Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um málefni Landsvirkjunar og ég tala fyrir hönd meiri hluta iðnn. Landsvirkjun var stofnuð árið 1965. Markmiðið þá var að koma á öflugu raforkufyrirtæki sem var reyndar ein af forsendum þess að hægt væri að ráðast í þær virkjunarframkvæmdir sem nauðsynlegar voru til að mæta vaxandi orkuþörf. Í upphafi áttu ríkið og Reykjavíkurborg Landsvirkjun til helminga og hlutverk fyrirtækisins var að sjá Suður- og Vesturlandi fyrir rafmagni. Það var síðan á árinu 1983 sem lögunum um Landsvirkjun var breytt og fól sú breyting í sér m.a. að orkuveitusvæði Landsvirkjunar varð landið allt og jafnframt eignaðist Akureyrarbær hluta í Landsvirkjun þegar Laxárvirkjun sameinaðist fyrirtækinu. Það frv. um Landsvirkjun sem við fjöllum hér um var samið á vegum sérstakrar viðræðunefndar eignaraðila í Landsvirkjun um endurskoðun á eignarhaldi, rekstrarformi og hlutverki Landsvirkjunar og var hún skipuð af iðnrh. í febrúarmánuði 1996. Til viðræðna var stofnað að ósk borgarstjórans í Reykjavík og bæjarstjórans á Akureyri, en eignarhlutur Reykjavíkur í Landsvirkjun er 44,525% og Akureyrarbæjar 5,475%. Eignarhlutur ríkisins er því 50%. Nefndin hefur fjallað um frv. og fengið á sinn fund Halldór Kristjánsson og Jón Ingimarsson frá iðnrn., Halldór Jónatansson og Örn Marinósson frá Landsvirkjun, Júlíus Jónsson og Albert Albertsson frá Hitaveitu Suðurnesja, Kristján Haraldsson frá Orkubúi Vestfjarða, Jakob Björnsson bæjarstjóra á Akureyri, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur borgarstjóra, Alfreð Þorsteinsson, formann stjórnar veitustofnana Reykjavíkur, Kristján Jónsson, forstjóra Rariks, Gunnar Sigurðsson og Magnús Oddsson frá Akranesveitum, Arngrím Blöndahl, bæjarstjóra á Eskifirði og fulltrúa Sambands sveitarfélaga á köldum svæðum, Runólf Maack og Magnús Baldursson frá Félagi ráðgjafarverkfræðinga, Guðjón Ingva Stefánsson frá Samtökum sveitarfélaga á Vesturlandi, Lárus Ögmundsson frá Ríkisendurskoðun og Þórð Friðjónsson, forstjóra Þjóðhagsstofnunar og formann orkunefndar. Umsagnir bárust frá Bæjarveitum Vestmannaeyja, Félagi ráðgjafarverkfræðinga, Hitaveitu Suðurnesja, Orkubúi Vestfjarða, Rafveitu Sauðárkróks, Rafveitu Hafnarfjarðar, Ríkisendurskoðun, Sambandi sveitarfélaga á köldum svæðum og samtökum sveitarfélaga á Vesturlandi. Að baki frv. þessu liggur samningur milli ríkisstjórnar Íslands, Reykjavíkurborgar og Akureyrarbæjar um breytingu á sameignarsamningi sömu aðila um Landsvirkjun og vinnunefndar eignaraðila um endurskoðun á eignarhaldi, rekstrarformi og hlutverki Landsvirkjunar. Hvað varðar það umfangsmikla verk að meta áhrif mismunandi rekstrarforms á stöðu Landsvirkjunar á alþjóðlegum mörkuðum og vegna mats á verðmæti fyrirtækisins fékk nefndin bandaríska fjármálafyrirtækið J.P. Morgan til að vera ráðgefandi í þessum efnum. Ég tel að það hafi verið vel ráðið og reyndar forsenda þeirra viðræðna sem fram fóru um þennan þátt málsins að njóta jafnyfirgripsmikillar þekkingar og þetta fyrirtæki býr yfir. Mat sitt á virði Landsvirkjunar byggir J.P. Morgan á eftirtöldum forsendum: Að orkuverð til almenningsveitna haldist óbreytt á föstu verðlagi til og með ársins 2000. Að orkuverð lækki um 3% á ári á árunum 2001--2010. Að árleg aukning eftirspurnar á almennum markaði verði um 2%. Að verðbólgan verði að meðaltali 3%. Að orkuverð til stóriðju fylgi núgildandi samningum. Að fyrirtækið verði áfram undanþegið arðgreiðslu skatta. Að einkafjárfestar geri a.m.k. 7% arðsemiskröfur. Iðnn. hefur kynnt sér ítarlega niðurstöður viðræðunefndarinnar og þau gögn sem hún studdist við í starfi sínu. Á fundum nefndarinnar hefur sérstaklega verið fjallað um arðgjafar-, gjaldskrár- og arðgreiðslumarkmið Landsvirkjunar. Stefnt skal að því að arðgjöf af því eigin fé sem í Landsvirkjun er bundið verði 5--6% á ári en arðgreiðslur reiknist af lægri fjárhæð, þ.e. 14 milljörðum kr. Útborgaður arður verði aðeins lítill hluti af arðgreiðslustofni og getur stighækkað eftir því sem afkoma fyrirtækisins og skuldastaða batnar. Jafnframt er að því stefnt að gjaldskrá Landsvirkjunar til almenningsveitna verði í meginatriðum óbreytt að raungildi til ársins 2000, en lækki síðan að raungildi um 2--3% á ári frá árinu 2001 til 2010. Í þessu sambandi er rétt að minna á að í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 42/1983, um Landsvirkjun, hefur frá upphafi verið ákvæði um arðgreiðslur til eigenda af sérstökum eiginfjárframlögum og Landsvirkjun hefur í nokkur skipti greitt arð til eigenda. Samkomulagið felur í sér málamiðlun milli eðlilegra sjónarmiða um hæfilegar arðgreiðslur til eigenda og þess meginmarkmiðs að raunverð á raforku geti lækkað eftir aldamót. Það er skilningur meiri hluta nefndarinnar, sem einnig hefur komið fram af hálfu iðnrh., að markmiðið með lækkun gjaldskrár gangi framar arðgreiðslumarkmiðum. Fram hefur komið sú gagnrýni, m.a. frá nokkrum umsagnaraðilum um þetta mál, að þau arðgjafar-, gjaldskrár- og arðgreiðslumarkmið Landsvirkjunar, sem finna má á bls. 28 í athugasemdum með frv., séu eingöngu sett til að bæta fjárhagslega stöðu eigenda Landsvirkjunar. Einnig er vísað til þess að vegna óvissu um þróun orkumála sé ekki mikið gefandi fyrir yfirlýsingar um lækkun á gjaldskrá. Vegna þessa sé ég ástæðu til að geta þess hér sem hæstv. iðnrh. sagði við 1. umr. málsins í þessum ræðustól að milli stjórnarflokkanna væri pólitísk samstaða að nýta arðinn sem ríkið fær af fyrirtækinu, sem er helmingur af útgreiddum arði hver sem hann verður á hverjum tíma, til beinna aðgerða til atvinnusköpunar á þeim svæðum sem ekki njóta arðsins vegna eignaraðildar annarra sveitarfélaga. Ég tel nauðsynlegt að þetta komi hér skýrt fram vegna þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað. Til að draga úr tortryggni til ég nauðsynlegt að ítreka enn að lækkun orkukostnaðar er skýr stefnumörkun núv. ríkisstjórnar og meiri hluta Alþingis og frá því meginmarkmiði verður ekki hvikað. Sameigendum ríkisins í Landsvirkjun má vera það ljóst og jafnframt að sem eignaraðili Landsvirkjunar mun ríkið láta markmið um lækkun gjaldskrár ganga framar arðgreiðslumarkmiðum. Ég vænti þess að hæstv. iðnrh. staðfesti það við þessa umræðu sem hann sagði við 1. umr. málsins að arðgreiðslur til hluthafa verði víkjandi fyrir markmiðum um lækkun orkuverðs. Í núgildandi lögum er stjórn Landsvirkjunar gert að leita eftir tillögu Þjóðhagsstofnunar áður en gjaldskrá er sett, en frv. gerir ráð fyrir að þessi skylda falli niður. Á fundum nefndarinnar hafa vaknað spurningar um verðlagseftirlit með verðákvörðunum stjórnar Landsvirkjunar. Umsögn Þjóðhagsstofnunar hefur í sjálfu sér ekki verið verðlagseftirlit. Síður er þörf á henni þegar fyrir liggur samningur eigenda Landsvirkjunar um gjaldskrármarkmið, framangreind yfirlýsing iðnrh. um forgang þeirra umfram arðgreiðslumarkmið. Þá getur í þessu sambandi reynt á samkeppnislög. Ég vil ítreka að ekki hefur verið um eiginlegt verðlagseftirlit að ræða við setningu gjaldskrár Landsvirkjunar og ég treysti stjórn Landsvirkjunar til að setja fyrirtækinu gjaldskrá af fullri ábyrgð þótt Þjóðhagsstofnun geri ekki tillögur um hana. Í apríl 1996 skipaði iðn.- og viðskrh. ráðgjafarnefnd til að endurskoða löggjöf um vinnslu, flutning og dreifingu orku, svonefnda orkulaganefnd. Skilaði nefndin tillögum að framtíðarskipan orkumála í október sl. Snemma á þessu ári hyggst iðnrh. leggja fram till. til þál. um skipan orkumála þar sem tekið verður á þeim hugmyndum sem orkunefndin hefur sett fram. Meginatriði breytinganna á sviði orkumála felast í því að skilja í sundur náttúrulega einkasöluþætti raforkukerfisins og þætti þar sem samkeppninni verður við komið. Meðal áfanga til lengri tíma litið í að koma á markaðsbúskap í raforkumálum er stofnun raforkuflutningafyrirtækis sem menn hafa nefnt Landsnet til að skilja að orkuvinnslu annars vegar og hins vegar raforkuflutning og dreifingu. Í tengslum við þá breytingu að samkeppni verði í auknum mæli innleidd í raforkumálum er eðlilegt að almenn samkeppnislög nái yfir raforkumarkaðinn og hlutverk Samkeppnisstofnunar varðandi eftirlit með raforkufyrirtækjum verði skilgreint. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 1. gr. frumvarpsins. Er það gert til að taka af allan vafa um að Landsvirkjun er ekki ætlað að fara í samkeppni á innanlandsmarkaði með því að taka að sér verkefni þar eða eiga hlut í innlendum fyrirtækjum sem annast rannsóknir, ráðgjöf og aðra þjónustu innan lands á sviði orkumála. Haft hefur verið samráð við sameigendur ríkisins um þessa breytingartillögu. Ég tel óhjákvæmilegt að víkja nokkrum orðum að áliti sem iðnn. barst frá Ríkisendurskoðun vegna þessa máls. Í frv. er gert ráð fyrir að ráðherrar skipi fulltrúa ríkisins í stjórn Landsvirkjunar í stað þess að Alþingi kjósi þá. Um þetta segir Ríkisendurskoðun að stofnuninni sýnist frv. koma til með að skerða verulega eftirlit eða öllu heldur eftirlitsmöguleika þingsins með Landsvirkjun. Ég fagna því vissulega að Ríkisendurskoðun skuli standa vörð um eftirlitsvald Alþingis en ég tel þó að nýskipan á stjórn Landsvirkjunar sé meira í takt við nútímaverkaskiptingu á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Ég bendi einnig á að langmestur hluti þess góða eftirlits sem Alþingi hefur haft með Landsvirkjun er í gegnum fyrirspurnir til iðnrh. og á því verður væntanlega engin breyting. Ég held að ótti Ríkisendurskoðunar sé ástæðulaus að þessu leyti og eins og stofnunin reyndar ýjar að í umsögn sinni þá eru beinir möguleikar þingsins til að hafa eftirlit með rekstri fyrirtækisins með því að kjósa menn í stjórn þess formlegs eðlis en síður efnislegir. Ríkisendurskoðun gerir í öðru lagi athugasemd við að frv. geri ráð fyrir því að felld verði niður heimild eigenda Landsvirkjunar til að tilnefna sérstaka endurskoðendur til að endurskoða reikninga fyrirtækisins ásamt hinum eiginlega endurskoðanda fyrirtækisins. Bendir stofnunin réttilega á að þessi heimild hefur verið á hendi ráðherra en ekki þingsins. Ríkisendurskoðun telur þetta ákvæði sem verið hefur í lögum í raun ekki nægjanlegt. Stofnunin telur að það sé andstætt meginreglum 6. gr. laganna um Ríkisendurskoðun að stofnunin skuli ekki annast endurskoðun reikninga fyrirtækisins. Ég bendi á að Landsvirkjun er sameignarfélag ríkis og tveggja sveitarfélaga. Ekki er hægt að slíta félaginu eða selja hlut eins ef eigendur eru ósammála eins og gildir með hlutafélög. Ríkisvaldinu ber því að virða þá samninga sem eigendur Landsvirkjunar gera eins og kostur er. Sameigendurnir hafa orðið ásáttir um að ársfundur kjósi endurskoðanda fyrirtækisins líkt og gerist í hlutafélögum. Ekkert er komið fram um að það muni minnka eftirlit með reikningum fyrirtækisins og ekki er ástæða til að tortryggja þetta fyrirkomulag. Ríkisendurskoðun bendir sjálf á í umsögn sinni að stofnunin hafi eftir sem áður heimild í 6. gr. laga um hana, heimild til að rannsaka reikningsskil fyrirtækisins og kalla eftir upplýsingum og gögnum sem þýðingu geta haft við slíka rannsókn. Þetta er að mínu mati nægjanlegur og ágætur öryggisventill. Við getum svo rætt um það við umfjöllun um frv. um Ríkisendurskoðun sem lagt var fram á hinu háa Alþingi nú rétt fyrir jólin hversu víðtækt hið almenna endurskoðunarumboð Ríkisendurskoðunar eigi að vera í þeim félögum sem ríkissjóður á helming í eða meira en þar kunna að verða skiptar skoðanir. Virðulegi forseti. Meiri hluti iðnn. leggur til að þetta frv. verði samþykkt með einni breytingu. Eins og ég vék að áður er það breyting á 1. gr. og það er gert til þess að taka af allan vafa um það að Landsvirkjun sé ekki ætlað að fara í samkeppni við fyrirtæki hér innan lands í þessum efnum. En við leggjum sem sé til að 1. gr. frv. orðist svo: ,,Landsvirkjun er heimilt að hagnýta þá þekkingu og búnað sem fyrirtækið ræður yfir á sviði orkumála til verkefna erlendis með því að taka að sér verkefni fyrir fyrirtæki eða stofna og eiga hlut í erlendum fyrirtækjum sem annast rannsóknir, ráðgjöf eða aðra þjónustu á sviði orkumála eða aðra starfsemi tengda orkumálum.`` Undir þetta nál. skrifa Stefán Guðmundsson, Guðjón Guðmundsson, Sigríður A. Þórðardóttir, Árni R. Árnason, Hjálmar Árnason og Pétur H. Blöndal.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 1. minni hluta en undir nál. með mér skrifa hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og Guðný Guðbjörnsdóttir sem sat fund allshn. sem áheyrnarfulltrúi og er sammála því áliti sem ég mæli hér fyrir. Í meðferð og umfjöllun nefndarinnar um málið voru nokkrir meginþættir gagnrýndir bæði af minni hluta nefndarinnar og í umsögnum og athugasemdum þeirra sem komu á fund nefndarinnar. Þessir þættir eru arðgjafar-, gjaldskrár- og arðgreiðslumarkmiðin í samningnum og ekki síst áhrif hans á jöfnun orkuverðs og hvernig eigendaframlögin hafa myndast. Ég hygg að það sé ekki og sterkt til orða tekið að segja að miklar efasemdir eru uppi um hvernig hægt sé að ná fram gjaldskrármarkmiðum samningsins. Þar eru óvissuþættirnir mjög margir og ýmsir telja að þar vanti traustari og skýrari markmið varðandi lækkun orkuverðs. Eins verður að segja að það markmið er afar lítið metnaðarfullt sem sett er um lækkun orkuverðs og reyndar afar óvíst hvort það markmið náist. Ljóst er að í samningnum virðist aðaláherslan vera lögð á arðgreiðslurnar og forsendur þær sem gjaldskrármarkmiðin byggja á eins og gjaldskrárverð Landsvirkjunar á að vera óbreytt að raungildi til ársins 2000 og lækka síðan árlega um 2--3% á árunum 2001--2010. Jafnvel þó markmiðin séu ekki háleitari en þetta er engu að síður settur varnagli í samningnum og sagt að þær kunni að breytast sem gæti haft í för með sér röskun á forsendum og þróun um gjaldskrárbreytingar. Í raun og sanni er því verið að festa í sessi að gjaldskrá Landsvirkjunar til almenningsrafveitna verði í meginatriðum óbreytt að raungildi til ársins 2000 og óvissa ríkir um framhaldið. Hvergi er hægt að sjá í þessu frv., greinargerð þess eða samningnum sem gerður var milli aðila hvort arðgreiðslumarkmiðið eða gjaldskrármarkmiðið eigi að vera víkjandi ef forsendur samningsins ganga ekki eftir. Fram kemur þó í nefndaráliti meiri hlutans að það er skilningur hans og iðnaðarráðherra að arðgreiðslumarkmiðin eigi að vera víkjandi fyrir gjaldskrármarkmiðunum. En það er eðlilegt að spyrja sig hvort það haldi. Bæði er það að slík yfirlýsing liggur einungis fyrir frá fulltrúa ríkisvaldsins í þessum samningum, hæstv. iðnrh., sem verður líklega löngu farinn úr stól iðnrh. þegar á ákvæðið reynir og einungis hefur einn eignaraðilinn af þremur gefið slíka yfirlýsingu. Eðlilegra hefði því verið að um slíkt yrði kveðið á í samningnum sjálfum eða eftir atvikum í 2. gr. frumvarpsins sem fjallar um eigendaframlögin og arðgreiðslurnar. Fyrsti minni hlutinn gerir athugasemdir við tvö mikilvæg atriði í þessu frv. og flytur um þær breytingartillögur. Í 8. gr. frumvarpsins er kveðið á um að stjórn Landsvirkjunar setji gjaldskrá fyrir Landsvirkjun, en áður gerði Þjóðhagsstofnun tillögu áður en gjaldskrá var sett. Mjög óeðlilegt er að einokunarfyrirtæki eins og Landsvirkjun skuli ekki búa við neitt eftirlit með verðlagningu. Telur 1. minni hluti að það eftirlitshlutverk eigi að vera í höndum Samkeppnisstofnunar og að starfsemi Landsvirkjunar falli undir samkeppnislög og flytur um það breytingartillögu en þá breytingartillögu flytur 1. og 2. minni hluti. Það er sú sem hér stendur ásamt hv. þm. Svavari Gestssyni og hv. þm. Sighvati Björgvinssyni. Þar er lagt til að á eftir 8. gr. komi ný grein er verði 9. gr. sem hljóði svo, með leyfi forseta: Við 19. gr. laganna bætist ný málsgrein er orðast svo: Starfsemi Landsvirkjunar fellur undir samkeppnislög. Þá vil ég víkja að annarri breytingu sem flutt er af sömu þingmönnum. Hún snertir Ríkisendurskoðun og eftirlitsmöguleika Ríkisendurskoðunar. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í álit Ríkisendurskoðunar en þar kemur fram að Ríkisendurskoðun telur að frv. skerði verulega eftirlit þess með starfsemi Landsvirkjunar. En það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ríkisendurskoðun sýnist frumvarpið koma til með að skerða verulega eftirlit eða öllu heldur eftirlitsmöguleika þingsins með Landsvirkjun.`` Herra forseti. Þetta mál snýr nú mjög að hæstv. iðnrh. og ég held að ekki sé til of mikils ætlast að hann sitji undir þessari umræðu enda hef ég hugsað mér að beina ákveðinni fyrirspurn til hæstv. ráðherra sem snertir það ákvæði í brtt. sem ég er hér nú að byrja að mæla fyrir.

Forseti gerir ráðstafanir til að hæstv. ráðherra komi í salinn. Hann er í húsinu.

Herra forseti. Nú gengur hæstv. iðnrh. í salinn. Ég var að byrja á að fara yfir álit Ríkisendurskoðunar sem telur að ákvæði frv. skerði mjög möguleika hennar til að hafa eftirlit með starfsemi Landsvirkjunar. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisendurskoðun sýnist frv. koma til með að skerða verulega eftirlit eða öllu heldur eftirlitsmöguleika þingsins með Landsvirkjun. Samkvæmt 3. gr. frv. mun ráðherra framvegis en ekki Alþingi velja fulltrúa í stjórn fyrirtækisins. Við þetta verður að telja að möguleikar Alþingis til þess að fylgjast með málefnum fyrirtækisins og hafa eftirlit með þeim þrengist. Á sama hátt og þó einkum í ljósi þess hve miklir hagsmunir ríkis og þjóðar eru bundnir í fyrirtækinu virðist ákvæði 7. gr. frv. falla í sama farveg. Ákvæðið mun skerða beina eftirlitsmöguleika eignaraðila með fyrirtækinu, nái frv. óbreytt fram að ganga. Eftir slíka breytingu blasir við að endurskoðunar- og eftirlitsheimildir þeirra gagnvart fyrirtækinu verða mun þrengri en t.d. gagnvart öðrum stofnunum, sjóðum eða fyrirtækjum sem ríkið á að hálfu eða meira. Hinir fjárhagslegu hagsmunir sem eru í húfi eru þó að jafnaði margfalt minni í þessum fyrirtækjum en í Landsvirkjun.`` Síðar í áliti Ríkisendurskoðunar segir, með leyfi forseta: ,,Litið hefur verið svo á að þar sem sérákvæðum Landsvirkjunarlaga um að stjórn Landsvirkjunar skuli ráða endurskoðendur voru ekki sérstaklega felld úr gildi við gildistöku laganna um Ríkisendurskoðun á sínum tíma líkt og gert var vegna annarra fyrirtækja og sjóða í eigu ríkisins, sem féllu undir endurskoðunarumboð stofnunarinnar ber Ríkisendurskoðun ekki að endurskoða fyrirtækið. Ekki hefur fengist skýring á því hvers vegna sameignarfélög voru undanskilin þessari ákvörðun. Hitt er að þessi skipan er andstæð þeirri meginreglu 6. gr. laganna um Ríkisendurskoðun að stofnunin skuli annast endurskoðun ársreikninga allra fyrirtækja sem eru í eigu ríkisins að hálfu eða meira. Í ljósi hinna gífurlegu hagsmuna sem ríkið á í húfi í fyrirtækinu verður ekki í fljótu bragði komið auga á þau sjónarmið sem réttlæta að Ríkisendurskoðun skuli hafa minni endurskoðunar- og eftirlitsmöguleika gagnvart fyrirtækinu en öðrum fyrirtækjum sem ríkið á að hálfu eða meira.``

Það er fullmikill kliður í salnum.

Í lokin á umsögn Ríkisendurskoðunar kemur fram, með leyfi forseta: ,,Það er skoðun Ríkisendurskoðunar að ákvæði laga um stofnunina eigi að gilda um Landsvirkjun eins og önnur fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkissjóðs.`` Það er einmitt í ljósi þessa sem ég hef flutt breytingartillögu ásamt hv. þm. Svavari Gestssyni og hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, þess efnis að um endurskoðun ársreikninga Landsvirkjunar skuli fara að lögum um Ríkisendurskoðun. Slíkt ákvæði tryggir að ákvæði laga um Ríkisendurskoðun gildi um Landsvirkjun eins og önnur fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkissjóðs. Það er ástæða til, herra forseti, að spyrja hæstv. ráðherra um þetta álit Ríkisendurskoðunar, spyrja ráðherrann um það sem fram kemur í álitinu, þ.e. að eftir þessa breytingu blasir við að endurskoðunar- og eftirlitsheimild Ríkisendurskoðunar gagnvart fyrirtækinu verði mun þrengri en t.d. gagnvart öðrum stofnunum, sjóðum eða fyrirtækjum sem ríkið á að hálfu eða meira þótt fjárhagslegir hagsmunir sem í húfi eru séu að jafnaði margfalt minni í þessum fyrirtækjum en í Landsvirkjun. Telur hæstv. ráðherra ekki eðlilegt að samþykkja slíka breytingartillögu sem við leggjum til og kveður á um að um endurskoðun reikninga Landsvirkjunar fari eftir ákvæðum laga um Ríkisendurskoðun? Því hefur verið haldið fram að í frv. sem nú liggur fyrir um Ríkisendurskoðun --- það hefur að vísu ekki verið mælt fyrir því enn --- sé tekið á þessu máli og að með ákvæði í því frv. geti Ríkisendurskoðun haft þá möguleika sem við leggjum til í þessari breytingartillögu, þ.e. að endurskoða reikninga Landsvirkjunar og að það fari eftir ákvæðum laga um Ríkisendurskoðun. Ég vil, með leyfi virðulegs forseta, vísa í þetta frv. um Ríkisendurskoðun en þar segir, með leyfi forseta: ,,Enn fremur skal Ríkisendurskoðun annast endurskoðun reikninga fyrirtækja, félaga og stofnana sem rekin eru á ábyrgð ríkissjóðs eða ríkissjóður á að hálfu eða meira, þar með talin hlutafélög,`` en síðan kemur ,,sameignarfélög``. Ég hygg að verið sé að vísa í þetta orð þegar því er haldið fram að þetta ákvæði ætti að duga til að Ríkisendurskoð hafi eðlilegan aðgang að endurskoðunarreikningum Landsvirkjunar. En þetta ákvæði mun ekki duga. Ég hef rætt það við lögfræðinga og Ríkisendurskoðun og þeir telja að þetta ákvæði eitt og sér, þessi breyting á lögum um Ríkisendurskoðun dugi ekki. Ef þetta á að vera fullkomlega tryggt þá þyrfti annaðhvort að samþykkja þá breytingartillögu sem við í minni hlutanum leggjum til um að um endurskoðun reikninga Landsvirkjunar fari eftir ákvæðum laga um Ríkisendurskoðun eða að tryggja það örugglega í frv. sem verður fljótlega til meðferðar í þinginu um breytingu á lögum um Ríkisendurskoðun. Þar þyrfti t.d. að koma fram hugsanlega í ákvæðum til bráðabirgða að þrátt fyrir ákvæði laga um Landsvirkjun þá skuli ákvæði laga um Ríkisendurskoðun gilda um endurskoðun á reikningum Landsvirkjunar á meðan eignarhlutur ríkisins er 50% eða meira. Það er alveg ljóst að slíkt ákvæði, ef ekki verður fallist á þessa brtt., þarf að koma inn í breytingar og meðferð á frv. um Ríkisendurskoðun. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra einmitt um þetta ákveðna atriði. Ef hæstv. ráðherra væri tilbúinn til að skoða það sérstaklega að beita sér fyrir því, og ég veit að fleiri þurfa að koma að því máli, m.a. forsn. sem ber fram frv. um Ríkisendurskoðun, að það yrði tryggt afdráttarlaust í frv. um Ríkisendurskoðun að Landsvirkjun hefði þá möguleika sem við erum að opna á með þessu ákvæði, þá hefðum við nefndarmenn hugsanlega --- ég hef ekki rætt það við þá sem hafa flutt þetta með mér --- tilbúnir til að draga það ákvæði til baka. En það verður líka að vera algjörlega ljóst og algjörlega tryggt að samstaða náist um að flytja slíka brtt. við frv. um Ríkisendurskoðun. Og ljái hæstv. ráðherra máls á því að tryggja það svona, til þess að ekki þurfi að fara inn í þennan samning, þá held ég að það væri nauðsynlegt að iðnn. hittist á milli 2. og 3. umr. til að fara sérstaklega yfir þennan þátt málsins þannig að frá því verði örugglega gengið að það náist sátt um að flytja tillögu að slík ákvæði þegar við förum að fjalla um frv. til laga um Ríkisendurskoðun. Þessari spurningu beini ég til hæstv. ráðherra og vænti þess að fá svör nú í þessari umræðu um þetta mál vegna þess að það skiptir máli, virðulegi forseti, bæði við efnislega umfjöllun málsins og eins við afgreiðslu á þeirri breytingartillögu sem ég hef mælt fyrir. Herra forseti. Í nefndarálitinu kemur fram að varðandi framtíðarskipan orkumála leggur 1. minni hluti áherslu á að brýnt sé að mótuð verði stefna um nýtingu auðlinda, sem og aðskilnað vinnslu flutnings, dreifingar og sölu á raforku sem er forsenda fyrir samkepppni, sbr. niðurstöðu orkulaganefndar sem iðnaðarráðherra skipaði. Jafnframt verði tryggt að arður af nýtingu náttúruauðlinda renni til almennings í landinu. Þegar þarf að hefja undirbúning að stofnun raforkuflutningsfyrirtækis, Landsnets, í samráði við sveitarfélögin og orkuveitur í landinu. Stefnt verði að því að Landsnetið yfirtaki flutningskerfi Landsvirkjunar og þann hluta af flutningskerfi Rariks sem þarf til að allar rafveitur eigi beinan aðgang að landsnetinu. Herra forseti. Ég skal fara að ljúka máli mínu en ég vil draga saman í örfáum orðum þær megináherslur sem 1. minni hluti lagði við umfjöllun nefndarinnar um málið í hv. iðnn. Það er í fyrsta lagi að skerða ekki eftirlitsmöguleika Ríkisendurskoðunar. Tryggja að Ríkisendurskoðun hafi fullan og óskoraðan aðgang að því að endurskoða reikninga Landsvirkjunar sem hún hefur ekki samkvæmt núgildandi ákvæðum í lögum um Ríkisendurskoðun og ekki með þeirri breytingartillögu sem liggur fyrir þinginu. Það er alveg ljóst að ákvæðin í þessu frv. eru svo afdráttarlaus um að Ríkisendurskoðun komi ekki að þessu máli, að á því verður að taka. Í öðru lagi eru megináherslur 1. minni hlutans að eftirlit með gjaldskrá Landsvirkjunar vegna einokunaraðstöðu verði tryggt hjá Samkeppnisstofnun, en svo er ekki nema með því ákvæði sem við höfum hér lagt til. Í þriðja lagi að skýrt yrði kveðið á í nefndaráliti um jöfnun orkuverðs og að arðgreiðslumarkmið verði víkjandi fyrir gjaldskrármarkiðum og að þegar í stað yrði hafinn undirbúningur að stofnun raforkuflutningsfyrirtækis, Landsnets, í samráði við sveitarfélögin og orkuveitur í landinu. Þetta voru þau atriði sem við lögðum áherslu á að hægt væri að ná heildarsamstöðu um í nefndinni og að komið yrði til móts við þessi sjónarmið. En það gat ekki orðið eins og sést á að hér eru komin fram þrjú nefndarálit í þessu máli. Virðulegur forseti. Afstaða mín til þessa frv. í atkvæðagreiðslu mun verulega ráðast af því hvaða afgreiðslu breytingartillögurnar fá, m.a. þær sem ég hef hér mælt fyrir. Það mun koma í ljós síðar við þessa umræðu eða við 3. umr. málsins hvernig ég mun greiða atkvæði að lokum í þessu máli. En ég legg áherslu á að mikilvægur liður í því er að fá skýr og afdráttarlaus svör hæstv. iðnrh. við þeim spurningum sem ég hef beint til hans.

Herra forseti. Málið sem hér er til meðferðar er margþætt og því miður ástæða til að verja dálitlum tíma í að fara yfir það, enda kannski ekki að furða því að orkumálin eru nú ekki lítill hluti þjóðarbúskaparins á Íslandi. Í raun og veru eru orkumálin fyrir Íslendinga undirstöðuþáttur lífskjara í framtíðinni. Það getur maður sagt alveg hiklaust og samt horft fast í augun á mönnum sem hér sýsla aðallega við sjávarútveg og sitja á stólum í þessum sal. Ég held að málið sé þannig að orkumál og orkuverð séu að mörgu leyti úrslitaundirstaða framtíðarþróunar lífskjara á Íslandi. Þess vegna eru full rök fyrir því að ræða málið nokkuð rækilega auk þess sem það skiptir gríðarlegu máli í þessu samhengi að þegar virkjað er þá göngum við vel um landið. Í þessum efnum mun alltaf sitt sýnast hverjum og þannig er það einnig nú þó svo að, herra forseti, ég sé þeirrar skoðunar að sá ágreiningur sem uppi er í þessu máli hafi ekki fengið að koma fram. Ég tel því miður að efasemdir og spurningar einstakra þingmanna og bæjarfulltrúa og borgarfulltrúa í þessu máli hafi verið lokaðar inni. Ég tel að undirbúningurinn að þessu máli og það hvernig embættismenn hafa lokað það af ásamt örfáum stjórnmálamönnum úr stjórnarflokkunum, þremur eða fjórum mönnum, hafi gert það að verkum að málið gefi í fyrsta lagi tilefni til að velta vöngum um stöðu lýðræðisins og þingræðisins. Það er satt að segja alveg ótrúlegt að málið sem er svona undirbúið og snertir svona marga og snýst um svona miklar stærðir og stóra hluti af okkar lífskjörum, snýst um 50 milljarða í skuldum, snýst um 20--30 milljarða í eignum, snýst um 3--4% af meðaltalsframfærslukostnaði hvers einasta heimilis í landinu, skuli vera jafnlokað og það er. Það er óskaplega alvarlegt umhugsunarefni að mál af þessu tagi skuli ekki fá opnari umfjöllun. Ég er sannfærður um að margir þeir ágætu einstaklingar, sem hafa talið sig og munu telja sig nauðbeygða til að styðja málið hér, gera það vegna þess að þeir eru með aðra hluti í huga innan eigin flokka eða samtaka. Og það er mjög alvarlegt að mál af þessu tagi skuli vera þannig að ekki sé hægt að taka afstöðu til þess frjálst og óháð frá afstöðu þeirri sem menn kunna að hafa t.d. til ríkisstjórnar eða bæjarstjórnarmeirihluta. Mér finnst, herra forseti, eftir að ég hef farið yfir þetta mál og eftir að hafa talað við nær alla sem málið snertir, að óhætt sé að fullyrða að það er óánægja með þetta mál alls staðar, miklu meiri en fram hefur komið og fram mun koma í atkvæðagreiðslum, miklu meiri. Og ég fullyrði, eftir samtöl við einstaka aðila í stjórnarflokkunum m.a. hér í þessari stofnun, langt umfram þá sem hafa tjáð sig um málið, að margir eru með spurningarmerki í málinu en telja sig bundna, neydda til að samþykkja málið vegna þess að annað mundi skapa erfiðleika fyrir viðkomandi ráðherra, skapa erfiðleika fyrir ríkisstjórnina, skapa erfiðleika fyrir viðkomandi flokk, kannski í einhverju alveg óskyldu máli sem á sama tíma er verið að sýsla með í stjórnarflokkunum hvort sem það er að einkavæða bankana eða eitthvað annað. Ég er að segja það, hæstv. forseti, að ég óttast að verið sé að braska með óskyld mál í þessu dæmi. Mér finnst það vont af því að þetta er stórt mál. Þetta vil ég segja í fyrsta lagi og segja að ég met mikils að hv. formaður iðnn. Stefán Guðmundsson, sá sómamaður, hefur lagt sig fram um að láta vinna málið vel í nefndinni. En ég er alveg sannfærður um að innra með honum og eftir samtöl sem hann hefur átt við íbúa Norðurl. v., þá er hann áhyggjufullur yfir málinu. Það er ekki nokkur spurning. Fjöldamargir eru áhyggjufullir yfir málinu vegna þess að þetta gæti þýtt hærra orkuverð. Fjöldamargir eru áhyggjufullir yfir málinu vegna þess að þarna er verið að reyra, eins og mig minnir að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hafi orðað það hér á dögunum, er verið að reyra í raun og veru kerfið allt fast í Landsvirkjunarklóna ef svo mætti að orði kveða. Ég hef þetta reyndar ekki eftir hv. þm., ég tek það fram, en efnislega var það nokkurn veginn þetta sem mér fannst hann vera að segja. Og um leið eru aðrir þeirrar skoðunar að hættan sé sú að arðgreiðsluáherslan verði til þess að raforkuverðið hækki um mörg hundruð millj. kr. á ári umfram það sem hefði þurft að vera. Og það er alveg sama þó að það standi hérna í nefndarálitinu. Það skiptir engu máli. Það er alveg sama þó að hæstv. ráðherra Finnur Ingólfsson hafi sagt þetta. Það skiptir engu máli. Það eina sem skiptir máli er að arðurinn er einn nefndur í frv. Í 2. gr. frv. er ekki talað um neitt nema arðinn og þess vegna flyt ég tillögu á sérstöku þskj. um að verðlagsmálin verði skoðuð áður. Ég held því að þessi vinnubrögð sem verið er að reyra menn fasta í, þar sem minni hluti stjórnmálakerfisins í landinu er að knýja fram ákvörðun, muni ekki skapa frið um Landsvirkjun til lengri tíma. Ég er sannfærður um að orkumálin verða á dagskrá á næstu vikum og missirum. Og ég segi hér vegna þess að ég er algjörlega sannfærður um að það er rétt, Landsvirkjun mun í framhaldi af þessum ákvörðunum klofna. Einhverjir munu segja: Farið hefur fé betra. Ég tel hins vegar að á því séu margar hliðar sem ég kem að hér á eftir. Í þriðja lagi mun ég í ræðu minni gera grein fyrir þeim tillögum sem ég flyt, í fjórða lagi fara yfir umsagnir þar sem kemur fram hjá öllum að þeir hafa áhyggjur af þessu. Ég heyri að hæstv. ráðherra ber yfirleitt fyrir sig t.d. borgarstjórn Reykjavíkur í þessu máli, en í umsögn borgarstjórans í Reykjavík kemur fram að menn hafa áhyggjur af stöðunni. Ég tel að þegar menn lesa þessar umsagnir, þá munu þeir átta sig á því að skynsamlegast væri að hinkra með málið, fresta því og vera ekki að knýja það fram hér í gegnum þingið. Í gær vorum við, herra forseti, að ræða um það að bæta lífskjörin. Við vorum að ræða um það hvernig kjörin yrðu hér á næstu árum. Hérna er tillaga um að hækka rafmagnsverðið um 500 millj. kr. á ári á næstu árum með því að taka það inn í sköttum, þ.e. í arðgreiðslum til eigendanna. Og ég segi: Það er efnahagslega betra og það er betra fyrir kjörin í landinu að rafmagnið sé ódýrt. Veruleikinn er sá að það er úrslitaatriði ef við ætlum að byggja upp góð lífskjör á Íslandi til komandi ára og áratuga, að kostnaðarþættir eins og raforka og og vextir séu eins ódýrir og lágir og mögulegt er. Allt sem íþyngir rafmagnsverði eins og hér er verið að gera stefnir þess vegna gegn batnandi lífskjörum að mínu mati. Ég ætla að víkja að einu almennu atriði, áður en ég kem að meginmáli mínu, herra forseti, og það er tap á undanförnum missirum. Menn hafa ákveðið að hafa leynd um orkuverð þegar seld er orka til stóriðjufyrirtækja. Stjórn Landsvirkjunar tók um það ákvörðun í tengslum við stækkun álverksmiðjunnar að hafa leynd um orkuverðið. Fyrir því eru viðskiptaleg rök og þau eru alveg tvímælalaus. Ég segi alveg eins að mér fannst pínulítið óþægilegt að standa frammi fyrir því að tekin hafði verið ákvörðun um það. Niðurstaðan varð svo sú að iðnn. Alþingis fékk allar upplýsingar um orkuverðið í einstökum atriðum. Ég segi hins vegar að ef sú leið er farin sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að henda Alþingi út úr Landsvirkjun, þá er ekki hægt að afgreiða stóriðjusamninga framvegis öðruvísi en að orkuverð til stóriðju sé uppi á borðinu í smáatriðum. Menn þurfa að gera sér alveg ljóst að þetta almenna atriði er úrslitaþáttur og það mun hafa veruleg áhrif á umfjöllun um stóriðjusamninga á næstu árum. Reyndar verð ég að segja eins og er að mér finnst krafan um leynd í þessu efni að sumu leyti hjákátleg vegna þess að auðvitað er það þannig að samkeppnisaðilar t.d. í stóriðju vita um svona hluti í raun og veru.

Þú gerðir það áðan.

