Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tryggvi Þórhallsson Jeg gerði ekki ráð fyrir að þurfa að taka til máls við þennan kafla fjárlaganna, og hefði ekki gert það, ef ekki hefði gefist sjerstakt tilefni til þess. Rjett áður en hætt var umr. í gær, vjek einn háttv.þm. í umboði samgmn. þungum ámælum í garð fjvn. Jeg er ekki frsm.fjvn. við þennan kafla fjárlaganna og vil ekki taka fram fyrir hendurnar á honum, en ummælum þessum var alment beint í garð fjvn., og kann jeg ekki við að láta hv.frsm. (ÞórJ) standa einan uppi til svara. Jeg gat ekki skilið orð hv.frsm. samgmn. (JAJ) á annan veg en þann, að svo liti út, sem þeir menn, sem sæti eiga í fjvn., notuðu þá aðstöðu sína til þess að skara eld að köku sinna kjördæma. Þessum orðum vil jeg eindregið mótmæla, og til þess að hnekkja þeim, ætla jeg fyrst að benda á, hvernig þessu víkur við í mínu kjördæmi. Það er þá skemst frá að segja, að jeg veit ekki til, að enn hafi komist inn í fjárlög einn einasti eyrir til míns kjördæmis. Jeg greip fram í fyrir hv.frsm. (JAJ) í gær, og þá nefndi hann vegagerð í Strandasýslu. Það er satt, að þar hefir verið talað um að ryðja svolítinn vegarspotta. Jeg get þessa af því að hv.frsm. (JAJ) er frá Ísafjarðardjúpi, en það er tilefnið til viðgerðar á þessum vegi, að Ísafjarðarpósturinn var rjett orðinn úti þarna, og Strandamenn kunna ekki vel við, að Ísfirðingar sjeu að verða úti hjá þeim.

Þeir kynnu að ganga aftur!

. Að öðru leyti veit jeg ekki til, að samþykt hafi verið nú ein einasta fjárveiting vegna míns kjördæmis. Það er á ferðinni ein till. um eftirgjöf á dýrtíðarláni, en þá till. þar jeg ekki fram í fjvn., enda er jeg þar bara meðflm. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) er sjálfur aðalflutningsmaður! Finst mjer því þessi ummæli hans koma úr hörðustu átt. Svo sem jeg vil víkja ámælum hv.frsm. (JAJ) frá mjer, vil jeg og víkja þeim frá hv. samnefndarmönnum mínum. Jeg hefi starfað með þeim í 3 ár. Það ættu þá helst að vera form. og frsm. nefndarinnar, sem reyndu að skara eld að sinni köku. En svo er ekki, og vil jeg því vísa ummælum hv.frsm. (JAJ) heim til föðurhúsanna, bæði hvað mig snertir og alla samnefndarmenn mína. Jeg vil bæta öðru við, sem jeg veit, að hv. samnefndarmenn mínir munu staðfesta. Það eru nokkrar fjárveitingar, sem jeg hefi sjerstaklega stutt, og jeg vil benda á, hvernig þær eru dreifðar út um land alt. Jeg hefi stutt fjárveitingu til húsabóta á prestssetri austur í Rangárvallasýslu og aðra til hjeraðsskóla norður í Húnavatnssýslu, sem þó er ekki í kjördæmi hv.frsm.fjvn. (ÞórJ), til skóla í Árnessýslu, til skóla í Þingeyjarsýslu, til skóla í Borgarfjarðarsýslu, til skóla í Suður-Múlasýslu og til skóla í Vestur-Ísafjarðarsýslu. Öllum þessum tillögum hefi jeg fylgt fast og einnig stutt framlög til ýmsra verklegra framkvæmda, svo sem sandgræðslu í Rangárvallasýslu og vegalagningar í Vestmannaeyjum. Jeg vil svo vona, að þessi ámæli háttv.frsm. samgmn. stafi af því, að orðið var áliðið kvölds, þegar hann hjelt ræðu sína og hann orðinn þreyttur og syfjaður, og er jeg reiðubúinn að sættast við hann með það fyrir augum. Við umr. í gær komu fram ýmsar almennar athugasemdir frá einstökum háttv.þm., sem voru fullkomlega rjettmætar, enda bornar fram með fullu leyfi hæstv. forseta. Jeg tók ekki þátt í þessum athugasemdum og fyrirspurnum til hæstv. stjórnar, en mjer þykir það undarlegt, sem fram er komið, að svo virðist, sem hæstv. stjórn ætli að færast undan því að svara og humma það alveg fram af sjer. Jeg vil því eindregið skora á hana að svara þessum fyrirspurnum, því að fordæmið er afarilt, að láta eins og ekkert hafi í skorist og humma alt fram af sjer.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal út af ummælum hv.þm. Str. (TrÞ) geta þess, að í gær vildi jeg sem minst tefja tímann, þar sem jeg hjelt, að þessum kafla fjárlaganna yrði lokið í gærkvöldi. Jeg hefi þegar sagt hv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem bar fram kurteislegar fyrirspurnir, að jeg mundi svara honum við síðari kafla fjárlaganna. En úr því að svo fór, að ekki lauk fyrri kaflanum í gær, ætla jeg nú að gefa mjer tíma til að segja ofurlítið fjárlögunum viðkomandi, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) gaf tilefni til. Það er viðvíkjandi ummælum hans um, að jeg hefði spáð kreppuári 1927, en ekki gefið ávísun á annað til að bæta úr því en tímann. Jeg skal taka það fram fyrirfram í sambandi við þetta, að jeg get ekki komist hjá að minnast á gengismál, og er jeg þó ragur við það nú, því að jeg hefði kosið að halda vinskap við hv.þm. Str. (TrÞ), sem er frsm.fjvn., og vil því forðast alt, sem leitt getur til misklíðar okkar í milli, eins og nú stendur. Jeg hefi látið í ljós þá skoðun mína, að árið 1927 verði kreppuár, og einkum tekjurýrt ár fyrir ríkissjóð. Jeg finn ástæðu til að gera nokkra grein fyrir því, á hverju jeg byggi þetta. Árin 1924 og 1925 hafa að ýmsu leyti hagað sjer líkt og uppgangsárin 1919 og 1920. Það kom fjörkippur í atvinnuvegina árið 1919, þegar meðal annars losnaði um viðskiftin við umheiminn. Þetta hjelst fram eftir árinu 1920, en þá skall á mikið verðfall og harðari fjárkreppa en menn eiga að venjast. En á undan kreppunni voru gengnir nokkrir greinilegir fyrirboðar. Það fyrsta, sem jeg held að hafi gefið bendingu um breytinguna, var markaðurinn fyrir íslenska síld. Jeg hygg, að árið 1919 hafi hann svikið alveg. Næstum samtímis sveik markaðurinn fyrir íslenskan saltfisk, af því að eftirspurnin var ekki nægileg. Þá barst fregn frá Bandaríkjunum um að byrjað væri hrun verðbrjefa í kauphöllinni. Þetta var sumarið 1920, og menn vita, hvernig það endaði. Af þessu leiddi kreppu, sem var hörðust fyrsta árið, en stóð yfir í 3 ár, 1921, 1922 og 1923, og það var fyrst eftir þessi 3 ár, að markaður fyrir fiskinn var búinn að ná sjer svo, að möguleikar voru fyrir verðhækkun. Það, sem fyrst hefir brugðist nú, er síldarmarkaðurinn. Það kom í ljós snemma í haust, að illa gekk að selja nokkurn hluta síldarinnar; því miður þann hluta hennar, sem lá í íslenskum höndum. Síðan brást fiskmarkaðurinn. Eftirspurnin hvarf af hinum venjulegu ástæðum, og nú er svo komið, að verðið á öllum okkar útflutningsfiski er fallið langt niður fyrir það verð, sem var á honum 1924 og 1925, og meira að segja, langt niður fyrir meðalverð. Þegar jeg tala um verðfall, meina jeg verðfall í gulli eða sterlingspundum, án tillits til þess, hvort við skiftum þeim sterlingspundum, sem við fáum, í fleiri eða færri íslenskar krónur. Jeg skal þá, til þess að skýra þetta með tölum, taka verð stórfiskjar. Fyrir ári síðan var stórfiskur seldur á 8½–9 £ skp. Eftirspurnin var þá fjörug fyrst fram eftir árinu, og mátti þá selja fyrstu framleiðsluna eftir hendinni jafnóðum og fiskurinn þornaði í húsum og á reitum. Eftir því sem talið var meðalverð á stórfiski fyrir stríð í gulli og eftir þeim breytingum, sem orðið hafa á kaupmætti gullsins síðan, þá ætti meðalverðið að vera nú um 7½ £ skp. En hvað er verðið í dag? Að svo miklu leyti, sem varan er seljanleg, þá fæst ekki meira en 5½ £ fyrir skp. Þetta er kreppa í viðskiftalífi þjóðarinnar, þegar önnur eins vara og stórfiskur fellur á einu ári úr 9 niður í 5 £ á skp. Og svona skörp sveifla hefir víðtæk áhrif í þjóðfjelaginu og hlýtur sjerstaklega að koma niður á tekjum ríkissjóðs. Þessi áhrif koma ekki aðeins í ljós á því ári, sem sveiflan skellur á, heldur gætir þeirra ekki síður árið eftir, þegar tekjuskattar eiga að greiðast af tekjum umliðins árs. Og um gjöld af aðfluttri vöru er nú svo farið, að lækkun þeirra kemur að mestu fram árið eftir, og það af þeirri einföldu ástæðu, að kanpmáttur einstaklinganna miðast við afkomuna næsta ár á undan. Það vantar heldur ekki, að borist hafi fregnir frá Bandaríkjunum, hliðstæðar því, sem gerðist árið 1920. Með stuttu millibili hefir verið símað tvisvar, að stórkostlegt verðfall og hrun væri í kauphöllinni í New-York. Og síðustu fregnir herma, að eftirspurn eftir innlendum vörum fari mjög minkandi. Er hjer ef til vill byrjuð víðtækari fjárkreppa í heiminum en nokkur gerir sjer í hugarlund. En hvað hún standi lengi þessi kreppa, skal jeg ekkert fullyrða um. Jeg er enginn spámaður, en hinsvegar hefir reynslan verið sú, að á venjulegum tímum, þegar peningagildið var fast, taldist svo til, að sveiflan stæði yfir í 7–10 ár. Þ. e. m. ö. o. uppgangs- og krepputímabilið talið að standa í 7–10 ár samanlagt. Hitt er sennilegt, og dregið af ýmsum líkum um mörg lönd, sem búa við ógullvarinn gjaldeyri, að þar verði sveiflan hraðari. Og hjá okkur hefir reynslan verið sú, að seinasta sveiflan hefir ekki tekið nema 5 ár.: Kreppan 3 ár og uppgangstíminn 2 ár. Menn gætu nú vonað, að Krepputíminn stæði eitthvað skemur en 3 ár, en það er engin skynsamleg ástæða fyrir því að ætla, að hún standi svo stutt, að hennar gæti ekki í fullum mæli gagnvart tekjum ríkissjóðs árið 1927. Það er þetta, sem jeg bið hv.þdm. að hafa í huga við afgreiðslu fjárlaganna. Útgjöldin í frv. nú eru 2½ miljón kr. hærri en þau voru áætluð í fjárl. fyrir árið 1925. Jeg ætla ekki að fara út í gengismálið, en get þó ekki látið vera að segja það, að mjer finst stundum, að þeir menn, sem tala hæst um gengi peninga okkar, gleymi því, að það hefir fleira gerst en að ísl. krónan hækkaði. Verðfalli stærstu útflutningsvöru okkar úr 9 í 5½ £ á skp. verður ekki gengið framhjá, ef lýsa á með rjettu högum þjóðarinnar á þessum tímum, en það verðfall er genginu óviðkomandi. Jeg lofaði því í gær, eftir að hv. 1. þm. Árn. (MT) hafði flutt sína löngu ræðu, sem öll var utan við það mál, sem þá var til umr., að minnast ekki á járnbrautarmálið fremur en gengismálið, á meðan verið væri að ræða um fjárlagafrv. og þær brtt., sem fyrir liggja. Jeg vil líka fara varlega og vænti að eiga vingott við hv.frsm. fyrri hl. (ÞórJ), þegar greiða á atkvæði um brtt. þær, sent fyrir liggja, og til þess að spilla ekki því góða samkomulagi, ætla jeg ekki að fara inn á járnbrautarmálið nú, svo neinu nemi. En af því að hann hreyfði þessu máli, vona jeg, að mjer mætti leyfast að fara örfáum orðum um það, og er það þá sjerstaklega eitt atriði, sem gefur tilefni til þess. Hv. frsm. (ÞórJ) vitnaði í það, að ungur búnaðarskólastjóri og eldheitur járnbrautarmaður hefði farið til útlanda, en væri nú eftir heimkomu sína horfinn frá fyrri skoðunum sínum og væri á móti því, að við komum upp járnbraut. Já, það er vitanlega lítið við þessu að segja. Það er misjafnt, hvað menn eru greiðir að hafa skoðanaskifti í þeim málum, er þeir hafa hugsað um, og fer eftir því, hve vel þeir hafa vandað rök fyrir sinni fyrri skoðun. Þessi hv. skólastjóri hefir að sjálfsögðu haft sína fyrri skoðun rökstudda, og kemur þá til athugunar, hvað veldur því, að hann skiftir skoðun, og með hvaða rökum hann styðji það. Eftir því, sem hv.frsm. fórust orð, voru það aðallega tvær ástæður, sem þessi skólastjóri kvaðst byggja á þá skoðun sína, að Íslendingar ættu ekki að taka upp járnbrautir. Fyrri ástæðan var sú, að sem stendur væru Frakkar að taka stórlán til þess að breyta járnbrautum sínum í rafmagnsbrautir, og er það í sjálfu sjer ekkert undarlegt, því það er þó oftast talin að vera framför á því sviði, þegar ríkin eða fjelög einstakra manna sjá sjer fært að breyta kolabrautum í rafmagnsbrautir. Hin ástæðan var litlu betri; hún var sem sje sú, að skólastjórinn hafði heyrt um eitt járnbrautarfjelag, að það ætti í basli og fjárhagsvandræðum, og með því átti þá að vera sýnt og sannað, að járnbraut mundi aldrei bera sig hjer. Þessar ástæður eru þá þann veg, að hvorki skólastjórinn eða hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) geta vænst þess, að þær breyti skoðun þeirra manna, sem annars trúa á rjettmæti járnbrauta, og ekki síst vegna þess, að þeir vita, að á öllum Norðurlöndum er hvergi reynt að komast af með bílveg eingöngu, þar sem eins mikil flutningaþörf er og á sjer stað milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins, og það enda þótt hægt sje að nota veginn árið um kring, sem hjer kæmi ekki til greina. Því hvað góður og fullkominn, sem bílvegurinn væri, mætti þó ekki gera ráð fyrir, að hann yrði fær alla leið austur yfir fjall nema kannske rúmlega hálft árið, og stundum ekki það. Út frá slíkum forsendum sýnist mjer, að draga megi þá ályktun, að þessi seinni skoðun skólastjórans muni ekki á það góðum rökum bygð, að hann geti ekki auðveldlega breytt um skoðun enn. En úr því hv.frsm. fór að segja þessa sögn, langar mig að rifja upp aðra. Það var einu sinni þingmaður, sem hafði góða trú á áveitum. Hann var barn sinnar aldar og trúði því, sem hann og aðrir höfðu sjeð og þreifað á: að óbrigðulasti og grasgefnasti reiturinn, sem hann vissi deili á, var Safamýri, og alt það grasflæmi hafði komið upp úr ófrjóu landi fyrir fáum mannsöldrum. Hann vissi líka, að mannshöndin hafði ekki verið þar að verki og hjálpað ræktuninni á veg. Náttúran sjálf hafði sent vatnsföll og jökulleðju yfir svæðið og frjóvgað það svo, að þessi akur brást aldrei hverju sem viðraði - jafnvel grasleysissumarið 1882, þegar bestu tún brugðust og varla vottaði fyrir gróðri á óræktaðri jörð, stóð Safamýri í fullum blóma og vafin grasi. En svo kom að því, að þessi þm., sem jeg kannast við að var barn sinnar aldar, las ritgerð eftir mann, sem hann hjelt að væri lærðari en hann sjálfur, og í þessari ritgerð stóð meðal annars það, að jökulvötn flyttu ekki með sjer köfnunarefni. Og þetta hafði þau áhrif á þm., að hann misti algerlega trúna á áveitur þær, sem jökulvatn rynni um. En þetta er ekki nóg fyrir okkur hina, sem höfum aldrei búist við því, að jökulvatn flytti með sjer köfnunarefni sem neinu nemur, en sjáum samt dæmi þess, að grasvöxtur bregst aldrei þar, sem jökulárnar flæða yfir. Og við skiftum ekki um skoðun, þótt við lesum svona ritgerð. Við vitum, að þrátt fyrir allan lærdóm mannsins, hefir hann ekki rannsakað, af hverju það stafar, að graslitlar þjóttumýrar hafa breyst í sjálfsveitusvæði eins og Safamýri, sem aldrei bregst. Þá ætla jeg að víkja örlítið að því, sem fyrir liggur í fjárlagafrv. Jeg hefi hent á það áður, að frv. eins og það kom frá stjórninni fer fram á, að meiri og hærri upphæðir verði veittar til verklegra framkvæmda en nokkru sinni áður. Mjer skildist á orðum hv.þm. Ak. (BL), að hann væri þeirrar skoðunar, að óvarlega sje farið hjá stjórninni að gera frv. svo úr garði. Stjórnin hafi gengið fulllangt í fjárveitingum til verklegra framkvæmda og ekki skilið eftir nóg svigrúm handa hv.þm., svo þeir geti fengið sínar óskir uppfyltar. Þessu verð jeg að mótmæla. Stjórnin varð að álíta rjett að taka upp í frv. svo mikið fje til verklegra framkvæmda, sem fjárhagurinn framast þyldi, og vildi í því efni fara meira eftir tillögum óhlutdrægra framkvæmdarstjóra ríkisins og annara trúnaðarmanna heldur en eftir till. einstakra hv.þm. Í því sambandi vil jeg benda á það, að frv. er þann veg samið, að þeir, sem vilja bera fram forsvaranlegar hækkunartill., verða að koma með á móti tilsvarandi lækkunartill. á öðrum liðum. M. ö. o., þeir verða að fella niður þá liði, sem þeir álíta, að megi bíða, en setja annað í staðinn, sem að þeirra dómi þolir enga bið. Hitt álít jeg órjett og hættulegt, að það verði föst þingvenja, að hv.þm. geri eins og í fyrra, er ekki komu fram aðrar breytingar á fjárlögunum í þinginu en hækkanir á útgjöldum með tilsvarandi hækkun á tekjuáætlun. Sú hugsun á að ráða, að hækka og lækka útgjaldaliði frv. jöfnum höndum, en forðast hitt, að bera fram einhliða gjaldaukatill. á kostnað teknanna. Jeg verð að álíta það eðlilegra eins og frv. er samið, að hv.þm. leituðu eins mikið eftir, hvað mætti lækka eða fella niður í útgjöldunum eins og hitt, að miða allar till. sínar við aukin gjöld og nýjar hækkanir. Það hafa komið fram till. um hækkun rekstrarkostnaðar sýslumannaembætta og flóabáta. Þegar stjórnin samdi frv. var krónan nýhækkuð, og jeg skal játa, að jeg var í vafa um, hvort ekki ætti að taka afleiðingarnar af þessari hækkun, hvert ekki ætti að lækka tilsvarandi rekstrarútgjöld opinberra stofnana, svo sem spítala, skóla o. fl. þ. h., því vænta má lækkandi útgjalda með lækkandi dýrtíð. En þó að þetta væri ekki gert, að lækka þessi rekstrarútgjöld nú, verða menn að gera sjer ljóst, að sú lækkun verður að koma fram á næsta ári. Það á ekki að valda tjóni, þó að hún sje ekki tekin upp í þetta frv., en hún verður þá að koma fram í því fjárlagafrv., sem lagt verður fyrir þingið 1927. Vegna þessa er það því varhugaverðara að bera fram till. um hækkun rekstrarkostnaðar nú. Þetta segi jeg þó ekki vegna sýslumannanna. Mjer er kunnugt um, að þeir hafa verið vanhaldnir að undanförnu, launin lág, en störfin aukin. En þegar farið er fram á meiri hækkun á rekstrarkostnaði flóabáta en hæstv. atvrh. (MG) vill vera láta, þá þykir mjer það ekki vera rjett. Rekstrarkostnaður flóabáta á að verða lægri 1927 en undanfarin ár, og það af þeim ástæðum, að margt, sem til rekstrarins er notað, hefir fallið í verði. Því er óþarft og óeðlilegt að hækka styrk fyrir sama rekstur flóabáta og verið hefir áður. Þess vegna legst jeg á sveif með hæstv. atvrh. og legg til, að hv.þdm. felli þessa till. um hækkun á styrk til flóabáta. Aftur á móti læt jeg liggja milli hluta, hvort veita á fje til þess að setja nýja vjel í skip eða þá til skipakaupa. Slíkt er alt annars eðlis, og má vel vera, að sje á fullum rökum bygt. Jeg veit, að það er hart að mæla á móti fjárframlögum til símalagningar eins og þeirri, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) flytur. En þó má ekki gleyma, að í frv. er fyrir óvenjumikil fjárveiting til síma - um 330 þús. kr. - sem ætlast er til, að komi að talsverðu gagni því hjeraði, sem þessi hv.þm. ber mest fyrir brjósti. Þessi nýja lína, sem á að leggja, kemur til að ljetta til stórra muna á þeirri línu, sem liggur nú frá Borðeyri og til Ísafjarðar, svo að greiðara verður um alla afgreiðslu heldur en áður. Jeg hefi líka veitt því eftirtekt, að forsvarsmenn þessara hjeraða hafa farið fram á aukinn símakostnað árið 1928, og mætti þá koma til álita, hvort ekki mundi hægt þá að fullnægja þessari beiðni hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), enda er þetta svo stór upphæð, að mjer finst ekki rjett, að hún nái samþykki nú á þessu þingi. Í sambandi við það, sem sagt var um að Vestfjarðalínan væri ofhlaðin, þá vil jeg geta þess, að landssíminn er kominn inn á þá braut að auka þræði á línum og telja með rekstrarkostnaði. Er þetta mjög eðlilegt, enda mundi hvert einstakt fyrirtæki fara svo að, því með því er verið að gera sambandið greiðara og tryggara. Mundi þá, ef tregða yrði á símaafgreiðslunni í Ísafjarðarsýslu, ef til vill mega bæta við aukaþræði, án þess að fje til þess stæði í fjárlögum. Um hinar smærri brtt. ætla jeg ekkert að segja. En þeirri áskorun vildi jeg leyfa mjer að beina til hv.þdm., að þeir sjeu hv.fjvn. samtaka um það að standa móti þeim hækkunartill., sem hún er einhuga um, að ekki fái fram að ganga.

Jakob Möller Mjer þykir það nokkuð hart að gefa hv.fjvn. einræði eða einveldi yfir fjárl., og jeg veit ekki til þess, að hún hafi það vald að rjettum lögum, og jeg vil því leyfa mjer að mótmæla algerlega tilmælum hæstv. fjrh. (JÞ). Það eru aðeins 2 brtt., sem jeg á á þskj. 297 við þennan kafla fjárlagafrv. Hefir hv.frsm. (ÞórJ) lagt á móti þeim báðum, og hæstv.forsrh. (JM) hefir líka minst á þar. Hann lagði ekki á móti fyrri till., um hækkun á skrifstofukostnaði sýslumanna og bæjarfógeta, og fór vingjarnlegum orðum um síðari till., styrkinn til Skúla Guðjónssonar, og get jeg verið honum þakklátur fyrir það. En með því að hv.frsm. aðeins vitnaði í ræðu hæstv.forsrh. um skrifstofukostnað sýslumanna, þá þarf jeg ekki að svara honum, en ætla nánar að athuga ummæli hæstv.forsrh. Hann hjelt því fram, að um sýslumannaembættin úti um land væri öðru máli að gegna en um bæjarfógeta- og lögreglustjóraembættin í Reykjavík, sem væru stofnuð með sjerstökum lögum og ætti að borga kostnaðinn af þeim eftir reikningi. Þetta er nú alls ekkert frábrugðið, því í launalögunum frá 1919 eru hvortveggja embættin tekin til sömu meðferðar, talin upp í 11. gr. og að kostnaðurinn, sem um ræðir í þessari gr., skuli greiddur sem þar segir. Hæstv. atvrh. (MG) segir, að bæjarfógetinn og lögreglustjórinn í Reykjavík hafi ekki gengið undir þessi lög og lúti því lögunum frá 1917, um skifting bæjarfógetaembættisins í Reykjavík. En þetta breytir engu í raun og veru. Því að í lögunum frá 1917 er svo fyrir mælt, að skrifstofukostnaður þessara embættismanna skuli ákveðinn í fjárlögum, en það er ekkert tekið fram um það, að hann eigi að greiðast „eftir reikningi“ frekar en skrifstofukostnaður embættismannanna úti um land. En í hvorumtveggja lögunum er svo fyrir mælt, að skrifstofukostnaðurinn skuli greiddur úr ríkissjóði. Munurinn er aðeins sá, að kostnaðurinn er ákveðinn til 5 ára í senn úti um land, en hjer í Reykjavík á samkv. lögunum frá 1917 að ákveða hann fyrirfram fyrir hvert ár, og er tilgangur laganna bersýnilega sá sami í báðum tilfellum, að borga skrifstofukostnað embættanna það, sem með þarf. Enda liggur það í breytingum þeim, sem gerðar voru á launalögunum 1919, að meiningin var að borga kostnaðinn aðeins á annan hátt en áður, en aukatekjur embættanna áttu að ganga til þess að standast þau útgjöld. Hæstv. forsrh., sem annars talaði sanngjarnlega um þetta, sagði, að erfitt væri að ákveða sanngjarnt, hvað þyrfti á hverjum stað, því að kröfurnar væru misjafnar, og nefndi ýms dæmi því til sönnunar. Því ber ekki að neita, að munurinn á þessum kröfum er lítt skiljanlegur í fljótu bragði, en jeg finn þó skýringu á þessu í einstökum tilfellum. T. d. nefndi hæstv.forsrh., að í Snæfellsnessýslu sæti duglegur og mjög starfhæfur embættismaður, sem ekki þyrfti nema. 4000 kr. En sýslumennirnir í Skagafjarðar- og Húnavatnssýslum þættust þurfa 5 þús. kr. Jeg skal ekkert um það segja, hvort Snæfellsnessýsla er umfangsminni en hinar eða hvort sýslumaðurinn þar leggur fram meira starf sjálfur, en jeg veit hitt, að það stendur dálítið ólíkt á um þessa embættismenn að öðru leyti. Sýslumaður Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu komst að mjög góðum kaupum á húsi og hefir þar af leiðandi minni húsnæðiskostnað en hinir, sem báðir þurftu að byggja hús, og varð annað þeirra mjög dýrt. Hafa þeir því þurft að leggja í mikinn kostnað, svo að munurinn sem hjer er um að ræða, er ekki langt frá því að vega upp á móti kröfum þessara manna. Jeg sje ekki, að það sje neitt ósanngjarnt að taka tillit til þessara sjerstöku kringumstæðna, heldur finst mjer það miklu fremur skylt að gera það. Í þeim plöggum, sem fyrir liggja, segir sýslumaður Skagafjarðarsýslu, að vegna þess, hve lítið sje lagt til embættisins, sje hann að verða á eftir með afgreiðslu málanna, því að hann verði að spara útgjöld til alls. Mjer finst það því auðsætt, að það borgar sig ekki fyrir ríkissjóð að skera bæði við nögl sjer kostnaðinn til þessara embætta og jafnframt ofhlaða embættismennina störfum, því að það miðar aðeins til þess, að þeir geta ekki staðið í stykkinn og ekki rækt embætti sín sæmilega. Jeg get ímyndað mjer, út frá þessum dæmum, sem hæstv.forsrh. nefndi, að eitthvað svipað kunni að vera annarsstaðar. Hvað snertir Húnavatnssýslu, ef hún er borin saman við Snæfellsnessýslu, þá er þess líka að gæta, að hún er tvískift, og er sýslumaðurinn þar oddviti tveggja sýslunefnda; er aukakostnaður að því, og svo má fleira telja. Hjer við bætist svo það, sem hæstv. fjrh. benti á, að störf sýslumanna eru að aukast, og síðastliðið ár bættist það við, að þeim er lagt á herðar að safna innflutnings- og útflutningsskýrslum með öðrum hætti en áður, og hefi jeg orðið þess var, að sýslumennirnir telja þetta hafa orðið til þess að auka starfrækslukostnað embættanna til muna. Hinsvegar verður að hafa eftirlit með embættisrekstri þeirra og láta þeim ekki haldast uppi að vanrækja embætti sín. En samkv. lögum eiga þeir fulla heimtingu á því að fá greiddan þann kostnað, sem þeir hafa af embættum sínum. Nú hafa þeir ekki farið fram á nema 100 þús. kr., þótt þeir gerðu ráð fyrir, að meira þyrfti og samanlagðar kröfur þeirra nemi meiru en þessari upphæð. Held jeg því, að rjett sje að hækka þessa upphæð og vona, að hv.þm. athugi, að þetta er áætlunarupphæð, eins og hæstv.forsrh. tók fram, og er þá enn rjettmætara að færa þessa áætlun upp í 100 þús. kr. Viðvíkjandi styrknum til Skúla Guðjónssonar hefi jeg fátt að segja. Hæstv. forsrh. hefir talað hlýlega um hann og hv.frsm. hafði lítið um hann að segja, en vísaði til ummæla einstakra lækna, sem teldu þetta ekki nauðsynlegt. Jeg vil nú vísa til þess, að þegar þessi maður sótti um styrk til að nema þessi fræði fyrir nokkrum árum, þá hafði hann eindregin meðmæli háskólaráðsins, Læknafjelags Reykjavíkur og landlæknis og fleiri „autoriteta“. Og hvernig hafa þeir farið að því að mæla með styrk til þessa manns, ef þeir álíta starf hans óþarft? Skýringin liggur nærri, og tel jeg rjett að skýra frá þeirri einu hugsanlegu skýringu, sem er sú, að þegar starfssvið mannsins er fjarlægt, þá mæla þeir með styrknum, en þegar hann ætlar að setjast að heima og vinna á þessu sviði, þá lendir starfssvið hans á sviðum þeirra sömu manna, sem höfðu mælt með styrknum til hans. Þetta er eina skýringin, og má telja þetta dularfult fyrirbrigði. Jeg hygg, að málið hafi ekki verið lagt fyrir læknadeild háskólans, og er það mikill galli á meðferð málsins, og myndi það liggja öðruvísi fyrir nú, ef það hefði verið gert. Jeg vil taka það fram og vekja athygli á því, að í Alþt. 1923 eru prentuð meðmæli læknadeildar háskólans á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Í fyrsta lagi, að það væri mjög æskilegt, að völ væri á sjermentuðum lækni í þessari grein, og að staðgóð þekking á henni myndi koma að góðum notum, hvort heldur sem umsækjandinn verður síðar hjeraðslæknir eða starfar á annan hátt í landsins þarfir. Og í öðru lagi, að Skúli Guðjónsson sje efnilegur læknir og líkindi til, að styrkur, sem honum yrði veittur, komi að tilætluðum notum. Deildin er því á einu máli um að gefa umsókn hans bestu meðmæli.“ Þessi meðmæli eru svo góð, að betri er ekki hægt að hugsa sjer. Jeg fæ því ekki sjeð, hvernig hægt er að skýra afstöðu hv.frsm. til þessa máls, er hann segir, að nú hafi komið andmæli frá læknum viðvíkjandi þessum styrk. Jeg er alveg sannfærður um, að hjer er um að ræða afarþýðingarmikið mál fyrir heilbrigðismál landsins. Við erum orðnir á eftir öðrum þjóðum í þessu efni, og er okkur því sjerstök nauðsyn að kynnast sem best framförum annara þjóða á þessu sviði. Annars er jeg ekki neinn sjerfræðingur á þessu sviði, en jeg leyfi mjer að vísa að öðru leyti til meðmæla þeirra „autoriteta“, sem jeg hefi nefnt. Til samkomulags ætla jeg að flytja skriflega brtt. til vara og færa upphæðina niður, ef ske kynni, að hv. deild fjellist þá á lægri till. Viðvíkjandi till.háttv.þm. Dal. á þskj. 297,XV, er það að segja, að hv.frsm. hefir lýst yfir afstöðu hv.fjvn. til þeirra, að hún geti ekki fallist á, að þær verði samþyktar, af því að engin áætlun sje til um þessar framkvæmdir. Jeg vil nú segja það, að þetta er ekki fullnægjandi ástæða til þess að vera á móti þessu, ef framkvæmd þess, sem till. fara fram á, er nauðsynleg fyrir hlutaðeigandi hjeruð og líkleg til þess að verða til mikilla hagsbóta fyrir þau. Jeg er alveg viss um, að hv.þm. eru sjálfir sannfærðir um, að ekki getur liðið á löngu, þangað til þessi akvegur, sem um ræðir í annari tillögunni, kemur yfir Bröttubrekku, og er engin sanngirni í því að láta þetta dragast, úr því að kominn er vegur upp Norðurárdal og hjeraðið á afarerfitt með allar samgöngur. Hinsvegar er á það að líta, að þetta eru brtt. við fjárlagafrv. fyrir árið 1927, og má því rannsaka þetta áður en ráðist verður í framkvæmd verksins. Það er nógur tími til þess. Um hitt atriðið, að setja kláf á Krosssund milli Langeyja við Skarðsströnd, er það að segja, að vegamálastjóri hefir athugað það, og eftir hans umsögn má gera ráð fyrir, að það kosti ekki meira en till. ræðir um, en þó mun það kosta alt að 4 þús. kr., en líka alls ekki meira. Og þar sem þetta er mikil samgöngubót, þá er ekki í það horfandi að bæta úr hinni miklu þörf, sem hjer er fyrir hendi. Það er að vísu satt, að vegamálastjóri álítur ekki brýna þörf fyrir þessa samgöngubót. En það stafar af því, að hann veit ekki, hve umferðin er mikil þarna. Hann hefir ekki komið á þennan stað, þegar umferðin teppist mest, nefnilega vor og haust. Á öðrum tímum má komast á bát yfir sundið, og þess vegna hefir hann ekki orðið var við þennan farartálma. Hinsvegar kemur þörfin best fram í hinum mikla áhuga, sem er í þessu hjeraði fyrir að fá þessa samgöngubót, því að það hefir eindregið verið farið fram á það á þingmálafundum að fá þetta.

Jón Baldvinsson Jeg þarf ekki að tala langt mál út af brtt., sem jeg flyt á þskj. 297,III, ásamt tveim öðrum hv.þm., um samningu á efnisyfirliti yfir Stjórnartíðindin. Það hefir verið tekið svo vel undir það að framkvæma þetta verk, sem við höfum lagt til að veitt yrði fje til, og jeg vil taka till. aftur, þar eð hæstv.forsrh. hefir lýst því yfir, að hægt yrði að byrja á þessu ári á verkinu og taka til þess nokkuð af því fje, sem ætlað er til útgáfu á Stjórnartíðindunum. Og þess vegna, þar sem hæstv.forsrh. hefir sagt, að þetta verði gert, sje jeg ekki ástæðu til þess að halda við þessa brtt. og tek hana því aftur. Jeg hefi beint ýmsum fyrirspurnum til hæstv. ráðherra (JM. MG og JÞ), og er það rjett, að jeg krafðist þess ekki, að þeir svöruðu þegar í stað, en þó undir þessari umræðu. Annars er hægt að fara aðra leið til þess að fá svar við þessum spurningum.  (Atvrh. MG: Jeg er búinn að svara hv.þm. undir fjögur augu)  . Já, jeg kem að því síðar.

Undir fjögur augu?! - Fjrh. JÞ: Jeg svara seinna

. Hæstv. fjrh. segist svara seinna, en hæstv. atvrh. segist hafa gert það undir fjögur augu, og þótt hann hafi sagt ástæður sínar, þá álít jeg, að þær eigi að koma í þingtíðindunum. Auðvitað getur hæstv. stjórn neitað að svara, af því að það heyri ekki þessum umr. til; en vita má hún þó, að þm. geta altaf borið fram sjerstakar fyrirspurnir um þau mál, er þeir vilja fá upplýst, og býst jeg ekki við að þeir komist hjá að svara, ef sú leið verður farin. En ef þeir ætla að afsaka sig með því, að þetta sje 3. umr. fjárlagafrv. og þar eigi ekki þessar umr. heima, þá vil jeg aðeins geta þess, að núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) hefir áður hjer á þingi sjálfur hafið nokkuð almennar umræður, svo sem vant er að gera á eldhúsdeginum. Jeg vil fá skýr svör og get ekki tekið gild nein persónuleg svör, og jeg álít, að fyrirspurnir mínar eigi að koma til umr. nú við fjárlagaumr. En ef hæstv. atvrh. telur þær óskyldar umr. um fjárlagafrv., sem jeg játa að þær eru hvað efni þeirra snertir, þá getur gefist tilefni til þeirra síðar, og get jeg þá borið þær fram, og sömuleiðis gæti komið til mála að bera þær fram sjerstaklega í fyrirspurnarformi. Jeg býst við, að hæstv. fjrh. gefi úrlausn við seinni kafla fjárlagafrv., og er mjer engri þökk í því að fá úrlausn við þennan kafla, því að jeg á ekki eftir að fá að tala aftur við þennan kafla, og úr því að þeim er þökk í því að verða ekki að svara fyrri en við seinni hluta 3. umr., þá skal jeg ekkert hafa á móti því. Get jeg þá staðið upp og gert þær aths., sem mjer þykir þurfa. Jeg þyrfti nú raunar ekki að segja meira, úr því að jeg ljet niður falla að sinni umr. um fyrirspurnir mínar, en það hafa tveir hv.þm. gefið mjer tilefni til að gera aths. við ræður þeirra, og eru það hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv.þm. Ak. (BL). Jeg ætla fyrst að minnast á hv.þm. Ak. Hann mintist á það í gær með almennum orðum, að hann harmaði það, að lækkun á tollum hefði ekki orðið meiri en raun er á orðin. Hann sagði, að sú von, sem menn hefðu gert sjer um tolllækkun á þessu þingi, væri alveg að hverfa. Jeg verð nú að segja það, að mjer finst þetta koma alveg úr hörðustu átt, þar sem þessi ummæli koma frá þessum háttv.þm. Hann á nú einmitt sæti í hv.fjhn., sem tollmálin alveg sjerstaklega heyra undir, og hafði því ágæta aðstöðu til þess að beita sjer fyrir því að fá tollana afnumda. Jeg ætla, að honum hafi verið alvara, að gengisviðaukinn hyrfi, en þegar frv. um afnám gengisviðaukans var borið fram, þá greiddi þessi sami hv.þm.atkv. á móti því. Hann vildi ekki einu sinni ganga svo langt í því að afnema tolla. Þess vegna er það, að vonin um að tollarnir verði afnumdir er horfin með öllu, honum sjálfum að kenna. Jeg segi þetta að gefnu tilefni, því þessi hv.þm. hefir áður sagt á opinberum fundi, að hann væri því fylgjandi, að tollar yrðu afnumdir. Út af því, sem þessi hv.þm. sagði, að það væri að vísu nokkur upphæð, sem ljett væri af almenningi með breytingunni á gengisviðaukanum, vil jeg segja nokkur orð. Sú ljetting á gengisviðauka, sem ráðgerð er, kemur ekki fram sem veruleg lækkun á hinum feiknamiklu sköttum á almenningi. Meðan gengisviðauka og verðtolli á nauðsynjavörum er viðhaldið, er ekki um slíkt að ræða. En því, að bæta úr þessu með afnámi hinna þyngstu tolla, hafa fjárhagsnefndarmenn með hv.þm. Ak. verið á móti. Hv. þm. hældi nú mjög núverandi hæstv. stjórn og kallaði hana góða og ágæta, eins og hann komst að orði. En þó kom svo síðar, að hann áleit, að þessi sama hæstv. stjórn hefði búið til óvarleg fjárlög. Það virðist vera næsta lítið samræmi í þessu, því að í því að segja, að stjórnin hafi samið óvarleg fjárlög, felst mjög þung ásökun, einkum þegar þess er gætt, að þetta er sagt af stuðningsmanni hæstv. stjórnar. Jeg vildi aðeins benda á þetta, af því að það sýnir meðal annars vel, hve fylgi hæstv. stjórnar fer þverrandi hjá fylgismönnum hennar. Jeg ætla þá næst að víkja nokkrum orðum að hv.þm.N.-Ísf. Hann kom eins og skollinn úr sauðarleggnum og fór að hamast á verkakaupi og gekk svo langt, að hann hafði í hótunum um verkbann, ef vinnulaun verkamanna yrðu ekki lækkuð. Jeg vildi nú benda á það, hvað sem þessum stóryrðum hv.þm. líður, að enginn getur sagt það með sanni, að vinnulaun hafi ekki lækkað, því að þau hafa lækkað mikið.

Já, þar sent forsprakkarnir í Reykjavík ná ekki til

. Það er nú aðeins eitt fjelag, sem samningar hafa ekki tekist við. Jeg vil líka benda á það, að það er engin sanngirni að ætlast til þess, að vinnulaun lækki niður í það, sem þau voru 1914. Aðstaðan er nú að mörgu leyti svo ólík, að það er algerlega rangt að ætlast til, að alt fari í sama horfið og þá var. Sumir stærstu opinberir útgjaldaliðir landsmanna hafa ekkert lækkað, og það er ekki talin ástæða til þess að þeir geri það. T. d. vil jeg benda hv.þm. á það, að kostnaður við samgöngur á sjó mun nú nema um 350 þús. kr. Í 13. gr. fjárl. eru veittar 295 þús. til þessa, og þar við má bata fjárveitingu, sem er alveg víst, að verður greidd, sem sje 60 þús. kr. til Eimskipafjelags Íslands, en 1914 var þessi upphæð ekki nema liðugar 100 þús. kr.  (Atvrh. MG: Það eru bara miklu meiri samgöngur nú en þá; það er ástæðan)  . Það er nú mjög vafasamt, hvort samgöngurnar eru nokkuð meiri nú en þær voru fyrir ófriðinn, en kostnaðurinn við þær heimtar hærri tölur eins og við alt annað. Jeg álít sem sje, að engin ástæða sje til að ætlast til þess, að vinnulaun lækki niður í það, sem þau voru 1914, og mjer er kunnugt um, að margir atvinnurekendur hafa gengið inn á það, að sanngjarnt væri, að launin 1914 væru hækkuð um 50% og síðan bygt á því sem grundvelli. Það mun t. d. hafa verið lagt til grundvallar í samningum prentara við prentsmiðjueigendur. Jeg álít svo ekki, að þörf sje á að segja meira um þetta að sinni. Jeg á ekki rjett á að taka aftur til máls við þennan hluta þessa kafla fjárlaganna, en ef einhver hv.þm. kemur fram með andmæli, mun jeg svara þeim við umr. um síðari hlutann.

Benedikt Sveinsson Það er ekki ætlun mín að rífa niður till. annara hv.þm., þó að hæstv. fjrh. (JÞ) segði, að þeir, sem kæmu fram með nýjar brtt., rifu með því niður fyrir öðrum. Jeg ætla einmitt að fara að dæmi hæstv. fjrh. og fara vel að þessari hv. deild, með því að atkvgr. er nú fyrir dyrum, og vil jeg minna hv.þm. á það, að jeg hefi greitt atkv. með mörgum till. þeirra við 2. umr. Mjer heyrðist á háttv.frsm., að vegamálastjóra væri ekki kunnugt um nauðsyn þess, sem hin litla brtt. mín fer fram á, að fá brú á Brunná, og jafnvel, að hann þekti ekki ána. Það væri reyndar ekki svo undarlegt, því að það er ofætlun ungum verkfræðingi að þekkja allar torfærur á landi voru, jafnvel þótt hann hafi einhverntíma farið yfir þær að hásumarlagi. En þegar jeg átti tal við vegamálastjóra rjett fyrir jólin um þessa brú, tók hann svo vel í mál mitt, að maður, sem gekk við hlið mjer, sagði við mig á eftir, að þarna hefði jeg fengið brú í jólagjöf handa kjósendum mínum, og kvaðst óska mjer til heilla, því að margur mundi fá lakari jólagjöf. Nú virðist þetta horfa öðruvísi við, eftir því, sem háttv.frsm. sagði, en áin hefir þó ekkert breytt sjer; hún er engu minni farartálmi en áður, þar sem hún fellur eftir miðju hjeraði, á lögteknum þjóðvegi og kaupstaðarvegi, eins og jeg hefi áður rjettilega lýst. Jeg vona þess vegna fastlega, að háttv. deild verði ekki á móti fjárveitingu til brúar þessari, því að á þessi er mikill farartálmi og ófær yfirferðar með vagna eða bifreiðar, sem eru þau samgöngutæki, sem í mörgum hjeruðum hafa orðið til mikilla samgöngubóta. Það liggur að vísu ekki fyrir nein kostnaðaráætlun, en jeg held, að það geri ekki svo mikið til, því að þá er að minsta kosti ekki um neina skakka áætlun að ræða, eins og stundum kemur fyrir. Jeg mun ekki fjölyrða meira um þetta, en vil mæla mjög sterklega með till.háttv. 3. þm. Reykv. um styrk til Skúla læknis Guðjónssonar. Þessi maður er mjög vel að sjer; hann hefir skrifað vísindalegar ritgerðir í útlend tímarit og sýnt það ljóslega, að hann var þess trausts maklegur, sem Alþingi bar til hans, er það styrkti hann til náms. Það væri líka brigð gagnvart þessum manni, ef þingið kipti nú að sjer hendinni, þar sem það hefir styrkt hann til þessa náms áður í sjerstökum tilgangi og þar með gefið honum vonir um starf hjer heima. Það væri ef til vill verjandi, ef svo mikið hallæri væri í landinu, að vjer gætum ekki haldið uppi sóttvörnum, þó að svarti dauði eða önnur slík pest væri á ferðinni. En nú er frekar góðæri í landinu og þess að vænta, að háttv.þm. sjái sjer fært að samþykkja þessa till.

0103Björn Líndal: Jeg er hræddur um, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hafi ekki skilið mig rjett í gær. Það er satt, að jeg hafði trú á, að hægt væri og vildi hlynna að því að afnema gengisviðauka af öllum nauðsynjavörum, og jeg gekk nauðugur til þess að halda honum við. En tímarnir breytast, og það, sem er óbærilegt í ár, getur orðið bærilegt að ári. Og þegar rætt er um að ljetta af þjóðinni sköttum, þá finst mjer, að fyrst beri að snúa sjer að því, sem þyngst hvílir á henni og er henni mest til hnekkis, og það getur verið annað á þessu ári en það var í fyrra. Það var þess vegna, að jeg var ekki með því að afnema gengisviðauka á kaffi og sykri, og að jeg áleit, að það væri mikilvægara að reyna að tryggja það, að sjávarútvegurinn færi ekki í kaldakol, svo að af hlytist alment atvinnuleysi og þá jafnframt skortur á daglegu brauði, heldur en það að gera þjóðinni kaffi- og sykurneyslu nokkru ódýrari. Jeg lít nú svo svörtum augum á framtíð útgerðarinnar í landinu, að jeg álít, að þar þurfi bráðrar aðgerðar við. Þessi atvinnuvegur stendur nú óvanalega höllum fæti, bæði vegna stórkostlegs verðfalls á framleiðsluvörunni og vegna gengishækkunar, og ennfremur vegna of mikils framleiðslukostnaðar. Þetta veit hv. 2. þm. Reykv. vel. Af þessum ástæðum álít jeg, að meiri ástæða sje til að ljetta af framleiðslunni einhverjum sköttum heldur en af þeim, sem búa nú við þann eld, sem aldrei hefir betur brunnið. Verkamenn hafa aldrei haft eins gott kaup og þeir hafa nú, og það væri ekki nema gott, ef atvinnuvegurinn gæti borið það. Ef hv.þm. efast um, að hagur útgerðarmanna sje svona slæmur, ætti hann að líta í vasa þeirra og sjá, hvernig þar er um að litast. Jeg vona, að jeg hafi nú skýrt það nægilega fyrir hv.þm., hvers vegna jeg var ekki með því að afnema með öllu gengisviðauka og verðtoll, sem sje vegna þess, að jeg áleit, að á öðru riði meira. Þá virtist hv. 2. þm. Reykv. hafa orðið var við missögn eða mótsögn í ræðu minni, þar sem jeg hefði hælt hæstv. stjórn, en þó sagt, að hún hefði samið óvarleg fjárlög. Jeg lít nú svo á, að sú stjórn væri vandfundin, sem ekkert mætti að finna, og að við höfum nú stjórn, sem óvanalega lítið megi að finna. Þá vil jeg og neita því ákveðið, að jeg hafi brugðist vonum kjósenda minna hvað snertir afnám á gengisviðauka og verðtolli, því að jeg veit, að meðal þeirra eru margir, sem hafa þann eina rjetta skilning á öllum tollmálum, að fyrst beri að ljetta af þar, sem tollarnir hvíla þyngst á og koma ranglátast niður.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það er ekki mikið, sem jeg þarf að taka fram. Hv. þm.N.-Ísf. rjeðist allóvægilega á fjvn. í gærkvöldi, og verð jeg að svara honum með nokkrum orðum. Hv. þm. virtist vera í mjög illu skapi, líklegast af óhagstæðri verslun í svipinn, og var sjerstaklega reiður yfir því, að fjvn. hefði ekki lesið brjef frá samgmn. til hennar. Það er að vísu satt, að það kom brjef, ekkert merkilegt þó, frá þessari hv. nefnd og hefir flækst innan um ca. 200 skjöl, sem lágu hjá nefndinni, og mun henni hafa sjest yfir það; enda ekki undarlegt, því að skil eða álit frá þessari nefnd hafa ætíð komið í ótíma og aldrei verið rædd í fjvn. á rjettum tíma. Hvað viðvíkur till.hv. samgmn. um báta- og vjelakaupastyrki, þá er það alls ekki venja að styrkja menn til að kaupa báta eða hluta í þá, heldur til þess að halda uppi ferðum, ef báturinn er til, og liggur þá í hlutarins eðli, að báturinn verður að vera ferðafær. Þessi hv. nefnd hefir hlutað þetta niður ósköp barnalega, og jeg vil ekki segja, að hún hafi gert sig hlægilega, en hún hefir að minsta kosti orðið þessari hv. deild til mikillar skemtunar. Hv. þm.N.-Ísf. er að veitast að fjvn. fyrir störf hennar, en jeg vil benda honum á, að hv. samgmn. sat í 8 vikur yfir litlu máli, sem hægt hefði verið að afgreiða á einum fundi með sæmilega skynsömum mönnum. Þá verð jeg að gera hv.þm. nokkur skil fyrir því, að hann hjelt því fram, að fjvn. hefði verið hlutdræg í till. sínum um fjárveitingar. Jeg held, að það hafi því miður verið óheppilegt fyrir hv.þm. að minnast á þetta, því að jeg hygg, að þessi ásökun gæti illa snúist. gegn honum sjálfum. Hv. þm. sagði, að nefndarmenn fjvn. hefðu fengið 80 þús. kr. handa sínum kjördæmum. Þetta kann nú vel að vera og er ekkert undarlegt, þar sem í fjvn. eru sjö menn úr öllum landshlutum. Hitt væri undarlegra, ef samþ. hefðu verið 72 þús. kr. til Ísafjarðarsýslu einnar, en þó er það nú svo. Jeg hefi nú talið þetta saman, og jeg hygg, að það láti nærri, enda var það ekki að ástæðulausu, að þeir Ísfirðingarnir - og raunar háttv. þingmenn N.-M. líka - voru kallaðir stórkaupmenn við 2. umr. fjárlagafrv. Það er þess vegna hálfleiðinlegt fyrir hv.þm. að vera að tala um þetta. Stærstu liðirnir, sem samþyktir hafa verið til kjördæma fjárveitinganefndarmanna, voru teknir upp eftir till. stjórnarinnar og Búnaðarfjelagsins, t. d. til sandgræðslu o. fl. Þá gat hv.þm. þess, að öll önnur hækkun á fjárlögunum frá hálfu nefndarinnar en sú, er gekk til nefndarmanna sjálfra, hefði ekki numið nema rúmum 13 þús. kr. Jeg hefi nú sýnt fram á, að Ísafjarðarsýsla og Ísafjörður hafa fengið meira en þessa upphæð. Auk þess má geta þess, að til brúagerða og símalagninga hafa farið 15 þús. eftir till.fjvn., auk alls annars. Þetta er því fáránlegra, sem þetta er nokkuð vanur þm., sem þannig gerir sig beran í slíkum fjarstæðum og skilnings]eysi. Og verður ekki nógsamlega vítt sú frammistaða. Þá mintist hv.þm. á símann. Jeg skal nú ekki fara mikið út í það. Jeg vil aðeins benda á, að hann sagði, að það væri dýrara að byggja loftakeytastöðvar en leggja síma. Það vita nú allir, hvernig Vestfjarðahálendið er. Ef maður ber Heljardalsheiði saman við fjöllin á Vestfjörðum, þá er hún sakleysið sjálft, og veldur þó árlega stórtjóni. Annars skal jeg geta þess, að það má byggja 7 loftskeytastöðvar fyrir þetta fje, sem hann fer fram á. Hann sagði, að það hefðu komið fram kröfur um þetta í 4 ár á þingmálafundum, en hann ekki treyst sjer til að bera það fram fyr en nú, og er þó ári á undan tímanum, sem kröfurnar eru miðaðar við nú síðast. Jeg vil nú álíta, að þetta hafi verið fljótfærni af honum og ráðlegg honum að taka þetta aftur og setja það á hið rjetta ár, 1928. Jeg held, að jeg tefji svo ekki tímann með því að tala lengur við þennan hv.þm.; jeg þarf ekki að bera saman störf fjvn. og samgmn., hv. deild þekkir þau. Þá vjek hæstv. fjrh. að mjer út af járnbrautinni. Hún er nú orðin helsta umræðuefnið hjer við fjárlögin. Hæstv. fjrh. var í góðu skapi hjer í deildinni í morgun fyrir þingfund og sagði okkur nokkrum þm. draum sinn. Hann dreymdi um járnbrautarmálið. Hann sá tvær brýr yfir á og flæðiengi bak við; önnur brúin var 20 hæðir, en hin lág og lítilfjörleg. Stærri brúin var náttúrlega járnbrautin. Þetta er líkingardraumur. Þarna hefir hann sjeð sína eigin loftkastala. Hann sjer þá líklega aldrei rætast nema í draumi, en það kann að vera honum næg ánægja. Þá sagði hann sögu af þm., sem hefði haft trú á áveitum. Svo hefði hann sjeð ritgerð um áveitur, sem hefði verið eftir lærðari mann, og þá hefði hann mist trúna. Þessi lærði maður hefði fundið út, að lítið köfnunarefni væri í jökulvatni. Ekki veit jeg, hvort jeg er þessi þm. Ef svo er, þá er sagan öll einn skáldskapur. Mjer hefir verið það ljóst, að jökulvatn er köfnunarefnislítið. Og það, sem jeg mintist á það í umr. um járnbrautina, var ekkert annað en skírskotun til skýrslu eftir aðra menn. En hitt get jeg vottað, að jeg hefi sjeð skýrslur og ritgerðir eftir „lærða“ menn, sem hefir sýnt sig síðar, að voru ólærðir menn, og kannast hæstv. fjrh. máske við það. Þá sagði hæstv. fjrh., að lítið væri að marka að bera járnbrautina hjer saman við járnbrautir erlendis, því að hvergi væru meiri flutningar en hjeðan og austur yfir fjallið!! Þetta getur vel verið, en það vantar bara enn betri skýrslu um það en við höfum fengið! Þá mintist hv.þm.N.-Þ. (BSv) á það, að vegamálastjóri hefði gefið sjer brú í jólagjöf. Mjer skilst nú, að þessi gjöf hafi ekki verið gefin með samþykki hæstv. atvrh., og auk þess mun vegamálastjóri vera búinn að taka gjöfina aftur, svo að háttv.þm. getur tæplega átt von á henni lengur.

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefði þurft að bera hönd fyrir höfuð samgmn., en jeg nenni ekki að elta ólar við hv.frsm.fjvn. (ÞórJ). Hann hefir ekki fengist til þess að svara fyr en á 11. stundu. Það er næsta hart, að hv.fjvn. skuli ekki fást til þess að gefa svör við erindum annara nefnda. Við 2. umr. bað hún (fjvn.) samgmn. að taka till. sínar aftur, til þess að henni gæfist kostur á að athuga þær nánar. Svo þegar 3. umr. kemur, minnist frsm.fjvn. ekkert á þær. Það er fyrst þegar búið er að vekja samvisku fjvn. með snörpum umræðum, að tekst að toga út úr henni svarið á 11. stundu, og svarið er þá óákveðið eða stundum hnútur. Það er mála sannast, að hafi samgmn. verið mönnum til skemtunar, þá hefir hv.fjvn. verið mönnum til lítillar ánægju eða uppbyggingar hjer í deildinni að þessu sinni. Háttv. frsm. sagði, að samgmn. „vildi skifta eins og krakki“. Mjer hefir nú skilist svo á hv.frsm., að það væri fremur vegna þess, að hún deildi innbyrðis, að þdm. hefðu af henni nokkra skemtun. Jeg ber það ekki af nefndinni, að menn halda þar fast á skoðun sinni og deila um málin, en aðaleinkenni fjvn. er vatnsgrautarpólitík nirfilsháttar og samábyrgðar. Jeg kann ekki við, að talið sje sem rekstrarstyrkur fje, sem varið er til að endurbæta báta. Jeg kann ekki við slíka grautargerð. Það er alveg eins og talinn hefði verið l924 með strandferðakostnaði byggingarkostnaður „Esju“. Og ef svo skipið hefði verið selt árið eftir, þá hefði fje það, er inn kom við söluna, verið kallað ágóði af strandferðum. Þetta myndi nú einhver að álíta kynlega „posteringu“. Það er misskilningur hjá hv.frsm.fjvn., að jeg hafi sagt, að önnur kjördæmi en kjördæmi fjárveitinganefndarmanna hafi ekki fengið nema 13 þús. krónur til verklegra framkvæmda. Jeg sagði, að fjvn.Nd. hefði lagt til, að öðrum hjeruðum yrðu veittar rúmar 13 þús. kr. í þessu skyni. Þá segir hann, að ekki sje hægt að leggja síma þann, sem jeg fer fram á að lagður verði, vegna hálendis. Þetta sýnir aðeins, hve djúpt hv.fjvn. legst í athugunum sínum á till., er snerta önnur kjördæmi. Jeg get nú fullvissað hv.frsm. um það, að það eru hvergi fjöll á þessari leið. Á einum stað er háls eitthvað um 30–60 metra yfir sjávarborð, og þar er nú sími, en þar vil jeg fá aukaþráð. Annars mun þessi nýja lína um Snæfjallaströnd hvergi liggja meir en 10 metra yfir sjávarborð. Þetta eru nú allir örðugleikarnir. Þá sagði hann, að reisa mætti einar 7 loftskeytastöðvar fyrir þessa upphæð. Það kann vel að vera. En verður það ríkissjóði nokkuð ódýrara í framtíðinni? Jeg held, að það verði ekki nema í bili. Það er fullyrt, að rekstrarkostnaður einnar lítillar loftskeytastöðvar sje um á þús. kr. á ári, en rekstur svona landssímastöðvar er ekki nema 2–3 hundruð krónur. En ef háttv.fjvn. ætlar sjer að fara inn á þá braut að byggja loftskeytastöðvar, þá ætti hún að gera það sem fyrst, en vera þá ekki að hrúga inn í símalögin 10–12 nýjum símalínum. Það er líka lítið samræmi í því að hrúga nýjum símalínum inn í fjárlögin, en vera svo í öðru orðinu að gera ráð fyrir loftskeytastöðvum. Hv. frsm.fjvn. gat um það, að veittar hefðu verið 70 þús. kr. til Ísafjarðarkaupstaðar. Það er rjett. En mælti hv.fjvn. með því? Jeg minnist þess ekki. Annars má hv.frsm. vera vel kunnugt um það, að tekjuhalli fjárlaganna hækkar ekki við þessa fjárveitingu og að fyrv. stjórn var búin að binda fjárveitingarvaldið til þess að leggja fram fjeð, og hjer er aðeins að ræða um eftirgjöf á láni. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) undraðist það, að jeg áleit vera kominn tíma til þess að lækka verkakaupið. Hann hjelt því fram, af því að styrkur til flóabáta og strandferða væri hærri nú en áður, þá ætti verkakaup að hækka líka. Hvílík rök! Af því tvítugfalt meira er varið til samgangna nú en fyrir 40 árum, þá á verkakaupið að vera nú 20 sinnum hærra en þá. Eigum við ekki að halda okkur við verðlagið innanlands í kaupgjaldsákvörðunum? Ef miða á við kaup annara stjetta, er þá ekki rjettast að bera kaupgjaldið saman við laun starfsmanna ríkisins? Þau hafa hvergi verið ferfölduð. Við getum tekið til dæmis formann efnarannsóknarstofu ríkisins. Hann hafði 1914 3600 kr. í árslaun. Nú hefir hann 5600 kr. Hvað á þá verkakaupið að vera nú, ef það hefir verið 30 aurar um klst. 1914? Kaup starfsmanna ríkisins er of lágt, samanborið við innlent verðlag, svo jeg get fallist á að verkafólk fái hærra hlutfall en þeir.

