Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. tll l. um áburðarverksmiðju á Íslandi hefur verið lagt fyrir Alþ. nokkrum sinnum áður, í fyrsta skiptið 1935, og var þá ekki útrætt, í annað skiptið 1944, og kom þá heldur ekki til afgreiðslu. Þá var það lagt fyrir á þingi 1948, en varð mjög síðbúið og náði ekki heldur afgreiðslu, sem ekki var heldur von. Það, sem tafði undirbúning þess þá, var sú fregn, að í Ameríku væri farið að nota hálfunnið ammóníak beint frá áburðarverksmiðjum og væri það talið að ýmsu leyti hentugra og væri ódýrara en ef notaðar eru aðrar aðferðir, sem tíðkazt hafa. Taldi ég rétt að láta rannsaka þetta ýtarlega, áður en gengið yrði til fulls frá l. um þetta efni hér á Alþ. Hefur tíminn frá síðasta þingi og þangað til nú farið í að rannsaka þetta atriði, og þær rannsóknir benda á, að ekki sé ástæða til að gera ráð fyrir höfuðframleiðslu á öðrum áburðartegundum en þeim, sem við þekkjum nú þegar, sérstaklega ammóníaknitrötum. Á síðasta ári fór Jóhannes Bjarnason verkfræðingur af hálfu stj. til Bandaríkjanna til að kynna sér þær breyt., sem orðið hafa nú undanfarin ár í framleiðslu köfnunarefnisáburðar, sem eru allmiklar, og sömuleiðis til að kynna sér verðlag á áburðarverksmiðjum eins og það er að reisa þær í dag. Hann skilaði áliti eftir að hafa leitað upplýsinga hjá ýmsum helztu sérfræðingum í áburðarframleiðslu í Bandaríkjunum og þeim fyrirtækjum, sem hafa unnið að áburðarverksmiðjubyggingum undanfarin ár, og ekki aðeins í Bandaríkjunum, heldur víðar um heim. Fékk hann allýtarlegar og glöggar upplýsingar um byggingar- og rekstrarkostnað áburðarverksmiðja. Fékk ég síðan þá Ásgeir Þorsteinsson efnafræðing og Björn Jóhannesson, sem áður hafði unnið hvað mest af hálfu íslenzku stj. við að rannsaka og undirbúa þetta mál, m.a. í n., sem nýbyggingarráð skipaði á sínum tíma, til þess ásamt Jóhannesi að fara gegnum þau gögn, sem fyrir lágu, bæði um stofnkostnað og rekstrarkostnað, og umreikna sínar eldri áætlanir samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir lágu. Þeir skiluðu síðan áliti, og er niðurstöður þeirra að finna hér á bls. 6 í frv. Þeir reiknuðu sérstaklega út kostnað og rekstur áburðarverksmiðju, sem er miðuð við að vinna 5 þús. smál. af hreinu köfnunarefni á ári. Aðalniðurstaða þeirra var sú, að kostnaður við slíka verksmiðju með því verðlagi, sem nú er í heiminum, muni verða um 38 millj. kr., af því væri í erlendum gjaldeyri 17–18 millj. kr. Ég hef nú lagt fram f.h. ríkisstj. frv., sem gerir ráð fyrir því, að komið verði hér upp áburðarverksmiðju, sem framleiðir frá 2.500 til 7.500 smál. af köfnunarefni árlega. Fer ekki dult, að það á að stiga skrefið til fulls, ef við ráðumst í þetta fyrirtæki, og sníða verksmiðjuna við 7.500 smál. afköst á ári. Þegar fyrst var rætt um verksmiðju, 1935, var miðað við mjög litla framleiðslu og sennilega eftir þörf okkar þá, innan við eitt þúsund tonn, eða 500–800 tonn af hreinu köfnunarefni, og í frv., sem ég lagði fyrir af hálfu ríkisstj. s.l. ár, er gert ráð fyrir a.m.k. 2.500 tonna framleiðslu köfnunarefnis á ári. Til þess að geta gert sér grein fyrir, hvaða stærð sé heppilegust, verður á ýmislegt að líta, fyrst og fremst á þörfina, eins og hún er orðin og verður á næstu árum, og það rafmagn, sem við teljum okkur hafa yfir að ráða á næstunni. En á síðari árum hefur áburðarþörfin aukizt stórlega og miklu meira en yfirleitt var gert ráð fyrir fyrir fáum árum. Er ekki vafi á, að mjög hefur lyft undir þær stórlega auknu ræktunarframkvæmdir, sem orðið hafa í landinu undanfarin ár, að stórvirkar vélar fluttust inn í landið og að stofnuð hafa verið ræktunarsambönd víðs vegar á landinu samkv. nýlegum l. Þau ræktunarsambönd ná til allra sveitahreppa nema eitthvað 13. En við þessar miklu framkvæmdir hefur komið fram stórkostlega aukin þörf fyrir áburð. Er alveg sýnilegt, að ef við getum ekki stóraukið á næstunni áburðaröflun frá því, sem nú er, þá stranda hinar stórvirku ræktunarframkvæmdir algerlega á því. Samkv. upplýsingum frá Áburðarsölu ríkisins mundu 2.500 tonn af hreinu köfnunarefni nægja nú, ef fáanleg væru. En áburðarhörgull í heiminum gerir það að verkum, að við höfum ekki fengið nema nokkurn hluta þess, sem við höfum þurft, eins og aðrar þjóðir fá líka. S.l. ár fengum við ekki nema 1.600 tonn af köfnunarefni. Nú í ár er búið að úthluta okkur 1.800 tonnum, og er það að vísu heldur aukning, og þrátt fyrir það, að sums staðar hefur orðið að minnka skammtinn, þar eð almennur skortur er á þessu efni. Þannig er sýnilegt, að þörf okkar eykst stórlega á næstu árum. Samkv. áætlun, sem Pálmi Einarsson gerði fyrir nokkrum árum um áburðarþörfina, á hún að verða 1955 komin upp í hér um bil 3.600 tonn, þannig að sýnilegt er, að verksmiðja, sem hafizt væri handa um að byggja nú og ekki yrði fullbúin fyrr en árið 1952 eða 1953, mætti ekki vera langt undir 4 þús. tonna framleiðslu, til þess að hún væri nægileg til að svara eftirspurn nokkur næstu árin eftir að hún væri reist. Af þessari ástæðu tel ég, að ekki komi til mála að leggja af stað með minni verksmiðju en 5 þús. tonna framleiðslu af hreinu köfnunarefni. En við þetta bætist það, eins og skiljanlegt er, að eftir því sem áburðarverksmiðjan er stærri, verður hún tiltölulega ódýrari bæði að stofnkostnaði og sérstaklega í rekstri. M.a. má benda á, að 7.500 tonna verksmiðja notar litlu eða engu meira vinnuafl en 2.500 tonna verksmiðja. Er þegar af því sýnilegt, að stórkostlegur munur er á rekstri slíkrar verksmiðju til hagnaðar fyrir framleiðsluna, ef hún er stærri. Ég hef látið gera nokkur áætlunaryfirlit yfir það, hvað gera mætti ráð fyrir, að áburðurinn kostaði, miðað við hinar ýmsu stærðir. Að vísu var þá þegar horfið frá því að reikna út kostnað fyrir 2.500 tonna verksmiðju. En ef maður ber saman áætlun um kostnað á köfnunarefni framleiddu í 5.000 tonna verksmiðju við sama í 7.500 tonna verksmiðju, er munurinn æði mikill. Áætlun þremenninganna gerir ráð fyrir, að tonn af köfnunarefni, sem framleitt er í 5.000 tonna verksmiðju, verði 1.780 kr., en úr 7.500 tonna verksmiðjunni 1.410 kr. tonnið. Fyrir utan það sjónarmið að fá ódýran áburð, verðum við einnig að stefna að þeirri stærð á verksmiðju, sem við teljum okkur yfirleitt viðráðanlega og hentuga. Nú hefur verið reiknað út af þeim mönnum, sem sérfróðir eru í rafmagnsmálum, að eftir næstu fyrirhuguðu virkjun Sogsins væri hægt að fá næturorku, sem sérstaklega er reiknað með, og svo aðra orku fyrir verksmiðju, sem afkastar allt að 7.500 tonnum. Og við það höfum við miðað áætlunina um stærð verksmiðjunnar, fyrir utan þau rök önnur, sem ég hef nefnt. Ef gerður er samanburður á þeim áætlunum, sem fyrir liggja um þessa verksmiðju og verð áburðarins eins og nú er og hefur verið undanfarin ár, lítur sá reikningur þannig út: Eins og áður er sagt, er tonnið úr 5.000 tonna verksmiðju 1.780 kr., en tonnið úr 7.500 tonna verksmiðju 1.710 kr. En meðalverð á köfnunarefnisáburði, sem við höfum keypt undanfarin ár og eigum kost á að fá nú, er 2.155 kr. tonnið á staðnum, þar sem það er keypt. Er því sýnilegt, ef þessar áætlanir standast, að líkur eru til, að við getum framleitt köfnunarefni, sem með núverandi verði stenzt samanburð við það útflutningsverð, sem áburðarkaupendur víða verða að sætta sig við. Það er engin fjarstæða að hugsa, að við getum fyrst um sinn flutt