetning í framhaldi af því, og svo er boðið upp á það og það tíundað rækilega, að það sé svo sem ekki verið að taka allt saman. Þetta eru ekki heldur sæmileg vinnubrögð. Ráðh. sagði einnig, að þegar upp hefði verið staðið hefði 625 millj. borið á milli aðila miðað við 30 ára samning. Með slíkum orðum lætur ráðh. að því liggja, að allt þetta fjármagn, 625 millj. og meira til, renni óskipt og beint í vasa eigenda. En hér á að sjálfsögðu eftir að greiða skatta af, og það er ekkert líklegra en a. m. k. núv. ríkisstj. mundi finna leiðir til að ná þessu að mestu leyti til baka, ef henni þættu gildandi skattalög ekki gefa nægilegan árangur að þessu leyti. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Það er nú búið að ræða hér allmikið um það dagskrármál sem við tökum til við að ræða hér enn á ný nú, frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka eignarnámi hluta jarðarinnar Deildartungu í Reykholtsdalshreppi ásamt jarðhitaréttindum. Við fjölluðum allítarlega um þetta mikilvæga mál í iðnn. þessarar hv. d. og frsm. n., hv. þm. Jósef Þorgeirsson, gerði hér grein fyrir niðurstöðum okkar sem skipum meiri hl. nefndarinnar. Ég vil í upphafi míns máls taka það fram, að vegna brtt. frá iðnrh. á þskj. 840, sem hann hefur gert grein fyrir, munum við sem skipum meiri hl. iðnn. þessarar d., taka til baka brtt. okkar við 3. gr. frv. Ég vil koma því á framfæri við hæstv. forseta d., að sú brtt., sem meiri hl. iðnn. hefur flutt við 3. gr. frv., er dregin til baka af okkar hálfu. Ástæðan er sú, að hæstv. iðnrh. hefur í rauninni tekið þá brtt. upp og reyndar bætt við einni setningu sem við getum fellt okkur við með prýðilegum hætti. Sú setning, sem hæstv. ráðh. hefur bætt þarna við, er á þá leið, að komi til eignarnámsins verði í framhaldinu einnig höfð hliðsjón af hagsmunum íbúa Reykholtsdalshrepps. Það er innskot hæstv. ráðh. í okkar till., og þessu innskoti erum við fyllilega sammála. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að við umr. í n. hafði í rauninni jafnan verið út frá því gengið að svo yrði gert, að á þessa hagsmuni yrði sérstaklega litið og tillit tekið til þeirra. Við höfum miðað við það, að yfirlýsing um það efni kæmi fram í ræðu hæstv. ráðh., og töldum að það gæti út af fyrir sig dugað. En hann hefur kosið að setja það fram með ótvíræðum hætti, að hafa það í sjálfri tillgr., samkv. þeirri brtt. sem hann hefur lagt hér fram, og teljum við það vera góða lausn. Ég vil segja um málið í heild, að það er auðvitað ljóst að þarna hafa togast nokkuð á hagsmunir annars vegar eiganda þessara miklu verðmæta, Deildartunguhvers, sem stundum hefur verið talað um sem ekki aðeins stærsta hver á Íslandi eða vatnsmesta, heldur stærsta hver í öllum heiminum, hvort sem það er nákvæmlega rétt eða ekki, og hins vegar almenningsþarfir íbúa Akraness, Borgarness og byggðarlaganna þar í kring fyrir að nýta til upphitunar sinna híbýla og til fleiri þarfa það mikla vatn sem þessi hver, Deildartunguhver, hefur að bjóða. Auðvitað hefði verið langsamlega æskilegast að þeir nágrannar, sem þarna er um að ræða með andstæða hagsmuni, hefðu getað náð samkomulagi án atbeina ríkisvaldsins. Og ég vil sérstaklega taka það fram af minni hálfu sem formanns í iðnn. þessarar hv. d., að ég legg á það áherslu, að fyrst svona fór, að þetta samkomulag tókst ekki áður en það frv., sem hér er til umr., var lagt fram, þá verði þrátt fyrir það reynt í fullkominni alvöru, þegar frv. hefur verið rætt og ef það verður að lögum, að gera úrslitatilraun til samkomulags. Og ég minni á það atriði, sem ég tel vera mikilvægt, að í frv. felst ekki endanleg ákvörðun um það, að eignarnám skuli fara fram, heldur er efni frv. að heimila ríkisstj. slíkt eignarnám reynist aðrir kostir ekki vera fyrir hendi. Það var haft hér á orði við umr. um þetta mál fyrr í dag af hv. 9. landsk. þm., að í rauninni hefði hæstv. ríkisstj. ekki átt að vera að skipta sér neitt af þessu máli, það hefði verið nær að láta málsaðila eina um að glíma við það. Ég vil vegna þessara orða minna á að báðir málsaðilar virtust samkv. þeim gögnum, sem fyrir liggja, ótvírætt telja að án atbeina ríkisvaldsins í málinu gætu þeir ekki náð samkomulagi, neinu því samkomulagi sem báðir gætu unað við. Þeir voru þar af leiðandi báðir sammála um það, að gerð yrði tilraun af hálfu rn. til að finna millileið sem samkomulag gæti orðið um. Ég tel það alveg ótvírætt, að við þessar aðstæður hafi það verið skylda rn. að gera þessa tilraun. Og sú tilraun hefur reyndar farið fram. Það var af hálfur rn. settur á fót ákveðinn starfshópur þriggja manna til að ræða við málsaðila. Fjöldamargir fundir hafa verið haldnir um málið eftir að núv. ríkisstj. hóf af því afskipti, en þá yfirleitt þannig, að þessi sáttanefnd ræddi við hvorn aðila um sig á einum og sama fundi, en ekki við báða sameiginlega í einu, vegna þess að það fyrirkomulag var talið heppilegra. Niðurstaðan af þessum ítarlegu samningatilraunum nægði því miður ekki til þess að fá fram það samkomulag sem menn gátu við unað, og bar þar reyndar býsna mikið á milli enn þegar upp var staðið. Það hefur fyrr í þessum umr. verið rakið allítarlega hvaða upphæðir það voru sem hér greindi á um, og það er engin ástæða til af minni hálfu að endurtaka það sem áður hefur verið sagt í þeim efnum. En þar er um svo stórar upphæðir að ræða að ekki var talið vænlegt að bera fram beina sáttatillögu á þessu stigi málsins. Menn eru um það sammála, sem um þetta mál hafa fjallað af hálfu opinberra aðila, að fyrir þéttbýlið á Akranesi og í Borgarnesi og fyrir sveitirnar þar í kring muni sá kostur að virkja Deildartunguhver til hitaveituframkvæmda vera allmiklu vænlegri en aðrir kostir sem í boði kynnu að vera. Það er af þeim ástæðum sem rík áhersla er á það lögð, að þau vandkvæði, sem verið hafa uppi varðandi samkomulag um gjald fyrir þetta mikla verðmæti, verði ekki látin leiða til þess að hafna verði þessum hagstæðasta virkjunarkosti. Því er þetta frv. flutt út frá því sjónarmiði, að það verði að tryggja það með tilliti til mikilvægra almannahagsmuna að þessi auðlind nýtist fyrir íbúa Borgarfjarðarhéraðs með þeim hætti sem hér er stefnt að. Lagðar hafa verið fram brtt., annars vegar af hálfu hv. 11. þm. Reykv., Gunnars Thoroddsens, og hins vegar af hálfu hv. þm. Alberts Guðmundssonar og Einars Ágústssonar, í þá átt, að hér verði um heimild til leigunáms að ræða í stað eignarnáms. Við fjölluðum nokkuð í iðnn. um þessa tvo kosti og það hefur verið nokkuð rætt um þá hér í umr. í hv. Nd. Ég hygg að það sé ótvírætt, að sé um að ræða leigunám til takmarkaðs tíma, eins og gert er ráð fyrir í annarri af þeim tveimur brtt. sem fram hafa verið lagðar þessa efnis, þá fari ekki hjá því, ef sá kostur væri valinn, að upp kæmi að leigunámstímanum loknum ný deila svipaðs eðlis og sú sem nú fer fram um það, hvað sé sanngjarnt gjald fyrir þetta mikla verðmæti. Slíkar deilur gætu þá endurtekið sig á nokkurra ára fresti með reglubundnum hætti. Og niðurstaða mín getur ekki orðið önnur en sú, að ef þeir almannahagsmunir eru á annað borð svo mikils metnir að þeir réttlæti það að Deildartunguhver sé tekinn annaðhvort leigunámi eða eignarnámi, þá sé eðlilegast að gera málið upp nú og halda sig við ákvæði frv. um eignarnám. Það má hins vegar segja, að ef gert er ráð fyrir leigunámi til ótakmarkaðs tíma, eins og fræðilega væri mögulegt og gert er ráð fyrir í till. hv. 11. þm. Reykv., Gunnars Thoroddsens, þá sé í rauninni orðið um jafngildi eignarnáms að ræða, a. m. k, sé ég ekki að munurinn á því tvennu sé annað en hreinn orðaleikur. En það er rétt, að í því undirskriftaskjali sem 132 íbúar Reykholtsdalshrepps hafa sent Alþ. eða iðnn. þessarar hv. d., þar sem þeir andmæla þessu frv., láta þeir í ljós þá skoðun, að þeir kjósi þó leigunám frekar. Mér fannst hins vegar vera mjög athyglisvert að þegar við áttum þess kost í iðnn. þessarar hv. d. að ræða við oddvita Reykholtsdalshrepps, Jón Þórisson, á