Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það hefði verið ástæða til þess að fylgja frv. þessu úr hlaði með ítarlegri ræðu, því að mál það, er hjer um ræðir, er mjög merkilegt og mikilsvert fyrir atvinnuvegi vora. Þó hefi jeg, sökum anna minna nú í þingbyrjun, eigi sjeð þess kost að búa mig undir slíka ræðu, en verð að láta nægja að skýra stuttlega frá aðaltilefni þess, að þetta frv. er fram borið, en það er ástand það, er ríkir í landbúnaði vorum um sjúkdóma þá í búfje landsmanna, er árlega valda stórtjóni. Það er enginn vafi á því, að ef það á að takast að grafa fyrir rætur þessara sjúkdóma og koma við umbótum, þá verður að taka til sjerstakra ráða. Sumir af sjúkdómum þessum eru ekki þektir annarsstaðar en hjer á landi, og verður því varla til þess ætlast, að útlendingum takist að grafa fyrir rætur þeirra. Hefir því verið hnigið að því ráði í þessu frv. að koma á fót vísindalegri stofnun, er unnið gæti að rannsókn á sjúkdómum þessum og hefði auk þess með höndum ýms hliðstæð verkefni, eins og um er getið í frv. Jeg vil geta þess, að í hópi bænda hefir mál þetta verið rætt áður. Á tveim síðustu búnaðarþingum hafa komið fram óskir um slíka stofnun og á þessu síðasta búnaðarþingi kom fram mjög eindregin áskorun til Alþingis um að samþykkja þetta frv., sem hjer liggur fyrir. Um fyrirkomulag á svona stofnun er yfirleitt lítið hægt að segja, fyr en sjeð verður, hvaða maður muni fást til þess að veita henni forstöðu. Til þessa starfa hefi jeg meðfram haft augastað á ungum og ötulum manni, er oft hefir verið getið hjer í þinginu, sem er Skúli Guðjónsson læknir. Hefi jeg trú á því, að hann mundi a. m. k. að sumu leyti reynast góður forstöðumaður, og þótt hann hafi ekki alla þá sjerþekkingu, er kynni að vera æskileg, þá er gert ráð fyrir því, að hann hafi aðgang að samverkamönnum, er gætu veitt honum aðstoð í því efni. Nú er því svo háttað, að hjer eru fyrir tvær stofnanir, efnarannsóknastofan og rannsóknastofa háskólans, er hafa svipuð störf með höndum og stofnun þessari er ætlað að hafa. Gæti jeg hugsað mjer, að sameina mætti þessar stofnanir að einhverju leyti, og að undir öllum kringumstæðum yrði reynt að ná samkomulagi við háskólann um að sameina þessar tvær stofnanir. En á meðan eigi verður um það sagt, hvort maður sá, er jeg nefndi áðan, muni fást til að veita þessu fyrirtæki forstöðu, eða það verður einhver annar, er hvorki hægt að segja neitt ákveðið um verkaskiftingu þessara þriggja stofnana nje það, hvernig fyrirkomulag hinnar nýju stofnunar verður. Fyrir því sje jeg ekki aðra leið í þessu máli en þá, að hafa heimildina svo rúma, að stjórnin geti hagað sjer eftir því, sem reynslan verður, og eftir þeim upplýsingum, er hæfir menn geta í tje látið. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en jeg vona, að nefnd sú, er fjalla á um málið, leggi í það svo góða vinnu, að því verði hrundið áleiðis á þessu þingi, því að jeg álít, að eigi megi dragast að bæta úr þessum vandræðum ári lengur. Og þar sem mál þetta eins og tilgangur þess er snertir fyrst og fremst landbúnaðinn, legg jeg til, að því verði að umr. lokinni vísað til hv. landbn.

Jónas Kristjánsson Hæstv. atvmrh. hefir nú fylgt frv. þessu úr hlaði með nokkrum orðum, en í ræðu hans og greinargerð frv. sakna jeg þó mjög mikilsvarðandi upplýsinga, sem sje áætlunar um kostnað fyrirtækisins. Verður eigi annað sagt um frv. en að það sje mjög ljelega undirbúið, og er það því lakara vegna þess, að frv. þetta verður að álítast mjög þarft. En það er ýmislegt fleira en kostnaðarhlið þessa máls, sem mig langar til að spyrja hæstv.atvmrh. um. Er frv. þetta samið í samráði við læknadeild háskólans og forstöðumann efnarannsóknarstofu ríkisins? Hvernig á að haga samvinnu milli þessara stofnana? Langar mig til að fá upplýsingar um þessi atriði, og þó einkum, hve mikinn kostnað þarf að leggja í þessa stofnun, því að öðrum kosti sje jeg mjer eigi fært að greiða frv. þessu atkv. til nefndar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil geta þess, og er það í samræmi við það, er jeg sagði áðan, að að svo vöxnu máli hefir stj. eigi sjeð sjer fært að gera neina sundurliðaða kostnaðaráætlun um fyrirtæki þetta. Hinsvegar get jeg skýrt frá því, að jeg hefi rætt þá hlið málsins við Skúla Guðjónsson lækni, og hefir hann gert lauslega áætlun um kostnaðinn. Áleit jeg þó eigi rjett að láta þá áætlun koma í grg. frv. Jeg hefi ekki borið frv. þetta formlega undir læknadeild háskólans, nje þá er fyrir efnarannsóknarstofu ríkisins standa. Annars hefi jeg, eins og jeg gat um áðan, aðallega rætt þetta við Skúla Guðjónsson og svo ýmsa menn í Búnaðarfjelagi Íslands. Hv. 5. landsk. þótti mál þetta merkilegt; þótti mjer því undarlega við bregða, er hann kvaðst eigi geta greitt því atkv. til nefndar, nema hann fengi upplýsingar um kostnað þann, er af stofnuninni mundi leiða. Vona jeg, að það, sem jeg nú hefi sagt, geri það að verkum, að hann geti ljeð því atkv. sitt til nefndar.

Jón Þorláksson Mál það, er hjer liggur fyrir, er mjög merkilegt og þess vert, að því sje veitt hin fylsta athygli. Jeg efast ekki um, að nefnd sú, er það verður lagt fyrir, muni geta bætt úr þeim undirbúningi, er málið hefir fengið, því hann er talsvert ófullkominn frá stjórnarinnar hendi. En jeg vil leyfa mjer að leiða athygli hv.þdm. að því, að það er óviðkunnanlegt form fyrir þingið, ef þessi nýja stofnun kemst á fót, að gera það í heimildarlagaformi. Hygg jeg, að sú aðferð sje einnig mjög óvenjuleg; hitt mun venja, að löggjafarvaldið taki sjálft afstöðu til slíkra stofnana og marki aðaldrættina í fyrirkomulagi þeirra, svo sem hve marga fasta starfsmenn stofnunin þarf að hafa, laun þeirra o. fl., er að kostnaðinum lýtur. - Ennfremur vil jeg leiða athygli að því, að það reynist ekki eins vel og óska mætti, að setja á stofn sjálfstæðar stofnanir til þess að leysa af hendi einstök verkefni. Vilja slíkar stofnanir oft verða nokkuð utanveltu, og gæti jeg nefnt þess dæmi, ef þurfa þætti. Fyrir því vildi jeg leggja áherslu á, að þessar rannsóknir væru settar í samband við önnur þvílík verkefni, er það opinbera hefir nú með höndum, og að þeir, sem að þeim rannsóknum ynnu, hefðu aðra yfirstjórn en ráðuneytið. Gæti jeg þar t. d. hugsað mjer háskólann eða Búnaðarfjelag Íslands. Að lokum vil jeg vara við því, að stofnun þessi verði látin verða utanveltu við þær stofnanir, er ríkið hefir þegar sett á stofn og hafa svipuðum málum að gegna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 3. landsk. lagði mikla áherslu á það, hve mál þetta væri illa undirbúið frá stj. hálfu. - Má vera, að það sje rjett að ýmsu leyti, en jeg hefi áður gert grein fyrir því, að fyrirkomulag þessarar stofnunar hlyti að verða því nokkuð háð, hvaða maður fengist til þess að veita henni forstöðu. Hinsvegar játaði hv. 3. landsk., að mál þetta væri mjög merkilegt, og þótt hann hafi setið í stjórn landsins í 4 ár á undan mjer, var undirbúningur þeirrar stjórnar sá, að gera ekkert í málinu. Undirbúningur núverandi stjórnar er hinsvegar sá, að snúa sjer til manns, er gæti veitt stofnuninni forstöðu, og auk þess hefir hún borið málið fram á þingi við fult fylgi búnaðarþings. Og þótt þessum undirbúningi kunni að vera nokkuð ábótavant, verður hann að teljast miklu betri en sá, er málið fjekk hjá hæstv. fyrv. stjórn.

Jónas Kristjánsson Hæstv. atvmrh. hefir nú játað, að undirbúningur frv. er mjög ófullkominn og mjög í molum að því er kostnaðaráætlun snertir og fyrirkomulag. Enginn leggur út í að byggja stórhýsi án þess að hafa teikningu að því og gera áætlun um kostnað. En hjer liggur engin kostnaðaráætlun fyrir og stj. hefir ekki einu sinni ráðfært sig við læknadeild háskólans um mál þetta nje rætt um þá samvinnu, er kynni að verða milli þessara stofnana, og er það alveg ófært. Bendi jeg á þetta sem dæmi þess, hve málið er illa undirbúið, og er það því verra, sem málið er merkilegt.

