Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ) (frh): Næst gat hv.frsm. meirihl. (SE) um það, að jeg hefði eigi sannað, að sjerstakur seðlabanki hefði ekki nægileg áhrif á útlánin. Jeg hefi aldrei ætlað að sanna þetta, en spurði aðeins, hvort hægt væri að láta slíka stofnun hafa nægilegt fje. Ef stofnaður yrði nýr banki, gæti það verið heppileg úrlausn í bili, en með því væri farið inn á óheppilega braut. Annarsstaðar hafa ríkin sinn eigin seðlabanka, en láta einkabanka annast aðra bankastarfsemi. Ef hjer ætti nú að fara að bæta nýjum ríkisbanka við, þar sem Landsbankinn er fyrir, værum vjer komnir lengra í ríkisrekstri á þessu sviði en nokkurt annað land, sem jeg þekki til. Jeg tel því eigi rjett, að stofna nýjan seðlabanka, jafnvel þótt efni væru til þess. Þá mintist hv.frsm. (SE) á sparisjóðsfje Landsbankans og starfsemi bankans í sambandi við það. Gat hann þess, að stofnun eins og sparisjóði Eyrarbakka hefði gefist illa að fást við allar tegundir bankastarfsemi. Vitanlega er það engin sönnun fyrir óheilbrigði fyrirkomulagsins, þótt ein slík stofnun hafi verið lögð niður hjer á landi. Hvað mætti þá segja um fyrirkomulagið á öllum þeim bönkum, sem fóru um koll í útlöndum um líkt leyti. Það, sem varð sparisjóðnum á Eyrarbakka að falli, var alls eigi samblandið á löngum og stuttum lánum, enda tíðkast það alstaðar hjer, heldur alt aðrar ástæður. Að nokkru leyti má ef til vill kenna stjórn sjóðsins um þau mistök, sem þar urðu, enda þótt hægara sje að sjá slíkt eftir á en fyrirfram. Í öðru lagi kom þar atriði til greina, sem er lærdómsríkt, og því rjett að geta nánar um. Sparisjóður þessi var stærsti sparisjóður landsins og fullnægði næstum eða alveg lánsþörf hjeraðs síns, enda þótt þeir, sem mest höfðu í veltunni, leituðu til banka í Reykjavík. Árið 1920, þegar ljettúð í fjármálum kemst á hæsta stig, er stofnað útibú frá Landsbankanum rjett við hliðina á sparisjóðnum. Þetta útibú hafði tvennskonar áhrif á sparisjóðinn og voru hvortveggja óhagstæð. Í fyrsta lagi varð útibúið til þess, að auka allmjög skuldir manna þar eystra, sem þó var eigi á bætandi. Auðvitað hafði þetta mjög slæmar afleiðingar fyrir sparisjóðinn. Rjett eftir stofnun útibúsins dynur kreppan yfir. Þá hefst þegar samkepnin um innlánsfje á milli sparisjóðsins og útibúsins. Af ýmsum hafði verið bent rækilega á það, að tryggara væri að ávaxta fje sitt í útibúi Landsbankans, heldur en í sparisjóðnum. Varð þetta til þess, að talsvert af innlánsfje sparisjóðsins rann til útibúsins. Þessar tvær afleiðingar af stofnun útibúsins fyrir sparisjóðinn orsökuðu síðar þá kreppu fyrir sjóðinn, er hann komst eigi úr hjálparlaust. Að vísu er það mitt álit, að útlitið með sjóðinn hafi ekki verið ískyggilegra en svo, að sjálfsagt hefði verið að hjálpa honum, ef tök hefðu verið á. Að minsta kosti hefir fjölda af erlendum bönkum, sem lakar hafa verið staddir, verið hjálpað, t. d. norski Handelsbankinn. Já, hann og miklu fleiri bankar. Þetta, sem jeg nú hefi skýrt frá, sýnir aðeins það, að óheppilegt er að stofna til ríkisreksturs við hlið á einkafyrirtæki. Má og til frekari áherslu segja frá því, að er danska ríkið tók ríkisábyrgð á Landmandsbankanum, að þá var það látið í ljós af ýmsum fjármálamönnum, að svo mætti eigi lengi ganga, vegna þess, að þá mundi bankinn draga of mikið til sín frá einkabönkunum. Því hefir verið haldið fram af ýmsum, að ríkisábyrgð væri á sparisjóðsfje Landsbankans. Jeg hefi nú leitað álits einhvers best metna lögfræðings vors, og hefir hann látið þá skoðun í ljós, að svo sje eigi. Ríkið ábyrgist aðeins með innskotsfje sínu og með seðlum sínum. Það er mín skoðun, að ríkið eigi að styrkja sinn seðlabanka, en skifta sjer sem minst af annari bankastarfsemi. Og úr því að Landsbankinn er ríkisbanki, virðist liggja næst, að hann verði seðlabanki ríkisins. Væru þá bankamál vor komin inn á svipaða braut og annarsstaðar. Því hefir verið haldið fram, að á þennan hátt yrði bankinn að starfa eftir ólíkum meginreglum. Má vera, að svo megi segja, en þó fæ jeg ekki sjeð, að svo langt sje á milli stuttra og langra lána, að það ætti að vera nokkurri bankastjórn ofætlun, að annast hvorttveggja. Að minsta kosti heimtar aðstaða vor hjer miklu meiri fjölhæfni á ýmsum stöðum. Hversu margbreytt eru eigi störf bóndans? Hann er kanske í senn jarðyrkjumaður, fjárræktarmaður, kennari, læknir og enn fleira. Ástæður vorar og aðstaða heimtar langtum meiri fjölhæfni af hverjum einstakling hjer en annarsstaðar, þar sem verkaskifting er meiri. Ef þetta nægir eigi hv.frsm. meirihl. (SE), ætti hann að lita á sinn æfiferil, þau ýmsu störf, sem hann hefir fengist við. Hv. frsm. (SE) gat eigi bent á þá minkun lánsfjármagnsins, sem getið er um í álitsskjali nefndarinnar. Ef hægt á að vera að sanna slíkt, verður að benda á eitthvert fje, sem hverfi úr veltunni, en slíkt hefir eigi verið gert. Jeg verð að álíta, að í ákvæðum frv. þessa felist mjög sterkt aðhald til stjórnar og þings um að láta ríkið ekki verða upp á það komið að safna lausum skuldum. Jeg verð sömuleiðis að álíta, að slíkt aðhald sje mjög holt. Það knýr til þess, að gerðar sjeu í tíma ráðstafanir þær, sem nauðsynlegar eru til að rjetta við hag ríkissjóðsins, ef harðnar í ári fyrir honum. Fyrir utan reynslu sparisjóðs Eyrarbakka, benti hv.frsm. (SE) á það, þegar rifið var innistæðufjeð út úr Íslandsbanka, til stuðnings þeirri skoðun sinni, að varhugavert sje, að saman fari seðlaútgáfa og sparisjóður. Þetta skal líka viðurkent, og þessvegna er nú verið að stefna að því, að gera Landsbankann að seðlabanka, en losa hann fremur við sparisjóðinn. Eru í frv. nokkur ákvæði, sem tryggja bankann fyrir afleiðingum þess, að hafa sparisjóðsfje, og mætti sjálfsagt ganga nokkuð lengra í þá átt. Annars er um það dæmi að segja, sem hv.frsm. (SE) tók frá Íslandsbanka, að það hafði engin áhrif á bankann sem seðlabanka, nje heldur hafði það nokkur áhrif á gildi gjaldeyrisins. Það hefir vafalaust haft óþægileg áhrif á bankann sjálfan, en kom ekki fram á öðrum. Loks vil jeg biðja menn að yfirvega muninn, sem á því er, að sjerstakur banki hafi seðlaútgáfuna með höndum, eða Landsbankinn hafi hana, þegar „panik“ kemur og menn rífa út fje sitt. Hver getur munurinn orðið, þegar sami er eigandi beggja stofnananna? Annars legg jeg meiri áherslu á, að það er óeðlilegt, hvað Landsbankinn hefir mikið sparisjóðsfje, og finst mjer, að með tilliti til þess stefni frv. þetta inn á rjetta braut. Þá vil jeg, áður en jeg lýk máli mínu, fara nokkrum orðum um undirbúning málsins. Skal jeg þá geta þess, að jeg byrjaði að setja mig inn í málið til að sjá, hvar helst væri sjerfróðrar aðstoðar að vænta. Komst jeg fljótt að þeirri niðurstöðu, að ekki mundi hlíta að leita í þessu skyni til „praktisks“ bankamanns, sem ekki væri lærdómsmaður í þessum greinum, því öll „praktiska“ hliðin er svo nátengd okkar ástæðum, að slíkir menn erlendis, sem ekki þektu til hjer heima, myndu ekkert geta gert. En það er ekkert leyndarmál, að í útlöndum hafa vísindamennirnir á þessu sviði altaf á þessum undangengnu vandatímum verið langt á undan „praktisku“ mönnunum í skilningi á því, sem hefir verið að gerast. Fræðimennirnir hafa tekið bankamennina á knje sjer, ef svo mætti segja, og kent þeim, hvaða ráð þeir ættu að taka. Er skamt að minnast þeirrar reynslu í Danmörku, er sá „praktiski“ bankamaður rjeði mestu um peningamálin, er naut trausts í svo ríkum mæli, að varla þótti ráð ráðið í Danmörku nje jafnvel erlendis, nema hann rjeði. En svo hrundi öll spilaborgin og maðurinn sjálfur raunar með. Reyndist þá alt rangt, sem hann hafði reiknað með og gengið út frá. Á sama tíma höfðu fræðimenn sagt fyrir, hvað væri að gerast. - Mjer sýndist því sjálfsagt að leita til fræðimanna í þessu efni, því jeg tel víst, að þeirra þekking eigi eins vel að geta komið að gagni hjá oss eins og annarsstaðar. Þeirra fræðilegu kenningar eru auðvitað algildar, en jafnframt eigum við að taka tillit til þess, sem við höfum lært af reynslunni. Niðurstaðan varð þá sú, að jeg sneri mjer til hr. Axel Nielsen prófessors í bankafræði við háskólann í Kaupmannahöfn, sem er nú að semja stóra kenslubók í námsgrein sinni. Er fyrra bindið þegar komið út, og er þar sögð saga bankamálanna. Auk þess á hann sæti í bankaráði þjóðbankans danska, og taldi jeg því, að málinu væri í hans höndum jafnvel borgið fræðilega sem ef Þjóðbankinn sjálfur hefði um það fjallað. En þegar skjölin, snertandi þetta mál, voru farin af stað, þá fjekk jeg að vita, að Landsbankinn hjer hefði leitað álits þessa sama manns um frv. frá í fyrra. Stöðvaði jeg því skjölin í bili, uns jeg sæi þetta álit hans, en komst þá strax að raun um, eins og reyndar mátti vita, að álit hans var algerlega hlutlaust og sneri mjer því til hans. Og þó einn bankastjóri Landsbankans hefði átt tal við hann, þá vissi jeg auðvitað, að þeir, sem ekki vilja gera Landsbankann að seðlabanka, myndu nota sjer þetta sem mótbáru, en mjer fanst, að þar sem fyrv. stjórn hefir líka haft málið með höndum, og hún tekið þann kost, að láta sjálfa stjórn Landsbankans búa frv. í hendur þingsins - að þá gæti varla talist ámælisvert, þó sá maður, sem nú hefir fjallað um frv., ljeti stjórn Landsbankans í ljósi álit sitt um þetta frv. Það getur að minsta kosti ekki verið neinn þyrnir í augum þeirra, sem vilja gera bankann að seðlabanka, og fyrv. stjórn ekki heldur, sem fór svo langt, að láta stjórn Landsbankans undirbúa frv. undir þingið í fyrra. Hinsvegar hefi jeg bent á, að tími gat ekki orðið langur til undirbúnings, því þar sem erlendur maður átti að fjalla um málið, þá taldi jeg nauðsynlegt, að fyrst yrði samið yfirlit yfir sögu þessara mála hjer á landi. Fjekk jeg til þess ungan hagfræðing, og lauk hann því verki á mánuði. Það eitt get jeg kannast við, að vantaði á undirbúninginn, að frv. sjálft gæti legið fyrir sjerfræðingnum til umsagnar, en það leyfði tíminn ekki. Hinsvegar kannast jeg alls ekki við, að nein deyfð hafi átt sjer stað í undirbúningi þessa máls, eftir að á honum varð byrjað. Og þyki hv.frsm. (SE) sem jeg hafi ætlað mjer að lifa og deyja í skjóli Landsbankans, eins og hann kom orðum að því, þá held jeg, að það eigi ekki síður við um hans eigin stjórn. Þá mintist hv.frsm. (SE) á það, að ráðherrarnir væri ósammála og benti því til merkis á mál, sem stjórnin nú stæði ekki saman um. En mjer finst mjög eðlilegt, að það geti komið fyrir, að ráðherrarnir sjeu ekki allir á sömu skoðun um frv., sem þm. koma fram með, þegar þau eru ekki stefnumál flokks þeirra. Það mun líka vera viðurkend regla, að ráðherrarnir hafi rjett til að bera fram stjfrv., þó hinir ráðherrarnir sjeu ekki þeim fylgjandi. Jeg mun því heldur ekki víta hv.frsm.(SE), þó hann leggist móti frv., sem flutt var í hans tíð, en þó hygg jeg, að það hafi verið samkomulag við hann þá, að Landsbankinn undirbyggi frv. Hann endaði svo mál sitt á því, að jeg hafi slegið á framrjetta hönd hjer, en það er ekki rjett. Jeg hefi athugað málið eftir því sem hægt var, og vil láta ræða það málefnislega eftir málavöxtum, án þess að inn í það sje blandað að óþörfu nokkru stjetta- eða flokkahagsmunatogi.