Árni Jónsson Jeg vil ekki láta það viðgangast fyrir mitt leyti, að þau ummæli, er hv.frsm. (ÞórJ) vjek áðan til okkar þm. K.-M., standi ómótmælt í Alþingistíðindunum. Eina úrræðið fyrir hv.frsm. virðist vera það, að honum verði virt til vorkunnar, að hann var orðinn æðiheitur af því að fást við erfðaóvin fjvn., sem sje samgmn., sem fjvn. á altaf í illdeilum við á hverju þingi. Hann var að bera það á hv.frsm. samgmn. (JAJ), að hann hefði verið fljótfær í ræðu sinni. Hv. frsm. (ÞórJ) hefir enga aðra afsökun fyrir orðum þeim, sem hann ljet falla í garð okkar, en þá, að þau voru í fljótfærni töluð. Þær fjárveitingar, sem samþyktar voru við 2. umr. til kjördæmis okkar, Norður-Múlasýslu, voru alveg sjálfsagðar, og jeg man ekki betur en frsm. greiddi sumum þeirra atkvæði sitt. A. m. k. greiddi hann atkvæði með einni fjárveitingu, sem þó var hærri en fjvn. sjálf hafði lagt til, og jeg geri ekki ráð fyrir, að það hafi verið af kaupmensku frá hans hálfu. Brú á Selá er í brúalögunum. Loðmundarfjarðarsíminn í símalögunum, Hróarstunguvegurinn hefir verið í lagningu árum saman. Þetta eru því ekki neitt háskasamlegar fjárveitingar, og jeg hygg, að sanngirni hv.þdm. sje svo mikil, að ekki sje ástæða til að ætla, að bjóða hafi þurft þeim sjerstök fríðindi fyrir samþykt svo sjálfsagðra fjárveitinga. Það er auðvitað ástæðulaust vegna þeirra manna, sem hjer eru staddir, að mótmæla dylgjum hv.frsm. En þær koma á prent í þingtíðindunum. Og mönnum á ekki að haldast það uppi að halda slíku á lofti. Þó það sje sagt sem einskonar fyndni í gáska í kunningjahóp, þá fara slík orð illa í munni framsögumanns fjvn. - Jeg geri fastlega ráð fyrir því, að hv.frsm. muni ekki dreyma vel eftirleiðis, ef hann gerir ekki einhverja yfirbót. Komi hann og biðji fyrirgefningar á þessu, þá er jeg svo sáttfús, að jeg býst við því að jeg fyrirgæfi honum. Kysi jeg, að hann gerði það helst strax, og mundi jeg þá láta sakir niður falla.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Mjer skildist á hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), að hann teldi hæfileika sína svo litla í þeim atvinnurekstri, hrossakaupum, sem jeg talaði um áðan, að ómögulega gæti það átt við að kalla sig stórkaupmann. Jeg verð þá líklega að taka það til greina og afturkalla það, sem jeg auðvitað hafði eftir öðrum. En þá sje jeg ekki, að hægt verði að komast hjá því, úr því hann frekar óskar þess, að hann verði nefndur smákaupmaður í þessari verslunargrein, hvort sem hann telur sig þá betur sæmdan en áður. Og sje honum það mjög mikið áhugamál, þá er jeg fús til þess að endurtaka þau ummæli utan þinghelginnar.

Tryggvi Þórhallsson Mjer virðist það einskonar kurteisisskylda, sem hvíli á fjvn., að víkja nokkrum orðum að ummælum tveggja hv.þdm., er þeir hafa snúið á hendur nefndinni. Á jeg hjer við þá hæstv. fjrh. (JÞ) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Það kemur nokkuð oft fyrir, að við köstumst orðum á, hæstv. fjrh. og jeg. Og í þetta skifti byrjaði hann ræðu sína svo hlýlega og mæltist til þess að eiga mig að við atkvgr. um þennan kafla fjárlaganna, að jeg fór að hugsa, að eitthvað talsvert grimmilegt væri í aðsigi, einkum þegar þar við bættist, að hæstv. fjrh. fór að tala um gengismálið. En þá brá svo undarlega við, að við allan meginkaflann af ræðu hans hafði jeg ekkert að athuga. Við erum alveg sammála, hæstv. fjrh. og jeg, um það, að nú vofi yfir mjög mikil kreppa fyrir atvinnuvegi landsins, ef til vill enn alvarlegri kreppa en nokkru sinni áður. Hæstv. fjrh. lýsti þessu ljóslega, og skal jeg ekki neitt draga úr orðum hans um það, að svo hörð og löng sem síðasta kreppan var, frá 1920-'23, þá muni sú, sem nú er byrjuð, ekki verða skemri. Það var ágætt að fá það fram, að hæstv. fjrh. álítur ástandið núna ákaflega alvarlegt. Nú notaði hann þessa lýsingu til þess að beina þeirri áskorun til háttv. deildar að fara varlega í afgreiðslu fjárlaganna. Og það er eðlilegt, að þeir, sem stefna að hækkun á verðgildi krónunnar, taki afleiðingunum af því og vilji fá fjárlögin afgreidd í annari mynd en nú. Hæstv. fjrh. er í fullu samræmi við þá stefnu að þessu leyti. En jeg get tekið undir með hv.þm. Ak. (BL) um það, að þau fjárlög, sem hjer liggja fyrir og frumvarpið eins og hæstv. stjórn lagði það fyrir þingið var ekki í samræmi við stefnu hæstv. fjrh. Það er ekki í samræmi við þá stefnu að flytja auknar fjárveitingar til verklegra framkvæmda. Slíkt er í beinni mótsögn við það, sem hæstv. fjrh. hefir marglýst yfir, að hækka beri gildi krónunnar í gullverð. Þó jeg sje nú sammála hæstv. fjrh. um það, að okkar bíði erfiðleikar vegna peningamálanna, þá er áminningin hjá mjer alt önnur en hjá hæstv. fjrh. Mjer virðist, að sú kreppa, sem framundan er, eigi að vera áminning um það, að það markmið, sem fjrh. stefnir að, að hækka krónuna í gullgengi - það næst aldrei. Þegar kreppan kemur miklu fyr en vanalega er - vanalega líða 7 ár á milli, segir hæstv. fjrh., en nú ekki nema 5 - og það er einmitt hækkunarstefna fjrh., sem nú hefir flýtt svo mjög fyrir þessu - það ætti að vera mjög ljós aðvörun um það að stefna ekki lengra fram á þessa braut, að takmarki, sem ómögulegt er að ná. Jeg vil ennfremur benda á annað, sem ætti að vera mönnum rík áminning við atkvgr. um þessi fjárlög. Jeg hygg, að það liggi í loftinu, að sá sje uppi í háttv.fjhn. að leggja það til, að ríkið taki á sig alla áhættu af því að halda uppi því gengi, sem nú er, og jeg hygg, að hæstv. fjrh. standi þarna á bak við. Þær voðalegu afleiðingar, sem gengishækkunin hefir haft, og hið illa útlit, sem nú er um afkomu atvinnuveganna, sem af henni hefir leitt, ætti að vera áminning þinginu að leggja ekki út í það glæfraspil að halda í það peningagildi, sem fyrirsjáanlegt er, að atvinnuvegirnir geta ómögulega risið undir. Þá vil jeg fara fáum orðum um þau ummæli, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) vjek að fjvn. Hann hjelt enn ræðustúf í garð fjvn., hvernig hún læsi till., hvernig hún bókaði sínar gerðir og hve djúpt hún færi í till. Jeg verð nú að játa það, að fjvn. fer ekki svo djúpt í till., að þegar eitthvert kjördæmi óskar eftir fjárveitingu 1928, eins og kjördæmi háttv.þm. (JAJ), þá fer fjvn. ekki að setja þá fjárveitingu í fjárlög 1927. Hún sjer ekki ástæðu til þess að taka fram fyrir hendurnar á kjördæmunum. Hv. þm. (JAJ) hjelt áfram samanburði sínum um það, hversu fjvn. hefði skarað eld að sinni köku. Jeg skal nú benda á það, að sú fjárveiting, sem þessi hv.þm. hefir sótt fastast að fengist, er til þess ætluð að styrkja flóabáta og að kaupa vjelar í flóabáta. Þessir peningar koma að notum í Skaftafellssýslum, Barðastrandarsýslu og Norður-Ísafjarðarsýslu, og þetta eru alt kjördæmi, sem eiga fulltrúa í samgmn., sem hv.þm. (JAJ) er einmitt frsm. fyrir. Þeir ættu sannarlega ekki að kasta grjóti, sem búa í glerhúsi eins og hv. samgmn. Nú er það gömul venja, þegar tveir deila, að velja gerðarmann, og jeg býst við því, að hv.þm. (JAJ) mundi ekki vera ófús að velja til gerðarmanns á milli okkar formann flokks síns, hæstv. fjrh. En hann lagðist einmitt allfast á móti till. samgmn., en beindi því eindregið til hv. deildar að fylgja till.fjvn. Jeg er nú ekki vanur því að leggja mitt mál undir úrskurð hæstv. fjrh., svo mjer þykir hart, ef hv.þm. (JAJ) skyldi hafa á móti því að hlíta úrskurði hans í deilu okkar, þar sem hann er flokksforingi sjálfs hans.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get ekki kannast við það, að stjórnin hafi gert nokkuð rangt í því að taka upp í fjárlagafrv. sitt allmyndarlegar fjárveitingar til verklegra framkvæmda. Jeg hefi tekið það áður fram hjer í hv. deild, að einmitt þá tel jeg fjármálunum rjett stýrt, ef hægt er að auka fjárframlög til verklegra framkvæmda þegar kreppir að atvinnuvegunum og eftirspurnin eftir vinnukraftinum minkar frá hálfu atvinnurekenda. Á þann hátt hagnýtist vinnukrafturinn betur en ella. En jeg hefi líka tekið það fram, að sú eftirspurn, sem þessar framkvæmdir ríkisins skapa, má ekki verða of mikil svo hún standi í vegi fyrir því, að á komist nauðsynlegt samræmi í kaupgjaldi, sem kann að vera óeðlilega hátt eftir uppgangstímann, sem á undan er genginn. - En dómurinn um það, hvort stjórnin hafi farið of langt eða ekki í till. sínum um þetta, verður að byggjast á því, hvort ríkissjóður reynist fær um þessi útgjöld. Jeg er nú þeirrar trúar, að hann muni reynast fær um það, en varlegra væri fyrir hv. deild að fara ekki mjög langt út fyrir það, sem stjórnin hefir lagt til í þessu efni. Hv. þm. Str. (TrÞ) þótti undarlegt, að þegar jeg hafði mælt til hans vingjarnlega, þá skyldi jeg ekki ráðast því grimmilegar á hann á eftir. Það var ekkert undarlegt, því það er ekki minn háttur að fara þannig að. Jeg fór svo vægilega í gengismálið af því að jeg vildi ekki stofna til deilu við hv.þm. Str. En út af því, sem hann sagði um gengismálið, þá vil jeg minna á það, að krónan var í gullgengi í ársbyrjun 1919, lækkaði svo 1919 og 1920, og í nóv. 1920, þegar í raun og veru fyrst varð vart við gengismismun, þá er krónan 51 eyrir, og hefir haldist svo allan tímann síðan, að hún hefir aldrei lækkað niður úr því, nema nokkra mánuði framan af árinu 1924. Ýmsar tilraunir voru gerðar til þess að hækka krónuna allverulega, en þær mishepnuðust allar sem eðlilegt var eins og þá stóð á. Það var fyrst í jan. 1924, að nokkur mistök urðu, svo að krónan komst heldur lengra niður en hún hafði farið lægst 1920, og kom það af eintómri hræðslu við það, að ekki mundi verða hægt að halda genginu uppi. Það kom í ljós síðar, að sá ótti var ástæðulaus. Jeg veit ekki, á hverju það byggist úr okkar reynslu, að ekki sje unt að halda skráðu gengi, þó að kreppi. Það var gert 1920–'23, og jeg veit ekki til þess, að nokkur ástæða sje til þess að ætla, að það geti ekki eins hepnast nú. Við verðum að sjálfsögðu að gera okkar skyldu, þó að kreppi í bili. Hitt er sjálfsagt, að fara gætilega og reyna aldrei að þvinga fram gengishækkun, þegar markaðshorfurnar eru þær, að möguleikarnir fyrir slíku eru ekki fyrir hendi. Þá mintist hv.þm. á till. frá fjhn., sem hann kvaðst vona, að jeg stæði ekki á bak við. Jeg veit ekki við hvað hann á. En jeg skal hinsvegar geta þess, að 1921– 1923 var gengi ísl. krónu haldið í horfinu án þess að ríkið þyrfti að taka á sig nokkra fjárhagslega ábyrgð á tapi af völdum gengisbreytinga.

Jón Kjartansson Það voru aðeins örfá orð út af ummælum hæstv. fjrh. (JÞ) um hækkunina á styrknum til flóabáta samkvæmt till. samgmn. Jeg vil geta þess, að þær hækkanir eru aðallega gerðar vegna þess, að hæstv. stjórn hefir sjálf á yfirstandandi ári bundið mikið af því fje, er til bátaferðanna er ætlað, við ákveðna báta, svo sem Borgarnesbátinn, Breiðafjarðarbátinn o. fl., og styrkinn til Hornafjarðarbátsins hefir hún hækkað um helming frá því, er áætlað var af samgmn. í fyrra, eða úr 4 þús. kr. upp í 8 þús. kr. Þessar hækkanir hjá einstöku bátum hljóta að koma hart niður á öðrum; en þeir eru ef til vill eins eða meir þurfandi. Samgmn. vill þess vegna nú þegar tala þessar hækkanir með í reikninginn og fá heildarupphæðina hækkaða að sama skapi. Af öðrum bátum er það m/b Skaftfellingur, sem hefir fengið mesta hækkun nú. Er það af því, að farið var fram á, að báturinn kæmi við á Stokkseyri og Eyrarbakka. Sýslunefnd Árnessýslu hafði beðið um 7000 kr. í þessu skyni, en samgmn. sá sjer ekki fært að leggja til að veita þessa upphæð, en hefir hinsvegar mælt með, að styrkurinn til Skaftfellings verði hækkaður um 3000 kr., með því skilyrði, að hann komi þarna við einstöku sinnum. Jeg vil í þessu sambandi taka það fram, að jeg átti nýlega tal við framkvæmdarstjóra h/f „Skaftfellings“ um þetta, og sagði hann, að ekki yrði skorast undan því að láta Skaftfelling koma við á þessum stöðum, en hinsvegar gætu þeir ekki skuldbundið sig til að hafa þangað fastar áætlunarferðir. Þá er 1000 kr. hækkunin á styrknum til Suðurlandsskipsins. Stafar sú hækkun af því, að stjórn Eimskipafjelags Íslands hefir neitað að sjá um þessar ferðir nema því aðeins, að þeir fái 4000 kr. styrk. Nú fær fjelagið 3000 kr. styrk í þessu skyni. Samgmn. hefir vitanlega ekkert á móti því, að hæstv. stjórn nái hagkvæmari samningum við fjelagið til þess að halda þessum ferðum uppi. En nefndin hefir talað við framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, og sagðist hann ekki sjá sjer fært að halda þessum ferðum uppi fyrir minna en 4000 kr. Jeg held þess vegna, að það sje öldungis ófær leið, sem hæstv. stjórn hefir stungið upp á, að fella þessar till. samgmn. og láta nægja þá upphæð til flóabátanna, sem stjórnin hefir stungið upp á í fjárlagafrv. Annars tel jeg að þær umr., sem hjer hafa farið fram, sjett í alla staði óviðeigandi, þar sem töluvert aðkast hefir átt sjer stað til einstakra þingmanna, og því sjerstaklega verið dróttað að okkur í samgmn., að við hefðum verið að leitast við að draga til okkar kjördæma með till. okkar.

Það sagði jeg alls ekki

. Jeg vil sjerstaklega mótmæla þessu hvað mig snertir. Ferðir m/b Skaftfellings eru ekki síður fyrir Austur-Skaftfellinga en Vestur-Skaftfellinga, og einnig eru þær fyrir Rangvellinga og að nokkru leyti fyrir Vestmannaeyinga. En því verð jeg hiklaust að halda fram, að það sje engu síður skylda Alþingis að halda uppi ferðum til þessara hjeraða en annara.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það hefði sjálfsagt verið brotaminst og flýtt fyrir afgreiðslu málsins, ef forseti hefði verið eins fljótur að lýsa umræðu lokið í þessu máli eins og þeim, sem afgreidd hafa verið í dag. En jeg get varla búist við því, að umr. um þennan kafla ljúkist á 1 degi, eins og við 2. umr., þar sem nú eru fram komnar 68 brtt. við hann, 19 frá fjvn. og 49 frá einstökum þm. Hækkanir þær, sem fjvn. leggur til, eru samtals 95094 kr., en hækkunartill. einstakra þm. 381200 kr. En þó hefir flogið fyrir, að langhæsta till., 200 þús. kr., verði tekin aftur, svo útkoman verður e. t. v. ekki eins svört og útlit er fyrir. Vil jeg þá víkja að einstökum brtt.fjvn. í þeirri röð, sem þær eru við frv. Sú fyrsta er við 14. gr. A. b.4, og er á þskj. 297,XXVI. Till. er um það, að sparist fje sakir þess, að prestaköll sjeu óveitt, þá sje kirkjustjórninni heimilt, samkv. till. prestastefnu, að verja alt að einum prestslaunum til þess að greiða ferðakostnað handa prestvígðum manni, einum eða fleirum, til eflingar andlegri samvinnu meðal presta og kristilegra áhrifa á söfnuði úti um land. Út af þeirri till. vildi jeg, ef hæstv. forseti samþ., leyfa mjer að lesa upp kafla úr brjefi, sem fjvn. barst frá Prestafjelagi Íslands: „Það, sem fyrir stjórn Prestafjelagsins vakir með beiðni þessari, er, að eðlilegt sje, að eitthvað af því fje, er ríkinu sparast við það, að prestar eru ekki í öllum prestaköllum landsins, sje veitt til stuðnings kirkjulegri og kristilegri starfsemi í landinu, með því fyrirkomulagi, að áhugasamir kirkjunnar menn sjeu fengnir til að ferðast um á meðal prestanna, þeim til samvinnu á einhvern hátt. Hvort sú samvinna beinist aðallegast að fundarhöldum, fyrirlestrahaldi, guðsþjónustum eða persónulegum áhrifum í einrúmi, verður reynslan að skera úr. Val manna til slíkra ferðalaga hugsum vjer oss í höndum biskups og stjórnar Prestafjelagsins, og ferðalögin aðallega bundin við þann tíma ársins, sem ferðalög til sveita eru hentust, við sumartímann. Þó hugsum vjer oss, að vetrarferðir gætu einnig komið til greina, einkum til fyrirlestrahalds við námsskeið alþýðuskóla, ef forstöðumenn þeirra æskja þess ....“ Síðan er þess getið, að ein slík ósk hafi þegar fram komið, frá skólastjóranum að Laugum. - Till. þessi virðist nægilega rökstudd í þessu brjefi, og vill fjvn. styðja hana. Telur hún, að þetta geti orðið til mikilla bóta, þar sem það verður andleg vakning og upplyfting fyrir hinar dreifðu bygðir. Ekki þarf að efa það, að kirkjustjórn og prestastefna numdu ætíð velja hæfa menn til þessa starfa. Auk þess vil jeg benda á það að með þessu er ekki farið fram á neinar nýjar fjárveitingar, heldur aðeins að eyða megi nokkru af því fje, sem sparast við það, að prestaköll eru óveitt um nokkurn tíma. Þá er næsta brtt. nefndarinnar á þskj. 304.III, byggingarstyrkur til stúdentagarðsins, 50 þús. kr. Þess gerist ekki þörf að fara mörgum orðum um þessa brtt. Fyrir Alþingi lá erindi um þetta frá stúdentaráðinu, og auk þess er þetta alkunnugt mál. Það ber öllum saman um, að þennan styrk verður að veita fyr eða síðar, enda hafa hin síðustu þing aðeins skotið honum fram af sjer með þeirri ætlun, að hann verði síðar veittur. Stúdentar hafa sjálfir gengið mjög rösklega fram í fjársöfnun til garðsins og búast við að byrja byggingu hans á næsta ári. Og nú hefir fjvn. komið saman um, að rjett væri að veita helminginn af því framlagi, sem ætlast er til frá ríkissjóði, en leggur áherslu á, að fjársöfnun stúdenta haldi áfram. Jeg vil undirstrika, að engin deila er um það, að þennan styrk eigi að veita, heldur aðeins hvenær það skuli gert. Nefndin vill, að fyrsta sporið sje stigið nú. Þá er næsta tillaga fjvn. á þskj. 297, XXXII. Hún fer fram á að veita Blönduósskóla eftirgjöf á viðlagasjóðsláni hans. Þetta eru aðeins eftirstöðvar, því að lánið var upphaflega 11 þús. kr., en er nú aðeins rúmar 7 þús. kr. Þess var getið við 2. umr., þegar rætt var um fjárveitingu til að láta miðstöð í Blönduósskólann, að von mundi vera á meiru. Þessi skóli hefir sem sagt engan byggingarstyrk fengið, eins og flestir skólar aðrir, og virðist síst ástæða til að hafa hann að olnbogabarni. Er hann í alla staði maklegur besta stuðnings og alveg einstakur í sinni röð. Er þessi till. því fram borin. - Nú er fram komið nýtt frv. um þennan skóla í Ed., en fjvn. hefir ekki sjeð ástæðu til að láta það hafa áhrif á till. sínar. - Annars er annar hv.þm. í fjvn., sem er nákomnari og kunnugri þessu máli. Vænti jeg, að hann útskýrir það frekar, ef þörf gerist. Þá var því áðan lýst af forsetastóli, að von er á einni brtt. enn, en henni er ekki útbýtt ennþá, svo að jeg fjölyrði ekki um hana. Sú brtt. er við 14. gr. B. XIII. 6, styrkur til byggingar barnaskólahúsa. Nefndin vill fallast á að hækka þennan lið nokkuð, en þó ekki eins mikið og flm.brtt. á þskj. 297,XXXI fara fram á. Vill hún því fara bil beggja. Annars ræði jeg ekki frekar um þessa brtt., sakir þess að henni er ekki útbýtt enn, og vona að heyra frá hv.flm.brtt. á þskj. 297,XXXI, hvað þeir hafa fram að færa. Þá koma 4 brtt. frá nefndinni á þskj. 297,XXXIV. um framlög til skóla í sveit. Tvær þeirra eru um nýjar miðstöðvar í skóla, að Eiðum og Núpi í Dýrafirði. Áður hafa verið samþyktar fjárveitingar til tveggja miðstöðva í Blönduósskóla og mentaskólann í Reykjavík. Það er vitanlega alveg það sama, sem mælir með þessu: að hjer er um raunverulegan sparnað að ræða, minni kolaeyðslu, minni eldhættu, heilnæmari húsakynni og vinnusparnað. Þess vegna telur nefndin sjálfsagt að mæla með þessari fjárveiting. Um miðstöðina í Eiðaskóla vil jeg sjerstaklega taka það fram, að sá skóli er algerlega ríkisskóli, og er nú einmitt verið að reisa þar skólahús. Virðist því alveg sjálfsagt að setja þar miðstöð um leið, ef á annað borð á að setja hana þar. Fyrir nefndinni lá umsögn og áætlun Guðjóns Samúelssonar um þessa miðstöð. Áætlar hann kostnaðinn 14 þús. kr., og kemst auk þess svo að orði, að hún yrði „töluvert ódýrari í rekstri“ en ofnar, og að 3000 kr. sparnaður yrði í ofnakaupum. - 2. liðurinn er styrkurinn til unglingaskóla utan Reykjavíkur. Þessi hækkun er sett inn í samráði við fræðslumálastjóra og er sjálfsögð afleiðing af því, að skólunum fjölgar. Ríkið styrkir skólabyggingar og verður því að hækka styrkinn til rekstrar þeirra, ef hann á að vera hlutfallslega jafnmikill og áður. Fræðslumálastjóri gat þess jafnframt, að hann teldi æskilegt, að liðkað væri um skilyrðin fyrir nemendafjölda og lengd skólatíma fyrir því að smærri skólar í sveitum fengju styrk. Tjáir fjvn. sig því samþykka fyrir sitt leyti. - Þá er 3. liðurinn, styrkur til Björns Jakobssonar íþróttakennara, til þess að reka íþróttaskóla í Þingeyjarsýslu. Þar er um óvenjumerkilegt mál að ræða, en þar sem svo var að heyra við 2. umr., að það sætti nokkurri andúð, finn jeg sjerstaka ástæðu til að fara um það nokkrum orðum. Mál þetta er alveg óvenjulega vel undirbúið og svo vel boðið um fjárframlög af þeirra hálfu, sem að standa, að sjerstök ástæða er til, að ríkið styrki af sinni hálfu. Skal jeg fyrst láta þau skjöl tala, sem lágu fyrir nefndinni. Fyrst vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr brjefi frá þrem merkum Þingeyingum, Jóni Gauta Pjeturssyni. Sigurði Bjarklind og Arnóri Sigurjónssyni skólastjóra að Laugum: „.... Vjer þurfum að fá íþróttaskóla hjer á landi, þar sem hægt er að kenna þjóðlegar og almennar íþróttir: fimleika, sund, glímur, skíða- og skautahlaup og aðrar útiíþróttir. Og þessar íþróttir þarf að kenna svo, að nemendur verði færir um að kenna þær öðrum eða stýra íþróttaiðkunum heima í sveit sinni. Skólinn þarf að vera kennaraskóli í íþróttum. Og til þess að öll skilyrði geti verið fyrir hendi um gott skipulag og aðstöðu, þarf að velja honum stað í sveit. Þetta er ekki nýmæli. Hugmyndin er gömul hjer, og samskonar stofnanir eru til erlendis. Það má fullyrða, að allir, sem skilja gildi íþrótta, viðurkenni nauðsyn þessa máls og aðeins erfiðleikarnir við framkvæmd þess og kostnaður hafi tafið fyrir því, og geti tafið fyrir því enn. Vjer, sem undir þetta erindi ritum, höfum verið hvattir til að benda Alþingi Íslendinga á einfalda lausn í þessu máli: stofnun íþróttakennaraskóla í nágrenni við Alþýðuskóla Þingeyinga. Skilyrði til þessa eru ákjósanleg. Nú er þegar til góð yfirbygð sundlaug við alþýðuskólann; skíðabrekkur eru þar í besta lagi, hægt að hafa vald á heitu vatni til að fá skautasvell, og mjög auðvelt að koma upp ágætum leikvöllum í næsta nágrenni. Alþýðuskólinn gæti notið íþróttakenslu íþróttaskólans, en nemendur íþróttaskólans aftur á móti kenslu (fyrirlestra) í alþýðuskólanum, og báðir þannig notið góðs af samvinnunni. En tvent vantar samt, sem alþýðuskólinn verður þó að fá fyr eða síðar íþróttakennara og fimleikahús, ásamt nokkurri viðbót við nemendaíbúðir. Þetta mál hefir verið rætt við Björn Jakobsson fimleikakennara í Reykjavík. Alþýðuskóli Þingeyinga er í æskusveit hans, og oss er kunnugt um, að það var æskudraumur hans að koma upp íþróttaskóla, slíkum sem þessum. Björn hefir tjáð oss, að hann væri fús til að beitast fyrir því að koma hjer upp íþróttaskóla, þó að hann yrði ekki meir studdur til þess í bráð af íslenska ríkinu heldur en svo, að hann fengi að halda þeim launum, er hann hefir nú, þó hann flyttist norður. Oss er kunnugt um, að fleiri fimleikakennarar myndu fást til þessa, þeir er kynst hafa allri aðstöðu, en Björn er sá maður, er vjer viljum fá, meðal annars vegna þess, að hann er hjeðan upp runninn ....“ Þá vil jeg leyfa mjer, með samþykki hæstv. forseta, að lesa upp örstuttan kafla úr brjefi, sem Björn Jakobsson sendi Alþingi: „Jeg hugsa mjer, að skólinn geti í framtíðinni rúmað 12–15 nemendur, að minsta kosti, og að þangað sæki íþróttamenn, er vilja læra til hlítar þær helstu íþróttir, sem hægt er að iðka hjer á landi, sjer í lagi leiðbeinendur íþrótta fyrir ungmennafjelög og íþróttafjelög og einnig kennarar við skóla landsins; því að innanlands er enginn skóli, er veiti tilsögn og fræðslu um íþróttakenslu, nema fimleika. Eins og veðurfar er hjer á landi, eru það einmitt vetraríþróttir, skíðafarir og skautahlaup, sem eiga að verða öndvegisíþróttir þjóðarinnar. Umsækjendur í Þingeyjarsýslu hafa farið fram á það, að jeg fengi að halda sömu launum við íþróttaskólann eins og jeg hefi við mentaskólann. Var það gert í samráði við mig og bygt á því, að sýnilegt var, að jeg yrði að koma upp nauðsynlegum húsakosti skólans vegna. Samþykki Alþingi umsókn þessa, vil jeg skuldbinda mig til þess að hafa, án frekari fjárframlaga úr ríkissjóði, komið upp hæfilega stóru fimleikahúsi fyrir fimleikaskólann innan fimm ára eftir að skólinn tekur til starfa, og sje það hús eign skólans og Laugaskólans ....“ Það, sem hjer er um að ræða, er: í fyrsta lagi, að Björn Jakobsson, lærðasti og besti íþróttakennari landsins, vill beita sjer fyrir málið og taka við forstöðu slíks skóla. Í öðru lagi er aðstaðan til þess að reka skólann hin besta, sem verið getur, þar sem sundlaug er til, þar sem aðstaða til útiíþrótta er hin besta og þar sem alþýðuskóli starfar jafnhliða og nemendur hans geta notið íþróttakenslunnar og nemendur íþróttaskólans alþýðufræðslunnar. Í þriðja lagi ætlar forstöðumaður að skuldbinda sig til, án frekara framlags úr ríkissjóði, að reisa nauðsynleg hús innan ákveðins tíma, en notast við hús alþýðuskólans þangað til. Í fjórða lagi vil jeg ekki efa, að öllum sje ljóst, hve líklegt til gagns það væri, að slík stofnun væri reist. Jeg vil telja það orðið alment viðurkent, hver nauðsyn íþróttaiðkanir eru fyrir heilsu manna. Meiri hl. fjvn. - því að því miður klofnaði nefndin um þetta - þótti sjálfsagt að koma á móti slíkum áhuga í öðru eins gagnsemdar- og þrifnaðarmáli. Nefndinni þótti rjettara form, að styrkurinn væri veittur til forstöðumanns til skólahaldsins, því að þá verður hann ekki greiddur nema skólanum sje haldið uppi. Þar sem jeg trúi fastlega á gagnsemi þessa máls, vil jeg mæla eindregið með því. - Þá er 4. liðurinn, umbót á skólahúsinu á Núpi í Dýrafirði. Það er ætlun skólastjórans: í fyrsta lagi að setja miðstöðvarhitun í húsið og í öðru lagi að bæta vatnsleiðsluna til skólans. Skólastjóri sækir um 3500 hr. styrk til þessa, en vitanlegt er, að það kostar miklu meira. Skólinn er einstaks manns eign, en öllum ber saman um, að hann sje sjerstaklega góðs maklegur. Skólinn er, eins og kunnugt er, rekinn af sjera Sigtryggi Guðlaugssyni, og hefir hann fengið ágætt orð fyrir mikið og gott starf. Nefndin vill veita þennan styrk, þó að skólinn sje í eign „privat“manns. Get jeg vísað til fyrri ummæla um, að rjett sje að veita fje til miðstöðva í skólum. Annars getur hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) gefið nánari upplýsingar um þennan skóla. Þá er nýr liður við 14. gr. 13. XIX, um að veittt 1000 kr. styrk til þess að gefa út landslagsuppdrátt af Íslandi. Um þetta lá erindi fyrir nefndinni frá Sambandi íslenskra barnakennara. Í núgildandi fjárlögum eru veittar í þessu skyni 1500 kr. Ætlast nefndin til, að þetta sje lokastyrkur. Það er óhætt að fullyrða, að hjer er um þarfa útgáfu að ræða, og þar sem samband íslenskra barnakennara er útgefandinn, er áreiðanlegt, að þetta er ekki gróðafyrirtæki, heldur kemur styrkurinn fram í lækkuðu verði á kortunum fyrir börnin. Þá er 15. gr. Þar er farið fram á launauppbót til 1. og 2. bókavarðar við Landsbókasafnið, 500 kr. handa hvorum. Frá báðum þessum mönnum lágu erindi fyrir nefndinni. Það er enginn efi á, að þessir menn bera hlutfallslega minna úr býtum en hliðstæðir starfsmenn. 1. bókavörður óskar að verða hliðstæður adjunktum við mentaskólann. Er þó vinnutími hans lengri og sumarfrí sama sem ekkert. Annar bókavörður bendir á, að laun sín lækki við það, að hann flyst úr aðstoðarbókavarðarstöðu í þetta embætti, og vill fá jöfn laun og 1. bókavörður. Nefndin vildi ekki hrófla við launalögunum, en fanst sanngjarnt að veita þessa úrlausn. Þá lá fyrir erindi frá Bjarna Sæmundssyni, þar sem hann óskar að bætt sje við Náttúrufræðifjelagið 1500 kr. handa aðstoðarmanni. Rökstyður hann það svo, að störf við safnið hafi mjög vaxið, því hafi m. a. bæst jurtasöfn, sem þurfi mikla umhirðu. Hæfur maður er fáanlegur til að taka að sjer starfið fyrir þessa litlu borgun, maður, sem stundað hefir náttúrufræði, þó ekki hafi hann tekið próf. - Nefndin hefir fallist á að hækka þennan lið. Þá kemur till. um fjárveitingu handa þeim frændunum Helga og Gunnlaugi Briem. Þeir eru báðir kunnir deildinni, voru báðir bornir fram síðast. Var annar feldur með hærri upphæð en hjer er farið fram á, en hinn tekinn aftur í bili. Fjvn. telur þessa menn alveg sambærilega. Við 2. umr. var gerð grein fyrir, hvað þeir ætluðust fyrir. Það er kunnugt, að þeir eru báðir efnilegir menn, og stunda báðir nauðsynlegt nám. Út af 14. lið 16. gr., um viðbótina til efnarannsóknarstofunnar, skal jeg taka það fram af nefndarinnar hálfu, að svo er til ætlast, að framvegis verði gefin út árleg skýrsla um starfsemi þessarar stofnunar, eins og tíðkast erlendis. Hingað til hefir það ekki verið hægt, vegna annríkis forstöðumannsins og lítillar fjárveitingar til stofunnar. Þá er næst 2000 kr. hækkun til bryggjugerða og lendingabóta. Nefndin hefir fengið nýjar upplýsingar frá vitamálastjóra um bryggjuna á Húsavík. Það, sem nefndin bygði á áður, var ekki ábyggilegt, og því var nauðsynlegt að hækka liðinn vegna þessarar bryggju, í samræmi við þessar nýju upplýsingar vitamálastjóra. Þá leggur nefndin til að hækka starfslaun manns þess er vinnur að leiðbeiningum við húsagerð í sveitum. Fyrir nefndinni lá erindi frá þessum manni, Jóhanni Kristjánsyni, og fer hann þar fram á að verða settur á bekk með ráðunautum Búnaðarfjelags Íslands. En þeir fá 3000 kr. byrjunarlaun með dýrtíðaruppbót, er hækka á 10 árum upp í 4000 kr. Ef sú regla gilti um Jóhann Kristjánsson, hefðu laun hans átt að verða 4000 kr. fyrir 3 árum. Jóhann Kristjánsson gat þess, að hann mundi ekki treysta sjer til að halda starfinu áfram nema hann fengi launaviðbót. Nefndinni er kunnugt um, að þessi maður hefir staðið mjög vel í stöðu sinni. Hún telur hann yfirleitt mjög þarfan starfsmann og álítur rjett að hækka laun hans sem þessu nemur. Þá eru tvær smátillögur v ið 18. gr., um styrk handa tveimur ekkjum og tveimur póstum. Guðný Jónsdóttir er ekkja Björns Bjarnarsonar sýslumanns og alþingismanns. Hún hefir hingað til ekki fengið slíka viðbót. Fyrir nefndinni lágu fullnægjandi upplýsingar um, að fyllsta þörf væri á að veita þennan styrk. Kirstín Þ. Blöndal er ekkja Ásgeirs Blöndals læknis, sem var ágætur starfsmaður. Lágu einnig fyrir fullnægjandi upplýsingar um hennar þörf. Þá eru smáupphæðir til tveggja pósta. Um Jens Þórðarson lágu fyrir upplýsingar um sjerstakar ástæður. Hann er blindur. Hitt er ný umsókn. Böðvar Sigurðsson er 23 ára póstur, mjög samviskusamur maður, en hniginn að aldri og heilsubilaður. Í raun og veru eru ekki fleiri till. frá fjvn. Þó að standi á þskj. 297, að LXIX. liður sje frá fjvn., er hann í raun og veru frá skrifstofu Alþingis. En þar er ekki um annað en rjettmæta tilfærslu að ræða. Hefi jeg svo ekki ástæðu til að tala meira.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi setið hjá og hlýtt á mál manna, meðan fram hafa farið umræður um fyrri hluta fjárlaganna. En nú vill svo til, að við þennan hluta þeirra, sem að þessu sinni er til umræðu, á jeg nokkrar lítilvægar brtt., og get jeg því ekki staðið mig við þögnina. Umræðurnar hingað til hafa þó ekki að öllu leyti snert fjárlögin. Hjer hafa farið fram einskonar eldhúsdagsumræður í sambandi við fyrri kaflann og ekki verið laust við reiptog milli einstakra hjeraða um fríðindi þau, er þeim bæri í fjárlögunum. Jeg ætla ekki að taka neinn þátt í þessu reiptogi eða bæta neinu við það. Eitt mál allsendis óskylt fjárlögunum, járnbrautarmálið, hefir líka verið dregið inn í umræðurnar, og lítillega komið við mig í því sambandi, en jeg leiði einnig hjá mjer að svara því nokkru. Þá hafa líka verið haldnir heimspekilegir fyrirlestrar um fjárhagsafkomu þá, er vænta megi næstu árin. Jeg lagði eyru við þessu, af því að mjer þóttu spárnar ekki allskostar viðfeldnar eða rökstuddar. Það mun hafa verið hæstv. fjrh. (JÞ), sem einna ljósast talaði um þetta, og ljet hann á sjer skilja, að hann byggist jafnvel við alvarlegri fjárhagskreppu. Undir þetta tóku nokkrir þm., og virtist talsverður uggur um, að eitthvað mjög alvarlegt væri í vændum. Jeg get lýst því yfir fyrir mitt leyti, að jeg er ekkert hrifinn af svona spádómum og legg engan trúnað á þá. Að því er snertir ófyrirsjáanlega atburði, svo sem ísrek, eldgos, drepsóttir o. þ. h., þá er engu hægt um slíkt að spá. Öðru máli er að gegna um kreppu, sem orsakast gæti af því, sem að meira eða minna leyti er sjálfrátt. Jeg gæti búist við, að þesskonar kreppu mætti vænta, t. d. ef mjög yrði ör hækkun ísl. krónunnar. En það má skoða eins og sjálfráða kreppu, þar sem það er á valdi þings og stjórnar, hvernig fer um þá hækkun. Fleira þessu líkt getur valdið sjálfráðri kreppu. Ef t. d. rekstrarfje landsmanna, því, sem bankarnir ráða yfir, verður eins og að undanförnu mestöllu veitt í fánýtt verslunarbrask og stopulan sjávarútveg, í stað þess að leggja það í öruggan atvinnurekstur, þá getur af því leitt alvarleg kreppa og efnaleg hnignun. En slíkir hlutir sem þessir eru að miklu leyti viðráðanlegir. Þegar því er spáð um erfiða afkomu næstu ára, er engin ástæða til að taka það alvarlega, nema að því leyti, sem um mistök getur verið að ræða hjá þingi og stjórn um þá hluti, sem jeg hefi nefnt, eða aðra slíka. Harðæri stafandi af óhagstæðum náttúruviðburðum verður eigi sjeð fyrir. Þess vegna er jeg ekkert hræddur við að samþykkja nauðsynlegar fjárveitingar að þessu sinni, úr því fjárhagurinn leyfir. Með þessu segi jeg ekki, að jeg vilji styðja hverja þá till., sem hjer liggur fyrir. Jeg hefi sýnt við atkvgr. um fyrri hluta fjárlaganna, að jeg er mótfallinn mörgu, sem fram hefir verið borið. En það er ekki af ótta við framtíðina eða hrakspárnar, heldur af eðlilegri varfærni og sparnaðartilhneigingu. Jeg ætla svo að láta þennan formála nægja. Jeg býst ekki við, að jeg hafi komið svo illa við neinn, að hann verði til þess að lengja umr. Þá skal jeg hverfa að þeim fáu brtt., sem jeg á þátt í, að hjer eru fluttar. Fyrst er XXXI. liður á þskj. 297, sem jeg flyt ásamt þingmönnum Ísafjarðarsýslu (JAJ og ÁÁ) og hæstv. forseta (BSv). Till. fer fram á að hækka styrk til barnaskólabygginga úr 10 þús. kr. upp í 37 þús. kr. Er ætlast til, að 29 þús. af þeirri upphæð gangi til þriggja barnaskóla, sem bráð þörf er á að reisa, 15 þús. til barnaskólans í Nesþorpi og 7 þús. til hvors hinna, í Súðavík og Öxarfirði. Nú er orðin venja, svo sem kunnugt er, að styðja slíkar byggingar með 1/3 stofnkostnaðar. Samkvæmt því frv. um fræðslu barna, sem nú er fyrir þinginu, er því slegið föstu, að svo skuli vera. Hjer er því ekki um neitt eyðslufje að ræða, heldur lögmælt gjöld. Spurningin er aðeins nú, hvort leggja skuli þetta fje fram á næsta ári eða nokkru síðar. Jeg skal geta þess um barnaskólann í Nesþorpi, að þessi 15 þús. eru líklega ekki meira en ¼ stofnkostnaðar, því áætlað er, að húsið kosti 60–70 þús. kr. Það ætti því að vera beinn hagnaður fyrir ríkið að leggja þetta fje fram strax, áður en búið er að lögfesta þá skipun, að ríkissjóður skuli greiða 1/3 stofnkostnaðar. Jeg skal geta þess, að 1922 fór jeg fram á litla upphæð til byggingar þessum skóla, 5000 kr. að jeg ætla, en fjekk þá ekki áheyrn. Jeg hygg, að skólinn, sem þar er, hafi verið bygður 1907 eða 1908, en hann er löngu orðinn of lítill og ófullnægjandi, enda nemendatala nú orðin þreföld við það sem þá var miðað við. Hv. frsm. (TrÞ) lagði, að því er mjer skildist, fremur á móti þessari till. og gat þess, að fjvn. ætlaði að bera fram till., sem breytti upphæðinni, svo að hún yrði alls 20 þús. hr. Jeg get ekki álitið, að með því verði fullnægt þessum þremur skólum, jafnvel ekki neinum þeirra, því þessar 20 þús. kr. eru ekki nema liðlega handa einum þeirra, þeim stærsta, og er þá sama sem ekkert eftir handa hinum. Jeg vil vekja athygli á því enn, að það er beint hagræði fyrir ríkið að losna við Nesþorpsskólann nú, þar sem ekki er farið fram á nema ¼ stofnkostnaðar, eða minna. Þá á jeg brtt. við 15. gr. 16. a., um styrkinn til skálda og listamanna. Fjvn. fjekk samþykta við 2. umr. þá breytingu við þennan lið, að hver einstakur styrkþegi skyldi ekki fá minna en 1000 kr. Upphæðin öll er 10 þús. kr., svo að það er ljóst, að í mesta lagi er hægt eftir þessu að veita 10 mönnum styrk. Verði einhverjum veitt meira en 1000 kr., geta styrkþegar ekki orðið svo margir. Umsækjendur síðast munu hafa skift tugum. Mjer finst rjett að breyta þessari aths., sem fjvn. setti, og færa lágmarksgjaldið niður. Jeg legg til, að í staðinn fyrir 1000 kr. komi 600 kr. Jeg sje, að sú upphæð, þótt lítil sje, getur oft orðið slíkum mönnum að miklu liði. Hún getur veitt þeim meðal annars það lánstraust og álit hjá þeim, sem annars vildu styrkja þá, sem gerir þeim fært að nota bæði tíma og upphæðir þær, sem þeim þess vegna áskotnast, til þess að stunda list sína. Jeg álít þetta betra heldur en að skifta svo, að frá einu ári til annars sje fært á milli manna. Þetta er, eins og allir sjá, fremur til sparnaðar en eyðslu, ef litið er á þá hlið málsins. Loks er þriðja till., sem nafn mitt er tengt við, það er LI. liður á þskj. 297. Jeg fer þar fram á breytingu á 16. gr. 22. tölulið, að til markaðsleitar verði veittar 12 þús. kr. í staðinn fyrir 5 þús. kr. Og af þessum 12 þús. kr. fer jeg einnig fram á, að veittar verði eftir umsókn Karli Þorsteins 7 þús. kr. til markaðsleitar fyrir íslenskar sjávarafurðir í löndunum sunnan og austan Miðjarðarhafs og í Balkanlöndunum, og verði sú ferð farin í samráði við ríkisstjórnina. Mjer finst jeg hafa því gildari ástæður til að bera fram þessa ósk, sem nú horfir svo erfiðlega um sölu sjávarafurða og margir líta með áhyggju fram til vorsins og sumarsins. Það má segja, að dag frá degi falli í verði íslenskar sjávarafurðir. Á markaðinn berst meira heldur en hann getur vel tekið á móti, - sá takmarkaði markaður, sem við höfum notið undanfarið. Og þó er vitanlegt að í þessum löndum, sem jeg nefndi, eru fiskneytendur fjölmargir. Það er líka vitanlegt, að jafnvel íslenskar sjávarafurðir eru fluttar þangað, þótt það sje ekki beint gegnum íslenska útflytjendur, heldur gegnum hendur Englendinga og annara útlendra manna. Karl Þorsteins hefir farið fram á stuðning um þetta í umsókn til stjórnarráðsins af því fje, sem óeytt er frá fyrra ári í þessu skyni, en þessu var hafnað með skírskotun til þess, að vjer ættum erindreka á Spáni. Síðan hefir Karl farið fram á að fá sjerstaka veitingu í fjárlögum í þessu skyni, með erindi til fjvn., en nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að taka upp þessa veitingu, þótt meiri hluti sjávarútvegsnefndar hafi mælt með henni. Jeg hygg fyrir mitt leyti, að hjer sje um mjög þarflegt og gott mál að ræða. Af því að jeg þekki persónulega þennan mann og veit, að hann er bæði vel hæfur og sjerstaklega vandaður maður, þá finst mjer, að jeg verði að gera mjer þær allra bestu vonir um, að hann geti afrekað eitthvað í þessu efni, og þess er óneitanlega þörf. Jeg skal geta þess, að þessi maður hefir í erindum fisksölufjelags farið nokkrar ferðir til útlanda og dvalið suður á Spáni og Ítalíu, einnig farið til Suður-Ameríku í sömu erindum. Hann er sjerstaklega vel að sjer í tungumálum, aðalmálunum, ensku, þýsku og frönsku, og töluvert vel fær í spönsku. Þar fyrir utan hefir hann mikla æfingu að því er snertir sölu fiskjar, af því hann hefir starfað síðastl. 5–6 ár einmitt fyrir fjelag fiskútflytjenda hjer í bæ sem og ytra. Jeg leyfi mjer því að líta á þessa till. einnig sem sparnaðartill. fremur en eyðslutill., því að lítil útfærsla markaðsins ætti fljótlega að samsvara þessum tilkostnaði. Upphæðin, 7000 kr., er að vísu alt of lítil til þess að ferðast fyrir hana um þessi lönd, svo að leitað verði þar til hlítar. En jeg hefi dálitla von um, að einstakir menn muni að öðru leyti hlaupa undir bagga og leggja eitthvað af mörkum. Fyrir því vænti jeg þess, að þessi litla upphæð muni geta gefið - ef ekki á þessu ári, þá samt á næstu árum - það í aðra hönd, að ekki verði eftirsjá að því að veita hana. Jeg þykist ekki þurfa að fara fleiri orðum um þessa brtt., og get að öðru leyti skírskotað til kunnugleika margra háttv.þdm. á þessum umsækjanda. Aðeins með fáum orðum vildi jeg svo minnast á brtt. á þskj. 304, sem nafn mitt er einnig tengt við. Þar er farið fram á nýjan lið við 16. gr., 200 þús. kr. fjárveitingu til að byggja strandferðaskip. Þessa till. tek jeg aftur vegna annara ráðstafana, sem við flm. höfum komið okkur saman um að gera í þessu efni. Jeg hygg því verði fagnað fremur en hitt; mjer skildist svo á einhverjum hv.þdm. fyrir fáum dögum, að honum kæmi illa að þurfa að greiða atkvæði um þessa tillögu. Nú þarf hún engum að valda ama. Áður en jeg sest niður, verð jeg að víkja örfáum orðum að hv. 1. þm. Árn. (MT) í allri vinsemd. Við fyrri hl. þessarar umr. mintist háttv.þm. mín á þann veg, sem mjer fanst ekki meira en svo eiga við, því að hann gerði það jafnhliða því að bera saman reksturinn á bankaútibúinu á Selfossi við rekstur útibúsins á Eskifirði. Og hann reyndi að sýna fram á, að rekstur útibúsins á Eskifirði hefði verið lakari en á Selfossi. Þetta kemur nú fyrst og fremst ekki meðferð fjárlaganna við, og í öðru lagi er það alveg út í hött talað hjá háttv.þm., þegar hann beinir því að mjer, því að jeg hefi aldrei átt hið minsta við stjórn útibúsins á Eskifirði. Fyrir þá sömu skuld er jeg líka svo ókunnugur því, að jeg get í raun og veru ekki dæmt um það, hvort samanburður hv.þm. er rjettur eða ekki. Hinsvegar hefi jeg hjer fyrir mjer reikninga Landsbankans um útibú hans frá árunum 1922–1924. Jeg hefi athugað þessa reikninga og mjer hefir virst samanburður hv.þm. vera dálítið á svig við sannleikann. Jeg tók svo eftir, að hann teldi útibúið á Selfossi hafa tapað alls um 70–77 þús. kr. á rekstrartímanum öllum, og virtist það lítil upphæð. Jeg finn ekki í reikningum Landsbankans þessi 3 árin, að afskrifað hafi verið neitt hjá útibúinu á Selfossi. En jeg finn annað, sem reyndar bendir á það, að rýrar hafi þar tekjur verið. Jeg finn þar, að árið 1923, þegar útibúið hafði að láni frá Landsbankanum 2289036 kr., þá greiddi það í ágóða 155 kr., en slíkar tekjur af 2¼ milj. eru aðeins nafnið. Þetta er auðvitað svo hverfandi lítill gróði, þótt gróði sje, að enginn vafi er á því, að eitthvað hlýtur að hafa lamað reksturinn. Á Eskifirði var tap afskrifað 1924 644 þús. kr. Annað hefir þar eigi verið afskrifað til þessa. Um það hafði hv.þm. þau orð, að útibúið mundi hafa týnt 40–50% af því fje, sem bankinn átti hjá því. Upphæðin frá Landsbankanum í útibúinu var í árslok 1923 eftir reikningunum 3774000 kr. Ef litið er á afskriftina, 644 þús., eins og hundraðshluta af innieign Landsbankans, þá verður það sem næst 17%, sem tapast hefir af innieigninni. En þegar litið er til þeirra ára, sem gróða hafa gefið, þá sýna líka reikningarnir, að hver miljón á Eskifirði gefur mun meira af sjer en á Selfossi. Annars er svona samanburður með öllu þýðingarlaus, og verður í raun og veru lítið á honum bygt, vegna þess, að á öðrum staðnum er bankastarfsemin rekin með mikilli áhættu, þ. e. a. s. í sambandi við verslunarfyrirtæki og sjávarútveg, en á hinum staðnum í sambandi við landbúnað, sem auðvitað er miklu öruggari til viðskifta.

Og verslun

. Þótt jeg sje ekki kunnugur bankastarfseminni á Eskifirði, þá hygg jeg, að útibúið hafi aldrei tapað á viðskiftum við bændur; tapið 1924 stafaði nær eingöngu af óheilbrigðum verslunarfyrirtækjum, aðeins lítill minni hluti frá sjávarútvegi, en alls ekki af viðskiftum við sveitamenn. Þess vegna er það ekkert tiltökumál, þótt tap hafi komið fyrir þarna, þar sem bankareksturinn byggist nær eingöngu á viðskiftum við stopulustu atvinnuvegi. Enda lá nær fyrir hv.þm., ef hann vildi benda á mesta tjónið, sem orðið hefði á útibúunum, að nefna þá útibúið á Ísafirði. En þar mun tapið hafa stafað af líkri orsök og eystra. Í báðum þessum stöðum starfa útibúin að því að halda uppi áhættusömum fyrirtækjum í verslun og sjávarútvegi, en á Selfossi er það landbúnaðurinn, sem á hlut að máli, sá atvinnuvegurinn, sem venjulega leiðir ekki tap yfir sína lánardrotna. Það var þessi athugasemd, sem jeg hlaut að gera, því að það var vissulega töluvert villandi samanburður, sem hv.þm. gerði um rekstur útibúanna tveggja. Að öðru leyti get jeg látið mjer þetta liggja í ljettu rúmi, því að mjer er þessi bankarekstur algerlega óviðkomandi.

Jón Sigurðsson Jeg skal geta þess, sem sjálfsagt flesta getur rent grun í, að þótt fjvn. hafi skrifað undir nefndarálitið á sínum tíma fyrirvaralaust, þá var það þó engan veginn svo, að nefndarmenn væru alveg sammála um hvert atriði. Til dæmis má geta þess, að okkur íhaldsmönnum í nefndinni þótti of langt gengið um lækkun teknanna. Ennfremur töldum við, að ýmsir útgjaldaliðir, sem fjvn. tók upp, hefðu getað fallið niður að skaðlausu. En yfir höfuð var hjer þó um smærri upphæðir að ræða. Þótti mjer því ekki ástæða til að gera sjerstaklega grein fyrir afstöðu minni í hv. deild við 2. umr. öðruvísi en með atkv. mínu. Nú stendur nokkuð öðruvísi á. Nú leggur fjvn. til, að aukin verði útgjöld ríkissjóðs á þessum parti fjárlaganna eitthvað unt 98 þús. En af þessari upphæð eru aðeins kringum 36–37 þús., sem öll nefndin stendur saman um, sem sje rúmur 1/3 af útgjaldaaukningunni, sem fjvn. leggur til. En upphæðin, sem að minsta kosti við hv.þm. Borgf. (PO) getum ekki greitt atkv. með, er samtals rúmar 60 þús. Skal jeg þá ekki hafa þennan formála lengri, en snúa mjer að einstökum atriðum, sem ágreiningur hefir orðið um í nefndinni, og hefi því frekar ástæðu til þess, að hv.frsm. (TrÞ) láðist að geta a. m. k. um sum atriði, sem nefndin var klofin um. Jeg ætla þá að byrja á 26. brtt., við 14. gr., um það, að heimilt sje að launa presti eða prestvígðum manni, til þess að fara um land alt til þess - eins og komist er að orði - að efla andlega samvinnu meðal presta og til kristilegra áhrifa á söfnuði úti um land. Fyrsta spurningin er náttúrlega sú: Er þessa manns þörf? Það er nú svo, að það eru til fleiri leiðir að ná andlegu sambandi við menn, þar á meðal góðar bækur og rit. Jeg fyrir mitt leyti tel ekki nokkurn vafa á, að fyrir almenning úti um landið myndu úrvals prjedikanir vera miklu æskilegri og bera meiri árangur heldur en slík sendiför. Það má líka geta þess, að það getur verið engu að síður þörf að senda aðra farandmenn heldur en þennan póstprest eða farprest, eða hvað maður á annars að halla hann. Jeg get nefnt til dæmis farandlækna, farandlögfræðinga, farandkennara o. s. frv. Og það er líka ekkert sennilegra en að hinar stjettirnar komi líka á eftir, þær þurfi líka að ná sambandi við sína menn. Hvaða ástæða skyldi þá vera til þess að synja þeim um það sama? Hjer er enginn sparnaður á ferð, ekkert annað en nýtt embætti. Það er nú borið fyrir, að svo mörg prestsembætti sjeu nú óveitt, og þannig sparist fje, að ástæðulaust sje að synja þessari beiðni. En þó má geta þess, að þetta starf verður ekki að neinu leyti til þess að spara prestsþjónustu í landinu. Þau prestaköll, sem vantar prest, verða eftir sem áður að fela nágrannaprestinum að þjóna embættinu gegn hálfum launum. Það er því um engan sparnað að ræða. Mjer sýnist þess vegna, að þessi upphæð verði aðallega til þess að veita prestum og prestvígðum mönnum og guðfræðingum tækifæri til þess að lyfta sjer upp í sumarfríinu og ferðast um landið sjer til hressingar. Það yrði að því leyti nokkurskonar styrkur handa þeim til hressingar eftir kyrseturnar í Reykjavík. Árangurinn tel jeg ekki, að muni verða neitt meiri eða betri heldur en verður með ritum og útgáfu góðra bóka, eins og jeg áður mintist á. Þá vil jeg snúa mjer að næsta ágreiningsefninu, en það er brtt. nefndarinnar um, að Birni Jakobssyni verði veittur styrkur til þess að reka íþróttaskóla í Þingeyjarsýslu. Það hefir verið lesinn hjer upp partur af umsókninni. Yfir höfuð var það heldur losaralegt, sem sagt var um fyrirkomulag þessa skóla. Nefndin sá sjer því ekki fært að taka þetta upp við 2. umr. En eftir að erindi Björns Jakobssonar kom eftir 2. umr., var þetta afráðið. Í raun og veru lít jeg svo á, að hjer sje ekki um skólastyrk að ræða, heldur nýtt starf, að það sje verið að losa mann úr gagnlegu embætti og flytja hann þangað, sem hann hefir mjög lítið að gera. Hjer verður því ekki um annað að ræða en nýtt landssjóðslaunað starf við Laugaskólann, sem ríkissjóður verður nú og framvegis að standa straum af, ef þetta verður samþykt. Það er t. d. ekki gert ráð fyrir neinu húsnæði handa íþróttaskólanum fyr en eftir 3–4 ár; ætlast til að hann noti Laugahúsið þennan tíma; en mjer virðist ástæðulaust að leggja mikið upp úr þessum húsbyggingarloforðum leikfimikennarans. Það getur svo margt breyst á skemri tíma en 4 árum. En hvað sem öllu þessu líður, þá hefir mál þetta fleiri hliðar, og þær alvarlegar. Mjer finst ekki hægt að loka augunum fyrir því, að frá öðrum unglingaskólum víðsvegar í landinu hljóti að koma fram kröfur um samskonar fríðindi: að landið eða ríkissjóður borgi íþróttakensluna. Jeg sje ekki, hvernig hægt verður að neita þeim kröfum, ef þingið er komið út á þessa braut. Og hver er þá þörfin fyrir þessa íþróttakenslu? Svarið er í skjölum þeim, sem lögð hafa verið fram til stuðnings málaleitun þessari, og er þar sagt, að íþróttakenslu þessa eigi upp að taka vegna sveitamenningarinnar - og frsm. undirstrikaði þetta sjerstaklega. Jeg skil ekki, að þörf sje að stofna íþróttaskóla til þess að kenna sveitamönnum skíðagöngu, fara á skautum eða að venja þá við kapphlaup, knattleiki eða annað þess háttar. Sveitirnar hafa hingað til komist af án slíkra skóla, og þó hafa menn lært þessar íþróttir og lagt stund á að iðka þær. Jeg býst ekki við, að frá þessum skóla útskrifist betri skíðamenn en verið hafa í Fljótum og eru þar enn, eða að þaðan komi slyngari skautamenn en þekkjast í Skagafirði og Eyjafirði, að ógleymdum Mývetningum, sem lengi hafa á orði verið hafðir fyrir skautahlaup sín, og eru þar að auki á næstu grösum við skólann. Jeg staðhæfi, að í þessum sveitum hafa menn orðið það leiknir í þessum íþróttum, að þeir munu ekki standa langt að baki erlendum mönnum. En hvað leikfimikenslu snertir, þá er hún að sjálfsögðu góð og nauðsynleg öllum þeim, sem miklar kyrsetur hafa, en fyrir okkur sveitamennina, sem altaf erum úti við og á sífeldri hreyfingu, er síður þörf á henni. Það hefir heldur enginn hörgull verið á íþróttakennurum, að því er jeg frekast veit. Fjöldi áhugasamra manna hafa lært hjá ágætum kennurum, en verkefnin eru ekki nóg og margir þeirra, sem lært hafa, fá ekkert starf. En á meðan við höfum nóg af sjálfboðaliðum, sem fást ættu til þess að hafa kensluna með höndum, ef skólarnir æskja þess, þá sje jeg ekki, hvers vegna ríkið á að taka slíkt að sjer. Þessi maður er ágætur kennari og er mikið eftirsóttur, svo að sagt er, að nemendur hans hjer í Reykjavík skifti hundruðum, en það út af fyrir sig, að hann hefir svo mikið að gera, virðist benda til þess, að ríkið eigi ekki að kippa honum í burt frá starfi sínu; og þótt hann einhverra hluta vegna kjósi fremur ljettara starf, þarf ekki að taka það til greina á meðan hann er í fullu fjöri. Í fám orðum sagt: hjer er um ný og óþörf útgjöld að ræða, verkefnið lítið, og þó ennþá minna fyrir nemendurna, auk þess sem nýjum kröfum mun rigna niður, sem erfitt verður að þagga niður, úr því fordæmið er komið. Þá vík jeg að III. brtt. á þskj. 304, um byggingarstyrk til stúdentagarðsins. Það er meiri hluti fjvn., sem þar leggur til, að veittur sje 50 þús. kr. styrkur í þessu skyni, en jeg og hv.þm. Borgf. höfum ekki getað átt þar samleið með meiri hl. Eins og frv. er nú orðið, þá er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram byggingarstyrki til ýmsra stofnana, svo sem 100 þús. kr. til viðbótarbyggingar á Kleppi, 100 þús. kr. til landsspítalans, 125 þús. kr. til heilsuhælis Norðlendinga í Kristsnesi, auk smærri styrkja til sjúkraskýla o. fl., og þegar alt er talið, er byggingarstyrkur þessi kominn talsvert á 5. hundrað þús. kr., og sýnist það nægilegt fyrir ríkissjóð á einu ári og að við það megi una, þótt eigi sje hækkað frekar. Það má líka benda á það, að enn er ekki búið að safna nægu fje. Eins og stendur mun Stúdentafjelagið ekki hafa til umráða nema 130–140 þús. kr., og vantar þá að minsta kosti 60 þús. kr. til þess að fullnægja þeim skilyrðum, sem sett hafa verið, svo það þarf tíma til að safna þeirri upphæð. En lægi nú brýn nauðsyn við að hrinda byggingunni áfram á þessu ári, þá má benda á það, að Stúdentafjelagið hefir þó þessi 130–140 þús. kr., og ætti sú upphæð að nægja til þess að byrja á byggingunni 1927, svo engin ástæða er til þess, að hún þurfi að tefjast, þó að brtt. meiri hl. fjvn. verði ekki samþykt að þessu sinni. Á hinn bóginn vil jeg geta þess, að alt virðist benda í þá átt, að 1928 fari að ljetta svo á ríkissjóði, að það komi þá betur við, að hann leggi fram þessa upphæð. En eins og horfir tel jeg ófært, að styrkur þessi verði greiddur á árinu 1927, enda virðist mjer, þegar þessar ástæður eru athugaðar, að þeir, sem halda slíku til streitu, geri það nánast eins og að leik, svo tekjuhalli fjárlaganna verði sem mestur. Það eru raunar ýmsar fleiri brtt., sem ágreiningur hefir orðið um í nefndinni og sumar, sem jeg stend einn á móti, en þar er víðast hvar um smærri upphæðir að ræða, sem mjer þykir ekki taka að gera sjerstaklega grein fyrir, að læt mjer því nægja að sýna með atkvæði mínu, hver afstaða mín sje. En áður en jeg sest niður, get jeg ekki stilt mig um að minnast lítilsháttar á ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Hann hjelt því meðal annars fram, til þess að rjettlæta hækkunartill. sínar og fleiri hv.þdm., að það gerði ekkert til, þó að útgjöld ríkissjóðs væru aukin. Jeg skal játa, að jeg varð talsvert hissa, þegar jeg heyrði þetta, enda datt mjer í hug gamla máltækið: „Öðruvísi mjer áður brá.“ Jeg man, að um það leyti, sem jeg kom á þing, var hann talinn einn af gætnustu mönnum þingsins, og var það lengi eftir. En mjer sýnist, eftir framkomu hans í fyrra og eftir tali hans nú, að þessu horfi alt öðruvísi við. Það er ekki eins oft „nei“ í lófanum nú eins og áður, þegar greidd voru atkv. um styrki til einstakra manna og bitlinga. Eins og hann var talinn fastur á landsfje áður, verður hann nú að teljast til þeirra manna, sem vilja bruðla með landsfje. Því undarlegra finst mjer þetta, sem það er venja, að eftir því sem aldur færist yfir menn, verði þeir gætnari og stilli betur í hóf kröfum sínum. Í mínum augum er það nú svo, að ástandið framundan sje það alvarlegt, að full ástæða væri til, að hv.þdm. tækju höndum saman og reyndu alt, sem þeir gætu, til þess að takmarka sem mest útgjaldaaukningar sínar. Geri þeir það ekki og samþykki fjárlögin með jafnmiklum tekjuhalla eins og nú horfir, sje jeg ekki betur en að fjárhagsafkomu ríkissjóðs sje stýrt til vandræða. Í þessu sambandi vil jeg aðeins benda á það, að brtt. einstakra hv.þdm. við 2. og 3. umr. um hækkanir, sem ganga aðallega til utanferða, náms og listamanna, og fleiri þessháttar bitlingar, nema nú yfir 60 þús. kr., og er þetta fyrir utan það, sem stjórnin leggur til í frv., að veitt sje í þessu skyni. Þetta sýnir ógegndina og bruðlunarsemina, og að við erum komnir miklu lengra nú á þessu sviði en góðu hófi gegnir. Og jafnvel er mjer nær að halda, að við sjeum í bruðlunarseminni að ganga feti lengra en þingið 1919, sem þó hefir jafnan verið við brugðið.