Jón Þorláksson Mjer fanst alveg óþarfi af hæstv.forsrh. að fara nú að taka sjer aftur hina fyrverandi stöðu sem blaðritstjóri út af þeim ummælum, sem jeg hafði um þetta frv. Hann hafði sjálfur viðurkent í fyrstu ræðu sinni, að ýmislegt í frv. væri ófullkomið, og hann gerði að nokkru leyti grein fyrir, hvernig á því stæði. Jeg sagði svo ekki annað um þetta en það, að jeg vonaðist til, að hægt yrði að bæta nokkuð úr þessu í þeirri nefnd, sem fengi málið til meðferðar. Út af þessu rýkur hæstv.forsrh. svo upp og fer að segja það, að hann hafi þó undirbúið þetta mál betur en fyrverandi stjórn. Jeg verð að segja það, að mjer finst það undarlegt, ef hæstv.forsrh. er ekki búinn að skilja það enn, að hann er hjer forsætisráðherra hjá þjóð, þar sem er óendanlega margt ógert. Og ef hann yfir höfuð ætlar að fara að leggja þann mælikvarða á fyrverandi stjórn, að það megi kasta hnútum í hana fyrir það, að hún hafi ekki í sinni stjórnartíð leyst af höndum öll merkileg verkefni fyrir landið, þannig að ekkert verkefni sje eftir handa honum, þá sýnir það yfirtakanlegt skilningsleysi á högum lands og þjóðar. Annars þarf jeg ekki að taka ákúrur hæstv.forsrh. sjerstaklega til mín; jeg hefi aldrei haft forstöðu þeirra mála, sem frv. fjallar um. Ef annars hefði átt að veita einhverjum ákúrur fyrir það, að þetta kom ekki fram í tíð fyrv. stj., þá geri jeg ráð fyrir, að það sjeu fyrst og fremst þeir menn, sem á þeim tíma höfðu sjerstaka skyldu að vekja athygli á slíkum nauðsynjum og bera þær fram fyrir ríkisstjórnina. Og það ætla jeg hafi verið stjórn Búnaðarfjelags Íslands, og man jeg ekki betur en hæstv.forsrh. stæði töluvert nærri henni í þann tíð. En jeg veit ekki til, að þetta mál hafi komið þaðan til fyrv. stj. Jeg læt svo útrætt um þessa ómerkilegu slettu frá hæstv.forsrh. í garð fyrv. stjórnar, sem jeg ekki hefi gefið neitt tilefni til. En um málið sjálft hefi jeg engu við að bæta það, sem jeg sagði. Jeg álít sjálfsagt að taka því með mestu vinsemd og reyna að gera á frv. þær umbætur, sem þarf til þess að það verði að lögum í sæmilegum búningi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Með þessu frv. er ætlast til, að komið verði skipulagi á nokkra unglingaskóla í sveit, sem áður hafa verið styrktir í fjárl., t. d. á Núpi, Hvítárbakka, Laugum og Laugarvatni, þannig að aðstandendur þessara skóla viti, á hvern hátt þjóðfjelagið vill styrkja þá, og hinsvegar leggi þeir á sig nokkrar byrðar, skólunum til gagns. Það hefir tekið heilan mannsaldur hjer á Íslandi að finna það form, sem heppilegt er fyrir gagnfræðaskóla Í sveit. Á síðustu árum hafa umbætur í þessu efni orðið mestar, svo að nú er það álit skólamanna, að með þeirri reynslu, sem fengin er, sjái menn nokkurn veginn, hvernig þessir skólar eigi að vera, svo að þeir fullnægi kröfum æskulýðsins. Einn af merkustu læknum landsins, Steingrímur Matthíasson, hefir sagt um einn af hjeraðsskólunum - einkum með tilliti til vinnukenslunnar og íþróttakenslunnar -, að nú sæi hann, hvernig gagnfræðaskólar ættu að vera á Íslandi. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að skólar þeir, sem þar eru nefndir, svo og fleiri skólar, sem fyrir áhuga hjeraðsbúa yrði hrundið áfram, fái úr landssjóði vissan styrk í hlutfalli við nemendatölu. Það er þegar á nokkrum stöðum verið að undirbúa stofnun hjeraðsskóla, og mundu ákvæði þessa frv. að sjálfsögðu ná til þeirra, ef það yrði samþ. Það má sjálfsagt færa einhver rök gegn þessu máli, eins og t. d. það, að hætt sje við, að kennarar mundu draga að sjer nemendur með „agitationum“, frekar en að það væru kostir skólans, sem drægju nemendur að skólanum. En það er margt, sem mælir með því, að skólarnir fái styrk eftir því, hvernig þeir eru sóttir. Reynslan yrði áreiðanlega sú, að ljelegur skóli gæti ekki haldið sínum vinsældum. Þá mundi landssjóðsstyrkurinn minka og kennararnir yrðu að fara. Það er því einskonar hlutur, sem kennarinn er upp á, líkt og á smábátunum. Það verður sagt við kennarana: „Ef þið stjórnið ekki skólanum á þann hátt, að nemendurnir vilji læra hjá ykkur, þá verðið þið að fara“. Það er annað nýmæli í þessu frv. Það er sem sje gert ráð fyrir því, að gamlir nemendur standi saman og myndi fastan fjelagsskap til þess að styrkja skólana. Einnig er ætlast til, að þessi hópur gamalla nemenda sje kjósendur að meiri hluta skólanefndar. Ef stofnendur þessara skóla og lærisveinar bera ekki hlýjan hug til þeirra, þá er ekki von, að aðrir geri það. Jeg get nefnt það til dæmis, að í Borgarfirði og Mýrasýslu hafa 5 bændur haldið uppi Hvítárbakkaskólanum, og þeir hafa staðið í skuldum fyrir eigninni, sem hafa numið upp undir 50 þús. kr. Jeg hygg, að það sje reglulegur ávinningur fyrir þjóðfjelagið, að geta notað sjer slíkan áhuga aðstandendanna. En ef einhver skóli er svo daufur, að nemendur vilja ekkert fyrir hann gera, þá eru ákvæði í frv. um það, hvernig honum skuli stjórnað. Sem dæmi upp á það, hversu hjer er reynt að stilla í hóf fjárframlögum úr landssjóði, skal jeg geta þess, að frv. kveður svo á, að 5000 krónur skuli veittar á hvern bekk árlega. Ríkisskólar fá miklu meiri styrk en þetta. Kostnaður sá, sem ríkið ber vegna þeirra, er frá 7–11 þús. kr. á ári fyrir hvern skóla. Enda hefir það mætt nokkrum andmælum frá sumum aðstandendum hjeraðsskólanna, að 8. gr. frv. skuli ekki gera ráð fyrir meiri styrk en þetta. En það er gert af ásettu ráði, í trausti þess, að hjeraðsskólarnir reynist ódýrari en ríkisskólarnir. Þar sem hverahiti er, sparast til dæmis eldiviður. Auk þess er ætlast til, að gamlir nemendur veiti skólanum nokkurn stuðning.

Einar Jónsson Jeg get gjarnan tekið undir það álit manna, að rjettmætt sje að vinna að því að koma betra skipulagi á skóla í sveitum en áður hefir ríkt. Það er því síður en svo, að jeg með þessum fáu orðum, sem jeg ætla að segja, vilji hnekkja frv. því, sem fyrir liggur. Jeg er fyllilega sammála hæstv.dómsmrh. um það, að fjölga þurfi skólunum. Þó að fastir hjeraðsskólar sjeu á þeim 4 stöðum, sem nefndir eru í frv., er hætt við, að einhverjum fyndist þeir vera útundan. í þessu sambandi vil jeg minnast á þá hugmynd, sem vakað hefir fyrir Rangæingum á síðari árum. Okkar ágæti sýslumaður, Björgvin Vigfússon, hefir manna mest og best barist fyrir því að fá henni framgengt. En samkomulag hefir ekki náðst í þessu máli. Í síðastl. nóvember var haldinn aukafundur í Rangárvallasýslu einungis til þess að ræða þetta skólamál. Meiri hl. sýslunefndar var samþ. hugmynd sýslumanns. Til sýnis fyrir sýslunefndina hafði hann samið frv. með glöggum og mikilsverðum aths., og var tilætlunin sú, að frv. væri lagt fram hjer á Alþingi sem fyrst. Jeg veit samt ekki til, að það hafi verið gert. Hitt veit jeg, að sýslumaður vonaði fyrst, að stj. mundi taka þessu frv. vel og gera það að stjfrv., en sú von hans var farin að dofna, þegar leið að þingtímanum. Gerði hann sjer þá von um, að mentmn. þessarar hv. deildar tæki málið að sjer til flutnings og meðmæla, en sú leið mun enn vera óviss. Jeg sje þó ekki betur en að það sje blátt áfram knýjandi skylda gagnvart Rangæingum að leggja þetta frv. fram í þinginu. Eitt af því, sem sýslumaður hugsar sjer í þessu máli, er að innleiða vinnuskyldu fyrir nemendur. Þeir eiga að leggja fram 7 vikna vinnu eitt vor, og þeim sömu mönnum er síðan leyft að sækja skólann sjer að kostnaðarlausu í 6 mánuði veturinn næsta á eftir. Jeg býst við, að þetta lagafrv. frá Rangæingum muni koma fram síðar á þinginu. Að minsta kosti ætla jeg að vinna að því, að svo verði. Ef hv. mentmn. vill ekki flytja frv., þá munum við þm. Rang. ef til vill flytja það á þessu þingi samkv. ósk sýslun. Rangárvallasýslu. Jeg býst við, að það sje engum vafa bundið, að þessu frv., sem hjer liggur fyrir, verði vísað til mentmn. Þess vegna vildi jeg bera fram þessar aths. og benda henni á að leyfa fleiri ákvæðum upptöku í þetta frv. samkv. því, sem jeg nú hefi tekið fram. Að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til að lýsa óánægju yfir ákvæðum þessa frv. og er því á engan hátt mótfallinn. Skal jeg svo ekki lengja umr. meira að sinni

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af fyrri lið í ræðu hv. 1. þm. Rang. vil jeg geta þess, að hann hefir skilið mig rjett. Jeg geri ráð fyrir, að það komi kröfur um fleiri hjeraðsskóla, í viðbót við þá, sem komnir eru, og að þeir skólar hljóti með samþ. Alþingis að heyra undir þessi lög. Vestur-Húnvetningar og Strandamenn hafa skrifað mjer um, að þeir vilji koma upp hjeraðsskóla við heita laug, sem er austanvert við Hrútafjörð; og þar er landskiki, sem er opinber eign. Víðar á landinu er mikill hugur í mönnum um stofnun hjeraðsskóla. Að því er snertir síðara atriðið í ræðu hv. 1. þm. Rang., þá skal jeg geta þess, að það er rjett, að sýslumaðurinn í Rangárvallasýslu hefir sent stj. frv. eða till. um stofnun vinnuskóla í Rangárvallasýslu, og ætla jeg að biðja hv. mentmn. að flytja það í þessari deild, eða þm. kjördæmisins. En það rekur sig ekkert á þetta frv., sem hjer liggur fyrir, um hjeraðsskóla.

Ólafur Thors Mjer þykir rjett að nota þetta tækifæri, þegar stj. leggur fyrir þingið frv. um hjeraðsskóla, þar á meðal Laugarvatnsskólann, til að finna að gerðum stj. í því máli. Sýslurnar austanfjalls hafa viljað sameina sig um einn skóla; um það hafa allir verið sammála. En ágreiningur hefir aftur á móti verið um það, hvar skólinn ætti að standa. Allar stj. hafa viðurkent sjálfsákvörðunarrjett sýslnanna í þessu máli, og einnig núv. stj., þar sem hún fjellst á að skipa oddamann þeirrar nefndar, sem ákveða skyldi staðinn. Eins og kunnugt er, valdi þessi oddamaður stj. Árbæ í Holtum í Rangárvallasýslu. En þá gerðust þau tíðindi, að hæstv.dómsmrh. tók sjálfsákvörðunarvaldið af hinum rjettu aðilum og ákvað sjálfur, að skólinn skyldi standa að Laugarvatni. Jeg skal játa, að sökum ókunnugleika er jeg ekki dómbær um þennan stað. Jeg er jafnvel ekki fjarri því, að hann muni vera vel valinn. En hinu held jeg fram, að það hafi verið vítavert af hæstv. stj. að taka fram fyrir hendurnar á rjettum aðilum, úr því að samkomulag hafði náðst milli þeirra. Þetta framferði stj. verður Alþingi að víta. Þess ber og að gæta, að eftir þeim umr., sem hjer hafa farið fram, er fult útlit fyrir, að ríkið verði nú að leggja fram fje til tveggja skóla í stað eins. Og jeg verð að telja það ákaflega misráðið að stofna tvo skóla, þar sem allir viðurkenna, að einn skóli hefði nægt. Jeg hefi hreyft þessu nú við fyrstu umr. þessa frv. um hjeraðsskóla, af því að jeg tel, að nú sje tækifæri fyrir Alþingi til þess að lýsa óánægju yfir gerðum ráðh. í þessu máli. Alþingi á að leggja þessari stj. og þeim stj., sem á eftir koma, þá lífsreglu að sóa ekki fje ríkisins að óþörfu á þennan hátt. Þörfin fyrir skóla á ýmsum stöðum er afarbrýn, og því seinna verður bætt úr henni, sem gálauslegar er með það fje farið, sem þeim er ætlað í fjárl.

