Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það, sem ég vildi segja, á í rann og veru frekar heima utan dagskrár heldur en í því dagskrármáli, sem hér er um að ræða. Ég vildi finna að því, að hér skuli hvert stjfrv. vera til 1. umr. á fætur öðru án þess, að því fylgdi nokkur framsaga af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Að þessu kveður orðið svo mikið, að mér finnst hv. þd. ekki mega láta þetta vera óátalið. Ég hef veitt því athygli, að undanfarna daga hafa fjögur eða fimm stjfrv. verið hér á dagskrá til 1. umr. og þeim vísað til 2. umr. og n. framsögulaust. Mér finnst þetta sýna svo slæm vinnubrögð af hálfu hæstv. ríkisstj., að við það sé ekki unandi alveg þegjandi. Með þessu er hæstv. ríkisstj. að sýna þinginu allt að því lítilsvirðingu, að kynna ekki mál, sem lögð eru fyrir deildina, þótt seinni deild sé, og kannske væri öllu frekar ástæða til þess að gera það einmitt þar. Frá því að ég kom hér á þing, hefur það verið svo að segja föst regla, að stjfrv. sé fylgt úr hlaði, þótt ekki sé nema með nokkrum orðum, til þess að kynna þingheimi málin. En nú á þessu þingi hefur alveg gerbreytt um hvað þetta snertir, og þau eru áreiðanlega ein sjö eða átta, stjórnarfrumvörpin, sem komið hafa til 1. umr. í þessari d., án þess að þeim hafi fylgt nokkurt orð af hálfu ríkisstj. Mér finnst rétt, að hún viti það, að það er ekki öllum hv. þm. sama um það, ef hún sýnir slíkt sleifarlag gagnvart afgreiðslu mála hér á Alþingi.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að geta neina skýrslu hér út af eldhúsdagsræðu hv. 1. landsk. áðan, sem að vísu var ekki varðandi það mál, sem nú er til umræðu. Það geta náttúrlega oft verið ástæður til þess, að sá ráðh., sem mál heyrir undir, geti ekki verið við við 1. umr. málsins. Ég veit ekki, hvort skýrsla hv. 1. landsk. um 7 eða 8 stjórnarfrv., sem þannig hafi verið flutt án þess, að nokkur framsaga hafi fylgt, er rétt, - ég efa það nokkuð. En ég vildi geta þess, að ég veit ekki til, að það hafi neitt frv. komið hér fram á Alþ. frá þeim rn., sem ég hef með að gera, sem ekki hafi verið flutt framsaga um. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 163, er smávægileg breyting á sveitarstjórnarkosningalögunum. Þessi breyting er sú ein, að sveitarstjórnarkosningalögin eru færð til samræmis við alþingiskosningalögin um eitt atriði, og það er um það, að kjósendur geti neytt kosningarréttar síns utan þess heimilis eða þess kjörstaðar, sem þeir eiga heima á, og að þar sé að öllu leyti fylgt sömu reglum og gilda um alþingiskosningar, þannig að kjósendur, sem eru á kjörskrá annars staðar hér á landi eða erlendis, geti á sama hátt neytt þar kosningarréttar sins. Það er í sveitarstjórnarkosningalögunum mjög oft vitnað til laganna um kosningar til Alþingis og auðséð, að löggjafinn hefur ætlazt til þess, að sömu reglum væri fylgt í öllum meginatriðum, en það mun hafa frekar verið af einhvers konar mistökum á sínum tíma, að þetta atriði var ekki fært til samræmis, en virðist mjög eðlilegt, að þar gildi sömu reglur. Ég sé nú ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, enda er skýrt frá þessu í athugasemdum við frv. rækilega. En ég vænti þess, að hið háa Alþ. geti fallizt á það að gera þessa samræmingu á milli sveitarstjórnarkosningalaganna og laganna um alþingiskosningar. Og ég leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir pólitískri flokkaskipun og að menn séu kosnir á þing sem fulltrúar flokka. Samkvæmt stjórnarskránni verða menn kosnir með eftirtöldum hætti: Í einmenningskjördæmum með meirihlutakosningu, þannig að sá er kosinn, sem flest hlýtur atkvæði. Í tvímenningskjördæmum og Reykjavík með hlutfallskosningu, þannig að listar flokka fá kjörna þingmenn í hlutfalli við atkvæðatölu lista hvers flokks. Loks gerir stjórnarskráin ráð fyrir 11 þingsætum til jöfnunar milli þingflokka. Fleiri leiðir eru ekki til samkv. ákvæðum og anda stjórnarskrárinnar, - eða dettur einhverjum hv. þm. í hug, að löglegt hefði verið að taka upp í kosningalög reglurnar um uppbótarþingsæti fyrr en stjórnarskráin sjálf gerði ráð fyrir þessu kosningafyrirkomulagi? Engum Alþýðuflokksmanni datt slíkt í hug, meðan Jón Baldvinsson var formaður flokksins. Öllu fráleitara er það nú að ætla, að hægt sé að setja spánnýjar reglur um kosningabandalög, eins og felast í frv. þessu á þskj. 121, með almennum lögum, án þess að þær eigi stoð í ákvæðum stjórnarskrárinnar. Hv. 1. flm. frv. viðurkennir þetta líka alveg ótvírætt í upphafi máls síns, þar sem hann sagði við framsögu málsins, að það hefði einmitt frestazt að ganga frá endurskoðun stjórnarskrárinnar vegna ágreinings um kjördæmaskipun og kosningareglur, þ. e., hvaða grundvallarreglur skuli gilda um skipun þingsins. Með þessu er vissulega játað og það réttilega, að slíkar reglur eiga heima í stjórnarskránni. En hér eru róttækar breyt. á þeim reglum, sem gilt hafa um skipun þingsins, bornar fram í almennu lagafrumvarpi. Auk þess vek ég athygli á því, að meginefni framsöguræðu hv. 1. flm. þessa frv. til rökstuðnings því var um það, hvernig hægt væri að skapa öryggi og festu um stjórnarmyndanir, þ. e. a. s. um það, hvaða stjórnskipunarreglur gætu eða ættu að gilda, eða m. ö. o., hvernig stjórnarskrárákvæði ættu að vera. Þetta kemur einnig berlega fram í sjálfri grg. frv. Í þessu felst, að 1. flm. frv. hefur í raun og veru tjáð sig, e. t. v. óafvitandi, sammála mér um það, að reglur þessar um kosningabandalög eru eðli málsins samkvæmt stjórnarskrárákvæði og því ekki leyfilegt að fjalla um frv. í þinginu í því formi, sem það er flutt. Þingið gæti afgreitt þetta mál sem breytingu á eða viðauka við stjórnarskrána, sem frv. til stjórnskipunarlaga, en öðruvísi ekki. Þar sem hæstv. forseti hefur samt látið gott heita, að umr. hefjist um þetta frv., vil ég fara fáeinum orðum um málið að öðru leyti. Efni þessa frv. er, að flokkar geti lýst því yfir fyrir kosningar, að þeir séu í kosningabandalagi. Samt eiga kjósendur hvors eða hvers flokks um sig að kjósa sérstaklega sinn flokk. Nú falla frambjóðendur bandalagsflokkanna, og þá á yfirlýsingin um bandalagið að hafa það lagagildi, að ef hinir föllnu fá samanlagt fleiri atkv. en sá frambjóðandi, sem kosinn var, skuli hann aftur leiddur úr þinginu, en sá af fallframbjóðendum, sem flest atkvæði hafði, setjast í sæti hans á þingbekkjum. Ætla menn ekki að verða mundi mikil reisn yfir slíkum þingskörungum? Veitum því einnig athygli, að allir fjórir flm. þessa frv. eru frambjóðendur, sem náðu ekki kosningu við síðustu alþingiskosningar í þeim kjördæmum, þar sem þeir buðu sig fram. Þessir fjórmenningar hafa hins vegar verið reistir úr valnum og leiddir inn í þingsalina þrátt fyrir fallið vegna svokallaðs uppbótarkerfis kosningalaganna. Þess hefur oft orðið vart, en e. t. v. helzt eftir síðustu kosningar, að kjósendurnir í landinu eiga erfitt með að sætta sig við slíkt kerfi, sem ráðgerir eins konar pólitískar afturgöngur í þingsölunum. Almenningur hneigist að einföldum, rökréttum og almennt viðurkenndum leikreglum. Sá, sem er kosinn, á að fara á þing, hinn fallni á að sitja heima. Þetta byggist á því, að þó að uppbótarkerfið megi rökstyðja og rökstyðjist við það að ná hlutfallslegu jafnvægi milli flokka, þá vill kjósandinn, að heiðarlegar og auðskildar reglur gildi um það, hverjir nái kosningu, og er því mótfallinn flóknum útreikningi á atkvæðatölu frambjóðenda og flokka, finnst það tilbúningur hinna æfðu stjórnmálamanna, eins og komizt hefur verið að orði, og e. t. v. nálgast misnotkun á atkv. kjósandans. Það er t. d. enginn vafi á því, að margir Alþýðuflokksmenn hér í Reykjavík og víðar um land hafa sagt við sjálfa sig og aðra í sumar við alþingiskosningarnar: Ég vil ekki láta nota atkv. mitt til þess að koma Hannibal Valdimarssyni á þing. - Slíkum mönnum voru í of fersku minni aðfarir núverandi formanns Alþfl. fyrr og síðar og hefðu því grátið þurrum tárum, þótt hann hefði legið kyrr, þar sem hann var fallinn. Samt varð það svo að vera vegna uppbótarreglna kosningalaganna, að atkv. slíkra manna voru notuð til þess að koma þessum fallna frambjóðanda inn fyrir þingdyrnar, og því er hann hér. Ég hef viljað vekja athygli á, að kjósendum finnst vissulega nú þegar nóg um annarleg ákvæði kosningal., og þess vegna hafa verið uppi raddir um, að uppbótarkerfið ætti að hverfa með öllu úr sögunni. En þá er það, að nýir spámenn rísa upp hér á meðal vor, og á ég þar við flm. þessa frv. Þeir eru búnir að finna upp spánnýtt kerfi, þessir heiðursmenn. Nú á að bæta inn í kosningalögin nýjum kafla um kosningabandalög. Oft er þörf, en nú er nauðsyn. Alþýðuflokksframbjóðendur féllu mjög unnvörpum í kjördæmum sínum í sumar. Einn var kosinn á þing í kjördæmi, efsti maður á lista í Reykjavík. Það er ekki efnilegt fram undan, og hvað skal þá til varnar verða vorum sóma? Hinir föllnu frambjóðendur Alþfl., sem flytja þetta frv., halda, að þeir hafi hitt naglann á höfuðið. Það, sem þeir leggja til í raun og veru, þegar umbúðirnar eru teknar utan af, er að lögfesta, að þó að þeir falli við kosningar, skuli mega vísa hinum kjörnu þingmönnum aftur út úr þingsölunum, en í þeirra stað vísa hinum föllnu til sætis til starfa á Alþingi. Hafa nú ekki þessir góðu menn með þessum frumvarpsóburði færzt nokkuð mikið í fang? Hvað mundu íþróttamennirnir segja, ef þrír menn keppa og einn verður hlutskarpastur, að þá geti samt númer tvö fengið fyrstu verðlaun með því að fá lánað afrekið hjá númer þrjú og komast þannig framar þeim, sem fyrstur varð í keppninni? Það eru slíkar drengskaparreglur, sem farið er fram á að lögfesta með þessu frv. Hvernig er svo sú hlið málsins, sem veit að kjósandanum? Jú, Hannibal og Gylfi koma fram fyrir sína kjósendur og segja: Auðvitað erum við jafnaðarmenn, sannir sósíaldemókratar. Þess vegna kjósið þið frambjóðanda ykkar flokks, sósíaldemókrata. – Og flokksfélagi þeirra skilar sínu atkv. með góðri samvizku. Hann hefur kosið sinn mann, jafnaðarmanninn. En til hvers? Hannibal og Gylfi voru búnir að lýsa yfir kosningabandalagi við t. d. andstöðuflokk sósíalismans, segjum Framsfl., sem hefur lýst sig andstæðan sósíalismanum. Atkv., sem greitt er jafnaðarmanni, er þá ef til vill með fyrir fram tilbúnum ráðum notað til þess að koma á þing allt öðrum manni og jafnvel andstæðingi jafnaðarstefnunnar. Í frv. fjórmenninganna er að vísu gert ráð fyrir, að kjörseðlar séu þannig úr garði gerðir, að kjósandi geti bannað, að „atkv. hans sé reiknað öðrum frambjóðanda eða framboðslista en hann kýs“. Þetta er orðrétt úr grg. frv. - og að hugsa sér aðra eins náð: Kjósandinn á að eiga þess kost að skrifa á kjörseðilinn, að atkv. hans skuli ekki teljast öðrum en hann vill kjósa. Í ofanálag eru svo flm. þessa frv. nógu djarfir til að segja í grg. um þetta náðarsamlega ákvæði: „Með því er útilokað, að reglur þessar verði hagnýttar af stjórnmálaflokkum til brasks með atkv. gegn vilja kjósendanna.“ Það er einmitt allt og eina efni þessa frv., að óvandaðir stjórnmálamenn geta hagnýtt reglur þess til brasks með atkv. gegn vilja kjósendanna. Flm. þessa frv. eru ekki öfundsverðir. Ég held, að það þurfi ekki mikla framsýni til þess að sjá, að það á eftir að verða þeim sjálfum til mestra leiðinda. Hannibal Valdimarsson reyndi samvinnu við annan flokk sér til bjargar í sumar. Sú samvinna kostaði að vísu það, að flokksmenn annars flokks urðu að kjósa Hannibal. Það brást. Þá er fundið upp þetta fangaráð, að leyfa flokksmönnum hins flokksins að kjósa sinn eigin flokk, en atkvæðið skal samt teljast Hannibal. Mundi nú slíkur manndómur duga betur? Ég vil þakka hv. 1. flm. þessa frv. fyrir að hafa leiðrétt í framsöguræðu sinni það, sem fram kemur í grg. um, að fordæmi séu fyrir slíkum kosningabandalögum annars staðar, þar sem nefnd er Svíþjóð, og stendur, að reglurnar um þau hafi gefizt vel þar í landi. Ég hef ekki átt kost á því að kynna mér þetta mál nánar, en það kom fram af framsöguræðu 1. flm., að í fyrsta lagi hefðu reglurnar um kosningabandalög í Svíþjóð verið öðruvísi en þær, sem hér eru lagðar til, og því ekki fordæmis fyrir þeim að leita í þessum sænsku reglum, og enn fremur, að það væri nú búið að afnema þessi kosningabandalög. Það er út af fyrir sig ekkert við því að segja, þó að slæðist inn skekkjur í grg. frv. hjá hv. þm., þegar þeir sjálfir leiðrétta það, sem missagt er. Það má aðeins segja, að í þingfréttum er - held ég - gerð grein fyrir aðalefni frv. og þá væntanlega atriðum eins og þessum, og væri náttúrlega mjög æskilegt, þegar slíkar leiðréttingar koma fram, sem nokkuð mikils virði eru, að þá fari það einnig í þingfréttirnar, svo að almenningur, sem hlustar á útvarpið, áttaði sig á því. Niðurstöður mínar varðandi þetta mál eru tvíþættar. Ég tel í fyrsta lagi, að það samrýmist ekki ákvæðum stjskr. um það, með hverjum hætti frambjóðandi geti náð kosningu til Alþingis. Í öðru lagi tel ég, að ákvæði þessa frv. fari algerlega í bága við þau meginlögmál, sem allur þorri íslenzkra kjósenda hefur gert og gerir kröfur til að gilda skuli í baráttu stjórnmálamanna og flokka til þess að ná kosningu til Alþ. Af þessum sökum er að mínum dómi um að ræða óþinghæft mál, bæði að formi og efni, og leyfi ég mér að vænta þess, að örlög þess ákvarðist samkvæmt því.