Bernharð Stefánsson Jeg á tvær brtt. við þennan kafla fjárlaganna og vildi minnast á þær örfáum orðum. Þær eru báðar á þskj. 297. Fyrri till., sú XXIX. í röðinni, fer fram á, að veittar sjeu 5 þús. kr. til framhaldsnáms fyrir nemendur, sem lokið hafa gagnfræðaprófi í gagnfræðaskólanum á Akureyri. Þetta framhaldsnám var stofnað við skólann haustið 1924, eftir samþykt þessarar hv. deildar það ár og með samþykki ríkisstjórnarinnar. Fyrsta veturinn - 1924–25 - tóku þátt í þessu framhaldsnámi 22 nemendur, og af þeim las helmingurinn latínu o. fl., sem heimtað er til stúdentaprófs - en hinn helmingurinn slepti latínu, en lagði í þess stað meiri stund á nýju málin. Síðastliðið haust bættust svo 16 nýir nemendur í hópinn, sem fyrir var, en af þeim eru það aðeins 4 eða 5, sem búa sig undir stúdentspróf. Hinir nemendurnir lesa nýju málin og önnur gagnfræði. Á þessu sjest, að þetta framhaldsnám hefir tvenskonar hlutverk. Í fyrsta lagi er það einskonar æðri alþýðuskóli, sem stefnir að því að veita nemendum frekari fræðslu en kostur er á í gagnfræðaskólanum, því þar vinst ekki tími til að kenna nema helstu undirstöðuatriðin, og þarf því að bæta við, svo að nemendurnir hafi sem mest og best gagn af náminu. En auk þessa hlutverks, að veita alþýðumönnum staðbetri fræðslu en kostur er á annarsstaðar í landinu, hefir og framhaldsnámið einnig það hlutverk að greiða götu þeirra manna á Austur- og Norðurlandi, sem hafa löngun og hæfileika til náms, en ekki geta sótt mentaskólann hjer, vegna fátæktar eða annara erfiðleika, því ferðir hingað frá Norður- og Austurlandi eru langar og dýrar, húsaleiga hjer og fæðiskostnaður talsvert hærri en fyrir norðan; en sjerstaklega er það þó óheppilegt fyrir fátæka námsmenn, hve námstíminn hjer er langur. En með þessu frjálsa fyrirkomnlagi þarna norður frá geta menn haft í hendi sjer að stytta hinn árlega námstíma, auk þess sem námskostnaðurinn nyrðra er það mikið lægri, að fátækum mönnum veitist ljettara að kljúfa hann. Jeg verð því að líta svo á, að bæði þessi hlutverk framhaldsnámsins eigi þann rjett á sjer, að það sje fyllilega maklegt þess styrks, sem jeg fer fram á með brtt. minni. Þetta framhaldsnám hefir haft húsnæði í skólanum endurgjaldslaust og kennarar skólans hafa lagt á sig aukakenslu við það. Annar styrkur hefir ekki verið veittur til þess. Enda var ekki farið fram á það í hitteðfyrra, að kostnaður við framhaldsnámið yrði greiddur úr ríkissjóði. Þá var líka alt í óvissu um, hvernig þetta mundi gefast. Nú er fengin nokkur reynsla í þessu efni, og hún sýnir það tvent, að hjer er um fullkomið nauðsynjamál að ræða, og líka hitt, að það er erfitt og jafnvel óklejft að halda þessu framhaldsnámi áfram, svo að fullum notum komi, nema ríkið hlaupi undir bagga og styrki það með fjárframlögum. Annars skal jeg taka það fram, til þess að fyrirhyggja allan misskilning, að það er langt frá því, að það sje skólameistari gagnfræðaskólans á Akureyri einn, sem er að berjast fyrir þessu máli, eða jeg fyrir hans hönd. Heldur er það Stúdentafjelagið á Akureyri, sem tekið hefir málið að sjer. Það hefir kosið nefnd til þess að fylgja málinu fram. Nefndin hefir samið erindi, sem sent hefir verið Alþingi og hv.fjvn. haft til athugunar. Í erindi þessu eru glögg rök færð fyrir því, að fjárveiting sje nauðsynleg til þess að bera uppi kostnað þann, sem óumflýjanlegt sje að framhaldsnámið hafi í för með sjer. Formaður nefndarinnar er bæjarfógetinn á Akureyri, Steingrímur Jónsson, og með honum eiga sæti í nefndinni 4 aðrir ágætismenn. Þessi nefnd Stúdentafjelagsins á Akureyri sækir um 6 þús. kr. styrk. Og enda þótt jeg hefði talið fulla þörf á þessari upphæð, hefi jeg samt sem áður dregið úr þessu og fer ekki fram á meira en 5 þús. kr. Vona jeg, að það finni fremur náð fyrir augum hv. deildar heldur en ef um alla upphæðina hefði verið að ræða. Þó að jeg verði nú að viðurkenna, að útlit fjárlaganna verði alt annað en glæsilegt, ef allar hækkunartill. þær, sem fyrir liggja, verða samþyktar - eða þó að ekki nema nokkur hluti þeirra nái fram að ganga - þá verð jeg samt að telja svo mikla nauðsyn á þessari fjárveiting, sem kemur svo mörgum að notum, að hv. deild eigi að fallast á hana. Getur líka farið svo, að þetta þurfi ekki að auka útgjöld ríkissjóðs, því eitthvað ætti að sparast á rekstri mentaskólans við það, að norðanmenn hættu að sækja hann. Jeg á við, að hægt mundi að spara eitthvað á því, að þá muni ekki vera þörf á að skifta efri bekkjum mentaskólans eins mikið og nú er gert. Jeg ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta atriði. Það hefði verið ástæða til að lesa upp brjef stúdentafjelagsnefndarinnar á Akureyri til Alþingis, en það er nokkuð langt og mundi því taka of mikinn tíma, enda þykist jeg vita, að hv.fjvn. sje því kunnug, og ef til vill fleiri hv.þdm. Hverf jeg þá frá þessari fyrri brtt. minni og sný mjer að hinni síðari. Önnur brtt. mín á þskj. 297,LV er um að hækka styrkinn til U. M. F. Í. upp í 5 þús. kr. Það var samþykt í þessari hv. deild við 2. umr. fjárlagafrv. að hækka styrkinn til Goodtemplarareglunnar allverulega, eða upp í 10 þús. kr. Jeg mintist á það við 2. umr., að mjer fyndist starfsemi stórstúkunnar og ungmennafjelaganna vera svo hliðstæð, að ekki væri rjett að gera mikinn mun á styrk til þeirra. Jeg sá enga ástæðu til að gera meira en helmingsmun á þessum fjelögum, og þar eð hv. deild hefir hækkað styrkinn til stórstúkunnar, þá fanst mjer rjettlátt, vegna ungmennafjelaganna, að þeirra styrkur yrði líka hækkaður, og er þetta í samræmi við það, sem jeg hefi áður sagt. Fyrst jeg talaði um þetta við 2. umr., ætla jeg ekki að fjölyrða um það nú, aðeins vísa til þess, sent jeg sagði þá. Þessar 2 till., sem jeg hefi borið fram, fara fram á örlitla hækkun á gjaldahlið fjárlagafrv. Jeg viðurkenni samt fyllilega nauðsynina á því að fara gætilega - úr því sem nú er komið - í því að auka útgjöld ríkjssjóðs. En jeg vil minna á það, að þann tíma, sem jeg hefi setið á þingi, hefi jeg ekki verið kröfuharður vegna kjördæmis míns. Útgjöld ríkissjóðs hafa því ekki hækkað til muna vegna till. frá mjer. Get jeg því með góðri samvisku borið fram þessar till. þótt til hækkunar sjeu.

Magnús Jónsson Jeg verð nú að segja, það, að mjer þykir salurinn hjerna vinstra megin ekkert árennilegur til þess að sannfæra.

Betra að sannfæra fáa en marga

. En jeg hefi kvatt mjer hljóðs, svo að umr. yrði ekki slitið án þess að jeg hefði gert grein fyrir brtt. mínum. Jeg á hjer 2 brtt. á þskj. 304, 5. og 6. brtt.

En sú 4.?

. Það talar annar um hana. Sú fyrri er um það, að Listvinafjelagið fái 1000 kr. styrk til þess að gefa út rit um íslenska listamenn. Þetta fjelag er hv.þm. kunnugt; það naut styrks í síðustu fjárlögum, og gæti notið styrks hliðstætt við Bókmentafjelagið, þar sem það starfar að ákveðnu verkefni eins og það, og engu ógöfugra verkefni, með fundahöldum, þar sem rædd eru áhugamál listamanna, heldur sýningar á íslenskri list, og hefir þessi starfsemi fjelagsins gert mikið gagn. En það, sem er erfiðast fjárhagslega fyrir fjelagið, er það, að það hefir byrjað á því að gefa út rit, sem á að vera saga íslenskrar listar. Hafa þegar komið út 2 hefti mjög vönduð, sjerstaklega fyrra heftið. Varð útgáfan á því afardýr vegna þess, að það var gefið út á dýrum tíma, og auk þess voru prentaðar litmyndir í það, sem jók kostnaðinn að mun. Aftur á móti var farið varlegar í útgáfu síðara bindisins, ekkert litprentað, en samt var útgáfan dýr, kostaði á 4. þús. kr., og fjelagið hefir varið öllum tekjum sínum, árgjöldum fjelagsmanna, tekjum af sýningum og öllu, sem til hefir tínst, til þess að standast þennan kostnað, og er samt í skuld. Það er því ekki hægt að sjá annað en að það væri mjög vel farið, ef landssjóði væri ekki mjög um megn að veita fjelaginu þessar 1000 kr., og það er öldungis víst, að þær fara ekki í neitt annað en að efla starfsemi fjelagsins. Það eru ekki til nein önnur drög en þetta til íslenskrar listasögu. Og það, sem út er komið af henni, hefir alveg gerbreytt skoðunum manna á uppruna og þróun íslenskrar listar. Menn hjeldu, að við hefðum ekki átt neina listamenn, en þetta rit hefir sýnt, að við höfum átt listamenn, sem barist hafa við mikla örðugleika, og ýmsir þeirra hafa ekki verið neinir heimalningar í listinni, heldur numið hana erlendis og komist furðu langt áleiðis, þó að slept sje Thorvaldsen, sem einnig er tekinn með í þessu hefti. Hjer hefir legið fyrir skýrsla, sem ekki hefir víst komið til nefndarinnar, af því að hún kom svo seint til þingsins. Hún er frá form. fjelagsins og jeg ætlaði að lesa upp úr henni, en það vill svo óheppilega til, að verið er að skrásetja hana, svo að jeg hefi hana ekki í höndum á þessu augnablikinu, og verð að hætta við það. 6. brtt. flyt jeg ásamt samþingismanni mínum, hv. 3. þm. Reykv. (JakM), og er hún um styrk til Hljómsveitar Reykjavíkur. Hún fór fram á að fá 4 þús. kr., en við höfum tekið upp 3500 kr. Ef talað er um framfarir síðustu tíma, þá hefir ekki orðið eins gagnger breyting á neinn eins og í meðferð hljóðfæra, eða svo hefir það að minsta kosti verið síðan jeg fyrst kom til Reykjavíkur. Þá voru hjer menn, sem þóttu ágætir í því að leika á harmóníum og píanó, og örfáir, sem ljeku á fiðlu. En svo hafa kröfur manna breyst, að nálega engir þessara manna mundu nú telja sjer mögulegt að koma fram opinberlega. Og auk þessara framfara hafa menn nú lagt stund á fleiri tegundir hljóðfara, og er það mikil framför. Við höfum ekki fyr en á síðustu árum getað eignast listamenn eins og Pál Ísólfsson, Emil Thoroddsen, Þórarin og Eggert Guðmundssyni, Harald Sigurðsson og fleiri, sem ekki koma nú upp í hugann í svip. Allir þessir menn eru fyrirbrigði, sem talin hefðu verið fánýtur draumur fyrir nokkrum tíma. En það, sem erfiðast er talið, en jafnframt nauðsynlegt, er að hafa góða hljómsveit. Það er alveg óhugsandi, að tónlistarlíf geti þrifist hjer í Reykjavík án hljómsveitar, því að fjöldinn allur af hinum fegurstu tónsmíðum er gerður fyrir hana og eru ekki meðfæri neins annars en symfóníuorkesturs. Nú fyrir nokkru hefir verið ráðist í það þrekvirki að setja hjer upp hljómsveit, og er erfitt fyrir þá menn, sem ekki geta tekið þátt í slíku starfi, að hugsa sjer, hvílík fórnfýsi kemur fram hjá þeim mönnum, sem starfa að henni, þar sem annarsvegar er mikil fyrirhöfn og miklir erfiðleikar við það að ná valdi á hljóðfærunum, og þar sem hinsvegar 20 manna sveit verður að vinna að þessu í hjáverkum því nær ókeypis, því að þótt hljómsveitarmönnunum sje greidd lítil þóknun, þá nemur það aldrei líkt því lægstu tímavinnuborgun. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi flestir heyrt einhverntíma til Hljómsveitarinnar, og jeg vona, að jeg móðgi ekki neinn hv.þm. þótt jeg segi, að enginn okkar hafi verulega vit á að dæma um þessa hluti, en þó getum við hafa myndað okkur einhverja skoðun um það, hvort það hafi ekki verið mikið verk að koma þessari sveit upp. Nú hefir hún sem stendur 2 þús. kr. styrk frá bænum, og með öðrum 2 þús. kr. gæti hún að vísu haldið í horfinu, en þó er sá galli á gjöf Njarðar, að sveitin er hvergi nærri fullskipuð enn, lágmarkið eru 24 menn til þess að hún sje nokkurnveginn skipuð, og svo vantar hljóðfæri í viðbót, og sjerstaklega er einn galli augljós, og hann er sá, að ennþá verður að hafa harmonium með, sem hvergi er gert, þar sem um fullkomna sveit er að ræða. Það er nú fyrir sig, þótt 6 menn vanti, en það vantar meira. Það vantar kunnáttu í því að leika á viðbótarhljóðfærin, og þó að nógir menn vildu læra það, þá vantar kennarann. Nú hefir forstjóri Hljómsveitarinnar hugsað sjer að bæta úr þessu á þann hátt, að komast í samband við veitingahúsaeigendur, sem fá hljómsveitarmenn frá útlöndum, að hyllast til þess að fá hingað menn, sem kunna að leika á þessi hljóðfæri, svo að hægt sje að koma til þeirra þeim, sem læra vilja; en sennilega mundi þetta hafa einhvern aukakostnað í för með sjer, og verður þá að leggja fram fje í því skyni. Ennfremur eru hljóðfærin afardýr, og þarf að styrkja menn til að kaupa þau. Það er áreiðanlegt, hvað sem hv.þm. kunna að hugsa um þetta, að þeim peningum, sem veittir kunna að verða í þessu skyni, verður vel varið. Þeir fara ekki í neinn „luksus“, þeir fara eingöngu í það að fullkomna hljómsveitina. Þeir fara ekki í há laun forgöngumannanna, því að þeir eru áhugamenn, sem hafa sýnt frábæra fórnfýsi í þessu starfi. Nei, þetta fer alt til þess að gera sveitina svo fullkomna, að hún þurfi hvergi að koma fram sjer til minkunar. Styrknum verður varið til þess að hjer geti orðið hljómsveit, sem getur lofað mönnum að heyra hið markverðasta af tónsmíðum heimsins. Það hefir nú ýmsum mönnum verið mjög tamt að benda á árið 1930 og þau hátíðahöld, sem þá eiga að fara fram. Jeg veit ekki, hvort jeg á að fara að „agitera“ fyrir þessu máli með því að minna á það ár. En þó vil jeg taka það fram, að þá verður alls ekki komist af án góðrar hljómsveitar. Og jeg hefi heyrt menn segja það, að mjög væri það leiðinlegt, ef þá þyrfti að fá hljómsveit frá útlöndum. Hinsvegar á þetta starf langan aðdraganda og sveitin þarf að starfa í mörg ár, áður en hún getur talist fullkomin. Jeg vil svo fela þetta velvild hv.þm., og er alveg áreiðanlegt, að ef þeir sjá sjer fært að veita þetta fje, þá verður því vel varið. Þá ætla jeg að minnast á brtt. á þskj. 297, LII, um að veita Guðmundi Einarssyni myndhöggvara 4 þús. kr. styrk til þess að setja upp leirbrensluofn til myndgerðar. Þessi maður er mjög efnilegur listamaður, nýkominn frá útlöndum, fjölhæfur mjög og hefir lagt gerva hönd á flestar tegundir lista, aðallega þó myndhöggvaralist. Auk þess er hann sjerlega góður teiknari og hefir sýnt málverk eftir sig, bæði olíumyndir og vatnslitamyndir, prýðilega vel gerðar. Og þar að auki hefir hann lært að mála freskomyndir. Og eitt af því, sem hann hefir lært í síðustu för sinni til útlanda, er alt, sem lýtur að leirbrenslu til leirkerasmíðis. Hefir hann ferðast um hjer á landi til þess að leita að leir til slíks og segir sig hafa fundið leirtegund, sem hæfi mjög vel til þessa. Það er mikið keypt inn af allskonar útlendum smíðisgripum, og er sumt af þessu heldur ljelegur verksmiðjuiðnaður. Væri því mikilsvirði að fá þetta gert í landinu sjálfu. Það er því í rauninni enginn listastyrkur, sem hjer er farið fram á, heldur styrkur til þess að koma upp innlendri iðnaðargrein. Og það er mjög virðingarvert af þessum listamanni, að hann vill vinna að þessu til þess að hafa ofan af fyrir sjer, til þess að þurfa ekki að lifa á styrk framvegis. En ofnar þessir eru afardýrir, og hann getur ekki komið honum upp nema hann fái 4 þús. kr. styrk til þess. Jeg veit að vísu ekki, hvernig þessir ofnar eru gerðir, en víst er um það, að þeir þurfa að vera mjög vandaðir og listamaðurinn þarf að geta haft fult vald á öllu meðan á brenslunni stendur. Er t. d. eldtungum stýrt þannig, að þær sleikja myndirnar á þeim stöðum, sem listamaðurinn vill, og fá þær við það á sig sjerstakan blæ á þeim stöðum o. s. frv. Þá ætla jeg loks að minnast á brtt. á þskj. 297, LII, um byggingarstyrk til starfsmanna ríkisins, alt að 10% af byggingarkostnaði, þó ekki yfir 3000 kr. fyrir hverja íbúð, enda sje húsið fullgert og vandað, alt að 20 þús. kr. Þetta er í raun og veru endurveiting, því að styrkur var veittur í fjárlögum 1924, en kom þá aldrei til framkvæmda. Nú er þetta borið fram í öðru formi en 1923, því að þá var hann hærri, að því leyti, að ætlast var til, að veitt yrði 15% af byggingarkostnaði, en hjer er aðeins farið fram á 10%, og í fjárlögum 1924 var veitt ábyrgðarheimild gegn 2. veðrjetti í byggingum fjelagsins. En nú er hjer um enga slíka heimild að ræða, styrkurinn 10%, en upphæðin ein látin halda sjer. Hv. þm. muna það, að þessi styrkur hefir aldrei verið notaður og stendur inni í ríkissjóði, og jeg lít þess vegna svo á, að þegar um slíka endurveitingu er að ræða sem þessa, þá sje hún svo sjálfsögð, að ekki þurfi einu sinni að mæla fyrir henni. Það má líka benda á það, að þótt styrkurinn væri ekki notaður 1924, vegna þess að menn treystu sjer þá ekki til þess að ráðast í þessar framkvæmdir, þá geta hv.þm. verið vissir um það, að nú yrði ráðist í þær, enda þótt byggingarstyrkurinn verði lægri. Jeg ætla svo ekki að mæla frekar með þessari till., af því að jeg er sjálfur starfsmaður ríkisins og málið þess vegna skylt. Þá eru það 2 till., sem jeg að vísu flyt ekki, en eru þannig vaxnar, að jeg get ekki látið hjá líða að minnast á þær. Sú fyrri er ein af brtt. nefndarinnar við þennan kafla fjárlagafrv., og hefi jeg heyrt, að nefndin sje klofin um hana. Þessi tillaga er um það, að ef prestaköll eru laus, er kirkjustjórninni heimilt, samkvæmt tillögu prestastefnu, að verja alt að einum prestslaunum til þess að greiða ferðakostnað handa prestvígðum manni, einum eða fleirum, til eflingar andlegri samvinnu meðal presta og kristilegra áhrifa á söfnuði úti um land. Jeg vil mæla með þessari till., en sje hinsvegar ekki ástæðu til að taka fram um hana meira en hv.frsm. (TrÞ) hefir gert. Mjer finst sanngjarnt, að þegar prestaköll standa óveitt og ríkissjóður sparar á þann hátt nokkuð af því fje, sem ætlað er til þess að efla kirkju og kristindóm í landinu, þá megi taka það til þess að efla kristindómslífið með öðru móti. Því að það er altaf borgað ákveðið gjald í prestlaunasjóðinn, og úr þeim prestaköllum, sem laus standa, er borgað alveg fult gjald eins og úr hinum, sem hafa presta, og þess vegna finst mjer sanngjarnt að verja þessu fje, sem úr hinum óveittu prestaköllum kemur, til þess að bæta að einhverju upp prestsleysið þar. Háttv. 2. þm. Skagf. (JS) sagði, að góðar bækur myndu koma að betri notum en það, sem hjer um ræðir. Jeg gæti skilið þessi ummæli hv.þm., ef aðeins væri um annað tveggja að ræða. En jeg held, að þetta þurfi alls ekki að draga neitt úr útgáfu góðra bóka. En af því að mjer er ekki kunnugt um, að þessi háttv.þm. hafi sýnt neinn sjerstakan áhuga á því, að út kæmu góðar bækur með því að styðja slíkt af almannafje, þá er mjer ekki ljóst, hvers vegna hann lætur svo um mælt. Jeg lasta að vísu ekki góðar bækur, en jeg tel þær alls ekki til jafns við það, að mikilhæfur andans maður ferðist um. Það gerir áreiðanlega mikið gagn, sem ekki verður vegið í pundum, talið í krónum eða mælt í álnum. En það er mikil andleg hressing í þessu fólgin fyrir fólk úti um land, eins og hv.frsm. (TrÞ) sagði, og þess vegna engin ástæða til að vera á móti því. Það er ekki heldur nein ástæða til þess að halda, að það yrðu jafnan Reykvíkingar, sem í þessu skyni mundu ferðast um, ef mönnum er svo meinilla við þá. En hitt finst mjer of mikil meinsemi, að vera á móti þessu af því einu, að einhver kaupstaðarembættismaður kynni að fá hressingu af slíku sumarferðalagi, auk þess sem hann vinnur starf sitt. Hin tillagan, sem jeg vil leggja liðsyrði, er brtt. á þskj. 297,XXXVII, um eftirgjöf á eftirstöðvum viðlagasjóðsláns Dalasýslu til Hjarðarholtsskólans. Eins og hv.þm. er kunnugt, er sýslan mjög skuldug, og þótt búsæld sje þar í hjeraði, hafa margvíslegir örðugleikar steðjað að, harðir vetrar hafa skollið yfir og sýslan orðið hart úti af völdum þeirra; svo hvíla skuldir á henni vegna Hjarðarholtsskólans. Jörðin var keypt, þegar alt var sem dýrast, og eins áhöfn á hana, og hygg jeg, að þetta lán, sem upphaflega var 10 þús. kr., en er nú mikið afborgað, hafi gengið til áhafnar á jörðina. Og þótt þessar leifar verði gefnar eftir, þá er samt kostnaðurinn við jarðarkaupin eftir, og hygg jeg, að það verði um 30 þús. kr., sem eftir sem áður hvíla á sýslunni vegna skólans. Það má náttúrlega segja, að þótt vel hafi verið tekið í fjárbeiðni Hvítárbakkaskólans, þá sje hjer ekki farið fram á neitt hliðstætt, því að Hjarðarholtsskólinn er lagður niður. En alveg er það þó sama viðleitnin, sem hvorumtveggja skólanum hefir hleypt af stað, og jafnþungar eru fjárhagsbyrðar af báðum skólunum. Hitt má og segja, að tveir skólar svo nærri hvor öðrum hafi ekki verið heppilegir og því rjett, að annar legðist niður. En að hegna þeim, sem víkur úr vegi, með því að láta hann óstuddan með alla skuldasúpuna, en styðja hinn mjög rausnarlega, það tel jeg alls óverjandi. Það hefir nýlega verið vikið að draumi í þessari háttv. deild, og það er þá ekki úr vegi, að jeg segi frá draumi, sem mig dreymdi í morgun, rjett áður en jeg vaknaði. Mjer þótti háttv.þm. Dal. (BJ) standa hjer í deildinni og vera að tala fyrir þessari till., og var jeg mjög glaður yfir að sjá hann svo hressan. Jeg verð að segja það, að mjer finst það hálfleiðinlegt að senda honum suður að. Vífilsstöðum ekki annað en hræin af þeim fáu till., sem hann hefir sent þessari háttv. deild til fyrirgreiðslu. Mjer finst, að það væri vel viðeigandi, að við skiluðum honum þó einu af þessum prestslömbum lifandi. Tel jeg svo óþarft að mæla frekar fyrir þessari till.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg skal fyrst lýsa yfir því fyrir hönd fjhn., að tvær brtt. á þskj. 297, nr. 30 og 36, eru teknar aftur, þar sem fallin er tilsvarandi till. við fyrri kafla fjárlaganna. Þá er mjer falið af mentmn. að tala fyrir IV. brtt. á þskj. 304, uppbótinni til stundakennaranna Önnu Bjarnadóttur og Einars Magnússonar. Þessi fjárhæð er miðuð við það, að þau hafi sömu laun yfir sumarmánuðina og vetrarmánuðina. Það er sanngjörn krafa. Þau hafa sótt um að fá sömu laun sem fastir kennarar, en nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að ganga svo langt, enda hefir fjhn., sem það heyrir frekar undir, lýst sig andstæða opnun launalaganna. Þessari umsókn fylgja bestu meðmæli frá rektor skólans. Jeg þykist vita, að hv. deildarmenn muni vera þessu máli hlyntir, a. m. k. þeir, sem ætla sjer að fylgja frv. því um lærðan skóla, sem hjer er á ferðinni, þar sem gert er ráð fyrir því, að allir kennarar skólans verði fastir kennarar, og njóti þá betri kjara en hjer er farið fram á. Hjer er aðeins að ræða um lítið brot af þeirri stefnu, og ætti því till. að fá góðan byr. Þá skal jeg minnast á þrjár till. á þskj. 297, sem jeg ber fram. Fyrst er 28. brtt., um 1200 kr. styrk til Markúsar Kristjánssonar til háskólanáms erlendis. Samkvæmt lögum, er samþykt voru á síðasta þingi, geta þeir einir fengið styrk til náms erlendis, sem tekið hafa stúdentspróf hjer heima. En þetta var glapræði, að afskifta íslenska námsmenn, sem hafa tekið stúdentspróf erlendis, ef þeir ætla sjer starf hjer heima. Hjer var því um tvær leiðir að ræða, annaðhvort bera fram lagabreytingu eða styrkbeiðni. Jeg hefi valið hina síðari leið, því að það mun sjaldgæft, að Íslendingar taki stúdentspróf erlendis, og því ekki eins mikil þörf lagabreytingarinnar. Markús Kristjánsson er duglegur, skyldurækinn og reglusamur maður og hefir hin bestu meðmæli frá kennurum sínum. Hann stundar háskólanám í hljómlist í Leipzig og er eini Íslendingurinn, er háskólanám hefir stundað í þeirri grein. Jeg vænti þess, að hann verði látinn njóta jafnrjettis við aðra stúdenta og gjaldi þess ekki, að hann hefir tekið stúdentspróf erlendis. Þá er 33. brtt. á sama þskj., um 1600 króna utanfararstyrk til Helga Hjörvars. Hann hefir í hyggju að kynna sjer byrjendakenslu í lestri, og er síst vanþörf á því. Auk þess mun hann og kynna sjer flokkun barna og myndasýningar í skólum. Jeg hirði ekki um að nefna fleira, en hygg, að hann muni ekkert mannlegt álíta sjer óviðkomandi í utanför sinni, ef honum verður styrkur veittur. Jeg vil aðeins bæta því við, að auk þess sem Helgi Hjörvar er ágætur kennari, er hann og hinn snjallasti rithöfundur, svo sem hann hefir sýnt á síðastliðnu ári, og ætti það að vera ærið nóg ástæða til styrkveitingarinnar. Þá er 58. brtt., um 1500 kr. styrk til Guðmundar Guðjónssonar til lokanáms í húsgerðarlist. Þessi tillaga er svipaðs eðlis og till. um Markús Kristjánsson. Það vantar í fjárlögin almenna styrkveitingu, hliðstæða stúdentastyrknum, er gangi til þessa nauðsynjanáms. Till. um lögboðna fjárhæð í þeim tilgangi var feld í Ed. í fyrra, og því er þessi till. fram borin. Guðmundur er duglegur og efnilegur maður, hefir stundað nám lengi, á eitt ár eftir, en er þrotinn að námsfje. En þessi styrkur mun hrökkva langt til að hjálpa honum. Þá vil jeg að lokum minnast á till., sem fjvn. flytur á þskj. 297,34, um 3500 kr. styrk til umbóta á skólahúsinu á Núpi í Dýrafirði. Jeg vil þakka hv. nefnd fyrir að taka upp till. þessa og vona, að fylgi hennar hrökkvi til, að hún verði samþykt. Deildin ætti að kunna að meta hið ágæta. starf sjera Sigtryggs. Þetta er í fyrsta sinn, sem styrkur er veittur skólanum til húsabóta, en hann hefir lagt öll sín kennaralaun til skólans, en þau hrökkva ekki til lengur, vegna væntanlegrar mikillar aðsóknar nú þegar skólinn hefir aftur tekið til starfa, því að skólinn nýtur mikilla vinsælda og kennarar ástar og virðingar nemendanna. Jeg vænti því, að hv. deild samþykki þessa till.

Jakob Möller Jeg á nokkrar brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Fyrst er að minnast á brtt. á þskj. 304,II, um 750 kr. ferðastyrk vegna stúdentaskifta. Það hefir láðst að koma umsókn um þetta til fjvn., annars hefði hún vafalaust tekið þetta upp. Það er ekki nýtt hjer. 1924 voru veittar 1500 kr. í þessu skyni, og það var þá þannig sett í fjárlögin, að það var sýnilegt, að til þess var ætlast, að þetta yrði fastur liður í fjárlögum hvers árs. Þar er það talið undir föstu styrktarfje í sambandi við háskólann. Það er vafalaust, að hjer er um gott og nytsamt mál að ræða. Síðan háskólinn var stofnaður hafa lagst niður utanferðir stúdenta til náms í greinum þeim, sem hjer eru kendar. Af þessu leiðir, að stúdentar fara á mis við mentun þá og menning, sem ferðir og dvöl utanlands veitir. En námsárin eru sá tími, sem best skilyrði eru fyrir hendi til þess að njóta slíkra áhrifa. Til þess að bæta úr þessu, hafa stúdentar hafist handa með það að koma nemendum háskólans til annara landa með stúdentaskiftum, þannig að þeir útvega stúdentum ókeypis dvöl erlendis, gegn samskonar fríðindum hjer heima. Þessi skifti eru gerð í tvenskonar skyni bæði til náms og svo til viðkynningar. Hvorttveggja er þarft. Margir hafa stuðlað að þessu, svo sem Eimskipafjelagið og Bergenska fjelagið með ívilnanir í fargjöldum, og svo hafa ýmsir „privat“menn veitt ókeypis dvöl bæði hjerlendis og erlendis. Jeg býst við, að allir hv.þm. geti gert sjer grein fyrir því, hverja þýðingu það hefir fyrir íslenska stúdenta að komast til útlanda. En svo er önnur hlið á þessu máli. Með kynningu erlendra stúdenta á landi og þjóð er það nokkurnveginn víst, að Ísland eignast þar góða vini, er gera því gagn síðar með umtali og þekkingu. Jeg hefi fengið skýrslu um nokkra af erlendu stúdentunum, sem hjer hafa dvalið. Það er sýnilegt, að þeir hafa tekið að sjer að vinna íslensku þjóðinni gagn. Þeir hafa vakið athygli á bókmentum vorum með því að þýða þær og flytja fyrirlestra o. s. frv. Jeg geri ekki ráð fyrir að þurfa að fara fleiri orðum um þetta. Hjer er um litla upphæð að ræða, en sjálfsagt mál. Jeg vænti þess, að fjvn. mæli með till. Verði mótmælum hreyft, geymi jeg mjer rjett til að tala frekar um þetta síðar. Þá á jeg ekki sjálfur fleiri brtt. við 14. gr., en við 15. gr. á jeg 4 brtt., og auk þess hefi jeg lofað að mæla með einni brtt. frá hv.þm. Dal. (B.T). um ferðastyrkinn til Ásmundar Sveinssonar. Hann hefir dvalið í Stokkhólmi um nokkur ár við myndhöggvaranám við konunglega listháskólann þar. Hann hefir getið sjer þar góðan orstír. Hann fjekk verðlaun 1922 fyrir ýms verk, sjerstaklega myndastyttu, sem hjer er mynd af, ásamt fleiri verkum hans. Þessari styrkbeiðni fylgja eindregin meðmæli kennara hans. Styrkinn ætlar hann að nota til Rómaferðar, en þangað getur hann ekki komist nema hann fái styrkinn. Annars hefir hann lokið námi og vinnur nú fyrir sjer, ekki eingöngu með list sinni, heldur einnig með húsaskreytingu, sem hann hefir líka lagt stund á. Hann gæti fengið betri atvinnu í Svíþjóð, ef hann vildi gerast sænskur ríkisborgari, en hann metur svo mikils þjóðernið, að hann vill ekki afsala sjer ríkisborgararjettinum, þó að fjárhagsleg fríðindi komi á móti. Af meðmælunum sjest, að hjer er um efnilegan listamann að ræða, og vil jeg því leyfa mjer að mæla hið besta með því, að hv. deild samþykki þessa brtt. Þá á jeg hjerna þrjár till. Tvær af þeim bar jeg fram við 2. umr., en þær voru feldar þá. En nú hefi jeg fært upphæðirnar lítið eitt niður og vænti því, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja þær nú. Þriðja brtt. er ný, um 2000 kr. styrk til Guðmundar Gíslasonar Hagalíns til ritstarfa. Það er kunnugt af því, sem hann hefir þegar látið frá sjer fara, að hjer er um efnilegan skáldsagnahöfund að ræða, og má gera sjer miklar vonir um hann í framtíðinni, ef hann fær að njóta sín. En til þess að geta náð sem mestum þroska í list sinni, er honum nauðsyn að geta ferðast meðal erlendra þjóða og kynna sjer líf þeirra og bókmentir. Og þess vegna er farið fram á þennan litla styrk. Þá er loks till. á þskj. 310 um 2500 kr. styrk til frú Guðrúnar Indriðadóttur leikkonu. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá er hún ein hin besta og þektasta leikkona landsins. En þó er ekki farið fram á fjárveitingu þessa af þeim ástæðum, heldur af þeirri sjerstöku ástæðu, að hún hefir farið utan í vetur í þeim tilgangi að kynna sjer þjóðdansa meðal Norðurlandaþjóða, með það fyrir augum að endurreisa hina fornu vikivaka hjer á landi. Frú Guðrún hefir áður fengist við það að búa til dansa og hefir mikla hæfileika og glögt auga fyrir slíku og er mjög líkleg til þess að gera gagn á þessu sviði, og jeg vænti þess, að hv.þdm. muni gjarnan óska þess, að hinir gömlu vikivakar verði iðkaðir af nýju hjer á landi. Fornir þjóðdansar hafa náð mjög mikilli hylli um öll Norðurlönd og fengið þar mikla útbreiðslu. Og það væri leiðinlegt, ef það gæti ekki orðið einnig á Íslandi. Upphaflega ætlaði frú Guðrún aðeins til Oslo. En þegar þangað kom, komst hún að raun um það, að það væri nauðsynlegt fyrir sig að fara víðar. En við það varð kostnaður við ferðina miklu meiri en upphaflega var til ætlast. Þess má enn geta, að hv. deild hefir veitt öðrum leikkonum styrk til þess að fullkomna sig í list sinni, og væri það því mjög óviðkunnanlegt að neita frú Guðrúnu um styrk þennan, því fremur sem hjer er um mjög mikilsvert mál að ræða, en hún hefir hinsvegar aldrei notið styrks úr ríkissjóði áður. Loks á jeg brtt. við 16. gr., LIV. lið á þskj. 297, um 2000 kr. styrk til Kvenrjettindafjelags Íslands upp í kostnað við að senda fulltrúa á alþjóðasambandsþing kvenrjettindafjelaga í París 1926. Jeg vildi gera það fyrir Kvenrjettindafjelagið að flytja þetta erindi. Það sótti til hv.fjvn., en hún vildi ekki sinna því. En mjer finst það ekki vera vansalaust, úr því Kvenrjettindafjelagið er í alþjóðasambandinu, að geta ekki sent fulltrúa þangað á sambandsþing. Og mjer finst þingið ekki geta varið það atferli gagnvart kvenþjóðinni í landinu að neita um slíkan styrk, þar sem vitanlega hafa verið greiddir styrkir til manna til þess að sækja fundi í útlöndum, sem fulltrúum hjeðan hefir verið boðið að sitja. Jeg vænti því, að hv.þdm. taki till. vel og veiti þessa upphæð, sem að vísu verður ekki greidd fyr en 1927, þó hún eigi að notast á næsta sumri.

Björn Líndal Hv. frsm. fyrri kaflans (ÞórJ) gaf það í skyn við umr., að jeg mætti tala varlega um mikla eyðslusemi, þar sem jeg hefði sjálfur átt þátt í því að koma hjer inn með stórfeldan útgjaldaauka. Þessu vil jeg svara með því, að það má varla með rjettu kallast eyðsla, þótt fje sje varið til heilsuhælis Norðurlands. Þau útgjöld munu fljótt borga sig með betri heilsu og minni missi ungra og efnilegra manna. Og ennfremur er ekki rjett að telja þá fjárveitingu gerða sjerstaklega fyrir mitt kjördæmi. Heilsuhælið nyrðra er ekki fremur reist fyrir Akureyri en Vífilsstaðahælið fyrir Reykjavík. Það er reist fyrst og fremst fyrir alt Norðurland, en jafnframt einnig fyrir Suðurland að því leyti, sem það dregur úr aðsókninni þangað og gerir Sunnlendingum greiðara að fá þar vist og aðhlynningu. Jeg á hjer 3 brtt. Ein er um lánsheimild úr viðlagasjóði. Af hinum er aðeins önnur fyrir mitt kjördæmi. Hin snertir alt landið. Fyrsta brtt. mín er á þskj. 297,41, um 1000 kr. fjárveitingu til Leikfjelags Akureyrar. Þetta leikfjelag er nú 10 ára gamalt, og þótt ekki sje það eldra, þá hefir það á þessum tíma færst furðumikið í fang, leikið bæði innlend og útlend leikrit, og að dómi manna, sem vit hafa á, hefir fjelagið leyst þetta ágætlega. af hendi, enda hefir það notið ágætra hæfileika a. m. k. þriggja leikenda. Jeg skal til fróðleiks nefna hjer nokkur leikrit, sem fjelagið hefir sýnt á þessum tíma. Af innlendum leikritum má nefna Fjalla-Eyvind, eftir Jóhann Sigurjónsson, Vjer morðingjar, eftir Guðmund Kamban, Ljenharð fógeta, eftir Einar Hjörleifsson, Dóma, eftir Andrjes G. Þormar. Af útlendum leikritum skal jeg nefna Kinnarhvolssystur, eftir C. Hauch, Tengdapabba, eftir Gejerstam, og Heimkomuna, eftir Sudermann. Alt eru þetta erfið leikrit og hafa mikið menningargildi í sjer fólgið. En þó leikfjelagið sje ekki eldra en það er, þá má í raun og veru skoða það sem áframhald af gömlum leikfjelagsskap, sem þrifist hefir á Akureyri marga áratugi. Enda hefir leiklistin náð þarna meiri þroska en von er til í þessum litla bæ. Og ef þessi fjárveiting fæst, svo fjelagið geti betur beitt sjer en áður, þá má ætla, að það hafi þýðingu ekki eingöngu fyrir Akureyri, heldur fyrir nærliggjandi sveitir, sem þangað geta sótt, - jafnvel fyrir Siglufjörð. Það er lítil upphæð, sem hjer er um að ræða, enda gert ráð fyrir því, að önnur upphæð jafnhá komi frá bæjarsjóði eða einstökum mönnum. Þegar Leikfjelag Reykjavíknr fær 4–6 þús. kr., þá vænti jeg, að hv. þingdeild þyki ekki rjett að neita um jafnlítinn styrk. Hin brtt. mín var hjer einnig til 2. umræðu fjárl., en þá var farið fram á nokkru hærri upphæð. Hv. þdm. virtist þykja fullmikið að veita Kvenrjettindafjelaginu 1000 kr. En vonandi virðist þeim 800 kr. ekki óhæfilegt. Eins og kunnugt er, var slíkur styrkur veittur 1923 til landsfundar, er Kvenrjettindafjelagið hjelt hjer í Reykjavík. Og jeg skil ekki, að sanngjarnt geti verið eða rjett að neita konum á Akureyri um samskonar styrk og stallsystur þeirra í Reykjavík hafa fengið áður í sama augnamiði. Þá kem jeg að síðustu brtt. minni, um lán úr viðlagasjóði til hafnarbóta á Akureyri. Það liggur fyrir áætlun um miklar hafnarbætur á Akureyri, sem hafa verið áætlaðar að kosta ca. 300 þús. kr. Mjer er engin launung á því, að mjer var falið að reyna að útvega 50 þús. kr. styrk til þessa verks úr ríkissjóði. Og það er mjer full alvara, að Akureyri hafi ekki síður siðferðilegan rjett til slíks styrks en aðrir kaupstaðir. Jeg skal nefna Ísafjörð. Hjer á Alþingi hefir verið samþykt heimild árið 1922 til þess að veita alt að 150 þús. kr. til hafnarbóta þar. Það virðist því ekki ósanngjarnt, þó Akureyri fengi 50 þús. kr. En nú blæs ekki svo byrlega fyrir sæmilega gætilegum fjárlögum, að á sje bætandi. Því hefi jeg, þvert ofan í vilja kjósenda minna, ekki farið fram á þetta. Jeg vænti því þess, að hv.þdm. verði með þessari sanngjörnu till. um lán. Jeg hefi látið mig litlu skifta brtt.fjvn. og einstakra þm. og mundi ekki hafa haft orð á þeim, ef ekki hefði verið ein brtt., sem mjer kemur æðikynlega fyrir sjónir, og það því fremur, sem háttv.frsm. (TrÞ) hefir mælt eindregið fram með henni. Hún er þess efnis að flytja íþróttakennara nokkurn norður í Þingeyjarsýslu og borga honum 6 þús. kr. fyrir að kenna þar íþróttir. Nú er það fyrst og fremst um þetta að segja, að þó íþróttir sjeu gagnlegar, þá á það einkum við í kaupstöðum, þar sem menn hafa kyrsetur miklar og reyna lítið á líkama sinn. En slíkt á ekki við um sveitamenn, og allra síst Þingeyinga. Þeir reyna á sig allan ársins hring manna mest og hafa því litla þörf á því að stæla líkama sinn með íþróttum. Og ef þessi maður á að kenna þær íþróttir, sem sveitamenn verða sífelt að nota, t. d. skíðaferðir, þá er hægt að læra slíkt á ódýrari hátt, og ekki einungis í Þingeyjarsýslu, heldur í öllum sveitum landsins, nema ef til vill Vestmannaeyjum. Jeg skil því ekki, að menn fari að fara langar leiðir í skóla í þeim erindum að nema slíkt. Jeg mundi nú samt hafa látið það vera að minnast á þetta, þrátt fyrir alt, ef ekki hefði því skotið upp hjá hv.frsm. (TrÞ), að þessi íþróttaskóli ætti að starfa í sambandi við Laugaskóla. Og það gefur mjer ástæðu til að minnast dálítið á þann skóla, og þá einkum fjármál hans. Það er þá skemst á það að minnast, að í fjárl. 1924 veitti þingið til byggingar þessum skóla alt að 35 þús. kr., gegn 3/5 kostnaðar annarsstaðar frá. Þetta fje var greitt úr ríkissjóði. En jeg fullyrði, að annarsstaðar frá hafi ekki komið meira fje en ca. 27 þús. kr., og er þó sú upphæð ekki að fullu borguð. En hefði hjer verið fullnægt settum skilyrðum, þá áttu að koma móti styrk ríkisins 52500 kr. í beinum framlögum. Jeg kalla, að skilyrðum hafi ekki verið fullnægt, þó að lán hafi verið tekið til byggingarinnar. En nú var einmitt þannig að farið, enda stendur skólinn nú í 27 þús. kr. skuld, eða þó líklega nokkru meira, og þess var nýlega krafist af sýslusjóði, að hann ábyrgðist þetta lán. Nú stendur sýslan í ábyrgð fyrir skólann á þessum 27 þús. kr. og bak við sýsluna standa svo 20 ábyrgðarmenn. En þeir ábyrgjast ekki lengur en næstu 15 ár, að sýslan verði ekki fyrir halla af láni þessu, svo að hún kemur að vísu ekki til með að greiða vexti nje afborganir af því fyr en sá tími er liðinn og þeir lausir úr ábyrgðinni, sem bak við standa. En svo er annað atriði, sem jeg vildi vekja athygli hæstv. landsstjórnar á, að það veit enginn, hver á þennan skóla. Jeg get nefnt sem dæmi þessu til sönnunar, að sumir hafa talið, að sýslubúar ættu skólann, eða sýslusjóður. Samband þingeyskra ungmennafjelaga hefir talið sig eiga hann og líka talað um það að afhenda skólann sýslunni, og auk heldur gert það, án þess þó, að við honum væri tekið á formlegan hátt. Mjer þætti gott, ef einhver vildi fræða stjórnina og mig á því, hver á þennan skóla, því þegar menn standa í margföldum ábyrgðum, þá vilja menn gjarnan vita, fyrir hverja menn ábyrgjast. Hv. frsm. (TrÞ) gat þess, að þessi leikfimiskennari vildi skuldbinda sig til þess að koma upp leikfimishúsi án styrks úr ríkissjóði. Sú skuldbinding er auðvitað góðra gjalda verð, og jeg efast ekki um það, að maðurinn standi við þetta, ef hann getur. En ekki er alt fengið, þó að hann geri þetta án framlags úr ríkissjóði. Jeg tel sveitar- og sýslusjóði Þingeyjarsýslu koma hjer meir við en svo, að mjer standi á sama, hvað háa víxla menn draga á þá. Mjer finst því engin ástæða til þess, að menn sjeu mjög ginkeyptir fyrir slíku loforði sem þessu, svo þeir tapi dómgreind sinni af tómri þakklátssemi. Hvaðan á þessum íþróttaskóla að koma rekstrarfje? Jeg þykist mega fullyrða, að það verði fyrst og fremst heimtað úr sýslusjóði Suður-Þingeyjarsýslu og ríkissjóði. Vil jeg brýna fyrir hæstv. stjórn, að hún gæti þess betur eftirleiðis, hver eigi og beri ábyrgð á slíkum stofnunum sem þessari, er jeg nú hefi minst á. Og eins hitt, að þess sje gætt, að lagt sje fram eins og tilskilið er, þegar ríkið veitir styrk til stofnana að einhverjum ákveðnum hluta, gegn framlagi frá öðrum.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer eina brtt. við 22. gr. fjárlagafrv., um að heimila stjórninni að ábyrgjast 20 þús. kr. lán til Boga Þórðarsonar, til þess að kaupa nýtísku spunavjelar. Þessi maður sótti um fjórfalt hærri upphæð til fjvn., en hún sá sjer ekki fært að verða við því. Það stæði ef til vill öðrum nær að flytja þessa till., en jeg tel mig samt ekki of góðan til þess, þar sem er um að ræða jafnmikilvægt og þarft mál. Jeg er þess fullviss, að laust eftir síðustu aldamót, meðan Iðunn starfaði, hafi menn hjer syðra verið betur settir með að fá keypt innlent ullarband heldur en nú. Að vísu eru nú víða handspunavjelar í sveitum, en þær gagna aðeins þeim sveitum, þar sem þær eru. En sökum fólksfæðar er tóvinna óðum að leggjast niður í sveitum landsins, og verður vafalaust ekki meiri heldur en sveitirnar þurfa sjálfar með. En um kauptúnin er það að segja, að það væri nú gott og viðunandi, ef hægt væri að fá það efni, sem okkur er hentugast til klæðnaðar, en það er efni úr okkar íslensku ull, og hana ættum við að reyna að nota eins og við höfum aðstöðu til. Það hefir nú sýnt sig betur en nokkru sinni fyr, hve mikið vantar á, að þetta sje eins og ætti að vera. Hjer er flutt inn ullargarn fyrir tugi þús. kr., þó okkur henti það miklu ver, en band úr íslenskri ull er ekki fáanlegt. Þær verksmiðjur, sem hjer eru, fullnægja ekki eftirspurninni, og því verður að nota útlent garn. Og með till. þessari vil jeg gefa hv.þd. kost á því að hlynna að því, að meira verði unnið úr íslenskri ull í landinu sjálfu heldur en verið hefir hingað til. Jeg gat þess áður, að hr. Bogi Þórðarson hefði í fyrstu farið fram á 80 þús. kr. lán. En hann hefir tjáð mjer, að hann mundi reyna að koma upp þessari spunavjel, ef hann fengi þetta 20 þús. kr. lán. Spunavjelin kostar með þeim áhöldum, er henni þurfa að fylgja, um 50 þús. kr. Að fengnum þessum upplýsingum, og þar sem málið er allmikilvægt, þá hefi jeg flutt þessa till. hjer. Jeg get ekki gert mjer neina hugmynd um það, hvort fje sje fyrir hendi eða ekki, en jeg hefi orðað till. þannig, að heimildin komi ekki til framkvæmda nema fje yrði fyrir hendi. Bogi Þórðarson hefir nú á síðasta ári komið á hjá sjer, án allrar hjálpar frá hinu opinbera, nýtísku kembingu, og hefi jeg heyrt á mörgum, sem notað hafa þá vinnu, að þeim þyki hún ágæt, og til þessa hefir Bogi Þórðarson ekki notið neins tilstyrks frá Alþingi eða ríkissjóði, en það er skiljanlegt, að hann er ekki það fjárhagslega efnum búinn, að hann geti ráðist í svona miklar framkvæmdir og aukið þennan útbúnað sinn án þess að honum komi einhver hjálp. Held jeg, að við ættum, eins og reyndar í öllu yfir höfuð að tala, sem lýtur að atvinnuvegum okkar og starfsemi, að reyna, að vera sjálfum okkur nógir. Það er víst, að við getum, með því að vinna ullina okkar meira í landinu sjálfu, fengið meiri fjármuni fyrir hana. Á jeg hjer ekki eingöngu við þau not, sem við fáum við að geta haft hana til fatnaðar hjer heima, heldur að við getum líka selt íslenskt band til útlanda með meiri gróða en þarf fyrir að vinna hana, því að það er áreiðanleaa hagnaður að því að vinna ullina hjer og selja hana þannig. Þetta mundi því hafa tvenskonar þýðingu. bæði myndum við þá nota ullina meira til fatnaðar heima fyrir og sömuleiðis fá meira verð fyrir það, sem við þannig sendum unnið til útlanda. heldur en með því að senda hana óunna eins og nú er. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar að fjölyrða um þetta, því að mjer hefir virst Alþingi vera jafnan mjög fúst á að greiða fyrir svona starfsemi í landinu, og jeg man ekki til, að það hafi nokkru sinni borið við, að þau fyrirtæki, sem fengist hafa við þessháttar starfsemi, hafi ekki verið styrkt af landsfje. Þess vegna mætti segja, ef þessum manni yrði synjað um fjárstyrk, að þá yrði hann miklu harðara úti með þetta fyrirtæki sitt en nokkurt annað fyrirtæki, sem við slíkt hefir fengist, og alt bendir til, að rjettara sje fyrir okkur að greiða fyrir þessu fyrirtæki svo sem okkur er fært. Vænti jeg þess vegna, að hv.þd. taki málinu vel og að menn geti sjeð, að mjer koma ekki til að flytja þetta mál neinir hagsmunir fyrir mjtt hjerað, heldur hefi jeg flutt það af því, að jeg tel það þjóðþrifamál, og því sjálfsagt að eitthvað sje greitt fyrir því. Um aðrar till., sem hjer liggja fyrir frá hv.fjvn. og öðrum hv.þm., ætla jeg ekki að fjölyrða, frekar en við fyrri kafla þessa frv., því að jeg vil ekki gera neitt til þess að lengja umræðurnar um það.

Ólafur Thors Jeg á hjer tvær smáar brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Fyrri brtt. er XXXV, á þskj. 297, við 14. gr. B. XIV,6, um að tillagið til Flensborgarskólans verði hækkað úr 14 þús. krónum upp í 17 þús. krónur. Það er svo, eins og mönnum er kunnugt, að þessi skóli hefir um langan tíma verið kostaður af ríkissjóði, en framlagið til hans hefir verið mjög af skornum skamti. Skólinn á sjálfur sitt eigið hús, en hefir engan tekjustofn fram yfir það sem ríkissjóður leggur honum til, nema afgjald af jörðinni Hvaleyri, sem er 150 krónur á ári. Tillagið úr ríkissjóði hefir verið háð því skilyrði, að innanbæjarmenn skyldu greiða skólagjald. Þessa hefir verið freistað, og hefir það gefist mjög illa. Hefir skólanefnd Flensborgarskólans því sent mjer erindi, þar sem hún óskar, að þetta skólagjald verði látið falla niður, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr brjefi hennar. Hann er svo hljóðandi: „Út af skólagjöldum innanbæjarnemendavar það tekið fram, að þau hafa vakið megnustu óánægju hjer í bænum og hafa að mun dregið úr aðsókn að skólanum og aftrað því, að sumir efnilegir nemendur gætu notað kensluna. Fer nefndin þess vegna fram á það við hið háa Alþingi, að skólagjöldin verði numin burtu og skólinn fengi þess ríflegri styrk úr ríkissjóði, sem skólagjöldunum næmi. Þess skal getið, að á næsta ári liggur fyrir mikil viðgerð við hús skólans, sem óhjákvæmilega hefir mikinn kostnað í för með sjer.“ Eins og þetta álit ber með sjer, hafa skólagjöldin aftrað mörgum efnilegum nemendum frá að sækja skólann. Vona jeg því, að hv. deild geti gengið inn á að fella niður þetta skilyrði fyrir styrkveitingu til skólans, en samþykki aftur aukastyrk til hans, er jafngildi skólagjöldunum. Jeg skal ekki tefja umr. með því að fara að lýsa því, hverja hylli þessi skóli hefir áunnið sjer, því að það þekkja hv.þdm. ekki síður en jeg, en vona, að skólinn njóti þess, þegar til atkvgr. kemur. Jeg vil hinsvegar geta þess, að þó að jeg hafi ekki orðað nema 3000 króna aukningu á styrknum til skólans, og vilji þá láta skólagjöldin falla niður, væri þess þó full þörf, að hann væri styrktur ríflegar, því fjárhagur hans er mjög þröngur, svo að öll útgjöld hefir jafnan þurft að skera við nögl. Þannig hefir skólastjóri aðeins haft 300 króna laun á mánuði, en skólakennarar 250 krónur. Jeg vænti því, að þó að það eftirleiðis yrði gert að skilyrði, að skólagjaldið stæði, sem þó er gagnstætt von minni, þá yrði samt aukið tillagið til skólans. Jeg á hjer aðra brtt. á sama þskj. Það er brtt. LXVI, er fer fram á það, að Ögmundi Sigurðssyni skólastjóra verði veitt eftirlaun, 2000 krónur, auk dýrtíðaruppbótar, ef hann lætur af skólastjórn. Ögmundur Sigurðsson er einn af elstu kennurum þessa lands, hefir starfað við skólann sem kennari og skólastjóri í 44 ár, og hygg jeg, að ekki sje ofmælt, að hann sje einn vinsælastur kennari hjer á landi. Hann hefir í öll þessi ár búið við sultarkjör, og þess vegna ekki getað safnað fje, en honum hefir safnast annað, sem mölur og ryð fær ekki grandað. Hann er elskaður og virtur af öllum nemendum sínum, sem dreifðir eru víðsvegar um land. Jeg hefi nú gerst boðberi þessara manna og flyt hv. deild einhuga óskir þeirra allra um að þessi aldraði vinur og lærifaðir verði ekki sendur á vergang, þegar hann sakir heilsubrests verður að láta af störfum eftir langt og vel unnið starf, en það getur orðið fyr en varir, vegna þess að sjónin er farin að daprast; þó mun hann fyrst um sinn halda áfram starfi sínu, þar til honum er meira aftur farið, því að hann er enn starfhæfur og starfslöngunin óbilandi. Jeg ætla ekki að fjölyrða um mannkosti þessa manns, því að hann er þjóðfrægur, og vona jeg, að hv. deildarmönnum verði því ljúft að greiða þessum elli- og heiðursstyrk atkvæði sitt, og það því fremur, sem Ögmundur hefir reynst sjerstaklega nýtur utan kennarastarfsins. Jeg afhendi nú hv. deild þessa ósk hins fjölmenna lærisveinahóps og tek það fram, að það er í fullu trausti þess, að það sje hv. deildarmönnum kunnugt, án þess að mín umsögn komi þar til, hvílíka verðleika þessi maður hefir, og að það er fyllilega verðskuldað, sem hjer er farið fram á.