Björn Kristjánsson Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls í þessu máli, en láta álit mitt nægja. En þar sem mjer finst, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi tekið því svo fjarri, að láta athuga þetta stórmál í nefnd til næsta þings, sem jeg tel bráðnauðsynlegt, þá vildi jeg þó segja nokkur orð. Þar sem umræðurnar eru orðnar svo langar um þetta mál og frsm. meirihl. (SE) hefir svo rækilega svarað því, sem fram er komið til andmæla, þá vil jeg aðeins fara fáeinum orðum um þau atriði, sem hæstv. fjrh. (JÞ) virtist leggja mesta áherslu á. Það, sem hæstv. fjrh. virðist leggja mesta áherslu á, er, að seðlabankinn geti haldið genginu sem stöðugustu næstu árin, og að bankinn safni sjer erlendu fje í þessu skyni. Ennfremur að draga úr lánveitingum, er þörf er á, og að hjálpa í viðlögum. Og þetta telur hæstv. ráðh. (JÞ) gerlegt, ef bankinn hafi mikið fje til umráða. Þetta virðist mjer vera mergurinn málsins hjá honum í öllu, sem hann hefir sagt, og á því byggir hann andstöðu sína gegn sjerstakri seðlastofnun eða sjerstökum seðlabanka, sem hafi of lítið afl til að framkvæma þetta. Mjer virðist því vera aðalatriðið í þessu máli, að athuga gaumgæifilega, hvort þessar höfuðástæður, og í raun og veru einu ástæður, eru á nægum og traustum rökum bygðar. Í nál. minnihl. hefi jeg leitt í ljós rök að því, að reynslan hafi sýnt, að seðlabankar erlendis geti ekki ráðið við gengið. Og hafa þeir þó miklu meiri möguleika til þess en bankar vorir geta nokkurntíma haft. Og hv.frsm. meirihl. (SE) hefir jafngreinilega sýnt fram á, að seðlabankarnir erlendis geti ekki gert þetta. Það eina, sem þeir geta gert, er að sjá um að seðlar þeirra sjeu löglega gulltrygðir, svo þeir missi ekki traust almennings, og verið þó nokkur hemill á því, að of mikið sje lánað. Við, hv.frsm. (SE) og jeg, höfum fært skýr rök að því, að svona reyndist þetta erlendis. En hvernig er vor eigin reynsla í þessu efni? Hún ætti að vera ólygnust. Síðan árið 1905 höfum við haft seðlabanka. Bankastjórar þess banka hafa verið það vanir slíkum störfum, að menn munu ekki geta gert sjer vonir um, að bankastjórar yfirleitt á voru landi reki öllu betur seðlabankastarfsemi en stjórn þess banka gerði, og dettur mjer þó ekki í hug að hæla henni fyrir góða seðlabankastjórn. Að lögum hafði banki þessi sterka yfirstjórn, bankaráð 7 manna, með sjálfum forsrh. jafnan sem formanni og þrjá þingvalda bankaráðsmenn. Á árunum 1905 til 1918 fjell alt í ljúfa löð. Gjaldeyririnn eða seðlarnir hjeldust í fullu verði. En árið 1919, eitthvert það besta verslunarár, sem vjer höfum haft, fyrir utan árið í fyrra, þá skeði það, að seðlabankinn komst í skuld erlendis, sem nam 8719826 kr. Bankinn hafði sem sje alls ekki gætt þess, að nota góðærið til þess að safna sjer fje erlendis og draga úr útlánum til þess að geta mætt lakari árum. En þrátt fyrir þetta fellur krónan íslenska ekki þetta árið. Næsta ár, 1920, getur bankinn heldur ekki borgað neitt að mun. Skuldir erlendis voru því í árslok 7704233 kr. Upp frá því fara seðlar bankans að falla. Og enginn efi er á, að bankinn hefði þá orðið að leggjast niður, hefði landssjóður ekki komið til hjálpar. Og alveg eins hefði farið fyrir Landsbankanum litlu síðar, eða 1923, ef ríkissjóðurinn hefði ekki hlaupið undir baggann. - Slík er okkar reynsla! - En nú kunna menn að segja, að það væri von, að svona færi, þar sem bankinn hafi haft svo lítið fje að vinna með, og er þá rjett að athuga það. Þetta sama ár, 1919, í árslokin, hafði bankinn hlutafje 41/2 milj. kr., sparisjóðsfje yfir 12 milj. kr. og hlaupareikningsfje 91/2 milj kr. Þetta er allálitleg upphæð, 26 milj., eða álíka og Landsbankinn hafði í árslok 1923. En á árinu 1920 missir bankinn nálega helminginn af þessu sparisjóðsfje, en hlaupareikningsfjeð vex um 1/2 milj. kr. En þrátt fyrir þessa reynslu vor sjálfra á að byggja nýjan seðlabanka á sama grundvellinum, og honum þó lakari, þar sem Landsbankinn hefir nú helmingi meira sparisjóðsfje. Og á sparisjóðsfjenu á þá aðallega að byggja gengið á krónu vorri og tryggja innieignina erlendis. Tel jeg þetta of veikan grundvöll. En svo kemur hitt atriðið, sem hv.frsm. (SE) hefir svo rækilega bent á. Íslandsbanki á nú að draga inn eina milj. kr. árlega og hefir þegar dregið tvær inn. Út úr frv. eru dregin þau tryggingarákvæði, sem sett voru fyrir því í frv. í fyrra, að Íslandsbanki geti endurselt víxla í Landsbankanum fyrir þau kjör, sem geta borgað sig fyrir banka, og að geta fengið þar stórt reikningslán. Bankinn er því, samkvæmt frv., skilinn eftir, alveg í lausu lofti, þó hann eigi að draga inn 1 milj. kr. á ári í seðlum fyrst um sinn. Íslandsbanki á því alt undir náð eða ónáð keppinauts síns, Landsbankanum, hvort hann getur selt þar víxla sína eða ekki. Og þessi keppinautur Íslandsbanka á eftir sem áður að vera keppinautur hans á öllum sviðum, sem er gagnstætt því, sem gerist um seðlabanka erlendis. Vel getur verið, að hæstv. fjrh. (JÞ), með sínum mikla dugnaði, geti greitt úr þessu í bili, en jeg get ekki vænst þess, að hann verði mosavaxinn í þeirri stöðu, fremur en aðrir fjármálaráðherrar. Landsbankinn er þannig bygður, að hann getur aldrei orðið seðlabanki á þann hátt, sem seðlabankar erlendis eru, sem eiga alt á því þurra, og reka að meira leytinu þau viðskifti, sem aðrir bankar reka ekki. Þeir eru því á sárfáum sviðum keppinautar hinna bankanna. En jeg sje ekki betur en að Landsbankinn verði að hafa allar klær í frammi til þess að græða fje upp í töp sín og skuldir, og að sú samkepni geti orðið svo illvíg, að aðrir bankar kjósi heldur að búa að sínu en að eiga líf sitt og tilveru undir seðlabankanum. Við erum fámenn þjóð, hver þekkir annan, og baráttan er hörð fyrir tilverunni. Menn eru því altaf með lífið í lúkunum um það, að aðrir skaði þá ekki. Og sjálfsbjargarleiðunum vilja menn halda sem heimullegustum. Jeg tel því ekki víst, að hinir betri viðskiftamenn bankanna kæri sig um að láta víxla sína, t. d. í Íslandsbanka, fara til Landsbankans, sem allir vita, að er hreinn keppinautur Íslandsbanka. Þessar kringumstæður geta valdið því, að Íslandsbanki verði með hröðum skrefum að draga inn lán sin, svo að hann geti með eigin fje fullnægt þörfum sinna góðu viðskiftamanna. Og auðvitað verða þeir minni máttar framleiðendur og aðrir fyrir því, að missa samband sitt við Íslandsbanka. En hvar fá þeir þá hjálp? Tæplega hjá Landsbankanum, sem á nú að fara varlega. Hjer er því stefnt til að minka framleiðsluna, minka útflutninginn. Og hvaða áhrif hefir það á gildi krónu vorrar og hag landsins? Jeg hefi velt þessum kringumstæðum fyrir mjer, og jeg sje ekki betur en að Íslandsbanki verði að draga lán sín inn, jafnótt og hann dregur inn seðla sína. Hann verður því að leggja alla áhersluna á að gera sig óháðan keppinaut sínum. Og það mundi jeg gera, væri jeg bankastjóri í þeim banka. En vitanlega hlýtur það að hafa sorglegar afleiðingar fyrir viðskiftalífið í landinu og hag landsins yfirleitt. Jeg teldi enga ábyrgð hvíla á mjer til þess að bjarga þeim minni máttar framleiðendum og öðrum, ef jeg væri búinn að sjá, að þingið sjálft hefði ekki hugsun á því eða vilja til þess. En öllu þessu mætti afstýra, ef seðlastofnunin væri sjerstök eða að stofnaður yrði sjerstakur seðlabanki, sem styddi báða bankana og hefði annaðhvort lítil viðskifti önnur en að styðja bankana, eða alls engin, eins og seðlastofnun mín var fyrirhuguð í fyrra. Þá gætu báðir bankarnir unnið með fullum krafti eins og hingað til, án þess nokkur truflun kæmist á. Og þessi skoðun mín hefir skapast af reynslu, og minna af bókviti, því það er ekki einhlítt í þessum sökum. Jeg sný mjer þá næst að Landsbankanum, sem eftir frv. á að verða seðlabanki. Ef hann starfar sem raunverulegur seðlabanki, þá hlýtur hann þegar í stað að takmarka mjög lánsstarfsemi sína, eins og aðrir seðlabankar gera. Hann má því hvorki lána fje til vafasamrar útgerðar, hæpinnar verslunar eða yfir höfuð til vafasamra fyrirtækja. Tryggingarnar verða að vera af bestu tegund, ef hann á að versla sem seðlabanki. Nú hefir hann síðari árin lánað engu síður djarflega en hinn bankinn, og geri jeg ekki ráð fyrir, að órannsökuðu máli, að það sje nema lítið brot af útistandandi skuldum hans um áramót, sem sjeu svo vel trygðar, eða lánað til svo stutts tíma, að samrýmst geti seðlabanka. Sá banki hlýtur því einnig að draga saman, svo framarlega sem hann á að reka viðskifti sín álíka tryggilega og aðrir seðlabankar gera, sem vitanlega verður að gera kröfu til. En það skapar nýja áhættu fyrir gildi íslenskrar krónu, áhættu fyrir því, að minna sje flutt út. Jeg játa, að hugsjón hæstv. fjrh. (JÞ) er fögur og í sjálfu sjer rjett, að vilja láta seðlabankann safna sjer innieignum erlendis á góðu árunum; en það má ekki gerast á þann hátt, alt í einu að hefta framleiðsluna, eins og hjer mundi verða raunin á. Sjerstakur seðlabanki gæti unnið nokkuð af þessu hlutverki, og bankarnir sjálfir, þótt þeir enga seðla hafi. En enginn banki getur þó mætt verulegum gengissveiflum, eins og reynslan sýnir. Á meðan við Björn Sigurðsson vorum bankastjórar, árin 1910–1918, átti Landsbankinn altaf inni erlendis um nýár, og innieignin óx eftir því sem árin liðu og bankaviðskiftin stækkuðu, eins og sjá má af bankareikningunum frá þeim árum. Þannig eiga bankarnir að „disponera“, ef rjett er að farið og ef það er mögulegt. Og það er altaf mögulegt á venjulegum tímum. Nú er á milli tvenns að velja: að stofna sjerstakan seðlabanka, sem útheimtir minna fjárframlag frá ríkissjóði en ef Landsbankanum verður af hentur seðlaútgáfurjettur, nýjan seðlabanka, sem truflar ekki í neinu viðskiftalífið eða starfsemi bankanna, en styður það hvorttveggja, eða þá hitt, að afhenda Landsbankanum seðlaútgáfuna, með allri þeirri truflun, sem það veldur, og sem jeg hefi nú stuttlega lýst. Valið ætti ekki að vera vandasamt. Þótt seðlabankinn sje lítill, þá getur hann unnið þrent: að halda seðlum sínum nægilega gulltrygðum, svo almenningur hjer og erlendis geti haft fult traust á þeim; í öðru lagi að verka sem hemill á of öra framtakssemi manna, að of mikið af seðlum sje gefið út í landinu, og í þriðja lagi að ráða vöxtunum í landinu. þetta tel jeg höfuðatriðin. Hitt vegur minna í mínum augum, hvort hann á inni erlendis miljóninni meira eða minna, er misæri koma, því sú innieign verður aldrei fullnægjandi, þegar verulega út af ber. Við sjáum, að þótt landið eða bankarnir skuldi nokkrar miljónir, þá gerir það ekkert til, meðan landið hefir traust og meðan framleiðslan er nægileg. Það fellir ekki krónuna í gildi. Þessvegna er meira áríðandi að leggja alla áhersluna á að styrkja og auka framleiðsluna