Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn. hefir athugað þetta mál og leggur til, að frv. verði samþ. Það hefir gengið gegnum Nd. ágreiningslaust, svo að ég hygg, að ekki þurfi frekari grein fyrir því að gera. Þó hefir einn nm., 1. þm. Reykv., skrifað undir nál. með fyrirvara.

*Magnús Jónsson: Ég get verið sammála öðrum nm. um að mæla með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Fyrirvari minn snertir ekki efni frv., heldur form þess. Eins og hv.þm. sjá, er hér um bráðabirgðalög að ræða, sem lögð eru fyrir þingið til staðfestingar, en samt var frv. lagt fyrir í nokkuð annari mynd heldur en bráðabirgðalögin. Ég held, að þetta sé a. m. k. óvanaleg aðferð, þótt mér sé sagt, að slíkt hafi verið gert áður. Ég tel vafasamt, hvort það er heimilt að leggja bráðabirgðalög fyrir þingið í annari mynd heldur en þau voru gefin út í. Það stendur í stjskr., að bráðabirgðalögin skuli lögð fyrir Alþingi, en ekki eitthvert frv. um sama efni. Við athugun kemur í ljós, að þau bráðabirgðalög, sem hér er um að ræða, eru svo breytt í frv., eins og það er lagt fyrir þingið, að í rauninni má segja, að þetta sé annað frv. um sama efni. Ég ætla ekki að gera ágreining út af þessu; ég skrifaði undir nál. með fyrirvara aðeins af því, að ég vildi láta í ljós þá skoðun mína, að hér sé um óeðlilega aðferð að ræða, sem ekki ætti að tíðkast. Ef sá ráðh., sem gefur út bráðabirgðalög, vill fá þeim breytt, þá hefir hann alltaf nóg ráð til að fá frv. breytt í meðferð þingsins. Þessi bráðabirgðalög hafa ekki verið lögð fyrir þingið í frumvarpsformi, heldur aðeins sem fylgiskjal með frv. um sama efni, og ég tel mjög vafasamt, hvort það getur heitið að leggja þau fyrir Alþingi, eins og stjskr. heimtar. Bráðabirgðalög hafa að vísu lagagildi gagnvart öllum, sem við þau eiga að búa, en gagnvart Alþingi eru þau ekki nema frv., sem næsta þing á að taka til meðferðar til samþykkis eða synjunar. Og hafi þetta komið fyrir áður, þá er það fordæmi, sem ég álít ekki heppilegt að gera að venju.

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Ég er ekki sá lögfræðingur, að ég geti lagt dóm á, hvort það er löglegt eða ekki löglegt að leggja bráðabirgðalög fram breytt, en hitt hefi ég kynnt mér, að fyrir þessu er fordæmi. Það vildi ég aðeins undirstrika, að þó að þetta mál sé samþ., þá er þingið ekki að ganga inn á neina þá braut, sem ekki hefir verið farin áður. Hitt getur verið, að ástæða sé til þess, að þingið láti á einhvern hátt í ljós skoðun sína á því, hvaða reglu á að fylgja í þessu efni. Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. Revkv., að þótt stj. við nánari athugun telji, að bráðabirgðalög eigi að samþ. í annari mynd heldur en þau voru gefin út í í fyrstu, þá hefir hún nóg ráð til að koma fram breyt. þar að lútandi, þótt hún leggi bráðabirgðalögin óbreytt fyrir þingið. En ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. hafi litið svo á, að þar sem þetta hefir verið gert áður, þá væri það einfaldast að setja þar breyt., sem hann vildi gera á bráðabirgðalögunum, inn í frv. eins og það var lagt fram. Ég vildi aðeins undirstrika þetta, að fordæmi er fyrir þeirri aðferð, sem hér er viðhöfð, eins og líka hv. 1. þm. Reykv. gat um.

*Magnús Jónsson: Ég veit ekki, hvort maður getur orðað það svo, að bráðabirgðalög séu lögð fyrir Alþingi breytt; til þess er víst engin heimild. Það stendur í stjskr., að bráðabirgðalög skuli lögð fyrir næsta þing, en ef þeim er breytt, eru það ekki lengur sömu lögin, upphaflegu lögin eru þá sem sagt ekki lögð fyrir Alþingi. Það sem Alþingi verður að ganga inn á, ef þessa reglu á að taka upp, er þess vegna að það, að prenta bráðabirgðalögin sem fskj. með frv. sé að leggja þau fyrir Alþingi. Það frv., sem hér liggur fyrir, er ekki bráðabirgðalögin, sem út voru gefin, heldur frv. um sama efni, mikið breytt frá því, sem bráðabirgðalögin voru. En hæstv. ráðh. getur sagt, að hann hafi lagt bráðabirgðalögin fyrir þingið sem fskj.; þar með sé þingið búið að fá þau til athugunar og umsagnar og krafa stjskr. uppfyllt. Ég tel þetta vafasama aðferð og held, að hin aðferðin sé miklu betri, að ráðh. fái þeim breyt., sem hann óskar eftir, komið inn í frv. í meðferð þingsins. Það getur auðvitað oft komið fyrir, að ráðh. óski breyt. á bráðabirgðalögum, ekki fyrir að hann hafi skipt um skoðun, heldur af því að kringumstæður séu breyttar. Það getur meira að segja komið fyrir, að hann óski alls ekki eftir, að þau séu samþ. Tilefni þeirra getur verið úr sögunni, þegar næsta þing kemur saman, og því ekki þörf á, að þau hafi lagagildi áfram. Þá er það aðeins til þess að hlýðnast fyrirmælum stjskr., að slík bráðabirgðalög eru lögð fyrir Alþingi, sem svo getur látið vera að samþ. þau. - Ég veit ekki, hvort ástæða er til að gera ályktun út af þessu frekar. Ég vildi aðeins láta þessa aths. fylgja málinu í Alþingistíðindunum.

*Gísli Guðmundsson: Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. við þetta frv. á þskj. 321 þess efnis, að á eftir 5. gr. frv. komi ný grein, um það, að lög þessi falli úr gildi 31. des. þ. á., þ. e. a. s. að bráðabirgðalögin gildi aðeins þangað til. Þessi bráðabirgðalög voru á sínum tíma sett af ríkisstjórninni til þess að ráða bót á því ástandi, sem skapazt hafði innan stjórnar ríkisverksmiðjanna. Framsfl. taldi rétt, eins og þá stóð á, að gefa út þessi bráðabirgðalög, og er því meðábyrgur um setningu þeirra. Hinsvegar lít ég svo á, og ég hygg, að samflokksmenn mínir séu mér yfirleitt sammála um það, að sú skipun þessa máls, sem bráðabirgðalögin gera ráð fyrir, sé ekki til frambúðar, og að skipulagið þurfi við ákveðinna endurbóta. Á flokksþingi framsóknarmanna í vetur var ákveðin yfirlýsing gefin um það, hvernig Framsfl. hugsaði sér skipulag þessara mála í aðalatriðum, og eru þær samþ. öllum kunnar. En þótt ég telji, að breyta eigi um skipun á stjórn verksmiðjanna frá því, sem mælt er fyrir í bráðabirgðal., álít ég samt, að tæplega sé heppilegt, nema sérstök knýjandi nauðsyn sé fyrir hendi, að skipta um stjórn á miðju starfsári, sem yrði með því, ef ný lög um þetta gengju í gildi fljótlega að þingi loknu. Í samræmi við þetta álit hefi ég leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 321, þar sem lagt er til, að breytt verði um skipun á stjórn verksmiðjanna um næstu áramót, þá með nýjum leigum. Ég skal taka það fram, að fyrir þinginu nú liggur frv. frá hv.þm. Eyf. um nýja skipun á stjórn verksmiðjanna. Tel ég þar í aðalatriðunum byggt á þeim grundvelli, sem æskilegur væri í þessu efni.

*Ólafur Thors: Ég ætla aðeins að láta í ljós þá skoðun mína, þar sem þetta er eitt af stærstu ágreiningsmálum þingsins og ádeilumálum á núverandi stjórn, að mér þykir mjög leiðinlegt að þurfa að taka hér til máls að hæstv.atvmrh. fjarstöddum. Ég ber þess vegna fram þá ósk til hæstv. forseta, að hann fresti umr. um málið, þangað til hæstv.atvmrh. getur verið viðstaddur, því að það er við hann, sem ég óska að tala um þetta mál, fremur en nokkurn annan. Á dagskránni eru nokkur mál, sem tekur sinn tíma að afgreiða, og því ákaflega útlátalaust að fresta þessu máli um stundarsakir, nema ef hæstv. forseti telur, að þessu máli liggi svo mikið á, og sé hætta á, að það dagi uppi.

Forseti (JörB): Ég skal verða við tilmælum hv.þm. G.-K. að fresta umr. um þetta mál um stundarsakir.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Um brtt. á þskj. 321 frá hv.þm.N.-Þ. vil ég segja það eitt, að ég get fallizt á, að till. verði samþ. Hún gengur út á það, að fyrir næsta þing verði athugað, hvort ástæða sé til að gera breyt. á stjórn síldarverksmiðja ríkisins á annan hátt en gert er ráð fyrir í bráðabirgðalögunum.

*Ólafur Thors: Það er nú sýnt, hvert stefnir með þessi l.hæstv. ráðh., sem mestum hneykslum hafa valdið hér á Alþingi. Það er útlit fyrir, að bráðabirgðalög hæstv.forsrh. um leigunám á mjólkurstöð mjólkursamlags Kjalarnessþings verði samþ., og það má segja, að margt, beri við hér á þessum síðustu dögum, þegar það er sjálfur Framsfl., sem flytur till. um að lögleiða beinlínis þá skipun á stjórn síldarverksmiðjanna, sem flokkurinn hefir opinberlega lýst sig andvígan og ekki farið dult með. Enda er það vitað í þingsölunum, að Framsfl. hefir verið andvígur þessum bráðabirgðalögum, og honum var í sjálfsvald sett að koma sínum vilja fram í þessu máli, þar sem það er kunnugt, að Sjálfstfl. fyrir sitt leyti var þess albúinn að fella frv. það, sem hér er til umr., sem eru bráðabirgðalög, er hæstv.atvmrh. ber ábyrgð á, og samþ. á þessu þingi nýja löggjöf um skipun þessara mála, sem er frv., er borið var fram af hálfu Framsfl. og hv.Ed. er búin að fallast á. Ég harma það mjög, að Framsfl. skuli hafa tekið sinnaskiptum í þessu máli og að hann skuli nú bera fram till. um að bjarga þessu ófremdarverki, en öðru nafni get ég ekki kallað þessi bráðabirgðalög, og bera út sitt eigið afkvæmi, þetta eina afkvæmi, sem við höfum fullkomlega og án kinnroða getað meðgengið með Framsfl.  Ég þarf ekki að taka það fram, að við sjálfstæðismenn munum greiða atkv. móti þessari till. hv þm.N.-Þ. og á móti lögunum. Við viljum ekkert annað en fella þessi bráðabirgðalög. Við viljum ekki gera okkur það til háðungar og sýna þá hálfvelgju í málinu, að lengja líf þessara bráðabirgðalaga með því að samþ. þessa till., og gefa þannig Framsfl. tækifæri til þess að gera okkur meðábyrga, að þessi lög gildi áfram. Ég skal ekki endurtaka þau andmæli, sem við sjálfstæðismenn berum fram gegn þessu frv. Ég gerði það við 1. umr. málsins, og það er ekki til annars en að vekja upp nýjar málalengingar um málið að fara að endurtaka það nú. Afstaða Sjálfstfl. til þessa máls er sú, að hann vill styðja frv. framsóknarmanna, en fella þessi bráðabirgðalög, sem hæstv.atvmrh. ber ábyrgð á.

*Gísli Guðmundsson: Ég skal vera stuttorður. Það er dálítið erfitt að skilja afstöðu hv.þm. G.-K., að hann skuli ekki vera fylgjandi þessari brtt. minni, því að ef hann er mjög á móti því, að þessi bráðabirgðalög nái staðfestingu, þá ætti hann að vera fylgjandi, að þau giltu sem stytzt. Annars kann ég vel að meta þá löngun, sem fram kom hjá hv.þm. G.-K., til þess að mega samþ. mál með Framsfl., og er það mjög leiðinlegt, að hann skuli verða af því að fá að fylgja Framsfl. að málum. En ég býst við, að hann geti tengið tækifæri til þess seinna, því að við framsóknarmenn berum fram mjög góð mál bæði á þessu þingi og eigum eftir að gera, svo að sá möguleiki er opinn fyrir þennan hv.þm., að fylgja okkur að málum, ef hann hefir sterka löngun til. Annars er vitanlega ekkert undarlegt við þessa till., hvorki frá sjónarmiði Framsfl. né annara. Hún er miðuð við það eitt, að þessi bráðabirgðalög skuli ekki gilda nema til ákveðins tíma, og það er gert með það fyrir augum, að þá komi til ný löggjöf. Hinsvegar er með þessari till. ekkert sagt um meðferð neinna annara mála, sem liggja fyrir á þessu þingi, heldur aðeins um þetta eina mál.

*Ólafur Thors: Ég veit ekki, hvort þessi till.hv.þm.N.-Þ. á að skoðast sem ákveðin yfirlýsing frá Framsfl. um, að það eigi að rjúfa þing. Ef þetta þing á að sitja og afgreiða fjárlög, þá kemur ekki annað þing saman á þessu ári, og verði hæstv.atvmrh. í sínu sæti og engar kosningar fara fram, þá býst ég við, að hann muni samkvæmt þeirri yfirlýsingu, sem hann gaf í Ed. við umr. um þetta sama mál, gefa út ný bráðabirgðalög, sem staðfesta þau ákvæði, er hann vill lögfesta með því frv., sem hér er til umr. Ég held, að það liggi ljóst fyrir, að ef þetta á ekki að skoðast sem tilkynning um þingrof, þá gildi þessi ákvæði frv., sem hér er til umr., óbreytt, meðan hæstv.atvmrh. situr í þeim ráðherrasessi, sem hann nú er í, sem hann vitanlega gerir, ef ekki verða kosningar. Ef till. á hinsvegar að skoðast sem vottur þess, að þingrof, er menn tala um, sé fastákveðið, þá viðurkenni ég, að það liggur fyrir sá möguleiki, að nýjar kosningar breyti valdaafstöðunni í Alþingi, en ég sé í sjálfu sér ekki, að með því sé fengin betri trygging fyrir því, að yfirlýstur vilji Framsfl. nái fram að ganga í þessu máli, heldur en nú er, þar sem Sjálfstfl. er reiðubúinn að veita sinn stuðning til þess, að frv. Framsfl. nái lögfestingu. Ef hinsvegar stjórnarflokkarnir verða áfram í meiri hl. og samvinnu, þá sé ég ekki, að afstaða Framsfl. til þess að knýja fram vilja sinn í þessu máli verði önnur eða betri heldur en nú er. Hitt er svo annað mál, ef nýr þingmeirihluti fengi valdaafstöðu, þá gæti vel gilt einu máli, hvort þessi till. verður felld eða samþ., því að eins og hæstv. núv. atvmrh. hefir breytt þessum lögum þvert ofan í þingviljann með bráðabirgðalögum, þá hefur hann gefið öðrum fordæmi til þess að gera hið sama. Hv. þm.N.-Þ. sagði, að sér fyndist von, að mér þætti ánægja í því að fylgja Framsfl. að málum. Það er að því leyti satt, að það er svo sjaldan, að hægt er að leiða Framsfl. inn á rétta braut, því að reyndin er sú, að þá sjaldan ýmsir mætir menn innan Framsfl. bera fram gagnleg mál hér á Alþingi, þá hefir oft farið fyrir þeim eins og fer nú, að þegar á hólminn er komið, hlaupa þeir frá þeim. Þess vegna eru ekki mörg tækifærin hjá sjálfstæðismönnum til að leggjast á sveif með framsóknarmönnum. Ég held, að af þessu sé ljóst, að enga þýðingu hefir að greiða atkv. með þessari till., og ef framsóknarmenn vilja fylgja eftir þeirri stefnu, sem flokksþing þeirra markaði og felst í frv. framsóknarmanna í Ed., erum við sjálfstæðismenn reiðubúnir að fylgja því fram, og þar með er því máli tryggður framgangur. Við munum þess vegna greiða atkv. á móti þessari brtt. og móti frv. hæstv.atvmrh. um staðfestingu á bráðabirgðalögunum.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ræða hv.þm. G.-K. gefur mér ekki tilefni til langra andsvara. Hann sagði að vísu, að Framsfl. hefði verið á móti þessum bráðabirgðalögum, þegar þau voru sett, en það er ekki rétt; ég veit það ósköp vel sjálfur, að þau voru sett með fullu samþ. Framsfl. Vinahót hv.þm. G.-K. við hv.þm.N.-Þ. eru hinsvegar gagnkvæm, og læt ég þau afskiptalaus. Mér skildist á ræðu hv.þm. G.-K., að hann væri að grennslast eftir, hvort þingrof og kosningar væru í vændum. Ég get svarað því fyrir mitt leyti, að ég sé ekki ástæðu til þess að létta af honum þeirri óvissu, er ef til vill skapar nokkurn óstyrk í taugakerfi hans nokkra daga a. m. k. Það sýnir sig á sínum tíma, en ég geri ráð fyrir, að hann og hans flokkur verði ekki spurðir ráða um það, þegar til kemur. Hv. þm. G.-K, sagði, að ef málið væri á ný leyst með bráðabirgðarlögum, sem sett væru gegn þingvilja, væri þar með gefið fordæmi fyrir allar aðrar stjórnir, sem ef til vill tækju við síðar. Og mér fannst nærri því á orðum hv.þm., að það fordæmi myndi verða notað, ef hann kæmist í þá afstöðu að hafa eitthvað þar um að semja. Út af þessu vil ég engu svara honum öðru en því, að ef þetta mál ber í annað sinn að á svipuðum grundvelli og það bar að síðastl. vor, þá verður hvaða ráðh. sem er að gera þær ráðstafanir, sem megna að koma málinu á sæmilegan grundvöll. Það er skylda hans sem ráðh.

*Gísli Guðmundsson: Ég vil aðeins segja, að mér finnst hv.þm. G.-K. vera með óþörf heilabrot út af þessari einföldu till. Ég hefi í sambandi við till. ekki gefið yfirlýsingu f. h. Framsfl., og þess vegna mun ég ekki heldur leysa neitt úr spurningum hans um það, hvort það verði þingrof og kosningar. Ég vil aðeins benda á, að þessi brtt. er um það eitt, hvenær ein lög eiga að falla úr gildi og önnur að koma í staðinn. Það er ákaflega einfalt mál. Annað felur till. ekki í sér. Þessi lög, sem hér er lagt til, að falli úr gildi 31. des. 1937, eru einmitt lög, sem hv.þm. hefur talið sig andstæðan, og þess vegna finnst mér, að hann ætti að vera með till., því að hún gerir ráð fyrir, að þau séu stuttan tíma í gildi.

*Ólafur Thors: Hv. þm.N.-Þ. telur, að ég sé með óþarflega mikil heilabrot út af málinu. Ef svo er, þá held ég, að hann sjálfur hafi brotið heilann sinn óþarflega lítið eða óhæfilega lítið í sambandi við flutning þessarar till. Það er rétt sem hv.þm. sagði, að till. væri um það, hvenær viss lög eiga að falla úr gildi og önnur að koma í staðinn, en þá stendur það óhaggað, sem ég hefi sagt, að svo framarlega sem þessa till. á ekki að skoða yfirlýsingu um það, að búið sé að taka fasta ákvörðun um þingrof, þannig að þingið eigi að koma saman aftur í haust, þá hefi ég fullt leyfi til að spyrja hv.þm. um það, hvaða lög það séu, sem eigi að koma í staðinn um næstu áramót, þegar þessi lög eru fallin úr gildi. Hver á að setja lögin, ef ekkert Alþingi á að koma saman til að setja þau? Fyrir þinginu liggur skynsamlegt frv., sem Framsfl. hefir flutt, um skipan þessara mála, og við sjálfstæðismenn höfum stutt, svo að það er von, að ég spyrjist fyrir um, hvort þessi hv.þm. geti gefið okkur sjálfstæðismönnum yfirlýsingu um, hvernig þau fyrirmæli eiga að vera, sem lögfest verða um áramótin, ef þetta þing lætur undir höfuð leggjast að samþ. það lagafrv. um þetta mál, sem Framsfl. hefir borið fram og Sjálfstfl. vill styðja, og þar sem það er greinilegt, að svo framarlega sem þetta á ekki að skoðast sem yfirlýsing um þingrof, þá hlýtur að koma að því, að það þurfi einhver annar en Alþingi að gefa út þessi fyrirmæli. Verði ekki þingrof, á þing að koma saman aftur 15. febr. næstkomandi, en þessi lög eiga að falla úr gildi um næstu áramót eftir till.hv.þm.N.-Þ.; ég hefi þess vegna leyfi til að spyrja hann, hvað eigi að koma í staðinn, því að ef hann getur ekki gefið um þetta neina yfirlýsingu, þá verður hann að sætta sig við það, að við sjálfstæðismenn skorum á Framsfl. að fylgja fram þeim till., sem þeir hafa sjálfir borið fram hér í þinginu og við viljum styðja, með því að þær geyma skynsamlegri og eðlilegri fyrirmæli um stj. þessa mikla fyrirtækis heldur en fram komu í þeim bráðabirgðal., sem þessi hv.þm. ætlar nú að hjálpa til að halda í, og þetta er því eðlilegra sem það er jafnframt vitað, að hæstv.atvmrh. er þegar búinn að lýsa því skýrt yfir, að ef það yrði hans hlutskipti að þurfa að gefa út um þetta ný lög, þannig að þingið gengi ekki frá málinu, þá mundi hann gefa út samskonar lagafyrirmæli og þau, sem í þessum bráðabirgðal. felast, sem Framsfl. hefir lýst sig andvígan, hvað sem það kann að hafa verið, þegar þau voru gefin út. Mér sýnist eðlilegt og þinglegt, að við sjálfstæðismenn berum fram þessa fyrirspurn, og ef ekki kemur yfirlýsing um, hverskonar lagafyrirmæli eiga að koma um þetta mál um næstu áramót, þá höldum við fast við að vera bæði á móti þessari till. og frv. og viljum reyna að knýja fram það frv., sem Framsfl. hefir borið fram, og framsóknarmenn verða þá að una því hlutskipti að verða sjálfir banamenn þess frv., sem þeir sjálfir fluttu.

