Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 5. þm. Reykv. n. Helga Hjörvar, dagsett í dag, og hljóðar svo: „Þar sem ég verð í fæðingarorlofi næstu tvær vikur, sbr. 12. gr. laga um þingfararkaup og þingfararkostnað, nr. 88/1995, með síðari breytingum, og sæki ekki þingfundi óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varaþingmaður Samfylkingarinnar í Reykjavíkurkjördæmi norður, Ellert Schram, fyrrverandi ritstjóri, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Ellert Schram hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Frú forseti. Það eru gömul sannindi og ný að stefna sérhverrar þjóðar í utanríkismálum mótast að miklu leyti af hnattstöðu hennar og heimkynnum. Í þeim efnum er Ísland engin undantekning. Staða Íslands í miðju Norður-Atlantshafinu hefur mótað lífsbaráttu þjóðarinnar frá upphafi. Á þeirri stöðu byggjum við rétt okkar yfir hinum fengsælu fiskimiðum umhverfis landið. Veðurfar og hafstraumar eru uppspretta stöðugrar úrkomu sem tryggt hefur orkuframleiðslu vatnsaflsvirkjana. Eldvirknin á Norður-Atlantshafshryggnum hefur gert okkur kleift að hita híbýli okkar og framleiða rafmagn í gufuaflsvirkjunum. Hnattstaða landsins er þannig á margan hátt grunnurinn undir þeirri efnahagslegu velsæld sem við Íslendingar búum við í dag. Hún skýrir einnig þá áherslu sem Ísland hefur lagt á þá þætti utanríkismála sem snúa að hafréttarmálum, nýtingu auðlinda hafsins, umhverfisvernd, samgöngum og viðskiptum, auk þróunarmála þar sem samstarf við önnur ríki um sjávarútveg og orkunýtingu hefur verið í öndvegi. En líklega eru áhrif hnattstöðunnar hvergi skýrari en á sviði öryggis- og varnarmála. Lega landsins í „ystu höfum“ hefur öðrum þáttum fremur mótað stefnu Íslands á því sviði. Um alda skeið var fjarlægðin okkar helsta vörn. Heimsstyrjöldin síðari, hernám Breta og orrustan um Atlantshafið, færðu okkur síðar heim sanninn um að fjarlægðin veitti ekki lengur það skjól sem á mætti treysta. Ytra umhverfi okkar hefur tekið miklum breytingum á undanförnum árum. Friðsamlegar horfur í samskiptum ríkja Norðurálfu eru undirrót þess að Bandaríkin ákváðu að draga úr varnarviðbúnaði sínum á Íslandi. En breytingar koma fram víðar en í samskiptum einstakra ríkja. Vísbendingar hafa komið fram um áframhaldandi loftslagsbreytingar á norðurslóðum sem gætu, þegar tímar líða, haft umtalsverð áhrif á hafstrauma og náttúrufar og þar með auðlindanýtingu Íslendinga. Engin þessara breytinga raskar þó þeirri ákjósanlegu stöðu sem hnattstaða Íslands skapar þjóðinni í alþjóðlegum samskiptum. Þvert á móti munu landsins gögn og gæði, þar með talinn sá mannauður sem fólginn er í fólkinu sjálfu, áfram verða undirstaða velmegunar íslensku þjóðarinnar. Með því að nýta auðlindir til sjávar og sveita af ábyrgð og framsýni getum við jafnframt orðið öðrum þjóðum fyrirmynd og vísað veginn í því mikilvæga starfi sem fram undan er á alþjóðlegum vettvangi við að útrýma hungri og sárustu neyð. Þótt dregið hafi úr viðsjám á norðurslóðum er Ísland nú í þjóðbraut sem aldrei fyrr. Þetta á ekki aðeins við um tíðara farþegaflug sem auðveldar umsvif íslenskra athafnamanna beggja vegna Atlantshafs. Fyrirsjáanlegt er einnig að nýjar siglingaleiðir muni opnast til norðurs samhliða hlýnandi loftslagi. Nýstárleg staða Íslands sem útvarðar við anddyri norðurskautssvæðisins kann m.a. að hafa áhrif á stöðu landsins í öryggismálum svæðisins. Ég tel því tímabært - og raunar óhjákvæmilegt - að stjórnvöld taki aukið mið af nálægustu heimkynnum þjóðarinnar, norðurslóðum, við mótun utanríkisstefnunnar á næstu árum. Í þessu skyni mun utanríkisráðuneytið m.a. standa fyrir alþjóðlegri ráðstefnu á Akureyri í mars næstkomandi um áhrif opnunar nýrra siglingaleiða til norðurs. Frú forseti. Samkomulag Íslands og Bandaríkjanna, sem forsætisráðherra og ég undirrituðum í október sl. í Washington, markar upphaf nýs kafla í varnarsamstarfi þjóðanna. Í samkomulaginu stendur skýrum stöfum að Bandaríkin muni standa við skuldbindingar sínar samkvæmt varnarsamningnum frá 1951 og að varnir Íslands verði tryggðar með miklum og breytanlegum viðbúnaði og liðsafla. Hins vegar þarf að huga að ýmsu í kjölfar brotthvarfs hersins. Eitt af því er ráðstöfun sjálfs varnarsvæðisins, en segja má að hún sé þrískipt verkefni. Tiltekin mannvirki eru nauðsynleg vegna reksturs alþjóðaflugvallarins og hefur sá þáttur verið tryggður. Eins hefur verið stofnað félag í eigu ríkisins, Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf., sem mun vinna að því að þróa og ráðstafa öðrum hlutum varnarsvæðisins með það að markmiði að koma sem mestum hluta þess í arðbæra nýtingu. Loks hefur verið skilgreint öryggissvæði við flugvallarsvæðið sem nýtast mun vegna varna landsins til innlendra og fjölþjóðlegra æfinga og sem aðstaða fyrir bandalagsþjóðir Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Atlantshafsbandalagið skilgreinir eftirlit með lofthelgi bandalagsþjóðanna sem grundvallaratriði í vörnum bandalagsins og fram undan eru mikilvægar viðræður við Bandaríkjamenn og Atlantshafsbandalagið um framtíðarrekstur og fyrirkomulag íslenska loftvarnakerfisins sem kostað hefur verið af Bandaríkjamönnum til þessa með rekstri Ratsjárstofnunar. Íslenska loftvarnakerfið samanstendur af mörgum þáttum en helst ber að nefna loftvarnaratsjár, örugg fjarskiptakerfi og getu til aðgerðastjórnunar vegna loftvarna. Ljóst er að við getum ekki sinnt öllum þáttum loftvarna án aðstoðar bandalagsþjóða. Því eru viðræðurnar við Bandaríkjamenn og Atlantshafsbandalagið mikilvægar. Við höfum orðið vör við áhuga meðal bandalagsþjóða okkar á því hvernig loftvarnakerfinu verði háttað til framtíðar, sem og skipulagi öryggissvæðisins við Keflavíkurflugvöll. Þessir þættir eru auk þess frumforsenda þess að hér geti farið fram æfingar bandalagsins vegna varna landsins og sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins. Frú forseti. Samkomulag Íslands og Bandaríkjanna um framhald varnarsamstarfsins er traust umgerð um öryggis- og varnarmál Íslands. Engum dylst þó að sú staða sem nú er komin upp kallar á aukið frumkvæði af hálfu okkar Íslendinga að því að tryggja öryggi landsins. Nauðsynlegt er að efla samráð og samstarf við þau ríki sem deila hagsmunum með okkur við norðanvert Atlantshaf. Þó að Bandaríkin skipti hér mestu er einnig rétt að nefna Kanada og ekki síður Bretland og Norðurlöndin. Þá verða auknar kröfur gerðar um framlag Íslands til Atlantshafsbandalagsins og þá sér í lagi til aðgerða á þess vegum. Ef við leggjum okkar af mörkum til starfsemi og aðgerða bandalagsins mun rödd okkar hljóma hærra innan þess. Hér mun Íslenska friðargæslan vera í lykilhlutverki. Ég hef þegar sett af stað athugun á því með hvaða hætti við getum aukið framlag okkar til aðgerða bandalagsins í Afganistan. Sem dæmi má nefna að kallað hefur verið eftir sérfræðingum á sviði heilbrigðismála, löggæslu og réttarfars. Efla þarf samskipti og samráð við hermálayfirvöld og herstjórnir Atlantshafsbandalagsins. Þetta á einnig við um Evrópuherstjórn Bandaríkjanna í Stuttgart í Þýskalandi. Fastanefnd Íslands hjá bandalaginu verður efld til að sinna auknum verkefnum af þessum sökum. Rétt er og að leita eftir víðtækara samstarfi á sviði öryggis- og varnarmála. Ég hef áður minnst á nauðsyn þess að fylgst sé grannt með þeirri þróun sem á sér stað á vettvangi Evrópusambandsins. Stækkun Evrópusambandsins, ekki síður en Atlantshafsbandalagsins, tryggir stöðugleika og dregur úr líkum á átökum og ófriði í álfunni og næsta nágrenni. Með aðild Búlgaríu og Rúmeníu að Evrópusambandinu fer aðild að Atlantshafsbandalaginu og ESB að verulegu leyti saman. Sérstaða Atlantshafsbandalagsins felst þó enn sem áður í því að þar sitja Bandaríkin og Kanada einnig við borðið. Þróun alþjóðamála kallar á náið samstarf milli Atlantshafsbandalagsins og ESB og það samstarf hefur verið í mótun um nokkurt skeið. Hagsmunir okkar felast fyrst og fremst í því að Atlantshafsbandalagið sé áfram kjölfestan í öryggis- og varnarsamstarfi álfunnar. Við hljótum jafnframt að skoða hvernig styrkja megi samstarf okkar við Evrópusambandið á sviði utanríkis- og öryggismála - enda er ljóst að Evrópusambandið mun leitast við að láta meira til sín taka á þessu sviði. Landfræðileg lega Íslands í Evrópu gerir og að verkum að Evrópusambandið hlýtur að vera rökréttur samstarfsaðili í baráttunni gegn mörgum af þeim ógnum sem kunna að steðja að okkur í framtíðinni, svo sem hryðjuverkum og alþjóðlegri glæpastarfsemi á borð við eiturlyfjasmygl og mansal. Frú forseti. Í umræðu um öryggis- og varnarmál er eðlilegt að staldra fyrst við okkar næsta nágrenni. Þótt allt sé þar nú með kyrrum kjörum er það engin trygging fyrir öryggi á tímum alþjóðavæðingar. Nú á tímum teygja viðskiptahagsmunir Íslendinga sig um víða veröld. Á sama hátt verða hagsmunir okkar í öryggismálum best tryggðir í heimi þar sem ríkir friður, öryggi og stöðugleiki. En það sem skiptir meira máli er að við Íslendingar höfum, líkt og aðrar þjóðir, skyldum að gegna á þessu sviði. Næstkomandi sunnudag, hinn 19. nóvember, verða 60 ár liðin frá því að Ísland gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum. Eins og segir í 1. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna er meginmarkmið þeirra að standa vörð um heimsfrið og öryggi. Með aðild okkar að Sameinuðu þjóðunum gengumst við Íslendingar undir þá skyldu að leggja okkar af mörkum í þeim efnum. Okkur Íslendingum ber að rækta þá skyldu eftir föngum og í þessum efnum höfum við margt fram að færa. Ekki dugar að bera því við hversu smá við erum og fjarri helstu átakasvæðum heims. Mörgum kom á óvart að friðarverðlaun Nóbels árið 2006 skyldu koma í hlut Grameen-bankans í Bangladess og stofnanda bankans, hagfræðiprófessorsins Muhammads Yunus. Við eigum því ekki að venjast að tengja bankastarfsemi við baráttu fyrir friði og öryggi. En Grameen-bankinn er enginn venjulegur banki og Yunus prófessor enginn venjulegur maður. Árið 1974 hóf hann sjálfur að veita litlum hópi fátækra kvenna í Bangladess lán sem voru smá í sniðum. Markmiðið var að gera konum kleift að brjótast úr viðjum fátæktar og búa sér og fjölskyldum sínum betra líf. Í dag njóta hátt í 7 milljónir manna fyrirgreiðslu bankans og eru nánast allir viðskiptavinir bankans konur. Má segja að þarna hafi norska Nóbelsnefndin hitt naglann á höfuðið. Baráttan fyrir efnahagslegum og félagslegum framförum er ekki aðeins barátta gegn fátækt, heldur er hún jafnframt barátta fyrir friði og öryggi. Þetta er í samræmi við stefnu íslenskra stjórnvalda sem m.a. var sett fram með skýrum hætti í „Stefnumiðum Íslands í þróunarsamvinnu“ sem kynnt voru á Alþingi í fyrra. Ekki er síður mikilvægt að Nóbelsnefndin skuli veita þeim viðurkenningu sem leggja sérstaka áherslu á réttindi og kjör kvenna í þróunarlöndum. Það er vel þekkt staðreynd að stuðningur við konur er mjög áhrifarík leið til þróunaraðstoðar. Konur setja hagsmuni fjölskyldunnar í forgang og þær vinna verkefni sín af samviskusemi og áhuga. Í þróunarsamvinnu Íslands hefur verið lögð rík áhersla á málefni kvenna. Stefna Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í jafnréttismálum er að leggja höfuðáherslu á samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða í þróunarverkefnum stofnunarinnar. Ég ræddi fyrr í vikunni við stjórn Þróunarsamvinnustofnunar og utanríkismálanefnd um nauðsyn þess að lög um stofnunina verði endurskoðuð. Mjög merkilegt starf hefur verið unnið á vegum hennar og við lítum með stolti til þeirra karla og kvenna sem vinna að þróunarverkefnunum á vettvangi, oft við mjög erfiðar aðstæður. En núverandi lög um Þróunarsamvinnustofnun eru orðin 25 ára gömul og á þessum tíma hafa orðið miklar breytingar og framfarir við framkvæmd þróunarverkefna. Markmiðið með endurskoðuninni verður að færa þróunarsamvinnu okkar til nútímahorfs og auka skilvirkni í störfum okkar með þarfir og hagsmuni þeirra sem njóta aðstoðarinnar að leiðarljósi. Ég legg áherslu á að vandað verði til verks í þessu starfi og samráð verði haft við stjórnmálaflokkana, félagasamtök, fræðimenn og viðskiptalífið. Almenn sátt hefur ríkt um þróunarsamvinnu Íslands hingað til og tel ég afar mikilvægt að svo verði áfram. Ég held að við séum öll sammála um að Íslendingar vilji láta gott af sér leiða á alþjóðavettvangi og að við viljum leggja okkar af mörkum til baráttunnar gegn fátækt í þróunarlöndunum. Ég er því vongóð um að breið samstaða náist um framtíðarskipan þessara mála þegar tillögur þessa efnis verða teknar til umfjöllunar á hv. Alþingi. Í fjölþjóðlegu samstarfi leggjum við einnig áherslu á málefni kvenna. Ber þar fyrst að nefna meira en tífalda hækkun á framlögum til UNIFEM á síðustu tveimur árum. UNIFEM vinnur mikilvægt starf innan Sameinuðu þjóðanna en hefur þó ekki haft það vægi sem við teljum nauðsynlegt. Í málflutningi okkar höfum við því lagt á það ríka áherslu að kynja- og jafnréttissjónarmið verði að taka fastari tökum í verkefnum Sameinuðu þjóðanna. Ég er því afar ánægð með tillögur um endurskipulagningu starfsemi samtakanna sem lagðar voru fram í síðustu viku og eru einmitt í þessum anda. Ég vil einnig nefna aukna áherslu á málefni kvenna í stríðshrjáðum löndum. Ég kynnti fyrir skömmu nýjar áherslur í starfsemi Íslensku friðargæslunnar, en friðargæslan hefur átt áralangt samstarf við UNIFEM á Balkanskaga. Sífellt er erfiðara að greina á milli þróunarmála og endurreisnar- og friðaruppbyggingarstarfs að loknum átökum. Afganistan er gott dæmi þar um en einnig má nefna að þátttaka Íslands í friðargæslu á Srí Lanka er forsenda þess þróunarsamstarfs sem Íslendingar vinna að þar í landi. Fram undan er leiðtogafundur Atlantshafsbandalagsins þar sem eitt meginviðfangsefni fundarins verður umfjöllun um hvernig betur megi samhæfa störf friðargæsluliðs Atlantshafsbandalagsins og alþjóðlegra stofnana og hjálparsamtaka í Afganistan. Í þessu skyni hafa fulltrúar Atlantshafsbandalagsins fundað með fulltrúum Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðabankans. Má segja að Afganistan sé prófsteinn á það hvernig friðargæsluverkefnum, í nánu samstarfi við þróunar- og hjálparstarf, verði komið fyrir í framtíðinni. Á þessu sviði hafa Íslendingar af dýrmætri reynslu að miðla. Að mínu mati felast tækifæri í þessari þróun mála fyrir Ísland og fellur hún vel að þeirri áherslubreytingu sem ég hef kynnt og verið er að hrinda í framkvæmd hjá Íslensku friðargæslunni. Við skulum minnast þess að einn helsti vandi stríðshrjáðra landa er hvernig viðhalda megi stöðugleika eftir að átökum lýkur og koma þannig í veg fyrir að átök brjótist út að nýju. Í um helmingi þeirra landa þar sem friður hefur komist á hefjast vopnuð átök á nýjan leik innan fimm ára. Ef bætt lífskjör fylgja ekki í kjölfar friðarferlisins er veruleg hætta á að ófriður brjótist út á ný. Áður var gjarnan litið á friðargæslu og þróunarsamvinnu sem alls ótengd verkefni. Viðhorfið var að friðargæsla væri hernaðarlegt verkefni sem Atlantshafsbandalagið, friðargæslulið á vegum Sameinuðu þjóðanna eða aðrar slíkar stofnanir sinntu, en þróunarsamvinna væri hlutverk þróunarstofnana á borð við Þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna, UNIFEM og Alþjóðabankann. Raunin er sú að allir þessir aðilar hafa á síðustu árum eflt þann þátt í starfsemi sinni sem telst til enduruppbyggingar á ófriðarsvæðum. Það er skref í rétta átt að þeir sem sinna friðargæslu og þróunaraðstoð hafa færst nær hver öðrum á undanförnum árum, og von er til þess að friðarsamningar haldi fyrir vikið og leiði til efnahagslegrar og félagslegrar framþróunar á fyrrum átakasvæðum. Mikilvægt er að umgerðin um þátttöku Íslands í friðargæslustarfi sé traust. Í því skyni mun ég innan skamms leggja fram á Alþingi frumvarp til laga um Íslensku friðargæsluna sem mikilvægt er að hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Þá er unnið að gerð siðareglna fyrir Íslensku friðargæsluna. Ég hef hér staldrað við mikilvægi þróunarsamvinnu og friðargæslu í þeirri viðleitni að stuðla að friði og efla öryggi um heim allan. En ekki er síður mikilvægt að huga að vernd mannréttinda í þessum efnum. Það er staðreynd að brot á grundvallarmannréttindum eru oft undirrót átaka og ófriðar. Verndun mannréttinda stuðlar því að auknu öryggi og friði í heiminum. Mannréttindi eru einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Ég mun beita mér fyrir því að skerpa og auka innlegg Íslands í umræðuna um mannréttindamál á alþjóðavettvangi. Í því skyni hef ég ákveðið að unnið verði að mótun heildstæðrar stefnu Íslands í mannréttindamálum á alþjóðavettvangi. Meginmarkmið slíkrar stefnumótunar er að greina hvernig Ísland getur lagt sitt af mörkum til þess að varðveita og auka virðingu fyrir mannréttindum í heiminum. Ég legg áherslu á að samráð verði haft við félagasamtök og stofnanir, sem sinna mannréttindamálum, þegar undirbúningur að þessari stefnumótun hefst. Frú forseti. Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna ber að varðveita frið og öryggi í heiminum. Eins og kom fram í ræðu Halldórs Ásgrímssonar, þáverandi utanríkisráðherra, á Alþingi árið 2003 er framboð Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna rökrétt framhald þeirrar viðleitni að tryggja grundvallarhagsmuni Íslands á sviði utanríkismála með virkri þátttöku í alþjóðasamstarfi, einkum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Sú viðleitni felst í því að Ísland axli þá ábyrgð á alþjóðavettvangi sem vel stæðu og sjálfstæðu ríki ber skylda til gagnvart alþjóðasamfélaginu. Stundum er því haldið fram að smáríki á borð við Ísland eigi ekkert erindi í öryggisráðið, þar eigi aðeins stórveldin að sitja og véla um heimsmálin. Ég hafna með öllu slíkum sjónarmiðum. Friður og öryggi í heiminum er ekki einkamál stórveldanna, heldur svo brýnt hagsmunamál alls mannkyns að öllum ber skylda til að leggja sitt af mörkum. Allt frá stofnun Sameinuðu þjóðanna hefur það verið grunnstef í starfi samtakanna að raddir allra ríkja - stórra sem smárra - eigi að heyrast þegar fjallað er um brýn alþjóðamál. Frú forseti. Sjálfbær nýting auðlinda hafsins er einn af hornsteinum utanríkisstefnu Íslands. Í þeim efnum hafa Íslendingar gengið á undan með góðu fordæmi og sýnt ábyrgð í umgengni við auðlindir hafsins. En því miður er svo ekki farið um alla. Ofveiði og rányrkja á fiskimiðum víða um heim kann, þegar fram í sækir, að hafa neikvæð áhrif á afstöðu fólks til fiskveiða almennt. Í nýlegri skýrslu sem birt var í þekktu vísindariti er gefið í skyn að allur fiskur kunni að hverfa úr heimshöfunum innan 50 ára verði ekki þegar í stað gripið til víðtæks fiskveiðibanns. Það ber að taka undir þau varnaðarorð vísindamanna að fara þurfi með gát í umgengni við hinar fjölbreyttu og viðkvæmu auðlindir hafsins. Á hinn bóginn skiptir máli að það sé gert á réttum vettvangi og forðast ber að umræðan stjórnist af alhæfingum, öfgum og tilfinningahita. Á undanförnum vikum og mánuðum hefur utanríkisráðuneytið, í samráði við sjávarútvegsráðuneytið, tekið þátt í aðgerðum til að koma böndum á raunverulega rányrkju hinna lifandi auðlinda hafsins í nágrenni okkar. Ólöglegar og eftirlitslausar fiskveiðar skipa sem skráð eru undir hentifána eru alvarleg ógnun við hagsmuni sjávarútvegsríkja. Við þessari ógn verður að bregðast af fullri einurð. Við Íslendingar eigum að taka forustu í baráttunni gegn sjóræningjaveiðum. Þessi barátta kallar á gott samstarf við aðrar þjóðir um þetta brýna hagsmunamál alls mannkyns. Það er einnig mikilvægt að ráðast að rótum vandans sem er einfaldlega sá að sjóræningjaveiðar borga sig þrátt fyrir allt. Löndunarbann og bannlistar geta verið mikilvægt tæki til að auka kostnað þeirra sem stunda þetta ólöglega athæfi. Samstarf við fjármálastofnanir og önnur fyrirtæki sem veita útgerðum sjóræningjaskipa þjónustu sína getur einnig gert slíkum útgerðum erfiðara um vik. En við verðum einnig að vera tilbúin til þess að taka sjálf af skarið. Hugsanlegt er að við stöndum frammi fyrir því að heyja nýtt þorskastríð til varnar fiskimiðunum umhverfis landið gegn taumlausri rányrkju. Þá hlýtur að koma til álita að beita öllum tiltækum ráðum - og verða togvíraklippurnar sem nýttust vel í fyrri þorskastríðum ekki undanskildar í þeim efnum. Frú forseti. Á liðnum áratug hefur Íslandi tekist að byggja upp eitt öflugasta fríverslunarnet í heiminum. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið tryggir okkur aðgang að innri markaði Evrópusambandsins sem er ekki aðeins stærsta sameiginlega markaðssvæði veraldar heldur einnig okkar mikilvægasti markaður. Samræmdar reglur um viðskipti á öllu Evrópska efnahagssvæðinu og óhindraður aðgangur íslenskra fyrirtækja að mörkuðum í Evrópu hefur verið einn helsti hvatinn að íslensku útrásinni. Fríverslunarsamningur EFTA við ríki utan ESB hefur síðan víkkað út það net. EFTA hefur lokið við gerð 16 fríverslunarsamninga. Í dag nær fríverslunarnet Íslands til ríkja í fjórum heimsálfum með 850 milljónum íbúa. Við munum halda áfram að vinna að því að efla þetta net. Nýlega var lokið samningaviðræðum við Egyptaland og þá hefur þráðurinn verið tekinn upp að nýju í viðræðum við Kanada og eru vonir bundnar við að takist að ljúka þeim samningum á þessu ári. Þá hafa EFTA-ríkin sérstaklega styrkt stöðu sína í Asíu. Nú fara fram viðræður við samstarfsráð ríkja við Persaflóa og í undirbúningi eru fríverslunarviðræður við Indónesíu. Í sumar var lokið við hagkvæmniathugun á gerð fríverslunarsamnings milli Íslands og Kína og standa vonir til þess að fríverslunarviðræður geti hafist á þessu ári. Það er því ljóst að þróunin á þessu sviði er hröð og jafnvel má gera sér í hugarlund að innan örfárra ára muni það fríverslunarnet sem Ísland er hluti af ná til ríkja með á þriðja milljarð íbúa, þ.e. um einn þriðja alls mannkyns. Fríverslunarsamningar og aðrir tvíhliða samningar á viðskiptasviðinu, eins og fjárfestingasamningar og tvísköttunarsamningar, geta skipt sköpum fyrir útrás íslenskra fyrirtækja. Íslensk fyrirtæki leita nú í síauknum mæli að nýjum mörkuðum og viðskiptatækifærum og hlýtur þá áhuginn að beinast að hagvaxtarsvæðum Asíu en einnig að Austur-Evrópu og Afríku. Utanríkisþjónustan verður að vera vakandi fyrir því hvar sóknarfærin liggja og tryggja að íslensk fyrirtæki geti sem víðast notið bestu viðskiptakjara. Jafnframt er ljóst að mikilvægi tvíhliða viðskiptasamninga eykst enn á næstu árum, eftir að samningaviðræður um aukið frelsi í heimsviðskiptum innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sigldu í strand í sumar. Á þessari stundu verður ekki fullyrt hvenær hægt verði að taka upp þráðinn að nýju en við Íslendingar hljótum að gera okkur vonir um að viðræðurnar geti hafist á ný sem fyrst, enda eiga fáar þjóðir jafnmikið undir því að frjálsræði verði aukið í alþjóðlegum viðskiptum og við Íslendingar. Eitt erfiðasta umfjöllunarefnið í þessum viðræðum eru viðskipti með landbúnaðarvörur. Af hálfu Íslands hefur verið lögð áhersla á að tryggja íslenskum landbúnaði raunhæf tækifæri til aðlögunar að breyttu rekstrarumhverfi, bæði neytendum og bændum til hagsbóta. Á meðal íslenskra bænda er skilningur á nauðsyn þess að rekstrarumhverfi þeirra verði breytt og að þeir tengist alþjóðavæðingu viðskiptalífsins og hafa þeir undirbúið sig undir breytta tíma af mikill framsýni og þekkingu. Jafnframt er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að þessi þróun býður upp á margvísleg tækifæri. Fram til þessa hefur tollavernd í mörgum nágrannaríkja okkar, einkum ríkja Evrópusambandsins, gert það að verkum að tækifæri til þess að auka útflutning landbúnaðarvara eru mjög fá. Mikilvægt er að við reynum að skapa aukið svigrúm til útflutnings landbúnaðarvara. Því eru nýhafnar viðræður við Evrópusambandið um aukið frjálsræði í viðskiptum með landbúnaðarvörur og ég er vongóð um að þær viðræður muni skila ávinningi til bæði neytenda og bænda. Frú forseti. Evrópusambandið stendur í dag á krossgötum. Við inngöngu Rúmeníu og Búlgaríu í Evrópusambandið um áramótin verða aðildarríki þess orðin 27, og hafa þá 12 ný ríki bæst í hóp aðildarríkja ESB á innan við þremur árum. Stækkunin hefur haft margvísleg áhrif á ásýnd, innviði og áherslur Evrópusambandsins. Aðildarríki ESB standa frammi fyrir þeirri spurningu hvað nú taki við og bendir ýmislegt til þess að ekki séu allir á eitt sáttir um svarið. Þróun mála innan ESB varðar hagsmuni Íslands með beinum hætti. Eins og ég vék að áðan er Evópusambandið á meðal okkar mikilvægustu samstarfsaðila á fjölmörgum sviðum, ekki einvörðungu á sviði viðskipta heldur og á sviði utanríkis- og öryggismála og löggæslusamstarfs, og er þá aðeins fátt eitt talið. Samstarf Íslands og Evrópusambandsins er byggt á sameiginlegum hagsmunum og gildismati og ég er sannfærð um að þetta samstarf mun halda áfram að styrkjast á komandi árum. Ég tel það skyldu utanríkisráðuneytisins að fylgjast grannt með þróun mála innan ESB þannig að þegar á reyni séum við í stakk búin til að taka ákvarðanir um hvernig hagsmunum okkar sé best borgið í samskiptum okkar við Evrópusambandið. Nýlega urðu þau ánægjulegu tíðindi að samningur Íslands og Færeyja um sameiginlegt efnahagssvæði landanna, sem gjarnan er kenndur við Hoyvík í Færeyjum, öðlaðist gildi. Færeyingar eru vissulega fámenn þjóð en raunin er sú að Færeyjar eru íslenskum fyrirtækjum mikilvægara markaðssvæði en margir stærri markaðir. Samningurinn er því stórt skref í þá átt að efla tengsl milli Íslands og Færeyja. Ég hef einnig ákveðið að stíga annað stórt skref í þeim efnum með því að opna aðalræðisskrifstofu Íslands í Færeyjum á næsta ári. Er stofnun aðalræðisskrifstofunnar nokkur tíðindi því að um er að ræða fyrstu sendiskrifstofu erlendis ríkis sem verður opnuð í Færeyjum og er sannarlega við hæfi að í þeim efnum skyldum við Íslendingar verða fyrst til. Færeyingar hafa einnig sýnt áhuga á aðild að EFTA og við munum vitaskuld styðja þá í þeirri viðleitni með ráðum og dáð. Mér var það sönn ánægja að við gátum fagnað gildistöku Hoyvíkur-samningsins á síðasti þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn. Segja má að Hoyvíkur-samningurinn, sem byggir á gagnkvæmu trausti grannþjóða, sé dæmi um norrænt samstarf eins og það gerist best. Í nýlegri könnun kemur fram að Íslendingar og Norðmenn leggja meiri áherslu á norrænt samstarf en þau Norðurlandanna sem aðild eiga að Evrópusambandinu. Þetta er okkur áminning um mikilvægi þess að efla norrænt samstarf og gera það að áhugaverðum samstarfsvettvangi fyrir Norðurlöndin öll. Frú forseti. Á sama tíma og við glímum við nýjar ógnir og ný tækifæri stöndum við Íslendingar einnig frammi fyrir því að þurfa að axla í auknum mæli ábyrgð á okkar eigin öryggi og vörnum. Meginstoð öryggis- og varnarstefnu Íslands er sem fyrr samkomulagið við Bandaríkin. Öryggis- og varnarstefnan er hins vegar sífelldum breytingum undirorpin og þarf stöðugt að vera í endurskoðun. Slík endurskoðun kallar á yfirvegaða og vandaða umræðu um hvernig best megi sinna öryggis- og varnarþörf landsins. Þetta mál er mikilvægara en svo að afgreiða megi með flimtri eða innantómu pólitísku karpi. Allir stjórnmálaflokkar þurfa að taka þátt í þeirri stefnumótun, og fræðasamfélagið þarf einnig að eiga þar aðkomu. Til skoðunar er í hvaða farveg beri að beina umræðunni til að hún nýtist til þeirrar stefnumótunar sem fer fram hjá stjórnvöldum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka utanríkisráðherra fyrir ræðu hennar hér í dag. Ræðan er um margt ágæt og byggir á ýmsum hugmyndum, m.a. sem lagðar voru fram á fundi utanríkismálanefndar í gær og lúta að stefnumótun í mannréttindamálum, stefnumótun varðandi þróunaraðstoð, friðargæslu o.fl. Það er því margt ágætt í ræðunni og verið að vinna að ágætum hlutum í utanríkisráðuneytinu þessa dagana eins og kom fram í ræðu utanríkisráðherrans. Ég verð hins vegar að vekja athygli á því að þessi ræða og sú vinna sem nú er í gangi af hálfu utanríkisráðherra ber nokkurn keim af því að utanríkisráðherra sé nú að freista þess að bæta ímynd ríkisstjórnarinnar í þeim málum sem undir utanríkisráðuneytið heyra. Á elleftu stundu er reynt að bæta fyrir ellefu ára vanrækslusyndir því þó að sá utanríkisráðherra sem nú situr í stólnum sé nýr í því embætti hefur ríkisstjórnin setið í tólf ár og allir þeir ráðherrar sem í henni sitja og þeir þingmenn sem hana styðja bera auðvitað jafna ábyrgð á þeirri vinnu sem fram hefur farið í ríkisstjórninni á undanförnum árum. En á elleftu stundu er nú reynt að bæta fyrir ellefu ára vanrækslusyndir og það er auðvitað alltaf gott þegar menn sjá villu síns vegar en það er hins vegar of seint að iðrast eftir dauðann. Ríkisstjórnin er í andarslitrunum og eins og þar segir: feigum verður ekki forðað. Það er dálítið merkilegt þessa dagana að fylgjast með ráðherrunum, einum af öðrum, gera út á skammtímaminni fólks. Þeir gera það í trausti þess að enginn muni eftir misgjörðum eða vanrækslusyndum undangenginna ellefu ára. Þeir lofa bót og betrun og ávísa nú á framtíðina. Það er skemmst að minnast þess þegar heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra gáfu öldruðum fyrirheit um miklar úrbætur í þeirra málum og ríkisstjórnin næsta á að efna það. Á dögunum var gerður samningur við kvikmyndagerðarmenn um aukin framlög til kvikmyndagerðar og það er næsta ríkisstjórn sem á að greiða fyrir þann samning. Nú eru gefin fyrirheit um stefnumótun í utanríkismálum, stefnumótun í mannréttindamálum, stefnumótun í þróunaraðstoð, stefnumótun í friðargæslunni, og það er næsta ríkisstjórn sem mun vinna þá stefnumótun. Það færist sem sagt bleik slikja yfir ríkisstjórnina í aðdraganda kosninga. Þetta höfum við svo sem séð fyrr, þetta sáum við hjá Sjálfstæðisflokknum í aðdraganda borgarstjórnarkosninganna. Þetta eru auðvitað hyggindi en þetta er hentistefna. Utanríkisráðherra leggur í ræðu sinni áherslu á umhverfisvernd og mannréttindi. Ég geri alveg fastlega ráð fyrir því að ráðherrann sé vel meinandi í þeim efnum en ég vildi að ég gæti trúað því að þar væri talað af heilindum. Tvennt gerir það að verkum að ég verð að gjalda varhuga við því sem ráðherrann segir. Í fyrsta lagi vegna umhverfismálanna þá sé ég ekki að við séum til sérstakrar fyrirmyndar í umhverfismálum. Ráðherrann sagði í ræðu sinni að þar hefðum við margt að kenna öðrum þjóðum. Við stöndum að vísu þokkalega í samanburði við aðrar þjóðir eins og sakir standa, m.a. hvað varðar útblástur gróðurhúsalofttegunda en við stefnum hraðbyri fram úr Kyoto-bókuninni ef fram heldur sem horfir. Aukning í útstreymi koltvíoxíðs vegna nýrra álvera stefnir í um 2.000 tonn. Íslenska undanþágan sem við fengum síðast var um 1.600 þúsund tonn. Við stefnum hraðbyri fram úr því og það er ekkert sem bendir til þess að þjóðir heims geti sótt sér auknar undanþágur næst þegar samið verður. Í því sambandi ætla ég að vísa í skýrslu fyrrverandi aðalhagfræðings Alþjóðabankans, Sir Nicholas Stern, skýrslu sem hann samdi fyrir bresku ríkisstjórnina, en þar setur hann fram þá skoðun að Evrópuþjóðir verði að draga úr útblæstri sínum um 30% fram til ársins 2020 og um 60% fram til ársins 2050. Að öðrum kosti sé mikil vá fyrir dyrum. Hann bendir á það í skýrslu sinni að verði ekkert að gert strax - ekki seinna, heldur strax - megi búast við því að um 100 milljónir manna verði á flótta vegna flóða víðs vegar um heiminn, að bráðnun jökla muni valda því að einn af hverjum sex íbúum heimsins muni ekki hafa neysluvatn, að dýralífinu verði verulega ógnað og að þurrkar muni hrekja jafnvel hundruð milljóna íbúa jarðar á flótta, gera þá flóttamenn. Það verði því að takast á við þessi mál strax. Þegar ég tala um að við séum ekkert sérstaklega til fyrirmyndar í umhverfismálum, en sá utanríkisráðherra sem nú situr leggur sérstaka áherslu á þau mál í ræðu sinni núna, fer auðvitað ekki hjá því að það hlýtur að verða að minna á að hér talar fyrrverandi iðnaðarráðherra sem hefur staðið að undirbúningi allra þeirra framkvæmda sem munu, ef fram heldur sem horfir, valda því að við förum fram úr þeim heimildum sem við höfum samkvæmt Kyoto-bókuninni. Staðan í loftslagsmálum er pólitískt og siðferðilegt verkefni sem við verðum að takast á við af fullri alvöru sem auðug þjóð og við verðum að stefna að því að draga úr útblæstri en ekki auka hann, og við getum ekki búist við því að sækja um frekari undanþágur þegar næsta samningalota hefst. Í öðru lagi, virðulegur forseti, erum við ekkert til sérstakrar fyrirmyndar í mannréttindamálum meðan við sem þjóð berum pólitíska og siðferðilega ábyrgð á þeim voðaverkum og þeirri óöld sem nú geisar í Írak. Það er svartur blettur á þessari ríkisstjórn að hún skyldi ljá máls á því að styðja innrásina í Írak og það er blettur sem þjóðin sem heild situr uppi með. Ríkisstjórnin hefur aldrei gert upp við stuðning sinn við innrásina í Írak. Og ég tók eftir því þegar frambjóðendur í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins voru spurðir um afstöðu sína til innrásarinnar í Írak þá fóru þeir eins og kettir í kringum heitan graut. Flestir hverjir svöruðu að innrásin hefði verið röng í ljósi þeirra upplýsinga sem nú liggja fyrir. En innrásin í Írak var röng í ljósi þeirra upplýsinga sem lágu fyrir þegar innrásin var gerð, gleymum því ekki. Hans Blix, sem var í forsvari fyrir þeirri leit sem fram fór í Írak að gereyðingarvopnum, kom m.a. hingað til lands og hélt um þetta erindi, fleiri en eitt og fleiri en tvö. Hans Blix fann engin gereyðingarvopn. Hann bað þjóðir heims að bíða, hann bað um lengri tíma, bara örlítinn tíma í viðbót til þess að staðfesta að þarna væru ekki gereyðingarvopn. Hvað var gert? Hann var hæddur og smáður af Bandaríkjastjórn og af þeim sem fylgdu henni að málum. Auðvitað berum við sem þjóð fulla ábyrgð á að hafa tekið þátt í þessu. Við berum þar af leiðandi siðferðilega og pólitíska ábyrgð á þeirri ógnaröld sem nú er í Írak. Ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin lét glepjast til þess að styðja við innrásina í Írak, það er ekki hægt að líta öðruvísi á en að þessi siðlausa ákvörðun hafi verið tekin á grundvelli skammsýnna eiginhagsmunasjónarmiða. Ríkisstjórnin hélt að hún gæti komið sér undan því að takast á við nýjan veruleika í öryggis- og varnarmálum ef hún veitti Bandaríkjastjórn pólitískan og siðferðilegan stuðning í innrásinni í Írak, hún gæti með öðrum orðum verslað í málinu. Ég hygg að aldrei hafi íslensk stjórnvöld lagst jafnlágt. Varðandi mannréttindamálin er sú áhersla sem lögð er á mannréttindi í þessari ræðu heldur ekki trúverðug þegar þess er gætt hvernig ríkisstjórnin hefur m.a. meðhöndlað Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ég veit að núverandi utanríkisráðherra vill gera bót og betrun í því og leggja nokkurt fé til Mannréttindaskrifstofunnar, ég veit það, utanríkisráðherrann kynnti það á fundi utanríkismálanefndar í gær og ég fagna því að það skuli gert og ráðherrann skuli nú sjá að sér fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. En það breytir ekki því að það var reynt að svelta Mannréttindaskrifstofu Íslands til hlýðni af núverandi ríkisstjórn af fyrrverandi utanríkisráðherra meðal annars, Davíð Oddssyni, og núverandi dómsmálaráðherra Birni Bjarnasyni. Ég vil aðeins, virðulegi forseti, leyfa mér að koma hér inn á mannréttindamálin sérstaklega, vegna þess að ég held að það séu gríðarlega mikilvæg mál og ég sakna þess og ég kalla eftir því eina ferðina enn og ég hef gert það áður hér í ræðustól Alþingis, að utanríkisráðuneytið láti þær hugmyndir um mannöryggi sem nú eru að ryðja sér til rúms á alþjóðavettvangi til sín taka. Hugmyndir um mannöryggi eru gríðarlega mikilvægar, þetta eru hugmyndir sem Sameinuðu þjóðirnar eru m.a. að taka upp á sína arma og gerðu að vissu leyti á alheimsleiðtogafundi Sameinuðu þjóðanna 2005. Hugmyndin um mannöryggi kallar á alveg nýtt skipulag og ný vinnubrögð í varnar- og öryggismálum. Hún byggir á þeirri hugsun að menn reyni að leggja raunsætt mat á það hverjir eru í mestri hættu og hvað ógnar þeim mest. Almennt má segja að í heiminum steðji mest ógn að þeim þegnum samfélagsins sem minnst völd hafa, þeim sem búa við stöðuga fátækt, hungur, ofbeldi og sjúkdóma. Það er mjög mikilvægt líka að voldugum ríkjum sem freistast til þess að ráðast til atlögu við önnur ríki undir formerkjum verndarskyldu séu sett ákveðin mörk. Það hefur verið lögð talsverð vinna í það á undanförnum árum að skilgreina þær forsendur sem þurfa að liggja að baki ákvörðun um að fullveldi ríkja víki fyrir verndarskyldu alþjóðasamfélagsins. Verndarskylda alþjóðasamfélagsins er gríðarlega mikilvæg en menn verða líka að umgangast hana af ákveðinni varúð. Kanadastjórn stofnaði starfshóp árið 2000 undir forustu Gareth Evans, fyrrverandi utanríkisráðherra Ástralíu. Þessi hópur skilaði skýrslu undir heitinu „The responsibility to protect“. Finnsk stjórnvöld hafa m.a. tekið þá hugmynd upp á sína arma og settu árið 2002 af stað hið svokallaða Helsinki-ferli, m.a. til að ræða þessar hugmyndir og framhald þeirra. Í þessari skýrslu eru settar fram grundvallarreglur sem hlíta verður ef hernaðaríhlutun á að teljast réttlætanleg. Þær eru í fyrsta lagi skilgreining á réttlætanlegu tilefni sem byggir á því að fyrirsjáanlegt sé mikið mannfall eða þjóðernishreinsanir. Þetta var ekki til staðar í Írak þegar innrásin var gerð þar. Í öðru lagi varúðarreglur um framkvæmd sem byggi á því að sannanlega sé tilefnið að koma í veg fyrir mannlegar þjáningar, aðrar leiðir hafi verið reyndar til þrautar, aðgerðirnar séu afmarkaðar og líkur bendi til að þær leiði til varanlegrar lausnar. Þetta var ekki til staðar í Írak. Í þriðja lagi lögmæti alþjóðasamfélagsins, þ.e. að skýrt sé kveðið á um umboð og stöðu Sameinuðu þjóðanna. Fulltrúar norrænu jafnaðarmannaflokkanna hafa m.a. sett fram þá afstöðu að samþykki öryggisráðsins þurfi til og aðeins aðalritari Sameinuðu þjóðanna hafi rétt til að leggja fram tillögu um hernaðaríhlutun á grundvelli mannöryggis. Þetta var heldur ekki til staðar við innrásina í Írak. Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þetta nýja öryggishugtak sé mjög mikilvægt og ég hef lesið yfir skýrslur utanríkisráðherra, hvers á fætur öðrum, og ég hef aldrei rekist á þetta hugtak í þeim skýrslum og heldur ekki núna í ræðu utanríkisráðherra. Ég hef aldrei heyrt nokkurn utanríkisráðherra segja frá frumkvæði Kanadamanna og Finna í þessum efnum. Helsinki-ferlið um hnattvæðingu og lýðræði er að mínu mati mjög merkileg tilraun til að leita lausna sem geta hjálpað alþjóðasamfélaginu að standa við þúsaldarmarkmið sín um þróun. Þetta ferli er lausnamiðað, það leiðir saman vitneskju og fólk úr ýmsum áttum og það er þarna sem við Íslendingar eigum að leita fanga þegar við mótum stefnu framboðs okkar til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Þarna eigum við að taka okkur stöðu. Það sem heimurinn þarf núna er skapandi, víðtækt og framsækið samstarf fjölmargra aðila vegna þess að hefðbundnir alþjóðlegir vinnuferlar ráða ekki lengur við þau vandamál sem hafa fylgt hnattvæðingunni. Við Íslendingar eigum að vera frjálshuga 

Frú forseti. Ég á bágt með að skilja þá geðvonsku sem fram kemur í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Vil ég taka sem dæmi umfjöllun hennar um mannréttindakafla í ræðu hæstv. utanríkisráðherra þar sem hæstv. utanríkisráðherra leggur þunga áherslu á gildi mannréttinda og tekur sem dæmi það að gera Mannréttindastofu hátt undir höfði. Ég hefði talið það tilefni til að gleðjast en ekki búist við þeim viðbrögðum sem hv. þingmaður sýnir sem rekur hornin í hæstv. utanríkisráðherra yfir þessum tíðindum. Það sem mér þótti hins vegar merkilegast í þessari ræðu er notkun hv. þingmanns á hugtökum eins og skammtímaminni og blekkingu sem hún tengdi umræðu um útblástur í almennri umfjöllun um útblástur í veröldinni. Hún tengdi hann gjarnan við stóriðjuframkvæmdir sem hér hafa verið að undanförnu, rétt eins og ástand í andrúmsloftinu í heiminum á alþjóðavísu mætti rekja til álversframkvæmda á Íslandi. Það sem hins vegar vekur athygli mína er að það er eins og skammtímaminni hv. þingmanns hafi þrotið. Ef einhver ber ábyrgð á álframkvæmdum á Íslandi, sennilega þeim stærstu, er það hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fyrrverandi borgarstjóri í Reykjavík sem hefði einfaldlega 

Virðulegur forseti. Mér heyrist á andsvari hv. þingflokksformanns Framsóknarflokksins, Hjálmars Árnasonar, að hann hafi ekki lesið ræðu utanríkisráðherrans síns, hann hafi bara ekki einfaldlega ekki lesið ræðuna. Í ræðunni segir ekkert um Mannréttindaskrifstofuna. Það var ég sem leiddi hana hér fram og taldi ráðherranum til tekna að hún hefði þó sett 4 millj., ætlar víst að gera á þessu ári, í Mannréttindaskrifstofuna. Ráðherra segir það ekkert í ræðu sinni. Hún var ekkert að hampa því. Það er ég sem tíunda það hér. Það er greinilegt að hv. þingflokksformaður hefur ekki lesið þá ræðu, stefnumótunarræðu, sem ráðherra hans flytur hér. En látum vera þótt hann gefi sér ekki tíma til þess. Varðandi álversframkvæmdirnar er það eins og ég gat um hér áðan að ef fram heldur sem horfir, ef menn halda áfram með stækkunina í Straumsvík, Helguvík, með álver fyrir norðan, stefnum við einfaldlega fram úr þeim heimildum sem við höfum. Fyrir utan Kárahnjúkavirkjun og Grundartanga. Þetta verða menn horfast í augu við. Álversframkvæmdir og stóriðjan við Kárahnjúka voru ekki samþykkt í borgarstjórn Reykjavíkur. Borgarstjórn Reykjavíkur samþykkti ábyrgðir vegna lána og lagði mat á það hvort ábyrgðirnar vegna lánanna mundu hugsanlega falla á Reykvíkinga. Matið var að það væri ekki líklegt til að gerast. Á grundvelli þess samþykkti borgarstjórn Reykjavíkur, með níu atkvæðum gegn fimm, að veita þessar ábyrgðir.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara hér í eitthvert lestrarpróf hjá hv. þingmanni. Hitt er annað mál, og það vekur athygli, og ég bið forseta að veita því alveg sérstaka athygli, hvernig hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fyrrverandi borgarstjóri í Reykjavík, reynir hér að firra sig þeirri ábyrgð að hafa sem borgarstjóri í Reykjavíkurborg tekið þá ábyrgð og greitt því atkvæði að Reykjavíkurborg ábyrgðist framkvæmdir Landsvirkjunar við Kárahnjúka. Hefði þáverandi borgarstjóri í Reykjavík neitað því hefði hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir getað stöðvað þær framkvæmdir. Það þýðir ekki fyrir virðulegan formann Samfylkingarinnar að koma hér upp núna eins og hvítþveginn engill án ábyrgðar. Hv. þingmaður ber ábyrgð á þeim framkvæmdum eins og aðrir þeir sem studdu þær framkvæmdir, m.a. hér í þingsal. Hafi hv. þingmaður ekki tekið eftir því, eða hafi hv. þingmaður gleymt því, studdi drjúgur hluti af þingflokki Samfylkingarinnar þær framkvæmdir með atkvæðagreiðslu hér á hv. Alþingi. Ég tek það enn fram að ég er sama sinnis og sá hluti þingflokks Samfylkingarinnar en vera kann að að nú hafi sú afstaða Samfylkingarinnar breyst í þessu máli eins og öðrum. Ég vil líka vekja athygli hv. þingmanns á því að það er ekki bara á þessu sviði sem við höfum unnið, Íslendingar, heldur höfum við líka verið í forustu hvað varðar tilraunir með vetnisvæðingu. Þar höfum við vakið verðskuldaða athygli og erum leiðandi á því sviði. Ég tel það afar merkilegt framlag okkar til alþjóðlegra umhverfismála.

