Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónsson Jeg kem hjer með nýja brtt. við frv. um heimild fyrir landsstjórnina að veita Íslandsbanka leyfi til að auka seðlaútgáfu sína. Það var af mínum völdum, að tillaga svipaðs efnis kom hjer fram í deildinni í gær og var borin undir atkv. Nú hefir það verið upplýst í málinu síðan, að ástæða er til að koma með nýja breytingartillögu, og er því sú tillaga til orðin, sem jeg kem hjer með, og fanst mjer það standa mjer næst að bera þessa tillögu fram. En hún er á þá leið, að í staðinn fyrir 2% í 2. tölulið í 1. gr. laga frá 9. sept. 1915 komi 3%, þar sem hin fyrri till. hafði þar 4%. Þótt þessi brtt. sje ekki löng, verð jeg þó að koma með hana skrifaða, því hún er enn ekki komin úr prentsmiðjunni. Annars get jeg tekið það fram í sem fæstum orðum, að jeg vil leggja á móti þessu frv. Jeg verð að játa það, að jeg hefi enn ekki sannfærst svo af ástæðum þeim, sem færðar hafa verið fyrir nauðsyn þess, að jeg geti gefið því atkvæði mitt. Og eftir mínu viti hefir stjórnin enn ekki fært nægar ástæður fyrir nauðsyn seðlaaukningarinnnar enn á ný. Jeg veit ekki betur en að í fyrra hafi verið veitt leyfi til að gefa út eina miljón króna í seðlum. Vonandi er, að sú upphæð nægi í bráðina. Og jeg get ekki vænst þess, að nú verði aftur farið að veita nýtt leyfi, rjett á eftir hinu, og ekki get jeg láð háttv. þingmönnum, þótt þeir sje dálítið ragir að samþykkja svona fyrirvaralaust jafn gengdarlausa tillögu og þessi er, einkum þar sem ekki er unt að hafa neitt eftirlit með fjármunum bankans; því þótt stjórn bankans lofi öllu fögru, þá er ekki von að oss þingmönnum sje slíkt nóg. Það sýndist ekki óviðeigandi, að banki þessi hefði einhverjar skyldur gegn landinu, en hvernig sem þeim skyldum líður, þá er það víst, að bankinn er nú orðinn svo voldugur, að landið er fremur háð honum en hann landinu, og það er eðlilegt, að svo sje, að minsta kosti á meðan engar tilraunir eru gjörðar til að kippa í lag löggjöfinni gagnvart bankanum. því vil jeg fara varlega í að auka seðlaútgáfurjett bankans, þótt sagt sje, að það sje alveg nauðsynlegt og óhjákvæmilegt vegna ófriðarins, sem nú geisar. Því þótt svo kunni að vera, og því neita jeg ekki, að þörfin sje meiri á fje vegna ófriðarins, þá er áhættan líka svo miklu meiri vegna ófriðarins, að bankinn kunni að fara á höfuðið. Og þótt það sje fjarri mínu skapi, að vera að hræða þá, sem peninga eiga þar inni, eða að gefa á nokkurn hátt í skyn, að þetta verði, þá get jeg ekki komist hjá því að játa, að það sje hugsanlegt. Jeg veit raunar, að það er ákveðið í lögum, að bankinn skuli eiga eignir í öðru en gulli, fyrir nokkru af þeirri seðlafúlgu, sem er ógulltrygð, en um þessar eignir veit maður annars ekkert frekara, og enn síður vitum vjer, hversu fljótur bankinn yrði að breyta þeim eignum í peninga, ef þörf bæri brátt að, eða hvort hann gæti með þeim forðað frá vandræðum. Af þessum ástæðum er brýn þörf á? að þingið hafi eftirlit með þessari stofnun, sem geymir svo mikið fje, sem landsmenn eiga. Og einn liður í því eftirliti verður að vera sá, að bankinn hafi ekki of mikið af seðlum úti, af því, að því meira, sem úti er af seðlum, því verr er bankinn trygður fyrir hruni. Um prósenturnar hefi jeg heyrt, að bankinn ætti ekki að standa sig við að borga þær svo háar, sem farið er fram á í brtt., sem jeg tók upp í gær, af þeim seðlum sem gulltrygðir eru. Þykir þeim, sem ekki geta gengið að þeirri tillögu, víst bankinn ekki græða nóg á seðlaútgáfunni með því móti. En jeg fyrir mitt leyti sje ekki að nauðsynlegt sje, að bankinn græði neitt á þessari nýju seðlaaukning sinni, ef gengið er út frá, að þessi aukning seðlanna eigi að vera til að bæta úr viðskiftaþörf, - til að lána mönnum fje og styrkja þörf fyrirtæki með lánum. En hins vegar finst mjer sjálfsagt að landssjóður hafi eitthvað upp úr þessu. Því er það, að miðlunartillaga þessi hefir verið sett saman, og þótti rjett, að gera þetta til samkomulags, ef báðir partar mættu vel við una. En þótt jeg verði að játa, að jeg sje engin tormerki á, að þessi tillaga ætti fram að ganga, þá er jeg þess engan veginn fullvís, því svo margir þingmenn virðast halda föðurlegum hlífiskildi yfir þessari stofnun. En þar sem þó hin tillagan fjekk svo mörg atkv. í gær, hefi jeg von um, að þessi komist fram, því þótt margir þm. vilji hag Íslandsbanka, vona jeg þó að hinir sje fleiri sem hæst setja heill landsins, hag þess og velgengni.

