Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (B. K.) Stjórnin hefir leyft sjer að koma með þetta frv. í því skyni að auka tekjur landssjóðs dálítið. Við búumst að vísu ekki við, að þetta verði neinn stórvægilegur tekjuliður, en hins vegar mælir öll sanngirni með því, að vitagjald hjer sje hækkað. Hjer á landi hafa margir vitar verið reistir undanfarin ár, og enn aðrir, sem nú eru í byggingu, og það virðist því vera full ástæða til að gera vitagjaldið hjer eitthvað í áttina við það, sem tíðkast erlendis. Eins og mönnum er kunnugt þá er hjer að eins tekið vitagjald af skipum er þau koma, en erlendis er það siður, að þau gjaldi vitagjald bæði þegar þau koma og fara. Það hefir að vísu verið meiningin áður að kippa þessu í lag, en þó ekki orðið úr; menn hafa verið að bíða eftir því, að gerlegt þætti að tvöfalda gjaldið frá því sem nú er, en jeg sje enga ástæðu til að bíða svo lengi eins og það getur dregist, heldur megi hækka nokkuð nú þegar. Stjórnin hefir því komið sjer saman um að leggja það til, að vitagjaldið verði hækkað um 10 aura fyrir hverja smálest á erlendum skipum, en ársgjald fyrir innlend skip verði hækkað úr 4 kr. upp í 6 kr. Eins og menn geta sjeð þá er þetta frv. því nær orðrjett afskrift af frv. 1913, nema hvað tölum er breytt á tveim stöðum, og má því eiginlega skoða það sem fyrirfram samþ., ef menn fallast á hækkunina. Okkur hefir talist svo til, að þessi mismunur mundi hlaupa alt að 26½ þús. kr., miðað við siglingarnar 1914, það er að segja fyrir stríðið. Jeg hefi svo ekki meira að segja um þetta mál, en vil mælast til, að því verði vísað til fjárhagsnefndar.

Sveinn Ólafsson Jeg leyfi mjer að leggja til, að málinu verði vísað til sjávarútvegsnefndar.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg sje enga ástæðu til að fjölyrða um þetta mál, en læt mjer nægja að vísa til framhaldsnefndarálitsins; þar er gerð grein fyrir því hvernig nefndin lítur á breytingar þær, sem háttv.Ed. hefir gert á frv.; eru það mestmegnis orðabreytingar, og ekki nema tvær efnisbreytingar, hvorug þó stórvægileg. Vænti jeg þess að háttv. deild muni samþykkja frv. óbreytt, eins og nefndin leggur til.

Benedikt Sveinsson Samkvæmt því, sem fram kom í umr. um mál þetta við 2. umr. þess, höfum vjer 4 þingdm. leyft oss að koma fram með brtt. við frv., og vil jeg nú fara fám orðum um þær. Fyrsta brtt. er sú, að á eftir orðunum í 1. málsgr. 1. gr. »svo sem viðskiftaþörfin krefur«, komi: »að dómi landsstjórnar«. Oss flutningsmönnum brtt. þykir rjett, að það sje tekið fram með berum orðum, að landsstjórnin leggi sjálf dóm á það í hvert einstakt sinn, sem farið er fram á það að auka seðlaútgáfuna, hvort þess sje full þörf eða ekki. Sje þetta ekki tekið fram, má vera, að stjórnin tæki eigi málið til sjálfstæðrar rannsóknar, heldur ljeti sjer nægja að fara eftir einni saman frásögn bankastjórnar og till. hennar. Landsstjórnin fær ríkara aðhald við það, að orðum þessum sje bætt inn í frv. Önnur brtt. er og við 1. gr. tölul. 2. Hún er í tvennu lagi, aðaltillaga og varatillaga. Aðaltill. fer fram á, að bankinn greiði 4% í vexti af seðlum þeim, sem þar er um talað að hann greiði vexti af, í staðinn fyrir 2%, eins og frv. gerir ráð fyrir. Varatill. leggur til, að í staðinn fyrir 2% komi 3%. Hagur bankans er svo glæsilegur, að hann hefir grætt hátt upp í miljón kr. síðastliðið ár, og ætti hann því að geta staðið sig við að borga þessa 4%, eða að minsta kosti 3%, af seðlaaukningu þeirri, sem ekki er gulltrygð, heldur gefin út á ábyrgð landssjóðs; því að jeg verð að telja það sjálfsagt, að þegar landið veitir bankanum mikilsverð rjettindi, þá sje skylda þings og stjórnar að gæta þess, að landið fái sem mest í aðra hönd að unt er. Þriðja brtt. er ætlast til að verði nýr liður og viðbót við hin skilyrðin, sem sett eru fyrir því, að bankinn fái aukinn seðlaútgáfurjett; skal jeg leyfa mjer að lesa hana upp, og er hún þannig. »Samningar hafi tekist áður en aukningin er veitt, milli landsstjórnarinnar og bankans, um lán þau, er landssjóður kann að þurfa að taka í bankanum, og sjeu vextir af slíkum lánum að minsta kosti 1% lægri en bankaútlánsvextir eru hjer á sama tíma.« Það kom fram við 2. umr. málsins hjer í deild í ræðu háttv.frsm. (M. G.), að samningar væru byrjaðir milli landsstjórnarinnar og bankans um lántöku handa landinu og um lánskjörin. En í ræðu hæstv. forsætisráðherra kom það nú í ljós, að enn væru engir fastir samningar komnir á um lánið nje lánskjörin; bankinn hefði að eins haft góð orð um að lána það, sem hann frekast gæti; en um vextina ljet hæstv. forsætisráðherra það í ljós, að þeir mundu verða vanalegir bankavextir. Þar sem landið veitir bankanum ýms hlunnindi og er að sjálfsögðu vissasti og besti viðskiftavinur bankans, þá væri ekki nema sanngjarnt og sjálfsagt, að hann nyti nokkru vægari vaxtakosta en aðrir. Bankar setja jafnan nokkru hærri vexti á lán sín vegna þess, að gera má ráð fyrir, að eitthvað af þeim tapist. En fje það, er Íslandsbanki lánar landinu, má telja í svo öruggum skuldastað, að engin líkindi eru til þess, að hann tapi nokkru af því; hann má eiga það víst, að ekki strýkur landið frá víxlum sínum til Ameríku. Af þessari sök einni, þótt ekki væri fleira, ætti landssjóður að fá nokkru betri lánskjör hjá bankanum heldur en aðrir. En nú bætist það við, að til stendur, að landssjóður verði stærsti viðskiftavinur bankans, og veitir honum þar að auki að öðru leyti mikilvæg hlunnindi. Þetta hvorttveggja er mjög þungt á metunum, þeirri kröfu til rjettlætingar, að landssjóður fái ríflega ívilnun í lánskjörum, móts við alla aðra viðskiftavini bankans. Ef svo skyldi fara, sem jeg býst þó varla við, að háttv. deild vilji hlífa bankanum við að borga 4% af seðlum þeim, sem hjer ræðir um, þá trúi jeg því ekki að óreyndu, að nokkur greiði atkv. á móti varatill., um 3% gjaldið, og allra síst trúi jeg því, að ekki fylgi allur þingheimur svo sjálfsagðri kröfu sem þeirri, að landssjóður greiði 1% lægri vexti en aðrir; en það munar hann fimtíu þúsundir kr. á ári, ef lánið verður 5 miljónir, eins og mjer skildist að ráð sje fyrir gert. Fjölyrði jeg svo ekki meir um þetta, en bið deildina að taka brtt. til rækilegrar íhugunar. Jeg þykist vita, að þær muni hafa allmikið fylgi, þar sem þær eru fluttar af fjórum þm., sínum úr hverjum flokki.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg mæli að vísu ekki á móti því, að umræðu sje frestað um mál þetta. En ekki get jeg varist því, að mjer virðist í brtt. koma fram allmikil ósanngirni, ekki einungis gagnvart bankanum, heldur engu síður gagnvart stjórninni. Að samþykkja brtt. er alveg sama sem að neita bankanum um að auka gjaldeyri sinn; en afleiðingin mundi verða sú, að bankinn yrði að heimta það, sem landið skuldar honum nú, að undanteknum þrem miljónum, sem hann hefir lánað til lengri tíma. Því síður getur hann hlaupið undir bagga með ný lán, hvað mikið sem á kann að liggja. Bankinn hefir sjálfur orðið að taka stórlán í útlöndum. Má jeg hafa það eftir bankastjórninni, að hann skuldar þar nú meira en 5 miljónir króna, eða meira en hann hefir lánað landssjóði. Af þessu lánsfje verður bankinn að borga í vexti 5½%, og er það síst ósanngjarnt, eftir því sem tíðkast hjá bönkum, að hann taki ½% fyrir fyrirhöfn sína. Hitt veit hv.þm. (B. Sv.) eins vel og jeg, að Íslandsbanki þiggur ekki seðlaaukningarrjettinn, ef hann á að borga 4%; hann hefir hiklaust lýst yfir því. Sjálfs sín vegna þarf hann ekki á þessu að halda, en landssjóður getur ekki komist af án þess að taka lán, og þetta lán þarf hann nú að fá hjá Íslandsbanka; hjá honum þarf hann meira lán en bankinn getur veitt af sínu eigin fje, og verður hann því að nota sitt eigið lánstraust til að geta hlaupið undir bagga með landssjóði. Það er því óforsvaranlegt, eins og nú er högum háttað, að leita ekki samkomulags við bankann, og það er meira en óforsvaranlegt að kasta þessari brtt. inn í deildina á síðasta augnabliki, öllum að óvörum, og ætlast til þess, að háttv. deild greiði atkvæði um hana, lítt yfirvegaða, og vita þó, hvað í húfi er, ef bankinn verður neyddur til að kippa að sjer hendinni. Kostirnir, sem bankinn býður, eru að veita landinu víxillán með venjulegum forvöxtum, en án framlengingargjalds. Að sjálfsögðu mun landsstjórnin reyna að útvega fast lán svo fljótt, sem kostur er á, en við þetta lánsfyrirkomulag verður að una, þangað til það er komið í kring.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Af því, að jeg sá ekki brtt. á þgskj. 431 fyr en nú á fund var komið, hefi jeg ekki getað borið mig saman við meðnefndarmenn mína um hana, og mælist jeg því til, að málið sje tekið út af dagskrá. Það er misskilningur hjá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að jeg hafi sagt, að landsstjórnin stæði í samningum við Íslandsbanka um lántöku; um það hefi jeg ekkert sagt, en talaði um hitt, að hún væri að semja við bankann um seðlaútgáfurjettinn.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg læt mjer nægja að vísa til nál. á þgskj. 386. Jeg vil að eins geta þess, að allsherjarnefnd hefir athugað frv., og hún var á einu máli um, að ekki ætti að amast við því, að það næði fram að ganga.

