Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Friðrik Sophusson) (frh.): Herra forseti. Þar var ég kominn ræðu minni að ég greindi frá samskiptum Sjálfstfl. og hæstv. iðnrh. varðandi álviðræðunefnd og hafði lýst því að Sjálfstfl. bauð samvinnu í málinu í umr. á Alþingi í des. 1980 og var því engu sinnt. Þá sagði ég frá því að í júlí 1981 hefði flokkurinn tilnefnt mann í álviðræðunefnd. Um miðjan sept. kom síðan erindisbréf til nefndarinnar sem var ekki í fullu samræmi við það sem við héldum að ætti að vera starf hennar. Loks vil ég taka það fram, að 5. maí, daginn sem viðræður fóru fram með ærið sérstæðum hætti við Alusuisse, sendi þingflokkur sjálfstæðismanna hæstv. ráðh. bréf, en geymdi birtingu bréfsins í fimm mánuði til að skaða ekki málið. Í bréfi Sjálfstfl. til hæstv. ráðh. kom fram gagnrýni vegna meðferðar málsins og óskað var eftir sérstakri nefnd til að ræða um framtíðarsamskipti Alusuisse og íslenska ríkisins. Í framhaldi af þessu eða nánar tiltekið seint í maímánuði boðaði hæstv. ráðh. mig á sinn fund, en þá var formaður Sjálfstfl., hv. þm. Geir Hallgrímsson erlendis. Sömuleiðis er mér kunnugt um að hæstv. ráðh. boðaði formann Alþfl., hv. þm. Kjartan Jóhannsson, á sinn fund til þess að ræða um viðræðurnar við Alusuisse. Var á hæstv. ráðh. að skilja að hann vildi hefja viðræður við stjórnarandstöðuna um hugsanlega lausn málsins. Aðeins var haldinn einn fundur með formanni Sjálfstfl. þá um sumarið, en um haustið átti hæstv. ráðh. fund með hv. þm. Geir Hallgrímssyni og Birgi Ísl. Gunnarssyni ásamt mér. Auk þess talaði ég við hæstv. ráðh. rétt fyrir jól þegar ljóst var að viðræðunefndin hafði leystst upp. Í öllum þessum viðræðum við hæstv. ráðh. greindum við sjálfstæðismenn frá því að við værum óánægðir með gang mála og lögðum eindregið til að ný nefnd yrði skipuð til þess að fjalla um þessi mál, ekki síst raforkuverðshækkunina. En hæstv. ráðh. reyndist ekki fús til þess að eiga samvinnu með þeim formerkjum í einu eða neinu. Það er ekki ætlun mín, herra forseti, að ræða mjög ítarlega um þessa till. sem fyrir liggur. Þetta mál hefur verið til umr. hér í sölum hv. Alþingis margoft, en eins og margoft hefur komið fram og verið lýst gerði viðræðunefndin lítið annað en vera hópur statista sem fengu upplýsingar við og við frá þeim útvöldu sem fengu að tala við samningamenn Alusuisse. Í rauninni var aldrei um neinar alvöruviðræður að ræða, enda voru fundir haldnir eins og verið væri að setja leikrit á leiksvið, þar sem hæstv. ráðh. baðaði sig í ljósi fjölmiðla og í gegnum blaðamannafundi og sendi fréttatilkynningar í allar áttir eins og hann er svo frægur fyrir. Frá því í maí lá málið svo niðri, en þá slitnaði upp úr viðræðunum. S.l. haust skrifaði síðan hæstv. forsrh. bréf til Alusuisse og skýrði þar frá umr. um álmálið á Alþingi og þó einkum því, sem fram kom í ræðu hans á Alþingi, að ekki væri verið að saka Alusuisse um sviksamlegt athæfi. Í framhaldi af því, eða nánar tiltekið hinn 10. nóv. s.l., sendi Alusuisse hæstv. ríkisstj. bréf, þar sem var sundurliðað hvernig þeir vildu standa að samningum við íslensku ríkisstj. Í stuttu máli má segja að hæstv. iðnrh. hafi komið sér hjá málefnalegum viðræðum við Alusuisse með alls kyns undanbrögðum. Hæstv. ráðh. hafði slitið viðræðum við Alusuisse í maí s.l. ár og sýndi aldrei í framhaldi af því neitt frumkvæði né nokkurn vilja til að hafa samband við svissneska álfélagið um þessi mál. Í hugmyndum Alusuisse um viðræðugrundvöll hinn 10. nóv. var boðið upp á íslenskan gerðardóm eða gerðardóm sem aðilar kæmu sér saman um. En með einhliða ákvörðun um álagningu skatta, sem þeir hjálpuðust að að framkvæma hæstv. fjmrh. og hæstv. iðnrh., er líklegt að búið sé að loka fyrir íslenskan gerðardóm, eins og hæstv. samgrh. Steingrímur Hermannsson hefur bent á í því sambandi með mjög glöggum hætti, m.a. í viðtali við dagblaðið Tímann hinn 5. febr. s.l. Það er engin ástæða til að rekja þetta mál sérstaklega, en það er ljóst að enginn réttur tapast þótt beðið hafi verið með málið, enda er það álit sérfræðinga, sem rn. hæstv. iðnrh. styðst við, að skattauki á fyrirtækið fyrnist ekki nema á sex árum. Það er flestum ljóst nú orðið að hæstv. ráðh. hefur aldrei ætlað sér að semja við Alusuisse. Málflutningur hans virðist fyrst og fremst beinast að því að reyna að styrkja stöðu sína innan Alþb. Í því skyni hefur hann þyrlað upp moldviðri hvað eftir annað og allra síst hefur það stuðlað að þjóðarsamstöðu. Þvert á móti hefur hæstv. ráðh. harðast gengið fram í því að spilla slíkri samstöðu, sem auðvitað er nauðsynleg í jafn veigamiklu máli og þessu. M.a. hefur hæstv. ráðh. gengið svo langt að hefja ófrægingarherferð gegn þeim sem stóðu að endurskoðun samninganna 1975 og þeim sem stóðu að gerð upphaflegu samninganna við Alusuisse um ÍSAL 1966. Þetta er auðvitað ekkert skrýtið þegar þess er gætt, að hæstv. ráðh. var í hópi andstæðinga álversins frá upphafi. Í þessu sambandi hefur það þó vakið einna mesta athygli að hæstv. iðnrh. réðst á aðstandendur endurskoðunarinnar frá 1975, eins og ég áður sagði, einmitt þegar hæstv. forsrh. var erlendis í opinberri heimsókn, en núv. hæstv. forsrh. var iðnrh. árið 1975. Það hefur að vísu verið grunnt á því góða á milli þessara hæstv. ráðh. vegna furðulegra aðdróttana hæstv. iðnrh. í garð hæstv. forsrh., þegar hæstv. núv. iðnrh. tók við í iðnrn. og lét þá eftir sér hafa að hann væri að taka til í rn., en úr því varð deila á milli hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh., þar sem hæstv. forsrh. lýsti því yfir, þegar hann svaraði hæstv. iðnrh., að margt væri sér til gamans gert um áramót, í frægri blaðagrein sem birtist í Morgunblaðinu í upphafi árs 1979. Það er ljóst að samstarfsflokkar Alþb. í hæstv. ríkisstj. hafa gefist upp á vinnubrögðum hæstv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar og ítreka ég þá tilvitnun til blaðaviðtals við formann Framsfl., hæstv. ráðh. Steingrím Hermannsson, í dagblaðinu Tímanum 5. febr. 1983, en þar segir Steingrímur m.a. með leyfi forseta: „Ég harma það mjög að svona hefur farið og því miður tel ég að svona hafi farið fyrir klaufaskap“ og síðar: „Hins vegar verð ég því miður að segja að ég hef sjaldan séð haldið á málum á jafn vafasaman og vonlausan hátt og iðnrh. hefur gert í þessu máli.“ Full ástæða hefði verið til að fara fleiri orðum um þessi atriði. Þá hefur hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson lýst því yfir, að hæstv. ráðh. hafi hvorki getað né viljað ná samningum við Alusuisse. Hér verður ekki rætt efnislega frv. hæstv. ráðh., sem er á stærð við nýja símaskrá, ein nýjasta skýrsla hæstv. ráðh., fskj. með frv. hæstv. ráðh. Ég giska á að það taki a.m.k. 5 klst. að lesa þá skýrslu upp, ef það verður gert hér á hv. Alþingi, en till. hæstv. ráðh. um einhliða aðgerðir sýna og sanna að allan tímann hefur það blundað hjá hæstv. ráðh. að pólitískt væri það heppilegast fyrir hann að sigla málinu í strand, með þeim hætti að flytja gersamlega vonlaust frv. um einhliða aðgerðir, þegar honum var ljóst að hann gat ekki samið um hagsmunamál Íslendinga við Alusuisse. Frv. hæstv. ráðh. um einhliða aðgerðir hlaut að kalla á viðbrögð af hálfu samstjórnarmanna hæstv. ráðh. og m.a. af þeim sökum myndaðist hin breiða samstaða í hv. atvmn. Sþ. um þá till. sem hér er verið að mæla fyrir. Sú till. sem hér er til umr. er byggð á þáltill. sjálfstæðismanna, en jafnframt er í flestum veigamestu atriðum tekið tillit til hugmynda hv. framsóknarmanna á Alþingi og till. hæstv. samgrh. í ríkisstj. um nefndaskipunina. Ljóst er að leiðir hafa skilist með hæstv. iðnrh. og öðrum í þessu máli, svo að notuð séu ummæli hæstv. ráðh. Pálma Jónssonar, enda er deilt um þær leiðir sem fara skal. Af þeim ástæðum er það af illri nauðsyn sem lagt er til að hv. Alþingi og hæstv. ríkisstj. taki málið úr höndum hæstv. iðnrh. Hæstv. iðnrh. hefur valið áróður í stað árangurs. Hann hefur fremur valið þá aðferð að sverta þá sem áður hafa fjallað um þessi mál en að reyna að ná árangri sjálfur. Í seinni tíð hefur hæstv. ráðh. sýknt og heilagt talað um nauðsyn hækkaðs orkuverðs, en í raun og sannleika er tiltölulega stutt síðan hæstv. ráðh. datt í hug að ræða þann möguleika, enda var hann svo upptekinn við að koma höggi á álfélagið vegna sviksamlegs athæfis og hækkunar í hafi. Ég tel víst að hæstv. ráðh. komi hér í ræðustól á eftir og flytji stutta og gagnorða ræðu þar sem hann fjallar um þetta mál eins og hans er vandi. Þá er eðlilegt að hann upplýsi hv. Alþingi um það hvernig notaðar hafi verið þær aukafjárveitingar sem koma fram á lista yfir aukafjárveitingar á s.l. ári, en á fyrstu 10 mánuðum s.l. árs var 4.1 millj. kr. eytt til þess að kosta verk er varða álverið og hingað til hefur ekki verið gerð grein fyrir því máli. Það kemur fram í ályktunargreininni, í þeirri þáltill. sem hér er verið að ræða, að ætlunin er að nefnd sú sem sett yrði á laggirnar hafi aðgang að öllum gögnum. Herra forseti. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Það hefur margoft verið rætt á hv. Alþingi. Hæstv. ráðh. hefur rætt það á blaðamannafundum og í fjölmiðlum og málið er öllum kunnugt. Ég vil fagna þeirri víðtæku samstöðu sem náðst hefur um málið í hv. atvmn. Vonandi nær það fram að ganga, enda er málið brýnt. Hér eru íslenskir hagsmunir í húfi. Ég álít, herra forseti, að málið þurfi ekki að ganga til hv. atvmn. á milli umr., enda hefur hv. nefnd rætt málið mjög ítarlega og málinu verið frestað á milli funda a.m.k. tví- eða þrívegis í nefndinni til þess að umr. fengjust um það í þingflokkum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál og læt ræðu minni lokið.



Herra forseti. Hér er verið að ræða 16. mál, viðræðunefnd við Alusuisse, þáltill., 231. mál Sþ., þskj. 467. Og samkv. þingsköpum er það auðvitað þannig, að - eða ég hef talið að það væri lítið þannig á, að hér væri um að ræða sjálfstæða till. Hins vegar kemur það ekki fram á þskj. með hvaða hætti flutningur þess er að öðru leyti en því, að þar stendur að hér sé um að ræða till. frá meiri hl. atvmn. Meiri hl. nefndar flytur nál. en þm. taka upp mál með sjálfstæðum hætti. Hér virðast flm. ætla að gera hvort tveggja í senn: að vera meiri hl. n. og líka að taka mál upp með sjálfstæðum hætti. Mig undrar það að jafn þingvanir menn og sumir þeirra eru, sem að þessu máli standa, skuli grauta svo í þingsköpum sem þessi málatilbúnaður ber vitni um. Hef ég ekki heyrt hjá hæstv. forseta hvernig hann hugsar sér að meðhöndla þetta mál, þegar það bætist svo við að hér í dagskránni stendur að hér sé um að ræða till. frá meiri hl. atvmn. frh. fyrri umr. eða er hér um að ræða nýja umr.? Hvort er hér um að ræða? Eru menn að tala um það að hér sé framhald umr. sem hófst fyrir nokkru um allt annað mál? Frh. fyrri umr., stendur hér. Hvaða umr. er það, sem áður hefur farið fram um þetta mál? 

Augljóslega.

En málatilbúnaður er allur í þessu máli sérkennilegur. Fyrir utan það að málið er hneyksli, þá er málatilbúnaðurinn hinn grautarlegasti í einu og öllu. Og hæstv. forseti Sþ. hefur ekki kveðið upp úr með það hvort hér er um að ræða sjálfstæða till. né heldur um það hvort hér er um að ræða till. frá meiri hl. n. og þar með meirihlutaálit. Nú háttar þannig til með upptalningu á flm. að þeir eru taldir í þessari röð innan sviga í þessu snubbótta þskj.: EH, það mun standa fyrir hv. þm. Eggert Haukdal. FrS mun standa fyrir hv. þm. Friðrik Sophusson. ÓÞÞ mun standa fyrir hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson. Síðan kemur hv. þm. Halldór Ásgrímsson, varaformaður Framsfl., sem slæst í þessa undarlegu för. Þá kemur hér hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og síðan kemur hér hv. þm. Sverrir Hermannsson. Hérna er því framkvæmdastofnunardúettinn mættur bæði í bak og fyrir. Fyrst er það hv. þm. Eggert Haukdal og svo lýkur þessari föngulegu sveit með hv. þm. Sverri Hermannssyni. Síðan kemur hér hv. þm. Friðrik Sophusson og mælir fyrir þessari till. og kemur þó hvergi fram í málatilbúnaði að hann eigi að vera fremstur þeirra sem málið bera upp. Það finnst mér afar sérkennilegt að hv. þm. Halldór Ásgrímsson, sem ég vona að hafi verið að kveðja sér hljóðs einmitt núna, skuli slást í þessa för undir forustu hv. þm. Friðriks Sophussonar. Af hverju hefur hann ekki forustu hv. þm. Eggerts Haukdals, sem þó er leiðtogi þeirra samkv. þessum pappír, sem hér liggur fyrir á þskj. 467, Tillaga til þingsályktunar um viðræðunefnd við Alusuisse. Ég óska, herra forseti, eftir úrskurði um það hvort hér er um að ræða sjálfstæða till. eða nál. eða hvers lags pappír þetta yfir höfuð er, sem hér er á dagskránni, áður en umr. er lengra haldið. Ég vænti þess að úrskurður geti legið fljótlega fyrir, svo að umr. um þetta mikilvæga mál þurfi ekki að tefjast mjög mikið af þessum sökum, en ég óska eindregið eftir því að hæstv. aðalforseti Sþ. svo og aðrir forsetar komi sér saman um það hvers lags till. það er sem hér er verið að ræða.



Herra forseti. Ég vil nú mótmæla því að hæstv. félmrh. er hér að endurflytja ræðu hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar frá í gær. Þá úrskurðaði forseti með hvaða hætti þetta mál skyldi ræða hér á Alþingi. Það er búið að fara þinglegar leiðir og er undarlegt að þm. skuli ekki geta sætt sig við það. Hvers konar lýðræðishugsanir eru það að geta ekki sætt sig við það að mál séu rædd hér á Alþingi? Það eru undarlegar hugsanir. Ég ætla ekki að svara hér þeim aðdróttunum sem komu fram í máli hæstv. félmrh. Ég get gert það síðar varðandi þetta mál, enda á ekki að ræða efnislega um mál um þingsköp. En ég vil mótmæla því að einstakir þm. komist upp með það dag eftir dag að hafa hér langt mál undir liðnum þingsköp og fara út í efnislega umr. Það mætti halda að Alþb.-menn væru að koma í veg fyrir það að hæstv. iðnrh. gæti tekið hér til máls og við fengið að hlýða á hann nokkra stund.



Ég vil taka það fram að það fer að sjálfsögðu ekkert á milli mála hvaða mál er verið að ræða. Þetta er 16. málið, 231. mál í Sþ. og ef menn skoða það þskj., þá sést hvað hér er um að ræða. Ég sé enga ástæðu til að gefa neina yfirlýsingu um þetta að öðru leyti. Það segir sig sjálft hvernig slíkt er meðhöndlað.



Herra forseti. Það er einkennilegt að varaformaður Framsfl. skuli gera sér sérstakt ómak til þess að halda uppi málþófi hér utan dagskrár eða um þingsköp. Ég veit ekki hvaða ástæðu þessi hv. þm. hefur til þess að reyna að koma í veg fyrir það að virðulegur hæstv. iðnrh. fái að láta ljós sitt skína í þessum efnum. Ég ætla mér a.m.k. ekki að biðja um orðið fyrr en það er víst að þeir sem mest vita um málið og hafa best um það að segja hafi möguleika til þess að koma hér á undan mér. En, herra forseti. Ástæðan til þess að ég kom hérna upp er einfaldlega sú, að ég leyfði mér að gera aths. við þetta þskj. sem menn veifa hér í kringum sig en ég hef því miður ekki undir höndum. Hins vegar veit ég hvernig það er. Þetta er 3. útgáfa þess þskj. sem átti að brúka.  Hvaða ástæður lágu að baki því þskj. sem var undanfari þessa? Mig langar að vita með hvers konar hugarfari menn láta slíkt þskj. frá sér fara, því að þar stóð einvörðungu að þetta væri þskj. frá meiri hl. n. og ekki sagt hverjir þeir væru. Það vill svo til að ég er einn af nm. og menn gætu nefnilega haldið, með því að lesa eingöngu þetta orð, meiri hl. n., að ég væri einn af flm. Slíkt er auðvitað ósæmilegt.

Það stendur í grg.

Já, greinargerðir gerast nú býsna langar og hætt við því að menn leggi ekki í það verkefni að lesa greinargerðir. Og þessi er svo leiðinleg og vitlaus, að ég trúi því ekki að menn almennt leggi það á sig að lesa hana, eftir að hafa lesið þessa dæmalausu till. Ég leyfði mér að benda á það, að á þetta þskj. vantaði auðvitað að greina frá því hver væri frsm. Það er ekkert svo sjálfgefið að hv. þm. Friðrik Sophusson sé frsm. málsins, nema síður sé, vegna þess að hv. þm. og formaður stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar í landinu er þó nefndur þarna fyrstur. Ég ætla ekki að eyða tíma Sþ., herra forseti, í að ræða þessi vinnubrögð n. undir þessum lið, um þingsköp, því að ég neyðist til að skýra gang þess máls allan áður en þessari umr. lýkur og vil mælast til þess að hv. frsm. hlýði þá vel á og taki eftir.



Herra forseti. Það er ekki fyrsta umr. um þetta mál, sem hér ber á góma, sem nú fer fram. Það hefur komið fyrir hér á hv. Alþingi alloft og hv. alþm. hafa átt hlut að þeim umr. Ég hef hverju sinni fagnað því þegar þetta mál hefur komið hér á dagskrá, því að það er svo sannarlega ástæða til að ræða þetta mál hér á hv. Alþingi. Ég hefði kosið að hv. frsm., hv. 10. þm. Reykv., hefði gert tilraun til þess hér áðan, að taka málefnalega á þessu þýðingarmikla máli, gera einhverja grein fyrir þeim tillöguflutningi sem hér liggur fyrir og hann þóttist vera að mæla hér fyrir fyrir hönd meiri hl. hv. atvmn. Sþ. Ég held að hún muni vitna nú og framvegis um þá málefnafátækt, sem að baki býr þeim tillöguflutningi sem hér er, sú ræða sem hér var haldin áðan. Þar var ekki reynt að taka efnislega á máli. Það var hlaupið yfir það í stíl, sem við kölluðum einu sinni Heimdallarstíl og heyra má ennþá, og það er ekki alveg fráleitt að hv. 10. þm. Reykv. sé eitthvað kunnugur slíkum stílbrögðum, en ég tel að slíka málafylgju og slíkan málflutning í hagsmunamáli, sem varðar Íslendinga jafnmikið og þetta, eigi ekki að viðhafa. Það kann þó að vera að ég sjái ástæðu til þess, áður en ég lýk máli mínu hér í dag, að koma að einstaka atriði úr máli hv. 10. þm. Reykv., sem tekið hefur að sér fyrir hönd meiri hl. hv. atvmn. að mæla fyrir þessu þskj., sem er á einni bls. með grg. upp á 10 eða 15 línur eða svo. Hér fyrir þinginu liggja tvö mál varðandi Alusuisse og ÍSA L. Annað þeirra er umrædd till. hv. atvmn. upp á eina blaðsíðu knappa. Hitt er 204. mál Nd. Alþingis, sem hefur ekki enn komið hér til umr., en tíundað hefur verið í fjölmiðlum að það væri nokkuð gilt verk, sem þar er saman dregið, og það hefur verið spurt um það sérstaklega hér af hv. alþm. úr röðum Alþfl. hvað kostað hafi að taka saman þetta málsskjal, rétt eins og það væri aðalatriði máls, hvað það kostaði að koma á framfæri við hv. Alþingi Íslendinga meginefni í þessu stóra máli. Það einkennir nefnilega það lið, sem stendur að baki þessari þáltill., að það forðast að taka efnislega á þessu máli. Annaðhvort er það vegna slæmrar samvisku eða þá vegna vankunnáttu, nema hvort tveggja sé, svo að notað sé frægt orðalag, sem heyrðist einu sinni frá hv. þm. sem situr hér stundum í horni en er nú þaðan farinn. Þessi tvö þingmál endurspegla gerólík viðhorf og ólíkt stöðumat stjórnmálaflokkanna í landinu á samskiptum við Alusuisse vegna álversins í Straumsvík. Alþb. telur Alusuisse hafa sýnt óbilgirni og hafnað sanngirniskröfum okkar það lengi að við svo búið megi ekki lengur standa. Því sé það eðlilegt að leiðrétta samninga við Alusuisse einhliða til þess að tryggja lágmarkshagsmuni Íslendinga. Hinir flokkarnir þrír vilja halda áfram samningaþófi við auðhringinn í fullkominni óvissu um niðurstöðu, og til þess að eiga kost á að halda slíku samningaþófi áfram vilja þeir gefa í forgjöf stóra hagsmuni til þess eins að Alusuisse fáist til viðræðna. Á sama tíma og staða mála er slík, þá er öllum spjótum hér á hv. Alþingi af hálfu talsmanna þessara flokka beint að mér sem stjórnvaldi í þessu máli, þ.e. inn á við, en málstaður og viðbrögð Alusuisse eru gerð að algeru aukaatriði í þessu máli og fegruð á ýmsa lund. Þann 4. febr. s.l., daginn eftir að ráðherrar Framsfl. í ríkisstj. höfðu hafnað tillögum okkar Alþb.-manna um að grípa til einhliða aðgerða til að leiðrétta raforkuverðið við ÍSAl., til þess að færa samningana í átt að upphaflegum forsendum, þá er skrifað í dagblaðinu Tímanum: „Sverfur til stáls í ríkisstjórninni í álmálinu. Steingrímur hefur lagt fram sérstakar tillögur sem svar við tillögum Hjörleifs Guttormssonar um einhliða aðgerðir.“ Ég vakti athygli á því þá og ég vek athygli á því hér aftur að það hefði betur sorfið til stáls á öðrum vettvangi í þessu máli. Í þessari grein í Tímanum þann 4. febr. er vitnað til formanns Framsfl. um það, að þessar tillögur séu mjög í anda þeirra tillagna sem fulltrúi Framsfl. í álviðræðunefnd lagði fram á sínum tíma, og að þar sé um að ræða eins konar mótleik við tillögum Alþb. um einhliða aðgerðir. Þannig er staðið að þessu máli af samstarfsmönnum Alþb. í ríkisstj., sem nú hafa slegist í hópinn með stjórnarandstöðunni í þessu máli og standa að þeim tillöguflutningi sem hér er til umr. Frv. okkar Alþb.-manna um einhliða leiðréttingu raforkuverðsins til álversins í Straumsvík, sem er 204. mál Nd. Alþingis, er þess efnis í meginatriðum, að þar er gert ráð fyrir hækkun raforkuverðsins frá núverandi 6.45 millum fyrir kwst. í 12.5 mill á kwst. strax og lög hafa verið samþykkt um það hér á hv. Alþingi, þ.e. um það bil tvöföldun. Í framhaldi af því verði reynt að ná samningum við Alusuisse um endurskoðun á raforkuverði og það er tilgreint á hvaða forsendum sú endurskoðun skuli byggð. Það er í fyrsta lagi á þeirri grundvallarstefnu, sem lögfest er í 11. gr. laga nr. 59/1965 um Landsvirkjun, að raforkuverð í samningum til langs tíma við stóriðjufyrirtæki megi ekki valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið. Í öðru lagi á raforkuverði því sem álver annars staðar í heiminum greiða, í þriðja tagi á framleiðslukostnaði raforku hér á landi og í fjórða lagi á heimsmarkaðsverði á áli. Fari hins vegar svo, að Alusuisse vilji ekki við okkur semja um svo sanngjarnar og sjálfsagðar kröfur varðandi verðlagningu á raforku, þá er gert ráð fyrir því í frv. okkar Alþb.-manna, sem flutt er í Nd. af öllum þm. flokksins þar, að stjórn Landsvirkjunar skuli með stoð í þeim lögum sem frv. gerir tillögu um ákvarða með gjaldskrá raforkuverðið til álversins í Straumsvík á bilinu 15–20 mill á kwst. frá og með 1. jan. 1984, og það verð eigi að breytast í samræmi við breytingar á skráðu heimsmarkaðsverði á áli, þ.e. það verði tryggt að við fáum hér fram þreföldun á raforkuverði til álversins innan árs. Þannig verði það tryggt að framleiðslukostnaðarverð fáist fyrir raforkuna, sem seld er til álversins í Straumsvík, og því ástandi verði aflétt að almenningur í landinu þurfi að greiða stórar fjárfúlgur með hverri einustu orkueiningu, sem seld er til þessa stórnotanda, sem fær hátt í helminginn af framleiddri raforku í landinu. Ég vænti þess að þjóðin setji sig þannig inn í þessi mál, að hún geti á efnislegum forsendum borið saman tillöguflutning okkar Alþb.manna annars vegar og hins vegar þá þáltill. sem hér liggur fyrir frá fulltrúum annarra þriggja flokka. Ég óttast ekki þann dóm. Þetta frv., sem Framsfl. hafnaði að standa að innan ríkisstj. og þingflokkur Framsfl. hafði þá um fjallað, byggir á því mati að forsendur fyrir rafmagnssamningnum vegna álversins séu brostnar. Því hafi Íslendingar fullan rétt á að breyta forsendum samningsins í átt til upphaflegrar stöðu hans og í samræmi við þróun orkuverðs til áliðnaðar í heiminum og aðrar breytingar í efnahagsþróun heimsins. Þetta er skýr tillaga, reist á mjög traustum grunni og víðtækum undirbúningi, sem er að finna í því frv. sem hér var lagt fram um daginn af okkur Alþb.-mönnnum í Nd. Alþingis. Till. fulltrúa þingflokkanna í atvmn. meiri hl. atvmn., sem svo er kallaður, undir forustu Eggerts Haukdals, er allt annars eðlis og raunar fullkomin andstæða við stefnumörkun Alþb. í þessu máli, stefnumörkun sem ég hélt lengi vel að nyti stuðnings allrar ríkisstj. - og tók þá mið af samþykktum hennar og yfirlýsingum og einnig með tilliti til þeirra viðbragða sem fram hafa komið hjá Alusuisse frá því að viðræður hófust við auðhringinn í lok árs 1980. En eins og þið vitið, hv. alþm. hefur þáltill. sem betur fer í þessu tilviki takmarkað gildi, en nógu slæmt er samt að hún skuli fram komin hér á hv. Alþingi, hvað þá ef Alþingi færi að samþykkja hana. Það má heita vinnuheiti þessa dæmalausa þinggagns: „Málið úr höndum iðnrh.“ Það er vinnuheiti þessarar þáltill. Það er mikið gert úr því að meginatriðið sé að með till. skuli málið tekið úr mínum höndum sem iðnrh. og falið nefnd, sem sjálf á að kjósa sér formann. Þetta mætti eitt út af fyrir sig teljast broslegt, broslegur málabúnaður, ef ekki héngi annað og verra á spýtunni. Samþykkt af þessu tagi er út af fyrir sig markleysa, þar sem hún stangast við stjórnskipunarlög og lög um Stjórnarráð Íslands. Við skulum líta ögn nánar á það atriði. Við skulum líta nánar á stjórnskipulegt gildi þál. af því tagi sem hér liggur fyrir til umr., um skipan nefndar til að eiga viðræður við Alusuisse. Í 14. gr. stjórnarskrárinnar segir að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Í lögum nr. 73 frá 1969 um Stjórnarráð Íslands eru ákvæði um skiptingu starfa milli ráðuneyta og greiningu stjórnarráðsins í ráðuneyti. Í auglýsingu um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 96 frá 1969 er stjórnarmálefnum skipt á milli rn. Þar segir að mál er varða iðju og iðnað heyri undir iðnrn. Málefni álversins í Straumsvík heyra samkv. þessu undir iðnrh., sem ber að óbreyttum lögum stjórnskipulega ábyrgð á meðferð þessa máls. Forræði málsins verður því ekki breytt með þál. Alþingi hefur a.m.k. einu sinni áður reynt að skipa málefni, sem ákveðið var í lögum, með þál. Sú ráðstöfun leiddi til dómsmáls, sem kom til kasta Hæstaréttar og fékk þar sinn úrskurð. Þingsályktanir geta þannig ekki breytt lögum. Þeir sem virðast telja það sáluhjálparatriði að losa Alusuisse undan því að þurfa að eiga samskipti við iðnrn. og mig sem iðnrh. hefðu því átt að flytja um það frv. til l. eða bera fram vantraust á mig sem ráðh. Það er vissulega fróðlegt, herra forseti, að sjá atriði í grg. með þáltill. er varða minn hlut að þessu máli. Sú grg. er ekki löng, en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, um þennan þátt: „Að undanförnu hefur komið í ljós að iðnrh. hefur ekki auðnast að ná víðtækri samstöðu um hagsmunamál þjóðarinnar gagnvart Alusuisse. Ekkert tillit hefur verið tekið til ábendinga annarra í máli þessu og ráðherra lagt fram þmfrv. í Nd. Alþingis um einhliða aðgerðir. Þar með hefur ráðh. siglt málinu inn á brautir sem enginn sér fram úr.“ Þetta er í rauninni allur efnisstuðningurinn, öll efnisatriðin í þessari grg. með þessari mikið umræddu þáltill. Ekki er mikið kjöt á henni og var ekki miklu bætt við hér af hv. 10. þm. Reykv., sem var frummælandi fyrir till. hér áðan. En það er vert að líta aðeins á þau atriði sem hér eru tíunduð í þessari grg. Hefur af hálfu iðnrn. ekki verið reynt að stilla saman í þessu stóra máli? Ég bið hv. alþm. að líta yfir þingræður um þessi mál, þ. á m. ræðu mína í þingtíðindum frá 28. okt. s.l., þar sem ég fór talsvert yfir gang þessara mála að gefnu tilefni, þegar fram fór umr. hér um till. sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu til þál. um viðræðunefnd við Alusuisse, sem er uppistaðan í þeirri till. sem hér er komin til umr. frá svokölluðum meiri hl. hv. atvmn. Ég minni á það, að í júlímánuði 1981, þegar það lá fyrir eftir ítarlega athugun endurskoðenda á yfirverði á súráli til álversins í Straumsvík, að þar var um stórfellt yfirverð að ræða á árunum 1974 fram á mitt ár 1980, upphófst mikið fjaðrafok og umr. hér í fjölmiðlum. Og það leyndi sér ekki hverjir það voru sem vildu nú gera niðurstöðu þessarar endurskoðunar sem tortryggilegasta. Þar fór fyrir málgagn, sem þá a.m.k. var talið víðlesnasta málgagn í landinu, Morgunblaðið, og fór geyst til þess að gera þessa niðurstöðu tortryggilega og bar ekki í fyrsta sinn blak af auðhringnum og tók undir hagsmunamál er hann varðar. En þá tókst að fá, þrátt fyrir harðar deilur og sviptingar, fyrst Alþfl. til samstarfs um þetta mál inn í álviðræðunefnd og síðan Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, sem tilnefndi þar fulltrúa ásamt fulltrúum ríkisstjórnaraðilanna. Þarna var fenginn vettvangur allra stjórnmálaflokka, allra þingflokka og aðila að ríkisstj. í þessu máli, sem fengu öll þau gögn er máli skiptu um þetta, tækifæri til þess að fjalla um málið og ræða það á fundum sínum, sem urðu hátt í 60, ef ég man rétt, áður en Framsfl. rauf þennan samstarfsvettvang þann 6. des. s.l. Og þegar þetta liggur fyrir, þessi samstaða sem þarna var sköpuð með öllum stjórnmálaflokkum í landinu, samstaða sem rofin var af stærsta aðilanum að ríkisstj. í des. s.l., þá koma þessir menn hér með tillögu á hv. Alþingi og bera mig sökum um það að hafa ekki leitast við að stilla saman þjóðina í þessu máli og stjórnmálaflokka í landinu. Það er mikið hugmyndaflug hjá þessum hv. talsmönnum. Ég hef rifjað það upp hverjir rufu þennan vettvang. En þegar það lá fyrir lýstu talsmenn þingflokka stjórnarandstöðunnar því yfir hér á hv. Alþingi, að þeir teldu að þessi viðræðunefnd þjónaði ekki lengur tilgangi og þeir litu svo á, að hún væri hætt störfum og þeir fulltrúar, sem þeir hefðu í hana tilnefnt, þó að þeir drægju þá ekki út með formlegum hætti eins og þingflokkur Framsfl. gerði með sérstakri þingflokkssamþykkt. Það er því dálítið einkennilegt þegar hv. þm. Friðrik Sophusson kemur hér og ásakar mig fyrir það að hafa ekki leitast við að hafa samstarf við Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu í þessu máli. Hér segir í tilvitnuðum 5 línum úr grg. - þær eru víst 10 samtals í grg. með þessari till.: „Ekkert tillit hefur verið tekið til ábendinga annarra í máli þessu.“ Við skulum líta aðeins nánar á það atriði. „Ekkert tillit hefur verið tekið til ábendingar annarra." Ég heyri að hv. varaformaður Framsfl. leggur við hlustir. Það er ágætt því að  Það segir í 4. og 5. línu tilvitnaðrar grg. að enginn sjái nú fram úr málinu. Og menn eru greinilega afskaplega óttaslegnir. Hv. flm. úr atvmn. Sþ. sjá ekkert fram úr málinu. Þeir vilja ekki leggja neitt á sig til þess að knýja hér á með þeim hætti sem árangri gæti skilað til þess að fá fram sanngjarnar leiðréttingar á raforkuverði til Íslands. Hvar er nú hugur þeirra manna, þar á meðal úr Framsfl., sem stóðu að því með Alþb. 1971 að rifta þeim nauðungarsamningi sem gerður var af viðreisnarstjórninni 1961 varðandi landhelgismál við Breta og Vestur-Þjóðverja? Hvar er nú hugur og kjarkur þeirra manna? Telja þeir ekki að hér séu hagsmunir í húfi, sem varða þjóðina alla, að hér sé um nauðvörn af okkar hálfu að ræða, rétt eins og um var að ræða 1971, þegar Sjálfstfl. og Alþfl. vildu heldur sökkva með nauðungarsamningnum við þessar bandalagsþjóðir okkar, Breta og Vestur-Þjóðverja, láta yrja hér upp fiskimiðin við landið fremur en grípa til sjálfsagðra aðgerða fullvalda ríkis? Þá stóð Framsfl. með okkur Alþb.-mönnum í því máli. En nú hefur blaðinu verið snúið við og ég vænti þess, að það ágæta fólk, sem stutt hefur Framsfl. í þeirri trú að hann væri fáanlegur til skynsamlegra verka til að verja þjóðarhagsmuni, taki eftir þessari stefnubreytingu og þeir fulltrúar flokksins í ríkisstj. og hér á hv. Alþingi komist ekki hjá því að verða varir við það hvernig hér hefur verið snúið við blaðinu. En það er nú því miður svo, að Framsfl. hefur ekki staðið heill í þessu máli alla tíð, raunar ekki á viðreisnarárunum heldur. Þau öfl, sem þá vildu ganga sömu erinda og Sjálfstfl. og sá Alþfl. sem tók þátt í þeirri stjórn, hafa nú að því er virðist náð yfirtökunum innan Framsfl. En við skulum líta aðeins á efnisatriði þessarar þáltill. fyrir utan það sem ég þegar hef gert að umtalsefni, að taka skuli málið úr höndum iðnrh. Það er að vísu sagt í till. að lögð skuli rík áhersla á verulega hækkun raforkuverðs, en það er ekkert skilyrði sett um það að raforkuverðið skuli hækka. Ekkert slíkt skilyrði er að finna í þessari till., aðeins frómar óskir sem Alþingi eigi að setja fram við auðhringinn. Í þessari till. er tekið undir meginkröfur auðhringsins, sem hann hefur sett fram í þeim viðræðum sem fram hafa farið til þessa, tekið undir kröfu hans um stækkun álversins í Straumsvík, um það að geta fengið stærri hluta af orkuauðlindum Íslendinga. Án þess að nokkuð liggi fyrir um það, um hvað samningar gætu tekist í sambandi við raforkuverð og annað, þá eigi að slá því föstu hér að Alþingi Íslendinga sé reiðubúið til þess að taka slíkt mál upp við auðhringinn að afhenda honum aukinn hlut í orkulindum Íslendinga. Það eigi að vera eins konar verðlaun fyrir þau samskipti og þann samningsvilja sem Alusuisse hefur sýnt gagnvart Íslendingum til þessa. Og það er tekið undir aðra meginkröfu: að fá heimild til þess að taka nýjan hluthafa inn í íslenska álfélagið, sem svo er kallað, ÍSAL, helmingseiganda á móti Alusuisse, vegna þess að það hentar auðhringnum nú að reyna að losa sig við hluta af hlutafé í þessari bræðslu og koma þeim skuldum, sem þar hefur verið hlaðið upp í þetta sýnilega gjaldþrotafyrirtæki í Straumsvík, eins og það hefur verið bókfært, koma þeim út fyrir skuldaramma og viðskiptaramma Alusuisse gagnvart bönkum samsteypunnar. Þetta er þeirra kappsmál og að geta veifað heimild til stækkunar á álverinu í leiðinni. Ég vek athygli á því í sambandi við þá stækkun, að þar hafa menn talað um heilan kerskála, sem með núverandi tækni væri ekki aðeins aukning um þriðjung á framleiðslu álversins í Straumsvík, heldur mætti í slíkum kerskála koma við tvöföldun á framleiðslu álbræðslunnar og þar með nærri tvöföldun á því magni af raforku sem álverinu væri selt. Og svo má segja að komi kórónan í þessu verki þeirra flm. úr hv. atvmn., þar sem lagt er til með svofelldu orðalagi, herra forseti: „Til að stuðla að því, að viðræður geti hafist án tafar, verði fallist á að setja deilumál um verð á súráli, rafskautum og skatta í gerðardóm sem aðilar koma sér saman um.“ Hér er verið að leggja það til, að þær ákvarðanir íslenskra stjórnvalda, sem fyrir liggja af hálfu fjmrn., að leggja endurmetið framleiðslugjald á álbræðsluna í Straumsvík sem nemur um 130 millj. kr. vegna dulins hagnaðar fyrirtækisins frá árinu 1976 að telja, að þessi gerð íslenskra stjórnvalda skuli brotin upp og sett í gerðardóm með samkomulagi við Alusuisse. Til hvers? Jú, til þess að greiða fyrir því að viðræður geti hafist. 130 millj. ísl. kr. á að setja í gerðardóm með samkomulagi við Alusuisse til þess að greiða fyrir því að viðræður geti hafist. Ég heyrði að hv. 10. þm. Reykv. taldi hér áðan að við værum að kasta frá okkur einhverju kostaboði, sem komið hefði frá auðhringnum 10. nóv. s.l., þess efnis, að málið ætti að fara fyrir íslenskan gerðardóm, þeir væru að bjóða okkur að setja málið í íslenskan gerðardóm, deiluna um fortíðina. Hæstv. sjútvrh. hefur oftar en einu sinni, að ég hef tekið eftir, vitnað til þess sér til málsbóta í sambandi við undirtektir hans við tillöguflutning stjórnarandstæðinga, sem raunar eru undirtektir við kröfur og málflutning Alusuisse. Hann hefur vitnað til hins sama. En menn skulu líta í þessa texta. Þeir hafa þá undir höndum. Hvar stendur það að boðið sé að setja þetta í íslenskan gerðardóm? Í bréfi Alusuisse frá 10. nóv. er talað um tvo gerðardóma með samkomulagi. Annar átti að fjalla um yfirverð og deilur varðandi þau, en það er ekki tiltekinn neinn íslenskur gerðardómur. Hinn átti að fjalla um deilur varðandi afskriftir á árinu 1980 sérstaklega og þar máttu íslenskir lögfræðingar koma við sögu. Það var hinn íslenski gerðardómur sem tilboð var gert um. Það er kannske táknrænt fyrir málflutning þessara hv. talsmanna atvmn. og hagsmuna Alusuisse í þessu máli, að þeir skuli ekki einu sinni geta farið með rétt mál varðandi þau tilboð sem auðhringurinn hefur gert. En það er reyndar mjög í samræmi við annað í þeirra málflutningi. Hér er sannarlega á ferðinni tillaga um málsmeðferð, sem ekki er hægt að gefa aðra einkunn eða viðhafa um annað lýsingarorð en það, að hún sé hroðaleg. Hún sé hroðaleg í gamalli og góðri merkingu þess lýsingarorðs. Að baki hennar getur í besta falli búið glópska eða barnaskapur. En hún endurspeglar einnig ótrúlegan undirlægjuhátt við erlent vald og við erlenda hagsmuni. Það er vissulega eitt, að einstakir þm. eða einstakir aðilar utan þings túlki viðhorf sín til þessa stóra máls, og annað það, að hv. Alþingi er að taka upp mál með þessum hætti og gera um það till. að samþykktir af þessu tagi verði gerðar hér á hv. Alþingi. Átta hv. alþm. sig ekki á því, hvernig þeir eru með þessum tillöguflutningi að spila upp í hendurnar á auðhringnum, á gagnaðilanum í þessu máli? Eru þeir gersamlega skyni skroppnir um það, hvernig samningar ganga fyrir sig, hvernig það er að halda á samningum við sterkt vald? Eru hér engir lengur, sem muna deilur okkar um aðra auðtind, fiskimiðin við landið, og að það þurfti svolítið á sig að leggja til þess að við Íslendingar næðum þar tökum á máli? Þjóðin var reiðubúin til þess af því að það tókst samstaða meirihlutamanna hér á hv. Alþingi að leggja það til og bera það fram og fá um það samþykktir. En nú virðist öldin vera önnur. Ég held að það sé mikið atriði fyrir íslenska þjóð að átta sig á þeim veðrabrigðum, sem virðast vera orðin hér á hv. Alþingi þegar íslenskir hagsmunir mæta erlendum hagsmunum, veðrabrigði, sem orðið hafa frá því fyrir 12 árum síðan er meiri hl. Alþingis bar gæfu til þess að rifta nauðungarsamningum, sem stór hluti alþm. hafði glæpst til að gera 1969, virtist fremur kjósa að sökkva með samningunum, að sökkva íslenskum efnahag fremur en rifta þessum samningum. Því er mikið haldið á lofti í málgögnum þeirra aðila sem standa að þessari þáltill. að ég sem iðnrh. hafi ekki borið fram kröfur af Íslands hálfu um það sem mestu máli skipti í þessu, þ.e. að fá eðlilegan afrakstur fyrir þá orku sem seld er til álversins í Straumsvík. Því er haldið fram, það má lesa í dagblöðum og það er endurómað í landsmálablöðum sömu flokka núna þessar vikur, að ég hafi verið svo upptekinn af því að kljást við Alusuisse varðandi dulinn hagnað og skattamál, að ég hafi skilið raforkuverðið eftir, látið vera að bera fram kröfur um leiðréttingu á raforkuverði og væntanlega öðrum atriðum samninga, það mál hafi bara legið og beðið. Þetta er málflutningur, sem þið kannist við, allir hv. alþm. og þeir sem fylgjast með þessu máli. Það er því ástæða til þess hér að minnast aðeins á hvernig að þeim þætti hefur verið staðið. Það er dálítið furðulegt að þeir aðilar sem stóðu að samþykktum í ríkisstj. 1980 í desembermánuði og ítrekað í júlímánuði 1981 innan ríkisstj., þar sem megináhersla var lögð á það að sanngjörn leiðrétting fengist á raforkuverði til álversins í Straumsvík, þeir sömu aðilar skuli telja sér það sæmandi, eftir að hafa fylgst náið með þessu máli innan álviðræðunefndar, að bera mig þeim sökum að ekki hafi verið knúið á um að fá fram leiðréttingu á raforkuverðinu. Það er því ástæða til að rifja það aðeins upp hér, hvenær tillögur komu fram um það frá þessum mönnum, sem svo hátt hafa um þessi efni og bera fram ásakanir á mig, hvenær tillögur komu fram frá þeim um það að stórhækka þyrfti raforkuverðið til álversins í Straumsvík -kannske ekki stórhækka heldur jafnvel breyta því eitthvað til hækkunar. Ég held að það sé full ástæða til að rifja það upp í ljósi þeirra ásakana sem uppi hafa verið hafðar undanfarna mánuði og misseri í minn garð um þetta efni. Ég þarf ekki að hafa mjög mörg orð um frammistöðu Sjálfstfl. í því efni. Ég hef svo oft úr þessum ræðustóli á liðnu ári og á þessu ári lýst eftir því, - og beint þar sérstaklega máli mínu til hv. 6. þm. Reykv., sem oft hefur tekið til máls um þessi efni og var 1, flm. þáltill. þeirra sjálfstæðismanna í byrjun þessa þings um viðræðunefnd við Alusuisse, að hann benti mér á það í þinggögnum hvenær hann bar fram kröfur hér á hv. Alþingi um það að leiðrétta beri raforkuverð til álversins í Straumsvík og stórhækka það, eins og loksins mátti lesa í Morgunblaðinu í ágústmánuði s.l. eða byrjun september, þegar skyndilega rofaði til á þeim bæ, svona svipað og þegar Sjálfstfl. sneri við blaðinu í landhelgismálinu á sínum tíma og tók undir kröfuna um útfærslu í 200 mílur. En hv. 6. þm. Reykv. hefur ekki svarað þessu ennþá. Hann hlýtur þó að vera búinn að lesa í gegnum ræður sínar á undanförnum árum um þetta mál, þannig að hann geti komið hér upp og vitnað til þeirra, hvenær hann eða hans flokksmenn háfi á árunum 1979, 1980 - og hann má gjarnan fara fram á árið 1981 - borið fram hér á Alþingi kröfur um að leiðrétta raforkuverðið til álversins í Straumsvík og lýst yfir því að það væri áhugamál Sjálfstfl. að svo yrði gert. Í umr. hér um daginn minnti ég hv. þm. á þetta og benti á að þessi ræðustóll stæði honum opinn til þess að hann gæti upplýst um þetta efni. Sannleikurinn er nefnilega sá, að Sjálfstfl., sjálfstæðismenn í stjórnarandstöðu, fulltrúar Sjálfstfl. í stjórn Landsvirkjunar hafa ekki séð ástæðu til þess fyrr en eftir dúk og disk að taka undir sjálfsagðar kröfur um leiðréttingu á raforkuverði til álversins í Straumsvík. Ég fagna síðbornu liðsinni þeirra við þá kröfu, þó að þar hafi því miður slegið í bakseglin á síðustu vikum á nýjan leik, þegar t.d. Morgunblaðið skrifar í leiðara sínum þann 11. jan. s.l. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Öllum er ljóst að miðað við stöðu áliðnaðarins í heiminum er varanleg verðhækkun á raforku til álversins í Straumsvík óraunhæf nema samþykkt verði að auka megi framleiðslugetu þess.“ Hvað lesið þið út úr þessari yfirlýsingu þá víðlesnasta blaðs landsins? Ég var raunar að heyra að það væri einhver búinn að slá því við. 

Eru það ekki Austfirðingar sem þurfa að fá það í eyra?

Ég les þetta út úr þessum orðum Morgunblaðsins, það er raunar afar skýrt: Það er ekki fært, segir Morgunblaðið, og ekki raunhæft að fá neina leiðréttingu á raforku til álversins í Straumsvík miðað við stöðu áliðnaðar í heiminum nema við föllumst áður á stækkun álversins í Straumsvík, enda er það mál sem Sjálfstfl. hefur klifað á undanfarin ár, að stækka þurfi álverið. Það glumdi 1981 í júlímánuði í þingflokkssamþykktum flokksins og í skrifum Morgunblaðsins og það er eitt megináhugamálið. En að fá fram einhverja nettóleiðréttingu á raforkuverði til álversins í Straumsvík telur Sjálfstfl. að sé borin von. Það telur Morgunblaðið a.m.k. að sé borin von miðað við núverandi stöðu áliðnaðarins. Skilja menn það mál sem hér er talað? Ætli Alusuisse skilji það ekki? Það væri hægt að halda slíkum tilvitnunum í talsmenn Sjálfstfl. lengi áfram, en þeir hafa nú haft svo hátt um þessi efni að það er ekki stór þörf á því að vitna þar að þessu sinni til margra þátta til viðbótar, en þó er sjálfsagt að bæta þar við. Ég vona eindregið að hv. 6. þm. Reykv. komi hér upp í þessari umr. og lesi eitthvað úr verkum sínum um kröfur sínar á fyrri árum varðandi hækkun á raforkuverði til álversins í Straumsvík. En það má ekki bara ræða um Sjálfstfl. í þessu efni. Það má ekki gleyma garminum honum Katli heldur. Mér þætti vænt um, herra forseti, ef hv. 9. þm. Reykv. væri hér einhvers staðar nærstaddur og hlýddi á mitt mál, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, því að mig tangar að rifja hér aðeins upp fyrir honum málflutning sem lesa mátti í hans flokksmálgagni á þeim tíma sem hann var ritstjóri Alþýðublaðsins. Mér þætti gott ef hann kæmi hér í augsýn, herra forseti.

Hann er kominn með eyrnabólgu.

Hv. þm. þurfti að bregða sér frá.

Er ekki von á hv. þm. í salinn? Ég sá hann hér fyrir augnabliki.

Hann var að bregða sér frá.