Magnús Pjetursson Jeg tók ekki til máls í gær af því að brtt. þessi, sem nú er á dagskrá, kom svo fljótt og óvænt. Jeg hafði sem sje búist við, að frumvarpið yrði látið fara óbreytt út úr þinginu, og með því greiddi jeg atkvæði, vegna þess, að jeg bjóst við, að prósentuhækkunin kynni að leiða til þess, að Íslandsbanki yrði að ganga frá að nota leyfið. - En eins og nú standa sakir og áhorfist, þá er ekki annað sýnna, en peninganna sje þörf í umferð, og því sýnist mjer, að ekki beri að setja bankanum þau skilyrði, sem hann á enga lund treystir sjer til að ganga að. Nú hefi jeg heyrt það frá stjórn bankans, að hún telur sjer ekki unt að ganga að þessari 4% tillögu fyrir bankans hönd. Hvort eins er ástatt með þessa nýju brtt., sem ákveður 3%, veit jeg ekki. Jeg hygg, að tilgangur þingmanna með þessari niðurfærslu hundraðsgjaldsins sje ekki sá, að gjöra bankanum alveg óaðgengileg skilyrði, heldur þvert á móti aðgengileg; en ef nú svo er, að bankastjórnin telur bankanum enn ekki fært að ganga að þessari tillögu, þá legg jeg til, að ganga að frv. eins og það var afgreitt til þessarar deildar, með því að ekki er tilgangur deildarinnar að fella málið. Það held jeg líka að væri ekki rjett, því jeg skoða þessa seðlaaukning, sem eina af þeim bráðabirgðaráðstöfunum, sem gjöra verður út úr þeirri neyð, sem ófriðurinn veldur. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm.N.M. (J. J.) var að tala um verndarhendur, sem þm. hjeldu yfir þessari stofnun, Íslandsbanka, þá er þetta misskilningur. Tilgangur minn er alls ekki sá, að halda neinum hlífiskildi yfir bankanum, en jeg álít, að í þessu máli njóti fleiri góðs af en hann, og því álít jeg alveg óverjandi af þm. að fella þetta frv., eða setja nokkur þau skilyrði, sem bankinn getur ekki gengið að, því það er víst, að með þessari ráðstöfun stendur margt og fellur. Þó mun jeg nú greiða þessari nýju tillögu atkvæði mitt, í þeirri von, að bankinn sjái sjer fært að ganga að henni. En þess vænti jeg af háttv.þm., að þeir atbugi vandlega þetta mál, og sjerstaklega það, hvort frv., eins og það þá yrði breytt, væri ekki til lítilla, eða engra nota, til að ráða fram úr peningaþörfinni og vandræðum þjóðarinnar.

Forsætisráðh. (Jón Magnússon) Ekki tjáir að sakast um orðinn hlut. En ekki get jeg annað en talið það mjög óheppilegt, að samþ. var brtt. sú, er fram kom hjer í hv. deild í gær. Þessi nýja brtt. bætir nú óneitanlega talsvert úr skák, en þó ekki til fulls. Jeg ætla ekki að fara neitt út í málið í heild sinni, eða rekja það út í æsar, enda er hvorki tími nje ástæður til þess nú. Jeg vil að eins leyfa mjer að taka það fram, að jeg tel það óheppilegt, að frv. skyldi ekki vera leyft að ganga í gegnum deildina, eins og það var afgreitt frá Ed.; því eins og margtekið hefir verið fram, þá er hjer ekki um annað að ræða en bráðabirgðaráðstöfun, vegna ófriðarins, tryggingarráðstöfun til þess, að nægilegur gjaldmiðill geti verið til í landinu. Og má í því sambandi láta þess getið, að gjaldmiðilsþörfin vex að sama skapi, sem peningarnir lækka í verði. Að sinni skal jeg svo ekki orðlengja um þetta frekar.

Einar Arnórsson Jeg ætlaði ekki að vekja neinar kappræður um þetta mál, en háttv. 1. þm.N. M. (J. J.) hafði þau orð um það, sem knýja mig til að standa upp. Jeg tek undir það með hæstv. ráðherra (B. K.), að það væri eðlilegast að seðlaútgáfan væri í höndum landsins. En nú stendur svo á, að Íslandsbanki hefir, samkvæmt lögum sínum frá 1902, einkarjett til seðlaútgáfu, og við því verður ekki gjört nú. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) sagði, að hann væri ekki sannfærður um, að nauðsyn hafi borið til, að veita Íslandsbanka þessa aukningu, því að hann hefði ekki sjeð rök eða heyrt fyrir því. Jeg skil þetta, því að háttv. þingmaðurinn hefir alls ekki kynt sjer málið. Jeg skal benda honum á, að honum hefði verið innan handar að kynna sjer málið með því, að fá skjölin lánuð í stjórnarráðinu, og hefði það verið viðkunnanlegra, að hann hefði gjört það áður en hann fór að fella dóm um nauðsyn seðlaaukningarinnar. Að minsta kosti hefði hann getað kynt sjer álit nefndarinnar í Ed. Það er á þgskj. 60. Og þar stendur þó, að full nauðsyn hafi verið á seðlaaukningunni, og því sama hefir stjórnin öll lýst yfir. Þegar fráfarandi stjórn hafði þetta mál til meðferðar, hafði hún við hönd sjer til ráðuneytis velferðarnefnd þá, sem þingið í fyrra kaus, og var alt, sem gjört var í þessu máli, gjört með ráði hennar. Það er óhætt að segja það, að flestum mun vera það ljóst, að viðskiftaveltan hefir aukist mikið síðan árið 1914, og að því skapi hefir gjaldmiðilsþörfin aukist mjög mikið, og það var það, sem rjeð því, að þessi bráðabirgðalög voru gefin út. Jeg skal geta þess, að ef þingið samþykkir lögin, eins og þau voru samþykt hjer í deildinni í gær, þá býst jeg ekki við, að þau komi að neinu gagn, því að bankinn mundi þá ekki nota þessa heimild sína. Meðal annars getur t. d. Landsbankanum verið það hagræði, að Íslandsbanki noti hana, því að Íslandsbanki er þá skyldur til að flytja ókeypis hingað það fje, sem Landsbankinn fær frá Kaupmannahöfn, og borga fyrir Landsbankann fjárhæðir í Kaupmannahöfn, samkvæmt lögum 9. sept. 1915. Verði nú lögin afgreidd frá þinginu á sama hátt, sem þau voru afgreidd í gær til 3. umræðu hjer í deildinni, þá má telja víst, að Íslandsbanki sæi sjer hag í því að nota fremur danska seðla, en sú ráðstöfun gæti orðið til tjóns fyrir Landsbankann, og ef til vill þar að auki fyrir landsmenn alment. Við höfum nú, á þessu þingi, stofnað til mikilla ráðstafana, sem munu kosta mikið fje, en þá verðum við líka að sjá um, að bankarnir verði ekki uppiskroppa með peninga. Hitt finst mjer vera sjálfsagt, að bankanum sjeu sett ströng skilyrði fyrir því, hve nær hann skuli innleysa seðlana, til þess að útiloka að bankinn geti spekúlerað með þá. Slík ströng skilyrði hefir fráfarandi stjórn sett honum, eins og frv. sjálft líka sýnir best, og sjá má af málinu, ef hv.þm. vildi kynna sjer það í stjórnarráðinu.