út áburð til annarra landa og þannig unnið okkur inn gjaldeyristekjur, sem fyllilega svara til þeirra gjaldeyrisútgjalda, sem fylgja því að reisa og kosta verksmiðjuna, og vel það. Ef allt það áburðarmagn, sem maður getur gert ráð fyrir, að verksmiðjan afkasti á ári, yrði flutt út, gæfi það gjaldeyri á tveimur árum, sem svarar þeirri upphæð, sem fer fyrir verksmiðjuna. Og þó að við seldum ekki nema helminginn, ætti það ekki að taka langan tíma, að þetta fyrirtæki greiddi sig upp gjaldeyrislega. Og skortur á köfnunarefni í heiminum er nú gífurlega mikill. Sérfræðingar í Bandaríkjunum töldu, að eins og sakir standa vantaði um milljón tonn af hreinu köfnunarefni, til þess að hægt væri að uppfylla allar þarfir heimsins eins og þær eru í dag. Að vísu má búast við, að hafizt verði handa á næstu árum um aukningu á köfnunarefnisframleiðslu almennt, og m.a. liggja fyrir skýrslur um það frá Marshallefndinni, að meginland álfunnar er að undirbúa slíkt. En þær skýrslur sýna sömuleiðis, að þær verksmiðjur, sem nú er hafizt handa um að koma upp á næstu árum, er gert ráð fyrir, að framleiði aðeins helminginn af þeirri þörf, sem fyrir er, eða um 1/2 milljón tonna, þegar þær eru fullbúnar, svo að það má gera ráð fyrir mjög miklum skorti á köfnunarefni á næstu árum í heiminum. Ætti það að styðja þá hugmynd, að við hefðum köfnunarefnisverksmiðjuna sem stærsta. Það eru líkur til þess, að þau ár, sem við þurfum til þess að verða færir um að taka á móti öllum þeim áburði, sem 7.500 tonna verksmiðja framleiðir, verði markaður fyrir umframframleiðsluna með útflutningi í álfuna. Einu útflutningslönd fyrir tilbúinn áburð eru Kanada, Chile, Bretland, Noregur og Belgía. Bandaríkin flytja að vísu út tilbúinn áburð, en samt meira inn. Auk þess fer notkun á tilbúnum áburði mjög í vöxt í Bandaríkjunum. Það hefur til skamms tíma ekki þurft neinn áburð í hina frjóu mold, sem í notkun hefur verið í áratugi eða hundruð ára. En nú er komið í ljós, að það eru takmörk fyrir því frjómagni, sem jarðvegurinn getur látið í té, án þess að neitt sé veitt í staðinn. Fer því áburðarnotkun í vöxt í Bandaríkjunum með ári hverju. Sem mikil innflutningslönd í Evrópu á köfnunarefnisáburði má nefna Frakkland, Holland og Spán. Nú er talið í ár, að þau flytji ekki inn nema 47% af raunverulegri þörf. Eins og ég sagði, virðist svo samkv. þessari áætlun, sem fyrir liggur, að framleiðsla köfnunarefnisáburðar verði mjög arðvænleg. Stafar það af því, hve eftirspurnin er geysileg, og verður það til þess, að verðið helzt mun hærra, en annars væri, en eftir því sem framleiðslan vex, þá má gera ráð fyrir, að verðið lækki eitthvað, en það mun verða nokkuð langt þangað til komið er að því stígi, að útlendi áburðurinn verði ódýrari en sá, sem framleiða á hér heima. Við eigum fyrir nokkurri afskrift, þar sem annars vegar eru okkar verðlagsmál. Við erum neyddir til að laga á næstu árum okkar verðlagsgrundvöll, svo að hægt verði að framleiða samkeppnisfærar vörur, en um leið og hinn almenni verðlagsgrundvöllur verður lagfærður, þá lagfærist einnig starfsgrundvöllur þessarar verksmiðju, og það er ekki óeðlileg bjartsýni að ætla, að verksmiðjan geti orðið atvinnulega heilbrigt fyrirtæki. Auk þess, ef við komum upp verksmiðju sem þeirri, sem hér er lagt til, þá er það stórkostlegt sjálfstæðismál. Og fyrst og fremst er þetta trygging fyrir landbúnaðinn, sem vegna skorts á tilbúnum áburði hefur undanfarið hvergi fengið nóg, en getur nú tekið þörf sína alla hér heima. Eins er það stórkostlegur gjaldeyrissparnaður, ef verksmiðjan kemst upp og verður rekin með sæmilegri afkomu. Þá stuðlar það og að fjölbreyttara atvinnulífi, sem full þörf er á, og enn fremur má segja, að slík verksmiðjubygging yrði undirstaða annarrar efnaiðju eins og við sjáum dæmi um í öðrum löndum. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, er í aðalatriðum svipað því frv. um áburðarverksmiðju, sem flutt var hér í þinginu í fyrra, og skýra greinar þess sig að mestu sjálfar. Ég vil þó gera örlitla athugasemd varðandi 2. gr. Þar segir svo. „Ríkissjóður leggur fram fé til stofnunar áburðarverksmiðjunnar samkvæmt ákvæðum fjárlaga, og er fé þetta óafturkræft. Ef fjárveitingar samkvæmt fjárlögum hrökkva ekki til stofnkostnaðar verksmiðjunnar, er verksmiðjustjórninni heimilt að taka það fé, sem á vantar, að láni með ábyrgð ríkissjóðs innan lands eða utan. Verksmiðjan skal endurgreiða slík lán á 15 árum, að svo miklu leyti sem það verður ekki gert með fjárframlögum úr ríkissjóði. Vexti af lánum þessum greiðir ríkissjóður, að því leyti sem það telst nauðsynlegt, til að verð á íslenzkum köfnunarefnisáburði verði sambærilegt við erlendan áburð. Fjárframlag ríkissjóðs nær og til þess að tryggja verksmiðjunni nægilega raforku til áburðarvinnslunnar, ef þörf gerist. Nú samkvæmt áætluninni virðist ekki, að til þessa muni koma, en það er ekki óeðlilegt að gera ráð fyrir, að verðsveiflur komi yfir annað veifið, sem geri þessi ákvæði nauðsynleg, og því þótti rétt að slá þennan varnagla. Í 8. gr. eins og frv. var í fyrra, var gert ráð fyrir, að Áburðarsala ríkisins keypti alla framleiðsluna. En með því að nú er gert ráð fyrir stærri verksmiðju, jafnvel svo að til útflutnings geti komið, þá er ákveðið nú, að Áburðarsalan kaupi aðeins þann hluta, er seldur verði innanlands, og er það ekki lítil trygging fyrir verksmiðjuna að hafa þannig fastan kaupanda. Það, sem út kann að verða flutt, fer að sjálfsögðu gegnum utanríkisverzlunina. Ég sé nú ekki ástæðu til að fara um efni frv. fleiri orðum, en það mætti segja, að það væri álitamál, hvort málið á að ganga til hv. landbn. eða hv. iðnn., því að þótt hér sé fyrst og fremst um að ræða stórmál fyrir landbúnaðinn, þá er hér einnig um iðju að ræða, en vegna þess að áburðarverksmiðjumál hafa jafnan áður hér í Alþingi verið hjá hv. landbn. og þetta er fyrst og fremst stórmál fyrir landbúnaðinn, þá legg ég til, að málinu verði vísað til hv. landbn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Það má kannske segja, að litlu máli skipti, í hvaða nefnd málið fari, en í fljótu bragði virðist mér augljóst, að málið eigi að fara til hv. iðnn., því að hér er fyrst og fremst um iðnað að ræða. Hins vegar býst ég alls ekki við, að málið verði á nokkurn hátt illa komið hjá hv. landbn., en mér finnast öll eðlilegheit mæla með því, að málið fari til hv. iðnn, - Það leikur enginn vafi á því, hve nauðsynlegt er, að þetta mál nái fram að ganga, enda hafa menn séð nauðsyn þessa máls fyrr, og nokkur frv. hafa verið flutt í þessa átt, en þetta er fullkomnast og gerir ráð fyrir stærstri verksmiðju samkvæmt því, sem menn hafa þreifað sig áfram með reynslu og umtali um áburðarþörfina. En þó kemur mjög til álita, hvort frv. geri ráð fyrir nægilega stórri verksmiðju, því að þótt hún framleiði 7.500 smálestir á ári, þá verður það brátt of lítið. Hitt er annað mál, hvort við getum ráðizt í stærri byggingu, m.a. vegna þess að okkur skortir til þess raforku. En þótt verksmiðjan verði ekki nægilega stór, þá er lítil verksmiðja betri en engin. Það er kunnugt, að ræktun miðar ört áfram síðustu árin og það er ætlunin að halda áfram á sömu braut, sem m.a. má marka á hinni miklu eftirspurn eftir landbúnaðarvélum, svo að gera má ráð fyrir, að áburðarþörfin stóraukist á næstu árum. Annars er óþarfi að eyða mörgum orðum um þetta, en ég