*Gísli Guðmundsson: Ég vil aðeins vekja athygli hv.þm. G.-K. á því, að þó að þessi till. yrði samþ. eins og hún liggur fyrir, þá breytir hún ekki viðhorfinu að öðru leyti en því, að nýju lögin, hvenær sem þau yrðu samþ., geta ekki komið í gildi fyrr en 1. jan. 1938, og ég hefi gert grein fyrir því í minni framsöguræðu, hvers vegna ég tel óheppilegt að skipta um stj. síldarverksmiðjanna á miðju ári, nema sérstakar ástæður séu fyrir því.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Viðvíkjandi ummælum hv.þm. G.-K. um yfirlýsingu, sem ég hafi gefið í sambandi við þetta mál, vil ég taka það fram, að ef svo færi, sem gert er ráð fyrir, að þingið kæmi saman í haust og ég yrði atvmrh., þegar lögin ganga úr gildi, þá teldi ég mér skylt að leita eftir því, hvort ekki fengist ákveðin lausn á málinu. Ég geri ráð fyrir, að hvaða ráðh. sem er mundi reyna að fá þingmeirihluta fyrir bráðabirgðalausn á málinu, sem hægt yrði að una við, þangað til þing kæmi saman aftur. Mér finnst þetta svo einfalt mál, að ekki þurfi um það að fjölyrða. Að nokkur voði standi fyrir dyrum í þessu efni, fæ ég ekki skilið.

*Ólafur Thors: Það er langt frá því, að svar hv.þm.N.-Þ. fullnægi þeirri ósk, sem ég bar fram til hans, en út af því, sem hæstv.atvmrh. sagði, vil ég beina til hans þeirri fyrirspurn, hvort hann muni um næstu áramót, ef hann verður þá atvmrh., leita álits allra þingfl. um nýja lagasetningu, þegar þessi bráðabirgðalög renna út, og ef samkomulag næst þá milli Framsfl. t. d. og Sjálfstfl. um þá skipun á stjórn síldarmálanna, sem felst í frv. framsóknarmanna nú á þinginu, - hvort hann muni lögfesta þá skipun með bráðabirgðalögum.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég skal svara fyrirspurn hv.þm. Eins og ég sagði áðan, mun ég að sjálfsögðu leita álits þingfl. um þetta mál, en hvað ég, að fengnu áliti þingfl., mundi gera, sé ég enga ástæðu til að gefa yfirlýsingu um á þessu stigi málsins.

*Ólafur Thors: Ég vek athygli á því, að hæstv.atvmrh. sagði áðan, að hann mundi gefa út þau bráðabirgðal., sem þingmeirihluti fengist fyrir, en í seinni ræðu sinni, örfáum mínútum seinna, að hann mundi ekki á þessu stigi málsins gefa neina yfirlýsingu um, hvað hann mundi gera að fengnu áliti þingfl. Ég vil sérstaklega biðja hv.flm. að taka þessi ummæli hæstv.atvmrh. til athugunar. Hann veit, að nú, eins og sakir standa, er ákveðinn þingmeirihluti fyrir því, að lögfesta það fyrirkomulag á stjórn síldarbræðslustöðvanna, sem hans eigin flokkur hefir borið fram frv. um hér á Alþingi. Hv. þm. hefir heyrt hæstv.atvmrh. skýra frá því, að þegar þessi bráðabirgðal. falla úr gildi, ef þau öðlast lífsmöguleika fyrir tilstilli brtt.hv.þm.N.-Þ., þá muni hæstv.atvmrh. að vísu spyrja þingfl., einhverja eða alla, hvert þeirra álit sé, en hann vill ekki gefa neinar skuldbindingar um, að farið verði eftir þeim þingvilja. Ég veit ekki, hvernig hægt er að ögra framsóknarmönnum til þess að halda fast við sitt frv., ef það er ekki hægt með þessu móti. Þeim stendur hér til boða að fá lögfestingu með aðstoð sjálfstæðismanna; þó þiggja þeir ekki það boð, en bera fram till. um að treina lífið í þessu frv., sem þeir eru þó búnir að lýsa sig andvíga, til áramóta, og þegar líftóran er runnin úr þessum bráðabirgðal. hæstv. ráðh., sem þá verða orðin lögformleg, venjuleg löggjöf Alþingis, þá ætlar hann í þakklætisskyni að gera það, sem honum sýnist. Framsfl. tekur rögg á sig, ber fram skynsamlegt frv. í hv.Ed. og lætur fylgja því stór orð um það, að nú skuli hann sýna sósíalistunum, að þeir ráði ekki einir öllu. Við sjálfstæðismennirnir sláumst í förina með framsóknarmönnunum áleiðis til þessa fyrirheitna lands, og við ætluðum líka að vera einskonar hafnsögumenn fyrir þá, svo að þeir leiddust ekki afvega. Málinu var tryggður framgangur, en þá er sendur einn af skeleggustu baráttumönnum flokksins til þess að gerast banamaður frv., og það, sem á vantar, til þess að þetta sé allt fullkomið, leggur hæstv. ráðh. til með því að gefa þá yfirlýsingu, að þegar líftóran sé farin út úr þessum óskapnaði, sem hann hefir sjálfur hugsað út, og nú er blásið í nýjum lífsanda úr nösum framsóknarmanna, þá ætti hann kannske að spyrja þessa gömlu vini sína, hvað þeir leggi til, en hann ætlar sjálfur að ákveða, hvað gera skuli. Ég ber fram hamingjuósk mína til Framsfl. fyrir þennan kafla í æfisögu hans.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég er hræddur um, að hv.þm. G.-K. hafi heyrt illa eða hans skilningur sé ekki sem beztur. Það er ekki rétt, að ég hafi sagt, að ég mundi setja bráðabirgðalög, ef meiri hl. þings væri því samþykkur. Ef það sýndi sig, að meiri hl. þingsins yrði svo andvígur þessu máli, að ég gæti ekki sætt mig við það, þá er ein leið opin, sem ég efast ekki um, að þessi hv.þm. veit um, og er sú, að sá ráðh., sem ekki hefir þingmeirihluta að baki sér, beiðist lausnar. Ég hélt ekki, að það þyrfti að kenna hv.þm. þennan barnalærdóm; hann stendur hér upp sem „verndari“ lýðræðis og þingræðis, en gleymir þessu. Ég er ekki að gefa yfirlýsingu um, hvað ég muni gera, það er ekki ástæða til þess nú, en ég vil bara benda á þessa leið, sem hver ráðh. verður að athuga undir þeim kringumstæðum, sem geta komið til greina um næstu áramót.

*Garðar Þorsteinsson: Ég hygg, að það eigi að skilja brtt.hv.þm.N.-Þ. þannig, að það sé fengið samkomulag um það milli Framsfl. og Alþfl. að afgreiða þetta frv. sem lög frá Alþingi, en lofa frv. því, sem hv.þm. Eyf. báru fram í Ed., að sofna, og mér virðist þess vegna eðlilegt að spyrjast fyrir um það, hvort sú saga sé sönn, sem gengur um, að gegn þessu hafi Framsfl. verið lofað því, að hann skuli fá frekari íhlutun um stjórn síldarverksmiðjanna á Siglufirði en hann hefir nú. Það er sem sé vitað, að sá skilningur hefir verið ríkjandi, a. m. k. síðan þing Framsfl. var haldið, að þingfl. ættu að ráða því, hverjir væru kosnir í stjórn þessa fyrirtækis. Sá maður, sem Framsfl. hefir kosið að hafa í stjórn fyrirtækisins, er Þormóður Eyjólfsson á Siglufirði, og ég hygg, að aðaltilgangur hv.þm. Eyf. með því að bera fram þetta frv. hafi verið að tryggja þeim flokki, að sá maður komist í stjórn síldarverksmiðjanna, vegna þess að hann er góður fylgismaður Framsfl. og hefir mjög haldið uppi þeirra rétti á Siglufirði pólitískt. Nú er það vitað, að við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði starfa nú mjög ákveðnir fylgismenn jafnaðarmanna, og ég hefi sannanir fyrir því, að það hafi verið beitt hreinni atvinnukúgun við þetta fyrirtæki, og pólitískt fylgi við flokk jafnaðarmanna beinlínis sett að skilyrði fyrir atvinnu. Ég mun á sínum tíma, þó að ég vilji ekki gera það nú, geta sagt hæstv. ráðh. nöfn ákveðinna manna, sem einn af ákveðnum fylgismönnum jafnaðarmanna, sem vinnur við verksmiðjurnar, hefir reynt að hafa áhrif á pólitískt, og þessari hlutdrægni er náttúrlega borgið áfram, ef þetta frv. nær fram að ganga, því að þá starfa áfram sömu kraftar við verksmiðjurnar og verið hefir. Hinsvegar þætti mér gaman að vita, hvaða „mótíveringu“ hv.þm. Eyf. á sínum tíma færa fram fyrir hinni breyttu afstöðu sinni, sem þeir væntanlega verða að hafa gagnvart þessu frv., þegar það kemur til hv.Ed. Sjálfstfl. er mjög fjölmennur á Siglufirði, en það hefir, eins og hægt hefir verið, verið gengið fram hjá þeim mönnum, sem hafa fylgt þeim flokki, af ráðamönnum síldarverksmiðjanna. Ég þykist vita, að hæstv. ráðh. muni neita þessu, eins og hann gerði í hv.Ed., en það er samt sem áður satt, og það þýðir ekki fyrir hann að berja í borðið og halda hinu gagnstæða fram, því að Siglfirðingar vita það betur, og ég hefi það eftir þeim. Það verður fróðlegt að vita, hvort þeir samningar hafa verið gerðir milli þessara flokka, að bráðabirgðal. skyldu samþ., en samt sem áður ætti að koma inn í stjórn síldarverksmiðjanna frekari íhlutun af hálfu Framsfl., þannig að tryggt væri fyrir þann flokk það, sem hv.þm. Eyf. ætluðu að tryggja með því frv., sem þeir báru fram.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af ummælum hv. 8. landsk. vil ég mælast til þess, að í staðinn fyrir að bera fram órökstutt fleipur, leggi hann sannanir fram. Það væri honum sæmra heldur en að taka sér þessi gífuryrði í munn.

*Ólafur Thors: Ég vil nota þá aths., sem ég má gera, til þess að þakka hæstv.atvmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf. Hann sagði, að samkv. gildandi þingræðisreglu væri til sá möguleiki, að ráðh. segði af sér. Ég verð að biðja þennan hæstv. ráðh., og raunar báða hina, að afsaka, að ég var búinn að gleyma þessu; þeir geta sjálfsagt reiknað út, hvers vegna.

*Garðar Þorsteinsson: Út af ummælum hæstv. ráðh. get ég endurtekið það, sem ég sagði áðan, að ég get nefnt nöfn fyrir honum. Hann getur að sjálfsögðu haldið því fram hér, að þetta séu ósannindi, en hvers vegna skyldu hans flokksmenn við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði ekki viðhafa hlutdrægni, eins og vitað er, að hans flokkur yfirleitt gerir, og þar með þessi hæstv. ráðh., í sambandi við þau embætti, sem hann veitir? Hvers vegna skyldi það vera ótrúlegra, að hans verkstjórar við síldarverksmiðjurnar og aðrir starfsmenn, sem hafa aðstöðu til þess að viðhafa vinnuveitingu, þannig að þeir geti haft áhrif á þá, sem hjá þeim vinna, og sett að skilyrði ákveðnar pólitískar skoðanir, gætu beitt hlutdrægni við vinnuveitingu, þegar sjálfur atvmrh. veitir stöður eftir því, hvaða pólitískum flokki menn tilheyra? Ég fæ ekki séð, að það sé óeðlilegra, að þetta sé gert, þegar neðar dregur í mannfélagsstigann, heldur en ef æðsti maður sósíalista gerir það úr ráðherrastóli.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Við hv.þm. G.-K. vil ég segja það, að það er ekki svo hættulegt, þó að hann gleymi því nú, að ráðh. geti sagt af sér, en það væri hættulegt, ef hv.þm. væri í því sæti, sem ég er í nú, að hann skyldi þá gleyma því. Út af því, sem hv. 8. landsk. sagði, að það væri ekki ótrúlegra, að beitt væri hlutdrægni við atvinnuúthlutun við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði heldur en að ég væri hlutdrægur í embættisveitingum, vil ég segja það eitt, að „margur hyggur mann af sér“; það að hann er með fullyrðingar um, að ég sé hlutdrægur í embættisveitingum, án þess að hann reyni að færa rök að því, sýnir, hvernig hv.þm. er í eðli sínu. Ég get trúað, að þessi sjálfslýsing eigi vel við hann.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) Í sambandi við þær ásakanir hv. 8. landsk., að það hafi verið beitt atvinnukúgun við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði, vil ég upplýsa það, að í tíð núv. verksmiðjustjórnar hafa verið ráðnir einir tveir fastir verkamenn af stjórn verksmiðjanna; alla aðra var búið að ráða, þegar núv. stjórn ríkisverksmiðjanna tók við.

*Garðar Þorsteinsson: Hv. þm. Ísaf. fann sig eitthvað sekan í þessu efni, en ég get sagt það, að mín ummæli beindust ekki til hans persónulega, þó að ég þykist vita, að hann muni nota sitt pólitíska vald til þess að 1áta sína flokksbræður sitja fyrir vinnu frekar en andstæðingana. En jafnvel þótt ekki hafi verið teknir nema tveir fastir starfsmenn af núv. verksmiðjustjórn, þá veit hv.þm. það mjög vel, að það eru iðulega teknir hópar af mönnum til lengri og skemmri tíma til þess að vinna við verksmiðjurnar, og hann veit, að það eru hans pólitísku bræður, sem sitja fyrir þeirri vinnu, og hv.þm. veit líka um þau ummæli, sem hv.þm. Eyf. viðhöfðu nýlega í hv.Ed. um einn mjög ákveðinn fylgismann sósíalista við verksmiðjurnar á Siglufirði, og það er ákaflega óeðlilegt, að þeir hafi viðhaft sömu ummælin og ég, ef þeir hafa ekki fundið þetta líka.

Þeir hafa engin slík ummæli viðhaft

. Víst. Hæstv. ráðh. veit, að þetta frv. hv.þm. Eyf. er einungis borið fram til þess að svara þessu, og ég vil svo benda hv.þm. Ísaf. á það, að sá maður, sem nú starfar á skrifstofu síldarútvegsnefndar á Siglufirði og líka er formaður félags jafnaðarmanna þar, notar sína aðstöðu mjög pólitískt; hann notar sinn tíma, bæði þegar hann á að starfa sem skrifstofumaður hjá þessu fyrirtæki og endranær, til þess að afla sínum flokki fylgis. Og þessi maður kynokar sér ekki við að hafa ýms önnur störf á hendi, sem beinlínis eru á móti hagsmunum þeirra manna, sem hann vinnur fyrir, útgerðarmannanna, og ég hygg, að hv.þm. Ísaf. viti mjög vel, að þessi maður er mjög pólitískur, og er nú sagt, að hann eigi að vera í kjöri fyrir sósíalista í Eyjafjarðarsýslu, og það er einnig sagt, að það séu ákveðnir menn, sem vinni að því, að hann verði í kjöri, og ekki verði farið eftir þeirri prófkosningu, sem farið hefir fram, og er það í samræmi við það, sem annarsstaðar er vitað um starfsemi þessara manna.

*Thor Thors: Þetta er eitt af stóru málum þingsins, þó að það virðist ekki í fljótu bragði vera mjög stórkostlegt. Mér finnst því rétt, að það fari ekki svo út úr d., að þm. gefist ekki kostur á að lýsa skoðun sinni á málinu. Maður kemst ekki hjá því að átelja allan þann skrípaleik, sem hefir átt sér stað í sambandi við þetta mál frá upphafi til enda. Jafnframt verður maður að átelja harðlega þá óvirðingu við þingræðið, sem hér hefir átt sér stað. Þetta mál er vinnudeila á milli stjórnarflokkanna. Það er deilt um það, hvorir eigi að ráða meira um atvinnu við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði, framsóknarmenn eða sósíalistar. - Nú er reynt að jafna þessa vinnudeilu, og hv.þm.N.-Þ. ber hér fram till. um sáttatilraun í vinnudeilu, og nú virðast sósíalistar vera æði fegnir þeirri sáttatilraun. Það er vitað mál, að allt þingið í fyrra var hörð rimma milli stjórnarflokkanna um þetta mál. Deilan var um það, hverjir skyldu stjórna síldarverksmiðjunum og hverjir skyldu úthluta náðarbrauðinu við verksmiðjurnar. Sú deila fékkst ekki leyst innan þingsins. Þetta vissi hæstv.atvmrh., og þetta vissi allur sósíalistaflokkurinn. Hann vissi, að það þurfti að ryðja burt einstökum mönnum úr verksmiðjustjórninni, en það var ekki hægt að gera með samþykki alls þingsins. Þess vegna var byrjað með því á þinginu í fyrra að úthluta bitum og bitlingum til þeirra, sem verið höfðu í stj. verksmiðjanna. Hv. 3. landsk. var keyptur til þess að segja af sér embætti með því að gera hann að endurskoðanda landsreikninganna. Eftir að þingi er lokið, grípur hæstv.atvmrh. til þess að gefa út braðabirgðalög um efni, sem hann veit, að þingið ekki samþ. Þetta var fyrsti þáttur þessa máls. En deilunni heldur áfram, og flokksþing framsóknarmanna lætur þetta mál til sín taka. Það kemur greinilega fram í samþykkt þess þings, að framsóknarmenn vilja ráða því, hvaða menn þeir skipi í stj. síldarverksmiðjanna. Þm. Eyf. fluttu frv. í Ed. um breyt. á stj. verksmiðjanna; það var gerður allmikill hávaði út af þessu, og því var 1ýst yfir í blaði framsóknarmanna, að nú hafi Framsfl. fundið nýja leið í þessu máli, sem sé fullkomlega réttlát, eina leiðin, sem tryggi það, að þjóðin ráði yfir þessu mikla ríkisrekstrarfyrirtæki. Í umr. í Ed. var mikið barizt um þetta, og þm. Eyf. staðhæfðu, að þetta væri sú eina rétta lausn málsins, og þingflokkurinn, þar á meðal hæstv.forsrh., greiddu þessu frv. atkv., og Ed.samþ. það. Þjóðinni var tilkynnt, að Framsóknarflokkurinn ætlaði ekki að víkja frá þessari stefnu í málinu og sýna kjark til að rísa upp gegn ofríki sósíalista. Ýmsir urðu til að fagna því, einkum í hópi framsóknarmanna. Þeir höfðu þráð það, að sú stund rynni upp, að Framsfl. risi upp gegn ofjörlum sínum. En það sýnir sig bezt hér, að hér er aðeins um einn flokk að ræða, og að það er aðeins einn húsbóndi á þessu kærleiksheimili. Allt í einu er snúið við á bak við tjöldin og öll orð og athafnir framsóknarmanna í Ed. gerð gersamlega ómerk. Að hugsa sér þennan drengskap gagnvart samflokksmönnum og flokksmönnunum á Siglufirði, sem þarna sáu loksins hið fyrirheitna land! Fyrr má nú vera drengskapur! Hv. þm.N.-Þ. segir, að frv. þm. Eyf. sé rétti grundvöllurinn í þessu máli. Því þá að víkja af þeim rétta grundvelli? Hvað kemur hv.þm.N.-Þ. og öllum Framsfl. í þessari hv. d. til þess að víkja af réttum grundvelli? Þeir virðast ekki hafa heyrt þetta: „Vinn það ei fyrir vinskap manns, að víkja af götu sannleikans.“ Þeir eru að víkja af vegi þess sannleika, sem þeir hafa skjalfest í Alþt., til þess að vinna sér vinfengi ofjarlanna, hv. 2. þm. Reykv. og þeirra, sem honum fylgja. - Það er bersýnilegt, að þetta er stefnan með þessari sáttatilraun hv.þm.N.-Þ. En þjóðin fær tækifæri til þess að dæma um þá karlmennsku og drengskap við flokksmennina, sem þarna kemur fram, hvort sem það verður í vor eða næsta sumar. Það er einkum hjá stjórnarliðinu, að enn er haldið áfram að gefa til kynna, að þingrof sé framundan, en mér virðist lítið vera orðið úr þeim vindi, sem var í ýmsum fyrir mánuði síðan. Þá setti hv. 2. þm. Reykv. úrslitakosti til Framsfl., sem átti að afgreiða á einni nóttu. Ég sé ekki, að komið hafi til neinna úrslita milli flokkanna, þó að ekki hafi verið farið að ráði hv. 2. þm. Reykv. í einu máli. Það er augljóst mál, að nú gengur ekki hnífurinn á milli stjórnarflokkanna. Þeir eru sammála í einu atriði sem öllu. Og því á þá að halda áfram að blekkja þjóðina? Því á ekki að taka upp alvarleg störf á þessu þingi, sem ennþá hefir ekkert gert? Það er nú auðvitað dálítið hjákátlegt hjá hæstv.atvmrh. að vera að tala um, að ráðh. eigi þann kost að biðjast lausnar, þessum ráðh., sem jafnvel framsóknarmenn hafa haft þau orð um, að ómögulegt væri að losna við hann úr ráðherrastóli, svo þaulsætinn væri hann. Ég sé ekki ástæðu til þess að taka upp almennar umr. við hæstv.atvmrh. um hlutdrægni í embættisveitingum, en meðan það er vitað, að hann hefir sagt við pólitískan andstæðing, að hann gæti ekki veitt honum embætti, af því að hann gæfi honum þar með gott tækifæri til þess að beita sínum pólitísku áhrifum, þá ætti hann ekki að vera að tala um hlutdrægni í embættisveitingum. Það er nú fyrirsjáanlegt, hver verður framgangur þessa máls, en ég vil segja það að lokum, að ég vorkenni framsóknarmönnum í Ed. þegar þeir fara að greiða atkv. með þessu frv., eftir það, sem á undan er gengið í þeirri d.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það er sama að segja um þetta mál eins og það næsta á undan á dagskránni (frv. um gjald af innlendum tollvörutegundum), að það hefir gengið ágreiningslaust gegnum Nd.Fjhn. þessarar d. , hefir athugað það og er sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt.