Frsm. (Einar Jónsson) Jeg sje ekki neina ástæðu til að halda langa ræðu nú, því að jeg vona, að málið fái sömu undirtektir og við 2. umr., enda er það skylt og sjálfsagt.

Benedikt Sveinsson Jeg get ekki betur sjeð en að frv. þetta, á þgskj. 346, sje mjög athugavert, jafnvel þótt það komi frá Ed. og hafi náð þar fram að ganga. Og furðar mig á því, að þeir lögfræðingar, sem þar eiga sæti og hafa fjallað um þetta mál, skuli ekki hafa gengið betur frá því en raun hefir á orðið. Það mun stappa nærri því, að frv. brjóti í bága við 50. grein stjórnarskrárinnar frá 5. jan. 1874; svo nærri gengur það eignarrjetti manna. Frumvarp þetta er að vísu sniðið eftir lögum frá 13. mars 1891 og svipað að orðalagi, en það er aðgætandi, að sú heimild, sem þar var gefin fyrir menn til þess að fá útmældar lóðir í kaupstöðum og kauptúnum, til afnota við verslun, er miðuð við »almenningsheill«; heimildin til þess að fá verslunarlóð er gefin til að koma í veg fyrir, að ein einstök verslun eða svo geti verið einvöld í kaupstað eða kauptúni, þar sem hún kann að hafa náð undir sig öllum lóðum, sem hæfar eru til verslunar, bægt öðrum frá að setjast þar að, og þannig haft í frammi fullkomna einokun við alla þá, er þangað sækja verslun. Og hafa slíks verið mörg dæmi fyrrum hjer í landi. Þar sem svo stóð á, var það almenningsheill, heill alþýðunnar, er verslun sótti til staðarins, að þar væri hverjum heimilt að setjast að til þess að reka verslun. Á þennan hátt styðjast lögin frá 13. mars 1891 við undantekninguna í 50. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sem ræða er um almenningsheill í sambandi við þau lög, þá er þar ekki átt við hag þeirra fáu einstaklinga, sem kunna að græða á því að fá rjett til þess að taka lóð og setjast að til að versla, heldur miklu fremur hag almennings, sem batnar við það, að frjáls samkepni geti átt sjer stað í versluninni. Þó hafði verið mjórra muna vant, að þau lög strönduðu einmitt á því, að dönskum stjórnarvöldum, er þá rjeðu, þótti þau nærgöngul 50. gr. stjórnarskrárinnar. En um frv. það, er hjer liggur fyrir, er þó alt öðru máli að gegna. Þegar svo langt er gengið, eins og hjer á sjer stað, að mönnum er gert heimilt að nema lönd annara til að reka iðnað á, eða fást við sjávarútveg í sjálfs sín þarfir, þá get jeg ekki með mínum besta vilja sjeð, að það miði að sjálfsögðu til almenningsheilla. Jeg hefi og hvergi orðið þess var, að almennar óskir hafi komið fram um slíka löggjöf sem þessa. Málið er gersamlega órætt meðal þjóðarinnar. Það getur trauðla verið mjög til almenningsheilla að veita einhverjum Sörensen rjett til þess að helga sjer eign annars manns, að honum nauðugum, til þess að setja þar upp vindlagerð, brjóstsykurgerð eða einhvern ámóta þarflegan atvinnurekstur. En á hinn bóginn gæti það verið mjög handhægt þeim, er vildi ná sjer í lóðarskika, að hafa eitthvert þvílíkt »iðnaðarfyrirtæki« að skálkaskjóli, til þess að fá aðstoð stjórnarvaldanna til landnámsins. Þetta hefir þó ekki vakað fyrir háttv. sjávarútvegsnefnd Ed., er kom frv. á flot, heldur er það borið fram vegna einhverra útgerðarmanna, er ætla sjer að hagnast á þessari lagasmíð. Það er nú kunnugt af blöðunum, að óánægja hefir verið meðal einhverra útgerðarmanna út af kjörum þeim, er þeir hafa sætt í veiðistöð einni hjer í grend, Sandgerði. Hefir verið kvartað um, að eigendur veiðistöðvarinnar settu útróðrarmönnum hörð skilyrði, áskildu sjer kaup á allri lifur lægra verði en annarsstaðar fengist, tækju háan hlut fyrir uppsátur og húslán o. s. frv. Ef slíkar sögur væru sannar, þá þyrfti bót á að ráða. En nú vill einmitt svo vel til, að hjer er á ferðinni annað frv., á þgskj. 141, um »heimild fyrir stjórnina til að setja reglugerðir um notkun hafna«, og tekur það frv. berum orðum fyrir alla þá misbeiting, sem nefndarmenn hafa viljað hnekkja og komið hefir þeim til að bera fram frv., sem nú er til umræðu. Þetta nýja frv. er því gersamlega óþarft og ástæðulaust, þegar hitt er fram komið. Mörgum kann nú reyndar að sýnast þetta frv. meinlaust í fljótu bragði, en ef það er vel íhugað, þá hygg jeg, að þeim verði ljóst, að það muni geta dregið óþægilegan dilk á eftir sjer. Skil jeg ekki í öðru en að mörgum lóðareiganda þætti þungt undir að búa að vera sviftur þeim rjetti, er 50. gr. stj.skr. veitir honum. Ef hann á lóð, sem hann notar eigi sjálfur í svip, eða getur ekki notað, sakir hnekkis þess, er styrjöldin veldur, þá getur Pjetur eða Páll komið og slegið eign sinni á lóðina eða fengið yfirráð hennar, hvað sem líður vilja eigandans eða fyrirætlunum hans um notkun hennar í framtíðinni. Aðskotadýrið þykist þurfa hennar til iðnaðar eða útvegs, og það er nóg. Eigandinn er rjettlaus, þótt hann sjálfur ætli sjer að hagnýta lóðina við fyrsta tækifæri. Ekki bætir það hag hans, hversu um leiguskilmálana er búið. Þar skal farið eftir geðþótta þriggja manna, ef aðiljar verða ekki ásáttir. Þetta ákvæði er að vísu hið sama sem í lögunum um útmæling lóða í kauptúnum og kaupstöðum, en þar sem þetta frv. er langtum víðtækara en lögin, þá verður ákvæðið hjer þeim mun skaðlegra og ranglátara. Það virðist næsta hart og ótilhlýðilegt að þurfa að hlíta fyrstu gerð þessara matsmanna og vera fyrirmunað að fá yfirmat, sem þó er oftast venja, þegar líkt stendur á. Ónákvæmt er það til orða tekið, er frv. mælir svo fyrir, að »þeir, sem eiga stórar lóðir í kaupstöðum«, skuli skyldir að láta þær af hendi við aðra, á þann hátt, sem til er tekið. Hvað er stór lóð? Hver á að dæma um það? Eiga menn að vera háðir geðþótta þeirra, sem heimta lóðina, þar sem svo er fyrir mælt, að þeir fái það útmælt, sem þörf þykir. Það er ekkert tekið fram um það, hvort það sje sá, er biður um lóðina, eða matsmennirnir, sem eigi að ráða þessu. - Virðist þá helst svo að skilja, að það sje umbiðjandinn, því að hjer er ger breyting frá því, sem ákveðið er í lögunum frá 13. mars 1891. Þar stendur svo í 2. gr.: »Bæði þeir, sem eiga lóðina . . ., og aðrir, er lögmæt rjettindi hafa eignast yfir landinu eða lóðunum, eru skyldir að láta af hendi . . . svo mikla óbygða lóð, sem útmælendum þykir þörf á o. s. frv.« En í 2. gr. þessa frv. er ger sú breyting á þessu, að útmælendum er ekki fengið valdið til að ákveða lóðarstærðina, heldur fær umsækjandi svo stóra lóð, »sem þörf þykir«. - Bendir breytingin ótvírætt á, að þetta eigi að vera komið undir vilja og áliti umsækjandans, og er þetta enn eitt, sem horfir til stórskemdar á ákvæðum gömlu laganna. Þá sýnist mjer, að háttv. sjávarútvegsnefnd Ed. hafi mistekist við síðari málsgrein 2. gr. frv., sem er svo hljóðandi: »Rjett á lóðareigandi til, að ársleigan eftir lóð hans sje metin á ný, á 25 ára fresti, eða um hana samið«. Þó viðurkennir nefndin í greinargerð sinni fyrir frv., »að jafnframt þyki sanngjarnt, að ársleigu eftir lóðina megi meta á ný á nokkurra ára fresti, þar sem verð á leigu á lóðum geti verið háð miklum breytingum«, og er það hverju orði sannara. En hví tekur hún þá ekki til skemra tímabil? Það getur orðið óhagkvæmt fyrir báða aðilja, að ekki skuli metin leigan nema á 25 ára fresti, sem er því nær heill mannsaldur. Setjum t. d. svo, að nú vilji maður fá sjer lóð í fiskiveri, sem er í miklum uppgangi, og gjaldi eftir hana háa leigu, en ef svo alt fer í niðurníðslu eftir nokkur ár, þá verður hann eftir sem áður að borga þessa háu leigu, þangað til 25 ár eru liðin. Á hinn bóginn gæti og staðið svo á, að menn gætu náð lóðum gegn mjög lágri leigu í nýju fiskiveri, en svo kæmist verið í mesta uppgang, og væri þá ósanngjarnt, að eigandi þyrfti að hlíta hinu lága gjaldi í heilan fjórðung aldar. Þar sem nefndin viðurkennir þetta og telur rjett að meta lóðirnar »á nokkurra ára fresti«, þá hefði hún átt að ákveða, að matið skyldi gilda til 5 ára í senn eða svo. Hefði það verið sanni nær, og þarf að laga þetta, ef frv. á að ná fram að ganga. - Einnig er nauðsynlegt að ákveða, að yfirmat skuli fara fram um andvirði eða leigu lóðar, ef aðiljum líkar eigi gerð matsmannanna. Ýmsa galla frv. má auðvitað lagfæra í nefnd, en í heild sinni er frv. bygt á röngum grundvelli, þar sem það kemur í bága við 50. gr. stórnarskrárinnar og getur ekki stuðst við undantekninguna um »almenningsheill«, eins og lögin frá 1891. - Þar sem þessi lagasmíð er einnig algerlega óþörf, vegna rjettarbóta þeirra, sem koma fram í frv. um notkun hafna og vísan framgang eiga, þá er hið eina rjetta að fella frv.

