Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta er mál, sem í raun og veru gæfi tilefni til mjög ýtarlegra umr., ef ætti að taka þetta nákvæmlega fyrir. Mér virðist nú, að það sé a. m. k. rétt að byrja með því, ef menn vilja athuga þetta mál vel, að gera sér nokkra grein fyrir, hvaða þættir það eru í hinu opinbera lífi og ríkisafskiptum, sem sérstaklega er lagt til í þessari þáltill. að nema burt. Hér hafa hv. 1. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv..rætt hvor frá sínu sjónarmiðinu um það, hvernig þessi þátttaka í ríkisrekstri sé til komin og hvort opinberu afskiptin eða einstaklingsreksturinn hafa sýnt sig sem betra fyrirkomulag hér á landi. Ég held, að nauðsynlegt sé að bæta nokkru við þær hugleiðingar um það, til hvers hin opinberu afskipti hafa verið stofnuð, í hverra þágu þeim hafi verið komið á, og alveg sérstaklega þá opinberu afskiptin af verzluninni og að nokkru leyti af samvinnurekstrinum. Þegar menn athuga það, þá fara menn e. t. v. að skilja dálítið betur, hvernig á því standi, að það eru aðeins vissar tegundir af ríkisíhlutun og ríkiseftirliti, sem hv. 1. þm. Reykv. leggur til, að burt verði numdar, en aðrir þættir ríkiseftirlits og ríkisrekstrar eru í þáltill. hans látnir standa óhreyfðir. Þegar ríkið byrjaði hér á landi afskipti af rekstri einstaklinga, og sérstaklega af verzluninni, þá er nokkurn veginn ljóst, hvers vegna ríkið gerir það. Það hefur verið rakið hér áður af hv. 4. þm. Reykv. viðkomandi genginu og síðan viðkomandi gjaldeyrinum og þar með, hvernig gefið hefur verið tilefni til þessa heildareftirlits, sem nú á sér stað viðvíkjandi viðskiptum, innflutningi og útflutningi. - En í hverra þágu hafa þessi afskipti orðið? Ég held, að við þurfum að athuga það fyrst, hvernig hefði verið haldið áfram, ef þessi afskipti hefðu ekki orðið, hvernig sú kapítalistíska þróun hefði haldið áfram og gengið fyrir sig hér, að sá sterkasti í viðskiptalífinu hefði sigrað. Það er sú eðlilega þróun í kapítalistísku þjóðfélagi. Allstórir hringar hefðu risið upp um innflutninginn og útflutninginn. Samvinnufélög landsmanna hefðu fengið að njóta þess styrkleika, sem þau höfðu. En það sem gerzt hefur, er, að þjóðin hefur verið stöðvuð, og í stað þessarar þróunar hefur verið haldið nokkuð aftur á bak hvað snertir tækniþróun. Það hefur verið komið upp svo og svo mörgum fyrirtækjum, sem leyft hefur verið að halda áfram vegna þess, að valdhafarnir hafa viljað leyfa það, en ekki af því, að það hafi sýnt sig, að þau hafi getað staðizt í baráttunni. Þannig hefur ríkið verið notað meira og minna til spillandi afskipta og til þess að skapa ýmsum fyrirtækjum sérstöðu í viðskiptalífinu. Og í heildsalastéttinni hefur fjölgað stórkostlega á Íslandi á þessum tíma. Verzlunarstéttin, kaupmanna- og heildsalastéttin, er miklu fjölmennari en hún var og tekur til sín miklu meira starfslið í þjóðfélaginu, en þegar þetta kerfi var sett upp. En á hvern hátt hefur þessu verið haldið við? Það hefur verið fjölgað í verzlunarstéttinni þannig, að gefin hafa verið út innflutningsleyfi til þess að halda einstaklingum og fyrirtækjum uppi, og þessi leyfi fyrir innflutningi hafa þýtt alveg ákveðinn gróða til handa þessum fyrirtækjum. Mér hefur oft dottið í hug í sambandi við þessa þróun það, sem átti sér stað í aðalsstéttarfyrirkomulaginu í gamla daga. Það var þannig á fyrri hluta aðalstímabilsins, að þessir höfðingjar börðust sín á milli um réttinn yfir bændunum til þess að arðræna þá. Og konungsvaldið og ríkisvaldið létu það afskiptalaust. Og þessi hlunnindi lágu að miklu leyti í höndum þeirra höfðingja, sem sterkastir voru. Hins vegar, eftir að konungsvaldið fór að styrkjast, tók það upp þá aðferð að gera þessa höfðingja að lénsmönnum. Það voru mynduð lén, þar sem höfðingjarnir fengu vissa landshluta til þess að drottna yfir og arðræna bændur á því svæði og til þess að nota jarðirnar á því svæði til þess að safna auði. Það hefur raunverulega gerzt hið sama hér á verzlunarsviðinu. Þeirri baráttu, sem átti sér stað milli heildsalanna og stórkaupmannanna áður, sem knúði þá til þess að sýna þann dugnað, sem í þeim bjó, - og sú keppni gat orðið þjóðfélaginu til framfara á vissu sviði - þessari samkeppni var hætt. En í staðinn var skapaður eins konar lénsaðall, stórkaupmannastétt, sem fær aftur af hálfu ríkisvaldsins ávísun á að græða svo og svo mikið á viðskiptum við landsmenn. Þau innflutningsleyfi og gjaldeyrisleyfi, sem þessum mönnum eru veitt, eru beinar ávísanir eins og afhentir peningar, ávísanir á gróða, sem hefst fyrir þessar ávísanir, enda ganga þau oft kaupum og sölum. Það er búið með afskiptum ríkisvaldsins á viðskiptasviðinu að skapa þá þróun, að kaupmannastéttin, sem einu sinni barðist í frjálsri samkeppni - eins og höfðingjarnir á aðalsmannatímabilinu -, er orðin að eins konar lénsmannastétt, sem fær af hálfu ríkisvaldsins úthlutað svo og svo miklu af leyfum til þess að græða á fólkinu. Þetta fyrirkomulag hefur alla ókosti einokunar í verzlunarmálum, en enga af hennar kostum. Þá ókosti, að það eru stundum kannske yfir 200 fyrirtæki, sem fengin eru þessi einokunarleyfi í hendur, án þess að hafa þann kost, sem leiðir af því, að einn eða fáir hafa innflutninginn á hendi, eða það er ríkið, sem tekur þetta í sínar hendur, því að í síðara tilfellinn sparar þetta fyrirkomulag í öllum rekstrinum. Og það fyrirkomulag, sem er, verður til þess, að það er haldið niðri þeim möguleika, sem fólkið annars hefði til þess að gera verzlunarsamtök sín sterk og voldug. Og það er eftirtektarvert í þeim till., sem hv. 1. þm. Reykv. er með hér, að það er ekki lagt þar til, að breytt verði þessum afskiptum ríkisins. Ríkið einokar líka undir sig allan útflutninginn og leyfir ekki einstaklingum eða þeirra frjálsu samtökum að reyna, hver duglegastur er að selja vörur erlendis. En ríkið gefur aftur á móti þetta vald í hendur einstökum mönnum eftir á. Það er því haldið niðri öllum þeim kostum, sem einstaklingsframtakið í verzlunarmálum kynni að hafa, en ekki notaðir neinir af þeim kostum til þess að halda verzlunarmálunum í góðu horfi í höndum ríkisins. Hér í till. er ekki snert við því að afnema þetta ríkiseftirlit, sem ég hef hér gert að umtalsefni, né heldur eftirlit ríkisins með útflutningi á íslenzkum afurðum og með innflutningnum. Þetta einokunarvald á að halda áfram, og landsmönnum á almennt að vera það bannað að skapa sér frjáls samtök á þessum sviðum og beita þeim samtökum til þess að selja sínar vörur sem bezt erlendis og til þess að kaupa sínar vörur við sem hagfelldustum kjörum frá útlöndum. En þetta verzlunarófrelsi, sem þarna á sér stað, er undirstaða undir þeim dýrleika varanna, sem verzlunarfyrirkomulagið á Íslandi skapar. En aftur á móti, samtímis því sem ríkið á að viðhalda því valdi, sem þessi nýi lénsaðall hefur, þá á - eftir till. hv. 1. þm. Reykv. - að fara að draga úr ríkisrekstri og ríkiseftirliti á öðrum sviðum. Og á hvaða sviðum? - Nú skulum við athuga, hvernig ríkisrekstur er til kominn hér á Íslandi, eins og sá, sem á sér stað, þar sem eru síldarverksmiðjur ríkisins og þess háttar. Er stofnun síldarverksmiðja ríkisins sósíalistískt fyrirbrigði og fyrirbrigði, sem stafar af því, að sósíalisminn sé svo sterkur á Íslandi, að hann hafi knúið fram ríkisrekstur á þessu sviði? Það var í raun og veru ekki horfið að því að stofna þetta fyrirtæki af því, að sósíalismahreyfingin hafi átt sinn þátt í því. Það er annar hlutur, sem hér kemur til. Ef okkar þjóð ætlar að lifa við sambærileg lífskjör og aðrar þjóðir, verður hún að nota tækni nútímans á þann skynsamlegasta hátt sem unnt er. Og skynsamlegasti hátturinn á þessu sviði, sem ég nefndi nú síðast, er stórrekstur með sem allra fullkomnustum vélum, sem gefur, miðað við mannaflið, sem allra mest afköst. Og svo er á mörgum sviðum fleirum en þessu. Slíkur stórrekstur í okkar þjóðfélagi getur oft ekki átt sér stað nema með því móti, að það sé ein einasta verksmiðja, sem hefur með reksturinn að gera, eða ef um fleiri verksmiðjur er að ræða, þá sé það einn einasti aðili, sem slíkt rekur. Það er smæð okkar þjóðfélags, sem knúð hefur fram ríkisrekstur á ýmsum sviðum, þar sem aðrar þjóðir, þar sem öðruvísi stendur á, þurfa þess ekki. Það eru því þjóðfélagslegar ástæður, sem gert hafa það að verkum, að ríkisrekstur á ýmsum sviðum hefur verið óhjákvæmilegur hjá okkur, hvernig sem menn líta á ríkisrekstur almennt. En deilan í þessum efnum hlýtur að verða um það, í hverra þágu hann er hagýttur. Það að ríkisrekstur sé tekinn upp, án þess að verkalýðurinn hafi völd í þjóðfélaginu, skapar þann möguleika, að slíkur ríkisrekstur geti orðið verkfæri í hendi auðmannastéttarinnar í viðkomandi landi, enda tek ég eftir því í þeim till., sem hér liggja fyrir í þáltill., að það gengur eins og rauður þráður þar í gegnum till., að þar, sem fyrst og fremst er lagt til, að athugaðir verði möguleikar á að leggja niður ríkisrekstur, þá eru það þau fyrirtæki, þar sem einstaklingsreksturinn getur sópað rekstrinum til sfn í stað þess, að þjóðfélagið haldi honum áfram. Nú skal ég ekki neita því, að oft sé mjög mikið til í þeirri gagnrýni á þeim ríkisrekstri, sem á sér stað hjá okkur. Það er á vissan hátt eðlilegt. Það sést strax, að það er eðlilegt, þegar við athugum, hvernig þessi ríkisrekstur er til kominn. Við lifum í þjóðfélagi, þar sem gengið er út frá því, að aðalaflið, sem knýr menn til að vinna, séu eiginhagsmunir. Það er möguleiki eigendanna til þess að græða fé, sem er hreyfiaflið í kapítalistísku atvinnulífi. Aftur á móti í þjóðfélagi, þar sem umhyggja fyrir velferð fjöldans er hreyfiaflið í atvinnulífinu, þar verða þær vinnandi stéttir það fjölmennar í þjóðfélaginu, að þær geta haft slíkt eftirlit með slíkum rekstri, að þeim, sem hafa stjórn á þessum rekstri, haldist ekki uppi annað, en að miða hann við hag fjöldans. Nú hefur ákaflega mikið af þessum rekstri hjá okkur lent í skriffinnskustjórn. Það er embættismannastjórn á þessum rekstri hjá okkur, þar sem hlutirnir eru látnir ganga ár eftir ár þannig, að reynt er að koma þessari pólitísku samábyrgð á milli flokkanna, til þess að þeir standi alltaf hver með öðrum, þegar um stjórnmálafl er að ræða, til þess að hindra gagnrýni á slíkum rekstri, þegar um hana væri að ræða. Og slíkur ríkisrekstur er því ákaflega erfiður vegna þeirrar skriffinnsku, sem þar er um að ræða, og vegna vöntunar á gagnrýni. En ríkisrekstur þarf að vera háður gagnrýni, til þess að hægt sé að reka hann í þágu fólksins eins og mögulegt er. Svo er annar ríkisrekstur, sem er voldugastur í okkar þjóðfélagi, en er ekki komið inn á í þessum till., sem hér er um að ræða, sem þó mætti gagnrýna. Og það er rekstur seðlabankanna í landinu, ríkisrekstur þeirra þjóðnýttu banka - öll bankastarfsemin, sem er ríkisrekstur og er helzta og sterkasta valdið í öllu fjármálalífi þjóðarinnar, vald, sem beinlínis er beitt og rekið fyrir auðmannastéttina í landinu, fyrir þá, sem eiga peninga í landinu sem heild, en samt með þeim skriffinnskuaðferðum, að hvað eftir annað verður til skaða fyrir þjóðfélagið. Það er ekki minnzt á þennan ríkisrekstur í till., sem hér liggur fyrir. Hvers vegna? E. t. v. vegna þess, að menn viðurkenna, að það sé ekki haganlegt að láta það vald, sem felst í stjórn bankanna, vera í höndum annarra en ríkisins. En ef slíkar stofnanir ættu að verða reknar með hag fjöldans fyrir augum, þá þyrfti að gerbreyta um stefnu í þessum efnum. Nú hefur það verið stefna seðlabankans að hækka vexti í landinu og gera ráðstafanir til þess að þeir fái sem hæsta vexti, sem lána fé sitt á svörtum markaði utan bankanna. Þetta hefur verið gert, þó að það hafi verið til stórtjóns fyrir atvinnulífið. Það hefur kostað harða baráttu hér á Alþ., að sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn fengi stofnlán með 2% vöxtum. Hins vegar hefur bankapólitíkin verið rekin þannig, að það er eins og það sé samsæri bankanna og peningamannanna í Reykjavík um að stöðva atvinnulífið. - En það er ekki komið inn á þessa íhlutun ríkisins í þessari þáltill. Fundarhlé. Ég var kominn þar, sem ég ræddi um ríkisreksturinn og hvaða ástæður væru til þess, að hann væri hér í svo ríkum mæli, og taldi, að orsakanna væri ekki fyrst og fremst að leita til þess, að áhrifa sósíalista hefði gætt svo mjög, heldur hins, að af því að þjóðin er smá, þá þurfti hún, til þess að nýta tæknina og taka upp stórrekstur, að hafa oft og tíðum aðeins eitt fyrirtæki í hverri grein. Annað er það, að þjóðinni hefur þótt hættulegt að láta einstaklinga eða fyrirtæki þeirra ráða stórum fyrirtækjum. Dæmi um það eru síldarverksmiðjur ríkisins, ef fyrirtæki einstaklinga ætti að stjórna þeim. Það eru því almennar þjóðfélagslegar ástæður, sem gert hafa ríkisbúskap óhjákvæmilegan hér á mörgum sviðum þjóðlífsins. Leiðir þetta aftur af sér mikla skriffinnsku, og kannske er það oft undir tilviljun komið, hvernig rekstur þessi gengur, en út af ádeilu hv. 1. þm. Reykv. á ríkisrekstur almennt, þá vil ég benda honum á, að á sviðum, þar sem einstaklingsframtakið gat notið sín, þá varð hið opinbera að koma til og bjarga þjóðinni, og á ég við það, þegar rætt var um kaupin á nýsköpunartogurunum, því að þá kom fram hjá togaraeigendum, að þeir voru á móti því að leggja í kaupin á þeim tíma, og þá var það fyrir frumkvæði hins opinbera, að keyptir voru 30 togarar, og þá fyrst áttaði einstaklingsframtakið sig á því, að þarna var stigið gott og þýðingarmikið spor. En þótt þarna tækist vel til, þá skal ég viðurkenna, að afskipti hins opinbera takast ekki nærri alltaf jafnvel, eins og t. d. í stjórnartíð hv. 1. þm. Reykv., þegar þáv. atvmrh., Vilhjálmur Þór, samdi um kaupin á Svíþjóðarbátunum, sem var að ýmsu leyti mjög óheppilega gert, og sýnir þetta, að hinu opinbera geta verið mislagðar hendur eins og einstaklingunum, en stærstu skrefin fram á við í atvinnulífi Íslendinga síðustu 5 árin hafa verið stigin vegna þess, að framtak hins opinbera hefur verið nógu sterkt, en nú er svo komið, því miður, að í stað framtaks hjá hinu opinbera er komið afturhald. Þá ætla ég að minnast nokkrum orðum á afstöðu bankanna, en á hana var ekki minnzt í framsöguræðu hv. 1. þm. Reykv., en þeir eru þó mjög stór ríkisfyrirtæki, og vald seðlabankans er svo mikið, að stjórn hans getur mótað allt okkar atvinnulíf, og því miður hefur stjórn Landsbankans sýnt það, að hún hefur stjórnað með hag peningamannanna fyrir augum, en hagsmunir atvinnuveganna eru fyrir borð bornir. Landsbankinn hefur alltaf sótzt eftir því að hafa vexti af útlánsfé sem allra hæsta, en fyrir heilbrigt atvinnulíf er það lífsskilyrði, að vextir séu lágir og að hægt sé að fá lán til langs tíma. Fyrir stríð var verið að drepa útgerðina með þeirri vaxtapólitík, sem Landsbankinn rak, og með því var dregið úr atvinnulífinu og þjóðin gerð fátækari en þurfti. Það kostaði líka gífurlega baráttu að fá vextina lækkaða, t. d. þegar lögin um stofnlánadeildina voru sett, en í baráttunni við bankavaldið hefur núv. ríkisstj. alveg gefizt upp, og Landsbankinn hefur aftur fengið að hækka sína vexti. Sækir nú mjög í sama horfið og fyrir stríð, þar sem bankinn, auk þess að hækka vextina, knífar lánin svo mjög til atvinnuveganna, að þeir stöðvast meira og minna. Það getur verið, að stjórn bankans reki hann eins og einstaklingur rekur gróðafyrirtæki, en það er engan veginn heilbrigt sjónarmið að reka þjóðbankann svo, að hann gefi gífurlegan gróða, heldur á að reka hann með tilliti til þess, að til sé nóg fé í atvinnulífinu, og allir vita, hvað vextirnir eru þýðingarmikið atriði fyrir atvinnulífið. Ég hygg, að Landsbankinn hafi rekið pólitík, sem hefur orðið til þess að draga úr okkar atvinnulífi, og mér er ekki örgrannt um, að stundum sé hann rekinn í samræmi við hagsmuni ríkustu þegna þjóðfélagsins, t. d. varðandi húsabyggingar. Hér er fjöldi manna að reyna að byggja yfir sig, og verkamenn og aðrir efnalitlir menn geta þetta, ef þeir fá lán til ca. 40 ára og orðið þannig smátt og smátt húseigendur. Ef Landsbankinn væri rekinn með hagsmuni almennings fyrir augum, eins og ætlazt verður til af ríkisstofnun, þá mundi hann reyna að hjálpa hinum efnaminni þegnum í þessari viðleitni, og hefur Alþingi sýnt vilja sinn í þessu efni með því að setja hvað eftir annað lög, sem miða að þessu. Hins vegar, þrátt fyrir yfirlýstan vilja Alþingis, þá hefur stjórn Landsbankans farið alveg öfugt að, og afleiðingin af þessu hefur orðið sú, að lögin hafa raunverulega verið numin úr gildi, þar sem bankinn hefur raunverulega neitað um nauðsynleg lán til þessara efnaminni manna, sem svo hafa neyðzt til að selja hús sín einstökum peningamönnum. Bankinn hefur þannig skapað lánsfjárkreppu, sem kemur niður á þeim fátækustu, og sést af þessu, að þetta ríkisfyrirtæki er svo rekið, að það féflettir hina efnalitlu til ágóða fyrir þá auðugu. Þetta minntist hv. 1. þm. Reykv. ekki á, en þarna kem ég aftur að spurningunni: Í hverra þágu er ríkisrekstrinum beitt? Er það í þágu fjöldans eða hinna ríku? Án þessa mælikvarða þýðir raunar lítið að deila um ríkisrekstur. Þetta sama kemur fram í atvinnulífinu, og hæstv. viðskmrh. minntist á hlut, sem vert er að athuga. Hann sagði, að betur hefði mátt búa að fiskiðjuveri ríkisins, enda er það alkunnugt hneyksli, hvernig að því hefur verið búið. Landsbankinn hefur neitað því um lán og viðskiptanefnd neitað því um möguleika á því að fá lán erlendis. Af opinberri hálfu er því komið í veg fyrir, að það geti fengið lán og búið svo um sig, að það sýni góða afkomu. Það er samspil milli þeirra, sem þarna ráða málum, og þeirra, sem vilja, að fiskiðjuverið fari á hausinn og verði selt einstaklingum. Hér er um að ræða ríkisafskipti, sem miða að því að koma fiskiðjuverinu í hendur auðmanna, þar sem ekki er staðið við vilja Alþingis um að tryggja því lán. Hér á Alþ. hafa verið samþ. lántökur til ýmissa slíkra fyrirtækja, en þegar til framkvæmdanna kemur, þá eru sjónarmið Landsbankans vægast sagt oft bókhaldsleg, og á hann það til að hindra, að lán séu veitt samkv. lögum. Ég vil minna á það, sem ég sagði ekki alls fyrir löngu við umr. í Nd., þegar ég sýndi fram á, hvernig fé stofnlánadeildarinnar hefði minnkað úr 100 millj. kr. niður í 85 millj. kr., því að þegar borgað er inn af togurunum, tekur Landsbankinn allt það fé í seðladeildina og eyðileggur tekjumöguleika stofnlánadeildarinnar. Í frv. mínu um þetta efni er gert ráð fyrir því að breyta þessu, þannig að stofnlánadeildin fái að halda sinum 100 millj. og fái gróðann af því, sem borgað er inn af togurunum, sem mætti svo nota til uppbyggingar atvinnulífsins, en þetta frv. hefur ekki náð fram að ganga vegna þess, að Landsbankinn er á móti því. Hann vill fá peningana til sín til þess að lána þá aftur út á hærri vöxtum. Í Landsbankanum ríkir sjónarmið gróðans í stað þess sjónarmiðs að stjórna með hag almennings fyrir augum. Þess vegna er auðséð á því, hvernig þetta mál er lagt upp, að þar, sem afskipti hins opinbera eru harðvítugust í þágu auðmannastéttarinnar, að þar má halda þeim við og það má reka skemmdarstarfsemi gagnvart einstökum ríkisfyrirtækjum til þess að koma þeim á hendur einstaklinga. Ef þetta mál er krufið til mergjar, er einsætt, að breyta þarf starfsaðferðum frá því, sem nú er. Ríkisbúskapurinn hjá okkur er gallaður, og honum fylgir ægileg skriffinnska. Ég hef þegar rætt um einkasölurnar, eins og áfengisverzlunina, tóbakseinkasöluna og viðtækjaverzlunina. Hvað eftir annað hafa verið gerðar ályktanir um að sameina þessi fyrirtæki undir eina stjórn til að spara starfsmannahald, og hvað eftir annað hefur verið talað um að nota tækifærið, þegar einhver forstjórinn hætti. Nú fyrir skömmu fór forstjóri tóbakseinkasölunnar frá, og maður skyldi nú ætla, að Sjálfstfl. hefði viljað nota tækifærið og sameina tóbakseinkasöluna og áfengisverzlunina undir eitt. En það var ekki gert. Og hvers vegna? Það var vegna þess, að Sjálfstfl. þurfti að koma að sem forstjóra manni, sem var á hans vegum. Þetta er dæmi um það, hvernig ríkisafskiptin eru framkvæmd. Ef prívatmaður hefði rekið þessi fyrirtæki, þá hefði hann sameinað þau, svo að reksturinn kæmi praktískar út, en þarna var tækifærið notað til þess að koma pólitískum vandamanni að. Nú er að forgöngu sjálfstæðismanna rætt um eftirlit með rekstri ríkisstofnana, en það er ekki minnzt á að sameina þetta. Svo er komið og sagt, að ríkisreksturinn sé ómögulegur. En það heilbrigða er að miða hann við hagsmuni fjöldans, í stað þess að misnota hann í þágu auðmannastéttarinnar. Viðvíkjandi afskiptum ríkisins af innflutningnum og útflutningnum kemur það ekki fram í till., hvort hv. þm. vill afnema þau, en hann segist hafa sagt að hann vildi afnema innflutningshöftin. En hann hefur ekki lagt til, að útflutningshöftin verði afnumin. Þau höft voru sett, eftir að stríðið byrjaði, og miðuð við styrjaldarástand. Síðan hafa þau verið látin haldast, þó að nokkurn veginn venjulegir tímar væru komnir, og með þau er farið þannig, að það er ein deild í stjórnarráðinu, er hefur með alla útflutningsverzlunina að gera. Í Noregi hafa einstaklingar fengið tækifæri til að ryðja braut fyrir afurðirnar erlendis, en hér er það útilokað. Það eru ekki einu sinni verzlunarsamtök, sem hafa með þetta að gera, heldur er það aðallega einokað af stj., með þeim afleiðingum, að sífelldar deilur eru um það, hvort selt hafi verið fyrir það verð, sem hægt var að fá, og landsmenn geta ekki séð, hver fer með rétt mál og hvaða möguleikar eru fyrir hendi. Þessi höft er ekki minnzt á að afnema. Annars er erfitt að skilja, hvernig á að afnema innflutningshöftin án þess að afnema útflutningshöftin. Mín skoðun á þessum málum er sú, að raunverulega sé um tvennt að gera, ástandið, eins og það er nú, er ófært. Annað er að stíga eitt spor áfram og þjóðnýta innflutnings- og útflutningsverzlunina. Við sósíalistar fluttum í fyrra till. um, hvernig það væri helzt framkvæmanlegt, en þær fundu ekki náð fyrir augum þingsins. Hitt er að stíga eitt spor aftur á bak og lina á höftunum. Í stað þess, að n. ákveði innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, er með löggjöf hægt að banna innflutning á vissum vörum. Þá verða engar undanþágur eða deilur um gjaldeyri. En ég verð að segja það, að það, sem næst kemst verzlunarfrelsi, er till. sú, er nú er til umr. í Nd., að úthluta leyfum til einstaklinganna. Hvernig var þetta í gamla daga, fyrir 1914, því að svo langt verðum við að fara aftur í tímann í leit að frjálsri verzlun? Ef maður átti peninga, gat hann keypt fyrir þá vörur hér eða erlendis og borgað þær með íslenzkum seðlum án þess að spyrja neinn um leyfi. Það, sem kæmist næst þessu, væri að úthluta leyfunum til einstaklinganna. Leyfin yrðu með því móti það, sem peningaseðlarnir voru áður, og giltu gagnvart þeirri vöru, sem flutt væri inn. Það væri sama stig og fyrir 1914. Það kæmist næst verzlunarfrelsi, meðan kaupgetan út á við er ekki í samræmi við kaupgetuna innanlands. En hvernig stendur á því, að Sjálfstfl. vill ekki þessa leið? Í Sjálfstfl. eru tvær stefnur í þessu máli, önnur sú, að leyfunum sé úthlutað til sérréttindaaðals, hin, er m. a. hæstv. forseti Sþ. fylgir, er sú að afhenda leyfin smásöluverzlunum. Þarna er deila um það, hvort heildsalarnir og S.Í.S. eða smásalarnir eigi að fá leyfin. En það, sem kemst næst verzlunarfrelsi, er að afnema höftin, afnema, að ein stofnun veiti einstaka mönnum forréttindi, og láta fólkið sjálft fá leyfin. En Sjálfstfl. er á móti slíku. Ég held því, að það komi einkennilegir hlutir út, ef þetta mál er krufið til mergjar. Það virðist sem Sjálfstfl. og heildsalarnir séu hræddir við verzlunarfrelsi og minnkuð afskipti ríkisins. Fyrst utanríkisverzlunin er ekki þjóðnýtt, er heilbrigðast að lina á höftunum, því að núverandi ástand skapar bara sérréttindastétt og hindrar frjáls samtök á verzlunarsviðinu. Hins vegar þarf að koma betri skipan á ríkisreksturinn og gera skynsamlegar ráðstafanir til þess að færa hann saman og sameina mörg fyrirtæki í eitt. Það er undarlegt, er við höfum innkaupastofnun, að slík stofnun skuli ekki keppa við S.Í.S. og heildsalana, heldur aðeins flytja inn fyrir ríkið. Það er mikil þörf heilbrigðrar gagnrýni í þessum efnum, en það er ekki það, sem býr bak við þessa till., heldur er að því stefnt að ná ríkisrekstrinum undir sérréttindastétt á verzlunarsviðinu. Það nær ekki nokkurri átt. Ef um einokun er að ræða, á hún að vera í höndum ríkisins. Mér þætti gaman að heyra, hvort hv. flm. vildi vera með því að fella niður höftin á útflutningsverzluninni, sem sett voru vegna stríðsins, og gefa einstaklingsframtakinu með því meira frelsi til þess að leita markaðar fyrir afurðir okkar. Þar sem við viljum byggja á einstaklingsframtakinu, er rétt að gefa því lausari tauminn, en ríkisrekstrinum eigum við ekki að sleppa, þar sem hann er æskilegur, þótt ekki sé þar allt eins og helzt yrði kosið, heldur reyna að bæta hann. Tökum t. d. innflutninginn. Ef núverandi fjárhagsráð, viðskiptanefnd og skömmtunarskrifstofa væru skipuð dugandi mönnum með verzlunarþekkingu, gætu þessar stofnanir annazt öll innkaup til Íslands án heildsalanna og S.Í.S., og jafnvel S.Í.S. eitt mundi fara langt með þetta. Hins vegar er það svo nú, að fyrir utan þetta bákn fást 200 heildsalar í Reykjavík og starfslið þeirra við innflutninginn og auk þess S.Í.S. Allir þessir aðilar eiga undir ríkisskrifstofurnar að sækja, og framtak einstaklinganna er lamað af bákninu, sem veitir leyfin, bæði á verzlunarsviðinu og öðrum sviðum. Sá tvöfaldi kostnaður, sem af þessu leiðir, liggur eins og mara á þjóðinni, og deilur um, hvort hægt væri að losna við hann, hafa verið einn höfuðþáttur í íslenzkum stjórnmálum. Við sósíalistar álítum þjóðnýtinguna spor áfram og höfum barizt fyrir henni, en það hefur staðið í sama farinu. Ríkisbákninu er við haldið og einstaklingsframtakinu líka, en fjötruðu og lömuðu einstaklingsframtaki. Það má segja, að við höfum bæði þjóðnýtingu og kapítalisma, og þjóðin stendur ekki undir þessu, það er að sliga hana. En allt, sem kemur fram hjá stj., miðast við að halda þessu ástandi. Við vitum, hvað þessu veldur. Heildsalastéttin hindrar heilbrigða lausn á þessum málum, af því að hún vill ekki sleppa sérréttindum sínum. Nú sýnist mér, að það, sem felst í till., sem hér liggur fyrir, sé, að þessi stétt vilji seilast inn á ný svið og notfæri sér í því skyni að ýmsu leyti réttmæta óánægju. Hv. flm. klykkir út með því, að þjóðin lifi yfir efni fram og skerða þurfi hlut almennings. Ef lækka á gengið eða halda vísitölunni fastri, þá er hann ekki á móti ríkisrekstri. En þegar hv. 1. þm. Reykv. segir, að þjóðin lifi yfir efni fram, verður manni á að spyrja, hverjir það séu, og í hvaða tilliti. Þjóðin er ríkari af milljónamæringum, en nokkur önnur þjóð í veröldinni. Það er að lifa yfir efni fram að ala 200 menn, sem eiga milli 500 og 600 millj. kr. Það er að lifa yfir efni fram að láta slíkt safnast saman hjá fáum einstaklingum. Tekjuskiptingin gefur til kynna, að auðsöfnunin sé gífurleg hjá þeim ríkustu, og það er vissulega að lifa yfir efni fram að viðhalda slíkri yfirstétt. Það er lítill efi á því, að það er sjúkleg ofrausn, svo að notuð séu orð, sem hv. 1. þm. Reykv. heldur upp á, ekki sízt er það hefur í för með sér, að fjármagn og vinnuafl dregst frá framleiðslunni. En meðan gróðamöguleikarnir eru mestir í verzluninni í skjóli innflutningshaftanna, streymir fjármagnið til verzlunarinnar. Þetta er vandamál, sem við höfum átt að stríða við í áratugi, og það verður ekki leyst nema með því að taka verzlunina í hendur ríkisins, eins og síma, hafnir, rafmagn o. fl. Það þarf að loka þessari atvinnugrein fyrir einstaklingsframtakinu, en gefa því frjálsari hendur á öðrum sviðum. En þetta hefur verzlunarstéttin ekki viljað ganga inn á og Alþ. ekki heldur. Með umr. um þetta mál er í raun og veru stofnað til umr. um alla þá pólitík, sem rekin hefur verið í landinu, um það vald, sem heildsalarnir eru í okkar þjóðfélagi og um það ópraktíska fyrirkomulag að viðhalda einstaklingsrekstrinum, samtímis því sem hann er heftur á öllum sviðum með íhlutun ríkisvaldsins. Við búum við það versta úr báðum þeim þjóðfélögum, sem um er að ræða, einstaklingsrekstrarins og ríkisrekstrarins, og það er því ekki von, að vel fari. Hins vegar kom það fram, því meira sem leið á ræðu hv. 1. þm. Reykv., að fyrir honum virðist vera aðalatriðið gengislækkun, vísitölubinding og slíkt. Og þó að það komi ekki fram í till., virtist það vera stefnan, sem allt ætti að miða við. Þá var ekkert við það að athuga, að frjálsræði einstaklingsins væri skert. Vísitölubindingin er einhver sú harðvítugasta árás, sem gerð hefur verð á samningafrelsið. Með henni voru allir gildandi samningar milli verkalýðsfélaganna og atvinnurekenda settir úr „funktion“. Þegar barizt er fyrir því að draga úr afskiptum ríkisvaldsins, virðist sem sjálfsagt væri að afnema þetta, en hv. 1. þm. Reykv. þykir sjálfsagt, að þessu sé við haldið. Ég fæ ekki betur séð en ætlunin sé að viðhalda því, sem er auðmönnunum til góðs, en verkamönnunum til tjóns, og ef till. nær fram að ganga, eigi að taka ný svið undir einstaklingsframtakið, en viðhalda höftunum á útflutningnum, og ég tók ekki eftir því, þó að hv. flm. minntist á að afnema innflutningshöftin, að hann gerði það að neinu aðalatriði, og ekki gerir Sjálfstfl. það að neinu atriði. Fyrir þinginu er eitt mál, sem miðar í þessa átt, till., er var til umr. í Nd. í dag, en Sjálfstfl. er á móti henni. Það er sjálfsagt að vísa till. til n., en þar munu verða umr. um hana, er skapa deilur um alla pólitíkina í landinu.