Það er kannske hægt að vísa hv. þm. á það tölublað Alþýðublaðsins sem ég ætla að vitna hér til, frá 6. des. 1980, en þá var hv. núv. 9. þm. Reykv. og leiðarstjarna Alþfl. hér í höfuðstað landsins í komandi kosningum ritstjóri Alþýðublaðsins, ef ég man rétt, og þá var einmitt á þeim vikum skrifað talsvert mikið í þetta málgagn, sem ekki er stórt að blaðsíðutali eða umfangi, um málefni álversins í Straumsvík. Þáv. framkvæmdastjóri álversins var leiddur þar til vitnis öðrum mönnum fremur. Þann 6. des. mátti á 4. síðu Alþýðublaðsins lesa m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta, sem ég trúi ekki að hafi neitt á móti því að vitnað sé í þetta málgagn, undir yfirskriftinni „Stefna Alþfl. í orkumálum“. Svo kemur aðalfyrirsögn: „Álverið er leiðarljós“. Þar segir síðan: „Alþýðublaðið hefur undanfarið birt greinar um stóriðjumál. Kveikjan að þessum skrifum var ræða Lúðvíks Jósepssonar á landsfundi Alþb., þar sem hann fór hörðum orðum um stóriðjustefnu „íhalds og krata“, eins og hann orðaði það. Með ræðu iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar á Alþingi í gær er enn vegið að stóriðjustefnu Alþfl.-manna“ segir síðan í þessari blaðagrein. Og áfram: „Alþýðublaðið leitaði til Ragnars Halldórssonar, forstjóra ÍSALs, og bar undir hann ummæli þeirra Lúðvíks og Hjörleifs um fyrirtækið. Ragnar sagði að ýmissar ónákvæmni og rökleysu gætti í málflutningi þeirra.“ Og síðan segir í Alþýðublaðinu: „Lúðvík Jósepsson og Hjörleifur Guttormsson hafa báðir haldið því fram, að orkuverð það sem ÍSAL greiðir sé aðeins brot af kostnaðarverði orkunnar. Eins og áður hefur verið rakið í Alþýðublaðinu“, takið eftir, „eins og áður hefur verið rakið í Alþýðublaðinu er hér um mikinn misskilning að ræða. Annars vegar er verið að bera saman greiðslur til að standa straum af fjármagnskostnaði við nýjar virkjanir og hins vegar orkukostnað vegna eldri virkjana. Lúðvík Jósepsson hélt því fram í ræðu sinni á landsfundi, að orka til stóriðnaðar úr hagkvæmustu virkjunum okkar nú mundi kosta 10 kr. á kwst. en ÍSAL greiðir eins og kunnugt er ca. 3.60 fyrir kwst.“ Og nú kemur mitt innskot, því að enn var framkvæmdastjóri álversins leiddur fram til þess að svara þessum rökum. „Ragnar Halldórsson“, segir Alþýðublaðið, „var spurður álits á þessu atriði og sagði hann að hér væri augljóslega um hreint rugl að ræða, það væri ekki réttmætt að bera saman orkuverð frá gömlum orkuverum og nýjum. Gömul stóriðjuver greiða fjármagnskostnað vegna orkuvera sem byggð voru á sama tíma, en það er ekki réttmætt að ætlast til að gamlar verksmiðjur geti greitt orkuverð nýrra virkjana.“ Og síðan kemur orðrétt tilvitnun í sjálfan Ragnar Halldórsson: „Ég skil ekki hvað þessir menn eru að fara með svona samanburði, hann er út í hött,“ sagði Ragnar. Og áfram segir í Alþýðublaðinu: „Eins og bent hefur verið á í blaðinu eru margar hliðar á orkuverðinu. Í ÍSAL-tíðindum (en það er heimilismálgagn álversins í Straumsvík) frá síðasta ári er nokkuð komið inn á þessi mál, og segir þar m.a.: „Árið 1978 notaði ÍSAL 51% af heildarorkuframleiðslu Landsvirkjunar það ár. Ef greiðslur ÍSALs til Landsvirkjunar fyrir þessi orkukaup eru athugaðar kemur í ljós að ÍSAL greiddi „aðeins“ rúm 30% af heildargreiðslum til Landsvirkjunar vegna orkusölu. Hins vegar notaði ÍSAL aðeins tæp 31.8% af uppsettu vatnsafli Landsvirkjunar. Þetta er raunhæfur samanburður á greiðslum og tilkostnaði, en ekki samanburður óskyldra hluta.“ „Í framhaldi af þessu“ segir Alþýðublaðið „er síðan minnt á þá staðreynd, sem vikið hefur verið að í blaðinu, að stóriðjuver eins og ÍSAL og Járnblendiverksmiðjan nota orkuna í mun lengri tíma en hinar almennu rafveitur og eru þar að auki skuldbundnar til að greiða hana, án tillits til hvort hún er notuð eða ekki. Ef litið er á orkuverð til álvinnslu í heiminum kemur í ljós að verðið er mjög misjafnt og fer eftir staðháttum og markaðsaðstæðum. Orkuverðið er oft mælt í einingunni mill, sem jafngildir 1/1000 hluta úr Bandaríkjadollar. Ragnar Halldórsson sagði í viðtali við Alþýðublaðið að ÍSAL greiddi hærra orkuverð en t.d. bæði Kanadamenn og Bandaríkjamenn. Í lista yfir orkuverð til álframleiðslu í 10 löndum, sem birst hefur í ÍSALtíðindum, kemur fram að ÍSAL greiðir nálægt meðalverði fyrir orkuna eða 6.45 mill fyrir kwst. Ragnar Halldórsson minnti á það, að Hjörleifur Guttormsson væri sjálfur með ýmsar bollaleggingar í stóriðjumálum, svo sem kísilmálmverksmiðju, saltverksmiðju, magnesíumverksmiðju o.fl. Yrði fróðlegt að sjá hvaða orkuverð yrði samið um fyrir þessar verksmiðjur ef af verður. „Það gildir engin óskhyggja í þessum málum, menn verða að fara eftir markaðsaðstæðum og samkeppni á markaðinum. Við greiðum fyllilega sambærilegt verð og aðrar þjóðir fyrir raforkuna og ég held að erfitt verði fyrir iðnrh. að flytja þessa stefnu sína úr landi,“ sagði Ragnar.“ Og enn segir Alþýðublaðið í þessari grein um stefnu Alþfl. í orkumálum: „Um þennan rökstuðning sagði Ragnar Halldórsson að hann væri marklaust þrugl. Hann spurði á móti hvort annar iðnaður í landinu, eins og t.d. sjávarútvegur, greiddi ekki vexti og annan fjármagnskostnað. „Þannig eru öll lán,“ sagði hann, „af þeim þarf að borga vexti og Alusuisse er þar engin undantekning.“ Við þetta má bæta “- og ég bið ykkur að taka eftir því vegna þess að það tengist öðru máli, sem rifjað verður upp síðar -„ Við þetta má bæta að samkv. upplýsingum frá Landsvirkjun má gera ráð fyrir því, að ÍSAL muni á 25 árum standa undir allri greiðslubyrði vegna Búrfellsvirkjunar, aðalspennistöðvar við Geitháls og gasaflsstöðvar við Straumsvík ásamt báðum háspennulínum frá Búrfelli og Þóris-Vatnsmelum“ - stendur nú hér, en á líklega að vera Þórisvatnsmiðlun - “enda þótt ÍSAL noti aðeins hluta orkunnar. Stór hluti orkunnar ásamt mannvirkjum og línum notast öðrum kaupendum.“ Þetta læt ég nægja, herra forseti, sem tilvitnun í stefnu Alþfl. í orkumálum, eins og hún er flutt í Alþýðublaðinu þann 6. des. 1980, og þar sem höfuðvitni í þessu máli fyrir hönd Alþfl. er framkvæmdastjóri álversins í Straumsvík. Það má heyra hvert hann sækir rök sín. Hann sækir þau m.a. í upplýsingar, sem hann telur sig hafa frá sjálfum orkuseljandanum, Landsvirkjun, upplýsingar sem hafa heyrst í máli talsmanna orkusölusamningsins við Alusuisse og sést á prenti í Morgunblaðinu. Ég treysti því að vísu, að þetta leiðarljós Alþfl. í orkumálum, álverið í Straumsvík, sé nú farið að dofna á þeim bæ. Ég trúi satt að segja ekki öðru en að svo sé og tel mig reyndar hafa séð ýmis batamerki hjá þeim flokki, því að þingflokkur Alþfl. hefur í ályktunum oft tekið með skynsamlegum hætti undir málflutning ríkisstj. og minn málflutning og kröfugerð í sambandi við m.a. hækkun á raforkuverði til álversins í Straumsvík. Það er hins vegar ástæða til fyrir Reykvíkinga, sem eiga að ganga að kjörborðinu væntanlega seinni hluta aprílmánaðar ásamt öðrum landsmönnum, að íhuga þann málflutning sem nú fremsti frambjóðandi Alþfl. og þáv. ritstjóri Alþýðublaðsins hefur uppi sem stefnu Alþfl. í orkumálum á síðum blaðsins í tilvitnuðu tölublaði 6. des. 1980. Er ég þá, herra forseti, kominn að Framsfl. og hans málflutningi í sambandi við raforkuverð og er mér þá alveg að skapi, ef hæstv. forseti óskar eftir að hlé verði gert, að bíða með það, vegna þess að það er ágætt, ef menn hafa fengið bólgu í eyrun, eins og ég heyrði hér í hliðarherbergjum, að henni létti. Menn geti þá kannske jafnað sig til þess að fylgjast aðeins með því sem ég hef að segja í sambandi við málflutning Framsfl. að þessu leyti. [Frh.]



Herra forseti. Kl. 4 í dag var haldinn fundur þar sem forsetar þingsins og formenn þingflokka ræddu um vinnu hér í þinginu. Á þessum fundi kom fram formleg ósk frá fulltrúum þriggja þingflokka, þingflokks Alþb., Alþfl. og Sjálfstfl. um að síðar í dag, milli kl. 5 eða 6 eða svo, yrðu haldnir fundir í deildum þingsins til að ræða þau mál sem þar væru á dagskrá. Fulltrúi Framsfl. á þessum fundi mótmælti því og krafðist þess að fundir yrðu haldnir í Sþ. til þess að till. um viðræður við Alusuisse fengi allan tíma þingsins í dag. Fulltrúar flokkanna þriggja bentu á að til að greiða fyrir þingstörfum og auðvelda afgreiðslu þeirra frv. sem eru forsenda þess að þingi geti lokið með sómasamlegum hætti í byrjun næstu viku, þá verði að gefa tíma fyrir deildafundi. Í Ed. á eftir að fjalla um frv. til lánsfjárlaga til 2. og 3. umr. Þar á eftir að ræða till. um samkomudag þings og ýmis önnur mál og í Nd. eru einnig ýmis mál óafgreidd. Í Ed. hófst í dag um þrjúleytið umr. um till. til þál. um samkomu Alþingis. Það var ljóst að sú umr. mundi ekki taka langan tíma, aðeins einn maður var á mælendaskrá, hæstv. viðskrh., og kunnugt að almennt mundu deildarmenn ekki taka mikinn þátt í þeirri umr. Það var samdóma álit okkar margra, sem sátu þennan fund forseta og formanna þingflokka, að til þess að greiða fyrir afgreiðslu mála hér í þinginu væru skynsamlegust vinnubrögð að umr. um till. um samkomudag Alþingis eftir næstu kosningar lyki í Ed. Hún gengi síðan til Nd. og yrði þar rædd. Á meðan gæti Ed. tekið til meðferðar frv. til lánsfjárlaga, stjórnarskrárfrv. hæstv. forsrh. Gunnars Thoroddsens og ýmis fleiri frumvörp, sem í Ed. eru. Það væri þannig skynsamlegust nýting á tíma manna hér í þinginu að skipuleggja næstu klukkustundir með þessum hætti. Þá var boðið að síðar í kvöld gæti verið fundur í Sþ. til að taka fyrir þau mál sem þar þyrfti að ræða. Þessum fundi lauk þannig, að fyrir lá sameiginleg niðurstaða þriggja þingflokka um að þetta væru skynsamlegustu vinnubrögðin í afgreiðslu mála hér í þinginu. Þar með gæfist tími til að ræða það sem brýnast væri og ennfremur mætti þá síðar í kvöld halda áfram umr. í Sþ. Nú gerist það hins vegar fimm mínútum fyrir kl. 6 að við erum boðaðir á fund hæstv. forseta Sþ. og okkur tilkynnt að hæstv. forseti Sþ. hafi ákveðið að hafna ósk þriggja þingflokka um deildafundi, en verða við ósk Framsfl., síns eigin flokks, um áframhaldandi fund í Sþ., þar sem krafa Framsfl. er að till. um nýjar viðræður við Alusuisse yrði þar til áframhaldandi umr. Því miður hefur það nú gerst, að hæstv. forseti hefur hafnað ósk sem fulltrúar mikils meiri hl. þings hafa hér sett fram og orðið í staðinn við ósk Framsfl. um hvernig með þingstörf yrði farið - hafnað samkomulagi sem hefði auðveldað mjög framgöngu flestra mála hér í þinginu, m.a. þess máls sem Framsfl. virðist nú telja aðalatriðið að hér sé rætt. Ekkert annað megi gera hér í þinginu fyrr en umr. um það nái fram að ganga. Hinn nýi Alusuissemeirihl. Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. fái að birtast hér í þinginu. Það er fróðlegt fyrir okkur að sjá af hvílíku kappi Framsfl. leggur áherslu á að þessi nýi Alusuissemeirihl. fái að birtast hér í þingsölum. Misbeitt er forsetavaldi á þann einstæða hátt sem hér hefur fram komið. Hæstv. forseti, sem hingað til hefur stjórnað fundum Alþingis vammlaust og vel, er nú knúinn til þess af sínum eigin flokki  Ég vil segja við formann þingflokks Framsfl. og formann Framsfl. að það er ljótur leikur við forsetaembætti Jóns Helgasonar, jafnmikils drenglundarmanns og hann er, að Framsfl. skuli leggjast á hann með þessum hætti. Menn verða að átta sig á að forseti Sþ. er trúnaðarmaður þingsins alls, en ekki sérstakt embætti sem heyrir undir formennina í Framsfl. Það hefði farið betur að þessir miklu kappsmenn í álmálinu, hv. þm. Páll Pétursson og hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson, sæktu það mál ekki af slíku kappi fyrir hönd síns flokks að þeir stefndu virðingu hæstv. forseta Jóns Helgasonar og störfum þingsins í þá hættu sem nú hefur orðið. Ég get ekki séð með hvaða rökum hægt er að hafna ósk sem fram hefur komið frá miklum meiri hl. þings, einkum og sér í lagi þegar sú ósk er jafnrækilega rökstudd ábendingum um hvað muni greiða fyrir afgreiðslu mála. Við höfum boðið upp á að að loknum fundum í deildum, þar sem þau mál yrðu tekin til afgreiðslu sem ég hef hér nefnt, yrði fundur í Sþ. og menn gætu þá haldið áfram að ræða þær tillögur sem þar eru á dagskrá. Þessu tilboði er hafnað þótt meiri hluti þings standi að því. Ég vil óska eftir því að forystumenn Framsfl. dragi nú til baka kröfur sínar til hæstv. forseta. Það er, eins og ég sagði áðan, hættulegur leikur með embætti forseta Sþ. að flokksbræður hans stilli honum upp í þá erfiðu stöðu sem þeir hafa hér gert. Það væri drenglundaðri framkoma af hálfu forustumanna Framsfl. að draga kröfu sína um fund í Sþ. til baka, því að það er í skjóli þeirrar kröfu sem þessi fundur er haldinn. Jafnframt vil ég beina þeim tilmælum til hæstv. forseta Sþ. að hann verði við þeim óskum sem fram hafa komið frá hinum þingflokkunum þremur og sem forsetar deildanna hafa lýst sig fúsa til að verða við. Þeir geta eðlilega ekki komið við fundum vegna þess að hér er auglýstur fundur í Sþ. Við þurfum að fá næstu klukkustundir til að halda áfram störfum í deildum. Síðan er hægt að taka til við fund í Sþ. þegar þeim fundum er lokið. Ég vona, herra forseti, að þeirri ákvörðun að halda nú áfram fundi í Sþ. verði breytt, þessum fundi verði frestað og forseti gefi gjarnan nokkrar klukkustundir til að halda fundi í deildum. Vilji menn ljúka þessu þingi með sóma, vilji menn ljúka þessu þingi á þann hátt að afgreidd séu þau frumvörp sem allir eru sammála um að nauðsynlegt sé að afgreiða og vilji menn að þinginu ljúki strax eftir helgina, þá er óhjákvæmilegt að farið sé fram með þeim hætti sem ég hef hér lýst og sem flestir þeir sem sitja vinnufundi formanna þingflokka og forseta þings, voru sammála um að væri vænlegasta leiðin til að skipuleggja störf Ed., Nd. og Sþ. Forseti (Jón Helgason): Eins og hv. alþm. er kunnugt hafa fundir í Sþ. að undanförnu mjög vikið fyrir deildafundum. M.a. var svo í gær, en þá er þó vanalegur fundartími í Sþ. Þá hafði ég gert ráð fyrir að halda áfram og ljúka umr. á þeim málum sem ég hafði hugsað mér að taka á dagskrá, þ.e. því dagskrármáli sem þegar hefur verið hafin umr. á og einnig um kísilmálm. Því miður tókst það ekki þá vegna óska um að ekki yrði kvöldfundur þar sem kvöldfundir höfðu þá verið þrjú kvöld í röð. Þeir sem óskuðu eftir þessum fresti höfðu ekkert við það að athuga að það yrði svo fram haldið hér í dag. Það varð svo að samkomulagi í milli okkar forseta, mín og deildaforseta, að þessu yrði hagað þannig að fundur í Ed. hæfist kl. 11 í morgun, fundur í Nd. kl. 1 og fundur í Sþ. nú kl. 4. Ég tel því að þarna hafi verið mjög hliðrað til fyrir deildafundi. En að það sé ekki hægt að ljúka þingi með sóma þó að umr. séu í Sþ. á ég erfitt með að sætta mig við. Ég tel því, að ég hafi ekki neitt misbeitt valdi mínu í þessu tilfelli, heldur sé farið hér eftir því sem búið var að ráðgera og ræða, m.a. í gærkvöld við formenn þingflokka.



Herra forseti. Ég vil taka það fram að mér þykir ákvörðun hæstv. forseta í hæsta máta eðlileg. Forseti Sþ. hefur æðsta vald hér um fundarstjórn og það er alveg ómótmælanlegt að samkv. þingsköpum hefur hann fullan rétt til að halda áfram fundi í Sþ. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður þingflokks Alþb., er að vísu mikill valdsmaður hér í þinginu, en ákvarðanir forseta Sþ. eru þó ennþá gildari en óskir hans. Það er auðvitað fjarstæða að telja að forseti Sþ. hafi misbeitt valdi sínu. Það er líka fjarstæða að telja að ég hafi lagst á hann með nokkrum hætti eða knúið hann til eins eða neins. Ég styð hins vegar ákvörðun þá, sem hann hafði þegar tekið og öllum var vitanleg strax í gærkvöld, að hér verði fundur í Sþ. síðdegis og fram á kvöld eða nótt, ef þurfa þykir.



Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hefur rakið í sínu máli gang þessa máls og ég þarf ekki að ítreka í sjálfu sér margt af því sem hann hefur sagt. En ég vil þó segja að á þessum fundi okkar í dag kom fram formleg ósk þriggja þingflokka um að deildafundir yrðu haldnir í dag eða kvöld til þess að halda áfram umr. um þau mál sem þar eru á dagskrá. Ég lýsi sérstökum vonbrigðum mínum yfir því, að hæstv. forseti Sþ. hefur ekki talið sér fært að verða við þessum óskum þriggja þingflokka. Ég skil satt að segja ekki í því hvernig á því stendur að ekki megi verða við þessari sjálfsögðu beiðni. Það er staðreynd, að það eru ýmis mál óafgreidd í deildum þingsins og mér sýnist að þessi afstaða hæstv. forseta hljóti að leiða til þess að við lendum í vandræðum með þingstörf á mánudaginn. Það hefur þegar verið ákveðin sjónvarpsumr. frá Alþingi á mánudagskvöldið. Það hefur verið talað um að þinglausnir verði að loknum þessum sjónvarpsumr. Ég get ekki með nokkru móti séð að af því geti orðið, ef staðið verður að málum eins og hér er ætlað. Við höfum sjálfsagt misjafnan áhuga á framgangi einstakra mála sem ennþá eru á dagskrá bæði deilda og Sþ. Við í stjórnarandstöðunni og Alþb. höfum áhuga á að tillögurnar, sem eru fyrir báðum deildum þingsins um samkomudag hins nýja Alþingis, verði afgreiddar fyrst. Og ég vænti þess að hæstv. forsetar hafi skilið að við munum ekki greiða fyrir framgangi mála í þinginu meðan þær tillögur hafa ekki verið afgreiddar. Við höfum boðið samstarf. Það hafa ekki verið settar fram neinar hótanir. Við höfum boðið samstarf við stjórnarliða um þinghaldið, en slíkt tilboð, sem frá okkur hefur komið, hefur æ ofan í æ verið lítilsvirt og það er enn verið að því með afstöðunni sem hér er tekin. Ég vil taka það mjög skýrt fram að við sjálfstæðismenn erum ekki að koma í veg fyrir afgreiðslu á till. um álviðræðunefndina þó að við séum að fara fram á frestun á þeirri umr. núna um stund.

Það bendir nú allt til þess.

Það er mikill misskilningur, hv. þm. Ólafur Þórðarson, en þú hefur misskilið það sem meira er. Það er okkar sameiginlegt áhugamál, stjórnarandstöðunnar og hæstv. forseta Sþ., ef ég hef skilið rétt, að það mál hljóti afgreiðslu á þessu þingi, og það skal ekki standa á okkur í stjórnarandstöðunni að sitja hér á fundi í nótt, ef þarf, til þess að koma þeirri umr. áfram, og það munum við gera. Ég ítreka þessa ósk okkar, að gert verði hlé á fundum Sþ. Ég ætla ekki að taka svo djúpt í árinni, sem hér var gert áðan, að hæstv. forseti Sþ. hafi misbeitt valdi sínu. Það tel ég ekki að hann hafi gert. Mér er alveg ljóst það, sem hv. þm. Páll Pétursson var að segja áðan, að forseti Sþ. hæstv. hefur vald til þess að halda áfram störfum í Sþ. En það kemur okkur á óvart ef hann ætlar gersamlega að hundsa beiðni þriggja þingflokka og það vekur vissar grunsemdir um að hann meti meira óskir síns eigin flokks í þessu efni en óskir hinna þriggja þingflokkanna. Ég ítreka að ég vænti þess að hæstv. forseti endurskoði þessa afstöðu sína um leið og ég lýsi því yfir að við sjálfstæðismenn erum reiðubúnir að taka þátt í störfum Sþ. í kvöld og nótt, ef þurfa þykir.



Herra forseti. Ég vil lýsa því yfir fyrir hönd Alþfl. að við teljum þessa ákvörðun forseta algerlega óviðunandi, enda fer hún alveg á skjön við það sem formenn þriggja stjórnmálaflokka hafa óskað eftir. Við höfum óskað eftir að nú verði deildafundir og hægt verði að afgreiða þau fjölmörgu mál sem þar liggja fyrir og yrði af því mun meira hagræði en því að vera nú með fundi í Sþ. Það var á fundi í dag eða fyrri partinn að þessi ósk kom fram frá þessum þremur stjórnmálaflokkum, Alþfl., Alþb. og Sjálfstfl., og það var ekki fyrr en eftir þingflokksfund hjá Framsfl. að forseti tók þessa ákvörðun, sem ég vil telja gerræðislega, enda tekna þrátt fyrir mikil mótmæli stjórnmálaflokkanna sem ég nefndi. Ég fer fram á að forseti endurskoði þessa ákvörðun sína til þess að fundarstörf geti gengið eðlilega fyrir sig, við getum haldið þingstörfum eðlilega áfram og afgreitt þau fjölmörgu mál sem liggja fyrir í deildum. Þinginu er það nauðsyn og þeim málum sem fyrir liggja er það nauðsyn einnig. Á þann hátt höldum við betur uppi virðingu Alþingis en gert yrði með þessari ákvörðun, sem er gersamlega óviðunandi og við Alþfl.-menn mótmælum harðlega.



Vegna orða hv. síðasta ræðumanns vil ég skýra frá því, að ég tilkynnti deildaforsetum um ákvörðun mína áður en þingflokksfundur Framsfl. var haldinn, svo að það stenst ekki sem hv. síðasti ræðumaður sagði. En ég vil aðeins skírskota til þess, sem ég hef sagt áður við umr. um þingsköp, af hverju ég tel að eigi og vil afgreiða þessa till. nú og get ekki fallist á að það auki virðingu Alþingis að láta alltaf umr. í Sþ. víkja fyrir deildafundum. Það er kannske fyrst og fremst sú ástæða sem er fyrir því að ég tók þessa ákvörðun.



Herra forseti. Hér er greinilega kominn upp verulegur ágreiningur - ágreiningur sem felst í því að meiri hl. þings eða það sem meira er, tveir deildaforsetar að því er mér skilst, óskar eftir því að halda fundi í sínum deildum, en forseti Sþ. neitar því að deildafundir verði haldnir. Ég spyr: Við hvaða ákvæði í þingsköpum styðst hann þegar sú ákvörðun er tekin að deildaforsetum sé meinað að halda deildafundi? Hvar eru þau ákvæði í þingsköpum sem ákveða að forseti Sþ. geti ráðið í tilvikum sem þessu?



Herra forseti. Þetta er á misskilningi byggt. Deildaforsetar hafa ekki sett fram ósk við hæstv. forseta Sþ. um deildafundi kl. 6 í kvöld. Það voru fulltrúar þriggja stjórnmálaflokka, eins og margsinnis hefur komið fram hér.



Herra forseti. Það hefur komið fram formlega í þingsölum að vilji þriggja flokka er sá, að hér verði gefið tóm til að halda áfram í nokkrar klukkustundir fundum í deildum þingsins. Það er að vísu rétt, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson sagði fyrir stundu, að forsetar deildanna hafa ekki talið eðlilegt að þeir bæru formlega fram þessa ósk, en það er jafnljóst að þeir væru reiðubúnir að verða við henni ef hæstv. forseti Sþ. mundi veita tíma til deildafunda. Það er því alveg ljóst að þetta mál strandar ekki á forsetum deildanna. Það er alveg ljóst og skýrt, þótt þeir hafi talið eðlilegra að valdið væri hjá forseta Sþ., sem það er að forminu til. Það hefur enginn maður dregið það í sjálfu sér í efa að forseti geti haldið áfram fundi sem hann hefur sett. Hins vegar vita það allir, að eigi störf þessarar samkomu að vera árangursrík og farsæl er nauðsynlegt að menn fari með það vald þannig að það stuðli að árangri og afgreiðslu mála, en það leiði ekki til endalauss málþófs um þingsköp, deilna um meðferð mála hér í þinginu. Það hafa ekki komið fram nokkur rök hjá hæstv. forseta eða formanni þingflokks Framsfl. að halda nú fund í Sþ. önnur en þau, að hæstv. forseta finnst aðeins minni tími gefast til funda í Sþ. en í deildum. Þetta voru einu rökin sem hæstv. forseti flutti hér fram. Það hefur enginn, herra forseti, lagst gegn því að hæstv. forseti fengi að halda fund í Sþ. síðar á þessum sólarhring. Það er þess vegna mesti misskilningur að telja að svo sé. Meira að segja hv. þm. Ólafur G. Einarsson lýsti því yfir að hann væri reiðubúinn að halda fund í Sþ. í alla nótt.

Deildafundi í nótt.

Á morgun, hæstv. utanrrh., ætla hæstv. ráðh. Pálmi Jónsson og Friðjón Þórðarson hæstv. ráðh. að móta sameiginlega stefnu með öðrum frambjóðendum Sjálfstfl. í komandi þingkosningum. Við hinir höfum talið æskilegt að gefa þeim þennan umþóttunartíma. Þess vegna stendur þessi deila ekki um hvort hv. Sþ. fær tíma til að fjalla um sín mál. Það er mesti misskilningur, herra forseti. Hún stendur eingöngu um hvort Framsfl. tekst að koma í veg fyrir nauðsynlegar umr. í deildum þingsins. Það er kjarni málsins. Ef það er rangt, sem ég hef talið að væri rétt, að Framsfl. sé andvígur því að fundir væru í deildum, þá óska ég að það sé upplýst. Er kannske málið þannig, að Framsfl. sé sammála okkur hinum um að nú eigi að vera fundir í deildum? Ég hafði skilið hv. þm. Pál Pétursson á fundum forseta þingsins og formanna þingflokkanna þannig, að Framsfl. væri andvígur því. Nú sé ég hins vegar að hv. þm. Jóhann Einvarðsson, skrifari hæstv. forseta, hristir höfuðið yfir þeirri fullyrðingu að Framsfl. sé andvígur því.

Yfir ræðu þinni.

Ef Framsfl. er hins vegar sammála okkur hinum um að halda fund í deildum er þetta ekkert mál. Þá er sjálfsagt að verða við því.

Við klárum Sþ. fyrst og höldum svo deildafundi.

Það er ljóst að miklu fleiri mál eru óafgreidd í Sþ. en í deildum.

Það eru tvö mál sem þarf að klára núna.

Það liggur ekkert fyrir um það. Hæstv. forseti Sþ. hefur lýst því yfir að óski menn eftir því að mál séu tekin á dagskrá í Sþ. muni hann verða við þeirri ósk. Það er forsenda hans fyrir því að halda fund hér og nú að það hefur verið óskað eftir að viðræðunefnd við Alusuisse yrði tekin til umr. og kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði. Ég setti fram ósk í gær um að till. mín, sem er hér efst á blaði af málum sem taka skal til umr., um afvopnun og stöðvun á framleiðslu kjarnorkuvopna, yrði tekin til umr. Hæstv. forseti hefur ekki orðið við þeirri ósk. Hvernig stendur á því að mönnum er mismunað svona í þinginu? Ég setti fram þá ósk í gær að sú till. yrði tekin til umræðu og formaður Alþb., hæstv. félmrh., gerði þá kröfu að brúargerð á Kúðafljót yrði tekin til umr. einnig. Það eru því fjölmörg mál ofar en þetta sérstaka, 16. mál, sem eðlilegast væri að taka til umr., ef það eitt er kappsmál hæstv. forseta, sem hann lýsti hér áðan, að halda fund í Sþ. Það var eina ástæðan sem hæstv. forseti gaf og þá væntanlega tekur hann fyrir þau mál sem þar eru á dagskrá í þeirri röð sem flm. þeirra óska að þau séu tekin fyrir. Þá er mér ennfremur kunnugt um að hv. þm. Vilmundur Gylfason telur brýna nauðsyn að fram haldi umr. um frv. til stjórnskipunarlaga um aðgreiningu löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Við erum ýmsir sem eigum eftir að tala í því máli. Það er ennfremur ljóst, að sé það ætlun hæstv. forseta að stuðla að eðlilegu vinnulagi hér í þinginu er það ekki farsælt að halda á máli með þeim hætti sem hér er gert. Það er ljóst að það verða langar umr. um viðræðunefnd við Alusuisse. Ég get sagt hæstv. forseta það, að ætli hann sér að ljúka þeirri umr. stendur hún fram á næsta dag a.m.k.  En ég held að það sé mjög varhugavert fordæmi, sem hér er verið að skapa, - fordæmi sem ég segi í fullri hreinskilni og fullri einurð að stofnar embætti forseta Sþ. í hættu. Auðvitað er það ekkert annað en orðhengilsháttur hjá hv. þm. Páli Péturssyni að hann hafi ekki haft nein áhrif á ákvörðun forseta Sþ. - hann einfaldlega lýsi yfir stuðningi við hana. Við höfum allmargir verið á fundum þar sem Páll Pétursson hefur fyrir hönd Framsfl. krafist þess að svona yrði haldið á málum. Hann hefur sett fram þá kröfu formlega frá Framsfl. að svona yrði haldið á málum. Ég spurði hann að því gagngert á fundinum kl. 4 í dag hvort þessi till. hans um látlausa fundi í Sþ. og að álmálið yrði þar tekið á dagskrá væri krafa frá Framsfl. og því var játað. Þess vegna þýðir ekkert fyrir þm. að koma hér eins og saklaus engill, enda fer það honum illa, og þykjast ekkert hafa komið nálægt þessu máli, heldur sé hann eingöngu að beygja sig undir ákvörðun hæstv. forseta.

Hann er nú af guðlegu kyni.

Nei, hann er af Guðlaugsstaðakyni. Ég endurtek þau tilmæli mín til forustumanna Framsfl. að þeir íhugi í fullri alvöru í hvaða hættu þeir eru að setja jafnágætan og drenglundaðan mann og Jón Helgason með því að beita hann þessum þrýstingi. Það liggur fyrir formlega innan þings að Framsfl. er eini aðilinn sem hefur krafist þess að með málið væri farið með þessum hætti. Allir aðrir eru annarrar skoðunar. Það er bæði hættulegt fordæmi gagnvart forsetaembætti þessarar virðulegu stofnunar og eins ósanngjarnt í hæsta máta að gera þá kröfu til hæstv. forseta Jóns Helgasonar að hann axli þessar byrðar fyrir Framsfl. með þessum hætti. Það væru slæm endalok, ég segi það í fullri hreinskilni, á jafnágætu samstarfi og verið hefur innan þings milli forseta þingsins og formanna þingflokkanna á undanförnum árum ef Framsfl. gengi fram með slíku offorsi í þessu máli. Þess vegna mælist ég nú til þess við forustu Framsfl. að hún samþykki tilmæli okkar hinna um að tekin verði ákvörðun um að halda deildafundi einhvern tíma á næstu klukkustundum. Það er ekkert höfuðatriði hvort það verður endilega hér og nú á þessari klukkustund. Það er hins vegar höfuðatriði að það verði á þessum sólarhring og það gerist með eðlilegum hætti. Ég vil beina því til hæstv. forseta að hann gefi eins og stundarfjórðungshlé á fundi þessarar stofnunar.

Er hv. þm. tekinn við stjórninni á þinginu?

Það eru tilmæli, herra þm. Ólafur Þ. Þórðarson. Ég hef þá trú á viti hinna og sanngirni hér í þinginu, að ef menn fá stundarfjórðung til að ræða þessi mál í rólegheitum geti menn sameinast um að finna á þessu farsæla lausn. Það eru tilmæli mín til hæstv. forseta að hann gefi nú 10–15 mínútna hlé á fundum Sþ. svo að mönnum gefist tækifæri á að ræða hér um hvort ekki er hægt að finna sameiginlega lausn á þeirri deilu sem hér er uppi.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. var í ræðu sinni að reifa ákveðið mál þegar gert var hlé á fundi Sþ. Sumum okkar þykir að hann noti stundum fullmörg orð um það sem hann þarf að koma á framfæri. Okkur sýnist einnig sennilegt að ekki verði það til þess að stytta mál hæstv. iðnrh. verði honum gefnar pásur jafnt og þétt á milli. Þess vegna eru það vinsamleg tilmæli mín að ekki verði haldið áfram með þeim hætti að hér sé ávallt verið að gera hlé, heldur verði hæstv. iðnrh. leyft að tala út, jafnvel þótt það verði til morguns.

Iðnrh. (Hjörleifur Guttormsson) (frh.): Herra forseti. Ég var þar kominn máli mínu í sambandi við kröfur um hækkun á raforkuverði til álversins í Straumsvík að geta um hlut Framsfl. í sambandi við þau efni, en hann hefur ekki gengið síður hart fram undanfarnar vikur alveg sérstaklega í að gagnrýna mig fyrir það og bera sakir á hendur mér fyrir það að hafa ekki sótt nógu fast eftir leiðréttingu á raforkuverði til álversins í Straumsvík. Ég var búinn að fara yfir í nokkrum orðum hlut sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu og Alþfl. með því m.a. að vitna til þess leiðarljóss sem Alþfl. sá skærasta birtu bera á jólaföstu 1980 í þessum efnum almennt varðandi stefnu í orkumálum, þar sem var álverið í Straumsvík. En ég tel rétt í sambandi við málflutning framsóknarmanna að leiða hér til vitnis aðalritstjóra dagblaðsins Tímans í þessum efnum nú fyrir skömmu, þar sem hann ritar sunnudagshugvekju í málgagn sitt þann 27. febr, s.l. undir fyrirsögninni „Sök Hjörleifs“. Þar segir sá mæti maður, Þórarinn Þórarinsson, sem ég hefði viljað sjá í öðru hlutverki í málflutningi um þetta mál, því að hann hefur kunnað á stundum að taka sér penna í hönd og taka undir málstað með öðrum hætti þegar íslenskir hagsmunir eiga í hlut en í þessari tilvitnun, sem ég vil leyfa mér að koma með, hæstv. forseti: „Æsiskrif Þjóðviljans um álmálið að undanförnu eru 100% viðurkenning á því, að Hjörleifur Guttormsson hefur haldið óhyggilega á málinu og stefnt því í fyllsta óefni. Í þau fjögur ár, sem hann hefur haft forustu í málinu, hefur ekkert áunnist til hækkunar á orkuverðinu, sem álhringurinn greiðir. Vitanlega á það sinn þátt í þessu, að álhringurinn er ekkert lamb að leika við og hann hefur góðan stuðning í hinum misheppnaða samningi, sem viðreisnarstjórnin gerði við hann á sínum tíma. Til viðbótar hafa álhringnum svo borist upp í hendurnar hin klaufalegu vinnubrögð Hjörleifs Guttormssonar. Klaufaskapur og óhyggindi Hjörleifs Guttormssonar hafa verið fólgin í því, að hann hefur fest sig eins og kræklingur við stein við deiluna um reikninga og skattamál fyrirtækisins. Hann hefur ekki séð neitt annað. Að sjálfsögðu bar að kanna það mál og afla um það sem gleggstra upplýsinga. Það ber vissulega að virða. Þetta mátti hins vegar ekki verða til þess, að sjálft aðalatriðið sama og gleymdist í meðferðinni hjá Hjörleifi, en það var að knýja á um hækkun raforkuverðsins. Það var kjarni málsins. Deilan um reikningana og skattamálin átti fyrir löngu að vera gengin til dómstólanna, en viðræðurnar við álhringinn að snúast einkum um orkuverðið. Það er hin stóra sök Hjörleifs að hafa komið í veg fyrir slík vinnubrögð. Þess vegna hefur orkuverðið haldist óbreytt og málið komist í sjálfheldu“. - Hv. alþm., takið eftir orðalagi aðalritstjóra Tímans: „Þess vegna hefur orkuverðið haldist óbreytt og málið komist í sjálfheldu, sem vel getur leitt til þess að grípa verður til einhliða aðgerða með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Áður en til slíks kemur verður að reyna samningaleiðina til þrautar. Guðmundur G. Þórarinsson stefndi að því með till. sinni í álnefndinni, en Hjörleifur hafnaði henni. Steingrímur Hermannsson stefnir að hinu sama með till. þeirri, sem hann hefur flutt í ríkisstj. Það mundi draga úr sök Hjörleifs, ef hann hugsaði sig betur um og féllist á till. Steingríms Hermannssonar.“ Þetta segir hv. aðalritstjóri Tímans, Þórarinn Þórarinsson, í málgagni sínu þann 27. febr. s.l. Þau eru einkar fróðleg þessi ummæli. Það er ekki auðhringurinn sem er sökudólgur í þessu máli. Það er ekki þangað sem á að beina geiri sínum, heldur að því stjórnvaldi sem leitast hefur við að bera fram kröfur íslenskra stjórnvalda, sem Framsfl. tók undir í ríkisstj. og átti þátt í að móta. Það er það stjórnvald sem er sökudólgurinn og tæpast sagt orð til að styggja ekki hinn æruprýdda auðhring, sem er þó sá aðili sem við þurfum að ná kröfum okkar fram gagnvart ef raforkuverð og önnur atriði í hinum fráleita samningi eiga að hreyfast. Ritstjórinn segir í lokin: „Það mundi draga úr sök Hjörleifs ef hann hugsaði sig betur um og féllist á tillögu Steingríms Hermannssonar í ríkisstj.“ Ég held að það sé nú ástæða til þess vegna þess að það er skorað á mig að fylgja þeirri till., að hún liggi fyrir í þinggögnum eins og hún var flutt á sínum tíma í ríkisstj. þann 3. febr. s.l. dags. 1. febr. 1983 - þessi tillaga sem svo var talað um í Tímanum þann 4. febr. að Steingrímur Hermannsson stefndi henni sérstaklega fram sem mótleik við tillögum Alþb. um einhliða aðgerðir, og Tíminn spurði: „Er ekki að sverfa til stáls í ríkisstj.?“ Það taldi hann vettvanginn til að láta sverfa til stáls. Till. Steingríms Hermannssonar er svohljóðandi í þessu máli, ber yfirskriftina: „Tillaga um meðferð samninga við Alusuisse.“: „1. Skipuð verði ráðherranefnd sem komi sér saman um meðferð málsins. 2. Skipuð verði álviðræðunefnd með einum fulltrúa frá hverjum flokki (fjórum), einum frá forsrh. og einum frá Landsvirkjun. 3. Deilumál um verð á súráli og rafskautum og skatta verði með samkomulagi sett í gerðardóm. 4. Lögð verði áhersla á hækkun á raforku nú þegar.“ Tíminn talar að vísu 4. febr. um þessa kröfu með því orðalagi: „Alusuisse hækki orkuverð eitthvað áður en samningaviðræður hefjast“, og mun hafa haft textann eins og hann lá fyrir 1. febr., en þar var fellt niður orðið „eitthvað“. En það er ekki skilyrði. Ég vek athygli á því hér, það er ekki skilyrði að náð verði fram hækkun raforkuverðs fyrir því að gengið verði til samninga og inn á önnur atriði sem þarna er að vikið, heldur aðeins lögð áhersla á hækkun raforkuverðs nú þegar. „5. Viðræður hefjist án tafar. 6. Samþykkt verði stækkun álversins í tengslum við samkomulag um viðunandi hækkun á raforkuverði. 7. Fallist verði á að nýr hluthafi, sem við samþykkjum, komi inn í ÍSAL með 50% hlut.“ Þetta er sú tillaga sem „mundi draga úr sök Hjörleifs,“ ef ég hefði á hana fallist. Ég þykist vita að menn kannist við þessa till. að verulegu leyti í þeirri þáltill. Eggerts Haukdals og fleiri úr atvmn. sem hér liggur fyrir til umr. Ég hef þegar komið að vissum efnisþáttum þessa máls og mun þó víkja að þeim betur og skýra hvers vegna ég tel þessa till. Steingríms Hermannssonar, sem hann lagði fram í ríkisstj. á sínum tíma, jafnfráleita til að fallast á hana og þá till. Eggerts Haukdals, Halldórs Ásgrímssonar o.fl. úr atvmn. sem hér er til umr. En ég er ekki aðeins borinn ásökunum af ritstjóra Tímans fyrir að hafa ekki tryggt hækkað orkuverð til álversins í Straumsvík, því að það á víst að vera í mínu valdi, eftir því sem Þórarinn Þórarinsson hagar orðum sínum, heldur kemur þetta fram víða í málgögnum Framsfl. T.d. ritar núverandi varaformaður flokksins, hv. 3. þm. Austurl. Halldór Ásgrímsson, í kjördæmismálgagn framsóknarmanna á Austurlandi 11. febr. s.l. leiðara undir yfirskriftinni „Rafmagnsverð“. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hjörleifur Guttormsson hlaut sérstakt traust Austfirðinga í kosningum 1978 og meiri stuðning en menn höfðu vanist um langt skeið. Hann hefur síðan þá verið iðnrh. í ríkisstjórnum sem Framsfl. hefur átt aðild að. Hann hefur unnið óhindrað að framgangi mála eftir því sem hann hefur talið heppilegast á hverjum tíma.“ - Takið eftir: „Hann hefur unnið óhindrað að framgangi mála eftir því sem hann hefur talið heppilegast á „hverjum tíma,“ sem sagt verið einfaldur og einráður. „Það eru því mikil vonbrigði að iðnrh. skuli ekki hafa tekist að hækka raforkuverð til álversins í Straumsvík verulega. Það leikur enginn vafi á því, að möguleikar til slíkra samninga voru miklir á árunum 1979–1980, þegar verð á áli var hagstætt í heiminum, en ráðh. virðist hafa haft einstakt lag á að klúðra þeim möguleikum.“ Tilvitnun lýkur, þótt gjarnan mætti lesa meira úr þessum leiðara rituðum af varaformanni Framsfl. þar sem álíka er haldið á máli og hér hefur komið fram. Hér er verið að koma því inn hjá almenningi í fyrsta lagi, að ég hafi verið nánast einráður um meðferð iðnaðar- og orkumála á þessu tímabili. Það má auðvitað reyna að koma því inn hjá lesendum, sem ekki þekkja til starfa innan ríkisstj. og á hv. Alþingi, en mér finnst þetta heldur ómerkilegur málflutningur. Því er jafnframt haldið fram og það á að vera mín sök, að ekki hafi verið knúið á um hækkun raforkuverðs 1979–1980. Ég spyr Halldór Ásgrímsson, hv. 3. þm. Austurl. að því: Hvar voru tillögur og ábendingar Framsfl. í þá átt á þeim árum? Hann er hér að taka upp sömu lummurnar og lesa má í þáltill. sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu á s.l. hausti einmitt um sama efni, þar sem hv. 6. þm. Reykv. Birgir Ísl. Gunnarsson ritar í grg. með þeirri þáltill. efnislega á þá leið að auðvitað hefði átt að sækja hækkað raforkuverð til álversins í Straumsvík og Alusuisse á árinu 1980, á þeim tíma sem sjálfstæðismenn ekki orðuðu að það þyrfti að ná fram leiðréttingu á orkuverði. En á þeim tíma hafði undirbúningur að því máli verið hafinn á vegum iðnrn. hins vegar. Það var ekki meiri áhersla lögð á þetta atriði hjá hv. sjálfstæðismönnum á þeim tíma og á árinu 1981, eins og lesa má í grg. með þáltill. þeirra, en að þeir töldu að leiða bæri skattamálin og deiluna þar að lútandi fyrst til lykta og síðan væri ástæða til að taka upp raforkuverð og annað fleira af því tagi. Það er í þennan kór sem hv. 3. þm. Austurl. er að slást og verða meðsöngvari í, að hlaupa aftur til ársins 1979 og 1980. Mér þætti ósköp gott ef hann benti á kröfur framsóknarmanna sem fram hafi verið bornar um þetta efni innan ríkisstj. eða hér á Alþingi. Ég kannast ekki við þær og minnist þeirra ekki. Ég ætla hins vegar ekki að halda því fram að Framsfl. hafi ekki tekið undir kröfur um leiðréttingu á raforkuverði innan ríkisstj. eftir að ég bar fram tillögur þar að lútandi, og það ber að þakka svo langt sem það náði. En aðalritstjóri Tímans vitnar sérstaklega í till. Guðmundar G. Þórarinssonar í álviðræðunefnd, sem ég hafði hafnað, og það er brot af þeirri „sök“ sem hann ber mér á brýn. Út á hvað gekk þessi till. Guðmundar G. Þórarinssonar, sem varð honum tilefni til þess að endasendast út úr álviðræðunefnd með mjög áhrifamiklum hætti? Jú, hún var um að það yrði reynt að fá fram 20% leiðréttingu á raforkuverðinu og fallast í leiðinni á gagnkröfur Alusuisse, ekki bara um stækkun álversins, ekki bara um nýja 50% hluthafa, heldur bar hann fram þessa kröfu sem úrslitaatriði þó að honum væri kunnugt um að aðaltalsmaður Alusuisse, dr. Müller, hafi borið fram kröfu um að lækkuð yrði kaupskylda álversins í Straumsvík úr 85%, eins og það nú er, niður í 50%, þ.e. að auðhringurinn gæti þegar honum þóknaðist dregið úr framleiðslu sinni um helming af framleiðslugetu, án þess að þurfa að borga nokkuð fyrir raforkuna. Samt sem áður skyldi ég fallast á þá till. sem Guðmundur G. Þórarinsson hafði verið að reyna að knýja fram þann 5. des. innan álviðræðunefndar. Þetta er málflutningur í lagi. Fyrir þessum málflutningi stendur Framsfl. Honum er velkomið að bera mig sökum í þessu efni með þeim hætti sem fram kemur í málgögnum flokksins, en hann ætti að gæta sín á þeim málflutningi. Mér þykir satt að segja hörmulegt að sá aðili sem við höfum átt samstarf við í ríkisstj., Alþb.menn, og reynt að vera samstíga í þessu máli skuli bregðast þannig á úrslitastundu. En það er ekki aðeins þessi söngur sem uppi er hafður í þessu máli. Þegar það liggur fyrir að raforkuverð til almenningsveitna í landinu hefur hækkað eins og raun ber vitni á undanförnum árum, um 800% undanfarin þrjú ár og stefnir í stórfellda hækkun á þessu ári til viðbótar hjá almenningsveitum, er verið að reyna að koma því inn hjá almenningi að þessar hækkanir, sem stjórn Landsvirkjunar telur nauðsynlegt að knýja fram og gerir samþykktir um eins og hún hefur heimildir til samkv. gildandi lögum, skrifi ég upp á, að ég standi fyrir þessum hækkunum á almenning. Ég vitna til leynipenna í Tímanum þann 5. mars s.l., það þarf ekki lengra að leita, leynipenna sem kallar sig Starkað, - hann er kannske hér einhvers staðar nærri, ég veit það ekki, - þar sem hann skrifar m.a. undir fyrirsögninni „Jöfnun raforkukostnaðar jafnréttis- og byggðamál.“ Það hefst þannig, herra forseti, með leyfi: „Gífurlegar hækkanir á raforkuverði hafa komið mjög illa við marga landsmenn og þá sérstaklega þá, sem þurfa að hita upp hús sín með rafmagni. Hækkanir á raforkuverði þurfa ávallt að hljóta staðfestingu iðnrh. og hafa landsmenn ekki orðið varir við mikla fyrirstöðu þar, enda meira hugsað um skýrslugerð og pappírsflóð í rn. hans en skjótar og raunhæfar aðgerðir.“ Lengra þarf ekki að lesa í þennan texta. Það eru nú bærileg træði sem þarna eru fram borin. Og það er rétt að minna á að á sama tíma er reynt að staðhæfa að stjórn Landsvirkjunar þurfi að fá heimild frá iðnrn. og iðnrh. fyrir sinni gjaldskrá sem ekki hefur verið frá því um áramótin 1981–1982, þegar lagaheimildirnar féllu úr gildi sem gáfu iðnrn. færi á og kváðu á um að það skyldi um gjaldskrármál Landsvirkjunar fjalla, og þetta liggur fyrir, en á sama tíma er þessi söngur viðhafður í málgögnum Framsfl. út um allt land. Hvernig haldið þið, hv. alþm., að Framsfl. hagi svo málum sínum á hv. Alþingi þegar ég með samþykki ríkisstj. leita eftir heimild til þess að málefni Landsvirkjunar og verðlagning á raforku hjá Landsvirkjun þurfi að hljóta staðfestingu iðnrn. og ríkisstj. fellst á tillögur um frv. þar að lútandi, sem ég lagði fram í Ed. fyrir nokkrum vikum og mælti þar fyrir? Þetta frv. fór til hv. iðnn. Ed. Alþingis og þar situr þetta frv. óafgreitt. Í umr. um málið gerðu hv. stjórnarandstæðingar, sjálfstæðismenn, nokkrar aths. við þetta frv., en það komu ekki efnislegar aths. frá stjórnarliðum. En síðan hefur það gerst að samkv. áskorunum og ég býst við flokkssamþykktum innan Framsfl. hefur formaður iðnn. Ed., hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, hv. 3. þm. Vesturl., ekki treyst sér til að afgreiða þetta frv. út úr nefnd, þrátt fyrir að ég hef margoft gengið á hans fund og óskað eftir að þetta mál fái þinglega meðferð og það verði afgreitt úr nefndinni. Nei, það hentaði ekki Framsfl. að lögfest verði slík atriði hér, sem geri iðnrh. kleift að taka á gjaldskrármálum Landsvirkjunar á svipaðan hátt og annarra orkuveitna í landinu, til þess að þeir geti haft uppi þennan söng, sem ég vitnaði til áðan, þ.e. að það væri sérstakt áhugamál mitt að láta hækkanir Landsvirkjunar dynja á almenningi í landinu. Þarna er svo ómerkilega að verki verið að með fádæmum verður að teljast. Það er þessi málstaður sem talsmenn Framsfl. virðast vera að verja, - málstaður af því tagi að geta haldið uppi ásökunum í Tímanum og landsmálgögnum Framsfl. um að ég skrifi upp á allar hækkanir stjórnar Landsvirkjunar. Á sama tíma sitja framsóknarmenn á stjfrv. um að gjaldskrármál Landsvirkjunar heyri undir iðnrn. eins og gjaldskrármál annarra orkufyrirtækja og neita um afgreiðslu á því þingmáli út úr nefnd. Ég held að það væri full ástæða til þess að menn átti sig á vinnubrögðum af þessu tagi. Þetta var svolítið um þátt Framsfl. í sambandi við raforkuverðsmálin og mætti þar þó mjög mörgu við bæta. En það sem ég hef rakið hér, herra forseti, varðandi þann áróður og sakir, sem á mig eru bornar, að hafa legið á liði mínu við að leita eftir hækkun raforkuverðs og leiðréttingu á raforkuverði til álversins í Straumsvík og þess í stað fengist fyrst og fremst við að rannsaka skattamál fyrirtækisins og þann dulda hagnað, sem nú hefur verið leiddur fram og öllum er ljós, er mjög lýsandi fyrir málstað þeirra manna sem nú hafa sameinast undir forustu Eggerts Haukdals í atvmn. Sþ. og gera það að till. sinni og höfuðkappsmáli að málefni álversins í Straumsvík, samskiptin við Alusuisse, verði tekin úr mínum höndum, eins og er vinnuheitið á þeirri atlögu sem hér er staðið fyrir. Það er full ástæða til að líta aðeins nánar á bakgrunn þessa stóra máls, sem hér er um að ræða; vegna þess að nauðsynlegt er að menn átti sig á samhenginu, samhengi þess sem nú er að gerast og þess sem gerst hefur í fortíðinni. Menn þurfa að átta sig á hver hefur verið gangur þessara mála í samskiptum Íslendinga við Alusuisse á liðinni tíð og skyldleikanum með ýmsu því sem nú er fram borið og því sem gerst hefur í fortíðinni. Við þurfum að læra á þeirri sögu og þess vegna vil ég leyfa mér, herra forseti, að rifja hér upp nokkra þætti þar að lútandi vegna þess að þeir varða kjarna þessa máls. Fyrstu athuganir í sambandi við álframleiðslu hér á landi voru gerðar á áratugnum milli 1950 og 1960. Athuganir viðvíkjandi byggingu álverksmiðju hérlendis í tengslum við ný orkuver voru gerðar 1950–1953, en þá komu hingað til lands breskir aðilar, Kanadamenn og Svisslendingar til að kynna sér aðstæður varðandi raforkuframleiðslu og hafnarmöguleika hérlendis með tilliti til hugsanlegra framkvæmda í áliðnaði. Á árunum 1956–1958 áttu sér stað viðræður við bandarísk álfyrirtæki um slíka byggingu, en það er fyrst eftir 1959 sem skriður kemst á það mál. Á samnorrænni ráðstefnu iðnrekenda á Íslandi sumarið 1960 var mikið rætt um stóriðjumöguleika landsins. Haustið 1960 hafði svissneska fyrirtækið Alusuisse leitað eftir möguleikum um álvinnslu á Íslandi. Þann 5. maí 1961 skipaði þáv. iðnrh. Bjarni Benediktsson stóriðjunefnd, sem svo var kölluð, undir formennsku Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra. Verkefni nefndarinnar var skýrt afmarkað að kanna möguleika á álvinnslu á Íslandi. Þegar þá um sumarið hóf nefnd þessi viðræður við Alusuisse. Frá upphafi voru sérfræðingar frá norskum fyrirtækjum þessari stóriðjunefnd til ráðgjafar og Alþjóðabankinn var látinn fylgjast með áætlunum í virkjunarmálum allt frá árinu 1961 að telja. Herra forseti. Ég vek athygli á að hv. formaður atvmn. Sþ., hv. 6. þm. Suðurl., Eggert Haukdal, er ekki nærstaddur í salnum og ég sé ekki heldur hilla undir hv. frummælanda þessa máls, hv. 10. þm. Reykv., né heldur hv. 3. þm. Austurl. Halldór Ásgrímsson, sem er einn af meðreiðarsveinum Eggerts Haukdals á þeirri þáltill. sem hér er til umr. Hv. 9. þm. Reykv. Jón Baldvin Hannibalsson er ekki heldur sjáanlegur í þingsal, leiðarstjarna Alþfl. í komandi alþingiskosningum, og aðrir flm. sjást hér ekki heldur, þar á meðal hv. 5. þm. Vestf. Ég tel lágmark, herra forseti, að þessir menn séu viðstaddir þessa umr. og óska eindregið eftir því að þeir verði tilkvaddir. Mér finnst ekki forsvaranlegt að halda þessari umr. áfram að þeim fjarstöddum, óska eftir að þeir verði sóttir eða ráðstafanir gerðar til þess að þeir komi hingað.