Jörundur Brynjólfsson Hv. 2. þm. G.-K. hefir nú fundið að gerðum hæstv.dómsmrh. í skólamáli Sunnlendinga. Það er aukaatriði, hvort hann talar hjer frá eigin brjósti eða fyrir munn annara manna. Hitt er aðalatriðið, hvort aðfinslur hans eru á rjettmætum rökum bygðar eða ekki. Jeg hafði ekki ætlað mjer að gera þetta mál að umtalsefni nú, jafnvel þó að það snerti enga meir en okkur fulltrúa Árnes- og Rangárvallasýslna. Jeg býst satt að segja ekki við, að aukast muni hróður þeirra manna, sem hafa haft það með höndum á undanförnum árum, þó frammistaða þeirra væri rifjuð upp. Fyrir tveim árum var svo komið, að hjeraðsbúar sjálfir höfðu ráðið málinu til lykta. En þá var gripið inn í ákvörðun þeirra frá æðri stöðum og hún eyðilögð. Sú íhlutun var gerð á svo óviðeigandi hátt, að jeg mundi hafa sjeð mig knúðan til að átelja það, ef eigi hefði breytst aðstaðan til málsins hjer á þingi. En vegna þeirra breyt., sem urðu skömmu eftir þessa ráðstöfun, taldi jeg það eigi viðeigandi. Hv. 2. þm. G.-K. átaldi hæstv.dómsmrh. fyrir það, að hann hefði, að mjer skildist, skipað skólanum stað á Laugarvatni. En í þessu kemur fram mikill misskilningur hjá hv.þm. Sýslunefnd Árnessýslu hafði eitt sinn ákveðið það, að skólinn skyldi standa að Laugarvatni, með það fyrir augum, að hann yrði ekki einungis fyrir Árnessýslu, heldur einnig Rangárvalla- og jafnvel Vestur-Skaftafellssýslur. Ákvörðun sýslunefndarinnar er því beinlínis fylgt með því að setja skólann að Laugarvatni. Jeg viðurkenni það, að í Árnessýslu eru nokkuð margir menn á móti því að hafa skólann á þessum stað; og svo mun einnig vera í Rangárvallasýslu. Um Vestur-Skaftfellinga er mjer ekki kunnugt. En það veit jeg líka, að margir þessara manna eru engir sjerstakir skólamenn og mundu hafa látið sjer í ljettu rúmi liggja, þó að dráttur hefði orðið á stofnun skólans. Nú þegar skólinn var reistur að Laugarvatni, þá var það eftir ósk nokkurra hjeraðsbúa sjálfra, og fyrir þeirra tilmæli og atbeina var fje veitt til hans. Jeg er því eigi kunnugur, hvað líður greiðslum úr ríkissjóði til skólans, en hygg þó, að þar hafi verið farið eftir fjárl. og eigi greitt meira en þau heimila. Eins og kom fram í ræðu hv. 2. þm. G.-K., er vegalengd því ekki til fyrirstöðu, að hægt sje að sækja skóla þarna eins og annarsstaðar í hjeraðinu. Það skiftir minstu máli, hvort nemendur eiga 10–20 km. lengri eða skemri leið til skólans. Hitt er aðalatriðið, að skilyrði á staðnum sjeu sem best. Og þó að margir góðir skólastaðir sjeu á Suðurlandi, tekur enginn þeirra Laugarvatni fram. Jeg hefi heldur ekki orðið annars var en að almenningur yndi þeirri skipun, sem á er orðin. En hjer varðar mestu, eins og endranær, að vel sje á haldið. Því aðeins nær skólinn tilgangi sínum, að til hans veljast góðir menn. En þá er jeg ekki hræddur um, að hann gjaldi þess ágreinings, sem verið hefir um hann. Og það er illa farið, ef einhverjir þeir, sem þetta mál kemur tiltölulega lítið við, gerast til þess að ala á sundrung meðal hjeraðsbúa. Jeg fyrir mitt leyti sje enga ástæðu til að gera ráðstafanir stj. í þessu máli að sjerstöku umtalsefni.

Gunnar Sigurðsson Jeg sje mjer ekki annað fært en að standa upp, fyrst verið er að ræða skólamál Sunnlendinga. Jeg hefi altaf haldið því fram, að Árnes- og Rangárvallasýslur ættu að standa saman um einn skóla. En nú hefir málið verið leyst með þeim hætti, að skólarnir hljóta að verða tveir, og fyrir þessa lausn á málinu vil jeg víta hæstv. stj. Jeg verð að segja það, að frásögn hv. 1. þm. Árn. um val skólastaðarins er meira en lítið lituð. Sannleikurinn er sá, að skólinn var settur að Laugarvatni í trássi við meiri hl. manna á Suðurlandi. Jeg tel hæstv.dómsmrh. freklega ámælisverðan fyrir að taka fram fyrir hendur á þeirri nefnd, sem valdi Árbæ fyrir skólasetur. Það má þó segja hæstv.dómsmrh. til hróss, að hann hefir tekið vel í að styðja skóla í Árbæ, ef hann yrði stofnaður þar að vilja hjeraðsbúa. Læt jeg svo útrætt um þetta mál að sinni. Jeg vildi aðeins gera stutta grein fyrir afstöðu minni og leiðrjetta missagnir hv. 1. þm. Árn.

Ólafur Thors Jeg hefi í raun og veru fáu að svara, einkum af því að hv. 2. þm. Rang. hefir með sinni ágætu þekkingu á málinu tekið fram flest það, sem jeg vildi sagt hafa. Eins og jeg hefi áður tekið fram, dæmi jeg ekki um það, hvort Laugarvatn sje heppilegur staður eða ekki. Sömuleiðis get jeg aðhylst það, að ekki skifti miklu máli fyrir nemendur skólans, hvort hann er 10–20 km. fjær eða nær heimilum þeirra, En það hefir talsverða þýðingu fyrir hjeraðsbúa alment, ef skólinn á að vera einskonar miðstöð í hjeraðinu, hvar hann er í sveit settur. Með tilliti til þess er hann betur settur í Árbæ en að Laugarvatni. Þangað er auðveldara að sækja fyrirlestra hvaðanæfa úr hjeraðinu. En það er ekki þessi hlið málsins, sem jeg ætla að gera að umtalsefni. Það, sem jeg legg áherslu á, er, að það hafi verið alveg óviðeigandi af hæstv. stj. að taka fram fyrir hendur hjeraðsbúa og ákveða staðinn upp á sitt eindæmi í trássi við þá. Hv. 1. þm. Árn. vildi halda því fram, að hæstv. ráðh. hefði eigi gert þetta. Sagði hann frá því, að einhver sýslunefnd hefði einhverntíma samþ. að reisa skólann að Laugarvatni. - eða skildi jeg það ekki rjett? Um þetta er mjer ekki kunnugt; en það veit jeg, að samkomulag um skólastaðinn milli Árnesinga og Rangæinga hefir aldrei orðið, fyr en Árbær var ákveðinn sem skólastaður. En þá tók hæstv. ráðh. fram fyrir hendurnar á þeim, og það þó hann hefði viðurkent sjálfsákvörðunarrjett þeirra með því að skipa oddamann í nefndina. Jeg sje eiginlega ekki, hvaða vit var í því að skipa manninn, en taka svo ekkert tillit til þess, sem hann lagði til. En í þessu kemur auðvitað fram einræði hæstv.dómsmrh., eins og í öðrum stjórnarathöfnum hans. Það er sjálfsagt rjett, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að hæstv. ráðh. hefði tekið vel í skólastofnun að Árbæ. En hv.þdm. verða að gæta þess, að hæstv. ráðh. er þar að bjóða fram fje ríkisins, en ekki sitt eigið fje, og þess vegna er það engin dygð. Það er misskilningur hjá hv. 1. þm. Árn., að við, sem áteljum athafnir stj. í þessu máli, sjeum að vekja úlfúð og að okkur komi þetta ekki við. Hverjum þm. ber að sporna við óþarfafjáraustri úr ríkissjóði. Það er eigi aðeins rjettur hans, heldur skylda að finna að því, þegar stj. eyðir fje ríkisins að nauðsynjalausu.

Einar Jónsson Jeg verð að taka undir með þeim, sem halda því fram, að það hafi verið rangt að reisa skólann að Laugarvatni eins og sakir stóðu. En jeg ætla ekki að vekja deilur um það efni. Jeg tel það illa farið, að hæstv. stj. skyldi hafa að engu till. þeirrar nefndar, sem valin var af hálfu Rangæinga og Árnesinga og samþykk varð um Árbæ sem skólasetur. Jeg er raunar í vafa um, hvor staðurinn sje betri. Laugarvatn er ágætur staður, en það er Árbær líka. í Ytri- Rangá er kraftmikill foss, sem er mikils virði til virkjunar. En það þýðir ekki að sakast um orðinn hlut. Nú, þegar búið er að reisa skóla að Laugarvatni, er æskilegt að hverfa eigi frá honum. En um þann skóla hefir ekkert samkomulag náðst milli Árnesinga og Rangæinga. Rangæingar eru jafnóánægðir eftir sem áður. Hitt skal jeg taka fram, að jeg hefi aldrei gert mikið úr vegalengdinni að skólanum, og geri ekki enn. Það er rjett hjá hv. 2. þm. G.-K., að með því að stofna tvo skóla þar, sem einn hefði nægt, er farið ósparlega með ríkisfje. Það atriði, að þm. eru að spila út ríkisfje, en ekki peningum úr eigin vasa, ættu þeir betur að muna en þeir gera, þegar um fjárveitingar er að ræða. Samkv. þessu, sem nú er sagt, get jeg ekki verið sammála hv. 1. þm. Árn. um það, að hæstv.dómsmrh. hafi gert það, sem rjett var í þessu máli, því að af sundrunginni leiðir það, að reisa verður annan skóla handa Rangæingum. En hitt er satt, að ekki tjáir að sakast um orðinn hlut og að við það verður að sitja, sem komið er, og hlynna sem best að Laugarvatnsskóla í framtíð. Jeg veit ekki, hvort óskir Rangæinga verða teknar til greina á þessu þingi, en hitt veit jeg, að það verður gert bráðlega. Jeg veit, að Alþingi vill ekki skilja Rangárvallasýslu útundan, enda á sú sýsla það ekki skilið, frekar en aðrar sýslur, sem enga fræðslustofnun hafa að halla sjer að. Það er rjett, sem einhver sagði áðan, að það má búast við fleiri röddum um skóla, þó að aðeins þessir fjórir skólar, sem gert er ráð fyrir með þessu frv., verði nú samþ. Úr Rangárvallasýslu er þegar komin fram krafa um skóla, og jeg er þá ekki spámannlega vaxinn, ef á löngu líður áður en rödd heyrist í sömu átt úr fleiri stöðum. Jeg sakna þess, að ekki skyldi takast samheldni með báðum sýslunum, Rangárvalla- og Árnessýslum, um að koma upp í sameiningu einum og góðum skóla, því að jeg ber kvíðboga fyrir því, að skólarnir verði því ljelegri og gagnsminni, því fleiri sem þeir verða. En jeg vona, að þingið beri gæfu til þess að hjálpa mönnum til að koma upp fræðslustofnunum þar, sem hentast er, því að ment er máttur.