Forsætisráðherra (J. M.) Því hefir verið hreyft, að frv. þetta gengi um ofnærri eignarrjetti manna og ríði með því í bága við stjórnarskrána. Það er víst um það, að frv. er varhugavert og að þetta hefir við mikið að styðjast. Vil jeg því mæla með, að frv. verði vísað til allsherjarnefndar, svo að hún geti athugað það, og þá ekki síst þetta atriði.

Bjarni Jónsson Mjer þykir mjög leitt að heyra, hvernig þeir tveir háttv. þingmenn, sem talað hafa, hafa tekið í þetta ágæta mál. En jeg vona hins vegar, að allsherjarnefnd geri það fyrir mín orð að vægja þessu frv. Svo er mál með vexti, að mig hefir lengi langað mikið til að ná mjer í lóðarblett hjer í bænum, á milli Safnahússins og bústaðar hæstv. forsætisráðherra, en ekki tekist hingað til. Er því ekki nema eðlilegt, að jeg grípi tækifærið, þegar það berst upp í hendur mjer með þessu fágæta frv., og telji þetta kost á því, en ekki löst, sem getur verið mjög handhægt fyrir menn að færa sjer í nyt, þegar þeim liggur á að fá sjer lóð, hvort sem er hjer í Reykjavík eða annarsstaðar. Jeg vona, að svo mæltu, að háttv. allsherjarnefnd fari ekki að níðast á mjer og taka frá mjer þennan hvalreka, sem mjer hefir hlotnast í fyrsta sinn á æfinni!

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg býst ekki við, að margra orða sje þörf um mál þetta. Bjargráðanefndin hefir síðan á öndverðu þingi talið það nauðsyn að reyna að sjá um, að einhver fóðurbætir sje til hjer í landi. Nú er það alkunna, að erlendis er ekki auðið að fá þann fóðurbæti, er áður hefir tíðkast, mais eða aðrar tegundir, því að þær eru sumpart ófáanlegar, sumpart ofdýrar og sumpart svo erfiðar að flytja, að ekki svarar kostnaði. Þá leit bjargráðanefnd svo á, að rjett væri að búa við það, er heima fæst, og þar sem það er vitanlegt, að síld er ágætur fóðurbætir, ritaði nefndin stjórninni brjef á öndverðu þingi og bað hana að sjá um kaup á nægilegri síld í þessu skyni, til þess að síldinni væri ekki fleygt í sjó. Nefndin þóttist þess fullviss, að nægir kaupendur myndu gefa sig fram og biðja um fóðurbætinn. Nú hefir stjórnin heldur kosið að fá áskorun í þingsályktunarformi, og þar eð nefndin telur nauðsynlegt, að fram gangi málið, bar hún fram þessa þingsályktun. Það er alkunna, að við sjávarsíðuna eru töður litlar, kýr oft allmargar, og mönnum því ómáttugt að fóðra skaplega kýr sínar, nema þeir hafi fóðurbæti nokkurn til drýgingar heyföngum. Og þar sem nú er fullvíst, að eigi muni ofmikill kostur matvæla í landinu að hausti komanda, er það skylda að gera alt til að auðvelda mönnum framleiðslu mjólkur. Einkum er við sjávarsíðuna skortur mikill þessarar vöru, sem best er og hollust börnum og gamalmennum. Jeg hygg, að eigi þurfi að leiða frekari rök að þessu, og get því látið úttalað. Jeg skal játa, að vörumagn það, er till. tiltekur, er meir ágiskun, en sú er trú mín og skoðun nefndarinnar, að eigi sje ofmikið tiltekið og því síst þörf að telja varhugavert, að fram gangi tillagan. En þar sem tiltekin er í svigum tunnustærð, er það að eins svo að skilja, hve mikið skuli kaupa. T. d. er ekki hægt að leggja í það þann skilning, að ekki mætti kaupa jafnmikið af vörunni í minni ílátum. Segi jeg þetta eigi fyrir þá sök, að hjer sje skýringar þörf, heldur sakir þessara fyndnu manna, sem stundum gera sjer skemtun að misskilningi á auðskildum atriðum.

Sveinn Ólafsson Mjer finst jeg hafa gilda ástæðu til að lýsa afstöðu minni til þessarar till. Jeg er alvanur að nota þann fóðurbæti, sem hjer er um að ræða; hefi gert það í mörg ár. Hann er ágætur til skepnufóðurs, en ekki nema hann sje vel verkaður og geymdur í vel heldum ílátum. En að mínu viti er einn hængur á þessum fóðurbætiskaupum. Mjer skilst sem sje, að ef síldin á að vera nægilega vel verkuð, þurfi í hana mikið salt, og það er afskaplega dýrt. Í eitt steinolíufat af síld mun eigi veita af salti fyrir 15 -20 kr., og verður þá síldin óvenju dýr. Auðvitað er fenginn mikill fóðurbætir í einu fati af góðri síld. Aðrar leiðir eru til, og er rjett að nefna þá aðferðina, sem auðveldust er og allir þekkja. Það er hagnýting fiskúrgangs, hausa og hryggja. Þann fóðurbæti má geyma án salts og umbúða. Gamla aðferðin var að herða þetta fiskfang og lýja það á steini, áður notað væri til fóðurs. Í hverri veiðistöð landsins fellur mikið til af þessu, þótt ekki sje hirt og væri vissulega gerlegt og tilvinnandi að gera ráðstafanir til, að safnað yrði þessum fóðurbæti í stórum stíl, auk heldur fyrir opinbert fje. Jeg viðurkenni fyllilega, að till. þessi gengur í rjetta átt, þá að leita að leiðum til að útvega fóðurbæti. Jeg vildi að eins segja þetta, áður en gert væri út um forlög þingályktunartillögunnar. Nú er um það eitt að velja að safna þeim innlendum fóðurbæti, sem auðfengnastur er og notabestur.

Magnús Pjetursson Að eins örstutt aths., út af orðum háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að salt myndi kosta mikið, ef síldin ætti að reynast vel. Reynsla manna í því efni getur verið mismunandi, og eftir því, sem jeg þekki reynsluna, er ekki þörf á svo miklu salti. Jeg veit, að síld, sem aflast hefir á Húnaflóa og þótt hefir ágætis skepnufóður, hefir verið verkuð þannig, að í steinolíufat af síld hafa verið látin 50 -60 pd. af salti og síðan pæklað með sjó. Hefir þetta reynst vel, þó að það hafi verið geymt til vors. Þetta er reynslan þarna.

Benedikt Sveinsson Till. þessi stefnir í rjetta átt, eins og áður hefir verið tekið fram. Er tæplega vanþörf á að búast vel undir veturinn. Samt er ekki vert að byggja ofmiklar vonir á því að fela stjórninni að kaupa þessa síld, sem ef til vill er ekki hægt að fá. Jeg verð að telja vafasamt, að hægt sje að fá 2000 tunnur af síld í olíutunnustærð, og það fyrst og fremst sakir þess, að nú er nokkuð liðið á síldveiðitímann, skip með langfæsta móti og sjálfsagt ekki meiri afli en svo, að útgerðarmönnum hefir tekist að koma síldinni óskemdri undan og salta hana á vanalegan hátt, sem verslunarvöru, til útflutnings. Þá kostar víst 45 krónur tunnan með venjulegri stærð, en steinolíutunna er langtum stærri og hlyti því að kosta miklu meira, og mundi það verða nokkuð dýr fóðurbætir. Jeg er hræddur um, að þótt skorað sje á stjórnina að útvega þetta, muni það reynast þýðingarlítið, því að ekki muni kleift að útvega svo mikið. En þar sem menn salta síld þannig í olíutunnur, er ekki hætt við, að hún verði flutt úr landinu sem verslunarvara, og er hún þá til, hvort sem stjórnin kaupir hana eða ekki. En ef ætlast er til, að stjórnin ráði, hvar síldin sje seld, sú er til kann að vera söltuð niður í olíutunnur og ætluð til skepnufóðurs, þá getur stjórnin skipað fyrir um það, þótt hún kaupi ekki sjálf. Hins vegar er ekki nema gott, að stjórnin skygndist eftir fóðurbæti, og að því leyti gengur till. í rjetta átt.