Forseti (HÁ): Það hefur komið fram sú skoðun, að í frv. því á þskj. 121, sem hér er til umr., felist ákvæði, sem brjóti í bága við stjskr., og þess verið krafizt, að frv. verði af þeim sökum vísað frá samkv. 27. gr. þingskapa. Út af þessu vil ég taka fram, að ég mun - og styðst þar við þingvenju - leyfa, að umræður fari fram, m. a. til þess að hlýða einnig á rök þeirra þm., er kynnu að vera á annarri skoðun í þessu efni. Hins vegar mun ég kveða upp úrskurð minn um þetta atriði, áður en til atkvæða kemur eftir þessa umr., eða á síðara stigi málsins hér í d., ef ég tel að athuguðu máli, að það sé réttari málsmeðferð.



Herra forseti. Mér þykir ástæða til að bæta fáeinum orðum við það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði út af því frv., sem hér liggur fyrir og skiljanlega er hápólitískt mál. Í ræðu sinni í gær fór hv. 1. landsk. víða yfir, og mátti segja, að ræða hans væri svipuðust eins og þegar blæs af öllum áttum og maður veit ekki, hvaða vindátt verður einna mest ofan á, því að hv. þm. talaði mjög um stjskr., hvaða breytingar þyrfti að gera á henni o. s. frv., rétt eins og hann væri hér að tala fyrir stjórnarskrárbreytingu. En þetta frumvarp er nú flutt sem kosningalagabreyting, og var sá hluti ræðunnar þess vegna að miklu leyti utan efnis. Þó er það tvennt í þessari ræðu, sem hvort tveggja var rétt og mér þykir ástæða til að víkja að. Annað var það, að hv. þm. héit því fram, sem auðvitað er rétt, að það væri nauðsynlegt að fá meirihlutavald inn í Alþ., meirihlutaflokk, til þess að það yrði meiri festa í stjórnarstarfsemi. Þetta er auðvitað hárrétt, og það hafa margir séð á undanförnum árum. En þessi hv. þm. vék líka að öðru, sem einnig er rétt, að eins og sakir standa í okkar þjóðfélagi, þá væri það aðeins einn flokkur, sem hefði möguleika til þess að ná meiri hluta í landinu, og það er Sjálfstfl. En til þess að koma í veg fyrir þann möguleika, að þetta gæti átt sér stað, þá virðist hann flytja sitt frv.; sem sagt, því er stefnt gegn Sjálfstfl. beinlínis, þeim flokki, sem er fjölmennastur í landinu, af því að hann hefur réttasta stefnu og er vinsælastur meðal fólksins. Nú er það svo, að mér er kunnugt um það, að þetta frv. hefur haft nokkuð langan aðdraganda - og aðdraganda með sérstökum hætti. Sá aðdragandi er á þá leið, að nokkrir pólitískir braskarar, ef svo mætti segja, sem tilheyra Alþfl. og Framsfl., hafa á undanförnum tveimur árum verið að reyna samninga um það, að í síðustu kosningum yrði algert bandalag milli þessara flokka. Þessi hugsun hefur nú kannske átt meira fylgi utan þings heldur en innan, en þó er það kunnugt, að tveir hv. þm., sem eru fyrstu flm. þessa frv., hafa verið meðal aðalmanna í þessu. En þetta fyrirhugaða bandalag strandaði fyrir síðustu kosningar á því, að ég hygg, að það var meiri hluti í báðum flokkum, a. m. k. þingflokkum, gegn því að stofna til þessarar verzlunar. Þó var gerð tilraun í þá átt að sjá, hvernig þetta mundi nú heppnast, og hún var gerð í a. m. k. þremur kjördæmum. Hún var gerð í Ísafjarðarkaupstað, hún var gerð í Dalasýslu, og hún var gerð í Vestur-Skaftafellssýslu. Þetta heppnaðist nú hvorki í Vestur-Skaftafellssýslu né Ísafjarðarkaupstað. Í Dalasýslu aftur á móti heppnaðist það, og er þó mjög vafasamt, hvort það hafi nokkur áhrif haft, því að ég hygg eftir atkvæðatölum, að hv. þm. Dal. mundi hafa komizt að, jafnvel þó að hann hefði ekki fengið bragðbætinn frá Alþfl. í viðbót við sitt eigið fylgi. En þegar þessi tilraun hefur þannig misheppnazt, eins og sannaðist í þessum þremur kjördæmum, eða sérstaklega tveimur þeirra, þá eru ýmsar „spekúlasjónir“ uppi meðal sömu manna um það, hvernig þeir skuli nú geta komið sínum verzlunarhugmyndum á framfæri á annan hátt. Og þess vegna hygg ég að þeir í örvæntingu sinni flytji þetta frv., sem er, að ég hygg, eitthvert undarlegasta frv., sem sézt hefur hér á Alþingi. Ég verð nú að segja það, að þegar ég fór að athuga þetta frv., þá datt mér í hug gömul saga, sem gerðist fyrir 60 árum á einu skólasetri hérlendis. Þar var matráðskona, sem þótti heldur spör á góðan mat. Einn dag eru þar bornar á borð birgðir af keti, en það er allt saman ket af sjálfdauðu pestarfé, svo að skóladrengir snertu ekki á því, þannig að það kom allt saman fram í eldhúsið aftur. En þá sagði sú gamla: „Það skal nú í þá samt,“ og lét búa til úr því kássu og bera það fyrir skólasveina þannig, að það voru líkur til, að þeir snertu eitthvað við því, þegar þeir voru orðnir nógu hungraðir. Sama grundvallarhugsun virðist liggja fyrir því frv., sem hér liggur fyrir, að þó að það séu boðnir fram frambjóðendur hingað og þangað í kjördæmum landsins, sem fólkið vill ekki og snertir ekki við, þá á samkv. lögum að fylgja reglunni: Þeir skulu nú í þá samt, m. ö. o., það á að búa til kássu, og má því segja, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé tilraun til þess að lögfesta eins konar kássureglu í alþingiskosningum, og sú regla mundi þá geta komið víða við, ef það væri farið eftir sömu lögum. Nú skal ég nefna hér nokkur dæmi um það, hvernig þessi kássuregla hv. þingmanna mundi hafa verkað í síðustu kosningum, því að auðvitað er hún fyrst og fremst við það miðuð, að það sé stokkað saman spilunum á sérstakan hátt hjá Alþfl. og Framsfl. Hv. þm. Borgf. (PO) er búinn að vera lengst allra manna hér á Alþ., og hann hefur jafnan verið kosinn með yfirburðum. Þessi maður var kosinn í síðustu kosningum í Borgarfjarðarsýslu með 337 atkv. fram yfir næsta frambjóðanda, þann sem næstflest atkv. fékk. En samkv. kássureglunni, sem þetta frumvarp fer fram á, ætti þessi þm. að falla. Hann hefði átt að falla vegna þess, að samanlögð atkvæðatala tveggja frambjóðenda, frambjóðanda Alþfl. og frambjóðanda Framsfl., er rúmum 20 atkv. hærri, og hefðu þeir verið í bandalagi, þá hefði þessi þm., elzti þm. landsins eða sá, sem lengst hefur setið á þingi og hefur verið kosinn með yfirburðum, átt að falla samkv. þessari reglu, sem hv. 1. landsk. hefur fundið hér upp; hann ætti ekki að koma til greina á Alþingi, en varaformaður Alþfl. ætti samkv. kássureglunni að verða þm. Borgf., þrátt fyrir það þó að kjósendurnir þar hefðu ekki viljað líta við honum. Þó má segja, að þetta taki nærri því út yfir, þegar þetta á líka að ganga yfir hlutfallskjördæmin, tvímenningskjördæmin og Reykjavík, þar sem eru samkv. stjórnarskránni og kosningalögum lögboðnar hlutfallskosningar eftir eðlilegum reglum. En ef kássureglan hefði verið í lögum í síðustu kosningum, þá hefði t. d. hv. 2. þm. Eyf. (MJ), sem var kosinn með talsverðum atkvæðamun samkv. reglum stjórnarskrárinnar og kosningalaganna, átt að falla, ef það hefði verið bandalag milli þeirra tveggja flokka, sem þarna er helzt ætlazt til að verði í bandalagi, þó að það sé auðvitað alveg eins heimilt, ef þetta frv. næði fram að ganga, að það væru fleiri flokkar, sem snerust í bandalag og væru stokkaðir saman á þennan sérstaka hátt gegn stærsta flokki þjóðarinnar, og þeir menn, sem kosnir væru í kjördæmunum, væru látnir falla, en aðrir komast að, sem kjósendurnir kærðu sig ekkert um. Nú er það svo, að ef þetta ætti að færast út á víðara svið, þá gæti þetta komið fram alveg eins í skólaprófum og íþróttum. Hv. 1. landsk. er eins og kunnugt er kennari við háskólann, og hv. 3. landsk. er skólastjóri vestur á Ísafirði. Ef þessir menn vildu nú beita þessari reglu, sem þeirra frv. fer fram á, við prófin í sínum skólum, þá ætti sá, sem hæstan stigafjöldann fær í skólunum, alls ekki að vera neinn yfirburðamaður þar eða koma til greina hvorki til verðlauna eða vera efstur. Ef það væri bandalag milli tveggja lélegra manna, sem fengju heldur meiri stigahóp samanlagt en sá efsti, þá ættu þeir að vera taldir yfir hinum, sem hæstur væri, eftir sömu reglum. Alveg eins mætti þetta útfærast á íþróttasviðinu. Ef tveir linir menn væru í bandalagi, þá ættu þeir að fá verðlaun, en alls ekki sá, sem mesta afrekið gerði. Þetta er þess vegna, hvort sem það er tekið sem kosningalagafrv., eins og það er, en virðist, eins og síðasti ræðumaður vék að, mjög undarlegt, ef hægt er að láta það koma til atkvæða hér, - en frá hvaða hlið sem það er skoðað, þá er það svo fráleitt, að þessi regla verði nokkurn tíma lögfest í okkar landi varðandi alþingiskosningar, að mér þykir undarlegt, ef það verða margir háttvirtra þingmanna, sem verða því fylgjandi. En af þessu fáum við reynslu, ef hér kemur til atkv. Auðvitað kemur ekki til mála, að nokkur sjálfstæðismaður greiði atkv. með frv., sem er beinlínis stillt upp til þess að koma í veg fyrir, að þessi stærsti flokkur þjóðarinnar nái því valdi, sem honum ber. Við fáum reynslu fyrir því, hvort það verða margir af hv. þm. Sósfl., sem vilja fylgja kássureglunni, eða hvort það verða þm. Þjóðvfl., og síðast, en ekki sízt, og það sem kannske mestu skiptir, hvort það verða margir af hv. þm. Framsfl., sem vilja ganga inn á þessar brautir í þeim tilgangi einum að blekkja kjósendur í kosningum, því að það er ekkert annað en tilraun til að blekkja kjósendur í kosningum, ef það á að vera lögfest, að atkv. frambjóðenda tveggja flokka, þó að þeir séu kallaðir í bandalagi, eigi að leggja saman, eftir að kosningunni er lokið, og annar þeirra eigi þá að fá kosinn þingmann. Hitt er eðlilega ekkert við að athuga, þó að bandalagsreglan, sem hér hefur oft gilt, sé áfram. Það er ekkert því til fyrirstöðu samkv. núgildandi kosningalögum og okkar stjórnarskrá, að einn flokkur bjóði ekki fram á móti öðrum, eins og átti sér stað á Ísafirði og í Vestur-Skaftafellssýslu, og það bandalag er í alla staði löglegt og getur staðizt. En þessi regla, sem hér er fundið upp á, er svo fyrir neðan allar hellur, að mér þykir alveg furða, að ekki ógreindari menn heldur en þeir, sem hér eru flutningsmenn að, skuli láta sér detta í hug að sýna þetta hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Þeir tveir ræðumenn, sem nú hafa tekið þátt í umr. um frv. Alþýðuflokksmanna um kosningabandalög, hafa verið að reyna að vera gamansamir. En þeim var vissulega ekkert gaman í hug. Það mátti bæði á þeim heyra og einnig sjá á þeim. Þeir voru í raun og veru miklu fremur sárir og argir yfir því, að slíkt frv. skyldi vera komið fram sem þetta, og það var alls ekki neitt gamanmál fyrir þeim að vera að ræða um það, enda var gamansemin öll á þann veg, að hún bar allt annan keim heldur en það að vera innan frá komin. Það virðist vera nokkuð auðsætt mál, að ef það er rétt að stefna að því í stjórnarfarinu, að einn flokkur hafi hreinan meiri hluta og geti myndað sterka stjórn í landinu, þá sé jafneðlilegt og sjálfsagt, að tveir flokkar, sem hafa komið sér saman um að semja um ákveðna stjórnarstefnu fyrir kosningar, mótað þá stefnu í sínum kosningastefnuskrám, birt hana kjósendum og boðið upp á það, að stjórn verði mynduð á þeim ákveðna grundvelli eftir kosningar, - ef þessir tveir flokkar fái meiri hluta, þá sé jafneðlilegt, að þeir taki við stjórnartaumum, þó að þeir séu tveir flokkar um þessa einu og sömu yfirlýstu stefnuskrá, eins og um einn flokk væri að ræða. En það var svo grandvart, að þessir tveir gamansömu ræðumenn gerðu nokkra minnstu tilraun til þess að hrekja það, að þetta væri eðlilegt og sjálfsagt, og þetta er þó hið eina og sanna efni þessa frv. Þeir gengu sem sé alveg gersamlega fram hjá efni frv. og fóru út í sína kássugamansemi, sem sannarlega var nú heldur óbragð að á köflum. Ég vil fyrst víkja að kássugamansemi hv. þm. A-Húnv. Hann segir, að frv. sé stefnt gegn Sjálfstfl. Þetta frv. er alveg byggt á grundvelli kosningalaganna og er hvorki stefnt gegn einum né neinum flokki. Allir flokkar hafa sömu aðstöðu til að notfæra sér ákvæði þessa frv. eins og hverra annarra gildandi laga, svo að það er vitanlega ekki verið að stefna þessu sem vopni gegn einum eða neinum. Það er til þess, að allir stjórnmálaflokkar á hverjum tíma geti farið eftir ákvæðum þessara laga, ef þetta frv. yrði lögfest. Það má vel vera, að hv. þm. A-Húnv. telji það pólitískt réttlæti, sem sé sjálfsagt að varðveita í íslenzkri löggjöf, að flokkur, sem hefur yfir 12000 atkv., skuli bara hafa einn þm. kjörinn, aðrir frambjóðendur þess flokks skuli liggja dauðir í valnum, ekki koma til þings, það sé mesta skömm að því, að þeir komi til þings, af því að þeir hafi ekki hlotið meiri hluta í hverju einstöku kjördæmi um sig. En ég hygg nú samt, að það verði finnanlegir ýmsir menn í Austur-Húnavatnssýslu jafnvel, í kjördæmi hv. þm., sem viðurkenni það, að flokkur með á þrettánda þúsund atkv. eigi rétt á því að hafa jafnmarga þm. hlutfallslega miðað við fylgi sitt eins og t. d. Sjálfstfl. Núna er það svo, þrátt fyrir gildandi uppbótarákvæði, að Alþfl. er með rúmlega. 