Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um lækkun á gjaldtöku fyrir lyfja- og læknisþjónustu og er það till. á þskj. 11. Markmið þáltill. er að Alþingi feli heilbr.- og trmrh. að lækka verulega hlut sjúklinga í lyfja- og lækniskostnaði. Sú leið sem hér er lögð til er að Alþingi feli heilbr.- og trmrh. að fella þegar í stað úr gildi í fyrsta lagi reglugerð um greiðslu almannatrygginga í lyfjakostnaði frá 25. maí 1984, í öðru lagi reglugerð um greiðslur sjúkratryggðra til samlagslækna frá 25. maí 1984 og í þriðja lagi reglugerð um greiðslu sjúkratryggðra á sérfræðingahjálp í rannsóknum og röntgengreiningu frá 25. maí 1984. Í þáltill. er þess í stað gert ráð fyrir að Alþingi feli heilbrmrh. að gefa út nýjar reglugerðir um lyfja- og lækniskostnað sjúklinga sem miðist við eftirfarandi. 1. Hlutur sjúklinga í áætluðum heildarlyfjakostnaði verði aldrei hærri en 25%. 2. Hlutur sjúklinga verði aldrei hærri en sem nemur 50% af lægstu gjaldskrárgreiðslu samlagslæknis eða sérfræðinga. 3. Greiðslur vegna röntgengreininga og annarra rannsókna verði þær sömu og til annarra sérfræðinga. 4. Elli- og örorkulífeyrisþegar skulu þó aldrei greiða meira en sem nemur helmingi af þeirri greiðslu sem gildir hverju sinni. Auk þess skal í reglugerð kveða á um að gjald elli- og örorkulífeyrisþega til sérfræðinga falli niður sé um ítrekaðar vitjanir sérfræðinga að ræða. Þær stórfelldu hækkanir sem urðu á lyfja- og lækniskostnaði í maí s.l. hafa að vonum verið mjög umdeildar og þykir mörgum að með þessari ráðstöfun höfum við færst áratugi aftur í tímann að því er varðar heilbrigðisþjónustu við sjúka. Þeirri stefnu hefur í öllum megindráttum verið fylgt á undanförnum árum og áratugum að tryggja öllum sem á þurfa að halda sem besta læknisþjónustu óháð efnahag fólks. Það felur auðvitað í sér mikla stefnubreytingu í heilbrigðisþjónustunni þegar svo er komið að efnalítið fólk getur ekki nýtt sér þá heilbrigðisþjónustu sem í boði er nema í ýtrustu neyð. Það er ekki einasta þessi stefnubreyting sem umdeild hefur orðið og misboðið hefur réttlætiskennd fólksins í landinu, heldur og það að hæstv. ríkisstj. skuli í kjölfar mikilla kjaraskerðinga og mikillar skerðingar á lífeyri elli- og örorkulífeyrisþega finna það helst ráð við efnahagsvanda ríkissjóðs að leggja stórfelldar gjaldtökur á þá sem síst skyldi í þjóðfélaginu, þannig að efnalítið sjúki fólk þarf að hugsa sig tvisvar um áður en það leitar sér læknisþjónustu. Hækkanir á lyfja- og lækniskostnaði hafa orðið gífurlegar á undanförnum 1–2 árum. Við getum tekið sem dæmi að á tímabilinu 1. júní 1983 til 1. júní 1984 hefur lyfja- og lækniskostnaður sjúklinga hækkað um 300–400% á sama tíma og grunnlífeyrir almannatrygginga hefur einungis hækkað um 13%. Á sama tíma má benda á að á einu ári, frá 1. ágúst 1983 til 1. ágúst 1984, hafa kauptaxtar til að mynda ASÍ-félaga aðeins hækkað um 13.3% að meðaltali. Það segir sig vitaskuld sjálft að sú stórfellda hækkun sem hefur orðið á lyfja- og lækniskostnaði hefur bitnað með fullum þunga á þeim sem síst skyldi, þ.e. láglaunafólkinu, elli- og örorkulífeyrisþegum, ekki síst þegar þessi hækkun bætist ofan á mikla skerðingu á launum og lífeyri. En hver var hlutur sjúklinga í lyfja- og lækniskostnaði fyrir þá stórfelldu hækkun sem varð í maí og hver er hann nú? Nærri lætur að með breytingunni sem gerð var í maí s.l. hafi hlutur sjúklinga hækkað úr 13% í yfir 50%. Ef tekið er til að mynda meðaltal á s.l. 10 árum, þá hefur hlutur sjúklings verið um 21–22%. Ég vil, herra forseti, fá að vitna orðrétt í grg. með þessari þáltill. eða þann kafla sem skýrir hve gífurleg aukning hefur orðið á hlut sjúklings í lyfja- og lækniskostnaði og þær stórfelldu byrðar sem lagðar voru á sjúklinga með þeirri reglugerðarbreytingu sem gerð var í maí s.l. Í grg. segir, með leyfi forseta: „Apótekarafélag Íslands gerði könnun vikuna 2.–6. apríl s.l. á greiðsluskiptingu lyfja milli sjúklinga og sjúkrasamlaga. Þar kemur í ljós að af heildarlyfjasölunni skiptust greiðslur þannig að sjúklingar greiða 13.8% og sjúkrasamlög 86.2%. Jafnframt kom fram að til þess að aðrir en aldraðir og öryrkjar yrðu látnir greiða um 25% af lyfjakostnaði þyrfti að hækka hlut sjúklings fyrir erlend lyf úr 100 kr. í 122 kr. og fyrir innlend lyf úr 50 kr. í 61 kr. Í reglugerðarbreytingunum frá því í maí s.l. hefur hlutur sjúklings hins vegar hækkað um nálega tvöfali meira og nemur nú ca. 50% af heildarlyfjakostnaði. Lyfjakostnaður sjúkratrygginga í apríl og maí, þ.e. fyrir reglugerðarbreytingu, var rúmlega 52 millj. að meðaltali á mánuði. Ef tekið er meðaltal júlí- og ágústmánaðar, þ.e. eftir reglugerðarbreytinguna, er lyfjakostnaður sjúkratryggingadeildar tæplega 39 millj. að meðaltali á mánuði. Miðað við þessar forsendur má ráða að á ári sé um að ræða milli 150 og 160 millj. í auknum lyfjakostnaði fyrir sjúklinga. Lækniskostnaður sjúkratrygginga var að meðaltali í apríl- og maímánuði s.l., eða fyrir reglugerðarbreytingu, rúmar 18 millj. kr. Eftir breytingu á reglugerð var meðaltal lækniskostnaðar í júlí- og ágústmánuði s.l. um 13 millj. kr. Miðað við þessar forsendur má áætla að reglugerðarbreyting heilbrrh. frá 26. maí s.l. hafi í för með sér um 60 millj. kr. viðbótarkostnað á ári fyrir sjúklinga vegna læknishjálpar. Samtals er því aukinn lyfja- og lækniskostnaður, sem lagður hefur verið á sjúka, um 210–220 millj. kr.“ Margir hafa orðið til þess að mótmæla þessum aukna kostnaði á sjúka í þjóðfélaginu. Nýlega sendu 15 félög, m.a. félög fatlaðra og aldraðra, alþm. eftirfarandi bréf sem ég sé ástæðu til að lesa, með leyfi forseta: „Þar sem svo er komið að aðgerðir stjórnvalda eru farnar að hafa áhrif til hins verra á heilsu og afkomu skjólstæðinga okkar, svo og annarra sjúklinga með langvarandi sjúkdóma, viljum við leita liðsinnis yðar til að hindra áframhald þessara aðgerða. Að loknum þingtíma í vor gerðust mikil ótíðindi fyrir sjúklinga þessa lands. Settar voru nýjar reglugerðir um hlut sjúklinga í greiðslu vegna sérfræðiþjónustu lækna og meðferðar á göngudeildum og kostnaður vegna lyfjakaupa var einnig stóraukinn. Auk þess var sjúkrahúsum í reynd uppálagt að loka deildum yfir sumarmánuðina. Alli var þetta samt gert í sparnaðarskyni og hjó þar sá er hlífa skyldi. Afleiðingar þessa eru skelfilegar. Greiðslugetu langtímasjúklinga er ofboðið og heilsu þeirra og afkomu stefnt í voða. Það segir t.d. sína sögu að stórlega dregur úr aðsókn á göngudeildir sjúkrahúsanna eftir 15. dag hvers mánaðar. Lokanir deildanna og þær tafir sem þær valda á því að sjúklingar fái viðhlítandi meðferð veldur ekki síður gífurlegri röskun á högum og afkomu sjúklinga og heimila þeirra. Það er okkur einnig mikið áhyggjuefni að hækkun göngudeildagjalda og greiðslna sjúklinga vegna sérfræðiþjónustu veldur því að fólk leitar ekki aðstoðar fyrr en í óefni er komið vegna þeirra útgjalda sem slíkt veldur. Þetta hlýtur óhjákvæmilega að hafa fleiri innlagnir á sjúkrahús í för með sér í stað meðferðar á göngudeildum. Þess vegna viljum við óska liðsinnis yðar til þess að þessi mál verði öll tekin til endurskoðunar í upphafi þings nú í haust og færð til betri vegar til hagsbóta fyrir landslýð allan. Að sjálfsögðu erum við reiðubúin að veita yður frekari upplýsingar ef þér óskið þess.