Virðulegur forseti. Hv. þingflokksformaður Hjálmar Árnason stóðst ekki lestrarprófið áðan. Nú stenst hann ekki staðreyndaprófið. Þingmaðurinn fer einfaldlega rangt með. Ég gat þess áðan að atkvæðagreiðslan um ábyrgðina á lánum Landsvirkjunar vegna Kárahnjúkavirkjunar hefði farið 9:5 í borgarstjórn Reykjavíkur. Þar átti ég eitt atkvæði af þessum níu. Ef ég hefði ekki greitt atkvæði með Kárahnjúkavirkjun hefðu atkvæðin fallið 8:6 væntanlega. Þá hefði ég verið á móti og þá hefði farið 8:6. Atkvæði mitt, þótt mikilvægt sé, hafði ekki meiri þyngd en atkvæði annarra sem þarna tóku þátt. Það er alveg rétt að í borgarstjórn Reykjavíkur var lántakan samþykkt. Það er líka alveg rétt að í þingflokki Samfylkingarinnar greiddu 14 þingmenn atkvæði með Kárahnjúkavirkjun. En það er bara algjört aukaatriði í því máli sem snýr að framtíðinni. Við höfum aldrei skorast undan ábyrgð varðandi Kárahnjúkavirkjun. Ábyrgðin núna snýr hins vegar að framtíðinni. Ef menn ætla að halda áfram á sömu braut, ef menn geta ekki einu sinni snúið frá villu síns vegar frekar en hv. þingflokksformaður Hjálmar Árnason, stefnir bara í eina átt. Þá stefnir í að við förum fram úr þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem við höfum undirgengist. Ef Helguvík, Straumsvík og álver fyrir norðan verður allt saman að veruleika förum við fram úr okkar alþjóðlegu skuldbindingum og það er verkefnið sem við stöndum andspænis í dag, hv. þm. Hjálmar Árnason.

Hæstv. forseti. Svo að við víkjum umræðunni aðeins nær efni dagsins var margt athyglisvert í ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, einkum um fortíðina. Það fór hins vegar minna fyrir umfjöllun um framtíðarstefnu Íslands á sviði utanríkismála. Ég saknaði þess svolítið að heyra ekki af hálfu formanns Samfylkingarinnar framtíðarsýn þess flokks varðandi stöðu okkar í utanríkis- og varnarmálum, varnarmálunum sérstaklega, þegar tekið er tillit til þess að Samfylkingin hefur verið mjög gagnrýnin á málsmeðferð ríkisstjórnarinnar í sambandi við varnarsamning og þau mál að undanförnu. Það hefði verið kjörið tækifæri fyrir hv. formann Samfylkingarinnar að nota þetta tækifæri til að lýsa því hvaða valkosti Samfylkingin býður upp á á móti. Eins vakti það 

Virðulegur forseti. Það er rangt hjá þingmanninum að ég hafi ekki talað hér um framtíðarstefnu. Ég talaði þvert á móti mjög mikið um framtíðarstefnu, ég talaði um að við ættum að fylgja að málum þeirri stefnu á alþjóðavettvangi sem er undir yfirskriftinni mannöryggi. Það er auðvitað mikilvægt innlegg í okkar umræðu að við gætum að því sem nýjast er á alþjóðavettvangi í þessum efnum. Ég veit að hv. þingmaður hefði gjarnan viljað að ég héldi einhvern veginn allt öðruvísi ræðu en ég verð bara að hryggja hann með því að það var þetta sem mér lá á hjarta í dag. Ég get svo haldið aðrar ræður og hef haldið hérna margar ræður um varnarmál og ég get líka haldið hérna ræður um Evrópusambandið. Það gefast önnur tækifæri í þessum ræðustól. Þó að ég kjósi að tala um mannöryggi verður þingmaðurinn að sætta sig við það að þetta er áherslumál mitt núna en ekki einhver önnur sem hann vildi svo gjarnan hafa. Ég skal tala um Evrópusambandið. Það er engin launug á því að ég er þeirrar skoðunar að við eigum að sækja um aðild, hefja það ferli, sjá hvað út úr því kemur og hvort við náum viðeigandi samningum. Það er engin launung á því, ég hef margsagt það. Varðandi varnarmálin sagði ég það líka í umræðum hér um varnarsamninginn síðast að við ætluðum ekki að taka pólitíska ábyrgð á einhverjum leynisamningi um varnarviðbúnað hér á landi sem tveir menn í ríkisstjórninni og kannski einhverjir fleiri vita um. Við tókum ekki pólitíska ábyrgð á þeim gerningi og við áskiljum okkur auðvitað fullan rétt til þess að taka þau mál til endurskoðunar þegar hér verður skipt um ríkisstjórn, að sjálfsögðu.

Hæstv. forseti. Ég auðvitað verð að sætta mig við hvaða áherslur hv. þingmaður hefur í þessum ræðustól. Hins vegar finnst mér full ástæða til að ganga svolítið eftir því og velta fyrir mér, þegar hv. þingmaður talar um að Samfylkingin telji sig hafa fullt svigrúm til þess að taka varnarsamninginn og þau mál sem honum tengjast til endurskoðunar, á hvaða forsendum þau mál verði tekin til endurskoðunar. Hverjar verða þær forsendur sem Samfylkingin leggur til grundvallar? 
             Nú liggur fyrir varnarsamningur í breyttri mynd sem gengur út frá því að Bandaríkjamenn og Íslendingar hafa með sér samkomulag 

… ykkar forsendur.

Okkar forsendur liggja fyrir, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir. 

Virðulegur forseti. Það var merkilegt að hlusta á hv. þingmann spyrja á hvaða forsendum ætti að taka varnarsamninginn til skoðunar þegar hér verður skipt um ríkisstjórn. Eins og ég sagði áðan áskiljum við okkur auðvitað allan rétt til þess enda, eins og kom fram í frammíkalli hjá hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, lágu forsendurnar fyrir þeim varnarsamningi sem endurnýjaður var núna og þeirri varnaráætlun sem honum liggur til grundvallar aldrei fyrir af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Það er búið að setja hér upp varnaráætlun, að vísu leynilegt plagg, varnaráætlun, en það hefur aldrei verið skilgreint gegn hvaða vá á að verjast. Hver er váin? Er það innrás óvinveittra ríkja? Hver er váin sem þessi varnaráætlun er viðbragð við? 

Frú forseti. Það er eðlilegt að formanni Samfylkingarinnar, hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, vefjist tunga um tönn þegar hún á að lýsa afstöðu flokksins til varnarmála. Jón Baldvin Hannibalsson er önnum kafinn nú í þverpólitískri nefnd við að leysa það hvernig Samfylkingin hyggist snúa sér í þessum málum. Ég hef stundum haft orð á því að ef maður rifjar upp þær skoðanir sem Jón Baldvin Hannibalsson hefur haft á varnarmálum og vestrænni samvinnu og þær skoðanir sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hefur haft á þeim málum sé niðurstaðan þverpólitísk. Það má kannski velta fyrir sér að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sé nú að reyna að rifja upp hvar hún stendur á þessu augnabliki. Mér þótti athyglisvert að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir skyldi halda þeim vana sínum að brigsla öðrum um að þeir vilji ekki virða mannréttindi, gefa í skyn að hér í þessum þingsal séu einstaklingar sem ekki vilji virða mannréttindi. Það þarf náttúrlega mikið þrek til að brigsla öðrum mönnum um slíkt, mikinn siðferðilegan þroska, en því miður gat þingmaðurinn ekki fært rök að þessu, sem ekki er von, vegna þess að fyrir þessu er enginn stafur, orð út í bláinn. Í annan stað talaði hv. þingmaður um að ríkisstjórnin vildi ekki vera ábyrg í umhverfismálum á alþjóðavettvangi, sem er auðvitað mikill misskilningur ef við rekjum söguna. Að því vék hæstv. utanríkisráðherra m.a. í ræðu sinni þar sem hún gerði sjálfbæra nýtingu auðlinda hafsins sérstaklega að umtalsefni, sem er einn af hornsteinum utanríkisstefnu okkar Íslendinga. Ég sé enn fremur ástæðu til að rifja upp þær áherslur sem við Íslendingar höfum lagt varðandi norrænt samstarf, um þróun í átt að sjálfbæru samfélagi á norðurslóðum og vestnorrænum svæðum. Sú áætlun sem við lögðum sérstaka áherslu á þegar við fórum með formennskuna í norrænu ráðherranefndinni er þessi: Það er sjálfbær nýting auðlinda hafsins, sjálfbær þróun í landbúnaði og verndun landgæða, sjálfbær þróun í samfélögum á norðurslóðum og vestnorrænum svæðum, verndun náttúrunnar og líffræðilegrar fjölbreytni á norðurslóðum og atvinnuþróun á Vestur-Norðurlöndum og norðurslóðum. Við Íslendingar höfum beitt okkur sérstaklega í þessum efnum, hér er ekki tími til að fara inn í einstök atriði. Þessi mál komu m.a. upp á fundum í Vestnorden á þessu sumri og raunar oftar. Við höfum lagt áherslu á það, fulltrúar þeirra landa sem þar eiga fulltrúa, að ástæða sé til að beita sér sérstaklega í þeim efnum. Jafnframt höfum við Íslendingar að sjálfsögðu verið ábyrg varðandi þá miklu möguleika sem við höfum á því að framleiða hér sjálfbæra orku, nýta vatnsaflið og orkulindirnar sem er skylda okkar og auðvitað dregur úr útblæstri á koldíoxíði og öðru slíku eins og margsinnis hefur verið sýnt fram á. Ég vil enn fremur, frú forseti, vekja athygli á því að eins og nú er komið er ekki aðalatriðið að við rifjum upp hvaða ástæður réðu því að ráðist var inn í Írak. Við erum að tala um mannöryggi. Það fólk sem þar var smæst undir stjórn Saddams Husseins bjó ekki við mannöryggi frekar en í dag og auðvitað út í hött að halda því fram að við Íslendingar berum siðferðilega ábyrgð á þeim hryðjuverkum sem þar eru unnin. Við eigum þvert á móti að einbeita okkur að því að koma til liðs við alla þá sem þar vilja stilla til friðar og auka öryggi íbúanna. Ég átti þess kost að sitja á fundi allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og á morgunfundum fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum um hálfs mánaðar skeið í haust. Það var auðvitað mjög fróðlegt að fylgjast með því hvernig málum vatt fram á þessum tíma og greinilegt að á sumum sviðum, jafnvel þeim sem varða helgustu mannréttindi og öryggi þjóða, eru Sameinuðu þjóðirnar í sjálfheldu. Þetta kristallaðist í síendurteknum atkvæðagreiðslum um það hvort Venesúela eða Gvatemala skyldu taka sæti í öryggisráðinu á næstu tveim árum sem annað þeirra ríkja sem í það skyldu kjörin frá Suður- og Mið-Ameríku og var áskilið að ríkið þyrfti aukinn meiri hluta, þ.e. tvo þriðju atkvæða, til að ná kjöri. Atkvæðagreiðslurnar voru orðnar 47 þegar ég hvarf af fundinum. Þær eru allar leynilegar og illa með tímann farið. Síðan náðist samkomulag um að Panama skyldi taka sætið. Þetta þrátefli sýnir í hnotskurn þann ágreining og tortryggni sem uppi er í alþjóðasamfélaginu og sem veldur því hversu erfitt Sameinuðu þjóðirnar eiga með að standa undir þeim vonum sem við þær voru bundnar við stofnun þeirra, að þjóðirnar næðu saman um ráðstafanir til að tryggja öllu mannkyni frið og velsæld. Nú eru 60 ár síðan við Íslendingar fengum aðild að Sameinuðu þjóðunum. Fyrstu 20 árin vorum við fámennasta þjóðin í þeim samtökum en síðan hefur þetta breyst og ég ætla að nokkru fleiri en 20 ríki séu nú fámennari en við. Mjög fast er nú unnið að því að vinna fylgi við framboð okkar í öryggisráðið eins og sést á því að við Íslendingar höfum nú tekið upp stjórnmálasamband við nær öll ríki Sameinuðu þjóðanna og vantar einungis 11 eða 12 þjóðir til að loka hringnum. Til viðbótar vil ég nefna þátt okkar í friðargæslu víða, eins og hæstv. utanríkisráðherra gerði grein fyrir, og aukin framlög til þróunarmála. Ég tel að það hafi verið rétt ákvörðun að sækjast eftir sæti í öryggisráðinu og raunar skylda okkar sem þjóðar að gera það og standa undir þeirri miklu ábyrgð sem því fylgir gagnvart öðrum þjóðum. Það skerpir sjálfsímynd okkar sem þjóðar og er til þess fallið að við skilgreinum betur fyrir okkur stöðu okkar meðal þjóðanna. Það voru okkur vissulega mikil vonbrigði að Bandaríkin skyldu kalla varnarliðið heim með þeim hætti sem þau gerðu. Það skýrist af falli Sovétríkjanna og þeirri breyttu heimsmynd sem það framkallaði. Fyrir fram hefðu menn búist við að þvílíkir atburðir yllu því sjálfkrafa að friðvænlegra yrði í heiminum en það er síður en svo. Önnur vá, verri viðfangs, hefur komið í staðinn, sveitir hermdarverkamanna, sjálfsvígsárásir og skipuleg glæpasamtök hafa látið til sín taka, eða eins og segir í ævintýrunum að þegar hausinn var höggvinn af tröllkarlinum uxu tveir samstundis þar sem einn var áður. Við Íslendingar höfum, guði sé lof, ekki ástæðu til að ætla að við verðum fyrir árásum eða ágangi af því tagi sem ég hef hér lýst ef við höldum vöku okkar því að auðvitað er það frumskylda hvers ríkis að tryggja öryggi þegna sinna. Þess vegna var okkur mikilsvert að Bandaríkin skyldu lýsa því yfir að þau stæðu við skuldbindingar sínar samkvæmt varnarsamningnum eins og segir í samkomulagi ríkjanna frá því í haust. Þess vegna hljótum við líka að efla löggæslu og almannavarnir, m.a. í samvinnu við nálægar þjóðir. Það er að sjálfsögðu algjörlega út í hött sem fram kom í máli hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur að í þessum samningi sé eitthvert huldumál sem ekki sé eðlilegt að fari leynt. Þessi samningur er í fyllsta máta eðlilegur og eins að honum staðið og gert er um slíka hluti í nálægum löndum og lýsir þeirri alvöru sem ríki standa frammi fyrir þegar þau hugsa um hvernig hægt sé að tryggja öryggi þegna sinna. Þessi breytta staða veldur því að við Íslendingar verðum að vera virkari í alþjóðlegu samstarfi en áður á þeim vettvangi er varðar öryggismál eins og ÖSE, Atlantshafsbandalagið og Sameinuðu þjóðirnar. Okkur verður tíðrætt um alþjóðasamfélagið og þær skyldur sem þróun alþjóðamála og viðskipta leggur okkur á herðar. Samskipti þjóðanna eru orðin flóknari og taka á fleiri þáttum en áður sem óhjákvæmilega hefur haft áhrif á þjóðþingin og störf þeirra. Í ljósi þessa tel ég tímabært að endurmeta frá grunni hvernig alþjóðastarf Alþingis er byggt upp, hver sé staða forseta Alþingis í því ljósi, utanríkisnefndar og annarra nefnda sem starfa á alþjóðavettvangi og raunar einnig annarra nefnda Alþingis vegna mála sem upp kunna að koma og varða viðskipti eða samstarf við aðrar þjóðir. Í þessum efnum höfum við Íslendingar verið um of íhaldssamir og er nú kominn tími til að við tökum okkur á. Það er af þessum sökum sem við í utanríkismálanefnd höfum beint því til fjárlaganefndar að ástæða sé til að auka fjárveitingar til alþjóðastarfsemi. Ég vil geta þess að öll utanríkismálanefnd mun nú í desembermánuði heimsækja Eystrasaltsríkin þrjú. Við ætlum til þess sex daga og leggjum mikið upp úr því að við getum kynnst sem best sjónarmiðum þeirra og tekið upp þau mál sem sameiginleg eru milli þjóðanna. Eins liggur það fyrir, sem er nýmæli, að við Íslendingar ásamt Færeyingum, formenn utanríkismálanefnda og fleiri úr utanríkismálanefndum, munum sækja Grænlendinga heim. Grænlendingar standa frammi fyrir margvíslegum spurningum og vandamálum sem snúa að utanríkismálum, bæði á sviði umhverfismála og sem tekur einnig á ýmsum öðrum þáttum. Þessar þrjár þjóðir leggja upp úr því að standa saman út á við sem inn á við. Einn þátturinn í því er að opna ræðismannsskrifstofu í Grænlandi. Það er mjög mikið þakkarefni að hæstv. utanríkisráðherra skyldi hafa tekið ákvörðun um að slík skrifstofa yrði opnuð í Færeyjum nú á dögunum, 1. nóvember. Við höfum tekið þetta mál upp við Grænlendinga og ég vonast til þess að það mál geti komist á rekspöl og sömuleiðis að fríverslunarsamningur verði gerður á milli þessara þriggja landa, Íslands, Færeyja og Grænlands. Við Íslendingar höfum á síðustu árum gert fríverslunarsamninga við æ fleiri þjóðir, fjölmargar þjóðir, og er merkilegt margt þar á döfinni eins og undirbúningur að fríverslunarsamningi milli Íslands og Grænlands, og eins við Kanadamenn. Við ríðum þar á vaðið en eins og við vitum hlýtur það að vera hornsteinn íslenskrar utanríkisstefnu að beita sér fyrir frjálsum viðskiptum á sem víðustum grunni og standa gegn því að ríkið styðji með opinberum framlögum atvinnuvegi sem byggja á nýtingu á auðlindum hafsins. Í því efni vil ég sérstaklega nefna að á alþjóðavettvangi höfum við reynt að beita okkur gegn því að ríki styrki fiskveiðar en þær skýrslur sem nú hafa borist um að yfir vofi að fjöldi fiskstofna kunni að hverfa vegna ofveiði hlýtur að ýta við okkur um leið og það er ánægjulegt að geta frá því skýrt að í umfjöllun um fiskveiðistefnu okkar Íslendinga í erlendum blöðum kemur víða fram hversu vel við höfum staðið að nýtingu fiskstofna hér á Íslandi.

Frú forseti. Ég er að taka sæti á Alþingi sem varamaður í nokkra daga og það ber vel í veiði á þessum kalda morgni að hér fer fram umræða um utanríkismál. Ég kveð mér hljóðs, ekki til að gagnrýna sérstaklega ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals sem talaði á undan mér, enda þótt þetta sé andsvar við ræðu hans, heldur kannski til að tala um það sem ekki var minnst á, hvorki af hv. þingmanni né hæstv. utanríkisráðherra, og það er auðvitað stærsta utanríkismál okkar og umheimsins, þ.e. atburðina í Írak. Ég minni á að núverandi hæstv. ríkisstjórn tók afstöðu og ákvörðun um að styðja innrásina í Írak, raunar áður en kosningar fóru fram fyrir þrem, fjórum árum, og leyndi þjóðina þessari vitneskju og hefur síðan haldið þessari stefnu áfram, að manni best skilst, í hópi hinna viljugu og fúsu þjóða sem stutt hafa aðgerðir Bandaríkjamanna og bandamanna þeirra í Írak á undanförnum missirum og árum. Þetta er málið sem umheimurinn og fólkið talar um að því er varðar alþjóða- og utanríkismál og ekki er minnst á þetta mál í þeim skýrslum og ræðum sem hér eru fluttar af hálfu stjórnarsinna. Ég stend hér upp, frú forseti, til að lýsa eftir afstöðu ríkisstjórnarinnar til Íraksmálsins. Hefur stefna ríkisstjórnarinnar breyst eða er hún enn hin sama, að þeir styðji heils hugar aðgerðir Bandaríkjamanna, jafnvel þó að Bandaríkjamenn sjálfir séu núna á hraðri leið með að breyta afstöðu sinni?

Frú forseti. Ég hef tekið eftir því að eftir að hv. þm. Ellert Schram snerist heyrir hann ekki nema annað hvert orð sem ég segi. Ég minntist á Íraksmálið áðan. Ég talaði um að það væri orðin sagnfræði að tala um þær ástæður sem lágu til innrásarinnar í Írak, en eins og hv. þingmaður man var því trúað á þeim tíma að Írakar byggju yfir kjarnorkuvopnum. Ljóst er að mikil ógnarstjórn var í Írak á þeim tíma. Það hefur verið upplýst um fjöldagrafir barna og að þjóðflokkar hafi þar verið drepnir og þar fram eftir götunum og er alveg ástæðulaust að reyna að fegra þá mynd sem ríkti í innanríkismálum Íraka á þeim tíma. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir talaði um mannöryggi áðan. Það má auðvitað líta svo á við séum að hugsa um mannöryggi þegar við veltum því fyrir okkur hvort engu skipti fyrir alþjóðasamfélagið hvort ógnarstjórn ríki í einhverju landi eða ekki. Það má kannski hlæja að því og brosa að því. En það er nú svo að við höfum af því áhyggjur og oft er talað um að alþjóðasamfélagið eigi að grípa inn í. Nú skiptir mestu máli að við Íslendingar reynum að beita áhrifum okkar til þess að friður og öryggi komist á í Írak eins og allar þjóðir heims tala um. Það er kjarni málsins. Hins vegar er ýmis önnur vá uppi í þessum heimshluta sem líka er ástæða til að ræða. En tími minn er búinn í þetta skipti.

Frú forseti. Hvort sem það var lágur rómur þingmannsins eða slæm heyrn af minni hálfu fór það nú svo að ég gat ekki merkt að Íraksmálið sem slíkt eða stefnumörkun, stefnumótun eða stefnubreyting í þeim málum væri á dagskrá, hvorki hjá honum né enn frekar hjá ráðherra. Ég ætla nú ekki að eyða mínum fyrstu mínútum eða klukkutímum á Alþingi í það að fara að skattyrðast við minn gamla vin, hv. þm. Halldór Blöndal. Kjarni málsins er sá að ég vek athygli á Íraksmálinu vegna þess að það er auðvitað þungamiðja allra utanríkismála. Það væri fróðlegt fyrir okkur í þinginu og fyrir þjóðina að heyra hvort einhverjar stefnubreytingar hafi átt sér stað, hugarfarsbreytingar af hálfu ráðamanna ríkisstjórnarinnar að því er varðar þann harmleik sem þar á sér stað. Ef ákvörðunin á sínum tíma var tekin á röngum forsendum eða vegna ónógra upplýsinga þá liggja væntanlega þær upplýsingar og röksemdir fyrir núna sem ættu að hjálpa hæstv. ríkisstjórn til að taka ákvörðun um að biðjast afsökunar á því sem hún tók afstöðu til á sínum tíma.

Frú forseti. Við Íslendingar berum ekki ábyrgð á þeim upplýsingum sem lágu til grundvallar því að ráðist var inn í Írak. Það er útúrsnúningur. Við bárum ekki ábyrgð á innrásinni. Við trúðum hins vegar þeim upplýsingum sem fyrir okkur voru lagðar eins og ýmsar þjóðir aðrar. En það var eftirtektarvert að fulltrúi Samfylkingarinnar, sá gamli sjálfstæðismaður hv. þm. Ellert B. Schram, minntist ekkert á hvernig hann vildi bregðast við í Írak nú. En um það snúast málin þegar rætt er um þennan heimshluta og einnig um það hvort Íranir séu að koma sér upp kjarnorkusprengju og þar fram eftir götunum, málefni Ísraels og Palestínu o.s.frv. En ástæða væri til þess auðvitað að hv. þingmaður lýsti skoðun sinni á því, síðar við þessa umræðu, hvernig hann vilji að við Íslendingar stöndum að málum í Írak nú. Það er það sem skiptir máli.  Hins vegar vil ég lýsa yfir ánægju minni með að hann skuli ávarpa mig fyrstan manna hér á þinginu. Við sátum saman á þinginu 1971, á jólaföstu, þannig að það er gaman að við getum rifjað upp 35 ára afmæli í þingsalnum saman innan nokkurra daga.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Halldór Blöndal kom í lokaorðum ræðu sinnar inn á skýrslu, dómsdagsspá eina mikla, sem nýlega kom út og fyrir sjónir almennings. Ég heyrði í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að hún vitnar einnig í þessa skýrslu og segir þar orðrétt, með leyfi forseta: „Í nýlegri skýrslu sem birt var í þekktu vísindariti er gefið í skyn að allur fiskur kunni að hverfa úr heimshöfunum innan 50 ára verði ekki þegar í stað gripið til víðtæks fiskveiðibanns.“ Ég kem hér upp, virðulegi forseti, til að vekja athygli á því að erlendir fjölmiðlar, þó að íslenskir fjölmiðlar hafi ekki gert það, hafa flett allrækilega ofan af þessari skýrslu. Sýnt hefur verið fram á að þessi skýrsla er mjög vafasöm í alla staði og ekki mikið að marka það sem í henni stendur. Ég tel að það sé töluvert mikill ábyrgðarhluti að utanríkisráðherra Íslands komi hér í ræðustól í dag og vitni í þetta plagg sem sýnt hefur verið fram á að byggt er á ansi hæpnum grunni. Það bætir svo ekki úr skák að hv. formaður utanríkismálanefndar Alþingis skuli sömuleiðis gera það. Um leið heyrði ég að hv. þm. Halldór Blöndal nefndi það að Íslendingar sætu undir lofsorðum vegna fiskveiðistjórnarkerfis síns. Því miður verð ég að segja að þegar rýnt er nánar í það - ég hef nú ekki tíma til að fara út í það hér - þá hefur það ekki skilað þeim árangri sem vonir stóðu til. Ég held að hv. þm. Halldór Blöndal viti allt um það, hann sat á þingi þegar fiskveiðistjórnarlögin voru sett. Hann veit mætavel hvaða væntingar voru gerðar til kvótakerfisins á sínum tíma. Ég hygg að hann viti það líka mætavel innst inni að það hefur því miður ekki staðist væntingar.

Frú forseti. Ég var að leggja áherslu á að við Íslendingar værum í fararbroddi og ættum að vera í fararbroddi þeirra þjóða sem leggja áherslu á vistvæna nýtingu á fiskstofnum eins og við höfum gert og ég þakka hæstv. utanríkisráðherra frumkvæði hennar í þeim efnum. Ég vitnaði m.a. til þeirrar skýrslu Sameinuðu þjóðanna sem var gerð opinber í gær og skýrt er frá í Morgunblaðinu þar sem togveiðar eru gagnrýndar. Þar er talað um tímabundið bann við botnvörpuveiðum á úthöfunum. Þar segir að rúmur helmingur neðansjávarfjalla og kóralvistkerfa í heiminum sé á alþjóðlegum hafsvæðum og að botnvörpuveiðar hafi valdið þar miklum skaða. Ég tel að við Íslendingar eigum að vera vakandi á þessu sviði og beita okkur fyrir því að þjóðir heims standi skynsamlega að fiskveiðum sínum um leið og við hljótum að leggja áherslu á að við högum okkar veiðum þannig að ekki sé sú vá fyrir dyrum á Íslandsmiðum sem lýst er annars staðar.

Virðulegi forseti. Ég get svo sem alveg tekið undir það að full ástæða er til að skoða veiðarfæranotkunina og hvernig veiðarfæri hafa verið notuð. Umræðan sem núna fer fram, sem mér skilst að eigi að hefjast í dag eða á morgun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, um hugsanlegt botnvörpubann, er á margan hátt mjög áhugaverð umræða. Hún er líka á margan hátt mjög hættuleg umræða. Það sem ég er kannski fyrst og fremst að reyna að benda á er að þó að við getum deilt á Alþingi og annars staðar í þjóðfélaginu um hvaða aðferðir við Íslendingar notum við nýtingu á fiskstofnum okkar þá held ég að við þurfum að fara mjög varlega og vera mjög á varðbergi gagnvart síauknum tilhneigingum utanaðkomandi afla. Sumir sigla undir flaggi náttúruverndar, aðrir sigla undir ýmsum pólitískum flöggum en þessi öfl eiga mörg hver það sameiginlegt að vilja seilast til áhrifa og afskipta af því hvernig við Íslendingar nýtum nytjastofna okkar. Við þurfum að vera á varðbergi gagnvart því. Í gangi er mjög markviss og oft og tíðum mjög lævís áróður gegn fiskveiðum almennt og ég hygg að sú skýrsla sem allt of margir því miður hér á Íslandi hafa tekið svo allt of hátíðlega sé meiður af slíkri tilhneigingu. Við sjáum þá tilhneigingu líka varðandi hvalveiðarnar þar sem erlend öfl þykjast geta ráðskast með okkur Íslendinga og sagt okkur fyrir verkum hvernig við eigum að nýta hvalastofna umhverfis landið. Þetta er náttúrlega allt saman á valdi okkar Íslendinga sem fullvalda þjóðar og við eigum að halda mjög fast í það og ekki hvika frá neinu varðandi það. En að sjálfsögðu eigum við að taka tillit til umhverfismála varðandi nýtingu en ákvarðanir í þeim efnum eigum við fyrst og fremst að taka sjálf á okkar eigin forsendum.

Frú forseti. Ræða hæstv. utanríkisráðherra er um margt athyglisverð. Segja má að slegnir séu þar sumpart nýir tónar, sem ekki hefur verið hefðbundið í ræðum forvera hennar, og ýmislegt jákvætt að mínu mati og undir það get ég tekið. Ég fagna t.d. þeirri áherslu sem í ræðunni er á málefnum kvenna, bæði í samhengi við þróunarsamvinnu og þróunaraðstoð og viðleitni til að tryggja frið og öryggi í heiminum. Ég deili algerlega þeirri skoðun með hæstv. utanríkisráðherra að vænlegasta leiðin til að ná árangri í þeim efnum er að hverfa frá þeim karllæga heimi hernaðarhyggju og vígbúnaðar sem mannkynið hefur því miður verið fangi í, þ.e. slíkrar hugmyndafræði, og horfa til borgaralegra fyrirbyggjandi aðgerða sem vænlegustu leiðarinnar til að ná fram friði og stöðugleika í heiminum. Það er búið að reyna hitt lengi. Mannkynið er búið að vera fast í viðjum hernaðarhugsunar, vígbúnaðar og valdbeitingar árþúsundum saman og gengur satt best að segja ekki mjög vel, eins og nærtækast er að sjá með því að litast um í heiminum og velta því fyrir sér hvernig í ósköpunum skuli standa á því að á öld upplýsingar og tækni í heiminum skulu heilir lands- og heimshlutar loga í ófriðarbáli. Hinn mjúki svipur sem má segja að hæstv. utanríkisráðherra sé á vissan hátt að reyna að setja á málaflokkinn og á ræðu sína helgast hins vegar dálítið af því eða næst fram með því að sleppa að tala um ýmislegt sem er ekki jafnskemmtilegt og gefur ekki jafnmjúka mynd af hlutunum. Það er athyglisvert að hæstv. utanríkisráðherra skuli ekki koma inn á málefni Íraks, ástandið í Afganistan eða deilur Ísraels og Palestínu, svo nokkur dæmi séu nefnd. Óhjákvæmilegt er að nefna aðeins Íraksmálið. Ekki er hægt annað en að halda íslenskum stjórnvöldum eða ríkisstjórninni og meiri hluta hennar á Alþingi við efnið hvað það snertir. Það mál er óuppgert. Hæstv. ríkisstjórn eða forkólfar hennar munu ekki geta þagað það mál í hel og inn í gleymskuna. Þau hrikalegu mistök sem gerð voru með því að lýsa yfir stuðningi við innrás, ólögmæta innrás Bandaríkjamanna og Breta í Írak verður að gera upp. Þegar menn ætla að reyna að sleppa frá málinu með því að segja að það hafi verið rétt að málum staðið í ljósi þeirra upplýsinga sem þá lágu fyrir, ja, hvar eru þá þær upplýsingar? Hvernig stendur á því að forverar núverandi hæstv. utanríkisráðherra og núverandi hæstv. forsætisráðherra, þeir Halldór Ásgrímsson og Davíð Oddsson, fara ævinlega undan í flæmingi þegar þeir eru beðnir að leggja á borðið þau gögn sem þeir segjast hafa séð og hafi byggt afstöðu sína á. Hvar eru þau? Voru þau eitthvað rýr í roðinu? Var það kannski aldrei nema eitt símtal frá ónefndum manni sem þurfti til þess að kippa Íslandi upp á vagninn? Það dugar ekki minna en afsökunarbeiðni og stefnubreyting. Þó seint sé væri það til bóta að fyrir hönd Íslands yrði nú sagt: Það hefur komið í ljós að þarna áttu sér stað mistök. Við biðjum heimsbyggðina velvirðingar á því að hafa tekið þá afstöðu sem við tókum, hún var röng, því að þarna átti sér stað gróft brot á alþjóðalögum. Um það snýst þetta. Farið var í þetta stríð á upplognum forsendum, þær voru diktaðar upp. Þeir menn sem hafa beðist afsökunar á því eins og Colin Powell, fyrrverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna, eru menn að meiri. Hann hefur beðist á því afsökunar að hafa lagt röng gögn fyrir Sameinuðu þjóðirnar og sagt að það muni verða blettur á ferli sínum sem þar gerðist. Hvar eru sambærilegar afsökunarbeiðnir hér? Ætlar Ísland þá að þrjóskast við jafnvel eftir að Bandaríkjamenn sjálfir eru farnir að endurskoða viðhorf sín til þessara mála? Afganistan, hvernig er ástandið þar? Ég tel að menn ættu ekki heldur að gleyma því sem gerðist í Afganistan. Er mikill árangur af innrásinni þar? Er það að skila mönnum miklu? Er ekki NATO að sökkva þar í næstum því hliðstætt fúafen og ástandið fer versnandi dag frá degi? Verið er að biðja um aukinn mannafla þangað til þess að taka til eftir Bandaríkjamenn. Síðan vil ég nefna ástandið í deilum Ísraela og Palestínumanna. Framferði ísraelskra stjórnvalda fer versnandi. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að á síðustu mánuðum hafa Ísraelar gert sig sekari um jafnvel enn alvarlegri brot á alþjóðalögum en áður hefur verið. Ég á þá sérstaklega við innrásina í Líbanon og vopnanotkun þar og hvernig borgaraleg skotmörk og borgaralegir innviðir samfélagsins voru sprengdir í tætlur. Síðan dregur ísraelski herinn sig til baka og skilur eftir að mati alþjóðlegra eftirlitsaðila á svæðinu allt að hundrað þúsund ósprungnar klasasprengjur. Hvað eru klasasprengjur? Það eru einhver ógeðslegustu vopn sem þróuð hafa verið í sögu slíkra vopna og er þá mikið sagt, því að þær eru sérhæfðar til þess að drepa fólk, skaða fólk, en valda ekki tjóni á mannvirkjum. Ég hef lyft þeirri umræðu hér hvort ekki sé að koma sá tími að menn verði að fara að taka samband sitt við þetta ríki, Ísrael, til endurskoðunar. Ég spyr mig að því: Hvers vegna skyldu menn ekki ræða pólitískar og viðskiptalegar aðgerðir gagnvart Ísrael þegar gripið hefur verið til slíkra hluta gagnvart öðrum ríkjum iðulega fyrir, að því er virðist, miklu léttvægari sakir en Ísraelar bera ábyrgð á? Hvernig var það t.d. með Líbíu? Var ekki Líbía látin sæta alþjóðlegum viðskiptalegum refsiaðgerðum um langt árabil af þeim sökum einum að Líbíumenn neituðu að framselja tvo meinta hryðjuverkamenn? Vissulega alvarlegt, en það var nú ekki stærra mál þó en það sem alþjóðasamfélaginu dugði til að réttlæta að halda heilli þjóð í viðskiptalegum refsiaðgerðum um langt árabil. Hvað með Suður-Afríku? Það er flestra manna mál að pólitísk einangrun og viðskiptalegar refsiaðgerðir hafi átt sinn þátt í að fella ríkisstjórn kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar í Suður-Afríku, sem vissulega bar ábyrgð á skelfilegum hlutum. En er ekki kominn tími til að ræða það hvort ekki verði að fara að taka forustu fyrir því einhvers staðar á alþjóðavettvangi að skoða slíkar aðgerðir gagnvart Ísrael? Eða er það þá þannig að það megi bara beita slíkum aðgerðum ef viðkomandi ríki er ekki vinur Bandaríkjamanna og nýtur ekki skjóls eða stuðnings af þeim? Er það þá það þegar allt kemur til alls sem gerir það að verkum að menn ræða varla einu sinni í vestrænum stjórnmálum hugmyndir um slíkar aðgerðir gegn Ísrael? Ég held að niðurstaðan af þessu og það er skoðun mín, frú forseti, að aðferðafræðin sem menn hafa almennt verið að beita í þessum efnum er röng, hún er röng. Það verður að færa áhersluna yfir á borgaralegar og fyrirbyggjandi aðgerðir ef ná á árangri í deilum þjóða, trúarhópa, menningarheima. Það verður að jafna og bæta lífskjör í heiminum og gefa því fólki á þeim svæðum þar sem ástandið er verst einhverja von um betri framtíð og eitthvað annað en að grípa til vopna og ofbeldis. Norðurlöndin geta haft miklu hlutverki að gegna sem boðberar slíkrar hugmyndafræði. Hún er í raun sprottin héðan, frá Norðurlöndunum, því að það var á norrænum vettvangi sem menn fóru fyrst fyrir alvöru fyrir um tíu til fimmtán árum að ræða hugmyndafræði borgaralegra og fyrirbyggjandi friðaraðgerða, það sem stundum er kallað á sænskri tungu: „Civil och förebyggande åtgärder“. Ég vil aðeins nefna það sem snýr að breytingum á högum okkar samfara gleðilegri brottför Bandaríkjahers af Íslandi og nefna aðeins tvennt. Það er í fyrsta lagi það sem snýr að aðgerðum okkar Íslendinga í framhaldinu og þá sakna ég þess að eitthvað sé talað um mengunarþáttinn og þá hreinsun sem ráðast þarf í og Íslendingar hafa nú með samningnum, sem vissulega má gagnrýna, tekið á sínar herðar að gera. Það hefur verið metið svo að það kunni að kosta 2–3 milljarða hið minnsta, en ekkert er vikið að því í ræðu ráðherra og ekki heldur, að ég sé, í skýrslunni. Ég spyr í öðru lagi - næst á eftir spurningu minni til ráðherra um hvort ríkisstjórnin ætli að biðjast afsökunar á stuðningi við Íraksstríðið vel að merkja, sem er formleg spurning af minni hálfu. - Verða fjárveitingar á fjárlögum næsta árs til að hefja hreinsunarstarfið eða á það bara að dankast eins og sumir hafa áhyggjur af? Þær aðgerðir sem við Íslendingar þurfum svo að grípa til eru borgaralegs eðlis og þær hafa ekkert með einhverja hernaðar- eða vígbúnaðarhugsun að gera, enda hefur engum tekist að benda á neina sérstaka ógn sem réttlæti það að við förum að standa í slíkum æfingum, Íslendingar. Þegar menn svo draga upp hryðjuverkin og segja að þau hafi komið í staðinn og nú verði menn að vígbúast til að mæta þeim, ja, þá spyr ég á móti: Halda menn að það sé aðferðin? Halda menn að hefðbundin hernaðaruppbygging og hefðbundinn vígbúnaður sé lausn í sambandi við glímu við hryðjuverk? Ætli það nú? Ætli það sé ekki einmitt það sem eru einhver sterkustu rök sem hægt er að færa fram fyrir breyttri aðferðafræði í sambandi við öryggis- og friðarmál í heiminum, það er tilkoma skipulegrar hryðjuverkastarfsemi, vegna þess að hún er sprottin úr þeim jarðvegi sem er undirrót alls ills í heiminum. Skortur er á lýðræði, það er skortur á lífsbjörg og það er það ástand sem heilar þjóðir og heilir heimshlutar búa við að engin von er um betri framtíð. Það er ekki boðið upp á neina von. Eða hvaða von halda menn að þriðja kynslóð í flóttamannabúðum Palestínumanna eigi, þar sem þriðja kynslóðin er að alast upp við þann veruleika að vera lokuð inni í flóttamannabúðum og lifa á matarsendingum og fjárframlögum hjálparstofnana, þar sem er 100% atvinnuleysi og engin von um betri framtíð fyrr en örlar þá á einhverri lausn deilumála Ísraels og Palestínu? Minnst er á það í ræðunni að 60 ár eru að verða liðin frá því að Ísland gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og réttilega líka að Ísland var lengi minnsta sjálfstæða ríkið innan þeirra samtaka. Ég hef átt mér þá von lengi að Ísland minnist þeirrar stöðu sinnar og taki hlutverk sitt sem ein af forustuþjóðum smáríkja í heiminum alvarlega. Þar gæti Ísland virkilega skipt máli. Ég hef lyft þeirri hugmynd, meira að segja í bók, að Ísland bjóðist til að hýsa smáríkjastofnun Sameinuðu þjóðanna og stuðli að því að hún verði til með rausnarlegu framlagi sem gistiland þeirrar starfsemi. Það væri glæsilegt framlag af hálfu Íslands, að hér yrði byggð upp alþjóðastofnun sem gætti sérstaklega hagsmuna og réttinda smáríkja og minni mál- og menningarsvæða. Þá gæti orðið sómi að framgöngu okkar sem og sómi að því að við tækjum sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. En ég minni aftur á í sambandi við það mál að það sem mestu máli skiptir þar er ekki að lokum hvað það kostar eða með hvaða aðferðum við kunnum að komast þangað inn, heldur að fullur sómi verði að þátttöku okkar í starfinu ef við förum þangað inn. Að sú afstaða sem Ísland tekur verði okkur til sóma, að við verðum boðberar þeirrar jákvæðu stefnu í utanríkis- og alþjóðamálum sem sómi verður að, t.d. með því að vera alls staðar og ætíð boðberi lýðræðislegrar, friðsamlegrar alþjóðasamvinnu. Hvað er það sem smáríkin eiga allt undir í heiminum? Það er að aðferðafræði valdbeitingarinnar, hnefaréttarins linni, vegna þess að smáríkin munu aldrei gæta hagsmuna sinna eða verja sig í heiminum hvorki með vopnavaldi né efnahagsvaldi. Það eru smáríkin sem eiga allt undir því að alþjóðasambandið sé lýðræðislegt og réttlátt og fari að alþjóðalögum. En stóru ríkin hafa tilhneigingu til þess að túlka þjóðarréttinn eins og þeim sýnist og virða hann stundum og stundum ekki. Ég vil að lokum spyrja um þá nefnd sem hæstv. forsætisráðherra hefur rætt um að eigi að koma til sögunnar og móta stefnu á sviði utanríkis- og öryggismála: Stendur til að nefnd verði skipuð á næstunni með fulltrúum allra flokka, sem sannarlega er fagnaðarefni að slíkt verði endurvakið? Að síðustu ætla ég að fagna gerð fríverslunarsamnings Íslendinga og Færeyinga og fagna því sérstaklega að nú verður stofnað embætti aðalræðismanns Íslands í Færeyjum með diplómatíska stöðu. Þá rifjast það upp fyrir mér að einhvern tíma hef ég nú sagt að eina sendiherraembættið sem ég kynni að hafa áhuga á að gegna - hef ekki verið áhugasamur um starf á þeim vettvangi í sjálfu sér sérstaklega - en einhvern tíma sagði ég að eina sendiherraembættið sem ég gæti í raun hugsað mér að sækja um væri að fá að verða fyrsti sendiherra Íslands í sjálfstæðum Færeyjum. Vonandi styttist í það að Færeyjar nái fullu sjálfstæði og að embætti aðalræðismanns Íslendinga breytist þá í sendiherraembætti, og þá kynni svo að fara að 

Hæstv. forseti. Varðandi þá tillögu sem kom hér síðast fram í máli hv. þingmanns þá held ég að þetta sé mál sem utanríkisráðherra verði að taka til mjög alvarlegrar skoðunar og reyna að ganga í sem allra fyrst. Svona tilboð koma ekki á hverjum degi. Hv. þingmaður vék í máli sínu að upplýsingum þeim sem Colin Powell baðst afsökunar á. Það er rétt að hann gerði það. Hann baðst afsökunar á því að hafa komið fram fyrir hönd þjóðar sinnar í þessu mikilvæga máli í öryggisráðinu með rangar upplýsingar og sagði að það hefði verið svartur blettur á sínum ferli. Hann var að sjálfsögðu ekki að tala um Íraksstríðið almennt heldur þennan dag og þær upplýsingar sem hann hafði í farteskinu. Vegna þess að hv. þingmaður kallaði eftir afstöðu íslenskra stjórnvalda í þeim efnum vil ég rifja upp ummæli fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra Halldórs Ásgrímssonar sem hefur ítrekað sagt að hann telji að þessar upplýsingar hafi verið rangar og bætt því við hann telji að honum sé mjög til efs að sama ákvörðun hefði verið tekin ef réttar upplýsingar hefðu legið fyrir. Að hinu leytinu til vil ég taka undir ýmislegt sem kemur fram í máli hv. þingmanns um málefni Ísraels og honum meðal annars til hróss en bæta þó við að sendiherra þess ágæta ríkis hefur verið á ferð hér á landi á síðustu dögum. Það er mjög mikilvægt að við tölum við þær þjóðir sem við erum ósáttir við í einhverju tilliti. Ég er ekki fylgismaður þess að við hættum að tala við þá sem við erum ósammála. Það er einmitt brýnt að tala við þá sem við erum ósammála og færa rök fyrir okkar sjónarmiði og gagnrýna ef svo ber undir. Þess vegna vil ég fagna því að það hefur verið gert, meðal annars af hálfu hæstv. utanríkisráðherra og hv. þingmanns en gagnrýna þá um leið sem vildu sýna mótmæli sín í verki með því að tala ekki við sendiherrann vegna þess ef við mundum öll nota þá aðferð þá kæmust slík mótmæli aldrei á framfæri.