vildi óska þess, að athugaðir yrðu vandlega möguleikarnir á því að reisa verksmiðju, sem framleiddi meira en 7.500 smálestir á ári. Þegar frv. um sementsverksmiðju var til umr. á síðasta þingi, þá var ákveðin till. um það, að verksmiðjan skyldi vera í Önundarfirði. En í þessu frv. um áburðarverksmiðju er engin till. um staðsetningu hennar. Hæstv. landbrh. sagði þó, að hún yrði að fá raforku frá nýju Sogsvirkjuninni, og er það augljóst, að verksmiðja, sem þarf 8–10 þús. kw. orku, getur ekki fengið hana annars staðar að. Verksmiðjan hlýtur því að verða einhvers staðar á Suðvesturlandi, því að ekki kemur til mála að kosta dýra háspennulínu langar leiðir að verksmiðjunni. Um staðsetningu kemur náttúrlega ekki til mála að metast á eða togast, heldur verður að hafa það eitt í huga, hvar verksmiðjan verði bezt sett, og hefur mér að athuguðu máli helzt dottið í hug Þorlákshöfn í Árnessýslu. Verksmiðja sem þessi þarf að hafa greiðan aðgang að góðri höfn, en í Þorlákshöfn er nú verið að byggja hafskipabryggju, og mun það verða jafnsnemma, eða á árunum 1951–52, að höfnin verður fær stórum skipum og Sogsvirkjunin verður komin upp til að knýja áburðarverksmiðjuna. Það er og fleira, sem mælir með Þorlákshöfn. Hún er tiltölulega nærri orkuverinu, svo að þangað verður stutt leiðsla. Þá hefur það þýðingu í sambandi við staðsetningu áburðarverksmiðju, að mikið af áburðinum sé notað ekki langt frá. En það er einmitt á Suðurlandsundirlendinu, sem áburðarþörfin er mest og ræktunarskilyrði bezt, og sparaðist þá langur flutningur á áburðinum. Flutningur milli hafna er ákaflega dýr, en undanfarið hefur flutningskostnaðinum verið jafnað niður á allan áburðinn, og er ekkert nema gott um það að segja, en ef áburðurinn verður fluttur á milli hafna á kostnað verksmiðjunnar, þá hefur það ekki lítið að segja, hvort flytja þarf kannske ekki nema 30% eða kannske 60–70%. Það skiptir miklu um verðið á áburðinum og rekstur verksmiðjunnar. Nú mun einhver segja, að eðlilegast sé að reisa verksmiðjuna þar, sem nauðsynleg hráefni séu sem hendi næst. Vist er það, ef orkugjafinn og hráefnið er nálægt hvert öðru. Ég er ekki fróður um, hvaða efni eru nauðsynleg, en ég hef þó heyrt um þau tvö er mestu ráða, loft og vatn, og ég geri ráð fyrir, að með tilliti til hráefnisins sé um líkan kostnað að ræða, hvort heldur er austan fjalls eða vestan. En aldrei verður komizt hjá því að flytja áburðinn eitthvað til, og þá er nauðsynlegt, að verksmiðjan sé við góða höfn. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál, hvar verksmiðjan á að standa, verði vel athugað, og ég tel eðlilegt, að það verði gert áður en lögin verða sett. Ég hef fengið dálitlar upplýsingar um málið og eftir að hafa fengið þær og þar sem mér finnast öll eðlilegheit mæla með því, þá hef ég lagt til, að verksmiðjan verði staðsett á Þorlákshöfn. Ef ekki koma fram rök gegn því, þá mun ég flytja brtt. þess efnis ásamt kannske fleirum hv. þm. Sé ég svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að svo stöddu.



Herra forseti. Þess verður að gæta, að við afgreiðslu þessa máls er tekin einhver veigamesta ákvörðun um það, hvort hér skuli rekin stóriðja eða ekki í framtíðinni. Það er ánægjulegt, að þetta frv. hefur komið fram, og það er einnig ánægjulegt hvað hin fyrirhugaða framleiðsla hefur aukizt frá því, sem var í frv. í fyrra, sem bendir til þess, að ekki sé aðeins gert ráð fyrir að fullnægja þörfinni innanlands, heldur verði hægt að flytja eitthvert áburðarmagn út. En það er tvennt athugavert í sambandi við þetta frv., sem vel þarf að aðgæta. Í fyrsta lagi er frv. hugsað án samhengis við raforkuframleiðsluna, og í öðru lagi er ekkert tillit tekið til framleiðslumöguleika Íslands sem stóriðjulands. Varðandi fyrra atriðið þá er það rétt í grg. verkfræðingsins, sem rannsakað hefur málið, þar sem hann segir, að á næstu 5–10 árum verði ekki til meiri raforka. en sem nægi til að framleiða 7500 tonn af áburði árlega. En það á að ræða þessi mál í samhengi og gera um þau sameiginlegar áætlanir, en ekki rafmagnsmálin annars vegar og áburðarverksmiðjumálið hins vegar. Ef sýnt þykir, að praktískara sé að byggja stærri verksmiðju en þá, sem nú er fyrirhuguð, þá verður að gera plan um stærri raforkuver. Það getur ekki gengið, að hæstv. ríkisstj. reikni með því sem einhverju óhjákvæmilegu fyrirbrigði, hversu mikil raforka sé til á hverju ári. Ef hæstv. ríkisstj. vill stækka verksmiðjuna, þá á hún að flytja till. um ný raforkuver. En sá galli er á frv. varðandi þetta atriði, að sú nefnd, sem á að samræma og stjórna heildarframkvæmdum ríkisins, hefur hér ekki starfað sem skyldi. Fjárhagsráð fékk það hlutverk að samræma heildarframkvæmdir næstu ára, en starf þess varðandi þetta mál er algerlega ófullkomið, því að alla heildarhugsun vantar. Ég hef t.d. orðið var við, að það hefur leyft fyrirtæki hér í Reykjavík, sem koma til með að gleypa mikið af raforkunni, og þetta er gert án þess jafnframt að ráðgera ný raforkuver, svo að ég er jafnvel hræddur um, að það sé engin trygging í því, þótt rafmagnsstjóri segi, að 1951–52 verði nægileg raforka handa 7.500 tonna áburðarverksmiðju, þegar þannig er búið að leyfa önnur fyrirtæki, sem gleypa mikið af raforkunni. Í nál. mínu um frv. til l. um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit segir annars svo um þessi mál, með leyfi hæstv. forseta: „Einmitt vegna þess, hve fiskveiðar vorar geta verið stopular og auðlind sú, sem fiskimið vor nú eru, getur þorrið í framtíðinni, ef oss misheppnast að fá þau vernduð og meira eða minna einokuð fyrir sjálfa oss með milliríkjasamningum, þá er nauðsynlegt, að núlifandi kynslóð hagnýti þann auð, sem hún eys upp úr sjónum, til þess að skapa sem fullkomnast framleiðslukerfi á landi til hagnýtingar þeirra auðlinda, sem sjálf jörðin, fallvötnin og jarðhitinn er. Stóriðja á grundvelli ódýrrar raforku er raunhæft framtíðarmarkmið fyrir Íslendinga, sem nú þegar þarf að fara að gera að veruleika. Hún er lífsnauðsyn til þess að skapa jafnvægi í atvinnulíf vort og draga úr áhættum þess. Og stóriðja hér á landi á þessum grundvelli hefði einmitt nú á byltingatímum tækninnar því betri möguleika sem vér gætum byrjað með nýjustu og fullkomnustu tækni á hverju sviði. En skilyrði allra þessara framkvæmda er heildaráætlun um þær allar alllangt fram í tímann, ella getur farið svo, að óvænlegt þyki að ráðast í stærstu virkjanir af ótta við, að markað skorti fyrir raforkuna, og samtímis þori menn ekki að leggja í stóriðju, eins og t.d. áburðarverksmiðju, af því að rafmagnið sé of lítið og of dýrt eða markaðurinn of lítill fyrir það mikla magn, sem framleiða þyrfti til þess að fá ódýra áburðarframleiðslu. En hins vegar gæti rannsókn, miðuð við samfellda heildaráætlun, leitt í ljós, að með stórvirkjun, er tilbúin væri t.d. 1952–53, fengist nógu ódýrt rafmagn handa áburðarverksmiðju (og auðvitað fleirum stórfyrirtækjum), og að slík áburðarverksmiðja gæti verið samkeppnisfær, ef landbúnaðurinn hefði þá t.d. fimm eða tíu sinnum meira ræktað land en nú og garðyrkja og gróðurhúsarækt hefðu margfaldazt. Og með því að þessar framkvæmdir á öllum þessum sviðum fylgdust að, yrðu þær allar mögulegar, - en einangraðar hver út af fyrir sig yrðu þær hins vegar ef til vill alls ekki gerðar.