fundi okkar, þá kom það fram hjá honum að um þetta atriði, hvort heppilegra væri eignarnám eða leigunám, væru menn ekki sammála þar í hreppnum, í Reykholtsdal, þar sem þessi verðmæti hver er, og það kom fram, að t. d. væri það hans persónulega skoðun, oddvita sveitarinnar, að ef til annaðhvort eignarnáms eða leigunáms ætti að koma, þá væri eignarnám eðlilegra og heppilegra. Þetta vil ég upplýsa hér og er allrar athygli vert. En svo að allrar sanngirni sé gætt, þá tók hann einnig fram að innan hreppsnefndarinnar, sem í munu eiga sæti fimm menn, væri hann að vísu einn með þetta sjónarmið. Ég vil einnig minna á það, að samkv. því, sem fram kom við umr. í iðnn., m. a. í viðræðum þar við oddvita Reykholtsdalshrepps, var ljóst að þegar íbúar Reykholtsdalshrepps undirrituðu umrætt mótmælaskjal höfðu þeir almennt gert ráð fyrir því, að ekki væri fyrirhuguð breyting á upphaflegum ákvæðum 3. gr. frv. þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Þegar eignarnemi hefur tekið við hinu eignarnumda er honum heimilt að afhenda Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar hin eignarnumdu verðmæti, enda endurgreiði hún ríkissjóði eignarnámsbætur og allan kostnað hans af aðgerðum þessum.“ Þarna segir að eignarnema, þ. e. ríkissjóði, skuli heimilt að afhenda Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar hin eignarnumdu verðmæti. Og sá skilningur hafði verið uppi hjá íbúum Reykholtsdalshrepps þegar þeir undirrita sín andmæli, að í þessu fælist það, að til stæði að ríkið afhenti hitaveitunni hverinn til endanlegrar eignar, þ. e. fyrirtækinu Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Og það kom fram í viðræðunum við oddvita Reykholtsdalshrepps, að það var ekki síst þetta atriði sem menn voru ósáttir við, að þessi verðmæta eign þar í sveitarfélaginu, vafalaust sú langverðmætasta í þessu litla byggðarlagi, yrði afhent fyrirtæki annarra sveitarfélaga þó í sama héraði væru. Hér er á það að líta, að orðalag upphaflegu frvgr. er „að afhenda“ - það stendur ekki „að afhenda til eignar“ - og þegar þetta mál var rætt við þá aðila, sem að málinu höfðu unnið af hálfu iðnrn., kom fram að það var engin tilviljun að þeir höfðu valið þetta orðalag í 3. gr., þ. e. „að afhenda“, en hins vegar ekki orðalagið „að afhenda til eignar.“ Það var þess vegna auðvelt að fá við þá samkomulag sem í rauninni var í samræmi við það sem fyrir þeim hafði vakað, - samkomulag um að breyta frvgr. á þann veg sem meiri hl. iðnn. gerir till. um, þ. e. að orðalagið sé á þann hátt sem þar segir: „Þegar eignarnemi hefur tekið við hinu eignarnumda er ríkissjóði heimilt að afhenda Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar hin eignarnumdu verðmæti til afnota eftir því sem almenningsþörf krefur og um semst,“ þ. e. afhenda til afnota, sem er þá að sjálfsögðu orðið annað en afhenda til eignar. Það kom mjög ljóslega fram í viðræðum iðnn. við oddvita Reykholtsdalshrepps, að einmitt þessi breyting á upphaflegu frvgr. væri metin mjög mikils af honum og að því er hann vænti af mjög mörgum íbúum Reykholtsdalshrepps. Einnig var það ljóst, að af hálfu stjórnenda væntanlegrar hitaveitu eða þeirrar samstarfsnefndar, sem að málinu hefur unnið af hálfu Akraness, Borgarness og þeirra byggðarlaga sem að málum standa, þá sættu þeir sig einnig mjög vel við þessa breytingu, þannig að ég lít svo á að þarna hafi verið stigið nokkurt skref til samkomulags. Að sjálfsögðu stendur hins vegar eftir sá meginágreiningur sem gert hefur þetta mál erfitt fyrst og fremst, og það er ágreiningurinn um það, hversu hátt eigi að meta þessi miklu verðmæti. Það er út af fyrir sig mjög eðlilegt, að þar greini menn á. Þarna höfum við engin skýlaus fordæmi áður sem hægt er að vitna til. Það er ekkert ótvírætt í þessum efnum, en hins vegar er mikill vilji fyrir því, - a. m. k. fannst mér það koma fram við umr. um málið við fulltrúa eigenda, að fullur vilji sé fyrir því af þeirra hálfu, að hverinn, sem í þeirra landi stendur, verði nýttur í þessu skyni, og ágreiningurinn er ekki um það, hvort hann skuli nýttur, heldur aðeins um það, hversu mikið gjald skuli koma fyrir. Og það má út af fyrir sig e. t. v. segja með tilliti til ýmissa annarra deilumála af svolítið svipuðum toga, sem upp hafa komið í landinu, að mjög mikilvægt sé að deilan skuli þó bara standa um þetta. Ég minni á það, að stundum hafa ýmsir aðrir mjög viðkvæmir og mikilvægir þættir blandast inn í deilumál sem að öðru leyti hafa kannske verið nokkuð hliðstæð við þetta, og á ég þar við ágreining um náttúruverndarsjónarmið af ýmsu tagi og annað því líkt. En það er ekki um neitt slíkt að ræða þarna, heldur fyrst og fremst og nær eingöngu deilt um gjaldið. Og ef það fer svo líka að þessu frv. samþykktu, að það takist ekki að byggja þá brú sem þarna vantar enn, þá geta menn væntanlega verið bærilega sammála um það, að enginn aðili er frekar finnanlegur í okkar þjóðfélagi til að leggja á það dóm, hversu mikil verðmæti þarna sé í rauninni um að ræða, heldur en þeir aðilar sem til yrðu kvaddir að framkvæma þetta vandasama mat, ef til þess þarf að koma. Menn geta út af fyrir sig sagt sem svo, að þeir almenningshagsmunir, sem þarna séu í húfi, séu ekki það miklir að þeir réttlæti svo alvarlega aðgerð sem eignarnám. Það er sjónarmið út af fyrir sig og sjónarmið sem ég get borið fulla virðingu fyrir. En hitt er ótvírætt, að það getur ærið oft komið upp sú staða í okkar landi í hliðstæðum málum sem þessu, að almannahagsmunir séu það sterkir, séu það mikilvægir að þeir réttlæti fullkomlega að því ákvæði stjórnarskrárinnar, sem gerir ráð fyrir eignarnámi við slíkar kringumstæður, sé beitt. Og ég vil segja það, að sú grundvallarafstaða að ætla að hafna eignarnámi undir öllum kringumstæðum er að mínu viti alveg fráleit. Hitt er aftur matsatriði, sem eðlilegt er að menn geti haft skiptar skoðanir á, hvort þeir almannahagsmunir, sem þarna er um að ræða nú séu það mikilvægir að þeir réttlæti eignarnám, - og það er mín niðurstaða að fallast á að svo sé. Jafnframt vil ég þó taka fram um leið og ég lýk máli mínu, að ég vil eindregið vænta þess að verði frv. samþ. eins og við leggjum til, þá verði eftir sem áður leitast við enn á ný að kanna möguleikana á samkomulagi. Víst verður það undir ákveðnum þrýstingi gert þegar ríkisvaldið hefði slík lög í höndunum, eins og hv. 9. þm. Reykv., Einar Ágústsson, minnti á í sínu máli fyrr við umr. En hvað sem því líður geri ég samt mjög skýran greinarmun á annars vegar heimild til eignarnáms, sem í frv. felst, og hins vegarbeinni ákvörðun um eignarnám. Það er sitt hvað.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt um þetta frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka eignarnámi hluta jarðarinnar Deildartungu í Reykholtsdalshreppi ásamt jarðhitaréttindum með því að lýsa því yfir, að eignaupptaka í hverri mynd sem hún er er andstæð lífsskoðunum mínum. Úrslitakostir í samskiptum ráðh. við fólkið ílandinu á að vera óþekkt úrræði. En hér stangast á lífsskoðanir annars vegar sósíalismans eða kommúnista og hins vegar hins frjálsa fólks. Ég harma að það skuli eiga sér stað hér á Alþingi Íslendinga. Ef samkomulagstilraunir hafa verið fullreyndar, bæði um leigusamninga við eigendur og um kaup á umræddum verðmætum, þá álít ég að leigunám sé betri kosturinn af tvennu illu. Leigunám ætti ekki að tefja fyrir framkvæmdum á vegum hitaveitu fyrir Akranes og Borgarnes og Hvanneyri, að ég held, og ég vil frábiðja mér ummæli flokksbróður míns, hv. þm. Jósefs Þorgeirssonar, um að við flm. þeirrar brtt., sem er á þskj. 827 og er flutt af mér og hv. þm. Einari Ágústssyni, viljum viðhalda stöðugum deilum innan kjördæmisins, eins og hann komst að orði, með flutningi till. okkar um leigunám. Þetta eru ómakleg ummæli og ekki til þess fallin að tryggja frv. brautargengi eða fylgi. Till. okkar, ef samþ. verður, kemur ekki til með að tefja framkvæmdir og fullnægir þeim almennu þörfum, sem hæstv. iðnrh. gat um í ræðu sinni því að ég vil undirstrika að þetta mál er þess eðlis, að hér stangast á lífsskoðanir annars vegar hæstv, ráðh., sem er þjóðnýtingarmaður og trúr sinni köllun, og þeirra sem vilja verja eignarréttinn. Ég vil leyfa mér að gera að nokkru umræðuefni vinnubrögð hæstv. ráðh. í hliðstæðu máli. Á ég þar við málsmeðferð í sambandi við aðra orkustofnun, þ. e. Landsvirkjun. Eins og menn vita er Landsvirkjun sameignarfyrirtækis ríkisins og Reykjavíkurborgar. Án þess að hafa nokkurt samráð við borgarráð Reykjavíkur eða við borgarstjórn Reykjavíkur, skipar iðnrh. 