Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Ég ætlaði aðeins að taka ofurlítið yfirlit yfir varnarþrot hæstv.forsrh. út af aðfinnslum mínum um þessa ómerkilegu stjórnarskýrslu um verklegar framkvæmdir á árunum 1927–1929. Hæstv. forsrh. greip til þess að lesa upp setningu úr þessu verki, setningu, sem ég hefi ekki fundið neitt að. Nú, það eru auðvitað til þær málsgr. í bókinni, sem eru réttar. Og svo segir hæstv.forsrh., að þetta sé rétt, og þess vegna séu aðfinnslur mínar ekki á rökum byggðar. Út af þeim aðfinnslum, sem ég gerði við kaflann um vegina, les hann upp: „Nú er svo komið, að telja má vel bílfært frá Borgarnesi til Húsavíkur, þó að á köflum sé þar um ruddan veg að ræða, en eigi upphlaðinn; - -“. En það var nú ekki þetta, sem ég var að finna að, heldur það, sem í skýrslunni segir, að „vegakerfi landsins hafi aukizt með meiri hraða en áður hefir þekkzt, og langt fram úr þeim áætlunum, sem áður voru gerðar um það“. Þetta er rangt, og það var það, sem ég fann að. Það má lesa það í aths. við fjárlagafrv. 1926, að stj. tekur þar upp veginn frá Borgarnesi til Norðurlands og stingur upp á, að teknar séu upp meiri fjárveitingar til vegamála en vegamálastjóri hafði lagt til, og hafði látið hann gera áætlun með það fyrir augum, að lokið yrði vegalagningu norður að Bólstaðarhlíð, nyrzt í Húnavatnssýslu, í síðasta lagi árið 1932. Og til þess að þetta mætti verða, varð að færa veginn yfir Holtavörðuheiði, sem verið hafði í öðrum flokki þjóðvega, yfir í fyrsta flokk, því eins og kunnugt er, leggur þingið hærri upphæð til þeirra vega. Nú vita það allir, að það vantar mikið á, að vegalagningu norður að Bólstaðarhlíð verði lokið í síðasta lagi árið 1932, þrátt fyrir það, að landsmenn hafa lagt svo miklu meira á sig í fjárframlögum til vega á undanförnum árum en búizt var við í þeirri áætlun, sem gerð var um vegamálin þegar þessi stefna var tekin árið 1926. Það er því rangt að segja það í þessari skýrslu um vegamálin, að vegalagningum sé komið langt fram úr þeirri áætlun, sem áður hafi verið um þetta gerð. Alveg sama er að segja um varnirnar út af rangfærslunum um berklavarnakostnaðinn. Það, sem ég sagði um það, stendur fast og óhrakið, að það hefir ekki átt sér stað nein lækkun um 300 þús. kr. á kostnaðinum til herklavarna, eins og í skýrslunni segir. Ég hefi ekki rannsakað það, hvort einhver örlítil lækkun kann að hafa átt sér stað. Eitthvað kann að hafa dregið úr kostnaðinum við það, að stj. neitaði að borga sjúklingunum það, sem þeir áttu heimtingu á að fá, en það getur ekki hafa valdið verulegri lækkun á kostnaðinum í heild. Hitt eru rangfærslur, að tala um nokkra lækkun á berklavarnakostnaðinum, þegar það stafar eingöngu af tilfærslu á gjalddögum. Vegna tilfærslunnar á gjalddögunum hafa greiðslur færzt á milli ára, líklega bæði árin 1927 og 1928, sem sýna sérlega háar tölur. Í stað þess að bera á móti þessu, væri sæmilegra fyrir hæstv.forsrh. að segja: „Ég veit þetta ekki, en ég skal láta rannsaka það“. Sú rannsókn leiðir það áreiðanlega í ljós, að ég hefi gert full skil á þessu af minni hendi sem fjmrh., í ræðu, sem ég hélt um fjárl. á þinginu 1927, og í ræðu um breyt. á berklavarnalögunum, og að það komi meira en eins árs kostnaður til útgjalda á sama ári, eins og línuritið líka sýnir. Ég nefndi ekki þetta tvennt af því að það væri svo sérlega mikils virði í samanburði við aðrar rangfærslur í þessu riti; ég nefndi þetta sem dæmi, sem ég tók af handahófi af því, sem ég hafði lesið. Ég hefi nú satt að segja ekki gefið mér tíma til að lesa alla bókina. En höfuðaðfinnslan er náttúrlega sú, að stj. hefir í fullkomnu heymildarleysi tekið fé úr ríkissjóði til að greiða með útgáfukostnað þessa níðrits, fé, sem hefði átt að nota til annars. Ég mun koma aftur að þessu máli við 2. umr. fjárl. Það er sem sé alveg óhjákvæmilegt að semja og gefa út rit til leiðréttingar við þetta rit. Og ég tel rétt, að ríkissjóður kosti það, og Alþ. veiti fé til þess, og mun bera fram till. við 2. umr. fjárl. um fjárveitingu í þessu skyni.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. er nú farinn úr d., en ég þurfti dálítið við hann að tala. Mér er full alvara um það að vita stj. fyrir það að nota opinbert fé til þess að gefa út slíkt rit sem „Verkin tala“. Get ég tekið það fram, að ég tek ekkert aftur af því, sem ég sagði um þetta mál. Þá vil ég víkja fáum orðum að hv. 1. og hv. 3. landsk. Virtist hv. 1. landsk. þakka hv. 3. landsk. yfirlýsingu hans í þessu máli. Ég er þar á gagnstæðri skoðun við hv. 1. landsk. Tel ég orð hv. 3. landsk. frekju eina, þau eru hv.l.landsk. þakkaði honum. Hv. 3. landsk. sagðist vera óánægður með skýrsluna, fannst e. t v. ekki nóg hlutdrægnin í henni. Kvað hann þjóðinni gott að fá slíkar skýrslur við og við og virtist vera að ýta undir stj. um að gefa út fleiri slíkar, e. t. v. enn verri. Er það síður en svo, að ég þakki hv. 3. landsk. þá óákveðnu yfirlýsingu, að hann sé óánægður með ýmislegt í ritinu. Ég vil engan veginn ýta undir stj. að gefa út meira af slíku og teldi það óforsvaranlegt, ef hún gerði það. Hv. 1. landsk. Loðaði síðar brtt. við fjárl. um að gefa út leiðréttingu við ritið. Verður þá að taka af stj. að semja leiðréttinguna, því að ef hún gerir þetta, getur leiðréttingin orðið þannig, að varhugavert sé að veita stj. fé til slíks, og væri þá síðari villan verri hinni fyrri. Get ég ekki greitt slíku atkv. Mætti e. t. v. láta hagstofuna gefa leiðréttinguna út, en hún heyrir undir stj., og er hætt við því, að eins mundi fara fyrir það.

Einar Árnason Það er óhætt að segja, þegar litið er yfir dagana í gær og í dag, að litlar eftirtekjur hafi orðið eftir allar þær umr., sem fram hafa farið. Er ekki laust við, að nokkuð sé til í því, sem haft hefir verið orð á, að hér hafi farið fram skrípaleikur bæði í gær og í dag. Í gær skildist mér á hv. 1. og hv. 2. landsk., sem þeir vildu sneiða hjá eldhúsumr. Þó finnst mér þeir hafa eytt allmiklum tíma í eldhúsumr., og er það kynlegt eftir orðum þeirra. Bók stj. um verklegar framkvæmdir sínar var það, sem gaf þeim helzt tilefni. Virðist mér lestur bókarinnar hafa haft ólík áhrif á hv. 1. og hv. 2. landsk. Er svo að sjá, sem bókin hafi komið hv. 2. landsk. í gott skap, honum hafi þótt bókin falleg og myndirnar skemmtilegar. Hjó ég eftir því í ræðu hans, að hann hefði vegið bókina og svo skýrslu eina, er enska stj. gaf út um verklegar framkvæmdir þar í landi, og var þyngdarmunurinn þó nokkur. Skildist mér á hv. 2. landsk., að hann sæi eftir pappírnum, sem eytt hefði verið í bókina. Getur það vel verið, að eytt hafi verið of miklum pappir og að bókin sé of þung. En ekki er alltaf hægt að mæla verðmæti eftir þyngd. Hefir það t. d. verið sagt um flokk sócíalista á þingi, að hann muni vera hlutfallslega þyngstur allra þingflokka. Sannar það þó ekki, að þeir hafi gert þar meira gagn en aðrir flokkar, og ekki er heldur hægt að ráða neitt um gagnsemi íslenzku og ensku stj. af þyngdarmun skýrslnanna, því að enska stj. sýndi sparnað á pappír. Getur þetta vel verið rétt. En ég vildi jafnframt ráðleggja hv. 2. landsk. og flokki hans að taka sér ensku stj. til fyrirmyndar um stutt orðalag og flutning á ýmsum pappírsgögnum, sem koma inn í þingið. Held ég ekki, að hann hafi gert þetta, því að hann og flokkur hans eyða mestum tíma í ræður og flytja mest af pappír inn í þingið. Þar sem bókin virðist hafa komið hv. 2. landsk. í gott skap, og með því að það er nauðsynlegt hverjum manni, þá hefir hún vissulega gert honum gagn. Hinsvegar virðist hún hafa haft allt önnur áhrif á hv. 1. landsk. og komið honum í vont skap.

Allt þetta var sagt í gær.!

. Hefir hann e. t. v. ástæðu til að vera óánægður með bókina. Talaði hann um það í gær og í dag, að langt væri frá því, að vegagerðir hefðu orðið á undan áætlun hans, heldur hefðu þær orðið á eftir. Virtist mér hann hafa gert áætlun um upphleyptan veg frá Bólstaðarhlíð til Borgarness, sem kominn ætti að vera í árslok 1932. Eru engar líkur til, að þetta komist á, og sýnir það einungis, að áætlun hans er fjarri öllum sanni. Stj. hefir á síðari árum lagt mikið fé til vega, og nú er hún áfelld fyrir. En þó að þessi vegagerð nái ekki fram að ganga fyrir þann tíma, sem áætlaður var, þá sýnir það ekki annað en að áætlunin er tóm vitleysa, eða þá að ekki hefir verið ætlazt til, að unnið yrði að vegagerð annarsstaðar á landinu en þarna. Mun það verða svo lengi enn, að vér munum þurfa að notast við rudda vegi. Tel ég það vel farið, ef hægt er að greiða svo fyrir samgöngum, að unnt sé að notast við vegi þá, er náttúran skapaði. Annars tel ég þarfleysu að vera að deila um það, hvort þarna ætti að vera kominn upphleyptur vegur. Þá verð ég að minnast á eitt atriði í sambandi við ræðu hv. 1. landsk., sem stendur nú utan við deiluefnið, bókina. Hv. 1. landsk. kom fram með yfirlýsingu hérna í deildinni í gær. Er yfirlýsing þessi ekki ný, því að hann var með hana á fundi í sameinuðu þingi skömmu eftir þingsetningu og víða annarsstaðar. Hann er alltaf að stagast á því, að hér sé engin þingræðisstjórn. Hefir hann ekki getað fært nein rök fyrir þessari staðhæfingu, og er hún einskis virði. Ef hv.þm. gæti sýnt fram á það, að þing sé þannig samsett, að ekki geti farið fram lögleg kosning þingmanna, þá væri vit í þessu, en þetta hefir hann ekki getað, og dettur engum í hug að halda slíku fram. Hefir öllum lögum verið fylgt um það, og er þingið því löglega kosið. Þótt meiri hluti kjósenda standi ekki að baki stj., þá er ekki þar með sagt, að hún sé ekki lögleg þingræðisstjórn. Ef alltaf ætti að fara eftir þessu, þá mætti eins rannsaka slíkt um öll frv. þingsins, og hefir víst engum dottið það í hug. Skilst mér, að hv.þm. finnist þessi yfirlýsing sín næg sönnun þess, að hér sé ekki hægt að mynda þingræðisstjórn.

Halldór Steinsson Það var aðallega síðasti ræðumaður, sem gaf mér tilefni til að standa upp, því að hv. 1. landsk. er dauður og getur ekki svarað fyrir sig. Deilt var hér um 2 atriði í „Verkin tala“, vegina og berklavarnakostnaðinn. Hefir verið sýnt fram á það, að stj. hefir farið rangt með frásagnir um bæði þessi atriði. Ennfremur hefir verið sýnt fram á það, að áætlanir, sem gerðar hafa verið um vegalagningar af hv. 1. landsk. o. fl., hafa ekki verið framkvæmdar. Er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Eyf. að segja, að áætlanir þessar séu rangar, þó að stj. hafi ekki getað framkvæmt þær. Ef hún hefði ekki varið fénu til annars, hefði vel mátt framkvæma það, sem áætlað var. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að hér hefði verið háður skrípaleikur í gær og í dag. Get ég ekki fallizt á, að það beri að kalla skrípaleik, þótt fundið sé að afglöpum stj., en annað hefir ekki verið gert. Stj. gaf út í heimildarleysi hlutdrægt flokksrit, eins og sýnt hefir verið fram á með rökum, þó að stj. kalli það óhlutdrægar skýrslur. Þó að berklavarnakostnaður væri hærri árið 1927 en fyrr og síðar, þá hefir glögglega verið sýnt fram á það, að það stafar eingöngu af breyttri lagasetningu. Það munar e. t. v. örfáum þús., sem sparazt hefir við það, að stj. beitti gerræði við lækna og sjúkrahús, t. d. með því að taka af sjúkrahúsum styrk til ljóslækninga. Er sízt ástæða til að hrósa sér af þessu, því að þetta kemur auðvitað fyrst og fremst niður á fátækum sjúklingum, og er því kostnaður fyrir þjóðina í heild sá sami. Hv. 2. þm. Eyf. hafði það eftir hv. 1. landsk., að hér væri engin þingræðisstjórn. Ég stóð upp af því, að hv.l.landsk. getur ekki svarað fyrir sig, þar sem hann er dauður. Hann sagði ekki, að hér væri ekki þingræðisstjórn, heldur hitt, að hér væri engin lýðræðisstjórn, og er ekki hægt að hrekja það, þar sem stj. er mynduð af fulltrúum 32% af landsmönnum.

Jónas Jónsson Ég vil minnast lítilsháttar á ræðu hv. 1. þm. Reykv. í gær. Tal hans barst að breyt. þeirri, sem varð eftir stjórnarskiptin 1927 á innheimtu opinberra gjalda í Rvík. Hann hældi mjög ástandinu meðan Einar Arnórsson var skattstj. Ég hefi áður minnzt á, hvernig þessum manni hefir yfirsézt þrátt fyrir hæfileika sína. Hafði hann þá aðferð, í samráði við niðurjöfnunarnefnd, að draga margfalt meira frá fyrir börnum stórríkra manna en fátæklinga. Hv. 1. þm. Reykv. reyndi að mótmæla þessu, en hann getur það ekki. Hann getur ekki heldur mótmælt því, að í tíð vinar hans og flokksbróður tókst aldrei að fá sundurliðaðar eignir og tekjur í framlagðri skýrslu niðurjöfnunarnefndar. Einn lögfróður maður sneri sér til mín um að reyna að koma fram þál. þessu til leiðréttingar. Ég reyndi það, og var þál.samþ., en kom aldrei til framkvæmda, af því Íhaldið vildi með hjálp Einars skattstjóra halda leyndum sönnum rökum um það, hver væru efni og tekjur eignamanna. Eftir að Íhaldið veltist úr völdum, varð gagnger bylting í þessum efnum, þannig að réttlæti var sett í stað ranglætis. Breyttist þá svo, að landið fékk miklu meiri tekjur en áður af eignum og tekjum hér í bænum. En það verð ég að segja hinum fyrrv. skattstj. til hróss, að hann sagði af sér undireins eftir stjórnarskiptin 1927. af því að hann fann, að hann átti að fara. Nú geta menn séð á skýrslunni í hinu ágæta riti, sem atvmrh. hefir gefið út, ef þeir bera saman niðurstöðurnar, að þessi vanræksla Einars Arnórssonar þýddi miklu meira en þær fáu þús., sem kostað hefir að gefa út þessa bók. Breytingin þýddi hundruð þúsunda í auknum tekjum fyrir landið. Þegar farið var að nota annað fyrirkomulag, komu fram stórkostlegar eignir, sem aldrei höfðu verið taldar fram áður. Og það er vonzka í blóði þeirra, sem að ranglætinu stóðu, út af því að þetta skuli vera skjalfest, að það skuli vera komið á fínan pappír í bók, sem verður til í mörg ár á hverju heimili á landinu. Þeir eru fullir gremju út af því, að þjóðinni skuli vera sýnt fram á, hvað það þýddi fyrir réttlætið í landinu, að Íhaldið tapaði 1927. Það er því alveg tilgangslaust fyrir hv. 1. þm. Reykv. að koma hér fram með langar ræður; verkin tala mjög greinilega í þessu efni, þótt bókin heiti það ekki. Það er orðið brennt inn í menn, hvílíkt ranglæti gagnsýrði Íhaldsstj. og hennar fylgismenn, og kom gleggst fram í mismuninum, sem gerður var á hinum svonefndu „heldri manna“ börnum og börnum fátæklinganna, þegar Einar dró frá fyrir ómögum. Það er prófsteinninn á þetta kerfi og lýsir því e. t. v. betur en nokkuð annað. En það, að Helgi Briem hafi einhverntíma farið lofsamlegum orðum um fyrrv. skattstj., má vel vera. Það er hægt að hæla honum fyrir gáfur og vissa tegund af þekkingu, og jafnvel eitthvað fleira, en gaman hefði ég af að sjá Helga Briem þakka honum fyrir ágæta frammistöðu sem skattstj. og að hann hafi þar notað sína hæfileika vel. Það er ekki ósennilegt, þótt hv.þm. Hafnf., sem er nú læknir sjálfur, sé ákaflega óánægður með, að það skuli vera skjalfest, hvað þýtt hefir að hafa gott eftirlit með læknum þeim, sem frekast höfðu stungið fingrunum í ríkissjóðinn. Hann vill halda því fram, að þetta sé engin skýring á sparnaði þeim, sem orðið hefir. Hann vill e. t. v. einnig halda því fram, að læknarnir fái eins mikið og áður. Það er auðvitað gott og blessað fyrir þá, en úr ríkissjóði hafa þeir ekki fengið það, og á því hefir sparazt um 300 þús. hr. síðan í tíð íhaldsstj. Við skulum athuga það, að hér er verið að rífast um það bæði í gær og í dag, hvort stj. sem var hafi haft rétt til þess að láta prenta skýrslu um framkvæmdir ríkisins, en vitanlega hefði engum þeirra, sem nú deila harðast á fyrir þessa eyðslu, dottið í hug að finna að því, þótt haldið hefði verið áfram að láta það vera 1 millj. í stað 700 þús., sem fóru í þetta meira og minna misheppnaða starf við berklavarnirnar; þrátt fyrir ljósin, sjúkrahúsin og alla þessa góðu menn, sem að því störfuðu, hélt sjúkdómurinn áfram að breiðast út. Þessir góðu menn hefðu ekki áfellzt stj. fyrir það, þótt þessum pening- um hefði verið kastað úr ríkissjóði, en þegar örlitlu broti af því, sem sparað hefir verið, er varið til þess að gera almenningi kunnugt, hvaða breyt. er á orðin, þá risa þeir upp á afturfæturna. Hvers vegna má ekki segja þetta? Það er af því, að sú hlið lífsbókarinnar, sem að Íhaldinu snýr, er svo ljót. Þeir skammast sín fyrir það og eru gramir yfir því, að aðrir skyldu gera þetta betur en þeir, og sérstaklega eru þeir sárir yfir því að hafa tapað svo áþreifanlega. Þessi fariseatár eru í rauninni af því, að það, sent hv.þm. Hafnf. sagði, er ekki satt. Þessir peningar eru beinlínis sparaðir, vegna þess að fólkið gerir alls ekki fyrir sína eigin peninga það, sem hægt er að gera fyrir peninga ríkissjóðs. Margir þeirra dánumanna, sem leita til hv.þm. Hafnf. og annara, mundu ekki gera það, ef þeir þyrftu sjálfir að greiða fyrir sig. Ofstækið, sem gagnsýrði ræðu hv.þm. Hafnf., kom bezt í ljós, þegar hann leyfði sér að fara niðrandi orðum um hæfileika Guðmundar Björnsonar landlæknis. Ég býst varla við, að hann hafi haldið því fram í alvöru, að sá landlæknir, sem nú er farinn að heilsu eftir langt starf, hafi, meðan hann var í fullu fjöri, eins og hann var fram að nýári í vetur, gefið vísvitandi falskar skýrslur fyrir stj., fyrir mig. Ég ætla nú að þakka fyrir heiðurinn mér til handa, þegar ég á að hafa óskað eftir fölskum skýrslum, en ég vil sérstaklega vita ósæmilegan óhróður, sem með þessu er borinn á G. Björnson, og mótmæli því harðlega, að hann hafi gefið nokkra falska skýrslu. Skýrsla hans var byggð á hans eigin athugunum á ljóslækningum í Englandi, og ég vil sérstaklega taka það fram um þennan mann, sem um eitt skeið var þm. og átti sæti í þessari hv. d. og var meira að segja forseti hennar, að hann var þá viðurkenndur að vera einhver gáfaðasti og tilþrifamesti maðurinn í þinginu, og það mun síðar þykja undarlegt, að hv.þm. Hafnf., sem sannarlega er ekki álitinn neinn vitsmunamaður, skuli leyfa sér að fara svívirðilegum orðum um G. Björnson landlækni. Hv. þm. Hafnf., þessi litli lærdóms- og hæfileikamaður, þetta afstyrmi, gat vart hegnt sér betur en með því að fara að bera sig saman við einn af gáfuðustu og merkilegustu mönnum læknastéttarinnar á þessum mannsaldri. Annars þarf ekki að svara á sama hátt fyrir G. Björnson og þessi vesæli hv.þm. Hafnf. talaði til hans. Ég býst ekki við, að þegar G. Björnson varð þm., hafi hann sett sínum keppinaut sama skilyrði og hv.þm. Hafnf. gerði, af því að hann treysti sér ekki að koma nema á einn fund. Og það var auðvitað alveg rétt af hv.þm. að setja þetta skilyrði, því að hann hafði ekki efni í meira og varla í þá einu ræðu, sem hann bauðst til að halda. Í þessu lýsti sér sjálfsþekking hjá hv.þm. sem er gagnstæð þekkingu hans á hæfileikum G. Björnsonar landlæknis. Þá minntist hv.þm. á það, að hann og einhver annar læknir hefðu unnið stórsigur á mér með meiðyrðamáli. Mér þykir vænt um að fá tækifæri til þess að tala um meiðyrðamál, því að það er eins og Íhaldið átti sig ekki á því, að þá sókn, sem hv.þm. og aðrir viðvaningar hafa í þessum efnum, nota menn, sem eru að læra byrjunaratriði pólitískrar framkomu. Hv. þm. getur leitað að því út um lönd, hvort stjórnmálamenn þar eru að liggja í meiðyrðamálum við andstæðinga sína, og hann mun fljótlega sjá, að slíkt þekkist ekki. Viðvaningarnir vinna sína sigra þannig, en æfðir stjórnmálamenn vinna þá á annan hátt. Það verður aldrei of oft minnt á það dæmi, þegar hæstv.forsrh., sem þá var ritstj. Tímans, gagnrýndi tvo þm. Íhaldsflokksins, sem gerzt höfðu einskonar spákaupmenn í síld fyrir kjósendur sína. Ritstj. Tímans, sem þá var, fordæmdi þá, og allur almenningur í landinu fordæmdi þá. Þessir menn, Magnús Pétursson og Þórarinn á Hjaltabakka, fóru svo í meiðyrðamál við ritstj. Tímans og fengu ummæli hans dæmd dauð og ómerk. Magnús Pétursson er mjög vel gáfaður maður, og að því leyti afarólíkur hv.þm. Hafnf., þótt hann sé í sömu stétt og hann, og hann var búinn að vera lengi héraðslæknir í Strandasýslu. Hann hafði margt, sem þurfti til þess að halda almenningsálitinu sér í vil, en hvernig fer svo? Maðurinn, sem hafði tapað meiðyrðamálinu út af síldarbraski Magnúsar, býður sig fram í þessari sýslu, þar sem hann hafði aldrei komið áður og engin bein viðskipti haft við þm. kjördæmisins nema það að fordæma þetta athæfi hans. og ritstj. sigraði, af því að almannadómurinn vissi, að hann hafði sagt satt, almenningur vissi, að dómurinn var einskis virði. Það er á þennan hátt, sem við framsóknarmenn vinnum okkar sigra. Það, að treysta á úrelta meiðyrðalöggjöf, er að grafa sína eigin gröf. Ég get sagt hv.þm. annað dæmi út af deilunum við hans eigin stétt, læknana. Stéttarbræður hans og hann sjálfur lögðu mikla áherzlu á það að eyðileggja einn af beztu mönnum stéttarinnar, Sigvalda Kaldalóns, fyrir það, að hann gerðist læknir í Grindavík. Þeir beittu öllum þeim ódrengskaparbrögðum, sem þeir kunnu og hægt var að nota í þessum efnum. Þeir ráku hann úr Læknafélaginu. þeir ofsóttu hann, þeir reyndu að egna fólkið upp á móti honum, svo að hann héldist ekki við í þorpinu, sem hann hafði ekki komið í áður. En þegar Sigvaldi Kaldalóns hafði verið einn vetur í Grindavík, þá lögðu þorpsbúar fram 15 þús. kr. til þess að byggja honum hús; og það má með sanni segja, að hvert mannsbarn elski hann og virði, og þrátt fyrir það koma stéttarbræður hans þannig fram við hann. Hvort var nú meiri sigur, þeirrar stj., sem valdi þennan ágæta mann, sem viðurkenndi, að hann var þjakaður og þjáður í vondu læknishéraði og með öllu ófært að láta hann ferðast brjóstveikan í mótorbátum, eða þeirra manna, sem ætluðu að veita héraðið manni, sem kallaði sjálfan sig pólitískan dverg? Ég á hér við héraðslækninn á Sauðárkróki. Ég er ánægður með mína aðstöðu. Ég ætlaði mér aldrei annað en að vinna fyrir fólkið, og í þessum efnum eins og mörgum öðrum hefir mér tekizt það. Ég veit ekki, hvort þeir 6 læknar, sem ég hefi ráðið að landsspítalanum, eða hinir 7–8, sem ég hefi ráðið út um land, eru læknafélaginu til mikillar ánægju, en fólkið er ánægt með þá, og það er meira heldur en hægt er að segja um suma þá lækna, sem Læknafél. hefir sérstaklega otað fram, og vil ég þó einkum nefna lækninn, sem átti að fá Keflavík. Ef athuguð er aðstaða Jónasar Kristjánssonar í Skagafirði og mannanna, sem fengu Seyðisfjörð. Borgarfjörð, Dali, Snæfellsnes, Eskifjörð og Hornafjörð, þá er hún alveg ólík. Ég kem þá aftur að meiðyrðamálunum, af því að maður eins og hv.þm. Hafnf., sem er viðvaningur í þessum sökum, hefir gott af að finna, hvar hann stendur, úr því að hann fór að grobba af síðasta „sigri“ sínum í þessu efni. Um eitt skeið unnu tveir af ritfærustu mönnum landsins, þeir Björn Jónsson og Einar Kvaran, við blaðið Ísafold. Á þessum tíma fékk blaðið eitt frægt meiðyrðamál. Einn af helztu lagamönnum landsins höfðaði mál gegn blaðinu, af því að hann hafði í því verið kallaður dánumaður. Ritstj. voru dæmdir í sekt fyrir þessi ummæli sín. Nú var tilfellið, að þessi maður var í raun veru dánumaður, og þetta, sem um hann hafði verið sagt, var sannleikur; og þó voru ritstj. dæmdir fyrir ummælin. En Björn Jónsson og Einar Kvaran skoðuðu þetta alls ekki sem neinn ósigur. Dómurinn var vitleysa, byggður á úreltri löggjöf. Yfirleitt má segja um þá menn, sem nota meiðyrðamálin, eins og Íhaldsflokkurinn hefir gert, að það ber vott um andlega fátækt. og að því meiri, því fleiri meiðyrðamál, sem þeir fara í. Því oftar sem fjólupabbar og moðhöfuð Íhaldsins hafa farið í slík mál við framsóknarmenn, því meiri hafa okkar sigrar orðið, eins og síðustu kosningar bera vott um. Ég býst við, að ég geti fengið tækiæri til þess seinna að lesa yfir hv.þm. Hafnf. einstaka reikning, sem hann hefir sent landinu og sem meiðyrðamál hafa orðið um. Skeð getur, að þm. sjái þá, hve gagnleg eða hitt þó heldur honum og stéttarbræðrum hans hafa orðið meiðyrðamálin. Ég hefi þá gert skil þeim kaflanum úr heimspeki hv.þm. Hafnf., sem laut að málaferlum. Ég hefi líka bent á það, hver aðalniðurstaðan hefir orðið á læknamálinu, nefnil., að þessi dæmalausa frekja og það offors, sem fél., sem hv.þm. Hafnf. er í, sýndi, þegar því datt í hug að taka veitingarvaldið af ríkisstj., hafði þá einu afleiðingu að sýna læknunum, hve mjög þeir hefðu hlaupið á sig, eins og kom fram á læknaþinginu í vor. Þeir geta skipt um menn í stj. fél., þeir geta skipt um aðferð, en það rennur aldrei upp sá dagur, að þetta fél. hafi ráð á því að veita læknaembættin, því að í þessu landi ríkja lög og réttur, en þeir héldu, að hvorugt væri til. Og nú vil ég segja þessum hv.þm. það, og því meiri ástæða er til þess að fræða hann um pólitíska hluti, sem lítil líkindi eru til þess, að hann verði langær hér í þinginu fremur en sá læknirinn, sem hér var frá Sauðárkróki, - ég ætla að útskýra fyrir hv.þm., hvernig þessi dæmalausa fásinna gat komið yfir jafnvel gáfaða menn í læknastéttinni, að þeir skyldu hugsa sér, að þeir gætu brotið niður lög og rétt í landinu, að þeir skyldu hugsa sér, að þeir gætu óátalið stungið undir stól 10–20 bréfum, sem áttu að fara til ríkisstj., og farið með þau eins og þeim sýndist. Ég var ekki alls fyrir löngu staddur á spítala í Englandi, þar sem voru um 700 sjúklingar. Læknirinn þar er maður, sem er brautryðjandi í brjóstveikislækningum þar landi. Við töluðum eitt kvöld saman um menntun lækna og hinar vaxandi kröfur, sem gerðar væru til sérfræðinnar. Þessi læknir sagði, að þetta væri eitt af því, sem samtíðin heimtaði, en hún hefði þrátt fyrir það afarmikla galla; og það eru gallar, sem við hér, sem þekkjum fulltrúa úr læknastéttinni íslenzku hér í d., þekkjum. Þessir gallar væru þeir, að sérfræðingar hefðu svo afarlítið vit á öllum málum utan síns verkahrings, og því miður stundum í læknisefnum líka. Þetta væri eðlilegt, þegar þess væri gætt, að um leið og þessir menn koma úr skóla um tvítugsaldur, þá færu þeir undir eins að sökkva sér niður í þröngt verkefni, eins og byggingu og líffræði líkamans, og verðu til þess 8–10 árum. Á meðan færi hið raunverulega líf fram hjá þeim, ekki sízt hið félagslega líf. Þess vegna væru þessir læknar oft eins og álfar úr hól, er þeir ættu að taka á verkefnum hins daglega lífs. Þetta er eina vingjarnlega og eina rétta skýringin á frumhlaupi læknastéttarinnar íslenzku. Þó e. t. v. megi margt gott um suma menn Læknafélagsins segja, þá hafa þeir þó ekki komizt fram hjá þessu skeri, sem hefir gert þá að undri og athlægi utan lands og innan. Þeir þekktu ekki mannlífið. Þeir vissu mikið í læknisfræði, sumir þeirra a. m. k., en þeir vissu allt of lítið um það, sem borgararnir þurfa að vita. Þeir menn í læknastétt, sem gerðu einskonar upphlaup út af sparnaði við berklavarnakostnaðinn, og stóðu að útgáfu falskra sögusagna um heilsufar pólitískra andstæðinga til þess að reyna að skaða þá, hafa dregið stétt sína meira niður í áliti almennings heldur en nokkurn af þeim vesalingum, sem þar voru að verki, mun hafa grunað. Árangurinn af þessum félagsskap, sem hv.þm. Hafnf. mun vera einskonar liðþjálfi í, er sá, að læknarnir hafa tapað berklavarnamálinu, en ríkið sparað 300 þús. kr. á ári, og ennfremur hafa þeir orðið að athlægi fyrir það að reyna að taka veitingarvaldið af stj., og ekki hætti það aðstöðu þeirra, að vel skyldi ganga með ráðstafanir þær, sem heilbrigðisstj. hefir gert um læknaembættaveitingar, eins og t. d. Sigv. Kaldalóns. Ég býst við, að það séu um 20 embætti, sem stj. hefir ráðstafað í trássi við fél. og læknana. Að lokum er svo komið, að læknaklíkan veit, að hún hefir beðið fullkominn ósigur og haft bæði skömm og skaða af frumhlaupinu gegn stjórninni.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég skal taka það strax fram, að mér stendur alveg á sama, hvert álit hv. 5. landsk. hefir á mér og mínum hæfileikum. Það hefir sýnt sig, að álit hans á sumum mönnum í þjóðfélaginu hefir ekki ennþá gengið í almenning. A. m. k. get ég fullvissað hann um, að meiri hl. kjósenda í Hafnarfirði getur ekki fellt sig við það. Ég ætla að tala hér um þessa prýðilegu menn, sem hv. 5. landsk. var að tala um í ræðu sinni. Það hefir vanalega verið þannig, hvort sem þm. eða læknir hefir átt í hlut, að hv.þm. lofar þá eina, sem hafa fylgt honum í öllum hans strákapörum. Það var eini gallinn á þeim mæta manni, Sigvalda Kaldalóns, að hann komst undir áhrif þessa hv.þm., því að þeir verða flestir saurugir, sem þannig fer fyrir. Hv 5. landsk. sagði, að ég hefði veitzt ómaklega að landlækni, og væri það allt ósannindi, sem ég hefði sagt. Ég sagði, að þótt taka megi tillit til landlæknis, beri að fara meira eftir áliti sérfræðinga, því landlæknir hefir ekki meira til brunns að bera en almennur læknir. Ég sagði ennfremur, að landlæknir væri kominn í vasa hv. 5. landsk. vegna þess, að honum hefði verið hótað brottrekstri, ef hann fylgdi því ekki, sem þáv. hæstv.dómsmrh. vildi vera láta. Landlæknir hefir líka sagt á opinberum fundi, að í heilbrigðismálum væru 2 aðiljar, hann og stj., og þótt hann vildi eitthvað, gæti hann ekki fengið því ráðið. Þá sagði hv. 5. landsk., að sjúklingarnir hefðu getað sparað sér ýmsar kúnstir, þegar þeir áttu að fara að borga. Ég veit ekki, hvað hv.þm. á við með þessu, en ég hygg, að þetta eigi að vera sneið til læknanna. Ég verð að segja hv.þm. það, að þó að hann haldi, að hann hafi allra manna bezt vit á öllum málum, hefir hann í læknamálum svo lítið vit, sem minnst er hægt að komast af með  Hv. þm. sagði, að berklavarnastyrkurinn hefði lækkað vegna ráðstafana stj. Ég vil minna þennan hv.þm. á það, að allir reikningar fyrir árið 1929 hafa verið greiddir læknunum. A. m. k. hafa allir mínir reikningar verið greiddir án nokkurra aths. Og þetta er fyrir árið 1929, þegar hv.þm. segir, að berklavarnakostnaður hafi lækkað um 300 þús. kr. Þá sagði hv.þm., að ég hefði ekki þorað að mæta móti hinum frambjóðandanum í Hafnarfirði. Ég veit það vel, að ég get ekki malað svo mikið sem hv.þm., en ég álit, að menn eigi helzt að vera stuttorðir. Ég hafði einnig ýmsum öðrum störfum að gegna, enda hélt ég, að hv.þm. áliti, að læknar ættu að starfa fleira en að stjórnmálum. Annars held ég, að læknar fylgist yfirleitt vel með „sociölum“ málum. Ég veit t. d. ekki, hverjir hafa komið heilbrigðislöggjöfinni á aðrir en læknar. Hv. þm. vill þó líklega þakka sér það, að hann rauk upp til handa og fóta og kom upp „barak“ austur í Ölfusi til þess að koma þangað fátæku fólki úr Reykjavík og Hafnarfirði, eða jafnvel holdsveiku fólki. Ég skal ekki lengja hér umr. Ég býst ekki heldur við, að það hafi mikla þýðingu að rökræða við hv.þm. um lækna og læknamálefni. En ég býst við, að flokksmenn hans hafi sumir staðið við sóttarsæng sjúklings, sem hægt hefði verið að bjarga, ef hann hefði notið læknisaðgerðar nógu snemma. Og Framsóknarflokksmenn hefðu getað læknað sinn flokk með því að skera burt þá meinsemd, sem nú þjáir hann og yfirgefur hann ekki fyrr en hún er búin að ganga frá honum.