Gísli Sveinsson Jeg skal gefa þá yfirlýsingu, að það hefir lengi verið skoðun mín, að bankastofnun þessi hefði orðið aðnjótandi svo mikilla hlunninda hjá löggjöf vorri, að það bæri að gjöra allstrangar kröfur til hennar í mót. Jeg greiddi því atkvæði með brtt., sem samþykt var hjer í deildinni í gær. Þegar tillagan kom fram, þá bjóst eg við að heyra orð frá stjórninni um það, hvort það stæði á nokkurn veg fyrir framgangi málsins, ef hún yrði samþykt. En sú von brást. Jeg hlaut því að vera þeirrar skoðunar, að það gæti alls ekki hindrað neitt, að heimild þessi kæmi að fullum notum, og var því sjálfsagt, að tillagan yrði samþykt. En svo kom það undarlega í ljós, að annar þeirra hæstv. ráðherra, sem sæti eiga hjer í deildinni, greiddi atkvæði móti tillögunni, en hinn með henni, og væri æskilegt að fá vitneskju um, hvernig þetta beri að skilja. Um þetta mál, sem er ein af ráðstöfunum þeim, er ástand tímanna gjörir nauðsynlega, vil jeg fá greinilega yfirlýsingu frá hæstv. stjórn, hvernig hún líti á málið og breytingu þá, sem hjer í deildinni er gjörð á því. Vil eg benda hæstv. ráðuneyti á, að það væri ekki úr vegi, að það reyndi að komast að einhverri »einingu andans«, áður en það hrapar að tillögum og atkvæðagreiðslu um slík mál, sem þessi, svo að það »band friðarins«, sem hjer á að ríkja, geti haldist, þótt ekki sje nema deild úr deild, eða alla leið inn í sameinað þing.

Jón Jónsson Jeg hefði getað látið mjer það nægja þótt tillaga mín yrði ekki samþ., ef jeg væri viss um að þessi banki væri trygg stofnun, en það veit jeg ekki. Við veitum honum alt af heimildir til að gefa út fleiri og fleiri seðla, en við vitum ekkert um það, hvort þetta fje er trygt eða ekki. Jeg vil einungis minna háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) á það, að 1914 vildi hann ekki veita Íslandsbanka frekari heimild, nema reglugjörð bankans yrði breytt. Jeg var nú ekki svo stórtækur, að jeg vildi gjöra það að skilyrði, en hitt vildi jeg, að bankinn gyldi fult verð fyrir þau aukin rjettindi, sem hann fær. Það sem fyrir mjer vakir, er það, að þetta Íslandsbanka mál verði sem fyrst tekið í heild sinni til rækilegrar rannsóknar. En hvað þessu atriði sjerstaklega viðvíkur, þá liggur það svo augljóst fyrir, að jeg þarf ekki nein skjöl frá stjórnarráðinu, til þess að átta mig á því. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) taldi það líklegt, að bankinn tæki fremur danska seðla, heldur en að ganga að þessum kostum, sem jeg hefi farið fram á að honum verði settir. Jeg tel þetta ólíklegt. Jeg skil ekki annað en að bankinn hugsi sig um tvisvar, áður en hann tæki mikið af þeim, því að ef Danmörk skyldi lenda í stríðinu, þá er hætt við að seðlarnir yrðu valtir. Það er rjett, að það er kostur að heimildin skuli vera bundin við vissan tíma, en líti menn á niðurlag greinarinnar, þá sjest, að stjórnin hefir þar nokkuð frjálsar hendur. Og jeg tel það alls ekki ósennilegt, að hún skjóti því á frest, að taka heimildina af bankanum.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þá brtt. við þetta frv., að í stað 2% komi 4% og að í stað 1% komi 2%. Bakarar hjer í bæ hafa snúið sjer til mín með þetta mál. Þeir bera það fram, að þeim sje ómögulegt að vera vissir um að fullnægja ákvæðum frv., eins og það nú liggur fyrir. Brauðin geti sjerstaklega orðið misjafnlega þung, af því að þau ljettist bæði við að geymast og eins geti þyngdin dálítið farið eftir því, hvar þau eru sett í ofninn. Jeg tel betra að hafa lögin ofurlítið rýmri, svo hægt sje að heimta, að þau sjeu haldin, og beita megi þá refsiákvæði laganna, ef út af er brugðið. Jeg tek þetta trúanlegt, er bakarar hafa tjáð mjer, og vona að aðrir háttv. deildarmenn gjöri það sama.