“ Undir þetta bréf skrifa eftirfarandi félög: Blindrafélagið, Samtök blindra og sjónskertra á Íslandi, Foreldrasamtök barna með sérþarfir, fyrir hönd Krabbameinsfélags Íslands: sjúklingasamtökin Ný rödd, Samhjálp kvenna og Stomasamtökin; Landssamtökin Þroskahjálp, MS-félag Íslands, Samtök gegn astma og ofnæmi, Samtök sykursjúkra, Félag heyrnarlausra, Gigtarfélag Íslands, Landssamtök hjartasjúklinga, Migrenesamtökin, Samtök aldraðra, samtök psoriasis- og exemsjúklinga, Sjálfsbjörg, félag fatlaðra í Reykjavík. Það hlýtur að vera alvarlegt mál þegar 15 félög, sem ég hef hér greint frá, lýsa því yfir að aðgerðir stjórnvalda séu farnar að hafa áhrif til hins verra á heilsu og afkomu skjólstæðinga sinna svo og annarra sjúklinga með langvarandi sjúkdóma. Það er auðvitað ljóst að lyfja- og lækniskostnaður getur verið stór útgjaldaliður í framfærslu heimilanna, eins og þær tölur sem fram koma í grg. bera reyndar með sér. Þó upphæð fyrir hverja vitjun virðist ekki vera ýkjahá í krónum talið getur læknisvitjun haft miklu meiri kostnað í för með sér en ein ferð til sérfræðings kostar. Það er t.d. ekki óalgengt að ef leita þarf til sérfræðings fylgi því sá kostnaður að greiðsla til sérfræðings er 270 kr., síðan fylgir því gjarnan röntgenmyndataka 270 kr., blóðrannsókn 270 kr. og lyfjakostnaður a.m.k. 240 kr. eða samtals á annað þúsund krónur. Kostnaðurinn getur því orðið ærinn þegar upp er staðið, ekki síst fyrir þá sem eru á stöðugum lyfjagjöfum og ítrekað þurfa að leita til sérfræðinga svo og hjá barnmörgum láglaunafjölskyldum. Af þessu er líka hægt að gefa aðra mynd. Ótrúlega stór hópur aldraðra hefur ekki úr neinu að spila nema lífeyri almannatrygginga. Því til staðfestingar get ég vitnað til þess að í sept. s.l. voru greiðslur tekjutryggingar til aldraðra með eftirfarandi hætti. 5202 aldraðir fengu skerta tekjutryggingu, 5888 fengu enga tekjutryggingu og 8198 fengu óskerta tekjutryggingu. Og hvað segja þessar tölur okkur? Samkvæmt upplýsingum Hagstofu var fjöldi 67 ára og eldri í árslok 1983 20 796. Ef litið er á fyrrgreindar tölur Tryggingastofnunar, þar sem fram kemur að tæplega 8200 aldraðir fá óskerta tekjutryggingu, þá má ráða að tæplega 40% 67 ára og eldri á Íslandi hafa einungis sér til framfæris lífeyri almannatrygginga. Nú þegar miklar umræður standa yfir um nauðsyn kjarabóta til launafólks, þá vil ég spyrja: Hvað á að gera fyrir þennan hóp aldraðra og reyndar öryrkja einnig sem engu eða litlu öðru hefur úr að spila en lífeyri almannatrygginga? Hefur hæstv. heilbrmrh. leitt hugann að því eða hæstv. forsrh. eða hæstv. fjmrh.? Eru þessir hæstv. ráðh. tilbúnir að lýsa því yfir hér og nú að lífeyrir almannatrygginga muni strax og um semst á vinnumarkaðinum taka ekki minni hækkun en samið verður þar um? Það er nauðsynlegt að fá svar við því frá hæstv. heilbrmrh. og hvort þessi mál hafi verið rædd í ríkisstj. Ég beini þessu hér með til hæstv. heilbrmrh. og vænti þess að hann svari því hvort þessi mál hafi verið rædd í ríkisstj.: Má vænta þess, hæstv. ráðh., að lífeyrir almannatrygginga verði hækkaður strax og samið verður og að elli- og örorkulífeyrisþegar fái ekki minni kjarabætur en um semst á almenna vinnumarkaðinum? Það er ekki að sjá á fjárlögum að gert sé ráð fyrir neinni hækkun. Á fjárlögum 1984 var gert ráð fyrir að 685 millj. færu til greiðslu tekjutryggingar. Samkv. upplýsingum ríkisendurskoðunar er gert ráð fyrir að greiðslur lífeyristrygginga vegna tekjutryggingar verði komnar í 796 millj. í árslok eða 111 millj. fram yfir áætlun fjárlaga 1984 miðað við óbreyttan lífeyri eins og hann er í dag. Ég spyr því aftur: Hverju mega elli- og örorkulífeyrisþegar eiga von á og hvaða ráðstafanir verða gerðar til að tryggja þeim ekki lakari kjarabætur en um semst á vinnumarkaðinum? Ég tel, herra forseti, nauðsynlegt að fá þetta upplýst nú því það er ekki síður ástæða til að hafa áhyggjur af högum aldraðra og öryrkja í þjóðfélaginu en annarra launþega sem lifa við þröngan og óviðunandi kost í dag. Þegar þessi þáltill. er rædd vaknar spurningin: Var þetta nauðsynlegt? Var nauðsynlegt að leggja aukinn kostnað á sjúklinga um 210 til 220 millj. á ári? Er efnahagsástandið orðið þannig að vega þurfi með þessum hætti að hagsmunum og velferð sjúkra í þjóðfélaginu? Er helst að finna í þeim hópi þá sem hrifsað hafa til sín meir en skyldi af þjóðarkökunni? Það hefur verið talað um að hér búi tvær þjóðir í einu landi. Það er ekki ofsagt. Óréttlát tekjuskipting, sem vaxið hefur ár frá ári, og gífurleg skattsvik eru einkum það sem skipt hefur þjóðinni í tvær þjóðir. Og hvor þjóðin er það sem axla hefur þurft meginþungann af efnahagsaðgerðum ríkisstj.? Kjaraskerðingin hefur auðvitað bitnað með miklum þunga á þeim sem lifa þurfa af litlu meira en strípuðum kauptöxtum verkalýðsfélaganna eða 12 til 16 þús. kr. og leggja þurfa á sig langan vinnudag til að eiga fyrir brýnustu nauðsynjum frá degi til dags og sköttum til samneyslunnar, en samt ná endar ekki saman. Hvor þjóðin skyldi það vera sem hefur að verulegu leyti fengið kjaraskerðinguna bætta með launaskriði í formi yfirborgana, duldra greiðslna og fríðinda? Hve stór er sá hópur í raun í þessu þjóðfélagi sem getur ekki einasta skammtað sér laun sjálfur heldur og ákvarðað sjálfur hvað hann greiðir til samneyslunnar? Hefur ríkisstj. virkilega ekkert að sækja í þennan hóp? Hvað hefur orðið um þá miklu fjármuni sem á undanförnum mánuðum hafa verið færðir frá launþegum, öryrkjum og öldruðum yfir til fyrirtækjanna og atvinnurekenda? Hafa þeir skilað sér í því að treysta undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar og til að skapa ný atvinnutækifæri og bæta lífskjörin í landinu? Ég fæ ekki séð það. Ríkisstj. sagði við launafólk í upphafi starfsferils síns að launafólk yrði að færa tímabundnar fórnir fyrir betri framtíð, en sér launafólk fram