Nei, það gerði ég ekki. Stjórn Landsvirkjunar samþykkti þetta án míns atkvæðis og ég þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni sem af drengskap kallaði hér fram í til þess að gefa mér kost á að fría mig af þessari ákvörðun. En það er ljóst að ég féllst ekki á það. Þegar ég sagði hér áðan, herra forseti, að ég teldi að verulegur hluti af stjórnmálakerfinu væri óánægður með þetta mál, þá hef ég margt fyrir mér. Ég ætla bara að vekja athygli umfram það sem heyrðist hér við 1. umr. á einu. Það er umfjöllun málsins í borgarstjórn Reykjavíkur. Þar var samningurinn samþykktur samhljóða en þar voru hjásetur tvær með mjög alvarlega gagnrýni á málið. Það var borgarfulltrúi Guðrún Zoëga og borgarfulltrúi Gunnar Jóhann Birgisson. Þau höfðu bæði veigamikil rök í þessu máli. Og þegar ég lít til þeirra og lít til umræðunnar hér við 1. umr., þá eru það rök fyrir því að umræðan um þessi mál mun halda áfram. Menn munu ekki láta læsa sig inni. En hitt verð ég hins vegar að segja að ég undrast það að trúnaðarmenn Framsfl. sem oft og tíðum hafa talið sig talsmenn dreifbýlis hafa lítið haft sig frammi í þessu máli, ég undrast það. Það vekur áhyggjur og spurningar og ég endurtek: Ég skora á þá að tala núna í 2. umr. Ég skora á þá að tala, læðupokast ekki hér í bakherbergjum heldur tala, segja skoðun sína, gera grein fyrir því af hverju þeir styðja mál af þessu tagi. Það er óhjákvæmilegt að þeir geri sér grein fyrir því að sú ákvörðun sem hér er verið að taka mun hafa í för með sér hækkun á raforkuverði um 500--700 millj. kr. á ári. Það liggur fyrir. Og spurningin er hvort þeir hinir hugumprúðu riddarar Framsfl., réttlætisins um land allt, á Rangárvöllum og víðar, hvort þeir munu ekki ríða hér fram til mikillar orrustu á eftir á grundvelli stjórnarskrárákvæðanna um að menn eigi eingöngu að hlíta samvisku sinni. Og samviskan heitir samviska. Hún heitir t.d. ekki Finnur Ingólfsson, jafnvel þótt hann sé hæstv. ráðherra. Virðulegi forseti. Ég mun þessu næst víkja að nokkrum atriðum í umsögnum einstakra aðila. Ég ætla fyrst að segja frá því að þetta frv. hefur þó örugglega getið eitt mjög jákvætt af sér og það er að búið er að stofna ný samtök. Það eru samtök sveitarfélaga á köldum svæðum. Þessi samtök voru stofnuð fimmtudaginn 21. nóvember 1996 og þar mættu forustumenn sveitarfélaga víðs vegar að af á landinu, frá Eskifirði, Bolungarvík sýnist mér og norðan úr Húnavatnssýslu ef ég þekki menn rétt hér. Þar var varað var sérstaklega við þessu frv. Og ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlar hann að segja við fólkið á köldu svæðunum? Á því bara að vera kalt áfram eða hvað? Hvað ætlar hann að segja við fólkið á köldu svæðunum þegar verðið á húshituninni fer að hækka? Hvað ætlar hann að segja við þetta fólk? Ég held að nauðsynlegt sé að það komi fram og að skýrt verði hvað ráðherrann ætlar að segja við fólkið á köldu svæðunum því að því er kalt núna, einkum og sér í lagi þeim sem ætluðu að orna sér við kosningaloforð Framsfl., þeim er nöturkalt. Því væri fróðlegt að fá upplýsingar um hvernig hæstv. ráðherra ætlar að taka á þessu. Í umræðunni um þessi mál, hæstv. forseti, hefur verið talað um hvaðan peningarnir koma. Hvaðan eru eignirnar sem Landsvirkjun á? Eru það eignir sem hafa myndast af eigin fé Reykjavíkur, ríkisins og Akureyrar, af beinhörðum peningum sem hafa verið lagðir inn í þetta fyrirtæki? Eða hvað? Og í öllum umsögnum um málið er spurt um þetta aftur og aftur. Landsvirkjun tók saman fyrir iðnn. fróðlegt yfirlit sem heitir Minnisblað um Marshall-aðstoð til stórframkvæmda árin 1948--1953 og er fskj. I með nefndaráliti mínu. Þar kemur fram að verulegur hluti af kostnaðinum við Sogsvirkjanirnar var borgaður af Marshall-fé. Og ég segi, herra forseti, það fé, ef einhver á það, á þjóðin öll saman. Og að reikna það inn sem einhvern hluta af eiginfjárframlögum er ekki sanngjarnt af því að þegar þessi lán voru tekin var gerður samningur um það um endurgreiðslu þeirra í Mótvirðissjóð, sem var þó ekki gert nema með höppum og glöppum eins og menn þekkja, en það er auðvitað þjóðin öll sem kom að þessu en ekki bara þeir sem eru skráðir eigendur þessa fyrirtækis. Aftur og aftur spurðu menn í hv. iðnn.: Hvað er búið að borga í þetta fyrirtæki? Hvað er í raun og veru búið að borga inn í Landsvirkjun? Hvað hefur hver aðili borgað inn í Landsvirkjun? Í raun og veru komu engar nýjar upplýsingar fram um það. En í fórum okkar fundust upplýsingar um eiginfjárframlög, arðgreiðslur og ábyrgðargjald frá upphafi til ársins 1996, skjal sem var aldrei lagt fram í iðnn. en þar sem fram kemur að samtals hafa eigendurnir lagt fram --- hvað? Ekki 14 milljarða eins og á að fara að reikna tekjurnar af, 5,5% á ári, heldur 2 milljarða 149 millj. kr., sem sagt, sjöunda part af þeirri tölu sem á að fara að reikna arðinn af. Hér er um að ræða þau einu raunverulegu peningaframlög inn í fyrirtækið af hálfu eigendanna. Ég segi eins og er: Það er ranglátt að setja hlutina þannig upp að arður sé reiknaður af sjö sinnum hærri tölu, hann greiddur til eigenda og þessi arður verður þá a.m.k. ekki notaður til að lækka raforkuverðið á köldu svæðunum eða annars staðar í landinu. Ég tel, herra forseti, að þetta sé einn alvarlegasti þáttur þessa máls. Hér er verið að taka ákvörðun um skattlagningu á raforkunotendur í landinu um gríðarlega háa upphæð. Menn sjá kannski best hvað hún er há með því að skoða hver heildarrafmagnssala Landsvirkjunar er á ári. En þannig er það, herra forseti, að þegar verið er að reikna þessi 5,5% þá eru þau reiknuð af reiknaðri eiginfjárstöðu upp á 14 milljarða. Út úr því koma 500--700 millj. kr. Hvað ætli Landsvirkjun selji mikið í peningum af raforku á ári? Það er auðvelt að finna það. Hún seldi á síðasta ári rafmagn til almenningsrafveitna fyrir 5,4 milljarða kr. alls. Niðurstaða þessa frv. ef það verður að lögum þýðir að tíunda hver króna sem Skagfirðingar borga fyrir rafmagn á næsta eða þar næsta ári fer til að borga eignaraðilum arð. Tíunda hver króna, þ.e. 500--700 millj. kr. af 5--6 milljörðum króna. Það á líka að setja málið í þetta samhengi. Með öðrum orðum með því að þetta væri ekki til ef menn vildu hafa það þannig þá væri hægt að lækka verðið á raforku um einn tíunda strax frá því sem það verður eftir að þessi löggjöf væri orðin að veruleika. Finnst mönnum þetta sanngjarnt í stöðunni? Vita menn þetta? Það er auðvitað alveg ótrúlegt að við búum við þá sérkennilegu stöðu í okkar þjóðfélagi, því miður, að hér er varla til neitt það sem má kalla róttæka gagnrýna fjölmiðlun sem flettir ofan af hlutum, lýsir þá upp og opnar þá. Maður verður var við það aftur og aftur í hverju málinu á fætur öðru að einstakir fjölmiðlar mynda keðjur sem eru meira og minna í böndum á vegum ákveðinna einstakra eignaraðila. Þannig að hrollur fer niður eftir bakinu á mönnum sem hugsa um þá stöðu. Mér kemur það í hug þegar ég kem að þessu máli. Hvar er hin frjálsa, opna, róttæka, gagnrýna fjölmiðlun á Íslandi sem segir frá hlutunum eins og þeir eru? Hvar er hún? Ég sé að oft eru myndarleg áhlaup gerð í einstökum blöðum og fjölmiðlum en málunum er ekki fylgt eftir. Það er ekki um að ræða opna, lýðræðislega, róttæka, gagnrýna umræðu um mál af þessum toga. Það er grafalvarlegt mál fyrir lýðræðið í landinu. Fyrir rúmri einni viku, virðulegi forseti, héldum við aðalfund miðstjórnar Alþb. Miðstjórnarfundinn sóttu í kringum 100 manns. Þar voru rædd ýmis mál sem eru heit, eins og það heitir í hinni pólitísku umræðu í landinu. Sameiningarmál, menn vita hvað það þýðir, Evrópumál, menn vita hvað það þýðir. Svo gerist það á miðjum fundinum að bóndi nokkur norðan úr Skagafirði biður um orðið. Hann heitir Þórarinn Magnússon og býr á Frostastöðum. Hann er ekki í miðstjórninni en hann bað um að fá að tala og það gerði hann. Hann flutti mál sitt ekki eins og vanir ræðumenn gera heldur hægt og rólega og vandlega upp úr tölum og staðreyndum og rakti hver eru eiginfjárframlögin og hvernig verðið verður til okkar. Það gerist oft á fundum eins og miðstjórnarfundum að erfitt er að fá alla til að hlusta. En það hefði mátt heyra saumnál detta á meðan þessi maður var að gera grein fyrir þeim alvarlegu staðreyndum sem þetta frv. hefur í för með sér í skattlagningu á raforkuverð Skagfirðinga og annarra manna í landinu. Ég segi þetta, hæstv. forseti, vegna þess að ég er sannfærður um að það mundu fleiri menn en miðstjórn Alþb., sem hafði kannski ekki sett sig inn í þetta mál í einstökum atriðum, sitja dolfallnir undir þessum upplýsingum ef þeir fengju þær en því miður ef þetta frv. fer fram, sem margt bendir til, þá er það vegna þess að menn fá ekki að tala um málið. Menn fá ekki að skoða það í smáatriðum og skynja að málið er í besta falli óþarfi eins og það er. Það er ekkert sem rekur á eftir því að frá hlutunum verði gengið eins og hér er gert, ekkert. Ég sagði áðan, herra forseti, að eitt af því sem skipti sköpum um samkeppnishæfni í lífskjörum á komandi árum og áratugum væri raforkuverð. Og fylgiskjal II í fylgiskjölum mínum sýnir raforkuverð til heimila í nokkrum löndum árið 1995 og til iðnaðar í nokkrum löndum 1995 og sést þar að Íslendingar standa allvel í þeim efnum og við þurfum á því að halda. Við þurfum að hafa hlutina þannig að því er varðar t.d. orkuverð að orkan sé ódýrari á Íslandi en annars staðar til þess að vega upp marga aðra hluti sem eru dýrari og þyngri í vöfum hér en í öðrum löndum. Fylgiskjal III með nál. mínu er einkar athyglisvert en það er frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Þar segir svo, með leyfi forseta. Það eru þeir sem eiga að passa sveitarfélögin á Íslandi sem skrifa það. Þar stendur: ,,Í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga eru skiptar skoðanir um efni frumvarpsins hvað varðar arðgreiðslur til eigenda enda hagsmunir einstakra sveitarfélaga ólíkir.`` Þetta er umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ég verð að segja alveg eins og er að það hvarflar að manni að lítið gagn sé í Sambandi íslenskra sveitarfélaga ef það getur ekki haft skoðun á svona máli. Það er kannski von vegna þess að aðalhöfundur þessa samkomulags, Vilhjálmur Vilhjálmsson, er formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga. En það er náttúrlega dálítið sérkennilegt og hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir sveitarfélögin og dreifbýlið og ekki bara dreifbýlið heldur líka nágrannasveitarfélögin hér eins og t.d. Hafnarfjörð, Kópavog, Seltjarnarnes, Mosfellsbæ, þegar Samband íslenskra sveitarfélaga treystir sér ekki til að hafa skoðun á þessu máli. Máli eins og því sem hér er á ferðinni. Eitt fylgiskjalið með nál. mínu birtir sjónarmið borgarstjórans í Reykjavík. Það sem þar kemur fram er staðfesting á því sem ég hef sagt áður að meginframlag Reykjavíkur til Landsvirkjunar eru Sogsvirkjanirnar. Hvernig fjármagnaði Reykjavíkurborg Sogsvirkjanirnar? Var það borgað úr borgarsjóði? Nei, það var borgað af raforkunotendum á Reykjavíkursvæðinu og viðskiptasvæði Sogsvirkjananna. Það er veruleikinn í því máli. Ég vek athygli á þeirri umsögn borgarstjórans í Reykjavík því hún er prýðileg og skýr. Ég vek sérstaka athygli á lokaorðum umsagnar borgarstjórans í Reykjavík þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Jafnframt því sem ég þakka tækifærið til þess að koma upplýsingum á framfæri við hv. iðnn. Alþingis legg ég áherslu á, að borgaryfirvöld eru því fylgjandi að sem mestur jöfnuður ríki í landinu og milli landshluta. Sem eigendur að Landsvirkjun hafa þau stutt þá verðjöfnun sem felst í samræmdri gjaldskrá til allra afhendingarstaða.`` Ég held að þetta sé í raun og veru mjög mikilvæg pólitísk yfirlýsing borgarstjórnar Reykjavíkur sem ég tel að sýni þar með að enginn ágreiningur er um það meginmarkmið sem þarf að vera uppi, þ.e. að halda sem jöfnustu raforkuverði. Ég er hins vegar að segja að ef þetta frv. verður að lögum þá teflir það því markmiði í tvísýnu. Í fimmta lagi vil ég, herra forseti, síðan vekja athygli á fylgiskjali sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir rakti hér nokkuð áðan, varðandi Ríkisendurskoðun. Hún beindi orðum sínum til hæstv. iðnrh. Ég ætla að beina orðum mínum til hæstv. forseta Alþingis, eins og reyndar á að gera samkvæmt þingsköpum ævinlega en ég geri það sérstaklega í þessu tilviki. Fyrir nokkrum vikum flutti hæstv. forseti Alþingis ræðu um skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 1995. Þar kom fram að forseti taldi mjög nauðsynlegt að Ríkisendurskoðun hefði möguleika til að fylgjast með fyrirtækjum eins og Landsvirkjun. Í þeirri ræðu var þannig komist að orði að hingað upp í ræðustólinn snjóaði mönnum sem heimtuðu að fá að taka undir með hæstv. forseta Alþingis. Það var afstaða forseta Alþingis. Svo liggur þetta frv. hér fyrir og allt í lagi með það. Það er ákvörðun ráðherrans og ríkisstjórnarinnar að leggja frv. fram. En svo kemur frv. í þingnefnd. Hver er þá niðurstaða Ríkisendurskoðunar? Ríkisendurskoðun fer fram á að fá að fylgjast með þessu máli og ber fyrir sig sömu rökum svo að segja frá orði til orðs eins og hæstv. forseti Alþingis hafði gert í ræðu sinni. Hvað gerir þá þingnefndin? Hún vísar rökum Ríkisendurskoðunar í raun á bug. Mér finnst það dálítið athyglisvert þegar þess er gætt að þetta er skoðun forseta Alþingis. Ég vil fara fram á það í fullri vinsemd að forseti Alþingis og forsn. skoði hvort eftirlitshlutverki Alþingis er eðlilega fullnægt með því að henda Ríkisendurskoðun út úr lögunum eins og gert er samkvæmt frv. og að afgreiða hana með þeim hætti sem nál. gerði hér áðan. Það veitir heldur ekkert af eftirliti með svona fyrirtæki fyrir Alþingi. Sérstaklega þegar það virðist vera stefna ríkisstjórnarinnar að henda fulltrúum Alþingis út úr stjórn fyrirtækisins. Þá á auðvitað Ríkisendurskoðun að vera þarna inni, þeim mun frekar, en ekki þeim mun síður. Og að vísa til þess eins og hv. þm. Stefán Guðmundsson gerði að menn gætu bara borið fram fyrirspurnir um fyrirtækið Landsvirkjun þegar fram í sækti. Það dugar mér ekki. Það dugir ekki hinni þingræðislegu skyldu í þessu máli eða almennum þingræðislegum reglum. Ég fullyrði að í öllum löndum þar sem svipað stjórnarfar er og hér, þar sem menn eru með ríkisendurskoðun eða endurskoðunardómstól eins og er í Suður-Evrópu, þar er reglan sú að svona fyrirtæki heyra undir þingin og endurskoðunarstofnanir þeirra. Af hverju má það ekki? Stendur til að fela eitthvað? Er eitthvað gruggugt í bokahorni Landsvirkjunar sem Ríkisendurskoðun má ekki komast í?  Herra forseti. Ein af þeim stofnunum í landinu sem þingmenn hafa borið mjög fyrir brjósti í orkumálum er Orkubú Vestfjarða. Orkubú Vestfjarða hefur oft komið við sögu í þessari virðulegu stofnun. Hvað sagði Orkubú Vestfjarða um þetta frumvarp? Orkubú Vestfjarða sagði, með leyfi forseta: ,,Af hálfu Orkubús Vestfjarða er frumvarpi þessu mótmælt og þess óskað að það nái ekki fram að ganga.`` Mér finnst alveg nauðsynlegt að leggja þá spurningu fyrir þingmenn Vestf. hvernig þeir svari þessum óskum Orkubús Vestfjarða. Ég legg þá spurningu fyrir þá þingmenn Vestf. sem er hér í salnum, m.a. hv. þm. Sighvat Björgvinsson og hv. þm., Einar Odd Kristjánsson. Hvernig ætla þeir að svara Orkubúi Vestfjarða í þessu máli?

Ég mun gera grein fyrir því á eftir.

Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson mun gera grein fyrir því á eftir og vonandi einnig hv. þm. Sighvatur Björgvinsson. Í umsögn Orkubús Vestfjarða segir svo enn fremur, með leyfi forseta: ,,Útreikningi á ,,eigendaframlögum`` er hafnað. Hver voru raunveruleg peningaframlög eigenda þessara virkjana? Með sömu aðferðafræði geta eigendur Landsvirkjunar stofnað nýtt orkufyrirtæki og lagt Landsvirkjun inn í það og ,,eigendaframlögin`` í nýja orkufyrirtækinu væru þá 26 milljarðar kr.`` Ég fer fram á það við talnaglögga menn sem hér eru í salnum margir, allir, segi ég til öryggis, að þeir velti þessu aðeins fyrir sér og lesi þessa umsögn. Eftir þessari aðferðafræði sem hér er uppi gæti Landsvirkjun gerst aðili að fyrirtæki og lagt fram 26 milljarða sem eigendaframlag og heimtað vexti af því, þ.e. ef fylgt væri sömu aðferð og hér á vegum þess aðila sem kallaður er í þessum stól ,,djei pí`` Morgan en heitir á íslensku eins og kunnugt er J.P. Morgan. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara í einstökum atriðum yfir umsögn Orkubús Vestfjarða en ég skora á hv. þingmenn að lesa hana því að hún er afar vel unnin og afar fróðleg, bæði varðandi einokunaraðstöðu fyrirtækisins, gjaldskráreftirlit með fyrirtækinu og fleira. Þá vil ég vekja sérstaka athygli á fskj. VII frá mér þar sem eru ítarlegar upplýsingar og samanburður á verðlagi raforku í ýmsum löndum frá fyrirtækinu Samorku. Þar er um að ræða mjög merkilegar upplýsingar um þá hluti sem eru þannig að við Íslendingar þurfum ekki að vera mjög óánægðir með orkuverðið á Íslandi. Ég ætla ekki að fara yfir það, herra forseti. Ég ætla aðeins að staldra við eitt atriði og það er að stundum er sagt að mikill munur sé á orkuverði á Íslandi. Það kemur fram í þessu skjali að í raun og veru er talsverður munur, en hann er kannski ekki eins mikill og menn halda stundum. Ef við tökum verð miðað við 3.500 kwst. notkun á Suðurnesjum, þá er það lægsta verð á landinu 1996 eða 7.32 með sköttum á kwst. Reykjavík er aftur á móti með 8.24 á kwst. Það er stundum talað um að þetta sé ódýrast og lægst og allt það í Reykjavík. Það er að vísu lágt en það er ekki lægst. Hæsta raforkuverð á landinu er 9,47 á kwst. og það er frá Rarik, 9,47. En ég vek athygli á því sem mér fannst dálítið athyglisvert, að það er mun lægra verð á raforkunni hjá Orkubúi Vestfjarða heldur en hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Mér finnst það dálítið umhugsunarefni vegna þess að ríkið hefur gripið til myndarlegra aðgerða til að skera niður kostnað hjá Orkubúi Vestfjarða en það skilar sér greinilega í lægra verði þar en hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Nóg um það, herra forseti. Ég vísa þessu næst til fskj. nr. VIII sem er frá Hitaveitu Suðurnesja þar sem mjög mörg fróðleg atriði koma fram en ég ætla ekki að fara yfir í einstökum atriðum. Ég tek fram að ég er ósammála mörgu sem þar er, en ég tel að þar sé bent á margt sem ástæða sé til þess að skoða. Ég vil líka vekja athygli á því að þetta mál snertir ekki bara hinar dreifðustu byggðir landsins heldur líka þéttbýlið. Það kom mjög athyglisverð umsögn frá Rafveitu Hafnarfjarðar, þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Augljóst er að ákvæði 2. gr. frv. um arðgreiðslur til hluthafanna, Reykjavíkurborgar, Akureyrarbæjar og ríkissjóðs, mun leiða til hækkunar á verði á raforku til Rafveitu Hafnarfjarðar og annarra rafveitna. RH hefur enga möguleika á að kaupa raforku annars staðar frá þannig að RH mun neyðast til að hækka gjaldskrá sína. Rafveita Hafnarfjarðar mótmælir því harðlega ...`` frv. eins og það hér liggur fyrir. ,,Rafveita Hafnarfjarðar telur því eðlilegra að í stað arðgreiðslu til fyrrnefndra eigenda LV verði gjaldskrá LV lækkuð sem næmi fyrirhuguðum arðgreiðslum.`` Þetta segir Hafnarfjörður. Við vitum að Reykjavík, Hafnarfjörður og Kópavogur eru allt saman meira og minna eitt atvinnusvæði og lífskjarasvæði. Þetta er ekki gott innlegg í þá samstöðu sem þar þarf að vera að mínu mati. Ég vek einnig athygli á bréfi frá Samtökum sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi þar sem frv. er mótmælt. Ég vek athygli á greinargerð frá Bæjarveitum Vestmannaeyja sem er afar fróðlegt skjal, þar sem frv. er mótmælt. Ég vek athygli á yfirliti sem er fskj. XIII frá Landsvirkjun um ýmsa þætti þessa máls, en það er fyrst og fremst lagt hér fram til fróðleiks og loks vek ég athygli á umsögn frá Rafveitu Sauðárkróks þar sem lýst er fullri andstöðu við frv. eins og það liggur fyrir. Ég held þess vegna, herra forseti, að þegar upp er staðið þá megi segja að í landinu öllu utan Reykjavíkur sé andstaða við málið, full og veruleg andstaða utan Reykjavíkur hjá öllum raforkugeiranum eins og hann leggur sig. Og ég fullyrði líka að þeir þingmenn sem koma þaðan hafa líka áhyggjur af þessu máli. Ég held að það sé jafnframt ljóst að í Reykjavík eru einnig miklar áhyggjur af þessu máli, m.a. af þeirri stöðu sem Reykjavík mun fá í framhaldi af þessum niðurstöðum. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, herra forseti, að menn séu að ganga of langt og það sé skynsamlegast að hinkra og fara yfir málin í rólegheitum í framhaldi af þeirri umræðu sem hér hefur orðið og þarf að verða. Þess vegna flyt ég, herra forseti, í fyrsta lagi tillögu um að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Þar er gert ráð fyrir því að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar, að málið fari þar í samningaviðræður á ný við Reykjavík og Akureyri og að reynt verði að ná niðurstöðu sem er ásættanleg og sæmileg sátt um og málið komi hér aftur fyrir apríllok. Þetta finnst mér sanngjörn tillaga og ættu allir að geta fallist á að þetta er skynsamleg leið.  Varðandi málið að öðru leyti og breytingartillögur í því vil ég segja að ég stend að breytingartillögu ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og hv. þm. Sighvati Björgvinssyni sem fram hefur komið um Ríkisendurskoðun. Ég stend einnig að tillögu um að starfsemi Landsvirkjunar eigi að falla undir samkeppnislög. Ég styð þá tillögu og flyt hana reyndar ásamt þeim. Síðan flyt ég tillögu um breytingu á 2. gr. og ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra og hv. þm. sem hér eiga eftir að tala hvað þeir ætla að gera við þá tillögu, þ.e. hver afstaða þeirra er, einkum hv. þm. Stefán Guðmundsson. Sú tillaga gerir ráð fyrir því að þetta standi í greininni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Áður en arður er greiddur út samkvæmt ákvæðum þessarar greinar skal orkuverð hafa breyst og lækkað í samræmi við samning eignaraðila frá 28. október 1996, um breytingu á sameignarsamningi aðila, sbr. 3. mgr.`` Hér er í rauninni verið að segja það sem hv. þm. Stefán Guðmundsson sagði áðan að væri stefna ríkisstjórnarinnar í þessu máli þannig að ég held að það væri mjög æskilegt ef menn skoðuðu það mjög alvarlega að fallast á þessa tillögu. Ég sé engin efnisleg rök á móti henni. Þeir eru búnir að samþykkja hana, vilja hafa hana í nefndaráliti, ræðum og yfirlýsingum og ég skora á þá að setja hana hér inn. Þeir munu kannski bera því við að hinir eignaraðilarnir muni ekki fallast á þetta, Reykjavík og Akureyri. Og ég segi við þá að ég skora á þá að láta á það reyna. Ég hef enga trú á því að Reykjavík eða Akureyri muni leggjast gegn óskum af þessu tagi. Ég veit að þær hafa ekki verið bornar fram en ég skora á þá að bera þær fram og fresta afgreiðslu málsins hér þar til það liggur fyrir hver afstaða borgarstjórnar Reykjavíkur og bæjarstjórnar Akureyrar er í þessu máli. Í öðru lagi ber ég fram breytingartillögu sem er á þessa leið, herra forseti: ,,Alþingi kýs þrjá stjórnarmenn, borgarstjórn Reykjavíkur þrjá og bæjarstjórn Akureyrar einn.`` Þetta þýðir að Alþingi kýs áfram stjórnarmenn svo sem verið hefur en þeir verða ekki allir þrír skipaðir af ráðherra eins og gerð er tillaga um. Rökin eru sögð vera þau að þarna eigi að greina í sundur framkvæmdarvald og löggjafarvald og þarna eigi að tryggja að ráðherrann sé með skýrum hætti ábyrgur fyrir þessu máli og allt það. Þetta eru út af fyrir sig ágætis rök í sjálfu sér. En þau halda náttúrlega ekki að öllu leyti þegar þess er gætt að hér er um að ræða sameignarfélag þar sem hinn aðilinn og hinir aðilarnir eru með kosna pólitíska fulltrúa í stjórn fyrirtækisins. Þess vegna heldur það ekki að henda fulltrúum Alþingis út um leið og Akureyri og Reykjavík eru með sína pólitísku fulltrúa inni. Ég hefði út af fyrir sig talið það komið til greina að breyta öllu stjórnskipulagi þessa fyrirtækis þannig að allir yrðu einhvern veginn skipaðir af viðkomandi framkvæmdarvaldshöfum, en um það er ekki að ræða í þessu tilviki og þess vegna hvet ég til þess að menn íhugi það að kalla til baka tillögu um það að setja Alþingi út úr stofnuninni. Ég skora á menn að umgangast þessa tillögu og aðrar sem hér eru fluttar og annan málflutning hér á opinn hátt og ekki láta reyra sig fasta að böndum stjórnarflokkanna. Í þriðja lagi, herra forseti, flyt ég tillögu á þskj. 561 þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Við verðákvarðanir skal fylgja þeirri stefnu sem kveðið er á um í samningi eignaraðila um breytingu á sameignarsamningi aðila frá 28. október 1996.`` Ég fer sem sagt fram á að þetta verði staðfest við 8. gr. Í raun og veru má segja að þetta sé flutt til vara. Ef breytingartillaga við 2. gr. verður felld þá kæmi þessi inn til viðbótar við þá breytingartillögu sem ég flyt ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Sighvati Björgvinssyni, breytingartillögu við sömu grein um að þar komi inn eftirlit Samkeppnisstofnunar. Þetta atriði vildi ég nefna, herra forseti, og hef þá farið yfir mínar breytingartillögur og bent á fskj. en ekki rætt þau eins og ástæða væri auðvitað til. Ég ætla ekki að ræða sérstaklega um 1. gr. Mér finnst hún í sjálfu sér vera slæm eins og hún er í frv. Mér sýnist hún vera til bóta eins og hún er hjá hv. meiri hluta. Ég fagna þeirri viðleitni sem þar er og er út af fyrir sig tilbúinn til þess að virða það mál fyrir mér með hliðsjón af málinu í heild. En þessi tillaga snertir í sjálfu sér ekki eigendasamkomulagið. Hún er algjört sérmál og sú tillaga er í rauninni meira og minna út í loftið satt best að segja þannig að ég mun ekki segja margt um hana á þessu stigi. Hæstv. iðnrh. beitir þeim aðalrökum í þessu máli að Reykjavíkurborg hafi viljað fá að vita hvað hún gæti haft upp úr eignarhlut sínum í Landsvirkjun og að hún hafi óskað eftir því að það yrði stofnuð eigendanefnd. Þetta er rétt. Ég tel að þetta sé algjörlega eðlilegt sjónarmið hjá Reykjavíkurborg. Spurningin er bara hver þessi eigendahlutur er. Um hann snýst ágreiningurinn. Er hann 26 milljarðar? Er hann 14 eða 2? Um það snýst ágreiningurinn og það er giska mikill ágreiningur. Ég held þess vegna að það væri eðlilegt að reyna að semja sig út úr honum aftur eins og við leggjum til í breytingartillögunni sem ég gerði grein fyrir áðan. Því er ekki hægt að neita eins og ég rakti hér í upphafi að þetta mál er unnið á ótrúlega þröngan pólitískan hátt af fulltrúum Framsfl. og Sjálfstfl. sem höfðu þó ekki samband við sína flokksmenn nema í mjög takmörkuðum mæli. Það er mér kunnugt um. Það er mikil óánægja með þetta mál í Sjálfstfl., bæði í borgarstjórn Reykjavíkur og hér, og eins í Framsfl. Það er mér kunnugt um. Hið sama er að segja um Akureyrarbæ. Hér er hins vegar að nokkru leyti um að ræða pólitískt valdabrask. Eins og kunnugt er lætur núverandi forstjóri Landsvirkjunar af störfum í lok þessa árs 1997, Halldór Jónatansson, sem hefur gegnt því starfi farsællega um skeið. Ég vil láta það koma fram af því að ég nefni nafn hans að ég hef kynnst honum þann skamma tíma sem ég hef setið í stjórn Landsvirkjunar og hefur líkað vel. Ég vil hins vegar segja að ég hef orðið var við undirgang að ekki sé meira sagt í sambandi við þetta forstjórastarf --- ég sagði ekki draugagang --- ég sagði undirgang. Og það er greinilegt að ýmsir eru að velta því fyrir sér hvernig hægt sé að tryggja að þeir geti komist að þessu starfi. Kunn er aðferð stjórnarflokkanna sem lýst er í bókinni Í eldlínu kalda stríðsins --- einn fyrir mig og einn fyrir þig -- þegar helmingaskiptaflokkarnir eru annars vegar. Kunn er sú aðferð að ef Framsókn fær formanninn þá fær íhaldið forstjórann eða öfugt. Og það er dreift um það tíðindum að ýmsir af ráðherrum Sjálfstfl. séu orðnir lúnir 

Virðulegi forseti. Þetta var yfirgripsmikil ræða hjá hv. þm. Svavari Gestssyni eins og hans var von og vísa. Aðeins til að taka af allan vafa. Hann sagði að upplýsingar hefðu verið lokaðar inni. Bara til að það komi hér ljóst fram --- upplýsingum var ekki haldið leyndum í iðnn., ég vil að það sé skýrt. 28 eða 30 aðilar voru kallaðir til eða komu með umsagnir sem um var fjallað til nefndarinnar. Einnig vil ég víkja að því sem hv. þm. sagði í sambandi við orkuverðið, að menn væru áhyggjufullir vegna orkuverðsins og það ætti ekki að lækka. Það er margkomið fram og ég vænti þess að iðnrh. verði við ósk minni um að staðhæfa það sem hann og sagði hér við 1. umr. málsins að arðgreiðsluhlutfallið er víkjandi fyrir orkuverðslækkun. Orkuverð á sem sé að lækka árið 2001 um 3% á ári til ársins 2010. Og ég vil einnig minna hv. þm. á það að arðgreiðsla sem fellur til ríkisins, sem er helmingur arðs, á að renna til atvinnusköpunar á þeim svæðum sem ekki njóta arðsins vegna eignaraðildar að Landsvirkjun. Þetta er nauðsynlegt að komi fram, hv. þm. Vegna þess að ég veit að hv. þm. Svavar Gestsson vill hafa það sem sannara reynist er nauðsynlegt að þetta komi hér fram --- að yfir helmingur af útborguðum arði á að koma til þess að treysta uppbyggingu atvinnulífs á landsbyggðinni. Um þetta er full sátt í núverandi ríkisstjórn.

Herra forseti. Mér er fullkunnugt um að hv. þm. Stefán Guðmundsson vill gera þessa hluti eins og hann lagði hér fyrir og greindi frá. En vandinn er nú sá að hann ræður þessu ekki einn. Og til þess að þessir hlutir sem hann er að tala um væru skýrir, þá er í raun og veru nauðsynlegt að setja um þá lagaákvæði. Í tillögum mínum geri ég ráð fyrir því að það sé einmitt fest inn í lögum ákvæði um að fyrst skuli lækka verð og svo borga út arð. Og ef hv. þm. er þessarar skoðunar þá skora ég á hann að koma til móts við sjónarmið mín og sjálfs sín með því að styðja þessa tillögu. Ég held hins vegar, herra forseti, að það sé dálítið flókið mál að leggja 500 millj. kr. ofan á raforkuverð í landinu til þess að veita þær til uppbyggingar allt í kringum landið. Ég held að það sé betra að lækka raforkuverðið í landinu. Ég held að það sé betra fyrir atvinnulífið og betra fyrir dreifbýlið. Og ég spyr: Hver á að úthluta þessum 500 milljónum? Er það Byggðastofnun? Hver er það? Eða er það iðnrn.? Ég held satt að segja að sú leið, sem hv. þm. er að gera sér vonir um í þessu samhengi, sé ekki til. Þess vegna virði ég vilja hans mikils og þykir vænt um að heyra hann. Sömuleiðis það starf sem hann vann sem formaður nefndarinnar þar sem hann reyndi aldrei að halda neinu leyndu --- það skal ég taka hér fram, en ég segi það, með mikilli virðingu fyrir honum, að ég tel að hann ráði því miður ekki við að knýja fram í verki þann góða vilja sem hann hefur í málinu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson þekkir vinnubrögðin af störfum sínum bæði sem ráðherra og formaður í þingnefndum. Ég vil bara segja það hér úr þessum ræðustól að ég hef auðvitað haft áhyggjur af þessu máli. Ég verð nú bara að grípa til þessara orða eins og ágætur maður sagði: ,,Ég verð nú bara að segja það.`` Þess vegna hef ég reynt að ganga úr skugga um þetta mál og ég er sannfærður um að sú ríkisstjórn sem nú situr ætlar sér að standa við þessi markmið. Hún ætlar sér að standa við þau.

Herra forseti. Ég tek ekkert mark á fyrirheitum þessarar ríkisstjórnar í þessu máli. Vegna þess að þau eru ekki pappírsins virði meðan þau hafa ekki verið fest í lög eða öðruvísi bundin þannig niður að ekki sé hægt að komast fram hjá þeim. Þau eru ekki pappírsins virði meðan þau eru bara í ræðum hæstv. iðnrh. Þau eru ekki pappírsins virði meðan þau eru bara í nál. frá hv. meiri hluta iðnn. Það er veruleikinn. Þannig að það er alveg nauðsynlegt að hv. þm. sýni fram á að þetta verði örugglega tryggt og að hann hafi ekki látið hafa sig, með leyfi forseta, að ginningarfífli í þessu máli. Vegna þess að ég óttast að hæstv. iðnrh. og aðrir forustumenn stjórnarflokkanna séu í þessu máli að blekkja, að reyna að blekkja til fylgilags við sig hv. þm. Stefán Guðmundsson og fleiri ágæta þingmenn stjórnarflokkanna utan af landi sem sannarlega vilja vel í þessu máli. Og ég skora á þá að nota núna tækifærið til að láta reyna á hinn raunverulega vilja. Því það verður of seint þegar atkvæði hafa verið greidd í þessu máli. Núna, áður en atkvæði hafa verið greidd, hafa þeir vald. Þegar atkvæðagreiðslum er lokið mun vald þeirra verða lítið.

Herra forseti. Af því hv. þm. Svavar Gestsson skoraði á mig ásamt öðrum Vestfirðingum að svara því hver afstaða okkar væri til þessa máls þá tel ég rétt að taka það fram, sem ég hélt að hann vissi og kom mjög skýrt fram við 1. umr. málsins, að það hefur ekki hvarflað að mér eitt augnablik frá því ég heyrði af þessu máli fyrst að styðja það. Vegna þess að þetta er algjör vitleysa frá upphafi til enda og misskilningur. Við röktum það hér, ýmsir stjórnarsinnar, við 1. umr. en félagar okkar í iðnn. hafa ekki tekið það til greina og ekkert er við því að segja. Ég vil bara benda á þetta til að menn geti séð hvaða vitleysa er í gangi. Ef við tökum t.d. fyrsta fylgiskjalið með nál. frá 2. minni hluta iðnn. og förum í gegnum Marshall-aðstoðina þá er til mjög fróðleg og góð ritgerð eftir Þórhall Ásbjörnsson frá 1956 í Fjármálatíðindum um Marshall-aðstoðina. Notum svo þá aðferðafræði sem er notuð við að finna eiginfjárhlutföll í þessum virkjunum og margföldum þetta upp. Ég er hérna með útreikninga sem vinur minn og hv. samþingsmaður dr. Pétur Blöndal hjálpaði mér með. Hvað kemur þá út, ef við notum þær aðferðir sem þeir nota, umreiknum þetta allt í byggingarvísitölu og 3% vexti? Þá kemur fram að gjafafé --- bara gjafafé Bandaríkjamanna til Laxárvirkjunar og Sogsvirkjunar --- bara gjafafé svo við sleppum nú lánunum sem voru hálfgerðar gjafir líka, er rúmar 15 þúsund milljónir, rúmir 15 milljarðar. Það er mál til komið að menn fari að kveikja á perunni hvers konar bull þetta er allt saman. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar fróðlegu upplýsingar og sérstaklega þessa útreikninga sem fram komu hjá hv. þm. Pétri Blöndal. Og ég verð að segja það að ég tók eftir því í iðnn. að hv. þm. Pétur Blöndal lagði mjög margt gott og skynsamlegt til mála og spurði margra góðra spurninga. Þeim mun meira undrandi varð ég auðvitað á því að hann skyldi að lokum fallast á málið fyrirvaralaust eins og hann gerir. En ég vil þakka hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni fyrir þessar upplýsingar. Ég vék að því áðan að þá var annar þingmaður Vestf. í salnum, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, og ég bíð spenntur eftir því að heyra hvort hann er sammála hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni í þessu máli. Ef svo er þá gæti margt farið að breytast. Og ég held að það sé nauðsynlegt að hafa í huga þau orð sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson notaði --- málið er misskilningur, það er óþarfi. Ég held að við eigum bara að fresta umræðunni núna og taka okkur tíma í að skoða þetta mál aðeins betur. Málið er bæði misskilningur og óþarfi.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu frv. það sem hv. iðnn. hefur haft til meðferðar og varðar Landsvirkjun. Á undan mér talaði hv. 8. þm. Reykv., Svavar Gestsson, og var æðiskáldlegur í málflutningi sínum eins og mörgum Breiðfirðingum er tamt. Þeir eru stundum allt að því lýrískir hér í ræðustól.  Tign býr á tindum en traust í björgum. Fegurð í fjalldölum en í fossum afl. Allt frá þeirri tíð þegar hann var uppi og mælti hafa menn auðvitað áttað sig á því að það þarf að nýta orkulindirnar en menn hafa ekki alltaf verið sammála um hvernig það skuli gert. Og enn er deilt. Bæði um það hvernig eigi að nýta orkuna og það sem verra er, að mér finnst, sem eru þær deilur sem uppi eru um kerfið, þ.e. fyrirkomulagið á rekstri Landsvirkjunar, eignarhaldi Landsvirkjunar, arðgreiðslum einkum og sér í lagi. Það er það sem ég vildi gera enn og aftur aðeins að umtalsefni og fara yfir í nokkrum orðum. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. þessa máls að ég hef miklar efasemdir um það samkomulag sem eignaraðilar hafa gert sín á milli um arðgreiðslur. En það má segja að það sé upphaf þessa máls, þ.e. krafa meiri hluta borgarstjórnar Reykjavíkur, krafa R-listans og meiri hluta bæjarstjórnar á Akureyri um að stokka upp spilin. Gera meiri kröfur um arð, sem er út af fyrir sig ekki óeðlilegt, út úr fyrirtækinu og gera aðrar breytingar sem frv. felur í sér. Upphafið að málinu er sem sagt þessi krafa R-listans í höfuðborginni og þess vegna vekur sú gagnrýni athygli sem hér hefur komið fram hjá stjórnarandstöðunni, sérstaklega talsmönnum Alþb. í umræðunni sem er auðvitað bein gagnrýni á þá miklu kröfuhörku borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík til aukins arðs út úr þessu fyrirtæki. Því miður fór svo, eins og ég rakti í ræðu við í 1. umr., að fallist var á þetta af hálfu iðnrh. og þeirra fulltrúa iðnrh. og fjmrh. sem voru í þessum viðræðum. En út af fyrir sig er ekki mikið um það að segja til viðbótar. Þegar litið er á stöðu Landsvirkjunar er auðvitað óhjákvæmilegt að líta til þeirrar sérstöku stöðu Landsvirkjunar, sem hefur verið tíundað mjög í umræðunni, sem er einokunaraðstaða til raforkusölu. Hún skapar mikla sérstöðu og skapar þá aðstöðu að gera hlut eigendanna svo sterkan sem raun ber vitni. Þegar við reynum að gera okkur grein fyrir því hvernig þetta verður til verðum við einnig að líta til þess hverjir kaupa aðallega raforku aðrir en stóriðjufyrirtækin og hvaða afleiðingar það getur haft. Er það líklegt til þess, þegar við skoðum það, að styrkja stöðu Landsvirkjunar? Er það líklegt til þess að auka samheldnina um fyrirtækið? Við gerum okkur grein fyrir því að ein dreifiveita, þ.e. Rafmagnsveitur ríkisins sem dreifa orkunni til hinna dreifðu byggða, kaupir 43% af þeim 5,3 milljörðum eða skapar 43% af þeim 5,3 milljörðum sem voru 1995 tekjur af sölu til innlendra aðila. Með öðrum orðum, langstærstu viðskiptin eru við þetta fyrirtæki, Rafmagnsveitur ríkisins. Það vill þannig til að viðskiptaaðilar þeirrar dreifiveitu eru ekki eignaraðilar að þessu fyrirtæki. Þau viðskipti skapa enga beina eign nema í gegnum hlut ríkisins. Það er þetta sem ég óttast að geti orðið til þess að skapa ófrið um Landsvirkjun þegar fram líða stundir. Það að ætla sér að greiða svo mikinn arð út til eigendanna án þess að takist að lækka raforkuverðið held ég að geti orðið erfitt fyrir Landsvirkjun í framtíðinni og það hef ég gagnrýnt. Þess vegna var það, hæstv. forseti, að ég vonaðist til að hv. iðnn. skoðaði þessi mál í ljósi þeirrar gagnrýni sem kom fram við 1. umr. Að hv. iðnn. liti til þess hvort ekki væri hægt að fá skýrari og klárari yfirlýsingar og ákvarðanir um lækkun á raforkuverðinu. Ég virði mjög þann vilja sem kemur fram hjá meiri hluta hv. iðnn. þegar þeir segja að arðgreiðslan skuli víkja fyrir lækkun orkuverðs. En hvað þýðir þetta? Hvað þýðir það að hæstv. iðnrh. gefur þessa yfirlýsingu? Hún er auðvitað mjög mikilvæg, en það eru fleiri sem eru aðilar þessa máls. Hvaða yfirlýsingar hafa komið frá fulltrúum Reykjavíkurborgar eða fulltrúum Akureyrarbæjar um þetta atriði? Eru þeir tilbúnir til þess að láta arðgreiðslurnar víkja fyrir lækkun raforkuverðsins? Því miður kemur það enn þá fram í nál. meiri hluta hv. iðnn. að talað er um að stefnt sé að lækkun raforkuverðs eftir aldamót um 2--3%. Ég gagnrýndi það við 1. umr. að fallið hafði verið frá 3% áformunum þegar samkomulagið var gert á milli eignaraðilanna. Í umfjöllun stjórnar Landsvirkjunar var alltaf talað um að raforkuverðið héldist fast að raunvirði til aldamóta en síðan lækkaði það um 3%. En í samkomulagi eignaraðilanna þegar fulltrúar Reykjavíkurborgar og fulltrúar Akureyrarbæjar höfðu átt í samningum við fulltrúa ríkisvaldsins var búið að lækka þessa kröfu, veita afslátt sem felur í sér að þeir geta miðað við það að þetta verði ekki nema 2%. Þetta atriði hefði hv. iðnn. þurft að skýra betur og hafa klárara að mínu mati. Ég vænti þess að áður en kemur til 3. umr. taki hv. iðnn. til skoðunar hvort ekki sé hægt að fá það skýrar og þá frá öllum eignaraðilum Landsvirkjunar, að það sé stuðningur og vilji af hálfu allra eignaraðila að arðgreiðslurnar víki fyrir því markmiði að orkuverðið lækki um 3% á ári frá aldamótum. Þetta er afar mikilvægt atriði. Hins vegar verður að gæta allrar sanngirni í umfjöllun um raforkuverðið og líta ber á að raforkuverð hér á landi er lágt þegar við skoðum það í alþjóðlegu samhengi og raforkuverð fer hækkandi í nágrannalöndum. En okkar vandi felst í því að orkuverðið til heimilisnota, orkuverðið til upphitunar húsnæðis í landinu hvort sem það er atvinnuhúsnæði eða íbúðarhúsnæði er svo mismunandi að það veldur vanda meðal okkar fámennu þjóðar. Það er meginvandi okkar þegar verið er að fjalla um þessi mál. Það hefur verið gert að umtalsefni hér að hin svokölluðu eiginfjárframlög. Það hefur verið vakin réttilega athygli á því að umdeilanlegt er með hvaða hætti eiginfjárframlögin urðu til, en ég held út af fyrir sig að það þýði ekki að vera að rífast um það atriði. Það er hins vegar staðreynd að arður hefur verið greiddur til eigendanna, bæði ríkis og sveitarfélaganna, og sömuleiðis hið svokallaða ábyrgðargjald sem er umtalsverðar fjárhæðir og kemur auðvitað eigendunum öllum til góða. Ég held hins vegar að beina þurfi sjónum fyrst og fremst að því verkefni að tryggja lækkun á raforkuverðinu og reyna að sjá til þess að um þetta fyrirtæki geti orðið bærileg sátt. Ég óttast mjög afleiðingar þess samkomulags, sem er undirrót þess frv. sem hér er verið að fjalla um. Ég vona hins vegar að áfram verði litið til málsins og hv. iðnn. skoði hvort ekki sé hægt að fá það skýrara fram áður en frv. verður afgreitt endanlega það markmið að raforkuverðið lækki eins og að hefur verið stefnt, um 3% á ári, og af því verði enginn afsláttur veittur. Það er klár afstaða mín að ég legg mjög mikla áherslu á það atriði en hef hins vegar lýst því að ég tel ekki ástæðu til að gera sérstakar athugasemdir við aðra þætti þessa frv. eða þær breytingar sem meiri hluti iðnn. flytur nema það atriði að ég er mjög undrandi á því að meiri hluti hv. iðnn. skyldi ekki líta til þess, sem ég tel eðlilegt, að Ríkisendurskoðun komi að endurskoðun Landsvirkjunar. Ég hefði talið það í fyllsta máta eðlilegt en því má auðvitað breyta áður en endanleg afgreiðsla fer fram.