í landinu, þannig, að vjer getum ávalt flutt meira út en inn. Það eitt getur fyrirbygt allar óhagstæðar gengissveiflur, ef seðlaútgáfu er haldið í hófi. En mjer virðist frumvarpið ganga í gagnstæða átt. Með þessari greinargerð og greinargerð minni í áliti mínu á þskj. 367 vænti jeg, að hæstv. fjrh. (JÞ) afsaki, þótt jeg hafi ekki getað orðið honum sammála í þessu eina máli. Ætli maður sjer að láta seðlabankann verða lífvörð gegn öllum gengissveiflum, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) og ráðunautur hans, prófessor Axel Nielsen ætlast til, þá verður bankinn að eiga eigið fje svo tugum miljóna skiftir, og sem hann gerir lítið annað við en að passa upp á gengissveiflur, bæði nú og máske eftir 50–100 ár, að ný heimsstyrjöld kann að skella á. En sú trygging yrði vissulega dýr, og dýrari en að setja svo mikinn gullforða fyrir seðlunum, að hægt sje að leysa þá inn, ef með þarf, en sem menn veigra sjer þó við. Jeg hefi jafnan litið svo á, að framleiðsla og hæfileg takmörkun seðlaútgáfunnar gæti fyrirbygt verðfall gjaldeyrisins, og að við gætum aldrei hugsað til að hafa svo fjesterkan seðlabanka að geta ráðið þar neinu verulegu um, er í óefni er komið. Þessvegna hefi jeg ekki einu sinni minst á þá hlið í umtali mínu um stofnun seðlastofnunar eða seðlabanka, að hann gæti skoðast þarna á verði. Hinsvegar vissi jeg, að alt annað gátu þessar stofnanir uppfylt, svo sem að hafa seðla sína vel gulltrygða, að vera hemill á of öra framtakssemi, o. s. frv. Það finst mjer vera það eina, sem hægt er að ráða við. Hitt er meira bókvit (theoria), að hugsa sjer að ráða nokkru um gengið aðeins með sparisjóðsfje. Það er ekki með bönkum eða peningum einum, sem hægt er að ráða genginu, heldur nægri framleiðslu. Mál þetta hefir nú mjög skýrst við umræðurnar, og væri mjög æskilegt, að það yrði ekki gert að neinu flokksmáli. Höfum við meirihl. nefndarinnar lagt grundvöllinn undir það, að svo verði ekki, þar sem meirihl. er úr þremur stjórnmálaflokkum. Jeg vænti því, að ekkert kapp komi fram frá hæstv. stjórn eða flokkunum um málið. Málið er stórmál, og þarf því skynsemin að geta til fulls notið sin. En hætt er við, að hún geti það tæplega, ef kapp kemst inn í málið. Það er mín föst trú og von, að allir flokkar geti unnið saman um málið í eindrægni, því þá verður niðurstaðan væntanlega best. Ef dagskráin verður feld og brtt.hv.þm. Vestm. (JJós) koma undir atkvæði, greiði jeg atkv. á móti tveim fyrstu brtt., en með þeirri síðustu. Jeg veit sem sje ekki dæmi til þess, að opinberum sjóðum hafi verið leyft annarsstaðar að kaupa hluti í hlutafjelagi með takmarkaðri ábyrgð. Jeg veit þess hvergi dæmi nema á Íslandi, og þau dæmi eru ekki fögur. Opinberir sjóðir mega ekki kaupa önnur brjef en ríkisskuldabrjef eða veðdeildarbrjef (obligationir). Svo vildi jeg víkja að einu atriði ennþá, sem hæstv. fjrh. talaði um. Hann lagði mikla áherslu á, að það væri ótækt, að ríkið hefði fleiri banka en einn, og þessvegna væri það ótækt að stofna sjerstakan seðlabanka, þar sem Landsbankinn væri ríkisins eign. Jeg get bent hæstv. fjrh. (JÞ) á einfalda ráðningu á þessu. Það er ekki annað en breyta nafni Landsbankans og kalla hann „Sparisjóð Reykjavíkur“, eins og hann í raun og veru er. Breyta um nafnið og láta hann draga inn af lánum sínum svo mikið, að hann geti borgað ríkissjóði til baka það sem hann á í bæjarsjóði. Líka mætti gera hann að hlutafjelagsbanka. Að öðru leyti kæri jeg mig ekki um að fara inn á afsakanir í greinargerð hæstv. fjrh. (JÞ), hvernig á því stóð, að undirbúningur málsins hefir orðið eins og raun er á, en jeg hefi það á tilfinningunni, og hafði á síðasta þingi, að það væri ákveðinn hugur hæstv. fjrh. (JÞ), að láta Landsbankann verða seðlabanka, og hefir hann því leitað álits aðeins hjá þeim, sem hann treysti, að væru sjer sammála. En jeg álít, að próf. Nielsen hefði átt að gefa stjórn þjóðbankans danska þetta álit, en ekki ísl. stjórninni, og láta hana bera ábyrgð á þessum skjölum. Og þá efast jeg um, að þetta álit hefði verið eins úr garði gert eins og það er.

Frsm. minnihl. (Jóhann Jósefsson) Jeg ætla fyrst að svara því, sem hv.2.þm. G.-K. (BK) sagði um það, að þetta mál ætti ekki að vera neitt flokksmál. Jeg geri ekki ráð fyrir, að það verði yfir höfuð alment skoðað, að það sje mál neins sjerstaks flokks í landinu eða hafi verið, að Landsbankinn ætti að taka við seðlaútgáfunni, jafnóðum og Íslandsbanki sleppir henni. Hv. þm. mintist á, að meirihl. hefði sjerstaklega lagt grundvöll til þess að forða málinu frá að lenda í reipdrætti milli flokka, og má vel vera, að þeirra till. miði að því. En á hinn bóginn get jeg ekki sjeð, að till. um að aðhyllast frv. þetta stefni málinu á nokkurn veg inn í flokkapólitík. Að því er snertir ummæli hv.þm. um brtt. minnihl., þá skal jeg geta þess, að þær tvær brtt., sem hann taldi sig ekki geta aðhylst, eru að mestu leyti fram komnar eftir bendingum Krabbe skrifstofustjóra. Jeg hafði vikið að því nokkrum orðum í fyrri ræðu minni, að mjer virtist, að sjerstaklega tveir þingmenn í meirihl. nefndarinnar hefðu allmjög skift um skoðun á þessu máli frá í fyrra, sem sje hv. 5. landsk. (JJ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP). Hv. 5. landsk. hefir ekki viljað kannast við, að svo sje, en hefir á hinn bóginn viljað halda því fram, að jeg hafi tekið þátt í að tefja þetta mál á síðasta þingi. Er þá ekki nema rjett að rifja upp stuttlega, hvernig málið lá þá fyrir. Frv. um Landsbankann var útbýtt í þessari hv. deild 19. mars; en á fundi í deildinni 14. mars lýsti fyrv. fjrh. (KIJ) því yfir, að þetta sama frv. sje þá alveg nýlega komið í sínar hendur. Af þessu er það auðsætt, að fyrv. stjórn hefir ekki haft tækifæri til að kynna sjer málið neitt til hlítar. 19. mars var frv. útbýtt; ný stjórn var komin að völdum, og hún hafði ekki átt neinn þátt í undirbúningi þessa máls. Frv. var samið, eins og kunnugt er, af Landsbankastjórninni sjálfri. Fyrst var það, að nefndin var ekki á einu máli um það, hvað gera ætti við frv. Jeg hefi þegar drepið á það, að tveir af nefndarmönnum, þeir sem jeg mintist á, vildu láta samþ. frv. með litlum breytingum. En aftur á móti var meirihl. á því, að fresta málinu. Hjer við bætist það, að núverandi hæstv. fjrh. (JÞ), sem vitaskuld var ekki farinn að kynna sjer málið neitt til hlítar, ljet í ljós þá ósk við nefndina, að hann langaði til að fresta málinu til næsta þings, svo að stjórnin gæti kynt sjer það og borið það undir álit sjerfræðinga. Þar sem nú fráfarandi stjórn hafði ekki getað kynt sjer málið, og frá hennar hendi kom það óundirbúið, og nýja stjórnin hafði af skiljanlegum ástæðum ekki haft hönd í bagga með tilbúning frv., þá sýndist það eðlilegt, að stjórnin fengi þetta svigrúm, sem jeg þá mælti með, til þess að undirbúa málið til næsta þings. Jeg skal taka það skýrt fram, að jeg tel nú nauðsynlegt, að málinu verði ráðið til lykta á þessu þingi, og þarf jeg því ekki frekar að taka fram, hvað fyrir mjer vakti, er jeg talaði um óþarfa frestun í því. Var það heppilegt, að hv. 5. landsk. (JJ) las upp ummæli mín, er jeg talaði í mót hinni rökstuddu dagskrá. Þau orð sanna mitt mál, en ósanna hans. Það stendur í nál. þessara tveggja hv.þm. á þskj. 367 - ef jeg má lesa upp kafla, með leyfi hæstv. forseta: „Krabbe skrifstofustjóri sendi einnig álit til stjórnarinnar, og eru þar einstök atriði, sem undirrituðum nefndarmönnum þykja mjög til bóta ....“ Skal jeg nú sýna fram á, að mörg af þessum atriðum eru tekin upp í frv. En áður vildi jeg mega lesa kafla úr nál.hv. 5. landsk. (JJ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP) um þetta sama mál á þinginu í fyrra: „Minnihl. nefndarinnar lítur svo á, að meginefni frv. geti orðið til mikilla hagsbóta ....“ Með þessu nál. er lýst yfir fylgi við frv. En það má sjá á nál. þeirra á þskj. 367, að þeir finna nú frv. margt annað til foráttu en þá, en þó voru þau ákvæði í frv. í fyrra, sem voru miklu óhagstæðari, eins og jeg mun sýna fram á. Þessir tveir hv. nefndarmenn segja, að till. Krabbe sjeu til bóta. Skal jeg þá drepa á nokkrar till. hans, sem teknar eru upp í frv. T. d. hefir stjórnin eftir tillögum hans tekið upp ákvæði 16. gr., um skiftimynt, ákvæði 18. gr., að bankinn taki að sjer sparisjóðsfje o. s. frv., ákvæði 19. gr. um bráðabirgðalán ríkisins, sem báðir leggja mikla áherslu á, Axel Nielsen og Krabbe. Þá eru og ákvæði 32. gr., um hve mikið skuli leggja í varasjóð. Í fyrra var gert ráð fyrir mun minna. Þá eru ákvæði 24. gr., um íhlutunarvald fulltrúaráðs. Þar hefir stjórnin tekið upp tvö mikilvæg ákvæði, sem ekki voru í frv. í fyrra, undir e-lið, um leiðbeinandi endurskoðanda, og undir d-lið, um að taka ákvarðanir um eftirgjöf á skuldum. Þetta er það af tillögum Krabbe, sem jeg hefi sjerstaklega tekið eftir, að stjórnin hafi tekið til greina. Og þar sem þessir tveir hv. nefndarmenn hafa lýst yfir því, að þeir teldi margar af tillögum Krabbe til bóta, verður ekki annað sjeð en að frv. hafi batnað, þótt þeir á öðrum stað segi, að það hafi versnað. Má ennfremur benda á það, að í frv. Í fyrra voru engin ákvæði, er hindruðu það, að hlutafje bankans kæmi frá útlöndum. Nú eru það íslenskir ríkisborgarar einir, sem mega vera hluthafar, og verður að telja það stórbót, að útlendingar geti ekki náð valdi yfir bankanum. Þetta var ekki útilokað í fyrra, og vildu þeir hv.þm., er jeg nefndi áðan, þeir hv. 5. landsk. (JJ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP), þó samþykkja það. Með þessu tel jeg sýnt, að ummæli mín upphaflega um það, að frv. hefði tekið breytingum til batnaðar, eru ekki sögð af misgáningi. Ennfremur hefi jeg sýnt fram á, að þessir tveir hv.þm. eru í mótsögn við sjálfa sig, þar sem er nál. þeirra í fyrra og ummæli þeirra um frv. nú. Verður þá ekki hægt að skýra afstöðu þeirra á annan hátt en þann, að þeim hafi snúist hugur. Í einu atriði þótti mjer hv. 1. landsk. (SE) fara nokkuð langt frá sannleikanum. Hann vildi fullyrða, að með frv. þessu ætti að offra atvinnuvegum þjóðarinnar á altari Landsbankans. Jeg fæ ekki sjeð, að slík stóryrði hafi við hin minstu rök að styðjast, eins og hæstv. fjrh. hefir greinilega sýnt fram á. Að minsta kosti er tilgangur minn, með því að vilja samþ. frv. og fá Landsbankanum seðlaútgáfuna í hendur, ekki sá, að hnekkja atvinnuvegum landsmanna hið minsta. Annars lagði hv.þm. (SE) mikið upp úr því, hversu mjög Íslandsbanki hefði stutt sjávarútveginn á undanförnum árum og vildi jafnvel halda því fram, að sá atvinnuvegur stæði og fjelli með bankanum. Jeg skal ekki neita því, að Íslandsbanki hefir veitt sjávarútveginum lofsverðan stuðning frá fyrstu tíð, en það hefir Landsbankinn líka gert. 

