Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Þetta mál er einfalt í sniðum. Efnisgreinin fjallar einungis um það að breyta 36. gr. l. um Framleiðsluráð landbúnaðarins og fella þar niður heimild framleiðsluráðsins til þess að löggilda Samband eggjaframleiðenda. Ég ætla ekki að hefja hér neinar miklar umr. um þetta mál því verður vísað til n. sem ég væntanlega á sæti í og sjálfsagt að það fái þar skoðun. Það hafa borist hér á borð þm. ýmiss konar plögg önnur sem rétt er að skoða í rólegheitum og til þess að spara tímann þá vil ég lesa hér upp örstutta grg., með leyfi forseta: "Nýlega hafa borist af því fregnir að hugmyndir séu uppi um að nota heimild 36. gr. framleiðsluráðslaganna nr. 95/1981 til að veita Sambandi eggjaframleiðenda einkarétt til sölu og dreifingar eggja gegn andstöðu helstu eggjaframleiðenda. Þar sem flm. telja að slíkur háttur á sölu þessarar vöru brjóti í bága við hagsmuni neytenda og hamli eðlilegum framförum í framleiðslu landbúnaðarvara álíta þeir nauðsynlegt að numin sé úr lögum heimild til slíkrar einokunarstarfsemi. Auk þess verður hún að teljast í andstöðu við þær meginreglur um atvinnufrelsi sem hafa ber í heiðri. Í samræmi við framangreind sjónarmið er lagt til að úr texta 36. gr. framleiðsluráðslaganna falli heimild ráðsins til að veita Sambandi eggjaframleiðenda einkarétt til sölu og dreifingar á eggjum til smásöluverslana." Eins og ég sagði er þetta auðskilið mál og okkur fannst, flm., að einfaldast væri að flytja það í þessu formi, að breyta einungis þessari einu grein framleiðsluráðslaganna en málið fær vafalaust góða og ítarlega umfjöllun í hv. landbn. en ég legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hennar.



