Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tilkynning hefur borist um kjör eftirtalinna embættismanna í fastanefndum Alþingis: Samgn.: Formaður Pálmi Jónsson, varaformaður Sigbjörn Gunnarsson. Félmn.: Formaður Rannveig Guðmundsdóttir, varaformaður Guðjón Guðmundsson. Allshn.: Formaður Sólveig Pétursdóttir, varaformaður Sigbjörn Gunnarsson. Heilbr.- og trn.: Formaður Sigbjörn Gunnarsson, varaformaður Lára Margrét Ragnarsdóttir. Sjútvn.: Formaður Matthías Bjarnason, varaformaður Össur Skarphéðinsson.

Virðulegi forseti. Þegar ég gerði hlé á máli mínu í gær, þá var ég að tala um hinn flókna lagavef sem mun ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég ræddi m.a. um það hvernig íslensk stjórnvöld hygðust standa að lögtöku ýmissa gerða Efnahagsbandalagsins og sem að mínu mati er algerlega ófullnægjandi þar sem á að taka í lög með einni grein heilmiklar reglugerðir frá Efnahagsbandalaginu. Ég ræddi líka lítillega um réttaráhrif dóma EB-dómstólsins og mig langar til þess að fara örlítið nánar út í þau mál hér. Menn hafa auglýst eftir þessum dómum og sagt að nauðsynlegt sé að þeir liggi fyrir í íslenskri þýðingu þar sem þeir munu hafa bein réttaráhrif hér á Íslandi ef Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika. Aðrir hafa haldið því fram að þessir dómar séu bara lögskýringargögn og þar af leiðandi dugi að hafa þau tiltæk á erlendum tungumálum. Ég vil hins vegar halda því fram að þessir dómar muni hafa bein réttaráhrif hér á landi, að einstaklingar muni geta sótt sinn rétt á grundvelli þeirra og ég ætla að rökstyðja það aðeins nánar. Í þessum umræðum, bæði í nefndum þingsins og hér á þingi, hefur mikið verið fjallað um hina svokölluðu bókun 35 og hún hefur m.a. komið fyrir í öllum þeim lögfræðilegu álitsgerðum sem við höfum séð. Í bókun 35 er stök grein sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.`` Þetta orðalag er mjög óyggjandi, þ.e. þau skuldbinda sig til að setja lagaákvæði sem gefi EES-reglum forgang. Íslenska ríkisstjórnin hefur farið þá leið í frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið að lögtaka þetta í 3. gr. frv. með þessum hætti, með leyfi forseta: ,,Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.`` Þetta orðalag er alls ekki eins óyggjandi og bókun 35 og Guðmundur Alferðsson bendir einmitt á það í sinni álitsgerð að það sé varla stjórnarfarslega marktækt að gera þetta með þessum hætti. Ég er alveg sannfærð um það að ef af þessu verður einhver málarekstur, þá muni bókunin gilda gagnvart EFTA-dómstólnum. EFTA-dómstóllinn mun notast við bókunina þegar hann fjallar um þetta mál en ekki frumvarpsgreinina eins og hún hljómar hér á landi. Ég talaði um að EB-dómar hefðu bein réttaráhrif. Við skulum ímynda okkur að íslenskur einstaklingur telji á sér brotinn rétt og sæki sinn rétt byggðan á EES-reglum, þ.e. hann telji að íslensk stjórnvöld eða íslenskir aðilar fari ekki að eða hafi ekki lögtekið EES-reglur með einhverjum hætti eða fari ekki eftir þeim og hann sækir sinn rétt út frá þessum reglum og þessar reglur sem hann er að byggja sinn rétt á séu efnislega samhljóða reglum hjá Efnahagsbandalaginu, EB-reglum. Málið færi fyrir íslenskan dómstól og það er ákvæði um það og heimild til þess í samningnum að íslenskur dómstóll geti leitað eftir forúrskurði hjá EFTA-dómstólnum og það getur verið á báðum dómstigum. Það er auðvitað engin skylda að gera þetta en við skulum setja sem svo að dómstóllinn nýti sér þessa heimild til að leita eftir forúrskurði hjá EFTA-dómstólnum. Fái EFTA-dómstóllinn slíka beiðni um túlkun á efnisgrein EES-samningsins eða reglna sem af honum leiða og þessi efnisgrein sé samhljóða efnisgrein hjá Efnahagsbandalaginu, þá kannar EFTA-dómstóllinn náttúrlega dóma EB-dómstólsins, enda er 3. gr. samningsins um EFTA-dómstólinn á þá leið að honum beri að taka fullt tillit til dómsúrlausna EB-dómstólsins. Þar af leiðandi þegar hann fer að búa til sinn forúrskurð, þá leitar hann auðvitað til þess hvernig EB-dómstóllinn túlkar þessar tilteknu reglur. Forúrskurðurinn byggir því væntanlega á dómapraxís EB-dómstólsins. Hann getur varla gert annað. Þá geta menn auðvitað sagt að íslenskir dómstólar séu ekki bundnir af forúrskurði EFTA-dómstólsins og það er alveg rétt, þeir eru ekki bundnir, þeir eru ekki skyldugir til þess að fara eftir honum. En ef litið er á bókun 35 sem ég las hérna áðan, þá verður ekki séð hvernig þeir komast fram hjá því að fara eftir þessum forúrskurðum vegna þess að bókunin kveður skýrt á um það að EES-reglur eigi að gilda þar sem til árekstra komi. Að auki má benda á það að eitt af verkefnum hinnar sameiginlegu EES-nefndar á m.a. að vera að tryggja einsleitni í túlkun EB- og EES-reglna, þ.e. að þær séu ekki túlkaðar mismunandi, hjá Efnahagsbandalaginu og svo hjá EFTA-ríkjunum. Komi upp misræmi í túlkun t.d. dómstólanna, EB-dómstólsins og EFTA-dómstólsins, þá á sameiginlega EES-nefndin að hafa áhrif á þennan dómapraxís. Hún á að reyna að sjá til þess að ekki sé þarna mismunur á túlkun. Það sem hlýtur að leiða af þessu er að hún hafi áhrif á EFTA-dómstólinn, ekki EB-dómstólinn vegna þess að EB hefur gert skýra bókun um það í þessum samningi að niðurstaða sameiginlegu EES-nefndarinnar megi ekki hafa áhrif á fordæmisrétt EB-dómstólsins og þá stendur bara eftir EFTA-dómstóllinn. Og talandi um fordæmisrétt EB-dómstólsins, þá verðum við líka að hafa í huga að ef þetta á að notast hér á landi til að túlka lög og reglur sem leiða af samningnum, þá er EB-dómstóllinn það sem kallað er ,,prógressívur`` dómstóll, þ.e. hann dæmir út frá markmiðum Efnahagsbandalagsins og markmið Efnahagsbandalagsins er aukinn samruni. En af hverju er ég nú að rekja þetta hér? Ástæðan er sú að þegar þetta er allt lesið saman, greinar 105 og 111 í samningnum, bókanir Efnahagsbandalagsins vegna þessara greina, bókun 35, bókun um forúrskurði EFTA-dómstólsins, grein 3 í samningnum um EFTA-dómstólinn og 3. gr. frv., þegar þetta allt er lesið saman, þá er niðurstaðan sú að hér er á ferðinni mjög flókinn vefur sem hylur þá staðreynd að það er EB-dómstóllinn sem ræður för. Það eru hans dómar sem blífa. Og þeir hafa þar af leiðandi bein réttaráhrif. Það má hugsanlega færa fyrir því ákveðin rök að formsatriðum sé fullnægt, þ.e. að dómsvald sé formlega ekki flutt úr landi vegna þess að öllum formsatriðum sé til haga haldið eins og að íslenskir dómstólar séu ekki bundir af forúrskurðum o.s.frv. En efnislega er ákveðið dómsvald flutt úr landi og sömu sögu er að segja um löggjafarvaldið. Efnislega er löggjafarvald flutt úr landi á málasviði samningsins. Það má segja að formlega séð þurfi Alþingi að samþykkja eða synja. En það er EB eitt sem getur haft frumkvæði að nýjum lögum sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu og við getum einungis samþykkt eða synjað. Ég vitnaði hér í gær í álit fjórmenninganna og ég ætla að gera það aftur vegna þess að það er orðið athyglisvert í dag í ljósi greinar sem birtist í Morgunblaðinu nú í dag eftir Lúðvík Ingvarsson, fyrrv. prófessor við Háskóla Íslands. Þetta tiltekna atriði sem ég vitnaði í í álitsgerð fjórmenninganna hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við teljum að vísu að færa megi nokkur rök gegn einstökum þáttum í því sem hér að framan er rakið,`` þ.e. í þeirra niðurstöðu, í þeirra álitsgerð, ,,en við teljum þó að niðurstöður okkar orki ekki tvímælis í þeim mæli að tilefni sé til að draga þá ályktun að samningarnir í heild leiði til þess að breyta þurfi stjórnarskránni ef þeir taka gildi.`` Og svo halda þeir áfram og segja: ,,Þá er hugsanlegt að reynslan leiði í ljós að það reynist ekki rétt sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið.`` Og síðan segja þeir hvað það er, á hverju þeir byggja. Og áfram halda þeir: ,,Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar.`` --- Þeir telja ólíklegt að þær reynist rangar, en þeir telja það ekki óyggjandi. --- ,,Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé til þess að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf, er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.`` Þessi tilvitnuðu orð fjórmenninganna verða mjög athyglisverð, eins og ég sagði, í ljósi þessarar greinar eftir Lúðvík Ingvarsson sem birtist í Morgunblaðinu í dag og það er kannski ástæða til þess að geta þess einmitt í sambandi við grein Lúðvíks að hann vitnar í Bjarna Benediktsson, fyrrum formann Sjálfstfl., en þegar Bjarni Benediktsson talaði hér á Alþingi sem formaður Sjálfstfl. og sem ráðherra, forsrh., dómsmrh., þá var það ekki aðeins sem stjórnlagaprófessor heldur sem stjórnmálamaður. Hann var ekki að gefa fræðilegt álit þegar hann stóð í þessum ræðustól og fjallaði um mál heldur að tala sem stjórnmálamaður og það kemur einmitt skýrt fram í grein Lúðvíks og hann rekur það svolítið. Það var dálítið athyglisvert að Lúðvík skyldi einmitt gera Bjarna Benediktsson að umtalsefni í þessari grein vegna þess að honum hefur kannski hvað mest verið hampað hér af utanrrh. í þessari umræðu allri um stjórnarskrármálið, um þjóðaratkvæðagreiðslu og annað slíkt. Hér er ítrekað vitnað til hans eins og einhvers leiðtoga Alþfl. í þessum málum og satt að segja hljómaði það dálítið sérkennilega. En ég ætla að lesa hérna nokkur atriði úr grein Lúðvíks. Hann fjallar um mannréttindasáttmálann sem menn hafa ekki verið á eitt sáttir um hvort stæðist stjórnarskrá eða ekki. Og hann vitnar hér m.a. í Bjarna Benediktsson sem var dómsmrh. þegar samningurinn var samþykktur hér á Alþingi, reyndar bara með þingsályktun, og talaði Bjarni Benediktsson fyrir málinu. Lúðvík segir að með samningsgerðinni, þ.e. þegar Íslendingar gerðust aðilar að Mannréttindasáttmála Evrópu, hafi verið á tvennan hátt brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Hann segir: ,,Í sáttmálanum er erlendum dómstóli veitt æðsta dómsvald um íslensk málefni á tilteknu sviði, þar sem Hæstiréttur Íslands var áður æðsta dómstig.`` Síðan vitnar hann til þess að Alþingi hafi samþykkt gildistöku mannréttindasáttmálans með þingsályktun en í 59. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Skipun dómsvaldsins verður eigi ákveðin nema með lögum.`` Það hefur sem sagt ekki staðist að samþykkja samninginn með einfaldri þingsályktun og þá hafi það heldur ekki staðist að samþykkja það dómsvald sem Mannréttindasáttmálinn felur í sér að óbreyttri stjórnarskrá. Síðan segir hann, með leyfi forseta: ,,Frá upphafi bar Mannréttindasáttmáli Evrópu það með sér,`` --- hann segir frá upphafi --- ,,að í honum fólst afsal ríkisvalds, þ.e. dómsvalds á því réttarsviði sem hann fjallar um. Má t.d. um þetta benda á 49., 52. og 53. gr. sáttmálans. Hann geymir reyndar líka ákvæði sem fela í sér að erlent stjórnvald er að nokkru leyti sett yfir íslenska handhafa löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, sbr. 32. gr.`` Og svo segir hann: ,,Í hæstaréttardóminum, sem vitnað er til fyrr í þessari grein, segja dómendur að af ræðu dómsmálaráðherrans [þ.e. Bjarna Benediktssonar] verði ráðið að ríkisstjórnin hafi talið að Mannréttindasáttmáli Evrópuráðsins hafi verið í samræmi við íslensk lög þegar hann var gerður, en eftir það hafi mörg ákvæði hans verið nánar skýrð við meðferð kærumála.`` --- Sem sagt sama og gæti gerst með þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði. Ýmis ákvæði yrðu nánar skýrð og þá yrði það lýðum ljóst að þarna væri um brot á stjórnarskrá að ræða. En hann heldur því hins vegar fram að þetta hafi í rauninni blasað við í upphafi rétt eins og gerist með samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Og svo segir hann: ,,Dómsmálaráðherrann hefir ekki veitt því athygli að ákvæði sáttmálans gátu rekist á lögboðna meðferð opinberra mála í héraði . . . `` Og áfram heldur hann: ,,Mörgum mun finnast að aðild að Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins hafi hingað til aðeins leitt gott af sér fyrir Íslendinga þrátt fyrir það að aðildin hafi aldrei verið samþykkt á Alþingi með löglegum hætti. Af þessu mega þeir, sem þykir aðildin góð, ekki draga þá ályktun að allir milliríkjasamningar, sem samþykktir verða með ólöglegum hætti á Alþingi, muni aðeins leiða til góðs.`` Og hann segir: ,,Mistökin, sem urðu við samþykkt aðildarinnar að sáttmálanum, eiga að vera öllum en þó einkum handhöfum löggjafarvaldsins, alþingismönnum og forseta Íslands, alvarleg áminning um að viðhafa alla gát þegar gerðir eru milliríkjasamningar sem e.t.v. stríða gegn stjórnarskránni.