Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það hefir farið ýmsum sögum um fjölda þeirra hreindýra, sem hafzt hafa við á öræfunum norðaustanlands. Sumir hafa talið, að þau skiptu nokkrum hundruðum, og jafnvel hafa heyrzt nefndar þúsundir. Sumir héldu, að þeim færi fjölgandi, aðrir, að þeim fækkaði, en auðséð, að ekkert var kunnugt um þetta með vissu. Af þessum ástæðum þótti rétt að verja nokkrum hundruðum kr. úr ríkissjóði til þess að komast að raun um hið sanna, og var farinn til þess leiðangur síðastl. sumar undir forystu Helga Valtýssonar á Akureyri. Þá varð það ljóst, að hreindýrin voru ekki mikið yfir 100 að meðtöldum kálfum frá því í vor. Þetta er færra en þeir menn héldu, sem svartsýnastir þóttu. Nú vita menn ekki til hlítar, hvernig á þessu stendur, að dýrin eru ekki fleiri, því að þeim ætti að fjölga, þar sem þau eru friðuð og virðast algerlega heilbrigð. Það yrði spor í rétta átt, ef hægt væri að fylgjast með dýrunum, eftir því sem hægt er, og reyna að komast fyrir allt, sem háir fjölgun þeirra. Því er hér lagt til að fá einhverja góða menn til þessa starfs, og ætti það að geta orðið mjög ódýrt. Ennfremur er lagt til að tvöfalda sektir fyrir friðunarbrot, úr 100 kr. fyrir einfalt brot og allt að 400 kr. fyrir ítrekuð brot upp í 200 kr. fyrir einfalt brot og allt að 800 kr. fyrir ítrekað - og skerpa mjög á eftirliti með því, að lögunum sé hlýtt. En grunur hefir leikið á því, að hreindýr væru eitthvað skotin. Eftirlit í því efni er ekki auðvelt, en það verður að ætla sérstaklega hinum ráðnu eftirlitsmönnum. Menn halda, að það, hve tarfar eru hlutfallslega margir í hjörðinni, kunni að valda því, að hún tímgist síður. Þess vegna er í frv. heimilað, að ákveða megi að athuguðu máli að veiða nokkuð af þeim. Það má kannske skrafa um það fram og aftur, hvort nokkuð eigi að skipta sér af hreindýrunum, hvort þau lifa eða deyja út. En ég held allir sjái, að það væri skammarlegt, ef hjörðin dæi út fyrir vanrækslu, og að það sé vel verjandi að veita nokkur hundruð kr. á ári til að koma í veg fyrir það og kynnast því, hver skilyrði eru til að fjölga dýrunum og hafa af þeim gagn. Komi það í ljós, að gagnið geti orðið töluvert, væri sá skaði óbætanlegur, ef sú hjörð, sem hér er hagvön, væri þá liðin undir lok. - Ég vil óska þess, að málið gangi til 2. umr. og landbn. að lokinni þessari umr.

*Pétur Halldórsson: Það er mjög ánægjulegt, að þetta frv. skuli vera komið hér fram, og ég vil veita því fylgi. Tvö atriði vildi ég benda á, sem betur mættu fara. Í 4. gr. er svo ákveðið, að sektir fyrir friðunarbrot skuli hálfar falla til uppljóstrunarmanns. Mér finnst, að yfirleift ætti að fara út af þeirri braut í löggjöf. Hitt er smáatriði. Í 1. gr. segir, að hreindýr skuli „friðuð fyrir skotum og öðrum veiðivélum“, eins og skot væru vélar. Það geta þau ekki heitið, nema meiningin eigi kannske að vera: vélræði. Þetta ætti að athuga í nefnd.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Þetta um, að sektir renni hálfar til uppljóstrunarmanns, er tekið úr gömlu friðunarlögunum, og ég get vel fallizt á, að það falli niður. Sama .er um hitt að segja. Þar er í gömlu lögunum átt við þær veiðivélar, sem skotin komi úr, sem sé byssur. Þetta ber n. að athuga.



Þegar núgildandi l. um heilbrigðissamþykktir voru sett 1905, var heilbrigðislöggjöfin næsta fáskrúðug og lítið annað en almenn sóttvarnarlög. Fæstu öðru var ætlað rúm í heilbrigðissamþykktum einstakra sveitarfélaga. Síðan hefir þessi löggjöf aukizt mjög, og hafa nú verið sett sérstök l. um margvísleg heilbrigðismálefni, sem áður voru ákveðin í heilbrigðissamþykktum. Þetta hefir leitt til þess, að mörg ákvæði heilbrigðissamþykkta eru mjög í ósamræmi við gildandi l., enda nokkrum erfiðleikum bundið fyrir einstakar sveitarstj. að semja slíkar samþykktir, vegna þess, að þær hafa ekki nægilega fullkomið yfirlit yfir heilbrigðislöggjöfina. Er ætlazt til, að þetta frv., ef að l. verður, ráði nokkra bót á þessum vandkvæðum, og er gerð ýtarleg grein fyrir því í grg. frv. Ég hirði ekki um að rekja það nánar nú við þessa umr., en óska, að frv. verði að umr. lokinni vísað til allshn.