“ Mér er alveg ljóst, hvernig fara mundi um þær framkvæmdir, sem nú eru hafnar hér að stóriðju. Það fer þannig, að við kaupum dieselvélar, af því að raforkuframleiðslan er svo langt á eftir þörfinni og ekki eru gerðar nægilegar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. til að flýta fyrir rafmagnsframleiðslunni. Ég flutti þáltill. hér í fyrra ásamt hv. 6.landsk. þm. um viðbótarvirkjun Sogsins og Laxár, sem lokið skyldi við 1949. En við vitum, hvernig það er, það er jafnvel talað um, að þessar virkjanir komist ekki í kring fyrr en 1950 eða 1951. Við byggingu áburðarverksmiðju þarf að tengja aukna raforkuframleiðslu, annars verður rafmagnsskortur og við þurfum að kaupa dieselvélar. Við höfum nú reist rafmagnsstöð hér við Elliðaárnar, sem kostar 20 millj. kr., en framleiðir rafmagn með olíu. Og þetta hefur verið gert af því, að við erum of seinir á okkur með raforkuframleiðsluna og hugsum of lítið um að auka stóriðjuna með því að auka raforkuframleiðsluna. Þá tek ég eftir því í þessu frv., að það miðast að langmestu leyti við áburðarframleiðslu handa íslenzkum landbúnaði. Það er í sjálfu sér eðlilegt, að hæstv. landbrh. hugsi frv. út frá íslenzkum landbúnaði fyrst og fremst. 2. gr. miðast við, að ríkið borgi það, sem á vantar, til þess að verð á íslenzkum áburði verði sambærilegt við erlendan áburð, og er þannig verið að tryggja kaupendur á kostnað ríkisins. En ég álít, að ekki eigi að hugsa út frá því, að verksmiðjan sé nálega eingöngu miðuð við þarfir íslenzks landbúnaðar. Ég álít, að þá fyrst sé gagn að verksmiðjunni, þegar ekki þarf að gefa með áburðinum. Að mínu viti þarf því að gerbreyta þessu frv. og rannsaka möguleikana á því að framleiða áburð í stórum stíl, svo að við græðum á framleiðslunni, en þurfum ekki að gefa með henni. Við hér á Alþ. höfum öðru hverju talað um stóriðju, sem þyrfti að vera risin hér upp á árunum 1950–1960. Við höfum fyrst og fremst fossana sem orku, en hvaða hráefni? Við vitum um hráefnin, sem sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn hafa upp á að bjóða. En ef við bætum við framleiðslugreinum, er að mínum dómi og margra annarra bezt að bæta við áburðarframleiðslu, nóg er af hráefni til hennar í loftinu, en fara t.d. ekki í aluminíumframleiðslu, vegna þess að hráefni til þeirrar framleiðslu þarf að flytja inn í landið. Þá verðum við að ganga út frá áburðarframleiðslu í stórum stíl. Norðmenn hafa ráðizt í stórfelldar fossavirkjanir, af því að þeir vildu nota fossaaflið til áburðarframleiðslu. Ég held því, að þegar við tökum ákvörðun um áburðarverksmiðju, þá verðum við að gera það upp við okkur fyrir fram, hvort við ætlum að framleiða í stórum stíl til útflutnings, eða aðeins 7.500 tonna verksmiðju, sem eftir ein 10–12 ár gerir ekki betur en framleiða fyrir íslenzkan landbúnað einan, eins og við vonum, að landbúnaðurinn eigi fyrir sér að þróast á næstu árum, og eins og hæstv. landbrh. líka sagði. Verksmiðjan yrði þá svo að segja eingöngu fyrir þarfir innlends landbúnaðar, nema lítill hluti af framleiðslunni fyrstu árin. Hins vegar er það ekkert efamál, að miklu stærri verksmiðja framleiðir miklu ódýrari áburð, t.d. tífalt stærri verksmiðja, m.ö.o. áburðarverksmiðja, sem væri fyrst og fremst miðuð við það, að gera áburð eitt aðalútflutningsverðmæti okkar, næst á eftir sjávarútveginum. Þjórsá er okkar dýrmætasta vatnsfall, og þar eru Urriðafoss og fossarnir við Búrfell langbeztu fossarnir til virkjunar, eins og oft hefur verið rætt um hér á hv. Alþ. Hvort tveggja Urriðafoss og Búrfellsfossarnir væru stórvirkjanir á erlendan mælikvarða. Og ef við ætlum að virkja Þjórsá, hvað ættum við þá að framleiða með þeirri virkjun? Varla færi allt það rafmagn til smáframleiðenda, það væri beinlínis ópraktískt, enda þótt slík virkjun yrði smáframleiðendum afar mikilsverð vegna hins ódýra rafmagns, sem þeir fengju frá henni. En hvaða verksmiðju ætti þá fyrst og fremst að reisa við Þjórsá? Auðvitað fyrst og fremst áburðarverksmiðju. Mundum við ekki reka okkur á það, svona tveimur árum eftir að búið væri að stækka Sogsvirkjunina, að við værum farnir að hugsa um Þjórsá? Þar á fyrst og fremst að reisa áburðarverksmiðju, þessa áburðarverksmiðju. Ef hún væri reist annars staðar, mundi fljótt reka að því, að skortur yrði á rafmagni, en jafnframt mundi slík verksmiðja óbeint verða þess valdandi, að frekar yrði tregðazt við að ráðast í að reisa nýja stóra áburðarverksmiðju, því að það yrði óbeint til þess að eyðileggja gömlu verksmiðjuna og starfrækslu hennar, sem ekki gæti framleitt nærri eins ódýrt og nýja verksmiðjan, og menn mundu af skiljanlegum ástæðum skirrast við að gera eldri verksmiðjuna þannig óstarfhæfa og eyðileggja vélar hennar. Við verðum að hugsa þetta ofurlítið fram í tímann. Er ekki rétt í sambandi við þetta frv. að athuga um ráðstafanir til að ráðast í stærri framkvæmdir, en það gerir ráð fyrir og haga raforkuframleiðslunni í samræmi við það? Og þó að útkoman yrði sú, að við réðumst í að virkja Þjórsá samtímis viðbótarvirkjun í Soginu, þá get ég ekki séð, að það væri hundrað í hættunni, því að fossaaflið er okkar dýrmætasta afl og gengur næst sjónum umhverfis landið og sjálfri moldinni. Ég held því, að sú n., sem fær frv. þetta til athugunar, ætti að athuga þetta gaumgæfilega og láta Alþ. skera úr um það, hvaða höfuðstefna verði tekin upp í þessum málum, hvort reisa á verksmiðju við afgangsrafmagn frá Soginu, sem tiltölulega fljótt yrði skortur á, eða virkja Þjórsá. Til þess þarf mjög mikið fjármagn, það er rétt, og þá hlið málsins þarf að rannsaka sérstaklega. En ég bendi aðeins á í því sambandi, að ef ráðizt væri í tífalt stærri verksmiðju, sem framleiddi 75,000 tonn í stað 7,500 tonna, þá væri útflutningsverðmæti þeirrar framleiðslu um 150 millj. kr. Það er enginn vafi á því, að áburðarframleiðsla er fyrirtæki, sem borgar sig vel. Ég er andvígur því að hugsa þetta eingöngu sem gróðafyrirtæki. Hitt er þó vitað, að á erfiðleikatímum hafa auðhringar, sem verzla með áburð, beitt hörðum tökum, og í slíkum tilfellum er öruggast að hafa stóra verksmiðju, svo að við séum samkeppnisfærir við stórframleiðsluna í Evrópu. Við minntumst á þetta mál hér í fyrra, og ég veit, að hæstv. landbrh. hefur hugsað mikið um það. Ég held, að það sé kominn tími til að reyna að gera þetta mál upp. Ég er nefnilega hræddur um, að á vissan hátt sé verið að kippa möguleikunum undan væntanlegri stóriðju hér, sem ég tel hiklaust bundna við áburðarframleiðslu, ef ekki verður ráðizt í stærri framkvæmdir en þetta frv. gerir ráð fyrir. Við Íslendingar höfum verið á fáum en stórum sviðum í útflutningi okkar, sbr. fiskveiðar okkar, togaraútgerð og síldarverksmiðjur, og við höfum reynt að vera svo stórir í okkar tækni til þess að vera samkeppnisfærir á mörkuðum Evrópu, og ef við ætlum að hagnýta fossaflið, þá verðum við einnig að vera stórir á því sviði, við verðum að vera stórir á heimsmælikvarða á fáum sviðum, útflutningssviðum. Hins vegar mundi slík stórvirkjun fossaflsins gera okkur mögulegt að tryggja nóg og ódýrt rafmagn til landbúnaðarins og annarra neytenda hér á landi. - Ég vildi nú mælast til þess, að hæstv. landbrh. léti í ljós, hvort hann hefur nokkuð á móti því, að sú n., sem fær þetta mál, athugi um leið möguleika á að ráðast í stærri áburðarverksmiðju, en hér er ráðgert. En ég vil taka það skýrt fram, að með slíkri athugun, eða ósk eftir athugun, er ég ekki eða vil ekki tefja fyrir því, að áburðarverksmiðja komist upp. Þótt ráðizt yrði í að byggja stærra, en þetta frv. gerir ráð fyrir, ætti sú verksmiðja að vera komin álíka snemma upp, ef rannsókn væri hraðað og settur kraftur í þetta. En hvað snertir innflutning nauðsynlegs áburðar á meðan verksmiðjan kemst ekki upp, þá er hægt að kaupa hann utan Ameríku og utan við „Combined Foodboard“ ef í það fer og lögð er á það aukin áherzla. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að stofnkostnaður verksmiðjunnar verði 45 millj., og auk þess, að ríkissjóður borgi undirballans vegna framleiðslu dýrari áburðar, en kemur erlendis frá. Hér er því um stórt fjárhagsmál að ræða, og ég álít, að fjhn. eigi a.m.k. að fjalla um þetta frv. Mál, sem gera ráð fyrir jafngífurlegum fjárframlögum úr ríkissjóði, geta ekki farið í gegnum þingið án þess að koma til kasta fjhn. Hitt er rétt hjá hæstv. landbrh., að iðnn. og landbn. hljóta einnig að láta til sín taka. Ég teldi rétt að vísa frv. til fjhn. og hún hefði síðan samvinnu við landbn. og iðnn. um afgreiðslu þess, en án slíkrar samvinnu er óhugsandi að afgreiða slík stórmál. Ég ætla auðvitað ekki að fara að ræða einstakar greinar frv. hér við 1. umr., en ég vil, að sú nefnd, eða nefndir, sem fær málið til meðferðar og afgreiðslu, athugi það og ræði mjög vel og ákveði stefnu Alþ.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. landbrh. fyrir flutning þessa frv. Það var flutt hér í fyrra, en er nú flutt aftur í dálítið breyttri mynd. Og frá því að málið lá hér fyrir Alþ. í fyrra, hefur hæstv. ráðh. beitt sér fyrir ýtarlegri rannsókn í sambandi við það, bæði með því að senda sérfróða menn til Ameríku til að kynna sér þar nýjungar á þessu sviði og hafa samráð við þá menn hér heima, sem mesta þekkingu hafa á þessum efnum. Allt hefur þetta leitt til þess, að mér virðist við standa allmiklu fastari fótum nú en í fyrra í þessu máli. Nú er t.d. nokkurn veginn vitað, að framleiðsla fljótandi ammóníaks (hálfframleidds ammóníaks) sé ekki komin á það stig, að málið tefjist af þeim sökum, en um þetta leyti árs í fyrra leit svo út, að þessa nýjung þyrfti að taka með í reikninginn í sambandi við byggingu áburðarverksmiðju. Ég ræði ekki mikilvægi áburðarverksmiðju fyrir landbúnaðinn, það er öllum svo kunnugt og almennt viðurkennt. Það vantar tilfinnanlega áburð, eins og hæstv. landbrh. sagði, og því miður er ég hræddur um, að það hefði litla þýðingu að senda hv. 2. þm. Reykv. út af örkinni til að ná í nokkra skipsfarma af áburði, þó að hann talaði digurbarkalega um, að það væri hægt að útvega meiri áburð, en gert er. Það duga ekki eingöngu stór orð hér á Alþ. Við þekkjum hér þennan hv. þm., sem einn þykist vita allt betur en aðrir og slær um sig hér á öllum tungum með miklum bægslagangi. En það versta er, að enginn trúir því, sem hann segir, það er sett þannig fram, að ómögulegt er að trúa því. Þá ætla ég að víkja að stærð verksmiðjunnar. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að nákvæm rannsókn þyrfti að fara fram á því, hvort ekki ætti að reisa miklu stærri verksmiðju, en hér er ráð fyrir gert, og sagði, að málið væri hugsað án samhengis við raforkuframleiðsluna. En það er nú ekki rétt, því að byggingin er ákveðin í sambandi við aukningu Sogsvirkjunarinnar, og stærðin einmitt miðuð við það, að rafmagn til verksmiðjunnar megi fá á þennan hátt. En ég er sammála 2. þm. Reykv. um það, að sjálfsagt sé að athuga möguleika á stærri verksmiðju og þá í sambandi við stærri virkjun, en ég tek það skýrt fram, að það má ekki verða til þess að slá málinu á frest um langan tíma. En eigi að fara að tala um að láta áburðarverksmiðjuna bíða eftir virkjun, sem væri svo stór, að enginn hefði hugsað raunhæft um hana enn þá, þá óttast ég, að það mundi slá málinu á frest um marga áratugi jafnvel. Þetta vil ég taka skýrt fram. Hitt er sjálfsagt, að sú n., sem fær þetta mál, athugi alla þessa hluti, þó að sú athugun megi ekki verða til þess að fresta framkvæmd málsins. Það er tiltölulega auðvelt að stækka þessar verksmiðjur. Það er því ekki rétt, að vélar 7.500 lesta verksmiðju yrði svo til að afskrifa, ef framleiða ætti áburð í miklu stærri stíl síðar meir. Það má hafa fleiri samstæður undir sama kerfi, svo að full not yrðu að þeim vélum, sem fyrir væru, þó að verksmiðjan yrði síðar stækkuð. Mér skildist á hv. 2. þm. Reykv., að við ættum ekki að ráðast í áburðarframleiðslu nema í mjög stórum stíl væri, það væri ekki hagkvæmt. En rannsóknir þær, sem liggja að baki þessa frv. ríkisstj., sýna, að það er hagstætt að reisa 7.500 lesta verksmiðju, en alls ekki minni verksmiðju. Hitt er náttúrlega alveg rétt hjá hv. þm., að sú stóra verksmiðja mun hafa meiri afkastagetu, en um leið minni framleiðslukostnað að einhverju leyti, en það er vert að athuga, að þessi stærð verksmiðjunnar, sem gert er ráð fyrir í frv., er talin heppileg að dómi sérfræðinga og að með henni munum við verða komnir upp á erfiðasta hjallann, hvað þetta atriði snertir, enda þótt stærri verksmiðja yrði ódýrari, hvað framleiðslukostnaðinn snertir. Það, sem ég vil leggja áherzlu á í þessu sambandi, er, að sá grundvöllur, sem nú er fundinn í þessu máli, verði ekki eyðilagður með hugmynd um miklu stórkostlegri framkvæmdir, því að ég hygg, að það mundi draga málið á langinn um langt árabil. Hv. 2. þm. Rang. mælti eindregið með frv., og erum við þar algerlega sammála. En hann eyddi alllöngum tíma í að ræða um staðsetningu verksmiðjunnar, sem ég tel ekki rétt að ræða mikið á þessu stigi málsins. Hv. þm. virtist vera búinn nú þegar að taka ákveðna ákvörðun um, hvar sé sjálfsagt að reisa áburðarverksmiðjuna, og vill láta reisa hana í Þorlákshöfn. Mér dettur ekki í hug að neita því, að komið geti til athugunar, hvaða skilyrði eru þar fyrir hendi, þótt ég viti ekki, hve fljótt gengur með örugga höfn þar. Mér þykir líklegt, að áburðarverksmiðjan komi einhvers staðar á hinu stóra og fagra Suðurlandsundirlendi. Þar eru sjálfsagt góð skilyrði og kannske beztu skilyrði fyrir hendi, og þar er mikill áburður notaður, þó að hins vegar það sé alveg ofmælt hjá hv. 2. þm. Rang., að langmestur hluti tilbúins áburðar sé notaður þar, því dettur engum í hug að halda fram, sem hefur litið í áburðarskýrslurnar. Það má þess vegna ekki koma með slíkar fullyrðingar sem rök fyrir því, hvar áburðarverksmiðjan eigi að rísa. Mig undrar þessar fullyrðingar hv. þm. Ég tel það algerlega rétt í frv., að staðsetja ekki verksmiðjuna, því að við getum gert okkur grein fyrir, hvílík togstreita gæti risið upp milli einstakra þm. um það, hvar verksmiðjuna ætti að reisa, ef ætti að fara að ákveða það nú, en það verður vitanlega að taka það faglega, reikna það út með sérstöku tilliti til, hvernig hægast er að fá raforku og hráefni til verksmiðjunnar o.fl. því viðkomandi, t.d. að taka tillit til, eftir því sem mögulegt er, að þægilegt sé að dreifa áburðinum út um landið. Þetta er vissulega það, sem ber fyrst og fremst að taka til greina, og málið er vissulega ekki svo rannsakað enn, að ég eða aðrir hv. þm. geti fullyrt, að neinn staður sé sjálfsagðari, en annar. Það hefur verið talað um Eyjafjörð í sambandi við Laxárvirkjunina, en nú er búið að tengja hana við Sogsvirkjunina væntanlegu, og tel ég víst, að það samband verði ekki slitið, a.m.k. með þessari stærð af verksmiðju, og geri ég ráð fyrir, að því verði ekki