Sigurjón Jónsson Það er ein lítil brtt., sem jeg er fyrsti flm. að á þskj. 297, næstsíðasta brtt., um lánsheimild úr viðlagasjóði til sóknarprestsins á Ísafirði. Það erindi, sem þessi tilmæli byggjast á, lá fyrir fjvn., án þess þó að hún sæi sjer fært að gera það að sinni tillögu, enda eru tilmælin frá prestinum dálítið önnur en jeg fer hjer fram á við hv. deild. Það er nú svo hjá okkur, að kjör kaupstaðarpresta hafa verið mjög erfið síðustu árin, frá því að dýrtíðin óx á stríðstímunum, en tekjur þeirra hafa ekki verið svo miklar, að þeir hafi getað lifað sæmilega á þeim í kaupstöðunum, sjerstaklega þeir, sem ekki áttu hús fyrir og urðu að búa við dýra húsaleigu. Þannig hefir þetta verið á Ísafirði. Þangað kom ungur prestur eignalaus, og hefir hann flest þau ár, síðan hann kom þangað, sem mun hafa verið um 1919, orðið að búa þar við dýra húsaleigu, 2000 eða 1800 krónur á ári. Laun hans eru nú komin upp í 2400 krónur fyrir utan dýrtíðaruppbót, og sjá það allir, að þó að hann hafi nú um 4000 króna laun, þá muni honum veitast erfitt að lifa af þeim. Á síðastliðnu ári stóð honum til boða að kaupa húseign, - en jeg held, að best sje að jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesi upp fyrir hv.þd. það, sem presturinn skrifar stjórnarráðinn um það: „Með því nú að mjer stóð til boða á síðastliðnu sumri eign, sem að dómi allra, er til þekkja, er tilvalin sem prestssetur, rjeðist jeg í að festa kaup á henni, þar eð jeg einnig leit svo á, að hjer væri um tækifæriskaup að ræða og jeg þá hafði ekki „í annað hús að venda“ . . . . - Hann átti þá að flytja sig úr því húsi, sem hann bjó í. - „.. Eftir að jeg nú hefi látið lagfæra og gera við það, er þurfti, á nefndri eign, kostar hún mig kr. 25000. Án þess að mjer komi einhver hjálp, sje jeg mjer með engu móti fært að halda eign þessari og búa á henni í framtíð. Föst laun mín sem prests nema nú kr. 2400.00, og get jeg ekki gert ráð fyrir, að jeg komist af með minna en kr. 2500.00 á ári hverju í rentur og afborganir af eigninni og svo viðhald.“ Í þessu brjefi fer hann svo fram á það að fá lán úr ríkissjóði með 4½% vöxtum. Þetta brjef hefir verið hjá biskupi og hann gefur þessu erindi sín bestu meðmæli. Jeg held, að það sje rjett að jeg sömuleiðis, með leyfi hæstv. forseta, lesi upp nokkrar línur úr þessu brjefi. Biskupinn talar fyrst um það óhappaspor, sem stigið var þegar prestssetrið á Ísafirði var selt, svo að presturinn þar, hafi orðið að búa í leiguhúsum síðan. Svo segir hann síðar í brjefinu: „Með hliðsjón af því, að með þessu kynni að vera stigið fyrsta sporið til þess, að Ísafjarðarprestakall fyr eða síðar fái sjerstaka prestssetursíbúð, verð jeg að telja það mjög æskilegt, að prestinum yrði á þá leið, sem hann fer fram á, hjálpað til þess að halda í hús þetta, sem hefir þann kost, sem ekki er þýðingarminstur, að honum fylgir túnblettur og bæði hlaða og fjós, hvorttveggja úr steinsteypu. Leyfi jeg mjer því virðingarfylst að mæla eindregið með þessari lánbeiðni sjera Sigurgeirs.“ Það er óhætt að segja það, að sá biskup, sem við höfum nú, hugsar vel um fjárhaginn yfirleitt, og þegar hann gefur þessari málaleitun jafneindregin meðmæli og hann hjer gerir, þá má treysta því, að það sje full sanngirni í því, sem þar er farið fram á. Jeg hefi gert ráð fyrir í þessari till. minni, að ríkissjóður fái veð í þessari húseign og jafnframt kauprjett, ef svo sýndist. Nú mætti kannske segja, að þetta veð nægði ekki fyrir þessu láni, en jeg hefi þá líka gert ráð fyrir, að af þessu láni yrðu borgaðar 1000 krónur á ári, svo að líklegt er, að þessi trygging geti orðið sæmileg, þó að lánið yrði veitt. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta við hv.þdm., en jeg er þess fullviss, að það er full þörf og sanngirni fyrir, að þessi lánsheimild sje veitt, og því miður er ekki búið að veita lánið, þó að heimildin fáist, því að það verður líklega lítið í viðlagasjóði til að veita þau lán, sem farið er fram á, en skyldi svo verða, að fyrir hendi yrðu peningar, þá er jeg sannfærður um, að þeim peningum er vel ráðstafað, sem til þessarar lánbeiðni fara. Svo vil jeg örlítið minnast á brtt. XXXIV, frá hv.fjvn., 4. lið. Jeg hafði líka ætlað mjer að minnast svolítið á 3. liðinn, um leikfimiskensluna í Þingeyjarsýslu, en af því að aðrir hafa gert það, get jeg látið mjer það nægja. En jeg vil segja það, þó að jeg sje ekki á móti því að veita fje til skólahúss á Núpi, að jeg verð að taka það fram, og þess verða hv.þdm. að minnast, að svo framarlega sem þessi styrkur er veittur, sem jeg ekki skal hafa á móti, og sem jeg líklega greiði atkvæði með, þá eru fleiri sanngjarnar kröfur, sem aðrir unglingaskólar hafa á sama sviði, og vil jeg t. d. benda á, að á Ísafirði er unglingaskóli, sem starfað hefir nú í 20 ár, og án þess að jeg vilji á nokkurn hátt lasta Núpsskólann, þá stendur hinn honum nokkuð framar. Það er tvískiftur skóli með ágætum kennurum, og svara þeir bekkir mjög svo til neðstu bekkjanna í gagnfræðaskólum okkar, og þegar þessi styrkur er veittur skólanum á Núpi, þá getur ríkissjóður ekki sloppið við að veita slíkan styrk öðrum skólum, sem líkt stendur á fyrir.

Jón Auðunn Jónsson Jeg bjóst ekki við því, að við þessar umr. yrði farið að gera upp annað en fjárhag ríkissjóðs. Mjer gat síst komið til hugar, að hjer yrði farið í reipdrátt um útibú Landsbankans, nje heldur um það, hver töpin væru hjá hinum einstöku útibúum. Jeg hefði heldur ekki farið út í þessi efni, ef hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefði ekki farið að víkja að útibúi bankans á Ísafirði, meðan það var undir minni stjórn. Það er nú svo, að mörgum andstæðingum mínum í stjórnmálum hefir orðið tíðrætt um töp þessa útibús, sem hafa orðið meiri en jeg vildi. Tildrög tapsins og upphæð oftlega rangfært og reynt að rýra álit mitt hjá þeim, sem ekki þekkja til. Jeg kemst ekki hjá því, út af þessum endurteknu árásum, að gera nokkra grein fyrir þessu, og það því fremur, sem komin er fram till. til þál. um þetta efni, þótt það sje að vísu í hv.Ed. Það er eins og menn vita, að mest töp útibúsins á Ísafirði stöfuðu af tapi á síldveiðunum 1919. Það var álit allra manna, er um þau mál ræddu, að það myndi verða afarmikill feitmetisskortur í heiminum eftir stríðið. Rússland og Þýskaland og fleiri þjóðir voru í miklum feitmetis- og feitivöruvandræðum um það er stríðinu lauk, og menn sjá það í ýmsum fjármálaritum frá þeim tíma, að fullyrt var, að feitivörur mundu hækka í verði undir eins og þessar þjóðir fengju að flytja þá vöru hindrunarlaust til sín. Af þessu var óvenjukapp lagt á það að framleiða feitivörur. Þetta fór á annan veg; þessar vörur, og þar á meðal síld, fjellu afskaplega í verði, og ástæðan til þess var sú, að þær þjóðir, sem þurftu vörur þessar, gátu ekki keypt þær, af því að kaupmáttur þeirra var svo lítill, að þær urðu að taka það ódýrasta af hverri vörutegund og flytja sem minst inn frá öðrum löndum. Það er kunnugt, að Þýskaland notaði eftir stríðið ekki nema 1/5 af þeim feitivörum, sem það notaði fyrir stríðið. Allar þjóðir, sem við síldveiði fengust á árunum 1919 og 1920, töpuðu mjög miklu, sjerstaklega Norðmenn og Skotar. - Fleiri bankar í Noregi urðu gjaldþrota af þessum sökum. - Menn hafa sagt, að síldarframleiðsla Íslands 1919 hafi verið svo mikil, að varan hafi þess vegna fallið í verði, en það er ekki rjett, því að árið 1916 var veitt og saltað um 100 þús. tunnum meira af síld en árið 1919, og þó steig varan þá. Engum kom til hugar, að síldin fjelli svo í verði árið 1919, alt fram í lok septembermánaðar, að hún ekki seldist fyrir framleiðslukostnaði. Ofan á þetta verðfall bættist það, að þeir, sem samið höfðu um sölu á síld, urðu vonsviknir, því kaupendur í Svíþjóð og víðar gátu ekki staðið við gerða samninga eða sviku gerða samninga. T. d. tapaði útibúið á Ísafirði verulega á því, að maður í Svíþjóð varð gjaldþrota eða sveik samninga, og í Þýskalandi var neitað um innflutningsleyfi. Tap útibúsins af síldveiðum varð um 800 þús. kr. á árunum 1919 og '20, en tap af öðru, t. d. verslun, var ekki svo mikið, að teljandi sje; það varð að vísu nokkurt tap hjá einum kaupmanni og einu kaupfjelagi, vegna þess að eignir fjellu í verði, en tap á verslun hefir annars ekki orðið. Alls var tapið um 1100000 krónur. Nú er það síður en svo, að jeg viðurkenni, að tap útibúsins stafi eingöngu af ráðstöfunum útibússtjórnarinnar, heldur meðfram af tillögum aðalbankastjórnarinnar. Aðalbankastjórnin samþykti móti tillögum útibítsstjórnarinnar að lána fje til að gera út á síldveiðar 1920. Af þeirri ráðstöfun varð á annað hundrað þúsund króna tap. Þá urðu og töpin stórum meiri af því, að þau voru ekki gerð upp fyr en árin 1922 og '23. Verðfall á því, sem selja þurfti, varð stórum meira en ella af þessum sökum. Að ekki varð stýrt fram hjá töpum, vilja, ókunnugir og miður sanngjarnir menn kenna útibússtjórninni, eða mjer sem útibússtjóra; en eigi að síður hygg jeg, að það sje erfitt, að minsta kosti fyrir þá, sem kunnugir voru vestra á þessum árum, að átelja stjórn mína á útibúinu mjög freklega. Má í því sambandi benda á fyrirtæki á Ísafirði, sem aðalbankastjórnin rjeði öllu um. Þetta fyrirtæki var styrkt að öllu af aðalbankanum, en útibúið haft sem útborgunarkontór á lánveitingum til firmans. Fyrirtækið hafði mjög litla útgerð og alls enga síldarútgerð; það hafði nær eingöngu fiskikaup, sem mörgum hefir reynst arðvænlegt, en eigi að síður tapaði það um 400 þús. kr. og græddi þó mikið á fasteignasölu. Hve mikið bankinn hefir fengið borgað upp í þetta tap, skal jeg ekki fullyrða, en það mun hafa verið frekar lítið. Þegar talað er um töp útibúanna, ber að sjálfsögðu að draga frá það, sem græðst hefir á undanförnum árum. En hjá útibúunum er rekstrarágóðinn færður aðalbankanum til tekna við hver áramót. Það, sem útibúið á Ísafirði var þannig búið að greiða aðalbankanum, var í árslok 1921 með vöxtum um 600 þús. kr. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að tap Landsbankaútibúsins á Ísafirði hefði verið miklu meira en tap útibúsins á Eskifirði. Þetta er ekki hægt að sanna með tölum ennþá. En öllum er vitanalegt, að Eskifjarðarútibúið hefir tapað miklu meira en Ísafjarðarútibúið. Kunnugur maður hefir fullyrt, að tap Eskifjarðarútibúsins mundi ekki verða undir 1 ¾ miljón. Frá þessu dregst svo það, sem útibúið hefir greitt til Landsbankans sem ágóða, og sem með vöxtum mun vera ca. 200 þús. kr. Hreint tap bankans á Eskifjarðarútibúinu verður því minst 1,5 milj. kr. Þetta er að vísu ekki skjallegt ennþá, en það kemur fram á sínum tíma.

Þetta er spádómur

. Nei, því miður er þetta ekki spádómur. Annars býst jeg við, að þessi hv.þm. viti meira um þetta útibú en hann þykist vita. Hann sagði, að Eskifjarðarútibúið hefði tapað mestu á óheilbrigðum verslunarrekstri þar eystra. Jeg vil nú telja það vandalaust að sneiða því nær alveg hjá verslunartapi, nema hjá þeim, sem fást við kaup og sölu íslenskra afurða til annara landa. Að sjálfsögðu er það ekki einhlítur mælikvarði á stjórn banka, hvort mikið tapast eða lítið. Til þess liggja ýmsar orsakir. Þannig er öllum vitanlegt, að þeir, sem fást við lánveitingar til sjávarútvegs eingöngu, hljóta að tapa meiru en þeir, sem eingöngu lána til verslunar eða landbúnaðar. Því veldur árferði og annað óviðráðanlegt, svo sem skyndilegt og ófyrirsjáanlegt verðfall á aðalútflutningsvörum. Þegar verðgildi íslenskrar krónu lækkaði 1921, átti öllum, sem með bankamál og fjármál fóru, að vera það fyllilega ljóst, að þá þurfti að halda í og draga úr útlánum, bæði til þess að forðast Inflation og til þess að menn tækju ekki nema sem minst lán, sem þeir svo þyrftu að borga með hærra peningagildi síðar. Þetta hygg jeg, að stjórn útibúsins á Ísafirði hafi sjeð betur en margir aðrir. Ef útibúin á Selfossi og Eskifirði eru tekin til samanburðar við Ísafjarðarútibúið, þá sjest, að við árslok 1920 skuldar Ísafjarðarútibúið aðalbankanum fullar 2 milj., en útibúið á Eskifirði 666 þús. og útibúið á Selfossi 685 þús. Þessi skuld lækkar svo smámsaman hjá Ísafjarðarútibúinu og í árslok 1923 er hún 1 milj. 358 þús. En á sama tíma hækkar hún hjá hinum útibúunum. Þannig skuldar Eskifjarðarútibúið í árslok 1923 3 milj. 774 þús., en Selfoss 2 milj. 289 þús. Jeg bjóst nú alls ekki við að þurfa að taka til máls um þetta atriði, en úr því sem komið var, var það nauðsynlegt, og vona jeg og veit, af því hvað hv.þdm. eru rólegir undir þessari ræðu minni, sem þó er óviðkomandi þingmálum, að þeir eru mjer sammála um nauðsyn þessarar hreingerningar. Skal jeg þá snúa mjer að þeim brtt. við frv., sem jeg á sjálfur. Er þá fyrst brtt. á þskj. 297, um erfiðleikauppbót til prestsins í Ögurþingum. Biskupinn hefir eindregið mælt með 600 kr. í þessu skyni. En fjvn. hefir ekki sjeð sjer fært að taka upp meira en 300 kr. Nú stendur þannig á, að prestur þessi missir á þessu ári fyrir fult og fast af óbeinum árstekjum 312 kr. með því að báðir kirkjueigendur kaupa prestsmötukvöðina af jörðum sínum. Vænti jeg því, að hv.þdm. geti fallist á aðaltill. mína, eða þá að minsta kosti á varatillöguna. Þá á jeg enn brtt. á sama þskj., ásamt hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) o. fl., um hækkun á upphæð til byggingar á barnaskólahúsum. Hvað snertir þorpið í Súðavík, þá eru þar um 170 manns og 25–35 skólaskyld börn. En barnaskólahúsið er orðið mjög ljelegt, 30 ára gamalt, og nú hefir læknirinn tilkynt, að hann muni ekki geta talið hollustuhætti eins og vera ber í þessu barnaskólahúsi nema við það sje gert. En þar sem húsið er orðið bæði gamalt og fúið og grunnur þess ljelegur, þá vilja hreppsbúar ekki leggja í viðgerðarkostnað, heldur ætla þeir að byggja nýtt hús. Þá hefði jeg ekki búist við að þurfa í þetta sinn að leita á náðir þingsins með hið gamla vandræðamál, brimbrjótinn í Bolungarvík. Það er að vísu rjett, að í fjárlögum fyrir 1926 eru Hólshreppi gefnar eftir 16 þús. kr. af viðlagasjóðsláni, og það skilyrði sett, að hreppurinn kosti eftirleiðis viðhald brimbrjótsins. Þetta hefði hreppurinn getað gert, ef viðhaldið hefði ekki orðið stórum meira en nokkurn gat grunað. En sökum þess, hve brimbrjóturinn var upphaflega illa bygður, þá hafa komið fram á honum miklar skemdir. En mestar hafa þær þó orðið á síðastliðnum vetri. Aðalskemdirnar eru vegna þess, að framlenging öldubrjótsins mistókst algerlega fyrir vankunnáttu og trassaskap Aaderups hins danska, sem umsjón hafði með verkinu af hendi landsstjórnarinnar. Var það svo illa gert, að framlengingin hallaðist frá aðalgarðinum, og náði þá sjórinn að brjóta þar skarð í garðinn. Liggja svo tvö stór stykki úr garðinum í vörinni (lendingunni), sem hvort um sig vegur fleiri tonn. Það er nú álit hreppsnefndarinnar, að sú aðgerð, sem nú er óumflýjanleg, muni kosta um 15 þús. kr. Skal jeg svo ekki þreyta háttv. deild á því að rekja raunasögu þessa fyrirtækis, og læt því þetta nægja. Þá á jeg brtt. ásamt hv.þm. Str. (TrÞ) og hv.þm. Borgf. (YO), um eftirgjöf á dýrtíðarlánum til þriggja hreppa. Jeg hefi nú heyrt á sumum hv.þm., að þeir telji þetta einhverja fjarstæðu. En þar er jeg á öðru máli. Mjer finst sjálfsagt, að hreinsað sje til um dýrtíðarlánin og eftirstöðvar þær, sem stríðsástandið skapaði hrepps- og bæjarfjelögum, og linun veitt á greiðslu þessara lána. Þegar þess er gætt, að ríkisverslunin hefir oft orðið að gefa bæði fjelögum og einstökum mönnum eftir margfalt stærri upphæðir, til þess að þessir atvinnurekendur geti haldið áfram atvinnurekstri sínum, þá væri lítil sanngirni og lítið samræmi í meðferð á fje ríkissjóðs, ef þessum hreppsfjelögum væri neitað um þessar eftirgjafir lána, sem gengið hafa til greiðslu á skuldum hreppanna við landsverslun. Það væri því lítið samræmi, ef hjer þyrfti að knýja freklega á náðir hv.þm. til þess að fá linun á þessum skuldum fyrir fátæk sveitarfjelög. Það vakti fyrir okkur flm. að taka öll dýrtíðar- og hallærislán, sem einstök hreppsfjelög skulda, en af vangá þá mun eitt þeirra hafa fallið út. En það var meining okkar að hreinsa alveg til. Hvað snertir Grunnavíkurhrepp, þá hefir hann borgað 2000 kr. af láninu, sem upphaflega var 5000 kr. Þetta hefði aldrei þurft að koma fyrir hann, ef hreppsbúar hefðu fengið til sín síma, því að togarar koma þangað nú á hverju hausti, þegar fiskur er genginn og veður ófært smærri bátum. Hreppsbúar verða að horfa upp á þessa dólga þurausa firðina, af því að þeir ná ekki í síma til að gera aðvart til Ísafjarðar, svo hægt sje að handsama sökudólgana. Líka hefir hreppurinn orðið fyrir þungum búsifjum vegna þurfalinga, því að fjöldi fólks hefir flust þaðan og orðið styrksþurfar í öðrum hreppum, og þessir fátæku og afskektu menn orðið að leggja þeim fje í aðra hreppa. Árneshreppur í Strandasýslu er sjerlega bágstaddur hreppur. Þá á jeg enn eina brtt. ásamt hv. 2. þm. Reykv. (JBald), um 500 kr. styrk til að gera foss einn á Vestfjörðum laggengan. Það er vitanlegt, að enginn lax hefir veiðst á Vestfjörðum, frá Hvammsfirði til Hrútafjarðar, fyr en örlítið núna síðustu árin. Stafar það meðfram af því, að árnar eru ekki laxgengar sökum brattra fossa. Á sú, sem hjer er um að ræða, rennur í gegnum mjög falleg veiðivötn, sem silungsveiði er í, en í þeim verður ekki vart við lax, sem stafa mun af því, að hann kemst ekki upp þennan foss. Annars er áreiðanlegt, að meira ætti að hlynna að laxa- og silungaklaki en gert hefir verið hingað til, því að það gæti orðið mörgum bændum mikill búbætir. Og á því er enginn efi, að það mætti auka veiðina mikið án teljandi kostnaðar. Þannig er talið, að í Ástralíu hafi engin laxveiði verið, þegar Englendingar komu þangað. En nú er þar laxveiði, sem gefur mörg hundruð þúsund sterlingspunda ágóða árlega. Laxaseiðin voru flutt þangað frá Skotlandi með feiknakostnaði. Nú er þetta talið að hafa verið hinn mesti búhnykkur.

Jón Baldvinsson Jeg skal byrja þar, sem háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) endaði, á brtt. 61 á þskj. 297, um alt að 3000 kr. styrk til bæjar- og sveitarfjelaga til kaupa á laxa- og silungaseiðum. Jeg hefi heyrt það haft á móti þessari till. af einstökum deildarmönnum, að ekkert erindi lægi fyrir fjvn. í þessu skyni. En það ætti ekki að vera neinn galli á tillögunni, ef sýnilegt er, að hún geti orðið að miklu gagni. Verði tillaga þessi samþykt, er ætlast til, að ríkisstjórnin styrki bæjar- og sveitarfjelög til kaupa á laxa- og silungaseiðum til að setja í ár og vötn, því að reynsla er fengin fyrir því, að lax og silungur kemur aftur í þau vötn, sem hann fæðist upp í. Nauðsynin fyrir því að styrkja þetta af opinberu fje liggur meðal annars í því, að margar jarðir liggja oft að sömu ánni og liggja misjafnlega vel við veiðinni; getur því orðið metingur um, hvað hver eigi að leggja fram, og það því orðið til hindrunar á framkvæmdunum. En slíkt kæmi síður fyrir, ef þetta hefði styrk af hinu opinbera. Nú er svo komið, að margir hafa komið upp klakstöðvum og hafa það fyrir atvinnu að selja laxa- og silungaseiði, og hygg jeg, að þúsundið af laxaseiðum muni vera selt á 5 kr. Gæti þessi styrkur því verið sæmilegur handa 10 hreppsfjelögum. Að sjálfsögðu yrði styrkur þessi ekki veittur nema eftir umsóknum og með meðmælum trúnaðarmanns landsstjórnarinnar og Búnaðarfjelags Íslands í þessum efnum. Þá vil jeg með nokkrum orðum minnast á till. mína og háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) um 500 kr. til að gera Einarsfoss í Laugardalsá í Ögurhreppi laxgengan. Eins og hv. meðflm. minn tók fram, rennur á þessi gegnum þrjú vötn. Í á þessari og vötnum þeim, er hún rennur í gegnum, er mjög mikill gróður, og er hún því hentug til þess að fæða upp laxa- og silungaseiði. Og að því leyti hagar svipað til um þessa á og Elliðaárnar hjer, nema hvað hún er vatnsmeiri og lengri. En Elliðaárnar eru taldar vera, eða voru, einhverjar mestu laxveiðiár í landinu. Og sumir hafa tekið svo djúpt í árinni, að kalla þær bestu laxveiðiár í Evrópu. Þá skal jeg víkja að öðrum till. mínum, undir lið LXIII. Sú fyrsta er um alt að 25 þús. kr. til þess að styrkja sveitar- og bæjarfjelög að 1/3 til þess að koma upp barna- og gamalmennaheimilum. Þetta er nýtt í fjárlögum, en hugsunin er sú, að styrkurinn sje veittur í svipuðum hlutföllum og styrkur til skólabygginga og sjúkraskýla, þar sem gert er ráð fyrir, að styrkurinn nemi 1/3 kostnaðar. Aðalástæðan fyrir því, að jeg ber fram þessa brtt., er sú, að sveitarfjelög hafa víða áhuga á þessu, en vantar fje, og landssjóðnum því skyldast að hlaupa undir bagga. Jeg vil, að nokkuð af upphæðinni renni til Ísafjarðarkaupstaðar, af því að hann hefir komið upp slíku hæli, sem kostaði um 46 þús. kr. Þar er nú rúm fyrir 25 gamalmenni auk starfsfólks. Jeg tel það sjerstaklega rjettmætt, að ríkið veiti bæjarfjelögum styrk til þessa, þar sem það hefir nú tekið af þeim skemtanaskattinn, sem fyrirhugaður hafði verið til slíkra stofnana hjá bæjarfjelögunum. Jeg geri ekki tillögu um það, að fá bæjunum aftur í hendur skemtanaskattinn, því að jeg álít, að leikhús sje nauðsynlegt, en þá vil jeg heimta af þeim hv.þm., sem gengust fyrir því að taka þennan tekjustofn af bæjunum, að þeir sýni bæjunum þá sanngirni að veita þeim styrk til þessa, sem felst í brtt. minni, þar sem bæjarfjelögin hafa verið svift tekjum, sem til þessara líknarstofnana áttu að ganga. Jeg læt svo útrætt um þessa till. Það liggja engin erindi fyrir frá bæjum nje sveitum, en málið er jafnnauðsynlegt fyrir því. Þá er 2. brtt. um styrk til að koma á sambandi milli allra sjúkrasamlaga í landinu og stofna ný sjúkrasamlög. Jeg hefi átt tal um þetta við landlækni, og hann telur það lífsnauðsyn, að slíkt samband komist á. Það eru óneitanlega þægindi fyrir menn, er þeir flytja úr einu hjeraði í annað, að geta undir eins komist inn í sjúkrasamlag á nýja staðnum og notið þar fullra rjettinda. Til þess að koma þessu sambandi á, verður einhver að hafa forgönguna. Sjúkrasamlag Reykjavíkur telur sig fúst til þess, og liggur fyrir erindi frá því um það efni og umsókn um styrk. Þá er síðasta till., og ekki sú sísta, um styrk til styrktarsjóðs verkamanna og sjómanna í Reykjavík. Svipuð till. þessari hefir verið borin fram á tveimur undanförnum þingum, en hv.þm. hafa ekki viljað fallast á hana - þó hefir hún fallið með litlum atkvæðamun. Þessi sjóður starfar hjer í Reykjavík, og þótt menn sjeu bæði líftrygðir og slysatrygðir, þá eru ekki ofstyrktir þeir, sem fyrir áföllum verða. Sjóðurinn veitir um 7000 kr. styrk á ári og gengur hann til mjög margra manna. Fjelögin, sem að honum standa, leggja honum árlega eina krónu af hverjum meðlim, og hygg jeg, að það sjeu um 3000 kr., sem hann fær frá fjelögunum, en hjer er farið fram á 3500 kr. styrk úr ríkissjóði. Samkv. skipulagsskrá sjóðsins má ekki eyða öllu í styrki, sem honum áskotnast, og eykst hann því nokkuð árlega. En þörfin fyrir styrk er ákaflega mikil og jeg vona, að hið háa Alþingi láti ekki sjóðinn vera vonbiðil lengur. Það eru ekki fleiri brtt., er jeg hefi ástæðu til að tala um, en mig langar til að víkja því til hæstv. ráðherra, hvort þeim þóknist að svara þeim fyrirspurnum, er jeg bar fram nú við umr. um fyrri hluta fjárlaganna. Jeg hefi heyrt, að hæstv. fjrh. (JÞ) ætli sjer að svara eftir að menn hafa gert grein fyrir brtt. sínum. En ef þeir svara ekki, þá mun jeg koma fram með sjerstakar fyrirspurnir, og verður það eigi síður til þess að tefja tíma þingsins heldur en ef þeim væri svarað nú. Hefir það og áður verið venja að tala nokkuð alment við 3. umr. fjárlaganna.

Árni Jónsson Jeg vil leyfa mjer að segja nokkur orð um þá einn brtt., XLV, sem jeg á við þennan kafla fjárlagafrv., og flyt jeg hana ásamt nokkrum öðrum hv.þm. Það hefir legið fyrir erindi frá Jóni Leifs um styrk, og hefir hann farið fram á að fá 4000 kr. í nokkur ár. Þetta hefir hv.fjvn. ekki treyst sjer til að taka upp, og við ekki heldur. Hann gerir ráð fyrir, að hann muni þurfa 5 ár til þess að leysa verkið af hendi, og líta sumir svo á, að ef styrkur er veittur næsta ár, eigi hann að standa í fjárlögum þangað til verkinu er lokið. En jeg vil taka það skýrt fram, að það er ekki meiningin, að Alþingi bindi sig nokkuð um framtíðina í þessu efni. Og eins og menn sjá, er fjárveitingin, sem nú er farið fram á, ekki nema ¼ af því, sem Jón fór fram á sjálfur. Við 2. umr. fjárlagafrv. bar hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fram brtt. um að veita fje til að rita menningarsögu þjóðarinnar. Var það þá rjettilega tekið fram, að við stæðum nú á tímamótum og að margt gott og gamalt væri í okkar sögu, sem safna þyrfti og skrá, svo að það liði ekki undir lok. Mjer finst þetta hliðstætt. Upphæðin er að vísu dálítið hærri, en þess ber að gæta, að ekki þarf neina sjerþekkingu til að rita menningarsögu, en það þarf mikla sjerþekkingu til þess að safna þjóðlögum og búa þau vel úr garði. Jón Leifs hefir bæði áhuga og þekkingu á þessu máli. Hann er í samvinnu við stórt þýskt fyrirtæki, er safnar lögum á hljóðrita. Hefir fjelagið boðið honum áhöld til þess að safna þjóðlögum hjer, og því má geyma þau eins og þau eru nú á vörum þjóðarinnar. Jón Leifs hefir sýnt manna mestan áhuga fyrir íslenskum þjóðlögum. Jeg er ekki bær að dæma um menningargildi þjóðlaga, en með leyfi hæstv. forseta vil jeg leyfa mjer að lesa upp, hvað Jón Leifs segir um það efni (Skírnir 1922): „Eðlilega hefir andi íslenskra þjóðlaga mótast af náttúru landsins og hörmungum þeim, sem á þjóðinni dundu. Djúpa alvöru flytja lögin og hrikaleik og harðneskju meiri en nokkur önnur þjóðlög. Þar er oft sem bitið sje á jaxl og tönnum gníst gegn örlögunum. Gleðskapar verður einnig vart, en þá lendir oft í harðgerum (groteskum) gáska og köldum hlátri. Ríkir þar ramíslenskur andi og sá norrænasti.“ Og ennfremur segir hann: „Íslensku þjóðlögin má telja ímynd þess norrænasta og má, ef athygli fylgir, greinilega sjá, hvað norrænt býr í mestu tónskáldunum (Bach, Beethoven, Brahms, Reger o. fl.), og ber þar þó mikið á suðrænum sætleik.“ Þessi ummæli hans sýna það, að hann hefir mikinn áhuga og ást á þessu verkefni. Hjer á landi hefir staðið mikill styr um þennan mann, vegna þess, að hann heldur fram kenningum, sem fara á bug við almenningsálitið. En um tónlistarstarfsemi hans skal jeg ekki fara mörgum orðum. Hún er öðrum hv.þdm. kunn. Hann stjórnar nú hljómsveit í Þýskalandi, og er það furða, að útlendingur skuli hafa komist svo hátt í mesta hljómlistarlandi heimsins. Hljómkviða hans var leikin í Þýskalandi í vetur og fjekk einróma lof. En það, sem einkennir Jón Leifs frá öðrum, er það, hvað hann hefir mikla trú á landi sínu og þjóð. Jeg skal ekki fjölyrða meira um þetta, en vil benda á, að sjera Bjarni Þorsteinsson í Siglufirði hefir farið viðurkenningarorðum um Jón Leifs, og Einar Benediktsson skáld telur hann manna hæfastan til þess að taka að sjer þetta starf. Svo er og um aðra, sem hafa kynst honum. Jeg hugsa, að hv.þdm. þurfi aldrei að iðrast eftir því að ljá þessari brtt.atkv. sitt.

Pjetur Þórðarson Jeg á brtt. á þskj. 297, þá LX. í röðinni. Jeg flutti hana við 2. umr., en tók hana þá aftur, eins og hv.þdm. mun reka minni til. Jeg gerði þá grein fyrir henni allítarlega, en ef miðað er við gildi málefnisins, þá kannast jeg við, að hún hafi verið gerð af veikum mætti, því að jeg er ekki nógu fróður um þau atriði, er hún fjallar um. Jeg vil minnast á það, að Jón Helgason, sem hefir fengist við ýmsar uppgötvanir í raforkunotkun og varið til þess fje og mikilli fyrirhöfn, er fjelítill maður til þess að framkvæma hugmyndir sínar. Eins og jeg gat um fyr, hefir hann sett upp rafvjel, er hann hyggur, og mjög líklegt er, að geti orðið að verulegum og almennum notum, ef honum tækist að fá nógu traustan þrýstiloftsgeymi. Hann er sjálfur öruggur um, að það megi gera þann geymi úr járnbentri steinsteypu. Annars veit jeg ekki gleggri deili á þessu. Þegar jeg beindi orðum mínum í þessu efni til hæstv. fjrh. (JÞ) um daginn, hjelt jeg, að hann væri líklegastur allra hjer í hv. deild til að geta gefið upplýsingar um mannvirki úr steinsteypu og bjóst við, að jeg fengi þær upplýsingar, sem byggja mætti á. Í stað þess fjekk jeg ekki annað frá honum að heyra en að þetta hylki yrði svo dýrt, að frágangssök væri að búa það til, og að slíkt hylki væri óhugsandi að gera úr öðru efni en þumlungsþykkum stálplötum. Það liggur í augum uppi, að hjer á landi er vitanlega ekki hægt að búa til nein slík vindhylki úr stáli. Ef maðurinn getur ekki notað steinsteypu, held jeg, að það sje frágangssök að eiga nokkuð við þetta. En maðurinn hefir sjálfur svo góða trú á þessu, að hann leggur líklega alla sína krafta og sinn síðasta eyri í tilraunina, án hjálpar af opinberu fje, verði þess ekki fyr eða síðar kostur. Jeg finn mig þó knúðan til að reyna að rjetta þessum uppfinningamanni hjálparhönd, þó að ekki hafi blásið byrlega fyrir þessari till. við 2. umr. Jeg vil jafnvel heldur, að hið háa Alþingi felli till. en að það segi ekkert, því að þá veit jeg, að jeg hefi gert skyldu mína. Jeg geri ráð fyrir, að hugsjónir mannsins komist einhverntíma fram, þótt þetta þing beri ekki gæfu til að hjálpa honum til að sjá verklegan árangur af þeim og hans virðingarverðu starfsemi. Í trausti þess, að jeg sjái nú nægilega margar hendur rjettar upp til að styðja hinn íslenska anda og orku, sleppi jeg frekari orðalengingum að sinni.

Hákon Kristófersson Jeg á að þessu sinni fáeinar brtt., sem jeg tel rjettara að láta fylgja nokkur orð, þó ekki sjeu þær í hækkunaráttina. Fyrsta brtt. er við 15. grein 10, þar sem farið er fram á byggingarstyrk. Mjer fanst rjettara, að því fje væri varið til sjóðstofnunar til minningar um þann látna heiðursmann, sem um er að ræða, Pjetur Jónsson frá Gautlöndum, heldur en til sjerstakrar húsbyggingar. En úr því að Suður-Þingeyingar geta sóma síns vegna þegið þennan styrk á þann hátt, sem ráðgert er, þ. e. til húsbyggingar, stendur mjer það á engu og tek því tillöguna aftur. Þá á jeg aðra till. á þskj. 297, XLVI. lið. Fyrri hluti till. gengur út á, að hækkaður sje styrkurinn til Sighvats Borgfirðings, úr 600 kr. upp í 800 kr. Jeg þarf ekki að fjölyrða um þennan þjóðkunna mann. Störf hans eru alkunn. Jeg þarf heldur ekki að lýsa þeim erfiðu lífskjörum, sem þessi maður á við að búa. Í raun og veru er þessi styrkur of lítill, þó hann verði hækkaður upp í 800 kr. Jeg þykist vita, að ekki þurfi að mæla mikið með þessu, þar sem nýlega var hjer haft á móti að fella niður styrk til annars manns, sem á þó enda sanngirniskröfu til styrks frá hinu opinbera, en sá heiðursmaður, sem hjer er um að ræða, á að mínu áliti mörgum fremur kröfu til viðurkenningar. Sighvatur Borgfirðingur hefir mætt samhug þingsins áður, og jeg vona að svo verði enn. - Þá er hinn hluti till. þess efnis að fella niður söguritunarstyrk til Boga Melsteds. Jeg hafði heyrt lesið hjer upp, að þessi heiðursmaður óskaði eftir, að sjer yrði ekki veittur styrkur að þessu sinni. Að hv.fjvn. varð ekki við þessum tilmælum, hjelt jeg að hlyti að stafa af gleymsku. Vildi jeg bæta úr þessu og gera Boga Melsted það til geðs að koma með þessa till. Nú hafa sagt mjer menn, sem kunnugir eru þessum heiðursmanni, að hann vegna lasleika telji sig ekki geta unnið fyrir þessum styrk, en mundi hinsvegar ekki taka það illa upp, þó að Alþingi ljeti hann standa. Með öðrum orðum, að líkt standi á og fyrir Arngrími lærða, sem baðst undan biskupstign, en vildi þó gjarnan hreppa hnossið. Að þessum upplýsingum fengnum, lýsi jeg því yfir, að jeg tek þessa till. aftur. Þá á jeg eina till. mjög lítilsverða, sem gæti þó valdið ágreiningi. Jeg vil fella niður aths. við styrkinn til Búnaðarfjelagsins. Mjer er ekki vel ljóst, hvað hún á að þýða. Mjer finst, að trúa megi búnaðarfjelögum fyrir því að annast um útvegun nauðsynlegra verkfæra o. fl. Annars er mjer ekki verulegt kappsmál um þessa till., ef hv. deild lítur svo á, að nauðsynlegt sje, að þessi athugasemd standi. Hún um það. Þá er ein till. í hækkunaráttina, sem jeg hefi ekki minst á. Hún fer fram á, að veittur sje lítilsháttar styrkur ekkju sjera Jónasar Hallgrímssonar frá Kolfreyjustað. Hún er efnalítið gamalmenni, 76 ára, og eftir vanalegum gangi lífsins má búast við, að þennan styrk þurfi ekki að greiða í mörg ár. En því svo yrði, er þessi tillaga mín fullkomlega hliðstæð öðru, sem þegar er komið í fjárlögin. Jeg vænti þess, að hv. deild sýni þessari heiðurskonu sömu sanngirni og öðrum, sem líkt stendur á fyrir, og mæli jeg sem best með till. Jeg held svo, að jeg eigi ekki fleiri till. að þessu sinni, og jeg vona, að hv.þdm. verði mjer sammála um það, þegar fjárlögin fara hjeðan úr hv. deild, að það eru ekki hækkunartill. frá þingmanni Barðstrendinga, sem hafa valdið því, hvernig viðskilnaður fjárlagafrv. verður hjer í hv. deild. Þótt það sje vitanlega ekki geðfelt verk og sje illa sjeð að tala á móti ýmsum till., sem fram hafa komið frá einstökum þm. og fjvn., þá hygg jeg það skyldu mína að láta uppi andúð mína gagnvart ýmsum þeirra. Jeg skal þá fyrst snúa mjer að till. XXVI, frá fjvn., sem hefir verið kölluð „tillagan um póstprest“. Vitanlega verður maður að fá skýringu á svona nafni, til þess að hægt sje að átta sig á, hvað meint er. Jeg verð að segja, að margskonar till. hafa fram komið hjer, en þessi held jeg sje með þeim allra fáránlegustu. Nú á að fara að launa sjerstakan prestvígðan mann til þess að fara um landið, til þess að prjedika fyrir lýðnum.

Er það svo fáránlegt?

. Nema því aðeins, að hv.þm. Str. (TrÞ) slái því föstu, að prestar landsins sjeu ónýtir í sínu kalli. Þetta er einmitt fáránlegt. Til hvers er þá synodus, biskup og prófastar? Eru þessir herrar ekki til þess færir að halda uppi andlegri menningu þjóðarinnar á þann hátt, sem þessi maður á að gera? Jeg býst við, að svo sje. Svo er annað. Jeg held, að háttvirtir prófessorar háskólans hafi lyft sjer upp á hverju sumri, að minsta kosti guðfræðiprófessorarnir. Hver er færari að bæta úr sálarþörf þjóðarinnar barna, sem hv.fjvn. hefir fundið til að glötunin væri vís, nema hún stofnaði hjer nýtt embætti til þess að senda þeim kennimann? En jeg fyrir mitt leyti er ekki miklu vissari um þeirra sáluhjálplegu velferð við ferðalok þessa hjervistarlífs, þó að þessi heiðurskennimaður verði út sendur, - meira að segja þótt það verði minn kæri vinur. hv.þm. Str. (TrÞ), sem jeg treysti þó í því tilliti mjög vel. Nei, þetta sýnir það og ekkert annað, að nú virðist háttv.þm., að svo mikið sje um aurana í ríkissjóðnum, að það megi fleygja fjenu á báðar hendur. Hjer er hugsuð upp ný staða, sem jeg veit ekki til að nokkur hafi fyrirfram sótt um eða hefði það í hyggju og þess vegna þyrfti að fá styrk til fararinnar. Nei, jeg held, að það sje ekki vernlegur áhugi fyrir þessu, ef guðfræðingar háskólans vilja ekki taka það að sjer og fá til fararinnar styrk úr sáttmálasjóði, sem mig minnir að væri gengið út frá að væri meira til styrktar stúdentum en reynslan hefir sýnt. Þá kem jeg að því, að hv.fjvn. leggur til, að veittar verði 6 þús. kr. til að reisa íþróttaskóla í Þingeyjarsýslu. Ekki man jeg nú til þess, að nefndir væru möguleikarnir fyrir þessum kostnaði, þegar var verið að mæla fyrir skóla Þingeyinga hjer í þinginu. En það er ekki lengra liðið en svo, að skólinn er rjett nýstofnaður, þegar menn hafa fundið hjá sjer hvöt til að koma með slíka till., og það meiri hluti fjvn., að því er mjer skilst. Og hv.þm. Str., minn kæri vinur, tekur það fram í gær, að meðal annara íþrótta, sem kendar verði, sjeu skíðaferðir. Jú, það vita allir, hversu nauðsynleg íþrótt þetta er, en - dettur nokkrum í hug, að það gangi í mig og aðra hv.þm., að Þingeyingar þurfi endilega að fá sjerstakan skóla og skólakennara til þess að kenna þeim skíðaferðir? Hv. frsm.fjvn. (TrÞ) leggur samt svo mikið upp úr þessu, að hann vill taka þennan ágæta mann hjeðan úr mentaskólanum til þess arna; þörfin er svo knýjandi. Maður veit eiginlega ekki, hvað á að kalla þetta; maður hefir ekki heimild til að ætla mönnum sjerkennilegar hvatir, og stæðu ekki eins heiðarlegir menn að þessu eins og hjer standa, þá segði maður þetta þingeyskt reiptog og ekkert annað. Þetta er nú ein af þeim till., sem jeg vænti fastlega, að deildin felli niður. Jeg hjelt, að fáir vildu ætlast til, að nú væri farið að stofna til nýrra embætta þar, sem engin knýjandi nauðsyn er fyrir. Jeg var ekki inni í gær, þegar hv. 4. þm. Reykv. (MJ) var að tala fyrir till., sem hann hefir borið fram um að veita Guðmundi nokkrum Einarssyni 4 þús. kr. til leirbrenslu til myndagerðar. Hvað sem um þetta má segja að öðru leyti, þá hygg jeg, að þetta sje þó ekki það nauðsynlegt, að ekki mætti það vel bíða. Mjer var líka sagt af bæjarmanni hjer í morgun, - en jeg ábyrgist vitanlega ekki, að sagan sje sönn, - að þetta sje sá sami Guðmundur, sem flutti inn áhöld til brennivínsgerðar, og að það hafi einnig komist svo langt, að töluvert hafi verið unnið að áfengisbruggi uppi í Miðdal, meira að segja að tvær tunnur hafi verið á stokkunum úti í fjósi. Jeg vona nú, að það eigi ekki að hafa fjárhæð þessa til þess að kaupa einhver svipuð áhöld. En samvisku minnar vegna sje jeg þó ekki annað en að það sje helst skylda mín að vera á móti þessu, hvort sem fjárhæðin ætti að vera til þessa eða annars. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) flytur brtt. við 16. gr., um að veita Kvenrjettindafjelagi Íslands 2 þús. kr. til sendiferðar til París árið 1926. Þetta virðist mjer ekki nema bera vott um, að hann skilji fullkomlega, hvað nauðsynlegt það er, að sjálfstæði landsins komi fram í sem flestum tilfellum. En jeg hefði kunnað betur við að vita, hver ætti að fara. Til slíkrar farar sem þessarar álít jeg það sje mjög svo nauðsynlegt að sje valin ein af okkar allra myndarlegustu konum og sjálegustu, og sennilega þyrfti hún líka að skilja eitthvað í frönsku o. s. frv. Ef jeg hefði átt víst um gott val til farar þessarar, þá hefði jeg greitt atkv. með till. En af því að það er uggur í mjer, að valið mistakist, ef til vill verði send einhver gömul kona, þá get jeg ekki greitt þessu atkv. Jeg hljóp yfir eina till., sem jeg vildi gjarnan minnast á af sjerstökum ástæðum. Hinsvegar skal jeg taka það fram, að mjer þykir það slæmt, af því að hún kemur frá heiðursmanni, sem sje hv. 2. þm. Eyf. (BSt). Hann fer fram á námsstyrk til framhaldsnáms við Akureyrargagnfræðaskóla, 5 þús. kr. Þessi till. kemur mjer dálítið óþægilega, af því að jeg hefi verið með þessum skóla að ýmsu leyti. Jeg man þá tíð, að þegar skóli þessi var seinast til umr., sagði einmitt þessi sami hv.þm. að sú tilhögun, sem farið væri fram á, myndi verða ríkissjóði alveg kostnaðarlaus. Þá var fórnfýsi kennaranna svo mikil, að þeir vildu taka að sjer aukið starf fyrir ekki neitt. Mjer fanst það þá dálítið undarlegt, - því að jeg tók þetta í allri hreinskilni, - ef menn vildu ekki leyfa þetta, þar sem enginn kostnaður hlytist af því. Mjer var þá sagt af þeim, sem þá stóðu á móti þeirri málaleitun, að þetta liti svona út í byrjun, en svo yrði það ekki til lengdar. Jeg verð nú að viðurkenna, að þessir menn sáu betur fram í tímann. Af því að jeg vil ekki gera hvorki orð kennaranna eða hv.þm. og annara ómerk, þar sem þeir fullyrtu, að enginn kostnaður fyrir landið hlytist af þessari breytingu, þá leiðir það af sjálfu sjer, að jeg hlýt að vera á móti þessari tillögu. Svona fer oft þeim mönnum, sem eru trúgjarnir á það, að mönnum gangi aldrei neitt til, sem hulið er á bak við, að þeir flaska oft og einatt á því. Alveg yrði sama uppi á teningnum, ef farið væri að koma upp þessum leikfimisskóla við Laugaskólann. Þá yrði afleiðingin sú að það þætti brátt nauðsynlegt að koma upp slíkri stofnun við alla skóla. Hví leggur hv.fjvn. ekki til, að slíkum skóla verði komið upp við Núpsskólann t. d.? Er þörfin meiri í Þingeyjarsýslu? Jeg dirfist nú ekki að segja það, sjerstaklega þar sem jeg þekki vel hv. flytjanda till., að það hafi verið vísvitandi blekkingar í málinu frá hans hendi, þegar hann flutti það upprunalega. Mjer þykir rjett að geta þess aðeins, úr því að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) er kominn hjer inn, að jeg mintist lítillega á orð hans hjer í gær í sambandi við hinn svokallaða póstprest.

Já, jeg heyrði af því

. Jeg hefi samt ekki farið eins hörðum orðum um slíkt skrípi eins og vert er. Þó læt jeg hjer staðar numið að sinni. Jeg óska eftir að fá frambærileg rök um þetta mál. Mætti það þá vera veigamikill þáttur í þeim rökum, ef hv. 4. þm. Reykv. lýsti því yfir, að það væri hann, sem tæki embættið að sjer.

Ingólfur Bjarnarson Jeg á enga brtt. við fjárlögin að þessu sinni og hafði því ekki hugsað mjer að taka til máls. En það er vegna þess, að hv.þm. Ak. (BL) fann ástæðu til þess í gær að flytja dálítið erindi til ófrægingar alþýðuskólanum í Þingeyjarsýslu, sem jeg vil segja nokkur orð. Það er samt ekki svo að skilja, að jeg telji það skifta miklu máli, þótt hv.þm. Ak. lýsi hjer þeim huga, sem hann ber til þessa skóla. Jeg geri ekki ráð fyrir, að það hafi í sjálfu sjer nein áhrif. En jeg vildi gefa skýringar á þeim atriðum, sem þm. fór ýmist villandi orðum um eða skýrði beinlínis rangt frá. Jeg var því miður ekki inni, þegar hv.þm. flutti ræðu sína, en jeg hefi fengið glögga skýrslu um, að hann hafi sjerstaklega gert mikið úr því atriði, að enginn vissi, hver ætti þennan skóla, og sagt í því sambandi, að máske væri það Kaupfjelag Þingeyinga, og að eitthvað hefði heyrst um það, að kaupfjelagjð byggist við að gefa skólann á 40 ára afmæli sínu, og fleira í þessa átt! Þetta er nú vitanlega skáldskapur út í loftið og hefir ekki við neitt að styðjast. Þarna nyrðra að minsta kosti er öllum vitanlegt, að skólinn er hjeraðseign, þótt kannske að forminu til megi telja hann sjálfstæða stofnun í skjóli sýslufjelagsins og með ábyrgð þess að baki sjer. Ætla jeg lítilsháttar að reyna að skýra, hvernig þessu er fyrir komið, þó að jeg raunar viti, að ýmsum hv.þdm. sje það fullkunnugt. Upprunalega var það Samband ungmennafjelaga Þingeyinga, sem gekst fyrir fjársöfnun til þessa skóla heima í hjeruðum, og leitaði síðan til Alþingis um styrk til skólans. Og þessi undirbúningur stóð yfir í mörg ár. Þegar svo var farið að byggja skólann, höfðu ungmennafjelögin alla framkvæmd verksins. En þegar svo skólinn var fullgerður, var samin reglugerð fyrir hann um stjórn hans og starfstilhögun alla. Er þar tekið fram, að skólanum skuli stjórnað af þriggja manna stjórn, sem kosin sje af sýslunefnd SuðurÞingeyinga og ungmennasambandinu. Sú reglugerð var samþykt af sýslunefnd Þingeyinga og síðan af stjórnarráði Íslands. Jeg veit ekki, hvort venjulegt er að birta slíkar reglugerðir í Stjórnartíðindunum. En þá er hana að finna í skjalasafni stjórnarráðsins. Nú finst mjer, að þegar málum er svo komið, að búið er að samþykkja reglugerð fyrir þennan skóla, bæði af sýslunefnd Þingeyinga og af stjórnarráðinu, þá sje það dálítið kynlegt að tala um, að enginn viti, hvernig þessum skóla sje háttað, hver eigi hann o. s. frv. Vitanlega er skólinn hjeraðseign og er stjórnað eftir ákveðinni reglugerð, samþyktri af hlutaðeigandi sýslunefnd og öðrum, sem um málið hafa fjallað. En fyrirkomulagið er vitanlega sniðið eftir erlendum fyrirmyndum. Þannig er það algengt í Svíþjóð, á Englandi og víðar, að skólar hafi sína eigin stjórn og sjálfstæðan fjárhag, með styrk ríkisins og hjeraðanna. Tel jeg víst, að þetta fyrirkomulag sje vel að skapi Alþingis, og vil í því sambandi benda á, að í fyrra, þegar Hvítárbakkaskólinn sótti um eftirgjöf á láni, var lánsuppgjöfin samþykt með því skilyrði, að skólinn yrði hjeraðseign framvegis. En þar eru nokkrir menn, sem hafa gengist fyrir því að halda skólanum uppi. Jeg veit ekki annað en að skólinn hafi fengið þessa eftirgjöf, og hafi stjórnin með því litið svo á, að Alþingisskilyrðinu væri fullnægt, þótt þarna standi nokkrir menn fyrir. Og því frekar ætti þetta þó að gilda um Laugaskólann, þar sem sýslunefndin stendur þarna á bak við með því að staðfesta reglugerðina og taka lán handa skólanum. Jeg vil nú draga þetta saman. Sýslunefnd Þingeyinga hefir fyrst og fremst samþykt reglugerð fyrir skólann. Í öðru lagi kýs hún menn í stjórn skólans. Í þriðja lagi hefir sýslunefndin tekið lán, 25 þús. kr., fyrir skólann. Í fjórða lagi veitir hún honum rekstrarstyrk árlega. Þegar þetta er athugað, þá finst mjer það muni vera fáir, - aðrir en máske hv.þm. Ak., - sem geti lengur verið í vafa um, hvernig eignarumráðum skólans er háttað. Hefi jeg nú að minni hyggju slegið niður þessar dylgjur, sem hv.þm. var að fara með í gær viðvíkjandi fjárhagsástandi skólans. Fyrir Alþingi hafa legið skýrslur bæði frá í fyrra og í ár um allan kostnað við skólann og fjárlagsástæður hans; og vænti jeg, að hv.þm. hafi meira og minna kynt sjer þau plögg. Háttv. þm. Ak. mun hafa sagt í ræðu sinni, að ekki hafi verið lagt fram á móti ríkissjóðsstyrk nema 27 þús. kr. annarsstaðar frá. Er það ekki rjett?

Jú

. En þetta er rangt. Hjeraðsbúar hafa lagt fram og fengið lánað á ábyrgð sýslunnar 62228 kr. Af þessu eru vitanlega 25 þús. kr. söfnunarsjóðslán, sem sýslan hefir tekið fyrir skólann, en þó það væri dregið frá, sem jeg tel órjett, eru samt eftir 37228 kr., sem beinlínis hefir verið safnað og lagt fram - eða 10 þús. kr. meira en þm. sagði. Jeg held, að þetta söfnunarsjóðslán, sem lánað er til 20 ára og afborgast á þeim tíma, hljóti að skoðast sem fulltryggilegt framlag frá hjeraðinu, þó að það sje þannig fengið. Það er tekið á ábyrgð þeirra, sem hafa komið skólanum upp og halda honum uppi, og þótt játa megi, að æskilegra hefði verið að alt fjeð hefði legið fyrir áður en rekstur skólans byrjaði, munu flestir telja, að sýslufjelagið, með bakábyrgð margra manna, muni fulltryggur aðili þessa máls. Jeg vil geta þess að endingu, að þótt það hafi vitanlega kostað mikið erfiði að safna fje til byggingar skólans, þá er nú svo komið, að þarna er risið upp hið ágætasta skólahús, sem meðal annars er eingöngu hitað upp með laugavatni, og gefur þannig góðar vonir um ódýran rekstur skólans og hollustuhætti. Þetta hefir meðal annars tekist fyrir góðan skilning Alþingis á þessu áhuga- og nauðsynjamáli Þingeyinga, enda má jeg líka fullyrða, að þeir eru alment mjög ánægðir og þakklátir um úrslit málsins og telja Laugaskólann hjeraðssóma og bera til hans lið besta traust um að honum takist að efla menning og þroska alþýðunnar á hollan og þjóðlegan hátt í framtíðinni. Það eru ekki nema örfáar þröngsýnar sálir, sem sýna skólanum andúð, ýmist af óvild til alþýðumentunarinnar yfir höfuð, eða þá að þeir geta ekki hugsað sjer annað blessunarríkara en að mentunin sje sótt til kaupstaðanna, og þá sjerstaklega til Reykjavíkur. Laugaskólanum er sjerstaklega komið upp í því augnamiði, að þar starfi hollur og þroskandi alþýðuskóli, er hefði rætur sínar í þjóðlegri og trúrri sveitamenningu. Það eru líka góðar horfur á að svo verði, og gefur þetta fyrsta skólaár Laugaskólans bestu vonir um, að þessu augnamiði verði náð: aðsókn svo mikil, að skólinn er fullskipaður, eða fullir 50 unglingar, sem stunda þar nám. Skólahúsið reynst ágætlega. Og skólastjórn og skólalífið þannig, að þeir, sem hlut eiga að máli, eru sjerstaklega ánægðir yfir því og gera sjer vonir um, að þaðan berist hollir straumar vaxandi menningar út um sveitirnar. Jeg sje svo ekki ástæðu t.il að fjölyrða frekar um þetta. Jeg hefi viljað skýra frá fyrirkomulagi skólans, af því mjer er það betur kunnugt en ýmsum hv.þm. öðrum, og má þá jafnhliða leiðrjetta mishermi það, er kom fram í ræðu hv.þm. Ak. (BL).