Jakob Möller Ég þarf ekki að víkja nema stuttri aths. til hv. 2. þm. Eyf., því hv.þm. Snæf. er búinn að svara honum. Hv. þm. ræddi hér um skýrslur stj., hvort þær væru hlutlaus frásögn um störf stj., eins og þær eiga að vera og þurfa að vera til þess að heimilt sé að gefa þær út á ríkiskostnað. Hv. þm. ræddi um þetta á við og dreif, en mér fannst honum ekki vera vel ljóst, hvað hann var að fara. Hv. þm. sagði, að þegar borið væri saman, hvað unnið hefði verið að vegagerð síðustu árin og áætlun hv. 1. landsk. 1926, gætu allir séð, hve áætlun hans hefði verið vitlaus. En hvort sem áætlun hv. 1. landsk. reyndist röng eða rétt, er það hlutdrægni, þegar sagt er í skýrslu hæstv.ríkisstj., að nú þegar sé búið að gera meiri vegi en hv. 1. landsk. áætlaði, að búið yrði að gera árið 1940. Hér er bæði hlutdræg skýring á skýrslu hv. 1. landsk. og fals, þegar skýrt er frá framkvæmdum núv. hæstv. stj. Því hvað er það annað en fals og ósannindi, þegar það stendur í skýrslu hæstv. stj., að nú sé kominn akfær vegur norður til Húsavíkur'?

Það stendur ekki í skýrslunni

. Jú.

Nei

. Þá sagði hv.þm., að það væri ekki rétt hjá hv. 1. landsk., að Framsóknarflokkurinn gæti nú ekki myndað aðra stj. en bráðabirgðastj. Hv. þm. sagði, að stj. væri fyllilega lögleg, eftir því sem þingflokkarnir hefðu orðið til. En hv. 5. landsk. undirstrikaði skilning okkar hv.l.landsk., er hann sagði, að hv. 1. landsk. væri ekki þm. þjóðarinnar, vegna þess að hann hefði ekki meiri hl. kjósenda í landinu að baki sér. Og stj., sem Framsóknarfl. myndar, verður aldrei stj. þjóðarinnar, því hún er ekki kosin af fulltrúum meiri hl. hennar. Hv. 2. þm. Eyf. ruglaði því saman, að stj. gæti verið lögleg, þótt hún sé ekki kosin af meiri hl. þjóðarinnar. En það er vegna úreltrar og ranglátrar löggjafar, að slík stj. er lögleg. Því er hér nú borin fram till. um það, að þessari löggjöf verði breytt í samræmi við þá grundvallarhugsun, sem stjórnarskráin byggist á, að minni hl. stj. fari aldrei með völdin í landinu. Andi stjskr. er lýðræði, en bókstafur hennar heimilar það stjórnarfyrirkomulag, sem nú er. En þetta verður að lagfæra. Enginn flokkur má vera bær til þess að mynda stj., nema hann sé fulltrúi meiri hl. þjóðarinnar. Það var eiginlega hv. 5. landsk., sem olli því, að ég stóð hér upp. Hv. þm. fór hér víða um, og ætla ég mér ekki að elta hann út í alla króka og kima. Ég skal ekki gera það að deilumáli við hv.þm., hvort það sé beizkur sannleikur um mann, að hann sé dánumaður. Ég verð að trúa þessu, fyrst hv.þm. segir það.  Ég skal heldur ekki rökræða við hv. 5. landsk. um brjóstveiki í mótorbátum. Sá sjúkdómur er mér alveg ókunnur. Þá vék hv.þm. nokkrum orðum að því, sem ég sagði við fyrri hl. þessarar umr. um niðurjöfnunarnefndina hér í Rvík. Ég hefi síðan aflað mér upplýsinga um þetta mál og veit nú, að það er rangt, sem hv.þm. sagði. Sérstaklega voru þær aðfinnslur rangar, sem hann beindi til fyrrv. skattstjóra, núv. hv. 2. þm. Reykv., Einars Arnórssonar. Ég sagði, að það væri skjalfest, að Helgi Briem hefði farið þeim orðum um Einar Arnórsson, að starfsemi hans hefði verið prýðilega af hendi leyst. Þetta er rétt. Helgi Briem hefir gefið skriflega yfirlýsingu um þetta.  Hv. þm. fann mikið að því, að fyrrv. skattstjóri, Einar Arnórsson, hefði ekki sundurgreint tekju- og eignarskatt í skattskýrslunum. Einar Arnórsson áleit, að þessa skatta mætti ekki sundurgreina og studdist þar við úrskurð eins framsóknarráðherra. Hv. þm. sagði, að við „system“skipti þau, sem orðið hefðu, hefði orðið sú breyt., að ríkissj. fengi nú meiri tekjur en áður. Það er ómögulegt um það að segja, hvort þetta er rétt ályktun hjá hv.þm., því jafnhliða þessum „system“skiptum varð breyt. á tekjuöflun skattborgaranna, því eins og menn vita, hafa þau ár, sem framsóknarstj. hefir farið með völdin, verið hin mestu uppgripaár, og þá hafa tekjurnar orðið meiri en áður. Þá sagði hv.þm., að það hefðu komið fram eignir, sem ekki hefðu fundizt áður, en lét þess ógetið, að það var að mestu leyti vegna breyttrar löggjafar. Áður var ekki hægt að fá upplýsingar frá bönkum um inneignir manna, en svo var sett reglugerð, sem skyldaði þá til þess að gefa það upp. Það var því eðlilegt, að meiri eignir kæmu þá fram en áður. En hv.þm. sleppti því að geta þess, að kostnaðurinn við skattheimtuna hefir aukizt að mun. Held ég, að hann hafi þrefaldazt frá því í tíð fyrrv. skattstjóra. Það er kunnugt, að starf skattstofunnar byrjaði í tíð Einars Arnórssonar að beinast í þá átt að gera meiri gangskör að því að hafa eftirlit með því, að framtöl manna væru rétt. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að framsóknarstj. lét þá niður falla kæru frá skattanefndinni út af röngu framtali Hv. 5. landsk. sagði, þegar ég hélt fyrri ræðu mína, að þetta væri ósatt, en nú held ég, að hann verði að viðurkenna það, að hún hafi komið fram.  Þá talaði hv.þm. um þann mikla sigur, sem Framsóknarflokkurinn hefði unnið, ekki með meiðyrðamáli, heldur með dómi þjóðarinnar. Það er því rétt að skýra frá því, hvernig Framsóknarflokkurinn vinnur sína sigra. Framsóknarflokkurinn vinnur sína sigra með verzlunarkúgun. Hann hefir tekið upp sið gömlu selstöðukaupmannanna og kúgar menn með verzlunaránauð. Þetta er rétt, hvort sem hv.þm. kannast við það eða ekki.

Einar Árnason [óyfirl.]: Hv. þm. Snæf. sagði, að hv.l.landsk. hefði ekki viðhaft ummælin, sem ég hafði eftir honum um þingræðisstjórn, heldur hefði hann nefnt lýðræðisstjórn. Annaðhvort er hér um misskilning eða misheyrn að ræða. Orð hans féllu þannig: Framsóknarflokkurinn einn getur ekki nú sett á fót annarskonar stj. en bráðabirgðastj. Og hv. 1. þm. Reykv. sagði: Framsóknarflokkurinn hefir engan rétt til að mynda aðra stj. en bráðabirgðastjórn. Bráðabirgðastj. er ekki þingræðisstj., svo hefir alltaf verið skilið, enda hefir hv.l.þm. Reykv. játað, að svo sé. Að tala um lýðræðisstjórn er einber hégómi. Ef talað er um lýðræðisstjórn, má segja, að hv.þm. Snæf. sé ekki réttur þm., þar sem hann hefir minni hl. kjósenda að baki sér. Þetta er hégómi, sem aldrei hefir áður verið talað um. Það er ekki einsdæmi, þótt meiri hl. þings hafi minni hl. þjóðar að baki sér. Ég man ekki, hvernig það var hér 1924. Hv. 1. þm. Reykv. vildi e. t. v. skýra, hvernig afstaðan var þá. Þessi ummæli eru einskis virði, hve oft, sem þau eru sögð. Hv. þm. Snæf. og hv. 1. þm. Reykv. voru að karpa út af vegamálum. Hv. þm. Snæf. sagði, að vegur hefði ekki verið fullgerður frá Borgarnesi að Bólstaðarhlíð, af því að féð hefði farið til tveggja annara vega. En í áætluninni var alls ekki meiningin að hætta alstaðar, nema á þessari einu leið. Og þótt vegaféð hefði eingöngu verið til þess vegar, þá hefði ekki verið hægt að fullgera hann, enda var það aldrei tilætlunin. Hv. l.þm. Reykv. hélt ræðu með mörgum stórum orðum og talaði um, að í bók þessari, sem mikið hefir verið talað um, væru falsaðar frásagnir. Ég ætla ekki að fara út í það, en ef hann ámælir fyrir fals, þá ætti hann ekki að gera sig sekan í því sama. Ég verð að segja hv.þm. brjóstheilan, þegar hann leyfir sér að rangfæra ummæli upp úr bók, sem liggur opin fyrir framan mann. Hann segir, að í bókinni standi, að nú sé kominn akvegur til Húsavíkur, og í því á hann við upphleyptan veg. En í bókinni stendur: Nú er svo komið, að telja má vel bílfæran veg til Húsavíkur, þótt á köflum sé um ruddan veg að ræða. - Þegar hv.þm. leyfir sér að fara rangt með það, sem öllum stendur opið að ganga úr skugga um, þá er erfitt að treysta því, að hann fari rétt með, þegar enginn getur þekkt til og sagt um, hvort satt er eða logið. Hv. þm. hefir alla tíð gengið með höfuðið fullt af Gróusögum. Hann fullyrðir og fullyrðir, en kemur ekki með neinar sannanir. Hv. þm. þykist geta sagt, hver ástæðan hafi verið til þess, að Framsóknarflokkurinn vann við síðustu kosningar. Hann fullyrðir, að ástæðan hafi verið sú, að Framsókn hafi notað skuldakeyri á bændurna, - að kjósendur hafi verið svo skuldugir, að þeir hafi orðið að kjósa eins og vissir menn sögðu þeim. Það getur verið, að sú sé skoðun hv.þm. Reykv., að menn hafi sér æfinlega eftir því, hvort þeir geti haft áhrif með því að kúga með skuldum. Það getur verið, að hann þekki þetta frá eigin ferli. Ég veit ekki, hvort peningastofnanir landsins hafa sýnt hv.þm. fram á slíkt.

Hv. þm. getur farið í bankana og séð, hvað ég skulda

. Hitt veit ég, að báðar aðallánsstofnanir landsins hafa óskað eftir því að vera lausar við þennan mann. Sé ég ekki, að fleiru þurfi að svara, því að það, sem hv.þm. sagði, voru órökstudd stóryrði og sleggjudómar um bókina.

Jón Baldvinsson Hv. framsóknarþm. hafa varið það nú og fyrr, að flokknum bæri að fara með völd, af því að hann hefði svo marga þm. En það er fleira en þingmannatalan ein, er kemur til greina, svo sem kjósendatala. Það er nú svo, að síðan innlend stj. kom, hefir engin stj. setið að völdum, sem ekki hefir haft meiri hl. kjósenda að baki sér. Það er nú fyrst, að við völdin er stj., sem styðst við mikinn minni hl. kjósenda. Vilji maður fá dæmi af sama tæi, verður maður að fara til Estrups-tímabilsins í Danmörku og keisaranna í Þýzkalandi, sem héldu völdum með ranglæti, í skjóli hervalds og bráðabirgðalaga. Hæstv. ráðh. og hv. 2. þm. Eyf. hafa beint því til mín, að við jafnaðarmenn ættum að taka tillit til Englendinga í fleiru en skýrslugjöfum. En á það má benda, að þótt enski stjórnarflokkurinn hafi minni hl. kjósenda að baki sér, hefir hann og stuðningsflokkur hans mikinn meiri hl. Þeir hafa báðir til samans fullar 12 millj. kjósenda, en andstöðuflokkurinn, konservativir, ekki nema fullar 8 millj. Það er áreiðanlegt, að í Englandi yrði ekki þoluð stj., sem styddist aðeins við 1/3 kjósenda, svo að það má auðveldlega til þeirra vitna. enda eru þeir nú að hugsa um að breyta kjördæmaskipuninni, af því að þeir sjá, hve hún er nú ranglát orðin, síðan flokkarnir urðu fleiri en tveir. En ég er sannfærður um, að þegar gallar þeirrar kjördæmaskipunar eru farnir að koma fram í þeirri mynd, sem þeir hafa nú komið fram hér, þá yrði það ekki þolað. Þá minntist hv. 2. þm. Eyf. á það, að við jafnaðarmenn værum frekir á pappír og ræðutíma, svo að það jafnaðist á við bókina „Verkin tala“. En sá er munurinn, að við förum eftir því, sem lög heimila. Það er löglegt eftir stjskr. að bera fram svo mörg frv. sem hverjum þm. sýnist, og samkv. þingsköpum megum við halda þær ræður, sem við höfum haldið. En Framsóknarfl. á eftir að fá kvittun fyrir bókina „Verkin tala“. Það getur verið, að þeir fái þá kvittun, en þeir eiga eftir að fá hana. - Það er ekki hægt að réttlæta bókina með því, að við berum mörg mál fram. Það er eðlilegt, að svo sé með okkur, því að hér er um að ræða ungan flokk, sem nýkominn er í þingið. Síðasta rúsínan hjá hv. 2. þm. Eyf. var það, er hann tók að vega þingflokkana og þótti okkar hluti stór. Ég býst við, að ekki hafi átt að skilja það svo, að hans flokkur sé veginn og léttvægur fundinn, þó að sá skilningur á orðum hans lægi næst.

Magnús Torfason Við framsóknarmenn heyrum það oft, að við höfum ekki rétt til að mynda stjórn, sízt þingræðisstjórn. Það hefir alltaf verið á þessu klifað, síðan þing var sett og allt til þessa dags. Þess vegna er rétt að athuga þetta svolítið. Þótt maður vilji leiða þetta hjá sér, þá er svo leiðinlegt að heyra alltaf þetta sama nudd. Framsóknarflokkurinn hefir rétt til að fara með stjórn samkv. þingkosningunum og samkv. stjskr. Meðan stjskr. er í lögum, er ekki rétt eftir öðru að fara.

En ekki eftir óskráðum lögum

. Nú skulum við athuga hin óskráðu lög. Þeir flokkar, sem hafa meiri hl. kjósenda, ættu að ráða. Við skulum setja svo, að Sjálfstæðisflokknum og Alþýðuflokknum yrði lofað að mynda stj., en þeir gætu engu ráðið. Þeim yrði undir eins velt, svo að ef eftir þessu yrði farið, þá er það ekki árennilegt, og þegar athugaður er samvinnuhugurinn milli þessara flokka, er það sannarlega ekki heldur árennilegt. En setjum nú svo, að þessu slepptu, að stj. hefði verið neitað um verðtollinn og hún ekki getað fengið þá peninga, sem nauðsynlegir eru til að stjórna landinu. Afleiðingin hefði orðið sú, að gengið hefði verið til nýrra kosninga í haust. En ég er sannfærður um, að hvorki sjálfstæðis- né jafnaðarmenn mundu græða á þeim kosningum. Það hafa þeir sjálfir séð, og þess vegna var verðtollurinn samþ. Sama er að segja um það fleipur, sem komið hefir fram í þessum umr. í þessari hv. d., um að fella fjárlögin fyrir hæstv. stj.; þá yrði auðvitað áfrýjað til kjósenda, nýjar kosningar látnar fara fram, en hvorugur andstöðuflokka stj. mundi sjá sér hagnað í því. Bak við stjórnina er reitt sverð kosninganna, og því er hún sterk. Þá hefir þessari stj. verið líkt við afturhaldsstj. Estrups í Danmörku og keisarastjórnir Þýzkalands. Þetta er ekki rétt. Það má einmitt með fullum rétti líkja framsóknarstj., sem nú situr að völdum, við ensku stj. og aðrar frjálslyndustu stj. álfunnar. Síðan flokkarnir urðu þrír í Englandi, hefir það oft komið fyrir, að flokkur hafi farið með stj. án þess að hafa meiri hl. kjósenda að baki sé Allir vita, að frjálslyndi flokkurinn í Englandi hefir barizt fyrir breytingum á kjördæmaskipuninni, síðan flokkarnir urðu þrír, því að kjósendatala hans nýtur sín illa undir því kosningafyrirkomulagi, sem nú er. Það er því bersýnilegt, að meiri hl. þings þarf ekki að hafa meiri hl. kjósenda að baki sér til þess að geta myndað þingræðisstjórn. Íslenzk blöð flytja oftlega fregnir frá aukakosningum í Englandi, og eru þar þm. oft kosnir með svo tæpum minni hl., að stundum stappar nærri, að andstöðuflokkarnir hafi til samans helmingi fleiri atkv. en sá flokkur, sem þm. tilheyrir.

Hvenær hefir það komið fyrir?

. Það kemur fyrir dags daglega. Það sjá allir, sem lesa blöð, og vona ég, að við hv. 1. þm. Reykv. fáum tækifæri til að athuga það saman síðar.