Finnur Jónsson Þar sem fullsannað er með umr. hér í hv. d., að fiskimálanefnd hafi gætt fullkomins réttlætis í úthlutun söluleyfa til Þýzkalands, og engin ástæða er til að ætla, að slíks réttlætis verði eigi gætt í framtíðinni, þá segi ég nei.

Ólafur Thors Ég verð að viðurkenna, að það ætti ekki að þurfa að lögfesta slík fyrirmæli og þessi, en þar sem hér í umr. hefir verið sýnt fram á með óhrekjanlegum skýrslum, að fiskimálanefnd hafi brugðizt skyldu sinni í þessum efnum, þá sé ég ekki, að menn geti vænzt þess að ná sæmilega rétti sínum, nema fiskimálanefnd fái það aðhald, sem þessi till. býður. Ég segi þess vegna já.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Þar sem ég sé ekki neina ástæðu til þess að samþ. þessa till. og tel ákvæði hennar algerlega óþörf, þá segi ég nei.

Sigurður Einarsson Í rökstuðningi fyrir þessari till. hefir það komið fram, sem ég álít sleggjudóma um starfsemi fiskimálanefndar, og því segi ég nei.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég skírskota til ummæla hv.þm. Ísaf. og segi nei.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég álít ákvæði till. óþörf, og því segi ég nei.

*Þorsteinn Briem: Ég ætla nú ekki með mínu máli að fara að stofna til þess, að fundir þyrftu að lengjast mikið. En ég vildi aðeins, út frá því, sem ég tók fram við 2. umr., óska eftir meiri skýringum viðvíkjandi þeim atriðum, sem ég benti á sérstaklega. Ég gerði í upphafi þeirrar umr. fyrirspurn til hæstv. ráðh., og þykist ég ekki hafa fengið þau svör, sem ég óskaði eftir. Ég hefi bent á það, að vinnufólkshald og allur annar kostnaður hefði mjög aukizt frá þeim tíma, er stj. tók þessa stöð leigunámi. Sýndi ég fram á það með tölum og dæmum frá reikningum, sem ég hafði þá við hendina, að þetta nam allmikilli fjárhæð frá hverjum bónda. Ég gerði þá fyrirspurn, hverju þetta sætti. En ég hefi ekki fengið nein gildandi svör. Það verður að teljast eðlilegt, að þm. óski eftir að fá svar við því, hverju það sæti, að kostnaðurinn þarf - í stað þess að lækka um 4/5 eyris, eins og lofað hafði verið - að vaxa um allt að 21/2 eyri á lítra suma mánuðina frá því, sem áður var, og mjólkin þar af leiðandi að lækka verulega í nettóverði, miðað við 1. fl. mjólk að fitu og hreinlæti. Um þetta óskaði ég að fá skýringu við 2. umr. málsins, og þar sem ég hefi ekki fengið hana, þá óska ég enn eftir henni nú. Ég benti líka á það við 2. umr., að bændur hér á sölusvæðinu hefðu mjög kvartað yfir því, að fitumælingarnar hefðu verið í ólagi, eftir að stöðin var tekin leigunámi, og nefndi ég einnig til þess dæmi, sem ég gat sannað með þar til heyrandi vottorðum og nótum frá mjólkurstöðinni. Kom þar í ljós, að þó að mjólkureigandinn stæði yfir á meðan mælingin færi fram, samkv. sinni eigin kröfu, og þá kæmi út fitumagnið 3,8%, þá stæðu aðeins 3% á nótunni þegar hún kæmi. Og önnur slík dæmi eru mjög algeng og hafa gefið tilefni til mikilla umkvartana af hálfu bændanna. Finnst mér þetta fyllilega svo athyglisvert, að ástæða sé til þess að gera fyrirspurn, hverju slíkt sæti. Þá hafa og komið fram kvartanir bænda á þessu sama sölusvæði yfir því, að gerlarannsókn mjólkurinnar væri mjög ábótavant að því leyti, að bæði morgun og kvöldmjólkinni væri steypt saman, og úr þessari samsteypu væri svo mjólkin tekin í prufuglösin. Það er kunnara en á það þurfi að minnast, að slíkt gerir engin húsfreyja, sem vill koma í veg fyrir súr í mjólk sinni. Og þegar glösin eru látin standa í nokkurn tíma með slíkri samsteypumjólk, þá þykir ekki vera að marka þá prófun, sem á henni er gerð. Bændur hafa kvartað yfir því, að slík rannsókn sýni ekki þann sama gerlagróður, sem átti að rannsaka, þ. e., sem er í mjólkinni, þegar hún kemur til stöðvarinnar. Ég hefi og bent á þá óánægju meðal framleiðendanna, sem m. a. kemur fram í yfirlýsingu síðasta fundar Búnaðarfélags Kjalarnesþings, að kostnaður sé óþarflega aukinn við stöðina, og vildi ég ennþá spyrja, hverju slíkt sætti. Ég hefi ekki að svo komnu ástæðu til þess að fara út í fleiri atriði málsins, sem rædd voru við 2. umr., en ég vildi aðeins óska eftir að fá svör við þessum atriðum.

*Pétur Magnússon: Þetta mál var svo þrautrætt við 2. umr., að ég sé ekki ástæðu til þess að fara að teygja úr umr. um það nú. Það var eitt atriði í ræðu ráðh. síðast, sem ég vildi leiðrétta. Hann sagði, að það hefði verið samið við stöðina um 5 aura hreinsunar- og flöskugjald fyrir árið 1935, samkv. upplýsingum, sem forstjórinn hafði gefið um kostnaðinn við að gerilsneyða mjólkina, en þær upplýsingar hefðu verið rangar, og að því er mér skildist, vísvitandi rangar. Þetta er röng skýrsla hjá hæstv. ráðh. Árni Eylands og einhver annar gerði áætlun um það, hver kostnaðurinn mundi verða, og sú áætlun var lögð til grundvallar, þegar samið var fyrir árið 1935. Það er því ekki rétt hjá hæstv ráðh., að hér hafi verið um villandi skýrslu frá forstjóra mjólkurfél. að ræða. En sannleikurinn var sá, að það vissi enginn fyrirfram, hver kostnaðurinn mundi verða. Í öðru lagi vil ég rifja það upp, að hæstv. ráðh. hefir verið að yfirgefa hvert vígið eftir annað. Fyrsta vígið var það, að almenningsþörf hafi krafizt þessa. Hann hefir einnig yfirgefið það vígi, þar sem hann hugðist að sanna, að samningar hafi legið fyrir um að gerilsneyða mjólkina fyrir það verð, sem hann ákvað,og hann hefir gefizt upp við að sanna, að það verð hafi verið sanngjarnt. - Hann hefir einnig yfirgefið 3. vígið, um það, að stöðin hafi verið í því ástandi, að ekki hafi verið við unandi, og sömuleiðis hefir hann yfirgefið 4. vígið, um það, að flokkunin hafi verið svo léleg, að það hafi verið nægileg ástæða til þess að taka stöðina eignaranámi. Hann hefir orðið að játa, að áhöld, sem vantaði, komu ekki fyrr, þó að stöðin hafi verið tekin eignarnámi, heldur en þó að hún hefði verið áfram í vörzlum þeirra, sem hana áttu. - Þá er einungis eitt vígið eftir; og þaðan verst hæstv. ráðh. eins og ljón. Það er maðkaða skyrið og mygluðu ostarnir. Hana notar skyrsekkina eins og varnarvígi og myglaða ostinn eins og handsprengjur, sem hann kastar á andstæðingana í þessu máli. Ég ætla ekki að fara að endurtaka það, sem áður hefir komið fram, að hve miklu leyti staðhæfingar hans eru á rökum reistar eða ekki. Eins og málið liggur fyrir, er ekki gott að færa fram fullkomnar sannanir í því efni; þar verður að standa staðhæfing á móti staðhæfingu. En það er aðeins eitt atriði, sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðh. um: Hvernig gat hann notað þetta sem ástæðu fyrir bráðabirgðalögunum, þegar þess er gætt, að það má heita upplýst í málinu, að ráðh. hafði enga hugmynd um þetta fyrr en eftir að stöðin var tekin af Mjólkursamlagi Kjalarnesþings? Það hefir komið fram í ræðum sjálfs ráðh., að þetta hafi hann ekki vitað fyrr en eftir að skoðun heilbrigðisfulltrúa og héraðslæknis fór fram, en það var eftir að Mjólkursamlag Kjalarnesþings var búið að láta stöðina af hendi. Það liggja órækar sannanir fyrir því, að hæstv. ráðh. gat ekki byggt bráðabirgðalögin á þessum óþrifnaði. Og þar sem sýnt hefir verið fram á með óyggjandi rökum, sem hæstv. ráðh. hefir sumpart orðið að játa og sumpart orðið að víkja sér undan að svara, að aðrar réttmætar ástæður gátu ekki legið til grundvallar fyrir eignarnámslögunum, þá get ég ekki betur séð en að öllum megi ljóst vera, að ráðh. hefir algerlega brostið heimild til þessara ráðstafana sinna.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég ætlaði ekki að taka til máls núna, þar sem ekki hefir gefizt neitt sérstakt tilefni til þess. En þar sem hv. 2. þm. Rang. hefir beint til mín fyrirspurn, þd tel ég rétt að svara henni. Það er rétt hjá hv.þm., að vitanlega var ekki hægt að byggja töku stöðvarinnar á því, að þar hafi verið maðkað skyr og myglaðir ostar. En ég ætla ekki að fara að endurtaka neitt af því, sem ég hefi sagt um þetta mál, enda hygg ég, að þeim, sem lesa stjórnartíðindin og þau vottorð, sem ég hefi lesið upp, þyki nægilegar upplýsingar og ástæður hafa legið fyrir hendi til að taka stöðina, þó þetta hafi ekki líka verið sannað fyrirfram. Ég ætla sem sagt ekki að fara, neitt frekar út í þetta mál, því ég veit, að þeir áheyrendur, sem hér eru, hljóta að vera á mínu máli um það, að mér hafi verið rétt og skylt að taka stöðina eignarnámi. Hv. 2. þm. Rang. getur svo haft sína skoðun, en mér er næst að halda, að hann hefði aldrei lagt út í þennan málflutning, ef hann frá upphafi hefði vitað hið sanna og rétta um þetta mál.

Magnús Guðmundsson Þetta frv. er komið aftur frá hv.Nd., og hefir verið gerð þar á því örlítil breyt., sem ekki getur valdið neinum ágreiningi. Breytingin er sú, að gjaldið fyrir að taka upp nafn á nýbýli hefir verið lækkað úr 25 kr. niður í 10 kr., og sjá allir, að þar er ekki um neitt verulegt atriði að ræða.

*Frsm. (Gísli Sveinsson): Eins og nál á þskj. 304 ber með sér, hefir menntmn. orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Frv. þetta kom fyrst fram í hv.Ed. og var flutt þar af hæstv.atvmrh., og hét þá frv. til l. um breyting á og viðauka við lög nr. 37 1929, um héraðsskóla. Við meðferð efri deildar tók það nokkrum breytingum. Í fyrsta lagi þannig, að í stað þess að hafa þessi ákvæði um breytingu á héraðsskólalögunum bundin við það að Reykjanesskóla í Norður-Ísafjarðarsýslu yrði ákveðinn ríkisstyrkur, þ. e. styrkur til unglingafræðslu, þá varð það niðurstaðan, að fella skyldi skólann inn í héraðsskólalögin, og gera hann þar með að héraðsskóla. Þá var og önnur breyt., sem gerð var á frv. í Ed., sú að taka skyldi annan stað, þar sem að vísu er enginn skóli nú, inn í héraðsskólalögin, en það er Varmahlíð í Skagafirði. Frá sjónarmiði n. var ekkert því til fyrirstöðu, eða enginn ágreiningur um það, að taka skyldi Reykjanesskóla upp í héraðsskólalögin. Hitt gat aftur orkað tvímælis, hvort rétt væri að taka Varmahlíð í Skagafirði strax upp í lögin, og mun fyrirvari eins nm. byggjast á því atriði. Áður en ég lýk máli mínu vil ég benda á, eins og sjá má á nál. á þskj. 304, að enda þótt n. ætlist til, að Reykjanesskóli verði jafnrétthár öðrum héraðsskólum hvað styrki snertir, þá ber ekki að skilja það svo, að það leysi héraðið frá loforðum sínum um stofnfjárframlög gagnvart hinum gamla héraðsskóla á Núpi í Dýrafirði. Að óreyndu er að vísu ekki ástæða til þess að óttast um vanefndir í því efni, en þó mun það svo, að eitthvað sé ógreitt ennþá af því, sem lofað var.

*Ásgeir Ásgeirsson: Hv. frsm.menntmn. lýsti yfir því, að n. ætlaðist ekki til, að Núpsskólinn missti nokkurs í um lofuð stofnfjárframlög frá héraðinu við þessa breyt. á héraðsskólalögunum. Eftirstöðvar af lofuðu stofnfjárframlagi til skólans munu nú vera sem næst 5700 kr., sem n. beinir til kennslumrh. að sjá um, að verði greitt. Eftir því, sem 3. gr. frv. er orðuð, þá hefði ég ekki getað fylgt henni, nema það vekti fyrir með henni að gera héraðinu hægara um vik, eins og tekið hefir verið fram. Um þetta ætlaði ég að koma fram með brtt., en hvarf frá því, af því að meðnm. mínir töldu nægilegt, er það kom fram í nál. og umr., að til greiðslu þessarar væri ætlazt í þessu skyni. Ég hefi ekki verið hvatamaður að breyt. þeirri, sem felst í 2. gr. frv., að 3 mán. námskeið við héraðsskólana skuli fullnægjandi fyrir styrknum til þeirra. Ég hefði talið réttara að gera skilgreiningu á unglingafræðslunni við héraðsskólana, greina á milli barnafræðslunnar og unglingafræðslunnar. Annars hefi ég hvatt ýms kauptún, eins og t. d. Vík, Keflavík, Sauðárkrók o. fl., að reyna að efla kennsluna við unglingaskóla sína svo, að þau geti orðið styrks aðnjótandi. Ég minntist á það í n., að ég myndi jafnvel bera fram brtt. um það, að Núpsskóli nyti sama réttar og Reykjanesskóla er ætlað að njóta samkv. frv., ef hann hefði 3 mán. námskeið hjá sér, en ég hverf frá því, af því að það var einróma álit allrar n., að það væri svo sanngjarnt, að um það þyrfti enga frekari áréttingu en fordæmið, sem gefið væri í frv. Hvað snertir skólann í Varmahlíð í Skagafirði, þá virðist mér fullsnemmt að taka hann upp í héraðsskólalögin, enda þótt um það verði ekki deilt, að skólastaðurinn sé vel valinn, því að það mun sýna sig, að hann kemur til með að verða hinum gamla fornfræga Hólaskóla hættulegur keppinautur. Að endingu vil ég svo leggja áherzlu á þau tilmæli menntmn., að þess sé vænzt, að Núpsskóli missi einskis í hvað stofafjárframlög eða annað snertir fyrir þessa breyt. á héraðsskólalögunum.

*Sigurður Einarsson: Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og hv.þm. V.-Sk. hefir þegar gert grein fyrir því, í hverju sá fyrirvari liggur, svo ég hefi í raun og veru engu þar við að bæta. Mér var kunnugt um það áður en frv. þetta kom fram í þinginu, að rekstur Reykjanesskólans væri svo myndarlegur, að hann væri vel styrks verður eins og aðrir héraðsskólar. Það er eins og hv.frsm. þessa máls komst svo neyðarlega að orði, að það er verið að taka inn í héraðsskólalögin - ekki skóla - heldur „staði“, til viðbótar þeim skólum, sem fyrir eru. Það er í fyrsta skiptið, sem staðir eru teknir inn í þessi lög. Það er að segja, að það er verið að koma fyrir í þeim hlutum, sem ekki eru skólar, og ég hefi ekki ennþá getað fengið neina skynsamlega ástæðu fyrir þessari ráðstöfun, aðra en þá, að á þessum umrædda stað sé mjög heppilegur skólastaður. Það getur vel verið, að svo sé, ég hefi einu sinni komið þarna, og mér leizt vel á staðinn, en það eru til margir aðrir ákaflega heppilegir skólastaðir á landinu, og verður langur halinn á héraðsskólalögunum, ef á að taka inn í þau alla æskilega skólastaði, því að það er sandur af slíkum stöðum á landinu, jafnvel svo tugum skiptir. En hitt mun sönnu nær, að þar er eigi alstaðar um að ræða þörf á skóla, og möguleikarnir ekki alstaðar til að koma upp svo góðum og svo vel útbúnum skólum, að geti orðið að verulegum notum og hafi nægilegan nemendafjölda og kennslukrafta til þess að starfa með. Ég var að minnast á hina góðu „staði“. - Það virðast vissir menn á þessu þingi, sem hafa tekið ástfóstri við Varmahlíð. En ég ætla að koma með skrifl. brtt., sem fer fram á, að þessi staður verði felldur niður úr frv. Ef sú brtt. verður felld, mun ég við 3. umr. þessa máls - þegar þessi hv. d. er búin að samþ. þann vilja, að æskilegt sé og skynsamlegt, að skólastaðir eigi að koma inn á héraðsskólalögin - koma fram með brtt., þar sem tekinn er inn í héraðsskólalögin staður, sem að mínum dómi hefir öll skilyrði til jafns við Varmahlíð. Það eru Reykhólar í Barðastrandarsýslu. Ég fór þess á leit á síðasta Alþingi, að hið opinbera tryggði sér þessa stórfenglegu og yndislegu jörð með því að kaupa hana. Ef brtt. mín um að „staðurinn“ Varmahlíð verði felldur burt úr frv., verður felld, þá mun ég bera fram brtt. um, að „staðurinn“ Reykhólar verði tekinn inn á héraðsskólalögin, og þar með sé ákveðið, að þar skuli rísa upp héraðsskóli. Ég álít fullkomlega réttlátt, úr því að tekin er upp sú regla að taka „stað“ inn í héraðsskólalögin, að þeir verði fleiri. Ég er viss um, að mönnum við norðanverðan Breiðafjörð muni þykja fróðlegt að vita, hversvegna menn hugsa sér, að t. d. „staðurinn“ Varmahlíð í Skagafirði sé sjálfsagður héraðsskólastaður, en „staðurinn“ Reykhólar í Reykhólasveit eigi ekki að sæta sömu örlögum. - En það, sem ræður úrslitum, að ég get ekki gengið inn á þessa braut, er blátt áfram það, að mér þykir kenna mikils mismunar um það, hvernig er búið að þorpum og bæjum að því er snertir skóla, og hinsvegar hvernig er búið að sveitunum. Ég verð að segja, að á meðan Reykjaskóli í Hrútafirði er ekki vaxinn úr reifum - en það er fyrst í vetur, að hann hefir viðunanlega nemendafjölda - er ekki þörf á að bæta einum héraðsskóla til á Norðurlandi. Ég held, að skórinn kreppi meira að, að því er snertir gagnfræðaskóla í bæjunum. Hvernig er ástandið með ungmennaskólana í bæjunum? - Er kominn upp skóli í Hafnarfirði, myndarlega styrktur af ríkinu? Gagnfræðaskólinn í Reykjavík á ekkert þak yfir sig. Það þarf ekki orðum að því að eyða, hver nauðsyn það væri æskumönnum Reykjavíkurbæjar, að þessi skóli fengi hús yfir sig. Til gagnfræðaskólans á Ísafirði hefir verið lagt 12500 kr. til byggingar skólahúss, og í fjárlagafrv. nú er ekki gert ráð fyrir, að meira verði varið til þessa skóla. Gagnfræðaskólinn á Norðfirði hefir að vísu hús, en það þarf mikilla umbóta við. Á Akureyri vantar gagnfræðaskólann hús, a. m. k. er það mjög ófullnægjandi. Í Vestmannaeyjum vantar skólahús. Auk þess hefir hv.þm. V.-Ísf. bent á, að þegar eru til hér á landi skólar, sem eru einskonar millistig milli gagnfræða- og héraðsskólanna og barnaskólanna, sem eingöngu hefir verið haldið uppi fyrir ódrepandi dugnað og fórnfýsi þeirra, sem að þeim standa, en hafa algerlega verið vanræktir af ríkinu, eins og t. d. skólinn í Vík og skólinn á Húsavík. Og til eru aðrir staðir, þar sem slíkir skólar eru að vaxa upp, eins og t. d. skólinn í Keflavík og skólinn á Akranesi. Það verður ekki um það deilt, að í hinum stærri þorpum er mikil þörf á æskulýðsskólum, og það er stórkostlegt menningarspursmál, að æskulýðurinn í þorpunum eigi kost á að njóta skólavistar fram að vertíðinni, í stað þess að ganga iðjulaus. Ég vil ekki á nokkurn hátt draga úr, að Skagfirðingar eignist sinn héraðsskóla, og ég vil ekki heldur bera brigður á, að Varmahlíð sé hentugur skólastaður, en ég vil bara segja það, að það verður að hafa einhverja yfirsýn yfir það, sem verið er að gera í þessu efni. Það kæmi mér ekki á óvart, ef skólinn á Reykjanesi verður gerður að héraðsskóla og „staðnum“ Varmahlíð bætt inn í héraðsskólalögin, þá komi fjöldi annara „staða“ á næstu árum, sem krafizt verður, að verði teknir inn á héraðsskólalögin. Afleiðingin verður svo sú, að ekki verður unnt að leggja þá rækt við þá milliskóla, sem þegar eru til, sem nauðsynleg er til þess að þeir geti aflað sér bæði viðunandi húsnæðis og kennslukrafta. Það vita allir menn, sem eitthvað hafa sett sig inn í okkar skólamál, að það hefir ekki af Alþfl. verið nokkru sinni talið eftir, að tekið væri myndarlega á því að hrinda fram skólamálum sveitanna. Ég veit ekki til, að af hálfu Alþfl. hafi nokkurn tíma andað köldu í garð þeirrar starfsemi. Þvert á móti hefir hann léð lið sitt þeim málum eftir föngum. Jafnvel þó einhverjir hafi tilhneigingu til að snúa orðum mínum á þá leið, að ég sé andvígur því, að Skagfirðingar fái á sínum tíma héraðsskóla, þá er það ekki rétt. Ég hefi eingöngu tekið þessa afstöðu vegna þess, að ef inn á þessa leið verður farið og brtt. mín felld, þá vil ég fá úr því skorið, hvort „staðurinn“ Reykhólar eigi ekki að njóta sömu réttinda og þessi umræddi staður.