Framsm. meirihl. (Stefán Stefánsson) Landbúnaðarnefndin hefir klofnað í þessu máli, og það svo, að annar hlutinn vill hafa lögin áfram, en hinn hlutinn vill algjörlega stöðva framkvæmd þeirra. Vjer meiri hlutinnteljum mjög óhyggilegt að frestaframkvæmd þeirra, og það af þeim ástæðum, er vjer höfum lýst í nefndarálitinu á þgskj. 115. Þetta álit hygg jeg, að háttv. þingdeildarmenn hafi kynt sjer rækilega, svo að ekki hafi verulega þýðingu að fara mörgum orðum um málið, en aðalástæðurnar eru þessar, sem jeg nú skal taka fram. Fyrsta ástæðan er sú, að mat á ullinni verður að álítast, sem samningaskilyrði af hálfu Breta. Þeim hafa verið sendar flokkunarreglur þær, er hjer hafa verið samþyktar, og talið sjálfsagt, að öll vor ull væri metin eftir. Eins og nú lítur út, er sjáanlegt, að vjer verðum að halda áfram verslunarsamningum við Breta, og þá að líkindum senda ullina til Englands, og þá má telja víst, að Bretar gjöri það enn að beinu skilyrði, að ullin verði metin, svo að vjer getum alls ekki undan því komist, þótt vjer vildum. En þótt svo færi, að vjer gætum selt ullina til Ameríku, eða eitthvað annað, er það eigi síður líklegt, að mönnum sje þar kunnugt um ullarmatið, og að fyrsta og helsta skilyrði fyrir hagkvæmri sölu sje góð verkun og ábyggilegt mat á vörunni. Það virðist og að vjer, sem seljendur, getum ekki haldið ullinni fram sem markaðsvöru, nema hún sje metin. Þetta er aðalástæðan. Auðvitað er okkur meiri hlutanum ljóst, að meiningin með þessu frv. sje ekki sú, að lögunum verði frestað um mörg ár, en þó svo sje, þá verðum vjer að álíta, að frestunin geti valdið afarmiklu tjóni, svo að ekki sje á það hættandi. Vjer höfum nú í nokkur ár verið að búa okkur undir að meta ullina, eins og hverja aðra verslunarvöru, og í því skyni höfum vjer kostað mann til útlanda, til þess að kynnast kröfum erlendra kaupenda, og að hans ráði og tilhlutun voru lögin samin. Þessi maður telur sjálfsagt, að matið haldi áfram engu síður fyrir það, þótt tímarnir sje að ýmsu breyttir frá því, sem venjulegt er, og það teljum vjer óhyggilegt, að þingið ráði til breytinga á móti skoðunum hans í þessu máli. Það væri of mikil fljótfærni og vanhugsað ef matinu yrði hætt, og hver maður gæti aftur farið að senda mikinn þunga af óhreinindum í ullinni, í stað hreinnar og vel verkaðrar ullar.  (Bjarni Jónsson: Sú ull getur farið í verri flokk)  . Þegar matinu hættir, er ekki lengur um verulega flokkaskiftingu að tala. Nei, þá yrði hver lagðurinn með öðrum, sá hreini og óhreini, og frágangur ullarinnar kominn í sama horfið og áður var; en þó mat og flokkun haldist óbreytt, þá álítur hr. ullarráðunautur Sigurgeir Einarsson, að ekki sje vert aðsenda út nema 2 flokka; úrhrakið, eða þriðja flokk, telur hann ekki heppilegt að senda sem verslunarvöru. Því gæti það ekki einungis orðið til stór óhapps að senda óverkaða ull, heldur býst jeg við, að dofna mundi áhuginn fyrir vöruvöndun, ef þingið gefur í skyn, að hún sje ónauðsynleg. En það gjörði þingið, ef það frestaði framkvæmd laganna. Það hefir verið látið í ljós, að vjer mundum fá jafn hátt verð fyrir ullina, hvort sem hún væri góð eða vond, metin eða ómetin. En þetta er á engu bygt. Nei, þótt tímarnir sje óeðlilegir, tel jeg ekki að það geti orðið oss til hagnaðar, og þaðan af síður til sóma, hvað vöruvöndun snertir, að fresta framkvæmd laganna, og því er meiri hl. nefndarinnar á móti frestuninni.

Framsm. minni hl. (Pjetur Þórðarson) Jeg get ekki verið sammála háttv. meiri hl. nefndarinnar í þessu máli. Verð það á ullinni, er vjer höfðum vanist fyrir ófriðinn, var 60-80 aura fyrir hvert pund. Svo koma þessir óeðlilegu viðskiftatímar, og þá (1915) hækkar verðið á ullinni og kemst upp í 2 kr. 25 aura eða meira hvert pund, án þess að það sje nokkur afleiðing af ullarmatslögunum, sem þá voru lítt á veg komin. Það sem olli þessu háa verði, voru hin óeðlilegu viðskiftalögmál. Um sama leyti er verið að búa undir þessi lög, og þau ganga í gildi síðastliðið ár. Jeg játa, að tilgangur þeirra er í alla staði rjettmætur, en eins og sakir hafa staðið síðan þau öðluðust gildi, hefir þessi tilgangur þeirra síst komið í ljós í hærra verði. Ullarverð fjell mjög tilfinnanlega 1916, og það sem verra var, að kaupendur gjörðu mjög litinn verðmun á flokkunum, en vitanlega var varið miklu fje og fyrirhöfn til framkvæmdanna; þegar svo er farið að bjóða útlendingum flokkaða ull, þá kemur í ljós, að 1. flokks verðið er hið sama, og mundi hafa fengist fyrir óflokkaða ull, en eitthvað minna fyrir hina lægri flokka. Þessi verðmunur er því tapað fje vegna framkvæmda laganna. Bæði frá framleiðendum og seljendum hefi jeg fengið þær upplýsingar, að matið hafi gjört tjón. Bæði er kostnaðurinn við það, og svo hitt, að geta ekki fengið sama verð fyrir lakari tegundina, sem mundi hafa orðið, ef lögin hefðu ekki komið til framkvæmda. Vegna þessa tel jeg, að lögin hafi ekki náð tilgangi sínum. Þvert á móti. Það hefir einmitt fengist svo litlu meira verð fyrir 1. flokk, að ekki borgar sig að hugsa um 1. flokks vöru, heldur bendir fenginn reynsla til þess, að best borgi sig að framleiða 2. flokks vöru, eða enn þá lakari, meðan svona stendur. Finst mjer því ekki skaða, að fresta framkvæmd þeirra, uns ástandið breytist. Háttv. framsm. meiri hl. (St. St.), lagði áherslu á, hvað miklu væri búið að kosta til undirbúnings og framkvæmda laganna. Maðurinn, sem undirbúið hefir ullarmatið, teldi óhjákvæmilegt að framkvæmd þeirra hjeldi áfram. Nú þykist jeg hafa sýnt, að þau nái sjer ekki niðri. öllu heldur virðast þau fjarlægjast sinn eiginn tilgang, vöruvöndunina. Eins er um það, sem hann talaði um óhreinindin í ullinni. Sem stendur er ekkert, sem ætti að hvetja menn til að leggja á sig fyrirhöfn við hreinsun ullarinnar. Jeg er ekki kunnugur samningum vorum við Breta, hvað ullina snertir, eða hvort þeir muni heimta ullina flokkaða, ef þeir kaupa. En fróður maður hefir sagt mjer, að enn þá hafi ekki mikill hluti af ullinni farið til Breta. Get jeg því ekki gjört mikið úr matsskilyrðinu. Jeg hefi ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Jeg get tekið það fram, að persónulega er mjer þetta ekki mikið kappsmál, en jeg held, að þeirri ástæðu fyrir þessu frv., verði ekki hnekt, að matið hafi valdið þjóðinni fjárhagslegu tjóni, og líkur til, að hinu sama fari fram meðan stríðið stendur, ef frv. nær ekki fram að ganga.