2000 kjósendur á bak við hvern sinn þingmann, - uppbótin er nú ekki fullkomnari en það, - meðan Sjálfstfl. er með miklu færri kjósendur á bak við hvern sinn þm. Ekki getur Sjálfstfl. heldur státað af því, að hver þm. hans sé með meiri hluta kjósenda í viðkomandi kjördæmi á bak við sig. Hvað er t. d. með hv. formann Sjálfstfl.? Hann er með um þriðjung kjósenda í því kjördæmi á bak við sig. Eftir þeim reglum, sem nú gilda, er hann kosinn, en hann gæti alveg eins verið afturganga, pólitísk afturganga, eftir umsögnum þessara hv. þingmanna, og hann ætti að vera það, því að hann hefur engan meiri hluta kjósenda á bak við sig, hefur flotið á úreltum og ranglátum ákvæðum laga inn á þetta þing og hefði ekki átt að vera hér, hefði átt að vera líklega í kirkjugarði eða þar sem afturgöngur eru. (Grípið fram í.) - Hann ætti að vera í pólitískum kirkjugarði vitanlega, hv. þingmaður, eftir ykkar eigin kenningum, en ekki að óprýða hér söfnuðinn á Alþingi. Ég hef meira en þriðjung atkvæða á Ísafirði á bak við mig og ætti því síður heima í pólitískum kirkjugarði heldur en hv. formaður Sjálfstfl. Annars veit ég ekki til þess, að Sjálfstfl. hafi ekki gert sér að góðu að fara eftir ákvæðum gildandi laga um uppbótarþingmenn. Ég veit ekki annað en Bjarni Benediktsson hafi verið í kjöri vestur á Ísafirði og fallið þar og síðar flotið hér inn á þing með þeim hætti, að Birni Ólafssyni var vikið úr sessi eitt kjörtímabil. Hann var hér pólitísk afturganga það kjörtímabil eftir munnsöfnuði þessara manna, og held ég, að hann hafi verið þeginn í ráðherrastólinn eftir það, kannske margafturgenginn. Mig minnir helzt, að það hafi fleiri ráðherrar Sjálfstfl. verið uppbótarþingmenn hér, verið sem sé pólitískar afturgöngur og verið samt settir ekki aðeins á almennan þingbekk á Alþ., heldur í ráðherrastóla. Ég veit ekki, hvað það á að þýða að fara lítilsvirðingarorðum um æðstu menn Sjálfstfl. og kalla þá pólitískar afturgöngur, af því að þeir halda, að þeir geti hitt þá flokka fyrir, sem samkv. núgildandi kosningalögum eru beittir meira ranglæti heldur en aðrir menn í landinu, og þess vegna er eðlilegt, að þeir beri fram frv. til l. um aukið jafnrétti, til þess að hinar mismunandi pólitísku skoðanir fólksins í landinu fái hlutfallslega umboð hér á Alþ. og ekkert umfram það. Ef það ætti að vera eitthvert úrslitaatriði í þessu máli, að enginn ætti að vera hér á þingi, nema hann hefði meiri hluta í kjördæmi, - hvað þá um tvímenningskjördæmin? Þá ætti Jón á Reynistað, sá mæti þingmaður, alls ekki að vera hér á þingi, þá ættu þeir að vera búnir að útrýma honum héðan af þingi. Hann er búinn að sitja hér mjög lengi og með sæmd. Hann hefur ekki haft meiri hluta í Skagafjarðarsýslu á bak við sig. En á ákvæðum laga hefur hann flotið hingað inn og hefur alveg fyllt sinn sess hér þrátt fyrir það. Nákvæmlega á sama hátt væri hægt að lögfesta reglur um það, að flokkarnir hefðu sem jafnasta þingmannatölu á bak við sig miðað við fylgi sitt, alveg án tillits til þess, hvort viðkomandi flokkur hefði meiri hluta kjósenda á einhverju afmörkuðu svæði. Þannig hafa pólitískar afturgöngur verið hér í umboði Sjálfstfl., bæði sem þingmenn í tvímenningskjördæmum og sem uppbótarþingmenn, og hafa þessir flokkar ekki haft nokkurn hlut við það að athuga að senda sína menn hingað inn á þing á slíkum grundvelli. Öll þeirra gamansemi um þá hlið málsins er þess vegna út í hött, að svo miklu leyti sem hún ekki fyrst og fremst hittir þá sjálfa fyrir. Hv. þm. A-Húnv. var að tala um, að það hefði verið gerð tilraun til kosningabandalags milli tveggja flokka í síðustu kosningum, því að það hafi verið samningar milli Alþfl. og Framsfl. um eins konar kosningabandalag í Ísafjarðarkaupstað, Dalasýslu og Skaftafellssýslu. Ég lýsi hv. þm. ósannindamann að þessu og bið hann að bera þá byrði, þangað til hann getur lagt fram sannanir á borðið fyrir því, að þessi kosningabandalög hafi átt sér stað og séu annað en hugarfóstur í hans eigin heila, enda er niðurstaðan sú, að í Ísafjarðarkaupstað kusu nokkrir framsóknarmenn mig, en langflestir af framsóknarmönnum á Ísafirði kusu Sjálfstfl. Þeir voru sem sé, vegna þess að flokkur þeirra hafði þar engan mann í kjöri, frjálsir að því, hvern aðalframbjóðandann þeir kusu, og veit ég ekki til, að nokkur pressa hafi verið á þá lögð á Ísafirði til þess að fylgja fremur frambjóðanda Alþfl. heldur en frambjóðanda Sjálfstfl. Þeir voru alveg á lausum kjala, þar sem þeirra flokkur hafði ekki mann í kjöri. Og þannig mun þetta hafa verið einnig í Skaftafellssýslu og Dalasýslu. Það hefur vissulega komið fyrir áður, að flokkar hafi ekki boðið fram í öllum kjördæmum, og það var það, sem gerðist hér. Alþfl. hefur í nokkrum undanförnum kosningum fengið ein 8 atkv. í Vestur-Skaftafellssýslu. Sannleikurinn er sá, að Alþfl kom þar ekki fram framboði og þar af leiðandi voru Alþýðuflokksmennirnir í Vestur-Skaftafellssýslu alveg lausir og óbundnir, og kusu sumir landslista Alþfl., en aðrir sennilega ýmist frambjóðanda Sjálfstfl. eða Framsfl. eða Sósfl. Þeir voru sem sé alveg óbundnir. Í Austur-Skaftafellssýslu komum við heldur ekki fram framboði. Við höfum ekki haft þar á landslista nema 4 atkv. í undanförnum kosningum nokkrum, og þar var ekki heldur maður í kjöri fyrir Alþfl. Við buðum fram í öllum kjördæmum nema fjórum. Það er sem sé alveg óþarft fyrir hv. fulltrúa Sjálfstfl. að fara að blanda þessu inn í og fara með ósannindi. Það heldur veikir tiltrú manna, sem á þá hlýða, til annarra atriða í ræðum þeirra, þegar þeir verða að standa við ósannindin um það, sem fyrir liggur. En vissulega sýnir það líka, í hvaða vandræðum þeir eru gagnvart þessu máli, og láta þá fjúka fleira en hollt er. Hv. þm. A-Húnv. sagði, að þetta væri undarlegt frv., eitthvert undarlegasta frv., sem hefði komið fram hér á hv. Alþ. Það er upplýst og það er viðurkennt af hv. 5. þm. Reykv. (JóhH), að sams konar ákvæði hafi verið í lögum í öðrum löndum, í lýðræðislöndunum hérna í kringum okkur, í Noregi og Svíþjóð og Danmörku. Ákaflega eru þetta undarlegar lýðræðisþjóðir, að þær skuli hafa lögfest atriði, sem hér eru nú fram komin í frumvarpsformi. Mikið er þetta skrýtið. Það er von, að hv. þm. A-Húnv. falli í stafi yfir öðrum eins ósköpum, að það skuli koma fram í frumvarpsformi á Alþingi Íslendinga ákvæði, sem eru nákvæmlega sams konar þeim, sem hafa verið í lögum um langan tíma bæði í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Það er eins gott að vita það, að hv. þm. getur orðið hissa enn þá, getur orðið undrandi, og meðan menn geta orðið undrandi, eru þeir þó ekki alveg orðnir að steini. Þá er það smekklegi kaflinn hjá hv. þm. A-Húnv. um kássuna, kássukenninguna. Ég má til með að víkja svolítið að henni. Þegar hann var staddur í þeim kjallaranum, þá tekur hann sem dæmi, að ef það hefði nú verið kosningabandalag t. d. í Borgarfjarðarsýslu í síðustu kosningum, þá hefði getað svo farið, að Pétur Ottesen, sem hefur setið hér á þingi síðan 1916, hefði nú verið leystur frá lengri þingsetu. Óskaplegt slys hefði það nú verið. Pétur er einn af mætustu þingmönnum, en hann er búinn að sitja hér í heilan mannsaldur, síðan 1916, og það hefði vissulega getað komið fyrir, að hann hefði nú hætt, slegið botninn í það að langa í þingkjörið. En hvers vegna hefði það skeð, ef það hefði nú verið kosningabandalag þarna? Af því að fleiri kjósendur hefðu fyrirfundizt í Borgarfjarðarsýslu, sem ekki vildu Pétur, sem hefðu samkv. fyrir fram auglýstu samkomulagi tveggja annarra flokka, sagt: Við viljum heldur kosningablokkina og frambjóðanda þann, sem er fyrir hana, - og þá hefði Pétur orðið að víkja fyrir vilja meiri hluta kjósenda í Borgarfjarðarsýslu. Hvað er undarlegt við þetta? Það er nefnilega það, að jafnvel Pétur Ottesen með sitt sterka fylgi og verðskuldaða í Borgarfjarðarsýslu hefur ekki meiri hluta atkv. í kjördæminu, er þannig einn af afturgöngunum, sem þessir hv. þm. voru að tala um áðan. Hann hefur ekki meiri hluta og er hér á Alþ. í góðum rétti þrátt fyrir það, þó að hann hafi ekki meiri hluta í sínu kjördæmi, en gæti fallið fyrir þeim meiri hluta, sem er á móti honum, ef það væru til lög um kosningabandalög. Og ég er ekkert viss um, að hann sé í neinum sterkari eða meiri rétti hér á Alþingi með þann minni hluta, sem stendur á bak við hann í Borgarfjarðarsýslu, heldur en sá maður, sem getur komið í stað hans með meira fylgi í kjördæminu heldur en Pétur hefur, sem skilaði honum þá hingað inn á þing eftir kosningabandalagsákvæðunum. Þá kemur einmitt að líkingunni um kássuna. Með því að það er ekki ákvæði um kosningabandalög, þá kemur Pétur Ottesen hingað inn á þing. En hann er þar í minni hluta. En hann skal í þá samt. Hann skal inn á þing samt. Þess vegna má ekki lögfesta ákvæði um kosningabandalögin, því að þá yrði hann hér ekki inni með þessum minni hluta, en skal hér inn samt, og þess vegna berjast hv. flokksbræður hans á móti kosningabandalaginu, sem gæti orðið til þess, að hann flyti ekki hingað inn í krafti síns minni hluta. Og svo var tekið dæmi af hv. 2. þm. Eyf., sem hefur ekki meiri hluta í sínu kjördæmi. Í krafti núgildandi ákvæða skal hann inn samt, þó að hann hafi engan meiri hluta, og þeim ákvæðum má ekki breyta, því að þá væri hann hér í krafti einhverrar pólitískrar kássu. En það er miklu eðlilegra að hafa ákvæði, sem heimila honum að vera hér í krafti minni hlutans, og því má ekki breyta því í þessu tilfelli. Nei, Magnús Jónsson skyldi ekki í þá samt, hann færi ekki hingað inn á þing, ef það væri betur búið að tryggja rétt meiri hlutans í slíkum kjördæmum eins og Gullbringu- og Kjósarsýslu og Eyjafjarðarsýslu og Borgarfjarðarsýslu. Þessi dæmi eru ágætlega valin sem rök á móti þessum hv. mönnum.  En málið er stórpólitískt mál, og þess vegna á það skilið, að rætt sé um það í alvöru, og efni þess er ofur einfalt. Það er um það, að tveir flokkar, sem koma sér saman fyrir kosningar um ákveðna stefnu, sem þeir leggja fyrir kjósendurna, öðlast rétt til þess, að vilji kjósenda beggja flokka komi fram, og þeir frambjóðendur teljast kosnir, sem hljóta meira fylgi heldur en frambjóðandi nokkurs eins flokks, sem þeir eiga í höggi við, og þeir fulltrúar, sem þannig eru í minni hluta algerlega í sínum kjördæmum, eiga að víkja fyrir þeim frambjóðendum, sem hafa fengið tjáningu meiri hluta kjósendanna fyrir því, að þeir verði kosnir. Það er einmitt sú hugsun, að meiri hlutinn eigi að ráða, sem á að tryggja betur með þessu frv. heldur en nú er tryggt í gildandi l. Sú hugsun er vitanlega alveg þingræðisleg og lýðræðisleg, en hv. þm. Sjálfstfl. mótmæla, af því að þeir halda, að það geti verið á kostnað Sjálfstfl. Lýðræðisástin er ekki meiri en það, að þá skal grundvallarhugsun lýðræðis og þingræðis víkja, en það er um það og það atriði nálega eitt, sem við getum ekki orðið sammála. Ef það er eðlilegt, að einn flokkur, sem hefur eins atkv. meiri hluta, fái kosinn fulltrúa, þá er það alveg jafneðlilegt, að tveir flokkar, sem hafa markað ákveðna stefnu og kosið er um, fái sinn sameiginlega fulltrúa, ef hann samanlagt hefur eins atkv. meiri hluta yfir hinn. Ef hv. þm. treysta sér til þess að hnekkja þessu, þá eiga þeir erindi hingað til þess að ræða um þetta frv. og mega gera að gamni sínu, en að öðrum kosti er réttur þeirra hæpinn til þess. Það hefur þótt hvimleitt á undanförnum árum, að í raun og veru hafa kjósendurnir að afstöðnum kosningum ekkert vitað, hvaða stjórn yrði mynduð eða um hvaða stefnu ríkisstj. kynni að verða mynduð. Og oft hefur það orðið svo, að þó að kjósendur hefðu vænzt frjálslyndrar umbótastefnu og ríkisstjórnar, sem túlkaði slíka stefnu, þá hefur farið svo, að þeir hafa fengið að sitja uppi með afturhaldsstjórnir kjörtímabil eftir kjörtímabil, og þeir þingmenn, sem hafa jafnvel boðað mesta róttækni fyrir kosningar, hafa síðan setzt í ráðherrastól við hliðina á heildsölum og bröskurum að afstöðnum kosningum, greinilega alveg þvert ofan í vilja kjósendanna. Væri nú ekki nær, væri það ekki lýðræðislegra og væri það ekki þingræðislegra, að kjósendurnir vissu um það fyrir kosningar, hvaða stjórnarstefnu væri verið að marka, hvaða ríkisstj. yrði mynduð, og það kæmi síðan að afstöðnum kosningum sem sjálfsagður hlutur, sem afleiðing af niðurstöðu kosninganna, hvers konar ríkisstj. yrði mynduð? Ég tel, að þetta liggi alveg í augum uppi og þurfi ekki einu sinni að svara slíkri spurningu. Það er auðvitað alveg sjálfsagt að gera þær breytingar á lögum, sem tryggja það, að kjósendur fái að vita fyrir kosningar um þá stefnu, sem á að ráða stjórnarmyndun, og að sams konar stjórn og lofað hefur verið í hinni túlkuðu stefnu fyrir kosningar sé eðlileg afleiðing af niðurstöðu kosninganna. Í þessu tilfelli, ef frv. Alþýðuflokksmanna yrði að lögum og kosningabandalag þeirra sigraði, þá kæmi ekki til neinnar stjórnarkreppu, það yrði gengið til stjórnarmyndunar strax að afstaðinni kosningu. Kjósendurnir gætu lagt að því grundvöllinn, hvernig stjórnarfarið yrði eftir kosningar, og eiga í raun og veru heimtingu á því að öllum lýðræðislegum venjum og reglum. Nú er slíkt ástand ríkjandi, að það er alveg óviðunandi að því er þetta snertir, og það eitt, þótt ekki væri annað, gerir það að nauðsyn að breyta lögum til þess að tryggja rétt kjósandans og vilja hans betur. Ég skal svo ekki fjölyrða að sinni miklu meira um þetta mál. Ég tel, að þeir tilburðir, sem hv. þm. Sjálfstfl. hafa enn haft í frammi til þess að ræða þetta mál, hafi ekki borið neinn keim af rökræðum. Það var viðleitni til gamansemi, en sú gamansemi var svo misheppnuð, að það var auðséð, að hún kom ekki frá hjartanu og að mönnunum var ekkert gaman í hug, enda vita menn, að ástæðan til þess, að þetta frv. var ekki tekið á dagskrá dögum saman, var sú, að þeir voru að reyna að brölta við að finna einhvern lagaprófessor eða lögfræðing, sem fengist til þess að úrskurða, að þetta frv. stangaðist við ákvæði stjórnarskrárinnar og ætti því að vísa því frá, og pródúktið af því er nú komið, og það er búið að lýsa því hér úr forsetastóli, að þetta hafi komið fram. Sjálfstfl. er svo skíthræddur við þetta frv., að hann er að reyna að bjarga sér frá því, að þm. fái að taka afstöðu til frv., og vill láta vísa frv. frá út af því, að það rekist á einhver ákvæði stjórnarskrárinnar, en það hefur vissulega verið athugað líka af ýmsum dómbærum mönnum um þessa hluti og þ. á m. lagaprófessorum, og þeir, sem ég veit til að hafi rannsakað þetta gaumgæfilega, eru þeirrar skoðunar, að þetta sé innan ramma kosningalaganna og fari ekki inn á neitt það, sem stjórnarskráin banni, enda er andi frv. sá að tryggja betur anda lýðræðis og þingræðis, þannig að vilji kjósendanna fái betur notið sín en í núgildandi lögum. Auk þess er stjórnarskrá Íslands, eins og hún er nú, mjög mótuð með sama hætti og stjórnarskrár Norðurlandanna, stjórnarskrár Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar, og þar hafa sams konar ákvæði og í þessu frv. eru verið í lögum. Sýnir það eitt, að þessi ákvæði samrýmast einmitt stjórnarskrám þessara landa. Og íslenzka stjórnarskráin er enn, af því að það er ekki búið að myndast við að semja enn þá íslenzku lýðveldisstjórnarskrána, í öllum aðalatriðum stjórnarskráin danska frá 1874. Vitanlega segja forsetar til um það og ef til vill þingheimur, hvort það þyki á rökum byggt, að frv. stangist við stjórnarskrána. En það sjá allir, að viðleitni Sjálfstfl. til þess að vísa málinu frá á þeim grundvelli, til þess að alþm. eigi ekki kost á að greiða um það atkvæði efnislega, túlkar hræðslu Sjálfstfl., þá hræðslu, sem kom fram í hinum misheppnuðu og miður smekklegu gamanyrðum þessara hv. þm., sem hér töluðu áðan.