Ég skal láta kanna það.

Ég geri hlé á máli mínu, herra forseti, á meðan. Herra forseti. Aðeins hefur úr ræst þar sem hv. 10. þm. Reykv., varaformaður Sjálfstfl., er genginn í salinn, en ekki hillir undir hv. formann atvmn. Sþ., hv. þm. Eggert Haukdal. Ég teldi vel við hæfi að hann sem formaður þess meiri hl. atvmn. sem um er að ræða sé viðstaddur umr. og óska eftir því að reynt verði að fá hann hingað. Ég tel það nánast lágmark, fyrst verið er að halda þessari umr. áfram á kvöldmatartíma, að þeir sjái sér kleift að vera viðstaddir. En ég held nú áfram máli mínu í von um að úr rætist með þessa aðila. - Og ekki sakaði nú þótt leiðarljós Alþfl. í orkumálum, hv. 9. þm. Reykv., bættist við í hópinn, þannig að þarna væri forustan í þessu liði, svo og varaformaður Framsfl., hv. 3. þm. Austurl., sem var hér fyrir skemmstu, þannig að það væri þó einn fulltrúi frá hverjum flokki, sem á sæti í atvmn., fyrir utan sjálfan formann n. og aðalmann fyrir þessu liði, sjálfan hv. 6. þm. Suðurl. Eggert Haukdal. Auk Alusuisse átti stóriðjunefnd viðræður við ýmis fleiri fjölþjóðafyrirtæki í áliðnaði, einkum við franska fyrirtækið Pechiney. Veturinn 1961–1962 áttu sér stað viðræður bæði við Alusuisse og Pechiney, því fyrrnefnda til lítillar ánægju, en það vildi sitja eitt að samningaviðræðum við Íslendinga, þ.e. Alusuisse. Alusuisse bauð í upphafi lágt rafmagnsverð eða 2 mill á kwst. og vildi reisa hér litla álverksmiðju með samningi til fremur skamms tíma. Pechiney bauð hærra orkuverð og vildi reisa stærri álbræðslu en Alusuisse, en Pechiney vildi samning til mjög langs tíma og gerði kröfu um eignaraðild íslenska ríkisins í fyrirtækinu. Eftir tiltölulega skamman tíma slitnuðu viðræður við Pechiney. Eftir það gerði Alusuisse svipaðar kröfur um tímalengd samninga og Pechiney hafði gert. Á seinni stigum viðræðna við Alusuisse kom fyrirtækið með nýjar kröfur. Það er reyndar ein höfuðsamningatækni Alusuisse að bæta við í sína kröfugerð þegar á líður samningaviðræður. Þeir gerðu þarna nýjar kröfur, einkum viðvíkjandi sérstöðu hins fyrirhugaða dótturfyrirtækis á Íslandi í skatta- og lögsögumálum. Það er athyglisvert að í fyrstu drögum frá Alusuisse að rafmagnssamningi, sem sett voru fram árið 1961 við íslenska ríkið, var að finna ákvæði um gagnkvæman rétt til að krefjast endurskoðunar á samningum ef aðstæður gerbreyttust. Eftir skýrslum stóriðjunefndar að dæma virðist nefndin litla áherslu hafa lagt á að hafa þetta ákvæði með í endanlegri samningagerð, þar sem hvergi var í skýrslum hennar vikið að réttindum til endurskoðunar samninga og þau réttindi fengust ekki heldur inn þegar samningurinn var endurskoðaður 1975, því miður, og er því ekki slík ákvæði að finna í gildandi samningum við Alusuisse. Sú forsenda kom greinilega fram í starfi stóriðjunefndar, að ef Íslendingar virkjuðu ekki vatnsorku sína sem skjótast og kæmu sér sem fyrst upp álbræðslu misstu þeir af bátnum vegna tilkomu nýrra ódýrra orkugjafa. Einnig virðist hafa verið ríkjandi sú skoðun að hörð samkeppni ríkti meðal þjóða heims um að fá alþjóðafyrirtæki í áliðnaði til að fjárfesta í löndum sínum. Fyrirtæki gætu hér augsýnilega valið og hafnað eftir vild sinni. Þessi sjónarmið komu greinilega fram í „Skýrslu stóriðjunefndar til ríkisstj. um aluminiumverksmiðju og stórvirkjun,“ eins og fyrirsögn skýrslunnar var, en hún er dags. 14. nóv. 1964. Viðsemjandi Íslands var augsýnilega sammála þessari skilgreiningu. En samkv. áðurgreindri skýrslu lagði Alusuisse frá upphafi á það áherslu, að eina ástæðan fyrir áhuga fyrirtækisins á að byggja álverksmiðju á Íslandi væri lágt raforkuverð. Eitt af því sem gerði stöðu Ístands sem stóriðjulands nokkuð erfiða var sú staðreynd, að það stóð utan við EFTA og Efnahagsbandalagið og því þyrfti að greiða háa tolla af áli sem framleitt væri á Íslandi. Lýstu forráðamenn Alusuisse sig fúsa á árinu 1964 til þess að ákvæði yrðu í samningum sem gerðu ráð fyrir hækkun raforkuverðs ef Íslendingar fengju tollfrjálsan aðgang að þessum mörkuðum. Ég bið ykkur, hv. alþm., að taka eftir þessu, að talsmenn Alusuisse lýsa sig á árinu 1964 fúsa til að hafa inni í samningum ákvæði þess efnis, að ef Íslendingar fengju tollfrjálsan aðgang að mörkuðum innan Efnahagsbandalagsins og Fríverslunarsamtakanna EFTA yrði ráð fyrir því gert í sambandi við raforkuverð. Þegar samningarnir voru hins vegar undirritaðir vorið 1966 voru engin slík ákvæði í þeim samningum. Í samningaviðræðunum neitaði Alusuisse lengi að hvika frá upphaflegu rafmagnsverðstilboði sínu um 2 mill á kwst. Samtímis taldi Alþjóðabankinn, sem var fyrirhugaður lánardrottinn Íslendinga vegna Búrfellsvirkjunar, að lágmarkstekjur vegna virkjunarinnar frá fyrirhugaðri álbræðslu ættu að vera 3.7 mill á kwst. Í árslok 1964 samþykkti Alusuisse hækkun í 2.5 mill á kwst. gegn því skilyrði að framleiðsla bræðslunnar yrði 60 þús. tonn árlega í stað 30 þús. tonna, eins og upphaflega var gert ráð fyrir. Fulltrúar Alþjóðabankans töldu þetta samt vera of lágt verð. Því varð útkoman sú, að verðið var ákveðið 3 mill á kwst. fram til 1. okt. 1975, en þá skyldi það lækka í 2.5 mill á kwst. Í staðinn var framleiðslugjald það sem upphaflega var ákveðið 20 dollarar á hvert tonn lækkað fram til 1. okt. 1975 í 12.5 dollara á hvert tonn. Hækkun rafmagnsverðsins og lækkun skattsins voru taldar vega hvor aðra upp þannig að arðsemisútreikningar virkjunarinnar miðuðust áfram við 2.5 mill á kwst. Þetta var því miður ekki í síðasta sinn sem skipt var með þeim hætti á tekjum til íslenska ríkisins, til ríkissjóðs, og tekjum af raforkuverði til Landsvirkjunar og fært þannig á milli vasa hjá íslenskum aðilum. Samhliða undirbúningi að byggingu Búrfellsvirkjunar og álbræðslunnar í Straumsvík voru orkumál hérlendis endurskipulögð með stofnun Landsvirkjunar árið 1965. Aðalástæðan fyrir þessari endurskipulagningu orkumála var vilji til að auka hagkvæmni væntanlegra nýrra virkjana á Þjórsársvæðinu með því að láta Landsvirkjun í upphafi fá í hendur rafmagnsstöðvar sem þegar voru að mjög miklu leyti afskrifaðar. Þessi endurskipulagning var skilyrði af hálfu Alþjóðabankans fyrir lánveitingum vegna Þjórsárvirkjana, sem svo voru kallaðar. Jafnframt var bankanum lofað að rafmagnsverð til almennra neytenda yrði hækkað þegar á árunum 1964–1967 til að auka arðsemi Landsvirkjunar í framtíðinni. Á árinu 1964 var gert ráð fyrir 10% hærra raforkuverði í heildsölu fram til ársins 1968 en ráð var fyrir gert áður og nýrri hækkun var lofað árið 1966 frá og með 1. jan. 1967. Í lögum um Landsvirkjun nr. 59 þann 29. maí 1965 eru ákvæði um verðlagningu orku, sem voru nýmæli á þeim tíma er frv. til landsvirkjunarlaga var lagt fram á Alþingi 1965. Í frv. til l. um Landsvirkjun var að finna sérákvæði í 2. mgr. 11. gr. um sölu á raforku til orkufreks iðnaðar samkv. sérstökum orkusölusamningum til langs tíma, sem ekki falla undir gjaldskrá Landsvirkjunar, og er ákvæðið svohljóðandi: „Landsvirkjun gerir orkusölusamninga við rafmagnsveitur ríkisins, héraðsrafmagnsveitur og iðjuver, innan þeirra marka sem segir í 2. gr. Til orkusölusamninga til langs tíma við iðjufyrirtæki, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, þarf Landsvirkjun leyfi ráðherra þess, er fer með raforkumál. Slíkir samningar mega ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið.“ Vegna þeirra nýmæla, sem fram komu í ákvæði þessu, urðu allmiklar umr. hér á hv. Alþingi á þeim tíma, vegna þess að sumir alþm. þóttust sjá að almenna ákvæðið mundi verða til þess að raforkuverð til almennings hækkaði verulega ef leggja ætti til hliðar verulegt fjármagn til að fjármagna næstu stórvirkjun að verulegum hluta. Þá vildu einnig sumir alþm. á þeim tíma að Alþingi eitt samþykkti samninga þá, sem um var fjallað í sérákvæðinu, um sölu á raforku til orkufreks iðnaðar. Þegar frv. var til meðferðar á Alþingi í maí 1965 hafði ríkisstj. þá þegar lagt fram skýrslu um viðræður við Swiss Aluminium Ltd., þ.e. Alusuisse, um fyrirhugaða álbræðslu og kom fram að stefnt mundi að samningi um 60–65 þús. tonna álbræðslu, sem mundi greiða 2.5 mill á kwst. fyrir raforkuna í 25 ár með þeim frávikum að verðið yrði 3 mill á kwst. fyrstu árin og yrðu skattar til ríkissjóðs lægri sem því næmi á sama tímabili. Þá var og vitað að gert væri ráð fyrir mjög takmarkaðri endurskoðun raforkuverðsins til álbræðslunnar að loknum fyrstu 15 árum samningstímans. Þótti augljóst að sérákvæðinu í 11. gr. væri ætlað að ná til fyrirhugaðs samnings við Alusuisse um orkusölu og vildu sumir þm. tryggja að slíkir samningar yrðu lagðir fyrir Alþingi til staðfestingar. Ráðherra raforkumála lýsti því yfir í umr. um frv. að samningur um orkusölu til svissneska félagsins yrði lagður fyrir Alþingi til staðfestingar, til afgreiðslu þar. Það mun einkum hafa verið tilefni óska um þá breytingu á 2. mgr. 11. gr. að Alþingi staðfesti orkusölusamninga við orkufrek iðnfyrirtæki að þegar höfðu heyrst þær gagnrýnisraddir að fyrirhugað rafmagnsverð til bræðslunnar, 3 mill á kwst. og síðar 2.5, væri of lágt og jafnvel lægra en kostnaðarverð framleiðslu orkunnar. Væri því ekkert til að mæta breyttum forsendum svo sem því, að fjárfestingarkostnaður Búrfellsvirkjunar yrði hærri en áætlað var eða framleiðslukostnaður framtíðarinnar. Þá var og á það bent að í heimildarákvæðinu um virkjun við Búrfell í frv. til landsvirkjunarlaga var lagt til að felld yrðu niður öll aðflutningsgjöld á fjárfestingarvörum til virkjunarinnar, en það var nýmæli og var ætlað að gera það kleift að halda verði til álbræðslunnar í lágmarki. Þessi niðurfelling leiddi að sjálfsögðu til samsvarandi tekjutaps ríkissjóðs. Framangreind ákvæði voru hins vegar samþykkt óbreytt á Alþingi og eru óbreytt enn. Áður en til þeirrar samþykktar kom var fjallað um þessi mál í stjórn Landsvirkjunar og ég tel, herra forseti, rétt að minna á það hér að í þáverandi stjórn Landsvirkjunar voru ekki allir á einu máli um þessi efni. Hinn virti verkfræðingur, Sigurður Thoroddsen, sem þá var fulltrúi Alþb. í stjórn Landsvirkjunar skilaði sérstakri greinargerð með atkv. sínu í stjórn Landsvirkjunar á þeim tíma, greinargerð með atkv. í atkvgr. á fundi stjórnar Landsvirkjunar, sem fram fór þann 24. mars 1966. Það er sannarlega fróðlegt að kynna sér þessa greinargerð Sigurðar Thoroddsens frá þessum tíma og væri ástæða til að festa hana alla í þingtíðindum. En ég ætla ekki tímans vegna að fara að lesa hana í heild sinni, heldur aðeins, herra forseti, vitna til þess sem segir um rafmagnsverðið sérstaklega.

Það hefur verið mælst til að hafa matarhlé nú í hálftíma. Er hæstv. ráðh. langt kominn með ræðu sína?

Herra forseti. Það er ekki mjög langt síðan ég byrjaði að gera grein fyrir málum sem sneru að viðhorfi Framsfl. til þessara mála og ég er nýbyrjaður að gera grein fyrir þróun þess sem er undirstaðan í því máli sem hér er verið að flytja varðandi raforkuverð, þannig að ég á þó nokkuð eftir af máli mínu.

Mundi þá hæstv. ráðh. ekki vilja fresta máli sínu í hálftíma?

Það er velkomið og þó að lengur væri, því að ég er vel undir vökuna búinn. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég var staddur þar í ræðu minni, þegar hlé var gert til kvöldverðar, að vitna til grg. sem Sigurður Thoroddsen verkfræðingur, stjórnarmaður í Landsvirkjun um skeið fyrir Alþb., gerði með atkv. sínu þann 24. mars 1966 í stjórn Landsvirkjunar. Ég tel mikilsvert að hér liggi fyrir hvað hann hafði að segja um rafmagnsverðið sérstaklega, þó að öll sé grg. hin fróðlegasta. Þar segir um 13., 14. og 15. gr. undir fyrirsögninni rafmagnsverð: „Áður var á það minnst að ég taldi rafmagnsverðið 10.75 aura ekki hagkvæmt, hvorki borið saman við það verð sem Alusuisse greiðir í Noregi né fyrir virkjunina sjálfa. Eins og þar var gefið í skyn má búast við að verðið verði undir vinnslukostnaði, og hafa það aldrei þótt hagkvæm viðskipti að selja vöru undir kostnaðarverði. Að selja á föstu verði byggðu á áætlunum, sem e.t.v. standast ekki fyllilega, er áhætta, sem ég mundi ekki taka á mig fyrir mína parta, og get því ekki samþykkt að landsvirkjunarstjórn geri það. Að binda sig við þetta fasta verð næstu 15 árin eru því hörmuleg mistök að mínu viti. Ekkert tillit er tekið til verðsveiflna á þessu tímabili. Ekki er tekið tillit til þess að kaupgjald og kostnaður hækka. Trúað er á hinn ameríska dollar, en þó er vitað að verðgildi hans rýrnar ár frá ári. En ekkert tillit er til þess tekið.  (Grípið fram í: Hver er hann á s.l. ári?)  Eftir 15 ár má endurskoða verðið og síðan á 5 ára fresti. Síðan 1957 - [Þetta var nú óveruleg endurskoðunarheimild sem þarna var og betur hefði verið að hefði verið í reynd.] Síðan 1957 hefur verð á Sogsrafmagni verið hækkað fimm sinnum og talað er um hækkun síðar á þessu ári. Það hefur þó þótt henta að hækka það á tæplega tveggja ára fresti en hér skal beðið í 15 ár fyrst og síðan í 5 ár í hvert skipti. Hækkunin sem fæst miðar við breytilegan kostnað, sem tekur til raunverulegra vinnulauna og viðhaldskostnaðar Búrfellsvirkjunar reiknað sem hlutfall milli þessa kostnaðar þrjú fyrstu rekstursár verksmiðjunnar, þegar reksturskostnaður verður mikill vegna þeirra vandamála sem við verður að etja, t.d. vegna ísvandans, og sama kostnaðar á 12.–14. ári Straumsverksmiðjunnar, en þau árin verður kostnaðurinn væntanlega hlutfallslega minni, því að þá verða óhjákvæmilega tilkomnar aðgerðir, sem a.m.k. draga úr ísvandanum. Það verð sem þá fæst skal síðan greiðast fyrir orkuna næstu 5 árin á hverju sem veltur, en þá má endurskoða að nýju eftir sömu reglu og svo koll af kolli út samningstímabilið 45 ár. Auk þess er viðmiðun við hækkun á raforkuverði við systurbræðslu í Noregi og heimsmarkaðsverð á alumin. Að því er tekur til hækkunar raforkuverðsins verður því ekki annað sagt en að útreikningar á hækkuninni eru allir „Íslenska álfélaginu“ í vil og óaðgengilegir fyrir Landsvirkjunarstjórn. Eitt atriði er vert að minna á í þessu sambandi. Með samningunum er „Álfélaginu“ afhent mikið af ódýrri orku um langan tíma, sem íslenskur almenningur gæti annars orðið aðnjótandi, svo flýta verður virkjunum fyrir bragðið. Fróðlegt er að bera saman verð Landsvirkjunar til hins almenna íslenska notanda, sem verður 30 aurar á einni kwst. samkv. áætlun 6. febr. 1966, afgangsorku sleppt. 25. gr. Lög þau sem farið skal eftir. Hér kemur fram vantraust á íslenskum dómstólum, sem sýnd er óviðeigandi óvirðing, og get ég ekki fellt mig við niðurlag greinarinnar, þar sem segir: „sem við kunna að eiga, þar á meðal grundvallarreglum laga, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum“. Hér ætti t.d. að segja: “Sem við kunna að eiga samkv. íslenskum réttarvenjum.“ Um 26. gr., deilur og gerð, segir Sigurður Thoroddsen að lokum: „Ekki verður óvirðingin fyrir íslenskum dómstólum minni með þessari grein. Hér skal skjóta deilu milli tveggja íslenskra aðila til útlends dómstóls. „Hið íslenska álfélag“ nýtur allra réttinda íslenskra aðila og langt fram yfir það. Meðan allt fellur í lyndi er það ,.íslenskt“, en ef upp rís deila, þá er „Hið íslenska álfélag“ allt í einu orðinn útlendur aðili og þarf ekki að hlíta íslenskri lögsögu. Slík firra og lítilsvirðing er ekki sæmandi. Með tilvísun til framanskráðs greiði ég atkv. gegn tillögunni. Reykjavík, 24. mars 1966. Sigurður Thoroddsen.“ Þessi orð Sigurðar Thoroddsens má gjarnan rifja upp við þessa umr. Það hefði farið betur að fleiri aðilar í stjórn Landsvirkjunar, svo að ekki sé talað um hér á hv. Alþingi, hefðu gert hans sjónarmið að sínum á þessum tíma. Voru þá þessir samningar, þegar þeir voru gerðir á þessu ári, 1966, ekki jafnhörmulegir fyrir hag okkar þjóðar og þeir eru orðnir á þeim tíma sem síðan er liðinn. En áður en lengra er haldið er rétt að rifja upp nokkur atriði í umr. hér á hv. Alþingi um álbræðslusamningana 1966. Um það mál urðu miklar umr. hér á þinginu og tók prentun þeirra ræðna, sem haldnar voru, um 600 dálka í ræðuparti Alþingistíðinda. Mörg þau rök, bæði með og móti samningum, hafa oft komið fram síðar, en önnur ekki. Sérstök ástæða er til að nefna eftirfarandi: 1. Bæði stuðningsmenn og andstæðingar samningsins óttuðust hugsanleg áhrif Alusuisse á Ísland, t.d. í sambandi við stjórnmál, fjölmiðla og vinnudeilur. Vegna síðastnefnda atriðisins kom Alþfl. því til leiðar - hann var þá aðili að ríkisstjórn - að ÍSAL var bannað að ganga í samtök íslenskra atvinnurekenda. 2. Forsrh. þáv., Bjarni Benediktsson, og dómsmrh. og iðnrh., Jóhann Hafstein, lögðu báðir á það áherslu í alþingisumræðunum að réttur Íslendinga til eignarnáms ÍSALs væri ótvíræður ef þjóðarhagur krefðist þess. Ekkert atriði aðalsamningsins gæti hindrað slíkt. Ég vona að hv. 10. þm. Reykv. varaformaður Sjálfstfl., hafi tekið eftir þessu atriði sem til var vitnað. Þáv. forsrh. Bjarni Benediktsson og þáv. dóms- og iðnrh. Jóhann Hafstein lögðu báðir á það áherslu í alþingisumræðunum að réttur Íslendinga til eignarnáms ÍSALs væri ótvíræður ef þjóðarhagur krefðist þess. 
             3. Mikil bjartsýni ríkti meðal stuðningsmanna álsamningsins svokallaða um að nýiðnaður risi í skjóli álbræðslunnar. Við erum nú reynslunni ríkari um það efni. Andstæðum sjónarmiðum um álsamninginn 1966 er vel lýst með eftirfarandi tveimur tilvitnunum. Í áliti meiri hl. álbræðslunefndar, sem dags. var 28. apríl 1966, sagði m.a.: „Hinar frjálsu þjóðir heims gera sér ljóst, hver þörf er á alþjóðlegri samvinnu um efnahagslegar framfarir og hvern þátt alþjóðleg einkafjárfesting getur átt í bættum lífskjörum þjóða. Alþjóðleg samvinna, sem hér um ræðir, er fyrst og fremst fólgin í því, að lönd, sem hafa fjármagn aflögu, láta það öðrum löndum í té til uppbyggingar á arðvænlegum atvinnuvegum viðkomandi lands, m.a. í formi fjárfestingar í viðkomandi landi.“ Tilvitnun lýkur í þetta álit meiri hl. þáv. svokallaðrar álbræðslunefndar. Nú er lakara að hv. varaformaður Framsfl. er ekki hér nærri í þingsat til þess að hlýða á.  „Þetta jafngildir því, að verksmiðjan flyst út úr landinu aftur jafnóðum og hún slitnar, en einmitt gróðinn og afskriftaféð í íslenskum fyrirtækjum er aðalgrundvöllur að uppbyggingu atvinnulífs í landinu sjálfu. Hvernig færi í þjóðarbúskapnum, ef þessir liðir féllu niður og mikill hluti af atvinnurekstrinum væri þannig að hann borgaði bara laun og þjónustu og ekkert annað?“ Þessi orð mættu ýmsir hv. framsóknarþm. hér á Alþingi rifja upp. Þau eru í góðu gildi. Og fleiri eru þeir sem þyrftu að taka þau til sín. Ég minni hér á orð hv. 4. þm. Austurl., sem féllu við upphaf umr. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, þar sem hann hvatti til þess að veðja á erlenda hesta í sambandi við fjárfestingu í íslensku atvinnulífi. Í nánu samhengi við réttlætingu þess að flytja inn erlent fjármagn voru röksemdirnar fyrir innflutningi tæknilegrar þekkingar. Það var einnig forsrh., Bjarni Benediktsson, sem sérstaklega lagði áherslu á þetta atriði. Hann nefndi Noreg í þessu sambandi, þar sem álitið væri að innflutningur tæknilegrar þekkingar hefði verið jákvæðasti þátturinn við erlenda fjárfestingu þar í landi. Þekkingin var að dómi hans mikilvægasta forsenda efnahagslegra framfara. Röksemdum Bjarna Benediktssonar forsrh. um innflutning tæknilegrar þekkingar var lítið svarað af andstæðingum álfrv. annað en þeir töldu að slíkt gæti gerst án erlendrar fjárfestingar. Bæði stigsmunur og blæbrigðamunur var á afstöðu andstæðinga álfrv. vorið 1966. Þeim tókst ekki að sameinast um eitt álit gegn frv., en andstöðuflokkunum tveimur, Alþb. og Framsfl., tókst þó hvorum um sig að sameinast um álit. Munurinn á heildarafstöðu þessara tveggja flokka til erlendrar stóriðju kemur skýrt fram í eftirfarandi atriðum úr nál. flokkanna: „Framsfl. er ekki endilega á móti beinni þátttöku erlends fjármagns í íslensku atvinnulífi, en slík fyrirtæki yrðu að öllu leyti að lúta íslenskum lögum.“ Þetta var tilvitnun í nál. þeirra framsóknarmanna. Alþb.-menn sögðu í nál.: „Við Alþb.-menn erum ekki andvígir stóriðju, en við viljum að stóriðja á Íslandi verði íslensk stóriðja, eign landsmanna sjálfra.“ Innan Alþb. var ríkjandi andstaða gegn allri erlendri fjárfestingu á Íslandi. Þetta kom skýrt fram í afstöðu þáv. 3. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, í alþingisumr. um álfrv. vorið 1966. Hann ræddi um nýlendustefnu í þessu sambandi og taldi að álsamningurinn væri eitt skrefið í þá átt að gera Ísland að efnahagslegri nýlendu, alþjóðlegir auðhringir reyndu að ná sem sterkastri stöðu í efnahagslífi þjóða og leituðust við að etja einu landi á móti öðru. Orðrétt sagði Einar Olgeirsson í einni af sínum ræðum: „Þessum svissneska hring hefur tekist með aðstoð þessara sérfræðinga [þ.e. í stóriðjunefnd] að etja íslenskum stjórnarvöldum út í það að bjóða rafmagn niður fyrir alla aðra.“ Þm. taldi einnig að Alusuisse fengi mjög sterk ítök í íslensku þjóðlífi, ekki aðeins efnahagslega heldur líka félagslega og stjórnmálalega. Það er vert að minnast þess í ljósi reynslu nýliðinna ára. Í skjóli fjölþjóðafyrirtækisins fengju Íslendingar, að mati Einar Olgeirssonar, fámenna útsenda sérréttindastétt, eins konar aluminiumbaróna eins og hann orðaði það. Skyldu menn minnast einhverra slíkra í dag? Og hann sagði að þar sem forsrh. hefði nefnt eignarnám ÍSALs sem fræðilegan möguleika væri gefið „að svona stórt fyrirtæki byrjar að setja sig í varnarstellingar í upphafi vega og byrjar að skapa sér einn varnarvegg í íslenskum stjórnmálum, í íslenskum blöðum og í íslenskum flokkum.“ Þm. setti fram kröfu um að sett yrðu ákvæði í samninginn við Alusuisse sem bönnuðu fyrirtækjum öll afskipti af íslenskum stjórnmálum. 5. þm. Vesturl. Benedikt Gröndal sagði að hv. þm. Einar Olgeirsson hefði flutt hér það sem hann kallaði gamlar pólitískar kenningar, sem séu úreltar, og hann sagði: „Jafnvel ríki með frumstæðum menningarþjóðum hafa það vald yfir landi sínu og því sem þar gerist að þau hafi í fullu tré við erlend félög.“ Alusuisse gerði í upphafi kröfu um að hugsanleg deilumál fyrirtækisins og íslenska ríkisins yrðu leyst fyrir alþjóðlegum gerðardómi, eins og það var orðað, eftir grundvallarreglum íslenskra og svissneskra laga að svo miklu leyti sem þau væru sameiginleg, en ef þau væru það ekki, þá eftir alþjóðalögum, eins og það var orðað. Fram kom í alþingisumr. í apríl 1966 að Íslendingarnir sem stóðu í samningunum við Alusuisse voru í upphafi almennt á móti alþjóðlegum gerðardómi og einkum og sér í lagi að þar ættu svissnesk lög að vera jafngild þeim íslensku. Að mati íslensku samningamannanna var eðlilegast að aðeins íslensk lög og íslenskir dómstólar færu með alla lögsögn í málum Alusuisse hér á landi. Íslensku samningamennirnir urðu samt að lúta vilja Alusuisse í þessum efnum eða gerðu það í reynd. Ágreiningsmál ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse skyldu sett í alþjóðlegan gerðardóm, ef annar aðili óskar þess, samkv. 47. gr. aðalsamningsins frá 1966, en á móti sleppti Alusuisse kröfunni um að svissnesk lög ættu að gilda í deilum fyrirtækisins við íslensk stjórnvöld og var ákveðið að fylgt skyldi íslenskum lögum og þeim reglum þjóðaréttar, sem við kunna að eiga, þ. á m. þeim grundvallarreglum laga sem almennt eru viðurkenndar með siðmenntuðum þjóðum, eins og það er orðað í 45. gr. aðalsamningsins frá 1966. Í alþingisumr. um álbræðsluna í apríl 1966 var það gerðardómsákvæðið, sem mest fór fyrir brjóstið á andstæðingum samningsins. Raunar var einnig ljóst að fylgismenn samningsins voru síður en svo hrifnir af þessu atriði, en samþykktu það hins vegar og þá sem nokkurs konar illa nauðsyn til þess að ná samningum við Alusuisse. Ástæðulaust er að vera að rekja þær umr. frekar hér, þótt lærdómsríkar geti talist. Í álsamningunum 1966 var gert ráð fyrir álbræðslu með 60 þús. tonna árlegri framleiðslu. ÍSAL átti rétt á 10% frávikum frá þessari framleiðslu, þannig að framleiðslugetan var skilgreind sem 66 þús. tonn árlega. Í fyrsta viðauka við álsamninginn, sem gerður var 1969, var bræðslan stækkuð um 1/6 Heildarframleiðslugetan var 77 þús. tonn. Í öðrum viðauka 1975 var bræðslan svo stækkuð um 1/7 í viðbót eða í 88 þús. tonna framleiðslugetu. Eðlileg ársframleiðsla er eigi að síður skilgreind sem 80 þús. tonn. Þessi stækkun kom til framkvæmda í ársbyrjun 1980 og verður að því vikið nokkru síðar. Álverið í Straumsvík samanstendur nú af tveimur 40 þús. tonna kerskálum. Alusuisse hefur öðru hvoru á þeim tíma sem liðinn er frá upphaflegum samningum haft á því talsverðan áhuga að bæta þriðja kerskálanum við og hefur sá áhugi greinilega komið í ljós á undanförnum árum. Hafa ber í huga að nýr kerskáli af sömu stærð og núverandi kerskálar hefur með nýrri tækni framleiðslugetu allt upp í 80 þús. tonn, þannig að viðbót um einn kerskála mundi þýða allt að 100% stækkun álversins í Straumsvík. Eins og skýrt hefur verið frá hér að framan í máli mínu voru í álsamningnum 1966 engin endurskoðunarákvæði ef aðstæður breyttust. Þess vegna lögðu íslensku samningsaðilarnir á það þunga áherslu við endurskoðun samninganna 1975 að í nýju samningsgerðinni yrðu sérstök ákvæði um reglubundna endurskoðun rafmagnsverðs og skatta og var á það lögð áhersla af íslensku ríkisstjórninni á þeim tíma svo sem eðlilegt var. Í álitsgerð viðræðunefndarinnar, sem hafði forustu um endurskoðun samninga við Alusuisse 1975, í álitsgerð hennar frá 8. okt. 1975, var þannig komist að orði að til greina kæmi „einhver stiglækkandi hækkun á rafmagnsverði með fyrirvara um endurskoðun að tilteknum tíma liðnum.“ Þegar viðræðunefndin lagði svo fram till. sína um slíka stiglækkandi hækkun, eins og það var orðað þann 20. okt. 1975, var í sömu till. krafan um endurskoðun á verði þannig að ef skráð heimsmarkaðsverð á áli yrði hærra en 70 cent pundið eftir ár, þ.e. frá 1. okt. 1983, gæti annaðhvort íslenska ríkisstjórnin eða Alusuisse gert kröfu um endurskoðun á rafmagnsverði og skatti. Í till. Alusuisse hins vegar um nýja gerð samninga, sem fram kom í okt. 1975, var sérstaklega tekið fram að fyrirtækið væri á móti ákvæði um endurskoðun verðlags og á fundinum 20.–21. okt. 1975 ítrekuðu fulltrúar Alusuisse þá afstöðu og það sama kom fram á fundi þann 4. nóv. 1975 eða eins og segir í fundargerð frá þeim tíma: „Dr. Müller taldi að endurskoðunarákvæði væru ekki æskileg“. Svo var það orðað og þannig varð það í reynd. Í till. Alusuisse um nýja gerð samninga, sem fram kom í okt. 1975, var sérstaklega tekið fram að fyrirtækið væri á móti ákvæðum um endurskoðun verðlags og í þessum samningi voru engin endurskoðunarákvæði þrátt fyrir þá staðreynd að tilvist þeirra var upphafleg forsenda þess að íslensku fulltrúarnir léðu máls á stiglækkandi rafmagnsverði. Þann 10. des. 1975 var annar viðaukasamningurinn formlega undirritaður af iðnrh. og fulltrúum Alusuisse. Þegar daginn eftir þann 11. des., var lagafrv. borið fram á Alþingi samningnum til staðfestingar. Afstaða stjórnmálaflokka og einstakra þm. til þessa annars viðauka samningsins var talsvert ólík því sem verið hafði við samþykkt álsamningsins 1966. Framsfl., sem nú var í ríkisstjórn með Sjálfstfl., studdi þennan viðaukasamning þótt einstaka þm. flokksins tækju þar aðra afstöðu. Almenn afstaða Framsfl. í málinu kom m.a. skýrt fram í málflutningi 1. þm. Norðurl. e., Ingvars Gíslasonar, núv. hæstv. menntmrh., sem sagði m.a.: „Ég tel að þessar breytingar, sem hér er rætt um, feli í sér vissar endurbætur á álsamningnum 1966. Mín skoðun er alveg óbreytt um það, að álsamningarnir hafi verið stórgallaðir þegar þeir voru gerðir.“ Alþfl.-þm. tóku þátt í meirihlutaáliti iðnn. beggja deilda Alþingis, þar sem mælt var með samþykki annars viðaukasamningsins, en við yfirlestur á umr. fékk ég ekki séð að þm. Alþfl. hefðu tekið þátt í umr. um samninginn. Sjálfstfl. studdi óskiptur þá samþykkt annars viðaukasamningsins. Alþb. var andsnúið þessum samningi eins og hann lá fyrir endurskoðaður hér á Alþingi 1975. Það var einkum hið lága umsamda orkuverð sem olli andstöðu þm. Alþb. Þáv. 2. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, taldi að frv. fæli í raun og veru ekki í sér neina hækkun orkuverðs eða eins og hann orðaði það: „Þegar betur er að gáð er hér ekki um neina hækkun að ræða, heldur er það raunverulega gamla verðið fyrir orku frá Búrfellsvirkjun að viðbættu því verði sem samið er um fyrir viðbótarorkuna frá Sigölduvirkjun, öllu slengt saman, og þannig er fengið út eitt nýtt meðaltalsverð.“ Hjá öðrum þm. Alþb., 3. þm. Reykv., Vilborgu Harðardóttur, sem sat þá sem varamaður Magnúsar Kjartanssonar, kom mjög fram það sjónarmið að orkuverð í þessum öðrum viðauka samningsins væri langt undir heimsmarkaðsverði, eins og hún orðaði það. Þótt talsmenn Alþb. þá hafi talið skattgjaldsbreytingu annars viðauka samningsins skýrari en skattaákvæði aðalsamningsins 1966 gagnrýndu þeir tvennt í nýju framleiðslugjaldsákvæðunum: stiglækkandi hlutfall framleiðslugjalds miðað við álverð og viðurkenningu af Íslands hálfu á skattinneigninni, eins og til umræðu hefur verið nú nýverið. Ýmsir þm. Sjálfstfl. tóku til máls í alþingisumr. 1975–1976 til stuðnings öðrum viðauka samningsins 1975. Tveir þm. flokksins, 1. þm: Reykv., Jóhann Hafstein, og 1. þm., Suðurl., Ingólfur Jónsson, leituðust einkum við að verja álsamninginn frá 1966. Einn þm. Sjálfstfl., Jón G. Sótnes, 2. þm. Norðurl. e., gagnrýndi hins vegar álsamninginn frá 1966 vegna þess hve orkusöluákvæðin giltu til langs tíma án endurskoðunarréttar af hálfu Íslendinga, eins og hann orðaði það: „En það kemur eiginlega ekki þessu máli við [þ.e. öðrum viðaukasamningnum]. Hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá er þessi samningur (þ.e. álsamningurinn 1966) í gildi“. Þannig orðaði Jón G. Sólnes alþm. það við umr. hér í þinginu. Að þessum tíma liðnum frá endurskoðun samninganna við Alusuisse 1975 erum við reynslunni ríkari. Það er mjög athyglisvert, þegar farið er yfir umr. hér á hv. Afþingi og þau gögn sem fram voru lögð af þeim aðilum, sem báru ábyrgð á viðræðunum við Alusuisse á þessum tíma, þ. ám. núv. formaður Framsfl., Jóhannes Nordal einnig og Ingólfur Jónsson, sem voru aðalsamningamenn af Íslands hálfu, að í greinargerðum frá þeim var alls ekki dregin fram sú mikla áhætta sem þarna var tekin varðandi eðli þeirra breytinga sem voru gerðar, sérstaklega að því er varðaði skattgjaldsákvæðin. Nú liggur það fyrir óyggjandi samkv. mati ríkisendurskoðunar að tap í skattgreiðslum vegna samninganna 1975 nemur alls 26.7 millj. dollara á tímabilinu frá 1. okt. 1975 til ársloka 1982 eða 512 millj. kr., en hagnaður vegna hækkunar á raforkuverði á þessum sama tíma nemur hins vegar 26.2 millj. dollara eða 503 millj. kr. Af því er ljóst að töluleg niðurstaða á þessari endurskoðun álsamninganna frá 1975, sem fram fór á því ári, er sú, að ríkissjóður hefur tapað að heita má nákvæmlega sömu upphæð í lækkuðum skattgreiðslum og Landsvirkjun hefur fengið greitt með hærra raforkuverði og er þá dæmið reiknað til ársloka þessa árs. Því skal svo við bætt, sem ekki hefur verið tekið inn í þetta mál og þessa útreikninga, að endurskoðunin á raforkuverðinu, sem um var samið 1975, gildir aðeins til ársins 1994, sú hækkun sem um var samið á raforkuverðinu á þeim tíma, en breytingin á skattgreiðslufyrirkomulaginu gildir ekki bara til 1994, heldur var gerð út allan samningstímann. Það væri fróðlegt, og verður sjálfsagt gert, að reikna út það stórfellda tap sem í því felst, miðað við allar líkur, á tímabilinu 1994 til ársins 2014. Ég fullyrði að það nemi tugum millj. Bandaríkjadala, ef ekki ennþá hærri upphæðum, miðað við þær forsendur sem líklegar geta talist. En ég hef ekki séð ástæðu til að vera að taka þetta sérstaklega inn í þetta mál. Ég hef látið reynsluna fram til síðustu áramóta tala sínu máli og þar eru það tölur ríkisendurskoðunar og Landsvirkjunar sem lagðar eru til grundvallar. Þessar niðurstöður ríkisendurskoðunar varðandi skattgreiðslur ÍSALs eru miðaðar við endurskoðun Coopers & Lybrand hvað varðar afkomu ÍSALs á þessu tímabili, þó að frátöldu árinu 1982, en varðandi það ár er byggt á upplýsingum ÍSALs því reikningar þess árs hafa enn ekki verið endurskoðaðir. Hvað varðar skattinnstæðuna má af sumum skilja að þessi skattgreiðsla upp á 500 millj., sem upphaflegu samningarnir hefðu óbreyttir gefið ríkissjóði umfram samningana 1975, hefði í raun verið einskis virði vegna þess að samkv. gömlu samningunum frá 7. áratugnum hefði Alusuisse bara eignast skattinnstæðu hjá ríkissjóði. Skattinnstæða samkv. upphaflegum samningi var hins vegar engan veginn okkur Íslendingum í óhag, en hins vegar mjög íþyngjandi fyrir Alusuisse og það í vaxandi mæli. Þessi innstæða var í fyrsta lagi ekki eign Alusuisse, heldur safnaðist fyrir í ríkissjóði sem brúttógreiðsla á framleiðslugjaldi, sem greitt var jafnóðum, en síðan gert upp við hver áramót í ljósi skerðingarákvæða sem kveða á um að árleg skattgreiðsla skuli aldrei fara fram úr 50% af hagnaði. Þessa innstæðu gat ríkissjóður fyrir samningana 1975 notað í sína þágu hverju sinni gegn aðeins 5% vöxtum, en með samningunum 1975 urðu mikil og slæm umskipti í þessum efnum. Þá féllst íslenska samninganefndin ekki aðeins á þá kröfu Alusuisse að lækka stórlega skattstiga ÍSALs, heldur var einnig látið undan kröfu fyrirtækisins um að afnema þetta greiðsluform og afhenda Alusuisse til eignar skattinnstæðuna eins og hún stóð þann 1. okt. 1975, upp á 4.4 millj. dollara eða um 85 millj. ísl. kr. á núverandi gengi. Þetta var gert þrátt fyrir að íslenska samninganefndin hafði undir höndum álitsgerðir innlendra og erlendra lögfræðiráðunauta, þeirra Hjartar Torfasonar hrl. og Bandaríkjamannsins Charles D. Kyle, þar sem tekin eru af öll tvímæli um að réttur Íslendinga til þessarar skattinnstæðu væri ótvíræður, t.d. ef hún yrði einhver við samningslok. ÍSAL hafði hins vegar rétt til að nota innstæðuna til greiðslu framleiðslugjalds næsta árs á hverjum tíma. Sem dæmi um hvernig þessi skattinnstæða hefði þróast samkv. upphaflegum samningi má nefna að við árslok 1980 hefði hún numið um 360 millj. ísl. kr. á núverandi gengi, þ.e. 18.6 millj. dollara, og í árslok 1982 hefði hún numið 526 millj. kr. eða 27.4 millj. dollara og mest af þessu fé hefði ríkissjóður getað haft til ráðstöfunar gegn aðeins 5% vöxtum. Það hefðu þótt bærileg kjör í dag. En það var ekki aðeins að skattinnstæðan væri í samningunum 1975 afhent Alusuisse til eignar, heldur var ríkissjóði gert að greiða af henni breytilega dollaravexti, sem numið hafa þessari innstæðu, 4.4 millj. dollarar, sem var fest frá 1. okt. 1975, og síðan skyldi ríkissjóður greiða af henni breytilega dollaravexti, sem numið hafa 10–13% hin síðustu ár, í stað eldri samningaákvæða um 5% vexti. Á árinu 1980 mun sú breyting ein hafa kostað íslenska ríkið nær 400 þús. dollara eða vel yfir fjórðung af allri skattgreiðslu ÍSALs það ár samkv. upphaflegum ársreikningum fyrirtækisins. Það þarf auðvitað ekki að taka fram hvaða áhrif þessi breyting á skattgreiðslum hefur haft á tekjur þeirra aðila sem fá hluta af framleiðslugjaldi samkv. samningi, svo sem Hafnarfjarðarbær. Ofangreindar staðreyndir eru þó ekki nema hluti af þeirri neikvæðu niðurstöðu sem endurskoðun samninganna 1975 leiddi til. Þar mætti m.a. nefna eftirfarandi atriði: Fyrst er að nefna stækkun álversins, sem þá var heimiluð, en Alusuisse var heimilað að stækka álverið í Straumsvík sem nam 20 megawöttum í afli og greiða fyrir þá stækkun hið lága verð sem um var samið. Stækkunin kom í gagnið á árinu 1980. Jafnhliða þessu hækkaði meðaltalsframleiðslukostnaður Landsvirkjunar af raforku jafnt og þétt, svo að það mark færðist æ fjær að álverið í Straumsvík greiddi framleiðslukostnaðarverð fyrir raforkuna. Þetta ber sannarlega að hafa í huga þegar litið er á kröfur Alusuisse nú um stækkun álversins og þær undirtektir hér innanlands og hér á hv. Alþingi sem þær kröfur fá og birtast okkur svart á hvítu í þeirri þáltill. sem hér er til umr. Þá er vert að minna á að í samningunum 1975 var Alusuisse heimilað að mynda varasjóð sem dótturfyrirtæki ÍSALs getur hagnýtt sér hér til að leggja í skattfrjálsan hagnað. Og vert er að ítreka að íslenska samninganefndin 1975 féll frá einni meginkröfunni, sem uppi var af Íslands hálfu á þessum tíma, um að fá inn í samningana endurskoðunarákvæði varðandi raforkuverðið á samningstímanum og það þrátt fyrir að nýlega væri þá fram komin verðsprenging á olíu. Frá þessari íslensku kröfu var fallið á sama tíma og margvíslegar kröfur Alusuisse náðu fram að ganga, svo sem hér hefur verið rakið að nokkru. Íslenska samninganefndin árið 1975 hafði líka undir höndum endurskoðun fyrirtækisins Coopers & Lybrand á ársreikningum ÍSALs frá árinu 1974, sem sýndi verulegt yfirverð á súráli og vantalinn eða dulinn hagnað fyrir árið 1974, sem nam um 60 milljónum kr. á núverandi gengi eða 3.1 millj. Bandaríkjadala. Réttur til skattakröfu á grundvelli þessara upplýsinga var ótvíræður, en sú krafa var aldrei borin fram og mál þetta tá í rauninni í þagnargildi þar til ég gat um það og upplýsti um það í umr. utan dagskrár í Ed. þann 17. des. 1980. Þetta allt saman er vert að hafa í huga þegar litið er á þá till. sem hér er til umr. og vert er að nefna hér að þessi upprifjun á endurskoðun samninganna frá 1975 hefur verið tekin nokkuð óstinnt upp af þeim sem stóðu í þessum samningum, þó að hér sé ekki verið að gera annað af íslensku stjórnvaldi en leiða í ljós blákaldar staðreyndir til að forða mönnum frá því að lenda ofan í sömu vilpuna á ný. Það var reynt. Ég álasa ekkert þeim ágætu mönnum sem voru aðalsamningamenn íslenska ríkisins á þeim tíma, þeim Steingrími Hermannssyni, Jóhannesi Nordal og Ingólfi Jónssyni, fyrir að reikna einhverja vörn inn í þetta mál. Það er svipað og maður hefur heyrt hér á Alþingi á undanförnum árum, þegar þessi mál hafa verið til umr. og menn eru að streitast við það að verja samningana frá 1966 og gera það að aðalatriði að safna rökum gegn okkar eigin málstað. Ég ætla ekki að fara að rifja upp þá rýru uppskeru sem fram kom í grg. þeirra þremenninga frá 2. mars 1983 til fjölmiðla varðandi endurskoðun samninga við Alusuisse, enda var þar ekki hrakið eitt einasta atriði af því sem fram hefur verið dregið í þessu máli og ég hef gert hér að umtalsefni og greint frá. Það liggur allt saman skýlaust og óhrakið fyrir. En það er fróðlegt að sjá það í grg. frá þeim og í því samhengi hljótum við að sjálfsögðu að hafa í huga þá till. Steingríms Hermannssonar, formanns Framsfl., sem ég rifjaði upp áðan og hann lagði fram í ríkisstj. 3. febr. s.l. En þar segir, með ekki mikilli fyrirferð kannske, í þessari grg. til fjölmiðla svohljóðandi: „Það var alltaf ljóst við samningagerðina 1975 að á móti hækkun orkuverðs mundi koma lækkun á skatttekjum mismunandi eftir árferði.“ Sú hefur einnig orðið raunin á. Ég vil spyrja hér á hv. Alþingi, og það eru hér nokkrir alþm. sem sátu þing 1975–1976, hvort þeim hafi öllum verið það morgunljóst hvað verið var að bera fram sem samningsgrundvöll, sem endurskoðaðan samning við Alusuisse 1975. Ég teldi það fróðlegt fyrir þá hv. alþm. að fara yfir málið eins og það var lagt hér fyrir á þeim tíma og vita hvort þeir geti tekið undir orð í grg. þeirra Steingríms Hermannssonar, Jóhannesar Nordals og Ingólfs Jónssonar um að það hafi alltaf verið ljóst að á móti hækkun orkuverðs mundi koma lækkun á skatttekjum, sem reynst hefur jafna reikningana þannig að Alusuisse hefur frekar hagnast á ákvæðum fram til þessa dags ef nokkuð er. Iðnrn. hefur svarað þeim aths., sem fram komu í grg. þessara hv. þremenninga sem hér var vitnað til, í fréttatilkynningu til fjölmiðla frá 4. mars 1983 og ég tel ekki þörf á því að vera að lesa þá fréttatilkynningu hér upp, því að efnislega hef ég komið þar að öllum meginatriðum málsins nema kannske atriði um stækkun átversins og raforkuverðið, þar sem segir í fréttatilkynningu rn. svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Sérstaka athygli vekur umfjöllun samningamannanna þriggja varðandi verðlagningu á raforku til þeirrar 20 megawatta stækkunar á ISAL, sem samið var um 1975 og komst í gagnið 1980.“ Í grg. er sagt að samið hafi verið um sérstakt forgangsorkuverð upp á 12 mill. Þessa niðurstöðu fá samningamennirnir með því að telja 60% af umsaminni orku sem afgangsorku og verðleggja þann hluta á 3 mill á kwst. Staðreyndin er hins vegar sú, að hér var ekki um að ræða raunverulega afgangsorku og hefur raunar Landsvirkjun sjálf staðfest það í skýrslu um framkvæmdaþörf frá apríl 1982, þar sem sagt er að litið verði á, orðrétt í þeirri grg. Landsvirkjunar, „60% af þegar umsaminni afgangsorku sem forgangsorkusölu í áætlunum um framkvæmdaþörf á næstu árum.“ „Aðalatriði þessa máls“, segir í fréttatilkynningu rn., „er að það meðalorkuverð sem samið var um vegna stækkunarinnar er nú 6.5 mill á kwst., en kostnaður fyrir Landsvirkjun að afhenda þessa orku nemur allt að þrisvar sinnum hærri upphæð.“ Það er nauðsynlegt, hv. alþm. að líta á þessar niðurstöður nú þegar það er verið að knýja á um það í sérstakri þáltill. hér á hv. Alþingi að taka undir kröfur Alusuisse um stækkun átversins í Straumsvík. Við hljótum að gera kröfur til þess hver til annars hér á hv. Alþingi að menn gangi sjáandi til leiks og til þess eru vítin að varast og eingöngu í þeim tilgangi hef ég talið sjálfsagt að upplýsa þær niðurstöður sem fyrir liggja af endurskoðun samninganna við Alusuisse 1975. Sú endurskoðun var uppskera af viðleitni af Íslands hálfu, sem stóð í nærfellt 2.5 ár á heildina lítið. Við höfum verið að glíma við Alusuisse um leiðréttingu samninga frá því í des. 1980 og mér er legið sérstaklega á hálsi fyrir að það skuli ekki hafa gefið meiri árangur en raun ber vitni og hefur þó margt áunnist á þeirri ferð. Ég minni á það sem fram hefur komið varðandi skattamálin og þá geysilegu vitneskju sem safnað hefur verið til stuðnings okkar málstað í þessu efni og nýtast mun nú og framvegis. Það er nauðsynlegt að horfa til þessara mála með jákvæðu hugarfari. En það eru fleiri sem hafa haft áhuga á og raunar rifjað upp niðurstöðu af endurskoðuninni 1975. Þ. á m. er Alusuisse, sem hefur vitnað um það og talsmenn þess hérlendis að þessi endurskoðun hafi verið býsna hagstæð fyrir fyrirtækið og raunar túlka þeir þessa uppskeru sem kaup kaups. Ragnar Halldórsson, forstjóri ÍSALs, segir um þessa endurskoðun - þannig skilgreindi hann megininntak endurskoðunar álsamningsins 1975 í viðtali við dagblaðið Vísi þann 18. júlí 1981: „Það var samið um breytingar á skattakerfinu, sem var óframkvæmanlegt eins og það var áður, gegn greiðslu hærra rafmagns. Þetta voru bara kaup kaups“, segir framkvæmdastjóri íslenska álversins, álbræðslunnar í Straumsvík. Í ÍSAL-tíðindum, heimilismálgagni Ragnars Halldórssonar, 1. tbl. 11. árgangs frá júlí 1981, segir um þetta: „Árið 1975 voru aðstæður þannig, að báðir aðilar þurftu að semja um breytingar á aðalsamningi, ríkisstjórnin og Landsvirkjun, vegna þess að orkuverðið átti að lækka 1. okt. 1975 og verða síðan óbreytt eða því sem næst í nær 20 ár, og Alusuisse vegna þess að þær reglur sem giltu um framleiðslugjaldið höfðu reynst nánast óframkvæmanlegar. Gengið var til samninga og var samið um hækkun á raforkuverði og breytingar á reglum um framleiðslugjöld. Það var sem sagt um að ræða samninga um ákveðnar breytingar sem báðir aðilar töldu sér í hag.“ Skyldi nokkurn undra, þegar litið er yfir uppskeruna, þó svo sé tekið til orða í ÍSAL-tíðindum á árinu 1981? En þegar talað er um óhjákvæmilegar breytingar skulum við hafa í huga, hv. alþm., að þessi ákvæði, sem endurskoðuð voru 1975, voru samningsbundin og það er á þessa samninga sem dr. Müller og forsvarsmenn Alusuisse nú vísa þegar við Íslendingar berum fram okkar kröfur um lágmarksleiðréttingar á þessum samningum og samkv. þeirri hegðan bar okkur að sjálfsögðu hvorki skylda né nauður til að breyta þessum ákvæðum á árinu 1975. Á árunum 1971–1977 komu fram ýmsar hugmyndir um breytingar á ÍSAL, bæði varðandi áliðnað og þátttöku í öðrum iðnaði á Íslandi, og voru á dagskrá á þessu tímabili. Fulltrúi íslenskra stjórnvalda í þessum athugunum var svonefnd viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, sem starfaði 1971–1978, og formaður hennar var Jóhannes Nordal seðlabankastjóri og stjórnarformaður Landsvirkjunar. Þá var m.a. rætt um álbræðslu á Norðurlandi á vegum Alusuisse, en það mál var ekki til lykta leitt sem kunnugt er. Rannsókn var gerð á hugsanlegri súrálsverksmiðju á Reykjanesi, nánar tiltekið í nágrenni Trölladyngju, og átti hún að starfa í tengslum við álbræðsluna í Straumsvík. Var hugmyndin að nota jarðhita sem orkugjafa, en venjulega er notuð olía til framleiðslu á súráli úr bauxít. Þrátt fyrir þá kosti sem jarðhitinn gat haft voru þessar áætlanir lagðar á hilluna alveg sérstaklega vegna mengunarvandamála og ákveðinnar andstöðu Náttúruverndarráðs við þessi áform á þessum tíma. Mest var þó rætt um og knúið á um stækkun álbræðslunnar, en bæði þessi stækkun og hugmyndir um súrálsverksmiðjuna urðu hlutar af mikilli áætlun, svonefndri integral-áætlun, sem Alusuisse hafði lagt fyrir íslensk stjórnvöld upphaflega á árinu 1973, en í endurskoðuðu formi 1974 um haustið, eftir að ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar hafði verið mynduð. Ég held að það sé gagnlegt fyrir hv. alþm. og aðra að hafa í huga nú, þegar knúið er á um hagsbætur af hálfu Alusuisse, hvert var efni áætlunar integral, þess trúnaðarmáls sem sent var íslenskum stjórnvöldum 1973 og aftur 1974. Yfirskrift þeirrar áætlunar var: „Nýting íslenskrar raforku innan vébanda alþjóðasamsteypu álframleiðenda. Heiti INTEGRA L. Tillaga Alusuisse til ríkisstjórnar Íslands, okt. 1974, breytt útgáfa. Inngangur.“ Ég leyfi mér hér að vitna til þessarar áætlunar, herra forseti: „Í marsmánuði 1973 lagði Alusuisse till. með heitinu INTEGRAL fyrir ríkisstjórn Íslands. Skýrsla þessi var rædd í Reykjavík hinn 29. mars 1973 við fyrrv. iðnrh., hr. Magnús Kjartansson, og viðræðunefnd um orkufrekan iðnað. Einnig lagði Alusuisse til að mynduð yrði nefnd til að athuga hina ýmsu þætti málsins. Allt fram til þessa [þ.e. í okt. 1974] hefur ríkisstjórn Íslands ekki fylgt eftir tillögum Alusuisse frá því í marsmánuði 1973 og síðari ítrekunum. Sér í lagi hefur aldrei verið svarað tillögum okkar um að fella súrálsverksmiðju, sem rekin yrði með jarðhita, inn í áætlunina, en fyrst var rætt um hana við Kjartansson ráðh. hinn 8. maí 1973. Alusuisse er enn sannfært um að grundvallarhugmynd áætlunarinnar er rétt. Einnig eru komin til ný sjónarmið, sem vert er að athuga. Alusuisse hefur athugað á ný fyrri tillögur sínar frá í mars 1973 og er ánægjuefni að leggja fyrir ríkisstjórnina endurskoðaða tillögu dags. í okt. 1974.“ Svo kemur kaflafyrirsögn: „Nýting íslenskrar raforku innan vébanda alþjóðasamsteypu álframleiðenda. Heiti: INTEGRA L. Tillaga Alusuisse til ríkisstjórnar Íslands. A. Grundvallarstaða og skilgreining vandamáls. 1. I. áfangi. Núverandi ástand. Talsverðir virkjunarmöguleikar raforku eru fyrir hendi á Íslandi. Ætlað er að hægt sé að framleiða raforku á hagkvæman hátt árið um kring. Virkjanleg orka fer langt fram úr innanlandsþörfum. Álframleiðsla er mjög æskileg til að nýta orku á Íslandi fyrir stóriðnað. Fyrsta skrefið í þá átt hefur þegar verið stigið. ÍSAL nýtir 140 megawött og notar um 1000 gígawattstundir. Stækkun Straumsvíkurálbræðslunnar í 160 megawött er í athugun. 2. II. áfangi. Annar áfangi er á næsta leiti. Álbræðslan í Straumsvík var hönnuð á þann hátt að aukning afkastagetu hennar er framkvæmanleg án vandkvæða. Ef við er bætt þriðja 80 megawatta kerskálanum er hægt að framleiða 40 þús. tonn af áli í viðbót og bygging fjórða kerskála mundi enn auka framleiðsluna um 40 þús. tonn. 3. III. áfangi. Þegar virkja á nýjar orkulindir vegna áliðnaðar blasir við það vandamál, að vegna kostnaðarhlutfalla verður að byggja vatnsvirkjanir á Austfjörðum og Norðausturlandi í stórum áföngum. Á þetta sérstaklega við um 1. áfanga byggingar. Hins vegar ætti að koma afköstum nýrra álbræðslna upp með tiltölulega smávægilegum aukningum vegna markaðsástæðna. Við sams konar vandamál er að glíma varðandi fjárhagshliðina. Byggingaráfangar raforkustöðva og álvera ættu að vera viðamiklir til að draga úr einingaverði framleiðslunnar. Hins vegar eru minni áfangar æskilegir til að halda megi fjármögnun við þá stærðargráðu að við hana verði ráðið. Tillögur Alusuisse sýna hvernig hægt er að leysa þetta tvöfalda vandamál. 4. IV. áfangi. Jarðhiti er að verða mikilvægari vegna olíukreppunnar. Er það sérstaklega staðreyndin ef hægt er að nota jarðgufu beint sem hitagjafa. Með því að talsvert gufumagn er nauðsynlegt til að framleiða súrál úr bauxít virðist æskilegt að athuga möguleika á súrálsverksmiðju á Íslandi. Framkvæmdin verður talsvert ábatavænlegri þar sem hægt er að meðhöndla súrát á staðnum. 5. Stjórnmálasjónarmið. Áætlað er að ríkisstjórn Íslands óski eftir að orkulindir, sem fyrir hendi eru, verði nýttar á sem besta mögulegan hátt og mundi stjórnin í því skyni stofna til samlagsfélaga við erlenda aðila ef nauðsyn bæri til. Að því er ál varðar er málið flókið. Ísland hefur hvorki hráefni né markað og fjármagnsþörf stórvirkjana og framkvæmda við bræðslu mundi vera þungur baggi fyrir fjárhirslu landsins. Tillaga Alusuisse virðist einnig gefa kost á lausn vandamála stjórnmálasjónarmiðanna. B. Nánari athuganir. 1. Aukin álnotkun. Ýmislegt bendir til þess að notkun áls haldi áfram að aukast í framtíðinni. Of mikil afköst á árunum 1972–1973 hafa nær verið étin upp í vaxandi markaði. Í framtíðinni er raforkuskortur í mörgum heimshlutum líklegur til að draga úr aukningu iðnaðarins. Á því sviði gefst tækifæri fyrir Ísland. 2. Lykill að lausninni. Afgerandi skilyrði fyrir álframleiðslu auk tækniþekkingar er ódýrt bauxít og ódýr raforka. Fyrirtækjasamsteypa sem hefur yfir að ráða bæði bauxít og raforku við lágu verði, hlýtur að vera í sterkri aðstöðu í áliðnaðinum. Vænta má skjóts vaxtar ef markaðurinn er einnig tryggður. Ísland hefur miklar orkulindir. Alusuisse á mikinn bauxítforða í Ástralíu og Afríku og athugar jarðlög í öðrum löndum. Einnig er fétagið að athuga ýmsar áætlanir varðandi súrálsframleiðslu úr bauxít. 3. Íslensk álsamsteypa, Alconis. Vegna hinnar miklu fjármagnsþarfar og markaðsvandamálsins er ekki hægt að anna stórvirkjunum á Íslandi og byggingu álvers með miklum afköstum þegar í byrjun svo og e.t.v. einnig stórrar súrálsverksmiðju nema með alþjóðtegri félagasamsteypu. Alusuisse hefur á prjónunum að skipuleggja slíka samsteypu, en raforka ein nægir ekki til að fá væntanlega aðila til þátttöku. Það sem á þarf að halda er sameiginleg áætlun um framleiðslustig allt frá bauxít til málms þannig að aðilar samsteypunnar hafi bauxítforða, álver, raforkuver og verksmiðju. Ódýra raforku er einnig hægt að fá á Nýja-Sjálandi, í Kanada, Zaire og öðrum löndum. Saman geta Ísland og Alusuisse gert sameiginlega áætlun um álframleiðslu frá málmgrýti til málms, sem ætti að reynast aðlaðandi fyrir fjölda stórra álfélaga um allan heim.“ 
             Velkomið herra forseti. 