Herra forseti. Þessari till. var útbýtt í Sþ. 4. febr., og hafa farið fram umr. um hana nokkrum sinnum síðan. Fyrst framsöguræða hv. flm. .................................. þ. e. sjálfur reksturinn. Þetta eru þá dylgjur þær, sem ég á að hafa haft um málið, eftir því sem hæstv. ráðh. segir. Nú vildi ég spyrja: Teldi hann það ekki brot á embættisskyldu minni sem form. hv. fjvn., þegar mér var sent slíkt ákæruskjal, að stinga því undir stól? Ég held, að hv. fjvn. sé sammála um, að það hefði verið freklegt brot af mér, þegar ég hefði tekið við gögnum slíkum, ef ég hefði stungið þeim undir stól. Og hún hefði talið það brot að láta ekki hæstv. ríkisstj. vita eða þá Alþ. síðar, ef hún vildi eigi sinna þeim. Ég get þó sagt hæstv. ráðh., að erindið vakti svo mikla undrun í n., að við urðum hissa, því að því fylgdi 10 mánaða gamalt afrit af bréfinu, og þá hafði ekkert verið gert í málinu af hendi hæstv. ráðh. En af því að ég vildi ekki gera það að opinberu máli, fékk ég alla meðnm. mína til að láta ekkert uppi um það og m. a. sjálfa stjórnarandstöðuna. Og mér þykir vænt um, að hún gerði það ekki að blaðamáli, en ég efast um, að flokkur hæstv. ráðh. hefði ekki gert það, ef hann hefði haft slík gögn í höndum. Ég er ekki viss um, að hann hefði gert það, sem stjórnarandstaðan gerði þó, og úr því að hæstv. ráðh. fann ástæðu til að hreyfa málinu, þá þótti mér sjálfsagt að láta Alþ. vita, hver gögn það voru, sem við fengum á sínum tíma til n.

Eru það fjárlög, sem við erum að ræða um?