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. ræddi hér í ræðu sinni mikið um gamansemi. Það var nú sannarlega gaman að heyra margt af því, sem hann sagði, bæði hina augljósu hryggð hans yfir því, hverjir sætu í ráðherrastólunum núna, og það hefði verið sennilega betur skipað á annan veg, og einnig þegar hann var að afsaka hinar hreinu hvatir Alþfl., sem fram kæmu í flutningi þessa frv. og væru einar ráðandi um það, að þetta mál væri fram borið, til þess, að því er hann sagði, að auka lýðræðið í landinu. Það hefur áður verið á það bent hér, að frv. þetta, sem hér um ræðir, muni að öllum líkindum brjóta í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar, þar sem um sé að ræða ákvæði í þessu frv., sem eðli sínu samkvæmt hljóti að verða að setjast í stjórnarskrá og breyti þeim grundvallarreglum, sem núverandi stjórnarskrárákvæði eru byggð á. Um það mun væntanlega fást úrskurður á sínum tíma. Það hefur komið fram hjá báðum þeim hv. Alþýðuflokksmönnum, sem um þetta mál hafa rætt, að þeir telja, að það sé einungis borið fram til þess að tryggja, að því er þeir segja, heilbrigða stjórnarhætti í landinu og til þess að stuðla að auknu lýðræði. Hins vegar kom það nú fram hjá hv. 3. landsk., að hann sagði, að það væri auðvitað ekki nema eðlilegt, að Alþfl. stæði að flutningi máls sem þessa, og hlýtur þá í því að felast, að hugsunin, sem á bak við liggur, sé fyrst og fremst sú að hlynna eitthvað að Alþfl. og auka hans áhrif í þjóðfélaginu, sem kjósendurnir með eðlilegu móti hafa ekki verið jafnsammála Alþýðuflokksforingjunum um, að væru æskileg, og með þeim afleiðingum, að aðeins einn af þeim hv. þm. Alþfl., sem hér sitja á Alþingi, er kjördæmakosinn, en hitt eru allt uppbótarþingmenn. Ég skil ósköp vel, að hv. 3. landsk. hafi orðið hryggur og reiður, þegar farið var að tala hér í þinginu um afturgöngur, og þess vegna skiljanlegt, þótt hann eyddi miklum hluta af sínum ræðutíma nú síðast til þess að hneykslast á því. Það er auðskiljanlegt öllum, sem vita, hversu hann er nú kominn hér inn á þing. Skal ég ekkert nánar um það segja. Uppbótarþingsæti voru á sínum tíma í lög leidd með það í huga að jafna á milli þingflokka, og þau geta átt sinn rétt á sér að því leyti til, en það haggar hins vegar ekki þeirri staðreynd, að þau leiða oft og tíðum til mjög óeðlilegrar niðurstöðu og kjósendur í ýmsum kjördæmum telja, að það sé harla óeðlilegt, að þeir frambjóðendur, sem þeir hafa fellt, skuli svo aftur geta komizt inn á þing með þessu móti, en það er önnur saga. Hv. flm. þessa máls hafa talið, að með þessu væri verið að stuðla í senn að bættu stjórnarfari í landinu og auknu lýðræði, og hafa haldið því fram, að það væri ekki lýðræði, að frambjóðandi, sem fær flest atkvæði í kjördæmi, nái endilega kosningu, ef tveir aðrir flokkar vilja með þeim hætti, sem hér segir í þessu frv., kveða svo á, að þeir skuli slá saman sínu atkvæðamagni og þannig láta kjósendurna fá þann umbjóðanda, sem þeir hafa ekki óskað eftir. Sannleikurinn er sá, að hvernig svo sem reynt er að afsaka þetta frv., sem hér liggur fyrir, þá er þar um hreina kjósendaverzlun að ræða milli ákveðinna flokka, hvað sem þeir flokkar annars heita, vegna þess að það verða auðvitað fyrst og fremst flokksstjórnirnar, sem ráða því, hvort slíkum kosningabandalögum verður á komið eða ekki, og það verður því eina leið kjósendans, ef hann vill nota sér sinn rétt til þess að skrifa einhverja ákveðna klásúlu á kjörseðil um, að hann mótmæli þessu kosningabandalagi. Það hefur verið á það bent hér og tekið fram t. d. af hv. þm. A-Húnv., að það væri auðvitað eðlilegt og ekkert við því að segja, að flokkar hefðu með sér bandalög við kosningar, ef þeir ganga hreint til verks og velja ákveðinn frambjóðanda hver í sínu kjördæmi, þeir geta skipzt á um það. Einn flokkurinn hefur frambjóðandann í þessu kjördæmi og annar í hinu. Það væri eðlilegur máti til þess að fá fólkið til að fylkja sér um einn ákveðinn frambjóðanda. Fram hjá hinu verður ekki gengið, að sá háttur, sem hér er á hafður, er notaður til þess að blekkja fólkið. Hann er notaður vegna þess, að viðkomandi aðilar, sem að þessu máli standa, telja, að ef á að nota hina eðlilegu reglu, að flokkarnir skiptist á um frambjóðendur, þá muni það leiða til þess, að fólkið vilji ekki sætta sig við þá skipan. Þar er þó gengið hreint til verks. Og þess vegna á að fara hina leiðina, að segja við fólkið: Ja, þið getið kosið ykkar eigin frambjóðanda, alveg sjálfsagt, þarna er hann til staðar, - en síðan á svo að koma aftan að því og taka atkv. þessa fólks og leggja allt öðrum frambjóðanda þau til, til að tryggja sigur hans inn á þing. Það er þess vegna alger misskilningur, að það þýði endilega það, að frambjóðandi, sem hefur næsthæsta atkvæðatölu í kjördæmi, hafi raunverulega mest fylgi, þó að þessari kosningabandalagshugmynd sé komið á. Þótt kjósendur þriðja flokksins hafi ekki sett það á sína kjörseðla, að þeir væru andvígir kosningabandalaginu, þá þarf það alls ekki að leiða til þess, að þeir út af fyrir sig séu sérstaklega hrifnir af því, að þessi maður, sem næstmest fylgi fær, hljóti kosningu.  Svo er það nú önnur hlið málsins, að það er auðvitað engin vissa fyrir því, að sá maður, sem með þessari samsteypuaðferð og samlagningarreglum fær flest atkvæði, hafi hreinan meiri hluta. Við getum hugsað okkur, þar sem eru fjórir eða fimm flokkar, sem bjóða fram, að þótt tveir hafi kosningabandalag og nái þannig flestum atkvæðum, þá getur vel verið, að sá, sem hafði flest atkvæðin, og svo hinir flokkarnir, sem ef til vill hafa ekki verið í kosningabandalagi við hann, hafi hreinan meiri hluta, og af þeim sökum á kosningabandalagið þarna engan rétt á sér að þessu leyti. Mér virðist því, hvernig sem á þetta mál er litið - og það er alveg tilgangslaust að reyna að fegra það, að hér sé vísvitandi gerð tilraun til þess að blekkja kjósendur. Þeir aðilar, sem að þessu frv. standa, þykjast hafa séð reynsluna sýna það, - og það er augljóst af öllu þeirra tali, að þeir miða það fyrst og fremst við reynslu síns eigin flokks, - að það sé ekki giftusamlegt að fá fólkið til að styðja þessa hv. þm. með því að ganga beint framan að því, heldur þurfi að hafa mjög flóknar reglur, sem eigi að beita og valdi því, að fjöldi manns geri sér alls ekki grein fyrir því, hvað þarna er raunverulega um að ræða. Hitt er allt annað mál, að auðvitað eru allir sammála um, að það sé mjög æskilegt að stuðla að traustara stjórnarfari í landinu, og það er ekkert óeðlilegt, að það geti orðið einhver breyting á flokkaskipan. Það er allt önnur saga. En það á þá að ganga hreint til verks í því efni, og er hægt að fara margar aðrar leiðir en þessa leið. Það var bent á það hér af hv. 1. flm. þessa máls í gær, að það væri með þessu frv. verið að koma í veg fyrir hrossakaup eftir kosningar. Ég sé nú ekki annað en sú breyting verði þá ein, að hrossakaupin hafi átt sér stað fyrir kosningar í þessu tilfelli, því að auðvitað verða að vera einhverjir samningar milli þessara flokka, sem hér hafa samstarf. Þeir munu kannske svara því til, að fólkinu sé þá gert. ljóst, hvað það sé. En það er nú ekki alveg víst að það liggi ljóst fyrir, hvað raunverulega hefur verið gert í því efni. Það eru nú, ekki alltaf svo ljósar stefnuskrár við kosningar, að það liggi hreint fyrir, hvaða hrossakaup raunverulega hafa átt sér stað, þótt slík bandalög komi til sögunnar. Auk þess er auðvitað engin vissa fyrir því, þó að tveir flokkar geri með sér kosningabandalög, - það virðist hafa verið gert ráð fyrir því í þeim ræðum, sem fluttar hafa verið hér af talsmönnum þessa máls, - að það sé þá fyrir fram ákveðið, hver verði þingmeirihluti eftir kosningar. Það liggur auðvitað alls ekki í augum uppi, nema því aðeins að kosningabandalögin séu það víðtæk, að það sé útilokað annað en sá meiri hluti verði til staðar, því að það er sem sagt ekki alveg víst, að þó að jafnvel flokkar hafi samið um bandalög, þá verði kjósendur þeirra á sama máli um það. Hv. 1. flm. þessa máls vék að því í ræðu sinni í gær, að hlutfallskosningar væru alltaf til stuðnings þeim flokki, sem væri stærstur. Þær eru það nú náttúrlega ekki nema að vissu leyti, af því að það liggur í hlutarins eðli, að það eru alltaf fleiri og færri atkvæði, sem falla ógild, vegna þess að það er auðvitað ekki hægt að búta þm. í sundur á milli flokka. Það liggur í hlutarins eðli, og hlutfallskosningar verka þess vegna ekki eins vel, nema því aðeins að kjördæmin séu nokkuð stór. Það er alveg rétt, að því minni sem kjördæmin eru, því verr verka þessar hlutfallskosningar. En það virðist nú ekki alltaf vera til stuðnings þeim flokknum, sem hefur mest fylgi, eftir því sem hér hefur verið tekið fram af þessum sömu mönnum, þar sem þeir hafa bent á það, að t. d. í tvímenningskjördæmum, þar sem eru hlutfallskosningar, geti sá flokkur, sem næstmest fylgi hefur, fengið annan manninn, þótt hann hafi töluvert miklu minna fylgi. Ef við ætlum að fara að ræða hér þá hlið málsins, hvernig fengið verði hið fyllsta lýðræði, ef aðeins á að horfa á þá hliðina, þá má náttúrlega vel hugsa sér þá reglu, sem mér skilst að hafi verið mjög ofarlega hjá Alþfl. á sínum tíma a. m. k., en það er að gera landið allt að einu kjördæmi. Um þetta er mjög deilt, og það er deilt um það af ýmsum ástæðum, bæði vegna þess, að það hefur ekki átt sérlega miklu fylgi að fagna úti um landsbyggðina, að þessi skipun væri á höfð, þar sem með því móti væri allt of mikið vald dregið til flokksstjórnanna í höfuðborginni. Í annan stað hefur það þótt mjög óheppilegt, að fólkið úti um land ætti sér ekki sína talsmenn á þingi til þess sérstaklega að beita sér fyrir sínum hagsmunamálum. Þessi skoðun hefur til þessa orðið ofan á og leitt til þess, að fólk hefur ekki almennt og ekki nema að mjög litlu leyti, hygg ég, viljað fallast á þessa hugmynd, að það ætti að afnema alla kjördæmaskipun og taka upp eitt kjördæmi fyrir allt landið. En meðan sú skipun er á, að við höfum einstök kjördæmi víðs vegar um land, þá er það tvímælalaust eðlileg regla, að sá maðurinn, sem fær flest atkvæði, nái þar kosningu og þar sé gengið hreint til verks og fólk kjósi og velji á milli þeirra frambjóðenda, sem í kjöri eru, og sá þeirra, sem ber sigur úr býtum, gangi þar frá með sigurinn, en sé ekki verið að nota einhverjar gerviaðferðir til þess að koma öðrum manni að, sem alls ekki hefur til þess nauðsynlegan styrk með beinum kosningum. Það er staðreynd málsins, sem verður aldrei gengið fram hjá. Það verður aldrei gengið fram hjá því, að þetta frv. er ástæðulaust að því leyti til, að flokkar geta nú haft með sér bandalög með því að ganga hreint til verks og ákveða fyrir fram skiptingu frambjóðenda í einstökum kjördæmum og styðja þar báðir eða allir sama manninn. Það liggur þegar fyrir með þeirri skipan, sem nú er, og þar er ekki verið að reyna að beita neinum blekkingum. Hér er svo hins vegar sú aðferð höfð að reyna að koma aftan að fólkinu og reyna með alls konar útreikningum eftir á að fá allt aðra niðurstöðu heldur en þorri fólks í viðkomandi kjördæmi hefur óskað eftir. Það er alveg tilgangslaust að halda því fram, að andstaða Sjálfstfl. gegn þessu frv. byggist einungis á því sjónarmiði, að hann telji, að því sé beint gegn sér. Það liggur að vísu ljóst fyrir, að það virðist svo eftir túlkun þeirra flm. málsins, sem hér hafa talað, að það sé nú fyrst og fremst ætlun málsins, að það sé gert, þar sem það sé borið fram til þess að auka veg og veldi Alþfl. og rétta hans hlut. Ég býst við því, eftir þeirri túlkun, sem þeir hafa hér fram flutt, að það eigi að stuðla að því, að menn skiptist eftir línunum vinstri - hægri, og þá sé naumast gert ráð fyrir, að það bandalag verði milli Alþfl. og Sjálfstfl. Þá liggur það samt í augum uppi, að þetta frv. er sem sagt borið fram á þennan hátt og viðurkennt af flm. þess að vera til þess fram borið. Hins vegar byggist andstaða okkar sjálfstæðismanna gegn málinu ekki eingöngu á þeim grundvelli. Við mótmælum ekki neinum þeim eðlilegu leiðum, sem til þess eru fundnar að auka jafnrétti milli flokka, og teljum okkur ekki hafa sýnt það nokkru sinni með viðhorfi okkar til kjördæmaskipunar, að við vildum gera það, en við mótmælum því, að það sé með gerviaðferðum eins og þessum beinlínis verið að verzla með kjósendurna af tilteknu forustuliði flokka og beinlínis verið að reyna með þessum gerviaðgerðum að blekkja fólkið og ná allt annarri niðurstöðu en kjósendurnir hafa til stofnað.