Flm. (Thor Thors) : Það þarf ekki að hafa mörg orð um þetta frv. Það miðar að því, að nemendum í iðngreinum skuli vera óheimilt að vera félagar í sveinafélagi. Það má segja, að í raun og veru sé óþarft að setja sérstök l. um þetta. Það liggur í hlutarins eðli, að þessir menn eiga ekki að standa saman í félagsskap. Raunin hefir orðið sú, að sérstök keppni hefir orðið um það af hendi sveinafélaga, að ná í nemendur inn í þeirra félagsskap. En samkv. hlutarins eðli eru leiðir þeirra óskyldar. Nemendur eru tengdir allt öðrum böndum við iðnrekendur heldur en sveinar, og þeir eiga beinlínis á hættu, að þeirra námsferill sé slitinn, ef þeir ganga í sveinafélögin svo sem raun hefir á orðið. Ég mælist svo til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til iðnn.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Í sambandi við þetta frv. vildi ég fara nánar inn á þá aðstöðu, sem nemendur njóta í þeim félögum, sem þeir eru í, og hvaða afleiðingar frv. eins og þetta, ef að l. yrði, myndi hafa fyrir þá. Í fyrsta lagi verð ég að segja það, að frá mínu sjónarmiði finnst mér þetta brot á þeim rétti, sem þeim er heimilaður samkv. stjórnarskránni, ef á að fara að banna nemendum að vera í félagsskap, sem skapaður er af þeirri iðn, sem þeir eru að læra og vinna með náminu venjulega í 4 ár a. m. k. Ég sé ekki betur en að þarna sé verið að vega að einmitt þeim grundvallarréttindum, sem veitt eru í okkar þjóðfélagi, sem verkamenn hafa áunnið sér. Afleiðingarnar af þessu frv. myndu verða þær, að nemendum yrði gert miklu erfiðara að tryggja sér sæmileg kjör hjá iðnrekendum. Hjá meisturum í iðngreinum er mjög mikil tilhneiging til þess að nota nemendur sem ódýran vinnukraft. Sérstaklega er þetta, þegar nemendur eru búnir að vera svo sem 2 ár í iðninni, að þeir eru þá oft eins dýrmætur vinnukraftur og þeir, sem nýlega eru orðnir sveinar. Það hefir verið tilhneiging til þess hjá meisturum að hafa kjör netnendanna mjög slæm, og þá jafnframt tilhneiging til að hafa sem flesta nemendur. Í sterkum fagfélögum, eins og t. d. hjá prenturum, hafa nemendurnir verið með í félagsskap sveinanna, og það hefir orðið til að bæta kjör nemendanna. Það væri þess vegna með því að banna nemum að vera meðlimir í sveinafélögum verið að þrengja að þeim og rýra þeirra kjör. Ég man t. d. eftir því, að eitt af þeim verkföllum, sem járnsmiðir háðu, var háð til þess að knýja fram betri kjör fyrir nemana. Hv. þm. Snæf., flm. frv., minntist á, að nemarnir væru tengdir allt öðrum böndum meisturum heldur en aðrir í iðninni. Þetta er ekki nema að nokkru leyti rétt. Aðalböndin milli meistara og nema eru beinlínis kaupsambönd, nemarnir eru eins og hverjir aðrir verkamenn. Ef þetta á að tryggja það, að nemarnir haldi áfram með sína námssamninga, þá finnst mér, ef þingið vill sérstaklega hugsa um hag nemanna, að það ætti að tryggja það, að þó þeir gerðu verkfall, þá hefðu þeir eftir sem áður sama rétt viðvíkjandi námssamningunum, að það gefi ekki meisturum átyllu til að rifta námssamningunum. Það er vitað, hver hin beinu áhrif yrðu af þessu, sem sé þau, að hægt yrði að vinna með meisturum og nemum, þó sveinarnir ættu í verkfalli. Þetta yrði þá mjög hættulegt fyrir félagsskap iðnaðarmanna og yrði til þess að veikja samtök þeirra. Með þessu móti er því sérstaklega verið að vega að samtökum faglærðra verkamanna. Þetta er hinsvegar ekki einstakt fyrirbrigði, að frv. eins og þetta komi fram. Á síðustu árum hefir í raun og veru hvert frv. á fætur öðru komið fram, sem miða í þessa sömu átt, að minnka þau réttindi, sem verkalýðurinn var búinn að ávinna sér fyrir árið 1937. Það eru ekki nema 2 ár síðan iðnaðarlöggjöfinni var breytt á þann