Og hv.þm. getur ekki nefnt neitt dæmi

. Hv. þm. hefir nóg tækifæri til þess að reka þetta ofan í mig, ef hann getur, og hann hefir líka blað til að básúna það út, svo að hann ætti ekki að þurfa að taka oftar fram í fyrir mér. - Það þýðir yfirleitt ekki neitt að vera að japla á því lengur, að núv. stj sé ekki þingræðisstj. Það er stjórnarfarsleg nauðsyn, byggð á stjórnarskránni, að Framsóknarflokkurinn hafi stj. með höndum, eins og nú er ástatt. Og eigi að breyta stjórnarskránni nú, verður það ekki gert, nema með samkomulagi við Framsóknarflokkinn, og því er það eðlilegt, að stór andstöðuflokkur, eins og Sjálfstæðisflokkurinn, semji við hann um þetta mál eitt, og þarf ekkert launmakk að liggja þar á bak við. Ég segi fyrir mig, að ég veit ekki til þess, að þessir flokkar hafa bundizt samningum um nokkur önnur mál en skipun nefndarinnar í kjördæmaskipunarmálinu og verðtollinn.

Halldór Steinsson Ég ætla að svara hv. 2. þm. Eyf. nokkrum orðum. Hann hélt því fram, að hv. 1. landsk. hefði sagt í gær, að ef Framsókn myndaði stj., gæti það aðeins orðið bráðabirgðastjórn. Þetta er rétt, en hv.þm. gleymdi því, sem hv. 1. landsk. bætti við, nefnilega, að sú stj. gæti aldrei orðið lýðræðisstjórn. Ég býst við, að allir viðurkenni, að Framsóknarstj., sem nú situr að völdum, sé þingræðisstjórn, en það er greinilegt, að andi stjskr. gerir ráð fyrir lýðræðisstjórn. Og nú er orðin brýn nauðsyn á því að breyta stjórnarskránni, þegar sannað er, að slíkt ranglæti sem þetta getur átt sér stað, sökum þess, að ákvæði hennar eru ekki nógu ljós og greinileg. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að það væri hégómi að vera að karpha um þetta. En í mínum augum er þetta alvörumál, og á ekkert skylt við hégóma. Þá sagði hann einnig, að það væri oft svo í öðrum löndum, að stjórnir sætu, sem ekki hefðu meiri hl. kjósenda að baki sér. Þetta er bæði rétt og ekki rétt. Það getur verið, að stjórnarflokkurinn einn saman hafi ekki meiri hl. kjósenda með sér, en hann styðst þá við aðra flokka, og hafa þeir þá samanlagðir í flestum tilfellum meiri hl. kjósenda, og má þá segja, að stj. hefi meiri hl. þjóðarinnar að baki sér. Hv. 5. landsk. var enn að stagast á þeirri reginvitleysu, að framsóknarstj. hefði sparað 300 þús. kr. á framkvæmd berklavarnalaganna. Hann virðist ekki enn vera farinn að skilja, að þessi „sparnaður“ kom af breyttri löggjöf um þetta framlag, og þess vegna var kostnaðurinn svo mikill á árinu 1927 sem kunnugt er. Það lítur út fyrir, að hv.5. landsk. sé alveg ókunnugt um þetta; annars héldi hann því tæplega fram. Hafi framsóknarstj. sparað nokkuð á þessu sviði, eru það örfáar þúsundir, fengnar með því móti að taka ljóslækningar af sjúkrahúsum úti um land. Þetta getur að vísu litið þannig út, að það sé gert til þess að lækka útgjöld ríkissjóðs. En ég held, að það komi bara harðara niður annarsstaðar; þetta lendir mest á fátækustu sjúklingunum. Sjúklingar hætta ekki við að reyna að fá bóta meina sinna, þó að héraðslæknir geti ekki hjálpað þeim, heldur fara þeir á spítala, hvað sem það kostar. Og séu þetta fátæklingar, sem ekki geta borgað fyrir sig sjálfir, lendir skuld þeirra á hreppnum. Mér finnst það vægast sagt blygðunarleysi, að geta hælt sér af slíkum sparnaði. Ég þarf ekki að svara hv. 5. landsk. árásum hans á læknastéttina yfirleitt. Þessi hv.þm. er kunnur að því að beita þessa stétt svívirðingum, bæði í ræðu og riti, af því að hún hefir látið bæði hann og aðra skilja, að hún lætur ekki kúga sig. Hún mun enn sem fyrr standa sameinuð gegn hverskonar ranglæti.

Jakob Möller Hv. 2. þm. Eyf. bar mér það á brýn áðan, að ég hefði vitnað skakkt í þessar „Skýrslur um framkvæmdir“, sem liggja hér fyrir framan okkur. Og hann fylltist heilagri vandlætingu yfir því, hve óvandaður ég mundi vera í þeim málum, sem illt væri að koma sönnunum að, fyrst ég vogaði mér að vitna skakkt í bók, sem við báðir hefðum opna fyrir framan okkur. Það vill nú svo vel til, að þetta, sem ég vitnaði í, er hér á fremstu síðu, og ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það upp: „Á landsmálafundi, sem haldinn var á Sveinsstöðum í Húnaþingi í júnímánuði 1926, gerði Jón Þorláksson, þáv. fjármálaráðherra, grein fyrir áætlun flokks síns í vegamálunum, og þar gerði hann ráð fyrir því, að árið 1940 yrði kominn bílfær vegur frá Borgarnesi norður um land til Húsavíkur. Síðan hefir vegakerfi landsins aukizt með meiri hraða en áður hefir þekkzt hér, og langt fram úr þeim áætlunum, sem áður voru gerðar um það“. Og þetta segir hv. 2. þm. Eyf., að ég fari rangt með. Ég vil leyfa mér að vísa því heim til föðurhúsanna. Annað atriði í ræðu hans var það, að báðir bankarnir hefðu beðizt undan afskiptum mínum. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. viti þetta sem fyrrv. fjmrh., en mér þykir þá skorta á ábyrgðartilfinningu hans, að hann skyldi ekki hafa svo mikið við að láta mig vita um þetta. Ég held því, að hann geti ekki heldur hvað þetta atriði snertir ásakað aðra en sjálfan sig.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það var aðeins örstutt aths., sem ég vildi láta koma fram áður en umr. er lokið. Það hefir láðst að taka fram í nál.fjhn. um landsreikninginn, að ég fyrir mitt leyti stend að till.hv. 2. þm. Skagf. og hafði ætlað að áskilja mér sama fyrirvara og hann gerir í nál. Ég vil svo aðeins segja það, að þó að ég hafi með undirskrift minni látið uppi, að ég myndi samþ. landsreikninginn eins og hann liggur fyrir, ef brtt.hv. 2. þm. Skagf. nær fram að ganga, þá er það ekki af því, að ég sé ánægður með hann, heldur það, að mér er ljóst, að stjórnarliðið hér í þessari d. er nægilega fjölmennt og ákveðið í þeim efnum til þess, að þessir reikningar verði samþ. Og vitandi það, að þessir reikningar verða samþ., legg ég meira upp úr því að fá þessa höfuðskekkju leiðrétta heldur en að láta í ljós óánægju, eins og svo margir aðrir hafa gert. Það hefir verið minnzt á margt af því, sem miður hefir farið í greiðslum ríkissjóðs. Það hefir ekki verið minnzt á margt af því, sem hefir verið greitt, en sem ég tel, að ekki hefði átt að greiða. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rifja þetta upp, enda er það þýðingarlítið. Ég mun sýna afstöðu mína til málsins með því að greiða atkv. með till.hv. 2. þm. Skagf., en verði hún felld, greiði ég atkv. móti landsreikningnum. Ég ætla ekki að trúa því fyrr en ég tek á, að hv.þm. leggi á móti þeirri till., þar sem hún fer fram á, að ríkið færi reikninga sína eins og hvert einasta fyrirtæki á landinu gerir. Ef ég færði reikninga þess fyrirtækis, sem ég veiti forstöðu, á sama hátt og ríkið færir sína reikninga. og færi niður í Landsbanka og fengi lán í því trausti, að hagur minn væri eins og reikningarnir gefa til kynna. og ef svo illa færa, að ég yrði gjaldþrota, þá er enginn vafi á því, að ég yrði dæmdur í tugthús fyrir sviksamlegt athæfi fyrir það að hafa ginnt lán út úr lánsstofnunum á grundvelli falskra reikninga. Slík hefir reikningsfærsla ríkisins verið. Ég álít það ekki gert í sviksamlegum tilgangi, en til þess að leyna þeirri staðreynd, að ríkisbúskapurinn var með öðrum hætti en fjmrh. þáverandi (EÁrna) hafði gefið til kynna með fjármálaræðu sinni, sem hann flutti á þingi 1930. - Ég get lokið mínu máli með því að endurtaka það, að ég ætla ekki að trúa því fyrr en ég tek á, að hv.þm. leggist á móti því, að þessu verði kippt í lag og láti þá umsögn sína í ljós, að þetta megi ekki koma fyrir aftur.

Einar Arnórsson Ummæli hv. 2. þm. Skagf. hafa gefið mér tilefni til nokkurra aths. Ég skal kannast við það, að það er oft undir mati komið, við hvað skal gera aths. og við hvað ekki. En í raun og veru ætti þetta ekki að vera undir mati komið; í raun og veru ætti að vera svo um búið, að yfirskoðunarmennirnir gerðu aths. við hvað eina, sem ekki er í samræmi við fjárlög. En þetta fyrirkomulag, sem við höfum á endurskoðun ríkisreikninganna, er ekki heppilegt. Endurskoðunin byrjar í skrifstofu stjórnarinnar. Það er einungis töluendurskoðun, sem ekki á nokkurn hátt er til eftirlits á stjórnina. Það eru yfirskoðunarmennirnir, sem eiga að vera til þess að athuga gerðir stjórnarinnar sjálfrar. Nú er svo háttað, að Alþingi kýs 3 menn til þessa,verks, og þetta verk er algert aukastarf. Enginn getur ætlazt til, að þessir menn geti lagt nema tiltölulega skamman tíma til þessa verks, en hinsvegar er það allumfangsmikið, ef það væri gert svo, að í lagi væri. Endurskoðun á einkafyrirtækjum, t. d. bönkunum og einnig á reikningum sumra bæjarfélaga, t. d. í Rvík, er svo varið, að endurskoðunarmennirnir koma a. m. k. vikulega. Þeir fara í skrifstofu fyrirtækisins og athuga út- og innborganir og bera saman. Eitthvað í þessa átt þyrfti sú endurskoðun að vera, sem þingið lætur fram fara gagnvart stjórninni. En þess er varla kostur, að þetta verði með núverandi tilhögun. Það er ómögulegt að ætlast til þess, að þeir endurskoðunarmenn, sem þingið velur og borgar eins og það borgar, geti lagt eins mikinn tíma í verkið og þetta fyrirkomulag krefur. En þetta fyrirkomulag er miklu tryggara en það, sem nú er. Endurskoðun landsreikninganna mun yfirleitt ekki taka til endurskoðunar á búskap þess árs, sem reikningarnir eru fyrir, fyrr en reikningarnir eru komnir út, og það löngu eftir að það reikningsár er liðið. Það, sem stj. gerir skakkt um fjárgreiðslur„ þarf ekki að koma til endurskoðunarmanna fyrr en löngu seinna. Hver stj. myndi fara varlegar í þessu efni, ef hún ætti víst, að endurskoðunarmennirnir athuguðu jafnóðum gerðir hennar. Hún á þeirra dóm vísan yfir höfði sér strax og hún fremur eitthvað rangt um greiðslur. Það myndi áreiðanlega borga sig fyrir þingið og fyrir stj. sjálfa að breyta til og koma slíku skipulagi á þetta mál. Það er haft eftir hæstv.forsrh., að útdráttur þessara málsskjala, sem talað hefir verið um af einstökum mönnum hér, muni ekki koma út, enda þótt búið sé að eyða 9–10 þús. kr. til prentunar á þeim. Ég býst við, að ef til vill sé vel farið, að þessi skjöl komi ekki út, en mér finnst skrítið, þegar búið er að verja tug þúsunda til prentunar þeirra, þá skuli það afráðið að setja þau undir mæliker. Ég vildi leyfa mér að spyrja, hvers vegna fyrst er ákveðið að gefa þau út og síðan ákveðið að birta þau ekki. Ég veit ekki, hvort hæstv.forsrh. á nokkurn þátt í þessari útgáfu; ég býst við, að það sé upphaflega gert að honum fornspurðum. En hv. 2. þm. Skagf. hafði það eftir hæstv.forsrh. í gær, að hætt væri við að láta þessi plögg koma fyrir almenningssjónir. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en ég vildi óska þess, að þessar aths. mínar um yfirskoðunina verði teknar rækilega til íhugunar.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki þreyta þolinmæði hæstv. forseta; aðeins gera stutta aths. En til andsvars hæstv.forsrh. vil ég segja það, að í fyrsta lagi er í lögum engin heimild til að borga eftirlitsmönnum föst laun úr ríkissjóði. Það stendur beint orðað í lögum, að eftirlitsmenn skuli skipaðir til 4 ára og þeir eigi rétt á þóknun samkv. gjaldskrá, og þar með er útilokað, að heimilt sé að borga þeim laun úr ríkissjóði. Það er því í algerðu heimildarleysi, sem þessum mönnum eru borgaðar 1000 kr. báðum til samans. Ef stj. ætlar að veita þessa þóknun, sem þeir eiga samkv. gjaldskránni, og borga þeim svo kaup úr ríkissjóði þar fyrir utan, þá fer skörin að færast upp á bekkinn, ef þessir menn eiga að fá 500 kr. aukalaun á mánuði og líka þessa þóknun, sem þeim ber að lögum. Hvað það snertir að hafa eftir privat samtöl hér í d., þá er það oft gert, og ég tel þm. heimilt að leita sér upplýsinga um starf opinberra starfsmanna, og maður þurfi ekki að hafa þær spurningar skriflegar: Annað hefi ég ekki gert, og ég hefi oft gert það við þá, sem ég hefi þurft að tala við, t. d. vegamálastjóra, landssímastjóra og vitamálastjóra o. fl. Ef maður hefir ekki tíma til að leggja skriflega fyrirspurn fyrir þá, þá verður maður að fara heim til þeirra. Ég hygg, að fleiri hv.þm. hafi þá aðferð að ganga til manna og tala við þá. Hæstv. ráðh. var nokkuð æstur, og lítur út fyrir, að ég hafi komið óþægilega við kaun hans. Ég býst ekki við, að hlutdrægnin með embættisveitingar minnki nema að því sé fundið, og það hefi ég gert með fullum rökum, og ef hæstv. ráðh. vill fá sannanir, þá skal hann fá þær með lögsókn. Ég gef honum leyfi til að lögsækja mig. Það kom hér maður í gær og spurði mig, hvort þessi skjólstæðingur hefði veitt honum lán eða ábyrgð. Mér var ekki um það kunnugt, en það væri æskilegt, ef hæstv.forsrh. vildi svara því.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Vitanlega er ekkert við það að athuga, þó að hv.þm.N.-Ísf. sem þm. færi til opinberra starfsmanna og bæði um upplýsingar viðvíkjandi þeirra starfi. Það dettur engum í hug að átelja þennan hv.þm., þó að hann hafi eftir þeim það, sem þeir hafa sagt um þá hluti, sem varða þeirra starf. En hv.þm.N.-Ísf. fór með orð eftir þessum starfsmanni, sem ég er alveg viss um, að þessi starfsmaður hefir aldrei sagt, þó ekki væri af öðru, þá þegar af þeirri ástæðu, að í þessum orðum lá árás á þennan mann sjálfan, enda sparaði hv.þm. ekki að fara niðrandi orðum um þennan starfsmann, jafnframt því sem hann vitnaði í hann. Þess vegna er það ekki þetta, sem þessi hv.þm. hefir gert, að fara til þessa manns og fá hjá honum upplýsingar, heldur fór hann með ósönn orð. Hv. þm. þarf ekki að gefa mér leyfi til að lögsækja sig. Ég get það, ef ég kæri mig um það. Hv. þm. veit það, að ég hefi gefið yfirlýsingu um það, að ég lögsæki menn ekki fyrir það að fara niðrandi urðum um mig.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það virðist ekki vera róttækur ágreiningur milli mín og hv. 2. þm. Skagf. út af brtt. hans. Við erum sammála um, að þetta sé aðeins form á færslu, sem engu breyti í raun og veru, reikningum eða niðurstöðu um núverandi hag ríkissjóðs. Við erum líka sammála um það, að það er ekki einstakt á árinu 1929, að flutt séu útgjöld yfir til næsta árs, heldur sé það gamalt og nýtt fyrirbæri. Það, sem á milli ber, er það, hvort taka eigi upp nýja reglu og heimta nú í fyrsta sinn að færa á fyrra ár það, sem hefir verið flutt yfir á næsta ár. Um þetta er ágreiningurinn. Hv 2. þm. Skagf. skýrði sitt mál aðallega með því, að þetta væru svo háar tölur, sem um væri að ræða, en ég hefi áður bent á það, að þetta hefir ekki verið í svo tiltakanlega litlum mæli áður, þeim eina lið frá 1926, vegamálunum, sem ég tók til samanburðar, nam yfirfærslan rúmum 160 þús. kr. Það hefir aldrei fyrr verið gerð tillaga um að flytja slíkar yfirfærslur yfir til fyrra árs, enda þýðingarlítið, þar sem það tekur til meira en ársgamalla reikninga og upphæðirnar komnar þegar til reiknings á síðara árinu. Þó að upphæðirnar á þessum landsreikningi séu háar, er samt enginn eðlismunur á þeim og hinum, sem lægri eru. Ef nú á að taka upp nýjan hátt fyrir umliðinn tíma um þetta atriði, þá verður að fylgja annarihvorri reglunni: að flytja allt eða ekkert; þriðja leið er ekki til. En ef brtt. er borin fram sem bending aðeins um framtíðina, þá skal ég ekkert um hana deila, enda er ég hv.þm. sammála hvað það snertir, að sú fasta regla sé upp tekin, að færa eftirleiðis hvort heldur eru tekjur eða gjöld á þann ársreikning, sem það að réttu lagi tilheyrir. Hv. þm. G.-K. sagði, að láðst hefði að geta þess í nál., að fylgi hans við frv. væri bundið því skilyrði, að till.hv. 2. þm. Skagf. yrðu samþ. Ég vil taka það fram út af þessum ummælum, að ég heyri þetta nú í fyrsta sinn, enda skrifaði hv.þm. G.-K. undir nál. aths.laust. Ég minnist þess ekki, að hvorki hv. 2. þm. Skagf. né hv.þm. G.-K. lýstu því nokkurntíma yfir í nefndinni, að fylgi þeirra við frv. ylti á samþ.brtt., enda er það þvert ofan í bæði fundarbókun um málið og nál. Mér koma orð hv.þm. G.-K. því alveg á óvart. Hinsvegar er ég ekki með þessu að reyna neitt til þess að binda hendur þeirra í atkvgr. um frv. Auðvitað ráða þeir því sjálfir, hvort þeir breyta afstöðu sinni til málsins og greiða atkv. á móti frv., ef brtt. verður ekki samþ. Ég sé enga ástæðu til þess, hvorki fyrir hönd n. né sjálfs mín, að vera að blanda mér nokkuð inn í þær umr., sem farið hafa fram um málið á við og dreif, t. d. milli þeirra hv. 2. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Skagf. Það mátti skilja það á ræðu hv. 2. þm. Reykv., að hann var að mæla með sjálfum sér sem endurskoðanda landsreikninganna, og að hann þóttist færari hv. 2. þm. Skagf. til starfsins, og skal ég láta þá hlutlausa um að gera það upp sín á milli. Um það atriðið, að óheppilegt sé, að endurskoðunin fari fram löngu eftir á, get ég verið hv. 2. þm. Reykv. sammála. Það atriði væri auðveldast að lagfæra í sambandi við umbætur á ríkisbókhaldinu, sem nú liggja fyrir. Þegar komið væri á tvöfalt bókhald, yrði hægt að framkvæma endurskoðunina fyrr en nú. eða jafnvel jafnhliða.

Magnús Guðmundsson Ég sé enga ástæðu til þess að vera að karpa um þetta lengi og skal vera stuttorður. Út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um fyrirkomulagið á endurskoðun landsreikninganna, vil ég taka fram, að ég er honum sammála um það, að kominn sé tími til breytinga í þeim efnum. Það var allt annað verk að endurskoða þá reikninga fyrrum, þegar tekjur og gjöld námu ekki nema 1–2 millj., eða nú, þegar þessir liðir reikninganna eru komnir upp undir 20 millj. kr. Þetta, hve landsreikningurinn er jafnan síðbúinn, er atriði, sem þarf að taka til rækilegrar athugunar, enda þótt hann verði ekki svo síðbúinn næst sem hann var nú. Þegar reikningurinn kemur ekki fyrr en undir jól, þá er ekki mikið tækifæri til þess að endurskoða hann, svo fullnægjandi sé. Og ef tveir af þremur endurskoðendum búa úti á landi, þá er auðsætt, að ekki er hægt að endurskoða daglega, enda þó að að endurskoðendur hafi aðgang að bókum ríkisféhirðis. Hv. frsm. sagði, að það væri ekki rétt, að ágreiningur hefði verið innan n. Það er rétt hjá hv.frsm. að því leyti, að ágreiningurinn var aðeins um landsreikninginn 1929. Ég skal ekki lengi deila um það atriði, en ég álít, að hér sé um svo háa upphæð að ræða, að hún skipti miklu máli. Hv. frsm. minnti aftur á dæmið frá 1926, en ég hefi sýnt fram á, að þar er ekki um meira að ræða en það, sem ég hefi ekki gert aths. um 1929. Ég er líka hræddur um, að á landsreikningnum 1927 hafi átt sér stað slíkar yfirfærslur í 13. gr. Ég hefi tekið eftir því, að í þeirri gr. er greidd nákvæmlega sama upphæð til ýmsra vega og veitt hefir verið til þeirra í fjárlögum. Eru það þessir vegir: Kjalarnesvegur ............. 26000 kr. Stykkishólmsvegur ... . ...... 15000 - Hvítárbraut ................. 10000 - Norðurárdalsvegur .......... 60000 - Miðfjarðarbraut ............. 35000 - Sauðárkróksbraut ........... 18000 - Vaðlaheiðarvegur .. ......... 50000 - Vallavegur .................. 10000 - Hróarstunguvegur ........... 27500 - Biskupstungubraut ......... 25000 - Hér standast alstaðar fjárveiting og reikningur nákvæmlega á. Verð ég að segja það, að mér þykir næsta undarlegt, ef vegamálastjóri hefir getað hnitmiðað þetta svo niður, að kostnaðurinn kæmi nákvæmlega heim við fjárveitinguna í fjárl. Er ég ekki að segja þetta í á deiluskyni, því að ég geri ráð fyrir, að hér sé um smáar upphæðir að ræða, og skiptir þetta því ekki miklu máli. Viðvíkjandi afstöðu hv.þm. G.-K. til þessa máls, skal ég aðeins geta þess, að ég hafði ekki talað við hann, er ég skýrði n. frá afstöðu minni. Hvort ég greiði atkv. með eða móti frv., sé ég ekki, að skipti miklu máli, og sé því enga ástæðu til þess að skýra frá því fyrirfram. Það mun sjást síðar. Það er vitanlegt, að nóg atkv. verða samt með frv., hvort sem ég greiði atkv. með eða á móti því. Um hina nýju reikningsfærslu get ég ekki mikið talað, þar sem ég er henni lítið kunnugur. Mér virðist þó í fljótu bragði, að ekki sé neitt hægara að fá gott yfirlit yfir hag ríkissjóðs, þó að hún sé viðhöfð. Skal ég svo ekki lengja þessar umr. meir en orðið er.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Í landsreikningnum fyrir 1929 stendur á bls. IV, að áætluð útgjöld samkv. fjárl. hafi verið 10883600,00 kr., en útgjöldin þetta sama ár hafi numið 18376467,20 kr. Að frádregnum auknum sjóði og aukinni innstæðu, sem nema rúml. 1346 þús. kr., verða útgjöldin rúmlega 17 millj. kr., í stað rúmra 10 millj. 800 þús., sem áætlað var í fjárl. Það eru þannig fast að 7 millj. kr., sem ríkissj. hefir goldið á þessu ári umfram það, sem Alþingi ætlaðist til. - Að þessu ráðlagi hæstv. stj. hefir. verið fundið af mörgum, og það að maklegleikum. En nú bregður svo við, að ekki virðist annað sýnna en að ýmsir þeir, sem hvað hæst hafa vítt hæstv. stj. fyrir þetta, hafi í hyggju að gefa henni allsherjar syndakvittun með því að samþykkja landsreikninginn eins og hann liggur hér fyrir. Ég get tekið það fram fyrir mína hönd og minna flokksmanna hér í hv. d., að við munum hvorki samþ. fjáraukalögin fyrir árið 1929 né heldur landsreikninginn eins og frv. þessi liggja hér fyrir. Við teljum það með öllu óverjandi, að ríkisstj. skuli taka sér það vald að ráðstafa svo miklu fé úr ríkissjóði sem hér hefir verið gert, án vilja eða vitundar þingsins. Annað mál er það, að það virðist óneitanlega vera nokkuð eftir dúk og disk að vera að ræða um LR fyrir árið 1929 nú í ágústsmán. 1931.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það er rétt hjá hv.frsm.n., að ég mun ekki hafa sagt neitt um það í n., að ég myndi greiða atkv. á móti LR., ef brtt.hv. 2. þm. Skagf. yrði felld. Það má vera, að hin raunverulega ástæðu til þess, að ekki var rætt um þetta í n., hafi verið sú, að okkur hv. 2. þm. Skagf. var það ljóst, að það skipti í rauninni engu máli, hvort við greiddum atkv. á móti frv. eða ekki; það yrði samt sem áður samþ. hér í hv. d. En mér þykir rétt að láta hv.frsm. vita það, áður en gengið er til atkv., að vegna þess að ég tel það ósæmilegt af ríkisstj. að hafast það að, sem myndi vera bein tugthússök, ef einstaklingur ætti í hlut, þá mun ég greiða atkv. móti LR. í þetta sinn. Ég get ekki fallizt á, að það skipti engu máli, hvort um stórar eða smáar upphæðir er að ræða í þessum efnum. Þó að slík færsla hafi átt sér stað í smáum mæli áður, þá réttlætir það alls ekki hæstv. núv. ríkisstj., sem hefir framkvæmt slíkar færslur í stórum stíl. Það getur auðvitað komið fyrir, að skakkar færslur séu gerðar óafvitandi, ef um smáar upphæðir er að ræða. En ég get ekki séð annað en að hæstv. núv. ríkisstj. hafi gert þetta vísvitandi, til þess að láta það líta svo út fyrir augum landsmanna, að fullt samræmi sé á milli afkomu ársins 1929, landsreikningsins og bráðabirgðayfirlitsins 1930. Sé það of sterkt að orði kveðið, að hér sé um sviksamlegt framferði að ræða, þá er hér a. m. k. að ræða um óviðfelldið atferli, sem þarf að kippa í liðinn svo fljótt sem unnt er. Hv. frsm. sagði, að það skipti engu máli, hvort hér væri um smáar eða stórar upphæðir að ræða. Mér finnst, að hann ætti þá að vilja, að samræmi verði milli nútíðar og framtíðar í þessum efnum. En hann hefir sjálfur borið fram till. um að kippa þessu í lag á landsreikningunum framvegis. Með því að vita þannig, að þetta komi fyrir í framtíðinni, þá vítir hv.frsm. einnig fortíðina hvað þetta snertir. Þá vil ég leyfa mér að skora á hæstv.forsrh. og fjmrh. að gera grein fyrir því, hvernig á því stendur, að varið hefir verið fjárupphæð úr ríkissjóði, allt að 10 þús. kr., til þess að prenta ýms gögn, sem síðar hefir verið lýst yfir, að ættu ekki að koma fyrir almenningssjónir. Og ég vildi fá að heyra það af vörum hæstv. ráðh., hvort hann standi ennþá við það að láta plögg þessi ekki koma út. Þessi plögg, sem ég á hér við, er „Bláa bókin“ svonefnda, sem flestir munu kannast við. Þegar hæstv.forsrh. lýsti yfir því í vor í viðurvist formanns Sjálfstæðisflokksins og formanns Alþýðuflokksins, að stj. skoðaði sig sem bráðabirgðastj., og lofaði því jafnframt, að hún skyldi ekki misnota ríkisvaldið fram yfir kosningar, þá mun hann hafa talið það upp í nokkrum liðum, hvað hann ætlaði að gera og hvað hann ætlaði að láta niður falla. Meðal þess, sem ógert átti að vera, var það að gefa út þetta rit, „Bláu bókina“, sem kostað hafði verið til 10 þús. kr. úr ríkissjóði. Nú vildi ég spyrja hæstv.forsrh. um það, að ef það verður hans hlutskipti að mynda væntanlega ábyrga, pólitíska stjórn, hvort hann ætli þá að sjá um, að þetta loforð, sem hann gaf um það, að ritið skyldi aldrei koma fyrir almenningssjónir, verði haldið, eða hvort hann ætli að lofa öðrum manni, sér verri, að rjúfa það, sem hann hefir lofað. Ég heyrði það í hv.Ed. fyrir skömmu, að maður einn lét alldólgslega og hótaði því, að þessi plögg skyldu bráðlega verða send inn á hvert heimili á landinu. Ég vil spyrja hæstv.forsrh., hvort hér eigi svo að fara sem máltækið segir, að dómsmrh. svíki það, sem forsrh. lofar.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Þær ályktanir, sem hv.þm. dregur um það, hvaða hugarfar hafi staðið á bak við yfirlýsingu mína í vetur um að ekki skyldi verða gefin út þessi umrædda bók, standa á hans ábyrgð. En um útgáfu bókarinnar var rætt í sambandi við kosningarnar og yfirlýsing mín var gefin í því sambandi og bókin hefir ekki komið út fyrir kosningarnar.