6. okt. 1978 nefnd til að gera till. til rn. um stofnun landsfyrirtækis um meginraforkuvinnslu á Íslandi og raforkuflutning í samræmi við markaða stefnu ríkisstj. í orkumálum. Hann setur þessari nefnd fyrir, án þess að hafa nokkurt samráð við annan eignaraðilann, sem er þó helmingseignaraðili í fyrirtæki sem heitir Landsvirkjun, að núverandi Landsvirkjun, Laxárvirkjun og 132 kw. byggðalína sameinist í eitt fyrirtæki. Sem sagt, það er sett á laggirnar nefnd til þess að vinna að hreytingu á eignaraðild án samráðs við eignaraðila vegna þess að um þetta hefur verið samið í stjórnarsáttmála, og nefndinni er sett ákveðið mark að vinna að. Þessi nefnd skilar að sjálfsögðu áliti og það álit og niðurstaða nefndarinnar er sent borgarráði með bréfi. Í þessu bréfi, sem ég vitna í, er þess farið á leit, að borgarráð setji á stofn aðra nefnd til þess að vinna að lagabreytingu sem gerði það lögum samkv. heimilt að þetta borgarfyrirtæki yrði sameignarfyrirtæki. Allt er þetta gert án samráðs við borgarstjórn eða borgarráð sem er eignaraðili. Þetta eru hrokafullar tilskipanir og ekki sæmandi íslenskum ráðamönnum. Því geri ég þetta að umtalsefni, að ráðh. hefur viðhaft sömu starfsaðferð við eignaraðila Deildartunguhvers, og ég vil vitna máli mínu til staðfestingar í grein sem Björn Fr. Björnsson og Þorsteinn Helgason skrifuðu fyrir hönd eiganda Deildartunguhvers, en í þeirri grein segir, með leyfi forseta: „Fulltrúar eiganda Deildartunguhvers gengu til samninga vitandi það að eignarnámsbeiðni HAB hafði legið í eitt ár á borði hjá iðnrh. Eftir hið fyrra af alls tveimur tilboðum HAB, 11.67 millj. kr. ársgreiðsla fyrir 150 sekúndulítra, kom fram að rn. hafði sett HAB samningsramma og lá fyrir að HAB fengi ekki starfsleyfi ráðh. væri farið út fyrir þann ramma.“ - Þetta er hrokafull valdníðsla, sem hér á sér stað, að koma í veg fyrir frjálsa samninga, sem lá við að tækjust, með slíkum rammasetningum. Og ef ég má, með leyfi forseta, halda áfram lestrinum: „Sem sjá má af lokatilboði HAB var rammi þessi svo þröngur, að í raun var ekki um samninga að ræða, heldur skyldi eigandi hversins hlíta verðákvörðun rn. Þá var því einnig lýst yfir, að um kaup ríkisins á hvernum væri ekki að ræða af hálfu ráðh. Svo sem nú er ljóst, ætlar ráðh., með beitingu eignarnámslaga, ríkissjóði í raun að kaupa hverinn, án þess að nokkrar viðræður í þá veru hafi áður átt sér stað við eiganda.“ Þetta eru furðuleg vinnubrögð og ekki til sóma fyrir ungan mann sem verður fyrir því - menn geta túlkað það hvort sem þeir vilja sem ólán eða happ - að verða ráðh. óðara er hann stigur fæti inn í Alþ. rétt eftir kosningar. Ráðherravald er til, en það er jafnhættulegt og hver önnur vopn. Í þessu tilfelli er það vopn gegn varnarlausum einstaklingum, gamalli konu í þessu tilfelli. Að þessum fullyrðingum í greininni, sem ég vitnaði til, vil ég færa nokkur rök, því að ég hef hér afrit af ummælum sem formaður starfshóps rn. lét bóka eftir sér 5. maí og eru að sjálfsögðu skráð í fundargerð um þessa fundi, er starfshópur rn. hélt og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „GE (þ. e. Gísli Einarsson) upplýsir, að HAB muni ekki hafa umtalsvert svigrúm til endurskoðunar á tilboði sínu, enda séu þeir háðir starfsleyfi rn. Upplýsir Gísli að tilboð HAB sé mjög tekið að þrengja að ramma þeim sem líklegt er að hljóti brautargengi rn. Starfshópurinn lýsir því yfir, að hann sé reiðubúinn að draga sig í hlé úr viðræðunum, þegar sá rammi er á enda runninn sem honum var settur af hálfu rn., og reyna að koma beinum viðræðum á.“ Hér er sem sagt sett þak, takmörkun fyrir samkomulagi, - takmörkun sem er svo grimmilega á sett að jafnvel þó að samkomulag náist við viðsemjendur fái hitaveitan ekki starfsleyfi, ef hún fer út fyrir vilja ráðh. Ég trúi því ekki eitt einasta augnablik, þrátt fyrir það sem fram hefur komið hér á hv. Alþ., að til sé einn einasti maður innan Sjálfstfl. sem styður eignarnám það sem hér er um að ræða. Ég trúi því ekki fyrr en á reynir. Það verður að koma í ljós. Og mér er næst að bæta við, að ég trúi því ekki, að á hv. Alþingi Íslendinga sé meiri hl. fyrir slíkum ráðstöfunum sem þessum. Ef svo er, þá harma ég það. Hv. þm. Kjartan Ólafsson vitnaði mikið í sérskoðanir oddvitans í Reykholtsdalshreppi máli sínu til stuðnings og það hvað eftir annað. Fyrr í dag hefur hv. þm. Ólafur G. Einarsson, 9. landsk. þm., vitnað í bókun sem gerð var á fundi hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps 20. maí, í gær. Ég ætla að leyfa mér að lesa hana upp aftur, með leyfi hæstv. forseta, og biðja hv. þm. um að taka eftir því, að það er engin aths. frá oddvitanum í þessari bókun. Öll þau ummæli eða samtöl, sem kunna að hafa átt sér stað utan við þá bókun sem hér er, þar sem málið er formlega afgreitt og víðkomandi aðili er viðstaddur, lýsi ég sem markleysu í þessum umr. En bókunin hljóðar svo: „Á fundi hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps 20. maí 1979 var eftirfarandi bókun gerð: 1. Hreppsnefnd Reykholtsdalshrepps mótmælir algerlega framkomnu frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. að taka eignarnámi hluta jarðarinnar Deildartungu ásamt jarðhitaréttindum og varar alvarlega við aðgerðum, sem kunna að leiða til erfiðari samskipta HAB og íbúa Reykholtsdalshrepps, sem líta á þetta sem sitt landhelgismál, eins og undirskriftir íbúa sýna glöggt. 2. Hreppsnefndin ítrekar þá skoðun sína, að samningar milli eiganda Deildartunguhvers og HAB hafi enn ekki verið reyndir til þrautar. 3. Það var álit hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps, að ef samningar ekki tækjust, yrði hverinn tekinn leigunámi. Nú hafa komið fram í Nd. Alþingis tvö frv. eða till. um leigunám á Deildartunguhver. Hreppsnefndin leyfir sér að skora á flm. þessara frv. eða till. að leita eftir samræmingu og mælir eindregið með því, að teknir verði 150 sekúndulítrar leigunámi til 20 ára.“ Þetta er samkv. gerðarbók Reykholtsdalshrepps og undirskrifað af Jóni Þórissyni oddvita. Þetta er bókun af hreppsnefndarfundi í gær frá þeim oddvita sem hv. þm. Kjartan Ólafsson vitnaði hvað mest til áðan. Hann gerir þar enga aths. og þessi bókun er einróma samþykkt. Tal hv. þm. um samtöl sem hafi átt sér stað á milli hans og oddvitans prívat, einkasamtöl, er ekkert innlegg í málið sem hér er flutt.

Viðræður á nefndarfundi, ekki einkasamtöl.

Þessi bókun sem ég var að lesa upp, er frá þeim fundi, þar sem mál þetta var rætt, og oddvitinn skrifaði undir þetta bréf. Eins og kemur fram í þessu bréfi og víða annars staðar og í umr., sem hér hafa átt sér stað, hafa viðræður ekki enn verið reyndar til hlítar. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál að sinni. Ég vildi benda á hliðstæður í embættisafglöpum hæstv. ráðh., hliðstæður í málflutningi og ákvörðunum, þ. e. Landsvirkjunar annars vegar, þar sem ráðstafanir eru gerðar án samráðs við annan eignaraðilann um framtíðarskipan mála þess fyrirtækis, og hins vegar það mál sem hér er til umr. Ég vil að lokum segja það, að mér þætti afskaplega vænt um ef alþm. vildu hugleiða að Alþingi Íslendinga verður að koma í veg fyrir að þeir, sem hafa kommúnistíska „tendensa“, geti fótum troðið eignarrétt manna og þar með komið stefnumáli sínu í framkvæmd meðan þeir fara með völd, sem vonandi verður ekki til frambúðar í okkar blessaða landi.