Herra forseti. Ég vil nú bara til að enginn misskilji neitt upplýsa að tvö skilyrði þarf til þess að ég sæki um þetta starf, þ.e. að Færeyjar séu orðnar fullvalda ríki, sjálfstætt. Ég er einlægur stuðningsmaður þess. Ég held að það væri gott fyrir Færeyjar og gott fyrir Ísland að það gerðist en auðvitað er það ákvörðun Færeyinga sjálfra - og svo að sjálfsögðu að við værum þá að tala um fullgilt sendiherraembætti þar. Ég tek svo bara fram að ég tel að við eigum að fylgja þessu eftir með því að stofna sambærilega skrifstofu á Grænlandi. Það hlýtur að vera eðlilegt enda höfum við ekki gert greinarmun yfirleitt á færeysku og grænlensku samstarfi. Við erum jú saman í Vestnorræna ráðinu og mér finnst eðlilegt að við hugum að því í framhaldinu að sams konar skrifstofa verði opnuð í Nuuk. Ég bara endurtek það sem ég sagði: Menn eins og Colin Powell eru menn að meiri. Menn vaxa af því að viðurkenna mistök sín og biðjast afsökunar á þeim. Þeir eiga enn þann kost Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson. Þó þeir séu horfnir af vettvangi stjórnmálanna þá ættu þeir enn þann kost að vaxa af því og verða menn til þess að viðurkenna mistök sín og biðjast afsökunar. Ríkisstjórnin sem situr í dag á hins vegar að framkvæma stefnubreytinguna og lýsa henni yfir. Það er hægt að draga Ísland formlega út af þessum lista. Hann er í sjálfu sér til. Hann er efnislegur. Þá mundu menn framvegis verða að vitna til hans á spjöldum sögunnar með því að taka fram að Ísland hefði fallið frá stuðningi sínum við þessar aðgerðir og gert það opinbert. Það dugar ekki sem hv. þingmaður var hér að vitna í að fyrrverandi forsætisráðherra og utanríkisráðherra Halldór Ásgrímsson hafi gert. Það dugar ekki. Það er aumlegt yfirklór að ætla að reyna að bjarga sér þannig eins og hann og reyndar fleiri hafa gert í þessu máli. Í sambandi við Ísrael að lokum þá er það að sjálfsögðu þannig að á meðan menn eiga stjórnmálaleg samskipti við ríki og á meðan menn hafa ekki bara gefist upp á þeirri leið þá eiga menn að nota þau að sjálfsögðu. Ég er sammála hv. þingmanni um það. En ég held því jafnframt fram, og það er þannig samkvæmt alþjóðalögum, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég heyri að við getum verið sammála á ýmsum sviðum í þessum mikilvæga málaflokki sem varðar utanríkismál. Það kom mér svo sem ekki á óvart að hann og fleiri hafa saknað einhverra þátta úr þessari ræðu minni sem ég flutti áðan og telja að ég hafi átt að koma inn á mál sem varða Írak til dæmis. Það má svo sem alveg velta því fyrir sér hvort ástæða hefði verið til að vera með einhvern kafla í ræðunni um Írak. Eins og ég hef sagt opinberlega eftir að ég fékk þetta mikilvæga embætti þá er það nú bara þannig að við höfum enga aðkomu að þeim málum í dag sem varða Írak. Það má hafa mörg orð um ástandið og sorglegt er að vita til þess hversu margir óbreyttir borgarar hafa látið lífið. Við getum velt því fyrir okkur hvort sú lýðræðisþróun sem þó allir eru að vonast til að muni eiga sér stað í þessu landi náist einhvern tímann. En hv. þingmaður var að tala um að stjórnvöld ættu að biðjast afsökunar á því sem þarna átti sér stað og þeim stuðningi sem fólst í því að þremur spurningum var svarað játandi af hálfu fyrrverandi ráðamanna hér. Þessar spurningar voru í fyrsta lagi hvort leyfð yrðu afnot af Keflavíkurflugvelli. Önnur spurningin var hvort leyft yrði flug um íslenskt flugstjórnarsvæði. Þriðja spurningin var hvort við tækjum þátt í uppbyggingunni í Írak eftir að Saddam Hussein hefði misst völdin og verið hrakinn frá völdum. Þetta er málið í hnotskurn. Ég veit ekki alveg á hverju ætti að biðjast afsökunar nákvæmlega í dag 

Frú forseti. Þetta er nú stærra mál en svo að einungis hafi verið svarað einhverjum þremur spurningum játandi um afnot af íslensku landsvæði og lofthelgi. Ísland lýsti yfir pólitískum stuðningi við þessar aðgerðir. Ísland var sett á listann yfir ríkin sem studdu aðgerðirnar. Ísland studdi þar með aðgerð sem fól í sér gróft brot á alþjóðalögum og hefur leitt til ómældra hörmunga, eins og varað var við. Halldór Ásgrímsson og Davíð Oddsson, fyrrverandi hæstv. ráðherrar, báru ábyrgð á kúvendingu á stefnu Íslands á einum sólarhring bak við tjöldin því fram að því, þangað til tveimur dögum fyrir að nafn Íslands birtist á listanum, hafði utanríkisráðherra sagt að stefna Íslands væri: Meiri tími fyrir vopnaeftirlitið og ný ályktun í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Þessari stefnu var kúvent. Þing og þjóð stóð allt í einu frammi fyrir því að þessir tveir menn höfðu misnotað nafn Íslands með þessum hætti. Það er ljótur blettur á stjórnmálasögu okkar og þátttöku í alþjóðasamstarfi. Þó seint sé eiga menn að biðjast afsökunar á því. Eða hvað? Finnst mönnum gaman að þetta standi svona þegar til dæmis breska læknatímaritið The Lancet á grundvelli alþjóðlegra viðurkenndra aðferða metur það svo að um 650.000 óbreyttir borgarar hafi látið lífið í Írak af völdum stríðsins? Sömu aðferðir og sömu aðilar hafa með stuðningi alþjóðasamfélagsins reynt að meta til dæmis mannfallið í Darfúr. Með sömu aðferðafræði er útkoman þessi fyrir Írak. 

Hæstv. forseti. Þetta mál hefur margoft verið rætt á hv. Alþingi. Í sjálfu sér er erfitt að koma fram með nokkuð nýtt í því. Mér er kunnugt um skoðanir hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar á þessu öllu. Ég sagði að ráðamenn Íslands svöruðu þessum þremur spurningum játandi. Þeir báðu ekki um að vera á einhverjum lista. Í dag er enginn listi til. Hvernig ættu Íslendingar að koma fram og biðja um að vera þurrkaðir út af einhverjum lista sem í raun er ekki til í dag? Það sem er aðalatriði í dag, sem við eigum að einbeita okkur að, er að styðja það uppbyggingarstarf sem á sér stað. Við Íslendingar höfum sett í það 300 millj. kr., sem ég rétt og í samræmi við það stefnt var að á sínum tíma. Síðan spurði hv. þingmaður um hreinsunina vegna brottfarar hersins. Það er rétt. Vissulega þarf að hreinsa landið, ekki bara á svæði Keflavíkurflugvallar heldur víðar. Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. hefur það 

Herra forseti. Spurning mín var: Fær Þróunarfélagið þá peninga? Verða settir peningar í þetta á næsta ári? Þarf ekki að taka það inn í fjárlög? Eða hvaðan fær Þróunarfélagið fjármuni til að standa í þeim kostnaðarsömu hreinsunaraðgerðum, sem gætu kostað hundruð milljóna króna? Ef pakkinn í heild sinni er upp á 2 til 3 milljarða þá dugir varla minna en allmörg hundruð milljóna ef menn ætla að gera eitthvað af gagn á næsta ári. En varðandi Írak aftur, þá spyr ég nú bara: Hvaða uppbyggingarstarf? Hvaða uppbyggingarstarf eigum við að styðja í Írak eins og málum er þar komið? Fer ekki ástandið versnandi dag frá degi? Er ekki landið á barmi borgarastyrjaldar? Þarf ekki fyrst að reyna að gera þá hluti upp áður en menn geta farið að tala um uppbyggingarstarf? Það er aldeilis uppbyggingin í Afganistan eða Írak. Þetta hefur heppnast stórkostlega. Nei. Ég held að við getum ekki afgreitt málið svona.

Herra forseti. Það er eðlilegt að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi áhyggjur af því hvað það kosti hafi orðið mengun á hersvæðinu á Suðurnesjum. Það var ríkisstjórn hans, sem hann sat í, sem samdi um að Bandaríkjamenn skyldu lausir allra mála að þessu leyti svo að hann ber á því pólitíska ábyrgð. Ég bið hann þó ekki um að biðjast afsökunar á því að hafa setið í þeirri ríkisstjórn þótt full ástæða væri til, eins og hún stóð sig. Annars stóð ég ekki upp til að ræða það og heldur ekki til að endurtaka það sem ég sagði áður um Írak. Auðvitað hljótum við Íslendingar að stuðla að því að friður komist á eftir okkar litlu getu, þar eins og annars staðar. Ég tek undir þau orð sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að því leyti. Það hefur ævinlega verið grundvallaratriði fyrir Íslendinga að finna friðsamlega lausn á málum. Við viljum lýðræðislega lausn á málum og berjumst hvarvetna fyrir friði. Það er grundvöllur í okkar pólitísku afstöðu á alþjóðavettvangi og af þeim sökum höfum við unnið okkur traust. Auðvitað lýsir sú ákvörðun að við gefum kost á okkur í öryggisráðið þeirri skoðun okkar að við, þótt smáir séum, getum staðið undir þeirri ábyrgð. Hv. þingmaður talaði um að smáþjóðasetur yrði sett á fót hér á Íslandi. Ætli þau séu ekki 96, smáríkin í Sameinuðu þjóðunum, 10 milljóna manna og minni. Þetta yrði myndarlegt setur fyrir allar þessar þjóðir. Ég vil endilega taka undir þessar hugmyndir og vinna að því ef hægt er.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir undirtektirnar. Ég held að það gæti verið spennandi að setja í gang skoðun á því hvort þetta gæti pólitískt og efnislega orðið að veruleika. Maður sér það fyrir sér að þetta gæti með einhverjum hætti sprottið upp frá smáríkjastofnun sem er starfrækt við Háskóla Íslands. Þar er líka Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur, sem sérstaklega helgar sig baráttu fyrir verndun tungumála og minni menningar- og málsvæða. Ýmsir fleiri gætu þar lagt saman kraftana. Síðan þyrfti að kynna þessa hugmynd og vinna brautargengi á alþjóðavettvangi. Ég er viss um að á því eru ýmsir möguleikar. Varðandi mengunina á Suðurnesjum og samning sem þáverandi utanríkisráðherra Jón Baldvin Hannibalsson átti aðild að, sem er í grunninn milli hersins og sveitarfélaga á Suðurnesjum, um nýtt vatnsból í stað hins gamla sem herinn hafði mengað þá var sá samningur aldrei kynntur í ríkisstjórn. Ég tók mig til og fletti fundargerðum ríkisstjórnar frá þessum tíma til að taka af allan vafa um það. Hann var hvergi borinn upp eða kynntur í ríkisstjórn þegar hann var gerður og því á ábyrgð þess ráðherra sem hann gerði. Ég er ekki að hlaupast undan því að hafa setið í þeirri ríkisstjórn sem gerði mjög margt gott, eins og ég veit að hv. þingmaður er mér sammála um, t.d. að endurreisa atvinnulífið úr þeim brunarústum sem Sjálfstæðisflokkurinn skildi það eftir í þegar hann hljópst frá verkinu á haustmánuðum 1988. Sá samningur er bölvaður, það er alveg rétt. Það var slæmt að hann skyldi gerður eins og hann var gerður. En hann fylgir því fordæmi, sem varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins hafði iðulega áður sýnt, að leysa Kanann undan öllum skyldum, t.d. á Heiðarfjalli, sem er öllum til skammar, að síðan skuli landeigendur þar sitja uppi með mengunina og ruslahaugana, að þeir séu þar í leyfisleysi og í raun ólöglega á landi í einkaeign. En samningurinn suður frá leysti Bandaríkjamenn aðeins undan grunnvatnsmengun á því svæði sem hann tók til vegna gamla vatnsbólsins 

Herra forseti. Það kemur í ljós að ýmislegt var ekki borið undir ríkisstjórnina á þeim tíma sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnar til. Það hefur nú verið upplýst. Ég hef séð af skrifum þingflokksformanns Vinstri grænna, hv. 9. þm. Reykv. s. að hann leggur trúnað á að formaður Framsóknarflokksins og formaður Alþýðuflokksins hafi séð ástæðu til, með laumulegum hætti, að senda mann til Þýskalands til að athuga hvort minnst væri á Svavar Gestsson í Stasi-skýrslum. Nú langar mig af þessu tilefni að vita, af því að talað er um að biðjast afsökunar, hvort formaður Alþýðubandalagsins á þeim tíma hafi vitað um þessa sendiför, Ólafur Ragnar Grímsson?

Ég geri ekki ráð fyrir því að þáverandi fjármálaráðherra, Ólafur Ragnar Grímsson, hafi frekar en við félagar hans í ríkisstjórn, ég og Svavar Gestsson, haft hugmynd um þetta mál. Ég held að það liggi í hlutarins eðli að ef einhver okkar hefði fengið um það vitneskju þá hefðum við vitað um þetta allir. Því vil ég a.m.k. trúa þangað til annað kemur í ljós. Varðandi ábyrgð á verkum ríkisstjórnar og ráðherra, svo það komi fram og fræðilega hliðin á því máli liggi fyrir í þessu sambandi, af því þetta virðist vefjast fyrir mönnum, þá er ríkisstjórn á Íslandi samkvæmt íslenskum stjórnarrétti og íslenskri stjórnsýsluhefð ekki svokallað fjölskipað stjórnvald. Öfugt t.d. við ríkisstjórn Svíþjóðar. Það leiðir af verkum að ef ráðherra sem fer með málaflokk kynnir ekki ákvarðanir sínar eða gjörninga í ríkisstjórninni þá liggur hin stjórnskipulega ábyrgð hjá honum en ekki ríkisstjórninni í heild vegna þess að ríkisstjórn á Íslandi er ekki fjölskipað stjórnvald.

Virðulegi forseti. Þegar ég las ræðu hæstv. utanríkisráðherra í gær hnaut ég strax um það sem ekki var sagt og það er ansi margt í þessari skýrslu sem ekki er sagt og ekki er minnst á einu orði. Ég varð að lesa hana þrisvar, virðulegi forseti, til að trúa mínum eigin augum og ég varð að lesa hana aftur áðan til að leita enn staðfestingar á því hvort það gæti virkilega verið að hæstv. utanríkisráðherra Íslands kæmi fyrir Alþingi og flytti ræðu án þess að minnast einu orði á mesta hneyksli í utanríkismálum Íslands frá upphafi, sem er stuðningur ríkisstjórnarinnar við hina ólöglegu innrás í Írak. Ég trúði því ekki fyrr en ég tók á að hæstv. utanríkisráðherra ætlaði að láta það algerlega ógert að minnast á þennan skelfilega verknað. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ég fylltist depurð en líka reiði þegar hæstv. utanríkisráðherra fór í andsvörum áðan að tala um lista hinna viljugu þjóða og talaði eins og íslensk stjórnvöld bæru ekki lengur neina ábyrgð á því að við Íslendingar værum á þessum lista vegna þess að þessi listi væri ekki til. Hvers konar röksemdafærsla er þetta eiginlega? Þetta er ekki boðlegt. Hundruð þúsunda manna liggja í valnum. Fleiri hundruð þúsunda búa nú við örkuml. Landið logar í borgarastyrjöld. Það ríkir alger óöld í Írak. Þessi innrás hefur farið svo gersamlega úr böndunum að það eru allir farnir að viðurkenna það nema einstakir ráðherrar í ríkisstjórn Íslands. Í raun og veru hafa allir spádómar um það hvernig þetta mundi fara áður en innrásin hófst orðið að veruleika og þetta hefur í rauninni farið miklu verr en nokkur gat ímyndað sér. Samt leyfa ráðherrar, sem settu Ísland á listann yfir hinar svokölluðu viljugu þjóðir að þjóðinni forspurðri, sér að koma ræðustól og tala hér blákalt eins og þetta hafi bara verið eitthvert smámál. Þetta er ekkert smámál, þetta er grafalvarlegt mál. Við Íslendingar berum ábyrgð á þessu. Við vorum settir á þennan lista sem notaður var til að réttlæta þessa ólöglegu, skelfilegu innrás í fullvalda ríki og við berum ábyrgð á því. Mér finnst alveg með ólíkindum að ríkisstjórnin skuli ekki geta viðurkennt þessi mistök, að hún skuli ekki geta beðið þjóðina afsökunar á þessum mistökum og lýst því yfir á alþjóðavettvangi að þetta hafi verið mistök sem hún harmi. Það eru svo ótal margar sannanir fyrir því, og við þurfum ekkert að segja núna og getum heldur ekki sagt að auðvelt sé að vera vitur eftir á, því að við sáum það fyrir áður en innrásin hófst að menn væru að hrófla við púðurtunnu. Ástandið í Írak var mjög viðkvæmt. Ég er ekki draga neitt úr því að þar hafi verið harðstjórn. Að sjálfsögðu var þar harðstjórn, ógeðsleg harðstjórn, að sjálfsögðu voru brotin þar mannréttindi og að sjálfsögðu var fólk þar tekið af lífi án dóms og laga og fangelsað.  Því miður var það svo að ákveðnir stjórnmálamenn, bæði í Bandaríkjunum, sem réðu þar ferðinni, og líka á Íslandi, vildu ekki hlusta á þessar staðreyndir. Af einhverjum óútskýranlegum ástæðum vildu þeir ekki hlusta. En afleiðingarnar af innrásinni í þetta land hafa verið svo skelfilegar og eiga eftir að verða svo skelfilegar að það sem greitt hefur verið fyrir til að losna við Saddam Hussein og undirsáta hans í Írak er allt of dýru verði keypt, og við vissum það fyrir. Við vissum það fyrir að þetta mundi sennilega fara svona, að landið mundi loga í borgarastyrjöld og þetta færi allt á versta veg. Virðulegi forseti. Það er annað í þessari skýrslu og ræðu hæstv. utanríkisráðherra sem ekkert er minnst á og það er að sjálfsögðu ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég hefði gjarnan viljað fá að sjá einhverjar hugleiðingar frá utanríkisráðherra Íslands um ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs og þá er ég að tala um ástandið í Ísrael, Palestínu og Líbanon. Þar hafa gerst mjög alvarlegir atburðir á þessu ári, innrás í Líbanon, stöðug átök milli Palestínumanna og Ísraelsmanna og þetta er að sjálfsögðu ástand sem kemur okkur Íslendingum við. Þetta er ástand sem er ógnun við jafnvægi og stöðugleika í heiminum. Þarna er ástand og aðstæður sem hugsanlega munu verða neistinn að næstu stórstyrjöld í heiminum. Það er ekkert flóknara en það. Og ég vísa því á bug að það sé gagnrýni vert, eins og kom fram hjá hv. þm. Birni Inga Hrafnssyni áðan, og röng leið að neita að hitta sendiherra Ísraels til að mótmæla framferði Ísraelsmanna í Palestínu. Það er ekki röng leið, það er útilokunarleið sem beitt er gegn stjórnvöldum sem taka ekki í raun lengur neinum rökum í málflutningi. Þessari aðferð var m.a. beitt með mjög góðum árangri gegn Suður-Afríku á sínum tíma. Það er fyllilega tímabært að farið sé að beita þessari aðferð gegn Ísrael, því að það sýnir sig að Ísraelsmenn vilja ekki hlusta á nein rök og halda bara áfram. Aðgerðir þeirra gegn Palestínumönnum eru ólöglegar. Hernámið í Palestínu er ólöglegt, múrinn skelfilegi, sem ég hef séð með eigin augum í Palestínu, er ólöglegur samkvæmt alþjóðalögum og aðgerðir Ísraelsmanna gegn Palestínumönnum eru engan veginn í samræmi við tilefnið, ef það er yfirleitt nokkurt tilefni. Jafnvel þótt Palestínumenn skjóti einhverjum eldflaugum inn á ísraelskt svæði er ekki hægt að réttlæta það að því sé svarað til baka með stórskotaliði, skriðdrekum og orrustuþotum. Það er ekki hægt að réttlæta það með árásum á íbúðahverfi Palestínumanna. Það verður að segjast eins og er. Þótt stríð sé viðbjóðslegt hljóta menn samt sem áður að setja mörkin einhvers staðar í þeim efnum. Annað, virðulegi forseti, sem hæstv. utanríkisráðherra minnist hvergi á er Svalbarðamálið. Í fyrri ræðum utanríkisráðherra sem fluttar hafa verið á hinu háa Alþingi hafa utanríkisráðherrar upplýst þingið um hvernig þau mál standa en hæstv. núverandi utanríkisráðherra virðist ekki sjá neina ástæðu til að minnast á það einu orði. Hér er um að ræða mjög mikilvægt hagsmunamál okkar Íslendinga gagnvart nýtingarrétti og hugsanlegri aðkomu að nýtingu náttúruauðlinda í Íshafinu. Á þetta er ekki minnst einu einasta orði. Við fengum að heyra það frá hæstv. þáverandi utanríkisráðherra, Geir H. Haarde, í fyrra að málin væru í skoðun og að verið væri að vinna að lögfræðiáliti varðandi þessi mál með það hugsanlega í huga að stefna Norðmönnum fyrir Alþjóðadómstólinn í Haag. Ég vil nota tækifærið, virðulegi forseti, til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvernig þessi mál standa núna, hvort ekki sé komin einhver niðurstaða í málin eftir að ríkisstjórnin er búin að vera að skoða þau í þó nokkuð mörg ár. Það hlýtur að vera komin einhver niðurstaða í þau og þingið hlýtur að eiga heimtingu á því að fá svör við þeirri spurningu hvernig þessi mál standa. Virðulegi forseti. Fyrst farið er að tala um Svalbarða og Norðurhöf, sem eru náttúrlega svæði sem skipta okkur Íslendinga mjög miklu máli, þá verður að viðurkennast að hæstv. utanríkisráðherra kom aðeins inn á þau mál í ræðu sinni, ræddi m.a. um siglingar í Norðurhöfum. Það er alveg ljóst að siglingar um Norður-Íshafið eiga eftir að aukast mjög mikið á næstu áratugum. Það var haldin ráðstefna á Akureyri í ágúst síðastliðnum, Ísland í þjóðleið – Siglingar á Norðurslóðum og tækifæri Íslands, og í kjölfar þeirrar ráðstefnu var gefið út lítið greinasafn sem er fyrir margra hluta sakir afskaplega áhugavert. Þar kemur m.a. fram að olíuflutningar um Norður-Atlantshaf og hafsvæðið umhverfis Ísland munu aukast stórlega á næstu árum. Gísli Viggósson, forstöðumaður rannsókna- og þróunarsviðs Siglingastofnunar Íslands, benti m.a. á norska skýrslu þar sem segir að heildarmagn olíuflutninga með skipum frá norðvestanverðu Rússlandi, þ.e. Múrmansksvæðinu, sé áætlað um 80 millj. tonna árið 2015. Talað er um að 60% af því eða hvorki meira né minna en 48 milljónir tonna verði flutt vestur um haf til Bandaríkjanna og Kanada. Það þýðir, ef við erum að tala um 100 þúsund tonna olíuskip, að 500 fulllestuð skip munu sigla um íslensku lögsöguna á hverju ári aðra leiðina. Síðan þurfa þau að sigla til baka og þá sigla þau væntanlega með kjölfestu um borð. Hér er á ferðinni stórmál og við Íslendingar hljótum að þurfa að líta á þessi mál mjög heildstætt, þ.e. málefni okkar varðandi Svalbarðasvæðið, sem skiptir mjög miklu máli, og málefni okkar varðandi siglingar um Norðurhöf. Við hljótum að líta á öryggismálin, við hljótum að líta á samskipti við aðrar þjóðir. Norðmenn hafa gefið til kynna að þeir hafi hugsanlega áhuga á að eiga við okkur einhvers konar samstarf í þessum efnum og ég hygg að hagsmunir okkar og Norðmanna fari mjög saman hvað þetta varðar. Því tel ég mjög mikilvægt að við náum lendingu í Svalbarðamálinu, náum einhverri sátt um það eða niðurstöðu því það mál snýr einkum og sér í lagi að Norðmönnum. Thorbjörn Jagland, fyrrverandi forsætisráðherra Noregs og fyrrverandi formaður norska verkamannaflokksins og núna forseti norska Stórþingsins, var hér á Íslandi á dögunum. Hann hitti þá m.a. okkur formenn þingflokkanna og við áttum við hann afskaplega áhugaverðar umræður. Ég beindi þó til hans þeirri spurningu og þeim athugasemdum hvort við gætum ekki einmitt átt nánara samstarf, þ.e. við Íslendingar og Norðmenn, í þessum efnum. Thorbjörn Jagland tók mjög jákvætt í þetta og ég hygg að hann hafi kannski farið heim til baka til Noregs með fleiri hugmyndir í kollinum varðandi þessi efni en hann hafði þegar hann kom hingað. Ég vona að íslensk stjórnvöld leiti leiða til að ná einmitt eins konar samkomulagi eða samvinnu við Norðmenn í þessum efnum því að hér fara saman mjög miklir hagsmunir, í raun og veru sameiginlegir hagsmunir okkar Íslendinga og Norðmanna varðandi þessa hluti. Olíuvinnsla í Barentshafi er að fara á fullt skrið. Sennilega mun olíuvinnsla og gasvinnsla einnig hefjast við Svalbarða áður en langt um líður og það er alveg ljóst að flutningar og annað varðandi þá starfsemi mun fara fram í gegnum íslenska lögsögu því að stærstu markaðirnir fyrir þessar afurðir er sannarlega í Norður-Ameríku, Mið-Ameríku og jafnvel Suður-Ameríku. Hér er því á ferðinni mjög stórt og mikilvægt mál. Tími minn er senn á þrotum, virðulegi forseti. Það eru miklu fleiri atriði sem ég hefði viljað minnast á og ræða um, þ.e. atriði sem hæstv. utanríkisráðherra talar um í ræðu sinni og eru virkilega þess virði að vera rædd í þessum ræðustól. Til að mynda hefði ég viljað ræða nánar brotthvarf Bandaríkjahers og ég hefði viljað nota tækifærið hér til að beina því að utanríkisráðherra hvort ekki sé rétt að íslensk stjórnvöld íhugi betur stöðu þeirra sem störfuðu á Keflavíkurflugvelli á sínum tíma. 600 manns misstu vinnuna þegar Bandaríkjaher hvarf af landi brott og mér finnst íslensk stjórnvöld, ríkisstjórnin, engan veginn hafa staðið sig í því að aðstoða þetta fólk og fylgja því eftir og sjá til þess að það þyrfti ekki að bera skarðan hlut frá borði. Ég hef staðfestan grun um að mjög margir þeirra sem unnu á Keflavíkurflugvelli - þótt þeir hafi fengið ný störf eftir að hafa hætt á vellinum þar sem þeir unnu mjög gott og mikilvægt starf, ekki bara sem starfsmenn Bandaríkjahers heldur líka sem starfsmenn okkar Íslendinga, við að vinna að vörnum og öryggi landsins - hafi í raun og veru borið skarðan hlut frá borði, þ.e. að þau störf sem þeir fengu í staðinn séu ekki jafngóð, jafntrygg og líklega ekki jafn vel borguð og störfin sem þeir höfðu áður. Það hefði verið ánægjulegt ef íslensk stjórnvöld hefðu haft manndóm í sér til að fylgja þessu ágæta fólki betur eftir. Nóg um það, virðulegi forseti. Tími minn er á þrotum og ég hlýt því að ljúka ræðu minni með ósk um að verða settur aftur á mælendaskrá því að enn eru hvergi útrædd hér í dag utanríkismál Íslands.

Virðulegi forseti. Það er ekki ofsögum sagt að við lifum á tímum mikilla breytinga í alþjóðamálum. Breytingarnar eru svo miklar að landakort sem voru góð og gild fyrir 20 árum eru óþekkjanleg í dag. Við lifum á tímum alþjóðavæðingar, kalda stríðinu er lokið. Við lifum á tímum samruna í Evrópu, við lifum á tímum nýrra ógna eða vaxandi ógna hryðjuverka, eiturlyfja og svæðisbundinna átaka. Við lifum á tímum þar sem fátækt og misskipting eru áberandi í stórum heimshlutum, við lifum á tímum þar sem heimurinn er að þjappast saman vegna þeirrar byltingar sem orðið hefur í fjarskiptum. Eins og ég nefndi er kalda stríðinu lokið og ég vil alltaf miða það við fall Berlínarmúrsins haustið 1989. Þegar kalda stríðinu lauk varð breyting á stöðu Íslands. Sú mikla breyting er eiginlega innsigluð á þessu ári með brottför bandaríska hersins frá Miðnesheiði. Brottför bandaríska hersins stafaði m.a. af, þótt um það megi deila hvernig það bar að, breyttu mati Bandaríkjamanna á stöðunni á Norður-Atlantshafi, að þar væri ekki ástæða til að óttast hefðbundin hernaðarleg átök og þess vegna væri ekki þörf á að hafa herstöð hér á landi. Það er auðvitað fagnaðarefni að svo friðvænlega horfi hér í þessum heimshluta hvað sem menn segja um viðskilnað og brottför hersins að öðru leyti. Hins vegar er langt frá því að það horfi friðvænlega í heiminum og svæðisbundin átök eru skelfileg, einkum í Írak og fyrir botni Miðjarðarhafs og í Afganistan, og þessi átök eru vegna fjarskiptabyltingarinnar meira og minna inni í stofu hjá almenningi í heiminum. Það hefur orðið breyting á stöðu Íslands. Við höfum ekki lengur það hernaðarlega og landfræðilega mikilvægi sem við höfðum áður. Við erum ekki lengur flugvélamóðurskip í miðju Atlantshafi, sá tími er liðinn. Breyting hefur orðið á varnarsamstarfi okkar við Bandaríkin, samþykktur var samningur þar að lútandi síðastliðið sumar. Ég var því fylgjandi að fara þá leið að breyta varnarsamningnum að þessu leyti, en ég er eindregið á því að traust aðild okkar að NATO og þátttaka okkar í þeim skyldum sem henni fylgir sé nauðsynlegur þáttur varnarstefnu okkar. Hins vegar krefjast þessar breytingar í veröldinni þess að við setjum aukinn kraft í verkefni á borð við friðargæslu og þróunarhjálp. Það er fagnaðarefni að utanríkisráðherra hefur boðað slíkt og hún kynnti það m.a. í utanríkismálanefnd nú í vikunni að þessi mál séu til sérstakrar skoðunar í utanríkisráðuneytinu, reyndar er það boðað með nýjum fjárlögum að efla eigi fjárlög til þróunarhjálpar. Ég vil eindregið lýsa stuðningi við þessi áform utanríkisráðherra og tel það mikið fagnaðarefni að sú ákvörðun hefur verið tekin að fara bæði yfir skipulag þróunaraðstoðarinnar og skipulag friðargæslunnar, fara m.a. yfir það hvar við getum lagt mest af mörkum, hvernig við getum orðið að liði við að berjast gegn fátækt og misskiptingu. Ég tel að við getum jafnframt hefðbundinni þróunarhjálp orðið að liði í því að byggja upp innra skipulag þjóðanna því að það er almennt viðurkennt, og hinir þekktustu hagfræðingar eru farnir að viðurkenna það að ekki er nóg að byggja upp efnahaginn, það verður líka að byggja upp öflugt velferðarkerfi ef einhver árangur á að nást. Við getum t.d. byggt upp aðstoð í heilbrigðismálum þar sem plágur á borð við alnæmi eða aids og malaríu herja. Sum löndin eru það fátæk og almenningur þar svo illa staddur að hann hefur ekki einu sinni efni á að fá sér flugnanet til varnar gegn malaríu. Þarna getur alþjóðasamfélagið orðið að liði og þarna nýtast tiltölulega litlir fjármunir mjög vel. Það er fagnaðarefni að ákveðið skuli hafa verið að fara yfir þetta mál og efla þessa starfsemi. Meginstoðir íslensku utanríkisstefnunnar hafa verið aðild að Sameinuðu þjóðunum, aðild að NATO, samstarf við Bandaríkin um varnarmál, við höfum verið aðilar að innri markaði Evrópubandalagsins í gegnum Evrópska efnahagssvæðið, við höfum verið virkir þátttakendur í norrænni samvinnu um langt skeið og samstarf þingsins í alþjóðamálum hefur aukist mjög. Ég er þess fullviss að það samstarf er miklu markvissara en það var t.d. þegar ég settist á Alþingi fyrir um 20 árum, ég fullyrði það. Ég vil nefna Norðurlandasamstarfið vegna þess að ég gegni trúnaðarstörfum þar núna. Ég kom inn í það samstarf á ný í haust, inn á Norðurlandaþing eftir tólf ára fjarveru en ég var í stuttan tíma í Norðurlandaráði fyrir tólf árum. Það kom þægilega á óvart, ef svo má segja, hve mér fannst hafa orðið miklar og jákvæðar breytingar á starfi ráðsins. Mér finnst Norðurlandaráð hafa sjálfstraust í dag, mér finnst það telja sig hafa eitthvað fram að færa m.a. í Evrópusamstarfinu þar sem Norðurlöndin eru virkir þátttakendur, sum eru aðilar að Evrópusambandi, önnur eru það ekki en eru aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég finn að það er mjög góð samstaða um það á Norðurlöndum að þau hafi eitthvað fram að færa í þessu samstarfi, að á Norðurlöndunum sé frelsi, þar sé gott velferðarkerfi, þar séu mannréttindi virt og þar sé tiltölulega mikil valddreifing og að þetta getum við fært sameiginlega út í Evrópusamstarfið. Það er alveg ljóst að árangur norræns samstarfs hefur verið mikill í gegnum árin. Við höfum ferðafrelsi á Norðurlöndum og frelsi til búsetu. Við höfum sameiginlegan vinnumarkað og sams konar reglur og gagnkvæmar reglur um félagslegan stuðning. Námsmenn á Norðurlöndum hafa rétt til að læra þar hvar sem er og við viðurkennum próf frá öðrum Norðurlöndum. Þetta er gríðarlega mikils virði og hefur verið okkur mikils virði í gegnum árin og samstarf þessarar stóru fjölskyldu í Skandinavíu getum við fært út á annan vettvang. Miðflokkarnir á Norðurlöndin hafa nýlega samþykkt stefnuskrá um framtíðarsýn sína. Framtíðarsýn þeirra er samvinna yfir landamæri, að afnema landamærahindranir á Norðurlöndunum og hafa forustu í samvinnu við nágrannaþjóðirnar. Norðurlöndin hafa haft mikið samstarf við baltísku löndin, þau hafa haft mikið samstarf við Rússa og Kanadamenn í Norðurskautsráðinu, það samstarf hefur farið vaxandi. Við viljum vera norræn vídd í Evrópusamstarfinu. Við viljum halda öflugu menningarstarfi og samstarfi grasrótarinnar og hafa sem víðtækast samstarf í umhverfismálum og nefni ég þar Norðurskautsráðið sem lykilstofnun því að þar eru miklir hlutir að gerast. Það er mjög áríðandi að efla rannsóknir þar. Í morgun hefur ítrekað verið rætt um norðurleiðina og þá möguleika sem þar opnast. Við þurfum að fylgjast með hvaða áhrif hin mikla bráðnun á norðurhveli jarðar hefur á fiskstofna. Það eru ein stærstu málin hjá okkur að fylgjast sem best með og taka virkan þátt, eins og við höfum gert, í því samstarfi sem er meðal þessara þjóða. Þarna getum við samræmt sjónarmiðin á Norðurlöndum til að vinna með öðrum að þeim miklu verkefnum sem þarna blasa við og eru kannski einna brýnust og afdrifaríkust fyrir okkur af öllum málum ef grannt er skoðað. Ég vil í lokin koma örlítið inn á hin miklu átök sem eru í Miðausturlöndum. Þau hafa kostað óbreytta borgara lífið eins og hér hefur verið rætt um undanfarna daga. Ég tek undir að það sé rangt að það sé innlegg í þau mál að tala ekki við Ísraelsmenn, annan aðilann í þessum deilum. Ég tel að við verðum að gera það, hlusta á þeirra sjónarmið eins og við höfum gert, en við getum ekki undir neinum kringumstæðum annað en fordæmt það að óbreyttir borgarar falli í stórum stíl, hvorum megin víglínunnar sem það er. Ég varð dálítið undrandi á orðalagi hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar áðan þegar hann talaði um nokkrar eldflaugar sem skotið hefði verið á Ísrael. Við getum ekki talað um þetta af svona mikilli léttúð, þó að við fordæmum aðgerðir Ísraelsmanna og höfum gert rækilega. Þetta er flókið og erfitt viðfangsefni og þessi deila virðist verða æ óleysanlegri. Það hefur verið rætt mikið um Írak hér í morgun og ég ítreka að það sem íslenska ríkisstjórnin samþykkti í því efni var að leyfa lendingar á Keflavíkurflugvelli, eins og alltaf hefur verið gert í hliðstæðum átökum og var gert í Flóastríðinu, og að leggja 300 milljónir til uppbyggingar ef friðvænlegar horfði í þessum heimshluta. Því miður hefur svo ekki orðið enn og hef ég ekki tíma til þess að fara nánar út í það efni. Ég tel að Íslendingar eigi að efla utanríkisþjónustu sína eins og það höfum við gert á undanförnum árum. Ég tel að það sé rétt stefna. Við getum ekki lengur treyst á að það sé hlustað á okkur vegna þess að við séum flugmóðurskip í Atlantshafi, við verðum að taka þátt í utanríkismálum á okkar eigin forsendum og það hefur verið stefnan á undanförnum árum. Fyrrverandi utanríkisráðherrar og m.a. Halldór Ásgrímsson, fyrrverandi utanríkisráðherra, vann í þeim anda og ég tel að það hafi verið rétt stefna. Ég minntist á að þingið hefði tekið virkan þátt í alþjóðasamstarfi, ég tel að sú þátttaka sé miklu markvissari en hún var og byggi ég það á langri reynslu sem þingmaður. Ég tel að við eigum að taka þátt á öllum sviðum, vera gildandi og leggja okkar lóð á vogarskálina á alþjóðavettvangi. Það er eftir því tekið ef svo er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu um margt. Hann nefndi sérstaklega norrænu víddina og mikilvægi þess að efla samstarf norrænu þjóðanna í Evrópusamstarfinu og ég tek undir það með honum. Nú í haust sat ég fund um norðurskautsmálefnin, nyrst í Svíþjóð, með hv. þingmanni og fleiri alþingismönnum héðan frá Íslandi. Það var mjög athyglisvert. En því vildi ég spyrja hann þeirrar grundvallarspurningar hvort eina leiðin til að efla hina norrænu vídd í Evrópusamstarfinu til framtíðar og varanlega, þannig að rödd Norðurlandanna verði þar samstillt og há og eftir henni verði tekið og við höfum þar þau hámarksáhrif sem við getum hugsanlega haft í Evrópusamstarfinu, sé sú að Ísland og Noregur sæki um aðild að Evrópusambandinu og gerist þar fullir aðilar rétt eins og Danmörk, Finnland og Svíþjóð eru nú. Er það ekki eina leiðin til að efla raunverulega hina norrænu rödd, efla hina norrænu vídd í Evrópusamstarfinu þannig að það skipti máli og kveði að og sé varanlegt fyrirkomulag þannig að við höfum þar hámarksáhrif? Þjóðirnar tvær sem enn þá standa utan Evrópusamstarfsins að því leyti að þær eru ekki fullir aðilar og veikja þar með verulega samstarf norrænu þjóðanna í Evrópusambandinu, þær þurfi þá að sækja um aðild innan einhverra missira eða ára, þó það sé kannski ekki spurning um mánuði og ár.

Virðulegi forseti. Það var athyglisvert við umræðurnar í Norðurlandaráði að ég heyrði ekki miklar umræður um að Ísland og Noregur væru utan Evrópusambandsins. Ég tel að við eigum að fylgjast með þróuninni þar en að það sé ekki tímabært fyrir okkur að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Hins vegar eigum við að laga efnahagsmál okkar að því sem gerist innan Evrópusambandsins. Ég er ekki einn af þeim sem útiloka aðild að Evrópusambandinu um alla framtíð. Ég er ekki í þeim hópi. En ég tel að það sé ekkert sem rekur á eftir okkur núna að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Við eigum að fylgjast með því hvað þar gerist. Við höfum lagað okkur að reglum þeirra. Um það hafa verið deilur. Ég tók þátt í því í vor að flytja hér frumvarp um aðflutnings erlends vinnuafls sem menn hafa deilt mikið um upp á síðkastið. Við höfum mikið samstarf við Evrópu, eðli málsins samkvæmt, og það er vaxandi og við þurfum að huga vel að efnahagsmálum okkar. En ég er ekki einn af þeim sem telja að við eigum að fara og sækja um aðild á morgun. Við eigum að sjá til hvernig þessi þróun verður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek undir með honum. Ég held að við eigum nefnilega alls ekki að útiloka aðild að Evrópusambandinu heldur þvert á móti að stefna að því að sækja þar um aðild innan einhvers tíma. En það er svo sem ekkert sem liggur á akkúrat núna. Þetta gengur ágætlega eins og er. Ég fagna í sjálfu sér því viðhorfi þingmannsins að hann útiloki ekki aðildarumsókn síðar. Það er gleðilegt að heyra þá tóna úr Framsóknarflokknum eftir að Halldór Ásgrímsson er genginn þaðan á brott en hann var kannski hvað ákafastur Evrópusinni þar innan borðs.  En ég vil ég spyrja hv. þingmann um annað sem hann kom inn á ágætu andsvari sínu, það var hin umdeilda tilskipun frá því í vor um frjálst flæði vinnuafls. Það hefur verið gagnrýnt mjög harkalega, ekki síst af þingmönnum Frjálslynda flokksins, að íslensk stjórnvöld hafi ekki sótt um frest við innleiðingu þeirrar tilskipunar sem gera það að verkum að vinnuafl kemur frá fleiri löndum, frjálst flæði, fólk getur komið hér í auknum mæli en þetta hefur verið heilmikið pólitískt þrætuepli undanfarið. Tekur þingmaðurinn undir það með gagnrýnendum að það hafi verið mistök að innleiða þessa skipun og hún sé rót að einhverjum vanda í samfélaginu, eins og sumir alþingismenn hafa látið liggja að og ýmsir aðrir sem fóðra þá umræðu úti í samfélaginu að útlendingar séu að verða hér mikið vandamál og það að við höfum ekki sótt um frest á þessari tilskipun valdi því vandamáli?

Virðulegi forseti. Nei. Ég tel það ekki mistök að þetta frumvarp hafi verið flutt. Ég flutti það og tók ákvörðun um að flytja það. Ég gerði það eftir viðræður við aðila vinnumarkaðarins. Ég gerði það eftir að um það hafði náðst viss sátt milli ASÍ og aðila vinnumarkaðarins að fara þá leið sem farin var. Ég tel það rétt hjá núverandi hæstv. félagsmálaráðherra með fulltingi ríkisstjórnarinnar að fresta aðlögun tveggja ríkja og sjá síðan í vor hvernig hin nýja löggjöf kemur út. En hitt vil ég leggja höfuðáherslu á, og það var ætíð í mínum huga, að það þyrfti að leggja fé til innflytjendamála. Gera innflytjendaráði fært að starfa. Ég vil leggja alveg sérstaka áherslu á það. Í þessari löggjöf voru lagðar skyldur á atvinnulífið um að leggja fram ráðningarsamninga. Það þarf að gera eftirlitsaðilum kleift að ganga eftir því. Sú samstarfsnefnd sem átti að fara yfir þau mál þarf að starfa vel og vera vel á vaktinni um hvernig þetta fyrirkomulag reynist. Að þessu öllu saman uppfylltu þá tel ég að þetta hafi verið rétt ákvörðun og við þurfum á vinnuaflinu að halda. Sem betur fer er sú sérstaða okkar að innflytjendur fá vinnu. Það er dýrmæt sérstaða og vonandi getum við haldið uppbyggingu atvinnulífsins áfram þannig að svo verði.