Virðulegi forseti. Ég mæti hér fyrir frv. til l. um breyt. á l. nr. 64 2. maí 1965 um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Frv. þetta var samið að tilhlutan nefndar sem skipuð var 20. ágúst 1982 til að athuga rekstur og skipulag Hafrannsóknastofnunarinnar. Var frv. samið af n. sem áfangaálit hennar. Í n. áttu sæti Jón Arnalds ráðuneytisstjóri, formaður, Geir Gunnarsson form. fjvn., Jón Jónsson forstjóri Hafrannsóknastofnunar, Magnús Pétursson hagsýslustjóri, Már Elísson fiskimálastjóri og Vilhjálmur Lúðvíksson, framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins. Frv. var lagt fram á síðasta Alþingi en náði ekki fram að ganga. Nefndin hefur endurskoðað frv. og fylgir það bréfi hennar til ráðh. dags. 26. sept. 1983 er það barst rn. Ég vil nú í stuttu máli víkja að þeim breytingum sem frv. gerir ráð fyrir. Það nýmæli er í frv. að við stofnunina skulu starfa tveir aðstoðarforstjórar en þetta ákvæði á sér nokkra sögu. Þegar á árinu 1975 var rætt um að gera breytingar á stofnuninni í þá átt að setja á stofn starf útgerðarstjóra sem hefði á hendi daglega stjórn fjármála vegna reksturs rannsókna- og leitarskipa. Átti starfslið stofnunarinnar sem vinnur að útgerð og rekstri skipanna, þ.á.m. áhafnir skipanna, að heyra undir útgerðarstjóra. Þessi hugmynd var rædd m.a. af stofnuninni og gerð voru drög að frv. til l. í þessa átt. Ekkert varð þó meira úr þessari hugmynd en þegar á árinu 1975 var ráðinn sérstakur maður til að annast ráðningar skipshafna og hafa á hendi umsjón og varðveislu tækja og starfar hann enn að þessum viðfangsefnum. Fyrir nokkrum árum voru svo ráðnir með ráðherrabréfum tveir aðstoðarmenn forstjóra sem jafnframt voru deildarstjórar ákveðinna rannsóknadeilda stofnunarinnar. Þessir aðstoðarmenn forstjóra hafa sjálfkrafa tekið við störfum forstjóra í fjarveru hans og annast rekstur og stjórn stofnunarinnar að svo miklu leyti sem forstjórinn hefur falið þeim. Þeir hafa að öðru leyti verið fulltrúar forstjóra við daglegan rekstur stofnunarinnar og atmennt aðstoðað hann við rekstur hennar. Nú er talið nauðsynlegt að lögfesta þessar stöður, þó þannig að aðeins annar aðstoðarforstjórinn sé vísindamaður á sviði hafrannsókna en hinn aðstoðarforstjórinn verði fjármála- og rekstrarstjóri stofnunarinnar. Ástæður þess, að talið er nauðsynlegt að ráða sérstakan mann með menntun og sérþekkingu á sviði stjórnunar og rekstrar, er sú að um er að ræða umfangsmikinn skiparekstur og mikla veltu fjármuna. Stofnunin gerir út mörg rannsóknarskip auk leiguskipa og er hér um mikla fjármuni að ræða þar sem meira en helmingur af fjármagni stofnunarinnar rennur til skiparekstursins. Þykir nauðsynlegt að sérstakur maður annist þennan rekstur. En honum er einnig ætlað að annast gerð fjárveitingabeiðna stofnunarinnar, útgjaldaáætlana, kostnaðaráætlana, rannsóknarleiðangra, í samvinnu við forstjóra og samræma starfsemi deilda útibúa með tilliti til sem bestrar hagkvæmni og nýtingar. Þá er eðlilegt að fjármálalegur forstjóri annist starfsmannahald, uppáskrift reikninga og reikningshald og fjárreiður sem ekki eru í verkahring skrifstofu Rannsóknastofnana atvinnuveganna. Allar beiðnir um meiri háttar útgjöld þurfa samt að samþykkjast fyrir fram af forstjóra. Það er mikill ábyrgðarhluti að ekki sé til staðar í stofnuninni maður sem alfarið helgar sig eingöngu þessum málum og hafi til þess þekkingu og menntun. Með þessu er ekki verið að kasta rýrð á þau störf sem vísindamenn hafa unnið við rekstur þessara skipa, aðeins talið eðlilegra að vísindamenn beini kröftum sínum og helgi sig einvörðungu vísindastörfum og létti að sama skapi af sér fjármálarekstrarvafstri sem því hefur fylgt. Haldnir hafa verið fundir með starfsfólki Hafrannsóknastofnunarinnar um þetta frv. og á þeim fundum hefur komið fram að margir eru mótfallnir þessari nýju stöðu. En í því sambandi er þó rétt að taka skýrt fram að gert er ráð fyrir að þessi staða aðstoðarforstjóra, sem annast skal fjármálalegan rekstur stofnunarinnar, þ.á m. skipareksturinn og starfsmannahald, heyri alfarið undir aðalforstjórann og er fjármálastjóranum ætlað að aðstoða hann við daglegan rekstur stofnunarinnar. Það er líka skýrt tekið fram í 14. gr. að forstjóri hafi á hendi daglega stjórn stofnunarinnar og umsjón með rekstri hennar. Hann ákveður starfssvið sérfræðinga og annars starfsliðs. Það er því ekki verið að taka ráðin af vísindamönnum heldur aðeins verið að tryggja að umsjón með fjármálum og rekstri stofnunarinnar sé með ábyrgum og forsvaranlegum hætti. Þá er tekið fram í lögum að forstjóri og aðstoðarforstjórar skuli skipaðir til fimm ára í senn sem er nýmæli. Í samræmi við tillögur sjútvn. Ed. Alþingis á s.l. ári er fjölgað í stjórn stofnunarinnar um tvo menn. Gert er ráð fyrir að skipun núv. stjórnar falli úr gildi um næstu áramót. Sjómenn og útvegsmenn fá nú sinn fulltrúann hvorir í stjórn, auk þess sem starfsmenn stofnunarinnar tilnefna fulltrúa. Aftur á móti er af lögð aðferð við tilnefningu fulltrúa ráðgjafarnefndar en formaður hennar á þó rétt til setu á fundum stjórnar með málfrelsi og tillögurétt. Stjórninni er fengið aukið hlutverk og ætlað að taka ákvarðanir um meginatriði í stefnu og starfi stofnunarinnar og gera tillögur um starfs- og fjárhagsáætlanir og tillögur til ráðh. um skipun ráðgjafarnefndar og deildaskiptingu stofnunarinnar. Enn fremur er gert ráð fyrir að stjórnin staðfesti skipaáætlun svo og reikninga hennar. Stjórninni er þannig veitt aukin hlutdeild í mótun skipulagsins en að tilhlutan nefndarinnar eru þegar hafnar umræður meðal starfsfólks og innan stjórnar um framtíðardeildaskipulag og fyrirkomulag í Hafrannsóknastofnun. Eins og áður kom fram er stjórninni ætlað að gera tillögur um skipan ráðgjafarnefndar en frv. gerir ráð fyrir að ekki verði bundið í lög hverjir skuli skipa nefndina heldur skuli stjórnin gera tillögur til ráðh. um skipun nefndarinnar hverju sinni. Birt eru sem fskj. með frv. drög að erindisbréfi fyrir ráðgjafarnefnd stofnunarinnar þar sem er að finna lista yfir þá er tilnefna skulu fulltrúa í nefndina til fjögurra ára í senn. Komið gætu fram ábendingar um fleiri aðila í þessa nefnd og verður ákvörðun um skipun hennar tekin á sinni tíð ef frv. verður að lögum. Ráðgjafarnefndinni er með frv. falið mun víðtækara starfssvið, t.d. að fjalla um starfsáætlanir og rannsóknaverkefni stofnunarinnar og gera tillögur um verkefnaval og starfshætti. Hún skal koma saman eigi sjaldnar en tvisvar á ári, vor og haust, en oftar eftir þörfum. Að vori skal nefndin fjalla um starfsáætlun Hafrannsóknastofnunar og skulu einstök verkefni hennar lögð fyrir nefndina til umsagnar. Að hausti skulu helstu niðurstöður af starfi hennar skýrð og sagt frá verkefnum er lokið er. Lögð skulu fyrir drög að nýjum verkefnum og leitað ábendinga eða tillagna nefndarinnar um ný verkefni sem tekin verði upp í starfsáætlun og lögð fyrir til umsagnar að vori. Nefndin getur rætt og gert tillögur til stjórnar um allt er lýtur að stefnumótun, starfsháttum og verkefnavali Hafrannsóknastofnunar svo og samskiptum hennar út á við. Verkefni ráðgjafarnefndar skulu sett í erindisbréf en gert er ráð fyrir að skipunartími núv. ráðgjafarnefndar renni út í árslok 1983 þannig að í ársbyrjun 1984 verði skipuð ný ráðgjafarnefnd með nýju erindisbréfi svo sem hér hefur komið fram. Þá er rétt að geta þess að markmið Hafrannsóknastofnunar eru í 17. gr. skilgreind á ný. Þau verkefni, sem lögin kveða á um að skuli vera á hendi stofnunarinnar, voru skilgreind fyrir tæpum tveimur áratugum þegar aðstæður voru aðrar en nú. Nauðsynlegt er því að endurskoða markmið hennar eins og þau eru skilgreind samkv. lögum. Þau markmið, sem gerð er till. um, eru byggð á skilgreiningu sem sett er fram í langtímaáætlun Rannsóknaráðs ríkisins fyrir Hafrannsóknastofnun. Ekki eru þau þó orðrétt þau sömu en að baki skilgreiningunni liggur töluvert mikið starf starfsmanna Hafrannsóknastofnunar og Rannsóknaráðs ríkisins. Þá er gert ráð fyrir með frv. í 16. gr. að sett verði ákvæði um heimild til starfrækslu útibúa og er það nýmæti. Stofnuninni er heimilt að starfrækja útibú utan Reykjavíkur samkv. ákvörðun ráðh. og Alþingis að fengnum tillögum stjórnar og forstjóra stofnunarinnar. Lögð er áhersla á að útibúin geti nýst fleirum en Hafrannsóknastofnun, t.d. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, öðrum rannsóknar- og eftirlitsstofnunum o. fl. eftir því sem tækifæri gefast. Í 18. gr. gildandi laga er kveðið á um að til að framkvæma verkefni stofnunarinnar skuli skipa starfseminni í fjögur verksvið. Í dag starfar stofnunin hins vegar í níu mismunandi deildum auk fjögurra útibúa, skipareksturs og skrifstofuhalds. Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að sett skuli nýtt skipulag með ákvörðun ráðh. að fengnum tillögum stjórnar Hafrannsóknastofnunar. Deildarstjórar skulu ráðnir. Með þessu er leitast við að tryggja frekari sveigjanleika í starfseminni, betri nýtingu á mannafla, tækjum og fjármunum í stað þess að deildir myndist í tengslum við áhuga- og sérsvið einstakra vísindamanna. Að frumkvæði nefndarinnar hafa þegar farið fram umræður með sérfræðingum stofnunarinnar um núv. deildafyrirkomulag og framtíðarskipan þessara mála. Umræðurnar eru á byrjunarstigi en verði frv. að lögum má gera ráð fyrir nokkurri breytingu frá því sem nú er. Með frv. er gert ráð fyrir að núv. skipulag stofnunarinnar falli úr gildi frá næstu áramótum. Ég vil einnig taka það fram að Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur að minni beiðni gert úttekt á hugsanlegum kostnaðarauka vegna þessa frv. en bréf lá ekki fyrir þegar frv. fór í prentun og mun ég gera ráðstafanir til að það berist sjútvn. í dag eða á morgun en það er nýkomið til mín. Virðulegi forseti. Ég vil að lokinni þessari umr. leggja það til að frv. verði vísað til 2. umr. og hæstv. sjútvn.