Herra forseti. Af þeim þremur ræðum, sem nú hafa verið fluttar af hálfu hv. Sjálfstfl., ætla ég fyrst að svara ræðu hv. þm. A-Húnv., því að hún var skemmtilegust, en þó jafnframt vitlausust. Uppistaðan í hans ræðu var mjög skemmtileg og góð saga um kássugerð í heimavistarskóla einum fyrir allmörgum áratugum, og vildi hann heimfæra þá eldamennsku, sem þar hafði verið stunduð, upp á þetta frumvarp og uppbótarkerfið, sem nú gildir samkv. núverandi stjórnarskrá. Ég vek sérstaka athygli hv. þm. á því, að það, sem hann kallar kássureglu, er ekki aðeins reglur þessa frv., heldur einnig þær reglur, sem uppbótarkerfið núgildandi byggist á, því að í báðum tilfellunum geta þeir, sem hann kallaði fallna frambjóðendur komizt að. Fallnir frambjóðendur, í hans merkingu, komast að samkv. uppbótarkerfinu, svo að gagnrýni hans á þessu frv. er einnig gagnrýni á uppbótarkerfinu. En nú skulum við rifja upp söguna, líta svolítið aftur í tímann og rifja upp fyrir okkur, hvenær uppbótarkerfið komst á og hverjir að því stóðu. Uppbótarkerfið var tekið upp 1933. Þá voru lögleidd ákvæði um 11 uppbótarþingmenn, um 11 afturgöngur, svo að notuð séu orð þessara hv. þm. Þá var m. ö. o. sett í stjórnarskrána ákvæði um það, sem hv. þm. nú kallar kássugerð. Og hverjir börðust fyrir því? Hverjir voru aðalmennirnir í því eldhúsi, sem kokkaði þá kássu, stærstu kássuna, sem elduð hefur verið enn, og miklu meiri kássu en mundi koma út úr samþykkt þessa frv.? Hverjir voru aðalmennirnir í kokkhúsinu þá? Það voru þingmenn Sjálfstfl., sem höfðu forustu um það, sem hv. þm. A-Húnv. nú kallar kássugerð. Og það má mikið vera, ef ekki einmitt hv. þm. A-Húnv. hefur verið yfirkokkur við þá kássugerð. Að minnsta kosti kom hann fyrst inn í þingið upp úr þeirri eldamennsku, sem þá var stunduð. Ég efast ekki um, að honum hafi farið starfið vel úr hendi, honum fara störf yfirleitt mjög sómasamlega úr hendi, enda var árangurinn góður. Það mál, sem þá var barizt fyrir, vann algeran sigur og hlaut fullkomna viðurkenningu og hefur haft það enn, þangað til þessir þingmenn eru nú farnir að yggla sig eitthvað út úr kássunni, sem þeir sjálfir suðu 1933. En af hverju skyldu þeir vera farnir að yggla sig núna? Það kom nefnilega í ljós, að þeir höfðu góða lyst á kássunni, sem var soðin 1933. Þá fékk Sjálfstfl. nefnilega ýmsa kássuþingmenn upp úr kássugerðinni. En af hverju hafa þeir misst lystina núna? Jú, af því að nú í fyrsta skipti fengu þeir engan uppbótarþingmann kjörinn í síðustu kosningum. Í fyrsta skipti kemur í ljós, að þeir fá fleiri þingmenn í kjördæmum en þeir eiga rétt á samkv. atkvæðatölu sinni. Þannig hefur Sjálfstfl. verið að fara aftur, hvað fylgi kjósenda snertir. Það hallar nú ekkert á hann miðað við Framsfl. Það standa jafnfáir þm. tiltölulega á bak við hvern kjörinn þingmann hans eins og Framsfl., miðað við fylgi hinna þingmannanna, sem stórkostlega hallar á. Þess vegna fengu hinir flokkarnir þrír, Alþfl., Sósfl. og Þjóðvfl., alla uppbótarþingmennina, en Sjálfstfl. engan, og þá allt í einu heita þeir kássuþingmenn, og þá hefur Sjálfstfl. ekki lengur lyst á kássunni. Þetta er vægast sagt dæmalaus röksemdafærsla. En kássureglan, sem hv. þm. kallar svo, hefur ekki aðeins birzt í uppbótarkerfinu. Hún birtist einnig í stjórnarskrárbreytingunni 1942, þegar lögleitt var að kjósa hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. En hverjir stóðu aðallega að því? Það voru enn fremur hv. þm. Sjálfstfl., og hv. þm. A-Húnv. hefur annaðhvort verið yfirkokkur eða undirkokkur við þá kássugerð líka.