breytt og hún verði reist á hinu svokallaða umráðasvæði Sogsvirkjunarinnar, en þó svo nærri hafnarstað, að það valdi ekki erfiðleikum við dreifingu áburðarins. Þetta fannst mér ég mega til að taka hér fram við 1. umr. málsins. Ég held, að þessu máli sé ekkert gott gert með því að fara að þrefa hér á Alþ. um, hvar áburðarverksmiðjuna skuli reisa. Við verðum að treysta þar á sérfróða menn, sem munu taka allt slíkt til athugunar, þegar hafinn verður undirbúningur að þessum miklu framkvæmdum. Þótt hins vegar það geti verið ósköp eðlilegt, að einstakir hv. þm. setji fram sínar skoðanir og eftirlanganir í þessu efni, þá má það ekki tefja fyrir afgreiðslu þessa mikilsverða máls hér á hæstv. Alþ. Hv. 2. þm. Rang. óskaði eftir, að málinu yrði vísað til iðnn., sem hann á sæti í, en þessu hefur alltaf verið, eins og hæstv. landbrh. tók fram, vísað til landbn. þingsins, og tel ég það í raun og veru eðlilegast, þó að hins vegar það gæti verið rétt, eins og hv. 2. þm. Reykv. minntist á, að eðlilegt væri að fjhn. fengi þetta mál til athugunar. Ef á að fara að vísa slíkum málum sem þessu til iðnn., sem hafa verið hjá landbn., þá væri einnig eðlilegast, að mál eins og síldarverksmiðjumál færu einnig til iðnn., en ekki til sjútvn., en það dettur engum í hug, að slík mál eigi að fara til iðnn. að öðru leyti en því, að hún hefur fjallað um það líka. En það er ekki hægt að segja annað en það spái góðu fyrir málinu hér í þinginu, hvað hv. þm. virðast sækjast eftir því að fá málið í sína n. Það er ósk mín og von, hver svo sem niðurstaðan verður með n., að þetta mál verði rannsakað og undirbúið af fullri alúð og gætni, án þess að inn í það verði sett nokkur hreppapólitík hér á Alþ., og reynt verði að afgr. það í heild án þess.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Rang. harmaði það, að í frv. skyldi ekki vera ákveðið, hvar áburðarverksmiðjuna skyldi reisa. Ég vil taka það fram, að það er með vilja gert að binda það ekki í frv., heldur fela væntanlegri n. eða stjórn verksmiðjunnar að ákveða það á sínum tíma í samráði við atvmrh. Ég skal þó geta þess, að staðsetning var töluvert athuguð af þeirri n., sem falið var að athuga slíkt. Ég átti sæti í þeirri n. Ég gerði þær athuganir með þeirri tilfinningu og ósk, að þær niðurstöður sýndu, að hagkvæmara væri að staðsetja þessa verksmiðju annars staðar en í Reykjavík, vegna þess eins, að mér er ljóst, að fullkomin þörf er að fá meira samræmi í atvinnulíf þjóðarinnar en nú er, þar sem þróunin virðist miða í þá átt, að meginhluti þjóðarinnar ætli að setjast að á einum stað. En eftir að búið var að ræða og rannsaka þetta mál, gat ég ekki neitað þeirri staðreynd; að það sýndi sig, að verksmiðja eins og þessi hlýtur að byggjast á Sogsrafmagni, vegna þess að það er gert ráð fyrir því, að mikill hluti af raforkunni verði næturorka, afgangsorka, sem hvergi er til í eins ríkum mæli og út frá Sogsvirkjuninni eða virkjun, sem hefur yfir að ráða ekki minni raforku en Sogið. Þess vegna komst ég að þeirri niðurstöðu, að það væri heppilegast að staðsetja þessa verksmiðju þar, sem hægt er að ná til Sogsrafmagnsins. Það sýndi sig einnig, eftir nákvæma athugun, að heildarframleiðslukostnaðurinn mundi verða minnstur hér í nágrenni höfuðstaðarins. Er þá t.d. að athuga, að ef verksmiðjan er í nágrenni við stóran bæ, eru meiri líkur til, að hægt sé að komast hjá því að byggja sérstakan bæ fyrir starfsmenn, en það mundi auka stórkostlega útgjöld við þessar framkvæmdir, í staðinn fyrir að geta gripið til manna, sem búsettir eru á svæðinu, eins og gæti komið til mála í nágrenni Akureyrar og Reykjavíkur. En það var hins vegar, eins og ég hef tekið fram, ákveðið að setja ekki neinn ákveðinn stað inn í frv. til þess að losna við togstreitu innan hæstv. Alþ., sem mundi geta orðið til þess að tefja málið um of, og einnig til þess, að væntanleg stjórn eða nefnd gætu athugað það mál til hlítar, ef eitthvað nýtt gæti komið fram, sem breytti hinni fyrri niðurstöðu. Hv. þm. talaði um, að hægt væri að flytja hráefnið hvert sem væri. Það er að vísu rétt, því að það er ekkert annað en vatn og loft og svo rafmagn, en fleira mun þó koma til greina. Hv. 2. þm. Reykv. ræddi aðallega um stóriðju í sambandi við þetta mál, og hans hugleiðingar eru út af fyrir sig alveg réttar. Það er ekki nokkur vafi á því, að við þurfum að taka þau mál fyrir fljótlega og hvernig við eigum að skapa okkar innanlandsatvinnurekstur og útflutningsatvinnurekstur með fossaaflinu og iðjumöguleikum í landinu, og það er stórmál út af fyrir sig, en ég held, að það stangist ekki við þetta frv. Ég hugsaði töluvert um þessa hlið málsins, áður en ég ákvað þá stærð á verksmiðjunni, sem ég legg hér til. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að sá galli væri á meðferð þessa máls, að það væri ekki hugsað samhliða um raforkuframkvæmdina, raforkuþörfina og áburðarþörfina. Þetta er ekki rétt hjá honum, vegna þess að raforkuþörfin, raforkuframkvæmdin og áburðarþörfin er bundin saman í þessu frv. Þær raforkuframkvæmdir, sem fyrir liggur að gera á næstu árum og við verðum að reyna að sjá okkur fært að gera, er fyrirhuguð virkjun á Soginu, sem áburðarverksmiðjustærðin hefur verið sniðin eftir. Hitt er svo annað, hvað stóriðju snertir, það mál höfum við ekki rannsakað enn þá, en ég hef aðeins aflað mér upplýsinga um það, hvað mundi þurfa langan tíma til þess að virkja meginhluta af Soginu, og hef ég fengið þær upplýsingar, að þótt við byrjuðum í dag á slíkum framkvæmdum og undirbúningi væri hraðað eins og hægt væri, þá tæki það að minnsta kosti 10 ár að fullvirkja Sogið, þannig að ef við ættum nú fyrst og fremst að byrja á athugunum og rannsókn í þessu sambandi og síðan á framkvæmdum, þá mundi það taka alltaf 15 ár, þar til komið væri á fót verulegri stóriðju. Og þessar framkvæmdir og verksmiðjur þeirrar raforku mundu kosta um 500 millj. kr., og auk þess mætti búast við, að þyrfti að byggja allstóra borg á þessu svæði, sem hér hefur ekki verið gert ráð fyrir í sambandi við þessa virkjun. Ég held þess vegna, að þetta séu tvö óskyld mál. En aftur á móti ef við nú reisum þá verksmiðju, sem hér er um að ræða, en byrjuðum í dag að rannsaka möguleika fyrir stóriðju, þá mun áburðarverksmiðjan vera langt komin að borga sig, þegar stóriðjuframkvæmdin er orðin að veruleika. Ég er fyllilega sammála hv. 2. þm. Reykv. í því, að við þurfum fljótlega að snúa okkur að því að rannsaka möguleika fyrir stóriðjurekstri í sambandi við fossaaflið á Íslandi, en við getum hins vegar ekki beðið með að reisa þessa verksmiðju, nema okkur til stórtjóns, þangað til þeirri rannsókn er lokið, og við erum svo mikil börn á því sviði, sem að slíkri iðju lýtur, sem eðlilegt er, að ég álit mjög heppilegt fyrir okkur að afla okkur reynslu með þeim byrjunarframkvæmdum að reisa þessa áburðarverksmiðju, sem gert er ráð fyrir með þessu frv. Ég þakka þær undirtektir, sem þetta frv. hefur fengið hér í hv. d. Það má telja það gott fyrirheit um afgreiðslu málsins, að 3 n. þingsins skuli keppast um að fá það til sín. Ég trúi hverri n. sem er fyrir málinu, en ég vil þó heldur leggja til, að málið fari, eins og venja hefur verið, til hv. landbn. Hins vegar vil ég mælast til þess, að hvor n. sem fær málið til meðferðar hafi samráð við iðnn. og þá einnig við fjhn. um þau atriði málsins eins og hér hefur verið bent á.