`` Þetta eru sem sagt orð Lúðvíks Ingvarssonar og hann boðar í lok þessarar greinar aðra grein þar sem hann segist ætla að ræða um eiðfestan trúnað handhafa löggjafarvalds við stjórnarskrána og það verður fróðlegt að sjá að hvaða niðurstöðu hann kemst í því máli. Ég hef fjallað um þennan flókna lagavef sem er á Evrópska efnahagssvæðinu og ég hef haldið því fram að hann dragi úr réttaröryggi eins og hann blasir við. Við vitum að íslenskir lögfræðingar kvarta mjög undan því og ég man eftir því að síðast sá ég það held ég í einhverri grein eftir Davíð Þór Björgvinsson, sem reyndar er einn af þeim sem hefur gefið álit á stjórnarskrárþætti málsins, að hann kvartaði undan því hvað íslenskur almenningur þekki illa rétt sinn. Ef svo er, ef íslenskur almenningur þekkir illa rétt sinn, þá hlýtur maður að spyrja hvernig það verði þegar Evrópska efnahagssvæðið verður að veruleika. Hversu vel mun fólk þá þekkja sinn rétt? Ég er hrædd um að það muni þekkja hann ansi illa. Ég hef í ræðu minni nær eingöngu dvalið við meginlínur samningsins en ekki farið út í einstaka þætti hans fyrir utan stofnanaþáttinn. Þegar samningurinn er lesinn vakna hins vegar auðvitað ótal spurningar sem enn hafa engin svör fengist við jafnvel þó maður hafi haft tækifæri til að bera spurningarnar upp. Því svo virðist nefnilega sem flest það sem vitað er um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði hafi verið sett á prent og þess vegna fást fá skýr svör við öllum þeim spurningum sem vakna þegar hinn prentaði texti er lesinn. Þar er öll vitneskjan saman komin. Ég skal nefna nokkur dæmi um spurningar sem varpað hefur verið fram en ekki fengist viðhlítandi svör við. Í fyrsta lagi hefur sú spurning verið borin upp, bæði í utanrmn. og að því er ég held í efh.- og viðskn., hvort Íslendingum sé heimilt samkvæmt samningnum að viðhalda núverandi skipulagi í sölu- og markaðsmálum í sjávarútvegi. Hvort það standist samninginn að enginn geti selt eða flutt úr landi saltsíld nema hljóta til þess löggildingu síldarútvegsnefndar. Hvort Sölusamtök íslenskra fiskframleiðenda, þ.e. SÍF standist ákvæði þessa samnings. Svörin hafa vísað til beggja átta. Þau hafa bæði verið já og nei. Ástæðan fyrir því að um þetta er spurt er 4. gr. í bókun 9, en það er sjávarútvegsbókunin og sameiginleg yfirlýsing samningsaðila um túlkun þessarar sjávarútvegsbókunar. 2. tölul. í þessari 4. gr. sjávarútvegsbókunarinnar hljóðar svo: ,,Löggjöf varðandi markaðsskipulag sjávarútvegs skal breytt þannig að hún raski ekki samkeppni.`` Þetta er í rauninni nokkuð opið en síðan er til sameiginleg yfirlýsing um samþykkta túlkun á 1. og 2. mgr. 4. gr. bókunar 9 um viðskipti með fisk og aðrar sjávarafurðir. Og þetta er kannski dálítið dæmigert fyrir hvernig maður þarf að lesa sig í gegnum þennan samning. Þetta er eins og ,,babúska``, það er alltaf eitt inni í öðru og erfitt að komast að kjarnanum. Þar er sem sagt til ákveðin túlkun og hún er svona: ,,Enda þótt EFTA-ríkin taki ekki upp réttarreglur bandalagsins varðandi sjávarútvegsstefnuna er litið svo á, þar sem vísað er til löggjafar um markaðsskipulag, að röskun á samkeppni sem rekja má til slíkrar löggjafar verði metin í tengslum við meginreglur í réttarreglum bandalagsins varðandi sameiginlegt markaðsskipulag.`` Ég verð að játa það að ég þarf eiginlega að fá lesleiðbeiningar við þennan texta því hann er ekki gegnsær og ekki auðvelt að skilja nákvæmlega hvað þarna er átt við. En sú spurning hlýtur að vakna, og ég óska eftir því að fá skýr svör um það frá utanrrh. --- og ég veit að það er ekki bara á mínum vörum --- hvort heimilt sé að viðhalda þessu skipulagi eða ekki. Það hlýtur bara að vera annaðhvort já eða nei. Í öðru lagi hafa menn ekki verið á eitt sáttir um það hvernig túlka beri 9. gr. bókunar 3 um landbúnaðarvörur. Bókun 3 er um landbúnaðarvörur. Bændasamtökin óttast að vegna orðanna hljóðan í bókuninni og viðbætis við hana verði ekki heimilt að leggja breytileg jöfnunargjöld á innfluttar mjólkurvörur, fyrst og fremst jógúrt. Ástæðan fyrir þessum ótta bændastéttarinnar er sú að það er tekið fram í undanþáguákvæði varðandi Ísland að upphæð aðflutningsgjalda sem lögð eru á við landamæri skuli aldrei vera hærri en það sem Ísland leggur á innflutning frá nokkrum samningsaðila árið 1991. Og málið er það að innflutningur á mjólkurvörum hefur hingað til verið bannaður og þar af leiðandi hafa Íslendingar eins og gefur að skilja ekki lagt nein aðflutningsgjöld á þessar vörur. Og hvernig á þá að fara að ef miða á við aðflutningsgjöldin eins og þau voru 1991? Því hefur verið haldið fram af utanrrh. og aðalsamningamanni Íslendinga, Hannesi Hafstein, að hefð sé fyrir því í alþjóðlegum samningum að túlka innflutningsbann eins og toll eða aðflutningsgjöld ,,ad infinitum``, eins og þeir hafa sagt, þ.e. að bannið sé ótakmarkaður tollur, ótakmörkuð innflutningsgjöld. Ef svo er, og þetta er nú allt saman í sómanum, þá hlýtur sú spurning að vakna hvernig á því standi að Finnar og Norðmenn hafa farið fram á sérstakar undanþágur vegna innflutningsbanns sem verið hefur á tilteknum vörutegundum og þar af leiðandi tollfrelsi, eins og segir orðrétt á bls. 89 í greinargerð með þessu frumvarpi. Þeir hafa beðið um undanþágur vegna innflutningsbanns sem verið hefur á tilteknum vörutegundum og þar af leiðandi tollfrelsi. Hvernig er hægt í einum og sama samningnum að túlka ýmist innflutningsbann sem toll ,,ad infinitum`` eða sem tollfrelsi? Hvernig er það hægt í einum og sama samningnum? Hvor skilningurinn er réttur? Hvort er þetta tollfrelsi eða tollur ,,ad infinitum``? Í þriðja lagi hafa margir haft áhyggjur af jarðakaupum erlendra aðila hér á landi. Og það hefur komið upp í umræðunni hér á undanförnum dögum. Þær áhyggjur sitja mjög djúpt í þjóðarsálinni sem eðlilegt er enda hefur land alltaf verið talið ein af mikilvægustu auðlindum jarðar og eignarhald á landi er rótgróið tákn um sjálfstæði einstaklinga og sjálfstæði þjóða. Ég held því að sá ótti sitji mjög djúpt í þjóðarsálinni hvað sem mönnum finnst um hann að öðru leyti. Því hefur ævinlega verið haldið fram af íslenskum ráðamönnum að ekkert vandamál sé að setja girðingar í jarða- og ábúðarlög sem í raun mismuni útlendingum þó að það sé bannað samkvæmt samningnum. Það er markmiðið auðvitað með þessum girðingum, sem verið er að tala um, að mismuna útlendingum þó það sé í rauninni bannað. Það sé hægt að fara einhverjar fjallabaksleiðir í því máli og utanrrh. hefur nefnt nokkrar slíkar í sinni framsögu. Mér virðist hins vegar af lestri álitsgerðar sem samin var að beiðni dóms- og kirkjumrh. og landbrh. um fasteignamálin að það sé ekki svo einfalt mál að setja slíkar reglur. Mér sýnist að það verði tæplega gert nema með því að skerða um leið verulega rétt Íslendinga sjálfra í eigin landi. Það er hægt að setja í lög ákvæði þess efnis að rétt til að kaupa sumarbústað eða jarðnæði til frístundaiðkunar skuli þeir einir hafa sem búsettir hafa verið tiltekinn tíma á Íslandi. Það er í sjálfu sér ekki vandamálið. Slíkt er hægt að setja í lög. En vandamálið er hinn svokallaði staðfesturéttur, þ.e. rétturinn til að stofna og starfrækja fyrirtæki hér á landi og kaupa fasteignir til rekstursins. Þessi réttur á að vera tryggður á hinu Evrópska efnahagssvæði. Hann hafa allir íbúar og lögaðilar innan Evrópska efnahagssvæðisins hvar sem er á svæðinu. Þannig getur hvaða fyrirtæki og einstaklingur sem er af þessu svæði keypt íslenskt jarðnæði sem ekki er lengur nýtt til landbúnaðar og sett þar upp ferðamannaþjónustu af einhverju tagi í krafti staðfesturéttarins. Við það eignast þessi aðili öll náttúruleg hlunnindi sem jörðinni fylgja og réttinn til að nýta þau, hvaða hlunnindi sem það nú eru. Á það hefur verið bent að setja megi í lög skýrari ákvæði um forkaupsrétt sveitarfélaga og jafnvel ríkisins á öllu jarðnæði þess vegna. En hætt er við að það stæðist ekki dóm EFTA-dómstólsins ef þessum forkaupsréttarákvæðum væri beitt til þess eins að koma í veg fyrir eignaraðild erlendra ríkisborgara, enda væri það mismunun. Og þetta kemur fram í álitsgerð þremenninganna, sem tóku saman álitsgerð um fasteignir fyrir dómsmrh. og landbrh., að það mætti ekki beita því eingöngu til að koma í veg fyrir eignaraðild útlendinga því það væri hrein og klár mismunun samkvæmt samningnum. Það er hægt að hafa ýmsar skoðanir á þeim álitamálum sem ég hef nefnt hér varðandi einkarétt til fiskútflutnings og menn geta haft þá skoðun að það sé bara ágætt að brjóta niður þann einkarétt, hann eigi engan rétt á sér lengur. Menn geta líka verið þeirrar skoðunar að það sé ágætt að koma í veg fyrir verðjöfnunargjöld á jógúrt og opna íslenskan fasteignamarkað fyrir útlendingum, allt sé þetta hið besta mál. Menn geta haft þá skoðun. En þá eiga þeir líka að segja það fullum fetum og stíga meðvituð skref í þær áttir en þröngva ekki slíkum breytingum upp á þjóðina eftir einhverjum bakdyraleiðum, eftir þessum samningi og síðan stöndum við andspænis einhverju sem er gerður hlutur. Varðandi sjávarútvegssamninginn þá hefur verið á það bent hér að hann er ófrágenginn enn þá. Niðurstaða hans skiptir auðvitað verulegu máli fyrir sjálfan samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Enda er það yfirlýst af hálfu EB að tvíhliða samningar um fiskveiðar --- ég vitna beint í samninginn: ,,séu hluti af heildarniðurstöðu samningaviðræðnanna og grundvallarþáttur í samþykki þess á EES-samningnum.`` Það er grundvallarþáttur í samþykki Efnahagsbandalagsins á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Þannig ætti sjávarútvegssamningurinn líka að horfa við íslenskum þingmönnum. Enda er það eins og að skrifa undir óútfylltan víxil að samþykkja hér á Alþingi frv. um hið Evrópska efnahagssvæði án þess að sjávarútvegssamningurinn sé frágenginn. Nú veit ég ekki hvort það verður utanrrh. eða sjútvrh. sem mun bera slíkan samning hér upp, það yrði líklega utanrrh., en hvernig hyggjast þeir ganga frá því máli hér á þingi? Hyggjast þeir bera hann sérstaklega upp sem þjóðréttarsamning eða hvernig yrði farið með það mál? Eða mundu þeir bara einfaldlega ganga frá sjávarútvegssamningnum að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði samþykktum og gera það bara innan vébanda ríkisstjórnarinnar? Við þessu hafa ekki fengist viðhlítandi svör enn þá. Virðulegur forseti. Undir lok ræðu sinnar sl. fimmtudag vék hæstv. utanrrh. aðeins að hugmyndinni um að bera aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu undir dóm kjósenda. Innan tíðar mun væntanlega gefast tækifæri til að ræða það mál ítarlega hér á þingi þar sem komin er fram þáltill. um þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn. Ég get hins vegar ekki á mér setið að svara hér lítillega léttvægum rökum utanrrh. gegn því að þjóðin fái að segja sitt álit. Meginrök hans voru þau, svo vitnað sé beint, ,,að slíkt valdaafsal þingsins væri hvorki sjálfsagt né eðlilegt`` og að hann vildi ekki ,,stuðla að því að umbylta því stjórnarfyrirkomulagi sem var ákveðið í stjórnarskrá árið 1944 og hefur ríkt góð sátt um allan lýðveldistímann`` eins og hann sagði. Að auki taldi hann landsmenn ekki í stakk búna til að taka afstöðu til samningsins.  En skelfing finnst mér þetta nú vera hallærisleg rök frá jafnaðarmanninum Jóni Baldvini.  Það er oft löng leið frá kjósanda til fulltrúa hans á þingi. Í almennum kosningum er kosið um fjölmörg mál í einu og þær segja í raun harla lítið um afstöðu kjósenda í einstöku tilteknu máli. Og ég held að það eigi við um þingmenn allra flokka að þeir viti harla lítið um afstöðu umbjóðenda sinna til samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Það er líka alls ekki gefið að sú afstaða fari eftir flokkspólitískum línum. Hún gæti alveg farið eftir einhverjum byggðapólitískum línum eins og flokkspólitískum. Það er ekkert gefið í þeim efnum. Utanrrh. gerði orð Jóns Sigurðssonar forseta, í Nýjum félagsritum, að sínum lokaorðum hér á fimmtudaginn. Og það var út af fyrir sig vel til fundið. Mér finnst að hann ætti að festa þessi orð sér vel í minni og brýna það sérstaklega fyrir samráðherra sínum og nafna forsetans, sem virðist sjá samninginn í hillingum, a.m.k. ef marka má málflutning hans á ýmsum fundum, að hafa hugföst þau orð forsetans, Jóns forseta, að engum sé ,,að vænta að steiktar krásir fljúgi í munn honum sofanda þótt verslunin verði látin laus. Atorku, sparsemi og kunnáttu þarf alls staðar og á öllum tímum``. Örlög þessarar þjóðar þau ráðast nefnilega innan lands og það eru engar ,,patentlausnir`` til á vandamálum okkar. Við getum sem hægast klúðrað okkar málum öllum hvort heldur sem er innan eða utan Evrópska efnahagssvæðisins eða Efnahagsbandalagsins. Aðild að Evrópska efnahagssvæðinu eða Efnahagsbandalaginu er ekki upphaf alls, ekki rök í öllum málum og leysir ekki allt.