Hæstv. forseti. Mig langar til þess að tæpa á nokkrum atriðum helstum hér í þessari umræðu um skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál, haustskýrslu hæstv. ráðherra. Tíminn gefur varla tilefni til annars en að ræða fá atriði þó að í raun sé margt undir, og kannski allt, eins og kemur fram hér í ræðum hv. þingmanna. Við erum í raun farin að tala um innanríkismálin þegar við erum að tala um alþjóðamálin af því að kannski eru þetta allt sömu málin þegar allt kemur til alls. Hæstv. ráðherra gerði í upphafi ræðu sinnar að umtalsefni loftslagsbreytingarnar sem eru að verða. Ég ætla ekki að gera þær að aðalmáli minnar ræðu en vek athygli hv. þingmanna á því að fyrr í dag sagði Kofi Annan, fráfarandi framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, á fundinum sem nú stendur yfir í Naíróbí í Keníu um loftslagsmálin að það væri honum mikið áhyggjuefni að enginn í alþjóðasamfélaginu hefði tekið forustu um þetta mikilvæga mál, af mörgum talið mikilvægasta mál samtímans og þessarar aldar sem nú er nýhafin. Ég leyfi mér að vitna í frétt af ræðu fráfarandi framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, með leyfi forseta: „Það verður sífellt greinilegra að það mun kosta minna á endanum að draga úr útblæstri núna en það að þurfa að mæta afleiðingum þess síðar,“ sagði Kofi Annan við þetta tækifæri. Þetta eru orð í tíma töluð. Oft er sagt að smáríki hafi ekki mikla vigt á vettvangi alþjóðamálanna. Ég hef reyndar alltaf verið því ósammála, og er því ósammála. Ég tel að einmitt í þessum málum, málum sem varða allt mannkyn, hvort sem við erum að tala um loftslagsbreytingar, fátækt, mannréttindi, baráttuna fyrir mannréttindum og baráttuna gegn fátækt geti Ísland lagt jafnmikið ef ekki meira til málanna en margur annar. Það ætti að vera metnaðarmál okkar að ganga þar fram með góðu fordæmi, sérstaklega í loftslagsmálunum, nú um stundir. Þó að það sé góðra gjalda vert að halda ráðstefnu um hugsanlega opnun siglingaleiða í Norður-Íshafi - sem vafalaust verður ef hlýnunin heldur áfram sem fram horfir og auðvitað þurfum við að búa okkur undir þær breytingar eins og allar aðrar breytingar sem gætu orðið - verður að fara að líta dagsins ljós heildarstefna stjórnvalda um það hvernig eigi að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Ég ætla að láta þetta nægja um loftslagsmálin, herra forseti. Hæstv. ráðherra gerir hér að umræðuefni samninginn sem gerður var á haustdögum við Bandaríkjastjórn um áframhaldandi varnarsamstarf þjóðanna tveggja þar sem Bandaríkjastjórn tók að sér varnir landsins, eins og hún hefur gert í rúmlega 50 ár. Eins og fram hefur komið er um þennan samning lítið vitað nema þau einstöku atriði sem gerð hafa verið opinber í fjölmiðlum og svo auðvitað á fundi hv. utanríkismálanefndar þó að það verði að segjast eins og er að þar er yfirleitt sagt frá hlutunum þegar þeir eru um garð gengnir. Svokallað samráð hefur frekar öfugsnúna merkingu. Það virðist hins vegar vera þannig með hæstv. ríkisstjórn … Ég geri mér grein fyrir því að aðrir ráðherrar en Valgerður Sverrisdóttir hafa setið í ráðuneyti utanríkismála á síðustu missirum og árum. Þeir hafa reyndar verið svo margir að maður er hættur að hafa tölu á þeim. En hvað um það.  Hins vegar hafði verið mjög mikið rætt um þessi mál á hinu háa Alþingi og hefur verið á undanförnum árum, m.a. lögð fram þingmál af hálfu Samfylkingarinnar um það hvernig standa ætti að mótun stefnu um öryggismál, að meta varnarþörf landsins, að meta hvaða hættur steðja í raun að okkur í upphafi nýrrar aldar. Það var ekki gert þrátt fyrir tillögu okkar og virðist aldrei hafa í raun einu sinni komið til greina hjá hæstv. ríkisstjórn að taka upp slík vinnubrögð. Nú á að gera það og það er vel. Hins vegar er tilkynnt um að einhvers konar samráð eigi að vera um framhaldið, m.a. um, eins og sagði í ræðu hæstv. ráðherra, með leyfi forseta, endurskoðun sem „kallar á yfirvegaða og vandaða umræðu um hvernig best megi sinna öryggis- og varnarþörf landsins. Þetta mál er mikilvægara en svo að afgreiða megi með flimtri eða innantómu pólitísku karpi,“ hef ég orðrétt upp úr ræðu hæstv. utanríkisráðherra. Þetta eru sannarlega orð í tíma töluð en heldur seint á ferðinni miðað við í hvaða stöðu við erum í þessum málum. En gott og vel, þessari ríkisstjórn hefur látið annað betur en að taka ráðum eða hugmyndum stjórnarandstöðunnar opnum örmum og gera eitthvað með það. Kannski er hún þess vegna komin út í það horn sem hún er komin í í öryggismálum landsins og kannski urðu þess vegna samningarnir við Bandaríkjastjórn það klúður sem þeir eru frá upphafi til enda, herra forseti. En nú ætla menn að gera yfirbót og því ber að vissu leyti að fagna með einhverjum hætti. Hæstv. ráðherra talaði um að allir stjórnmálaflokkar ættu að taka þátt í stefnumótun og því fræðasamfélagi sem þyrfti hér að koma á fót. Mig fýsir að vita hvað hæstv. ráðherra hyggist gera til þess að koma á fót slíku fræðasamfélagi. Í tillögu Samfylkingarinnar um þessi mál var lagt til að við mundum setja á fót einhvers konar friðar- og öryggisstofnun. Ég sé fyrir mér að það gæti verið rannsóknastofnun um friðar- og öryggismál, sjálfstæð stofnun með ríkisframlagi og tengslum við háskólana í landinu og jafnvel erlenda háskóla. Með þeim hætti gætum við viðað að okkur upplýsingum og þekkingu og unnið úr og búið hér til raunverulegan grundvöll til að standa á í friðar- og öryggismálum. Það væri gott að vita hvort hæstv. ráðherra hefur eitthvað slíkt á prjónunum eða eitthvað meira um það að segja en fram kom í máli hennar áðan. Eins og nokkuð hefur verið rætt hér í dag var í ræðunni ekki mikið minnst á stöðuna í Írak. Maður trúir því varla að hæstv. utanríkisráðherra á Íslandi, fulltrúi stjórnvalda sem studdu innrásina í Írak, komi hér upp og nefni landið ekki á nafn. Eins og allir vita ríkir mikil óöld í Írak. Það er talað um að landið sé á barmi borgarastyrjaldar. Ég tel reyndar að þar ríki borgarastyrjöld. Þar hafa mörg hundruð þúsund manns látið lífið á síðustu tæpum fjórum árum og sér ekki fyrir endann á óöldinni og stjórnleysinu sem þar ríkir. En enn er það svo að ríkisstjórn Íslands telur enga ástæðu til að draga til baka stuðning sinn við þetta stríð eða með einhverjum hætti biðjast afsökunar á því að hafa stutt þetta feigðarflan. Þetta er að verða eins og á 8. áratugnum, heimsbyggðin gervöll var hætt að styðja stríðsrekstur Bandaríkjamanna í Víetnam. Eftir stóðu hverjir? Jú, ríkisstjórn Íslands á þeim tíma og líklega ritstjóri Morgunblaðsins. Hér ætlar þetta að verða eins. Þegar Bandaríkjamenn sjálfir, bæði stjórnvöld og almenningur þar í landi, hafa séð í gegnum blekkingarnar og falsanirnar sem voru bornar á borð fyrir fólk til að fá stuðning við þessa innrás sem enginn grundvöllur var fyrir sitja enn uppi á Íslandi menn sem styðja það með ráðum og dáð en telja sig þó ekki bera neina siðferðilega ábyrgð í málinu. Þetta er næstum því óskiljanlegt, hæstv. forseti. Í fullri vinsemd og virðingu ætla ég að ráðleggja hæstv. utanríkisráðherra að kynna sér rannsóknir t.d. bandarískra rannsóknarblaðamanna um hvernig það atvikaðist innan bandaríska stjórnkerfisins að farið var í innrásina í Írak. Þeir hafa skrifað um það bækur og hér er ein sem heitir Hubris sem þýðir hroki eða ofdramb.  Ég velti fyrir mér þegar allt þetta liggur fyrir hvers vegna íslenskir ráðamenn sjá ekki að sér. Hvað veldur því að menn standa hér enn í ræðustóli Alþingis haustið 2006 og verja ákvörðun, líklega tveggja hæstv. ráðherra, um það að styðja þetta stríð? Fyrir hvað stendur þetta fólk í pólitík, herra forseti? Hvaða hagsmuni er hér verið að verja? Hvers vegna sjá menn ekki að sér, biðjast afsökunar og horfast í augu við mistök sín? En væntanlega mun það ekki gerast í tíð þessarar ríkisstjórnar og væntanlega verður það hlutverk næstu ríkisstjórnar að reyna að viðra út í ráðuneyti utanríkismála og reyna að koma utanríkisstefnu Íslands aftur á réttan kjöl hvað þetta varðar. Að öðru, hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra hefur sett af stað endurskoðun á lögum um Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Það er vel. Það er líka mál sem við jafnaðarmenn höfum margoft mælt fyrir á hinu háa Alþingi, þingsályktunartillaga um stefnumótun í þróunarsamvinnu. Ég sé ekki betur en að hæstv. utanríkisráðherra taki þar upp mjög veigamikil atriði sem við höfum lagt áherslu á og talað fyrir, árum saman vil ég segja, með áherslu á kjör kvenna og barna í fátækustu löndum heims og áherslu á að endurskoða þurfi lögin sem eru 25 ára gömul og svara alls ekki kalli samtímans um það hvernig best sé að vinna saman að því að útrýma fátækt í heiminum. Það er gott. Þessu þurfa líka að fylgja skýr markmið um það hvert við viljum fara í þessum efnum. Hæstv. ráðherra hefur ekki talað um þau beinum orðum og ég velti fyrir mér hvort endurskoðun laganna eigi einungis að vera einhvers konar lagatæknileg endurskoðum með tilliti til tvíhliða aðstoðar eða fjölhliða, eða fjölþjóða eins og það er orðað, eða hvort hér eigi að fara í skýra markmiðssetningu í þróunarsamvinnu. Hæstv. forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum. Ég þarf greinilega að koma aftur upp til að ljúka máli mínu 

Herra forseti. Ég minnist þess að fyrir ári, þegar utanríkismál voru hér til umræðu, hafði hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sérstakt orð á því að menn ættu ekki að rifja upp atburði kalda stríðsins og það sem gerðist á þeim tíma. Hún taldi að menn ættu að vera mjög í nútíðinni. Nú tók ég eftir því að hv. þingmaður veittist að Bandaríkjamönnum vegna stríðsins í Víetnam og væntanlega þá líka vegna þess að Vesturveldin stóðu á móti yfirgangi Sovétríkjanna og fylgiríkja þeirra. Maður getur hins vegar spurt sig nú eins og komið er hvort það fólk sem helst hefur staðið í varnarstöðu fyrir Sovétríkin og þær hugsjónir sem þau stóðu fyrir eigi ekki að biðjast afsökunar á framkomu sinni. Hv. þingmaður veifaði hér bók framan í hæstv. utanríkisráðherra. Ég á í fórum mínum bók sem fjallar um það hvernig Jóhannes Páll páfi, Margrét Thatcher og Reagan áttu með staðfestu sinni og ákveðni í því að standa fast gegn Sovétríkjunum mestan þátt í hruni Sovétríkjanna sem enginn getur harmað. Ég stóð upp, herra forseti, aðeins til að vekja athygli á því að það er eins og hv. þingmaður hafi enn þann dag í dag mikla samúð með Sovétríkjunum og þeim hugmyndaheimi sem hrundi með þeim. Víetnam-stríðið er dæmi um það. Ég hygg að ef við förum um þau ríki Austur-Evrópu og víða annars staðar þar sem kommúnisminn var við völd hljótum við í dag viðurkenna að þeir sem stóðu gegn þessu ógnarveldi höfðu rétt fyrir sér.

Hæstv. forseti. Nú er ég ekki hokin af reynslu eins og hv. þm. Halldór Blöndal. Árin eru kannski farin að segja til sín hér. Það er hins vegar þannig að þegar við höfum rætt um kalda stríðið á hinu háa Alþingi, og ég minnist einmitt þess sem var rætt hér í fyrra, hef ég einmitt hvatt þingmenn Sjálfstæðisflokksins til að gera upp við sína fortíð eins og þeir sífellt hvetja aðra þingmenn til, þá sem einhvern tímann hafa kennt sig við einhvers konar vinstri skoðanir. Þá stendur ekki á þeim að hvetja menn til að gera upp við fortíð sína en þegar menn eiga að gera upp við hörmulegan stríðsrekstur Bandaríkjanna í Víetnam gegn þjóðfrelsishreyfingu Víetnama þarf ekki að gera neitt. Og hvað með stuðning Bandaríkjastjórnar við skæruliða, hægri fasista í Mið- og Suður-Ameríkuríkjum, valdaránið í Síle árið 1973, stuðninginn við kontra-skæruliðana í Níkaragva, stríðsrekstur í Gvatemala og Hondúras og þannig mætti áfram telja, hæstv. forseti? Nei, það kemur þeim ekki við af því að þeir eru enn þá að hugsa í gamla Sovét. Ég get upplýst hv. þm. Halldór Blöndal um það að Sovétríkin voru ekki á mínum vegum. Ætli ég hafi ekki verið 25 ára gömul þegar þau féllu? Og hef aldrei nokkurn tímann talað fyrir því skipulagi, hvorki hér né annars staðar. Hv. þm. Halldór Blöndal getur reynt að koma lygi sinni í þingtíðindin með því að koma hér upp og halda því fram aftur en ég skora á hann að reyna það ekki.

Herra forseti. Mér finnst nú konan ekki falleg í framan þegar hún hrækir út úr sér orðinu lygi að ástæðulausu. Nú er það svo að hv. þingmaður tók upp hanskann fyrir Sovétríkin og fylgiríki þeirra í sambandi við Víetnam og gerði það aftur hér. Auðvitað hef ég ekki lesið það sem hv. þingmaður skrifaði um utanríkismál á 9. áratugnum ef hv. þingmaður hefur gert það. Má vera að hv. þingmaður væri svo elskuleg að vísa mér á slíkar heimildir og þá mun koma í ljós hvernig þau skrif voru. En það sem ég er að tala um er hver afstaða hv. þingmanns er til Bandaríkjanna og þeirrar utanríkisstefnu sem Bandaríkin og Vesturveldin hafa fylgt. Ég hef heyrt síendurtekin fáryrði hv. þingmanns í garð Bandaríkjanna. Hið bandaríska þjóðfélag er síður en svo vont þjóðfélag. Það er einmitt mjög gjöfult þjóðfélag og mjög til fyrirmyndar hvernig mismunandi þjóðflokkar hafa búið þar saman um aldir og hvernig það þjóðfélag hefur þroskast og eflst. Við vitum líka að Bandaríkin hafa oft verið kölluð til til að slökkva elda í Evrópu. Við getum farið í bæði fyrri og síðari heimsstyrjöldina ef út í það er farið, ef á að fara að rifja upp mannkynssögu fyrr og síðar. Ef við á hinn bóginn tölum um Írak þá vissu menn ekki betur en þeir væru með kjarnorkuvopn í smíðum. Og enn er það svo í þeim heimshluta að heimurinn stendur á öndinni yfir því ef sú yrði niðurstaðan að Íran kæmi sér upp kjarnavopnum og menn vita ekki um afleiðingar þess. Hið alþjóðlega samfélag er því að reyna að berjast á móti þvílíkri þróun. Mér finnst líka að ekki eigi að vera að tala í einhverri léttúð um þær þrautir sem írakska þjóðin lifir nú. Heldur eigum við 

Hæstv. forseti. Það var svo sem ekki við því að búast að hv. þm. Halldór Blöndal sneri af villu síns vegar og héldi áfram að gera mér upp skoðanir um Sovétríkin, sem voru náttúrlega til þegar ég var barn og unglingur að aldri, það er rétt. Þau voru til þegar ég var barn og unglingur að aldri og um það bil með þeim hætti er samskiptum mínum best lýst við Sovétríkin, hæstv. forseti. Hins vegar verða að teljast nokkur tíðindi að núna, 31 ári eftir að Bandaríkin hörfuðu frá Víetnam sé enn til maður uppi á Íslandi, hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Halldór Blöndal, fæddur fyrir seinna stríð, sem er að verja framgöngu Bandaríkjastjórnar í Víetnam-stríðinu. Þá getum við átt von á því að hann muni standa hér, ég veit ekki hvort hann verður á lífi eftir 30 ár, en þá get ég eins átt von á því að hann standi hér eftir 20–30 ár og verji framgöngu Bandaríkjastjórnar í Írak.

… hvort að þingmaðurinn ætli …

Honum væri best trúandi til þess. 

Ég bið hv. þingmenn að …


             Já, vegna þess að hv. þm. Halldór Blöndal ber blak af stríðsglæpamönnum um allan heim með stuðningi sínum við Bandaríkjastjórn.

Herra forseti. Ég vek athygli hins háa forseta á því að hv. þingmaður sagði að ég hefði borið blak af stríðsglæpamönnum um allan heim. Nú veit ég ekki hvort ég hef nógu falleg augu til að því sé trúað þegar ég segi að þessi ummæli þingmannsins eru á misskilningi reist og ekki mælt af góðum hug.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóða ræðu sem gaf yfirsýn yfir helstu áhersluþætti í utanríkismálum Íslands um þessar mundir. Tengsl þeirra við landfræðilega legu og horfur fram undan. Að auki var gefin innsýn inn í það hvaða gildi eru höfð að markmiði í alþjóðasamstarfi sem Ísland tekur þátt í. Það er nú einu sinni svo að leiðin til farsællar stefnu okkar Íslendinga á þessu sviði, eins og á svo mörgum öðrum, byggist á góðri yfirsýn og skýrum markmiðum. Hnattstaða Íslands hefur haft mótandi áhrif á stefnu okkar í öryggis- og varnarmálum. Varnarsamstarfið við Bandaríkin hefur verið meginstoð í utanríkisstefnu Íslands og mun vera það áfram þrátt fyrir breytingarnar síðustu missirin við brotthvarf varnarliðsins. Þessar breytingar eru byggðar á þeim góðu horfum sem eru á að friður haldist á okkar svæði í næstu framtíð. Að þessu leyti getum við vel við unað í samanburði við önnur svæði í heiminum. Önnur alþjóðleg samskipti okkar hafa einnig mótast af landfræðilegri legu landsins, hvort sem það eru stjórnmálaleg, efnahagsleg eða menningarleg samskipti. Það er mögulegt að Ísland muni í framtíðinni efla samráð og samstarf um öryggismál við lönd í kringum okkur, eins og Kanada, Bretland og Norðurlönd, til viðbótar samstarfi við Bandaríkin. Ekki er ofsögum sagt hversu sterkum böndum við erum bundin nágrönnum okkar á Norðurlöndunum í mörgu tilliti. Þessi staðreynd sem stundum gleymist vegna þess hve hún er samgróin okkur hefur verið og ætti áfram að vera mikil stoð í alþjóðlegu samstarfi okkar. Tengsl okkar við önnur Norðurlönd eru sterk. Þau eru næstu nágrannar okkar sem við eigum í miklum samskiptum við og berum okkur saman við. Við höfum metnað til að standa þeim jafnfætis og vera þeim samstiga. Hæstv. forseti. Hér er ekki leitast við að draga upp fagra mynd af alþjóðlegum samskiptum, frekar er verið að minna á staðreyndir sem hafa áhrif á daglegt líf Íslendinga. Norrænt samstarf hefur tvímælalaust veitt tækifæri fyrir einstaklinga og fyrirtæki á Íslandi. Það var afskaplega ánægjulegt að heyra hv. þm. Jón Kristjánsson, sem kom nýr inn í Norðurlandaráð núna í haust, tala um hvað Norðurlandaráð hefði breyst mikið til batnaðar og hann sér það vel eftir að hafa verið þar fyrir mörgum árum síðan og er að koma þar inn á ný. Skemmst er að minnast hve óþreytandi starf hefur farið fram á vegum Norðurlandaráðs til að ryðja landamærahindrunum úr vegi, nokkuð sem veitt hefur Íslendingum tækifæri til að stunda nám og starfa annars staðar á Norðurlöndunum. Það hefur verið til gagns fyrir íslenskt samfélag þegar sú þekking og reynsla sem menn hafa öðlast á Norðurlöndunum hefur borist hingað heim. Sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar Norðurlandaráðs hef ég getað fylgst með starfinu, verið með í að ryðja úr vegi hindrunum milli landanna, en sú vinna miðast ekki aðeins að því að afnema þær hindranir sem eru fyrir hendi, heldur líka koma í veg fyrir að aðrar nýjar myndist. Þetta gagnast líka fyrirtækjum. Það er að mínu mati engin tilviljun að við útrás íslenskra fyrirtækja á undanförnum árum hafi þau m.a. sótt fram á Norðurlöndunum. Hugsanlegar skýringar á því geta verið þær að þar er viðskiptaumhverfið ekki ólíkt því sem stjórnendur þeirra eiga að venjast á Íslandi, menningin er svipuð og tungumálin skyld. Á sama tíma og miklar breytingar hafa orðið í alþjóðamálum á borð við endalok kalda stríðsins, stækkun Evrópusambandsins og baráttuna gegn hryðjuverkum hefur norðurlandasamstarfið verið stöðugt. Það hefur verið í takt við tímann og snúist um málefni líðandi stundar. Í þessu sambandi má nefna að á nýafstöðnu Norðurlandaráðsþingi í Kaupmannahöfn voru á dagskrá málefni eins og mansal, skipulögð glæpastarfsemi, loftslagsbreytingar og áherslur sem miðar að því að leysa og koma í veg fyrir togstreitu af menningarlegum toga. Einnig var á þinginu til umfjöllunar áfram norrænt samstarf til að færa sér í nyt ímynd Norðurlanda til að einkenna þau svæði í fararbroddi á tímum hnattvæðingar. Hæstv. forseti. Eitt af því sem skapar ímynd Norðurlanda, þar á meðal Íslands, eru lýðræðisleg gildi á borð við mannréttindi og jafnrétti. Því er ég sérstaklega ánægð með að heyra hæstv. utanríkisráðherra lýsa þeirri áherslu sem Þróunarsamvinnustofnun Íslands leggur á þátt kvenna í þróunarsamstarfi sínu víða um lönd. Það er áhrifarík leið að bæta velferð samfélaga og styrkja það mikilvæga hlutverk sem konur gegna. Á morgun koma tvær ljósmæður aftur til Íslands eftir afar velheppnaða kennslu í Afganistan þar sem þær héldu námskeið í Afganistan og kenndu konum ljósmóðurfræði og fæðingarhjálp. Önnur þeirra er frá Húsavík og hin er frá Reykjavík. Þetta starf sýnir hvað Íslendingar geta lagt af mörkum á ýmsan hátt. Fæðingarhjálp er afskaplega mikilvægt starf. Formaður utanríkismálanefndar nefndi það á fundi í utanríkismálanefnd um daginn að þetta væri í fyrsta skipti líklega sem rætt væri um fæðingarhjálp í utanríkismálanefnd og er það bara vel. Því hvað er mikilvægara en að koma litlu barni heilbrigðu í heiminn og hjálpa til við það? Þetta er einmitt það sem við Íslendingar getum gert. Við getum lagt margt til málanna til að efla kjör kvenna og barna í heiminum og útrýma fátækt. Eins og hæstv. ráðherra gat um í ræðu sinni áðan er mjög gleðilegt að friðarverðlaunahafi Nóbels árið 2006 sé einmitt Grameen-bankinn í Bangladess og stofnandi hans Muhammad Yunus sem hefur frá árinu 1974 veitt lítil lán til kvenna. Lán sem þrátt fyrir það að vera ekki há hafa gert konum kleift að búa sér og fjölskyldum sínum betra líf, að vera lausar úr viðjum fátæktar. Þessi einfalda viðskiptahugmynd hefur reynst snjöll og haft jákvæð samfélagsleg áhrif. Þetta hefur verið gert líka á Íslandi með mjög góðum árangri. Það er einnig jákvætt að heyra um hækkun á framlögum til UNIFEM. Ég vil geta þess einmitt í þessu sambandi að ég átti þess kost að fara á vegum Alþjóðabankans til Naíróbí í Keníu í haust þar sem við skoðuðum verkefni sem Alþjóðabankinn hefur verið að styðja. Við komum í skóla í fátækrahverfi í útjaðri Naíróbí. Þar var stórt skilti utan á skólanum með merki UNIFEM. Þetta er skóli þar sem flestöll börnin eiga enga foreldra, sum aðeins eitt foreldri. Skólinn er griðastaður þeirra og þar fá þau það öryggi að fá mat í hádeginu sem ekki öll börn búa við í því landi. Við fórum líka og heimsóttum smábændur sem hafa fengið styrk frá Alþjóðabankanum og þess má geta að það eru konur sem halda þessu öllu uppi. Það eru konur í landbúnaði, það eru konur í kennslu, þar eru alls staðar konur. Það eru konurnar sem vinna þau verk sem þarf að vinna í landinu. Það eru þær sem hafa djörfung til að stofna fyrirtæki. Líka var athyglisvert að koma í þingið í Naíróbí þar sem ég tók viðtal við þingkonu. Þær eru mjög fáar á þinginu. Það er sama kerfi hjá þeim og í Bretlandi, og hún sagði mér að konurnar fengju aldrei að taka til máls í þinginu. - „Það er alveg sama hvað við konur erum glæsilegar, hvað við reynum að láta forseta þingsins taka eftir okkur, við fáum aldrei orðið.“ Það er mjög alvarlegur hlutur að ríki eins og Kenía skuli láti það viðgangast að konurnar á þingi þeirra fái ekki að taka til máls. En maður hefur einmitt gott af því að fara út fyrir landsteinana og sjá hvað er að gerast í öðrum ríkjum og þakka þá fyrir það að búa á Íslandi og hafa allt það frelsi sem við búum við. Hæstv. forseti. Öryggis- og varnarmál eru mikilvæg í utanríkisstefnu Íslendinga. Kjölfestan í þeim málum hefur verið og verður áfram samstarfið við Bandaríkin þó mögulegt sé að leitað verði einnig annarra leiða í þeim efnum. Mikilvæg stoð í alþjóðasamstarfi Íslands er Norðurlandasamstarfið sem sýnt hefur stöðugleika og aðlögunarhæfni. Norðurlöndin eru þekkt fyrir að standa framarlega í jafnréttismálum og því ánægjulegt að áhersla sé lögð á framlag kvenna í starfi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Hins vegar er nauðsynlegt að hafa hugfast að vinna fyrir jafnrétti á Íslandi krefst stöðugrar árvekni, eins og við höfum verið minnt á upp á síðkastið í formi niðurstöðu könnunar félagsmálaráðuneytisins á launum kynjanna og nýafstaðinna prófkjara.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka skýrslu utanríkisráðherra, þetta er fyrsta skýrsla hennar í þessu embætti og hún ber vissulega vott um breytingar sem fylgja, eðlilega, mannabreytingum á slíkum stöðum. Það verður að segjast eins og er og taka undir með þeim sem hér hafa talað á undan mér að skýrslan er jákvæð að mörgu leyti og áferðarfalleg við fyrstu sýn. Ég verð þó, þó að ég ætli ekki að gera það að aðalumfjöllunarefni mínu hér, að minnast aðeins á tóninn sem þar er að finna varðandi loftslagsbreytingarnar. Ég tek undir það sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði um þau efni, mér hugnast ekki sú tilhlökkun sem skín þar í gegn að hlýnandi loftslag muni vera svolítið spennandi fyrir okkur Íslendinga vegna þess að nýjar siglingaleiðir muni opnast fyrir norðan okkur. Eitt er víst, virðulegur forseti, ef svo verður og þegar til þess kemur munu margar aðrar breytingar fylgja og það verður að taka myndarlega á hér í mengunarvörnum þegar olíuskipin stóru fara að fara fyrir norðan okkur. En það var ekki mikið um þetta fjallað í skýrslunni og ég ætla að snúa mér að öðrum efnum í henni. Eins og ég sagði er skýrslan með nokkuð mýkra yfirbragði en oft hefur verið. Hún er full fyrirheita um breyttar áherslur og stefnumótun í brýnum málaflokkum, svo sem þróunaraðstoð, svokallaðri friðargæslu og mannréttindamálum. Það hins vegar hversu djúpt er á aðgerðum og fjárveitingum í þeim efnum og einnig vekur það sem ekki er nefnt á nafn í skýrslunni ákveðnar grunsemdir. Það er mikið rætt um grænþvott þessa dagana. Í þessari skýrslu, virðulegi forseti, horfum við á hvítþvott þar sem þögn um óþægilegar staðreyndir og fögur fyrirheit þjóna þeim markmiðum einum að fegra ímynd Íslands á alþjóðavettvangi í tilefni af framboði Íslands til setu í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Og svo sannarlega veitir ekki af. Núverandi ríkisstjórn setti smánarblett á heiður vopnlausrar þjóðar þegar hún skipaði sér í hóp hinna staðföstu ríkja og studdi innrásina í Írak, blett sem erfitt verður fyrir þessa sömu ríkisstjórn, þrátt fyrir nýjan utanríkisráðherra, að þvo af nema með því að biðja Íraka og alþjóðasamfélagið afsökunar. Innrásin í Írak og ástandið þar er hvergi nefnt í skýrslu ráðherrans eins og hér hefur ítrekað verið bent á í dag og þá er heldur ekki nefnd á nafn yfirvofandi stefnubreyting bandarískra stjórnvalda í málefnum Íraks vegna afsagnar Donalds Rumsfelds og með sigri demókrata í kosningunum vestra á dögunum. Þögnin um þennan þekkta hornstein í utanríkisstefnu Íslendinga, þ.e. þjónkunina við bandarískt hervald, er hrópandi í þessari skýrslu ráðherrans. Kosningar til öryggisráðsins eiga ekki að fara fram fyrr en á árinu 2008 og nú leita menn eftir stuðningi víða um heim. Stuðningur fékkst í vikunni frá stjórnvöldum í Ísrael og þá er komið að öðru atriði sem hvergi er minnst á í ræðu utanríkisráðherra, þ.e. ástandið í Palestínu og áralangt og gegndarlaust ofbeldi Ísraelsmanna þar gegn óbreyttum borgurum sem hefur leitt til þess að innviðir samfélagsins eru að hruni komnir og brostnir. Hæstv. utanríkisráðherra boðar í ræðu sinni endurskoðun laga um þróunaraðstoð, að sett verði lög um svokallaða friðargæslu og að friðargæslunni verði settar siðareglur. Einnig hyggst ráðherrann móta heildstæða stefnu í mannréttindamálum á alþjóðavettvangi. Ég sakna þess helst að ráðherrann minntist ekki í þessu sambandi á inntak ræðu sinnar á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í haust þar sem aðaláherslan var einmitt á þróunarmál enda skiptir miklu máli að Ísland hljóti stuðning í stórum hópi þeirra ríkja eigi nokkur von að vera um sæti í öryggisráðinu. Á þingi Sameinuðu þjóðanna sagði ráðherrann m.a. að Ísland vildi axla ábyrgð í þróunarmálum og að við stefndum að því eftir árið 2009 að ná markmiði Sameinuðu þjóðanna um að iðnríkin verðu 0,7% af þjóðartekjum sínum til þróunarhjálpar. Um þetta atriði í ræðu ráðherrans sagði í leiðara Morgunblaðsins 28. september sl., með leyfi forseta: „Með framboði sínu til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, kosningabaráttunni, opnun vefsíðu o.s.frv. hefur Ísland beint kastljósinu sem aldrei fyrr að því hvernig það stendur að þróunarmálum. Það þýðir að fleiri en áður vita að við höfum góð áform, en þeir vita líka að eins og er stendur eitt ríkasta land í heimi flestum öðrum þróuðum ríkjum að baki í stuðningi við hin fátæku þróunarlönd. Það verður eftir því tekið, hvort við stöndum við stóru orðin.“ Virðulegur forseti. Það mun koma í hlut nýrrar ríkisstjórnar að standa við stóru orðin ráðherrans á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og uppfylla skyldur, 35 ára gamlar samþykktir Alþingis og 36 gömul markmið hinna Sameinuðu þjóða. Það er vissulega tilhlökkunarefni, ekki vegna framboðs til öryggisráðsins eða atkvæðaveiða á þeim vettvangi heldur málefnisins vegna, að takast á við það verkefni. En það veltur á því hvort hér verður skipt um ríkisstjórn í næstu kosningum. Það er þó fleira í þessu máli varðandi þróunaraðstoðina, virðulegur forseti, sem vert er að staldra við. Í skýrslu sinni segir hæstv. ráðherra réttilega að samstaða hafi ríkt um þróunaraðstoðina sem slíka. Hins vegar hefur ekki ríkt samstaða um þessar nánasarlegu fjárveitingar til þróunaraðstoðar og svik við samþykktir Sameinuðu þjóðanna sem ég nefndi áðan. Það hefur heldur ekki ríkt samstaða um að ekki hafi verið staðið við áætlun Alþingis frá 1985 um að ná þessu marki þá á sjö árum, þ.e. á árinu 1992. Virðulegur forseti. Það ríkir alls engin samstaða um þær bókhaldskúnstir ríkisstjórnarinnar að færa framlög til svokallaðrar friðargæslu á þróunaraðstoð. Í ræðu ráðherrans kom því miður skýrt fram að til stendur að flækja svokallaða friðargæslu enn frekar í hernaðarnet NATO með aukinni samvinnu þar um án þess að nýjar áherslur ráðherrans, sem vert er að fagna, um að konur komi þar til frekari starfa, breyti neinu þar um. Í umræðum um boðaðar lagabreytingar vegna þróunaraðstoðar og svokallaðrar friðargæslu munu væntanlega koma fram ólík viðhorf og áherslur, til að mynda okkar, vinstri grænna, og ríkisstjórnarflokkanna. Þá mun verða tekist á um þá hugmyndafræði sem að baki býr, annars vegar vopnaða friðargæslu undir stjórn hernaðarbandalagsins NATO og hins vegar eiginlega þróunaraðstoð, borgaralega aðstoð við fólk í neyð og aðstoð til sjálfshjálpar. Það er tími til kominn að um þau mál verði fjallað á Alþingi og þess vegna fagna ég sérstaklega áformum ráðherrans um að endurskoða lög um þróunaraðstoð og setja lög um starfsemi þessarar svokölluðu friðargæslu. Virðulegur forseti. Á árinu 2005 var fjöldi þess fólks sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna á samkvæmt skilgreiningu að sinna orðinn 19,2 milljónir manna víðs vegar um heiminn. Árið 2004 var fjöldinn 17 milljónir þannig að hlutfallsleg aukning á milli ára var 13%. Ástæður þessarar aukningar voru aðallega fólk sem var vegalaust innan síns fæðingarlands og einnig ríkisfangslaust fólk, fólk sem er mjög illa statt. Því nefni ég það, virðulegur forseti, að á þennan stóra hóp jarðarbúa í mikilli neyð, hóp sem er í rauninni stærri en þessar tæpar 20 milljónir manna - heildarfjöldi fólks sem hefur flosnað upp frá heimilum sínum víða um heim er áætlaður yfir 40 milljónir manna, um 0,6% af íbúafjölda jarðar - er ekki minnst í skýrslu ráðherrans. Sakna ég þess. Hver skyldi skýringin vera? Skyldi hún vera sú að við getum ekki talist góð fyrirmynd á þessu sviði? Getur ástæðan verið sú að við höfum í vaxandi mæli skellt hurðum okkar í lás þegar heimilislaust og ríkisfangslaust fólk knýr hér dyra og vísað því á guð og gaddinn, og þar með ábyrgð okkar á þessum vanda? Vissulega hafa Íslendingar af og til tekið við sérvöldum hópum flóttamanna. En það er dapurlegt að frá því að við tókum við fyrsta hópnum 1956 hygg ég að við höfum ekki tekið við fleirum en kannski 500 manns allt í allt. Ég hef lagt fram fyrirspurn til skriflegs svars til dómsmálaráðherra um það hver hafi orðið afdrif hælisleitenda hér á undanförnum árum. Því miður, þó að ég viti auðvitað ekki svarið því að það hefur ekki borist enn, sem eðlilegt er, tel ég víst að engin 13% aukning hafi orðið á þessum fjölda hjá okkur á milli ára enda þótt vegalausum flóttamönnum fjölgi um það í heiminum. Hæstv. utanríkisráðherra hefur lýst því yfir að hún hyggist leggja áherslu á konur í friðargæslu og þróunaraðstoð og þar með hverfa frá hinum karllægu og hernaðarlegu gildum. Er það vel. Ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna frá árinu 2000, nr. 1325, um konur, frið og öryggi, er grundvallarályktun þar sem staðfest er að konur hafi vissulega hlutverki að gegna, hvort heldur er við að fyrirbyggja átök og stríð, í friðarumleitunum, í friðargæslu raunverulegri og ekki síst í uppbyggingu að átökum loknum. Tíföldun framlags til UNIFEM hefur verið starfi samtakanna mikils virði, vakið athygli og verið góð fyrirmynd fyrir önnur ríki. Það er hins vegar nöturlegt, virðulegur forseti, að á sama tíma skulum við bera ábyrgð á því að í Írak þjást konur og börn vegna eyðileggingar á vatnsveitum, rafveitum, vegasambandi og skolplögnum. Það er ljóst að stríðið hefur ekki frelsað konur í Írak. Ég nefni þetta sérstaklega hér sem ég sagði um flóttamennina áðan vegna þess að vandi flóttamanna er vandi kvenna. 80% af öllum flóttamönnum í heiminum í dag eru konur og börn. Ef Íslendingar ætla sér að standa undir nafni í því að styðja við konur í heiminum í sínu starfi í þróunarhjálp er einfaldlega ekki hægt að láta eins og flóttamannavandinn sé ekki til. Ég nefndi í upphafi að víða í ræðu ráðherrans er að finna góð áform og vissulega mýkri ásýnd en oft áður. Það er hins vegar ljóst að við þurfum að gera betur í mörgum málaflokkum ef við ætlum okkur að vera fyrirmynd í stríðshrjáðum heimi. Framboð til öryggisráðsins hefur beint kastljósinu að íslensku samfélagi og utanríkisstefnu íslenskra stjórnvalda og því hvernig við förum fram á alþjóðavettvangi. Það verður spurt um afstöðuna í öllum málum, stórum og smáum. Það verður líka spurt um Írak, það verður spurt um Palestínu, það verður spurt um flóttamenn og það verður spurt um hælisleitendur.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð í tengslum við ræðu hv. þingmanns sem ég þakka fyrir. Ég vil endilega að hún skilji ekki mál mitt þannig að það sé tilhlökkun í mínum huga vegna þeirra loftslagsbreytinga sem eiga sér stað í heiminum. Það er alls ekki svo. Við horfum hins vegar fram á þær staðreyndir að það er mikil breyting og það er mikil bráðnun íss hér norðan við okkur sem vissulega breytir nokkuð landslaginu í sambandi við flutninga. Þá er full ástæða til þess að við Íslendingar horfum á það sem tækifæri að svo miklu leyti sem það getur orðið það fyrir okkur. Síðan vil ég segja það í sambandi við þróunarmálin að þó svo að ég komi ekki inn á þau hvað varðar fjárframlög til framtíðar í ræðu minni erum við svo sannarlega ekki að hvika frá þeim áformum sem voru reyndar sett fram fyrst árið 1998 af hálfu þáverandi utanríkisráðherra. - Nei, það er öryggisráðið sem er tilkynnt fyrst um 1998 og þess vegna er ekki hægt að setja samband þarna á milli að mínu mati. Hins vegar er það staðreynd að við stefnum að 0,35% marki núna 2009 og eftir það að þeim markmiðum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett um 0,7% af þjóðartekjum. Það er ekki verið að hörfa frá því. Kannski hefur komið einhvers staðar fram í fréttum að stuðningur hafi komið frá Ísrael núna í þessari viku í sambandi við öryggisráðið en það er ekki rétt. Hann var kominn fram fyrir nokkuð löngu síðan en hins vegar orðaði sendiherrann þetta aðeins á fundi okkar. Það er ekki þannig að hún hafi verið að tilkynna fyrst um þennan stuðning núna. Svo hefði ég gjarnan vilja segja nokkur orð í sambandi við Írak en geri það kannski bara í seinna andsvari mínu.

Ég þakka ráðherranum þetta andsvar. Það kann vel að vera að það felist í loftslagsbreytingunum tækifæri fyrir Íslendinga. Því miður eru loftslagsbreytingarnar fyrst og fremst ógn við lífríki jarðar og við samfélag manna hér á norðurslóðum. Ég vil frekar orða það þannig að þarna væri um mjög brýnt verkefni að ræða frekar en tækifæri. Eins og ég nefndi áðan þurfum við að gæta þess mjög hvernig við stöndum hvað varðar mengunarvarnir ef mengunarslys verður í sjó ef til þess kemur að olíuflutningar stóraukist hér fyrir norðan.

Hæstv. forseti. Ég vil ekki draga fjöður yfir það að margt hefði mátt betur fara í Írak. Auðvitað óar mig við þeim gríðarlega fjölda sem hefur misst lífið þar, eins og aðra. Ég bendi á að það eru hryðjuverkamenn sem stærsta ábyrgð bera á falli óbreyttra borgara en ekki hernámsþjóðirnar. Ég get greint frá því hér, sem ég hef reyndar gert áður opinberlega, að ég átti fund með utanríkisráðherra Íraks þegar ég var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og mér lék mikil forvitni á að vita hvernig hann metur ástandið. Hann leynir því vissulega ekki að ástandið er alvarlegt og mikill órói er í landinu en hann er alls ekki vonlaus um að það takist að koma á friði þar. Hann telur ekki að náðst hafi að skapa varanlegt hatur á milli trúarhópa til framtíðar og hann benti á ýmislegt sem sannfærði mig um að Írak eigi von. Þarna hafa farið fram kosningar og fólkið vill lýðræði en það eru vissulega miklar skærur. Ég held því fram að það séu fyrst og fremst hryðjuverkamenn sem bera þar ábyrgð. Talað er um að mikilvægt væri að afturkalla stuðning Íslands. Margir hv. þingmenn hafa nefnt það. Ég held því fram að ef við mundum gera það væri það ekki í samræmi við ákvæði ályktunar Sameinuðu þjóðanna, 1546, sem gefur alþjóðaheraflanum skýrt umboð til að aðstoða íröksk stjórnvöld við að koma á öryggi. 