Jörundur Brynjólfsson Það er tilgangslítið að vera að karpa um þetta mál, en úr því að umr. hafa hafist, og ekki síður vegna þess, að mjer hefir verið borið á brýn, að jeg hafi talað litað um málið, vil jeg ekki láta vera að hreyfa nokkrum andmælum. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að jeg hefði talað litað um málið. Því vil jeg andmæla. Hann hefði frekar getað sagt, að jeg hefði ekki sagt nóg, t. d. um frammistöðu hans fyrr og síðar.

Hún hefir altaf verið sú sama

. Það, sem jeg sagði, er rjett, og ekki orði hallað, en hitt er satt, að jeg kom ekki inn á alt, sem hægt hefði verið að minnast á, enda hefði það orðið langur lestur, og er auk þess fjarri mjer að vilja rifja það alt upp. Mjer virðist, að þeir þrír hv.þm., sem risið hafa upp í röð til þess að færa fram aðfinslur út af því, að skólinn hafi verið settur á stað, sem leiddi til sundrungar, haldi, að til engrar sundrungar hefði leitt, ef skólinn hefði verið reistur að Árbæ samkv. till. nefndarinnar.

Það hefi jeg aldrei sagt

. Hinir tveir þm. sögðu það, og hv. 1. þm. Rang. óbeint. Jeg skal ekkert um það dæma, hvort ágreiningurinn hefði orðið meiri eða minni en hann er nú, ef skólinn hefði verið reistur að Árbæ, en það er víst, að einhver hefði hann orðið, og það töluverður. Þetta vita allir, sem til þessa máls þekkja. Auk þess veit jeg það með vissu, að þeim, sem mest hafa látið sig skólamálin skifta, var það þvert um geð að hafa skólann að Árbæ, - ekki vegna þess, að staðurinn væri ekki að mörgu leyti góður, heldur vegna ýmissa annara agnúa, svo sem þeirra, að byggja þyrfti rafstöð til að hita skólann og lýsa, því að þetta er á „köldum“ stað og engum jarðhita til að dreifa. Slík rafstöð var gert ráð fyrir að mundi kosta um 40 þús. kr., og er ekki nema eðlilegt, að flestum hrjósi hugur við þeirri upphæð. Þegar á þetta er litið, er ekki víst, að orðið hefði neinn sparnaður að því að setja skólann þarna. Það er hjer um bil óhætt að fullyrða það, að rekstrarkostnaður tveggja skóla á „heitum“ stað er ekki meiri en rekstrarkostnaður eins skóla á „köldum“ stað. Til þess að sannfærast um þetta, þurfa menn ekki annað en að kynna sjer, hvað það kostar að hita þá skóla, sem fyrir eru, t. d. Hvanneyrarskólann. Það er býsna mikið. En í rekstri skóla á „heitum“ stað sparast mjög mikið í þessu efni. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að vegalengdin skifti engu máli, og er slíkt von um svo glöggan mann. Hitt er aðalatriðið, að skólinn sje vel settur, bæði í nútíð og framtíð. Þeir menn, sem borið hafa skólamálin sjerstaklega fyrir brjósti, eru fleiri Í Árnessýslu en í Rangárvallasýslu. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg vanþakki Rangæingum þeirra gerðir; þeir hafa haft áhuga fyrir málinu, en það hefir meira borið á áhuga Árnesinga. Það hefir engum dulist, að reisa ætti skólann á „heitum“ stað, en um hitt greindi menn á, hvort hann ætti að vera að Laugarvatni eða á Hveraheiði í Hrunamannahreppi, og það var að mörgu leyti ekki nema eðlilegt. En úr því, sem komið er, þarf að vinna að því að jafna ágreininginn og hlúa að skólanum þar, sem hann er kominn. Yfir skólastaðnum þarf enginn að kvarta og þeim, sem búa austan Þjórsár, má á sama standa, hvort skólinn er þarna eða á hinum staðnum. Vegalengdin skiftir þar engu máli. Hv. 2. þm. G.-K. gat þess, að það mundi hafa vakað fyrir hjeraðsbúum að hafa skólann sem næst miðju hjeraðanna. Jeg kannast við þetta, en mjer þótti verst, að hann skyldi telja þetta aðalatriði málsins, að þessu yrði svo hagað, því að það er hreinasti misskilningur og næsta undarlegt, að hann skuli koma fram frá svo mentuðum manni sem þessi hv.þm. er. Þetta er auðvitað aukaatriði. Höfuðatriðið er það, að staðurinn sje góður og að kenslan við skólann komi að fullum notum. Og svo auðvitað það, að þeir, sem kenna við skólann, sjeu starfinu vaxnir. Frá því jeg fór fyrst að hafa afskifti af þessum skólamálum, ljet jeg mig það miklu skifta að fá þann mann við skólann, sjera Kjartan Helgason prófast í Hruna, sem jeg þekti að öllu góðu og hafði sjerstaklega álit á. Sá maður tók ekki við skólanum, - því miður. En jeg vona, að þeir menn, sem nú starfa við skólann, reynist vel, og eftir því orðspori, sem af þeim gengur í vetur, er þeim borin vel sagan. Jeg minnist þess, að Rangárvallasýsla var þríklofin, þegar þar voru greidd atkv. um skólamálin. Mikill hluti sýslunnar vildi engan skóla, nokkrir vildu sjerskóla fyrir sýsluna eina, en aðrir vildu samvinnu við Árnesinga, hvort sem skólinn yrði reistur vestan eða austan Þjórsár. Slík atkvgr. hefir aldrei farið fram í Árnessýslu, en jeg veit, að hún hefði orðið alt öðruvísi, og þá hefði skoðanamunurinn komið greinilega fram. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál; aðeins að drepa á eitt enn. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að það væri skylda allra þm. að fylkja sjer gegn allri fjesóun, hvort heldur sem væri í þessu máli eða öðru. Jeg tek undir það. En jeg held, að þessi hv.þm. hefði komist að annari niðurstöðu Í þessu máli en hann gerði, ef hann hefði athugað, hvílíkt óhagræði það væri fyrir ríkið, ef skólinn hefði verið reistur á „köldum“ stað.

Lárus Helgason Það er nú búið að tala svo mikið um skólamál, að varla er á bætandi, en af því að hv. 2. þm. Rang. fór að blanda okkur Skaftfellingum inn í umr., kvaddi jeg mjer hljóðs. Þessi hv.þm. sagði, að Rangæingar og Skaftfellingar væru jafnóánægðir með sitt skólaleysi. Jeg veit ekki betur en að Skaftfellingar sjeu vel ánægðir með úrslit skólamálsins, og það vill svo vel til, að jeg get fært rök fyrir því, Á fjölmennum fundi eystra vildi nefnilega svo til, að ákveðinn íhaldsmaður, sem framarlega hefir staðið í skólamálum, fann hvöt hjá sjer til að þakka hæstv.dómsmrh. fyrir aðgerðir hans í þessu máli. .Jeg býst við því, að Skaftfellingar mundu ekki víta úrslitin - nema þá örfáir menn -, heldur þvert á móti, ef málið væri borið undir þá. Og jeg verð að játa það, að jeg finn ekki heila brú í því, þegar menn eru að segja, að byggja verði annan skóla í Rangárvallasýslu, af því að skólinn var reistur að Laugarvatni. Jeg tel það ekki þm. samboðið að fylla þennan togstreytuflokk. Það þurfti einhver að skera úr um það, hvað best og heppilegast væri. Og það er tilfellið, að þrátt fyrir andúð gegn ráðstöfuninni í byrjun játar allur fjöldinn, að skólinn er á góðum stað og líklegur til að koma að almennum notum. Og mjer finst, að Alþingi væri þarfara að snúa sjer að einhverju öðru en að ræða um þetta mál, sem góð lausn er þegar fengin á.