Björn Líndal Jeg bjóst satt að segja ekki við að þurfa að standa upp aftur, enda geri jeg það ekki til þess, að jeg ætli að taka neitt af því aftur, er jeg sagði í fyrri ræðu minni. Hinsvegar vil jeg mótmæla því, sem kom fram í ræðu hv.þm. S.-Þ. (IngB), að jeg hefði farið ófrægjandi orðum um alþýðuskóla Þingeyinga, því það er ósatt. Jeg tel það ekki að ófrægja skólann, þótt jeg segði sögu hans eins og jeg vissi hana rjettasta, eða þó að jeg talaði aðeins um undirbúning málsins og um byggingu skólans, enda mintist jeg ekki einu orði á rekstur hans eða hvernig kenslunni í skólanum væri komið fyrir. En það verð jeg að segja, að lítið græddi jeg á ræðu háttv.þm. S-Þ. og jafnófróður er jeg eftir sem áður um það, hver eigi skólann. Nú stendur svo á hjer, að það fje, sem runnið hefir til skólans, er afturkræft, og að þeir, sem lánað hafa fje til byggingarinnar, geta gengið að skólanum. Þess vegna þykir mjer hart, að þessi hv.þm., sem til skamms tíma hefir átt sæti í sýslunefnd Suður-Þingeyinga og ætti að vera þessu máli vel kunnugur, skuli gefa í skyn, að sýslunefndin eða hjeraðið eigi skólann, því það getur ekki verið rjett. Jeg vil aðeins benda á eina ástæðu því til sönnunar, hve fjarri öllum sanni það er, að sýslan eigi skólann. Hún heimtar bakábyrgð einstakra manna til tryggingar láni því, er hún tók að sjer að ábyrgjast fyrir skólann. Það hefði hún ekki gert, hefði hún sjálf átt skólann. Það sýnir sig, að þetta mál er botnlaus hrærigrautur frá upphafi til enda og þeim síst til sóma, sem hrundið hafa því á veg. Það verður ekki hrakið, að enn er það óupplýst með öllu, hver eigi skólann, eins og hitt er líka víst, að þeir, sem komu honum á stofn, hafa ekki fullnægt þeim skilyrðum, sem sett voru fyrir fjárveitingu þeirri, er ríkissjóður lagði honum; enda ekki fyrir sjeð, nema gengið verði að skólanum hvenær sem er til lúkningar skuldum, sem á honum hvíla. Jeg vildi, með því að minnast á þetta skólamál áðan, segja sanna sögu þess, því hún er að mínu viti sannarlega þess verð, að henni sje á lofti haldið.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi flutt brtt. á þskj. 297, ásamt þremur öðrum háttv.þdm., um að styrkur til að reisa barnaskólahús hækki úr 10 þús. kr. upp í 37 þús. kr., með þeirri athugasemd, sem þar segir, að „af upphæð þessari gangi 29 þús. kr. til byggingar barnaskólum í Neshreppi, Súðavík og Öxarfirði, þó eigi yfir 1/3 kostnaðar.“ Er þetta eftir þeirri venju, sem áður hefir tíðkast um styrkveitingar í þessu efni. Nú hefir verið flutt frv., sem meðal annars skipar fyrir um, hvernig fara skuli um byggingarkostnað skólahúsa, og þótt skoðanir sjeu allmikið skiftar um það, hvort styrkur í þessu efni skuli standa í fjárlögum eða í öðrum lögum, þá virðist mjer, sem varla sje hægt að gera ráð fyrir minni styrk á ári en þurfa mundi til þess að reisa þrjú skólahús. Virðist mjer því gegna furðu, að hv.fjvn. skuli leggjast á móti brtt. okkar. Mjer hefir nýlega borist brjef norðan úr Öxarfirði, þar sem færð eru rök fyrir nauðsyn hreppsins að koma sjer upp skólahúsi. Að vísu er þar gamalt skólahús, en svo ófullnægjandi, að það verður ekki notað, og enginn kennari fæst til þess að halda uppi farskóla. Hinsvegar er mikill áhugi fyrir því manna á milli í sveitinni að reisa nýtt skólahús, og í því skyni hefir tekist að safna allálitlegri fjárhæð, sem verja til byggingarinnar. Þetta hefir verið borið undir fræðslumálastjóra, sem er eindregið fylgjandi því, að byggingunni verði hrundið á leið, enda telur hann allan undirbúning hjeraðsbúa á þeim stoðum reistan, sem þörf er á og framast verður krafist í þessu efni. Vænti jeg því, að hv.þdm. sjái sjer fært að samþykkja brtt., enda getur ekki verið um annað að ræða en að styrkurinn hlýtur að koma á næsta ári, og því ekki ástæða til þess nú að leggjast á móti svo litlu fjárframlagi. Þá hefi jeg stutt aðra brtt. á sama þskj., þá LXIV. í röðinni. Er þar um nýjan lið að ræða, um styrk til þess að stofna og reka Íslendingaheimili í Kaupmannahöfn, og fjárhæðin bundin við nafn frú Hlínar Johnson, sem hefir sent Alþingi rækilegt erindi um þetta efni. Það hafa heyrst margar raddir um það hin síðari ár, að nauðsyn bæri til, að Íslendingaheimili kæmist upp í Kaupmannahöfn. Þessi kona, sem bæði er kunnug og vel metin í Höfn - auk þess sem hún er ötul og kjarkmikil - hefir nú tekið hugmyndina að sjer, en skortir fje til að hrinda henni svo á leið, sem nauðsyn ber til. Er því brtt. þessi fram borin til þess að ljetta undir með konunni að koma heimilinu á stofn, og svo stilt í hóf, að ekki er farið fram á nema aðeins 5 þús. kr. styrk úr ríkissjóði. Því mun enginn neita, að gott og hagkvæmt mundi Íslendingum þeim, sem í förum eru, að eitthvert heimili væri í Kaupmannahöfn, er þeir gætu leitað athvarfs, í stað þess að hrekjast milli dýrra og misjafnra gistihúsa. Einkum væri það þó mikið athvarf ókunnugum mönnum, þeim er fyrsta sinni fara utan og oft eru nokkuð slakir í erlendu máli, að hafa sjerstakan stað í framandi landi, þar sem þeim er heimil vist og annar beini og þeim veittar allar leiðbeiningar, er þeir þurfa. Kunnugt er öllum, að kvenfjelögin hjer í Reykjavík hafa hafist handa um að koma hjer á fót heimili, sem leiðbeina á konum þeim utan af landi, er hingað sækja og dveljast um skamma stund. Hefir í því skyni verið safnað allmiklu fje og hlutafjelag stofnað, sem ætlar að reka þetta fyrirtæki. Og sjálf ríkisstjórnin er þessu máli svo hlynt, að hún hefir fallist á að gefa lóðarspildu undir kvennaheimilið. En ef þetta er nauðsynlegt fyrir konur þær sem hingað sækja til stuttrar dvalar utan úr bygðum lands vors, - sem jeg tel litlum efa bundið, - þá ætti ekki síður að vera þörf á því fyrir þá Íslendinga, sem leita til annara landa, að eiga þar vísan samastað á meðan þeir dveljast þar, eða á meðan þeir eru að koma sjer fyrir annarsstaðar. Eins og jeg drap á í upphafi, er kona sú, sem fjárveitingin er bundin við, dugleg og kjarkmikil, enda hefir hún sýnt það í mörgu. Hún er líka kunnug úti í löndum, hefir dvalið í Vesturheimi árum saman, og víðar hefir hún farið og ferðast erlendis, og mun því vel fallin til þess að stjórna slíku heimili. Hjer hefir risið upp nokkur deila um alþýðuskóla Þingeyinga. Skal jeg þó ekki hlutdeila það mál að sinni, enda eigast þar við tveir hv.þm., sem kunnugri eru þessum málum norður þar heldur en jeg nú orðið. Hinsvegar vildi jeg leggja liðsyrði fjárveitingu þeirri, sem ætluð er Birni Jakobssyni til þess að halda uppi íþróttaskóla norður á Laugum. Ætla jeg, að það mundi gróði æskumönnum norður þar, og raunar öllum þeim, er íþróttir vilja stunda, að geta notið kenslu þessa manns, þótt jeg hinsvegar viðurkenni, að íþróttum Reykvíkinga sje skaði gerður, ef hann hverfur norður. En það er mest um vert, að hann vill sjálfur leita í átthaga sína og kenna þar nyrðra; hann er viðurkendur ágætiskennari og mundi hvar sem er geta sjer besta orðstír. Vil jeg því mæla sem fastast með því, að brtt. þessi verði samþykt.

Ingólfur Bjarnarson Hv. þm. Ak. (BL) vill ekki kannast við, að hann hafi farið ófrægingarorðum um Laugaskólann. Ber það að skilja svo að sjálfsögðu, að hann hafi ekki aflað sjer það, og þykir mjer að vísu vænt um. En jeg vil geta þess, að nokkrir hv.þm., sem hlustuðu á ræðu hans í gær, sögðu mjer, að hún hefði verið hörð árás á Laugaskólann. Hafa þeir því áreiðanlega skilið ræðuna á annan veg en hann kveðst hafa ætlast til. En þegar þess er gætt, að aðalefni ræðu hans var að tortryggja fjármálahlið skólans, og í sambandi við það farið rangt með tölur, þar sem hann taldi framlög hjeraðsins stórum minni en rjett var, eða 27 þús. kr. - þá get jeg naumast annað sjeð en að rjettmætt hafi verið að segja, að hann hefði farið ófrægjandi orðum um skólann. Og ekki síður, þegar athugað er, að þessi umsögn hans um skólann kom fram alveg tilefnislaust, því eins og kunnugt er, liggur skólinn og rekstur hans alls ekki fyrir til umræðu. Hv. þm. Ak. heldur því fram enn, að jeg hefði í fyrri ræðu minni engar upplýsingar gefið um aðalatriði málsins og ekki svarað því, sem hann spurði um, sem sje það, hver ætti skólann. Þetta segir hann, að sje jafnóvíst enn. Ja, hann um það, hvort hann skilur mælt mál eða ekki. Jeg þóttist skýra það fullgreinilega, að skólinn hlyti að vera hjeraðseign, þar sem sýslunefndin hefði í höfuðatriðum staðið að málum hans, svo sem um samning reglugerðar, skipun í stjórn hans, sjeð um lántöku til hans og veitt honum rekstrarstyrk ásamt ýmsu fleira, sem sýslunefndin hefði látið til sín taka skólanum til framkvæmdar. Þá vildi sami hv.þm. (BL) enn gera lántöku handa skólanum að mikilli grýlu og talaði um þá hættu, sem stafað gæti af því að fje þetta „væri afturkræft“, eða eitthvað því um líkt. Jeg satt að segja skildi ekki vel, hvað hann var að fara. En hinsvegar get jeg með engu móti sjeð, hvaða hætta ætti að geta verið samfara þessari lántöku fyrir skólann úr söfnunarsjóði - þessum 25 þús. kr., sem endurgreiðast eiga á næstu 20 árum, en eru lánaðar með góðum vaxtakjörum. Og lán þetta hefir sýslusjóður tekið með stuðningi og bakábyrgð 20 manna, sem með því sýna, að þeir bera fult traust til skólans, enda má nærri geta, að sýslan hefði aldrei tekið að sjer þetta lán, liti hún ekki björtum augum á framtíðar- og fjárhagshorfur skólans. Jeg verð því fast og ákveðið að halda því fram, að af þessu láni stafi engin hætta eins og um hnútana er búið. Læt jeg svo máli mínu lokið og sje ekki ástæðu til að tefja umr. með því að þvæla um mál, sem ekki liggur fyrir til umræðu.

Björn Líndal Það er leiðinlegt að þurfa að deila við hv.þm. S.-Þ. (IngB) um þetta mál, sem hann er að reyna að verja, en kýs þó að fara undan í flæmingi og hliðrar sjer hjá að svara því, sem um er spurt. Jeg neita því algerlega, að jeg hafi á nokkurn hátt verið að dylgja um fjárhag skólans nje hallast á kenslufyrirkomulagið eða skólastjórnina. Jeg hefi sagt hispurslaust skoðun mína á fjárreiðum hans, en ekkert minst á kensluna. En úr því að hv.þm. fór að minnast á hana, þá vil jeg það eitt um hana segja að þessu sinni, að sumt, sem þar er innrætt unglingum, eru ekki óþarflega þjóðleg eða gagnleg fræði. Aðalatriðið í þessu máli er það, að jeg tel alt annað að leggja fram fje, sem ekki er afturkræft, eða leggja fram fje að láni. Þess vegna er það, að jeg spyr enn: Hver er það, sem á þennan skóla? Hv. þm. S.-Þ. hefir ekki svarað því; hann hefir hopað á hæli og farið undan í flæmingi, svo ekkert er á svari hans að byggja. Jeg neita því harðlega, að Suður-Þingeyjarsýsla hafi tekið að sjer allan veg og vanda skólans, eins og helst var að fá út úr þessu loðna og óákveðna svari hv.þm. S.-Þ. Sýslunefndin hefir tekið á sig skuldbindingar vegna skólans, á þann hátt, að augljóst er, að hún telur hann ekki sína eign. Þá er spurningin sú: Hvernig hefir hv.þm. S.-Þ. hugsað sjer þessa skuld borgaða? Eru það þessir 20 menn, sem standa í bakábyrgðinni, eða er það sýslusjóður; sem á að taka það á sig? Jeg vildi gjarnan fá góð og greið svör um það, því skólinn hefir ekki borið sig svo vel, það sem af er, að vænta megi hagnaðar af rekstri hans, enda væri það blátt áfram prettur gagnvart öllum þeim, sem lagt hafa fje til skólans, að græða fje á rekstri hans til þess að borga stofnkostnaðinn. Ef jeg fæ ekki svar við þessu, tel jeg, að háttv.þm. S.-Þ. hafi til lítils gagns talað í þessu máli, og alt þá í sömu þoku og hrærigraut um eigendur skólans og verið hefir.

Ingólfur Bjarnarson Það er aðeins stutt svar við þessari margendurteknu spurningu hv.þm. Ak. (BL), hver eigi skólann og hver eigi að borga söfnunarsjóðslánið. Að mínu viti er það ofureinfalt og ljóst, að hjeraðsbúar, sem komið hafa skólanum á fót og stýra málum hans, munu standa straum af þessu láni og endurborga það. Verður það hlutverk skólastjórnarinnar að sjálfsögðu að ráða fram úr því, hvernig þessu verður fyrir komið. En jeg tel víst, að ef svo heldur fram sem horfir nú um aðsókn að skólanum, þá verði þessi lángreiðsla tiltölulega ljettbær. Ætlunin er vitanlega sú, að rekstur skólans allur, og þar með skuldaafborganir. greiðist af árlegum tekjum, er hann fær - auk skólagjalda - frá ríkinu, sýslusjóði og væntanlega fleiri unnendum skólans. En hitt víst, að hjeraðsbúar og sýslunefnd í sameiningu munu telja sjer fullkomlega skylt að sjá um, að allar skuldbindingar skólans sjeu að fullu haldnar.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það hefir ræst, sem jeg sagði, að ekki myndi ganga eins greiðlega að afgreiða þennan hluta fjárl. eins og hinn fyrri, því að komið er á annan dag síðan umr. um hann hófust og mikið eftir, þótt ljúka eigi þeim í dag. Jeg ætla þá fyrst að víkja að þeim hv.þm., sem snúist hafa á móti tillögum fjvn., og síðan gera grein fyrir afstöðu nefndarinnar gagnvart till. einstakra hv.þm. Mjer þykir mjög leitt að þurfa að snúa mjer að meðnefndarmanni mínum, háttv. 2. þm. Skagf. (JS). Mjer kom það mjög á óvart, að hann skyldi finna hvöt hjá sjer til þess að halda slíka ræðu sem hann flutti í garð nefndarinnar. Hann sagði oft: „Við íhaldsmenn í nefndinni.“ Það kom fyllilega í ljós í ræðu hans, að um einhverja flokkslega afstöðu hefði verið að ræða í nefndinni. Jeg vil lýsa yfir því, að mjer kom þetta mjög á óvart og mjer er óhætt að fullyrða, að jeg geti sagt það fyrir hönd minna flokksmanna í nefndinni, að við höfum ekki starfað þar sem neinir flokksmenn, heldur unnið þar fullkomlega „loyalt“ starf, og hefir það altaf verið efst í huga okkar. Hinsvegar dreg jeg það mjög í efa, að hann hafi haft umboð frá flokksbræðrum sínum í nefndinni til þess að láta þetta koma fram. Jeg vil efa það, að allir íhaldsmennirnir í nefndinni hafi starfað í henni með slíka hugsun. Það kann að vera, að jeg hafi dregið of mikið út úr orðum hv.þm., jeg vona það, og getur hann þá leiðrjett það. Svo fór hv.þm. að lýsa yfir sjerstöðu sinni í ýmsum atriðum. Hann byrjaði með því að segja: „Við íhaldsmenn vorum á móti því að hækka tekjubálkinn.“  Aðeins um einn liðinn, áfengistollinn, voru skiftar skoðanir, þar sem hann var samþyktur með 4:3 atkv., og er þá best að geta þess, að þeir, sem greiddu atkv. á móti, voru flokksmenn hv. 2. þm. Skagf. Hinar hækkunartill. voru samþyktar samkvæmt till. frá undirnefnd, sem bar fram þessar till., og átti háttv. 2. þm. Skagf. sjálfur sæti í þeirri nefnd og bar fram þessar till. Þess vegna er það röng mynd af nefndinni, sem háttv.þm. dregur hjer upp, ef hann segir: „Við íhaldsmenn vorum á móti þessu.“ Sjest það líka best á því, að um meira en 5/6 af tekjuhækkunartill. eru 6 shlj.atkv., svo að það, sem hv.þm. talar um, gildir aðeins um 1/6 af till. Í sambandi við þetta vil jeg segja annað, að tveir íhaldsmenn skárust úr leik, þegar stærsta sparnaðarmálið, sem kom fyrir nefndina, var afgreitt, og greiddu atkvæði á móti því. Þeir voru á móti því að halda stefnu undanfarinna þinga, að spara tildursmannahald í Kaupmannahöfn. Mjer var það gleðiefni, að einn íhaldsmaður. hv.þm. Borgf. (PO) stóð með nefndinni í því að halda stefnunni. Mjer þótti það leiðinlegt, að hv.þm. skyldi koma inn á það að tala um, að nefndarmennirnir hefðu verið flokkslitaðir; við höfum alls ekki viljað starfa með slíkt í huga og jeg hefi ekki vakið upp neitt slíkt, heldur hv. 2., þm. Skagf. Þá kastaði þessi hv.þm. því til mín, að mjer hefði láðst að geta þess, að nefndin hefði verið klofin um ýms mikilsverð atriði. Já, mjer hefir 1áðst það, og ekki aðeins mjer, heldur líka frsm. fyrri hl., hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ). Jeg veit ekki til þess, að það hafi verið regla að segja frá klofningi í fjvn., nema sjerstaklega hafi staðið á. Það hefir verið svo um mig eins og hv.þm. V.-Húnv., að þótt við höfum greitt atkvæði á móti ýmsum till. þá höfum við samt talið rjett að fylgja nefndinni í heild sinni að málum, enda hefir verið mikill vilji í nefndinni að standa saman. Það voru 3 till. nefndarinnar, sem hv. 2. þm. Skagf. talaði sjerstaklega á móti, brtt. um prestsþjónustuna, sem nefndin tók upp, að fá mann til að ferðast um og flytja erindi til andlegrar vakningar, og er það þetta, sem hv.þm. Barð. (HK) kallaði póstprestinn; brtt. um íþróttaskólann í Þingeyjarsýslu og stúdentagarðinn. Jeg er nú fyrir mitt leyti ekkert óánægður yfir því, ef hann (JS) vill marka stefnu íhaldsins með því, að það sje á móti því að auka íþróttir í landinu, móti því að efla andlegt líf þjóðarinnar og móti því að hlynna að stúdentunum. Jeg er fyrir mitt leyti ekki á móti því, að íhaldið marki stefnu sína með því að vera á móti öllu þessu. Það er rjett, sem hv.þm. sagði, að margar leiðir væru til að efla andlegt samband á milli einstakra landshluta. Nefndin vill alls ekki einskorða sig við að álíta aðeins eina leið nauðsynlega til að efla andlegt líf í landinu; það má fara fleiri leiðir, en þessi er góð, og hana vill meiri hl. fara. Þá sagði hv.þm., að þetta væri alveg einstakt í sinni röð og óþekt hjer á landi og ætti sjer ekki stað á öðrum sviðum. Jeg sje ekki neitt því til fyrirstöðu að hafa t. d. sendifarandlækna. Jeg veit ekki betur en að tveir augnlæknar sjeu styrktir til að ferðast um landið. Hv. þm. talaði um, að hjer væri verið að stofna nýtt embætti með litlum undirbúningi. Þetta er ekki rjett. Þetta á því aðeins að gera, að fje sparist á öðrum sviðum. Kirkjustjórnin á að ráða því, hvernig þetta verður framkvæmt, og það er fullkomin trygging fyrir því, að þessu fje verði vel varið. Og það er svo vel frá þessu gengið, að á betra verður ekki kosið. Það er rjett, að þetta verður ekki til að spara prestsþjónustu, það á alls ekki að vera til þess, heldur til þess að fá meiri þjónustu, meiri uppvakningu. Jeg játa það á mig, að jeg er því yfirleitt ekki fylgjandi að spara prestsþjónustu. Það hefir annar íhaldsmaður, hv. 4. þm. Reykv. (MJ), mælt með þessari till., og skil jeg það vel. Mjer þótti vænt um það, hve vel hann tók þessari till., sem hans var von og vísa. Þá sagði hv. 2. þm. Skagf. það, sem mjer sárnaði mest, og ljet það vera sín síðustu ummæli í garð nefndarinnar, að það væri eins og fjvn. væri að gera sjer leik að því að gera sem mestan tekjuhalla á fjárlögunum. Það kann vel að vera, að jeg misskilji hv.þm., en ef þetta er hans fulla meining, þá vil jeg algerlega vísa þessum ummælum á bug sem ómaklegum í garð nefndarinnar. Þá hafa tveir aðrir hv.þm. beint orðum sínum að nefndinni, hv.þm. Ak. (BL) og hv.þm. Barð. (HK). Hv. þm. Ak., sem nú er ekki viðstaddur, ljet þung orð falla í garð nefndarinnar. Jeg tel það mjög óviðkunnanlegt, að þm. sjeu að skamma nefndina, rjúki síðan út og sjeu ekki viðstaddir, þegar þeim er svarað. Vil jeg ekki beina orðum mínum að honum að sinni, fyrst hann er fjarverandi, og læt það bíða þangað til hann er kominn. Þykir mjer þó leitt, að hann er dauður og getur ekki svarað.

Jeg er kominn

. Hv. þm. Barð. hjelt skemtilega ræðu. Hann talaði alls ekki hart í garð nefndarinnar, heldur aðallega fyrir sínum till. Síðan sagðist hann ætla að gera aths. við „allra stærstu“ till., þá fyrstu, átakanlegustu og mestu misfelluna á ráði nefndarinnar, póstprestinn, sem hann nefndi svo. Það hafa nú margir vegið í þann knjerunn, og getur verið, að það takist að fella þessa till.

Svo ætti að verða

. Hv. þm. segir það vera fáránlegt að launa presta til þess að fara um og prjedika. Er þá ekki eins fáránlegt að launa presta og kennara yfirleitt? Hver er munurinn á því, hvort einhver maður er launaður til að prjedika víðar en á einum stað eða hvort hann prjedikar altaf á sama staðnum sem embættismaður? Munurinn er enginn frá sjónarmiði prjedikunarstarfseminnar. Annars var hv.þm. skemtilegur og fyndinn í ræðu sinni. Hann gerði ráð fyrir því, að hann áttaði sig ekkert betur hinumegin, þótt póstpresturinn hefði prjedikað yfir honum. Fór honum þar líkt og Hrana Konráðssyni, er hann ugði, að óviss myndi gistingin. Sumir prestar segja, að nauðsynlegt sje að hafa aðhald með mönnum á þann hátt að segja þeim, að gistingin sje óviss, svo að þeir finni hvöt hjá sjer til að vanda sig, svo að gistingin verði vissari. Jeg beini þessu ekkert sjerstaklega að hv.þm. Barð. Jeg man ekki, hvort hv.þm. kom með það að þetta væri gert á móti vilja presta úti um land, þeir væru leiðir yfir þessu tiltæki nefndarinnar. Þetta er alls ekki rjett. Óskir um þetta komu frá Prestafjelaginu, samkvæmt tillögu prestastefnunnar síðastliðið vor, og Prestafjelagsstjórnin fagnar því mjög, ef þetta verður tekið upp. Það gleður mig að sjá, að hv.þm. Ak. er kominn. Jeg ætla ekki að tala mikið til hans, af því að svo stendur á, að hann hefir talað sig dauðan og getur ekki gert aths. Enda hefir hv.þm. S.-Þ. (IngB) tekið af mjer ómakið að svara því, sem hann fór út í fjárhagsmál Laugaskólans, svo að jeg fer ekki út í það. En jeg vil lýsa yfir því af minni hálfu, að jeg álít um mjög ójafnan leik hafa verið að ræða milli þessara tveggja hv.þm.Hv. þm. S.-Þ. stendur hjer fyllilega sem rjettur fulltrúi Þingeyinga í þessu máli, sem vilja láta skólann standa á þeim menningargrundvelli, sem þeir hafa lagt. Það er hann, sem stendur hjer í samræmi við bestu menn Þingeyinga, en ekki hv.þm. Ak. Hv. þm. sagðist hafa talað á móti skólanum af því, að jeg hefði talað með honum. Jeg talaði af því, að jeg hafði heyrt andúð frá þessum hv.þm. til skólans. Þess vegna skýrði jeg málið og las upp úr erindum Jóns Gauta, Sigurðar Bjarklinds og Arnórs Sigurjónssonar og Björns Jakobssonar. Tel jeg mjer það mikinn sóma að hafa flutt mál þessara góðu Þingeyinga. Jeg ætla ekki að fara út í fjármál skólans, en ætla þó að víkja að einu atriði. Hv. þm. áfeldi það, að lán hvíldu á Laugaskóla og sagði, að það væri alveg einstætt tilfelli. Hv. þm. veit þó, að lán hvíla á öllum skólum; svo er um Blönduósskólann, og er meira að segja till. við þessa umr. um að gefa eftir viðlagasjóðslán, sem hvílir á honum, af því að það beri að skoða sem byggingarstyrk, sem ríkið hafi átt að leggja fram til þessa skóla eins og annara samskonar skóla. Á Hvítárbakkaskólanum hvílir stórt lán, og jeg efa það ekki, að þegar hjeraðsskóli Árnesinga verður reistur, þá verði tekið lán, en fólkið í hjeraðinu standi undir honum og borgi starfrækslukostnað hans að sínum hluta. Jeg ætla ekki að tala langt mál á móti hv.þm. Barð. og hv.þm. Ak., sem báðir hafa lagst á móti íþróttaskólanum. Jeg hefi lesið upp erindi Þingeyinganna og tel mjer sóma í því að standa með þeim í þessu máli, og jeg geri fastlega ráð fyrir því, að þetta góða mál nái fram að ganga. En jeg vil aðeins segja eitt þessum hv.þm. til umhugsunar. Fyrir ca. 30 árum skrifaði norðlenskur bóndi grein í Fjallkonuna um íþróttir. Talaði hann um, hvílík fjarstæða það væri að kenna íþróttir í Möðruvallaskóla. Jeg efast ekki um, að ef átt hefði að fara fram atkvæðagreiðsla um slíka till. sem þessa þá, að hún hefði verið steindrepin. Svona eru skoðanir manna orðnar breyttar í þessu efni. Nú er líkamsmenningin álitin einn merkilegasti þáttur menningar hverrar þjóðar, og jeg er viss um, að þegar við hv.þm. Ak. erum báðir komnir undir græna torfu, þá mun síðari kynslóð dæma svo, að við hefðum haft á rjettara að standa í því að mæla með því sem bestu menn Þingeyinga hafa borið fram, en hinir, sem mælt hafa á móti því. Þá vík jeg ekkert frekar að þeim hv.þm., sem talað hafa á móti nefndinni, en ætla að víkja að brtt. einstakra þm. Það er ekkert áhlaupaverk, því að þær eru alls 50. Tek jeg þær ekki í þeirri röð, sem þær eru á þskj., heldur eins og þær verða bornar upp til atkvgr. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) flytur brtt. á þskj. 297, XXVII um hækkun á erfiðleikauppbót til Ögurþinga. Jeg gat þess við 2. umr., að biskup mælir með þessu. Nefndin hefir sett 300 kr. og heldur fast við það. En jeg vil vekja athygli á því, að ekki er rjett að orða það svo, að prestur missi aukatekjur af prestsmöt unni, því að hún á að vera hæfilega metin upp í laun hans. Hv. 3. þm. Reykv. (JakbM) og hv. 2 þm. Árn. (JörB) flytja brtt. á þskj. 304 II um ferðastyrk vegna stúdentaskifta Það lá ekkert fyrir nefndinni um þetta og getur nefndin þess vegna ekki mælt með till. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) flytur brtt. á þskj. 297, XXVIII um styrk til Markúsar Kristjánssonar til háskólanáms erlendis. Það lá erindi fyrir nefndinni um þetta, og sá hún ekki ástæðu til að veita þennan styrk og getur því ekki mælt með því, að þessi brtt. nái fram að ganga. Meiri hluti mentmn. flytur brtt. á þskj. 304,IV um launauppbót til stundakennaranna Önnu Bjarnadóttnr og Einars Magnússonar. Um þetta erindi er það að segja, að það hefir komið til þriggja nefnda, fjvn. og hv.fjhn. og mentmn. Fjhn. er á móti því að breyta launalögunum og meiri hl. fjvn. getur ekki stutt till. Annars eru óbundin atkv. um hana, og eins um brtt. 297,XXIX, frá hv. 2. þm. Eyf. (BSt), um styrk til framhaldsnáms fyrir nemendur gagnfræðaskólans. Þá er till. um skólagjöld, 297,XXX, frá fjhn. tekin aftur. Þá er brtt. frá fjvn. á þskj. 322, við brtt. 297,XXXI, frá hv. 1. þm. S.-M. o. fl. um barnaskólahús. Nefndin vill hækka styrkinn upp í 20 þús. kr. og leggur því á móti frekari hækkun, sem till. þessara hv.þm. fer fram á, eða upp í 37 þús. kr. Annars er nefndin á móti því „principi“ að búta þetta niður í fjárlögunum og skifta upphæðinni þar niður á milli skólanna. Hún vill hafa fasta, jafna upphæð, sem kenslumálastjórnin ráðstafi, en ekki fá alt of mikið í einu, eða að hlutfallslega of mikið komi á eitt ár. Það þarf að vera eitthvert hóf á því, hvernig þetta greiðist á hverju ári. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) gerði grein fyrir styrknum til Helga Hjörvars til þess að kynna sjer kenslu- og uppeldismál (þskj. 297,XXXIII). Nefndin hefir ekki tekið afstöðu til þessarar till., en jeg hygg, að meiri hl. sje henni mótfallinn, en annars óbundin atkv. Næst kemur brtt. 297,XXXV, frá hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), um að hækka tillagið til Flensborgarskólans um 3 þús. kr. Hann hóf mál sitt með því að lesa upp erindi frá skólanefndinni um að fella niður skólagjöldin. Mjer skilst, að eitthvert samband sje á milli þessa erindis og till., sem hjer var til 2. umr., um að fella niður skólagjöldin, vegna. þess að skólanefndin hafi verið hrædd um, að tekjur skólans rýrnuðu við það. En nú er búið að fella brtt. um að gjöldin falli niður, og missir þá Flensborgarskóli ekki þessar tekjur sínar. Um Flensborgarskólann er það að segja, að hann á mikla og merkilega sögu og hefir leyst af hendi mikið og gott starf. En hann er alveg einstakur í sinni röð. Hann er eini unglingaskólinn, sem hlutaðeigandi hjerað leggur ekkert til, þar sem aðrir samskonar skólar eru reknir með styrk hjeraðanna. Að þessu leyti er skólinn alveg sjerstæður. Getur nefndin því ekki mælt með þessari hækkun. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) flytur fyrir hv.þm. Dal. (BJ) brtt. 297,XXXVII, um eftirgjöf á eftirstöðvum viðlagasjóðsláns Dalasýslu til Hjarðarholtsskólans. Hv. þm. mæltist til þess, að hv. deild skilaði þó ekki væri nema einu prestslambinu lifandi, og má vera, að hún sjái það sem ástæðu til að lofa till. að lifa. En meiri hl. nefndarinnar getur ekki verið með þessu. Næsta till., frá hv.þm. Barð., 297, XXXIX, er tekin aftur. Hv. 1. þm. S.-M. flytur brtt. 297,XL, við styrkinn til skálda og listamanna, að í staðinn fyrir 1000 kr. lægstu styrkveitingu komi 600 kr. Nefndin fellst ekki á þetta. Styrksins verða minni not, ef veittar eru minna en 1000 kr. hverjum. Annars vísa jeg til þess, sem jeg sagði við 2. umr. um þetta. Hv. þm. Ak. flytur till. um að veita leikfjelagi Akureyrar 1000 kr. styrk. Meiri hl. nefndarinnar getur ekki samþykt þessa tillögu. Nú koma þeir hver af öðrum listamennirnir. Nefndin leggur á móti þeim öllum. Jeg veit annars ekki, til hvers verið er að veita 10 þús. kr. styrk í fjárlögum til listamanna, ef svo á eftir sem áður að veita styrki í allar áttir. Viðvíkjandi styrk til frú Guðrúnar Indriðadóttur er það að segja, að ekkert lá fyrir nefndinni um það, og eru því óbundin atkvæði um þá till. En nefndin getur ekki fallist á að veita styrk til Jóns Stefánssonar málara, eða til Ásmundar Sveinssonar til Rómaferðar, eða á till. 297,XLIV, frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), um styrk til þriggja listamanna, tveggja söngmanna og eins rithöfundar. Tvær þessar till. eru afturgöngur, en sú þriðja er alveg ný, og er nefndin á móti þeim öllum. Næst koma 6 hv.þm. með till. á þskj. 297,XLV, um að veita Jóni Leifs 5000 kr. styrk til að safna íslenskum þjóðlögum og vinna úr þeim. Mælti hv. 2. þm.N.-M. rösklega fyrir till. Það má búast við því, að þessi till. hafi mikið fylgi, þegar svona margir flytja hana. Erindi lá fyrir nefndinni, sem hún sinti ekki. En samkvæmt erindinu er hjer um að ræða laun til 5 ára og ferðastyrk. Þó gat hv.þm. þess, að í þessu ætti ekki að felast neitt loforð, sem kæmi til með að binda þingið með áframhaldandi styrk. En það er ljóst, hvert stefnir, og þegar Reykjavíkurbær er búinn að veita 10 þús. kr. til þess að kosta þennan listamann hingað með stóran hóp þýskra hljóðfæramanna, er ljóst, að allhart er gengið eftir fjárframlögunum. Það er vitanlega rjett, að allir geta ekki dæmt um hæfileika þessa manns. Jeg vil minna á það, að það liggja engin meðmæli fyrir frá okkar söngfróðu mönnum. Þá vil jeg og geta þess, að þeir eru margir, sent hafa unnið að því að safna íslenskum þjóðlögum. Það er ekki aðeins sjera Bjarni Þorsteinsson á Siglufirði, sem í þessu efni hefir unnið mikið og gott starf, heldur margir fleiri, svo sem Jónas heitinn Jónsson þinghúsvörður, Sigfús Einarsson, Sveinbjörn Sveinbjörnsson og fleiri Og þó að þessi maður sje vel fær í sinni grein, vil jeg þó ekki skrifa undir þann áfellisdóm, sem hann hefir kveðið upp um störf annara, sem að þessu hafa starfað. Þá hefir hv.þm. Barð. tekið aftur till. sína um að fella niður styrkinn til Boga Melsteds. Hv. 4. þm. Reykv. flytur till. um að veita Listvinafjelaginu þúsund kr. styrk til útgáfu bókar um íslenska listamenn. Jeg get alls ekki verið sammála hv.flm.till. um það, að rjett sje að setja Listvinafjelagið á bekk með Bókmentafjelaginu. Það er fært fram sem aðalástæða fyrir þessari styrkbeiðni, að bókaútgáfa sje dýr, en mjer finst það satt að segja engin meðmæli með þessu, að það sje dýrt að koma út bókum fjelagsins. Fjvn. getur ekki fallist á þessa till. Sami hv.þm. (MJ) og hv. 3. þm. Reykv. (JakM) flytja brtt. um það að veita Hljómsveit Reykjavíkur 3500 kr. styrk, og til vara 3 þús. kr. Það er talað um það, að um óvenjumiklar framfarir sje að ræða í þessu efni og að þetta fjelag vinni mjög þarft verk, en sje hins vegar styrklaust. Samt sem áður getur fjvn. ekki fallist á, að ástæða sje til að styrkja þetta fjelag úr ríkissjóði, og jeg vil spyrja: Eru ekki hjer til sjóðir, sem er beinlínis ætlað að styrkja slíkt? Á jeg þar við sjóð Guðjóns sáluga Sigurðssonar úrsmiðs. Hann hlýtur nú að vera orðinn nokkuð stór, og mjer finst fjelag þetta geta vænst styrks úr honum. Hv. þm. Barð. flytur brtt. við 16. gr. 3, um að athugasemdin, sem fylgir styrknum til búnaðarfjelaganna, falli niður. Hv. þm. er ekki ljóst, hvað athugasemdin á að þýða. Með henni er ætlast til þess, að það sje trygt, að þessi styrkur verði ekki brytjaður í smátt, heldur varið til sameiginlegrar starfsemi. Hv. þm. heldur, að þetta geti dregið úr einstaklingshvötinni, að einstökum mönnum sje ekki veittur styrkur. En einstaklingarnir eru styrktir samkvæmt jarðræktarlögunum, og mjer finst engin ástæða til að vera að brytja þennan styrk niður á milli manna; jeg álít þvert á móti, að hann eigi síður rjett á sjer nema með því fyrirkomulagi, sem athugasemdin gerir ráð fyrir. Fjvn. er öllá einu máli á móti þessari brtt.Hv. Ed. hefir áður felt þetta burtu, en nú eru þar aðrir menn og aðstaðan því breytt. Þá flytur hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) brtt. við 16. gr., um 7500 kr. til aðgerðar öldubrjótnum í Bolungarvík, eða til vara 5 þús. kr. Þetta mannvirki vill ekki standa og þarf sífelt töluverðra aðgerða við. Það skilyrði var sett í fyrra, að Hólshreppur sæi framvegis um viðhald brimbrjótsins, og ef nefndin vildi fara út í það strangasta, væri ástæða til að hafna till. Hins vegar vita menn, að mikil þörf er á að bæta úr þessu, því að búast má við mörgum slysum eins og nú standa sakir. Af þessum ástæðum hefir nefndin ekki hörku til að krefjast þess, að viðkomandi hreppur standi við sett skilyrði. En mjer ber að skila því frá fjvn., út af þeim mistökum sem orðið hafa, að ef fje er veitt, þá sje fylsta eftirlit haft með því, hvernig aðgerðin er framkvæmd. Út frá þessum forsendum vill meiri hluti nefndarinnar mæla með því, að varatill. sje samþykt. Hv. 1. þm. S.-M. flytur brtt. við 16. gr. 22. um að hækka liðinn til markaðsleitar um 7 þús. kr., og er ætlast til að sú upphæð sje veitt ákveðnum manni. Karli Þorsteins. Um þetta lágu gögn fyrir nefndinni og komu meðmæli frá meiri hluta sjútvn. Nefndin getur ekki mælt með þessari till., en vill benda á, að Fiskifjelag Íslands veitir styrk til þessa. Hv. 4. þm. Reykv. flytur till. um að veita Guðmundi Einarssyni myndhöggvara 4 þús. kr. styrk til þess að setja upp leirbrensluofn til myndagerðar. Hv. þm. Barð. flutti merkilega ræðu í sambandi við þetta, og mun hún hafa verið á sandi bygð, en þrátt fyrir það er fjvn. á móti þessari till., með því að hún lítur svo á, að hjer sje fremur um nýja iðnaðargrein en listamannsstyrk að ræða. og sjer ekki sjerstaka ástæðu til, að ríkissjóður fari að styrkja þennan iðnað. Hv. þm. Ak. og hv. 1. þm.N.-M. fluttu við 2. umr.brtt. um 1000 kr. styrk til Kvenrjettindafjelags Íslands, vegna kostnaðar við landafund kvenna á Akureyri sumarið 1926. Fjvn. lagði á móti þessum styrk þá og meiri hluti nefndarinnar er enn á móti honum, þó að upphæðin hafi nú verið lækkuð niður í 800 kr. Hv. þm. Ak. sagði, að fordæmi væri fyrir þessu, en það bindur ekki aðra en þá, sem það gáfu. Þá flytur hv. 3. þm. Reykv. till. um að veita sama fjelagi 2 þús. kr. upp í kostnað við sending fulltrúa á alþjóðasambandsþing kvenrjettjndafjelaga í París sumarið 1926. Fjvn. gat heldur ekki aðhylst þetta og leggur á móti þessum styrk. Hv. þm. sagði, að það væri ekki vansalaust annað en senda, úr því að kvenrjettindafjelagið væri komið í alþjóðasamband kvenna. Þetta klingir altaf, að það sje ekki vansalaust að senda ekki fulltrúa á hin og þessi mót úti í heimi, og ef Alþingi ætti að fara að styrkja þesskonar sendiferðir, gæti það orðið stór fúlga, sem til þess færi. Auk þess vil jeg benda á það, að í fjárlögum er veittur 6 þús. kr. ferðastyrkur til útlanda. Til einhvers á að nota hann. Þá flytur hv. 2. þm. Eyf. till. um að hækka styrkinn til U. M. F. Í. um 2 þús. kr., og eru óbundin atkv. í fjvn. um það. Þá kem jeg að till., sem tveir menn úr fjvn. flytja ásamt hv.þm.N.-Ísf., um eftirgjöf á lánum þriggja hreppa. Hv. þm.N.-Ísf. hefir gert ágætlega grein fyrir þessari till., og get jeg skrifað undir það sem hann sagði. Þessir hreppar hafa orðið fyrir þungum búsifjum og eiga í miklum fjárhagslegum örðugleikum. Einn af þessum hreppum er í mínu kjördæmi, Árneshreppur, sem er mesta harðindasveit og hefir orðið mjög hart úti á undanförnum erfiðleika- og dýrtíðarárum. Auk þessara þriggja hreppa mun einn vera eftir enn, sem líkt er ástatt fyrir, nefnilega Gerðahreppur. Álít jeg að rjettast væri, að hreinsað væri til í þessu efni. Fjvn. getur ekki fallist á till.hv.þm. V.-Ísf. um að veita Guðmundi Guðjónssyni styrk til að ljúka námi í húsgerðarlist. Hv. 4. þm. Reykv. flytur till. um 20 þús. kr. byggingarstyrk til starfsmanna ríkisins í Reykjavík. Um þetta lágu engin gögn fyrir hjá fjvn., og er hún á móti þessu. Jeg álít ekki, að komið geti til greina að mæla með svo stórri fjárveitingu án þess að gögn liggi fyrir. Jeg skal geta þess, að nokkuð svipað hefir verið samþykt áður af þinginu, en ekki verið notað. Hv. þm. Mýr. (PÞ) flytur till. um 10 þús. kr. styrk til Jóns Helgasonar í Borgarnesi, til þess að byggja vindknúða rafmagnsstöð. Það lágu fyrir nefndinni 2 aðrar umsóknir um þetta, og hefir nefndin áður mælt með annari þeirra af ástæðum, sem þá voru greindar, og heldur nefndin enn fast við sínar till. og verður þess vegna að vera á móti þessari till.hv.þm. Mýr. Þá flytja þeir hv. 2. þm. Reykv. og hv.þm.N.-Ísf. till. um 3 þús. kr. styrk til kaupa á laxa- og silungaseiðum. Um þetta hefir ekkert legið fyrir nefndinni og engin áætlun um framkvæmd þessa. Ef á að fara að hverfa að því ráði að veita fje til þessa, þá þurfa menn að hafa gert sjer einhverja grein fyrir, hvort slíkt kæmi að notum, og um slíkt sem þetta ættu að koma óskir utan af landi, en ekkert slíkt hefir komið fram, og er fjvn. á móti till. þessari, að minsta kosti meðan undirbúningur er enginn. Jeg vil ráða hv. flutningsmönnum til að undirbúa málið betur, ef þeir vilja koma þessu fram síðar. Sömu hv.þm. flytja till. um 500 kr. styrk, 1/3 kostnaðar við að gera Einarsfoss í Laugardalsá í Ögurhreppi laxgengan. Um þetta lágu heldur engin gögn fyrir nefndinni, og er hún á móti þessu. Á þinginu í fyrra kom svona umsókn fram viðvíkjandi Glanna í Norðurárdal, og var henni vísað frá vegna ófullnægjandi upplýsinga, og alveg eins stendur á með þessa till. nú. Jeg get vel trúað, að þetta sje nauðsynlegt, en vil beina því til hv.flm. að fara eins að og hv.þm. Mýr., að fá áætlun um kostnað og þátttöku bænda o. s. frv., og jeg efast ekki um það, að ef það sannast, að þetta yrði til nytja, þá muni styrkurinn verða veittur. Þá er till. um framlag til byggingar strandferðaskips tekin aftur. Þá er næstur hv. 2. þm. Reykv. með þrjár till. Er sú fyrsta um 25 þús. kr. styrk til bæjar- og sveitarfjelaga til að koma upp barna- og gamalmennahælum. Jeg get sagt það sama um þetta eins og embættismannabústaðina, að þetta er svo stór fjárveiting, að einhver gögn verða að leggjast fyrir fjvn. um slíkt. En um þetta hefir ekkert erindi komið til nefndarinnar og málið alóundirbúið. Um þennan sjerstaka hluta af upphæðinni, sem ætlaður er Ísafirði, hefir heldur ekkert legið fyrir, og hv.þm. Ísaf. ekkert á það minst. Og er nefndin þessu því mótfallin. Þá er 2. liðurinn um 2 þús. kr. styrk til sjúkrasamlags Reykjavíkur, til að vinna að því að koma á sambandi milli allra sjúkrasamlaga á landinu og til að stofna ný samlög. Um þetta lá erindi fyrir nefndinni, og er landlæknir mjög með þessu, en sjúkrasamlögin njóta áður styrks úr ríkissjóði, og þykir nefndinni því eigi ástæða til að mæla með þessari till. Um 3. till., um 3500 kr. styrk til styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafjelaganna í Reykjavík, eru óbundin atkv. í nefndinni. Hæstv. forseti (BSv) flytur brtt. við 17. gr., um 5 þús. kr. styrk til að stofna og reka Íslendingaheimili í Kaupmannahöfn. Það lá erindi fyrir nefndinni um slíkt heimili í Osló, og var nefndin á móti því og getur heldur ekki mælt með þessu. Ef það er svo, að við getum trauðla bygt yfir okkar stúdenta hjer heima, sem sjálfir hafa lagt mikið á sig til að koma upp húsi, þá finst mjer það liggja fjær að veita fje til annara landa í þessu skyni. Háttv. þm. Barð. flytur brtt. við 18. gr., um 250 kr. til Guðrúnar S. Jónsdóttur, háaldraðrar ekkju sjera Jónasar Hallgrímssonar. Nefndin hefir ekki tekið afstöðu til þessarar till., og jeg hefi ekki umboð til að segja neitt um hana fyrir lönd nefndarinnar. Þá flytur hv. 2. þm. G.-K. till. um að veita Ögmundi skólastjóra Sigurðssyni 2 þús. kr. eftirlaun í 18. gr., ef hann lætur af skólastjórn. Hv. þm. mælti mjög sterklega með þessari till. Nefndin telur sjálfsagt að veita þessum ágæta manni eftirlaun, þegar hann hættir. Hann er sá maður og svo kunnur, að það, sem háttv.þm. sagði um verðleika hans, mun enginn vjefengja. Hinsvegar er það óvanalegt að ákveða mönnum eftirlaun áður en þeir láta af starfi og áður en það er vitað, hvenær þeir muni gera það. Mjer skildist á hv.þm., að það væri ekki fullráðið, hvenær skólastjórinn ljeti af starfi sínu. Um það að ákveða eftirlaun fyrirfram eru helst til fordæmi, þegar svo hefir staðið á, að beinlínis átti að losa menn úr embættum. En mjer skildist, að það væri öfugt hjá hv. 2. þm. G.-K., sem sje, að hann vildi halda í þennan góða skólastjóra sem lengst. Sumum nefndarmönnum þykir ekki aðgengilegt að greiða atkvæði um till. í þessu formi, en hinsvegar má hv.þm. eiga það víst, að ef sama fjvn. verður áfram, mun hún mæla með slíkri till., ef skólastjórinn segir af sjer. Þá eru næst 3 lánatill. við 22. gr. Um þessar till. er það að segja, að viðlagasjóður mun ekki hafa neitt fje til að lána. Ef fje verður til, er því áður ráðstafað til frystihúsa. Af þessu leiðir, að nefndin getur ekki fallist á neina af þessum till. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki að segja meira að sinni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) beindi til mín nokkrum spurningum við 2. umr. fjárlagafrv. Jeg skal byrja með því að gefa einstakar upplýsingar eftir því, sem spurningarnar hafa gefið tilefni til, án þess að vilja segja, að jeg ætli að svara þeim svo, að hv.þm. verði ánægður með. En hv.þm. spurði kurteislega, og sumt af því, sem hann spurði um, er um fjárhagsatriði, og þykir mjer því rjett að gefa upplýsingar um þau. Fyrst spurði hv.þm. að því, hvers vegna Íslandsbanki hefði ekki lækkað forvexti niður í 7% á síðasta hausti eins og Landsbankinn. Viðvíkjandi þessu vil jeg segja það, að þessi lækkun hjá Landsbankanum, sem gekk í gildi um mánaðamótin sept.-okt. síðastl., var gerð eftir tilmælum stjórnarinnar. En það, að Íslandsbanki lækkaði ekki sína vexti eins mikið, var af því að framkvæmdarstjórn bankans vildi ekki fara eins langt niður. Næst spurði hv.þm., hvort nokkrar ráðstafanir hefðu verið gerðar til þess að breyta enska láninu frá 1921 í hagkvæmara lán. Jeg hefi látið grenslast eftir því, hvort hægt muni vera að ná kaupum á þessum skuldabrjefum. Þetta lán var tekið með þeim hætti, að ríkissjóður gaf út handhafaskuldabrjef, sem síðan voru boðin til sölu á kauphöllinni í London. Eftir þeirri vitneskju, sem jeg hefi fengið, mun enginn kostur vera á því nú að ná í þessi brjef nema með frjálsum kaupum á kauphöllinni. Og það er leið, sem ekki er tiltækileg. En lánssamningurinn áskilur ríkissjóði rjett til þess að innkalla öll skuldabrjefin árið 1931, og gæti það orðið mikilsvert fyrir okkur. Þá spurði þessi hv.þm. um kaup ríkisstjórnarinnar á gullforða Íslandsbanka. Það var svo ráð fyrir gert í lögunum frá 1921, að jafnóðum og Íslandsbanki drægi inn seðla sína skyldi ríkissjóður kaupa gull það, er losnaði á þennan hátt, við nafnverði. Þetta kom ekki til fyr en síðastliðið haust, en 8. sept. 1925 tilkynti bankastjórn Íslandsbanka, að hún vildi selja 150 þús. dollara, og hún fór fram á, að þessi fúlga yrði keypt með þáverandi gengi dollarsins, en þá var hann skráður á 546½ eyri. Því var svarað af stjórninni, að hún vildi kaupa samkvæmt lögunum. En stjórnin skilur lögin svo, að með nafnverði sje átt við verð það, sem ákveðið er í peningalögunum, en þar er dollarinn metinn á 3,73. Það varð svo að samkomulagi, að stjórn Íslandsbanka ljeti gullið af hendi gegn greiðslu þeirrar upphæðar, sem stjórnin vildi borga, að óskertum rjetti til að fá meira með dómi, ef hún færi í mál. Síðan hefir mál verið höfðað til greiðslu á mismuni upphæðarinnar, er nam ca. 200 þús. kr. En það mál er nú skamt á veg komið. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að jeg hefði fundið ástæðu til þess að skýra þinginu frá þessu, ef jeg hefði talið nokkurn vafa á því, hvernig þetta mál færi. En jeg hefi aldrei talið nokkurn vafa á úrslitunum og hví ekki skýrt frá þessn fyr, en get þess, nú að gefnu tilefni. Mjer þykir rjett að benda á það, að þótt teljast megi sanngjarnt, að Íslandsbanki geti skotið málum sínum til dómstólanna til þess að fá þau útkljáð, svo sem lög standa til, þá hefir löggjafinn það þó í sínu valdi að loka þessari leið fyrir Íslandsbanka, ef ástæða þykir til. Á þá leið er vísað í lögum nr. 16, 18. maí 1920, um ráðstafanir yfir gullforða Íslandsbanka. Jeg geri nú ekki ráð fyrir því, að það komi fyrir, að Íslandsbanki vinni málið, en jeg get þessa til þess að hv.fjhn. geti tekið þetta til athugunar og gert upp við sig, hvort henni þyki ástæða til, að þingið geri ráðstafanir til þess að draga þetta mál úr höndum dómstólanna. Þá spurði hv.þm., hvernig gengi með framkvæmd á merkingu á tóbaki, samkv. lögum frá 1925, sem gengu í gildi um síðustu áramót, svo og hver kostnaður hefði orðið af framkvæmdinni. Jeg get nú ekki gefið nema fremur ófullkomna skýrslu um þetta atriði, því að það eru engar fregnir komnar um það, hvernig þetta hefir gengið utan Reykjavíkur. En hjer í Reykjavík hefir þessu verið hagað svo, að lögreglustjóri hefir látið menn, er hann hefir haft í sinni þjónustu, framkvæma verkið. Kostnaðurinn á þessum fyrsta ársfjórðungi, frá 1. janúar til 31. mars, hefir orðið liðugar 6 þús. kr. Það hafa verið ýmsir annmarkar á framkvæmdinni, sem stafar af því, að tollstjórnin hvorki á nje hefir yfir að ráða húsnæði, er lagað sje til slíkrar vinnu. Því verða ýms vandkvæði á framkvæmd þessa ákvæðis hjer. En aðalatriðið er það, að kostnaðurinn verður hjer rúman 20 þús. kr. yfir árið. Jeg geri ráð fyrir því, að hv.þm. hafi spurt um þetta til þess að geta myndað sjer skoðun um það, hvort rjett sje að halda þessu áfram eða ekki. Jeg skal nú ekkert segja af eða á um það, en skal benda á, að það er ekki alveg hugsanarjett að taka þessa einu tollvöru út úr kerfinu. Tolleftirlit er framkvæmt hjer á annan hátt, sem talinn hefir verið sæmilega viðunandi. Það er bygt á tollskýrslum, sem heimtaðar eru með vörunum úr kindum þeim, sem þær eru sendar frá. Þetta, sem jeg hefi sagt, er í samræmi við skoðun lögreglustjórans; en hann er sá maður, sem mesta reynslu hefir í þessum efnum hjer á landi. Þegar þessi uppástunga um merkingu kom fram á síðasta þingi, þá vildi jeg ekki beita mjer á móti henni, þótt jeg teldi hana kostnaðarsama og ýmsum annmörkum bundna og í henni fælist ekki veruleg viðbótartrygging gegn smyglun. Jeg hefi ekki heldur talið rjett að koma fram með tillögur af hálfu stjórnarinnar um breytingu á þessu, þar sem reynslan er enn svo lítil hjer í Reykjavík og engin vitneskja komin utan Reykjavíkur. Hið fimta, sem hv.þm. spurði um, lá fyrir utan umræðuefni það, sem nú liggur fyrir. En það var um sambandið milli steinolíueinkasölunnar og ullartollshækkunarinnar í Bandaríkjunum. Jeg ætla nú ekki eiginlega að svara þeirri spurningu, er hann bar fram um þetta efni. Jeg ætla ekki að gera meira en það að taka fram nokkrar upplýsingar, er hafa áður komið opinberlega fram, og leiðrjetta skakkar upplýsingar, er einnig hafa komið fram opinberlega. Þetta var gert að umtalsefni á þinginu 1923 út af fyrirspurn frá núverandi 3. þm. Reykv. (JakM) um steinolíueinkasöluna. Þá var ágreiningur milli mín og þáverandi atvrh. (KlJ) um tímaröð viðburðanna á þessu sviði. Jeg hefi nú litið yfir þær umræður, er þá fórn fram, og hefi sjeð, að það hafa komist inn í Alþingistíðindin skakkar upplýsingar, sem máli skifta og þörf er á að leiðrjetta. Það stendur í D-deild Alþingistíðindanna frá 1923, dálki 789, að ullartollurinn hafi komist á um áramótin 1921–'22, eða um 8 mánuðum áður en enski samningurinn um steinolíueinkasöluna var gerður. Jeg hefi hinsvegar látið sjá eftir mjer í Alþingistíðindunum, að ullartollshækkunin hafi gerst 1. jan. 1923. Nú skal jeg leggja fram rjettar dagsetningar. Steinolíusamningurinn var gerður 10. ágúst 1922. En sá stjórnarúrskurður í Bandaríkjunum, sem færði íslensku ullina upp í hæsta tollflokk, var gefinn 15. janúar 1923, þó þannig að úrskurðurinn skyldi ganga í gildi mánuði síðar, 15. febr. 1923. Jeg vona, að þetta nægi til þess að sýna, hvor rjettara hefir fyrir sjer um tímaröð viðburðanna. Jeg þarf nú ekki að segja mikið meira um þetta atriði. Það var auðheyrt á ummælum fyrirspyrjanda, að honum var fullkunnugt um sambandið milli þessara atburða. Hann fór ótilkvaddur að spyrja um það, hverjir hafi verið milligöngumenn að því, að ullartollshækkunin var gerð. Um það get jeg engar nýjar upplýsingar gefið. En á þinginu 1923 kom það opinberlega fram í umræðunum, að stjórn Bandaríkjanna hafi látið í ljós óánægju út af steinolíusamningnum, vegna þess að ameríska fjelagið, sem hafði mesta verslun hjer, var útilokað. Frá þessu skýrði þáverandi atvrh. (KlJ) og það stendur hjer í þingtíðindunum. Um hitt skal jeg ekki leiða neinar tilgátur, hverjir verið hafi milligöngumenn. En jeg vil minna á, að steinolíusamningurinn frá 10. ágúst 1922 var ekki birtur hjer fyr en löngu seinna; jeg veit ekki fyrir víst hvenær hann varð almenningi kunnur hjer, Jeg finn ekki opinbera tilkynningu fyr en reglugerðina, sem birt var í Lögbirtingi 19. des. 1922. Jeg get vísað til þess, sem fram kom á þinginu 1923. Þá kom í ljós, að það var einn maður fyrir utan samningsaðiljana, sem hafði fengið að vita um samninginn, sjeð hann og lesið. En það var forstjóri danska steinolíufjelagsins í Kaupmannahöfn. Jeg tók það fram, að jeg ætlaði ekki eiginlega að svara þessari fyrirspurn frá hv.þm. En nú hefi jeg rifjað upp og gefið upplýsingar um það, sem mjer að svo stöddu þykir ástæða til. Þau hefir orðið hjer dálítið þras milli hv.þm. Ak. (BL) og hv.þm. S.-Þ. (IngB), og vjek hv.frsm. (TrÞ) þar að nokkrum orðum í sambandi við þetta. Nú skal jeg segja það út af ummælum hv.þm. Ak., að jeg lít svo á, að þegar veittur er styrkur eða framlag úr ríkissjóði í fjárlögum til byggingar, alt að 2/5 kostnaðar, gegn því að 3/5 hlutar kostnaðarins komi annarsstaðar frá, þá verði þessir 3/5, sem koma eiga annarsstaðar frá, að fást án þess að nokkur hluti af því fje sje afturkræfur af stofnuninni síðar. Og það má því ekki eiga sjer nokkurn stað, að stofnun sje veðsett fyrir einhverjum hluta af því framlagi, enda getur slíkt aldrei átt sjer stað, ef stofnunin er sjálfseignarstofnun og hefir sjerstaka stjórn, sem ekki hefir um annað að sjá en það að ráða fyrir henni fjárhagslega. Nú er mjer ekki kunnugt um það, að neitt hafi verið brotið á móti þessari reglu að því er þennan skóla snertir. En ummæli hv.þm. Ak. gefa tilefni til þess, að það verði athugað, hvernig háttað sje um söfnunarsjóðslán það, sem tekið hefir verið af einstökum mönnum til þess að greiða nokkurn hluta af byggingarkostnaði skólans. Þá vil jeg ennfremur andmæla ummælum frá hv.þm. S.-Þ. um það, að þeir menn, sem væru í andstöðu við skólann, væru annaðhvort móti alþýðumentun yfirleitt eða þeir vildu að öðrum kosti, að öll alþýðumentun kæmi úr kaupstöðunum, og þeir menn væru ekki til, sem ljetu í ljós andstöðu gegn skólanum, nema þeir hefðu aðrahvora þessa skoðun. Jeg get nú ekki neitað því, að jeg varð var við það á ferð minni í vor um það hjérað, sem þessi skóli er í, að þar voru ýmsir menn, sem ljetu í ljós við mig ummæli, sem jeg býst við, að hv.þm. (IngB) mundi telja að lýsti andúð gegn þessum skóla. En ástæðurnar voru aðrar en þær, sem hv.þm. (IngB) nefndi. Og þegar jeg nefni þær ástæður hjer, þá er það eingöngu til þess að bera blak af þessum mönnum, sem hv.þm. hefir nú beint að þeim. Um mæli þeirra fjellu mjög á þessa leið: Það er ákaflega leiðinlegt, þegar við erum búnir að fá myndarlegan skóla í hjeraðið, að þá sjáum við okkur ekki fært að senda unglinga okkar þangað. - Og hver var ástæðan? Ástæðan var sú, að þeir vildu ekki trúa skólastjóranum fyrir sínum unglingum. Hv. þm. Str. sagði, að hv.þm. S.-Þ. hefði talað hjer fyrir hönd bestu og merkustu manna í Þingeyjarsýslu. En jeg hygg, að þeir menn, sem við mig töluðu, svo sem jeg hefi nú lýst, verðskuldi fyllilega að teljast til þess flokks. Þá vísaði hv.þm. Str. til þess að það hvíldi lán á fleiri skólum, svo sem Hvítárbakkaskóla og Blönduósskóla. Og líklega mundi einnig fara svo um alþýðuskólann í Árnessýslu, að á honum mundi hvíla lán, þegar þar að kæmi. Um Blönduós- og Hvítárbakkaskólana er það að segja, að þeir eru óviðkomandi þessu máli, því styrkur hefir ekki verið veittur til þess að koma þeim upp með sömu skilyrðum og til þingeyska skólans, og jafnvel enginn styrkur. En hvað snertir skólann í Árnessýslu, þá eru ummæli hv.þm. (TrÞ) algerlega órökstudd, enda í fullu ósamræmi við skilyrðið fyrir því fjárframlagi, sem hugsað er, að verði veitt til þessa skóla. Jeg geri ráð fyrir því, að hv. 2. þm. Skagf. sje fullkomlega maður til þess að svara hv.þm. Str. út af því, sem þeim ber á milli. En þó er eitt atriði, sem jeg finn nokkra ástæðu til að minnast á. Hv. þm. Str. hafði þau orð, að hv. 2. þm. Skagf. hefði verið að marka stefnu íhaldsflokksins með því að snúast á móti alþýðuskólanum í Þingeyjarsýslu og stúdentagarðinum. Þetta tel jeg villandi, og þar sem slíkt hefir áður heyrst frá hv.þm. (TrÞ), þá tel jeg sjálfsagt að mótmæla þessu enn ákveðnar. Þegar svo er komið, að búið er að hlaða á fjárlögin eins miklu og telja má að ríkissjóði sje fært að bera, þá er eðlileg afleiðing þess sú, að menn verði oft knúðir til þess að vera á móti fjárframlögum, sem í sjálfu sjer eru gagnleg, en maður hinsvegar sjer sjer ekki fært að bæta á ríkissjóð á því fjárhagsári, sem um er að ræða. Með öðrum orðum: Afstaða manna gagnvart þeim málum, sem um er að ræða, fer ekki eftir því, hvernig þeir kunna í sjálfu sjer að líta á málin sjálf út af fyrir sig, heldur markast hún af afstöðu manna gagnvart þessu eina og mesta máli: fjárhag ríkisins. Hv. þm. Str. mun finna, að þetta á meðal annars við um hann sjálfan. Hann er sjer þess að sjálfsögðu meðvitandi, að hann hefir lagst á móti ýmsu, sem hann í sjálfu sjer hefir ekki verið mótfallinn, sökum þess, að hann hefir ekki treyst sjer til að veita þær fjárhæðir úr ríkissjóði, sem nauðsynlega þurfti til framkvæmdar þessum málum. Og þetta hygg jeg, að gildi líka um okkur alla, sem hjer eigum sæti í þessari hv. deild, að afstaða okkar til slíkra einstakra útgjaldaauka getur ekki venjulega mótast af hug okkar og áliti á þeim málefnum sjálfum, sem farið er fram á fjárveitingu til, heldur af hinu, hvar við álítum, að setja verði takmörkin um gjöld ríkissjóðs. Þá skal jeg snúa mjer að nokkrum einstökum fjárveitingatillögum, sem nú liggja fyrir, og minna á það, að útgjaldahlið fjárlaganna hefir við 2. umr. í þessari deild hækkað nokkuð á fjórða hundrað þúsund króna, og við þessa umr. hefir hún hækkað um tæpar 60 þúsund krónur. og nú liggja fyrir til atkvgr. hækkanir um nær 280 þús. krónur. Jeg verð að endurtaka það, sem jeg áður hefi sagt við þessar umræður, að jeg álít, að það sje nauðsynlegt, að hv.þdm. sýni talsverða sjálfsafneitun gagnvart þessum tillögum, og jeg vil beina þeim tilmælum til hv.þd., að hún reyni að fylgja hv.fjvn. um það að fella þær till., sem máli skifta og hv.fjvn. hefir lagst á móti. En það er nú svo, að mjer sýnast sumar hækkunartillögur fjvn. sjálfrar orka nokkurs tvímælis, og þar með sumar, sem hv. 2. þm. Skagf. hefir mælt á móti, t. d. brtt. XXXIV.1, við 14. gr.Hv. frsm. ljet í ljós það álit sitt, að það væri eldsneytissparnaður að setja upp miðstöðvarhitun í skólahúsið, en mín reynsla mælir á móti því, að það sje nokkursstaðar eldsneytissparnaður að setja miðstöðvarhitun; en hitt er auðvitað, að það fæst miklu meiri hiti og er notaður meiri hiti. Nú er það svo, að á Eiðum eru aðflutningar mjög erfiðir, vegna fjarlægðar frá kaupstað, svo að kol hljóta að verða mjög dýr, en ljettara eldsneyti, mór og skógarviður, vel fáanlegt þar; slík hitun mun því eiga best við á Eiðum og verða ódýrust í rekstri, og jeg er því ekki viss um, að það sje nokkur velgerningur, hvorki við ríkissjóð nje þessa stofnun, að vera að samþykkja að setja miðstöðvarhitun þar. Þá vil jeg næst minnast á till. frá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), um að veita nú allháa upphæð til aðgerðar á öldubrjótnum í Bolungarvík. Þetta mál var fyrir síðasta þingi, og þá var samþykt að gefa Hólshreppi eftir allháa upphæð, rúm 16 þús. kr., með því skilyrði, að Hólshreppur tæki að sjer viðhald á þessum öldubrjót. Það er nú nýbúið að greiða þessa upphæð, gegn yfirlýsingu hreppsnefndar um það, að hún taki að sjer þetta viðhald, og jeg get ekki neitað því, að það ber nokkuð fljótt að, þegar strax er farið fram á fjárveitingu til viðhalds úr ríkissjóði, þegar búið er að uppfylla það skilyrði, sem leysir ríkissjóð frá viðhaldsskyldu. En jeg væri nú samt ekki svo mikið um þetta að fást, ef ekki hefði beinlínis verið bent á það á síðasta þingi, að viðhaldið mundi verða hreppsnefndinni ofvaxið, og að sú ráðstöfun, sem þá var gerð, þýddi sama sem að hætta að viðhalda þessu mannvirki. Jeg leit svo á, að hv.þm.N.-Ísf. gengi inn á þetta á síðasta þingi, en það má vera, að honum og máske öðrum hv.þm. hafi ekki verið ljóst, að ef á að viðhalda þessu mannvirki, þá þarf til þess upphæðir, sem þessu hreppsfjelagi er ofvalið að greiða. Þá ætla jeg að minnast á tillögur frá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), á þskj. 297, LXIII. Það eru talsverðar fjárhæðir alls, sem farið er fram á, rúm 30 þús. kr., og jeg held, að það sje ekki svo aðkallandi, að það sje nauðsyn, eins og nú stendur á, á neinum af þeim framlögum, sem þar er farið fram á svo að það geti verið rjett að bæta þeim ofan á útgjöld í fjárlögum, sem þegar eru svo hlaðin útgjöldum eins og þetta frv. er. Hv. fjvn. hefir lýst yfir því, að hún sje mótfallin tveim fyrri tillögunum, og vænti jeg að ekki þurfi að fjölyrða um þær, en um síðustu till., sem er fjárveiting til styrktarsjóðs verkamanna- og sjómannafjelaganna í Reykjavík, er það að segja, að jeg veit ekki annað en að sá sjóður hafi að opinberri tilhlutun fengið svo stóran stofnsjóð, að honum muni ekki vera fjárvant eins og stendur. Hv. þm.N.-Þ. (BSv) á hjer brtt. LXIV, um styrk til þess að stofna og reka Íslendingaheimili í Kaupmannahöfn, 5000 krónur. Vil jeg nú fara fram á það við hv.þm. (BSv) að taka þessa brtt. sína aftur, því að hún getur ekki á nokkurn hátt fullnægt neinu því, sem henni er ætlað samkvæmt texa hennar, og ætti að minsta kosti ekki að standa í fjárlögum þannig orðuð eins og hún er nú. Jeg ætla ekki að segja neitt meira um þetta að svo stöddu. Þá ætla jeg að minnast á stærstu hækkunartillöguna, sem jeg ætla að muni koma til atkvæða hjer. Hún er frá fjvn. og er byggingarkostnaður til stúdentagarðsins, 50 þús. krónur. Jeg ætla ekki að gera það til þess á neinn hátt að mæla á móti því, að lagt verði úr ríkissjóði til stúdentagarðsins, en jeg ætla að segja það, að það er ekki mögulegt að gera það með því að veita í fjárlögum, athugasemdalaust og skilyrðistlaust, nokkrar fjárhæðir. Mjer skilst, að þá muni svo fara um þetta, ekki síður en alþýðuskóla Þingeyinga, að það viti enginn, hver á hann. Mjer er kunnugt um, að stúdentar hafa sett nefnd, sem gengst fyrir fjársöfnun í því skyni. Það er ákaflega loflegt, og hefir henni orðið talsvert ágengt í því efni, en jeg álít, að slíkri stofnun verði ekki komið upp af almannafje, nema með því að það verði sett löggjöf um að stofna hana. Það kynni að mega gera þetta með athugasemd í fjárlögum, þó að það sje ávalt ófullkomið. Slíku á að skipa með lögum, hvort fært sje að byggja, hvort fje sje til umráða, hvar og hvenær eigi að byggja, svo og hver á að hafa forsjá og stjórn þessarar stofnunar og sjá um viðhald og rekstur hennar og er rjettast að þetta komi fram með því að setja lög um það. Ef svona fjárveiting er veitt án þess að neitt sje um þetta orðað, þá get jeg varla skilið það öðruvísi en svo, að fjeð sje lagt til hliðar og haft til umráða í því skyni að grípa til þess, þegar búið er að setja nauðsynleg ákvæði til þess að tryggja hagkvæma byggingu og framtíð og rekstur stofnunarinnar. Og megi skilja þetta svo, þá ætla jeg ekki að leggjast neitt sjerstaklega á móti þessari fjárveitingartillögu. Hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) á svo hjer brtt. á þskj. 297, LXVI. lið, um eftirlaun til Ögmundar Sigurðssonar, ef hann lætur af skólastjórn. Eftir því, sem mælt hefir verið fyrir þessari till., þá álít jeg rjettast að taka hana aftur. Jeg er öldungis samþykkur því, sem hv.frsm.fjvn. (TrÞ) lýsti yfir, að það myndi talið sjálfsagt að veita þessum skólastjóra eftirlaun, þegar hann lætur af skólastjórn, og jeg skal bæta því við, að þótt slík eftirlaun sjeu ekki tekin upp í þau fjárlög, sem gilda fyrir það ár, sem starfsmaður fer frá, heldur í þau næstu á eftir, eins og oft vill verða, ef till. um eftirlaun er ekki tekin upp fyr en starfsmaðurinn er farinn frá, þá má segja, að það sje venja stjórnarinnar að byrja að borga eftirlaun út og greiða þau frá þeim tíma, sem starfsmaður fór frá, og tekur þau þá upp í væntanleg aukafjárlög, þar til þau fjárlög ganga í gildi, sem hans eftirlaun hafa verið samþykt á, svo að það þarf ekki að taka slík eftirlaun upp í fjárlög á meðan maðurinn er í starfinu, til þess að tryggja það, að engin eftirlaun falli niður, því að þau verða greidd fyrir allan tímann eftir að starfsmaðurinn fer frá. Í þeim fáu tilfellum, þar sem eftirlaun starfsmanns eru samþykt áður en hann fer frá, þá hefir það óneitanlega verið gert eins og til þess að styðja að því að starfsmaður færi frá, en það ætla jeg að engum þyki ástæða til um þennan skólastjóra. Þá ætla jeg loksins að minnast á nokkrar till., sem hjer eru fram komnar um eftirgjöf á viðlagasjóðslánum, og það eru þá fyrst tvær till. um eftirgjöf til sýslufjelaga, nefnilega til sýslufjélags Austur-Húnvetninga, um eftirgjöf á láni til kvennaskólabyggingar, og til sýslufjelags Dalasýslu, um eftirgjöf á viðlagasjóðsláni, sem veitt var til Hjarðarholtsskólans. Jeg held, að bæði þessi sýslufjelög sjeu þannig stæð, að hvorugt þeirra þurfi í rauninni slíkrar eftirgjafar með, og mjer er ekki kunnugt um, að þessi sýslufjelög sjálf hafi farið fram á þessar eftirgjafir. En það verð jeg að segja, að mjer finst það ákaflega óviðkunnanlegt að gefa eftir lán, sem veitt eru sveitarstjórnum eða slíkum opinberum stofnunum, án þess að hlutaðeigendur sjálfir hafi að minsta kosti snúið sjer til stjórnarinnar um það og hafi sent þau skilríki um efnahag sinn, sem rjettlæti það. Um það, hvort um þetta hafi verið sótt fyrir Dalasýslu, skal jeg ekki segja, nema það hefir verið borið fram sem ástæða til eftirgjafar fyrir Dalasýslu, að það fyrirtæki, sem sýslan tók lán til, hafi mishepnast. Það kann að vera, en jeg álít, að það sje hættuleg braut að komast inn á, að lána til eins og annars, sem sýslufjelögin gera upp á sína ábyrgð, og losa þau svo við afleiðingarnar, ef mistök kunna að verða, nema því aðeins, að óhöppin hafi verið alveg ófyrirsjáanlegum atvikum að kenna. Sama hefi jeg í rauninni að segja um eftirgjöf á dýrtíðarlánum, sem farið fram á á þskj. 297, undir LVI lið. Það eru æðimörg hreppsfjelög, sem hafa fyr og síðar fengið lán úr viðlagasjóði af ýmsum ástæðum, og jeg er hræddur um, að ef það færi að tíðkast svo mjög, sem hjer er farið fram á, að gefa þau eftir, myndi það draga á eftir sjer illan dilk t. d. þegar veitt eru viðlagasjóðslán sjerlega bágstöddum hreppsfjelögum, sem ekki áttu annars úrkosta en að beiðast slíkra lána, til þess að rjetta við fjárhag sinn, án þess að hreppsfjelögin hafi þó farið fram á neinar gjafir, heldur einungis farið fram á að fá lán úr viðlagasjóði, sem eru þeim hagstæðari heldur en þær lausaskuldir, sem hvíldu á þeim. Mjer finst, að það geti ekki verið önnur ástæða gild fyrir slíkum eftirgjöfum, sem hjer er farið fram á, en að þau væru svo sjerstaklega bágstödd frekar en önnur, að þau þyrftu þess með að fá eftirgjafir af opinberu fje, en það hefir ekki verið gerð grein fyrir þessu í hv. deild, og jeg hefi þess vegna útvegað mjer síðustu reikninga þessara hreppsfjelaga, sem fyrir liggja, og vil jeg þá leyfa mjer að gera hv. deild ofurlitla grein fyrir fjárhag þeirra. Það er þá fyrst Grunnavíkurhreppur í Norður-Ísafjarðarsýslu. Samkvæmt reikningi hans fyrir fardagaárið 1923–24, sem er sá síðasti, sem jeg hefi getað náð í, þá eru eignir hans í fardögum kr. 6909,05, en skuldir hans eru kr. 5585,17, og af skuldunum ætla jeg, að mestur hlutinn, það mun vera að minsta kosti 3000 krónur, sje af þeim, sem hjer er farið fram á að gefa eftir að nokkru. Til þess nú að geta sjer fulla grein fyrir þessu, er rjett að líta á, hverjar þessar eignir hreppsins eru, og reikningarnir bera það með sjer, að hann á í sjóði kr. 2418,32, innieign í sparisjóðum og bönkum kr. 389,00, ógoldin sveitarútsvör kr. 3367,78, og útsvörin í þessum hreppi hafa verið þetta fardagaár á 88 gjaldendum kr. 3679,00, og er það að vísu mjög erfitt án kunnugleika að dæma um, hvort þetta sjeu tiltölulega há útsvör eða ekki, um 40 krónur á gjaldanda; en jeg hygg, eftir því, sem útsvör eru hjer á landi, að þetta geti ekki talist sjerlega hátt. Jeg er hræddur um, að það myndu nokkuð mörg sveitarfjelög geta beiðst gjafa af opinberu fje, ef það er brýn nauðsyn að gefa þessu hreppsfjelagi. Þá er Innri Akraneshreppur. Hjer er farið fram á 2000 króna eftirgjöf af 3000 króna dýrtíðarláni. Nú er efnahagur þess hrepps óneitanlega talsvert lakari. Þar eru á þessu sama fardagaári eignir kr. 2142,05, en skuldir kr. 5380,40; með öðrum orðum, að skuldir hreppsins eru talsvert hærri en eignir hans. Útsvör í hreppnum á 63 gjaldendur eru kr. 4048,00, eða milli 60 og 70 krónur á hvern gjaldanda, og voru þannig nokkuð hærri en í hinum hreppnum. Það gæti því virst svo, sem það væri frekar ástæða til eftirgjafar hjer, en það eru þó atriði í þessum reikningi, sem benda til þess, að hreppurinn sje heldur að rjetta við. Fyrst er það, að fátækraframfærsla er þar í ljettasta lagi; af þessum rúmum 4000 krónum, sem útsvörin voru, hafa farið til þurfamanna og í greftrunarkostnað þurfalinga rúmar 900 krónur, eða ekki ¼ hluti af útsvörunum, enda virðist mjer, að reikningurinn beri það með sjer, að hreppurinn hafi á fardagaárinu minkað skuldir sínar ekki óverulega. Mjer sýnist, að skuldirnar hafi minkað á árinu um ca. 1600 kr., svo jeg held, að þó að efnahagur þessa hreppsfjelags sje óneitanlega ekki vel góður og beri vott um undangengna erfiðleika, megi þó gera sjer von um, að hreppsfjelagið muni komast af án gjafa. Þá er það þriðja og stærsta upphæðin, sem beðið er um eftirgjöf á. Það er viðlagasjóðslán til Árneshrepps í Strandasýslu, að upphæð 10 þús. kr. Það getur verið, að eftir sje ógreitt af þessu láni dálítið meira en þessar 10 þús. kr. en það munar þó vart miklu. Efnahagsreikningur þessa hreppsfjelags fyrir fardagaárið 1924 sýnir, að eignir hreppsins eru um 22 þús. 251 kr., en skuldir 11 þús. 650 kr., eða liðlega helmingur á móts við eignirnar. Jeg vil gjarnan gera grein fyrir, hvernig eignum þessa hreppsfjelags er varið. Peningar í sjóði eru 606 krónur, innieign hjá kaupmönnum 6 þús. 73 kr., ógoldin útsvör ca. 700 kr., aðrar eignir liðlega 200 krónur. Þetta er liðl. helmingur á móts við skuldirnar, en svo á hreppurinn útistandandi lán, og verður ekki annað sjeð en hann fái vexti af þeim, því í reikningnum eru taldir ársvextir af útlánum hreppsins 609 kr. 59 aur., en þetta samsvarar vöxtum af viðlagasjóðsláni hreppsins. Ávöxtun skuldanna hvílir því alls ekki á hreppnum sjálfum, svo að þetta þarf ekki að taka af hreppsbúum með niðurjöfnun útsvara, eins og annars mundi vera gert. Hreppurinn á talsvert fje í útlánum og fær vexti af því fje, svo að útsvörin á 174 gjaldendum verða samtals aðeins 6984 kr., eða ca. 40 kr. á hvern gjaldanda. Jeg er hræddur um, að ef þessi eftirgjöf verður veitt, þá muni æðimargir hreppar á landinu þykjast eiga sanngirniskröfur til eftirgjafar á fje ríkisins. Jeg skal bæta, því við það, sem jeg nú hefi sagt, að jeg veit ekki til, enda þótt jeg geti ekki fullyrt um það, að þetta hreppsfjelag, eða nokkur fyrir hönd þess, hafi snúið sjer til stjórnarinnar með beiðni eða tilmæli um ívilnun eða eftirgjöf á þessu láni. Þetta tek jeg fram vegna þess, ef þetta verður samþykt, sem jeg þó vona að verði ekki, þá er hjer komið inn á hættulega braut, fordæmisins vegna. Ef slíkar eftirgjafir yfir höfuð koma til mála, má ekki minna vera en að viðkomandi sveitarfjelag hafi snúið sjer til stjórnarinnar þessu viðvíkjandi og lagt fram skilríki fyrir fjárhagsástæðum viðkomandi hreppsfjelags eða aðrar tilsvarandi ástæður fyrir eftirgjöfinni. Þá vil jeg að lokum aðeins víkja örfáum orðum að einni brtt. á þskj. 297, LXVIII. brtt., um heimild til að lána sóknarprestinum á Ísafirði 25 þús. kr., gegn veðrjetti í húseign hans þar. Bæði er þetta algert nýmæli í fjárlögum og svo er jeg hræddur um, að fje verði tæplega til, sem hægt verði að lána, ef samþyktar verða allar þær lánsheimildir, sem farið hefir verið fram á. Svo hygg jeg, að þetta, sem er algert nýmæli, - að lána kaupstaðaprestum fje til bygginga eða gegn veði í þeim - verði til þess, ef þetta verður samþykt nú, að ekki verði hægt að komast hjá því að halda áfram að lána kaupstaðaprestum framvegis fje í þessu skyni. En það er satt best að segja, að sveitaprestar hafa ekki átt svo góð viðskifti við hið opinbera út af lánveitingum til byggingar á prestssetrum, að bein ástæða sje til í framhaldi af því að fara að veita kaupstaðaprestum slík viðlagasjóðslán og þetta.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) beindi til mín nokkrum spurningum út af útvarpinu. Hann spurði m. a., hvernig á því stæði, að sala á móttökutækjum væri bundin sjerstöku leyfi, sem yrði að fá brjef fyrir hjá landssímastjóra. Ástæðan til þessa er sú, að það þótti sjálfsagt að reyna að fyrirbyggja, að menn notuðu tæki, sem ekkert stofngjald hefði verið greitt af. Þetta eru því tryggingarákvæði fyrir sjerleyfishafa. Erlendis hefir oft farið svo, að það hefir verið fjöldi móttökutækja í notkun án þess að nokkurt gjald hafi náðst af þeim. Meira að segja, það hafa sumstaðar erlendis orðið svo mikil brögð að þessu, að það hefir orðið að loka útvarpsstöðvunum, vegna þess að af meiri hluta móttökutækjanna hefir hvorki náðst stofngjald eða árgjald. Það er ekki hægt að koma í veg fyrir, að hvaða tæki sem eru nái í það, sem varpað er út, ef menn vilja koma sjer hjá því að greiða útvarpsstöðvunum lögboðin gjöld, eða hafa upp á, hvar þessi tæki eru. Þessi hætta er engu minni hjer á landi, nema síður sje. Þá spurði hv.þm. (JBald), með hvaða heimild sú kvöð væri lögð á, að stofngjald skuli einnig greiða af hlutum í móttökutæki, þó ekki sje keypt heilt tæki. Jeg get svarað þessu með því, að jeg álít, að í því meira felist einnig það minna. Ef heimild er til að leggja stofngjald á heil tæki, þá er líka heimild til að leggja sama háttar gjald á hluta úr tækjunum. Þessi ákvæði eiga við það, ef menn vilja kaupa sjer hluti til tækjanna og setja þau svo sjálfir saman, og er þetta gert til þess að ljetta undir með fátækum mönnum til að eignast tækin, því stofngjaldið verður með þessu móti minna en ef heilt tæki væri keypt í einu. Jeg get ímyndað mjer, að hv.þm. (JBald) hafi spurt um þetta vegna þess, að honum hafi þótt gjöldin vera há. En það var engin önnur leið fær en hafa gjöldin há, ef nokkur átti að fást til að taka þetta sjerleyfi, og það var ekki hægt að fá þetta ódýrara. Þó var sá varnagli sleginn við þessu, að ef fjelagjð græðir meira en ríkisstjórnin telur vera hæfilegt, má lækka öll gjöldin. Mjer er það áhugamál, að hægt verði að koma þessu útvarpi á fót, því jeg tel víst, að það eigi mikið erindi hingað til lands. Þó tel jeg líklegt, að tiltölulega fáir verði til að fá sjer þessi tæki fyr en góð reynsla er fengin um það, hvernig útvarpsstöðin reynist. En ef ráðast á í þetta, verður að vera talsvert fje handbært til þess að kaupa tæki fyrir. Með þessu tel jeg, að nægilega sje svarað spurningum hv. 2. þm. Reykv. Um þær brtt., sem hjer liggja fyrir, skal jeg ekki verða margorður. Þó vil jeg nefna hjer eina brtt. frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), um að auka 7 þús. kr. við það fje, sem ætlað er til markaðsleitar, og skulu þessar 7 þús. kr. ganga til ákveðins manns sem ferðastyrkur til Norður-Afríku og Balkanlandanna, til þess að athuga þar markaðshorfur fyrir ísl. fisk. Það er rjett, sem þessi háttv.þm. sagði, að erindi um þetta kom fyrir sjútvn., en hún klofnaði um málið, urðu þar 3 á móti, en 2 með þessu, eftir því, sem mjer hefir skilist á svari nefndarinnar við þessu. Jeg hefi sagt þessum manni, að jeg teldi ekki fært að veita honum þennan styrk á meðan við höfum dýran mann í okkar erindum þarna suður frá, í nágrenni við þau lönd, sem nefnd voru. Ef þess yrði talin þörf að leita fyrir sjer um markað sunnan eða austan Miðjarðarhafsins, mætti láta þann erindreka, sem við höfum nú þarna, gera það. Pjetur Ólafsson konsúll hefir einnig fundið mig að máli og spurt um, hvort hann ætti ekki að fara til Balkanlandanna í þessum erindum, en jeg svaraði því, að jeg teldi það ekki fært, við gætum ekki varið fje til þess, er íslenskur umboðsmaður væri þarna suður frá í nágrenni við þessi lönd. Jeg dreg alls ekki í efa, að maður þessi, sem um styrk þennan sækir, sje eins og háttv. 1. þm. S.-M. segir vel fær til þessa starfs, t. d. að hann uppfylli þau skilyrði, sem verður að telja nauðsynleg til þessa. þ. e. að vera vel fær í þeim málum, sem þarna koma til greina, - en jeg þekki manninn ekkert persónulega. Samt treysti jeg mjer ekki til að greiða atkvæði með þessari brtt. Þá er ein brtt. á þskj. 329, frá háttv. 2. þm. Skagf. (JS) og hv.þm. Borgf. (PO), um aðstoðarmann í efnarannsóknarstofu ríkisins, og samkvæmt brtt. á að einskorða fjárveitinguna við það, að maðurinn hafi sjerþekkingu í landbúnaðarefnafræði. Jeg veit ekki, hvort hægt er sem stendur að fá mann, sem uppfyllir þessi skilyrði, en maðurinn verður líka að vera fær í algengri efnafræði. En þarna vantar aðstoðarmann, og þeim, sem hefir lært almenna efnafræði, veitir mjög ljett að setja sig inn í alt það, sem að landbúnaði lýtur í efnafræðinni. Jeg tel því ekki heppilegt að einskorða þessa fjárveitingu við landbúnaðarefnafræði, en það mætti þó gera þessum manni að skyldu að afla sjer frekari þekkingar á þessu sviði. En eins og störfum er nú háttað í efnarannsóknarstofunni, gengur lítið undan af því, sem henni er ætlað að leysa af hendi, þar sem þar er aðeins einn maður, sem verður í öllu að snúast, og er því ekki að vænta, að hann komi miklu í verk. Meðan nauðsynin er jafnknýjandi á að fá aukna starfskrafta í rannsóknarstofuna, sje jeg ekki, að hægt sje að bíða eftir manni, sem geti uppfylt þau skilyrði, sem brtt. ræðir um. Jeg vil því heldur óska, að brtt. verði ekki samþykt, en þetta ákvæði verði látið standa eins og það er í frv., en þó má vel taka tillit til þessara óska, sem koma fram í brtt.