Virðulegi forseti. Ég skal svo sannarlega taka undir það með ráðherranum að vonandi kemur betri tíð með blóm í haga í Írak en hún er því miður ekki handan við hornið. Við Íslendingar höfum ekki gert mikið til að tryggja að svo verði. Auðvitað vilja menn í Írak sem annars staðar lýðræði og frelsi. Ætli við Íslendingar mundum ekki afþakka pent það lýðræði og frelsi sem verið er að innleiða þarna með hervaldi og drápum á óbreyttum borgurum? 650 þúsund manns, óbreyttir borgarar, eru talin hafa fallið frá því að stríðið hófst, frá því að við leyfðum þessu stríði að hefjast. Svei mér þá, það er sama hvaðan kúlan kemur, hvort hún kemur frá hermdarverkamönnum eða einhverjum sem eru undir einhverju sem á að heita löggiltur her, það er nákvæmlega sama. Það eru 650 þúsund manns fallin og þessu verður að linna.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og segja að ég styð breyttar áherslur Íslensku friðargæslunnar og að ásýnd hennar verði milduð. Með því er hægt að ná breiðari samstöðu um þá starfsemi. Einnig stingur í stúf að herlaus þjóð taki að sér verkefni sem krefjast vopnaburðar. Við eigum einfaldlega að forðast það eins og heitan eldinn. Við eigum að nýta reynslu okkar og þekkingu á öðrum sviðum, svo sem að styðja verkefni á sviði stjórnunar, heilbrigðis og björgunar. Það stendur okkur miklu nær en eitthvert vopnaglamur. Ég vil einnig nota tækifærið og fagna fríverslunarsamningi við Færeyinga. Ég tel jafnframt mjög nauðsynlegt að við náum svipuðum samningum við okkar næstu nágranna í vestri, Grænlendinga. Grænland er svo sannarlega land tækifæranna, ríkt af náttúruauðlindum og þar eru einnig gríðarleg tækifæri á sviði ferðamennsku sem við gætum eflaust komið þeim til hjálpar við að nýta sér. Við í Frjálslynda flokknum erum alfarið andvíg því að Ísland sé í þessu framboðsbrölti til að taka að sér sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Afstaða okkar í Frjálslynda flokknum markast af því að verkefni ráðsins eru m.a. að rannsaka deilur þjóða á milli og ástand sem getur leitt til stríðsátaka. Ráðið á einnig að leita sátta og finna lausn deilumála. Öryggisráðið á m.a. að skera úr um hvort heimilt sé að beita þjóðir heimsins þvingunum, hvort stríðsátök séu réttlætanleg. Ég tel einfaldlega, og er sannfærður um það, að slík verkefni henti ekki íslenskum stjórnvöldum. Með réttu má einfaldlega efast um íslensk stjórnvöld hafi á að skipa sérfræðingum á sviði hernaðar- og alþjóðamála til þess að geta metið hvort réttlætanlegt sé að fara með ófriði á hendur öðrum þjóðum. Mér finnst það bara ekki vera við hæfi að íslensk stjórnvöld vasist í slíkum málum. Þeir sem eru á móti hvalveiðum, sem við í Frjálslynda flokknum erum alls ekki, sjá kannski ljósan punkt í hvalveiðunum ef þær koma í veg fyrir að við fáum sæti í öryggisráðinu. Það mun spara okkur ómældar fjárhæðir. Það kostar mikla fjármuni að fara þangað inn og við höfum ekki sérþekkingu til að taka okkur þau verkefni fyrir hendur. Við höfum brennt okkur á því að vera fús og viljug. Við studdum árásina á Írak. Sú ákvörðun Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks er vissulega smánarblettur sem þeir hafa sett á íslensku þjóðina. Ríkisstjórnin virðist því miður ekki vera reiðubúin til þess að brjóta odd af oflæti sínu og einfaldlega biðja íslensku þjóðina, og íröksku þjóðina enn fremur, afsökunar á framferði sínu. Hvað hefur ríkisstjórnin gert í stað þess? Hún hefur lyft mönnunum upp sem stóðu að þessu, veitt þeim há embætti, svo sem Davíð Oddssyni sem er nú orðinn seðlabankastjóri, ég tala nú ekki um Halldór Ásgrímsson sem er kominn í eitt æðsta embætti Norðurlandanna. Hann er settur þar þó að hann hafi vissulega gert afdrifaríkustu mistök í utanríkissögu íslensku þjóðarinnar. Ríkisstjórnin lyfti honum þangað upp. Mér er það bara algjörlega óskiljanlegt, ég átta mig ekki á því hvers vegna við lyftum honum þar upp, manni sem setti Ísland á lista yfir stríðsfúsar þjóðir. Fámenn þjóð á að sníða utanríkisþjónustunni stakk eftir vexti, velja sér verkefni sem henta og einbeita sér að brýnustu hagsmunamálum þjóðarinnar. Á umliðnum árum hefur stundum verið erfitt að átta sig á vexti íslensku utanríkisþjónustunnar vegna þess að vöxturinn hefur komið í einhverjum rykkjum og kippum. Heilu kippurnar af sendiherrum, tylftir, hafa komið og maður áttar sig ekki á þörfinni. Ekki hefur verið gefinn nokkur rökstuðningur fyrir því hvers vegna hinir og þessir fengu embætti sendiherra, heldur hafa þetta verið pólitískar mannaráðningar, því miður. Það sem er kannski verst við þessar pólitísku ráðningar er að þær rýra trúverðugleika mikilvægis utanríkisþjónustu landsins. Það ættu hæstv. ráðherrar að hafa í huga áður en þeir fara af stað með næstu kippu, sem vonandi verður ekki, heldur að menn rökstyðji þessar embættisveitingar sínar með rökum og greinargerðum. Við hljótum að ætla að ná árangri á þessu sviði og þá skiptir miklu máli að við höfum velmenntuðu fólki á að skipa. Við ættum að einbeita okkur að því og velja okkur verkefni sem skipta máli. Þá vil ég minnast á að ég hef vissar efasemdir um fjölda sendiráða úti um allan heim. Það er skoðun mín að við ættum að einbeita okkur miklu meira að þeim stöðum sem skipta máli, t.d. Brussel sem er að verða höfuðborg Evrópu, og ekki nóg með það heldur fáum við þaðan regluverk á færibandi, frá höfuðstöðvunum í Brussel. Það skiptir mjög miklu máli að vakta það sem kemur þaðan þannig að við fáum kannski ekki regluverk fyrir milljónaþjóðir, sem kemur hingað og á að gilda um starfsemi sem er ekki sambærileg við starfsemi í milljónaþjóðfélögum. Ég get nefnt sem dæmi að rútubílstjórar hér þurfa að hlíta reglum sem eiga við á hraðbrautum í Evrópu, þar þurfa kannski að vera takmarkanir en ekki á Íslandi. Þó að rútubílstjórar starfi lengi á hverjum degi er aksturinn sjaldnast meiri en fimm tímar. Við yfirfærum oft ýmsar reglur og tökum þær upp án þess að fara gagnrýnið yfir þær. Ég er sannfærður um að hægt er að hafa áhrif þar svo við þurfum ekki að yfirtaka reglur sem eiga ekkert við í íslensku samfélagi. Frú forseti. Í ræðu sinni segir hæstv. utanríkisráðherra að stjórnvöld leggi sérstaka áherslu á þá þætti utanríkismála sem snúa að nýtingu auðlinda hafsins. En þegar maður les ræðuna og hlýðir á hæstv. ráðherra kemur í ljós að svo virðist alls ekki vera. Það kemur ekki fram í ræðunni. Það segi ég vegna þess að hæstv. ráðherra vitnar í skýrslu sem birtist í erlendu tímariti og hún vekur máls á henni algjörlega gagnrýnislaust. Innihald skýrslunnar kveður á um að ef framvinda fiskveiða og umhverfismála verður með sama hætti og verið hefur á undanförnum árum muni allir fiskstofnar heimsins hverfa árið 2048. Það er alveg með ólíkindum að ráðherra fiskveiðiþjóðar skuli gleypa þá skýrslu án þess að fara gagnrýnið yfir hana, að hún skuli gera hana að umtalsefni á hinu Alþingi. Út af fyrir sig hlýtur að vera grunsamlegt þegar menn birta eitt svona ártal, að árið 2048 muni allir fiskstofnar heimsins hverfa. Það eina sem vantaði þarna var dagsetningin, hvaða dag það gerðist, t.d. 1. desember. Það sjá allir sem skoða þetta með gagnrýnum huga að svona spár eru mjög vafasamar. Einnig er umhugsunarefni að fjölmiðlar landsins, fjölmiðlar fiskveiðiþjóðar, skuli birta slíka frétt svo gagnrýnislaust sem raun ber vitni, á forsíðu Morgunblaðsins. Ég verð að segja að ég hef reynt að koma rökstuddri gagnrýni að, birti hana m.a. á heimasíðu minni fyrir rétt um hálfum mánuði og benti á að skýrslan er tóm vitleysa. Það hefur einhvern veginn ekki náðst inn í umræðuna og þess vegna situr hæstv. ráðherra á ráðherrabekk og kynnir skýrslu sem inniheldur tóma dellu. Óhætt er að fullyrða að gögnin sem þessi skýrsla byggir á og ráðherra vitnar til er hinn ólíkindalegasti samtíningur. Meðal annars eru tíndar til breytingar á lífríki kóralrifja og ósasvæða og síðan fjöldi köfunarferða ferðalanga á ákveðnum friðuðum hafsvæðum. Það verður síðan einhver spádómur um framtíðarveiðar á t.d. Íslandsmiðum eða í Barentshafi. Þetta notar hæstv. ráðherra sem gagn í skýrslu sína. Mér finnst það alveg stórundarlegt. Það eina sem hæstv. utanríkisráðherra hefur sér til varnar í því að taka þessa vitleysisspá til umræðu er að fræðimennirnir sem komu að þeirri vinnu hafa í gegnum árin haft mjög náin tengsl við íslensk stjórnvöld. Einn þeirra sem minnst er á að hafi komið að skýrslunni var hér síðasta haust, á 40 ára afmæli Hafró, þar sem hann kynnti eina athugunina, eflaust jafnáreiðanlega, á stöðu nær allra fiskstofna heims, a.m.k. fjölmargra. Sömuleiðis var hér fræðimaður sem hefur haft náin tengsl við skýrsluhöfund þar sem hann skrifaði greinargerð fyrir stjórnvöld þar sem gerð var úttekt á Hafró eftir að hún hafði tapað mörg hundruð þúsund tonnum úr fiskabókhaldi sínu um síðustu aldamót. Þá hafði Hafró eitthvað flaskað á því að reyna að geyma fiskinn í hafinu og síðan tapaðist hann úr bókhaldinu. Og hvað gerðist? Jú, sóttur var vísindamaður með tengsl við þá skýrsluhöfunda sem vitnað er til og bar hann lof á starfshætti Hafró og sagði að þetta væri aukinn veiðanleiki. Auðvitað er það ekki aukinn veiðanleiki sem þar var á ferðum, heldur eitthvað allt annað. Þessar líffræðikenningar sem er unnið eftir og hefur verið gert síðustu 20 árin, og íslensk stjórnvöld hafa rekið fiskveiðistjórn byggða á henni, hafa einfaldlega sýnt það að sú tilraun hefur ekki skilað nokkrum árangri, enda veiðum við helmingi minna núna en við gerðum áður en sú tilraun var gerð, þ.e. íslenska kvótakerfið. Það er nefnilega ástæðan fyrir því að íslensk stjórnvöld taka svona spá fegins hendi. Ef eitthvað er verra, t.d. vond spá úti í heimi, er það réttlæting fyrir að halda áfram sömu vitleysunni og verið hefur undanfarin ár í stjórn fiskveiða hér þótt sú tilraun hafi orðið sjávarbyggðum landsins mjög dýrkeypt. Þá grípa menn svona spá. Vert er að stjórnvöld velti þessu fyrir sér vegna þess að umræddir vísindamenn fá m.a. styrki til að stunda þessar háðu rannsóknir, með í rauninni fyrir fram gefinni niðurstöðu um ofveiði og um að hætta þurfi veiðum. Þeir fá styrki frá alþjóðasamtökum, m.a. PEW þar sem markmið þeirra samtaka er að leggja allar fiskveiðar af. Ég er sannfærður um að íslensk stjórnvöld hitta einmitt þessi samtök og jafnvel sömu vísindamenn fyrir á ný þegar skýrslur koma um nauðsyn þess að banna botnvörpuveiðar sem hafa verið stundaðar í yfir 100 ár. Þá eru það sömu styrkir og jafnvel sömu vísindamenn og sömu stofnanir sem hafa yfir að ráða gríðarlegum fjármunum, jafnvel meiri fjármunum en nemur upphæð íslenskra fjárlaga, yfir 360 milljörðum króna, sem þeir hafa úr að spila til að styrkja rannsóknir þar sem niðurstaðan er gefin fyrir fram, þ.e. að í raun eigi að koma í veg fyrir fiskveiðar. Ekki leggja t.d. stjórnvöld áherslu á að draga fram árangur Færeyinga eða skoða kerfi þeirra með gagnrýnum hætti. Nei, það er ekki gert, heldur er þessi leið farin. Ég sé að tíma mínum er lokið en ætla að koma að einu í lokin. Mér finnst að íslenska utanríkisráðuneytið og íslensk stjórnvöld ættu að beita sér í meira mæli gegn geislavirkni í hafinu og veita næstu nágrönnum okkar sem starfrækja kjarnorkuver meira aðhald en gert er vegna þess að 

Frú forseti. Við ræðum um skýrslu hæstv. utanríkisráðherra Valgerðar Sverrisdóttur. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóða skýrslu og sömuleiðis góða ræðu fyrr í morgun. Í skýrslunni sjálfri, eins og í umræðum í dag, er komið víða við. Ég mun í ræðu minni koma aðeins inn á nokkur atriði er varða utanríkisstefnu Íslands. Ég tel að það sé hverri þjóð mikilvægt að reka sjálfstæða og skýra utanríkisstefnu. Það höfum við Íslendingar gert. Stefnan, eins og gefur að skilja, er í sífelldri mótun. Það má segja að á undanförnum mánuðum hafi orðið meiri breytingar á stöðu utanríkismála og öryggis- og varnarmála okkar en orðið hafa um langa hríð. Ég tel að hvað öryggis- og varnarmál varðar hafi ríkisstjórnin haldið vel á málum miðað við þá erfiðu stöðu sem upp var komin. Breytingarnar hafa kallað á aukið frumkvæði af hálfu okkar Íslendinga við að tryggja öryggi og varnir landsins. Ég tel að að einhverju leyti hafi verið brugðist við því af hálfu ríkisstjórnarinnar en um leið eru aðrar breytingar í undirbúningi og brýnt að halda vel á þeim málum. Hornsteinn öryggis- og utanríkisstefnu Íslands er þátttaka landsins í starfi Sameinuðu þjóðanna, varnarsamstarfi vestrænna þjóða, Norðurlandaráði og Evrópusamstarfinu. Samstarf á þeim vettvangi við Bandaríkin verður áfram mikilvægt en ég fagna þeim áherslum hæstv. utanríkisráðherra sem hún hefur lagt fram, um að rækta enn frekar tengslin við Evrópu og tek undir að við þurfum að fylgjast náið með þróun þessara mála á vettvangi Evrópusambandsins. Ég tók líka eftir því í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að hún telur nauðsynlegt að efla samráð og samstarf við þau ríki sem deila hagsmunum okkar við norðanvert Atlantshaf. Þar skipta Bandaríkin máli en ekki síður Kanada, Bretland og Norðurlöndin. Ég tek heils hugar undir þetta. Frú forseti. Í þessum umræðum vil ég fjalla sérstaklega um þróunarsamvinnuna. Ég fagna mjög að hæstv. utanríkisráðherra ætli sér að fara í stefnumótun um þróunarsamvinnu okkar Íslendinga. Hún ræddi m.a. um þau mál í gær við utanríkismálanefnd þar sem ég er fulltrúi. Einnig er rætt um að endurskoða lögin um stofnunina enda eru þau orðin 25 ára gömul. Eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra er baráttan fyrir efnahagslegum og félagslegum framförum ekki aðeins barátta gegn fátækt heldur jafnframt barátta fyrir friði og öryggi. Þess vegna er samstarf og samþætting friðargæslunnar, þar með talið þeirrar íslensku, og þróunarsamvinnunnar svo mikilvæg. Ég fagna því að þau sjónarmið skuli höfð uppi. Ég tel að við getum verið stolt af framlagi okkar í þróunarsamvinnu í gegnum tíðina. Þar hefur verið unnið merkilegt starf og ég verð að viðurkenna að ég þekki ágætlega til þess, enda má segja að fjölskylda mín hafi tekið þátt í því á mínum yngri árum um árabil, þegar við tókum þátt í verkefni á vegum stofnunarinnar á Grænhöfðaeyjum. Maður hefur þess vegna fylgst náið með þróun starfsins á síðustu árum. Ég fagna þeirri miklu þróun og aukinni áherslu ríkisstjórnarinnar á þau mál. Við verðum sífellt að vera gagnrýnin á verkefnin sem við veljum að fara í á vegum þróunarsamvinnunnar, hverjum þau gagnast best og hvernig. Ég vildi koma inn á ákvörðun ríkisstjórnarinnar um stóraukin framlög til þróunarmála sem ég held einmitt að séu mjög mikilvæg og til marks um að Íslendingar axli ábyrgð sína á vettvangi alþjóðamála og alþjóðastjórnmála. Við eru rík þjóð sem berum ríkar skyldur í alþjóðasamfélaginu. Á árinu 2004 ákvað ríkisstjórnin að stórauka framlög sín til þróunarmála með það að markmiði að þau skyldu nema 0,35% af vergri landsframleiðslu á árinu 2009. Ég veit ekki betur en sú áætlun þessi haldi og ríkisstjórnin hafi staðið við hana. En á næsta ári, miðað við það fjárlagafrumvarp liggur fyrir þinginu er gert ráð fyrir að framlögin muni nema um 3,2 milljörðum kr. eða sem svarar 0,28% áætlaðrar landsframleiðslu. Með áframhaldandi hækkun munu framlögin nema 4,5 milljörðum kr. á árinu 2009. Það er mikilvægt að þessum fjármunum verði vel varið en ég fagna því að Íslendingar hafa axlað þá ábyrgð að bæta í hvað þetta varðar. Ég get ekki látið hjá líða að koma að orðum hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur sem hún lét falla hér um samráðið um endurskoðun Þróunarsamvinnustofnunarinnar og stefnumótun í þeim efnum. Á fundi utanríkismálanefndar í gær voru þau mál þar rædd. Þar fannst mér ráðherra lýsa því yfir, og nefndarmenn tóku undir með ráðherranum að því leyti, að mikilvægt væri að ráðuneytið hefði samstarf við þingið og utanríkismálanefnd um þróun þessara mála. Ráðherrann lýsti því yfir að hann væri að sjálfsögðu tilbúinn að stuðla að því. Mér finnst því óþarfi að vera í fýlu eða draga úr því. Þetta kom líka fram í ræðu hæstv. ráðherra fyrr í dag. Hvað varðar þróunarsamvinnuna eigum við einmitt að byggja á styrkleikum okkar í henni og baráttunni gegn fátækt í þróunarlöndum. Þar vil ég nefna þekkingu okkar í sjávarútvegsmálum, þekkingu okkar og árangur í heilbrigðismálum og velferðarmálum almennt, þar með tel ég menntamálin. Áherslu á málefni kvenna í þróunarsamvinnu á vegum stjórnvalda tel ég árangursríka leið til að ná raunverulegum árangri hvað þessi mál varðar. Við eigum að halda áfram á þeirri braut og vinna að endurskoðun þróunarsamvinnunnar með þeim hætti að um starfsemi hennar ríki einhugur meðal þjóðarinnar og að starfsemi hennar skili sem mestum árangri. Þó að við séum fámenn þjóð þá erum við rík þjóð með mikla ábyrgð í samfélagi þjóðanna. Frú forseti. Vegna ræðu hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar áðan vil ég taka fram að ég er sammála honum um að við eigum að vera gagnrýnin og fara varlega hvað varðar fjárveitingar. Við þurfum að vera skynsöm í uppbyggingu og rekstri utanríkisþjónustunnar. Það er hárrétt og ég tek undir það. En ég tel að sú góða uppbygging sem orðið hefur í rekstri og uppbyggingu utanríkisþjónustunnar sé til góðs vegna þess að við erum sjálfstæð þjóð, eyþjóð og lítil þjóð, sem þarf að rækta vel pólitísk tengsl og ekki síður viðskiptatengsl okkar við umheiminn. Ég held að sú stefna sem hæstv. ráðherra hefur markað um að efla einmitt viðskiptahlið ráðuneytisins og þá málaflokka í ráðuneytinu sé vel til þess falin. Íslendingar eru og hafa verið í mikilli útrás og við eigum frekar að örva þá starfsemi en hitt. Hæstv. forseti. Ég vil hér einnig koma inn á nýjar áherslur hæstv. utanríkisráðherra um Íslensku friðargæsluna sem nýlega hafa verið kynntar. Það má með sanni segja að Íslenska friðargæslan standi á merkum tímamótum. Utanríkisráðherra vinnur að endurskoðun friðargæslunnar og hefur sett fram ný markmið í ljósi þeirrar reynslu og þekkingar sem við Íslendingar höfum aflað okkur þau fimm ár sem friðargæslan hefur starfað í núverandi mynd. Sú staðreynd að við erum herlaust land hlýtur að móta áherslur okkar í friðargæslunni. Um leið tel ég að hún skapi okkur ákveðna sérstöðu í samstarfi við önnur ríki og alþjóðastofnanir. Mikilvægt er að sátt ríki um starfsemi friðargæslunnar og ég tek því undir með utanríkisráðherra að afar mikilvægt sé að þingið og utanríkismálanefnd, sem og þjóðin öll, ræði um starfsemi friðargæslunnar og áherslur í starfi hennar. Í þeim tilgangi mætti hæstv. utanríkisráðherra á fund utanríkismálanefndar þingsins. Þar voru þau mál rædd. Ég fagna áherslunni á að mýkja ásýnd friðargæslunnar og auka starfsemi hennar á borgaralega sviðinu. Áherslan er helst á fjórum sviðum: löggæslu og réttarfars, flugmála og flugvallarstjórnar, fjölmiðla- og upplýsingamála, og síðan heilbrigðismála. Í þeim anda er nýtt verkefni á vegum friðargæslunnar en íslensk ljósmóðir og íslenskur hjúkrunarfræðingur eru farin til Afganistan eins og við þekkjum. Við höfum heyrt af því í fréttum. Þar munu þau standa fyrir fæðingarnámskeiði. Á Íslandi er lægstur burðarmálsdauði í heiminum. Við höfum á að skipa vel menntuðu og reynslumiklu fagfólki á öllum sviðum heilbrigðiskerfisins og höfum því margt til að leggja á vettvangi alþjóðasamstarfsins á þessu sviði. Ég tel þetta verkefni gott dæmi um þróunina í friðargæslunni og þróun sem um leið gefur fleiri konum kost á að starfa fyrir Íslensku friðargæsluna. Ég fagna því mjög. Við Íslendingar berum ábyrgð, eins og ég hef sagt, í samfélagi þjóðanna, sérstaklega í ljósi þeirrar almennu velferðar sem við höfum skapað okkur. Við höfum á að skipa vel menntuðu og reyndu fólki sem getur lagt sitt af mörkum til alþjóðasamfélagsins. Þar vil ég nefna verkefni við mæðra- og ungbarnaeftirlitið. Ég nefni einnig verkefni á sviði flugvalla- og flugmálastjórnunar í Kosovo og Kabúl. Ég tel að stefnumörkun hæstv. utanríkisráðherra sé í takt við íslensku þjóðarsálina og kröfuna um herlaust land. Við látum til okkar taka á þeim sviðum sem við erum sterk á, t.d. í mannréttindamálum og heilbrigðismálum. Ég er viss um að við getum enn frekar eflt starf Íslensku friðargæslunnar og stuðlað að því að um starfsemi hennar ríki sátt. Ég held að það sé mikilvægt. Frú forseti. Ég vil líka koma inn á mannréttindastefnuna sem ráðherra boðaði í ræðu sinni að hún beitti sér fyrir að unnið yrði að í utanríkisráðuneytinu, hún verður síðan að sjálfsögðu rædd í þinginu og utanríkismálanefnd. Það er mikilvægt að menn tali einni röddu á vettvangi utanríkisþjónustunnar fyrir hönd Íslands hvar sem við komum og tökum þátt í alþjóðasamstarfi. Þess vegna hefur verið ákveðið að marka heildstæða stefnu í mannréttindamálum. Eins og greint hefur verið frá í utanríkisráðuneytinu er sú stefna í gangi. Stefnt er að því að drög að slíkri stefnu verði tilbúin í febrúar 2007 og verði þá kynnt og rædd í utanríkismálanefnd. Ég fagna þeirri yfirlýsingu ráðherrans, sem kom fram á fundi utanríkismálanefndar í gær að ráðherrann ætli að beita sér fyrir því að framlög til Mannréttindaskrifstofu verði 4 millj. kr. á þessu ári. Ég fagna þeirri yfirlýsingu og finnst það vel til fundið. Það særði mann hvernig mál fóru á sínum tíma þannig að ég fagna því. Frú forseti. Auðvitað hefur víða verið komið við í umræðum um utanríkismál enda snerta þau marga þætti þjóðlífsins. Mig langar aðeins að ræða um stefnu Framsóknarflokksins í málefnum Evrópusambandsins. Fyrrverandi formaður flokksins og forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, beitti sér ávallt fyrir mikilli umræðu á vettvangi þingsins og stjórnmála um Evrópusambandsmálin. Ég tel það af hinu góða. Við eigum ekki að forðast þá umræðu heldur þurfum við að taka þátt í henni og fylgjast náið með þróun mála innan Evrópusambandsins, á vettvangi alþjóðasamstarfsins og samfélagsins. Framsóknarflokkurinn markaði sér þá stefnu á síðasta flokksþingi 2005 að mikilvægt væri að við beittum okkur fyrir umræðu um þau mál. Við töldum mikilvægt að þjóðin yrði upplýst um kosti og galla aðildar að EES-samningnum á sínum tíma þegar hann var mikið til umræðu. Á vettvangi flokksins mun áfram haldið upplýsingaöflun og vinnu við mótun samningsmarkmiða og hugsanlegs undirbúnings aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Niðurstöður þeirrar vinnu ætti að bera undir næsta flokksþing sem haldið verður í febrúar eða mars á næsta ári, 2007. Í þeirri stefnu kom jafnframt skýrt fram að kæmi til aðildarviðræðna skyldu niðurstöðurnar að sjálfsögðu bornar undir þjóðaratkvæði. Ég tel reyndar að um það sé almenn sátt. Það er auðvitað spennandi fyrir okkur framsóknarmenn að fá á næsta flokksþingi niðurstöður þeirrar vinnu sem fram hefur farið á vettvangi flokksins um alllanga hríð. Það er ekkert launungarmál að um málið eru skiptar skoðanir. En ég held samt sem áður að mikilvægt sé að höldum áfram að ræða það fordómalaust og af heilum hug. En málið er auðvitað alltaf til umræðu og við þurfum að taka afstöðu til þess fyrr en síðar.

Frú forseti. Ég leyfi mér að efast um að útrásin fari mikið í gegnum utanríkisþjónustuna eða sendiráð Íslands. Ég þekki það.  Mig langar að spyrja hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur hvort henni finnist ekki undarlegt með vöxtinn í utanríkisþjónustunni, þegar hann kemur svona í kippum, kannski 10 eða 12 sendiherrar í einu á færibandi. Hvort það veki ekki upp einhverjar spurningar um hvort rétt sé staðið að þeim málum. Hvort slík þjónusta eigi ekki að vaxa og að færð séu einhver rök fyrir vextinum í stað þess að hann komi í svona kippum, kannski 10, 12 eða jafnvel 20 sendiherrar á örfáum árum. Ef maður fer yfir þetta sér maður að mikið af þessum stöðuveitingum eru það sem maður kallar pólitískar stöðuveitingar. Það er náttúrlega vafasamt þegar litið er á mikilvægi utanríkisþjónustunnar. Það er í rauninni verið að gjaldfella þessi mikilvægu störf með því að gera þau að pólitískum bitlingum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir andsvar hans. Ég vildi fyrst nefna að það er rétt að ekki fer öll útrásin í gegnum sendiráðin en við skulum samt ekki draga úr mikilvægi þeirra í þeim þætti. Ég held að viðskiptadeildir sendiráðanna og viðskiptahlið ráðuneytisins skili þar allmiklu starfi, það hefur maður fengið á tilfinninguna af viðræðum við aðila vinnumarkaðarins og þá sem staðið hafa í þessum málum. Þegar hv. þingmaður talar um sendiherra í kippum vil ég geta þess að í tíð þess utanríkisráðherra sem lengst hefur gegnt því embætti í tíð þessarar ríkisstjórnar var þróunin alls ekki á þann veg. Ég held einmitt að hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra, Halldór Ásgrímsson, hafi gert þetta með frekar gegnsæjum hætti og þróunin hafi verið eðlileg og í raun og veru frekar hæg. Ég hef heldur ekki orðið vör við það á þeim mánuðum sem núverandi hæstv. utanríkisráðherra hefur verið í ráðuneytinu að menn hafi ráðið þar sendiherra í kippum. Hv. þingmaður verður því að eiga þessa spurningu við annan stjórnmálaflokk.

Frú forseti. Ég heyri það á orðum hv. þingmanns að hún er mjög gagnrýnin á það þegar sendiherrar koma í kippum. Ég er það líka. Vísast er þá hv. þingmaður með þeim málflutningi að gagnrýna sjálfstæðismenn, sem voru stórtækir í því að koma jafnvel með flokkshesta inn í þessi mikilvægu embætti. Mér finnst það vera gagnrýnivert og ég er mjög ánægður að heyra að samstarfsflokkurinn skuli ræða um þessa hluti með svo gagnrýnum hætti sem raun ber vitni.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni er auðvitað í sjálfsvald sett hvernig hann ákveður að túlka orð mín. En ég endurtek það sem ég sagði áðan að í tíð núverandi hæstv. utanríkisráðherra og fyrrverandi formanns Framsóknarflokksins, Halldórs Ásgrímssonar, þegar hann var utanríkisráðherra, hafa menn gert þetta á þann veg að hafa þetta sem gegnsæjast og á sem faglegustum grunni. Ég tel að það séu einmitt vinnubrögð sem séu mikilvæg og menn eigi að viðhafa.

Frú forseti. Ég kem upp af því að hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir beindi orðum sínum til mín í ræðu sinni áðan vegna umræðunnar um stefnumótun og þróunarsamvinnu. Ég átti því miður ekki kost á því að sitja fund utanríkismálanefndar í gær og þurfti að kalla inn varamann, en ég fékk gögnin sem þingmenn fengu á þeim nefndarfundi og þakka fyrir þau. Ég vildi hins vegar benda á það í ræðu minni að ég hef haft forustu um það í Samfylkingunni að leggja fram tillögu til þingsályktunar um nýja stefnumótunarvinnu í þróunarsamvinnu og endurskoðun á henni sem m.a. tekur til þess að endurskoða lögin, taka meira tillit til frjálsra félagasamtaka og samvinnu við þau og þar fram eftir götunum, vegna þess að við vitum öll að lögin eru úr sér gengin og í raun og veru ekki nýtileg, 25 ára gömul. Þessi tillaga hefur verið lögð fram með flutningsmönnum úr öllum flokkum á hinu háa Alþingi oftar en einu sinni þannig að hugmyndirnar eru ekki nýjar af nálinni. Þær hafa hins vegar ekki fengið brautargengi í hv. utanríkismálanefnd. Þegar ég tala um samráð felst það náttúrlega líka í því að stundum sé hlustað á það sem aðrir hafa fram að færa og jafnvel tekið til greina, að ég tali nú ekki um að það sé stundum tekið og samþykkt. En það er kannski til of mikils ætlast af meiri hlutanum að fara að breyta um starfsaðferðir hvað það varðar. Þessar hugmyndir hafa verið á ferðinni hér árum saman. Ég er mjög glöð, innilega glöð yfir því að hæstv. utanríkisráðherra skuli taka þær upp með þessum hætti og gera þær að sínum og kemst vonandi til þess að hrinda þeim í framkvæmd eða a.m.k. ýta þeim úr vör fyrir næstu kosningar.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að það er mikilvægt að líta til þeirra umræðna og vinnu sem unnin hefur verið á vettvangi þingsins. Ég get vottað um að umrædd þingsályktunartillaga er einmitt af hinu góða. Ég trúi ekki öðru en að það starf sem fram fer innan utanríkisráðuneytisins muni einmitt líta til þeirra umræðna og vinnu sem unnin hefur verið á vettvangi þingsins. Ég treysti hæstv. utanríkisráðherra best til að líta til þess, enda var hún mjög lengi þingmaður og hefur alltaf gert þætti þingsins hátt undir höfði hvað slík mál varðar. Þó að mikilvægt sé að endurskoða lögin, enda eru þau orðin 25 ára gömul, tek ég undir að það hlýtur að vera aðalatriðið og megintilgangur vinnunnar að setja okkur markmið og hvað það er sem við viljum fá út úr þróunarsamvinnunni. Þróunarsamvinnan hefur auðvitað breyst og breyst mjög hratt á undanförnum árum. Verkefnin sem Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur farið í hafa líka breyst og þær áherslur sem þar hafa verið uppi. Ég tel mjög mikilvægt að við ræðum hvert við stefnum í þeim efnum og hvort við séum ekki alltaf að nýta krafta okkar og úrræði á sem bestan hátt. Samvinna okkar við önnur Norðurlönd og aðrar stofnanir á þessu sviði er líka mikilvæg. Við Íslendingar þurfum að velta fyrir okkur hvar við getum mest lagt af mörkum og hvar getum við byggt á styrkleikum okkar sem er, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, m.a. á sviði velferðarmála, fiskveiðistjórnar og sjávarútvegsmála. Mér finnst mjög spennandi að fá að taka þátt í þeirri vinnu sem fram undan er og ber miklar væntingar til hennar.

Frú forseti. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að ég hlakka líka til þess að unnið verði almennilega í þessum málaflokki. Það á að veita meira fjármagn til þróunarsamvinnu, það skiptir máli en það skiptir eiginlega meira máli að stefnan sé í lagi og markmiðin líka. Auðvitað verður hún ekki unnin öðruvísi en í samráði við alla stjórnmálaflokka og í almennilegum vinnubrögðum og samskiptum á hinu háa Alþingi, hvort heldur það er í þessum sal eða í vinnu þingnefnda. Ég get upplýst hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur um það - hún hefur ekki setið mjög lengi á þingi en þó í nokkurn tíma - að þannig er það bara ekki alltaf á hinu háa Alþingi. Hún er kannski ekki orðin jafnharðsvíruð í vinnubrögðum meiri hlutans og sá meiri hluti sem hér hefur setið í næstum 12 ár. Það er gott hennar vegna. En við hin sem höfum verið hér aðeins lengur, ég tala nú ekki um þau sem hafa verið hér lengst allra og kannski síðustu 12 árin, vitum nákvæmlega hvernig meiri hlutinn hefur unnið og hvort hann hlustar á tillögur þeirra sem eru í stjórnarandstöðu eða ekki eða með hvaða hætti þær eru meðhöndlaðar í þinglegum störfum. Það er kannski ekki endilega við hæfi að ræða það í dag í umræðum um utanríkismál en svona er þetta bara og við tölum af reynslu. Af henni má læra og því má líka breyta og vonandi breytast þessi vinnubrögð fyrr en seinna.

Frú forseti. Mér finnst hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir gera of lítið úr áhrifum þingsins. Það er rétt og satt hjá hv. þingmanni að það er ekki langt síðan ég tók hér sæti en það má segja að alla vega á þessu kjörtímabili hafi ég starfað á hliðarlínunni og þá sem aðstoðarmaður þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Jóns Kristjánssonar. Ég get vottað það að þó að menn finni örugglega einhvern mun á ráðuneytum og ráðherrum þá lagði þáverandi hæstv. heilbrigðisráðherra sig fram um að eiga samráð við þingið og þingflokkana og stjórnmálaflokkana vegna þess að það er oftast þannig að menn komast að betri niðurstöðu við samráð og samræður þó að menn séu ekki alltaf efnislega sammála. Stundum þarf að taka pólitískar ákvarðanir sem ekki allir eru sáttir við en oftast verða ákvarðanir betri við umræður og samræður. Mér finnst of lítið gert úr áhrifum þingsins ef við höldum því ekki til haga hér.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, kom fram með meginviðbrögð okkar í Samfylkingunni við ræðu hæstv. utanríkisráðherra á fundinum fyrr í morgun. Ég get tekið undir málflutning hennar og Þórunnar Sveinbjarnardóttur í þessari umræðu og það sem þær hafa sagt um ýmislegt í skýrslunni og það sem þær hafa viljað bæta við hana. Ég ætla líka að segja það, virðulegi forseti, eins og reyndar hefur komið fram hér fyrr í dag, að það er öðruvísi tónn í ræðu hæstv. utanríkisráðherra Valgerðar Sverrisdóttur en í þeim ræðum sem við höfum áður hlustað á í utanríkisumræðum á liðnum árum og það gleður mig. Það á að vera annar tónn, það á að vera munur þegar kona hefur í fyrsta sinn sest í stól utanríkisráðherra og flytur okkur boðskap sinn. Það er eðlilegt. En áður en ég byrja á ræðu minni langar mig aðeins að víkja orðum að þeim orðaskiptum sem urðu hér áður en ég kom í ræðustól. Ungur þingmaður, bjartsýnn og fullur af trúnaðartrausti skildi ekkert í því að annar þingmaður væri að fara í fýlu yfir því að það ætti að fara að endurskoða þróunarsamvinnu af því að ráðuneytið segði að það vildi samvinnu um endurskoðun og þá er nefnilega allt gott. Það er nú bara þannig að á þeim 17 árum sem ég hef átt sæti á Alþingi, á liðnum þremur kjörtímabilum og næstum allan tímann í utanríkismálanefnd, er reynslan sú að ráðuneytið vilji ekki hafa samvinnu, hvorki um endurskoðun og gang mála né stefnumörkun. Því hefur verið mjög ábótavant en þetta vildi ég segja við unga þingmanninn án þess að slökkva of mikið bjartsýnina. Í umræðu um utanríkismál eins og fer fram í dag eru mörg málefni undir. Um þau er tekist á og/eða bætt við umræðuna og ég hef áhuga á því að taka einn þátt sérstaklega fyrir. Utanríkismálin eru stærstu mál samtímans og umhverfismál eru stærstu mál utanríkismálanna. Þessi orð hafa aldrei átt betur við en í dag. Fyrir mörgum árum var ég á ferð í Kanada og heimsótti indíánasvæði og kom þar inn í stórt tjald sem var eins konar sýningar- og sölutjald. Það sem vakti athygli mína og hreif mig var stórt plakat uppi á vegg með ljóði sem samið var í orðastað móður jarðar og innihald ljóðsins var á þessa lund: Áður bjó ég með fólki mínu í sátt og það greiddi hár mitt, hlúði að líkama mínum og naut af honum og tók aldrei of mikið og ef það tók of mikið skilaði það til baka. Nú er komið nýtt fólk. Það hirðir ekki um sátt, það rífur hár mitt, tætir líkama minn, tekur meir en það þarf og skilar ekki til baka og líkami minn visnar. Þessi viskuorð úr indíánatjaldinu höfðu gífurlega mikil áhrif á mig þarna og þau koma oft í hugann nú þegar ábyrgðarleysi samtímans blasir við. Fyrir hönd Norðurlandaráðs sit ég sem áheyrnarfulltrúi í þingmannasamstarfi um norðurskautsmál. Ég hef haft mikinn áhuga á þeim málum sem þar eru tekin fyrir og beitt mér í þeim og sérstaklega á því ári sem ég var forseti Norðurlandaráðs, 2005. Þá valdi ég að slá mjög þá tóna um mikilvægi þess að takast á við loftslagsbreytingarnar og bera þær upplýsingar sem hafa komið fram úr hinu mikilvæga samstarfi um norðurskautið inn í Norðurlandaráð og áfram á vegum þess út á við. Samstarf norðurskautsráðsins nær eins og flestir vita til landanna frá Alaska og þar með Bandaríkjunum og Kanada í vestri austur til Rússlands og öll Norðurlöndin og sjálfstjórnarsvæðin eru þar innan borðs. Fyrirferðarmestu verkefni þingmannsamstarfsins á liðnum árum hafa verið loftslagsbreytingarnar og tengd málefni. Það er til sóma fyrir Norðurskautsráðið, sem er samstarf utanríkisráðherranna, að hafa látið vinna þýðingarmikla skýrslu um loftslagsbreytingar á norðurslóð eða í hánorðri og aðra skýrslu um lífsskilyrði á norðurslóð fyrir u.þ.b. fjórum árum. Þessa skýrslur vöktu víðtæka athygli og skýrslan um loftslagsbreytingar sem gjarnan er nefnd ACIA-skýrslan vakti heimsathygli. Alla tíð síðan hefur verið unnið í vísindasamfélaginu á mörgum vígstöðvum með niðurstöður þeirrar skýrslu. Það þýðingarmesta sem kom fram í skýrslunni var að hitnunin á norðurslóð væri tvisvar til þrisvar sinnum hraðari eða meiri en hitnun annars staðar á hnettinum. Þetta voru óhugnanlegar upplýsingar og margir, margir vildu helst geta haldið því fram að þetta væri ekki rétt og það væri hægt að draga þessar upplýsingar í efa. Ég held að það fólk finnist ekki í dag sem leyfir sér að efast um að þær upplýsingar sem þarna komu fram eru miklar, alvarlegar og staðfesta loftslagsbreytingar um allan heim og að ástandið hér uppi í hánorðri er alvarlegra en nokkurs staðar annars staðar. Það er líka mjög áhugavert að Evrópusambandið hefur starfað af miklum áhuga í norðurskautssamstarfinu. Fulltrúi þeirra hefur starfað mjög alvarlega í þingmannasamstarfinu og samstarf ráðherranna hefur líka orðið til þess að inn í það sem við köllum norrænu víddina, sem er áætlun Evrópusambandsins um umhverfisáætlun og aðgerðaáætlun í norður, inniheldur það sem þau kalla norðurskautsgluggann. Það hefur líka haft mikið að segja að Rússland tekur fullan þátt í starfinu um norðurskautið og ég hef leyft mér að halda því fram að samstarf Rússa með þessum þjóðum um norðurskautið hafi beinlínis orðið til þess að Rússar undirrituðu Kyoto-bókunina eftir að upplýsingarnar í ACIA-skýrslunni um hitnunina á norðurslóð voru komnar fram. Það er mín túlkun á því að þeir ákváðu skyndilega að undirrita Kyoto-bókunina. Það eru hins vegar gífurleg vonbrigði að fram til þessa hafa Bandaríkin ekki viljað taka þátt í þingmannasamstarfinu. Það er smávonarglæta núna þar sem senator frá Alaska, Lisa Murkowski, sótti fund Kanada í mars síðastliðnum hjá norðurskautssamstarfinu og hefur lýst vilja til að vinna með en hún hefur ekki treyst sér til að koma og sækja fundi sem haldnir eru hér á norðurslóð á Evrópusvæðinu. Það er stærsta hagsmunamál samtímans að sporna gegn loftslagsbreytingunum og það er ofboðslega alvarlegt mál að Bandaríkjamenn skuli draga lappirnar í því máli á pólitíska sviðinu og ég undirstrika á pólitíska sviðinu. Það er líka umhugsunarefni fyrir iðnríkin og öll stórveldi, eins og kom fram fyrr í umræðunni, að aðalritari Sameinuðu þjóðanna Kofi Annan skuli hafa í tvígang gert þetta mál að umtalsefni í Nairobí á fundi núna, bæði þetta að ekki skuli brugðist við og að það skorti aðgerðir til að taka á loftslagsbreytingunum á meðan þetta er að gerast í norðri og gífurlegir þurrkar í suðri, og líka að það skuli enginn veita því forustu í alþjóðasamfélaginu að taka á loftslagsmálunum. Þetta er alvarlegt. Hins vegar bind ég mjög miklar vonir við samstarf Norðurlandanna og það er vegna þess að um þessar mundir er Rússland með formennsku í Norðurskautsráðinu. Að því loknu munu taka við þrjú tveggja ára tímabil þar sem þrjú Norðurlandanna, hvert á eftir öðru, taka við formennsku í ráðinu og ég ætlast til þess af þeim að þau verði afgerandi og það verði tekið til hendinni og reynt að taka á í alþjóðlegu samstarfi til þess að beina sjónum að þessu alvarlega ástandi og nauðsyn aðgerða. Það er allt aðra sögu að segja af vísindasamfélaginu í Bandaríkjunum vegna þess að margar merkustu vísindaniðurstöðurnar hafa komið þaðan og bandarískir vísindamenn leiða víða rannsóknarstarf, m.a. í ACIA-skýrslunni sem ég nefndi áðan sem var leidd af Robert Correll, bandarískum vísindamanni. Í nýrri skýrslu frá bandaríska iðnaðarráðuneytinu er því slegið föstu að orkuneysla muni aukast um 70% milli áranna 2003 og 2030, sem muni auka útstreymi um 75%. Þetta eru gífurlega alvarlegar fréttir. Þróuninni í útstreymi gróðurhúsalofttegunda hefur verið líkt við risaolíuskip á fullri ferð, að jafnvel þó að hægt væri að slá á fulla ferð aftur á bak yrði stöðvunartími mjög, mjög langur. Því er enn langt í land að við sameinumst um að setja fulla ferð aftur á bak og þess vegna svo mikilvægt að fá risaveldin með í pólitísku ákvarðanatökuna. Þegar við lítum á afleiðingar hitnunarinnar má segja að þær felist á þremur stórum sviðum, í ís, frera og hafinu. Ísþekjan á norðurskautinu þiðnar og Grænlandsjökull þiðnar. Það er horft til tækifæranna til skemmri tíma, siglingarleiðina sem muni opnast og stytta tímann frá Tókíó til London um helming og Kanadamenn eru strax farnir að gera kröfu um að fá að ráða yfir þeirri siglingaleið meðan alþjóðleg samtök og önnur lönd vilja ekkert hlusta á það. Noregur og Rússar munu ætla sér að vinna olíu, gas og málma og það er ekkert sem stoppar neitt af því. Hins vegar getum við ef til vill sameinast um það til skemmri tíma, meðan þetta er eitthvað sem er undir, að við reynum að fyrirbyggja að farið sé með offorsi inn á þetta viðkvæma svæði. Það eru engin sérlög um norðurskautið eins og um suðurskautið en allir alþjóðasamningar um hafið gilda um norðurskautið eins og almennt um hafið. Það er enginn til að meta hvað er æskilegt eða hvað muni gerast og þess vegna eru þessi mál í farvegi sem þarf að halda utan um en það er enginn sem gerir það og enginn sem horfir lengra en til tækifæranna. Ef við lítum á frerann er það alveg ljóst að frerinn hefur þegar þiðnað og heimkynni ísbjarna hafa þrengst mjög mikið. Dýrin á svæðinu leita lengra norður, veiðisvæði hafa flust mjög til og eyðilagst. Hús hafa skekkst og búsetuskilyrði frumbyggja hafa versnað mjög. Það er alls óþekkt hvað eða hve mikið og hvers konar gas kann að losna úr læðingi úr jörðu þegar frerinn hefur alveg þiðnað og það er gífurlega alvarlegt mál og rannsóknir á því skammt á veg komnar. Ef við svo snúum okkur að hafinu mun ísinn bráðna út í hafið. Breytingar geta orðið á straumum, m.a. golfstraumnum, við það að svo mikið ferskvatn kemur út í hafið. Það er verið að rannsaka hvaða áhrif þetta hafi á fiskstofna, að hve miklu leyti þeir fari á flakk, og auðvitað er golfstraumurinn þarna stóra málið. Ég get ekki annað en minnt á vísindaráðstefnu sem var hér í haust um hafið. Þar voru feikimargir vísindamenn sem höfðu lagt hönd í plóg í rannsóknum um hafið og það var mikið umhugsunarefni að hlusta á það sem þeir höfðu að segja. Þar var það m.a. nefnt að það hefur áður gerst að stóru stofnarnir okkar hafi farið norður í Íshaf og norður fyrir Evrópu og það geti allt eins gerst aftur. Þetta eru allt vísbendingar enn þá og ekki staðfestar rannsóknir. Virðulegi forseti. Ég ákvað að koma inn í þessa umræðu og reyna að fjalla svolítið ítarlega um þau mál sem Norðurlandaráð lætur sig svo miklu varða, um loftslagsbreytingarnar og aðgerðir á norðurhveli. Umræðunni hættir til að tætast talsvert til og þess vegna hef ég leyft mér að fjalla fyrst og fremst um eitt mál og hefði reyndar ætlað að taka fyrir þriðja alþjóðaár heimskautasvæðanna en til þess vinnst mér ekki tími.