veg, að svipta sveinafélögin dýrmætum réttindum, sem þau höfðu áunnið sér, og nú er gengið enn lengra. Í sambandi við þau l. var þannig fyrir séð, að þegar verkfall stæði og engir samningar væru í gildi milli meistara og sveina, þá væri meiri möguleikar en ella fyrir meistara að auka í iðngreinina, taka fleiri nema. Ef nemum væri með þessu fyrirskipað að vinna, þó verkfall væri, þá væri enn meiri hætta á, að fjölgað væri nemum meðan verkfall stæði og þar með reynt að eyðileggja verkfallsvopnið fyrir hinum faglærðu verkamönnum. Þetta gengur í sömu átt og frv. það, sem samþ. var á þinginu í vetur, gengisl., þar sem félög verkamanna voru svipt réttindum viðvíkjandi kaupgjaldi og reynt var að hneppa í fjötra samtök verkamanna og gera þeim erfiðara fyrir að ná rétti sínum og tryggja sér sanngjarnt kaup fyrir vinnu sína. Ég er eindregið á móti þessu frv. og mun greiða atkv. á móti því nú. En ef það fer til n., þá vil ég mælast til þess, að sú n., sem fær frv. til athugunar, leggi það fyrir sveinafélögin í bænum og leiti líka til nemanna, því það er rétt að láta þeirra skoðun koma fram á þessu atriði.

* Flm. (Thor Thors) : Ég vil leyfa mér að þakka hv. 5. þm. Reykv. fyrir andmæli hans gegn þessu frv., því þau sýna, að hér er gott mál á ferðinni. Það er vitanlega eins og hver önnur firra hjá honum, að hér sé að ræða um takmörkun á félagsfrelsi manna, þó nemar megi ekki vera félagar í sveinafélagi. Það væri eins hægt að halda því fram, að það væri takmörkun á félagsfrelsi manna, þó almennur „proletari“ eins og hann gæti ekki verið félagi í félagi olíukaupmanna. Það sjá allir menn, að leiðir þessara tveggja aðila, nema og sveina, fara ekki saman. Hv. þm. sagði, að hér væri verið að takmarka samtakarétt manna. Hann ætti að vita, að nemar gera sérstaka námssamninga við lærimeistara sína undir eftirliti iðnfulltrúa og lögreglustjóra, og þar eru þeirra kjör ákveðin allan tímann, sem þeir eru við nám, svo kjör sveinafélaga hafa ekki minnstu áhrif á kjör nemanna. Ef hv. þm. vildi hafa fyrir því að lesa yfir l. um iðnaðarnám, þá mundi hann sjá í 4. og 6. gr. l., að í námssamningunum eru kjör nemanna sérstaklega ákveðin samkv. samningi? frjálsra manna. Á meðan þeir eru nemar, þá kemur þeim ekkert við, hvaða kjör sveinarnir hafa í sínum félagsskap. Þeir eru búnir með frjálsum samningum að semja um sín kjör í 4 ár. Frv. miðar eingöngu að því, að þessir samningar milli nema og lærimeistara skuli fá að vera í fullu gildi og ótruflaðir af utanaðkomandi öflum. Það hefir borið talsvert á því undanfarin ár, að sveinafélögin hafa reynt að ginna nemana inn í sinn félagsskap, með þá áhættu fyrir nemana að glata réttindum, sem þeir hafa öðlazt með samningum við lærimeistara sína. En samkv. 13. gr. iðnl. er lærimeistara heimilt að segja upp samningi við nema, ef hann brýtur hann í einhverjum atriðum. Það er ekki hægt að hugsa sér frekara brot á námssamningi en það, að nemi neiti að vinna með lærimeistara sínum. Í mörgum tilfellum hefir þetta orðið til þess, að námsferill þessara manna hefir verið slitinn, og hefir oft hlotizt mikið tjón af því. Ég vil hiklaust halda því fram, að þetta frv. sé beinlínis til þess að vernda þessa ungu menn, svo þeir geti haldið áfram á þeirri braut, sem þeir hafa hugsað sér. Deilan um kaup þeirra og kjör kemur síðar, þegar þeir eru búnir að öðlast sín réttindi. Þá hafa þeir allar ástæður til að deila um það við þá, sem iðngreininni ráða. hvað kaup þeirra og kjör eigi að vera. Ég vil svo mælast til þess, að hv. iðnn. athugi ekki aðeins þetta frv. heldur einnig, hvort ekki sé stefnt inn á varhugaverða braut með því að hver iðngrein á fætur annari hefir lokazt á undanförnum árum.