Herra forseti. Ég gerði býsna rækilega grein fyrir máli mínu á laugardaginn og hef auk þess sent frá mér nál. þar sem fram kemur afstaða mín skýrum orðum og hvað það er sem ég legg til um meðferð þessa máls. Ég hef kannske ekki miklu við að bæta það sem ég sagði þá. Ég held að mitt mál hafi verið það ítarlegt þó að það væri ekki langt, að menn hafi áttað sig á því hver meining mín væri í þessu máli, og ég finn það nú reyndar, að því meira sem líður á umr. verða fleiri mér sammála um þetta mál, að það kann að vera að eitthvað vanti á í málsmeðferð, og gæti ég vitnað til margra ræðna sem hér hafa verið haldnar um þetta efni. Nú síðast var að ganga úr ræðustól einn af þeim sem mér virðist að taki undir margt af því sem ég var að gagnrýna og hef leyft mér að gagnrýna bæði í ræðu minni og einnig í því prentaða nál. sem frá mér hefur komið. Og ég verð að segja það jafnvel hæstv. iðnrh. til hróss, að ég held hann hafi fundið það, að e. t. v. hefði mátt haga þessu máli nokkuð öðruvísi frá upphafi, og e. t. v. má ráða það af síðustu orðum hans í ræðu hans í dag, þegar hann sagði beinum orðum að hann óskaði þess, að frjálsir samningar gætu tekist um afnot af Deildartunguhver. Þannig tók einnig til orða hv. formaður iðnn., 3. þm. Vestf. Við skulum vona það og ég verð að láta þá von í ljós, að hvernig sem þetta mál fer hér í þinginu verði það að lokum niðurstaðan, að þetta mál verði leyst með frjálsum samningum. Þess vegna vil ég taka undir þau orð hæstv. ráðh. og formanns iðnn., að þetta mál megi leysast með frjálsum samningum. En það undarlega er, að mér finnst að umr. hérna hafi í reyndinni hnigið mjög í þá átt að skynsamlegt sé að fara eftir því sem ég hef lagt til, að þessu máli verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, eins og fram kemur í nál. mínu, og að teknir verði upp samningar, eðlilegir samningar við fulltrúa eiganda Deildartunguhvers. Hæstv. ráðh. var að vísu ekki stórorður framar því sem hann temur sér í ræðum sínum, en þó hélt hann því fram, að fram hefðu komið í mínu máli, bæði í ræðu minni, trúi ég, og þá ekki síst í hinu prentaða þskj., fullyrðingar sem væru rangar. En ég get ekki fundið að hæstv. ráðh. hafi afsannað neitt af því sem ég hef haldið fram. Það, sem ég hef lagt höfuðáherslu á og er óhætt að segja að er meginkjarninn í mínu máli og kannske það sem gnæfir þar algerlega upp úr, er þetta, að ég hef lagt á það áherslu, að ekkert hafi komið fram í málinu sem sanni að eigandi eða fulltrúar eiganda Deildartunguhvers hafi ekki viljað semja um þetta mál. Þetta er kjarninn í mínum málflutningi, og ég held að hæstv, ráðh. hafi ekki afsannað þetta sem ég hef haldið fram. Sannleikurinn er sá, að það má ráða það af allri meðferð þessa máls og því, sem fram hefur komið um þetta, að það hefur ekki verið staðið vel, ekki „forsvaranlega“, eins og ég tók til orða í nál. mínu, að því að koma á samningum milli þeirra sem þarna deila um réttinn. Ég sýndi fram á það, að þetta mál er ekki mjög gamalt, það eru ekki nema um það bil fimm ár síðan byrjað var að tala um að virkja Deildartunguhver. Ég sýndi fram á það, að á fyrstu árunum var þannig að þessu staðið, að það var naumast hægt að segja að nein viðhlítandi boð kæmu frá þeim sem höfðu áhuga á því að nýta hverinn, bæði hvað snertir Borgarnes á sinni tíð og eins Akranes og Borgarnes síðar. Og ég verð að segja það, að það kemur greinilega fram að nú síðasta árið hafa sáralitlar eða engar samningaumleitanir átt sér stað fyrr en nú á allra síðustu vikum. Þetta tel ég ekki forsvaranlega aðferð til að ná samningum. Og því miður verð ég líka að segja það, að af því, sem fram hefur komið í þessu máli - menn hafa verið að lesa hér úr bókunum sem ég hef nú ekki við höndina, en ég hef hlýtt á það sem menn hafa lesið úr bókunum frá fundum svokallaðs viðræðuhóps og hins aðilans - verður ekki annað ráðið en að iðnrn. hafi sett tiltekin mörk um það, hvað teldist vera hæfilegt að greiða fyrir afnotaréttinn. Og ég heyrði ekki betur en það kæmi fram í máli hæstv. ráðh. hér í dag, - ég man ekki nákvæmlega orðalagið á því - að hann teldi að iðnrn. yrði að stýra samningunum að þessu leyti, hafa þarna fingurinn á og koma í veg fyrir að gjaldið fyrir afnotin ryki upp úr öllu valdi. Það má vel vera að það sé rétt, að hæstv. ráðh. eða iðnrn. eigi að hafa þarna fingurinn á, en þó er mér mjög til efs að þetta sé raunverulega rétt aðferð. Ég tel mjög vafasamt að þetta geti talist rétt. Enn þá er það nú svo, að frjálsir samningar eru leyfilegir í þessu landi, og það er ekkert komið fram í þessu máli sem sýnir að ekki hefði mátt koma á frjálsum samningum. Reyndar held ég fyrir mitt leyti að hæstv. núv. iðnrh. sé ekki einn sekur um það að hafa, ef ég má taka svo til orða, klúðrað þessu máli. Því er nú verr og miður, að það á sér sennilega nokkru lengri sögu. Ég er ákaflega hræddur um að þeir, sem stýrðu iðnrn. á undan honum, hafi ekki staðið nógu vel að þessu máli. Ég er ósköp hræddur um það. Það hefur komið fram í þessum umr., að fráfarandi iðnrh. telur sér það til gildis að hafa reynt að leiða saman sveitarfélögin sem um ræðir, Borgarnes, Akranes og Andakíl og kannske einhver fleiri sveitarfélög sem að þessu standa, - leiða þau saman til þess að koma á hitaveitu. Út af fyrir sig er þetta þakkarvert framtak. En ég álít að sá ráðh., sem þá fór með iðnaðarmálin, hefði gjarnan mátt standa svolítið öðruvísi að þessu, ekki eingöngu að fá þá til samkomulags og vinna að því að þeir kæmu sameiginlegu hitaveitufyrirtæki upp hjá sér, þessi sveitarfélög, heldur finnst mér að hann hefði einnig mátt huga að því, að það var meiningin að virkja orku sem var í öðru sveitarfélagi - og ekki bara það, heldur í eigu annars aðila og sérstaks aðila sem hafði fulla heimild á sinni eign. Ég tel að það hafi verið galli á þessari málsmeðferð frá upphafi. Úr því að iðnrn. taldi sér skylt að hafa hönd í bagga um að koma þessu fyrirtæki á og leiða menn saman um það, þá átti iðnrh. að sjálfsögðu að bjóða eignaraðilanum að orkulindinni til samninga um þessi mál. Þetta tel ég að hafi verið galli á málsmeðferðinni, og því miður verð ég að segja það, að úr þessum ágöllum hefur ekki verið bætt á hinum síðustu vikum, og ég held að það sé rétt sem kom fram í mínu máli, að hæstv. iðnrh. hefur sýnt óþarfa kappsemi í því að knýja fram þá lausn sem hér liggur fyrir eða hann hyggst knýja fram með lögum. Þess vegna held ég að till. mín um það að vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá sé rétt. Ég er sannfærður um að það eru möguleikar á því að koma á frjálsum samningum um þennan afnotarétt, og ég held að þeim hefði verið komið á ef skynsamlega hefði verið staðið að þessu máli frá upphafi. Hæstv. ráðh. minntist á það í dag, hvað ske mundi ef af eignarnámi yrði, hvaða afleiðingar það hefði fjármálalega séð. Hann vildi sem minnst reyna að svara þeirri spurningu, en þó er þetta mjög stór spurning, og það er auðvitað alveg nauðsynlegt að hæstv. ráðh. geti svarað því, hvaða fjármálalegar afleiðingar þetta hefur fyrir ríkið, hvort það sé, þegar allt kemur til alls, hagkvæmt fyrir ríkið að fara þessa leið. Ég held að þetta sé svo stór spurning að hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. ættu að gera sér fyllilega grein fyrir því og reyna að gera Alþ. grein fyrir því, hvernig þetta kæmi út frá fjárhagslegu sjónarmiði. Hæstv. ráðh. sagði sem svo, að það væri ekki hægt að svara þessu, það væri ekki hægt að gefa neitt algilt svar við því, hvaða afleiðingar þetta hefði. En ég vil spyrja hæstv. ráðh. hverjar séu líkurnar fyrir því, að ríkið hafi hagnað af því að fara út í eignarnám með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég hef hér fyrir framan mig grg. frá fulltrúum eiganda Deildartunguhvers, þar sem þeir velta fyrir sér þessari spurningu, hvað mundi ske ef eignarnám eigi sér stað, fjárhagslega séð, og þá segja þeir það sem mér finnst rétt að menn leiði hugann að, og ég ætla - með leyfi hæstv. forseta - að lesa dálítinn kafla úr grg. fulltrúa eiganda Deildartunguhvers, en þeir segja sem svo: „Fari eignarnám fram, ber ríkissjóði að inna af hendi eignarnámsbætur og er miðað við að um staðgreiðslu sé að ræða. Hins vegar yrði ríkissjóður af umtalsverðum skatttekjum. Væru væntanlegir skattar fyrir næstu 20 árin greiddir fyrir fram nú í dag næmu þeir 69 millj. kr. vegna lokatilboðs HAB en 224 millj. kr. vegna lokatilboðs eiganda. Fé til greiðslu eignarnámsbóta mun ríkissjóður ætla að taka af lánsfé því sem HAB er ætlað í lánsfjáráætlun og kann lítið að verða eftir til framkvæmda á vegum HAB, þegar upp er staðið.“ Og einnig segja fulltrúar eiganda Deildartunguhvers: „Mat á verðmæti hversins með tilliti til notkunar hans á vegum HAB er mjög háð olíuverði og byggingarkostnaði. Byggt á forsendum HAB og starfshóps iðnrn. var mat á sjálfrennsli hversins um 200 millj. kr. á verðlagi 1. jan. 1979, en er í dag um 1560 millj.“ Þeir taka jafnframt fram, fulltrúar eiganda Deildartunguhvers, að þetta sé ekki endilega mat þeirra sjálfra, en þetta er það mat sem ráða má af því sem fram kemur hjá starfshópnum svokallaða. Enn fremur segja þeir, fulltrúar eiganda Deildartunguhvers: „Sökum taps á væntanlegum skattgreiðslum er ríkissjóði ekki hagur að eignarnámi. Sökum mikillar greiðslubyrði og missis framkvæmdafjár er HAB ekki hagur að eignarnámi. Enn fremur er það gegn vilja og hagsmunum íbúa Reykholtsdalshrepps og fleiri Borgfirðinga, að hverinn verði afhentur HAB til eignar. Hins vegar er eiganda hversins einum hagur að eignarnámsaðgerðinni, þar eð eignarnámsbætur gæfu allmiklu hærri arð en lokatilboð hans.“ - En svo bæta þeir við: „Þrátt fyrir það stendur eigandi staðfastlega gegn eignarnámi og óskar þess, að hverinn megi haldast í eigu ættmenna hans svo sem verið hefur í tvær aldir.“ Þarna reyna þeir, fulltrúar eiganda Deildartunguhvers, að gera sér grein fyrir því, hvaða fjárhagslegar afleiðingar þetta hefur, og ég held að það væri skynsamlegt líka fyrir hæstv, iðnrh., fyrir hæstv. fjmrh. og ríkisstj. í heild og Alþ. að gera sér grein fyrir þessu og fá úr því skorið hvað þarna er verið að leggja út í með eignarnámi og hvort ekki væri möguleiki á því að ná, þegar upp er staðið, jafngóðum árangri með frjálsum samningum. Ég minni því enn á till. mína um það, að þessu máli verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, og ég vona að hv. þm. sinni þeirri till. Ef ekki verður af því, þá hygg ég nú að skárri kosturinn sé leigunámið sem hér hefur mjög borið á góma og till. eru um. En ég held þó að á þessu stigi væri best að tala um hvorugt, eignarnám eða leigunám, heldur að vísa málinu frá og vinda sér í það að reyna að ná frjálsum samningum við fulltrúa eiganda hversins.