Hver flutti það frumvarp?

Það var samþ. af stórum meiri hluta hér í hv. Alþingi.

Hver flutti það?

Það var rétt, að til þess gátu legið ýmis rök að gera þá breytingu á stjórnarskránni, sem þá var gerð. Til þess gátu legið ýmis rök, en aftur á móti - 

Var það Alþfl., eða var það einhver annar?

Ég veit það ekki.

Nei, það hlýtur að vera. Annars mundi þingmaðurinn ekki tala svona.

Ég endurtek: Það gátu legið ýmis rök til þess að gera breytingu á kosningatilhöguninni og kjördæmaskipuninni, en við höfum ekki kallað það kássugerð, þingmenn Alþfl., og við höfum ekki tekið upp að fyrra bragði gagnrýni á það skipulag. Sú gagnrýni kemur nú af hálfu hv. Sjálfstfl., sem vill ekki lengur neinar breytingar, eftir að hann er sjálfur hættur að hagnast á þeim. Í heild var stjórnarskrárbreytingin 1942 spor í réttlætisátt.

Var hún þá ekki ógeðsleg kássugerð?

Hún var spor í réttlætisátt, en ef þessi breyting, sem stungið er upp á núna með þessu frv., er kássugerð, þá var þetta miklu meiri kássugerð og ógeðsleg kássugerð. Það er mergurinn málsins. Hugsun þessa frv., sem hér um ræðir, er sú, að stærsti flokkurinn fái ekki að ráða jafnmiklu og hann hefur ráðið hingað til, heldur að sá meiri hluti, sem myndast í kosningum, skuli ráða meiru en stærsti flokkurinn. Það er þetta, sem Sjálfstfl. vill ekki. Ég minnti á það í gær, hvernig ástandið er hér í Rvík. Hér hefur Sjálfstfl. 39% af greiddum atkvæðum. En hver er niðurstaða kosninganna? Hann hefur helming, hann hefur 50% af kjörnum þingmönnum, þ. e. fjóra kjörna af átta, út á 39% af greiddum atkvæðum. Ef þetta er réttlæti, ef þetta eru réttar hugmyndir um lýðræði, þá veit ég ekki, hvað lýðræði raunverulega táknar. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að ræður tveggja þm. Sjálfstfl., sem talað hafa, hv. þm. A-Húnv. og hv. 5. þm. Reykv., beindust báðar gegn uppbótarkerfinu. Þeir fluttu báðir það, sem þeir töldu vera rök fyrir því, að það væri ranglátt og óeðlilegt, sérstaklega hv. þm. A-Húnv. En hvernig mundi ástandið vera, ef uppbótarkerfið væri ekki í gildi? Alþfl. hefur á 13. þúsund atkv. Hann hefur einn þm. kjörinn. Sósfl. hefur líka á 13. þúsund atkv. Hann hefur tvo þm. kjörna. Þjóðvfl. hefur 4600 atkv. Hann hefur einn þm. kjörinn. Sjálfstfl. hefur 29 þúsund atkv. tæp. Hann hefur 21 þm. kjörinn. Og Framsfl. hefur tæp 17 þúsund atkv. og hefur 16 þm. kjörna. Alþfl. og Sósfl., sem hafa báðir á 13. þúsund, hafa einn og tvo þm., en Framsókn, sem hefur tæp 17 þúsund, hefur 16 þm. Þetta er fyrirkomulagið, sem þessir tveir hv. þm. eru að tala fyrir með því að leggja til, að uppbótarþingsætin séu afnumin, og að kalla það kerfi, sem þar er byggt á, kássugerð. Hv. Sjálfstfl. er stundum dálítið stoltur af þeim sigri, sem hann segist hafa unnið í síðustu kosningum. Það kom fram í ræðu hv. 5. þm. Reykv. En hver var sigur Sjálfstfl. í kosningunum? Hann vann, miðað við síðustu kosningar að aukakosningum meðtöldum, 74 atkv., það var allur stórsigurinn. Og út á þessi 74 atkv. fékk hann 2 nýja þm. Á bak við hvorn hinna nýju þm. Sjálfstfl. standa því 37 atkv. Hvor þessara nýju þm. hefði getað keyrt alla kjósendur sína til Reykjavíkur í einum strætisvagni. Og það hefði satt að segja verið hæfileg sýning á kosningasigri Sjálfstfl. að láta hina tvo nýju utanbæjarþm. koma keyrandi til Reykjavíkur með kjósendur sína í einum strætisvagni. Þá hefðum við séð glæsibraginn á sigrinum, sem búið er að grobba svo mikið af. Nei, það þarf ekki að fjölyrða, hversu hlægilegt allt stolt Sjálfstfl. er af sigri sínum í síðustu kosningum. Sjálfstfl. tapaði síðustu kosningum. Hann tapaði verulega í hlutfallslegu fylgi, og samt sem áður birti Morgunblaðið stórfyrirsagnir um hina glæstu sigurgöngu Sjálfstfl. Hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) flutti framsöguræðu, sem hægt er að ræða efnislega séð. Þar var gerð tilraun til þess að flytja efnisleg rök, og er það vissulega metandi, sérstaklega í samanburði við ræðu hv. þm. A-Húnv., sem var algerlega rökrúin. Þó sagði hv. 5. þm. Reykv. eitt, sem tilheyrir ekki alvarlegum rökum, og þess vegna ætla ég að fylgja fyrri reglu og taka það á undan, en geyma mér rök hans þangað til síðast. Hann sagði, að hann vildi líkja kosningabaráttunni við keppni íþróttamanna, og spurði, hvernig mönnum mundi líka það, ef íþróttamenn væru að keppa og svo ætti ekki að dæma þeim sigurinn, sem yrði fyrstur, heldur ætti að leyfa þeim, sem var nr. 2, að fá hjálp hjá þeim, sem var nr. 3, og dæma honum þess vegna sigurinn. Ég held, að hv. þm. hafi ekki hugsað þessa dæmisögu til enda. Þá mundi hann varla hafa sagt hana. Sannleikurinn er sá, að ef á að líkja kosningabaráttu við íþróttir, ef í því á að vera nokkurt vit, þá má ekki líkja henni við spretthlaup, við einmenningskeppni í 100 m hlaupi. Þá verður að líkja henni við boðhlaup. Við skulum nú hugsa okkur, að tveir íþróttaflokkar eða fleiri færu í boðhlaup. Við skulum hugsa okkur, að hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) væri beðinn um að taka þátt í keppninni og hann væri látinn hlaupa fyrst af stað á móti keppinaut sinum. Ég efast ekki um, að hv. 5. þm. Reykv. yrði á eftir, yrði síðastur í sínum fyrsta riðli, - hann er ekki íþróttamaður, - en samt sem áður gæti hans sveit hæglega unnið með algerlega réttmætum hætti, vegna þess að ef sá, sem hleypur næstur á eftir hv. þm., er það miklu sprettharðari en keppinautur hans, þá bætir hann upp það, sem hv. þm. (JóhH) er seinni að hlaupa, með fullkomnum rétti, þannig að boðhlaupssveit, sem hv. þm. væri í, gæti hæglega unnið með réttu, þó að hv. þm. yrði síðastur á sínum spretti. Þetta er auðvitað rétta reglan, sem miða á við, ef fara á að taka samlíkingar á algerlega óskyldum sviðum, sem ég þó tel að eigi ekki að gera. En segi maður dæmisögur frá öðrum sviðum, þá verður að hugsa þær rétt. Nú skal ég snúa mér að alvörunni. Það voru nokkur atriði í ræðu hv. 5. þm. Reykv., sem gefa tilefni til þess að rökræða við hann í alvöru, og þá fyrst og fremst þetta atriði: Eiga ákvæðin um kosningabandalög að vera stjórnarskrárákvæði eða ákvæði í kosningalögum? Það eru auðvitað engin rök fyrir því, að ákvæði um kosningabandalög séu stjórnarskrárákvæði, þó að ég hafi rætt stjórnarskrárbreytingar í framsöguræðu minni. Ég var almennt að gera grein fyrir þeim vanda, sem nú væri á höndum í stjórnarháttum þjóðarinnar, og þess vegna minntist ég á stjórnarskrármálið, en ég tók skýrt fram, að af þeim möguleikum, sem ég nefndi þar og til greina kæmu til þess að leiðrétta ágalla núverandi stjórnkerfis, væru kosningabandalögin eina leiðin, sem fær væri án stjórnarskrárbreytingar, og það skal ég rökstyðja nánar. Hv. þm. spurði, hverjum hefði dottið í hug að lögleiða uppbótarsæti með breytingum á kosningalögunum á sínum tíma. Auðvitað engum, vegna þess að gildandi ákvæði um uppbótarþingsæti fela í sér breytingar á þingmannatölu, og það er eðlilega stjórnarskrárákvæði. Í stjórnarskránni þurfa að vera ákvæði um tölu þingmanna. Þar þurfa að vera ákvæði um kjördæmaskipun og hvort þingmenn skuli kosnir í kjördæmi eða vera uppbótarþingmenn. Þetta er í stjórnarskránni, og við engu af þessu er raskað í þessu frv. Þess vegna stangast reglur frv. engan veginn við ákvæði stjórnarskrárinnar. Til frekari rökstuðnings fyrir því, að ákvæði um kosningabandalög eigi ekki heima í stjórnarskrám, heldur í kosningalögum, má geta þess, sem ég raunar tók fram í framsöguræðu minni, að í þeim löndum, sem eru okkur einna skyldust í stjórnarháttum, Noregi og Svíþjóð, hafa um langan aldur verið í gildi ákvæði um kosningabandalög, og þau hafa verið í kosningalögum, en ekki í stjórnarskrá. Það vill meira að segja þannig til, að ákvæðin í norsku kosningalögunum voru nákvæmlega hliðstæð þeim ákvæðum, sem þetta frv. inniheldur. Vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa örstutta, fræðilega greinargerð, samda af sérfróðum fræðimanni, um það, hvernig ákvæðin í Noregi um kosningabandalög voru, þannig að menn geti haft það til samanburðar við það frv., sem hér er til 1. umr., en þessi lýsing er svona, með leyfi hæstv. forseta: „Um kosningabandalög (í Noregi) eru ekki ákvæði í sjálfri stjórnarskránni. Reglur um það efni voru settar inn í kosningalögin með lagabreytingu 1930. Tilgangurinn með þeim reglum var sá að gefa stjórnmálaflokkunum færi á að ganga í eins konar kosningabandalög, þannig, að atkv. greidd listum flokkanna væru lögð saman og að þau þingsæti, sem flokkarnir þannig fengju í sameiningu, skiptust á milli þeirra í hlutfalli við atkvæðatölu hvers þeirra. Með þessum hætti er kjósendum tiltekins stjórnmálaflokks veitt færi á að hafa enn ríkari áhrif á kosningaúrslitin heldur en þeir hefðu, ef þeir kysu aðeins lista flokksins. Hugsanlegt er t. d., að atkvæðamagn einhvers flokkslista sé út af fyrir sig ekki nægilegt til að afla honum þingsætis. Hafi sá flokkur hins vegar myndað kosningabandalag við flokk, sem ef til vill er eins ástatt um, geta flokkarnir til samans hlotið svo mikið atkvæðamagn, að nægilegt sé til að fá þingmann kjörinn. Þingsæti fær þá sá flokkurinn, sem hefur hærri eða hæsta atkvæðatölu. Á sama hátt er auðvitað hugsanlegt, að stjórnmálaflokkur, sem hefur að vísu út af fyrir sig atkvæðamagn til þess að hljóta þingsæti, geti með því að gera kosningabandalag við annan flokk fengið þingsæti til viðbótar, sem hann ella hefði ekki fengið, eða hann með umframatkvæðamagni sínu geti hjálpað öðrum flokki til þess að fá þingsæti, sem sá flokkur hefði ekki annars náð. Það sjónarmið, sem liggur til grundvallar þessari skipun, er það, að margir kjósendur, sem greiða ákveðnum flokki atkv., vilja þó, að atkv. þeirra komi til góða einhverjum öðrum flokki fremur en að það hafi alls engin áhrif á kosningaúrslitin. Reglurnar um kosningabandalög gera kjósendum það í rauninni kleift að kjósa einn flokk aðallega, en annan til vara.“ Svo mörg eru þau orð. Þetta er stuttorð og frábærlega skýr lýsing á kosningatilhögun í Noregi, meðan kosningabandalögin voru leyfð þar, sem var í meira en tvo áratugi, og það er nákvæmlega sama kerfið og gert er ráð fyrir í þessu frv.  En fyrst á þetta er minnzt, þá vildi ég geta þess til fróðleiks, því að það er líka mjög athyglisvert, að sú regla, sem er hér fylgt við það að reikna út kjörna þm. í kjördæmum með hlutfallskosningu, er engan veginn sú eina, sem til greina kemur að beita, og engan veginn sú, sem talin er sjálfsögð. Sú regla, sem hér er beitt, að reikna út kjörna þm. með því að deila með 2, 3, 4 og 5 o. s. frv., er mjög umdeilanleg. Við síðustu kosningalagabreytingu í Noregi var þessi regla afnumin, og eins var gert í Svíþjóð, um leið og heimild til kosningabandalaga var afnumin þar, eins og gert var á yfirstandandi ári. Nú er beitt annarri reglu, þannig að deilt er fyrst með 1.4 og síðan með 3, 5, 7, 9 o. s. frv. Þessi regla er höfð til þess að styrkja aðstöðu minni flokkanna, en veikja aðstöðu stærsta flokksins. Ef Sjálfstfl. ætlar sér að vísa sérstaklega til þess, að kosningabandalögin hafi nú á þessu ári verið afnumin í Noregi og Svíþjóð, og ef hann kynni að vilja sækja fyrirmyndir til þessara landa um þá skipun, sem nú gildir, þá datt mér í hug að athuga, hvernig þingkosning í Reykjavík hefði farið á s. l. sumri, ef reglurnar, sem nú gilda í Noregi og Svíþjóð, hefðu gilt hér, og sömuleiðis, hver niðurstaðan mundi verða, ef þessum reglum yrði beitt í næstu bæjarstjórnarkosningum í Reykjavík. Niðurstaðan er mjög athyglisverð. Hún er nefnilega þannig, að samkvæmt kosningaúrslitum í síðustu þingkosningum hefði Sjálfstæðisfl. fengið 3 þm. kjörna af átta, en ekki 4 eins og hann fékk. Sósfl. hefði fengið tvo, og hver hinna flokkanna, Alþfl., Framsfl. og Þjóðvfl., hefði fengið einn mann kjörinn. Framsfl. hefði m. ö. o. ekki misst sinn þm. hér í Reykjavík, ef þær reglur, sem nú gilda í Noregi og Svíþjóð, hefðu gilt hér í Reykjavík, og ástæðan er auðvitað sú, að Sjálfstfl. hefur ekki nema 39% af greiddum atkv., en fær samt sem áður fjóra kjörna, sem er of mikið. Hann missti þennan fjórða þm. sinn, og hann fer í hendur þess flokks, sem hafði flest atkv. af þeim, sem ekki komu neinum manni að, sem var Framsfl. Með hliðsjón af þessu dreg ég dálítið í efa, að hv. Sjálfstfl. muni stinga upp á því að taka núgildandi fyrirkomulag í Noregi og Svíþjóð til fyrirmyndar. Það mundi líka koma í ljós, að það mundi verða honum enn óhagstæðara en það, að kosningabandalög væru leyfð. Í bæjarstjórnarkosningunum mundi skiptingin verða þannig, miðað við tölur úr síðustu þingkosningum: Sjálfstfl. fengi 6 af 15, Sósfl. fengi 3, Alþfl. fengi 3 og hinir flokkarnir þrír, Framsfl. Þjóðvfl. og Lýðvfl., fengju einn mann kjörinn hver, þannig, að meiri hluti Sjálfstfl. væri gersamlega tapaður hér í bæjarstjórninni í Reykjavík, ef atkv. féllu eins og þau féllu við síðustu þingkosningar og núgildandi kosningaákvæðum í Noregi og Svíþjóð væri beitt. Ég skal enn fremur láta þess getið, að ákvæðin um það, hvernig reikna skuli út kosningaúrslit í kjördæmum með hlutfallskosningu, eiga ekki heima í stjórnarskrá. Gildandi ákvæði hér eru í kosningalögunum, og þeim væri hægt að breyta með breytingu á kosningalögunum. Þetta tekur einnig af öll tvímæli um það, hvílík fjarstæða það er, þegar hv. þm. eru að halda því fram, að þetta frv. sé ósamrýmanlegt ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það væri hægt að breyta aðferðinni við útreikning kjörinna þm. í kjördæmum með hlutfallskosningu með breytingu á kosningalögunum einum, vegna þess að ákvæðin, sem nú eru í lögum, standa eingöngu í kosningalögunum. Þess vegna mætti auðvitað alveg eins vel taka upp sams konar ákvæði og þau, sem gilda nú í Noregi og Svíþjóð, í kosningalögin, og það mundi þýða, að þm., sem féll í síðustu kosningum, væri kosinn samkvæmt hinum nýju reglum aðeins vegna breytinga á kosningalögunum. Ég ætla að vona, að þetta dugi til þess, að það heyrist ekki oftar hér, að það, sem gert er ráð fyrir í frv., sé breyting á stjórnarskránni, af því að það muni breyta niðurstöðu kosninganna. Svo fráleitt er það. A. m. k. vona ég, að ég heyri það ekki oftar af munni jafnvel menntaðs lögfræðings og greinds manns og hv. 5. þm. Reykv., því að það er alveg augljóst mál, að þetta er rangt. Breytingar á kosningalögunum einum geta verið þess eðlis, að þær hafi áhrif á niðurstöðu kosninga. Þetta frv. hefur auðvitað áhrif á niðurstöðu kosninga. En það er auðvitað engin sönnun fyrir því, að það sé í ósamræmi við stjórnarskrána. Þar fyrir utan er allt það, sem þessir þrír hv. þm., ræðumenn Sjálfstfl., sögðu um það, hvern telja ætti fallinn og hvern kosinn. Það er allt út í bláinn, svo sem t. d. má sjá af því, að samkvæmt reglum núgildandi kosningalaga var frambjóðandi Framsfl. í Reykjavík fallinn, en ef nýrri reglu, sem í Noregi og Svíþjóð er talin réttlátari og skynsamlegri, væri beitt, þá hefði hann verið kosinn. Það er og fullkominn misskilningur að telja, að frambjóðandi bandalagsflokks, sem hefur næstflest atkv. í kjördæminu, sé fallinn, ef bandalagsflokkarnir báðir hafa fengið fleiri atkv. til samans heldur sá andstæðingur, sem flest atkv. fékk. Hann er einmitt kosinn, vegna þess að allir kjósendur bandalagsflokkanna hafa greitt sitt atkv. með þeim fyrirvara, að ef atkv. dugi öðrum hvorum frambjóðanda bandalagsflokkanna til þess að fá flest atkv., þá skuli frambjóðandinn talinn kjörinn. Hann er því ekki fallinn, heldur þvert á móti kosinn. Reglurnar eru ákveðnar fyrir fram, og hver einasti kjósandi greiðir atkv. í fullkominni vitneskju um þessar reglur. Hann hefur meira að segja skilyrði til þess að taka fram á kjörseðli sínum, ef hann vill ekki láta reikna öðrum frambjóðanda atkv. sitt en hann sjálfur kýs. Jafnvel eftir meirihluta-„principinu“ er því sá frambjóðandi bandalagsflokkanna, sem fær fleiri atkv. og fleiri hafa kosið með því fororði, að þeir vildu hann heldur en ákveðinn andstæðing eða alla andstæðinga aðra, kosinn að réttum guðs og manna lögum, og að titla þann frambjóðanda fallinn, er því algerlega rangt, alveg á sama hátt og það er gersamlega út í bláinn að kalla landsk. þm., sem ekki hefur komizt að í kjördæmi sínu, fallinn þm. Hann er kjörinn sem landsk. þm. Af hverju má hann greiða atkv. hér á hinu háa Alþ.? Af hverju situr hann hér, ef hann er ekki kjörinn? Og hvers konar orðaleikur er það að kalla alla slíka þm. fallna þm.? Það er algerlega út í bláinn. Einhver ræðumanna sagði áðan, að það væri furða, að ekki ógreindari menn en við flm. frv. erum skulum láta okkur detta í hug að sýna slíkt frv. eins og þetta. Ég minni aðeins á þessa setningu eftir það, sem ég er búinn að segja um málið, til þess að menn sjái, hvers konar ummæli hér er um að ræða. Ég er búinn að sýna fram á það, að nákvæmlega sams konar ákvæði og hér er stungið upp á, hafa staðið í áratugi í því landi, sem er okkur skyldast að stjórnarháttum, með þeirri þjóð, sem er okkur skyldust að öllu leyti, í Noregi, og að ákvæði, sem eru í eðli sínu mjög svipuð, hafa líka gilt í áratugi í öðru Norðurlandanna, í Svíþjóð. Hvernig geta menn svo talað þannig, að það skuli vera dæmalaust að sýna slíkt frv.? Þetta er í raun og veru móðgun við þá stjórnvitringa í Noregi og Svíþjóð, sem stóðu að setningu þessara ákvæða fyrir nokkrum áratugum í fyrrnefndum löndum, og þessi ákvæði voru í gildi þar langa lengi, algerlega óumdeilanleg. Voru þá allir norskir og sænskir stjórnmálamenn, sem vildu halda þessum ákvæðum, einhverjir fáráðlingar? Ég er enn fremur búinn að sýna fram á, að ástæðan til þess í báðum löndunum, að þetta kerfi var afnumið, var sú, að samtímis voru gerðar aðrar breytingar, sem gengu í öfuga átt við þau áhrif, sem afnám kosningabandalaganna hafði. Hins vegar skal ég segja að síðustu, að ég furða mig ekkert á fjandskap Sjálfstfl. við þetta frv. Hann er ekkert undarlegur í sjálfum sér. Flokkurinn óttast auðvitað, að þetta frv. muni verða til þess, að vinstri öflin í landinu sameinist frekar gegn honum heldur en nú á sér stað. Hann óttast ekkert meira en þetta, og sá ótti er fullkomlega eðlilegur og skiljanlegur. Hann óttast það, að ef frjálslynd öfl í landinu sameinuðust, í stað þess að standa sundruð eins og þau nú gera, gegn hinum sameinuðu íhaldsöflum í Sjálfstfl., ef þau næðu betur saman en nú á sér stað, þá væri mjög hætt við því, að valdaaðstaða Sjálfstfl. minnkaði og að það hrikti svolítið í því valdakerfi, sem hann hefur byggt upp í kringum sig. Það er mannlegt að óttast slíkt, en þá er réttara að segja það hreinlega, að hann óttist þetta og af hverju óttinn stafar.