Virðulegi forseti. Það frv. sem við ræðum um, breytingar á lögum um Landsvirkjun, er afar mikilvægt mál sem skiptir bæði fyrirtækið og viðskiptaaðila þess mjög miklu. Því er eðlilegt að farið sé yfir það í þinginu og raunar þyrfti það að njóta þeirrar athygli utan þings sem það verðskuldar því að hér er að mörgu leyti allóvenjulegt mál á ferðinni en einnig mjög pólitískt málefni. Það vísar ekki inn í framtíðina með þeim hætti sem æskilegt hefði verið. Þær breytingar sem verið er að gera frá gildandi lögum eru því miður engan veginn þannig að hægt sé að líta á þær sem jákvætt innlegg í orkustefnu í landinu. Það er hins vegar ljóst að hér er aðeins um upphafið að meiri háttar breytingum að ræða sem ríkisstjórnin stefnir að í sambandi við orkumál og skipulag orkumála. Þess er að vænta samkvæmt nál. og yfirlýsingum hæstv. iðnrh. hér fyrr að bráðlega komi inn í þingið mun viðameiri tillögur sem varða breytingar á framtíðarskipan orkumála. Í nál. meiri hlutans segir á þá leið að snemma næsta árs hyggist iðnrh. leggja fram till. til þál. um það efni. Það mál er vakið upp, ekki síst vegna tilskipunar sem hefur verið í meðförum hjá Evrópusambandinu og var leidd til lykta á síðasta ári þar skömmu fyrir áramót sem breytir grundvelli orkumála innan Evrópusambandsins og stendur til að færa undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og gera þá aðilum að þeim samningi, sem eru utan Evrópusambandsins, að yfirtaka þær breytingar og lögfesta eða tryggja framgang þeirra í aðildarríkjunum. Þarna eru sem sagt á ferðinn mjög stór mál og afdrifarík. Það er athyglisvert að meiri hlutinn vekur athygli á þessum málum í nál. sínu og tengir það við frv. sem hér er á ferðinni. Það er kannski ekki undarlegt vegna þess að þær breytingar sem frv. felur í sér að því er varðar viðhorf til fjármagnsins, viðhorfið sem endurspeglast í endurmetnum arðgreiðslum til eigenda fyrirtækisins eru af alveg sömu rót og þær breytingar sem nú hafa verið ákvarðaðar innan Evrópusambandsins um að markaðsvæða í áföngum orkumálin í Vestur-Evrópu. Það er ekkert annað og minna sem þar er á ferðinni og innleiða þar harðstjórn peninganna á sem flestum sviðum. Það er eins með samkomulagið sem gert var í ráðherraráði Evrópusambandsins, að það var gert í áföngum. Það er alveg ljóst að stefnt er að því að þar verði lögmál fjármagnsins og frelsi fjármagnsins leitt í öndvegi með þeim kröfum um arð og annað sem að því lýtur. Við erum í rauninni að sjá upphafið að þessari vegferð í frv. Það er mjög leitt til þess að vita að leiddar skulu vera að því líkur í frv. og nál. meiri hluta iðnn. að þetta mál eigi upptök hjá sveitarstjórnum í landinu sem eru meðeigendur ríkisins að Landsvirkjun. Ég held að það sé skálkaskjól að einhverju leyti hjá hæstv. iðnrh. því ég er sannfærður um að þær breytingar sem hæstv. ráðherra er hér að innleiða, einnig á öðrum sviðum að því er varðar skipan málefna Landsvirkjunar, felast í því að færa fyrirtækið nær, eins og kallað er, skipan hlutafélaga. Það er upphafið að þessari markaðsvæðingu sem við fáum að sjá væntanlega betur ef hæstv. ráðherra stendur við það, sem boðað hefur verið, að koma með þáltill. um þessi efni. Þar eru menn í rauninni að taka þennan stóra málaflokk, sem hefur ekki verið hluti af opnum markaði, og markaðsvæða hann með öllum sínum fylgifiskum. Það verður efni í mikla umræðu á Alþingi þegar þau mál koma inn í þingið. Það er ekki spurning um það. Ég er hræddur um að þrengist fyrir dyrum kotkarla, einnig þeirra sem formaður iðnn., hv. þm. Stefán Guðmundsson, telur sig væntanlega málsvara fyrir. Ég er ansi hræddur um að þrengist í búi hjá mörgum þeim sem þurfa að gjalda fyrir það frelsi fjármagnsins og markaðarins sem hér á að innleiða. En það er því miður margt fleira sem hangir á þeirri spýtu sem snertir grundvallarspurningar í sambandi við orkumálin og möguleikana á að koma þar við eðlilegri stjórn mála. Ég held að þörf sé á því að nefna það við þessa umræðu, virðulegur forseti, að margt af því sem þar kemur til álita snertir ýmsa undirstöðuþætti og er nátengt þeim málum sem varða umhverfi jarðar, umhverfismálin. Ég sé ekki að sú markaðsvæðing, sem verið er að innleiða í litlu í þessu frv. en boðað í meira mæli í komandi tillögum, verði ekki til þess að auðvelda jarðarbúum að ná tökum á þeim mikla vanda sem við er að fást né heldur til þess að auðvelda ríkjum m.a. í Evrópusambandinu, sem nú glíma við gífurlegan vanda í efnahagsmálum og alveg sérstaklega að því er varðar atvinnuleysi, sú markaðsvæðing verði ekki til þess að auðvelda glímuna við þau mál. Það er ekki þar með sagt að ekki geti komið til greina vissar breytingar í sambandi við þessi efni frá því sem nú er til þess að gera verðmyndun m.a. í orkumálum augljósari og gagnsærri. Taka þar inn ýmsa þætti sem hafa verið duldir og sem ástæða er til að fá upp á yfirborðið vegna þess að meðferð orkulinda, hvort sem þar er um að ræða lífrænar leifar og afurðir þeirra eða kjarnorku eða hinar svonefndu endurnýjanlegu orkulindir. Full þörf er á því að leiða fram í rauninni þann samfélagslega kostnað sem býr þar að baki. En það er hægt að gera á annan hátt en nú er stefnt að innan Evrópusambandsins. Það er hægt að gera það. Síðan kemur spurningin, virðulegur forseti, af því að ég mun ekki ræða þau mál mikið frekar, um það að hve miklu leyti þær hugmyndir um markaðsvæðingu sem boðað er að reynt verði að innleiða í áföngum falla inn í okkar aðstæður á Íslandi. Hversu skynsamlegt er að yfirtaka þær einnig með þeim hætti sem stuðningsmenn hæstv. iðnrh. hafa látið að liggja og tekið mjög undir að gert verði. Ég er þá að vísa til skýrslunnar um framtíðarskipan orkumála sem skilað var til ráðherra í haust. Ég held að þær aðstæður sem við búum við hérlendis í þessum efnum kalli á að við förum ekki inn á þá braut, nema þá í mjög litlum mæli, sem verið er að innleiða innan Evrópusambandsins. Við eigum eftir að sjá hvernig frá þeim málum verður gengið, hvort Íslendingar í þeim samningum sem þar hafa staðið yfir og þeirri viðleitni EFTA-ríkja og sérstaklega Íslands í því samhengi að tryggja sér undanþágur frá þeim meginreglum sem felast í tilskipun Evrópusambandsins um þessi efni, um innri markað á raforkusviðinu. Í þeim efnum hefur ekkert verið upplýst og kannski ekki einu sinni búið að fá úrslit í þau mál því síðast þegar ég vissi var viðleitni af hálfu EFTA-aðila og þeirra sem þar störfuðu fyrir íslensk stjórnvöld til að fá viðurkennda ákveðna sérstöðu af okkar hálfu. Þetta á eftir að koma í ljós. Ég nefndi, virðulegur forseti, þann mikla vanda sem við er að fást á alþjóðavísu og á eftir að magnast og tengist orkunotkun, meðferð orkulinda og þá ekki síst þeim hluta orkunnar sem kemur frá lífrænum leifum, olíu, kolum og öðru slíku en einnig vegna orkunotkunar sem gerist í krafti endurnýjanlegrar orku. Vegna þess að það er ekki svo, virðulegur forseti, að við sem státum okkur með réttu af því að búa hér allvel miðað við fólksfjölda að endurnýjanlegum orkulindum notum ekki þá orku á þann hátt sem engan veginn er sjálfbær. Hæstv. ríkisstjórn stefnir að því að bæta þar mjög við í sambandi við iðnað byggðanna á orkulindum stóriðju sem veldur stórfelldri röskun á umhverfi jarðar með mengun og leggur í þann ljóta sarp sem veldur loftslagsbreytingum. Það sem íslensk stjórnvöld hafa á sínum borðum um það efni vegur mjög þungt, reiknað á íbúa, ef það gengi eftir. Spurning kann að skýrast eitthvað á næstunni hvert ríkisstjórnin kemst í þeim áformum því það er verið að vinna að því á alþjóðavettvangi, virðulegur forseti, að ganga frá lagalega skuldbindandi samningi í sambandi við mengun í lofthjúpinn sem veldur loftslagsbreytingum og íslenska ríkisstjórnin er hluti af því ferli og hefur tekið þá afstöðu eindregið að ganga beri frá lagalega skuldbindandi samningi. Hæstv. umhvrh., sessunautur hæstv. iðnrh. hér í þinginu, fer með þessi mál og hans fulltrúar starfa í því samningaferli á vegum Sameinuðu þjóðanna, sem hér er verið að vísa til, að ná fram lagalega skuldbindandi samningi. Það er vel því auðvitað væri það fjarstæða fyrir Íslendinga að skerast úr leik í svo þýðingarmiklum málum sem hér er um að ræða, úrslitamál fyrir framtíð jarðar þar sem um er að ræða lífshagsmuni og líftaug Íslendinga ef þær vísbendingar sem sérfræðingar hafa sett á blað um áhrifin af loftslagsbreytingunum á svæðið við norðanvert Atlantshaf, þar á meðal hafsvæðinu og hafstrauma gengju eftir. Í þeim efnum ætla menn væntanlega ekki að taka mikla áhættu. Það er fróðlegt að vita, virðulegur forseti, hvort iðnn. hefur leitt hugann að þessu í sambandi við meðferð mála. Það má kannski segja að enn þá brýnna verði þegar kemur að tillögu ráðherrans um framtíðarskipan orkumála hvernig á því verði tekið. Hins vegar hefur iðnn. að sjálfsögðu skyldur í þessum efnum að setja sig inn í það samhengi sem hér er um að ræða. Ég ætla ekki að fara að ræða þetta í samhengi við einstaka samninga um stóriðju sem miklu ráða um það hvað gerist í þessum efnum, en ég vildi minna á þetta. Það kom fram hjá talsmanni 2. minni hluta, hv. þm. Svavari Gestssyni réttilega, eins og annað sem fram kemur í nál. hans, að mjög mikilvægt er fyrir okkur Íslendinga að hafa þær orkulindir og nýta þær fyrir okkar almenna hag, almenna búskap eins og tekist hefur til þessa. Skiptir það mjög miklu fyrir lífskjör þjóðarinnar. Það er engin spurning. Við deilum hins vegar nokkuð um jöfnuð og hvernig eigi að tryggja eðlilegan jöfnuð í þeim málum þannig að allir landsmenn fái notið þessara orkulinda með svipuðum hætti þótt maður segi ekki að alveg 100% jöfnuður verði tryggður út í æsar. Í rauninni hefur sú krafa ekki verið sett fram, enda kannski torvelt að ná þar 100% markmiði. Hv. þm. nefndi það að í því samhengi væri æskilegt að orkuverð almennt væri sem lægst. Ég vil um leið og ég tek undir þetta vil ég þó segja að ég tek undir það út frá samanburði við aðra orkugjafa og orkugjafa annars staðar í heiminum, sem sagt það sem varðar slíkan samanburð, ekki mælt í krónum og aurum. Hvers vegna segi ég það, virðulegur forseti? Jú, það er af þeirri ástæðu að ég tel að eitt af því brýnasta á alþjóðamælikvarða í orkumálum sé að orkuverð hækki í heiminum á heildina litið til þess að setja bremsur á þá gengdarlausu sóun sem fram fer og sem knúin er áfram af mikilli orkunotkun. Það er fátt jafnþýðingarmikið í rauninni til að ná einhverjum tökum á því sem menn hafa sett sér sem markmið á alþjóðamælikvarða, sjálfbærri þróun, að tryggja að undirstaðan, orkunotkunin, sé á eðlilegum verðmælikvarða út frá sjónarhóli sjálfbærrar þróunar. Í því samhengi þurfum við Íslendingar að nýta okkar orkulindir þannig að við höldum hlutfallslegu forskoti sem á að vera auðvelt mál að tryggja vegna þess að við búum óvenjuvel að endurnýjanlegum orkulindum. Og ég held að það sé alveg ljóst ef þessi mál eru skoðuð út frá þessum mælikvarða, samþættum mælikvarða orkunýtingar og umhverfis, að við eigum að geta nýtt orkulindir okkar til langrar framtíðar sem mikilvægra undirstaða sem veiti okkur bærileg kjör, því að menn þurfa ekkert meira og eiga ekkert að hafa meira en bærileg kjör til þess að lifa lífinu þokkalega. Það gengur ekki sú sjálfgengisvél framleiðslu og sívaxandi sóunar í heiminum sem mætti halda að væri það sem menn væru að panta og biðja um, því að hún leiðir til hins mesta ófarnaðar fyrir mannkynið og raunar miklu fyrr heldur en margir telja ef svo heldur fram sem horfir. Þess vegna þurfum við líka að umgangast þessar auðlindir af mikilli varúð og mikilli forsjálni að því er varðar ráðstöfun þeirra og nýtingu og að sjálfsögðu að teknu ríkulegu tilliti til annarra þátta sem setja nýtingu þessara orkulinda takmörk. Þá er ég að vísa til umhverfissjónarmiða sem við eigum að hafa í heiðri og taka í miklu ríkari mæli inn í nýtingarþáttinn en gerst hefur, þegar rætt er um hann. Svo ég snúi mér frá þessum almennu þáttum, virðulegi forseti, og að frv., þá er raunalegt að upp skuli komin sú krafa um arðgreiðslur sem hér liggur fyrir og stendur til að lögfesta. Það er ekki síður hörmulegt að meiri hluti iðnn., þeir hv. þingmenn sem þar skrifa undir, skuli taka undir þær kröfur sem eru bókaðar í hinum nýja sameignarsamningi að þessu leyti, kröfur sem eru reistar á fölskum grunni eins og hér hefur verið rækilega sýnt fram á af hv. þm. Svavari Gestssyni og menn geta lesið í nefndaráliti hans, þar sem eigendahluturinn er talinn sjöfalt hærri heldur en eðlilegt væri og arðgreiðslukrafan óeðlileg og ósanngjörn í samræmi við það. Ég hlýt að spyrja, virðulegur forseti, hvað fær þingmenn sem eru fulltrúar fyrir landsbyggðarkjördæmi til þess að taka undir slíkar kröfur? Hvað veldur því að þingmenn Framsfl. beygja sig fyrir þeim sjónarmiðum og þeim kröfum sem hér eru fram lagðar? Hvað segja þeir sem hafa sýnt þessum hv. þm. trúnað og stuðning við slíkri málafylgju? Ég hlýt að vekja athygli á því, virðulegur forseti, hversu ólíkt er staðið að málum á þessu sviði af hálfu Alþb. sem stjórnmálaflokks og hins vegar Framsfl. og þá get ég raunar vísað til fortíðar, langt til baka. Í þessu máli kemur mjög skýrt fram það eðli og sú stefna Alþb. að standa við orð sín og grundvallarstefnu um jöfnuð, því að það er þingmaður Reykjavíkurkjördæmis, Svavar Gestsson, talsmaður okkar í þessum málaflokki, sem stendur fyrir þau sjónarmið sem hér eru lögð fram í nafni þingflokksins. Það eru sjónarmið sem eðli málsins samkvæmt eiga sér hljómgrunn hér á þéttbýlissvæðinu, höfuðborgarsvæðinu, þegar höfðað er til eiginhagsmunasjónarmiða fólks og fyrirtækja, en ganga gegn hagsmunum þess minni hluta þjóðarinnar sem nú byggir það sem við köllum landsbyggð. Það var sú tíð, virðulegur forseti, að stuðnings var að vænta frá Framsfl. þegar um slík mál var að ræða að reyna að tryggja hagsmuni þeirra sem í dreifbýlinu búa og í sjávarbyggðunum á landsbyggðinni. En sá stuðningur er ekki lengur þarna og menn sjá muninn á annars vegar þeirri stefnu sem hæstv. iðnrh. reiðir hér fram, þingmaður Reykjavíkurkjördæmis, og þeirra sjónarmiða sem hv. þm. Svavar Gestsson talar hér fyrir. Menn sjá muninn í þessum andstæðu viðhorfum, annars vegar jafnréttisviðhorfinu sem Alþb. talar fyrir og hins vegar í arðsemiskröfunni, út frá fölsuðum eignarforsendum varðandi eignarhlut eins og hér hefur verið sýnt fram á,  Hér kemur ýmislegt fram í nefndarálitum, virðulegur forseti, og í nefndaráliti 1. minni hluta iðnn. er m.a. bréf frá borgarstjóranum í Reykjavík sem endurspeglar þessi viðhorf út frá sjónarhorni sveitarfélagsins, kannski ekkert óeðlileg, en ekki þess efnis að ástæða sé til að taka undir þau af minni hálfu. Þar er verið að rekja með yfirborðslegum hætti eignamyndun Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun annars vegar og síðan er í sérstökum kafla í erindi frá borgarstjóra yfirlit um aðgerðir til jöfnunar og lækkunar raforkuverðs. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að vitna til kafla úr því erindi, þar sem segir, frá borgarstjóranum í Reykjavík: ,,Auk alls ofangreinds`` --- þar sem talið hafði verið upp í einstökum liðum hvað hefði verið lagt til verðjöfnunar á liðinni tíð. ,,Auk alls ofangreinds er rétt að benda á að jöfnunargjaldskrá Landsvirkjunar hefur haft í för með sér gífurlegan tilflutning fjár. Raforka er seld samkvæmt sömu gjaldskrá frá 23 sölustöðum í mjög mismikilli fjarlægð frá virkjununum og í nálægðan við mjög misstóran markað. Flutningskostnaður Landsvirkjunar er afar mismunandi eftir landshlutum eins og glögglega hefur komið fram m.a. á ársfundum Landsvirkjunar og orkuþingum. Íbúar á orkuveitusvæði Rafmagnsveitu Reykjavíkur njóta því ekki stærðar og hagkvæmni markaðarins á þessu svæði. Auk þess taka þeir þátt í verðjöfnuninni bæði sem helmingur þeirra landsmanna sem eiga hlut ríkisins í Landsvirkjun og sem eigendur 45 hundraðshluta í Landsvirkjun gegnum Rafmagnsveitu Reykjavíkur.`` Þetta segir í þessum kafla. Ég er að vekja athygli á þessum málflutningi vegna þess að ég er honum ósammála, þ.e. sem rökstuðningi fyrir arðgreiðsukröfu af hálfu Reykjavíkur. Hér má lesa milli línanna að það sé eðlilegt að fara að taka mið af aðstæðum eins og fjarlægð frá virkjunum, nálægð virkjana við markað, flutningskostnaði og annars af þeim toga. En til að öllu sé til haga haldið, þá hefur komið fram og kemur fram í 3. tölul. í erindi borgarstjórans að borgaryfirvöld eru því fylgjandi að sem mestur jöfnuður ríki í landinu á milli landshluta. Það eru falleg orð, en mér finnst að það sé ekki samkvæmni í þeim, arðgreiðslukröfunni annars vegar og þess sem kemur fram í þessum orðum sem ég nefndi hér síðast. Þar segir til viðbótar, virðulegi forseti: ,,Sem eigendur að Landsvirkjun hafa þau`` --- það eru borgaryfirvöld --- ,,stutt þá verðjöfnun sem felst í samræmdri gjaldskrá til allra afhendingarstaða. Það er hins vegar bæði eðlilegt og sanngjarnt að hægt sé að glöggva sig á því hve mikil verðjöfnun er í einstökum tilvikum og að verðlagning á raforku sé sæmilega ,,gegnsæ``, þar með talinn flutningskostnaður. Þá hlýtur það að teljast óeðlilegt að fyrirtæki eins og Landsvirkjun sé starfrækt án þess að hæfilegur arður sé greiddur af bundnu fé eigenda. Raunar stangast það beinlínis á við ákvæði gildandi laga um fyrirtækið þar sem segir að raforkuverð skuli við það miðað að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins. Sú niðurstaða sem nefnd eigenda komst að um hóflegar arðgreiðslur rúmast svo sannarlega innan þess ramma.`` Tilvitnun lýkur og lokaorð í þessu erindi borgarstjórans í Reykjavík til hv. iðnn. Eitt er það, virðulegur forseti, að verðlagning almennt á raforku sé gegnsæ, þar með talinn flutningskostnaður. Það er eitt. Og það getur verið gott og gilt markmið og víða getur átt við að það þurfi að fást fram. En það er hins vegar önnur spurning hvort það á að leiða til mismununar í raforkuverði og mismunandi aðstöðu almennings í landinu til afhendingar á orku og verðlagningar á orku. Ég svara því neitandi. Og þegar vísað er til þess að greiddur hafi verið arður af eigendaframlögum til Landsvirkjunar hingað til, þá er þar ólíku saman að jafna miðað við þá hertu kröfu um arðgreiðslu sem hér er reidd fram og á að lögfesta. Það er hægt að fá eðlilegan afrakstur af fyrirtæki án þess að það komi fram í krónum og aurum inn í sjóði viðkomandi fyrirtækis. Eðlilegum afrakstri getur verið ráðstafað þannig að hann styrki fyrst og fremst fyrirtækið, renni til frekari uppbyggingar þess, öllum til hagsbóta. Og það er þetta viðhorf sem lá að baki stofnunar Landsvirkjunar á sínum tíma og ekki síst á bak við þær breytingar á lögum um Landsvirkjun sem samþykktar voru í mars 1983 og sem tryggðu sama verð frá öllum afhendingarstöðum til virkisaðila, öllum afhendingarstöðum á byggðahringnum sem þá var verið að loka eða sem lokað var fáum árum seinna, líklega 1985.

Og er áfram tryggt.

Og er áfram tryggt, segir hæstv. iðnrh. Við erum nú ekki...

En mismunur samt.

En mismunur samt, segir formaður iðnn. 
             Virðulegur forseti. Mikið væri mér ljúft ef við gætum haft hérna símafund eða ræðst við í þingsal, hv. formaður iðnn. og hæstv. ráðherra, til þess að flýta fyrir að auka skilning áheyrenda á því sem við erum að ræða hér. Það er væntanlega ekki dregið í efa.

Því miður banna þingsköp allar samræður og bið ég þá sem í þingsal eru að gefa þingmanninum frið til að halda ræðu sína.

Virðulegur forseti. Ég er út af fyrir sig ekki að kvarta, en mér er hins vegar ljóst hver þingsköpin eru og við skulum halda þau í heiðri á meðan þeim hefur ekki verið breytt. Ég vil stuðla að því. En ég vil endurtaka það að sú jöfnun sem var lögleidd árið 1983 fól í sér mikla tryggingu og mikla breytingu frá því sem áður hafði verið. Hún leiddi hins vegar ekki til þess að tryggður væri jöfnuður hjá dreifiveitum sem skiptu við þetta stóra fyrirtæki. Það er utan við ramma þessa máls. Það er málið, segir hv. formaður iðnn. En til þess að tryggja þann jöfnuð hefur verið gripið til margháttaðra ráðstafana fyrr og síðar sem verið er að tíunda hér. Mér finnst þær í of miklum mæli bera svip af því, sem reitt er fram í sambandi við þá mörgu lista sem er að finna í nefndarálitum um hverju hefur verið varið í verðjöfnun, eins og mönnum finnist þetta hálfgerðar ölmusugjafir, hálfgerðar ölmusur sem reiddar hafa verið fram í þessu skyni en ekki til að tryggja það pólitíska sjálfsagða grundvallarsjónarmið að almenningur í landinu eigi að búa við sem jafnast orkuverð. Hér var tíundað af hv. þm. Svavari Gestssyni hver væri staðan varðandi gjaldskrá og það er ánægjuefni fyrir daginn í dag að sjá að þessi mismunur er ekki stórfelldur. En það breytir ekki hinu að verðlagning á orku á heildina litið og orkureikningurinn til landsmanna er gífurlega ójafn eftir því hvar menn búa á landinu. Þar er það húshitunarkostnaðurinn sem kemur inn í dæmið og það hrikalega misrétti sem þúsundir manna í landinu búa við, fyrst og fremst á hinum köldu svæðum, Vestfjörðum og Austurlandi og vissum svæðum öðrum á landinu, að þurfa að greiða reikninga sem engin spurning er að eiga sinn þátt í því að viðkomandi landshlutum helst ekki á fólki sem skyldi. Og þarf engan að undra sem setur sig inn í þær aðstæður sem þar er um að ræða. Það er þetta sem ekki hefur verið tekið á eins og þurft hefði. Hugmyndir um að leggja á myndarlegt jöfnunargjald sem einnig nái til hitaveitna í landinu til þess að draga úr þessum sára mismun hafa ekki átt pólitískan stuðning meiri hluta á Alþingi og hefur þó oft verið gerð atrenna að því með einum eða öðrum hætti, m.a. á þeim tíma þegar ég sat í iðnrn. og fór með þessi mál og viðræðuhugmyndir um orkuskatt til þess að taka á þessum málum m.a. og glíma við þetta viðfangsefni sem enn er óleyst, óréttlætið að því er varðar húshitunina. Það eru fleiri atriði, virðulegur forseti, sem ég ætlaði að víkja að sem tengjast þessu frv. og til að það gleymist ekki ætla ég að koma að þeirri breytingu sem meiri hluti iðnn. leggur til á 1. gr. frv. og þeim ákvæðum sem standa eftir að þeirri breytingu gerðri. Ég tek undir að breytingin er til bóta, svo langt sem hún nær. Ég vakti einmitt athygli á því við 1. umr. málsins að hér væri afar óeðlilega á máli haldið að ætla Landsvirkjun að fara í samkeppni hér eða að spreyta sig á innanlandsmarkaði yfirleitt í sambandi við alls konar starfsemi sem ekki varðar fyrirtækið beint, og ganga þar inn í fyrirtæki af ýmsum toga, sem sagt eins og það er orðað í frv., með leyfi forseta: ,,Landsvirkjun er heimilt að hagnýta þá þekkingu sem fyrirtækið ræður yfir á sviði orkumála með verktöku og sölu tækniþekkingar og annarrar sérþekkingar til annarra aðila hér á landi.`` Þessu hefur verið breytt og það er til bóta þó að ekki sé um stórt atriði að ræða miðað við aðalmál í þessu frv. En eftir stendur að Landsvirkjun er heimilt að hagnýta sér þá þekkingu samkvæmt brtt. meiri hlutans og þann búnað sem fyrirtækið ræður yfir á sviði orkumála til verkefna erlendis með því að taka að sér verkefni fyrir fyrirtæki eða stofna og eiga hlut í erlendum fyrirtækjum sem annast rannsóknir, ráðgjöf eða aðra þjónustu á sviði orkumála eða aðra starfsemi tengda orkumálum. Eins og menn sjá er þetta mjög rúm heimild og hún er það teygjanleg samanber síðustu orðin í þessari lagagrein --- ,,eða aðra starfsemi tengda orkumálum`` --- að það er ekki skýr rammi sem hér er settur. Og ég spyr: Eru menn vissir um að hér sé stigið skynsamlegt og farsælt skref? Í mínum huga eru margar spurningar við þetta. Ég hefði ekki lagt þetta til. Ég sé enga ástæðu til þess að fara að ætla Landsvirkjun að ganga inn í fyrirtæki, stofna og eiga hlut í fyrirtækjum um þessi efni. Annað mál er að taka að sér verkefni fyrir fyrirtæki, það er annað atriði sem út af fyrir sig er skárra heldur en það kemur hér fram því að tekin hafa verið út orðin ,,að stofna til``, ef ég hef skilið brtt. rétt, og þó. Hér stendur ,,að stofna og eiga hlut`` þannig að þetta er sem sagt óbreytt frá því sem var í frv. upphaflega. Hver er ástæðan fyrir því að verið er að opna fyrir þessa heimild? Ég held að ástæðulaust sé að ætla þessu fyrirtæki, sem fyrst og fremst hefur haft það hlutverk að sinna orkuframleiðslu og dreifingu hér á Íslandi, að fara að gerast eignaraðili í fyrirtækjum erlendis. En ég tek fram að ég get vel séð það að fyrirtækið taki þátt í rannsóknum, ráðgjöf og þjónustu. Það getur verið eðlilegt m.a. í sambandi við aðstoð sem liður í þróunaraðstoð okkar að opinber aðili eins og Landsvirkjun geti átt þar hlut að máli og ég hefði ekkert haft við það að athuga. Það er líka spurningin: Hvar ætla menn að stöðva sig af í þessum málum? Það er engan veginn ljóst eins og ég hef vakið athygli á, en e.t.v. kemur hæstv. iðnrh. að því hver hans sýn er til málsins. Hún skiptir þó ekki öllu máli frekar en annað það sem menn eru að leggja traust sitt á og snýr að hæstv. iðnrh. því að það bindur engan sem tekur við af honum í embætti, hæstvirtum ráðherra, hvaða sjónarmið koma eða ríkja í sambandi við þessi mál. Þá vildi ég nefna, virðulegur forseti, atriði sem snúa að endurskoðun á reikningum fyrirtækisins. Þar vil ég taka undir þá brtt. sem liggur fyrir í sambandi við endurskoðun. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt og alveg sérstaklega ef sú tillaga nær fram að ganga, sem virðist eiga hér meirihlutafylgi að Alþingi eigi ekki þann aðgang að stjórn fyrirtækisins með því að kjósa hluta af stjórninni eins og verið hefur, og þá sé eðlilegt að horfið sé að því ráði sem lagt er til af minni hlutanum að Ríkisendurskoðun annist endurskoðun á fjárreiðum Landsvirkjunar. Það tel ég mjög skynsamlegt. Það var fróðlegt, virðulegur forseti, að heyra síðan í sambandi við arðgreiðslumálið það traust sem talsmaður meiri hluta iðnn. lagði á yfirlýsingar, bæði eigin yfirlýsingar, yfirlýsingar nefndarinnar og orð hæstv. ráðherra um þau efni. Ég get því miður ekki undir það tekið og hlýt að vekja athygli á því að ekki er hægt að byggja á slíku til frambúðar. Og ef menn í alvöru ætla sér að tryggja eitthvað í þessum efnum og þar á meðal það sem lýtur að verðlagningu á raforkunni, þá væri hin eina, eðlilega afgreiðsla að festa þau ákvæði í lög. Og það er í raun mjög undarlegt að menn skuli ekki vilja á það fallast og veldur því, virðulegur forseti, að sá málflutningur er ekki trúverðugur sem ætlar að byggja á munnlegum yfirlýsingum eingöngu eins og þær eru hér fram settar og einnig þó að þær komi fram í nefndaráliti. Ég ætla, virðulegur forseti, ekki að hafa mál mitt um þessi efni öllu lengra nú og þó að það væri þörf á að koma að ýmsum fleiri atriðum. Ég vil aðeins segja að ég óttast mjög um framtíð fyrirtækisins Landsvirkjunar með þær breytingar í huga sem hér er verið að leggja til og enn frekar þær breytingar sem boðaðar hafa verið af hæstv. iðnrh. og eiga rætur í tilskipunum Evrópusambandsins. Ég óttast um samstöðuna, sem hefur þrátt fyrir allt og margháttaða gagnrýni sem ekki er óeðlilegt að fram hafi komið á störf Landsvirkjunar, en sem hefur þó ekki verið meiri en svo að hægt er að segja að þokkaleg samstaða hafi ríkt um fyrirtækið á undanförnum áratug, kannski einum og hálfum ártug eða tæplega það frá því að lögum var síðast breytt því að það er þá fyrst, 1983, eða með breytingum á sameignarsamningi og síðan lagabreytingunni 1983, sem Landvirkjun verður að því landsfyrirtæki sem hún í raun hefur verið frá þeim tíma. Og fyrirtækið hefur reynt að vanda sig í mörgum greinum og gert margt mjög bærilega í rekstri sínum og samskiptum út á við. Við hljótum að nefna það hér þegar verið er að breyta undirstöðu þessa fyrirtækis og fleira er í burðarliðnum þar að lútandi. Þetta á m.a. við í sambandi við þátttöku í almennum kostnaði vegna rannsókna á orkulindum landsins. Þar hefur Landsvirkjun lagt af mörkum verulegt fjármagn vegna þeirra skyldna sem lög hafa lagt á fyrirtækið í sambandi við virkjanaheimildir, þær heimildir sem fyrirtækið hefur haft og þá verðjöfnunarskyldu og annað það sem fólgið er í lögum. Ég er ansi hræddur um að ef þær breytingar verða gerðar í átt til markaðsvæðingar, sem boðað er í áliti meiri hluta iðnn. að séu í vændum, þá geti orðið svolítið erfitt að ætla sér að leggja ýmsar þær skyldur á herðar Landsvirkjun sem gert hefur verið og fyrirtækið hefur axlað, m.a. í sambandi við fjármagn til rannsókna sem mega teljast almenns eðlis en hafa lotið að því að tryggja vandaðri undirbúning en ella og nauðsynlegan undirbúning undir aðgerðir við uppbyggingu virkjana á vegum fyrirtækisins. Þetta gildir líka um fjármagn sem Landsvirkjun hefur lagt til verðjöfnunar, einnig verðjöfnunar í húshitun á undanförnum árum. Þó að ég hefði gjarnan viljað sjá meira úr þeirri átt, þá eru takmörk fyrir því hvað eðlilegt er að komi um þennan farveg. Það hefði gjarnan mátt koma frá öðrum aðilum, þar á meðal frá hitaveitum í landinu eða sem almennur orkuskattur sem einnig tæki til þeirra til þess að tryggja nauðsynlega og sjálfsagða verðjöfnun á húshitun til að jafna þann gífurlega mun sem nú er uppi og við höfum allt of lengi búið við. Og ég er ansi hræddur um að erfitt geti orðið að leggja kvaðir af þessum toga á Landsvirkjun eftir að reynt yrði að innleiða markaðsvæðingu því að það er eiginlega ekki alveg augljóst hvernig menn ætla að fara að því til þess að tryggja að metnaður manna í þeim efnum gangi fram. Það gæti nú ýmislegt orðið heldur gervilegt í þeim efnum. Síðan er það varðandi kannski þann stóra þátt sem snýr að heimildum þessa fyrirtækis til að ráðast í virkjanir, þær virkjanaheimildir sem fyrirtækið hefur lögum samkvæmt nú þegar og kann að vilja afla sér í framtíðinni. Ég er mjög smeykur um að það eigi eftir að koma fram hjá mörgum víða um land aukin andstaða við virkjanaáform, sem nú liggja fyrir og ekki hefur verið ráðist í eða látið á reyna, og ýmislegt sem framtíðin kann að bera í skauti sínu í þeim efnum þegar farið er að reisa fyrirtækið á þeim grunni sem hér er verið að leggja, með þeim stífu arðgreiðslukröfum, ósanngjörnu og órökstuddu í raun, sem hér er verið að festa í lög á grundvelli sameignarsamnings. Ég óttast að það geti gerst af þessum sökum að friðurinn um þetta fyrirtæki verði ekki sá sem æskilegt væri í framtíðinni fyrir utan það að verið er að boða að opna hér fyrir fjárfestingu annarra aðila, erlendra aðila þar á meðal, í sambandi við virkjanaframkvæmdir og nýtingu orkulinda landsins. Þá koma upp margar spurningar, virðulegur forseti, sem ég ætla ekki að gera hér að umtalsefni en aðeins nefna atriði eins og það hvernig á að haga málum í sambandi við þær rannsóknir og þá þekkingu sem Landsvirkjun hefur byggt upp í sambandi við virkjanamál og þekkingu á orkulindum landsmanna, hvernig á að verðleggja þá hluti ef fleiri verða um hituna. Þetta og margar, margar fleiri spurningar tengdar þessu máli liggja hér á borðum okkar með vísun í það sem boðað hefur verið um framtíðarskipun orkumála af hæstv. iðnrh. Það er eðlilegt að reiði sé uppi víða um land yfir þeim áformum sem felast í þessu frv. Og ég held að menn ættu að taka mark á þeim viðbrögðum sem komið hafa í þeim efnum, en þau hafa ekki öll komið upp á yfirborðið enn sem komið er en eiga eftir að birtast í ríkari mæli heldur en fram er komið. Ég vil lýsa mikilli andstöðu af minni hálfu við lögfestingu þessa máls eins og til er stofnað samkvæmt þessu frv. og harma að meiri hluti iðnn. skuli ekki hafa séð ástæðu til þess að gera róttækar breytingar á frv. og taka tillit til þeirra gildu upplýsinga sem komið hafa fram af hálfu minni hluta iðnn., bæði 1. minni hluta og alveg sérstaklega 2. minni hluta, hv. þm. Svavars Gestssonar, í sambandi við þann grunn sem á að byggja arðgreiðslur til eigenda Landsvirkjunar á í framtíðinni. Ég hef ekki, virðulegur forseti, fjallað um það sem hv. talsmaður meiri hluta iðnn. gerði nokkuð mikið mál úr sem var hvernig ætti að verja arðinum af ríkishluta til atvinnuuppbyggingar á þeim svæðum sem ekki nytu arðs. Menn spyrja kannski: Eiga menn ekki bara að klappa, segja: Þetta er fínt? Þarna eru þó að koma peningar í atvinnuuppbyggingu undir merkjum þeirrar ríkisstjórnar sem stendur að þeim málum eins og fyrir liggur með alla áherslu á atvinnuuppbyggingu að því leyti sem ríkisstjórnin fær ráðið hér á Faxaflóasvæðinu eftir óskum erlendra fjárfesta. Ég mælti nokkur orð í sambandi við 80 milljónirnar sem áttu að koma sem plástur á stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Og ég mæli ekki með afgreiðslu mála með þeim hætti að menn séu að taka rangar ákvarðanir í grundvallaratriðum og slengja síðan plástrum á sárin í formi nokkurra tuga milljóna til að hugga fólk eða hafa menn góða eins og það er kallað, hér og þar á landinu, þó vel að merkja eftir ákvörðunum sem hæstv. iðnrh. á að hafa í hendi sinni. Og ég gef afskaplega lítið fyrir þær yfirlýsingar að hluta af arðgreiðslum til ríkisins eigi að nota í þessu skyni. Það á ekki að þurfa að biðja um ölmusur á Alþingi til þess að styðja við eðlilega atvinnuuppbyggingu í landinu og mér finnst að þetta sé eitt af þeim slæma málatilbúnaði sem fylgir þessu frv. og vildi nefna það hér um leið og ég læt máli mínu lokið.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta frv. sem er hér til 2. umr. enda hefur frsm. 1. minni hluta iðnn., hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, þegar gert grein fyrir nefndaráliti sem við stöndum sameiginlega að. Niðurstaða okkar er sú að við styðjum í megindráttum það samkomulag sem gert hefur verið milli ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og Akureyrarbæjar, en í nefndarálitinu skilum við séráliti okkar og boðum tvær brtt. sem lýst er í nefndarálitinu. Hvorug brtt. er í þá átt að breyta eitthvað því samkomulagi í megindráttum sem gert var á milli eignaraðila, heldur varðar önnur það að tryggt verði að Samkeppnisstofnun fari með eftirlit varðandi verðákvarðanir og gjaldskrárákvarðanir Landsvirkjunar og tekur af öll tvímæli um að starfsemi Landsvirkjunar falli undir samkeppnislög. Það er mjög eðlilegt að slíkt sé gert því að um er að ræða fyrirtæki með einokunaraðstöðu og rétt að tryggja með lagasetningu að slíkt fyrirtæki falli undir lög um samkeppnismál og heyri undir Samkeppnisstofnun. Nú er ég ekki að draga í efa að gert sé ráð fyrir því að svo sé, en rétt er að taka af öll tvímæli um það. Í öðru lagi gerum við þá brtt. að tekin verði líka af öll tvímæli um að lögin um Landsvirkjun falli undir lög um starfsemi Ríkisendurskoðunar þannig að Ríkisendurskoðun eigi eðlilegan aðgang að Landsvirkjun eins og öðrum þeim fyrirtækjum sem ríkið á jafnstóra hlutdeild í. Það er líka að mínu áliti mjög eðlilegt að Ríkisendurskoðun hafi eftirlitshlutverk með höndum og að tekin séu af öll tvímæli um að það eigi við um Landsvirkjun eins og aðrar stofnanir. Hér hefur verið rætt í löngu máli um ýmis önnur efnisatriði og út af fyrir sig gæti ég tekið mér langan tíma til þess að ræða það en ætla samt ekki að gera það. Auðvitað geta menn endalaust deilt um hvernig eigi að meta eignarhlut eignaraðila í fyrirtækjum, að hve miklu leyti hann sé kominn frá aðilum sjálfum í formi framlaga, bæði beinna fjárframlaga og annarra og að hve miklu leyti hann stafi af almennri starfsemi fyrirtækisins. Þar er kannski engin ein tala miklu réttari en önnur en þarna er komin niðurstaða sem eignaraðilar eru ásáttir um og þeir styðja sterkum rökum. Auðvitað þekkjast þau viðhorf að alla eignamyndun fyrirtækja sem standa í þjónustustarfsemi og selja þjónustu sína á almennum markaði megi rekja til viðskiptavina þeirra. Það er almenn skoðun sem var haldið mjög hátt á lofti fyrir nokkrum áratugum en ég átti satt að segja ekki von á því að sá draugur yrði vakinn upp aftur, því ef menn halda því fram að öll eignamyndun atvinnufyrirtækja sé komin frá viðskiptamönnum þeirra, þá má auðvitað halda því fram að öll fyrirtæki á Íslandi séu í eigu viðskiptamanna viðkomandi fyrirtækja en ekki eigenda þeirra vegna þess að viðskipti þeirra við fyrirtækin hafi skapað eignamyndun í fyrirtækjunum. Þá eru menn ekki bara að tala um að Landsvirkjum væri eign viðskiptamanna Landsvirkjunar, heldur væru flestöll íslensk fyrirtæki með sama hætti í eign viðskiptamanna sinna. Bónus væri þannig í eign viðskiptamannanna sem skipta við Bónus, Hagkaup ætti að teljast eign þeirra aðila sem skipta við Hagkaup, Eimskipafélagið eign þeirra aðila sem skipta við Eimskipafélagið o.s.frv. Þessi sjónarmið kunna að eiga rétt á sér, þau hafa oft verið rökstudd en þau hafa ekki heyrst í umræðum mjög lengi. Kannski er ástæða til þess að þau heyrist aftur, en ég er hins vegar ekki hallur undir þau og tel að þau séu ekki réttlætanleg. Aðeins örfá orð um hitt atriðið, þ.e. arðsemiskröfuna sem gerð er til þessa fyrirtækis. Ef við lítum nú á þetta fyrirtæki sem almennt fyrirtæki í rekstri, þá væri varla hægt að segja að sú arðsemiskrafa sem gerð væri til fyrirtækisins miðað við það sem kemur fram í frv. væri mjög há. Það væri ekki talið mjög ábatasamt t.d. ef við hugsum bara um hagnaðarvon í rekstri, að festa fé í fyrirtæki sem ekki gæti greitt nema 3--5% arð. Það væri ekki talinn mjög ábatasamur rekstur þannig að mér finnst ekkert út úr korti að ganga út frá því að hægt sé að greiða slíkan arð til eigenda. Mér finnst ekkert út úr korti að gera ráð fyrir því að hægt sé að greiða arð, 3--5%, til eigenda jafnvoldugs fyrirtækis og hér er um að ræða. En við viljum líka átta okkur á því hverjir eru þeir eigendur sem eiga að njóta þessa arðs, virðulegi forseti. Eru það einhverjir auðugir einstaklingar sem eru með þessum hætti að koma höndum yfir einhvern hluta af tekjum viðkomandi fyrirtækis? Eru þetta aðilar eins og hafa verið nefndir í þessum ræðustól og kallaðir kolkrabbinn eða smokkfiskurinn? Eru þetta aðilar sem eru umfangsmiklir í íslenskum atvinnurekstri og menn segja að séu að leggja undir sig fleiri og fleiri fyrirtæki? Nei, ekki alveg. Hvaða aðilar eru það sem eiga þetta fyrirtæki og er verið að greiða arðinn til eða gera ráð fyrir að hægt sé að greiða arðinn til? Það er hvorki meira né minna en fulltrúar íslensks almennings, ríkið, sem er fulltrúi okkar allra, Reykjavíkurborg, sem er fulltrúi næstum helmings landsmanna og Akureyrarbær. Þetta eru ekki einhverjir gróðapungar sem verið er að ræða um í þessu sambandi eins og stundum hefur verið talað um héðan úr þessum ræðustól. Það er verið að tala um almenning á Íslandi. Það eru fulltrúar hans, þ.e. ríkissjóður og bæjarsjóður Akureyrarbæjar og borgarsjóður Reykjavíkurborgar, sem eiga að njóta einhvers arðs af umræddri eign. Hvernig á að ráðstafa þeim arði? Það á að ráðstafa honum samkvæmt yfirlýsingum Reykjavíkurborgar, Akureyrarbæjar og hæstv. iðnrh. til hagsbóta fyrir almenning. Það á ekki að ráðstafa þessum arði í einhver frekari gróðavænleg fyrirtæki eða einhver uppgrip fyrir einstaklinga. Það á að ráðstafa arðinum, ef einhver verður, fyrir fólkið í landinu. Reykjavíkurborg hefur lýst því yfir að hún muni ráðstafa sínum hluta hugsanlegra arðgreiðslna til þess að bæta umhverfi borgarbúa, Akureyrarbær hefur gefið sömu yfirlýsingu og hæstv. iðnrh. hefur gefið þá yfirlýsingu að nýta eigi arðinn sem ríkið mun hugsanlega fá af eignarhlutdeild sinni í Landsvirkjun til þess að bæta kjör þeirra sem búa utan Akureyrar og höfuðborgarsvæðisins. Til þess að bæta hag þeirra landsmanna sem búa utan Akureyrar og höfuðborgarsvæðisins. En það gera um 30--35% landsmanna. Með öðrum orðum á samkvæmt yfirlýsingu hæstv. iðnrh. --- og ég vil ekki trúa því að hæstv. iðnrh. mæli þvert um hug sér --- að nýta arðinn af 50% eignaraðild ríkisins til hagsbóta fyrir 30--35% landsmanna, þeirra aðila sem standa utan höfuðborgarsvæðisins og Akureyrar. Ég get því ekki sagt, virðulegi forseti, að það sé verið að koma einhverju sérstöku höggi á dreifbýlisbúa með þessari ráðstöfun. Ég sé ekki betur, herra forseti, en að þeir aðilar sem búa utan svæða Rafmagnsveitu Reykjavíkur og Rafmagnsveitu Akureyrar fái hærri hlutdeild af arðstekjunum heldur en íbúar höfuðborgarsvæðisins og Akureyrarbæjar ef menn líta hlutlaust og af réttsýni á málin. Auðvitað geta menn endalaust deilt um hvort það sé rétt að hlutur eignaraðila í Landsvirkjun sé réttast metinn 14 milljarðar eða einhver önnur tala. Eða hvort arðgreiðsluvonin sem rætt er um í frv. eigi réttilega að vera 3,5%, 5% eða eitthvað annað. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að það eru fulltrúar almennings, ríkisvaldið og tvö stór sveitarfélög sem eru eignaraðilar í Landsvirkjun en ekki einhverjir gróðapungar úti í bæ og það liggur fyrir yfirlýsing frá þessum aðilum um það að þeir muni nota sinn arð til þess að bæta hag íbúanna á umræddum svæðum, í Reykjavík, á Akureyri og á þeim svæðum utan Reykjavíkur og Akureyrar þar sem ríkisvaldið mun beina sinni arðgreiðslu til. Mér finnst það ekki góð latína, virðulegi forseti, að horfa á þessa eignaraðila að Landsvirkjun eins og þarna væru einhverjir gróðapungar á ferð sem væru að raka til sín peningum frá almenningi í landinu, það er alveg þveröfugt. Þetta eru eignaraðilar sem eru fulltrúar almennings og ætla sér að ráðstafa arðinum ef einhver verður í almannaþágu. Herra forseti. Ég tel hins vegar fulla ástæðu til að fara nokkrum orðum um annan þátt í þessu frv. en hann er sá að mér sýnist því miður ekki að með frv. sé notað tækifæri til þess að gera þá breytingu á rekstrarformi Landsvirkjunar sem ég tel nauðsynlegt að gera og það fyrr en seinna, m.a. til þess að við getum búið okkur undir að uppfylla þær skuldbindingar sem við erum aðilar að sem hluti af hinu Evrópska efnahagssvæði. Ég hefði viljað sjá að hæstv. iðnrh. og ríkisstjórnin legðu fram frv. um Landsvirkjun sem væri þess eðlis að það mætti segja að þar væri verið að ganga til móts við þau sjónarmið sem allir þessir aðilar, allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar og flestir hv. alþm. vita að er tiltölulega skammt þangað til verða raunhæf viðfangsefni fyrir okkur Íslendinga. Það er nú þegar langt komið, ef ekki búið, að ganga frá tillögu að tilskipun ESB um innri markað fyrir rafmagn. Mér er ekki kunnugt um hvort búið er að birta tilskipunina formlega en gert er ráð fyrir því að það gerist snemma á þessu ári. Þessi tilskipun fjallar um innri markað fyrir rafmagn og þar er í fyrsta lagi gert ráð fyrir afnámi einkaréttar starfandi orkufyrirtækja til að framleiða rafmagn. Í öðru lagi að vinnsla, flutningur og dreifing eða sala raforku verði aðskilin, a.m.k. í rekstri og bókhaldi. Og í þriðja lagi er veittur takmarkaður aðgangur þriðja aðila að flutningskerfum þannig að þeir orkukaupendur sem fullnægja tilteknum skilyrðum sem hvert ríki getur sett fyrir sig á grundvelli tilskipunarinnar geti gert samninga við orkuvinnslufyrirtæki um orkukaup og fengið orkuna flutta um orkuflutningskerfi gegn sanngjörnu endurgjaldi. Með því frv. sem hæstv. iðnrh. flytur hér er ekki nema að örlitlu leyti gengið til móts við þessi nýju viðhorf. Sú vinna er raunar óunnin. Grundvöllurinn fyrir þessari nýju tilskipun er sá að Evrópusambandið lítur svo á að mikilvægt sé að koma á samkeppni á raforkumarkaðnum til þess að koma á innri markaði fyrir orku og gert er ráð fyrir því í tilskipuninni að komið verði á fót innri markaði fyrir rafmagn í áföngum með það fyrir augum að raforkugeirinn geti lagað sig að nýjum skilyrðum með skilvirkum hætti. Hin almenna regla um skipan raforkumála sem verið er að innleiða er m.a. um að aðildarríkin að Evrópska efnahagssvæðinu eigi að sjá til þess að raforkufyrirtæki í þeim séu rekin í samræmi við tilskipunina til þess að koma á samkeppnismarkaði á raforkusviðinu. Í öðru lagi eiga þær reglur sem settar eru um skipan orkumála að vera skýrt skilgreindar þannig að þær megi ekki leiða til mismununar og það á að vera unnt að hafa eftirlit með þeim. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því að samkeppni verði við byggingu nýrra orkuvera þannig að ríkin geti að vísu valið á milli leyfisveitinga eða útboðs þegar ný orkuver eru reist en hvort tveggja á að byggja á hlutlægum og gagnsæjum skilyrðum án þess að mismuna þeim sem sækja um eða leggja fram tilboð. Þetta er sá grundvöllur sem verið er að leggja í sambandi við tilskipun Evrópusambandsins um innri markað fyrir rafmagn sem ég veit ekki betur en að eigi að ganga í gildi á þessu ári. Og hvað þýðir það fyrir okkur? Það þýðir m.a. að við verðum í kjölfar þess að gjörbreyta skipulagi í okkar orkumálum, ekki bara eins og boðað er í nál. meiri hlutans, að hv. iðnrh. leggi fram hér á Alþingi till. til þál. um það t.d. að sambærilegri skipan verði komið upp hjá Rafmagnsveitum ríkisins eins og þegar er búið að koma upp hjá Landsvirkjun, að aðskilja í bókhaldi rekstur orkuöflunar og flutningslína. Það nægir ekki að koma á slíkri skipan í kjölfar flutnings þáltill. heldur verður hæstv. ráðherra líka að sjá svo um að varðandi nýjar virkjanir geti átt sér stað frjálsari samkeppni heldur en við þekkjum með afnámi einkaréttar til virkjana þannig að fleiri virkjunaraðilum verði hugsanlega hleypt að en við þekkjum í dag. Við slíkar aðstæður yrði það talið brot á samkeppnisreglum, bæði íslenskum samkeppnislögum og samkeppnisreglum á EES-svæðinu, ef sumir aðilar sem hafa þar með möguleika á virkjunarréttindum, eða réttara sagt að nýta virkjunarréttindi til orkuöflunar, starfa með ríkisábyrgð en aðrir ekki. Og svo lengi sem Landsvirkjun starfar eins og hún hefur starfað, og eins og gert er ráð fyrir að hún starfi, þrátt fyrir samþykkt þess frv. sem hér um ræðir, þá er Landsvirkjun fyrirtæki sem byggir á ríkisábyrgð og getur því fengið eitthvað hagstæðari kjör, bæði í lánshæfismati og hugsanlega í samningum um vaxtagreiðslur, en fyrirtæki, innlend eða erlend sem ekki njóta slíkrar ábyrgðar. Það er því alveg ljóst að eins og skipulagi Landsvirkjunar, eða rekstrarformi hennar öllu heldur, er fyrir komið bæði í núgildandi lögum og í því frv. sem gert er ráð fyrir að samþykkt verði, þá mun það ekki standast þær kröfur sem gerðar munu verða innan tiltölulega skamms tíma um jafnstöðu fyrirtækja til orkuöflunar og orkuvinnslu á EES-svæðinu. Meðal annars þess vegna er út í hött að gera ekki ráð fyrir því, eins og segir í grg. frv., að hugsanleg breyting á rekstrarformi Landsvirkjunar yfir í hlutafélag verði ekki skoðuð fyrr en fyrir 1. janúar árið 2004 eða 2005 vegna þess einfaldlega að atburðarásin verður hraðari en svo að það sé hægt að geyma þær formbreytingar svo lengi. Ég hefði talið mjög eðlilegt að þessi formbreyting yrði gerð nú þegar, þ.e. að um leið og sú breyting var gerð sem felst í samningi eignaraðila og verið er að lögleiða á Alþingi, væntanlega í dag eða á morgun, að samhliða þeirri breytingu þá væri fyrirtækinu breytt í hlutafélag. Auðvitað geri ég mér það ljóst að verði Landsvirkjun breytt í hlutafélag þá mun það eitthvað rýra lánshæfismat fyrirtækisins og hugsanlega valda því að ekki takist að ná eins hagstæðum lánasamningum erlendis og hægt hefur verið á meðan ríkisábyrgðin hefur verið virk en í mati J.P. Morgan kemur nú samt sem áður fram að talið er að það muni ekki mjög miklu, hvorki á lánshæfismatinu né á kröfunni um vaxtagreiðslur. En þó svo væri að einhverju lítilræði munaði þar þá gildir auðvitað það sama um öll önnur fyrirtæki í landinu, hvort sem þau eru einkafyrirtæki eða opinber fyrirtæki. Öll fyrirtæki á Íslandi mundu fá hagstæðari lánskjör, ef þau byggðu á ríkisábyrgð heldur en ef þau væru rekin sem sjálfstæður lögaðili á ábyrgð eigenda sinna eða sem hlutafélög. Þannig að ef það eru rök fyrir því að gera ekki þá breytingu að breyta Landsvirkjun í hlutafélag, að það gæti hugsanlega skaðað lánshæfismat hennar, þá hljóta þeir sem halda þeim rökum fram að vera reiðubúnir til þess að fallast á tillögur um að það sama gilti um öll önnur fyrirtæki í landinu. Til þess að tryggja öllum fyrirtækjum á Íslandi sem hagstæðust lánskjör sé þá eðlilegt að þau hefðu ríkisábyrgð í öllum sínum viðskiptum við lánastofnanir, erlendar og innlendar, því það væri væntanlega hagkvæmast fyrir fyrirtækin hvert um sig og þá um leið landið í heild. Mér dettur ekki í hug að þó að einhvern tímann hafi komið slík sjónarmið fram þá komi þau upp á borðið aftur jafnvel þó svo að menn geti aldrei verið vissir um að það sem einu sinni hafi verið sagt, þó að langt sé um liðið síðan, kunni ekki að verða sagt aftur. En engu að síður finnst mér þau rök, sem fram eru færð í grg. með frv. gegn þeirri breytingu á félaginu að gera það að hlutafélagi, ekki sannfærandi. Og það kom mér satt að segja á óvart þegar ég heyrði það á fundum í iðnn. að vilji hafi verið fyrir slíku eða a.m.k. engin andstaða við slík frá forsvarsmönnum Akureyrarbæjar, og væntanlega ekki heldur frá forsvarsmönnum Reykjavíkurborgar þó ég þori ekki að fullyrða það, en andstaðan við að breytingin yrði gerð með þeim hætti hafi fyrst og fremst komið frá fulltrúum hæstv. iðnrh. Þar hafi ekki verið neinn áhugi fyrir breytingu af því tagi sem mundi tryggja jafnstöðu milli Landsvirkjunar hf. og annarra orkuöflunarfyrirtækja sem kunna að koma við sögu virkjunarmála hér á Íslandi innan tiltölulega skamms tíma. Ég skil satt að segja ekki, virðulegi forseti, hvers vegna andstaða hefur komið frá hæstv. iðnrh. við slíka tillögugerð sem væri og er að öllu leyti í samræmi við það sem honum er fyllilega ljóst að verið er að vinna á vettvangi Evrópusambandsins og muni hafa áhrif á framtíðarskipulagningu á orkumálum á Íslandi innan tiltölulega skamms tíma. Virðulegi forseti. Ég hef ekki mikið fleira um þetta mál að segja en áskil mér rétt til þess að taka aftur til máls við 3. umr. og hugsanlega flytja brtt. við þá umræðu.