Einar Arnórsson Ég finn ástæðu til að þakka hv. 1. þm.N.-M. meðmæli þau, er hann gaf mér sem fjármálamanni. En ég hefi aldrei talið mig fjármálasamvizku míns flokks. En hann hefir aftur á móti verið talin - og sjálfur víst talið sig –fjármálasamvizka síns flokks. Og er það eigi að ófyrirsynju, þar sem frá honum hafa komið ýms ágæt skattafrumvörp, svo sem frumvarpið fræga um sveitargjöld. Annars gleður það mig, að hv. 1. þm.N.-M. skuli finnast þörf á að breyta um skipulag endurskoðunar landsreikninganna og vill taka til athugunar, hvort ekki er hægt að taka upp það skipulag, sem ég hefi nefnt.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ágreiningurinn milli mín og hv. 2. þm. Skagf. er svo ræddur og ljós orðinn, að ég fellst á það, að það er þýðingarlaust að deila um hann meira, og læt ég því umr. um það niður falla. Hv. þm. Seyðf. sagði, að hann og flokksmenn hans myndu greiða atkv. á móti samþ. landsreikninganna, vegna þess að fjárlögin hafi verið brotin. Þeir eru vitanlega sjálfráðir um það. En á það vil ég benda, að þá taka þeir upp alveg nýjan hátt, því að það hefir jafnan svo verið á hverjum landsreikningi, að hann hefir verið hærri en áætlað hefir verið. Auk þess er nú hér í deildinni búið að samþykkja fjáraukalög fyrir 1929, og þar með heimild fyrir öllu því fé, sem í þessum landsreikningi stendur. Að greiða atkv. á móti samþykkt landsreikninganna er því að ganga í berhögg við sjálfan sig, og á það bæði við hv.þm. Seyðf. og hv.þm. G.-K. Ef það er talið lagabrot og geti varðað tugthússök að flytja upphæðir milli ára, þá hefir sú sama sök legið fyrir á þingum áður, og hvílir á öllum, sem setið hafa á undanförnum þingum. Það væri því laglegur hópur, sem færi í tugthúsið, ef allir fylgjast þar að, sem eiga hér skilið mál. Myndi hv.þm. G.-K. prýða þann hóp. Þar sem hv.þm. G.-K. talaði um samræmi milli fortíðar og framtíðar, þá vil ég benda honum á það, að á umliðnum tíma hafa landsreikningarnir verið samþ., þótt umframgreiðslur hafi verið, og þær upphæðir allar samþ., ýmist undan eða eftir. Til þess að halda samræminu ber því að samþ. LR. óbreyttan nú. Mér skildist, að hv. 2. þm. Reykv. tæki það ekki vel upp, er ég benti á, að hann væri að halda sér fram yfir hv. 2. þm. Skagf. til að endurskoða landsreikningana. Rann út í fyrir honum, svo að hann fór að tala um framkomu mína í málum, sem hér liggja ekki fyrir. Hv. þm. kann ekki gott að þiggja. En dóma hans um þau mál, sem ég hefi flutt á þingi, tel ég mig hafa, á þessu stigi, fullan rétt til að kalla ómerka sleggjudóma.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég má sætta mig við, að fjármálaspekingur Framsóknarflokksins líti niður á kunnáttu mína í bókfærslu. Maður sér það á honum, hvílíkur spekingur hann er, á öllum hreyfingum hans, - já, þótt ekki sé annað en hvernig hann stendur upp, sýnir hvílíkur fjármálaspekingur hann er. En það vil ég segja hv.þm., að jafnvel þótt ég í n. hefði bundið mig við að samþ. landsreikningana, ef till.hv. 2. þm. Skagf. næði samþykki, þá hefir smáræða sú, er hæstv.forsrh. flutti hér áðan, algerlega leyst mig frá því loforði. Hann viðurkennir að lagðar hafi verið fram 10 þús. kr. til að gefa út auvirðilegt níðrit, - svo lítilmótlegt, að hann lofaði, að það skyldi aldrei koma fyrir almenningssjónir, þótt búið væri að kosta útgáfuna. Nú segir hæstv. ráðh. í dag, að þetta loforð hafi verið gefið í sambandi við kosningarnar. Á nú að gera annað miklu verra en þótt peningunum væri kastað í sjóinn? Því að svo vont sem það er að taka 10 þús. og brenna þeim, þá er hitt þá hálfu verra, að senda þetta svívirðilega rit út til þjóðarinnar. En ég skil á mæli ráðh., að hann er að komast niður í buxnavasa fyrrv.dómsmrh., þar sem hann hefir áður verið. Ég vildi heyra hann verja það, að rit þetta væri ekki hæft til að koma út fyrir kosningarnar, en væri hæft til þess, þegar þær eru afstaðnar. - Þótt ekki væri annað en að heyra hæstv. ráðh. mæla þannig, þá er það nóg til að leysa mig frá loforði um að samþykkja landsreikningana.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil undirstrika það, að þau samtöl, sem rætt hefir verið um, fóru eingöngu fram í sambandi við kosningarnar. Um efni bókarinnar get ég ekki talað; hefi ekki lesið hana. Hv. þm. G.-K. virðist hafa lesið hana. en ég hefi ekkert kynnt mér hana.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Skagf. mælti í gær, að það skipti ekki máli, hvort hin umrædda upphæð stæði á rekstrarreikningi eða sjóðsreikningi. Út frá því, sem hv.þm. G.-K. sagði, þá skiptir það ekki litlu máli. Hann hélt því fram, að þessi yfirfærsla væri gerð í þeim tilgangi, að landsreikningarnir væru í meira samræmi við skýrslu þá, sem fjmrh. gaf í vetur. En nú vil ég benda hv.þm. G.-K. á það, að skýrsla hæstv. fjmrh. er byggð á rekstrarreikningi. Ef þessi upphæð er því tekin inn á sjóðsreikning, þá hefir það engin áhrif á útkomu LR. við skýrslu fjmrh. Það er ekki lítilfjörlegt atriði, hvort það er á sjóðsreikningi eða rekstrarreikningi. Því að ef það er á sjóðsreikningi, þá vil ég spyrja hv. 2. þm. Skagf., hvernig ætti að færa það á landsreikningi 1930? Ég sé ekki, að það geti komið til mála að gera þær breyt. á LR., sem hv. 2. þm. Skagf. fer fram á, fyrr en hann hefir skýrt, hvernig hann ætlist til, að það sé fært á landsreikninginn, hvort heldur á rekstrarreikning eða sjóðsreikning. Þess vegna er ekki ástæða til að samþ.till. hans. þar sem hann hefir ekki gert grein fyrir, hvernig fært skuli. Út af því, sem hv.þm. Seyðf. sagði, að útgjöld hefðu farið 7 millj. fram yfir áætlun, þá er það ekki rétt. Því að ætlazt er til, að greiddar séu upphæðir samkv. sérstökum lögum og þáltill. samtals um 2 millj. kr., sem þannig kemur þar til frádráttar. Þá þótti mér einkennileg skýring hv.þm. G.-K. um hegningarvert athæfi í sambandi við færslu landsreikninganna, sem varða myndi tugthússök, ef einstaklingar ættu hlut að máli. Nú er vitanlegt, að samskonar hefir átt sér stað áður. En hv.þm. segir, að þá hafi upphæðirnar verið minni. Eftir því mælir hann réttvísina í krónutali. Það er einkennilegt réttarfar, þar sem svo er að farið. Það hefir komið fyrir, að ef menn hafa orðið brotlegir í nógu stórum stíl, þá hafa menn sloppið, en ef brot þeirra hafa aðeins verið af skornum skammti, þá hafa þeir verið dæmdir.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég ætla að minna hæstv.forsrh. á, að þegar hann var spurður, í sambandi við loforð það, er hann gaf um að misbeita ekki ríkisvaldinu, hvað hann ætlaði að gera til að uppfylla það loforð, þá svaraði hann: Bláa bókin skal aldrei koma fyrir almenningssjónir. Ég þarf litlu að svara hv.þm. V.-Húnv. Ég sagði ekki, að landsreikningarnir væru færðir svo, að það varðaði tugthússök. En ég sagði, að ef ég færði reikninga mína með sama hætti, og færi með þá í lánsstofnanir og fengi þar lán og yrði síðan gjaldþrota og gæfi mig upp, þá lenti ég í tugthúsinu fyrir slíka færslu. Ef ég teldi sjóðseign það, sem ég hefi borgað út, þá er það reikningsfölsun og heyrir undir tugthús. Annars hélt ég, að hv.þm. ætti að vita það, að meira afbroti fylgir meiri hegning.

Að öðru jöfnu

. Já, að öðru jöfnu. Framsóknarmaður myndi t. d. fá vægari dóm.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. V.Húnv. klifaði enn á, hvort ég vildi bókfæra hina umdeildu millj. á rekstarreikning eða sjóðsreikning, þótt ég hafi bent honum á, að hvorki rekstrar- né sjóðsreikningur liggur hér fyrir til samþykktar, heldur reikningur yfir inn- og útborganir. Og mín till. snertir vitaskuld þann reikning, sem hér er til umr., en ekki aðra. Sami hv.þm. sagði, að það skipti engu, hvort upphæðin væri lítil eða stór. Jú, það skiptir máli, því að 1 kr. skiptir engu um hag ríkissjóðs, en 1 millj. kr. skiptir miklu um hag hans. Þetta er svipað og það, að enginn er talinn þjófur, þótt hann taki eina eldspýtu, en taki hann t. d. hest eða kind, þá er annað uppi á teningnum. Út af ummælum hæstv.forsrh., þar sem hann segir mig og hv. 1. landsk. fara rangt með orð hans, er við segjum hann sagt hafa, að „Bláa bókin“ kæmi aldrei út, þá skal ég lýsa því yfir, að ég. er reiðubúinn til að sverja hvenær sem er, að hæstv. ráðh. sagði þetta við okkur uppi í stjórnarráði í vor í umræðum út af þingrofinu.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Það er óviðkunnanlegt, þegar menn greinir á um, hvað sagt er í prívatsamtali. Ég býst við, út af þessari reynslu, að það væri skynsamlegra, að orðsendingar færu fram skriflega. Hv. þm. G.-K. játar það rétt vera, að spurningin var eingöngu í sambandi við kosningarnar, og ég hefi það fyrir reglu að svara ekki meiru en ég er spurður um.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég vil benda hv. 2. þm. Skagf. og hv.þm. G.-K. á það, að ég hygg mann jafnsekan við landslög, hvort sem hann stelur hundi í Gullbr.- og Kjósarsýslu eða hesti norður í Húnavatnssýslu.

Eða asna í Húnavatnssýslu

.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég heyri sagt, að hv.frsm. segi lítið mark takandi á því, sem ég hefi sagt og að búið sé að samþykkja öll þau útgjöld, sem eru á landsreikningnum. Ég vil benda honum á, að það er ekki búið að samþykkja fjáraukalög fyrir 1929. Í öðru lagi hefir hann sagt, að ég hefði ekki vit á reikningsfærslu. Það þýðir ekki að tala um vitsmuni okkar, en ég vona, að hann sjái, að það eru fast að 6 millj., sem eru fram yfir áætlun, og af því eru 1700 þús. kr., sem greiddar hafa verið samkv. sérstökum l. og þál. Af því verður séð, hve miklu ríkisstj. sjálf hefir ráðstafað. Með þessu hefi ég svarað hv.þm. V.-Húnv. að öðru en því, sem snertir hundinn og hestinn.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það kemur hér fram sem oft endranær, að það er ekki gott að taka mark á orðum, sem flutt eru á milli. Ég hefi aldrei sagt, að hv.þm. Seyðf. hefði ekki vit á reikningsfærslu. Mín rök gagnvart því, sem hv.þm. sagði, voru án allrar persónulegrar áreitni í hans garð.

Frsm. (Bergur Jónsson) Samgmn. hefir orðið sammála um það, að talsverð nauðsyn sé á því að fá aftur komið á talskeytasambandi til afskekktra staða á landinu, svo og til skipa. Flm. till. á þskj. 91 tók fram í ræðu sinni við fyrri hl. þessarar umr., að sumir útvarpsnotendur í afskekktum héruðum hefðu fengið sér tæki í þeim tilgangi að fá notið skeytasambandsins. Það er víst, að yfirleitt eru það óskir manna í hinum afskekktari héruðum að fá þetta samband aftur. Þess er getið í grg.till., að 2 hreppar séu talsímasambandslausir. Ég býst við, að þar sé átt við hreppa í Norður-Ísafjarðarsýslu, en svo er einnig ástatt víðar. Í Barðastrandarsýslu eru t. d. 3 hreppar alveg talsímasambandslausir. Einn hefir ekkert samband, annar eingöngu loftskeytasamband á einum stað í hreppnum, og sá þriðji aðeins talsíma í öðrum enda hreppsins. Með tilliti til þessarar nauðsynjar leggur n. til, að till. verði samþ. með nokkrum breyt., sem gerð er grein fyrir á þskj. 253. Aðalbreytingin, sem þar er gerð, er sú, að í stað þess að velja á milli útvarpsstöðvarinnar og loftskeytastöðvarinnar er gert ráð fyrir að nota loftskeytastöðina eingöngu. Í þessum efnum hefir n. farið að ráðum Gunnlaugs Briems verkfræðings. Hefir hann talið allmarga og mikla annmarka á því, að hægt sé að nota útvarpsstöðina. Fyrst og fremst verði rekstrarkostnaður óhæfilega mikill; telur jafnvel, að kostnaður við hvert talskeyti yrði 40 sinnum meiri hjá útvarpsstöðinni heldur en loftskeytastöðinni. Það er heldur ekki heppilegt, að talskeytin berist svo víða, sem þau mundu gera, ef þeim væri útvarpað frá útvarpsstöðinni, og gæti það haft leiðinlegar afleiðingar, óþarft umtal og gróusögur. Í öðru lagi gæti það tekið svo langan tíma frá dagskránni, að útvarpsnotendur yrðu óánægðir, og loks telur hann ekki rétt að nota það öldusvið, sem útvarpsstöðin hefir, en því er ekki unnt að breyta. Hinsvegar gæti loftskeytastöðin vel annazt það. En það þarf að auka og bæta tóngæði hennar og magn, en til þess er talið nægilegt að kaupa magnara, sem kostar um 800 kr. Það er mjög æskilegt, að í þetta verði ráðizt, því eins og sakir standa nú heyrist illa til loftskeytastöðvarinnar, sérstaklega í fjarlægum héruðum. Verkfræðingurinn hefir bent á aðra lausn, sem sé að nota stuttbylgjustöð, og telur hann það hið rétta framtíðarskipulag, en til þess þarf nauðsynlegan undirbúning og rannsókn, og þangað til verður að nota loftskeytastöðina með þessum endurbótum. Álits landssímastjórans hefir verið leitað, og er hann sammála verkfræðingnu.m um það, að gjöldin þurfi að vera hærri en fyrir almenn símskeyti, en ég álít, að það megi ekki fara of langt í því efni, þar sem fátækt fólk á í hlut. Væri sennilega réttast að hafa sama gjald og fyrir skipaskeyti. Þá er talið nauðsynlegt að hindra misnotkun á skeytunum. Hennar varð vart á ýmsan hátt. Þau voru notuð til rukkana, en það er afaróviðkunnanlegt að innheimtukröfum sé útvarpað. Sömuleiðis voru þau notuð í auglýsingaskyni. Einnig var sent pólitískt, hlutdrægt fréttaskeyti. Það er því nauðsynlegt, að haft sé eftirlit með skeytunum, bæði til þess að hindra, að þau komi í bága við almennt velsæmi og að send séu ónauðsynleg skeyti og til staða, sem engin þörf er á að fá slík skeyti. Það er því gert ráð fyrir, að landssímastjórinn hafi heimild til að ákveða, til hvaða staða megi senda skeytin. En taka þyrfti þá tillit til símabilana og leyfa skeytasendingar til talsímasambandsstaða, þegar þannig stæði á.

Vilmundur Jónsson Ég á brtt. á þskj. 146, sem fer fram á, að það sé útvarpsstöðin, sem annist þessar skeytasendingar. Hún er flutt eftir ósk sjómanna á Vestfjörðum, sem kvarta yfir því, að þeir heyri lítt eða ekki til loftskeytastöðvarinnar, en hinsvegar heyra þeir vel til útvarpsstöðvarinnar, hvar sem þeir eru og hvernig sem á stendur, svo vel, að þeir telja óþarfa að endurtaka skeytin frá henni, eins og gert er og verður að gera frá loftskeytastöðinni. Það getur vel verið, að það verði dýrara að láta útvarpið annast þessar skeytasendingar, en þær hafa líka því aðeins nokkra þýðingu, að skeytin heyrist. Ég get heldur ekki trúað, að það verði eins dýrt í reyndinni og haft er eftir verkfræðingnum, þó að útreikningur hans á verðmismuninum sé vafalaust fræðilega réttur. Ef útvarpsstöðin varpar þessum skeytum út þegar hún er í gangi hvort sem er, skil ég ekki, að þetta þurfi að muna svona miklu. En ef þetta er talið ómögulegt, þá verður að krefjast þess, að loftskeytastöðin verði gerð svo úr garði, að hún svari tilgangi sínum í þessu efni.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefði náttúrlega heldur kosið, að útvarpsstöðin hefði útvarpað þessum skeytum, en eftir áliti verkfræðingsins getur það ekki komið til mála. Hinsvegar er svo lítill kostnaður við það að gera loftskeytastöðina svo úr garði, að hún geti útvarpað skeytunum, að ég sé ekki, að það þurfi að standa í vegi. Kostnaðurinn við að koma upp lítilli stuttbylgjustöð mundi ekki verða meiri en 1500–2000 kr., en það er afarnauðsynlegt að útvarpa þessum skeytum vegna fiskiflotans og þeirra, sem eru talsímalausir. Það virðist ekki hafa mikið fylgi í þinginu, að útvarpsstöðin annist þetta, en ég sé enga ástæðu til að hindra það, að loftskeytastöðin verði gerð svo úr garði, að hún geti framkvæmt þetta.

Jón Baldvinsson Þessi till. var talsvert rædd við þá fyrri umr., sem fram fór um hana hér í hv. d., og hefði ég getað látið við það sitja, sem ég þá tók fram, en vegna þeirrar afgreiðslu, sem þetta mál fékk hér að lokum, get ég ekki látið hjá líða að segja nokkur orð. Ég hafði flutt brtt. við þessa þáltill., þar sem til var tekin ákveðin skipun á þessari mþn. og jafnframt kveðið á um það, á hvaða grundvelli n. skyldi starfa. Stjórnarskrárnefndin gerði till. mína um skipun n. að sinni, og náði hún fram að ganga. Sjálfur lagði ég ekki frekari áherzlu á það atriði, heldur hið síðara, að n. yrði settur ákveðinn grundvöllur að starfa á, og þá sá grundvöllur, að þingfl. væru jafnan í samræmi við kjósendafjöldann, sem að baki hverjum þeirra stæði, og að ekki gæti það fyrir komið, að deildir Alþingis væru svo skipaðar, að minni hl. gæti hindrað meira hl. frá að koma fram málum sínum. Ég hafði búizt við því, að þessi liður brtt. minnar næði samþykki d., því að við atkvgr. stóð einmitt svo á, að einn þm. úr Framsóknarflokknum var ekki viðstaddur, svo að flokkurinn hafði ekki yfir að ráða nema 6 atkv. í d., en hinsvegar hafði mér skilizt svo, að sjálfstæðismenn væru mér sammála um þetta atriði og myndu því greiða till. minni atkv. En þetta fór á annan veg, því að hv. 1. landsk. varð til þess að fella till. og brást þannig þeirri stefnu, sem mér hafði skilizt hann halda fram í þessu máli. Ég efast um, að framsóknarmenn hefðu ráðizt í að breyta till. aftur við síðari umr., þó að brtt. mín hefði verið samþ., þar sem svo réttlátar kröfur eru bornar fram í henni, og hefði þá frekar mátt una við þessa nefndarskipun. Mér þykir þessi atkvgr. annars henda til þess, að það hafi verið nokkuð stífir samningar, sem sjálfstæðismenn og framsóknarmenn gerðu með sér út af verðtollinum hér á dögunum, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefir með þessu hvikað frá því meginatriði í þessu máli, sem flokkurinn til þessa virtist hafa verið sammála Alþýðuflokknum um, sem er skipun Alþingis með þeim hætti, sem getur í þessari brtt. minni og í frv. sjálfstæðismanna um breyt. á stjskr. Virðist mér þetta bera vitni um afslátt af hálfu Sjálfstæðisflokksins í málinu, en ég vona, að svo sé aðeins í bili. Ef til vill hefir og það verið eitt af samningsákvæðunum milli flokkanna, að fella skyldi þessa brtt. mína, svo mjög sem hún þó var þýðingarmikil að því er snertir þessa nefndarskipun. En það kemur betur í ljós síðar, þegar lengra er frá liðið, hverjir þessir samningar milli flokkanna hafa verið. Þeir, sem fylgjast með í stjórnmálunum, geta nokkurn veginn séð það, bæði í framkvæmdum stj. og eins mun það koma nokkuð í ljós við væntanlega stjórnarmyndun. - Læt ég svo lokið máli mínu að sinni. Ég vildi aðeins benda á þetta, af því að mér fannst atkvgr. á laugardaginn var bera vitni um stefnubreyt. hjá Sjálfstæðisflokknum í þessu máli, sem flokkurinn hafði efst við hún í kosningabaráttunni í vor.

Jón Þorláksson Mér þykir rétt út af ummælum hv. 2. landsk. að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls yfir höfuð, og þá jafnframt að því er snertir atkvgr. um brtt.hv. 2. landsk. við till. stj. við framhald fyrri umr. þessa máls. Eins og kunnugt er, hefir Alþingi þrjár leiðir til að láta vilja sinn í ljós á formlegan hátt. Í fyrsta lagi með breyt. á stjskr., og er þar tilskilið, að breytingin hafi verið samþ. á tveimur þingum í röð við þrjár umr. í hvorri d. a. m. k., og að gengnum almennum kosningum á milli þinganna. Í öðru lagi með almennri löggjöf, sem háðar d. þingsins hafa samþ. gegnum þrjár umr. í hvorri d. a. m. k. Og í þriðja lagi með þáltill. sem lætur ræðzt við 1–2 umr. í báðum d. eða aðeins í annari d. Nú getur það verið álitamál, hvort unnt er að ná því marki, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefir sett sér um að fá fram rétting á skipun Alþingis, þannig, að flokkarnir fái þingsæti í samræmi við atkvæðatölu sína, með almennri löggjöf, eða hvort stjskrbreyt. þarf til. Það eitt er víst, að þetta getur ekki orðið ákveðið með þáltill. Löggjöf þarf a. m. k. til, og við sjálfstæðismenn lítum helzt svo á, að þessu verði ekki komið fram nema með breyt. á stjskr., og höfum við þannig borið málið fram í því formi, sem við álítum réttast og að nægja muni, þar sem er frv. okkar um breyt. á stjskr. Ef nú hv. 2. landsk. hefði borið fram frv., sem hefði falið þetta í sér á einhvern tiltekinn hátt, hefði verið sjálfsagt að gefa því gaum og styðja að framgangi þess, svo framarlega sem hæstv. forseti hefði úrskurðað það stjskr. samkvæmt. En hv. 2. landsk. hefir ekkert gert í þessa átt. Eins og ég áður sagði, er ekki hægt að kveða á um þetta með þáltill., og lít ég því svo á, að það hafi ekki afgerandi þýðingu fyrir meðferð þessa máls og afgreiðslu, hvort þessi þáltill. stj. verður samþ. eða ekki. Ég greiddi ekki atkv. á móti brtt.hv. 2. landsk., sem fór fram á það, að þessari væntanlegu mþn. væri settur ákveðinn grundvöllur að starfa á, en hinsvegar fannst mér þetta atriði út af fyrir sig þýðingarlítið, og af öðrum ástæðum gat ég látið vera að greiða atkv. um till. hans. Hv. 2. landsk. veit það ósköp vel, að þó að brtt. hans hefði náð fram að ganga við fyrri umr. málsins, var engin von til þess, að hún næði samþykki Alþingis. Ef brtt. hans hefði verið samþ. hér, gat það endað með tvennu móti. Annaðhvort að till. hefði verið felld úr hinni upphaflegu till. stj. við síðari meðferð málsins í þinginu, eða þá að ekkert hefði orðið úr skipun þessarar n. á þessu þingi. Og verð ég að líta svo á, eftir framkomu hv. 2. landsk. við áðurnefnda atkvgr., að það sé hans skoðun, að rétt hefði verið að eyðileggja málið, svo að þessi nefndarskipun hefði orðið að engu, því að hann greiddi atkv. á móti sjálfri þáltill. eftir að brtt.stjskrn. hafði verið samþ. Ég hefi ekki álitið það rétt að hafna boði stj. og Framsóknarflokksins um að íhuga þetta mál í mþn. til næsta þings, úr því að samkomulag náðist innan stjskrn. um skipun n. á sæmilegan hátt, eins og þetta liggur fyrir í till. í því formi, sem hún að lokum fékk við atkvgr. við fyrri umr. málsins. Ég þarf ekki að gera frekari grein fyrir því, af hverju ég áleit rétt að ganga að þessari uppástungu stj., en ég þegar hefi gert við fyrri umr. þessa máls. Hv. 2. landsk. virðist ekki vera okkur þar sammála, en ég vona nú samt, að flokkur hans sé ekki orðinn svo frásnúinn málinu, að hann neiti að taka þátt í skipun n. á þann hátt, sem till. gerir ráð fyrir. Ég hefi ekki orðið var við það, að þessi hv.þm. eða flokkur hans hafi á þessu þingi viljað leggja málinu lið á annan hátt, sem hann þó hefði þurft að gera, ef hann hefði viljað veita málinu eindregið fylgi, ekki sízt þar sem hann hefir ekki getað fallizt á þessa leið um skipun mþn. í málinu. Þykist ég hafa sýnt það með atkvgr. minni engu síður en þeir aðrir sjálfstæðismenn, sem samþ. þessa till., að við höfum fullan vilja á því að hrinda þessu máli fram, þó að við viljum í lengstu lög reyna að koma því í verk á þinglegan hátt.