Það hefir þegar verið á það bent í umr. um þetta mál, að það mundi þurfa frekari athugunar við, m. a. vegna þess, að sum ákvæði þess væru ekki svo ljós sem skyldi. Hv. frsm. gat þess, að iðnn., sem flytur málið, mundi taka það til nýrrar athugunar. En ég vildi leyfa mér að stinga upp á, að því yrði vísað til allshn. Ég fæ ekki séð, að það heyri neitt undir iðnn., en mér virðist því einmitt þannig farið, að það hljóti að koma allshn. við. Ef það væri flutt af einstökum þm., þætti sjálfsagt, að það færi til hennar, og vona ég, að hv. þd. geti á það fallizt.

* Frsm. (Emil Jónsson): Umr. um þetta frv. hafa verið meiri að lengd og vöxtum en í eðli sinu. Aðfinnslur hæstv. forsrh. gengu aðallega í þá átt, að bannið við því, að verkstjórar séu ölvaðir að starfi, skuli skerpa svo, að það varði atvinnumissi, ef verkstjórar sjást nokkru sinni og nokkursstaðar undir áhrifum víns. Ég tók fram, að n. skyldi taka málið til meiri athugunar. En meðan ýmsum stéttum þjóðfélagsins er ekki bannað að vera ölvaðar við sín störf, er varla hægt að ganga hér eins langt og ráðh. vildi, þótt það væri æskilegt. Hv. 3. landsk. (EE) óskaði eftir upplýsingum um það, hvað væri opinber vinna. Ég hélt að það væru allir sammála um, að það væri sú vinna, sem unnin er af hálfu ríkis, sveitar eða bæjarfélags, og önnur ekki. Hv. þm. Borgf. kom með aðfinnslur, sem ég hefi áður svarað, aðallega um það, að 3. liður 3. gr. væri svo óljóst orðaður, að hann mætti misskilja. N. hefir lofað að taka þetta til athugunar, en þetta atriði kemur mér spánskt fyrir vegna þess, að 3. gr. er sú eina, sem við höfum notið aðstoðar lögfræðings við að semja. Þá kemur hv. þm. V.-Húnv. og óskar þess, að frv. verði vísað til allshn. Ekki veit ég, hvort á að skilja það sem frh. af þeirri yfirlýsingu form. allshn., að hún væri svo störfum hlaðin, að hún gæti alls ekki komizt yfir allt, sem hún þyrfti að ljúka. Enda hefir verið spurzt fyrir um mál, sem til hennar hafa farið, hvenær vænta mætti afgreiðslu á þeim. Þessi yfirlýsing hv. formanns n. vegna kom fyrir svo skömmu, að hv. þm. (SkG) mætti hafa hana vel í huga. Þar sem iðnn. hefir flutt málið og það er a. m. k. eins skylt henni og allshn., er ekki nema eðlilegt að hlífast við að demba því á þá nefndina, sem er ofhlaðin störfum.



Það hefir verið gert of mikið úr yfirlýsing minni um annríki allshn. Ég var þá að benda hv. þm. Borgf., sem einn þingmanna hefir kvartað undan seinni afgreiðslu hjá n., á það, að hún hefir fengið til meðferðar hartnær helming mála, sem fram hafa komið, síðan þing kom saman að nýju í haust. Hinsvegar eru vinnubrögð í n. allgóð, og hefir tekizt að ryðja frá miklu af málum, sem afgreiða þurfti. Ég vona, að henni verði ekki skotaskuld úr því framvegis að afgreiða svona smámál, sem til hennar kann að verða vísað. Það má þó ekki skilja orð mín svo, að ég sé sérstaklega að slægjast eftir málum handa nefndinni. En mér finnst það misnotkun á þingsköpum, ef nefnd notar sér það ákvæði þeirra, að mál, sem flutt er af nefnd, þurfi ekki að ganga á ný til n., til þess að flytja og knýja áfram athugunarlítið mál, sem kemur henni ekki við. Þetta mál heyrir ekki frekar undir sérsvið iðnn. heldur en annarar sérmálsnefndar í þinginn. Allir sjá t. d., hve fráleitt væri, ef sjútvn. flytti frv. um landbúnaðarmál, eða landbn. um sjávarútvegsmál. Mundi í slíku tilfelli sjálfsagt að vísa máli til réttrar nefndar, þótt flutt væri af nefnd. Hv. þm. iðnn. geta auðvitað flutt það frv., sem hér liggur fyrir, sem þm., en ekki sem nefnd, þar sem málið heyrir ekki nefndinni til. Það mál, sem hér liggur fyrir, er kallað frv. til laga um verkstjórn í opinberri vinnu og snertir yfirleitt ekki iðnaðarlöggjöfina, heldur fyrst og fremst almenn skilyrði til verkstjórnar í almennri vinnu, svo sem vegavinnu o. s. frv. Ég geri ráð fyrir, að það hafi verið þetta, sem vakti fyrir hv. þm. V.-Húnv., þegar hann kom með till. um að vísa málinu til allshn. Ég vil taka undir það, að mér finnst það vera eðlilegt. Þetta ber þó ekki svo að skilja, að ég sé að slægjast eftir því, að okkar störf séu aukin úr hófi fram. En ég býst ekki við, að þó við tökum þetta mál að okkur, þá verði okkur mikið fyrir að afgreiða það.