Gunnar Sigurðsson Hv. 1. þm. Árn. var að víta mína frammistöðu í skólamálinu, en nefndi að vísu ekkert dæmi þess, enda er það ekki hægt. Hún hefir ávalt verið sú sama, að reistur væri einn skóli miðsveitar. Á þessum grundvelli hefi jeg altaf barist, og þegar málið var komið á góðan rekspöl í þessa átt, var tekið fyrir það, illu heilli. En það þýðir að vísu ekki að sakast um orðinn hlut og jeg þakka hinsvegar hæstv.dómsmrh. fyrir góðar undirtektir um að reisa sjerstakan skóla fyrir Rangárvallasýslu. Jeg hefi ýmislegt að athuga við legu Laugarvatnsskólans. Hann liggur yst í Árnessýslu, og það er ekki rjett, að vegalengdin skifti engu máli. Hjeraðsskóla þarf að vera vel í sveit komið, t. d. með tilliti til fyrirlestrahalds. Hvað hitann snertir, er gott að hafa hverahita, en það er um fleiri möguleika að ræða, og jeg veit ekki betur en að gott sje til raflýsingar á Árbæ. Og því mega þeir ekki gleyma, sem ekki geta hugsað sjer skóla annarsstaðar en við hveri og laugar, að rafmagnið er engu síður framtíðarinnar orkugjafi til ljóss og hita.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Aðeins nokkur orð, til þess að leiðrjetta nokkrar smávillur, sem fram hafa komið. Því hefir verið haldið fram, að góðar líkur hafi verið til þess, að sýslurnar mundu sameinast um einn skóla. Jeg þykist vita, að hv. 2. þm. G.-K. hafi ekki haft aðstöðu til að kynna sjer þessi mál, en hann getur fengið vitneskju um þau í Alþingistíðindunum 1926. Þar segir Eggert sál. Pálsson, sem var manna kunnugastur þessum málum, að ómögulegt væri að fá sýslurnar til að vinna saman. Það hefði verið reynt í heilan mannsaldur jeg engan árangur borið. Þessi þráður var svo tekinn upp aftur, eftir að málið hafði legið niðri um hríð, af nokkrum áhugamönnum í Árnes- og Rangárvallasýslum, og niðurstaðan varð sú, að skipuð skyldi nefnd til að gera út um málið. í þessa nefnd skyldu sýslurnar skipa sína tvo mennina hvor, en ríkisstj. þann fimta. Það var ekki búið að útnefna þennan mann, þegar stjórnarskiftin urðu, svo að það kom í minn hlut að gera það. Það er viðurkent af öllum, að oddamaður stj. gerði sitt ýtrasta til að koma á samkomulagi. En það var alt árangurslaust. Rangæingar vildu hafa skólann hjá sjer og Árnesingar hjá sjer. Úrslitaatkv. varð því að koma frá oddamanninum. Jeg vil benda á það, að skoðun sr. Eggerts heitins Pálssonar fjekk ríka staðfestingu í þessum málalokum. Jeg býst ekki við, að allir viti, að eftir atkvgr. í nefndinni virtist mikill hluti af Suðurlandsundirlendinu standa utan um skólann að Árbæ. En hvernig fór svo? Jeg skal ekki fara út í það, nema nokkuð er víst, að ekkert varð þar úr framkvæmdum. Á sýslufundi Rangárvallasýslu í vetur var fram borin till. um það að hafa skólann að Laugarvatni, en feld með 4:2 atkv., en till. um að hafa hann að Árbæ feld með 5:2 atkv. Þetta sýnir, að í Rangárvallasýslu var mótstaðan meiri gegn því að reisa skólann að Árbæ heldur en að Laugarvatni. Jeg vil benda á það að lokum, að þessi atriði, sem jeg hefi drepið á, sýna, að þetta virtist óleysanlegt spursmál og ómögulegt var að fá sýslurnar til þess að taka höndum saman um málið. Hv. 1. þm. Rang. hefir skýrt málið frá sínu sjónarmiði, og jeg frá því, hvernig sr. Eggert sál. Pálsson leit á það. Og þó að menn sjeu að gamna sjer að því að deila um þetta mál í dag, þá er þó búið að leysa part úr málinu með því að styrkja mikinn hluta Árnessýslu til þess að koma sjer upp skóla. En það þarf að gera meira, og því er jeg sammála hv. 2. þm. Rang. um það, að reisa verði á sínum tíma annan skóla í Rangárvallasýslu til að hafa undan þörfinni. Það er eina leiðin, úr því að sýslurnar gátu ekki unnið saman. Það hefði verið hlægilegt, ef landið hefði kipt að sjer hendinni og ekki viljað rjetta Árnesingum hjálparhönd til að koma sjer upp skóla, þegar þeir voru búnir að útvega fje og afbragðs stað undir hann. Það, að nota náttúrugæðin, þar sem þau eru fyrir hendi, til þessara hluta, er svo gífurlegur sparnaður, að sparnaður sá, sem þessi hv.þm. var að tala um, verður að engu, þegar til samanburðarins kemur. Og jeg vil ennfremur benda þeim hv.þm., sem álasa Árnesingum fyrir að hafa valið Laugarvatn sem skólasetur, á það sláandi dæmi, að Borgfirðingar og Mýramenn, sem mjög einhuga hafa staðið að Hvítárbakkaskólanum, eru nú mjög ákveðið farnir að hugsa um að flytja hann þaðan á annan stað, þar sem hægt er að nota jarðhitann til upphitunar o. fl. í þágu skólans. Ef þetta og því um líkt eru ekki þung rök móti þeim mönnum, sem álasa þeim Árnesingum, sem vildu hafa skólann á Laugarvatni, þá veit jeg ekki, hvað rök eru. Þá er og annað atriði, sem jeg vil benda á, og það er, að skólastjórarnir á Laugum og Hvítárbakka eru í vandræðum með að hindra bað, að skólar þeirra verði of stórir. Í öðrum þeirra eru nú um 80 nemendur, en í hinum 60. Að þeir halda þessu fram, að mikið fjölmenni í skólunum sje miður heppilegt, er af uppeldisfræðilegum ástæðum. Þeir líta svo á, að skólarnir með því móti verði ekki eins góðir. Jeg fyrir mitt leyti er ekki sannfærður um, að þessi kenning sje rjett hjá skólastjórunum. En sje hún rjett, þá er það ljóst, að á Suðurlandsundirlendinu, þar sem búa um 10 þús. manna, verður að hafa tvo skóla, svo framarlega, sem verulegur hluti hins unga fólks, sem þar á heima og skóla vill sækja, á að komast að í skólunum. Og þó að þessi skoðun skólastjóranna og annara skólamanna, sem halda þessu fram, að skólarnir eigi ekki að vera mjög fjölmennir, sje alveg látin liggja á milli hluta, þá hlýtur hv. 2. þm. G.-K. og þeir, sem honum fylgja-í þessu máli, að sjá, að þegar styrkur ríkissjóðs er fastbundinn við hvern bekk skólanna, þá hlýtur það að vera sama, hvort það eru 10 bekkir í Árbæ, eða 5 í Árbæ og 5 á Laugarvatni. Og þegar þess er ennfremur gætt, að byggingarkostnaðurinn er hinn sami fyrir hvern bekk í heimavistarskólum, þá hlýtur það að vera öllum ljóst, að það er á engan hátt verra, að skólarnir sjeu tveir. Hvernig sem á þetta mál er litið, verður því niðurstaðan hin sama. Skólakostnaðurinn verður jafn á hvern mann, hvort sem það eru hundrað menn á tveimur eða tvö hundruð menn á einum stað. Jeg held því, að þessi skemtun, sem hjer hefir verið stofnað til með því að draga skólamál Árnesinga inn í þessar umr., verði til lítils annars en tefja tíma þingsins og auka umr. með alóþörfu málæði. En það er víst, að svo framarlega sem þessir 5 hreppar í Árnessýslu, sem hjer eiga hlut að máli, hefðu ekki lagt í það að koma upp Laugarvatnsskólanum, þá væri ekkert farið að gera enn til þess að leysa skólamál Suðurlandsundirlendisins. Þeir hafa því bjargað málinu.

Magnús Jónsson Þar sem jeg er Í mentmn., sem fær frv. þetta til meðferðar, þarf jeg ekki mikið um það að tala. En úr því að farið er að hefja hjer almennar umr. og eldhúsdag á hæstv.dómsmrh., vildi jeg leyfa mjer að segja örfá orð. Jeg skal fúslega viðurkenna, að það geri ekki mikið til, hvort skóli stendur í miðri bygð eða ekki, úr því að nemendurnir á annað borð verða að fara heiman að til dvalar. En hitt skiftir miklu, að samkomulag náist um skólann. Og hvað snertir skóla Sunnlendinganna, þá hefir það nú alllengi gengið, að ilt hefir verið að ná samkomulagi um hann, þó að ekki keyrði um þvert bak með ósamkomulagið, fyr en núv. kenslumálaráðh. greip inn í málið. Og jeg sakna þess, að hæstv. ráðh. skyldi ekki gefa skýrslu um afskifti sín af málinu, úr því að hann á annað borð fór að tala um það, því að satt að segja hafa ýmsar sögur gengið um þau, og þær allar ekki sem fallegastar. Hefði því verið gott fyrir hæstv. ráðh. að fá tækifæri til að hnekkja þeim. Það mun aldrei hafa vakað fyrir mönnum að hafa nema einn skóla fyrir alt Suðurlandsundirlendið, hvað svo sem nú kann að vera orðið. Var máli því svo langt komið, þegar núv. hæstv. kenslumálaráðh. tók við völdum, að sýslurnar höfðu komið sjer saman um að velja menn til þess að gera út um, hvar skólasetrið skyldi vera, og átti stj. að útnefna oddamanninn. En svo hefir heyrst, að útnefning þessa oddamanns hafi genvið mjög erfiðlega fyrir hæstv. ráðh. Má og vel vera, að það sjeu lausafregnir, en hitt er víst, að margir vel þektir skólamenn fóru austur yfir „fjall“, að sögn til þess að búa sig undir það að verða oddamenn í þessari nefnd, sem átti að ákveða skólastaðinn. Meðal þeirra, sem fóru, má nefná skólastjórann frá Laugum, Ásgeir Ásgeirsson fræðslumálastjóra og kunnan skólamann hjeðan úr bænum, Helga Hjörvar, og var beinlínis sagt, að hann færi til þess að kynna sjer málið, svo að hann gæti verið oddamaður í n. En engan þessara manna skipaði ráðh. til þess að taka sæti sem oddamaður í n. Var sagt, að það væri af þeirri ástæðu, að enginn þeirra vildi fallast á þann stað fyrir skólasetur, sem ráðh. taldi óheppilegastan. Að hæstv. ráðh. vildi hafa þetta svo, er talið hafa verið af því, að hann í hjarta sínu var búinn að ákveða að hafa till.n. að engu, og taldi sjer því mestan styrk í því, að þær væru sem vitlausastar. Hvort þessar sagnir eru rjettar, skal jeg ekkert um segja, en hitt er víst, að vel tókst valið á manninum, sem loks var útnefndur sem oddamaður n. Hann valdi fyrir skólasetur Árbæ, „kaldan stað“, sem mjög orkaði tvímælis að væri heppilegt skólasetur. Var því þá svo komið, að ekki var um nema þessa tvo staði að ræða, Laugarvatn og Árbæ, og úr því lá beint við, hvor staðurinn skyldi valinn. Þannig er afskiftum núv. kenslumálaráðh. af þessu skólamáli lýst, og má vel vera, að þeim sje þannig rjett lýst, því að þau standa oft djúpt ráð þessa hæstv. ráðh.

Þegar hann er að snúa á íhaldið

. Nú er um það að ræða, hvort Laugarvatn sje í rauninni heppilegt skólasetur. Ýmsir hv.þm. hafa nú staðið upp og talið, að svo myndi vera, og meðal þeirra hv. 1. þm. Rang. Hv. 1. þm. Árn. lagði mest upp úr, að það væri „heitur staður“. Hann skiftir nefnil. öllum skólastöðum í heita og kalda staði, eins og vinur hans dómsmrh. En jeg fyrir mitt leyti vil benda á eitt atriði, sem jeg tel hafa mikla þýðingu fyrir fjárhagslega afkomu skólans. Laugarvatn er mjög afskektur bær, en það verður að teljast miður heppilegt, því það liggur í hlutarins eðli, að mikill sparnaður getur verið að því fyrir skólann, ef þeir, sem við hann vinna, geta búið í nágrenni við hann, en það er ekki hægt, nema því aðeins, að hann sje þar, sem þjettbýlt er. Hvað Laugarvatn snertir er því ekki um slíkt að ræða; kennararnir verða að vera þar búsettir. Og getur vel farið svo, að sá kostnaðarauki, sem því er samfara, gæti vegið töluvert upp á móti hitanum, sem þar fæst ókeypis. Þá talaði hæstv. ráðh. mikið um það, hve óánægjan og sundrungin á Suðurlandsundirlendinu væri mikil út af þessum málum, en jeg sje hreint ekkert, hvað hann hefir gert til þess að bæta úr þessari sundrung. Jeg fjekk ekkert annað út úr ræðu hans en það, að hann gerði ráð fyrir að reisa þarna tvo skóla, annan á Laugarvatni, en hinn í Rangárvallasýslu. Og það þjóðráð hefði hver maður getað fundið þegar í upphafi. Það má leysa hverja deilu með því að láta báða aðilja hafa sitt. Þá vildi jeg aðeins minnast á eitt atriði enn. Mjer var nefnil. ekki kunnugt um annað en það væri fyrirfram afráðið, hver tæki við stjórn Suðurlandsskólans, þegar hann yrði stofnaður, sem sje sr. Kjartan Helgason í Hruna. En nú hefir, eins og allir vita, alt öðrum manni verið falin forstaða hans, og það án þess að sr. Kjartani væri boðin hún. Þetta er þeim mun undarlegra, þegar þess er gætt, að einmitt þessi sami maður, sem nú er kenslumálaráðh., var fyrir nokkrum árum mjög hlyntur fjárveitingu til þessa manns, beinlínis með það fyrir augum, að hann síðar tæki við skólastjórn Suðurlandsskólans. Það skyldi nú ekki vera, að skólinn hafi verið settur á Laugarvatni til þess meðal annars, að hann skyldi ekki í upphafi ganga undir nafninu Suðurlandsskóli, og það svo aftur til þess að losna við að bjóða þessum ágæta manni skólastjórnina.