Einar Jónssou Jeg verð að lýsa yfir þakklæti mínu til háttv. bjargráðanefndar fyrir það, að hún hefir tekið þetta mál að sjer, og enn fremur er jeg þakklátur stjórninni, sem mun fús til að taka það að sjer til bestu aðgerða. Hygg jeg það ekki ófyrirsynju að hjálpa bændum til að ná í fóðurbæti, eins og ástandið er nú. Í fyrra skemdust töður mjög hjá bændum, og munu þeir nú leggja alt kapp á að eiga til fóðurbæti ekki síst þar sem allar horfur eru á, að töður náist ekki óskemdar nú, fremur en í fyrra. Austur í sýslum fór svo í vetur, að þar sem ekkert var til nema ný taða, hjeldust kýr hvorki í holdum nje nyt, en alt öðru máli var að gegna þar, sem til var gömul taða, súrhey og fóðurbætir. Vegna þessa hygg jeg þetta mjög nauðsynlegt mál og væri stjórninni mjög þakklátur, ef hún gæti útvegað okkur bændunum fóðurbæti. En eins og kom fram í umr. eru vandhæfi á að fá síld, sem er óskemd. Bændur hafa oft lagt sig í líma til að fá síld, en svo hefir hún reynst svo skemd, að engin skepna hefir getað etið hana. Hygg jeg, að sú hafi verið ástæðan, að menn þeir, sem selt hafa, hafa haldið, eins og háttv.þm. Stranda. (M. P.), að ekki þyrfti annað en láta síld í tunnu með dálitlu af salti og pækla síðan með sjó, og það jafnvel síld, sem orðin hefir verið skemd áður. En þessi atriði vona jeg að hæstv. stjórn taki til athugunar og sneiði hjá að bjóða oss bændum slíka vöru, sem er gersamlega óframbærileg til skepnufóðurs. Sem betur fer er nú farið að rætast úr tíðarfarinu; fram að þessu hefir tíð verið slæm hjer, og töður eru farnar að stórskemmast. Samt vona jeg, ef tíðin helst góð, að betur fari en á horfðist. Nú hafa margir bændur lært af skaða sínum í fyrra, farið út á engjar og látið túnin bíða og ekki slegið niður töðuna.  (S. S.: Þá verður gras á túnum trjenað)  . Þetta er undarlegt að heyra af munni jafnkunnugs manns, þar sem þetta er eina ráðið til að ná töðunni óhrakinni, og grasið í sínu gildi - ótrjenað - venjulega fram í miðjan næsta mánuð eða lengur. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en vona, að stjórnin geri alt, sem hún getur, til að útvega fóðursíld, og umfram alt, að það sje óskemd vara, en ekki úldin og ónýt. Mjer er kunnugt um, að skepnur líta ekki við sumu síldarmjöli og síld, sem hjer hefir fengist. Bændur verða að taka því, þótt salt sje svo og svo dýrt; þeir munu komast að raun um, að kaup á góðri fóðursíld borgar sig, þótt hún sje dýr.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg má vera þakklátur mönnum fyrir undirtektir þeirra, þar eð allir játa, að þetta er nauðsynjafyrirtæki. Jeg skal geta þess, að jeg treysti hæstv. stjórn vel til að annast þessa hluti. En það, sem gerir nauðsynlegt, að stjórnin annist þetta, er að einstakir bændur hafa varla svo mikinn kunnugleika eða þekkingu á þessum efnum, að við því sje að búast, að þeir viti, hvert þeir skuli snúa sjer. Enn er það annað, að stjórnin á allan skipakost, og fer þá best saman, að hún hafi umsjón með flutningum, og þá um leið starf handa sínum eigin skipum, ef autt er rúm í þeim, og starf það getur orðið landsmönnum í hag. Hvað því viðvíkur, að ef til vill muni ekki fást svo mikil síld, sem til er tekið, þá held jeg, að jeg megi fullyrða, að það fáist, og þótt meira væri. Það mun vera svo mikið eða meira í geymslu víðs vegar á landi. Um leið skal jeg lýsa yfir, að þetta er ekki sett sem hámark til að binda hendur stjórnarinnar, ef hún álítur, sem jeg tel líklegt, þörf á meiru. Verði sá ofan á, að ekki fáist svo mikið, á þar við þetta gamla, sem bjargráðanefnd bað mig flytja deildinni: »Ultra posse nemo obligatur«, þ. e. enginn er skyldur til að leggja meira fram en má. Jeg álít svo eigi þörf að segja fleira til stuðnings svo sjálfsögðum hlut.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi fengið þær upplýsingar frá kunnugum manni, að í Eyjafirði liggi 18000 tunnur af óskemdri síld frá því í fyrra, sem er vel pækluð, en mun þó ekki ætluð til útflutnings. Þessi síld er eign Breta, og hafa þeir selt hana til skepnufóðurs bændum, til verslana og til lýsisverksmiðja. Verðið kvað hafa verið til þessa 18-20 kr. fyrir tunnu. Það væri athugunarefni fyrir stjórnina, hvort ekki væri hagkvæmt að sæta kaupum á þessari síld, og yrði þá að gera það áður en henni verður ráðstafað á annan hátt.

Forsætisráðherra (J. M.) Það hefir komið lítillega til orða, að hægt væri að fá fóðursíld við Eyjafjörð, og hefir verið tiltekið ákveðið verð, sem að vísu er nokkuð hátt, eftir því sem hingað til hefir tíðkast, og fyrirspurn stjórnarinnar um, hvort það gæti ekki orðið dálítið minna, hefir ekki verið svarað enn þá. Jeg get ekki sagt, hvort hjer er að ræða um síld frá í fyrra eða ekki. En kunnugir menn hafa sagt, að það sje mjög varhugavert að kaupa síld frá í fyrra, nema rannsaka áður, hvort hún sje óskemd. Síldin er varla kaupandi á 22 kr. nema góð sje. Ráðuneytið mun halda áfram að grenslast eftir þessu og gera ráðstafanir til að kaupa síld, og þá jafnframt gæta þess, að fá kunnuga menn til að sjá um, að síldin sje óskemd vara, því að ef hún er farin að skemmast, má varla búast við því, að hún verði góð næsta vor. Jeg býst við, að þessi till. verði samþ., og ráðuneytið mun halda áfram sem áður að vinna að málinu. Það getur vel verið, að síldveiði verði mikil hjer eftir og að þá verði hægt að fá nýja úrgangssíld, sem gæti orðið góð vara. Eftir því, sem útgerðarmenn segja, mun síldin ekki eins saltfrek og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði. Hitt er ómögulegt að segja, hvort stjórninni tekst að fá nóga síld halda Sunnlendingum, því að vitanlega reyna næstu sveitirnar að birgja sig upp sem best.

Bjarni Jónsson Kann ske jeg innleiði umræður um frv. þetta fyrir stjórnarinnar hönd. Jeg sje, mjer til mikillar undrunar, að hjer er komið frv. um að framlengja toll, sem aldrei hefði átt að verða til og það af mörgum ástæðum, sem jeg hefi oft talið upp hjer í þessari hv. deild, en sjerstaklega þó þeirri, að þegar það verðlag, sem hefir veitt gróða af framleiðslu, breyttist svo í hlutfalli við framleiðslukostnað, að tap hlaut að verða á framleiðslunni, þá hvarf sá grundvöllur, er þótti fundinn lögleyfðu ráni af tveim stjettum landsmanna. Jeg sje, að í þessu nýja frv. eru nýjar tölur, en það heldur sjer þó á sama stigi mannvits sem hið fyrra, því að það talar um toll af verðhækkun, en ekki af ágóða af framleiðslunni. Ef svo væri, mætti gera úr þessu gróðaskatt, sem gengi alment yfir, en með þessu móti er ekki hægt að breyta frv. svo, því að það er bygt á hugsunarskekkju, hugsunarvillu, því að samkvæmt því á að leggja á verðhækkun, án þess að taka tillit til, þótt kostnaðurinn sje hærri en söluverð, og án þess að gera grein fyrir, hvort framleiðslan þolir skatta. Jeg er nú ekki svo grimmur, að jeg kæri mig um að drepa þetta frv. þegar við 1. umr., en jeg treysti hv. fjárhagsnefnd, sem sennilega fær það til meðferðar, til að láta það fá hægan dauðdaga.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg var því miður ekki við er umr. byrjaði, því að jeg þurfti að sinna öðru máli inni í hv.Ed. Jeg vil þá leyfa mjer að skýra frá, að stjórnin hefir afráðið að leggja þetta frv. fram í þeirri von, að þetta þing: sje sama sinnis og þingið 1915, því að hún álítur, að það sje í samræmi við vilja þess þings, að leggja þetta frv. fram. Verðhækkunartollslögin frá 1915 gilda til 17. sept., því að allflestar vörur eru undir venjulegum kringumstæðum komnar í kaupmannahendur um þetta leyti. Nú getur þessu seinkað vegna hafts á samgöngum og truflun, sem þingið 1915 hefir ekki gert ráð fyrir. Til að bæta úr þessu kemur því stjórnin með þetta frv., svo að tilgangur þingsins 1915 komi fram. Það er auðvitað, að engum dettur í hug að efast um tekjunauðsynina eða nauðsynina til að halda tekjunum við. Eins og hv. deildarmenn muna var komið hjer fram frv. um að fella útflutningsgjaldið af ull, en það var felt í hv.Ed. Ullin ætti því að koma inn í þetta frv., en stjórnin slepti henni úr, er hún samdi þetta frv., því að þá var búið að samþykkja hitt frv. hjer í Nd. Nú er ullin komin til kaupmanna, og því sjálfsagt að taka hana inn í þetta frv. Svo vil jeg benda á, að breytt hefir verið fyrirkomulaginu á 2. gr., að því er snertir fisk, því að tollurinn af honum var reiknaður af 100 kg., en hjer af hverju skpd. eða 160 kg., því að það er þægilegra fyrir innheimtumennina. Svo vil jeg benda á annað, sem sje það, að grundvallarverðinu, sem lagt var 1915 um, hvað skyldi vera tollfrjálst, hefir verið breytt þannig, að skattfrjálsa verðið hefir hækkað að sama skapi og söluverðið samkvæmt breska samningnum hefir hækkað. Nú t. d. er skattfrjálst 103 kr. verð á kjöttunnuna, en var 73 kr.. Þetta er í fullu samræmi við það, sem þingið hugsaði sjer 1915, svo að það gjald, sem landssjóður fær, verður hið sama og áður, þrátt fyrir verðhækkunina. Þó vil jeg benda á, að ef reiknað væri gjaldið eftir meðalverði á kjöti, ætti skattfrjálsa upphæðin að vera svolítið lægri, svo að tollurinn er þá lægri en gert var ráð fyrir 1915. Það hefir áður verið talað um, að með þessu væri auðsjáanlega ekki verið að leggja skatt á tekjur. Það getur vel verið, en jeg vil benda á, að þótt þetta heiti verðhækkunartollur, gæti það eins vel heitið bara útflutningstollur. Þegar um tolla er að ræða, er ekki spurt um, hvort menn hafi hag af vörunni, sem tolluð er, því að menn verða að borga toll, hvort sem þeir græða eða skaðast á vörunni, og þetta mætti skoða sem hvern annan toll. Jeg verð að halda því fram, að landssjóður megi ekki missa þessar tekjur, og það er skylda þingsins að sjá um, að tekjur hans minki ekki. Ef þetta verður felt, verður að fá aðrar tekjur, því að landssjóður verður að geta borgað útgjöld sín. Jeg væri síst á móti því, þótt þetta frv. yrði felt, ef eitthvað sanngjarnara og betra kæmi í staðinn. Jeg geri ráð fyrir, að frv. þessu verði vísað til nefndar, og enda þótt jeg viti, að hv. fjárhagsnefnd sje því ekki hlynt, tel jeg þó rjett að láta það ganga til hennar. Síðan hún tjáði sig um verðhækkunartollinn, hafa líka kringumstæðurnar breyst, svo að nú er enn meiri þörf á tekjum en áður. Jeg sje ekki annað en að nefndin ætti að geta fallist á þetta. Vil jeg svo loks minna á, að þetta frv. fer að eins fram á að framlengja verðhækkunartollinn fyrir þetta ár.

