Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur um að hún verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Eva Sjöfn Helgadóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseti hefur í samráði við forsætisnefnd og formenn þingflokka ákveðið að gera breytingu á starfsáætlun. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis er miðvikudagurinn 29. nóvember nefndadagur. Nú hefur hins vegar verið ákveðið að hafa þingfund þann dag og hefst hann klukkan 15:00. Nefndir munu funda fyrir þingfund þennan dag.

Forseta hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 263, um íslenskukennslu fyrir útlendinga, á þskj. 290, um aldurstengda örorkuuppbót, og á þskj. 437, um frítekjumark á framfærsluuppbót örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, allar frá Jóhanni Páli Jóhannssyni, á þskj. 277, um ferðakostnað, og á þskj. 464, um alþjóðlegar skuldbindingar og frumvarpsgerð, báðar frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 221, um aldursviðbót, frá Guðmundi Inga Kristinssyni, á þskj. 298, um þróun bóta almannatrygginga, frá Vilhjálmi Árnasyni, á þskj. 322, um atvinnuþátttöku eldra fólks, frá Ingibjörgu Isaksen, og á þskj. 324, um búsetuúrræði fatlaðs fólks, frá Bryndísi Haraldsdóttur. Einnig hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 495, um kostnað við byggingu hjúkrunarheimila, frá Kristrúnu Frostadóttur, og á þskj. 499, um fráflæðisvanda á Landspítala, frá Berglindi Hörpu Svavarsdóttur.

Til svara eru: Innviðaráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra. Viðvera félags- og vinnumarkaðsráðherra fellur niður í dag en verður á miðvikudag.

Forseti. Í síðustu viku spurði ég hæstv. forsætisráðherra. Hvenær ef ekki núna? Hvenær er rétti tíminn fyrir róttækar aðgerðir á húsnæðismarkaði, ef ekki núna? Núna er íbúðaverð aftur á uppleið, verðbólga há og vextir allt of háir. En hvað er ríkisstjórnin að gera til að milda höggið fyrir venjulegt fólk á húsnæðismarkaði? Engin leigubremsa, engin stjórn á Airbnb, ekkert frumvarp frá hæstv. innviðaráðherra enn þá til að styrkja réttarstöðu leigjenda þrátt fyrir margítrekuð loforð frá gerð síðustu kjarasamninga. Það sem er kannski verst á þessum tímapunkti er að nú hefur ríkisstjórnin kynnt fjárlög þar sem húsnæðisbætur lækka og vaxtabætur lækka um 25% á milli ára. Ríkisstjórnin er að henda 5.000 manns út úr vaxtabótakerfinu samkvæmt fjárlögum næsta árs og nú stefnir í að stjórnin geri engar breytingar þar á. Þannig að verðbólga upp en húsnæðisbætur niður, vextir upp, vaxtabætur niður. Ég spyr: Hvers konar skilaboð eru þetta til launafólks í aðdraganda kjarasamninga núna í janúar? Á erfiðum tímum þegar þrengist um á húsnæðismarkaði er beinlínis ótrúlegt að ríkisstjórnin sé að lækka húsnæðisbætur til leigjenda og henda 5.000 manns út úr vaxtabótakerfinu. Samfylkingin styður stjórnvöld í öllum aðgerðum fyrir Grindvíkinga en ég ítreka að ríkisstjórnin getur ekki skilað af sér óábyrgum fjárlögum í skjóli jarðhræringa og áhrifa þ Þvert á móti er lykilatriðið núna fyrir Grindvíkinga og allan almenning að ríkisstjórnin noti fjárlögin til að styrkja grunnsamstöðu í íslensku samfélagi. Í fyrra kynnti Samfylkingin kjarapakka með tillögu um að verja heimilisbókhaldið og vinna um leið gegn verðbólgu og við munum kynna sams konar kjarapakka fljótlega. Kemur til greina hjá hæstv. ráðherra, formanni Framsóknarflokksins, að samþykkja breytingartillögur frá Samfylkingunni sem myndu tryggja að húsnæðisbætur og vaxtabætur lækki ekki á milli ára í því ástandi sem nú er uppi á húsnæðismarkaði?

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður veit hefur ríkisstjórnin að sjálfsögðu og stjórnvöld, og þegar ég segi stjórnvöld þá tala ég auðvitað líka um Seðlabankann, fylgst náið með því hvað er að gerast á húsnæðismarkaðnum. Ég veit að hv. þingmaður, sem hefur meira að segja, ef ég man rétt, starfsreynslu úr Seðlabankanum, fylgist náið með því sem þar gerist og þeim gögnum sem þau leggja fram og hafa verið að greina, að við séum þrátt fyrir allt búin að komast býsna vel frá því ástandi sem verið hefur. En á síðustu mánuðum hafa hlutirnir verið að versna og við þurfum að vera á tánum gagnvart því sem næst gerist. Þess vegna er mikilvægast af öllu, og því er ríkisstjórnin svo sannarlega að vinna að, að tryggja að hér séu skynsamleg fjárlög lögð fram sem styðja við peningastefnuna til þess að ná tökum á að verðbólgan fari niður og vextirnir fari niður. Það er langsamlega stærsti ávinningurinn fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu og það held ég að við séum öll sammála um. En af því að hv. þingmaður byrjaði á því að spyrja: Hvað er ríkisstjórnin að gera á húsnæðismarkaði á þessum tíma? þá erum við að glíma við óvæntan atburð. Ég er ekki að fela mig á bak við hann. Við tökumst á við verkefnið í Grindavík eins og það er. En ef við værum ekkert búin að vera að undirbúa, ef það væri engin húsnæðisstefna, ef við værum ekki að setja fjármuni í stofnframlög eða hlutdeildarlán, við erum í raun búin að búa til nýtt húsnæðiskerfi á síðustu árum að norrænni fyrirmynd, þá væri ekki verið að byggja 800 íbúðir á þessu ári og 1.000 á því næsta og 1.000 á því þarnæsta, þ.e. 2.800 íbúðir. Það væri þá þessum 2.800 íbúðum færra á markaðnum. Þannig að ríkisstjórnin er sammála um að það þarf að stíga inn á markaðinn og hafa þar ákveðin áhrif, en auðvitað þurfum við líka að búa til aðstæður á markaðnum þannig að hann sjálfur geti byggt meira af húsnæði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við styðjum öll auðvitað aðgerðir sem snúa að langtímauppbyggingu en staðreyndin er sú að frá því að við stóðum hér í þessari pontu í fyrra og samþykktum fjárlög, þar sem m.a. ríkisstjórnin ákvað að samþykkja breytingartillögur Samfylkingarinnar sem komu í veg fyrir að 5.000 manns yrði hent út úr vaxtabótakerfinu, hefur vaxtastig farið úr 6% í 9%. Í millitíðinni á að henda næstum því sömu aðilum aftur út úr kerfinu. Ég velti því bara fyrir mér hvort ríkisstjórnin átti sig á ábyrgðarhlutverki sínu í aðdraganda kjarasamninga þar sem væri hægt að horfa á vaxtabótakerfið sem ákveðinn ventil í launahækkunum. Það er það sem þarf að horfa til. Ef vaxtahækkanir eru aðaltólið sem verður beitt verður það bara til þess að setja flata álagningu á öll heimilin í landinu og þrýstir á meiri launahækkanir á næsta ári. Ég vil því ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra: Kemur það til greina að samþykkja slíka tillögu í ljósi þess að við erum að fara inn í kjarasamninga?

Virðulegi forseti. Ég ætla að ítreka svar mitt um það að við ætlum að halda áfram að fylgjast með. Ég veit að hv. þingmaður og hennar flokkur er meira og minna sammála því markmiði að koma til móts við þá sem þurfa á stuðningi að halda á húsnæðismarkaði og við náum þannig að jafna og búa til réttlátari húsnæðismarkað. Leiðir hv. þingmanns og hennar flokks hafa hins vegar gjarnan verið að hækka bætur endalaust, sem er eftirspurnarhvetjandi, sem býr til meiri þörf fyrir enn meiri bætur og er í raun og veru ekki lausnin á vandamálinu. Það sem við erum að reyna að gera er að auka framboðið á húsnæði, reyna t.d. að setja fjármuni inn þar sem fólkið sjálft getur þá vonandi samið um hærri laun, sem þýðir að það þarf minni bætur en getur staðið í sjálfbæru samfélagi. Afleiðingin verður hins vegar sú sama: 

Virðulegur forseti. Eftir samskipti við veikt fólk undanfarið hef ég áhyggjur af vaxandi streitu hjá illa veiku fólki sem hefur ekki efni á að fara í sjúkraþjálfun. Það ætti einnig að vera mikið áhyggjuefni hjá heilbrigðisráðherra því að aukin streita bætist ofan á veikindin sem fyrir eru og veldur þá enn meira heilsutjóni. Stóraukin streita vegna fjárhagsáhyggna ásamt því að komast ekki í sjúkraþjálfun er óboðlegt með öllu. Við vitum að langvarandi veikindi og streita styttir lífaldur fólks og framkallar ýmsa óæskilega heilsufarskvilla á borð við aukna verki, kvíða, aukna gigtarverki ásamt fjölda annarra sjúkdóma sem getur bitnað illa á lífsgæðum og langlífi fólks. Fyrst þarf illa veikt fólk að kveljast mánuðum eða árum saman á biðlista eftir aðgerðum með tilheyrandi tekjutapi og síðan eftir aðgerðum heima hjá sér vegna þess að það hefur ekki efni á sjúkraþjálfun. Sjúkraþjálfun er þjóðhagslega hagkvæm og með aukinni greiðsluþátttöku ríkisins dregur úr nýgengi örorku vegna stoðkerfissjúkdóma og hefur mest áhrif á einstaklinga sem eru 50 ára og eldri og veikast standa. Þessi ávinningur er að stórum hluta horfinn og er að tapast alveg og það er bara vegna þess að öryrkjar hafi ekki efni á sjúkraþjálfun. Því verður að tryggja gott aðgengi að þjónustu sjúkraþjálfara fyrir öryrkja og aðra þá sem hafa ekki efni á að borga sérstaklega tugþúsundir króna á mánuði fyrir þjónustu þeirra og það vegna sparnaðar hjá heilbrigðisráðherra í málaflokknum og vegna samningsleysi við sjúkraþjálfara svo árum skiptir. Í fjáraukanum sem við höfum nú til meðferðar hér á þingi kemur fram að sparnaður í sjúkra- og talþjálfun er 1 milljarður og 400 milljónir, þ.e. kostnaður sjúkra- og talþjálfunar á síðasta ári er um 1,4 milljörðum undir fjárhagsáætlun. Að borga 20.000–30.000 kr. á mánuði aukalega vegna sjúkraþjálfara er öryrkjum og mörgu öldruð fólki fjárhagslega ofviða. Hvað er hæstv. heilbrigðisráðherra að gera, eða ekki að gera, í að semja við sjúkraþjálfara?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að koma inn á málefni sjúkraþjálfara og í raun endurhæfingar vegna þess við horfum á sjúkraþjálfara sem mjög mikilvægan þátt í endurhæfingu. Við höfum gert fjölmargt á því sviði að efla endurhæfingu. Sjúkraþjálfarar gegna mjög mikilvægu hlutverki á mjög víðtæku sviði endurhæfingar. Þegar við erum að jafna okkur eftir erfiðar aðgerðir sem kalla á mikil inngrip inni á spítala þá taka sjúkraþjálfara við í uppbyggingunni. Þegar við erum að undirbúa mikilvægar aðgerðir þá spila sjúkraþjálfarar stórt hlutverk. Það sem er búið að gera undanfarið, sem er undanfari þeirra samninga sem nú eiga sér stað milli Sjúkratrygginga og sjúkraþjálfara, varðar svokallaðar sex skipta tilvísanir sem voru nauðsynlegar, það er búið að fella það úr gildi. Nú geta einstaklingar sem þurfa á þjónustu sjúkraþjálfara að halda leitað beint til sjúkraþjálfara og þetta er auðvitað niðurgreitt, en þetta er svipað og var með sérgreinalæknasamninginn, að þá er hægt að rukka aukalega. Það skiptir máli að horfa inn í það og við erum að reyna að ná samningi við sjúkraþjálfara um þann þátt þannig að við nýtum okkur þessa mikilvægu þjónustu. Við höfum líka horft til framlags sjúkraþjálfara í endurhæfingunni yfir allt sviðið, á milli heilbrigðisendurhæfingar og starfsendurhæfingar, og til svona fjölþættari nálgunar og samspils við aðra þætti af því að hv. þingmaður kom hérna inn á almenna líðan. En þessar samningaviðræður milli Sjúkratrygginga og sjúkraþjálfara standa yfir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég verð bara að segja alveg eins og er: Þetta er nákvæmlega sama svar og ég fékk fyrir ári síðan. Ég held að þetta sé jafnvel nákvæmlega sama svarið og ég fékk fyrir tveimur árum. Þetta auðvitað gengur ekki upp. Síðan hlýtur aukið álag á sjúkraþjálfara að valda honum áhyggjum, vegna þess að nýjustu tölur sýna það að Íslendingar eru með feitustu þjóðum í heimi og ofþyngd því tifandi tímasprengja, bæði í heilbrigðiskerfinu og einnig í sjúkraþjálfarakerfinu. Það hlýtur að hringja viðvörunarbjöllum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega: Nú er gert ráð fyrir sömu upphæð í fjárlögum í sjúkraþjálfun en þessi rúmi milljarður sem er búið að spara sér þarna, verður honum bætt við þegar samningar nást? Ef yfir höfuð samningar nást nema ég þurfi að koma hérna eftir ár og spyrja aftur nákvæmlega sömu spurningar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir spurninguna. Hún er mikilvæg. Já, ég myndi alveg örugglega eftir ár svara því sama vegna þess að ég legg mikla áherslu á að við náum saman við sjúkraþjálfara. Ég lít á þetta sem mjög mikilvægan lið í endurhæfingunni þvert á. Til að mynda, bara til að staðfesta áhuga og mikilvægi endurhæfingar í heilbrigðisþjónustu og velferðarþjónustu allri, þá höfum við núna skipað endurhæfingarráð þvert á félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti þannig að við vinnum betur saman með öllum aðilum. Þar er auðvitað þáttur sjúkraþjálfara inni á öllum stofnunum, sjálfstætt starfandi og allra annarra, mjög mikilvægur. Af því að hv. þingmaður kom hérna inn á offituna þá er tíðni hennar því miður að aukast eins og alls staðar í hinum vestræna heimi. Það er alveg sérmál og stórmál og ég er sannfærður um að hv. þingmaður kemur bara í samræður við mig um það mál seinna meir.