Forsætisráðh.(Jón Magnússon): Jeg skal ekki fara út í það, hvort lögin sje nauðsynleg. En annars vil jeg taka það fram, að eftir því sem jeg veit best, myndu Bretar krefjast þess, að öll ull, sem þeir kaupa hjer, sje metin. Ef vjer gjörðum það ekki sjálfir, myndu Bretar meta og flokka hana heima hjá sjer. Jeg held því, að matið sje alveg nauðsynlegt, vegna samninganna við Breta. Ef lögunum væri frestað, myndu Bretar samt heimta matið, og það yrði oss dýrara án laganna. Vil jeg því ráða háttv. deild til að fella frv. það, sem hjer liggur fyrir. Jeg held, að menn myndi iðra þess, ef framkvæmd þessara laga væri frestað nú.

Pjetur Jónsson Háttv. framsm. minni hl. (P. Þ.), hefir haldið því fram móti matinu, að það kæmi ekki sjerstaklega ,við samningi vorum við Breta. Viðvíkjandi þeirri ástæðu er hann færði fyrir þessu, er það að segja, að lögin hafa í þessu falli sömu þýðingu eftir stríðið sem nú. Annað atriði, sem jeg hjó eftir er kostnaðurinn. Sami kostnaður verður við lögin eftir stríðið, en auk þess fellur verðið þá, og kostnaðurinn verður því eins tilfinnanlegur. Sami háttv.þm. (P. Þ.), taldi það galla við matið, að þeir, sem hefðu slæma ull, fengju ekki eins hátt verð. Þetta er einmitt aðaltilgangur laganna. Jeg benti á það við 1. umr. málsins, að jeg vissi ekki til, að Englendingar gætu miðað við aðra flokkun, ef matið væri ekki, heldur var áður en ullarmatslögin komu. Var sú almenna flokkun þessi: 1. fl. norðlensk ull 2. fl. norðlensk ull 1. fl. sunnlensk ull 2. fl. sunnlensk ull Það er alveg víst, að 1. flokks vöru mundu Englendingar ekki kalla, nema 1. fl. norðlenska ull. Jeg held því að afleiðingarnar af ullarmatinu yrðu aðallega þær, að nokkuð af sunnlensku ullinni kæmist í 1. flokk, sem annars gæti ekki komist þangað. Og þegar þess er gætt, hve sáralítill munur er á 1. og 2. flokki, þar sem verðmunur er að eins 10 aurar á tvípundi, eða með öðrum orðum minni en verðmunur sunnlenskrar ullar og norðlenskrar, þá sje jeg ekki annað en að það sje hreinn hagur fyrir Sunnlendinga að vera í sambandinu. Þeir, sem helst má segja, að verði fyrir skaða við ullarmatið, eru þeir, sem áður höfðu góða ull, en frá þeim hefi jeg ekki heyrt talað um neinar kvartanir. Jeg vil krefjast þess, að þeir, sem eru að klifa á þessum skaða, sýni með rökum í hverju hann er fólginn. En enginn slík rök eru enn fram komin, og mótmæli jeg harðlega öllu þessu skaðamasi, þangað til slík rök koma. Flutningsm. (B. J.) talaði um gífurlegan kostnað, sem ullarmatið hefði í för með sjer. Ekki get jeg nú kallað þann kostnað gífurlegan, þótt eytt sje 1.600 krónum, til þess að borga ullarmatið. Þann kostnað mundi hitt án efa jafna upp, að miklu eða öllu leyti, að Englendingar mundu án efa heimta dómkvadda vigtarmenn, þar sem ræðismaður Englendinga hjer í Reykjavík hefir hingað til látið sjer nægja og tekið gilda vigt þá, sem matsmenn út um landið hafa gefið upp. Jeg tala ekki um þetta mál út í bláinn. Jeg tala af 20-30 ára kynningu á tilraunum að bæta ull og ullarverð. Og mjer er kunnugt um að mörgum mönnum er hrein óþökk á öllu hljei á ullarmati, einkum þeim, er búa sunnanlands.