Frú forseti. Þeir þrír ræðumenn, hv. þm., sem hér hafa talað á undan mér hafa tínt til æðimörg rök og sagt ýmislegt af því sem þarf að segja í þessu máli þannig að að því leyti til get ég stytt ræðu mína nokkuð, en langar þó til að segja nokkur orð. Fyrst vil ég tala um stjórnarskrárþátt málsins. Þrátt fyrir að hér sé ákveðið að fram fari á morgun umræða um frv. til laga um breytingar á stjórnarskránni þá gaf hæstv. utanrrh. boltann upp í framsöguræðu sinni með þessu lagafrumvarpi. Ég tel að það þurfi djarfa menn til þess að fullyrða það opinberlega að EES-samningurinn samræmist íslensku stjórnarskránni. Þeir sem eru læsir á íslenskt mál geta orðið sér úti um sérprentun af stjórnarskránni og EES-samninginn og fylgigögn og borið þetta saman. Þá sjá allir sem sjá vilja að mörg ákvæði samningsins og fylgigagna hans eru ósamrýmanleg stjórnarskrárákvæðum. Og það gildir alveg einu þótt hæstv. utanrrh. hafi valið fjóra kunna lögfræðinga til að semja greinargerð um að samningurinn standist stjórnarskrána. Þeirra greinargerð minnir um margt á varnarræðu verjanda sakbornings. Þeir láta þess getið í niðurlagi greinargerðar sinnar að stjórnarskránni megi breyta eftir á. Það væru vond og forkastanleg vinnubrögð. Þjóðréttarsamningur sem ekki fellur að stjórnarskrá er ógildur að lögum og allt sem hefði verið gert á grundvelli samningsins væri ógilt ef Hæstiréttur felldi þann dóm að nokkrum árum liðnum að stjórnarskrá og samningur stönguðust á. Raunar er allur málatilbúnaður hæstv. utanrrh. varðandi stjórnarskrárþáttinn sérlega ámælisverður. Í fyrravetur lögðu þingmenn úr stjórnarandstöðuflokkunum fram till. til þál. um að sett yrði á fót óháð lögfræðinganefnd til að kanna stjórnarskrárþáttinn. Í nefndina skyldi tilnefna fulltrúa: Dómarafélag Íslands tvo, lagadeild Háskólans tvo og Lögmannafélag Íslands tvo. Þetta þorði hæstv. utanrrh. ekki að fallast á. Og sýnir það svo ekki verður um villst að hann veit það sjálfur að hann er á þunnum ís. Hann greip til þess örþrifaráðs að velja sjálfur tilgreinda lögfræðinga, ágæta menn í sjálfu sér en alla tengda málatilbúnaðinum. Tveir þeirra höfðu meira að segja sjálfir unnið að samningagerðinni og voru þarna að meðhöndla barnið sitt. Annar þeirra var um tíma alþingismaður fyrir Sjálfstfl. Og þó ég leyfi mér ekki að draga í efa lögvísi hans þá veit ég af reynslunni, eins og reyndar sumir hér inni líka, að hann er nú ekki óskeikull. Til forustu í nefndinni valdi hæstv. utanrrh. kunnan sjálfstæðismann, hæstaréttardómara og mikinn Evrópusinna. Og loks valdi hæstv. utanrrh. einn ráðuneytisstarfsmann í þennan hóp. Þessir fjórmenningar utanrrh. leystu sitt verkefni, þó með fyrirvörum sem utanrrh., sem er mikill herforingi, hefur sjálfsagt ekki ætlast til. Hins vegar hefur hann áreiðanlega tekið gildar margar röksemdir þeirra, t.d. þá að stjórnarskrá Íslands tæki það hvergi fram að um væri að ræða alíslensk stjórnvöld sem skyldu fara með framkvæmdarvaldið á Íslandi, svo að einungis sé tíunduð ein röksemd úr málsvörninni fyrir því að samningurinn stæðist stjórnarskrárákvæði. Og þrátt fyrir það að fjórmenningar utanrrh. séu allir snjallir lögmenn, þá var ég aldrei í vafa um hver yrði niðurstaða þeirra og það sást nú bara strax á valinu. Auðvitað voru það fleiri en við hæstv. utanrrh. sem vissu fyrir fram að hvaða niðurstöðu þeir mundu komast. Mörgum dögum áður en þeir skiluðu málsvörninni sagði flokksþing Alþfl. frá því hver niðurstaðan yrði. Utanrmn. hefur kannað stjórnarskrárþætti þessa máls talsvert og kallað fyrir nefndina marga þá lögfræðinga sem lærðastir eru í þjóðarétti og líklegastir til að gefa marktæka umsögn. Dr. Guðmundur Alfreðsson þjóðréttarfræðingur hefur unnið fyrir nefndina álitsgerð, og reyndar þó tvær. Þá hefur nefndinni borist álitsgerð prófessorsins í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands og hann á raunar eftir að koma til fundar við nefndina. Niðurstaða flestallra þeirra manna sem nefndin hefur kvatt á sinn fund hefur verið sú að stjórnarskrá beri að breyta vilji menn fullgilda þennan samning. Þetta segja þeir án tillits til hvort þeir eru meðmæltir þessari samningagerð eða ekki. Greinargerðir þeirra dr. Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar prófessors ættu raunar að vera skyldulesning alþingismanna og svo vel vill til að þær eru prentaðar sem fylgiskjöl með frv. til stjórnlagabreytingar. Raunar er líka prentuð þar álitsgerð fjórmenninga utanrrh. vegna þess að þegar hún er lesin grannt, þá sést að hún er náttúrlega mjög sterk röksemd fyrir því að stjórnarskránni verði að breyta þó að niðurstaða þeirra í orði kveðnu sé önnur. Einn þeirra sem taldi að stjórnarskránni yrði að breyta fékk þá spurningu frá fulltrúa Alþfl. á fundi í utanrmn. hvort hann hefði komist að sömu niðurstöðu, þ.e. að stjórnarskránni yrði að breyta, hefði honum verið falið af ríkisstjórninni að sanna það að samningurinn stæðist stjórnarskrána. Ég held að engum utanríkismálanefndarmanni dyljist að rök þeirra gesta nefndarinnar sem telja að stjórnarskránni þurfi að breyta sé miklu sterkari og trúverðugri heldur en hinna enda þótt sumir utanríkismálamenn kjósi að setja kíkinn fyrir blinda augað og þykjast ekki taka eftir neinu af hagkvæmnisástæðum. Einn af þeim mönnum sem hlustað hefur með opnum huga á þau rök sem fram hafa verið færð í utanrmn. er hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson. Hann hefur ekki gengið að þessu verkefni með lokuð augu og menn sjá nú hvernig flokkur hans launaði honum það að vinna sitt verk samviskusamlega. Frú forseti. Mig langar að nefna nokkrar greinar stjórnarskrárinnar þingheimi til upprifjunar. Stjórnarskrá okkar stendur vörð um fullveldið og vilji menn skerða fullveldið að hluta til eða afsala því, þá þarf að breyta stjórnarskránni en 2. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: ,,Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið. Þegar í þessari grein er samningurinn ekki samrýmanlegur í mörgum atriðum. Fyrst með löggjafarvaldið. Löggjafarvaldið er með þessari samningagerð skert og fært til annarra. Alþingi hefur að vísu að forminu til neitunarvald en því verður mjög torvelt að beita og óraunhæft að gera ráð fyrir því að því verði beitt. Með samningnum undirgöngumst við að breyta fjölmörgum gildandi íslenskum lögum. Ríkisstjórnin hefur boðað flutning breytinga á yfir 80 lögum sem afleiðingu af lögfestingu EES-samningsins. Þessar lagabreytingar gerir Alþingi áður en samningurinn öðlast gildi eða veit um þessar breytingar þannig að við vitum hvað við erum að gera og getum út af fyrir sig hætt við að lögfesta samninginn. Hitt er verra að eftir að samningurinn hefur verið lögtekinn, þá verðum við nauðugir viljugir að lögtaka ýmislegt sem Evrópubandalagið kann að ákveða. Við undirgöngumst sem sagt að lögtaka það sem við vitum ekkert hvað kann að verða. Við undirgöngumst að lögtaka reglur sem EB kann að setja í framtíðinni og þetta er út af fyrir sig alveg tvímælalaust skerðing á löggjafarvaldinu og samræmist ekki 2. gr. stjórnarskrárinnar, hvorki að efni né anda. Ég vil minna á 36. gr. stjórnarskrárinnar en hún hljóðar svo: ,,Alþingi er friðheilagt. Enginn má raska friði þess né frelsi.`` Ég tel að með orðinu ,,frelsi`` sé þarna ekki einungis átt við það að ekki megi hneppa Alþingi í tukthús eða þröngva því með valdi. Orðið ,,frelsi`` hefur víðtækari merkingu. Það hlýtur einnig að merkja að Alþingi sé frjálst að ákvarðanatöku sinni. Eftir að hafa undirgengist að lögtaka bindandi reglur sem Evrópubandalagið kann að setja er ekki hægt að halda því fram að frelsi Alþingis sé óheft. Ég minni á 48. gr. stjórnarskrárinnar sem hljóðar svo: ,,Alþingismenn eru einungis bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.`` Ekki er það í samræmi við anda þessarar greinar að alþingismenn skuli eftir lögfestingu samningsins verða bundnir við reglur sem Evrópubandalagið kann að setja. Alþingi hefur iðulega verð gagnrýnt fyrir það að hneigjast til að vera afgreiðslustofnun fyrir ríkisstjórn á hverjum tíma. Eftir lögfestingu þessa samnings verður Alþingi ekki einungis afgreiðslustofnun fyrir ríkisstjórn heldur verður Alþingi öðrum þræði afgreiðslustofnun fyrir Evrópubandalagið. Frú forseti. Mig langar að fara nokkrum orðum um framkvæmdarvaldið. 13. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: ,,Forseti lætur ráðherra framkvæma vald sitt. Ráðuneytið hefur aðsetur í Reykjavík.`` 14. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: ,,Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál.`` Þessi ákvæði ber að skoða í samhengi við það sem segir um framkvæmdarvaldið í 2. gr. að forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fari með framkvæmdarvaldið. Í málsvörn fjórmenninga utanrrh. segir svo á bls. 16, með leyfi forseta: ,,Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er talað um forseta lýðveldisins og önnur stjórnvöld samkvæmt öðrum landslögum. Ekki er tekið fram að þetta skuli vera alíslensk stjórnvöld og hugsanlegt er að alþjóðastofnanir séu stjórnvöld eftir 2. gr.`` Þetta þykir mér ótrúleg röksemdafærsla hjá fjórmenningum utanrrh. og sýnir það í hve miklum vandræðum þeir hafa verið í málsvörninni að þeir skuli, löglærðir mennirnir, telja sig þurfa að grípa til svona röksemda. Enn fremur segja þeir á bls. 24: ,,Við teljum að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar og feli ekki í sér verulegt valdaframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli.`` Á þessa langsóttu röksemd fjórmenninganna er ekki heldur hægt að fallast. Hér er um verulegt valdaframsal að ræða og verður að telja það íþyngjandi í ríkum mæli. Ég leyfi mér að vitna, með leyfi forseta, til greinargerðar eins af okkar lærðustu þjóðréttarfræðingum, dr. Guðmundar Alfreðssonar, þá hina fyrri sem hann lagði fyrir utanrmn. Dr. Guðmundur segir svo: ,,Lítum fyrst á framkvæmdarvaldið. Samkvæmt EES-samningnum, greinum 108--110, sem eru nánar útfærðar í samningnum um eftirlitsstofnun og dómstóla EFTA, mun eftirlitsstofnunin fá víðtækt vald til að hafa eftirlit með framkvæmd samningsskuldbindinganna. Hið sama getur gilt um framkvæmdastjórn EB í þeim tilfellum þegar ákvarðanir falla undir hana samkvæmt ákvæðum samninganna. Eftirlitið með samkeppnisreglum kemur hér sérlega til skoðunar því það er skýrt tekið fram í 110. gr. EES-samningingsins að ákvarðanir eftirlitsstofnunar EFTA verði aðfararhæfar gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum, þ.e. þær koma beint til fullnustu að landsrétti án þess að innlend stjórnvöld eða innlendir dómstólar hafi þar nokkuð um efnishliðina að segja. Eftirlitsstofnunin er sjálfstæð stofnun og eftirlitsmennirnir, þar með talinn íslenski eftirlitsmaðurinn, mega ekki taka við fyrirmælum frá ríkisstjórnum aðildarríkjanna. Þarna er sem sagt um alþjóðlega framkvæmdarvaldsaðila að ræða sem getur tekið ákvarðanir sem mundu verða bindandi á Íslandi. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að forseti og önnur stjórnvöld fari með framkvæmdarvaldið. Í 13. gr. segir að forseti láti ráðherra framkvæma þetta vald. Í 14. gr. segir enn fremur að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum.`` Og dr. Guðmundur undirstrikar orðið öllum. ,,Það er enginn vafi á því að stjórnarskráin á hér við íslenska ráðherra og íslensk stjórnvöld. Það er engin undantekning gerð í þessum greinum um framsal á framkvæmdarvaldi út úr landinu og það hefur aldrei verið gert með þessum hætti þannig að engin eru fordæmin. Þetta kemur enn betur í ljós með tilliti til 14. gr. stjórnarskrárinnar þar sem það er útilokað að ráðherrar geti borið ábyrgð á stjórnarframkvæmdum og endanlegum ákvörðunum eftirlitsstofnunar EFTA þar sem hún heyrir alls ekki undir þá. Hér vaknar því greinilega spurning um stjórnarskrárbrot.`` Frú forseti. Þetta var tilvitnun í álitsgerð dr. Guðmundar Alfreðssonar þjóðréttarfræðings. Mig langar enn fremur með leyfi forseta að vitna til álitsgerðar prófessorsins í stjórnsýslurétti við Háskóla Íslands, dr. Björns Þ. Guðmundssonar, er lögð var fyrir utanrmn. Þar segir á bls. 11: ,,Lögfræðinganefnd utanrrh. kemst í grófum dráttum að þeirri niðurstöðu að um heimilt framsal framkvæmdarvalds sé að ræða vegna þess að reglurnar um vald stofnana séu vel afmarkaðar og feli ekki í sér verulegt valdaframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli, enda varði það milliríkjaviðskipti. Einmitt vakna hér efasemdir mínar sem ég mun nú reyna að rökstyðja nánar``, segir Björn. Ég er búinn að víkja að því hver það sé sem standi að valdaframsalinu og held ég áfram að vitna til álitsgerðar prófessorsins og mun því næst fjalla um það hvað framselt er með EES-samningnum. Rétt er að geta þess strax að flest af því sem hér segir um framsal framkvæmdarvalds á einnig við um framsal dómsvalds svo sem raunar kemur fram í áliti fjórmenninganefndarinnar. Í því efni skipta hér meginmáli þær ákvarðanir hinna þjóðréttarlegu stofnana sem snúa beint að einstaklingum og lögaðilum hér á landi og eru bindandi fyrir þá að landslögum án þess að nokkrar íslenskar stofnanir komi þar nærri. Fyrst er rétt að geta þess að eftirlit með framkvæmd EES-samningsins er annars vegar í höndum framkvæmdastjórnar EB og dómstóla EB sem fara með eftirlitið í aðildarríkjum EB og hins vegar í höndum eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins sem fara með eftirlitið í EFTA-ríkjunum. Ég held mig einungis við valdssvið eftirlitsstofnunar EFTA. Hún hefur að mínu viti töluvert víðtækar heimildir til að taka ákvarðanir sem beinast gegn einstaklingum og lögaðilum hér á landi. M.a. hefur eftirlitsnefndin heimild til að ákvarða sektir og févíti sem verða beint aðfararhæfar hér á landi. Þessar ákvarðanir og raunar margar fleiri verða ekki bornar undir íslenska dómstóla heldur einungis undir EFTA-dómstólinn til endanlegrar úrlausnar eða þá EB-dómstólinn ef um svokölluð blönduð samkeppnismál er að ræða. Þetta felur með öðrum orðum í sér að ákveðinn hluti íslensks refsivalds er framseldur til þjóðréttarlegra stofnana, þ.e. vald sem nú er í höndum þar til bærra innlendra stofnana, þar á meðal stjórnvalda. Verður að leggja áherslu á að hér er um sjálfa ákvörðunartökuna að ræða sem lýtur beint að einstaklingum og fyrirtækjum hér á landi á bindandi hátt og þeir aðilar geta ekki borið lögmæti ákvarðana undir íslensk stjórnvöld eða dómstóla. Þetta er í mínum huga aðalatriðið. Þar við bætist að þessar ákvarðanir verða beint aðfararhæfar hér á landi gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum. En hvað felst nánar í þessu? Víkjum fyrst að því hvernig slíkar ákvarðanir eru nú teknar hér á landi og höldum okkur einungis við fésektir sem eru ein tegund refsinga eins og áður segir. Samkvæmt íslenskum rétti er heimild til að ákvarða mönnum að greiða fésektir í höndum dómstóla fyrst og fremst en einnig stjórnvalda á vissum sviðum, t.d. sýslumanna og lögreglustjóra. Ef við höldum okkur við stjórnsýsluna, þá er þess fyrst að geta að stjórnsýsluhafar inna störf sín af höndum að viðlagðri ábyrgð. Til þess að mega hafa hana með höndum verða þeir að fullnægja margvíslegum skilyrðum, t.d. um menntun. Ákvarðanataka þeirra er samkvæmt íslenskum lögum bundin af ýmsum form- og efnisreglum. Gerist stjórnsýsluhafarnir sekir um brot í þessum efnum getur það bæði varðað þá ábyrgð, svo og hið opinbera. Aðgerðir þeirra geta enn fremur leitt til þess að ákvarðanir þeirra verði metnar ógildar. Til þess að staðreyna það höfum við ýmis réttaröryggistæki sem eru fólgin í því sem ég nefni stjórnsýslueftirlit. Það skiptir mestu máli að telji maður rétt á sér brotinn í stjórnsýslunni getur hann borið fram kvörtun við umboðsmann Alþingis. Hann getur leitað til æðra stjórnvalds og síðast en ekki síst getur hann borið mál sitt undir dómstóla. Með EES-samningnum hefur íslenskur þegn afsalað sér þessu öllu til stofnana EFTA og EB. Þetta skiptir verulegu máli við mat á álitaefninu því að stjórnarskráin er ekki eingöngu til þess að kveða á um stjórnskipun okkar heldur og ekki síður til þess að vernda réttindi þegnanna. Það eru mikilvæg réttindi þegna í sérhverju þjóðfélagi að þeir geti borið mál sitt undir stofnanir í eigin landi sem byggja úrlausnir sínar fyrst og fremst á réttarheimildum sem taldar eru gilda í landinu og eru í samræmi við þær réttarhugmyndir sem þjóðin hefur um sjálfa sig. Víkjum þá að þriðja atriðinu sem athuga verður í sambandi við valdaframsal yfirleitt, þ.e. hverjum valdið er framselt. Hér er um að ræða stofnanir sem komið er á fót með þjóðréttarsamningi. Þeim er ætlað að vera æðstu eftirlitsaðilar, sem starfsemi sem lýtur alveg sjálfstæðum lögum og reglum (réttarkerfi) settum af þessum stofnunum og eru því í raun nýtt fyrirbrigði í sögunni. Grunnur þeirra laga og reglna sem byggist á réttarhefð sem er okkur að ýmsu leyti framandi. Þar við bætist að EES og EB einkennir miðstýring, þ.e. framkvæmdarvaldið ræður þar mestu. Reglurnar varðandi EES eru alveg nýjar og ekkert hefur reynt á þær enn þá. Við erum því að framselja hluta ríkisvalds okkar til þjóðréttarlegs aðila sem engin reynsla er fengin af hvernig starfar. Þetta leiðir til þess að við mat á því hvort ákvæði EES-samningsins brjóti í bága við stjórnarskrá okkar verður að gefa sér forsendur sem framtíðin kann að leiða í ljós að ekki eru réttar af því að engin reynsla er af þeim fengin. Frú forseti. Niðurstöður prófessors Björns eru þessar: ,,Lögfræðilegt mat í þessum efnum er erfiðara fyrir þá sök að um er að ræða lögfestingu þjóðréttarsamnings en ekki venjulegs lagatexta. Það leiðir af eðli máls að ákvæði þjóðréttarsamninga byggjast að lokum á flóknu samkomulagi um orðalag og merkingu. Afleiðing þess verður að textinn er oft svo loðinn að erfiðara er að gefa honum nákvæma lögfræðilega merkingu en þegar um venjulegan lagatexta er að ræða. Þess vegna gerir t.d. fjórmenninganefndin margháttaða fyrirvara af sinni hálfu þrátt fyrir þá lokaniðurstöðu, sem hún lætur frá sér fara. Ef litið er á stjórnarskrárviljann einan, þ.e. það sem vakti fyrir Íslendingum þegar þeir settu sér stjórnarskrá, þykir mér alveg ljóst að hann teldi valdaframsalið samkvæmt EES-samningnum óheimilt. Því til stuðnings nægir að nefna þær aðstæður sem Íslendingar bjuggu við þegar stjórnarskráin var sett. Það hefur varla hvarflað að nokkrum Íslendingi þá að við mundum framselja ríkisvald til erlendra aðila eða þjóðréttarlegra stofnana. Þjóðréttarlegar stofnanir, eins og hér um ræðir, eru ekki stjórnvöld í skilningi 2. gr. stjórnarskrárinnar samkvæmt gildandi stjórnskipunarrétti. Mat á EES-samningnum og ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar um framkvæmdarvaldið verður því ekki á því byggt. Stjórnsýsluhafar í landinu vinna verk sitt að viðlagðri ábyrgð á ákveðnum sviðum sem þeir ber bæði réttur og skylda til að rækja og mega ekki fela það öðrum. Í ráðuneytum viðgengst þó svonefnt innra framsal, þ.e. ráðherra felur öðrum starfsmönnum í ráðuneytinu framkvæmd valds síns. Sú ákvarðanataka er hins vegar ætíð á ábyrgð viðkomandi ráðherra, rétt eins og hann hefði staðið sjálfur að verki. Framsal framkvæmdarvalds samkvæmt stjórnsýslurétti til utanaðkomandi aðila, þegar lögbær aðili er til í landinu á því sviði, er mjög sjaldgæft hér innan lands. Óþekkt er að slíkt framsal eigi sér stað til útlanda. Fjórmenninganefnd utanríkisráðherra telur að þrátt fyrir ákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar sé valdaframsal heimilt á vel afmörkuðum og takmörkuðum sviðum. Kemst hún að þeirri niðurstöðu að í þessu tilviki sé þeim skilyrðum fullnægt. En hvar á að draga mörkin? Hvenær er svið ekki svo nægilega vel afmarkað eða ekki nógu takmarkað til þess að um óleyfilegt valdaframsal sé að ræða? Mat í þessu efni tel ég svo vandasamt og afdrifaríkt að varhugavert sé að láta hinn almenna löggjafa um það. Með EES-samningnum er íslenskt refsivald framselt að hluta. Slíkt vald er svo mikilsvert að óverjandi er að það verði fengið öðrum en dómstólum og stjórnvöldum þeim, sem getur nú í stjórnarskránni, nema þá að breyta henni. Með því framsali ríkisvalds, sem hér er til umræðu, er ekki einasta þjóðréttarlegum stofnunum falið bindandi ákvörðunarvald á tilteknum sviðum gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum á Íslandi, heldur afsala sömu aðilar sér þeirri réttarvernd sem þeir njóta samkvæmt íslenskum lögum og m.a. er fólgin í því að mega bera athafnir stjórnvalda undir umboðsmann Alþingis, undir æðra stjórnvald og að lokum dómstóla. Hér er um að ræða hluta ríkisvalds sem framselt er í hendur fyrirbrigðis sem er nýtt á alþjóðavettvangi og engin reynsla er fengin af. Stjórnskipun þess byggir á réttarhugmyndum og réttarhefðum sem eru í veigamiklum atriðum frábrugðnar þeim forsendum sem stjórnskipan okkar byggist á. Að lokum er rétt að ítreka það sem nú hefur verið sagt um framsal framkvæmdarvalds á í veigamiklum atriðum við um framsal dómsvalds samkvæmt EES-samningnum.