* Frsm. (Emil Jónsson): Mér finnst óviðeigandi samanborið við meðferð annara mála, að þessu máli sé vísað til annarar n. heldur en þeirrar, sem ber það fram. Ég get ekki gengið inn á það sjónarmið hv. þm. Barð., að þetta mál sé svo fjarskylt iðnn., að það sé eins og sjútvn. tæki að sér að flytja landbúnaðarmál. Það er alveg fjarri lagi. Þetta frv. um verkstjórn heyrir iðnn. greinilega til, því hér er að ræða um teknisk störf, sem heyra undir það, sem iðnn. fjallar um. Ég held því, að þetta frv. liggi miklu nær störfum iðnn. heldur en allshn. En hvað viðvíkur hálfgerðu grobbi hv. form. allshn. um það, að n. hafi tekizt að krækja í helming allra mála, sem fyrir hv. d. hafa komið, og afgreiða meiri hluta þeirra, þá finnst mér. að hv. ]nn. ætti að gera hreint fyrir sínum dyrum við hv. þm. Borgf. áður en hann slægist eftir fleiri málum.

*Skúli Guðmundsson: Ég þarf ekki miklu að svara hv. 6. landsk., því hv. þm. Barð. hefir að verulegu leyti gert það. Ég gat þess áðan, að ég sé ekki, að það sé neitt sérstakt í þessu frv., sem heyri undir starfssvið iðnn. frekar en ýmsra annara n. Það er sennilegt, að ef frv. verður samþ. eins og það nú liggur fyrir, þá gildi það um verkstjóra í vegavinnu, svo það gæti þá eins vel átt heima hjá samgmn. Að því leyti, sem það varðar fræðslu, þá getur það eins verið hjá menntmn. Nú legg ég ekki til, að frv. fari til þessara n., heldur til þeirrar n., sem á að fá það eftir efni frv. Hvað sem segja má um annríki sérstakra n. - en ég man það eins og hv. 6. landsk., að formaður allshn. lét þess getið, að n. hefði allmiklum störfum að sinna -, þá hefir það verið venja hér á hv. Alþ. að vísa málum til n. eftir eðli mála, en ekki eftir því, hvað hver einstök n. hefði mikið á sinni könnu. Ég geri ráð fyrir, að hv. þd. vilji halda þeirri reglu áfram. Ef á að vísa málum til n. ettir því, hverjar hafi minnst að gera, þá er rétt út af þeirri yfirlýsingu, sem hv. form. landbn. gaf um erfiðleikana á því að ná n. saman, að taka málin frá henni og láta þau til iðnn. eða sjútvn. En ég býst ekki við, að hv. þm. geti á það fallizt.

* Frsm. (Emil Jónsson) : Ég vil aðeins geta þess, að það er ekki n. sjálf, sem hefir óskað eftir að flytja frv. Hún hefir ekki sjálf fundið upp á að bera það fram. Það er Verkstjórasamband Íslands og Verkstjórafélag Rvíkur, sem óskuðu eftir, að iðnn. flytti málið, þar sem þessi félög töldu, að þetta mál heyrði undir iðnn., enda býst ég við, að hv. þm. V.-Húnv. sé einn með þá skoðun, að það heyri ekki undir hana. Frv. er um menn, sem fjalla um teknisk efni, svo það heyrir miklu frekar undir iðnn. en nokkra aðra n. Það var ekki af því, hvort n. hafði mikið að gera eða ekki, heldur af því, að allir aðilar, sem að málinu stóðu, óskuðu eftir því, að hún flytti það.