Nei, það er vegna þess, að hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði borið á sig sakir. Og e. t. v. er það ekki óviðkomandi sérleyfisbifreiðunum, hvort fyrirtæki er rekið á þann hátt, að blandað er saman fjárhag einstaklinga og ríkissjóðs eða hins opinbera. Það er e. t. v. ekki aukaatriði fyrir það mál. Hv. fjvn. fékk þessi gögn og sendi þau síðan til hæstv. ráðh. þ. 16. des. s. l., með stuttu bréfi, svo hljóðandi - með leyfi hæstv. forseta: „Fjárveitinganefnd sendir yður hér með, herra samgöngumálaráðherra, afrit af gögnum, sem send hafa verið til nefndarinnar í sambandi við rekstur áætlunarbifreiða, og biður yður góðfúslega að senda sér umsögn yðar um málið með öllum nauðsynlegum upplýsingum. Einkum og sér í lagi óskar nefndin að fá upplýst, hvort það sé raunverulegt, að vinna sú, sem hér er talið, að hafi verið framkvæmd, hafi verið færð sameiginlega á vinnuskýrslu hjá póststjórninni, og hve háa upphæð sé hér um að ræða í sambandi við þessi viðskipti, ef þau hafa átt sér stað. Svar óskast hið allra fyrsta.“ Hæstv. ráðh. veit, að hann svaraði þessu aldrei bréflega, en lét póststjórnina svara með langri skýrslu og með vottorðum og undirskriftum þeirra, sem sakaðir voru. Ég veit ekki, hvort n. hefði svarað, ef ábyrgðin hefði ekki verið lögð á herðar hv. fjvn., hvort málið ætti að ganga áfram. Ef hæstv. ráðh. hefði verið búinn að láta framkvæma sérstaka rannsókn, þá hefði n. ekki haft ástæðu til að gera þetta. Hann sagði jú: „Ég læt taka fasta mennina, sem ásaka.“ Það er sannarlega of þung ásökun borin á embættismenn ríkisins, til þess að hæstv. ráðh. hafi rétt til að láta málið falla niður. Ég vil ekki vera dómari í þessu máli. Skýrslur sanna ekkert. Það er ráðuneytisins að gera út um þetta, en ekki fjvn. Og svara ég þessu ekki frekar, nema tilefni gefist til. En ég vænti þess, að hæstv. ráðh. sýni þann drengskap að viðurkenna, að ásakanir hans á mig hafa ekki við nein rök að styðjast. Þá mun ég ræða ýmis önnur atriði, er snerta þetta mál. Hann minntist á, að það væri ekki fyrir stefnu sósíalismans, að ýmis þeirra fyrirtækja væru rekin á ábyrgð ríkisins, enda hefðu Alþfl. og Sósfl. ekki nægilegt þingfylgi til að koma á slíkum rekstri. Og svo var að skilja á hæstv. ráðh., að eitthvað yrði nú betur hert á hnútunum og m. a. komið á stofn landsverzlun, ef þeir hefðu það.  Síldarverksmiðjur ríkisins eru eitt stærsta fyrirtækið. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið gert af illri nauðsyn. Er það rétt? 

Hvernig tókst það?

Að vísu með áfalli, en ríkið borgaði það bara ekki. Þessi maður var þó valinn til þessa verks, og verksmiðjurnar urðu dýrari. Var ekki toppstöðin reist með áfalli? Þó stóð að byggingu hennar maður eins og Steingrímur Jónsson. Ég er ekki að verja gerðir fyrrv. atvmrh. En þessi rök verða eigi tekin gild, þegar sagt er, að ríkisrekstur sé hagkvæmari, en einstaklingsrekstur. Þá vil ég benda á annað atriði. Hvaða aðstaða er sköpuð þessum sömu einstaklingum? Hafa þeir sömu skattfrelsisfríðindi? Síldarverksmiðjur ríkisins hafa ekki borgað einn einasta eyri. Afskriftin hefur ekki verið eins hröð og slitin á vélunum. Þegar illa gengur, er komið til Alþ. og beðið um fé og aðstoð. En er um einstakling er að ræða, þá er reiknaður allur skattur, og hann verður sjálfur að bjarga sér, þegar illa gengur. Hann verður að berjast við að greiða niður og leggja í varasjóð. Og bankarnir koma og heimta tryggingar. Og þetta þykir ekki aðstöðumunur. Þá er rétt að minnast á bæjarútgerð Hafnarfjarðar, sem er talið ágætt dæmi um, að ríkið eigi að reka útgerð. Jafnvel þótt hæstv. ráðh. sé hraustur maður, held ég, að hann ætti að veigra sér við að fara út í það mál. Veit hann ekki, að bæjarútgerðin greiddi ekkert, því að hún átti ekkert til? En allir aðrir urðu að greiða, fyrirtækin Venus, Júpíter o. fl., og einstaklingar urðu að standa undir bæjargjöldunum í Hafnarfirði.  Nú, þá er það Landssmiðjan. Hún hefur verið rekin síðan 1935. Þá voru hér einnig Héðinn og Hamar. Hvernig er útkoman svo? Héðinn og Hamar þenja sig út og borga millj. kr. til bæjarfélagsins og í svo ríkum mæli, að Héðinn var hæsti skattgreiðandi á landinu á s. l. ári. En á sama tíma er Landssmiðjan rekin með stórkostlegu tapi. Hún hefur byggt að vísu, en ekki getað greitt niður, svo að nokkru nemi, heldur stendur í skuldum, svo að ríkissjóður hefur alltaf orðið að hlaupa undir bagga. Það var einu sinni lagt á hana útsvar. En hve mikið hefur komið inn af því? Ekkert. Þá er það Fiskiðjuver ríkisins. Hvers vegna er það sett upp í Reykjavík, og af hverju var það yfirleitt reist? Það var alveg sama bjartsýni ríkjandi þar og með rekstur Hafnarfjarðarferðanna. Menn sögðu, að allir útgerðarmenn o. fl. hefðu sótzt eftir að reisa slíkt hús. Og menn tóku fé til þessa, sem þeir höfðu vafasama heimild til. En þegar sá sjóður er þurr orðinn, er krafizt fjár úr stofnlánadeildinni. Síðan er farið í bankana, og nú er það svo skuldum hlaðið, að það getur ekki staðið sjálft undir rekstrinum. Og engum einstaklingi hefði dottið í hug að byggja á þessum grundvelli. Nú liggur ekki annað fyrir þessu fyrirtæki, en að selja það eða borga til þess stórar fjárfúlgur úr ríkissjóði, og verið getur, að þar komi. Síðan vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvaða fyrirtæki hafa grætt fé? Jú, það er áfengisverzlunin og tóbakseinkasalan. Hvaða samkeppendur eru þar? Engir. Hvaða takmörkun á verðlagi? Engin. Það væri lélegur braskari, sem ekki gæti þénað í sömu aðstöðu. Nú, það er áburðarsalan og grænmetisverzlunin. Og ekki er það landssíminn. Ef gert er yfirlit, þá hefur hann þénað annað árið, en tapað hitt. Og það er ekki póstsjóður, sem hann hefur byggt fyrir. Hverjir fleiri hafa grætt? Þyrill, jú. En það var ill nauðsyn, sagði hæstv. ráðh. Ég vil benda á, að árið 1943 var lagt fram frv. á Alþ., þar sem stj. er gefin heimild til að taka að sér alla olíuflutninga kringum landið. Ég man ekki betur, en hæstv. ráðh. væri með því. En vegna harðskeyttrar baráttu var sett inn í l., að heimildin væri takmörkuð við 1 ár. Aldan er öll á þá leið, að allt er tekið af einstaklingunum og flutt yfir á ríkið. Hæstv. ráðh. mun sjá, að það eru allt önnur kjör fyrir þá, sem eru í samlagsfélögum, eða bæjarfélögin. Alþ. er að þvinga allt frá einstaklingunum yfir á hið opinbera. Og svo segir hæstv. ráðh., að þetta sé gert af illri nauðsyn. Það er ekki verið að snúa við sannleikanum í þessum málum! Ég veit ekki betur en ráðh. vilji láta sín haftasjónarmið ná svo langt, að fólki sé bannað að fara úr landi, þó að upplýst sé, að slíkt er brot á mannréttindaskrá sameinuðu þjóðanna. Í viðskiptamálum er stefna þessa ráðh.sú að fjölga stöðugt nefndum og ráðum til að torvelda allt athafnalíf. Og þó að menn vilji gera eitthvað eða sjái einhverja möguleika, þá verður að sækja um leyfi og fá uppáskriftir, en það tekur í flestum tilfellum svo langan tíma, að öll tækifæri eru glötuð, þegar leyfin eru loksins fengin. Þessi haftapólitík er líka alveg að drepa okkar þjóðfélag, en það virðist þessi hæstv. ráðh. ekki sjá, því að í stað þess að greiða eitthvað úr allri þessari flækju, þá verður hann æfur af reiði, þegar Alþingi neitar að veita ótakmarkað fé til nefndanna og ráðanna. Og ég átti ekki von á öðru frekar en að hann segði þá þegar af sér, þó að úr því yrði nú ekki. Fyrir stríðið var þetta á sama veg, - eða hvernig var búið að Óskari Halldórssyni, þegar hann vildi stofna til stórrekstrar í síldarvinnslu? Jú, þá mátti auðvitað ekki brjóta prinsipið, að ríkið skyldi annast þennan rekstur, og sama var sagt við beiðni um verksmiðju á Patreksfirði, þó að leyfi fyrir vélum til hennar fengist með þeim fyrirvara, að um karfaverksmiðju væri að ræða, en síðan hefur þessi verksmiðja malað gull í höndum einstaklinga og ríkið haft af henni meiri tekjur, en af sínum stóru verksmiðjum. Það mætti nefna mörg dæmi um það, hvernig ríkið hefur komið í veg fyrir, að einstaklingar réðust í stórrekstur, og gert hinum, sem staðið hafa að góðum rekstri, erfitt fyrir. Og við nánari athugun á því, hvernig búið hefur verið að einstaklingunum, undrar engan, sem málunum er kunnugur, þó að ríkið yrði að taka við ýmsum rekstri, sem það undir öðrum kringumstæðum hefði getað losnað við, og ríkissjóður þá um leið getað losnað við tapið, sem af þeim rekstri hefur leitt. Ég vil þá minnast nokkuð á þær leiðir, sem ráðh. minntist á til úrbótar. Bæði ráðh. og 4. þm. Reykv. lýstu yfir, að gengisfall mundu þeir eða þeirra flokkur ekki geta fallizt á, nema öll önnur sund væru lokuð. Ég man ekki eftir, að ráðh. hafi fyrr lýst því yfir, að hann gæti fallizt á gengisfall, ekki einu sinni þó að öll önnur sund væru lokuð. Út af þessum ummælum ráðh. vildi ég leyfa mér að spyrja hann, hvaða sund hann sér önnur opin til að komast út úr því öngþveiti, sem nú ríkir. Ég veit ekki betur en Alþ. með sínum 52 þm. sé búið að sitja á rökstólum í allan vetur án þess að finna nokkrar útgöngudyr. - Hv. 4. þm. Reykv. lýsti því yfir áðan, að stefna Alþfl. hefði ráðið í dýrtíðarmálunum, enda hefur það líka komið fram í málgagni flokksins. En hvað kostar þessi stefna í dýrtíðarmálunum þjóðina? Í fjárlagafrv., eins og það var lagt fyrir af fjmrh., var gert ráð fyrir 33 millj. kr. til dýrtíðarráðstafana, en með þessari stefnu, sem Alþfl. telur sína stefnu og hæstv. viðskmrh. og 4. þm. Reykv. mæla fyrir, mun ekki veita af 76 millj. Telur hæstv. ráðh. í alvöru, að þetta sé einhver leið út úr ógöngunum? Ég er sannfærður um, að ráðh. veit, að þetta er engin leið, og annaðhvort hefur hann ekki kynnt sér málin eða hann segir vísvitandi rangt frá. Það hefur verið reiknað út, að gengisfall muni að líkindum vera léttasta leiðin, enda sennilega eina færa leiðin eins og nú er komið. Þó að hún sé alls ekkert æskileg og betra, að það ástand, sem gerir hana nauðsynlega, hefði ekki skapazt, þá verður að sætta sig við orðinn hlut og láta vítin sér að varnaði verða. Og það mætti segja mér, að þegar Alþfl. hefur hug til, þá fallist hann á að fara þessa leið, enda hefur hann með stefnu sinni unnið mest til þess, að gengisfall er nauðsynlegt. Ég ræddi þessi mál 1946 og benti þá á hættuna, ef þessari stefnu, sem ráðið hefur, væri fylgt, og sömuleiðis að afleiðingarnar mundi leiða til þess, að ekki yrði hægt að borga víxilinn nema með gengisfalli, enda kemur stöðugt betur í ljós, að þessi skoðun mín var rétt, og á eftir að sýna sig enn betur, ef ekki verður breytt um stefnu. Sú kauphækkunaralda, sem reið yfir 1946, hlaut að hafa alvarlegar afleiðingar fyrir íslenzku krónuna, því að eins og ég sagði þá og segi enn, getur engin þjóð greitt hásetum á skipi 40–50 þús. kr. á ári með 100 daga fríi nema hluta gengi sitt í marga parta. Og þessi kauphækkun var því eitt skrefið til gengisfalls, sem ráðh. vill ekki viðurkenna fyrr en öll sund eru lokuð, eins og hann sagði sjálfur. Ég skal svo ekki ræða þetta frekar nú, þó að margt mætti segja um þetta mál og mikil nauðsyn sé á að leysa fjötrana af atvinnulífinu. Ég veit, að margir hafa trú á opinberum rekstri og berjast fyrir þeirri trú sinni, en ég er dálítið undrandi yfir jafngreindum mönnum eins og hæstv. ráðh. og 4. þm. Reykv., að þeir skuli vera að berja höfðinu við steininn, þegar þeir sjá afleiðingarnar og hvert stefnir. Ég teldi þá meiri menn, ef þeir viðurkenndu villu sína og legðu spilin á borðið og stokkuðu upp, og það geta þeir verið vissir um, að með auknu frjálsræði fyrir einstaklingana verða fleiri útgöngudyr út úr öngþveitinu.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég ætlaði ekki að taka aftur til máls, nema sérstakt tilefni gæfist, og nú hefur þm. Barð. gefið fullkomið tilefni, þar sem hann hefur flutt allmargar ásakanir á mig og mína stefnu. Þessi hv. þm. hóf sitt mál með því að segja, að ég hefði flutt hér fáránlega ræðu, fulla af blekkingum og röngum fullyrðingum. Ég hirði ekki að svara slíkum slagorðum, því að þau dæma sig sjálf, en hins vegar vil ég víkja nokkuð að þeim orðum, sem hann beindi sérstaklega til mín. Aðaltilefnið til þessara ásakana virðist hafa verið það, sem ég sagði um afskipti mín af sérleyfisferðunum, en forsaga þess máls er sú, að form. fjvn. hafði komið með aðfinnslur og aðdróttanir í minn garð í fjárlagaræðu sinni. Ég var því miður ekki viðstaddur, þegar þessi ræða var flutt, og hef ég því ekki annað en blöðin til að styðjast við. Eins og ég gat áðan, þá þykir mér leitt að hafa ekki annað en Þjóðviljann sem heimild, þó að hann virðist hér hafa hermt rétt.

Eins og endranær.