Herra forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágæta skýrslu um utanríkismál. Ég lýsi sérstakri ánægju með áherslur hennar í þróunaraðstoð og þróunarsamvinnu og þeim áformum að tengja hana sérstaklega við málefni kvenna. Hér er sannarlega brotið í blað í utanríkismálum okkar Íslendinga. Það er vaxandi áhersla á málefni kvenna í alþjóðlegu samhengi sem er í fullu samræmi við þúsaldarmarkmið Sameinuðu þjóðanna og baráttuna fyrir bættum heimi, jafnari skiptingu lífsgæða, friði og öryggi. Það er grundvallaratriði til að útrýma fátækt og hungri og að fást við erfið heilsufarsvandamál að leggja áherslu á málefni kvenna og barna í þeirri baráttu. Þessar áherslur falla líka vel að nýjum áherslum fyrir Íslensku friðargæsluna um að þau verkefni verði unnin í nánu samstarfi við þróunar- og hjálparstarf. Þetta finnst mér mjög góðar áherslur og það verður ánægjulegt að fylgjast með því hvernig þessi mál munu þróast á næstu árum. Ég vil líka í þessu samhengi geta þess sérstaklega að ég tók þátt í umhverfisráðherrafundum í tengslum við ráðherrafundi í Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna. Þar hafa konur í hópi umhverfisráðherra með sér óformlegt samstarf. Þar höfum við að sjálfsögðu rætt alveg sérstaklega um málefni kvenna, einkum í tengslum við sjálfbæra þróun. Mjög margar sterkar konur hafa sótt þessa fundi, t.d. frá Afríkuríkjunum, og þeir hafa verið mjög gagnlegir og upplýsandi. Það er líka gaman að geta upplýst það hér að þetta er frumkvæði sem kemur frá norrænu umhverfisráðherrunum sem hafa margir hverjir verið konur. Það er enginn vafi í mínum huga að það mun skila árangri að leggja sérstaka áherslu á málefni kvenna í þessu samhengi. Það er líka augljóst að endurskoðun laga um Þróunarsamvinnustofnun er brýn og það er mjög skynsamlegt að samtímis sé unnið að nýrri lagasetningu um Íslensku friðargæsluna. Ég átti þess kost núna í október að sitja fundi á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og fylgjast með störfum þar. Þar var mikið unnið að framboði Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Mér finnst fyllilega tímabært að við Íslendingar sækjumst eftir því að eiga þar sæti. Við höfum verið meðlimir í 60 ár og hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa átt sæti í öryggisráðinu svo að það er alveg ljóst að við eigum að láta okkar rödd heyrast þar og sækjast eftir þessu af fullum krafti. Það er mjög mikið verk að vinna framboði okkar fylgi og tryggja okkur stuðning til þessa mikilvæga verkefnis á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, ekki síst þegar það þarf aukinn meiri hluta atkvæða þjóðanna til að öðlast slíkt sæti. Það var athyglisvert að upplifa líka á þessum tíma sem ég sótti allsherjarþingið að það var verið að stofna svokallaðan Peace Building Fund. 20 þjóðir tóku þátt í því með framlögum og Íslendingar eru þar á meðal. Þessum sjóði er ætlað styðja við friðaruppbyggingu á stríðshrjáðum svæðum og samtals hafa þessar 20 þjóðir lagt fram rúmlega 142 millj. bandaríkjadala, við Íslendingar þá 1 millj. bandaríkjadala. Þáttur Norðurlandanna er mjög gildur, drjúgur hluti af þessum fjármunum mun koma frá Norðurlöndunum. Ég vil líka gera að sérstöku umtalsefni hér hvað það er mikilvægt að við leggjumst á eitt um að afla okkur Íslendingum fylgis til að fá sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Þar tel ég að við þingmenn á hinu háa Alþingi höfum heilmikið verk að vinna á alþjóðlegum vettvangi. Við tökum þátt í margs konar alþjóðlegu samstarfi og getum þar lagt þessu máli lið. Ég endurtek það hér að ég tel að við höfum mjög margt til málanna að leggja í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Nú er nýafstaðið Norðurlandaráðsþing. Það var haldið í Kaupmannahöfn um síðustu mánaðamót. Það var einstaklega ánægjulegt að sækja það þing. Það var jákvætt og mikill samhljómur í málflutningi. Það sem í raun og veru stendur upp úr að loknu Norðurlandaráðsþinginu er hvað það er mikill vilji til þess að efla norrænt samstarf. Þegar við lítum til baka, við skulum segja 10 ár aftur í tímann eða rúmlega það, þegar Norðurlandaþjóðirnar, bæði Svíþjóð og Finnland, voru að taka ákvörðun um að ganga í Evrópusambandið var ekki spáð vel fyrir norrænu samstarfi. Þá voru samt nokkrir sem sögðu, og það var greinilega mjög framsýnt fólk, að þetta mundi breytast í tímans rás. Þetta samstarf hefði svo mikla sérstöðu í alþjóðlegu samstarfi, í svæðisbundnu alþjóðlegu samstarfi, að menn mundu átta sig á því innan tíðar hversu gildur þáttur þetta er og á að vera í samstarfi þessara þjóða. Það sem var einstaklega gleðilegt líka var að Norðurlandaráð lét gera skoðanakönnun meðal íbúa Norðurlandanna um afstöðu þeirra til norrænnar samvinnu. Þetta var gert núna í haust, fyrir Norðurlandaráðsþingið. Þar kom fram að mjög mikill áhugi er á því að styrkja samstarf Norðurlandanna. Kannski má segja að þau lönd, Ísland og Noregur, sem ekki eru í Evrópusambandinu hafi lagt sérstaka áherslu á þetta. Það var samt mjög athyglisvert að það er vaxandi áhersla almennt, líka annars staðar á Norðurlöndunum, ekki hvað síst í Danmörku sem er það Norðurlandanna sem hefur verið lengst í Evrópusambandinu. Þetta fannst mér mjög athyglisvert og það er líka mjög athyglisvert að það er samhljómur á milli áherslna almennings og þeirra mála sem verið er að vinna að í norrænu samstarfi. Nægir þar að nefna umhverfis- og náttúruverndarmál og alþjóðlega glæpastarfsemi og baráttuna gegn henni. Þetta eru mál sem almenningur hefur gríðarlega mikinn áhuga á að sé unnið vel að í norrænu samstarfi. Það hefur svo sannarlega verið gert og er mikil áhersla einmitt á þessa málaflokka. Síðan hefur verið mikil áhersla á að ryðja úr vegi alls kyns hindrunum yfir landamærin sem þurfti að gera til að auðvelda norrænum borgurum að lifa og starfa sitt á hvað í löndunum, stunda nám og annað slíkt. Þetta er að sönnu eilífðarverkefni. Þegar búið er að leysa vandasöm mál koma einhver ný í staðinn. Þetta er mál sem er mjög brýnt að halda áfram að vinna að á öflugan hátt. Mér finnst líka gleðilegt að tekin hafi verið ákvörðun um að opna aðalræðisskrifstofu í Færeyjum á næsta ári. Færeyingar eru sú þjóð sem í raun og veru stendur okkur hvað næst. Við Íslendingar höfum líka í formennskutíð okkar í norræna samstarfinu, bæði á vettvangi ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs, lagt áherslu á samstarf við Færeyjar og Grænland, vestnorrænu löndin. Þarna sýnum við í verki hversu mikils við metum það samstarf. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að norðurskautssamstarfinu sem nokkrir þingmenn hafa gert að umtalsefni og ég tel að sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur í næstu framtíð. Við vorum með formennsku í Norðurskautsráðinu á árabilinu 2002–2004 og þá voru unnar tvær mjög merkilegar skýrslur, annars vegar um loftslagsmál á norðurslóðum og hins vegar um mannlíf á norðurslóðum. Það er óhætt að segja að þetta er í raun og veru grundvallarvinna sem hefur farið fram í þessum málaflokkum sem er mjög gott að byggja á við ákvarðanatöku til framtíðar. Opnun siglingaleiðar, svokölluð norðausturleið, við það að loftslag hefur hlýnað og breytingar hafa orðið á íshellunni á svæðinu færir okkur auðvitað mjög mörg ný tækifæri. Jafnframt því koma líka hættur í umhverfismálunum varðandi mengun og ýmislegt fleira sem tengist því. Fyrri hluta árs 2005 var unnin mjög merkileg skýrsla starfshóps utanríkisráðuneytisins sem heitir „Fyrir stafni haf“. Þar er fjallað um tækifæri sem eru tengd siglingum á norðurslóðum. Mér finnst að þær niðurstöður og sú umfjöllun sem þar er sé merkilegt innlegg í þessa umræðu og ég fagna því að núna í mars eigi að halda ráðstefnu á Akureyri um þessi mál. Ég tel það mjög lofsvert framtak. Þá vildi ég víkja örfáum orðum að EES-samningnum. Það var mikið gæfuspor fyrir okkur Íslendinga á sínum tíma þegar við lögfestum aðild okkar að honum. Hann hefur komið okkur að miklu gagni til að verða aðilar að innri markaði Evrópusambandsins. Það sem við þurfum hins vegar að skoða miklu betur er aðkoma okkar að málum meðan þau eru enn á frumstigi. Ég tel að það þurfi að vera miklu nánari samvinna við Evrópuþingið. Einnig þurfum við að nýta betur sérfræðinefndir sem vinna að undirbúningi mála innan Evrópusambandsins. EES-samningurinn tryggir okkur slíkan rétt. Við höfum rétt til þess að koma að málunum á frumstigi. Mér þótti mjög athyglisvert að Thorbjørn Jagland, forseti norska Stórþingsins, ræddi þessi mál mjög opinskátt í viðtali sem var birt í sjónvarpinu. Það má eiginlega segja að þarna sé sameiginlegur vandi Íslands og Noregs. Við þurfum að ganga í að koma fyrr að málum og hafa áhrif áður en kemur til kasta okkar við að lögfesta hið ýmsa regluverk sem okkur ber samkvæmt samningnum. Ég hef þessi orð ekki fleiri en ítreka þakkir mínar til hæstv. utanríkisráðherra fyrir mjög góða skýrslu og eins þakka ég mjög góðar og málefnalegar umræður sem hafa farið hérna fram um skýrsluna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þá skýrslu sem hér liggur frammi og þá ræðu sem hún flutti í morgun um utanríkismál og hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni, sem ég tel heilt yfir að hafi verið ákaflega málefnaleg og kannski með því besta sem hefur verið flutt um utanríkismál í sölum Alþingis lengi. Ég hef fylgst með því um nokkurt árabil, m.a. sem fyrrverandi aðstoðarmaður utanríkisráðherra. Eitt af því sem einkennt hefur þá umræðu nánast alltaf er gagnrýni á það sem ekki er í skýrslum viðkomandi ráðherra hverju sinni. Þetta hefur allt rifjast upp í umræðunni vegna þess að stundum hefur verið brugðið á það ráð af hálfu ráðherra að hafa ákveðið þema í bæði munnlegri og skriflegri skýrslu um utanríkismál. Ég minnist þess að hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fannst fullharður tónn eitt árið þegar þemað var í rauninni hin svokallaða barátta gegn hryðjuverkum og mátti það auðvitað til sanns vegar færa. Annað árið var þemað í skýrslu utanríkisráðherra þróunarsamvinnumál vítt og breitt og þá var í rauninni farið yfir þann málaflokk frá a til ö og ég minnist þess að það var í raun mjög uppbyggileg og góð umræða. Eitt sinn var umræðan nánast algjörlega um Írak og baráttuna gegn hryðjuverkum og þá kunna einhverjir að hafa gagnrýnt það að ekki skyldi vera vikið orðum að almennari þáttum utanríkisþjónustunnar. Svona er lífið. Það hefur svo sem verið reynt að fitja upp á að ræða um utanríkismál í einstökum þemum með áherslu t.d. á þróunarsamvinnumál, jafnréttismál og annað slíkt. Ég tek undir það sem margir hv. þingmenn hafa sagt í umræðunni að á þessu er nokkuð annar blær en á undanförnum árum, og ég fagna því. Ég tel að nýjar áherslur hæstv. utanríkisráðherra í mörgu tilliti sæti tíðindum, og ég fagna þeim. Og það sem meira er, þær hafa mælst mjög vel fyrir bæði meðal hv. þingmanna og eins hjá þjóðinni hefur maður fundið, þessi svokallaða mýkri ásýnd, t.d. friðargæslunnar og aukin áhersla á þróunarsamvinnumál, sem ég fagna auðvitað sérstaklega. Í því sambandi langar mig til að koma með nokkur orð vegna þess að ég naut þeirra forréttinda um nokkurt skeið að vera stjórnarformaður Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, sem komið hefur hér nokkuð til umræðu, sem er stofnun sem fer með þróunarmál okkar Íslendinga, þó einkum tvíhliða samskiptin. Um það er að segja að ég tek undir margt af því sem fram hefur komið, að Þróunarsamvinnustofnun og það starf sem þar er unnið hefur notið stuðnings allra flokka sem hér hafa verið á þingi. Margt af því sem t.d. hv. Þórunn Sveinbjarnardóttir hefur sagt í þeim efnum í gegnum árin hefur mér fundist ég eiga heilmikla samleið með og vil hæla þeim hv. þingmanni sérstaklega fyrir að hafa sett sig vel inn í þau mál. Raunar naut ég þess sem stjórnarformaður stofnunarinnar lengi að ekki var ágreiningur milli einstakra flokka sem áttu fulltrúa í þeirri stjórn. Ég minnist þess ekki nokkru sinni að það hafi verið annað en þverpólitísk samstaða um verkefni, sömuleiðis þegar við bættum við samstarfslöndum. Það eru ekki nema rúmlega tvö ár síðan stjórnin ákvað, að höfðu mjög víðtæku samráði við utanríkisþjónustuna, að bæta við samstarfslöndum, sem sætti heilmiklum tíðindum vegna þess að þá bættust við samstarfsálfur. Fram að því hafði samstarf Þróunarsamvinnustofnunar eingöngu tekið til verkefna í Afríku en síðan bættist við Níkaragva og síðan Srí Lanka. Eins og við vitum hefur ýmislegt gengið á í þeim efnum síðan. Sú þróun var svo sem ekki fyrirséð sem hefur orðið til ófriðar t.d. á Srí Lanka. Þegar við fórum þangað fyrir einu og hálfu ári og tókum þar í gagnið skrifstofur og m.a. sendiskrifstofu var þar mjög friðvænlegt um að litast og við áttum mjög gagnlegar viðræður við fulltrúa Norðmanna sem þar hafa farið fyrir friðargæslu. Það var í sjálfu sér ekkert sem benti til að aftur mundi verða heldur ófriðvænlegt á þeim slóðum. Það minnir okkur á að í þeim löndum og á þeim svæðum þar sem við störfum á vettvangi utanríkisþjónustunnar getur oft brugðist til beggja vona. Ég held að það hafi verið ákaflega mikilvægt í starfi utanríkisþjónustunnar að skilja svolítið Þróunarsamvinnustofnun frá öðrum þáttum vegna þess að það hefur orðið til þess að heilmikil þverpólitísk samstaða hefur orðið um þau störf sem þar hafa verið unnin og við höfum getað látið pólitískt karp eiga sig um önnur atriði sem þar hafa verið til skoðunar. Ég tel að það hafi líka verið mikilvægt vegna þess að með þeim hætti var unnt að auka mjög framlög til stofnunarinnar. Þótt ég geti tekið algjörlega undir það sem hér hefur komið fram, að framlögin séu alls ekki nægileg af Íslands hálfu til þessara mála, þá er þó þess að geta að m.a. undir forustu fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, og að hans tillögu samþykkti ríkisstjórnin að auka framlögin umtalsvert eða upp í 0,35% af landsframleiðslu, sem í alþjóðlegu tilliti er ekki nægilega mikið en þó mjög mikil breyting frá því sem verið hafði. Ef framlögin eru skoðuð síðustu tíu ár, þ.e. nokkurn veginn á starfstíma þeirrar ríkisstjórnar og stjórnarflokka sem nú starfa, þá sjá menn að gífurleg aukning hefur orðið ár frá ári svo jaðrar við nánast byltingu. Vegna þess að þegar hefur komið að starfi Þróunarsamvinnustofnunar hefur breytingin verið svo mikil á milli ára, upp á stundum mörg hundruð milljónir og jafnvel yfir milljarð milli ára, að stofnunin hefur nánast átt fullt í fangi með að skipuleggja störf sín til að bæta við samstarfsverkefnum af því að í starfi hennar eru gerðar mjög stífar kröfur til verkefna um að þau uppfylli skilyrði, það sé gegnsæ stjórnsýsla, vel farið með fjármuni og annað slíkt sem ég held að hafi reynst okkur Íslendingum ákaflega vel. Ég vildi í rauninni aðeins koma þessu að vegna þess að ég tel að áhersla hæstv. utanríkisráðherra á þessa mýkri ásýnd sé til þess að skapa mjög mikla sátt um störf utanríkisþjónustunnar í landinu. Ég hef fundið að þessu er mjög vel tekið í sölum hv. Alþingis og sömuleiðis í þjóðfélaginu. Það er heilmikill áfangi hjá nýjum utanríkisráðherra sem tekur við nýju ráðuneyti og hefur í rauninni til þess að gera fáa mánuði til að skapa sér sérstöðu, að henni tækist samt sem áður að valda ákveðnum straumhvörfum og ég tel að það sé til marks um pólitískan styrkleika hæstv. ráðherra. Ég vildi aðeins bæta þessum orðum inn í umræðuna, ég vil ekki lengja hana frekar. Ég hef ákveðna hagsmuni af því að önnur mál komist á dagskrá sem eru til umræðu síðar í dag - og á það sameiginlegt með hv. þm. sem gengur í salinn - en þakka fyrir mjög málefnalega umræðu.

Herra forseti. Við erum að ræða um árlega skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál. Víða hefur verið komið við eins og komið hefur fram í umræðunum og ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að tíunda það allt. Ég ætla hins vegar að fara aðeins dýpra ofan í ræðuna, sérstaklega þar sem komið er inn á varnarmál. Eftir að Bandaríkjamenn ákváðu að fara burt með her sinn hafa vaknað upp ýmsar spurningar um varnir Íslands og eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. utanríkisráðherra eru ýmsar spurningar sem hafa vaknað upp. Ég ætla að grípa hérna niður í ræðunni, og ég óska síðan eftir frekari útskýringum. Það segir um samkomulagið, með leyfi forseta: „Samkomulag Íslands og Bandaríkjanna, sem forsætisráðherra og ég undirrituðum í október sl. í Washington, markar upphaf nýs kafla í varnarsamstarfi þjóðanna. Í samkomulaginu stendur skýrum stöfum að Bandaríkin muni standa við skuldbindingar sínar samkvæmt varnarsamningnum frá 1951 og að varnir Íslands verði tryggðar með miklum og breytanlegum viðbúnaði og liðsafla.“ Herra forseti. Ég velti því fyrir mér: Hvað þýðir þetta í raun og veru? Hvað þýðir „með miklum og breytanlegum viðbúnaði og liðsafla“? Þetta hljómar nokkuð vel. Er verið að tala um einhvers konar varasveitir sem hægt er að kalla hingað og varla þá á einhverjum klukkutímum, það hlýtur að taka eina, tvær vikur, eitthvað slíkt. Eða er þetta einhver ákveðinn fastaher sem hægt er að sækja í? Síðan talar ráðherrann um „skilgreint öryggissvæði við flugvallarsvæðið sem nýtast mun vegna varna landsins til innlendra og fjölþjóðlegra æfinga“. Aftur spyr ég: Hvað þýðir t.d. ráðstöfun varnarsvæðisins? Ég velti fyrir mér hvaða svæði það er sem nákvæmlega er átt við. Nú eru í gömlu Keflavíkurherstöðinni sennilega rúmlega eitt hundrað byggingar. Hver mun hafa umsjón með því svæði og þeim herdeildum sem væntanlega munu koma hingað í framtíðinni og þá til, eins og segir „innlendra og fjölþjóðlegra“ æfinga? Ef við förum aðeins dýpra, herra forseti, talar ráðherra um íslenska loftvarnakerfið, að það samanstandi af mörgum þáttum og nefndi þá helst loftvarnaratsjár, örugg fjarskiptakerfi og getu til aðgerðastjórnunar. Þetta virkar allt mjög flókið, herra forseti, og þess vegna spyr ég um betri útskýringar fyrir mig og aðra. Ég hélt að allt fjarskiptakerfi NATO væri í raun farið af vellinum. Varla erum við að tala um það. En ég spyr: Hverjir munu stýra þessum svokölluðu loftvarnaratsjám? Hverjir hafa þekkingu á því núna þegar herinn er farinn? Eru einhverjir Íslendingar sem ráða við það eða eru kannski einhverjir Íslendingar erlendis að nema til að geta stýrt þessu? Er þetta virkilega virk vörn eða er hún fölsk? Menn hafa talað um hvað það kosti að herinn hafi farið, hversu háar greiðslur íslenska ríkið fái fyrir að sjá um það sem eftir er. Hvað kostar að reka það loftvarnakerfi sem er nefnt hér og gefið í skyn að það sé í sjálfu sér virkt, og er sá kostnaður þá innan ramma fjárlaganna? Því meir sem maður leggst yfir varnarmálin og þessa ræðu, herra forseti, þeim mun meira veltir maður fyrir sér hver sé í raun heildarkostnaðurinn sem þjóðin kemur til með að bera. Það er fleira sem ég vil koma að, herra forseti. Síðar í ræðunni segir orðrétt, með leyfi forseta: „Við hljótum jafnframt að skoða hvernig styrkja megi samstarf okkar við Evrópusambandið á sviði utanríkis- og öryggismála - enda er ljóst að Evrópusambandið mun leitast við að láta meira til sín taka á þessu sviði.“ - Þ.e. öryggismála. Ég reikna ekki með að hæstv. ráðherra sé að tala um að boða inngöngu í Evrópusambandið, en er hér átt við að Evrópusambandið sé að fara að stofna her, sinn eigin her, varðandi öryggismálin? Ef svo er eru það nýjar og afskaplega fróðlegar upplýsingar sem ég mundi gjarnan vilja fá að vita nánar um. Má vera að ég misskilji, herra forseti. Einnig er að sjálfsögðu minnst á framboð Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Ég hefði haldið að öryggisráðið væri aðallega að taka fyrir ófriðarástand, hernaðarátök í hinum ýmsu löndum. Ég velti fyrir mér, herra forseti, ef við erum að sækja þar um aðgang og viljum fá þar fast sæti, höfum við þá yfir að ráða nægilegri sérfræðiþekkingu til að sitja þar fyrir Íslands hönd, hvort sem það er fulltrúi okkar eða aðstoðarmenn hans? Af hverju velti ég þessu fyrir mér? Jú, þetta gæti náttúrlega þýtt enn einn kostnaðarliðinn ef þarf að sérmennta menn ef við fáum sæti í öryggisráðinu annars vegar og hins vegar ef það gerist ekki, hverjir eru þá helstu ráðgjafar okkar varðandi málefni sem koma fyrir öryggisráðið, sem eru þá ófriðarástand annars staðar í heiminum? Ef þekking í utanríkisráðuneyti Íslands er ekki fyrir hendi, hvert sækjum við þá ráðgjöf? Er það t.d. til Bandaríkjamanna? Er öryggisráðið þá nokkuð betur sett ef við erum gróft sagt svona aukaatkvæði fyrir Bandaríkin? En vera má að við séum einhvers staðar með fólk í námi til að geta sinnt þeim málum sem koma fram í öryggisráðinu, það má vera. Vera má að einhver undirbúningur sé í gangi og þá mundi ég gjarnan vilja fá að vita það. Herra forseti. Í upphafi var minnst á hin fengsælu fiskimið okkar Íslendinga. Ég varaði við því fyrir nokkrum mánuðum að í september á þessu ári yrðu flotaæfingar Rússa á Atlantshafinu. Því var tekið heldur fálega. Starfsmaður utanríkisráðuneytisins svaraði því til í einum fjölmiðli að þetta ætti ekki við nein rök að styðjast. En það gerðist nú samt í september að þessi floti var á siglingu ekki langt undan landi og herþotur komu hingað til Íslands inn í lofthelgina án þess að nokkur Íslendingur hefði hugmynd um og þá væntanlega ekki hæfni til að átta sig á því að slíkar vélar væru að sveima hér. Eitt að lokum. Varðandi viðskiptasamning Íslands og - hvað eigum við að segja - til beggja átta, beggja vegna Atlantshafsins, langar mig að fá upplýsingar um afstöðu utanríkisráðherra og/eða ríkisstjórnarinnar þá þegar NAFTA-fríverslunarsambandið óskaði á sínum tíma eftir viðræðum við Ísland og EFTA um svipaða samninga og eru í EFTA.

Virðulegi forseti. Ég flyt nú seinni ræðu mína um ræðu hæstv. utanríkisráðherra sem flutt var í dag. Í fyrri ræðu minni fór ég yfir nokkra punkta og minntist aðallega á þrjú atriði. Ég minntist á innrásina í Írak og stuðning íslensku ríkisstjórnarinnar við þá innrás, sem aldrei hefði átt að verða. Ég talaði um málefni norðurhafa og Svalbarðamálið og óskað eftir svörum frá hæstv. ráðherra um stöðu þeirra mála, þ.e. stöðu íslenskra stjórnvalda gangvart hugsanlegri málsókn gegn Norðmönnum fyrir alþjóðadómstól vegna Svalbarðasvæðisins. Ég talaði líka um ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs og sagði eitthvað á þá leið að ástandið þar væri afskaplega eldfimt, mjög eldfimt. Sennilega er þar að finna kveikjuþráðinn að stórstyrjöld ef fram fer sem horfir. Rétt eftir að ég kom úr ræðustól í hádeginu barst mér tölvupóstur frá mannréttindasamtökum í Ísrael. Ég geri ráð fyrir því, virðulegi forseti, að það hafi einungis verið tilviljun. En níu mannréttindasamtök í Ísrael sendu frá sér sameiginlega yfirlýsingu til alþjóðasamfélagsins í dag. Þar er bent á hið hroðalega ástand sem ríkir núna á Gaza-svæðinu. Þar er fullyrt, og sjálfsagt engin ástæða til að draga það í efa, að rúmlega 80% af íbúum á Gaza-ströndinni séu mjög fátækir. Fólkið lifir á undir tveimur bandaríkjadollurum á dag. Stærstur hluti fólksins sem þar býr, þ.e. Palestínumanna, er háður matargjöfum frá alþjóðlegum hjálparsamtökum og öðrum sem gefa þeim vistir. Á síðustu fjórum mánuðum hefur Ísraelsher drepið rúmlega 400 Palestínumenn á Gaza-ströndinni. Helmingur þeirra voru óvopnaðir borgarar sem tóku á engan hátt þátt í bardögum. Meðal þeirra sem hafa fallið á undanförnum fjórum mánuðum er 61 barn. Rúmlega 70% af vinnuafli, þ.e. verkfærum mönnum og konum á svæðinu, eru án atvinnu eða án launa. Þann 28. júní síðastliðinn gerði Ísraelsher sprengjuárás á eina af stærstu orkustöðvunum á Gaza-svæðinu, sem framleiddi 43% af því rafmagni sem íbúar á Gaza þurfa á að halda. Síðan hefur fólkið sem býr á Gaza-ströndinni verið án rafmagns 6 til 8 tíma á dag. Þetta hefur haft hroðaleg áhrif, t.d. á vatnsöflun, á frárennsli, geymslu matvæla, starfsemi sjúkrahúsa og heilsuástand almennings yfir höfuð. Það er búið að loka Gaza-ströndinni nær algjörlega frá heiminum, útiloka hana algjörlega frá heiminum. Palestínumenn hafa enga möguleika til að ferðast inn og út af svæðinu. Ef menn muna hvernig þetta svæði er á korti, þá er þetta við ströndina fyrir botni Miðjarðarhafs. Ef ég man rétt þá eru syðri landamærin móti Egyptalandi en síðan eru öll önnur landamæri í austur og norður að Ísrael og hafið sjálft í vestri. Fólkið kemst ekkert. Það er erfitt að koma vistum á svæðið. Ísraelsmenn, samkvæmt þessari yfirlýsingu, taka enga ábyrgð á ástandinu og halda því í raun í járngreipum. Ísraelsmenn ráða algjörlega yfir loftrýminu, þ.e. það er ekki hægt að nota flugvélar eða neitt þess háttar til að koma fólki til aðstoðar. Þeir passa líka upp á að enginn komist að Gaza-ströndinni af sjó, samkvæmt þessari yfirlýsingu. Þeir halda utan um alla skráningu á fólki á svæðinu og koma í veg fyrir að fólk sem annars vegar býr á Gaza-ströndinni, þ.e. Palestínumenn, og síðan Palestínumenn sem búa á Vesturbakkanum, sem kallaður er, þ.e. öðrum hluta Palestínu, fá ekki að fara á milli. Fjölskyldur fá ekki að sameinast. Þarna eru miklir vegatálmar og nánast ómögulegt að komast á milli staða. Ísraelsmenn, eins og við höfum séð af fréttum, eru stöðugt með hernaðaraðgerðir inni á þessu svæði sem tilheyrir Palestínu, stöðugt með hernaðaraðgerðir og árásir. Ísraelsmenn stjórna öllum innflutningi og útflutningi. Ísraelsmenn hafa einnig tekið yfir skattkerfið á svæðinu og síðan í febrúar hafa þeir haldið eftir því skattfé sem palestínskum stjórnvöldum bar að fá frá sínum borgurum. Það hefur náttúrlega skapað mjög erfitt efnahagsástand. Virðulegi forseti. Þessi yfirlýsing frá níu mannréttindasamtökum í Ísrael - tökum eftir því að þau eru í Ísrael - barst til okkar þingmanna um hádegisbilið í dag. Þetta er neyðarkall frá mannréttindasamtökum í Ísrael. Hér er m.a. B'Tselem samtökin sem stunda eins konar mannréttindavakt í Ísrael og reyna eftir bestu getu að fylgjast með málum í Palestínu þótt ísraelski herinn og yfirvöld torveldi þar mjög störf þeirra. Ég veit það af því að ég heimsótti höfuðstöðvar þeirra þegar ég fór til Ísraels og Palestínu í fyrra. Hér er m.a. Ísraelsdeild Amnesty International, samtök lækna sem berjast fyrir mannréttindum, samtök rabbía sem berjast fyrir mannréttindum, samtök sem berjast gegn pyndingum og ýmis önnur samtök sem eru að berjast fyrir mannréttindum í Ísrael. Þau benda á að ástandið á Gaza-ströndinni sé grafalvarlegt. Fólki er haldið þar nánast eins og fuglum í búri og ég held að öllum sem vilja sjá sé ljóst hvað er að gerast þar. Það er hreinlega hægt og bítandi verið að draga allan lífsmátt úr þessu fólki. Því er haldið í eins konar gettói og þarf að búa við miklar raunir. Þetta er náttúrlega, virðulegi forseti, að mínu mati og okkar í Frjálslynda flokknum gersamlega ólíðandi framferði. Að hernámsþjóð sem vill telja sig til vina Vesturlandanna og hefur lofað að styðja okkur Íslendinga til setu í öryggisráðinu, sem ég tel frekar vafasaman heiður. Það er ólíðandi að slík þjóð skuli látin komast upp með svona framferði gagnvart borgurum annarrar þjóðar, gagnvart nágrönnum sínum. Við hljótum að fordæma þetta. Þetta er ekki hægt að líða. Virðulegi forseti. Mig langaði að koma aðeins inn á þessa yfirlýsingu frá mannréttindasamtökum í Ísrael. Ef við víkjum að ræðu hæstv. utanríkisráðherra og förum hratt yfir hana þá er margt ágætt í henni þótt ég hafi gagnrýnt hana fyrir að sleppa ýmsu sem skiptir miklu máli. Þar er til að mynda komið inn á framtíð varnarsvæðisins á Suðurnesjum og talað um rekstur alþjóðaflugvallarins, öryggissvæðið, Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar ehf. og annað í þeim dúr. Mig langaði, virðulegi forseti, vegna þess að ég missti af utandagskrárumræðu í gær um Landhelgisgæsluna og staðsetningu hennar - var staddur annars staðar við skyldustörf - að lýsa þeirri skoðun minni að ég tel að íhuga eigi mjög vandlega að Landhelgisgæslan verði flutt til Keflavíkurflugvallar. Ég heimsótti Keflavíkurflugvöll ásamt þingmönnum Suðurkjördæmis fyrir nokkrum dögum. Það var á margan hátt merkilegt að sjá þær miklu byggingar og verðmæti sem þar hafa verið skilin eftir. Þar er, a.m.k. fyrir leikmann, ekki annað að sjá en að þar sé afskaplega góð aðstaða fyrir stofnun eins og Landhelgisgæsluna. Þar eru góð stæði fyrir þyrlur, góð flugskýli og góður aðbúnaður að öllu leyti. Þarna er íbúðarhúsnæði, ef fólk vill búa þarna. Þarna er mjög mannvænt, vil ég segja, íbúðarhverfi. Góðar íbúðarblokkir, stór leiksvæði á milli fyrir börn og leiktæki. Þarna virðist allt til alls. Síðan er höfn í Njarðvík og í Keflavík þar sem gæsluskipin gætu verið, nú eða í Helguvík. Mér finnst það í raun augljóst að það sé rétta lausnin varðandi framtíðarstaðsetningu Landhelgisgæslunnar og að það þurfi varla að ræða það. En að sjálfsögðu þarf að skoða þau mál með faglegum hætti og fara betur ofan í það. En ég vil eindregið mæla með því að þetta verði gert, virðulegi forseti. Varðandi framtíðarskipan varnarmála og öryggismál á Íslandi þá virðast þau mál komin í ákveðinn farveg. Ég hefði þó viljað sjá að íslensk stjórnvöld sýndu meira sjálfstæði og djörfung í að leita nýrra leiða í þessum málefnum til framtíðar. Ég held að þau stjórnvöld sem nú eru við völd í Bandaríkjunum, sem bera ábyrgð á innrásinni í Írak, séu afskaplega vafasamur félagsskapur fyrir okkur Íslendinga. Við skulum þó vona að þeim öflum sem nú ráða í Bandaríkjunum verði bolað frá völdum hið fyrsta og þar taki við betra fólk. Ég ætla ekki að vera dónalegur hér í ræðustóli og verð að gæta orða minna. En ég vonast til að annað fólk taki við. Ég get eiginlega ekki orðað þetta án þess að vera dónalegur og held að ég segi ekki meira. En ég tel afskaplega vafasamt fyrir íslensk stjórnvöld að vera í slagtogi með þessum mönnum. Mér þótti neyðarlegt að sjá íslenska ráðamenn í Bandaríkjunum um daginn elta nánast uppi þessa ráðherra í Bandaríkjunum og keppast við að láta taka af sér myndir við hliðina á þeim. Ég verð að segja það að ég hefði ekki verið svo gírugur í það. Ég hefði ekki látið taka mikið af myndum af mér í þeim selskap. En nóg um það, virðulegi forseti. Ég hygg að við Íslendingar ættum að reyna að leita frekari leiða varðandi samvinnu í þessum málum, sérstaklega um vöktun á hafinu, bæði öryggisvöktun, umhverfisvöktun og annað þess háttar. Við ættum að leita samvinnu um það við nágrannaþjóðir okkar. Þá er ég fyrst og fremst að hugsa um Norðurlöndin. Við vitum að Danir hafa verulegra hagsmuna að gæta í norðurhöfum. Þeir eru jú á Grænlandi og gæsluskip þeirra koma iðulega til Íslands, til Reykjavíkur og jafnvel annarra hafna til að taka vistir og skipta um áhafnir. Norðmenn hafa sýnt þessum málum mikinn áhuga. Ég var áðan að horfa á afskaplega áhugavert viðtal við Thorbjørn Jagland, sem er forseti norska Stórþingsins og fyrrverandi forsætisráðherra í Noregi. Ég minntist á hann í fyrri ræðu minni líka. Mig langar að vekja athygli þingmanna á afskaplega áhugaverðu viðtali sem Helgi H. Jónsson, fréttamaður á sjónvarpinu, tók við hann í Norræna húsinu. Það var sýnt á Ríkisútvarpinu í gærkvöldi. Það er hægt að sjá þetta viðtal á netinu. Þar kemur Jagland einmitt inn á það sem ég fjallaði um í fyrri ræðu minni, þ.e. að ákveðnir möguleikar virðast fyrir hendi varðandi slíkt samstarf á milli Íslendinga og Norðmanna. Þar held ég að séu mikil tækifæri, virðulegi forseti, ef rétt er á málum haldið og ef menn vanda sig held ég að við getum komið á fót gjöfulu og góðu samstarfi við frændur okkar og vini í Noregi. Þeir hafa á undanförnum missirum farið út í mikla uppbyggingu á flota sínum. Það er talað um að eftir nokkur ár verði norski flotinn öflugasti floti Evrópu. Þeir eru að láta smíða sex nýjar freigátur. Þeir hafa endurnýjað nánast algerlega strandgæsluskipin sín og eiga orðið glæsilegan flota, mjög vel útbúin, bæði til að sinna eftirliti en líka til að sinna mengunarvörnum og öðru þar fram eftir götunum. Íslendingar þurfa náttúrlega sjálfir að taka til í eigin ranni. Við erum að efla þyrlusveitina okkar og allt er í góðu lagi með það. Við hyggjumst fara út í að láta smíða fyrir okkur nýtt varðskip. Við ættum að gera þetta allt meðan við leitum leiða til að vinna nánar með okkar næstu nágrönnum, þ.e. Norðurlandaþjóðum í norðurhöfum en gjarnan einnig með öðrum Evrópuþjóðum.

Hæstv. forseti. Af því að hv. þingmaður talaði um Svalbarðadeiluna í morgun og ég veitti ekki andsvar þá ætla ég aðeins að koma inn á það mál núna. Þannig er mál með vexti að aflað hefur verið ítarlegrar og vandaðrar álitsgerðar virts erlends sérfræðings og beðið hefur verið um viðbótarálitsgerð um afmarkaða þætti málsins. Jafnframt hafa verið haldnir tvíhliða samráðsfundir um málið með fjölda aðildarríkja Svalbarðasamningsins. Viðkomandi ríki hafa sýnt málinu mikinn áhuga og er ljóst að þau þurfa að taka afstöðu til þess hvernig þau munu gæta hagsmuna sinna sem aðildarríki samningsins í væntanlegu dómsmáli. Hópur aðildarríkja Svalbarðasamningsins hefur einnig átt sérstakan samráðsfund um landgrunnsmál Svalbarða. Þetta vildi ég segja um það mál. Í sambandi við Miðausturlönd, sem ekki var fjallað um í ræðu minni eins og hefur komið fram, það er margt sem ekki var rætt þar og ekki tekið fram í þeirri ræðu en hins vegar kom ég inn á ýmis mál að mínu mati, þá vil ég vil ítreka afstöðu Íslendinga í sambandi við hin alvarlegu mál fyrir botni Miðjarðarhafsins. Við höfum lagt áherslu á vopnahléslínuna frá 1949 og að hún liggi til grundvallar áætlunum sem leiði til þess að tvö ríki, Ísrael og Palestína, búi hlið við hlið innan öruggra og viðurkenndra landamæra. Ríkisstjórnin styður starfsemi Sameinuðu þjóðanna á hernumdu svæðunum og Ísland hefur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem og víðar fordæmt ofbeldisverk beggja aðila. Ég vil að síðustu segja að síðan ég varð ráðherra hafa 

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að fá þessar fréttir af þróun mála varðandi Svalbarðamálið. Ég hef sagt það hér áður að ég telji að þetta sé kannski stærsta utanríkismál okkar Íslendinga nú um stundir, þ.e. af þeim málum sem horfa beint við okkur ef svo má segja og snerta hagsmuni okkar varðandi auðlindanýtingu og annað þess háttar. Þetta er að sjálfsögðu mjög erfitt og flókið mál og afskaplega viðkvæmt mál. Norðmenn hafa haldið þarna ákveðinni stöðu og hafa haft spil á hendi sem þeir hafa notað af miklum klókindum og mikilli framsýni um áratugaskeið. Núna eru hins vegar vísbendingar um að mikill áhugi sé að vakna hjá öðrum þjóðum á þessu svæði vegna þess að þarna eru mjög miklar auðlindir. Spánverjar hafa sótt fast að Norðmönnum varðandi fiskveiðiauðlindirnar og það er mál í gangi núna fyrir hæstarétti Noregs þar sem spænsk útgerð hefur stefnt norsku ríkisstjórninni vegna deilna um réttindi til að veiða á Svalbarðasvæðinu. Það eru mjög sterkar vísbendingar um að þarna sé bæði olía og gas og það er bara spurning um tíma, virðulegi forseti, hvenær þjóðir fara að seilast eftir þeim auðæfum. Þá gæti fljótt farið að skerast í odda og þess vegna skapast spennt ástand. Ég minni á að enn er ólokið samningaviðræðum milli Rússa og Norðmanna um hið svokallaða gráa svæði í Barentshafi, það er deila sem aldrei hefur náð að leysast. Menn hafa bara ýtt henni á undan sér með málamiðlunum um margra ára skeið og engin lausn er í sjónmáli. Hins vegar getur skapast þarna viðsjárvert ástand, sérstaklega ef þarna fara að finnast miklar auðlindir sem þjóðirnar fara að sækjast eftir. Að lokum vil ég sjálfsögðu segja það, virðulegi forseti, að ég hlýt náttúrlega að fagna allri viðleitni íslenskra stjórnvalda til þess að koma hrjáðum íbúum Palestínu til aðstoðar.

Hæstv. forseti. Ég kem upp aftur í þessari umræðu í rauninni bara til að klára ræðu mína sem ég náði ekki alveg að ljúka við á þeim tíma sem til var skammtaður fyrr í dag. Maður lendir í ýmsu um ævina, hæstv. forseti, en þegar gamli tíminn mætir, holdi klæddur, og sakar mann um að vera liðsmann Moskvu eða Ho Chi Minh þykist ég vita að sú sem hér stendur hefur flest heyrt, en það segir kannski meira um aðra en mig. Nóg um það. Hæstv. forseti. Mig langaði til að víkja að öryggisráðinu og því sem hæstv. utanríkisráðherra sagði um það í ræðu sinni og hefur verið rætt hér nánar í dag. Hæstv. ráðherra segir, og ég er henni fyllilega sammála um það, að enda þótt Ísland flokkist sem smáríki á alþjóðlegum mælikvarða eigum við fullt erindi inn í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og í raun er það hlutverk okkar sem fullvalda og sjálfstæðs ríkis að axla þá ábyrgð. Ef til kemur hugsa ég að það gæti orðið bæði snúið og jafnvel erfitt verkefni á köflum, þannig eru viðfangsefni öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, en ef við erum ekki tilbúin til þess að axla þau og kljást við þau á þeim vettvangi, hvers vegna ættum við þá að ætlast til þess að fulltrúar annarra ríkja geri það og þá í raun fyrir okkar hönd með óbeinum hætti? Eins og allir vita hafa stórríkin eða stórveldin fimm sem sigruðu í seinni heimsstyrjöldinni haft neitunarvald í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna í 60 ár og það setur mark sitt á starf ráðsins. Auðvitað hafa verið í gangi miklar samningaviðræður og undirbúningur að því að reyna að breyta starfsemi ráðsins með einhverjum hætti og mér er fullkunnugt um afstöðu íslenskra stjórnvalda í þeim efnum. Það sem mig langaði til að tengja þetta við er hlutverk öryggisráðsins sem á að standa vörð um alþjóðalög og þjóðarétt og að þau lög og sá réttur sé virtur af aðildarríkjunum og í raun af öllum ríkjum heims. Þá verð ég, hæstv. forseti, að koma aftur að umræðuefni mínu fyrr í dag sem er stuðningur íslenskra stjórnvalda við innrásina í Írak, af því að með þeim stuðningi voru stjórnvöld í raun að taka fram fyrir hendurnar á öryggisráðinu. Það er spurning hvort menn hafi íhugað það mál í því samhengi og í samhengi við framboð okkar til öryggisráðsins. Við hljótum að hafa, sem ríki sem býður sig fram til starfa á vettvangi öryggisráðsins, fulla trú á því að þar eigi að taka ákvarðanir um stríð og frið í raun og veru og að það sé réttur vettvangur til þess en ekki að fylgja einu landi eða einu stórveldi eða einu ríki umfram önnur í vægast sagt vafasamri stefnu sinni um svokölluð forvarnastríð eða einhvers konar stríð gegn hryðjuverkum. Mig langaði bara til að koma þessu á framfæri við umræðuna í dag af því að við verðum auðvitað spurð um þetta eins og bent hefur verið á, hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur bent hér á að við verðum auðvitað spurð um þetta í framboðinu. Við verðum spurð um öryggismálin, um Palestínu, um hvalveiðar, um umhverfismálin og þar fram eftir götunum. Að sjálfsögðu verður það þannig. Þó ekki væri til annars en að fá íslensk stjórnvöld, hver sem þau eru, til þess að standa fyrir máli sínu gagnvart öðrum ríkjum, verður þessi ferð til góðs, hvernig sem hún síðan fer. Annað sem ég vildi víkja að í lokin er heimsókn sendiherra Ísraels sem hingað kom í vikunni og hitti ráðamenn á Íslandi. Við í Samfylkingunni ákváðum að verða við beiðni sendiherrans um að hitta hana og ég fór sem fulltrúi í utanríkismálanefnd fyrir Samfylkinguna, ásamt formanni flokksins, hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, og tók á móti sendiherranum. Þar afhentum við henni umorðalaust ályktun þingflokks Samfylkingarinnar um ástandið í Ísrael og Palestínu og álit okkar á framferði Ísraelsstjórnar, Ísraelshers, og þeirri lögleysu sem þar viðgengst alla daga, árum saman og áratugum saman. Það má svo sem segja frá því að ekki var boðið upp á umræður um það mál, enda töldum við ekki að rökræða þyrfti þau mál við sendiherrann þó að sjálfsögðu bærum við virðingu fyrir embætti hennar. Enda fékk téður sendiherra ágætistíma í íslenskum fjölmiðlum til að útskýra stefnu Ísraelsstjórnar og gat vonandi upplýst landsmenn um hana. Vandamálið, átökin fyrir botni Miðjarðarhafs, sem rekja má alla leið til stofnunar Ísraelsríkis árið 1948 og stríðanna sem þar hafa verið og til hernámsins, sem á 40 ára afmæli í júní á næsta ári, eru að verða einhver langvinnustu átök í heimi. Kasmírdeilan er álíka gömul og af henni hafa líka hlotist stríð, mannfall og ófriður. Það eru líklega fá brýnni mál á alþjóðlegum vettvangi að leysa en þessi tvö, bæði Palestínudeilan og Kasmírdeilan, og við verðum að vona að Ísland geti með einhverjum hætti beitt sér í þeim efnum á næstunni, á næstum árum, og kannski, ef af verður, innan öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Hver veit? Það yrði a.m.k. mjög verðugt verkefni. Það verður að segjast eins og er að framferði Ísraelsstjórnar og Ísraelshers gegn Palestínumönnum hefur bara versnað á undanförnum árum og áratugum. Allt frá því að fyrsta Intefadan fór af stað árið 1987 höfðu hinir almennu palestínsku borgarar ekki í raun verið að berjast gegn hernáminu á götum úti, ekki með þeim hætti sem síðan hefur gerst. Seinni Intefadan, sem hófst árið 2000 og var að einhverju leyti kölluð fram af landtökustefnu Sharon-stjórnarinnar og öðrum verkum þeirrar stjórnar Ariels Sharons, hefur ekki bara leitt af sér ólöglegar árásir og ólöglegt framferði Ísraelsstjórnar heldur síaukið ofbeldi, enga virðingu fyrir réttindum fólks, enga virðingu fyrir réttindum Palestínumanna á hernumdu svæðunum, og í raun og veru framferði sem er með öllu óskiljanlegt að látið sé að mestu óátalið. Við vitum öll hvers vegna það er, það er vegna þess að bakhjarl Ísraels er Bandaríkjastjórn og sú Bandaríkjastjórn sem nú situr hefur líklega verið besti bakhjarl þess ríkis, af því að það gerðist þó á árum áður að aðrar ríkisstjórnir í Washington settu Ísraelsstjórn á stundum stólinn fyrir dyrnar þegar þeim þótti of langt gengið. Það gerist ekki lengur og meðan ekkert er aðhaldið, hvorki þaðan né í raun frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, því að þar er stöðugt beitt neitunarvaldi ef þessi mál koma upp á, líðst Ísraelsmönnum framferði sem er í raun og veru ekkert annað en síendurtekin brot á Genfarsáttmálanum og ýmiss konar stríðsglæpir. Líklega er innrásin í Líbanon í sumar, og það stutta stríð sem þar var háð og klasasprengjurnar 100 þúsund sem eftir liggja, gleggsta dæmið um það hvernig sumum ríkjum líðst að fremja stríðsglæpi en öðrum ekki.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það að hún er mjög einbeitt í því að styðja umsókn okkar um sæti í öryggisráðinu eins og reyndar miklu fleiri sem hér hafa talað. Ég er ákaflega ánægð að heyra það og tel að við eigum fullt erindi. Við eigum ekki að hafa neina minnimáttarkennd sem mér finnst aðeins hafa brugðið fyrir hjá hv. þingmönnum Frjálslynda flokksins, að við ráðum kannski ekki við þetta. Staðreyndin er hins vegar sú að við búum yfir heilmikilli sérfræðiþekkingu og hún nýtist ágætlega í þessu sambandi. Það er líka nokkuð langur tími til stefnu og við undirbúum okkur undir það að þetta gangi allt vel þó að við þurfum líka að vera undir það búin að við náum ekki sæti. Hv. þingmaður talaði um að fylgja ekki einni þjóð umfram aðra og ég er því alveg sammála. Ég held að einmitt vegna þess hvað við erum fámenn eigum við möguleika á að komast áfram án þess að um hagsmunatengsl sé að ræða. Ef litið hefur verið svo á að við værum svo tengd Bandaríkjunum vegna hersins hér að það hafi háð okkur fram til þessa held ég því fram að það sé ekki nú og ekki til framtíðar. Aðstæður hafa breyst mjög og Bandaríkjamenn hafa farið burt með varnarliðið eins og allir þekkja. Ég lít svo á sem utanríkisráðherra að við séum ekki háð þeim frekar en öðrum í skoðunum. Svo hef ég gjarnan viljað koma aðeins inn á Miðjarðarhafið og þær hörmungar sem þar eiga sér stað og vil gjarnan spyrja hv. þingmann, af því að hún kemur hingað upp aftur og mér finnst hún tala svo 

Forseti. Það er auðvitað aldrei þannig að sökin liggi á einum stað. Hins vegar held ég að ef tala á um sök í deilunni milli Palestínu og Ísraels liggi hún allt eins hjá alþjóðasamfélaginu fyrir að hafa tekið þá ákvörðun árið 1947 að stofna Ísraelsríki ári seinna án tillits til þess í raun hvaða áhrif það hefði á fólkið sem þar var fyrir og án þess að leysa þann vanda sem skapaðist við það að stofna Ísraelsríki árið 1948. Sá vandi er núna að verða 60 ára gamall og hann er verri en nokkru sinni fyrr. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þeir sem tóku þátt í að stofna Ísraelsríki og studdu það - og það gerðu Íslendingar og fleiri ríki - gerðu það af góðum hug og góðum vilja en ég er ekki alveg viss um að menn hafi séð fyrir þær hörmungar sem það leiddi af sér. Það er einfaldlega þannig að þegar þjóð hefur verið haldið fanginni, ef svo má segja, í flóttamannabúðum innan múra við fátækt, vonleysi og örbirgð, ekki bara í nokkur ár heldur áratugum saman, kynslóð fram af kynslóð, verður maður að hafa skilning á því að fólk bregðist við með reiði og jafnvel ofbeldi. En ég ætla ekki að réttlæta ofbeldið, hvorki það sem framið er af Ísraelsher né það sem framið er af sjálfsmorðssprengjuárásarmönnum eða öðrum þeim sem grípa til ofbeldis í Ísrael og Palestínu.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins koma inn á eitt sem kom fram hjá hv. þingmanni. Mér fannst hún vera að hæla sér af því að hún ásamt formanni Samfylkingarinnar hefði átt fund með sendiherra Ísraels og í raun ekki gefið henni tækifæri til að tjá sig. Ég lít ekki svo á að það sé aðferðin til að eiga samskipti við þjóðir, jafnvel ekki þjóðir sem maður er ósáttur við. Ég tel að við eigum að hlusta á málflutning manna, hvort sem þeir eru fyrir botni Miðjarðarhafs eða hvar svo sem deilurnar eiga sér stað og þó að þær séu með þeim hætti að við erum ósátt við framkomu þjóða og getum í raun fordæmt ákveðin atvik sem þar eiga sér stað eins og íslensk stjórnvöld gerðu í þessu tilfelli. Ég tók þann kost að hlýða á mál sendiherrans en vil hins vegar leiðrétta það sem kom fram áður í umræðunni að tilkynning um stuðning Ísraels við öryggisráðið hafi komið fram á þessum fundi. Það var komið fram löngu fyrr að Ísraelsríki mundi styðja framboð Íslands til setu í öryggisráðinu. Það var alls ekki neitt tengt þeim fundi sem átti sér stað núna. Hv. þingmaður lætur að því liggja að við Íslendingar höfum ekki farið að samþykktum öryggisráðsins með því að „styðja“ innrásina í Írak en það er þannig með túlkun á ályktun 1441 frá nóvember 2002 að það var mjög umdeilt hvort hún væri nægilega sterk til þess að vera bakstuðningur við þessa innrás eða ekki. Þetta er eitt af óútkljáðu málunum og það er fjöldi annarra mála í sambandi við þetta hræðilega stríð í Írak. 