Herra forseti. Ég hafði búizt við, að hæstv. landbrh. tæki hv. 2. þm. Reykv. á orðinu,ekki viðvíkjandi áburðarverksmiðjumálinu, sem hér er til umr., heldur út af áburðarþörfinni í landinu, sem hann gerði að umtalsefni. Ég tók eftir því, að hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væri hægt að fá nógan áburð fyrir næstu missiri. Mér finnst ekki nóg að kasta þessu fram, ég vil, að hv. þm. geri grein fyrir því hér í hv. d., því að þetta er svo mikið atriði, sem varðar landbúnaðinn, og þar sem það hefur líka verið upplýst af hæstv. landbrh., að ekki muni fást flutt inn til landsins næsta ár nema 1.800 smál. af köfnunarefni, en það er vitanlega of lítið. Ég yrði því þess vegna feginn, ef þetta, sem 2. þm. Reykv. sagði, væri eitthvað annað en bara fleipur út í loftið, og ég vil mælast til þess, að hann geri grein fyrir þessu nánar. Vera má, að hæstv. ríkisstj. geti haft einhver not af þeim upplýsingum, sem hv. þm. gefur í þessu efni. Hv. 1. þm. Skagf. sagði áðan, að það mætti ekki fara út í hreppapólitík með þetta mál og ekki togast um það hér á hæstv. Alþ., hvar eigi að reisa þessa áburðarverksmiðju. Það, sem ég sagði um þetta mál áðan, var það, að ég hefði trú á, að heppilegt væri að reisa verksmiðjuna í Þorlákshöfn, og ég mundi flytja brtt. við frv. um að staðsetja verksmiðjuna þar, nema því aðeins að það kæmu svo sterk rök gegn því, að ég hætti við það af þeim sökum, en hingað til hafa þau ekki komið fram. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að við yrðum að fela það sérfróðum mönnum að segja til um, hvar heppilegast sé að reisa verksmiðjuna. Ég tel mig hafa fengið nokkrar þær upplýsingar, sem styðja þessa skoðun mína, og mun ég halda áfram að afla mér þeirra. Hvað sem annars má um togstreitu um mál segja, þá tel ég það skyldu þm. að þegja ekki hér á hæstv. Alþ. við afgreiðslu mála, ef þeim sýnist hún megi betur fara, heldur láti þeir sína skoðun í ljós, ef þeir hafa sannfæringu um það, að þeir hafi rétt að mæla. En ég skal taka það fram, að það var alls ekki meiningin að fara hér í óeðlilega togstreitu um þetta mál, enda tók ég það fram í upphafi. Mér skildist á ræðu hæstv. ráðh. áðan, að það væri eitt atriði mikilsvert varðandi staðsetningu þessarar verksmiðju að hafa hana nærri Reykjavík, vegna þess að þá væri hægt að losna við að byggja íbúðir yfir starfsmenn verksmiðjunnar. Það má vera, að fljótt á litið geti það talizt heppilegt. En það er ekki heppilegt frá sjónarmiði þeirra manna, sem telja ekki æskilegt, að fólkið haldi áfram að streyma til Reykjavíkur. Það er ekki af óvináttu við Reykjavík, að ég mæli svo, en ég er þeirrar skoðunar, að það sé hollara fyrir okkar þjóðfélag að dreifa fólkinu meira um landið, heldur en að stuðla að því að safna því saman á einn stað, en erum við ekki á þeirri leið einmitt núna? Er ekki svo komið nú, að 2/5 hlutar af þjóðinni eru komnir til Reykjavíkur? Það er þess vegna, að Reykjavík er talin stærsta höfuðborg í heimi miðað við fólksfjölda í landinu. Ef sú þróun á að halda áfram, sem verið hefur síðustu árin, þá er ekki langt að bíða, þar til helmingur þjóðarinnar er kominn til Reykjavíkur, og þá ekki mjög langur tími, þar til 2/3 hlutar þjóðarinnar eru komnir þangað. Hvernig erum við þá á vegi stödd hagsmunalega og menningarlega? Ég hafði búizt við því, að hæstv. ráðh. hefði fram að færa sterkari rök gegn því,að þessi verksmiðja yrði ekki byggð í nágrenni Reykjavíkur, en þau að spara í upphafi að byggja yfir verkamenn, sem eiga að vinna við verksmiðjuna. Það er þá meiningin að halda áfram fólksflutningunum til Reykjavíkur, og það er meiningin að byggja og byggja í Reykjavík, sem óhjákvæmilega styður að því að auka stöðugt fólksflutningana til Reykjavíkur. Hafa stjórnarvöld landsins enn ekki komið auga á þá hættu, sem af því mun leiða? Ég skal ekki um það segja, hvað aðrir hæstv. ráðh. hafa að segja í þessu efni, og það kann líka að vera, að hæstv. landbrh. hafi ekki svo sterka skoðun á þessu, þótt hann hafi slegið þessu fram áðan. Ég vil, að hann endurskoði afstöðu sína í þessu efni, ekki vegna þess, að ekki eigi að styðja viðgang Reykjavikur, heldur til að koma í veg fyrir, að fólkið af landsbyggðinni haldi áfram að þjappast hér á þennan eina stað.



Ég sé ekki ástæðu til að segja mörg orð út af þessari langloku hv. 2. þm. Rang. út af staðsetningu áburðarverksmiðjunnar. Ég hef engu slegið föstu um stað fyrir verksmiðjuna. Það er látið óákveðið, eins og það var á sínum tíma með sementsverksmiðjuna. Ég geri ráð fyrir, að þeir, sem um þetta mál fjalla, geri sér grein fyrir, hvar verksmiðjan verði bezt sett bæði fjárhagsog atvinnulega fyrir hana sjálfa, hvar sé heppilegast að hafa hana vegna flutningskostnaðar við áburðarframleiðsluna og einnig þjóðfélagslega. Ég slæ engu föstu um það, hvort hún skuli verða nálægt Reykjavík, austur í Þorlákshöfn eða annars staðar. Það geta margir staðir komið til greina, og ég geri ekki ráð fyrir, að hv. 2. þm. Rang. sé sá páfi, að hann geti komið með neinn óskeikulan úrskurð, hvar verksmiðjan verði bezt sett. Hann var að minnast á, að ef verksmiðjan væri sett í námunda við Reykjavík, þá mundi fólk fyrir það halda áfram að streyma til Reykjavíkur. En gæti ekki verið, að þegar þar að kæmi, yrðu atvinnuskilyrðin þannig fyrir þann fjölda, sem hingað er kominn, að það þyrfti að skjóta einhverjum nýjum fótum undir atvinnulíf hér, til þess að fólk geti lifað hér án þess að efna hér til stórkostlegrar atvinnubótavinnu? Allt þetta verður að athuga, þegar tími er kominn til,og læt ég bíða að ræða um það nokkru frekar. Það hefur víst farið fram hjá mér, sem hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að hægt væri að tryggja nógan áburð næsta sumar, ef eftir því væri leitað. Hann spurði einnig um, hvað gert hefði verið til að tryggja landinu nógan áburð. Það er þá það, að strax eftir nýár var sendiherra Íslands í New York skrifað og hann beðinn að beita sér fyrir því, að Ísland fengi tiltölulega stærri kvóta í áburðarverzluninni, en verið hefði áður, og var tilfærð sérstaða Íslands í þessu efni. Þetta bar þegar þann árangur, að í stað þess að víða hefur verið lækkað áburðarmagn við önnur lönd, þá var það hækkað við Ísland úr 16 í 18 þús. tonn. Þetta létum við okkur ekki nægja, heldur fengum við Björn Jóhannesson til að semja greinargerð fyrir áburðarþörf okkar, sem var rökstudd með því, að ræktunin væri svo ný hjá okkur, að ekki væri hægt að bera þörf okkar saman við fyrirstríðsárin og það ástand, sem væri hjá öðrum þjóðum, þar sem löndin væru þrautræktuð. Magnús Magnússon, sem er fulltrúi í sendiráðinu, var hér á ferð. Hann tók við skýrslu Björns Jóhannessonar og hefur unnið síðan að því að fá áburðarkvótann hækkaðan. Nú kom bréf frá honum fyrir 2–3 dögum. Hann hefur haldið þessum málaleitunum áfram. Málið er ekki útkljáð, en verður haldið áfram. Þessi staður er svo að segja eini staðurinn, sem þýðir að snúa sér til, því að áburðinum er úthlutað öllum frá einum og sama stað, þar sem allir áburðarframleiðendur heims hafa skrifstofu til að skipta áburðinum. - Auk þess hefur verið snúið sér til Noregs og beðið um enn þá meira af áburði, en við höfum fengið þaðan hingað til. Ég skal ekki segja, hvað út af því kemur, en hv. þm. má vita, að allt verður gert, sem hægt er, til að tryggja landinu nægan áburð. Þetta er sú skýring, sem ég vil gefa út af þessari fyrirspurn hv. þm.