á betri framtíð eftir að það hefur fórnað á stuttum tíma a.m.k. þriðjungi af launum sínum? Varla, því enn krefst ríkisstj. áframhaldandi kjaraskerðingar af launafólki. Og enn má spyrja: Er framfærslan launþegum léttbærari í dag, nú þegar verðbólgutölur sýna í septembermánuði 19% verðbólgu miðað við 12% síðustu mánuði, en þegar verðbólga var 130%, þegar ríkisstj. tók við? Ekki er hægt að sjá það þegar til þess er litið að síaukinn fjöldi þarf að leita til Félagsmálastofnunar eða sífellt þarf fleiri og fleiri vinnustundir til að standa undir matarreikningi og nauðsynjum heimilanna. Það er óneitanlega hart til þess að vita að þegar allt í kringum okkur blasir við misrétti og ranglæti í tekjuskiptingu og lífskjörum skuli ríkisstj. sjá það ráð helst að leita í vasa hinna sjúku. Það ákvæði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar sem kveður á um að vernda og tryggja lífskjör þeirra sem þyngst framfæri hafa hljómar eins og argasta öfugmæli þegar til þess er litið að sú gífurlega hækkun á lyfja- og lækniskostnaði bitnar á þeim sem þyngst framfæri hafa og síst skyldi. Og ekki er úr vegi að vitna í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. frá síðustu kosningum, sem birtist í Morgunblaðinu 23. mars 1983, ekki síst þar sem það hefur komið í hlut sjálfstæðismanna eða hæstv. heilbrmrh. Matthíasar Bjarnasonar að setja reglugerðir sem fela í sér svo þungar byrðar á sjúka í þjóðfélaginu. Í stefnuskrá Sjálfstfl. segir að áhersla verði lögð á að hagsmuna aldraðra og öryrkja sé gætt. Það er erfitt að sjá að hagsmuna aldraðra og öryrkja sé gætt þegar lyfja- og læknisþjónusta hafa hækkað um 3–400% á örfáum mánuðum. Og maður spyr: Er virkilega ekki í önnur hús að venda fyrir ríkisstj.? Af hverju ræðst ríkisstj. ekki með sömu hörku að skattsvikurum eins og sjúkum í þjóðfélaginu eða milliliðum sem maka krókinn eða bruðli og sóun í rekstri ríkisstofnana og óarðbærum fjárfestingum í verslunarhöllum og bönkum, svo eitthvað sé nefnt, eða sker duglega niður það gífurlega fjármagn sem fer í milliliði og óarðbæra fjárfestingu í landbúnaði? Fleiri dæmi mætti auðvitað taka. Hvað með sjálftökustéttirnar í þjóðfélaginu, eins og t.a.m. tannlækna sem geta skammtað sér laun og tekjur sjálfir? Hvar er harka ríkisstj. gagnvart þessum aðilum? Af hverju sér ríkisstj. ástæðu til að veita bönkum og fyrirtækjum skattfríðindi á sama tíma og hún leggur gjald á sjúka í þjóðfélaginu sem ekki fá undir því risið? Í fjárlögum fyrir árið 1985 er tekjutap vegna skattaívilnana til banka t.a.m. 75 millj. kr. á næsta ári - bankastofnana sem virðast eiga nóg fjármagn til að fjárfesta í óþarfa bankaútibúum hér og þar eins og þær lystir. Hvað er í raun að ske í þessu þjóðfélagi þegar stöðugt er verið að flytja fjármagn til þeirra betur settu á sama tíma og stöðugt er þrengt að launafólki og mannréttindi sjúkra skert í þjóðfélaginu? Og ég spyr: Var nauðsynlegt að leggja aukinn lyfja- og lækniskostnað á sjúka í þjóðfélaginu fyrst ríkisstj. taldi sig aflögufæra til að veita bönkum skattfríðindi? Hefði þeim peningum ekki verið betur varið til að greiða lyfja- og lækniskostnað fyrir aldraða og öryrkja eða láglaunafjölskyldur í landinu? Eða skattaívilnanir fyrirtækja. Hvað þýða í tekjutap á næsta ári þær skattaívilnanir sem voru samþykktar til fyrirtækja á Alþingi vetur, lækkun skattprósentu og auknar afskriftir eða fyrningarhlutfall til fyrirtækja? Það væri fróðlegt að hæstv. fjmrh. upplýsti Alþingi um tekjutap ríkissjóðs á næsta ári vegna skattfríðinda fyrirtækja. Ég hef heyrt svimandi háar fjárhæðir nefndar í því sambandi. Ég skal fara langt niður fyrir þær tölur sem nefndar eru. Ég hygg að það sé ekki fjarri sanni að tekjutap ríkissjóðs á næsta ári vegna skattfríðinda fyrirtækja sé nálægt þeirri upphæð sem lögð var í auknum lyfja- og lækniskostnaði á sjúka í þjóðfélaginu eða kringum 200 millj. kr. Nei, manngildið hefur svo sannarlega vikið fyrir auðgildinu og mannúðar- og mannréttindasjónarmið eru svo sannarlega á undanhaldi fyrir auðhyggju- og gróðasjónarmiðum síðan þessi ríkisstj. tók við. Þegar litið er til þeirrar sóunar, bruðls og óréttlætis í tekjuskiptingu og misskiptingu á lífsgæðum í þessu þjóðfélagi hlýtur að blasa við að hægt sé að koma festu á íslenski efnahagslíf án þess að vega að mannréttindum sjúkra í þjóðfélaginu. Það eru til peningar í þjóðfélaginu sem ná má í galtóman ríkissjóð ef ríkisstj. tekur af hörku á því misrétti og þeim skattsvikum sem hvarvetna blasa við. Herra forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu. Það er langur vegur í réttlæti hér á landi þegar svo er komið að efnalítið fólk þarf hvað eftir annað að standa frammi fyrir því að eiga hvorki fyrir læknishjálp né lyfjum sem það nauðsynlega þarf á að halda og ríkisstj. sér það ráð eitt að leita í vasa þessa fólks á sama tíma og hún virðist ekki sjá það misrétti sem hvarvetna blasir við í þjóðfélaginu eða telur a.m.k. ekki ástæðu til að ráðast gegn því með hörku. Um leið og ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. vil ég leyfa mér að vænta þess að ríkisstj. sjái að sér í þessu máli og fallist á þá leið sem hér er lögð til, auk þess sem ég ítreka þær spurningar sem ég hef lagt fyrir hæstv. ráðh. Þegar ég hóf mál mitt, herra forseti, voru þrír eða fjórir ráðh. í salnum. Þeir hafa af einhverjum sökum séð ástæðu til þess að ganga úr salnum undir þessari umr. Herra forseti. Ég óska eftir því að þessari umr. ljúki ekki fyrr en hæstv. heilbrmrh. hefur fengið tækifæri til að svara þeim spurningum sem ég hef hér lagt fyrir hann. Ég beindi því til hæstv. ráðh. hvort rætt hafi verið í ríkisstj. hvort elli- og örorkulífeyrisþegar fái einnig hækkaðan lífeyri sem eigi verði lakari kjarabætur en þær sem um semst á vinnumarkaðinum. Ég tel einnig nauðsynlegt að fá fram afstöðu hæstv. heilbrmrh. til þess bréfs sem 15 félög, m.a. samtök aldraðra og fatlaðra, hafa sent alþm. Málið er vissulega orðið alvarlegt þegar þessi félög, félög fatlaðra og aldraðra í þjóðfélaginu, lýsa því yfir að aðgerðir stjórnvalda, sem fólust í gífurlegri hækkun á lyfja- og læknisþjónustu, séu farnar að hafa áhrif til hins verra á heilsu og afkomu fólks í landinu, afleiðingarnar séu skelfilegar, greiðslugetu langtímasjúklinga sé ofboðið og heilsu þeirra og afkomu stefnt í voða, eins og segir í þessu bréfi. Ég vil ítreka þær óskir mínar, herra forseti, að þó að hæstv. heilbrmrh. sé hér ekki til að svara þeim spurningum sem ég hef beint til hans ljúki þessari umr. ekki fyrr en hann hefur fengið tækifæri til að svara þeim spurningum.