Það þarf að leita eftir afbrigðum frá þingsköpum vegna almennra útvarpsumr. Á síðasta þingi voru veitt afbrigði frá þingsköpum um að stuðningsmenn ríkisstj. í Sjálfstfl. fengju 20 mínútna ræðutíma í almennum stjórnmálaumr., sem skiptast milli umr. þannig að 10–15 mínútur yrðu í fyrri umferð og 5–10 mínútur í síðari umferð. Ég leyfi mér að bera fram till. um að sami háttur verði hafður á í almennum stjórnmálaumr. sem ráðgerðar eru mánudaginn 14. þ.m.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt hefur það tíðkast síðan þessi ríkisstj. var mynduð að hópur manna, sem nefndur hefur verið sjálfstæðismenn sem styðja ríkisstj., hefur fengið sérstakan umræðutíma við útvarpsumr. frá Alþingi. Nú hefur það gerst að tveir úr þessum hópi, hæstv. dómsmrh. Friðjón Þórðarson og hæstv. landbrh. Pálmi Jónsson, hafa tekið sæti sem efstu menn á listum Sjálfstfl. í komandi þingkosningum. Þeir hafa lýst því yfir að þeir muni ganga til þess leiks undir einingarmerki Sjálfstfl., hvernig svo sem það lítur nú annars út. Þeir munu væntanlega um þessa helgi taka þátt í stefnumótandi fundi með öðrum frambjóðendum flokksins, þar sem stefna flokksins í næstu kosningum verður ákveðin. Þess vegna höfum við ýmsir talið að ekki væri eðlilegt að haldið væri áfram þeim hætti sem hér hefur ríkt. Það væri óeðlilegt að þessir tveir frambjóðendur Sjálfstfl. sem skipa efstu sæti listans í Norðurl. v. og Vesturl., fengju hér aukatíma á hv. Alþingi í útvarpsumr. til að fjalla um málið. Um þetta var fjallað á fundum formanna þingflokka og forseta fyrir nokkrum dögum. Nú hefur það hins vegar gerst, að hæstv. forsrh. hefur á fundi formanna þingflokka og forseta í dag mótmælt því eindregið að þessir tveir hæstv. ráðherrar, Pálmi Jónsson og Friðjón Þórðarson séu þannig merktir Sjálfstfl. sérstaklega að þeir tilheyri honum hér á Alþingi. Hæstv. forsrh. hefur óskað eftir því að þeir verði áfram merktir sér í umr. frá Alþingi og tali sem slíkir. 



Herra forseti. Títtnefndir hv. þm. og hæstv. ráðh., Pálmi Jónsson og Friðjón Þórðarson, eru á nákvæmlega sama stað núna í framboði og þeir voru seinast. Það hefur ekkert breyst í þeim efnum, þannig að aðstæður eru ekki eins breyttar að þessu leytinu og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gefur til kynna. Við tókum þá afstöðu, þm. Alþfl., í upphafi að það væri stuðningsmanna ríkisstj. að bera ábyrgð á aukatímum af því tagi sem hefur verið úthlutað til þessara svonefndu stuðningsmanna ríkisstj. úr Sjálfstfl. Sú afstaða okkar er óbreytt. En stuðningsmönnum ríkisstj. er greinilega farið að líða illa undir ábyrgðinni.



Herra forseti. Ég tel nú rétt að skýra sjálfur mína afstöðu í þessu máli, því að mér virðist bögglast nokkuð fyrir hv. 11. þm. Reykv. að lýsa minni skoðun og var ekki skiljanlegt hvað hann átti við. Það er svo ákveðið í þingsköpum, að á síðari hluta þings skuli útvarpa almennum stjórnmálaumr. og hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Eftir að núv. ríkisstj. var mynduð var það ákvarðað af Alþingi samkv. till. hæstv. forseta Sþ. að stuðningsmenn ríkisstj. úr Sjálfstfl. skyldu fá 20 mínútur til umráða í þessum almennu stjórnmálaumræðum eða eldhúsdagsumræðum. Mér barst það ekki til eyrna fyrr en síðdegis í dag, þegar ég sat fund með hæstv. forsetum þingsins og formönnum þingflokka og rætt var um þinghaldið, að það stæði til hjá einhverjum að breyta út frá þessari reglu á þá lund að tveir hæstv. ráðherrar, hæstv. dómsmrh. og landbrh., mættu ekki taka til máls í þessum 20 mínútum sem við ráðherrarnir þrír höfðum gert ráð fyrir að skipta á milli okkar. Ég lýsti því þá yfir að ég hefði undir engum kringumstæðum fallist á slíka niðurstöðu og óskaði eftir því að hæstv. forseti Sþ. bæri upp tillögu um sömu tilhögun og verið hefur sæmilegt samkomulag um undanfarin þrjú ár. Ég hef ekki heyrt nein frambærileg rök fyrir því að breyta út frá því og vænti þess að hv. þingheimur samþykki till. hæstv. forseta Sþ.



Herra forseti. Það er rangt hjá hæstv. forsrh. að það hafi komið fram tillaga um að hæstv. ráðherrar Pálmi Jónsson og Friðjón Þórðarson fengju ekki að tala í þessum umr. Það sem hafði verið sagt var að þar sem þeir hafa nú ákveðið að ganga til liðs við þingflokk Sjálfstfl. fullkomlega og af heilum hug - 



Herra forseti. Þessir tveir hæstv. ráðherrar voru kallaðir sjálfstæðismenn sem styðja ríkisstj. og hafa fengið að tala í 20 mínútur út á það. Ég get ekki séð betur en þeir styðji ríkisstj. ennþá og ekkert síður en aðrir og eigi þá að fá að tala.



Herra forseti. Vegna þess ofurkapps sem hv. þm., formaður þingflokks Alþb., Ólafur Ragnar Grímsson, leggur á að þeir hæstv. ráðherrar Pálmi Jónsson og Friðjón Þórðarson fái ekki að tala í þessum umrædda sjónvarpsþætti vil ég leggja áherslu á að ég tel það á engan hátt geta skaðað málstað Alþb. að þeir tali sem allra lengst, og því segi ég já.