Jónas Jónsson Jeg þarf að skýra ýms atriði í ræðu hæstv. fjrh (JÞ) frá því í gær. Hann taldi frest á máli þessu og frekari rannsókn spor úr rjettri leið. Það er nú svo hvert mál sem það er virt. Í fyrra var málinu slegið á frest samkvæmt tilmælum hæstv. ráðh (JÞ). Þá kaus hann ársfrest, í stað þess að koma með þær brtt., sem hann taldi æskilegar. Og nú er það svo, að mörgum hv.þm. virðist málið standa enn til bóta og vilja því frekari rannsókn, ekki síst þar sem hæstv. fjrh. (JÞ) hefir í dag játað, að undirbúningur þessa frv. hafi ekki verið með því móti, sem hann hefði helst á kosið. Meðal annars játaði hann, að betra hefði verið að bera frv. undir sjerstakan, bankafróðan mann, sem hann nefndi, en til þess hefði ekki unnist tími. Þá talaði hæstv. fjrh. (JÞ) um 3–4 breytingar, sem nú væru á frv. frá því sem verið hefði í fyrra, og skildist mjer á honum, að hann væri sjer þess meðvitandi, að þar stæði hann í þeim sporum, sem við hv. 2. þm. S.-M. (IP) höfðum markað í fyrra hjer í hv. deild, enda vildi hv.þm. Vestm. (JJós) halda því fram, að við værum brautryðjendur að þessu leyti, en hann og flokkur hans ætluðu að feta í fótspor okkar. Betur, að svo væri oftar. Hæstv. ráðh. (JÞ) þótti líklegt, að við litum með velþóknun á þessar breytingar, þar sem við værum lærifeður hans í þessum efnum. Mjer kemur í hug það, sem heimspekingurinn Sören Kirkegaard sagði um þá, sem njóta listaverka, og þá, sem búa þau til. Hann sagði, að listaverkin væru sköpuð með sársauka listamannsins um langan tíma, en fólk liti ekki á það, heldur segði aðeins: Sýndu meira! án þess að hugsa um þjáningar söngvarans. Jeg vildi nú óska, að hæstv. fjrh. (JÞ) syngi meira í þessu máli og færðist enn nær okkur, þó að það kosti hann ef til vill einhverja þjáningu. Vona jeg, að svo verði, með því að láta frv. bíða enn um stund. Þessvegna er full ástæða til að óska frekari frests, að svo stöddu máli, og betri undirbúnings fyrir næsta þing. Er þá vonandi, og enda harla líklegt, að ekki einungis hæstv. fjrh. (JÞ) og hv.þm. Vestm. (JJós) fái smátt og smátt öðlast betri skilning á málinu, heldur öll þjóðin. Annars er jeg fyrir mitt leyti ekki svo mjög hrifinn af þeim atriðum, sem hæstv. ráðh. (JÞ) taldi til bóta í frv. þessu, frá því sem var í fyrra, en jeg virði hina almennu viðleitni hans og vil gefa honum frest til að sækja enn betur í sig veðrið og komast á rjettar brautir á fleiri sviðum. Hæstv. fjrh. (JÞ) segir, að ríkissjóður hafi forgangsrjett til hlutabrjefakaupa samkvæmt frv. Þetta atriði er ítarlega skýrt í nál. okkar hv. 2. þm. S.-M. (IP). Það er engin trygging fyrir því, að þessi forgangsrjettur verði notaður. Þegar Íslandsbanki var stofnaður, sællar minningar, var svo kveðið á, að Íslendingar skyldu sitja fyrir kaupum hlutabrjefanna. En hvernig fór? Þeir, sem hafa eitthvert hugboð um, hvar meirihluti hlutabrjefa Íslandsbanka eru nú niður komin, geta ekki verið sjerlega hrifnir af þessu ákvæði frv. Segjum t. d., að hæstv. fjrh. (JÞ) verði fjrh. áfram, þegar til stofnfjáraukningar Landsbankans kemur, samkvæmt frv. Honum er þá algerlega í sjálfsvald sett, hvort hann notar forgangsrjettinn f. h. ríkissjóðs. Engri ábyrgð verður komið fram á hendur honum, þó að hann verði þá þeirrar skoðunar, að ríkissjóður geti ekki lagt fram fje til hlutakaupa og afsali því forgangsrjettinum. Og svona má finna ótal útgöngudyr. Þetta ákvæði frv. er því fremur veiðibrella gagnvart þeim, sem er illa við, að bankinn verði hlutabanki einstakra manna, heldur en hjer sje um alvarlega tryggingu að ræða. Þá heldur hæstv. fjrh. (JÞ) því fram, að bankaráðinu sje fengið meira vald nú en í frv., sem lá fyrir í fyrra. Við höfum sýnt í nál okkar, að þetta vald bankaráðsins er í flestum tilfellum lítils sem einskis virði. Ef það hefir nokkra þýðingu, þá er það helst að gefa skuldunautum bankans eftir skuldir. En við sjáum enga ástæðu til annars en að bankastjórarnir beri sjálfir ábyrgð á eftirgjöfum lána, sem þeir hafa veitt miður áreiðanlegum eða fjárhagslega illa stæðum lánþegum, en geti ekki skelt ábyrgðinni á herðar bankaráðsins. Við höfum sýnt fram á, að bankaráðið skv. frv. er sáralítils virði, en hinsvegar hefir það talsverðan kostnað í för með sjer. Ef slíkt bankaráð á að koma að nokkru liði, þá þarf því að vera komið öðruvísi fyrir en frv. segir, bæði að því er kjör þess snertir og starfssvið. Ef það ætti t. d. að hafa vald yfir „diskontónni“, eins og viða á sjer stað erlendis, þá gæti það haft einhverja þýðingu. Þá kvað hæstv. fjrh. (JÞ) það ákvæði til bóta, að seðlaútgáfurjetturinn væri ekki hugsaður bundinn nema um 50 ára skeið. Um þetta atriði er fátt sagt í nál. okkar, nema hvað við höldum því fram, að ef bankinn yrði gerður að gróðafjelagi, þá er þessi tími of langur og lengri en venja er til víðast hvar erlendis. Sum lönd hafa tekið upp þá reglu, að festa ekki seðlaútgáfurjettinn nema um mjög skamman tíma, ef hann er í höndum einstakra gróðafjelaga. Það er því lítið fyrir að þakka, að hann skuli ekki hugsast hjer lengur bundinn en í 50 ár, eins og frv. er að öðru leyti í pottinn búið. Þá svaraði hæstv. fjrh. (JÞ) nokkru „kritik“ nál. okkar á breytingu þeirri, sem frv. gerir á afstöðu Landsbankans gagnvart ríkissjóði. Jeg hefi orðið þess var, að mikilsmetnir Íhaldsmenn hafa skoðað þá breytingu hlægilega tilraun til að „bóndafanga“ Landsbankann. Í þessu sambandi er og rjett að drepa á aðra breytingu, sem frv. gerir á núgildandi skiplagi. Fyrir nokkrum árum var Landsbankanum veittur einkarjettur til að geyma fje opinberra sjóða og stofnana. Þetta ákvæði vill hæstv. fjrh. (JÞ) nú fella úr gildi, enda þótt það hafi verið sett eftir örðuga baráttu margra þjóðhollustu manna, og enda þótt Landsbankinn hafi verið aðalhjálparhella ríkissjóðs á undanförnum krepputímum. Jeg býst við, að hv.þm. Vestm. (JJós) geti skilið, að enda þótt aðeins sje tekin fyrri breytingin og það, sem af henni leiðir, að ríkinu verði að miklu leyti varnað allra viðskifta við annan bankann, þann, sem líklega verður sterkari áður en líður á löngu, þá sje full ástæða til að athuga það mál nánar. Það verður saga til næsta bæjar, ef þingið samþykkir athugunarlítið að loka öðrum bankanum fyrir ríkissjóði. Þetta er sjerstaklega vítt í nál. okkar og eins af mjer í ræðu hjer í gær, en samt tekur hv.þm. Vestm. (JJós) þetta ákvæði sem dæmi þess, að okkur hljóti að vera það sjerstaklega geðfelt, af því Krabbe telur svo vera, en við álitum sumar till. hans miða til bóta, en alls ekki þessa. Þetta er gott sýnishorn vinnubragða hv.þm. (JJós), að hann telur okkur samþykka atriði í frv., sem við höfum a. m. k. tvímótmælt. Jeg vil minna á það, sem hv. 2. þm. G.-K. (BK) vjek að í dag, viðvíkjandi meðferð á opinberu fje. Mjer skildist, að þau tilfelli hefðu komið fyrir, að því hefði verið ráðstafað á óhyggilegan hátt. En það er eitt, sem okkur hæstv. fjrh. (JÞ) ber á milli, að jeg tel, að ekki sje hægt að koma fje tryggilegar fyrir en í Landsbankanum, meðan hann er alþjóðareign og hefir alla þjóðina að baki sjer. Hæstv. fjrh. (JÞ) neitar því, að fordæmi Þjóðverja hafi haft nokkuð að segja, er farið er fram á, að þingið að miklu leyti hætti öllum afskiftum af Landsbankanum, ef hann verður gerður að seðlabanka. En jeg vil benda honum á, að eftir viðurkendum reglum ritskýringarinnar get jeg sannað hið gagnstæða. Hv. þm. Vestm. (JJós) hefir, eins og hæstv. fjrh. (JÞ), mælt mjög með álitsskjali Krabbe skrifstofustjóra, en í því er prentaður upp á þýsku kafli úr lögum þjóðbankans þýska frá 1924. Vitaskuld er bankanum stjórnað af fjármála- og bankamönnum, en alt ber með sjer, að hann er stofnaður undir eftirliti Bandamanna. Kemur fram í ummælunum andi Dawessamningsins. Jeg get og minst á afskifti Bandamanna af þýsku járnbrautunum og öðru, í því skyni að tryggja sjer, að Þjóðverjar ljúki skuldum sínum, og sjest þetta líka í hinni þýsku tilvitnan Krabbe skrifstofustjóra. öll rjett ritskýring sýnir því, að hæstv fjrh. hefir í þessu atriði farið eftir Krabbe, en Krabbe eftir þjóðbankanum þýska, sem er aðeins hluti af ráðstöfunum Bandamanna gagnvart Þjóðverjum. En á þeim er ekkert að byggja, því að Bandamenn hugsa um það eitt, að tryggja rjett sigurvegaranna gagnvart þeim sigruðu, bæði í þessu máli sem öðrum. Jeg hefi sýnt fram á þetta, til þess að sanna, hve undirbúningur þessa máls er óábyggilegur, og getur hæstv. fjrh. (JÞ) ekki mótmælt þessum rökum, því að þau eru óhrekjanlega studd af fylgiskjölum, sem liggja fyrir þinginu. Nú í dag hefir hæstv. fjrh. (JÞ) farið að skýra, hversvegna sparisjóðurinn á Eyrarbakka hrundi. Kendi hann því um, að Landsbankinn hefði stofnað útibúið á Selfossi. Jeg vil drepa á tvö atriði viðvíkjandi þessu, því að þótt þetta mál komi eiginlega ekki þessum umr. við, þá hefir það samt verið dregið inn í umr., og getur ekki verið neitt á móti því, að hin rjetta skýring komi fram. Allir vita, að sparisjóðurinn lánaði svo ógætilega