Herra forseti. Í gær hlustaði ég á hv. þingmann og fulltrúa í meiri hluta í fjárlaganefnd, Njál Trausta Friðbertsson, fullyrða í útvarpinu að stjórnarandstaðan væri bara ekki með mikla gagnrýni á fjárlögin sem slík heldur eingöngu á einstaka litla þætti, stóra myndin væri hreint ágæt. Ég get ekki talað fyrir alla stjórnarandstöðuna en okkur í Viðreisn þykir stóra myndin einmitt mjög slæm, eins og við höfum ítrekað bent á. Mér þykir leitt að fulltrúi Sjálfstæðisflokks í fjárlaganefnd hafi ekki hlustað en þar liggur kannski einmitt vandinn, réttmæt gagnrýni á vaxandi og ómarkviss ríkisútgjöld er afgreidd eins og eitthvert píp. Nú ætla ég ekki endilega að gera hæstv. matvælaráðherra ábyrgan fyrir þessum orðum en þau beina vissulega sjónum að stóra gallanum við fjárlagafrumvarpið; ríkisstjórnin er svo upptekinn af smáplástrum til skemmri tíma að hún vanrækir heildarmyndina. Í sama útvarpsviðtali nefndi hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson að von væri á tillögum á næstu dögum til að bregðast við erfiðri stöðu bænda. Við í Viðreisn erum sammála því að það þurfi að finna lausn, að það liggi á því að finna lausn á erfiðu rekstrarumhverfi bænda. Það þarf einfaldlega í þessu sal að finna leiðir til að styðja við bændur og fæðuöryggi í landinu. En það er ekki sama hvernig það er gert og ég vil því spyrja hæstv. matvælaráðherra: Hvers er að vænta í þessum tillögum? Er það svo að enn einn ganginn erum við að horfa á skammtímalausnir við langtímavanda? Erum við að horfa á plástra við blæðandi sári eða mun hæstv. matvælaráðherra reyna að sýna ríkisstjórninni gott fordæmi og leggja fram hugmyndir um heildstæða lausn á þeim vanda sem bændur búa nú við og hafa ítrekað bent á að geri starf þeirra og starfsskilyrði illbærileg til lengri tíma?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir brýna fyrirspurn. Bændur eru auðvitað í þeirri sérstöku stöðu að þeir ráða ekki aðfangaverðinu. Þeir ráða ekki verðinu frá sér sem þýðir að allar þeirra kjarabætur eru sóttar í annað af tvennu; að auka framleiðnina eða að hækka afurðaverðið. Framleiðniaukningin verður ekki af sjálfu sér, hún verður með fjárfestingum. Margir kúabændur sem hafa fjárfest á undanförnum árum hafa gert það vegna þess að þeir hafa trú á framtíðinni. Svo gerist það að aðfangaverðið fer allt á versta veg vegna Covid og innrásar Rússa í Úkraínu eins og við þekkjum og í þokkabót hefur vaxtastigið verið með þeim hætti sem við þekkjum öll og erum að ræða hér. Þetta allt hefur sett mikla pressu á bændur. Það er mikilvægt að horfa á þessa stöðu þegar við erum að ræða mikilvægi þess að bregðast við bráðavanda. Ég hef hins vegar sagt það bæði hér í ræðustóli Alþingis og ég hef líka sagt það í fjölmiðlum að það er til staðar bráðavandi hjá þeim sem hafa fjárfest eða tekið við búum á síðustu árum en hins vegar liggur það algjörlega fyrir að við sem hér erum stödd og bændur sjálfir og samfélagið allt þurfum að hafa þrek í þá umræðu að tala um kerfin sjálf. Við höfum núna landbúnaðarstefnu sem við samþykktum hér í þinginu á vordögum sem er leiðarljósið um það hvert við skulum stefna. En við þurfum að tryggja það að stjórntækin sem við höfum hér séu réttu tækin til að ná þeim markmiðum. Það er sannarlega umhugsunarefni að við skulum vera í þeirri stöðu ítrekað, eins og hv. þingmaður bendir hér réttilega á, að við þurfum í raun og veru að grípa til þess að kalla saman hópa, sama hvort þeir heita spretthópar eða ráðuneytisstjórahópar, og við það verður ekki unað að við séum í bráðaaðgerðum hér ár eftir ár. Ég tek því undir með hv. þingmanni um að við þurfum að horfa til lengri framtíðar 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er gott að heyra að þar á bæ er alla vega, á sama tíma og gripið er til ráðstafana til að hjálpa bændum í þeim bráðavanda sem þeir búa við núna og er orðinn bráðavandi m.a. vegna þess að ekki hefur verið þrek til að fara í grunninn undanfarin ár, þá er á sama tíma og ætlunin er að fara það líka hugmyndin um að reyna að safna liði til að fara í þá endurskoðun og endurbætur á kerfinu sem nauðsynlegt er að gera. Mig langar aðeins í seinni umferð til að velta því upp hvort það sé ekki á sama tíma algjört forgangsatriði að það séu ekki neytendur, heimilin í landinu, sem beri þungann af kostnaði við þessa aðstoð. Ég veit að það er verið að smíða þetta og eitthvað heyrist af því að þessi pakki, aðstoð við bændur, verði ekki tilbúinn þegar 2. umræða fjárlaga fer fram í næstu viku heldur verði beðið með það, 

Forseti minnir á ræðutímann sem er aðeins ein mínúta í síðari fyrirspurn og síðara svari.

Virðulegur forseti. Ég hef ítrekað bent á það í umræðu um landbúnað og fæðuframleiðslu á Íslandi að landbúnaður, bæði til skemmri og lengri tíma, á ekki að vera tvíhliða samtal, þ.e. milli frumframleiðanda, bænda, annars vegar og stjórnvalda hins vegar. Landbúnaður er samfélagsleg ákvörðun um fæðuöryggi og hluti af því er líka samtalið við neytendur og við þá sem hafa ýmiss konar aðkomu að matvælaframleiðslu og matvælauppbyggingu hér í landinu. Við höfum stórkostleg tækifæri en við höfum líka miklar skyldur. Við höfum líka skyldur við það fólk sem vill taka þátt í því að halda landbúnaði hér áfram og við eigum að koma að því með þessu þríhliða samtali stjórnvalda, neytenda og bænda að tryggja það að ungt og öflugt fólk 

Herra forseti. Ég vil hér beina fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra er varðar samskipti íslenskra stjórnvalda við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina, WHO, í tengslum við uppfært regluverk sem þaðan kemur, sem snýr annars vegar að alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni og hins vegar því sem er í daglegu tali kallað, með leyfi forseta, Pandemic Treaty eða Pandemic Accord, CA+, Zero Draft, það eru mismunandi nöfn notuð um þetta. En það sem ég spyr um í dag snýr fyrst og fremst að alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni, IHR, eða International Health Regulation. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort ráðuneytið hafi unnið greiningu á því hvaða áhrif breytingar á alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni, IHR, sem taka eiga gildi 1. desember 2023, fela í sér gagnvart núverandi regluverki á Íslandi. Hverjar eru helstu breytingarnar sem verða og hafa verið gerðir fyrirvarar við einhverjar þeirra breytinga sem þar eru gerðar? Við þekkjum þetta úr umræðunni undanfarið. Það virðist sitt sýnast hverjum og það er greinilegt að þeir sem þessi mál ræða hafa tilhneigingu til að rugla saman þeim gerðum, því regluverki sem til vinnslu er á vettvangi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. En ég vil, eins og ég segi, byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra þessara þriggja spurninga: Hefur ráðuneytið unnið greiningu á því hvaða áhrif breytingar á alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni, sem taka gildi 1. desember 2023, fela í sér gagnvart núverandi regluverki á Íslandi? Hverjar eru þær helstar? Og hafa verið gerðir fyrirvarar við einhverjar þeirra breytinga sem þar eru gerðar?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir að koma inn á þessi mál og þessa reglugerð Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sem við erum auðvitað aðilar að, getum við sagt, eins og aðrar þjóðir. Síðan kom hv. þingmaður inn á það sem er, má segja, í vinnslu sem er einhvers konar sameiginleg sýn á það hvernig við tökumst á við faraldra inn í framtíðina, sem hv. þingmaður vísaði til, með leyfi forseta, Pandemic Treaty, einhvers konar samkomulag um það hvernig við horfum til faraldra í framtíðinni. Það er á vinnslustigi og það sem ég veit um þann sáttmála er að það verður alltaf val hvernig við tökumst á við þær kringumstæður sem koma upp og þá út frá þeim lögum og reglum og stjórnarskrá sem við fylgjum.  Varðandi það hvort einhverjir fyrirvarar hafa verið gerðir þá held ég að það hafi ekki verið þörf á að gera neina sérstaka fyrirvara vegna þess að öll ákvarðanataka er hér hjá þinginu, hinu íslenska Alþingi. Það stendur alveg fast.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýr svör og mikilvægt að fá þetta fram. Hér í seinni fyrirspurn vil ég þá, svona til fyllingar þess sem hæstv. ráðherra kom inn á hér, spyrja hæstv. ráðherra: Getur heilbrigðisráðherra ábyrgst að þær breytingar á alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni, International Health Regulations, sem taka eiga gildi 1. desember næstkomandi, eftir nokkra daga, feli ekki í sér skerðingu á stjórnarskrárvörðum rétti Íslendinga og skerði ekki fullveldisrétt íslenska ríkisins samkvæmt stjórnarskránni?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál. Þetta hefur verið í umræðunni og það er líka bara alveg sjálfsagt. Ég held að það sé bara mjög gott að draga þetta einmitt fram hér. Ég get alveg staðið hér föstum fótum á því að þetta mun ekki skerða okkar fullveldi og það mun ekki skerða okkar ákvarðanatökurétt á hinu háa íslenska Alþingi. Það er þannig og í raun og veru engu við það að bæta.

Virðulegi forseti. Matvælastofnun hefur nýlega unnið tillögu að endurnýjun á rekstrarleyfi Arctic Sea Farm í Patreksfirði og Tálknafirði en rekstrarleyfi fyrirtækisins féll úr gildi í ágúst. Beðið er endanlegrar staðfestingar á áhættumati siglinga, sem fyrirtækið framkvæmdi sjálft, áður en leyfi er gefið út en það á að gilda til 16 ára. Finnst hæstv. ráðherra eðlilegt að gefin séu út rekstrarleyfi til sjókvíaeldis fyrirtækja til 16 ára rétt áður en nýtt frumvarp ráðherra um lagareldi er lagt fyrir þingið? Í áformum um lagasetningu í samráðsgáttinni kemur fram að frumvarpið muni m.a. kveða á um leyfisveitingaferlið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er auðvitað rétt sem kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns að það er ákveðin áskorun sem atvinnugrein eins og sú sem hér er undir er í þegar stendur til og standa yfir breytingar á laga- og regluumhverfi. Það er hins vegar þannig að þegar Matvælastofnun metur hvort endurskoða skuli rekstrarleyfið þá ber stofnuninni að líta til gildandi laga þar sem segir: „Við lok gildistíma rekstrarleyfis er heimilt, að framkominni umsókn, að úthluta eldissvæðum að nýju til hlutaðeigandi. Sé um endurúthlutun að ræða skal Matvælastofnun endurmeta hvort umsækjandi uppfylli kröfur sem gerðar eru til rekstursins skv. 2. mgr.“ Þær kröfur sem settar eru fram þar eru að umsækjandinn skuli uppfylla kröfur sem gerðar eru um heilbrigði lagareldisdýra og afurða þeirra, um forvarnir og varnir gegn tilteknum sjúkdómum í lagardýrum og um velferð lagareldisdýra. Við matið ber Matvælastofnun að líta til reglugerðar og reglu og gildandi laga. Áður en Matvælastofnun auglýsti tillöguna lagði stofnunin mat á það hvort umsækjandinn uppfyllti kröfur framangreindra reglugerða. Það er hins vegar þannig varðandi leyfið, eins og hv. þingmaður kemst að orði þegar hann spyr um það hvort ég telji að rétt sé að leyfið gildi lengur eða skemur., þá er það náttúrlega svo, eins og fram hefur komið, bæði í þingsal og frammi fyrir nefndum þingsins, að ég tel tímabært að endurskoða og endurmeta bæði laga- og reglugerðarumhverfi utan um þessa atvinnugrein og ég tel að það sé almennt mikill stuðningur við það í landinu. 

Virðulegi forseti. Finnst hæstv. ráðherra eðlilegt að Matvælastofnun, sem heyrir undir hennar ráðuneyti, hyggist endurnýja leyfi hjá fyrirtæki sem stofnunin hefur sjálf nýlega farið fram á að verði rannsakað opinberlega? Matvælastofnun fór fram á opinbera rannsókn á meintum brotum Arctic Sea Farm á lögum um fiskeldi eftir að tvö göt fundust á kví fyrirtækisins í Kvígindisdal í Patreksfirði í ágúst á þessu ári, en lax frá kvíunum hefur fundist í fjölmörgum laxveiðiám síðan tilkynnt var um götin. Auk Arctic Sea Farm er fyrirtækið Arnarlax með tvær umsóknir um ný framleiðsluleyfi, 10.000 tonna umsókn í Ísafjarðardjúpi og 4.500 tonna umsókn í Arnarfirði, en Matvælastofnun lagði 120 millj. kr. stjórnvaldssekt á fyrirtækið í fyrra vegna brots gegn skyldum um að tilkynna um strok á fiski og beita sér fyrir veiðum á strokfiski. Þykir hæstv. ráðherra það við hæfi 

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit þá er hvorki við hæfi né rétt að ég tjái mig um einstök mál og allra síst þau sem eru til meðferðar hjá lögreglu. Um frumvarp til nýrra heildarlaga segir m.a.: „Frumvarpinu er […] ætlað að bregðast við þeim athugasemdum sem fram komu í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar svo skapa megi lagareldi skilyrði til aukinnar verðmætasköpunar með sjálfbæra nýtingu og vistkerfisnálgun að leiðarljósi. Þannig verður í frumvarpinu að finna ákvæði sem taka meðal annars til hertara eftirlits, aukinna rannsókna, leyfisveitinga og gjaldtöku af sjókvíaeldi og skiptingu tekna.“ Það var löngu tímabært að taka til hendinni í þessum málaflokki og ég vænti þess að skýrari rammi og ábyrgari umgjörð um þessa starfsgrein líti dagsins ljós hér á vorþingi og vænti þess að eiga gott samstarf við Alþingi þar um.