Herra forseti. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði að umræðuefni þau orð sem fallið hafa í umræðum hér á Alþingi um Landsvirkjun varðandi eignamyndun fyrirtækisins, þar sem talað hefur verið um að eignamyndunin sé öll á þann veg að það séu notendur sem hafa staðið fyrir henni, og vildi gera lítið úr þeim röksemdum með því að yfirfæra það á hinn almenna smásölumarkað. Hann tiltók Bónus og Hagkaup sem dæmi, það væri fráleitt að telja að eignamyndun þar væri á kostnað viðskiptavinanna. Það verður hins vegar að gera stórkostlegan greinarmun á þeim fyrirtækjum sem hann nefndi og Landsvirkjun. Landsvirkjun er fyrirtæki í eigu opinberra aðila með eignir upp á 76 milljarða kr. sem allar eru með ríkisábyrgð í einhverri mynd og er með einokunaraðstöðu til þess að selja sína þjónustu. Og framlög eigendanna til fyrirtækisins í gegnum árin eru um það bil 2 milljarðar af heildareignum upp á 76 milljarða. Ég veit ekki til þess að neinu slíku sé til að dreifa hjá Bónus eða Hagkaup, hvorki einokunaraðstöðu né ríkisábyrgð á framlögunum. Mér finnst því ekkert skrýtið þótt eignamyndunin sé skoðuð í þessu ljósi þó að ég taki undir það sem fram kom hjá hv. ræðumanni að það sé fráleitt að tala um þetta í þessu samhengi á hinum almenna frjálsa markaði.

Virðulegi forseti. Tvö atriði. Í fyrsta lagi þegar talað er um eigendur Landsvirkjunar er í öllum tilvikum verið að tala um almenning í landinu. Hvort heldur menn tala um þá 14 milljarða sem skulu teljast í eigu eignaraðila samkvæmt eignasamningum þeirra á milli eða hina rúmlega 20 sem teljast hafa myndast sem eign hjá fyrirtækinu sjálfu, þá er þetta allt saman í eigu almennings í landinu. Að hluta til fer ríkið, sem er fulltrúi allra Íslendinga, með þessa eignaumsýslu og hefur arð af henni og að hluta til tvö af stærstu sveitarfélögum landsmanna. Ég sé því ekki rökin í máli hv. þm. Hann segir að rökin séu t.d. þau að þarna sé um að ræða fyrirtæki með einokunaraðstöðu. Gott og vel. Tökum þá ÁTVR. Það fyrirtæki hefur líka einokunaraðstöðu. Eignir þess fyrirtækis hafa þá væntanlega myndast sakir viðskipta viðskiptamanna við ÁTVR. Og eiga þá viðskiptamenn ÁTVR allar eignir ÁTVR eins og þær kunna að verða færðar í viðskiptareikningum eða í ársreikningum fyrirtækisins hverju sinni? Hvers konar rugl er þetta? Virðulegi forseti. Ég hefði gaman af að vita hvaða einstaklingar á Íslandi ættu þá mest í ÁTVR. Hvaða veitingahús væru þá stærstu eignaraðilar að ÁTVR og hvaða einstaklingar. Þannig að rökin þegar málið er skoðað með þeim hætti hvaða aðilar eru eigendur að Landsvirkjun, það er allur almenningur í landinu og umboðsmenn þeirra, þá er þessi umræða hér um eign og eignaraðild út í hött.

Herra forseti. Ég segi nú bara eins og hv. síðasti ræðumaður: Hvers konar rugl er þetta? Hver var að tala um það að Reykjavíkurborg og Akureyrarbær væru að biðja um arð af ÁTVR? Ég hef aldrei heyrt það. En Reykjavíkurborg og Akureyrarbær eru að biðja um arð af Landsvirkjun. Það eru ekki allir Íslendingar jafnir sem eigendur í Landsvirkjun, þar eru sumir tvöfaldir. Hins vegar eru allir jafnir eignaraðilar að ÁTVR. Þar af leiðandi er þetta á engan hátt samanburðarhæft. Það sem umræðan snýst um er að breyta opinberu þjónustufyrirtæki, eða ,,public utility``, í hlutafélag eftir ákveðnu ferli sem iðnrh. hefur lagt fram. Það er ekkert vandamál ef þeir aðilar sem hafa verið þjónustaðir eru sami hópurinn og eru eigendurnir. En það er vandamál þegar þeir sem hafa keypt þjónustuna og eigendurnir eru ekki einn og sami hópurinn eins og er í tilfelli Landsvirkjunar.

Virðulegi forseti. Ég skil ekki heldur þessa röksemdafærslu því að ég veit ekki annað en að þeir sem hafa keypt af Landsvirkjun séu jafnframt eigendur Landsvirkjunar því að þeir sem hafa keypt þær afurðir sem Landsvirkjun framleiðir, sem er raforka, eru landsmenn allir og þeir eru eigendur að Landsvirkjun og þeim eignaraðilum sem Landsvirkjun á eða réttara sagt þeim eignaraðilum sem eiga Landsvirkjun. En mig langar núna til að spyrja hv. þm. --- nú getur hann reyndar ekki svarað, en það sem ég velti upp er þessi hugsun: Ef það er rétt að viðskiptaaðilarnir eigi að eiga Landsvirkjun, hver yrði þá einn stærsti eigandi að þessu fyrirtæki? Það yrði væntanlega álverið í Straumsvík og Swiss Aluminium því að fáir aðilar hafa átt jafnmikil viðskipti við Landsvirkjun og einmitt þeir. 

Herra forseti. 

Það er hv. 4. þm. Norðurl. e. sem er í ræðustóli.

... þó að hv. þm. Sighvati Björgvinssyni liggi mikið á hjarta um þetta mál. Ég verð reyndar að segja að ég undraðist nokkuð röksemdafærslu hans varðandi eignarmál Landsvirkjunar og mun koma betur að því síðar. Mér finnst gæta nokkurrar tilhneigingar til útúrsnúninga og langsóttra samlíkinga þegar staða þessa sérstaka fyrirtækis er borin saman við fyrirtæki í einkarekstri á samkeppnisgrundvelli í smásöluverslun eða öðru slíku, býsna langt seilst um hurð til lokunnar í röksemdafærslu. Ég held, herra forseti, að það sé óhjákvæmilegt í tengslum við þetta mál sérstaklega ef mönnum dettur það virkilega í hug að afgreiða það á þinginu í þessum búningi, að fram fari rækileg umræða um skipulag orkamála í landinu í tengslum við frv. Það er óhjákvæmilegt að lýsa betur en frv. gerir og fá ræður stjórnarliða, sem reyndar hafa verið mjög misvísandi og er ráðherrann þar ekki undanskilinn, sem lýsa betur en þær hafa gefið tilefni til inn í það hver er stefna hæstv. ríkisstjórnar í þessum orkudreifingar- og orkuframleiðslumálum almennt. Hefur einhver slík stefna verið mótuð til framtíðar og hvernig hyggjast menn standa að þessu? Það er eins og mig rámi í það, herra forseti, að einhverjar nefndir séu eitthvað að hjakka í þessu hjá hæstv. ráðherra eins og gengur en það hefur lítið sést af því hér. Að vísu er hér nefndarstarf á ferðinni en það er afar sérkennileg nefnd sem á að fá sitt fram í formi þessa frv. því það er sérstök nefnd svokallaðra ,,eigenda Landsvirkjunar`` og það er hæstv. iðnrh. sem þykist eiga Landsvirkjun og ráða fyrir henni að miklu leyti sem handhafi almannahagsmunanna og svo eru það tvö sveitarfélög í landinu, þ.e. Akureyri og Reykjavík. Þessi klúbbur sem kallar sig ,,eigendur Landsvirkjunar`` hefur kokkað samkomulag úti í bæ sem er svo í aðalatriðum verið að leggja til hér við þingið að verði lögfest. Þessi málsmeðferð, þessi bakgrunnur frv. vekur strax ýmsar spurningar. Hann vekur t.d. spurningar um aðgang þeirra sem ekki njóta þeirrar náðar að tilheyra þessari þrennu, þ.e. Reykjavíkurborg, Akureyri eða iðnrn. eða Framsfl. Hver var aðgangur þeirra að þessu máli? Það er fróðlegt að fara t.d. yfir umsagnir við þetta frv. í því ljósi. Þær leiða ýmislegt í ljós. Ég set, herra forseti, strax í byrjun ákveðnar spurningar við þennan bakgrunn málsins. Ég held að það sé ekki þannig fram borið, þannig að því staðið, þannig undirbyggt að það sé líklegt að verða til farsældar. Það verður ekki sátt um framkvæmd málsins og það sem á eftir kemur ef svona verður að hlutunum staðið. Það er alveg gjörsamlega morgunljóst. Það er verið að leggja til að lögfesta þessar breytingar í harðri andstöðu við í raun og veru alla aðra hagsmunaaðila í orkumálum í landinu en þá sem þarna eru beinlínis að passa upp á sitt. Það eru stóru sveitarfélögin tvö sem þarna eiga í hlut með sínar rafveitur og sínar arðgreiðslur og það eru að því er helst verður séð flokkspólitískir hagsmunir Framsfl. sem eru svo þriðji stóri hagsmunaaðilinn í málinu sem vel hefur verið passað upp á. Ég tel í öðru lagi, herra forseti, að það sé mikil þörf á því að taka málefni orkuframleiðslu, orkudreifingar í landinu að öðru leyti inn í þetta samhengi málsins. Það er algjörlega fráleitt að lögfesta breytingar af þessu tagi varðandi starfsemi Landsvirkjunar, gjaldskrármál og arðgreiðslur þess fyrirtækis, án þess að horfa til þeirrar stöðu sem Rafmagnsveitur ríkisins eru í og raforkumálin á köldu svæðunum og á þeim svæðum sem eru viðskiptavinir Rafmagnsveitna ríkisins. Hvað ætla menn að gera með það fyrirtæki? Á að láta það halda áfram að klemmast á milli í orkumálunum eins og það hefur gerst að undanförnu? Á að láta Rarik smátt og smátt daga uppi sem dreifingaraðila, sem millilið, heildsöludreifingaraðila út á strjálbýlustu svæði landsins með því sem hlýtur að fylgja í formi verðlagningar og afkomu í því fyrirtæki og hagsmuna viðskiptavina þess? Ég held að við Íslendingar séum að lenda með þessi mál inn í býsna miklar ógöngur sem eru eiginlega alveg furðuleg ógæfa eins og við hefðum þó í raun og veru átt að hafa aðstöðu til að gera góða hluti í orkumálum. Það er engin ástæða til þess að reka tvö opinber fyrirtæki af þessu tagi með mismunandi hlutverk, eins og hér er gert, nema þá að það þjóni einhverjum öðrum markmiðum, t.d. um aðskilnað einstakra þátta eins og framleiðslu annars vegar og dreifingar hins vegar, en þá eiga það líka að vera heildarfyrirtæki sem annars vegar annast framleiðsluna og hins vegar dreifinguna. Ég sé ekki annað en það sé verið að dæma Rarik og Rarik-svæðin og köldu svæðin í einhvers konar 2. deild í þessum málum, m.a. með þessum breytingum. Það séu skilaboðin sem Framsókn er að senda í gegnum þetta frv. Það eigi að vera 1. deild og 2. deild í þessum efnum og það er alveg ljóst hverjir eiga að vera á óhagstæðari endanum, hverjir eiga að falla. Svo held ég, herra forseti, að það sé enn fremur óhjákvæmilegt að taka inn í þetta mál spurninguna um verðjöfnun á raforku í landinu, um það hvort verðjöfnunarprinsippið eigi að halda eða ekki. Arðgreiðslur, fé sem á að fara að taka út úr raforkuframleiðslunni eða raforkutekjunum og greiðast til tiltekinna sérstakra aðila, verður að skoða í samhengi við þetta mál því því að auðvitað er stigsmunur en ekki eðlis á því hvort einhverjir svokallaðir eigendur taka til sín fé, annaðhvort til þess að lækka hjá sér verðið sérstaklega umfram aðra eða til þess að borga sjálfum sér arð. Þegar kemur að hagsmunum notenda eða skattborgara í viðkomandi sveitarfélögum, þá er á þessu eingöngu stigsmunur en ekki eðlis. Reyndar eru í farvatninu að sögn enn þá meiri breytingar að þessu leyti og má þar vitna til áforma um að Rafmagnsveita Reykjavíkur t.d. taki sjálf til við að reisa stórvirkjanir og fái að taka af eigin framleiðslu fram hjá verðjöfnunarkerfinu talsverða raforku inn á sitt dreifingarnet eða inn á sinn markað sem að sjálfsögðu getur svo nýst og mun þá nýtast til að lækka verðið á raforkunni þar umfram það sem annars staðar gerist í landinu. Þar með er verðjöfnunargrundvöllurinn í raun og veru að brotna upp enn frekar en orðið er þó að vissulega hafi verið stigin ákveðin upphafsskref, og ógæfuskref, í þeim efnum annars staðar í landinu áður. Herra forseti. Öll þessi stóru mál er óhjákvæmilegt að taka til skoðunar í samhengi við þetta mál. Auðvitað væri langskynsamlegast að hæstv. ráðherra kallaði frv. aftur. Það er engin brýn nauðsyn á því að lögfesta þetta nú með þessum hætti, ekki nokkur ástæða. Það er mjög sérkennilegt ef hægt er að senta pöntunarlista af þessu tagi af ákveðnum hagsmunaaðilum í máli inn í þingið og ráðherrar og stjórnarliðar láta hafa sig í að hnoða þeim hér í gegn. Það er mjög sérkennilegt, herra forseti. Í öðru lagi held ég, herra forseti, að komið hafi fram í umræðunni upplýsingar um sjálfan megingrundvöll þessa máls sem eru svo alvarlegs eðlis að það vekur mikla undrun ef það kallar ekki á að málið verði tekið til baka og skoðað betur, a.m.k. af viðkomandi þingnefnd. Og í raun og veru ættu hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra að sjá sóma sinn í því að kalla málið til baka, biðjast afsökunar á því hvernig það hefur verið lagt hér fyrir og taka þessa útreikninga og allan grundvöll málsins til ítarlegrar endurskoðunar. Ég er þar, herra forseti, að vitna til þeirra reikningskúnsta sem hér eru fram bornar um svokölluð eigendaframlög eða grundvöll arðgreiðslna svokallaðra eigenda Landsvirkjunar. Það fylgdi sögunni þegar frv. var kynnt hér og lagt fram að nú væri búið með miklum og vönduðum útreikningum að finna út úr því að eigendaframlögin væru 14 milljarðar kr. Eigendurnir komu sér síðan saman um það, ekki bara að þetta væri heilög tala og hin eina rétta heldur skyldi arðurinn af þessari eign vera svo og svo mikill á ári hverju um ókomin ár, óháð afkomu fyrirtækisins, þróun efnahagsmála í landinu eða öðrum slíkum hlutum. Síðan kemur á daginn að eiginlegt framlag eigendanna er ekki 14 milljarðar og ekki einu sinni 4 milljarðar heldur eru það liðlega 2 milljarðar sem þessir eigendur hafa beinlínis lagt fram. Afgangurinn er öðruvísi tilkominn. Uppreiknaður hagnaður sem hefur myndast í fyrirtækinu, metin mannvirki sem þar eru lögð inn og annað því um líkt. Þessir aðilar, eigendurnir, hafa þegar haft talsverðan arð af því fé sem þarna var lagt inn. Það liggur fyrir í fylgiskjölum. Það liggur líka fyrir í fylgiskjölum að þessi hraða eiginfjármyndun í fyrirtækinu er byggð upp á því að raforkuverð í landinu hefur verið haft hátt til þess að afskrifa fjárfestingar og mannvirki miklu hraðar heldur en efnislegar forsendur, heldur en líftími þessara mannvirkja gefur nokkurt tilefni til. Því að svo lengi sem heldur áfram að rigna og svo lengi sem uppistöðulón fyllast ekki eða annað slíkt, getur líftími vatnsaflsvirkjana í sjálfu sér verið gífurlega langur, ótakmarkaður þess vegna og rekstrarkostnaður lítill. Í raun og veru mætti þess vegna með fullum efnislega gildum rökum setja upp afskriftatíma sem væri margfaldur á við það sem nemur hraðanum í uppgreiðslu þessara lána sem þarna hafa verið tekin. Um þetta hefur svosem oft verið deilt, herra forseti, í öðru samhengi t.d. hvað varðar verðlagningu á raforku, hvaða verð sé nauðsynlegt að fá fyrir orkuna o.s.frv. En í öllu falli er ljóst að þarna hafa menn verið að mynda mjög hratt eign með hröðum afskriftum og í mörgum tilvikum langt umfram það sem eðlilegur fyrningartími viðkomandi mannvirkja gefur nokkurt tilefni til. Hér er ekki nokkur ástæða til að reikna með fyrningartíma sem liggur nær því að eiga við um bifreiðar eða einhver slík forgengileg fyrirbæri heldur en steinsteypumannvirki, virkjanir og uppistöðulón. Það er alveg ljóst að þeir sem þarna hafa myndað eignina umfram það sem nemur framlögum eigendanna svokölluðu eru raforkunotendur í landinu. Það er auðvitað kostulegt að heyra menn síðan bera það saman við viðskiptavini Hagkaupa. Vegna þess að það er nokkuð ólíku saman að jafna, annars vegar Hagkaup og viðskiptaumhverfi þess, og hins vegar Landsvirkjun. Hvað er Landsvirkjun? Hún er náttúrlega að verulegu leyti í eigu landsmanna, ekki satt, í gegnum ríkissjóð en hún er líka einokunarfyrirtæki í landinu. Hún er með einkaleyfi til virkjana og henni hafa verið sett lög eftir þörfum. Henni hafa verið lögð til virkjunarréttindi eftir þörfum og aðrir hafa ekki komið þar nálægt eða við sögu. Hún hefur ekki bara átt virkjanirnar heldur líka dreifikerfið að hluta til og ein verið í aðstöðu til að selja rafmagn. Það sem meira er, og er kostulegast þegar kemur að framlagi annarra eigenda en ríkisins, að þá er ríkið til viðbótar þessu með ábyrgð á öllum skuldbindingum fyrirtækisins í topp. Ekki bara að sínum hlut sem eigandi þess að hálfu. Og þá fer maður að spyrja sig: Hvaða áhættu hafa þá aðrir eigendur tekið? Eða hefur ríkisábyrgðin verið verðlögð? Ætti þá ekki að borga arð út á hana líka? Það er að mörgu að hyggja í þessu, herra forseti. Hvar er hæstv. iðnrh.? Hann spýttist út úr salnum. Voru það óviðráðanleg forföll?

Forseti skal leita hann uppi.