út, að hann gat ekki staðið skil á innieignum manna og fór þessvegna á hausinn. Hefir þurft sjerstaka löggjöf og hjálp frá Landsbankanum, til þess að bjarga honum að nokkru leyti. Að sett var útibú á Selfossi, hlaut að vera sparisjóðnum til hjálpar, því að nýtt fjármagn kom inn í hjeraðið, er hlaut að hjálpa þeim, sem nokkra tiltrú höfðu, til þess að standa í skilum. Röksemdir hæstv. fjrh. (JÞ) um útibúið austanfjalls voru því líkastar því, að hann hjeldi því fram, að maður nokkur hefði felt úr hor vegna þess að nábúi hans hefði komið með 100 vættir af heyi og lagt þær við bæjardyr hans. Ennfremur óska jeg eftir, að hæstv. fjrh. (JÞ) færi sönnur á þau ummæli sín, ef þau eru ekki bygð á einberum misskilningi, að útibúið á Selfossi hafi gert ráðstafanir til að spilla fyrir sparisjóðnum. Ef hæstv. fjrh. (JÞ) færi hjer með rjett mál, væri samt um atvinnuróg að ræða, og hefði sparisjóðurinn hlotið að fara í mál og fá útibúið dæmt fyrir þessar aðgerðir. En þar sem útibúið fjekk enga slíka málsókn, geri jeg ráð fyrir, að engin slík ummæli hafi komið frá því, eða þá að formaður sparisjóðsins hafi við nánari athugun álitið þau rjettmæt. Því víst er það, að útibúið stendur enn trygt og hefir innbyrt sparisjóðinn. Jeg verð því að telja, að ósatt sje, að um atvinnuróg af hálfu útibúsins hafi verið að ræða, nema hæstv. fjrh. færi full rök fyrir því. En hvað sjóðinn snertir, þá mátti ekki búast við góðu um hann, því engum dylst, að meira en lítið bogið er við þá stofnun, sem veðsetur sínar eigin sparisjóðsbækur og býður þær til sölu og leigu, en „spekulerar“ jafnframt í pólskum mörkum í miljónatali, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) veit, að var um þessa stofnun. Um slíka stofnun tel jeg enga ástæðu til að tala í neinum afsökunartón. Yfirleitt er öll ráðsmenska sparisjóðsins eitt af þeim svörtu blöðum í fjármálasögu þessa lands. Þá var hæstv. fjrh. (JÞ) að minnast á það, að erlendis hefðu verið gerðar ítarlegar tilraunir til að hjálpa illa stöddum lánsstofnunum. Já, sá maður var það í Noregi í haust, sem hæstv. fjrh. (JÞ) vill gjarnan líkjast hjer í Íhaldsflokknum. Berge fyrv. forsrh. Norðmanna lánaði þá 25 milj. kr. á bak við þingið. Fyrir það var hann dauðadæmdur sem stjórnmálamaður, og svo ilt verk þótti þetta, að flokki hans dettur ekki í hug, þótt hann sje sterkasti flokkurinn í þinginu, að bjóðast til þess að taka aftur við stjórn. Fyrir svo alvarlegum árekstri hafa erlendir stjórnmálamenn orðið, sem hafa viljað hjálpa lánsstofnunum, sem reknar voru eins og Handelsbankinn norski og sparisjóðurinn á Eyrarbakka. En jeg hygg, að ef hæstv. fjrh. (JÞ) hefði setið við völd, þegar sparisjóðurinn var að fara um, þá hefði hann farið inn á þá braut, sem stjettarbróðir hans í Noregi lenti á, svo mjög harmaði hann það, að sparisjóðurinn varð að hætta að starfa og rann inn í útibúið, því að hann virtist harla ánægður með sparisjóðinn í heild. Segi jeg ekki þetta hæstv. fjrh. (JÞ) til vansa, því að Berge var miklu meiri stjarna í Noregi en hæstv. fjrh. (JÞ) er hjer, svo hann hlýtur enga niðurlæging við samanburðinn. Þá kem jeg að síðustu ræðu hv.þm. Vestm. (JJós). Hann vildi halda því fram, að við hv. 2. þm. S.-M. (IP) hlytum að álíta þetta frv betra en frv. um Landsbankann, sem borið var fram í fyrra. Höfum við þó skýrt og skorinort tekið það fram og rökstutt það í nál. okkar, að við teljum frv. verra, að það sje spilt frá því sem það var í fyrra. Hitt get jeg játað, að þær skoðanir hafa nú komið fram hjá hæstv. fjrh. JÞ),sem ekki sjást í frv. og við teljum mjög miklu betri á vissum sviðum en það, sem haldið er fram í frv. Því má hv.þm. (JJós) segja, að við metum mikils till.hæstv. fjrh. (JÞ) um að efla Landsbankann með landsfje, ef samkomulag næst um það, að gera bankann að seðlabanka. En að hv.þm. (JJós) hygst vita svo miklu betur um skoðanir okkar hv. 2. þm. S.-M. (IP) en við sjálfir, byggir hann á rökfærslu, sem er enn vitlausari en alt annað, sem hann hefir flutt fram. Við segjum í nál okkar, að við teljum, að einstök atriði í brjefi Krabbe bendi til bóta. Þessu snýr hv.þm. (JJós) svo, að við teljum alt í brjefinu til bóta. Sýnir það tilhneiging hans til þess að afbaka alt. En gallinn er svo aðeins sá, að hæstv. landstjórn hefir ekki tekið upp í frv. sitt þau atriði úr brjefi Krabbe, sem við teljum til bóta, heldur hin, sem við hyggjum, að miði til óheilla. Jeg get bent á, hvaða atriði okkur þótti mjög til bóta. Það er gagnrýni Krabbe á Landsbankafrv. frá í fyrra, og eins gagnrýni hans á því, að einstakir gróðabrallsmenn fái eignarrjett á bankanum. Sú gangrýni er góð, svo langt sem hún nær, en mætti vera skarpara orðuð en skrifstofustjórinn gerir. Á þessari gagnrýni byggir skrifstofustjórinn till. sína um að útiloka afskifti einstakra gróðamanna af bankanum. Hæstv. stjórn tók ekki þá till. upp, en háttv.þm. Vestm. (JJós) hefir nú gert það, eftir að nefndin klofnaði. Jeg hygg, að hann telji mig ekki of bersöglan, þótt jeg bendi á, að jeg varð aldrei var við, að hann legði neina áherslu á þessa till. meðan við unnum saman. En einmitt þetta, að hæstv. stjórn tekur ekki till. skrifstofustjórans til greina, en háttv.þm. tekur hana síðan upp, sýnir, á hve veikum þræði hann er að reyna að ganga, þegar hann vill sanna, að við hv. 2. þm. S.-M. (IP) hljótum að vera þakklátir fyrir þetta frv. Þá sagði hv.þm. (JJós), að við Framsóknarflokksmenn hefðum ekki í fyrra áskilið okkur rjett til að gera brtt um æðstu stjórn bankans. Hver er æðsta stjórn bankans? Vitaskuld er þar bankaráð og bankastjórn, en hv.þm. (JJós) skilur ekki, að það er ekki æðsta stjórn bankans, heldur eru það eigendurnir; þeir hafa ráð hans í hendi sjer. Þannig er það í fjelögum. Það eru ekki stjórnirnar eða hluthafafundirnir, heldur sjálfir meðlimirnir, sem hafa æðstu ráðin. Það eru eigendurnir, sem eru æðsta stjórnin. Nú ætti hv.þm. (JJós) að skilja, að við hv. 2. þm. S.-M. (IP) getum ekki fallist á það fyrirkomulag, sem farið er fram á í frv., bæði nú og í fyrra, því að eftir frv. verður það ekki landið eða landsstjórnin, sem stjórna bankanum í þarfir þjóðarinnar, heldur einstakir menn, sem reka hann samkvæmt sínum óskum og þörfum. Í þessu efni hefir Krabbe komið okkur til aðstoðar, og hann hefir nú hlotið þá ánægju, að hv.þm. Vestm. (JJós) er í þessu atriði orðinn lærisveinn hans og okkar hv. 2. þm. S.-M. (IP). En þótt jeg og hv.þm. (JJós) sjeum sammála um þessa höfuðniðurstöðu, er ekki sýnt, að við getum orðið samferða hvað allar breytingar snertir. Um annað kann svo að fara, að okkur semji ekki. Slíkir afarkostir kunna að vera settir fyrir samkomulaginu. Ef jeg færi t. d. til hv.þm. (JJós) og bæði hann að lána mjer 100 kr., og hann segði: „Þú getur fengið þær með því að borga 100 kr. í vexti,“ gengi jeg aldrei að þeim skilmálum. Sama máli myndi ef til vill gegna um sumar till. hans í þessu máli, að jeg gæti aldrei fallist á þær. Við erum sammála um, að bankinn eigi fyrst og fremst að vera seðlabanki, en um fyrirkomulagið að öðru leyti hefir enn ekki náðst samkomulag. Við hv. 2. þm. S.-M. (IP) höfum ekkert snúist í þessu máli. Jeg verð líka að segja, að það er hálfóviðkunnanlegt, að maður, sem hefir nýlega hlaupið frá undirskrift sinni undir nál., skuli vera að brigsla öðrum um snúning í máli, einkum þegar það er ófyrirsynju. Hv. þm. (JJós) ætti líka að athuga framkomu flokksbræðra sinna í hv.allshn.Nd., sem hvikuðu frá sinni eigin till. um skipun fátækramálanna. Nei, hv.þm. (JJós) ætti að fara í sínar eigin herbúðir til að finna stórsnúningana, áður en hann fer að leita að þeim á öðrum bæjum, þar sem hann á ólíkt erfiðara með að verða var við þá en heima. Af því að jeg tala að líkindum ekki oftar við þessa umr., þá vil jeg nota tækifærið til þess að benda á, að það er mjög stórfeld breyting, sem hæstv. landstjórn vill gera á Landsbankanum, þar sem hún fer fram á, að bankinn verði í höndum hlutafjelags, en sje ekki rekinn á ábyrgð landsins. Jeg get ímyndað mjer, að sumir telji þetta til bóta, en það er víst, að hjer er um stórbreyting að ræða, og jeg býst við, að ef hún nær fram að ganga, þá muni hún veikja traust manna á bankanum. Einmitt það, að fólkið stendur nú í þeirri trú, að þessi banki hafi þjóðina að baki sjer, gerir það að verkum, að menn treysta honum betur en Íslandsbanka. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta, en aðeins hvetja til, að þessi breyting verði athuguð vandlega áður en hún er framkvæmd. Mjer virðist sem hæstv. fjrh. (JÞ) og hinn trúi skjaldsveinn hans, hv.þm. Vestm. (JJós) hafi tekið Tyrkjatrú í þessu máli. Þeir hafa sinn mikla „prófet“, sem sje hinn danska prófessor Nielsen. Við öllum spurningum þurfa þeir ekki annað en að slá á skjöldu og hrópa ummæli spámannsins. Okkur, sem enn höfum ekki eignast slíkt leiðarjós, en efumst, eins og hinn vantrúaði Tómas, nægja ekki þessar röksemdir. Við viljum vita meira og rannsaka málið nánar.