Herra forseti. Ég er með tvær fyrirspurnir til hæstv. innviðaráðherra sem lúta að brunamálum og fyrst vildi ég aðeins koma að, eins og við sáum bara í gær, þá bárust okkur fréttir um bruna í Stangarhyl í Reykjavík þar sem einn einstaklingur er þungt haldinn á sjúkrahúsi og samtals voru þrír einstaklingar fluttir á slysadeild. Þessi bruni átti sér stað í ósamþykktu húsnæði sem veldur að sjálfsögðu áhyggjum og það bárust fréttir af því að fólk væri að stökkva út um glugga og þetta leit ekki vel út. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra að því hvernig við getum náð utan um þann fjölda fólks sem býr í ósamþykktu húsnæði, hvort það hafi verið kortlagt og hvað getum við gert til að koma í veg fyrir svona tilfelli? Nú er það svo að hæstv. ráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi í þinginu um tímabundnar undanþágur frá skipulagslögum til að heimila tímabundið búsetu í hvers lags húsnæði vegna skorts á húsnæði og sérstaklega er horft til mikils fjölda flóttamanna sem hafa komið til landsins vegna þessa; hvort í því frumvarpi séu þá viðeigandi ráðstafanir sem koma í veg fyrir að svona atburðir geti gerst? Það er að sjálfsögðu mikið áhyggjuefni að fjöldi fólks býr í húsnæði sem uppfyllir ekki kröfur, m.a. um brunavarnir o.s.frv. Þetta er iðnaðarhúsnæði og mikil slysagildra og við sáum það einmitt í þessum fréttum núna um helgina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir að taka þetta upp. Það verður að segjast alveg eins og er að maður hrekkur bara við reglulega, því miður, þegar maður heyrir í fréttum af brunum hér á höfuðborgarsvæðinu. Því miður reynist það allt of oft vera í atvinnuhúsnæði þar sem fólk býr í einhvers konar óleyfishúsnæði. Eftir hina hörmulegu atburði á Bræðraborgarstíg var settur á laggirnar starfshópur af þáverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra, nú barnamálaráðherra, sem fór og kortlagði hvað væri hægt að gera betur. Það voru fjölmargar aðgerðir. Í kjölfarið á því fóru nokkrar þeirra til framkvæmda, m.a. hjá HMS varðandi fræðslu og aðra þætti. Hluti af þessum hugmyndum fóru í tvo starfshópa. Annar þeirra skilaði síðan tillögum til mín. Það byggði nú reyndar m.a. á skýrslu sem kom út í apríl 2022 þar sem í ljós kom að það voru um 2.200–2.500 manns, minnir mig, sem bjuggu í slíku húsnæði, sem var reyndar í skárra ástandi heldur en menn óttuðust. Starfshópurinn var með fjórar tillögur til skoðunar. Það er frumvarp sem ég er búinn að fara með í gegnum ríkisstjórn og ég vona að það komi hingað inn í þingið á næstu dögum, í dag eða á morgun, og ég geti farið yfir það. Það mun taka á því að heimila skráningu í svona húsnæði, þá sambærilegt við málið sem hv. þingmaður nefndi varðandi flóttamenn, þannig að það væru á leiðinni sambærilegar heimildir. Í þessu frumvarpi verða líka heimildir til handa slökkviliðinu og byggingarfulltrúa að fara inn og skoða og takast á við þegar svona hlutir eru. Ég vil segja að nú fær löggjafinn tækifæri til að grípa hratt inn í. Framkvæmdarvaldið er búið að undirbúa þessa vinnu. En auðvitað er ábyrgðin hjá eigendum þessara húsa og ég vil nota þetta tækifærið hérna 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætissvar og tek undir með honum að ábyrgð húseigenda er mjög mikil í þessum efnum. Mig langaði að víkja hér aðeins að brunaöryggisgjaldinu, byggingaöryggisgjaldinu, sem nemur 0,045% af mati þess er brunatryggt er hér á landi og er innheimt af vátryggingafélögunum sem selja brunatryggingar og er því skilað í ríkissjóð. Frá 2017 - þá hét þetta brunavarnagjald og var skilað til Brunamálastofnunar og síðan Mannvirkjastofnunar, og er í reikningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar u.þ.b. 2,5 milljarðar kr. og í fjárlögum 2023 er gert ráð fyrir að gjaldið skili 650 millj. kr. í ríkissjóð. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það komi til greina að nota hluta af þessum peningum til þess að byggja upp tækjabúnað og aðstöðu slökkviliða, sérstaklega á landsbyggðinni. Það er mikil þörf fyrir það, það eru víða gamlir slökkviliðsbílar og þarna eru peningar sem væri hugsanlega hægt að nota í þetta verkefni, sem er brýnt. Hver er skoðun hæstv. ráðherra á því að við myndum reyna að nýta þessa fjármuni til að byggja upp slökkviliðin víða um land?

Herra forseti. Varðandi brunaöryggisgjaldið þá var það lagt á í lögum um mannvirki frá 2010 og hefur einmitt skilað sér í það að verða umtalsvert há fjárhæð eða 650 milljónir, eins og hv. þingmaður nefnir, á þessum tíma, oft í kringum 600 milljónir. Það var hins vegar ekki í lögum um brunavarnir. Árið 2018 þegar við leggjum niður markaðar tekjur þá er bara fjallað um það á mjög einfaldan hátt að þetta gjald skuli áfram vera til og að það renni í ríkissjóð. Hugmyndin 2010 var að það stæði fyrir umsýslu ríkisins hvað varðar þennan málaflokk. Það er alveg umdeilanlegt hvort það standi undir því í dag. Auðvitað fara þessir peningar í ríkissjóð og við erum síðan með fjármuni til að standa undir ákveðnum hlutum. Mér finnst alveg umhugsunarefni hvað ætti að gera við þessa fjármuni. Í lögum um brunavarnir, þar sem er alveg skýrt að sveitarfélögin standa fyrir rekstri slökkviliða og annars, 

Herra forseti. Niðurskurður búfjár fyrir forgöngu hins opinbera til að útrýma búfjársjúkdómum felur í sér inngrip í eignir og atvinnu viðkomandi bænda og er því skerðing á stjórnarskrárvörðum réttindum. Til slíkra skerðinga þarf auðvitað að koma til skýr lagaheimild og fullar bætur jafnframt. Það er ljóst að kafli reglugerðar um útrýmingu á riðuveiki og bætur vegna niðurskurðar, um bótaþáttinn, er úreltur og þarfnast endurskoðunar. Þá verður að greina á milli þess annars vegar hvað er stjórnvaldsákvörðun um niðurskurð og hins vegar úrlausn um bætur. Réttarstaða eigenda búfjársins þarf að vera skýr þegar bændur binda, a.m.k. tímabundið, enda á tiltekna atvinnustarfsemi sína með því að fella bústofn sinn vegna fyrirmæla frá ríkinu. Það hreinlega gengur ekki upp út frá þessu, herra forseti, að reynt sé að þvinga bændur inn í samning þar sem þeir undirgangast tilteknar bótagreiðslur og taka á sig ákveðnar verkskyldur umfram lög sem þeir geta ekki síðar, í samræmi við fyrirliggjandi fordæmi í dómum og úrskurðum matsnefndar eignarnámsbóta, fengið endurskoðun á eða sótt frekari bætur. Stjórnvaldsfyrirmæli og stjórnsýsluframkvæmd verða að taka mið af þessu. Í þessari reglugerð eru tilteknir tveir meginbótaflokkar, annars vegar förgunarbætur og hins vegar afurðatjónsbætur. Í reglugerðinni eru fastsettar viðmiðanir um hvernig fjárhæðir þessara bóta skulu fundnar út og þar með eru bæturnar í raun staðlaðar. Ég fæ ekki betur séð, herra forseti, en að það verklag sé í andstöðu við fyrirmæli 2. mgr. 20. gr. laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, sem kveður á um að bætur ríkissjóðs skulu svara til verðgildis afurða og rekstrartaps sem sannanlega leiðir af eyðingu dýranna. Það verður að horfa á einstök tilvik og bæta það tjón sem raunverulega verður. Eins og þessum málum er nú háttað er ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu en að öll stjórnsýsluframkvæmdin undanfarin ár við ákvörðun bóta til þeirra sem þurfa að sæta förgun sé óboðleg. Bændur eiga ekki að þurfa að standa í stappi við ráðuneytið mánuðum og jafnvel árum saman við að fá úrlausn sinna mála. Þessu verður að breyta. Ég árétta því við hæstv. matvælaráðherra mikilvægi þess að breytingar verði gerðar á stjórnvaldsfyrirmælum og stjórnsýsluframkvæmd er lúta að niðurskurði búfjár vegna riðuveiki. Í ljósi nýrra aðstæðna og verklags - þá vísa ég til heimildar til að skera einungis niður hluta fjárstofns til þess að mögulegt sé að forða frá niðurskurði þeim hluta sem ber verndandi arfgerð gegn riðu - verður að hugsa hlutina upp á nýtt. Hvaða kvaðir og skyldur er hægt að setja á búfjáreiganda í slíkum tilvikum? Hversu umfangsmikil á hreinsunin að vera? Með hvaða hætti er búfjáreiganda heimilt að bæta við búfjárstofninn? Þessum álitaefnum, herra forseti, verður að svara. Þá er líka löngu tímabært að ákvæði reglugerðar sem mæla fyrir um stærðir og viðmiðanir verði teknar til endurskoðunar með það fyrir augum að réttarstaða bænda verði betur tryggð og öll tvímæli tekin af um hvað teljast fullar bætur fyrir það tjón sem hvert býli verður fyrir. Þetta geta verið atriði sem varða gjalddaga bótanna og til hvaða efnisþátta skriflegur uppgjörssamningur getur tekið. Þetta lýtur að lógun sauðfjárins og fjárleysi, greiðslu bóta og svo hreinsun. Þá verður jafnframt að skýra betur ákvæði um hreinsun og kostnað við hreinsun, þ.m.t. vinnuframlag búfjáreigenda sem styr hefur staðið um. Aðalatriðið er, herra forseti, að horft verði á hvert tilvik og aðstæður hverju sinni þannig að fullar bætur verði greiddar fyrir tjón sem raunverulega hefur hlotist, eins og lög kveða á um. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæði hans að þessari sérstöku umræðu hér og áhuga á þessum mikilvæga málaflokki. Málið er mjög brýnt sem hv. þingmaður tekur hér upp, en um leið held ég að við getum ekki rætt þetta öðruvísi en að halda því til haga að við erum á stórkostlegum tímamótum - stórkostlegum tímamótum: Eftir 150 ára glímu við riðu þá sjáum við fram á það í fyrsta skipti að baráttunni ljúki með lokasigri. En samkvæmt okkar færasta fólki er unnt að fjölga verndandi arfgerðum það hratt á áhættusvæðum að líkur á riðusmitum fari hratt lækkandi á næstu árum og það eru, virðulegur forseti, stórtíðindi fyrir sauðfjárbændur. Varðandi fyrstu spurningu hv. þingmanns um vinnu starfshóps um aðgerðir gegn riðuveiki, þó að hv. þingmaður hafi ekki lagt á það megináherslu í sinni framsögu, þá ætla ég að halda því til haga hér að þessi sérfræðingahópur var samsettur af okkar sterkasta fólki á þessu sviði: Erlu Sturludóttur, dósent við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri, Hákoni Hanssyni dýralækni, Jóni Hjalta Eiríkssyni, lektor við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri, Ólafi Jónssyni, héraðsdýralækni, Stefaníu Þorgeirsdóttur, líffræðingi hjá Tilraunastöð HÍ að Keldum, Vilhjálmi Svanssyni, dýralækni hjá Tilraunastöð HÍ að Keldum og Thor Aspelund, prófessor við HÍ í líftölfræði. Þessi sérfræðingahópur hefur skilað af sér skýrslu um þessi málefni, fór yfir tillögur sem komu frá sauðfjárbændum sjálfum og lagði til aðgerðir sem ég hef ákveðið að gera að mínum. Hv. þingmaður velti því upp hvort hópurinn hafi farið yfir tilteknar leiðir. Já, það var farið yfir þessi atriði og þetta er auðvitað býsna tæknilegt. Þessi skýrsla liggur á síðu ráðuneytisins en ég ætla ekki að fara í tæknilegar umræður um hana. Í stuttu máli má segja að það hafi verið ákveðið að breyta nálgun varðandi niðurskurð á þann veg að yfirdýralækni er heimilt að leggja til við ráðherra að hlífa tilteknum arfgerðum frá niðurskurði. Þetta er grundvallarbreyting. Þessi reglugerð var birt í Stjórnartíðindum í byrjun nóvember. Varðandi þriðju spurningu hv. þingmanns um afstöðu mína um að ráðast í endurskoðun á IV. kafla reglugerðar um útrýmingu riðuveiki og bætur vegna niðurskurðar þá ráðleggur sérfræðingahópurinn að markmið um upprætingu smitefnis á riðubæjum verði endurskoðað í ljósi nýrrar nálgunar. Af því leiðir að nauðsynlegt er að ráðast í endurskoðun á gildandi regluverki. Þetta er í undirbúningi í ráðuneytinu og ég tek fagnandi áherslum hv. þingmanns og hvatningu í þá veru að það gangi hratt og vel. Þá spyr þingmaðurinn hvort gildandi ákvæði laga og reglugerðir tryggi nægilega vel að komið sé að fullu til móts við þau sem verða fyrir því að nauðsynlegt sé að skera niður. Því er til að svara að sú sem hér stendur telur að tjónið sem orðið hefur af riðuveiki á síðustu áratugum sé nánast ómögulegt að bæta að fullu þó svo að efnislegt tjón sem verði af niðurskurði verði bætt, en samkvæmt því sem hefur verið gert síðustu áratugi eru greiddar bætur til að koma til móts við bændur þar sem riðuveiki kemur upp. Það er greitt vegna ýmiss konar efnislegs tjóns ásamt því sem bændur halda greiðslum samkvæmt búvörusamningi á tímabili fjárleysis. En ég held að dæmin sanni að kostnaðurinn er umtalsvert meiri en bara þessi efnislegi. Hann er líka samfélagslegur, hann er tilfinningalegur og hann er þeirrar gerðar að hann hefur áhrif á fólk í langan tíma. Loks spyr hv. þingmaður út í það hvernig réttindi og hagsmunir séu tryggðir, en Bændasamtök Íslands hafa veitt bændum lögfræðiráðgjöf og verið þeim innan handar við uppgjör og við samningagerð. Náist ekki samningar er unnt að fela matsnefnd eignarnámsbóta að fara með málið, en samkvæmt mínu ráðuneyti þá fóru samningar við bændur í Miðfirði í undirritun á föstudaginn var þannig að því er lokið, eftir því sem mér er sagt. Að lokum spyr hv. þingmaður út í stöðu arfgerðargreininga. Þar hefur verið ákveðið að niðurgreiða hluta kostnaðar sem er af arfgerðargreiningum á þessu ári, en samkvæmt RML hafa verið tekin á þriðja tug þúsunda sýna og næstu árin er gert ráð fyrir 110 millj. kr. framlagi til að hraða innleiðingu verndandi arfgerða. Að síðustu vil ég nefna að einnig hefur verið ákveðið að niðurgreiða að öllu leyti notkun á sæðingahrútum núna í vetur sem bera verndandi arfgerð og vona ég að þetta leiði til þess að notkun þeirra verði með mesta móti þannig að við getum flýtt fyrir að lokasigur vinnist gegn riðuveiki á Íslandi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem er bæði nauðsynleg og tímabær. Það er mikið áfall fyrir bændur að fá þau fyrirmæli að farga öllu sauðfé sínu á einu bretti og jafnvel þótt að nú sé leyfilegt að skera hluta bústofnsins niður við ákveðnar aðstæður er samt um mikið tjón að ræða. Bændur eiga rétt á bótum vegna riðuveiki og förgunar og þær á að greiða 45 dögum eftir að förgun er lokið. Því miður eru allt of mörg dæmi um að bændur þurfi að standa í stappi við ráðuneytið og það dragist að greiða bæturnar langt fram yfir tilsettan tíma með tilheyrandi viðbótartjóni fyrir bændur. Þessu verður að breyta. Bændur sinna mikilvægu samfélagslegu hlutverki, ég get nefnt fæðuöryggi, byggðaþróun, loftslagsmál og menningu í því sambandi. Bændur eiga ekki að þurfa að standa í stappi við ráðuneytið við að fá úrlausn sinna mála. Lögin eru skýr og framkvæmd þeirra þarf að vera snurðulaus. Það verður að tryggja að bændur sem hafa neyðst til þess að skera niður bústofn sinn geti hafið búskap að nýju. Til þess þarf bæði áræðni bænda en einnig fjármuni. Ríkið má ekki leggja stein í götu þeirra við enduruppbygginguna. Ég fagna því að verið sé að vinna að breytingum í þá átt sem gerist innan Evrópusambandsins líkt og bændur hafa kallað eftir. Við þurfum að lyfta landbúnaði betur upp og leggja ríka áherslu á að landbúnaður sé einstök atvinnugrein með hagsmuni sem þarf sérstaklega að gæta að og verja, hagsmuni sem markaðurinn getur ekki einn séð um. Sauðfjárrækt fylgir áhætta vegna riðu, áhætta sem við þurfum að taka með bændum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp í sérstakri umræðu, hér er um mikilvægt mál að ræða. Ég vil jafnframt benda virðulegum forseta á að ég botna ekkert í tveimur spurningum sem lagðar eru hér fram og beint til ráðherra í 2. og 3. tölulið. Þar er verið að vísa til reglugerðar Evrópuþingsins sem er bara ekki til staðar og líka verið að vitna til laga í 3. tölulið, um kostnað og bætur, sem eru heldur ekki til staðar. Mér finnst að svona plagg eigi ekki að sjást hér í umræðu hvað þetta varðar. Riða kom fyrst fram í heiminum árið 1732 og var vitað að hún væri ólæknandi 1759. Á Íslandi hefur riðan verið í 130 ár, hún kom fyrst upp á Norðurlandi og hefur svo farið víða um landið. Varðandi bæturnar sem fjallað er um í lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim er að mínu mati alveg skýrt að ríkissjóður greiðir þann kostnað sem er vegna einangrunar búfjárins, einnig efniskostnað vegna nauðsynlegrar hreinsunar og sótthreinsunar og kostnað vegna aflífunar, eyðingar hræja og notkunar tækja. Þetta er alveg skýrt og kemur fram í 17. gr. laganna. Svo kemur líka fram í 20. gr., eins og hér kom fram fyrr í máli málshefjanda, að ríkissjóður á að bæta verðgildi afurða og rekstrartap sem sannarlega leiðir af eyðingu dýranna. Það er alveg klárt mál að það er ríkissjóður sem á að greiða kostnaðinn ef riða kemur upp á bæjum í landinu. Svo hins vegar þegar maður skoðar reglugerðina, sem er reglugerð um útrýmingu á riðuveiki og bætur vegna niðurskurðar, þá virðist málsmeðferðin hjá stjórnsýslunni ekki vera nægilega góð. Ég skil vel að það sé þungt undir fæti þegar maður skoðar reglugerðina að sækja rétt sinn samkvæmt lögunum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Þegar maður skoðar 17. og 20. gr. laganna er alveg skýrt hvað ríkið á að gera en það er ekki skýrt þegar maður skoðar reglugerðina um útrýmingu á riðu og bætur vegna niðurskurðar, 