Það gleður mig, að hæstv. atvmrh. skuli a.m.k. ganga inn á það, að sjálfsagt sé að taka til athugunar og rannsaka þessar hugmyndir, sem ég kom með um stóriðju á Íslandi, en hann kvartaði undan því, að tíminn væri dýrmætur og ef við færum nú að undirbúa slíkar stórframkvæmdir, þá tæki það allt of langan tíma. Það hefði verið æskilegt, ef hæstv. stj. hefði séð þetta dálítið fyrr. Í mínum brtt. við frv. til. l. um fjárhagsráð 1947 lagði ég til, að þetta yrði höfuðverkefni fjárhagsráðs. Brtt. hljóðaði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsráð skal undirbúa sem aðalverkefni sitt uppkomu stóriðju í landinu á grundvelli ódýrrar raforku og skal því leggja höfuðáherzlu á að láta fara fram nauðsynlegar undirbúningsrannsóknir og tilraunir, til þess að hægt verði á árabilinu 1950–55 að reisa slík raforkuver, er geti framleitt orkuna ódýrast og svo mikla, að hún nægi jafnt til sköpunar stóriðju hér sem til rekstrar vel rekins landbúnaðar og fiskiðju. Skal hvort tveggja athugað til hlítar: að reisa stærstu vatnsvirkjunarstöð, er völ sé á með tilliti til framleiðslu mikillar ódýrrar orku, sem og að hagnýta gufuhverina og jarðhitann í framleiðsluþarfir. Sérstaklega ber fjárhagsráði að sjá um, að viðkomandi ríkisstofnanir láti rannsaka til fulls virkjunarskilyrði við Urriðafoss í Þjórsá. Þá skal ráðið annast rannsóknir á því, hverjum greinum stóriðju sé vænlegast að koma hér upp, bæði til framleiðslu fyrir innlendan markað (svo sem áburðarverksmiðju) og til útflutnings, og skulu í því sambandi einnig rannsakaðir möguleikar til innflutnings til þess að vinna úr hér, svo og vinnslu hvers konar efna úr sjó.“ Allar þessar tillögur voru kolfelldar af hæstv. ríkisstj. og fylgjurum hennar. Það var fellt, að láta fjárhagsráð fyrst og fremst rannsaka og undirbúa áætlanir um stóriðju á Íslandi, og ég er hræddur um, að fjárhagsráð hafi lítið unnið að þessu. Síðan er liðið hálft annað ár. Það er alveg eins og með togarana. Hæstv. stj. lætur tímann líða án þess að gera neitt. Svo kemur hún nú og segir, að það sé að tefja málið, ef á að fara að rannsaka það. Samt segir hæstv. ráðh., að rétt sé að rannsaka þetta mál nú, en það var hæstv. stj. ekki til í þá. Um það þýðir nú ekki að sakast, það er tapaður tími. En mig langar til að tala við þá, sem segja, að það þurfi að taka 10–15 ár að koma upp stóru raforkuveri og áburðarverksmiðju. Það þykir mér undarlegur hlutur. Það er auðvitað hægt að láta það standa yfir 20–30–50 ár með þeim seinagangi, sem er hér á hlutunum, en að það sé ekki tæknilega kleift að koma þessum framkvæmdum í kring á skemmri tíma en 20–15 árum, það þykir mér undarlegur hlutur. En fyrst hæstv. ráðh. vill láta þessar n. fjalla um málið, þá má ræða þá hlið betur síðar. Ég held, að það þurfi þá ekki að ræða málið miklu nánar nú. Ég vona, að n. rannsaki þessar hugmyndir, og svo má ræða málið nánar við 2. umr. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Rang. minntist á, að ég hefði sagt, að það væri hægt að útvega nógan áburð nú, þá tók ég eftir, þegar hæstv. atvmrh. gaf sína skýrslu, að reynt hefði verið að afla nógu mikils áburðar, með hverjum hætti það var gert. Aðaltilraunin var sú, að ákveðinn diplomatískur starfsmaður hjá sendiráðinu í Washington talaði við menn á skrifstofu þar vestra, sem úthlutaði öllum áburði heimsins. Er hæstv. stj. viss um, að allri áburðarframleiðslu heimsins sé ráðstafað gegnum þessa skrifstofu? Hefur hæstv. stj. gert ráðstafanir til að reyna að fá áburð keyptan hjá öðrum þjóðum, sem eru stórir áburðarútflytjendur? Mér er kunnugt um, að Sovétríkin framleiða mikinn áburð og flytja hann út í stórum stíl.  Það má einnig á það benda, að Vestur-Þýzkaland framleiðir nú þegar mikið af áburði. Það má mikið vera, ef ekki er hægt að fá samninga við Þjóðverja um slíkan útflutning, þó að nokkur skortur sé þar á áburði nú á þessu ári. Það fer eftir því, hvað mikil viðskipti við höfum við þessar þjóðir, en bágt á ég með að trúa því, að ekki sé hægt að útvega þessi 2–3 þús. tonn, sem við þurfum, ef verzluninni væri hagað með það fyrir augum að ná í það. Ég veit, að hæstv. ráðh. vill gefa skýrslu um þær tilraunir, sem hafa verið gerðar til að kaupa þennan áburð. Mér þætti vænt um að fá upplýst, hvaða tilraunir hafa verið gerðar til að fá þennan áburð keyptan hjá Sovétríkjunum, en ég er hræddur um, að það hafi verið látið nægja að tala við þessa einu skrifstofu í Bandaríkjunum. Annars álít ég það undarlega pólitík hjá Bandaríkjunum, að úthluta Íslandi svo litlum áburði. Ég veit, að það er sérstök pólitík, sem Bandaríkin fylgja með því að takmarka áburðarsölu til Evrópu. Það er til þess að minnka kornframleiðslu þessara landa, svo að samkeppnin við Ameríku verði þar minni. En hér á Íslandi er engu slíku til að dreifa. Íslendingar framleiða ekkert korn, svo að áburðarútflutningur hingað verður ekki til að auka samkeppnina á kornmarkaðinum við Bandaríkin eða Kanada, svo að það er aðeins af skriffinnsku, ef ekki er gengið inn á þessa málaleitun Íslands. Ég álít, að ef áburðarverzlun á Íslandi væri frjáls, væri hægt að útvega þann áburð, sem þarf. En meðan stj. einokar áburðarverzlunina, er hægt að segja við bændur: Það er ekki hægt að fá þetta. En svo má deila um það hér í þinginu, hvort þetta hefði ekki verið hægt með því að stjórna landinu öðruvísi eða með því að gefa verzlunina frjálsa. Út af orðum hv. 1. þm. Skagf., núverandi hæstv. forseta, vil ég segja það, að ég hef reynt að gera samninga fyrir Íslands hönd, og ég hef getað sannað með staðreyndum, að það hefur verið hægt að gera slíks samninga. Það þýðir því ekkert að koma með það fram fyrir þm., að það sé ekki hægt að gera slíka samninga. Ég hef sýnt, að það er hægt, og ég álít, að það ætti eins að vera kleift með áburð eins og aðrar vörur.



Ég vil aðeins skýra hv. þm. frá því, að ég fékk þessar upplýsingar, hvað langan tíma tæki að fullvirkja Sogið, frá raforkumálastjóra, sem hefur verið beðinn um þessar upplýsingar. Um þá stofnun, sem úthlutar áburðinum, vil ég taka það fram, að hún er stofnsett af Sameinuðu þjóðunum, og ég veit ekki betur en að Rússar séu í henni líka. Það hefði því ekki verið hægt að ganga fram hjá þeirri stofnun.