Virðulegi forseti. Mig langar í örfáum orðum að fjalla um þetta frv. sem hér liggur fyrir. Í fyrsta lagi vil ég segja að frv. er mjög af hinu góða og ég tel nánast alla liði þess vera til mikilla bóta. Það sem rekur mig í ræðustól er einfaldlega það að í 17. gr. þessa frv. eru tölul. 7 og 8 sem ég vil benda sérstaklega á, þar sem Hafrannsóknastofnun er ætlað að stunda rannsóknir á eldi sjávarlífvera. Í 8. tölulið segir "að stunda rannsóknir sem miða að aukinni fjölbreytni í öflun sjávarfangs". Hér eru á ferðinni ákaflega mikilvægir þættir í starfsemi Hafrannsóknastofnunar og ég vildi beina til hæstv. sjútvrh. að hann beitti sér fyrir að þeir yrðu efldir til mikilla muna. Það mun hafa verið árið 1980 eða '81 að ég og hv. þm. Magnús H. Magnússon fluttum frv. til l. um breyt. á lögum um Rannsóknastofnanir atvinnuveganna, þar sem við vildum fá inn í lögin ákvæði um eflingu eldis sjávarfiska eða rannsókna á eldi sjávarfiska hjá Hafrannsóknastofnun. Þetta frv. var samþykkt hér á þingi að hluta til, fór að vísu að mínu mati ákaflega brenglað út úr þinginu að því leyti að aðalatriðin hurfu á brott. Engu að síður var gert ráð fyrir því að Hafrannsóknastofnun gæti fengið sérfræðing í sína þjónustu er fjallaði eingöngu um rannsóknir á eldi sjávarlífvera. Nú höfum við hv. þm. Magnús H. Magnússon að undanförnu verið að spyrja eftir hvað liði framgangi þessa máls. Við höfum fengið þau svör að Hafrannsóknastofnun væri að bíða eftir íslenskum sérfræðingi sem starfað hefur í Kanada og unnið þar mjög merkilegt starf, m.a. við eldi skarkola og auk þess gert tilraunir með eldi þorsks sem Norðmenn hafa náð ótrúlegum árangri í á undanförnum árum. Ég vil ekki láta hjá líða í umr. um þessa merkilegu stofnun, Hafrannsóknastofnun, að minna eindregið á þetta atriði. Við stöndum frammi fyrir því núna að sjávarafli fer mjög minnkandi og sérstaklega hvað varðar dýrustu og verðmætustu fisktegundir þjóðarinnar. Ég hef látið það álit mitt í ljós á hinu háa Alþingi að við ættum að leggja mun meiri áherslu á það heldur en við höfum gert að efla eldi sjávarfiska þar sem það væri heppilegt. Við þyrftum þannig í raun og veru að reyna að hafa ráð náttúrunnar sjálfrar nokkuð í hendi okkar svo að við gætum stuðlað að því á ýmsan hátt að fiskstofnar, sem eru þessari þjóð lífsnauðsynlegir, fengju að viðhaldast með þokkalegu móti. Ég segi þetta núna sérstaklega vegna þess að Norðmenn hafa sýnt þessu máli mikinn áhuga eins og fiskrækt almennt. Þeim hefur tekist að rækta þorsk sem er mjög merkilegt vísindalegt afrek og ég vildi gjarnan að við Íslendingar hefðum fetað í fótspor þeirra með það að efla rannsóknir af þessu tagi sem ég tel að gæti rennt stoðum undir framtíð þessa samfélags sem við búum í og við áttum okkur á þessa dagana að byggir á allt of einhæfum atvinnugreinum. Virðulegi forseti - ég ætlaði nú að segja herra forseti - og mér verður að fyrirgefast þar sem ég er að þessu í fyrsta skipti í langan tíma. En ég vildi eingöngu leggja áherslu á þessi atriði og hvetja hæstv. sjútvrh. til þess að gera það sem í hans valdi stendur til þess að efla þennan þátt í starfi Hafrannsóknastofnunar, sem ég tel kannske mikilvægara heldur en flest annað sem þessi stofnun hefur fengist við á undanförnum árum og áratugum.



Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv. og fagna því að það skuli vera komið til umr. Þetta er kunningi frá fyrra ári. Það eru sjálfsagt ýmsir þættir sem við þyrftum að skoða og ræða í góðum hóp, fá sérfræðinga til þess að gefa okkur upplýsingar. Ég tel þess vegna ekki mikla ástæðu til þess að ræða þetta frv. nú, en vænti þess að við gefum okkur tíma til þess að fara vel yfir þetta mál í n. og leita þar upplýsinga og stuðnings. Ég sem sagt lýsi ánægju minni yfir því að þetta frv. skuli vera komið hingað.