Jón Auðunn Jónsson Með frv. þessu er verið að lögfesta nokkra staði fyrir hjeraðsskóla, þó að það muni nú vera svo, að þegar sje búið að ákveða staði fyrir skóla þessa bæði á Norðurlandi og í Borgarfirði, og að nokkru leyti á Suðurlandi. En hvað Vestfirðinga snertir, þá hafa þeir enga ákvörðun tekið um það ennþá, hvar hjeraðsskóli þeirra skuli vera. En svo hagar til víða á Vestfjörðum, að þar eru staðhættir góðir og því margir staðir þar til, sem heppilegir geta talist fyrir skólasetur, og það miklu heppilegri en Núpur, þar sem lýðskólinn er nú. Jeg hefði því kunnað betur við; að leitað hefði verið álits hjeraðsbúa, áður en farið væri að lögfesta þar staði fyrir hjeraðsskóla, sem engin ákvörðun hefir verið tekin um af hálfu hjeraðsbúa sjálfra. Hæstv. dómsmrh. o. fl. hafa lýst því með mjög sterkum litum, hversu mikil þægindi og sparnaður væri í því að hafa slíka skóla þar, sem heitar laugar væru. Jeg verð því að ætla, að Vestfirðingum verði gefinn kostur á að hafa skóla sinn á þeim stað, þar sem best hagar til í þessu efni á Vestfjörðum, en það er við Ísafjarðardjúpið. Þangað eru líka mjög greiðar samgöngur, og auk þess afarauðvelt að ná þar í þá fæðutegund, sem ódýrust og hollust verður fyrir okkur Íslendinga, sem sje nýja fiskinn. - Jeg vildi aðeins benda á þetta, en ætla alls ekki að fara að taka þátt í þeim deilum, sem hjer hafa orðið.

Ólafur Thors í tilefni af því, sem hv.þm. V.-Sk. sagði, vil jeg upplýsa, að jeg hygg það muni rjett vera, að ræðumaður sá, sem hann vitnaði í, sje sami maður, sem fyrstur stakk upp á Laugarvatni sem skólasetri. Er skoðun þess manns því engin sönnun fyrir hugarfari manna þar eystra til þessarar skólastofnunar, og jeg minnist þess líka, að þegar ráðist var á hæstv.dómsmrh. á fundunum eystra í haust, út af aðgerðum hans í þessu skólamáli, var auðheyrt, að mönnum þótti það að makleikum. Með því að aðalandmælandi minn, hv. 1. þm. Árn., er setstur í forsetastól, vil jeg ekki deila á hann. Það gladdi mig, að hann var sammála mjer í því að víta hæstv.dómsmrh. fyrir það að hafa ekki einu sinni boðið sr. Kjartani í Hruna skólastjórastöðuna við Laugarvatnsskólann, manni, sem er landfrægur fyrir ágæti. Væri því æskilegt, að hæstv. ráðh. vildi skýra frá því hjer, hvers vegna hann hafi alveg gengið framhjá þessum ágæta manni. Það liggur í augum uppi, að aðstaða Sunnlendinga í þessu skólamáli er nú miklum mun verri en hún var, áður en núv. kenslumálaráðh. fór að skifta sjer af því. Jeg skal ekki tala um það með neinu dómaravaldi, hvaða horfur voru á því, að þessi hjeruð hefðu getað komið sjer saman um samskóla. En jeg tel víst, að svo hefði getað orðið. Rök hæstv.dómsmrh. gegn því voru a. m. k. mjög ljeleg. Hann vildi færa það fram sem rök, að sr. Eggert heit. Pálsson hefði 1926 talið það vonlaust. En ef svo var 1926, hvers vegna skipar hæstv.dómsmrh. þá mann í nefnd 11/2 ári síðar til þess að velja stað fyrir samskóla? Og hvers vegna sendir hann hvern manninn á fætur öðrum austur fyrir fjall, til þess að prófa, hvort þeir hafi hið rjetta hugarfar, sem sá maður átti að hafa, sem tæki sæti í n. sem oddamaður. Það var skrítið að vera að þessu öllu, ef það var óskeikult, að samkomulag gæti ekki orðið. Það hlýtur hæstv. ráðh. að sjá. Þetta var nú gert á árinu 1928, og ári síðar vita báðir þm. Rang. hæstv. ráðh. fyrir að hafa sett á stofn Laugarvatnsskólann og þar með girt fyrir það, að um samskóla gæti orðið að ræða. Eina ástæðan, sem hæstv. ráðh. bar fram og takandi var tillit til, ef rjett væri með farið, var það, að vegna ákvæða fjárl. hefði honum verið skylt að veita fjeð til Laugarvatnsskólans. En jeg efast um, að sú ástæða sje rjett, og vil því til sönnunar lesa, með leyfi hæstv. forseta, skilyrði það, er fjárveitingunni fylgir. En það hljóðar svo: „Styrkurinn er bundinn þeim skilyrðum, að skólastaðurinn sje ákveðinn, áætlun og teikning samþykt af stjórnarráðinu og trygging sje fyrir nægu fjárframlagi á móti, enda verði reglugerð skólans staðfest af fræðslumálastjórninni og skólinn hjeraðseign“. - Jeg vil nú leyfa mjer að spyrja: Hverskonar tryggingu hefir hjeraðið lagt fram fyrir því, að það greiði stofnkostnað? Sje sú trygging ekki lögð fram, þá er þessi viðbára hæstv. ráðh. bara blekking. Jeg vil skora á hæstv.dómsmrh. að skýra frá því hjer, í hverju sú trygging er fólgin. Ef hún er örugg, þá get jeg játað, að aðstaða hæstv. ráðh. hefir verið erfiðari um að neita um fjárframlag til skólans. Jeg efa það ekki, að þægilegt er að hafa skóla við heita staði. En það eru til önnur öfl, sem geta komið í þess stað og líka eru þægileg. Svo er með vatnsafl, sem gefið getur hita og ljós á ódýran hátt. Hvað því atriði viðvíkur, að skólarnir geti orðið of stórir, þá trúi jeg ekki á það, enda trúir hæstv. ráðh. því ekki sjálfur. Hitt sjá allir, að hægra er að gera vel við einn skóla en tvo, a. m. k. hvað kenslukrafta snertir, og reyndar margt annað. Jeg vil nú þakka hæstv. forseta fyrir þá miklu þolinmæði, sem hann hefir sýnt mjer, og í trausti þess, að hann sýni mjer enn hið sama, vil jeg bæta við fáum orðum. Það er alveg bert, að tveir skólar verða ríkissjóði dýrari en einn skóli. Þetta kemur og í ljós í sjálfu frv. Ef t. d. 2 skólar hafa sína 12 nemendur hvor, þá kosta þeir ríkissjóð samkv. ákvæðum frv. 10000 kr. En væru þessir nemendur í einum skóla, kostaði það ríkið aðeins kr. 5800. Jeg stóð upp til að víta hæstv. ráðh. fyrir það, að hafa beitt því gerræði að stofna Laugarvatnsskólann. Með því hefir hann beitt ofbeldi og bakað ríkissjóði fjárútlát.

Bjarni Ásgeirsson Jeg vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. er fram komið. Með því hefir verið stigið spor í þá átt, að tryggja hag sveitaskólanna, bæði fjárhagslega og á annan hátt. Sóknin til kaupstaðaskólanna hefir ekki verið hvað minsti þátturinn í því að draga unga fólkið frá sveitinni. Þessir skólar ættu því að verða einn mikilsverður þáttur í því að festa fólkið í sveitunum, framar en nú hefir verið um hríð, með því að gefa sveitaunglingunum kost á að afla sjer þeirrar mentunar, er þeir æskja, í sveitunum sjálfum, og liður í því að bjarga einni hinni mestu nauðsyn sveitanna. Út af deilu þeirri, sem risið hefir um stofnun Laugarvatnsskólans, þar sem haldið hefir verið fram, að einn skóli hefði nægt, þá vil jeg bæta því einu við, að jeg tel, að einn skóli muni nægja þessum hjeruðum fyrst um sinn. Það má a. m. k. verða mikil breyt. á áhuga manna á þessu svæði, einkum Rangæinga, þar sem allmikill hluti greiddra atkv. voru nýlega móti öllum skólum, ef Laugarvatnsskólinn nægir ekki fyrst um sinn, þegar hann er kominn í það horf, sem til er ætlast. Mjer finst ekki koma til neinna mála, að löggjafarvaldið fari að styrkja annan skóla á þessu svæði fyrr en búið er að fullbyggja Laugarvatnsskólann og reynslan búin að sýna hann of lítinn. Um staðinn er það að segja, að enginn ágreiningur hefir komið fram um, að hann sje vel valinn og þeim kostum búinn, sem að notum koma. Jafnvel svo, að menn, sem ekki er ætlast til að sjeu neitt sjerstaklega vinveittir stj., hafa gefið þangað stórgjafir, vegna þess eins, að þeir hafa orðið hrifnir af staðnum. Hitt ber og öllum saman um, að það sje algert aukaatriði, hvort nemendur þurfa að sækja 10–20 km. lengra til skólans eða ekki. En sje staðurinn góður, sje jeg ekki, að það skifti miklu máli, hvar hann er, svo að alt þetta þvarg um það er aðeins rifrildi um keisarans skegg. Vegna þeirrar ádeilu, sem gerð hefir verið á hæstv.dómsmrh., vil jeg taka það fram, að mjer finst frekar ástæða til að þakka honum það, að hann hafði í máli þessu vit fyrir þeim mönnum, sem ekki voru gæddir þeim fjelagsþroska að geta sjálfir ákvarðað staðinn í sameiningu. Og þótt hv. 2. þm. Rang. teldi sig ánægðan með Árbæ, þá voru þó flestir Árnesingar óánægðir með þann stað, eins og hefir þegar sýnt sig. Og það er einmitt svo, að hvar sem skólastaður er valinn, þá eru jafnan einhverjir óánægðir með hann í fyrstu, þótt þeir síðar sætti sig smátt og smátt við það, þegar þeir sjá, að staðurinn hefir verið vel valinn að öðru leyti. En það er t. d. von, að þeir, sem vildu engan skóla hafa og lýstu því yfir með atkv. sínu, sjeu óánægðir. Jeg vil að endingu ráðleggja þeim hv.þm., sem taka ætla að sjer eldabuskustarfið hjer á þingi í vetur, að afla sjer einhvers undirstöðubetra í mat þann, er þeir ætla að framreiða, ef hann á að verða boðlegur.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) : Hv. 1. þm. Reykv. var með spurningar til mín, sem jeg skal svara stuttlega. Hv. þm. þótti fyrst og fremst kynlegt, að nokkrir mentafrömuðir höfðu verið á ferð austanfjalls um það leyti sem Árnesingar voru að velja sjer skólastað. Jeg býst nú við, að hv.þm. sjái það, að ráðh. getur ekki lagt neitt lögbann á ferðir manna þar, og þá ekki heldur þótt mentafrömuðir ferðist þar um og finni vini sína þar. Jeg veit nú ekki um erindi allra þessara manna. Mjer þykir t. d. líklegt, að fræðslumálastjóri hafi átt erindi þangað austur vegna síns embættis. Þá vissi jeg, að Arnór skólastjóri á Laugum fór þangað eftir beiðni eins merkisbónda austur þar, sem mikinn áhuga hafði á skólamálinu. Jeg held, að ekkert vit hefði verið í því fyrir mig sem ráðh. að leggja lögbann á þessa menn, enda hafði jeg ekkert vald til þess. Það er rjett, að jeg útnefndi góðan mann og gegnan til að vera oddamaður í nefndinni. Reyndi hann að miðla málum svo sem kostur var. Úrskurður hans var sá, að ef saman ætti að ganga, þá væri helst um Árbæ að ræða. Hinu var þó langur vegur frá, að fult samkomulag væri um þennan stað. Jeg hefi nú verið sakfeldur fyrir að hafa nefnt þennan mann í n. En hefði jeg nú neitað því, hvað ætli hefði þá komið frá andstæðingum mínum? Ætli þeir hefðu þá ekki talað um þrjósku, óheilindi og yfirdrepskap? Hlutleysi mitt í vali þessa manns sjest best á því, að hann taldi sig skyldan að fara sem mest eftir vilja samskólamannanna, úr því að nefndin var sett að þeirra tilhlutun. En áhuginn var nú samt sem áður svo lítill fyrir þessum stað, að sýslan feldi að hafa skólann þar, og þegar svo var komið, gat landsstj. ekki aðhafst neitt til að koma upp skóla þar. Þá vítti hv.þm. mig fyrir það, að jeg hefði ekki ráðið sr. Kjartan í Hruna fyrir skólastjóra á Laugarvatni. Mjer finst nú satt að segja dálítið öfugt að ásaka mig fyrir það, hvernig því máli er komið. Árið 1926 gekst jeg fyrir því, að Alþingi veitti sr. Kjartani nokkur heiðurslaun frá þinginu, gegn því, að hann tæki að sjer forstöðu væntanlegs skóla á Suðurlandsundirlendinu. Fjárveitingin gekk fram, þrátt fyrir andróður nokkurra íhaldsmanna. T. d. talaði hv.þm. Seyðf., mágur sr. Kjartans, móti fjárveitingunni, af því hann sagðist ekki vilja sr. Kjartani svo ilt að taka að sjer skólaforstöðu. Þó gekk þetta fram, en fjell síðan niður af því Jón heit. Magnússon neitaði að nota heimildina til að koma skólanum upp. Hann og vinir hans ólu á æsingu og sundurþykkju í þessu máli. Og svo er mjer brugðið um óheilindi, þótt jeg hafi ekki getað framkvæmt það nú, sem hann og fleiri börðust á móti þá og eyðilögðu.