Jón Sigurðsson Háttv. frsm.fjvn., hv.þm. Str.(TrÞ), sagði í ræðu sinni í dag, að sjer kæmi það á óvart, að jeg fyndi köllun hjá mjer til að gera grein fyrir afstöðu minni til brtt.fjvn. Í ræðu minni áðan skýrði jeg sjerstaklega frá því, hvers vegna jeg gerði þetta, og sagði, að við 2. umr. hefði jeg ekki talið ástæðu til að sýna það á annan hátt en með atkvæði mínu, þó að sitthvað bæri á milli. En þegar svo er komið, að jeg sem nefndarmaður hlýt að greiða atkvæði á móti 2/3 af þeirri fjárupphæð, er fjvn. leggur til að hækka útgjöld ríkissjóðs v ið þessa umr., þá tel jeg það skyldu mína að gera grein fyrir því, hvers vegna jeg er í andstöðu við nefndina, og jeg fæ ekki sjeð, að neinn þurfi að undrast yfir því, þó að jeg sem fjvn.-maður komi með slíka greinargerð. Þá sagði hv.frsm. (TrÞ), að jeg sýnd stefnu Íhaldsflokksins með því að vera á móti brtt.fjvn., en því hefir hæstv. fjrh. (JÞ) svarað, svo að jeg þarf ekki við það að auka. En jeg ætla að segja háttv.þm. Str. það, að jeg hika ekki við, hvorki nú nje endranær, að beita mjer á móti útgjaldatill. og málum, sem hafa stóraukin útgjöld í för með sjer fyrir ríkissjóð, þegar tekjuhallinn á fjárlögunum er orðinn eins mikill og raun er á orðin, og útlit atvinnuveganna er þannig, að lítil von er til, að áætlaðar tekjur í fjárlögunum fáist í ríkissjóð. Þá virtist mjer að háttv.frsm. væri móðgaður af því að jeg á einum stað nefndi Íhaldsflokkinn í sambandi við afstöðu mína til hækkunar á útgjöldunum og aukningar á tekjuhalla fjárlaganna, og hann lagði mjer í munn, að jeg hefði sagt, að við Íhaldsflokksmennirnir í fjvn. hefðum verið á móti tekjuhækkunum. Þetta sagði jeg ekki, jeg hefi þetta skrifað hjá mjer, sem jeg sagði þá. Jeg sagði, að við íhaldsmenn í fjvn. teldum of langt vera gengið í hækkun teknanna í fjárlögunum, og er það alt annað, og því gat háttv.þm. (TrÞ) algerlega sparað sjer ummæli sín út af þessu. Hann tók það rjettilega fram, að við vorum þar allir íhaldsmennirnir á móti 50 þús. kr. hækkun á áfengistollinum, og var það út af fyrir sig nóg sönnun orða minna. En úr því að þetta hefir verið gert hjer að umræðuefni, skal jeg geta þess, að okkur þm. S.-Þ. var falið að rannsaka og gera tillögur um tekjuáætlun fjárl.frv. Tillögur þær, er við bárum sameiginlega fram, voru miðlun þann veg, að jeg gekk inn á nokkra hækkun til samkomulags, en þegar við lögðum þær fram í fjvn., þótti stjórnarandstæðingum mikils til of skamt farið í hækkunaráttina, en samflokksmönnum mínum þótti jeg hafa gengið of langt í hækkunaráttina. Jeg hefi því síst sagt of mikið um þetta. Þá sagði hv.frsm. (TrÞ), að við hefðum greitt atkvæði á móti mestu sparnaðartill. fjvn., og átti hann þar við „tildurherrann“, sem hann nefndi svo. Beindi hann þessum skeytum til mín sjerstaklega og háttv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ). Jeg skal taka það fram, að jeg og hv.þm. Str. (TrÞ) vorum samherjar í þessu máli á undanförnum þingum, þótt nú hafi skilið leiðir. Að leiðir okkar skildu kom af því, að málið horfir nú alt öðruvísi við en áður. Við höfum síðan sendiherraembættið var lagt niður haft ágætismann til að gegna þessum störfum, mann sem var gagnkunnugur öllum störfum embættisins, og mann, sem við báðir treystum mjög vel til að fara með þessi störf fyrir hönd ríkisins. En nú liggur fyrir brjef frá þessum manni, þar sem hann óskar að vera leystur frá þessu starfi; hann treystist ekki lengur til að gegna því vegna heilsubrests og þarfnast hvíldar. Að sjálfsögðu getum við ekki þröngvað honum til þessa starfa, og það því síður, sem hann er danskur embættismaður. Enginn þm. hefir ennþá mælt á móti þessu, og enginn bent, á nokkra aðra leið til þess að skipa þessum málum en þá, sem stjórnin hefir bent á. Þegar þannig er komið, er andstaðan orðin það, sem kallað er að berja höfðinu við steininn. Viðskifti okkar við erlendar þjóðir og ríki eru orðin svo þýðingarmikil fyrir okkur, að við getum ekki verið forystumannsslausir á þessu sviði. Jeg vil þessu til sönnunar aðeins benda á kjöttollsmálið og úrlausn þess, sem áreiðanlega hefir fært bændum þessa lands miljónir króna. Þetta ætti að nægja til þess að gera grein fyrir því, hvers vegna jeg ekki á lengur samleið með háttv.þm. Str. (TrÞ) í þessu máli. Áður en jeg sest niður vil jeg minnast á brtt., sem við háttv.þm. Borgf. (PO) eigum saman. Sumir hv.þdm. hafa lagst á móti henni, en eftir þeim upplýsingum sem við höfum fengið, gæti hún orðið til mikils gagns fyrir landið. Það hefir þótt á bresta um efnarannsóknastofuna, að hún gæti gert rannsóknir sínar þannig úr garði, að vel væri að því er snertir landbúnaðinn, enda er það von, því að erlendis þurfa efnafræðingar að leggja fyrir sig sjerstakt nám, ef þeir ætla að hafa með höndum rannsóknir fyrir landbúnaðinn. Þess vegna er í mínum augum ekkert óeðlilegt við það, þótt gerðar væru svipaðar kröfur til aðstoðarmanns við efnarannsóknastofuna hjer um sjerþekkingu á þessu sviði. Það er að vísu hugsanlegt, að sá, sem nú er efnafræðingur landsins, geti aflað sjer þessarar sjerþekkingar, og það er alls ekki tilætlan okkar að bregða fæti fyrir hann, heldur hitt, að væri kostur á manni með sjerþekkingn í þessu efni, þá væri hann valinn öðrum fremur.

Klemens Jónsson Hæstv. fjrh. (JÞ) tók fram í sinni löngu ræðu hjer í dag, að hann þyrfti að leiðrjetta ýmsar skakkar upplýsingar, sem fram hefðu komið um ullartollinn og steinolíumálið. Jeg þarf líka að leiðrjetta ýmsar skakkar upplýsingar um þessi mál, þ. e. samband þeirra hvort við annað. Á þinginu 1923 kom fram fyrirspurn um steinolíueinkasöluna frá núverandi háttv. 3. þm. Reykv. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði í því máli, og í ræðu, sem hann hjelt þá, sagði hann svo: „Talið er, að hækkun tollsins á íslenskri ull í Bandaríkjunum standi í sambandi við þetta“. Þetta eru hans orð þá, en hann kemur ekki með neinar röksemdir fyrir því, að samband sje á milli hækkunar tollsins og steinolíueinkasölunnar, því orðin „talið er“ er engin rökstuðning, heldur dylgjur blátt út í loftið. Í svari mínu gat jeg þess þá sjerstaklega, að sendiherra Dana í Washington, sem er einhver elsti og þektasti diplomat Dana, segði í brjefi svo um þetta mál, að ef til vill mætti svara kæru um það, að gengið hafi verið fram hjá Bandaríkjunum við steinolíusamninginn á þá leið, að þar sem Bandaríkin hefðu nýlega lagt háan toll á innflutta ull, mætti ef til vill skoða þetta sem „repressalia“ af hendi íslensku stjórnarinnar, að hún gerði steinolíusamninginn við breskt fjelag. Hver maður verður að draga af þessu þá ályktun, að steinolíusamningurinn hafi verið gerður eftir að ullartollurinn var hækkaður í Bandaríkjunum. Það verður ekki skilið öðruvísi. En nú hefir hæstv. fjrh. skýrt frá því, að þetta sje ekki rjett, það hafi ekki verið 1922, sem ullartollurinn var hækkaður, heldur 1923. Þetta er ekkert aðalatriði í málinu. Aðalatriðið er það, hvort nokkurt samband sje milli ullartollsins og steinolíusamningsins. Og jeg get gefið upplýsingar um, að svo er ekki, - ekki þó út frá sömu forsendum og jeg gerði 1923. Helsta ullarkaupafjelagið í Philadelfia, Tatterfield & Co., sem Samband íslenskra samvinnufjelaga hefir skift við og einnig Garðar Gíslason og kannske fleiri, ritaði Sambandinu brjef 30. jan. 1923, og segir þar svo: „Gentlemen: - We have been informed by the Government that after the 15th of February Wools vill be assessed at a high rate duty . The only reason for this assessement is the possibility of Iceland sheep having been crossed with merino sheep or sheep of English blood.“ Þ. e. að stjórnin hefir skýrt fjelaginu frá, að ullartollur verði mikið hækkaður eftir 15. febrúar og eina ástæðan til þess sje sú, að íslenskt fje kunni að hafa blandast Merinofje eða fje af ensku kyni. Þegar Sambandið fjekk brjefið, skrifaði það stjórnarráðinu hinn 3. mars 1923 og bað það um að útvega upplýsingar um það, hvort íslenskt fje hefði blandast Merinofje eða ensku fje. 5. mars sendi stjórnarráðið þetta erindi til dýralæknisins hjer í Reykjavík og sama dag settist hann niður og skrifaði afarlangt mál um þetta efni, heila ritgerð, segir hann sjálfur, og segir, að engin ástæða sje til þess að ætla, að fjeð hafi blandast. Og eins og jeg sagði í fyrradag, þá efast jeg ekki um, að þessi skýrsla og þetta álit dýralæknis hefði ráðið mestu um það, að ullartollinum var afljett í Bandaríkjunum. Og ef nokkrum ber að þakka úrslit þau, sem nú eru orðin, þá er það Sambandið, og ef til vill Garðar Gíslason, og einkum og sjer í lagi dýralæknirinn og stjórnin, þ. e. jeg, sem þá var milliliður. Jeg hefi nú sannað, að ekkert samband var á milli ullartollsins og steinolíusamninganna, heldur eingöngu ótti um kynblöndun, sem Bandaríkjastjórnin hafði ýmigust á, og jeg vona, að þar með sje sú grýla kveðin niður og að henni skjóti ekki upp aftur. Jeg á engar brtt. við þennan kafla fjárlaganna fremur en við fyrri kaflann. Mun jeg í flestum atriðum fylgja hv.fjvn., enda hefi jeg gert það á fyrri þingum. En um brtt. frá einstökum þm. verður lið gagnstæða ofan á, því að jeg mun verða á móti þeim flestum, sem til hækkunar horfa.

Sveinn Ólafsson Það hefir af nokkrum verið mælt á móti brtt., er jeg á á þskj. 297, fyrst og fremst af hv.frsm.fjvn. og í öðru lagi af hæstv. atvrh. Jeg verð því að vekja öðru sinni athygli hv.þdm. á XXXI. brtt., um fjárframlög til skólabygginga. Vil jeg einkum benda á það, sem jeg veit ekki, hvort hv.þm. hafa athugað, að hjer er beinlínis um sparnað að ræða, en ekki eyðslu. Það verður ekki komist undan því að byggja skólann í Nesi á næstu árum, og venju samkvæmt hefir ríkissjóður lagt til slíkra bygginga 1/3 kostnaðar. Hjer er ekki farið fram á meira fjárframlag en sem svarar 1/5 parti af byggingarkostnaði, en þegar barnafræðslulögin eru gengin í gildi, þau sem nú eru fyrir þinginu, þá verður þriðjungsframlagið frá ríkissjóði fastákveðið. Frá þessari hlið skoðað er því ávinningur að losna við þennan skóla nú á næsta ári með fjórðunga- eða fimtungsframlagi, borið saman við það, að eiga í vændum síðar að leggja fram 1/3. Hv. fjvn. leggur til, að 10 þús. kr. liðurinn til byggingar barnaskóla verði hækkaður upp í 20 þús. kr., en engar upplýsingar liggja fyrir um það, hverjum hún ætlar þessa hækkun. Getur vel verið, þótt þessi till.fjvn. verði samþykt, að enginn af þessum skólum, sem nefndir eru í brtt. okkar nr. XXXI á þskj. 297, fái neitt til byggingar að þessu sinni. Annars verður að skeika að sköpuðu um það, hvort brtt. okkar flýtur eða fellur. Þá er önnur till., LI., sem jeg mælti fyrir áður, og er mjer annara um hana en aðrar till., sem jeg flyt, og hygg, að sjaldan hafi þörfin verið jafnbrýn á markaðsleit sem nú. Jeg hefi orðið þess var, að ýmsir hv.þdm. telja of langt farið í hækkuninni, að færa liðinn úr 5 þús. kr. í 12 þús. kr. Líta þeir svo á, að þessar 5 þús. kr. ættu að nægja, eða þá lítil viðbót þar við. Jeg skal geta þess, að mjer þykir ekki óaðgengilegt að mæta þessum mönnum og færa till. úr 12 þús. kr. niður í 7 þús. kr., og mun jeg afhenda hæstv. forseta skriflega brtt. í þessa átt, er jeg lýk máli mínu. Jeg lít svo á, að hjer sje um mjög þarft fyrirtæki að ræða, og þótt hæstv. atvrh. haldi því fram, að fulltrúi landsins á Spáni geti unnið þetta verk í Suðurlöndum og leitað markaða, þá hefir reynslan að þessu bent í aðra átt, og hefir hann ekki gert neitt í þessu efni, svo kunnugt sje, og mun ólíklega gera. Að því er snertir upphæðina í fjárlagafrv., 5 þúsund krónur, er sumir ætla að muni nægja, þá er tæplega hugsanlegt, að hún muni hrökkva til ferðalaga um jafnstórt svæði og hjer er um að ræða, eða hægt sje að gera neinar sölutilraunir, sem fje geta kostað, í sambandi við ferðalagið fyrir svo lítið fje. Jeg hygg, að það hafi verið hv.frsm.fjvn. (TrÞ), sem benti á það, að Fiskifjelaginu stæði næst að veita slíkan styrk sem þennan. Undanfarið hefir þetta verið svo, að markaðsleit og tilraunir sem þessi hafa verið gerðar á kostnað ríkissjóðs, en ekki nema að litlu leyti á kostnað Fiskifjelagsins. Hæstv. atvrh. tók það fram um umsækjandann, Karl Þorsteins, að hann væri ungur og óreyndur. Jú, hann er að áratali eigi gamall, mun vera hálfþrítugur, en óreyndur er hann ekki í því, sem hjer skiftir máli. Hann hefir fengist við fisksölu í mörg ár og farið í erindum fisksölufjelags hjer í bæ til Suðurlanda tvisvar, að því er mig minnir. Um málakunnáttu hans, sem er mjög þýðingarmikið atriði, get jeg fullyrt, að hún er viðbrigðagóð, enda mun hann hafa farið sem túlkur með sendimanni landsins til SuðurAmeríku fyrir fám árum, þar sem einkum reyndi á kunnáttu í spönsku og ensku. Jeg er þess vegna viss um það, að umsækjandi hefir marga þá hæfileika og kosti til brunns að bera, sem mest er þörf á við þennan erindarekstnr og markaðsleit. Umsókn hans um ferðastyrk af fyrra árs fjárveitingu var nokkuð hærri, mig minnir 8–10 þús. Hjer er niðurfærslan gerð með það fyrir augum, að hægar veiti að fá fjeð og í þeirri von, að einstakir menn styrki utanförina jafnframt. Jeg held að aldrei á síðari árum hafi verið meiri ástæða til þess að gera gangskör að markaðsleit fyrir ísl. fisk og aðrar sjávarafurðir en einmitt núna, þegar óvíga samkepni ýtir fiskverðinu niður og ísl. fiskur er að missa álit sem fyrirmyndar vara. Fleira þarf jeg ekki að segja um þessa brtt. og mín vegna þarf jeg ekki að leggja mikið kapp á hana. Bættur markaður fiskjar snertir síst landbændur. en útveginn því meira. Þá var það stutt athugasemd, sem jeg vildi gera við ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). Hann lagðist á móti till.fjvn. um að leggja fram fje til þess að setja miðstöðvarhitunartæki í skólahúsið á Eiðum. Færði hann fram sem ástæðu, að miðstöðvarhitun mundi verða dýrari en ofnhitun, vegna þess, að þarna væri ekki skógviður fáanlegur til eldsneytis. Húsameistari heldur því hinsvegar fram, að miðstöðvarhitun muni borga sig betur, meðal annars vegna þess, að hægt sje að brenna mó til fullra nota í þeim eldstæðum. En á fleira má líta. Jeg man ekki betur en að það standi í auglýsingu frá firmanu Jón Þorláksson & Norðmann, og notað sem meðmæli með miðstöðvartækjun, sem það hefir til sölu, að þau sjeu sjerstaklega eldiviðarspör og mikill ávinningnr að kaupa þau. Ef þetta er ekki rangminni hjá mjer, þá slær hjer óþægilega í baksegl hjá hæstv. ráðherra, og má þá líklega skoða mótmæli hans gegn miðstöð á Eiðum eins og hæversklega ábendingu um eldiviðarspörutækin hjá firmanu J. Þorláksson & Norðmann. Á hitt ber og að líta, að fleiri kostir eru við miðstöðvarhitun en eldiviðarsparnaðurinn einn. Eins og háttv.frsm. (TrÞ) tók rjettilega fram, eru það fyrst og fremst auknir hollustuhættir, aukinn þrifnaður og vinnusparnaður. Jeg gæti látið hjer staðar numið, en síðan í gær hefir sitthvað komið hjer fram í umræðunum, sem jeg hefði ástæðu til að mæla móti. Þó vil jeg ekki gera mikið að því. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) komst út á það hála svell að verja tjón það, sem orðið hefir á útibúi Landsbankans á Ísafirði. Þetta tjón nefndi jeg aldrei hve mikið hefði verið, heldur sagði jeg aðeins, út af fullyrðingum hv. 1. þm. Árn., að það hefði verið meira en hjá útibúinu á Eskifirði. Til að breiða yfir þessa staðreynd gat hv.þm. (JAJ) þess, að tjónið mundi verða meira á Eskifirði. Á Eskifirði voru árið 1924 afskrifaðar 644 þúsundir króna, svo sem jeg áður gat um, en á Ísafirði hefir tapið orðið 1 milj. 127 þús. kr. Þessu verður ekki hnekt og þessi er heildarniðurstaða taps á báðum stöðum á liðnum árum. En til þess að reyna að villa hjer heimildir, fer hv.þm. að flagga með því, að tjónið á Eskifirði muni verða 1.25 miljón, þegar öll kurl komi til grafar. Jeg hafði nú ekki reynt og ekki ætlað mjer að leiða neinar getur að óorðnum töpum þar eða vestra. Jeg get ekkert um þau vitað, og þykir mjer eiga illa við að slá slíku fram órökstuddu eftir getgátu.

Jeg sagði, að þetta fje væri þegar tapað

. Ekki hefir það fram komið í opinberum skýrslum, og jeg fer aðeins eftir því, sem þær sýna. Hitt er annað mál, að yfir þessum stofnunum kann að vofa meiri hætta en jeg þekki eða verið hefir. Lán munu misjafnlega trygð bæði hjer og þar. Hver veit nema bráðum velti um önnur stærsta lánsstofnunin í landinu? Að minsta kosti hefir heyrst orðasveimur um þetta hjer á síðustu dögum og er engin furða, þótt slíkar getgátur heyrist, þar sem lakara útlit er nú í lok vertíðar en nokkru sinni fyr fyrir sölu á afurðum sjávarútvegsins. En fullyrðingar um þessa hluti eiga illa við og er tæpast leyfilegt að bera þær fram, svo sem hv.þm. gerði. Fleira skal eigi um þetta sagt, enda snertir þetta mál mig ekki nema óbeint. Jeg er landbóndi að mestu leyti og því laus við fjárhættu útvegsins. En reyndar snertir þetta mál fjárhag allrar þjóðarinnar. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) var með afgæðing til mín og nöldri, að því er virtist að tilefnislausu, þar sem jeg hafði ekki minst neitt á hann eða nokkurt mál, sem hann snerti. Hv. þm. var að stinga mjer sneiðar fyrir það, hve óvarlega jeg notaði atkvæði mitt um ýmsar fjárveitingar. Hann hældi mjer fyrir það, hve gætinn jeg hefði áður verið, en ljet svo sem mjer hefði farið aftur með aldrinum og gerst nú hinn eyðslusamasti. Ljet hann sem sig furðaði mjög á þessu. Jeg hjelt nú raunar, að hv. 2. þm. Skagf. þyrfti ekki skýringar á því, að meðan, alt var í grænum sjó og skuldabasli, bæði í ríkissjóði og annarsstaðar, þá var eðlilegt, að menn væru fjefastari en nú, þegar afkoma er sæmileg. Það er ekki undarlegt, þótt jeg og ýmsir aðrir hv.þm. sjeu nú örari á fje, þegar efni eru fyrir, en t. d. árin 1922 og '23. Jeg get raunar skilið, að hv. 2. þm. Skagf. (JS) sje tregur til að veita atburðunum og breytingunum glögga eftirtekt, því að mjer hefir virst, að hann mundi vera í ætt við indversku fakírana, sem hafa horft árum saman á sinn eiginn nafla og loks verða sjóndaprir á alt annað. Jeg gæti trúað því um þennan hv.þm., að víðsýni hans yrði eigi mikið þegar hann hefir náð mínum aldri, ef hann einblínir á naflann eins og hingað til, eða sjer aldrei annað en fljótandi skurðgröfu og fyrirhleðslu í Hjeraðsvötnin. Sjóndeildarhringur hans verður þá - líklega ekki mjög langt utan við bæjarvegginn. Hjer er nú best að láta staðar numið. Jeg mun vera dauður þegar jeg sest niður, og fæ víst varla að rísa upp aftur, þótt hv. 2. þm. Skagf. breyti einhverju að mjer. Jeg hafði raunar sitthvað meira í pokahorninu handa honum, en verð víst að geyma það til betri tíma.

Það er best að það komi strax. - MJ: Best að hætta. Þm. eru orðnir svangir

.

Jón Auðunn Jónsson Jeg var nú satt að segja ekki viðbúinn því að tala nú þegar, en einhver verður að byrja, og það getur þá eins verið jeg eins og einhver annar. Hæstv. fjrh. (JÞ) hjelt rækilega uppi svörum fyrir ríkissjóðinn og mælti móti flestöllum brtt. til hækkunar, er fram hafa komið. Helst þótti mjer hann beitast nokkuð harðlega gegn till., sem jeg og tveir háttv.þm. flytja, um eftirgjöf á skuldum þriggja hreppa. Jeg skal enn taka það fram, að hreppar þessir hafa fengið lán til dýrtíðarráðstafana, sökum illrar aðstöðu og þrenginga, er þeir komust í meðan á stríðinn stóð. Held jeg að ekki hafi aðrir hreppar tekið lán, sem ógreidd eru ennþá, til þess að framfleyta fólkinu, kaupa matvörn og lána hreppsbúum. Þeir hreppar, er fengu lánað hjá landsversluninni, hafa samið beint við hana um eftirgjöf. - Það er leitt að þurfa að vera að slást hjer fyrir tilveru þessara fátæku hreppa, þegar hægt var að fara aðra leið og fá eftirgjöf hjá landsversluninni. Er nokkur munur á því, þó að ríkissjóður gefi eftir af lánunum, til þess að hægt sje að standa í skilum við landsverslunina, eða að verslunin gefi sjálf eftir af skuldinni? En hrepparnir tóku einmitt lánin til þess að geta staðið í skilum og borgað vörur þær, er þeir keyptu. Hæstv. fjrh. ljet mikið yfir velmegun þessara hreppa. Jeg vil þá leyfa mjer að gera nokkrar athugasemdir við reikninga Grunnavíkurhrepps, og verður þá útkoman ekki glæsileg. Útsvörin eru þar 3700 kr., og eru það aðaltekjurnar, því að aðrar tekjur eru smávægilegar og nema um 300 kr. Alls verða tekjurnar því um 4000 kr. Aftur á móti eru gjöldin 5000 kr., þar af til ómagaframfærslu 2000 kr., sýslusjóðs og vegasjóðsgjald 1000 kr., til bjargráðasjóðs og til að annast framkvæmdir hreppsins 200 kr., og loks vextir af skuldum 600 kr. Er sýnilegt, að skuldirnar hækka á þessu ári um 1082 kr. Er því ekki glæsileg afkoma hreppsins. Þar að auki er sýnilegt, að útsvörin eru afarhá og þungbær, þar sem hreppsbílar eru mjög fátækir og búendur ekki nema 18, enda er lagt þar á alla, sem nokkur von er um að geti greitt, hvort sem þeir hafa nokkrar tekjur eða ekki. Útistandandi eignir á árinu, sem reikningurinn nær yfir, eru um 2000 kr., 380 kr. í bönkum og 430 kr. í öðrum eignum, svo sem þinghús, jarðapartar o. fl. Rjettar eignir eru því um 1000 kr., en hitt útistandandi skuldir hjá hreppsbúum. Niðurstaðan verður því sú, að hreppurinn hefir tapað á árinu um 1000 kr., og sýnir það glögglega, hvernig ástandið er. Þar að auki hefir hann búið við þær þungu búsifjar, að erlendir togarar koma þar inn þegar vont er veður og sópa miðin, sem hreppsbúar sækja björg sína á. En þeir geta ekkert við því gert, því að þá vantar síma, og það er sólarhringsferð á næstu símastöð, þó vel sje haldið á, ef ekki gefur sjóleiðis. Þá minti hæstv. fjrh. á það, að Hólshreppnr hefði fengið eftirgjöf á viðlagasjóðsláni, gegn því að hann annaðist viðgerð á brimbrjótnum, sem þar er. Viðgerð sú var framkvæmd síðastliðið sumar, en í vetur brotnaði brimbrjóturinn aftur, og má búast við því, að hann þurfi enn meiri viðgerð nú en áður. Það væri auðvitað sjálfsagt, að hreppsnefndin annaðist viðhald og endurbætur brimbrjótsins, en henni er það um megn. Hún hefir lagt mikið fje í brimbrjótinn, um 100 þús. kr., og skuldar nú af því um 40 þús. kr. En ekki ber því að neita, að svo er nú komið fyrir mistök hinna opinberu starfsmanna, sem við þetta fyrirtæki unnu. En það er ómögulegt að hætta við brimbrjótinn; það væri sama og að leggja alla sjósókn þarna niður, því að þá yrði þar alveg ólendandi. Jeg ætla ekki að tefja tímann við að svara hv. 1. þm. S.-M. (SvO) mörgu. Hann sagði, að töp útibúsins á Eskifirði stöfuðu af því, að styrkt hefðu verið óheilbrigð verslunarfyrirtæki.  Þá mintist þm. þm. á tölur þær, sem jeg nefndi um tap á Eskifirði. Jeg hygg, að þær sannist á þessu ári. Töpin eru þegar komin fram, hvort sem þau sjást á pappírnum eða ekki.