Virðulegi forseti. Ef við horfum hundrað ár aftur í tímann og skoðum læknavísindin sem þá voru til þá voru tvær einfaldar lausnir við öllum sjúkdómum. Annars vegar var það að tappa af smá blóði og hins vegar, til að hreinsa eitthvað, var kveikt í, bara brennt til grunna. Sem betur fer hefur læknavísindunum tekist að þróast aðeins í rétta átt en þegar kemur að riðunni þá höfum við verið svolítið föst í gömlu aðferðunum. Við höfum verið föst í þeim gömlu aðferðum að skera niður allt og síðan að hreinsa og helst skipta um allt. Þetta er sem betur fer loksins að þróast. Við erum farin að uppgötva þegar kemur að riðunni að ákveðin gen eru kannski vörn gegn henni, við erum að sjá að það er hægt að fara aðrar leiðir en að skera niður allan bústofninn. En við þurfum líka að huga að því hvernig við tökum utan um þá bændur sem lenda í þessu. Ef við horfum aftur til okkar sjálfra og læknavísindanna okkar þá höfum við séð t.d. hvernig við höfum tekið utan um fyrirtæki og einstaklinga sem lentu í smitsjúkdómi sem hét Covid og við höfum nú talað ansi mikið um hérna inni, hvernig við hugsuðum um þau og hvernig við bjuggum til lausnir til að hjálpa fólki. Það þurfa að sjálfsögðu að vera nýjar leiðir og betur úthugsaðar og þær þurfa að vera þannig að fólk sé í raun að fá bætur, að það þurfi ekki endalaust að berjast fyrir þeim heldur fái bætur fyrir það sem það er að missa og fyrir þá vinnu sem það þarf að fara í við hreinsun og annað, þannig að við getum tryggt það að bændurnir komi út úr þessu óskaddaðir.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir umræðuna og hæstv. matvælaráðherra fyrir sín svör hér áðan. Það er ljóst að síðastliðna mánuði hafa verið stigin stór skref í rannsóknum á riðu og genum með riðumótstöðu, þ.e. með arfgerðargreiningu. Það er mjög mikilvægt að við reynum allt mögulegt til að tryggja það að einn daginn verði hér riðuþolinn sauðfjárstofn því að alvarleikinn þegar riða kemur á bæ er ljós. Riðu fylgir fjárhagslegt tjón og andlegt áfall þeirra bænda sem eiga stofninn er mikið, sem og nágranna þeirra og tengdra aðila. Baráttan við riðuna hefur verið löng og ströng en við erum farin að sjá ljós við enda ganganna. Því er mjög gott að heyra af þeirri rannsóknarvinnu sem er í gangi, en það þarf að tryggja að þeir bændur sem lenda í þessu áfalli fái þær bætur sem mikilvægt er að þeir fái. Á meðan þessi vinna er í gangi þurfum við að tryggja það að við gefum ekkert eftir á öðrum sviðum baráttunnar. Ég hef áður talað hér í ræðustól um sauðfjárveikivarnarlínur. Ég mun gera það aftur. Þær línur eru girðingar og náttúrulegar hindranir eins og ár sem koma í veg fyrir að sauðfé fari á milli svæða og koma í veg fyrir frekari dreifingu sjúkdóma eins og riðu og garnaveiki þegar þeir sjúkdómar skjóta upp kollinum. Ef þessar varnarlínur eiga að virka sem skyldi þarf að tryggja viðunandi eftirlit og viðhald því að þetta eru varnir sem verða að vera í eins fullkomnu standi og hægt er. Annars missa þær marks. Ég vil bara ítreka það í þessari umræðu.

Frú forseti. Það er reiðarslag fyrir bændur þegar riðusmit greinist. Við þekkjum viðbrögð Matvælastofnunar. Það þarf að skera niður féð, það þarf að sótthreinsa allt hátt og lágt. Það þarf að skipta um allan jarðveg í námunda við húsin. En þarna er auðvitað ekki öll sagan sögð, eins og hv. þingmenn hafa komið inn á hér. Það þarf líka að rekja allt fé sem hefur farið á milli bæja innan sama sóttvarnahólfs, hvort sem það er sala á fé milli bænda í sveitinni eða hreinlega hin séríslenska lausaganga fjár. Allt nærsamfélagið er á nálum dagana og vikurnar eftir að riðusmit greinist og það er auðvitað gríðarlegt tilfinningalegt áfall að fá þennan dóm. Ég held að það fái á alla sem verða vitni að slíkum viðbrögðum bænda í fjölmiðlum, hvort sem þeir þekkja til landbúnaðar yfir höfuð eða ekki, slíkt er áfallið greinilega enda getur auðvitað lífsviðurværi margra verið í hættu, bæði hjá bændunum sjálfum og hjá þeim sem vinna við að þjónusta bændur og hjá afurðastöðvum. Síðan stöndum við frammi fyrir því að fjármagnskostnaður fyrir bændur eins og aðra hér á landi núna er þess eðlis að það er ekki sjálfgefið að þeir sem verða fyrir þessu áfalli haldi áfram búskap. Það þarf að fara í gríðarlega kostnaðarsamar framkvæmdir, oft með tilheyrandi lántökum. Það er ljóst, eins og hér hefur komið fram, að bætur sem bændur fá úr ríkissjóði eru langt frá því að brúa bilið, hafa ekki verið uppfærðar lengi auk þess sem þær geta verið torsóttar. Þessi óheillastaða bætist við aðrar erfiðar áskoranir sem bændur standa nú frammi fyrir og það þarf einfaldlega samstillt átak allra hlutaðeigandi til að búa landbúnaði viðunandi skilyrði. Það þarf fyrirbyggjandi aðgerðir við riðusmiti og aðgerðir í kjölfar slíks smits verða að falla undir það átak og það þarf að vera til lengri tíma.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég þakka hv. upphafsmanni hennar, hv. þm. Teiti Birni Einarssyni, og Svandísi Svavarsdóttur, hæstv. matvælaráðherra, fyrir að taka þátt í henni. Það er auðvitað jákvæð sú breyting sem er að verða hvað varðar möguleg viðbrögð og aðgerðir með þeim rannsóknum sem nú eru að tryggja að arfgerðir geri það mögulegt að ekki þurfi að skera niður stofn í heild sinni þar sem riða kemur upp. En í þessu samhengi þá er nauðsynlegt að horfa til þeirra áhrifa sem verða á þeim búum þar sem riða kemur upp eins og staðan er núna, og mögulega í þessu millibilsástandi á meðan þessi uppræktun stofnsins á sér stað. Það blasir við að þær bætur sem bændur eru að fá fyrir það fé sem þarf að skera niður eru ekki í neinu samræmi við þann kostnað sem fellur til við að koma sér upp sambærilegum stofni aftur. Staðan núna er að bændur eru að fá í námunda við 14.000 kr. fyrir hverja kind sem er skorin, en þurfa á sama tíma að kaupa lömb sem eru ekki arfgreind fyrir 30.000 kr. Það má reikna með því að á búum sem nú mega bara kaupa ARR-lömb verði kostnaður per lamb, ja, eigum við ekki að reikna með 40.000–50.000 kr. Þannig að bara viðbótarkostnaðurinn af þeirri kvöð að bú megi einvörðungu kaupa ARR-greind lömb er samsvarandi heildarstyrknum sem fæst fyrir hina niðurskornu kind. Þetta er hlutur sem verður að skoða núna í þessu samhengi þannig að þeir bændur sem lenda á þessu millibilisstigi, ef svo má segja, sem við vonum auðvitað að verði sem fæstir, eigi einhvern möguleika á að ná viðspyrnu með sinn búrekstur eftir að niðurskurður hefur átt sér stað.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er tvennt sem ég vil aðeins koma að. Sauðfjárbændur sem verða fyrir því áfalli að það greinist riða á bænum, eiga að vera jafn vel settir og ef riða hefði ekki komið upp á bænum. Það er því miður misbrestur á því og ég tel að reglugerðin sem stuðst er við í þessum efnum sé úrelt, við þurfum að bæta það. Ég veit til þess að það hafi gengið erfiðlega hjá bændum að fá greitt. Ég veit t.d. að bændur sem urðu fyrir því að það greindist riða hjá þeim í aprílmánuði á þessu ári hafa ekki enn þá fengið fullar bætur greiddar. Það virðist vera í þessum viðræðum við hið opinbera þegar kemur að bótum að þá sé það svolítið þannig að sjónarmið ríkisins sé alltaf ofan á og það sé ekki hlustað nægilega á sjónarmið sauðfjárbænda og það er ekki gott. Einnig er mikilvægt að það sé greitt fyrir vinnulaunin sem fylgja því að rífa niður fjárhúsin og allt það sem þessu fylgir, eða a.m.k. innan úr þeim. Auk þess er ekki sérstakur styrkur til að kaupa ný lömb, þannig að við þurfum að bæta okkur í þessum efnum og ég vona að við eigum eftir að sjá að það verði niðurstaðan. Bændur hafa náttúrlega afurðatjónsbætur á meðan á þessu stendur en niðurstaðan er sú að þeir eru eins og staðan er núna ekki jafn vel settir og við þurfum að bæta úr því. Frú forseti. Ég vil að lokum bara koma einu að, ég vil þakka Íslenskri erfðagreiningu fyrir þeirra góða framtak við að reyna að leysa þetta mál. Ég átti gott samtal við Kára Stefánsson um þetta. Þeir hafa greint u.þ.b. 25.000 kindur í leit að þessu stökkbreytta geni sem við getum síðan vonandi ræktað út frá. Því verkefni lýkur núna um mánaðamótin þannig að vonandi komum við til með að sjá innan ekki svo langs tíma riðulaust Ísland.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og málshefjanda, Teiti Birni Einarssyni og hæstv. matvælaráðherra fyrir þessa umræðu. Sjúkdómar í búfé hérlendis hafa oft og tíðum valdið gríðarlegum þjáningum og tjóni, efnahagslegu sem og tilfinningalegu. Riðuveiki, sem talin er hafa borist hingað til lands með kynbótahrúti sem fluttur var hingað frá Danmörku fyrir aldamótin 1900, breiddist í fyrstu hægt út en varð síðar að faraldri sem náði um nær allt landið, eins og við þekkjum, með tilheyrandi áföllum og tjóni sem varð stórfelldara hérlendis en annars staðar. Aðgerðir stjórnvalda gegn riðu hafa lengst af snúist um stórfelldan niðurskurð á sýktum hjörðum. Nú eru teikn um að hægt sé að rækta verndandi arfgerð og væntanlega verndandi arfgerð í sauðfé, sem vissulega lofar góðu. Hv. þingmaður spyr m.a. um niðurstöður starfshóps sem hæstv. matvælaráðherra skipaði og skilaði af sér í byrjun þessa mánaðar. Niðurstöður starfshópsins eru greinargóðar. Mikill árangur hefur náðst hér á landi í baráttunni gegn riðu og miklar fórnir fyrri kynslóða hafa verið færðar, eins og segir í skýrslunni. Í henni er m.a. lagt upp með að hvika ekki frá niðurskurðarstefnunni, þó með breytingum þar sem verulega mikil hætta er á að úthald til margra ára bresti. Eins getur það tekið mörg ár að fá afgerandi niðurstöður rannsókna um hvort tiltekin arfgerð sé í rauninni verndandi og hljóti þannig viðurkenningu sem verndandi arfgerð. Það eru tímamót í þessari baráttu, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Það er gleðilegt að heyra að það hafi verið mikil þátttaka meðal bænda í arfgerðargreiningum og að það stefni í að bændur hafi tekið um 30.000 sýni í ár. Virðulegi forseti. Þótt brýnt sé að hreyfa sig hratt í þessum málum, og það hefur hæstv. ráðherra gert, þá borgar sig líka í ljósi sögunnar að við förum að öllu með gát. Því treysti ég hæstv. ráðherra fyrir.