Ég vil aðeins geta þess, að það er einkennilegt, að hv. 6. landsk. skuli vera að kenna utanþingsmönnum um það, að iðnn. hefir flutt mál inn í hv. d., sem ekki heyrir undir hana. Það er iðnn., sem á sjálf að leiðbeina mönnum um það, til hvaða þingn. þeir eigi að snúa sér, ef óskað er aðstoðar hennar til þess að koma málum áleiðis í þinginu, án þess að þeim þurfi að vísa til nefndar. Iðnn. hefir því sjálf orðið þess valdandi, að eðlileg krafa hefir komið fram um það, að málið fari til annarar n. en þeirrar, er málið flutti inn í þingið. Hv. þm. V.-Húnv. kom með mörg dæmi um það, að þetta er ekkert sérstakt iðnaðarmál. Ég vil benda hv. 6. landsk. á, að ef um verkstjórn er að ræða í sérstakri iðngrein, þá er það iðnaðarmál og þá heyrir það undir iðnlöggjöfina, því þá er að ræða um kunnáttuskilyrði í iðnaði. En þar sem um er að ræða almenn skilyrði til þess að vera verkstjóri við almenna vinnu, t. d. vegavinnu, þá er það almennt löggjafaratriði, eins og t. d. frv. um breyt. á dómstólum og þar sem sett eru ákvæði um það, hvað mikið leyfisgjald menn eigi að greiða til þess að fá þessi og þessi réttindi, sem ekki heyra undir iðnaðarmál.  Út af því, sem hann sagði síðast, þá kom mér það undarlega fyrir sjónir, að hann skyldi vera að reka á eftir því frv., sem hv. þm. Borgf. var að reka á eftir, því ég hélt, að honum væri það ekki sérstakt áhugamál.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Fjórir af fimm nm. hafa orðið sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Einn nm. hefir flutt brtt. við frv., og sú brtt. skiptir verulegu máli, vegna þess að verði hún samþ., þá fylgir þessu frv., ef að l. verður, mikill kostnaður. En í sambandi við frv. sjálft eins og það kom frá okkur flm. er kostnaður, sem stafar af því, smámunir einir. Ég hefi talað um það við fræðslumálaskrifstofuna og fengið þær upplýsingar, að á flestum stöðum, sem ákvæði frv. ná til, séu leikfimihús til, og kostnaðurinn, sem af því leiddi að greiða 1/3 húsaleigu þar, sem fimleikahús væru ekki til, yrði sáralítill. Ég vil ekki mæla frekar gegn till. hv. 4. þm. Reykv., þar sem hann er ekki viðstaddur, heldur vil ég biðja hæstv. forseta að fresta umr. um málið um stund, þangað til hann kemur.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Það er farið fram á það í þessu frv., að ríkið aðstoði með fjárframlögum, þegar svo er ástatt, að ekki er til húsnæði fyrir leikfimikennslu í sveitum, eins og á að vera samkvæmt fræðslulögunum, og greiði að nokkrum hluta kostnaðinn við húsnæði til leikfimikennslunnar. En eins og frv. er borið fram, þá er ætlazt til þess eins, að ríkissjóður leggi fram fé til þessa í sveitum. Þetta er væntanlega vegna þess, að hv. flm. er ekki kunnugt um, að víðar en í sveitum er svo ástatt, að leigja þarf húsnæði til leikfimikennslu barnaskólanna, og það er vegna þess, að ekki hefir verið talið mögulegt vegna kostnaðar að koma upp nægilegu húsnæði vegna leikfimikennslu barnaskólanna. Það er ekki ósanngjarnt, ef ríkissjóður tekur þátt í kostnaðinum við húsnæði fyrir leikfimikennsluna í sveitum. að hann á sama hátt geri það í kaupstöðum. Ég efast ekki um, að utan Rvíkur þurfi að leigja húsnæði vegna leikfimikennslu. Það er svo, að með fræðslulögunum er kaupstöðum gert að skyldu að hafa fleiri tíma fyrir leikfimikennslu heldur en í sveitum. Af því stafar það, að húsnæðið er ekki nægilegt. Á meðan svo er ástatt, þá er sanngjarnt, að ríkissjóður taki þátt í þessum kostnaði að 1/3. Brtt. sú, sem ég ber fram í sambandi við frv., fer fram á, að á meðan svo er ástatt, að húsnæði er tekið á leigu vegna leikfimikennslunnar, þá greiði ríkissjóður þetta framlag til húsnæðisins. Ég vænti þess, að hv. dm. líti á þetta sem sanngirnismál.