Herra forseti. Það er að sönnu komið fram yfir þann tíma sem atkvgr. var boðuð, en ég hafði beðið um orðið meðan á umr. stóð og ég held að ég verði að fá að segja hér nokkur orð í tilefni af því sem fram hefur komið, sérstaklega því sem. hæstv. iðnrh. sagði í ræðu sinni fyrr í dag. Hann lagði á það talsverða áherslu, að hér væri einungis um heimildarfrv. að ræða og hann vildi ekki með nokkru móti loka samkomulagsleiðum, heldur halda áfram viðtölum við eiganda eða fulltrúa hans. Það er auðvitað góðra gjalda vert að vilja þetta. En það þýðir þá væntanlega að nokkur bið verði á því að heimild væntanlegra laga verði notuð, og þá vaknar að sjálfsögðu sú spurning, hvort eignarnámslagasetningunni liggi svo mikið á að hana þurfi að afgreiða hér á örfáum dögum í lok þessa þings. Enn fremur vaknar þá sú spurning í mínum huga a. m. k. og ég vænti fleiri, hvort ekki væri réttara að notast við leigunámsheimild á vatnsréttindum á meðan þessar samningaumleitanir fara fram ef það er svo að Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar liggi mjög mikið á að fá vatnið og sé tilbúin að hefjast handa um framkvæmdir, hönnun sé fyllilega lokið og það sé ekki annað eftir en að byrja að grafa fyrir leiðslum. Ég held því að sú till., sem hv. þm. Ingvar Gíslason flytur, sé skynsamleg, að þetta mál fái nánari athugun í rn. eftir samningaleiðum. Hv. þm. Kjartan Ólafsson, 3. þm. Vestf., lagði einnig mikla áherslu á að þrautreyna samningaleiðina, þannig að báðir þessir talsmenn frv. virðast vera á því að það væri miklu ákjósanlegri leið að leysa málið með frjálsum samningum, og er það virðingarvert hjá þeim hv. þm. sem þó eru mjög fúsir til þess að taka eignir manna og leggja undir ríkissjóð. En hv. þm. Kjartan Ólafsson virtist mér leggja að jöfnu leigunám til langs tíma og eignarnám. Á þetta get ég ekki fallist. Með leigunámi er eignarrétturinn áfram hjá fyrri eigendum og því áframhaldandi von að af frjálsum samningum geti orðið, eins og allir segjast nú vilja. En þegar eignarnámsheimild hefur verið notuð, og það er ekki sjáanlegt annað en hún verði notuð því að annars væri ekki verið að leggja svo mikið kapp á að fá hana, þá er ríkið orðið eigandi og að sjálfsögðu ekki þá lengur um að ræða nokkra samninga við Deildártungufólk, það er ekki lengur aðilar málsins. En þá gætu hæglega tekið við aðrir samningar, sem ég er ekkert viss um að yrðu svo mjög miklu auðveldari en samningar við þetta fólk, þ. e. samningar við hið nýja fyrirtæki, sem heitir Hitaveita Akraness og Borgárfjarðar, um það sem nú eru nefnd einungis afnot, en ekki eign. Það hlýtur að verða verulegt matsatriði hvað fyrirtækið eigi að greiða fyrir þau vatnsréttindi sem ríkið þá veitir því. Ég spái því, að þarna geti því einnig orðið um verulegt vandamál að ræða fyrir hæstv. iðnrh. og að málið sé engan veginn í höfn þó að eignarnáminu verði beitt. Ef eignarnám er látið fara fram, þá skildist manni upphaflega að Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar ætti að greiða ríkinu það sem ríkið greiðir fyrir vatnsréttindin og í mínum huga vakna þá þessar spurningar. Á leigan fyrir vatnið að miðast við eignarnámsverðið og greiðast þá á hvað löngum tíma og með hverjum hætti? Þessum spurningum er öllum ósvarað. Það er ekki einn einasti stafur um þetta í nokkru því plaggi sem ég hef séð, ekki nokkru því plaggi sem lagt hefur verið fyrir hér á hv. Alþ., en þetta hlýtur að skipta verulegu máli. Hér er verið að tala um eignarnám á miklum verðmætum sem enginn veit hvað hátt verða metin. Mikil áhersla hefur verið lögð á það hér í vetur, a. m. k. af núverandi valdhöfum, að menn yrðu að vita hvað þeir eru að samþykkja, þegar þeir setja lög. Vitum við það? Ég spyr. Ég held að við vitum það ekki. Og við vitum ekki hvað kann að koma út úr mati skipaðra matsmanna á þessum verðmætum. Það er hægt að draga ýmsar ályktanir um það - ég mun kannske koma að því síðar hversu hátt þetta mat verði, en það er alveg víst að hér er um verulegar fjárhæðir að tefla. Ég minntist á það hér um daginn, að um er að ræða jafnvirði 59 þús. tonna af olíu. En nú á að gera breytingu á frv. frá fyrstu gerð þess í þá veru, að nú verði ríkið áframhaldandi eigandi, en ekki hitaveitan eða þau sveitarfélög sem að henni standa, og má vel vera að einhverjum sé fróun í því og ég er ekki út af fyrir sig að mæla neitt sérstaklega gegn því. Ég tók ekki nægilega vel eftir því, hvað hæstv. ráðh. sagði um samninga við landeigendur um aðveituæð, hvort þeir samningar eru hafnir eða hvort þeim er kannske lokið og hvað er áætlað að það muni kosta að leggja leiðslur um lönd bænda í Reykholtsdal og víðar. Þetta er spurning sem auðvitað verður að taka inn í dæmið. Það eru áreiðanlega talsverðar fjárhæðir sem hér er um að tefla, og ég tel það algerlega óforsvaranleg vinnubrögð, ef hafin er gerð þessarar hitaveitu án þess að áður sé samið við þessa landeigendur. Það getur leitt til ófyrirsjáanlegra atvika, eins og mörg dæmi hafa sýnt á liðnum árum við svipaðar aðstæður. Og ég vil minna á það, að þegar Landsvirkjun lagði rafmagnslínur frá Búrfelli og frá Sigöldu til Reykjavíkur, þá var fyrir fram samið við hvern einasta landeiganda sem varð fyrir spjöllum af þessum framkvæmdum, og þannig tel ég að vinna eigi að slíkum málum. Ég tel ekki koma til greina að hefjast handa, eins og ég áðan sagði, fyrr en frá þessum málum er að fullu gengið. Hæstv. iðnrh. taldi mjög vel gert við landeigendur og ábúendur á Deildartungusvæðunum, þar sem eftir væru skildir hvorki meira né minna en 10 sekúndulítrar af vatnsrennslinu þeim til handa. Þetta var út af því sem ég minntist á í ræðu um daginn, og hann sagði að samkv. sínum útreikningum og sinna sérfræðinga dygði þetta heitavatnsmagn fyrir 500–700 manna byggð. Samkv. þeim eina reikningi sem ég kann nú, einfaldri þríliðu, sýnist mér að ef 650 manns komast af með 10 sekúndulítra, þá ættu 6500 manns að komast af með 100 sekúndulítra.

Það kólnar á leiðinni, vatnið.

Vatnið kólnar á leiðinni, já, það er nefnilega það. Þá er kannske hugsanlegt að snerpa á því þegar það kemur á áfangastað, það er víða gert. Nema það sé hugsað svo, að það sé kalt vatn í ofnunum á hitaveitusvæðinu, ég veit það ekki. Ég hélt að það yrði þá bara mál hitaveitunnar ef þess þyrfti. En samkv. útreikningum í aths. með frv. þarf Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar á einu ári, á fyrsta ári, 169 sekúndulítra fyrir sína 6500 neytendur. Mér sýnist þess vegna hér vera verulega betur gert við íbúa væntanlegs hitaveitusvæðis heldur en þá sem eftir verða í dalnum, einkum þegar það er haft í huga að fyrir hendi geta verið 50 sekúndulítrar í Bæjarsveit, sem samkv. aths. hæstv. ráðh. dugar fyrir alla aðra byggð en Akranes, svo að það eru þá Akurnesingar sem þurfa að fá 170 sekúndulítrana. Þess vegna held ég að það ætti að vera mögulegt að verða við þeirri beiðni, sem fram er sett í bréfi frá oddvita Reykholtsdalshrepps og var áðan lesin, dagsett í gær, að eftir yrðu skildir 30 sekúndulítrar til þess að heimamenn gætu hagnýtt sér þá. Bréfið varar við einu og öðru, eins og hér var lesið, þannig að mér sýnist það enn þá renna stoðum undir það sem ég sagði hér síðast, að það væri síður en svo loku fyrir það skotið að nokkurt ósamkomulag kynni að verða í Borgarfjarðarhéraði þó að þetta eignarnám yrði framkvæmt. Hæstv. iðnrh. taldi, að ég hefði farið með rangt mál á laugardaginn þegar ég talaði um afnot Deildartungumanna af hvernum, og bað mig að kynna mér málið betur. Satt að segja hélt ég að hér væri um eitthvert það atriði að ræða sem ég vissi ekki um og gæti breytt málinu verulega, af því að hæstv. iðnrh. er með afbrigðum skýr maður, að hann væri með tromp á hendinni, hátt spil, sem ætti eftir að kollvarpa öllu því sem ég hefði sagt hér. Og ég get ekki neitað því, að það fór lítils háttar um mig að eiga von á þessum upplýsingum. En svo þegar hann í dag sýndi spilið í lófanum, þá fannst mér sannarlega heldur lítið til þess koma, það var ekki hátt spil. Það var sem sagt bara það einfaldlega, að elsta húsfreyjan í Deildartungu, Frú Sigurbjörg Björnsdóttir, er ein skráður eigandi hversins. Þetta er það sem ég á að hafa farið eitthvað rangt með. Þessi heiðurskona er búin að gera garðinn frægan í Deildartungu ásamt manni sínum, Jóni Hannessyni, sem nú er látinn, síðan 1913 eða í 66 ár. Og það að telja hana ekki með Deildartungumönnum er algerlega of vaxið mínum skilningi.