Nei, þvert á móti. - Aðalásakanirnar voru þær, að ég hefði notað póstsjóð og líklega sérstaklega orlofsfé í heimildarleysi til að kaupa bíla á sérleyfisferðir, sem ríkið rekur. Ég mótmælti þessu og vil enn endurtaka þau mótmæli. Þegar ákveðið var, að ríkið tæki að sér sérleyfisferðir, 1944, átti 1. þm. Reykv. meðal annarra sæti í ríkisstjórn. Það má því með nokkrum rétti segja, að hann sé upphafsmaðurinn að þessum rekstri - og að minnsta kosti á hann meiri þátt í stofnun hans en ég. Í l. um þetta var ákveðið, að póststjórnin skyldi hafa með þetta að gera, en ekki ákveðið nánar, hvar fé skyldi fengið. En auðvitað þarf fé, þó að engar sérstakar ráðstafanir væru um það gerðar. Nú hafði póstsjóður yfir allmiklu fé að ráða, eða yfir 100 millj. Það var bæði fé, sem í umferð var vegna póstávísana, fyrir seld frímerki og orlofsfé, sem þó er varla meira en 6% af sjóðnum. Einhver lítill hluti af þessu fé var svo notaður 1944 til að kaupa bíla á sérleyfisleiðina Akureyri-Reykjavík. Þetta varð þó á engan hátt til þess, að póststjórnin stæði ekki við allar sínar skuldbindingar. Þannig var málum háttað, þegar ég tók við rn., sem þessi mál heyra undir. Síðar, þegar ríkissjóður tók að sér Hafnarfjarðarferðirnar, varð að kaupa marga bíla og þurfti til þess allmikið fé. Þetta fé var tekið að ¼ úr póstsjóði, en hitt fengið annars staðar að láni, og það má ef til vill telja það vítavert, að ekki skyldi allt féð fengið annars staðar. En hins vegar get ég ekki séð, að það sé á nokkurn hátt vítavert, þó að póststjórnin hafi notað þetta fé, sem póstsjóður hafði handbært, úr því að hún tók að sér reksturinn á annað borð. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að ræða þetta atriði frekar. Það getur hvor haldið sinni skoðun. Ég held því fram, að þessi hv. þm. hafi ekki haft heimild til þeirra aðdróttana og brigzlyrða, sem hann notaði við 2. umr. fjárl., og ég mótmæli algerlega þeirri staðhæfingu, að hér hafi verið um sérstakt orlofsfé að ræða. Og sömuleiðis mótmæli ég því sem tilhæfulausu, að þetta fé hafi ekki verið tekið af nauðsyn, því að sú sérleyfisleið, sem ég var viðriðinn, þegar ríkið tók að sér reksturinn, þ. e. Hafnarfjarðarleiðin, var tekin vegna þess, að sérleyfishafar neituðu að halda áfram rekstrinum nema þeir fengju 10 ára samning, en l. um sérleyfin heimiluðu ekki að veita þau nema til 3 ára, sem síðar var þó hækkað í 5 ár. Það var því ekki mögulegt fyrir ríkisstj. að veita leyfið til 10 ára á því stigi málsins, og þar af leiðandi varð ríkið að taka við þessum rekstri. Þá sagði þm., að ekki hefði liðið langur tími frá því, að ríkið tók við rekstrinum, þar til fargjaldið hefði verið hækkað. Þetta er rétt, en af hverju? Sannleikurinn í málinu var sá, að gamlir og ófullkomnir vagnar höfðu verið notaðir á þessum leiðum, og var brýn nauðsyn á að fá nýrri og betri vagna. Þetta var það, sem sérleyfishafar treystu sér ekki til með sama fargjaldi. Þegar svo ríkið keypti nýja vagna, var ekki nema eðlilegt, að fargjaldið hækkaði, og það hefur alls ekki hækkað nóg til, að reksturinn beri sig, eins og hann þyrfti að gera. Það er heldur ekki mjög óeðlilegt. Á síðustu 2 árum hefur ríkissjóður krafizt stöðugt nýrra skatta af þessum rekstri, bæði hefur gúmmí og benzín hækkað mikið og auk þess hefur söluskattur verið lagður á fargjöldin. Allt þetta veldur því, að reksturinn hefur stöðugt orðið dýrari og erfiðari síðan ríkið tók við honum. Aðstaðan hefur ekki versnað fyrir atbeina annarra en Alþ. Og mér er kunnugt um það af viðtali við stjórn félags sérleyfishafa, að það er mikið þess vegna, sem þeir hafa talið sig ekki geta haldið áfram rekstrinum án þess að fá að hækka sín fargjöld. Þess vegna tel ég, að þótt afkoma sérleyfisbifreiða ríkisins hafi ekki verið það góð sem æskilegt hefði verið á undanförnum tveimur árum, þá sýni það ekki, að haldið hafi verið verr á málum þar en hjá einstaklingum í svipuðum tilfellum, nema síður sé, því að útkoman á þessum árum hjá einstaklingum hefur af þeim óviðráðanlegum ástæðum orðið lakari, en gera hefði mátt ráð fyrir annars, vegna aukinna álaga á þessa starfsemi af hálfu Alþ. - Hv. 1. þm. Reykv. vildi halda því fram, að þetta fyrirkomulag á akstrinum væri af minni hálfu vegna þess, að ég hefði og minn flokkur alveg sérstaka tilhneigingu til þess að skerða rétt einstaklinga. Ég vil ekki orða þetta svona, því að það hefur aldrei flögrað að mér út af fyrir sig, að ég vildi gera neitt til þess að skerða rétt neins einstaklings til þess að gera honum bölvun sérstaklega. En það, sem fyrir mér og mínum flokki vakir, er ekki að skerða rétt neins einstaklings út af fyrir sig bara vegna þess verknaðar í sjálfu sér, heldur aðeins að tryggja rétt almennings gagnvart einstaklingunum. Það er það, sem vakir bæði fyrir mér og Alþfl. við setningu ýmissa þessara laga og framkvæmd ýmissa þessara hluta, sem hv. þm. Barð. og hv. 1. þm. Reykv. eru svo illir út í. Það er vegna þess, að þetta skefjalausa og óhefta einstaklingsframtak má ekki leika lausum hala til þess að hagna einstaklingum, eftir því sem þeim líkar bezt, það er það, sem gerir það að verkum, að þeir eru svo illir út í þessi afskipti ríkisins af atvinnurekstri. Ég tel, að með sérleyfisakstrinum, sem ríkissjóður hefur komið á fót, hafi verið unnið merkilegt starf til þess að skaffa almenningi betri farkost. Það má leita um landið þvert og endilangt til þess að finna betri bíla og aðbúnað og fyrirgreiðslu, en er hjá sérleyfisakstri ríkisins, sem er vegna þess, að ýmis ríkisfyrirtæki eiga að hafa og hafa hugfast, að þau eru fyrst og fremst til þess að veita einstaklingum í þjóðfélaginu þjónustu, en ekki fyrst og fremst til þess að græða fé. - Hv. þm. spurði á einum stað í sinni ræðu: Hvaða ríkisfyrirtæki hafa grætt? Hann svaraði þessu sjálfur að nokkru leyti og nefndi einkasölurnar sumar, sem hefðu grætt. Og svo nefndi hann aðrar einkasölur, sem hefðu ekki grætt, heldur hefði stundum verið tap á rekstri þeirra. Þetta getur vel verið rétt. En þessar einkasölur og ýmis önnur fyrirtæki ríkisins eru sett á stofn út frá mismunandi sjónarmiðum. Fyrirtæki eins og áfengisverzlunin og tóbakseinkasalan eru sett á stofn til þess að afla ríkissjóði tekna, og þau hafa líka grætt, ekki neina smámuni, heldur tugi milljóna á hverju ári. Og þó man ég það langt aftur í tímann, að það kostaði mikil átök að fá tóbaksverzlunina og áfengisverzlunina úr höndum einstaklinga yfir á hendur ríkisins. Svo eru til önnur fyrirtæki, sem sett eru á fót af hálfu ríkisins beinlínis til þess að þjóna almenningi, án þess að meiningin sé fyrst og fremst að græða á þeim fyrirtækjum, svo sem grænmetisverzlun ríkisins og áburðareinkasalan o. fl. fyrirtæki, sem eru sett á stofn af hálfu ríkisins til þess að veita landsmönnum ákveðna þjónustu. Og þessi fyrirtæki hafa mörg verið rekin vel og veitt landsmönnum sína þjónustu, en án þess að hafa grætt, og sum þeirra hafa stundum verið rekin með tapi, af því að það hefur þá verið vægar farið að um verðlag í stofnununum, en raun bar siðar vitni um, að mætti, til þess að stofnunin gæti borið sig, en meiri áherzla lögð á hitt, að þau gætu verið það, sem þau áttu að vera fyrir þjóðina. Hv. þm. sagði, að það væri óverjandi hjá mér að hafa ekki beðið um fé úr ríkissjóði til þessa sérleyfisaksturs, en tók sig reyndar á síðar, að það væri komið annað viðhorf nú, þar sem væri búið að brúka svo og svo mikið fé og yrði að leggja annað málborð á hlutina en hefði verið gert í upphafi, þegar þetta fyrirtæki var stofnað. Ég sagði við fjárlagaumr. nú á dögunum, að ég hefði fengið það út úr ræðu hv. þm., sem mér hefði ekki verið ljóst áður, að hann teldi - og kannske telja það fleiri þm -, að ekki væri rétt, að póstsjóður legði fé í þetta fyrirtæki. Og ef svo ætti ekki að vera, þá er ekki um annað að ræða nú, en að setja þetta beint á fjárl. En eins og þetta var gert, með beinum framlögum úr póstsjóði, því hefur verið haldið áfram síðan, og að því hefur aldrei verið fundið fyrr en nú. Ef það var rangt þá, þegar það var fyrst gert, þá er það rangt nú að leita ekki til ríkissjóðs beint og biðja um fé til þessa fyrirtækis. En ég vænti þess, að hv. þm. Barð. segi ekki, að það sé annað viðhorf nú en var þá, og að hann styðji það a. m. k. með sínu atkv. í þinginu. Ég veit ekki, hvort ég mundi fara með þetta í fjvn., því að ég hef ekki meir en svo góða reynslu af því að bera mín mál upp þar. Ég býst við að spyrja þennan hv. þm. kannske ekki um það, heldur bera það upp í þinginu. Og ég býst við, að þeir hv. þm., sem eru á móti því að láta póstsjóð lána þetta fé, verði þá með því, að fjárveiting verði heimiluð á fjárl. til þess að draga úr þessum lánum póstsjóðs til rekstrarins. Hv. þm. Barð. kom hér með annað, sem ég sé ekki, hvað kemur a. m. k. þessu máli við, sem hér er um að ræða. Ég taldi, þegar það var til umr. við afgreiðslu fjárl., að hv. frsm. fjvn. gæti. tæpast verið þekktur fyrir að bera uppi í sér söguburð eins og þann, sem hv. þm. og frsm. fjvn. gerði um viðskipti - eins og hann kallaði. það - einstaklinga og póstsjóðs, sem hefðu verið þannig, að póstinum væri til tjóns og ríkissjóði til óhagnaðar, sem ég veit, að hann segir hvort tveggja gegn betri vitund, því að það er, greinilega sannað í þeim gögnum, sem hv. fjvn. voru afhent, að svo var ekki. Það, sem ég vil, að hv. þm. viti, og ég held, að ég hafi lýst við fjárlagaumr., er það í þessu máli, að tveir af starfsmönnum póst- og símamálastjórnarinnar kaupa nokkra bragga á flugvellinum, samtímis því sem póststjórnin kaupir einnig sína braggar Þessir menn ætluðu sér að hafa þetta til að byggja úr því og höfðu það að nokkru leyti. Þetta var flutt að nokkru leyti á bílum póststjórnarinnar og að nokkru leyti á öðrum bílum til Reykjavíkur, án þess að það væri sundurgreint fjárhagslega, hvað hvor ætti þar beint að borga, þegar upp var gert, þannig að bílstjórum, sem tóku fyrir þetta greiðslur, var greitt úr póstsjóði. Hins vegar var höfð á því full aðgæzla, hversu mikils virði þessir flutningar væru, og póstsjóði greitt upp í þann kostnað í efni, sem hann þurfti nauðsynlega á að halda, og fékk þannig fullt að tiltölu og þó meira en hann átti rétt á að fá, hefði þetta verið greitt í peningum. Fyrir 10 mánuðum barst mér fyrsta vitneskjan um þetta mál og í svipuðu formi eins og hv. fjvn. nú. Hv. þm. Barð. leyfir sér svo að segja, að ég hafi ekkert gert í málinu og setið á því í 10 mánuði, enda þótt ég hafi lýst yfir í fjvn., að undir eins og mér var þetta kunnugt, sneri ég mér til yfirskoðunarmanns ríkisins og bað hann að rannsaka þetta mál. Hann fór til sérleyfisdeildar póststjórnarinnar og kynnti sér reksturinn á þessu, og kom hann svo til mín að því loknu og sagði mér, að hann hefði ekkert getað fundið í þessu, sem hann hefði neitt við að athuga. Þetta er gert í febrúar 1948.  Hv. þm. Barð. óskaði eftir því, að ég sýndi það drenglyndi, eins og hann orðaði það, að taka aftur það, sem ég hefði farið rangt með í ásökunum á sig. Ég tók það fram í upphafi, að ég vissi ekki, hvað staðgóð heimild Þjóðviljinn væri í þessu efni, þegar hann skýrði frá ræðu þessa hv. þm. Ég gat efazt um, að hann færi rétt með, vegna þess að hann hefur verið staðinn að því að fara öfugt með mál. En allt, sem hv. þm. Barð. sagði í þessari ræðu, sem hann flutti hér nú, staðfestir fyllilega það, sem ég las í þessu blaði um þetta atriði, og það, sem ég byggði mínar ásakanir á. Þessi hv. þm. hefur látið hér liggja orð að því, að það væri hér um mjög vafasama notkun eða misnotkun að ræða á orlofsfénu, og lét hann enda liggja orð að því, að hér væri um allt að óheiðarlegu athæfi að ræða af hálfu þessara starfsmanna, - sem ég var þó búinn að skýra fyrir honum og hv. fjvn., eins og ég hafði vit til, og spyrjast fyrir um, hvort réttarrannsókn ætti, að áliti n., að fara fram um það, og hafði ekki fengið undirtektir hjá n. Þetta leyfði ég mér að vita um daginn. Annaðhvort átti nefndin, eftir þær upplýsingar, sem hún fékk, að segja: þessar upplýsingar eru fullnægjandi, - og þá hefði málið verið útrætt, - eða þá átti hún að segja: Þær eru ekki fullnægjandi, - og þá átti að fara fram réttarrannsókn í málinu. Nú hefur hv. frsm. fjvn. gert hvorugt af þessu. Hann hefur ekki lagt til, að rannsókn færi fram í málinu, og ekki heldur sagt, að upplýsingarnar væru fullnægjandi, heldur valið þann kostinn að koma með þetta fram í Alþ. og dylgja um, að hér hafi farið fram óheiðarlegt athæfi, sem ríkissjóður hafi tapað á - gagnstætt því þó, sem ég tel upplýst, að liggi fyrir í málinu. Ég skal svo ekki fara mörgum orðum um ræðu þessa hv. þm. frekar. En þó get ég ekki komizt hjá því að minnast á einstök atriði. Síldarverksmiðjum ríkisins skal ég sleppa. Ég geri ráð fyrir því, að það verði annar hér, sem minnist á þær og hvern þátt þær hafa átt í íslenzku þjóðlífi, að einmitt rekstur síldarverksmiðja ríkisins var stofnaður af hálfu ríkisins. - En það næsta, sem hv. þm. Barð. minntist á, var bæjarútgerð togara, og hann kom með eina af sínum venjulegu fullyrðingum, að á sama tíma og bæjarútgerð Hafnarfjarðar hefði verið rekin með tapi fyrir stríð, þá hefðu einstaklingar þar í bæ borgað stórfé í bæjarsjóðinn til þess að standa undir rekstri þessarar útgerðar og tapi á bæjarútgerðinni á þessum stað. Þetta er rangt. Það hefur ekki einn eyrir af því tapi, sem bæjarútgerðin þar varð fyrir á árunum 1931–39, verið borgaður af öðrum en bæjarútgerðinni sjálfri. Og það er gersamlega rangt, að nokkur eyrir úr bæjarsjóði, hvorki af tekjum þeim, sem hafa komið frá útgerðarmönnum í bænum, né öðrum, hafi runnið til þess að borga þetta - aldrei, ekki einn einasti eyrir, ekki í einu einasta tilfelli. Þessum ósannindum verður því hv. þm. Barð. að kyngja, hvort sem honum líkar betur eða verr og hvort sem hann endurtekur þau oftar eða sjaldnar. - En þetta var ekki aðalatriðið í mínu máli, heldur að aðrir bæir, en Hafnarfjörður, hefðu nú, eftir þeirri reynslu, sem þar hefur fengizt, farið út í rekstur togara á nákvæmlega sama hátt eins og þessi bær gerði. En hv. þm. Barð. er ekki í vandræðum með svarið. Hann segir, að þeir bæir hafi farið út í þetta vegna þess, að það voru svo miklir fólksflutningar til Reykjavíkur, að það hafi þótt heppilegt að dreifa atvinnutækjunum nokkuð utan Reykjavíkur. Þetta út af fyrir sig getur verið rétt, og ég get fallizt á það, að fólksfjölgun út um land er sjálfsagt fullmikil. En hvort það hefur nákvæmlega verið svo, að farið hafi verið út í bæjarútgerð til þess að stemma stigu fyrir þetta nú, get ég ekki skilið, að liggi beint fyrir, því að alveg eins hefðu einstaklingar úti um land getað tekið þessi fyrirtæki og rekið þau.

Og skattfrjálst?

Bæjarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík hefði ekki þurft að stofna þar bæjarútgerð til þess að draga úr straumi fólks til Reykjavíkur. En svo vill til að meiri hluti Sjálfstfl. í Reykjavík hefur séð þann kost vænstan að taka upp bæjarrekstur á togurum, eins og Hafnarfjörður gerði á sínum tíma, þó að þeir, sem þann flokk fylla, öðrum þræði fordæmi allan opinberan rekstur. Hvers vegna? Ja, það er engin ástæða til þess, að bæirnir reki þessa togara frekar en einstaklingar, nema sú, að þeir græða á því. Og það skyldi þó ekki vera ástæðan sú, að þeir hefðu von um að hagnast eitthvað á því á þennan veg fyrir bæinn frekar, en ef togararnir væru í eigu einstaklinga? Togararekstur einstaklinga gengur svona upp og niður. Og eitthvað hef ég heyrt um það, að togararekstur þessara hv. einstaklinga hafi nú ekki alltaf gengið betur en sumur bæjarútgerðarrekstur togara - eða kannske hv. þm. Barð. geti í þessu sambandi fært fram samanburð á sínum einkarekstri og sumum bæjarútgerðarrekstri. Ég veit, að hann rekur togaraútgerð, og fróðlegt væri að vita, hvort hann vildi gera samanburð á þeim rekstri og útkomu hans og hins vegar á þeim opinbera rekstri, sem hefur verið hafður með höndum af bæjarfélögum ýmsum hér á landi. Það getur verið, að sá samanburður sýndi yfirburði einkarekstrarins, en þá er vel farið, ef hann gerir það. - En hvað sem um það er, er eitt víst, að það hefur ekki verið farið út í það af íhaldsbæjarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík að hafa togararekstur af því, að þeir, sem honum tilheyra, hafi tekið ástfóstri við þann rekstur. Nei, sennilega, eins og hv. þm. nefndi, hefur það verið ástæðan, að talið hafi verið, að bærinn græddi meira á því en á hinu að gera það ekki, og af því að fólkið í Reykjavík vildi þetta rekstrarform heldur en hitt. Það mætti segja mér, að það hafi verið ein af ástæðunum fyrir því, að þetta var gert, því að ég held, að fólkið hafi skynjað, að það væri fullt eins gott að láta hagnaðinn af þessum rekstri lenda hjá bænum eins og að láta hann lenda hjá einstaklingum. - Það er rétt, að einstaklingsrekstur hefur borgað skatta og útsvör. Hann gerir það að sjálfsögðu, ef hann hagnast, en tiltölulega lítið, ef hann hagnast ekki. Bæjarútgerðir ýmsar, a. m. k. í Hafnarfirði, þar sem ég hef fylgzt með þeim málum í þau 18 ár, sem bæjarútgerð hefur þar starfað, hefur, eftir að hún fór að græða, borgað fullkomlega til bæjarsjóðs þau gjöld, sem henni hefur borið að gera, samanborið við aðra, og það mjög verulegar upphæðir, - það get ég fullyrt. Hins vegar hefur hún sloppið við að borga skatt í ríkissjóð, það er rétt. Og það vita allir, að þegar þessi rekstur ber sig ekki eða græðir ekki, þá borgar hann heldur ekki skatta í ríkissjóð. Hins vegar þegar togaraútgerð einstaklinga græðir, þá borgar sá rekstur skatta í ríkissjóð. Hv. þm. Barð. fullyrti, að afgreiðsla á fjárl. mundi verða eitthvað skrýtin, ef allur þessi rekstur væri tekinn undir ríkið og verzlunin líka. Ja, afgreiðsla fjárl. er nú bara skrýtin eins og hún er undir stjórn þessa hv. þm. Og það finnst sjálfsagt fleirum en mér, að hægt hefði verið að komast af með minna en fimm mánuði til þess að skila fjárlagafrv., eins og hv. fjvn. gerði, þegar hún skilaði því til 2. umr. Ég efast um, að fjárlagaafgreiðslan mundi verða miklu skrýtnari, þó að opinber rekstur væri í þessum greinum, heldur en hún var og er undir stjórn þessa hv. þm. Hv. þm. Barð. minntist á Landssmiðjuna og Fiskiðjuverið. Ég skal ekki hafa mörg orð um þau fyrirtæki. En það er rétt, að Landssmiðjan hefur ekki alltaf grætt, en það er m. a. vegna þess, að henni hafa verið fengin verkefni að vinna, eins og svo mörgum öðrum ríkisfyrirtækjum, sem einstaklingar hafa ekki viljað taka að sér, vegna þess að það var fyrirsjáanlegur halli af þeim. Það hefur háð fjárhagsafkomu ýmissa ríkisfyrirtækja, og það gildir ekki einasta um Landssmiðjuna, að þeim hefur verið fengið verk að vinna fyrir greiðslu, sem ekki var kostur, að aðrir hefðu viljað taka að sér að vinna verkið fyrir, og sumpart hefur ýmsum fyrirtækjum ríkisins líka verið skammtað svo naumt fé, eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, að það hefur mjög háð afkomu þeirra. Það er ástæðan til þess, að Fiskiðjuver ríkisins hefur ekki komizt betur af, en raun ber vitni. Fiskiðjuver ríkisins hefur verið févana raunverulega frá fyrstu tíð, og þess vegna hefur það ekki getað tekið upp starfsemi, sem vitað er, að gefur góðan arð, og hafizt hefði verið handa um, ef það hefði fengið fé, sem til þess þurfti, og líka hefði mátt gera, ef góður vilji hefði verið fyrir hendi. Ég á við ísframleiðsluna, sem vantaði lítið til að gæti komizt á og talin er góð „forretning“, en það hefur ekki verið gert, af hvaða ástæðum sem það er, og eins má segja um fleiri starfsemi þessa fyrirtækis, að það er fjárskortur, sem hefur háð því. Alveg það sama má að nokkru leyti segja um landssmiðjuna. Það verður, þegar þessi ríkisfyrirtæki eru athuguð, að gera upp á milli þess, hvaða fyrirtæki eru beinlínis sett á stofn til þess að afla fjár fyrir ríkissjóð og hvaða fyrirtæki eru til að anna ákveðnum verkefnum og þjóna almenningsheill. Fiskiðjuverið er að verulegu leyti sett upp til þess að kanna nýjar leiðir, og átti að vera fyrirmyndarfyrirtæki fyrir sams konar fyrirtæki, þar sem fagþekkingin væri sett í öndvegi og menn, sem kynnu til þessara hluta, segðu fyrir verkum. Þegar málið var rætt í mín eyru, þá var það þannig lagt fyrir, að ég hygg, að það hafi verið sú hugsun, sem lá til grundvallar, frekar en það, að það ætti að skila arði. En starfseminni hefur algerlega verið haldið niðri vegna þess, að fyrirtækið hafði ekki nægilegt fé til þess að standa undir sínum rekstri og ekki fé til að greiða nauðsynlegan stofnkostnað og vélar, sem þurfti til þess að koma rekstrinum af stað. Þá minntist hv. þm. á Þyril, og hafði raunar ekki mörg orð til afsökunar sínu máli þar. Það eina, sem hann gat fundið, var það, að einu sinni hefði verið flutt hér frv. á Alþ. um það að taka ekki einasta olíuflutningana úr hönd- um einnar, heldur allra olíuverzlana. Olíuverzlanirnar væru svo óvissar um sína aðstöðu í þjóðfélaginu, að þær teldu sig tæplega geta farið út í neina fjárfestingu, eins og skipakaup, vegna þess að þau vissu aldrei, hvenær þetta yrði af þeim tekið. Heldur eru þessi rök langsótt, því að bæði var það, að annað félagið hafði skip í sinni þjónustu, sem að vísu var leiguskip, og hefur sótt um að fá annað skip síðar, en að það vildi ekki kaupa þetta skip, var vegna þess, að hvorugt félagið hafði trú á því, að það væri eins gott og síðar reyndist, enda getur ekki verið sú ástæða, að það hafi verið hrætt við að leggja fé í skip eða fasteignir, því að annað þessara félaga er nú að setja meira fé í fasteignir hér á landi, en nokkurt olíufélag hefur nokkurn tíma gert, fé, sem skiptir mörgum millj. kr., og kannske heilum tug milljóna. Það er Olíuverzlun Íslands, sem er að byggja nýja „moderne“ olíustöð og hefur sótt um fjárfestingarleyfi og fengið það að nokkru leyti, svo að það er áreiðanlega ekki þeirri ástæðu til að dreifa, að þessi félög séu svo hrædd um stöðu sína í þjóðfélaginu, að þau vilji ekki leggja fé í fyrirtæki af þessu, heldur af því, að þau höfðu ekki gert sér ljóst, hvaða kosti skipið hafði, og það er kannske afsökun, en skipið hefði farið úr landi, ef ríkisstj. hefði ekki gripið inn í, því að það stóð ekki á öðru að selja skipið úr landi fyrir 1 millj. norskra kr. en að það fengist útflutningsleyfi fyrir því. Þá var stöðvað, að skipið væri selt úr landi fyrir 1 milljón norskra kr., og Skipaútgerð ríkisins fékk skipið til að hafa það í olíuflutningum innanlands, með þeim árangri, að fragtin á olíuflutningunum við landið lækkaði á fyrsta ári um 1 millj. kr. og hagnaður á rekstri skipsins var líka 1 millj. kr. Þetta hafðist upp úr því, að ríkissjóður tók reksturinn að sér og lét ekki einkaframtakið ráða. Ég hygg, að það hefði verið miklu verra en ekki, ef einstaklingar hefðu þarna ráðið og ríkisvaldið hefði ekki gripið í taumana. Svo var hv. þm. með ýmsar dylgjur út af því, að ég væri svo forhertur, að ég vildi banna mönnum að fara til útlanda, ég vildi brjóta mannréttindaskrá sameinuðu þjóðanna og fleira fallegt, sem hann sagði um mig. Í viðskiptamálunum væru alls konar nefndir og ráð, sem væru að drepa okkar þjóðfélag í dag. - Viðvíkjandi fyrsta atriðinu, ferðagjaldeyrinum, þá hefur mér aldrei dottið annað í hug en það, að menn, um leið og þeir færu til útlanda, gerðu grein fyrir því, hvar þeir fengju gjaldeyri til ferðalaga, að þeir noti ekki einhverjar fjárhæðir, sem þeir kynnu að hafa stungið undan, til þessara ferðalaga. Þetta þolir ekki hv. þm. Hann þolir ekki, að menn séu skyldir til þess að gera grein fyrir því, hvar þeir fá gjaldeyri til ferðalaga. Þetta á ekkert skylt við það að hefta einstaklingsfrelsi og mannréttindi. Það mætti alveg eins segja, að ferðafrelsi sé heft af því, að maður má ekki fara úr landi án þess að borga útsvar og skatta. Ég vil segja, að það sé meiri takmörkun á mannréttindum og einstaklingsfrelsi en þó að maður, sem fer til útlanda, verði að gera grein fyrir því, hvar hann fær gjaldeyri til ferðalaga. Viðskiptamálunum hef ég ekki íþyngt með miklum frv. eða till. í þeim málum, og ég mætti kannske fremur liggja undir ámæli fyrir að hafa ekki gert það, heldur en að hafa gert of mikið af því. Það, sem gerzt hefur, er það, að það voru sett lög um fjárhagsráð, þegar þessi ríkisstj. tók við, og þeim l. hefur ekki verið breytt síðan þau voru sett. Og að ég hafi haft frumkvæði að skipun nefnda eða sett höft og reglur, það er alveg út í loftið, - ég hef ekki komið nálægt því. Þau afskipti, sem ég hef af þeim málum, eru miklu minni en ég tel rétt, að viðskmrn. hafi, en það er vegna þess, að þessi mál yfirleitt, fjárhagsmálin, viðskiptamálin, verðlagsmálin og skömmtunarmálin, heyra ekki undir mitt ráðuneyti, heldur ríkisstj. í heild, því miður, því að ég vil, að þau heyri undir einhvern einn mann, sem getur haft fasta stjórn á þeim, en þau séu ekki í því losaralega formi, sem þau eru nú í. Ég tel, að fjárhagsráðsl., sem nú hafa verið í gildi í nærri 2 ár, hafi á margan hátt verið góð og veitt margháttað gagn, en það hafa líka komið fram gallar á þeim, sem nauðsynlegt er að lagfæra, og þar á meðal þessi. En ég hef sannarlega ekki verið að bera fram till. um höft eða nefndir í viðskiptamálunum, svo að ég sé að drepa þjóðfélagið í dag. - það held ég að sé ofsagt. - Hv. þm. sagði, að ég hefði ekki staðizt reiðari heldur en þegar ég hefði ekki nægilega margar milljónir til þess að valda höftum. Ég kom lítið nálægt því máli, annað en að ég benti fjvn. á það á fundi, sem ég var kvaddur á hjá henni, að þetta fé, sem n. ætlaði í því skyni, mundi ekki nægja að óbreyttum ástæðum, og ég er sannfærður um, að það gerir það ekki. Eitt af tiltækjum þessarar n., fjvn., var það, að hún skar niður beinlínis út í loftið ýmsa kostnaðarliði í rekstri ríkissjóðs og taldi, að í því væri fólginn sparnaður. Þetta er eins og hver önnur vitleysa. Það, sem þarf að gera, er það, að gera ráðstafanir til samdráttar með sérstökum lögum, svo á sparnaðurinn að koma sem afleiðing af því. En að skrifa á pappírinn, að útgjöld fjárhagsráðs skuli lækka svo og svo mikið, en gera ekki ráðstafanir til þess, að fjárhagsráðsl. sé breytt, það þýðir ekki nokkurn skapaðan hlut. Það er alveg sama, hvort upphæðin stendur í fjárl. eða ekki, þetta er áætlunarupphæð, og verður að fara sem fara vill með það, og að ég sé reiður af þessu, er jafnmikill sannleikur eins og að hv. þm. hélt því fram, að ég væri svo hræddur, að ég þyrði ekki að koma hér og hlusta á hann. Hv. þm. talaði um baráttu Óskars Halldórssonar. Það væri freistandi að tala um verzlunarhætti Óskars Halldórssonar, en af því að hann er hér ekki til að svara til saka, þá ætla ég ekki að gera það, en ég efast um, að það væri málstað hv. þm. til framdráttar að draga hann inn í umr. Svo ekki meira um það hér. Í niðurlagi síns máls fannst mér hv. þm. komast að þeirri niðurstöðu, að eina úrræðið væri eiginlega það að taka upp till. hv. 1. þm. Reykv. í þessari þáltill., sem fer fram á gengislækkun eða frjáls afnot gjaldeyrisins, sem að nokkru leyti þýðir það sama. Hvort tveggja þýðir almenna kjararýrnun fyrir þjóðfélagsþegnana, nokkuð jafnt hvort þeir eru efnaðir eða fátækir. Það er þetta, sem ég hef haft á móti því að fara út í gengislækkun, að það rýri kjör þegnanna í þjóðfélaginu jafnt, hvort sem þeir hafa möguleika til að standa undir því eða ekki. Hins vegar skil ég það vel, að frá sjónarmiði atvinnurekenda og heildsala, eins og þeirra þm. Barð. og 1. þm. Reykv., þá sé það kannske frekar leið en að taka þá fjármuni, sem þarf til þess að jafna metin, á þann hátt að taka þá með sköttum, þar sem tekjur og eignir eru. Í því liggur munurinn á þeirri aðferð, sem farin hefur verið, og þeirri aðferð, sem hér er stungið upp á. Og það er það, sem ég sagði, og við, sem um þetta höfum rætt, að væri sú stefna, sem Alþfl. hefði beitt sér fyrir, að út í almenna kjaraskerðingu, hvort sem efnaðir standa undir henni eða ekki, yrði ekki farið, heldur þá leið að reyna að afla ríkissjóði tekna á ýmsan hátt, og þá fyrst og fremst hjá þeim mönnum, sem hafa efni á að greiða þessi gjöld, en það yrði ekki látið ganga jafnt yfir alla, hvort sem þeir eru ríkir eða fátækir. Á þann hátt eru skatttekjur ríkisins innheimtar, og á þann hátt er féð svo notað til þess að jafna metin hjá útflytjendum, sem ekki geta staðið undir tekjuskattinum, og til þess að greiða niður vöruverð í landinu og lækka dýrtíðina og vísitöluna. Þetta er meginstefnumunurinn, hann er alveg augljós og liggur fyrir. Hv. þm. spurði, hvað væru mörg sund opin til að komast út um í dag. Ég tel þetta það sund, sem ég vil fara, enn sem komið er. Ég vil á einhvern hátt reyna að draga úr gjöldum ríkisins og auka við tekjurnar, til þess að jöfnuður náist á fjárl., og ég er alveg sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að það er eitt skilyrði fyrir því, að við getum komið nokkru viti í hlutina, - og það er, að við fáum greiðsluhallalaus fjárl., og það vil ég gera með því að lækka útgjöldin og auka tekjurnar. Mér hefði sýnzt að fjvn., eftir allan þann tíma, sem hún hefur setið, hefði kannske átt að geta gert um það einhverjar till. aðrar en þær að skila fjárl. með 28½ millj. kr. greiðsluhalla, ef hennar till. eru samþ., án þess að taka tillit til augljósra gjalda, sem ekki eru færð á frv. Hv. þm. klykkti út sitt mál með því að segja, að annaðhvort hefði ég ekki kynnt mér málið eða ég færi vísvitandi rangt með það, reynslan hefði sýnt og sannað, að hann hefði á réttu að standa, það, sem hann hefði sagt fyrir, fyrir tveim árum, stæði eins og stafur á bók, og um það skal ég ekki efast. Ég fer ekki að fara í deilur við hv. þm. um þetta, hann getur haft um það þær skoðanir, sem hann vill, hvort ég tali á móti betri vitund eða þekki svo lítið inn í þessi mál, að hann hafi tilefni til þess að tala svona. En ég get sagt honum það, að ég trúi því, að hvert orð, sem ég hef sagt, sé rétt og ekki á móti betri vitund. Hitt kann að vera, að hann sé mér margfróðari í þessu máli eins og öðrum, því að það eru fá mál, sem hann telur sig ekki hafa betur vit á en flestir, ef ekki allir aðrir, - hann sjálfsagt hefur það, um það skal ég ekkert segja, en það er a. m. k. ekki ásetningssynd, ef ég hef farið hér rangt með mál.