Iðnrh. (Hjörleifur Guttormsson) (frh.): Herra forseti. Sú umr. sem hér stendur yfir er nokkuð sérkennileg þar sem ég hef þurft að gera alloft hlé á máli mínu vegna annarra funda og atriða sem hér hafa komið til í hv. Sþ. Ég hef einnig orðið þeirrar náðar aðnjótandi að gert var matarhlé. Það var fyrir okkur hæstv. forseta báða kannske, þar sem hér voru þá fáir viðstaddir. Ég hef verið að fara yfir efnisatriði þessa máls, atriði sem snerta mjög þá þáltill. sem hér er til umr., og var að rifja upp fyrir hv. alþm. sérstakt tilboð sem gert var ríkisstjórn Íslands haustið 1974 undir dulheitinn Integral frá Alusuisse til ríkisstjórnar Íslands og var kominn að C-lið, sem ber yfirskriftina „Tillaga Alusuisse til ríkisstjórnar Íslands.“ „Grundvallarhugmynd. Ríkisstjórn Íslands og Alusuisse leggi fram hvor sinn hlut með því að stofna til sameiginlegs félags, sem sé eign hvors aðila að hálfu og nefnist Álfélag Íslands eða ALÍS og sem aðilar afhenda eftirfarandi óáþreifanlegar eignir: Einkaleyfi á raforku, öll nauðsynleg leyfi í sambandi við byggingu og rekstur stórrar álbræðslu og skylda hagsmuni, réttindi til rannsóknar á námuvinnslu bauxít á stóru svæði nærri úthafshöfn í Afríku, réttindi varðandi byggingu álvers á Íslandi eða erlendis, tækni- og verkfræðigetu vegna byggingar og reksturs orkuvera, súrálsverksmiðja og álvera, þjálfað starfsfólk til að reka ofangreind ver, sölustarfsemi og markað fyrir málm ALÍS, þekkingu á áliðnaði um víða veröld og samband við væntanlega aðildarfélaga, reynslu í fjármögnun stóráætlana. ALÍS framkvæmir síðan almenna athugun, sem hefst á bauxít og nær til áætlana um súrál og bræðslu, þannig að fari saman með væntanlegum raforkuframkvæmdum Íslendinga, sem áætlað er að framleiði eigi minna en 8000 gígawattstunda orku er jafngildir 500 þús. tonnum af áli á ári.“ Góðir alþm. Þið heyrið hvað hér var talað um í orkumagni, 8 þús. gígawattstundir á ári. Ég minni á að núverandi heildarframleiðslugeta íslenska raforkukerfisins er 40(K) gígawattstundir. Tvöfalt það magn var áformað að leggja í púkkið við stofnun ALÍS. „Mundi þetta leiða af sér fjárfestingarþörf, sem næmi nokkrum billjónum Bandaríkjadollara. ALÍS er ætlað að skilgreina grundvallarreglur samstarfs við þriðja aðila. Á grundvelli framkvæmdarinnar almennt muni ALÍS bjóða takmörkuðum fjölda fjársterkra fyrirtækja, sem nota nokkur hundruð þúsund tonn af áli á ári, aðild til að mynda samsteypu framleiðenda, Álsamsteypu Íslands,“ - allt skyldi það nú við Ísland kennt, - „Alconis.“ „Þegar Alconis verður stofnað," og það fylgir uppdráttur þessari till. af þessum fyrirtækjasamsteypum, „mun ALÍS afhenda Alconis einkaleyfi sín á raforku og rannsóknar- og námuréttindi vegna bauxíts. Í stað þess fær ALÍS hlutabréf í Alconis. Samkv. því er hægt að halda fjárþörf ALÍS í lágmarki. Það fer eftir því hversu mikinn þátt ALÍS tekur í Alconis hvort jafnvel er hægt að lækka fjárþörf þessa ofan í núll. „Þetta má nú kalla gylliboð." Aðild að bauxítnámunni og súrálsverksmiðjunni mun miðuð við þarfir álversins. D-tillaga. Lagt er til að ríkisstjórn Íslands athugi ofangreindar tillögur og myndi sér skoðun um hvort æskilegt sé að efna til sameiginlegs fyrirtækis með Alusuisse í þeim tilgangi að skipuleggja algerlega sameiginlega“ - takið eftir: „algerlega sameiginlega, samsteypu alþjóðlegra álframleiðenda til þess að virkja íslenskar orkulindir. Verði ákvörðun ríkisstj. jákvæð yrði að gera eftirfarandi ráðstafanir án þess að þær væru bindandi: Stofnað yrði fyrra félagið, ALÍS, í þeim tilgangi að rannsaka tæknilega, hagfræðilega og fjárhagslega þætti INTEGRAL-áætlunarinnar. Stofnað yrði síðara félagið í þeim tilgangi að rannsaka möguleika á þróun orkutinda Íslands og gera áætlanir um orkusölu til INTEGRA L.“ Undirritað: Sviss Aluminium Ltd., sem er hið enska heiti á Alusuisse. Þessi áætlun, INTEGRAL, sem send var ríkisstjórn Íslands fyrst í marsmánuði 1973 og fékk þá ekki undirtektir, en síðan í breyttu formi 1974, tekur ekki til neinna smáræða, eins og menn hafa gefið gaum, og sem betur fer hefur ekki eftir gengið í sambandi við þessa áætlun og var þó knúið verulega á um það af Alusuisse. Viss atriði gengu þó eftir, en ekki í þeim mæli sem þarna var upp á fitjað. Við endurskoðunina 1974 var samið um stækkun álbræðslunnar í Straumsvík um 20 megawött. Áformin um súrálsverksmiðju náðu ekki fram að ganga. Það var þegar um andstöðu að ræða af hálfu Náttúruverndarráðs á þeim tíma, en Alusuisse knúði það fast á að farið yrði inn á spor INTEGRAL-áætlunarinnar að íslensk stjórnvöld á þeim tíma sáu sig tilknúin að stíga fyrsta sporið að því að gera þessum svissneska auðhring kleift að kanna íslenskar orkulindir Sett var á fót sérstök nefnd íslenskra ráðgjafa, aðallega verkfræðinga sumarið 1975 á móti verkfræðilegum aðilum frá Alusuisse og þessi hópur Svisslendinga og Íslendinga fór í rannsóknarferð um Austurland sérstaklega, því að þar var það vatnsafl sem Svisslendingarnir horfðu á, og það var engin tilviljun því þar er að finna næst á eftir Búrfellsvirkjun og kannske Blönduvirkjun hagstæðustu orkuauðlindir Íslands í vatnsafli. Og þessi hópur kannaði jökulfljótin norðan Vatnajökuls á Austurlandi og gerði um þetta efni skýrslu, sem rituð var á ensku og undirrituð af þeim sem í þessu tóku þátt, en sú skýrsla hefur aldrei verið opinber ger því að áður en til þess kom greindi Alþb. frá áætlun INTEGRAL og hafði áhrif í þá átt að öll áform íslenskra stjórnvalda um að stíga lengra eftir þessari áætlun voru kistulögð sem betur fór. Ég vil ekki fullyrða neitt um það til hvers hugur manna stóð í þáv. ríkisstj. umfram það sem raun ber vitni, en upplagið af skýrslu Alusuisse og íslenska hópsins sem með þeim vann að skoðun á orkulindum Austurlands er geymt niður í Seðlabanka, hafi upplagið ekki þegar verið brennt. Ég hef ekki gert á því sérstaka rannsókn. Því var aldrei dreift svo að neinu næmi. Því er ég að rifja þetta upp hér, að menn átti sig á því hvert Alusuisse hefur stefnt fyrr og síðar í samskiptum við okkur Íslendinga og þær kröfur, sem þeir nú eru að bera fram sem skilyrði fyrir því að taka til athugunar þá sjálfsögðu sanngirniskröfu íslenskra stjórnvalda að leiðrétta samningana frá 1966 og 1975, gegn þeirri kröfu tefla þeir gagnkröfum sér til hagsbóta, ákveðnum þáttum sem voru inni í INTEGRAL-áætluninni, stækkun álbræðslunnar í Straumsvík og með það að markmiði að sjálfsögðu að geta hirt arðinn af íslenskum orkulindum og af vinnu íslenskra handa í ríkari mæli en þeim hefur tekist til þessa. Það er eðlilegt að sú spurning vakni, hvers vegna var samið við Alusuisse en ekki einhverja aðra á árinu 1966 af íslenskum stjórnvöldum. Ég hef engar endanlegar skýringar á því eða endanleg svör við því, en ég hygg þó að Alusuisse hafi verið talið sæmilega fær auðhringur á þeim tíma í áliðnaði, sæmilega staddur tæknilega séð og fjárhagslega séð. En ég held að það hljóti að vera umhugsunarefni, fyrir þá ekki síst sem eru hér að knýja á um áframhaldandi starfsemi og útfærslu Alusuisse hér á Íslandi, að aðstæður þessa auðhrings eru taldar mjög aðrar en þær voru á 7. áratugnum. Hann er nú ekki hátt skrifaður sem fyrirtæki, sem auðfélag, hvorki tæknilega eða rekstrarlega séð. Er það sjálfgefið fyrir þá, sem vilja binda trúss sitt við erlenda auðhringa, að vera að hlaða undir þetta félag gagnrýnilaust og án þess að átta sig á því hvernig skynsamlegt er að taka á málum, jafnvel út frá þeirri forsendu að við eigum einhverja hlutdeild í samstarfi við útlendinga? Ég minni á þau orð, sem féllu frá hv. 4. þm. Austurl. hér í gær í umr. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, þar sem hann lýsti þeirri skoðun sinni, hv. þm. Sverrir Hermannsson, að við ættum ekki, Íslendingar, að eiga hlutdeild í orkufrekum iðnaði hér, ekki nema þá í mjög litlum mæli, og við ættum ekki að færast það í fang að standa að atvinnurekstri í krafti okkar orkulinda. Hann benti á það alveg réttilega, að í þessum efnum er grundvallarágreiningur milli mín og hans og hann túlkaði sín orð sem afstöðu Sjálfstfl. í heild sinni í sínu máli. Nú vil ég ekkert um það fullyrða. Ég hef nú vænst þess að Sjálfstfl. í heild væri ekki svo heillum horfinn, og ég held að það væri gagnlegt fyrir hv. 4. þm. Austurl. og fyrir hv. 11. landsk. þm., sem eru í framboði á Austurlandi, að yfirfara áætlun INTEGRAL og kanna það sem þar er á ferðinni og fara aðeins yfir hvað við Íslendingar höfum haft upp úr þessu samstarfi, til hvers þetta samstarf hefur leitt. Ég mæli þessi orð hér m.a. vegna þess að mér er legið á hálsi fyrir að vera að draga fram staðreyndir þessa máls. Það er túlkað svo, að ég sé að sverta Alusuisse, telji samstarf við Alusuisse óæskilegt, óalandi og óferjandi og alveg sérstakur hatursáróður talinn búa að baki gagnvart erlendum aðilum. Þessi málflutningur byggir ekki á traustum grunni, en hann er viðhafður. Þannig segir t.d. í leiðara Morgunblaðsins, einum af mörgum einkennilegum leiðurum sem ritaðir hafa verið í það dagblað á undanförnum árum, 26. maí 1982: „Hugur ráðh. Alþb. stendur ekki til þess að yfirgefa ríkisstj. og fyrir setu sinni þar munu þeir berjast til síðasta manns. En hvað um þá sem sitja með Alþb. í ríkisstj.? Hvaða hag sjá þeir sér í því að binda trúss sitt við þennan tapflokk, sem nú mun grípa til örþrifaráða? [Þetta mun vera að loknum sveitarstjórnarkosningum, herra forseti.] Sé það markmið samstarfsaðila Alþb. í ríkisstj. að draga enn úr áhrifamætti þess og fylgi skal ríkisstj. óskað langra lífdaga. Sé það hins vegar ætlunin að áfram fái Alþb. að beita neitunarvaldi um meiri háttar mál og spilla samskiptum við aðra, eins og Alusuisse, er svo sannarlega tímabært að rjúfa stjórnarsamstarfið.“ En við höfum reynslu á mörgum fleiri sviðum í samskiptunum við Alusuisse en í sambandi við raforkuverð og aðra þætti samninga. Þar má minna á reynslu okkar af baráttunni fyrir því að fá viðunandi mengunarvarnir við álverið í Straumsvík, en þar tók það hvorki meira né minna en níu ára baráttu að koma sjálfsögðum leiðréttingum varðandi mengunarvarnir í gagnið. Í arðsemisútreikningum Alusuisse viðvíkjandi álbræðslunni í Straumsvík var ekki gert ráð fyrir hreinsitækjum vegna loftmengunar og urðu um það verulegar umr. Sérstaklega minnti Alfreð Gíslason læknir, þáv. alþm. Alþb., á hættuna af því að hleypa þessum rekstri af stað með þeim frumstæða hætti sem gert var varðandi mengunarmál. Í aðalsamningnum voru almenn ákvæði um ábyrgð ÍSALs á allri mengun, en ekkert skyldaði fyrirtækið að koma upp sérstökum mengunarvörnum. Samstarfsnefnd iðnrn. og Alusuisse, sem gert var ráð fyrir, átti að kanna mengunarhættuna af álverinu, en hún var sett á laggirnar 1967. Hefur nefndin starfað síðan undir heitinu „flúornefnd.“ Frá og með 1971 var farið að ganga meira eftir því en áður að ÍSAI. kæmi sér upp mengunarvörnum. Það var gert með stoð í nýrri reglugerð um mengunarvarnir, sem sett var af heilbrrn. 1972 á grundvelli laga um eiturefni frá 1968. Í janúar 1973 var ÍSAL gefinn sex mánaða frestur, eins konar úrslitakostir, til að setja upp hreinsitæki og var því hótað að álbræðslunni yrði lokað að öðrum kosti. Þá fyrst gaf Alusuisse sig, gaf upp andstöðu sína við þetta í orði, og í mars 1973 kom bréf frá ÍSAL þar sem lofað var að setja upp hreinsitæki. En þetta mál var ekki unnið þar með. Það kostaði áframhaldandi baráttu. Núv. hæstv. forsrh., þáv. iðnrh., átti hlut að því máli að knýja á um efndir á því loforði sem þarna var gefið í marsmánuði 1973. Það tók níu ár að efna þetta loforð að fullu. ÍSAL lét þróa nýja gerð hreinsitækja, sem voru tekin smám saman í notkun á árinu 1979–1982, en samtímis uppsetningu þessara hreinsitækja var annar tækjakostur bræðslunnar endurnýjaður að vissu marki. Auk umr. um loftmengun var mjög á dagskrá 19701975 svonefnt kerbrotamál, hvað gera ætti við ákveðin föst úrgangsefni úr álbræðslunni. Formlega leystist málið með gerð gryfju á sjávarströnd 1975 og var sú lausn þó ekki óumdeild. Á árinu 1980 fór sem kunnugt er fram í iðnrn. almenn athugun á aðföngum ÍSALs og verðlagningu þeirra. En á árinu 1979 höfðu stjórnarmenn íslenska ríkisins í ÍSAL borið fram kröfur um endurbætur á reikningsfærslu fyrirtækisins. Úr framkomnum gögnum varðandi þessa athugun á aðföngum ÍSALs var síðan unnið á vegum rn. og við þær athuganir kom í ljós mikið misræmi í hagskýrslum í Ástralíu og á Íslandi varðandi verð á súráli, eins og menn rekur minni til, eins og það var skráð út frá Ástralíu og inn til Íslands. Niðurstöður af þeirri athugun á vegum rn. í Ástralíu voru lagðar fyrir Coopers & Lybrand, endurskoðunarfyrirtækið, um mánaðamótin nóv.-des. 1980, en eftir staðfestingu endurskoðunarfirmans á tölulegum mismun súrálsverðsins samkv. áströlskum hagskýrslum annars vegar og aðflutningsskýrslum ÍSALs hins vegar var málið lagt fyrir ríkisstj. 9. des. 1980. Á fundi sínum þann 9. des. 1980 ályktaði ríkisstj. af þessu tilefni að óska eftir því við Alusuisse, að það gæfi skýringar á þessum verðmismun sem hlaut heitið „hækkun í hafi“, og ennfremur að óska eftir því við Alusuisse að teknar yrðu upp samningaviðræður um endurskoðun gildandi samninga milli Alusuisse og Íslands, einkum með hækkun raforkuverðsins í huga. Iðnrn. fól endurskoðunarfyrirtækinu Coopers & Lybrand rannsókn málsins og leitaði jafnframt til annarra erlendra aðila. Coopers & Lybrand lauk þessari rannsókn sinni með skýrslu um súrálsverð og hækkun í hafi í júlí 1981, þar sem staðfest er stórfellt yfirverð á súráli til ÍSALs á tímabilinu 1975 til miðs árs 1980. Eftir framlagningu þessarar skýrslu um súrálsverðið og ítrekaðar óskir ríkisstj. um samningaviðræður og sérstaka samþykkt á fundi hennar 16. júlí 1981 samþykkti Alusuisse loksins að koma til fundar hér í Reykjavík í byrjun ágúst 1981. Á þessum fyrsta fundi skiptust menn á skoðunum, en formaður sendinefndar Alusuisse, dr. Weibel, lýsti því þar yfir af hálfu Alusuisse að fyrirtækið væri ekki reiðubúið að ræða raforkuverðshækkun eða annað fyrr en fallið hefði verið frá ásökunum, sem þeir kölluðu svo, um yfirverð á súráli. Það var álviðræðunefndin, sem nýbúið var að setja á fót, sem tók þátt í þessum viðræðufundi fyrir Íslands hönd. Ákveðið var að hittast aftur í Reykjavík 4. og 5. nóv. 1981. Það er út af fyrir sig athyglisvert að nefna í þessu sambandi að í sérstakri þingflokkssamþykkt Sjálfstfl. í júlí, líklega 24. júlí 1981, var einmitt tekið á máli með sama hætti og Alusuisse gerði á þessum fyrsta viðræðufundi, þ.e. að ekki skyldi tekin fyrir til umr. raforkuverðshækkun eða önnur endurskoðun samninga fyrr en búið væri að fjalla um ágreiningsefni varðandi aðföng. Fyrir lá á þessum fyrsta viðræðufundi í ágúst 1981 milli átviðræðunefndar og fulltrúa Alusuisse að iðnrn. hafði óskað eftir endurskoðun ársreiknings ÍSALs 1980 með heimild í aðalsamningi og falið endurskoðendum Coopers & Lybrand það verk. Þar var um að ræða almenna endurskoðun allra þátta ársreikningsins, en ekki aðeins yfirverð á súráli. Á fundinum 4. ágúst var þess krafist af Alusuisse að Coopers & Lybrand lykju þessari endurskoðun samkv. tímamörkum aðalsamnings eða eigi síðar en 1. sept. 1981 og var það samþykkt. Endurskoðendurnir Coopers & Lybrand gerðu eins og fyrir þá var lagt og skiluðu endurskoðunarskýrslu sinni l. sept. 1981. í þessari skýrslu staðhæfa þeir stórfellt yfirverð á súráli fyrir árið 1980 og einnig á rafskautum. Auk þess töldu þeir að nauðsynlegt hefði verið að leiðrétta ársreikninga í mörgum öðrum greinum. Heildarleiðrétting endurskoðendanna nam 8.6 millj. dollara og hækkuðu þeir hagnað ÍSALs þetta árið, 1980, úr 5.3 millj. dollara í 14.2 millj. dollara. Í miðjum okt. 1981 bárust boð frá Alusuisse með beiðni um frestun fundar, sem ákveðinn hafði verið 4. og 5. nóv. 1981. Þessu var þegar mótmælt af iðnrn., en að lokum var nýr fundur ákveðinn í byrjun des. 1981. Á þeim fundi tókst ekki að leysa úr skoðanaágreiningi aðila, eins og það var orðað í sameiginlegri fréttatilkynningu eftir fundinn. Í lok fréttatilkynningarinnar segir svo: „Aðilarnir hafa orðið ásáttir um að leggja þennan skoðanaágreining til hliðar í bili og kanna leiðir til áframhaldandi samstarfs. Í því sambandi hafa fulltrúar ríkisstj. áréttað ályktun ríkisstj. frá 16. júlí 1981 varðandi endurskoðun aðalsamnings og fylgisamninganna. Óskuðu fulltrúarnir eftir svörum Alusuisse við þessari ályktun ekki síðar en hinn 15. jan. 1982 og hefur Alusuisse fallist á þau tilmæli. Verði svör Alusuisse jákvæð munu aðilarnir koma saman til fundar innan þriggja vikna frá þeim tíma.“ Þetta var orðrétt tilvitnun í fréttatilkynningu eftir þennan fund í öndverðum des. 1981. Við þessa niðurstöðu voru bundnar nokkrar vonir, en þær áttu eftir að renna út í sandinn. Sú staðreynd liggur einnig hér ljós fyrir, að allan þennan tíma hefur Alusuisse neitað að veita Coopers & Lybrand aðgang að frumgögnum, m.a. varðandi kostnað við framleiðslu rafskauta, og gaf jafnframt rangar og villandi upplýsingar til að tefja málið. Allt til þessa dags hafa umbeðnar upplýsingar um rafskautin ekki komið og fyrir liggur yfirlýsing Coopers & Lybrand um synjun Alusuisse á beiðni þeirra um þessar upplýsingar. Iðnrn. skrifaði Alusuisse bréf á sinum tíma þar sem þessu framferði er sérstaklega mótmælt. Hinn 1. febr. 1982 fréttist af því að til Íslands væri kominn sendimaður, dr. Müller að nafni. Hann hafði ekki tekið þátt í viðræðufundum við íslensku álviðræðunefndina, en hann er aðalframkvæmdastjóri framkvæmdanefndar Alusuisse og er orðinn nokkuð kunnugur hér á Íslandi, raunar allt frá árinu 1960 eða 1961 að telja, en hann hefur verið í forustu auðhringsins allan þennan tíma ásamt Meyer sem svo er nefndur. Nú er reyndar búið að afmunstra þá félaga af þeirri skútu fyrir tímann, fyrir áætlaðan starfstíma þeirra. og liggja fyrir því ástæður m.a. sem ég rakti hér áðan um það sem talið er fremur bágt ástand og bágur rekstur Alusuisse á undanförnum árum. Dr. Müller, sem bar að landi þann 1. febr. 1982, hafði ekki í huga að tala við iðnrn., sem stjórnskipulega séð er þó æðsta stjórnvald í málefnum Alusuisse og íslenska ríkisins. Hann hafði heldur ekki áhuga á því að tala við álviðræðunefnd, þar sem sátu fulltrúar allra stjórnmálaflokka og var hinn formlegi aðili til viðræðna við Alusuisse. En hann hafði pantað viðtal við formenn stjórnarandstöðunnar, þá Geir Hallgrímsson og Kjartan Jóhannsson, og fékk fundi með þeim báðum. Hann hafði meðferðis í ferð sinni hingað bréf á íslensku og ensku stílað til ríkisstjórnar Íslands, þar sem hann lýsir því yfir fyrir hönd Alusuisse, þvert ofan í sameiginlegu fréttatilkynninguna sem ég vitnaði til áðan, að Alusuisse sé ekki reiðubúið til raunhæfra viðræðna um breytingar á samningum aðila fyrr en deilumálin vegna viðskipta Alusuisse við ÍSAL á undanförnum árum hafi verið leyst. Dr. Müller óskaði einnig eftir viðtali við Steingrím Hermannsson sjútvrh. og fékk það. Eftir desemberfundinn tekur Alusuisse það sem sagt til bragðs að senda oddvita sinn til þess að tala við öll stjórnmálaöfl í landinu önnur en Alþb. Hér var uppi fáheyrð tilraun til þess að tvístra þjóðinni í mikilvægu máli - tilraun sem fer í bága við venjur siðaðra manna og sem er brot á reglum OECD, Efnahags- og framfarastofnunarinnar, um afskipti fjölþjóðafyrirtækja af stjórnmálum þess ríkis sem þau starfa í. Það verður að segja í ljósi reynslunnar að sendiferð dr. Müllers til Íslands í febrúarbyrjun 1982 virðist ekki hafa orðið með öllu árangurslaus. Eftir að þessi heiðursmaður kom hér að landi í þetta skipti hófust fundahöld víða hér í Reykjavíkurborg án þess að nokkrar viðræður færu fram milli Alusuisse og álviðræðunefndár eða við iðnrn. Hinn 8. febr. 1982 náðist þó samkomulag milli formanns álviðræðunefndar, dr. Vilhjálms Lúðvíkssonar, og dr. Weibel, sem einnig var þarna með í för, um að efnt yrði til þriðja viðræðufundar aðilanna í Kaupmannahöfn 3. og 4. mars 1982. Álviðræðunefndin hóf þegar undirbúning þessa fundar, en þegar sá undirbúningur stóð sem hæst kom skeyti, dags. 24. febr. 1982, frá dr. Weibel þar sem Kaupmannahafnarfundinum er aflýst af hálfu Alusuisse. Þessi framkoma sýndi svo ekki varð um villst að Alusuisse var að tefja málið með þeim ásetningi að kljúfa samstöðu Íslendinga með því að spila á hugsanlegar flokkspólitískar væringar hér innanlands. Það mætti segja margt fleira frá þeim fundum og viðræðum, leyndum og opinberum, sem fram fóru um þetta mál, til að leiða fram hvað hér var á ferðinni, hvernig auðhringurinn bar sig að til þess að deila og drottna hér á Íslandi þegar á reyndi um íslenska samstöðu. Þegar þetta var ljóst taldi ég þeim mun brýnna að leggja mig fram um að haldið yrði samstöðu í málinu, þó að það reyndi á þolrifin og tæki tímann. Tveimur dögum eftir að Alusuisse hafði aflýst boðuðum fundi í Kaupmannahöfn 3. mars 1982, þann 26. febr. 1982, náðist fullt samkomulag um það í nefnd þriggja ráðherra, sem falið var fullt umboð til að ganga frá stefnu ríkisstj. í málinu, þ.e. bæði varðandi markmið og leiðir í deilunni við Alusuisse. Strax daginn eftir eða 27. febr. 1982 sendi ég síðan dr. Müller, formanni framkvæmdastjórnar Alusuisse, skeyti þar sem ég tjáði honum að hinar síendurteknu kröfur um frestun funda og tregða Alusuisse til að koma að samningaborði væri að eyðileggja alla möguleika á friðsamlegri lausn deilumála. Með hliðsjón af því bað ég hann að hitta mig að máli til þess að freista þess að ná samkomulagi um meðferð deilumálanna. Þessu bið ég hv. alþm. að taka eftir. Alusuisse skellir hurðum á álviðræðunefnd. Það er til þess að reyna að brjóta ísinn og reyna að koma á samningaviðræðum og finna grundvöll til þeirra sem ég kem inn í þessi mál með áskorun til dr. Müllers um að koma til fundar til þess að reyna að þoka málum áfram. Þetta varð svo til þess að við héldum hér fund í Reykjavík, dr. Müller og ég, með aðstoðarmönnum okkar 25. og 26. mars 1982, en þar á meðal var formaður álviðræðunefndar, dr. Vilhjálmur Lúðvíksson. Á fundunum með dr. Müller þessa daga fóru fram ítarlegar umræður um ágreiningsmál stjórnvalda og Alusuisse og rædd var þörf endurskoðunar á gildandi samningum. Í upphafi fundanna kynnti ég ríkisstjórnarsamþykktina frá 26. febr. 1982 um meðferð ágreiningsmála. Ennfremur var lögð fram og kynnt greinargerð um brostnar forsendur rafmagnssamningsins við ÍSAL með rökstuðningi fyrir hækkun raforkuverðsins í 15–20 mill. Rakið var í því minnisblaði að þetta væri eðlilegt rafmagnsverð miðað við þær forsendur sem byggt var á við undirbúning samninganna 1966 og eins og málin voru þá lögð fyrir Alþingi. Á fyrri fundardegi lagði Alusuisse fram drög að samkomulagi milli ríkisstj. og Alusuisse. Síðari fundardaginn eða 26. mars voru lögð fram af minni hálfu drög að samkomulagi og voru bæði drögin rædd. Við lok viðræðnanna 26. mars var ákveðið að hittast aftur um mánaðamótin apríl-maí. Var næsti fundur síðan ákveðinn í Kaupmannahöfn 5. og 6. maí 1982 og staðurinn valinn að beiðni Alusuisse. Síðan var fundarstaðnum breytt og ákveðið að fundurinn yrði haldinn hér í Reykjavík. Eins og ég tók fram lagði Alusuisse fram drög að samkomulagi á fundinum þann 25. mars 1982, sem síðan var svarað daginn eftir með minnisblaði af Íslands hálfu sem grundvelli að samkomulagi. Með hliðsjón af þeim gögnum og umr. um þau bjóst ég við því fastlega að dr. Müller hefði, þegar hann kom til fundar við mig tæpum sex vikum síðar, hinn 5. maí, rannsakað framlögð gögn og ekki síst gagntilboð okkar að samningsgrundvelli frá 26. mars 1982. Ég bjóst við því að sjálfsögðu að hann legði þar fram ef ekki ný drög að sáttagrundvelli, þá a.m.k. munnleg viðbrögð við framlögðum gögnum síðasta fundar okkar og okkar drögum að samkomulagi. Mér til mikilla vonbrigða komu slík viðbrögð hins vegar engin fram. Það var ekki heldur um nein ákveðin viðbrögð að ræða við þeim kröfum sem settar voru fram á fyrri fundum og settar höfðu verið fram ítrekað gagnvart Alusuisse þá 16 mánuði sem þá voru liðnir frá því að ríkisstj. samþykkti að krefjast viðræðna við Alusuisse. Þann 6. maí 1982 var síðan sett fram af minni hálfu sáttatilboð. Var þar sett á oddinn krafan um hækkun raforkuverðs a.m.k. í framleiðslukostnaðarverð. Jafnframt var í ákvæðum til bráðabirgða tekið tillit til hins bága ástands, sem ríkjandi var þá á álmörkuðum. Sáttatilboð þetta var sett saman á grundvelli þeirra tveggja samkomulagsdraga sem lögð voru fram af aðilum að fundunum 25. og 26. mars og voru í því ekki nein ný efnisatriði eða neinar nýjar kröfur settar fram. Var sáttatilboð þetta þannig að öllu leyti innan ramma samþykktar ríkisstj. frá 26. febr. 1982. Ég kynnti sáttatilboð þetta ítarlega á fundum með dr. Müller að morgni 6. maí 1982. Eftir um klukkutíma umhugsunartíma neitaði hann tilboði mínu og vildi ekki þiggja frest um svo sem viku tíma til að kynna sáttagrundvöllinn stjórn fyrirtækisins. Það skal áréttað hér vegna villandi frásagna á opinberum vettvangi að dr. Paul Müller var ekki krafinn svara þá á staðnum. Þvert á móti var honum boðinn rýmilegur frestur til að bera sáttagrundvöll þennan undir stjórn Alusuisse. Á þessum fundi var rædd ítarleg krafa Íslands um hækkað raforkuverð. Niðurstaða ítarlegrar umr. um þetta mál á fundinum var sú, að dr. Müller hafnaði alfarið að nokkur grundvöllur væri til hækkunar rafmagnsverðsins þá. í fundarlok þarna 6. maí 1982 hlaut ég að lýsa því yfir, að fyrst Alusuisse gæti ekki eftir rúmlega 16 mánaða samningaumleitanir gefið nein ákveðin svör né komið nokkuð til móts við ítrekaðar og sanngjarnar kröfur íslenskra stjórnvalda, m.a. um hækkað raforkuverð, þyrfti að taka samskiptamálin við félagið til rækilegrar skoðunar og ég áskildi íslenskum stjórnvöldum allan rétt í því sambandi. Jafnframt tók ég allar framkomnar tillögur og sáttahugmyndir, sem fram höfðu verið lagðar af Íslands hálfu á fundunum í mars og maí 1982, út af borðinu. Jafnframt þessari viðleitni til að fá Alusuisse til raunhæfra samningaviðræðna hélt rannsókn og endurskoðun á skattskyldum tekjum ÍSALs áfram. Þann 7. okt. 1982 lagði Coopers & Lybrand fram endanlegar niðurstöður sínar um yfirverð á forskautum þeim sem Alusuisse seldi ÍSAL á tímabilinu 1975–1981. Endanlegt mat Coopers & Lybrand á yfirverði súráls á sama tímabili hafði hins vegar verið lagt fram 6. júlí 1981. Þar með hafði verið lagður grundvöllur að endurákvörðun skattgreiðslna ÍSALs öll þessi ár frá 1975–1981. Ennfremur er þess að geta, að í júlí 1982 var lokið gerð ítarlegrar skýrslu um raforkuverð til ÍSALs. Niðurstöður þessarar skýrslu, sem prentuð er í heild sinni sem fskj. með 204. máli í Nd. Alþingis um leiðréttingu á raforkuverðinu til ÍSALs -  Herra forseti. Nokkur tími er liðinn síðan ég stóð hér fyrr í kvöld. Heyrt hef ég kvartanir hjá einhverjum hv. þm. sem misst hafa eitthvað úr máli mínu. Ég ætla samt ekkert að fara að endurtaka og vísa til þingtíðinda fyrir þá sem eitthvað hafa misst úr og held áfram máli mínu þar sem frá var horfið. Ég var að gefa hér nokkurt yfirlit yfir samskiptin við Alusuisse síðustu 2–3 árin og viðleitni til þess að fá fram endurskoðun samninga og leiðréttingu á okkar málum. Ég gat þess síðast að á liðnu sumri lá fyrir mjög vel unnin skýrsla á vegum iðnrn. varðandi raforkuverð til álvera og áliðnaðar, ekki aðeins hérlendis heldur í heiminum öllum. Kem ég að því nánar síðar. Ég vil hér víkja að því, sem ég held m.a.s. að hafi komið fram í máli hv. 10. þm. Reykv. þegar hann mælti fyrir þessari þáltill. fyrr á þessum degi, að hinn 10. nóv. 1982 barst bréf frá Alusuisse, eftir að þeir höfðu ekki haft neina tilburði til að taka upp þráðinn við íslensk stjórnvöld frá því í maí 1982. Í þessu erindi var lagður fram af þeirra hálfu nýr viðræðugrundvöllur og í framhaldi af þessu bréfi fóru fram tveir viðræðufundir í nóv. og des. s.l. Þar var dr. Paul Müller áfram forustumaður af þeirra hálfu. Kvaðst hann enn á ný ekki geta samþykkt neina hækkun raforkuverðsins. Á hinn bóginn lýsti hann sig nú reiðubúinn til þess að leggja til við stjórn Alusuisse hækkun raforkuverðsins að uppfylltum þremur skilyrðum. Í fyrsta lagi mætti Alusuisse stækka álverið um einn kerskála samkv. nánara samkomulagi. Í öðru lagi mætti Alusuisse taka inn í ÍSAL nýjan 50% eignaraðila. Og í þriðja lagi yrði kaupskyldan á raforku lækkuð niður í 50%. Þetta var að sjálfsögðu með öllu óaðgengilegt af Íslands hálfu, þegar af þeirri ástæðu að öll samningsstaða hlaut að tapast í málinu við slíkar yfirlýsingar, ef gefnar hefðu verið, af okkar hálfu. En þetta kemur nú kannske ekki heim og saman við þau sjónarmið, sem liggja fyrir í þeirri þáltill. sem hér er til umr., að mati þeirra sem þar standa að máli. Þetta var ekki síður óaðgengilegt að mínu mati vegna þeirrar fullyrðingar Alusuisse sem síðar kom fram, þess efnis að það orkuverð sem ÍSAL greiðir nú sé sambærilegt við raunhæft viðmiðunarverð, eins og þeir orða það, og eigi því ekki að hækka að neinu ráði. Nokkru seinna kom fram í skeyti frá Alusuisse að fyrirtækið gæti hugsað sér að fresta í bili þriðja skilyrði sínu, um kaupskyldu rafmagns. Hér hefur verið stiklað á stóru um sögu samningamála Íslands og Alusuisse á síðustu tveimur árum. Það er augljóst að Alusuisse hefur mikinn fjárhagslegan ávinning af því að draga samningaviðræður á langinn. Með því að forsendur samninganna við Alusuisse um raforkuverðið eru gersamlega brostnar og verð raforku til almenningsnota af þeim sökum nær óbærilegt, þá er ekkert nærtækara en að íslenska ríkið grípi nú til nauðvarnaraðgerða eins og lagt hefur verið til af okkur Alþb.-mönnum. Það er hvorki við álviðræðunefnd né íslensk stjórnvöld að sakast að Alusuisse hefur neitað að ganga til viðræðna um hækkun raforkuverðs og endurskoðun á samningum við ÍSAL, þrátt fyrir ítrekaðar óskir ríkisstj. sem fyrst voru fram bornar í des. 1980. Því hefur ítrekað verið haldið fram að ég hafi tafið alla samninga, eins og það er orðað, spillt fyrir möguleikum að fá fram úrslit og þar fram eftir götunum. Þessu er haldið fram þó að fulltrúar allra þingflokka hafi með aðild að álviðræðunefnd haft alla möguleika til að fylgjast með framvindu mála fram í des. s.l. og ættu ekki að þurfa að velkjast í vafa um hver hefur tafið endurskoðun á reikningsfærslu fyrri ára hjá ÍSAL og hverjir hafa neitað öllum sanngirniskröfum íslenskra stjórnvalda um endurskoðun samninga og hækkað raforkuverð. Þau skeyti sem Alusuisse hefur sent rn. frá því að fundurinn 6. des. s.l. var haldinn sem svar við ítarlegu sáttatilboði, sem þeim var sent enn á ný 21. des. 1982, færa sönnur á að Alusuisse vill ekki semja við íslensk stjórnvöld um neitt sem leiðréttir í reynd samningana við þá og viðurkennir ekki réttmæti kröfu okkar um hærra raforkuverð, nema við færum þeim þá eitthvað á móti sem þeir meta jafngilt. En slíkt eru ekki samningar sem leiða til hagsbóta fyrir okkur Íslendinga. Við þekkjum dæmið frá 1975 sem ég hef hér rakið. Það liggur fyrir að fjmrn. hefur gert upp skattamál við ÍSAL með því að skuldfæra Íslenska álfélagið um samtals 6 660 000 Bandaríkjadali eða nærfellt 130 millj. ísl. kr. vegna endurákvörðunar á framleiðslugjaldi félagsins 1978–1980. Fjmrn. tilkynnti ÍSAL með bréfi 10. febr. s.l. að framleiðslugjald félagsins fyrir árin 1977, 1978 og 1979 hefði verið endurákvarðað. Ég geri ráð fyrir að hæstv. fjmrh. víki að þessu máli ef hann talar hér í þessari umr. Þarna var um að ræða uppgjör, sem byggði á varfærnu endurmati og endurskoðun á verðlagningu aðfanga til Íslenska álfélagsins, verðlagningu sem Alusuisse hafði hagað með tilliti til þess að komast hjá eðlilegum skattgreiðslum til íslenska ríkisins. Það sem gerði það kleift að endurákvarða framleiðslugjaldið aftur í tímann voru gild lögfræðiálit, sem fyrir lágu frá íslenskum lögfræðingum, þ. á m. Benedikt Sigurjónssyni, fyrrv. hæstaréttardómara og Ragnari Aðalsteinssyni hrl. Af íslenskum stjórnvöldum hefur því verið gert upp þetta dæmi, sem varðar vantalinn dulinn hagnað Íslenska álfélagsins, ÍSAL, frá árunum 1967–1980 sem nemur háum upphæðum. Þessi duldi hagnaður var að upphæð 35–36 millj. Bandaríkjadala, þannig að þar er um að ræða upphæð sem nemur á sjöunda hundrað millj. kr. og skatturinn, sem endurákvarðaður var, um 130 millj. ísl. kr. á núverandi útvega gengi. Við þessa gjörð var stuðst við álit álviðræðunefndar sem sett var fram í bréfi til mín dags. 21. nóv. 1981. Þar segir orðrétt: „Það er skoðun álviðræðunefndar að niðurstöður Coopers & Lybrand séu haldbærasta matið á verðlagningu Alusuisse á þessum mikilvægu hráefnum til ÍSALs með hliðsjón af ákvæðum í grein 27.03 í aðalsamningi um „viðskipti óháðra aðila“ og ákvæði í grein 2.03 (c) í aðstoðarsamningi um rekstur, er kveður á um að Alusuisse skuli aðstoða ÍSAL við að útvega aðföng til álversins á „bestu fáanlegu kjörum“. Ég held að sú niðurstaða sem þarna er fengin sé ekki aðeins á traustum grunni reist, eins og er raunar mat álviðræðunefndarinnar á sínum tíma og þeirra sérfræðinga annarra sem iðnrn. hefur stuðst við í þessu máli, heldur sé hér um nokkuð óvanalegt mál að ræða, að það skuli hafa tekist að sanna, með þeim hætti sem þarna um ræðir, misfellur af þessu tagi hjá fjölþjóðafyrirtæki. Mætti út af fyrir sig margt um þá athugun segja, en hún tók nokkurn tíma sem kunnugt er og hefur nú verið til lykta leidd. Það er athyglisvert, eins og ég hef raunar þegar vakið athygli á, að í þeirri þáltill. sem hér er til umr. er verið að gera því skóna að það eigi að brjóta upp þessa gjörð íslenskra stjórnvalda, endurákvörðun framleiðslugjalds, þ.e. skatta Íslenska álfélagsins fyrir það eitt að Alusuisse lýsi sig reiðubúið að setjast að samningaborði. Ekki út á nein fyrirheit um leiðréttingu samninga, heldur aðeins fyrir það eitt að setjast að samningaborðinu. Sú lögfræðilega álitsgerð sem ég vitnaði til um þetta efni kveður á um það sem meginniðurstöðu, að ein af almennum grundvallarreglum skattaréttar, sem orðuð er í íslenskum skattalögum nr. 75 1981, sé að endurákvarða megi skatt á skattaðila, ef í ljós kemur að honum hefur ekki verið gert að greiða skatt af öllum tekjum sínum eða eignum, og skiptir þá ekki máli hvort um refsiverða háttsemi er að ræða eða ekki. Í öðru lagi að réttur stjórnvalda til að endurákvarða skattaðila skatt sætir þeim takmörkunum í íslenskum skattalögum að endurákvörðun getur aðeins náð til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára á undan því ári sem endurákvörðunin fer fram. Eðlilegt er því talið að þessi regla eigi við um framleiðslugjald ÍSALs og megi endurákvarða framleiðslugjald vegna ársins 1976 og síðari ára. Ég held, herra forseti, að það hefðu þótt nokkur tíðindi ef ég hefði staðhæft það, þegar þetta mál var upp tekið hér í desembermánuði á hv. Alþingi 1980, að kleift yrði að gera það upp með þeim hætti sem nú er staðreynd og sanna það með þeim gildu rökum sem fyrir liggja að þarna hafi verið brotnir á okkur samningar með þeim hætti sem hér liggur fyrir varðandi verðlagningu. Ég held að þau orð núverandi formanns Alþfl., sem hann lét falla í þeim umr. í desember, að þær upplýsingar og líkur sem leiddar voru að yfirverði á aðföngum hjá álverinu mættu ekki verða vindhögg, hafi sannast í reynd, að ekki var um það að ræða. Niðurstaða þessa máls hefur orðið með skýrari og skilmerkilegri hætti en ég og raunar flestir aðrir þorðu að gera sér vonir um á þeim tíma, því að ég hafði vissulega fyrirvara á þegar þessi mál voru fyrst tekin hér upp seint á árinu 1980. Ég vil nú aðeins víkja frá þessum málefnum og að endurskoðun samninga milli íslenskra stjórnvalda og Alusuisse, þar sem hækkun raforkuverðs hefur verið í brennidepli af hálfu íslenskra stjórnvalda, þótt margt komi fleira til. Ég hef áður vísað til samþykktar ríkisstj. um þetta efni frá því í des. 1980, júlí 1981 og febr. 1982, en meginkrafa ríkisstj. varðandi hækkun raforkuverðs í þessum samþykktum, sem borin hefur verið fram gagnvart Alusuisse bréflega og á viðræðufundum, er um hækkun verðs á raforkunni frá því sem nú er, a.m.k. upp að kostnaðarverði við nýja raforkuöflun, ásamt ákvæðum um óskerta verðtryggingu. Gífurlegt starf hefur verið unnið á vegum iðnrn. og fleiri aðila, t.d. Landsvirkjunar til að renna stoðum undir kröfu okkar um stórhækkað raforkuverð hjá álverinu. Þannig skipaði ég starfshóp í ársbyrjun 1981 til þess að afla gagna og upplýsinga fyrir rn. um atriði er varða raforkuverð til ÍSALs, eins og það verð hefur þróast, og til að taka saman greinargerð fyrir rn. um gögn og röksemdir sem einkum komi að haldi í fyrirhuguðum samningaviðræðum við Alusuisse um hækkun raforkuverðsins til Íslenska álfélagsins. Starfshópi þessum var í þessu sambandi m.a. ætlað að hafa í huga þróun raforkuverðs í heiminum almennt, framleiðslukostnað á raforku frá nýjum virkjunum hér á landi svo og raforkuverð í nýjum og endurskoðuðum samningum við álfyrirtæki annars staðar í heiminum. Þessi grg. starfshóps rn., sem hann skilaði af sér á s.l. sumri, er slíkt grundvallargagn í þessu máli og sýnir svo ljóslega og ótvírætt réttmæti íslensks málstaðar varðandi kröfuna um allt að þreföldun raforkuverðs til ÍSALs að enginn sem kynnir sér hana getur verið í neinum vafa um málstað okkar. Ég get raunar fullyrt að óvíða muni að finna samandregnar á einn stað upplýsingar um þróun orkuverðs til áliðnaðar í heiminum eins og í niðurstöðum þessa starfshóps, en hann skipuðu: Finnbogi Jónsson deildarstjóri, Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóri ríkisins, Gunnlaugur Jónsson deildarstjóri á Orkustofnun og Jóhann Már Maríusson yfirverkfræðingur hjá Landsvirkjun. Viðbrögð við niðurstöðum skýrslu þeirra voru líka mjög á eina lund í fjölmiðlum sem um hana fjölluðu. „Orkuverðið er aðalmálið,“ sagði Dagblaðið - Vísir eða DV réttilega í yfirskrift leiðara 7. sept. s.l. „Orkuverðið verður að hækka,“ skrifaði ritstjóri Tímans sem fyrirsögn yfir ritstjórnargrein. Og meira að segja Morgunblaðið sá sitt óvænna og kúventi myndarlega í ritstjórnargrein, að vísu undir fyrirsögninni „Óhæfur iðnrh.,“ en þar sagði m.a.: „Eins og raforkuverðsskýrsla, sem ráðh. lagði fram í vikunni, sýnir eru öll rök því til stuðnings að orkuverðið sé hækkað í 15–20 mill.“ Ég vitnaði til þess áðan að það hefði slegið í bakseglin hjá Morgunblaðinu frá því að þessi leiðari var skrifaður og þeir hafi dregið alvarlega í land, en við skulum vona að þeir séu ekki með öllu heillum horfnir og ekki farnir í þá stöðu sem var á árunum 1980 og 1981, þegar það var nánast bannorð að tala um kröfur um leiðréttingu á raforkuverði til ÍSALs. Þessar viðtökur við skýrslu starfshópsins um raforkuverð til álversins voru allar hinar ánægjulegustu því þær sýndu svart á hvítu mikla eindrægni að baki kröfunni um stórhækkað raforkuverð, með allt að þreföldun að markmiði, eins og fram hafði verið sett í samþykkt ríkisstj. m.a. í febr. 1982 og ítrekað hafði verið af mér á viðræðufundum með talsmönnum Alusuisse í mars og maí á árinu 1982. Það gerðust líka þau ánægjulegu tíðindi að Landsvirkjun, sem fékk til umsagnar þessa skýrslu, tók undir hana í meginatriðum í umsögn sem iðnrn. barst 30. sept. 1982. Sagði þar m.a.: „Með samningsendurskoðuninni árið 1975 var brautin því rudd til þess að jafnan megi taka samningana við Alusuisse og ÍSAL til endurskoðunar, ef samningsforsendur breytast, og að áliti stjórnarinnar eru slíkar aðstæður nú fyrir hendi. Stjórn Landsvirkjunar er því sammála þeirri niðurstöðu skýrslunnar að breyttar forsendur nú gefi tilefni til endurskoðunar rafmagnssamningsins með raforkuverðshækkun fyrir augum.“ Í grg. sem fylgdi um þetta efni var tekið undir að krafa um tvöföldun til þreföldun á raforkuverðinu væri eðlileg. Þær till. sem Alþb. hefur borið fram og liggja hér fyrir hv. Alþingi í frv.-formi um leiðréttingu á raforkuverðinu byggja að verulegu leyti á niðurstöðum sem þarna eru samandregnar og undir var tekið af Landsvirkjun. En þar að baki liggja líka ítarleg lögfræðileg álit sem tekin hafa verið saman að beiðni ráðuneytisins. Í maíbyrjun 1982, þegar allt benti til þess að Alusuisse ætlaði ekki að verða við sanngirniskröfum íslenskra stjórnvalda um hækkað raforkuverð, var ákveðið að leita lögfræðilegrar álitsgerðar, bæði innanlands og utan, um rétt okkar Íslendinga til að leiðrétta samningana t.d. með löggjöf. Leitað var til Þorgeirs Örlygssonar lögfræðings, fulltrúa yfirborgardómara til að rita greinargerð um íslenskan rétt og rétt annarra norrænna þjóða að þessu leyti. Leitað var til hans m.a. vegna þess að hann hefur aflað sér framhaldsmenntunar í alþjóðarétti við Harvard Law School í Bandaríkjunum, þar sem hann kynnti sér m.a. samninga milli fjölþjóðafyrirtækja og ríkisstjórna um fjárfestingu í náttúruauðlindum. Greinargerð Þorgeirs Örlygssonar er að finna sem fylgiskjal með frv. til laga um leiðréttingu á raforkuverði til Íslenska álfélagsins, sem liggur hér fyrir hv. Alþingi. Meginniðurstöður hans, sem skipta máli í því samhengi, eru að ætla verði að Alþingi geti leiðrétt orkuverðið í samningi ÍSALs og Landsvirkjunar, ef það er mat löggjafans að forsendur verðákvæðisins séu brostnar. Það mætti vitna í marga þætti í þessari lögfræðilegu álitsgerð Þorgeirs Örlygssonar. Vísa ég um það til umrædds fylgiskjals sem er að finna með 204. þingmáli. En ef ástæða þykir til síðar í þessari umr. að taka á þeim málum, þá er ég að sjálfsögðu reiðubúinn að vitna í kjarna þessarar mjög svo fróðlegu og vönduðu greinargerðar þessa virta íslenska fræðimanns. Auk Þorgeirs Örlygssonar var leitað til bandaríska lögmannsins Charles J. Lipton er starfar í New York. Hann er jafnframt prófessor í alþjóðarétti við háskólann í New York og fjallar í starfi sínu sem prófessor um samninga milli erlendra fjárfestingaraðila og ríkisstjórna um langtímanýtingu á auðlindum ríkja. Charles Lipton er og hefur verið ráðgjafi fjölmargra ríkja og alþjóðastofnana á þessu sviði. Hann er einn af lögfræðiráðunautum Center on Transnational Corporations sem er ein af stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Meginniðurstaðan í greinargerð Liptons er sú, að það sé nú viðurkennd grunnregla í rétti flestra þjóða að reglan um helgi samninga og óbreytanleika verði að víkja, þegar aðstæður breytast verulega frá því sem séð var fyrir við samningsgerð, og eigi þetta einkum við í samningum til langs tíma um nýtingu náttúruauðlinda. Ég vil nefna hér nokkur atriði í greinargerð Charles Lipton sem miklu máli skipta. Í fyrsta lagi segir hann m.a.: „Reglan um að samninga beri að halda (pacta sunt servanda) er vissulega sameiginleg með flestum siðmenntuðum þjóðum og grundvallarregla í alþjóðlegum lögum um samninga. Hins vegar er það viðurkennt í rétti flestra ríkja að regla þessi er ekki ófrávíkjanleg. Í samræmi við þetta hafa þróast reglur, sem til þess eru sniðnar að leysa aðila undan skyldu samkvæmt samningi, ef ófyrirsjáanlegar aðstæður breyta þeim grundvallarforsendum sem samningurinn var reistur á.“ Hann segir einnig: „Í rétti allra helstu ríkja á meginlandi Evrópu eru ákvæði, sem milda hin ósveigjanlegu ákvæði reglnanna um að samninga skuli halda, þegar kringumstæður hafa lagt svo yfirþyrmandi byrðar á skuldara að hann hefur náð því marki sem hinn þýski fræðimaður Heck hefur kallað takmörk fórnarinnar“ eða „Opfergrenze“, eins og það heitir á þýsku. Í greinargerð Chartes Liptons er ennfremur vikið að svissneskum rétti. Í því sambandi vitnar hann til svissneska fræðimannsins A. von Thur, sem segir svo í kennslubók um kröfurétt: „Það er viðurkennt að meginreglan „pacta sunt servanda“ sé takmörkuð af því meginsjónarmiði, sem meira má sín, um sanngirni. Það er ennfremur ósanngjarnt að krefjast efnda af skuldara ef kringumstæður hafa breyst þannig að skuldari fái sem gagngreiðslu annaðhvort ekki neitt eða einungis gagngreiðslu sem er hlægileg í sambandi við efndir hans. Honum er heimili í samræmi við þetta að ógilda samninginn ef gagnaðili fellst ekki á sanngjarna lausn.“ Um breytingu réttarreglna fyrir alþjóðlegum gerðardómi segir í greinargerð Liptons: „Menn, sem setið hafa í gerðardómum á alþjóðlegum vettvangi, hafa einnig viðurkennt mikilvægi þess að viðhalda - og ef nauðsyn krefur koma á að nýju - jafnvægi með efndum aðila að alþjóðlegum samningi.“ Og um sérstöðu samninga varðandi náttúruauðlindir segir hann í greinargerð sinni: „Um samkomulag þar sem um er að ræða náttúruauðlindir landa gegnir sérstöku máli og réttur ríkis til þess að taka í sínar hendur „algera og virka“ stjórn á framtíðarnotkun náttúruauðlinda sinna er viðurkenndur í hinni þýðingarmiklu ályktun Sameinuðu þjóðanna um ævarandi fullveldi yfir náttúruauðlindum, samþykktri af Allsherjarþinginu 1962. Reglan um ævarandi fullveldi felur í sér að viðurkennt er að einstaklingsbundnir hagsmunir verða að víkja fyrir hagsmunum þjóðarheildarinnar. Reglan hefur verið styrkt af síðari ályktunum Sameinuðu þjóðanna, þ. á m. yfirlýsingu um nýskipan efnahagsmála í heiminum frá 1974 og stofnskrá um efnahagslegan rétt og skyldur ríkja frá sama ári. Að þessu leyti er vatnsorka náttúruauðlind engu síður en jarðefni og fiskveiðar. Þjóðarhagsmunir og fullveldi ríkis verða því að sitja í fyrirrúmi,“ segir hann. Þá er rétt að minna á þau lögfræðilegu rök um brostnar forsendur og breyttar aðstæður sem lágu til grundvallar ályktun Alþingis, sem samþykkt var 15. febr. 1972, um landhelgismál, en markmiðið með þeirri ályktun og frv. því sem Alþb. hefur flutt um þessi efni eru þau sömu, þ.e. að tryggja Íslendingum réttlátan arð af auðlindum þjóðarinnar. Í þessari ályktun Alþingis var vísað til lífshagsmuna þjóðarinnar og breyttra aðstæðna og því gætu Íslendingar ekki verið bundnir af ákvæðum landhelgissamningsins við Breta og Vestur-Þýskaland frá árinu 1961. Á sama hátt höfum við Alþb.-menn lagt til að framkvæmd verði leiðrétting samninga er varða verulega þjóðarhagsmuni. Alþingi er að okkar mati ekki einasta rétt, heldur skylt að framkvæma þá leiðréttingu ef hv. þm. telja forsendur brostnar fyrir samningunum. Æskilegast hefði verið að fá fram leiðréttingu með samningum. En þar sem Alusuisse hefur sýnt nánast einstæða óbilgirni og neitað að koma til móts við sanngirniskröfur af Íslands hálfu, þá er það mat okkar að nauðsynlegt sé að nú þegar komi til framkvæmda sú bráðabirgðaleiðrétting sem við höfum lagt til í frv. okkar um leiðréttingu á orkuverðinu til Íslenska álfélagsins.. Rétt er að geta þess, vegna þess að ýmsir hafa dregið í efa að hér sé verið að fara inn á brautir sem séu verjanlegar, að fjölmargír samningar um svipuð efni hafa verið leiðréttir. Á grundvelli meginreglna um fullveldi yfir náttúruauðlindum hafa fjölmargir langtímasamningar milli ríkisstjórna og erlendra fjárfestingaraðila um nýtingu náttúruauðlinda verið endurskoðaðir, í vissum tilvikum einhliða með löggjöf eða á annan hátt. Ennfremur er rétt að minna á að samkv. ofangreindum meginreglum er það ekki einasta réttur, heldur skylda ríkisstjórna að beita fullveldisrétti ríkis til að tryggja þegnunum réttláta hlutdeild í arði af nýtingu náttúruauðlindanna. Með hliðsjón af því að Alusuisse hefur neitað að taka upp raunhæfar viðræður við íslensk stjórnvöld um leiðréttingu orkuverðsákvæða samninganna er eðlilegt að lagt sé til að tryggt verði með löggjöf að hlutdeild þjóðarinnar rýrni ekki frá því sem fyrirhugað var 1966 er samningarnir voru gerðir. Og það er einmitt ástæða til að leggja á það áherslu að þær till. um leiðréttingu sem við berum fram ganga ekki lengra en það að leiðrétta þær forsendur sem gengið var út frá í samningunum á sjöunda áratugnum, þegar samið var fyrst við Alusuisse um álver í Straumsvík. Verð á raforku til álbræðslunnar var upphaflega 3 mill á kwst. og hélst óbreytt til 1976, en það ár nam það 3.80 millum á kwst. og smáhækkaði síðan í 6.45 mill 1980, en hefur haldist óbreytt síðan. Það er vert að gefa því gaum, að árið 1969 var hlutfall orkuverðs til álbræðslunnar í Straumsvík u.þ.b. 55% af heildsöluverði Landsvirkjunar til almenningsrafveitna. Hlutfall þetta lækkaði síðan í u.þ.b. 20% árið 1975, hækkaði við endurskoðun samninga í u.þ.b. 28% á árinu 1976, hækkaði í u.þ.b. 34% árið 1978 en hefur síðan farið lækkandi sem hlutfall af verðinu til almenningsveitna. Þannig var verðið til álbræðslunnar á árinu 1981 u.þ.b. 24.5% að meðalverði til almenningsveitna, en aðeins um 20% í árslok 1982. Verð á raforku frá Landsvirkjun til álversins hefur einnig lækkað sem hlutfall af skráðu verði á áli, úr 8%, sem það var þegar bræðslan hóf rekstur árið 1969, í 5.9% 1981. Annars staðar hefur þetta kostnaðarhlutfall ekki lækkað heldur hækkað úr 5–10% í 20–25% á sama tíma og það er hér tæp 6% af framleiðslukostnaðarverði á áli. Þá er rafmagnsverðið nú aðeins um 79% af upprunalegu verði eins og það var 1969 ef miðað er við heildsöluvísitölu í Bandaríkjunum. Sé hins vegar miðað við byggingarvísitölu á Íslandi, sem er kannske eðlilegri mælikvarði, er raforkuverðið nú aðeins u.þ.b. helmingur af upphaflegu raunvirði, þ.e. það hefur lækkað um helming að raungildi frá því að álbræðslan tók til starfa 1969. Tvöföldun raforkuverðsins nú, sem við höfum lagt til að nái fram að ganga strax með leiðréttingu og lögum, gerði því ekki annað en að færa verðið að því marki sem það var þegar álbræðslan tók til starfa. Til að vega á móti greiðsluhalla Landsvirkjunar á árinu 1982 og áætluðum halla 1983 samanlagt telur Landsvirkjun nauðsynlegt að hækka orkuverð til almenningsveitna enn um 125.9% á tímabilinu 1. febr. til 1. nóv. 1983. Hefur fyrsta hækkunin raunar þegar tekið gildi, 29% hækkun frá 1. febr. s.l. Miðað við slíka hækkun og gengisforsendur Landsvirkjunar mun orkuverð til almenningsveitna í árslok 1983 samsvara 45.6 millum á kwst., sem er sjö sinnum hærra en núgildandi verð til ÍSALs. Þar eð ÍSAL hefur keypt nálægt 50% af seldri orku frá Landsvirkjun undanfarin ár er ljóst að orkuverð til ÍSALs getur ráðið úrslitum og ræður afar miklu um afkomu Landsvirkjunar og þar með hækkunum á verði til almenningsveitna. Ef orkuverð til ÍSALs hefði hækkað í 12.5 mill á kwst. frá og með 1. jan. 1983, eins og lagt er til í till. okkar Alþb.-manna, hefðu áætlaðar tekjur Landsvirkjunar aukist um nálægt 180 millj. kr. á árinu. Þessi tekjuaukning mundi lækka áætlaðan heildargreiðsluhalla Landsvirkjunar fyrir 1982 og 1983 um 38%. Þar með mundi áætluð þörf á hækkun orkuverðs til almenningsveitna á tímabilinu frá 1. febr. í ár til ársloka þessa árs lækka úr 126% tæpum í 51.3%. Til viðbótar þeirri hækkun til almenningsveitna sem þegar er komin til framkvæmda, um 29% 1. febr., þyrfti þá aðeins að koma til 17.3% hækkun 1. maí n.k. og síðan ekki neitt meira á þessu ári. Frekari hækkana væri þá ekki þörf til að jafna greiðslustöðu Landsvirkjunar, og raunar þykir flestum nóg komið af verðhækkunum til atmenningsveitna að undanförnu, svo sem ekki er að undra. Á það ber líka að líta, að hlutdeild Landsvirkjunar í erlendum skuldum og greiðslubyrði þjóðarinnar er mikil. Í árslok 1981 námu erlendar skuldir Landsvirkjunar til langs tíma um 28% allra slíkra skulda landsmanna. Upplýsingar um þetta hlutfall í árslok 1982 liggja ekki fyrir, svo mér sér kunnugt, en ósennilegt er að það hafi lækkað. Frekar eru líkar á að þetta hlutfall hafi hækkað. Mikinn hluta þessara erlendu skulda má rekja til hins lága raforkuverðs sem ÍSAL hefur greitt Landsvirkjun. Það varpar nokkru ljósi á stærðir í þessu samhengi að hækkun raforkuverðs til ÍSALs í 12.5 mill, þó ekki væri reiknað með að hún væri nema næstu þrjú ár, mundi nægja til að lækka erlendar skuldir Landsvirkjunar til langs tíma um því sem næst 40% og erlendar skuldir þjóðarinnar í heild um 11%. Í skýrslu fyrrnefnds starfshóps til iðnrn., sem vitnað var til áðan, eru meginniðurstöður þær, að eðlilegt sé að raforkuverðið til ÍSALs hækki í 15–20 mill á kwst. miðað við verðlag sumarið 1982, þ.e. um það bil þrefaldist. Það væri áhugavert að rifja upp helstu niðurstöður í þessari skýrslu, sem ég gat um að hefði að geyma nánast fullkomnustu upplýsingar sem liggja fyrir um þetta efni a.m.k. á Norðurlöndum, því að þangað höfum við leitað fanga auk þess sem leitað hefur verið allmiklu víðar. Þar kemur fram m.a. að þegar álsamningarnir voru gerðir var olíuverð mjög lágt og talið að almennt orkuverð í heiminum mundi fara lækkandi á næstu árum og áratugum, m.a. vegna tilkomu kjarnorkustöðva. Verð á hráolíu er nú um það bil 30 sinnum hærra en 1966 og framleiðslukostnaður raforku frá kjarnorkuverum hefur reynst miklu hærri en talið var. Á árunum 1964–1965 var algengt raforkuverð til álvera í heiminum um og innan við 3 mill á kwst. Með hliðsjón af því féllust íslensk stjórnvöld m.a. á að ÍSAL greiddi að meðaltali rúmlega 2.5 mill á kwst. á samningstímanum. Á árinu 1981 var hins vegar meðalraforkuverð til álvera í heiminum rúmlega 22 mill á kwst. Samkv. fyrri forsendum ætti raforkuverð til ÍSALs því að vera rúmlega 18 mill á kwst. Í samningaviðræðum og ákvörðunum um raforkuverð hefur ætíð verið tekið sérstakt mið af raforkuverði til álvera í Bandaríkjunum og Vestur-Evrópu. Frá því 1974 hefur raforkuverð til álvera í Bandaríkjunum fimmfaldast og er nú að meðattali um 22 mill á kwst. Yfir 95% af framleiðslu ÍSALs eru seld til Vestur-Evrópu. Þegar álsamningarnir voru gerðir á sínum tíma var fallist á það sjónarmið Alusuisse, að raforkuverðið til ÍSALs þyrfti að vera lægra hér á landi vegna þess að greiða þyrfti tolla af áli sem selt yrði til helstu álmarkaða í Vestur-Evrópu. Þessir tollar hafa nú verið felldir niður. Eina óhagræðið af staðsetningu álvers hér á landi felst því í lítið eitt hærri flutningskostnaði en hjá álverum sem staðsett eru í Vestur-Evrópu. Að mati starfshóps iðnrn. má meta þetta óhagræði á um 2 mill á kwst., en til samanburðar má nefna að meðalorkuverð til álvera í Evrópu er um 21 mill á kwst., ef ÍSAL er undanskilið. Alusuisse á eignaraðild að 13 álverksmiðjum í 8 löndum. Meðalorkuverð til þessara álverksmiðja er 20 mill á kwst. Lægsta orkuverðið er hjá ÍSAL, 6.5 mill, en hæst er verðið í Þýskalandi og Bandaríkjunum, um og yfir 30 mill á kwst. Þetta hefur raunar verið staðfest af framkvæmdastjóra ÍSALs, Ragnari Halldórssyni. Telur hann að jafnvel þótt tekið sé tillit til samdráttar í þeim álverum í eigu Alusuisse sem hæstan raforkukostnað bera, þá sé meðalverðið í þeim álverum sem nú eru í rekstri hjá félaginu 17–18 mill á kwst. Að mati starfshóps iðnrn. er munur á raforkuverði til almenningsveitna og stóriðju orðinn óeðlilega mikill. Miðað við eðlilega kostnaðarskiptingu telja þeir raunhæft að reikna með því að stóriðja greiði orkuverð sem nemur a.m.k. 65% af verði til almenningsveitna. Samkv. því ætti ÍSAL að greiða nú um 20 mill á kwst. Samkeppnisstaða Íslands í álframleiðslu er góð með hliðsjón af legu landsins og mörkuðum austan hafs og vestan. Því má telja að samkeppnisfært raforkuverð til áliðnaðar hér á landi sé um 20 mill á kwst. Að öllu samanlögðu telur starfshópurinn, þar sem sátu þessir fjórir valinkunnu menn, að gjörbreyttar forsendur frá því að raforkusamningurinn var gerður 1966 og eftir endurskoðun hans 1975 réttlæti kröfur um að raforkuverðið til ÍSALs hækki í 15–20 mill á kwst. miðað við verðlag 1982. Starfshópur þessi telur jafnframt að orkuverðið þurfi að vera að fullu verðtryggt á samningstímanum og kæmi til greina að þeirra mati að miða verðtrygginguna að hálfu við verðþróun á áli og að hálfu við gjaldskrá Landsvirkjunar. Ég hef áður, herra forseti, vitnað til umsagnar stjórnar Landsvirkjunar um þessa grg., þar sem tekið var í öllum meginatriðum undir það sem fram kom í niðurstöðum þessa starfshóps ráðuneytisins og að raunhæft virðist að fara fram á 2–3 földun á núverandi orkuverði til ÍSALs. Þær till. sem við Alþb.-menn höfum flutt á hv. Alþingi um leiðréttingu á raforkuverðinu eru því studdar hinum gildustu rökum. Má heita mikið langlundargeð þeirra hv. alþm. sem ekki vilja undir þessar till. taka, en leggja þess í stað til ekki aðeins að halda áfram samningaþófi við Alusuisse, án þess að þar hafi verið sýndur hinn minnsti samkomulagsvilji af þeirra hálfu, heldur að taka undir gagnkröfur auðhringsins um viðbótarhagsbætur sér til handa til þess eins að fá þá til að setjast að samningaborði, í fullkominni óvissu um niðurstöður slíkra viðræðna. Meginniðurstöður grg. með því frv. sem ég hef vitnað til og við sjö Alþb.-menn í Nd. Alþingis stöndum að eru þessar: 1. Íslenskar réttarreglur eru því ekki í vegi, að leiðrétting á verðákvæðum í langtímasamningum geti verið lögmæt. 2. Skilyrði þess eru að upphaflegar forsendur standist ekki eða verulegar breytingar verði á öðrum sviðum. 3. Forsendur rafmagnssamnings aðila um verð fyrir orku eru löngu brostnar og ekki tókst að leiðrétta þær árið 1975, er samningnum var breytt. Þá hafa aðstæður á þessu sviði gjörbreyst bæði hér og annars staðar. 4. Heimilt er samkv. íslenskum rétti að setja almenn lög, sem hafa í för með sér breytingar á raforkuverði til ÍSALs, enda sé sú breyting innan hæfilegra marka miðað við upphaflegar forsendur og breyttar aðstæður. Herra forseti. Ég hef hér farið yfir samskipti íslenskra stjórnvalda og Alusuisse í hnitmiðuðu máli. Hér hafa aðeins verið dregin fram nokkur meginatriði þessa máls og er fjölmargt, sem miklu skiptir, ótalið og ég mun koma að því hér, ef ástæða verður til, síðar í þessari umr. Rakið hefur verið hvernig mál hafa þróast, svo að forsendur raforkuverðsins til ÍSALs eru nú brostnar, og farið yfir nokkur lagarök, sem sýna að eðlilegast væri að Alþingi tæki afstöðu til þessa máls á grundvelli þess frv. til laga sem liggur nú fyrir hv. Nd. Alþingis. Það er augljóst að Alusuisse hefur mikinn fjárhagslegan ávinning af að draga samningaviðræður á langinn. Með því að forsendur samninganna við fyrirtækið um raforkuverðið eru gersamlega brostnar og verð raforku til almenningsnota af þeim sökum nær óbærilegt ætti ríkið nú að grípa til nauðvarnaraðgerða, eins og við höfum lagt til. Frv. okkar um leiðréttingu á raforkuverðinu miðar að þrennu. Í fyrsta lagi að raforkuverðið til álversins sé hækkað hóflega með einhliða lagaboði af hálfu Alþingis við þær aðstæður, að samningsforsendur núverandi orkuverðs eru brostnar. Í öðru lagi er Alusuisse boðið upp á samningaviðræður um raunhæft raforkuverð með því að hækkun sú, sem gerð yrði með því frv. ef að lögum yrði, mundi standa óbreytt til ársloka 1983. Í þriðja lagi gerir það frv. ráð fyrir að náist ekki samningar milli aðila, sem báðir mega við una, hljóti íslenska ríkið að ákveða með löggjöf raforkuverðið til frambúðar í samræmi við það verð sem aðrir raforkunotendur í landinu greiða fyrir raforkuna. Það væri, herra forseti, ástæða til að draga hér upp samanburð á því raforkuverði sem almenningur í landinu þarf að greiða og íslenskur atvinnurekstur, þ. á m. frystiiðnaðurinn, en ég þykist vita að hv. alþm. þekki þær tölur hver úr sínum heimahögum, hafi heyrt þær frá því fólki sem verður að standa undir þeim miklu byrðum sem þar eru á lagðar og felast í skattgreiðslum til þess erlenda fyrirtækis sem haft hefur starfrækslu í landinu frá því 1969 og hefur fleytt rjómann ofan af þeim arði sem fengist hefur frá okkar hagstæðasta virkjunarkosti, Búrfellsvirkjun. Ég er ekkert feiminn við það að bornar séu saman okkar till. og okkar störf og sú þáltill. sem hér er til umr. í Sþ. Ég held að allir sanngjarnir menn, sem á þessi mál líta, hljóti að fallast á það að sá málatilbúnaður, sem þar er uppi hafður af hv. 6. þm. Suðurl. Eggert Haukdal og hans förunautum úr atvmn. Sþ., er ekki aðeins til þess fallinn að ljá andstæðingum okkar vopn upp í hendur, heldur er hann stórskaðlegur fyrir okkar málstað. Það eitt, að þessi till. hefur verið flutt hér á hv. Alþingi, hefur valdið okkur tjóni. Ég tala nú ekki um ef það gerðist, að Alþingi ætlaði að fara að skrifa upp á þann tillöguflutning sem þar er fram borinn. Ég vænti þess, herra forseti, að til þess komi ekki. Ég minnti á það í upphafi míns máls fyrr í þessari umr., að flutningur þáltill. breytir ekki þeim lögum sem í gildi eru og því forræði iðnrn. og iðnrh. sem honum ber samkv. stjórnskipunarlögum og samkv. lögum um Stjórnarráð Íslands. Og ég fullvissa menn um það, að á meðan ég fæ komið að þessu máli mun ég ekki standa að því að farið verði að veita þessum auðhring í forgjöf hagsbætur til viðbótar við það sem orðið er. Ég treysti því, að hv. alþm., sem staðið hafa að þessum tillöguflutningi hér, sjái að sér, endurskoði þann tillöguflutning og málabúnað sem þeir hafa að staðið og fylki sér um íslenskan málstað í þessu efni. Við höfum að vísu mátt lesa það í einu dagblaði, sem telur sig fjöllesnasta blað í landinu, að þörf sé á þjóðarsamstöðu gegn mér, eins og það er orðað í leiðara 5. mars s.l. Ég held að þeir aðilar sem þar halda á penna og þeir sem reyna nú að hafa í frammi málabúnað af þessu tagi ættu að snúa sér að því, sem nærtækara er, að reyna að skapa hér á hv. Alþingi og meðal þjóðarinnar samstöðu um þá hagsmuni sem um er að tefla, samstöðu um að ná rétti okkar gegn því fyrirtæki sem hér hefur starfað og sem við höfum viljað semja við og erum reiðubúnir að semja við, ef málsvarar þess sýna að þeir séu reiðubúnir að koma til móts við okkar sanngirniskröfur. Við höfum þegar afhent þeim nægar hagsbætur til þessa. Á það er ekki bætandi. Af þessu taka tillögur okkar Alþb.-manna mið. Við munum berjast fyrir þeim og við munum kynna þær þjóðinni í komandi kosningum. Þar reynir á afstöðu í þessu máli og ég held að það væri vænlegra fyrir þá, sem standa að þeirri þáltill. sem hér er til umr., að endurskoða sitt mál og koma fram fyrir hv. kjósendur innan nokkurra vikna með annað vegarnesti en felst í þeirri þáltill. sem hér er rædd.



Herra forseti. Ég taldi að hv. 3. þm. Austurl. hefði hugsað sér að tala í þessu máli. Hann er a.m.k. skrifaður í mælendaskrána. Hann er kannske hrokkinn heim og treystist ekki til að gera grein fyrir máli sínu. Þó hefur hann í rauninni meiri skyldur við þingheim en aðrir í þessu efni, þar sem hann er varaformaður Framsfl., og ég vænti þess, að hæstv. forseti geti látið kanna hvort þessi þm. vill nota rétt sinn til að tala. Ég hafði hugsað mér að það gæti verið fróðlegt fyrir þingheim að kynnast því, hvernig Framsfl. ætlar að rökstyðja að hann verði viðhengi við stjórnarandstöðuna í þessu máli og myndi eins konar nýjan meiri hl., álmeirihluta í þinginu, þar sem fara fremst þeir álbarónar sem bera ábyrgð á þessari till. Ég hefði því viljað stíga úr stólnum núna, ef ég mætti með leyfi hæstv. forseta fá að koma næstur á eftir hv. 3. þm. Austurl., ef hann vildi gera grein fyrir afstöðu Framsfl. í þessu máli, því að ég tel að það sé mjög brýnt að frétta af afstöðu þess flokks.

Hv. 3. þm. Austurl. hafði kvatt sér hljóðs.


            

Hann fellur frá orðinu.