Lifir ekki sr. Kjartan enn?

. Jú, en þegar búið er að fella niður fjárveitinguna, er ekki lengur hægt að framkvæma það á þeim grundvelli, er lagður var 1926. Á hinn bóginn er það sannanlegt, að byggingarnefnd Laugarvatnsskóla fól trúnaðarmanni sínum í fyrra að leita hófanna við sr. Kjartan, en hann vildi þá ekki sinna því. Og þess vegna vísast öllum getsökum heim til föðurhúsanna, til þeirra manna, sem gerðu alt sitt til að eyða þessu máli fyr og síðar. Enn er ekkert því til fyrirstöðu, að sr. Kjartan, eða hv. 1. þm. Reykv., eða hver annar, sem til greina getur komið, verði skólastjóri á Laugarvatni, því skólastjórastaðan verður opin þar Í vor. En þeim, sem ávalt hafa viljað bregða fæti fyrir þetta mál og hafa með undirferli og þrjósku reynt að tefja það - þeim er best að þegja.

Sigurður Eggerz Jeg ætla ekki að blanda mjer til muna í sögu málsins. Það er því miður, að það hefir altaf strandað á hinu sama, að* samkomulag hefir ekki fengist. Jeg hefi um mörg ár haft áhuga fyrir þessu máli. Þegar jeg var í Skaftafellssýslu, þá var farið að tala um að setja á stofn samskóla fyrir þessar 3 sýslur. Jeg átti þá tal um þetta við sýslumenn Árnes- og Rangárvallasýslna, og jeg áleit þá, eins og ætíð síðan, að ekki skifti svo miklu máli, hvar skólinn væri settur, að öðru leyti en því, að miklu skifti, að Skólinn yrði þannig settur, að samúð sýslnanna gæti fylgt honum strax. En jeg hefi ávalt lagt áherslu á það, að sýslurnar ættu allar að sameinast um hann, því á þann hátt væri nógur styrkur til að gera skólann sem fullkomnastan, sem jeg tel og taldi aðalatriðið. Vitanlega var eitt skilyrðið, sem taka þurfti tillit til við val á skólastaðnum, að hann væri þar settur, sem hann mætti minstri andúð. Nú er skólinn settur á Laugarvatni, og gegn því hefir risið andúð austanfjalls. Nú er spurningin sú, hvort skólinn getur unnið svo á með því að sýna góða niðurstöðu af starfinu, að hann geti eytt þeirri andúð, sem risið hefir gegn honum. Það er sýnilegt, að þeim 5 hreppum, sem að stofnun hans stóðu, hefir verið það mikið áhugamál, þar sem krafist var alt að 40 þús. kr. framlags móti ríkissjóðsstyrknum. Þetta má telja hreinasta kraftaverk, ef þeir hafa lagt þá fjárhæð á sig. En jeg vil geta þess hjer, sem flogið hefir fyrir, svo hægt sje að mótmæla því nú þegar, að þeir hafi fengið lán hjá ríkinu til þess að geta þetta. En sje svo, þá fer nú lofið að minka í þeirra garð; það er ekkert óvanalegt, að slík lán sjeu svo gefin eftir síðar meir, og þá fer nú fórnin að verða minni. Jeg vil biðja hæstv.dómsmrh. að svara þessu. Jeg verð að segja, að mjer þykir leitt að heyra, að komnar eru fram kröfur um 2 skóla á Suðurlandsundirlendinu. Um leið og jeg krefst þess, að slíkir skólar sjeu virkileg menningarstofnun og að þeir sjeu gerðir sem allra fullkomnastir, þá krefst jeg þess líka, að öll hagsýni sje viðhöfð um stofnun þeirra. En það er bersýnilegt, að tveir skólar verða í rekstri dýrari en einn, og erfiðara að fullnægja ýmsum menningarkröfum í sambandi við þá. Jeg vil nú vona, að til þess komi ekki, að setja þurfi upp 2 skóla. En þótt óánægja sje talsverð í byrjun, þá þarf að vinna að því, að hún hverfi. Og það verður best gert með því að velja til skólans sem besta kenslukrafta, menningarfrömuði, sem geri garðinn frægan. Einkum er áríðandi valið á skólastjóranum. Það má ekki velja hann með tilliti til skoðana hans, heldur hins, að hann sje fær um að hafa göfgandi og þroskandi áhrif á sálarlíf nemenda sinna. Jeg vildi undirstrika þessa skoðun mína um leið og jeg vildi gefa hæstv.dómsmrh. tækifæri til að andmæla því, að skólinn hafi fengið lán úr ríkissjóði. Því ef það er ekki, þá er áhuginn óneitanlega mikill.

Hrepparnir hafa lagt fram fjeð á móti. Ríkissjóður hefir ekki lánað neitt

. Það er ágætt að fá upplýsingu um, að svo er.

Einar Jónsson Jeg býst við, að hv.þdm. þyki undarlega við bregða, að jeg skuli nú biðja um orðið í þriðja sinn. En mig langar til að leiðrjetta ummæli hæstv.dómsmrh. um atkvgr. í Rangárvallasýslu í nóv. síðastl. Hann vill láta líta svo út, sem minni áhugi hafi verið fyrir Árbæ en Laugarvatni. Hæstv. ráðh. skýrði að vísu rjett frá úrslitum atkvgr. í sýslunefndinni. En þeim úrslitum rjeði það, að samskólahugmyndin var úr sögunni með stofnun Laugarvatnsskólans; en þegar svo var komið málum, kaus meiri hl. sýslun. að stofna fremur skóla á Stórólfshvoli en í Árbæ. Þannig stóð á því, að færri atkv. voru greidd með Árbæ en Laugarvatni. Það er því ekki rjett að byggja það á þessari atkvgr., að Rangæingar hafi verið á móti ákvörðun n., sem tilnefndi Árbæ fyrir skólasetur. Þá vil jeg snúa mjer að hv.þm. Mýr. Hann álítur, að einn skóli væri nægilegur fyrir Suðurlandsundirlendi. Jeg er einnig þeirrar skoðunar. En málinu er nú svo komið, að samstarf er útilokað, og þýðir ekki um það að tala. En þegar hann heldur því fram, að ekki komi til mála að reisa annan skóla, þá þykir mjer hann nokkuð djarfmæltur. Mjer er kunnugt um, að ekki er búið að reisa nema nokkurn hluta þeirrar byggingar, sem gert er ráð fyrir að Laugarvatni. Nú vil jeg spyrja: Er ekki hægt að fresta viðbótarbyggingu að Laugarvatni og verja því fje, sem til hennar á að ganga, til þess að verða við óskum Rangæinga? Jeg get nú látið útrætt um þetta mál. Tilgangur minn var aðallega sá, að gefa skýringu á því, hvernig stóð á atkvgr. sýslun. í Rangárvallasýslu. En mjer skildist, að hv.þm. Mýr. væri að tala um okkur íhaldsmenn í sambandi við einhvern kjötpott. Jeg held, að þessi hv.þm. reyni eins mikið og hver annar að nálgast kjötpottinn, og að honum hafi tekist það sæmilega. Vona jeg, að sú viðleitni hans beri sem ríkulegastan árangur og að hann nái í sem flesta heila kjötbita. Og get jeg ekki annað sjeð en að hann sje nokkuð vel á veg kominn með það. Mjer þykir það mjög óviðfeldið, að hæstv.dómsmrh. skuli vera að brigsla öðrum um óheilindi og ráðleggja þeim að þegja um þetta mál; þeir ættu helst að þegja, sem hafa óhreint mál að verja, og það hefir enginn fremur í þetta sinn en hæstv. ráðh.

Gunnar Sigurðsson Hv. 1. þm. Rang. hefir að miklu leyti tekið af mjer ómakið. En jeg skal þó í fáum orðum skýra frá því, hvernig í málinu liggur. Upphaflega hjeldum við þm. Árn. og Rang. fast við það að stofna einn samskóla fyrir báðar sýslurnar. Síðar komu fram einstakir menn, svo sem sýslumaður Rangæinga, sem vildu hafa sjerstakan skóla fyrir Rangárvallasýslu. Smámsaman hófust svo deilur um málið, sem stóðu árum saman án þess að til úrslita drægi. Afleiðingin varð sú, að menn urðu þreyttir á málinu, og gat það litið svo út, sem áhuginn fyrir skólanum væri að rjena. Jeg vil fyrir mitt leyti mótmæla því harðlega, að jeg hafi verið eða sje 177 andvígur skólastofnun; óska jeg skýringa á því hjá hv.þm. Mýr., hvað hann hafi átt við með ummælum sínum áðan, sem vel mátti skilja sem ásökun um það í minn garð. Hv. þm. Mýr. er sjálfráður um það, hversu þakklátur hann er hæstv.dómsmrh. fyrir afskifti hans af málinu; en jeg hygg það koma af ókunnugleika þm. á málinu fyr og síðar. En þar sem nefndin var á einu máli, tel jeg, að hæstv. ráðh. hafi verið innan handar að sameina sýslurnar um skólann. Jeg er þess líka fullviss, að fleiri hefðu verið ánægðir með Árbæ en Laugarvatn, og að þeir, sem óánægðir voru með úrskurð n., mundu fljótlega hafa sætt sig við hann.