Herra forseti. Ég tel það illa farið, að talsverðum tíma hefur verið varið til þess að ræða mál, sem í rauninni koma ekki þessu máli við, sem hér liggur fyrir, og vænti ég, að þeim deilum mætti nú verða lokið milli síðustu ræðumanna. Ég ætla þá að leyfa mér að svara nokkrum atriðum, sem komið hafa fram í ræðum þeirra þm., sem hafa um þetta mál rætt. Ég sé, að hv. 2. þm. Reykv. er ekki hér staddur, svo að ég ætla ekki að fara út í nokkur atriði, sem ég ætlaði að svara ræðu hans. Annars tel ég það ekki skipta miklu máli að fara út í deilur við hann um þetta mál, sem hér liggur fyrir. - Ég ætla þá fyrst að leyfa mér að svara nokkrum atriðum í ræðu hæstv. ráðh., sem hann hélt hér við síðustu umr. málsins. Þar heldur hann fram ýmsum staðhæfingum mig varðandi, og undrar mig mjög, hversu óvandur hann er að fullyrðingum sínum í því efni. Ég sé, að blaði hæstv. ráðh. hefur fundizt mjög mikið til um þessar fullyrðingar og hefur varið allri sinni fyrstu síðu til þess að skýra frá þeim og m. a., sem kannske er ekki í frásögur færandi, birt mjög laglega mynd af hæstv. ráðh. Og í sambandi við þetta segir blaðið m. a., og hefur það eftir ráðh., að ég leggi nú til á Alþ., að dregið sé úr ríkisrekstri og þær stofnanir afnumdar, sem ég hafi sjálfur gengizt fyrir að koma á fót í minni ráðherratíð, og ég komi nú þannig til Alþ. til þess að biðja það að afnema mín eigin afkvæmi. Og blaðið segir enn fremur, að ráðh. hafi bent á það sem sönnun fyrir nauðsyn ríkisrekstrar, að jafnvel fjandmenn þeirrar stefnu, eins og Björn Ólafsson, taki upp ríkisrekstur, þegar þeir séu í ríkisstj. Þetta er sagt vegna þeirrar fullyrðingar ráðh., að sérleyfisakstur ríkisins hafi verið settur á laggirnar, þegar ég var í ríkisstj., og ég hafi verið upphafsmaður að þessum flutningum og ég hafi komið með sérstök l. í þingið og fengið þau samþ. til þess að fá þessa flutninga í hendur ríkisins. Mér dettur ekki í hug að halda, að hæstv. ráðh. skýri frá þessu vísvitandi rangt. En mig furðar á því, að hæstv. ráðh. skuli ekki vita betur um þessi mál, en hann hefur skýrt frá, og lætur ekki einungis skína í það, heldur fullyrðir, að ég sé upphafsmaður að því að koma þessu í gang og hafi fengið lög samþ. til þess að festa þennan rekstur í höndum ríkisins. Það sanna í þessu máli er það, að veturinn 1944 féll niður sú heimild, sem hafði veríð gefin tveim sérleyfishöfum um rekstur á norðurleiðinni. Þá var það, að póststjórnin var látin reka þessa leið til bráðabirgða frá 1. marz til 1. maí 1944. Frá 1. maí 1944 er svo leiðin fengin í hendur tveim aðilum, annars vegar fyrrverandi leyfishafa, Bifreiðastöð Akureyrar; og hins vegar þremur öðrum aðilum úr Reykjavík, sem ráku leiðina á móti B.S.A. Ég hafði ekki með þetta að gera, heldur þáverandi atvmrh., en við vorum báðir sammála um það, að það kæmi ekki til mála að láta ríkið reka þessar ferðir, meðan nokkur maður fengist til að gera það. Það var þess vegna ekki ég, sem tók upp þessar ferðir, vegna þess að þær voru ekki teknar upp á vegum ríkisins meðan ég var fjmrh. - Hæstv. ráðh. talaði um, að sérstök lög hefðu verið sett í þessu skyni. Þetta er kannske ekki alveg rangt, en það er mjög villandi. Þau lög, sem hann á við, eru l. um fólksflutninga síðan 1935. Þessum l. var breytt 1936 og aftur 1944. Þetta voru engin ný l., sem ég kom með, þetta eru l., sem taka breyt. frá ári til árs, eftir því sem á þarf að halda. Inn í þessi l. hafði þáverandi atvmrh. sett heimildargrein fyrir atvmrn. að taka í hendur sínar, ef á þyrfti að halda, rekstur á sérleyfisleiðum, en þessi heimild var ekki notuð af þáverandi ríkisstj., heldur notuð af ríkisstj., þegar núverandi hæstv. viðskmrh. kom í hana, og mig minnir, að hann hafi haft með þessi mál að gera, þegar hann kom í ríkisstj., sem tók við 1944. En ég vil upplýsa hæstv. ráðh. um það, að ég hafði ekkert með þessi mál að gera, þau heyrðu ekki undir mig. Þótt atvmrn. eða ríkisstj. kæmi með breyt. á l. frá 1935, þá getur það ekki talizt stjfrv., sem lagt var fram, til þess að ríkið tæki í sínar hendur rekstur flutninga á langleiðum. Það er þess vegna hæstv. viðskmrh. sjálfur, sem hefur komið þessu í lag, og hann segir, að það hafi verið gert af illri nauðsyn. Hver var sú illa nauðsyn? Sú, að því er hann segir, að það fékkst enginn maður til þess að taka við akstri á þessari leið. Ég vil ekki nota stór orð um þetta, en ég vil segja það, að sannleikanum er talsvert mikið misþyrmt í þessum efnum. Bifreiðastöð Akureyrar bauðst til þess hvað eftir annað 1945 að taka við akstrinum, ef hún gæti fengið hann ein, en vildi ekki reka hann á móti því opinbera. Þetta staðfesti eigandi stöðvarinnar við mig í samtali fyrir tveimur dögum. Og hann segist vera reiðubúinn til að votta hvar sem er, að hann hefði á þeim tíma verið reiðubúinn til þess að taka við akstrinum á þessari leið. Og ég verð að segja, að það er ekki í kot vísað að láta þennan mann taka við þessum rekstri, sem er einhver harðduglegasti maður, er hefur haft með sérleyfisakstur að gera, - svo að í þessu efni eru það vægast sagt mjög villandi upplýsingar, sem hæstv. samgmrh. hefur gefið hér. En undir handleiðslu þessa hæstv. samgmrh. hefur svo þessi akstur borið þann árangur, að hann er kominn í nálægt einnar millj. kr. tap. Á árinu 1948 er talið, að tapið hafi numið í kringum 600 þús. kr. Þetta virðist benda á það, að hæstv. ráðh. hafi alls ekki fylgzt með rekstrinum og ekkert vitað, hvað var að gerast. Og ég verð að segja, að ég varð talsvert undrandi, þegar þetta kom til umr., ég held í sambandi við fjárlagafrv., að þá vildi hæstv. samgmrh. alls ekki viðurkenna, að um tap væri að ræða á þessum rekstri. Ég verð að segja, að hefði ég verið í hans sporum, þá hefði ég a. m. k. fylgzt með rekstrinum. Og ég mundi hafa tekið í taumana, þegar ég hefði séð, í hvert óefni væri komið. - Ég skal ekki í þessu sambandi ræða mikið um stjórnina á þessu fyrirtæki. Það væri kannske kapítuli út af fyrir sig til að ræða um. Ég vil taka undir það, sem hv. þm. Barð. sagði um aðbúðina við sérleyfishafa um mörg ár. Ég var um skeið formaður í þeirri nefnd, sem hafði með þennan rekstur að gera, og er því málinu kunnugur. Aðbúðin fór versnandi með hverju ári. Og það var orðið svo síðast, að þeir menn, sem vildu halda uppi góðri þjónustu í akstrinum, gátu ekki gert það, vegna þess að þeir fengu ekki nauðsynleg tæki til þess. Þetta vita allir, sem hafa nokkuð fylgzt með þessum málum. Og ég skal geta þess í þessu sambandi, að ég fyrir mitt leyti hafði ekki á móti því, að póstsjóður léti byggja yfir nokkra bíla seint á árinu 1944, með því skilyrði, að þeir bílar yrðu afhentir til sérleyfishafa á stærri leiðum. En ég sé það nú, að þessir bílar hafa verið notaðir til þess að taka sérleyfisleiðir undir ríkið, eftir að núverandi hæstv. samgmrh. kom í ráðherrastólinn. Þá er það ferðaskrifstofan, sem hæstv. ráðh. minntist á. Ef hæstv. ráðh. hefði haft fyrir því að hlusta á það, sem ég sagði um þessa stofnun, þá mundi hann vita, að ég sagði um hana hvorki lof né last. Ég sagði aðeins frá því, að hún væri byrjuð á hótelrekstri, sem mér vitanlega er ekki í höndum neinnar ferðaskrifstofu í heiminum, nema „Intúrist“ í Rússlandi. Mér er ekki kunnugt um hótelrekstur í sambandi við ferðaskrifstofu annars staðar. Ég sagði líka, að tapið á ferðaskrifstofunni væri áætlað 200 þús. kr., og mér skilst, að ekki sé borið á móti því, að svo sé. Hæstv. samgmrh. sagði, að það væri ekki nema eðlilegt, að skrifstofan gæti ekki staðið undir dýrri landkynningu. Þetta viðurkenni ég, að er rétt. Landkynning sem slík, ef um er að ræða prentun á pésum og bókum, sem dreift er ókeypis, er þannig, að ekki er að búast við því, að stofnun eins og ferðaskrifstofa ríkisins standi undir henni. Landkynningin er talin munu kosta 65 þús. kr., en tapið er talið 200 þús. kr., sem þá kemur ekki allt af landkynningunni, því að tapið er 135 þús. kr. meira en sem nemur landkynningunni, þó að hún sé öll tekin með og færð á reikning ferðaskrifstofunnar. - Svo skildist mér hæstv. samgmrh. vera talsvert drjúgur yfir því, að landkynningin á Keflavíkurflugvellinum væri ábatasöm. Þar hefur ferðaskrifstofan sérstaka skrifstofu og sérstaka menn, og þar eru seldir margs konar munir, sem erlendir flugfarþegar geta keypt þar. En það er talinn kostnaður við Keflavíkurflugvöllinn 73.200 kr., en tekjurnar eru ekki áætlaðar nema 45 þús. kr. M. ö. o., að þarna er um 28 þús. kr. tap að ræða á rekstri við Keflavíkurflugvöllinn. Það getur vel verið, að það sé hið mesta nauðsynjaverk að hafa þennan rekstur þarna, og það getur vel verið, að það borgi sig fyrir ríkið að tapa á því 28 þús. kr. á ári. En það er alls ekki við því að búast, að þetta fyrirtæki sé rekið hallalaust, vegna þess að forstjórinn þar hefur lýst því yfir opinberlega, að svona fyrirtæki eins og ferðaskrifstofa sé menningartæki, sem ekki eigi að bera sig - eins og t. d. landsbókasafnið eða atvinnudeild háskólans. Og hvernig er hægt að búast við því, þegar sjálfur forstjórinn fyrir þessu fyrirtæki hefur þessar hugmyndir um reksturinn, að þetta fyrirtæki beri sig fjárhagslega? Það er útilokað. Ég álasa honum ekkert fyrir það, hvaða hugmyndir hann hefur um þetta, hvernig eigi að reka ferðaskrifstofu. Það er kannske hæstv. ráðh. að dæma um það, með hvernig hugarfari sá maður á að vera, sem tekur stjórn á rekstri ferðaskrifstofu að sér. En mér finnst ekkert benda til þess, að það sé ætlazt til þess á hærri stöðum, að skrifstofa þessi sé rekin öðruvísi en með stórkostlegum halla. Annars staðar eru ferðaskrifstofur reknar sem hver önnur atvinnufyrirtæki og látnar borga sig. Flestar þeirra eru ágæt atvinnufyrirtæki, og sumar ferðaskrifstofur eru stórgróðafyrirtæki, eins og við vitum. Þetta eru heimsfirmu. Það má kannske segja sem svo, að ekki sé við því að búast, að hér á Íslandi sé hægt að reka ferðaskrifstofu með miklum ágóða, og kannske er ekki við því að búast, að þessi skrifstofa geti borið sig fjárhagslega. En þá verðum við bara að líta á hlutina eins og þeir eru og gera okkur grein fyrir því, að það stoðar heldur ekki að vera með skrumauglýsingar í útlöndum til að laða menn hingað til landsins í vetrar- og sumarsport, meðan við höfum ekki hótel til að hýsa þá. - Ég skal ekki fara nánar inn á þetta, þó að ástæða væri til að ræða það í fullri vinsemd, hvernig gera mætti ráð fyrir, að heppilegast væri að koma fyrir þessum málum, svo að ríkið hefði af þeim sem léttastan bagga eða kannske engan bagga, en að þetta kæmi samt að notum eða gæti látið af hendi þá þjónustu, sem þessari skrifstofu er ætlað að gera. Ég hef aldrei tekið það alvarlega, og ætla mér ekki að ræða það hér, þó að forstjórinn fyrir þessari skrifstofu vildi láta mjög ákveðið í það skína, að ég hefði minnzt á þessa skrifstofu vegna þess, hve mér væri mikið í nöp við hana, af því að ég hefði einu sinni verið í samkeppni við hana. Sá þáttur er fyrr löngu horfinn. En ég man ekki eftir, að ferðaskrifstofa ríkisins riði mjög feitum hesti frá þeim viðskiptum að ýmsu leyti, sem hún hafði í samkeppni við þá einstaklinga, sem höfðu þennan rekstur, sem voru fáeinir menn, ég og mínir félagar. Hæstv. ráðh. kom lítils háttar inn á að tala um síldarverksmiðjur ríkisins og sagði m. a., að þær hefðu verið settar á fót vegna þess, að einkaframtakið hefði ekki getað staðið undir þeim framkvæmdum. Þetta er að mörgu leyti rétt. Hitt er líka rétt, að það eru fjórar einkarekstrar-síldarverksmiðjur til í landinu, sem þrífast mjög vel. Og hæstv. ráðh. veit kannske alveg eins vel og ég, hvers vegna þær þrífast vel. Það er af þeirri ástæðu, að Síldarverksmiðjur ríkisins reka sínar verksmiðjur með miklu hærri tilkostnaði, en einkaverksmiðjurnar eru reknar. Í stríðinu, frá því árið 1939 og þangað til 1944, var ég meira og minna við riðinn samninga, sem voru gerðir um sölu síldarafurða til útlanda. Það voru alltaf Síldarverksmiðjur ríkisins, sem gáfu sína útreikninga um það, hvað þyrfti að fá hátt verð fyrir afurðirnar. Og þegar einstaklingarnir, sem síldarverksmiðjur ráku, voru spurðir um það, hvort þeir hefðu nokkuð út á þessa reikninga að setja, þá var aldrei minnzt á það af þeirra hendi, að þeir þyrftu að fá hærra verð fyrir afurðirnar, en Síldarverksmiðjur ríkisins töldu sig þurfa að fá fyrir sínar afurðir. Hvers vegna? Þetta var af því, - og það var á allra vitorði, - að einstaklingarnir hefðu getað selt afurðir frá sínum síldarverksmiðjum við 10% lægra verði, en síldarverksmiðjur ríkisins. Það væri nú of langt mál að fara hér út í þau afglöp, sem hafa orðið í sambandi við þessi síldarverksmiðjumál á vegum ríkisins á undanförnum árum. Það er náttúrlega þáttur, sem þarf að koma fram, þó að ekki sé hér tími nú til að gera honum full skil. En hvers vegna verða þessi afglöp? Þau verða vegna þess, að það er ríkisvaldið, sem ræður yfir fyrirtækinu, það er ríkisvaldið, sem hefur í höndum sér ákvarðanir, án þess að það sé lagt undir dóm eða í framkvæmd manna, sem eru frambærilegir til þess að gera það, sem gera skal í þessum málum. Þessi hæstv. ráðh. á ekki sök á því, og sá þáttur, hvernig afglöp voru unnin í þessum málum á síðustu árum, er mjög mikið sök annarra ráðh. Og sá þáttur hlýtur að koma fram í dagsljósið síðar miklu betur, en hann er kominn enn. Það er óþarfi fyrir mig að ræða mikið um bæjarútgerðina, vegna þess að hv. þm. Barð. hefur tekið það ómak af mér. En ég verð að segja það, að það eru hörð og ósanngjörn ámæli hjá hæstv. ráðh., þegar hann tekur það sem dæmi um nauðsyn bæjarútgerðar, að 1939 hafi einstaklingar dregið sig í hlé og ekki viljað gera út togara. Ég veit, að hæstv. samgmrh. er það eins vel kunnugt eins og okkur hinum, sem nokkuð höfum fylgzt með þessum málum, hvers vegna togaraútgerðin þá komst í strand. Og það var vegna þess, að hún var búin að eyða öllum sínum sjóðum og öllu sinu lánstrausti í taprekstri margra ára. Sá taprekstur kom líka við bæjarútgerð Hafnarfjarðar, sem þá var starfandi. Og ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. muni, að þá voru talsverðir erfiðleikar, sem útgerðin hafði við að etja. Og það er fullkomin ósanngirni af hans hálfu að bera það á einkaframtakið, að það hafi þá svikizt undan merkjum, þegar mest á reið, einmitt þegar einkaframtakið var búið að offra öllum sínum efnum og öllu sínu lánstrausti í það að halda áfram togaraútgerð svo lengi sem mögulegt var fyrir það að gera það. Og flokkur hæstv. samgmrh. á þeim tíma ætlaði sér þá einmitt að ganga að stærsta útgerðarfyrirtækinu, sem var búið að eyða öllum sínum eignum og öllu sínu lánstrausti í að reka togaraútgerð. - Það er ekkert undarlegt, þó að þeir aðilar vilji gera út skip, sem geta rekið útgerð þessara skipa án þess að borga nokkra skatta. Einstaklingar mundu líka vilja eignast nýja togara, ef þeir þyrftu ekki að borga skatt af þeim hagnaði, sem af rekstri þeirra togara yrði. Ég ætla að vona það, að þessi bæjarútgerð, sem hér hefur verið hafin á mörgum stöðum á landinu, megi blessast. En því miður er þannig til hennar stofnað á mörgum stöðum, að það lítur ákaflega illa út með, að þessi útgerð geti blessazt. Þá kem ég að því atriði, er hæstv. samgmrh. sagði, að ég hefði - eða það mátti fullkomlega skilja það á honum - að ég hefði verið upphafsmaður að höftum, lagt út í niðurgreiðslur og lagt á nýja skatta, alveg eins og núverandi ríkisstj. gerir. Það er alveg rétt, að ég lagði út á þessa braut, sem kölluð er niðurgreiðslur, sem margar þjóðir hafa gert.

Já.

Hvað sagði hv. þm.?

Ég sagði já.

Og það var til þess að reyna að forða þjóðinni frá þeirri hættu, sem stafaði af verðbólgunnl. En hæstv. ráðh. og Alþ. kærðu sig ekki um að snúa við á þeirri braut, heldur vildu halda áfram, og hæstv. Alþ. heldur enn áfram á sömu braut. Ég sá það árið 1944, að þessi braut leiddi til ófarnaðar. Hæstv. samgmrh. hefur ekki séð það enn, því að ef hann hefði séð það, mundi hann fyrir löngu hafa snúið við. Ástæðan fyrir því, að utanþingsstjórnin sagði af sér, var ekki önnur en sú, að hún vildi ekki halda áfram á niðurgreiðslubrautinni og braut aukinna skatta, eins og núverandi hæstv. ríkisstj. hefur gert. Það er rétt, að ég setti á lítils háttar skatt. En hvað er það, samanborið við þá skatta, sem núverandi hæstv. ríkisstj. hefur sett? Ég kem kannske nánar inn á það seinna. En nú er það svo, að á meðan allar þjóðir aðrar í Evrópu eru að losa sig við höftin, þá erum við að bæta á þau. Við erum alltaf að þrengja það svið, sem menn hafa til athafna, bæði viðkomandi innflutningnum, útflutningnum, framleiðslunni og yfirleitt allri starfsemi í landinu. - Það er dálítið spaugilegt, að það kom í útvarpinn - ég held á páskadaginn, að það væri nú í fyrsta skipti, síðan styrjöldin hófst, sem Frakkar fengju páskaegg. En í fyrsta skipti, síðan styrjöldin hófst, sem Íslendingar fengu ekki páskaegg, það var í ár. Þetta sýnir bara þróunina, þó að þetta sé ekki merkilegt atriði út af fyrir sig. Mér liggur í léttu rúmi, hvort við höfum páskaegg eða ekki. En þetta bara sýnir það, að okkur er alltaf að fara meir og meir aftur. En hæstv. samgmrh. virðist alls ekki verða var við þetta. Okkur vantar allt mögulegt og þar á meðal páskaegg. Þó að það sé kannske ekki mikils virði að hafa sælgæti, þá held ég nú, að þær þjóðir, sem hafa haft verulega stranga skömmtun á sælgæti, hafi fundið til þess. Og mér er nær að halda, að þær lausnir, sem hafa verið gerðar á skömmtun í Englandi t. d. undanfarið - og Englendingar eru að leysa meir og meir alla sína skömmtun og öll sín höft -, þá held ég, að engri lausn í þeim efnum hafi verið þar tekið með jafnmikilli gleði eins og því, er aflétt var skömmtun á sælgæti. Það má kannske hneykslast á því, en það var nú svona. þegar ein þjóð, eins og Englendingar, hafa orðið að herða að sér beltið í mörg ár, þá getur þetta verið svolítill sólargeisli, þó að ekki sé nema að fá sælgætið frjálst. Hér er það ekki skammtað, en hér fæst það ekki. Og hvers vegna er þetta? Er það kannske af því að hæstv. ríkisstj. og hæstv. Alþ. eru hér með ranga fjármálastefnu? Af hverju er það? Það er ekki af því, að við getum ekki fengið jafnvægi eða fundið jafnvægi í okkar þjóðfélagsrekstri alveg eins og hver önnur þjóð. Við verðum bara að sníða okkur stakk eftir vexti, alveg eins og þær verða að gera. Það má nú kallast fullmikið að telja mig upphafsmann haftanna, vegna þess að höftin byrjuðu árið 1931. Og það, að ég kom með ný lög um viðskiptaráð, var ekki að setja á ný höft. En það var breyt. til batnaðar á eldri höftum, sem höfðu verið illa rekin, en þó ekki eins illa rekin eins og höftin eru nú. Og ég verð að segja, að fyrstu tvö árin voru þessi mál rekin af viðskiptaráði betur en þau hafa verið rekin fyrr eða seinna hér á landi. Og það fór allt úr reipunum hjá viðskiptaráði, þegar mennirnir í það voru skipaðir flokkslega og pólitískt, og síðan hefur það alltaf verið úr reipunum. Og nú held ég, að ófremdarástandið sé meira en það hefur verið nokkurn tíma fyrr, frá því 1931. Ég er ekki beinlínis að ásaka hæstv. viðskmrh. Það getur vel verið, að hann geti ekkert við því gert, því að það eru mörg öfl hér að verki. En mér finnst, að hann ætti að finna til þess, hvernig þetta er. Hann stendur þó það nærri því. Að vísu verð ég að viðurkenna, að hann þarf ekki að sækja undir þessar stofnanir. Það þurfum við hinir að gera, sem annaðhvort höfum verzlun, iðnað eða útgerð eða hvaða framkvæmdir sem eru. Við þurfum að sækja undir þessar stofnanir, og við vitum, hvað það er. Og þó að ég segi sjálfur, þá verð ég að segja það - og segi það eins hlutdrægnislaust eins og ég sé mér fært og tel rétt -, að ég get ekki hugsað mér verr reknar ríkisstofnanir en viðskiptanefndina og aðrar þær stofnanir, sem eru í hennar kjölfari. Ég skal fúslega viðurkenna, að hæstv. viðskmrh. á ekki alla sök á þessu, vegna þess, eins og hann sagði áðan, að þessi mál heyra ekki undir hann nema að nokkru leyti. Og ég er honum fyllilega sammála í því, að það er háðung, að svona mál skuli heyra undir alla ríkisstjórnina, og það er háðung, að þessi mál skuli ekki vera í hendi eins ráðherra, sem beri ábyrgð á þeim. Og ég er sannfærður um það fyrir mitt leyti, að mikið af þessu ófremdarástandi á rót sína að rekja einmitt til þessa.

Þetta er ásökun á formenn nefndanna.