Virðulegur forseti. Niðurskurði á sauðfé vegna riðu hefur verið beitt af fullum þunga á Íslandi áratugum saman og þótt riðutilvikum hafi fækkað töluvert frá því er mest lét á áttunda og níunda áratug síðustu aldar þá er það enn svo að árlega greinist riða hér á landi. Í dag teljast átta af 25 varnarhólfum til sýktra svæða. Riðan hefur þannig enn veruleg áhrif á afkomuöryggi íslenskra bænda. Það stendur upp á stjórnvöld og okkur hér á Alþingi að taka vel utan um bændur sem verða fyrir þessu áfalli. Það hefur ekki tekist að uppræta riðu þrátt fyrir íþyngjandi aðgerðir en nú eygja sauðfjárbændur von um langtímalausn, eins og hæstv. matvælaráðherra fór yfir. Árið 2022 fundust hér á landi í fyrsta sinn kindur með svokallaða ARR-arfgerð sem er verndandi fyrir riðu og hefur verið notuð erlendis með góðum árangri. Nú í nóvember voru loksins gerðar breytingar á riðureglugerðinni með það að augnamiði að gera það mögulegt að nýta þessa arfgerð í baráttunni við riðu. Það er gott fyrsta skref en frekari aðgerða er þörf. Á fjölmennum fundi bænda í Hrútafirði í vor kölluðu þeir eftir margvíslegum breytingum á reglugerð um riðu. Ef árangur á að verða af þeim breytingum sem þegar hafa verið gerðar þá þarf að leggjast í umfangsmiklar arfgerðargreiningar svo forða megi kindum með verndandi arfgerð frá niðurskurði. Mér heyrist á hæstv. matvælaráðherra að þetta sé nákvæmlega það sem stendur til og fagna því og hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Ég fæ ekki betur séð en að reglugerð um útrýmingu riðu og bætur vegna niðurskurðar takmarki lagaákvæðið sem kveður á um bætur til bænda, en þar segir, með leyfi forseta, í 2. mgr. 20. gr.: „Bætur ríkissjóðs svara til verðgildis afurða og rekstrartaps sem sannanlega leiðir af eyðingu dýranna.“ Í reglugerðinni segir hins vegar segir, með leyfi forseta, í 12. gr. IV. kafla: „Bætur vegna niðurskurðar greiðast úr ríkissjóði. Bætur fyrir fullorðið fé vegna niðurskurðar skulu fara eftir fjártölu samkvæmt síðasta skattframtali …“ Það segir ekkert um skattframtalið í lögunum. Einnig segir í 13. gr., með leyfi forseta: „Afurðatjónsbætur skulu miðast við meðalafurðir sauðfjár á lögbýlinu síðustu þrjú ár fyrir niðurskurð samkvæmt skattframtölum og innleggsseðlum.“ Það er skýrt að mínu mati að hér er reglugerðin að taka fram fyrir lögin, sem er ekki rétt og gæti jafnvel verið grundvöllur dómsmáls. Ég er ekki dómari hér en ég tala hér sem þingmaður og ég tel að þessi reglugerð sé ekki í samræmi við löggjöfina, svo það liggi skýrt fyrir. Það er ekki hægt að takmarka greiðslu samkvæmt lögum í reglugerð. Núna hins vegar, þegar íslenskir bændur, bændastéttin er að riða til falls, er mikilvægt að við tökum höndum saman, tökum utan um stéttina vegna áfalla sem hún verður fyrir vegna riðu. Rannsóknir vegna arfgerðargreininga eru mikilvægar og gríðarlega mikilvægt að þeim verði hraðað og þær fái nægilegt fjármagn. Þetta er framtíðarmúsík en gæti orðið til þess að 130 ára þrautagöngu íslenskra bænda vegna riðu ljúki. Ég vonast til þess og skora á hæstv. matvælaráðherra að tryggja nægilegt fé til slíkra rannsókna og að þeim verði hraðað eftir bestu getu. Þetta gætu orðið stórkostlegar rannsóknir, ef við náum að útrýma riðu í íslensku sauðfé endanlega eftir þá baráttu sem við höfum verið í á undanförnum árum. En það breytir því ekki að bændur eiga rétt á fullum bótum og þeir eiga líka rétt á bótum vegna vinnu og vinnunnar í kringum það að krefja íslenska ríkið um bætur, svo það liggi fyrir. Það er algerlega ómögulegt 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu og sömuleiðis hæstv. matvælaráðherra fyrir svörin. Ég tek undir með hæstv. matvælaráðherra hvað það varðar að við stöndum á stórkostlegum tímamótum í baráttunni gegn riðunni í dag en fram undan er gríðarlegt verkefni sömuleiðis; að útrýma þeim arfgerðum sem bera þau gen sem taka við riðunni, þ.e. sem eru með áhættuarfgerð gagnvart riðu. Við höfum nýverið fundið verndandi arfgerð, ARR-arfgerðina, og verkefnið er að dreifa henni þá vítt og breitt um landið en verkefnið er sömuleiðis að mörgu leyti áhættusamt því að það eru fáir einstaklingar sem bera þessa arfgerð. Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að sömuleiðis eru aðrar arfgerðir, sem eru vissulega ekki viðurkenndar, sem eru mjög líklega verndandi og til þess þarf að horfa sömuleiðis því að verkefnið - jú, það getur tekið allt að tíu árum eða eitthvað svoleiðis að reyna að útrýma riðunni en við þurfum að horfa til þess að þeir bændur sem hafa þurft að skera niður núna þurfa að hafa forgang í því að kaupa til sín þá gripi sem bera þessa verndandi arfgerð. Þá þurfum við að athuga að samkvæmt ákveðinni verðkönnun sem gerð var í haust kostaði lambhrútur með ARR-genið um 100.000 kr og gimbur sem bar ARR-gen - það var engin gimbur til sölu vegna þess að menn sitja á þessu algerlega eins og eðlilegt er en mjög líklega kemur sú gimbur til með að kosta um 50.000. Við þurfum að grípa um þetta vegna þess að verkefnið er að útrýma riðunni á Íslandi í eitt skipti fyrir öll.

Frú forseti. Bændastéttin hefur lengi kallað eftir vægari úrræðum en heildarniðurskurði, en eins og við vitum hefur það verið leiðin sem hefur verið farin þegar smit koma upp. Á stórum fundi á Laugarbakka í apríl síðastliðnum var síðan kallað eftir því að ríkisstjórnin setti enn frekari áherslu á þær rannsóknir sem framkvæmdar hafa verið á riðunni. Eins og skýrt hefur komið fram hér eru miklar vonir bundnar við þessa verndandi arfgerð gegn riðu og menn tala um að við stöndum á miklum og jákvæðum tímamótum þar og það er óskandi að svo sé. Það er engu að síður augljóslega langtímaverkefni að gera þessa nýju arfgerð að ríkjandi þætti innan íslenska fjárstofnsins. Við erum auðvitað að tala um þessar rannsóknir sem gerðar hafa verið sem gefa tilefni til bjartsýni og það er óskandi að svo sé. Við þekkjum það annars staðar að það er ekki svo að það þurfi að skera niður allan bústofn, jafnvel heilu sveitirnar þegar riða kemur upp. Eins og hér hefur komið fram er það lausagangan sem gerir aðrar lausnir ívið flóknari, það er erfitt að vita nákvæmlega hvaða fé hefur umgengist hvaða fé í afrétti eða á fjöllum og síðan þessi langi meðgöngutími frá því að smit berst í kind og þar til að ber á einkennum sem eru oft býsna lítil eða erfitt að þekkja. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og mér þykir gott að í umræðunni hér, bæði hjá málshefjanda og hjá ráðherra sem og öðrum þingmönnum sem hafa talað, hefur komið mjög skýrt fram að það er vilji til að taka utan um bændur mjög heildstætt þegar kemur að riðu og baráttunni við að útrýma riðunni og svo mögulegum bótum þegar slík smit koma upp. Það liggur líka fyrir að umræðan núna um þennan fjanda kemur beint ofan í umræðu um gríðarlega erfiða stöðu bænda af alls konar ástæðum, m.a. vegna mikils fjármögnunarkostnaðar og það er núna í aðdraganda endurskoðunar á búvörusamningum. 

Frú forseti. Ég vil í seinni ræðu minni halda áfram að lýsa yfir áhyggjum mínum af þróun mála, sérstaklega fyrir þau bú sem verða fyrir því að upp komi riða í þessu millibilsástandi, ef við köllum það svo. Ég nefndi hér áðan að lambgimbur væri væntanlega verðlögð á 40.000–50.000 kr. og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson telur að það verði nær 50.000 þegar þar að kemur. Á sama tíma eru borguð tæp 14.000 fyrir niðurskorna kind. Þetta er staða sem setur auðvitað þá bændur sem fyrir verða í næstum því óleysanlega stöðu. Framboð á lömbum er auðvitað áhyggjuefni þegar þar að kemur. En varðandi þá bændur sem lenda í þessu núna þá er auðvitað skylda að taka eingöngu inn ARR-lömb, það er engin önnur arfgerð sem telst tæk í því samhengi, þannig að fjárhagslegu áhrifin af því að fá 13.000–14.000 fyrir niðurskorna kind og þurfa að kaupa hvert lamb mögulega á 40.000–50.000 eru illleysanleg fyrir þau sem í lenda. Það eru fleiri þættir sem hafa áhrif. Það er einangrun í allt að sjö ár, eins og nefnt hefur verið. Svo er annað sem verður að hafa í huga í þessu samhengi sem gerir það hugsanlega mögulegt að leysa þetta millibilsástand. Í dag skiptist þetta í meginatriðum í förgunarbætur og afurðatjónsbætur og förgunarbæturnar verða hverfandi á þeim búum þar sem ekki er farið í heildarniðurskurð, þannig að maður skyldi ætla að það gæfi eitthvert svigrúm til að styðja betur við þá bændur sem lenda í þessu nú um stundir að upp komi riða, því að það verða takmarkaðar förgunarbætur. En það má ekki heldur leggja þá kvöð á bændur að það sé þrifið og þrifið með óskilgreindum kostnaði og kröfum án þess að neitt fáist fyrir þá vinnu. Ég fagna því bara að ráðherra lýsi því hér yfir að þessi endurskoðun sé fram undan en minni jafnframt á að forveri hæstv. ráðherra lýsti sömu skoðun á liðnu kjörtímabili, en í millitíðinni hefur lítið gerst.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir þessa umræðu og hennar orð og eins hv. þingmönnum sem hafa tekið hér þátt í umræðunni. Það er ánægjulegt að skynja þá samstöðu sem er hér í þessum sal um að gera betur en verið hefur. Það er sérstaklega ástæða til að hrósa matvælaráðherra, og ég hef áður gert það hér í þessum stól, fyrir þá vinnu sem hefur farið fram um að endurskoða reglur þannig að þær heimili að ekki sé skorið niður að öllu leyti í búfjárstofni þar sem ARR-gen er að finna. Þetta er allt mjög gott mál og það er von mín að hæstv. matvælaráðherra taki þau skilaboð sem koma héðan úr þessari umræðu og ráðist í alvöru í endurskoðun á því sem þarf að fylgja nú þegar þetta er staðan. Ég vil þá sérstaklega koma inn á það sem hv. þm. Bergþór Ólason og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson nefndu varðandi afurðatjónsbæturnar í þeim tilvikum þar sem skorið er eingöngu niður að hluta, þ.e. að til að hefja aftur búskap þá þurfi að kaupa líflömb eða bæta við bústofninn á verði sem er mun hærra en bæturnar kveða á um. Það er nefnilega alveg rétt sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom hérna inn á, hvert er aðalatriði þessa máls: Það verður að gera bændum kleift að geta hafið búskap að nýju. Það er sú vegferð sem við erum að stefna að með því að útrýma riðu með þeim hætti sem við erum að leggja fyrir okkur og þá verðum við að fá bændur með okkur í lið, með stjórnvöldum, við að útrýma riðu þannig að þeir geti hafið búskap að nýju. Þetta hlýtur að vera lykilatriði þegar við horfum á það hvernig við ætlum að breyta reglugerðinni og regluverkinu um bætur. Ég fagna því líka sérstaklega sem hæstv. matvælaráðherra kom hérna inn á, að það er loksins að rofa til og verið að gera upp við bændur í Miðfirði. En ég minni á að það er enn ekki búið að gera upp við þá bændur sem þurftu að afhenda fé í sumar þar sem þeir höfðu fengið fé frá tilteknum bæjum. Þannig að það eru ýmis atriði sem þarf að klára og ég held áfram að hvetja hæstv. matvælaráðherra til dáða.