Það skal tekið fram að gefnu tilefni að hér eru engir ráðh. á fundi vegna þess að það hefur verið boðaður áríðandi ríkisstjórnarfundur núna korter yfir fimm.



Herra forseti. Í þáltill. þeirri sem þingflokkur Alþb. stendur að og hér er til umr. er gert ráð fyrir sérstöku átaki vegna vanda útgerðarinnar. Sú sjö manna þingnefnd sem við leggjum til að verði kosin skal skila inn tillögum um úrlausnir þessa sérstaka vanda ekki seinna en um næstu áramót. Í þeim tillögum skal nefndin leggja megináherslu á eftirtalin atriði: a) að skapaður verði rekstrargrundvöllur fyrir togara sem ná meðalaflaverðmæti eða meira á ári miðað við venjulegar aðstæður og að treyst verði sérstaklega útgerð þar sem hún er meginforsenda atvinnulífs. b) að benda á hvernig farið skuli með þann kostnað og þær skuldir sem útgerðin getur ekki staðið undir með eðlilegum hætti. Nefndin skal strax í upphafi fara þess á leit við sjútvrh. að hann beiti sér fyrir því að opinberir sjóðir grípi ekki til aðgerða sem leiða mundu til stöðvunar skipa meðan unnið er að fyrsta áfanga nál. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Jóhann Ársælsson hafa gert till. góð skil hér á hv. Alþingi. Ástæðan fyrir því að ég stend hér upp, herra forseti, er sú að ég vildi gjarnan að hv. þm. heyrðu sögu eins þessara togara sem á næstunni má reikna með að verði boðnir upp. Nafn togarans er Bjarni Herjólfsson ÁR-200. Nú þessa dagana liggur hann hér í Reykjavíkurhöfn og það er rétt, sem hv. þm. Jóhann Ársælsson sagði hér s.l. fimmtudag, að Fiskveiðasjóður hefur tekið að sér að ábyrgjast að hægt sé að kaupa olíu á ljósavél skipsins þar til að uppboðið verður. En hvers vegna er svo komið? Er það vegna þess að um einstaklega slæman rekstur og kæruleysi eiganda skipsins sé að ræða? Nei. Bjarni Herjólfsson er einn úr hópi fjölda togara þar sem eigendur, rekstraraðilar hafa lagt allt sitt af mörkum til þess að rekstur gæti gengið. En skuldasöfnun þessarar ákveðnu útgerðar á sér langa sögu og hér er aðeins hægt að stikla á stóru. Árið 1974 stofnuðu Eyrarbakkahreppur, Stokkseyrarhreppur og Selfossbær hlutafélagið Árborg. Félagið keypti togarann Bjarna Herjólfsson ÁR-200 frá Póllandi og kom hann til landsins í apríl 1977. Þegar gengið var frá smíðasamningi 1974 var gert ráð fyrir 10% eigin fjármögnun, en vegna óhagstæðrar verðlagsþróunar frá undirritun samningsins til ársins 1977 var eigin fjármögnun ekki nema um 2.5%. Það má segja að sé upphaf þeirrar slæmu þróunar sem síðar varð. Fyrstu fjögur rekstrarár skipsins voru ein hörmungarsaga. Strax eftir fyrsta túrinn kom fram alvarleg bilun í vél, þannig að þar var um rúmlega mánaðar stopp að ræða. Það má í raun segja að á þessum fyrstu fjórum árum hafi það þótt viðburður ef skipið náði heilli veiðiferð án skakkafalla og var oft langtímum saman frá veiðum vegna bilana og að sjálfsögðu hélst þá illa á góðum skipstjórum. Skipið drabbaðist niður og vanskilaskuldir hlóðust upp og síðan háir dráttarvextir. Á árinu 1981 var gert verulegt átak til lagfæringar á skipinu og það fór í svokallaða fimm ára klössun og þá var vél þess útbúin fyrir svartolíubrennslu. Árin 1981 og 1982 gekk rekstur Bjarna Herjólfssonar þokkalega. 1983 var aflasamsetning léleg og rekstrargrundvöllur skipsins að bresta. Þá, snemma árs, fékk útgerðin töluverða fyrirgreiðslu frá ríki, en það dugði ekki til. Um miðjan okt. 1983 var togaranum lagt. Í júní á þessu ári fer hann aftur á stað eftir að hraðfrystistöðvarnar á Stokkseyri og Eyrarbakka höfðu tekið á sig skuldbindingar og lagt til allt það fjármagn sem þær gátu - með því að koma þá sjálfum stöðvunum í vanskil annars staðar. En þar kom að hraðfrystistöðvarnar gátu ekki meir og hreppsfélögin ekki heldur. Togarinn er aftur stopp og ekki annað sjáanlegt en að hann verði boðinn upp. Allt atvinnulíf á Eyrarbakka og Stokkseyri byggist á fiskvinnslu og útgerð. Koma togarans Bjarna Herjólfssonar vakti vonir okkar um næga og stöðuga atvinnu fyrir fólkið á þessum stöðum, auk þeirra sem sótt hafa vinnu frá Selfossi niður á ströndina. Forráðamenn þessara tveggja sveitarfélaga og hraðfrystistöðvanna hafa frá byrjun lagt allt sitt af mörkum, og raunar farið fram úr raunverulegri getu hreppsfélaganna og hraðfrystihúsanna, til þess að halda þessari útgerð gangandi. Það segir sína sögu að þegar togarinn er keyptur áttu hraðfrystihúsin ekki verulegan hlut útgerðarinnar, en eru nú stærstu hluthafarnir. Vegna þess hve hraðfrystistöðvarnar hafa þurft að leggja togaranum mikið fé hafa stöðvarnar síðan verið í vanskilum við hreppsfélögin og þau síðan ekki getað staðið við sínar skuldbindingar. Það er í dag mörgum sveitarfélögum vel þekktur vítahringur. Við síðustu áramót voru skuldir togarans Bjarna Herjólfssonar 96 millj. 870 þús., þar af langtímaskuldir 51.6 millj. kr. Aflatekjur skipsins voru 15.5 millj. 1983 á móti 17.1 millj. á árinu 1982. Fjármagnskostnaður var á s.l. ári 38.5 millj. á móti 23.7 1982. Skuldir skipsins við Fiskveiðasjóð námu um áramótin 40 millj. kr. Húftryggingarverðmæti skipsins var á þessum tíma, um áramót, 84 millj. Allar þessar tölur hafa hækkað síðan þá. En úr því að staðan er svona, hvers vegna eru menn þá að halda dauðahaldi í þetta skip? kann einhver að hugsa. Svarið er einfalt. Það er lífsnauðsyn fyrir byggðarlög sem þessi að hafa skip til hráefnisöflunar. Það er forsenda þess að þar haldist byggð. En nú missa þau togarann. Og ekki bara þessi þorp, þá væri vandinn ekki stór. Sömu sögu er að segja um fjölda annarra byggðarlaga. Þau missa sín skip sé ekkert að gert. Það er fjöldi manns sem á yfir höfði sér að missa atvinnuna og þá jafnvel heimili sín um leið því þau kjör sem þetta fólk hefur verið neytt til að búa við á síðustu tímum hafa gert því ókleift að safna í sjóð sem hægt væri að grípa til á atvinnuleysistímum. Hvaða von á þá þetta fólk? Getur það sett traust sitt á núverandi ríkisstj.? Nei, því miður. Stjórnvöld hafa ekki gert neitt. Jú annars. Með efnahagsráðstöfunum sínum hafa stjórnvöld flýtt fyrir þessari óheillavænlegu þróun. Við að missa togarann erum við á Stokkseyri illa stödd, en ástandið á Eyrarbakka er enn verra. Þar hafa nú í einar fimm vikur 50–60 starfsmenn Hraðfrystistöðvar Eyrarbakka verið skráðir atvinnulausir vegna þess að stöðin hefur ekkert hráefni. Eyrbekkingar hafa fengið sitt hráefni hjá togaranum og leigubátum. Nú hefur hraðfrystihúsið fest kaup á rúmlega 50 tonna bát, en betur má ef duga skal. Nokkrir einstaklingar á Eyrarbakka fóru af stað og söfnuðu hlutafé til kaupa á togskipi. Á einni helgi söfnuðust 5 millj. kr. sem eru um 10 þús. krónur á hvert mannsbarn í hreppnum. Ákveðið var að festa kaup á skipinu Otto Wathne NS-90, 150 tonna stálskip, 26 metra langt, sem hentar mjög vel við suðurströndina. Kauptilboð þeirra Eyrbekkinga hljóðaði upp á 65 millj. kr. Þeir unnu þetta mál sitt vel, Eyrbekkingar, enda eygðu þeir þar von í skip sem komið gæti í stað togarans. Hver einasti íbúi Eyrarbakkahrepps fylgdist með af áhuga. Loks kom svo að ekki var annað séð en af kaupunum yrði. Ætla mætti að hæstv. ríkisstj., sem auðvitað var fullkunnugt um atvinnuástandið á Eyrarbakka eftir að togarinn fór, hafi nú stutt þá með ráð og dáð, einkum og sér í lagi hæstv. sjútvrh. En hvað gerist? Hafrannsóknastofnun sendir menn austur á firði að tilhlutan sjútvrh. og þar með misstu Eyrbekkingar þessa von sína. Þeim er sagt að þeir séu alveg út úr myndinni, Hafrannsóknastofnun taki skipið. Herra forseti. Hæstv. ráðh. virðast vera ákveðnir í að sitja sem fastast á botnum sínum og gera ekkert til þess að leysa rekstrarvanda í íslenskum sjávarútvegi. Það er hart að þessi undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar og það fólk sem við hann vinnur skuli vera í svo litlum metum hjá hæstv. ríkisstj. Sök hennar er stór og samviska hennar hlýtur að vera ljót, ef hún þá nokkurn tíma veltir fyrir sér afkomu heimilanna sem eiga allt sitt undir því að styrkum stoðum sé rennt undir þennan mikilvæga atvinnuveg. Við skuldum sjómönnum og fiskvinnslufólki þessa lands það að á þessum vanda sé tekið eins fljótt og auðið er. Alþb. vill með þessari þáltill. sinni leggja sitt af mörkum með von um skjóta og góða vinnu nefndarinnar.