`` Frú forseti. Þetta var úr álitsgerð Björns Þ. Guðmundssonar prófessors. Frú forseti. Þá vil ég fara nokkrum orðum um dómsvaldsframsal EES-samningsins. Í 2. gr. stjórnarskrár segir: ,,Dómendur fara með dómsvaldið.`` Að vísu er ekki tekið fram að hér sé átt við alíslenska dómendur og hefur fjórmenningum utanríkisráðherrans láðst að tína til þá röksemd í málsvörninni. Ég gef mér samt sem áður að stjórnarskráin eigi við alíslenska dómendur og vona að ekki sé ágreiningur um það. 59. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: ,,Skipun dómsvaldsins verður eigi ákveðin nema með lögum.`` Í 60. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Dómendur skera úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda.`` Í 61. gr. stjórnarskrárinnar segir: ,,Dómendur skulu í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögunum.`` E.t.v. er hvergi gengið lengra í samningnum gegn stjórnarskránni. Fjórmenningar utanríkisráðherrans leggja meira að segja ekki í að loka augunum fullkomlega fyrir því. Ég mun nú, frú forseti, vitna aftur til hinna skilmerkilegu álitsgerða sem liggja fyrir utanrmn., fyrst til álitsgerðar dr. Guðmundar Alfreðssonar, þjóðréttarfræðings: Snúum okkur nú að dómsvaldinu. Það er í rökréttu framhaldi af umfjöllun okkar um eftirlitsstofnun EFTA þar sem ákvörðun hennar má skjóta til EFTA-dómstólsins. Um EFTA-dómstólinn er ákvæði í greinum 108 og 110 EES-samningsins, svo og í samningnum um eftirlitsstofnun og dómstól EFTA. Þar kemur skýrt fram, að dómsvald dómstólsins yrði mjög víðtækt um eftirlitið með framkvæmd EES-samningsins og það gæti á ýmsan hátt haft bæði bein og óbein áhrif að landsrétti, t.d. varðandi ríkisstyrki og opinber innkaup. Á sviði samkeppnisreglna eru dómarnir endanlegir, þeir eru aðfararhæfir að landsrétti og þá má ekki bera efnislega undir innlenda dómstóla. ,,EFTA-dómstóllinn er hugsaður sem sjálfstæð stofnun og íslenskur dómari, sem þar mundi sitja, yrði óháður íslenskri dómaskipan. Íslenskir aðilar, bæði einstaklingar og fyrirtæki, sem teldu sig hafa verið órétti beitta af eftirlitsstofnuninni, yrðu þá að sækja sín mál fyrir þessum yfirþjóðlega dómstól, sem mun væntanlega sitja í Genf, eða til Luxemborgar í þeim tilfellum, sem EB-dómstóllinn hefði dómssögu. Landinn gæti ekki leitað réttar síns fyrir íslenskum dómstólum í málum, sem myndu falla undir þessa alþjóðlegu dómstóla.`` Það er ólíklegt að 34. gr. samningsins um eftirlitsstofnun og dómstól EFTA stangist á við stjórnarskrána þar sem forúrskurðir EFTA-dómstólsins yrðu í formi álitsgerðar en ekki bindandi dóms. Bókun 34 með EES-samningnum hlýtur hins vegar að valda verulegum vandkvæðum. Þar er heimilað einfaldlega að útgefinni tilkynningu EFTA-ríkis, að dómstólar í EFTA-ríkjunum láti EB-dómstólinn kveða upp forúrskurði með bindandi skýringum á EES-samningnum. Svona samningsákvæði eru greinilega ekki marktæk að óbreyttri stjórnarskrá. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er sagt að dómendur fari með dómsvaldið. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar skera dómendur úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og hér undirstrikar dr. Guðmundur orðið ,,öllum``. Þetta mundu þeir ekki geta gert að því marki sem framkvæmdarvaldið hefur verið framselt til eftirlitsstofnunar EFTA og dómsvald til EFTA-dómstólsins. Það er enn og aftur enginn vafi á því að stjórnarskráin á hér við íslenska dómendur og íslenska dómstóla. Þetta er stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og 2. gr. um þrískiptingu innlends valds er í beinu framhaldi af 1. gr. um þingbundna stjórn. Til viðbótar má benda á 61. gr. um sjálfstæði dómara sem gerir greinilega ráð fyrir innlendri málsmeðferð. Stjórnarskráin geymir enga heimild til framsals á dómsvaldi út úr landinu, þ.e. til dómstóla, sem gætu kveðið upp bindandi dóma sem kæmu beint til fullnustu að landsrétti og verður að telja slíkt óheimilt að óbreyttri stjórnarskrá. Varðandi framkvæmdarvalds- og dómstólaþættina hefur verið bent á að það megi hugsanlega bera saman vald eftirlitsstofnunar og dómstóls EFTA við þær viðurkenningar á aðfararhæfi erlendra stjórnsýsluathafna og erlendra dóma sem við höfum gengist undir samkvæmt fáeinum alþjóðasamningum og þá aðallega Norðurlandasamningum. Nánari athugun leiðir þó í ljós að þarna er tvennt ólíkt á ferðinni. Útlendir dómstólar fá samkvæmt síðastnefnda samningnum aldrei dómssögu yfir íslenskum einstaklingum eða fyrirtækjum nema þeir hafi sjálfir með gerðum sínum komist undir vald erlendrar dómssögu. Á EES-svæðinu getur hins vegar EFTA-dómstóllinn fengið lögsögu án þess að hinir sömu aðilar hafi aðhafst nokkuð til að kalla hann yfir sig. Ég verð þess vegna að telja að þessi samanburður eigi ekki rétt á sér. Það er ekki heldur rétt að bera stofnanir á EES-svæðinu saman við núgildandi EFTA-samning eða Mannréttindadómstól Evrópu í Strassborg. Ólafur Jóhannesson skrifar í bók sinni, Stjórnskipun Íslands, að það sé meginregla íslensks réttar að þjóðréttarreglur teljist ekki til landslaga, það beri að túlka lög til samræmis við þjóðarétt eins og frekast er unnt, en þjóðaréttur víkur fyrir landsréttinum ef til áreksturs kemur. Við búum sem sagt við tvö réttarkerfi, landsrétt og þjóðarétt. Það er því sitt hvað þjóðréttarskuldbindingar og landslög. Ríkið getur orðið brotlegt að þjóðarétti gagnvart öðrum ríkjum, en slíkar skuldbindingar fá ekki gildi innan lands gagnvart þegnunum fyrr en um þær hefur verið fjallað af til þess bærum innlendum aðilum. Hæstiréttur hefur margsinnis staðfest þessa meginreglu. Þetta eru reglurnar sem gilda enn um samskipti okkar við EFTA og Evrópuráðið. Nú er því haldið fram í framhaldi af dómi frá 1990 þar sem Hæstiréttur tók af skarið um aðskilnað framkvæmdar- og dómsvalds og vitnaði til Mannréttindasamnings Evrópuráðs að þessi meginregla hafi kannski breyst. Ég tel að svo sé ekki enda höfðu verið sett lög um aðskilnað umboðsvalds og dómsvalds áður en Hæstiréttur kvað upp dóm sinn og þessi lög eru nefnd meðal dómsforsendna. Ég hef fulla samúð með þeirri skoðun Ragnars Aðalsteinssonar í tímariti lögfræðinga, 1. hefti 40. árg. í júní 1990, að mannréttindasamningar skulu innleiðast í landslög og það er hægt að gera eins og málin standa í dag. En eins og málin standa í dag gera hvorki íslensk stjórnskipun né þjóðarétturinn greinarmun á mannréttindasamningum og öðrum milliríkjasamningum í þessu samhengi. Ég hallast frekar að niðurstöðu Jóns Steinars Gunnlaugssonar í tímariti lögfræðinga, 4. hefti 41. árg. í des. 1991, þess efnis að engin varanleg breyting hafi orðið á íslenskum rétti varðandi réttarheimildirnar í framhaldi af nefndum dómi Hæstaréttar. Jón Steinar tiltekur yngri dóm Hæstaréttar þar sem tekið er af skarið um þessa niðurstöðu. Það er einnig athyglisvert að enginn hefur stungið upp á því að dómar Mannréttindadómstólsins fengju sjálfkrafa gildi af landsrétti. Enn sem áður þurfa Alþingi og forseti eða þá Hæstiréttur að taka af skarið. Og þetta segir dr. Guðmundur Alfreðsson. Síðan vil ég, herra forseti, vitna til greinargerðar Björns Þ. Guðmundssonar, prófessors í stjórnsýslurétti. ,,Varðandi dómsvaldið sérstaklega verður því hér aðeins vikið að tveimur atriðum. Ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt hjá fjórmenninganefndinni að túlka megi EES-samninginn þannig að dómar EB-dómstólsins séu einungis leiðbeinandi en ekki bindandi fyrir dómstóla og stjórnvöld hér á landi. Þrátt fyrir þá takmörkun sem gerð er í samningnum, þ.e. að dómarnir skipti máli og séu efnislega samhljóða, tel ég miklu líklegra að reynslan muni leiða í ljós að líta beri svo á að hér sé um bindandi fordæmi að ræða, enda segir skýrum stöfum að það beri að fara eftir þeim þegar svo stendur á sem í EES- og ESE-samningunum segir. Þessa skoðun byggi ég ekki síst á víðtækri túlkun EB-dómstólsins sjálfs á hlutverki sínu og valdsviði. Hitt atriðið sem ég vil vekja athygli á,`` segir Björn Þ. Guðmundsson prófessor, ,,varðar 60. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir að dómendur skeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Um þetta segir fjórmenninganefndin einungis: ,,Þessi regla varðar valdskiptinguna milli hinna þriggja þátta ríkisvaldsins en ekki lögverkanir þjóðréttarsamninga. Ef það sem segir í 2. gr. stjórnarskrárinnar heimilar gerð þeirra samninga, sem hér er fjallað um, hefur ákvæði í 60. gr. ekki sjálfstæða þýðingu með þeim hætti, að það geti leitt til annarrar niðurstöðu.