Jón Baldvinsson Mjer skildist það á háttv.frsm.fjvn. (TrÞ), að nefndin væri ekki hliðholl till. mínum. Það er orðið svo títt hjá hv.frsm. að segja, að nefndin sje á móti þessu eða hinu, að maður kippir sjer ekki sjerstaklega mikið upp við það. Um eina till. eru þó óbundin atkv., og má víst til að þakka fyrir, hvað lítið sem það nú er, sem kemur af vilorðum frá þessu stórveldi. Mjer finst það nokkuð ljeleg ástæða hjá nefndinni að bera fyrir sig, að ekki hafi legið fyrir erindi um þetta eða hitt. En jeg álít, að nefndin eigi einmitt aðeins að taka tillit til nauðsynjarinnar og meta hana, en ekki fara eftir því, hvort fyrir henni liggi letraðar beiðnir eða ekki. Hv. frsm. (TrÞ) mælti á móti flestum till. mínum á þskj. 297, nema einni, sem atkvæði nefndarinnar eru óbundin um. Nefndin mælti á móti þeirri tillögu okkar þm.N.-Ísf. (JAJ) að veita hreppsfjelögum nokkurn styrk til kaupa á laxa- og silungaseiðum. Tel jeg það hina mestu skammsýni að leggjast á móti fjárveitingu í þessu skyni. Það mun sýna sig, að þessi styrkur, ef til framkvæmda kemur, verður landinu í heild sinni til hagsmuna. Jeg gæti trúað því, að lax yrði ekki lítil útflutningsvara síðar meir, ef kappsamlega væri unnið að því að flytja laxaseiði frá klakstöðvum í þær ár í landinu, sem hann getur þróast í og hefir áður verið. Auðvitað kemur gagnið af þessu ekki strax í ljós, þar sem sagt er, að laxinn sje um 4 ár að vaxa þar til hann hefir náð fullum þroska. - Hv. frsm. fann það að till. okkar hv.þm.N.-Ísf. um styrk til þess að gera Einarsfoss í Laugardalsá gengan laxi og silungi, að ekki lægi fyrir áætlun um hvað verkið kostaði. Hjer er farið fram á 13 kostnaðar, en gert er ráð fyrir, að verkið kosti um 1400 krónur. Hjer er ekki um mikið nje margbreytilegt verk að ræða, þó að setja eigi nokkur skot í foss. Það gæti kostað meira en verkinu nemur að senda verkfræðing til að gera áætlun um kostnað, en hinsvegar ekki hætta á, að neitt fari forgörðum, þó að þessi litli styrkur sje samþyktur. Þá er till. um styrk til bæjar- og sveitarfjelaga til að koma upp barnaheimilum og gamalmennahælum. Hv. fjvn. ber því við, að engin beiðni hafi legið fyrir. Það er rjett; engin skjöl lágu fyrir um þetta, en þó er till. borin fram að gefnu tilefni. Ísafjarðarkaupstaður hefir komið upp gamalmennahæli og hafði hugsað sjer að nota skemtanaskatt til að standast þann kostnað. En vegna aðgerða löggjafarvaldsins er það ekki hægt, og verður því að taka kostnaðinn með útsvörum. En bæir og sveitir hafa margt með útsvarsfjeð að gera, og má búast við, að svona framkvæmdir verði því látnar sitja á hakanum. Ísafjarðarkaupstaður hefir nú komið upp svona hæli, eins og jeg drap á, og jeg ætlaðist til, að hann nyti fyrstur góðs af þessum styrk. Ekki þarf að kvarta yfir því að ekki hafi legið fyrir erindi viðvíkjandi næstu till. Erindi hefir legið fyrir frá Sjúkrasamlagi Reykjavíkur. En það vill senda mann út um land í þeim erindum að koma á sambandi milli allra sjúkrasamlaga í landinu. Sjúkrasamlögin vinna mjög í þágu bæjar- og sveitarfjelaga, og er full þörf á að styrkja þau. Hv. frsm.fjvn. mælti ekki á móti næstu till., um styrk til styrktarsjóðs verkamanna, og kann jeg honum þökk fyrir það. Aftur lagði hæstv. fjrh. á móti þessari till. vegna þess, að sjóðurinn hefði fengið fje sitt vegna opinberrar tilstuðlunar, og auk þess væri hann svo stór, að hann þyrfti ekki meira. Það er rjett, að sjóðurinn var stofnaður af fje, sem lagt var fram sem nokkurskonar sárabætur til verkalýðsins fyrir sölu togaraflotans 1917. Sjóðurinn hefir starfað síðan án þess að njóta nokkurs opinbers styrks. Hæstv. fjrh. telur, að sjóðnum sje ekki fjárvant, en því meira, sem hann hefir undir höndum, því meira getur hann styrkt þá, er fyrir slysum verða eða verða fyrir langvarandi veikindum. Það er svo ástatt nú, að hann getur ekki sint þeim öllum, er styrks þyrftu að njóta úr sjóðnum, og þeir eru víðsvegar af landinu. Jeg hefi þá lokið að tala fyrir tillögum mínum. Eins og menn muna tók hv.frsm. (ÞórJ) vopn að láni hjá mjer til að berja á járnbrautarburgeisunum Jeg vil nú taka vopnið aftur til þess að berja á fjvn.-burgeisunum. Get jeg varla sett minna upp fyrir að lána þetta vopn en að fjvn. veiti tillögum mínum sinn stuðning. Þá kem jeg að öðru efni. Hæstv. ráðherrar hafa svarað fyrirspnrnum þeim, er jeg beindi til þeirra fyrir nokkrum dögum. Jeg vildi gjarnan, að þeir væru hjer viðstaddir, því ef til vill vilja þeir skýra nánar einstök atriði eftir að þeir hafa heyrt mál mitt. Hæstv. fjrh. (JÞ) svaraði í sömu röð og jeg spurði. Hið fyrsta var það, hvers vegna Íslandsbanki hefði ekki lækkað vextina jafnt og Landsbankinn. Hæstv. fjrh. upplýsti, að þessi vaxtalækkun væri fram komin vegna tilstuðlunar stjórnarinnar. Mjer þykir undarlegt, að Íslandsbanki skyldi ekki sjá sjer fært að fara líka að tilmælum stjórnarinnar og lækka vextina jafnt og Landsbankinn. Jeg sje ekki þann mun á aðstöðu bankanna hjer, að Íslandsbanki þurfi að hafa hærri vexti. Hann hefir meginhluta seðlanna frá ríkinu, hann hefir mikinn hluta enska lánsins, og ríkisvaldið hefir hlíft honum við að leysa inn seðlana með gulli. Honum hefir verið veittur margskonar stuðningur, en á móti kemur það, að ríkisvaldið megi ráða yfir bankanum. Jeg kalla það svo, þegar stjórnin ræður tvo af bankastjórunum. Mjer hefir skilist, að sú ráðstöfun væri gerð til þess, að stjórnin gæti ráðið starfsemi bankans í stórum dráttum. Mjer þykir því undarlegt, að bankastjórarnir, þrátt fyrir þessi beinu tilmæli stjórnarinnar, skuli ekki hafa lækkað vextina meir. Jeg er hræddur um, að þessi beinu tilmæli stjórnarinnar hafi ekki verið nógu kröftug, og jeg mælist til þess, að hæstv. stjórn gangi ríkar eftir því, að þessir þjóðkjörnu bankastjórar sýni atvinnuvegum landsins þá sanngirni að lækka vextina, svo að þeir sjeu ekki hærri en hjá Landsbankanum. Þá svaraði hæstv. fjrh. spurningu minni um enska lánið, hvað stjórnin hefði gert til þess að fá því breytt í annað lán hentugra. Það er nú ekki mikið, sem stjórnin hefir gert. Hæstv. fjrh. segist þó hafa leitað fyrir sjer í þessu efni, en komist að þeirri niðurstöðu, að enginn kostur væri á að innleysa lánið, því að á því hvíldi sú kvöð, að það skyldi ekki greitt fyr en 1932. Það stendur í tilkynningunni um ríkislánið 1921, að það megi borga 1. sept. 1932 eða hvenær sem er þar eftir. Hitt er mönnum ekki ljóst, að ekki sje hægt að greiða það fyrstu tíu árin nema kaupa upp skuldabrjefin. Í skýrslu við Landsbankareikningana 1921 stendur, að lánið megi greiða að 10 árum liðnum með 6 mánaða fyrirvara. Svo kemur þessi setning: „Sje lánið greitt upp áður en lánstíminn er á enda, endurgreiðast 103 sterlingspund fyrir hvert 100.“ Jeg hefi skilið þetta svo, að lánið mætti greiða upp á 10 fyrstu árunum með því að greiða eitthvað aukreitis. Jeg sje, að í Danmörku hefir verið greitt upp á síðasta ári mjög stórt og óhagstætt lán, sem sú kvöð lá þó á, að ekki mætti greiða það strax, og á þessu hafa Danir hagnast stórkostlega. Mjer dettur í hug af þessu, hvort stjórnin gæti ekki breytt enska láninu í betra horf. En ef til vill hefir verið svo frá því gengið, að það sje ekki hægt, þó peningar sjeu fyrir hendi. Mjer finst hæstv. stjórn hafa helst til lítið gert í þessu máli. Það er hægðarleikur að útvega ríkissjóði tekjur með því að hækka tolla og aðrar álögur. Aðrar leiðir virðast mjer ekki reyndar hjer. En það væri ekki lítilsvert, ef hægt væri að lækka vaxtagreiðslur ríkisins með því að útvega betri lánskjör. Bankarnir rökstyðja sína háu vexti með því, að enska lánið sje fengið með svo illum lánskjörum. Þó er vitanlegt, að það fje er lítill hluti af veltufje bankanna. Mjer þykir stjórnin ekki hafa lagt nóga rækt við þetta mál. Það hefir ekki litla þýðingu fyrir fjárhag ríkisins, og afkomu, hvernig vaxagreiðlum er háttað. Þá svaraði hæstv. fjrh. fyrirspurn minni um gullið, sem keypt hefir verið af Íslandsbanka. Mjer þótti undarlegt það, sem hann talaði um, að samkomulag hefði orðið milli stjórnarinnar og bankans um greiðsluna, en bankinn þó áskilið sjer rjett til að fá meira með dómi. Stjórnin þurfti ekki á neinu samkomulagi að halda, því að hjer voru skýr lagaákvæði að fara eftir. Hitt, sem hæstv. fjrh. mintist á, að þingið gæti dregið málið úr höndum dómstólanna, álít jeg alveg óþarft; jeg álít, eins og líka hæstv. ráðh. (JÞ) játaði, að rjettur landsins til að fá gullið við því verði, að 10 kr. í gulli greiðist með 10 kr. í seðlum, sje alveg skýlaus. Þá kom hæstv. ráðh. (JÞ) að 4. atriðinu, tollgreiðslunum, sbr. lögin um afnám tóbakseinkasölunnar frá 1925. Mig langar til að segja frá því, að í fyrra, þegar þetta mál var hjer til umræðu, var bæði af mjer og öðrum bent á það, að þessi aðferð mundi reynast bæði dýr, erfið í framkvæmd og lítt tryggileg í því augnamiði, sem til var ætlast, og þeir, sem kunnugir voru tollgæslu hjer á landi, vissu vel, að þetta fyrirkomulag var dýrt og ekki fullnægjandi til að koma í veg fyrir tollsvik. Nú hefir hæstv. ráðh. (JÞ) játað, að þetta sje þegar komið í ljós, enda þótt, eins og vænta má, ráðherrann geti ennþá ekki gefið upplýsingar um þetta annarsstaðar frá en hjeðan úr Reykjavík. Hæstv. ráðherra upplýsti, að þetta fyrirkomulag hefði þegar á einum ársfjórðungi kostað hjer í Reykjavík ca. 6 þús. kr., og hann gerði ráð fyrir, að árskostnaðnrinn hjer mundi verða um 20 þús. Það má nú gera ráð fyrir, að tilkostnaðurinn úti um land verði álíka mikill eða máske nokkru meiri en hjer í Reykjavík, og má því áætla kostnaðinn við þessa tollgæsluaðferð um 40–50 þús. kr. á ári, ef gert er ráð fyrir því, að helmingur tóbaksvara sje fluttur á land annarsstaðar en í Reykjavík. Þá fer nú að koma talsvert upp í rekstrarkostnað landsverslunarinnar á tóbaksversluninni. Ef það kostar ekki minna en 50 þús. kr. á ári að líma á tollmiðana á þessari einu tollvörutegund, þá fer að verða vafasamt, að breytt hafi verið um til hagnaðar fyrir ríkissjóð með niðurfellingu tóbakseinkasölunnar. Þá kem jeg að hinu atriðinu, hversu trygt þetta fyrirkomulag sje til þess að varna tollsmyglun. Ráðherrann (JÞ) virtist vera í vafa um, hvort rjett væri að halda í þetta fyrirkomulag framvegis og hann taldi varhugavert að taka, þessa einu tollvöru út úr og kosta svona miklu til hennar, en þess er að gæta, að tollurinn á tóbaki er nú orðinn svo afskaplega hár, að það er feiknalega freistandi fyrir menn að koma sjer hjá því að greiða þennan toll; t. d. er tollurinn á sígarettum 16 kr. á hvert kg., og eftirliti á innflutningi til landsins er þannig varið, að mjög auðvelt er að fara á bak við tollgæsluna, og er því ekki að undra, þótt eitthvað geti út af borið í þessu efni. Mjer er sagt, að úti um land sje þessu sumstaðar svo háttað, að lögreglustjórarnir „hringi upp“ sumar verslanirnar í umdæmum sínum og spyrji þær, hvort þær vilji ekki fá þessa tollmiða til álímingar, og jeg hefi heyrt, að þeir hafi stundum verið spurðir um það, hvort öllum verslunum væri ætlað að líma á tollmiða, og að þá hafi lögreglustjórarnir svarað, að það væru aðeins „betri“ verslanirnar, sem ætlast væri til af, að gerðu þetta. Þegar svona er komið, að eftirlitið er ekki tryggara en svo, að lögreglustjórarnir ákveða sjálfir, hverjir eigi að fá þessa miða, þykir mjer útlitið ekki glæsilegt um árangurinn. Hverjar eru þessar „betri“ verslanir? Heiðarlegir menn líklega, sem reka þessa atvinnu. Verslunarleyfi fá ekki aðrir en þeir, sem hafa óflekkað mannorð, hafa t. d. ekki verið dæmdir fyrir verk, sem er svívirðilegt að almenningsáliti, og þá verður þetta svo, að nær því hver sem vill getur fengið þessa miða í hendur. Með öðrum orðum, eftirlitið með tollgreiðslunum er þá falið tóbaksverslununum sjálfum. Mjer hefir verið sagt vestan af landi af óljúgfróðum manni, að skúffurnar hjá sumum kaupmönnum þar sjeu svo að segja fullar af þessum miðum. Hvort þetta stafar af því, að miðarnir hafi í fyrstu verið svo illa límdir á, að þeir hafi dottið af aftur, veit jeg ekki, en ef svo er, má mjög auðveldlega nota þá oftar en einu sinni, ef mönnum býður svo við að horfa. Mjer sýnist af þessu, að tryggingin við þetta fyrirkomulag á tollgæslunni sje nauðalítil, en kostnaðurinn við hana er samkv. upplýsingum hæstv. ráðherra varla undir 40–50 þús. kr. árlega. Sýnist mjer varla ástæða til að halda í þessa aðferð til lengdar. Þegar verið var að berja í gegnum síðasta þing lögunum um afnám tóbakseinkasölunnar, var sýnt fram á, að þetta fyrirkomulag mundi ekki verða tryggara en það, sem áður var notað, og er nú sú raunin á orðin, að þetta mun síst hafa verið ofsagt þá. Nú má að vísu segja, að undir landsversluninni hafi menn átt við sömu freistingu að stríða til að svíkja tollinn, en við það er það að athuga, að allar vörur landsverslunarinnar voru stimplaðar með merkjum, sem ekki duttu af og ekki var hægt að nota aftur. Þessi tollgæsluaðferð er ekki svo glæsileg, að hægt verði að halda því fram, að breytt hafi verið til hina betra við afnám tóbakseinkasölunnar, þegar litið er á það, hverjar ráðstafanir eru gerðar til að hafa eftirlit með því, að tóbak sje ekki flutt inn fram hjá tolleftirlitinu. Það getur að vísu farið svo í eitt eða tvö ár, að mönnum verði að þeirri von, að tollur greiddur í ríkissjóð verði eitthvað hærri með þessu fyrirkomulagi, er allir geta flutt inn tóbak, sem vilja, en hitt er áreiðanlegt, að þegar fram í sækir, verður meðaltal tollupphæðarinnar árlega síst meira en meðan landsverslunin fór með þessa verslun, ef gera má ráð fyrir svipuðu árferði framvegis sem var þá. Jeg er sannfærður um, að þegar þetta verður borið saman, verður sá samanburður landsversluninni í hag. Ríkisstjórnin verður framvegis að gera gangskör að því, að ríkissjóður missi ekki stórfjár í tolli við þetta fyrirkomulag, þegar þó svona miklu fje er varið til eftirlitsins. Það er þegar orðið ljóst, að jeg hafði ekki að ófyrirsynju spurt um þetta, úr því svona auðvelt er að ná í þessa tollmiða. Þegar allir kaupmenn, sem vilja, geta fengið miðana, er þetta stórhættulegt fyrirkomulag ríkissjóði. Jeg beini þessu að vísu ekki til allra kaupmanna, að þeir svíki tollinn, en sumir þeirra hafa orðið uppvísir að því að hafa framið tollsvik á liðnum árum. Ríkisstjórnin verður því að hefjast handa og setja frekari tryggingar fyrir því, að tollsvik geti ekki átt sjer stað. Það allra minsta, sem stjórnin gæti gert, þó að þetta fyrirkomulag haldi áfram að vera svona dýrt, er það að gera gangskör að því, að engir aðrir en tollþjónar ríkisins fari með þessa miða. Að setja kaupmönnum þetta í sjálfsvald nær engri átt. Þó að einhverjir þeirra fari vel með þetta og sjeu heiðarlegir menn í því efni, er ekki treystandi á, að allir geri það, og þegar miðarnir liggja hrönnum saman í skúffunum hjá þeim, er mikil freisting fyrir þá að nota miðana aftur, því enginn kaupandi krefst þess, að þessir miðar fylgi vörunum. Þá kem jeg að fimtu spurningu minni, sem hæstv. forseti leyfði, að mætti komast hjer að, þó að hún snerti ekki fjárlögin. Hæstv. ráðh. (JÞ) hefir svarað þessari spurningu, um steinolíuverslunina og ullartollinn, svo, að mjer eru alger vonbrigði að því svari. Hann sagði í upphafi ræðu sinnar, að hann ætlaði ekki að svara þessu, en ætlaði aðeins að koma fram með nokkrar upplýsingar í málinu og leiðrjetta skakkar upplýsingar, sem fram hefðu komið. En alt, sem hæstv. ráðherra sagði, hefir komið fram áður. Hæstv. ráðherra hlýtur að hafa einhverjar nýjar ástæður fyrir staðhæfingum sínum, og þess hefði mátt vænta, að hann hefði skjallegar sannanir fyrir sínu máli, sem hann gæti lagt fram. Að hann ekki gerði það straks og hann kom með þessar staðhæfingar sínar, gat hafa stafað af því, að hann hefði ekki haft plögg sín við hendina; en nú hefir hæstv. ráðherra ekkert til að bera fram sínu máli til stuðnings. Í þess stað les hann upp úr þingtíðindum frá 1922 og '23, sem öllum eru kunn. Það stendur því ennþá upp á hæstv. ráðherra að koma fram með sannanir fyrir þeirri staðhæfing sinni, að ullartollurinn sje að kenna steinolíusamningnum. Nú hefir háttv. 2. þm. Rang. (KlJ) komið fram með plagg í málinu, sem tekur af allan vafa um það, að tollurinn er ekki steinolíusamningnum að kenna. Hæstv. ráðherra hefir því ekkert eftir í sínum löndum til þess að standa við sín stóru orð og rjettlæta þetta frumhlaup sitt. Þetta, að stjórn U. S. A. hafi látið í ljós óánægju yfir steinolíusamningnum, vissu menn áður. Það stendur í Stjórnartíðindunum. Eitt atriði held jeg þó, að hafi verið nýtt í ræðu hæstv. ráðherra, að það hafi einn maður vitað um samninginn, sjeð hann og lesið áður en hann var birtur, þ. e. forstjóri D. D. P. A. í Kaupmannahöfn. Nú veit jeg ekki, hvers vegna hæstv. ráðherra blandar þessu inn í þessar umræður. Það mætti draga af því þá ályktun, að hæstv. ráðherra þykist vita, að þessi maður hafi komið því til leiðar, að ullartollurinn var lagður á, í hefndarskyni fyrir steinolíueinkasöluna. Hæstv. ráðherra sagði þetta að vísu ekki, en hann skaut þessu fram í ræðu sinni á þann hátt, að þetta verður að telja líklegt sem skoðun hæstv. ráðherra. Nú hefir það verið upplýst, að 3 fjelögum í U. S. A. var gerður kostur á að selja steinolíu hingað til lands, svo að þetta er harla ólíklegt. Hæstv. ráðherra hefir ekki komið fram með neinar sannanir, ef hann á annað borð hefir nokkrar sannanir til; hann endaði ræðu sína á því, að að svo stöddu teldi hann ekki ástæðu til að leggja gögn sín fram í þessu máli. Þetta er mjög svipað framkomu hans í sameinuðu þingi, er hann var krafinn sagna um þetta mál. Þá sagði hann þetta sama, - að svo stöddu teldi bann ekki ástæðu til þess að verða við þessum kröfum þingsins. Þetta var talið líklegt þá af því að hann hefði ekki skjöl sín eða málsgögn við hendina, en nú þegar hann er enn spurður um þetta sama, finnur hann ennþá „ekki ástæðu til að svara því“. Þegar ráðherra leggur svona á flótta, hafa menn fullan rjett til að vjefengja það, að hann hafi nokkurn skapaðan hlut sem ástæðu fyrir þessum dylgjum sínum; þegar hann fund eftir fund leggur á flótta eða fer undan í flæmingi, er ekki hægt annað en álíta, að hann hafi farið með staðlausa stafi. Jeg sje nú, að hæstv. ráðherra er að gefa forseta bendingu um að hann kveðji sjer hljóðs. Jeg vænti því að hæstv. ráðherra í þetta sinn komi nú fram með stóru „kanónuna“ og skjóti nú fram öllum þessum ógurlegu sönnunum sínum; hann getur haft ullartollinn í „forhlað“. Jeg vík þá frá þessu máli að sinni, vegna þess að hæstv. ráðherra hefir ekki gert fullkomna grein fyrir sínum málstað, eins og líka vænta mátti. Þó að þetta framferði hans sje æðigrunsamlegt, geta ef til vill einhverjir orðið til að trúa honum og haft von um, að hann kunni að hafa einhver gögn í höndum, en ef svo er, ætti ekki að þurfa að toga það með töngum frá honum. Þá kem jeg að spurningu minni til hæstv. atvrh. (MG) um það, með hvaða heimildum hann hafi sett í útvarpsreglugerðina ákvæði um, að það þurfi sjerstakt leyfi til að selja tæki, og með hvaða heimild skattur er lagður á einstaka hluti til tækjanna. Sannast að segja gaf hann ekki neitt ákveðið svar við þessu. Hann kom að vísu með nokkrar skýringar, en er jeg spurði, hvaða stoð þetta hefði í lögunum, sagði hann aðeins, að þetta hefði verið nauðsynlegt, því ella væri erfitt að ná inn stofngjöldunum og menn gætu sett upp tæki án þess að útvarpsstöðin vissi af því. Það var rjett athugað hjá hæstv. ráðh. (MG); jeg tel stofngjöldin alt of há og tel þetta mjög misráðið, því það verður áreiðanlega til þess að tefja fyrir því, að menn komi sjer upp móttökutækjum og árlegar tekjur útvarpsstöðvarinnar verða því minni en ella. Hitt getur verið, að einhverjir fái sjer tæki án þess að stöðin viti af því, en hjer er svo strjálbygt, að það er ekki sambærilegt við útlönd, og því ætti að vera auðvelt hjer að komast fyrir, hverjir eiga tæki, og láta þá sæta sektum fyrir, ef þeir gera tilraun til að koma sjer undan rjettmætum gjöldum til útvarpsstöðvarinnar. En jeg geri ráð fyrir, að menn mundu fúslega segja til sín og greiða árgjöld sín, ef gjaldið væri lægra; um þetta yrði því varla að ræða, eða í svo smáum stíl, að engu næmi. Að leggja þennan skatt á hluta úr tækjunum er að mínu áliti ólöglegt og alveg ófært. Mjer skilst, að þá þurfi að greiða hann í hvert skifti, sem kaupa þarf einhverja smávarahluti, t. d. „spólur“ o. fl., og að þá geti stofngjaldið á þennan hátt orðið langt yfir 85 kr. Þó ekki eigi ef til vill að greiða skattinn af öllum varahlutum, verður erfitt að greina þetta í sundur, og því væri best að fella þennan skatt niður. Mjer skilst það verði dálítið erfitt í framkvæmdinni, þegar á að greina á milli þeirra, sem hafa heimagerð tæki, og hinna, sem kaupa þau erlendis. Jeg álít ekki fullkomna stoð í lögum til þess að leggja skatt þannig á, jafnvel þótt hæstv. ráðh. (MG) telji þetta tryggilega aðferð til þess að ná inn stofngjaldi fyrir útvarpsrekendur. Það getur verið, að árgjöldin sjeu ekki of há, ef til vill ekki hærri en búast má við; en það eru sjerstaklega stofngjöldin, sem jeg álít, að hæstv. ráð herra ætti að gera sitt til að fella niður. Jeg er sannfærður um, að það borgar sig fyrir útvarpsfjelagið, að minsta kosti þegar þau vasatæki koma hingað, sem mun hafa verið sagt frá í blöðunum í dag. Það er þá ekki fleira, sem jeg hefi að taka fram við þessa umræðu. Ef jeg skyldi nauðsynlega þurfa á að halda, þá vænti jeg, að hæstv. forseti leyfi mjer að gera stutta athugasemd. Jeg heyri, að þær sjeu komnar í „móð“ aftur hjer í hv. deild.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þótti vænt um að heyra það frá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), að hann kannaðist við það, að tollurinn á íslenskri ull var ákveðinn í Bandaríkjunum í janúar 1923. Hann gekk í gildi í febrúar sama ár, þ. e. a. s. hjer um bil hálfu ári eftir að einkasölusamningurinn um steinolíu var gerður. Jeg vil í þessu sambandi minna á það, og ætla enn að halda mjer við þær upplýsingar, sem fram hafa komið í málinu, að í skjölum frá utanríkisstjórninni, sem hv.þm. hafði í höndum hjer og þá og vitnaði til á þinginu 1923, þá voru þessi tvö atriði, steinolíusamningurinn og ullartollshækkunin, sett í samband hvort við annað. Hv. þm. hjelt því fram þá, að samband þeirra væri þannig, að það mætti skoða steinolíusamninginn sem viðurkenningu frá okkar hendi fyrir ullartollshækkunina.

Það stendur í brjefi sendiherrans

. Það standa ummæli í brjefinu, sem hv.þm., þá ráðherra, skildi á þessa leið. Jeg benti á þegar, að sambandið milli þessara tveggja viðburða hlyti að vera gagnstætt, - að sá fyrri gæti ekki verið afleiðing af þeim síðari, en hitt gæti verið, að sá síðari, nefnilega ullartollshækkunin, væri afleiðing af þeim fyrri. Þannig hlyti það að vera, ef nokkurt orsakasamband væri þarna á milli. Þessi skilningur minn er nú staðfestur, þegar það er fullkomlega upplýst, hvor viðburðurinn gerðist fyr. Því næst vitnaði hv.þm. í brjef frá verslunarfirma í Philadelphia frá í jan. 1923. Það á nú að sanna, að ástæðan fyrir tollhækkuninni hafi verið önnur en steinolíusamningurinn, þar sem firmað heldur því fram, að eina ástæðan fyrir tollhækkuninni sje sá möguleiki, að íslenskt fje hafi verið blandað með ensku merinofje. Jeg vil út af þessu gera ofurlitla grein fyrir því, hvað gekk á undan tollhækkuninni að því er snertir löggjöf Bandaríkjamanna um þetta. Það eru gögn til um þetta, sem liggja fyrir opinberlega áður. Án þess að fara neitt aftur í tímann, skal jeg geta þess, að seinustu tollalög Bandaríkjanna á þessu sviði gengu í gildi í sept. 1922. Eftir þeim lögum er ullin tolluð í tveimur flokkum. Það eru tvær greinar í lögunum, sem fjalla um það, hvernig eigi að tolla ullina. Í annari greininni er lýst þeirri ull, sem eigi að tolla í hærri flokki, en í hinni greininni þeirri ull, sem á að tolla í lægri flokki. Það er sú grein, sem nú hefir verið vísað til. Þar er einmitt sagt, að í þessum lægri flokki sje ull, sem ekki sje bætt af kynblöndun með merino-fje eða ensku fje. Þarna er þetta verslunarfirma ekki að segja neitt annað en það, að eftir landslögum hljóti þessi tollhækkun að byggjast á því, að fjeð sje blandað með þessari útlendu fjártegund. En nú er þetta framkvæmt svo í Bandaríkjunum, að frá því í sept. 1922 og þangað til í janúar 1923 var það talið svo, - sem vitanlegt var áður, - að okkar ull væri í lægri flokki, vegna þess að okkar fje var ekki blandað þessari ullarbetri fjártegund. Jeg held þá, að allir hljóti að viðurkenna það, að það hlýtur þó að vera einhver orsök til þess, að þessi breyting verður í jan. til febr. 1923. En sú orsök liggur sannarlega ekki í því, að okkar fje hafi tekið nokkurri kynblöndun á því tímabili. Það verður að leita að henni annarsstaðar. Og þó að þetta firma geti ekki ímyndað sjer neina aðra ástæðu fyrir því að nú er alt í einu farið að líta svona á, að fjeð sje kynblandað, þá sýnir það ekki annað en það, að firmað gerir ráð fyrir, að hjer sje verið að fara eftir lögunum. Jeg ætla sem sagt ekki að fara lengra út í þetta; því að brjefið frá þessu verslunarfirma tekur auðvitað ekki af neinn vafa í þessu efni. Það segir ekkert annað en það, hvernig lögin hljóða um þetta. Og þær upplýsingar, sem hv.þm. gaf nú um úrslit málsins, fela ekki neitt annað í sjer heldur en það, að nú er fengin viðurkenning fyrir því, að samkv. lögum eigi okkar ull að vera í lægri flokki, af því að okkar fje sje ekki kynblandað. En hvernig á því stendur, að það hefir tekið 3 ár að fá þessa viðurkenningu sannleikans leidda í ljós þarna fyrir vestan, og hvers vegna afleiðingar hennar fengu að koma fram í tollákvæðum gagnvart okkur, - um það upplýsti hv.þm. náttúrlega ekki neitt. Úr því að jeg er við þetta mál, þá get jeg strax svarað því litla, sem jeg þarf að svara hv. 2. þm. Reykv. (JBald) viðvíkjandi því máli. Hann spurði, hvað mjer gengi til að blanda forstjóra danska steinolíufjelagsins í Kaupmannahöfn inn í þetta. Jeg dró aðeins fram nokkrar upplýsingar um málið, sem allar komu fram opinberlega í þingtíðindunum 1923, og komu þá frá þáverandi atvrh. En hins vegar ætla jeg fyrir mitt leyti ekki að gera ráð fyrir öðru en því, að þessi maður hafi gert skyldu sína, sem var sú, að láta umbjóðanda sinn, Standard Oil Company í Bandaríkjunum, vita um þennan samning, sem honum hafði verið sýndur. Jeg verð að telja það sjálfsagt, eftir öllum venjum og reglum, að hann hafi talið sjer þetta skylt. Þá sagði hv.þm., að þremur fjelögum í Bandaríkjunum hafi verið gefinn kostur á að gera tilboð um sölu á olíu. Jeg hefi sjeð í þingtíðindunum frá 1923, að þremur slíkum fjelögum hafi verið gefinn kostur á að selja landsverslun olíu 1921. En jeg hefi ekki neinstaðar sjeð neitt um það, að þeim hafi verið gefinn kostur á að gera tilboð um einkasölu á steinolíu til landsins 1922. Það er frá mínu sjónarmiði ekki eins mikil ástæða til að fara langt út í þetta mál, þar sem leiðrjetting er komin á þessu atriði málsins, sem varðar hag þjóðarinnar, nefnilega ullartollinn. En það er þó rjett að stinga fingri á það, að það, sem var misgert með þessum steinolíusamningi, var það, að það var snögglega og án nokkurra samningaumleitana sett hjer algert innflutningsbann, að viðlagðri geysimikilli sekt, á tiltekinni vörutegund frá stóru landi, sem áður hafði selt mikið af þeirri vörutegund hingað til landsins. Jeg þykist raunar vita, að annað eins og þetta verði aldrei gert aftur. Jeg þykist vita, að öllum sje ljóst orðið nú, að land, sem verður hagsmuna sinna vegna að reka nokkra utanríkispólitík, það má ekki fara svona að ráði sínu. Það má ekki útiloka þannig vörur frá einu landi samtímis því að greiða fyrir innflutningi og sölu á sömu vöru frá öðru landi. Annað mál er það, ef af innanríkisástæðum þykir rjett að banna alveg innflutning á einhverri vörutegund og það bann væri látið ganga jafnt yfir alla. Þetta er það atriði málsins, sem þýðingu hefir fyrir framtíðina, eftir að rjetting er fengin á því, sem orðið var. Þá ætla jeg að víkja örlítið að hinum öðrum atriðum, sem hv. 2. þm. Reykv. nefndi. Honum þótti stjórnin hafa gengið slælega eftir því, að Íslandsbanki lækkaði vexti og taldi stjórnina hafa aðstöðu til þess að ráða forvöxtum bankans, af því að hún samkv. lögum ætti að skipa tvo af þremur bankastjórum. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Með þessu valdi til að skipa bankastjóra er stjórninni ekki gefið húsbóndavald á þann hátt, að hún geti sagt þeim fyrir um, hvaða ákvarðanir þeir skuli taka viðvíkjandi málefnum bankans. Þetta veit hv.þm. í raun og veru vel, enda þótt hann tali svona. Hv. þm. sagði, að ekki væri ástæða fyrir Íslandsbanka að hafa hærri vexti en Landsbankinn. Jeg skal ekki gera mig að neinum dómara um það. En jeg geri ráð fyrir, að mjer sje óhætt að segja frá þeim höfuðástæðum, sem stjórn Íslandsbanka bar fyrir sig í þessu efni. Það var svo, að um leið og útlánsvextir lækkuðu um 1% voru innlánsvextir lækkaðir í báðum bönkunum um ½%. Þetta samsvarar þeirri breytingu, sem næst áður hefir verið gerð á vaxtastiganum; þá hækkuðu innlánsvextir um ½%, en útlánsvextir um 1%. Nú hjelt stjórn Íslandsbanka því fram, að því fjármagni, sem Íslandsbanki hefði yfir að ráða, væri þannig háttað, að hann nyti miklu minni hlunninda af slíkri lækkun innlánsvaxta heldur en Landsbankinn, af þeirri einföldu ástæðu, að það er miklu minni hluti af starfsfje Íslandsbanka innlánsfje heldur en af starfsfje Landsbankans. Jeg held það verði ekki á móti því mælt, að þetta sje rjett. Og þetta var sú höfuðástæða, sem bankastjórn Íslandsbanka bar fyrir sig. Þá talaði hv.þm. um það, að stjórnin hefði ekki grenslast eftir lánskjörum til þess að innleysa enska lánið. Jeg verð að segja, að þessar aðfinslur eru ástæðulausar eftir að það er upplýst, að enginn kostur er á að innleysa þetta lán fyr en árin 1931–'32. Það er því sannarlega þýðingarlaust og ótímabært að fara nú að leita fyrir sjer um kjör á lánsfje, sem kynni að þurfa að nota eftir svo langan tíma. Vaxtakjör geta breyst svo mjög á því tímabili, að enginn lánveitandi, sem annars vill veita lán, bíður svo lengi eftir, að slík viðskifti komist í kring. Hv. þm. gat þess um þetta lán, að vextirnir væru 9%. Þetta er skakt. Þeir eru ekki nema 7%. Hvað hinir raunverulegu vextir kynnu að verða, ef metin eru afföll af láninu og gengismismunur, sem orðinn er og kann að verða, það skal jeg ekki segja um. En jeg hugsa, að niðurstaðan verði sú, að hinir raunverulegu vextir sjeu langt fyrir niðan 9%, og kannske fyrir neðan 7%, sem nafnvextirnir eru. Jeg held, að hv.þm. geti yfir höfuð ekki sett neitt út á gerðir stjórnarinnar í þessu efni. Þessi handhafaskuldabrjef fyrir láninu eru „börspappírar“. Og þó að hægt sje að fá vitneskju um einstaka pósta, sem liggja í nokkrum föstum höndum, þá er talsvert mikill hluti af brjefunum verslunarvara og ómögulegt að fá vitneskju um, hvar eru niðurkomin, og því ómögulegt að ná í þau öðruvísi en með frjálsu kaupi, þangað til tíminn kemur, að hægt er eftir lánssamningnum að kalla þau inn. En jeg skal taka það fram, að það er ekki óvenjulegt um slík handhafaskuldabrjef, að sett eru ákvæði um, að þau verði ekki innkölluð um nokkuð langt árabil. Þá kem jeg að gullkaupum Íslandsbanka. Hv. þm. áleit, að stjórnin hefði ekki átt að gefa bankanum rjett til þess að leita til dómstólanna um þá kröfu, sem framkvæmdastjórn bankans taldi sig hafa til frekari greiðslu en stjórnin áleit bankann eiga heimtingu á. Jeg held satt að segja, að fáir verði honum samdóma um þetta. Það er virkilega ein af þeim grundvallarstoðum, sem þjóðfjelagið hvílir á, að hver maður, sem þykist órjetti beittur, fái rjett til þess að leita dómsúrskurðar um sitt mál. Og það verður yfir höfuð að telja það óleyfilegt fyrir framkvæmdavaldið að beita þeirri harðýðgi við nokkurn að meina honum að leita þannig rjettar síns, enda þótt það af einhverjum ástæðum hafi þau tök á hlutaðeiganda eða þá aðstöðu, að það geti neytt hann til að sleppa slíku rjettartilkalli. Ágreiningurinn er einmitt um það, hvað felist í samningnum. Og þá verður þeim sama samningi vitanlega ekki beitt til þess að hindra annan aðiljann frá því að leita til dómstóla. Möguleikar Íslandsbanka til þess að fá meira en nafnverð peninga fyrir gull sitt byggist einungis á því, að bankinn hefir verið leystur frá innlausnarskyldu. Og jeg átti við, að það væri á valdi löggjafarvaldsins, ef það vill, að beita þessu atriði til þess að hindra bankann frá því að gera frekari kröfur um greiðslu fyrir gull sitt. En framkvæmdarvaldið getur það ekki. Þá mintist hv.þm. á kostnað við tóbaksmerkingu eða álímingu tollmiða og gerði þá áætlun, að árlegur heildarkostnaður af slíku á landinu mundi verða 40–50 þús. kr. Sú áætlun stendur fyrir hans eiginn reikning. Og eftir því, sem háttv.þm. lýsti álímingunni, þá ætti hún ekki að vera kostnaðarsöm. Er því ótímabært hjá honum að vera að bera þann kostnað saman við rekstrarkostnað tóbakseinkasölunnar, sem var um 100 þús. kr. á ári. Þá lýsti hann því sem sínu áliti, að tollþjónar yrðu alstaðar að gera þetta verk; það næði engri átt að leyfa kaupmönnum að hafa það á hendi. En í þessu efni fór jeg eftir því, sem fram kom í framsögn málsins í fyrra, og sömuleiðis undir umræðunum, að rjett væri að fela kaupmönnum þetta, því að tollþjónar eru ekki svo margir til á landinu, að hægt sje að láta þá framkvæma þetta verk. Þá þótti hv. 2. þm. Reykv. (JBald) þessi eftirlitsráðstöfun ótryggari en merking sú, sem gerð var af tóbakseinkasölunni, því að hún hafi látið stimpla allar vörur. Upp úr þessu held jeg að sje ekki mikið leggjandi. Fyrst og fremst af því, að vörurnar voru ekki allar stimplaðar: og í öðru lagi veit jeg ekki, hvort það er á nokkurn hátt betra að senda merki þessi út til verksmiðjanna og láta þær festa þau á heldur en gera það hjer. Jeg held, að munurinn sje ekki mikill, og þegar þess er ennfremur gætt, að sum merkin voru beinlínis búin til hjá þeim verksmiðjum, sem framleiddu vöruna, og límd þar á án nokkurs eftirlits. Jeg held því, að allir hljóti að vera sammála um það, að þessi merking utanlands feli á engan hátt í sjer meiri tryggingu en merking sú, sem er framkvæmd hjer. Þá tel jeg mig hafa svarað þeim eldhúsdagspóstum, sem hv. 2. þm. Reykv. var að koma með nú, eftir að hafa setið hjá við hinar reglulegu eldhúsdagsumræður eins og feimin roðnandi yngismey. Jeg vil þá víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). en mun hafa það minna en þörf hefði verið, af því að þessi hv.þm. er þegar búinn að tala sig dauðan. Hann gerði að umtalsefni þau ummæli mín, að kreppa sjávarútvegsins væri þegar byrjuð, og jafnframt þær afleiðingar, sem jeg taldi, að hún myndi hafa fyrir útveginn á þessu ári. Hann kannaðist ekki við þessa kreppu og sagði, að ef hún kæmi, þá væri þar ekki öðru um að kenna en sjálfskaparvítum stjórnarinnar, eða þá þingsins í heild sinni. Jeg verð að segja, að mjer fanst þetta hreystilega mælt, að vilja ekkert gera úr því, þó að verð á saltfiski hafi lækkað úr 9,5 niður í 5,5 sterlingspund skippundið. Jeg get ekki meint, að þetta geti talist sjálfskaparvíti. Annars get jeg engan trúnað lagt á, að svona stórkostlegt verðhrun á aðalútflutningsvöru okkar hafi engin áhrif á tekjur ríkissjóðs næsta ár. Jeg held miklu fremur, að við þessi ummæli þingmannsins eigi það sem segja má um suma menn, að sælir eru þeir, sem ekki trúa þótt þeir sjái.

Atvinnumálaráðherra (MG): Eins og jeg bjóst við, var hv. 2. þm. Reykv. (JBald) ekki ánægður með svör þau, sem jeg gaf honum um útvarpið. En þó hann væri ekki ánægður með þau, gat hann látið vera að afbaka þau. Hann sagði, að jeg hefði ekki svarað honum þeirri fyrirspurn, með hvaða heimild jeg hefði leyft, að taka mætti gjald af einstökum tækjahlutum. Jeg svaraði honum þessu á þá leið, að eins og taka mætti gjald af heilum tækjum eins mætti taka það af nokkrum hlutum þeirra. Þetta held jeg að þessi háttv.þm. ætti að þakka fyrir, ef hann kynni að meta það. Því að það er miklu verra fyrir útvarpsnotendur að þurfa altaf að kaupa heil tæki, þegar þá vantar aðeins eitthvað í þau. Þá sagði þessi hv.þm., að það væri mjög misráðið, hversu stofngjaldið væri hátt. Þetta getur hann ekkert sagt um. Það er vitanlega altaf hægt að baða út öllum öngum hjer í þingsalnum og hrópa, að þetta og þetta eigi ekki svona að vera án þess að finna orðum sínum nokkurn stað. Nei, jeg get fullvissað þennan hv.þm. um, að alt það, sem gert hefir verið í þessu máli, hefir verið gert af einlægum vilja, svo víðvarpið mætti komast hjer sem fyrst á.

Þetta er gróðafyrirtæki

. Nei, þetta er ekkert gróðafyrirtæki og form. útvarpsnotenda sagði mjer síðast í dag, að hann væri orðinn fyllilega viss um, að þetta væri ekki gróðafyrirtæki. Hjer er því um ekkert annað að tala af hálfu þessa háttv.þm. en hina venjulegu öfund yfir því, að hann heldur að aðrir græði, því að hingað til hefir hann engan áhuga sýnt fyrir þessu máli. Hann vjek ennfremur að enska láninu. Því hefir reyndar hæstv. fjrh. svarað að mestu, en jeg vil þó bæta við það nokkrum orðum. Hann sagði meðal annars, að raunverulegir vextir af láni þessu væru fullir 9%. Af láni þessu, sem var að nafnverði 500 þús. sterlingspund, fengum við útborgað 425 þús. sterlingspund. Á þeim tíma var íslenska krónan fallin svo, að hvert sterlingspund kostaði kr. 27–28.  Vegna ummæla háttv. 1. þm. S.-M. (SvO) um styrk til markaðsleitar í Miðjarðarhafslöndunum, vil jeg geta þess, að mjer er ekki kunnugt um, að Gunnar Egilson sje heilsulítill, eins og honum sagðist frá. Jeg held þvert á móti, að hann, sem betur fer, sje mjög heilsugóður, eins og hann hefir lengst af verið. Ef þessi Karl Þorsteins á að fá alt fjeð, þá get jeg því síður gengið inn á tillöguna.

Klemens Jónsson Jeg skal ekki þreyta háttv. deild með langri ræðu. Jeg hjelt, að hæstv. fjrh. myndi láta sjer segjast við þær alveg ótvíræðu upplýsingar, sem jeg gaf hjer í deildinni í dag um ástæður til hækkunar ullartollsins. Jeg hafði margtekið það fram, að jeg hefði haft fulla ástæðu til að halda, að ullartollurinn í Bandaríkjunum hefði komist á í ársbyrjun 1922, eftir þeim upplýsingum, sem sendiherrann í Washington gaf, og hvorki mjer nje nokkrum öðrum gat dottið í hug að vjefengja það, að sendiherrann vissi, hvenær ullartollurinn hefði verið hækkaður, en það hlaut, eftir ummælum hans, að hafa verið áður en steinolíusamningurinn var gerður. En nú hefir það verið upplýst, að hann hafi komið á um áramótin 1923. Og hæstv. fjrh. sagði, að það gleddi sig, að jeg hefði viðurkent, að mjer hefði skjátlast í þessu efni. Jeg skammast mín ekkert fyrir það, þó að jeg geti tekið nýjum upplýsingum, eða yfir höfuð að tala látið sannfærast. Það er hreint og beint skylda allra þingmanna. En því miður get jeg ekki gefið hæstv. fjrh. sömu „kompliment“ á móti. Hann hefir ekki látið sannfærast af alveg skýlausum rökum og skjallegum, að það er ekki og hefir aldrei verið neitt samband milli ullartollslækkunarinnar og steinolíusamningsins. Hefði það verið, myndi sendiherrann í Bandaríkjunum hafa vitað það og utanríkisráðherra Dana myndi þá hafa sagt eitthvað á þessa leið: „Ástæðan til tollhækkunarinnar er ykkur sjálfum að kenna. Þið hafið nýlega gert samning við breskt fjelag um kaup á steinolíu, en gengið fram hjá Bandaríkjunum. Afnemið þið þessa einkasölu, og þá fáið þið ullartollinn afnuminn“ . En hann sagði ekkert á þessa leið, sem heldur ekki var von, því samningurinn stóð ekki í neinn orsakasambandi við ullartollinn. Hugsanaferill hæstv. fjrh. virðist vera á þessa leið: Steinolíusamningurinn er gerður í ágúst 1922. Þetta er strax símað til Ameríku, til þess volduga fjelags, sem D. D. P. A. er einn angi af. Stjórn fjelagsins fer svo í ríkisstjórn Bandaríkjanna og fær hana til að hækka ullartollinn, til þess að straffa Íslendinga fyrir samninginn. Á annan hátt en þennan verða ekki orð og ummæli hæstv. fjrh. skilin. En jeg vil ljúka máli mínu með því að segja það, að jeg verð að telja það mjög hættulegt að setja fram slíkar dylgjur eða grunsemdir í garð erlendra stjórnarvalda, eins og hæstv. fjrh. hefir gert í máli þessu. Það er honum engin afsökun nú, þótt hann vilji ekki við það kannast, því framkoma hans verður ekki skilin á annan veg.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil staðfesta fyrri ummæli mín um þetta atriði, að jeg hafi aldrei framsett neinar staðhæfingar eða dylgjur í garð stjórnar Bandaríkjanna. En hinu hefi jeg haldið fram, að þessi stjórnarvöld gátu verið í góðri trú það, að rjettmætt væri gagnvart okkur að setja á ullartollinn. Annars vil jeg geta þess, út af því, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) talaði um brjefið frá Philadelfia, að jeg tel ekki víst, og hefi enga tryggingu fyrir því, að „firma“ það, sem brjefið er frá, hafi vitað um einkasölusamning þann um steinolíu, sem búið var að gera á Íslandi, og þess vegna eigi getað haft hugmynd um, hvort steinolíusamningurinn hefði nokkur áhrif á ullartollinn. Við erum ekki það stórir, að öllum heiminum verði okkar stjórnarráðstafanir kunnar, en stjórn Bandaríkjanna hefir lýst því yfir í ársbyrjun 1923, að hún vissi þá um ráðstafanir okkar í steinolíumálinu, og sjest það í Alþingistíðindunum 1923.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg var að bíða eftir því, að borið væri blak af tveimur ungum mönnum, sem dregist hafa inn í umr. og sætt hörðum áfellisdómum. Annar þeirra var skólastjórinn Arnór Sigurjónsson, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði um, að menn þyrðu ekki að trúa fyrir unglingum til kenslu. Jeg veit ekki, í hverju þessi ákæra er fólgin, hvort Arnóri er borið á brýn, að hann hafi reynst slælegur stjórnandi, ljelegur kennari eða annað, - en gott væri, að skýrt sje sagt til um ákærnatriðin, ef ásökunin er ekki gripin úr lausu lofti. Ef til vill hefir einhver norðanlands sagt þetta við hæstv. fjrh. í þeim tilgangi að þóknast honum - fundið að þetta og annað eins hljómaði vel í eyrum ráðherrans - en það var óþarft fyrir hæstv. fjrh. að flytja slíka sögu hjer inn í þingsalinn, og enda hættulegt líka, því vita mátti hann það, hæstv. ráðh., að hann yrði krafinn sagna og heimtað, að hann fyndi þessum orðum sínum stað. Þessi ummæli eru í alla staði óviðeigandi og ósæmileg, svo að furðu gegnir, að þau skuli heyrast úr ráðherrastóli. Jeg hefi að vísu ekki komið norður að Laugum og kynst skólannm þar, en það leyfi jeg mjer að fullyrða eftir skýrum fregnum, að þar sje hvorki um óstjórn að ræða í kenslustundum nje kensluólag. En ef átt er við það, að Arnór Sigurjónsson sje framsóknarmaður og á öndverðum meiði við íhaldsflokkinn í stjórnmálum, þá vil jeg og neita því eindregið, að hann noti skólann til útbreiðslu stjórnmálaskoðana sinna. Og eftir því sem jeg þekki Arnór Sigurjónsson, þá trúi jeg honum manna best til þess að rata rjetta götu í þessu efni. Jeg hefi þekt hann lengi og vel að drengskap og samviskusemi; hann er maður prýðilega gefinn, hefir aflað sjer góðrar mentunar og þroska. Þess vegna vildi jeg styrkja hann nú, þegar á hann er ráðist óverðskuldað; og leggja honum það lið, sem mjer er unt. Hann á það af öllum, sem til hans þekkja. Þá var það hv.þm. Barð. (HK), sem rjeðist á Guðmund myndhöggvara Einarsson frá Miðdal með óvenjulegum hætti. Hann sagði þá sögu á fundi hjer í dag, að fátítt er að þingmaður hlaupi með slíkar staðleysur inn í þingsalinn. Ef hv.þm. Barð. hefir trúað þessari sögu um brennivínstækin og bruggun áfengis af völdum Guðmundar, þá átti hann ekki að hlaupa með hana hingað, heldur snúa sjer beint til lögreglustjóra og kæra manninn, ef hann á annað borð vildi þjóna rjettlætinu. Annars þarf jeg ekki að eyða mörgum orðum til varnar Guðmundi Einarssyni. Hann er þektur að reglusemi og ráðvendni og hefir aldrei, svo kunnugt sje, sýnt sig að ólöghlýðni. Því þykist jeg vita, að einhver óvandur náungi hafi fleiprað þessari sögu út úr sjer, og vænti þess, að hv.þm. Barð. taki hana aftur, eins og hann hefir gert við flestar brtt. sínar, og lýsi því yfir í heyranda hljóði, að hann hafi gert listamanninum rangt til og þinginu óvirðing með því að fleipra slíkum þvættingi. Geri hv.þm. Barð. þetta, afsakar hann að nokkru frumhlaup sitt á hendur alsaklausum fjarstöddum manni, sem ekki getur sjálfur borið hönd fyrir höfuð sjer.

Jón Baldvinsson Það verður auðvitað að vera „stutt athugasemd“, þó að mörgu sje að svara, því jeg verð að eyða fáeinum orðum að þessum atriðum, sem jeg hefi aðallega beint til hæstv. fjrh. Vík jeg þá fyrst að steinolíunni og ullartollinum. Því er nú endanlega slegið föstu, að hæstv. fjrh. hefir ekki nokkurn skapaðan hlut fyrir sjer, þegar hann fullyrðir, að samband sje á milli þessara tveggja mála. Og er því endanlega slegið föstu, að þær ástæður, sem hann þóttist hafa fyrir þessari staðhæfing sinni, eru ekki til. Hann hefir ekkert annað fram að færa en getgátur og dylgjur. Síðasta getgátan var það sennilegasta, sem hæstv. fjrh. hefir borið fram í þessu máli, en það var hugleiðing ráðherrans um, að fyrstu mánuðina eftir að ullartollurinn kom í gildi, eða frá því í sept. 1922 og þangað til í janúar 1923, hafi íslensk ull verið í lægra tollflokki, og þess vegna hafi eitthvað skeð á þessu tímabili, sem hafi gert það að verkum, að tollurinn var hækkaður. Og sú var þá getgáta ráðherrans, að af því að einkasala var upp tekin hjer á steinolíu, þá hafi Bandaríkjastjórn felt úrskurð um að flytja íslenska ull í hærri tollflokk. Jeg hefi nú aðra hugmynd um þetta, en jeg skal taka það fram, að það er getgáta, eins og hjá hæstv. fjrh. Hæstv. ráðherra er svo kunnugur framkvæmd tolllaga, að hann veit, að þegar ný tolllög koma í gildi, þá eru fyrstu mánuðina, og jafnvel fyrstu árin, stöðugir stjórnarúrskurðir um eitt og annað, er framkvæmdina snertir. Og svo hefir vitanlega verið um þessi ullartolllög í Bandaríkjunnm. Endurskoðendur eða eftirlitsmenn athuga, hvort fylgt er fyrirmælum laga eða hvort ríkið fær þær tekjur af tolllögum sínum, sem því ber. Við slíka athugun eða af einhverjum slíkum ástæðum kemur íslenska ullin til úrskurðar. Stjórnardeildin, sem þetta fær til úrskurðar, fer að athuga málið. „Hvar er Ísland?“ spyrja þeir. Landabrjefið sýnir, að Ísland er eyja í norðvestur af Skotlandi. „Allright!“ segir Bandaríkjamaðurinn. Eftir legu Íslands að dæma hlýtur þar að vera sama fjárkyn og á Englandi og Skotlandi. Þar með er úrskurður fallinn og íslensk ull komin í sama flokkinn og breska ullin. Og þessa tilgátu mína styður brjef það, er hv. 2. þm. Rang. (KlJ) las upp frá verslunarfjelagi í Bandaríkjunum. Hæstv. fjrh. er að dylgja um það, að forstjóri steinolíufjelagsins danska í Danmörku muni hafa komið þessu til vegar, með því að tilkynna húsbændum sínum í Ameríku, Standard Oil Co., þessa íslensku ráðstöfun um steinolíueinkasöluna, og þá hafi stóra landið, Bandaríkin, sett bann á vöru frá landinu, sem að dómi ráðherrans hafði misgert við Standard Oil með því að gera steinolíusamninginn. En trúir hæstv. fjrh. því, og trúir nokkur háttv.þdm. því, að Bandaríki Norður-Ameríku hafi farið að fara í tollstríð við okkur út úr steinolíusamningnum, fyrir það eitt, að Standard Oil fjekk ekki steinolíusöluna hingað, þegar þar að auki er upplýst, að steinolíufjelögum í Ameríku var gefinn kostur á að selja hingað steinolíu? Enginn getur heldur fært fram neina ástæðu fyrir þessu tollstríði, og það hefir hvergi verið borin fram ein einasta ástæða fyrir þessu sambandi steinolíueinkasölunnar og ullartollsins. En þessar umræður hafa ekki farið fram hjer að ástæðulausu, því að með þeim eru, eins og jeg hefi áður bent á, algerlega kveðnar niður dylgjur hæstv. fjrh. í þessu máli. En jeg verð að fara fljótt yfir sögu og kem þá að öðru atriði. Hæstv. fjrh. taldi stjórnina ekki hafa neitt húsbóndavald yfir Íslandsbanka og geta því ekki fyrirskipað neitt um stjórn bankans nje ráðið því, hvaða vexti hann tekur af lánum. Hann færði fram þær varnir fyrir því, að vextir af lánum væru hærri í Íslandsbanka en í Landsbankanum, að sparisjóðsvextir hefðu líka verið lækkaðir, og af þeirri lækkun hefði Landsbankinn meiri hag en Íslandsbanki, því að sparifje væri meira hjá Landsbankanum. Þessar ástæður eru einskis virði. Ríkið leggur Íslandsbanka til aðalfjármagnið með seðlaútgáfunni, sem bankinn hefir; landið hefir tekið lán, og það dýrt lán, og látið meginhluta þess, eða margar miljónir, í Íslandsbanka. Landið hefir veitt þessum banka margskonar hlunnindi. Og fyrir öll þessi fríðindi hefir landið áskilið sjer að skipa tvo af þremur bankastjórum bankans, og það var eingöngu gert til þess að geta ráðið aðalstefnu bankans í fjármálunum, og undir þetta heyra að mínu viti vaxtagreiðslur af lánum. Nú er undan því kvartað, að atvinnuvegirnir eigi örðugt, og þeim væri mikill ljettir að lækkun á vöxtum af lánum, því að líklega mun mest af fje bankans standa í lánum til þeirra, og þó einkum hjá sjávarútveginum. Og það er sjálfsagt ekki svo lítill munur fyrir þá, er mikið nota lánsfje, hvort þeir greiða ½% eða ekki. Nú lít jeg svo á, að þrátt fyrir yfirlýsingu hæstv. fjrh., þá hafi stjórnin þau tök á Íslandsbanka, að hún hefði getað knúið bankann til jafnmikillar lækkunar á vöxtum af útlánsfje eins og Landsbankinn hefir gert. Ákvörðun útlánsvaxta er svo stórt atriði í starfsemi bankans, að landsstjórnin hefði átt að geta fengið þjóðkjörnu bankastjórana í Íslandsbanka til þess að taka það tillit til atvinnuvega landsmanna að láta þá vaxtalækkun fram fara, er Landsbankinn taldi gerlega. Annars má benda á, að Íslandsbanki tekur hærri vexti en Landsbankinn af t. d. fasteignalánum (víxlum, sem trygðir eru með 1. veðrjetti í fasteign), og framlengingarvexti tekur Íslandsbanki hærri en Landsbankinn. Þar sem nú Íslandsbanki tekur þannig bæði af almennum lánum og lánum, er jeg hefi nýnefnt, hærri vexti en Landsbankinn, þá leiðir af því, að Íslandsbanki græðir meira á útlánsstarfsemi sinni en þjóðbankinn. Að athuguðum svörum hæstv. fjrh. fæ jeg ekki sjeð, að Íslandsbanki hafi neinar rjettmætar ástæður fyrir því að halda uppi vöxtunum, og get ekki heldur tekið gilda þá ástæðu ráðherrans fyrir því, að stjórnin hafi ekki vald til að grípa inn í og varna þess, að bankinn haldi uppi háum vöxtum af því útlánafje, sem rennur til atvinnuveganna. Jeg ætla ekki að fara langt út í enska lánið. Því er nú slegið föstu, að það sje ekki hægt að greiða þetta lán fyr en 1931–32 og ekki hægt eftir þann tíma nema með viðbótargreiðslu, er nemur um 3%. Og þó að hæstv. fjr1. segi sem svo að þá verði gengi okkar hagstætt, þegar greiðslur þessar fari fram, þá er það vitanlega sagt út í loftið. Hann getur ekkert um það sagt með vissu. Hins vegar vonum við, að gengið standi vel, en staðhæfingar í því efni eru spádómar og ekkert annað. En víst er um það, að vextirnir af þessu enska láni eru ákaflega háir. Og heppnari hafa Danir orðið í sínum lántökum heldur en við. Þeir hafa tekið stórt miljónalán í Ameríku, en greiða ekki nema 4½–5% í vexti. Og munar það miklu, borið saman við okkur. Þá er það Íslandsbankagullið. Hæstv. fjrh. efaðist ekki um, að mjer skildist, að mál við bankann út af afhendingu þess mundi vinnast. Eftir lögunum frá 1922 hafði mjer skilist, að gerður væri samningur um afhendinguna, og ætti þá stjórnin ekki að taka við gullinu öðruvísi en eftir þeim samningi. Að Íslandsbanki geti eftir dúk og disk krafist þess verðs fyrir gullið, sem honum sýnist getur ekki náð neinni átt. Þá kem jeg nú að tóbakinu og vænti, að hæstv. forseti afsaki, þótt teygist úr athugasemdinni. Hæstv. fjrh. sagði, að það stæði fyrir minn reikning, að kostnaðurinn við álímingu tollmiða yrði á ári um 40–50 þús. kr.; en þetta var dregið út úr svari ráðherrans. Hann sagði að kostnaðurinn hjer í Reykjavík einni mundi nú orðinn um 6 þús. kr. og gerði ráð fyrir því, að hann yrði hjer yfir árið um 20 þús. kr. Af þessu dró jeg þá ályktun, að liðlega helmingur innflutningsins yrði utan Reykjavíkur og kostnaðurinn því heldur meiri en í Reykjavík, eða alls um 40–50 þús. kr. En hæstv. fjrh. játaði eiginlega, að úti um land væri ekkert eftirlit. Kaupmennirnir önnuðust þetta sjálfir; og mjer fanst ráðherrann eiginlega ekkert hafa við þetta að athuga. En jeg sje ekki betur en að þetta sje beinlínis háskalegt, og jeg fæ heldur ekki sjeð, að með þessu móti sje nokkurt eftirlit með innflutningi tóbaks utan Reykjavíkur. Kaupmenn hafa fullar skúffur af þessum miðum, og það er engin trygging fyrir því, að þeir allir framkvæmi þetta eftirlit samviskusamlega. Við vitum þó, að misjafn er sauður í mörgu fje. Hæstv. fjrh. vildi telja þessa aðferð jafntryggilega og merkingu á tóbaksvörum landsverslunarinnar, er verksmiðjurnar höfðu með höndum. En þetta er alt annað, því að þá var landsverslunin eini innflytjandinn og auðvelt að sjá, ef aðrir fengu tóbak. Ekki var heldur hætt við, að brennimörk á vindlakössum landsverslunar yrðu notuð oftar en einu sinni, eins og auðvelt er með tollmiðana. Þykir mjer því af framkomnum svörum hæstv. fjrh., sem þetta tolleftirlit sje tómt „humbug“ og vafalaust, að ríkissjóður stórskaðist á þessu tolleftirlitsleysi. Annars skildist mjer, að hæstv. fjrh. væri að hæla sjer af því að hafa látið tilleiðast að svara þessum fyrirspurnum mínum nú við 3. umr. Þetta finst mjer ekkert þakkarvert, enda algengt, að við 2. og 3. umr. fjárlaganna sje komið inn á ýms atriði, sem snerta fjárhag landsins. Og svo langt ætti hann að muna, að hann sjálfur skapaði fordæmi í þessu efni um það leyti, sem hann varð ráðherra. En við framh. 1. umr. fjárlagafrv. hafði jeg í ýmsu að snúast, svo mjer vanst ekki tími til að bera þá fram þessar spurningar, en áskildi mjer rjett til þess að gera það síðar, og það hefi jeg nú gert. Hæstv. fjrh. sagði eitthvað á þá leið, - og varð þá skáldlegur, sem hann annars á ekki vanda til - að jeg hefði setið eins og rjóð og feimin yngismey á eldhúsdaginn. Líkingin er ekkert ljót. Nú er verið að tala um það í bænum, að stjórnarskifti sjeu fyrir dyrum, og meira að segja sagði mjer þetta í dag einn íhaldsþingmaðurinn. En fyrst hæstv. fjrh. notaði þessa fögru líkingu, hefir hann að líkindum vitað um einhvern, sem gengur í biðilsbuxunum um þessar mundir. Og hafa það þá sennilega verið hæstv. íhaldsráðherrarnir, sem hafa verið orðnir hræddir um sig, en jeg neita því afdráttarlaust, að um nokkurt minsta tilhugalíf sje að ræða á milli mín og þeirra.

En gengismálið?

. Þá á jeg eftir svolítil orðaskifti við hæstv. atvrh. (MG). Hann var vondur og illorður í minn garð út af því, sem jeg hafði sagt um útvarpið. Mjer kemur helst í hug, að hann hafi slæma samvisku í þessu máli og því hafi hann ekki stilt orðum sínum betur í hóf. Jeg verð að mótmæla öllum aðdróttunum hans í minn garð og stóð því upp meðfram til þess að bera af mjer sakir. Sú reglugerð, sem hæstv. atvrh. hefir staðfest um stofnkostnaðinn til h/f Útvarps, hefir enga stoð í lögum. Það er hvergi talað um slíkt gjald, þar sem annars er á það minst í 4. gr. laganna. Og þótt skatturinn á tækjum í 4. gr. sje ekki samanlagður eins mikill og stofngjaldið, þá getur farið svo, að þeir greiði ekki stofngjaldið einu sinni, heldur oft og mörgum sinnum, eða í hvert sinn og tæki er endurnýjað. Það er misskilningur hjá hæstv. atvrh., að jeg vilji á nokkurn hátt bregða fæti fyrir starfsemi h/f Útvarps nje rýra álit þess. Jeg hefi vakið máls á þessu vegna þess, að jeg vil fjelaginu vel og vænti, að það færi starfsemi sína í viðunandi horf, því eins og hún er rekin nú leikur ekki á tveim tungum, að margir eru á móti því. Þess vegna vona jeg, að fjelaginu verði þessar aðfinningar mínar fremur til góðs en tjóns. Hins vegar getur hæstv. atvrh. ekki tekið mjer þetta illa upp, þegar þær reglugerðir, sem hann gefur út, hafa ekki stoð í lögum og fara þarf krókaleiðir til þess að reyna að finna ástæður fyrir reglugerðinni, þannig, að hún sje í samræmi við lögin. En þetta átti að vera stutt athugasemd, og því eru mjer allar bjargir bannaðar til þess að bera lengur hönd fyrir höfuð mjer, og verður því þetta svar mitt að nægja um sinn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer þykir leiðinlegt, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) skuli ekki geta skilið, að þegar heimilt er að selja móttökutæki í einu lagi og taka stofngjald af, þá er einnig heimilt að taka slíkt gjald þegar tækið er selt í mörgum pörtum. Með þessu er mönnum gert hægra fyrir, því að stofngjaldið fyrir alla partana er lægra en fyrir heilt og samansett móttökutæki. Hins vegar geta allir, sem vilja, trúað afsökunum hans um aðfinslur á framkvæmd þessa máls, en jeg segi: sá, sem afsakar sig, hann ásakar sig.