Jón Jónsson Ég get ekki stillt mig um að fara nokkrum orðum um leikaraskap hv. 2. landsk. í þessu máli. Hann er alltaf að dylgja um það, að einhverjir leynisamningar hafi farið fram milli Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins út af málinu. Þetta eru staðlausir stafir. Ég veit ekki til þess, að nokkrir samningar hafi farið fram milli þessara flokka. Og ég hefi heldur ekki heyrt aðra halda því fram en hv.þm. og suma flokksbræður hans. Það, sem gerzt hefir á milli þessara flokka, hefir allt komið fram í dagsins ljós, og það var nú ekki annað eða meira en það, að samkomulag náðist í stjskrn. milli flokkanna um afgreiðslu þessarar till. og að sjálfstæðismenn greiddu atkv. með verðtollinum meðfram vegna þess samkomulags. Og ég get ekki fundið annað en hv. 2. landsk. ætti að geta vel við unað þá afgreiðslu, sem þetta mál þannig hefir fengið, því að sú afgreiðsla skapaði flokki hv.þm. rétt til að fá að hafa einn mann í þessari n., sem vitanlega verður til þess að greiða fyrir framgangi þessa máls með rannsókn sinni á því. Þá var hv.þm. að tala um það, að allt hefði oltið á atkv.hv. 1. landsk. um forlög brtt. þeirrar, sem hann hafði flutt við þessa till., og sagði hv.þm. eitthvað á þá leið í því sambandi, að við framsóknarmenn myndum ekki hafa þorað að færa till. stj. aftur til síns upphaflega forms. ef till. hans hefði náð fram að ganga á annað borð. Mér kemur þetta næsta undarlega fyrir sjónir, því að ég veit ekki betur en að við framsóknarmenn höfum lýst yfir því oft og mörgum sinnum, að við viðurkennum ekki, að rétt sé að byggja eingöngu á höfðatölunni um skipun Alþingis, heldur komi þar einnig fleiri atriði til greina. Og hnútukast hv.þm. í garð hv. 1. landsk. er með öllu ástæðulaust. Hv. 1. landsk. slakaði í engu frá skoðun sinni í þessu máli í stjskrn., þó að hann hinsvegar féllist á það, að fyrstu skrefin í málinu væru stigin með því að láta fara fram ýtarlega rannsókn á því í mþn., þar sem málið væri athugað frá öllum hliðum og öll gögn um það kæmu fram. Og ég met hv. 1. landsk. sem meiri mann eftir en áður, þar sem hann hefir ekki verið með neinn leikaraskap til þess að tefja fyrir framgangi málsins. En hið sama verður ekki sagt um hv. 2. landsk., því að hann hefir haft meiri leikaraskap í frammi í þessu máli en ætla mætti, að holt væri fyrir sóma hans. Og ásakanir hans í garð hv. 1. landsk. út af þessari atkvgr. eru með öllu ómaklegar, eins og ég hefi sýnt fram á. En það skiptir nú e. t. v. ekki miklu máli fyrir hv. 2. landsk.

Jón Baldvinsson Mér þykir rétt út af ræðu hv. 1. landsk. að lýsa enn einu sinni yfir því, að ég get fallizt á stjskrbreytfrv. hans og flokksmanna hans, og er reiðubúinn til að veita því það fylgi, sem ég frekast má. En það er heldur hljótt yfir þessu frv. hér í þinginu, og skal ég ekkert um það segja, nema það kunni að vera eitt af þeim atriðum, sem leynisamningar flokkanna fela í sér, að frv. sé stungið svefnþorn á þessu þingi. A. m. k. er nál. minni hl. um það ekki komið enn. Hv. 1. landsk. var að velta því fyrir sér, hvernig farið hefði, ef brtt. mín hefði náð fram að ganga, en ég get ekki betur séð en að hugur hans í þessu máli hafi breytzt frá því, sem var í þingbyrjun, og mér þykir sennilegt, að sú breyt. standi í sambandi við þá samninga, sem Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn gerðu með sér um afgreiðslu málsins nú, því að það þýðir ekkert fyrir hv.þm. þessara flokka að ætla sér að synja fyrir þessa samninga, því að þeir hafa sjálfir margsinnis játað það og viðurkennt í ræðum sínum, bæði hv. 1. landsk. og hæstv.forsrh., að ég nú ekki tali um hv. 3. landsk. Þá var hv. 1. landsk. að reyna að afsaka atkvgr. sína með því, að afgreiðsla málsins með þáltill. væri svo veik, að litlu skipti, með hverjum hætti hún væri. Málið yrði ekki leyst á viðunandi hátt nema með stjskrbreyt. eða með almennri löggjöf, og skildist mér hv.þm. hallast að því, að fyrri leiðin svaraði frekar tilganginum. Er ég honum sammála um þetta. En hitt hefir líka stórkostlega þýðingu, að þegar n. er skipuð, þá fái hún sitt erindisbréf, þar sem það sé tekið fram, hvað þingið ætlist til og vilji, að n. geri. Það er þetta, sem felst í till. minni. Ég var að segja það áðan við hv. 1. landsk., að aðstaða hans væri mun veikari nú, eftir að hann sat hjá við atkvgr. um þessa brtt. mína, heldur en hún var í byrjun þingsins. Hv. þm. sagði, - og það má vera, að hann hafi þar rétt fyrir sér -, að hefði brtt. verið samþ. hér, þá hefði hún annaðhvort verið felld í Nd. eða henni breytt þar. Það má vel vera, að þetta sé rétt, en atkvgr. um brtt. mína sýnir talsverðan veikleika í málinu hjá hv.l.landsk., sem er formaður Sjálfstæðisflokknum og verður þar af leiðandi meira tillit tekið til heldur en til óbreyttra liðsmanna. Ég get ekki skilið annað en að andstæðingar réttlátrar kjördæmaskipunar noti sér það í baráttunni gegn málinu, að flokksforinginn, hv. 1. landsk., skyldi ekki halda fastar á málinu en þetta. Ég var ekki að beina neinum ásökunum til hv. 1. landsk., heldur var ég að spyrjast fyrir um það, hvort aðstaða hans hefði breytzt við meðferð málsins hér í hv. d. Og ég gat ekki fundið annað líklegra en að stefnubreyt. sú, sem hv.þm. virðist hafa tekið í þessu máli, hlyti að vera sprottin af samningum, sem gerðir hefðu verið um málið í þessari hv. d. Ég held ég þurfi ekki að svara hv. 1. landsk. meiru. En er hann hafði lokið máli sínu, kom skjaldsveinn hans, hv. 3. landsk., fram á vígvöllinn og fór að verja hann af mesta ákafa, enda mun það honum skyldast, því að hann hefir sennilega teymt hv. 1. landsk. út á galeiðuna. Ég hélt nú samt, að hv. 1. landsk. væri fær um að svara fyrir sig sjálfur, en hv. 3. landsk. hefir fundið blóðið renna til skyldunnar, fundið að hann átti hér hlut að máli, og staðið þess vegna upp til þess að verja hv. 1. landsk. Allar yfirlýsingar hv. 3. landsk. um það, að ekkert leynimakk hafi átt sér stað í sambandi við þetta mál, hljóta að falla um sjálfar sig, þar sem það hefir verið játað hér af báðum flokkum, að samningar hafi átt sér stað milli flokkanna. Það getur ekki verið rangt af mér að halda því fram, sem báðir flokkar hafa lýst yfir, að sé sannleikur. Og tvö atriði úr þessum samningum hafa þegar komið fram, nefnil. það í fyrsta lagi, að hv. sjálfstæðismenn samþ. verðtollinn, sem menn fullyrtu í upphafi þings, að þeir myndu ætla sér að fella, og í öðru lagi það, að framsóknarmenn breyttu skipun n. í kjördæmaskipunarmálinu, atriði, sem mér fannst svo lítilfjörlegt, að ég greiddi atkv. á móti því. Það er ekki þar með sagt, að Alþýðuflokkurinn ætli ekki að skipa mann í n., en mér fannst þetta svo lítilfjörleg lausn á hinum stóru kröfum um réttláta kjördæmaskipun, að ég greiddi atkv. á móti henni. Þetta er alls ekki órannsakað mál, eins og hv. 3. landsk. vildi halda fram. Þetta mál hefir verið á dagskrá hjá þjóðinni frá því 1912, er Hannes Hafstein bar fram frv. sitt. Síðan hefir það verið mikið rætt bæði í blöðum, ritum og á mannfundum. Liggja því mörg gögn fyrir um málið, svo að ekki ætti að vera mikið verk að rannsaka það til fulls. Ef athugað er orðalagið bæði á brtt. minni og á stjskrfrv. Sjálfstæðisflokksins, þá sést, að það er ákaflega einfalt að ná takmarkinu um réttlátari kjördæmaskipun með því að gera landið að einu kjördæmi og að flokkarnir skuli fá þm.-tölu í samræmi við atkv.fjölda þeirra. Það eru full rök fyrir þessum málstað. En að láta bilbug á sér finna, það er að veikja málstaðinn. En mér hefir einmitt fundizt vera bilbugur á hv. 1. landsk., og dreg það af atkvgr. hans um málið við fyrri umr. þess. Þetta gefur mér tilefni til þess að efast um, að Sjálfstæðisflokkurinn muni halda fast við kröfur sínar um réttláta kjördæmaskipun. Það væri óneitanlega mikill hnekkir fyrir málið, ef þessi flokkur, sem mest kjósendafylgi hefir að baki sér, myndi draga sig í hlé og hætta að berjast fyrir málinu. Hv. 3. landsk. var að tala um, að framkoma mín í þessu máli væri leikaraskapur einn. Hv. þm. er hér að tala um langalvarlegasta málið, sem fyrir hefir legið nú um langan tíma, og hann hefir þessi orð um það. Mér dettur ekki í hug að fara að væna hv. 3. landsk. um nokkurn leikaraskap í þessu máli, er hann heldur dauðahaldi í úrelt og ranglátt fyrirkomulag. Þessi skoðun hv.þm. á málinu liggur í hinu íhaldssama eðli hans, og er því eðlileg hvað hann snertir. Og hv.þm. hefir ekkert leyfi til þess að vera að ásaka aðra um leikaraskap og léttúð. Hvað því leynimakki milli flokkanna viðvíkur, sem ég minntist á áðan, þá er það nú þegar komið í ljós um verðtollinn og skipun mþn. Það furðar auðvitað engan á því, þó að hv. 1. landsk. og hv. 3. landsk. séu ekki að koma með yfirlýsingar hér á þinginu um þessi efni. Þeir reyna vitanlega að draga sem vandlegast fjöður yfir þessa samvinnu, því að þeir þurfa að láta líta svo út fyrir kjósendunum, að fjandskapur sé á milli þeirra og þeir vegist á. En það mun máske koma í ljós við væntanlega stjórnarmyndun, hvort samningarnir og leynimakkið milli þessara flokka hefir ekki verið tíðtækara en hv.þm. vilja vera láta.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Mér finnst vera fyllsta ástæða út af framkomu hv. 2. landsk. að beina til hans alvarlegri fyrirspurn. Það stendur í till., að Alþýðuflokkurinn skuli tilnefna einn mann í mþn. Mér finnst vera full ástæða til að spyrja hv. 2. landsk., hvort flokkur hans ætli sér að nota þennan rétt eða ekki. Hv. þm. hefir látið það álit í ljós, að Alþýðuflokkurinn og kjördæmaskipunarmálið myndu ekkert græða á þessari nefndarskipun, heldur myndi allt sitja í sama farinu og áður. Ennfremur heldur hv.þm. því fram, að málið sé nægilega rannsakað eins og það liggur fyrir. Stafar þetta af því, að hann treysti ekki sínum málstað, ef málið er sett undir rannsókn? Þorir hv. 2. landsk. ekki að standa við hinar háu kröfur sínar í þessu máli? Ég vil spyrja hv.þm. að þessu vegna þess, að ef Alþýðuflokkurinn vill ekki tilnefna neinn til að taka sæti í nefndinni, þá gæti komið til mála að athuga skipun n. á ný og setja um hana aðrar reglur. Þess vegna vil ég mælast til þess, að hv. 2. landsk. svari því afdráttarlaust, hvort hann þorir að eiga þátt í skipun n. eða ekki.

Jakob Möller Ég er ekki viss um, að það sé rétt að ásaka hv. 2. landsk. um leikaraskap í þessu máli. Þessi hv.þm. er alltaf að stagast á því, að samningar hafi átt sér stað milli Sjálfstæðisflokksins og Framsóknar. og ég er hræddur um, að hann sé farinn að trúa þessu sjálfur. Mér skilst, að hann óttist það ákaflega mikið, að samvinna muni komast á milli þessara flokka, og að Alþýðuflokkurinn muni við það missa þá aðstöðu, sem hann hefir nú í þessari hv. d. til þess að semja við Framsóknarflokkinn og koma með því sínum hagsmunamálum fram. Það er öllum kunnugt, að afstaða Alþýðuflokksins til þessa máls hefir breytzt að mun. Í fyrstu stóð hann með Sjálfstæðisflokknum og vildi krefjast réttlátra breytinga á kjördæmaskipuninni, en þegar bera skyldi fram frv. um það efni, þá vildi hann ekki vera með. Ennfremur vildi hann ekki eiga þátt í því, að þessi d. yrði þannig skipuð, að fylgismenn réttlátrar kjördæmaskipunar hefðu þar hin sterkustu tök, er þeir áttu kost á að hafa í þessari hv. d. Þetta sýnir nægilega, hvernig hv. jafnaðarmenn hafa snúizt. Kjördæmaskipunin er ekki lengur aðaláhugamál þeirra, heldur virðist þeim nú vera mest í mun að komast aftur að samvinnu við Framsóknarflokkinn. Þeir hafa dembt inn í þingið frv. um nýjar tekjur handa hæstv. stj. og fara í einu frv. fram á hvorki meira né minna en 11 millj. kr. í þessu skyni. Þetta er þrautatilraunin, sem Alþýðuflokkurinn gerir til þess að komast í sömu aðstöðu hjá Framsókn sem hann hafði áður. Ég skal nú ekki vera að bregða hv. 2. landsk.þm. um leikaraskap. Ég held, að þetta gangi svo nærri honum, að það sé illa gert að vera með slíkar aðdróttanir í hans garð, því ekki get ég skilið annað en að hv.þm. hafi tekið það talsvert nærri sér að kúvenda svo í kjördæmaskipunarmálinu sem hann hefir gert. Hv. þm. ásakaði okkur sjálfstæðismenn fyrir það, að við hefðum breytt afstöðu okkar til þessa máls. Ég þarf ekki að svara hv.þm. öðru en því, að það mun sýna sig síðar, hvort Sjálfstæðisflokkurinn hvikar frá réttlætiskröfum sínum, og þá reynir mikið á það, að Alþýðuflokkurinn sýni fulla alvöru í þessu máli. Það, sem var aðalástæðan til þess, að ekki var hægt að fá framgengt höfuðkröfum okkar um réttláta skipun þingsins að þessu sinni, voru einmitt brigðmæli Alþýðuflokksins. Hvort hann svíkur alveg í málinu, veit ég ekki, en það mun koma í ljós síðar.

Jón Þorláksson Ég hefi litlu að bæta við það, sem ég hefi áður sagt, og þarf siður en svo að verja mig gegn þeim ásökunum frv. hv. 2. landsk., að bilbug megi á mér finna gagnvart kröfunum um endurbætur á skipun þingsins. Á síðasta þingi átti hv. 2. landsk. frumkvæðið að þeim tilraunum, sem þá voru gerðar til þess að knýja fram endurbætur í þessu efni. Hann var þá flm. þeirrar brtt. við stjskrfrv. hæstv. stj., sem mestu máli skipti, þar sem með henni var farið fram á, að lagður væri grundvöllur undir breytta skipun þingsins. En það fer svo fjarri því, að forusta málsins á þessu þingi sé í höndum hv. 2. landsk. Hann hefir ekkert viljað í málinu gera annað en það, að bera fram brtt. við till.hæstv. stj., sem hann veit með vissu, að ekki verður samþ. á þessu þingi. Og þó að brtt. yrði samþ. á þessu þingi eða öðru, þá værum við samt ekki hænufeti nær því að fá réttláta skipun þingsins, því að kosninga- og stjskr.-löggjöfina vantaði eftir sem áður. Sjálfstæðisflokkurinn hefir nú tekið forustuna í þessu máli og borið fram stjskrfrv. um breytingar og endurbætur á núverandi kjördæmaskipun og alþingiskosningum. Hv. 2. landsk. ber ekkert slíkt fram. Hann hefir aðeins borið fram brtt. þá, sem ég gat um áður og sem hann vissi um, að ekki gæti orðið samþ. á þessu þingi, og honum mátti því vera sama um, hvort félli hér í d. eða í Nd. Það skilur okkur og hv. jafnaðarmenn, að við sjálfstæðismenn viljum ekki láta okkur það nægja, að felld sé till. fyrir hæstv. stj. Fyrst við eigum kost á því að fá réttlátlega skipaða mþn. í málið, þá viljum við ekki slá hendinni á móti því. Þó að nefndarskipun þessi sé að vísu ekki stórvægilegt atriði, þá er hún samt spor í áttina að réttu marki. Hv. 2. landsk. er á móti því, að þetta spor sé stigið; ég er með því. Hv. þm. getur því alls ekki ásakað mig fyrir það, að ég skyldi ekki greiða atkv. með brtt. hans, og koma þannig í veg fyrir, að samkomulagstill. kæmi til atkv. Ég álít, að ég hafi gert rétt og að ég hafi greitt fyrir því, að spor verði stigið í þessu máli, sem óhjákvæmilegt er að stíga eins og málið horfir nú við. Ég þarf ekki að tala um afstöðu hv. jafnaðarmanna á þessu þingi, þar sem hv.l.þm. Reykv. hefir gert það allrækilega. Það er auðvelt að sanna það, að afstaða þeirra er breytt. Kjördæmaskipunarmálið er ekki lengur efst á baugi hjá þeim. Þeir eru hættir að berjast fyrir því og forustan er komin í hendur Sjálfstæðisflokksins. Ég ætla þó að vona, að þeir gangi ekki svo langt í þessu athafnaleysi, að Alþýðuflokkurinn láti standa á liðveizlu sinni, þegar að því kemur, að málið verður knúð fram með þeim ráðum, sem verða til þess. Hv. 2. landsk. er alltaf að tala um leynisamninga milli Sjálfstæðisflokksins og Framsóknar, og bendir á afgreiðslu verðtollsins og þetta mál því til sönnunar. Ég skal taka það fram, að öll gögn í þessu máli liggja opin í nál.stjskrn. Annað en það, sem þar er tekið fram, hefir ekki gerzt í málinu. Hvað verðtollinn snertir, þá er hv.þm. þar í mótsögn við sjálfan sig. Hann hefir hvað eftir annað tekið það fram, að sú skattastefna, sem birtist í verðtollinum, væri stefna Sjálfstæðisflokksins. Hvernig getur hv.þm. þá látið sér detta í hug, að við sjálfstæðismenn þurfum að leita samninga við Framsókn til þess að greiða atkv. með okkar stefnumálum? Nú er það að vísu ekki að öllu leyti rétt hjá hv.þm., að verðtollurinn sé í samræmi við skattstefnu okkar, þar sem við erum á móti því, að lagður sé tollur á nauðsynjavörur, nema því aðeins, að brýn nauðsyn sé til. Ég hefi þá sýnt nægilega fram á, að það er enginn fótur fyrir ásökunum hv. 2. landsk. í garð okkar sjálfstæðismanna. Hv. þm. má vita það, að eins frjálst og okkur er að vera sammála jafnaðarmönnum í einstökum málum, er okkur það, að greiða atkv. með framsóknarmönnum, þegar okkur býður svo við að horfa

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. komst áðan í mikinn vígaham og bar fram margar fyrirspurnir til mín, og ætlaðist auðsjáanlega til þess, að ég svaraði þeim öðruvísi heldur en hann gerir þegar við jafnaðarmenn erum að spyrja hann um hina væntanlegu stjórn: „Það verður tilkynnt síðar“ er þá sífellt viðkvæðið hjá hæstv.forsrh. Ég ætla nú að fylgja dæmi hæstv. ráðh. og svara fyrirspurn hans um það, hvort við Alþýðuflokksmenn tökum þátt í nefndarstörfum með því einu: Það verður tilkynnt síðar. Vona ég, að hæstv. ráðh. mislíki það ekki á neinn hátt, þar sem fordæmið mun ekki valið af verri endanum, að hans áliti. Hæstv. forsrh. talaði ennfremur um kjördæmaskipunarmálið almennt og sagði, að Alþýðuflokkurinn mundi ekki græða á því, að breytt yrði kjördæmaskipuninni. Nú, ef við athugum kjósendatölu og þingmannatölu hvers flokks, þá hefir Framsókn 36% af kjósendum, en meiri hluta Alþingis. Alþýðuflokkurinn hefir, að mig minnir, 16 eða 17% af kjósendum, en hefir 4 þm. Hann ætti að hafa miklu fleiri þm. Þetta er ekki annað en einfalt reikningsdæmi, að þm. hans myndi fjölga, ef farið væri eftir tillögu minni, sem hér var við fyrri umr. Ég þarf nú ekki að svara hæstv.forsrh. meiru. Hann var að ógna mér með því, að ég þyrði ekki að segja til um, hvort Alþýðuflokkurinn ætlaði að taka þátt í þessari nefndarskipun. Ég hirði nú ekki um það, en skal muna að svara hæstv.forsrh. á sömu lund næst þegar við erum að spyrja hann um stjórnarmyndunina. Þá skal ég taka næst hv. 1. landsk., sem kom meira inn á efni þessa máls heldur en hv. 1. þm. Reykv., sem hélt sig meira í kantinum á málinu, eins og hann er vanur. Mig langar til að spyrja hv. 1. landsk., hvernig sé hægt að knýja Framsóknarflokkinn til að samþ. breyt. á kjördæmaskipuninni, aðeins með því að fá skipaða mþn. í málið. Ég sé ekki, hvaða árangur yrði af því, þó n. skilaði nú áliti. Nei, það er engin leið til þess að knýja Framsóknarflokkinn til að samþ. neitt í kjördæmamálinu. Hann gerir ekki neitt í málinu, nema andstæðingarnir heiti hann harðneskju. Og það var alvarlegt mál fyrir Framsóknarfl., ef hann fékk ekki tekjur af verðtollinum Það hefði leitt til þess, að hæstv. stj. hefði orðið að leita til þjóðarinnar, orðið að láta fara fram nýjar kosningar. Og það var alveg óhætt, því það hefðu ekki getað orðið neinar breytingar á Alþingi Framsókn í vil. Því jafnvel þó sjálfstæðismenn hefðu tapað þeim tveim þingsætum, sem tæpast stóðu hjá þeim, og Framsóknarflokkurinn fengið þau, þá gátu þeir ekki skipað Alþingi svo, að þeir gætu komið fram málum sínum, ef andstæðingarnir voru á móti þeim. Þetta veit hv. 1. landsk. vel, og þetta veit hv. 1. þm. Reykv. vel. Hv. 1. landsk. lýsti yfir, að hann álítur, að hann hafi gert rétt í þessu máli með atkvgr. sinni á laugardaginn, þegar hann óbeinlínis varð til að fella till. mína, sem lagði grundvöllinn að starfi n. En það má geta þess til samanburðar, að flokksmenn hv. 1. landsk. greiddu allir atkv. með till. minni, og þ. á m. hv. 1. þm. Reykv., sem var að senda mér hnútur út af þessu; þeir líta því öðruvísi á það en hv. 1. landsk., hvað rétt væri í þessu máli. En hv. 1. landsk. segist hafa gert rétt, og svo kemur hv. 3. landsk. og segir líka, að hv. 1. landsk. hafi gert rétt. Ég verð að skoða það sem sönnun fyrir því, að hv. 1. landsk. hafi gert rangt. Þegar hv. 3. landsk., sem eins og kunnugt er, er þröngsýnastur allra manna í sínum flokki og mestur afturhaldsmaður, og ekki sízt í þessu máli, þegar hann kemur og segir, að hv. 1. landsk. hafi gert rétt, þá er það mér sönnun þess, að hv. 1. landsk. sé á rangri hillu í þessu máli. Hv. 1. landsk. og hv.l.þm. Reykv. hafa verið að tala um, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði nú forustu í kjördæmaskipunarmálinu. Sú forusta er nú, eins og ég hefi lýst, þannig, að þeir hafa gert framsóknarstj. mögulegt að halda áfram stj.störfum, með því að fá henni svo ríflegar tekjur, að hún þarf engu að kvíða. Í öðru lagi hafa þessir flokkar orðið sammála um að afgr. fjárl. í Nd. á þann hátt, að skera niður mestallar verklegar framkvæmdir, því maður getur ekki séð á atkvgr. og umr. um fjárl. í Nd., að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn hafi verið þar á öndverðum meið.  En þá vil ég sýna fram á það, að það er hv.l.landsk. og forusta hans í kjördæmaskipunarmálinu, sem er ekki heil. Eitt dæmið af þeim, sem leiða má til vitnis um það, er frá árinu 1930. Þá kom fram þáltill. frá okkur jafnaðarmönnum, að mig minnir í Nd.Alþ., fremur en í Sþ., þar sem við fórum fram á að skipa nefnd til að athuga og koma fram með tillögur í kjördæmaskipunarmálinu, og aðalandstaðan gegn því kom þá einmitt frá hv. 1. landsk. Hann segir á bls. 303 (Alþt. 1930, D.), með leyfi hæstv. forseta: „En að því er snertir till. á þskj. 468, þá er hún ákaflega einstrengingslega orðuð. Það er allhörð krafa, þetta, að kjördæmaskipunin skuli tryggja kjósendum jafnan rétt, hvar sem þeir búa. Í raun og veru er ekki hægt til fulls að fullnægja þeirri kröfu, nema með fyrstu aðferðinni, sem hv.flm. nefndi, að þm. séu allir kosnir á sama hátt og landsk.þm. eru nú, með hlutfallskosningum í einu lagi fyrir land allt. Það mun vera stefnuskráratriði Alþýðuflokksins. En það er alls ekki svo, að þetta, að allir kjósendur hafi jöfn áhrif á skipun Alþingis, sé eina atriðið, sem horfa þarf á í þessu máli. Við verðum líka vissulega að horfa á hitt atriðið, að fámennum, afskekktum landshlutum er líka nauðsynlegt að eiga á þingi fulltrúa, sem er kunnugur þeirra hagsmunum og staðháttum og getur beitt sér fyrir þeirra málum. Þetta er atriði, sem taka verður til greina, þegar kjördæmaskipunin er endurskoðuð, en þáltill. gengur alveg framhjá því“. Ja, ég veit nú ekki, hver lagt hefir rökin upp í hendur Framsóknarflokksins á þingi, ef það er ekki hv. 1. landsk. með þessari ræðu í kjördæmaskipunarmálinu. Ég álít rétt, að það komi fram hér í hv. d., hver afstaða hans í þessu máli hefir verið, og það er ekki líklegt, að hann sé búinn að taka forustuna í þessu máli, enda sveigði hann til við Framsókn í því á laugardaginn, og hann stóð þar fyrir aftan sína flokksmenn, sem allir greiddu atkv. með till. minni. Það er auðvitað vitleysa hjá hv. 1. þm. Reykv., að við Alþýðuflokksmenn höfum brigðað nokkuð í þessu máli. Hann nefndi það, að við hefðum ekki viljað skipa Ed. þannig, að hægt væri að samþ. með atkv. Alþýðuflokksmanna og sjálfstæðismanna stjórnarskrárbreytingu. En hv.þm. veit vel, að Alþýðuflokkurinn hafði ekki atkvæðamagn til þess að koma manni upp í Ed. Til þess þurfti hann að hafa minnst 5 atkv. Ég þarf engu að svara hv.þm. (JakM) út af því, sem hann sagði, að Alþýðuflokkurinn væri að búa sig undir að komast í hagsmunaaðstöðu við Framsóknarflokkinn og styðja hann. Ég þarf ekki annað en benda á atkvgr. á þinginu, til að svona, hverjir standa nær því að styðja hann. Það er hv. 1. þm. Reykv. og hans flokkur í Ed. og í Nd. Ég þarf ekki annað en nefna verðtollinn. Þeir höfðu fyrirfram vitað það, að Alþýðuflokkurinn ætlaði að greiða atkv. á móti honum, og þó greiddu þeir atkv. með honum, þrátt fyrir það, að þeir voru búnir að gefa það út við hina og aðra menn úti um allan bæ, að þeir ætluðu að hrinda verðtollsfrv. Og hvernig var svo með fjárl., sem þeir voru búnir að geipa með úti um allan bæ, að þeir ætluðu að fella. Sjálfstæðisflokkurinn greiddi atkv. með Framsóknarflokknum. Það hafði nú ekki þýðingu í Nd. En hvað gera þeir í Ed.? Við sjáum nú til. Við Alþýðuflokksmennirnir lýstum því yfir í Nd., að við myndum ekki greiða atkv. með fjárl. eins og þau voru úr garði gerð, og ég get lýst því yfir hér, að ég mun ekki greiða atkv. með þeim hér, þó þau tækju einhverjum smávegis breyt. Ég get gjarnan látið þessa hv.þm. vita þetta fyrirfram. Þeir nota það kannske sem grundvöll til samninga við Framsókn, eins og þeir gerðu með verðtollinn. Það getur vel verið. En það er þá gott, að það komi fram, svo að þeir geti þá notað þá aðstöðu. Og ég vona, að þeir noti hana þá betur til gagns og gengis fyrir kjördæmaskipunarmálið en þeir gerðu í verðtollsmálinu.