*Sigfús Jónsson: Ég ætla ekki að leggja út í nein „staðamál“ við hv. 9. landsk. En út af því, hvort einn staður er betri en annar til þess að byggja héraðsskóla á, vil ég upplýsa það, að í Skagafirði er þegar myndaður öflugur félagsskapur til þess að vinna að því, að í Varmahlíð verði byggður skóli, því að það er álit manna, að þar sé álitlegur staður fyrir héraðið til þeirra hluta, og ég efast um, að til sé heppilegri staður til þess að reisa héraðsskóla á. Mér finnst því ekki óeðlilegt, þó að þessi staður verði tekinn inn í héraðsskólalögin, þar sem þegar er myndaður félagsskapur um að koma þar upp skóla, og ég tel miklar líkur til, að sá félagsskapur verði orðinn svo öflugur innan fárra ára, að hægt verði að reisa þar skóla. Ég skal geta þess, að í Varmahlíð er barnaskóli í vetur, sem ég býst við, að verði haldið áfram með þangað til þar rís upp héraðsskóli. Mér finnst það því meðmæli, að þarna er barnaskóli fyrir, sem geti orðið upphaf að því, að héraðsskoli rísi þar upp, enda er mikill áhugi fyrir því í Skagafirði og þegar farið að safna fé til þess. Ég vænti því, að hv. d. verði því ekki andvíg, að „staðurinn“ Varmahlíð fái að standa í héraðsskólalögunum.

Forseti (JörB): mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 9. landsk., svo hljóðandi: Við 1. gr. Orðin „og Varmahlíð í Skagafirði“ falli burt. Vegna þess að brtt. er skrifleg og borin fram á fundinum þarf tvennskonar afbrigði.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Þessu frv. var breytt talsvert í hv.Ed. frá því, sem það var, þegar það var borið fram, og að minni hyggju er það vafasamt, hvort sú breyt. er til bóta. Frv. var upphaflega við það miðað, að Reykjanesskólinn yrði styrktur til jafns við héraðsskóla, til þess að fá úr því skorið, hvort sú nýbreytni, sem þar hefir verið framkvæmd, væri að einhverju leyti hentug í sambandi við starfsemi héraðsskóla. En frv. var ekki, þegar það var lagt fram í Ed., um að bæta neinum nýjum skólum inn á héraðsskólalögin. En í sambandi við það, sem gert er ráð fyrir í 2. og 3. gr. frv. að því snertir skólann á Reykjanesi, er rétt að taka það fram, að ef frv. verður samþ., er alls ekki meiningin, að með þessu sé dregið frá þeim héraðsskóla, sem þarna er fyrir, það, sem hann að réttu lagi á að fá. Annars er sá galli á þessu frv., að það er hætt við, að með því séu héraðsskólalögin opnuð þannig, að fleiri og fleiri skólar bætist við án þess að full reynsla sé fengin á, að starfshættir þeirra séu þeir heppilegustu, sem völ er á.

*Bjarni Bjarnason: Ég held, að það sé ekki sérlega æskilegt að taka upp það fordæmi, sem frv. hæstv.atvmrh. gefur um það, að greiða einhverjum ákveðnum unglingaskóla styrk í hlutfalli við það, sem veitt er til héraðsskóla. Ég held, að það sé miklu hreinlegra að koma þá slíkum skólum, ef fyrir liggja óskir og viðurkenning um, að þeir séu þess virði, bæði að því er snertir legu og áhuga, sem þeim hefir verið sýndur, inn á héraðsskólalögin. Og breytingu þá, sem hv.Ed. gerði á þessu frv. að því er þetta snertir, tel ég því til bóta og í raun og veru sjálfsagða, svo framarlega sem á að sinna málinu. Um hina breytinguna, sem gerð var á frv. í Ed., má að vísu deila, hvort rétt sé að lögfesta staði, er síðar eigi að vinna að að koma upp skólum á. Hv. 9. landsk. hefir nú talað á móti því, að Varmahlíð í Skagaf. verði lögfest þannig sem væntanlegur héraðsskólastaður, og ber hann það sérstaklega fyrir annarsvegar, að kaupstöðunum sé ekki samhliða sýndur sá áhugi í skólamálum, sem bæri að gera til þess að slíkt ætti rétt á sér í sveitunum, og hinsvegar, að til séu margir aðrir staðir, er vitanlega komi þá til greina sem heppilegir héraðsskólastaðir. Í þessu sambandi benti hv. 9. landsk. á, að hann yrði þá að tengja Reykhóla í Barðastrandarsýslu við Varmahlíð í Skagafirði. Nú vildi ég benda hv. 9. landsk. og öðrum hv.þm. á, að það er ákaflega auðvelt að finna sterk sjónarmið fyrir því að vera með Varmahlíð í Skagafirði sem héraðsskólasetri, en á móti Reykhólum. Skal ég strax benda á, að ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, um Reykjanesskólann í Norður-Ísafjarðarsýslu, verður að lögum og fyrir er skóli í Vestur-Ísafjarðarsýslu, þá eru komnir tveir skólar á Vestfjarðakjálkann, þar sem eru 4 sýslur, og þriðji skólinn er rétt á mótunum, þ. e. a. s. í Hrútafirði. Ef við svo lítum á svæðið frá Reykjaskóla í Hrútafirði austur að Laugum í Þingeyjarsýslu, þá er þar enginn héraðsskóli. Þetta eitt út af fyrir sig réttlætir svo margfaldlega, að Varmahlíð í Skagafirði sé tekin fram yfir Reykhóla í Barðastrandarsýslu. Það hefir verið á það minnzt, að Skagfirðingar hefðu skóla, þar sem væru Hólar í Hjaltadal, en þá er um það að segja, að á undanförnum árum hefir þessi skóli verið starfræktur að nokkru leyti sem bændaskóli og að nokkru leyti sem unglingaskóli. Nú er farin að aukast aðsókn að bændaskólanum, og ef framþróun hans sem bændaskóla verður eins á næstu árum og hún hefir verið síðustu ár, þá verður ekki hægt að hafa þar nema bændaskóla. Þá er hægt að taka Borgarfjörð til samanburðar. Þar er bæði bændaskóli og héraðsskóli, og heyrast ekki neinar raddir um, að það sé of mikið fyrir það, hérað, enda eru báðir skólarnir fullskipaðir. Ef við lítum svo á þetta mál frá sjónarmiði alþýðumenntunarinnar, þá er það öllum vitanlegt, að eftir því sem skólarnir eru víðar og fólkið hefir þá meira fyrir sér, á það auðveldara með að sækja þá. Ef skólarnir eru innan héraðs, fjölgar þeim ungmennum, sem sækja þá. Þess vegna vildi ég vænta þess, að framhjá því atriði verði ekki gengið. Um Varmahlíð í Skagafirði er það ennfremur að segja, að um þann stað sem skólasetur hefir þegar verið myndað áhugamannafélag, ekki eingöngu í héraðinu sjálfu, heldur einnig meðal Skagfirðinga og skólavina hér í Reykjavík. Þetta bætist því við aðrar þær ástæður, sem ég hefi fært fyrir því, að meiri ástæða sé til að styðja Varmahlíð í Skagafirði sem skólastað heldur en nokkurn annan stað, sem komið hefir fram í þessu sambandi. Viðvíkjandi hinu atriðinu, sem hv. 9. landsk. færði fram í þessu máli, að sveitahéruðunum hefði verið gert hærra undir höfði en Reykjavík hvað skóla snertir, þá vil ég vænta þess, að slík rök verði ekki færð fram á Alþingi, að kaupstaðirnir standi að baki sveitahéruðunum að því er snertir fjárframlög til fræðslu. Við getum rakið hvaða skólaflokk sem er og alstaðar séð, að ungmennum bæjanna er miklu auðveldara með inngöngu í skóla en ungmennum sveitanna. Þetta er að vísu að lagast, en eingöngu fyrir héraðsskólana. Hv. 9. landsk. minntist sérstaklega á gagnfræðaskólana. Ég skal fúslega viðurkenna, að ég vildi, að við ættum auðveldara með að veita fé til byggingar gagnfræðaskóla. Það er lögfest, að í öllum bæjum á landinu skuli starfræktir gagnfræðaskólar, og í þeirri von, að smátt og smátt lagist með húsakost fyrir þessa skóla, þá er bjargazt við þau húsakynni, sem til eru í bæjunum. Nú er þegar lokið við mjög myndarlegt skólahús í Hafnarfirði, og varið hefir verið til skólabygginga í Reykjavík, Akureyri og Ísafirði, allverulegri fjárhæð til skólans í Reykjavík, en byrjunarupphæðum til skólanna á Ísafirði og Akureyri. Ég sé því ekki annað en að með þessu sé sýndur fullkominn þingvilji með að styðja byggingar gagnfræðaskóla í kaupstöðum landsins. Og ég hefi ekki heyrt eina einustu rödd um það, að það væri ekki gott mál og nauðsynlegt að leggja fé til þeirra bygginga, ef við aðeins gætum það fjárhagsins vegna. Ég óska ekki eftir að lesa upp tölur um það, hvernig fjármagnið lendir í ýmsum héruðum landsins til fræðslu, en ég get fullvissað hv. 9. landsk. um það, að kauptúnin verða ekki útundan hvað snertir fjárframlög ríkissjóðs til skóla og fræðslu. Ég vil svo einnig benda á, hvort ekki muni auðveldara fyrir ungmenni bæjanna að komast í þá skóla, sem viss skilyrði þarf til að komast í, heldur en fyrir ungmenni sveitanna. Ég vil svo taka undir þá ósk með hv. 2. þm. Skagf., að d. fallist á þetta frv. eins og það liggur fyrir og afgreiði það sem skjótast, því að það á ekki eftir nema eina umr., að þessari lokinni, og getur því aðeins náð afgreiðslu, að það verði ekki tafið mikið.

*Frsm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Ég skal ekki fjölyrða mikið um héraðsskólana yfirleitt. Ég hefi ekki talið mig neinn forsvarsmann þeirra, og er að ýmsu leyti ósamþykkur þeim lögum, sem eru um þær stofnanir. En nú eru þau lög til, og samkv. lögum frá 1929 hafa héraðsskólar risið upp hér og þar á þessum ákveðnu stöðum, sem allir þekkja. En það var engan veginn svo, eins og skilja mátti af máli hv. 9. landsk., að það hefðu verið fullkomnari skólar fyrir á þeim stöðum þegar lögin voru sett, eða það væri yfirleitt sjálfsagt og óhjákvæmilegt, ef ætti að hafa rétt við í þeim efnum, að hleypa ekki inn á þessi lög neinum öðrum skólum en þeim, sem þegar eru komnir, og ekki mætti nefna aðra staði. Ef hv.þm. kynnir sér l., gera þau einmitt ráð fyrir því, að héraðsskólar verði settir á þessum og þessum stöðum, sem ótakmarkað mega takast inn í l. Ég vildi láta þess getið í framsöguræðu minni, að hér stæði ólíkt á um Reykjanesskólann, sem hefði sýnt ekki aðeins mikinn áhuga, heldur og lofsamlegar athafnir, og ég lét þess getið, að á hinum staðnum væri enginn skóli, aðeins ákjósanlegur staður, að dómi þeirra manna, sem að málinu standa. Út frá því sjónarmiði getur hv.þm. komið með hvaða staði, sem honum sýnist, en það er náttúrlega álitamál, hvort menn vilja taka þá staði upp í l. Ég sagði, að skólinn á Reykjanesi verðskuldaði það að verða settur hærra en hann er nú vegna þess, sem fram er komið um þann skóla; og að dómi Ed. og menntmn. þessarar hv. d. er það talið réttmætt að upphefja hann nú hreinlega upp í héraðsskólaákvæðin. Á hinum staðnum, Varmahlíð, er ekki stofnaður neinn skóli ennþá, en það er kunnugt, að það er svo mikill áhugi fyrir þessu máli innan þings og utan, að það þótti rétt að láta hann fljóta með. Þar fyrir er ekki víst, að Reykhólar eða aðrir staðir fyndu sömu náð fyrir augum menntmn. þessarar hv. d. Meiri hl. menntmn. vildi láta ákvæðin um Reykjanesskólann ná fram að ganga á þessu þingi, en það var ekki útlit fyrir, að svo yrði nema samkomulag yrði um að taka Varmahlíð nú þegar inn í l. Vegna þess áhuga, sem er fyrir þessu máli, má teljast líklegt, að skóli verði reistur þarna í náinni framtíð; þó munu allir héraðsbúar ekki vera á sama máli ennþá, en það gerir engan mun frá okkar sjónarmiði. Þeir geta kosið annan stað, ef þeir vilja, því að héraðsskólalögin ákveða ekkert, sem hindrar það. Þau mæla aðeins svo fyrir, að héraðsskóli skuli vera í þessu og þessu héraði, og ef héraðsbúar vilja heldur halda slíkan skóla að Hólum, eins og komið hefir til mála, þá er það kleift samanborið við það, sem sjálf héraðsskólalögin innihalda. Það er t. d. ákveðið í 1., að héraðsskóli skuli vera að Hvítárbakka, en Reykholt er þar ekki nefnt. Nú er enginn skóli að Hvítárbakka, heldur er skólinn kominn að Reykholti með samþykki allra stjórnarvalda, og er ekkert við því að segja; en ef ætti að binda sig við það, sem lögin ákveða, ætti sá skóli að vera á Hvítárbakka, en ekki í Reykholti. Hv. 9. landsk. gat þess um leið og hann bar fram sína brtt. - sem ég bjóst við, að myndi ekki koma fram, úr því að honum hefir ekki unnizt tími til að koma henni á prent -, að hann lofaði engu síður góðu, ef svo skyldi takast til, að Varmahlíð yrði ekki felld út úr frv. Nú má hv.þm. vita það, að engin minnstu líkindi eru til þess í þessari deild, að ég ætla, að frv. verði fellt né heldur að því verði breytt, svo að það liggur ekki annað fyrir eftir orðum hv.þm. en að hann komi með sínar brtt. við 3. umr. - Það má náttúrlega benda þessum áhugasama þm. á það, hvort ekki væri nægilegt fyrir hann að koma með þessar brtt. á næsta þingi. Þá gæti hann verið vel undirbúinn, og ekki vil ég draga það í efa, að hann vilji sigla á móti mér þá, svo að það er ekki nein nauðsyn að gera það nú. Kunnugir menn telja, að þó að ýmislegt gott sé um Reykhóla að segja, þá sé þar svo háttað að öðru leyti, að skóli myndi vera þar mjög illa settur, og að þar væri óhæft skólasetur vegna óviðráðanlegra samgönguerfiðleika; ef hið opinbera eignaðist þennan stað, sem ég skal ekkert um segja, þá mætti kannske hafa þarna samkvæmt fortíð staðarins einhverskonar fangabúðir. Sessunautur minn gat þess, að þarna hefði að sínu áliti átt að vera letigarður, því að þar væri vel til fallið að framkvæma ýmislegt út af fyrir sig, og þar væri engin hætta á of örum samgöngum, eins og komið hafi í ljós þar sem letigarðurinn er nú, því að menn hafa kvartað yfir því, að of náin mök væru milli kauptúnsbúa og þeirrar stofnunar, sem óbótamenn fylla þar. Ég vil leyfa mér að ætlast til þess að þetta nái fram að ganga og að á vegi þess verði ekki neinar hindranir. Mér finnst yfirleitt ekki taka því að gera hin almennu málefni skólanna að umræðuefni út af þessu frv. Ég tók það fram í frumræðu minni, að ýmsir aðrir unglingaskólar ættu það skilið að verða hærra settir en þeir eru nú, þó að ekki væri tímabært að gera, þá að héraðsskólum. Hér kemur margt til greina, t. d. hve margir skólar eigi að vera á hinum ýsmu tilteknu svæðum. Ég býst við, að sumum þyki vera komnir nógu margir skólar í Vestfirðingafjórðungi og á Austfjörðum, þar sem 2 skólar eru fyrir, þó að ekki sé verið að bæta þeim þriðja eða fjórða við; en ég held, að það sé engin nauðsyn að gera gangskör að því að koma fram með till. á Alþ. um að taka alla unglingaskólastaðina þegar í stað inn í l.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Það var ræða hv. 9. landsk., sem gaf mér tilefni til að taka hér til máls. Hann var að bera saman Varmahlíð og Reykhóla. Ég held, að þessi samanburður hans sé ákaflega rangur, og að erfitt sé að bera þessa tvo staði saman sem skólastaði; svo ólíkir eru þeir. Annar liggur í miðju héraði og í næsta umhverfi í kringum hann, í ca. 50 km. hring, búa um 700 bændur úti á nesi og í álíka hring í kringum hann búa eitthvað á annað hundrað bændur. Á öðrum staðnum er hitasvæði og jörðin er eign ríkisins. Hinn staðurinn er eign dánarbús, sem hingað til hefir haldið þeirri jörð í mjög háu verði, að ég ætla, og hefir verið að reyna að semja við ýmsa um kaup á jörðinni. Hvað mannvirki snertir mun eignin vera mjög úr sér gengin. Þarna er því mikill aðstöðumunur. - Enn er sá aðstöðumunur, að stofnaður hefir verið félagsskapur, sem að standa nokkur hundruð manna, til þess að hrinda í framkvæmd skólastofnun að Varmahlíð. Engu slíku er til að dreifa að því er Reykhóla snertir, ekki einu sinni samþykkt sýslufundar. Svo gerólík er aðstaðan. Ég trúi ekki öðru, hvað sem hv. 9. landsk. kann að segja, en að hv.þdm. hafi þann kunnugleika til þessara staða, að þeir sjái þennan mismun og láti Varmahlíð vera í frv., þar sem hún er komin, en felli Reykhóla niður, því að það mál er ekki tímabært ennþá.