Ég held að hæstv. ráðherra verði að harka af sér og reyna að þola það sem um málið er sagt. Síðan vil ég segja, herra forseti, að mér finnast menn ekki ætla að verða smátækir þegar kemur að því að skammta sér arðinn, þ.e. 5--6%. Það er nú ágætt að eiga þá arðprósentu vísa langt inn í framtíðina. Er ekki hæstv. forsrh. að muldra um það af og til að það eigi að lækka vexti? Það sé mjög mikilvægt og nú séu að verða forsendur til að lækka vexti verulega? En eigendur Landsvirkjunar hafa ekki í hyggju að draga úr kröfum sínum um arð af þessari ,,eign`` sinni. Nei, herra forseti, það er ekki bara það að þarna hafi verðmætin myndast í gegnum raforkuverðið og þar af leiðandi hafi þeir lagt mest til sögunnar sem hæsta verðið hafa borgað. Og hverjir hafa það verið? Það eru ekki þeir sem síðan eiga að fá arðinn, heldur einmitt íbúar köldu svæðanna sem mest hafa keypt og borgað hæsta verðið í gegnum tíðina. Það var alveg kostulegt áðan þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson ætlaði að fara að gefa álverinu í Straumsvík stóran hluta af Landsvirkjun því að álverið í Straumsvík hefur ekki borgað hæsta verðið svo mér sé kunnugt um. Það fékk raforkuna svo til gefins um árabil eins og kunnugt er og gekk seint og illa að fá hana hækkaða þó það næðist nokkur árangur í því, þökk sé ónefndum mönnum sem fyrir því börðust á sinni tíð að afhjúpa þann blekkingavef sem notaður var til að halda niðri verðinu þangað. Það er líka að því að hyggja, herra forseti, ef menn ætla út í þennan samjöfnuð og þessar æfingar um það hverjir hafi lagt hvað af mörkum, hvar virkjanirnar eru. Hvar eru virkjanirnar sem Akureyri og Reykjavík lögðu inn í dæmið? Eru þær hér? Eru það Glerá og Elliðaá sem leggja þarna mest af mörkum eða hvað? Nei, þetta eru virkjanir í öðrum sveitarfélögum, í öðrum landshlutum og á öðrum svæðum. Hvernig var staðið að því að útvega þessum sveitarfélögum virkjunarréttindi? Ætli menn þurfi þá ekki að fara yfir allt málið ef menn vilja leggja út í þetta á annað borð. Og ætli það gæti þá ekki þurft að koma með ýmsa bakreikninga fyrir málinu áður en sanngjarn hlutur verður upp settur? Að sjálfsögðu er engin deila um það --- það hefur enginn haldið öðru fram en því að það er eðlilegt að Akureyri og Reykjavík fái sín fjárframlög inn í þetta dæmi metin að fullu, framreiknuð og greiddan arð á það. Það er eðlilegt. En það verður líka að líta til þess samhengis hvernig eignir umfram það mynduðust í fyrirtækjunum, á hvaða grundvelli. Hvaðan kom féð? Hvar eru virkjanirnar? Hvernig var starfsumhverfi fyrirtækjanna, einkaleyfin og einokunaraðstaðan sem þarna var á ferðinni? Síðan er það kostulegt að í raun og veru eru settar upp í málinu formúlur til þess að færa upp þennan arðsfót með því að þetta er forsendan, 14 milljarðar, prósentan svona og svona há en menn ætla af allri hæversku sinni ekki að heimta þetta allt útborgað, ekki 100%. Hvað á að gera við afganginn? Það á að uppreikna hann inni í fyrirtækinu. Inni í efnahagsreikningi fyrirtækisins. Viðmiðunin til að taka arð síðar meir verður því færð upp sem þessu nemur þannig að innan skamms verður hún ekki 14 milljarðar heldur 20 eða 30 milljarðar, eða guð má vita hvað. Það er ekki dónaleg ávöxtun, það eru ekki dónaleg kjör, það er ekki dónalegt öryggi sem þarna á að tryggja mönnum inn í framtíðina með þessum umbúnaði. Ég hugsa t.d. að lífeyrissjóðirnir í landinu sem eru að reyna að ávaxta sparifé og lífeyrisfé landsmanna mundu alveg þiggja að komast í svona umhverfi, að það væru sett fyrir þá lög á Alþingi um að þeir skyldu fá tiltekna góða ávöxtun hvað sem tautaði og raulaði og að svo miklu leyti sem þeir tækju hana ekki út á næstu árum þá væri séð um það í lögvernduðu umhverfi að uppfæra hana þannig að svo væri hægt að draga á hana seinna. Þetta er alveg ótrúlegt fyrirkomulag sem hér á að setja upp. Ég held því, herra forseti, að það verði fróðlegt að sjá hver viðbrögð manna verða við þeirri brtt. ef málinu verður ekki vísað frá sem er auðvitað langeðlilegast að gera og hér er tillaga frá minni hlutanum um að þessar arðgreiðslur skuli a.m.k. skilyrtar á því formi að þær skuli vera víkjandi gagnvart því að lækka raforkuverðið í landinu, og það verulega, og komi ekki til nema í kjölfar þess að það hafi verið gert og að einhver arður verði eftir sem áður þarna út til skiptanna. Mér finnst það líka vera stórkostlegt umhugsunarefni hvort menn eiga yfirleitt að hugsa þetta dæmi þannig að þetta eigi að vera eins og fyrirtæki sem greiði einhvern stórfelldan arð út til einhverra svokallaðra eigenda. Var það ekki hugsunin með lagasetningu í byrjun og var það ekki tilgangurinn með Landsvirkjun að skaffa landsmönnum ódýra orku? Örugga, trygga og orku? Og af hverju eiga menn þá ekki að láta það meginmarkmið ráða og hagstæðari framleiðslu og stöðu í fyrirtækinu skila sér til landsmanna eins og upphaflegur tilgangur var en ekki taka út úr því dæmi stórar fjárhæðir í formi arðgreiðslna til einhverra svokallaðra eigenda? Herra forseti. Það er nægur aðstöðumunurinn í landinu samt og að hluta til endurspeglast hann í orkuverði og ólíkri aðstöðu manna eftir búsetu, hvernig þeir standa, eftir því hvort menn eru svo gæfusamir að búa að ódýrri hitaveitu eða þurfa að kynda hús sín með rafmagni og eftir því hvar þeir eru settir í raforkudreifingarkerfinu. Hvort þeir eru hjá bæjarveitu sem hefur milliliðalaus viðskipti við Landsvirkjun og njóta hagstæðra kjara. Ég tala nú ekki um ósköpin, hvort þeir eru svo heppnir að vera í þessum tveimur sveitarfélögum sem teljast vera að hluta til eigendur að Landsvirkjun eða ekki. Ætla menn að fara þannig í þessi mál að þeir kortleggi inn í framtíðina að þessi aðstöðumunur fari vaxandi? Það er það sem verið er að gera. Það er algerlega morgunljóst. Þannig skilja a.m.k. nánast allir sem gefa umsögn um þetta mál og ekki eru af þessum tveimur svæðum. Ég var að velta því aðeins fyrir mér áðan, herra forseti, hvort hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefði nokkuð lagt á sig að lesa umsögn Orkubús Vestfjarða um þetta mál. Ég saknaði þess t.d. að sá þingmaður Vestf. skyldi ekki sýna mönnum sínum þann sóma að lesa frá orði til orðs umsögn Orkubús Vestfjarða. Mér hefði fundist viðeigandi að hv. þm. hefði gert það því hann mun hafa verið fyrstur hér af þeim þingmönnum Vestfjarðakjördæmis sem töluðu. Nú hefur Orkubú Vestfjarða nokkra sérstöðu því það er eina landshlutaorkubúið sem dekkar heilt kjördæmi og hefur nokkuð sérstaka stöðu eins og kunnugt er. En það gerði hv. þm. ekki og það sem meira var, hann talaði ekki eins og hann hefði mikinn skilning á þeim sjónarmiðum sem þar eru fram sett en þau eru býsna afdráttarlaus og ég mun lítillega koma að því á eftir. Ef við erum að lækka orkuverðið og ef við víkjum þessum arðsemis- og arðgreiðsluformúlum öllum til hliðar um stund og veltum því fyrir okkur hvort vænlegasti kosturinn í þessu máli sé ekki ósköp einfaldlega sá að halda áfram að reka Landsvirkjun og orkudreifingarkerfið í heild sinni með það meginmarkmið að leiðarljósi að landsmenn búi allir við ódýrt orkuverð og trygga orku. Skilar það sér þá ekki ágætlega líka til eigendanna, þ.e. Reykjavíkur og Akureyrar eins og annarra ef orkuverð er að lækka? Að sjálfsögðu mundi það gilda um þá sem hér búa eins og aðra. Geta þá ekki allir verið sæmilega sáttir við sitt? Það held ég. Auðvitað væri þá miklu nær að ganga hreinlega til verks og kaupa út eignarhlut Reykjavíkur og Akureyrar á uppreiknuðu verði sem nemur framlagi þessara sveitarfélaga og borga þeim vel fyrir og skapa á nýjan leik forsendur til þess að þetta verði eiginlegt landsfyrirtæki þannig að allir landsmenn án tillits til búsetu standi jafnt að vígi inn í framtíðina hvað þetta snertir. Það væri skynsamlegri leið en þau ósköp sem hér er verið að leggja til. Ég held að í gegnum tíðina, herra forseti, hafi orðið ýmis slys í uppbyggingu þessara mála. Þegar Landsvirkjun kom til sögunnar sem eiginlegur virkjunaraðili og framleiðsluaðili á raforku fyrir stóriðju, átti auðvitað að gera það í sjálfstæðu fyrirtæki. Það voru reginmistök að blanda nokkurn tíma saman almenna notendamarkaðnum og stóriðjuframleiðslunni. Stóriðjuframleiðslan átti að vera í sjálfstæðu fyrirtæki sem stæði undir sér sjálf þannig að ekki væri endalaus tortryggni og meira en það, rökstuddur grunur um það að almennir notendur í landinu væru í raun að niðurgreiða raforku ofan í stóriðjuna. Nóg er nú samt þó ekki sé haldið áfram á þeirri braut að búa til enn tortryggilegri aðstæður í þessu samhengi, enn tortryggilegri aðstæður. Ætli það sé ekki svo að það sé fyrst og fremst verðið til almennra notenda í landinu sem hafi borið uppi þessa eignamyndun en ekki útsölurnar til stóriðjunnar þar sem í raun og veru hefur aldrei náðst viðunandi orkuverð í neinu tilviki og hreinir útsöluprísar og miklir afslættir til nýrra kaupenda eins og kunnugt er. En það er eins og ekki sé nóg að gert í þeim efnum heldur virðist þarna verið að kortleggja inn í framtíðina í raun enn tortryggilegri umbúnað um þessi mál. Það er ástæða til, herra forseti, að nefna aðeins stjórn fyrirtækisins Landsvirkjunar. Það bregður svo við í anda þeirrar lýðræðisástar og valddreifingar sem er stunduð núna, sérstaklega í nafni einkavæðingar og ,,háeffunar`` af ýmsu tagi og gengur aftur hér, að í tísku er á Íslandi að kalla það að draga úr ríkisafskiptum að þverpólitískum eða lýðræðislega kjörnum stjórnum á Alþingi er hent út og einstakir ráðherrar fá í staðinn vald til að tilnefna alla stjórnarmenn eða alla fulltrúa ríkisins í viðkomandi embætti og ráð. Mig undrar, herra forseti, hversu lítil umræða hefur orðið um það sem þarna er að gerast. Að mínu mati er með þessu náttúrlega verið að snúa öllu á haus sem rætt er í þessu sambandi. Þetta er afturhvarf til stjórnarhátta sem ég hélt að menn væru að reyna að komast í burtu frá. Þetta er pólitísk harðstjórn á hlutunum, þetta er miðstýring. Þetta eru pólitískir hnefar yfir þeim stofnunum og fyrirtækjum sem þarna eiga í hlut eða eitthvað er það. En þetta leggja hæstv. ráðherrar blákalt til eins og ekkert sé og skreyta þetta með ýmsum fallegum nöfnum. Það er mjög í tísku hjá framsóknarmönnum, sérstaklega framsóknarmönnum, að setja sjálfa sig í nefndir, ráð og stjórnir eins og kunnugt er. Það er yfirleitt ekki skipuð sú stjórn, þar sem Framsfl. má nokkru ráða eða fær fyrir náð og miskunn samstarfsflokksins að tilnefna mann, að það sé ekki a.m.k. þingmaður frá Framsfl., háttsettur maður sem settur er inn í þær stjórnir. Framsfl. skipar yfirleitt ekki í nefndir til að undirbúa mál eða skoða þau öðruvísi en a.m.k. einn eða helst tveir þingmenn Framsfl. séu í því starfi. Það er því nokkurn veginn alveg öruggt mál að a.m.k. tveir þingmenn fara inn í stjórn Landsvirkjunar úr Framsfl. um leið og hæstv. iðnrh. fær þarna þrjú sæti. Það er eiginlega alveg borðleggjandi miðað við reynsluna sem af þessu er hingað til. Er þá verið að draga úr pólitískum afskiptum? Er það þá framför í lýðræðislegu tilliti? Er líklegt að skapist frekar sátt um málin með slíkum vinnubrögðum? Þetta er alveg kostulegt, herra forseti. Ég mótmæli því mjög harðlega hvernig á að fara að ráðskast með þetta fyrirtæki landsmanna líka að þessu leyti til. Á meðan ríkið fer með eignarhaldið fyrir hönd landsmanna, a.m.k. að stórum hluta til, þá er langskynsamlegasta og sanngjarnasta leiðin að annaðhvort sé kosið beinni kosningu til slíkrar stjórnar eða Alþingi, sem fulltrúi almannahagsmuna á hverju kjörtímabili, tilnefni þetta í þeim hlutföllum sem þar eru. Herra forseti. Vegna þess samhengis sem þetta mál er í og hvernig viðhorfin eru almennt úti í þjóðfélaginu held ég að ástæða sé til að líta aðeins á umsagnir frá einstökum aðilum. Ég las mér dálítið til um þetta í gær og í dag og fór m.a. yfir umsagnir sem um frv. hafa borist til hv. iðnn. og mér er það nokkurt umhugsunarefni, satt best að segja. Ég er nokkuð hissa ef það hefur ekki nein áhrif á afstöðu einstakra þingmanna þegar þeir átta sig á því hvernig umhverfið hefur brugðist við þessu máli. Eða er það svo að það skipti menn ekki nokkru máli, mönnum sé alveg nákvæmlega sama hvernig almenningur í landinu eða einstakir aðilar sem málinu tengjast bregðast við. Við skulum aðeins líta yfir það, herra forseti. Nefndarálit 2. minni hluta er myndarlegt nál. og vel úr garði gert eins og nál. eiga að vera þannig að þingmenn aðrir en þeir sem sitja í viðkomandi nefnd fái einhverjar upplýsingar um málin. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst nál. meiri hlutans á hinn bóginn og jafnvel að nokkru leyti 1. minni hluta vera nokkuð ómerkileg. Mér finnst það heldur ómerkilegt, ég verð að segja það með fullri virðingu og hef ég þó stórvin minn, formann iðnn. hér fyrir framan mig, að skila einu blaði um svona stórt mál. Það er ekki einu sinni fyllt báðum megin á það. Var meiningin að leyna þessum umsögnum fyrir þinginu eða hvað? Var treyst á að minni hlutinn sæi fyrir því að koma þeim á framfæri? Hver var hugsun meiri hlutans í þessu sambandi?  Þá skulum við byrja á umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga. Það er stundum mikið í tísku að hlusta mikið á Samband ísl. sveitarfélaga. Meginafstaðan er sú að stjórnin er sammála um að nota eigi það fé sem kemur frá Landsvirkjun til að greiða niður raforku til húshitunar og/eða til orskusparandi aðgerða. Það er því alveg ljóst að Samband ísl. sveitarfélaga leggst á þá sveif í þessu máli sem lýtur að því að nota beri fjármuni sem til skipta eru í þetta verkefni fremur en greiða þá út sem arð. Í öðru lagi, herra forseti, staldra ég við umsögn Ríkisendurskoðunar. Það hafa reyndar aðrir gert því máli nokkuð góð skil í umræðunum nú þegar. Ég get því farið þar fljótt yfir sögu en mér sýnist alveg ljóst að Ríkisendurskoðun gerir þarna mjög alvarlegar athugasemdir sem lúta að því að verið sé að skerða í raun eftirlitsmöguleika þingsins. Það er verið að færa þetta fyrirtæki undan þinginu með því að þingið hættir að kjósa til þess stjórn að sínu leyti. Það er að sjálfsögðu afturför í þeim skilningi að hægt sé að gæta almannahagsmuna með sem tryggustum hætti, að löggjafinn hafi það í sínum höndum og að Ríkisendurskoðun, sem eftirlitstæki að þessu leyti, hafi beinan og óhindraðan aðgang að öllu sem þarna fer fram. Það er sagt beinum orðum: ,,Ákvæðið mun skerða beina eftirlitsmöguleika eignaraðila með fyrirtækinu nái frv. óbreytt fram að ganga.`` Var það tilgangurinn? Hvaða tilgangi þjónar það? Ég held að hæstv. iðnrh. verði aðeins að svara fyrir það hvað fyrir mönnum vakir í þessum efnum. Þá kem ég, herra forseti, að umsögninni sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sleppti að lesa mér til mikilla vonbrigða og hryggðar. Það er umsögnin frá Orkubúi Vestfjarða. Ég var satt best að segja alveg undrandi þegar ég heyrði að hv. þm. lauk ræðu sinni án þess að minnast á þessa merku umsögn.

Ég held hann hafi lesið í staðinn frá Rafveitu Hafnarfjarðar.

Það kann vel að vera og hugsanlega hyggur hv. þm. á framboð í því kjördæmi en þetta var furðulegt og kannski hefur þessi framganga hans forspárgildi.

Fyrir hverja ætlar hann að fara í framboð?

Að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson fari sömu slóð og fleiri þingmenn Vestfjarða hafa áður farið.

Fer hann fyrir sameinaða jafnaðarmenn?

Fyrir Steingrím.

Því verður hv. þm. að svara sjálfur. Ekki ætla ég að hlutast til um það. En mér fannst þetta sérkennilegt áhugaleysi um afstöðu Vestfjarða í þessu sambandi. Í umsögn Orkubús Vestfjarða, dags. 9. des. 1996., segir svo, með leyfi forseta. ,,Með bréfi dags. 26. nóvember 1996 var óskað umsagnar. ... Skrifleg umsögn um frv. fer hér á eftir:`` Svo kemur feitletrað: ,,Af hálfu Orkubús Vestfjarða er frumvarpi þessu mótmælt og þess óskað að það nái ekki fram að ganga. Fyrir þessari afstöðu liggja margvísleg rök og eru þau helstu: 1. Útreikningi á ,,eigendaframlögum`` er hafnað. Lang\-stærsti hluti þessara framlaga myndast samkvæmt útreikningnum þegar Sogsvirkjanir eru lagðar inn í Landsvirkjun 1965 ásamt vatnsréttindum í Tungná og Þjórsá og þegar Laxárvirkjun sameinast Landsvirkjun 1983. Hver voru raunveruleg peningaframlög eigenda til þessara virkjana? Með sömu aðferðafræði`` --- þ.e. væntanlega sömu aðferðafræði og notuð er til að reikna út eigendaframlögin í eigendanefndinni --- ,,geta eigendur Landsvirkjunar stofnað nýtt orkufyrirtæki og lagt Landsvirkjun inn í það og ,,eigendaframlögin`` í nýja orkufyrirtækinu væru þá 26 milljarðar kr.`` Er þetta ekki það sem málið snýst um að með bókhaldskúnstum af því tagi væri auðvitað hægt að taka Landsvirkjun eins og hún er í dag og stofna nýtt fyrirtæki og leyfa kannski Kópavogi að eiga 1% í því og segja: Við leggjum hérna inn verðmæti upp á 26 milljarða kr. Það verður stofninn í nýja batteríinu sem við ætlum svo að taka arð út á um ókomin ár. Er það ekki? Eru þetta ekki akkúrat kúnstir af þessu tagi sem hér er verið að fjalla um í umsögn Orkubús Vestfjarða? ,,2. Landsvirkjun hefur í skjóli einokunaraðstöðu á orkuvinnslusviðinu getað haldið uppi gjaldskrá sem hefur legið langt fyrir ofan langtímajaðarkostnað orkuverðs frá nýjum virkjunum (nú tæpum 50% hærri) og er það hin raunverulega ástæða fyrir mjög hraðri eignamyndun fyrirtækisins og góðri stöðu þess.`` --- Þetta er með öðrum orðum ekki Hagkaupsrekstur því þó að ýmsum þyki nóg um umsvif Hagkaup/Bónus-keðjunnar hér þá hefur hún þó ekki hreina einokunaraðstöðu. Hún er ekki eini aðilinn sem lögum samkvæmt má selja matvöru eða smásöluvarning. Svo er ekki. Einhverjir kaupmenn eru a.m.k. eitthvað að reyna að klóra í bakkann og keppa við þá. En það hefur Landsvirkjun haft. Hún hefur getað ráðið verðinu og hún hefur getað verið með afskriftatíma af þessu tagi, haldið uppi verði langt ofan við langtímajaðarkostnað. ,,3. Landsvirkjun hefur til þessa fjármagnað framkvæmdir sínar að stærstum hluta með lánsfé og aðeins að örlitlum hluta með framlögum eigenda. Af lánsfé eru greiddir vextir og er horft til þeirra og reyndar allra annarra kostnaðarþátta þegar gjaldskrá Landsvirkjunar er sett. Það eru því kaupendur orku af Landsvirkjun sem bera fjármagnskostnað af framkvæmdalánunum. Eðlilegt er talið að eigendur njóti arðs af raunverulegum peningaframlögum sínum.`` --- Það er athyglisvert að fara yfir þetta sjónarmið Vestfirðinganna í ljósi þess að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson lagði lykkju á leið sína í röksemdafærslu við að reyna að tæta þetta niður, að það væri á nokkurn hátt réttlætanlegt að vísa til þess að kaupendur að raforku frá Landsvirkjun hefðu myndað eigið fé í fyrirtækinu. Það taldi hann arfavitlaust og fór út í alveg kostulegan samjöfnuð við Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og Hagkaup. En hér er þessu engu að síður haldið fram og það stutt býsna gildum rökum af þeim sem tala fyrir hönd Orkubús Vestfjarða. Í fjórða lagi segir þetta, herra forseti: ,,Oft er minnst á ábyrgð eigenda á rekstri Landsvirkjunar. Hver er þessi ábyrgð hjá fyrirtæki sem hefur einokunaraðstöðu, framleiðir afurð sem enginn getur verið án og engin samkeppni er til staðar?`` --- Það er meiri áhættan, það er meiri ábyrgðin sem menn taka. --- ,,Hún virðist lítil sem engin, öllum áföllum í rekstri fyrirtækjanna er velt yfir á orkukaupendur með hærri gjaldskrá. Í þessu sambandi má t.d. benda á hærri kostnað Landsvirkjunar vegna Blöndu, sem greiddur er af orkukaupendum með hærri gjaldskrá.`` --- Þetta er mjög gott dæmi. Lýsir alveg í hnotskurn því hvernig aðstæður eru hér. Ef Landsvirkjun hefði verið eiginlegt einkafyrirtæki sem sjálft hefði orðið að taka sína áhættu eða eigendur þess og hefði stundað viðskipti í öðruvísi umhverfi, hefði það þá getað velt milljarðakostnaði af ótímabærri virkjun Blöndu sjálfkrafa yfir á notendur? Svarið er nei. Það var aðstaðan, lagalega umhverfið og starfsumhverfið sem fyrirtækinu er búið sem gerði því kleift að taka á sig þetta áfall án þess að það kæmi að nokkru leyti niður á svokölluðum eigendum fyrirtækisins. Þetta er ekkert sambærilegt við einkarekstur og samkeppnisrekstur. Það er út í hött að líkja þessu tvennu saman. Síðan segir að lokum í 7. tölulið, herra forseti, og það er nú kannski mergurinn málsins: ,,Lagafrumvarp þetta hefur þann eina tilgang að bæta fjárhagslega stöðu eigenda Landsvirkjunar á kostnað orkukaupenda.`` --- Þetta er mikið sagt en það er nú samt gert. --- ,,Eigendur Landsvirkjunar eru að reyna að fá stimpil Alþingis á þá reikningsleikfimi að framlög þeirra til fyrirtækisins nemi rúmum 14 milljörðum króna til þess að geta síðan krafist arðs af þeirri upphæð.`` --- Það er alveg rétt. Ef Alþingi stimplar sem heilaga tölu þessa 14 milljarða þá verður það sjálfsagt ekki aftur tekið. Þar með myndast fóturinn, viðmiðunin langt inn í framtíðina fyrir arðgreiðslur svokallaðra eigenda. Ég held, herra forseti, að umsögn af þessu tagi sem er rökstudd og sett fram á skiljanlegu máli, eins og Vestfirðingar geta enn talað, verðskuldi það að henni sé svarað. Hverju svarar hæstv. iðnrh. athugasemdum Orkubús Vestfjarða lið fyrir lið, herra forseti? Ef hægt væri að koma því til iðnrh., með bréfi eða munnlega, á næstu dögum af því hann er farinn einu sinni enn, að hæstv. ráðherra svari því sem hér kemur fram. Það verðskuldar að það sé gert. Hvað segja aðrir þingmenn Vestf. en hv. þm. Sighvatur Björgvinsson? Hver er afstaða þeirra? Taka þeir mark á þessum vel ígrunduðu og rökstuddu sjónarmiðum Orkubús Vestfjarða eða ekki? Ætla stjórnarliðar, aðrir en hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sem hér hefur lýst andstöðu við frv. og hafði reyndar um það býsna sterk orð og skóf ekkert utan af hlutunum frekar en hans var von og vísa, ætla þeir að lötra samt í slóðina og greiða þessu máli atkvæði? Herra forseti. Það má halda lengi áfram. Ég nefni t.d. í fjórða lagi umsögn Hitaveitu Suðurnesja því hér situr mér, skeggjaður, á hægri hönd úti í hliðarsal, hv. þm. Árni Mathiesen og kann að hafa einhver sjónarmið í þessu sambandi.  ,,Segja má að einn helsti galli við þetta frumvarp sé það sem ekki er í frumvarpinu. Þá má og segja að þar sem yfirlýstur tilgangur breytinganna er í raun ekki að bæta rekstur eða hag Landsvirkjunar eða viðskiptavina hennar heldur hag eigenda Landsvirkjunar ...`` Hér er nákvæmlega sama sjónarmið sett fram. Að þetta frv. snúist hvorki um hagsmuni fyrirtækisins sem slíks og þaðan af síður raforkunotenda eða kaupenda í landinu almennt heldur fyrst og fremst um hag svokallaðra eigenda. Og það er mergurinn málsins. Hvar var samkomulagið kokkað sem liggur til grundvallar frv.? Hvaðan kom sá boðskapur? Hann kom úr eigendaklúbbnum. Þannig að það er eðlilegt. Bakgrunnur málsins er slíkur að hann býður í raun og veru ekki upp á annað. Í umsögn Hitaveitu Suðurnesja eru nefndir margir sömu þættir og áður hafa komið fram en þar er í athyglisverðum kafla í 2. tölulið fjallað um afskriftatímann og hvernig hann kemur inn í bókhaldslega eiginfjármyndun í fyrirtækinu. Ég nefndi það í máli mínu að með því að borga lánin niður mun hraðar en sem svaraði afskriftatíma mannvirkja þá verður til mikið eigið fé. Það er alveg rétt. Það er mjög góð aðferð til þess að ná sér hratt í verðmætaeign að þegar reist eru varanleg mannvirki sem staðið geta fyrir sínu og framleitt verðmæti um áratugi og jafnvel aldir að borga þau engu að síður niður á kannski 20--30 árum þannig að þá standi þau skuldlaus. Það er nú ekki dónalegt ef menn hafa einokun að láta menn bara afskrifa þetta í hvelli þannig að svo standi menn með skuldlaus mannvirki og geti haft þeim mun meiri myljandi hagnað. Það er þetta sem Hitaveita Suðurnesja er m.a. að benda á. Það er augljóst mál að arðgreiðslurnar, féð sem verður tekið út úr þessu fyrirtæki á komandi árum, hækka raforkuverðið í landinu sem því nemur. Því að þetta er engin gullgerðarvél. Það verða ekki til nein ný verðmæti með þessum æfingum. Peningarnir sem Landsvirkjun hefur til að borga eigendum sínum arð koma ekki annars staðar frá heldur en í gegnum raforkuverðið til notendanna. Þeir verða ekki til í Landsvirkjun frekar en í Seðlabankanum þó sumir haldi að það sé hægt að setja á peninga eða eignir eins og búsmala og fá svo afurðir á haustin og láta þá fjölga sér. Það gerist ekki þannig því það á sér ekki stað neinn getnaður, hvorki í Seðlabankanum né í Landsvirkun í formi þess að fjármunir fjölgi sér eða auki kyn sitt. Það er misskilningur. Það eru tekjurnar sem koma frá viðskiptavinunum sem verða til skiptanna. Þetta er spurningin um ráðstöfun á þeim. Hér er líka athyglisvert bréf frá nýstofnuðum Samtökum sveitarfélaga á köldum svæðum. Það hefði verið fróðlegt ef þeim samtökum hefði unnist tími til að taka þetta mál sérstaklega fyrir en ég veit ekki hvort svo hefur verið vegna þess að þau eru nýstofnuð. Það er þó alveg ljóst að eitt meginbaráttumál þeirra samtaka er að ná niður orkuverðinu á köldu svæðunum. Og þess vegna eru þessi samtök kölluð Samtök sveitarfélaga á köldum svæðum. Það er af því að þetta er eitt mesta ójafnaðarmálið sem brennur á landsmönnum, eitt af því sem veldur hvað hrikalegustum aðstöðumun hér í landinu og veldur því að byggðin á þessum svæðum á mjög víða í mikilli vök að verjast. Því vissulega er þetta stór útgjaldaliður hjá fólki og mönnum svíður sá mikli munur sem þarna er nú þegar. Þó ekki verði hér með þessu sérstaka frv. frá Framsfl. aukið enn á hann. Ef við færum okkur aðeins nær sjálfri höfuðborginni þá hefur Rafveita Hafnarfjarðar skoðun á þessu máli. Hvað segir Rafveita Hafnarfjarðar? Með leyfi forseta: ,,Augljóst er að ákvæði 2. gr. frumvarpsins, um arðgreiðslur til hluthafanna Reykjavíkurborgar, Akureyrarbæjar og ríkissjóðs, mun leiða til hækkunar á verði á raforku til Rafveitu Hafnarfjarðar og annarra rafveitna. RH hefur enga möguleika á að kaupa raforku annars staðar frá þannig að RH mun neyðast til að hækka gjaldskrá sína.`` Einfalt. Þetta er ekki flóknara en þetta. Menn geta sagt að að svo miklu leyti sem ríkið á þetta og fær arðinn þá geti það út af fyrir sig komið út á eitt. En það er ekki víst vegna þess að það langlíklegast að það sem gerist þá í kjölfarið sé að raforkuverðið verði skattstofn sem þessu nemur. Og er það þá mjög gæfulegur skattstofn? Svarið er nei. Vegna þess að þá eru þeir látnir borga hæsta skattinn sem í raun og veru hafa lökustu aðstöðuna til þess og þurfa að kaupa mesta raforku á dýrasta verðinu. Þetta er því heimskulegur og óréttlátur skattstofn. Og að því leyti væri a.m.k. lágmark að ríkið félli frá sínum hluta arðsins og léti hann koma fram í lægra raforkuverði. Þeir segja enn fremur í umsögn Rafveitu Hafnarfjarðar: ,,Rafveita Hafnarfjarðar mótmælir því harðlega að LV greiði eigendum sínum arð, á meðan hún selur raforku til stóriðju á 12,5--18 mill/kWh, á sama tíma og hún selur RH á um 44 mill/kWh. LV mun og selja öðrum rafveitum á svipuðu verði eftir sömu gjaldskrá. Rafveita Hafnarfjarðar telur því eðlilegt að í stað arðgreiðslu til fyrrnefndra eigenda LV verði gjaldskrá LV lækkuð sem næmi fyrirhuguðum arðgreiðslum.`` --- Og undir þetta sjónarmið skal tekið. Herra forseti. Hefur nokkuð frést af iðnrh.?

Ekki síðustu mínútur en forseti skal gæta að honum.

Herra forseti. Mér finnst frammistaða hæstv. ríkisstjórnar ekki svo myndarleg að það veitti neitt af því að hann a.m.k. af öllum mönnum reyndi að halda sig hér í salnum. En auðvitað er alveg sjálfsagt mál að ég fresti ræðu minni, herra forseti. Ef forseti vill fresta umræðunni eða slíta fundi þá get ég alveg gert hlé.

Hæstv. ráðherra er hér í húsinu og ég vænti hans innan örfárra mínútna.

Herra forseti. Ég er svona rúmlega búinn með innganginn af ræðu minni þannig að ég gæti alveg gert hér hlé ef við getum ekki haldið umræðunni lengur áfram vegna fjarveru ráðherra, þá býð ég upp á það.  Er það þannig að hæstv. ríkisstjórn ætli að láta sem vind um eyru þjóta þá afstöðu sem er að koma hér fram frá hagsmunagæslumönnum íbúa alls staðar annars staðar að af landinu en þar sem menn eiga sérstaklega beinna hagsmuna að gæta í þessu máli? Það er að segja frá öðrum sveitarfélögum og öðrum raforkudreifingarsvæðum heldur en þessum tveimur? Svo virðist vera. Það þarf enga landsbyggð til. Það þarf ekki lengra ferðalag en til Hafnarfjarðar til að finna harða andstöðu við þetta mál. Til þess að hafa fullt jafnræði í hlutunum skulum við taka eins og tvo staði í viðbót. Eigum við að segja Vestmannaeyjar, herra forseti? Þar er byrjað á því að vitna í skýrslu frá nefnd um skipan orkumála í landinu. Það var hvorki meira né minna en 19 manna nefnd sem iðnrh. setti á laggirnar til að taka fyrir þetta mál, framtíðarskipan orkumála. Þeir segja í umsögn frá Bæjarveitu Vestmannaeyja: ,,Frumvarp það sem hér er til umræðu virðist ganga þvert á meginhugmyndir fyrrnefndrar skýrslu``. Væntanlega um orkujöfnun, verðjöfnun í landinu og fleira því um líkt. Í umsögn Bæjarveitu Vestmannaeyja segir einnig: ,,Sú grein í frv. þessu sem að mínu áliti stenst ekki nútímahugsun, er 2. gr. laganna. Í stað þess að aðstæður ráði arðgreiðslum`` --- svo sem afkoma fyrirtækisins --- ,,þá setjast þeir aðilar niður sem teljast`` --- og það orð er undirstrikað --- ,,til eigenda Landsvirkjunar, og ákveða hvað þeir ætli að bera úr býtum.`` --- Ákveða það sisvona að arðurinn skuli vera þessi. Og maðurinn sem talar er Friðrik Friðriksson veitustjóri. Það kemur fram síðar í þessu ágæta áliti að það sem lögð er höfuðáhersla á að skipti meginmáli við endurskoðun laga fyrir Landsvirkjun sé að þeim sveitarfélagaveitum sem ekki geta haft bein viðskipti við Landsvirkjun verði tryggt sama innkaupsverð og þeim veitum sem geta tengst byggðalínu beint og þar með átt bein viðskipti við Landsvirkjun. Þ.e. þau fyrirtæki sem eru dæmd í þá stöðu með núverandi skipulagi að kaupa raforkuna í gegnum milliliðinn Rafmagnsveitur ríkisins. Þetta kemur inn á það sem ég gerði að umtalsefni fyrr í ræðu minni að auðvitað er algjörlega fráleitt að gera þessar breytingar öðruvísi en í samhengi við heildarskipulag raforkudreifingarmálanna í landinu. Þá þarf að taka stöðu Rafmagnsveitna ríkisins inn í og spurninguna um það hvað á að verða um það fyrirtæki. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það ætti að sameina Rafmagnsveitur ríkisins og Landsvirkjun og frekar skipta því fyrirtæki þá upp í tvennt ef menn vildu svo viðhafa, t.d. annað sem ræki dreifikerfið og hitt sem framleiddi, en það væri þá algjörlega ljóst að eingöngu væri um landsfyrirtæki að ræða sem hefði sömu stöðu og sömu skyldur og væri með sama verð um allt land, gagnvart öllum. Því annars geta menn aldrei tryggt verðjöfnun, það mun koma á daginn. Eigum við að segja, herra forseti, að við endum svo á því að vitna til umsagnar Rafveitu Sauðárkróks. Hana er að finna í fylgiskjölum með nál. 2. minni hluta iðnn. Þar er tekið svo skörulega til orða að þar er sagt, með leyfi forseta: ,,Það skal tekið fram strax í upphafi að undirritaður forstöðumaður Rafveitu Sauðárkróks telur brýna nauðsyn bera til að heildarendurskoðun á lögum og reglum um eignarhald og skipulag raforkugeirans í heild eigi sér stað og af þeim sökum er ég fullkomlega andvígur samþykkt þessa frv. í þeirri mynd sem það er lagt fram.`` Síðar segir: ,,Þetta frv. er augljóslega samið af þeim þremur aðilum sem teljast eigendur Landsvirkjunar og þarna eru hagsmunir þeirra niðurnjörvaðir til margra ára og ekkert tillit tekið til heildarhagsmuna orkugeirans eða þeirra aðila sem ekki eru í beinum viðskiptum við fyrirtækið en eiga þó mikilla hagsmuna að gæta.`` Þessi umsögn er frá Rafveitu Sauðárkróks, herra forseti, og undir þetta skrifar Sigurður Ágústsson rafveitustjóri. En þetta álit hefur ekki haft mikil áhrif á formann iðnn., því miður. Þekkir hann þó sæmilega til á Sauðárkróki. Maður fer þá að spyrja sig að því hvort allir umsagnaraðilar um frv. séu svona gjörsamlega á villigötum. Er þetta allt einhver reginmisskilningur hjá öllum þessum ágætu mönnum sem tala fyrir hönd Orkubús Vestfjarða, Rafveitu Hafnarfjarðar, Bæjarveitna Vestmannaeyja, Rafveitu Sauðárkróks, Samtaka sveitarfélaga, Hitaveitu Suðurnesja o.s.frv. Og eru þetta þó menn sem maður hélt að hefðu pínulítið vit á orkumálum, vissu hvar eldurinn brennur á. En það á greinilega ekki að gera mikið með mat þeirra eða viðhorf til þessa máls enn sem komið er að minnsta kosti. Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það séu miklu meira en nægjanlega gild rök fyrirliggjandi í þessu máli til að vísa því frá, til að afgreiða það ekki. Með hvaða hætti sem menn vildu þá halda á því í framhaldinu. Ég er ekki að mæla með því að málið sé látið liggja afvelta lon og don. En ég held að hæstv. iðnrh. gerði réttast í því að átta sig á því að hann er komin út í ógöngur með þetta mál, út í fen. Ég hélt að hæstv. ráðherra væri að berjast á nógu mörgum vígstöðvum um þessar mundir til þess að vera ekki að standa í styrjöld út af þessu núna til viðbótar við annað. Ætli það fari þá ekki þannig fyrir hæstv. ráðherra, án þess að ég ætli að fara að líkja honum við meiri háttar herforingja í sögunni, að hann hafi litla uppskeru af því að vera að berjast á allt of mörgum vígstöðvum í senn. Það væri skynsamlegast að taka þetta mál og leggja það til hliðar, setja það í einhvern vinnufarveg þannig að ekki þyrftu að standa jafngrenjandi deilur um jafnafdrifaríkan hlut og þann hvernig eigi að reikna út og meta raunverulegt framlag svokallaðra eigenda Landsvirkjunar inn í dæmið. Það munar um minna en fullyrðingar sem annars vegar hljóða upp á 14 milljarða og hins vegar rúma 2 milljarða. Þó að útkoman gæti að lokum kannski legið einhvers staðar þarna á milli þá eru það býsna stórar tölur og einhvern tímann hefðu menn séð ástæðu til að staldra aðeins við yfir minni skekkju en það, þó maður taki ekki prósenturnar í því heldur bara upphæðirnar, þ.e. 12 milljarðar kr. Ég veit ekki hvað aumingja fjárln. er að svitna út af smámunum þegar hún situr lon og don dögum saman yfir því að togast á um 50 þús. kr. hér og hálfa milljón þar. Svo eru bara allt í einu 12 milljarðar á lausu svífandi í loftinu og enginn segir neitt. Herra forseti. Ég held líka að stuðningsmönnum þessarar ríkisstjórnar væri mikill greiði gerður með því að málið fengi aðeins betri skoðun. Ég er ekki viss um að þetta verði léttasti bagginn sem þeir fara með á bakinu heim til sín, hv. þm., sem ætla að láta sig hafa það að samþykkja þetta. Ég er ekki einu sinni viss um að þeir fái mikið hrós þó þeir eigi heima í Reykjavík eða þess vegna á Akureyri. Ég held að réttsýnt fólk hvar sem það býr í landinu biðji fyrst og fremst um að niðurstaðan sé vel ígrunduð og sanngjörn. Ég hef enga trú á því að Akureyringar t.d. séu að ætlast til þess að þeir njóti einhverra sérstakra óverðskuldaðra hlunninda út á það fyrirkomulag sem hér hefur verið við lýði um nokkurt árabil. Það held ég ekki. Að minnsta kosti mundi ég sem þingmaður þess kjördæmis ekki leggja slíku lið. En að sjálfsögðu tel ég eðlilegt að Akureyri fái sanngjarnan hlut, fái það sem þar hefur raunverulega verið lagt fram, en það sé sett í samhengi við þau lög og þá fyrirgreiðslu sem af hálfu hins opinbera hefur verið lögð af mörkum og átt þátt í því að mynda þessar svokölluðu eignir og ekki er hægt að horfa fram hjá. Einkaleyfi og einokunaraðstöðu, sjálfkrafa heimildum til virkjana þar sem hagstæðustu virkjunarkostir lágu í landinu á þeim tíma þegar verið var að gera slíkt. Ábyrgð ríkisins á öllum skuldbindingum fyrirtækisins. Afskriftatíma sem hefur verið með þeim hætti að notendur hafa verið að afskrifa mannvirki eða fjárfestingar mjög hratt og mynda þar með bókhaldslega eign í fyrirtækinu. Þetta verður að skoða líka og taka til miklu vandaðri skoðunar en hér liggur fyrir. Þó að einhverjir merkismenn, einhver J.P. Morgan hafi verið að reikna þá held ég að það sé ekki frambærilegt að byggja fyrst og fremst á áliti eins aðila af því tagi á grundvelli tiltekinna forsendna sem þar eru settar upp og má vissulega deila um margar. Ég held a.m.k. að menn verði að hafa fyrir því að rökstyðja þetta og hrekja þá það sem fram hefur komið í umræðunni um að hið eiginlega fjárframlag sé af allt annarri stærðargráðu og minni. Herra forseti. Ég held líka að þessi raforkudreifingarmál í heild sinni liggi þannig nú, og þau hafa auðvitað alltaf gert það, að það sé mikil nauðsyn að finna þverpólitískan vettvang sem væri þannig úr garði gerður að menn treysti því sæmilega sem þaðan kæmi.  Ég held að það eigi að taka þetta mál allt til endurskoðunar, herra forseti, það eigi að falla frá því að afgreiða það nú og í þeim búningi sem þetta er hér. Það er óráð. Það er óðs manns æði. Það mun valda ófriði og illindum. Það er ávísun á átök um þessi mál inn í framtíðina. Nógu umdeilanlegar eru þær aðstæður sem við blasa í málinu að öðru leyti og á ég þá t.d. við virkjunaráformin í tengslum við fyrirhugaða stóriðju og hlut Reykjavíkur í því að fara að virkja og taka fram hjá verðjöfnunarkerfinu talsvert magn af raforku til sérstakrar verðlækkunar þá væntanlega á notendamarkaðnum hér. Þetta eru allt saman hlutir sem þarf að skoða í samhengi, herra forseti. Ég tók eftir því að hv. 2. þm. Vesturl., Sturla Böðvarsson, taldi það vera sérstakt innlegg í þessa umræðu að frumkvæði hefði komið frá Reykjavík eða frá R-listanum. Ég sé ekki hvað það í sjálfu sér kemur málinu við né hvað er óeðlilegt við það þó að sveitarfélögin sem hér eiga beinna og mikilla hagsmuna að gæta reyni að fá sem hagstæðasta útkomu fyrir sig út úr dæminu. Auðvitað skilur hver maður það. Það er nú einu sinni þannig að bæjarfulltrúar og borgarfulltrúar eru kosnir til þess og á þeim hvíla lagaskyldur að gæta hagsmuna sinna sveitarfélaga þannig að enginn á að vera undrandi á því. En þetta á að vera sanngjörn niðurstaða sem fleiri geta verið ánægðir með heldur en þessir einstöku hagsmunaaðilar. Um það snýst málið. Og gangi þetta eftir eins og það er lagt upp þá er alveg ljóst að það á að knýja þetta í gegn í grenjandi andstöðu við alla aðra. Ég undrast satt best að segja hreysti hv. þm. Stefáns Guðmundssonar að ætla að fara með þetta norður á Sauðárkrók, og ætla yfirleitt að reyna að bjóða sig fram næst. Sennilega er þetta ávísun á að ýmsir gætu verið að hugsa sér að hætta í pólitík og telji sig ekki þurfa að leggja verk sín undir dóm kjósenda oftar.

Ekki Stefán Guðmundsson.

Ég get a.m.k. ekki ímyndað mér að Stefán Guðmundsson fái atkvæði rafveitustjórans á Sauðárkróki eftir þetta mál miðað við þá umsögn sem sá ágæti maður skrifaði undir, hafi hann þá nokkurn tímann kosið hann.

Ég held að hann hafi aldrei kosið mig.