Frsm. meirihl. (Sigurður Eggerz) Seinast, þegar jeg talaði, skýrði jeg mjög greinilega frá því, hve gengið væri mjög háð þeim sveiflum, sem verða á viðskiftalífi þjóðarinnar. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að svo væri ekki, nema að nokkru leyti. Auðvitað er það rjett, að bankarnir geta haft nokkur áhrif í þessu efni, en þó sjerstaklega með vaxtabreytingum og lánatakmörkunum. En ef litið er á hitt, sem hæstv. fjrh. (JJ?) leggur mesta áherslu á, að seðlabankinn safni stórum sjóðum, sem geti orðið hemill á gengissveiflunum, þá er sýnilegt, að til þess þurfa sjóðirnir að verða afskaplega stórir. Öllum er það ljóst, að það sem gerði það að verkum, að ísl. kr. hækkaði svo mjög á síðasta ári, var hið óviðjafnanlega ár, sem forsjónin sendi þjóð vorri. Jeg má fullyrða, að mismunurinn á innfluttum og útfluttum vörum hafi numið meira en 20 miljónum kr., það er að segja, meiru en allar ríkisskuldirnar. Í þessum mikla útflutningi lágu ástæðurnar til hinnar miklu hækkunar krónunnar. En ef litið er á málið frá annari hlið og gert ráð fyrir, að þessi háa sveifla upp á við hefði verið niður á við, þá sjá allir, hvað stóran sjóð hefði þurft til að jafna þann halla. Skoðanir í þessum gengismálum hafa yfirleitt verið mjög á reiki, en jafnan, þegar syndgað hefir verið gegn hinum almennu lögum viðskiftalífsins, þá hefir það hefnt sín. Þetta hefi jeg sjeð oftar en einu sinni í okkar stuttu gengissögu. Jeg minnist þess 1923, byggingarárið, að þá ætlaði Landsbankinn að reyna að halda pundinu í kr. 26.90 eða kr. 27.00,- man það ekki fyrir víst nú, hver talan er rjett. Og í báðum bönkunum voru pundin seld fyrir þetta. En bankarnir höfðu svo lítið af gjaldeyri, að þeir gátu aðeins selt mjög takmarkað af pundum. Afleiðingin varð sú, að þeir, sem þurftu að halda á pundum og gátu ekki fengið þau í bönkunum, fóru til þeirra, sem seldu bönkunum gjaldeyrinn og buðu þeim hærra verð en bankarnir buðu. Gjaldeyrisverslunin fór því svo að segja öll fram fyrir utan bankana. Jeg minnist þess þá, að Íslandsbanki hjelt því fram, að eina ráðið væri að hækka pundin, og á það varð svo Landsbankinn að fallast að lokum. það var lögmál viðskiftanna, sem greip í strenginn. Það væri hreint ofverk fyrir Landsbankann að safna gjaldeyri í stórum stíl. Fyrir hvað ætti bankinn að kaupa erlendan gjaldeyri, nema sparisjóðsfje? Ef hæstv. fjrh. (JÞ) ætlar að ýta undir Landsbankann að „spekúlera“ með sparisjóðsfje, er það afar-óholl stefna. Hver yrði afleiðingin? Hugsum okkur, að Landsbankinn keypti fyrir margar miljónir sterlingspund, og gæfi kr. 27.00 fyrir hvert pund. Svo breytast tímarnir, og pundið fellur niður í t. d. 25 kr. - Ef um verulega stóran sjóð væri að ræða, þá gæti hjer verið um allálitlega fúlgu að ræða, sem tapaðist. Hvað þá heldur, ef pundið fjelli miklu meira. Jeg mun ekki einn um það, að telja það óholt, að „spekúlera“ í gjaldeyri. Einn bankastjóri Íslandsbanka, Eggert Claessen, mintist á það 1923, þegar talað var um að skrá krónuna, við ýmsa menn ytra, meðal annara bankastjóra Privatbankans, sem er þektur fjármálamaður, hvort hann vildi ekki hjálpa til að halda uppi íslensku krónunni. Nei, sagði hann, minn banki fæst ekki við gjaldeyris-„spekúlationir“. Því fylgir of mikil áhætta, þegar það er of mikil áhætta fyrir Privatbankann, hvernig færi þá með okkar litlu banka? Þá kom hæstv. fjrh. að því, að hann mundi ekki leggja á móti stofnun sjerstaks seðlabanka, ef hægt væri að tryggja honum nægilega mikið fjármagn.  (Fjrh. JÞ: Jeg taldi það forsvaranlega lausn.)  Í sambandi við þetta skýrði hann frá því, að Nationalbankinn í Kaupmannahöfn hefði annað fje en seðlafúlguna. Það getur verið. Jeg hefi ekki rannsakað þetta atriði. Í sambandi við það, sem hv. 5. landsk. (JJ) sagði um að prófessor Nielsen væri spámaður, þá vil jeg benda á, að hann hefir alment sagt, að seðlabankinn væri bankanna banki, þó hann vilji ekki heimfæra þá kenningu upp á Landsbankann hjer. Jeg vil aftur minnast á ummæli fjrh. um fjármagn það, sem Landsbankinn hefir. Fjármagnið er ekki mikið. Varasjóðurinn er lítill. Aðalhyrningarsteinninn yrði sparisjóðsfjeð, en á þeim hyrningarsteini má ekki byggja skipun seðlaútgáfunnar, eins og margoft hefir verið tekið fram. Vegna fjármagnsins er því ekki hægt að gera neinn verulegan mun á seðlabankanum nýja og Landsbankanum. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagðist, í ræðu sinni á laugardaginn, ekki skilja í þeirri hræðslu, sem talað væri um að gæti gripið sparifjáreigendur. Jeg hefi skýrt, meðal annars, frá því, hversu mikil áhætta það er, að binda fje sitt í gjaldeyris-„spekúlationum“. Það er lögmál órjúfanlegt, um peningamál, að eins og vatn streymir frá hærri stöðum á hina lægri, eins er fyrir mönnum, sem eiga innieign. Þeir flytja hana frá ótryggari staðnum á þann, sem þeir telja tryggari. Ef Landsbankinn verður dreginn inn í gjaldeyris-„spekúlationir“, er líklegt, að þeir varkáru menn færu að draga sig til baka með sparisjóðsfje sitt. Það gildir alveg sama lögmál um verslunarvörur og um gjaldeyri. Þegar mikið er um gjaldeyri, er eftirspurnin minni, en það hefir þau áhrif, að lækka gjaldeyrinn í verði. En þegar illa gengur og lítið er flutt út af vörum, er eftirspurnin mikil. Þá hækkar sterlingspundið, en krónan lækkar. Bankarnir eiga nú svo mikinn gjaldeyri, að þeir gætu þolað þessvegna, að krónan hækkaði meir. En hvað þola atvinnuvegirnir? Ef of ört er farið upp með krónuna, þá bitnar það á þeim. Og því er sjálfsagt, ef við verður ráðið, að taka tillit til þeirra. En í sambandi við það minni jeg enn á, að við stóru sveiflumar er ekki hægt að ráða. Svo jeg víki að því aftur, þá er viðurkent, að það fje, sem Landsbankinn ræður yfir, sje lítið annað en sparisjóðsfje. Landsbankinn þyrfti því að fá lán, ef hann tekur að sjer seðlaútgáfuna, og sama máli er að gegna um nýja seðlabankann, og því sje jeg ekki betur en að það liggi beint við, að halda sjer við veraldarreynsluna í þessu efni, og koma á fót seðlabanka, sem sje bankanna banki. Jeg vil benda á, hversu mikill munur það er fyrir þá, sem eiga að stjórna bönkum, að taka við nýjum banka, eða taka við öllum gömlu syndunum frá fyrri árum. Þá eru þeir bundnir í báða skó, vegna fortíðarinnar. Þetta á sjer stað bæði í Íslandsbanka og Landsbankanum, En nýi bankinn yrði ekki bundinn af þessum gömlu syndum. Hann getur hagnýtt sjer hina dýrmætu reynslu fortíðarinnar, án þess að vera múlbundinn af syndum hennar. Jeg vitnaði í sparisjóðinn í Árnessýslu því til sönnunar, hvað hættulegt gæti verið, ef ótrú skapaðist á banka, sem hefði miklar sparisjóðsinnieignir, sem út væru lánaðar. Hv. fjrh. benti á, að fjeð hefði verið dregið út þaðan af því, að menn hefðu talið öruggara að hafa það í útibúinu á Selfossi. Þetta er væntanlega ein af ástæðunum, og sýnir, hvað innieigendur sparisjóða eru viðkvæmir. Eins og fjeð var dregið út úr sparisjóðnum, þegar hræðslan greip menn, eins mundi fara, ef hræðsla gripi menn við Landsbankann, er hann væri orðinn seðlabanki. Og þar gæti skapast freisting til nýrrar seðlaútgáfu. Hæstv. fjrh. (JÞ) telur ástæður sjóðsins eigi hafa verið eins illar og af var látið, og getur það vel verið, að svo sje, enda leit jeg altaf svo á, að hægt hefði verið, með góðri viðleitni, að bjarga honum. Árið 1920 var dregið um 5 miljónir út af innieignum í Íslandsbanka, vegna hræðslu, sem sköpuð var við bankann. Hæstv. ráðh. (JÞ) segir, að þetta hafi ekki haft nein áhrif á gengismálið. Sannleikurinn var nú víst, að þá var ekkert gengismál á ferðinni. En allir hljóta nú að sjá, hve aðstaða bankans yfirleitt hefir hlotið að veikjast við svo stóra blóðtöku. Og hvað mikil freisting var ekki fyrir seðlabankann - en það var Íslandsbanki þá - til nýrrar seðlaútgáfu! Að því er snertir athugasemdina um hina tvo þjóðbanka - ef stofnaður yrði nýr seðlabanki - þá nægir að vitna til þess, sem jeg hefi áður tekið fram, að stjórnin vill nú einmitt gera Landsbankann að hlutafjelagsbanka. Hæstv. ráðh. (JÞ) tók það fram, að ríkissjóður væri ekki í frekari ábyrgð fyrir Landsbankann en með eignum sínum í bankanum. Jeg hefi ekki rannsakað þá lagalegu hlið þessa máls, en jeg er ekki í neinum vafa um, að svo yrði litið á, að ríkið bæri siðferðislega ábyrgð á bankanum, eins og honum er nú fyrir komið. Hæstv. fjrh. kannaðist við, að samkvæmt eðli sínu ætti seðlabanki aðallega að veita stutt lán. En sparisjóðsinnieignirnar miklu benda í áttina til löngu lánanna. Ætli stríðið á milli holdsins og andans yrði ekki erfitt, þegar landbúnaðurinn fer að heimta löngu lánin? Hæstv. fjrh. sagði, að bændur yrðu að sameina svo mörg störf og yrðu að hafa hjá sjer margfalda verkaskiftingu; þeir yrðu t. d. að sinna jarðrækt, kvikfjárrækt, garðyrkju o. s. frv., og hann fór mörgum orðum um, hversu landbúnaðurinn væri marghliða - og þetta er auðvitað rjett, og þetta á sjer stað víðar en hjer. En því verður hinsvegar ekki neitað, að því meiri sjerþekkingu sem vjer ráðum yfir í þessum málum, þess betur ættum vjer að geta komið ár vorri fyrir borð. Þessar staðhæfingar um verkaskiftinguna hjá bændum, er hálfveik vörn hjá hæstv. ráðh., og er alls ekki næg til að ýta frá sjer heilbrigðu fyrirkomulagi í bankamálum, með bankakerfi, sem mótað er af veraldarreynslunni. Hæstv. fjrh. vjek aftur að spurningunni um fjármagnið. Hann spurði, hvort fjármagnið mundi minka við það, að Landsbankinn yrði gerður að seðlabanka. En þessu hefi jeg svarað skýrt á þá leið, að ef Landsbankinn á að liggja með stóra gengissjóði og draga inn seglin með lán, þó að fjármagnið í sjálfu sjer væri það sama, þá kemur það ekki atvinnuvegunum að gagni, þegar haldið er aftur af þeim. Í þessu sambandi vjek jeg einnig að því, að Íslandsbanki yrði að draga inn seglin vegna lagafyrirmælanna um inndrátt seðlanna og hin óhægu „rediskonterings“-kjör. Þessi 1/2%, sem bankanum er ætluð, er ekki næg til þess, að hægt sje að veita áhættulán með slíkri „margine“. Varkárnin í fjármálum er auðvitað góð. En það getur verið eitur í viðskiftalífinu, ef of mikið er krept að því. Jeg rak mig nýlega á ummæli mjög merks bankafræðings um þetta atriði. Leggur hann sterka áherslu á, hvað nauðsynlegt sje að leggja ekki ýms fyrirtæki, sem eigi nægan lífskraft í sjer, á höggstokk varkárninnar. Sterkasta viðreisnin eftir krepputímann verður á þann hátt, að hlynna að því, sem ekki er orðið visið. - En þetta er ekki hægt að gera, ef þrengt er um of að bankastofnununum í landinu. Hjer verður því að viðhafa hina mestu varkárni. Og að því er atvinnuvegi vora snertir, sem mikið framtak er í, gera þeir stöðugt, eins og eðlilegt er, meiri og meiri kröfur til bankanna. Jeg mintist hjer áður á lánin til ríkissjóðs. Ef frv. verður að lögum, má Landsbankinn aðeins veita ríkissjóði stutt lán. Íslandsbanki getur ekki veitt honum lán. Hæstv. ráðh. (JÞ) segist ekki ætlast til, að