*Sigurður Einarsson: Ég ætla fyrst að víkja nokkrum orðum að því, sem hv. 2. þm. Árn. sagði, en áður vil ég gjarnan taka það fram, sem ég hefi lýst í fyrri ræðu minni, að afstaða mín til þessa máls hefir ekki að neinu leyti markazt af óvilja til þess, að Skagfirðingar fengju á sínum tíma sinn héraðsskóla, heldur hefir hún markazt af því, að ég tel, að það verði að gæta réttlætis í framkvæmd þessara mála. Það dugir ekki að einblína á einstök héruð; það verður að hafa yfirlit yfir heildina alla, þegar verið er að ráðstafa því fé, sem við teljum okkur fært að leggja fram til bygginga og rekstrar skóla. Átök síðari ára hafa hnigið að því, að greiða tiltölulega betur úr þörfum sveitahéraðanna heldur en þörfum bæja og kauptúnanna. Þetta fullyrði ég óhikað; og þó að ég sé engan veginn að telja það eftir, þýðir þetta það að mínum dómi, að nú beri að snúa geiri sínum þangað, sem þörfin er meiri fyrir. Ég vil í þessu sambandi benda á nokkur atriði. Hvað er að segja um húsmæðraskólann á Laugalandi? Er hann kominn eða er hann ekki kominn? Hann er kominn fyrir ríkuleg framlög af hálfu hins opinbera. - Hvað er að segja um húsmæðraskólann í Reykjavík? Er hann kominn eða er hann ekki kominn? Hann er ókominn. Það er ekkert búið að leggja til hans af hálfu hins opinbera. Eru Austfirðingar búnir að fá sinn húsmæðraskóla? Hafa uppsveitir Austurlands fengið sinn héraðs- og unglingaskóla? Já, þeir hafa fengið hvoratveggja skólana með miklum framlögum frá því opinbera. - Er Norðfjörður búinn að fá sinn skóla jafnvel útbúinn? Nei. Hvorir hafa meiri ástæðu til að kvarta? Hinir síðarnefndu. - Er Laugarvatnsskólinn kominn upp? Er hann nothæfur fyrir fólkið? Það vita allir, að til hans hefir verið lagt fé í ríkulegum mæli. Er Vestmannaeyjaskólinn kominn upp? Það hefir ekki einn eyrir verið lagður til hans. Vestmannaeyjar eru þó enganveginn fámennt hérað, og þörfin fyrir að hafa æskumannaskóla þar er ekki minni en í sveitahéruðum Árnessýslu. Hvað er svo að segja um Reykholtsskóla, Núpsskóla, Reykjanesskóla og Staðarfellsskóla? Og hvað er að segja um Ísafjarðarskólann? Hann er ókominn. Það er búið að leggja stórfé til fjögra héraðs- og ungmennaskóla í Vestfirðingafjórðungi, en höfuðstaður Vesturlands er ekki búinn að fá sinn skóla. Hvað er svo að segja, ef við förum til Norðurlands? Ég ætla að hafa sama lagið þar. Mér heyrðist hv. 2. þm.N.-M. vera ákaflega kunnugur á Norðurlandi, og efa ég það ekki, því að í fyrravor voru auglýstar hrútasýningar þar, og það var tekið fram, að þessi hv.þm. yrði á öllum sýningunum. Hann hlýtur því að vera nokkuð kunnugur á Norðurlandi. Hefir hann rekið sig á Reykjaskóla? Hefir hann rekið sig á Hólaskóla? Hefir hann rekið sig á húsmæðraskólann á Laugalandi? Og hefir hann rekið sig á héraðs- og húsmæðraskólann á Laugum? - Það eru því ekki færri en fimm skólar, sem hann hefði átt að slangra utan í, ef hann hefir verið ferðalagi um Norðurland. Hvernig er með gagnfræðaskólann á Akureyri? Hvað er búið að leggja til hans? Ekki nokkurn hlut. Akureyringar mega finna sig í sama hlutskiptinu eins og aðrir: að bíða. Þetta er ekki sagt af því, að ég sé að hafa á móti því, að þetta átak hefir verið gert í skólamálum sveitanna, en það er barnaskapur að berja sér á brjóst og láta eins og ekkert hafi verið gert fyrir þær. - Menn geta nú af þessari litlu hringferð, sem ég er búinn að fara í kringum landið, gert sér nokkra hugmynd um, hvernig háttað er í þessum efnum og hve óréttmætt það sé, að frá fulltrúa hér á Alþ. komi fram krafa um það, að ekki sé verið að bæta inn í l. bara eftir geðþótta einstakra manna nýjum héraðsskólum í landsfjórðungi, þar sem fimm ungmennaskólar sveitanna eru fyrir, áður en samskonar vilji til þess að leysa skólamál bæja og kauptúnanna hefir komið í ljós í framkvæmdinni. Ef litið er á þessi mál, þá verð ég að segja eins og er, að ef það er meiningin hjá hv.Alþ. að halda áfram á sömu braut, þ. e. a. s. að láta skeika nokkuð að sköpuðu um það, hvað fært þykir að gera til þess að hrinda áfram málum gagnfræðaskóla kaupstaðanna, en halda áfram að byggja héraðsskóla, þá er sjálfsagður hlutur að láta Reykhóla koma næst á eftir Varmahlíð. Ég skal síðar í ræðu minni víkja nokkuð að því, á hve miklum rökum það er byggt, þegar hv. framsóknarmenn eru að níða þennan stað niður og segja, að hann geti ekki komið til mála í þessu sambandi. Það eru t. d. engin rök í því máli, eins og ég hygg, að hv. 2. þm.N.-M. hafi verið að segja, að það væru tveir skólar fyrir á Vestfjarðakjálkanum; en honum blöskrar það ekki í minnsta máta að mæla með því að byggður verði nýr skóli í landsfjórðungi, þar sem fimm eru fyrir. Ég held, að það hafi verið hv. 2. þm. Árn., sem sagði, að ef litið væri á svæðið frá Reykjum að Laugum, þá væri langmest þörf á að setja upp skóla í Skagafirði. - Á þessu svæði eru þó, eins og ég áður nefndi, Reykjaskóli, Hólaskóli, Laugalandsskóli og að Laugum bæði héraðs- og húsmæðraskóli. Þegar á þetta er litið, get ég ekki sagt með samanburði við önnur héruð, að æskumenn og unglingar í Norðlendingafjórðungi séu í meira svelti um skóla. Hvað er þá að segja um staði, sem engan skóla hafa fengið, fjölmenna staði, þar sem verið er að basla við að reka skóla en alla aðstöðu vantar? Hvað segir ekki einn gagnfræðaskólastjóri við mig á dögunum, maður, sem hefir rekið gagnfræðaskóla með miklum myndarbrag og hefir tekið upp nýbreytni í skólastörfum, þ. á m. ýmiskonar nýbreytni í vinnubrögðum, smíði og þessháttar? Hann segir: Ég hefi orðið að pakka niður áhöldum, sem búið var að kaupa, og láta kunnáttumann fara vegna þess, að það var ekkert pláss fyrir hann. - Það má vel vera, að hv. 2. þm. Árn. hafi nokkuð til síns máls, er hann segir, að kaupstaðirnir og kauptúnin hafi ekki orðið útundan um framlög til menntamála; en þetta kemur í raun og veru mínu máli ekkert við. Ef hann telur saman þær krónur, sem fara til skólahalds í bæjum og kauptúnum annarsvegar, og hinsvegar þær krónur, sem fara til skólahalds í sveitum, þá dylst mér ekki, að hann fær hærri tölu út fyrir þá skóla, sem eru í bæjum, ef hann byrjar á háskólanum og fer svo allt niður í iðnskóla; en ef hann miðar framlög ríkisins til þess að byggja skóla og ganga frá þeim hlutfallslega við mannfjölda, þá hygg ég, að síðustu ár sýni, að sveitahéruðin hafi ekki yfir neinu að kvarta; og stofnfjárframlag Laugarvatnsskóla sýnir, að það er enginn smápeningur, sem búið er að leggja til hans. Það, sem mestu máli skiptir, er það, hvað gert sé til þess að gera skólana starfhæfa. Ræðu hv.þm. V.-Sk. þarf ég litlu að svara. Hann taldi mig ekki hafa skilið héraðsskólalögin til hlítar. Ég kann að hafa komið miður heppilega orðum að því, sem ég ætlaði að segja. Ég veit vel, að þau voru sett sem l. um, að á þessum og þessum stöðum skyldi stofna skóla; en nú fyrst er gerð tilraun til að auka við það plan, sem lá fyrir í öndverðu, og þá finnst mér, að það megi ekki minna vera en að menn geri sér grein fyrir því, hver eigi að vera stefnan í þessum málum, þegar búið er að koma upp þeim skólum, sem héraðsskólalögin ákváðu. Bæði þessi hv.þm. og einkum hv. 2. þm.N.-M. vildu færa það fram sem sérstaka ástæðu með Varmahlíð, en móti Reykhólum, að þarna væri stofnaður fjölmennur félagsskapur, en engu slíku væri til að dreifa að því er Reykhóla snerti. Ég er ekki meðlimur í þessum félagsskap og veit því ekki mikið um hann, en einn af þeim mönnum, sem framarlega hefir staðið í þessum félagsskap og þykir gaman að trúa mér fyrir sínu pólitíska leynibralli, hefir sagt mér, að félagið væri meðfram stofnað til þess að angra pólitískum andstæðing. Ég ber enga ábyrgð á, að þetta sé satt, og ég vildi vona, að félagsskapurinn væri allt annars eðlis; en það er þessum félagsmanni að kenna, hafi mér orðið það á að skoða þetta mál í aðra röndina sem pólitíska brellu, en ég vildi vona, að þetta mál væri ekki þannig vaxið. Um Reykhóla er það í skemmstu máli að segja, að um þann stað sem skólastað er ekki til neinn félagsskapur í augnablikinu, en einkennilegt er það, ef menn hafa aldrei heyrt um Reykhóla talað sem vænlegan stað til þess að hafa þar skóla eða reka þar einhverja opinbera starfsemi. Hv. þm. V.-Sk. taldi, að Reykhólar væru e. t. v. hæfur staður fyrir letigarð. Ég vona, að í þessum orðum felist ekki nein niðrun um staðinn, og ég vona, að í þessu felist ekki nein aðdróttun til þeirra bænda, sem búið hafa á Reykhólum, en orðið að láta af búskap sínum eftir mikið fjártjón af því, hve jörðin er erfið. Hv. 2. þm.N.-M. segir, að Reykhólar séu ákaflega einangraður staður. Það er nú svo. Ég veit ekki betur en nú í sumar verði byggð brú yfir Brúará í Reykhólasveit, og þegar búið er að brúa Brúará, er svo að segja sjálfgerður vegur, harðar malaröldur, langan veg inn eftir Barmahlíðinni, og úr því er svo akfær vegur heim að Reykhólum. Svo að það er tímaspursmál, hvenær Reykhólar liggja í þjóðbraut, og ég vil vona, að Barðastrandarsýsla hafi borið það oft á góma undanfarin ár, að það verði ekki lengur talið sjálfsagt að gera ráð fyrir því, að hún verði alltaf afskipt um allar framfarir í samgöngum og öðrum hlutum. Það er áreiðanlegt, að menn þurfa ekki að kvíða því, að ekki verði hægt að komast að Reykhólum vegna samgönguleysis. Annars fannst mér undarlegt að hlusta á hv. 2. þm.N.-M. Það var eitthvað hálfkyndugt - ekki í merkingunni kind. Hann er að tala um þessa einangruðu Reykhóla, en svo fer hann að tala um krossgötur. Ég vil spyrja hv.þm., hvort hann haldi, að fólk gangi í skóla af því, að það sé að slangra eftir ákaflega fjölförnum leiðum, reki sig á skólana og komi þar við án þess að vita, að þeir eru þar. Ég get fullvissað hv.þm. um, að fólk fer ekki í skólana af því, að það sé að flakka á þjóðvegunum, og reki sig þar á skólana. Hv. þm. vildi halda því fram, að það væru mannvirki í Varmahlíð. Ég veit ekki um þau mannvirki, og ég held, að það fari ekki miklar sögur af þeim. Það kann að vera þar eitthvert hús, en ég hygg, að skóli í Varmahlíð mundi ekki hafa mikil not af þeim mannvirkjum. Þó að Reykhólar búi ekki að miklum mannvirkjum, þá er því til að svara, að það er siður, þegar efna á til skóla, að ráðast í að byggja vandað og stórt hús. Þó að Varmahlíð sé góður staður, geri ég ekki ráð fyrir, að hv. 2. þm.N.-M. ætlist til þess, að nemendurnir legðust í útigang, svo að í þessu sambandi er ekki vit í því að tala um, að mannvirki á slíkum stöðum beri af mannvirkjum á öðrum stöðum, þegar það er vitað, að það verður að byggja stórhýsi fyrir tugi þúsunda króna til þess að hægt sé að koma skólanum upp. Svo heyrðist mér hv.þm. vera að tala um, að þetta ætti að verða alþjóða eða alþjóðar menntastofnun. Ég hefði haldið, að þetta yrði bara venjulegur héraðsskóli. Það, sem ég vildi leggja áherzlu á í þessu sambandi, er það, að það er ekki með neinni sanngirni hægt að færa fram nein rök fyrir því, að Varmahlíð skuli gerð að héraðsskóla, en Reykhólar ekki. Það er ekki hægt að færa rök fyrir því, að landsfjórðungur, með almennan menntaskóla og gagnfræðaskóla í kaupstað, landsfjórðungur, þar sem búið er að byggja fimm æskumanna- og æskukvennaskóla, hafi meiri þörf fyrir nýjan héraðsskóla en landsfjórðungur, sem á ekki nema tvo. Að öðru leyti er engin ástæða til þess að vera að gera bandorm úr héraðsskólal. á þessu stigi málsins. Það er meiri þörf á því frá sjónarmiði allra, sem vilja líta á þetta með sanngirni, að jafna þann aðstöðumun, sem er um aðbúnað að því er skólana snertir, milli margra bæja og kauptúna annarsvegar og sveitanna hinsvegar. Og til þess að fyrirbyggja misskilning og til þess að þessi afstaða kæmi fram, hefi ég borið fram brtt. um að fella Varmahlíð burt úr bandorminum, en ef það á að gera bandorm úr héraðsskólalögunum, þá heimta ég fyrir hönd Breiðfirðinga, sem að þeirra dómi hafa alveg eins rétt á því að fá héraðsskóla og aðrir, að Reykhólar verði næsti liðurinn í bandorminum, svo geta hv.þdm. gert hvað sem þeim sýnist, því að ég hefi ekki vald til að skipa þeim fyrir verkum. Þetta er hið eina sanngjarna, sem en er að ræða í þessu sambandi.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég þakka hæstv. kennslumrh. fyrir yfirlýsingu hans um nál. og þá ósk hv.frsm. og mína, að séð verði um, að eldri stofnfjárframlög N.-Ísafjarðarsýslu verði efnd við Núpsskólann. Yfirlýsing á þessu stigi málsins fullnægir og verður gildandi fyrir hvaða kennslumrh. sem er.

*Bjarni Bjarnason: Ég þarf ekki að vera langorður, þar sem ég hefi áður fært fram þau rök á móti hv. 9. landsk., sem ég kæri mig um að koma með, því að ég læt hvorki hann né aðra hafa mig til þess að endurtaka ræðu mína. Annars verð ég að segja, að ég kannaðist tæplega við þennan hv. ræðumann, því að hann er að öllum jafnaði hógvær í ræðum sínum, en ég hygg, að þegar hann fer að líta yfir þessa ræðu sína, þá finnist honum, að margt megi falla burt úr hinum væntanlegu þingtíðindum af því, sem hann hefir talað hér í þessu máli, því að hann ber höfðinu við stein, þegar hann segir, að það séu engin rök fyrir því, að ekki sé fullgild ástæða til þess að fara fram á, að Reykhólar verði gerðir að skólasetri; en þetta stafar auðvitað ekki af öðru en því, að hv.þm. er þræll þeirrar hugsunar að sjá aðeins þann landshluta, sem hann helzt getur tengt framboð sitt við. Annars bera orð hv. 9. landsk. það með sér, að hv.þm. eigi fyrst og fremst að líta á hag heildarinnar, en hann hefir aldrei sýnt það hér í þinginu eins vel og nú, hver þræll hann er Barðastrandarsýslukjördæmis. Það, sem sérstaklega kom fram í ræðu hv. 9. landsk., var það, hversu gersamlega þröngsýnn eða fjandsamlegur hann er að verða allri viðleitni, sem verið er að sýna sveitunum að því er snertir bætta aðstöðu þeirra til upplýsingar, og skyldum við þó ætla, að maður, sem er að reyna að vinna sér kjörfylgi í dreifbýlu sveitakjördæmi, hefði ánægju af að renna augunum til svipaðra staða annarsstaðar á landinu. Hv. þm. leyfir sér að halda því fram, að kaupstaðirnir séu settir til hliðar að því er snertir skólastarfsemi. Ég vil benda hv.þm. á það, að fram á okkar fullorðinsár, sem nú erum miðaldra menn, var ekki til nokkur skóli í sveit nema farskólar. Það er nú fyrst á síðustu árum, að tekizt hefir fyrir margra ára baráttu víðsýnna hugsjónarmanna að koma því í framkvæmd, að sveitirnar yrðu ekki settar hjá, þegar um það var að ræða að byggja skóla í landinu og dreifa menntuninni um það. Ef við lítum aðeins á fyrsta skólakerfið, barnaskólana, þá sjáum við, að í hverjum einasta kaupstað er skólahús, og víðast hvar eru þau mjög góð og að öllu leyti mjög vel við þau unandi, hér í Reykjavík er fyrst og fremst stór skólabygging í miðjum bænum og önnur enn stærri og fullkomnari í útjaðri bæjarins, samtímis því, sem fjölmargar sveitir landsins verða að búa við farskólafyrirkomulagið, þar sem börnin verða að ganga kvölds og morgna langa leið til þess að sækja nokkra klst. fræðslu á dag. Og meðan þetta ástand ríkir í sveitunum ætlar hv. 9. landsk. að leyfa sér að halda því fram, að það sé verið að byggja skóla í sveitunum á kostnað bæjanna. Það verður sama uppi á teningnum, ef við höldum lengra áfram með skólakerfið; það er að vísu rétt, að gagnfræðaskólarnir eru ekki enn búnir að fá það húsnæði, sem þeir eiga skilið. En hvernig dettur hv.þm. í hug, þar sem gagnfræðaskólalögin eru aðeins fárra ára gömul, að það sé eðlilegt, að komin séu fullkomin skólahús fyrir gagnfræðaskóla í öllum bæjum landsins? Hv. þm. sagði það ósatt, að Akureyrarkaupstaður væri ekki búinn að fá fjárveitingu til byggingar gagnfræðaskóla, og ætti hann þó að vita það, sem rétti þó upp hönd sína með því. Það er ekki furða, þó að hv. 9. landsk. sjái ofsjónum yfir húsmæðraskólunum í landinu, sem eru 3, með 12 stúlkur hver. Það er ekki lítil ástæða til þess að eyða tíma hér á Alþingi til þess að telja þetta eftir! Ég veit ekki betur en að það sé hægt að koma upp námskeiðum fyrir húsmæðraefni í bæjum eins og í sveitum, enda hefir bæði Reykjavík og flestir aðrir bæir landsins gert töluvert að því að halda uppi námskeiðum til þess að undirbúa húsmæðraefni undir lífsstarf sitt, og hér í Reykjavík hefir verið til kvennaskóli, auk þess sem hér eru, sem kunnugt er, gagnfræðaskólar og barnaskólar, verzlunarskóli, iðnskóli, kennaraskóli og svo háskóli, og vitanlega enn fleiri skólar, svo að það er ekki eins og Reykjavík hafi verið sett hjá á neinn hátt að því er skólastarfsemi snertir. Skólarnir hafa yfirleitt undantekningarlítið safnazt saman í bæjunum, og sérstaklega í Reykjavík. Það hafa komið upp raddir um það nú, að Reykjavík sé að verða ofvaxin þjóðfélaginu, og væri þá ekki einmitt full ástæa til að dreifa skólunum meira en gert hefir verið út um sveitir landsins? Með tilliti til þessa sjónarmiðs hefi ég gengizt fyrir því, að Framsfl. fyrir sitt leyti samþ., að hinn væntanlegi kennaraskóli verði reistur í sveit, þegar búið er að auka hann og stækka og gera háskólamenntun að skilyrði fyrir kennarastarfi. Í fjárl. undanfarinna ára hafa verið veittar 30 þús. kr. til þess að bæta úr þörf sveita að því er snertir barnakennslu, en til gagnfræðaskóla í Reykjavík hafa verið veittar 30 þús. kr. Þarna hefi ég nefnt eitt dæmi til þess að sýna þeim, sem á mál mitt hlýða, hver firra það er að halda því fram, að Reykjavík og bæirnir séu settir til hliðar í þessu efni. En eins og gefur að skilja, er það eftirsótt bæði af sveitum og bæjum, að fá fé til þess að bæta úr skólakostinum, en það er erfiðleikum bundið að fá fjárveitingu til þess eins og annars, hvort sem beiðnin kemur frá hv. 9. landsk., mér eða einhverjum öðrum, vegna þess að það er ekki alltaf hægt að útvega það fé, sem æskilegt væri til þess að byggja skóla, sem við verðum að fá í framtíðinni og fáum, ef við eigum líf fyrir höndum. Ég skal nú ekki hafa þessi orð miklu fleiri, með því að ég veit, að þegar hv. 9. landsk. athugar þau rök, sem ég hefi fært fram gegn því, að það væri nokkur minnsta ástæða til þess að samþ., að Reykhólar verði gerðir að skólasetri, þá sér hann, að þessi rök eru góð og gild. Á öllu svæðinu frá Reykjum við Hrútafjörð og austur að Laugum í S.-Þingeyjarsýslu er aðeins einn skóli í sveit, og það er 12 kvenna húsmæðraskóli að Laugalandi í Eyjafirði, sem ekki er einu sinni byrjaður að starfa, en gerir það vonandi innan skamms.