Forseti. Það er auðvitað rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að ályktun 1441 var óbeint lögð til grundvallar. Hún var haldreipi sem menn héldu að þeir hefðu. Hins vegar hafa verið færð mjög gild rök fyrir því af sérfræðingum í alþjóðalögum og alþjóðarétti að hún hafi ekki nægt, og síður en svo. Það má vera að menn deili enn um það einhvers staðar en í mínum huga nægði hún aldrei og er einmitt ágætislexía í því hvernig ekki á að standa að svona hlutum. Hvað varðar samskiptin við Ísrael höfum við alla tíð, jafnaðarmenn og aðrir á Íslandi, átt ágæt samskipti við stjórnvöld þar. Hið sama má segja um stjórn Palestínumanna á síðari árum, ágæt samskipti, og það höfum við í Samfylkingunni átt líka lengi og vel. Spurningin sem við stöndum frammi fyrir þegar sendiherra Ísraels kemur í sína ferð til Íslands, og hefur auðvitað gert það áður, til að tala máli stjórnvalda þar eins og allir gátu heyrt í viðtölum við hana í fjölmiðlum er hvort við tökum þeim ræðum og þeim rökum þegjandi og hljóðalaust eins og einhvern tíma hefur verið gert eða hvort við mætum þeim með einhverjum hætti. Sumir stjórnmálamenn ákváðu að sýna vanþóknun sína á framferði Ísraelsstjórnar með því að eiga ekki fund með sendiherranum. Við ákváðum að eiga fund með sendiherranum og koma skilaboðum þingflokks Samfylkingarinnar mjög skýrt til skila við hana. Það tókst. Það má vel vera að það hafi kannski ekki verið diplómatískt kórrétt en hins vegar komust skilaboð okkar og skoðun á framferði Ísraelsstjórnar mjög skýrt til skila til sendiherrans og við vonum að hún fari með þau alla leið til Tel Aviv.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu sem hefur verið mjög málefnaleg að mínu mati og í raun mjög jákvæð þar sem mjög margir hv. þingmenn hafa tekið undir áherslur mínar og mál mitt í upphafi umræðunnar og ég er mjög þakklát fyrir það. Ég vil aðeins halda áfram með öryggisráðið af því að við vorum að ræða það nú í andsvörum. Auðvitað hefði maður viljað að öryggisráðið gæti leyst öll mál en það tekst ekki alltaf og Íraksmálið, sem hefur verið hér til umfjöllunar, er eitt af þeim málum sem má nefna í því sambandi. En íslensk stjórnvöld hafa hins vegar viljað breyta samsetningunni og starfsháttum öryggisráðsins í því augnamiði að gera það skilvirkara. Það hefur verið talað um óskilvirkni, sem er staðreynd t.d. í sambandi við Ísrael síðastliðið sumar þegar átökin voru í Líbanon, að þar skuli ekki hafa verið hægt að grípa fyrr inn í og stöðva það hræðilega stríð. En talandi um Líbanon þá langar mig til að greina frá því að á fundi með utanríkismálanefnd í gær greindi ég frá því að við erum að velta fyrir okkur og nánast búin að taka ákvörðun um nýtt verkefni í sambandi við Íslensku friðargæsluna sem gæti unnið í samstarfi við sprengjueyðingardeild Landhelgisgæslunnar. Verkefnið felst í að hreinsa svæðið í suðurhluta Líbanon. Það er ætlunin að friðargæslan leggi til tvö þriggja manna teymi og mundu tveir sérfræðingar frá Landhelgisgæslu ásamt einum bráðaliða eða sjúkraflutningamanni fara til Líbanons í um sex vikur hvort teymi. Íslenska friðargæslan mundi starfa í mjög nánu samstarfi við Svía en þarna er neyðaraðstoðarsveit frá sænska ríkinu. Bækistöð yrði í Týros í Suður-Líbanon. Þarna er svo sannarlega verk að vinna og ég er stolt af því ef við getum komið þar að málum. Í umræðunni í morgun var spurt frekar út í utanríkis- og öryggismálastofnun sem ég hafði nefnt hér í ræðu minni, reyndar þeirri sem var dreift en ekki þeirri sem var flutt. Við erum í raun ekki komin með fastmótaðar hugmyndir um þessa stofnun enn þá en það sem ég sé fyrir mér er stofnun sem tekur á öryggismálum í víðum skilningi og þar með talin eru að sjálfsögðu umhverfismál, þróunarmál, friðargæsla og mannréttindi og þessi stofnun gæti starfað í tengslum við fræðimannasamfélagið. En eins og ég sagði er í rauninni ekki búið að fullmóta allar þessarar tillögur en þetta verður rætt innan tíðar í ríkisstjórninni. Í sambandi við stefnu í þróunarmálum þá liggur hún í raun fyrir og kom fram á síðasta ári í þeirri stefnumótun og stefnumörkun sem lögð var fyrir Alþingi í sambandi við stefnumótun Íslands í þróunarsamvinnu. Vinnan sem fram undan er og snýst um að gera tillögur um breytingar á 25 ára lögum er mjög mikilvæg og ég óska eftir góðu samstarfi við þingið og þá sérfræðinga sem til mála þekkja vegna þess að um þessi mál verður að nást mikil samstaða. Það hefur verið nokkuð góð samstaða fram til þessa og hún þarf að vera áfram, ekki síst þegar við erum að stórauka framlögin þá verður þjóðin að stíga þetta nokkuð vel í takt og þess vegna verður vel vandað til vinnunnar. Það var spurt um mengun vegna hersins og hvort á fjárlögum næsta árs væru fjármunir til að takast á við það. Þannig er að samkvæmt úttekt sérfræðinga er ekki talið aðkallandi - eða það er a.m.k. ekki hættuástand í sambandi við mengunarmál. Þetta hefur komið fram í áliti sérfræðinga en hreinsunin verður að miklu leyti útfærð samfara nýtingu lands sem nú er á forræði Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar ehf. Það er ekki gert ráð fyrir fjármunum í fjárlagafrumvarpinu beinlínis vegna þessarar hreinsunar en það verður kallað eftir þeim eftir því sem Þróunarfélagið vinnur störf sín áfram og einhverjir fjármunir eru hugsaðir til Þróunarfélagsins í fjárlögum. Síðan var spurning frá hv. þm. Valdimar L. Friðrikssyni í sambandi við ratsjárnar. Það eru viðræður fram undan bæði við Bandaríkjamenn og NATO um þetta hlutverk og kostnaðarhlutdeildina. Ratsjárstofnun og ratsjárstöðvarnar eru fjórar og við höfum lagt áherslu á að þær munu allar starfa til framtíðar. Eins og er eru þær reknar af Bandaríkjamönnum en því tímabili lýkur 15. ágúst og það er mikil áhersla lögð á að starfsemin haldi áfram. Það er ljóst að það kostar hundruð milljóna á ári og gæti jafnvel verið milljarður, að reka þessar stöðvar til framtíðar. Hins vegar hefur verið gert mjög mikið átak í sambandi við tæknimál þessara stöðva, þær eru orðnar mjög sjálfvirkar og hefur þýtt að það þurfti að segja upp fólki sem hefur ekki verið vel séð á þessum stöðum sem ég skil mjög vel þar sem þær hafa verið með starfsemi á norðaustur- og norðvesturhorninu og svo á suðausturhorninu, ég tala nú ekki um á Miðnesheiðinni þar sem fólk hefur verið að missa störf í hundraðatali. En ég tel að við höfum getu og kunnáttu til að fylgjast með flugumferð og til að stjórna loftvarnaæfingum sem við sjáum fram á að verði stundaðar hér er hægt að hugsa sér að hingað komi þar til bærir aðilar og stjórni loftvarnaæfingunum úr þeirri aðstöðu sem Ísland hefur upp á bjóða. Þá er líka alveg hægt að hugsa sér að leitað verði hófanna hjá Atlantshafsbandalaginu hvað varðar loftvarnaeftirlitið. Fyrrverandi varnarsvæði er núna þrískipt. Það er utanríkisráðherra sem hefur umsjón með öryggissvæðinu svokallaða og hafa verið tryggðir fjármunir til að reka það. Svo er það flugumferðarstjórn Keflavíkurflugvallar sem heyrir undir utanríkisráðuneytið og á næstu mánuðum verður unnið að yfirfærslu á þeirri stjórnsýslu sem hefur heyrt undir utanríkisráðuneytið því að að einhverju leyti á hún heima í viðkomandi fagráðuneyti til framtíðar. Að ýmsu leyti hefur verið sérstakt ástand hér á meðan varnarliðið var en þetta er bara vinna sem þarf að fara í. Síðan langar mig til að segja, hæstv. forseti, í lokin að það hefur komið fram eða hefur verið þó nokkuð komið inn á gróðurhúsavandamálið og loftslagsbreytingarnar og þá vil ég taka það fram að við Íslendingar erum í ágætismálum hvað varðar þetta tímabil frá 2008–2012 og það er ekki þannig að við sjáum fram á að fara fram úr heimildum okkar á því tímabili. Hins vegar skal það líka tekið fram að ef af öllum þeim álversframkvæmdum verður sem talað er um í dag þá eigum við ekki kvóta til framtíðar. En það er hins vegar ekki okkar vandamál. Fyrirtækin sem eru með áform uppi um að fjárfesta og fara út í frekari uppbyggingu í álbræðslu hér verða að átta sig á því. Við erum sem sagt ekki, eins og margar aðrar þjóðir í kringum okkur, í vandræðum í sambandi við þetta fyrsta viðmiðunartímabil. Hvað höfum við svo verið að gera til að reyna að draga úr gróðurhúsalofttegundum? Við höfum t.d. tekið þátt í alþjóðasamstarfi um þróun vetnistækni sem getur stuðlað að sveigjanlegri notkun endurnýjanlegra orkugjafa með það fyrir augum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í flutningum. Notkun endurnýjanlegra orkugjafa Íslendinga í orkufrekum iðnaði er til þess fallin að draga úr losun, þegar horft er hnattrænt. Ég held að við verðum að viðurkenna það, þótt við getum verið algerlega ósammála um hvort við eigum að vera að byggja upp álver á Íslandi, að það eru minni gróðurhúsaáhrif af álveri í rekstri hér en ef það væri einhvers staðar annars staðar þar sem það væri drifið áfram með kolum. En ég ætla að vona að ég sé ekki að vekja upp alla þá umræðu hér í lok umræðunnar því að ég held að hún eigi heima annars staðar og er oft tekin upp á hv. Alþingi en ég vildi að þetta kæmi fram. Svo má líka nefna að við Íslendingar höfum unnið mjög mikilvægt starf á sviði bindinga gróðurhúsalofttegunda, bæði með skógrækt og landgræðslu og þar tel ég reyndar að við eigum gríðarlega mikil tækifæri til framtíðar og jafnvel í sambandi við þróunarstarf þá eigum við möguleika á því að verða þar á vegum Sameinuðu þjóðanna sem sérfræðingar í þróunarlöndum til að kenna landgræðslu. Það væri mjög áhugavert starf sem ég mundi gjarnan vilja beita mér fyrir meðan ég fer þetta mikilvæga starf utanríkisráðherra. Ég held, hæstv. forseti, að ég sé búin að koma nokkurn veginn inn á flest sem spurt var um og einhverju svaraði ég í andsvörum, en ef svo er ekki þá vona ég að hv. þingmenn gefi sig fram og ég geti þá komið upp aftur og svarað.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra ágæt svör. Að sjálfsögðu svaraði hún ekki öllu og ég átti ekki von á því að til væri þekking hvorki hjá hæstv. utanríkisráðherra né hennar starfsfólki til að svara því. Varðandi loftvarnaratsjá þá talaði ráðherra um að Bandaríkjamenn mundu sinna þeim áfram eða stýra þeim áfram til 15. ágúst 2007. Það eru nýjar upplýsingar fyrir mér alla vega, ég hélt að þeir væru allir farnir blessaðir. Varðandi kostnað við rekstur loftvarnaratsjár og fleira talaði hæstv. ráðherra um hundruð millj. kr., jafnvel allt upp í einn milljarð þannig að hér er að koma fram aukinn kostnaður sem við höfum ekki heyrt um áður á Alþingi og maður fær óneitanlega á tilfinninguna að það eigi eftir að koma í bakið á okkur mun meiri kostnaður við að herinn fór. Varðandi öryggisráðið þá hef ég enn þá, eins og ég lýsti yfir áðan, áhyggjur af því að utanríkisráðuneytið skorti þekkingu til að geta starfað þar, þar sem menn eru að tala um ófriðarástand og hernaðarátök og ég óttast því miður, herra forseti, að ráðgjafar okkar í öryggisráðinu verði áfram Bandaríkjamenn og þar af leiðandi munu þeir vera leiðandi fyrir þá ákvarðanatöku sem við tökum þar í framtíðinni, þ.e. ef við komumst í ráðið.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort ég hef talað eitthvað óskýrt í sambandi við Ratsjárstofnun en hún verður rekin af Bandaríkjamönnum þangað til í ágúst á næsta ári. Hvað þá gerist er algerlega óljóst. Við bindum vissulega vonir við að Bandaríkjamenn taki áfram þátt í rekstrinum eða jafnvel NATO en það eru allar líkur á því að Íslendingar þurfi að koma meira að þeim rekstri til framtíðar. Vissulega fylgir því kostnaður að við tökum á okkur meiri skyldur í sambandi við varnir Íslands en áður var og einhverjum finnst það bara allt í lagi, sumum hér í þingsalnum finnst það hið besta mál, að herinn sé farinn þó að það kosti okkur eitthvað, enda erum við rík þjóð. En ég vil þó leggja áherslu á að varnarsamningurinn við Bandaríkin heldur og Bandaríkin taka á sig miklar skyldur í sambandi við varnir Íslands til framtíðar. Af því að hv. þingmaður er að velta fyrir sér hvort við séum bara ekki í vasanum á Bandaríkjamönnum og þess vegna skipti litlu máli hvort við erum í öryggisráðinu eða ekki. Mér heyrðist hann vera að tala um það, þá er það reyndar þannig að það er alls ekki nein algild regla að Íslendingar greiði atkvæði eins og Bandaríkjamenn hjá Sameinuðu þjóðunum, alls ekki. Það er hægt að telja upp lönd sem Íslendingar hafa átt meiri samleið með en með Bandaríkjamönnum ef út í það er farið.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég lýsa vonbrigðum mínum með það ef ekki á að setja fjármuni í að hefja aðgerðir til að hreinsa mengun á yfirgefnum herstöðvarsvæðum. Það er vond byrjun. Maður hefur illan bifur á því að þar með hefjist þrautaganga í þeim efnum og viðfangsefnið verði látið dankast. Satt að segja fannst mér orðalagið ekki lofa góðu í fylgiskjali með niðurstöðunni sem birtist opinberlega þegar þessir samningar voru undirritaðir. Þar var beinlínis látið að því liggja að það lægi kannski ekki mikið á að takast á við þetta viðfangsefni, a.m.k. hluta þess. Í öðru lagi vil ég spyrja um stjórnsýslumál á vellinum, t.d. varðandi Flugmálastjórn. Hvernig stendur á því að Flugmálastjórn á Keflavíkurflugvelli fer ekki strax undir samgönguráðuneytið? Ég vil einnig nefna málefni Flugstöðvarinnar sem slíkrar. Bandaríkjamenn lögðu fram fé til byggingar flugstöðvarinnar á sínum tíma eins og frægt varð. Til stóð að þeir bæru 40% kostnaðarins ef ég man rétt en þeir komu því svo klókindalega fyrir að þeirra upphæð var föst þannig að allur umframkostnaður lenti á Íslendingum. Þegar upp var staðið var það okkur kannski ekki sérstaklega hagstætt. Það fylgir hins vegar kvöð í samningunum um að Bandaríkjaher geti yfirtekið flugstöðina til sinna nota ef á þarf að halda. Nú spyr ég: Var leyst úr þessu máli og er þessi kvöð niður fallin eða helst hún? Í þriðja lagi hlýt ég að mótmæla því að við stöndum vel að vígi hvað loftslagsmálin varðar og Kyoto-bókunina, sem vel að merkja átti aðeins að vera upphafið, fyrsta skrefið á langri leið, að miklu harðari aðgerðum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og bjarga þar með jörðinni, ef maður leyfir sér bara einfaldlega að orða það þannig. Á teikniborðinu eru þrjú, fjögur eða jafnvel fimm ný álversverkefni sem kolsprengja þann ramma út í hafsauga og mundu leiða til þess að Ísland margfaldaði heimsmet sitt, sem við erum þegar að ná, í losun gróðurhúsalofttegunda á íbúa.

Hæstv. forseti. Í sambandi við það sem hv. þingmaður sagði í lokin þá er það skýrt mál að við berum ekki ábyrgð og þurfum ekki að afhenda fyrirtækjum neina mengunarkvóta til framtíðar. Ef þau geta ekki aflað þeirra sjálf verður ekki um það að ræða að þau fjárfesti hér. Þannig er það. Það hefur aldrei verið gefið í skyn og var ekki gert á meðan ég fór með þann málaflokk að við ætluðum að sjá þeim fyrir kvótum til framtíðar. Hins vegar er þetta innan marka miðað við það tímabil sem við erum að tala um í dag. Hvað varðar stjórnsýslumál þá höfum við lagt mikla áherslu á að hægt sé að tryggja snurðulausa yfirfærslu á þeim verkefnum sem þarna er um að ræða. Til framtíðar litið er ekki ólíklegt að málaflokkar færist yfir til fagráðuneyta en það mun ekki gerast allt í einum hvelli heldur má reikna með því að einhverjir mánuðir líði þangað til þau mál skýrast. Þá verður hægt að hafa þetta eins og eðlilegast er samkvæmt íslenskri stjórnsýslu. Það má t.d. taka fram að sýslumannsembættið flyst þegar um áramót. Utanríkisráðuneytið mun gera samning um þá þætti er varða okkar svið til framtíðar. En sýslumannsembættið sem slíkt færist og þarf ekki að hafa neinar áhyggjur af því að það verði neitt vandamál. Ég held að það sé ágætisstjórn á þessu af hálfu utanríkisráðuneytisins.

Virðulegi forseti. Mér heyrðist hæstv. ráðherra eiginlega segja að næsta ríkisstjórn verði að bjarga þessu máli. Þá gerum við það að sjálfsögðu  Ég sé ekki betur, miðað við kortið í skýrslu ráðherrans, en að eiginlegt varnarsvæði eða þetta sem hér er kallað öryggissvæði, sé aðeins lítill hluti svæðisins suðaustan flugbrautirnar. Allur hinn hluti svæðisins ætti eðlilega að færast undir lögsögu samgönguráðuneytisins. En það verður að taka til í þessu í vor eins og í fleiri málum eftir stjórnarskiptin. Aftur að Kyoto. Það hefur verið talað um að svigrúm sé fyrir eitt meðalstórt álver í viðbót og ef það bætist við, eitt af þeim þremur sem verið er að undirbúa á fullu, þá verður sprungin öll undanþágan sem grátin var út fyrir Ísland, 1.600 þúsund tonna viðbótarlosunarheimild. Viðbótarheimildin kom til viðbótar því að Ísland fékk bestu meðhöndlun allra ríkja þegar upphaflega viðmiðunin gagnvart almennri losun var sett, þ.e. mátti auka losun um 10% frá 1990. Á borðunum eru meira en tvöföldun álversins í Straumsvík, 250 þús. tonna fyrri áfangi álvers í Helguvík, 250 þús. tonna framleiðsla við Húsavík. Álver í Þorlákshöfn dúkkaði upp, lítið að vísu í byrjun en það verður sennilega ekki mjög hagkvæmt, 60 þús. tonn, þannig að það verður stækkað. Og í dag fréttist af því að Norsk Hydro er á leiðinni til Íslands með óskir um að reisa 600 þús. tonna álver.

Hæstv. forseti. Ég hef alltaf sagt að það eru engar líkur á því að af allri þessari uppbyggingu álvera verði hér á landi. Ég tel raunar útilokað að hún geti átt sér stað. Ég hef sagt opinberlega fyrir einu eða einu og hálfu ári síðan að mér finnst að þegar við séum komin upp í milljón tonn þá þurfum við virkilega að hugsa okkur um. Miðað við allar þær framkvæmdir sem hér eru taldar upp og ef Norsk Hydro ætlar að bætast við þá yrði ekkert vit í þessu. Þetta gengur ekki.

Hæstv. forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 65/2005 frá 29. apríl 2005, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/39/EB um markaði fyrir fjármálagerninga. Eins og með fyrri ákvarðanir er gerð grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Tilskipun 2004/39/EB er viðamikil tilskipun sem tekur á helstu grunnþáttum verðbréfamarkaða. Tilskipunin byggist á Lamfallussy-ferlinu innan Evrópusambandsins sem miðar að því að evrópskur verðbréfamarkaður verði í fremstu röð í heiminum. Tilskipunin miðar meðal annars að því að styrkja innri markað ESB á sviði fjárfestingarþjónustu þannig að leyfi til að stunda fjárfestingarþjónustu í einu aðildarríki veitir heimild til að stunda slíka þjónustu í öðrum aðildarríkjum með eða án stofnunar útibús. Þá er fjallað um upplýsingagjöf, fjárfestavernd og bestu framkvæmd, þ.e. að fjármálafyrirtæki skuli ná bestu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína. Einnig eru settar reglur um skipulega verðbréfamarkaði sem taka meðal annars til leyfisveitinga, hæfis stjórnenda, hagsmunaárekstra og upplýsingagjafar. Unnið er að innleiðingu tilskipunarinnar í viðskiptaráðuneytinu og er gert ráð fyrir að frumvarp þess efnis verði lagt fyrir Alþingi á vorþingi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 70/2005, um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn og til að fella inn í samninginn tilskipun 2004/25/EB, um yfirtökutilboð. Eins og með fyrri ákvarðanir er gerð grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni og er hún prentuð sem fylgiskjal með henni ásamt þeirri tilskipun sem hér um ræðir. Tilskipunin miðar að því að samræma og styrkja reglur um yfirtökutilboð í Evrópu og tryggja jafna meðferð og aukin réttindi hluthafa í yfirtökum. Þetta eru lágmarksskilyrði sem ná bæði til skyldubundinna tilboða og almennra valfrjálsra tilboða, en aðildarríkjum er heimilt að setja fleiri skilyrði og strangari ákvæði en kveðið er á um í tilskipuninni. Þá er fjallað um tilboðsskyldu, skilyrði um lágmarksverð í tilboði og greiðslumáta, sem og um upplýsingagjöf tilboðsgjafa. Tilskipunin fjallar einnig um skyldur stjórnar í félagi sem tilboð tekur til. Loks er í tilskipuninni kveðið á um að setja skuli reglur um samkeppnistilboð, breytingar á tilboði og afturköllun tilboðs, sem og um upplýsingaskyldu tilboðsgjafa varðandi niðurstöður tilboðs. Tilskipunin hefur að mestu verið innleidd með lögum frá Alþingi nr. 31/2005, um breytingu á lögum nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti. Viðskiptaráðuneytið vinnur að innleiðingu þeirra ákvæða sem ekki hafa þegar verið leidd í íslenska löggjöf. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um að heimila ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Tollabandalags Suður-Afríkuríkja, SACU, sem undirritaður var síðastliðið sumar. Þetta er er fyrsti fríverslunarsamningurinn sem EFTA-ríkin gera við aðra viðskiptablokk og jafnframt fyrsti samningur slíkrar tegundar sem gerður er við ríki í Afríku, sunnan Sahara. Þetta er enn fremur í fyrsta skipti sem ríki sem telst til fátækustu ríkja heims verður aðili að fríverslunarsamningi við EFTA- ríkin, en Lesótó telst til slíkra ríkja. Í samningnum er tekið tillit til mismunandi þróunarstigs samningsríkjanna. EFTA-ríkin munu lækka og fella niður tolla af sínum vörum hraðar en aðildarríki SACU og samningurinn inniheldur ákvæði um sértæka meðferð í ýmsu tilliti fyrir Botsvana, Lesótó, Namibíu og Svasíland, auk ákvæða um efnahagslega samvinnu og tækniaðstoð. Auk fyrrgreindra ríkja er Suður-Afríka einnig aðili að SACU. Samningurinn nær til viðskipta með iðnaðarvörur, þar með talið sjávarafurðir, og unnar landbúnaðarvörur. Ísland, Noregur og Sviss hafa jafnframt undirritað tvíhliða samninga við aðildarríki SACU sem munu öðlast gildi á sama tíma og fríverslunarsamningurinn. Samningsaðilar munu enn fremur leitast við að skapa og viðhalda stöðugu og gagnsæju umhverfi fyrir fjárfestingar og hafa lagt grunn að auknu frelsi á sviði þjónustuviðskipta og opinberra útboða. Ákvæði um vernd hugverkaréttinda eru byggð á gildandi alþjóðasamningum og verða tekin til endurskoðunar innan fimm ára. Samningurinn inniheldur að auki reglur um hvernig bregðast eigi við viðskiptaháttum sem vinna gegn virkri samkeppni, stofnanaákvæði og ákvæði um samráð og lausn ágreiningsmála. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mannanöfn, nr. 45/1996, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðjón Ólafur Jónsson og Sæunn Stefánsdóttir. Fyrir einstökum breytingum er gerð nánari grein í frumvarpinu en þær ganga einkum út á að leggja niður svokallaða mannanafnanefnd og þar með þá skrá sem sú nefnd heldur úti sem er svokölluð mannanafnaskrá. Þetta þýðir breytingar á 3. gr. núgildandi laga, þ.e. að 2. málsl. 1. mgr. og 2. mgr. falli brott. Einnig er breyting í 2. og 3. gr. frumvarpsins á 8. og 13. gr. laganna, þar sem orðið dómsmálaráðherra kemur í stað „mannanafnanefndar“. Í greinargerð með frumvarpinu segir að nafn manna hafi löngum verið talið einn mikilvægasti þáttur sjálfsmyndar þeirra og margir hafi litið svo á að það varðaði fremur einkahagi fólks og persónurétt þess en hagsmuni alls almennings. Enn á við það sjónarmið fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Þorsteins Pálssonar, sem kom fram við setningu mannanafnalaga á sínum tíma, þ.e. þeirrar breytingar sem var gerð á þeim, að þótt brýnt sé að sjálfsögðu að unnið sé að varðveislu íslenska mannanafnaforðans og íslenskra nafnasiða sé yfirleitt farsælla að vinna að því markmiði með fræðslu og upplýsingu en með beinu lagaboði. Þetta frumvarp er samið með það í huga að réttur foreldra til að ráða nafni barns síns sé mikill og óumdeildur, en veikari stoðir standi undir beinum afskiptum ríkisins eða löggjafans af slíkum ákvörðunum. Þá er þess og að geta að núgildandi lög hafa sætt mikilli gagnrýni, einkum hvað varðar mannanafnanefnd og úrskurði hennar. Þess eru jafnvel dæmi að nöfnum hafi verið hafnað, enda þótt þau eigi sér langa sögu í íslensku samfélagi og tungu og hafi jafnvel tíðkast innan sömu fjölskyldu í margar kynslóðir. Hefur þetta orðið tilefni mikilla sárinda og deilna, svo sem ítarlega hefur verið greint frá á opinberum vettvangi. Með frumvarpi þessu er lagt til að mannanafnanefnd verði lögð niður og öll ákvæði um hana felld brott úr lögum um mannanöfn, nr. 45/1996. Lögboðið hlutverk mannanafnanefndar verði flutt til dómsmálaráðherra sem fer með mál er varða mannanöfn, sbr. 27. gr. laganna, og það verði hlutverk hans að skera úr álitamálum sem upp kunna að koma í sambandi við nafngiftir, nafnritun o.fl. Jafnframt verði mannanafnaskrá sem mannanafnanefnd hefur samið og gefið út lögð niður. Markmið frumvarpsins er að undirstrika þá meginreglu, og það er rétt að undirstrika það varðandi ákvæðið um hlutverk hæstv. dómsmálaráðherra, varðandi nöfn og nafngiftir fólks að almennt skuli gert ráð fyrir að nöfn séu leyfð og aðeins sérstakar aðstæður í undantekningartilfellum geti orðið til þess að ríkisvaldið komi í veg fyrir slíkt. Slíkar aðstæður geti t.d. verið hreinar nafnleysur eða að ljóst sé að nafn geti orðið nafnbera til ama, samanber ákvæði núgildandi laga. Helstu verkefni mannanafnanefndar sem nú starfar, eru þessi: 1. Að semja skrá um eiginnöfn og millinöfn sem teljast heimil skv. 5. og 6. gr. laga um mannanöfn og er hún nefnd mannanafnaskrá. 2. Að vera prestum, forstöðumönnum skráðra trúfélaga, Þjóðskrá, dómsmálaráðherra og forsjármönnum barna til ráðuneytis um nafngjafir og skera úr álita- og ágreiningsefnum um nöfn samkvæmt lögum um mannanöfn. 3. Að skera úr öðrum álita- eða ágreiningsmálum sem upp kunna að koma um nafngjafir, nafnritun og fleira þess háttar. Úrskurðum mannanafnanefndar er ekki unnt að skjóta til æðra stjórnvalds. Með því að mannanafnanefnd verði lögð niður hættir hið opinbera að gefa út samræmda skrá um þau nöfn sem unnt er að gefa einstaklingum hér á landi. Áfram verði í gildi meginreglur um fullt nafn, eiginnöfn, millinöfn, kenninöfn og nafngjöf, svo og reglur um nafnrétt manna af erlendum uppruna, nafnbreytingar og skráningu og notkun nafns. Nöfn Íslendinga og málefni mannanafnanefndar eru ekki komin til umræðu hér í fyrsta sinn í sölum hv. Alþingis. Um þetta hefur verið rætt margsinnis á undanförnum árum. Það má þó segja hv. Alþingi til hróss að með breytingum sem gerðar voru á lögunum síðast árið 1996 voru sniðnir af vankantar sem höfðu valdið miklum deilum og að einhverju leyti má segja að minni styr hafi staðið um störf mannanafnanefndar síðan en þó eru þess ýmis dæmi að úrskurðir nefndarinnar hafi valdið mikilli fjölmiðlaumfjöllun. Síðan þetta frumvarp kom fram hér á hv. Alþingi og frá því var sagt í fjölmiðlum hefur sá sem hér stendur fengið ótölulegan fjölda af bréfum sem fela í sér reynslusögur einstaklinga af samskiptum sínum við nefndina. Sömuleiðis hef ég heyrt í fjölmörgum sem annaðhvort eru mjög sammála þessu frumvarpi eða þá hitt að þeir finna því allt til foráttu. Það er auðvitað fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að fólk hafi um þetta mismunandi skoðanir. Hallfríður Þórarinsdóttir mannfræðingur flutti í Norræna húsinu erindi um mál valdsins og vald málsins í fyrirlestraröð Sagnfræðingafélags Íslands í janúar á síðasta ári. Þar var m.a. fjallað um mannanafnanefnd, lögin um mannanöfn og með dálítið sögulegan bakgrunn og langar mig að víkja aðeins að þeim þáttum. Einnig vil ég gera grein fyrir nokkrum af þeim sjónarmiðum sem hafa komið fram í bréfum sem mér hafa borist eftir að þetta frumvarp var lagt fram og í lokin mun ég nefna nokkur dæmi um nöfn, bæði um nöfn sem hefur verið hafnað og sem hafa verið leyfð. En fyrst úr erindi Hallfríðar Þórarinsdóttur, með leyfi forseta: „Í fyrrnefndu bréfi til Morgunblaðsins fimmtudaginn 20. janúar 2005 sem bar yfirskriftina „Geðþóttaákvarðanir“ eða mannréttindabrot? er bréfritari, Guðborg Auður Guðjónsdóttir, ósátt við að mannanafnanefnd hafi hafnað nafninu Annalísa í einu nafni sem hún og eiginmaður hennar höfðu valið á dóttur sína. Nafnið uppfyllti ekki skilyrði. Hún spyr hvort foreldrum sé ekki treystandi fyrir því að gefa börnum sínum nafn. Hún velti líka fyrir sér hvernig valið er í mannanafnanefndina, hver tilgangurinn sé með lögunum og hvort þau standist fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Skemmst er að minnast þess að Þorgeir heitinn Þorgeirson rithöfundur stóð í áralöngu stappi við yfirvöld um fá að fella niður eignarfalls-ess í föðurnafni sínu. Eftir nær sjö ára þóf í kerfinu fékk Þorgeir loks boðsent bréf frá sjálfum forsætisráðherra, daginn fyrir þingkosningar vorið 1999, þar sem honum var heimilað að fella essið niður. Forsendu þess að hann hafnaði eignarfallinu í kenninafni sínu byggði Þorgeir á því að samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna væru börn ekki eign foreldra sinna. „Persónulega hef ég fengið aftur full réttindi,“ sagði Þorgeir í samtali við Morgunblaðið, 19. maí 1999. „En hitt er annað mál að þeir vankantar á kerfinu og það miðaldafyrirkomulag, sem er í kringum þessi mannanafnalög í vörslu þjóðskrár, er óleyst eftir sem áður. Hagstofan hefur ekki bara ráðuneytisvald, hún hefur kansellívald eins og var hérna í konungsríki. Hún setur lög, ákveður hegningar og framfylgir þeim.““ Þorgeir fékk síðan nafni sínu breytt í þjóðskrá 6. maí 1999, talsverðu eftir að lögum um mannanöfn var síðast breytt af hv. Alþingi. „Þorgeir sagði að þjóðin væri nánast þrautpínd undir þessum lögum um einkamál sín án þess að aðhafast. „Þetta er hinn sanni hundatamningaskóli, sem allir eru aldir upp við, og þeir, sem hafa farið af stað hafa flestir gefist upp af því að það er svo erfitt við það að eiga,“ sagði hann. „Þetta er absolútt vald, sem þessi stofnun hefur.“ Lög um mannanöfn, þar sem einum er leyft það sem öðrum er bannað eru lifandi dæmi um bæði það sem Bourdieu kallar „táknrænt vald“ og „táknrænt kapítal“ jafnframt því að vera ákaflega skýrt dæmi um vettvang átaka á tilteknu sviði innan menningarinnar.“ Í þessum fyrirlestri var einnig fjallað um sögulegan bakgrunn nefndarinnar sem slíkrar og dregið sérstaklega fram, sem hefur svo sem verið gert áður á opinberum vettvangi og líka í tengslum við þetta frumvarp, að fátt sé persónulegra en nafnið manns og fáir munu draga í efa vægi nafns í sjálfsímynd sérhverrar manneskju, nafnið sé því samofið persónu hennar. Það er mismunandi frá einu ríki til annars hvort sett eru lög og reglur um nafngiftir en hér á landi er val á mannanöfnum háð lagalegum stuðningi yfirvalda og hluti af opinberri málstefnu og hefur mönnum þess vegna sýnst sitt hvað um þá tillögu. Sama gildir um breytingar á nafni manns, þær eru líka háðar lögum og samþykki yfirvalda og verður einstaklingur að vera orðinn lögráða til að breyta nafni sínu. Breytingar, hvort heldur á eiginnafni, millinafni eða kenninafni, eru aðeins leyfðar einu sinni nema í algjörum undantekningartilfellum. Og eins og alkunna er verður nafn að vera á mannanafnalista til að fá skráningu í þjóðskrá. Sé nafnið ekki á listanum vísar þjóðskrá málinu til mannanafnanefndar. Nefndin er skipuð af dóms- og kirkjumálaráðuneyti og fer m.a. með lögformlegt vald til að samþykkja eða synja beiðnum um íslensk mannanöfn. Nefndin skal samkvæmt lögum semja skrá um eiginnöfn og millinöfn, svokallaða mannanafnaskrá. Þessa skrá ber nefndinni að endurskoða eftir þörfum og gefa út í heild ekki sjaldnar en á þriggja ára fresti. Í nefndinni sitja þrír fulltrúar, einn er skipaður að fenginni tillögu heimspekideildar Háskóla Íslands, einn er skipaður að fenginni tillögu lagadeildar háskólans, einn er skipaður að fenginni tillögu Íslenskrar málnefndar. Nefndin samþykkir eða synjar eins og áður sagði beiðnum um íslensk mannanöfn séu þau ekki þegar á skrá. Úrskurðum mannanafnanefndar er ekki unnt að skjóta til æðra dómsvalds. Í nafnalögum er kveðið á um dagsektir að upphæð 1.000 kr. hafi barni ekki verið gefið nafn sem tilheyrir nafnaskrá. Nefndin skal birta niðurstöður úrskurða sinna árlega. Í fyrirlestri sínum benti mannfræðingurinn sömuleiðis á að annars staðar, t.d. eins og í Bretlandi og Bandaríkjunum, séu nafngiftir ekki háðar lagasetningum. Sú hefð byggi á fordæmisrétti eða Common Law og eigi uppruna sinn í Englandi. Íslensk mannanafnalög byggi hins vegar að sumu leyti á gömlum hefðum meðan aðrir þættir þeirra eigi sér ekki eins djúpar rætur. Til dæmis sé föðurnafnahefðin ævagömul og vegna hennar hefur það ekki tíðkast eins og víða annars staðar að konur skipti um nafn við giftingu. Það er líka kunnara en frá þurfi að segja að nafngiftir og nafnahefðir eru mismunandi frá einu tungumáli til annars, einni menningu til annarrar og vissulega frá einu tímaskeiði til annars. Svo má bæta því við að það sem einum finnst smekklegt finnst öðrum ósmekklegt og um það eru fjölmörg dæmi sem ég mun kannski fara betur yfir hér á eftir. Með þessari samantekt á erindi mannfræðingsins, sem var miklu lengra og ítarlegra og heilmiklar umræður sem spunnust um það, vildi ég aðeins geta þess að það er búið að deila um þetta mál árum og jafnvel áratugum saman. Það var sérstaklega fróðlegt að lesa þær þingræður sem haldnar voru bæði hér 1996 þegar lögum var breytt, 1991 held ég að það hafi verið þar áður, og kemur í ljós að þingmenn höfðu á þessu mjög miklar skoðanir og sömuleiðis hefur sá sem hér stendur átt samtöl við fjölmarga presta á undanförnum dögum og vikum sem kannski hafa sérstaklega sterka skoðun á þessu máli, hafa skotið nöfnum og nafnhugmyndum til mannanafnanefndar. Sumir þeirra eru mjög hrifnir af þessari hugmynd, m.a. séra Baldur Kristjánsson í Þorlákshöfn, sem fagnaði þessu frumvarpi sérstaklega á vef sínum í gær, eins og getið hefur verið um í fjölmiðlum. Baldur var áður biskupsritari og ætti að vita sitthvað um þessa hefð og hlutverk mannanafnanefndar. Hæstv. forseti. Ég vísaði til þess áðan að ég hefði fengið ýmis erindi eftir að þetta frumvarp kom til sögunnar og langar mig til að lesa hér upp úr þremur þeirra. Það er að sjálfsögðu ekki tæmandi en gefur ákveðna mynd. Tvö þeirra eru í sjálfu sér sammála frumvarpinu og það þriðja reyndar líka en það tekur til þáttar sem reyndar er ekki í þessu frumvarpi og fjallar um ættarnöfn sem eru bönnuð, þ.e. að samkvæmt íslenskum lögum er bannað taka upp ný ættarnöfn, og ekki er tekið á í þessu frumvarpi. Mér fannst erindið í sjálfu sér það athyglisvert að ég taldi að það ætti heima í þessari umræðu. Ég tek fram að óskað hefur verið eftir leyfi frá þessum bréfriturum til að birta þetta opinberlega þannig að það er ekki gert í óþökk þeirra. Með leyfi forseta, þá er hér bréf frá Ingu Rós Antoníusdóttur þar sem segir: „Þú auglýsir á bloggi þínu eftir skoðunum á afnámi mannanafnanefndar og verð ég endilega að tjá mig. Endilega afnemið þessa „merku stofnun“ og treystið fólki til þess að velja nöfn á börnin sín. Fá, ef nokkur, haldbær rök virðast mæla með tilvist mannanafnanefndar. Fólk velur þau nöfn á börn sín sem þeim þykir falleg. Aldrei hef ég heyrt um neinn sem hefur valið nafn, sem öðrum þykir kannski ljótt, af einskærri illkvittni. Börn verða ekkert frekar lögð í einelti út af nöfnum sínum en öðru. Nafnahefð er hvort sem er að breytast. Fólk er ekki lengur haldið jafnmikilli áráttu og áður fyrr til þess að skíra eftir eða í höfuðið á ættingjum eða vinum. Hlutfall innflytjenda hefur aukist til muna og með þeim hefur nafnaflóran breyst auk þess sem íslenskun á erlendum nöfnum hefur verið vinsæl undanfarin ár. Ekki má svo gleyma því að nöfn sem mörgum þykja nýstárleg og útlenskuleg eru gömul og gild nöfn í íslenskum nafnaskrám á meðan nöfn sem þykja hefðbundin íslensk nöfn eru kannski frekar ný af nálinni. Get ég nefnt dæmi um tvö nöfn barna minna, Antoníus og Hrafnhildur. Antoníus þykir mörgum skrýtið og útlent og spyrja jafnvel hvort barnið hafi fengið það nafn bara til að vera öðruvísi. Fólki þykir nafnið Hrafnhildur hins vegar gamalt og gott íslenskt nafn. Staðreyndin er sú að Antoníus hefur verið til í margar aldir á Íslandi á meðan Hrafnhildur er frá fyrri hluta síðustu aldar. Ef leyfilegt er að skíra Vísa Skuld, Ljótur Ormur, Hreinn Bolli o.s.frv. samkvæmt mannanafnanefnd þá geta nöfnin sem foreldrar vilja gefa börnum sínum varla verið verri. Kveðja, Inga Rós Antoníusdóttir.“ Annað erindi er frá Björk Eiðsdóttur sem býr í Bandaríkjunum. Hún segir, með leyfi forseta: „Komdu sæll, Björn Ingi. Eftir að hafa kynnt mér frumvarp þitt og fleira varðandi aflagningu mannanafnanefndar og einnig hlýtt á viðtal við þig í Reykjavík síðdegis fann ég mig knúna til að senda þér línu til að lýsa yfir ánægju minni yfir því að þið skulið vekja athygli á þessu máli. Ég er móðir 9 ára stúlku sem heitir Blær, reyndar í þjóðskrá heitir hún enn bara Stúlka. En hún var skírð í góðri trú um að ekkert athugavert væri við nafnið, enda hafði ég fengið hugmyndina að því úr Brekkukotsannál Halldórs Laxness en þar er það einmitt kvenmannsnafn. Presturinn gerði enga athugasemd við nafnið þegar ég ræddi við hann fyrir athöfnina og heyrðust fyrst einhverjar athugasemdir rúmri viku eftir að stúlkan var skírð. Sagðist prestur þá hafa gert mistök og bauð okkur að velja annað nafn. Það segir sig væntanlega sjálft að það hvarflaði ekki að okkur að breyta nafninu. Málið fór fyrir þáverandi mannanafnanefnd sem um leið hafnaði beiðninni á grundvelli þess að nafnið hefði verið skráð sem karlmannsnafn og ekki mættu kvenmaður og karlmaður bera sama eiginnafn. Nú spyr ég mig hvers vegna Blær var skráð sem karlmannsnafn þegar stúlka bar það ein manna í þjóðskrá á þeim tíma. Rök nefndarinnar voru þau að nafnorðið blær væri karlkyns en þá má segja á móti að nafnorðin auður og ilmur séu karlkyns meðan nöfnin eru kvenkyns. Sérstök beyging fylgir kvenmannsnafninu Blær, Blæ, Blævi, Blævar, og því auðheyrt hvort um er að ræða kvenmann eða karlmann. Áður en að skírninni kom hafði ég samband við málfarsráðunaut Ríkisútvarpsins til að fullvissa mig um rétta beygingu nafnsins. Ekki stóð á svörunum þar en þó er nafnið ómögulegt í eyrum mannanafnanefndar. Mín samskipti við þáverandi mannanafnanefnd voru heldur betur endaslepp. Þegar ég ræddi við fyrrverandi formann voru svörin hans á þá leið hvort ég vildi ekki bara skíra dóttur mína Guðmund þar sem ég væri svona hrifin af karlmannsnöfnum. Þegar ég svo útskýrði að presturinn hefði aldrei tjáð mér að nafnið væri ekki á skrá og hvort ekki væri hægt að leysa málið einhvern veginn fyrst svo væri komið, barnið skírt o.s.frv., svaraði hann með því að spyrja mig hvort ég vildi ekki bara aka yfir á rauðu ljósi og spyrja svo lögregluþjóninn hvort hann væri ekki til í að beygja lögin aðeins þar sem þetta væri búið og gert. Þegar ég svo minntist á að stúlka á þrítugsaldri héti þessu nafni á undan nokkrum dreng svaraði hann því að þó að mistök hafi verið gerð fyrir einhverjum árum væri ekki ástæða til að endurtaka þau. Finnst mér heldur hart að foreldri, sem lætur skíra barn sitt í góðri trú án þess að nokkur hafi bent því á að ráðfæra sig við einn eða neinn varðandi nafngiftina, fái slík svör. Ekki er hægt að skjóta úrskurði mannanafnanefndar fyrir neinn æðri dómstól og hef ég reynt að fá áheyrn fyrrverandi forsætis- og dómsmálaráðherra auk biskups en talað fyrir daufum eyrum þar sem þessi nefnd virðist vera alvöld til að ákveða hvað dóttir mín megi heita eða ekki heita. Því fagna ég að þið skulið hafa sýnt þessu máli áhuga því að a.m.k. í tilfelli dóttur minnar er einungis um smekksmál að ræða og hefði önnur nefnd auðveldlega getað komist að annarri niðurstöðu. Það er einfaldlega mannréttindamál að fá að ráða nafni barns síns sjálfur án geðþóttaákvarðana aðila settra nefnda. Með kveðju og von um gott gengi frumvarpsins. Björk Eiðsdóttir, Pepper Tree Inn í Montgomery í Bandaríkjunum.“ Þar kemur kannski skýringin á því af hverju dóttir hennar heitir enn þá Blær án þess að það sé viðurkennt í þjóðskrá, hún býr sem sé erlendis. Það er væntanlega ein leið til þess að komast hjá því. Þriðja erindið, með leyfi forseta, kemur frá Aðalsteini Leifssyni, lektor í Háskólanum í Reykjavík, og það snýr að ættarnöfnum: „Sæll, Björn Ingi. Konan mín og ég höfum búið töluvert í útlöndum og við eigum eitt barn sem fæddist á Íslandi, annað í Noregi og hið þriðja í Belgíu. Nýlega þegar við áttum leið um erlendan flugvöll með börnin vorum við hjónin stöðvuð þrisvar sinnum, vegabréfin grandskoðuð og tvisvar flett upp í gagnagrunni. Ástæðan var sú að ég hef eitt eftirnafn, Leifsson, konan mín annað, Jónsdóttir, stúlkurnar hið þriðja, Aðalsteinsdóttir, og drengurinn fjórða, Aðalsteinsson. Hvers vegna voru karl og kona, ógift, að ferðast með þrjú börn sem ekki eru skyld þeim? Eftirlitsfólkinu fannst þetta grunsamlegt og miðað við fréttir af barnaránum er erfitt að agnúast út í þetta ágæta fólk sem er að sinna starfi sínu. Ég hef ekki tölu á þeim skiptum sem ég hef þurft að útskýra íslenskt nafnakerfi fyrir útlendingum, erfiðast á ég með að útskýra af hverju sumir mega nota eftirnöfn (afkomendur aðalsins, sem þá var og hét,) og útlendingar mega halda sínum eftirnöfnum en öllum öðrum er bannað með lögum að nota eða taka upp eftirnafn, sbr. 8. gr. laga um mannanöfn. Þetta ákvæði setur óþolandi takmörk á frelsi meginþorra Íslendinga meðan lítill hópur fólks nýtur þeirra forréttinda að geta valið um það hvort nota eigi ættarnöfn eða ekki.“ Aðalsteinn segir í bréfi sínu að sér þætti eðlilegt og skynsamlegt að afnema þetta ákvæði og gefa fólki frelsi til að taka upp ættarnöfn ef það óskar þess. „Ef fólk er sátt við það og vill halda í það mannanafnakerfi sem fyrir er þá gerir fólk það. Þeir sem það vilja, til að mynda vegna þess að þeir eru búsettir í útlöndum að miklu leyti, geta þá tekið upp ættarnafn sem kemur í stað nafns föður/móður sem kenninafn eða sem kemur til viðbótar við það. Það er hins vegar óþolandi ástand að meginþorra fólks skuli vera bannað að taka upp ættarnafn á meðan aðrar reglur gilda um afkomendur gamla aðalsins“ - eins og Aðalsteinn segir - „og fólk frá útlöndum sem kýs að taka íslenskt ríkisfang. Í umræðum í framtíðinni máttu gjarnan bæta frelsi til þess að velja sér kenninöfn við tillögu um frelsi fólks til þess að velja sér eiginnöfn.“ Mannanafnanefnd hefur auðvitað gert ýmislegt þarft, ég skal alveg viðurkenna það, og hafnað nöfnum sem mörgum finnst kannski ekki passa. Þó eru fjölmörg dæmi um nöfn sem hefur verið hafnað, þar sem skýtur skökku við, og í útvarpsþætti einum í vikunni ræddi ég einmitt við Baldur Sigurðsson, nefndarmann í nefndinni, og þá viðurkenndi hann reyndar að t.d. þetta dæmi um nafnið Blær væri kannski ágætt dæmi um smekk sem gæti valdið sárindum. Ég þekki annan mann sem heitir Jakob Bjarnar og starfar sem blaðamaður. Hann hefur komist að því sér til undrunar að millinafnið Bjarnar hefur verið bannað. Það er ósköp erfitt að útskýra það fyrir fólki sem heitir þessum nöfnum. Sömuleiðis er nýbúið að banna millinafnið Múli, en það vill svo til að það er líklega eitt þekktasta millinafn í íslenskri tungu og tilheyrir frægum útvarpsmanni. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, hæstv. forseti. Ég gæti gert það, ég er hér með heilmiklar heimildir, bréf og dæmi úr umræðum á þingi á sínum tíma, en ég hef skilning á því að fleiri vilji komast að. Ég þakka fyrir að fá þetta tækifæri til að mæla fyrir þessu frumvarpi á hv. Alþingi, og legg auðvitað til að það verði samþykkt, en vísa því til hv. allsherjarnefndar sem væntanlega fær slík mál til meðferðar.