Herra forseti. Það hefur nú verið auðheyrt á hv. flm. þessa frv., sem hér hafa talað, 1. landsk. og 3. landsk., að þeim er mikið niðri fyrir. En þá hefur báða hent sama slysið og það sama slys sem kom fyrir í framsöguræðu 1. flm., að þeir eru ýmist að tala um kosningalög eða stjórnarskrá og þó oftast um stjórnarskrá og stjórnarskrárbreytingu, enda er það sannleikurinn, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, gæti því aðeins staðizt, að það væri breyting á stjórnarskránni. Það var skiljanlegt á hv. síðasta ræðumanni, að honum hafði fundizt hálfleiðinleg samlíking frá minni hálfu með kássugerðina hjá kerlingunni forðum, en þó undirstrikaði hann, að það væri í raun og veru rétt samlíking, því að hann fór að tala um það, að það væri nú fleiri kássugerðir til en þetta, og sannleikurinn er líka sá, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er rétt nefnt kássufrumvarp, og reglan, sem hér er stungið upp á, er ekkert annað en pólitísk kássugerð. Hv. þm. sagði, að líka væri kássugerð stjórnarskrárbreytingin frá 1934 og að ég hefði nú komizt inn á þing upphaflega á þeim tíma, en það var nú ekki komið í gildi, þegar ég komst á þing, því að ég komst inn árið áður. En þetta er einmitt þvert á móti með þá stjórnarskrárbreytingu, því að stjórnarskrárbreytingin og uppbótarsætafyrirkomulagið, sem ég fyrir mitt leyti er nú ekkert hrifinn af og tel hafa reynzt illa, verkaði einmitt þvert á móti því, sem hér er verið að fara fram á. Það verkaði þannig, að þá hætti þessi svo kallaða kássugerð milli þeirra framsóknarmanna og Alþýðuflokksmanna, því að þeir höfðu margsinnis áður í kosningum boðið fram saman. En síðan þetta komst á, þessi stjórnarskrárbreyting og uppbótarsætafyrirkomulagið, hefur þó miklu meiri hvöt og ástæða verið fyrir smáflokkana að halda sínum atkvæðum saman heldur en að kasta þeim yfir á aðra flokka, sem voru þeim óskyldir. Varðandi stjórnarskrárbreytinguna 1942 vildi nú hv. síðasti ræðumaður ekki svara því, hver það var, sem flutti frv. um hana. En það var einmitt Alþfl., sem var þar flutningsaðili að. Og það er ósköp eðlilegt, að Alþfl. vildi það gjarnan, því að það var til hagsbóta fyrir hann. Þegar þessi hv. þm. er nú að tala um, að það sé ólystugri kássa heldur en þessi pestarkássa, sem hann er hér að mæla fyrir, þá þykir mér skörin fara að færast upp í bekkinn, því að báðar þessar stjórnarskrárbreytingar, sem gerðar hafa verið, bæði 1934 og 1942, hafa orðið til þess að gefa Alþfl. og öðrum smærri flokkum möguleika á því að eiga menn á þingi umfram það, sem þeir fá í kosningum. Það var nú svo að skilja af hv. 3. landsk. eins og hann í öðru orðinu vildi ekki láta aðra menn vera kosna en þá, sem hefðu meiri hluta í kjördæmi, en í öðru orðinu vildi hann þó halda uppbótarreglunni, sem ekki er undarlegt. Hann spurði, hvort mér og öðrum sjálfstæðismönnum fyndist það sanngjarnt, að flokkur með 12 þús. atkv. eins og Alþfl. fengi ekki nema einn mann kosinn. Ja, samkvæmt núgildandi lögum fékk hann nú ekki nema einn mann kosinn, og það hefði orðið, ef það væri komið í lög, sem sumir gjarnan vilja og annars staðar tíðkast í sumum öðrum löndum, að hér væru eintóm einmenningskjördæmi. Þá hefði slíkur flokkur sem Alþfl. auðvitað ekki fengið nokkurn mann kjörinn. Þegar hv. 3. landsk., form. Alþfl., er að tala um, að það séu nokkurs konar pólitískar afturgöngur okkar hæstv. forsrh. og elzti þm. hér á þingi, hv. þm. Borgf., af því að hvorugur þeirra hafi meiri hluta í sínu kjördæmi, þá er nú farið að ruglast heldur í heilanum á þessum hv. þm. Hann reyndi að verja það, sem ég tók sem dæmi til sönnunar því, hvað þessi kássuregla væri ómöguleg, að jafnvel það gæti átt sér stað samkvæmt henni, að sá maður, sem hér hefur verið lengst, hv. þm. Borgf., hefði fallið í síðustu kosningum og átt að vera utanþings, þó að hann hefði 337 atkv. umfram þann næsta, af því að 2 eða 3 hefðu haft fleiri atkv., ef þeir hefðu verið í bandalagi. Það var á honum að skilja, að þessi hv. þm. væri nú búinn að vera nógu lengi á þingi og það væri þess vegna gott að koma að reglu, sem kæmi honum út.

Það er nú ekki víst, að hún sé nothæf við mig, þessi regla.

Það er ekki alveg víst.

Þeir geta nú allténd misreiknað sig þar.

Ég held það geti skeð. Varðandi það atriði, hvernig kássureglan hefur gefizt þessum hv. þm., hv. 3. landsk., þá er nú það að segja, að hans pólitíska ket var nú ekki orðið lystugra en það, að Framsóknarkryddið dugði honum ekki neitt. Og það hefði ekki heldur dugað honum neitt, þó að hann hefði getað fengið viðbótarkrydd með því að fá allan Sósfl. á Ísafirði, því þó að kássan hefði orðið slík, þá hefði það ekki dugað honum neitt, vegna þess að hv. þm. Ísaf. var kosinn með hreinum meiri hluta. En ef fylgja á þeirri kenningu, sem skaut upp hjá þessum hv. þm., að það yrðu engir eiginlega löglega kosnir, nema því aðeins að þeir ættu hreinan meiri hluta í sinu kjördæmi, og að þeirra kássuregla miðaði að því að sameina svo marga flokka saman, að það gæti orðið samanlagt meiri hluti gegn hinum, þá fer nú að verða gerbreyting á okkar stjórnarskrá að ætla sér að koma slíku fram með einfaldri kosningalagabreytingu. Það er svo fráleitt, að það er eiginlega furðulegt, að nokkur maður skuli bera það fram á þeim grundvelli. Þá sagði hv. 3. landsk. þm., að það væri ósatt hjá mér, að það hefði verið kosningabandalag í Ísafjarðarkaupstað, V.-Skaftafellssýslu og Dalasýslu. Í þessu efni er nú reynslan ólygnust. Hún sannar, að svona var. Hún sannar það blátt áfram, svo að það þýðir ekkert fyrir þennan hv. þm. að vera með nein ósannindabrigzl út af því. Hvers vegna var það, að Framsóknarfl. bauð ekki fram í Ísafjarðarkaupstað? Hvers vegna var það, að Alþfl. bauð ekki fram í Dalasýslu? Og hvers vegna var það, að Alþfl. bauð ekki fram í V.-Skaftafellssýslu? Var það ekki bara fyrir það, að það var verið að gera tilraun þarna með kosningabandalag á þeim eðlilega grundvelli, eins og oft hefur áður verið og er ekkert við að athuga? Það er ekkert við það að athuga, þó að tveir flokkar eða fleiri komi sér saman um frambjóðanda, ef þeim þóknast svo. En ef þeir blekkja fólkið með því að þykjast vera tveir flokkar, en ætla svo að renna saman, og ef það á að ákveðast með lögum, að sá skuli kjörinn, sem fær flest atkv. af þeim, þó að hann sé langt fyrir neðan þann, sem flest atkv. fær í kjördæminu, þá fer að verða allt annað upp á teningnum. Hv. 3. landsk. sagði, að það væri síður en svo, að þessu væri stefnt gegn Sjálfstfl., og var að mótmæla því, sem ég sagði hér áðan um það. Þetta hefur nú tekið sig alveg ljóst út hjá hans félaga og 1. flm. frv. Það kom alveg greinilega fram í hans ræðu í gær og enn greinilegar núna, að frv. er blátt áfram flutt þannig og í þeim tilgangi að stefna því gegn stærsta flokki þjóðarinnar og reyna að koma á bandalagi, svona undarlegu bandalagi, bak við tjöldin milli annarra flokka til þess að reyna að hnekkja atkvæðafylgi Sjálfstfl. á Alþ. Hitt er annað mál, að Sjálfstfl. sé nokkuð hræddur við þetta frv., það er a. m. k. langt frá því, að ég sé það. Ég veit ekki, hvað aðrir þm. Sjálfstfl. kunna að hugsa, en það er svo langt frá því, að ég sé hræddur við svona frv., því að ég mundi halda, að það gæti farið víðar svo eins og fór í Ísafjarðarkaupstað, þó að væri nú eðlilegra bandalag þar en þetta mundi vera, að fólkið sæl í gegnum blekkingavefinn og mundi taka til sinna ráða og forðast pestarkássuna, hvað mikið krydd sem í hana væri látið. Ég held, að það gæti vel komið fyrir. Hins vegar er utan við þetta ágreiningurinn um það, hvernig heppilegast er að hafa okkar stjórnarskrá. Það skal ég ekki fara langt út í að ræða hér. Ég tel það óviðkomandi þessu kássufrv. þeirra Alþfl.-manna, sem þeir hafa verið að mæla hér fyrir. Það getur ýmislegt komið til greina í sambandi við breytingu á stjórnarskránni, og þegar það verður tekið fyrir, þá er að sjálfsögðu margt, sem til greina kemur. Ég hef í því efni látið í ljós alveg ákveðna skoðun um það, hvernig eigi að haga kjördæmaskipun, og þá þyrftu ekki að vera nein uppbótarsæti og ekki svo mikið bil á milli atkvæðafjölda hjá flokkunum eins og nú er. Þá þyrftu jafnvel ekki Alþfl.-menn eða neinir menn, sem hafa svipaða aðstöðu með smáa flokka, að verða fyrir því ranglæti, sem ég tel að væri, ef þeir hefðu ekki nema einn þm. nú með 12 þús. atkv. Ég teldi það óeðlilegt. Þess vegna held ég, að það sé óþarfi fyrir þessa hv. þm. að vera að brýna okkur sjálfstæðismenn á því, að við séum með ótta út af þessu frv. Það mætti vera eitthvað skynsamlegra heldur en það er, til þess að við værum nokkuð hræddir við það. Hitt er annað mál, að við teljum að sjálfsögðu skylt og eðlilegast, að þessu frv. verði vísað frá, og ég trúi því illa, að það verði látið koma hér undir atkv.