`` Það er rétt, sem hér segir, að ákvæðið hefur ekki sjálfstæða þýðingu varðandi þá spurningu hvort nú megi lögfesta EES-samninginn að óbreyttri stjórnarskrá, en þar með er ekki öll sagan sögð. Það er að mínu viti villandi að segja einungis að 60. gr. varði valdskiptinguna milli hinna þriggja þátta ríkisvaldsins. Það sem ég nefni dómstólaeftirlit nær til þess aðhalds sem fólgið er í úrskurðarvaldi dómstóla annars vegar um stjórnskipulegt gildi laga og hins vegar um lögmæti stjórnsýslu. Þegar sagt er að dómstólar eigi úrskurðarvald um stjórnskipulegt gildi laga er átt við þá grundvallarreglu íslensks réttar að dómstólar skeri úr um það hvort lög séu í samræmi við stjórnarskrána og að ekki skuli farið eftir þeim lögum sem að efni til eru andstæð henni. Það er einnig meginregla í íslenskum rétti að dómstólar eigi úrlausn um allar ákvarðanir og athafnir stjórnvalda nema þær séu sérstaklega teknar undan dómsvaldi þeirra, annaðhvort samkvæmt settum lögum eða eðli máls, sbr. 2. gr. og 60. gr. stjórnarskrárinnar. Í þessari meginreglu felst að dómstólar eiga úrskurðarvald um það hvort stjórnvöld hafi verið bær eða hæf til þess að taka ákvörðun og hvort þau hafi gætt réttra lagareglna við meðferð máls, hvort heldur um er að ræða ákvarðanir almenns eðlis, eins og t.d. setningu reglugerða, eða ákvarðanir í einstöku máli. Almennt er þó viðurkennt að framangreind meginregla um úrskurðarvald dómstóla geti sætt takmörkunum. Réttarþróunin hefur hins vegar verið sú að dómstólar telja sig bæra til þess að dæma um athafnir framkvæmdarvaldshafa í mjög ríkum mæli. Túlkun 60. gr. stjórnarskrárinnar er mikilsvert og vandasamt fræðilegt úrlausnarefni. Bæði ég og fjórmenninganefndin hafa komist að þeirri niðurstöðu að með EES-samningnum sé dómsvald framselt að hluta til dómstóla EFTA og EB. Þegar af þeirri ástæðu hefði verið nauðsynlegt að víkja nánar að inntaki 60. gr. stjórnarskrárinnar vegna hinna bindandi réttaráhrifa ákvarðana þessara dómstóla. Varðandi þessi síðastnefndu álitaefni ber að leggja áherslu á að rannsóknum mínum á þeim er hvergi nærri lokið fremur en á hugsanlegu framsali íslensks löggjafarvalds með lögfestingu EES-samningsins.`` Heildarniðurstaða Björns prófessors er þessi: ,,Á grundvelli viðurkenndra lögskýringaraðferða stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar tel ég vafa leika á að framsal það á framkvæmdar- og dómsvaldi sem felst í EES-samningnum og hér um ræðir, standist gagnvart gildandi réttarreglu 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þennan vafa tel ég svo mikinn að ekki megi taka áhættuna af því að lögfesta EES-samninginn að óbreyttri stjórnarskrá. Hér lýkur tilvitnun í greinargerð Björns Þ. Guðmundssonar prófessors. Mig langar til að nefna atriði til viðbótar. Dómendur skulu skv. 61. gr. í embættisverkum sínum einungis fara eftir lögum. Í 103. gr. EES-samnings segir svo: ,, . . . skal ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar gilda til bráðabirgða meðan stjórnskipulegum skilyrðum hefur ekki verið fullnægt, . . . `` Sannarlega hafa íslenskir dómendur eftir lögfestingu EES-samnings í mörg horn að líta. Þeir verða ekki einungis að dæma eftir íslenskum lögum, heldur fá ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar gildi til bráðabirgða. Þá verða þeir að dæma í samræmi við dóma EB-dómstólsins sem ekki verða einu sinni aðgengilegir á íslensku máli. Þá er réttaröryggi Íslendinga skert og þeir eiga á hættu að verða dæmdir af erlendum mönnum fyrir athafnir hér á landi og eru dómar útlendinganna aðfararhæfir á Íslandi. Það er með engu móti hægt að fallast á að þetta samrýmist stjórnarskránni. Mig langar enn fremur til að nefna 69. gr. stjórnarskrárinnar sem hljóðar svo: ,,Engin bönd má leggja á atvinnufrelsi manna, nema almenningsheill krefji, enda þarf lagabót til.`` Vel kann til þess að koma að framkvæmd EES-samningsins höggvi nærri þessari grein. 67. gr. stjórnarskrárinnar kemur einnig til álita sem óbein afleiðing af þessari samningagerð. 67. gr. hljóðar svo: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; Þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.`` Eitt af frv. ríkisstjórnarinnar í kjölfar þessarar samningagerðar er þess efnis að þjóðnýta auðlindir í jörðu neðan 100 m, þar með talin jarðefni, málmar, olía, vatn og jarðhiti. Fram að þessu hefur jarðhiti og vatn tvímælalaust fylgt jarðareign, sbr. t.d. lög frá 1940 og vatnalögin frá 1923, svo og nokkra hæstaréttardóma, svo sem umdeildan Tunguhver á Svartsengi. Ekki er gert ráð fyrir því í frv. ríkisstjórnar að gjald komi fyrir, heldur er hér um hreina eignaupptöku að ræða. Rökin fyrir því að þetta sé nauðsynlegt eru þau að með þjóðnýtingu séu auðlindirnar fremur áfram í eigu Íslendinga en ef þær væru áfram í einkaeign eftir að aðrir íbúar EES-svæðisins fá heimild til þess að eignast hér lendur og auðlindir. Ég vísa til ótal yfirlýsinga utanríkisráðherra um þetta efni bæði innan þings og utan. Sennilega er óhjákvæmilegt að samþykkja frv. ef EES-samningurinn verður lögfestur. Það yrði þá fórnarkostnaður landeigenda, einstaklinga og sveitarfélaga og aðgangseyrir þeirra að Evrópsku efnahagssvæði. 67. gr. stjórnarskrár veitir þá ekki lengur vernd eignarréttarins eins og hún hefur gert. Ég minni á að undanfarna daga hefur bóndi uppi í Kjós verið að bora eftir heitu vatni. Hann er kominn 800 m ofan í jörðina og búinn að fá þar flóandi heitt vatn. Þennan rétt hefði hann ekki ef frv. hefði orðið að lögum. Herra forseti. Eins og ég hef að framan rakið er í mínum huga enginn efi á að stjórnarskrárbreytingar er þörf eigi EES-samningurinn að taka gildi og ég er ekki einn um þá skoðun. Eins og ég hef rakið hafa ýmsir af færustu lögfræðingum þjóðarinnar látið opinberlega svipaða skoðun í ljósi. Ég hef vitnað í alllöngu máli, sem ég taldi nauðsynlegt, til þjóðréttarfræðingsins dr. Guðmundar Alferðssonar og prófessorsins í stjórnsýslurétti, Björns Þ. Guðmundssonar. Ég nefni formann Lögmannafélags Íslands, Ragnar Aðalsteinsson, Eirík Tómasson, hæstaréttarlögmann og háskólakennara, og marga aðra. Norska stjórnarskráin er mjög lík þeirri íslensku og þar í landi er ekki ágreiningur um að í samningnum felist framsal á valdi. Þar verður því að reyna á sérnorskt stjórnarskrárákvæði um meðferð mála sem felur í sér framsal á valdi til alþjóðlegra stofnana. Í íslensku stjórnarskránni er ekki hiðstætt ákvæði. Hins vegar mælir 79. gr. stjórnarskrár okkar fyrir um stjórnarskrárbreytingar, samþykkt frv., kosningar og samþykkt á óbreyttu frv. á nýju þingi. Þá leið er óhjákvæmilegt að fara nú vilji menn virða stjórnarskrána og gera gildan þjóðréttarsamning. Þess bera að geta að við alþingismenn unnum drengskaparheit að því að halda stjórnarskrána þegar við tókum sæti á Alþingi. Fyrir þessu er mælt í 47. gr. stjórnarskrárinnar. Ég trúi því ekki að óreyndu að meiri hluti þingmanna vilji ekki virða drengskaparheit sitt og standa að stjórnarskrárbreytingu. Stjórnarandstaðan vonast eftir samkomulagi við stjórnarflokkana um að slík stjórnarskrárbreyting fari fram. Við höfum flutt frv. til stjórnlagabreytingar og það frv., ef að stjórnlögum verður, mun heimila framsal valds og gerð slíkra samninga sem hér er verið að gera. Hitt er þó mikilvægara að í framtíðinni yrði fenginn lögmætur farvegur fyrir lögfestingu samninga sem fela í sér framsal á valdi enda sé fyrir því aukinn meiri hluti á Alþingi. Það kæmi í veg fyrir að óprúttnir stjórnarherrar í framtíðinni freistuðust til stjórnarskrárbrota sem styddust við einfaldan þingmeirihluta. Ég trúi því ekki að óreyndu að stjórnarflokkarnir fallist ekki á þessi rök okkar en standi að þeirri stjórnarskrárbreytingu enda eiga þeir mest undir því að gera gildan samning þar sem þeir sem stjórnarflokkar bera höfuðábyrgð á málinu. Það sjónarmið hefur heyrst frá áköfustu fylgismönnum EES-samningsins að forseti geti með vísan til samþykkis einfalds meiri hluta Alþingis skrifað undir lög um EES-samning. Ég er ekki á sama máli. 2. gr. stjórnarskrár er svo fortakslaus að ekki kemur til greina að Alþingi geti samþykkt að hundsa hana og forseti lýðveldisins geti með 21. gr. skert ákvæði 2. gr. Þá er þess að geta að forseti lýðveldisins hefur skyldur skv. 10. gr. stjórnarskrár en hún hljóðar svo: ,,Forsetinn vinnur eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum. Af eiðstaf þessum eða heiti skal gera tvö samhljóða frumrit. Geymir Alþingi annað, en þjóðskjalasafnið hitt.`` Núverandi forseti vann þetta drengskaparheit síðast 1. ágúst sl. Það er rétt að geta einnig 26. gr. stjórnarskrárinnar en hún hljóðar svo: ,,Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.`` EES-málið er þannig í eðli sínu að sjálfsagt er að gefa þjóðinni tækifæri til að taka afstöðu til þess. Þetta er afdrifaríkasta ákvörðun sem tekin hefur verið frá stofnun lýðveldisins og stjórnarandstaðan hefur flutt tillögu um að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Þjóðaratkvæðagreiðsla, sem bæri að með slíkum hætti, yrði að sjálfsögðu aðeins ráðgefandi og óháð nauðsynlegri stjórnarskrárbreytingu en mikilvæg leiðbeining fyrir Alþingi eigi að síður. Þá hefur stjórnarandstaðan einnig flutt frv. til breytingar á stjórnarskránni til að móta farveg, ef samþykkt yrði, fyrir þjóðaratkvæðagreiðslur í framtíðinni. Í framsöguræðu sinni fyrir EES-frumvarpinu á fimmtudaginn var fjallaði hæstv. utanrrh. með dæmalausum hætti um hugmyndina um þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann taldi efnislega --- hvar er hæstv. utanrrh.? Nú fer ég að sakna hans. Vill ekki herra forseti sjá til þess að hæstv. utanrrh. komi í salinn. 

Forseti er að gera ráðstafanir til þess að utanrrh. komi í salinn.