Magnús Pjetursson Jeg verð að taka undir með hv.þm. Dala. (B. J.), að jeg varð dálítið hissa, er jeg sá þetta frv., sjerstaklega af því, að það hefir áður heyrst á mörgum hjer í hv. deild, að þeim er ekki ljúft, að verðhækkunartollurinn verði framlengdur, og auk þess hefir hv. fjárhagsnefnd látið í ljós, að hún væri tollinum mótfallin. Þótt jeg yrði töluvert hissa, er jeg heyrði nefnt, að þetta frv. væri á leiðinni, varð eg samt enn meir hissa, þegar jeg las það og tölur þær, sem í því eru. Jeg held, að það hafi altaf verið álit þingsins, að verðhækkunartollurinn ætti að vera bygður á gróða, og jeg vil því beina því til stjórnarinnar, hvort hún álítur ekki framleiðslukostnaðinn hafa aukist tiltölulega meira en skattfrjálsa verðið hefir verið fært upp með þessu frv. Jeg býst við, að því verði ekki neitað, að sá verðhækkunartollur, sem hjer er farið fram á, er ekki lagður á gróða. Jeg skal nefna eitt dæmi. Hjer er gjaldfrjálsa verðið á síld 22 kr. á tn. Eftir því sem kunnugir menn segja mjer kosta bara umbúðirnar um síldina 22 kr., og menn geta hugsað sjer, hvort framleiðslukostnaðurinn muni ekki vera ofurlítið meiri. Jeg verð fyrir mitt leyti, af því að jeg var með verðhækkunartollinum 1915, að mótmæla því, að jeg sje ekki sama sinnis og þá, þótt jeg sje nú á móti þessu frv. Verðhækkunartollurinn, sem samþyktur var 1915, átti eingöngu að vera skattur af nettó- gróða. Jeg gat ekki skilið það hjá hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), hvernig hæstv. stjórn hefir hækkað hámarkið á tollfrjálsu vörunum í samræmi við bresku samningana; jeg get ekki sjeð, hvernig það hefir verið gert, saman borið við lögin 1915. Stjórnin játaði, að ef til vill mætti nema verðhækkun framan af orðinu og nefna þetta bara toll, og væri óneitanlega dálítið meira vit í því, því að um verðhækkunartoll er ekki lengur að ræða. Það er rjett hjá hæstv. fjármálaráðh., að það er ekki spurt um hag eða skaða, þegar um venjulegan toll er að ræða, en verðhækkunartollur er eingöngu gróðatollur, og því verður að spyrja, hvort gróði sje fyrir hendi. Jeg verð að segja það, að jeg er dálítið grimmari en hv.þm. Dala. (B. J.), því að mjer finst algerlega óviðeigandi, að þetta frv. fari lengra en til 1. umr., meðal annars vegna þess, að gjaldfrjálsa verðið yrði að vera svo hátt, að um engar tekjur væri lengur að ræða fyrir landssjóð, ef setja ætti tollmarkið eftir framleiðslukostnaði. Jeg skil ekki heldur í, að það sje neitt unnið við að vísa málinu til þeirrar nefndar, sem hefir þegar lýst yfir því, að hún væri á móti því. Hvor aðferðin, sem höfð er, er dauðadómur. Hitt gæti jeg skilið, að vísa því til einhverrar annarar nefndar, t. d. bjargráðanefndar, af því að maður þekkir álit fjárhagsnefndar, sem hlýtur að ganga móti málinu. Að lokum vil jeg svo beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar, hvort hún telji þetta mál svo þýðingarmikið, að hún gerði það að fráfararefni, ef það yrði felt.

Fjármálaráðherra (B. K.). Hv. þm. Stranda. (M. P.) tekur sjer það nærri, að þetta frv. skyldi vera borið fram, en það hefir verið gert fyrir þá sök, að stjórnin álítur, að það verði að halda við tekjunum, og vill ekki sjálf bera ábyrgð á, ef ekkert er sett í staðinn fyrir þá tekjustofna, sem hverfa. Hv. þm. þótti undarlegt, hvernig tölurnar voru gerðar í samanburði við breska samninginn. Stjórnin miðaði við það verð, sem víst er að fæst fyrir afurðirnar, því að hún vildi miða við, að landssjóður fengi einhverjar vissar tekjur, fengi álíka mörg % og síðastliðið ár. Það varð því að miða við það verð, sem til var. Það má deila um, af því að þetta heitir verðhækkunartollur, hvort hann á eingöngu að vera af gróða. En þegar landssjóður þarf tekjur, má eins leggja þetta á sem toll, Jeg hef heldur enga sönnun fyrir því fengið, að þjóðin hafi engan gróða af framleiðslunni. Jeg held, að hv.þm. geti ekki verið viss um það. Jeg er alveg samþykkur hv.þm. Dala (B. J.), að það má vel strika „verðhækkun“ framan af og kalla þetta bara toll; til þess þarf ekki að fella frv., heldur má laga það og breyta í nefnd. Það á ekki við, þótt þessi litli galli sje á því, að láta það ekki fara lengra, því að slíka smágalla má altaf laga. Þótt hv. fjárhagsnefnd hafi áður lýst yfir því, að hún væri mótfallin framlengingu verðhækkunartollsins, hafa kringumstæðurnar breyst svo síðan, að jeg sje ekki betur en hún geti sóma síns vegna vel fallist á frv. nú. Síðustu spurningu hv.þm. Stranda. (M. P.), hvort stjórnin mundi gera þetta mál að fráfararatriði, get jeg ekki svarað að svo stöddu. Jeg hefi ekki borið mig saman við samstjórnarmenn mína um það, og get því ekkert um það sagt. En jeg vona, að háttv. deild taki þessu máli rólega og líti á nauðsynina, en annað ekki.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal fúslega taka á mig ábyrgðina á því, að þetta frv. er komið fram. Jeg lít svo á, að það sje ekki sanngjarnt, að það sje tilviljun ein, sem ræður því, hvort verðhækkunartollur kemur á vöru eða ekki, eftir því hvort hún er flutt út deginum fyr eða síðar. Aðalatriðið er það, að tollurinn komi nokkurn veginn jafnt niður á alla vöru, sem framleidd er á sama tíma. Jeg set það ekki fyrir mig, hvort gildi laganna er út runnið þann eða þann daginn, hvort heldur miðað er við lok september eða annan tíma, ef tollurinn fellur á allar vörur, sem framleiddar eru það árið. Jeg hygg alveg víst, að þótt tollurinn verði afnuminn áður en þessa árs afurðir eru fluttar úr landi, þá lendi hann því nær eingöngu hjá kaupmönnum. Þeir munu þegar hafa keypt mest af afurðum manna, svo að það hefir engin áhrif á það verð, sem almenningur fær fyrir vöru sína, hvort verðhækkunartollurinn verður afnuminn eða ekki. Kjötið er þó undan skilið þessu, enda fyndist mjer ekki ósanngjarnt, að það væri látið tollfrjálst. Jeg má segja, að það hefir þegar verið tollað einu sinni oftar en aðrar vörur, svo að tollur af því mætti falla niður að þessu sinni. Sjávarafurðir munu að mestu leyti þegar keyptar, svo að frv. þetta hefði engin áhrif á verðlag þeirra, þótt það yrði að lögum. Ullin er þegar flutt út og verður því tolluð hvort sem er. Mjer finst því ósanngjarnt, að sjávarafurðirnar einar sjeu undan skildar þessum litla tolli. Hv. þm. Stranda. (M. P.) tók sem dæmi, að síldarútvegurinn mundi verða nokkuð hart úti. En jeg veit ekki betur en að einmitt hjer í deildinni hafi komið fram frumvarp um sjerstaka tollhækkun á síld, og jeg hefi ekki orðið var við, að það hafi verið tekið aftur. Svo að ekki líta nú allir sömu augum á síldarútveginn. Jeg sje því ekki annað en að það hafi verið í alla staði sanngjarnt að koma fram með þetta frv., og getur deildin felt það, ef hún fellst ekki á það. Hún tekur þá á sig ábyrgðina, sem það hefir í för með sjer. Hins vegar get jeg strax lýst yfir því, að stjórnin mun varla geta gert hv.þm. Stranda. (M. P.) það til þægðar, að gera þetta mál að fráfararatriði. Það er ekki svo mikið stórmál í mínum augum, flutt aðallega til þess að koma á sanngjarnara hlutfalli milli afurðanna. Tekjuaukann, sem landssjóður mundi hafa af því, að frv. þetta yrði að lögum, get jeg látið mjer í ljettu rúmi liggja. Þó verð jeg að játa, að þingið hefir enn sem komið er ekki gert mikið að því að auka tekjur landssjóðs. Fyrsta tilraunin var stimpilgjaldið, sem mjer virtist háttv. deild byggja talsvert mikið traust á. Nú hefi jeg heyrt, að mjög tvísýnt sje, hvort það kemst gegnum efri deild, og þá er fyrsta stoðin fallin. Jeg skal játa það, að þetta er í raun og veru ekki svo mikilvægt atriði. Landið verður að sjálfsögðu að skulda, og það er ekki svo sjerlega varhugavert, ef það er ekki ofmikið. En mjer finst ástæðulaust að láta kaupmenn græða á því, að tollur þessi sje afnuminn.