Herra forseti. Það er ekki margt, sem ég þarf að taka fram í minni ræðu nú, en þó eru einstök atriði, sem þörf er á að leiðrétta í því, sem fram hefur komið. Ég vil í fyrsta lagi vekja athygli á því, að mér leiðist að hafa valdið hv. 3. landsk. slíkum sársauka sem fram kom í ræðu hans. Ég var ekki að amast við honum hér á þinginu, vegna þess að hann er löglega kosinn þm. eftir þeim reglum, sem eru. En ég sagði í minni ræðu, að það væru margir af kjósendum, sem hefðu látið í ljós þær skoðanir, að þeir ættu erfitt að fella sig við uppbótarkerfi, sem ráðgerði eins konar afturgöngur í þinginu. Hann tók þetta mjög til sín, og það var ekki meining mín að særa hann, en ég get hins vegar skilið, að það búi enn í honum nokkur sársauki eftir síðustu alþingiskosningar, og það er sennilega ekki nema mannlegt, að svo sé. Hv. 3. landsk. sagði, að ræður okkar hv. þm. A-Húnv. hefðu ekkert verið annað en grín og gaman og algerlega efnislausar. En 1. landsk., meðflm. Hannibals Valdimarssonar, talaði skömmu á eftir og taldi mína ræðu hafa verið aðeins í einu tilfelli gamansama, en að öðru leyti rökfasta ræðu, sem hægt væri að rökræða um. Þeir hafa dálítið mismunandi skoðanir um þetta. Ég verð að segja, að þær voru nokkuð ólíkar í fleiri tillitum, ræður 3. landsk. og 1. landsk. Ég gekk hér fyrir framan dyrnar, þegar 3. landsk. var að halda sína ræðu, og heyrði einhvern segja: Bara að Hannibal meiði sig nú ekki á munnvatni sínu. - Og mér fannst það alger vorkunn, því að sannast að segja sneiddi þessi hv. þm. algerlega hjá öllu, sem snertir efnishlið málsins. En hv. 3. landsk. er nógu óskammfeilinn til þess að koma hér upp í ræðustólinn í þessari hv. deild og segja, að það séu ósannindi, að nokkurt kosningabandalag hafi átt sér stað milli Framsfl. og Alþfi. á Ísafirði í sumar, og hann viti ekki til, að á framsóknarmenn á Ísafirði hafi verið lagt nokkurt „press“ til þess að reyna að koma honum á þing. Ja, ég vil skora á þennan hv. þm. og spyrja hann, hvort hann hafi kjark til þess að koma hér upp og endurtaka það, að hann viti ekki til, að á framsóknarmenn hafi verið lagt nokkurt „press“ til þess að kjósa hann. Ef Hannibal Valdimarsson gerir þetta, þá veit ég, að hann er vísvitandi að segja hér ósatt í þingsölunum. Það vita allir, að Hannibal Valdimarsson fór sjálfur skömmu fyrir kosningar til Ísafjarðar til þess að undirbúa það, að honum gætu hlotnazt atkv. framsóknarmanna í kosningabandalagi við alþingiskosningarnar, sem þá fóru í hönd, og það er einnig alkunnugt, að einn af miðstjórnarmönnum Framsfl. gekk dagana fyrir kosningar milli þeirra kjósenda á Ísafirði, sem áður höfðu kosið Framsfl., með skilaboð frá formanni Framsfl. um að kjósa Hannibal Valdimarsson. Og það þarf enginn að halda, að Hannibal Valdimarssyni hafi ekki verið kunnugt um þetta. Hv. 3. landsk. sagði, að við sjálfstæðismenn vildum vísa þessu frv. frá, til þess .að alþm. eigi ekki kost á að taka afstöðu til málsins. Þetta er alger misskilningur. Það er okkar skoðun, að þessu frv. beri að eisa frá í því formi, sem það er flutt. Og ég tók beinlínis fram í minni ræðu, að þingið gæti fjallað um þetta mál sem stjórnarskrárbreytingu, sem frv. til stjórnskipunarlaga. Það er okkar skoðun, að ef einhverjir hv. þm. óska að koma ákvæðum þessa frv. í lög, þá verði að koma grundvallarefni þeirra inn í stjórnarskrána. Og það er þeim frjálst, hv. flm., að flytja sínar till. sem stjórnskipunarlagatillögur, eins og þær eiga að flytjast á þinglegan hátt að okkar dómi. Hv. 1. landsk. talaði um það, að sjálfstæðismenn hefðu staðið að því að setja svipaða kássugerð inn í stjórnarskrána á sínum tíma, þar sem eru hlutfallskosningaákvæðin. Það er í samræmi við skoðanir okkar nú, að þá töldum við, að slík ákvæði yrðu að eiga heima í stjórnarskránni, og þess vegna voru þau sett sem stjórnarskrárákvæði, en við hefðum auðvitað snúizt öndverðir gegn slíkum till., ef þær hefðu verið bornar fram í almennu lagafrv. Það er annars einkennilegt, að ræður flm. þessa frv. stangast í fleiri tilfellum heldur en ég hef nú bent á. Hv. 3. landsk. sagði: Þessu frv. er ekki stefnt gegn neinum, það geta hvaða flokkar sem eru gert bandalag. - Þetta er út af fyrir sig rétt hjá honum. En hv. 1. landsk. kemur svo og segir orðrétt: Þetta frv. segir, að stærsti flokkurinn eigi ekki að ráða eins miklu og áður. - Þetta eru orðrétt hans ummæli. En ég spyr: Hvar stendur þetta í frv.? Hitt er svo alveg rétt, sem hv. þm. A-Húnv. benti á, að í þessum tilgangi er frv. flutt af þessum hv. flm. Auðvitað segir ekki frv. þetta. Þessir hv. þm. hafa mikið talað um lýðræði og tala um, að núverandi kosningareglur veiti flokkunum ekki lýðræðislegan rétt. Þeir hafa viljað gera því skóna, að við sjálfstæðismenn viljum viðhalda því kosningalagafyrirkomulagi, sem nú er, og þar með séum við berir að því að vilja viðhalda miklu lýðræðislegu ranglæti. Þetta er algerlega rangt. Við sjálfstæðismenn höfum engan veginn sagt, að við viljum núverandi skipun kosningalaganna. Þvert á móti. Sjálfstæðismenn voru þeir fyrstu og eru þeir einu, sem borið hafa fram í stjórnarskrárnefndinni till. um breytingar einmitt á kjördæmaskipun, sem mundu leiða af sér allt annað fyrirkomulag í kosningalöggjöf heldur en nú er. Þess vegna þarf ekki um það að deila hér, að það er margt í núverandi kosningalöggjöf, sem þarfnast breytingar, og margt er ranglátt, og við höfum heldur aldrei sagt, að það væri ekki hugsanlegt að breyta eitthvað reglum um hlutfallskosningar frá því, sem nú er. En flm. þessa frv. hafa a. m. k. ekki hitt þann lýðræðisnagla á höfuðið. Þeir eru alltaf að tala um, að það eigi, með því að flokkar geti lýst yfir bandalagi, að koma réttar fram og lýðræðislegar fylgi flokkanna á þingi. Hvernig er þessu nú varið? Ég þykist vita, að flm. séu búnir að sitja lengi með sveittan skallann og reikna út, hvað Framsfl. og Alþfl. gætu nú saman fengið marga þm., eftir þessu frv., enda brosir nú hv. 1. landsk. og lítur í tóma stólinn, þar sem fjmrh. situr vanalega, - en hvað hafa þessir tveir flokkar mikið af kjörfylginu í landinu? Ætli það sé ekki eitthvað nálægt 37%. Ef þeir gera ráð fyrir, að allir kjósendur hafi kosið eins í sumar og eftir þessum reglum, hvað ætli þessir tveir, flokkar hefðu þá fengið marga þingmenn? Ætli það sé ekki eitthvað nálægt 52%. Þar með hefðu 37% af kjósendunum fengið 52% þm. M. ö. o.: Þeir eru að gagnrýna löggjöfina eins og hún er núna, en bera bara ekki fram réttlátari skipun en þessa. Það er þannig engan veginn víst, að meira lýðræðislegt réttlæti fáist með þeirri skipun, sem hér er borin fram. Hv. 1. landsk. taldi, að þar sem Norðmenn og Svíar hefðu á sínum tíma leitt í lög hjá sér kosningabandalög, þá mætti auðvitað augljóst vera, að það bryti ekki í bága við okkar stjórnarskrá, og þar sem mætti breyta með lögum útreikningsreglu hlutfallskosninganna þá væri það líka sönnun fyrir því, að slík kosningabandalög mætti innleiða með almennum lögum. Hann gerði ekki ráð fyrir að heyra nein mótmæli frá mér gegn þessu. En þessu vil ég fyrir mitt leyti mótmæla og með þeim forsendum, að ég tel, að okkar stjórnarskrá sé þannig úr garði gerð, að hún byggir á flokkum og flokkaskiptingu í þinginu, og það er hvergi nokkurs staðar gert ráð fyrir neinu í stjórnarskránni öðru en einhverju hlutfallslegu jafnrétti á milli flokka, en ekki þannig, að það sé hægt að reikna út samanlögð atkvæði flokka til þess að ná ákveðinni þingmannatölu. Stjórnarskráin segir í 31. gr., að það séu alls 8 þm. kosnir í Rvík með hlutfallskosningu. Það er svo látið eftir kosningalögunum að ákveða, hvernig sú hlutfallskosning skal útreiknast. Hún segir líka, að það séu kosnir 6 þm. í kaupstöðum og 27 þm. í ein- og tvímenningskjördæmum. Hún segir ekkert berum orðum um það, hvernig þingmennirnir eigi að kjósast, þessir 6 þm. í kaupstöðunum, og ekki heldur, hvernig þingmennirnir eigi að kjósast í einmenningskjördæmunum. En það vita allir hv. þm., að þegar þessi ákvæði stjórnarskrárinnar eru sett, þá er gengið út frá því af stjórnarskrárgjafanum, að kosning í einmenningskjördæmum fari ekki fram með öðrum hætti en þeim, að sá, sem fær flest atkvæði, er kosinn. Þess vegna felst þetta óvírætt í stjórnarskránni. Það var líka í gamla Rómaréttinum, að þar voru engin ákvæði um hegningar gegn föðurmorði. Það var af því, að Rómverjarnir vildu ekki vera að skrifa svo augljósan bókstaf. Það var ekki vegna þess, að það væri löglegt að myrða föður sinn í Rómaríki í þá daga. Hér er um svo augljósan anda og grundvallaratriði stjórnarskrárinnar að ræða, að það er það, sem menn fyrst og fremst verða að byggja á, þegar á að gera sér grein fyrir því, hvort hægt er að að taka upp slíkt kosningalagakerfi eins og hér er gert ráð fyrir án þess að leggja grundvöllinn að því í stjórnarskránni áður. Um það atriði skal ég svo ekki fara fleiri orðum. Það verður úrskurðað á síðara stigi þessa máls, eins og hæstv. forseti hefur gert grein fyrir. Ég vil aðeins í lok ræðu minnar taka undir það, sem hv. þm. A-Húnv. sagði, að enda þótt flm. hyggi gott til glóðarinnar, þegar þeir hafa nú setið yfir að semja þetta frv., þá er auðvitað engan veginn víst, hvernig kjósandinn snýst við því, þegar hann á að kjósa eftir kosningalöggjöf sem þessari. Og ég sagði í niðurlagi minnar ræðu, að það væri ekki aðeins vegna þess, að frv. bryti gegn stjórnarskránni, sem það væri óþinghæft, heldur líka að efni til, vegna þess að það færi algerlega í bága við þau meginlögmál, sem allur þorri íslenzkra kjósenda hefur gert og gerir kröfur til að gilda skuli í baráttu stjórnmálamanna og flokka til þess að ná kosningu á Alþingi. Þetta held ég að mundi sýna sig, ef nokkurn tíma kæmi til slíks.