Forseti. Ég þakka flutningsmanni þessa þingmáls, hv. þm. Birni Inga Hrafnssyni, fyrir að vekja máls á því að tími er kominn til að Alþingi skoði á ný lög um mannanöfn. Ég verð að viðurkenna að ég hef hugleitt þetta frá því að ég kom á þingið, sem er ekkert óskaplega langt síðan, og kannski ímyndað mér að sá ráðherra sem þetta heyrir undir, hæstv. dómsmálaráðherra, mundi annast þessa endurskoðun eða hefja máls á henni vegna þeirra tíðinda sem orðið hafa í tíð hans sem ráðherra. Það gerðist m.a. að mannanafnanefnd sagði af sér fyrir nokkrum árum vegna afskipta ráðuneytisins af störfum hennar og ný tók við sem tók upp aðeins aðra stefnu að því er ég held. Ég hef þó ekki lagst ofan í það. Síðan hafa verið, eins og flutningsmaður benti réttilega á, ýmsar fréttir af mannanafnanefnd og mannanafnalögum og heyrst ýmiss konar gagnrýni sem, eins og eðlilegt er, hefur beinst að einstökum ákvörðunum nefndarinnar en síður komist á þann stað að fjalla um mannanafnalögin sjálf. Þar þarf að taka ýmsa þætti inn í. Eins og nefnt hefur verið er auðvitað sjálfsagt að foreldrar ráði nöfnum barna sinna. Það er sú venja sem við höfum úr grárri forneskju þegar um foreldra er að ræða. Líka hefur verið talin ástæða til þess síðan lög voru sett í nútímasamfélagi að samfélagið, samkvæmt þeirri reglu að það þurfi þorp til að ala upp barn, geti gripið inn í slíka nafngjöf ef ami er að eða hætt við að barnið standi ekki undir nafni með einhverjum hætti. Hér á Íslandi, og ég hygg víðar án þess að geta mjög vandlega skýrt frá því, hefur líka verið talið að nafnaforðinn væri partur af menningu landsins og að samfélaginu væri rétt og skylt að vernda hann og þróa með nokkrum hætti til þess að ekki yrðu kollsteypur í nafnvenjum sem rýrðu menningarlegt gildi nafnaforðans. Öll þessi sjónarmið hygg ég að eigi rétt á sér. Síðan er auðvitað spurning hvernig menn vilja fara að, hvort menn vilja hafa í svolítið gömlum stíl strangar reglur um nafngjöf eða hvort menn vilja beita fræðslu, og áróðri jafnvel, í þessu máli. Þetta er löng saga og ég ætla ekki að ræða hana hér, bæði nafnasagan sjálf - við erum svo heppin að hafa hér innan húss annan af tveimur höfundum fræðirits um þetta efni, Sigurð Jónsson frá Arnarvatni. Hann gaf ásamt Guðrúnu Kvaran út bókina Íslensk nöfn fyrir svona 10 árum. Við gætum spurt hann. Hann getur því miður ekki komið í stólinn en er fróður um þetta - og síðan er auðvitað saga þessara nafnalaga nokkuð löng líka og mikið hefur verið rifist um nöfn hér á þinginu. Ég frétti af því að hv. þm. Björn Ingi Hrafnsson ætlaði að bera fram þetta mál og var spenntur að sjá það. Ég verð að vísu að viðurkenna að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum þegar ég sá málið sjálft vegna þess sem flutningsmaður hefur sagt um málið í fjölmiðlum - málið hefur vakið athygli fjölmiðla sem von er og ég óska þingmanninum til hamingju með að hafa fengið þá fjölmiðlaathygli sem raun ber vitni - og þess sem hann sagði hér t.d. í ræðustólnum, en þessa sér ekki stað í frumvarpinu. Frumvarp þingmannsins er þannig að í öllum greinum gengur það út á að leggja niður mannanafnanefnd, fela vald hennar dómsmálaráðherra og fleygja þeirri mannanafnaskrá sem henni var falið að koma upp og varðveita. Ef Alþingi samþykkti þetta frumvarp óbreytt stæðu eftir reglur 1. gr. laganna um fjölda nafna sem leyfilegt er að bera og um gerð þeirra nafna sem menn geta borið á Íslandi og ákvæði 8. gr. um bann við ættarnöfnum. Einmitt ættarnöfnin hafa valdið miklum deilum á landinu. Ef ég man rétt fjallaði verulegur hluti fyrirlestrar Hallfríðar Þórarinsdóttur um mál og vald einmitt um ættarnöfnin. Ég var henni að vísu ekki sammála í þeirri röksemdafærslu sem hún var með þar en virði þó bæði fræði hennar og skoðanir. Ég tel að þær hafi auðgað umræðuna um íslenskt mál og íslenska menningu hér á undanförnum árum. Ég er hins vegar kominn að þeirri niðurstöðu sjálfur í þessum ættarnafnamálum að núverandi ástand sé ekki gott, það sé ekki við það unandi að sumir megi bera hin gömlu ættarnöfn sín og síðan þeir Íslendingar sem bætast við þjóðina en aðrir geti ekki haft ættarnöfn. Ég tel að við eigum að leggja niður þetta bann við ættarnöfnum og láta á það reyna hreinlega hvernig menn taka því. Ef gamla kenninafnakerfið tapar þeirri orrustu þá verður að hafa það. Ég hef enga trú á því að það geri það vegna þess að ég held að þjóðin sé í heildina stolt af kenninöfnum sínum og ég tek eftir að margir þeir sem ættarnöfn bera nota kenninafnið jafnframt. Forseti. Um þetta er hins vegar ekkert fjallað í frumvarpinu. Gömlu ákvæðin í 8. gr. um ættarnöfnin, að sumir megi bera þau og aðrir ekki, standa eftir. Hið sama er líka að segja um skilyrði þau sem nafn þarf að sæta til að íslenskur maður megi bera það. Því er ekki breytt í þessu frumvarpi. Það nafn skal taka íslenska eignarfallsendingu. Það skal hafa unnið sér hefð í íslensku máli. Það skal samræmast íslensku málkerfi. Það skal ritað í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls. Vegna þess að hér var rætt um nafnið Blær - og ég kem líka örlítið við þá sögu sem móðurbróðir stúlku sem kallar sig Þuríði Blæ en er þó aðeins skráð Þuríður - er um það að segja að frumvarp hv. þingmanns bjargar hvorki ætt minni né konunnar sem skrifaði frá Ameríku í þessu máli. Eftir stendur það ákvæði að stúlku skal gefa kvenmannsnafn og dreng skal gefa karlmannsnafn sem er það ákvæði sem mannanafnanefndin studdi sig við í þessu efni og hefur haldið fram æ síðan að gildi um þetta nafn. Ég er að vísu ekki sammála því vegna þess að ég tel að hér sé sjálfsögð sú túlkun að um tvö nöfn sé að ræða með sameiginlega nefnifallsmynd. En hv. þingmaður kemur okkur ekkert til hjálpar í þessu efni. Hið sama er að segja um millinöfn og önnur ákvæði frumvarpsins, kenninöfn og nafnrétt manna af erlendum uppruna. Allt stendur þetta, og mannanafnalögin breytast í raun og veru ekki nema að því einu leyti að hlutverk mannanafnanefndar er falið dómsmálaráðherra. Það má vekja athygli á því að sá galli sem menn hafa kallað hér mannréttindabrot, að ekki sé hægt að áfrýja úrskurði mannanafnanefndar, stendur eftir. Það er bara dómsmálaráðherra sem á að taka þá ákvörðun sem mannanafnanefnd tekur nú, og þeim úrskurði sem dómsmálaráðherra fellir í þessu efni yrði ekki hægt að áfrýja. Þetta þykir mér miður vegna þess að rökstuðningur og málflutningur hv. þingmanns um þetta frumvarp sitt passar ekki við frumvarpið sjálft. Ég veit ekki hverju gegnir en það er svo. Síðan er á það að líta hvernig þetta muni verða ef frumvarpið verður samþykkt. Þá sýnist mér, forseti, að þetta muni verða þannig að dómsmálaráðherra þarf, á sama hátt og mannanafnanefnd nú, að fylgja ákvæðum laga. Til þess eru lög að þeim sé fylgt og ég geri ekki ráð fyrir því að flutningsmaður vilji kasta lögunum því að hann leggur til að þau séu óbreytt áfram í meginatriðum. Dómsmálaráðherra þarf þess vegna að úrskurða um vafatilvik í þessu dæmi. Hann þarf að vísu að gera það án þess að hafa mannanafnaskrá við höndina en hann verður að líta á t.d. eignarfallsendingar, á hefðina, málkerfið og ritreglurnar. Hann verður að skoða hvað nöfnin eru mörg. Hann verður að skoða í hvaða formi þau eru, hvernig ættarnafnið lítur út og hvernig millinafnið er. Hann verður að hlíta í úrskurðum sínum því banni við nýjum ættarnöfnum sem hér er tiltekið í lögunum og ég tel m.a. að við ættum að breyta. Dómsmálaráðherra þarf sem sé að gera allt það sem mannanafnanefndin gerir nú. Það er eðlilegt að álykta, af því að dómsmálaráðherrar eru yfirleitt engir asnar, hvað sem um þá má segja að öðru leyti, að dómsmálaráðherra muni ekki gera þetta að eins konar tómstundagamni á kvöldin heima hjá sér, heldur muni hann setja þetta starf á einhverja af skrifstofum ráðuneytisins, fela það ákveðnum mönnum. Vegna þess að hin faglega hæfni á þessu sviði er takmörkuð í dómsmálaráðuneytinu er eðlilegt að hann komi sér upp einhvers konar hópi manna, annaðhvort í ráðuneytinu eða í tengslum við ráðuneytið eða jafnvel kaupi þá vinnu af einhverjum, segjum hinni nýju Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, til þess að fella þessa úrskurði fyrir sig, til að gera tillögu til sín um það hvernig þessir úrskurðir eiga að vera. Slík nefnd mundi væntanlega koma sér fljótlega upp skrá um mannanöfn þó að hún væri ekki opinber eða lögfest til þess að miða við. Væntanlega mundi dómsmálaráðuneytið birta þá skrá mönnum til leiðbeiningar á heimasíðu sinni og láta hana liggja frammi í ráðuneytinu. Þegar upp yrði staðið yrði þetta þannig að til yrði ný mannanafnanefnd með nýrri mannanafnaskrá og ekkert hefði breyst nema það að dómsmálaráðherra mundi þurfa að taka að sér hina sáru úrskurði og viðkvæmu sem mannanafnanefnd þó annast nú. Ég verð að segja það, forseti, að mér kemur þetta svolítið á óvart vegna þess að ég tel ástæðu til breytinga á þessum lögum. Ég hef heyrt í mönnum í mannanafnanefnd rétt eins og hv. flutningsmaður. Þeir segja það, bæði fyrr og síðar, að lögin séu að vísu mjög rökleg en það sé ekki þægilegt að vinna eftir þeim, þar komi lítið mat til greina og þær ákvarðanir sem mönnum hafa þótt hlálegastar séu beint runnar undan rifjum laganna sjálfra. Við getum haldið okkur við dæmið um Múla, eða myndina Múli sem ekki er tekin sem millinafn. Amast hefur verið við þessu nafni vegna þess að það uppfyllir ekki þau ákvæði laganna - ekki mannanafnanefndar - sem alþingismenn settu hér að millinafn skuli ekki hafa nefnifallsendingu. Það er bannað í lögunum að þau hafi nefnifallsendingu. Af hverju? Ég veit það ekki. Við skulum leita til 1996 eða 1991 til að athuga það. En það eru lögin sem segja það. Það eru líka lögin sem tiltaka ákveðna hefð. Mannanafnanefndin hefur túlkað þá hefð. Við getum verið ósammála eða sammála þeirri túlkun en henni er falið að túlka þá hefð og setja þá hefð niður í reglur. Það eru líka lögin sem ákvarða, eðlilega, að nafn skuli samræmast málkerfinu og hefðum og venjum í réttritun. Dómsmálaráðherra eða mannanafnanefnd hans mundi halda áfram að búa sér til einhverja viðmiðun, annaðhvort þá sömu og mannanafnanefndin núna hefur eða þá einhverja aðra, um öll þessi atriði. Ég hef ekki ráðrúm eða tíma til að fara í gegnum það hvað mér fyndist heppilegast í þessu og kannski er ekki æskilegt að einstakir þingmenn tjái sig um það því að þetta er mál sem - og ég þakka hv. þingmanninum aftur fyrir að hafa vakið máls á því, vakið það upp hér í þinginu - þarf góða yfirferð þar sem tekið er tillit til allra sjónarmiða og skoðaðar allar lausnir, allt frá smávægilegum breytingum á núverandi lögum til þeirrar lausnar sem djarft væri að koma fram með í þinginu, sem væri sú að gefa þetta algjörlega frjálst, afnema lögin um mannanöfn og hafa þá þær einar reglur í gildi sem Þjóðskráin mundi væntanlega setja sér, sennilega þannig að íslenskt mannsnafn yrði að vera ekki meira en 200 stafir með bilum. Það gæti að öðru leyti litið út eins og hver einn vildi nema það væri notað latínuletur, hugsanlega að viðbættum tölustöfum. Það er allt hugsanlegt í þessu. Hið algjörlega frelsi væri sem sé þetta. Enginn hefur orðið svo djarfur að halda því fram hér en það er eitt af því sem við ættum að skoða hreinlega, hvort það er það sem við viljum. Þá mundum við gera það sem flutningsmaður vill, færa foreldrum og síðar nafnhöfum hið fullkomna frelsi til að nota þau nöfn sem hver vill. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég er, eins og hefur komið fram, þeirrar skoðunar að það eigi að færa þetta í frjálsræðisátt að einhverju leyti, eða losa um hömlur skulum við segja til þess að vera ekki með mjög gildishlaðin orð, m.a. í ættarnöfnunum. Ég tel líka að reglur um form nafna séu nú þegar það rúmar að einhver viðmiðun í því eða einhver mörk eða landamæri um millinafn og þess háttar séu kannski óþörf. Ég held mig hins vegar við að það sé skynsamlegt - ég áskil mér rétt til að skipta um skoðun í því - að þessar þrjár reglur séu hafðar í heiðri, í fyrsta lagi sú að foreldrar ráði að sjálfsögðu nöfnum barna sinna, eða þeir aðrir sem teljast vera hæfilegir nafngjafar, þó þannig að börnin geti breytt þeim síðar á ævinni, í öðru lagi að samfélagið gangist við þeirri skyldu að annast tiltekna barnavernd líka í þessu efni og í þriðja lagi það að nöfn falli að málkerfi og réttritun þess tungumáls sem við tölum hér í landinu, er mál málanna, er að minnsta kosti fyrsta málið af nokkrum sem hér eru töluð og það mál sem hér á að vera opinbert. Að lokum, ég fagna því enn einu sinni að þetta mál skuli koma upp og heiti því að halda því hér heitu með einhverjum hætti. Ég varð þó fyrir vonbrigðum með það frumvarp sem fyrir liggur.

Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að einhverjum kann að þykja of langt gengið með þessu frumvarpi og öðrum of skammt. En ég held að það sé ákveðinn misskilningur hjá hv. þingmanni að þetta kalli ekki á breytingar, t.d. fyrir umsækjendur um nafnið Blær. Það er ekkert kveðið á um það tiltekna nafn í lögum. Það var einungis þannig, sem er reyndar mjög tæknileg útskýring á því, að stúlka sem er nú á fertugsaldri heitir Blær og hefur heitið það frá fæðingu. En þegar síðasta breyting var gerð á lögum um mannanöfn varð til mannanafnaskrá. Eftir að sú skrá var gefin út þá var skráð þar karlmannsnafnið Blær. Af þeirri tæknilegu ástæðu fæst núna ekki viðurkennt kvenmannsnafnið Blær þótt það hafi sannarlega komið á undan. Þetta er það sem er rakið í bréfi frá móður þessarar stúlku og reyndar tók Baldur Sigurðsson, sem á sæti í mannanafnanefnd, undir þetta í samtali á dögunum. Hins vegar kann vel að vera, hæstv. forseti, að sníða megi ákveðna vankanta af þessu frumvarpi til að það falli betur að þeim áherslum sem komu fram í greinargerðinni. En það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að það kalli á að til verði eitthvað fyrirbæri í dómsmálaráðuneytinu sem geti kallast ígildi mannanafnanefndar og komið sér upp mannanafnaskrá þótt það sé í sjálfu sér bráðfyndin tilhugsun. Málið er að í greinargerðinni er sérstaklega kveðið á um þann megintilgang, oft er litið til vilja löggjafans í þessum efnum, að meginreglan eigi að breytast, þ.e. að nú sé reglan sú að allt sem ekki er sérstaklega leyft sé bannað en þessu verði snúið við þannig að allt sem ekki er bannað verði leyft. Ég held að þetta sé dálítið veigamikið atriði. Um leið og ekki er til fyrirbæri sem heitir mannanafnaskrá þá hlýtur frelsið að aukast. Ég skal viðurkenna að í fyrstu velti ég því fyrir mér að hafa frumvarpið með þeim hætti að það mundi afnema lögin alveg. En þeir lögfræðingar og sérfræðingar á þessu sviði sem ég ræddi við töldu breytingarákvæði í frumvarpinu nauðsynleg af praktískum ástæðum, m.a. út af samskiptum við Þjóðskrána. En það kann að vera rétt að þess þurfi ekki. Ég skal vera fyrstur til að viðurkenna að það geti tekið breytingum. Ég er fremur á því að þrátt fyrir allt séum ég og hv. þingmaður sammála um flesta hluti sem snúa að þessu máli. Það er síðan lagatæknilegt hvernig hægt er að koma því til skila. Þetta voru ráðleggingar sem ég fékk, m.a. hjá lögfræðingum Alþingis, að til þess að þetta mundi ganga upp gagnvart praktískri stöðu, þegar verið er að skíra börn og annað slíkt, væri betra að hafa þetta. Ein hugmyndin sem kom upp hjá mér fyrstu stigum var einfaldlega að gera stutt lagafrumvarp sem gerði ráð fyrir því að lög nr. 45 frá 1996 mundu falla niður. En spurningin er, eins og hv. þingmaður nefndi, hvort það væri fullmikið „anarkí“, svo ég sletti hæstv. forseti, og bara bundið af reglum Þjóðskrár um 200 stafa hámark og annað slíkt. Ég skal ekki um það segja hvort það mundi ganga upp. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ekkert er kveðið á um ættarnöfn í þessu frumvarpi. Ég rakti það að þetta tiltekna bréf sem ég las upp, frá Aðalsteini Leifssyni lektor, hefði vakið mig til umhugsunar um ættarnöfnin. Á því er alls ekki tekið í þessu frumvarpi. En ég lýsi mig sammála því sem hv. þingmaður segir, að þegar ég er búinn velta því fyrir mér er í raun ekki mikil sanngirni í að sumir geti verið með ættarnöfn en aðrir ekki. Við megum heldur ekki gleyma því að margir sem hafa flutt til útlanda í lengri eða skemmri tíma hafa afráðið, kannski ekki að taka upp ættarnöfn, af því að þeir hafa ekki heimild til þess, að taka upp einhvers konar nöfn til að hjálpa sér í samskiptum erlendis. Íslenska nafnakerfið er ekki alltaf þjált í þeim efnum. Ég held að við getum verið sammála um margt, ég og hv. þingmaður. Ég fagna liðveislu hans af þeim augljósu ástæðum að þetta er minn síðasti dagur í þinginu. Ég á svo sem ekki von á því að verða hér tíður gestur. Ég fagna liðveislu hv. þingmanns og vonast til að hann haldi þessum kyndli á lofti í þinginu ásamt flutningsmönnum og öðrum sem hafa tjáð sig um þetta. Ef niðurstaðan af þessu frumvarpi getur orðið til þess að þessum málum verði komið í breytt horf, þótt gerðar verði einhverjar breytingar á þessu frumvarpi, þá held ég að til mikils hafi verið barist. Ég vænti þess að hv. þingmaður og fleiri muni leggja mér og fleirum lið í þeim efnum.

Forseti. Ég satt að segja get ekki tekið undir þau orð hv. þingmanns að við séum að einhverju leyti sammála í þessu efni. Ég skoðaði málið sem lagt er fram á þinginu til samþykktar eða synjunar, eða svefns í nefnd sem er kannski algengast en formlega er það með hinu mótinu. Ég get ekki lesið neina þá skoðun út úr þessu frumvarpi sem ég sé sammála eða ósammála. Af frumvarpinu virðist flutningsmaður sammála því að eiginnafn eigi að líta út á ákveðinn hátt og taka íslenska eignarfallsendingu, hafi unnið sér hefð í íslensku máli, skuli standast málkerfið og vera ritað í samræmi við ritreglur. En það er mjög eðlilegt þegar hver sem um þetta vélar, hvort það er mannanafnanefnd, lögformleg eða dómsmálaráðherra, gæti samræmis. Það er skylda í stjórnsýslunni að gæta samræmis og taka mark á því að menn séu jafnréttháir frammi fyrir lögunum. Ég hef ekki enn þá skilið hvað flutningsmanni gengur til með því að leggja niður mannanafnanefnd nema að því leyti að svona nefndir eru frekar óvinsælar nú á tímum. Ég sé ekki betur en að mannanafnanefnd vinni nákvæmlega eftir þeim reglum sem henni eru settar í lögunum eins og þau eru núna. En ég hef vakið athygli á því að ef þessi nefnd gerði það ekki þyrfti dómsmálaráðherra væntanlega, nema þar sé um að ræða þeim mun meiri kraftamann, að koma þessu verki fyrir í dómsmálaráðuneytinu eða óformlegri mannanafnanefnd úti í bæ.

Hæstv. forseti. Ef hv. þingmanni er illa við að því sé haldið fram að við séum sammála í þessu máli þá skulum við endilega ekki halda því fram. Hins vegar held ég mig við að þarna sé um ákveðinn misskilning að ræða hjá hv. þingmanni. Það kemur skilmerkilega fram í greinargerð með frumvarpinu að nánast er kveðið á um að allt skuli leyft sem ekki verður bannað í sérstökum undantekningartilfellum, svo sem þegar um er að ræða hreina nafnleysu. Þá getum við hugsað okkur dæmi sem væri fimm x í röð eða þá að nafn geti orðið til ama. Það eru til örfá dæmi um slíkar hugmyndir og hefur heyrst fleygt að sumar af þeim tillögum sem nefndin hafi hafnað í gegnum tíðina hafi borist til hennar á tilteknu bili sólarhringsins, síðla nætur um helgar. En látum það liggja á milli hluta. Ég ítreka það sem ég sagði, að ég held að umræðan í kringum þetta frumvarp hafi orðið til að vekja hv. þingmenn til umhugsunar um að tími sé kominn til að breyta þessu. Ég mundi fagna því sérstaklega ef kaflanum um ættarnöfnin yrði líka breytt í frjálsræðisátt og velti fyrir mér, úr því að undirtektirnar eru með þessum hætti, hvers vegna engum hv. þingmanni hafi dottið í hug að koma með þetta mál fyrr. Við skulum velta því fyrir okkur. Ég held að megintilgangur þessa frumvarps sé alveg skýr. Hinn möguleikinn var að leggja til að lögin um mannanöfn yrðu lögð niður til að koma því frjálsræði á sem hér er lagt til. Af praktískum ástæðum, vegna samskipta við Þjóðskrá, var mér ráðlagt að gera það ekki. Ef það er eina leiðin til að ná megintilgangi frumvarpsins þá vonast ég til að allsherjarnefnd skoði það í þinglegri meðferð.

Forseti. Hv. þingmaður verður að hafa þetta eins og hann vill. En verði lög úr þessu frumvarpi þá dugir ekki að það standi í greinargerð að menn vilji hafa tiltekið frelsi í þessu og allt verði leyft nema það sé sérstaklega bannað, ef ég tók rétt eftir því sem þingmaðurinn sagði, vegna þess að það er ekki svo. Eftir stendur 5. gr. sem er þannig að nöfn sem ekki taka íslenska eignarfallsendingu eru bönnuð, að nöfn sem ekki hafa unnið sér hefð í íslensku máli eru bönnuð nema í sérstökum undantekningartilvikum. Nöfn eru bönnuð ef þau brjóta í bága við íslensk málkerfi. Nöfn eru bönnuð ef þau eru ekki rituð í samræmi við almennar ritreglur íslensks máls. Ættarnöfn eru bönnuð. Fleiri en þrjú eiginnöfn og millinöfn eru bönnuð. Millinafn sem hefur nefnifallsendingu er bannað o.s.frv. Ef menn hafa ákveðinn vilja sem kemur fram í greinargerð, fjölmiðlasamtölum og þingræðum, þá er betra að frumvarpið feli einnig í sér þann vilja. Ég ætla ekki að segja meira um þetta mál að sinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og ýmsar gagnlegar ábendingar sem komið hafa fram. Ég held mig þó við þá skoðun að megintilgangurinn sé nokkuð skýr. Sé það vilji hv. þingmanns að afnema t.d. þessa tilteknu grein með öllu og nöfn geti komið hér inn í málið án þess að taka þá mið af venjum og hefðum í íslenskri tungu þá yrðu það heilmikil tíðindi fyrir mig. Ég hef lengi fylgst með störfum hv. þingmanns á akri hinnar íslensku tungu og tekið mark á fjölmörgum pistlum sem hann hefur skrifað um þá hluti. Þegar ég var að velta þessu máli fyrir mér í gær og undirbúa mig fyrir þennan ræðuflutning þá las ég t.d. bók eftir hann sem ég held að heiti Málkrókar, sem mér fannst til marks um mann sem ann tungu sinni. En hann kemur úr óvæntri átt og er greinilega talsmaður mun meiri frelsis en ég hefði látið mér detta í hug. Ég fagna því og það segir mér að menn eru ekki bundnir í fjötra kennisetninga í þessum efnum. Ég ítreka hins vegar það sem ég sagði áður, að ef þetta frumvarp, þótt einhverjum kunni að finnast það gallað í einhverjum greinum, getur orðið til þess að lögum um mannanöfn verði breytt, hvort sem það felur í sér að ættarnöfnin verði tekin upp aftur eða ekki, þá tel ég að til mikils hafi verið barist. Ég ítreka að löng og rík hefð er fyrir því í sölum hv. Alþingis að mál taki einhverjum breytingum í þinglegri meðferð, hvort sem þær eru stórar eða litlar. Ég vænti mikils af störfum hv. allsherjarnefndar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Jón Bjarnason. Tillögugreinin er einföld og hljóðar svo, með leyfi forseta: „3. málsl. ákvæðis til bráðabirgða X í lögunum um virðisaukaskatt fellur brott. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Það sem samkvæmt þessari grein skal falla brott er þessi setning: Heimildin tekur ekki til almenningsvagna. Um er að ræða ákvæði sem sett var inn í lögin í maí 2001 sem heimildarákvæði um að endurgreiða þeim sem hafa leyfi til fólksflutninga í atvinnuskyni tvo þriðju hluta af þeim virðisaukaskatti sem lagður er á við kaup á nýjum vögnum. Í lögunum segir að endurgreiðsluheimildin verði bundin við hópferðabifreiðar, þ.e. ökutæki sem aðallega eru ætluð til fólksflutninga, sem skráðar eru fyrir 18 manns eða fleiri að meðtöldum ökumanni, sem nýskráðar er á tímabilinu, sennilega á einu ári og búnar eru aflvélum. Síðan kemur þessi setning: Heimildin tekur ekki til almenningsvagna. Um það fjallar þetta litla frumvarp. Það var áður flutt á 130. og 131. löggjafarþingi eins og fram kemur í greinargerð en varð í hvorugt skiptið útrætt og það er endurflutt hér óbreytt. Virðulegi forseti. Hér er um réttlætismál að ræða og hér er líka um þjóðþrifamál að ræða. Verði frumvarp þetta að lögum sitja almenningsvagnar við sama borð og hópferðabílar þannig að af kaupum nýrra vagna frá 1. september 2000 verða tveir þriðju hlutar virðisaukaskatts endurgreiddir. Ég hef fengið þær upplýsingar hjá kaupendum og rekstraraðilum almenningsvagna víða um land að þetta mundi jafngilda um 170 millj. kr. sem yrði ekki skilið öðruvísi en sem myndarlegur stuðningur við almenningssamgöngur, stuðningur við loftslagsvernd, hvatning til að draga úr mengun vegna bílaumferðar á þéttbýlissvæðum, ekki aðeins á höfuðborgarsvæðinu heldur einnig á Akureyri, Ísafirði, Fjarðabyggð, Reykjanesi og innan Akraness. Til þessara staða sem ég hef nú talið upp hafa frá 1. september 2000 verið keyptir 65–70 stætisvagnar. Þegar þetta heimildarákvæði var sett inn í lögin 2001 átti það að vera takmarkað og gilda fram til loka desember 2003. Það hefur síðan verið framlengt á hverju ári og gildir nú til loka yfirstandandi árs. Forsendurnar, virðulegur forseti, fyrir því að þetta heimildarákvæði var sett í lög var að brýn þörf væri á því að endurnýja hópferðabílaflotann þar sem hann væri orðinn óeðlilega gamall og mikil mengun stafaði frá gömlum vögnum. Þarna var sem sagt lögð áhersla á það að hafa jákvæð áhrif á umhverfið, eins og segir í greinargerð með upphaflegu frumvarpi um heimildarákvæðið, og því var ætlað að koma til móts við þann umhverfis- og öryggisvanda sem stafar af úreltum hópferðabifreiðaflota landsins. Það er í rauninni alveg óskiljanlegt, virðulegur forseti, að almenningsvagnar skuli hafa verið undanþegnir á þessu stigi máls. Kann ég ekki skýringar á því aðrar en að menn hafi talið að floti almenningsvagna væri eitthvað nýrri eða betur búinn en hópferðabílaflotinn. Það kann að vera að svo hafi verið en þá hefur ekki munað miklu, virðulegi forseti, því að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá forstjóra Strætós bs., byggðasamlagsins Strætós, sem rekur almenningssamgöngur á útvíkkuðu höfðuðborgarsvæði var meðalaldur vagnanna 12–13 ár áður en Strætó bs. hóf að endurnýja flota sinn. Þetta var á árinu 2001, virðulegur forseti, og elsti vagninn var þá frá árinu 1983. Almenn viðmiðun meðal fyrirtækja í rekstri strætisvagna á Norðurlöndum t.d. er að vagnarnir verði ekki eldri en 12 ára og að meðalaldur verði í kringum sex ár. Það er mat mitt og ég tek undir það með forstjóra Strætós bs. að forsendur um aldur og mengun hafi einnig átt við um almenningsvagnaflotann á þessum tíma en af einhverjum undarlegum ástæðum hefur það kannski ekki komið fram við afgreiðslu málsins. Að minnsta kosti hef ég ekki fundið í umræðum að um það hafi verið fjallað. Ég nefndi, og það kemur fram í greinargerð með þessu frumvarpi, að jafngild rök liggja að baki nauðsynlegrar endurnýjunar á flota almenningsvagna og flota hópferðabifreiða. Stærsta fyrirtækið á þessu sviði er Strætó bs. sem ég nefndi sem er byggðasamlag í eigu sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Þjónustusvæðið er mjög stórt. Það er dreifbýli á Kjalarnesi og í Mosfellsdal, þéttbýli í Reykjavík, Kópavogi, Hafnarfirði, Garðabæ, Mosfellsbæ, Seltjarnarnesi, Álftanesi og Reykjanesbæ. Í ársbyrjun 2006 var þjónustusvæðið útvíkkað til Akraness í tilraunaskyni í tvö ár og þykir sú tilraun hafa tekist vel. Árborg, Hveragerði og Reykjanesbær hafa lýst áhuga á samstarfi við Strætó þannig að þjónustan verði með svipuðum hætti og gagnvart Akranesi. Strætó bs. heldur nú úti akstri með 115–120 vögnum á þjónustusvæði sínu og þar af eru um 50–55 vagnar á vegum verktaka. Á því tímabili sem um ræðir, ekki frá 1. september 2000 eins og heimildargreinin nær til, heldur frá stofnun Strætós bs. sem var tæpu ári síðar, 1. júlí 2001, hefur Strætó bs. keypt 45 nýja vagna. Eins og ég sagði áðan var meðalaldur vagnanna 12–13 ár þegar þessi endurnýjun hófst. Álagður virðisaukaskattur vegna þeirra kaupa er 161,6 millj. kr. og tveir þriðju hlutar, það sem endurgreiðslan tæki þá til, nema ríflega 107 millj. kr. Stærsti verktakinn, undirverktaki Strætós bs., Hagvagnar, hefur á sama tíma keypt 21 vagn til aksturs á þessu sama þjónustusvæði og álagður virðisaukaskattur vegna þeirra kaupa nemur um það bil 64 millj. og reiknuð endurgreiðsla, ef jafnræði væri með almenningssamgöngum og öðrum hópferðum, næmi þá tæplega 43 millj. kr. Eins og ég nefndi áðan er utan höfuðborgarsvæðisins haldið uppi reglubundnum almenningssamgöngum á Akureyri, Ísafirði, Fjarðabyggð, Reykjanesbæ og innan Akraness. Ætla má að endurgreiðsla tveggja þriðju hluta virðisaukaskatts vegna kaupa á almenningsvögnum til allra þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir gæti numið um 170 millj. kr. vegna tímabilsins 1. september 2000 til 31. desember 2006. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að Strætó bs. hefur haft forustu um mikla endurnýjun og fjölgað verulega í vagnaflota sínum, bæði beint og óbeint og þá á ég við undirverktakana. Þessir nýju vagnar eru ekki aðeins öruggari til fólksflutninga og menga minna, eru sparneytnari, heldur hefur Strætó bs. tekið í notkun tvo metanknúna vagna og þrjá vetnisvagna og hefur með þeim hætti skipað sér í forustusveit þeirra sem reyna að breyta frá því að nota jarðefnaeldsneyti til samgangna. Það er mjög mikilvægt, virðulegur forseti, að styðja við bakið á almenningssamgöngum í landinu, ekki síst með tilliti til mikils útblásturs, mengunarefna og loftslagsbreytinga. Loftmengun, svifryk og sót af völdum samgangna er eitt helsta umhverfisvandamálið á höfuðborgarsvæðinu enda byggja nær allar samgöngur hér á notkun innflutts jarðefnaeldsneytis. Jafnframt því að styðja við þróun vistvænna orkugjafa í samgöngum er nauðsynlegt að auka hlut almenningssamgangna stórlega til að draga úr loftmengun. Fyrsta skrefið, virðulegur forseti, er að tryggja að almenningssamgöngur sitji a.m.k. við sama borð og hópferðaakstur við innkaup á nýjum farartækjum til fólksflutninga. Í þeim tilgangi er frumvarp þetta nú flutt í þriðja sinn. Virðulegur forseti. Það er langt liðið á þennan dag og þingfundir hafa staðið sleitulítið frá kl. hálfellefu í morgun. Ég vænti þess vegna ekki mjög umfangsmikilla umræðna um þetta merka mál en legg til að eftir umræðu hér og nú verði frumvarpinu vísað til efnahags- og viðskiptanefndar. Því er ekki að leyna að það væri freistandi ef umhverfisnefnd gæti litið á frumvarpið líka þar sem ég veit að á borðum umhverfisráðherra þessa dagana eru, eins og jafnan áður, hvatningabréf og óskir um aðgerðir til að efla almenningssamgöngur á stærsta þéttbýlissvæði landsins.

Hæstv. forseti. Andsvarið er þó með þeim hætti að ég tek undir flest af því sem fram kom í máli hv. þingmanns og vil geta þess að ég hef á hinu háa Alþingi lagt fram fyrirspurnir bæði til hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. umhverfisráðherra um það með hvaða hætti ríkisvaldið sé tilbúið til að koma til móts við rekstur almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu. Ég tek undir það sjónarmið sem kemur fram í þessu frumvarpi, að hið sama eigi að gilda um almenningssamgöngur og rekstur hópferðabíla og njóta þessarar endurgreiðslu. Hitt er svo annað mál að ég tel raunar að ríkið ætti, og samfélagið allt, að ganga miklu lengra en það gerir. Með ótal aðferðum og dæmum er hægt að sýna fram á þjóðhagslegan ávinning af því að létta undir með almenningssamgöngum og spara þannig á öðrum sviðum. Um þetta hefur talsvert verið rætt á vettvangi borgarstjórnar, bæði á undanförnum árum og núna nýlega. Í borgarstjórn hefur verið rætt um og samþykkt að beina því til Sambands sveitarfélaga að eiga viðræður við ríkisvaldið, bæði hæstv. fjármálaráðherra og umhverfisráðherra, um þessi mál, m.a. vegna þess að hæstv. umhverfisráðherra hafði látið þau ummæli falla opinberlega að hún teldi að ríkið ætti með auknum hætti að koma til móts við sveitarfélög sem standa að rekstri almenningssamgangna. Þess vegna teldi ég og örugglega fleiri ástæðu til að fá fram í hverju það felst nákvæmlega og sömuleiðis þá auðvitað viðhorf hæstv. fjármálaráðherra í þeim efnum vegna þess að þó að það sé mjög gott að fá viðhorf einstakra fagráðherra fram er það í þessum efnum, eins og jafnan, sá sem heldur um ríkiskassann sem ræður mestu á endanum.

Það er rétt, virðulegur forseti, að auðvitað er það ríkissjóður og sá fagráðherra, fjármálaráðherra, sem með hann fer sem um málið fjallar endanlega. Í málflutningnum með þessu litla frumvarpi sem er svo einfalt í smíðum er upplýst að á undanförnum fimm árum hafa fyrirtæki greitt milli 240 og 250 millj. kr. í ríkissjóð í formi virðisaukaskatts af nýjum vögnum til þess að auka öryggi og bæta almenningssamgöngur, ekki aðeins á höfuðborgarsvæðinu heldur víðar um land. Hvergi í samgönguáætlun er tekið tillit til þeirra tekna og því er ekki nema sanngjarnt gagnvart sérstaklega jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, ef hún er höfð í huga, að þarna njóti almenningsfyrirtæki sömu skattaívilnunar og hópferðafyrirtæki með því að endurgreiða til fyrirtækjanna þessar 170 millj. sem ég áðan rakti. Það yrði áeiðanlega mjög mikil lyftistöng almenningssamgöngum í landinu öllu og viljayfirlýsing um það að ríkisvaldið meinti eitthvað með yfirlýsingum um að bæta bæði umferðarmál og loftslagsskilyrði, ekki bara í borginni hér hjá okkur, heldur í heiminum öllum með minnkandi útblæstri.

Hæstv. forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að Íslendingar eru hrifnir af einkabílnum sínum og ég held að það muni seint ganga að ná fram þeirri viðhorfsbreytingu hér á landi sem kannski er ríkjandi víða um lönd, að almenningssamgöngur komi í staðinn fyrir hinn svokallaða einkabílisma. Hins vegar held ég að það sé algjört lykilatriði hjá okkur að bjóða þær sem valkost, raunhæfan valkost, og reyna að ýta undir þær í ljósi m.a. þeirrar mengunar sem hv. þingmaður nefnir, aukins umferðarþunga sem blasir við öllum sem keyra um götur Reykjavíkur og margs konar annars þjóðfélagslegs ávinnings sem af því mundi leiða. Ég vildi bara ítreka það sjónarmið að ég er hlynntur þessu og tel að af þessu þurfi að verða. Ég bendi á að rekstur almenningssamgangna er ekki eitt af lögbundnum hlutverkum sveitarfélaga þó að þau hafi tekið það upp hjá sjálfum sér að veita þá þjónustu. Það er ekki nóg með það að ríkissjóður taki ekki þátt í þeim kostnaði, heldur hefur ríkissjóður umtalsverðar tekjur af rekstri almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu. Þá er farið að skjóta skökku við. Þegar um er að ræða stórar tölur eins og hv. þingmaður hefur nefnt með því að mæla fyrir þessu frumvarpi er augljóst að um er að ræða hreina blóðpeninga sem sveitarfélögin leggja til ríkisins vegna þess að þau greiða auðvitað mjög stórar upphæðir með þessum fyrirtækjum. Þau eru að sjálfsögðu ekki arðbær, því er nú verr og miður, og það munar mjög um þessa peninga.

Virðulegur forseti. Ég vil ekki ljúka þessari umræðu öðruvísi en svo að þakka hv. þm. Birni Inga Hrafnssyni fyrir góðar undirtektir við mál okkar flutningsmanna þessa frumvarps. Ég vænti mikils af stuðningi hans, bæði sem formanns borgarráðs Reykjavíkurborgar og varaþingmanns og áhrifamanns í öðrum stjórnarflokknum, Framsóknarflokknum. Ég held að allir hljóti að sjá að þeir peningar sem hv. þingmaður kallaði réttilega blóðpeninga hafa haft mjög íþyngjandi áhrif á rekstur almenningsvagnakerfisins í landinu þennan tíma. Það yrði almenningssamgöngum veruleg lyftistöng ef hægt væri að fá þessa peninga endurgreidda. Þá værum við kannski nær því marki að auka tíðni vagnanna svo að almenningssamgöngur yrðu raunverulegur valkostur í þessu bílhrjáða samfélagi okkar hér á höfuðborgarsvæðinu.