Forseti (JörB): Ég bjóst ekki við svo miklum umr. um þetta mál, og vil ég nú vænta þess, að þeim fari að verða lokið.

Páll Zóphóníasson Herra forseti Ég heyrði því miður ekki alla ræðu hv. 9. landsk., sem mér er sagt, að hafi verið að svara mér. Ég heyrði, að hv.þm. hefir ekki nema að einhverju litlu leyti heyrt þann samanburð, sem ég gerði milli Varmahlíðar og Reykhóla, og ég heyrði, að þessi samanburður hefði gengið honum yfir höfuð, svo að hann varð hálfruglaður og vissi ekki, hvað hann átti að segja við honum. Hann fór að útskýra, að bráðum væru Reykhólar í þjóðbraut og hægt yrði að komast þangað í bíl. Ætli ferðamannaskýlið við Hvítárvatn liggi ekki í þjóðbraut, af því að það er hægt að komast þangað í bíl? Og hvar ætli sú þjóðbraut endi, þegar komið er við á Reykhólum? Hún endar kannske úti á Stað. Lengra kemst þjóðbrautin sú ekki. Nú er það svo mikils virði fyrir hann að koma Reykhólum í þjóðbraut, til þess að geta sýnt, að þeim sé vel í sveit komið, en rétt þegar hann er að enda við að reyna að færa sönnur á, að Reykhólar verði í þjóðbraut og mögulegt verði að komast í bil þangað, þá fer hann að reyna að gera grín að því, að Varmahlíð liggi á krossgötum, sem ég tel mikils virði, og gerir lítið úr því, að það hafi nokkra þýðingu, að staðnum sé vel í sveit komið, þó að hann rétt áður væri búinn að eyða tíma í að útskýra, að það hefði mikla þýðingu, að Reykhólar kæmu bráðum í þjóðbraut, af því að það yrði á næstu árum hægt að komast þangað í bíl. Þetta er samræmið hjá hv.þm. - Þá fór hv.þm. að tala um, að ég hefði verið að halda fram mannvirkjum í Varmahlíð. Ég minntist ekki á nein mannvirki í Varmahlíð. Ég benti á, að það væri misjafnt háttað eignaumráðum yfir þessum tveimur stöðum; ríkið ætti annan, en hinn ætti dánarbú, og þar væri allt í niðurníðslu. Ég minntist ekki á mannvirki í Varmahlíð, því að ríkið á ekki þau mannvirki, sem þar eru, heldur eru þau eign einstakra manna og standa ekki á því landi, sem ríkið á. Þá talaði hv.þm. um, að það ætti að bæta nýjum skóla við þar, sem fimm skólar væru fyrir, en aftur á móti væru ekki nema tveir í Vestfirðingafjórðungi. Sannleikurinn er sá, að í Norðlendingafjóðungi eru ekki nema tveir héraðsskólar, svo að þessir skólar eru jafnmargir í báðum þessum landsfjórðungum. En hvernig hagar nú til í þessum landsfjórðungum. Það eru meira en helmingi fleiri íbúar í Norðlendingafjórðungi heldur en í Vestfirðingafjórðungi. Hvort er þá réttara að láta þann landsfjórðunginn, sem nú hefir tvo skóla og helmingi meiri þörf, miðað við bændafjölda, fá þann þriðja, eða hinn, sem hefir tvo skóla, en helmingi færri bændur? Þetta vil ég biðja hv. 9. landsk. að athuga. Ef hann setur upp gleraugu, sem gefa honum dálítið meiri fjarsýni, svo að hann sjái út fyrir Barðastrandarsýslu, þá mun hann sjá, að samanburður minn á þessum tveimur stöðum er í alla staði hárréttur, svo að það er þýðingarlaust að deila um það, að Varmahlíð stendur miklu framar sem skólasetur en Reykhólar, enda hygg ég, að hver maður með meðalgreind geti skilið rétta, svo framarlega sem hann er ekki starblindur af þröngsýni.

*Jón Sigurðsson: Ég skal verða við tilmælum hæstv. forseta og verða stuttorður. - Ég var ekki viðstaddur, þegar þessar umr. byrjuðu, og hefi því ekki heyrt allt, sem sagt hefir verið, en ég vil ekki láta þessari umr. ljúka svo, að ég segi ekki örfá orð um málið. Mér skilst á því, sem farið hefir fram, og hv. 2. þm. Skagf. m. a. hefir gert grein fyrir, að stofnað hafi verið til félagsskapar í Skagafirði til þess að koma þessu máli áfram. Ég ætla ekki að endurtaka það, en ég skal að vísu játa, að það er ekki fullkomið samkomulag um það, hvar þessi skóli sé bezt settur; en það er ekki í mínum augum neitt aðalatriði. Það er aðalatriðið að fá viðurkenningu Alþingis fyrir því, að Skagfirðingar hafi rétt á þeim stuðningi frá ríkisstj., sem héraðsskólar yfirleitt eiga kröfu á til bygginga. Hitt álít ég, að sé frekar innanhéraðsmál, að koma sér saman um, hvar bezt sé að hafa skólann, t. d. hvort hann ætti heldur að vera í Varmahlíð eða kannske í sambandi við bændaskólann á Hólum, til þess að vernda þann gamla fornfræga stað okkar Skagfirðinga. Þetta vildi ég taka fram áður en ég greiði atkv. um þetta mál. Ég er eindregið á móti því, að þessi liður verði felldur niður, og vænti ég þess, að þingið samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

*Sigurður Einarsson: Ég ætla litlu að svara hv. 2. þm.N.-M. Hann sagði, hv.þm., að hver maður hefði átt að geta áttað sig á þessu atriði, jafnvel þó að greind hans væri nokkuð fyrir neðan meðallag. Við þessu vil ég aðeins segja það eitt, að mér finnst hv.þm. nokkuð takmarkaður, að miða yfirleitt allt við sína eigin greind. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að ég væri þræll Barðastrandarsýslu. Þessi ummæli hv.þm. tek ég mér til inntekta. Það var einmitt það, sem ég lofaði, þegar ég varð við þeim tilmælum að bjóða mig fram í Barðastrandarsýslu við síðustu kosningar, að vinna fyrir sýsluna. Annars er það misjafnt, hvað menn hafa gaman að. Ég vil heldur vinna fyrir málstað þess héraðs, sem hefir falið mér umboð sitt, en standa í ýmsu því, sem þessi hv.þm. hefir gert nú á síðari tímum, hvort sem hann hefir gert það af eigin hvötum eða fyrir tilstilli annara.

*Frsm. (Jón Auðunn Jónsson): Um þetta mál urðu allmiklar deilur í Nd., og komu fram margar brtt., sem miðuðu að því, að hvert hérað byggi að sinni veiði, en þessar till. voru allar felldar, og var frv. samþ. eins og það kom frá 2. umr. Menn hafa deilt um það, hvort dragnótaveiðarnar spilltu uppeldi fiska, en Árni Friðriksson fiskifræðingur telur lítil brögð að þessu. N. álítur, að eins og nú er komið fyrir smábátaútveginum, beri að rýmka leyfin til dragnótaveiða í landhelgi, og fellst hún því á þetta frv. Hafa smábátar, er stunda kolaveiðar, haft af þessu mikinn ágóða. Hafa 50 bátar á landinu stundað þessar veiðar, eftir nokkuð ófullkominni skýrslu Fiskifélagsins, og hefir meðalhlutur numið 300 kr. á mann. Þetta er betri útkoma en eftir þorskveiðarnar frá því í sumar og fram á haust. Hafa þær gefið hörmulega afkomu undanfarin ár, mest af því að afli hefir brugðizt við Norður-, Vestur- og Austurland, þar sem þessar veiðar hafa verið stundaðar áratugum saman eða lengur. Hvort sem þessar veiðar kunna að spilla uppeldi ungviðis eða ekki, þá virðist það vera vísindalega sannað, að ekki eru mikil brögð að þessu. Og það má draga úr þessari hættu með því að setja reglur, er takmarka, hvaða fisk megi veiða smæstan, eins og gert hefir verið í Eystrasalti og Norðursjónum. Hafa England, Þýzkaland, Noregur og Svíþjóð sett ákvæði um það, að ekki megi veiða kola undir vissri stærð. Við hyggjum, að slíkar takmarkanir geti komið í veg fyrir, að ungviði verði spillt til muna. Raunar má alltaf búast við því, að nokkuð af smáfiski drepist við það að koma í botnvörpuna, þó að honum sé fleygt aftur. En það á ekki við um kolann. Hann er allra fiska lífseigastur og getur lifað 15–20 mínútur á þurru og verið jafngóður, þegar honum er fleygt aftur. Hafa menn oft, er menn koma í land, fleygt smæsta kolanum í sjóinn, og hefir hann lifað góðu lífi á eftir og ekki orðið meint af. Árni Friðriksson sagði mér frá fundinum í London, þar sem 10 þjóðir lögðu til, að ekki mætti veiða smærri kola en 24 cm. Samkvæmt samningi Þýzkalands og Danmerkur hefir ekki mátt veiða smærri kola en 25,7 cm. Sumstaðar hefir lágmarkið verið sett 22 cm. Hjá okkur stendur nokkuð öðruvísi á en hjá þessum þjóðum. Við notum fremur aðrar fiskitegundir til manneldis, en koli þessarar stærðar og allt upp í 28 cm. selst varla á erlendum markaði, nema hann komi ísaður alveg nýr, en á því eru vandkvæði. Samkvæmt upplýsingum frá mönnum, er flutt hafa út slíkan kola undanfarin ár, hefir alltaf verið tap á honum, og telja þeir fjarstæðu að hirða hann. Og ætti að hraðfrysta hann, þá er enginn markaður fyrir þá vöru. Eina leiðin væri að ísa hann og senda hann út. Ég ætla ekki hér að stinga upp á neinni lágmarksstærð kolans fyrir n. hönd, en eftir upplýsingum, sem ég hefi frá sænska frystihúsinu, fiskimálan. og Árna Friðrikssyni, mun varla vera um að ræða að selja með hagnaði til útlanda minni kola en 28 cm. Hinsvegar mætti nota smærri kola hér heima. Árni Friðriksson leggur til, að ekki verði hirtur smærri koli en 27 cm., en smærri koli er ekki orðinn kynþroska og er lítils virði. Það virðist svo, sem hér við Faxaflóa veiðist í dragnót ýmsir aðrir fiskar en koli, mest steinbítur og svo smáþorskur. En við Norðurland og norðausturland veiðist varla annað en koli með þessari aðferð, nema nokkuð af ýsu. - Ég get ekki gefið upplýsingar um það, hvaða möskvastærð væri hæfilegust að hafa við dragnótaveiðar, en ég legg áherzlu á, að nauðsynlegt er að setja slík ákvæði eða reglugerð um leið og l. yrðu staðfest. Það er sérstök ástæða til þess nú að rýmka landhelgina, eins og í frv. er gert ráð fyrir. Við nokkrir nm. hefðum kosið sumt öðruvísi en í frv. er, en leggjum þó til, að það verði samþ., því að ef breyt. verður gerð á því, er hætt við, að það dagi uppi í Nd. Yfir smábátaútveginum við Norður- og Austurland vofir nú slíkt hörmungarástand, að ekki er von um þessa útgerð, nema hún fái að veiða kola til sölu á erlendum markaði.

Magnús Guðmundsson Mér finnst Alþingi vera undarlega reikandi í þessu máli. Undanfarið hefir það í sífellu verið að breyta ákvæðum um dragnótaveiði í landhelgi, ýmist að rýmka þau eða þrengja. Fyrir fáum árum þótti nauðsynlegt í þinglokin að fá bráðabirgðal. um þetta. Þá lét meiri hl. þm. í báðum deildum sem nauðsyn væri að rýmka þessi ákvæði, en á næsta þingi á eftir höfðu ýmsir þeirra snúizt svo, að þá voru bráðabirgðal. felld. Það verður að teljast talsvert hart aðgöngu, að með frv. eru tekin ráðin af ýmsum héruðum, sem vilja fá að friða sín veiðisvæði. Ég skil ekki nauðsyn þessa. Það á að vera bjargráð vegna þess, hve illa fiskast, en um leið eru fiskimiðin opnuð fyrir 30 sinnum stærri þjóð, og mun hún eflaust nota sér það. Hefir verið eftir því beðið af stórum útgerðarfyrirtækjum í Danmörku, að landhelgin yrði þannig opnuð. Ég spái því þess vegna, að ekki muni líða langur tími, þar til þessu verður aftur breytt. Á það ber að vísu að líta, að takmörkuð er stærð þeirra báta, er veiðarnar mega stunda, og er ætlazt til þess, að það dragi nokkuð úr veiðum útlendinga. Getur verið, að þetta hafi nokkur áhrif í þá átt. En ég held, að réttara væri að bíða enn um stund, því að það kemur sennilega í ljós, að okkar mið eru ekki svo auðug, að þau þoli það sarg, sem þessar fyrirhuguðu breyt. hefðu í för með sér. Ég hefi fengið kvartanir um það úr mínu kjördæmi, að útlent skip hafi verið að veiða inni í fjarðarbotni, og segja sjómenn, sem hafa veitt þar undanfarið þyrskling á færi, að það hafi alveg eyðilagt þá veiði fyrir þeim. Af þessum veiðum myndi auk þess hljótast það, að veitt yrði í vörpu og eyðilagt ungviðið, sem engum væri gagn að. Ég mun því greiða atkv. gegn þessu frv., samkvæmt tilmælum sjómanna á Sauðárkróki, sem þykjast hafa slæma reynslu af þessu eilífa skaki útlendinga á Skagafirði og alveg inn í fjarðarbotn.

*Bernharð Stefánsson: Ég er ekki sérfræðingur í þessu máli og ætla því ekki að fara langt út í það. Það hefir mikið verið um það deilt í Nd., hvort rétt væri að setja þessi lög eða ekki, og skal ég ekki fara út í það. Ég vil aðeins taka það fram, að hvað sem má um þetta segja, þá finnst mér rétt, þegar eins er ástatt um atvinnuhætti og nú, að leyfa þennan bjargræðisveg, sem hér um ræðir. Það mætti þá alltaf, ef betur árar og svo virðist sem þetta myndi valda skaða í framtíðinni, afnema þetta aftur. En það er eitt atriði, sem ég óska eftir, að n. athugi fyrir 3. umr., og það er, að mér virðist samkv. 1. gr. frv., að gagnið af þessu verði ekki mikið fyrir nokkuð stóran part af landinu, sem sé Norðurland og mikinn hluta Austurlands. Dragnótaveiði er leyfð frá 15. maí á Suðurlandi og Vesturlandi, en ekki fyrr en 15. júní á Norðurlandi. Nú er það svo víða á Norðurlandi, að það myndi verða eitt helzta ráðið til þess að bátaútvegurinn gæti borið sig, að bátarnir gætu stundað kolaveiðar að vorinu, áður en þeir fara á síldveiðar. En einmitt um 15. júní eða rétt þar á eftir munu þeir flestir fara á síldveiðar, og þá er tækifærið úti. Þetta kann að vera byggt á vísindalegri rannsókn, og kolinn hrygni seinna fyrir norðan en hér fyrir sunnan, en ég vil samt, að þetta atriði verði athugað betur. Ég veit ekki, hvort það er svo óyggjandi rannsókn, sem liggur til grundvallar fyrir því, að það megi ekki byrja kolaveiðar fyrr en 15. júní norðanlands, ef það má byrja þær 15. maí sunnanlands. En ég vil sérstaklega vekja athygli á því, að ég tel, að einmitt með þessu ákvæði séu stórlega skertir þeir hagsmunir, sem annars gætu af þessu orðið fyrir norðan, með sérstöku tilliti til þeirra báta, sem eiga að fara á síldveiðar. Ef fróðir menn gefa mér upplýsingar um, að ekki sé hægt að breyta þessu, þá mun ég falla frá því að bera fram brtt. En ég óska eftir upplýsingum um þetta, og eins óska ég eftir því, ef n. sér sér fært að slaka eitthvað til í þessu efni, að þá geri hún það.

*Frsm. (Jón Auðunn Jónsson): Ég var sömu skoðunar og hv. 1. þm. Skagf., að dragnótin gæti spillt fyrir annari veiði. Ég get sagt það, að á Vesturlandi var þessi skoðun almennt ríkjandi, og maður varð varla var við nokkurn sjómann, sem ekki hélt því fast fram, að dragnótin spillti fyrir annari veiði. Nú hefir 3 síðustu árin verið dálítið stunduð kolaveiði þar, sérstaklega af Sunnlendingum. Af Suðurlandi og sérstaklega frá Vestmannaeyjum hafa margir bátar stundað kolaveiðar á Vestfjörðum 3 undanfarin ár. Og eftir að sú reynsla er fengin, þá álíta sjómenn þar vestra, að þessi veiði spilli ekki fyrir annari veiði. Það má vera, að það fiskist meira af smáfiski á Skagafirði í dragnótina. En á Vesturlandi er þetta svo hverfandi lítið, sem veiðist af smáfiski í dragnótina. En ég hygg, að það sé alveg víst, að það er ekki nema þar, sem sléttur sandbotn er, sem hægt er að veiða með þessu áhaldi, og það er mjög lítill partur af landhelginni, sem hægt er að stunda þessa veiði á. Á Vestfjörðum er yfirleitt nokkuð djúpt, og það er ekki nema við löndin, sem hægt er að nota þetta áhald. En á Skagafirði er mikill sandbotn, og þess vegna verður dragnótin notuð meira þar en víða annarsstaðar. En ég held, að menn séu yfirleitt að komast á þá skoðun, að þetta veiðiáhald spilli ekki, svo framarlega sem þess er gætt, að hafa möskvastærðina hæfilega, svo að smákoli og smærri fiskur geti smogið nótina, enda er nótin dregin ákaflega hægt, svo að fiskurinn hefir gott tækifæri til að komast undan. Um héraðabönnin verð ég að segja, að þau hafa sýnt í mörgum tilfellum, að það er aðeins vegna misskilnings, að menn hafa sett þessar héraðssamþykktir, eins og t. d. með herpinótaveiðina á fjörðum, sem víða var bönnuð hér áður, en allir eru nú sammála um, að ekki spilli neitt fyrir annari í veiði, enda sjálfsagt, að hún verði leyfð öllum landsmönnum. Eins og nú er ástatt, þá hafa Sunnlendingar leyfi til að veiða frá 15. júní og til 1. des. á svæðinu frá Hjörleifshöfða og til Látrabjargs. En það er aðeins fyrir þá, sem eru búsettir á þessu svæði eða hafa skip sín skrásett frá Faxaflóa og Vestmannaeyjum og hér suður með sjó og svo í Borgarfirði. En það er beitt mesta misrétti, ef slík undanþága ætti að haldast fyrir Sunnlendinga, en Austfirðingum, Vestfirðingum og Norðlendingum væri meinuð slík veiði í sínum fjórðungum, þegar svo er ástatt, að einmitt á Austur- og Vesturlandi eru vandræði sjómanna og útgerðarmanna í smábátaútgerðinni langmest vegna undanfarins aflaleysis og meðfram vegna þess, hvað lágt verð hefir verið á aflanum. Ég þori ekki að fullyrða neitt um það, hvers vegna tíminn er settur misjafn fyrir Norðurland og Suðurland. En í nál. sjútvn. Nd. er um þetta talað, og ætla ég að lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: „Brtt. n. um lengri friðun að vori til en sumri fyrir Vestur- og Norðurlandi heldur en fyrir Suðurlandi styðst við það álit fiskifræðinganna, að hrygningu kolans sé lokið í hlýja sjónum um miðjan maí, en hinsvegar ekki í kalda sjónum fyrr en um miðjan júní eða seinna.“ Þarna er að leita ástæðunnar fyrir því, að þetta er haft misjafnt. Ég vænti þess, að hv. d. samþ. þetta frv., þótt ekki væri vegna annars en þess, að það er óforsvaranlegt að samþ. ekki slíka neyðarráðstöfun fyrir útgerðina á þessum tímum, sem nú eru.

Magnús Guðmundsson Ég hefi ekki getað sannfærzt af orðum hæstv.frsm. Hann leggur mikla áherzlu á, að ekki sé hægt að neita um þetta nú, þegar svo mikil vandræði steðja að sjávarútveginum. En leiðin til þess að bæta úr vandræðum hans er ekki sú, að taka ráðin af þeim héruðum, sem vilja láta banna sér og öðrum að veiða á þessum stöðum. Það er ómögulegt að líta svo á, að þessir menn, sem það vilja, telji það bjargráð fyrir sig að fá landhelgina opnaða, ekki aðeins fyrir sjálfa sig, heldur fyrir alla. Það þýðir ekkert að ætla sér að segja þeim sjómönnum, sem þykjast hafa reynslu fyrir sér í því, að þetta veiðarfæri spilli smáfiskveiðum, að þetta sé gert af umhyggju fyrir þeim. Þeir trúa því ekki. Reynslan hefir sagt þeim annað. Ef á að reyna að bjarga þeim, sem í vandræðum eru, þá ætti einmitt að fara að eins og nú hefir verið gert, að heimila einstökum héruðum að ráða því sjálf, hvort veiðin er leyfð eða ekki. Hitt nær engri átt, að ætla sér að bjarga þeim héruðum, sem eru á móti þessari veiðiaðferð, með því að fyrirskipa, að það skuli vera opin hjá þeim þau svæði, sem þeir vilja hafa lokuð. Því er haldið mjög fram, að það geri ekkert til fyrir fiskveiðarnar, þótt þessi veiði sé leyfð. Ég vil vitna til þess, sem ég sagði áðan um það, en ég vil bæta því við, að ég get ósköp vel skilið, að þar sem er grunnt vatn, sandbotn og töluverð fiskmergð, þar geri þetta veiðarfæri mikinn usla. Og því þá ekki að leyfa þeim, sem þannig eru settir, að setja hjá sér héraðabönn. En n. vill taka réttinn af sjómönnunum á þessum stöðum, þar sem svona stendur á. En fyrir vestan er, eins og hv.frsm. tók fram, djúpt út frá landinu, og þar er því vont að nota þetta veiðarfæri. Ef til till er það af því, að ómögulegt er að nota þetta veiðarfæri þar, að þeir vilja láta leyfa að nota það. Ég skil vel, að það spilli ekki þar, sem ekki er hægt að nota það. En mér finnst, að ég geti ákaflega vel skilið, að þar, sem grunnt vatn er, sléttur sandbotn og töluverð fiskmergð, þar geti slíkt veiðarfæri gert stórkostlegan usla.