ATKVGR. Frv. vísað til 2. umr. með 14 shlj. atkv. og til sjútvn. með 14 shlj. atkv.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem ég flyt um starfsmannaráðningar ríkisins. Frv. þetta hefur tvíþættan tilgang. 1. Hér er verið að setja nýjar og skýrari reglur um starfsmannaráðningu ríkisins almennt, hvort heldur um er að ræða ráðningu, setningu eða skipun, en segja má að ákvæði um þetta efni í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna séu ófullnægjandi og alls ekki nægjanlega skýr eða sveigjanleg. 2. Frv. er flutt til þess að stuðla að hæfilegri endurnýjun og mannaskiptum í ríkiskerfinu. Það er tvímælalaust helsta nýmæli þessa frv., sem kemur fram í 3. og 4. gr., að ákveðið er að skipa skuli að jafnaði tímabundið í allar stöður forstöðumanna atvinnufyrirtækja ríkisins og ríkisstofnana, hugsanlega að undangenginni kosningu meðal samstarfsmanna. Gert er ráð fyrir því að starfstími sé hverju sinni 4–6 ár samkvæmt nánari ákvörðun ráðh. í reglugerð en endurskipun eða endurkosning heimil einu sinni. Sama gildi um aðrar mikilvægar stöður eftir nánari ákvörðun viðkomandi ráðh. Forsaga þessa máls er sú, að veturinn 1977 flutti ég í Nd. frv. til l. um endurnýjun í stöður forstöðumanna ríkisstofnana. Þetta frv. náði ekki fram að ganga. Í frv. var gert ráð fyrir mjög hliðstæðum ákvæðum eins og eru í þessu frv., þ.e. að forstöðumenn ríkisstofnana væru skipaðir, settir eða ráðnir til 6 ára í senn og almennt yrði stuðlað að endurnýjun í þessum stöðum þegar sami maður hefði gegnt í 12 ár eða lengur. Í ríkisstjórn þeirri sem sat á undan þeirri sem nú er við völd var mál þetta nokkrum sinnum rætt og þar kom að lokum að gerð var samþykkt um það í ágúst 1982, í tengslum við setningu brbl. um efnahagsmál nr. 79/1982. Þar var sérstakt ákvæði sem hljóðaði svo: "Undirbúin verði löggjöf um að stjórnendur ríkisstofnana, ráðuneyta og ríkisbanka verði framvegis ráðnir til fimm ára í senn." Þá hafði einmitt verið unnið í fjmrn. um nokkurt skeið að frv. um þetta efni, og var stefnt að því, eins og gert er í þessu frv., að fella ný ákvæði um tímabundna ráðningu forstöðumanna ríkisstofnana inn í endurskoðuð ákvæði um starfsmannaráðningar almennt. Frv. þessa efnis var lagt fram og kynnt í ríkisstj. nokkrum sinnum á s.l. vetri og naut þá óumdeilanlega mikils stuðnings, var m.a. formlega samþykkt í þingflokki Framsfl. og naut stuðnings ráðherra Sjálfstfl. auk ráðh. Alþb. Málið varð þó aldrei útrætt vegna nokkurra tæknilegra atriða, sem áframhaldandi voru til umr., hlaut ekki afgreiðslu í ríkisstj. og var því ekki lagt fram á Alþingi, þótt segja megi að fullur stuðningur hafi verið í ríkisstj. við meginefni frv. Það vannst m.ö.o. ekki tími til að ganga endanlega frá málinu í þeirri stjórn, enda að mörgu að hyggja á s.l. vetri eins og menn minnast. Frv. er lagt fram nú nær óbreytt. Ég hef ekki beðið með það lengur með hliðsjón af því að hugsast gat að núverandi ríkisstj. vildi leggja frv. fram, eða núverandi fjmrh. mundi vilja beita sér fyrir samþykkt þess hér á Alþingi, en á lista ríkisstj. yfir mál, sem hún hyggst flytja á þessu þingi, er þetta mál ekki að finna. Ég geri mér hins vegar vonir um að núverandi ríkisstj. sé hugsanlega að efni til sammála því sem felst í þessu frv. og hæstv. fjmrh. sé það einnig. Á það þá vonandi eftir að koma fram hér í þinginu, en það lá sem sagt ekkert fyrir um það að ráðh. eða hæstv. ríkisstj. vildi hafa frumkvæði að þessu máli og því þótti mér einsýnt að hreyfa því hér. Í frv. sem ég flutti veturinn 1977 var sagt að það væri flutt til þess að stuðla að hæfilegri endurnýjun og mannaskiptum í ríkiskerfinu og á það lögð áhersla að hvergi væri jafnbrýnt að forðast stöðnun og kyrrstöðu og einmitt í starfi forstöðumanns stofnunar. Þess vegna þyrfti sérstaklega að opna leið til að endurmeta skipan þessara embætta öðru hvoru. Ég tel að þessar röksemdir séu enn í fullu gildi. Mun ég nú víkja að einstökum greinum frv. 1. gr. er að meginefni í fullu samræmi við 1. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en ekki var talin ástæða til að fella þá grein úr gildi. Og sama gildir um 2. gr. Um 3. og 4. gr. er það að segja að þar er því slegið föstu að tímabundið skuli skipað í allar stöður forstöðumanna atvinnufyrirtækja ríkisins og ríkisstofnana. Segja má að slíkt hafi verið heimilt að því er forstjóra atvinnufyrirtækja varðar, og áreiðanlega eru þess ýmis dæmi að þeir eru ráðnir með uppsagnarrétti, en þó hygg ég að þeirri heimild hafi ekki verið mikið beitt. Hér er það gert að aðalreglu að slíkir menn séu ávallt skipaðir til fyrirfram ákveðins tíma og er þetta nýmæli. Hér undir munu falla fjöldamargir starfsmenn sem nú hafa æviráðningu. Hér er gert ráð fyrir að það sé viðkomandi ráðuneyti og ráðherra sem taki að öðru leyti ákvörðun um hvaða embætti hjá viðkomandi ráðuneytum eigi að falla undir þessi lög. Það er sem sagt ekki gert ráð fyrir því að fjmrh. ákveði þetta. Þó að hér sé notað orðið ráðh. þá er að sjálfsögðu átt við ráðherra viðkomandi ráðuneytis. Hins vegar er gert ráð fyrir, ef ágreiningur kemur upp um hvaða embætti eða embættismenn gætu fallið hér undir, að fjmrh. skeri úr, en að úrskurð hans megi bera undir almenna dómstóla. Ég vil taka það fram í þessu sambandi að ef mönnum finnst eðlilegra að forsrh. skeri úr í deilu af þessu tagi þá hefði ég svo sannarlega ekkert við það að athuga. En þeir sem sömdu frv. hafa haft þennan háttinn á vegna þess að almennt heyra kjör og ráðning starfsmanna ríkisins undir fjmrn. En þetta gæti hugsanlega verið á hinn veginn, að það væri forsrh. sem hefði með málið að gera. Í 2. málsgr. 3. gr. er hverjum ráðh. heimilað á sínu starfssviði að ákveða að forstöðumaður ríkisstofnunar sé kosinn af starfsmönnum stofnunarinnar. Þetta væri algert nýmæli og áreiðanlega til mikilla bóta. Auðvitað getur komið til álita í vissum tilvikum að það væru tilteknir starfsmenn stofnunarinnar sem kysu forstöðumanninn, en hér er þetta orðað á þennan veg til þess að ráðh. geti haft frjálsar hendur í þeim efnum. Það verður hins vegar að setja um þetta reglugerð, þ. á m. um kosningarrétt, kjörgengi og kosningaframkvæmd. Það er sérstaklega tekið fram í 3. málsgr. að reglur þessar gildi ekki um biskup og aðra starfsmenn þjóðkirkjunnar, enda mun flestum kunnugt að um þá starfsmenn gilda sérreglur og þeir eru flestir kjörnir til starfa og þjóðkirkjan nýtur að ýmsu leyti sérstöðu í sínum málum. Í 4. gr. er gert ráð fyrir því að menn skuli kosnir eða skipaðir til 4–6 ára. Það er sem sagt ráðh. sem getur ákveðið það og geta þar ýmis sjónarmið komið til. Þetta er því dálítið sveigjanlegra en í frv. sem ég flutti hér fyrir sex árum, þar sem gert var ráð fyrir að um væri að ræða sex ára starfstíma að jafnaði. Í samþykkt ríkisstj. frá því í fyrra var gert ráð fyrir fimm ára starfstíma, en í þessu frv. er sveigja í þessu og talað um 4–6 ár. Að skipunartíma liðnum má endurskipa eða endurkjósa mann einu sinni þannig að lengsti starfstími í sama embætti getur þá orðið 12 ár. En það skal tekið fram að ef maður hefur gegnt t.d. forstöðumannsembætti í 12 ár og síðan er annar maður skipaður í hans stað í eitt tímabil, þá má að sjálfsögðu skipa síðan þann sem áður gegndi því á nýjan leik. En hann má ekki hafa setið órofið í sama embætti nú sem forstöðumaður lengur en 12 ár. Þetta er gert til að tryggja að um hæfilega endurnýjun sé að ræða í þessum störfum og að menn sem gegna svo ábyrgðarmiklum störfum taki sér þá a. m.k. nokkurra ára hvíld, áður en þeir hefja störf á nýjan leik, ef talið er skynsamlegt að þeir geri það. Ég vil taka það fram í þessu sambandi að í 20. gr. stjórnarskrárinnar er gert ráð fyrir því að forseti geti flutt embættismenn úr einu embætti í annað, enda missi þeir einskis í af embættistekjum sínum, og sé þeim veittur kostur á að kjósa um embættisskiptin eða lausn frá embættum með lögmæltum eftirlaunum eða lögmæltum ellistyrk. Af þessu stjórnarskrárákvæði leiðir að sjálfsögðu að þeir menn sem nú eru skipaðir til starfa en mundu láta af starfinu vegna ákvæðisins til bráðabirgða, sem ég vík að á eftir, ættu rétt á öðru starfi með sömu launum og ættu einskis í að missa af embættistekjum sínum, eins og þar segir. Ég ætla þá að víkja að ákvæði til bráðabirgða. Þar segir: "Á næstu 12 árum og eftir nánari ákvörðun viðkomandi ráðh. skal auglýsa að nýju allar stöður forstöðumanna stofnana þar sem svo stendur á að forstöðumaður hefur gegnt stöðunni samfleytt lengur en 12 ár. Nú sækir sá um stöðu sem henni hefur gegnt og má þá skipa hann, setja eða ráða aftur í starfið einu sinni, þ.e. til sex ára að hámarki, ef sérstaklega stendur á." Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að reynt sé að koma þessari skipan á á næstu árum eftir því sem ríkisstjórnir og einstakir ráðh. telja skynsamlegt, hæfilegt og mögulegt. Það er gefinn 12 ára frestur til að koma þessari skipan á og gert ráð fyrir að þeir sem gegna þessum stöðum nú geti að vísu sótt um aftur og verið skipaðir, settir eða ráðnir aftur í starfið og þá til sex ára ef sérstaklega stendur á, ef sérstök ástæða þykir til. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að þeir menn sem eru skipaðir í sínar stöður í dag og mundu láta af þeim vegna samþykktar þessara laga ættu með hliðsjón af 20. gr. stjórnarskrárinnar rétt til þess að halda embættistekjum sínum óskertum. Vissulega má velta því fyrir sér hvort þessi réttur embættismanna samkv. stjórnarskránni sé ekki óþarflega fyrirferðarmikill, að ekki megi skerða laun þeirra hið minnsta ef þeir hverfa til annarra starfa. Má segja að eðlilegra væri að samhliða rétti til áframhaldandi starfa í þágu ríkisins ættu þeir rétt til ákveðinna hámarkslauna, t.d. launa, sem ekki væru lægri en sem svarar 3–4 launaflokkum neðar en starfið sem þeir áður gegndu. Ég skýt því að sem hugmynd að þannig væri hugsanlegt að skipa þessum málum að menn sem hyrfu frá störfum af þessu tagi héldu mestu af sínum launakjörum, en persónulega finnst mér ekki eðlilegt eða nauðsynlegt að þeir haldi nákvæmlega launum sínum um ókomin ár þó þeir hafi í eitt skipti verið skipaðir til þessara starfa. En þetta er stjórnarskrármál og á meðan stjórnarskránni hefur ekki verið breytt verður að sjálfsögðu að virða þetta ákvæði. Því legg ég áherslu á að að svo miklu leyti sem ákvæði til bráðabirgða kæmi til framkvæmda yrði að sjálfsögðu að gera ráð fyrir að þessir menn yrðu settir eða skipaðir til annarra starfa með sömu launum og giltu um forstöðumannsstarfið. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég legg áherslu á að það er úrelt með öllu og ekki í neinu samræmi við þær reglur sem almennt gilda á vinnumarkaðinum að menn, sem ráðnir eru til svo þýðingarmikilla starfa að vera forstöðumenn stórra stofnana, séu látnir ríkja yfir þeim ævilangt ef þeir hafa verið til þess settir einu sinni. Þetta eru leifar frá liðinni tíð og ætti fyrir löngu að vera horfið úr lögum. Ég vænti þess fastlega að mikill meiri hl. alþm. sé mér sammála um þetta efni, að það geti ekki verið farsælt, hvorki fyrir ríkið eða ríkisstofnanir né fyrir einstaka starfsmenn, sem lýjast og eldast eins og aðrir menn, að slík ákvæði séu áframhaldandi í lögum. Þess vegna er nauðsynlegt að frv. þessa efnis verði samþykkt og reynt verði að tryggja eðlileg umskipti og endurnýjun í þessum embættum. Ég vil leyfa mér að leggja til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. félmn.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki tala langt mál um þetta á þessu stigi og ég er ekki reiðubúinn til þess nú að taka afstöðu til þessa máls en tel sjálfsagt að það verði athugað mjög gaumgæfilega og fái ítarlega athugun í n. Það er augljóst að mínu mati að því fylgja vissir kostir að tímabinda skipun eða ráðningu í störf. En á hinn bóginn þýðir ekki að loka augunum fyrir því að ókostir geta líka fylgt því. Og ég held að í því sambandi verði e.t.v. eitthvað að líta á eðli þess starfs sem um er að tefla. Ég fyrir mitt leyti fel það mjög eðlilegt - og ég býst við að flestir séu nú á því máli - að forstöðumenn atvinnufyrirtækja séu ráðnir eða skipaðir til ákveðins tíma. Aftur á móti er það kannske ekki alveg glöggt hér í frv. og kom kannske ekki heldur alveg ljóst fram í máli frsm. við hvað er átt með ríkisstofnun. Það getur átt við líka um ríkisstofnanir margar hverjar, að mínu mati, að menn séu skipaðir þar tímabundið. En þá nota ég ríkisstofnanir í ákveðinni merkingu og geri þá greinarmun á embættum og svo ríkisstofnun, og ég held að það sé venjulegt að gera það. En mér finnst ekki vera alveg ljóst við hvað er átt að þessu leyti til. Þó kom það fram hjá hv. flm. að hann gerir ráð fyrir að sjálfsögðu að tekið verði fullt tillit til stjórnarskrárinnar í þessu efni og hún fjallar einmitt um vissa tiltekna embættismenn. En því segi ég þetta að mér finnst það dálítið skoplegt þegar í 3. málsgr. 3. gr. er farið að undanskilja biskup og presta þjóðkirkjunnar í þessu sambandi, þar sem áður er búið að tala um forstöðumenn atvinnufyrirtækja og ríkisstofnana. Mér hefði a.m.k. ekki dottið í hug að biskup og prestar féllu undir þetta. Ja, hvað er ríkisstofnun? Er átt við að söfnuður og kirkja sé ríkisstofnun? Má þá ekki eins tala um lækna og sýslumenn? Sýslur voru einu sinni reknar af sýslumönnum með vissum hætti. Það er nú ekki lengur. En þetta þarf að athugast í n. og þarf að liggja ljóst fyrir hvað menn meina í þessu efni. Ég hef ekki mikið á móti ráðherrum yfirleitt, en kannske er það í fullmikið ráðist að fela ráðh. það vald sem honum er veitt þarna í 3. gr. Það gæti verið að ráðh. yrði tortryggður í sambandi við það hverjar ríkisstofnanir hann velur þegar hann ákveður hvort ráðinn skuti tímabundinn forstjóri fyrir þær eða ekki. Ég held að æskilegt væri, ef þessi skipan væri upp tekin, að það væru skýrari reglur og alveg ótvíræðar um það hverjir falla þar undir. En best væri fyrir alla aðila að það væri lagt sem minnst í vald ráðh. En það er eins með þetta atriði og önnur sem ég minntist á að þetta þarf vitaskuld að athuga í n. og velta því fyrir sér. Upphaf 5. gr. hljóðar dálítið ankannalega að mér finnst, fljótt á litið, en það kann að vera misskilningur. Þar segir með leyfi forseta: "Setja má mann í þau embætti sem jafnan skal skipa í." Ef ég skil þetta rétt er orðatagið "að jafnaði" líklegra eða trúlega meint. Ástæðan til þess að ég stóð upp var m.a. sú, að hv. flm. vísaði til samþykktar sem gerð hefði verið í fyrrv. ríkisstj. um þetta efni í ágústmánuði s.l. Ég vil aðeins taka það fram að ég hafði þá fyrirvara um þetta atriði og ég hef það að vissu leyti enn. Ég held að þetta sé talsvert flókið mál allt og þurfi að skoða það frá nokkuð mörgum hliðum. En mér skilst að hér sé byggt á þeirri skiptingu sem er í lögunum um réttindi og skyldur. Samkv. þeim lögum falla utan við þau lög t.d. allir bankastarfsmenn, peningastofnanir. Ég verð að segja það að ef á að taka upp tímabundna skipun eða ráðningu þá finnst mér eðlilegt að þar yrðu efstir á lista bankastjórar og forstöðumenn peningastofnana. Þetta þarf m.a. að athuga. Eins og ég sagði, virðulegi forseti, ætla ég ekki á þessu stigi að tala langt mál um þetta. Og mínar athugasemdir eða öllu heldur kannske ábendingar má ekki taka svo að ég sé að meginstefnu til að andmæla þessu frv. og þeirri hugsun sem í því felst, því ég held að það geti í ýmsum tilfellum verið heilbrigt að taka upp nýja skipan í þessu efni. En menn mega ekki gera þetta mál of einfalt fyrir sér. Það er talsvert flókið og þarf að athugast vel og það veit ég að sú n. gerir sem fær frv. til meðferðar. E.t.v. er betra í þessu efni að flýta sér hægt og að málið fái betri athugun utan þings. Það er ekki siður hér að gera miklar athugasemdir við það til hvaða n. mál fer, en mér finnst ákaflega einkennilegt, ég get ekki neitað því, ef þetta mál á að fara til félmn. Félagsmál held ég að þetta geti seint orðið. Samkv. tískunni hefði manni kannske dottið í hug að því yrði vísað til fjh.- og viðskn., en ég hefði talið eðlilegast að það færi til allshn.