Virðulegi forseti. Ég þakka enn málshefjanda og öðrum þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. En það er rétt í lok þessarar umræðu að taka það fram og að það komi fram á þessum vettvangi að það er ekki sjálfsagt að við séum stödd á þessum stað sem við erum stödd á. Það var fólk nefnilega sem hafði trú á því að lausnin væri til. Það voru bændur sem fóru af stað. Það var Karólína í Hvammshlíð, það voru bændur af Þernunesi, það var vísindafólk á Keldum, það voru bændur víðar um land, það var starfsfólk RML og fleiri og fleiri sem höfðu trú á því að lausnin væri þarna. Fyrir það að sú niðurstaða hafi fengist fram, fyrir úthald og þrek og bjartsýni þessa fólks, skulum við þakka. Þá er komið að stjórnvöldum að styðja við þetta frumkvæði, styðja við þetta framtak, kalla saman okkar bestu vísindamenn, búa til áætlun sem er raunhæf, fjármagna hana eins og hægt er. En um leið að ræða það og nefna hér og halda því til haga að þau sem framkvæma áætlunina eru bændurnir sjálfir. Það er algjör forsenda þess að það takist vel til að stjórnvöld, bændur og vísindasamfélagið snúi bökum saman og losni við riðu úr íslenskum sauðfjárbúskap. Það er hægt. Við erum með verkfærin fyrir framan okkur. Við erum með sameiginlegan skilning hér í þinginu. Ég þakka þeim þingmönnum sem halda mér við efnið, styðja meginmarkmiðin og geta sannarlega verið hér með íslenskum bændum í því að ná raunverulega sögulegu markmiði.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. velferðarnefndar um frumvarp til laga um tímabundinn stuðning til greiðslu launa vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund góða gesti, m.a. frá Grindavíkurbæ og félagasamtökum launþega, ferðaþjónustu og atvinnurekanda. Þeir gestir sem mættu á fund nefndarinnar voru almennt jákvæðir í garð frumvarpsins og lýstu almennum stuðningi við það. Frumvarpið er hluti af viðbrögðum ríkisstjórnar Íslands við þeirri óvissu sem ríkir í kjölfar jarðhræringa á Reykjanesskaga og er lagt fram í ljósi alvarlegs ástands í Grindavíkurbæ. Þá var það samið í góðu samráði við bæði Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands. Markmið frumvarpsins er að vernda afkomu fólks sem ekki getur gegnt störfum sínum vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ þar sem starfsstöð þess er í sveitarfélaginu, með því að tryggja launagreiðslur þess upp að ákveðnu hámarki. Er þannig gert ráð fyrir að heimilt verði að veita tímabundinn stuðning vegna greiðslu launa starfsfólks á almennum vinnumarkaði upp að ákveðnu hámarki, enda séu tiltekin skilyrði uppfyllt. Jafnframt er markmið að viðhalda ráðningarsambandi atvinnurekenda og starfsfólks. Fyrir liggur að ríki og Grindavíkurbær munu áfram greiða starfsfólki sínu í Grindavík laun. Nefndin fjallaði sérstaklega um viðmiðunartímabil við einstaklinga en í 1. mgr. 8. gr. kemur fram að þegar stuðningur er greiddur einstaklingum á grundvelli 2. mgr. 5. gr. eða 6. gr. skal samkvæmt 1. mgr. 8. gr. taka mið af meðallaunum viðkomandi og/eða meðaltali reiknaðs endurgjalds sem greitt hefur verið tryggingagjald af á tímabilinu frá ágúst til október á þessu ári. Við umfjöllun nefndarinnar var því velt upp hvort það tímabil sem miðað væri við kynni í einhverjum tilfellum að gefa ranga mynd af raunverulegum tekjum fólks með hliðsjón af því að einhverjir kynnu að vera með lægri tekjur yfir sumarmánuðina, svo sem vegna orlofs. Í því sambandi kom fram að miklu máli skipti um skilvirkni úrræðisins að framkvæmdin væri eins einföld og kostur væri á. Þá kemur einnig fram í greinargerð með frumvarpinu að gengið sé út frá því að Vinnumálastofnun sé heimilt að taka tillit til aðstæðna þar sem starfsfólk hafi ekki átt rétt á launagreiðslu nema að hluta á framangreindu tímabili og reikna út meðallaun viðkomandi á grundvelli þeirra mánaða sem hlutaðeigandi starfsfólk fékk greidd laun. Nefndin leggur áherslu á að Vinnumálastofnun taki tillit til aðstæðna og gefi tímabilið ranga mynd af tekjum fólks verði við því brugðist. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um að frumvarpið tæki ekki til þeirra launatengdu gjalda sem atvinnurekanda ber að standa straum af, utan þeirra 11,5% sem kveðið er á um að greiða skuli vegna mótframlags launagreiðanda í ríkissjóð. Þannig kynni skyldan til að greiða tryggingagjald vegna þess starfsfólks sem ekki getur gegnt störfum sínum að reynast fyrirtækjum á svæðinu íþyngjandi og hafa áhrif á ákvarðanir einhverra fyrirtækja um hversu lengi þau treysti sér að greiða laun þess. Nefndin tekur fram að frumvarpinu er aðeins ætlað að gilda um tímabundinn stuðning til greiðslu launa starfsfólks á almennum vinnumarkaði. Þannig er brugðist við óvissuástandi sem ekki er vitað hvað varir lengi og áhersla verður áfram lögð á að fylgjast með framvindu mála og grípa inn í verði þess þörf að styðja frekar við bæði atvinnurekendur og starfsfólk. Nefndin fjallaði einnig um kjarasamningsbundin réttindi starfsfólks sem falla undir gildissvið frumvarpsins og vill árétta að starfsfólk haldi öllum áunnum réttindum sínum sem kjarasamningar kveða á um. Nefndin bendir í því sambandi á að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að um greiðslur launa atvinnurekanda eða um stuðning vegna tekjutaps starfsfólks fari með öðrum hætti en að um hefðbundin laun sé að ræða. Líta verði þannig á að starfsfólki sé heimilt að viðhalda aðild sinni að stéttarfélagi á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur. Það var líka talsverð umræða í nefndinni um 11. gr. frumvarpsins sem fjallar um ósamrýmanlegar greiðslur. Í ákvæðinu er kveðið á um að skilyrði um stuðning teljist ekki uppfyllt njóti starfsfólk eða sjálfstætt starfandi einstaklingur greiðslna samkvæmt öðrum lögum eða kjarasamningum sem ætlaðar eru til framfærslu viðkomandi á sama tímabili og greiðslum samkvæmt frumvarpinu, verði það að lögum, er ætlað að ná til. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram álitamál um hvað teldist til ósamrýmanlegra greiðslna. Ábending kom fram um að greiðslur atvinnurekanda til starfsfólks í veikindaleyfi hlytu að teljast til launagreiðslna sem atvinnurekandi verði að standa skil á þrátt fyrir að ekki komi á móti vinnuframlag frá starfsmanni. Með hliðsjón af því væri eðlilegt að atvinnurekandi nyti þess stuðnings sem frumvarpið hefur fram að færa undir þeim kringumstæðum. Við tökum undir þetta sjónarmið og teljum nauðsynlegt að stutt verði við atvinnurekanda til greiðslu launa í veikindaleyfi starfsmanna uppfylli hann önnur skilyrði frumvarpsins. Þá var talsverð umræða í nefndinni um þau tilvik þegar starfsmaður hefur, samhliða því að vera í ráðningarsambandi við atvinnurekanda á Grindavíkursvæðinu, sinnt hlutastörfum utan svæðisins og tækifæri hans til að halda því áfram en njóta jafnframt stuðnings sem frumvarpið kveður á um. Nefndin áréttar að mikilvægt er að þessum einstaklingum verði veitt nægjanlegt svigrúm til að bregðast við breyttum aðstæðum og að ekki skuli litið svo á að slíkar greiðslur séu ósamrýmanlegar í skilningi 11. gr. frumvarpsins. Með sömu rökum leggur nefndin áherslu á að tekjur starfsmanna vegna hlutastarfa komi ekki til skerðingar greiðslum sem frumvarpið kveður á um. Að lokum telur nefndin mikilvægt að samhliða gildistöku þess úrræðis sem frumvarpið mælir fyrir um fari fram kynning á því og að tryggt verði að kynningin nái til þeirra hópa sem úrræðið kemur helst til að nýtast. Taka þarf sérstakt tillit til þess að starfsmenn fyrirtækja á Grindavíkursvæðinu eru af ýmsum þjóðernum og því verður að tryggja að upplýsingar um úrræðið verði aðgengilegar á fleiri tungumálum en íslensku. Nefndin hvetur sérstaklega til þess að Vinnumálastofnun birti upplýsingar um það úrræði sem frumvarpið kveður á um a.m.k. á ensku og pólsku auk íslenskunnar. Herra forseti. Það er mat nefndarinnar að frumvarpið sem hér er til umfjöllunar feli í sér mikilvægt skref í þá átt að tryggja launagreiðslur til þeirra einstaklinga sem búa við mikla óvissu vegna náttúruhamfara sem eiga sér stað í Grindavíkurbæ. Jafnframt telur nefndin mikilvægt að stutt verði við að ráðningarsambandi atvinnurekenda og starfsfólks verði viðhaldið í ljósi þeirrar óvissu sem uppi er. Þá bendir nefndin á að úrræði frumvarpsins hefur takmarkaðan gildistíma og stuðningur samkvæmt því rennur út 29. febrúar á næsta ári. Eins og áður segir ríkir algjör óvissa um hvernig atburðarásin á Grindavíkursvæðinu muni þróast og því er erfitt að spá fyrir um framvindu mála eins og við heyrum jú daglega. Nefndin undirstrikar mikilvægi þess að stjórnvöld fylgist áfram náið með framvindunni og grípi til aðgerða til að styðja við bakið á starfsfólki og atvinnurekendum á Grindavíkursvæðinu eins lengi og þörf krefur. Þá telur nefndin nauðsynlegt að fylgst verði með áhrifum þeirra aðgerða sem frumvarpið mælir fyrir um. Mikilvægt sé að taka upplýsta ákvörðun áður en úrræðið rennur sitt skeið um það hvort frekari aðgerða sé þörf til þess að vernda afkomu fólks sem getur ekki gegnt störfum sínum vegna hamfaranna. Velferðarnefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Allir nefndarmenn skrifa undir þetta mál sem eru, ásamt þeirri sem hér stendur, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Magnús Árni Skjöld Magnússon, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Óli Björn Kárason. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir skrifaði undir málið með fyrirvara. Guðbrandur Einarsson, áheyrnarfulltrúi, var fjarverandi við afgreiðslu málsins en er samþykkur áliti þessu. Ég vil í lok þessarar kynningar á nefndarálitinu þakka hv. velferðarnefnd fyrir afskaplega vönduð störf á skömmum tíma. Við þurfum stundum hér í þinginu að takast á við það þegar brýn mál koma upp að vera dálítið fljót til og við vitum að það er beðið eftir því að þetta mál fari í gegnum þingið því að þrátt fyrir að örlítið hafi róast á svæðinu þá vitum við sannarlega að það er ekki öll vá fyrir vind eins og hægt er að segja, langt í frá. Það verða fleiri mál sem við þurfum að fjalla um hérna á næstu dögum til að styðja við þetta fólk sem hefur þurft að rýma heimili sín og fara af svæðinu og það skiptir máli að geta tryggt framfærslu eins og kostur er á þessum tíma.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa framsögu og lýsa mig innilega sammála því sem hér er lagt fram. Ég held að við séum einhuga í Flokki fólksins og mætti segja að þessi ríkisstjórn, sé nú þegar komin með allnokkra þjálfun í krísustjórnun og viðbrögðum við vám af ýmsum toga. Það er út af fyrir sig þakkarvert og jákvætt. Þegar þessar krísur sem höfum upplifað nokkur ár í röð eru fyrir vind, væri ekki hv. þingmaður sammála mér um að þá færum við nú fyrst fyrir alvöru að taka á þeim krísum sem eru viðvarandi hér og lúta að okkar smæstu bræðrum og systrum sem verst eru haldin í landinu, vegna þess að við sjáum og vitum að á Íslandi er nóg til? Það á enginn að þurfa að líða skort, enginn að vera með tóman ísskáp, en við erum hjartanlega sammála þeirri áætlun sem hér liggur fyrir varðandi Grindavík. Hún er öllum til sóma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Stundum getur maður kannski sagt: Sem betur fer er reynsla af krísustjórnun. Það getur stundum komið sér vel. Ég held að sannarlega hafi það gerst núna að það var brugðist mjög hratt við og við búum auðvitað að reynslunni eftir Covid og erum að byggja dálítið á þeirri reynslu og þeim kerfum sem þar voru uppsett. En sannarlega held ég að við getum talað um að það eru öll að standa sig vel sem að þessu koma; almannavarnir, Grindavíkurbær og þeirra starfsfólk, og öll þau sem þar koma að. Þannig að það eru margir sem hafa þurft að leggja hönd á plóginn án þess nánast að hafa haft umhugsunarfrest í upphafi þessarar vár sem yfir landið hefur gengið og yfir Grindavík hefur gengið. Það er alltaf gott að kunna vel til verka þegar krísa er fyrir höndum og við höfum búið að því núna. Þetta frumvarp er bara partur af því að reyna, eins og ég segi, að bregðast við bæði þeim sem höllum fæti standa og líka bara hinum almenna íbúa Grindavíkur. Það er einmitt eitt af því sem hér er undir, það er m.a. húsnæðisstuðningur og annað slíkt sem verður greitt. Það kemur t.d. ekki til skerðingar á bótum almannatrygginga, það er eitt af því sem var tekið fyrir og það er líka hluti af reynslu sem við höfum öðlast. Ég held því að við séum bara að reyna að taka almennilega utan um þetta verkefni og þar byggjum við auðvitað á góðri reynslu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ítreka að ég er hjartanlega sammála öllu sem hér er lagt til, fullur sómi að, og fókusinn sem hefur náðst á þetta tiltekna verkefni er fyllilega í samræmi við tilefnið. Það er mjög erfitt fyrir venjulegt fólk að setja sig í þær aðstæður að vera skyndilega rekið út af heimili sínu og þurfa að finna sér nýtt heimili og vita ekki um afdrif aleigunnar eða íbúðarhúsnæðisins eða hvað verður í náinni framtíð. Hugur okkar er hjá öllum Grindvíkingum. Ég segi: Við skulum bara nota þetta sem áminningu um það að við erum góð í að leysa krísur. Það er nú kannski kjarninn í íslenska eðlinu að við erum samhuga og samstillt þegar á þarf að halda. Og þegar þetta verkefni verður komið fyrir vind, getum við sagt, þá vil ég ítreka beiðni mína til hv. þingmanns og hennar meiri hluta, stjórnarliða, að við viðurkennum krísurnar sem eru t.d. núna fram undan í þeirri grunnstétt sem er bændastéttin. Við vorum að tala um riðu áðan en það er allt að riða til falls hjá mjólkurbændum sem fá 175 kall fyrir mjólkurlítrann sinn á meðan kranavatn á flöskum kostar út úr búð 199 kall. Það segir allt sem segja þarf. Síðan er auðvitað viðvarandi krísa, sem er sú alvarlegasta til lengri tíma litið, sem lýtur að eldri borgurum, öryrkjum og fátæklingum þessa ríka lands. Ég spyr hv. þingmann hvort ekki megi góðs vænta af krísustjórnunum á þessum vettvangi líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, það er sannarlega erfitt að setja sig í spor þessa fólks og ég vona svo sannarlega að ekkert okkar þurfi nokkurn tímann að gera það. Þetta er eitthvað sem ég trúi að mjög margir hafi hugsað og velt fyrir sér: Hvað ef maður lent í slíku ástandi eins og þetta er? Maður getur ekkert hugsað þá hugsun til enda. Ég hugsa ekki síst sem kennari um börnin, unga fólkið, sem eru rifin upp með rótum úr sínu daglega umhverfi, það er reynt að ná utan um þau að einhverju leyti í einhverjum safnskóla en svo, eðli máls samkvæmt í svona hamförum, tvístrast þau út um allt. Þetta er svo snúið að það er bara þyngra en tárum taki að þurfa að horfast í augu við að þetta er eitthvað sem fólk stendur virkilega frammi fyrir og reynir mjög mikið á. Það sem kannski þarf að huga að til lengri tíma og við höfum ákveðið að taka fyrir í velferðarnefnd, svo ég segi það líka hér, er hvernig framhaldsstuðningi verði háttað varðandi andlegan stuðning við fólk og félagslegan stuðning í framhaldinu, af því að oft kemur slíkt ekki fram fyrr en talsvert seinna. Það er eitthvað sem við þurfum að vera mjög vel vakandi yfir, að það sé búið að hugsa um hvernig við ætlum að gera það. Það er líka eitt af því sem er svo dásamlegt við okkar yndislega land hversu samstillt og samhljóða við erum þegar eitthvað bjátar á. Það hefur einhvern veginn átt við í svo ótal mörgum tilfellum í svo mörg ár þegar við höfum verið að glíma við eitt og annað, hvort sem það eru safnanir eða áföll. Því miður höfum við kannski haft of mörg áföll til að glíma við en það hefur samt einhvern veginn alltaf verið þannig að þá stendur fólk saman og leggur öll sín lóð á vogarskálarnar til þess að sinna því og hjálpa til við það verkefni. Við hugsum að sjálfsögðu þannig líka í ríkisstjórninni gagnvart öðrum þegnum þessa lands.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi heitt og innilega og styð það heils hugar. Ég verð bara að segja alveg eins og er að aldrei hefði mér dottið í hug þegar ég bjó í Grindavík, þann tíma sem ég var þar, þessi nokkur ár í heildina, kannski í um tíu ár, að svona hamfarir gætu gengið yfir þó að jarðskjálftar hafi verið á þeim tíma þegar ég var þarna. Ég átta mig á því að þessar tvær íbúðir sem ég keypti, fyrsta íbúðin sem ég keypti í Grindavík og síðan seinni íbúðin líka, eru báðar á þessu aðalsprungusvæði. Eftir á að hyggja þá hafði maður sem betur fer bara ekki hugmynd um það og hvort manni hefði dottið í hug að fólk ætti eftir að þurfa að flýja Grindavík vegna hamfara - það hefði aldrei hvarflað að mér. En þetta segir okkur kannski ákveðna sögu og þá sérstaklega í því samhengi hvort við þurfum ekki að kortleggja hvar við erum að byggja, að við skyldum hafa byggt þarna á einhverri sprungu sem virðist einhvern veginn hafa verið til staðar. Ég held að það hafi allir áttað sig á því að hún var þarna en enginn var að pæla í því hvað gæti skeð. Samkvæmt því sem ég sá um daginn þá var verið að kortleggja sprungusvæðið og það virðist vera bara hérna innan höfuðborgarsvæðisins, hérna uppi við Elliðavatn og á fleiri stöðum, sem er verið að byggja á svona sprungusvæði. Það þurfum við þá líka að fara að endurskoða og taka á vegna þess að það virðist vera að það sé kominn einhver hamfaratími á Reykjanesinu en við skulum bara vona að það verði sem minnst. En snúum okkur þá að þessu nefndaráliti og þessu frumvarpi. Í velferðarnefnd kom fram, og ég var svolítið hugsi yfir því, að Samtök atvinnulífsins lýstu yfir áhyggjum sínum af 6% tryggingagjaldi sem þeir reiknuðu með að væri, ef það varðaði alla launþega í Grindavík, einhver rúmur milljarður. Ég set svolítið spurningarmerki við það vegna þess að ef maður horfir á hversu vel hefur gengið í Grindavík með fiskvinnsluna og annað - við sjáum að það er fyrirtæki núna sem á stóran hluta þarna, útvegsfyrirtæki í Grindavík, sem stefnir nú í held ég bara á fyrstu níu mánuðum ársins í nærri 10 milljarða, 8,6 eða 9 milljarða hagnað, þannig að varla eru þessir aðilar að hafa áhyggjur af einhverju smá tryggingagjaldi í tvo, þrjá mánuði eða lengur og ættu ekki einu sinni að nefna það á nafn vegna þess að þeir ættu að geta staðið undir því. Ég hef meiri áhyggjur af minni fyrirtækjunum vegna þess að þar sem eru kannski einyrkjar og aðrir, þeir geta lent í vandræðum og okkur ber að sjá til að hjálpa þeim á allan þann hátt sem við getum. Það kom t.d. fram hjá ASÍ fyrir nefndinni, og ég er eiginlega svolítið sammála því, að það er skrýtin lenska hjá okkur að núna erum við t.d. að tryggja laun upp á 633.000 kr. á mánuði og ofan á það fer auðvitað lífeyrissjóður og þá fer þetta í 710.000 eða eitthvað í kringum það, ef ég man rétt. En þetta eru tölur frá 2018. Það er einhver lenska hjá ríkisstjórninni, a.m.k. þessari ríkisstjórn og frá því ég kom á þing, að setja inn einhverjar upphæðir og gleyma þeim svo, uppfæra þær ekki. Þetta er mjög algengt í almannatryggingakerfinu og virðist nú vera komið yfir í launakerfið líka. Þetta er ekki gott vegna þess að það segir sig sjálft að á Íslandi, þar sem verðbólga getur farið af stað snöggt og hlutir breyst hratt, þá er ekki gott að vera með fimm ára gamalt plan um greiðslur. En þetta skiptir samt máli vegna þess að við vitum t.d. að ef ekki væri verið að gera þetta þá stefndi í það að fólk þyrfti að fara á atvinnuleysisbætur og það eru ekki nema einhver 70% sem það skilar og þar er hámarkið 525.000. Þannig að þetta er gott mál og bara frábært að við skulum hreinlega vera að koma þessu á og líka að við skulum reyna að taka tillit til þess, og við verðum að átta okkur á því, að fólk getur hafa verið í orlofi eða einhverra hluta vegna verið frá vinnu á þessu tímabili sem er undir - að þá sé hægt að taka besta árið. Við megum heldur ekki gleyma því að yfirvinna getur verið meiri á ákveðnu tímabili en öðru og eftir því sem mér skilst þá er þetta aðalvinnslutíminn þannig að það hefði mátt búast við töluverðri yfirvinnu, þannig að það verði tekið til þess. Það er mjög flott. Og líka það að þetta gildir einnig fyrir þá sem eru undir 18 ára og yfir sjötugu. Þarna er verið að reyna að ná utan um og gera hlutina virkilega vel. Svo verðum við að muna að ríkisendurskoðandi benti á að það yrði líka að fylgjast vel með og að það væri mikið eftirlit með því að þetta kerfi allt virkaði og það skilaði sér til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda og að aðrir geti ekki hagnast á þessu kerfi sem við erum að byggja upp. Það segir sig sjálft að það er auðvitað frábært að við erum núna að fara vinna í húsnæðisstuðningnum í velferðarnefnd vegna þess að eftir því sem sagt er þá er leiguverð á 100 m² íbúð 400.00–500.000 á mánuði, sem er auðvitað gífurleg upphæð. Þess vegna skiptir ofboðslega miklu máli fyrir þessa einstaklinga, sem eru núna sem betur fer búnir fá frystingu á sínum lánum, að fá stuðning til að standa undir þessari stökkbreyttu leigu sem er hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég vona auðvitað heitt og innilega, eins og við sýnum í velferðarnefnd og mynum vonandi líka sýna bæði í þessu máli og húsnæðismálunum, að við getum unnið hratt og vel og að við getum gert þetta. Það væri óskandi að við tækjum fleiri mál og sýndum það að við erum tilbúin að ekki bara að byggja varnargarða í kringum Orkuveituna og í Svartsengi og fólkið í Grindavík heldur að við munum líka byggja varnargarð um viðkvæmasta fólkið. Þar hef ég mestar áhyggjur af fötluðu fólki og eldra fólki og líka erlendum aðilum. Þess vegna verður að tryggja að það sé einhver ákveðin miðstöð þar sem fólk getur komið. Núna eru þau búin að tala um að þetta mál sem hér er undir er undir Vinnumálastofnun. Síðan kemur húsnæðisstuðningur, það er undir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og það er jú talað um að bæjarstjórn Grindavíkur muni vera með upplýsingaveitu í Tollhúsinu hérna rétt hjá. En síðan fer nú flest fram rafrænt, í gegnum netið. Það þarf einhverja síðu sem bendir fólki á hvert það á að leita. Síðan þarf líka að aðstoða það fólk sem hefur ekki aðstöðu til þess að fara inn í rafræna kerfið. Við vitum að það eru sérstaklega eldri borgarar og fatlað fólk og sumir hafa ekki og fá ekki einu sinni rafræn skilríki, sem er eitt af þeim vandamálum sem er verið að glíma við. Mér er óskiljanlegt að enn skuli vera sú staða uppi að ákveðnir aðilar fái ekki rafræn skilríki til að geta nýtt sér þá þjónustu sem þarf rafræn skilríki til að nota. Þetta er eitthvað sem verður að leysa. Ég vona að það verði einhvers staðar sett upp síða þannig að viðkomandi geti fengið skýr skilaboð: Grindvíkingar sem þurfa á hjálp að halda. Þið getið farið á þennan stað og fengið allar upplýsingar á sama stað. Að það þurfi ekki að fara langar leiðir; fyrst til fá launin og síðan út af húsnæðisstuðningnum, heldur geti þeir fengið þessa hjálp á einum og sama staðnum. Það held ég að sé bara alveg nauðsynlegt vegna þess að við vitum að það er ekkert auðvelt fyrir fatlað fólk að ætla sér t.d. að koma hingað niður í miðbæ og fá stæði til að komast í gamla Tollhúsið. Það er ekki þægilegasta leiðin til að hafa svona hluti. Það þarf að vera mjög gott aðgengi og auðvelt að komast að fyrir bæði fatlað fólk og eldra fólk og ég vona svo heitt og innilega að við finnum lausn á því. Þá verður vonandi hægt að hjálpa öllum sem á þurfa halda. En sem sagt: Þetta verður bara hið besta mál.