Herra forseti. Þetta er nú óþarfa lítillæti af hv. þm. Það er allt í lagi fyrir hann að stíga í ræðustól þó að ég hafi veríð næst á undan honum. Það er nokkuð sérkennilegt að hann skuli kjósa að tala ekki strax í málinu, miðað við að Framsfl. skuldar þingheimi alveg sérstakar skýringar á því, að hann hefur myndað hér þennan nýja álmeirihluta á Alþingi. Það hafa engar skýringar komið fram af hálfu Framsfl. í því efni hvernig á því stendur að hann ætlar að mynda þennan nýja álmeirihluta. Það hafa engin rök verið flutt af þeirra hálfu fyrir utan þær ræður sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson flutti hérna fyrir nokkrum mánuðum og flestir eru nú búnir að gleyma fyrir löngu sem betur fer. En það væri fróðlegt að fá svar við ýmsum spurningum hér frá þeim hv. framsóknarmönnum eða þá öðrum flm. till., eins og hv. þm. Eggert Haukdal sem situr nú hér samviskusamlega eins og flm. ber að gera. Hins vegar sýnist. mér að þar séu farnir af hólmi ýmsir aðrir flm., sem hefði verið fróðlegt að eiga orðastað við. Það hefði t.d. verið fróðlegt að fá að frétta af því hvað Framsóknarflokkurinn segir um það, hver á að vera formaður að þeirra mati í nefnd sem þeir leggja til að kosin verði á þskj. 467. Hvaða maður er það sem á að vera sameiningartákn álmeirihlutans? Hver er það sem á að bera uppi hið djarfa flagg uppgjafarinnar fyrir Alusuisse? Hver er það? Hver er þessi einingarleiðtogi þeirra álmanna, liggur það fyrir hver það eigi að vera? Það væri fróðlegt að tá að vita hver sá mæti maður er og hvernig hann er til kominn. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. flm. um það, vegna þess að þeir hljóta að hafa komið sér saman um það nú þegar, hver eigi að vera formaður í þessari nefnd. Þeir hljóta að vera búnir að koma sér saman um það úr því að þeir á annað borð runnu saman um þessa undarlegu till. sem hér liggur fyrir. Ég hefði haldið að það væri einnig ástæða fyrir Framsóknarflokkinn til þess að skýra það hér á Alþingi hvernig á því stendur að hann ætlar að gefa álhringnum stækkun álversins í forgjöf í samningum, mér sýnist að þessi auðhringur, Swiss Aluminium, Alusuisse, hafi ekki leikið Íslendinga þannig að það sé ástæða til þess að traktera hann alveg sérstaklega með þeim hætti sem álflokkarnir þrír leggja hér nú til. Þeir leggja það til að það verði fallist á meginskilyrði Alusuisse um að þeir fái stækkun verksmiðjunnar í forgjöf - og er það nú skynsamlegt fyrir Alþingi Íslendinga að gera ályktun um slíkt, jafnvel þó einhverjum kynni að koma það í hug? Ég hygg að það hafi aldrei fyrr gerst í samningum við auðhringa af þessu tagi, að heil löggjafarsamkoma sé upptekin við það klukkutímum eða sólarhringum saman að ræða hvað eigi að gera fyrir þessa aðila og jafnvel að fyrir liggi tillaga, sem hefur stuðning að því er virðist meiri hl. þingsins, um að þetta fyrirtæki eigi að fá stækkun álversins í forgjöf. Þetta eru ekki skynsamleg samningavinnubrögð og það er niðurlægjandi fyrir löggjafarsamkomu þjóðarinnar að meiri hl. hennar skuli láta sér detta í hug að leggja hér fram og samþykkja með ofbeldi till. að því tagi sem hér liggur fyrir. Ég segi samþykkja með ofbeldi, þegar það er reynt að knýja svo fast á um það, að það eru haldnir hér næturfundir um málið, haft í hótunum við þingmenn út af þessu máli, og er vandséð hvaða íslenskum hagsmunum þessir hv. þm. - Eggert Haukdal og félagar - eru að þjóna með því að gera þessa till. hér á hv. Alþingi. Hérna er auðvitað um að ræða svo einstök þjónustubrögð við útlendan auðhring að ég vona að þess séu enginn önnur dæmi að á þjóðþingi fullvalda ríkis standi það til að bjóða útlendum auðhring, sem hefur leikið landsmenn jafngrátt í þessum viðskiptum og þessi, sérstaklega og vinsamlegast stækkun fyrirtækis síns í forgjöf í samningum. Hér er auðvitað um að ræða þvílík tíðindi, þvílík stórmerki, að sjálfsagt hefur enginn þeirra, sem stóð að flutningi álmálsins á sínum tíma, látið sér detta það í hug, að eftir aðeins örfá ár - einn og hálfan áratug frá umr. um álverið - kæmi upp hugsanlegur meiri hl. á Alþingi af þessum toga. Hvílík endemi eru það í rauninni að menn skuli láta sér detta slíkt í hug og láta sér koma til hugar að knýja það fram á Alþingi með þessum hætti! Er þar verið að þjóna hagsmunum íslensku þjóðarinnar? Er þar verið að þjóna hagsmunum þeirra Íslendinga sem búa nú við dýra raforkureikninga? Hverjum er hér verið að þjóna? Af hverju eru menn að láta sig hafa það að ganga í þetta skítverk fyrir þennan hring? Ég leyfi mér að vona að í hópi flm. séu menn sem standa að þessari till. vegna þess að þeir vissu ekki hvað þeir vöru að gera og þar af leiðandi fyrirgefist þeim, eins og segir frá í gamalli bók sem við allir höfum lesið og öll vel og vandlega vonandi. Ég vona að þessir hv. flm. átti sig á því þó síðar verði hvaða athæfi er hér á ferðinni og þeir sjái þess vegna sóma sinn í því, áður en lengra er haldið í þessum umr., að draga till. til baka. Slík till. er smánarmerki og hlýtur að koma við streng í hjarta hvers einasta manns sem á lágmarkstilfinningu og virðingu fyrir sjálfstæði, sögu og menningu íslensku þjóðarinnar. Þeir sem hrista hausinn yfir slíku, glotta yfir slíku og telja slíkt tal skrumið eitt eru búnir að gleyma því hvaðan þessi þjóð tók afl sitt og þeir eiga lítið eftir af þeirri kynfylgju sem leiddi kynslóðirnar í gegnum sjö alda sögu sjálfstæðisbaráttu gegn nýlenduvaldi útlendinga. Á undanförnum árum hefur oft verið tekist á um sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Í þeim umr. hafa menn skipst í fylkingar, og það hefur oft verið býsna heitt t kolunum. Þannig var það t.d. þegar umr. um álverið fór fram á Alþingi á sínum tíma. Það var 1965 og 1966 sem þær umr. fóru fram og það er fróðlegt, með leyfi hæstv. forseta, að rifja þær upp einmitt hér til að athuga hvort menn sáu þá fyrir þá þróun sem síðan hefur orðið ellegar þann dapurlega fund sem nú er haldinn við auða stóla hér á hv. Alþingi. Þegar þetta frv. um álbræðslu við Straumsvík var lagt fyrir árið 1965 urðu geysimiklar umr. um það hér á þinginu. Þá var gagnrýnt í upphafi t.d. af hv. þv. þm. Hannibal Valdimarssyni hvernig að verkinu var staðið af hálfu viðreisnarstjórnarinnar, sem lamdi málið í gegn hér af ruddaskap og virðingarleysi fyrir leikreglum lýðræðisins, sem hér eiga þó að vera í hávegum hafðar. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson gagnrýndi alveg sérstaklega að þetta mál var lagt fyrir án þess að Alþingi fengi nokkra möguleika til þess að breyta stafkrók í þeim plöggum sem lögð voru fyrir um álbræðsluna við Straumsvík. Þó var hér verið að stíga skref sem var örlagaríkara í atvinnusögu Íslendinga en flest önnur á liðnum áratug. Þá hefði mátt ætla að undirbúningur málsins á Alþingi Íslendinga væri sérstaklega vandaður og meðferð þess tæki þeim mun lengri tíma sem málið markaði skarpari þáttaskil í sögu lands og þjóðar. Í þeirri ræðu sem Hannibal Valdimarsson flutti réðist hann mjög harkalega að því hvernig með málið hefði verið farið af viðreisnarstjórninni, hvernig á því stæði að hún legði fyrir fullbúið mál af þessum toga án þess að gefa Alþingi kost á því að hafa áhrif á einn einasta stafkrók í sjálfum textanum. Þessi ræða, sem hv. þm. Hannibal Valdimarsson, þáv. formaður Alþýðubandalagsins, flutti, var mjög ítarleg og athyglisverð, en þar kemur ekki fram að Hannibal Valdimarsson léti sér detta það í hug að fram undan gæti verið sú skelfing, sem við upplifum hér í kvöld, að það liggi fyrir till. flutt af mönnum úr Framsfl., Sjálfstfl. og Alþfl. - till. sem gerir ráð fyrir að gefa álverinu stækkun í forgjöf og votta því alveg sérstaka hollustu. Þetta er nefnilega till. um að taka ofan fyrir Alusuisse, þetta er till. um að gera eins og Alusuisse segir, þetta er till. um að gegna Alusuisse, þetta er till. um að löggjafarsamkoman á Íslandi lúti hinum stóra auðhring og segi já takk. Ekki einu sinni Hannibal Valdimarsson, þáv. hv. þm., sem flutti ítarlega og gagnmerka ræðu um þetta mál, sá fyrir þau ósköp sem hér eru að gerast. Ein merkasta ræðan sem flutt var, herra forseti, í þessum umr. var flutt af hv. formanni Framsfl. Ég trúi að hann hafi þá verið formaður, Eysteinn Jónsson, er það ekki rétt, herra forseti, 1965 eða 1966?

Jú.

Forsetinn þekkir betur sögu Framsóknarflokksins en ég, og forsetinn staðfestir að Eysteinn Jónsson hafi þá verið formaður Framsfl. - Hann flutti ítarlega ræðu um þessi mál, sem er ákaflega merkilegt plagg þegar tillit er tekið til þess að Framsfl. og sjálfur varaformaður Framsfl. standa að því að flytja þá eymdartillögu sem hér liggur fyrir. Eysteinn Jónsson talaði langt mál um þetta, sem tekur yfir 25 dálka í Alþingistíðindum, og væri full ástæða til þess, þó það væri ekki nema fyrir hæstv. forseta Sþ., að ég læsi ræðuna hér alla, svo merk er hún. Ekki síst kæmi slíkt til greina þegar ætlunin mun vera að ræða þessi mál hér fram eftir nóttu eða jafnvel fram undir morgun. Í þessari umr., sem fjallaði um álbræðsluna í Straumsvík, sagði hv. þáv. þm. Eysteinn Jónsson margt mjög athyglisvert. Hann líkti pólitískum andstæðingum sínum í þessu máli við mann sem að vísu fer upp á háan hól til þess að skyggnast um og sjá vítt yfir, en maðurinn er alveg jafnsettur og ef hann hefði reynt að skyggnast um á jafnsléttu, vegna þess að hann er svo nærsýnn að hann sér engu betur í kringum sig þó hann stigi upp á hina hæstu sjónarhóla til að svipast um. Sérstaklega fannst Eysteini Jónssyni að þetta ætti vel við um þá menn sem lögðu til að leggja inn á þessa nýju braut í atvinnumálum Íslendinga í ljósi kreppunnar frá 1930–1940. Þeir reyndu að rökstyðja mál sitt með því, þessir menn, að ef ekki yrði samið við álhringinn í Straumsvík kæmi kreppa. Um þessa menn og talsmenn þeirra sagði Eysteinn Jónsson þetta, með leyfi hæstv. forseta: „En honum [þessum talsmanni] fórst eins og nærsýnum manni, sem fer upp á háan hól, að hann er litlu nær, litlu betur settur en áður“. Eysteinn Jónsson rifjaði það upp, hvernig brugðist var við vandanum á árunum 1934–1938. Hann spurði: Brugðust menn við því með því að missa kjarkinn og kalla á útlendinga og biðja þá um að taka við atvinnurekstrinum á Íslandi? „Var það þetta sem gert var á þessum árum“, spurði Eysteinn Jónsson, og svaraði: „Nei, það var ekki gripið til þessara úrræða. Það var allt annað, sem gert var. Það var hafin í landinu allsherjar uppbygging nýrra atvinnugreina og hlúð að því, sem fyrir var á vegum Íslendinga sjálfra, - á vegum Íslendinga sjálfra“. Hér var hann að leggja áherslu á að frammi fyrir vandanum áttu menn þá reisn að þeir sögðu sig ekki á sveit erlendra auðfélaga, heldur tókust þeir á við vandann sjálfir undir forræði Íslendinga ,.á vegum Íslendinga sjálfra“. Og þarna eru skilin. Ræður vanmetakenndin afstöðu manna eða hafa þeir þrótt til þess að taka sjálfstæða afstöðu fyrir hönd þessarar litlu þjóðar eða er það minnimáttarkenndin sem heltekur þessa menn þegar kemur að því verkefni að leysa spurninguna um þjóðlífið í þessu landi. Eysteinn Jónsson minnti á það 1965, að á kreppuárunum hlupu menn ekki upp í fangið á útlendingum, heldur reyndu þeir að takast á við vandann á íslenskum forsendum, með því að hlúa að því sem fyrir var og með því að byggja upp nýjar atvinnugreinar undir forræði Íslendinga sjálfra. Í þessari ræðu minnti Eysteinn Jónsson á það, að í framhaldi af þessum ákvörðunum og þessum viðbrögðum við kreppunni hófst fiskfrysting hér í landinu í stórum stíl. Á þessum árum var tekin ákvörðun um fyrstu stóru raforkuvirkjunina á Íslandi, Sogsvirkjunina. Hún kostaði á þeim tíma 7 millj. kr., sem var nálega helmingurinn af þeirri fjárhæð sem fjárlög Íslendinga námu þá. Það væri fróðlegt fyrir okkur að bera það saman við fjárlög ríkisins á þessu ári, sem eru 12 milljarðar kr. 6 milljarða hefði þessi virkjun þá kostað á verðlagi ársins 1983, 6 milljarða, og í þetta réðust menn upp úr kreppunni. Frammi fyrir þessum geigvænlegu vandamálum, sem kreppan birti íslensku þjóðinni, risu menn upp og leituðu nýrra leiða. Menn gáfust ekki upp heldur við að sækja fram við það að treysta sjálfstæði íslensku þjóðarinnar því það var skýlaus krafa allra landsmanna á þessum árum þegar harðast svarf að að íslenska þjóðin ætti að sjálfsögðu að sækja fram til fulls og óskoraðs sjálfstæðis. Í ræðu sinni sagði Eysteinn Jónsson m.a. um Sogsvirkjunina, með leyfi hæstv. forseta: „Við skulum aðeins staldra þarna við, einmitt við Sogsvirkjunina, vegna þess að nú er verið að tala um virkjun. Búrfellsvirkjun án alúmínverksmiðju er miklu minna átak fyrir íslensku þjóðina nú en Sogsvirkjunin var á sinni tíð.“ En þrátt fyrir að þessi staðreynd lægi fyrir að hér var um miklu minna átak að ræða en við Sogsvirkjunina á sinni tíð, þá guggnuðu menn. Þeir treystu sér ekki til þess að ráðast í þessa virkjun, Búrfellsvirkjun, nema með því að leita hófanna hjá hinum erlenda auðhring, og það var þetta sem þáv. formaður Framsóknarflokksins og 1. þm. Austurl. var að mótmæta. Eysteinn Jónsson skýrði þetta með ákaflega athyglisverðum hætti, þ.e. hvers vegna leita menn á náðir útlendinganna, og sagði, með leyfi hæstv. forseta: „M.ö.o., það er alveg greinilega sagt og getur ekki misskilist, að ástæðan til þess, að þessir hæstv. ráðh. lenda inn á þessari braut og vefja sig í þessum vanda, sem þeir hafa aldrei getað rifið sig út úr - ástæðan er sú, að þeir eru haldnir minnimáttarkennd, þeir trúa því sjálfir, að það sé ekki hægt að fá lán erlendis til þess að gera Búrfellsvirkjun án þess að hafa alúmínverksmiðjuna með. Þetta er skýringin á öllu þessu, það botnar enginn í þessu, ef hann ekki hefur þetta í huga. Þetta er skýringin á hugsunarhættinum og skýringin á því, hvers vegna í þetta er ráðist.“ Í þessum orðum kemur það fram, að það er grundvallarafstaðan sem hér skiptir máli. Hafa menn trú á því að hér sé hægt að byggja upp atvinnuvegi til þess að vera undirstaða sæmilegra lífskjara hér í þessu landi eða eru menn haldnir minnimáttarkennd gagnvart því verkefni sem það óneitanlega er að halda uppi fullu sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Eysteinn Jónsson bætti við um þetta undarlega sálarástand, sem einkennir þessa menn enn þann dag í dag: „Því er nú verr og miður, að það er minnimáttarkenndin og vanmatið á möguleikum Íslendinga sjálfra og vanmatið á því, að Íslendingar geti komið sér upp nægilega stórbrotnum atvinnurekstri, sem er grundvöllurinn að því, sem nú er verið að gera.“ - Það er minnimáttarkenndin og vanmatið á möguleikum Íslendinga. Nú er minnimáttarkenndin komin svo langt að það er farið að flytja till. hér á hv. Alþingi um að löggjafarsamkoman hneigi sig fyrir Alusuisse. Ekki sá sá framsýni maður Eysteinn Jónsson þau ósköp fyrir né heldur spáði hann því, að till. um slíkt yrði flutt með atbeina Framsóknarflokksins, og það af varaformanni Framsfl. Ekki sá hann það heldur fyrir að hæstv. forseti Sþ., þá nótt sem þessi till. er rædd, yrði úr Framsfl. Það var svo sem ekki von heldur að maðurinn sæi þessi ósköp fyrir sér. Svo langt gengu menn í umr. um álverið á sínum tíma, að þeir héldu því fram að allar gagnrýnisraddir andstæðinga álbræðslunnar væru hrein vitleysa og væri gersamlega ástæðulaust að hlusta á þær. T.d. var fróðlegt að sjá hvernig flm. till. um álverið lofuðu gerðardóminn sem á að kveða upp úr úrskurði varðandi deilumál sem upp kunna að koma samkv. álsamningnum. M.a. var því haldið fram í þessum umr., svo kostulegt sem það nú er og fróðlegt til upprifjunar nú, að í rauninni væri þessi gerðardómur útlendinga alls ekki svo slæmur og það væri gott fyrirkomulag að hafa þannig lagaðan gerðardóm. Það var gengið svo langt að fullyrða að hann væri betri en íslenskir dómstólar. Ef eitthvað væri hann snöggt um skárri. Þessi yfirlýsing vakti mjög mikla athygli á Alþingi á þeim tíma og hvatti menn til mótmæla, sérstaklega vegna þess að á Alþingi sátu þá menn sem höfðu barist fyrir því sjálfir að koma dómsvaldinu inn í landið. Eysteinn Jónsson gerði þetta mál að sérstöku umræðuefni og sagði: „[ Hæstv. dómsmrh.] hélt fram þeirri nýstárlegu kenningu, að gerðardómur af þessu tagi gæti verið betri en íslenskir dómstólar. Til hvers höfum við þá verið að berjast fyrir því að fá dómstóla inn í landið og fá sjálfstætt dómsvald? Er það ekki einmitt höfuðeinkenni á sjálfstæðu ríki að hafa sjálfstætt dómsvald? En nú heyrir maður dómsmrh. landsins segja, að gerðardómar erlendis geti verið betri en íslenskir dómstólar til þess að fjalla um málefni fyrirtækis á Íslandi, sem á að heita íslenskt fyrirtæki, a.m.k. að vera skrásett íslenskt fyrirtæki. Það kalla ég heldur nýstárlegt,“ hélt þm. áfram, „og ég held, að ég hafi heldur ekki misskilið það, að hann hafi sagt, að þessi uppástunga um það að hafa erlendan gerðardóm í stað þess að fyrirtækið kæmi undir íslenska lögsögu, að þessi uppástunga hafi komið frá íslenskri hlið.“ Ég vil vekja athygli á þessu atriði, að það er talið í þessum umr. um álbræðsluna í Straumsvík og því er ekki mótmælt sérstaklega, að hugmyndin um útlendan dómstól til að skera úr um ágreiningsefni hafi komið frá íslensku samninganefndinni. Þetta finnst mér vera fróðlegt atriði, eins og allt það sem kemur fram í þeirri ræðu sem Eysteinn Jónsson flutti og eins og ég gat um áðan tekur yfir 25 dálka í Alþingistíðindum. Væri vissulega ástæða til þess að rekja þessa ræðu miklu ítarlegar vegna þess að Framsfl. hefur nú látið snara sig í þessar álviðjar með því að flytja þá till. sem hér liggur fyrir undir forustu hv. 6. þm. Suðurl., Eggerts Haukdals. Í umr. um álbræðsluna í Straumsvík var eðlilega komið nokkuð víða við og m.a. var fjallað um tilraunir manna á fyrri árum til þess að fá útlendinga hér inn í atvinnulífið í landinu. Það var m.a. minnt á það, að árið 1927 í febr. var lagt fram stjfrv. fyrir Alþingi frá þáv. ríkisstjórn Jóns Þorlákssonar og Magnúsar Guðmundssonar um sérleyfi til handa Títan, erlendu félagi, til þess að fá að leggja járnbraut frá Þjórsá til Reykjavíkur, til þess að fá að virkja Urriðafoss, 160 þús. hestöfl, og til þess að koma upp verksmiðju til saltpétursvinnslu eða annarrar áburðarvinnslu í Skildinganesi. Um afstöðuna til þessarar till., til þessa stjfrv. ríkisstjórnar Jóns Þorlákssonar, skiptust menn. Í frv. var gert ráð fyrir því, að gerður yrði samningur við Títanfélagið til ársins 1997 eða til 70 ára. Það var ríkisstjórnin sjálf sem lagði þetta frv. fyrir 1927, stjórn gamla Íhaldsflokksins, og þetta frv. var svo að lokum samþykkt í heild á þinginu. Í deilunni um þetta mál, sem var mjög hörð á Alþingi, tóku margir til máls. Meðal þeirra sem gagnrýndu samninginn var einn þm. sem þó tilheyrði ríkisstjórnarliðinu sem þá var. Það var Ólafur Thors, þá nýlega kominn inn á Alþingi. Hann sagði þá m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég er þess nefnilega fullviss“, sagði Ólafur Thors, „að ef erlent fjármagn tekur til starfa hér á landi í svo ríkum mæli, mundi sjálfstæði voru stafa af því veruleg hætta, enda bendir reynsla annarra smáþjóða til þess. Við Íslendingar höfum nokkra reynslu í þessum efnum, þó að hún sé að vísu eigi alveg hliðstæð, þar sem er fiskveiðilöggjöf vor og landhelgislöggjöf. Vér höfum þráfaldlega rekið oss á það, að í hvert skipti sem oss þykir æskilegt að gera einhverjar breytingar á þessum lögum hafa útlendingar risið upp og mótmælt, aðeins vegna þess að þeir eiga hér nokkurra hagsmuna að gæta á þeim sviðum. Það er nú ljóst“, hélt hv. þm. áfram,“ að þeim mun víðtækari sem starfsemi þeirra verður hér á landi, þeim mun oftar munu þeir þykjast þurfa að hafa afskipti af löggjöf vorri og þeim mun tíðara mun það verða að sjálfsákvörðunarréttur vor mun hindraður sakir hagsmuna útlendinga. M.a. í þessu liggur stórvægileg hætta“, sagði þessi þm. Hvaða flokki tilheyra þeir menn nú á Alþingi Íslendinga sem mundu láta sér þessi orð um munn fara? Sjálfstfl., flokki Ólafs Thors? Svarið er nei. Það er löngu liðin tíð að menn tali svona í þeim flokki. Alþfl.? Svarið er nei. Um það þarf ekki að ræða mikið hér. Framsfl.? Þeir voru til til skamms tíma, kannske enn, sem gætu látið sér svona orð um munn fara. En þeir eru fáir og það er langt frá orðum til athafna, orðum af þessu tagi sem ég var að vitna í hér, - ekki frá alræmdum kommúnistaleiðtoga af einu eða neinu tagi, heldur frá Ólafi Thors. Það er langt frá þeim orðum yfir til þeirra athafna að leggja fram till. til þál. um viðræðunefnd við Alusuisse undir forustu hv. þm. Eggerts Haukdals. Ég er þess nefnilega fullviss,“ sagði Ólafur Thors, „að ef erlent fjármagn tekur til starfa hér á landi í svo ríkum mæli, mundi sjálfstæði voru stafa af því veruleg hætta, enda bendir reynsla annarra smáþjóða til þess.“ Hér eru mælt orð af framsýni og hyggjuviti. Hér talaði foringi atvinnurekendaauðvaldsins á Íslandi árið 1927. Og svo mikið er víst, að hann var þá framsýnni en þeir þm. Framsfl. sem nú standa að því að flytja þessa till. hér á þskj. 467. Framsfl. hefði í dag mátt vera stoltur af því að eiga í sínum röðum mann sem mælti slík orð. Og hefði hv. þm. Halldór Ásgrímsson, sem nú er genginn til náða trúi ég, lagt í það að koma í ræðustólinn, þá hefði hann því miður ekki talað eins og Ólafur Thors gerði árið 1927. Svona líður tíminn, bæði fyrir mennina og þjóðina alla og fyrir Framsfl. En hann bætti við, þessi síðar formaður Sjálfstfl., leiðtogi Kveldúlfsauðvaldsins hér í landinu, þegar hann sagði: „Ég vil enn fremur benda á, að erlendur atvinnurekstur mun ávallt verða stopull fyrir þjóðfélagið. Erlendir menn hugsa fyrst og fremst um sinn hag, en þeir, sem grónir eru upp með þjóðinni, munu að vonum taka miklu meira tillit til hagsmuna hennar heldur en útlendingar.“ Hér er komið að tilteknu grundvallaratriði, sem skiptir ákaflega miklu máli að við ræðum ítarlega. Það er það, hver er munurinn á erlendu auðvaldi annars vegar og fyrirtækjum á vegum þess og innlendu auðvaldi hins vegar og fyrirtækjum á vegum þess. Íslensk verkalýðsstétt hefur alltaf lagt á það áherslu að hún vildi fremur slást við hið íslenska atvinnurekendavald en útlenda útsendara af einhverjum toga. Þess vegna hefur íslensk verkalýðsstétt borið gæfu til þess að tengja saman í allri baráttu sinni kröfuna um sjálfstæði íslensku þjóðarinnar annars vegar og hins vegar kröfuna um jafnrétti og stéttlaust þjóðfélag. Þessi grundvallaratriði eru þannig, að um tíma náðu menn saman um það af hálfu verkalýðshreyfingarinnar annars vegar og af hálfu atvinnurekendastéttarinnar hins vegar að mynda bandalag um að treysta og efla íslenska framleiðsluatvinnuvegi. Hér var um að ræða ákaflega þýðingarmikið átak og við skulum muna að á þeim grundvelli er það talað sem hér er vitnað í frá Ólafi Thors, fyrrverandi formanni Sjálfstfl. og þá leiðtoga Kveldúlfs og atvinnurekendaauðvaldsins. Það var þessi skilningur sem gerði það kleift að byggja upp íslenska atvinnuvegi með þeim hætti sem gert var í nýsköpunarstjórninni á sínum tíma. Þessi skilningur hefur hins vegar ekki verið til staðar hjá forustuöflum íslenskra atvinnurekenda á síðustu árum, því miður. Þeir hafa kosið að ganga í verkin fyrir aðra og taka meira mið af hagsmunum bandaríska hersins og Atlantshafsbandalagsins hér á Íslandi en af hagsmunum íslenskrar alþýðu og af uppbyggingu íslenskra atvinnuvega. Þegar atkvæði voru greidd um leyfið handa Títanfélaginu í ársbyrjun 1927, þá gerðist það, að meðal þeirra sem greiddu atkvæði á móti sérleyfinu handa þessu útlenda auðfélagi til 70 ára, það var frá 1927 til 1997, þeir menn sem greiddu atkvæði á móti voru t.d. Ólafur Thors, Héðinn Valdimarsson, þá líklega formaður Dagsbrúnar, seinna formaður Sósíalistaflokksins og einn af leiðtogum Alþfl., Tryggvi Þórhallsson leiðtogi Framsfl. og Bændaflokksins og Benedikt Sveinsson, einn mesti þingskörungur sem við höfum átt. Þessir fjórir menn, Ólafur Thors, Héðinn Valdimarsson, Tryggvi Þórhallsson og Benedikt Sveinsson, sameinuðust um það þrátt fyrir reginmun í pólitískum skoðunum að greiða atkvæði á móti þessu sérleyfi handa útlenda auðfélaginu. Býð ég nú velkominn í salinn hv. þm. Friðrik Sophusson,  Árið 1927 taldi Ólafur Thors að það væri ástæða til að bregðast þannig við - og af því að hv. þm. Friðrik Sophusson er genginn í salinn og af því að ég veit að hann hefði gott af því að hlusta á nokkur orð frá Ólafi Thors ætla ég að lesa fyrir hann, með leyfi hæstv. forseta, nokkrar setningar frá árinu 1927: „Ég er þess nefnilega fullviss,“ sagði Ólafur Thors,“ að ef erlent fjármagn tekur til starfa hér á landi í svo ríkum mæli, mundi sjálfstæði voru stafa af því veruleg hætta, enda bendir reynsla annarra smáþjóða til þess. Það er nú ljóst að þeim mun víðtækari, sem starfsemi þeirra verður hér á landi, þeim mun oftar munu þeir þykjast þurfa að hafa afskipti af löggjöf vorri og þeim mun tíðara mun það verða, að sjálfsákvörðunarréttur vor mun hindraður sakir hagsmuna útlendinga. M.a. í þessu liggur stórvægileg hætta.“ Ekki minnist ég þess, herra forseti, þegar hv. þm. Friðrik Sophusson ræddi hér um þetta mál í dag, að hann hafi varað við þeirri hættu sem sjálfstæði landsins og þjóðarinnar stafar af erlendu fjármagni í stórum stíl í okkar atvinnulífi. Ég held nefnilega að því miður hafi þau dapurlegu tíðindi gerst að Sjálfstfl., sem einu sinni átti talsmenn íslenskra framleiðsluatvinnuvega, sé nú svo heillum horfinn að hann láti sér ekki detta það í hug - einn einasti af forustumönnum hans - að það geti stafað af því hætta að binda trúss sitt hér við allt of marga útlendinga. Svona hefur Sjálfstfl. breyst. Það er tangur vegur frá þessum orðum Ólafs Thors árið 1927 til framsöguræðu Friðriks Sophussonar, hv. þm., árið 1983. Það eru mörg ár og óravegur í viðhorfum og sjónarmiðum öllum. Ég held að í rauninni sé það þannig, að verulegur hluti af forustumönnum Sjálfstfl. núna sé þeirrar skoðunar, að það eigi að leggja allt kapp á að kalla útlendinga hér inn í landið með atvinnurekstur, og ég hef aldrei heyrt, og er búinn að fylgjast vel með umr. á Alþingi í mörg ár, frá einum einasta talsmanni Sjálfstfl. svo mikið sem eitt varnaðarorð gagnvart því að of miklum umsvifum útlendinga hér í landinu gæti fylgt hætta fyrir sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Það hefur enginn, ég endurtek enginn, af núverandi talsmönnum Sjálfstfl. nokkurn tíma látið sér detta í hug að vara við þessari hættu.

Hvaða hættu segir þú?

Í þeim gjörvöllum blaðakosti, sem Morgunblaðið sendir frá sér og Dagblaðið á hverjum degi, hefur aldrei fundist eitt orð sem gæti tekið undir með Benedikt Sveinssyni árið 1927 - og gekk nú úr salnum sá maður sem helst hefði mátt hlýða á orð Benedikts Sveinssonar, þ.e. Halldór Blöndal. Þessi alvarlega staðreynd segir okkur býsna mikið um Sjálfstfl. og grundvallarbreytingu á eðli Sjálfstfl. Sjálfstfl. er ekki lengur forustuflokkur fyrir íslenska framleiðendur, Sjálfstfl. er með forustulið sem þá fyrst vaknar til lífsins þegar það þarf að tala fyrir Alusuisse eða Ameríkanann. Þá taka þeir við sér. Þá kemur í ljós að þeir eru á varðbergi. Þessi grundvallarbreyting hefur átt sér stað á Sjálfstfl. á liðnum áratugum. Þessi ægilega staðreynd um stærsta stjórnmálaflokk landsins má gjarnan vera okkur föst í huga. 1966, þegar menn ræddu um álbræðsluna í Straumsvík, komu fram frá talsmönnum Sjálfstfl., sérstaklega frá Bjarna Benediktssyni, vissar áhyggjur yfir því hvað síðar kynni að verða með þetta stóra fyrirtæki álverið í Straumsvík. Hann benti á þá hættu, sem af því gæti út af fyrir sig skapast, og sagði þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Við fáum vald á þeim, ekki síður en þeir á okkur, og við getum tekið þá eignarnámi, ef þjóðinni býður svo við að horfa.“ 1966 sagði Bjarni Benediktsson að það geti komið til greina að taka álverið eignarnámi ef þjóðinni býður svo við að horfa. Hverjir ætli það séu núna í landinu sem nefna þann möguleika að álverið verði tekið eignarnámi? Það er a.m.k. ekki hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson. Hann hefur ekki mikið rætt það núna að undanförnu. Hann vill setja upp eins konar sjálfsafgreiðslu á kröfum Alusuisse hér í landinu, einskonar „automat“.

Hvaða, þú átt að halda þér við samningana.

Hv. þm. getur beðið hér um orðið. Mælendaskrá er væntanlega opin ennþá. - Hann vill setja upp einskonar sjálfsafgreiðslu handa Alusuisse hér í landinu, „automat“ handa þeim. En Bjarni Benediktsson benti á þennan möguleika, að ef þjóðinni býður svo við að horfa getur hún ákveðið að taka álverið eignarnámi. Í þeim umr. sem þá fóru fram komst Einar Olgeirsson þáverandi þm. Reykv. og formaður Sósíalistaflokksins svo að orði, með leyfi hæstv. forseta, þegar hann svaraði þessum ábendingum Bjarna Benediktssonar: „En það, sem fyrir mér vakir, og það, sem veldur mér áhyggjum í þessu sambandi, er þetta: Er öruggt, að við, þótt við tveir hefðum þessa sömu hugsun, hæstv. forsrh. og ég, er öruggt að við gætum eða þeir, sem tækju við af okkur eftir 10–20 ár, gætu þá ráðið við hlutina, þó að okkur finnist báðum, að við gætum ráðið við þetta í dag? Ég býst við, að það sé alveg rétt hugsað hjá hæstv. forsrh. Með þeim hugsunarhætti, sem nú ríkir á Alþingi“, hélt Einar Olgeirsson áfram, „hjá öllum flokkum, mundum við, ef við t.d. á næstu 4–5 árum sæjum, að við hefðum misreiknað okkur, mundum við geta breytt þessu. En getum við breytt þessu eftir 10–20 ár?“ - Það eru akkúrat þau 10–20 ár sem nú eru liðin. Það eru 15–16 ár síðan þessir samningar voru ræddir. „ Hæstv. forsrh. hefur auðsjáanlega brotið heilann um þetta, því að hann kemur með þær röksemdir, að það sé nú ekki svona hættulegt vald þessa fyrirtækis, eins og ég vildi vera láta. Hann segir: Það eru mörg fyrirtæki hér, sem hafa fleiri aðila í sinni þjónustu: Samband ísl. samvinnufélaga hefur 1300 manns, Loftleiðir hafa yfir 500, Eimskip 700, Flugfélagið hefur 300, en vald þessara fyrirtækja liggur ekki í fjölda þeirra starfsmanna, vegna þess að með því atvinnuástandi, sem nú er, geta þessi fyrirtæki ekki haft það vald, sem þau hefðu haft á atvinnuleysistímum í sambandi við það að hafa svona marga starfsmenn og veita svona mikla vinnu. Vald þess fyrirtækis, sem nú á að koma inn í landið, þ.e. Swiss Aluminium, liggur í auði þeirra og þar með auði, sem er óháður íslenska ríkinu, óháður íslenskum ríkisbönkum. Þrjú af þeim fyrirtækjum, sem hæstv. forsrh. talaði um, Samband ísl. samvinnufélaga, Eimskipafélag Íslands og Flugfélag Íslands, öll þessi þrjú fyrirtæki,“ hélt þm. áfram, „eru mjög háð íslenskum ríkisbönkum, öll þessi fyrirtæki verða að sækja mjög mikið til þeirra, þannig að ríkisstj. getur á hverjum tíma, ef þessi fyrirtæki ætluðu að reisa sig, þannig að mönnum fyndist það of mikið, haft mjög mikinn hemil á þeim. Við erum að fá alveg nýja aðila. Við erum að fá einhvers konar risa til viðureignar í samanburði við þá svona tiltölulega jafnréttháu aðila frá sjónarmiði t.d. ríkisins, sem við höfum fengist við fram að þessu. Valdið, sem það fyrirtæki hefur, þessi svissneski auðhringur, er þess vegna allt, allt annars eðlis heldur en allra þeirra fyrirtækja, sem við höfum haft hérna á Íslandi. Og þegar þetta fyrirtæki,“ sagði Einar Olgeirsson, „færi svo, m.a. vegna þess, að það les vafalaust það, sem við segjum hér, bæði hæstv. forsrh. og ég, og ekki síst með mikilli athygli, hvað hann segir, þegar það jafnvel heyrir minnst á það strax og þetta ber á góma, að jafnvel hæstv. forsrh. detti í hug eignarnám, er gefið að svona fyrirtæki“, takið eftir, „er gefið, að svona fyrirtæki byrjar að setja sig í varnarstellingar frá upphafi vega og byrjar að skapa sér sinn varnarvegg í íslenskum stjórnmálum, í íslenskum blöðum og í íslenskum flokkum.“ Það er þetta sem við horfum upp á á þessari nóttu: að Alusuisse hefur tekist á þessum 15 árum að skapa sér þann varnarvegg í íslenskum stjórnmálaflokkum, í íslenskum blöðum, sem Einar Olgeirsson var að vara við árið 1966. Og ég man það vel, að þegar Einar Olgeirsson mælti þessi orð það ár - vegna þess að þá starfaði ég sem þingfréttaritari Þjóðviljans hér á Alþingi - voru varnaðarorð Einars Olgeirssonar talin bera vitni um ofstæki og ekkert annað en ofstæki, þau væru markleysa, þau væru rugl, engin ástæða til að hlusta á þau. En hvað hefur gerst? Hann hefur því miður orðið sannspár. Alusuisse hefur eignast hér varnarlið í íslenskum stjórnmálaflokkum. Það er þessi sorglega staðreynd sem við stöndum frammi fyrir á þessari nóttu, þegar við ræðum till. um að löggjafarsamkoman á Íslandi hneigi sig fyrir Sviss Aluminium. Í ræðu sinni sagði Einar Olgeirsson ennfremur: „Þegar við erum að ræða um þetta fyrirtæki, erum við að deila um það, hvort við eigum að fá erlenda stóriðju inn í landið eða íslenska stóriðju. Við getum vel og höfum vel efni á að koma okkur upp íslenskri stóriðju, meira að segja þó að hún væri eins stórfelld og það, sem þetta alúminiumfyrirtæki vill fara fram á. Við erum nógu ríkir til þess, Íslendingar, þannig að deilan stendur ekki um, hvort menn vilji núna tæknilegar framfarir, hvort menn vilji það stórkostlegar framfarir meira að segja, að við reistum alúminiumverksmiðju eða einhverja verksmiðju, sem vinnur úr útlendu hráefni. Deilan stendur um, hvort það ætti að vera íslenskt eða útlent, hvort það ætti að vera íslenskt vald, sem þarna er um að ræða, kannske sambland af ríkisrekstri eða einstaklingsrekstri, eða hvernig sem við vildum hafa það, en í öllu falli íslenskt, eða hvort það á að vera útlent með alls konar sérréttindum.“ Það er um þetta sem er barist. Það er um þetta sem var barist 1965. Það er þetta sem barist er um núna. Það er um þetta sem var barist í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Einar Olgeirsson benti síðan á þau áhrif sem þessi auðhringur mundi hafa á kraftahlutföllin, eins og hann kallaði það, á Íslandi, og sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Svissneski auðhringurinn gerbreytir kraftahlutföllunum hér á Íslandi, ekki aðeins á milli atvinnurekendastéttarinnar og verkalýðsstéttarinnar, heldur líka kraftahlutföllunum innan borgarastéttarinnar sjálfrar, kraftahlutföllunum á milli t.d. sjávarútvegsins annars vegar eða þeirra, sem honum stjórna, og þess hins vegar, sem erlendis mundi nú vera kallað fjármálaauðvald.“ Það er einmitt þetta sem hefur gerst. Kraftahlutföllin hafa breyst, ekki bara á milli launamanna annars vegar og fyrirtækja eigenda hins vegar, heldur innan þeirra atvinnuvega sem hér eru í landinu. Það eru kraftahlutföllin á milli framleiðslugreinanna annars vegar og erlends auðvalds hins vegar. Þetta grundvallaratriði var bent á og líka það, hvaða áhrif þetta hefur haft á Sjálfstfl. Það hefur breytt honum. Hann er hættur að kveðja sér hér hljóðs sem helsti málafylgjuflokkur framleiðsluatvinnuveganna í landinu. Hann kveður sér helst hljóðs hér og af mestum þrótti þegar þarf að taka upp hanskann fyrir Alusuisse. Þá lifnar nú heldur betur yfir þeim sem annars sitja dauðir og daufir, segi ég, í þessum stólum hér.

Jæja.

Það er von að hv. þm. Friðrik Sophusson segi jæja. Það er kominn tími til að hann sendi frá sér hljóð, annað en þá ræðu sem hann flutti í kvöld eða dag. Og ástæðan til þess að hann segir jæja er að sjálfsögðu sú, að hann finnur sárlega fyrir þeirri auðn og flatneskju sem núv. forusta Sjálfstfl. er, miðað við þá reisn sem stundum einkenndi þann flokk fyrr á öldinni. Þvílíkur munur! Það er skelfilegt að hugsa til þess, að á hálfri öld skuli þróunin hafa leikið þennan flokk jafngrátt og birtist í samanburði á þeim leiðtogum Sjálfstfl. sem ég hef vitnað til hér í nótt annars vegar og hins vegar á þeim sem leiða þann flokk nú. Þegar umr. um álbræðsluna við Straumsvík fór fram á sínum tíma gerðu stjórnarandstöðuflokkarnir þáverandi kröfu um að það færi fram þjóðaratkvgr. um málið áður en þetta yrði samþykkt. Alþb. lagði til að frv. um staðfestingu á samningunum um álbræðsluna í Straumsvík yrði fellt, en til vara var flutt sú till. frá Alþb. og öðrum stjórnarandstæðingum að þetta frv. færi til þjóðaratkvæðis. Þá voru þeir samferða, vinir lýðræðisins, sem kalla sig svo og hafa stofnað félög um það hérna á liðnum áratugum vegna þess að þeir séu einu mennirnir sem vilji viðhalda lýðræði í landinu. Þeir hafa skreytt sig með því löngum og haldið um það langar ræður, en höfnuðu þessari kröfu, Sjálfstfl. og Alþfl., með knöppum þingmeirihluta, höfnuðu þessari kröfu. Þó var verið að taka hér inn í landið erlent auðvald. Það var verið að stíga skref sem markaði stefnubreytingu í atvinnusögu íslensku þjóðarinnar, sem þá hafði öðlast sjálfstæði yfir málum sínum öllum fyrir aðeins 22 árum. Það voru margir sem þá mundu eftir útlendum fyrirtækjum sem höfðu verið hér í landinu og blöskraði þessi framkoma forustumanna Sjálfstfl. og Alþfl. Engu að síður var kröfunni um þjóðaratkvæði hafnað og við skulum muna það, þegar við ræðum um þennan smánarsamning, sem var gerður þarna um árið, fyrir 15–16 árum, að því var neitað að leggja hann undir lýðræðislegan dóm þjóðarinnar, og það var vegna þess að þeir sem fluttu samninginn og keyrðu hann í gegnum þingið með ofbeldi vissu að þeir mundu verða í bullandi minni hluta meðal landsmanna. Alusuisse gerði sér auðvitað grein fyrir þessu líka og það var þess vegna sem Alusuisse tók ákvörðun um að mynda varnarvegg á Íslandi fyrir hagsmuni sína, eins konar álvegg, sem væri með þeim hætti að hann skýldi þeim fyrir árásum og gagnrýni. Þessi álveggur er nú myndaður úr þessari þáltill. á þskj. 467, sem flutt er af Eggert Haukdal og félögum fyrir löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Það var neitað um að bera málið undir þjóðina af því að þeir þorðu ekki að fara með málið fyrir þjóðina. Þeir vissu að hún mundi hafna því. Það er ekki nýtt að þeir hafi borið sig þannig að. Þannig var það þegar það var kallað á þjóðaratkv. hér af Austurvelli árið 1949. Þá var því að sjálfsögðu neitað af þessum vinum lýðræðisins, sem skreyta sig með því nafni helst hér á landi. Hvernig stóð á því árið 1962 og 1963, að jafnágætir menn og margir þeirra voru, sem fóru fyrir málum þjóðar okkar þá, skyldu telja að það væri rétt að selja orkuna til áratuga við sem allra lægstu verði? Ekki var það af mannvonsku, ekki var það af því að þessir menn vildu beinlínis koma illa við heildarhag og framtíðarhagsmuni Íslendinga. Nei, það var ekki það. Það var ekki það sem þessu olli, heldur það, að þeir töldu að raforkan frá vatnsaflsvirkjununum væri að verða ónýt, eins konar rusl. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri lýsti því yfir á mjög greinilegan og ótvíræðan hátt strax snemma á árinu 1962, þegar hann var á ferðalagi erlendis til þess að ræða við erlenda aðila um að hefja rekstur útlendinga hér á landi, að Íslendingar þyrftu að losna við sem mesta orku. Hér á landi væri mikil orka föl við mjög lágu verði. Jónas Haralz, sem var þá einn helsti efnahagsráðgjafi ríkisstj. var þessarar skoðunar líka. Hann taldi að kjarnorkan mundi innan skamms leysa vatnsaflsvirkjanirnar af hólmi og þess vegna væri nauðsynlegt fyrir Íslendinga að drífa þetta allt saman út sem allra fyrst, jafnvel þótt það væri fyrir spottprís. Það var þá sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, - sem er nú sennilega farinn að sofa eins og flestir aðrir vinir álverksmiðjunnar sýnist mér, hafa lagt sig blessaðir, - skrifaði greinarnar og hélt ræðuna um að hérna þyrftu að vera ekki bara ein eða tvær álverksmiðjur, ekki þrjár, ekki fjórar, ekki ein í kjördæmi, - 20 stykki áttu það að vera. 20 álverksmiðjur, það var framtíðarsýnin, spúandi drekar allt í kringum landið. Það var það sem átti að bjarga Íslandi þá, 20 álverksmiðjur! Við erum hér að ræða um eina. Við erum hér að ræða um eina slíka og við erum að ræða um hvernig hún hefur komið fram við Íslendinga í sambandi við verðlagningu á súráli og rafskautum á liðnum árum. En það var ekki ein. Það voru 20 fabrikkur. Það hefði orðið lítið, er ég hræddur um, úr efnahagslegu sjálfstæði og forræði íslensku þjóðarinnar, ef þessir framtíðardraumar íhaldsins hefðu fengið að rætast. Og af hverju fengu þeir ekki að rætast? Þeir fengu ekki að rætast vegna þess að stjórnarandstaðan, sem þá var í landinu, var það sterk og öflug að hún gat fylkt þjóðinni til sigurs og samstöðu gegn þessari stefnu, svoleiðis að íhaldið þorði ekki lengra, og hafði kratana með sér eins og fyrri daginn, þorði ekki lengra, þannig að það varð ein verksmiðja. Nú hefur það hins vegar gerst, að á þskj. 467 hefur nýr flokkur slegist í hóp álflokkanna tveggja, þriðji álflokkurinn, Framsfl. Getur það verið fyrirboði þess að þessi stefna, sem var boðuð fyrir 15–16 árum, verði framkvæmd hér á landi? Er hætta á því, raunveruleg hætta á því, að slíkt gerist? Ég bið ykkur að hugsa það alvarlega: Er það virkilega til í dæminu að hér sé Alusuisse blýið að koma sér upp þeirri varnarsveit og sóknarsveit, að það sé hugsanlegt að það sé jafnvel verulegur hluti á Alþingi Íslendinga sem er tilbúinn að segja: Verksmiðjan skal ekki vera ein, heldur skulu þær hugsanlega vera tvær, og hugsanlega vera þrjár og fjórar í eigu útlendinga eða jafnvel 20.  Hæstv. forseti er almennilegur við flokksbræður sína, sem hefðu þurft að vera hér í kvöld til að tala fyrir máli sínu, eins og hv. þm. Halldór Ásgrímsson, en hann er núna farinn heim að lúra og ég er viss um, að hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson getur líka fengið heimferðarleyfi. En það er annars merkilegt með hann, að í hvert skipti sem ég vík að álverinu, Alusuisse og Framsfl., þá hrekkur hann í einhvern undarlegan baklás með frammíköllum og látum, þessi annars friðsami og prúði maður. Það er nokkuð sérkennilegt að það er eins og það sé komið við hjartað í honum, taugarnar. Vonandi á hann góðar og ærlegar taugar og það eru þær sem svara þegar bankað er, og það er vel að það skuli enn vera til í þessum hv. þm. Hér, herra forseti, hef ég rakið í fáeinum orðum eitt og annað sem kom fram á Alþingi Íslendinga þegar umr. fóru fram um álverið á sínum tíma. Ég hef sýnt fram á að Eysteinn Jónsson og Einar Olgeirsson vöruðu við hinum miklu hættum sem gætu verið af því að innleiða erlent auðmagn hér í atvinnulíf Íslendinga og ég benti á hvernig Bjarni Benediktsson, þáv. forsrh., vísaði til þess að þrátt fyrir allt ætti þjóðin þann möguleika að taka þetta fyrirtæki eignarnámi, ef hún vildi. En ég vil einnig víkja nokkuð að annarri hlið þessa máls, sem kom fram í umr. árið 1966. Það er mengunarþátturinn frá álverinu í Straumsvík. Ég minnist þess ákaflega vel, að þegar umr. fóru fram um álverið voru aðaláhersluatriðin þau, að raforkuverðið væri mjög óhagstætt. Það viðurkenna allir nú orðið, líka Sjálfstfl. Hann viðurkennir nú orðið að það hafi verið afglöp sem þeir gerðu þá í raforkumálunum, þannig að það eru allir sammála um það nú orðið. En önnur atriði til gagnrýni á þessum álsamningi heyrðust í sjálfu sér ekki eins vel og það er nokkuð athyglisvert að umræðan um mengunina frá álverinu var mjög lítil. Og ég man eftir því, að það er ekki lengra síðan en 1966 að orðið „mengun“ þótti vera svo kostulegt hér í sölum Alþingis að menn settu á langar ræður um hvernig best væri að nefna þau ósköp sem á bak við það orð leynast. Einn af þeim þm. sem vaskast gekk fram í því að ræða um mengunina var Alfreð Gíslason læknir. Alfreð átti þá sæti í Ed. og hann fór mjög rækilega yfir þessi mál varðandi mengun frá álverinu og hann gagnrýndi mjög harðlega að ekki væri gerð tilraun til þess í samningum að tryggja hreinsun og uppsetningu hreinsitækja þar. Í ræðu sinni sagði hann m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég bendi á, að hér er um stórt heilbrigðismál að ræða og kannske miklu stærra en okkur órar fyrir í dag. Það er alkunna, að mengun andrúmsloftsins í þéttbýli nútímans er vaxandi vandamál. Við getum allt eins búist við því að hér sé á ferðinni stórfellt heilbrigðislegt vandamál, sem krefst þess að við verðum varkárari gagnvart aðila eins og Alusuisse.“ Alfreð var þá og er enn starfandi læknir í Reykjavík og því sérfræðingur á þessu sviði. Hvernig tóku menn aðvörunarorðum þessa læknis? Tóku menn undir aðvörunarorð hans og sögðu sem svo, að þeir mundu reyna að leggja sig fram um að mengun frá verksmiðjunni yrði sem minnst, það yrði reynt að koma þar upp mengunarvörnum? Greindu þeir frá því að þeir hefðu í bígerð að krefjast þess að sett yrðu hreinsitæki á þessa verksmiðju? Nei, það var nú eitthvað annað. Þessum orðum Alfreðs Gíslasonar, aðvörunarorðum hans, var tekið af fádæma skilningsleyfi og hroka í umr. í þinginu. Það var sagt: Ég lýsi stórkostlegri undrun minni, sagði einn talsmaður álsamningsins, á því hvernig þm. talar. Og ég hef „sjaldan heyrt sérfræðinga, eins og þessi hv. þm. er sem læknir, tala eins gáleysislega og hann gerði. .. Hér eiga Hafnfirðingar að detta niður í tugum og hundraðatali steindauðir áður en varir, og röðin kemur að Reykvíkingum næst“. Svona var afgreiðsla viðreisnarleiðtoganna á aðvörunarorðum Alfreðs Gíslasonar læknis vegna mengunarinnar frá álverinu í Straumsvík. Það var ekki verið að taka undir það, að það gæti nú kannske verið einhver hætta frá þessari fabrikku. Það var ekki nokkur vottur af sanngirni af slíkum toga og þetta var afgreitt með skætingi og sagt: „Hér eiga Hafnfirðingar að detta niður í tugum og hundraðatali steindauðir áður en varir, og röðin kemur að Reykvíkingum næst.“ Það var talin þvílík fjarstæða að gera kröfur um mengunarvarnir í Straumsvík að engir nema ofstækismenn af versta toga, sem vildu eyðileggja lýðræðið í landinu, gætu látið sér detta annað eins í hug. Ég man þegar þessi umr. stóð sem hæst., m.a. í okkar blaði Þjóðviljanum. Þá kom það fram að þeir vísindamenn sem vildu vara við hættunni frá álverinu áttu hvergi inni - fengu hvergi inni fyrir sín aðvörunarorð nema í Þjóðviljanum. Þeim var neitað um birtingu á aðvörunargreinum sínum í öðrum blöðum, Morgunblaðinu, blaði allra landsmanna, Vísi, Alþýðublaðinu. Það mátti ekki nefna hugsanlega mengun frá þessu fyrirtæki. Þeir vísindamenn sem beittu sér fyrir því að ræða um mengunina frá álverinu í Straumsvík voru hundeltir. Það var ekki nóg með að það væri reynt að frysta það sem þeir höfðu að segja, loka það inni, heldur voru þeir hundeltir og taldir tortryggilegir útsendarar heimskommúnismans. Svona menn gætu í raun og veru ekki verið á vegum neinna annarra en þess sem kallað hefur verið heimskommúnismi hér í þessu landi þegar borgarastéttin verður algerlega rökþrota og veit ekkert hvað hún á að segja. Þá reynir hún að bregða fyrir sig þessari gömlu grýlu frekar en engu. Við umr. um álmálið þótti umr. um mengun í raun og veru beint aukaatriði og það var ekki fyrr en mörgum árum seinna að Magnús Kjartansson, heilbrrh. 1971–1974, tók á þessu máli. Hann gerði það með því að setja reglugerð um eiturefni og hættuleg efni. Þessi reglugerð kvað á um hreinsitæki og hreinsun frá verksmiðjum og starfsleyfi fyrir slíkar verksmiðjur. Síðan hafa starfsleyfi verið gefin út fyrir verksmiðjur hér á landi og í hitteðfyrra gerðist það í fyrsta sinn að ákveðin lög voru sett í landinu um það, hvernig ætti að taka á slíkum málum varðandi starfsleyfi frá verksmiðjum. Það voru lögin um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Svo langt tókst að ná þessu máli á 15 ára afmæli þeirrar yfirlýsingar að í raun og veru væri þetta ómerkilegt tal sem Alfreð Gíslason var með og hótanir um að hér ættu Hafnfirðingar að detta niður í tugum og hundraðatali steindauðir áður en varir og röðin kæmi að Reykvíkingum næst, á 15 ára afmæli þessara skilningsríku ummæla voru samþykkt hér lög shlj. um að taka á fyrirtækjum af þessum toga. Það hefur verið komið upp hreinsitækjum við álverið í Straumsvík og þeirri framkvæmd var lokið í tíð núv. ríkisstj. Einn af þeim mönnum sem ræddi álbræðsluna í Straumsvík var hv. þm. Ásgeir Bjarnason sem seinna varð forseti Sþ. Hann var síðastur þeirra ræðumanna sem töluðu í umr. um álbræðsluna í Straumsvík og ég nefni hann hér sérstaklega vegna þess að hann varð seinna torseti þessarar virðulegu samkomu og hann mælti nokkur orð í lok ræðu sinnar sem mér finnst að eigi mjög vel við núna. Hann sagði: „Takist þjóðinni að velja sér slíka forustu, sem sameinar krafta sína um heill og hag landsmanna almennt, en hugsar ekki um hag auðhyggjumanna.“ - Hag auðhyggjumanna! Hvaða framsóknarmaður ætli segði þetta nú til dags? Þetta sagði þessi bóndi vestan úr Dölum. - „en hugsar ekki um hag auðhyggjumannanna ..vona ég, að betur takist til í framtíðinni með framkvæmd Þessa samnings en nú horfir, og það er eina von okkar Íslendinga nú á þessari stundu, þar sem þjóðin fær ekki að segja sitt álit á þessum samningi með þjóðaratkvgr., að hún standi sameinuð um það að skaffa öðrum framsýnni og betri mönnum forustu þjóðmálanna í framtíðinni og þar með meðferð þessara mála, svo að betur takist til heldur en við má búast hjá þeirri stjórn, sem nú situr að völdum. Í þeirri von og þeirri trú óska ég,“ sagði Ásgeir Bjarnason í Ásgarði, „að þjóðin skilji sitt hlutverk, þegar til kosninga kemur, og velji sér forustu í landsmálum með það fyrir augum, að hún hafi sitt að segja, þótt henni hafi ekki verið gefið tækifæri til að segja sitt álit á þessu máli með sérstakri atkvgr., þá skilji hún sitt hlutverk í næstu kosningum og veiti þar með núverandi þingmeirihluta þá ráðningu, sem honum væri fyrir bestu, þ.e. að hann kæmi ekki nálægt slíkum stjórnarstörfum framvegis.“ Þessi orð eiga vel við á þessari stundu. Þau eiga ákaflega vel við þann álmeirihluta undir forustu Eggerts Haukdals sem hér hefur myndast á hv. Alþingi. Staðreyndin er sú, að á undanförnum áratugum eða hálfum öðrum áratug, sem þessi álsamningur hefur verið í gildi, þá hefur ekki alltaf auðnast að velja til forustu menn sem hefðu kjark til þess að taka á málum þessa auðhrings. Einn þeirra manna sem hefur haft kjark til þess er núv. hæstv. iðnrh. og staðreyndin er sú, að enginn íslenskur ráðh. hefur setið undir öðrum eins fúkyrðaflaumi og sefasýkisköstum í borgarablöðunum í landinu eins og þessi hæstv. ráðh. Það er vegna þess að þeim finnst, þessum blöðum og talsmönnum þessara flokka, eins og þessi ráðh. sé að ganga inn í heilög vé, hann sé að saurga helgidóminn, því að þar eigi ekki þeir að koma sem eru vantrúaðir, heldur aðeins þeir sem eru rétttrúaðir. Núv. hæstv. iðnrh. hefur sýnt fram á hvernig auðhringurinn hefur verðlagt súrál og rafskaut á liðnum árum. Hann hefur sýnt fram á hvernig hann hefur leikið sér að íslenskum samningamönnum í samningum árið 1975, þannig að minna en ekkert stendur eftir af þeim afrekum, og hann hefur sýnt fram á að þessi auðhringur vill ekki semja við Íslendinga um hækkun raforkuverðs. Það liggur fyrir. Þá snúast þessir æðstu prestar álmusterisins hinir verstu við og segja: Iðnrh. hvorki vill né getur samið. Iðnrh. vill ekki semja. Þetta er auðvitað þvílík fjarstæða, þvílíkur barnaskapur og endileysa að engu tali tekur, því auðvitað vill iðnrh. gera allt sem hægt er til að knýja fram hærra raforkuverð. Með því að hækka raforkuverð eins og eðlilegt er væri hægt að lækka raforkuverð í heildsölu í landinu um 50%, hvorki meira né minna. Haldið þið að iðnrh., sem kemur úr dreifbýliskjördæmi þar sem menn fá svimandi háa rafmagnsreikninga um þessar mundir, hljóti ekki að leggja ofurkapp á að ná samningum um hækkun raforkuverðs frá álverinu? Umr. um að hæstv. núv. iðnrh. vilji ekki semja eru til marks um rökþrot þeirra talsmanna Alusuisse hér á Íslandi. Auðvitað hlýtur iðnrh. að leggja á það ofurkapp að hækka raforkuverðið. Þar er um að ræða ríka hagsmuni íslensku þjóðarinnar, þannig að það getur skipt sköpum um ýmsar meginstærðir í lífskjörum landsmanna. Þegar við stöndum frammi fyrir því að ekki fást samningar um hækkun raforkuverðs förum við auðvitað þá leið sem ríkisstj. gerði samþykkt um snemma á síðasta ári. Við segjum: Það er ekkert annað að gera en að hækka samningana einhliða, hækka verðið einhliða og taka um það ákvörðun með lögum frá Alþingi. Þess vegna höfum við lagt fyrir frv. til l. um leiðréttingu orkuverðs til ÍSALs. Við höfum lagt þetta frv. fyrir vegna þess að við teljum að þarna verði Íslendingar að ná sínum rétti og við teljum að við stöndum þarna á mjög svipuðum krossgötum, svipuðum vegamótum, og þjóðin stóð þegar landhelgin var færð út á sínum tíma og útlenskir togarar voru reknir úr fiskveiðilandhelgi. Staðan núna er hins vegar þannig, að þrír stjórnmálaflokkar hafa sameinast um að standa við hliðina á álverksmiðjunni í þessu máli, því miður. Einn stjórnmálaflokkur stendur fast á rétti Íslendinga, eins fast og hann getur. Hann mun leita til þjóðarinnar í næstu kosningum og biðja hana um stuðning við íslenska atvinnustefnu gegn hinni útlendu stefnu, gegn þeim flokkum sem hér flytja tillögu á Alþingi Íslendinga um að hneigja sig fyrir Alusuisse. Við Alþb.-menn, sem stöndum að því að flytja till. um leiðréttingu á raforkuverði álversins, verulega hækkun á því, erum sammála þeim sem stóðu að því á sínum tíma að lögleiða lýðveldi á Íslandi árið 1944. Við teljum að þeir hafi gert rétt en ekki rangt með sinni ákvörðun. Við teljum að það sé ekki ástæða til þess fyrir þjóðina að sjá eftir því að hún samþykkti í allsherjaratkvgr. að hér skyldi stofnað lýðveldi 17. júní 1944. Við minnum á að á undanförnum áratugum hefur baráttan í þessu landi snúist um hvort menn hafa haft trú á því að menn gætu lifað hér í þessu landi sem sjálfstæð þjóð og fullvalda ríki eða hvort við þyrftum að segja okkur á sveit erlendra auðfélaga eða að ganga undir jarðarmen stórveldanna með einhverjum hætti. Við höfum sýnt fram á það með nýsköpunarstjórninni 1944–1946 að það var hægt að treysta svo grundvöll íslenskra atvinnuvega að byggja mátti upp góð lífskjör í landinu. Við höfum sýnt fram á að hermangsvinnan var ekki nauðsyn, en það töldu svokallaðir lýðræðisflokkar hér eftir 1950. Þeir töldu að hermangsvinnan væri brýn nauðsyn og Íslendingar gætu ekki lifað af eigin atvinnu í landinu. Það var á þeim árum sem fjórða hver króna í gjaldeyristekjum Íslendinga var komin af vellinum og menn töldu að það væri í raun og veru útilokað annað en við mundum um aldur og ævi vera háðir hermangsvinnunni hér á þessu landi. Alþb., sem var aðili að ríkisstjórn árið 1956–1958, beitti sér fyrir uppbyggingarstefnu atvinnuveganna og útfærslu landhelginnar, sem hafði það í för með sér að stefnu hermangsvinnunnar var hnekkt. Þeir menn sem töldu að Íslendingar gætu ekki unnið hér við eigin bjargræðisvegi urðu sér til skammar. Reynslan setti þá út í horn. En þeir komust aftur hér til valda í landinu upp úr 1960 og það var stofnuð viðreisnarstjórnin, sem var til hér í 10 ár. Sú stjórn vann verulegt tjón, verulegt og alvarlegt tjón á möguleikum okkar þjóðar til þess að ráða málum sínum sjálf, með því að troða álverinu upp á landsmenn með þeim hætti sem ég hef hér lýst. Sú stjórn taldi að hér þyrfti að reisa 20 álver vegna þess að við hefðum fært landhelgina út að fullu í 12 mílur og það væri ekki hægt að bæta þar neinu við. Sú stjórn gerði nauðungarsamninga við Breta og Vestur-Þjóðverja um að landhelgin skyldi aldrei færð út úr 12 mílum nema með leyfi Breta og Vestur-Þjóðverja. Sem betur fer var þessari stefnu hnekkt. Þessari stefnu var hnekkt með stofnun vinstri stjórnarinnar 1971, sem starfaði til 1974. Það var ríkisstjórn þar sem Alþb. fór með sjávarútvegsmál og landhelgin var færð út í 50 sjómílur. Alstefnan varð sér þá til skammar. Orkusölustefna hinna erlendu auðhringa varð sér þá til skammar. Við höfum nú á liðnum árum verið að byggja upp hér í landinu íslenska stefnu í orkunýtingarmálum, íslenska iðnaðar- og atvinnustefnu. Við höfum trú á að sú stefna sé affarasælli fyrir sjálfstæði þjóðarinnar en sú stefna sem álbarónarnir boða með þáltill. sem hér liggur fyrir. Virðingarleysi þeirra við málið og Alþingi og hæstv. forseta er hins vegar með slíkum endemum að aldrei hefur annað eins sést á þeim árum, fáum að vísu, sem ég hef verið hér í þinginu. Flm. láta ekki sjá sig. Þeir forðast að koma hér í salinn og þá sjaldan þeir koma í salinn gjamma þeir fram í eitthvert ráðleysisnöldur og örsjaldan bregður þó fyrir hv. þm. Friðrik Sophussyni.