Virðulegi forseti. Ég er í höfuðatriðum efnislega sammála því frv. sem hér er til umr. þó að auðvitað þurfi að skoða það vel í n. Ég er sammála hv. 9. þm. Reykv. um það að aðstæður geta verið mjög mismunandi frá einu fyrirtæki til annars þótt í báðum tilvikum sé um ríkisfyrirtæki að ræða. En ég vil þó sérstaklega gagnrýna 5. gr. frv. Mér sýnist að hún þýði í reynd að ráðh. geti í svo til öllum tilvikum gengið fram hjá lögboðnum umsagnaraðilum. "Setja má mann í þau embætti sem jafnan skal skipa í," stendur þar, sem þýðir það að ráðh. geti sett mann án þess að leita umsagnar í svo til hvaða embætti sem er þó að það sé að vísu takmarkað við eitt ár. Auðvitað stendur sá maður mikið betur að vígi sem búið er að setja í embætti í eitt ár, ef síðan á að fara að auglýsa og skipa. Ég vil því gagnrýna 5. gr. og tel að það þurfi að breyta henni allverulega, þó að ég sé efnislega í höfuðatriðum sammála hugmyndinni sem liggur á bak við frv.



Virðulegi forseti. Ég held að hér sé hreyft við mjög þörfu máli og ég er í höfuðatriðum sammála þeim hugmyndum sem hér liggja að baki. En mig langar til að spyrja hv. flm. einnar spurningar, sérstaklega í sambandi við 3. gr.; reyndar kom hv. 9. þm. Reykv. inn á þetta hérna áðan. Þetta heitir frv. til l. um starfsmannaráðningar ríkisins en einu starfsmenn ríkisins sem eru tilteknir hérna eru forstöðumenn atvinnufyrirtækja annars vegar og biskupar og starfsmenn þjóðkirkjunnar hins vegar. Að hve miklu leyti nær þetta til allra hinna ríkisstarfsmannanna sem er afskaplega stór hópur? Mig langar þá í þessu tilviki líka til að spyrja: Hefur flm. hugsað sér t.d. að þetta nái til starfsmanna Háskóla Íslands?



Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem hér hafa tekið til máls fyrir jákvæða afstöðu þeirra til málsins. Mér heyrðist á máli þeirra allra að þeir teldu það rétta stefnu sem í frv. felst þótt hv. 9. þm. Reykv. Ólafur Jóhannesson hefði nokkrar athugasemdir að gera og teldi að huga þyrfti vel að því að ekki yrðu gerð mistök í sambandi við samþykkt frv. af þessu tagi. Það sem einkum hefur borið hér á góma er það til hverra þetta nær. Þá vil ég fyrst víkja að spurningu hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur sem spurði hvort þetta næði almennt til ríkisstarfsmanna og m.a. til starfsmanna Háskóla Íslands. Það er óhætt að svara þessari spurningu alveg hiklaust játandi. Þetta nær almennt til allra ríkisstarfsmanna því að hér segir í 3. gr.: "Ráðh. ákveður í hverjar aðrar stöður, sem undir ráðuneyti hans heyra, skuli skipa tímabundið." Þetta er mjög víðtækt ákvæði og opnar ráðh. möguleika til að skipa tímabundið í allar þær stöður sem hann telur að eðlilegt sé að skipa tímabundið í. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því að fyrir utan kennarastöðurnar er það langsamlega algengast að menn séu ekki með æviráðningu. Í dag er það þannig að það heyrir frekar til undantekninga, ef kennara- og skólastjórastöðurnar eru fráskildar, að menn séu skipaðir ævilangt til starfans. Það er ekki gert nema um sé að ræða meiri háttar stöður eða embætti og þá langoftast í samræmi við fyrirskipun í lögum. Það er líka t.d. algengt að deildarstjórar og jafnvel fulltrúar í ráðuneytum séu skipaðir ævilangt til starfa. 

Hvað um prófessorana?

Prófessorarnir já, já. Ég tel að það sé enginn vafi á því að með ákvörðun ráðh. geti frv. náð til allra þessara starfa ef það er talið eðlilegt. Frv. sjálft ákveður hins vegar einungis ótvírætt að þetta skuli gilda um forstöðumenn atvinnufyrirtækja og ríkisstofnana, en það opnar hins vegar ráðuneytum og ráðherrum leið til að ákveða þetta varðandi allar aðrar stöður hjá ríkinu. Það má kannske vera að verið sé að fela ráðh. á hverjum tíma of mikið vald með þessu og löggjafinn eigi að taka af skarið í þessum efnum. Kannske vilja menn ganga lengra en gert er í þessu frv. og ákveða þetta varðandi allar stöður. Ég vil ekki útiloka þann möguleika, ég teldi það koma mjög vel til greina. En það væri miklu róttækari og stærri breyting en gerð er tillaga um í þessu frv. Í þessu frv. er athyglinni fyrst og fremst beint að forstöðumönnum fyrirtækjanna vegna þess að ég tel að þar kreppi skórinn mest og sé mest hætta á ferðum að afleiðingarnar geti orðið mjög slæmar ef vanhæfur maður eða illa hæfur maður gegnir slíkri stöðu um mjög langt skeið. Í sambandi við það, sem er svo aftur önnur spurning og kom fram í máli hv. þm. Ólafs Jóhannessonar, hvort frv. nái til stofnana sem ráðið er til með öðrum hætti en greinir í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, vil ég lýsa því yfir sem minni skoðun að svo sé. Má vel vera að það þyrfti að taka það skýrar fram en gert er í frv. Ég álít að þetta eigi að ná til t.d. ríkisbankanna allra og til Framkvæmdastofnunar, svo nefnd séu dæmi. Og ég vil taka það fram að í frv. sem ég lagði fram hér í þinginu fyrir sex árum var beinlínis sagt í 3. gr.: "Lög þessi taka til ráðuneytisstjóra, bankastjóra, sendiherra, rektora, skólastjóra, sýslumanna, bæjarfógeta" - það var einmitt það sem hv. þm. Ólafur Jóhannesson spurði um hér áðan, um sýslumennina og bæjarfógetana - "og annarra yfirmanna dómsmálaembætta, forstjóra atvinnufyrirtækja í eigu ríkisins og annarra forstöðumanna ríkisstofnana." Kannske var þetta skýrara í fyrra frv. En þeir sem unnu að þessu máli í fjmrn. núna seinustu árin voru mjög mætir menn, m.a. skrifstofustjóri rn. og fyrrv. hæstaréttardómari, og þeir virðast ekki hafa séð ástæðu til að tiltaka einstök störf með þeim hætti sem ég gerði á sínum tíma og hafa talið það nokkuð ótvírætt að stöður þessar féllu undir þessi hugtök. En ég tek undir það sem hér hefur komið fram að það er betra að taka af allan vafa í þessum efnum. Og í mínum huga er enginn vafi á því að t.d. sýslumenn, þó að þeir gegni fyrst og fremst embættum, þá eru þeir við ríkisstofnun sem heitir sýslumannsembættið á viðkomandi stað, sýsluskrifstofan á viðkomandi stað, þeir veita henni forstöðu og það þarf að láta þetta ná til þeirra eins og annarra. Og ég tala nú ekki um bankastjórana sem eiga að sjálfsögðu að falla undir þetta. Aftur á móti hygg ég að landamærin verði að draga þar sem um er að ræða hlutafélög þar sem ríkið er einungis einn af mörgum þátttakendum. Jafnvel þótt um meirihlutaaðild sé að ræða getur þetta auðvitað ekki átt þar við. En það skiptir heldur ekki máli því það dettur engum í hug að menn af því tagi séu skipaðir í sínar stöður og reynir ekki á það. Ég álít því að þetta nái til allra þeirra tilvika þar sem menn eru í dag skipaðir til sinna starfa, settir eða ráðnir. Hv. þm. Ólafur Jóhannesson taldi óeðlilegt að biskup væri nefndur í þessu samhengi, en það stafar kannske af því að hann hefur misskilið tilgang minn með þessu frv. Ég tel sem sagt að biskup hefði ótvírætt fallið undir þessa skilgreiningu ef hann væri ekki sérstaklega undanþeginn. Ég tel hins vegar rétt að undanþiggja hann vegna þess að ég álít að það séu nú þegar sérreglur sem gilda um starf hans. Hann er kosinn af prestum landsins og síðan skipaður til síns starfa að lokinni þeirri kosningu. Ég held að það væri þá hyggilegra að breyta þeim ákvæðum sér á parti, í samráði við þau öfl og þá menn sem þar starfa og hef ekki viljað gera sérstaka tillögu um það. Og sama gildir um prestana. Þeir eru kosnir til sinna starfa, einu mennirnir sem eru kosnir beinni kosningu til sinna starfa fyrir utan forseta Íslands. Um forseta Íslands gildir að sjálfsögðu það að hann gegnir sinni stöðu tímabundið. Ég hygg því að það væri heppilegra að taka sérstaklega fyrir starfsmenn þjóðkirkjunnar í sérstöku frv. Þó vil ég ekkert útiloka það að mál þeirra yrðu tekin hér til meðferðar, en taldi ekki ástæðu til að draga þá inn í þetta til þess að valda ekki deilum um minni háttar atriði. Það er rétt sem hér kom fram að ekki er alveg nógu vel orðaður fyrsti málsliður 5. gr.: "Setja má mann í þau embætti sem jafnan skal skipa í". Hér er auðvitað átt við: "Setja má mann í þau embætti sem að jafnaði skal skipa í". Kannske er þetta einhvers konar misprentun eða pennaglöp sem auðvelt er þá að leiðrétta. En sú er að sjálfsögðu hugsunin. Ég vil í þessu sambandi minna á að kennarar eru oftast skipaðir í sín störf. En þegar kennaraembætti losnar þá má eins setja í starfið, eins og menn þekkja, og þá hefur það verið hvort tveggja, að sett væri til eins árs eða til óákveðins tíma. Hér eru tekin af öll tvímæli um það að slíkt yrði óheimilt framvegis, að setja mann til óákveðins tíma. samkv. þessu nýja ákvæði ber að setja mann til eigi lengri tíma en tveggja ára, og sé verið að setja manninn til starfa í lengri tíma en eitt ár þá ber að auglýsa stöðuna. Hér er sem sagt um að ræða þrengingu frá því sem nú er heimilt því að heimilt er nú að setja menn til starfa jafnvel án þess að staða sé auglýst, nema það sé sérstaklega tekið fram í viðkomandi lögum, og er mjög oft gert, eins og menn þekkja, og þá venjulega til skamms tíma. Ég hygg að menn séu nú aldrei settir til starfa í óákveðinn tíma án auglýsingar, það held ég að tíðkist aldrei. En hér er líka verið að þrengja það að hægt sé að setja menn til starfa í óákveðinn tíma. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Ég gerði hér till. um að málið yrði sent til félmn. Ég viðurkenni að ég var dálítið hikandi þegar ég gerði þá till. Mér fannst dálítið óeðlilegt að málið færi til fjh.- og viðskn. en fannst að það lægi einna næst fyrir að það færi til félmn. sem fjallar um ýmiss konar félagsleg réttindi manna. Þegar ég velti því fyrir mér frekar þá hygg ég nú að frv. til l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna hafi oftast farið til fjh.- og viðskn. hér í þinginu, ég hygg það. Þess vegna gæti auðvitað komið til greina að senda mátið til hennar. En ég skal alveg játa það að mér er heldur verr við að senda málið til hv. allshn., einfaldlega vegna þess að minn flokkur á ekki aðild að þeirri n. hér í d., svo einfalt er það nú. En ég mundi vilja draga til baka till. mína um félmn. með tilliti til þess sem hv. þm. Ólafur Jóhannesson sagði hér áðan og leggja til að málið færi til fjh.- og viðskn., eins og ég hygg að mál af þessu tagi hafi oft áður gert. Ég vildi þá áður en lengra er haldið átta mig á því hvort hv. þm. gæti ekki á það fallist.