ríkissjóður þurfi að taka lán. Auðvitað ekki í þessu góðæri, sem nú er, þegar peningamar streyma inn í kassann. En ef mikið ætti að gera, og ef svo krepti að, þá gæti nú enn komið fyrir ríkissjóðinn að þurfa að taka lán. Svo sýnist reynslan vera annarsstaðar. Í sólskini má ekki gleyma skúrunum. þá vjek hæstv. fjrh. að undirbúningi þessa máls. Hann kvaðst hafa gert grein fyrir því, að hann varð að fá mann til að rita sögu málsins áður en það yrði lagt undir dóm sjerfræðinga, og tók þetta nokkurn tíma, sem og eðlilegt var, en hann kveðst hafa komist að þeirri niðurstöðu við athugun þessa máls, að betra væri að láta fræðimenn („theoretikere“) athuga málið, heldur en þá menn, sem mestmegnis hefðu aðeins „praktiska“ þekkingu til að bera; því hann áleit, að „praktisku“ mennirnir hefðu vart næga þekkingu á því, hvernig hjer hagar til, og væri því álit þeirra að minna gagni hjer. En hið fyrsta, sem sá „praktiski“ maður mundi hafa spurt um, ef hans álits hefði verið leitað, hefði auðvitað verið það, hvernig hjer væri ástatt. Þeir menn, sem hafa alið aldur sinn í bankastarfseminni, mundu auðvitað manna best, af sinni eigin reynslu, vita, hvaða upplýsingar væru nauðsynlegar fyrir þá, til þess að geta svarað. Jeg held því, að það hafi verið mikill misskilningur hjá hæstv. ráðh., og síst meining þingsins, að sneiða fram hjá þeim „praktisku“ mönnum. En þó jeg leggi svo mjög áherslu á að fá álit hinna „praktisku“ bankamanna um málið, þá geri jeg þó, eins og jeg hefi marglagt áherslu á, ekki lítið úr „theorium“ fræðimannanna. -„Theoriur“ fræðimannanna eru sprotnar af reynslu liðinna tíma. Og ef vjer lesum t. d. sögu Englandsbanka, er eftirtektarvert að sjá, hvernig menn hafa rekið sig þar á hvað eftir annað, áður en þeir komust að hinu rjetta. Þótt nefndir væru skipaðar og bentu á ráðin út úr ógöngunum, sem reynslan sýndi síðar að voru rjett, þá komust þær ráðleggingar ekki í framkvæmd fyr en löngu síðar. Jeg hefi því aldrei ráðist á fræðikenningar prófessors Nielsens, en aðeins bent á, að í ráðum sínum til vor breytti hann á móti kenningunum. Hann viðurkennir, að sparisjóður og seðlabanki fari hvergi saman annarsstaðar, og að seðlabankinn sje hvervetna bankanna banki. En þrátt fyrir aðvörun veraldarreynslunnar, vill hann þó gera Landsbanka vorn, með hinni miklu sparisjóðsstarfsemi, að seðlabanka. Ef hann hefði sagt: Þið skuluð fara svona að, af því það er í samræmi við veraldarreynsluna, þá horfði málið svolítið öðruvísi við. Mjer finst varhugavert að hrinda þessu máli áfram, eins og nú standa sakir, án frekari rannsóknar. Jeg held, að þótt hæstv. fjrh. takist að koma máli þessu nú í gegnum þingið, þá myndi það reynast Pyrrusar-sigur. Hæstv. fjrh. benti á einn „praktiskan“ bankamann, er hann taldi bera höfuð og herðar yfir aðra fjármálamenn. Þessi maður var Gluckstadt. Það mun satt vera, að þessi maður hafði Evrópuorð á sjer, og mun hafa verið fenginn til að hjálpa fjármálum Austurríkis við. En mjer virðist reynslan hafa sýnt, að honum var skipað óeðlilega hátt sæti, þar sem hann hafði stofnað til fjárglæfra, bæði fyrir sinn banka og sjálfan sig, og yfirleitt bar framkoma hans eigi ráðvendninnar stimpil. En sú ráðvendni, sem Gluckstadt skorti, er þó einmitt eitthvert fyrsta skilyrði hvers fjármálamanns. Þó hans ráðleggingar hafi því ekki komið að gagni, þá sannar það ekki neitt, eftir því sem síðar er orðið upplýst um hann. Að því er aðstöðu fyrverandi stjórnar snertir, er það rjett hjá hæstv. fjrh., að fyrverandi fjrh. lagði þetta mál undir álit Landsbankans. Þetta er eigi ámælisvert, því að sjálfsagt var að gera það, og verður altaf að gera, er svo stendur á. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga um þetta atriði hjá fyrverandi fjrh. Hann sagði, að langur tími hefði liðið, uns Landsbankinn skilaði málinu frá sjer, og hefði það eigi komið til stjórnarinnar aftur fyr en um það leyti, sem hún fór frá. Þótti þó sjálfsagt að leggja þetta mál fyrir fjárhagsnefnd þessarar háttv. deildar, til athugunar, enda þótt stjórninni hefði ekki unnist tími til þess að taka afstöðu til málsins. Jeg get vel skilið það, að tími hafi eigi verið langur til undirbúnings málinu hjá núverandi hæstv. fjrh. (JÞ). En jeg treysti því, ef sú rökstudda dagskrá, er hjer liggur fyrir, verður samþykt, að eigi verði gengið fram hjá hinum „praktisku“ bankamönnum. Þegar fræðimaðurinn Nielsen segir berum orðum, að hann þekki eigi „de existerende ökonomiske Tilstande“, er varlega fylgjandi ráðum hans, og er hann, auk þessa, ráðleggur oss að breyta á móti veraldarreynslunni í þessum efnum, þá má því fremur gjalda varhug við ráðum hans. Jeg hefi áður nokkuð vikið að skipun nefndar þeirrar, sem ætlast er til að skipuð verði í mál þetta, ef dagskráin verður samþykt. Jeg tel það fullkomlega eðlilegt, að jafnhliða skipun seðlaútgáfunnar verði einnig bankalöggjöfin í heild sinni athuguð. Jeg er sannfærður um það, að ef nefnd þessi verður vel skipuð, sem jeg eigi efast um, að við rannsókn þá, sem hún framkvæmir, muni bankamálin í heild skýrast, og tel jeg það skifta miklu. Hv. frsm. minnihl. (JJós) sagði, að mál sem þetta ætti að vera fyrir utan allar flokkadeilur, og er jeg þar á sama máli. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) tók og fram, að hann með afstöðu sinni hefði sýnt, að þetta væri ekki flokksmál stjórnarflokksins. Það er rjett, sem hv.frsm. minnihl. sagði, að við á síðasta þingi lögðum áherslu á, að málinu yrði lokið á þessu þingi, jafnframt því sem við ýttum fast á, að málið yrði rannsakað. En nú er sú rannsókn, eftir minni skoðun, ekki fullnægjandi, og vil jeg því heldur, að málið dragist eitt ár enn og fái betri undirbúning en að því sje nú flaustrað af. Jeg held og, að það muni eigi koma að sök, þótt málið bíði þetta eina ár. Bankarnir munu reyna að ráða fram úr gjaldeyrismálinu þann tíma, eins og hingað til. Hv. frsm. minnihl. hefir misskilið mig, þar sem hann segir, að jeg hafi sagt, að Íslandsbanki einn styddi sjávarútveginn. Jeg sagði einmitt, að Landsbankinn tæki og verulegan þátt í þeim stuðningi, og færði það sem rök gegn frv. stjórnarinnar, því að óheppilegt er, að seðlabankinn reki áhættuatvinnuveg. Það eru einmitt vinir Landsbankans, sem eru því mótfallnir, að þessari nýju ábyrgð sje bætt á hann. Jeg skal eigi fara fleiri orðum um þetta. En jeg vona, að dagskráin verði samþykt, og jafnframt, að samkomulag náist um þáltill. þá, er kemur á eftir. En fari svo, að dagskráin verði feld, mun jeg óhikað greiða atkvæði gegn frv. Það er að vísu mildari dauðdagi, að vísa málum frá með dagskrá en að fella þau, og kysi jeg heldur, að svo færi hjer, en þó mun jeg eigi hlífast við, eftir mínum mætti, að fella frv., ef hin leiðin er ófær. Sumir kynnu að segja, að rjett væri að hleypa frv. til 3. umr. Jeg mun þó greiða atkv. gegn því nú þegar, ef dagskráin verður ekki samþykt, því ef sú leið verður farin, að skipa nefnd í málið, þá tekur nokkurn tíma að koma heimild til þeirrar nefndarskipunar gegnum þingið. Jeg teldi mjög illa farið, ef málið dagaði uppi að þessu sinni, án þess að rannsókn verði ákveðin. Ef málstaður stjórnarinnar er eins góður og hún segir, þarf hún eigi að óttast rannsókn. Ef svo er eigi, er þörf á rannsókn. Þetta mál er svo mikið stórmál, að mjer finst, að stjórnin geti eigi annað en hlustað á þær raddir úr öllum flokkum, sem heimta rannsókn. Jeg treysti því, að hv. Alþingi sýni ekkert hik í því, að láta frekari undirbúning og rannsókn fara fram í málinu.

Fjármálaráðherra (JÞorl): Jeg vildi víkja ræðu hv. 5. landsk. (JJ) frá mjer með nokkrum orðum. Hann taldi sig og samnefndarmenn sína vera lærifeður og brautryðjendur í þessu efni. Það, sem þeir vildu á síðasta þingi, var þá þetta, að láta Landsbankann hafa seðlaútgáfuna, og auk þess höfðu þeir eitthvað að athuga við yfirstjórn bankans. En finnist hv.þm. (JJ), að þetta sje einhver brautryðjendastarfsemi eða kennimenska, þá er mjer nær að halda, að það sje mont. Og hræddur er jeg um, að fáum myndi takast að finna rök fyrir svo loflegum ummælum sem þeim, er hv.þm. (JJ) hafði um sjálfan sig. Þá sagði hann, að ákvæðið um framlag ríkissjóðs væri fremur veiðibrella en trygging, eins og það væri orðað. En því mótmæli jeg. Því eins og það er orðað, þá er fyrst og fremst gert ráð fyrir því, að landið leggi fram hlutafje, og til þess þarf ekki annað en viljayfirlýsingu Alþingis í þá átt. Um sparisjóðinn á Eyrarbakka ætla jeg ekki að fjölyrða. Hv. þm. (JJ) haði rangt eftir mjer, það sem jeg hafði sagt um afstöðu útbúsins á Selfossi til sparisjóðsins. Veit jeg ekki til, að útibúið hafi nokkurntíma borið tryggingar sínar saman við tryggingar sparisjóðsins, enda þurfti þess ekki með. Bankanum var það nóg að segja, að hjer væri fjeð best trygt, því ríkið stæði á bak við. Og í auglýsingunni í afgreiðslustofu bankans stóð heldur ekki annað en það, að bankinn biði bestu trygginguna. Þá er það auðvitað rangt að segja, að bankinn sje lokaður fyrir ríkinu, þar sem takmörkuð sje heimild hans til að lána ríkissjóði fje. En það er aðeins kvöð bankans til að veita bráðabirgða lán, sem verið er að losa hann við. Hinsvegar er honum auðvitað heimilt að kaupa ríkisskuldabrjef, enda eru þau beinlínis talin meðal þeirra verðbrjefa, sem bankanum er skylt að halda til tryggingar seðlum sínum, sem ekki er gull fyrir. Þá vil jeg snúa mjer að ræðu hv. 2. þm. G.-K. (BK). Skal jeg þá fyrst leiðrjetta það, sem hann sagði, að jeg væri því mótfallinn, að mál þetta væri athugað af nefnd milli þinga. Jeg hefi alls ekki tekið því fjarri, en álít hinsvegar rangt að vísa málinu frá, eins og nú standa sakir. Hvort sem málið verður afgreitt af þinginu eða ekki, þá er mjög mikilsvert, að frv. komist sem lengst áleiðis og að fram komi í tillöguformi þær breytingar, sem hv.þm. kynnu að óska, að gerðar yrðu á frv. Því auðvitað fer það eftir vilja þingmannanna fyrst og fremst, hvernig málinu verður ráðið til lykta. Hvorki umsagnir fræðimanna nje ráðleggingar starfsreyndra manna eru fullnægjandi í þessu efni. Því vil jeg, að tími þingsins verði notaður til að vinna að málinu, og mætti það vera mikill stuðningur þeirri nefnd, sem með málið kynni að fara milli þinga. En mjer er það engin launung, að jeg geri mjer litlar vonir um, að málið komist í gegnum hv.Nd., þó það komist út hjeðan, og dreg jeg það m. a. af því, hvað langur tími hefir farið í það í þessari deildinni, að athuga málið í nefnd. En jeg mun fús til samkomulags um meðferð málsins milli þinga. En áður en jeg gef yfirlýsingu um það, hvort jeg vilji fela málið sjerstakri nefnd, þá vil jeg heyra, hvað verkefni nefndarinnar eigi að vera og hvernig menn hugsi sjer hana skipaða. Þetta kalla jeg að koma með framrjetta hönd, en hitt ekki, að vilja vísa málinu frá nú þegar, og hliðra sjer hjá að koma með till. um þær breytingar á frv., sem hv.