Herra forseti. Ég veit að vísu að það er kominn mikill ferðahugur í hæstv. utanrrh. Hann ætlar til Spitzbergen en ég hélt að hann ætlaði ekki að fara fyrr en í fyrramálið og vona að hann sé ekki farinn þangað. --- Ég býð hæstv. utanrrh. velkominn í salinn. Í framsöguræðu sinni fyrir EES-frumvarpinu á fimmtudaginn var fjallaði hæstv. utanrrh. með dæmalausum hætti um hugmyndina um þjóðaratkvæðagreiðslu. Efnislega taldi hann þjóðina of vitlausa til að unnt væri að bera þetta EES-mál undir hana. Og það sem meira var, hæstv. forsrh. tók í sama streng í sjónvarpsviðtali í gær. Hann beitti einnig gamalkunnum útúrsnúningum og aulafyndni eins og honum er tamt þegar hann hefur ekkert bitastætt til mála að leggja og engin rök fyrir afstöðu sinni. Þeim félögum er auðvitað nokkur vorkunn að vantreysta þjóðinni. Hún gerði þeim á grundvelli úrslita síðustu kosninga kleift að komast í valdastóla. Þeir blekktu að vísu þjóðina og sögðust ætla að gera annað en þeir gerðu að kosningum loknum. Þess vegna er það rangt hjá þeim að halda því fram að íslenska þjóðin sé eitthvert samsafn af aulum sem ekki geta tekið afstöðu til mála þrátt fyrir það að í síðustu kosningum hafi þjóðinni orðið á mikil og dýrkeypt mistök. Framsöguræða hæstv. utanrrh. fyrir þessu máli væri efni í langa gagnrýni en ég ætla nú að geyma mér hana að mestu til síðari tíma en aðeins bera til baka örfáar af missögnum hæstv. ráðherra. Einn fyrirvarinn sem þáv. forsrh. Steingrímur Hermannsson setti fyrir hönd Íslands í Ósló vorið 1989 var svohljóðandi: ,,Við getum aldrei gefið okkur á vald yfirþjóðlegum stofnunum. Við getum aldrei afsalað okkur fullveldinu eða rétti til þess að taka eigin nauðsynlegar ákvarðanir til að tryggja afkomu okkar og sjálfstæði.`` Hæstv. utanrrh. leyfði sér í ræðu sinni að telja að þessi fyrirvari hefði verið uppfylltur. Þetta tel ég mikla kokhreysti hjá honum og því fari fjarri að þessi fyrirvari sé uppfylltur. Hæstv. utanrrh. vitnaði til þess í ræðu sinni að í skýrslu sinni til Alþingis í mars 1991 hafi hann talið, eins og hann sagði, að hugmyndir sem varða valdsvið sameiginlegra stofnana á Evrópska efnahagssvæðinu falli innan ramma stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið túlkuð fram að þessu. Hæstv. utanrrh. telur sem sagt að vegna þess að samráðherrar hans gerðu ekki athugasemdir væru þeir samþykkir þessu. Þetta gæti nú verið misskilningur. Skýrsla utanrrh. er skýrsla hans en ekki skýrsla ríkisstjórnarinnar, ekki skýrsla ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Þótt enginn hafi mótmælt gerir það ekki niðurstöður ráðherrans réttari. Ósannindi verða ekki sannleikur þó að enginn beri þau til baka. Hæstv. utanrrh., og það þótti mér skemmtilegt hjá honum, vitnaði til skrumauglýsingar sem hann hafði sjálfur keypt auglýsingastofuna Athygli til að sjóða saman upp úr ræðum sínum. Þar taldi hann sig aldeilis hafa sannleiksvitnið í þeim starfsmanni auglýsingastofunnar sem textann sauð á aðgengilegt alþýðumál. Utanrrh. hefði alveg eins getað vitnað í sjálfan sig í þessu tilfelli. Þetta leiðir hins vegar hugann að því hvernig málflutningur utanrrn. í þessu máli hefur verið. Auglýsingastofur eru keyptar til að setja saman skrumauglýsingar og skrumbæklinga og þetta er kallað kynning á EES-málinu. Ég mun spyrja að því síðar hver kostnaður hafi hlotist af þessari kynningarstarfsemi en sjálfsagt á eftir að bætast við svo það er ekki tímabært að gera það strax. Herra forseti. Ég hef rætt í nokkuð löngu máli um stjórnarskrárþátt málsins og ræðu hæstv. utanrrh., framsögu fyrir frv. Mig langar til að fara örfáum orðum um þennan samning efnislega. Utanrmn. hefur á þessu ári og þó sérstaklega í sumar lagt mikla vinnu í að kanna efni EES-samningsins og þó mikil vinna sé eftir í utanrmn. áður en málið er fullkannað eru margir þættir þess orðnir sæmilega ljósir. Ég hef, herra forseti, reynt að nálgast þetta mál með opnum huga sem trúnaðarmaður flokks míns. Ég vil varast óraunhæfa bjartsýni en jafnframt varast alla fordóma. Ég vil lýsa þeim hagsbótum sem á grundvelli þessa samnings er raunhæft að vænta en jafnframt gera mér grein fyrir þeim göllum sem á samningnum eru og öfugt við talsmenn ríkisstjórnarinnar mun ég ekki þegja yfir göllunum og tíunda bara kostina. Ég mun tíunda hvort tveggja. Það sem hér fer á eftir er frásögn af því, á grundvelli þeirra upplýsinga sem fram hafa komið í utanrmn., hvernig ég tel að þjóðfélag okkar breytist ef við gerumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Ég byrja á sjávarútveginum. Kynning af hendi ríkisstjórnarinnar á þessu máli öllu er mjög ámælisverð, eins og ég hef áður sagt, og hæstv. utanrrh. hefur verið látinn göslast áfram með málið. Hann hefur talað um kosti þessa samnings fögrum orðum og yfirdrifið í mörgum tilfellum stórlega þær hagsbætur sem í samningnum felast en hann hefur þagað vandlega yfir annmörkum samningsins og a.m.k. í einu tilfelli beinlínis sagt rangt frá. Þar á ég við langhalamálið í tvíhliða veiðisamningi um gagnkvæmar veiðiheimildir. Utanrrh. talaði um langhala löngu eftir að ljóst var að Evrópubandalagið sætti sig ekki við neitt nema karfa. Þeir voru ekki til viðtals um langhala en samt hélt hæstv. utanrrh. áfram að láta sem svo að langhali væri inni í þessu dæmi. Langhalamálið varð til þess að samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi dró til baka stuðningsyfirlýsingu sína með samninginn. Það voru augljós sárindi hæstv. ráðherra í ræðu sinni í gær eftir þá rassskellingu. Hann er því ekki gróinn. Þessi fiskveiðisamningur hefur ekki enn þá verið gerður og þó er hann eitt af grundvallaratriðum sem verða að liggja fyrir áður en frv. kemur til atkvæða. Varðandi þennan fiskveiðisamning sérstaklega, þá er það mikið vafaatriði hvort rétt sé að hverfa frá þeirri grundvallarstefnu, sem Íslendingar hafa haft til margra ára í samskiptum við Evrópubandalagið, að láta ekki veiðiheimildir í staðinn fyrir tollaívilnanir. Það er ómótmælanlega gert með þessum tvíhliða samningi. Margupplýst er að fiskveiðisamningurinn er gerður að kröfu EB og var algert skilyrði fyrir myndun Evrópsks efnahagssvæðis. Þrjú þúsund tonn af karfa, sem Evrópubandalaginu er ætluð í fyrstu lotu, væri búsílag fyrir okkur Íslendinga í þeim þrenginum sem skapast vegna skerðingar á heimilaðri veiði á Íslandsmiðum. Andvirði 3.000 tonna karfaafla verður líka að reikna með mínus-megin þegar hagsmunir sjávarútvegsins af samningnum eru reiknaðir til fjár. Loðnuafla þann sem menn hafa verið að tala um mundum við Íslendingar í flestum tilfellum geta fengið án nokkurs leyfis frá EB. Og ef menn á annað borð vilja hleypa veiðiflota Evrópubandalagsins inn á Íslandsmið, sem ég tel í sjálfu sér mjög varhugavert, jafnvel þótt nokkrar tollaívilnanir komi á móti, þá tel ég afstöðu hæstv. sjútvrh. vera hyggilega að halda til streitu að fyrst veiði Íslendingar loðnuna áður en EB-flotanum er sleppt lausum í karfann. Það hefur raunar legið fyrir alla tíð síðan 1972 að við gætum fengið felldan niður tollinn á saltfisknum ef við hleyptum flota EB inn í landhelgina. Við erum svo sem ekki búnir að bíta úr nálinni með fiskveiðiflota Evrópubandalagsins á Íslandsmiðum. Endurskoðunarákvæði fiskveiðisamningsins bjóða upp á síauknar kröfur frá Evrópubandalaginu um veiðiheimildir. Fiskimenn Evrópubandalagsins hafa þar að auki getið sér afleitt orð hvar sem þeir hafa farið, hvort sem það er við Nýfundnaland eða annars staðar. Þeir eru kunnir að svindli og rányrkju. Varðandi þær tollaívilnanir, sem í samningnum felast, þá eru þær líka sýnd veiði en ekki gefin. Við ráðum ekki fiskverði á meginlandinu. Hér er ekki um að ræða fríverslun með fisk eins og við vildum upphaflega fá. EB-ríkin geta stórspillt samkeppnisstöðu okkar með styrkjum til eigin útgerða eða niðurgreiðslum og þess vegna er það fjarstæða að vera að reikna saman hve mikið tollaívilnanirnar mundu gefa okkur og leggja til grundvallar fortíðina og búast við að tollalækkunin skili sér öll í hækkuðu fiskverði. Það er þar að auki langsennilegast að útflutningur á óunnum fiski eða lítt unnum vaxi með auknu frjálsræði innan Evrópsks efnahagssvæðis. Það eru algerlega óraunhæfir draumórar að störfum í fiskiðnaði hér fjölgi og afkoma fiskibæjanna batni í kjölfar EES-samnings. Störfum hér fækkar vafalítið í fiskiðnaði og þá er sennilegt að okkur haldist ekki uppi sú útflutningsstýring sem við höfum ástundað undanfarið því að hún raskar auðvitað samkeppnisstöðu og frelsi á markaðnum. Það er mjög mikilvægt að í samningnum er viðurkennt að við megum halda áfram gildandi lögum um eignarhald Íslendinga á útgerð og frumfiskvinnslu. Það eru hins vegar slæm tíðindi þegar nú upp á síðkastið hafa heyrst raddir um að við ættum að slaka á þessum íslensku lögum. Þetta er meira að segja komið inn í ríkisstjórnina. Fjármálaráðherra er farinn að láta þá skoðun í ljósi. Hvað varðar fullvinnslu afla hér á landi, þá lendir hann að einhverju leyti í höndum útlendinga innan skamms ef við getum sætt okkur við að skaffa ódýrara vinnuafl en fæst á meginlandinu og betri starfsskilyrði fyrir fyrirtæki þeirra. Ég læt máli mínu um sjávarútveg lokið í bili. Hvað landbúnaðinn varðar þá tel ég að þar hafi tekist mjög slysalega til því að með þessari samningsgerð er opnað fyrir talsverðan innflutning búvara hingað til lands sem fram að þessu hafa verið framleiddar hér. Undantekningarákvæðið við bókun 3, 5. gr. er mér þyrnir í augum sérstaklega. Þar er kveðið á um að jöfnunargjöld við innflutningi til landsins skuli aldrei vera hærri en þau voru 1991 en þá voru þau hverfandi lítil. Ísland er sem sagt galopið fyrir innflutningi mjólkurvara sem gæti numið 15--20% af neyslu landsmanna. Utanrrn. hefur vissulega gagnstæðan skilning á þessu ákvæði. En það er líka gagnstæður skilningur við a.m.k. sum Evrópubandalagsríkin. Ég vil vitna til umræðna á Alþingi 16. maí sl. Þar upplýsti hæstv. iðnrh. að þetta mál yrði útkljáð á vettvangi sameiginlegu nefndarinnar. Bændur mega bíða í óvissu þangað til. Það var upplýst, og það finnst mér meginatriðið, að umrætt ákvæði var sett inn í samninginn eða bókunina að kröfu Evrópubandalagsins 4. des. sl. Úr því að ákvæðið var sett inn að kröfu Evrópubandalagsins þá verður að álíta að Evrópubandalagið hyggist notfæra sér það. Það á samkvæmt 19. gr. EES-samningsins að standa í samningaþófi um landbúnaðarþáttinn á tveggja ára fresti og eins og þar segir: ,,Samningsaðilar skuldbinda sig . . . til að auka smám saman frjálsræði í viðskiptum við landbúnaðarafurðir.`` Þá er þess að geta að 5. gr. í bókun 3 er rangt þýdd á íslensku í þeim textum sem við höfum verið að vinna með. Enski textinn á þessari grein er miklu óþægilegri og vonandi gildir ekki það sama um aðra hluta íslensku þýðingarinnar á samningnum. Að vísu fann dr. Guðmundur Alfreðsson því miður ranga þýðingu annars staðar í samningnum eins og hann getur um í greinargerð sinni til utanrmn. Varðandi þennan landbúnaðarþátt verður einnig að geta vandaðrar álitsgerðar sem unnin var að tilhlutan dóms- og kirkjumrh. og landbrh. um EES-samninginn og fasteignir á Íslandi. Þar segir að löggjöf okkar verði að vera með þeim hætti að veita útlendingum beinan og jafnan rétt á við landsmenn til að eiga fasteignir hér, þar með taldar jarðir, laxveiðiár, hlunnindi, auðlindir o.s.frv. Sumir hafa trúað því að unnt sé að setja upp girðingar sem hald er í. En það virðist ekki vera skoðun þessara álitsgefenda, því miður. Þeir benda þó á að hugsanlega megi binda eignarrétt við búsetu og nýtingu enda gangi þá það sama yfir Íslendinga og útlendinga. Þá telja þeir að fjárfestingarlögunum verði að breyta vegna EES og afnema takmörkun sem nú er í gildi á rétti útlendinga til að eignast virkjunarrétt vatnsfalla og jarðhita hér á landi. Ég tel að hér sé um mjög mikinn galla á samningnum að ræða. Þetta er ekki sambærilegt við eignarhaldið í útgerð og frumfiskvinnslu vegna þess að í samningnum er sérstaklega tekið fram að núverandi lög, þegar sett lög Íslendinga, um það efni megi standa áfram. Þetta er því ekki sambærilegt við þann forgang sem við Íslendingar höfum samningsbundinn og bókfestan um eignarhald á útgerð og frumfiskvinnslu. Ég trúi því ekki að ekki hefði verið hægt að halda betur á hagsmunum Íslendinga ef vilji hefði verið fyrir hendi. Það hefur raunar verið sinnt smærra viðviki og ómerkilegra en þessu. Það var sett inn undantekningarákvæði til þess að vernda einokun Húsatrygginga Reykjavíkur í tryggingafrelsinu. En því miður, héðan af verður ekki stafkrók breytt í þessum samningi og það er ekki sýnilegur vilji hjá ríkisstjórninni