Þórarinn Jónsson Það er lítil athugasemd, sem jeg þarf að gjöra við það, sem sagt hefir verið í þessu máli. Það er sýnilegt, að tvö atriði eru, sem einkum hljóta að koma til greina í þessu máli, og þau eru vöruvöndunin hjer heima og skilyrði þau, sem sagt er að Bretar setji viðvíkjandi flokkun ullarinnar. Það hefir nú sannast undir þessum umræðum, að mótstöðumenn frv. viðurkenna, að ullarmatslögin nái ekki tilgangi sínum.  (Pjetur Jónsson: Rangt)  . Nei, það er ekki rangt. Háttv. þm. (P. J.) hefir að líkindum ekki viljað sanna þetta, en hann hefir nú gjört það. Hann hefir sem sje upplýst það, að fyrsta flokks ullin hafi verið illa borguð, af því að sunnlendsk ull hafi lent þar saman við miklu verri ull. Þetta er ósköp trúanlegt og stafar auðvitað af flokkuninni. En þótt hann segði, að Sunnlendingar gæti verið ánægðir með það, þá sje jeg ekki, að það sje þjóðarhagur meðan fyrsta flokks ullin er dregin alveg niður undir annan flokk, og um leið spilt öllum tilgangi laganna, vöruvönduninni. Og einmitt vegna þess verður ástæða til að fresta lögunum, eða að minsta kosti til þess, að slíta sambandinu milli norðlenskrar og sunnlenskrar ullar. Því, hafi verið slengt saman við norðlenska ull sunnlenskri ull, sem var miklu lakari en hún, eins og háttv.þm. (P. J.) segir, þá hlýtur sunnlenska ullin að hafa spilt fyrir hinni norðlensku á útlenda markaðinum, og því hefir besta íslenska ullin ekki komist til síns fulla rjettar. Ef Englendingar virða flokkun ullarinnar nokkurs, þá eiga þeir að sýna það í reyndinni með því, að gjöra mismun á verði á góðri vöru og vondri, en það hafa þeir enn ekki gjört. Þá kemur síðara atriðið, atriðið um skilyrðin, sem Bretar hafa sett viðvíkjandi flokkun ullarinnar. Um skilyrði þessi er mjer ekki kunnugt annað en það, sem jeg hefi heyrt frá háttv. andstæðingum mínum í þessu máli, og neyðist jeg til að taka það trúanlegt. En það liggur í augum uppi, að þetta atriði hefir mjög mikið að þýða. En þar sem þeir gefa ekki betur fyrir einn flokkinn en annan, eru engin líkindi til, að sú flokkun leiði til vöndunar á vörunni, því að flestir hugsa mest um að koma henni í sem mest verð. Um aukinn kostnað út af þessu er ekki að ræða. Þar er engu fje á glæ kastað, því að allur undirbúningur er þegar gjörður og þarf ekki að gjöra hann upp aftur, þó lögunum væri frestað, og borgun til ullarmatsmanna fellur að sjálfsögðu niður við frestun laganna. Fjárspursmálið getur því ekki verið nein grýla frá landssjóðs hálfu. Aðalskaðinn og tjónið fyrir landsmenn skeði við það, að stjórnin frestaði ekki þessu máli síðastliðið sumar. Mundi ekki hafa komið nein krafa frá Bretum um flokkun nú, ef það hefði verið gjört. Annars vil jeg ekki gjöra þetta mál að neinu kappsmáli nú.

Einar Arnórsson Jeg vakti hjer máls á því við 2. umr., hvort hv.frsm. þessa máls (M. Ó.) vildi ekki skýra fyrir deildinni, hvað hann meinti með orðatiltækjunum „íslenskir borgarar“ og „erlend skip“. Háttv. framsm. (M. Ó.) virtist skilja fyrirspurn mína í gær sem ertni við sig, en jeg get fullvissað hv.þm. (M. Ó.) um það, að mjer var þetta algjör alvara, og að jeg er ekki vanur að vera með neina ertni hjer í deildinni, hvorki við hann nje aðra, enda hefir hann ekkert tilefni gefið til slíks af minni hálfu. Hann mun sjá það, að þessi orð, sem jeg gjörði fyrirspurnina um, skifta miklu máli um framkvæmd frv., ef það verður að lögum, og er fullkomið alvörumál.

Framsm. (Matthías Ólafssoo) Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) er enn ekki af baki dottinn með þessa fyrirspurn sína. En mjer finst nú sannast að segja, að ef hann sjer eitthvað athugavert við þessi orðatiltæki, þá ætti hann að koma fram með það. Annars get jeg vel sagt honum það, að jeg meinti með „íslenskur borgari“ þann mann, sem hefir rjett innlendra manna, og með „erlend skip“, þau skip sem væru eign manna, sem ekki væru Íslendingar.

Bjarni Jónsson Jeg vil leggja hjer líka lítið orð í belg. Jeg skal segja frá því, hvað jeg gjöri mjer í hugarlund að þessi hugtök muni þýða. Jeg vildi nú fyrst og fremst hafa orðið þegn í staðinn fyrir borgari, af því að íslenskur þegn, er hver sá, sem hefir öll rjettindi í því íslenska konungsríki og samkvæmt nýju stjórnarskránni hefir þar kosningarrjett og kjörgengi. Þá vík jeg að því, að jeg vil heldur hafa orðið „þegn“ en „borgari“. »Borgari« er ekki annað en þýðing á gríska orðinu „polites“ (ándras), sem þýðir maður, sem býr í borg, eða borgarbúi. En þar sem Ísland er engin sjerstök borg, þá er orðið „þegn“ rjettara, og þar að auki eldra í málinu. Þá er annað atriðið, hvað meint sje með orðunum „erlend skip“. Jeg skil það svo, að það sje skip, sem ekki eru skrásett eign íslenskra þegna. Þá komum við aftur að 1. gr. laganna frá 1901, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) vitnaði í. Álít jeg, að það sje fyllilega þess vert, að athugað sje og skýrt. Jeg er ekki svo gamall í þinghettunni, að jeg hafi setið á þingi, þá er þau lög voru sett, svo er guði fyrir þakkandi. Væri nú gott, ef þeir er að því unnu, vildu skýra afstöðu þeirra til hinna eldri. Jeg mundi skýra þá afstöðu svo, að ákvæði hinna eldri laganna viki fyrir þeim nýju. Finst mjer ekki ástæðulaust, að þingið hefði haft lengri tíma til að semja lög þessi og gjöra breytingar á þeim eldri. Sje jeg ekki annað en að þingið verði sjer til athlægis, með því að fara með svo miklu flaustri, að ekki gefist tími til athugunar á mikilsverðum málum.