Sigurður Sigurðsson Það má nú að vísu segja, að það sje ekki búmannlega að verið að fella frumvörp, sem miða að því að auka tekjurnar, en auka í þess stað stöðugt útgjöldin, að þörfu og óþörfu. En jeg get ekki að því gert, að mjer finst hæstv. stjórn vera miður heppin í tilraunum sínum til þess að bæta tekjur landssjóðs. Hún hefir lítið borið fram af frumvörpum í þá átt, og þau fáu, sem komið hafa frá henni, hafa verið tvíbent, eins og þetta, - vafasamt hvort talist geti hyggileg. Einstakir þingmenn hafa aftur á móti verið að reyna að bæta úr tekjuskortinum. Fyrst var borið fram frv. til laga um stimpilgjald, sem hæstv. forsætisráðherra fræðir nú um, að sje í dauðateygjunum í Ed. Því næst flutti jeg frv. um útflutningsgjald af síld, en það hefir ekki komist á dagskrá enn þá, og má eins vel búast við, að það sofni. Loks flutti háttv.þm. Dala. (B. J.) frv. um misærisskatt. Er það ágætt mál í alla staði, og vonandi, að því vegni vel. Mjer þykir undarlegt, að hæstv. stjórn skuli nú koma með þetta mál. Eins og hv.þm. Stranda. (M. P.) tók fram, er tollur sá, sem hjer ræðir um, rjettnefndur útflutningstollur. Jeg hefi verið að vonast eftir frá stjórninni tekjuskattsfrumvarpi, þar sem lagður væri á skattur, sem færi hækkandi eftir hækkandi tekjum. Það munu nú flestir sammála um, að sú leiðin sje eðlilegust og að allir mættu una því vel, að skattar væru lagðir á eftir þeirri reglu. Það er nú, eins og kunnugt er, mál manna, að sumir hafi orðið stórauðugir síðan ófriðurinn hófst, einkum kaupmenn og útgerðarmenn. Á því er varla nokkur efi, að kaupmenn hafa grætt mikið á ófriðnum. Það má ráða meðal annars af því, að áður var það altítt, að kaupmenn færu á höfuðið, en síðan stríðið hófst hefir varla nokkur kaupmaður orðið gjaldþrota, heldur þvert á móti, allir stórgrætt. Þess vegna væri eðlilegt, að fram kæmi frv. um það, að þeir, sem miklar tekjur hafa, legðu til landssjóðs í hlutfalli við þær. En að leggja útflutningstoll á vörur, sem ósannað er að svari kostnaði að framleiða, finst mjer hæpin leið. Jeg get því ekki verið með frv., sjerstaklega ef kjötið ætti að vera með. Það tel jeg alveg óhæfu, þar sem borgaður hefir verið tollur af því einu sinni oftar en öðrum vörum, eins og hæstv. forsætisráðherra tók fram. Jeg er því ekki mótfallinn, að málinu sje vísað til nefndar. En mjer er sagt, að fjárhagsnefnd sje andvíg frv. og væri því ástæðulaust að vísa málinu til hennar.

Bjarni Jónsson Jeg held það hafi verið hæstv. forsætisráðherra (J. M.), sem vildi mæla frv. bót með því, að gróðinn lenti hjá kaupmönnunum, ef tollurinn væri ekki framlengdur. En það er nú ekki þægilegt að vita, hvar fiskur er staddur nú á þessari stundu. Sumir eru sennilega búnir að selja kaupmönnum fisk sinn; aðrir eiga ef til vill meira eða minna óselt. Það er því ekki gott að reikna út, hvar ranglætið kemur niður. Það gæti komið harðara niður á einum en öðrum, og þá stundum lent á óverðugum. Jeg held því, að tryggast sje að líta á það, hvað rjettlátt er í þessu máli sem öðru. Að öðru leyti er það ekki nema maklegt í alla staði, að kaupmenn gjaldi skatt af gróða sínum. En þetta er ekki rjettasta leiðin til þess, enda ber ekki fremur að borga af gróða á fiski heldur en af öðrum gróða. Þetta gjald á því ekki að leggja á með tolli, heldur með skatti af tekjum, eins og að er stefnt með öðru frv., sem liggur hjer fyrir deildinni. Ef það frv. kæmist í gegn, þá væri ekki neinn skaði skeður þótt kaupmenn slyppu við að borga toll af fiskinum. Hann kæmi þá fram á annan hátt Eins og hv. 1. þm. Árn. (S. S.) tók fram í ræðu sinni, sem kom víða við; og flutti meðal annars allmikið hrós um mig - það er ekki oft, sem það heyrist hjer í þingsalnum, en guð láti gott á vita - eins og hann tók fram, er hjer ekki um verðhækkunartoll að ræða, heldur um útflutningstoll. En jeg get aldrei skilið hvernig á þessum útflutningstolli stendur, sje ekki annað en að alt útflutningsgjald sje ranglátt og óeðlilegt. Er það refsigjald fyrir að vera svo duglegur að framleiða? Sumir geta selt alla framleiðslu sína í landinu, en aðrir verða að senda hana til útlanda, til að koma henni á markað. Útflutningsgjaldið nær því ekki nema til sumra framleiðenda. Þeir, sem eiga því láni að fagna að búa svo nálægt Reykjavík, að þeir geta sett smjör sitt og kjöt til neyslu þar, þurfa ekki að greiða útflutningsgjald, en þeir, sem búa fyrir norðan eða í öðrum landshlutum; sem fjær liggja, verða að selja vöru sína til útflutnings og greiða toll, líklega sem refsingu fyrir það, að þeir hafa ekki lært að gera langar leiðir jafnstuttar og fljótfarnar, eins og þær, sem skemmri eru. Svona er með alla útflutningstolla. Þeir eru varla samboðnir siðaðri þjóð. Það mun vera rjett, að tekjur landssjóðs þarf að auka. En þó má ekki leggja ofmikla áherslu á að útvega tekjur. Það er ekki svo hættulegt, þótt dálitlar skuldir safnist, meðan svona árar, að neinn skaði geti talist að því, þótt vanhugsaðar álögur falli niður. Þær einar álögur á að hugsa um að auka, sem koma rjettlátlega niður á gjaldþol manna. Þess vegna ber að leggja alúð við að koma á slíkum skatti sem tekjuskatti. Hvers vegna hefir stjórnin ekki lagt þess konar frv. fyrir þingið, þar sem skatturinn er látinn stíga eftir því sem tekjurnar hækka? Ekki þarf að deila um rjettlætið í skattalöggjöfinni, sem nú er. Tíu þúsunda og hundrað þúsunda maðurinn borga lítið eitt hærri skatt en sá, sem engar tekjur hefir fram yfir eðlilegan lífeyri. Í stað þess ætti skatturinn að hækka eftir mismunaröð eða öllu heldur kvótaröð, eftir því sem tekjurnar hækka. Það er leið til að auka tekjur landssjóðs, en ekki þessi útflutningstollur. Og hverju er nú landsstjórnin tryggari, þótt frv. þetta verði samþykt, ef ekki verður hægt að flytja neitt af vörunum út, sem ekki er nú svo ólíklegt, að fyrir geti komið? Skúffur landssjóðs verða þá jafntómar eftir sem áður, og ekkert er unnið annað en bara það, að lengja lífið í þessum óburði, sem aldrei hefði átt að lifna, því síður að lifa lengi. Hitt get jeg fallist á, að þetta er ekki svo stórvægilegt atriði, að nokkur von sje til þess, að stjórnin sje svo typpilsinna, að hún geti farið að yfirgefa sinn hæga sess, þótt styttur sje ómagahálsinn á ekki burðugra afspringi en þetta er. Það er engin von, að stjórnin vilji taka á sig þann vanda, fyrir jafnlítinn árekstur og þetta, að fara að leita að mönnum, til að taka að sjer jafnvandasamt og óþakklátt verk sem það, er stjórnin hefir á hendi.