Virðulegi forseti. Ég ætlaði nú ekki að blanda mér í umr. um þetta mál, en mig langaði þó aðeins til að varpa fram fsp. í sambandi við 6. gr., en 6. gr. kveður svo á að ráðning manns til starfa hjá ríkinu skal vera með tvennum hætti. Í fyrsta lagi ráðning til ákveðins tíma sem ekki skal vera lengri en tvö ár og í öðru lagi ráðning til óákveðins tíma með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Það sem ég á við í þessu efni er þetta: Hver ræður þessu? Hver tekur ákvörðun um það hvor aðferðin skuli viðhöfð? Það er hægt að ráða menn til óákveðins tíma, t.d. eru bankastjórar ráðnir með gagnkvæmum uppsagnarfresti.

Sá sem ræður í stöðurnar.

Allir bankastjórar hafa það ákvæði í sínum starfskjörum að vera ráðnir með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Það er hægt að segja bankastjórum upp störfum. Sama er að segja um forstjóra í Framkvæmdastofnun og fleiri stöður. Það hefur ekki verið gert mikið af þessu en það er eigi að síður staðreynd að hægt er að gera það. En það sem mig langaði til að spyrjast fyrir um er þetta: Hver er meiningin með þessari 6. gr.? Það er æði mikill munur á því hvort maður er ráðinn til ákveðins tíma sem ekki skal vera lengri en tvö ár, eða hann er ráðinn til óákveðins tíma með uppsagnarfresti, að vísu. Og það er að mínu mati eiginlega nauðsynlegt að gera á þessu gleggri skil því ef um er að ræða að þetta sé laust og í hendi þess sem ræður þessu, er þá í raun og veru um verulega miklar breytingar að ræða í framkvæmdinni frá því sem verið hefur? Og þess vegna langaði mig til þess að spyrjast fyrir um það hvernig þetta væri raunverulega hugsað, hvort það væri ekki ráð að setja frekari leiðbeiningarreglur um það hvað mætti ganga langt í því að ráða menn til óákveðins tíma. Nú er margt í þessu máli sem ég álít að þurfi að skoða, eins og t.d. það að við Íslendingar höfum náttúrlega ekki alveg ótakmarkaðan fjölda hæfra manna. Þannig að það kemur auðvitað til skoðunar þegar menn taka ákvarðanir um hvort æskilegt sé að skipta mikið um, gera róttækar breytingar í þá átt að láta menn hætta í stórum stíl og aðra menn taka við, hvað menn hafa mikið mannval í þessum efnum. Ég óttast það dálítið, einmitt í sambandi við þessa grein, að ef það er algerlega í hendi viðkomandi aðila hvort um ráðningu til ákveðins tíma eða ráðningu um óákveðinn tíma á að vera að ræða, að það verði æði mikill ruglingur í þessu öllu. Þarf ekki að hafa fastari reglur um þetta atriði? Þess vegna langar mig nú til að spyrja flm. að því hvort hann hafi hugsað þetta atriði sérstaklega og hvernig hann gæti hugsað sér að það yrði í raun og veru framkvæmt þegar til stykkisins kemur?



Virðulegi forseti. Út af fsp. hv. 4. þm. Austurl. vil ég taka þetta fram: Ég lít svo á að þetta sé alveg ljóst. Í 6. gr. er gert ráð fyrir að ráðning geti verið með tvenns konar hætti, ráðning til ákveðins tíma sem ekki skal vera lengri en tvö ár og ráðning til óákveðins tíma með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Þetta tíðkast hvort tveggja í dag og er engin breyting frá því sem nú er. Það er auðvitað alveg ljóst hver ákveður þetta, það er sá sem ræður viðkomandi mann. Í rn. mundi það oftast vera ráðh., en þó hugsanlega ráðuneytisstjóri í ýmsum tilvikum. Í bönkum eru það væntanlega bankaráðin sem taka ákvörðun um hvernig þessu sé hagað. Það er alveg rétt sem hv. þm. sagði hérna áðan að ráðning til óákveðins tíma með gagnkvæmum uppsagnarfresti er mjög algengt form, m.a. eru bankastjórarnir ráðnir með þessum hætti í dag. En þá er spurning hv. þm., hverju breytir þá frv. varðandi t.d. bankastjórana? Það bætir því við að þegar um er að ræða forstöðumenn ríkisstofnana eins og forstöðumenn banka þá bætist við þessa 6. gr. ákvæði 3. gr. að þá má ekki ráða til óákveðins tíma. Vegna þess að sérákvæði þessara laga nær þá alveg sérstaklega til þeirra má alls ekki ráða til óákveðins tíma. Annar liður 6. gr. gæti því alls ekki átt við bankastjóra svo nefnt sé dæmi, því það er alveg ljóst af 3. gr. að þá ber að ráða til ákveðins tíma.