Hvar eru niðjarnir?

Þegar það svo bætist við, - ég ætla að koma að því, - að náin ættmenni hennar, niðjar sumir hverjir, eru búendur eða eigendur flestra jarða í Deildartunguhverfinu. Þetta hygg ég að hæstv. ráðh. mætti gjarnan kynna sér, af því að ég sé að hann trúir ekki því sem ég segi frekar en um daginn. En það er kannske hægt að færa sönnur á þetta með upplestri úr bókum ef þurfa . þykir. Af því að ég fór eftir ráðleggingum hæstv. ráðh. og fór að skoða betur þessi mál og hver væri nú eigandi Deildartunguhvers, þá tók ég eftir því í fyrsta lagi, sem ég áður raunar vissi, að það er frú Sigurbjörg Björnsdóttir. En auk þess rak ég augun í það, að fæðingarárs frúarinnar er alveg sérstaklega getið í aths. Ég man aldrei eftir því að ég hafi séð það fyrr í grg. eða aths. með frv., sem hér hafa verið lögð fram, að talað væri sérstaklega um það, hversu viðkomandi aðili væri aldraður. Ég ætla ekkert að giska á af hverju þetta er tekið fram, en mér finnst þetta skrýtið og ég hef ekki séð það fyrr. Þá sagði hæstv. ráðh. sem svar við spurningu frá mér um það, hvort fyrirhugað eignarnám næði aðeins til sjálfrennandi vatns eða einnig til borunarréttinda á hinu eignarnumda svæði, að engar líkur væru á því, að leitað verði eftir auknu vatni frá Deildartunguhver. Ég hlýt að biðja hæstv. ráðh. afsökunar á því, að þetta tel ég ekkert svar, nákvæmlega ekkert svar, og það byggi ég aðallega á þremur atriðum: Í fyrsta lagi því, að hæstv. núv. iðnrh. hefur ekki tryggingu fyrir því að verða alltaf í því embætti, þannig að það er ekki víst að hann ráði því þó hann vildi, og ég efast ekki um að hann ætlar ekki að bora þar. Í öðru lagi tel ég að rannsóknir á þessu svæði séu engan veginn tæmandi. Og í þriðja lagi tel ég að aðstæður geti breyst. Svona yfirlýsingar met ég þess vegna einskis og held því fast við þá till. sem ég flyt ásamt hv. 1. þm. Reykv. Albert Guðmundssyni, að kveðið verði skýrt á um þetta í þeim lögum sem sett verða - um hvað sem þau svo annars kunna að fjalla, eignarnám eða leigunám - ef haldið verður fast við lagasetninguna verði tekin af öll tvímæli um þetta. Það var gert að umtalsefni áðan af hv. þm. Albert Guðmundssyni og raunar hv. þm. Ingvari Gíslasyni líka, að það fengi naumast staðist, sem var haldið fram í dag, að iðnrn. hefði ekki haft nein afskipti af samningaviðræðunum. Það var lesin upp bókun frá fundi samstarfshópsins og umboðsmanna eiganda Deildartunguhvers þar sem kemur greinilega fram hjá formanni starfshóps rn., að mjög væri tekið að þrengja að þeim ramma sem líklegt væri að hlyti brautargengi rn., og síðar, að það væri alveg að því komið að ramminn væri á enda runninn sem starfshópurinn mátti fara eftir, og þess vegna bauðst hann til þess að láta af störfum. Er hér þá rangt greint frá? Er þetta röng útskrift úr bókun? Er þetta rangt sem umboðsmenn eiganda Deildartunguhvers láta eftir sér hafa um þessa bókun? Það er mín fyrri spurning. Eða - og það skal vera mín síðari spurning - er það rangt hjá Gísla Einarssyni, fulltrúa í rn. eða deildarstjóra, að hann hafi haft þessi fyrirmæli? Annaðhvort hlýtur það að vera eða þá að fyrirmælin hafi verið fyrir hendi, og þá hefur rn. óumdeilanlega og ótvírætt haft afskipti af því, hvað hæst mætti bjóða fyrir vatnið. Það er ekki nema tvennt til í þessu. Þá var minnst hér á samanburð við Hitaveitu Húsavíkur, og það er ekki svo ósennilegt að þeir samningar verði hafðir eitthvað til hliðsjónar þegar farið verður að meta þá fjárhæð sem í hlut eiganda eiga að koma. Ég er hér með samning milli bæjarstjórans í Húsavík fyrir hönd Hitaveitu Húsavíkur og eigenda tiltekinna jarða í svonefndu Reykjahverfi þar nyðra; sem ég ætla ekki að fara að lesa, en bara að upplýsa, ef menn skyldu ekki vita það, að þessi samningur var gerður 1970, þ. e. áður en olíukreppan skall á. Í þessum samningi er samið um afnot af um 3.5 sekúndulítrum sjálfrennandi vatns ásamt leyfi til borana og afnotum af 90% þess vatns sem þannig kann að nást. Greiðsla skal vera 10 þús: kr. fyrir árssekúndulítra og er verðið miðað við 3.22 kr. lítra af gasolíu og verðtryggt með olíuverði. Nú hefur verið reiknað fyrir mig, að á verðlagi 1. jan. 1979 muni þetta samsvara 179 þús. kr. fyrir hvern árssekúndulítra. Að því er varðar hverinn í Deildartungu, þá stóðu til boða 150 lítrar á sekúndu af sjálfrennandi 100°C heitu vatni. Lokatilboð Deildartunguumboðsmanna svarar til 238 þús. kr. fyrir hvern árssekúndulítra, sbr. grg. með frv. En lokatilboð Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar svarar til 83 333 kr. fyrir hvern árssekúndulítra. Þá geta menn gert samanburð á því, hvaða kostir eru boðnir í Borgarfirði af ríkisvaldinu, 83 333 kr., eða hvaða kostum gengið var að af hálfu bæjarstjórnar Húsavíkur, 179 þús. kr. fyrir hvern árssekúndulítra eða nærri hundrað þús. kr. hærra gjald en hér er talað um. Þetta var gert í frjálsum samningum, - samningum sem ekki hafa þótt slæmir og enginn hefur gagnrýnt bæjarstjórn Húsavíkur mér vitanlega fyrir að gera. Þegar farið verður að meta eignarnámsbætur og hliðsjón höfð m. a. af þeim frjálsa samningi sem ég var að minnast á, þá ætla ég að það þyki lágt undir loft undir því þaki, sem iðnrn. hefur sett á þá samningsgerð sem hér er um að tefla, og sá skáli, sem Deildartungumönnum var boðið að ganga inn í, þyki heldur lágreistur verið hafa. En þaklyftingar eru mjög iðkaðar og því held ég að rétt væri að lyfta þessu þaki örlítið. Áður en farið verður að þvinga fólk, sem hefur átt þessa eign í mörg hundruð ár, á þriðja hundrað ára, og þykir vænt um sína eign og vill halda á henni eignarrétti, en er fúst til þess að láta af hendi arðinn, hið sjálfrennandi vatn, til fólks sem því er vel við og býr í sama héraði, þá held ég að þessi mál ættu að skoðast að ný frá grunni. Herra forseti. Ég vil taka það fram að endingu, að ég ætlaði ekki að tala hér langt mál og ætla að standa við það. Ég hef ekki löngun til að þrefa um þetta mál, og ég hef fulla samúð með því fólki sem þarf á þessum hitagjafa að halda og skil vel nauðsyn þess að nota innlenda orkugjafa í stað þess að kaupa dýra og síhækkandi olíu til upphitunar húsa og annarrar slíkrar starfsemi. Ég viðurkenni það líka, að svo geta ástæður verið vaxnar að eignarnám sé nauðsynlegt. Ég mun ekki mæla því í gegn. En mér finnst að hér hafi samningaleiðin ekki verið þrautreynd, og ég legg þess vegna áherslu á, eins og raunar hæstv. ráðh. og hv. formaður iðnn. hafa líka gert, að samningaviðræðum verði haldið áfram og þær reyndar til þrautar, sem ég vil kalla svo, og til þess að svo megi verða er auðvitað ekki hægt að byrja á því að taka eignina eignarnámi. Eftir það er ekki um neina samninga að tefla, þá er engan eiganda við að semja. Þess vegna tel ég að ef svo mikið kapp er lagt á málið að það verði að afgreiða það nú og menn geti ekki fellt sig við hina rökstuddu dagskrá, þá sé leigunám skárri kosturinn sem hér er um að tefla, því að þá geta frjálsar samningaviðræður haldið áfram.