Nei, það kæmi mér ekki á óvart.  Ég skora á hv. þm. að hugsa vel sinn gang í þessu máli. Ég skora á hæstv. ráðherra að endurskoða þá ákvörðun sína að reyna að knýja þetta í gegn. Það er alveg ljóst að það verður mannfall í liði stjórnarliða og vonandi nógu mikið til að stoppa málið. Það er kannski ekki útséð um það. Út af fyrir sig væri það sigur sem ég veit ekki hvort þjónaði svo sem nokkrum tilgangi þó málið færi þannig, í vaskinn ef svo má að orði komast. Það væri auðvitað miklu jákvæðara að menn tækju vitræna afstöðu í ljósi aðstæðna í málinu, drægju þetta til baka, eða legðu það til hliðar og kæmu málinu í vinnufarveg á nýjan leik þannig að reynt yrði að raða brotunum saman eða tína þau saman aftur og byrja að byggja upp samstöðu um skipan þessara mála í landinu. Það kann ekki góðri lukku að stýra að þjösnast áfram í stórmálum af þessu tagi með þessum vinnubrögðum. Hæstv. iðnrh. á eftir að reka sig á það, ef svo heldur fram sem horfir, að þetta er ekki gæfulegur framgangsmáti og leggur ekki beinlínis sléttan veg fram undan fyrir hæstv. ráðherra til að taka á þessum málum í framhaldinu ef þetta verður pínt svona í gegn hér. Það er ófarnaðaraðgerð sem þjónar engum tilgangi.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrr í morgun er ég áheyrnarfulltrúi í iðnn. og er í megindráttum sammála nefndaráliti 1. minni hluta nefndarinnar. Ég verð að segja það, herra forseti, að það var mjög athyglisvert að fá til umræðu svo til samtímis tvö mál á sviði orkumála í einu, þetta frv. og hins vegar niðurstöðu orkulaganefndar sem pólitísk samstaða náðist um, nefndar sem skipuð var fulltrúum allra flokka. Í því nefndaráliti er lögð áhersla á aðskilnað vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu á raforku sem talinn er vera forsenda fyrir samkeppni á þessu sviði. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu telja fjölmargir umsagnaraðilar að samþykkt þessa frv. tefji þá framtíðarsýn um skipan orkumála sem fram kemur í áðurnefndu nefndaráliti. Hins vegar þykir mögulegt að taka þá stefnu þó að hægja verði verulega á ferðinni. Meginatriði þau sem ágreiningur var um í nefndinni eru dregin saman í nefndaráliti 1. minni hluta og vil ég ítreka þau hér. Í fyrsta lagi fannst mjög mörgum í nefndinni að ekki mætti skerða eftirlitsmöguleika Ríkisendurskoðunar, að eftirlit með gjaldskrá Landsvirkjunar vegna einokunaraðstöðu fyrirtækisins yrði að vera tryggð hjá Samkeppnisstofnun, að það væri rétt að skýrt yrði kveðið á um það í nefndaráliti um jöfnun orkuverðs að arðgreiðslumarkmið yrðu víkjandi fyrir gjaldskrármarkmiðum og að þegar í stað yrði hafinn undirbúningur að stofnun raforkuflutningsfyrirtækis, svokallaðs Landsnets, í samráði við sveitarfélögin og orkuveitur í landinu, en það er ein af tillögum orkulaganefndar. Þetta voru atriði sem mjög margir umsagnaraðilar komu inn á og má segja að nefndarmenn úr öllum flokkum hafi tekið undir þetta þó að málið hafi verið tekið út úr nefndinni áður en fullreynt var að mínu mati að ná meiri samstöðu en hugsanlega hefði verið mögulegt. Reyndar er málið nokkuð sérstakt vegna þess að þarna er um að ræða bindandi samkomulag sem þingið er í raun og veru bara beðið um að samþykkja. Vegna umræðunnar um umhverfismál sem verið hefur í þjóðfélaginu á undanförnum dögum, vikum og mánuðum vil ég vekja athygli á því að þetta frv. fjallar ekkert um það hvar skuli virkjað á næstunni né hve mikið. Það er mjög mikilvægt að það komi fram. Það er fyrst og fremst verið að breyta fyrirtækinu Landsvirkjun og ætlunin er að lögleiða samning sem eigendur Landsvirkjunar, Reykjavíkurborg, Akureyrarbær og ríkið, hafa gert með sér. Það er mjög mikilvægt að fólk átti sig á hvernig þetta samkomulag er komið til en það mun vera komið til vegna óskar Reykjavíkurborgar um að fá að selja sinn hlut í Landsvirkjun eða losa um það fé sem Reykjavíkurborg hefur bundið í Landsvirkjun. En það var ekki mjög auðsótt og í kjölfar þeirra viðræðna var þessi samningur gerður. Á fundi iðnn. voru kynntar þrjár mjög mismunandi leiðir til þess að breyta Landsvirkjun og sú leið sem varð fyrir valinu og nú á að fara að lögfesta er bara ein af þeim þrem leiðum sem til umræðu voru. Mér finnst rétt að fara nokkrum orðum um þessa leið því að hún hefur það m.a. í för með sér að Reykjavíkurborg getur ekki losað sig út úr þessu dæmi fyrr en eftir tíu ár. En ástæðan fyrir því að þessi leið var valin ekki einhver önnur, ekki leið tvö eða leið þrjú, var að þessi leið þótti pólitískt ásættanleg af stjórnarflokkunum og af eigendunum. Það er mjög mikilvægt að fólk átti sig á því að þarna er bara ein leið af þremur valin. Hinar leiðirnar hefðu að mínu mati verið nær þeim tillögum sem lagt er til í orkulaganefnd, en um þær leiðir náðist ekki pólitísk sátt. Ég ætla að stikla á nokkrum atriðum í þeirri leið sem var valin og hér á að lögfesta. Rekstrarform Landsvirkjunar á að vera óbreytt en samið um eigendaframlag, arðsemi, arðgreiðslur og stjórnskipulag. Það á að vera ný ákvörðun um fjárhæð eigendaframlaga. Það var farið í mat og það á að lögfesta hér. Arðgreiðslur eiga að miðast við eigendaframlög. Það á að semja um rekstrarforsendur, arðsemi og arðgreiðslur til tíu ára. Stjórnunarleg atriði eru færð til samræmis við hlutafélagalög og samið um endurskoðunarákvæði fyrir árið 2004. Það er athyglisvert að skoða hvaða kosti og galla Landsvirkjun telur á því að fara þessa leið. Kostirnir við leið eitt, þá leið sem hér á að fara að lögfesta, eru: 1. Óbreytt ábyrgð eigenda á samningum. 2. Arðgjafakröfur taka mið af atvinnuuppbyggingu. 3. Stjórnmálalega ásættanlegt. Þetta er sú leið sem stjórnarflokkarnir vildu fara, leið sem stjórnarflokkarnir gátu sætt sig við. Og gallar við leið eitt: 1. Eigendur geta ekki selt eignarhlut. --- Og ég vek athygli á þessu því niðurstaðan að þessu leyti er þveröfugt við það sem Reykjavíkurborg óskaði eftir. Reykjavíkurborg óskaði eftir að losa fé og losa sig út úr þessu fyrirtæki. 2. Nýtt fjármagn einkaaðila kemur ekki til. --- Þ.e. Landsvirkjun fer ekkert á hlutabréfamarkað eða neitt slíkt. 3. Lántökur verða út á ríkisábyrgð fremur en fjárhagsstöðu fyrirtækisins eina og sér. Mér finnst mikilvægt að vekja athygli á því að þessi leið er sú leið sem stjórnarflokkarnir töldu pólitískt ásættanlega. Það hefur komið fram í umræðunni í dag og það kom einnig fram hjá mörgum umsagnaraðilum gagnrýni á það hvernig stofnframlög eiganda til útreiknings á arðgreiðslum væru til komin, þ.e. hvort þau kæmu til vegna framlaga eigenda, vegna lána eða ábyrgðar frá ríkissjóði eða vegna þess að raforkuverð hefur verið hátt. Vegna þeirrar gagnrýni sem kom fram sendi borgarstjórinn í Reykjavík að beiðni iðnn. ítarlega greinargerð til iðnn. þar sem hún gerir grein fyrir eignamyndun Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun. Þessi greinargerð borgarstjóra er reyndar birt bæði í nefndaráliti 1. og 2. minni hluta. En auk þess að fjalla um eignamyndun Reykjavíkurborgar, sem kemur vel fram í þessu áliti, þá er einnig fjallað um aðgerðir til jöfnunar og lækkunar raforkuverðs. Ég ætla ekki að lesa alla greinargerðina upp, en vil aðeins stikla á stóru um þann lið. Það er bent á að verðjöfnunargjald var lagt á árið 1965 og var afnumið 1986. Talið er að með þessu gjaldi hafi verið innheimtir 13,8 milljarðar og þar af hafi a.m.k. 6 milljarðar verið frá íbúum á orkuveitusvæði Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Í öðru lagi er talað um lánayfirtöku ríkissjóðs vegna Rariks, Orkubús Vestfjarða og Rafveitu Siglufjarðar, samtals upp á 12,6 milljarða sem innheimt var á árunum 1978, 1986, 1987 og 1989. Í þriðja lagi er talað um lánayfirtöku ríkissjóðs vegna byggðalína og Kröflu, samtals upp á 8,5 milljarða sem fóru fram á árunum 1982 og 1985 sem ótvírætt þýddi tilflutning á fjármagni frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar. Í fjórða lagi er nefnd niðurgreiðsla ríkissjóðs til rafhitunar og styrkir vegna rafvæðingar í sveitum og það eru aðgerðir sem íbúar höfuðborgarsvæðisins kosta jafnt og aðrir landsmenn. Í fimmta lagi. Afsláttur Landsvirkjunar vegna rafhitunar greiðist að verulegum hluta af íbúum á orkusvæði Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þetta segir í bréfi borgarstjórans í Reykjavík. En nú vitna ég beint í þetta bréf borgarstjórans frá 18. desember, með leyfi forseta: ,,Auk alls ofangreinds er rétt að benda á að jöfnunargjaldskrá Landsvirkjunar hefur haft í för með sér gífurlegan tilflutning fjár. Raforka er seld samkvæmt sömu gjaldskrá frá 23 sölustöðum í mjög mismikilli fjarlægð frá virkjunum og í nálægð við mjög misstóran markað. Flutningskostnaður Landsvirkjunar er afar mismunandi eftir landshlutum eins og glögglega hefur komið fram m.a. á ársfundum Landsvirkjunar og orkuþingum. Íbúar á orkuveitusvæði Rafmagnsveitu Reykjavíkur njóta því ekki stærðar og hagkvæmni markaðarins á þessu svæði. Auk þess taka þeir þátt í verðjöfnuninni bæði sem helmingur þeirra landsmanna sem eiga hlut ríkisins í Landsvirkjun og sem eigendur 45 hundraðshluta í Landsvirkjun gegnum Rafmagnsveitu Reykjavíkur.`` Við þetta vil ég bæta að að sjálfsögðu hefur útsöluverð til stóriðju á undanförnum árum gert mun erfiðara að lækka raforkuverð en ella. Að lokum vil ég vitna í þá pólitísku yfirlýsingu þessa bréfs sem kemur fram frá borgarstjóranum í Reykjavík. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Jafnframt því sem ég þakka tækifæri til þess að koma upplýsingum á framfæri við hv. iðnn. Alþingis legg ég áherslu á, að borgaryfirvöld eru því fylgjandi að sem mestur jöfnuður ríki í landinu og milli landshluta. Sem eigendur að Landsvirkjun hafa þau stutt þá verðjöfnun sem felst í samræmdri gjaldskrá til allra afhendingarstaða. Það er hins vegar bæði eðlilegt og sanngjarnt að hægt sé að glöggva sig á því hve mikil verðjöfnun er í einstökum tilvikum og að verðlagning á raforku sé sæmilega ,,gegnsæ``, þar með talinn flutningskostnaður. Þá hlýtur það að teljast óeðlilegt að fyrirtæki eins og Landsvirkjun sé starfrækt án þess að hæfilegur arður sé greiddur af bundnu fé eigenda. Raunar stangast það beinlínis á við ákvæði gildandi laga um fyrirtækið þar sem segir að raforkuverð skuli við það miðað að eðlilegur afrakstur fáist af því fjármagni sem á hverjum tíma er bundið í rekstri fyrirtækisins. Sú niðurstaða sem nefnd eigenda komst að um hóflegar arðgreiðslur rúmast svo sannarlega innan þess ramma.`` Virðulegi forseti. Mér fannst rétt að þetta sjónarmið borgarstjórans í Reykjavík kæmi hér fram vegna þess að hér hefur aftur og aftur verið komið að því í umræðunni að þetta vonda mál sé runnið undan rifjum borgarstjórnar og borgarstjórn vilji hafa ójöfnuð í orkukostnaði. Eins og segir í áliti 1. minni hluta, þá styð ég í megindráttum það samkomulag sem gert hefur verið milli ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og Akureyrarbæjar, en tek undir það með 1. minni hluta að það þurfi að gera vissar breytingar og styð breytingartillögur varðandi eftirlit Ríkisendurskoðunar og að starfsemi Landsvirkjunar, þar sem hún er einokunaraðili, falli undir samkeppnislög. Vegna frávísunartillögu hv. þm. Svavars Gestssonar sem reyndar barst ekki á borð þingmanna fyrr en í dag, þá finnst mér vel koma til greina að styðja hana og vísa málinu til ríkisstjórnarinnar ef það verði til þess að málið fái meiri og vandaðri umfjöllun því það er eins og ég sagði fyrr óneitanlega mjög óþægilegt að ekki sé samhljómur á milli þessa frv. og hugmynda orkulaganefndar um framtíðarskipan orkumála sem náðst hefur pólitísk sátt um. Og það er alveg ljóst, bara af þessum umræðum í dag, að ekki er pólitísk sátt um það mál sem hér er til umræðu. Herra forseti. Ég hef nú komið inn á flest þau sjónarmið sem ég vildi koma að í þessari umræðu. Mér finnst mjög mikilvægt að fólk átti sig á að ekki er verið að ræða um hvar á að virkja og hve mikið. Ég get fyllilega tekið undir þá gagnrýni að Landsvirkjun er orðin eins og ríki í ríkinu og er búin að kortleggja virkjanir út um allt land. Ef samþykkt frv. yrði til að breyta því eða það að vísa því til ríkisstjórnarinnar, þá mundi ég styðja það. Ég tel þá stefnu ríkisstjórnarinnar mjög óeðlilega í atvinnu- og orkumálum, þ.e. að það eigi að grafa allt landið í sundur og ná út hámarksarði og tek undir það sjónarmið að nauðsynlegt er frá sjónarmiði umhverfismála að hugað verði að því hversu mikið við viljum virkja og hvernig við verðleggjum raforku. En hér er fyrst og fremst verið að fresta þeirri stefnumörkun sem allir flokkar hafa tekið undir um leið og verið er að frysta Reykjavíkurborg inni í þessu fyrirtæki, jafnvel gegn sínum vilja, til ársins 2004. Mér finnst því vel koma til greina að vísa frv. til ríkisstjórnarinnar ef það má verða til þess að um þetta mál náist meiri pólitísk sátt.

Herra forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að rót þessa máls sem við erum að fjalla um núna liggur hjá borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík sem undir forustu borgarstjórans í Reykjavík, fulltrúa Kvennalistans, hefur gert kröfu til þess að borgin fái meiri arð af sinni eign í Landsvirkjun. Það má kannski segja að það sé bara eðlilegt og að síst eigi að standa á mér að vera á móti því að eignaraðilar Landsvirkjunar fái arð af sinni eign þar. En þar sem ég hef hins vegar verið að leggja áherslu á í allri þessari umræðu er að sá arður komi eðlilega fram. Ef við værum í dag að ræða frv. um að breyta Landsvirkjun í hlutafélag og hún færi út á markaðinn í samkeppni við önnur hlutafélög í orkugeiranum, þá væri þetta ekki til þess að hafa neinar áhyggjur af. Þá mundi þetta gerast af sjálfu sér. Fyrirtækið þyrfti að spreyta sig á markaðnum og rekstrarafkoman mundi segja til um það hversu mikinn arð eigendur gætu fengið og hversu mikils virði eign þeirra í fyrirtækinu raunverulega væri. En við erum aðeins að stíga eitt skref af mörgum í átt til þessa fyrirkomulags sem ég var að rekja. Það fyrirkomulag felur í sér að gera fyrirtækið líkara hlutafélagi og eins og um hlutafélag væri að ræða, þ.e. að greiða eigendunum arð samkvæmt sérstakri reiknireglu. Í 1. umr. um frv. fyrir áramótin lagði ég áherlu á að reiknað yrði út á eðlilegan hátt hver eignarhlutur einstakra aðila í Landsvirkjun væri og hvernig hann hefði orðið til og fór fram á að hv. iðnn. stæði fyrir því að slíkt yrði gert. Það mundi auðvelda skoðun málsins og meta hvað væri eðlilegt í þessu sambandi og hvað óeðlilegt. Því miður fæ ég ekki séð á áliti meiri hluta iðnn. að í þessa vinnu hafi verið farið og reynt hafi verið að meta hvernig þessi eign er orðin til og hver þar af leiðandi gæti hugsanlega verið eðlilegur arður af eigninni. Það þarf kannski ekki að koma að sök þegar allt kemur til alls, en þýddi hins vegar að ég þyrfti sjálfur að slá lauslega á þessar tölur og reikna þetta út, reyndar með hjálp góðra manna. Ef við gefum okkur að heildareignir Landsvirkjunar séu 76 milljarðar eða þar um bil og fjárframlög eigendanna séu um það bil 2 milljarðar, þá eru það hinar föstu stærðir í þessu sambandi. Allar aðrar stærðir eru reiknaðar út frá einhverjum tilteknum gefnum forsendum. Eigið fé upp á 24--26 milljarða er útreiknuð stærð samkvæmt einhverjum mjög flóknum formúlum sem höfundar frv. treystu sér ekki einu sinni til þess að skýra nákvæmlega út í greinargerð með því. 14 milljarðarnir sem stofn til þess að reikna arðgreiðslur er enn þá meiri töfratala og hvernig hún er fundin og síðan arðurinn sem af henni á að reiknast eru enn þá meiri töfratölur. Hin raunverulega fasta stærð sem hægt er að reikna út frá eru 2 milljarðar. Allir aðrir fjármunir í fyrirtækinu hafa verið teknir að láni með ábyrgð ríkisins, með ábyrgð allrar þjóðarinnar og allar tekjur fyrirtækisins hafa verið fengnar í skjóli nokkurs konar einokunaraðstöðu, annars vegar gagnvart þeim erlendu fyrirtækjum sem orkan hefur verið seld til og hins vegar og alveg sérstaklega til almenningsveitnanna og almennings í landinu. En þessir 2 milljarðar eru raunverulegir fjármunir sem eigendurnir hafa lagt fram og því tel ég að þeim beri að fá arð af þeirri upphæð og að eðlilegt sé að framreikna upphæðina til núgildandi verðlags og þá yrði hún eitthvað nálægt 6 milljörðum. Síðan er hugsanlega réttlátt að þeir sem hafa verið forgönguaðilar í því að virkja hér á landi, sem sannanlega hefur verið Reykjavíkurborg og að hluta til Akreyrarbær, fái eitthvað fyrir sinn snúð fyrir að hafa verið forgönguaðilar í málinu líkt og úthafsveiðiútgerðir fá nú heldur hærri hlut í þeim afla sem við megum veiða á úthafsmiðum, samanber Reykjaneshrygginn og einhverja tölu væri hægt að slá á þennan frumherjarétt, ef svo má að orði komast. En á móti þyrftum við líka að draga frá þær arðgreiðslur sem eigendurnir hafa þegar fengið á þessu tímabili sem við framreiknum framlögin og ábyrgðargjöldin sem eru mjög sérstakt fyrirbrigði í greiðslum í þessu sambandi. Sennilegast mundum við þá sitja uppi með einhverja tölu á bilinu 5,5--6,5 milljarðar sem væri þá stofninn til þess að reikna arðinn af. Síðan er spurningin: Hvað á að gera mikla arðsemiskröfu? Það átti að gera 5,5% til 14 milljarðanna. Ef ég væri að reka þetta fyrirtæki mundi ég gera meiri kröfur en 5,5%. Í ríkisbönkunum þar sem ég á sæti í bankaráði, hef ég haft að orði að stjórnendur bankans ættu að setja markið á 10% arð og mér finnst eiginlega ekki hægt að ég geri aðra kröfu til stjórnenda Landsvirkjunar heldur en ég geri til stjórnenda Búnaðarbankans. Það mundi þá þýða að arðgreiðslurnar á ári gætu verið á bilinu 550--650 millj. kr. og miðað við þessar forsendur væri eðlilegur arður sem væri greiddur eigendum fyrirtækisins. Þetta er auðvitað ekki sama upphæðin og menn ætluðu sér að fá út úr 14 milljörðunum, enda get ég með engu móti séð annað en að 14 milljarðarnir séu stærð sem er reiknuð aftur á bak út frá einhverri fyrir fram gefinni tölu upp á nálægt 750 millj. sem menn töldu að ætti að vera arðurinn. Þá er það spurningin: Mun Landsvirkjun geta staðið undir þessari arðsemi? Mun hún geta greitt þessar 650 millj. eða þessar 750 millj.? Tölulegir útreikningar Landsvirkjunar sýna að hún geti það þrátt fyrir að verð á raforku muni lækka um 3% á ári á tilteknu tímabili og ef hægt er að greiða þennan arð á sama tíma og lækka verðið á raforkunni, þá er það vel. En það sem skiptir hins vegar máli í þessum rekstri er að afkoma fyrirtækisins ráði því hver arðurinn er. Og afkoma fyrirtækisins ræðst auðvitað af því hverjar markaðsaðstæðurnar eru. Ef fyrirtækið á að búa áfram við þá einokunaraðstöðu sem það hefur búið við verður að setja einhverjar kröfur um raforkuverðið. Þar af leiðandi er eðlilegt og gerð sé krafa um að verð raforkunnar lækki um eitthvað tiltekið á næstu árum. En ég held hins vegar að miklu skynsamlegra væri fyrir okkur og raunar nauðsynlegt upp á framtíðina að breyta skipulaginu á raforkumarkaðnum, komast út úr einokunar- og einkaleyfiskerfinu og reyna að markaðsvæða raforkukerfið og það í anda þeirrar skýrslu sem kynnt var fyrr í vetur frá nefnd sem iðnrh. skipaði um breytingar á raforkumarkaðnum. Það mun auðvitað af sjálfu sér breytast mjög mikið. Þá verður komin samkeppni á markaðnum og afkoma fyrirtækisins háð því hvernig kaupin gerast á eyrinni en ekki í einhverjum ákveðnum fyrir fram gefnum forsendum um verð raforkunnar. Í þessu ljósi tel ég það vera mjög mikilvægt í nál. meiri hlutans að markmið sé um raforkuverð og afkomu fyrirtækisins sem sé ríkjandi yfir arðgreiðslunum. Miðað við þær tölur sem ég rakti er ekki stórkostlegur munur á því sem kæmi út úr þeim miðað við mínar forsendur og því sem kemur út úr forsendum samningsins á milli eigendanna. En grundvallaratriðið er að það er afkoma fyrirtækisins sem ræður um arðgreiðslurnar og það mun verða ráðandi þegar þær breytingar verða gerðar á markaðnum, sem ég vonast eftir, að opna hann og gera frjálsari og markaðsvæða raforkukerfið. Ég vona að þær breytingar sem verið er að gera á Landsvirkjun með þessu frv. verði ekki til þess að seinka því að gengið verði í grundvallarbreytingar á raforkukerfinu og að því gefnu treysti ég mér til að styðja frv. Fyrr í dag voru mjög einkennileg orðaskipti milli mín og hv. þm. Sighvats Björgvinssonar um það hvernig eignamyndun hefði orðið í fyrirtækinu og hvernig hún gerðist í öðrum fyrirtækjum á hinum frjálsa markaði. Hv. þm. Sighvati Björgvinssyni kom til hugar að ég teldi einhverja forsendu fyrir því að Alusuisse eða Ísal ætti einhvern eignarhlut í Landsvirkjun. Það er fjarri sanni. Það sem ég hef verið að reyna að gera, reyna að leggja áherslu á í þessari umræðu eru þau vandamál sem koma upp þegar verið er að breyta svokölluðum almenningsþjónustuveitum eða ,,public utilities`` í hlutafélög eða verið að nálgast á einhvern hátt það hlutafélagaform. Þetta er ekki stórt vandamál, ef nokkurt, ef sömu aðilarnir eru eigendur fyrirtækisins og þeir aðilar sem verið er að þjóna eins og er með vatnsveitur í sveitarfélögum, hitaveitur og flest raforkufyrirtækin á landinu sem eru staðbundin. En þetta verður vandamál með fyrirtæki eins og Landsvirkjun þegar eigendurnir eru ekki eigendur í sömu hlutföllum og þeir sem fá þjónustuna, þ.e. í þessu tilfelli svo að þetta skýrist betur, Reykvíkingar og Akureyringar eiga stærri hlut í fyrirtækinu en aðrir sem fá þjónustu fyrirtækisins. Það er þess vegna sem ég hef lagt svo ríka áherslu á að reynt væri að grafast fyrir um hvernig eignamyndunin hefur orðið í fyrirtækinu, hvar hún hefur átt sér stað og hvaðan framlögin hafa komið. Ég hefði auðvitað kosið að þetta hefði verið gert í iðnn. en það breytir ekki niðurstöðunni þótt ég hafi þurft að gera þetta sjálfur og útreikningarnir eru út af fyrir sig ekki flóknir. Niðurstaða mín er sú að reikna eigi þetta út frá þeim fjárframlögum sem eigendurnir hafa lagt í fyrirtækið og síðan eigi afkoma fyrirtækisins að vera afgerandi um hvort fyrirtækið getur greitt arð eða ekki. Meðan fyrirtækið er í einokunar- eða einkaleyfisaðstöðu þarf að gera kröfu um hvernig verðlagningu er háttað. Það eru þá hinar markaðslegu aðstæður fyrirtækisins sem þurfa að vera ríkjandi yfir arðgreiðslunum. Ég tel ekki ástæðu til að lengja þessa ræðu. Þetta er afstaða mín til málsins. Þetta er lýsing á því hvernig ég hef nálgast þessa niðurstöðu. Að lokum vil ég beina því sérstaklega til iðnrh. að hann láti þessa lagabreytingu ekki tefja þær lagabreytingar sem þarf að gera á næstu árum til að koma á virkum markaði í sambandi við raforkusölu hér á landi.

Virðulegi forseti. Það er stundum svo með hv. 2. þm. Reykn. að maður áttar sig ekki fyllilega á því hvert hann var að fara á köflum og þannig var háttað með þessa ræðu hans nú. Maður beið satt að segja eilítið spenntur eftir því framan af ræðunni hvaða afstöðu hann hefði til þeirra mála sem hér um ræðir. Það var ekki fyrr en að lyktum eftir mjög marga hringi og útúrdúra sem hann lýsti því yfir að hann mundi þrátt fyrir allt styðja þetta frv. Þetta er að sönnu ekki nýtt af nálinni hjá hv. þm. að vera að nudda svona í einstaka málum ríkisstjórnarinnar, finna þeim ýmislegt til foráttu og benda á ýmsa vankanta en gefast svo upp á öllu saman og rétta upp höndina eða ýta á græna takkann þegar allt um þrýtur og það ætlar hv. þm. að gera nú. Hv. þm. gerði tiltölulega glögga grein fyrir því að í þessu frv. væru arðsemiskröfurnar ráðandi. Þar hafa menn fest sér ákveðin viðmið og ætla að taka út úr þessu fyrirtæki og reikna sér þar inneign hvað sem tautar og raular en pólitíkin hvað varðar verðskrána er hins vegar víkjandi atriði og gengur þvert á þá niðurstöðu sem hv. þm. komst hér að. Hvítt er hvítt og svart er svart, það er ekki flóknara. Ég hlýt að undrast það mjög, virðulegi forseti, að hv. þm. skuli eftir ræðu sína komast að raunar þveröfugri niðurstöðu miðað við allan hans málatilbúnað, en ég árétta að það er svo sem ekkert nýtt af nálinni þegar hann á í hlut. Ég vil hins vegar láta það koma skýrt fram að ég get tekið undir vangaveltur hans um hvernig eignarmyndun hefur átt sér stað í þessu fyrirtæki og þarf ekkert að eyða löngum tíma í það. Hér er um að ræða fyrirtæki allra landsmanna þó að tiltekin tvö sveitarfélög séu þar tvöföld í roðinu og gegni þar tvöföldu hlutverki og ætli sér að taka tvöfaldan skammt út úr því eða reikna sér hann. Almennt er það viðhorf mitt í þessu máli og niðurstaða, þvert á það sem var hjá hv. þm. Árna Mathiesen, að málið sé allt með þeim hætti að skynsamlegast væri að senda það til föðurhúsanna og hæstv. iðnrh. hæfi þessar viðræður á nýjan leik við aðra eignaraðila og reyndi að komast að skynsamlegri niðurstöðu um hvernig þessi inneign er reiknuð og mæti málið að öðru leyti með hliðsjón af þeim fjölmörgu og réttmætu athugasemdum sem fram hafa komið hjá heildsölum og smásölum raforku víða um land.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er sérstaklega ætlast til þess að mér sé sérlega lagið að útskýra hlutina fyrir hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni. En hann tók hins vegar undir með mér í vangaveltum mínum um eignarhaldið á fyrirtækinu. Og hann endurtók það sem ég hafði sagt í ræðu minni að ég mundi styðja frv. Ekki hefur það sem ég sagði verið svo óskýrt því hann skildi það þó. Hins vegar sneri hann því við og það er kannski þess vegna sem hann skildi þetta ekki alveg að það er arður fyrirtækisins og verðlagsforsendurnar sem eru ríkjandi yfir greiðslunum eða réttara sagt, rekstrarafkoma fyrirtækisins og verðlagsforsendurnar sem eru ríkjandi yfir arðgreiðsluáformunum. En hins vegar kom á óvart í ræðu hv. þm. að hann ætlar ekki að styðja afstöðu sinna flokksmanna í iðnn., hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, formanns flokksins, og hann hefur sennilega heldur ekki hlustað á ræðu hv. formanns Alþfl. í dag þar sem sá hv. þm. tók ekki undir vangaveltur mínar um eignarhaldið heldur þvert á móti. Mér virðist því að hv. þm. þurfi að reyna að skilja málflutning hv. formanns síns flokks, Sighvats Björgvinssonar, ekki síður en minn málflutning. Þeir þurfa að ná samstöðu til að þeir gangi í takt, ekki til að ég skilji hvað þeir eru að fara, heldur til að kjósendur þeirra flokks skilji hvert þeir eru að fara.

Virðulegi forseti. Ég er ekki aðili að þessari ríkisstjórn. Ég samþykkti ekki þetta frv. í þingflokkum stjórnarflokkanna og lét renna inn á hið háa Alþingi. Ég ber ekki ábyrgð á því frv. sem hér liggur frammi. Það gerir hv. þm. Hann styður þessa ríkisstjórn eða a.m.k. veit ég ekki betur. Auðvitað er það býsna ódýrt og einfalt í sjálfu sér að reikna sig inn á þá niðurstöðu að víst geti þetta fyrirtæki grætt miklu meira en það gerir og það eigi bara að gera það. Þá væri mjög auðvelt að standast þá verðlagspólitík sem fram er sett í frv. Það er auðvitað ósköp einfalt að segja sem svo: Þið bara græðið meira og þá getum við lækkað verðið eins og vonir standa til. Þannig er veruleikinn auðvitað ekki. Öll framsetning í frv. er með þeim hætti, því er nú verr og miður, að verðlagspólitíkin er víkjandi. Arðsemissjónarmiðin og reiknikúnstirnar í þeim efnum eru fastar, hinn fasti veruleiki og samningur milli þriggja eignaraðila og hjá því komast menn ekki. Ég vil hins vegar taka skýrt fram að vitaskuld styð ég þær tillögur sem fram hafa komið hjá 1. minni hluta iðnn., það gefur auga leið. Ég vil hins vegar benda á, af því að ég þekki eilítið til þeirra mála, að ég gef mér það og veit að hæstv. iðnrh. er mér sammála um að Ríkisendurskoðun muni gegna því lögmæta hlutverki sem henni ber varðandi endurskoðun á þessu fyrirtæki. Í væntanlegu frv. um starfsemi Ríkisendurskoðunar er hnykkt einmitt á þeim þætti málsins þannig að ég gef mér að sá þáttur verði lagfærður og komið í stakasta lag þó að það gerist ekki endilega á þessum vettvangi hérna. Meginatriðið er engu að síður það að nálgun þessa máls og aðferðafræði öll er slík að hún hlýtur að vekja upp ákveðna tortryggni, tortryggni sem blasir við í þeim fjölda umsagna sem berast víða að. Menn, fulltrúar eigenda, hafa sest niður eina kvöldstund og ákveðið að nú skulum við mynda okkar eiginfjárstofn, okkar meintu arðgreiðslu til lengri eða skemmri tíma, slíta út úr fyrirtækinu svo og svo mikið og síðan skulum við blessa það á réttmætum vettvangi. En það er aðferðafræðin sem veldur tortryggni og efnið er þess eðlis líka að menn hljóta auðvitað að staldra við og vilja skoða betur fjölmarga þætti málsins. Þess vegna kemur mér á óvart að vökull hv. þm. Árni Mathiesen skuli ekki vilja vera með í þeirri liðssveit.

Herra forseti. Við erum þó sammála um eitt, ég og hv. 9. þm. Reykn., að aðferðafræðin veldur tortryggni. Ég hef hins vegar farið ofan í efnisatriðin og reiknað þetta út sjálfur með annarri aðferð og sé að sú aðferð sem ég tel vera réttari nálgast mjög niðurstöðuna með hinni tortryggðu aðferð. Það vill svo einkennilega til. En ég held að það geti orðið býsna erfitt fyrir Landsvirkjun að uppfylla þau arðsemismarkmið sem eigendurnir hafa sett sér. Það er auðvitað algjörlega tengt verðlagsforsendunum og hugsanlega í framtíðinni markaðsforsendunum. Það eru þessi atriði sem verða auðvitað ríkjandi um arðsemi fyrirtækisins, rekstrarafkoman og markaðsaðstæðurnar eða verðið á raforkunni. Það verður ekki hjá því komist hjá Landsvirkjun frekar en öðrum fyrirtækjum. En hv. 9. þm. Reykn. sagði í sínu síðara andsvari að hann styddi auðvitað tillögur og málflutning 1. minni hluta. En þessa dagana er það ekkert sjálfgert að Alþfl. styðji málflutning sinna manna í nefndum. Í fyrri ræðu sinni lagði hann til og studdi að málinu yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. En það er ekki 1. minni hluti sem flytur brtt. eða frávísunartill. við frv., það er 2. minni hluti iðnn., hv. þm. Svavar Gestsson, sem flytur það. Hvorn minni hlutann ætlar hann að styðja? 1. minni hluta eða 2. minni hluta?

Ég samþykkti náttúrlega báða ...

Virðulegi forseti. Ég bað ekki um orðið aftur vegna þess að ég ætlaði að halda aðra ræðu um málið heldur aðeins vegna þess að eitt atriði sem ég ætlaði að koma að féll niður úr máli mínu áðan. Það varðar fyrirhugaðar breytingar á stjórn Landsvirkjunar sem koma fram í því frv. sem hér liggur fyrir. Ég vil að það komi fram að vegna aðskilnaðar löggjafarvalds og framkvæmdarvalds tel ég alls ekki óeðlilegt að ráðherra skipi fulltrúa ríkisins í stjórn Landsvirkjunar þó að ég geti tekið undir að það muni auka líkurnar á því að fulltrúar ríkisins verði pólitískt einlitari en ef Alþingi skipaði þessa fulltrúa. En ég tel að þetta sé á sviði framkvæmdarvaldsins og þess vegna sé ekki óeðlilegt að ráðherra skipi þessa fulltrúa. Þetta eru auðvitað tvö sjónarmið, þ.e. hvort Alþingi eigi að skipa stjórnina og fá pólitíska fulltrúa úr öllum flokkum eða hvort ráðherra á að gera það og þar með verði stjórnin hugsanlega pólitískt einlit. En það er mjög eðlilegt að um þetta séu skiptar skoðanir út frá stjórnskipan okkar og lýðræðissjónarmiðum og þess vegna vildi ég að þetta kæmi fram. Virðulegi forseti. Svo ég dragi saman niðurstöðu mína sem fram kom áðan. Það kom mjög skýrt fram hjá mörgum aðilum sem iðnn. ræddi við að þetta frv. er talið hefta alla þróun í frjálsræðisátt í orkuvinnslunni og festa í sessi einokunaraðstöðu Landsvirkjunar. Þó að hugsanlega sé hægt að rökstyðja að það sé til heilla þá er ég alls ekki sannfærð um að svo sé, ekki síst í ljósi stefnumörkunar orkulaganefndar sem náðst hefur pólitísk sátt um.

Herra forseti. Eins og hefur komið fram í ræðum manna í dag þá vorum við að ræða í gær lífskjör Íslendinga, sókn þeirra til bættra lífskjara og þrá þeirra og vilja til að bæta lífskjör sín meira en aðrar þjóðir, standa framar öðrum þjóðum um lífskjör, útrýma fátækt, hafa hér betri kjör en aðrir þekkja. Okkur hefur á undanförnum árum gengið ótrúlega vel miðað við fyrri reynslu og störf og gengið mjög vel að halda áfram að bæta kjörin. Sú er nú saga þessarar aldar að við höfum alltaf öðru hverju farið út af í efnahagsmálum. Þrátt fyrir mikla möguleika í efnahagslífinu hefur það oft gerst að við höfum farið illa með þá möguleika og við höfum dregist aftur úr og ekki nýtt þær miklu auðlindir sem Ísland á og er. En það fer ekki milli mála núna þegar við erum að ræða um lífskjör og þjóðin er að undirbúa sig undir að semja um kaup sín og kjör að við þurfum að fara í gegnum þessa þætti alla því þetta er allt einn vefur. Lífskjör okkar og afkoma fólks og fyrirtækja byggjast náttúrlega á öllum þessum þáttum --- hvernig okkur tekst að nýta hvern einasta framleiðsluþátt. Og orkumál eru í dag og í framtíðinni mjög stór þáttur í því að gæfulega takist til um lífskjör okkar og alla afkomu. Því er óskaplega mikilvægt að við stöndum rétt að þeim hlutum öllum. Stöndum rétt að þeim, sóum ekki, heldur reynum að ná hámarksárangri. Ég gerði mjög hastarlegar athugasemdir, herra forseti, við þetta frv. við 1. umr. vegna þess að mér kom allt málið ákaflega spanskt fyrir sjónir. Eins og fram kemur í nál. meiri hlutans þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Í apríl 1996 skipaði iðnaðar- og viðskiptaráðherra ráðgjafarnefnd til að endurskoða löggjöf um vinnslu, flutning og dreifingu orku, svonefnda orkulaganefnd. Skilaði nefndin tillögum að framtíðarskipan orkumála í október sl.`` Ég vissi ekki annað en að sú stefnumótun sem þar kom fram væri nákvæmlega í samræmi við vilja og yfirlýsingar þessarar ríkisstjórnar, sem ég styð sannarlega heilum hug, um að tryggja samkeppni í framtíðinni um þennan mikilsverða þátt efnahagslífsins. Tryggja að við næðum hámarki þar eins og annars staðar, tryggja að engin sóun yrði heldur mundi samkeppnin og hins frjálsa verðmyndun tryggja að þessi þáttur skilaði þjóðinni því sem hún þyrfti að fá, eins ódýra orku og mögulegt væri. Þess vegna skildi ég alls ekki þegar ég sem stjórnarþingmaður og aðrir stjórnarþingmenn fréttum af blaðamannafundi sem hæstv. iðnrh. hélt úti í bæ til að segja frá ákveðnu samkomulagi sem hann hafði gert og þetta samkomulag er ástæða þessa frv. Og ég skil ekki heldur þegar segir í nál. meiri hlutans og held ég nú áfram að lesa: ,,Snemma næsta ár [þ.e. nú í febrúar] hyggst iðnaðarráðherra leggja fram tillögu til þingsályktunar um skipan orkumála þar sem tekið verður á þeim hugmyndum sem orkunefnd hefur sett fram.`` Bíðum nú við, nú er bara von á því hvern klukkutíma að hér komi þáltill. sem ég er þó alveg viss um, herra forseti, að ég get stutt af heilum hug. Ég er alveg viss um að ég mun gera það því ég tel álit þessarar nefndar hið besta mál, grundvallarmál. Þá skil ég ekki heldur ef þetta er nú rétt að koma hvers vegna við erum núna að standa í því að reyna að afgreiða þetta lagafrv. Þetta lagafrv. Það vefst fyrir mér, herra forseti. Árið 1965 stóð þáv. farsæl ríkisstjórn fyrir stofnun Landsvirkjunar. Landsvirkjun var og er farsælt fyrirtæki og það var farsæl ríkisstjórn sem stóð fyrir myndun hennar. Hún stóð fyrir því að taka mjög mikið framfararskref fyrir íslenska þjóð að byggja hér stórvirkjanir. En eins og segir í þeirri góðu bók, allt á sinn tíma. Árið 1965 var steinöld á Íslandi gagnvart viðskiptum, viðhorfum til samkeppni og viðhorfum til endurfjármagns, steinöld. Þó að þetta fyrirtæki hafi þá verið stofnað og það hafi gert mjög, mjög margt gott, og við værum mun fátækari og stæðum mun verr að vígi í dag ef það hefði ekki verið stofnað, þá er það aldeilis fráleitt í dag með tilliti til hagsmuna viðskiptalífsins, efnahagslífsins og Íslendinga allra að leggja nú fram frv. sem er í þá veru og byggist á því að framlengja einokunarferil þess fram á næstu öld. Ég gerði þá, herra forseti, líka athugasemdir við þá reikningskúnst, en hún var tvenns konar, sem var notuð til að finna út eigið fé fyrirtækisins. Það var sú aðferðafræði sem var unnin af þessu alþjóðlega firirtæki, J.P. Morgan minnir mig það heitir. Svo var líka heimasmíðuð aðferð til að finna út hvað hluthafarnir eða eigendurnir ættu nú stóran hlut. Hvort tveggja var nú alveg skelfilegt, alveg skelfilegt. Ég ætla ekki að fara ofan í það aftur og tefja tímann með því, en ég sakna þess í nefndarálitunum vegna þess að í frv. eins og það var lagt fyrir upphaflega var vitnað í þessa skýrslu J.P. Morgans og sagt frá því hvernig þetta var unnið og hvernig þetta var gert. Því finnst mér ekki nógu gott að finna hvergi í álitsgerð nefndarinnar sem fjallar um þetta, hvort sem það er meiri hluti eða minni hluti, neitt um þessa analísu þeirra. Ég reikna með því að þó plaggið sé leyniplagg eða ekki opið almenningi þá hljóti iðnn. að hafa haft fullan aðgang að því. Að minnsta kosti tókst mér mjög auðveldlega að ná plagginu. Ég hef athugasemdir við þetta. Ég vil fyrst og fremst bara benda á að í skýrslu J.P. Morgan er tekinn fram fjöldinn allur af fyrirvörum. Það er bara röð af fyrirvörum sem kemur þar mjög skýrlega fram, röð af þeim fyrirvörum að ,,cash flow`` analísan byggir á plöggum Landsvirkjunar eins og þeir setja áætlanir um sjóðstreymi fram næstu 15 árin. Þar gera þeir ráð fyrir því að njóta þess að vera mónópól áfram, fá að njóta þess að geta selt mikla orku á mjög háu verði og þannig reiknað sér upp mikið eigið fé. Það er ástæða til að fara yfir þessar efasemdir vegna þess, herra forseti, að ég hef ekki eins og sumir menn sem hafa verið að tala hérna mestar áhyggjur af því hvað Landsvirkjun eigi mikla peninga. Ég hef frekar áhyggjur af því hvað hún á litla peninga og hvað eigið fé hennar er sáralítið því ef tekið er tillit til þessara fyrirvara allra sem J.P. Morgan setur fram í skýrslu sinni og tekið tillit til þess að það er alls ekki ljóst og alls ekki víst að álver haldist eins og bjartsýnismenn þora að vona, það er alls ekki víst að samningar gangi eins og bjartsýnismenn gefa sér, þá eru skuldir Landsvirkjunar nú rúmur 51 milljarður. Við skulum vona allir að framtíðin sé betri. Miðað við það sem við höfum í höndunum gerir Landsvirkjun ekkert mikið meira en að standa í að borga niður þessar skuldir. Og hvert er þá raunvirðið í dag? Hv. þm. Árni Mathiesen ræddi við 1. umr. líka um þessa hluti. Hann notaði aðra aðferð til þess að nálgast þetta sama mat. En niðurstaða hans var alveg sú sama. Það gæti nefnilega verið að eigið fé væri minna en meira. Það gæti verið, eins og hann komst að, að það væri kannski bara núll, það væri bara því miður ekki neitt og það er miklu meira áhyggjuefni fyrir okkur ef féð er lítið heldur en mikið. Ef þeir eiga mikla peninga þá er það bara fagnaðarefni og það þarf ekkert að rífast um það hver á þá. Hitt er miklu alvarlegra ef það skyldi ekki vera neitt. Það gæti nefnilega verið svo að þrátt fyrir heilmikil eiginfjárframlög sem náttúrlega má deila um eins og gengur, og útreikninga, að setja byggingarvísitölu á einhver eiginfjárframlög áratugi aftur í tímann og reikna svo 3% vexti ofan í þetta, þá gera þetta engir í alvöru. Þetta gera menn bara að gamni sínu. Til er vönduð skýrsla sem Þórhallur Ásgeirsson samdi 1956 um Marshall-aðstoðina, þ.e. um þessar miklu framkvæmdir sem eru stofninn að Landsvirkjun og þá miklu peningar sem voru lagðir í það á sínum tíma. Ef við tökum nú svona aðferðafræði, sem er náttúrlega fráleit, bara vitleysa, setjum á þetta byggingarvísitölu, þá hefur byggingarvísitalan frá því 1952, þ.e. meðaltíminn þegar við vorum að fá Marshall-aðstoðina, hækkað um 251.632%. Svo skulum við reikna í 40--50 ár 3% vexti. Hvað fáum við þá út? T.d. Áburðarverksmiðjuna eins og kemur hérna fram um Marshall-aðstoðina í fskj. I á einu nefndarálitinu. Ætlum við þá ekki að segja: ,,Áburðarverksmiðjan, jú, 12 þús. millj. takk, eigið fé.`` Er það ekki? 12.000 millj.? Það vita allir að það er ekki eins eyrings virði, neitt af því dóti. Menn geta ekki leyft sér þetta. Þetta er bara vitleysa. Það vita allir. Það sem við Íslendingar þurfum á að halda er að við tryggjum það fyrir framtíð þessar þjóðar að á sviði hinna miklu auðlinda sem við eigum, hvort sem það er vatnið eða gufa og hitinn mikli, ríki frjáls samkeppni og það sem allra, allra fyrst og að við hverfum frá þeim hugsunarhætti okkar frá á sjöunda áratugnum að við ættum absalút sjálfir að virkja allan hita og alla vatnsorku. Við eigum að hugsa það upp á nýtt og hugsa til þess að það geti alveg eins verið farsælt fyrir okkur sem Íslendinga að láta aðra taka þátt í að virkja hér, fá samkeppni um orkuna eins og hjá öðrum þjóðum sem hafa náð mestum árangri. Ég er ekki að gera lítið úr Landsvirkjun eða þeim mönnum sem þar eru því það gæti nefnilega verið, ef við horfum til þess, að Alþingi hafi hjálpað þessu ríkismónópólí til þess að sóa öllum sínum peningum. Og það er nú hættan sem alltaf hefur verið fyrir hendi í gegnum söguna fyrir ríkismónópólíin, fyrir ríkiseinokunarfyrirtækin. Það er alveg sama þó að hugsunin sé góð, þó að hugsunin sé virkilega framsækin. Það er nú það sem hefur orðið öllum sósíalisma að bana, að þrátt fyrir það hefur útkoman verið sóun í fjárfestingu, sóun í rekstri og sóun í tækifærum. Þetta er saga 20. aldarinnar. Svona hefur þetta farið. Þetta er saga sósíalismans á þessari öld og því eigum við þá að halda áfram á þessari braut? Því eigum við ekki að snúa okkur að því strax eins og segir í nefndarálitinu að taka upp og semja þáltill. snemma á þessu ári, þ.e. núna, sem gengur í þessa veru eins og hæstv. ráðherra ætlar að gera. Hvað erum við þá að gera með þetta frv.? Ég tel, herra forseti, að í dag eigum við svo mikið upp á að una því að misstíga okkur hvergi í sókninni til betri lífskjara, hvergi nokkurs staðar. Við megum ekki leyfa okkur að gera mistök. Við verðum að standa að því að efla hvern einasta þátt viðskiptalífsins og sjá til þess að löggjöfin sé þannig að við getum náð bestun. Enda megum við ekki halda áfram ríkiseinokun í orkumálum. Það er bara fráleitt og gengur þvert á alla hagsmuni okkar, þvert á yfirlýsta stefnu þessarar góðu ríkisstjórnar sem ég styð svo dyggilega, herra forseti. Þetta vildi ég nú ítreka hér aftur frá fyrri umr. þannig að það sé alveg ljóst að ég er andsnúinn þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég kvartaði yfir því í þessum ræðustóli fyrir nokkrum mínútum, í andsvari raunar, að ég hef átt býsna erfitt með að skilja röksemdafærslu eins hv. þm., stuðningsmanns þessarar ríkisstjórnar. Raunar fannst mér um sumt að málflutningur hans væri slíkur að í öllum meginatriðum teldi hann þetta frv. vera gallagrip sem þyrfti að skoða miklu mun betur. Niðurstaða hans varð hins vegar sú eftir alllanga ræðu að þrátt fyrir þessa vankanta á frv. og málatilbúnað öllum, hefði hann tekið ákvörðun um að styðja það. Þess vegna kvartaði ég yfir því að ég ætti dálítið erfitt með að koma þessu öllu heim og saman. Á sama hátt og ég átti erfitt með það, þá átti ég mjög auðvelt með að skilja hv. þm. Einar Odd Kristjánsson því að niðurstaða hans var í fullu samræmi við hans málflutning að öðru leyti. Það er dálítið fróðlegt sumpart að bera saman ræður þessara tveggja stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar, ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar annars vegar og ræðu hv. þm. Árna Mathiesens hins vegar. Sá síðarnefndi taldi að sumpart væri þetta frv. því marki brennt að það væri hænufet eða skref í átt til aukinnar samkeppni og aukins frelsis á þessum markaði, þ.e. orkumarkaði. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sá engin merki þess í frv. heldur taldi þvert á móti að verið væri að festa í sessi mónópólí, ríkiseinokun. Og er það furða þótt við ágætir þingmenn stjórnarandstöðunnar ruglumst eilítið í ríminu þegar menn nálgast þetta viðfangsefni með jafnólíkum hætti og þessir tveir flokksfélagar úr Sjálfstfl., þessir tveir stjórnarþingmenn, stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hitti hins vegar naglann á höfuðið í ýmsu efni. Ég vil til að mynda taka undir með honum og spyrja hæstv. iðnrh. af því að nú líður að lokum 2. umr., hvort ekki sé skynsamlegra að bíða í nokkra daga eftir því að heildarstefnumörkunin í orkugeiranum sjái dagsins ljós og að hann sýni hinu háa Alþingi áður boðaða stefnumörkun í þeim efnum, sem væntanlega að einhverju leyti byggir á 19 manna nefndinni og niðurstöðum hennar sem rétt er þó að minna á að voru ekki einhlítar. Þar er getið ýmissa sjónarmiða sem á eftir að fara í gegnum í veigamiklum atriðum. Þar voru ýmsir fyrirvarar settir hjá fjölmörgum aðilum sem að málinu komu og þar skiptir ekki einungis flokkslitur máli heldur komu nefndarmenn frá ýmsum ýmsum hlutum orkugeirans og litu hver sínum augum á silfrið. Auðvitað er spennandi að sjá hvernig hæstv. iðnrh. og hæstv. ríkisstjórn ætlar síðan að vinna út úr þessu eina heildstæða tillögu, eina heildstæða stefnumörkun. Og enn fróðlegra verður að fylgjast með því þegar þeir fóstbræður, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og hv. þm. Árni Mathiesen ætla að leggjast á eitt og lesa það sama út úr væntanlegri stefnumörkun ráðherra Framsfl., hæstv. iðnrh. Það væri ósköp freistandi að gefa sér að þessi núningur og nudd í þessum hv. þm. beri keim af því að komin sé þreyta í stjórnarsamstarfið.