Jón Þorláksson Mér þótti sérstaklega vænt um, að hv. 2. landsk. las upp ummæli eftir mig úr umr. um kjördæmaskipunarmálið á þingi 1930. Sú skoðun, sem í þeim ummælum felst, fellur alveg saman við þá skoðun, sem ég hefi enn í þessu máli. Og hv. 2. landsk. veit það ákaflega vel, af þeim umr., sem fóru fram um þetta mál hér í hv. d. í fyrravetur, að ég hefi ekki getað gengið inn á þá kröfu Alþýðuflokksins að gera landið allt að einu kjördæmi, einmitt af þeim ástæðum, sem hann hefir tekið fram og færðar voru fram í þeirri ræðu, sem hann var að lesa kafla úr eftir mig. Ég álít rétt að tryggja það, að fámennari, fjarlægari og afskekktari landshlutar séu ekki sviptir réttinum til að senda sína sérstöku fulltrúa á Alþ., því þeir þurfa að eiga þar hver sinn fulltrúa til að tala máli sínu á þingi sérstaklega.

Þetta er nákvæmlega það sama og framsóknarmenn segja

. Og þessu er auðvelt að fullnægja, þó þingflokkarnir fái þingmannatölu í samræmi við þá atkvæðatölu, sem þeir fá við kosningar. - Hv. þm. er kunnugt um þessa afstöðu mína frá þinginu 1930 og vetrarþinginu á þessu ári. En um forustu mína í þessu máli er það að segja, að það getur vel verið, að honum þyki mín forusta og Sjálfstæðisflokksins ekki eins góð og hann vildi kjósa. En ég vona þá, að hann finni ekki síður til ófullkomleika hjá sjálfum sér og sínum flokki, sem lagði mikla áherzlu á málið í vetur, en hefir nú ekkert viljað fyrir það gera.

Jakob Möller Já, ég hefði nú getað sleppt því að svara hv. 2. landsk., því hann er dauður. En mér þykir þó rétt að víkja örfáum orðum að ræðu hans. Hann sagði, að það hefði verið alvarlegt mál fyrir Framsókn, ef hún hefði ekki fengið verðtollinn. En það hefði ekki verið neitt alvarlegt mál fyrir framsóknarmenn, þegar jafnaðarmenn voru reiðubúnir til að fá þeim ekki aðeins eins mikið fé og verðtollinum nam, heldur fimmfalda þá upphæð.

Þær tekjur voru bundnar

. Hv. þm. veit vel, hvað Framsókn metur mikils slík bönd. Þegar stj. var búin að ná í þessar tekjur, hefði hún notað þær eins og henni sýndist, eins og annað fé ríkissjóðs, hvað sem öllum böndum leið. Það dettur víst engum í hug, að hver peningur af þessum tekjum hefði verið notaður eftir fyrirmælum hv. 2. landsk. Nei, þær hefðu verið notaðar eins og stj. gott þótti. Þar að auki voru ekki allar tekjurnar bundnar. Ég man ekki til, að það væru nein bönd á tekjunum samkv. tekjuskattsfrv., sem hv.þm. Seyðf. flutti í Nd.

Það var bundið í kreppufrv.

. Það er alveg rétt, en tekjurnar eftir tekjuskattsfrv. voru, að ég held, alveg óbundnar. Og ef það væri nú samþ., en kreppufrv. ekki, hvar eru þá böndin? Ég man satt að segja ekki öll þau tekjuaukafrv., sem jafnaðarmenn hafa flutt, en þau eru ekki öll miðuð við kreppuna. Sum eru það, og þær tekjur eru bundnar að nafni til. en tekjur samkv. tekjuskattsfrv. eru alveg óbundnar. Og jafnaðarmenn voru reiðubúnir að bera fram frv. um hækkun tekna, hvenær sem vera skyldi, og hafa gert það. Við sjáum nú t. d. frv., sem hv. 2. landsk. flytur hér í þessari hv. d. um einkasölu á tóbaki og eldspýtum. Ég geri nú reyndar ráð fyrir, að það gefi ekki miklar tekjur í ríkissjóð, en hann gerir sjálfsagt ráð fyrir því. Og ekki hefir hv.þm. lagt nein bönd á þær tekjur. Ég veit ekki betur en það frv. hafi verið afgr. til d. haftalaust. Svo eins og allir sjá, er þetta ekki annað en snakk út í loftið. En það er sannleikur, að jafnaðarmenn vildu kaupa því við sjálfstæðismenn að neita Framsókn um verðtollinn, en voru svo sjálfir reiðubúnir til að láta hana fá ekki aðeins þá upphæð, heldur fimm- til sexfaldar tekjur verðtollsins. Hvaða þvingun var þá í því að fella verðtollinn? Við lítum svo á, sjálfstæðismenn, að það sé ekki hyggilegt, sérstaklega nú á þessum krepputímum, að taka þann kost að fella niður þá skatta, sem fyrir eru, og taka upp beina skatta í staðinn. Við viljum ekki fella niður þá tolla, sem verið hafa, vegna þess, að við keppum að því, að innflutningur verði sem minnstur á þessum erfiðu tímum. En niðurfelling tolla myndi verka þannig, að meira yrði flutt inn af vörum. Það hefði ekki komið til, að Framsókn hefði komizt í nein vandræði, þó verðtollurinn hefði verið felldur, svo það er alveg út í loftið þegar hv. 2. landsk. er að tala um nýjar kosningar í því sambandi. Hv. þm. sagði, að þó Framsókn hefði gengið til kosninga og fengið 2 sæti í viðbót, þá hefði hún ekki getað skipað þingið svo, að hún hefði komið málum fram gegn vilja andstöðuflokkanna. En má ég spyrja: Hvar stendur vilji þessara andstöðuflokka saman?' Ég hefi ekki orðið var við það, að það væri í einu einasta máli, ekki einu sinni, að því er virðist upp á síðkastið, í kjördæmaskipunarmálinu. Og nú veit hv.þm. það, að ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði tapað 2 þingsætum, þá hefði hann ekki haft vald til að skipa Ed.Alþ. þannig, að þar yrði neitunarvald. Alþýðuflokkurinn vildi ekki taka þátt í skipun Ed. og hefir ekki sýnt nein samtök í að koma málinu fram. Og sjálfstæðismenn verða að haga sér eftir því, haga sér eins og Alþýðuflokkurinn sé runninn af hólmi og búinn að svíkja málið. Því það er hann. Hv. þm. sagði, að Alþýðuflokkurinn hefði ekki getað komið manni upp í Ed.Hv. þm. veit ákaflega vel, að hann hefði getað það, ef hann hefði viljað.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það þarf ekki langt mál til að lýsa þessum till. Teksti till. sjálfra segir í raun og veru nægilega skýrt, hvað í þeim felst. Í landsreikningnum, sem fyrir liggur, eru í fyrsta sinn taldar allar skuldir ríkissjóðs. Það hefir verið ágreiningsmál manna á milli, hvernig bæri að telja fram skuldir ríkissjóðs, og jafnframt, hvernig beri að flokka þær. Það er tvennt, sem kemur til greina, sem þýðingu hefir, þegar um er að ræða, hvernig skuldir eru flokkaðar. Það er uppruni skuldanna annarsvegar og hinsvegar, hvort ríkissjóður stendur straum af þeim eða hvort aðrar stofnanir gera það. Út af þessu hefir ágreiningurinn verið manna á milli um flokkunina. En með till. sínum ætla ég, að n. finni þá leið, sem allir geta sætt sig við, sem sé að taka tillit til hvorstveggja þessara meginatriða, sem til greina koma og þýðingu hafa að þessu leyti. Þar er gert ráð fyrir, að skuldir séu greindar í 3 flokka eins og segir í till. Með 1. lið till. er jafnframt náð samkomulagi um, að rétt sé að telja fram allar skuldir ríkissjóðs og flokka þær eins og lagt er til í till. Þá hefir það einnig valdið ágreiningi, hvenær rétt sé að telja til reiknings greiðslur hvers árs Það hefir komið fram hér við umr. um LR., sem í rauninni var vitað áður, að það hafi verið venja undanfarið að flytja nokkuð af útgjöldum hvers ár yfir til næsta árs. Fjhn. álítur, að það sé rétt að færa hvers árs greiðslur, tekjur og gjöld, á reikning þess árs sem þær tilfalla, en að svo búið verði að standa um það, sem liðið er. Ef þingið fellst á till. eða þennan lið hennar, þá hefir það þar með sagt til, hvernig þessu beri að haga framvegis. Ég held, að ég þurfi ekki fyrir hönd n. að taka fleira fram þessari till. viðvíkjandi og vænti þess, að ekki muni þurfa að verða verulegur ágreiningur um hana.

Bjarni Ásgeirsson Landbn. hefir flutt hér brtt. á þskj. 260, sem ekki er nein efnisbreyt., en bætir úr vangá, sem orðið hafði, þegar málið var flutt. Allur sá liður, sem hér ræðir um, hafði fallið niður, í stað þess að bæta átti við hann aths. á þskj. 145. N. var sammála um að bæta úr þessu, og þess vegna tókum við þetta, og er þá málið komið í það horf, sem upprunalega var ætlað.

Héðinn Valdimarsson Ég hélt, að hv.þm. Mýr. ætlaði að ganga dálítið lengra í þessu. Eins og þetta er nú orðað frá landbn., getur hver sá maður fengið styrk, sem sendir skattskýrslu, er sýni, að hann geti ekki af eigin rammleik reist nauðsynlegar byggingar. En miklu æskilegra væri, að það væri tekið fram, hve miklar eignir menn megi eiga, og koma þó undir þetta ákvæði.

1) Með þessari grg.: Þótt hér sé um merkilegan atburð að ræða, finnst mér nú ekki vera tími til þess að eyða stórfé í málverk af honum og segi því nei.

2) Með þessari grg.: Ég veit ekki, hvað þetta kann að kosta og finnst það geta beðið og segi því nei.

3) Með þessari grg.: Mér finnst ekki vera þörf á fleiri myndum af Trampe og segi því nei.

Flm. (Magnús Jónsson) Þessi till., sem hefir verið flutt af 3 þm. hér í þessari hv. d., hefir verið lögð fram með svo ýtarlegri grg., sem ég vona, að hv.þm. hafi lesið og athugað, að þeir sjá, hvað hér er farið fram á. Það er í raun og veru þess eðlis, að ég held varla, að ég þurfi að fylgja till. úr garði með mörgum orðum. Eins og menn vita, hefir undanfarið verið talað um nokkurn viðauka við háskólann, þó að þær umr. hafi verið meira innan háskólaráðs eða háskólakennara en frammi fyrir almenningi. En það, sem aðallega hefir verið talað um, er það, að háskólinn eins og hann er nú félli í fullþröngum farvegi og markaði ekki eins mikil áhrif á þjóðlífið eins og ástæða væri til. Þessar umr. hafa komið í sambandi við vandræði þau, sem stafa af stúdentafjöldanum. Það er ekkert pláss fyrir þá og þess vegna er hætt við, að hér vaxi upp einskonar öreigalýður lærðra manna. Það hefir verið talað um að loka fyrir þennan straum, og það hefir reyndar verið gert að nokkru leyti. En það er neyðarúrræði. Í stað þess vildu víðsýnir menn vinna nokkuð fyrir þessa prýðilega vel menntuðu menn, sem koma frá stúdentsprófinu, og litu svo á, að rétt væri að gera háskólann, auk þess sem hann undirbyggi embættismannaefni, að stofnun, sem gæti veitt lærðra manna straumnum út í hið praktíska líf með því að koma upp verzlunardeild, búvísinda- og kennaradeild við háskólann. Þjóðfélaginu mundi verða gróði að þessu, því hér væri leyst erfitt vandamál; þessar stéttir myndu græða á því, hvort heldur það væru bændur, verzlunarmenn eða kennarar, að fá svo vel menntaða menn í sinn hóp. Þar að auki mundi þetta koma sér vel fyrir menn, sem standa uppi í vandræðum með, hvað þeir eiga að taka sér fyrir hendur. En þessi till. gengur ekki út á þetta, heldur hafa verið teknir upp í till. þrennskonar viðaukar við háskólann, að stofna undirbúningsdeild við skólann, deild, sem annast undirbúningskennslu í nokkrum vísindagreinum, sem ekki eru kenndar nú. Í öðru lagi að stofna til sumarnámskeiða og í þriðja lagi að koma á framhaldsnámskeiði fyrir kennara, og þá er ekki bundið við, að þessir menn séu stúdentar. Í raun og veru er fyrsta orsökin til þess, að till. var borin fram, fyrsti liðurinn í till. Vísindafélag Íslendinga, sem er skipað fræðimönnum í mörgum greinum, tók málið upp og rannsakaði, hvort ekki væri hægt að veita eins og tveggja ára byrjunarfræðslu í mörgum námsgreinum, sem nú er ekki hægt að fá kenndar hér. Með þessu myndi vera hægt að ná töluverðum vinningi. Fyrst og fremst það, að menn gætu verið hér heima, þar sem þeir annars þyrftu að sækja námið til útlanda í 1–2 ár, og með því sparað þjóðfélaginu mikið fé, og í öðru lagi það, að kraftar þeirra fræðimanna, sem hér eru, myndu notast betur. Eins er það betra fyrir stúdentana sjálfa að vera búnir að fá forsmekk af þessum vísindum áður en þeir leggja út í það að fara til annara landa. Svo gæti þetta undirbúningsnámskeið verið prófstimpill fyrir þá, sem eiga að fá styrk, því þá verður auðveldara að segja um það, hverjir eru verðastir þess að fá styrk. Þetta mál hefir verið athugað dálítið af mönnum, sem þessu eru kunnugir, og þeir hafa látið í ljós það álit, að það sé vel gerlegt að koma á fræðslu í flestum greinum, sem menn nú sækja til útlanda. Hugmyndin um sumarnámskeiðin er máske meira uppi í skýjunum, en máske ekki ómerkilegri ef hún kæmist í framkvæmd. Sumarnámskeið eru haldin víða, t. d. í Þýzkalandi og Englandi, og þau hafa verið sótt mikið, og þær stofnanir, sem hafa haft þau, láta sér ekki detta í hug að hætta þeim. Hér myndu verða möguleikar til að veita fræðslu í íslenzkum fræðum, sögu og málfræði o. fl. Er ekki ósennilegt, ef þessu væri haldið uppi með dugnaði, að safna mætti fjölda útlendra manna yfir sumartímann, sem svo myndu bera landi og lýð rétta söguna út um heim. Ég er alveg viss um það, að þetta gæti orðið þjóðinni til mikils gagns. Þriðja till. er um það, að háskólinn taki að sér, eins og háskólar gera víða, að veita framhaldsfræðslu þeim, sem koma af kennaraskólum, og gefa þeim próf, sem veitti þeim þann stimpil, að þeir hefðu notið þessarar fræðsln. Háskólaráðið hefir þetta til meðferðar og er till. hlynnt, en vill taka fleira til athugunar en tekið er fram í till., t. d. um það að fá deild við háskólann fyrir búvísindi, verzlunarfræði o. fl. Eins og hv.þm. sjá, þá er aðeins farið fram á, að stj. undirbúi þetta mál. Ég vona, að d. geti fallizt á, að stj. láti rannsaka þetta mál. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en leyfi mér að óska þess, að málið fái góða afgreiðslu.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Við Alþýðuflokksmenn höfum hreyft því á þingi, að nauðsynlegt sé að koma á föstu skipulagi um byggð í sveitum landsins á svipaðan hátt og í bæjum. Því meir sem hið opinbera lætur framkvæma í bæjum og sveitum, því nauðsynlegra er, að slíkt skipulag fáist. Menn viðurkenna það, að skipulag verður að vera til þess að framkvæmdir, bæði sem einstaklingar og hið opinbera lætur gera, verði þannig, að þær komi óbornum mönnum til gagns. Þetta mál hefir ekki átt mikið fylgi hér á þingi, en úti um sveitir eru ýmsir, sem skilja þetta, og ekki sízt eftir að framfarir hafa orðið þar og fjárveitingar aukizt bæði til ræktunar, símalagninga og vegagerðar o. fl. - Það má búast við því, ef slíkt skipulag fengist, sem við leggjum til, að löggjöfin þyrfti ýmsra leiðréttinga við. Það þarf mikla rannsókn til að koma slíku skipulagi á í sveitum, og þess vegna geri ég ekki ráð fyrir, að hægt sé að skila áliti fyrr en 1933. En við ætlumst til, að í n. séu bæði maður frá Alþýðusambandi Íslands og Búnaðarfélagi Íslands. Þessu máli hefir verið hreyft við ýms tækifæri af jafnaðarmönnum, bæði utan þings og innan, enda er slík skipulagning ein af meginsetningum jafnaðarstefnunnar. Á síðasta búnaðarþingi var þetta mál tekið fyrir og fékk þar góðar undirtektir. Þá var samþ. svipuð till. og nú liggur fyrir, og þar voru taldar upp sömu ástæðurnar sem við, sem flytjum þetta mál, höfum talið. Ég vona, að till. nái fylgi í d. og verði vísað til 2. umr.

Bernharð Stefánsson Ég ætla að vísu ekki að fara út í efni þessa máls að þessu sinni, en vil þó segja það, að ég viðurkenni, að hér er um mjög merkilegt mál að ræða og tel sjálfsagt, að því sé gaumur gefinn. Í afdölum og útnesjum, og reyndar víðar í sveitum landsins, er barátta fólksins fyrir lífinu hörð, en þó vonlítil. Það er því hin fyllsta ástæða til að láta sér detta í hug, að róttækra breytinga sé þörf einmitt í því efni, sem till. fjallar um. Annars kvaddi ég mér ekki hljóðs til að ræða efni þessa máls nú, heldur vegna þess, að ég tel málið svo merkilegt, að ég vil ekki láta fella þessa till. athugunarlaust, en það tel ég víst, að yrði gert, ef gengið yrði til atkv. um hana nú. Ég legg því til, að málinu verði vísað til landbn., en ég tók ekki eftir, að hv.flm. gerði það.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl.]: Ég hefi ásamt hv. 1. þm. S.-M. leyft mér að bera hér fram brtt. á þskj. 259, og eru þær einkum við 2. og 7. gr. frv. Ég ætla fyrst að víkja að 7. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir, að prestur annist framkvæmd verksins, nema ráðh. feli það öðrum. Ég veit ekki betur en að það hafi verið venja undanfarið, og ég tel það góða venju, að bjóða út byggingu húsa. og ég sé enga ástæðu til þess að bregða frá þeirri venju um opinberar byggingar. Ég get heldur ekki séð, að prestar séu öðrum hæfari til þess að hafa slíkar framkvæmdir með höndum. Ég álít miklu frekar, að prestar séu bændum óhæfari til þess, einkum þar sem þeir eru óstöðugir við heimili sín og eiga því erfitt með að fylgjast með verkinu. Í brtt. á þskj. 259 er gert ráð fyrir því, að verkið sé boðið út með 6 mánaða fyrirvara a. m. k. Verður varla litið svo á, að það sé of langur tími. Ég hefi veitt því eftirtekt, að nú upp á síðkastið eru bændur til sveita farnir að bjóða út byggingar og spara með því töluvert fé, og á Akureyri er það orðin föst venja að gera það. Það er nú líka svo, að þeir, sem vanir eru að standa fyrir byggingum, eiga hægra með að koma þeim upp fyrir lágt verð en aðrir. Ég held því, að þessi breyt. sé nauðsynleg og sjálfsögð og muni spara bæði ríkissjóði og presti töluvert fé. Þá er brtt. við 2. gr. Í frv. er gert ráð fyrir, að ekki megi veita hærri styrk til eins íbúðarhúss en 18000 kr. og ekki lægri en 15000 kr. Þetta þykir mér undarlegt ákvæði. Margir bændur hafa á síðari árum komið upp myndarlegum byggingum handa sér og fjölskyldu sinni fyrir 15–20 þús. kr. Ég álít, að þetta séu stærri byggingar en prestar þurfi, því þó að maður geri ráð fyrir, að prestar þurfi einu herbergi fleira en bændur almennt, munu þeir ekki reka svo mikinn búskap, að þeir þurfi eins mikið húsrúm sem bændur. Ég vil í þessu sambandi minna á, að nokkrir bændur hafa byggt hús með það fyrir augum að stækka þau síðar. En vegna þeirra stefnubreytinga, sem nú eru að gerast, hefir það sýnt sig, að slíkra endurbóta hefir ekki orðið þörf. Þess er og að gæta, að prestar munu yfirleitt hafa fátt fólk á vetrum. En þótt þeir hafi nokkru fleira fólk á sumrin, þarf ekki að gera stór hús þess vegna, því það er ódýrt og hagkvæmt að gera þá sumarskála fyrir verkafólkið. Væru þeir því eins góðir og venjuleg íbúðarhús. Þessa skála mætti svo nota til verkfærageymslu á vetrum. Ég hygg, að íbúðarhús á prestssetrum í sveitum megi víðast gera fyrir 18000 kr. En sé mjög erfitt um aðdrætti, getur byggingarkostnaðurinn orðið töluvert meiri. En þá vil ég spyrja: Hvers vegna á að veita einum presti 18000 kr. styrk, sem er fyrir allan byggingarkostnaðinn, en aðrir fá ekki allan byggingarkostnaðinn vegna þess að þeir eiga öðrum erfiðara með að afla efnis og byggingin verður því dýr. Þá geta byggingar á afskekktum stöðum orðið óeðlilega dýrar vegna þess að ekki er hægt að koma þar við þeim tækjum við vinnuna, sem venjuleg eru. Ég hefi því gert það að till. minni, að styrkurinn sé ákveðinn allt að byggingarkostnaðar. Ég geri ráð fyrir því, að aðalreglan verði sú, að styrkurinn sé 2/3 byggingarkostnaðar, en ég álít rétt að hafa þá leið opna að draga af styrknum þegar sérstaklega stendur á. Ég geri ráð fyrir, að húsin verði gerð eftir uppdrætti og áætlun frá einhverri stofnun, sem það verk væri ætlað. En svo getur farið, að prestur óski eftir því að gera einhverjar breytingar við uppdráttinn, er telja megi ónauðsynlegar, en geta haft kostnað í för með sér. Þótt prestinum væri ekki synjað um þetta, ætti ekki að hækka styrkinn fyrir því. Styrkurinn yrði þá 2/3 byggingarkostnaður, eins og hann hefði orðið, ef byggt hefði verið eftir upphaflega uppdrættinum, en prestinum væri þá heimilað lán svo að hann geti fengið óskir sínar uppfylltar. Þá er hér brtt. við 6. gr. Er þar farið fram á, að niður falli orðin „ófullnægjandi kostnaðaráætlun“. Í gr. er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði helming þess, sem húsið hefir farið fram úr áætlun vegna ófullnægjandi kostnaðaráætlunar eða verðlágsbreytingar á vinnu eða efni verði um kennt. Mér er ekki vel ljóst, hvað átt er við með ófullnægjandi kostnaðaráætlun. Ef einhvern lið vantar í kostnaðaráætlunina eða kostnaður fer fram úr áætlun, ætti það ekki að verða prestinum til tjóns, verði honum ekki um kennt. Til þess að taka af allan vafa í þessu efni legg ég því til, að þetta sé fellt niður.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Þessar brtt. á þskj. 259 geta að sumu leyti haft eitthvað til síns máls, en ekki virðast þær mér til bóta, heldur raska þær grundvelli frv., ef þær verða samþ. Í 1. brtt. er gert ráð fyrir, að veita megi allt að 18000 kr. styrk til hvers húss, en þó ekki yfir 2/3 kostnaðarverðs. En samkv. 3. gr. má þá ekki veita hærra lán en 8000 kr. Hér er því ósamræmi á milli og verður að breyta 3. gr., verði þessi brtt.samþ. Hv. þm. Ak. sagðist ekki skilja, hvað átt væri við með „ófullnægjandi kostnaðaráætlun“ í 6. gr. Það getur oft komið fyrir, að einhver liður gleymist á kostnaðaráætlun eða kostnaður fari fram úr því, sem áætlað er. En það er ósamræmi að minnka rétt prestsins til þess að hafa eftirlit með byggingunni um leið og hert er á ábyrgð hans á því, sem kostnaðurinn fer fram úr áætlun. Því samkv. 3. brtt., sem er við 7. gr., er presturinn sviptur allri íhlutun um það, hvernig verkið sé unnið. En það virðist ósanngjarnt að leggja nokkra fjárhagslega áhættu á hann, þegar hann hefir enga aðstöðu til þess að hafa áhrif á framkvæmd verksins. Og ég lít svo á, að prestar geti oft fengið ódýran vinnukraft og sætt hentugri tíma en ef verkið er unnið í ákvæðisvinnu. Samkv. 10. gr. frv. skulu umsóknir um styrk og lán til íbúðarhúsa á prestssetrum komnar til ráðuneytisins eigi síðar en í maímánuði árið áður en byggja skal, og svar ráðuneytisins skal sent presti eigi síðar en 1. sept. sama ár. Það er því tryggt, að prestur hafi nægan tíma til þess að undirbúa bygginguna, svo að hún geti orðið sem haganlegast framkvæmd. En samkv. brtt. þeirra hv.þm. Ak. og hv. 1. þm. S.-M. á að taka allan íhlutunarrétt af prestum um það, hvort byggt sé dýrt eða ódýrt, praktiskt eða ópraktiskt.