Herra forseti. Ég er út af fyrir sig ekki mótfalinn því að sérstakri þingnefnd verði falið að fjalla um og skoða grannt rekstrarvanda sjávarútvegsins sem ég hygg að sé hvergi orðum aukinn og á þó að líkindum eftir að vaxa mjög á næstunni ef svo heldur fram sem horfir nú í launamálum í þjóðfélaginu. Ég get tekið undir það að ekkert sé á móti því að einir sjö þm. bætist í hóp þeirra sérfræðinga sem um þennan margfræga rekstrarvanda sjávarútvegs hafa fjallað og fjalla með þeim árangri sem flm. benda á með þessari till. Hitt get ég efast um, að árangur af starfi þeirra verði mjög mikill eða áþreifanlegur, a.m.k. ekki á næstunni. Það eru þó nokkrar hliðstæður um nefndir sem slíkar. Það var sérstök nefnd send til þess að kanna og bera saman rekstur loðnuútvegs í nágrannalöndunum, Danmörku, Færeyjum og Noregi, árið 1978. Sú nefnd kom reynslunni ríkari, efast ég ekki um, en út úr þeirri athugun kom ekkert sérstakt að því er ég best veit. Það var sérstök nefnd skipuð sumarið 1979 til þess að athuga sölukostnað í útflutningsverslun með fiskafurðir. Sú nefnd safnaði mörgum og gagnlegum upplýsingum, henni dapraðist síðan starfið æ meir og hætti síðan. Fyrrv. hv. þm. Kjartan Ólafsson var formaður þeirrar nefndar. Þar sem ég var í nefndinni ásamt honum og fleiri góðum mönnum þá, þ. á m. fjórum þm. ef ég man rétt, margítrekaði ég við hann fyrirspurnir um hvort nefndarstörfum væri lokið. Hann átti við því sárafá svör. Síðan hef ég ekkert af nefndinni heyrt, en hún hefur ekki opinberlega verið leyst frá störfum svo ég viti. Það hafa margar nefndir athugað rekstrarvanda togaraútgerðar. Ég endurtek það að að ætla þessari nefnd, nú þegar í hönd fer mesti annatími þingsins, að koma með grundvallarsvör við grundvallarspurningum fyrir áramót er mikil bjartsýni. Fyrir utan alla þessa samanburðarliði, 1-8, sem taldir eru upp, virðist nefndinni ætlað að skapa að miklu leyti fiskveiðistefnu fyrir næsta ár eða næstu ár. Maður hlýtur að spyrja: Til hvers höfum við sjútvrh. ef þessari nefnd er ætlað að sjá fyrir þessu, einu af meginhlutverkum hans? Það er tekið fram að nefndin skuli leita eftir því við sjútvrh. sem segir, með leyfi forseta, í niðurlagi till.: „Nefndin skal strax í upphafi fara þess á leit við sjútvrh. að hann beiti sér fyrir því að opinberir sjóðir grípi ekki til aðgerða sem leiða mundu til stöðvunar skipa meðan unnið er að fyrsta áfanga nál.“ - Þá spyr ég hvort rétt sé yfirleitt og hverjum sé greiði gerður með því að stöðva framgang mála af þessu tagi. Það er oft leitast við að kenna einhverjum óþekktum ráðgjöfum í bankakerfinu um það að á árunum sem liðin eru síðan 1977–1978 hafi þessir ráðgjafar nánast skipað útvegsmönnum að taka lán með afarkostum og þeir hafi nánast skrifað undir þær gerðir grátandi eins og Árni Oddsson lögmaður fyrrum tíð. Ég ætla ekki að fara að nafngreina einstaka útvegsmenn eða togara eins og hér hefur verið gert. Þeir eru þó nokkuð margir og það væri sjálfsagt hægt að telja þá í tugum. En ég held að það stríði gegn réttarvitund hins almenna þjóðfélagsborgara að beita hér einhverri pennastriksaðferð sem upp var fundin á s.l. ári. Að lokum finnst mér að allt þetta mál beri nokkurn keim af hinum gömlu úrræðum Alþb. Reyndar segir með skýrum stöfum í fskj., sem þessu frv. fylgir, að Aþb. telur að ekki eigi að láta köld markaðslögmálin ráða úrslitum um atvinnuþróun, heldur beri að mæta framleiðslusamdrætti og fjármagnskostnaði sjávarútvegsins á skipulegan hátt á grundvelli félagslegra sjónarmiða. Ég bið menn að taka eftir þessu, að það beri að mæta framleiðslusamdrætti og fjármagnskostnaði á grundvelli félagslegra sjónarmiða. Það er alltaf verið að benda á einhverja svindlara. Það eru útvegsmenn, það eru frystihús, það eru söluaðilar. Það var fundið upp hér á árunum af hæstv. fyrrv. sjútvrh., núverandi formanni bankaráðs Landsbankans, - að vísu ekki fundið upp en notað mikið af honum, - hugtakið framleiðni. Framleiðni átti að verða allra meina bót, átti að leysa öll mál. Síðan þá hefur í stjórnarmyndunarviðræðum sem ég hef fylgst með ætíð verið reynt að finna hugtök sem hafa átt að leysa allan vanda. Safnast hefði auður hér og þar í hendur örfárra manna. En það hefur aldrei verið gerð tilraun til þess að lita á það að þeir sem reksturinn stunda verða að bera ábyrgð á honum og það eru þeir sjálfir sem hafa komið sér í þessi vandræði að miklu leyti.