Hákon Kristófersson Þegar jeg sá þetta frv., þóttist jeg strax sjá, að það væri fram komið í þeim tilgangi að afla landssjóði tekna. Jeg bjóst því við, að hæstv. stjórn mundi mæla með frv. á þann hátt, eins og líka hefir verið gert að nokkru leyti. Það er því ekki rjett, eins og hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) vill halda fram, að frv. sje til þess fram komið, að fullnægja tilgangi þingsins 1915. Það, sem vakti fyrir því þingi, er það samþykti lögin um verðhækkunartoll, var alt annað en það, sem í þessu frv. felst. Árið 1915 var góðæri bæði til lands og sjávar. Verslun landsins var óvenjulega hagstæð. Allar afurðir, er framleiddar voru í landinu, voru í alveg óvanalega háu verði, og saman borið við það mátti heita, að aðfluttar vörur væru mjög ódýrar. Með þetta fyrir augum áleit þingið þá, að vel væri forsvaranlegt að leggja ofurlítinn skatt á útfluttar vörur. Í sem fæstum orðum sagt, verðhækkunartollurinn 1915 var bygður á gróða. Þar eð þessu horfir alt öðruvísi við nú til dags, getur frv. þetta alls ekki verið fram komið til þess að fullnægja tilgangi þingsins 1915. Jeg get fallist á það, að útflutningstollur sje vandræða tekjugrein. En einhvern veginn verður að fá tekjur, og það er enginn hægðarleikur að finna leiðir til þess. Þingmenn gera þær kröfur til stjórnarinnar, að hún komi með einhverjar uppástungur, og með sama rjetti getur stjórnin ætlast til þess, að þingmenn bendi á einhverjar leiðir. -  (S. S.: Þeir eru líka að því)  . Já, þeir eru að vísu að því, en á það hefir verið bent, að tilraunir þeirra ætli sjer að mistakast. Það kom mjer á óvart, að hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), - jafnathugull maður og kunnur öllum landshögum, sem jeg veit að hann er, - skyldi segja, að það væri ekki sannað, að enginn gróði yrði á framleiðslunni í ár. Mjer finst það liggja í orðum hans, að hann telji líklegt, að menn græði, en það getur enginn álitið, sem nokkuð þekkir til ástandsins, eins og það er. Jeg segi þetta ekki til þess að setja fót fyrir frv. þetta. Leiðirnar til þess að auka tekjur landssjóðs eru vandfundnar, og jeg veit ekki, hvort þessi er varhugaverðari en sumar aðrar, þótt jeg viðurkenni, að jeg hefi verið og er enn andstæður úlflutningstolli. Það mun vera rjett, sem hæstv. forsætisráðherra benti á, að hagurinn við það, að tollurinn falli niður nú, mundi lenda í höndum kaupmannanna. Jeg byggi það á viðtali, sem jeg hefi átt við stórkaupmenn, síðan afnám verðhækkunartollsins á ull var hjer til meðferðar. Það eru því miklar líkur til, að frv. þetta hafi engin áhrif á verð það, sem framleiðendur fá fyrir vöru sína. Jeg legg því ekki mikið kapp á, að vera á móti frv., þar sem er ekki heldur um lengri tíma að ræða en til 1. júlí 1918. En hitt dylst mjer ekki, að alt aðrar ástæður eru fyrir þessu máli nú en voru 1915. Þá var það tollur, sem bygðist á gróða, eins og jeg hefi þegar tekið fram, sem um var að ræða, en nú að eins útflutningstollur. Hæstv. forsætisráðherra sagði frá því, að stimpilgjaldsfrumvarpið mundi líklega ekki komast í gegn. Mig furðar á, að hann skyldi fara slíkum orðum um það. Ef stjórninni er það alvara, að útvega landssjóði tekjur, þá ætti hún einmitt að leggja sig í líma til þess að fá stimpilgjaldinu á komið. Það virðist þó sumum spor í rjetta átt. Og jeg geng út frá því, að stjórnin eigi kann ske þau ítök í mönnum hjer á þinginu, að hún mundi geta fengið einhverju áorkað, ef hún vildi styðja að framgangi málsins. Mjer fyrir mitt leyti stendur á sama um í hvaða nefnd frv. fer. En ekkert sje jeg því til fyrirstöðu, að því verði vísað til fjárhagsnefndar, þótt hún fyrir nokkru, á öðru stigi málsins, hafi verið frv. mótfallin. Af því verður ekkert sjeð um, hvaða augum hún lítur á það nú.

Fjármálaráðherra (B. K.) Það hefir verið fundið að því í umræðunum, að stjórnin skuli ekki hafa komið fram með ný skattafrumvörp. Jeg vil benda á skýrslu mína um fjárhag landssjóðs, að þar stóðu á jöfnu tekjur og gjöld, nema ef telja skyldi lítinn tekjuafgang. Þinginu er og kunnugt um fjárlögin. Þar standa tekjur og gjöld líka í járnum. Stjórnin hafði því, eins og menn sjá af þessu, enga sjerstaka ástæðu til að koma fram með skattafrumvörp. Enda þurfti engra slíkra frv. með til vara, því að við höfðum að bakhjarli framlengingu á verðhækkunartollinum, sem ætla mátti að hrykki fyrir útgjaldaviðbótum, sem kynni að verða bætt við í fjárlögin í þinginu. En nú er útlit fyrir, eftir því sem jeg hefi heyrt, að tekjuhallinn verði meiri en búist var við. Þá var einmitt komin ástæða til að bera fram frv. það, sem nú er til umræðu. Eins vildi jeg geta í sambandi við þetta. Stjórnin getur ekki farið að eins og heyrst hefir um þingmenn, að þeir skrifi frv. á knje sínu alveg óundirbúið. Það þarf tíma, til að undirbúa ný skattafrumv. svo, að í lagi sje. Stjórnin hefir ekki haft meiri tíma til undirbúnings málum undir þetta þing en frá því í febrúar og fram í mars. Stjórnin hefir því engan tíma haft til að útbúa víðtæk skattafrv. Jeg hefði ekki treyst mjer til þess með öðrum önnum, sem hvíldu á mjer. Jeg vona, að hv. deild afsaki, að stjórnin hefir ekki komið fram með slík frv., sem henni er nú, af sumum, legið á hálsi fyrir að hafa ekki komið með. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) fanst mjer í upphafi máls síns heldur vinveittur frv., þótt hann í niðurlaginu legði á móti því. Jeg vona, að þetta lagist alt milli okkar. Frv. hv.þm. Dala. (B. J.) um skatt af gróða eða stríðsskatt, sem svo mætti kalla, kemur auðvitað til greina í þessu sambandi. En það þarf tíma til að útbúa það þannig, að það verði frambærilegt. Ef til vill tekst nefndinni það. Annað ætlaði jeg ekki að segja.

Gísli Sveinsson Jeg get ekki að því gert, að mjer finst þetta tiltæki stjórnarinnar, að koma nú með verðhækkunartollinn, eins konar sjónhverfingaleikur. Henni hefði átt að vera kunnugt, eftir umræðunum á þinginu og andsvörum fjárhagsnefndar, að það er ekki til neins að vera að burðast með þetta nú hjer inn á þingið. Það mun vera öllum ljóst, að þær breyttu kringumstæður, sem fjármálaráðherra (B. K.) nefndi, gera það að rjettu lagi enn fráleitara að koma nú með þetta mál en ef það hefði verið gert í byrjun þings. Hæstv. stjórn hefir talað um, að ekki þurfi að kalla gjald þetta verðhækkunartoll; það gæti nefnst að eins tollur, ef menn vildu það heldur. Þetta er einungis gert í þeirri von, að það gangi þá betur í þingmenn. Stjórnin hlýtur að hafa athugað, að svona er útflutningsgjald ekki lagt á. Þegar um útflutningsgjald er að ræða, er miðað við alt annað. Það er til lítils að deila um, hvort skyldan til að auka tekjur landssjóðs liggi hjá þingi eða stjórn, en til að byrja með má gera ráð fyrir, að stjórnin hafi það í huga á þessum tímum, þegar öll útgjöld fara fram úr því, sem áætlað er. Því að nú má ganga út frá því vísu, að útgjöldin aukist, en tekjurnar rýrni. Það er því óskiljanlegt, að hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) skuli leyfa sjer að segja, að það, hvernig hann hefir gengið frá fjárlögunum, og skýrsla hans um fjárhag landsins, afsaki, að ekki hefir landssjóði verið hugsað fyrir nægum tekjum. Það er mesta fjarstæða. Þótt stjórnin geri fjárlögin svo úr garði, að tekjur og gjöld virðist standast þar á, er útlitið ekki glæsilegra fyrir það, því að það hefir stjórninni tekist með því að draga úr útgjöldunum um skör fram, en áætla tekjurnar um of. Stjórnin mátti vita það, að gjöldin hlutu að vaxa fyrir nauðung. Stjórnin er þess vegna ámælisverð fyrir það, hve lítið hún hefir gert til að sjá landssjóði fyrir nægilegum tekjum. Hún ber annir fyrir sig. En ýmislegt hefði hún getað gert fyrir því. Hún gat t. d. komið fram með framlenging vörutollsins, sem hún ætlaði að koma á jafnvægi með og áætlaði í fjárlögum, fyr en nú að áliðnu þingi. Þetta hefði stjórnin því fremur átt að gera í tíma, þar sem búast mátti við, að hún væri betur skipuð nú en þegar ráðherrann var að eins einn. Það get jeg ekki tekið í alvöru, sem hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) sagði, að stjórnin hafi verið svo önnum kafin við undirbúning dýrtíðarfrumvarpsins, að hún hafi ekki mátt vera að því að sinna öðru. Eftir því, sem mjer skildist, átti hann við frv. um dýrtíðaruppbót til starfsmanna landsins. Það getur ekki náð nokkuri átt, að stjórnin hafi verið svona önnum kafin við að undirbúa frv., sem í öllum aðalatriðum er bygt á sama grundvelli sem lagður var á aukaþinginu í vetur. Önnur dýrtíðarfrumvörp, eða bjargráðafrumvörp fyrir almenning kom stjórnin ekki með, þótt hún hefði vissulega líka átt að hugsa fyrir því. - Ef nokkuð má segja um, hvar skyldan til að sjá landinu fyrir tekjum liggur, þá er það hjá landstjórninni. Að lokum vil jeg gera tillögu um, að frv. verði vísað til bjargráðanefndar en ekki til fjárhagsnefndar. Fjárhagsnefnd hefir þegar svarað stjórninni því, að hún vilji ekki styðja að því, að frv. nái fram að ganga. Jeg hefi ekki breytt um skoðun á því, og sama held jeg um aðra samnefndarmenn mína. Það getur verið, að einhver önnur nefnd fáist til að fallast á frv. Vart er þá annari til að dreifa en bjargráðanefnd, ekki síst þar sem stjórnin sagði, að þetta væri nokkurs konar bjargráðatilraun.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg hefi tekið það fram áður, að stjórnin hefir ekki bundið sig við að koma fram með öll frv. sín á neinum vissum tíma, og ætlar ekki að gera það. Það er því ekki ástæða fyrir hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) að ásaka hana fyrir að koma ekki fyr fram með frv. um framlenging á vörutollinum. Það voru ekki heldur nema tíu dagar, eða svo, af þingi, þegar stjórnin kom fram með frv. 10. júlí sótti hún um leyfi konungs til að mega bera það fram. Þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að tekjur væru áætlaðar ofháar og gjöld oflág í fjárlagafrv. stjórnarinnar. Jeg vil að eins benda honum á, að hann veit ekkert, hvernig tekjurnar líta út 1918 eða 1919. Það veit enginn, svo að það verður ekki af honum heimtað. Stjórnin gerir ekki kröfu til, að menn haldi, að henni sje kunnugt um það. Hún hefir að eins áætlað tekjurnar með tilliti til þess, að útvegurinn gangi eins og venjulega. En ef svo verður, er enginn vafi á, að tekjurnar eru varlega áætlaðar. Jeg þarf ekki að svara því aftur, hvers vegna stjórnin hafi ekki borið fram ný tekjufrv. Þess þurfti ekki, fyrst stjórnin ætlaði sjer ekki að leggja neina peninga fyrir. Það er ekki venja að safna neinum varasjóði. Jeg get líka trúað, að það hefði heyrst hljóð úr horni, ef stjórnin hefði farið að koma með skattafrv. án þess að útgjöldin heimtuðu það.