Ég hlustaði á hæstv. ráðh.

Að lokum væri kannske fróðlegt, úr því að hv, þm. Friðrik Sophusson er kominn í salinn, að spyrja hann nokkurra spurninga um þessi mál. Ég spurði í upphafi ræðu minnar hvort ákveðið hefði verið hver yrði formaður í þeirri nefnd sem þarna á að fara að kjósa. Hver verður formaður í þeirri nefnd? Ég legg þá spurningu fyrir hv. þm. Friðrik Sophusson.

Það stendur í þáltill., er það ekki? Þeir eru miklu síður í Alþb.

Nei, því miður. Það er nú kominn tími til að þú kannaðist við það að þú hefðir lítið lært af okkur. En kannske geturðu lært eitthvað aðeins af okkur í þessum efnum og þess vegna erum við að reyna að tala við þig hér og þykir vænt um að sjá þig hér í salnum. En hér er það að gerast að álhringurinn Alusuisse er að kljúfa Íslendinga. Það er verið að byggja hér múr á milli manna á Íslandi, annars vegar Alþb. og þeirra sem vilja standa fast á íslenskum málstað og hinna sem vilja ganga í verkin fyrir Alusuisse. Hér er komið að grundvallaratriði í allri stjórnmálasögu eftirstríðsáranna á Íslandi. Hér stöndum við og ræðum um þetta mál á löggjafarsamkomu þessarar litlu þjóðar um hánótt til að ræða um þessi grundvallaratriði og hvað er að gerast? Það bíða menn í Zürich, í höfuðstöðvum Alusuisse, eftir niðurstöðum þessara umr. Verður samþykkt hér till. um að Alþingi Íslendinga hneigi sig fyrir Alusuisse eða sjá menn sóma sinn í því að draga skömmina til baka? Þá yrði sómi flm. meiri en ella. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu að sinni.



Herra forseti. Kosningar hafa verið boðaðar 23. apríl n.k. Í kosningalögum segir að framboðum skuli skilað eigi síðar en fjórum vikum og þremur dögum áður en kosningar fara fram. Sem sagt, framboðsfrestur fyrir þær kosningar sem fram undan eru rennur út eftir aðeins 11 daga.  Ljóst er að þing hlýtur að verða rofið innan mjög skamms tíma, sennilega er einn þingdagur eftir. Á dagskrá Ed. Alþingis í dag voru 14 mál, á dagskrá Nd. Alþingis voru 14 mál og á dagskrá Sþ. voru 27 mál. Mjög fá þessara mála voru til umr. hér í dag og enn færri hlutu afgreiðslu. Mörg helstu stórmál þingsins bíða þess að verða afgreidd á þessum örstutta tíma sem til ráðstöfunar er. En tími gefst ekki til slíkra verka. Tími gefst ekki til þess að ræða hér um vegalög og afgreiða þau ellegar ræða hér um vegáætlun. Tími gefst ekki til þess að taka fyrir fjárfestingar- og lánsfjáráætlun í Ed. vegna þess að hér eru ákveðin mál látin hafa algeran forgang. Það mál sem allra mestan forgang hefur er það mál sem nú er til umr. og flutt er af talsmönnum þriggja flokka sem slegið hafa sér saman í eina sæng og ætla sér að móta nýja stefnu á einu mikilvægasta sviði íslenskra stjórnmála. Hvert er þá þetta þingmál, sem er svona gífurlega mikilvægt að öll önnur mál verða að víkja fyrir því? Jú, það er till. á þskj. 467, till. til þál. um viðræðunefnd við Alusuisse. Þessi till. hefur vakið mikla furðu allt frá því að hún kom fyrst fram og það sannarlega af mörgum ástæðum. Eitt það fyrsta sem menn ráku augun í var það, að þessi þáltill. var flutt af meiri hl. atvmn., eins og hann var nefndur, en hvergi í till. var þess getið hverjir skipuðu þennan meiri hl. Þegar fluttar eru tillögur annaðhvort af meiri hl. eða minni hl. n., þá fylgir þeim ævinlega grg. ellegar sérstakt nál. undirritað af ákveðnum nm. En svo hroðvirknislega var að þessum tillöguflutningi staðið, að það kom hvergi fram í till. hverjir skipuðu þennan meiri hl., hvort það væru 4, 5 eða 6 menn í n. og hverjir þeir væru.  Þetta er till. um að skipa skuli sex manna viðræðunefnd og þessi viðræðunefnd á að hefja tafarlausar viðræður við Alusuisse um endurskoðun á samningi íslenska ríkisins við fyrirtækið um rekstur Íslenska álfélagsins, eins og segir í till. Hver þingflokkur á að tilnefna einn fulltrúa, forsrh. einn og Landsvirkjun einn fulltrúa. Nefndin kýs sér formann. Menn reka auðvitað strax augun í það, að hér á iðnrn. hvergi að koma nærri, það rn. sem hefur með iðnaðarmál að gera, þ. á m. öll viðskipti við þetta fyrirtæki. Hér er sem sagt verið að gera tilraun til þess að taka stóran málaflokk úr höndum iðnrh. Hann á ekki einu sinni að fá að skipa mann í nefndina. Það er verið að taka þennan málaflokk úr höndum ríkisstj. og fela hann ákveðinni viðræðunefnd. Nú er spurningin hvað gerist, ef viðræðunefndin kemst að ákveðinni niðurstöðu og gerir samning við Alusuisse, en iðnrn. og ríkisstj. vill ekki samþykkja viðkomandi samning. Ekki er þess getið í till. hvað gera skal, ef slík staða kemur upp. En auðvitað er ljóst að ef þetta gerðist, þá stæði viðræðunefndin uppi eins og þvara og gæti engan löglegan samning gert, svo einfalt mál er það. Staðreyndin er auðvitað sú, að það er lögleysa, fáheyrð lögleysa, sem hér er gerð till. um, að Alþingi geri tilraun til þess að taka heilan málaflokk úr höndum ákveðins ráðh. og fela sérstakri nefnd. Það er margsannað í íslenskum stjórnskipunarrétti að slík vinnubrögð standast ekki.

Þetta er rangt.

Hv. þm. Friðrík Sophusson segir að þetta sé rangt. Ég vil minna hv. þm. á það, að í 14. gr. stjórnarskrárinnar segir að ráðh. beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Í lögum nr. 73/1969 um stjórnarráðið eru ákvæði um skiptingu starfa milli rn. og greiningu stjórnarráðsins í rn. og í auglýsingu um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð um Stjórnarráð Íslands, hún mun vera nr. 96 frá 1969, er stjórnarmálefnum skipt milli rn. og þar segir að mál er varða iðju og iðnað heyri undir iðnrn. Málefni álversins eiga samkv. þessu að heyra undir iðnrh. og meðan lögum hefur ekki verið breytt, það dugar ekki þáltill. ber iðnrh. stjórnskipulega ábyrgð á meðferð þessa máls. Forræði málsins verður einfaldlega ekki tekið úr hans höndum með þáltill. af þessu tagi. Á það hefur verið bent hér í þessum umr. að Alþingi hefur a.m.k. einu sinni áður reynt að skipa málefni, sem ákveðið var í lögum, með þál. Sú ráðstöfun leiddi til dómsmáls sem kom til kasta Hæstaréttar. Ég hygg að iðnrh. hafi fyrr í þessum umr. rakið þau málaferli og ætla ég ekki að endurtaka þau hér, en mergurinn málsins var sá, að Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að þar sem fjmrh. hefði verið fengin yfirstjórn bifreiðasölu gæti Alþingi ekki með samþykkt þáltill. kosið nefnd til að gegna þessu hlutverki, að annast úthlutun bifreiða. Þá ríktu að vísu aðrir tímar í landinu en nú. Þá þurftu menn að sækja um til ríkisins að mega kaupa bifreið. Einhverjum kom til hugar að þáv. fjmrh. væri ekki treystandi til að úthluta bifreiðum og réttast væri að sérstök nefnd, væntanlega með kommissörum frá öllum flokkum, fengi þetta hlutverk. En Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að slík afskipti Alþingis væru með öllu ólögleg. Í þessu sambandi er líka rétt að benda á að í riti sínu Stjórnskipun Íslands segir Ólafur Jóhannesson: „Þingsályktanir eru samþykktir Alþingis. Til þeirra þarf ekki atbeina forseta. Þær fela fyrst og fremst í sér yfirlýsingar Alþingis, en geta þó skipt máli sem réttarheimild. Lagagildi hafa þær auðvitað ekki, og geta ekki komið í stað laga, þar sem þau eru nauðsynleg. Þær geta eigi heldur breytt lögum og verða að þoka að því leyti sem þær verða ekki samþýddar settum lögum, sbr. Hrd. XIV bls. 92“ en það er einmitt dómurinn sem ég vitnaði í nú rétt áðan. Sem sagt, aðalatriðið er að málefni af því tagi sem hér um ræðir verður ekki skipað svo löglegt sé með þál., aðeins með lögum. Að því leyti er þetta mál ranglega flutt hér inn á Alþingi. Sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þennan þátt málsins. Í till. til þál. er þess sérstaklega getið, að við endurskoðun á samningnum verði lögð rík áhersla á verulega hækkun raforkuverðs. Jafnframt verði leitað eftir hækkun á raforkuverði sem gildi aftur í tímann. Ég hefði nú talið æskilegt að ekki væri notað svo innilega loðið orðalag sem hér um ræðir, að leitað verði eftir verulegri hækkun raforkuverðs, vegna þess að auðvitað er það jafn teygjanlegt hugtak eins og teygjanlegur rabarbaragrautur. Það er hægt að teygja á þessu í allar áttir. Hvað þýðir þetta hugtak, veruleg hækkun á raforkuverði? Ég vek á því athygli að hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson taldi að veruleg hækkun á raforkuverði, sem hann teldi að gæti komið til greina nú sem næsta skref, væri hækkun um 20–25% og ég hef heyrt menn nefna hliðstæða prósentutölu. Ég vil spyrja hv. þm. Friðrik Sophusson, sem gerir okkur þann heiður að vera þó hér til andsvara, og vil ég þakka honum fyrir það, en það er meiri og betri framkoma en aðrir hv. flm. þessa frv. sýna, að undanteknum ágætum þm. Alþfl. Jóni Baldvin Hannibalssyni, ég vil spyrja Friðrik Sophusson: Hvaða rammi er hugsanlega utan um þetta hugtak, veruleg hækkun raforkuverðs? Er þar átt við hækkun af stærðargráðunni 10–30%, svo að ég auðveldi honum svarið, ellegar getur veruleg hækkun þýtt talsvert miklu meiri hækkun verðsins? Ég vil vekja á því athygli og kem nú raunar að því hér síðar á eftir, að raforkuverðið til ÍSALs í dag er ekki nema um það bil 1/3 af því sem getur talist hæfilegt verð, miðað við þá samninga sem viða hafa verið gerðir erlendis og miðað við framleiðslukostnaðarverð raforku frá innlendum orkuverum. Því má segja að hæfileg hækkun orkuverðs væri hækkun upp á 200%. Kannske verðum við að sætta okkur við eitthvað minni áfanga fyrst í stað. T.d. hefur hæstv. iðnrh. nefnt það sem hugsanlegan fyrsta áfanga, að raforkuverðið sé hækkað um 100%, þ.e. um sé að ræða tvöföldun á raforkuverði. Það teldi ég að gæti hugsanlega talist veruleg hækkun. En ég tel að 24-25% hækkun geti ekki talist nein teljandi hækkun sem vit væri í að fallast á. Alþingi verður að fá að vita hvað flm. hafa í huga þegar þeir nefna hugtak af þessu tagi. Þarna eru því auðvitað ein skringilegheitin, einn veikleikinn við þennan tillöguflutning, að hann er harla loðinn hvað þetta atriði snertir. Síðan komum við að því furðulega ákvæði, sem finna má í 3. mgr. tillgr., þar sem tillögumenn ætlast til þess að Alþingi lýsi því yfir áður en samningar hefjast og gefi álverinu það í forgjöf, að Alþingi sé reiðubúið að fallast á stækkun álversins í tengslum við viðunandi hækkun á raforkuverði. Ég ætla nú að víkja hér á eftir að forsögu þessa máls, að reynslu Íslendinga af viðskiptum sínum við álverið í Straumsvík. En getur það virkilega verið ætlun tillögumanna að þessi auðhringur, sem hér hefur fengið að reisa mikið iðjuver, fái forgang umfram alla aðra framkvæmdaaðila að byggja stóriðju á Íslandi í náinni framtíð? Er það virkilega ætlunin að þeim sé afhent þetta loforð svona nánast í morgungjöf á fyrsta degi samningaviðræðna þegar menn setjast að samningaborðinu? Það væri fáheyrt slys ef Íslendingar slysuðust til þess að stíga slíkt ógæfuspor. Og raunar má segja að það að leggja fram till. um slíkt hér á Alþingi, till. sem fyrir löngu er orðin opinbert gagn og hefur vafalaust þegar verið hengd upp á vegg í aðalstöðvum svissneska álhringsins í Zürich, að hún skuli koma fram er sannarlega mikið hneyksli. Loks segir í þessari till.: „Til að stuðla að því, að viðræður geti hafist án tafar, verði fallist á að setja deilumál um verð á súráli, rafskautum og skatta í gerðardóm sem aðilar koma sér saman um.“ Það liggur fyrir, að nýlega hefur verið gengið frá nær öllum óútkljáðum skattamálum þessa fyrirtækis á undanförnum árum og fjmrn. hefur nýlega lokið við skuldfærslu Íslenska álfélagsins, sem samtals nemur 6 660 030 Bandaríkjadölum eða hvorki meira né minna en samtals 127 millj. ísl. kr. vegna endurákvörðunar á framleiðslugjaldi sem félagið greiddi á árunum 1976–1980. Nefndin gerir sem sagt að till. sinni að þessi ákvörðun fjmrn. sé rifin upp, sé ómerk gerð og Íslendingar leggi nú mál þetta í gerðardóm og uni því, að sú skuldfærsla sem gerð hefur verið sé hugsanlega endurskoðuð og henni breytt, ef í þessum gerðardómi sitja menn sem ekki líta þær ákvarðanir réttu auga sem teknar hafa verið. Ég vil benda á í þessu sambandi að ÍSAL átti verulega skattinneign hjá ríkissjóði. En að þessari skuldfærslu lokinni er hún ekki lengur til staðar. Þess í stað á ríkissjóður nú inneign hjá ÍSAL sem nemur hvorki meira né minna en rúmlega 1.8 millj. Bandaríkjadala miðað við árslok 1980. Inneignin jafngildir 35 millj. ísl. kr. á núverandi gengi. Er það virkilega ætlun nefndarinnar að þessi ákvörðun verði rifin upp? Hvað er það í þessari ákvörðun fjrmn. sem nefndin getur ekki sætt sig við? Ég vil vekja á því athygli í þessu sambandi, að fjmrn. hafði tvívegis áður endurákvarðað skatt Íslenska álfélagsins. Við vorum búnir að ákveða skattinn fyrir árin 1976 og 1980. Og það hafði hvorki heyrst hósti eða stuna frá neinum innlendum aðila, hvorki frá stjórnarandstöðunni eða frá samstarfsaðilum okkar í ríkisstj. Þó er meira en ár liðið síðan fyrsta ákvörðunin af þessu tagi var tekin. Það hefur enginn gert tilraun til að gagnrýna þessa ákvörðun. Meira að segja hafði svissneska álfélagið alls ekki kært þessa ákvörðun til gerðardóms, hafði að vísu mótmælt henni en í hvorugt skiptið kært hana til gerðardóms. Seinasta ákvörðunin er svo tekin núna fyrir skemmstu eða 10. febr. s.l. Þá rýkur stjórnarandstaðan upp til banda og fóta og mótmælir. Það skyldi ekki vera að við ættum eftir að sjá Alusuisse skjóta þessu máli til gerðardóms? Það kynni kannske að vera að þessi viðbrögð stjórnarandstöðunnar í málinu, þessar ábendingar stjórnarandstöðunnar í málinu yrðu til þess að þeir hefðu einhverja meiri von um að vinna sitt mál, úr því að íslenskir aðilar taka svo óvenjulega og óþjóðholla afstöðu í deilumáli íslenska ríkisins við erlenda aðila. Staðreyndin er auðvitað sú, að ef stjórnarandstaðan hefði hegðað sér með svipuðum hætti í þessu máli eins og hún gerði áður þegar skatturinn var ákveðinn, þá eru allar líkur á því að ÍSAL hefði látið kyrrt liggja. A.m.k. skilur maður ekki, úr því að þeir kærðu ekki tvö fyrstu skiptin, af hverju þeir hefðu þá átt að fara að kæra í þriðja sinnið. En þegar stjórnarandstaðan kemur þeim alveg sérstaklega til hjálpar í þessu máli, þá er auðvitað ekki á góðu von. Ég vil vekja á því athygli, að með skipun þessarar nefndar væri ekki aðeins verið að setja á fót einhverja litla nefnd sem ætti að standa fyrir viðræðum. Í tillgr. segir: „Viðræðunefndin skal hafa fullan aðgang að öllum þeim gögnum sem þegar liggja fyrir um mál þetta. Ennfremur er nefndinni heimilt að leita samstarts við hvern þann aðila sem hefur sérþekkingu á málum er varða störf hennar. Opinberum aðilum er skylt að veita nefndinni hverjar þær upplýsingar sem hún óskar. Kostnaður af starfi nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Það er greinilegt að þarna er engin smástofnun á ferðinni. Það er verið að setja hér upp alveg sjálfstæða stofnun, þó að það verði að sjálfsögðu ekki gert nema með lögum, ef rétt er á haldið. Það er greinilegt að tillögumenn, flm. þessarar till. gera ráð fyrir því að kostnaður af störfum nefndarinnar geti orðið töluvert mikill. Þegar þannig er háttað ber lögum samkvæmt að gera áætlanir um hversu mikill þessi kostnaður verður. Ég vil vekja athygli forseta á því, að enn hefur ekki verið gerð till. um að sú þáltill. sem hér er til umr. fari til nefndar. Flm. hafa ekki gert till. um það. Ég vil því leyfa mér að gera þá till. og vil biðja forseta að punkta það hjá sér, svo að aðalforseti Sþ. viti það, að gerð hefur verið till. um að mál þetta fari til nefndar. Og þar sem málið er flutt af meiri hl. atvmn. hygg ég að ekki sé viðeigandi að till. sé send til sömu nefndar. Ég geri því till. um að málið sé sent til hv. fjvn. og geri það með þeim ótvíræðu rökum, að í 15. gr. þingskapalaga segir með leyfi forseta: „ Fjvn. fjallar um frumvörp til fjárlaga og fjáraukalaga og þáltill. sem til hennar kann að verða vísað og fara fram á útgjöld úr ríkissjóði.“ Í þessari till. er alveg sérstaklega tekið fram að kostnaður af starfi nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Það er því alveg ótvírætt að till. ber að vísa til fjvn. Það er ekki hægt að skorast undan því. Það er ljóst af þingskapalögum að ætlast er til þess að tillögur, sem hafa kostnað í för með sér, fari til fjvn. Því ber að samþykkja það hér að lokinni þessari umr. að svo verði gert. Ég efast ekki um að það verði gert. En ég vil þá sérstaklega benda hv. fjvn. á að þegar till. verður komin til nefndarinnar beri henni að snúa sér til fjárlaga- og hagsýslustofnunar og fjárlaga- og hagsýslustofnun á þá í samráði við tillögumenn að gera áætlun um hvaða kostnaður verður af störfum nefndarinnar. Vænti ég þess að hv. þm.

Eins og venja er.

Friðrik Sophusson, sem hlær nú svo dátt og er ánægjulegt að heyra í honum stöku sinnum, verði hjálplegur við að gera slíka áætlun svo að hún geti fylgt nál. fjvn. þegar því verður skilað hingað aftur til þingsins.

Ég skal minnast þessara orða.