Herra forseti. Ég vildi aðeins með örfáum orðum lýsa stuðningi við meginefni þessarar till., þ.e. að kjörin verði nefnd sjö þm. til að kanna og safna upplýsingum um þau vandamál sem hér er við að stríða og benda á leiðir til úrbóta. Það er auðvitað kunnara en frá þurfi að segja við hvern vanda togararnir eiga að stríða núna og sjávarútvegurinn í heild og ég held að mönnum hér inni sé það ákaflega vel ljóst að ef sjávarútvegurinn ekki gengur og ef útgerðin hefur ekki rekstrargrundvöll, svo að notað sé það eftirlætisorð manna nú um stundir, þá gengur ekki þetta þjóðfélag heldur. Það er alveg skýrt og klárt. Hv. síðasti ræðumaður, hv. 5. þm. Norðurl. e., vék að því hér að menn hefðu sjálfir komið sér í þann vanda sem hér væri við að etja. Ég held að það sé ekki alveg rétt. Ég held að það sé staðreynd, sem ekki verður móti mæli, að a.m.k. töluverður hluti þessa vanda, a.m.k. sumra skipanna, stafar af því að á þeim hvíla lán í dollurum og að nú hefur gengisþróun varðandi dal orðið önnur en menn ætluðu. Ég hygg að það sé ekkert leyndarmál að það var beinlínis stefna bankakerfisins að menn tækju dollaralán. Menn sem vildu sumir hverjir taka lán í norskum krónum eða sterlingspundum voru mjög hvattir ef ekki beinlínis ýtt inn á þær brautir af bankakerfinu að taka lán í dollurum. Fyrir þessu tel ég mig hafa alveg örugga vitneskju og þess vegna bera opinberir aðilar auðvitað ábyrgð á hluta þessa vanda. Menn sjá eftir á að þau skip sem t.d. eru með lán í sterlingspundum eða norskum krónum eru yfirleitt ólíkt betur á vegi stödd en þar sem dollaralán eru og skýrir það sig sjálft ef menn skoða gengisþróun og þróun á gengi Bandaríkjadals að undanförnu. Þess vegna bera opinberir aðilar með nokkrum hætti ábyrgð á því hvernig komið er. En hér er um margslungið vandamál að ræða. Það má vera að það taki nokkurn tíma og hlýtur að taka nokkurn tíma að komast til botns í því. En auðvitað komast menn ekkert hjá því. Það verður ekki látið ske að öllum þessum flota verði lagt, sem skuldar hvað mest, vegna þess að það þýðir neyðarástand á fjölmörgum stöðum víðs vegar um landið. Það þýðir fjöldaatvinnuleysi. Það er þjóðfélaginu miklu dýrara að láta þennan flota, sem verst er settur, stöðvast en að gera ráðstafanir til að leiðrétta það misvægi sem þarna hefur skapast því að fjármagn hefur verið fært frá sjávarútvegi með ýmsum hætti til verslunar og þjónustu t.d. sem blómstrar nú meir en nokkru sinni fyrr, a.m.k. hér í höfuðborginni og nágrenni. Það segir í fskj. með þessari till., með leyfi forseta, 6. liður: „Gagngert verði unnið að því að tryggja ódýrari þjónustu við sjávarútveginn en nú er um að ræða. Verði sérstaklega tekið á bönkum, olíufélögum og skipafélögum í þessu sambandi sem græða nú hundruð milljóna kr. á ári. Ekki er vafi á því að uppistaðan í hagnaði þessara fyrirtækja er sótt í sjávarútveginn.“ Þarna er kannske nokkuð sterkt til orða tekið, en ég held að það sé öruggt mál að töluvert af gróða þessara fyrirtækja er sótt til sjávarútvegsins. Ég bendi sérstaklega á bankakerfið sem ríkisstj. sá ástæðu til að undanþiggja sköttum á síðasta ári sem bankakerfið áður hafði greitt og létti stórlega á bönkunum. Hvert fara þeir fjármunir nú? Ætli þeir fari ekki í húsbyggingar og fleiri bankaútibú og eitthvað fleira því skylt? Það er minnst á olíufélögin hér. Menn hafa fylgst með því, og ekki bara hér í kringum höfuðborgina, hvernig olíufélögin blómstra, hvernig bensínhallirnar rísa hér hver á fætur annarri með nokkur hundruð metra millibili við þjóðvegina út úr höfuðborginni. Menn hafa fylgst með því hvernig olíufélögin færa sífellt út kvíarnar jafnframt því sem olíuverð og bensínverð hækkar. Nú liggur fyrir ein hækkunarbeiðni upp á að mér skilst 15–20% frá þessum olíufélögum samtímis því sem olía er að lækka á mörkuðum erlendis. Menn hafa líka fylgst með því hvernig þessi félög hafa opnað matvöruverslanir. Menn hafa líka fylgst með því hvernig olíufélögin hafa opnað myndbandaútleigur með Dallas og ég veit ekki hverju. Hvers vegna í ósköpunum eiga þeir sem kaupa bensín og olíur að vera að greiða niður svona vitleysu? Hvaða skylda ber olíufélögunum til að sjá mönnum fyrir sjónvarpsefni? Ég hélt að það væru nógir aðrir aðilar til þess. Eiga þeir sem kaupa bensín og olíur, eiga útgerðarmenn sem kaupa olíu, að greiða niður innkaup olíufélaganna á Dallas? Það er fáránlegt. Þessi félög eru komin langt út fyrir sitt verksvið. Það er fullkomin ástæða til þess að íhuga hvort ekki eigi að kasta þessu dreifingarkerfi, sem nú er, fyrir róða. Ríkið flytur inn olíuna, þannig að það hefur milligöngu um innkaupin. Olíufélögin taka síðan við henni og dreifa henni gegnum þrefalt dreifingarkerfi. Ég hef ekki hingað til verið talsmaður þjóðnýtingar á þessu sviði, en mér sýnist vera fullkomin ástæða til að skoða það í fúlustu alvöru hvort þessi félög séu ekki óþörf, hvort ríkið eigi ekki bara að flytja inn þessa olíu, eins og það hefur nú milligöngu um, og hvort síðan eigi ekki einstaklingar að reka þessar bensínstöðvar út um allt land og hér í Reykjavík. Á ekki bara að bjóða þær út og leyfa einstaklingum að spreyta sig á þessum rekstri? Ég get ekki ímyndað mér að það sé í andstöðu við sjónarmið þeirra sjálfstæðismanna. Ég get ekki ímyndað mér það. Ég sé ekki betur en þessi olíufélög séu orðin dragbítur og geri það að verkum að við verðum að borga dýrara bensín og dýrari olíu en ella væri. Ég held að þetta sé mikillar athugunar virði. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Ég ítreka stuðning við meginefni þessarar till., þ.e. að farið verði ofan í saumana á þessu vandamáli. Það er ekkert auðleyst og engar pennastriksaðferðir duga þar, ég get alveg tekið undir það. En þetta er vandamál sem menn komast ekki hjá því að leysa. Ég held að mönnum sé líka ljóst og því fyrr sem menn átta sig á því að þetta verður að gera, því betra. Það verður að tryggja þessum togaraflota skilyrði til þess að hann geti haldið áfram að fiska.