Magnús Pjetursson Jeg skal ekki segja mörg orð. Það er búið að taka fram flest, sem jeg ætlaði mjer að segja. Það var ekki mín eigin tillaga, að skattur þessi skyldi einungis kallaður tollur, en ekki verðhækkunartollur, heldur tók jeg það upp eftir hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Jeg skal ekki blanda mjer í þær umræður nú, hvort ekki hefði verið þörf á því, að stjórnin bæri fram tekjuaukafrv. þegar í byrjun þings, og ekki heldur um hitt, hvernig fjárlögin voru úr garði gerð frá stjórninni. Það verður tækifæri til að minnast á það síðar, er fjárlögin koma. En þess vil jeg geta, út af því sem hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) sagði, að ekki hefði verið ástæða til fyrir stjórnina að leita tekjuauka, þar sem enginn halli var í fjárlagafrv. stjórnarinnar, að hún bar þó fram að minsta kosti eitt frv., sem veruleg útgjöld hafði í för með sjer fram yfir fjárlögin, sem sje frv. um dýrtíðaruppbótina. Það hefði ekki verið óþarfi, að stjórnin kæmi með einhver skattafrv. til að vega salt á móti því. Annars hafa þeir hv.þm. Barð. (H. K.), þótt hann kæmist að furðulegri niðurstöðu, og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagt mest af því, sem jeg ætlaði að taka fram.

Þórarinn Jónsson Það er kann ske þýðingarlítið að vera að lengja umræðurnar. Það hefir verið tekið fram, að grundvöllurinn sje fallinn undan lögunum. Því hefir enginn neitað. Það er og bersýnilegt, að þótt stjórnin hækki skattlaust verð á sumum vörutegundum, þá hækkar verð á þeim í raun og veru ekki neitt. Verð á kjöti er hækkað um 25 kr. En salt og tunnur hafa hækkað svo í verði, að sú hækkun hverfur. Saltið í tunnuna kostar sjálfsagt um 10 kr. og trjeð eitthvað álíka, fram yfir það vanalega. Hækkunin verður því engin eða hjer um bil engin. Fleira mætti telja. Það er ein ástæða, sem færð hefir verið fyrir framlenging verðhækkunartollsins, sem enn hefir ekki verið hrakin, sem sje sú, að tollurinn lendi í vasa kaupmannanna. Þeir sjeu búnir að kaupa vörurnar, en ekki að flytja þær út. En það er sama, hve nær tollurinn er upp hafinn, hvort það er gert fyr eða síðar; það verður alt af eitthvað af vörum, sem kaupmenn hafa fengið með verði, sem miðað var við tollinn, en ekki verða útfluttar þegar tollurinn fellur úr gildi. Eða halda menn, að 1. júlí 1918 verði engar vörur hjer óútfluttar? Það verður víst síst við því hætt þá, fremur en í hvern annan tíma. Mitt álit er, að sjálfsagt sje að afnema tollinn strax. Það eru ýmsar leiðir til að fylla í skarðið. Frá þeirri hlið er ekkert að óttast þótt tollinum verði slept, enda er hann, eins og nú stendur, alveg óeðlilegur.

Sveinn Ólafsson Mjer finst mótstöðumenn þessa frv. vera að berjast við skuggann sinn. Þeir tala eins og hjer sje um nýjan skatt að ræða. Mjer skilst, að hjer sje eingöngu verið að haga svo til, að verðhækkunarskatturinn, sem þingið 1915 setti, nái til allrar þeirrar vöru, sem ætlast var til, að hann næði til og hæpið er nú, að hann nái til. Samgönguvandræði valda því, að skatturinn nær ekki til sumrar vöru, sem honum var ætlað að ná til, nema tíminn verði framlengdur að því skapi, sem vörurnar flytjast nú seinna úr landi en áætlað var 1915. Vörurnar geta verið seldar kaupmönnum, en eigi komnar úr landi þegar lögin falla úr gildi og verða þá tollfrjálsar. Hvað snertir þörf landsjóðs, þá blandast engum hugur um, að hún er ríkari nú en þegar skatturinn var lagður á. ,Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) sagði, að grundvöllurinn undan þessum tolli væri týndur. Það er ekki rjett. Aðalgrundvöllurinn er þörf landsjóðs, og hún er ekki síður rík nú en áður. Jeg held ekki, að hjer verði um miklar tekjur að ræða og býst við, að jafnmikil þörf verði eftir sem áður að sjá landinu fyrir tekjum með öðru móti, t. d. eins og hv.þm. Dala. (B. J.) hefir bent á, með tekjuskatti, sem mjer sýnist einna heppilegasta leiðin, og það er engin ástæða til að slá hendinni við þeim skatti, þótt þetta yrði samþykt. Ef aftur á móti þetta frv. væri felt, þá yrði árangurinn enginn annar en sá, að ágóðinn af þeim vörum, sem liggja hjer óútfluttar þegar fyrri lögin falla úr gildi, lendir í vasa kaupmanna.

Forsætisráðherra (J. M.) Það gleður mig að heyra, að einn af hv.þm. hjer í deildinni hefir skilið rjett, hvað fyrir mjer vakti, þegar jeg gaf samþ. mitt til, að þetta frv. kæmi fram. Það er alveg rjett athugað, að frv. þetta snertir aðallega sjávarafurðir, fiskinn, en þær munu verða því nær allar seldar áður en lögin ganga úr gildi, og skaði eða ágóði af því fellur því allur í vasa kaupmanna. Öðru máli mun vera að gegna um kjötið, því að það mun ekki verða selt fyrir þann tíma. Jeg hefi ekkert talað um það, hvort stjórnin hafi mælt með eða móti því, að stimpilgjaldslögin næðu fram að ganga, heldur sagði jeg einungis það, að þau mundu verða gagnslítil fyrst í stað, því að kostnaður yrði svo mikill, vegna dýrtíðar, við að koma þeim í framkvæmd, og tekjur af þeim því litlar. Jeg hefi áður tekið það fram, að jeg áliti það ekki skyldu stjórnarinnar að koma með ný skattafrv. á þessum tímum; mjer finst ekki ára til þess nú. Þó játa jeg, að frv. hv.þm. Dala. (B. J.) virðist vera heppilegt, og að með því móti mætti ná töluverðum tekjum, en sá hængur er á því nú, að það mun að öllum líkindum vera ofseint nú, því að jeg hygg, að það sjeu fáir, sem græði mikið hjeðan í frá meðan stríðið stendur yfir, og tekjuskatturinn því ekki koma að notum. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg sje enga ástæðu til að vera hræddur við það, þótt landssjóður hleypi sjer í dálitlar skuldir nú á þessum erfiðu tímum; það er ekki meira en aðrar þjóðir hafa orðið að gera, og er okkur ekki meiri vorkun en þeim.

Þórarinn Jónsson Jeg nefndi víst áðan fyrsta jan. fyrir fyrsta júlí, og var því skotið að mjer út af því, að jeg hefði víst ekki lesið frv. En jeg vil spyrja þá, sem þykjast hafa lesið það betur, er nokkur sönnun fengin fyrir því, að vörur þær, sem framleiddar hafa verið á þessu ári, verði fluttar út fyrir 1. júlí? Jeg hygg, að ekki sje hægt að benda á miklar líkur fyrir, að svo verði, eða hvernig er þetta nú? Vörur liggja hjer enn í stórum stíl frá í fyrra, og hver setur takmörkin um það, hvað af þessum vörum, sem óútfluttar verða í júlí næsta sumar, hefir verið framleitt fyrir 1. jan. og hvað ekki? Jeg tel alveg ómögulegt að fyrirbyggja, að ósamræmi eigi sjer stað, hve nær svo sem lögin falla úr gildi, og er því sú ástæða með frv. einkis virði. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði í ræðu sinni áðan, að þörfin ætti að vera eini grundvöllurinn fyrir öllum skattaálögum. En það hefir ekki að þessu verið talið rjett, að skattar lentu á einstakri stjett manna, sem í þessu tilfelli eru framleiðendur, er nú geti ekki „þjenað“ á framleiðslunni, en aðrar stjettir, kaupm., embættism. og einhleypur verkalýður, eru alveg undanþegnar. En aðalundirstaða hvers skatts verður að vera sú, að hann komi sem jafnast niður.