Magnús Jónsson Það, sem jeg ætla að segja nú, er aðeins ofurlítil kvittun til hæstv.dómsmrh. Jeg býst við, að hv.þdm. sjeu yfirleitt glaðir yfir þeirri skemtilegu ræðu, sem hann flutti áðan. Það sást á henni, að hverinn, sem allir hv.þdm. kannast við, er ekki ennþá hættur að gjósa. Það þarf ekki að láta í hann nema lítið eitt af sápu til þess að hann fari að gjósa.

Og það þó að þetta sje ekki nema óþverrahola

. Hæstv. ráðh. sagðist ekkert hafa vitað um ferðir þeirra mentamanna, sem jeg nefndi, austur yfir fjall. Það er merkilegt, hvað hann er ófróður í þetta sinn, þessi hæstv. ráðh. Hann hefir þó stundum vitað það, sem smærra er, t. d. þegar hann var að segja frá vinnukonudraumunum norður á Akureyri. Það var alveg óþarfi fyrir hann að vera að sverja fyrir það, að hann hefði vitað um ferð fræðslumálastjórans að minsta kosti. Jeg var ekkert að ásaka hann um, þó að hann hefði vitað þetta. Jeg spurði bara. Annars skil jeg ekki, hvers vegna hæstv. ráðh. er svona óstiltur; það er rjett eins og hann sje ekki með öllum mjalla. Jeg spurði ósköp blátt áfram, og hann hefði getað látið sjer nægja að svara því, að hann hefði engan þátt átt í þessu. Mjer skildist raunar hæstv. ráðh. komast í mótsögn við það, sem hann var búinn að halda fram áður. Hann sagði nú, að oddamaðurinn hefði valið Árbæ af því, að hann hefði verið búinn að skoða alt málið vandlega og setja sig inn í hugsunarhátt manna í hjeraðinu. Því meiri ástæða var til að fara eftir tillögum hans. Hæstv. ráðh. sagðist ekki hafa verið skyldugur til að skipa oddamann; það er rjett. En úr því að hann skipaði oddamanninn, var hann skyldugur til að fara eftir ráðum hans. Alt annað var skrípaleikur. Eftir þessar aðfarir hæstv. ráðh. finst mjer vafasamt, að hann hafi haft leyfi til að styrkja Laugarvatnsskólann. Þegar leið á ræðu hæstv. ráðh., fór hún að harðna nokkuð mikið, og var eigi gott að fylgjast með orðum hans. Þó heyrðist mjer hann segja, að Jón heit. Magnússon hefði eyðilagt skólamálið. Jeg var eigi kunnugur afskiftum hans af því máli og veit því ekki, hvað hefir komið honum til að skirrast við að taka ákvörðun upp á sitt eindæmi, eins og hæstv.dómsmrh. hefir nú gert. Hæstv. ráðh. sagði nú, að það hefðu verið íhaldsmenn og aðrir vondir nótar, sem hefðu eyðilagt skólamálið. Áður talaði hann um, að það hefði verið skoðanamunur meðal hjeraðsbúa. Ekki hefir Jón heit. Magnússon getað eytt málinu lengur en fram til ársins 1926. En þá er einkennilegt, að einmitt frá dánarári Jóns Magn. eru ummæli sr. Eggerts Pálssonar, sem hæstv. ráðh. vitnaði í áðan til þess að sýna, hve ólæknandi þessi sundrung manna sje. Jón heitinn Magnússon og íhaldsnótarnir hafa þá ekki unnið annað til saka en það, að lækna ekki það, sem var ólæknandi. Þegar jeg athuga þetta tvent, verð jeg að halda því fram, að hæstv. ráðh. segi það eitt, sem hann þarf á að halda eftir atvikum og skaplyndi hans býður honum. Þá var hæstv. ráðh. að tala um óheilindi íhaldsmanna gagnvart sr. Kjartani. Mjer skildist hann ætlast til, að íhaldsmenn kæmu sr. Kjartani að skólanum. En sje nokkur sekur um óheilindi gagnvart þessum manni, þá er það hæstv. ráðh. Fyrst ber hann fram till. um heiðurslaun handa honum og skammar þá, sem eru á móti henni. Jeg skal játa það, að mjer var mjög lítið um að samþ. þá till. Jeg vissi, að sr. Kjartan var einn af bestu prestum á landinu og fanst hæpið að láta hann fara úr embætti sínu. En þegar hæstv. ráðh., sem sjálfur flutti þessa till., hafði það á sínu valdi að láta sr. Kjartan verða skólastjóra, þá gerði hann það ekki. En orsökin mun vera sú, að nýr maður var kominn til sögunnar, sem hæstv. ráðh. vildi heldur; og þá hirti hann ekki um sr. Kjartan. Jeg skal ekkert dæma um hæfileika þess manns, sem nú stjórnar skólanum. Jeg þekki hann vel að góðu einu. En framkoma hæstv. ráðh. er jafnóheil, þó að sá maður sje góðum kostum búinn. Sundrungin og óheilindin í þessu skólamáli er engum fremur að kenna en hæstv. ráðh.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það gleður mig, að hv. 1. þm. Reykv. hefir komist til meðvitundar um það, að þetta mál kemur allóþægilega við hann og flokksbræður hans, þegar það er krufið til mergjar. Jeg hefi áður rakið sögu málsins í nokkrum aðalatriðum og sýnt fram á, hvernig sundrungin, deyfðin og óheilindin hafa dregið framkvæmd þess árum saman. Nú loks hefir dregið til úrslita. Og hvað er það, sem hefir gerst? Það er búið að leysa nokkurn hluta þessa þrætu- og vandamáls, svo að allir mættu vel við una. Það er margreynt, að samkomulag milli sýslnanna var ómögulegt. Sjálf sýslunefnd Rangæinga feldi till. um að reisa skólann að Árbæ. En nú, þegar búið er að leysa nokkurn hluta málsins, rísa upp menn, sem aldrei áður hafa neitt viljað fyrir það gera, og leggja sig fram til að vekja úlfúð meðal hjeraðsbúa og óvild gegn skólastaðnum. Hv. 1. þm. Reykv. játaði það sjálfur, að hann hefði verið á móti því, að sr. Kjartan yrði skólastjóri. Vinsemdin Í garð skólans var ekki meiri en svo, að hann tímdi ekki að sjá af einum presti til hans. En jeg veit, hvað það er, sem hv. 1. þm. Reykv. og samherjum hans svíður sárast í þessu máli. Þeir vita og finna, að þeir hafa beðið ósigur. Allur sá stuðningur, sem skólinn nýtur nú frá mönnum á ýmsum stöðum og úr öllum flokkum, er vantraust gegn framkomu þeirra í garð skólamálsins. Skólanum berast nú gjafir hvaðanæfa að, jafnvel úr ólíklegustu áttum. Á meðal þeirra manna, sem nú styðja Laugarvatnsskólann, eru jafnvel margir kjósendur hv. 1. þm. Reykv., sem að vísu greiða honum atkv., en vita, að hann er flón í þessu máli. Gengi Laugarvatnsskólans er rjettlát hefnd á hv. 1. þm. Reykv. og hans líka fyrir þá ósæmilegu pólitík, sem þeir beittu í þessu máli 1926. Því hefir verið lýst, hvernig málinu var þá komið. Rangæingar vildu ekki vera með í samtökunum. Sýslunefnd Árnessýslu ákvað skólastaðinn. Jeg fjekk samþ. heiðurslaun handa sjera Kjartani. Þingmenn Árnesinga voru búnir að útvega lán til. byggingarinnar. Framkvæmd var þegar hafin. Þá sendi Jón heitinn Magnússon brjef austur í Árnessýslu. Bannaði að byggja skólann. Bannaði sýslunni að taka lánið, og jeg held jafnvel, að uppdrátturinn af skólahúsinu hafi verið brendur í stjórnarráðinu. Að minsta kosti finst hann þar ekki nú. Af öllu þessu hafa nú íhaldsmenn hlotið þá vansæmd, sem þeir áttu skilið. Árnesingar kunna þeim óþökk. Það hafa þeir sýnt við kosningar. Ég skal taka það fram, að ummæli mín eiga ekki við alla íhaldsmenn. Meðal þeirra eru ýmsar heiðarlegar undantekningar, sem hafa haft vilja á að greiða úr málinu á sæmilegan hátt. En hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K. og þeirra líkar hafa ávalt komið illa fram í þessu máli. Þeir hafa nú beðið fullan ósigur. Æskan á Suðurlandi hefir fengið skóla sinn, þrátt fyrir andstöðu þeirra; ef til vill verða þeir að þola þá raun, að Laugarvatnsskólinn verði stærsti skóli á landinu. Hv. 1. þm. Reykv. má óhræddur segja svo margar staðleysur, sem honum þóknast um þetta mál. Hann getur eigi spilt sínum málstað meira en orðið er. Og jeg get ekki komið í veg fyrir' þá óvirðingu, sem hann óhjákvæmilega hlýtur af þessu máli, hversu ant sem mjer kynni að vera um sæmd hans.

Magnús Jónsson Jeg vil leyfa mjer að spyrja hæstv.dómsmrh., hvernig skólamálið hafi eiginlega verið leyst. Jeg sje ekki, að hann hafi gert annað en að láta báða aðila hafa það, sem þeir báðu um. Það er lítill vandi að leysa mál með þeim hætti, og er í rauninni engin lausn. Jeg sje heldur ekki, að hæstv. ráðh. þurfi að vera eins uppbólginn og hann er út af fyrirspurn minni um sr. Kjartan. Hann hefir sýnt hinn mesta yfirdrepskap í því máli, en lætur fyrirspurn minni ósvarað.

Magnús Torfason Jeg hefi setið hjá hingað til í þessum umr. En sem oddviti sýslunefndarinnar í Ámessýslu og út af ummælum hv. 1. þm. Reykv. get jeg ekki látið það ógert að lýsa yfir því, að jeg tel, að við Árnesingar eigum engum manni fremur að þakka skóla þann, sem við höfum loks fengið, en hæstv.dómsmrh. Með dugnaði sínum og viljastyrk hefir hann átt þátt í því, öllum öðrum fremur, að hrinda þessu stórnauðsynlega máli í framkvæmd. Annað mál er það, að skólann styðja líka margir aðrir góðir menn, sjerstaklega í uppsveitum Árnessýslu. Og eiga þeir miklar þakkir skilið fyrir áhuga sinn og framtak. Þeir hafa með föstum samtökum ýtt málinu áfram og lagt á sig þyngri byrðar í því skyni en dæmi munu vera til annarsstaðar á landinu.

Magnús Jónsson Jeg vil aðeins benda á, hvers virði muni vera þetta þakklæti frá fulltrúa þeirrar sýslunnar, sem hafði sitt mál fram.