Guðbrandur Ísberg [óyfirl]: Ég get ekki séð, að brtt. okkar hv. 1. þm. S.-M. við 2. gr. sé í neinu ósamræmi við 3. gr. Við getum hugsað okkur, að íbúðarhús á prestssetri kosti 27000 kr. Styrkurinn yrði þá í hæsta lagi 18000 kr. og lán úr kirkjujarðasjóði í hæsta lagi 8000 kr. Það, sem á vantaði, yrði þá presturinn að borga úr eigin vasa. Viðvíkjandi brtt við 6. gr. skal ég geta þess, að mér láðist að taka eitt orð upp í brtt. Hún ætti að réttu lagi að vera: ófullnægjandi kostnaðaráætlun eða“. Ég veit ekki, hvort hæstv. forseti sér sér fært að bera hana þannig upp. Viðvíkjandi brtt. við 7. gr. vil ég taka það fram, að mér finnst sjálfsagt að bjóða þessi hús út. Þar með er ekki sagt, að það fáist alltaf aðgengileg tilboð. Má vel vera, að í afskekktum sveitum fáist ekki tilboð, sem ráðh. getur gengið að, og búast má við, að prestur geti framkvæmt verkið svo, að það verði ódýrara en annars. Þá getur verið, að sá, sem gerir lægst tilboð, sé ekki starfanum vaxinn. Undir slíkum kringumstæðum stæði presturinn náttúrlega næstur með að framkvæma verkið, ef hann óskaði þess. En hverjum sem framkvæmd verksins verður falin, hefir hið opinbera alltaf einhvern trúnaðarmann við verkið. Annars skil ég ekki í því, að prestar sækist eftir því að hafa þessar framkvæmdir með höndum. Þá er það ekki rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að prestar séu með þessu sviptir íhlutunarrétti um það, hvernig byggingin verði. Þeir geta athugað uppdráttinn og gert þær till., sem þeir óska. Ég vil undirstrika það, að aðstöðumunurinn einn getur gert það að verkum, að einn prestur af tveimur fái styrk sem svarar öllum byggingarkostnaði, en annar prestur verði að taka 5–6 þús. kr. lán, vegna þess eins, að hann á erfiðara með að afla efniviðar. En ef hinn verður að taka lán, 5–6 þús. kr., t. d. við það að erfiðari aðstaða er til að afla innlends efnis, þá gengur mín till. beint í þá átt að jafna það misrétti, sem þannig myndi koma fram, og sem ég vona, að hv.þdm. skilji.

Jónas Þorbergsson Ég get fallizt á, að 1. brtt. á þskj. 259 geti verið réttmæt og til bóta. Það er rétt fram tekið hjá hv.flm., að það er ekki réttlátt að einskorða styrkinn milli hámarks og lágmarks, þar sem aðstöðumunur getur verið mikill. Aftur á móti tel ég, að brtt. við 6. gr. sé varasöm. Eins og 6. gr. ber með sér, er undirbúningur slíkra bygginga þannig hugsaður, að ráðh. feli byggingarfróðum mönnum að athuga aðstöðu og skilyrði til húsagerðarinnar og húsameistari geri síðan áætlun um verkið, byggða að nokkru leyti á þessum athugunum, sem stundum yrðu gerðar af öðrum en honum sjálfum. Nú er það algengt, að áætlanir verkfræðinga standast ekki, og stafar það meðfram af því, að áætlanir byggjast einkum á verðlagi aðkeyptrar vöru og kaupgjaldi á hverri tíð. En við þessar áætlanir er byggingarstyrkurinn miðaður. Í kirkjumálan. var mikið rætt um það, hvernig unnt yrði að tryggja prestinn fyrir þeim kostnaði, sem beint stafar af ófullnægjandi kostnaðaráætlun og breytingum, sem verða kynnu frá því áætlun er gerð og þangað til verkið er framkvæmt. Ófullnægjandi kostnaðaráætlun er ekki annað en útskýring á því, sem síðar er tekið fram í greininni. Þetta mál var vel athugað í kirkjumálan. og ég verð að álíta, að þetta atriði hafi fengið rækilegri athugun þar en í þessari hv. d., og álít það því mjög óhyggilegt að ganga á móti þessari till. kirkjumálan. 3. brtt., við 7. gr., virðist mér vera ástæðulaus. Það, sem kirkjumálan. hafði stefnt að í þessu efni, var, að presturinn hefði aðhald, svo að hann eyddi ekki um skör fram. Þess vegna var gert ráð fyrir, þar sem skilyrði væru fyrir hendi, að fela prestinum umsjón með verkinu, svo að hann hefði hvöt til þess að stilla kostnaðinum í hóf. En það var ekki gert að skyldu, ef viðkomandi trúnaðarmaður ríkisins áliti málinu betur borgið á annan hátt. Ég mun því greiða atkv. með 1. till., en á móti tveimur hinum síðari.

Pétur Ottesen Það urðu, eins og menn muna, miklar umr. um þetta mál á þingi í fyrra. Einnig hafa á undanförnum þingum komið till. um það að slaka nokkuð til frá þeim ákvæðum, sem gilda í lögum frá 1928 um bann gegn dragnótaveiði innan landhelgi. Þingið hefir þangað til nú ekki viljað taka málið til meðferðar fram yfir þá meðferð, sem felst í 1. umr., og fellt það frá 2. umr. Þetta hefir verið svo undanfarið, þangað til núna, er þetta mál komst til sjútv., og hún hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að gerlegt sé að slaka hér nokkuð til frá gildandi ákvæðum um þetta efni, eins og till. hennar bera með sér. Einkum mundi þessi breyt. verða mjög í hag fyrir Dani, sambandsþjóð okkar, sem alltaf hafa, síðan þessi lög voru sett, legið við lóðarhálsinn og neytt allra bragða til þess að fá því framgengt, að þeir geti leikið lausum hala við dragnótaveiðar í landhelgi yfir sumarmánuðina. En samkv. gildandi lögum hafa þeir ekki getað notað rétt sinn til atvinnurekstrar á Íslandi að þessu leyti eins og þeir hafa hug á og hefðu gert, ef leyfilegt væri. Það er alkunnugt, að Danir hafa stundað þennan veiðiskap með dragnótum um langt skeið, og heima fyrir hafa þeir gert svo mikið að þessu, að aflaföng eru þar nú miklu rýrari en áður, enda öll líkindi til, að veiðin sé farin að ganga til þurrðar, og er það vottur þess, hvernig fer, þegar farið er að stunda veiðiskap þennan af kappi. Það hefir nú verið svo hér, að þessar veiðar hafa verið stundaðar frekar lítið, en þó nóg til þess að sýna, að ef farið er að stunda þær af kappi, þá gengur slíkur veiðiskapur mjög til þurrðar. Í þessu sambandi vil ég benda á, að það var svo hér áður, að á Kollafirði veiddist allmikið af kola í dragnót á haustin, og voru þær veiðar einkum stundaðar af opnum bátum héðan úr Reykjavík, en nú um alllangt skeið hefir ekkert veiðzt þar af slíkum fiski. Þetta sama hefir líka komið í ljós annarsstaðar, sérstaklega á Austfjörðum og við Norðurland; þar hefir þessi veiði gengið harla fljótt til þurrðar. Á þeim stöðum báðum hafa innlendir menn ekki stundað þennan veiðiskap mikið, en bæði Færeyingar og Danir hafa verið þar, og það má sjá, hvernig íbúar þeirra héraða, sem þarna eiga hlut að máli, líta á þetta, með því að líta á þær áskoranir, sem hér liggja fyrir frá 11 hreppum úr Norður- og Suður-Þingeyjarsýslum, og er þar heimtað, að veiðar í landhelgi með dragnót séu algerlega bannaðar. Ég verð nú að segja það, að ég skil ekki, hvernig á því stendur, að stj. verður ekki við þeim kröfum að friða landhelgina þarna, á sama hátt og gert hefir verið hér syðra, þar sem allt svæðið frá Hafnabergi að Álftanesi hefir verið friðað. Stj. hefir þó ekki gert þetta, heldur hefir hún sent plöggin til sjútvn. til umsagnar, og mér er sagt, að nefndin hafi lagt til, að þessar veiðar verði bannaðar þarna. Ég þykist nú hafa sýnt nægilega vel fram á það, að margt bendir til þess, að hér mundi fara eins og í Danmörku og Noregi, en þar hefir veiðin gengið mjög til þurrðar, eins og ég hefi áður drepið á. Ég hefi hér komizt yfir norska blaðið „Fiskeren“, en þar er ritgerð um þetta efni, og bréf frá félagi fiskimanna fyrir Jaðri, sem er skrifað til ráðuneytisins norska og farið fram á, að þessar veiðar séu bannaðar við strendur Noregs, og þar er fullyrt, að þessar ránveiðar hafi stórskemmandi áhrif á veiðiskattinn. Þetta virðist ekki síður vera bending fyrir okkur í þá átt að fara ekki að gera ívilnanir í þessu efni, en halda okkur á þeirri fyrirhyggju- og varfærnisbraut, sem við erum á í þessu efni. Það er ekki nokkur vafi, að það hefir haft geysimikla þýðingu fyrir fiskveiðarnar hér, hvað við höfum verið varkárir og fyrirhyggjusamir í því að vilja friða og vernda sem allra mest þetta stóra tún þjóðarinnar, landhelgina. Það er vitað, að ungviði fiskjarins vex upp innan landhelginnar að mjög miklu leyti, og klak og uppeldi fiskjarins er undir því komið, hve vel hún er vernduð gegn því, að fiskurinn sé dreginn upp með botnvörpum og dragnótum og öðrum þvílíkum skaðsemdartækjum. Það hefir legið fyrir erindi frá öðrum fiskifræðingi þessa lands, þeim sem starfar nú hjá Fiskifélagi Íslands. Árna Friðrikssyni, og það erindi er nú prentað sem greinargerð við frv. hv.þm. Seyðf., svo að hv.þdm. hafa átt nægan kost á að kynna sér það. Fiskifræðingurinn vill ekki ganga beint á móti því, að þessar veiðar séu leyfðar einhvern tíma af árinu, en það kemur greinilega fram hjá honum, að hann gerir ráð fyrir því, að ef mikil aukning á dragnótaveiði á sér stað, þá muni kolinn og annar botnfiskur ganga mjög til þurrðar, og það jafnvel svo, að gera verði sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir útrýmingu hans, að friða hann um lengri tíma og klekja út hrognum til þess að halda honum við. Þetta er þá álit fiskifræðingsins um það, hverjar afleiðingarnar verði, ef slakað verður á lögunum um dragnótaveiði. Það mætti nú segja, að málið horfi nokkuð öðruvísi við, ef arðurinn af þessum veiðiskap lenti eingöngu í höndum landsmanna sjálfra, en það er nú vitað, að sambandsþjóð okkar, Danir, er reiðubúin til að hagnýta sér þann hagnað og þau gæði, sem leiddu af rýmkun laganna, meðan væri verið að eyðileggja kolann og spilla öðrum veiðum, og því má búast við, að yrðin falli ekki síður Dönum í skaut en landsmönnum sjálfum, en þá er hitt eftir að vita, hvort þeir myndu vilja rétta fram hjálpandi hönd, þegar til kemur að endurnýja stofninn og óumflýjanlegt yrði að fara að leggja í mikinn kostnað þess vegna. Ég býst nú við, að það hlutverk mundi falla í okkar skaut, en ekki þeirra. Í framhaldi af þessu vil ég ennfremur benda á, að það eru uppi með þjóðinni eindregnar óskir um það, að við gerum allt, sem við getum, ekki einungis til að við höldum okkar landhelgi svo sem nú er hún, heldur að við fáum hana færða út frá því, sem nú er. Eins og kunnugt er, búum við nú við þriggja mílna landhelgi, þótt frændþjóðir okkar Norðmenn og Svíar hafi landhelgi sína fjórar mílur, og því frekari ástæða virðist til, að reynt sé að fá landhelgina rýmkaða. Þeim kröfum verðum við að beina til þeirrar þjóðar, sem við erum samningsbundnir við, nefnilega Englendinga, því við þá sömdu Danir fyrir okkur og þeirra fingraför eru á þeirri landhelgi, sem við nú búum við, því að áður var landhelgi okkar oft stærri, en það hefir verið rakið mjög rækilega fyrir nokkrum árum af hv. 2. þm. Reykv. Um aldamótin voru þessir samningar gerðir, en við getum sýnt fram á og sannað, að nauðsynlegt sé fyrir okkur að gera ráðstafanir til þess að vernda fiskveiðarnar í framtíðinni, og það verði bezt gert með því að fá stærra svæði friðað fyrir botnvörpu- og dragnótaveiðum, því að þær veiðar eyði ungviðinu engu síður en nytjafiskinum, en afkoma sjávarútvegsins er vitanlega undir því komin í nútíð og framtíð, að eigi dragi úr fiskimergðinni. Ég verð nú að segja, að að öllu þessu athuguðu sé það óhyggilegt og í rauninni hið mesta gáleysi að fara nú að veita einhverjar tilslakanir með dragnótaveiðum, og ég býst við, að það kæmi þeim mönnum undarlega fyrir sjónir, sem við eigum undir högg að sækja með að fá landhelgina rýmkaða frá því, sem nú er, að við færum þannig að. Þeir myndu vitanlega fá þá hugmynd, að rýmkunin væri ekki eins nauðsynleg og við vildum vera láta, og slíkar ráðstafanir myndu verða til þess að torvelda mjög möguleikana fyrir því, að þessu sameiginlega áhugamáli allra landsmanna yrði hrundið eitthvað áleiðis. Um þessar brtt. er það að segja, að með þeim á að heimila héraðsstjórnum að nota einnig ákvæði 8. gr. til þess að opna landhelgina fyrir dragnótaveiðum líka á þeim tíma, sem þær eru nú algerlega bannaðar. Það er þess vegna alveg horfið frá þeirri stefnu og þeim anda laganna, að á öðrum tíma en þeim, sem þar er tiltekinn, skuli ekki heimilt að stunda dragnótaveiðar í landhelgi, en aftur á móti megi banna þær líka með öllu, ef menn í viðkomandi héruðum vilja svo vera láta. Í sjálfu sér býst ég ekki við, að þetta myndi koma svo mjög að sök víða á landinu, af því að menn myndu ekki vilja gera þær tilslakanir, sem hér er um að ræða; í það minnsta virðast óskir þær, sem hér liggja fyrir þinginu, benda ótvírætt í þá átt, að menn standi vel á verði í þessu efni. En hinvegar mætti búast við, að skammsýni og von um stundarhagnað yrði þess valdandi, að sumstaðar yrði landhelgin opnuð fyrir dragnótaveiðum. Mundu Danir þá ekki láta standa á sér, því ég geri ráð fyrir, að þessar veiðar myndu helzt vera leyfðar sumarmánuðina júlí og ágúst, en fyrir Dani eru það einmitt hagkvæmustu mánuðirnir, því að þá er auðveldast að sigla yfir höfin, og auk þess bezt að stunda hér veiðiskap, en það er ekki annað en það, sem haldið hefir Dönum frá að stunda hér þennan veiðiskap, að hann hefir verið algerlega bannaður sumarmánuðina. Mér er sagt, að það standi í Berlingatíðindum, að mjög mikill viðbúnaður sé nú í Danmörku í því augnamiði að stunda þessar veiðar hér við land, og að þeir ætli undireins að bregða við, er rýmkað verður á því banni, sem nú er gegn dragnótaveiðum. Þetta er í sjálfu sér mjög eðlilegt, því að Danir hafa mikil tæki til slíks veiðiskapar, en dragnótaveiðar þar heima fyrir hafa minnkað mjög á síðari árum, og því hafa þeir auðvitað fullan hug á að nota sér þessa veiðiaðferð hér, meðan eitthvað er upp úr henni að hafa. Það er líka svo, að mikill áhugi er nú vaknaður í Danmörku viðvíkjandi fiskveiðum yfirleitt bæði við Grænland og Ísland, og því til sönnunar má nefna að stofnaður hefir verið sérstakur fiskveiðabanki, og Stauning forsrh., sem er aðalhvatamaður þessa, er jafnframt ráð herra í fiskveiðamálum. Ég held, að þó ef til vill að hér gæti verið um einhvern stundarhagnað að ræða, þá sé sjálfsagt og að öllu leyti öruggast að láta sitja við það, sem nú er þessu efni, og líta meira á það, sem nauðsynlegast er til verndar og viðhald annari aðalatvinnugrein landsmanna heldur en að stofna til veiðiskapar innan landhelginnar, sem jafnframt og ef til vill í enn ríkari mæli myndi falla í skaut annari erlendri þjóð. Ég álít, að það væri réttara að halda í hið strangara ákvæði þeim efnum, til þess að vernda og varðveita landhelgina, og það því fremur, sem tilslakanir eins og nú er ástatt yrðu til að torvelda þá leið, sem liggur til þess að fá landhelgina færða út frá því, sen nú er. Ég er fyrir mitt leyti af þessum ástæðum og mörgum fleiri, sem ég hef ekki talið, algerlega á móti því, að dregið sé úr þeim öryggisráðstöfunum, sem felast í lögum um landhelgisgæzlu og verndun þess svæðis, sem liggur innan landhelginnar. Afleiðingin gæti orðið sú, ef þetta fyrsta spor væri stigið, að sú skammsýni, sem felst í slíkum tilraunum yrði farið út á víðara svið og ekki snúið aftur fyrr en um seinan. -- Ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) [óyfirl.]: Hv. þm. Borgf. taldi upp rétt sinn til að halda ræðu í þessu máli og gaf í skyn eitthvað í þá áttina, að hann ætlaði sér að nota hann sem vopn til að tefja málið. Nú er það vitanlegt, að bæði hæstv. forseti og allir hv.þm. vita, hve margar ræður eru leyfilegar, svo að hv.þm. þurfti ekki sérstaklega að taka það fram. Mér fannst, að hv.þm. legðist nokkuð djúpt til að andmæla þessari rýmkun og dró inn í málið ýmislegt, sem tæplega getur komið því við, svo sem kröfu Íslendinga um rýmkun landhelginnar, og að það yrði álitinn sérstakur veiklunarvottur þessi heimild til að veita undanþágu frá banni gegn dragnótaveiði. Ég veit nú ekki, hvað hv.þm. hefir kynnt sér um undirtektir stórþjóðanna undir rýmkun landhelginnar. En ég hygg, að þær líti ekki fyrst og fremst á okkar hagsmuni, heldur á sína hagsmuni og það, sem þá varðar. Hér er ekki um aðra löggjöf að ræða en þá, sem snertir Íslendinga sjálfa og svo sambandsþjóðina, að svo miklu leyti, sem hún myndi færa sér hana í nyt. Eins og kunnugt er, hafa menn eftir dragnótaveiðilögunum heimild til að fá meira bann fyrir sínum landamærum. Sumir hafa hagýtt sér þetta, og sumir vilja hagnýta sér það eftir því sem vilji fólksins er þar um slóðir. Ég sé fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að stj. fái leyfi til að lofa fólki að hafa þá firði friðaða, sem það endilega vill hafa svo. En hinsvegar, ef menn loka ekki alveg augunum fyrir hinni slæmu afkomu fiskimannanna, þá er það jafnrökrétt að leyfa þeim að veiða, sem vilja það. Það getur aldrei komið öðrum í koll en þeim sjálfum. Það er ekki annað, sem felst í 8. gr.l., en að takmarka þetta við 1 vertíð á hverjum stað og í mesta lagi fyrir 2. mán. Hv. þm. minntist á mótmæli úr Norðu- Þingeyjarsýslu, sem er hið mesta mótmælahérað kolaveiðanna. og á bréf þeirra á Jaðri í Noregi til verzlunarmálaráðuneytisins um að hættulegt væri að leyfa þessa veiði. Ég leit aðeins á blaðið, sem þetta var í en hafði ekki tíma til að lesa það alveg, því hv.þm. þurfti að nota það. Það má nú segja þar, að þetta snurrevaad er líkt trolli. En það, sem er sameiginlegt við mótmælendurna í báðum þessum landshlutum, er það, að á hvorugum staðnum veiða þeir sjálfir með þessum veiðarfærum. Hún er því skiljanleg, gremjan út í fiskimennina, sem koma með „snurrevaad“. Það er ekki hægt að komast hjá því að sjá, að mótmælin birtast í dálítið öðru ljósi, þegar þau koma frá mönnum, sem ekki vilja eða geta hagnýtt sér þetta. Einmitt með það fyrir augum var það skynsamlegt að fara þá leið, sem sjútvn. hallaðist að, að láta menn vera sjálfráða í hinum ýmsu héruðum, hvort þeir vildu leyfa veiðina eða ekki. Með því er hægt að gera þá ánægða, sem vilja veiða, og eins hina, sem ekki vilja veiða. Það er sem sé staðreynd, að kröfur um afnám og forboð dragnótanna koma frá þeim, sem ekki hafa aðstöðu til að veiða sjálfir, en verða að horfa á það, að aðrir taki veiðina fra þeim. Hv. þm. vitnaði í Árna fiskifræðing Friðriksson, en satt að segja er hvorki það, sem hann segir né Bjarni Sæm. þeir einu vísindamenn, sem við eigum í þessari grein, - meðmæli með banninu. En það er í raun og veru óþarft að fara út í álit fiskifræðinga, þegar hér er aðeins um það að ræða, að stjórnin leyfi þeim að veiða, sem óska þess. Hér er því aðeins verið að líta á óskir hlutaðeigandi manna, en ekki farið fram á afnám bannsins. En vegna þess, sem hv.þm. Borgf. sagði um, að Árni legði til að friða, þá skal ég benda á það, að hann gerir einmitt ekki ráð fyrir því að friða. Hann bendir á það, að við séum að ala kolann upp fyrir Breta. Hann segir svo um þetta í niðurlagi álitsgerðar sinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Bretar eru að eyða fyrir okkur skarkolanum. Hér við land fiska þeir allt að því tíu sinnum meira en við. Allir aðrir útlendingar, sem stunda skarkolaveiði við Ísland, fiska jafnaðarlega ekki meira en á borð við okkur eina. Í hvert skipti, sem við Ísl. fiskum einn skarkola, telst svo til, að Bretar fái um tíu eða meira á miðum okkar. Skarkolinn er nú nær því eingöngu tekinn í botnvörpu utan landhelgi. Við friðum hann í landhelginni, þar sem við einir og svo Danir og Færeyingr mættum veiða hann. Og hver er uppskeran af þessari friðunarstarfsemi? Hún er sú, að hlutdeild okkar í skarkolaaflanum við Ísland er hverfandi, og því minni, sem verr árar,því það fellur í skaut togaranna, sem eru dýrastir allra skipa og því erfiðast að halda úti, að veiða hann“. Mér virðist nú tæplega hægt annað en taka tillit til þess, sem fiskifræðingar okkar segja. En það þarf ekki fiskifræðinga til að sýna fram á, að Bretar taki 10 sinnum meiri skarkola en við hér við land, því að hagskýrslurnar sýna það. Það er allt of langt sótt að tala um, að þetta torveldi sókn okkar um rýmkun landhelginnar. Það er ekki hin minnsta ástæða fyrir hv.þm. Borgf. að halda slíku fram, þó að hægt væri að benda á þessa lítilfjörlegu heimild. En allt tal um aukna landhelgi er spursmál, sem ómögulegt er að sjá, að eigi sér lausn í fyrirsjáanlegri framtíð. Enn hefir ekki komið neitt fram, sem styður það, nema alþjóðlegar niðurstöður á hafrannsóknum, að æskilegt væri að friða vissa hluta. Hv. þm. Borgf. minnst á stefnu l. og bar saman við stefnu frv. Stefna l. er sú að banna veiðina, og stefna frv. fer ekki í bága við það, því það má banna veiðarnar eftir sem áður, þar sem þess er óskað. En það er eitt atriði, sem hv.þm. leiðir hest sinn hjá, og það er, að eins og sakir standa, þá er hlutur fiskimannanna sannarlega ekki of mikill, þó þeim væri heimilaður aðgangur að landhelginni á allra versta tíma ársins. En n. leit á það, að þegar árar illa eins og nú, og um er að ræða að velja milli þess að veita fiskimönnum okkar leyfi til að veiða, og hins, að banna þeim það, aðeins til að útiloka Dani, þá bæri fremur að líta á þarfir sinna eigin manna í þessu efni og veita þeim heimildina. Ef hún verður okkur í óhag, þá verður hún ekki notuð. Og færi svo, að yfirgangur útlendinga yrði mikill, þá myndu menn ekki sækja aftur um slíkt. En þetta gæti orðið til hjálpar bátaútveginum, sem hefir aflað veiðarfæranna og hefir aðstöðu til að veiða á þennan hátt. Ég benti á það við 1. umr., að hér væri um bráðabirgða bjargræðisráðstöfun að ræða. Mér finnst það óþarfi að fara út í alþjóðleg mál, svo sem rýmkun landhelginnar. Ég vona, að hv.þdm. sjái það, að við lifum ekki á tómum bönnum. Sérstaklega er þessi bannstefna leið, þegar búið er að sanna, að friðunin er útlendingum í hag, sem veiða kolann utan og innan landhelginnar. Ég get rólegur setið undir skammsýnisásökunum hv.þm. Borgf. Þá hefir fiskifræðingurinn bent á það, að koma upp klaki hér. Það hefir verið talsvert unnið að því í Noregi, þó ekki af því að „snurrevaad“ væri búin að eyða kolann. Það er ekki nema eðlilegt um þá þjóð, sem að miklu leyfi lifir á fiskiveiðum, að hún komi upp klaki. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða frekar um þetta. Það mun vera frekar að hv.þm. Borgf. hefir tekið ástfóstri við þetta hann en að hann álíti í raun og veru, að þetta litla frv. sé hættulegt.