Að jafnaði í 3. gr.

Já, já, að jafnaði. Að jafnaði skal skipa tímabundið í allar stöður. Það er sem sagt hugsunin í þessum tilvikum að þegar um forstöðumenn atvinnufyrirtækja og ríkisstofnana er að ræða, þá sé um að ræða tímabundna ráðningu. Það má vel vera að það þurfi að velta einstökum ákvæðum frv. betur fyrir sér. Kannske væri t.d. réttara að upphaf 3. gr. væri ekki bara með mjög skýrri upptalningu sem tæki af allan vafa um að bankarnir féllu undir þetta, heldur væri líka sagt hér: Að jafnaði skal skipa, setja eða ráða tímabundið í allar stöður forstöðumanna atvinnufyrirtækja ríkisins og ríkisstofnana. Ég hygg að greinin væri ótvíræðari og skýrari ef þannig væri til orða tekið og að það verði að flokkast undir pennaglöp að orða þetta ekki á þennan hátt vegna þess að í dag er ekki skipað í allar þessar stöður, það er í vissum tilvikum ráðið í þær og því væri miklu skýrara að orða þetta á þann veg. En þetta er nú svona minni háttar formsatriði sem auðvitað þarf að hyggja að við meðferð málsins í n. En ég hygg að þetta eigi hvorki að valda misskilningi né vandræðum. Ég ítreka svo, virðulegi forseti, till. mína um að málinu verði vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v., flm. þess frv. sem hér er á dagskrá um starfsmannaráðningu ríkisins, beindi til mín spurningu um hvort fjmrh. mundi vilja beita sér fyrir framgangi þessa máls á Alþingi nú. Ég svara því stuttlega: Nei, ég mun ekki gera það og vil það ekki. Það stendur hér í grg. á þriðju síðu að frv. þetta sé flutt í þeim tilgangi að stuðla að hæfilegri endurnýjun á mannaskipan í ríkiskerfinu. Það er ekkert í ríkiskerfinu sem kemur í veg fyrir þessa hæfilegu endurnýjun eða sem kemur í veg fyrir að ráðamenn geti komið í veg fyrir kyrrstöðu þannig að þetta frv. er óþarft þess vegna. Það fer eftir hverjum þeim sem stjórnar í það og það skiptið hvað hann fylgist vel með, hvernig starfið gengur, hvort hann er ánægður með það hvort það er komin kyrrstaða eða ekki. Og hann getur þá gert sínar ráðstafanir. Síðan er sagt: "Hvergi er jafnbrýnt að forðast stöðnun og kyrrstöðu og í starfi forstöðumanns stofnunar". Í 4. gr. segir, með leyfi forseta: "Sé sá háttur viðhafður sem mælt er fyrir í 3. gr. skal skipað eða kosið í stöðu til minnst þriggja ára en mest sex ára." Þetta frv. kemur ekkert í veg fyrir kyrrstöðu eða stöðnun á þessu þriggja ára tímabili. Það skal skipa þessa aðila, þeir verða þá ekki hreyfðir á þessu fyrsta tímabili. Og það fer allt eftir manninum sjálfum hvort kyrrstaða myndast á þessu tímabili eða ekki í því starfi sem hann á að gegna. Þetta frv. gerir því ekki gagn að því leytinu til. Ég sé margar hættur í þessu frv. T.d. hérna í 3. gr., með leyfi hæstv. forseta: "Ráðh. getur ákveðið með reglugerð að forstöðumaður ríkisstofnunar skuli kosinn úr hópi tiltekinna starfsmanna stofnunarinnar." Á ráðh. að fara að velja hvaða starfsmenn eigi að kjósa úr ákveðnum hópi annarra starfsmanna þá sem eiga að stjórna stofnuninni? Sömu menn og ráðh. velur og hafa þá heimild til að kjósa sér úr sínum hópi forstöðumann stofnunar, sömu menn skulu hafa kjörgengi og kosningarétt, ekki allir starfsmenn. Þetta fyrirkomulag er í Alþb., að kjósa menn í embætti til ákveðins tíma og láta þá svo hætta. Það er hægt að endurnýja stöður í Alþb. til ákveðins tíma en ekki lengur. Það er verið að yfirfæra hér hugsunina sem þeir Alþb.-menn, sem ég kalla nú kommúnista svona almennt, nota sjálfir heima fyrir. En ég er andstæðingur þess skipulags og mun þess vegna ekki, og það er svar mitt við spurningunni, ég mun ekki beita mér fyrir framgöngu þessa máls hér á Alþingi. Það þýðir ekki að ekki sé réttlætanlegt að endurskoða starfsmannahald og ráðningar hjá ríkinu. Annars held ég að það hafi verið gert ef ég man rétt, ef minni mitt bregst mér ekki, með lögunum um verkfallsrétt opinberra starfsmanna þar sem fastráðningar voru felldar niður og falla niður eftir því sem tíminn líður. Mig minnir að það hafi verið, en það getur vel verið að það sé rangt hjá mér.



Virðulegi forseti. Ég harma það að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera reiðubúinn til þess að styðja þetta frv., en undrast hins vegar að hann skuli ekki koma auga á þá vankanta sem eru á núverandi skipulagi. Það er ekki hægt að koma fram endurnýjun í störfum forstöðumanna ríkisstofnana í dag, þeir eru skipaðir mjög margir, líklega langflestir, ævilangt og verður ekki við þeim hróflað. Ég er mest undrandi á því að jafn ágætur maður og hæstv. fjmrh. sem kemur beint úr atvinnulífinu og er ekkert sérstaklega hrifinn af ríkisstofnunum þar sem stundum ríkir kannske viss doði eða drungi, að hann skuli ekki ganga í lið með mér til að reyna að tryggja að þessar stofnanir séu reknar í samræmi við það sem gildir á hinum almenna vinnumarkaði og að þeir sem eru forstöðumenn fyrir ríkisstofnanir hafi ekki sérréttindi fram yfir forstjóra einkafyrirtækja. Ætlar hæstv. fjmrh. virkilega að fara að verja þetta steinrunna kerfi ríkisins gagnvart alþjóð? Ég trúi því ekki, ég er viss um að þetta byggir á einhverjum misskilningi hjá hæstv. fjmrh. og hann á eftir að skoða hug sinn betur. Ég trúi því heldur ekki að þó að Alþb. hafi tekið upp þessa starfshætti hjá sér, að hafa endurnýjun í störfum helstu forustumanna flokksins sem meginreglu, að það þurfi að aftra hæstv. fjmrh. frá því að styðja þetta frumvarp. Vissulega er hann ekki samherji okkar í stjórnmálum, en hann getur hins vegar verið hlynntur góðum hugmyndum eftir sem áður og ég treysti honum til að endurskoða afstöðu sína í þessum efnum.



Virðulegi forseti. Ég sé ekki af þeim kynnum mínum sem ég hef af opinberum rekstri neina hindrun í að skipta um þar sem menn annaðhvort standa sig ekki í embættum eða brjóta af sér, þannig að sá steinrunni sem hv. þm. talaði um er þá í forustunni sjálfri, hann er þá í mér sem ráðh. eða honum sem fyrrv. hæstv. ráðh.