þm. kynnu að óska. Þá hafa bæði hv. 2. þm. G.-K. (BK) og hv. 1. landsk. (SE) talað um það, að seðlabönkunum erlendis hafi ekki tekist að halda genginu föstu, og færa þeir það fram sem rök móti því, að Landsbankinn verði gerður að seðlabanka. En hann ætti samt að geta safnað fjármagni erlendis á góðum árum, til að miðla, þegar harðæri detta á. Sömuleiðis er það ekki algild regla erlendis, að seðlabönkum hafi ekki tekist að halda genginu föstu. Jeg vil t. d. minna á það, að seðlabankanum finska hefir tekist að halda genginu þar mjög viðunanlega föstu síðan í ársbyrjun 1922. Það hefir hann gert með „valutapolitik“, kaupum á erlendum gjaldeyri og forsjálni í lánveitingum. Þá tókst ríkisbankanum sænska sömuleiðis að hækka verð krónunnar upp í gullverð og halda henni í því, uns forsvaranlegt þótti að gera seðlana innleysanlega, og síðan það var gert, hefir bankinn haldið krónunni eftir sem áður í gullverði. Þannig hafa seðlabankar leyst þetta viðfangsefni í tveim af 5 Norðurlandaríkjunum, þó raunar sjeu finskir seðlar ekki ennþá innleysanlegir. Má nefna ýms dæmi þessa. Auðvitað tjáir ekki að vitna til Danmerkur í þessu efni. Það var engin furða, þó að Dönum mistækist að halda gengi sinnar krónu uppi, þar sem þeir hjeldu, áð það væri hægt með því að taka útlend lán og auka með því útlán í landinu. Það gat skiljanlega ekki gengið. Það hefir þvert á móti sýnt sig, áð leiðin til að hækka gengið er sú, að draga úr útlánum, og þegar fje safnast fyrir á góðum árum, þá að kaupa fyrir það erlendan gjaldeyri, til að miðla af, þegar illa árar, í stað þess að lána það út. Er þessi hliðin máske sú, sem mesta þýðingu hefir. Raunar sagði hv. 1. landsk. (SE), að það væri ofverk hvers banka að draga úr gengissveiflum með þessu móti, ef sveiflur yrðu miklar á verslunarjöfnuðinum eitthvert árið, svo að útflutningurinn t. d. yrði 20 milj. kr. minni en venjulega. Jeg get hugsað mjer, að erfitt yrði fyrir bankana að mæta slíkri óáran, en hinsvegar er síður en svo, að þetta dæmi geti talist rök gegn því, að nauðsyn beri til að gera bankana sem styrkasta. Það mætti þá með eins miklum rjetti ráða bændum til þess að hætta að heyja, þar sem komið gætu þeir vetur, að þeir yrðu heylausir hvort sem væri. Yfirleitt styður öll reynslan það, sem jeg hefi sagt um þetta, og ekki síst á það við, að sterkan þurfi seðlabankann, meðan búið er við óinnleysanlega pappírspeninga. Þá mintist hv. 2. þm. G.-K. (BK) á það, að frv. hefði í för með sjer erfiða aðstöðu fyrir Íslandsbanka, og væru ákvæði þessa frv. óhagstæðari fyrir hann en í fyrra. En þá vil jeg lýsa yfir því, að jeg er fús til samkomulags um breytingar við frv., sem nauðsynlegar þykja til að styðja Íslandsbanka sem best, svo færslan milli bankanna á seðlunum valdi honum sem minstra óþæginda. Annars er þetta aðeins eitt af þeim atriðum, sem í mínum augum gerir það æskilegt, að málið alt verði athugað hjer í þinginu, svo að koma mætti brtt. við frv. á framfæri. Þá hafa þeir sömu hv.þm. (BK og SE) vikið að því, að Landsbankinn ætti of lítið sjálfseignarfje til þess að hann geti talist fær um að halda miklu fje erlendis, og hjelt hv. 1. landsk. (SE) því fram, að það væri í alla staði óleyfilegt fyrir Landsbankann að nota sparisjóðsfje til gjaldeyriskaupa. Kallaði hann, að það væri að „spekúlera“ með fjeð. En hann gætir þess ekki, að meðan seðlarnir eru óinnleysanlegir, þá hefir innieign erlends gjaldeyris það sama að segja og gulltryggingin áður. Gullið er til að jafna með því greiðslur við útlönd. En þegar það er bundið, þá eru erlendar innieignir notaðar til þess. Því er heldur ekki hægt að tala um „spekúlations“-áhættu í sambandi við gjaldeyriskaup í þessu augnamiði, fremur en í sambandi við gullkaup á venjulegum tíma. Þá er líka misskilningur að tala um það, að bankinn tapi á því, að kaupa pund, ef þau fjellu í verði. Það er misskilningur, því ef pundið heldur gullgildi sínu, þá er það verðföst eign, sem ekki rýrnar, þó að íslensk króna stigi. En hitt er annað mál, að bankinn fer þá á mis við þá verðhækkun, sem hann mundi verða aðnjótandi, ef hann ætti sömu eignina í hækkandi íslenskum krónum. Landsbankinn á líka fyrir talsvert fje, sem nota má í þessu augnamiði, áður en tekið er til sparisjóðsfjárins. Þar til má nefna breska lánið síðasta, sem er 51/2 milj. kr., og 2 milj. kr. frá enska láninu 1921. Alt þetta fje má leggja fyrir í erlendum bönkum, án þess að bankinn bíði nokkurn reikningslegan halla af því, þó íslensk króna hækki, með því að þetta er lánsfje, sem greiða á í erlendri mynt. Enn má nefna 2 milj. kr. lán, sem tekið var upphaflega og greiðist af innskotsfje ríkissjóðs. Samtals verður þetta milli 9 og 10 milj. kr., sem Landsbankinn hefir til umráða. En það, sem að er og ráða þarf bót á, er það, að af þessu fje greiðir Landsbankinn of háa vexti til að halda fyrir það erlendan gjaldeyri. En úr þessu er bætt með því að láta bankann hafa seðlaútgáfurjettinn, því með honum fær bankinn ódýrt veltufje, og veit jeg ekki til hvers hagnaðurinn af seðlaútgáfunni ætti fremur að fara á þessum tíma en til þess að standast vaxtatap af erlendri innieign. Jeg vil nú benda hv. 1. landsk. (SE) á, hver afleiðingin verður af hans röksemdaleiðslu. Hann vill, að seðlastofnunin noti alt sitt fjármagn til þess að endurkaupa víxla frá hinum bönkunum. En um leið er loku fyrir það skotið, að þessi stofnun geti átt erlendan gjaldeyri. Hann telur sömuleiðis óforsvaranlegt af Landsbankanum að safna erlendri innieign í stórum stíl. Niðurstaðan er þá sú, að það verkefni, sem jeg tel nauðsynlegast vegna gildis peninganna, verður að liggja niðri. Það er alveg rjett, sem hv.þm. (SE) hafði eftir bankastjóra Clausen í Privatbanken, að hans banki „spekúleraði“ ekki í erlendum gjaldeyri. Þetta er og verður altaf að vera verkefni þjóðbankanna, að halda genginu föstu, og er það ekki neitt nýtt fyrirbrigði, að svo sje. Fyrir stríð var leikin sú list í Austurríki, að seðlarnir voru hafðir óinnleysanlegir, en gengi peninganna var haldið uppi með kaupum og sölu á erlendum gjaldeyri. Hv. þm. (SE) talaði um „bankateknisk meðöl“. Þau eru raunar engin önnur en útlánatakmarkanir, og má gera þær með tvennu móti, vaxtahækkun og synjunum um lán. Hvað viðvíkur syndum bankanna í fortíðinni, þá mun jeg ekki gera þær að umtalsefni. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) hjelt því fram, að Landsbankinn hefði orðið fyrir svo stórum töpum, að hann yrði að beita harðri samkepni og draga inn mikið fje til að standast þau.  Hv. 2. þm. G.-K. (BK) sagði, að íslensk króna hefði ekki fallið 1919, og hv.frsm. meirihl. (SE) sagði, að gengismálið hefði ekki verið fram komið 1920, þegar mest var tekið út úr Íslandsbanka. Út af þessu vil jeg minna á það, sem hefir talsverða þýðingu fyrir rjettan skilning á gengismálinu, að öll gengislækkun íslenskrar krónu gerðist á árunum 1919 og 1920. Krónan stóð í gullverði, nákvæmlega, í ársbyrjun 1919, en var komin niður í 71% af gullverði í lok þess árs, og komst svo niður í hálfvirði lægst í nóvember 1920. Það er nauðsynlegt að veita þessu eftirtekt, til þess að gera sjer það ljóst, að það er ekki verslunarjöfnuður einn, sem rður gengissveiflum. Þessi lækkun stafaði ekki af óhagstæðum verslunarjöfnuði, en var eðlileg afleiðing af því, að verðlag í landinu var orðið alt of hátt. Hv. frsm. meirihl. (SE) hjelt því enn fram, að ef varkárninni væri skipað of mikið rúm, gæti af því leitt tjón fyrir atvinnuvegina, en gat hinsvegar ekki bent á, að neitt fjármagn hyrfi úr landinu frá atvinnuvegunum við þessa tilhögun, enda mun það ekki vera unt. Jeg verð að segja, að jeg sje enga ástæðu til þess að gera í öðru orðinu ráð fyrir of mikilli varkárni, ef Landsbankinn verður seðlabanki, en hafa það hinsvegar á móti tilhöguninni, að þetta sje of áhættusamt fyrir bankann, af því að hann hafi sparisjóðsfje. Í þessu er fullkomin mótsögn. Jeg hygg, að banki eins og Landsbankinn eigi að geta haft tök á því, að stilla lánveitingum í hóf, þannig, að hæfilega mikið tillit sje tekið til þarfa atvinnuveganna og hæfilega mikið tillit til, að halda föstu gengi gjaldeyrisins. Annars vil jeg út af þessu umtali um lánsfjárþörf atvinnuveganna minna á það, sem hv.frsm. líka nefndi, að snemma á þessu þingi fjekk stjórnin fjhn. þessarar deildar í hendur tilmæli manns um leyfi til þess að stofna hjer nýjan banka á sama eða svipuðum grundvelli eins og þingið fyrir 2 árum síðan heimilaði að leyfa tilteknum mönnum að stofna hjer banka. Ef það er virkilega svo í raun og veru, að það sje þörf fyrir meira lánsfje atvinnuvegunum til handa heldur en bankarnir hafa haft til umráða eða búast við að hafa til umráða í nánustu framtíð, þá finst mjer það hefði verið rjett að sinna þessari málaleitun eitthvað, að minsta kosti láta hana koma til athugunar hjer í hv. deild.  Jeg hefi miklu fremur litið svo á, að talsvert mikill hluti af okkar vandkvæðum undanfarið hafi stafað af því, að búið var að veita meiru lánsfje til landsmanna heldur en atvinnuvegirnir með venjulegu árferði voru færir um að bera og ávaxta. Jeg held sjerstaklega, að það sje dálítið hættulegt að örva að mun lánveitingar yfir höfuð, meðan ósjeð er um það, hvort gengi okkar peninga verði haldið föstu á því stigi, sem það nú er, eða það verði látið hækka áfram, jafnvel alt upp í gullverð; því það verður þröngt fyrir dyrum hjá mörgum skuldugum manni, ef peningarnir eiga að halda áfram að hækka. Jeg hefi þessvegna litið svo á, að varfærni í lánveitingum væri sjerstaklega tímabær nú, einnig beinlínis með hagsmuni atvinnurekendanna fyrir augum. Um þessa tilhögun í heild, að gera Landsbankann að seðlabanka, má að vísu segja, að með öðrum þjóðum tíðkist varla lengur, að seðlabanki taki við sparisjóðsfje til geymslu. En ástandið hjer á landi er í raun rjettri líkast öllum aðstæðum í öðrum ríkjum Norðurálfunnar eins og þær voru fyrir 80–90 árum síðan. Það er ekki fyr en á allra síðustu árum, að við erum að komast á þær brautir efnalegrar starfsemi, sem aðrar þjóðir voru á fyrir 2–3 mannsöldrum. Og ef litið er á starfsemi þjóðbanka yfirleitt, eins og hún var þá, þá komumst við að raun um, að fyrir 80–90 árum var þjóðbankinn í öllum Norðurlandaríkjunum t. d., svo að segja eini bankinn, sem til var í hverju þeirra, og hafði því með höndum allar tegundir bankastarfseminnar, sem þá tíðkuðust. Síðan hefir atvinnu- og viðskiftalíf þessara þjóða tekið miklum stakkaskiftum og framþróunin gengið í þá átt, að verkaskifting hefir komist á milli banka, eins og á öðrum sviðum athafnalífsins. Þessvegna er ekki óeðlilegt, þó að við, á frumstigi bankastarfseminnar hjer á landi, höldum þessum málum í svipuðu horfi sem þau voru í til að byrja með hjá öðrum þjóðum. En jeg er sannfærður um, að við eigum fyrir höndum svipaða framþróun og aðrar þjóðir í þessum efnum, og samfara því meiri og fullkomnari verkaskiftingu.