Herra forseti. Í ræðu minni s. l. laugardag rakti ég nokkuð aðdraganda þessa máls, stofnun Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Á þeim árum sem ég gegndi embætti iðnrh., í fjögur ár, var þetta stóra mál mjög til meðferðar, og ég tel að tekist hafi að beina því inn á réttar brautir með samstarfi þessara sveitarfélaga: Akraneskaupstaðar, Borgarness og Andakílshrepps. Ég vil aðeins til viðbótar því, sem ég sagði þá, bæta við nokkrum orðum um það, hversu þetta mál horfir, því að mér er vissulega annt um þetta fyrirtæki. Það má vera að í upphafi hafi sumir aðstandendur þessa fyrirtækis helst óskað að hitaveitan sjálf yrði eigandi að Deildartunguhver. En í þeim samningaumleitunum sem átt hafa sér stað undanfarna mánuði, hefur það mál ekki borið á góma, heldur hafa allar þær viðræður beinst í eina og sömu átt, sem sagt þá, að hitaveitan taki hverinn á leigu. Ef hv. þm. líta á grg. með stjfrv. um þetta mál, kemur það í ljós m. a. í þeim tilboðum frá Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar sem þar eru birt að þar er jafnan farið fram á leigu. Ég ætla líka að eftir að fram eru komnar brtt. sem liggja fyrir nú við frv., þá sé það mál í rauninni ekki til umr. að hitaveitan verði eigandi hversins. Í frv. hæstv. iðnrh. var að vísu gert ráð fyrir því, að ríkissjóður tæki hverinn eignarnámi og afhenti hann Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, sem flestir munu hafa skilið þannig að það ætti að afhenda hann hitaveitunni til eignar. Hæstv. ráðh. hefur nú upplýst að það hafi ekki verið ætlunin og með till. sinni hefur hann tekið af skarið um það, að ekki eigi að afhenda hitaveitunni hverinn til eignar. Í brtt. þeirri, sem meiri hl. iðnn. flutti á þskj. 814, var líka kveðið svo á, að eftir að ríkið hafi tekið hverinn eignarnámi skuli afhenda hann Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar til afnota. Þessi till. var samþ. af stjórn hitaveitunnar. Það er það sem ég vil undirstrika fyrst, að ekki liggur fyrir að Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar verði eigandi hversins, og stjórn hitaveitunnar hefur staðfest það með samþykkt sinni á þessari tillögu. Það, sem hér liggur fyrir, er því tvennt: Annars vegar að ríkissjóður verði eigandi hversins með eignarnámi og veiti síðan hitaveitunni afnot hans eða leigu fyrir gjald eða greiðslu sem iðnrh. væntanlega ákveður. Hinn kosturinn er sá að taka hverinn leigunámi, eins og hér liggja fyrir till. um, og þá yrði leigan eða gjaldið fyrir afnotin, sem Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar þarf að greiða, ekki ákveðin af eigendum hversins, heldur af óvilhöllum matsmönnum. Leigan mundi verða ákveðin samkv. lögum frá 1973 um framkvæmd eignarnáms. Það yrði matsnefnd eignarnámsbóta sem skæri úr um leiguna. Ég er ekki viss um, þegar ég hugsa það mál, að það sé betri kostur fyrir hitaveituna að eiga allt sitt í þessu efni andir ákvörðunum ráðh. á hverjum tíma. Ég mundi ætla að hitt væri betri kostur fyrir fyrirtækið, að fá mat og ákvörðun óvilhallra manna í þessu efni, matsnefndar eignarnámsbóta. Ef sá kosturinn yrði valinn, að ríkissjóður tæki hverinn eignarnámi, þá er gert ráð fyrir því í till. hæstv. ráðh., bæði í frv. upphaflega og eins í brtt. hæstv. ráðh. sem liggur fyrir á þskj. 840, að Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar greiði ríkissjóði eignarnámsbætur og allan kostnað hans af aðgerðum þessum. M. ö. o.: ríkissjóður mundi afhenda hitaveitunni þessi verðmæti til afnota, en hitaveitan á að greiða ríkissjóði eignarnámsbætur og allan kostnað. Hvað þýðir þetta? Ef bæturnar yrðu ákveðnar - við skulum segja nokkur hundruð millj., ég skal ekki geta mér neitt til um hver upphæðin verður, - en ef menn hugsa sér að það verði nokkur hundruð millj., þá kemur spurningin: Hvernig á að greiða það? Langalgengast hefur verið við eignarnámsbætur á Íslandi, að matsnefnd hefur ákveðið að eignarnámsbæturnar skuli greiddar strax, það verði staðgreiðsla. Að vísu er rétt að hafa í huga að matsnefndin hefur heimild til þess, ef henni sýnist ástæða til, að veita einhvern greiðslufrest á einhverju af matsverðinu og mundi, ef hún fer þá leið, að einhverju leyti vafalaust krefjast þess, að þær eftirstöðvar yrðu verðtryggðar. En ég bendi á það, að hitt er algengast, að um staðgreiðslu sé að ræða. Ef þarna yrðu ákveðnar allríflegar fjárhæðir, nokkur hundruð millj., og kannske allt eða meginhlutinn yrði staðgreiðsla sem ríkissjóður þyrfti að greiða og hann krefðist þess af hitaveitunni að hún endurgreiddi þetta, hvernig ætlar fyrirtækið að ráða við það? Ég býst ekki við að hitaveitan hafi neina möguleika til þess. Í lánsfjáráætlun ríkisins fyrir árið 1979 eru áætlaðar 750 millj. til framkvæmda hitaveitunnar, sem er að vísu töluvert lægri upphæð en hitaveitan sjálf taldi sig þurfa, því að stjórn hitaveitunnar og ráðunautar óskuðu eindregið eftir því, að í ár yrði veitt ekki minna en 1050 millj. til nauðsynlegustu framkvæmda hitaveitunnar. Þetta skar hæstv. ráðh. eða ríkisstj. niður í 750 millj. Ef ríkissjóður verður nú að greiða stórar fúlgur fyrir eignarnámið og á samkv. lögum að krefja hitaveituna um þá fjárhæð, er þá ekki hugsanlegt að hæstv. iðnrh. segi sem svo: Það er ekkert fjármagn til nema taka það af þessu fé sem er á lánsfjáráætlun? Ég býst við að Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar mundi þá þykja þröngt fyrir dyrum, þegar fyrst er búið að skera niður í stórum stíl framkvæmdafé það, sem hún hefur óskað eftir, og síðan fari kannske verulegur hluti af því, sem eftir stendur, til eignarnámsbótanna. Eða er hugsanlegt að hæstv. iðnrh. mundi reyna að veita gjaldfrest, e. t. v, til langs tíma, á því sem ríkissjóður þarf að greiða vegna bótanna? Mér finnst að þetta þurfi vissulega að taka til athugunar, því að hér er um stóralvarlegt mál að ræða. Í annan stað mundi hitaveitan væntanlega verða ofurseld vilja - ég vil ekki segja geðþótta, en vilja iðnrh. á hverjum tíma um það, hvað ætti að greiða áfram og með hvaða kjörum það sem eftir kynni að standa eða fyrir afnotin. Ég ætla að samskipti ýmissa sveitarfélaga á Íslandi við ýmsa ráðh. á ýmsum tímum hafi oft verið með þeim hætti, að mönnum þyki ekki unnt að ganga út frá því að tekið verði fullt tillit til þarfa og óska sveitarfélagsins. Ef hin leiðin væri valin, sem er að mínu viti skynsamlegri, sanngjarnari og rökréttari, að fara leigunámsleiðina, einmitt leiguaðferðina sem alltaf hefur verið talað um undanfarna mánuði og tilboð hitaveitunnar fjallar um, - ef sú leið yrði farin að taka hverinn leigunámi, þá þarf Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar ekki að sækja það undir eigendur hversins, ekki að sækja það undir ráðh., hver sem hann er á hverjum tíma, heldur eru það hinir óvilhöllu matsmenn sem ákveða árgjaldið og ákveða leiguna. Ef menn vilja reyna að gera sér einhverjar hugmyndir um það, hvert það árgjald kynni að vera, þá vil ég segja að þó að vitanlega sé ógerningur að fullyrða neitt um það má þó ætla að nokkrar líkur séu til þess, að ákvörðun matsnefndar yrði á bilinu milli 12.5 millj. og 18. millj., en það eru mörkin sem um er að tefla, nú hin fyrstu 10 ár. Hitaveitan hefur boðið fram 12.5 millj., eigendurnir voru seinast komnir niður í 18 millj. Það er ekki ósennilegt, miðað við úrslit ýmissa matsmála og ákvarðana í þeim efnum, að höfð yrði hliðsjón af þessum boðum, þannig að endanlegur úrskurður yrði einhvers staðar þar á milli. Eftir því sem ég velti þessu máli fyrir mér tel ég að hagsmunum Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar sé miklu betur borgið með leigunámi en með eignarnámi ríkissjóðs af þeim ástæðum sem ég nú hef greint. Ég ræddi nokkuð í fyrri ræðu minni um leigunám eða nám afnotaréttinda. Sumir ræðumanna hafa verið að draga í efa að leigunám ætti hér við. Það er alger misskilningur. Lögnám eða eignarnám getur verið með margvíslegum hætti, ýmist þannig áð eignarrétturinn er tekinn alveg eða hins vegar að afnotarétturinn er tekinn lögnámi, afnotaréttur eða ítaksréttindi eða annað slíkt. Í lögum um framkvæmd eignarnáms frá 1973 er t. d. beinlínis talað um það að ýmist sé með eignarnámi eða lögnámi hægt að taka eignarréttinn alveg eða takmörkuð eignarréttindi, það sé hægt að stofna afnotaréttindi, ítaksréttindi og önnur takmörkuð eignarréttindi yfir fasteignir. Þetta er nú almennt viðurkennt og á ekki að þurfa um það að deila. Og þó að leigunám hafi ekki oft verið notað hér á landi og helst þá í sambandi við leigunám til skamms tíma, - þó engan veginn eingöngu til skamms tíma, því að í lögum hafa verið og eru heimildir um leigunám til ótiltekins tíma, - þá segir það auðvitað ekkert um að ekki sé heimilt að taka þennan hver leigunámi. Ég held að ég tefji ekki tíma hv. d. á því að ræða það mál frekar. En það er annað sem ég vil að lokum segja, og það er þetta: Það er augljóst að með því að keyra í gegnum þingið eignarnámslögin með það fyrir augum að taka hverinn eignarnámi til handa ríkissjóði er verið að stofna til ófriðar og ósamkomulags. Jafnvel eftir að tillögur um vissar breytingar hafa verið gerðar til þess að ganga til móts við hagsmuni Reykholtsdalshrepps gerir hreppsnefnd Reykholtsdalshrepps samt sem áður í gær ályktun, þar sem hún mótmælir algerlega frv. um eignarnám og ítrekar að ef ekki náist samningar skuli taka hverinn leigunámi, en ekki eignarnámi. Í till. hæstv. ráðh. er að hans sögn gengið mjög til móts við hagsmuni þess sveitarfélags þar sem hverinn er. Það er orðað þannig í till. hæstv. ráðh., að við eignarnámið verði m. a. höfð hliðsjón af hagsmunum íbúa Reykholtsdalshrepps. Ekki er fast að orði kveðið. Það mátti ekki segja, að gætt skyldi hagsmuna íbúa Reykholtsdalshrepps. Nei, í staðinn fyrir að þeirra skuli gætt á að hafa hliðsjón af þeim, og ekki aðeins það, heldur á m. a. að hafa hliðsjón af hagsmunum þeirra. Ég held að það sé erfitt að finna orðalag sem er öllu loðnara og segir minna en þessi setning hæstv. ráðh. Þeir hagsmunir, sem hér er um að ræða í sambandi við Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, eru í fyrsta lagi hagsmunir þjóðfélagsins af því að spara erlenda, innflutta orku, spara gjaldeyri í stórum stíl. Í öðru lagi eru það sjálfsagðir hagsmunir hitaveitunnar og íbúanna á þessum svæðum. Með leigunámi er hvoru tveggja þessu gersamlega fullnægt og betur að minni hyggju en með eignarnámi. En hér eiga fleiri hlut að máli, eigendur hversins. Í stjórnarskránni okkar segir að eignarrétturinn sé friðhelgur, og það á að heyra til undantekninga að hann sé skertur. Það er auðvitað heimilt að skerða hann ef almenningsþörf krefur, enda komi fullt verð fyrir. En það eru líka óskráð lög hjá okkur, að ef þarf að skerða eignarréttinn á ekki að skerða hann meira en nauðsynlegt er til að fullnægja þessari almenningsþörf. Ég minntist í fyrradag aðeins á það, sem núv. hæstv. forsrh. segir í riti sínu: Stjórnskipun Íslands, um þetta atriði: Hann talar þar t. d. um eignarnámslög eða lögnámslög, sem ýmist heimila töku á eignarrétti, að yfirfæra eignarréttinn eða að yfirfæra afnotarétt, nám afnotaréttar, segir síðan: „En aðalreglan sýnist hljóta að verða sú, að ekki sé gengið nær eignarnámsþola heldur en nauðsynlegt er til þess að hagsmunum eignarnema sé fullnægt.“ Það er alveg óvefengt, að hagsmunum Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar er fullnægt með leigunámi. Það er engin þörf á því að ganga lengra. Ef á að ganga lengra, þá er þar með verið að ganga á þau almennu sjónarmið, almennu skýringaratriði í sambandi við eignarnám og friðhelgi eignarréttarins sem hæstv. forsrh. lýsir skýrt og skilmerkilega í þessari setningu sem ég hér las. En það er einnig mikilvægt, að góð samvinna sé við íbúa og sveitarstjórn þess sveitarfélags þar sem hverinn er. Sá hreppur og þeir íbúar eiga auðvitað mikilla hagsmuna að gæta líka, og með því að fara eignarnámsleiðina er veruleg hætta á því, að stofnað sé til árekstra og ágreinings sem gæti dregið dilk á eftir sér. Ég ætla að með leigunámsleiðinni sé fullnægt betur en með eignarnámsleiðinni hagsmunum hitaveitunnar, en ég ætla að þá geti einnig tekist sæmilegur friður um málið gagnvart hreppsnefnd og íbúum sveitarfélagsins og eiganda hversins.