*Frsm. (Jón Auðunn Jónsson): Það er að taka upp gamlar deilur að fara nú að ræða um héraðabönnin. Það hefir sýnt sig, að síðan héraðabönnin á Skagaströnd og víðar féllu úr gildi, þá hefir enginn maður þar né annarsstaðar haldið því fram, að herpinótaveiðin gerði síldveiðunum tjón. Þannig mun líka fara um þetta veiðarfæri. Menn hafa fyrirfram andúð á veiðitækinu og vilja ekki sjálfir nota það, en mikla sér í augum, hvílíkan usla það geti gert, og eru svo á móti því. Þannig var þetta á Vestfjörðum, þangað til reynslan sýndi mönnum, að þetta veiðitæki hafði ekki skaðleg áhrif á aðrar veiðar. Héraðabönnin eru ákaflega viðsjárverð, og eins og ég hefi bent á, þá hafa þau verið ákaflega misnotuð, til stórskaða fyrir sjávarútveginn. Ég verð að segja, að þó að einhver í n. hefði haft tilhneigingu til þess að koma með till. um, að veiði skyldi leyfð á sumum stöðum, en öðrum ekki, og að héraðsbúar einir mættu veiða innan síns héraðs, þá er það sýnt, að slíkar till. mættu ekki samúð meiri hl. þingsins, því að allar slíkar brtt. í Nd. voru felldar með 18–20 atkv. á móti 8–11 atkv. Að koma með slíkar brtt. hér væri því aðeins til að stuðla að því, að málið dagaði uppi eða það yrði fellt. En nauðsynin fyrir sjávarútveginn og gagnsemin, sem af þessu getur orðið, er svo mikil, að það er ekki forsvaranlegt á þessum tímum að meina sjómönnum, sem engar aðrar tekjur geta haft á þessum tíma árs, að stunda þessar veiðar. N. leggur því eindregið til, að frv. verði samþ. óbreytt, og þótt sumir nm. hafi tilhneigingu til að fara í þá átt, sem hv. 1. þm. Skagf. benti á, þá yrði það einungis til að hindra framgang málsins.

Forseti (EÁrna): Fundartíminn er mjög takmarkaður, og það þarf að taka fleiri mál fyrir, svo að ég vil biðja hv.þm. að vera stuttorða, því að annars verður að fresta umr.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég ætlaði ekki að blanda mér í þessar umræður sérstaklega. En út af þeim andmælum, sem hér hafa komið fram, þá taldi ég rétt, að ég lýsti minni afstöðu til þessa máls. Eins og kemur fram í nál., þá er ég þessu máli eindregið fylgjandi, Þau rök hafa verið færð fyrir málinu, m. a. af hv.frsm.n., að ástandið í sjávarútveginum væri nú þannig, að nauðsynlegt væri að opna þá möguleika, sem unnt væri, fyrir smábátaútveginn, enda er nokkur reynsla fengin fyrir því, að sá þáttur fiskveiðanna, sem hér um ræðir, er líklegastur til að gefa einna beztan arð. - Hér er líka reynt samkv. frv. að skipta verkefnum milli hinna stærri og minni skipa, eða með öðrum orðum milli þeirra, sem stunda síldveiðar, og hinna, sem stunda dragnótaveiðar. Þess vegna er skipastærðin bundin við 35 smálestir, og það haft í huga, að minni skipin, sem eru verr fallin til að stunda herpinótaveiðar, geti stundað yfir sama tíma dragnótaveiðar. Ég ætla ekki að fara frekar út í það, hve mikil nauðsyn er á því, að þessi tegund skipa geti stundað veiðar með sæmilegum árangri yfir sumarmánuðina, enda liggja fyrir því nokkurnveginn fullgild rök. En rök þau, sem hv. 1. þm. Skagf. færði hér fram, voru á þá leið, að ég held, að réttast sé að gefa hv. dm. færi á að kynnast því, sem sagt hefir verið um þetta mál af manni, sem sérstaklega hefir lagt sig eftir því að athuga, hvernig þetta mál horfir við fyrir okkur Íslendinga frá hagfræðilegu sjónarmiði, en sá maður er Árni Friðriksson fiskifræðingur. Hann gerði mjög nákvæma athugun á þessu máli 1928. Meðal annars benti hann á, að það liti svo út sem við Íslendingar værum að friða kolann fyrir útlendinga, sem stunduðu hér veiðar með botnvörpu, sérstaklega Englendinga og Þjóðverja og aðrar þjóðir, sem senda botnvörpuskip hingað á miðin. Hann segir í áliti, sem prentað er í þingtíðindum 1931, að það líti svo út sem við séum að friða skarkolann fyrir útlendinga, sérstaklega Breta, því að við veiðum ekki sjálfir nema 1/10 hluta móti útlendingum, eða varla það. Og þó að kolaveiði Íslendinga hafi eitthvað aukizt síðan, þá er hún mjög lítil í hlutfalli við veiði annara þjóða, og þó er hér að ræða um einhvern verðmesta fiskinn, sem við getum veitt og selt á erlendan markað. Um annað atriði, sem hv. 1. þm. Skagf. talaði hér um, sem sé hættuna af dragnótinni, segir Árni Friðriksson: „Það er óþarfi að lýsa dragnótinni hér og nægilegt að taka það fram, að hún er handhægt og ódýrt veiðarfæri, sem getur gert fátækum fiskimönnum það fært að nota björgina, sem oft er við bæjardyrnar, án mikils mannafla og kostnaðar. Dragnót er einungis hægt að nota á sand- eða leirbotni, því hún er veikgerð og þolir hvorki grýttan botn né þaragróður. Hún getur því ekkert mein unnið þaragróðrinum, sem reyndar er lítils virði fyrir útgerðina, og það mjög óbeinlínis. Ungviði þorsksins og annara bolfiska getur hún ekki grandað svo neinu nemi, af þeim ástæðum, sem nú skal greina.“ Svo segir hann, að þessi nót hafi engin áhrif á ungviðið, og það sé byggt á misskilningi manna, að dragnótin geti spillt fyrir gangi annara nytjafiska á svæðum, þar sem hún er notuð. Ég hygg, að þetta sé nokkurnveginn í samræmi við skoðun athugulla fiskimanna, sem hafa notað dragnótina, enda er hitt meira trúaratriði manna heldur en það hafi við rök að styðjast. - Ég held, að það sé nægilegt að hafa þessi orð um hættu þá, sem af dragnótinni á að stafa. Í þriðja lagi vildi hv.þm. halda því fram, að það væri nokkuð hart að gengið að meina héruðum að loka hjá sér. En fyrir hverju eru þessi héruð að loka? Flestir þeir, sem fara fram á að loka hjá sér, nota þetta ekki sjálfir, og ég verð að segja, að það er helzt til mikil öfund hjá þeim, að meina sínum eigin landsmönnum, sem kunna að hafa tæki til að veiða, að veiða á þessum stöðum, þótt þeir taki ekki sjálfir þátt í veiðinni. Þetta er ekki gert með aðrar veiðar, eins og t. d. síldveiðar. Mönnum er heimilt að taka síld í landhelgi hvar sem er, og þar eru engin héraðabönn, þótt sum héruð geti að litlu eða engu leyti notað sér veiðina sjálf. Ég get ekki gert greinarmun á dragnótaveiðum og herpinótaveiðum í þessu efni. Ég ætla að fresta að tala um fjórða atriðið, sem er stærsta atriðið í hugum margra manna, en það er ótti sá, sem stafar af Dönum, sem líklegir væru til að stunda hér veiðar. Ég mun tala um það atriði við 3. umr. Af þessum ástæðum og mörgum fleirum er ég eindregið með því, að ekki sé annað fyrir okkur að gera en notfæra okkur kolann eins og við bezt getum.

Magnús Guðmundsson Ég er lítið þakklátur hv. 4. þm. Reykv. fyrir það, að hann hefir lesið hér upp álit Árna Friðrikssonar, því að ég hefi oft heyrt það áður, svo að þetta er ekkert nýtt fyrir mig. En það er eitt, sem ég skal segja sjómönnum fyrir norðan eftir hv.þm., og það er, að það sé ekkert annað en trúaratriði fyrir þeim, að þetta veiðarfæri spilli, og vita, hvort þeir trúa því, að hann segi þeim réttara en það, sem þeir hafa sjálfir rekið sig á af reynslunni. Hann talaði um, að Árni Friðriksson segði, að við værum að friða kolann fyrir útlendinga. Ég held, að réttast sé að snúa þessu við og segja, að við séum nú að leyfa útlendingum að taka hann hér hjá okkur. Við erum að leyfa 30 sinnum stærri þjóð að veiða í okkar eigin landhelgi.

Það er takmarkað við stærð skipanna.

Já, en ef það er litið svo á, að þetta sé gert til að útiloka Dani, þá stappar nærri, að hér sé um bein samningsrof að ræða. En ég vil ekki álíta það, heldur taka hitt fyrir satt, sem tekið hefir verið fram, að þetta sé gert vegna síldveiðanna, því að þessi minni skip geta ekki stundað síldveiðar. Ég vil endurtaka að síðustu, að ég er viss um, að það verður erfitt að telja þeim sjómönnum, sem álíta, að með þessu sé spillt fyrir sér afla, trú um, að verið sé að bjarga þeim úr vandræðum með því að samþ. þetta frv. Og ég er alveg viss um, að það er sama, hvað oft hv. 4. þm. Reykv. og aðrir prédika fyrir þeim mönnum, sem hafa reynsluna fyrir sér, því að þeir trúa þeim ekki.

*Frsm. (Finnur Jónsson): Það eru tveir vitar, sem frv. þetta ræðir um, og báðir á nauðsynlegum stöðum. Sjútvn. hefir athugað málið eins og það kom frá hv.Ed. og leggur til, að það nái fram að ganga.

Forseti (JörB): Það er svo ástatt um þetta mál, að það var búizt við nál. um það, en því hefir ekki verið útbýtt. En það mun eins og er vera samkomulag um málið.

Emil Jónsson Það er eins og er samkomulag um málið, og það er ósk n., að það megi koma fyrir.

*Páll Hermannsson: Mér þykir rétt að geta þess, að frv. hefir legið nokkuð lengi hjá landbn., og skilar hún því án nál. Hefir verið annasamt í n. og afgreiðsla gengið seint. Ég vil geta þess, að tveir nm. komu saman á fund í dag og athuguðu frv., og ætla ég, að n. muni vera sammála um að láta það hljóta afgreiðslu óbreytt eða með litlum breytingum. Frv. hefir verið athugað allvandlega í Nd., og ætla ég, að landbn. þeirrar deildar hafi lagt talsverða vinnu í það. Um tilgang frv. vita menn, að hann er sá, að setja reglur fyrir nýrri atvinnugrein, loðdýraræktinni, og veita henni aðgang að heppilegu lánsfé. Býst ég við, að menn telji ekki vanþörf á þessu.

Thor Thors Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki á dagskrá á morgun frv. til l. um byggingu húsa til að hraðfrysta fisk. Það eru nokkrir dagar síðan nál. kom fram um þetta mál, en síðan hefir það ekki verið á dagskrá.

Forseti (JörB): Ég skal taka þessa ósk hv.þm. til athugunar, og mun málið koma á dagskrá á morgun.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Utanrmn. hefir haldið fundi um þetta mál og er sammála um að afgr. það með till. þeirri, sem er á þskj. 215. Í þeirri till. er að nokkru leyti tekið tillit til þeirra till., aðaltill. og brtt., sem fyrir lágu, og er fullkomin umorðun á till. Í þessari till. er tekið upp það ákvæði, sem var í till. sjálfstæðismanna, að bæta því við upphaflegu till., þar sem eingöngu voru nefnd utanríkismálin, „að neyta uppsagnarákvæðis sambandslaganna og taka alla meðferð mála sinna í eigin hendur“. Er því þar með slegið föstu, að flokkarnir ætlist til, að svo verði gert, þegar tími vinnst til. Við framsóknarmenn höfðum ekki tekið þetta upp, af því að yfirlýsing lá fyrir um það frá flokknum, að svo yrði gert, og samskonar yfirlýsing lá fyrir frá hendi Alþfl. En þar sem þeir flokkar, sem myndaðir hafa verið síðan, vilja einnig láta liggja fyrir yfirlýsingar frá sér um þetta efni, vildum við ekki standa á móti þessari breyt. Það varð einnig að samkomulagi að láta utanrmn. fá þessa till. til meðferðar í staðinn fyrir að kjósa til þess sérstaka n. En þar sem n. leggur nú til, að till. verði breytt á þennan hátt, þá leggur hún til, að fyrirsögnin verði „till. til þál. um utanríkismál o. fl.“ Vil ég svo mælast til, að till. verði samþ.

Ólafur Thors Það er eins og hv.frsm. sagði, að það náðist samkomulag í utanrmn. um að breyta þeirri till., sem upphaflega var borin fram af stjórnarsinnum, í þá átt, sem nál. á þskj. 215 hér með sér. Við sjálfstæðismenn lýsum ánægju yfir því góða samkomulagi, sem varð um málið í utanrmn., og við sjáum ekki ástæðu til að eiga á hættu að gera nokkurn ágreining út af þessu þýðngarmikla máli út úr því atriði, hvort um málið skyldi fjalla sérstök 4 manna n., eins og við höfðum lagt til, þar sem einn maður væri kosinn af hverjum þingflokki, eða utanrmn. skyldi fjalla um það, úr því stjórnarsinnar gengu inn á að breyta aðalefni þeirrar till., sem þeir fluttu, í þá till., sem nú liggur hér fyrir. Ég tók fram við fyrri umr., að ég teldi, að stjórnarsinnar ættu greiðan aðgang að gera þetta, vegna þess að þeir hefðu sjálfir lýst því yfir í sínum framsöguræðum, að þeir vildu þetta, enda þótt þeirra till. væri þannig orðuð, að hún fjallaði um utanríkismálin ein, og jafnvel gæti gefið tilefni til misskilnings vegna orðalags, sem ég þá þegar benti á, þess misskilnings, að stjórnarsinnar vildu að svo komnu máli ekki lýsa öðru yfir en því, að Ísland tæki stj. utanríkismálanna í sínar hendur, þegar það væri heimilt samkvæmt uppsagnarákvæði sambandslaganna. Sjálfstfl. stendur því óskiptur að þessari brtt. eins og hún liggur fyrir, og með því að víst er um a. m. k. þrjá þingflokka, að þeir gera ekki ágreining um málið, þá ætti því að vera borgið. Get ég því endað þessi fáu orð með því að endurtaka, að við sjálfstæðismenn lýsum ánægju okkar yfir þeirri góðu samvinnu og samkomulagi, sem orðið hefir um þetta mál.

*Héðinn Valdimarsson: Eins og hv.frsm. tók skýrt fram, er Alþfl. samþykkur þessari till., eins og aðrir þeir flokkar, sem eiga fulltrúa í utanrmn. En þessi breyt., sem hér er lagt til, að verði gerð, er að okkar áliti engin efnisbreyting, eða að neitt felist í henni annað en það, sem fólst í fyrri till. og þeim yfirlýsingum, sem gefnar hafa verið af hálfu Alþfl., svo að í raun og veru var engin ástæða til að breyta þar um. En vegna þess að það var mjög æskilegt, að enginn reipdráttur væri um orðalag till., eða að menn gætu reynt að hanga í ágreiningi um efni, sem enginn ágreiningur ætti að vera um, vildum við til samkomulags ganga inn á þá orðabreyt., sem hér er gerð. Get ég verið mjög ánægður með, að þannig hefir tekizt, að nú eru væntanlega allir sammála um þessa till. og framgang hennar.

Magnús Torfason Áður en ég sný mér að þessu máli, vil ég geta þess, að það hefir komið fyrir óvenjulegt fyrirbrigði að því er snertir utanríkismál. Vegna þess að ég býst við, að þetta sé í síðasta sinn, sem ég legg þar orð í belg, vil ég lýsa því yfir, sem ég veit um þetta, því að ég tel, að það sé rétt, að það sé á almenningsvitund. Af sérstökum ástæðum hefi ég grennslazt eftir gerðabók svokallaðrar fullveldisnefndar, sem starfaði áður en sambandslögin voru sett 1918. Sú gerðabók hefir ekki fundizt hér og finnst ekki í skjölum Alþingis og hefir horfið á einkennilegan hátt. Ég hefi í bréfi til forseta SÞ. skýrt frá þessu, og skal ég ekki fara fleiri orðum um það. Ennfremur hefi ég í vetur orðið var við, að horfið hefir böggull með skjölum, sem var marglakkaður og átti að fara mjög heimulega, en mér sagt, að Magnús heitinn Kristjánsson, þáverandi forseti Sþ., hafi komið með til geymslu í skjalasafninu. þessi plögg eru, eftir því sem ég hefi annarsstaðar fengið að vita, snertandi utanríkismál vor. Ég vildi geta þessa hér, en skal ekki fara út í það að svo stöddu, en það mun gefast tækifæri til þess síðar. Að því er þetta mál snertir, þá skal ég ekki leggja á móti því, að till. verði samþ. eins og hún er orðuð hér, enda þótt ég hefði kunnað betur við, að það hefði verið á annan hátt. En út af orðum, sem fellu við fyrri umr. þessa máls, vil ég vekja athygli á tveimur eða þremur atriðum. Í þeim umr. komu fram raddir um að ýta undir þá kröfu, að við skyldum taka landhelgisvarnirnar af Dönum nú þegar í okkar hendur. Ég fyrir mitt leyti er algerlega á móti þessu og hefi alltaf verið á móti því, að létta undir með Dönum í þessu efni. Þeir eru skyldir til samkv. sambandslagasamningnum frá 1918 að halda uppi landhelgisvörnum hér við land, og ég vil láta þá uppfylla þá skyldu. Ég tel yfirleitt varhugavert að falla á nokkurn hátt frá þeim kröfum, sem við eigum rétt á. Við vitum ekki, hvenær við þurfum til þeirra að taka, og sérstaklega þegar svo stendur á, að slíkt og annað eins hefir útgjöld í för með sér, þá er engin ástæða til að falla frá neinum rétti í slíku efni. Ég segi þetta fyrir þá sök, að ég held, að það sé ekkert nema fordild, þegar menn eru að tala um, að við eigum að taka okkar landhelgismál alveg í okkar hendur, sökum þess að annars muni útlendar þjóðir líta svo á, að Danir séu það eiginlega hervald hér á Íslandi. Ég geri ekki mikið úr þessu að sjálfsögðu, en sérstaklega geri ég ekki mikið úr því vegna þess, að við mundum aldrei geta bannað Dönum fremur en öðrum þjóðum, sem hafa fiskiskip hér við land, að hafa hér herskip til að gæta þeirra, og ef þau væru hér uppi, þá mundi álitið vera það sama, hvort sem við rættumst hafa okkar landhelgisvarnir í okkar hendi eða ekki. En ef ætti að reka Dani burt og banna þeim að hafa hér herskip, þá væri það fjandsamleg athöfn gegn þeim, sem við eigum hvorki að sýna þeim né öðrum, og höfum ekki heldur ráð á. Að því er líka að gæta, að þetta mál getur haft fjárhagslega þýðingu, þegar til samninga kemur um okkar mál 1943, því að ég býst við, að þegar þar að kemur, verði gerðar þær kröfur, sem við eigum með réttu á hendur Dönum fjárhagslegs eðlis. Þá var verið að draga úr yfirlýsingu minni, sem ég gerði í sambandi við þetta mál. Ég hélt, að hún hefði verið fullgreinileg, sérstaklega vegna þeirrar aðstöðu, sem ég hefi haft í þessu máli. Ég hélt, að engum dyldist, að engum fremur en þeim, sem ekki þóttust geta samþ. sambandslögin 1918, væri það ánægjuefni, og hrein og bein uppreisn fyrir þá. Hvernig málum er komið nú, því að á þeim tíma, sem liðinn er, er það fram komið, að við erum algerlega varnir fri samningunum 1978. Það mælir þeim enginn maður bót. Það var tekið hér fram af öllum flokkum, að þetta, sem við gerðum nú, bæri ekki að skoða sem óvináttubragð í garð Dana. Nú er þetta ekki nema hárrétt. Ég skal ekki lasta þetta út af fyrir sig, þó að það í sjálfu sér hafi verið oþarft. Sérstaklega var það óþarft af hv.frsm. Sjálfstfl. að hnykkja þrisvar sinnum á þessu. Það var nóg að gera það einu sinni. Ég býst við, að Danir séu það miklir stjórnmálamenn, að þeim detti aldrei í hug að skoða kröfur okkar um sjálfstæði og okkar umleitanir í þá átt sem fjandsamlega athöfn gegn þeim. En auk þess var þetta óþarfi af því, að það er allt annað en hér andi köldu til Dana yfirleitt, því að það er kunnugt, að Íslendingar sækja til þeirra bæði til menningar og frama, skemmtunar og gleðskapar, og yfirleitt er innilegra samband milli Dana og Íslendinga en annara þjóða, og Danir eru hafðir hér í hávegum. Og það er víst, að með hverju ári, sem líður, blanda þeir meira og meira blóði við okkur Íslendinga, svo að það er sízt ástæða til að vera með neinn fyrirvara um það, að við viljum sýna Dönum nokkra óvild. Meira að segja, Danir eru blátt áfram dýrkaðir hér á landi. Ég get sagt sögu af því. Það kom fyrir, að ein prestsdóttir falleraðist, sem ekki er nein nýjung. Þegar móðir hennar frétti þetta, sárnaði henni, sem von var, því að þetta var myndarstúlka. En svo lýsti stúlkan því yfir, að faðirinn væri danskur. Þá lét móðirin huggast. Ef þetta sýnir ekki vináttu við Dani og dýrkun á þeim, þá veit ég ekki, hvað getur sýnt það betur. En svo að við sleppum nú öllu gamni, þá vil ég segja, út af því, að mér finnst kenna svona heldur þess í þessari yfirlýsingu, að við þykjumst litlir karlar, og eru það sjálfsagt leifar af gömlum hugsunarhætti, nefnilega þeim hugsunarhætti, að við stöndum ekki jafnfætis Dönum. Ég er sannfærður um, að hver önnur þjóð, sem þættist jafnborin Dönum, mundi ekki hafa haft slíka yfirlýsingu í sambandi við slíkt mál sem þetta, eins og við höfum hér gert. Og ég tel meira varið í að halda okkar manndómi uppi og sjálfum okkur heldur en hitt, að vera með óþarfar yfirlýsingar, sem alls ekki ættu að koma fram.