Virðulegi forseti. Álagið á íbúum Grindavíkur er mikið þessa dagana. Fólk hefur verið neytt til að yfirgefa heimili sín og á þessari stundu liggur það ekki fyrir hvort eða hvenær íbúar fá að fara aftur til baka, slík er óvissan í þeim atburði sem nú stendur yfir. Þrátt fyrir að hægst hafi á þeim hræringum sem riðið hafa yfir bæinn þá liggur það ljóst fyrir að skaðinn er nú þegar orðinn mjög mikill hjá sveitarfélaginu, fyrirtækjunum en ekki síst íbúunum sjálfum. Óvissan er því mikil og nauðsynlegt að hlúa eins vel að íbúum og kostur er. Að eyða óvissu og skapa öryggi er mikilvægasta verkefnið þessa dagana og ég vil fá að lýsa ánægju minni með það starf sem unnið hefur verið hingað til við að takast á við þetta risavaxna verkefni. Þar á ég við alla þá sem lagt hafa lóð á vogarskálarnar til að gera líf íbúa Grindavíkur sem bærilegast. Það hefur verið ótrúlegt að fylgjast með því fumleysi sem viðbragðsaðilar hafa sýnt við að tryggja öryggi íbúa og ég dáist að þeim mikla vilja sem landsmenn hafa sýnt til að aðstoða Grindvíkinga á öllum sviðum. Hjálpsemi landsmanna dugar hins vegar ekki til að tryggja stöðu Grindvíkinga. Þess vegna er þetta frumvarp lagt fram og er það væntanlega eitt af mörgum. Það þarf að tryggja íbúum tekjur og það þarf að tryggja íbúum húsnæðisöryggi, a.m.k. um einhvern tíma. Við megum því eiga von á að starfsemi þingsins næstu daga muni ráðast talsvert af þeirri stöðu sem uppi er. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp sem við ræðum hér er því liður í að tryggja íbúum framfærslu og ég vil fá að lýsa ánægju minni með það hversu hratt það er að ganga í gegnum þingið. Ég vil einnig lýsa yfir stuðningi Viðreisnar við þetta mál. Það bárust ekki margar umsagnir um þetta frumvarp en þeir umsagnaraðilar sem sendu inn umsögn, þ.e. Samtök atvinnulífsins og Alþýðusambandið, vöktu athygli á ákveðnum atriðum sem mér finnst mikilvægt að nefna hér. Áður en ég geri það langar mig þó að þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir hans samskipti við nefndina í aðdraganda þess að málið var lagt fram. Við fengum hringingu frá ráðherra þar sem hann fór yfir málið og bauð okkur að tjá okkur um það og mér finnst virðingarvert að hafa haft möguleika á slíkri aðkomu áður en málið kom til nefndarinnar. Eins og áður sagði sendi Alþýðusambandið inn umsögn og heimsótti okkur líka í nefndinni. Alþýðusambandið styður að sjálfsögðu þetta mál en vakti engu að síður athygli á vanda einstaklinga sem búa í Grindavík en starfa annars staðar. Eins og segir í álitinu, með leyfi forseta: „Um er að ræða hóp sem gæti talið 150-200 einstaklinga enda er suðvesturhornið og ekki síst Reykjanesið allt eitt atvinnusvæði. Bæði geta verið fyrir hendi beinar hindranir svo sem fjarlægð frá vinnu vegna tímabundins húsnæðis og/eða óbeinar hindranir svo sem skortur á dagvistun í ljósi umrótsins sem gerir einstaklingum erfitt um vik að sinna starfi.“ Maður veltir fyrir sér einstaklingi sem starfar t.d. á Keflavíkurflugvelli en fékk ekki húsnæði á Suðurnesjum og varð því að leita eftir húsnæði langt frá vinnustaðnum, tökum sem dæmi hugsanlega í sumarhúsi austur í Biskupstungum eða einhvers staðar. Það er erfitt fyrir slíkan einstakling að keyra í tvo tíma í vinnu og tvo tíma heim úr vinnu og getur auðvitað orsakað það að viðkomandi getur hreinlega ekki stundað sína vinnu, en samkvæmt þessu á slíkur einstaklingur ekki rétt á að fá launatrygginguna sem verið er að boða í þessu frumvarpi. Eins og Alþýðusambandið nefnir er kannski ekki til staðar dagvistun á þeim stað sem viðkomandi dvelur þannig að þetta getur verið snúið. Mér finnst bara rétt að vekja athygli á þessu. Mér fannst ég einhvern veginn þurfa að nefna oft í velferðarnefndinni að við viljum ekki að fólk sé að falla á milli skips og bryggju og við þurfum að tryggja fólki á einhvern hátt afkomuöryggi. Það er bara algjörlega nauðsynlegt. Samtök atvinnulífsins taka hins vegar annan pól í hæðina og eru að velta fyrir sér launatengdum gjöldum sem fylgja því auðvitað að greiða út laun. Í frumvarpinu er ekki tekið tillit til þess að það þarf að borga launatengd gjöld. Jú, það er tekið tillit til lífeyrissjóðsgreiðslna en það er ekki tekið tillit til tryggingagjaldsins og það er heldur ekki tekið tillit til orlofsgreiðslna sem geta annaðhvort verið greiddar inn á bankareikninga eða safnað upp. Samtök atvinnulífsins meta að það sé um 22% kostnaður sem fylgir þessu og benda á að ef verið er að borga hámarksupphæðina upp á 633.000 bætist við þarna 140.000 á mánuði í orlof og launatengd gjöld fyrir einstakling sem nýtur þess réttar að fá 633.000. Vissulega getum við bent á fyrirtæki sem standa vel og geta greitt þetta en önnur fyrirtæki geta það hreinlega ekki. Það er búið að skella í lás, þau hafa enga innkomu, eru hugsanlega í fjárfestingum og ráða illa við þetta. Þá er spurningin: Náum við því markmiði frumvarpsins að viðhalda ráðningarsambandi launafólks í Grindavík, sem er svo mikilvægt á þessum tímapunkti? Mér finnst bara rétt að benda á þetta. Mig langar líka að nefna, af því að hér hefur verið nefnt að ríkisendurskoðandi mætti fyrir nefndina og nefndi eitt og annað sem er athyglisvert, að í frumvarpinu er verið að gera ráð fyrir því að þeir sem þiggi greiðslur til að borga laun og viðhalda ráðningarsambandinu hafi enga heimild þá til að greiða sér arð á þessum tímapunkti eða þetta árið. Þá veltir maður fyrir sér því sem ríkisendurskoðandi benti einmitt á, að það eru ýmsar leiðir til þess að ná fjármunum út úr fyrirtækjum án þess að það sé endilega verið að greiða arð. Við þekkjum það mörg og það er t.d. hægt að lækka hlutafé, lækka hlutafé í fyrirtækjum sem færist þá sem fjármunir til þeirra sem eiga fyrirtækið alveg eins og arður til eigendanna, þannig að þetta er ekki alveg skothelt. Þrátt fyrir að það sé búið að samþykkja að ekki sé verið að greiða út arð þá er hægt að ná fjármunum út úr fyrirtækjum með öðrum hætti. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að segja mikið meira um þetta. Ég er auðvitað bara ánægður með að verið sé að tryggja afkomu Grindvíkinga sem hafa upplifað einhverjar mestu hörmungar í sínu lífi; að tapa heimili sínu, tapa örygginu sem það hafði upplifað kannski í áratugi, börnin geta ekki notið skólavistar á heimaslóð eða félagsskapar við félaga sína eða notið tómstunda eða íþrótta á sínum heimavelli. Það skiptir okkur miklu máli að verið sé að gera þetta með þessum hætti og ég lýsi því enn og aftur yfir að Viðreisn mun styðja þetta mál allt til enda.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú bara rétt að stíga í pontu til að leggja áherslu á það sem hv. þm. Guðmundar Einarssonar sagði, ég tek heils hugar undir það sem hann var að segja. Ég vil byrja á því að þakka formanni velferðarnefndar fyrir þetta nefndarálit og nefndinni fyrir samstarfið. Mér finnst það einkennandi fyrir aðkomu okkar í þinginu að þessu máli hvað við erum samtaka um að aðstoða Grindvíkinga í þeim hörmungum sem þar ríða yfir á þessum dögum og vikum. Ég hef talað mjög skýrt fyrir því að við tryggjum fjárhagslega afkomu og fjárhagslegt öryggi íbúa í Grindavík. Það er lykillinn að því að halda sæmilega sönsum í þessum erfiðleikum sem yfir dynja og þegar það þarf að huga að sálartetrinu og fjölskyldunni allri þá mega fjárhagsáhyggjur, eða alla vega óþarfa fjárhagsáhyggjur, ekki bætast við og við hér í þinginu og ríkisstjórnin eigum að gera hvað við getum til að létta þetta. Velferðarnefnd var að funda í morgun um áframhaldandi stuðning við íbúa í Grindavík og þar er líka mikil samstaða og ég ætla rétt að koma hingað til að lýsa því yfir að við Sjálfstæðismenn styðjum heils hugar þær aðgerðir sem hér eru settar fram. Ég vek líka athygli á því að það eru allar líkur til þess að við þurfum að halda áfram að setja ný lög eða reglugerðir vegna þess að sviðsmyndin breytist stöðugt, frá degi til dags. Við skulum ekki kvíða því að þurfa að snúa við og taka nýjar ákvarðanir vegna þess að þegar náttúran er annars vegar þá ræður hvorki þing eða ráðherra för heldur er það hún sjálf sem tekur völdin og við þurfum að taka til máls og mæta þeim verkum sem við blasa á hverjum degi. Þetta upplifði ég sjálfur á sínum tíma úti í Vestmannaeyjum og átta mig vel á því að það sem við erum að gera í dag kannski dugar ekki nógu vel á morgun og þess vegna verðum við að vera tilbúin hér í þinginu að halda áfram. Og ég fagna þeirri samstöðu sem Grindvíkingar eiga skilið frá okkur úr þessum ræðustól.