Herra forseti. Þar sem ég lít svo á, að hér sé um ótvíræða almenningsþörf að ræða, og með tilvísun til þess, að eigendur fái fullt verð fyrir, eins og stjórnarskrá Íslands áskilur, og eignarréttur sé þannig virtur, og enn fremur í trausti þess, að áfram verði haldið tilraunum í fullri alvöru til að ná frjálsum samningum; þótt leigunáms- eða eignarnámsheimild fáist, og sú heimild ekki nýtt fyrr en útilokað reynist að ná frjálsu samkomulagi, þá segi ég nei.



Herra forseti. Þar sem ég tel, að í þessari deilu gömlu konunnar og kerfisins hafi samningaumleitanir ekki verið fullreyndar, og vegna þess að ég lít á eignarnám sem árás á eignarrétt, sér í lagi þegar leigunám fullnægir, og eignarnám er andstætt lífsskoðunum mínum og sjálfstæðismanna almennt og annarra rétt hugsandi Íslendinga, legg ég mitt létta lóð á vogarskál gömlu konunnar í baráttunni við kerfið og segi því já.



Herra forseti. Það mál, sem hér kemur til umr., frv. til l. um Rafmagnseftirlit ríkisins, stjfrv., er komið frá Ed. þar sem það var samþ. með lítils háttar breytingum, en iðnn. Ed. mun hafa orðið sammála um að mæla með samþykkt frv. og það höfum við einnig orðið í iðnn. þessarar hv. d. Meginefni frv. er það að setja á fót stofnun er nefnist Rafmagnseftirlit ríkisins og annist þau störf varðandi rafmagnseftirlit sem frá greinir í frv. Það, sem helst hefur verið talið nokkurt álitamál í þessum efnum, er 9. gr., sem lýtur að tekjustofnum Rafmagnseftirlits ríkisins sem hér er ráðgert að setja á fót. Ég vil aðeins kynna hvað þar segir og þær breytingar sem þar hafa orðið. Í upphaflega frv. voru ákvæði á þessa leið: „Til rekstrar Rafmagnseftirlits ríkisins skal fjár aflað á eftirfarandi hátt: 1. Eigendur raforkuvera og rafveitna skulu árlega greiða til Rafmagnseftirlits ríkisins gjald allt að 1.5% af heildartekjum þeirra af raforkusölu og leigu mælitækja, að frádregnu andvirði aðkeyptrar raforku, söluskatti og verðjöfnunargjaldi. Ef eigandi raforkuvers notar sjálfur alla þá orku, sem þar er unnin, eða verulegan hluta hennar, og hún ekki mæld eða verðlögð eða ekki er vitað um tekjur af raforkusölu, skal hann greiða gjald af áætlaðri notkun.“ Þetta er 1. liður í 9. gr. Þarna er sem sagt gert ráð fyrir að tekjurnar nemi 1.5% af heildartekjum af raforkusölu og leigu mælitækja að frádregnum þeim liðum sem þarna greinir. En í meðferð Ed. var þessi prósentutala lækkuð í það að vera 1.2%. Rétt er að geta þess, að frá Sambandi ísl. rafveitna bárust andmæli við því að gjaldið yrði ákveðið eins og í upphaflegu frvgr. segir,1.5%, og það vildi reyndar halda sig við 1%, en Ed. breytti því í 1.2% og það er einnig svo samkv. okkar till. um að samþykkja frv. óbreytt eins og það kom frá Ed. En hér er einnig rétt að minna á annan tekjustofn sem efasemdir hafa komið fram um frá ákveðnum aðilum, svo sem ég mun greina frá hér rétt á eftir, en það er í em lið 9. gr. Þar segir: „Þeir, sem flytja inn til landsins eftirlitsskyld rafföng og hluta þeirra eða framleiða þau innanlands, greiði til eftirlitsins gjald, sem miðast við innkaupsverð þeirra eða söluverð þeirra frá innlendum framleiðanda. Má gjald þetta nema allt að 3/4% af verðinu.“ Það er rétt að upplýsa að aths. hafa komið frá fjmrn. varðandi þessa tekjuöflun í bréfi sem okkur barst, að vísu eftir að iðnn. hafði gengið frá nál. Í þessu erindi fjmrn telur nokkra vankanta á að innheimta gjaldið með þessum hætti, en ráðuneytisstjóri fjmrn., sem undirritaði bréfið og ég átti síðan tal við um málið, féllst þó á að út af fyrir sig gæti hann unað við það og hans rn. að þetta stæði svona óbreytt í frv., en minnir sem sagt á vissa erfiðleika við innheimtuna. Fleiri orð hef ég ekki um þetta nál. og hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Hér er um að ræða frv. til l. um breyt. á lögum um Háskóla Íslands. Þessar breytingar þykja nauðsynlegar til þess að unnt sé að staðfesta nýja og heildstæða reglugerð sem samin hefur verið af nefnd sem til þess var kjörin. Menntmn. þessarar hv. d. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. mælir með því að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed., en minni hl. skilar séráliti og brtt. Það er helst til nýmæla að telja í þessu frv., að rýmkaður er réttur kennara og nemenda til að óska eftir prófdómara, og gert er ráð fyrir að Háskólinn fái heimild til þess að eiga og reka lyfjabúð til kennslu og rannsókna í lyfjafræði lyfsala. Þrenn rök mæla með því að þessi heimild verði veitt. Í fyrsta lagi hafa um skeið verið vandkvæði á því að fá nemendur í lyfjafræði lyfsala vistaða í hinum ýmsu lyfjabúðum, en slík námsvist er óhjákvæmilegur þáttur í menntun lyfjafræðinga. Hefur þurft að standa í samningsþófi um þetta nokkur undanfarin ár. Þennan vanda mundi lyfjabúð í eigu Háskólans leysa. Í öðru lagi hefur að undanförnu verið rætt um þann möguleika að upp verði tekin við Háskóla Íslands kennsla til kandídatsprófs í lyfjafræði lyfsala, en til kandídatsprófs þarf nú þriggja ára nám erlendis til viðbótar tveggja ára námi hér heima, en kandídatsprófið eitt veitir réttindi til þess að reka lyfjabúð. Forsenda þess, að slíkt nám megi taka upp hér, er að Háskólinn eigi og reki lyfjabúð. Í þriðja lagi mundi svo gefast kostur til verulegrar framleiðslu á lyfjum og þannig nýtast sérþekking sem þegar er fyrir hendi innan Háskólans. Meiri hl. telur að hér sé um mikið hagsmunamál fyrir Háskólann að ræða, og það upplýstist á fundi með rektor Háskólans, að reksturinn mundi standa undir kaupunum án þess að þyrfti að skerða framkvæmdafé Háskólans að öðru leyti.



Herra forseti. Minni hl. menntmn. hefur skilað séráliti þar sem kemur fram að við, sem í minni hl. erum, erum sammála því að samþykkja þetta frv. með þó einni breytingu, þeirri, að 28. gr. verði felld niður úr frv. Í 28. gr. segir efnislega að Háskólanum skuli heimilt að eiga og reka lyfjabúð til kennslu og rannsókna í lyfjafræði lyfsala. Við teljum að frv. eigi rétt á sér og aðrar þær breytingar, sem gerðar eru á lögunum, gangi í rétta átt og höfum ekkert við þær að athuga, en teljum að sú breyting, sem þarna er nm að ræða, geti auðveldlega átt sér stað þó að Háskóli Íslands fari ekki að setja á stofn sérstaka lyfjaverslun og reka hana og eiga. Það er ekki hlutverk Háskólans að standa í slíkum rekstri. Við álítum að þetta nám og þau réttindi, sem það veitir, geti farið fram án þess að um slíka verslun sé að ræða á vegum Háskólans. Þess vegna leggjum við til að þessi grein verði felld niður.