Um þessa till. er að öðru leyti ekki ástæða til að fjölyrða. Hér er tilraun gerð til þess að svipta ríkisstj. umráðum yfir einu mikilvægasta málefni sem er á dagskrá íslenskra stjórnmála í dag. Þessi tilraun er lögleysa í sjálfu sér og því að engu hafandi. Áreiðanlega hafa menn tekið eftir því, að orka hefur hækkað mjög í verði á undanförnum mánuðum, misserum og árum. Það er talið að heildsöluverð á raforku til almenningsveitna í landinu hafi hækkað um hvorki meira né minna en 1440% á undanförum fjórum árum. En hvað skyldi byggingarvísitala hafa hækkað um mörg prósentustig á sama tíma? Ég hygg að það sé um 440%. Sem sagt, á sama tíma og heildsöluverð frá Landsvirkjun hefur hækkað um 1440%, þá hefur byggingarvísitala hækkað um 440%. Þetta er skuggaleg hækkun sem kemur niður á öllum íslenskum heimilum. Sérstaklega veldur þetta drápsklyfjum á herðar þeirra fjölmörgu landsmanna sem verða að kynda hús sín með olíu. Hvað veldur nú þvílíkum ósköpum? Hver er ástæðan fyrir því að svo illa hefur til tekist, að raforka hefur hækkað svo gífurlega? Ýmsar geta ástæðurnar verið. Ég hygg að ein helsta ástæðan verði að teljast sú, að á seinustu tveimur árum hefur dollar hækkað mjög verulega í verði. Hann hefur hækkað umfram allar aðrar myntir, en verulegur hluti af skuldum Landsvirkjunar er einmitt í dollurum. Og það eru engar smáskuldir sem hvíla á Landsvirkjun. Ég hygg að meiri hluti allra skulda landsmanna séu skuldir Landsvirkjunar, og mikill meiri hluti þeirra er í dollurum, þannig að þegar hann hefur hækkað svo gífurlega sem raun ber vitni hefur fyrirtækið auðvitað lent í miklum vanda. En það ber fleira til. Fyrirtækið hefur á seinasta áratug reist orkumannvirki sem hafa verið misjafnlega hagkvæm. Eitt þessara orkumannvirkja er Sigölduvirkjun, sem hefur reynst að ýmsu leyti verkfræðileg mistök. Sigölduvirkjun hefur alls ekki skilað þeirri orku sem gert var ráð fyrir að hún skilaði. Lónið hefur reynst mjög lekt. Ég hygg að ef reiknað væri út hvað orkan frá þeirri virkjun hafi reynst kosta í raun og veru, þá muni þessi virkjun reynast með þeim óhagkvæmari sem hér hafa verið reistar. Ég segi kannske ekki að hún sé eins óhagkvæm og allra minnstu virkjanir, en hún er áreiðanlega óhagkvæmust allra stærri virkjana sem hér hafa verið reistar. Það er mikið talað um að Kröfluvirkjun sé óhagkvæm virkjun og hafi reynst dýr. Ég þekki það mál nokkuð vel, enda átti ég sæti í Kröflunefnd og tel mig þekkja allvel sögu þess máls og hversu dýr orkan er frá þeirri virkjun. Þar hefur vandinn að sjálfsögðu verið sá, að gos kom til skjalanna sem olli því að verulega var hægt á orkuöflun til virkjunarinnar. Einnig komu fram miklir erfiðleikar í orkuöflun sem enginn sá fyrir. Bortækni reyndist mönnum erfiðari en nokkur reiknaði með og því hefur tekið miklu lengri tíma að afla orku fyrir þá virkjun en menn áttu von á í upphafi. Þó hygg ég nú að Kröfluvirkjun muni eftir nokkur ár skila fullum afköstum. Henni hefur aukist afl með hverju árinu sem hefur liðið og sérstaklega á seinasta ári varð veruleg aflaukning hjá þessu fyrirtæki. Ég er sannfærður um að þegar öll kurl verða komin til grafar, þegar Kröfluvirkjun hefur náð fullum afköstum, jafnvel þótt þessi langi biðtími sé meðtalinn og það óhagræði sem í því felst að virkjunin hefur ekki getað skilað afköstum á þessum tíma, muni sú virkjun jafnvel reynast hagkvæmari en Sigölduvirkjun, sem Landsvirkjun reisti hér sunnanlands. Ég hygg sem sagt að ef nánar er farið í saumana á málum Landsvirkjunar og skoðað hvaða verkfræðileg mistök voru gerð við Sigöldu kunni að koma í ljós að mistökin, sem voru gerð í sambandi við Sigölduvirkjun, hafi verið talsvert alvarlegri en svonefnd mistök, sem sagt er að hafi verið gerð við Kröflu og ég skal ekki draga úr að voru til staðar, menn voru ekki eins framsýnir og þeir héldu. Menn héldu að þeir réðu yfir tækni, sem reyndist þeim miklu örðugri en ætlað var og hið sama á greinilega við um Sigölduvirkjun. Þetta hygg ég að sé önnur aðalástæðan fyrir því hversu mjög orkan frá Landsvirkjun hefur hækkað í verði. En þetta er ekki aðalástæðan. Aðalástæðan fyrir hækkuninni á orkunni frá Landsvirkjun, sem m.a. lýsir sér í því að það varð að hækka orkuna frá Landsvirkjun um 25% í haust, þegar vísitala framfærslukostnaðar og verðbótavísitala hækkaði nálægt 12–13%. Og svo aftur núna nýlega, þegar verðbótavísitala hækkaði um 18%, þegar framfærsluvísitala hækkaði um 17–18% og launafólk fékk ekki í sinn hlut nema 7.70%, þá fær Landsvirkjun 29% hækkun. Þessir atburðir, endalaus röð af hækkunum í þágu Landsvirkjunar langt umfram almennar verðbreytingar í landinu, stafar auðvitað fyrst og fremst af því, að þeir erfiðleikar sem Landsvirkjun hefur lent í, þær hækkanir á dollar og þau vandamál sem hafa komið fram í Sigöldu, þær kostnaðarhækkanir sem hafa orðið hjá Landsvirkjun eru allar uppi bornar af aðeins helmingnum af þeim orkuneytendum sem fá orkuna frá Landsvirkjun, því að Alusuisse kaupir um það bil helminginn af orkunni frá Landsvirkjun. Alusuisse tekur engan þátt í erfiðleikum Landsvirkjunar vegna þeirra vandræða sem ég hef nú lýst. Því verður að velta allri kostnaðarbyrðinni yfir á íslenska neytendur. Það er rétt hjá hv. þm. Friðrik Sophussyni að við höfum getað hlíft áburðarverksmiðjunni við þessum miklu hækkunum. Við höfum ekki hækkað verðið til áburðarverksmiðjunnar með sama hætti og hækkað hefur verið til innlendra neytenda. Ástæðan er ósköp einfaldlega sú, að áburðarverksmiðjan er ekki með forgangsorku af sama tagi og Swiss Aluminium nýtur. Áburðarverksmiðjan verður að sætta sig við það að lokað sé hjá þeim þegar þess gerist þörf í íslenska orkukerfinu, en Swiss Aluminium tekur forgangsorku. Því er ekki um sambærilega hluti að ræða, þannig að þessi athugasemd átti ekki að öllu leyti rétt á sér. Nei, það sem gerist er það, að hækkuninni, sem verður á kostnaði hjá Landsvirkjun, er allri velt yfir á neytendur og þess vegna hækkar verðið til almenningsrafveitna um 1440% þegar verðlag í landinu hækkar aðeins um 400%. Nú er staðan sú, að ÍSAL fær orkuna frá Landsvirkjun á 12 aura kwst meðan almenningsrafveitur verða að borga 65 aura fyrir kwst. Ég er ekki hér að nefna verðið í smásölu, sem er á þriðju krónu. Auðvitað er það ekki sanngjarnt að bera saman verð annars vegar til ÍSALs, sem kaupir svo verulega mikið magn af orku á einu bretti, og svo aftur verðið til neytanda sem kaupir kannske orku í nokkrar ljósaperur og e.t.v. rafhitun í húsum sínum. Það er ekki sambærilegt. En það ætti að vera eðlilegt að bera saman annars vegar orkusöluna til ÍSALs og svo hins vegar orkusöluna til t.d. Rafmagnsveitna ríkisins eða almenningsrafveitna, sem kaupa orku í heildsölu, og þar er munurinn sem sagt meiri en fimmfaldur, þegar verðið er 12 aurar til ÍSALs, þá er það 65 aurar til atmenningsrafveitnanna. Ég vil benda á að hugsanlegt væri að þrefalda orkuverðið til ÍSALs. Hver væri hækkunin þá? Úr 12 aurum í 36 aura. Eftir sem áður væri orkuverðið meira en helmingi lægra til ÍSALs en það er til almenningsrafveitna í landinu. Nei, staðreyndin er sú, að ef við næðum þessu markmiði, að þrefalda orkuverðið til svissneska álfélagsins eða leppfyrirtækis þess, Íslenska álfélagsins, þá mætti lækka verð á raforku til innlendra aðila um 50–60% og þá eru áburðarverksmiðjan og sementsverksmiðjan meðtaldar. Ef við aftur á móti undanskiljum og áburðarverksmiðjuna mætti lækka orkuverðið um 80%. Það eru engir smáhagsmunir, sem hér eru í húfi, eins og menn sjá af þessum tölum. Till. sem hér liggur fyrir verður að sjálfsögðu að skoða í því ljósi sem ég hef hér gert að umtalsefni. Aðili, sem þannig hefur farið með okkur Íslendinga, hefur verið ófáanlegur í langan tíma til að hækka þetta smánarlega raforkuverð, á að njóta sérstakra forréttinda ef byggð verður ný álverksmiðja í landinu. Hann á að njóta algers forgangs. Mér er kunnugt um það að hv. þm. sem nú er að koma hér inn í salinn, Ólafur Þórðarson, hefur löngum lítið á það sem eitt af verkefnum síns flokks að verja íslensk landsréttindi. Og ég hygg að þegar álverksmiðjan í Straumsvík var byggð hafi hann verið andstæðingur þess, að hún fengi þá forréttindaaðstöðu í íslensku atvinnulífi sem hún fékk þá, eins og ég mun víkja að hér á eftir. Ég vil því sérstaklega beina þeirri spurningu til hans hvort hann sé samþykkur því eða hvort það séu mistök að hann sé aðili að till. af þessu tagi, hvort hann sé virkilega sammála því, að ef áliðnaður verður aukinn á Íslandi í náinni framtíð skuli þetta fyrirtæki, sem svo illa hefur með oss Íslendinga farið, hafa algeran forgang þegar það verður næst á döfinni að auka við álvinnslu hér á Íslandi. Eða kann að vera að  Það hefur verið minnst á það í þessum umr. að mál þetta á sér langa forsögu. Ég hef hér í upphafsorðum mínum vikið að þeirri þáltill. sem hér er til umr. og hvernig hún birtist í ljósi þróunar orkuverðs. Nú er ég kominn að því atriði sem ég vil gera að aðalumræðuefni hér að loknum þessum upphafsorðum. Það er samningurinn sem gerður var árið 1966 við svissneska álhringinn. Það er saga sem sannarlega er tímabært að rifja upp. Ég minnist þess nefnilega alveg sérstaklega og það mun seint hverfa mér úr minni, að miðvikudaginn 30. mars 1960 var boðað til blaðamannafundar af forustumönnum Swiss Aluminium sem hér voru staddir. Á fund þennan kom aðalforstjóri Swiss Aluminium, að nafni Emanuel R. Meyer. Hann var afskaplega glaður í bragði, þessi aðalforstjóri sem mætti á þessum blaðamannafundi, og hafði mikil tíðindi fram að færa, enda stóð ekki á fyrirsögnum í blöðunum daginn eftir. Hann var ófeiminn að segja frá því hversu geysilega góða samninga fyrirtæki hans hefði nú gert við íslensk stjórnvöld. Nú þegar allt var klappað og klárt, búið að undirrita samningana, búið að staðfesta þá á Alþingi og ekkert gat lengur komið í veg fyrir að þeir gengju í gildi, gekk hann fram á sjónarsviðið á blaðamannafundi hér í Reykjavík og lýsti því yfir, að fyrirtæki hans ætti verksmiðjur um víða veröld, fjöldamargar verksmiðjur, en það hefði aldrei gerst á 80 ára ferli fyrirtækisins að nokkur þjóð hefði gert samning um svo lágt raforkuverð sem nú hefði verið gert. Og hann bætti því við að það hefði heldur aldrei gerst í allri sögu fyrirtækisins að nokkurt ríki hefði afsalað sér dómsvaldi gagnvart dótturfyrirtæki á vegum hins stóra móðurfyrirtækis sem hann stýrði. Fréttamaður Ríkisútvarpsins hafði eftir þessum fræga manni, aðalforstjóra Swiss Aluminium, Emanuel Meyer, daginn eftir: Að þessu leyti er samningurinn einstæður í sögu fyrirtækisins. Ef menn trúa ekki því sem ég segi nú vil ég benda mönnum á fyrirsögn í Tímanum fimmtudaginn 31. mars 1966, en þar var fyrirsögnin: „Tvö einsdæmi. Alþjóðlegur gerðardómur. Hvergi lægra rafmagnsverð.“ Og það vantaði ekki að önnur blöð greindu einnig frá þessum tíðindum. Í Alþýðublaðinu, en Alþfl.-menn stóðu mjög ákveðið að þessari samningsgerð eins og menn þekkja og áttu sæti í þáv. ríkisstj., var skýrt frá fundinum með þessum orðum með leyfi forseta. Fyrst kemur inngangur blaðamanns, en síðan segir blaðamaður: „Emanuel Meyer, aðalforstjóri Swiss Aluminium Ltd., rakti stuttlega sögu fyrirtækisins á fundi með blaðamönnum í gær. Swiss Aluminium var stofnað árið 1889 og var fyrsta fyrirtækið í Evrópu sem fékkst við álframleiðslu með elektróanalýsu. Sama ár var annað stórt álfyrirtæki stofnað í Bandaríkjunum, Alcoa, og eru þessi tvö því elstu álfyrirtæki heims. Frá stofnun hefur Swiss Aluminium síðan vaxið og eflst og á nú hagsmuna að gæta í öllum álfum. Félagið er opið, sem kallað er, þ.e. hlutabréf í því eru til sölu í kauphöllum í Sviss. Hlutaféð er 140 millj. svissneskra franka, hlutabréf eru 140. þús. og eigendur þeirra um 12 þús. Enginn einn aðili eða hagsmunahópur á meiri hluta eða stóran hluta bréfa, heldur skiptast þau í margar hendur.“ Allt er þetta mjög fróðlegt að rifja upp. Og áfram segir blaðamaðurinn: „Meyer sagði að fyrirtækið hefði engin tengsl við erlend fyrirtæki að því er snertir stjórn eða eignaraðild, en það er eitt af 10 stærstu álfyrirtækjum í heimi, sem samanlagt framleiða 90% af öllu áli sem framleitt er í heiminum. Æðsta vald í málum fyrirtækisins er hjá 10 manna stjórn, en enginn þeirra á stóran hlut í fyrirtækinu. Með daglega stjórn fer framkvæmdastjórn skipuð fjórum mönnum. Framkvæmdastjórarnir eiga ekki fleiri hlutabréf í fyrirtækinu en nauðsynlegt er svissneskum lögum samkv. Þá sagði Mayer að því færi fjarri að auðmannastétt eða efnaðar fjölskyldur í Sviss stjórnuðu þessu fyrirtæki. Eru t.d. bæði hann og aðalframkvæmdastjórinn, Müller“ - en hann er nokkuð þekktur af sögu málsins nú á seinustu árum, svo að ég skjóti nú inn í þessa frásögn blaðsins - „af almúgafólki komnir, en hefðu unnið sig upp. Meyer er kennarasonur frá Sviss, en Müller sonur bæjarstarfsmanns í smábæ í Sviss. Forstjórinn skýrði blaðamönnum frá því, að Swiss Aluminium ætti námur og verksmiðjur á öllum stigum framleiðslunnar. Auk álframleiðslunnar fæst fyrirtækið einnig við plastiðnað, en ál og plast eru víða í harðri samkeppni og sums staðar hefur plastið orðið álinu sigursælla. Aðeins 10% af verksmiðjum fyrirtækisins eru í Sviss, segir Meyer. Félagið á bauxítnámur í Suður-Frakklandi, Ítalíu, Grikklandi og Sierra Leone og í norðurhluta Ástralíu. Úr bauxíti er síðan framleitt áloxíð eða álduft, sem er hvítt á lit, og á félagið þrjár verksmiðjur á því framleiðslustigi. Þá á félagið 9 álbræðslur eins og þá sem á að reisa hér, en Straumsvíkurverksmiðjan verður sú tíunda. Þar er álduftinu breytt í ál, sem enn aðrar verksmiðjur taka svo við og fullmóta í markaðsvörur. Síðan árið 1958 hafa umsvif fyrirtækisins þrefaldast, sagði Meyer, og álframleiðslan á þessu ári muni verða 300 þús. tonn. Til að framleiða eitt tonn af áli þarf tvö tonn af áldufti, en hráefnið til verksmiðjunnar hér mun að líkindum koma frá Guienu- lýðveldinu í Afríku eða frá Ástralíu. Óhugsandi hefði verið fyrir 10 árum, sagði Meyer, að flutningar svo langa vegalengd gætu borgað sig, en þeir gera það hins vegar í dag og væri fyrir að þakka tilkomu stórra flutningaskipa. Verksmiðjan, sem fyrirhugað er að reisa í Straumsvík, verður eins fullkomin og frekast er unnt, sagði Meyer.“ Það er gott að hafa þessi orð í huga þegar við komum að mengunarmálunum hér á eftir. Ég endurtek: „Verksmiðjan, sem fyrirhugað er að reisa í Straumsvik, verður eins fullkomin og frekast er unnt, sagði Meyer, og hvað hann fyrirtækið mundu stefna að því, að íslenskt starfslið sjái að öllu leyti um starfrækslu hennar, en nauðsynlegt væri þó að fyrstu árin mundu útlendingar hafa þar yfirumsjón með höndum. Alþýðublaðið beindi spurningum til Meyers um hvort fyrirtæki hans hygðist gerast aðili að íslenskum atvinnurekendasamtökum, en Alþfl. hefði gert það að skilyrði fyrir stuðningi sínum við málið að svo yrði ekki. Meyer svaraði á þá lund, að engin ákvörðun hefði verið tekin í þessum efnum og mundi aðeins tekin að vandlega athuguðu máli og þá í samráði við íslensk stjórnvöld. Hann gat þess í þessu sambandi, að í ÍSAL, Íslenska álfélaginu muni Íslendingar eiga fimm fulltrúa af sjö í stjórninni og ættu þeir því að eiga auðvelt með að koma sínum sjónarmiðum þar á framfæri.“ Síðan er rætt um rafmagnsverðið og takið þið nú eftir hvað segir í Alþýðublaðinu á sínum tíma: „Um rafmagnsverðið sagði hann að þetta væri lægsta verð sem fyrirtæki hans greiddi fyrir rafmagn eða 2.5 mill á kwst. Hann sagði að hægt væri að fá rafmagn t.d. á vesturströnd Bandaríkjanna, í Oregon og Washington, fyrir talsvert lægra verð en þetta eða 2 til 2.2 mill, en hér er verðið 2.5 mill, en fyrirtækið hefði ekki hug á starfrækslu á álbræðslu þar um slóðir. Þá var Meyer að því spurður hvort fyrirtæki hans mundi hafa á móti því að á Íslandi yrði viðhöfð þjóðaratkvgr. um þetta mál. Hann kvaðst að sjálfsögðu ekkert hafa um það að segja, það væri mál sem Íslendingum einum kæmi við og hans fyrirtæki léti sig engu skipta. Alþýðublaðið beindi þeirri spurningu til Meyers, hve marga útlenda sérfræðinga mundi þurfa við byggingu og rekstur álbræðslunnar. Hann kvaðst ekki geta sagt nákvæmlega um það, það færi eftir því hve mikið af fólki þeir fengju hér. Við sjálfan rekstur bræðslunnar mundi til að byrja með þurfa 12–24 erlenda sérfræðinga, sagði hann, en síðar mundi sú tala lækka. Hann lét svo ummælt, að ef farið yrði fram á það að fyrirtækið flytti inn verkamenn til að byggja verksmiðjuna vegna þenslu á vinnumarkaðinum hér mundi að sjálfsögðu orðið við þeim tilmælum, og yrðu það þá væntanlega norskir verkamenn sem kæmu hingað, en í Noregi væri einmitt nýbúið að byggja sams konar bræðslu á vegum fyrirtækisins.“ Og hér nefnir forstjórinn sannarlega snöru í hengds manns húsi, þar sem er samningurinn við norsku stjórnvöldin um byggingu álbræðslu þar, eins og ég mun víkja að hér á eftir. „Um skattamálin sagði Meyer að í samanburði við Noreg þá væri samkomulagið við Ísland óhagstæðara fyrirtæki hans a.m.k. fyrstu 7–8 árin, en síðar mundi það að verulegu leyti fara eftir því hvert heimsmarkaðsverð yrði á áli, hvort samkomutagið mundi hagstæðara.“ Það er fróðlegt að heyra þessi ummæli forstjórans í ljósi þess sem síðar reyndist sannleikurinn. „Um framleiðslu úr áli sagði forstjórinn að fyrirtæki hans mundi ekki hafa frumkvæði um slíkt hér á landi, en mundi hins vegar reiðubúið að veita margvíslega tæknilega aðstoð í því sambandi. Hann taldi að íslenski markaðurinn leyfði það fullkomlega að hér væri komið á slíkum iðnaði og nefndi hann þar dæmi, að framleiða mætti hér álbáruplötur á húsþök, fiskkassa og pönnur í frystihúsum og fleira.“ Hér er enn eitt dæmi um það hvernig Íslendingar voru blekktir á sínum tíma. Því var haldið blákalt fram bæði af erindrekum álhringsins, sem ég var að vitna í hér áðan, og af talsmönnum íslenskra stjórnvalda, að með tilkomu álversins mundi blómstra hér á landi einhvers konar áliðnaður, úrvinnsluiðnaður úr áli. Það yrði farið að framleiða fiskkassa, plötur í frystihús, álbáruplötur. Mundum við fá fyrirtæki af þessu tagi bæði sunnanlands og notaðan og við mundum gerast iðnaðarþjóð á þessu sviði. Við sem vorum andvígir þessum samningi á sínum tíma andmæltum öllum skýjaborgum af þessu tagi. Við töldum engar líkur vera á því að slíkur iðnaður mundi rísa hér á landi. Og hvað hefur reynst rétt í þeim efnum? Ekki eitt einasta fyrirtæki hefur verið byggt hér á landi sem byggir framleiðslu sína á áli. Þó eru liðin 15 ár frá því að þetta fyrirtæki hóf starfsemi sína hér á landi. Það hefur aldrei bólað á því að þetta ljúfa fyrirheit, sem gekk svo greiðlega ofan í marga á sínum tíma, væri nokkurs staðar nærri því að vera uppfyllt. „Í samningunum við Ísland,“ segir blaðamaður Alþýðublaðsins, „er fram tekið að deilumálum megi vísa í alþjóðlegan gerðardóm, þar sem aðilar tilnefna hvor sinn mann, og ef þeir ekki koma sér saman um oddamann, þá tilnefni forseti Alþjóðadómstólsins í Haag hann.“ Þetta segir blaðamaður Alþýðublaðsins og hefur eftir forstjóranum á fundinum - og takið þið nú eftir - með leyfi forseta: „Meyer sagði að ákvæði um þetta væru ekki í hliðstæðum samningum fyrirtækisins við önnur lönd, en rétt hefði þótt að hafa þetta ákvæði vegna þess að hér væri því ekki fyrir að fara eins og víða erlendis, að dómstólar hefðu fjallað um mörg deilumál af þessu tagi, og hér væru engir dómar í þessum efnum til að styðjast við. Hann sagði jafnframt að það væri mjög dýrt og umfangsmikið í framkvæmd að setja mál í alþjóðlega gerð og væri þetta eins konar neyðarúrræði, sem aðeins mundi beitt ef í nauðir ræki.“ Sem sagt, hann gaf fyllilega í skyn að íslenska réttarríkið væri svo ófullkomið, dómstólar á Íslandi væru svo ómerkilegir, að þeim væri ekki treystandi með hliðstæðum hætti eins og dómstólum í öðrum löndum. Ég hygg að sjaldan hafi íslensku réttarfari verið veittur þvílíkur löðrungur eins og forstjóri Swiss Aluminium veitti íslenskum dómstólum á sínum tíma með yfirlýsingunni um það, að þeim væri ekki treystandi eins og dómstólum í öðrum löndum til að fara með slík mál. Enda sagði þáverandi prófessor í stjórnlagarétti við Háskóla Íslands, maður að nafni Ólafur Jóhannesson, að ákvæði þetta væri sannarlega ósæmilegt gagnvart sjálfstæðri þjóð. Hann mætti sannarlega sem fyrrv. prófessor í stjórnlagarétti og sem fyrrv. formaður Framsfl. og einn af núv. leiðtogum þess flokks vera minnugur afstöðu sinnar til þessara samninga á sínum tíma og ágætra ræðna, sem hann flutti á sínum tíma gegn samningum við svissneska álfélagið, maður sem nú virðist styðja það að Íslendingar geri nýjan samning um stækkun álversins í Straumsvík. Í frásögn Alþýðublaðsins segir auk þessa: „Meyer var spurður hvort hætta gæti stafað frá gastegundum frá verksmiðjunni.“ Og nú bið ég hv. þm. að taka vel eftir frásögn Alþýðublaðsins af blaðamannafundinum við Emanuel Meyer, því að aðalforstjórinn komst svo að orði þegar hann var spurður um hættu af gastegundum frá verksmiðjunni: „Hann kvað svo alls ekki vera, en gastegundir gætu skapað vissa hættu, t.d. þar sem verksmiðjur væru staðsettar í þröngum dölum, þar sem lítil hreyfing væri á loftinu, en hér þyrfti engar áhyggjur að hafa af slíku.“ Þetta var nú viðhorf svissneska álhringsins til mengunarmálanna á sínum tíma, þrátt fyrir vísindalegar aðvaranir, eins og hæstv. félmrh. rakti hér rétt áðan. Blekkingar hafðar uppi um hættuna sem af álverinu stafaði. Þetta skýrir það, eins og ég mun víkja að hér á eftir, hvers vegna það dróst síðan í 9 ár frá því að verksmiðjan hóf starfsemi sína að sett væru upp reykhreinsunartæki við fyrirtækið. Í frásögn Alþýðublaðsins af þessari hlið málsins segir: „Ritstjóri Þjóðviljans spurði hvort það væri ekki rétt, að Íslendingar yrðu sjálfir að setja upp lofthreinsunartæki ef ástæða væri talin til. Meyer og Müller, tæknilegur framkvæmdastjóri fyrirtækisins, sögðu slíkt aldrei hafa komið til mála. Auðvitað mundi fyrirtækið borga slík tæki og uppsetningu þeirra, ef með þyrfti, en þeir ítrekuðu að alls engin þörf væri á slíkum tækjum í Straumsvík og þar mundi ekki stafa minnsta hætta af starfrækslu verksmiðjunnar, hvorki nálægt henni né lengra í burtu frá henni.“ Það er sannarlega athyglisvert að hlusta á þessar yfirlýsingar forstjóranna frægu, Müllers og Meyers, í ljósi þess sem síðar kom í ljós. Auðvitað var ætlast til þess að Íslendingar settu upp essi tæki sjálfir, ef þeir vildu fá þau, og það tók Íslendinga 9 ára baráttu að koma fram vilja sínum í þessum efnum. Í frásögn Alþýðublaðsins segir að lokum: „Að lokum sagðist Meyer vera þeirrar skoðunar, að eftir svo sem 10–15 ár yrði kjarnorka orðin betri og hagkvæmari orkugjafi til álframleiðslu en vatnsorkan og þá mundi hægt að staðsetja álbræðslur á sjálfum mörkuðunum en ekki elta uppi orkuna eins og nú er gert. Ef Íslendingar vildu láta byggja álbræðslu hjá sér, sagði hann, væri annaðhvort að gera það nú eða alls ekki. Því skammt getur orðið þar til vatnsorkan er ekki lengur samkeppnisfær.“ Það er fróðlegt að rifja upp þessi ummæli aðalforstjórans í ljósi þess sem síðar hefur komið fram og í ljósi þeirra umr. sem fram fóru á sínum tíma. Þetta var einmitt aðaldeilumálið, þegar ákvarðanir voru teknar um byggingu álbræðslunnar í Straumsvík, hvort það væri virkilega rétt að Íslendingar væru að missa af strætisvagninum vegna þess að kjarnorka væri að taka við af vatnsorkunni. Ég minnist frægra funda hér á Hótel Borg, þar sem annars vegar rökræddu málið Magnús heitinn Kjartansson og núverandi orkumálastjóri, Jakob Björnsson, sem færði rök fyrir því að röksemdafærsla af þessu tagi væri algerlega út í bláinn og Íslendingar væru hreint ekkert að missa af neinum strætisvagni, meðan aftur á móti Jóhannes Nordal þáverandi seðlabankastjóri taldi fólki trú um að svo væri, rétt eins og álforstjórinn gerir í þessari klausu, að ef Íslendingar ætluðu að nýta auðlindir sínar yrðu þeir að flýta sér að gera samning, jafnvel þótt um væri að ræða svo fáránlega lágt orkuverð, að slíks væru nánast engin dæmi í víðri veröld. Ég vek athygli á því, að aðalforstjórinn tók svo til orða að eftir svo sem 10–15 ár, sem sagt á árunum 1976–1981, það voru orð hans, á árunum 1976–1981 yrði kjarnorkan orðin betri og hagkvæmari orkugjafi til átframleiðslu. Og hann sagði: Því skammt getur orðið þar til vatnsorkan er ekki lengur samkeppnisfær. Hverjir höfðu rétt fyrir sér á þessum tíma, hv. þm. Friðrik Sophusson? Það má vel vera að hv. þm. hafi á þeim tíma ekki tekið mikinn þátt í íslenskum stjórnmálum. Það má vel vera að buxur hans hafi ekki verið mjög síðar í félagsskap þeim, sem hann hefur sjálfsagt verið þá þegar verið orðinn meðlimur í, Heimdalli. En hann ætti að minnast þess, að þetta var ein aðaldeilan í sambandi við þetta mál, hvort okkur lægi á því að fórna hagkvæmasta virkjunarvalkosti, sem þá var völ á og hét Búrfellsvirkjun, í þágu svissnesks áthrings og selja orkuna á fáránlega lágu raforkuverði eða hvort við ættum að nýta hana í þágu þjóðarinnar allrar. Ég minni á það í þessu sambandi, að við Alþb.-menn bentum á það að Búrfellsvirkjun gætum við byggt fyrir Íslendinga sjálfa. Það var rangt, sem þá var sagt, og það er rangt, sem síðar hefur verið sagt, að Íslendingar hafi ekki getað ráðist í Búrfellsvirkjun nema álverið kæmi til og keypti verulegan hluta af orkunni. Það var rangt á sínum tíma og er að sjálfsögðu enn fáránlegra í ljósi þess sem síðar kom í ljós. Ef svissneska álverið hefði ekki fengið svona veigamikinn hluta af orkunni, sem Búrfellsvirkjun framleiddi, heldur hefði sú orka verið notuð til að byggja upp önnur fyrirtæki, sem greitt hefðu hærra orkuverð og hefðu að sjálfsögðu komið að miklu meiri notum í íslensku atvinnulífi, þá værum við betur á vegi staddir með orkuverðið frá Landsvirkjun heldur en nú er. Þá væri staðan sannarlega talsvert ólík því sem hún er nú. Þessa sömu daga sem samningurinn við svissneska álhringinn var gerður var á það bent í blöðum um hvaða verð væri verið að semja í öðrum löndum. Það gæti verið fróðlegt fyrir menn að vita hvað þar var talað um. Ég vil t.d. leyfa mér að vitna í hið ágæta blað Tímann, blað forseta vors, Jóns Helgasonar, sem segir á þessum tíma, í marsmánuði 1966 með leyfi forseta: „Upplýsingar þær sem fram komu á blaðamannafundi með forustumönnum Swiss Aluminium Ltd. í fyrradag sýna í skörpu ljósi hve álsamningarnir eru Íslendingum óhagstæðir og óviðunandi. Þessir forustumenn stóriðjuhringsins skýrðu hiklaust frá því, að rafmagnsverð það sem álhringurinn á að greiða íslenska orkuverinu er það langsamlega lægsta sem hann greiðir nokkurs staðar í samtals tíu álbræðslum sínum í átta löndum, Sviss, Ítalíu, Vestur-Þýskalandi, Austurríki, Bandaríkjunum og Noregi. Í Noregi er verðið t.d. 12.7 aurar kwst., en hér á það að vera 10.7 aurar. Þetta verða meira að segja stjórnarblöðin að játa í gær og hafa það eftir nauðug viljug. Morgunblaðið orðar þetta svo: „Hann kvað hagstætt raforkuverð hafa fengist hér og kvað það hafa ráðið úrslitum í málinu, er ákvörðun var tekin um byggingu bræðslunnar.““ Menn taka nú eftir því hversu Morgunblaðið fer pent með staðreyndir málsins. Það er ekki að orða þetta á svipaðan hátt og Þjóðviljinn og Tíminn og jafnvel Alþýðublaðið hafði gert. Það þorir ekki að segja meira en það, að fengist hafi hagstætt raforkuverð hér. En að þetta sé langlægsta raforkuverð sem þekkist í hliðstæðum samningum í veröldinni á þessum tíma telur blaðið að sjálfsögðu ekki ástæðu til að greina lesendum sínum frá. Í Tímanum segir til viðbótar: „Við eigum m.ö.o. að kaupa okkur bræðsluna hingað með því að láta rafmagn við svo lágu verði, að ekki er einu sinni nein trygging fyrir því að það verði kostnaðarverð, og þar að auki taka á okkur stórfellda áhættu af að verða e.t.v. að framleiða handa útlendingum þessa orku dögum og vikum saman með fimmföldu verði með olíu. „Þá er verið að ræða um forgangsorkuna. Síðan víkur blaðið að gerðardómnum og bendir á að ekki sé um að ræða slíkt ákvæði í hliðstæðum samningum. Sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þann þátt málsins, enda hef ég þegar gert grein fyrir honum. Sjálfsagt þekkja það flestir að frændur okkar Norðmenn eru rómaðir fyrir gestrisni og hlýjar móttökur, þegar útlendinga ber að garði, og þangað þykir flestum gott að koma. Skömmu áður en svissnesku álforstjórarnir voru á ferðinni á Íslandi árið 1966 höfðu þeir barið að dyrum hjá norskum ráðamönnum. Þeir vildu nefnilega fá að reisa álverksmiðju í Noregi, eða alúmínverksmiðju eins og það hét þá, og væntu sér mikilla fríðinda. Norðmenn svöruðu hins vegar á þeim tíma og sögðust engin fríðindi veita umfram þau sem norskir atvinnuvegir búa við, hvorki fríðindi í tollum eða sköttum. Þar að auki kröfðust Norðmennirnir að verksmiðjan yrði staðsett í útkjálkabyggð, þar sem atvinnuástand væri lélegt, en ekki í blómstrandi byggðum þar sem vinnuafl skorti. Staðreyndin varð sú, að samninganefndarmennirnir frá Swiss Aluminium beygðu sig fyrir þessum kröfum Norðmanna, létu kröfu sína niður falla og gengu að skilyrðum Norðmanna. En þegar þessir sömu álforstjórar bönkuðu upp á hjá Íslendingum og settu fram sömu kröfurnar og þeir höfðu sett fram við Norðmenn þá var annað uppi á teningnum. Vissulega eru Íslendingar líka rómaðir fyrir gestrisni og góðar móttökur þegar útlendinga ber að garði. Ekki eru þeir minni vinir gesta sinna en Norðmenn, enda fór það svo að ríkisstjórn Íslendinga setti engin skilyrði sambærileg þeim sem norska ríkisstjórnin hafði sett. Hún beygði sig fyrir þeim kröfum sem settar voru fram og samþykkti sömu fríðindi og Norðmenn höfðu neitað. Það var á þessum grundvelli sem við Alþb.-menn vöruðum við þeim samningum sem til stóð að gera á sínum tíma, bentum á að þetta væru einhverjir mestu smánarsamningar sem nokkru sinni hefðu verið gerðir í sögu Íslendinga, og væri þá langt til jafnað ef leitað væri aftur í sögu Íslendinga. Gagnrýni okkar Alþb.-manna beindist að átta atriðum. Við bentum í fyrsta lagi á það, sem ég hef hér gert verulega að umtalsefni, að orkuverðið væri allt of lágt. Það væri svo fáránlega lágt að það næði ekki einu sinni væntanlegu framleiðslukostnaðarverði frá Búrfellsvirkjun. Í öðru lagi var á það bent, að samkv. samningnum höfðu íslenskir dómstólar ekki úrskurðarvald í ágreiningsmálum, sem upp risu vegna þessarar verksmiðju, og með því væri sá einstæði atburður að gerast, að verið væri að flytja dómsvaldið úr landinu. Þetta ákvæði var raunar ekki aðeins gagnrýnt af okkur Alþb.-mönnum, heldur einnig mjög sterklega af þáv. prófessor í lögum við Háskólann hv. núv. þm. og hæstv. ráðh. Ólafi Jóhannessyni. Og það er einmitt þetta ákvæði sem kann að reynast okkur dýrkeyptast, ef svo fer að mál fara til alþjóðlegs gerðardóms, sem reynist okkur óhagstæður, að við reynumst bundnari í báða skó en við gjarnan vildum á þeirri stundu sem nú er upp risin. Hér var um einstætt ákvæði að ræða og það verður sennilega að fara margar aldir aftur í tímann til þess að finna jafnhrikalegt afsal landsréttinda eins og þarna var um að ræða, kannske að undanskildum samningunum sem gerðir voru 1946 í Keflavík eða 1949 við Atlantshafsbandalagið eða 1951 við Bandaríkjastjórn um Keflavíkurflugvöll. Það er kannske rétt að undanskilja þá samninga, enda gerðir af nokkuð sömu aðilum. Þriðja atriðið sem við gagnrýndum mjög sterklega var það, að fyrirtækið átti ekki að heyra undir íslensk lög. Það var líka mjög óvenjulegt, ég vil ekki segja einsdæmi, en mjög óvenjulegt miðað við samninga sem gerðir voru í öðrum löndum. Í Noregi varð fyrirtækið að sætta sig við að það félli undir norska tollalöggjöf. En hér var fyrirtækinu veitt sú einstæða forréttindaaðstaða að þurfa ekki að greiða nokkurn toll af einu eða neinu sem flutt var hingað til landsins á vegum þessa fyrirtækis. Því má segja að með uppbyggingu þessa fyrirtækis í Straumsvík hafi verið byggt sjálfstætt borgríki innan íslenska ríkisins, borgríki nr. 2, sem kemur næst á eftir borgríkinu í Miðnesheiði, en þar gilda, eins og menn þekkja, sérstök lög. Þar gilda ekki almenn íslensk lög og þar gildir ekki venjulegt íslenskt réttarfar, heldur er þar um hluta af landinu að ræða sem segja má að sé undir bandarískri lögsögu. Þarna var annar partur af landinu tekinn og settur undir sérstaka lögsögu, ekki undir íslensk stjórnvöld nema að hálfu leyti, að hinu leytinu undir erlend stjórnvöld. En það sem verst var hvað þetta atriði snertir, að fyrirtækið skyldi ekki heyra undir íslensk lög, var að það skyldi ekki heyra undir íslensk skattalög. Við höfum svo sannarlega brennt okkur alvarlega á því að svo fór. Nægir að minna á það sem ég rakti hér áðan um skattaumfjöllun fyrirtækisins, en nærri lætur að sú upphæð sem aðföng til fyrirtækisins á tímabilinu 1975–1981 reyndust ranglega verðlögð hafi numið um 600 millj. ísl. kr., hvorki meira né minna. Sú skatttaleiðrétting, sem þörf reyndist á, nam hvorki meira né minna en 127 millj. kr. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það sem sagt hefur verið um skattahlið þessa máls, enda höfum við rætt það áður hér í þinginu og ég vil reyna að hafa þessi orð eins fá og ég get og er ekki ástæða til að orðlengja neitt. Hins vegar er þörf á því að rekja margar þær hliðar þessa máls sem lítt hefur verið á minnst. Ég vil þá minnast á eitt, sem við gagnrýndum mjög sterklega á sínum tíma, en það er sú staðreynd að ágóðinn af þessu fyrirtæki verður ekki eftir í íslensku atvinnulífi, íslensku efnahagslífi, heldur flytja eigendur fyrirtækisins arðinn af rekstrinum jafnóðum út úr landinu. Þetta er auðvitað eitt hið alvarlegasta við uppbyggingu fyrirtækja af þessu tagi, sem eru alfarið í eign erlendra manna, að hér á Íslandi verða einungis eftir verklaun þeirra manna sem vinna hjá fyrirtækinu og síðan hugsanlega hagnaður af einhverri þjónustu sem fyrirtækinu er seld. Kannske skattar, ef um skatta er að ræða, en eins og menn þekkja eru þeir harla litlir hjá þessu fyrirtæki. Tollar engir, aðflutningsgjöld engin og allt sem heitir hugsanlegur arður eða hagnaður af fyrirtækinu rennur jafnóðum út úr landinu aftur. Hann er ekki notaður til uppbyggingar í landinu sjálfu. Hann rennur til annarra landa. Þetta er einmitt alvarlegasta hliðin á þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið af Alþfl. og Sjálfstfl. hér á landi, að vilja leyfa erlenda stóriðju í landinu, stefnu sem Framsfl. virðist nú ætla að sameinast þessum tveimur flokkum um, að þessi fyrirtæki nýtast ekki Íslendingum og hagkerfi okkar með sama hætti og þau fyrirtæki gera sem eru í eigu okkar Íslendinga sjálfra. Ég hef getið hér um að þegar fyrirtæki eru reist hér og þau framleiða ákveðna vörutegund, þá er afskaplega mikilvægt að um sé að ræða þess háttar framleiðslu sem getur af sér aðra framleiðslu, t.d. úrvinnslu af ýmsu tagi, ellegar að aðföngin tengist íslensku atvinnulífi með einum eða öðrum hætti. En engu slíku er til að dreifa í þessu tilviki. Hér er um að ræða sölu á raforku á allra lægsta verði sem þekkist og svo sölu á vinnuafli. Annað hafa Íslendingar ekki upp úr þessu fyrirtæki nema hvað það þarf kannske að veita því allra nauðsynlegustu þjónustu, eins og að selja landbúnaðarafurðir til fyrirtækisins ellegar að veita því einhverja einföldustu þjónustu iðnaðarmanna. Íslendingar eiga einmitt ekki að halda uppi orkustefnu eða iðnaðarstefnu af þessu tagi. Þeir eiga að kappkosta að öll fyrirtæki á Íslandi séu í eigu Íslendinga sjálfra og að arðurinn af rekstrinum renni inn í íslenskt efnahagslíf. Fimmta atriðið sem við Alþb.-menn gagnrýndum mjög sterklega á sínum tíma var það, að engar mengunarvarnir voru ákveðnar þegar fyrirtækið var sett á fót. Það er rétt, sem nefnt hefur verið hér, að einmitt þetta atriði var mjög harðlega gagnrýnt af talsmönnum Alþb. hér á Alþingi á sínum tíma. Forustumaður í þeirri gagnrýni var Alfreð Gíslason læknir. Ég minnist þess hversu hastarlega var tekið á gagnrýni Alfreðs Gíslasonar læknis af talsmönnum Sjálfstfl. og Alþfl. í umr. hér á Alþingi um þetta mál. Það var reynt að láta líta út eins og hinn ágæti þm. og læknir Alfreð Gíslason hefði fengið einhvers konar móðursýkiskast og væri að fara með eintómt fleipur þegar hann talaði um að hætta væri af þessu fyrirtæki. Og það var reynt að láta líta út eins og alls engin hætta stafaði af þessu fyrirtæki. Staðreyndin var sú, að í arðsemisútreikningum Alusuisse viðvíkjandi álbræðslunni í Straumsvík var alls ekki gert ráð fyrir hreinsitækjum vegna loftmengunar. Í aðalsamningnum voru almenn ákvæði um ábyrgð ÍSALs á allri mengun, en ekkert skyldaði fyrirtækið til að koma upp sérstökum mengunarvörnum. Það liðu síðan mörg ár þar til þetta mál komst aftur á dagskrá, hvað þá meir. Samstarfsnefnd iðnrn. og Alusuisse, sem átti að kanna mengunarhættu af álverinu, var þó stofnsett 1969 vegna þeirra aðvarana sem læknirinn Alfreð Gíslason kom fram með á sínum tíma. Þessi nefnd, sem nefnd var flúornefnd, hefur síðan starfað. En það tók æðilangan tíma að nokkur árangur yrði af störfum hennar. Frá og með 1971, eftir að Magnús heitinn Kjartansson tók við iðnrn., var þó loksins farið að ganga harðar eftir því en áður að ÍSAL kæmi upp mengunarvörnum. Til þess að undirbyggja sóknina á hendur ÍSAL var þá fyrst, á árinu 1971 sett reglugerð um mengunarvarnir. Þá vildi nefnilega svo vel til að sami ráðh., ráðh. Alþb., gegndi bæði störfum heilbrmrh. og iðnrh. Það er ekki víst að tekist hefði að skipuleggja sóknina gegn álverinu, ef svo hefði ekki staðið á, að Magnús heitinn Kjartansson gegndi báðum þessum embættum á sama tíma. Hann var heilbrmrh., eins og menn þekkja, og heilbrmrn. setti 1972, á grundvelli laga um eiturefni frá 1968, reglugerð um mengunarvarnir. Á grundvelli þessarar reglugerðar var svo ÍSAL í janúar 1973 gefinn sex mánaða frestur til að setja upp hreinsitæki. Var því hótað að álbræðslunni yrði lokað að öðrum kosti. Takið eftir þessu, að í jan. 1973 er ÍSAL gefinn sex mánaða frestur og því hótað að álbræðslunni skuli lokað að öðrum kosti. Hafið í huga hver endirinn varð á, að mengunarvarnatækin voru sett upp átta árum síðar en þessi hótun var framsett. Það fór nefnilega svo, að svissneski álhringurinn hafði alveg sérstakt lag á því að draga Íslendinga á asnaeyrunum. Fyrst í stað var kannske eðlilegt að menn tryðu loforðunum. Og vegna þess að vitað var að þáv. iðnrh. var mjög andvígur því að svissneski álhringurinn fengi að byggja iðjuverið í Straumsvík þótti ekki við hæfi að framfylgja þessari hótun eftir að ÍSAL hafði, innan þess tíma sem því hafði verið gefinn frestur, lofað með bréfi að upp yrðu sett hreinsitæki. Hótunin hreif strax. Tveimur mánuðum eftir að bréfið er sent lofar ÍSAL að setja upp hreinsitæki í marsmánuði 1973. En það tók líklega níu ár, ekki átta ár eins og ég sagði hér áðan, það tók líklega níu ár að fyrirtækið efndi þetta loforð að fullu. ÍSAL byrjaði nefnilega á því að láta menn finna upp hreinsitæki sem væru nógu ódýr fyrir fyrirtækið. Það vildi ekki una því að upp væru sett hliðstæð hreinsitæki og annars staðar höfðu verið sett upp. Það vildi reyna að spara sér þennan kostnað í tengstu lög. Því voru fengnir uppfinningamenn til að hugleiða málið í nokkur ár áður en hægt væri að gera nokkuð, þó að fyrirtækið hefði lofað því, vegna hótunar um lokun, árið 1973 að setja strax upp hreinsitæki. Auk umr. um loftmengun voru auðvitað á dagskrá ýmiss konar önnur mál, sem snerta þetta fyrirtæki, t.d. svonefnt kerbrotamál, þ.e. hvað gera ætti við ákveðin föst úrgangsefni úr álbræðslunni. Það væri saga út af fyrir sig sem vissulega væri ástæða til að rekja fyrir hv. alþm. Ég veit ekki hvort hún hefur verið rakin svo nákvæmlega, að hún hafi enn verið skráð í þingtíðindi, en það skal ekki gert hér. Formlega leystist málið með gerð gryfju á sjávarströnd í tíð ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar. Það var lausnin, sem þá var gripið til, að gera gryfju á sjávarströnd til að pota þessum eiturefnum niður í. Sannarlega verður það að segjast eins og er, að sú lausn var ekki óumdeild. Ég vil vekja á því athygli að hv. þm. Matthías Bjarnason, sem gegndi störfum heilbr.- og trmrh. árið 1977, var spurður spurninga sem sneru að mengunarhlið þessa máls. Fsp. var svohljóðandi: „1. Hefur farið fram rannsókn á mengun innan veggja álversins í Straumsvík eða öðrum atriðum, sem kunna að vera hættuleg heilsu starfsmanna? 2. Hefur Heilbrigðiseftirlit ríkisins látið í ljós álit sitt á starfsumhverfi innan veggja átversins og heilsugæslu þar?“ Þetta er sannarlega mál sem ástæða er til að hyggja nánar að. Hver voru svör hæstv. ráðh. við þessari spurningu? Við þurfum sannarlega að átta okkur á því hver hefur verið reynslan af þessu fyrirtæki. Hvernig hefur það brugðist við óskum Íslendinga um óhjákvæmilegar umbætur á starfseminni, þegar þess hefur verið krafist? Við skulum aðeins líta hér nánar í svör hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar, sem þá gegndi störfum heilbrmrh. Hann sagði, með leyfi forseta: „Leitað var til Heilbrigðiseftirlits ríkisins eftir svörum við þessum spurningum og eru svör þess svohljóðandi: Veruleg bein afskipti af hálfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins af starfsemi álversins í Straumsvík hófust ekki fyrr en 1972 þegar út komu eftirfarandi reglugerðir: 1. Heilbrigðisreglugerðir fyrir Ísland frá 8. febr. 1972, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. 2. Reglugerð frá 15. júní 1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna.“ Þarna viðurkennir Matthías Bjarnason m.ö.o. að það er ekkert gert í mengunarmálum fyrirtækisins fyrr en Magnús heitinn Kjartansson verður iðnrh. og heilbrmrh. Og áfram segir í svari þáv. heilbrmrh.: „Í síðarnefndu reglugerðinni er Heilbrigðiseftirliti ríkisins falið að fjalla um umsóknir um starfsleyfi þeirra, er reisa vilja verksmiðjur eða iðjuver, og gera rökstuddar tillögur um skilyrði slíks rekstrar ásamt með mengunarmörkum til heilbrrh. sem endanlega úrskurðar málið. Í samræmi við reglugerðina sendi Heilbrigðiseftirlit ríkisins þáv. heilbr. og iðnrh. umsögn sína um mengunarhættu við álverið í Straumsvík með bréfi dags. 22. jan. 1973 og taldi óhjákvæmilegt að setja upp hreinsunartæki við álverið, er taka ættu megnið af flúorsamböndum úr ræstilofti verksmiðjunnar, þannig að komið verði í veg fyrir frekari flúormengun umhverfisins og þar með skemmdir á gróðri og hugsanlegt heilsutjón á mönnum og dýrum. Var ályktun þessi í fullu samræmi við samþykkt Heilbrigðisráðs Hafnarfjarðar og álit borgarlæknisins í Reykjavík og ráðstafanir sem sjálfsagðar eru annars staðar í heiminum þar sem álframleiðsla fer fram. Staðfesti rn. þessa skoðun Heilbrigðiseftirlits ríkisins með bréfi, dags. 31. jan. 1973, til Íslenska álfélagsins. Ástæðan fyrir því, að hér er bent á kröfu Heilbrigðiseftirlits ríkisins um hreinsibúnað í álverinu, er sú staðreynd að í umr. um þau mál hefur nær eingöngu verið einblínt á nauðsyn slíks varnarbúnaðar til verndar gróðri og heilsufari manna og dýra í næsta nágrenni verksmiðjunnar með tilliti til flúormengunar, en minna eða lítið sem ekkert verið rætt um þá staðreynd, að með uppsetningu slíkra tækja „batnar andrúmsloft á vinnustað mjög verulega,“ svo að vitnað sé í orðalag og skoðun forráðamanna Íslenska álfélagsins í bréfi til Heilbrigðiseftirlits ríkisins 23. des. 1975.“ Ég vek athygli á því, að hér eru þó forráðamenn Íslenska álfélagsins loksins farnir að viðurkenna það, að andrúmsloft á vinnustað sé ekki það allra besta sem hugsast getur. En þeir fara varlega í ummælum sínum og segja að það kunni að batna verulega við breytingar sem kynnu að vera gerðar. Og áfram segir í svari ráðh.: „Það er skoðun Heilbrigðiseftirlitsins, að viðunandi andrúmsloft á vinnustað við álverið í Straumsvík verði ekki til staðar fyrr en uppsetningu og starfrækslu fullkomins hreinsibúnaðar til hreinsunar á ræstilofti verksmiðjunnar er komið í gang.“ Síðan segir: „Hér fer á eftir skýrsla um heilbrigðis- og öryggiseftirlit ásamt rannsóknum þeirra aðila er um þessi mál fjalla, sem líta má á sem svar við spurningum þessum um rannsóknir á mengun innan veggja álversins í Straumsvík eða öðrum atriðum sem kunna að vera hættuleg heilsu starfsmanna þar. Héraðslæknirinn í Hafnarfirði og Öryggiseftirlit ríkisins sáu um heilbrigðis- og öryggiseftirlitið í álverinu frá upphafi byggingarframkvæmda í mars 1967 fram til 1969 og 1970, en þá bættust við í eftirlitið heilbrigðisfulltrúinn í Hafnarfirði og Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Einnig hefur um alllangt skeið verið starfandi trúnaðarlæknir við álverið og síðan 1. mars 1976 hefur svo „hollustunefnd“ verið starfandi þar, en í þeirri nefnd á aðaltrúnaðarmaður verkalýðsfélagsins sæti. Frá upphafi byggingarframkvæmda í mars 1967 hefur héraðslæknirinn í Hafnarfirði haft meira eða minna regluleg bein eða óbein afskipti af heilbrigðis- og hollustumálum starfsmanna við álverið í Straumsvík, þar með talið starfsumhverfi og ytri mengunarmál. Frá 1969 hefur heilbrigðisfulltrúinn í Hafnarfirði undir umsjón héraðslæknis séð um hið reglulega eftirlit fyrir hönd heilbrigðisnefndar Hafnfirðinga. Of langt mál yrði að telja upp alla þá mörgu og margvíslegu þætti, sem þeir hafa haft afskipti af og beitt sér fyrir úrbótum á og miklu máli skipta fyrir heilbrigði og heilsufar starfsmanna álversins, aðeins stiklað á stóru. Þeir hafa beitt sér fyrir endurbótum á mötuneyti og eldhúsi þess og fengið framgengt að nýtt eldhús var byggt, en eitthvað hafði borið á því, að starfsmenn fengju iðrakvef vegna lélegrar aðstöðu í eldhúsi.“ Starfsmennirnir fengu sem sagt iðrakvef vegna lélegrar aðstöðu í álbræðslunni. - „Í því sambandi héldu þeir fræðslufundi um hollustumál fyrir starfsfólk mötuneytisins í hollustuháttum og fengu til þess sérfróðan aðila. Sýni af matvælum og áhöldum eru tekin reglulega til gerlarannsókna og hafa niðurstöður verið góðar. Þrátt fyrir langa baráttu fyrir nýju og stærra mötuneyti og loforð forráðamanna álversins hefur ekki enn verið hafin bygging þess. Neysluvatnssýni eru rannsökuð reglulega og hefur vatnið uppfyllt lágmarksskilyrði um hollustu með tilliti til efnasamsetningar og gerlagróðurs. Sérstaklega hafa sýnin verið rannsökuð með tilliti til flúorinnihalds, sem hefur verið á bilinu 0.05–0.06 mg í lítra, sem er eðlilegt magn, og aldrei hefur fundist cýaníð í vatninu vegna hugsanlegrar mengunar á grunnvatni frá fyrrverandi öskuhaugum Hafnarfjarðar, þar sem kerbrotum var komið fyrir í upphafi. Í þessu sambandi beittu þeir sér fyrir rannsóknum á grunnvatnsrennsli á Straumsvíkursvæðinu, sem framkvæmd var að ósk heilbrigðisnefndar Hafnarfjarðar af Orkustofnun í mars 1966, og kostaði álverið þá athugun. Þeir hafa og beitt sér fyrir endurbótum á starfsumhverfinu í verksmiðjunni með ráðleggingum og leiðbeiningum með forsvarsmönnum álversins og verkamönnum, þó einkum trúnaðarmönnum. Í því sambandi hafa þeir lagt áherslu á að menn noti rykgrímur reglulega, þar sem rykmengun er mikil, og lagt áherslu á að rykbinda og hreinsa reglulega vinnusvæðin. Sérstaka áherslu hafa þeir lagt á betri aðbúnað í skautasmiðju og kerskáta með tilliti til minni rykmyndunar með betri loftræstingu.“ Menn athugi nú þessi ummæli vísindamannanna og beri þau saman við loforðin, sem forstjórar álhringsins gáfu á sínum tíma, þegar þeir héldu blaðamannafundinn fræga og verksmiðjan var sett á fót. Enn segir hér í skýrslunni: „Krafist hefur verið, en án árangurs, betri úrlausnar á uppskipun og meðferð súráls, sem er mjög rykugt starf, og að fylgst sé með loftræstingu í vélaviðgerðarverkstæði. Sérstaklega skal bent á árvekni og framtakssemi héraðslæknisins og heilbrigðisfulltrúans um heilbrigðishættu sem stafað getur af asbestryki á vinnustað. En niðurstöður erlendra rannsókna fóru að birtast í erlendum tímaritum á árinu 1975, þar sem bent var á að asbestryk gæti valdið krabbameini í brjóst- og lífhimnu ásamt lungum, en áður hefur lengi verið þekkt til óeðlilegrar bandvefsmyndunar í lungum vegna þessa ryks, en þessi sjúkdómur er fyllilega jafn alvarlegur og svonefnd kísillungu eða kísilveiki, sem stafar af innöndun kísilryks. Var fyrirtækinu gert að gera grein fyrir asbestnotkun sinni og gefin fyrirmæli um að draga úr þeirri notkun ásamt því að viðhafa sérstaka gát og varnir við sögun og aðra meðferð á efninu. Skilaði Íslenska álfélagið ítarlegri skýrslu um asbestnotkun sína, og drógu þeir tafarlaust úr notkun þess eins og þeir gátu, ásamt loforði um að ekki yrði sagað asbest eða mulið lengur og að tilraunir til að draga úr notkun þess héldu áfram.“ Þetta er hér dregið fram vegna þess að þetta er þó álverinu til hróss, að það gat þó aðeins tekið við sér þótt seint væri. „Í skýrslu félagsins kom fram að alls nam notkunin 62 500 kg á ári miðað við framleiðslu á 70 þús. tonnum áls og fóðruð 100 ker. Auk þess sem hér hefur verið upp talið um almennar ráðleggingar og endurbætur á starfsumhverfi og almennum hollustu- og heilbrigðismálum var fylgst með heilsufari starfsmanna bæði af héraðslækni, trúnaðarlækni félagsins og heimilislæknum starfsmanna, sem sendu þá til rannsóknar hjá sérfræðingum í ríkisspítölunum eftir því sem við átti. En strax á fyrstu árum álbræðslunnar fór að bera á ýmsum óþægindum, einkum frá slímhúðum nefs og öndunarfæra, hjá nokkrum starfsmönnum í kerskálunum, eins og dæmi eru til um frá öðrum álverum. Ekki voru þessir starfsmenn þó tilkynntir til héraðslæknis sem hafandi atvinnusjúkdóma. Þegar haldið var áfram stækkun álversins á árunum 1970–1971 og menn héldu að hreinsitæki fyrir útblástur væru á næstu grösum óttuðust starfsmenn í kerskálunum að skaðleg efni og mengun mundi aukast í andrúmslofti þeirra. Urðu þessar umræður til þess, að héraðslæknir og heilbrigðisfulltrúi gátu fyrr en ella hafið mælingar á loft- og ryksýnum í andrúmslofti á vinnustað til efnagreiningar ásamt mælingu á flúormagni í sólarhringsþvagi frá starfsmönnum álversins, en það er talinn allgóður mælikvarði á flúorupptöku og mengun starfsmanna. Hófust þessar rannsóknir 1971, en verkið sóttist seint vegna ófullkomins tækjabúnaðar og ófullnægjandi rannsóknaraðstöðu. Að ósk verkalýðsforustunnar fól þá ráðh. Heilbrigðiseftirliti ríkisins að taka þessa rannsókn að sér og hraða henni.“ Ég vek sérstaka athygli hv. þm. Friðriks Sophussonar, sem gerir mér þann heiður að reka nefið hér inn í þingsalinn, á því að það var ekki fyrr en 

Var það þegar hann skrifaði forstjóra Union Carbide?

Nei, það var nú ekki þá. Hann átti viss bréfaskipti við Union Carbide og  Ég var að vekja athygli hv. þm. á því, að meðan ráðherrar Sjálfstfl. fóru með málefni iðnrn. og meðan ráðherrar Alþfl. fóru með málefni heilbrmrn. í gömlu viðreisnarstjórninni á árunum 1968–1971 var nákvæmlega ekkert gert í þessum málum og mengunarmálin látin sitja gersamlega á hakanum. Ég veit að hv. þm. Friðrik Sophusson getur ekki andmælt þessu. En ef hann hefur aths. að gera þá skora ég á hann að koma hér næstan í ræðustól á eftir mér. Ég veit að hann hefur ýmislegt til málanna að leggja í þessum efnum og vill gjarnan gera þessa umr. sem fróðlegasta fyrir þá sem á hana hlýða. Ég var þar kominn að að ósk verkalýðsforustunnar á þeim tíma fól Magnús Kjartansson, þáv. heilbrmrh. Heilbrigðiseftirliti ríkisins að taka þessa rannsókn að sér og hraða henni. Framkvæmd og niðurstöðum þeirrar rannsóknar, sem hófst í nóv. 1971, hefur fyrrv. forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins lýst í greinargerð til heilbr.- og trmrh. dags. 11. ágúst 1972, og verða hér í stuttu máli raktar helstu niðurstöður þeirrar rannsóknar. Rannsókninni var hagað þannig: 1. Vinnustaðir verksmiðjunnar skoðaðir, og var niðurstaða skoðunarinnar sú, að allmikið ryk væri í þessum vinnustöðum og fann skoðunarmaðurinn til óþæginda í öndunarfærum vegna hins mengaða lofts. 2. Rannsakað var loftkennt flúormagn í kerskála (þ.e. flúorvetni), en niðurstöðu þeirra rannsókna er ekki getið í skýrslunni. Aftur á móti eru til rannsóknir á flúorvetni frá nóv. 1971, en þar er sagt að niðurstöður séu lægri en búast mátti við, sennilega vegna vandkvæða við sýnishornatökuna að einhverju leyti. 3. Brennisteinssýrlingur var rannsakaður í andrúmslofti í kerskála og skautasmiðju og reyndist vera að meðaltali 0.14 mg á rúmmetra, en hæstu tölur einstakra mælinga fóru upp í 0.475 mg á rúmmetra, og var talið að þessar tölur væru innan uppgefinna hættumarka. 4. Ryksýni voru tekin í kerskála og skautasmiðju, en ekki rannsökuð með tilliti til magns eða efnasamsetningar. 5. Teknar voru stikkprufur af innihaldi andrúmslofts af kolsýringi og súrefni og reyndust þessar lofttegundir innan eðlilegra marka. 7. Flúor í sólarhringsþvagi var rannsakað frá 10 starfsmönnum fyrirtækisins, þar af þremur skrifstofumönnum. Reyndist það vera frá 0.6 mg í lítra til 3.2 mg í lítra, en miðað er við 4.8–5 mg í lítra sem hættumörk eftir 48 tíma. 8. 7 menn af 8, sem veikst höfðu í álverinu, voru kallaðir til viðtals og tekin af þeim nákvæm sjúkrasaga og aflað upplýsinga um rannsóknir á þeim frá öðrum læknum eða stofnunum. Allir höfðu reynst einkennalausir við læknisskoðun þegar þeir hófu störf hjá álverinu. Niðurstöður þessara rannsókna leiddu í ljós að þessir menn þjáðust af einkennum frá öndunarfærum, sem í sumum tilvikum voru mjög slæm. Einnig kom fram ofnæmi hjá sumum þessara manna, en auk þess bar mikið á sleni og þreytu að vinnu lokinni. Flestir höfðu unnið í kerskála, en margir við súrálsuppskipun og haft mikla yfirvinnu.“ Svona var nú heilsufarið hjá þessum mönnum sem unnið höfðu hjá álverinu. En forstjórar þessa fyrirtækis höfðu fullyrt og svarið og sárt við lagt á opinberum blaðamannafundum að vinna af þessu tagi væri algerlega hættulaus og engin ástæða til að hafa áhyggjur af því að eiturefni gætu borist frá þeirri framleiðslu sem þarna var á ferðinni. Er ekki ástæða til að hafa þessar staðreyndir í huga, þegar hér kemur fram á Alþingi till. um það, að þeir sem standa að þessu álveri hafi sérstakan forgang umfram alla aðra, að þeir eigi að njóta þess að hafa forgang þegar næst verður byggð álframleiðsla hér á landi? Ég held að það sé sannarlega ástæða til að hafa allar þessar staðreyndir í huga þegar menn skoða þá till. sem hér er til umr. Í skýrslunni segir ennfremur: „Talið var að mengun andrúmslofts á vinnustöðum þessara manna svo og visst næmi fjögurra af sjö mönnum væru samverkandi orsök sjúkdómseinkenna þeirra og öll veikindatilfelli ættu að flokkast undir atvinnusjúkdóma. Þannig er talið af Heilbrigðiseftirliti ríkisins að aðstæður í Straumsvík séu þannig, að hætta sé á atvinnusjúkdómum hjá starfsmönnum.“ Takið eftir því, að þetta er 10 árum áður en krafa íslenskra stjórnvalda um uppsetningu hreinsitækja í Straumsvík nær fram að ganga. Þá þegar er sannað af Heilbrigðiseftirliti ríkisins að menn veikjast við störf sín hjá álbræðslunni í Straumsvík og það líða 10 ár áður en tekst að knýja þennan svissneska auðhring til þess að setja upp hreinsitæki. Í skýrslunni segir ennfremur: „Bent er á varnaðarráðstafanir, sem beita verði við álverið gegn atvinnusjúkdómum, t.d. hreinlætis-, öryggis- og loftræstiráðstafanir. Bent er á að auk athugunar á almennu heilsufari beri sérstaklega að athuga ástand öndunarfæra og ofnæmistilhneigingar hjá starfsmönnum, og í þriðja lagi verði að stilla vinnutíma í hóf. Þótt ljóst sé að fyrrnefndar mengunarrannsóknir séu meira eða minna ófullnægjandi hefur niðurstaða rannsóknarinnar í heild verið í fullu samræmi við reynslu og þekkingu frá niðurstöðum rannsókna frá öðrum löndum við svipaðan atvinnurekstur og aðstæður.“ Þetta var mönnum sem sagt þegar ljóst árið 1972 og það líða 10 ár þar til tækin hafa verið sett upp. Ennfremur segir hér í skýrslunni: „Þá er þáttur Öryggiseftirlits ríkisins ótalinn, en starfsmenn þess fara vikulega í eftirlitsferð í verksmiðjuna og skoða þungavinnuvélar, verkstæði og aðbúnað starfsfólks, auk þess sem gasmælingar eru framkvæmdar til að finna leka í leiðslum (bútan- og própangas.)“ Það var búið að fullyrða að eiturgas gæti ekki borist frá þessari verksmiðju. Fullyrðingin kom frá engum öðrum en álforstjóranum sem hélt blaðamannafundinn fræga. Hér segir ennfremur: „Samkvæmt skrá Öryggiseftirlitsins frá 9. nóv. 1976 voru skráð 16 atriði, sem lagfæra þurfti, og er þar um að ræða atriði vegna lélegrar loftræstingar, vöntunar á neyðarútgangi, hávaða, hitastigs og almennrar hreinlætisaðstöðu ásamt fatageymslum. Sumt hefur verið lagfært, annað er í athugun. Einnig fór fram hávaðamæting 1972 í nokkrum vinnusölum álversins og var hávaði við mælingartilfelli undir hættumörkum á vinnustöðum. Þó skal þess getið, að þessar mælingar segja ekkert um hávaða við einstök störf starfsmanna. 10.–15. febr. 1974 framkvæmdi heyrnardeild Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur heyrnarmælingar á 117 starfsmönnum álversins, þar með talið fólk úr eldhúsi og fleiri stöðum, og reyndust 97 starfsmenn hafa skerta heyin, þar af 30 með verulegt heyrnartap. Þótt samanburði sé ekki lokið á tíðni heyrnartaps við önnur hávaðasöm störf, t.d. vinnu í blikksmiðjum o.s.frv., virðast þessar tölur - þ.e. 83% með skerta heyrn og 25.6% af öllum með verulegt heyrnartap eða 31% af þeim sem hafa skerta heyrn - benda til þess að um óeðlilega háa tíðni heyrnartaps sé að ræða hjá starfsmönnum álversins og full ástæða til að endurtaka rannsóknina hið fyrsta.“ Svona var nú ástandið í álverinu í Straumsvík eftir að það hafði verið starfrækt í 8 ár. Svona var mikið að marka loforðin sem Müller og Meyer gáfu. Annar þessara manna er enn í forustu svissneska álhringsins, og meira að segja væntanlegur hingað til lands eftir fáeina daga til þess að setjast hugsanlega að samningaborði við viðræðunefndina, sem þríflokkarnir hér á Alþingi, álflokkarnir hér á Alþingi leggja nú alla áherslu á að fá samþykkta, svo að hún geti sest að samningaborði með þessum sama Meyer, sem blekkti oss svo herfilega fyrir 17 árum síðan, eins og ég hef verið að rekja hér. Og þetta mál, að álflokkarnir þrír fái að taka forustuna í þessu máli, er svo mikið áhugamál hæstv. forseta vors og hv. samstarfsmanna okkar í Framsfl., að þeir vinna það til að sitja hér heila nótt til að freista þess að koma þessu máli fram áður en þingi er lokið, enda stutt þar til Meyer kemur. Nefndin þarf að vera viðbúin að taka til starfa, svo að hægt sé að makka við hana um nýtt álver. Það gera sömu mennirnir sem sviku okkur, gáfu okkur fölsk loforð og gerðu við okkur þessa einstæðu samninga sem ég hef nú gert að umtalsefni. Nei, svo sannarlega hef ég ætlað hinum ágæta forseta okkar, hv. þm. Jóni Helgasyni, annað hlutverk en það að leggja slíkt ofurkapp á þetta mál, því að ég hef ekki reynt hann að því að vera sérstakan áhugamann í þessum efnum og hef verið sannfærður um að hann fylgdi hinni gömlu stefnu síns flokks, sem byggðist á því að vera á móti svikasamningum af þessu tagi, samningum við menn, sem aldrei standa við sín orð, samningum við menn, sem lofa því árið 1973 að setja upp hreinsitæki við álverið í Straumsvík og efna það níu árum seinna. Í skýrslunni um mengunarvarnir 

En mér sýnist að ekki muni vinnast tími til þess, þar sem þessi fundur hefur staðið lengur en ég ætlaði. Mætti ég þá biðja þig að gera hlé á þinni ræðu?

Ég skal að sjálfsögðu verða við tilmælum forseta. Ég tek það fram að ég á töluvert eftir.