Frú forseti. Það er mikilvægt að hér hafi náðst þverpólitísk sátt um að tryggja afkomu Grindvíkinga, standa þétt með þeim á erfiðum tímum. Þegar Grindavíkurbær var rýmdur töluðu hæstv. ráðherrar fyrst um að nú gætu íbúar farið til Vinnumálastofnunar og sótt um atvinnuleysisbætur en eins og hv. formaður Samfylkingarinnar benti á eru jarðhræringarnar á Reykjanesskaga sérstök staða sem kallar á sértækar aðgerðir til að verja framfærslu fólks. Ég er feginn að það varð einmitt niðurstaðan hér á Alþingi, þetta frumvarp sem var vel unnið af hálfu félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins og af hálfu hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og fékk skjóta en vandaða umfjöllun í velferðarnefnd. Næst á dagskrá er svo húsnæðisstuðningurinn við Grindvíkinga, mál sem hefur nú verið lagt fram á Alþingi og verður, að mér skilst, mælt fyrir því á morgun. Við í Samfylkingunni höldum áfram að styðja ríkisstjórnina til þessara verka. Ég treysti því að við hér á Alþingi höldum áfram að gera allt sem í okkar valdi stendur til að veita Grindvíkingum og öðrum sem kunna að verða fyrir tjóni af völdum náttúruvár á Reykjanesskaga fullvissu um stuðning og samstöðu sama hvað á dynur því það er samtryggingin sem gerir okkur að sterku samfélagi og veitir fólki von þegar áföll ríða yfir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka framsögumanni fyrir flutning nefndarálits velferðarnefndar um málið hér við 2. umræðu og nefndarmönnum og öðrum þingmönnum fyrir innleggið hér. Ég styð þetta mál og eftir að hafa tekið þátt í umfjöllun velferðarnefndar tel ég máli vandað og að sett markmið muni nást, markmið um að tryggja stuðning til greiðslu launa til starfsfólks á almennum vinnumarkaði, en fyrir liggur að ríki og Grindavíkurbær munu áfram greiða starfsfólki sínu í Grindavík laun. Frumvarpið er hluti af viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við þessari óvissu sem ríkir í kjölfar jarðhræringa og í ljósi þess ástands sem jarðhræringarnar hafa skapað í Grindavíkurbæ. Ég kem hér fyrst og fremst til að ítreka að ég tek undir það mat velferðarnefndar að frumvarpið feli í sér mikilvæg skref til að tryggja launagreiðslur til þeirra einstaklinga sem nú búa við mikla óvissu. Jafnframt tek ég undir mikilvægi þess að stutt sé við ráðningarsamband atvinnurekenda og starfsfólks og því verði viðhaldið meðan þessi mikla óvissa ríkir. Ég vil leggja áherslu á það að við hér á Alþingi vinnum hratt og vel að þeim verkefnum sem við getum farið í til að draga úr þeirri óvissu sem íbúar Grindavíkur standa frammi fyrir en á sama tíma þurfum við auðvitað að gefa okkur tíma til þess að rýna málin og ég tel að það hafi tekist vel í vinnslu þessa máls. Ég vil samt sem áður benda á það, eins og fleiri hafa gert hér, að framkvæmdaraðilar, sem í þessu tilfelli er Vinnumálastofnun, þurfa að halda vel utan um framkvæmdina og greina það sem upp kemur þannig að hvort sem þarf að framlengja þetta úrræði síðar eða fara í sambærileg úrræði þá verði til góðar upplýsingar um það sem vel gengur og það sem hugsanlega vantar upp á. Þá þurfa stjórnvöld auðvitað áfram að fylgjast náið með framvindu mála í Grindavík með aðstoð náttúrufræðinga en líka og ekki síður með áhrifum atburðanna á fólk. Það er mikilvægt að við náum að afgreiða þetta tiltekna mál um launagreiðslur í dag og á morgun, og raunar byrjaði það nú í dag, tökum við til við vinnslu frumvarps um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavík, en það frumvarp var lagt fram hér á Alþingi í dag og við tókum fyrstu umfjöllun um það í velferðarnefnd í morgun. Virðulegi forseti. Hugur minn er hjá Grindvíkingum. Það er mikilvægt að þeir fái svigrúm til að vinna sig í gegnum áfallið og óvissuna sem þeir standa frammi fyrir. Til að gera það mögulegt þurfum við hér á Alþingi að gera okkar til þess að skapa festu varðandi þá þætti sem við getum haft áhrif á með lagasetningu og þetta frumvarp er liður í þeim viðbrögðum.

Forseti. Ég styð þetta mál eins og ég held að við gerum hér öll. Ég kem hér upp aðallega til þess að gera grein fyrir örlitlum fyrirvara sem ég setti við nefndarálit nefndarinnar, velferðarnefndar, sem afgreiddi þetta mál. Hann er svohljóðandi að ég riti undir álitið með fyrirvara um annars vegar að tilmæli og áherslur nefndarinnar sem fram koma í álitinu séu talin nægilega skýrt útfærð í texta og greinargerð frumvarpsins. Þennan fyrirvara geri ég vegna þess að þetta mál var unnið mjög hratt, enda brýnt, og ég fékk þau svör við vinnslu málsins í nefndinni að það væri litið svo á að tilmæli nefndarinnar væru komin nægilega skýrt fram í lagatexta. Mér hefur sjálfri þótt bera aðeins of mikið á því að þingmenn ofmeti vægi nefndarálita við lagatúlkun og því hafði ég áhyggjur af þessu og ákvað að setja þennan fyrirvara. Ég var engu að síður fullvissuð um þetta í nefndinni, án þess þó að mér gæfist tími eða tækifæri til þess sjálf að garfa í því með minni lögfræðiþekkingu og því set ég þennan fyrirvara við málið. Hinn fyrirvarinn sem ég geri er í rauninni bara árétting á því að hér sé um sértæka en ekki almenna aðgerð að ræða og það þurfi að fylgjast vel með henni svo unnt verði að ná til fólks sem fellur utan gildissviðs frumvarpsins. Það er nefnilega svo mikilvægt þegar upp koma aðstæður á borð við þessar að við tökum utan um alla. Þetta frumvarp er mikilvægt skref en við höfum örlitlar áhyggjur af því að þetta nái ekki utan um alla og því beini ég því til ríkisstjórnarinnar að vera á varðbergi gagnvart því og grípa skjótt inn í þegar kemur á daginn hvort og hverjir það eru sem falla þarna á milli skips og bryggju. Þegar fólk lendir í áföllum á borð við það sem Grindvíkingar hafa verið að ganga í gegnum núna síðustu daga og vikur, þetta er sannarlega mikið áfall, þá er margt fólk sem veit ekki einu sinni hvort það mun komast heim til sín eða ekki og hversu lengi það verður þannig. Þetta er gríðarleg óvissa og mikið áfall og það er óásættanlegt að í slíku áfalli þurfi fólk á sama tíma að hafa áhyggjur af sinni afkomu. Mögulega væri betra að hafa úrræði í formi styrkja til fólks sjálfs fremur fyrirtækja en það þurfti auðvitað að finna skjóta úrlausn og eitt markmið þessa frumvarps er að koma í veg fyrir að fólk missi vinnuna og koma í veg fyrir að fyrirtæki neyðist til að segja upp sínu fólki vegna þessara aðstæðna. Þetta er svipað úrræði og var komið á í Covid-heimsfaraldrinum og þar vitum við að mjög mörg féllu á milli stafs og hurðar. En ég styð þetta mál með þessum smávægilega fyrirvara.