Herra forseti. Á þskj. 60 hef ég leyft mér að flytja svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að leita allra leiða til að koma á ákveðinni skipulegri þjónustu í tannréttingum úti á landsbyggðinni. Skal um málið leitað samvinnu við Tannlæknafélag Íslands og samráð haft við Tryggingastofnun ríkisins um mögulega framkvæmd þessa.“ Í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er alkunna að tannréttingar eru orðnar býsna algengar sem veigamikill þáttur í tannvernd. Mikill fjöldi barna og unglinga er í tannréttingum sem taka yfir langan tíma og eru bæði dýrar og kostnaðarsamar á ýmsan veg. Lætur nærri að um 30% þurfi að fara í slíkar aðgerðir. Ekki skal dregið úr nauðsyn þess að tannréttingar séu framkvæmdar á þeim sem þurfa, þó óneitanlega hafi aukning þeirra orðið mjög mikil og þyrfti vissulega að kanna það hvort þessa er í raun þörf í svo ríkum mæli sem nú er, en á það skal enginn dómur lagður. Aðeins skal á það bent“ - skv. þeim upplýsingum sem ég hef fengið, en hafa reyndar verið dregnar í efa síðan þessi till. var flutt - „að 41 % ferðakostnaðargreiðslna, sem tryggingayfirlæknir úrskurðar, eru vegna tannlækninga og tannréttingar eru þar yfirgnæfandi. Sjúkrasamlögin taka verulegan þátt í þessum aðgerðum, bæði hvað tekur til tannréttinganna sjálfra og ferðakostnaðar þeirra sem lengra þurfa að sækja. Þáttur sjúkrasamlaga í tannréttingum er nú 50%, var 75% fyrir valdaskeið núv. ríkisstj. En þessi till. snýst fyrst og síðast um hinn þáttinn, ferðakostnaðinn sem hér af hlýst. Mun þar um verulegar upphæðir að ræða, því ekki er óalgengt að fara þurfi 12–14 ferðir á fund sérfræðings vegna meiri háttar tannréttinga. Þáttur sjúkrasamlags í þessum ferðakostnaði er flugferðin að frádregnum 800 kr. fyrir fyrstu ferð og 400 kr. fyrir aðrar. Þá er að sjálfsögðu eftir sá verulegi kostnaður sem hver einstaklingur þarf að greiða. Auk þess er greitt fyrir fylgdarmann ef þess er talin augljós þörf. Austfirsk börn og unglingar leita ýmist til Akureyrar eða Reykjavíkur eftir þessari þjónustu. Fyrst er ferð á flugvöll sem getur verið talsvert dýr, svo ekki sé minnst á erfiðleika í vetrarferðum, óþægindi og aukakostnað. Síðan er svo flugferðin og þar er um verulegan kostnað að ræða sem hverjum einstökum ber að greiða. Ótalin er þá röskun vegna skóla eða vinnu, t.d. ef flug fellur niður og biðtími verður lengri af þeim sökum. Varla fer flm. þessarar till. svo um Egilsstaðavöll að þar séu ekki einhverjir að koma eða fara í þessum erindagjörðum. Það er því augljóst að allra leiða verður að leita til að reyna að koma á hagkvæmri skipan þessara mála, færa þjónustuna að svo miklu leyti sem unnt er nær fólkinu. Á því eru sögð ýmis tormerki og verða þau ekki tíunduð hér, en ekkert úr þeim dregið. Hins vegar er hér um stærri fúlgur að ræða en svo í endurgreiðslu ferðakostnaðar frá tryggingakerfinu, svo aðeins sé nú á þann þátt litið, að ekki megi talsverðu til kosta og yrði þó umtalsverður sparnaður niðurstaðan. Hins vegar skal höfuðáhersla lögð á kostnað viðkomandi aðila sem er mjög verulegur, margs kyns óhagræði og umtalsverð röskun varðandi nám eða vinnu. Ef þjónustan yrði a.m.k. á einum stað í fjórðungnum yrði um mjög mikla bót að ræða svo vægt sé til orða tekið. Að þessu ber því ótvírætt að stefna og fjölmargir foreldrar hafa rætt um þetta við flm. og óskað eftir því að knúið yrði á um úrbætur. Vel kann að vera að einhverjar athuganir hafi átt sér stað á möguleikum þessa, vel kann að vera að þetta verði torleyst, en að því ber rækilega að huga. Hér er um hagsmunamál fjölmargra að tefla, hér eru miklar upphæðir á ferðinni úr tryggingarkerfinu og því hlýtur að verða að kanna gaumgæfilega hvort ekki er unnt að fá sérfræðing í þessari grein til að koma til móts við fólkið eins ríkulega og unnt er. Þegar sparnaðarhjali er helst á lofti haldið væri ómaksins vert að huga hér að.“ Til viðbótar við þessa grg. er kannske óþarft að hafa uppi frekari rökfærslu. Á eðlilegum tímum hefði vissulega verið unnt að fá enn nánari talnalegar upplýsingar um umfang þessa kostnaðar sem hér er sérstaklega vikið að. Það er nauðsynlegt líka vegna þess að ef unnt væri að koma þessari þjónustu nær fólkinu væri að því ótvíræður sparnaður fyrir tryggingakerfið í landinu, en venjulega eru svona þjónustuatriði talin ómöguleg í framkvæmd sakir allt of mikils kostnaðar sem þeim kynni að fylgja. Ef allir legðust nú hér á eitt og gott skipulag næðist í þessum efnum er auðsætt að sparnaður mundi af verða. Þá er að sjálfsögðu hinn stóri þáttur eftir, eins og ég kom inn á í grg., sem snýr að viðkomandi aðilum, hagræði, þægindi og minni kostnaður yfirleitt. Þetta hlýtur því að vera verðugt athugunar- og úrlausnarefni. Að því er vikið í grg. hver þörfin sé fyrir tannréttingar almennt. Án þess lítið sé úr þeirri þörf gert þá ber vissulega að kanna það rækilega í leiðinni hvort hér sé í heildina gengið of langt, farið offari. Tölur frá Norðurlöndunum eru ákaflega misjafnar og greinilegt að ólíkt mat er lagt á þörfina, alveg sér í lagi þörfina á meiri háttar tannréttingum. Sumir tannlæknar fullyrða að við séum alveg í hámarki með þessar aðgerðir, þær séu nánast, eins og virtur maður í þeirri stétt orðaði það, „tískufyrirbrigði“ sem nýtt væri til hins ýtrasta. Það er ekki launungarmál að yfirtannlæknir heilbrrn., sá ágæti maður Magnús Gíslason, telur að hér sé a.m.k. um mjög verulegt athugunarefni að ræða og ýmsar efasemdir hefur hann uppi um þýðingu þessara síauknu tannréttingaraðgerða. Mér eru hins vegar efst í hug þolendur þessa, börn og unglingar á landsbyggðinni og aðstandendur þeirra, og hversu unnt megi reynast að minnka kostnað þeirra og auka þjónustuna með því að færa hana nær fólkinu, hvort sem það yrði með reglubundnum ferðum þeirra tannlækna sem eru sérfræðingar á þessu sviði og munu vera átta talsins, eða þá að tryggja það með búsetu þeirra og aðstöðu í a.m.k. hverjum landsfjórðungi. Ég þekki til foreldra sem hafa verið með fjögur börn sín í tannréttingum á s.l. fjórum árum og veit gjörla um þær drjúgu upphæðir sem það heimili hefur þurft að eyða til þessa. Ég veit hins vegar að öll þessi tilvik hafa verið óhjákvæmileg og sjálfsögð fyrir viðkomandi. En svona dæmi og ótal fleiri þessu lík knýja á um að eitthvað sé gert í þessu máli og því er þessi till. flutt. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að að loknum þessum hluta umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil lýsa eindregnum stuðningi við þá till. sem hér er flutt. Hér er vissulega hreyft stóru máli, einu af þeim málum sem sýna mönnum fram á hversu miklum erfiðleikum það er háð og hversu miklu meira það kostar það fólk sem er úti á landsbyggðinni að sækja eða nýta sér þessa þjónustu en þá sem eru hér í næsta nágrenni við hana. Þetta er einn þáttur í því félagslega óréttlæti sem ríkir í þjóðfélaginu, misvægi á þessu sviði, svo notað sé mjög margtuggið orð, misvægi réttlætisins. Augljóst er að um gífurlega háar upphæðir er að ræða sem fjöldamörg heimili víðs vegar á landinu þurfa að inna af höndum vegna þessarar þjónustu. Þegar sá kostnaðarauki bætist ofan á ótalmargt annað sem þessir sömu aðilar þurfa að kaupa miklu dýrara verði en gerist hér á þessu svæði, þá segir það sig sjálft að vart verður við það unað öllu lengur að ekki sé reynt að draga verulega úr því óréttlæti sem landsbyggðarfólk býr við miðað við þéttbýliskjarnann hér á þessu svæði varðandi ýmiss konar félagslega þjónustu. Ég vænti þess að almennt séu hv. þm. sammála um að hér þurfi leiðréttingar við, hér þurfi að ráða bót á. Vel má vera að ekki verði það gert í einu skrefi en með góðra manna hjálp má örugglega draga verulega úr þessum aukakostnaði sem landsbyggðarfólk þarf að greiða í þessu máli sem öðrum. Ég ítreka stuðning minn við þessa þáltill. og vænti þess að ráðandi öfl í þjóðfélaginu taki tillit til þess kostnaðarauka sem þarna er um að ræða. Ég vænti þess að þm. almennt geri gangskör að því að mál þetta fái afgreiðslu og ekki bara það, heldur gangi síðan eftir því að framkvæmdavaldið fari eftir þeim vilja sem ég vona að sé hér á hv. Alþingi um að hér sé stigið skref til leiðréttingar frá því sem nú er.