Ég er ekkert að ásaka þá menn persónulega, heldur að finna að því, í hvaða formi þessi rekstur er, sem við höfum við að búa, sem teygir anga sína út um allt þjóðlífið og allan atvinnurekstur í landinu. Það getur vel verið, að þessir góðu menn, sem ráða þarna og þarna, geti heldur ekki fengið við þetta ráðið vegna þess, hvernig þessum málum er skipað. Menn verða að fara frá Heródesi til Pílatusar. Það er meira að segja svo, að einn maður í viðskiptanefnd getur vísað deilumáli til fjárhagsráðs, og fjárhagsráð getur svo aftur vísað sama deilumáli til ríkisstj. Það er ekki von, að þessi mál gangi með þessum hætti. Þetta er að verða hrein þjóðarógæfa, hvernig þessi mál eru komin. Og ef við ekki reynum að fá eitthvert betra skipulag á þau en nú er, þá fáum við að súpa af þeim seyðið enn frekar, en við höfum gert hingað til. Hæstv. samgmrh. sagði það um gengislækkunina, að hann væri á móti henni vegna þess, að hún mundi skerða hlut launþeganna í landinu. Það er náttúrlega alveg rétt, hún skerðir hlut launþeganna í landinu. Það vita allir. En mér er spurn. Hefur þessi hlutur ekki verið skertur? Hefur ekki núverandi ríkisstj. skert hlut launþeganna í landinu? Ég veit, að hæstv. ráðh. er svo glöggur maður, að hann sér, ef hann athugar það, að allar ráðstafanir hæstv. ríkisstj., sem heldur sér við þessa stefnu, eru skerðing á kjörum launþeganna. Ég skal lofa hæstv. ráðh. að heyra lítils háttar dæmi af því. 6% söluskattur á innflutta vöru samsvarar 10–13% hækkun á innkaupsverði. Ég hálfskammaðist mín, þegar ég sá, að söluskatturinn er að meðaltali 10–13% af innkaupsverði, og hélt, að tollstjóraskrifstofan hefði gert reginvitleysu, - en söluskatturinn er m. a. lagður á matvöru og vefnaðarvöru, auk 3% álagningar í smásölu. Þetta samsvarar því 15–18% af innkaupsverði. Útgerðarvörur eru þó undanskildar. Það mundu fáir trúa því, að söluskatturinn, sem er svo sakleysislegur, mundi valda hækkun, sem samsvarar 15–18% gengislækkun. Þá er 65% hækkun á verðtolli og 200% á þungatolli. Það veldur 20–30% hækkun á öllum innkaupum á vefnaðarvöru og skófatnaði. Ég tek þetta af því, að það er einn stærsti liðurinn hjá almenningi og auðvelt að átta sig á tollahækkun á honum. Á vefnaðarvöru og skófatnaði er söluskattur og tollahækkun 35–53% af innkaupsverði. Þessar vörur hafa því fyrir aðgerðir og stefnu hæstv. ríkisstj. í dýrtíðarmálum hækkað sem svarar 35–53% gengislækkun. Hæstv. ríkisstj. heldur því ef til vill fram, að þessar aðgerðir, að taka tugi millj. kr. af almenningi í skatta, komi ekki fram sem kjaraskerðing hjá almenningi. Ég vil taka undir með hv. þm. Barð., að mér þykir gengislækkun slæm og kæmi ekki til greina, nema nauðsyn beri til, en gengislækkun til að ná því jafnvægi, sem þarf, er ódýrasta leiðin og leggur minnstar byrðar á almenning. Hæstv. ráðh. ræddi ekkert gagnrýni mína á fjármálastefnu hæstv. ríkisstj., eins og hún kemur fram, og hefur kannske af ásettu ráði hliðrað sér hjá því, og skal ég ekki fara lengra út í það að svo stöddu, en vil ræða nokkuð, hvaða áhrif og afleiðingar dýrtíðarstefna Alþfl. hefur haft og er að hafa á hag þjóðarinnar. Ég skal víkja að því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði hér fyrr við umr. Blað hans tók einnig upp þá ræðu, og þar segir m. a.: „Það, sem fyrir þeim félögum vakir í því efni, er einfaldlega það, að einstaklingum verði gefinn kostur á að reka í gróðaskyni fyrir sjálfa sig hin umræddu ríkisfyrirtæki.“ Þetta er úr leiðara blaðsins, en hv. þm. sagði, að það vekti fyrir mér að svipta ríkið tekjum af þessu. Ég verð að segja það, að meinloka er ekki heppileg til að byggja rök á, en þetta er einhver mesta meinlokan, því að öll fyrirtækin, sem hann minntist á, eru rekin með tapi, t. d. fiskiðjuverið, ferðaskrifstofan, sérleyfisferðirnar o. fl. Og þó að ég gæti ef til vill látið þetta bera sig, ef ég verði í það öllum mínum tíma, þá kæri ég mig ekkert um að taka við þeim, eins og stendur, en ég sagði, að betra væri, að þau væru rekin af einstaklingum, og á hvern veg sem á það er litið, er betra, að einstaklingar reki þau með hagnað,i en ríkið með tapi, því að ég veit ekki betur en ríkið hafi langa hönd til að hirða hagnaðinn, því að einstaklingar reka fyrirtækin raunverulega fyrir ríkið, sem hirðir bróðurpartinn af hagnaðinum. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að till. væri vantraust á hæstv. ríkisstj., vegna þess að hún stefndi að því, sem væri í mótsögn við yfirlýsta stefnu hæstv. ríkisstj. Er það mótsögn við stefnu hæstv. ríkisstj. að afgreiða hallalaus fjárl. og sporna á móti og lækka verðbólguna í landinu og koma á heilbrigðu jafnvægi og létta af höftum og skriffinnsku? Og ef þetta er allt mótsögn við stefnu hæstv. ríkisstj., þá hef ég stutt hana illu heilli, það sem af er. Hv. þm. sagði, að ástæðan til íhlutunar ríkisvaldsins í atvinnuvegunum væri sú, að einstaklingsframtakið hefði brugðizt. En þetta er ekki alls kostar rétt, það er ekki vegna þess, heldur hefur Alþ. og flokkur hv. þm. brugðizt skyldu sinni og ekki hirt um að koma málefnum þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll, en farið út á hina breiðu braut styrkja og ihlutunar ríkisvaldsins. Einstaklingsframtakið hefur ekki brugðizt, heldur hefur hið opinbera tekið af þeim hverja greinina eftir aðra. Mér þykir leitt að nota orðið loddaraskapur, en ég finn ekkert orð, sem passar betur við þetta. Hv. 4. þm. Reykv. er sérmenntaður maður á þessu sviði og sér vafalaust, hvernig á að leysa þessi mál, en þegar hann stendur upp hér á þingi, dettur honum ekki í hug að segja það, heldur yfirskyggir pólitík hans fræðimennskuna, eins og sú firra, að höftin hafi verið sett 1931 vegna þess, að einstaklingsframtakið hafi verið búið að koma gjaldeyrismálunum í ógöngur, ber vott um. Ég skal viðurkenna, að þá var mikil pólitísk lausung, en ástæðan til haftanna var heimskreppa, en ekki að einstaklingsframtakið hafi brugðizt. Kreppan var alls staðar, nema ef til vill í Ameríku, og það var vegna heimskreppu, sem höftin voru sett. Þá talaði hv. þm. enn fremur um glundroðann í fjárfestingarmálum og kenndi einstaklingsframtakinu um það. En ég vil segja, að Alþ., og ekki sízt flokkur hv. 4. þm. Reykv., á sök á því. Ef tekið hefði verið fyrir verðbólguna, væru fjárfestingarmálin nú öðruvísi en þau eru. Þetta er því ekki að kenna einstaklingsframtakinu, heldur pólitísku ástandi í landinu, og ef hv. þingmenn hefðu gert skyldu sína, væri nú öðruvísi umhorfs í þessum efnum. - Hv. þm. sagði enn fremur, að þetta væru hreinar íhaldstillögur og hrein íhaldslausn á vandamálum dýrtíðarinnar. Já, hv. þm. er sérfræðingur í þessum efnum og hefur kynnt sér þau í mörg ár og skrifað fræðilegar ritgerðir um þau og verið í n., sem hafa fjallað um þessi mál. En hafa komið till. frá honum? Engar. En frá hans flokki? Engar. En ég vil spyrja: Hefur Alþfl. stefnu í þessum málum? Ég kalla það ekki stefnu, hina svokölluðu þriðju leið eða status quo. Ég kalla það ekki stefnu, ef sjúklingur er með 40 stiga hita, að halda honum í því, en það er ekki hægt að stöðva hann í því fremur en snjóflóð í fjallshlíð. En það er einmitt það, sem Alþfl. er að reyna að gera. Hann gerir sér ekki ljóst, hversu óskaplega ógæfu þessi stefna getur leitt yfir þjóðina, ef hún á að ganga sér til húðar. Af hverju kemur ekki hv. 4. þm. Reykv. með bjargráð, hann, sem er sérmenntaður á þessu sviði? Því kemur hann ekki með till. og mælir fyrir þeim og stendur með þeim eins og maður? Ég hygg, að það sé rétt hjá hv. þm. Barð., að Alþfl. skorti hugrekki. Hann hefur á hendi stjórnarforustu og ber skylda til að hafa forustu í að koma þessum málum á réttan grundvöll, því að það er enginn maður á þingi, sem ekki viðurkennir, að það sé nauðsyn. En hv. þm. sér ekki fyrr en allt er komið í strand, en það er erfitt að ná skipinu aftur á flot, þegar það er strandað. Ég skal segja hv. 4. þm. Reykv., að ég skal vera með hvaða till. til bjargar og til að koma jafnvægi á efnahagsmálin sem hann kemur fram með aðra en gengislækkun, ef sú till. nær sama tilgangi og leggur ekki þyngri byrði á almenning í landinu.



Herra forseti. Það er langt síðan ég kvaddi mér hljóðs, og umr. eru orðnar langar og orðið framorðið. Þessi till., sem hér um ræðir, er nokkuð fáránleg, því að þar er ruglað ýmsu saman og allt kallað ríkisrekstur. Afnema skal íhlutun ríkisins í atvinnurekstrinum, höft o. fl. og breyta fjármálastefnunni. En sannleikurinn er sá, að enginn þm. botnar í, hvað hv. 1. þm. Reykv. meinar, og vildi ég helzt, að hæstv. forseti vísaði málinu frá sem óhæfu þingmáli, því að ruglað er saman hinum óskyldustu málum. Það hefur vakið athygli, að tveir hv. samþm. og samflokksmenn hv. flm. hafa talið ástæðu til að umskrifa till. og flytja á þskj. 525, þeir hv. 3. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Reykv. Sú till. er um sama efni, en sett þannig upp, að hægt er að sjá, hvað þeir meina með till. Ég segi ekki, að hún sé aðgengilegri, en hún er aðgengilegri sem umræðugrundvöllur, en þó að ýmsu leyti enn fjarstæðukenndari. Það þarf ófeilni til að kalla þau höft, sem eru á innflutningnum o. fl., ríkisrekstur. Það þarf einnig mikið af sama hugarfari til að kalla skömmtun ríkisrekstur. En þessu er öllu grautað saman. Ég hef heyrt merkan þm. segja í einkasamtali, að málið sé raunar óþinghæft, og held, að sá maður hafi rétt fyrir sér, því að hvort sem um frv. eða þáltill. er að ræða, þarf það helzt að vera um ákveðið efni, en hér er um mörg óskyld efni að ræða. Ég heyrði, að hv. 1. þm. Reykv. kvartaði yfir því, að umr. hafi farið á víð og dreif, en slíkt er honum sjálfum að kenna, því að grg. gefur tilefni til, að rætt sé um öll vandamál þjóðarinnar undir þessum eina lið, og ber honum því að saka sjálfan sig fyrir till., grg. og ræðu sína. Ég veit, að hv. þm. hefur áhuga á að draga úr fjármálaöngþveiti því, sem þjóðin er í, en hann hefur ekki farið út í það í till. sinni, hvernig eigi að fara að því, en í grein í Vísi 5. marz leggur hann til, að gengi krónunnar verði lækkað um 25% og útflytjendur fái frjálsan ráðstöfunarrétt á 25% af gjaldeyrinum. Ég gæti fallizt á að breyta gengi krónunnar undir sérstökum aðstæðum, en gera þyrfti um leið ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að slíkt kæmi hart niður á þeim, sem minnst mega sin, en að halda því fram, að 25% af gjaldeyrinum skuli fara á svartan markað, það er ósmekklegt hjá þeim, sem þykjast vilja hreinsa til í fjármálum þjóðarinnar. Ég hefði að mörgu leyti haft tilhneigingu til að taka hv. 1. þm. Reykv. alvarlega í þessu máli, að hann vildi hreinsa til í fjármálalífi þjóðarinnar, ef þetta hefði ekki þurft að fylgja með og ekki hefði verið gert ráð fyrir, að kaupgjaldsbreytingar yrðu bannaðar. Mér hefur virzt, eins og ég sagði áðan, hv. þm. í þessari till. blanda saman mjög mörgum óskyldum atriðum, og sama má segja, þegar hann talaði um ríkisrekstur, þar sem hann blandaði saman mörgum óskyldum fyrirtækjum og lagði alveg sama mælikvarða á þau öll. Á það hefur verið bent af hv. 4. þm. Reykv., að mikill hluti þessa ríkisrekstrar hér á landi hefur verið stofnaður vegna þess, að þurft hefur að leysa vandamál, sem ekki var á valdi neinna einstakra manna að leysa, og ríkisvaldið hefur beinlínis verið hvatt til að leysa úr ýmsum vandamálum, sem annars væru óleyst enn í dag. Í þessu sambandi má nefna Síldarverksmiðjur ríkisins, sem hv. 1. þm. Reykv. minntist á. Það er alkunnugt, að fyrstu drögin að stofnun þeirra voru lögð með þáltill., þar sem Magnús heitinn Kristjánsson, fyrrv. ráðh., lagði til, að innlendum verkfræðingum væri falið að gera rekstraráætlun og stofnkostnaðaráætlun fyrir síldarverksmiðjurnar. Annar fyrrv. ráðh., Jón Þorláksson, tók að sér að semja þessa rekstraráætlun, og á grundvelli þeirrar áætlunar var það svo, að 2 þm., þáv. þm. Ak., Erlingur Friðjónsson, og þm. S-M., Ingvar Pálmason, fluttu fyrsta lagafrv. um stofnun Síldarverksmiðja ríkisins. Þá datt ekki neinum Íslending í hug, að einstaklingur legði út í að byggja nýtízku síldarverksmiðjur. Þessar verksmiðjur voru síðan reistar 1930, og ég man eftir því, að fyrrverandi íhaldsflokkur barðist mjög heiftarlega á móti þessari verksmiðjubyggingu. Það kom svo í ljós, sem vænta mátti í sambandi við þessa fyrstu verksmiðjubyggingu, sem framkvæmd var af Íslendingum, á henni var vitanlega ýmis missmíði, en þó minni en búast hefði mátt við, því að þetta var fyrsta tilraunin, - en það kom brátt í ljós, að kröfur sjómanna og útgerðarmanna um að reisa fleiri síldarverksmiðjur voru ómótstæðilegar. 1933 bar ég svo fram hér á Alþ. þáltill., sem varð til þess, að ríkisverksmiðjan frá 1935 var reist á Siglufirði. Var sjútvn. Nd. þá að öllu leyti sammála um byggingu þeirrar verksmiðju. Síðan hafa verið keyptar verksmiðjur fyrir ríkið á Raufarhöfn og á Siglufirði, og síðan hefur verið aukið við ríkisverksmiðjurnar, og í raun og veru hafa alltaf allir stjórnmálaflokkar í landinu verið sammála um þá aukningu ríkisverksmiðjanna, sem gerð hefur verið. Það var meira að segja stundum metingur um það milli flokkanna, hver ætti heiðurinn af því að hafa stungið upp á þessari og þessari verksmiðju. - Nú er það svo, að í byrjun stríðsins voru Síldarverksmiðjur ríkisins ágætt fyrirtæki, sem voru fyllilega samkeppnisfærar við verksmiðjur einstakra manna. Þær voru búnar að borga sig og áttu nokkurt fé þar að auki. Þá er það, að notuð er heimild, sem flutt hafði verið hér inn á Alþ. af síldarverksmiðjustjórn ríkisins, um byggingu nýrra verksmiðja, en sú heimild var notuð á allt annan hátt, en stjórn verksmiðjanna lagði til. Bygging verksmiðjanna var tekin úr höndum síldarverksmiðjustjórnarinnar og látin í hendur sérstakrar stjórnar. Ég skal ekki rekja þá sögu hér, en þetta varð til þess, að síldarverksmiðjurnar, sem áður voru eitthvert bezt rekna fyrirtækið í landinu og bezt stjórnað, eru nú ekki samkeppnisfærar við síldarverksmiðjur einstakra manna vegna þeirrar óstjórnar, sem var á byggingu nýju síldarverksmiðjanna. Nú kann ég ekki þau skil á ríkisrekstri og ekki ríkisrekstri, þegar flm. þessarar till. segir, að það hafi verið ríkisrekstur að taka byggingu síldarverksmiðjanna úr höndum verksmiðjustjórnarinnar, en hins vegar ekki ríkisrekstur að láta verksmiðjustjórnina byggja ríkisverksmiðjurnar. Þetta er ekkert annað en framkvæmdaratriði og í rauninni hvorugt ríkisrekstur. Það mun vera svo, að í öðru tilfellinu er notað flokkspólitískt vald, sem ég fordæmi, að hefur verið gert, til þess að færa framkvæmd þessa máls úr þeim höndum, sem höfðu kunnáttu og alla aðstöðu til þess að geta gert þetta vel, í hendur n., sem hafði hvorki möguleika né vilja til þess að gera það þannig að nokkurt vit væri í. Nú sýnir það nokkurn ókunnugleika eða óvandvirkni hjá hv. tillögumanni, þar sem hann kemst þannig að orði í blaði sínu, Vísi, sem ég vona, að rétt sé prentað: „Stjórnarfyrirkomulag verksmiðjanna er mjög óheppilegt. Svo virðist sem þeir menn, er skipa stjórnina og hafa það starf í hjáverkum, beri aðallega ábyrgðina á daglegum framkvæmdum og rekstri verksmiðjanna.“ Þetta er vitanlega alveg rangt. Samkvæmt lögum verksmiðjanna er ráðinn framkvæmdastjóri til þess að hafa með höndum daglegar framkvæmdir. Eins og stendur eru tveir framkvæmdastjórar við Síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði og þar að auki framkvæmdastjóri við verksmiðjuna á Skagaströnd og annar framkvæmdastjóri við verksmiðjuna á Raufarhöfn. Mér er vel kunnugt um það, að eins og nú standa sakir, eins og raunar oft áður, eru mjög vel færir menn í framkvæmdastjórastöðunum, bæði hinn tæknilegi framkvæmdastjóri, sem að vísu er lítið reyndur, og eins sá framkvæmdastjóri, sem nú er aðalframkvæmdastjórinn á Siglufirði. Þann síðarnefnda þekki ég mjög vel persónulega og veit, að hann lætur sér annt um hag verksmiðjanna. Hinn tæknilega framkvæmdastjóra þekki ég ekki persónulega, en hef fengið um hann mjög góðar upplýsingar. Tillögumaður sagði, að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hefði allajafna verið í höndum pólitískra spákaupmanna. Ég mótmæli þessum staðhæfingum sem röngum.

Ekki komst ég svona að orði.