Forseti (JBald): Út af orðum, sem hv. 2. landsk. lét falla hér áðan viðvíkjandi skjölum og gerðabók í vörzlum Alþ., vil ég taka fram, að það mun vera rétt hjá honum, að gerðabók fullveldisnefnda hefir ekki fundizt í vörzlum Alþ. við eftirgrennslanir, og það hefir ekki verið hægt að spyrja uppi, hvar sú bók er niður komin, eða bækur, ef um fleiri en eina slíka bók hefir verið að ræða. Það er náttúrlega leitt, að Alþ. skuli ekki vita um svo merkilegt plagg sem þetta. Og ég tel rétt, að gerð verði gangskör að því að leita að þessari bók eða bókum. Hinsvegar hefi ég fengið upplýsingar frá skrifstofustjóra alþ. um, að ekki hafi neinn innsiglaður skjalaböggull glatazt þaðan, og skrifstofustjóri kannast ekki við, að neinn innsiglaður skjalaböggull hafi verið í vörzlum alþ. frá Magnúsi Kristjánssyni, frá því er hann tók við forstöðu skrifstofu Alþ.

Ég hefi séð þennan böggul með mínum eigin augum

. Ég er að segja það, sem ég hefi fengið upplýsingar um frá skrifstofustjóra alþ.

Óafur Thors Það er aðeins örstutt aths. - Það er alveg ástæðulaust fyrir okkur sjálfstæðismenn að vera nokkuð að deila um það við hv. 2. þm. Reykv. eða við nokkurn annan, hvort þessi brtt., sem utanrmn. hefir nú flutt sameiginlega, er sama till. eins og upprunalega till., sem stjórnarliðið bar fram, eða önnur till., því að hver einasti maður, sem les till. báðar, hlýtur að sjá þann mikla mun, sem er á tillögunum. Í till.hv. stjórnarliða á þskj. 46 stendur skýrum orðum, að Alþ. álykti „að skora á ríkisstjórnina að undirbúa í samráði við utanríkismálanefnd skipulag á meðferð utanríkismála, innanlands og utan, sem bezt kann að henta, er Íslendingar taka alla stjórn þeirra mála í sínar hendur“ o. s. frv. Í þessari till. á þskj. 215 stendur, auk þess sem orðalag er nokkuð breytt í upphafi þáltill.: „er Íslendingar neyta uppsagnarákvæðis sambandslaganna og taka alla meðferð málefna sinna í eigin hendur“. Önnur þáltill. fjallar um það, að Íslendingar taki utanríkismálin í sínar eigin hendur. Og það hefir jafnvel tekizt svo óhönduglega að orða þá till., að orðalagið gefur tilefni til að ætla, að Íslendingar hafi í dag ekki ákveðið annað en það, að taka utanríkismálin í sínar hendur. Orðalag till. gefur tilefni til að halda, að stjórnarliðar hafi meint þetta eitt. Það er algert aukaatriði fyrir okkur sjálfstæðismönnum, hvort það erum við eða stjórnarliðar, sem hafa valdið því, að sú yfirlýsing er komin fram um þetta atriði, sem sjá má á rskj. 215. Aðalatriðið er hitt, að í utanríkismálan. var ágætt samkomulag um að breyta till. í það form, sem hún nú er komin í, og yfir því samstarfi erum við sjálfstæðismenn glaðir og ánægðir. En mér þótti bara ástæða til að vekja athygli á þessu, af því að hv. 2. þm. Reykv. taldi, að í raun og veru væri enginn mismunur á orðalagi þessara tveggja tillagna. Ég vil gera honum og öðrum stjórnarliðum það til geðs að telja, að þessi breyt., sem hér er á orðin orðalagi þáltill., sé í samræmi við það, sem alltaf hefir vakað fyrir þeim. Hitt get ég ekki viðurkennt, af því að það stríðir á móti réttri hugsun, að þáltill. sé eins og hún var.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég ætla ekki að fara að deila við hv.þm. G.-K. um orðalag þessarar þáltill. Hinu skal ég ekki neita, að það er dálítil ástæða til þess sérstaklega fyrir Sjálfstfl. og Bændafl. að hafa óskað að koma fram yfirlýsingu um, að þeir séu því ákveðið fylgjandi, að við Íslendingar tökum árið 1943 stjórn allra okkar mála í okkar eigin hendur, þar sem þessir fl. hafa ekki áður gefið formlega yfirlýsingu um það sem slíkir á líkan hatt sem hér er um að ræða. En það hafa Framsfl. og Alþfl. gert að gefnu tilefni. Annars vildi ég lýsa ánægju minni yfir því, að flokkarnir hafa getað orðið sammála um afgreiðslu þessa máls á þann veg, sem þáltill. felur í sér. Og ég vil þakka öllum hlutaðeigandi fl. þingsins fyrir að hafa komið sér saman um að sveigja svo til um orðalag þáltill., að allir megi við una, en stofna ekki til neins reipdráttar um þetta. Vil ég svo mæla með því, að þáltill. þessi verði samþ., og lýsi ánægju minni yfir þessum málalokum.

Ólafur Thors Það er aðeins örstutt aths. - Ég kann betur við, að það sé skráð í Alþtíð., vegna þess að tvisvar við þessar umr. hefir gefizt tilefni til þess, að það getur varla farið hjá því, að allir hv.þm., og þar með hæstv.atvmrh., viti það, að allt frá því er Sjálfstfl. var stofnaður, þá var það önnur aðalyfirlýsingin í hinni tvíþættu stefnuskrá flokksins, að Íslendingar hagnýttu til fulls uppsagnarákvæði sambandslagasamningsins og tækju öll gæði landsins til afnota fyrir landsins eigin börn, svo fljótt sem unnt væri eftir ákvæðum sambandslagasamningsins.

*Héðinn Valdimarsson: Hv. þm. G.-K. og öðrum er ákaflega vel kunnugt um það, eins og ég gat um í minni fyrri ræðu, að Alþfl. gaf sína eigin yfirlýsingu, þegar þetta mál lá síðast fyrir hæstv.Alþ., ekki aðeins um utanríkismál, heldur einnig um öll þau önnur mál, sem tengdu Ísland við Danmörku, svo að um slíkt gat ekki neinn vafi verið, þó að þáltill. á þskj. 46 hefði verið samþ. Eins og hún fyrst kom fram af hálfu Alþfl. og Framsfl. var átt við öll mál. og þetta vissi hv.þm. G.-K. vel og allur Sjálfstfl. En fyrst náðst hefir samkomulag um þessa brtt., þá er það gott. En þrátt fyrir þá stefnu, sem hv.þm. G.-K. talaði um sem stefnu Sjálfstfl., þá hefir engin yfirlýsing fengizt frá þeim fl. enn um það, hvernig sá fl. lítur á konungssamband Íslands við Danmörku.

Ólafur Thors Ég álít tilgangslaust að tala um þetta meira. En ég veit, að allir hv.þm. viðurkenna, að það hefði verið til hins verra, ef hægt hefði verið með nokkru móti að bera Íslendingum það á brýn, að þeir nú í dag hefðu hopað aftur á bak frá sínum fyrri ákvörðunum í þessum efnum. A. m. k. er orðalag þáltill. þannig, að það gæti valdið því, að þáltill. yrði tekin svo, að með henni væri gefið til kynna, að við Íslendingar ætluðum ekki að taka önnur mál í okkar hendur 1943 en utanríkismálin. Og hvort sem það er talin þörf, að Sjálfstfl. kom fram með þessa brtt., af þeirri ástæðu, að afstaða annara fl. á Alþ. væri ókunn, eða ekki þörf, þá er það vel farið, að hún kom fram, því vegna þess að þessi brtt. Sjálfstfl. kom fram, hefir öðrum fl. gefizt tilefni til að kveða skýrar á um, hvað þeir vilji í þessu máli heldur en fram kom í þáltill. á þskj. 46. Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði í sambandi við afstöðu Sjálfstfl. til æðstu stjórnar landsins, þegar búið er að hagnýta uppsagnarákvæði sambandslagasamningsins, þá vil ég lýsa því yfir, að honum var í lófa lagið á utanríkismálanefndarfundi að knýja fram einhverja yfirlýsingu í þeim efnum. þar var aðeins minnzt á þetta stuttlega og því lýst yfir, að það mál væri þessu máli óskylt. Sambandslagasamningurinn fjallar ekki um konungssambandið, og við höfum enga leið til þess að losna við konunginn á annan veg en með uppreisn eða á þann hátt að banna okkar konungi, eftir að málefnaskilnaður hefir orðið á milli Dana og Íslendinga, að vera konungur í öðrum ríkjum. En það mál er þessu máli alveg óskylt. Enda hefir þessi hv.þm. hvorki látið uppi sína skoðun né Alþfl. í þeim efnum, né heldur reynt að knýja fram álit annara flokka við umræður í utanríkismálanefnd.

*Hannes Jónsson: Ég vildi aðeins nota tækifærið, áður en þessari umr. lýkur, til þess að endurtaka ósk mína til hæstv. forseta um, að hann beini áhrifum sínum til þess, að það megi takast, sem stefnt er að með þessari þáltill., og vísast í því efni til niðurlags grg.þáltill. á þskj. 46. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Þess verður að vænta, að gott samkomulag fáist um lausn þessara mála, sem svo miklu skipta íslenzku þjóðina, milli allra stjórnmálaflokka í landinu“, o. s. frv. Það er meiningin, að mér skilst, hjá flm.þáltill., að æskilegast sé, að gott samkomulag fáist um lausn þessara mála á milli allra fl. á Alþ. Nú er með brtt. á þskj. 215 Bændafl. ekki gefinn kostur á því að eiga fulltrúa í þessari n. En ég hefi áður fyrir hönd Bændafl. óskað eftir, að Bændafl. eigi fulltrúa í utanríkismálan. Því hefir enn ekki verið sinnt. Og ef þetta mál á að undirbúast í utanríkismálan., þá væri æskilegast, samkv. þeirri stefnu, sem yfirlýst er af hv.flm.þáltill., að Bændafl. fengi þar sinn fulltrúa. Ég skal ekki blanda mér inn í deilumál um það, hvort stjórnarflokkarnir eða Sjálfstæðisfl. hafa, hvorir þeirra fyrir sig, hnotið meira um Dani á vísu hv. 2. landsk. Mér sýnist það hafa orðið einskonar bræðrabylta í því, þannig að útkoman verði 1 á móti 1. Þáltill., eins og hún er nú komin frá utanrmn., er auðsjáanlega samræmd við brtt. sjálfstæðismanna að öðru leyti en því, að út úr till. sjálfstæðismanna er tekið það ákvæði, að Bændafl. sé ætluð þátttaka í störfum þessarar n., svo að báðir hafa þar fengið nokkuð. Sjálfstæðismenn hafa unnið það á að fá fyllra orðalag á till., og stjórnarflokkarnir hafa, a. m. k. í bráð, fengið því áorkað, að Bændafl. er bolað frá störfum í þessari n. Ég á hér ekki við jafnaðarmena í þessu efni, því að þeir hafa áður lýst því yfir, að þeir teldu rétt og skylt, að Bændafl. fengi að taka þátt í lausn þessara mála með öðrum fl. þingsins. Og ég vil sérstaklega benda á, hvað þetta er varhugavert, að útiloka þann fl. frá störfum í þessum málum, þar sem miklar líkur eru til þess, að hann á sínum tíma, þegar þetta mál verður endanlega afgr. á Alþ. af hálfu okkar Íslendinga, muni hafa talsvert mikið að segja á Alþ. um lausn vandamála þjóðarinnar. Svo það er fullkomin ástæða til þess að veita þessum fl. fullkominn rétt á við aðra fl. um lausn þessara mála á Alþ.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil aðeins benda á það, að sjálfstæðismenn hér á alþ. hafa farið fram á þessa orðabreyt. á þáltill. til þess að taka það fram um ýms fleiri mál en utanríkismálin, m. ö. o. hin sameiginlegu mál Íslands og Danmerkur öll, að það sé vilji þeirra, að við Íslendingar tökum þau öll í okkar hendur, en ekki aðeins utanríkismálin. En þetta hafa hinir fl., sem að þáltill. standa, álitið, að þeir hafi tekið nógu skýrt fram 1928, og hafa því sagt, að þeirrar yfirlýsingar væri ekki þörf frá þeim fl. nú. En núverandi Sjálfstfl., sem ekki var til árið 1928, þ. e. a. s. með því nafni, vill nú láta það sjást í yfirlýsingu frá Alþ., sem hann tekur þátt í að samþ., að hann einnig hafi þessa skoðun á málinu. En því undarlegra er það, að Sjálfstfl. hefir ekki getað jafnhliða tekið neina afstöðu til konungssambandsins. Það er ekki ástæða fyrir hv.þm. G.-K. að segja, að þetta mál komi ekki sjálfstæðismálunum við, hvort við höfum erlendan konung eða hvort Ísland verður lýðveldi. Í þessu máli er ákveðin afstaða Alþfl., og hefir verið það allt frá 1928. Fyrst hv.þm. G.-K. fór út í að tala um það, hvað gerzt hafi á fundi í utanrmn., þá ætla ég að segja frá því, að á fundi í utanrmn. minntist ég á þetta mál og vildi fá yfirlýsingu frá sjálfstæðismönnum um þetta. En ekki var við það komandi. Það er að vísu rétt, að Framsfl. hefir ekki látið neitt uppi um þetta mál heldur. En það má þó gera þann mikla mun á milli þessara tveggja fl., þó að þeir séu í sjálfu sér báðir jafnhráir í þessu efni, að Sjálfstfl. nefnir sig eftir sjálfstæðismálunum og telur sig sérstakan forvígisflokk í þeim málum, þó að hinsvegar sé það vitað, að hann er enginn forvígisflokkur í þeim sökum. En hvers vegna getur þá þessi fl., sem telur sjálfan sig vera forvígisfl. í sjálfstæðismálum þjóðarinnar, alls ekki tekið afstöðu til þessa mikla máls?

Ólafur Thors Ég vil vekja athygli á því á ný, að ef hv. 2. þm. Reykv. hefði óskað eftir, að konungssambandsmálið yrði dregið inn í þetta mál, þá gat hann látið þess a. m. k. getið í nál., að hann og hans fl. óskaði eftir því, að einhver ályktun væri gerð í því sambandi eða eitthvað ákveðið um það mál. Það er því ljóst, að þessi ræðuhöld hans hér um þetta eru ekki annað en látalæti. Hv. 2. þm. Reykv. er einasti maðurinn, sem þráfaldlega er að reyna að gera þetta mál að deilumáli við þessar umr., meðan við hinir gerum allt til þess að forðast deilur. Okkur sjálfstæðismönnum var innan handar að sýna fram á, að þáltill. stjórnarfl. á þskj. 46 var ekki annað en kák. En okkur var Það ekkert sérstakt áhugamál, heldur hitt, að fá fram skýra yfirlýsingu um, hvað fyrir þjóðinni vekti. En það er illa farið, að þessi hv.þm. skuli láta skapbrest sinn fara með sig þannig í gönur einnig í þessu máli. Það var ekki ástæða fyrir sjálfstæðismenn né heldur þörf að gefa Alþfl. neinar yfirlýsingar í þessum efnum nú, vegna þess að í stefnuskrá Sjálfstfl. var strax það ákvæði, að það væri stefna fl. að vinna að því, að við Íslendingar tækjum öll gæði landsins, hverju nafni sem nefnast, í okkar hendur, til hagnýtingar landsins börnum einum, svo fljótt sem unnt væri eftir sambandslagasamningnum. En út af þeim umr., sem hér hafa farið fram, væri ástaða til að spyrja jafnaðarmenn um annað. Ég veit ekki betur en að þegar sambandslagsamningurinn var gerður, væru það jafnaðarmenn, sem álitu, að ákvæði 6. gr. hans, jafnréttisákvæðið, ætti að vera í honum. Hvað vill alþfl. nú í þeim efnum? Við vitum að vísu, að 1928 virðist sem Alþfl. hafi viljað losna við jafnréttisákvæðið. En eins og aðstaða flokksins breyttist frá 1918 til 1928 getur hún einnig verið breytt að nýju frá 1928 og þar til 1937. Við sjálfstæðismenn höfum talið, að þessum málum ætti að halda utan við deilur og dægurþras og að allir fl. ættu að reyna að standa sameinaðir í þessum málum og neyta allra krafta til að taka gifturíkar ákvarðanir, sem okkur öllum og afkomendum okkar mættu verða til blessunar. Ég mun ekki biðja hæstv. forseta um orðið oftar við þessa umr. En ég gat ekki látið hjá líða að svara hv. 2. þm. Reykv., þegar hann með blæfölsunum hafði reynt að gera mál þetta að misklíðarefni.

*Héðinn Valdimarsson: Í sambandi við þetta mál hefir ekki þótt nauðsynlegt að koma fram með till. um konungssamband okkar við Dani. Í því sambandi hefir ekki verið spurt um annað en till. Sjálfstfl., sem telur sig vera forvígisfl. sjálfstæðismála þjóðarinnar, en er það ekki og hefir aldrei verið. Það er ekki hægt að sakast við ykkur alþýðuflokksmenn fyrir það, þó að við spyrðum um till. Sjálfstfl. í þessu efni. Og það er ekki hægt að neita því, hvorki fyrir hv.þm. G.-K. eða aðra, að þetta mál, konungssamband okkar við Dani, er eitt af mestu málefnunum í þessu sambandi. Það er mikið höfuðatriði í sjálfstæðismálum þjóðarinnar, hvort við verðum undir konungi, sem er erlendur maður og konungur í öðru ríki, eða landið verður lýðveldi, þegar við getum neytt uppsagnarákvæða sambandslagasamningsins. Og að vera að tala um, að með því að minnast á þetta stóra mál og gera fyrirspurn um það til Sjálfstfl. sé verið að reyna að vekja deilur, er vitanlega fjarstæða. Við alþýðuflokksmenn erum ekkert að deila við Sjálfstfl. út af þessu. Ég hefi krafizt yfirlýsinga af hálfu flokkanna um það, en engin svör fengið. Hitt er annað mál, að ef ekki verður hægt að fá nein svör frá flokkunum um þetta efni, og sérstaklega þó ef þeir snúast á móti afstöðu Alþfl., Þá verður þetta stórt deilumál. Ég álít, að fólkið í landinu eigi heimtingu á að fá að vita um afstöðu flokkanna einnig hvað þetta snertir. Ég ætla ekki að fara inn á persónu hv.þm. G.-K. Hann er vanur, þegar hann stendur upp, að tala m. a. um útlit mitt og skaplyndi, en ég ætla að láta hann einan um slíka hluti.

Ólafur Thors Ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. forseta, hvort ekki þyki rétt að fresta atkvgr. og taka málið út af dagskrá, til þess að Alþfl. gefist færi að koma með brtt., svo Alþingi fái tækifæri til að lýsa yfir því, sem rétt þykir viðvíkjandi konungssambandinu.

Forseti (JBald): Hv. þm. G.-K. hefir gert fyrirspurn viðvíkjandi þingsköpum, en umr. er slitið um þetta mál, og komast því ekki brtt. að lengur.