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason) : Það er lögfest, að 1/3 byggingarkostnaðar barnaskóla utan kaupstaða skuli greiddur úr ríkissjóði. Einnig er það lögfest í gagnfræðaskólal., að þar sem ekki hafa verið byggð skólahús, þar sé heimilt að greiða úr ríkissjóði húsaleigu að 2/5, eða sama hlutfall og greitt er úr ríkissjóði til byggingar húsanna. Frv. er borið fram til samræmis við þessi ákvæði og styrkveiting að því er snertir leigugreiðslu vegna leikfimikennslu því aðeins bundin við skóla utan kaupstaða. Það má auðvitað deila um, hvort rétt sé að hafa lagaákvæðið þannig,að greiða nokkurn hluta byggingarkostnaðar aðeins utan kaupstaða, en mér finnst tæplega hægt að samþ., að ríkissjóður greiði leigukostnað þar, sem ekki er gert ráð fyrir, að hann greiði byggingarkostnað. Þetta er annað atriðið, sem veldur því, að ég er andvígur till. Hitt atriðið er það, að till. felur í sér allverulegan kostnað. Kostnaðurinn við það, að ríkissjóður greiði 1/3 af leigu fyrir húsnæði undir leikfimikennslu utan kaupstaða mun nema fáeinum hundruðum króna. En ef skylda á ríkissjóð til að greiða nokkurn hluta af leigu fyrir slíkt húsnæði í Rvík og öðrum kaupstöðum, þá nemur það fleiri þús. kr. Ég geri ráð fyrir, að eins og nú standa sakir, þá sé kostnaðurinn, sem Rvíkurbær hefir af þessu, 10–20 þús. kr. Ég veit, að greiddar eru fyrir einn skólann, Austurbæjarskólann, 13 þús. kr. Auk þess er greitt fyrir Skildinganesskólann og sennilega eitthvað fyrir Miðbæjarskólann. Í öðrum bæjum munn einnig vera dæmi þess, að ekkera leikfimihús sé til. Kostnaðurinn við þetta yrði því allverulegur. Ég efast um, að frv. nái að ganga fram, ef þessi brtt. verður samþ. Það er ekki svo að skilja, að ég sé á móti því út af fyrir sig, að Rvíkurbær fengi meiri hlunnindi með tilliti til byggingar barnaskóla. En það er ekki lögfest ennþá, og því finnst mér, að hann eigi ekki að fá húsaleigustyrk.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Er nú sanngjarnt að tala svona? Ástæðan til þess, að farið er fram á það, að ríkissjóður taki þátt í kostnaðinum, sem leiðir af að leigja húsnæði fyrir leikfimikennsluna í sveitum, er sú, að þrátt fyrir skyldu l. um að halda kennslunni uppi, þá hafa sveitarfélögin ekki séð sér fært vegna fjárhagsástæðna að koma upp húsnæði fyrir leikfimikennsluna, jafnvel þó svo sé, að 1/3 kostnaðar við byggingarnar sé greiddur úr ríkissjóði. En það gildir ekki um kaupstaðina. Þessi skylda er líka lögð á herðar kaupstaðanna, og hún er þar ríkari og meiri en krafan í sveitunum að því er snertir leikfimikennslu barna. En ástandið er alveg eins í kaupstöðunum og sveitunum, að þeir hafa ekki getað komið sér upp húsnæði fyrir leikfimikennsluna. Á meðan svo er ástatt er sanngjarnt, að ríkið taki þátt í kostnaðinum á sama hátt í sveitum og kaupstöðum. Mér finnst það varla frambærileg ástæða, að þar sem kaupstaðirnir eigi engan rétt á aðstoð ríkisvaldsins til byggingar leikfimihúsa, þá megi ekki fallast á, að kaupstöðunum sé veitt aðstoð til leikfimihaldsins. Það er líka allra sízt frambærileg ástæða, að þar sem þessi kostnaður, sem ríkið leggur á Rvík sérstaklega, sé svona mikill, þá sé varla fært að taka þátt í honum að sama skapi og farið er fram á, að gert sé í sveitum, þar sem það kostar svo sáralítið. Hvortveggja kostnaðurinn kemur af því, að ríkið mælir svo fyrir, að það sé skylt að kenna leikfimi, og það meir í kaupstöðum en sveitum. Ég vil segja, að með því að kostnaðurinn er svona mikill, sem lagður er á kaupstaðina, þar sem kostnaðurinn í Rvík nemur tugum þús., þá geti varla komið til mála annað en að ríkið taki þátt í þessum kostnaði. Ég er nú ekki kunnugur því, hvernig þetta er í kaupstöðum utan Rvíkur, þó mér þyki líklegt, ef í þeim kaupstöðum er farið eftir fyrirmælum fræðslul., þá hljóti það að vera svo, að kaupstaðirnir hafi einhvern kostnað af leigu húsnæðis vegna leikfimikennslunnar. Ég sé ekki, að það komi til mála að leggja það sjónarmið til grundvallar, sem hv. frsm. vildi leggja áherzlu á, að þar sem kostnaðurinn væri svo mikill í Rvík, þá væri varla fært fyrir ríkissjóðinn að taka þátt í honum. Ég vil segja, að af því þessi kvöð er svona rík í kaupstöðunum, þá sé rík ástæða fyrir ríkið að taka þátt í henni. Auk kostnaðarins, sem við höfum við það að leigja húsnæði fyrir leikfimikennsluna, þá verðum við að aka börnunum, sem búa í úthverfum bæjarins, til leikfimikennslunnar og kosta verulegu fé til þess. Ég vænti þess að öllu þessu athuguðu, að hv. d. fallist á að láta styrkinn ná til allra skólahéraða í landinu, sem svona stendur á um.