Nei, nei.

Auðvitað er komin þreyta í þetta stjórnarsamstarf. Það finnur þjóðin og skynjar. En ég held samt sem áður að þetta sé enn og aftur ein myndbirting þess að hæstv. ríkisstjórn býr við allt of stóran þingmeirihluta og þolir að það springi á nokkrum varadekkjum án þess að það skaði framgang mála. Þessir tveir þingmenn hafa stundum rokið upp og leyft sér að hafa sérskoðanir. Og af því að ég sé hv. þm. Pétur Blöndal, þá hefur hann líka tekið smárassíur og rispur á stundum þó að oftast hafi það nú verið einhver hvellandi sem lítið hefur orðið úr þegar til kastanna hefur komið og þegar menn síðan afgreiða málið í atkvæðagreiðslu. Allt ber þetta að sama brunni og án þess að ég ætli að orðlengja það, virðulegur forseti, þó að væri ástæða til þess að fara yfir þá sögu og sálma og stöðu þeirra mála, þá er ríkisstjórnin auðvitað sumpart orðin þreytt eftir tæplega tveggja ára stjórnarsetu. Að vissu leyti er það alveg ljóst a.m.k. að fólk er orðið þreytt á henni. Þess vegna er það býsna merkilegt út af fyrir sig sem menn hafa í þessum ræðustóli í umræðunni verið að velta fyrir sér. Hér er ekki verið að fjalla um litlar tölur. Hér er ekki verið að ræða um neina smápeninga í okkar þjóðarbúi. Hér er verið að ræða um gífurlega fjármuni og ráðstöfun þeirra til lengri tíma og hér er verið að festa í sessi tiltekið eignarhald tiltekinna sveitarfélaga á þjóðarfyrirtæki. Mónópólí nefndi hv. þm. það. En hvaða nafni sem við nefnum það, þá held ég að um það deili ekki nokkur maður að Landsvirkjun er fyrst og síðast eign notendanna, eign okkar allra og um það deilir ekki nokkur maður. Henni hefur verið útvegaður ókeypis aðgangur að þessum auðlindum og um það ekkert verið sérstaklega deilt. Þess vegna er mikilvægt þegar menn horfa til lengri tíma í þessum efnum að tiltölulega skýr og heildstæð mynd fáist af því hvert við erum að fara. Ég ætla að láta það vera að fara í löngu máli yfir meginstefnumið okkar jafnaðarmanna en þar skilur auðvitað á milli feigs og ófeigs þegar kemur að eignarréttinum, þ.e. almannaeignarréttinum annars vegar og hinum svonefnda einkaeignarrétti hins vegar, á sameiginlegum auðlindum okkar þjóðar --- hálendinu, í þessu sambandi, og rennandi vatni. En þar skilur auðvitað á milli Sjálfstfl. annars vegar og Alþfl. og okkar jafnaðarmanna hins vegar þegar við látum almannaheill og almannahagsmuni ráða för þegar ekki er um að ræða alveg skýran einkaeignarrétt á tilteknu landi, lóðum og lendum. Þetta höfum við hv. þm. Árni Mathiesen deilt um áður og fyrr í þrengra samfélagi en hér. Þetta er auðvitað eitt af þeim álitaefnum sem við verðum að horfa til. Ég vænti þess að í hinni stóru stefnumörkun hæstv. iðnrh. verði einmitt tekið á þessu máli og hann hefur margsinnis lýst því yfir úr þessum ræðustól að þetta sé meðal þeirra álitamála og efna sem þurfi að fastsetja og koma á skýran grundvöll. Ég óska honum alls hins besta í þeim efnum því mínar áhyggjur liggja kannski ekki síst í því að innan Sjálfstfl. verði margir sem komi til með að reyna að bregða fæti fyrir skýra og klára lagasetningu um almannaeign á landi. Við sjáum hvað setur í þeim efnum. Ég man nú ekki dagsetningar í augnablikinu en mig minnir að frv. þess efnis hafi átt að koma einhvern tímann fljótlega eða  Ég er ekki sammála hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að það sé allra meina bót, undir öllum kringumstæðum, burt séð frá öllu, að breyta ríkisfyrirtækjum eða fyrirtækjum í eigu opinberra aðila, sveitarfélaga eða annarra, í hlutafélög. Eða að það sé trúaratriði að koma allri þjónustu af hendi ríkisins og af hendi sveitarfélaga í hendur einkaaðila. Við höfum góða reynslu af slíku og við höfum líka slæma reynslu af slíku. Og af því hann nefndi nú sérstaklega Evrópu í því sambandi þá hafa einmitt ýmis Evrópuríki lent í erfiðleikum með þessa meintu samkeppni á þeim vettvangi. Menn hafa litið til Bretaveldis í því sambandi sem á tímum Thatcher gekk býsna langt í því að selja almenningsveitur til hinna og þessara sem aftur seldu orku til notenda. Sú samkeppni, sem maður að öllu jöfnu vonar að leiði til lækkaðs verðs, leiddi ekki til þess heldur hækkaði til að mynda verð á vatni stórkostlega á ýmsum stöðum í Bretaveldi. Hérna er auðvitað ekki unnt að draga upp neina svart/hvíta mynd í þessu sambandi. En hitt er alveg laukrétt hjá hv. þm. að þetta frv. festir auðvitað í sessi það fyrirkomulag sem við höfum búið við til þess tíma sem samningurinn gildir. Þess vegna er spurning hans til hæstv. iðnrh. laukrétt. Ef það er vilji ríkisstjórnarinnar, sem ég veit ekkert um og þeir hv. stjórnarþingmenn kunna betur skil á en ég, að færa þetta allt út á markað, að sprengja upp Landsvirkjun og selja þar hluti í stórum stíl --- hvers vegna í ósköpunum biðu menn þá ekki eftir þessari stóru stefnumörkun hæstv. iðnrh. sem er að birtast hér næstu klukkutíma eða daga? Það er því laukrétt og eðlileg ályktun sem hv. þm. Einar Oddur dregur af því. Ég er hins vegar ekki kappsfullur um að hlutirnir gangi þannig fram og þykist vita að margir innan ríkisstjórnarinnar séu sama sinnis, um að menn geti nú beðið daginn eða vikuna eftir því að sprengja þetta fyrirtæki upp, sem hefur verið í sameign þjóðarinnar allrar, að forminu til sameign ríkisins og tveggja sveitarfélaga. Á hinn bóginn get ég vel fallist á það, ekki síst við þær aðstæður sem hér eru nú, að vitaskuld er eðlilegt að önnur sveitarfélög reki í rogastans og setji upp spurningarmerki og segi: Hefur okkur verið boðin aðild að þessu fyrirtæki allrar þjóðarinnar? Hefur sveitarfélögum almennt verið boðið að eignast hlut í Landsvirkjun með einhverju móti? Eða fer það eftir hendinni vegna einhverra sögulegra skýringa og ákveðinna tiltekinna kringumstæðna á einhverju stigi tímans að Reykjavík og Akureyri skuli þar verða ein sveitarfélaga sem í þessu tilfelli njóti þess að eiga þetta fyrirtæki? Því ég held að enginn deili um það, hvernig sem á þessu máli er tekið, að þessi tvö sveitarfélög --- og megi þau njóta þess --- njóta þess mjög ríkulega í frv. langt umfram framlög þeirra til fyrirtækisins á umliðnum árum og áratugum. Ég get líka tekið undir það að auðvitað er það hlutverk bæjarfulltrúa og borgarfulltrúa þessara sveitarfélaga að sækja eins fast og nokkur kostur er þennan meinta rétt sinn. Það er ekki við þá að sakast þó að þau kunni að sækja það fast og það geti hugsanlega komið niður á hagsmunum orkunotenda í öðrum sveitarfélögum, í öðrum byggðarlögum í landinu. En eitt aðallykilatriðið og eitt helsta áhyggjuefni þessa frv., sem við erum hér að fjalla um, er að þetta samkomulag tryggir eignaraðilum, og þá er ég sérstaklega að tala um þessi tvö sveitarfélög, tiltekna fjármuni reiknaða á ári hverju miðað við einhverja eign í fyrirtækinu, sem er líka samkvæmt reikningslegri niðurstöðu og umdeilanleg. Því skal engan undra þó að fólk í sveitarfélögum annars staðar á landinu hafi af því áhyggjur að ekki verði hægt að standa við þessa forsendur nema að verðlagning á rafmagni lækki ekki heldur hugsanlega hækki. Menn hafa farið yfir þá sögu og ég ætla ekki að gera langt mál úr því. En það er hins vegar full ástæða til að hnykkja á því að í áliti meiri hluta iðnn. er einhver ,,mórall`` í gangi, einhvers konar samviskubit sem ræður þar ríkjum því að í álitinu segir orðrétt, í 3. mgr. þegar meiri hluti nefndarinnar er að velta því fyrir sér hvernig þessar tölfræðilegur forsendur virka, með leyfi forseta: ,,Það er skilningur meiri hlutans, sem einnig hefur komið fram af hálfu iðnaðarráðherra, að markmið um lækkun gjaldskrár gangi framar arðgreiðslumarkmiðum.`` Af hverju er þörf á því í jafnafdrifaríkum samningi og samkomulagið sem hér um ræðir, að skilning meiri hluta nefndarinnar þurfi að festa á blað um grundvallaratriði og einhvern sérstakan munnlegan skilning hæstv. iðnrh. til að alveg klárt og kvitt liggi fyrir að það er verðlagspólitíkin sem er fetinu framar frekar en pólitíkin um arðsemi til eigendanna? Það er auðvitað vegna þess að lagatextinn og athugasemdir með frv. eru þannig úr garði gerðar að beinast liggur við og eðlilegra að álykta hið gagnstæða. Því hér segir orðrétt, virðulegi forseti, í grg. með þessu frv., í athugasemd um 8. gr.: ,,Stjórn Landsvirkjunar setur eftir sem áður gjaldskrá fyrir fyrirtækið og tekur á hverjum tíma ákvarðanir um breytingar á henni á grundvelli þeirra ákvæða 2. mgr. 13. gr. laganna sem áður voru rakin [þ.e. um hlutverk Þjóðhagsstofnunar] og með hliðsjón af markmiðum eignaraðila samkvæmt sameignarsamningi.`` Og enn fremur er drepið á þetta atriði í athugasemdum um 4. mgr. 2. gr. og segir þar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Loks felst í greininni sú breyting að auk þess sem arðgreiðslur skulu ákveðnar með hliðsjón af afkomu Landsvirkjunar eins og nú er skal hafa hliðsjón af yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum.`` --- Þetta er nú sérstaklega merkilegt. --- ,,Verður því eins og í fyrirtækjum almennt unnt að taka ákvörðun um arðgreiðslur, þótt fyrirtækið hafi verið rekið með tapi árið á undan, ef hagnaði fyrri ára hefur í nægjanlegum mæli verið haldið eftir í fyrirtækinu.`` Það er nú búið að gera það aldeilis. Ég var að tala um arðgreiðslustofn versus verðlagspólitík. Í 2. mgr. í athugasemd um 2. gr. er einnig komið inn á þetta og ekki annað hægt að sjá hér, og veldur einmitt áhyggjum hjá formanni hv. iðnn. og öðrum hv. þm. í meiri hluta nefndarinnar, að það liggur ekki ljóst fyrir hvað skuli vera víkjandi og hvað ríkjandi. Þess vegna er ósköp eðlilegt og ég vil þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir það að hann vilji einfaldlega taka af öll tvímæli hér á hinu háa Alþingi þannig að meiri hluti nefndarinnar geti verið rór í sinni um það að þetta skuli verða með þessum hætti. Þess vegna held að það sé býsna skynsamlegt að hnykkja á því í lagatexta eins og gert er í brtt. frá 2. minni hluta iðnn. Þetta er auðvitað lykilatriði, samspil þessara tveggja þátta. Þetta er grundvallaratriði í frv. og er auðvitað ekki viðunandi að menn hafi ekki fast land undir fótum í þessum efnum. Ég efast ekki um góðan ásetning hæstv. iðnrh. og að hann geti stýrt sínum væntanlegu stjórnarmönnum í þessa veru þegar til þess kemur. En það er nú einu sinni þannig að miklar og vaxandi líkur benda til þess að hann verði tæpast í sínu sæti eftir apríl 1999 og þá taki aðrir við og ég vænti þess ef svo fer fram sem horfir, að þá verði ekki síðri menn sem þar setjist inn. En það er auðvitað ákaflega létt í vasa við þessar aðstæður þó yfirlýsingar iðnrh. fylgi þessu. Þess vegna er mjög brýnt að lagatextinn sé algerlega skýr hvað þetta varðar. Þarna eru menn að fullyrða á víxl, lesa mismunandi niðurstöður úr þessum texta og það er auðvitað óviðunandi að hið háa Alþingi gangi frá lagatexta á þann hátt að grundvallaratriði á borð við þetta sé hægt að túlka á tvo mismunandi vegu, í austur og vestur. Ég spyr, og varpa þeirri spurningu til hv. þm. Stefáns Guðmundssonar. Af hverju taldi hann og meiri hluti nefndarinnar sérstaka ástæðu til þess að hnykkja á því að verðlagspólitíkin, verðlækkunin á rafmagni ætti að ganga framar arðsemiskröfunum? Var einhver sérstök ástæða til þess? Fannst honum textinn vera það óskýr að hnykkja þyrfti á honum sérstaklega í nál. meiri hluta nefndarinnar? Eða hver var yfirleitt ástæðan fyrir því? Og ef hann er sammála mér um að ástæðan kunni að hafa verið sú að lagatextinn væri ekki nægilega skýr, samningurinn væri ekki nægilega klár, er hann þá ekki sammála mér um að við ættum að taka saman höndum um að gera hann þannig úr garði að um þetta þurfi ekki að deila? Og þetta þurfi ekki að fara til dómstóla hugsanlega síðar meir? Um þetta þurfi menn ekki að takast eftir að hið háa Alþingi hefur lokið afgreiðslu málsins. Ég spyr hv. þm. Stefán Guðmundsson, form. iðnn., beint um þetta tiltekna atriði og bið um svör við því. Virðulegi forseti. Hv. þm. Árni Mathiesen hafði einhverjar áhyggjur að því áðan að samhentur þingflokkur jafnaðarmanna og fulltrúar hans í iðnn. og afstaða mín til tiltekinna atriða í þessu máli og tiltekinna brtt. væri ekki í fullkomnum samhljómi. Ég vil benda hv. þm. á það að brtt. á þskj. 468 eru bornar fram af 1. og 2. minni hluta sameiginlega. Þar er samfylkingarhugsjónin mjög ofarlega á baugi. Hitt er auðvitað ljóst að ég get stutt nál. 1. minni hluta og las það yfir og það kom til umræðu í okkar þingflokki áður en frá því var gengið. Á hinn bóginn eru uppi álitamál um það í þingflokki okkar hvort þetta mál sé þannig úr garði gert núna að það sé raunverulega tækt að afgreiða það sem lög frá Alþingi. Ég er í þeim hópi sem telur að svo sé ekki og ég held að það væri skynsamlegast fyrir alla aðila að gefa sér aukið ráðrúm og tíma til þess að fara yfir einstök atriði þess. Sérstaklega er ég þar að ræða um verðlagningarpólitíkina og þessar arðsemisforsendur og samspil þeirra tveggja þátta. Ég hins vegar geri engar stórar athugasemdir við þau meginsjónarmið sem er að finna í þessu frv. að menn þurfi aldeilis að vera á innsoginu þegar kemur að því að leyfa þessu fyrirtæki að starfa með kannski lítt breyttum hætti næstu missiri og að svo brátt og nauðsynlegt sé að koma einkavæðingunni og hlutafélagavæðingunni á, ekki seinna en í dag eða á morgun, og það sé einhver allra meina bót. Ég deili því alls ekki þeirri skoðun með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að við megum ekki neinn tíma missa í þeim efnum. Og ég tel þrátt fyrir allt, eins og hann sagði raunar sjálfur að það hefði verið farsæld því fylgjandi 1965 að koma þessu fyrirtæki á laggirnar og þó að margt hafi verið um það sagt í gegnum tíðina, þá held ég engu að síður að það hafi skilað býsna miklu til íslensks þjóðarbús. Og mér er til efs að einkaaðilar hér og þar og alls staðar hefðu náð að skila ámóta til þjóðarinnar allrar eins og Landsvirkjun í raun hefur gert þá rúmu þrjá áratugi sem hún hefur starfað. En þetta er allt breytingum háð og menn hafa réttilega bent á það hér að við erum komin í nýtt Evrópuumhverfi og þurfum að laga okkur að því. Þess vegna vil ég gera það að mínum lokaorðum hér að einmitt vegna þess að þetta breytta samkeppnisumhverfi ber að dyrum, þá er auðvitað algjört grundvallaratriði að menn standi klárir og skýrir á því hvernig þeir ætla sér að ganga frá eignarréttarmálum á hálendi landsins og í fallvötnunum þannig að það sé ljóst til lengri og skemmri tíma hver það er sem ætlar að njóta afraksturs þessara landsins gæða. Þess vegna hnykki ég á því að ekki einungis slaki hæstv. iðnrh. út stefnumörkun 19 manna nefndarinnar heldur og ekki síður pressi hann í gegn inni í ríkisstjórninni frv. hans um landið í þjóðareign, sem ég hef nú ekki séð, en vænti þess að það sé í einhverju samræmi við það sem hann hefur áður tónað. Hann á minn stuðning allan í því að knýja á um það mál því að ég veit að þeir eiga eftir að koma nokkrir upp, sjálfstæðismennirnir, og reyna að þvælast fyrir því máli og teygja og toga á alla kanta.

Herra forseti. Það er rangt hjá síðasta ræðumanni, misskilningur, að ég hafi sagt hér að það breyta öllum félögum í hlutafélög væri allra meina bót alls staðar og alltaf. Ég hef aldrei sagt það og aldrei hugsað það einu sinni heldur. Ég sagði hins vegar að það væri mjög brýnt, mjög mikil þörf á því að við hlutuðumst svo til um að samkeppni gæti ríkt á sem allra flestum sviðum framleiðslukostnaðarins þannig að við tryggðum okkur lágmarkskostnað alls staðar þar sem við getum komið því við. Það á við um orkumálin. Það stendur ekkert í niðurstöðu orkulaganefndarinnar um að brjóta eigi niður Landsvirkjun endilega á morgun. Það er enginn að segja það. Við vorum að tala um að við eigum að hugsa til þess hvernig við komum að samkeppni, hvernig við tryggjum hana og hvernig við vinnum að því. Það er mjög brýnt. Þess vegna var ég að kalla eftir því við hæstv. ráðherra að fá að sjá slíka hluti. Við þurfum á því að halda Íslendingar, alls staðar. Við þurfum líka á því að halda að við fáum einhverja samkeppni í bankamálum. Þess vegna er brýnt að fá fram frv. til þess að tryggja nógu mikla samkeppni til að við lækkum þann kostnað líka. Þetta er grein af sama meiði, þetta er sama málið sem við erum að ræða um. Það er ekki þar með sagt að það þurfi endilega að vera einhver hlutafélög, langt í frá. Landsvirkjun getur lifað sínu lífi. Það er enginn að segja að það sé útilokað að hún geri það áratugum og öldum saman. En að við tökum af ríkiseinokun þessa fyrirtækis er lífsnauðsyn. Það vildi ég leggja áherslu á.

Virðulegi forseti. Ég get verið hv. þm. sammála í öllum meginatriðum í þessu sambandi og er honum hjartanlega sammála um að markmið til að mynda hlutafélagavæðingar eða einkavæðingar, að færa verkefni af hendi ríkisins til einkaaðila ef engin er samkeppnin, þjónar engum tilgangi, nákvæmlega ekki nokkrum tilgangi. Það voru mín viðvörunarorð. Vandi okkar smáa þjóðfélags er auðvitað fyrst og síðast sá að stundum er dálítið erfitt að koma við þessari samkeppni. Það vantar auðvitað fjármagn í umferð hér og við þurfum ekki að rekja mörg dæmi þar sem við sjáum að einkaaðilar hafa komið sér upp slíkri yfirburðastöðu á markaði að það veldur verulegum áhyggjum. Ég þarf ekki að ræða nema um samgöngumálin, flugvélar og skip. Ég hlýt að deila þeim áhyggjum með hv. þm. að þar vantar okkur einmitt þessa virku samkeppni þannig að ef við getum komið á virkri og öflugri samkeppni innan lands og jafnvel með hlutdeild erlendra aðila í sumum tilfellum, þá gott og vel. Þá skulum við skoða þessi mál. En sannarlega versta mynd af fyrirkomulagi rekstrar hér á landi og annars staðar er einokun einkaaðila. Ég nefni Bifreiðaskoðun í því sambandi. Það voru ekki góð byrjunarskref þegar hún var hér ein til staðar og einhvers konar samkrull einkaaðila og opinberra aðila með þeim afleiðingum að gjaldskrá snarhækkaði. Ég deili því skoðunum með hv. þm. í stórum atriðum og ég held að við skiljum nú hvor annan miklum mun betur heldur en áður.

Herra forseti. Mér er ekki enn þá ljós afstaða hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar til þessa máls. Styður hann að málið nái fram að ganga eins og 1. minni hluti iðnn. gerir og kom fram í ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar fyrr í dag? Styður hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson samninginn sem ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær hafa gert um arðgreiðslumarkmið næstu árin hjá Landsvirkjun? Þetta hefur ekki komið fram í ræðum hans hér í dag og enn einu sinni virðist vera gríðarlega mikill áherslumunur á milli forustumanna Alþfl. hér á Alþingi hvað varðar breytingar á raforkumarkaðnum. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson fjallaði um það í sinni ræðu í dag að það væri betra ef verið væri að gera stærri breytingar á Landsvirkjun, einmitt á þessum forsendum. En hins vegar liggur ljóst fyrir vegna yfirlýsinga hæstv. iðnrh. að þetta frv. um breytingar á lögum um Landsvirkjun á ekki að þurfa að standa í veginum fyrir því að gerðar verði breytingar í frjálsræðisátt á orkulögunum.

Virðulegi forseti. Hjálpi okkur þá fyrst allar góðar vættir þegar við verðum ,,jafnsamstiga``, ég og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, og þeir eru þingmenn Sjálfstfl. að öllu jöfnu. Maður fær yfirleitt aldrei neinn botn í afstöðu þess flokks og allra síst í þessu máli eins og ég rakti rækilega áðan. Það hefur hins vegar margsannast í umræðum hér á Alþingi að við hv. þm. Árni Mathiesen komum sennilega aldrei til með að skilja hvor annan, ég held að það sé alveg ljóst. En hafi hann ekki heyrt mín orð hér áðan, þá tel ég affarasælast að vísa þessu máli til ríkisstjórnar á nýjan leik og menn taki upp samninga aftur, menn kappkosti t.d. að skýra nánar ákvæðið um verðlagspólitík versus markmið um arðgreiðslur, sem ég m.a. spurði hv. þm. Stefán Guðmundsson sérstaklega um og raunar hæstv. ráðherra sömuleiðis. Í annan stað gef ég mér það, af því að ég veit að fleiri hv. þingmenn eru sama marki brenndir og hv. þm. Árni Mathiesen, að þeir fara hér almennum orðum um frv. og telja það gallað á marga lund en ætla samt að samþykkja það. Það er nú gamla sagan með hv. þm. Árna Mathiesen, virðulegi forseti, að hann reynir eitthvað krafsa hér í þessum ræðustól en lætur síðan hlutina yfir sig ganga. Hins vegar þarf engar áhyggjur að hafa af stöðu mála hjá okkur krötum, okkur jafnaðarmönnum. Þar er allt í góðum gír og gangi eins og skoðanakannanir segja nákvæmlega til um.

Herra forseti. Ég skal fara að ráðum hv. 9. þm. Reykn. og hafa ekki áhyggjur af ástandinu innan Alþfl. Það væri sjálfsagt til þess að æra óstöðugan og búa sér til magasár að hafa áhyggjur af þeim efnum. En það er hins vegar ágætt fyrir þá sem vilja fylgjast með þessari umræðu og vilja vita hver afstaða einstakra manna og einstakra þingflokka er, að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson styður ekki að þetta frv. nái fram að ganga eins og nefndarálit 1. minni hluta gerir ráð fyrir, sem er undirritað af hv. þm. Sighvati Björgvinssyni og Jóhönnu Sigurðardóttur sem lýsa yfir stuðningi við samninginn milli ríkisins, Reykjavíkurborgar og Akureyrarbæjar. Þá liggur það ljóst fyrir hjá okkur. Og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson mun væntanlega greiða frávísunartillögu Svavars Gestsonar atkvæði þegar að því kemur.

Virðulegi forseti. Við erum að nálgast þetta eilítið, ég og hv. þm. En það er rétt, ég mun styðja þessa frávísunartillögu. Ég vil hins vegar láta það koma fram hér, virðulegi forseti, að því miður verð ég að gegna skyldum á morgun utan lands og verð því miður ekki við atkvæðagreiðsluna. Þess vegna vil ég að hér komi mjög skýrt fram: Já, ég mundi hafa stutt þessa tillögu hefði ég ekki fjarvist hér á morgun. Á hinn bóginn hefði ég ekki greitt atkvæði gegn frv. þegar það kæmi til efnislegrar afgreiðslu. Ég hefði setið hjá. Ég vil líka árétta að í áliti 1. minni hluta iðnn. er einmitt sagt mjög skýrum orðum að það hafa komið fram verulegar og alvarlegar athugasemdir og gagnrýni, einkum varðandi þrjá meginþætti, arðgjafar-, gjaldskrár- og arðgreiðslumarkmiðin, jöfnun orkuverðs og hvernig eigendaframlögin hafa myndast. Þetta eru engin smáatriði sem hér er verið að drepa á og hafa valdið gagnrýni og menn hafa gert alvarlegar athugasemdir við. Allt nefndarálitið byggist síðan á þessu og ég deili fullkomlega með 

Virðulegur forseti. Hv. 9. þm. Reykn. spurði mig um markmið um arðgreiðslur. Það kom skýrt fram í máli hæstv. iðnrh. við 1. umr. þessa máls þar sem hann tók fram að arðgreiðslan væri víkjandi fyrir lækkun orkuverðs. Það kom strax fram í 1. umr. um málið. Ég hef tekið undir þetta og það rösklega hér í dag vegna þess að ég hef reynt að kynna mér málið og hver staða þess væri. Það hefur hins vegar ekki farið fram hjá mér, og ég hef hlustað hér á þingmenn í allan dag, að þingmenn eru mér ekki allir sammála að nægjanlega skýrt sé talað. Það hefur ekki farið fram hjá mér. Ég segi það eitt nú að ég hef heyrt efasemdir nokkurra þingmanna hvað þessu viðkemur og ég segi bara við hv. 9. þm. Reykn.: Við verðum að sjá og doka aðeins við hver framvinda málsins verður.

Virðulegi forseti. Um árabil hefur Landsvirkjun haft það verkefni að virkja fallvötn landsins í þágu þjóðarinnar allrar. Því hafa verið tæknileg skilyrði fyrir hendi mjög lengi til að tryggja landsmönnum öllum orkuna á sama verði. En því miður hefur miðað heldur hægt í þeim efnum og reyndar ekkert í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar. Ekkert hefur miðað að því marki að jafna raforkuverð í landinu. Í dag er staðan sú að verðmunur á raforku til heimilisnota á Reykjavíkursvæðinu annars vegar og hins vegar frá Rafmagnsveitum ríkisins er rétt rúmlega 14%. Nú er fyrirhugað að Reykjavíkurborg fái heimild til að virkja á Nesjavöllum eins og hefur komið fram í umræðum og það fyrir eigin reikning fram hjá Landsvirkjunarkerfinu. Fyrirhugað er að Landsvirkjun fái þaðan sérlega ódýra raforku og því er ljóst að það stefnir í að verðmunurinn milli annars vegar Reykjavíkursvæðisins og þeirra svæða úti á landi þar sem eru sérstakar ódýrar rafveitur og svo hins vegar svæðisrafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða muni fara heldur vaxandi en minnkandi á næstu árum. En ofan á allt annað gerist það nú að hæstv. iðnrh., einn af leiðtogum Framsfl., leggur fram á Alþingi frv. sem gerir ráð fyrir að Landsvirkjun verði látin greiða eigendum sínum, Reykjavík, Akureyri og ríkinu arð sem getur numið allt að 770 millj. kr. á ári, miðað við núverandi aðstæður en mun vafalaust fara hækkandi með árunum. Staðreyndin er hins vegar sú að Landsvirkjun skuldar rúmlega 50 milljarða kr. Hins vegar eru vonir uppi um að afkoma fyrirtækisins fari batnandi á komandi árum og því hugsanlegur möguleiki að aukið fé verði aflögu til að koma til móts við þá sem standa fyrirtækinu næst. Hverjir skyldu það nú vera? Hverjir standa þessu fyrirtæki næst, Landsvirkjun? Hverjir eiga að njóta góðs af því að hagur fyrirtækisins fari hugsanlega batnandi á komandi árum? Eru það raforkuneytendurnir sem eiga að njóta þess? Jú, auðvitað eru það raforkuneytendurnir sem standa Landsvirkjun næst og ættu að njóta þess. En þetta er samt ekki það sem til stendur heldur hitt að það verði eigendurnir sem njóti bættrar stöðu Landsvirkjunar á komandi árum. Og það í formi stórhækkaðra arðgreiðslna sem nema munu mörgum milljörðum kr. á næstu árum. Jafnframt hefur því verið sérstaklega lýst yfir í þessu samhengi að engin lækkun verði á gjaldskrá Landsvirkjunar næstu fjögur árin. Þá hafa menn það. Ég tek undir með þeim mörgu hv. alþingismönnum sem hafa gagnrýnt þetta mál. Ég tek undir með þeim vegna þess að ég tel að þetta frv., þessi samningur sem hæstv. iðnrh. hefur gert, sé eitt stærsta hneykslið sem við höfum orðið vitni að á seinni árum. Ég tel furðulegt að hv. þm. Framsfl., með hæstv. iðnrh. í broddi fylkingar, skuli láta hafa sig út í að standa að slíkum samningi sem er svo andstæður raforkuneytendum í landinu og þó alveg sérstaklega íbúum á landsbyggðinni. Nú er það svo, eins og hér hefur verið bent á, að eigendur Landsvirkjunar hafa fengið arð af fyrirtækinu. Það hefur verið gerð ágæt grein fyrir þeirri hlið málsins í nál. 2. minni hluta iðnn. á þskj. 560 þar sem vakin er athygli á því að eigendur hafa fengið í arð 581 millj. kr. á núv. verðlagi og þeir hafa jafnframt fengið ábyrgðargjald að upphæð 871 millj. kr. Þetta sérstaka ábyrgðargjald er auðvitað saga út af fyrir sig vegna þess að auðvitað er það fyrst og fremst þjóðin í heild sem hefur ábyrgst þessi lán og aldrei verið neinn vafi á að þau yrðu greidd og staðið yrði í skilum með þau. En Reykjavíkurborg og Akureyrarborg hafa fengið sérstök framlög í sína sjóði auk ríkissjóðs vegna lántökunnar. Þessi gjöld nema eins og ég hef rakið hér 871 millj. kr. samtals. Í nál. 2. minni hluta iðnn., Svavars Gestssonar, er einnig á það bent að fram hafi komið að eiginfjárframlög eignaraðila nemi 2.149 millj. kr. frá upphafi framreiknað til núverandi verðlags. Þetta kemur skýrt fram í fskj. XV með nál. Að sjálfsögðu eru þetta ekki tölur sem hv. þm. Svavar Gestsson hefur fundið upp heldur tölur sem eru frá þeim aðilum sem undirbúið hafa þetta frv. og verður því að líta á sem öruggar staðreyndir. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þetta merkilegar upplýsingar vegna þess að það er alveg ljóst að greiddur hefur verið ágætur arður, alveg þokkalegur arður, af eiginfjárframlögum þessara aðila í gegnum tíðina. Að vísu kannski ekki mjög hár, við gætum sagt að arðurinn nemi svona 2--3% prósentum á ári að jafnaði í þessi 30 ár. En ég get ekki sagt annað en að mér finnist það alveg kappnóg fyrir þann hlut sem eignaraðilarnir hafa átt að þessu þjóðarfyrirtæki að fá framlög sín endurgoldin með þeim hætti. Auðvitað þarf ekki að segja neinum að höfuðborgarsvæðið og Reykjavíkurborg hafa auðvitað haft stórkostlegan óbeinan hag af framkvæmdum Landsvirkjunar í gegnum tíðina. Landsvirkjun hefur fengið að velja úr hagkvæmustu virkjunarkosti landsmanna og þessir virkjunarkostir eru nú fæstir á höfuðborgarsvæðinu. En síðan hefur stór hluti orkunnar verið seldur stóriðjufyrirtækjum sem hafa fengið orkuna á kostnaðarverði, jafnvel iðulega langt undir kostnaðarverði, fyrst og fremst með þeim rökum að verið sé að auka þjóðarframleiðsluna og verið sé að auka atvinnu á viðkomandi svæði. Því hefur Reykjavíkurborg með beinum og óbeinum hætti haft stórkostlegan hag af þeim framkvæmdum. Ég tel að það nýja fyrirkomulag sem nú hefur verið gerður samningur um, þ.e. að arðgreiðslur nemi 5,5% af endurmetinni eiginfjárstöðu fyrirtækisins sem er metin upp á 14 milljarða, þannig að upphæðin getur orðið á milli 700 og 800 millj. kr. á ári, sé að sjálfsögðu ekkert annað en dulbúin skattlagning á landsbyggðina sérstaklega og reyndar á orkuneytendur almennt. Verið er að draga fé í stórum stíl út úr fyrirtækinu á fölskum forsendum og koma í veg fyrir að fyrirtækið geti þá boðið orkuna á lægra verði en ella hefði verið. Það má nefna þessa stefnu ýmsum nöfnum og ég tel mig hafa rétta nafnið á reiðum höndum. Ég tel að þetta sé hrein nýlendustefna gagnvart landsbyggðinni. Ég tel að hér sé verið að arðræna landsbyggðina sérstaklega með því að halda uppi háu raforkuverði en á sama tíma að greiða eigendum arð sem bersýnilega er ósanngjarn og allt of hár miðað við allar aðstæður. Ég vil segja það að lokum, virðulegi forseti, að ég tel að það sé síður en svo sjálfgefið að friður muni áfram ríkja um að Landsvirkjun leyfist að hirða upp hagkvæmustu virkjunarkostina á Norðurlandi, Austurlandi eða Suðurlandi og nýta sér þá ef þetta fyrirtæki er ekki byggt upp og rekið í þágu landsmanna allra. Ef þetta fyrirtæki verður áfram rekið með þeim hætti sem hér er mótuð stefna um, að það sé fyrst og fremst rekið í þágu eigendanna sem, eins og hér hefur margoft komið fram og allir þekkja, eru ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyri, þá er þetta ekki fyrirtæki allra landsmanna og þá er ekki sjálfgefið að þetta fyrirtæki eigi að hirða hagkvæmustu virkjunarkostina í landinu og nýta þá eins og gert hefur verið. Jöfnun raforkuverðs verður að vera meginmarkmið í þessu samhengi. Það verður að hafa algjöran forgang. Ég skora á hv. þm. að sameinast um að vísa þessu máli frá svo það fái ekki afgreiðslu á þessu þingi heldur verði tekið til endurskoðunar. Enda veit ég að í vaxandi mæli hefur fólk um land allt komið auga á það mikla ranglæti sem þetta frv. felur í sér og á þá ósk heitasta að málið verði stöðvað hér við afgreiðslu á Alþingi.

Herra forseti. Aðeins örstutt í sambandi við málflutning hv. þm. Ragnars Arnalds þar sem hann vék að arðgreiðslunum. Það alveg rétt og ég vil bara undirstrika það sem hv. þm. vék að að arðgreiðslur hafa verið greiddar. Það hefur verið greiddur arður til hluthafa þessa fyrirtækis. Það er eins og mig minni að það standi nú einhvers staðar í upplýsingum sem við höfum fengið að það hafi verið í fyrsta sinn árið 1979. Það er eins og mig minni að hv. þm. Ragnar Arnalds hafi einmitt verið ráðherra þá. Hann hafi einmitt verið ráðherra þegar arðgreiðslan var greidd út.

Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm.

Er þetta minnisgóður.

er þetta minnisgóður að hann man eftir því hvenær arðgreiðslurnar hófust. Hann getur líka haft það í huga að samanlagt virðast þessar arðgreiðslur verða svo sem eins og 50 millj. kr. á ári að jafnaði í þessi 30 ár ef maður leggur saman ábyrgðargjaldið og arðinn sem manni ber nú kannski engin skylda til að gera. Maður getur tekið arðinn einan og þá er upphæðin miklu lægri. Hún er 30 millj. kr. á ári ef miðað er við arðinn einan en ef miðað er við ábyrgðargjaldið þá eru þetta 40--50 milljónir á ári að jafnaði fyrir stofnkostnað eða eiginfjárframlög sem talin eru í dag nema rúmum tveimur milljörðum króna. Þetta er mjög hófleg og eðlilega arðgreiðsla. En núna er verið að hækka arðgreiðslurnar allgífurlega. Það er meiningin að arðgreiðslurnar muni núna nema í kringum 700 milljónum á ári, þó að þær komi að vísu ekki allar til útborgunar. Það fer kannski eftir því hvernig reiknað er hversu mikil aukning þetta telst vera, en hún er greinilega a.m.k. sjöföld ef ekki tíföld hækkun á greiðslum til eigendanna frá því sem áður var. Hv. þm. var því að segja ósköp einfaldlega að það var tekin upp árið 1979 hófleg arðgreiðsla til þessara aðila. En nú á að fara að okra á þessum eigendaframlögum, bersýnilega. Og það er kjarni málsins.

Herra forseti. Ég þarf nú ekki að deila mikið við ágætan samþingsmann minn, Ragnar Arnalds, um þetta mál. Ég vildi bara vekja athygli á því að það var í ráðherratíð hans, Alþýðubandalagsins, sem tekinn var upp sá siður að greiða arð til eigenda Landsvirkjunar. Ég var aðeins að koma þessu á framfæri, ekki hvað upphæðin var há. Það var í ráðherratíð Ragnars Arnalds og Alþb. sem þetta var tekið upp.

Virðulegi forseti. Ég heyri að við hv. þm. erum mjög sammála um kjarna þessa máls, þ.e. að arðgreiðslur voru teknar upp fyrir 17--18 árum og þær voru mjög hóflegar þá og alla tíð síðan. En nú á að verða gerbreyting á. Það á að hækka þessar arðgreiðslur þannig að þær verði a.m.k. sjö, átta sinnum hærri en þær áður voru og ég veit að í hjarta sínu er hv. þm. alveg jafnhneykslaður á þessu og ég er. Ég trúi ekki öðru en að hann, sem þingmaður Framsfl. og fulltrúi fyrir landsbyggðina, geri sér grein fyrir því hvílíkt vandræðamál þetta er. Hann ætti frekar að eyða tíma sínum til að útskýra hvernig í ósköpunum stendur á því að hann ber einhverja ábyrgð á þessu máli. Ég hefði helst trúað honum til þess að segja sig frá slíkum óskunda sem þessi málatilbúnaður allur er.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. iðnn. fyrir þá umfjöllun sem málið fékk í nefndinni og ég sé af þeim nefndarálitum sem hér hafa komið fram að vel hefur verið til þessa verks vandað af hálfu nefndarinnar. Ég ætla ekki hér, sem menn hafa þó við þessa umræðu gert örlítið úr, að rifja upp aðdraganda þessa máls. Svo er ekki að einhverju sé að leyna í þeim efnum. Það var ágætlega gert við 1. umr. málsins og ég held að það blandist engum hugur um að þar höfðu tækifæri að koma á einn eða annan hátt að öll þau pólitísku öfl sem fulltrúa eiga á Alþingi, í gegnum Akureyri, í gegnum borgarstjórn Reykjavíkur og í gegnum Alþingi. Ég held því að ekki sé mikill ágreiningur um þetta. Þetta frv. er stefnumótun sem tekur til fjögurra meginþátta: Í fyrsta lagi er hér mótuð stefna um verðlækkun á raforku, þ.e. langtímastefnumörkun um raforkuverðslækkun um að raunverði raforkunnar verði haldið óbreyttu fram til aldamóta en lækkun á bilinu 2--3% að raunvirði á orkuverði til landsmanna frá árinu 2001. Í öðru lagi eru settar skýrari kröfur en nokkru sinni fyrr um arðgjöf af rekstri fyrirtækisins og ég hygg að allir geti verið sammála því að nauðsynlegt sé að gera arðkröfur til þessa fyrirtækis eins og annarra fyrirtækja. Í þriðja lagi er tekin ákvörðun um að arður skuli greiddur út úr fyrirtækinu. Ákvörðun um það er tekin árlega á aðalfundi hver arðurinn skuli vera. Arðurinn sem tekinn er út úr fyrirtækinu hlýtur auðvitað að vera í samræmi við afkomu fyrirtækisins á hverjum tíma. Það mun hins vegar byggjast á ákvörðun eignaraðila fyrirtækisins hvernig þetta verður gert. Við verðum að treysta því að umræddir eignaraðilar, sem eru hagsmunagæsluaðilar fyrir fólkið í landinu, taki ekki arð út úr fyrirtækinu umfram það sem það þolir. Fyrir utan það að stór hluti, til að byrja með og reyndar allan tímann, af reiknuðu arðgreiðslunum er skilinn eftir inn í fyrirtækinu til að lækka skuldastöðu þess og bæta þannig afkomuna. Í fjórða lagi, með samningi sem þarna hefur náðst milli Akureyrarbæjar, Reykjavíkurborgar og ríkisins er ákveðið að halda óbreyttu eignarhaldi, fyrirkomulagi þess og formi eignarhaldsins á fyrirtækinu fram til ársins 2004 en í þessu frv. er tekin ákvörðun um að breyta stjórnunarfyrirkomulagi fyrirtækisins á þessu og næsta ári. Af áliti meiri hlutans sem hér hefur nokkuð verið fjallað um má ráða og þar er skýrt kveðið á um að verðlækkunarkrafan mun vera þar í forgangsröðinni að krafan um verðlækkun raforkunnar stendur framar en krafa eigendanna um að fá greiddan út arð. Eða með öðrum orðum: Arðkrafan verður víkjandi fyrir verðlækkunarkröfunni.