Herra forseti. Á þskj. 59 hef ég leyft mér að endurflytja svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir skipulegu samræmdu átaki til þess að koma sem bestri sjúkra- og iðjuþjálfun inn á heilsugæslustöðvar landsins sem allra fyrst. Kannað verði rækilega hversu tengja megi þessa þætti sem best við kennslu í heilsurækt í efstu bekkjum grunnskólans, efldir verði möguleikar Vinnueftirlits ríkisins til að vinna að fyrirbyggjandi aðgerðum á vinnustöðum þar sem leiðbeint yrði sem gleggst um grundvallaratriði réttra vinnubragða og vinnustellinga jafnhliða bættri vinnuaðstöðu. Leitað skal samráðs um átak þetta við samtök launafólks og vinnuveitenda svo og þau félög heilbrigðisstétta sem málið varðar sérstaklega.“ Þegar ég flutti þessa till. í fyrra nokkuð síðla þings fór ég yfir grg. sem snýr að því mikla starfi sem þegar er unnið af þessum stéttum, sjúkraþjálfurum alveg sérstaklega, vegna þess að þeir eru miklu fjölmennari hér varðandi endurhæfingu ýmiss konar. En einnig benti ég á það að ef gagnsemi þeirrar starfsemi ætti að verða sú sem hún þyrfti að verða þyrfti einnig að huga verulega að forvarnarstarfi í þessum efnum. Ég vék þá að því hver nauðsyn okkur er á starfsemi þessara stétta m.a. vegna hins mikla vinnuálags sem við þekkjum öll úr þjóðfélaginu. Það er í raun einn þáttur vinnuverndar að koma þessari þjónustu að. Ég vék alveg sérstaklega að samstarfinu við skólana. Ég held að nauðsynlegt sé að samstarf komist á milli heilsugæslustöðva og skóla varðandi heilsuræktina sem kennd er í skólunum og byggist allt of mikið á fimleikaæfingum sem fyrst og fremst snúa að því að standa sig sem best, vera sem hraustastur á því sviði sem tekur til keppni og annars slíks. Ég ætla ekki að endurtaka þessa grg., enda hafa menn hana fyrir augunum, en ég vildi aðeins minna á það að ýmsir fróðir aðilar um þessi mál hafa lagt flm. lið og til viðbótar sent honum ýmislegt efni sem ég hygg að væri rétt að skoða í þeirri n. sem þetta fær til meðferðar í stað þess að fara að rekja það hér og lengja úr hófi þessa framsögu. En aðeins skulu nokkur atriði talin upp til frekari áherslu. Í fyrsta lagi: Stétt sjúkraþjálfara er ekki fjölmenn og það er ekki stór hópur sem útskrifast á ári hverju, enda ákveðnar takmarkanir þar á á háskólastigi. Þörfin er mikil og eru endurhæfingarstöðvar okkar gleggst dæmi þar um. Sjálfstæð starfsemi fer í vöxt, m.a. vegna lélegra launakjara þessara stétta. Það er góðra gjalda vert hvar sem aðstaða og möguleikar skapast, en brýnast mun þó að þessi þjónusta sé fyrir hendi þar sem mest þörf er á henni, svo sem í heilsugæslustöðvum og endurhæfingarstöðvum. Iðjuþjálfar eru enn fámennari hópur enda þarf enn að leita erlendis til að ljúka því námi. Báðar stéttirnar hafa hins vegar sýnt þessu máli verulegan áhuga og heilsugæslulæknar á landsbyggðinni segja mér að á engu væri þeim meiri þörf en færum starfskröftum í þessum greinum sem um sumt fara saman. Fullyrt hefur verið að mjög mundi létta á ofsetnum æfingastöðvum og endurhæfingarstöðvum okkar ef starfsemin færðist meira til heilsugæslustöðvanna og landsbyggðarsjúkrahúsanna og er það augljóst og rétt. Ég nefni tvö dæmi úr mínu kjördæmi. Af ýtrustu kröfuhörku og lagni tókst sjúkrahúsráðsmanni og læknum sjúkrahússins í Neskaupstað að fá endurhæfingaraðstöðu þar í kjallara sem annars var ætlunin að fylla upp í. Það hefur reynst hafa geysilega þýðingu og nú eru þar sjúkraþjálfarar að störfum með ofgnótt ærinna verkefna við ágæta aðstöðu og tækjabúnað. Allir ljúka upp einum munni um ágæti þessa. Meðan færð er góð sækja nágrannar þessa þjónustu í ríkum mæli sem þeir annað tveggja færu alveg á mis við sér til tjóns eða þá að þeir þyrftu að leita hingað suður með ærnum óþægindum, aukakostnaði og vinnutapi, og þá venjulega enn seinna en nú er þegar þessi aðstoð býðst þar eystra. Annað dæmi gæti ég rakið um sjúkraþjálfara á Breiðdalsvík sem þangað fluttist í fyrra og hefur síðan stundað tugi fólks þar og úr nágrannabyggðum. Tvisvar í viku fer þessi sjúkraþjálfari nú á Djúpavog og verkefnin eru ærin þar. Þessi kona fullyrðir það við mig að verulegur hópur hefði annars þurft að leita burtu í endurhæfingu eða fá ákveðna lækningu sinna meina, trúlega hér syðra. En enn þýðingarmeira kveður hún það að margt fólk kemur miklu fyrr en ella með kvilla sína og fær meðhöndlun sem á seinni stigum yrði miklu erfiðari viðfangs og tæki lengri tíma. Þó er það mest um vert að það fólk, sem til þessa sjúkraþjálfara hefur leitað, talar um betri líðan sína og minni krankleika einmitt vegna þeirrar þjónustu sem þarna er veitt. Ég las í sumar ágæta grein eftir góða vinkonu mína í Eystra-Horni, blaði þeirra skaftfellinga, þar sem hún hvatti til þess og taldi þá nauðsyn mesta varðandi heilsugæslustöðina á Höfn í því fjölmenna byggðarlagi sem þar er að sjúkraþjálfun yrði komið sem fyrst á. Sjálf gat hún djarft úr flokki talað um nauðsynina sem langdvölum hefur orðið að dveljast hér syðra æ ofan í æ til þess að ná heilsu og bærilegri líðan undir umsjón sjúkraþjálfara. Hún vitnaði til fjölmargra sem hún vissi að þyrftu nauðsynlega á þessu að halda, ýmist drægju það eða vanræktu þar til í óefni væri komið eða færu suður til að leita sér lækninga og heilsubótar með verulegum aukakostnaði og vinnutapi. Ég gæti haldið lengi áfram enn, en ég get þó ekki stillt mig um að vekja sérstaka athygli á niðurstöðum könnunar um vinnusjúkdóma sem birtist í fjölmiðlum í sumar. Vissulega voru þær tölur og þær prósentur, sem þar voru tilgreindar, umhugsunarefni. Þar var um að ræða vinnusjúkdóma vegna vinnuaðstöðu, vegna vinnutímalengdar og annarra slíkra ástæðna. Þar kom fram mjög há tíðni vinnusjúkdóma, eða hjá 75% þeirra sem vinna í frystihúsunum við grunnframleiðslu okkar. Vel mætti þetta vekja okkur til umhugsunar um „blessun“ bónuskerfisins og allra þeirra sönnuðu ókosta sem því fylgja. En af því að þessi till. um forvarnarstarf í sjúkra- og iðjuþjálfun er á dagskrá mættu þessar tölur gjarnan vera ofarlega í huga þeirra sem eiga að sinna því þarfa verkefni að koma sjúkra- og síðar iðjuþjálfun úti um land sem allra víðast og tryggilegast, m.a. til að koma í veg fyrir þá tíðni atvinnusjúkdóma, sem þessi vinnusjúkdómakönnun leiddi í ljós, til frambúðar og gera þeim lífið bærilegra sem þegar hafa hlotið hér af tjón. Vissulega mættu atvinnurekendur axla hér ákveðinn hlut og leggja til þessara mála sinn skerf, það væri verðugt verkefni. Sums staðar er mér tjáð að tilraunir séu uppi í þessa átt, takmarkaðar að vísu en spor í rétta átt. Ekki mundi atvinnureksturinn tapa á þessu, síst þegar til lengri tíma er litið, þó aðalatriðið sé hitt hvernig fólkinu megi líða bærilegar. Stórátak í þessum efnum ber því að reyna að gera til að vekja aukna athygli á þessum rökum um þarfa framkvæmd. Því er þessi tillaga flutt. Ég legg til, herra forseti, að að loknum þessum hluta umr. verði till. vísað til hv. allshn.