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Ég tel, að hv. 4. þm. Reykv. eigi að taka málið upp á öðrum og breiðari grundvelli, að reyna að fá það lögfest, að ríkið styrki byggingarnar í bæjunum. Ef þingið vill fallast á að styrkja skólabyggingar í bæjum, eins og það hefir gert utan bæja, þá tel ég sanngjarnt, að bæirnir öðlist einnig húsaleigustyrk. Ég tel rangt að taka þennan lið út úr í sambandi við þetta litla frv., þar sem vantar grundvöllinn undir málið. Þingið hefir ekki fallizt á að veita bæjunum byggingarstyrk, því sennilega hafa bæjarfulltrúarnir á þingi leitað fyrir sér um það á sínum tíma, en það virðist ekki hafa verið vilji fyrir því. Það hefir verið sagt, að kostnaðurinn við þetta væri mikill í Rvík. Ég vil nú bæta því við, að ég efast um, að Rvíkurbær þurfi að leigja svo mikið húsnæði fyrir leikfimikennslu barna. Það munu vera 4 leikfimisalir í barnaskólum í bænum, eða eins margir og barnaskólarnir eru, svo ég efast um, að Rvíkurbær sé hagsýnn í þessu efni. Einnig vegna þess, að ég efast um, að svo sé, þá hefi ég ekki ástæðu til að halda, að Rvíkurbær yrði hagsýnni í þessu efni, þó bærinn ætti von á styrk úr ríkissjóði. En aðalástæðan fyrir því, að ég er á móti brtt., er sú, að ekki er gert ráð fyrir því í l., að bæirnir fái byggingarstyrk, og þess vegna álít ég, að eigi að taka málið upp á öðrum grundvelli en þeim, að skjóta því inn í þetta frv.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Má ekki snúa þessu við og segja: Úr því að ríkið veitir 1/3 til byggingar skólahúsa í sveitum, þá er ástæðulaust að greiða úr ríkissjóði styrk til leikfimikennslunnar, heldur halda sig við það, að sveitirnar byggi þessi hús, sem þær fá þennan byggingarstyrk til. En þá sé það líka sanngirnismál, að ríkið taki þátt í þessum kostnaði í kaupstöðunum, þar sem miklu meiri áherzla er lögð þar á leikfimikennsluna heldur en í sveitunum. Í kaupstöðunum eru 2 tímar á viku fyrir leikfimi, en þess mun ekki krafizt í sveitum. En það, að ekki megi greiða þetta framlag vegna þess, að ríkissjóður tekur ekki að sér 1/3 kostnaðar við byggingu slíkra húsa í kaupstöðum, sé ég ekki að fái staðizt. Hér er um sérstakt mál að ræða, leikfimikennsluna með öllu því húsnæði, sem henni fylgir, en hún er kostnaðarsamari en nokkur önnur kennsla, sem fer fram í barnaskólunum. Ég tel, að það sé ekki réttmætt, þegar hv. flm. heldur því fram, að fyrst þurfi að ganga inn á það grundvallaratriði, að ríkið leggi fram styrk til bygginganna. Það er miklu sanngjarnari krafa af hálfu kaupstaðanna, að fá aðstoð ríkisvaldsins í þessum efnum heldur en af hálfu sveitarfélaganna, og við það verð ég að miða. þegar ég segi, að ég trúi ekki öðru en hv. dm. fallist á, að þetta sé látið ganga jafnt yfir sveitir og kaupstaði.



Ég vildi með örfáum orðum styðja brtt. hv. 4. þm. Reykav. á þskj. 322, um að gera ekki í þessu efni mun sveita og kaupstaða. Ég get upplýst, að það mun vera þannig í ýmsum kaupstöðum, að miður vel hefir tekizt að uppfylla þær kröfur um leikfimikennslu, sem ákveðnar eru í lögum, vegna húsnæðisvandræða, og húsnæðið, sem notazt er við til þeirrar kennslu, getur ekki talizt viðunandi nema í mjög fáum kaupstöðum, en á byggingu góðra leikfimihúsa hlýtur nú að verða bið. Ég mun greiða atkv. með brtt. - Það hefir verið talað um, að á þennan hátt komist styrkveitingaormurinn inn í leikfimikennsluna í sveitunum, en ég tel rétt, að það sama megi verða gildandi einnig fyrir kaupstaðina.



Frv. þetta er flutt af menntmn. Af því að hv. frsm. er ekki viðstaddur, vildi ég aðeins benda á, að samskonar frv. var afgr. frá þessari deild á þinginu 1938, og er nú tekið upp að nýju. Ég óska þess, að frv. verði að lokinni umr. vísað til 2. umr., en nefnd sú, sem það hefir flutt, mun að sjálfsögðu hafa það til athugunar.