Forstisráðh. (Jón Magnusson) Jeg vil leyfa mjer að geta þess, að jeg greiddi atkvæði á móti frv. í gær, ekki af því jeg álíti, að þessi tvö frv., sem hjer hafa verið sett í samband hvort við annað, ættu ekki að fylgjast að í einhverri mynd, heldur af því, að jeg áleit heppilegra, að ráðuneytið fengi að athuga þetta mál undir næsta þing. Álít jeg mjög varhugavert að afgreiða slík mál sem þessi í flýti, enda engu spilt þótt þau væru geymd til byrjunar næsta þings. Jeg er samdóma háttv. 2. þm. Árn. (E. A ) í því, að ákvæðið „íslenskur borgari“ sje ekki heppilegt. Eru með því undanskilin öll hlutafjelög í landinu. Best hefði verið að segja eitthvað á þá leið, að verðlaun skyldi veita fyrir það, er aflað væri á íslensk skip og flutt út. Brtt. sú, er kom frá háttv.þm. Dala. (B. J.) er gjörsamlega óframbærileg, þar sem sama tillagan var feld hjer í gær, og vil jeg bæta því við, að ef slík afbrigði væru leyfð, væru ákvæði þingskapanna einkis nýt.

Einar Arnórsson Það gleður mig að tveir háttv.þm., hæstv. forsætisráðherra og háttv.þm. Dala. (B. J.), hafa skilið það, að ummæli mín í gær voru ekki sprottin af ertni eða kerskni, nje heldur alveg út í bláinn eða að þarflausu töluð. Sjerstaklega hefir það glatt mig, að hæstv. forsætisráðherra hefir tekið í sama strenginn og jeg, og er hann þó lögfræðingur og ekki talinn með þeim lakari hjer. Það, sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, var ekki betra en jeg bjóst við. Jeg hugsaði sem svo, að nú hefði hann þó fengið næturfrest til þess að athuga málið. Bjóst jeg við, að hann mundi nota þann frest, en sje nú að hann hefir ekki gjört það. Því þótt hann sje ekki lögfræðingur „af Profession“, þá er þetta ekki svo strembið atriði, að hægt hefði verið fyrir hann að fletta upp í lögum þeim, er snerta þetta efni. En jeg fyrirgef honum það nú samt, þótt hann þykist ekki hafa haft föng á að athuga þetta. Hitt get jeg miklu síður fyrirgefið, að sú háttv. nefnd, sem hefir leitast við að kara málið - jeg segi ekki, að hún hafi gjört það til fulls, - að hún skuli ekki hafa athugað það. Viðvíkjandi 2. gr., þar sem talað er um erlend skip, þá hefir háttv.frsm. (M. Ó.) alls ekki svarað spurningu minni um það, hvað meint væri með þeim orðum. Hugtakið „erlend skip“ nær, eftir almennum skilningi, yfir öll þau skip, sem ekki eru skrásett hjer á landi. En lagalega skoðað er hugtak þetta andstæða við hugtakið „íslensk skip“, og kemur þá nokkuð annað út. Lagalega skýringin á hugtakinu „íslensk skip“ er í 1. gr. Siglingalaganna 30. nóv. 1914, og vil jeg með leyfi hæstv. forseta leyfa mjer að lesa þá grein: „Þau skip teljast íslensk, sem heimili eiga á Íslandi, og að 2/3 hlutum minst eru eign manna, sem heimilisfastir eru á Íslandi eða í Danmörku, eða þar innbornir, án þess að vera ríkisborgarar annars staðar. Nú er skip hlutafjelagseign og skal þá meiri hluti stjórnarnefndarmanna vera búsettur á Íslandi og heimilisfang fjelagsins þar, enda fullnægi hver stjórnarnefndarmaður framangreindum skilyrðum um heimilisfestu eða rjett innborinna manna. Þó má ráðherra Íslands veita hlutafjelögum undanþágu frá síðastnefndum ákvæðum, þegar að minsta kosti 2/3 hlutar stjórnarnefndarmanna fullnægja skilyrðunum um heimilisfestu.“ Skip geta því talist íslensk, þótt ekki sje þau eign íslenskra manna, svo framarlega, sem þau eru skrásett hjer, og sje þau hlutafjelagseign, þarf að eins meiri hluti stjórnar fjelagsins að vera búsettur hjer. Og þar sem það nú í 2. gr. er gjört að skilyrði fyrir verðlaunum þessum, að síldin sje ekki veidd á „erlend skip“, og annað ekki, þá sje jeg ekki betur en að margir útlendingar geti alveg eins orðið aðnjótandi þessarra góðu verðlauna. Að minsta kosti er það svo samkvæmt skýringu löggjafarinnar á orðunum „ís1ensk skip“. Efast jeg þó um, að það hafi verið tilgangur háttv. flutningsmanna. Vil jeg því gjöra það að tillögu minni, að málið verði tekið út af dagskrá og umr. frestað. Býst jeg við, að háttv. nefnd fallist á þetta. Mundi mjer vera sönn ánægja í því, að reyna að búa til brtt., er bætt gæti nokkuð úr ágöllum frv., ef nefndin ljeti í ljós ósk um það. Um ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.) ætla jeg ekki að fara mörgum orðum. Virtist mjer hún helst vera nokkurs konar „pia desideria“ eða hugheilar óskir um, að þetta og þetta væri nú svona og svona. Hann sagði, að íslenskur þegn væri hver sá, er hefði öll rjettindi hjer. Eitthvað er bogið við það. Get jeg ekki sjeð, að maður þurfi að hafa öll hugsanleg rjettindi til þess. Enginn mun t. d. mótmæla því, að íslenskir karlar undir 25 ára aldri og konur undir 40 ára aldri sje íslenskir þegnar, en þó hafa þau ekki kjörgengi eða kosningarrjett til Alþingis. En þetta skiftir ekki miklu, þar sem við erum sammála um, að orðalagið á frv. sje óheppilegt. Hugtakið „íslenskur borgari“ er mjög óákveðið og kemur ekki fyrir í íslenskum lögum svo jeg viti til. Í stjórnarskránni er að vísu talað um „borgaraleg“ rjettindi, en ekki get jeg sjeð, að af því orði verði dregið, hvað í hugtakinu felist. Einn mikilsvirtur lagamaður hefir rannsakað, hvað í hugtakinu „íslenskur borgari“ ætti að felast. Kemst hann að þeirri niðurstöðu, að sá, sem kallast má „íslenskur borgari“, hafi hjer lögvarinn landsvistarrjett, og að íslenskur borgararjettur sje lögvarinn landsvistarrjettur. En nú hafa, að jeg held, allir þeir, sem hjer stíga á land, og eigi gjöra sig seka um refsiverð afbrot eða þurfa fátækrastyrks, rjett gagnvart íslenskum stjórnarvöldum til að hafa hjer heimili sitt og gjörast þar með íslenskir borgarar. En ef þetta felst í hugtakinu „íslenskur borgari“ og „íslenskur borgararjettur“, þá kæmu fleiri en boðnir voru, þá fengju fleiri síldarverðlaunin en háttv.frsm. (M. Ó.) og sjávarútvegsnefnd munu hafa ætlast til. Ef því orðið „íslenskur borgari“ er látið standa í frv., verður ekki hjá því komist, að nánari skýring á hugtakinu fylgi með í sjálfum lögunum, ef frv. verður að lögum. Jeg verð samkvæmt því, sem jeg hefi tekið fram, að halda því eindregið fram, að ef það er tilgangur háttv. deildar, að afgreiða frv. þetta, þá getur hún ekki, sóma síns vegna, látið það ná fram að ganga, eins og það er nú úr garði gjört, og verður því varla annað fyrir en að taka það út af dagskrá.