Hákon Kristófersson Þótt jeg hafi nú ýmsu að svara, ætla jeg að vera stuttorður. Siðameistari þingsins, hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sagði, að einhver óhlutvandur maður hefði í dag fengið mig til að fleipra með sögu, sem jeg hefði líklega ekki trúað. Þetta þurfti hann ekki að segja, því að jeg tók það einmitt fram, að jeg seldi söguna ekki dýrara verði en jeg keypti og vissi ekkert um, hvort hún væri sannanleg eða ekki. En úr því að hann lítur svo á, að hjer sje um hviksögu að ræða, þá skal jeg með mestu ánægju og undir fjögur augu segja honum, hver þessi maður var, sem sagði mjer söguna. En að jeg taki aftur nokkuð af því, sem jeg sagði í þessu efni, finst mjer ekki að geti komið til mála. Hnífilyrði hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) í minn garð í sambandi við þetta mál eða annað tek jeg mjer til inntekta, enda væri hitt miklu ógeðslegra, að mínu áliti, að verða fyrir lofi hans. Annars skal jeg trúa honum fyrir því, að jeg er mjög varkár um að trúa hviksögum, sem ganga manna á milli, og því til sönnunar skal jeg geta þess, að mjer og fleiri mönnum hefir verið sögð sú saga um hv.þm. V.-Ísf., að honum hafi fyrir nokkrum árum tekist að afla sjer styrks til guðfræðináms við Hafnarháskóla, sem bygðist á þeirri fullyrðingu hans, að hann síðar, að náminu loknu, ætlaði að gera guðfræðina að lífsstarfi sínu. Nú er vitanlegt, að hann hefir ekki horfið að því ráði enn, og hefir víst aldrei ætlað sjer það. Þar af leiðandi verð jeg að draga þá ályktun, að sagan muni vera ósönn, heldur en að ætla honum það innræti að hliðra sjer hjá því að efna gefin loforð. Þetta vona jeg, að hv.þm. V.-Ísf. láti sjer nægja, því að náttúrlega býst jeg við, að ásakanir hans og svigurmæli í minn garð hafi verið sprottin af rjettlætistilfinningu, en ekki af einhverjum öðrum hvötum. Að jeg hafi misboðið þinghelginni, veit jeg ekki, hvernig jeg á að taka. Hitt fullyrði jeg, að jeg hefi aldrei, hvorki fyr nje síðar, skotið mjer undir hana, og vísa því þessum aðdróttunum hv.þm. (ÁÁ) heim til föðurhúsanna sem algerlega órökstuddum sleggjudómi og honum líkum ósannindum.

Ásgeir Ásgeirsson Það er aðeins örstutt aths. Það má vera öllum augljóst, að hv.þm. Barð. (HK) hefir tekið aftur ummæli sín um Guðmund Einarsson. Kallar hann nú sögu sína fyrirspurn, og var þá betur til fallið að spyrjast betur fyrir annarsstaðar, áður en sagan var borin inn fyrir þinghelgina. Síðan kom hann með aðra sögu, sem hann kvaðst ekki heldur trúa. Jeg vil því gefa honum það heilræði, að ef hann trúir ekki sögum, sem í hann eru bornar, þá á hann ekki heldur að segja frá þeim.

Hákon Kristófersson Jeg þakka fyrir ráðlegginguna og vona, að hv.þm. noti sjer hana næst, þegar hann talar um íhaldsmenn.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Það er ekki margt, sem jeg hefi að segja af hálfu nefndarinnar. Það hefir ekki komið margt fram í þessum umr., sem gefur tilefni til andsvara. Það hefir borið margt á góma í kvöld út af fyrirspurnum hv. 2. þm. Reykv. (JBald), og hefði jeg blandað mjer inn í umr. um þær, hefði jeg ekki verið frsm., og tekið undir margt af því, sem hann hefir sagt. en þar sem jeg er frsm., geri jeg það ekki. Hæstv. fjrh. (JÞ) kom óbeint að íþróttaskólanum, en sjerstaklega snerust þó orð hans að Laugaskólanum og vildi hann þar koma til liðs við hv.þm. Ak. (BL). Það helsta, sem hæstv. fjrh. hafði fram að bera, voru mjög óviðeigandi ummæli í garð skólastjórans. Hann bar á hann þau þyngstu ámæli, sem hægt er að bera fram, að merkir menn í sýslunni þyrðu ekki að trúa honum fyrir unglingum sínum. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir þegar mótmælt þessu og allir, sem þekkja skólastjórann, mótmæla þessu eindregið. Jeg álít það mjög ósæmilegt að láta svona orð falla úr ráðherrastóli, og hæstv. ráðherra hefir áður vegið í hann knjerunn um einstaka menn. Vil jeg átelja það mjög. Við, sem kunnugir erum Arnóri Sigurjónssyni, mótmælum ummælum hæstv. ráðherra, og ekki aðeins við, heldur sjálf reynslan mótmælir þeim, því að aðsókn skólans hefir verið mjög mikil úr þeim sveitum, þar sem hann er best kunnur. Jeg veit ekki hvað veldur því, að hæstv. ráðherra fer með þessi ummæli. Jeg get ekki sjeð annað en aðeins ein ástæða sje til þess, og hún er sú, að á síðastliðnu sumri lenti honum saman við Arnór á pólitískum fundi norður í Þingeyjarsýslu og varð mjög illa leikinn; og ef ekki hefðu verið gerðar sjerstakar ráðstafanir til þess að bjarga ráðherranum, hefði hann fengið álíka útreið og verið ráðstafað líkt og Krók-Álfi forðum. En hæstv. ráðherra má ekki nota þinghelgina til þess að hefna sín fyrir útreið þá, sem hann fjekk norður þar. Svo kom hæstv. ráðherra inn á fjármál skólans á Laugum og taldi hann ósambærilegan við Hvítárbakkaskólann, því að hann hefði engan byggingarstyrk fengið. Hann fær nú einmitt byggingarstyrk með till., sem nú hefir verið samþykt.  (Fjrh. JÞ: Það er ekki byggingarstyrkur)  . Jú, það er sama framlagið og til hinna skólanna, og er ekkert við það að athuga að taka lán. Þingeyingar munn áreiðanlega standa undir þessu óskabarni sínu, og jeg leyfi mjer að mótmæla harðlega öllum aðdróttunum gegn þessari stofnun, sem er orðin og verður altaf, vona jeg, þessu merka hjeraði til sóma. Þá vjek hæstv. ráðherra að því, að jeg hefði sagt, að hv. 2. þm. Skagf. (JS) vildi marka stefnu íhaldsins með afstöðu sinni til mála, sem hann teldi sig andvígan. Jeg sagði, að ef hann vildi marka stefnuna með því að vera á móti þeim málum, er hann nefndi, þá öfundaði jeg hann ekki af því. Þá lagði hæstv. ráðherra á móti því að setja miðstöð í skólahúsið á Eiðum. Ástæða hans var sú, að hann efaðist um það, sem jeg hafði sagt, að eldsneytissparnaður yrði að því. Jeg tók fram, að það væru ekki mín orð, heldur ummæli húsagerðarmeistara ríkisins, sem jeg vitnaði í, og nefndin hefir fengið skjal, skrifað af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu og undirritað af Guðmundi Sveinbjörnssyni, þar sem þessi ummæli húsagerðarmeistara eru tilfærð, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta. lesa þau upp: „Í rekstri telur húsameistari miðstöð töluvert ódýrari en ofna.“ Nefndin áleit skylt að fara eftir því, sem húsagerðarmeistari sagði, og ef hæstv. ráðherra efast um þessi ummæli, þá getur hann fengið skjalið. Það ber öll merki stjórnarráðsins. Jeg hefi aftur á móti ekkert við það að athuga, sem hann sagði um stúdentagarðinn. Mjer þótti vænt um, að hann tók ekki undir ummæli hv. 2. þm. Skagf. um stúdentagarðinn. En viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðherra tók fram um skilyrðin fyrir þessari styrkveitingu, þá veit jeg ekki, hvort nefndin fellst á það, því að hún hefir ekki haft fundi síðan, en jeg hefi talað við suma nefndarmennina, og hafa þeir fallist á það fyrir sitt leyti, þó þannig, að þetta væri byrjunarframlag, sem mætti geyma þar til settar verði nánari reglugerðir um þetta atriði og þar til frekari ráðstafanir væru gerðar í samráði við stúdentaráðið og stúdenta, sem leggja fram 2/3 kostnaðar. Hæstv. ráðherra sagði, að út frá þessum skilyrðum mætti samþykkja þessa upphæð, og jeg er því líka samþykkur. Þarf jeg svo ekki að víkja frekar að hæstv. ráðherra að því leyti, sem hann talaði um till. nefndarinnar. Þá vjek hann að eftirgjöfum á viðlagasjóðslánunum og las upp reikninga viðkomandi hreppa og lagði út af þeim og beindi þeirri ásökun til flm., að þeir hefðu ekki látið þetta ganga rjetta boðleið, heldur hefðu oddvitarnir átt að snúa sjer beint til stjórnarráðsins. En jeg tel það alveg rjetta boðleið að snúa sjer til fulltrúa sinna á Alþingi, því að stjórnarráðið er ekki hinn rjetti aðili í þessum málum. heldur þingið. Jeg hefi fengið rækilegt brjef frá oddvita Árneshrepps, þar sem hann óskar þess, að jeg af kjördæmisins hálfu gæti þess, að Árneshreppur fái um þetta lán sitt sömu afgreiðslu og aðrir hliðstæðir hreppar. Og þar sem hv.þm. Borgf. (PO) hóf að bera fram tillögu við 2. umr. um eftirgjöf til Innri-Akraneshrepps, var mjer sjálfsagt að fara í fótspor hans. Sjeu þessi lán gefin eftir, er það í raun og veru ekkert annað en áframhaldandi spor þess, sem áður hefir verið stigið, þar sem Árneshreppur hefir ekki greitt vexti og afborganir af láninu í 3 ár, og hið sama er að segja um Sljettuhrepp. Var þeim gefið þetta eftir á Alþingi 1923. Um Árneshrepp er það að segja, að jeg er ekki svo kunnugur, að jeg geti romsað upp reikningum hans; jeg var honum alveg ókunnugur, þegar jeg bauð mig fram. En hafi það verið tilgangur hæstv. fjrh. að vjefengja það, að hreppurinn sje illa staddur, þá get jeg fullvissað hv. deild um það, að það er ekki rjett, sem hæstv. ráðherra fer með, og með því að vitna í tölur get jeg sannfært hv.þm. um það, að reikningur hreppsins sýnir, að hann er illa staddur, og jeg er viss um, að væri hæstv. fjrh. „ráðherra“ þessa hrepps, þá hefði hann augun opnari í þessu máli en raun er á orðin. Hann lagði mikla áherslu á það, að eignir hreppsins væru miklar. En hvaða eignir eru það? Húskofi, sem virtur er á 350 kr., en er vart svo mikils virði. Eignir hreppsins eru taldar 22 þús. Af því eru 21 þús. útistandandi skuldir, útistandandi lán og ógoldin útsvör. Þetta er langsamlega mestalt tapað, eða a. m. k. meginhluti þess. Þess vegna er það, eins og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) benti á, að leggjast á lítilmagnana að vera að gera storm út af þessu, þar sem aðrir hreppar hafa fengið eftir gefið. Þetta er ein hin mesta harðindasveit: tíðarfarið þar hefir valdið þungum búsifjum, og því beini jeg þessu að hv. deild, að hún láti að orðum flm., sem kunnugir eru staðháttunum og best vita um þörf hreppanna. Hæstv. atvrh. (MG) hefir engar aths. gert við till.fjvn. En hann vjek að einni till., sem er frá fjvn.-mönnum, en ekki frá nefndinni, og sem hún hefir enga afstöðu tekið til enn þá. Það er till. um landbúnaðarfróðan aðstoðarmann í efnarannsóknarstofunni. Jeg get tekið undir þessa till. og tel ekki rjett að breyta þessu. Jeg hefi talað við forstöðumann efnarannsóknarstofunnar. Hann hefir næga þekkingu á þessum rannsóknum og fer líka utan í sumar til frekara náms. Annars hygg jeg, að flm. hafi blandað hjer saman tvennu, því, að fremja rannsóknir og hinu, að draga ályktanir út úr þeim rannsóknum. Hið síðara er hver búfræðingur fær um, þegar hann hefir fengið rannsóknirnar til þess að skrifa ritgerðir eftir. Jeg hefi lítið meira að segja til hv. 2. þm. Skagf. Það hvesti í bili á milli okkar, en jeg sje ekki ástæðu til þess að ýfa það aftur, enda fór hann hógværlega að ráði sínu. Hv. þm. mintist á sendiherrann. Við vorum þar samherjar einu sinni, en ekki lengur, eins og ljóst er orðið. Þá er það einn hv.þm. enn, sem beint hefir orðum sínum að nefndinni, hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Hann hjelt því fram, að það hefði ekki verið af góðum ástæðum, að nefndin skyldi hafna till. hans af því, að engin erindi lágu fyrir um hana. En nefndin heldur fast við það, að eigi að veita svona styrki, þá megi þó ekki minna vera en að einhver áætlun liggi fyrir um það, hvernig eigi að verja þeim. Hinsvegar er það rjett, sem háttv.þm. sagði, að sjálfsagt er að bera fram hugmyndir sínar og skýra frá þeim, en það má ekki framkvæma þær fyr en sýnt hefir verið, hvernig á að gera það. Hv. þm. staðfesti það, sem jeg sagði, að engin áætlun er til um þennan foss, engin heiðni frá bændunum, sem hlut eiga að máli, eða hvernig þeir hafi hugsað sjer að skifta sínum hluta kostnaðarins niður; þetta er aðeins hugmynd hv.þm. Þá játaði hann, að engin skjöl lægju fyrir um gamalmennahælið á Ísafirði, og síðan hann hjelt ræðu sína, hefir hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) ekki sagt eitt einasta orð henni til stuðnings. Hv. þm. sagði í spaugi, að nefndin hefði fengið lánað vopn hjá sjer, en nú vildi hann fá lánið endurgoldið. Það var nú svo í gamla daga, að bardagar hjer á landi byrjuðu jafnan með grjótkasti. Þegar svo var kastað í hitt liðið, fjekk það vopnin lánuð, og þegar flótti brast í liðið, fjekk það grjótið í bak sjer. Jeg vil að vísu ekki kasta grjóti í bak hv.þm., en jeg vil segja það, að mjer finst þetta ekki nógu vel hugsað hjá honum til þess að vera frambærilegt, enn sem komið er. Jeg hefi svo ekki meira að segja af hálfu nefndarinnar, en ásamt því að vera frsm. er jeg þm. Strandamanna, og þess vegna get jeg ekki stilt mig um að segja ennþá örfá orð til hæstv. ráðh. (JÞ og MG). Mjer finst svo um þá sem Þorgeiri Hávarðssyni, sem drap mann af því að hann lá svo vel við höggi. Ullartollurinn hefir verið dreginn inn í umr., og hefir hæstv. fjrh. (JÞ) haldið því fram, að stjórn Bandaríkjanna hafi stofnað til stríðs á þeim grundvelli, sem hægt er að sanna, að er ósannur, að íslenskt fje sje blandað útlendu fje. Þetta er svo mikil fásinna, að furðu gegnir, að hún skuli vera borin fram hjer á Alþingi. Og hann gerði meira. Hann gaf í skyn, að dómstólar Bandaríkjanna hefðu dregið málið og viljað dæma það á þessum grundvelli, í stað þess að það var hafið og hefir unnist af því, að það var bygt á rjettum rökum. Jeg tel þetta mjög óviðeigandi aðdróttun til stjórnar og dómstóla Bandaríkjanna. Hina fjarstæðuna bar hæstv. atvrh. fram í sambandi við það, sem hann sagði um enska lánið. Hann hjelt því fram, að íslenska krónan hefi fallið af því að svo mikið framboð hefði verið á sterlingspundum. Kann að vera, að hæstv. ráðherra hafi orðið mismæli, en vissulega sagði hann þetta. Jeg hlýt að ganga út frá því, að hæstv. ráðherra (MG) viti, að þetta er einmitt þveröfugt. Mikið framboð á sterlingspundum, og hvaða útlendum gjaldeyri sem er, stefnir einmitt í þá átt að hækka íslenska krónu í verði. Höfuðástæðan til krónuhækkunarinnar á síðastliðnu hausti var einmitt mikið framboð á erlendum gjaldeyri. Það er ófyrirgefanlegt að segja slíka lokleysu úr ráðherrastóli.

Jón Sigurðsson Jeg skal ekki tefja tímann. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) rjeðst í kvöld á mig með mikilli grimd. Það virðist svo, sem honum hafi sárnað spaugið frá mjer í gær, er jeg sagði, að nú væri af sem áður var, því að þá hefði altaf verið nei í lófanum, þegar atkvgr. fór fram um styrki til listamanna og um bitlinga, en nú væri höndin oftast á lofti, þegar um slíkt væri að ræða. Út af þessu líkti hann mjer við fakír. Jeg tel mjer enga lægingu í því, því að þeir eru einmitt mjög kunnir að því að hafa komist lengst í því að einbeita hugsun sinni að ákveðnu marki. Mjer er því ánægja að heyra, að jeg beiti hugsun minni á móti till., sem steypa ríkissjóði í glötun. Ræðumaður ljet ekki þar við sitja, heldur fór að gefa mjer meiningar, sem áttu að vera bending um það, að jeg væri með hreppapólitík, vegna þess að jeg beitti mjer fyrir fljótandi skurðgröfu og fyrirhleðslu fyrir Hjeraðsvötnin. Mjer finst hann hafa skotið hjer fram hjá markinu, ef þetta hefir átt að vera sýnishorn þess, að jeg væri með slíkt, því að skurðgrafan kemur ekki aðeins Skagfirðingnm að gagni, heldur 7–8 sýslum öðrum. Sama er að segja um fyrirhleðsluna. Hún er bjargráðaráðstöfun til þess að varðveita heilt hjerað frá eyðileggingu. Annars finst mjer það koma úr hörðustu átt, þegar hv. 1. þm. S.-M. fer að bregða öðrum um hreppapólitík. Jeg starfaði fyrir nokkrum árum með þessum hv.þm. í samgmn., og af þeim kynnum, sem jeg hafði þá af vinnubrögðum hans, þykir mjer það ekkert undarlegt, þó að þessi hv. nefnd geti sjer nú sjerstakan orðstír fyrir togstreitu og skæklatog í ýmsum málum og komi sjer illa saman. Menn hafa heyrt það, þegar rætt hefir verið um bátastyrki o. s. frv., að sumir hv.þm., og þá ekki síst hv. 1. þm. S.-M, hafa sjeð lítið út fyrir sitt eigið kjördæmi, eða í mesta lagi ystu skæklana af þeim næstu, og hvenær varð svo þessi hv.þm. slíkur listamannavinur og bitlinga sem hann nú er orðinn? Það varð þegar hann uppgötvaði, að til væri listamannsefni úr Mjóafirði!

Atvinnumálaráðherra (MG): Það eru aðeins örfá orð, sem jeg ætla að segja út af síðustu orðum hv.þm. Str. (TrÞ). Það má vel vera, að það sje rjett hjá honum, að jeg hafi mismælt mig í fyrri ræðu minni, sagt að sterlingspundið hafi hækkað, í stað þess að jeg ætlaði að segja, að það hefði lækkað. En fyrst hann veit, að þetta var mismæli, hví er hann þá að breiða sig út yfir það og tala um vitleysur úr ráðherrastóli? Getur ekki öllum orðið mismæli, einnig hv.þm. Str? Annars hafði hann ekkert að athuga við það, sem jeg sagði um enska lánið, nema þetta eina mismæli, og öfunda jeg hann ekki af því. Það, sem jeg vildi sýna og sýndi í ræðu minni, var það, að þegar enska lánið var tekið, fengum við það útborgað í sterlingspundum. Þess vegna þurftum við að selja pund, og við seldum þau til Danmerkur, því að þar voru skuldirnar, sem greiddar voru með enska 1áninu. Við þetta mikla framboð á pundum í Danmörku fjellu þau gagnvart danskri krónu, og það var okkur auðvitað í óhag, sem seljendum þeirra, og varð, til þess að stöðva eða minka fallið, að dreifa sölunni á nokkurn tíma, en á þeim tíma fjell ísl. kr. gagnvart danskri. Þess vegna reiknaði jeg gengi ísl. kr. á þessum tíma 27–28 kr.

Fjármálaráðherra (JÞ): Tveir háttv.þm., flokksbræður skólastjórans við alþýðuskóla Þingeyinga á Laugum, hafa tekið allstint upp ummæli þau, er jeg hafði um skólastjórann. Hv. þm. Str. sagðist ekki vita, hvaða ástæðu jeg hefði haft til þessara ummæla, en jeg sagði ástæðuna þegar í byrjun. Jeg vildi sem sje bera af Þingeyingum það ámæli, sem borið hefir verið á þá, að þeir væru annaðhvort andstæðir alþýðumentun eða vildu hana ekki nema hún kæmi frá kaupstöðunum. Jeg var heldur ekki með neinar persónulegar aðdróttanir til skólastjórans, heldur sagði jeg sem satt var, að margir merkir menn teldu hann of ungan og óþroskaðan, og ef til vill fullmikið pólitískt litaðan, til þess að þeir þyrðu að trúa honum fyrir unglingum. - Að þetta hefði átt að vera hefnd fyrir illa meðferð, sem jeg hefði orðið fyrir á fundi í Þingeyjarsýslu, því verð jeg algerlega að vísa frá sem markleysu einni. Enda hefi jeg enga ástæðu til að hefna fyrir neitt, sem gerðist á þeim fundi, því að hann var mjer að öllu leyti einhver hinn ánægjulegasti fundur, sem jeg hefi verið á hjer á landi. Hv. þm. Str. og hv.þm. N-Ísf. hafa viljað vjefengja það, að hreppsreikningar gefi rjetta hugmynd um hag hreppa. Jeg get auðvitað ekki vitað það, en meðan ekki eru gefnar upplýsingar um það, að hverju leyti þeir gefi skakka hugmynd um ástandið, þá verður að taka þá trúanlega. Og jeg verð að segja það, að mjer finst ekki til of mikils ætlast, þó að þess sje krafist af þeim, sem sækja um eftirgjöf lána úr viðlagasjóði, að þeir gefi nægar upplýsingar. Jeg ætla ekki að hafa neitt á móti því, að verulega illa stæðum hreppum sje rjett hjálparhönd, ef þeir gefa nægar upplýsingar um, að hagur þeirra sje svo slæmur, að þess sje þörf. En ef þessa væri ekki krafist, þá væri erfitt að neita öðrum, sem sæktu um slíkt, ef til vill án þarfar, en notuðu sjer það, að nákvæmra upplýsinga væri ekki krafist Jeg ætla svo að endingu aðeins að kvitta fyrir þá samlíkingu, sem hv.þm. Str. gerði á sjer og einum vopndjörfum fornaldargarpi. Jeg er hræddur um, að honum hafi ekki tekist að vega mann í því höggi, þó að hann, eftir áliti hv.þm., lægi vel við. Jeg hefi heldur ekki haldið því fram að Bandaríkin hafi stofnað til tollstríðs út af því, að íslenska fjeð væri blandað, heldur gat jeg þess, að við hefðum gefið tilefni til slíks, með því að við hefðum ekki gætt velsæmis í milliríkjaviðskiftum á öðru sviði.

Sveinn Ólafsson Það er aðeins mjög stutt athugasemd, sem jeg ætla að gera til að bera af mjer sakir, sem háttv. 2. þm. Skagf. hefir leyft sjer að bera á mig. Þessar sakir eru nú hvorki meiri nje minni en það, að jeg hafi spilt svo störfum samgmn. um mörg ár, að enginn árangur hafi orðið af þeim. Mjer finst hv.þm. reiða nokkuð hátt til höggs með þessu og hittir þá líka jafnframt meðnefndarmenn mína, sem lítinn sóma munu telja sjer með þessu sýndan. Annars er þetta hnútukast hv.þm. tæplega svaravert og væri rjéttara að fá upplýsingar hjá fleirum en hv. 2. þm. Skagf., sem starfað hafa með mjer í samgmn., og láta þá bera vitni. Meðan hv. 2. þm. Skagf. er einn um þessa ásökun, skoða jeg hana eins og órökstuddan sleggjudóm og læt mjer í ljettu rúmi liggja. Jeg skil það vel, að hv.þm. er móðgaður yfir þeirri samlíkingu, sem jeg gerði á honum og indverskum fakír, og vill gjarnan reyna að hefna sín. Hv. þm. er samt ekki fjarri því, að hann kunni eitthvað fyrir sjer eins og fakírarnir, og segist hann lengi hafa einbeitt huganum í þarfir föðurlandsins ti1 þess að finna upp einhver fjárhagsleg bjargráð fyrir ríkissjóðinn, og þau eiga að vera öllum sýnileg. Líklega finst honum eftir drýgindunum að dæma, að nær 8 miljóna tekjuafgangur landsreiknings á tveim síðustu árum sje árangur þessa starfs, einmitt á því tímabili, sem þessi hv.þm. hefir lagt sig mest í bleyti í þarfir föðurlandsins með einbeitingu hugans. Jeg vona, að hv. þingmönnnm sje það ljóst, að hjer er um þrekvirki að ræða og alveg óvenjulegan árangur af starfi þessa nýja fakírs. Jeg ann honum þess vegna vel sjálfshólsins og trúarinnar á það, hvað mikið hann hafi afrekað í þágu föðurlandsins, og getur hann svo í friði setið í fakírsstöðunni og horft á sinn eiginn nafla fyrir mjer. Háttv. þm. hefir tvívegis verið að reyna að fleyta sjer á fyndni með því að minna á skrípamynd af mjer, sem birt var í sorpblaði einu hjer í bænum í fyrra, þar sem jeg var sýndur með upprjetta hendi og „nei“ í lófanum. Jeg hefi enga ástæðu til að firtast við þetta. Jeg hafði gaman af þessum vindhöggum og get sagt þessum hv.þm. það, að einmitt þessi skrípamynd hefir orðið mjer til hins mesta álitsauka úti um sveitir landsins, því að menn hafa litið á myndina og umsögn blaðsins eins og órækan vott þess, að stefnufesta og drengileg einurð lýstu sjer í því að rísa móti drotnandi skoðun og segja „nei“, þegar við átti. Jeg ætla svo að lofa þessum hv.þm. að njóta í næði þeirrar trúar, að hann hafi verið þarfastur starfsmaður í þinginu og hafi veitt landsföðurlegasta aðstoð við störf þess. Það er nú komið fram yfir miðnætti og á ekki vel við að lengja þennan orðaleik. Læt jeg því staðar numið að sinni. Ef til vill gefst síðar tækifæri til að athuga fakírsstarfið og fljótandi skurðgröfu betur.

Fjármálaráðherra (JÞ): Í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir 1927 voru tekjurnar áætlaðar um 10 miljónir og 442 þús. kr., en gjöldin 10 milj., 397 þús. kr. Það var ætlun stjórnarinnar, þegar hún samdi frv., að tekjurnar væru áætlaðar svo háar sem rjett og forsvaranlegt þætti. Að vísu var þá ekki vitað til fulls um niðurstöðuna af rekstri ríkissjóðs 1925. Og meðal annars vegna upplýsinga, sem síðar hafa komið, lagði hv.fjvn.Nd. til og fjekk samþykta hækkun á tekjuhlið í 2. gr. fjárlagafrv., svo nam um 310 þús. kr. Að meðtöldum nokkrum smábreytingum er þá tekjuhliðin áætluð nú 10 milj. 834 þús. kr., og er það sem næst jafnhátt og tekjurnar reyndust 1924. En tekjustofnarnir hafa lítið breyst frá því, sem þá var. Árið 1925 reyndust tekjurnar miklu hærri, en það ár hygg jeg að megi skoða sem algert undantekningarár, og auk heldur fremur djarft áætlað að gera ráð fyrir jafnmiklum tekjum 1927 og 1924. Til þess liggja tvær ástæður. Hin fyrri er sú, að verð á aðalútflutningsvöru landsins er mjög lágt, og ekki sjáanlegt annað en að það verði lágt á þessu ári. Og þótt það lagfærist eitthvað á næsta ári, þá munu tekjurnar 1927 mótast af þeirri óhagstæðu verslun, sem út lítur fyrir að verði nú á þessu ári, að minsta kosti hvað snertir sjávarútveginn. Hin ástæðan fyrir því, að það sje mjög djarft að áætla tekjur ríkissjóðs 1927 eins hátt og þær reyndust 1924, er sú, að peningar eru miklu verðmeiri nú en 1924. Nú er krónan ca. 81½ eyrir, og allir vona, að hún megi frekar hækka en lækka. En meðalverð íslenskrar krónu 1924 var lítið eitt meira en 50 aurar. En allir verða að gera sjer það ljóst, að þegar peningar vaxa í gildi, þá má yfirleitt ekki gera ráð fyrir því, að sama krónutala falli til og áður. Það má segja þetta líka á annan hátt, sem sje þann, að þegar peningar hækka, þá er sama krónutala þyngri skattur en áður. Nú hafa gjöldin verið hækkuð í hv.Nd. um 635 þús. kr., svo eins og frv. liggur fyrir, þá er tekjuhalli, sem nemur ca. 198 þús. kr. Gjaldahliðin var nú af stjórninni áætluð þannig, að sjálfsagt þótti, að jafnframt því sem tekjurnar voru áætlaðar með sem fylstri upphæð, þá bæri að taka inn í frv. fjárframlög til verklegra framkvæmda, eftir því sem fært þótti. Og satt að segja hugsaði jeg, þegar jeg hvarf að þessu ráði, að þá ætti þingið að þessu sinni að gæta þess að láta meðferð fjárlaganna ekki vera í því einu fólgna að hækka tekjuhliðina og bæta við nýjum gjöldum, heldur líta eigi síður á þann möguleika, hvort ekki mundi unt að lækka útgjöldin samkvæmt stjórnarfrumvarpinu, skifta um eða draga úr, ef nauðsynlegt þætti. Í hv.Nd. gekk meðferð frv. eingöngu að kalla út á það að hækka útgjöldin í stjfrv. Jeg vil nú beina þeim tilmælum til þessarar hv. deildar, að hún gæti þess að stilla í hóf um útgjöldin í heild sinni, jafnframt því sem hún athugaði það, hvort ekki væri ráðlegt að láta eitthvað bíða af því, sem stjórnin eða hv.Nd. hafa lagt til. Láta það bíða annaðhvort af því, að hún treysti sjer ekki til að láta framkvæma eins mikið og farið hefir verið fram á, eða þá af því, að henni sýnist annað nauðsynlegra. Að svo mæltu vil jeg fela þetta frv. meðferð hv. deildar með þeim tilmælum, að því verði vísað til fjvn. að umr. lokinni.

Jónas Jónsson Jeg vil ekki láta það hjá líða að fara nokkrum orðum um þau almennu orð, sem hæstv. fjrh. (JÞ) ljet fylgja fjárlagafrv. Hæstv. fjrh. byrjaði á því, að stjórnin hefði áætlað útgjöld ríkisins eins hátt og hún gat frekast búist við, að þau mundu reynast. Og það kom ótvírætt fram í ræðu hans, að þinginu væri aðallega ætlað að samþykkja, en ekki hitt, að ráða um fjárlögin, eins og þó er óneitanlega meir í anda okkar stjórnskipulags. Nú mun menn reka minni til þess, að hæstv. fjrh. hefir áður sagt, að fjárlög væru því rjettar úr garði gerð, sem tekjurnar eru lægra áætlaðar. Það voru hans orð, að fjárlögin væru því betur afgreidd, sem tekjur væru áætlaðar lægri. Þetta er ef til vill gömul búmannshugsun, en samt er þetta sama og að vilja hafa fjárlögin röng. Og þau eru sögð í þeim tilgangi, að það sje best fyrir stjórnina að minka á þann hátt freistinguna fyrir þingmenn, að tekjurnar eru áætlaðar sem lægst. En jeg held, að ráðherra geti ekki láð þm., þótt þeir kunni ekki sem best við það, að farið sje að eins og hv. fjrh. lýsti, að bæði tekjur og gjöld sjeu bundin af stjórninni, svo þingið hafi ekki annað að gera en samþykkja. Hæstv. fjrh. sagði raunar, að það gæti komið til mála að fella niður einhverja liði úr stjfrv. En jeg vil benda á það, að sá möguleiki er ekki mikils virði, þar sem stjórnin hefir að líkindum einhvern meiri hluta. Þá er ekki líklegt, að farið verði að fella niður fjárveitingar, sem stjórnin hefir sett inn. Nú hefir hæstv. fjrh. lýst því, að engu verði bætt við útgjöld í fjárlögum að þessu sinni, og þó á hálft þingið eftir að segja sitt álit um fjárveitingar. Það reyndist svo í háttv.Nd., að stjórnin hafði ekki einu sinni tekið tillit til sanngjarnra þarfa sinna eigin stuðningsmanna, hvað þá til kjördæma andstæðinganna. Jeg vildi aðeins taka þetta fram, til þess að benda á, að hjer er verið að fara út á varhugaverða braut. Það er einskonar tilraun frá hendi stjórnarinnar til þess að draga í sínar hendur fjármálavald þingsins, þegar það er sagt berum orðum, að svo sje gengið frá fjárlagafrv., að þingið þurfi ekki annað en samþykkja það. Þegar nú litið er á reynslu undangenginna ára, og þá sjerstaklega til ársins 1925, þar sem tekjurnar fara 8 milj. kr. fram úr áætlun, þá er í sjálfu sjer ekki óeðlilegt, þó að þingið líti svo á, eftir hina löngu kyrstöðu um nær því allar verklegar framkvæmdir, að eitthvað sje hægt að fara að gera af því nauðsynlegasta, og þá sjerstaklega á sviði samgöngumálanna. Og jafnframt þegar þingið hefir fengið áberandi reynslu fyrir því, að hæstv. fjrh. - hefir mikla löngun til að áætla tekjurnar lágt, of lágt, og hindra þingið þannig frá að taka í fjárlög nauðsynlegar framkvæmdir. Þegar þetta alt er athugað, er óhugsandi annað en þingið vilji sjálft sýna sitt vald yfir fjárlögunum og leysa úr vandamálunum sjálft. Nú mjög nýlega var útbýtt í Nd. frv. frá fjhn., þar sem farið er fram á mjög mikla lækkun á sköttum, sem aðallega snerta sjávarútveginn. Þegar nú þess er gætt, að nú í vetur hefir þingið orðið að ganga í mjög óákveðna ábyrgð vegna þessa atvinnuvegar, þá verður manni ljóst, að hjer er verið að veita óvenjuleg hlunnindi þeim atvinnuvegi, sem getur boðið 2–3-falt hærra kaup en aðrir atvinnuvegir. Jeg vil nú skjóta því til hæstv. fjrh., hvort hann muni ekki verða á móti þessari lækkunartillögu fjrh. Nd., til þess að halda þessum tekjum ríkissjóðs óskertum, því jeg hugsa, að honum muni ekki ókunnugt um, að ennþá muni engin ákvörðun hafa verið tekin í neðri deild um verðtollinn. Og mjer hefir skilist á einstöku þingmönnum þar, að meðferð hans myndi fara mjög eftir meðferð fjárlaganna í þinginu, og það munu til menn í báðum deildum þingsins, sem líta svo á, að ekki sje forsvaranlegt að halda við háunt sköttum á þjóðinni, ef af þeim geta ekki leitt almennar gagnlegar framkvæmdir. Nú í sumar verður byrjað á 3 spítölum, sem allir eru mjög nauðsynlegir. Til byggingar þeirra þarf mikið fje, sem að nokkru leyti verður að fá með hinum þungu sköttum. En framkvæmdirnar rjettlæta skattana. Þetta verður alt að taka til athugunar, þegar talað er um fjárlögin. Annars er jeg viss um, að enginn þingmaður vill byrja á því nú að afgreiða fjárlög með raunverulegum tekjuhalla. Því að öllum mun hafa verið vitanlegt, að enda þótt fjárlög undanfarinna ára sýndu stundum tekjuhalla á pappírnum, þá var sá tekjuhalli ekki raunverulegur. Menn vissu fyrir fram, að tekjuafgangur yrði. Það sjálfsagða er að áætla bæði tekjur og gjöld eftir bestu vitund. Þar sem hæstv. fjrh. var að ýta undir þessa deild með sparnað, þá vil jeg benda honum á, að stjórnin gefur þar ekki beint gott fordæmi. Meðal annars má nefna, að við í mentamálanefnd þessarar deildar erum nú að fást við frv. frá henni, sem fer fram á, að bætt sje 2 nýjum stofnunum á ríkissjóðinn, og gefið jafnframt fordæmi, sem gerir alveg óhjákvæmilegt, að fleiri slíkar stofnanir sjeu teknar yfir á landssjóð. Önnur þessi stofnun er nú húsnæðislaus, og mun ekki hægt að bæta úr því fyrir öllu minna fje en 250–300 þús. kr. Ennfremur hefir hæstv. stjórn lagt til, að haldið verði við hinu dýra sendiherraembætti í Kaupmannahöfn, sem gera má ráð fyrir, að kosti ekki minna en 45 þús. kr., ef tekið er tillit til risnu. Jeg nefni þetta hjer bara af handahófi, til þess að benda hæstv. fjrh. á, að hann hefir sjeð sjer fært að ganga inn á þessi útgjöld nú, þrátt fyrir það, þótt hann hafi verið á móti þeim í fyrra og hitteðfyrra og sje nú margbúinn að lýsa yfir því, að útlitið á fjármálahimninum íslenska sje miklu ískyggilegra nú er það var bæði þessi síðastliðnu ár. Jeg þykist vita, að stuðningsmenn hæstv. stjórnar í sendiherramálinu geti fært ýms rök fyrir því, að nauðsynlegt sje að hafa dugandi mann í Kaupmannahöfn. Þetta get jeg að mörgu leyti viðurkent. En jeg vil samt benda á, að það er líka þörf á nýjum vegum, brúm og símum, svo að álitamál getur verið, á hverju þjóðinni sje meiri nauðsyn, þessum nauðsynlegu mannvirkjum eða tildurherranum. Þá vil jeg ekki gleyma að minna hæstv. stjórn á, að hún mun hafa stuðlað að því, að sendimaður landsins á Spáni er um helmingi dýrari en sendimaður norska ríkisins, sem er við hliðina á honum. Þó að þetta sjeu fá dæmi og hafi ekki fjarska mikil áhrif á fjárhagslega afkomu þjóðarinnar í heild, þá hafa þau þó áhrif á skoðanir þingmanna, því þegar þeir sjá að stjórnin er svona ör í fjárútlátum, þá gefur það þeim undir fótinn með framkvæmdir, sem þeir telja ekki ónauðsynlegri en þetta, sem stjórnin eys fje til. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar nú. Það, sem jeg hefi sagt, eru aðeins almennar athugasemdir viðvíkjandi valdi þings og stjórnar yfir fjármálunum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer þykir það æðisljór skilningur á orðum mínum, sem háttv. 3. landsk. (JJ) fær út úr þeim, þegar hann telur mig með tilmælum mínum til deildarinnar um gætilega meðhöndlun fjárlaganna hafa látið í ljós, að þingið ætti aðeins að vera samþykkjandi þeirra eða ráðgefandi, eins og hv.þm. síðast orðaði það. Þetta er fjarri öllum sannleika. Jeg gekk út frá því sem sjálfsögðu, að meiri hluti þingsins hefði vald til þess að ráða fjárlögunum ef hann gæti látið vilja sinn í ljós á þeim grundvelli, sem stjórnarskráin setur og þingsköp mæla fyrir. Þetta hjelt jeg að ekki þyrfti að taka fram, þegar líka þess er gætt, að það eina vald, sem stjórnin annars hefir gagnvart þinginu, sem er að rjúfa það, er beinlínis af henni tekið að því er snertir meðferð fjárlaganna. Þetta vita allir nema hv. 3. landsk. Þar sem nú meðferð fjárlaganna er algerlega á valdi þingsins, þá vil jeg undirstrika það, að af því leiðir, að það má ekki líta svo á hlutverk sitt, að það eigi einhliða að koma fram með hækkunartillögur. Heldur á það að líta á málið frá báðum hliðum og sjá fyrir forsvaranlegri áætlun bæði tekna og gjalda. Með þessum ummælum er jeg alls ekki að beina því til þingsins, að það eigi ekki að nota vald sitt, heldur er jeg að leggja áherslu á, að það beiti valdi sínu á dálítið víðtækari hátt en það gerði á síðasta þingi, því að þá kom það einhliða með útgjaldahækkanir. Jeg hefi bent á áður, að fjárlagafrv. það, sem nú liggur fyrir, er samið á öðrum grundvelli en frv. í fyrra, og leyfir því ekki jafneinhliða meðferð. Annars ætla jeg ekki að fara að ræða hina gömlu reglu fyrir skynsamlegri afgreiðslu fjárlaganna, að áætla tekjurnar varlega. Hv. 3. landsk. hafði það eftir mjer, að því aðeins væru fjárlögin vel úr garði gerð, að öll útgjöld væru áætluð sem hæst. Að jeg hafi sagt þetta, er vitanlega hin hreinasta fjarstæða. Jeg hefi bara haldið því fram, að það væri ekki nema til að svíkja sjálfan sig að áætla lögboðnar greiðslur lægri en þær í raun og veru væru. Þó að stjórnin hafi áætlað tekjur og gjöld í fjárlagafrumvarpinu eins hátt og hún taldi, forsvaranlegt, er það hreinasti misskilningur hjá þessum háttv.þm., að þingið geti svo engu um ráðið, því að þingið hefir jafnt vald til að lækka sem hækka tekjur og gjöld ríkissjóðs. Það getur því gert alt, sem það vill, í þessu efni. Þá gat þessi háttv.þm. þess, að þar sem stjórnin styddist við meiri hluta þingsins, þá myndi hún neyta þeirrar afstöðu sinnar til þess að halda fjárlögunum eins og hún vildi. Þetta nær vitanlega engri átt. Það mun fátítt, að nokkur einstök fjárveiting sje ágreiningsefni milli flokka. Það getur aðeins komið fyrir, en er mjög sjaldgæft. Háttv. 3. landsk. þarf því ekki að undirstrika vald þingsins að þessu leyti; jeg var búinn að því i fyrri ræðu minni. Hitt er ekki nema eðlilegt, að menn vilji fá verklegar framkvæmdir eftir þá kyrstöðu, sem verið hefir á því sviði nú undanfarin ár. Þetta var stjórninni ljóst og í samræmi við það var frumvarpið útbúið og framlagt. Þá sagði þessi hv.þm., að tekjur og gjöld ætti að áætla eftir bestu samvisku. Þetta er vitanlega rjett; tekjur og gjöld á að áætla eftir bestu samvisku, en eins og jeg hefi bent á áður, er ekki hægt að byggja áætlun, sem gerð er svona löngu fyrirfram, á svo mikilli vissu, að samviskusamlega gerð áætlun verði rjett áætlun. Jeg lít því svo á, að ekki sje hægt að halda fjárhag landsins í góðu lagi nema með gætilegri tekjuáætlun, svo gætilegri, að altaf verði dálítill afgangur fyrir ófyrirsjeðum útgjöldum. En því miður hefir ekki altaf reynst svo hjá okkur, því að allmörg ár má finna, sem LR sýnir tekjuhalla, en slíkt fylgir einkanlega erfiðu árferði atvinnuveganna, og nú megum við búast við hinni sömu hættu að því leyti og undanfarin kreppuár, því að horfur atvinnuveganna eru síst betri nú en þá. En það teldi jeg hið mesta ólán, ef svo freklega yrði farið á stað nú að því er snertir verklegar framkvæmdir, að þingið neyddist til að stíga hið sama spor og það varð að gera undanfarin ár, að stöðva slíkar framkvæmdir að mestu leyti aftur. Mín skoðun er sú, að best fari á því, að hinar verklegu framkvæmdir gætu orðið meiri á erfiðu árunum en á góðu árunum. Um einstakar fjárveitingar, sem háttv. 3. landsk. var að tala um, eins og t. d. til sendiherrans í Kaupmannahöfn og sendimannsins á Spáni, ætla jeg ekkert að segja við þessa umræðu. Það er nefnilega sinn hátturinn á hvorum, háttv.þm. Str. (TrÞ) í Nd. og háttv. 3. landsk. (JJ). Háttv. þm. Str. getur aldrei talað um nema eitt mál, sem sje gengismálið, en hv. 3. landsk. getur aldrei talað um eitt mál. Hann lætur sjer sjaldan nægja minna en að hlaupa um alla Norðurálfuna þegar hann tekur til máls. Hver verði afdrif frumvarpsins um breytingu á vörutollslögunum, sem borið er fram af fjhn. neðri deildar, get jeg ekkert sagt um að svo stöddu. Eftir því, sem jeg hefi tekið eftir, hygg jeg það borið fram af nefndinni óskiftri, og í henni eiga sæti 7 menn úr öllum flokkum þingsins, nema jafnaðarmannaflokknum. Hlýtur það því að eiga von á töluvert miklum stuðningi í þinginu. En jeg get ekki neitað, að það sýnist eðlilegt að setja það í samband við afgreiðslu verðtollsfrumvarpsins, sem ennþá liggur fyrir þeirri nefnd. Meðan jeg veit ekki um afstöðu nefndarinnar til þess frumvarps, get jeg því ekki sagt um afstöðu mína til frv. um breytingu á vörutollslögunum, og því ekki svarað þeirri fyrirspurn háttv. 3. landsk. Annars gladdi það mig, að þessi hv.þm. staðhæfði í ræðu sinni, að enginn þingmaður myndi vilja fjárlög með raunverulegum tekjuhalla. Vil jeg því endurtaka það álit mitt, að ekki megi miða tekjuvonina 1927 við tölur frá árinu 1925, og það sje í djarfasta lagi að miða hana við það, sem reyndist 1924.

Jónas Jónsson Jeg hygg, að mín stutta ræða hafi orðið til þess að skýra það, að ekki sje orðinn alt of ítalskur bragur á þinginu, þar sem hæstv. fjrh. játaði, að valdið væri hjá þinginn og hann vildi mælast til samvinnu við það og að það tæki sitt starf alvarlega. En jeg fann ástæðu til að henda á þá hættu, sem nú vofir yfir þingræðinu. Það stóð um eitt skeið þrálát barátta um valdið yfir fjármálunum milli stjórnanna og þinganna í flestum ríkjum Norðurálfunnar, og kunnugir menn tala um nýja bliku, sem nú sje að draga upp fyrir þingræðið, og þess vegna hefi jeg þessi aðvörunarorð í tíma talað. En þar sem hæstv. ráðherra hefir játað að hafa bilið fjárlagafrv. þannig út, að litlu megi breyta, nema ef til vill færa til eitthvað lítilsháttar, þá vil jeg benda á það, sem hann hefir undirstrikað, að hann virðist hallast að því ennþá, að gera verði svo varlega áætlun, að hún beinlínis verði röng. Sú áætlun, sem höfð er 8 milj., en verður 16 milj., er röng. Það gat að vísu enginn gert ráð fyrir, að tekjurnar myndu hækka svona mikið, en þó var það reiknað í fyrra af einum þingmanni af Norðurlandi, sem sæti á í fjhn., að tekjurnar myndu hækka um 6 milj., og sýnir það að menn geti haft allglögga hugmynd um þetta fyrirfram. Þess vegna verður áætlunin röng, ef menn sækjast eftir því að áætla lægra en raunverulega má, og hefir hæstv. fjrh. haft löngun til þess. En nú hefir hann hætt við alt slíkt og skift um skoðun, sem kemur fram í því, að hann útbjó fjárlagafrv. öðruvísi nú en í fyrra. En þar sem hæstv. fjrh. bjóst ekki við því, að allur stjórnarflokkurinn stæði með stjórninni, þá er það ekki mitt að ýta flokknum til hans. En jeg áleit það fasta venju um öll lönd, að stjórnarflokkurinn stæði með stjórn sinni, og jeg hygg, að svo sje hjer, og er sendiherramálið gott dæmi um það, því að jeg held, að allur stjórnarflokkurinn í Nd. hafi snúist í eyðsluáttina, hvað sem kann að verða hjer í þessari hv. deild. Svo að samræmið milli höfuðs og lima er í góðu ástandi. Hæstv. fjrh. sagði, að jeg rökstyddi mál mitt með dæmum víðsvegar að, en þar sem stjórnin hefir útibú víða, á Spáni, í Danmörku og fyrir austan tjörnina, þá getur hann ekki fundið að því, þótt jeg minnist á þá staði, sem þingið verður að leggja fje til.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er alger misskilningur hjá hv. 3. landsk., að nokkur breyting hafi orðið á tilhneigingu minni til þess að áætla tekjurnar varlega. Jeg hefi bent á það áður og vil endurtaka það við þetta tækifæri, að reynsla undanfarinna ára er sú, að þegar öll gjöld eru talin, það, sem umfram þarf að borga lögmæltar greiðslur í fjárl., það, sem borga verður á fjáraukalögum, og það, sem borga verður samkvæmt nýjum lögum, þá hefir útkoman orðið upp og ofan sú, að útgjöldin hafa orðið 15% hærri en þau voru upphaflega áætluð, og ef tekjuáætlunin er ekki höfð svo varleg, að það, sem innborgast umfram áætlun, nægi til að greiða þennan halla, þá kemur óhjákvæmilega tekjuhalli á LR með skuldasöfnun þeirri, sem af honum leiðir. Svona held jeg, að þetta verði meðan fjárlög eru sett svona löngu áður en þau ganga í gildi.

Frsm. (Jón Kjartansson) Síðan þetta frv. var hjer á ferðinni í þessari hv. deild fyrir fáum dögum, hefir það gengið í gegnum efri deild. Þar voru gerðar á því smávægilegar breytingar, þannig, að frestur sá, sem í frv. upphaflega aðeins hafði verið ætlaður Reykjavíkurbæ einum, var gerður víðtækari, svo nú er ákveðið í frv., að þessi ákvæði gildi um alt landið. Allshn. sjer ekki neitt athugavert við þessar breytingar, sem hv.Ed. hefir gert á frv., og mælir því með því, að frv. verði nú samþykt í þessu formi, sem það er nú.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg á brtt. við frv., á þskj. 303. Þar sem frv. skyldar bæjar- og sveitarstjórnir til að leita samkomulags við skipulagsnefndina um öll þau hús, sem bygð eru eða byggja á, þar til skipulagsuppdráttur er fullgerður, fer jeg með brtt. minni fram á, að þessi skylda nái ekki til annara húsa en opinberra bygginga. Ef þessi breyting verður ekki gerð á frv., leggur það allþunga kvöð á herðar íbúa bæjar- eða sveitarfjelaga, sem hlut eiga að máli, þar eð bæjarstjórnir og byggingarnefndir geta þá ekki afgreitt byggingarleyfi, nema að áður þar til fengnu samþykki skipulagsnefndar, sem búsett er í Reykjavík og er svo störfum hlaðin, að engu má á hana bæta að heita má. Að vísu er skipulagsnefndin sæmilega nærri mínum kjósendum, og þarf jeg því ekki þeirra vegna um þetta að fást. En jeg hygg, að dráttur á afgreiðslum byggingarleyfa o. fl. sje og verði nógu langur, þó ekki komi til fleiri stjórnarvalda að fjalla um þau en nú er. Jeg get vel dæmt um þetta af eigin reynslu hjer í Reykjavík; jeg á t. d. sjálfur erindi hjá byggingarnefnd Reykjavíkur, sem nú er orðið þar ársgamalt, og er þó ósvarað ennþá. Er þá sýnt, að drátturinn á svarinu yrði ekki minni, ef slík erindi ættu að ganga á milli fleiri stjórnarvalda, er nú gengur ekki betur afgreiðslan en þetta. Jeg tel ekki eðlilegt, að bæjarstjórnir þurfi að leita samkomulags við skipulagsnefnd um annað en allar meiri háttar byggingar, sem eru sjálf skipulagsatriði; en algeng hús og annað ætti ekki að heyra þar undir, nema um nýja vegi eða götur sje að ræða, sem auðvitað er fyrirskipað að bera undir nefndina, því að það eru bein skipulagsatriði. Jeg vænti þess, að háttv. deild samþykki þessa brtt. mína; en jeg er í vafa um, þótt brtt. verði samþ., hvort rjett sje þá að auka svo mikið á vald það, sem skipulagsnefnd þegar hefir verið fengið í hendur, sem frv. gerir.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Allshn. hefir ekki haft tækifæri til að ræða þessa brtt. á þskj. 303 á fundum sínum, en mjer skilst á því, sem komið hefir fram í umræðum áður á nefndarfundum, að nefndin geti fallist á þessa brtt.hæstv. fjrh. Það var töluvert rætt í nefndinni, hvort tiltækilegt væri að setja í frv. ákvæði um þetta; en þar sem lögskipað er um að afla þessara skipulagsuppdrátta, og sumstaðar þar, sem mælt hefir verið, eru þeir komnir dálítið á leið, getur verið varhugavert, meðan skipulagsnefndin er ekki búin að ljúka störfum sínum um þá, að hægt sje að byggja eða gera annað, sem fari í gagnstæða átt við tillögur skipulagsnefndar.

Tryggvi Þórhallsson Það var aðeins eitt orð til árjettingar við það, sem hæstv. fjrh. sagði, og ljet hann þó sumt ósagt, sem hann vel hefði mátt segja. Það, sem hann sagði, var spor í rjetta átt, en jeg álít, að sporið hefði vel mátt vera stærra. Jeg tel það mjög vafasamt, hvort rjett sje að fela skipulagsnefnd meira vald en nú hefir hún, og jeg skora því á háttv. deild að fella þessa viðleitni til að auka við þetta vald nefndarinnar. Hæstv. ráðherra (JÞ) hefir lýst þeirri skriffinsku, sem þetta fyrirkomulag hefir í för með sjer, og þeirri töf, sem það veldur, og fyrir því álít jeg rjett að fella frv.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Mjer finst þetta horfa þannig við, að frá sjónarmiði þeirra manna, sem enga trú hafa á þessu skipulagi, sje hreinlegast að nema burtu lögin. Það þýðir ekkert að vera að láta skipulagsnefnd vinna að þessu, ef svo er hægt að eyðileggja jöfnum höndum það, sem hún gerir. Það er bara um tvent að gera: annaðhvort að halda áfram með þetta og samþykkja frv., eða þá að fella lögin úr gildi.

Fjármálaráðherra: (JÞ): Ekki get jeg verið samdóma háttv.þm. Borgf. (PO) um það, að annaðhvort verði að samþykkja frv. eða nema burtu alla löggjöf um þetta. Jeg held, að skipulagsnefnd geti haldið áfram að starfa á alveg eðlilegan hátt, þó að þetta frv. verði felt. Hún starfar aðeins þar, sem hlutaðeigandi sveitarstjórn hefir beðið um það, og er þar samvinna á milli sveitarstjórnar og skipulagsnefndar. Nú getur komið upp ágreiningur milli þessara tveggja aðilja, og er þá spurningin, hvort nauðsynlegt sje að taka vald það, sem nú er í höndum bæjarstjórnar, og leggja í hendur skipulagsnefndar. Mjer finst ekkert vera því til fyrirstöðu, að slík samvinna geti haldið áfram á grundvelli núgildandi löggjafar.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Nefndin hefir gefið út allítarlegt nál. á þskj. 275 um þetta mál, og get jeg þess vegna verið stuttorðari um það og látið mjer nægja að vísa til nál. um flest atriði þessu máli viðvíkjandi. Málið er fremur einfalt, en þó hefir nefndin gert sjer mikið far um að athuga það vel og gaumgæfilega, m. a. hefir nefndin snúið sjer til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og fengið það svar þaðan, að ráðuneytið hafi ekkert við frv. að athuga. Hinsvegar er það tekið fram í nál. á þskj. 275, að frv. er ekki nógu ljóst orðað um niðurjöfnun kostnaðar o. fl., og miðar brtt. nefndarinnar á sama þskj. að því að taka af allan vafa um, hvernig beri að skilja ákvæði frv. Þá verður það ótvírætt, að gjöldunum skal jafnað niður á safnaðarmenn. samkvæmt því, sem segir í lögum frá 1901 um kirkjugarða og viðhald þeirra, þannig, að helmingnum skal jafnað niður eftir efnum og ástæðum, en hinn helmingurinn verður lagður á sem nefskattur á hvern gjaldþegn safnaðarins. Nú er því svo varið, að sum ákvæði þessara laga frá 1901 eru í ósamræmi við lögin frá 1909 um sóknargjöld. Stjórnarráðið hefir ekkert haft á móti því, að þessi ákvæði, sem jeg nefndi áðan, væru tekin úr lögunum frá 1901 upp í þetta frv., enda þótt það hefði verið felt burt úr sóknargjaldalögunum frá 1909. Með þessu ákvæði eru í raun og veru endurlífguð þessi atriði um niðurjöfnun kostnaðar úr lögunum frá 1941, og þótt aðeins sje til þeirra vitnað, en þau ekki tekin upp, þá er litið svo á af forsætisráðherra (JM), er um þetta hefir verið spurður, að þetta sje fulltryggilegt. Jeg tel frv. vera þarft löggjafaratriði að því leyti, sem það getur stuðlað að því, að jarðarfarakostnaður gæti minkað að verulegum mun. Það er raunalegt að vita til þess, hversu þessi kostnaður er oft tilfinnanlegur fátæku fólki, sem þó leitar allra bragða til að fá staðist hann. En þetta er mjög viðkvæmt mál og erfitt viðfangs; allir vilja leggja hið ítrasta á sig til þess að jarðarför þeirra nánustu geti orðið sem myndarlegust. En ef komin væri kapella í kirkjugarðinum ásamt líkgeymsluklefa, gæti þetta mikið breyst til batnaðar, og ekki síst er þar væri líka lítið samkomuherbergi, sem kveðjuathafnir gætu farið fram í. Hjer í bæ eru mikil vandræði að því, að lík eru oft geymd langan tíma í heimahúsum, og það alloft í mjög ljelegum húsakynnum og þröngum; en það er óforsvaranlegt, að lík þurfi að geyma í íbúðarherbergjum, t. d. þar sem börn eru. Ef þessu fengist breytt við að líkhús yrði reist, væri það mikil framför. Það hefir að vísu verið litið svo á, að heimilt væri að reisa líkhús án sjerstakrar löggjafar þar um, en á safnaðarfundum í Reykjavík hafa komið fram mótmæli gegn þessari skoðun. - að það væri engin heimild til í lögum til að leggja á og jafna niður gjöldum á safnaðarmeðlimi í þessu augnamiði. Þess vegna er frv., ef það verður að lögum, eigi aðeins ætlað að gilda í Reykjavík, heldur um alt land, því víðar getur verið og er víst, að þörf er á líkhúsi en hjer. Jeg segi að vísu fyrir mig sjálfan, að jeg hefði heldur kosið, að þessum gjöldum hefði verið jafnað niður eftir efnum og ástæðum, en jeg geri þó ekki að deiluatriði, að þessi meðalvegur er þræddur í frv. Hinsvegar er til þess ætlast samkv. brtt. nefndarinnar, að innheimta þessara gjalda fari eftir sömu reglum og innheimta sóknargjalda samkv. lögunum frá 1909, og að gjöld þessi megi taka lögtaki. Þá bætti nefndin, samkv. brtt. 2 á þskj. 275, nýrri grein við frv. - um að lög þessi skuli þegar öðlast gildi. Annars hefðu lögin ekki komið til framkvæmda fyr en 3 mánuðum eftir birtingu þeirra í Stjórnartíðindunum, en þá mundi vera orðið of seint til að kalla saman safnaðarfundi á þessu ári. En jeg tel það betra, því fyr sem þessi lög geta komist til framkvæmda. Hitt leggur nefndin áherslu á, að ekki verði ráðist í neinar dýrar eða viðhafnarmiklar byggingar, heldur verði reynt að byggja sem einfaldast og ódýrast, sem hægt er að komast af með og sómasamlegt verður talið. Enda er ekki hægt að leggja í neinn kostnað nema með samþykki safnaðarfundar, og þar sem hjer í Reykjavík eru tveir söfnuðir, sem báðir verða að samþykkja þetta áður en verkið verður hafið, er það gott aðhald gegn því, að ekki verði ráðist í neitt, sem ekki er vel viðráðanlegt. Jeg orðlengi þetta svo ekki frekar, en vænti þess aðeins, að háttv . deild veiti þessu frv. og brtt. nefndarinnar samþykki sitt og skjóta afgreiðslu.

Magnús Jónsson Jeg finn mjer skylt að þakka háttv.allshn. fyrir, hve mikla rækt hún hefir lagt við þetta frv., og jeg lýsi því yfir fyrir mína hönd og meðflutningsmanna minna, að báðar brtt. nefndarinnar eru til bóta á frv. Fyrri brtt. er til skýringar á texta frv., og hin er vafalaust til góðra bóta líka, því eins og háttv.frsm.allshn. (JBald) sagði, miðar hún að því, að frv. komi fyr til framkvæmda en ella. Jeg vil því aðeins mæla með því, að háttv. deild afgreiði þetta mál sem allra fyrst.