Frsm. (Jónas Jónsson) N. hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að allmargar af brtt. þeim, sem fyrir lágu, séu þess eðlis, að rétt sé að mæla með þeim. Aftur voru nokkrar, sem hún sá sér ekki fært að mæla með, en einstakir nm. hafa óbundnar hendur um atkvgr. Í frv. eins og það er upphaflega borið fram af hv.þm. Snæf. var farið fram á, að áframhald Stykkishólmsvegarins, eða Snæfellsnesbraut frá vegamótum, austan Straumfjarðarár um Staðarsveit, Breiðuvík og Hellissand til Ólafsvíkur, og ennfremur Eyrarsveitarvegur frá Kerlingarskarði um Eyrarsveit til Ólafsvíkur, verði teknir í tölu þjóðvega. N. hefir komið sér saman um að mæla með fyrri till., en við þá síðari ætlar hún að gera brtt. þess efnis, að Eyrarsveitarvegur verði tekinn í þjóðvegatölu að Búlandshöfða, og svo bæta við nýjum lið, það er Skógarstrandarvegur frá Skildi í Helgafellssveit á Vesturlandsveg í Miðdölum. Þá eru það brtt.hv. 4. landsk. um vegi í Borgarfirði. N. hefir orðið sammála um að mæla með þeim. Það er vegur frá Hvítárbrú vestan Hafnarf alls að Akranesi, og vegur frá Kljáfossbrú að Húsafelli. N. hefir lagt til, að við þennan síðasttalda veg yrði bætt dálitlum spotta, svo að hann næði að Kaldadalsbrautinni, og leggur því til, að niðurlagi till. verði breytt þannig, að þar standi: Hálsasveit um Húsafell að Kaldadal. Þá flytjum við hv. 2. þm. Árn. brtt. um að tengja saman vegina til Þingvalla og Geysis og Gullfoss, með því að taka í þjóðvegatölu 13 km. vegarspotta um Laugardalinn. Þetta er í raun og veru þegar orðinn þjóðvegur, enda hefir orðið samkomulag í n. um að mæla með þessari brtt. Þá eru nokkrar brtt. frá hv.þm. A.-Húnv. Um þær hafa einstakir nm. óbundnar hendur við atkvgr. Þá hefir komið fram till. frá hv. 2. þm.N.-M. um að taka Jökuldalsveg í þjóðvegatölu. N. var hætt störfum þegar þessi till. kom fram, en ég geri ráð fyrir, að mönnum finnist þetta sanngirniskrafa. - Ég held ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þetta nál., ef til vill gefa hv.flm. þessara brtt. viðbótarskýringar, ef þeim þurfa þykir.

Pétur Magnússon Ég hefi leyft mér að flytja nokkrar brtt. við frv. það, sem hér liggur fyrir. Þær eru á þskj. 72 og 248. Um brtt. mínar á þskj. 72 þarf ég ekki mikið að segja. Hv. samgmn. hefir orðið sammála um að leggja til, að þær yrðu samþ., og jafnvel gengið heldur lengra, með því að bæta veginn frá Kljáfossbrú. Ég kann hv.n. beztu þakkir fyrir þessar undirtektir. Það var í raun og veru vangá, að ég orðaði brtt. um veg frá Kljáfossbrú eins og ég gerði. Ég er ekki svo kunnugur þarna, að ég hélt, satt að segja, að fjallvegurinn um Kaldadal næði að Húsafelli. En ég ætla aftur á móti að fara nokkrum orðum um brtt. mína á þskj. 248, af því að hv.frsm. minntist ekki á hana í framsöguræðu sinni. Gnúpverjahreppur er sem kunnugt er einn norðaustasti hreppurinn í Árnessýslu, og er þar mjög erfitt með samgöngur. Þar eru varla aðrir vegir en troðnar moldargötur. Þær eru ekki bílfærar nema um hásumarið, og undir eins ófærar, ef blotnar. Það gefur að skilja, að það er algerlega ófullnægjandi fyrir hreppinn að hafa aðeins akveg um hásumarið; þarna munu vera um 30 býli, og ræktun hefir farið þar mjög í vöxt, og eru hreppsbúar mjög illa settir, að geta ekki komið vörum sínum á markað nema lítinn hluta árs. - Líka má líta á það, að nú hefir verið byggt gistihús í Þjórsárdal, og er vegaviðhald allt erfiðara vegna þeirrar miklu umferðar, sem þar er nú á hverju sumri. Þetta virðist því fullkomin sanngirniskrafa. Þess má geta, að á árinu 1930 var vegurinn upp Hrunamannahrepp, alla leið upp að Brúarhlöðum, tekinn í þjóðvegatölu. En ekki verður séð, að neitt réttlæti sé í því að setja þennan hrepp hjá, sem á þó enn örðugra um samgöngur, og enginn þjóðvegur er í námunda við hann. Ég vona, að hv.þdm. sjái af því, sem ég hefi sagt, að það er ekki ófyrirsynju, að þessi vegur sé tekinn í þjóðvegatölu. Þetta er um þörfina; en ég vil líka minnast nokkuð á vegarstæðið. Þarna er um tvær leiðir að ræða. Önnur er syðri leiðin, eins og sýsluvegurinn liggur, af Skeiðavegi um Þrándarholt, hjá Þjórsárholti og áfram, - en hin leiðin, sem hér er lagt til að farin verði, er frá Laxárholti, norðan við Skarðsfjall, um Geldingaholt og að fyrirhuguðu brúarstæði á Þjórsá hjá Þjórsárholti. Ég hefi náttúrlega ekki nægilegan kunnugleika til þess að geta dæmt um, hvor leiðin sé heppilegri. Fyrir hreppsbúa er þó miklu heppilegra að fá nyrðri leiðina, því að þá yrðu það fleiri bæir, sem kæmu til að liggja að veginum. Ég byggi till. mína á áliti vegamálastjóra og vil geta þess, að hann hefir í bréfi til sýslumannsins í Árnessýslu, dags. 6. maí 1930, lagt eindregið til, að þessi leið yrði valin. Ég skal ekki fara út í kostnaðarhliðina, en vil þó geta þess, að leiðin frá Laxárbrú að Kálfá er talin um 7 km., og á meginhluta leiðarinnar þarf að gera upphleyptan veg. Vegamálastjóri áætlar, að þessi vegagerð myndi kosta um 60 þús. kr., og vegarstæði á nyrðri leiðinni telur hann bæði betra og heppilegra að öllu samanlögðu. Þess er einnig að gæta, að hinn sameiginlegi þjóðvegur verður með þessum hætti miklu lengri, eða alla leið upp að Laxárbrú, en annars, ef syðri leiðin væri valin, yrði að fara út af núverandi þjóðvegi miklu sunnar. Ég hefi þá gert grein fyrir þessari till. Ég vil geta þess, að ég flutti þessa till. svo seint m. a. af því, að ég bjóst við, að hv. 2. þm. Árn. myndi flytja hana, og ég vildi ekki taka fram fyrir hendur hans sem þm. kjördæmisins, en taldi þó ekki rétt að bíða lengur en til 2. umr., þegar hún kom ekki fram. Ég vænti þess, að hv.þdm. taki vel undir þetta mál, sem vissulega er mikið nauðsynjamál fyrir þá sveit, sem hér á hlut að máli.

Guðmundur Ólafsson Ég vil aðeins segja örfá orð um þær brtt. við vegalögin, sem ég hefi borið fram. Það eru tveir stúfar í Austur-Húnavatnssýslu. Annar kaflinn er frá Skagastrandarvegi út að Blönduósbryggju. Sá vegur var í þjóðvegatölu til 1924, þegar breyt. var gerð á vegalögunum. Þá féll hann út úr, eins og fleiri vegir, sem nú eru flestir komnir í þjóðvegatölu aftur, t. d. brautir í Borgarfirði og Eyjafirði og ef til vill víðar. Það þætti mér því hlutdrægt, ef þessi stutti kafli er eini vegurinn, sem fæst ekki tekinn inn í lögin aftur. Það, sem sérstaklega gerir sýslunni erfitt að halda við þessum „bryggjuvegi“, sem kallaður er, er það, að vegarstæðið er ákaflega slæmt, framan í snarbröttum mel og rennur hann alltaf fram, enda segir vegamálastjóri nú, að réttara hefði verið að leggja veginn niðri í fjöru heldur en uppi í þessum bratta mel. Ég tel víst, að hv. d. sýni þessu máli fulla sanngirni og fallist á að undanskilja ekki þennan stutta vegarspotta, þegar samsvarandi vegir hafa verið aftur teknir í tölu þjóðvega. Hinn vegurinn er sýsluvegur, en eins og ég gat um, þegar brúarlögin voru til umr., er sjálfsagt, að hann verði innan stundar tekinn í þjóðvegatölu, þegar brú er komin á Blöndu í norðanverðum Blöndudal. Hann er allmiklu lengri en fyrri vegurinn, sem er um 700 m. á lengd, en hinsvegar liggur hann á miklu betra vegarstæði og því ekki erfitt að leggja hann og að halda honum við. Nokkur hluti vegarins er sæmilega góður yfirferðar. Sá kafli, sem er fyrir austan Blöndu, er nýlega byggður, svo að hann mun ekki hvíla þungt á ríkissjóði í nálægri framtíð, en á nokkrum parti þarf að leggja nýjan veg. Allur vegurinn, sem hér er farið fram á að tekinn sé í tölu þjóðvega, er um 8–9 km. Strax þegar brúin kemur á Blöndu, eykst auðvitað mikið umferð um þennan veg. Og jafnvel þótt brúin sé ekki komin, er þar mikil umferð af langferðamönnum, þar sem svifferja er þar á ánni. Ef brúin kemst upp í náinni framtíð, munu allir þeir langferðamenn, sem ekki eiga beint erindi á Blönduós, fara þessa leið, því að hún er miklu styttri. Ég vona, að hv. d. sjái ekki ástæðu til þess að fella þessar brtt., því að þessir vegir eiga við jafnmikla sanngirni að styðjast sem hinir vegirnir, sem hér eru fluttar till. um.

Páll Hermannsson Á síðasta þingi flutti ríkisstj. frv. til l. um breyt. á vegalögunum. Það er þskj. 15 frá því þingi. Þess er getið þar í aths., að frv. sé samið af vegamálastjóra, að tilhlutun stj. Nú á ég hér brtt. við frv. til l. um breyt. á vegalögum á þskj. 240 og það er stytzt af að segja, að þessi brtt. er ekkert annað en stjfrv. frá síðasta þingi. Í grg. fyrir því frv. var lýst nokkuð greinilega ástæðunni fyrir því, að frv. var þá flutt. og veit ég, að hv.þdm. eru því flestir kunnugir. Þessi vegur frá Jökulsárbrú hjá Fossvöllum og Gilsárbrú er nálægt 33 km. á lengd, og gerir vegamálastjóri ráð fyrir því í grg., að það muni kosta allt að 100 þús. kr. að leggja þennan veg. Höfuðástæðan til þess, að þarna er farið fram á að taka inn í vegalögin nýjan veg er sú að það þykir sýnt, að vegakerfið á Austurlandi komist ekki í samband við vegakerfi landsins í heild öðruvísi en gegnum þessa leið. Þannig stendur á, að þegar Gilsárbrúnni sleppir, þá tekur við þjóðvegur - að vísu fjallvegur -, sem er þess eðlis, að tiltölulega er mjög ódýrt að gera hann bílfæran. Þessi vegur, sem hér rærðir um, liggur eftir Jökuldalnum og kemur því mjög að haldi íbúum þeirrar sveitar, auk þess sem hann verður langferðamannavegur, sem tengir Austurland og hafnirnar þar við þjóðvegakerfið í heild. Ég tel mig hafa fulla ástæðu til að búast við því, að hv. d. taki vel þessari brtt.; og með því góða samkomulagi, sem hefir verið í d. nú að undanförnu í sambandi við samgöngubætur á landi, og sem ég býst við, að verði einnig nú, þá efa ég ekki, að d. fallist á þessa brtt.

Magnús Torfason Ég stend upp út af þeirri till., sem hv. 4. landsk. flytur hér um veg í Gnúpverjahreppi. Ég get skýrt frá því, að nokkur ár eru síðan fyrirhugað var að leggja þennan veg. En það varð nokkur ágreiningur um, hvar hann ætti að liggja. Í fyrra sumar var hann athugaður talsvert og vegarstæðið, sérstaklega frá því sjónarmiði, að gerður yrði betri vetrarvegur heldur en þar, sem sýsluvegarstæðið er nú, sunnan undir fjöllunum, og þar liggur hann í lægð á nokkrum hluta. Ég átti tal við vegaverkstjóra í Árnessýslu í vor, og ætlaði hann þá að athuga málið betur. Fyrir nokkru reyndi ég að ná í vegamálastjóra, en hann var þá ekki heima. Þess vegna var það, að okkur þm. Árn. kom saman um að ég skyldi ekki bera málið fram í þessari d., heldur skyldi samþm. minn flytja það í Nd., þegar þetta frv. kæmi þangað. Það er enginn vafi á því, að það er mikil þörf á þessum vegi, og þá sérstaklega vegna þess, að hreppsbúar þarna eru komnir í samband við mjólkurbú og farnir að vinna afurðir úr mjólk sinni. Því þurfa þeir eins og hinir, sem neðar byggja, að geta komizt leiðar sinnar, jafnt að vetrarlagi sem að sumarlagi. Ég er þess vegna þakklátur hv. 4. landsk. fyrir það, að hann hefir borið þetta mál fram og óska þess eins, að hv. d. megi fallast á þessu brtt. hans við vegalögin.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. var flutt á þinginu í vetur í Nd. Sá, sem þá beitti sér fyrir því, var fræðslumálastjórinn, núv. þm. V.-Ísf. Það var eðlilegt, að málið kæmi frá honum, því að hann er því kunnugastur, við hvaða kjör barnakennarar hér á landi eiga að búa. Lög um þetta efni eru frá 1919, og eins og ýmisleg löggjöf, sem þá var sett, koma þau ekki heim við það, sem nú er. M. a. hefir raskazt svo sá launagrundvöllur, sem byggt var á 1919, að þeim mönnum, sem þá gátu eftir lögunum haft sæmilegar tekjur, er næstum ókleift að komast af nú, vegna röskunar á verðlagi. Það, sem farið er fram á með þessu frv., er lítilsháttar hækkun á launum þeirra. Barnakennarar í Reykjavík hafa um 200 kr. alls á mánuði, og það eru ekki há laun, þegar tekið er tillit til þess, að þetta starf er mjög þýðingarmikið og í þessa stétt þurfa að veljast góðir menn. Hættan, sem liggur fyrir, þegar launakjörin eru svona lág, er, að beztu mennirnir hverfi úr stéttinni og leiti sér atvinnu annarsstaðar, en þeir lélegri sitji eftir með lágu launin. En þá er ekki tilganginum með barnafræðslunni náð. Allar þjóðir keppa að því sama marki, að gera hana sem fullkomnasta, enda eru kennarar betur launaðir í nágrannalöndunum en hér, og þó er dýrtíð þar minni en hjá okkur. Það var t. d. bent á það í grg. fyrir þessu frv., sem flutt var hér á þinginu í vetur, að full laun barnakennara í Stokkhólmi og í Osló væru 7–8 þús. kr., en hérna eru þau um 4 þús. kr., eða 4600 kr. allra hæst. Þetta er geysimunur, og hlýtur að enda með, að íslenzkir barnaskólar fái lélegri kennarakrafta en barnaskólar annarsstaðar. Borgun fyrir þessi störf er heldur ekkert í samræmi við borgun fyrir önnur störf, t. d. trúnaðarstörf í skrifstofu. En það virðist þó ekki vera minna trúnaðarstarf, sem kennurum er falið á hendur, að sjá um börnin í skólunum og veita þeim holla og góða fræðslu. Ég er nú ekki mjög fróður í löggjöfinni um skipun barnakennara og laun þeirra frá 1919, en við þann samanburð, sem ég hefi séð og fengið út úr þeim l. og þessu frv., sé ég, að það er ákaflega stillt í hóf kröfum þeirra um laun. Mér þykir því tilhlýðilegt af þinginu og sennilegt, að það muni taka þær til greina, enda voru á vetrarþinginu allar líkur til, að það hefði verið gert, ef það hefði ekki verið rofið, eins og kunnugt er. Ég vil mæla með því, að þetta frv. gangi fram til athugunar í n. Það gæti sennilega átt heima í tveimur n., en það er líklegt, að það eigi fremur heima í fjhn.; það gæti líka átt heima í menntmn., en ég geri það að till. minni, að því verði vísað til fjhn. Ég vil mæla með því, að því verði, að umr. lokinni, vísað til 2. umr. og til fjhn.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi nokkrum sinnum spurt hæstv. forseta, hvernig gengi með mál í nefndum, og hann hefir alltaf lofað því að gefa svar á næsta fundi, en þau svör eru ekki komin enn. Flest af þeim frv., sem við jafnaðarmenn höfum flutt, liggja þar enn kyrr. Ég veit ekki, hvort hæstv. forseti er viðbúinn að svara því, hvernig n. starfa, en ég vil mælast til, að frv. um jöfnunarsjóð ríkisins og frv. um læknishéraðasjóði verði tekin á dagskrá á morgun.

Forseti (JörB): Ég hefi óskað þess við formenn n., að þeir létu mér í té upplýsingar þær, sem hv. 3. þm. Reykv. spyr um, og hefi ég fengið svör frá sumum þeirra, en ekki öllum. Ég get að vísu séð af gerðabókum einstakra n., hvaða mál hafa verið tekin fyrir, en samt ekki að öllu leyti, hvað liður meðferð mála. Um annað málið, sem hv.þm. talaði um, veit ég til, að n. er að vinna að því nú. Átti ég tal við formann þeirrar n. í morgun, og býst hann við, að það komi fljótlega fram.

Haraldur Guðmundsson Í sambandi við þessa fyrirspurn vildi ég beina því til forseta, að hann grennslist eftir því hjá formönnum n., hvort þeir hugsi sér virkilega að afgr. þau mál ein, sem samkomulag náist um í n. Ég hefi ástæðu til þess að ætla þetta, eftir viðtal við formann einnar n., sem taldi gagnslaust að afgr. önnur mál en þau, sem nm. kæmu sér saman um. Ef þetta er rétt, þá er bersýnilegt, að við jafnaðarmenn, sem eigum engan mann í n., getum engu máli komið fram. Ég vildi biðja hæstv. forseta að rannsaka þetta og skýra frá því ekki síðar en á fundi á morgun.

Forseti (JörB): Mér er náttúrlega alveg ókunnugt um þetta atriði, sem hv.þm. Seyðf. minntist á, og mér þykir alls ekki trúlegt, að svo sé, því að það er venja að afgr. mál, þótt skiptar séu skoðanir um það innan n.

Pétur Ottesen [óyfirl. ]: Það var að ég ætla á þinginu 1929, eftir að fram voru komnar till. frá póstmálanefndinni um allverulegar breyt. á póstsamgöngunum í landinu, að samþ. var þál. um, að þeim skyldi ekki verða breytt án þess að þær breyt. væru bornar undir viðkomandi héraðsstjórnir og þær ættu þess kost að láta uppi álit sitt á þessum breyt., hver í sínu héraði. Jafnframt var svo ákveðið í þessari þál., að þær óskir, sem fram kæmu frá sveitarstj., væru lagðar fyrir samgmn. Alþingis. Á síðastl. þingi skrifaði ég samgmn. Nd. bréf um þetta og sendi henni þær óskir, sem mínir kjósendur höfðu að gera viðvíkjandi breyt. á póstsamgöngunum, sem þá voru komnar í framkvæmd í héraðinu. Nú vildi ég spyrja að því og biðja hæstv. forseta að grennslast eftir, hvort samgmn. hefir tekið þetta til athugunar og gert nokkrar till. út af þessu eða komið þessum óskum á framfæri við póstmálastjórnina. Það er mjög óskað eftir því í mínu kjördæmi að fá nokkrar breyt. í þessu efni, og þær óskir fólust í þessu erindi mínu til samgmn. Mér þætti vænt um, ef hæstv. forseti vildi grennslast eftir því, hvað þessum störfum n. líður.

Forseti (JörB): Ég skal gjarnan verða við tilmælum hv.þm. Borgf., en ég vil óska þess, að þessum umr. utan dagskrár fari nú að verða lokið.

Halldór Stefánsson Af því að sum af þeim málum, sem verið er að spyrja eftir, eru fyrir fjhn.Nd., þykir mér rétt að minnast á, hvernig þar er komið störfum. N. hefir afgr. frá sér 13 mál, en hjá henni liggja 7 mál óafgr. N. hefir haft þá starfshætti, að afgr. málin nokkurnveginn eftir því, sem þau hafa komið til hennar, þó þannig, að þau mál hafa verið látin sitja fyrir til afgreiðslu, sem n. öll eða hl. hennar hefir viljað mæla með. Þau mál, sem enginn nm. hefir viljað taka að sér að mæla með, hafa þá vitanlega dregizt aftur úr um afgreiðslu, enda ekki verið tími til að afgr. fleiri mál en afgr. eru á þeim tíma, sem enn er liðinn. Ég býst við, að þegar hv.þm. Seyðf. talaði hér áðan um einn nefndarformann, þá hafi hann átt við mig. En hann hefir ekki skilið rétt það, sem ég sagði, að n. öll eða meiri hl. hennar þyrfti að vilja flytja mál, eða fylgja þeim, til þess að þau gætu fengið afgreiðslu. Ég sagði aðeins hitt, að þau mál hefðu orðið á eftir um afgreiðslu, sem enginn nm. hefði viljað mæla með. Það er engin hagsýni að afgr. mál úr n., sem hafa ekki það mikla samúð í d., að þau geti náð afgreiðslu í þinginu. Og það eru engar líkur til, að þau mál nái afgreiðslu þingsins, sem enginn nm. vill mæla með. Það skapar aðeins óvirkar umr., sem hafa enga aðra þýðingu en að tefja fyrir öðrum málum, að vera að afgr. slík mál frá nefnd. Það er vitanlega hægt að gera flm. það til geðs að afgr. mál á svipaðan hátt og gert hefir verið af einni n., með þeirri yfirlýsingu einni saman, að n. sé sammála um að mæla á móti frv.

Forseti (JörB): Ég skal skjóta því inn, út af því, sem fram kom hjá síðasta ræðumanni, að náttúrlega er ætlazt til, að n.afgr. mál eftir því, sem þeim vinnst tóm til, hvort sem þær eru þeim fylgjandi eða ekki, því viljað getur til, að þd. líti öðrum augum á mál en sú n., sem fær málið til meðferðar. Annars er nú umr. um þetta mál lokið.

Halldór Stefánsson Ég kann ekki við það, að hæstv. forseti sé, um leið og hann er að lýsa yfir því, að umr. sé lokið, í raun og veru að bera fram sakir, að óþörfu. Ég vísa til þess, sem ég hefi upplýst um afgreiðslu mála í fjhn. Og þar sem nefndin hefir afgr. sízt færri mál eða ómerkari en aðrar n., og þótt n. hafi látið sitja fyrir afgreiðslu þeirra mála, sem n. öll eða einhverjir nm. hafa viljað mæla með, svo að ekki hefir ennþá unnizt tími til að afgr. þessi umspurðu mál, þá tek ég engum ávitum frá hæstv. forseta um. störf n.

Haraldur Guðmundsson Ég get í raun og veru undirstrikað það, sem hæstv. forseti sagði til hv. 1. þm.N.-M. Það er auðvitað ekki mál formanna n. að sigta, hvaða mál verðskuldi að koma fyrir hv. d. Hv. 1. þm.N.-M. lýsir þannig starfsháttum fjhn., að hún taki í fyrsta lagi til afgreiðslu þau mál, sem n. er öll sammála um, í öðru lagi þau mál, sem einhver nm. vill beita sér fyrir, og í þriðja lagi láti hún þau mál liggja, sem enginn vill beita sér fyrir. Ég veit nú ekki til, að n. yfirleitt, og því síður form. þeirra, hafi nokkurt slíkt ákvörðunarvald. Ég vil spyrja eftir þessar upplýsingar, hvort frv. um ráðstafanir gegn kreppunni hafi verið afgr. Það er vitanlegt, að ýmsir úr stjórnarflokknum hugsa sér að hlaupa frá þinginu hálfloknu. Það er þó það allra minnsta, að við fáum að vita um, hvort n. vilja afgr. mál frá sér. En að form. n. verði beinlínis til þess að svæfa mál og stæra sig af því, það finnst mér vera ósvífni.

Héðinn Valdimarsson Flest af þessum málum, sem liggja fyrir fjhn., allshn. og menntmn., eru frá 20. júlí og eru því búin að liggja þar 3 vikur óhreyfð. Mér virðist þó einfaldast, ef n. er öll á móti máli, að hún gefi út nál., þar sem hún leggur til, að það verði fellt. N. eru til þess að segja álit sitt um málin, en ekki til þess að svæfa þau. Í þessu tilfelli býst ég við, að hinir flokkarnir taki upp hanzkann fyrir sína menn í n. En ef þessi venja er upp tekin, að n. skili ekki áliti um mál, sem þær eru andvígar, þá eru vitanlega þeir flokkar, sem ekki eiga menn í n., beittir mesta ranglæti. Hinsvegar get ég vel hugsað mér, að mál komist í gegnum þingið, þó að n. vilji ekki mæla með því. Ég skildi hæstv. forseta þannig, að frv. um læknishéraðasjóði kæmi bráðlega fyrir þingið, og skal því ekki endurtaka ósk mína um að taka það á dagskrá, en ég óska þess fastlega, að frv. um jöfnunarsjóð ríkisins verði tekið fyrir á morgun eða hinn daginn, hvort sem álit verður komið frá n. eða ekki.

Halldór Stefánsson Ég vona, að hæstv. forseti leyfi mér að svara fyrirspurn, sem hv.þm. Seyðf. beindi til mín. Ég hefi reyndar svarað því áður, að fjhn. hefir afgr. mál eftir því, sem tími hefir unnizt til, og hvort n.afgr. þetta stórmál (!), sem hv.þm. nefndi, fer nokkuð eftir því, hvað þingið stendur lengi og n. hefir tækifæri til að sitja langan tíma enn að störfum. Þó getur verið, að það þurfi ekki að dragast lengi, ef hv.flm. er fróun í því, að n. gefi einfalda yfirlýsingu um málið. Ég hélt, að flestir hv.þm. myndu kannast eitthvað við það, að fyrir geti komið, að mál fái að sofna í n. Mér skildist, að hv.þm. Seyðf. væri að gefa í skyn, að það væri eitthvert nýtt fyrirbrigði sérstaklega á þessu þingi.

Nei, nei!

. –Það má vel vera, að menn vilji nú taka upp aðra hætti en verið hafa, svo í þessu efni sem ýmsum öðrum. En það er ekki annað en augsýn óhagsýni, að afgreiða mál frá nefnd eingöngu til þess að tala um þau í deildinni, þegar vitað er, að þau geta ekki náð fram að ganga. Á 29. fundi í Nd., 14. ágúst, utan dagskrár, mælti