Bjarni Jónsson Jeg vildi benda hæstv. forsætisráðh. (J.M.) á, að jeg ætlaðist til, að till. mín um að setja orðið „þegn“ í staðinn fyrir „borgari“, væri samþykt án atkvæðagreiðslu, sem orðabreyting. Hafði jeg ekki athugað það, að þetta var felt hjer í gær. „Íslenskir borgarar“ held jeg að geti ekki þýtt annað en það, sem á dönsku er kallað „islandske Statsborgere“, og því nákvæmlega sama sem íslenskur þegn, og þá ekki lausara eða meðfærilegra orðalag en hitt. Að því er snertir orð háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), þá er það ekki rjett, að ræða mín hafi ekki verið annað en hugheilar óskir. Minn skilningur í máli þessu er bygður á því, sem bæði jeg og hann álíta rjett vera. Það voru ekki mín orð, að frv. þetta væri að orðalagi til í samræmi við önnur lög, en jeg hjelt því fram, að ef þingið samþykti frv. þetta, þá yrði það að afnema önnur ákvæði, sem andstæð eru. En ekki skal jeg þrátta um það, hvort slíkt er gjörlegt eða ekki. Jeg vildi að eins, að þingið tæki sjer tíma til að athuga þetta, og mun jeg svo láta útrætt um málið. Forseti tók málið út af dagskrá samkvæmt ósk nokkurra þm.

Flutnm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi ekki sjeð að till., sem jeg bar hjer fram, og sem vísað var til landbúnaðarnefndarinnar, hafi enn sjeð dagsins ljós. Nú vildi jeg spyrja hæstv. forseta, hvort hann vildi ekki leyfa þau afbrigði, að þetta mál yrði tekið fyrir, og ef það er ekki hægt, hvort að forseti vildi þá ekki leyfa skrifara landbúnaðarnefndarinnar að hrista höfuðið, ef nefndin ætlar sjer ekki að koma málinu áfram, en annars segja „jam“. Væri þau afbrigði eigi meiri en ýms önnur, sem nú tíðkast.

Forseti: Jeg get ekki orðið viðbón hv.þm. (B. J.), um að leita þeirra afbrigða, sem hann fer fram á. Afbrigði eru yfirleitt ekki veitt nema nauðsyn krefji, og hjer ber enga nauðsyn til, því að nefndin getur enn komið með málið, ef hún vill styðja að framgangi þess. Hins vegar er formanni landbúnaðarnefndarinnar heimilt að gjöra grein fyrir drætti þeim, sem orðið hefir á afgreiðslu nefndarálitsins.

Stefán Stefánsson Drætti þessa máls veldur það, að nefndin hefir ekki haft tíma til að átta sig á málinu til hlítar. Annars skal jeg lýsa því yfir, að mjer finst mál þetta ekki vera sjerstaklega mikilsvert og skaðlaust, þótt það sofni eða bíði næsta þings. Því að hjer mun ekki vera um aðrar lánveitingar að ræða en þær, sem hverjum manni væri innanhandar að fá heima í hjeraði, og styðst jeg þar sjerstaklega við álit flutningsmanns (B. J.), hvað kostnaðarspursmálið snertir.

Bjarni Jónsson Jeg skal aðeins benda á, að þessi háttv. nefnd mun hafa nokkuð mikið að gjöra. Málið kom til hennar 6. jan., og síðan hefir hún ekki haft tíma til að skrifa þetta, sem háttv. 1. þm. Eyfirðinga (St. St.) hefir nú sagt. Nefndarálitið um till. kom aldrei fram. Till var aldrei tekin til frh. fyrri umr. og varð því óútrdd.