Hvar stendur það í samningnum?

Það stendur ekki í samningnum, hv. þm. Hins vegar er það svo að það er pólitísk stefnumótun meiri hlutans á Alþingi sem á 50% í fyrirtækinu. Og ég er fyrir mína parta tilbúinn til að lýsa því yfir að ég tel þetta vera eðlilega stefnu og ég vonast til þess að þeir hv. þm. sem hafa raunverulegan áhuga fyrir því að ná fram orkuverðslækkun styðji þetta meginsjónarmið. Ég held reyndar að það hafi skinið í gegn hjá flestum fulltrúum þeirra stjórnmálaafla sem hér hafa talað við þessa umræðu. Þegar að ráðherraskiptum kemur og nýr ráðherra sest í stól iðnrh. þá vænti ég þess að þessari stefnumótun verði líka haldið til streitu ef yfirlýsingar manna í þessari umræðu eru í samræmi við þær kröfur sem ég býst við að menn vilji gera í þessum efnum. Þá ætla ég að víkja örlítið að einstökum fyrirspurnum og því sem einstakir þingmenn hafa, við þessa umræðu, óskað eftir að fá svör við. Varðandi Ríkisendurskoðun sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir kom hér talsvert inn á í sínu máli, þá er mikið gert úr því að verið sé að afnema eftirlitshlutverk Alþingis með fyrirtækinu. Ég tel það vera síður en svo. Ég tel þvert á móti að verið sé að treysta og gera eftirlitshlutverk Alþingis öruggara með þessu fyrirtæki í eigu ríkisins heldur en það annars yrði í framkvæmd. Mig langar til að taka eitt dæmi, dæmi sem ég hef reyndar tekið áður. Það hefur ekkert með það að gera að einn núverandi hv. alþingismaður --- það gera reyndar fleiri hv. alþingismenn --- situr í stjórn Landsvirkjunar. En ég ætla að taka dæmi af hv. þm. Svavari Gestssyni sem situr í stjórn Landsvirkjunar. Við skulum segja að grunur léki á um að ekki væri allt með felldu í rekstri þess fyrirtækis. Það er að mínu viti síður en svo vegna þess að ég held að þetta fyrirtæki sé að mörgu leyti afskaplega vel rekið bæði af stjórn fyrirtækisins og einstökum stjórnendum þar. En væri svo að einhver grunur léki á um að hægt væri að gera betur en gert og Alþingi vildi láta kanna hvernig reksturinn fram þá væri auðvitað ekki eðlilegt að alþingismenn sætu í stjórn fyrirtækisins og veldu síðan sjálfa sig til að hafa eftirlit með sínum eigin verkum innan stjórnarinnar. Ég tel því að þarna sé einfaldlega verið að skýra mjög, annars vegar hlutverk löggjafarvaldsins og svo hins vegar framkvæmdarvaldsins. Í 6. gr. frv. um Ríkisendurskoðun sem forsetar þingsins hafa lagt fyrir Alþingi segir í 2. mgr. 6. gr., með leyfi forseta: ,,Enn fremur skal Ríkisendurskoðun annast endurskoðun reikninga fyrirtækja, félaga og stofnana sem rekin eru á ábyrgð ríkissjóðs eða ríkissjóður á að hálfu eða meira, þar með talin hlutafélög, sameignarfélög, viðskiptabankar og sjóðir.`` Ég tel að þetta taki af öll tvímæli um að Ríkisendurskoðun getur haft eftirlit með þessu fyrirtæki sem ég tel líka að hún eigi að hafa. Í áliti 1. minni hluta er þess getið að mikilvægt sé að taka af allan vafa um að Samkeppnisstofnun. Og þar sem með þessu frv. er verið að taka hlutverk Þjóðhagsstofnunar við framkvæmd gjaldskrárinnar úr sambandi, setja það í hendur stjórnar fyrirtækisins og þar af leiðandi að nokkru leyti um leið í hendur eigenda fyrirtækisins, þá er alveg ljóst eftir sem áður, þó það sé ekki skýrt kveðið á um það í frv., að Samkeppnisstofnun hefur það hlutverk að hafa eftirlit með einokunarfyrirtækjum eins og Landsvirkjun er og ég held að það sé alveg klárt ef horft er til 2. gr. samkeppnislaga, þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Lögin taka til hvers konar atvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu, án tillits til þess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum.`` Af þessu held ég að megi skýrt draga þá ályktun að Samkeppnisstofnun getur haft eftirlit með Landsvirkjun. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði: ,,Hvað með fólkið á köldu svæðunum? Því er kalt.`` Ég hygg að það sé rétt. Því svíður undan háum raforkureikningum. En það sem hefur gerst á þessum svæðum er að því er kannski ekki eins kalt og því var vegna þessa að nú hefur hjá mörgum þessara hópa orðið meira um atvinnu en áður var fyrir tilstuðlan atvinnustefnu þessarar ríkisstjórnar. Það hefur dregið úr atvinnuleysinu. Hins vegar hef ég ritað orkuráði og Orkustofnun bréf --- það gerði ég 23. janúar sl. --- þar sem ég óskaði eftir tillögum frá Orkusjóði, orkuráði og Orkustofnun um það hvernig hægt væri að beita Orkusjóði skipulega í þeim tilgangi að fara inn á köldu svæðin og kanna hvernig við gætum, bæði með orkusparandi aðgerðum og með sérstökum aðgerðum á þessum svæðum, dregið úr orkukostnaði á þeim stöðum sem við köllum köldu svæðin. Ég hef átt viðræður við fulltrúa þeirra sveitarfélaga sem mynda þennan hóp sem kallar sig Sveitarfélög á köldum svæðum og ég vonast til að geta kynnt tillögur fyrir þeim von bráðar. Ég hef ekki lesið annað út úr þessari umræðu en að allir séu sammála um að fyrirtækið Landsvirkjun sé raunverulega fyrirtæki í eigu allra landsmanna. Vandamálið er hins vegar, og það er kannski ágreiningur um það ef ég skil þetta rétt, hverjir eigi að fara með þá almannahagsmuni sem þarna um ræðir. Eins og eignarhlutarnir í félaginu eru byggðir upp þá er gert ráð fyrir því að það sé ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær. Þegar yfir þetta er horft þá held ég að það sé alveg ljóst að þarna eru allir landsmenn undir. En það er hins vegar líka ljóst að Reykjavíkurborg og Akureyrarbær eru að fá þarna fjármuni greidda út úr fyrirtækinu, þ.e. arðinn. Ríkið fær auðvitað líka greidda fjármuni út úr fyrirtækinu á sama tíma. Í 6. gr. fjárlaga er heimild til þess að ráðstafa til atvinnusköpunar sambærilegri upphæð, eða 80 millj. kr., og ríkið mun fá greitt í arð af Landsvirkjun á árinu 1997. Það er hugsað til þess að setja það inn á þau svæði sem ekki njóta góðs af atvinnusköpun vegna stóriðju. Menn geta endalaust deilt um það hvernig eigi að reikna þessi eigendaframlög. Margir hv. þm. hafa við þessa umræðu viljað fara aðrar leiðir og talið eina leið betri en aðra. En staðreyndin er sú að með þeirri leið sem valin var, þær forsendur sem gefnar voru og eigendur voru sammála um að væru skynsamlegar, þ.e. að taka beinu peningaframlögin, taka eignir Sogsvirkjunar, taka vatnsréttindin og undirbúningskostnaðinn við fyrirtækið og framreikna það miðað við byggingarvísitölu með 3% vöxtum, þá fengust út 14 milljarðar kr. Það er á grundvelli þessara 14 milljarða sem arðurinn til eigenda verður útreiknaður. Nú hefðu menn auðvitað geta sagt líka: ,,Er ekki rétt að gera það bara á grundvelli eigin fjár fyrirtækisins sem er í kringum 25--26 milljarðar kr.?`` Nei, menn vildu fara varlega. Og vegna þess að þessi upphæð var lægri þá var skynsamlegra að miða við hana. Eða: ,,Er þá ekki eðlilegra að miða við markaðsverð fyrirtækisins út frá framtíðarvirðinu sem voru 24,3 milljarðar?`` Nei, menn ákváðu að fara þessa varfærnislegu leið þannig að fyrirtækinu yrði ekki ofboðið í útgreiðslu arðs. Það er í mínum huga enginn munur á því hvort um er að ræða beint peningaframlag frá eigendum eða eignir í öðru formi en peningum sem fram eru lagðar, hvort sem það eru starfandi virkjanir eða vatnsréttindi sem líka er eignarréttur á eða undirbúningskostnaður að stofnun fyrirtækis sem er ákveðinn fjárfestingarkostnaður. Það er enginn munur á þessum framlögum í raun og veru. Því hvaðan koma peningarnir í beinu framlögunum? Þeir spretta ekki á trjánum. Þeir koma úr vasa skattborgaranna, allra Íslendinga, Reykvíkinga sem eru hluti Íslendinga og Akureyringa sem einnig eru í þessum hópi. Síðan segja menn: ,,En eignirnar voru greiddar niður af notendunum. Hverjir eru notendurnir? Hverjir keyptu orkuna?`` Það er þessi sami hópur. Þannig að peningarnir hafa þar líka komið úr vasa þessa sama hóps. ,,Hvað þá með eignarréttinn á vatnsréttindunum? Hver átti þau?`` 

Svo á að fara sömu leið.

Og þess vegna fer það sömu leið. Akkúrat, hv. þm. Það gerir það nefnilega nákvæmlega. Fyrirtækið 

Skattlagning á milli.

Varðandi það sem hv. þm. Ragnar Arnalds sagði. Mér þykir slæmt að hann skuli vera farinn frá umræðunni. Ég hélt að hann hefði viljað fylgja henni eftir. En það er komið fram yfir kvöldmat og ég skil að menn þurfi að víkja sér frá. Árið 1979 er arðgreiðsla Landsvirkjunar sem hlutfall af heildareiginfjárstöðu í árslok næstliðins árs 0,89%. Auðvitað eru þetta engar arðgreiðslur sem þarna er um að ræða. En ef við segjum: Hvert er eigið fé núna? Það er 25--26 milljarðar. Og hver er arðgreiðslan 1997? Hún er undir þessu. Hún er sennilega í kringum 0,7%. Arðgreiðslan sem menn eru að tala um að taka út úr fyrirtækinu árið 1997 er því lægri en þegar sá hv. þm. sem stóð hér áðan og var alveg óskaplega hneykslaður yfir því að menn ætluðu að taka arð út úr fyrirtækinu, var í ríkisstjórn.

Hver var afkoma fyrirtækisins árið 1979?

Þær tölur hef ég því miður ekki, hv. þm. En það er vafalítið hægt að komast að því. Afkoma Landsvirkjunar árið 1997 eins og hv. þm. veit, verður býsna góð og betri held ég en menn hafa almennt búist við miðað við það sem fyrirtækið hefur verið að ganga í gegnum á undanförnum árum. Þess vegna segi ég að menn hafa tekið býsna vel á hvort sem það eru stjórnarmenn eða stjórnendur fyrirtækisins í því að koma rekstri fyrirtækisins á góðan rekspöl. Ég held að það væri hollt fyrir hv. þm. Svavar Gestsson að hafa í huga að þegar við erum að tala um þessar peningalegu eignir eða virkjanirnar sem menn hafa lagt inn í fyrirtækið eða þau réttindi sem þeim fylgja þá er það alveg ljóst að árið 1983 þegar eigendaviðræður og samkomulag um eignarhald á fyrirtækinu fóru síðast fram þá var þessi grunnur notaður. Í raun og veru hafa eignaraðilarnir, ríkið, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær eignast lögvarinn og stjórnarskrárvarinn eignarrétt á því sem þarna er um að ræða. Og að ætla að einhverju leyti að taka það af eigendunum þá þýddi það auðvitað málaferli. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom inn á skipulag raforkumálanna og þá skýrslu sem nú liggur fyrir frá orkulaganefndinni. Þáltill. um skipulag orkumálanna mun koma fram í þinginu vonandi á næstu vikum. Það er vilji minn að hægt verði að fá hana samþykkta frá Alþingi áður en þing fer heim í vor. En yfirlýsing hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar við þessa umræðu var mjög merkileg. Hann taldi það vera forgangverkefni að hækka orkuverð, að hækka orkuverð. Hvernig í ósköpunum samræmist það þeirri stefnu sem aðrir alþýðubandalagsmenn hafa hér verið að tala fyrir, þ.e. orkuverðslækkun? Nei, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi það forgangsatriði að hækka orkuverð í heiminum til að koma í veg fyrir sóun. Einstakir þingmenn hafa einnig lýst áhyggjum sínum yfir því að hugsanlega mundi sú trygging sem nú er í 13. gr. laganna um Landsvirkjun, sem gengur út frá því að orkuverð sé jafnt til allra landsmanna frá Landsvirkjun sem slíkri --- verðið verður aftur á móti mismunandi frá flutningsfyrirtækjunum eða dreifiveitunum --- þá er það alveg tryggt að það er ekkert verið að hreyfa við því ákvæði í núgildandi lögum. Vegna þess að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson er ekki í þingsalnum og ekki heldur hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson þá sé ég í sjálfu sér ekki beina ástæðu til að gera athugasemdir við þeirra málflutning hér. En ég get þó ekki látið hjá líða að nefna að mér fannst málflutningur hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar vera mjög einkennilegur. Menn segja: ,,Við verðum að horfa á lífskjörin. Við verðum að lækka orkuverðið.`` Þessu get ég alveg verið sammála enda gerir þetta frv. og samkomulag eignaraðilanna ráð fyrir því að það náist fram. En um leið er sagt: ,,Það verður að koma hér á samkeppni. Það á ekki að vera með þessa einokun á fyrirtækinu. Það á að opna þetta allt saman.`` Hvað þýðir það? Það þýðir að menn krefjast meiri arðs en 0,75% af eigin fé. Ætli arðurinn yrði ekki eitthvað í kringum 10--12% ef menn færu þessa leið? Það leiðir auðvitað til þess að orkuverðið mun hækka við óbreyttar aðstæður hjá fyrirtækinu. Eru menn þá hættir að hugsa um lífskjörin? Nei. Við erum að reyna að fikra okkur áfram til að geta náð öllum þessum markmiðum fram sem við fyrstu sýn virðast rekast hvert á annað, þ.e. að fá greiddan arð, þ.e. að gera auknar arðskröfur til fyrirtækisins og að lækka orkuverðið í landinu.

Þetta geta nú ekki einu sinni framsóknarmenn. Þetta er óframkvæmanlegt.

Það mun koma í ljós, hv. þm. Svavar Gestsson, þegar upp verður staðið hvort þessi stefnumótun eignaraðilanna nær fram að ganga eða ekki. Ég held að ég hafi svarað flestum þeirra spurninga sem til mín var beint við 2. umr. Ég vil ítreka að lokum að ég þakka nefndinni fyrir þá vinnu sem hún lagði á sig við yfirferð frv. milli 1. og 2. umr. Ég tel að þar hafi verið um mjög vönduð vinnubrögð að ræða.

Hæstv. forseti. Ég tel að málsvörn hæstv. iðnrh. hafi verið veik. Eftir þessa miklu umræðu sem fram fór í dag þá svaraði hann ótrúlega fáum af þeim rökum sem komu fram í máli einstakra aðila, bæði stjórnarandstæðinga og stjórnarsinna. Eftir þessa umræðu liggur það fyrir að það er bara einn flokkur sem er heill og óskiptur á bak við þetta mál og það er Framsfl. Þaðan heyrist ekki tíst af gagnrýni sem er umhugsunarvert miðað við þá stöðu sem Framsfl. hafði einu sinni á landsbyggð. Það sem ég vildi hins vegar nefna, herra forseti, í andsvari er þetta: Það er verið að afnema eftirlitshlutverk Alþingis. Það er verið að því. Það er verið að fella það út með því að taka stjórnarmennina út og það er verið að gera það með því að fella Ríkisendurskoðun út. Það er alveg augljóst mál að það dæmi sem hæstv. ráðherra hefur hvað eftir annað tekið í þessu máli er út í loftið vegna þess að ef um það væri að ræða að þingmenn væru stjórnarmenn við þær aðstæður sem hann nefndi þá mundu þeir auðvitað ganga úr stjórninni eins og iðulega er þegar menn segja sig frá málum vegna vensla við þau. En það sem hann er að gera til viðbótar er að hann er að taka út úr lögunum ákvæði um Landsvirkjun. Hann er að taka það út, út úr landsvirkjunarlögunum. Þess vegna er það er rétt sem Ríkisendurskoðun segir að það er verið að rífa fyrirtækið í burtu frá Ríkisendurskoðun og Alþingi og koma í veg fyrir eftirlitshlutverk þessarar mikilvægu stofnunar. Það er ofboðslega alvarlegur hlutur sem ráðherrann hefur í rauninni engu svarað og það er grunsamlegt, herra forseti, að hann skuli enn þá berja höfðinu við steininn í málinu.

Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel óheppilegt að alþingismenn séu við þessar kringumstæður að hafa eftirlit með sjálfum sér. Þar greinir okkur á, mig og hv. þm. Svavari Gestssyni. Eins og hv. þm. veit liggur hér fyrir frv. til laga um Ríkisendurskoðun þar sem 1. flm. er hæstv. þingforseti, Ólafur G. Einarsson og fulltrúar allra flokka nema Kvennalistans eru flm. að þessu frv. Í 2. mgr. 6. gr. þessa frv. segir: ,,Enn fremur skal Ríkisendurskoðun annast endurskoðun reikninga fyrirtækja, félaga og stofnana sem rekin eru á ábyrgð ríkissjóðs eða ríkissjóður á að hálfu eða meira, þar með talin hlutafélög, sameignarfélög,`` --- sem Landsvirkjun er --- ,,viðskiptabankar og sjóðir.`` Þannig að þetta eftirlitshlutverk Ríkisendurskoðunar er tryggt. Um hitt getum við deilt hvort skynsamlegt sé að þingmenn séu með eftirlit með sjálfum sér.

Herra forseti. Það var enginn að tala um hvort það væri skynsamlegt eða ekki. Það er ekki það sem málið snýst um. Hæstv. ráðherra er að reyna að snúa út úr. Hæstv. iðnrh. er að leggja til að Ríkisendurskoðun verði tekin út úr lögunum um Landsvirkjun. Hún er þar núna. Það er það sem hann er að leggja til. Og út frá því hljóta menn að horfa fram á það að við umræður um málið á næstu árum gætu menn gagnályktað og sagt sem svo: Það var ákvörðun Alþingis að henda Ríkisendurskoðun út úr þessum lögum. Hvað sem líður frv. hæstv. forsn. þá breytir það engu í þessu sambandi. Og hún er grunsamleg og tortryggileg þessi þrjóska við að taka við ábendingum frá Ríkisendurskoðun. Það er verulega tortryggilegt. Ég spyr ráðherrann: Telur hann að eignaraðilarnir hinir séu á móti því eða hvað?

Herra forseti. Í þeim viðræðum sem fram fóru milli eignaraðilanna var, eftir því sem ég best veit, ekki sérstaklega rætt hvort þetta væri skynsamlegt eða ekki. Ég hygg að eignaraðilarnir séu flestir því sammála að Ríkisendurskoðun geti haft aðgang að fyrirtækinu. Það er auðvitað ákvörðun Alþingis. Það er eðlilegast að í lögum um Ríkisendurskoðun sé skýrt kveðið á um hvar og með hvaða hætti Ríkisendurskoðun skuli hafa aðgang að þeim fyrirtækjum eða félögum, sameignarfélögum, eða hverju sem er í eigu ríkisins. Það er gert í þessu frv. eins og það liggur fyrir og ég vonast auðvitað til að það verði samþykkt.

Herra forseti. Af orðum hæstv. ráðherra er ljóst að ég og hæstv. ráðherra erum ekki ósammála um að nauðsynlegt sé að Ríkisendurskoðun hafi eðlilegan aðgang að Landsvirkjun og geti haft nauðsynlegt eftirlit með fyrirtækinu eins og gildir um aðrar stofnanir í meirihlutaeigu ríkissjóðs. En okkur greinir á um hvort ákvæði í frv. um Ríkisendurskoðun sé nægjanlegt. Sérákvæðin sem gilt hafa hingað til um Landsvirkjun hafa komið í veg fyrir að Ríkisendurskoðun geti haft þetta eftirlit. Það er enn verið að herða á þessum sérákvæðum. Þess vegna er nauðsynlegt að í frv. komi skýrt fram og lögunum um Ríkisendurskoðun, að þrátt fyrir þau ákvæði sem eru í þessu frv. um Landsvirkjun þá gildi lög um Ríkisendurskoðun um Landsvirkjun. Ég held að nauðsynlegt sé að ég og hæstv. ráðherra ræðum þetta milli funda til að það liggi skýrt fyrir að tryggt sé lagalega að Ríkisendurskoðun hafi þennan aðgang. Sama gildir um breytingartillöguna um Samkeppnisstofnun, um að starfsemi Landsvirkjunar falli undir samkeppnislög. Ég lít svo á eftir ræðu ráðherrans að við séum sammála um að nauðsynlegt sé að samkeppnislög nái til Landsvirkjunar. En eins og ákvæðið er sett upp í 8. gr. þá er sagt að stjórn Landsvirkjunar setji gjaldskrá fyrir Landsvirkjun. Það kemur í veg fyrir að Samkeppnisstofnun geti haft afskipti af gjaldskránni eða gripið inn í hana t.d. ef kvartað er um of háar gjaldskrárbreytingar, hvað þá að Samkeppnisstofnun geti gert það að sjálfsdáðum. Ef ráðherrann er sammála mér um að lög um Samkeppnisstofnun nái til Landsvirkjunar hvers vegna er ráðherrann þá ekki tilbúinn að festa það niður í lagatextanum sjálfum eins og hér er lagt til?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að við erum sammála um öll þessi meginatriði. Við erum sammála um að Ríkisendurskoðun skuli hafa aðgang, eins og ég tel að hún eigi að hafa að þessum eignarhlutum ríkisins þó í sameignarfélagi sé. Það kom auðvitað fram hjá hv. þm. að Ríkisendurskoðun hefur ekki, þrátt fyrir þetta ákvæði, haft þennan aðgang og yfir því hefur verið kvartað. Ég tel að í ákvæðinu í 6. gr. frv. um Ríkisendurskoðun sé verið að tryggja að það nái fram að ganga. Varðandi Samkeppnisstofnun þá er ég tilbúinn til að skoða það en ég tel þó að ákvæði 2. gr. í samkeppnislögunum nái til þessa eftirlitshlutverks Samkeppnisstofnunar. Ég mun skoða það milli umræðna hvort það sé ekki nægjanlega tryggt og ef það er mat þeirra sem gerst til þekkja í þeim efnum að svo sé ekki, þá er ég alveg tilbúinn til að skoða þá breytingu. Við erum sammála um að Ríkisendurskoðun á að hafa eftirlitshlutverkið og Samkeppnisstofnun á að hafa þetta eftirlitshlutverk líka.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör. Ég gekk sjálf úr skugga um það og aflaði mér upplýsinga um það hjá þeim sem best þekkja til að lög um Samkeppnisstofnun munu ekki ná til Landsvirkjunar nema þetta sé sett niður með þessum hætti. Ég fagna því að ráðherrann ætlar að skoða það mál sérstaklega. Varðandi Ríkisendurskoðun þá gilda áfram sérlög og sérákvæði um hvernig á að endurskoða starfsemi Landsvirkjunar þrátt fyrir að í frv. um Ríkisendurskoðun segi að Ríkisendurskoðun eigi að skoða sameignarfélög. Ef á sama tíma eru í gildi sérlög og sérákvæði um aðra meðhöndlun á endurskoðun hjá ákveðinni ríkisstofnun eða stofnun sem ríkið á meiri hluta í, þá gilda þau sérlög nema kveðið sé á um annað. Þess vegna þarf að koma ákvæði til bráðabirgða eða annað sambærilegt ákvæði um að þrátt fyrir ákvæði laga um Landsvirkjun þá skuli ákvæði laga um Ríkisendurskoðun gilda um endurskoðun á reikningum Landsvirkjunar á meðan eignarhluti ríkisins er 50% eða þar yfir. Ég ítreka aftur, herra forseti, að mér finnst umræðan standa þannig að nauðsynlegt sé að við hæstv. ráðherra ræðum saman um þetta mál, þannig að fyrir liggi að það sé örugglega lagalega tryggt að þessi mikilvægi þáttur verði ekki úti, þ.e. að Ríkisendurskoðun hafi eðlilegt eftirlit með starfsemi Landsvirkjunar og reikningum hennar.

Herra forseti. Ein spurning til hæstv. iðnrh. Verður tryggt með boðaðri þáltill. um skipan orkumála að samkeppni komist á í orkugeiranum fljótlega, eins og er að gerast víða í nágrannalöndum okkar, þ.e. aðgreining framleiðslu, flutnings og dreifingar?

Herra forseti. Ég tel að í skýrslu þeirri sem 19 manna nefndin, sem hefur nokkrum sinnum komið við sögu í umræðunni í dag, sendi frá sér, hafi í grundvallaratriðum náðst tiltölulega góð sátt. Einstakir nefndarmenn hafa auðvitað sent frá sér sérálit eða athugasemdir en í grundvallaratriðum náðist mjög góð sátt um þá stefnumótun að innleiða í tilteknum áföngum samkeppni í orkugeirann. Ég held að það sé skynsamlegt. Það mun hins vegar taka einhvern tíma. Þarna er um langtímastefnumótun að ræða sem ég tel að geti tekið kannski tíu ár vegna þess að þarna er um viðkvæman og mjög mikilvægan málaflokk að ræða sem snertir alla landsmenn, eins og margoft hefur komið fram í umræðunni. Þess vegna verða menn að ganga varlega fram í þessum efnum. En ég tel að um þetta verði tiltölulega góð sátt og ég byggi það á þeim forsendum að um skýrsluna og þær tillögur sem í henni eru náðist tiltölulega góð sátt. Tillaga þessi til þál. er nú í undirbúningi. Hún hefur verið örlítið í umræðunni milli stjórnarflokkanna. Hún hefur ekki verið formlega tekin fyrir í ríkisstjórn. Það vonast ég til að verði gert mjög fljótlega og í framhaldi af því verður tillagan send til þingflokkanna og svo vonandi í framhaldi af því hingað inn á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka af minni hálfu þeim sem hafa tekið þátt í þessari fróðlegu umræðu um orkumál. Hún hefur verið mikilvæg að mínu mati vegna þess að hún hefur leitt í ljós ýmsa mjög mikilvæga hluti. Hún hefur í fyrsta lagi leitt í ljós það sem ég reyndar sagði fyrr í ræðu minni í dag, að það er engin sátt um þetta mál. Það er gífurlega mikill ágreiningur um frv. eins og það er. Sá ágreiningur er uppi af margvíslegum ástæðum, m.a. kemur fram að sumir telja að hér sé of skammt gengið að því er varðar að leysa upp fyrirtækið og efna til samkeppni. Sumir telja að of langt sé gengið í þá átt að minnka verðjöfnunarhlutverk Landsvirkjunar. Og það kemur fram að annar stjórnarflokkurinn, Sjálfstfl., er þverklofinn í þessu máli. Það kemur fram í ræðum hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar og hv. þm. Sturlu Böðvarssonar. Það kemur fram í ræðu hv. þm. Árna M. Mathiesens og það er alveg greinilegt að sá ágreiningur sem fram kemur af þeirra hálfu er aðeins toppurinn á ísjakanum í þeim flokki. Ég vísa einnig í því sambandi til borgarfulltrúanna Guðrúnar Zoëga og Gunnars Jóhanns Birgissonar sem sýna að bullandi ágreiningur er um málið í stærsta flokki landsins. Í öðru lagi hefur það verið þannig að hæstv. iðnrh. hefur gjarnan haft einn mann sér við hlið nokkuð örugglega í þessu máli hér í þessum sal. Ég met mikils formann iðnn. og tel að hann sé að gera skyldu sína en ég tel það ekki til sérstakra tíðinda þó hann leggi á sig að lesa upp þetta nál. Það sem mér finnst hins vegar sæta tíðindum er þegar formaður Alþfl. kemur fram í sinni fyrstu ræðu hér á Alþingi eftir að hann var kjörinn, sérstaklega til að styðja hæstv. iðnrh. í þessu máli. Hefðu það nú einhvern tímann þótt tíðindi að þeir framsóknarmenn yrðu að styðjast við formann Alþfl. við að koma í gegn málum af þessu tagi og hefði enginn spáð því um Álftanes né annars staðar að framsóknarmenn teldu ættjörðina frelsast með stuðningi Alþfl. En það er samt svo. Síðan gerast þau miklu tíðindi að varaformaður Alþfl. hefur allt aðra afstöðu í þessu máli. Hann segir í raun og veru í umræðunum í dag að þetta mál þurfi að skoða miklu betur. Hann segir: Af hverju ekki að bíða eftir niðurstöðu í framhaldi af þessari 19 manna nefnd? Af hverju ekki að skoða það aðeins betur? Hann lýsir í raun stuðningi við tillögu mína um frávísun. Og varaformaður Alþfl. ...

Fyrrverandi.

Fyrrv. varaformaður Alþfl. Já. Ég þakka hæstv. forseta fyrir. Það er ekki von að maður fylgist með þessum svakalegu sviptingum á vettvangi stjórnmálanna. Fyrrv. varaformaður Alþfl. er einnig fyrrv. stjórnarmaður í Landsvirkjun og ég hygg sá maður í þingflokki jafnaðarmanna sem þekkir langbest til stjórnar Landsvirkjunar og til Landsvirkjunar yfirleitt. Þannig að það er mjög merkilegt að einmitt hann skuli ganga fram eftir að formennirnir tveir í þingflokki jafnaðarmanna, bæði Þjóðvaka og Alþfl. hafa lýst stuðningi við Framsfl. í þessu máli, að þá skuli fyrrv. varaformaður Alþfl. og leiðtogi hans í Hafnarfirði taka ákvörðun um að lýsa því yfir að hann telji að skynsamlegt væri að senda málið til föðurhúsanna eins og hann orðaði það sjálfur. Í þriðja lagi vil ég benda á að í málflutningi talsmanns Kvennalistans hér í dag komu fram mjög merkileg viðhorf og merkilegar upplýsingar sem hafa ekki komið fram í málinu áður og eru sérstaklega merkilegar vegna þess að Kvennalistinn stendur eins og kunnugt er ekki alllangt frá borgarstjóranum í Reykjavík. Þar kemur fram það orðalag hjá hv. 19. þm. Reykv. Guðnýju Guðbjörnsdóttur, sem hefur setið í iðnn. í umræðum um þetta mál, að í raun og veru sé það þannig að Reykjavíkurborg sé með þessum samningi haldið nauðugri inni í fyrirtækinu Landsvirkjun til næstu tíu ára eða svo og þess vegna hljóti borgin að leggja á það áherslu að fá einhverja fjarmuni upp úr krafsinu. Borgin hafi staðið frammi fyrir því að stjórnarflokkarnir hafi stillt henni upp við vegg. Það var það sem hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir sagði. Ég tel í raun og veru að ræða hennar fletti ofan af því sem ég hef verið að reyna að segja í þessu máli að það voru stjórnarflokkarnir, Framsfl. og Sjálfstfl., sem bjuggu til þetta samsæri og stilltu mönnum síðan upp við vegg. Og menn neyddust til bæði hjá borginni og víðar að láta það yfir sig ganga. En enginn hefur flett ofan af þessu samsæri jafnskýrt og hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir og af þeim ástæðum var það, herra forseti, sem hún sagði hér í ræðu sinni í dag að hún mundi styðja tillögu mína um frávísun á málinu og að það yrði skoðað betur. Það er því auðvitað alveg augljóst mál að það er gorgeir hæstv. ráðherra um að allir fylgi honum í þessu máli, það er heldur betur farið að týnast úr þeirri sveit þegar veruleikinn er sá að eini flokkurinn sem hangir með honum í þessu efni enn þá er Framsfl. Það gera menn auðvitað af skyldurækni og tillitssemi eins og gengur við ráðherrana. Og af allt öðrum ástæðum en þeim að þeir séu hrifnir af þessu máli. Það vill líka svo til, herra forseti, að ég þekki framsóknarmenn um allt land sem hafa miklar áhyggjur af því hvernig hér er á málum tekið. Ég veit að sumir þeirra hafa komið því á framfæri við þingmenn sína, að minnsta kosti samkvæmt þeim fregnum sem ég hef fengið hjá þeim. Þess vegna segi ég, herra forseti, að ef ráðherra vinnur þann sigur að koma þessu máli í gegn þá er það Pyrrhosarsigur vegna þess að undir niðri í öllum flokkum og í öllu þjóðfélaginu kraumar óánægja með hvernig á þessum hlutum er haldið, bullandi óánægja. Varðandi síðan einstök efnisatriði sem hafa komið fram í dag þá er enginn tími til þess að fara yfir þau. Og ég verð að segja alveg eins og er að málsvörn ráðherrans var engin. Það var ótrúlegt að hlusta á hæstv. iðnrh. eftir 7--8 tíma umræðu. Í raun og veru svaraði hann engu því sem menn hafa verið að segja hér í dag. Ekki aðeins ég eða þingmenn Alþb. og óháðra, heldur líka þingmenn úr flokkum sem hæstv. ráðherra telur greinilega þekkilegri um þessar mundir enda kaus Framsfl. að mynda frekar stjórn með íhaldinu en Alþb. Það skýrist nú betur og betur eftir efnistökum í þessari ríkisstjórn. Það var ákvörðun Framsfl. að eyðileggja möguleikana á því að mynduð yrði vinstri stjórn eftir síðustu kosningar. Það er út af fyrir sig hlutur sem er geymdur en ekki gleymdur. Enda sést það á allri einkavæðingarflæðilínunni að það er beinlínis heppilegra fyrir þá að hafa fylgilag íhaldsins heldur en ýmissa annarra. Varðandi einstök efnisatriði ætla ég að segja það, herra forseti, fyrst í sambandi við Ríkisendurskoðun, að ég er algjörlega ósammála því að nóg sé að hafa þetta ákvæði inni í lögunum um Ríkisendurskoðun. Í gildandi lögum um Landsvirkjun er ákvæði um Ríkisendurskoðun og um borgarendurskoðun. Samkvæmt frv. eins og það lítur út er verið að henda út bæði borgarendurskoðun og Ríkisendurskoðun. Það er ekki bara verið að henda út Ríkisendurskoðun, sem ráðherra segir að megi síðan kom inn bakdyramegin með því að breyta ríkisendurskoðunarlögunum, heldur er í raun og veru líka verið að henda út þeim aðilum sem af hálfu t.d. Reykjavíkurborgar annast endurskoðunarverkefni. Og það er mjög vont mál fyrir Reykjavíkurborg í þessu samhengi. Og ég vil spyrja ráðherrann að því aftur: Er það þannig skýrt að Reykjavíkurborg hafi gert sér ljóst við frágang samningsins að það væri verið að banna borgarendurskoðun að koma nálægt þessu máli með því að henda henni út? Ég veit ekki hvort þingmenn gera sér grein fyrir því eða hafa frétt af því að borgarstjórnin í Reykjavík hefur verið að efla mjög verulega starfsemi borgarendurskoðunar. Hún hefur styrkst bæði að starfsliði og þekkingu og hefur í vaxandi mæli ekki ólíka stöðu gagnvart borgarsjóði og borgarstofnunum og Ríkisendurskoðun hefur gagnvart ríkissjóði og ríkisstofnunum, þó að það sé að vissu leyti ólíku saman að jafna í þeim efnum. Það er engu að síður svipuð hugsun, svipuð hugmyndafræði sem er á bak við það mál. Það er alveg ótrúlegt að geta ekki brotið odd af oflæti sínu þegar þessi sjónarmið koma fram hér í þinginu til að koma til móts við þau sjónarmið sem m.a. forseti Alþingis setti fram í ræðu sem hann flutti um skýrslu Ríkisendurskoðunar hér fyrir nokkrum mánuðum, þar sem hann lagði á það áherslu að Alþingi ætti að hafa möguleika á að framfylgja eftirlitshlutverki sínu gagnvart svona fyrirtækjum, fyrst og fremst í gegnum Ríkisendurskoðun. Í öðru lagi varðandi almenn einstök atriði sem hafa komið fram ætla ég bara að hnykkja á því, herra forseti, að það sem við höfum sagt um arð umfram verð er staðfest. Aftur og aftur hefur komið fram að ráðherrann og talsmaður hv. þingnefndar viðurkenna í raun og veru að þeir séu að reyna að klóra yfir málið með þessari bókun eða yfirlýsingu í nál. En þeir viðurkenna að þeim hafi orðið á mistök við frágang eigendasamkomulagsins. Þeir viðurkenna það. Þeir viðurkenna eftir þá gagnrýni sem kom fram við 1. umr. að þeim hafi orðið á heiftarleg mistök í þessu máli. Þess vegna gefur ráðherrann þessa yfirlýsingu við 1. umr. og hv. meiri hluti nefndarinnar í nál. Þeir viðurkenna mistökin efnislega. En af hverju ekki að stíga skrefið til fulls og styðja þá tillögu sem flutt er af 2. minni hluta hv. iðnn. að þetta ákvæði verði sett inn í 2. gr. frv. eins og það liggur fyrir nú? En það er alveg kristaltært og það er rétt sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson sagði, að í rauninni sést það á áliti meiri hluta nefndarinnar að hún er að reyna að klóra yfir mistök á síðustu stundu. Það er svo sem þakkandi í sjálfu sér en það dugir ekki vegna þess að það dugir ekkert í þessum efnum annað en lög úr því að farið er að lögfesta einstök atriði úr þessu eigendasamkomulagi á annað borð. Þess vegna er algjörlega fráleitt að setja málið þannig upp að það dugi að vera með einhver nál. í þessu máli, það er algjörlega fráleitt. Það er eins og óþingvanir menn séu að tala. Við vitum öll í þessari stofnun að nefndarálit hefur enga stöðu sambærilega við lög. Og ég tala nú ekki um þáltill. eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal virðist halda að hafi eitthvert gildi. Þáltill. hefur í besta lagi almennt stefnumótunargildi en hún bindur ekki nokkurn einasta mann. Eins og hæstaréttardómar liggja fyrir um þá eru þáltill. markleysa ef ákvarðanir stjórnvalda byggjast á lögum. Ég tel þess vegna, herra forseti, að málflutningur ráðherrans í þessu máli og meiri hluta nefndarinnar sé aumlegt yfirklór á síðustu stundu. Þess vegna hljótum við að knýja fram atkvæðagreiðslu um að verðlagið verði ákveðið fyrst og arðurinn svo eins og er í brtt. minni. Síðan vil ég aðeins nefna það, hæstv. forseti, að aumlegt er yfirklór nefndarinnar, mér liggur við að segja að hv. þm. Stefáni Guðmundssyni sé samt kannski vorkunn. En aumlegast af öllu er það samt þegar ráðherrann kemur hér aftur og aftur og segir: Sambærileg upphæð fer svo til atvinnusköpunar. Með hvaða hætti á það að gerast? Hvernig á það að gerast og hvað á þá að gerast? Ég segi fyrir mitt leyti, herra forseti, að þetta er frv. um að skattleggja raforkuverð til landsmanna. Og það er ekki skynsamlegt að skattleggja raforku til að búa til sjóð sem pólitíkusar úthluta úr til atvinnusköpunar, það er ekki rétt leið, það er vitlaus leið. Það er gamla ríkisforsjár- og sjóðaleiðin sem ég hélt að menn væru orðnir þreyttir á, að minnsta kosti þeir sem stýra Framsfl., og vildu gjarnan segja sig frá þeirri fortíð. En hér er það þannig að það á að skattleggja raforkunotendur í landinu um mörg hundruð milljónir kr. og hluta af því fé á að setja í sjóð upp á 80 millj. kr. sem hæstv. iðnrh. ætlar svo að dreifa út um landið. Ég tel ekki, herra forseti, að reynslan af sjóðaforsjá framsóknarmanna sé þannig að ástæða sé til að fagna þessu ákvæði sérstaklega. Ég tel það ekki vera þannig. Hér er auðvitað ekki aðeins um að ræða aumlegt yfirklór af hálfu hæstv. ráðherra heldur algjörlega fráleita uppsetningu mála og pólitískt slæma. Hér er um að ræða afturgöngu frá gamla sjóðakerfistímabilinu sem ég hélt að menn hefðu ákveðið fyrir löngu að yfirgefa. Hvar er nú forsrh. hæstv. sem myndaði stjórn árið 1991 aðallega til að stoppa sjóðasukkið? Hann ætlar greinilega að fara að búa til nýjan sjóð með því að skattleggja raforkunotendur allt í kringum landið, mest þá sem borga mest, sjóð sem Framsfl. á svo að sáldra úr peningum yfir dreifbýlið. Ég vísa þessu, herra forseti, algjörlega á bug. Fari svo að stjórnarflokkarnir hangi saman um að afgreiða þetta mál á morgun og fella brtt. okkar, með þeim hætti að ég veit að margir þingmenn eru sáróánægðir með málið, þá vil ég taka það fram, herra forseti, að ég mun láta reyna á fleiri brtt. við 3. umr. Umræðunni um þetta mál er ekki lokið. Ég veit að stjórnarflokkarnir vilja gjarnan, sérstaklega Framsfl., að umræðunni um þetta mál fari að ljúka. Þeim finnst óþægilegt að hún sé í gangi mjög lengi. Þeir lögðu gríðarlegt kapp á að þessu máli yrði lokið fyrir jól og vildu helst að það týndist í jólaönnunum innan um öll önnur þingmál. Þeir vildu ekki að það lægi. Nú hefur það legið þó þennan tíma og unnt hefur verið að ræða það aðeins nánar. En umræðunni um þetta mál er ekki lokið. Og það er augljóst að fari svo illa að þeir felli flestar eða allar brtt. við þessa umræðu, eins og ég býst alveg eins við, þá verða tillögurnar fluttar aftur. Þetta er ekki gott mál, herra forseti.