Ég skrifaði þetta niður eftir hv. þm. og hygg, að það sé rétt, að hann hafi sagt þetta í fyrri hluta ræðu sinnar. Ég tel, að þessi ummæli séu alröng, því að yfirleitt hafa frá fyrstu tíð valizt í stjórn síldarverksmiðja ríkisins menn, sem hafa haft mikinn áhuga fyrir sínu starfi og sumir hafa setið þar í mörg ár og eru gagnkunnugir öllu, sem lýtur að síldarútvegi. Ég neita því ekki, að fyrir hefur komið, að menn hafa verið kosnir í stjórn af pólitískum ástæðum og án þess að hafa verulega þekkingu. En yfirleitt hefur stjórnin verið valin þannig, að reksturinn gæti farið vel úr hendi, og vil ég, með þeim kunnugleika, sem ég hef á þessum málum, mótmæla, þegar fram koma á Alþingi rakalausir hleypidómar um þá menn, sem stjórna verksmiðjunum. Nú er það vitanlega svo, að þótt ég hafi dregið hér fram þennan stærsta atvinnurekstur, sem hefur orðið til þess að bjarga gjaldeyrismálum okkar um mörg ár, þá er langt frá því, að ég sé samþykkur öllum ríkisrekstri, sem fram fer hér í landinu. Hitt vildi ég undirstrika, að ríkisreksturinn á síldarverksmiðjunum hefur verið þannig fram á síðustu ár, að hann hefur verið þjóðinni mikið bjargræði. Það er kunnugt, að saltfiskmarkaðurinn brást á sínum tíma, og hefðu ríkisverksmiðjurnar þá ekki verið til, hefði íslenzka þjóðin bókstaflega orðið gjaldþrota. Það gildir hið sama um ríkisrekstur og rekstur einstakra manna að því leyti til, að hann getur verið bæði vel og illa rekinn. Og ég segi fyrir mitt leyti, að ég vil engan þátt í því taka að verja ríkisrekstur, sem stofnað er til án þess, að fyrir því sé rík nauðsyn almennings, eða með óverjandi undirbúningsleysi eða gáleysi. Ég verð að segja það t. d. um sérleyfisferðirnar, að eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, er það bein nauðsyn almennings í landinu, að ríkið taki þær, þar sem einstaklingar eru ekki fáanlegir til þess. Svo get ég líka nefnt dæmi, þar sem ég sé ekki, að nein nauðsyn hafi verið að stofna til ríkisrekstrar, svo sem Trésmiðju ríkisins, sem að mínu viti hefur verið stofnað til að óþörfu, því að landssmiðjan hefur mörgum vönum trésmiðum á að skipa, sem sumir hafa ekkert að gera og gætu þess vegna smíðað allt, sem smíða þyrfti fyrir ríkið, án þess að stofna þyrfti til nýrrar smiðju. Hún hefur líka það húsnæði, sem þyrfti, og nokkurn veginn nauðsynlegan vélakost. Sama má segja um kartöflugeymsluna við Elliðaár; ég get ekki varið slíkan ríkisrekstur. Það á að gera sömu kröfur til ríkisrekstrar og einstaklingsrekstrar, að fyrirtækin séu fyrst og fremst vel rekin og að til ríkisrekstrar sé stofnað af fullri nauðsyn. Ég vildi líka taka fram, að ég álít, að hið sama gildi um Ferðaskrifstofuna og um sérleyfisferðirnar, að þar er um almenningsheill og almenningsnauðsyn að ræða. Það eru nú margar þjóðir í Evrópu, sem vonast til þess að nota ferðamannastrauminn til þess að geta lagfært stórlega gjaldeyrisástand sitt. Því miður höfum við ekki haft fé til þess að leggja fram í þessu skyni, en enginn vafi er á því, að fyrir okkur getur það í framtíðinni orðið mjög mikið gjaldeyrismál að beina ferðamannastraumnum hingað til lands. Ég held það hafi svo ekki verið meira, sem ég vildi taka fram í sambandi við þetta mál.

Forseti (JPálm): Þessar umr. hafa staðið mjög lengi. Ég hef ákveðið, að þessari umr. skuli ljúka í nótt, og verður ræðutími því hér eftir takmarkaður. Hefur hver hv. þm. 10 mínútur til umráða.



Herra forseti. Ég hafði hvort sem var ætlað að láta mér nægja örstutta ræðu, þar sem komið er svona langt fram á nótt og fáir hér í d. Ég vildi aðeins beina örfáum orðum til hv. þm. Barð. og hv. 1. þm. Reykv. Hv. þm. Barð. hóf ræðu sína með allmiklum rosta. Hann viðhafði þau orð um ræður okkar hæstv. viðskmrh., að þær hefðu verið fáránlegar og furðulegar. Þykist hv. þm. vera slíkur ræðuskörungur, að hann sé þess umkominn að kveða upp þann dóm yfir ræðum okkar, að þær séu fáránlegar? Það kemur mér á óvart, ef hv. þm. hefur svo mikið sjálfstraust, að hann telji viðeigandi að byrja mál sitt þannig. Ég verð að segja, að það er mikill munur á málflutningi hv. 1. þm. Reykv. og hv. þm. Barð., því að þar stóð hv. þm. Barð. honum langt að baki. Hv. 1. þm. Reykv. flutti hér langa ræðu, engar persónulegar ásakanir né skæting. En því miður tókst ekki hv. þm. Barð. að halda sig frá slíku. Þessi hv. þm. hélt því fram m. a., að ég hefði notað mér fjarvíst yfirmanns Alþýðublaðsins til þess að birta ræðu mína í blaðinu. Hvað eiga svona staðhæfingar að þýða í þingræðu? Ég veit ekki, hvernig það ber að, þegar ræður eftir þennan hv. þm. eru birtar í Morgunblaðinu, en ég get sagt honum, hvers vegna ræða mín var birt í Alþýðublaðinu. Ritstjóri blaðsins óskaði eftir því strax daginn eftir að hún var flutt. En ég hafði ekki skrifað ræðuna. Þess vegna var beðið eftir, að þingritarar hefðu handritið af henni tilbúið. Ræðan kom svo í blaðinu eftir ósk blaðsins sjálfs, en ekki eftir minni ósk, og eftir því sem ég bezt veit, þá var enginn af forráðamönnum blaðsins fjarverandi, þegar þetta gerðist. - Þá var hv. þm. eitthvað að dylgja um, að ég hefði brugðizt hæstv. viðskmrh. við atkvgr. um vantraustið á ríkisstjórnina. Hv. þm. Barð. veit vel um ástæðurnar fyrir afstöðu minni við vantraustið, því að ég gerði þá grein fyrir þeim. Ég gat þess, að það væri af því, að ég hefði rótgróna vantrú á samstarfi við Sjálfstfl., og ef til vill er það þetta, sem hv. þm. Barð. svíður svo mjög. Það eru algerlega ástæðulausar aðdróttanir hjá hv. þm., að ég treysti ekki flokksbræðrum mínum. Ég hef ekkert orð sagt í þá átt, og allar aðdróttanir hv. þm. Barð. um það eru úr lausu lofti gripnar. Ég veit ekki, hvort hv. þm. vill halda því fram, að afstaða fimmmenninganna 1944 hafi verið vantraust á ráðh. Sjálfstfl. Mér mundi að minnsta kosti aldrei detta í hug að halda því fram, heldur álít ég, að þar hafi verið um að ræða ágreining um grundvöllinn fyrir stjórnarsamstarfinu. Honum svíður kannske afstaða mín til Sjálfstfl., en þetta er mín pólitíska skoðun, og ég tel hana fyllilega réttlætta af reynslunni af þeim flokki. Þessi stofnun hér byggist einmitt á mismunandi stjórnmálaskoðunum, og mér virðist því harla einkennilegt, að hv. þm. skuli vera að reka upp óp út af því, að hér er um ágreining að ræða. Varðandi það, sem 1. þm. Reykv. spurði um í ræðu sinni, hvað hefði komið frá mér og hvað hefði komið frá Alþfl. varðandi lausn dýrtíðarvandamálsins, vil ég benda hv. þm. á, að á flokksþingi Alþfl., sem haldið var fyrir skömmu, voru bornar fram mjög rækilegar till. um lausn dýrtíðarvandamálsins, og sömuleiðis á næst - síðasta þingi flokksins, og þær till. getur hv. 1. þm. Reykv. auðvitað fengið að sjá, hvenær sem hann vill. Hins vegar tel ég það óvandaðan málflutning að kalla stefnu núverandi ríkisstj. stefnu Alþfl., því að eins og hv. þm. Barð. gat um, þá er stefnan málamiðlunarstefna og því ekki frekar stefna Alþfl. en Sjálfstfl. eða Framsfl. Hitt er svo annað mál, að við teljum þá stefnu betri og skynsamlegri heldur en þá stefnu, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv., þ. e. gengislækkun, frjálsa verzlun o. s. frv. Ég tek skatta og tolla fram yfir gengislækkun, vegna þess að gengislækkun kemur jafnt niður á öllum vörum. Skattana og tollana er hægt að leggja á þá, sem mesta hafa greiðslugetuna. Nú er það hins vegar kunnugt, að útflutningsatvinnuvegir okkar bera sig mismunandi vel. Sumir bera sig, aðrir ekki. Með sköttum og tollum er hægt að létta undir með þeim útflutningsgreinum, sem erfiðast eiga uppdráttar, og láta þá bera kostnaðinn, sem þess eru umkomnir. Þess vegna er það, sem ég tek þessa leið fram yfir gengislækkun.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 4. þm. Reykv. vil ég geta þess, að ummæli mín um ræðu hæstv. viðskmrh. sönnuðust bezt með ræðu hv. þm. Ísaf., sem ræddi um þessi mál af mikilli þekkingu og vítti það, sem víta þurfti, en hæstv. viðskmrh. leyfir sér enn þá að segja mig fara rangt með, eftir að ég hef lagt öll gögn á borðið. Hér gefst ekki tækifæri til þess að ræða sérstök atriði, en ég vil aðeins benda hæstv. ráðh. á fáein atriði í sambandi við dýrtíðarvandamálið. Hann sagðist ekki vilja fara þessa leið sökum þess, að hún leggi svo misþungar byrðar á herðar manna miðað við getu þeirra. En ég spyr: Hefur ekki hæstv. ráðh. reynt allar aðrar leiðir? Hann kom af stað eignakönnuninni, verstu lagafyrirmælum, sem nokkurn tíma hafa verið gefin út hér. Og hvað hlauzt af henni? Stórkostleg röskun á fjármálakerfi landsins. Þessu hafði verið spáð, en hæstv. ráðh. vildi ekki trúa því. Þetta er því stefna hæstv. ráðh., að taka fé frá þeim mönnum, sem eitthvað hefur tekizt að spara með hagsýni og dugnaði, svo að allt verði ein flatneskja. Og þetta hefur hæstv. ráðh. tekizt að nokkru leyti. Ég held satt að segja, að ábyrgur maður mundi hugsa sig um tvisvar, áður en hann héldi lengra á þessari braut. Sannleikurinn er sá, að hæstv. ráðh. er kominn í þrot, og því segist hann kannske fara þessa leið, þegar allar aðrar dyr séu lokaðar.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum við hv. þm. Barð. um ódrengskap minn. Það getur vel verið, að í hans augum hafi ég sýnt af mér ódrengskap, en mér virðist, að ekki síður sé hægt að bregða honum um ódrengskap. Um eignakönnunina er það að segja, að ég sótti það mál ekkert sérstaklega fast né heldur Alþfl., heldur voru allir stjórnmálaflokkarnir sammála um þetta, þar á meðal Sjálfstfl. Annars er ég sannfærður um, að eignakönnunin hafði sín áhrif. Ýmsir menn höfðu komið allmiklu fé undan skattaframtali, og það geri ég þó varla ráð fyrir, að hv. þm. Barð. þyki æskilegt. - Hann sagði, að ég hefði sagt, að ég mundi vilja fara gengislækkunarleiðina, þegar allar aðrar leiðir væru lokaðar. Það er alveg rétt, að ég sagði þetta, en ég tel bara ekki, að allar aðrar leiðir hafi verið reyndar til fulls og þaðan af síður að útséð sé um, að þær komi að gagni. Það vita allir, að útfluttar afurðir þurfa ekki allar jafnmikillar lækkunar til þess að geta borið sig. Sumar þarfnast mikillar lækkunar, aðrar lítillar. Með gengislækkun yrði því skattur þjóðarinnar í heild stærri en með niðurgreiðslunum. Þess vegna álít ég, að ekki beri að grípa til þessarar aðferðar, nema allt annað þrjóti. Ég viðurkenni, að á meðan núverandi ástand ríkir, er hættulegt að fara út í kauphækkun, eins og gert hefur verið fyrir atbeina annarra aðila, og ef haldið verður áfram á þeirri braut, þá verður gengislækkun, ef til vill óhjákvæmileg, en fyrir mér vakti, að við reyndum að stöðva kaupskrúfuna þar, sem við stóðum. Hv. 1. þm. Reykv. vill nú sverja sig frá því að hafa átt nokkurn þátt í því, að sérleyfisferðirnar voru lagðar undir ríkissjóð, en viðurkennir þó, að snemma á árinn 1944, eða á tímabilinu 1. marz - 1. maí, hafi sérleyfisferðirnar milli Reykjavíkur og Akureyrar fallið niður, en segir, að þeir atvmrh. hafi verið sammála um að láta ríkið ekki taka að sér þennan rekstur meðan einhver einstaklingur fengist til þess. Þegar ég tók við þessum málum, þá voru í pöntun 10 sérleyfisbifreiðar, sem nota átti í sérleyfisferðirnar til Akureyrar. Nú segir hv. 1. þm. Reykv. aftur á móti, að hann hafi ekki verið mótfallinn því, að smíðað yrði yfir bílagrindurnar og þær síðan seldar. Ég verð að segja það, að mér finnst það hálfskrýtið, ef hv. þm. hefur ætlað að láta ríkið flytja þessa bíla inn og byggja yfir þá og selja þá síðan. Sannleikurinn er sá, að bílana átti að nota í norðurferðirnar, enda benda kaupin á þessum 10 bifreiðum til þess, að ríkisstj. hafi ekki ætlað að nema þarna staðar. Mitt fyrsta verk var svo að selja nokkra af þessum bílum og halda aðeins eftir eins mörgum og þurfti í þessar sérleyfisferðir. Ég hef hins vegar aldrei heyrt það fyrr en nú, að þetta hafi átt að taka af ríkinu aftur og fá það einstaklingum í hendur. - Síðan voru svo þessir bílar, sem stj. keypti og lét byggja yfir, notaðir í þessar ferðir. Frv. um sérleyfisaksturinn var stjfrv., sem flutt var án ágreinings, og er því algerlega þýðingarlaust fyrir hv. þm. að ætla að þvo hendur sínar í þessu máli, og sömuleiðis þýðir ekkert fyrir hann að vitna í lög um sérleyfisakstur frá 1935 og 1944, því að þar eru hvergi nein ákvæði um það, að ríkið taki að sér sérleyfisferðirnar. Hins vegar lái ég hv. þm. alls ekki, þótt hann gerði þetta. Ég tel það meira að segja sjálfsagt, að ríkissjóður tæki þessar ferðir að sér. Ýmis skilyrði, sem sérleyfishafarnir settu, voru þannig, að þáverandi samgmrh. vildi ekki við una og taldi, að með því að ganga að þeim skilyrðum, væru þarfir almennings bornar fyrir borð. - Ég skal svo ekki fjölyrða þetta frekar nú, þar sem málið fer nú í nefnd, en ég vil ítreka það, sem ég sagði áðan, að ég tel gengislækkun ekki heppilegustu né réttlátustu lausn dýrtíðarvandamálsins og mun ekki kjósa þá leið fyrr en útséð er um allar aðrar leiðir.



Herra forseti. Ég skal ekki haga orðum mínum þannig, að þau veki deilur, en ég vil aðeins leiðrétta það, sem hv. þm. Ísaf. sagði. Hann kvað mig hafa sagt, að í stjórn síldarverksmiðja ríkisins væru pólitískir spákaupmenn. Ég man ekki til þess, að ég hafi sagt þetta, enda veit ég, að það eru margir góðir menn í stjórn síldarverksmiðjanna. En það var hið pólitíska kosningafyrirkomulag, sem ég var að deila á, því að það getur orðið til þess, að mennirnir í stjórn síldarverksmiðjanna geti alls ekki unnið saman. Ég mun hafa sagt að það mætti ekki koma fyrir að síldarverksmiðjunum yrði stjórnað af pólitískum spákaupmönnum, og átti ég þar við, að í stjórnartíð ákveðins ráðherra var verksmiðjunum stjórnað eins og pólitísku fyrirtæki. Út af ummælum hv. 4. þm. Reykv. vil ég segja, að það gleður mig að heyra, að Alþfl. sé með einhverjar till. í dýrtíðarmálunum, en þær hafa ekki komið fram á neinn praktískan hátt, svo að ég viti, því að ég tel það enga lausn, sem flokkurinn kallar þriðju leiðina. Ef sá háttur helzt, sem nú er á hafður, eru ekki horfur á neinni lausn dýrtíðarvandamálsins. Þetta vitum við báðir, hv. 4. þm. Reykv., og einnig hæstv. viðskmrh. Ég vil benda hv. 4. þm. Reykv. á, að blað hans hefur haldið því fram, að það sé stefna Alþfl., sem hafi ráðið í dýrtíðarmálunum. Hæstv. ráðh. reynir að koma því á mig, að ég hafi stofnað til sérleyfisferðanna. Ég hygg. að það sé vegna þess, að hann finnur, um hve mikinn endemisrekstur er þar að ræða, sem hann hefur þó haft meiri afskipti af en ég. Ég var frá byrjun mjög andvígur því, að ríkið tæki þennan rekstur í sínar hendur, en vissi aftur á móti, að sumar stofnanir sóttu mjög fast að fá hann, m. a. póststjórnin. Það var einnig fjarri því, að ég vissi, að um 10 bíla væri að ræða, sem byggja ætti yfir, heldur hélt, að það væru aðeins 4–5. En hæstv. ráðh. mun hafa haldið fast við, að ríkið tæki þennan rekstur í sínar hendur, og kom það á daginn, að í byrjun ársins 1945 tekur ríkið ¼ af honum í sínar hendur. Ég skeyti því svo engu að bera af mér sakir þær, er ráðh. taldi mig hafa unnið til, en ég hef eigi komið nærri. Vona ég svo, að málið fari í nefnd.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að gera örstutta athugasemd út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. varðandi stj. S. R. Það segir svo í ræðu eftir þm., sem birtist í Vísi og var lögð fram sem handrit í lestrarsal: „Þessu risafyrirtæki á íslenzkan mælikvarða er fengin stjórn, sem valin er pólitískt af þingflokkunum, án sérstaks tillits til, hvort mennirnir eru starfinu vaxnir eða hvort útlit er fyrir, að samkomulag geti náðst milli þeirra um það, á hvern hátt eigi að reka verksmiðjurnar. Allir, sem eru í stjórn verksmiðjanna, hafa það starf í hjáverkum, en samt virðist framkvæmdarstjórnin hvíla aðallega á þessum mönnum. ... ..... Rekstri þessa mikla fyrirtækis, sem líklega gengur næst ríkissjóði í fjárveltu og skuldasöfnun, þarf að breyta í annað horf en nú er, svo að það hafi aðra og betri kjölfestu, en pólitíska spákaupmennsku og framkvæmdarstjórn þess sé ekki höfð í hjáverkum af mönnum, sem öðrum störfum eru hlaðnir.“ Ég gat ekki skilið þessi orð hv. þm. öðruvísi en að hann væri að bera stj. S. R. á brýn, að þeir væru pólitískir spákaupmenn. Ég vil hins vegar taka fram, að stjórnendur S. R. eru góðir samstarfsmenn, er bera hag fyrirtækisins mjög fyrir brjósti. En ef hann hefur meint eitthvað annað en ég gat lesið út úr orðum hans, þá er mér það gleðiefni.