til að vernda forgang Íslendinga að eigin landi. Einu sinni æddi hæstv. utanrrh. um landið, fór á hundrað fundi og spurði: Hverjir eiga Ísland? Hið rétta svar þá var náttúrlega Íslendingar. En það verður ekki fullgilt í framtíðinni ef EES-samningurinn öðlast gildi hér. Herra forseti. Ég ætla að láta tali mínu um landbúnaðarþáttinn lokið í bili og víkja að iðnaðinum. Þeir talsmenn iðnaðarins sem komið hafa til fundar við utanrmn. hafa yfirleitt verið hlynntir stofnun Evrópsks efnahagssvæðis. Þeir telja sig sjá möguleika opnast í kjölfar þess. Hins vegar er rétt að hafa það í huga að iðnaðurinn hefur í tvo áratugi búið við tollfrelsi svo þessi samningur breytir út af fyrir sig litlu að því leyti. Það er rétt að geta þess að talsmenn iðnaðarins hafa þó þann fyrirvara á stuðningnum að ríkisvaldið verði að létta af sköttum og bæta starfsskilyrði iðnaðarins. Ég tel að væntingar þeirra séu ekki raunhæfar og á ekki von á því að ríkisvaldið treysti sér til að fullnægja öllum kröfum þeirra. Það er rétt að hafa í huga, eins og komið hefur fram hér í umræðunum, reynsluna af EFTA. Við inngöngu okkar í EFTA var hér talsvert blómlegur iðnaður, t.d. fata- og húsgagnaiðnaður. Þá voru talsmenn iðnaðarins mjög bjartsýnir á að aukið frelsi mundi efla íslenskan iðnað. Það þekkja allir þá raunasögu. Helstu iðngreinar hafa ekki staðist samkeppni frelsisins og eru nú rústir einar. Á hinn bóginn fær íslenskur iðnaður sennilega í einhverjum mæli ódýrt erlent vinnuafl sem kann að verða honum til hagsbóta en jafnframt missa Íslendingar auðvitað störf í iðnaði. Það má búast við að iðnaðarmenn flytjist hingað í einhverjum mæli og hefji hér starfsemi. Það kann að koma neytendum vel, ef þeir verða ekki dýrseldir, en ekki þeim sem missa störfin til þeirra. Hvað verslunina varðar þá eru líkur á að við myndun Evrópsks efnahagssvæðis komi útlendingar til með að yfirtaka einhvern hluta verslunar hér. Þess er skemmst að minnast þegar Hagkaup yfirtók Bónus á dögunum. Þá skýrði Jóhannes, forstjóri Bónus, frá því að sér hefði borist tilboð í fyrirtæki sitt frá verslunarkeðjum í Danmörku og Þýskalandi. Hann vildi heldur láta Hagkaup yfirtaka fyrirtæki sitt, væntanlega af þjóðhollustu. Vafalaust mundi þátttaka útlendrar verslunarkeðju lækka hér vöruverð í bili og það væri neytendum til tímabundinna hagsbóta. Á hitt ber að líta að við höfum slæma reynslu af því er útlendingar önnuðust verslun hér og það er ekki víst að hinir lágu prísar héldust. Talsmenn flutningastarfsemi virðast ekki óttast aukna samkeppni og það væri betur að þeir hefðu rétt fyrir sér. Bankastarfsemi hér breytist vafalítið við myndun Evrópsks efnahagssvæðis og sennilega munu erlendar bankastofnanir hefja hér einhverja starfsemi. Það gæti út af fyrir sig leitt til lækkunar vaxta og það væri af hinu góða. Vinnuveitendur fagna margir hverjir aðild að Evrópsku efnahagssvæði og vænta sér þá væntanlega ódýrara vinnuafls að utan. Mér er ráðgáta hvernig forusta margra verkalýðssamtaka hefur tekið á þessu máli. Margir forustumenn stéttarfélaga eru nefnilega ótrúlega jákvæðir þó að það eigi ekki við um þá alla. Sumir þeirra loka augunum fyrir því að við erum að gerast aðilar að efnahagssvæði þar sem atvinnuleysi er fast í kringum 10%. Með svipuðu lögmáli, eins og vatnið rennur undan brekkunni, hlýtur atvinnuleysi hér að aukast til stórra muna og innstreymi erlends vinnuafls hlýtur að taka atvinnu frá Íslendingum og atvinnuleysisstig hér að verða svipað og annars staðar á svæðinu. Það er rétt að minna á að þeir sem koma til landsins koma til með að vinna á strípuðum töxtum. Það verður að borga þeim taxtana en atvinnurekendur geta komist hjá því að greiða þeim alls konar duldar greiðslur og fríðindi sem Íslendingar njóta. Þess má geta að útlendingarnir þurfa félagslega þjónustu til jafns við Íslendinga og það kostar okkur auðvitað einhverja fjármuni. Myndun Evrópsks efnahagssvæðis kemur til með að hafa veruleg áhrif á stærri sveitarfélög og ríkisstofnanir. Skylt verður að efna til útboða á svæðinu í meiri háttar vörukaup og stærri verksamninga. Þá getur íhaldið í Reykjavík t.d. ekki gaukað hagstæðum verkefnum eða gróðavænlegum viðskiptum að gæðingum sínum lengur. Það mun hljótast verulegur kostnaður af því að bjóða út á svona stórum markaði og kostnaður eykst við gerð útboðsgagna. Það þarf að koma á fót opinberri stofnun sem annast samskipti hvað varðar upplýsingar og opinber útboð á Evrópumarkaði á kostnað sveitarfélaganna, a.m.k. að hluta til. Þá er svigrúm sveitarfélaga til örvunar eða björgunaraðgerða í atvinnulífi þrengt. Eftir myndun EES-svæðis getur sveitarfélag ekki ívilnað fyrirtæki í sveitarfélaginu án þess að taka áhættu af því að vera sakað um að raska eðlilegri samkeppnisstöðu og hér er ég að tala um stærri fyrirtæki. Hver áhrif verða á ríkisfjármálin er erfitt að sjá fyrir. Það er rétt að geta þess að hér er skattheimta lægri en annars staðar á EES-svæðinu að Portúgal frátöldu. Það er líklegt að hún leiti jafnvægis við önnur EES-ríki. Þá þyngist bein skattheimta á almenning. Hins vegar er virðisaukaskattur hér hærri og líklegt að hann lækki en beinir skattar hækki. Kaupmáttur launa hér er með því hæsta sem þekkist á EES-svæðinu. Það kynni að breytast og kaupmáttur kynni að verða svipaður og annars staðar. Síðan umræður um EES hófust hefur mikið vatn til sjávar runnið. Þá var talað um tveggja stoða lausn þar sem önnur stoðin væri EFTA og hin Evrópubandalagið. Útkoman hefur orðið önnur. Hér er ekki um samstarf tveggja rétthárra aðila að ræða. Evrópubandalagið er allsráðandi og EFTA er engin stoð, einungis hækja, eins og það var orðað hér í gær, eða hjáleiga frá Evrópubandalaginu. E.t.v. sést þetta hvergi betur en ef við athugum feril dómstólaþáttarins. Evrópubandalagið heimtaði meiri hluta dómaranna. Það dugði ekki að mati Evrópudómstólsins og samningnum var breytt og fundin lausn þar sem Evrópubandalagið ræður raunverulega öllu. Það er líka fróðlegt að kynna sér viðhorf Evrópubandalagsins til þessarar samningagerðar. Nokkrir hv. þm. hafa haft tækifæri til þess, m.a. í gegnum þingmannanefnd EFTA, að hitta að máli þingmenn úr Evrópubandalagslöndum og ræða þessi mál við þá. Það er sannarlega ekki í öllum tilfellum mjög uppörvandi. Það væri fróðlegt fyrir alþingismenn að kynna sér yfirlýsingu Van der Pas, sem er embættismaður framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, um þennan samning sem hann flutti á fundi viðskiptanefndar Evrópubandalagsins 30. okt. 1991 í Brussel. Þessi háttsetti embættismaður lýsti samningnum og það verður að líta á það sem túlkun Evrópubandalagsins. Þar birtist aldeilis grímulaust viðhorf herraþjóðarinnar sem lýsti réttleysi hjálendunnar. EFTA-ríkin eiga ekki von á góðu ef andi Van der Pas kemur til með að ríkja í framtíðarsamskiptum eins og því miður verður að gera ráð fyrir. Framtíð þessa samnings er óviss. Önnur EFTA-ríki en Ísland hafa ýmist sótt um innlimun í hið þýsk-evrópska stórríki eða ætla að gera það fljótlega og jafnvel hér á landi eru hæstv. ráðherrar og þeirra handlangarar farnir að tala opinskátt um möguleika á aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Þetta sýnir okkur að með Evrópsku efnahagssvæði er ekki verið að tjalda nema til einnar nætur. Jafnvel þótt önnur EFTA-ríki ætli inn í Evrópubandalagið þá leggja þau mikla áherslu á fullgildingu EES-samningsins. Þetta gera þau vegna þess að þau líta á samninginn sem stórt skref inn í Evrópubandalagið. Það skyldi þó aldrei vera viðhorf ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar líka? Ég bið menn að athuga að innan Sjálfstfl. hafa nú tekið öll völd Evrópusinnarnir, Evrópubandalagssinnarnir. Ég nefni dæmið af því hvernig hv. þm. formanni utanrmn., Eyjólfi Konráði, var bolað úr formennskunni til að skapa þar svigrúm fyrir hv. þm. Björn Bjarnason sem hefur óþreytandi skrifað dálk eftir dálk um kosti þess fyrir Íslendinga að fylgjast vel með og vera ekki seinir á sér í samskiptum við Evrópubandalagið. Þeir sem eru á hraðferðinni til Brussel eru búnir að ná töglum og högldum í Sjálfstfl. Það skiptir líka máli við mat á þessu máli öllu. Ef hér væri um að ræða varanlegt form á samskiptum Íslands og Evrópubandalagsins þá væri vel. En ef hér er aðeins um að ræða áfangastað inn í Evrópubandalagið þá er illa því ég held það væri fátt sem við Íslendingar gætum gert óskynsamlegra en að ganga þar inn. Ein fáránlegasta röksemd talsmanna þessa samnings er að með honum komum við til með að hafa áhrif á gang mála í Evrópu. Ég hef ekki trú á því. Þetta er bara rugl. Önnur langsótt röksemd er þegar menn sem alla tíð hafa, eins og hæstv. utanrrh., gefið skít í norrænt samstarf fara allt í einu að tala um hættuna af því að einangrast frá öðrum Norðurlandaþjóðum. Mér er e.t.v. ljósara en flestum þingmönnum öðrum gildi norrænnar samvinnu og sá ávinningur sem við höfum á undanförnum áratugum haft af henni. En það breytir því ekki að við megum ekki kaupa norræna samvinnu eða félagsskap annarra Norðurlanda með því að elta þau inn í Evrópubandalagið. Það er líka rétt fyrir okkur að gera okkur grein fyrir að með samningi þessum skerðast möguleikar okkar til samskipta og samninga við ríki utan EES og það nægir að benda á 120. og 121. gr. EES-samningsins. Dettur nokkrum manni í hug, hefði Ísland verið aðili að EES-samningi 1971, að við hefðum getað fært efnahagslögsögu okkar út í 200 mílur? Mér finnst það ósennilegt. Framsfl. studdi upphaflega hugmyndina um myndun Evrópsks efnahagssvæðis enda væri fullnægt ákvæðum um stranga fyrirvara sem þáv. forsrh. Steingrímur Hermannsson setti fram fyrir Íslands hönd þegar EFTA gekk til þessara viðræðna eins og margrakið hefur verið hér í þessum umræðum. Samningur sá sem hér liggur fyrir er allt annar en sá sem við vonuðumst eftir að gerður yrði. Fyrirvarar okkar eru ýmist orðnir útvatnaðir eða þá horfnir með öllu. Núverandi ríkisstjórn hefur haldið klaufalega á þessu máli og hafi hún skömm fyrir það. Við heildarmat á þessum samningi tel ég að hafa beri í huga að sá ávinningur sem hæstv. utanrrh. telur vera af samningnum er mjög ýktur. Einhver ávinningur kann að verða fyrir sumar greinar sjávarútvegs en það kann að vera dýru verði keypt annars staðar í þjóðfélaginu. Með samningi þessum opnast tvímælalaust tækifæri og bætt aðstaða fyrir þá sem ætla að flytja til meginlandsins en tvímælalaust er hann til óheilla fyrir marga þá sem eftir sitja og ætla að halda áfram að vera Íslendingar.

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns vil ég þakka hæstv. utanrrh. hina yfirgripsmiklu framsöguræðu er hann flutti fyrir máli þessu sl. fimmtudag. Þar var kjarna EES-samningsins, sögu hans og áhrifum og stöðu Íslands á alþjóðavettvangi, lýst með prýðilegum hætti. Ég er sammála niðurstöðu ráðherrans um það hvernig samningsgerðin stóð við stjórnarskiptin 30. apríl 1991. Einnig tek ég undir afstöðu hans til hinna ólíku, lögfræðilegu viðhorfa sem komið hafa fram um það hvort samningurinn brjóti í bága við íslensku stjórnarskrána eða ekki. Hér er til umræðu frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið. Verði frv. samþykkt veitir Alþingi ríkisstjórninni heimild til að fullgilda samninginn um EES, sem er milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins, og einnig samninga milli EFTA-ríkjanna innbyrðis um að koma á fót eftirlitsstofnun EFTA og dómstóli EFTA og jafnframt fastanefnd EFTA-ríkjanna. Að mínu mati eru fjórar meginástæður fyrir því að Alþingi samþykki lagafrv. með það fyrir augum að EES-samningurinn geti tekið gildi 1. jan. 1993. Í fyrsta lagi er samþykkt samningsins í samræmi við þá stefnu sem ríkisstjórnir Íslands hafa með þingmeirihluta að baki sér fylgt allt frá því um miðjan níunda áratuginn þegar umræður um nánara samstarf EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins hófust. Þá þegar voru teknar ákvarðanir um að efla þetta samstarf og í ársbyrjun 1989 setti Jacques Delors, forseti framkvæmdastjórnar EB, fram tillögur um hvernig að því skyldi staðið. Var tekið jákvætt í þær af leiðtogum EFTA-ríkjanna á sögulegum fundi í Ósló í mars 1989 og það var upphaf þess starfs sem leiddi síðan til þess að ritað var undir EES-samninginn í Óportó í Portúgal 2. maí sl. Í öðru lagi næst með samningnum mikilvæg viðurkenning samningsaðilanna á sérstöðu Íslands, ekki síst að því er varðar sjávarútvegsmál. Með samningnum hefur þannig verið unnið að gæslu íslenskra sérhagsmuna. Ég er þeirrar skoðunar að samleið með EFTA-ríkjunum hafi verið nauðsynleg til að þessi niðurstaða fengist. Það yrði því fráleitt að rjúfa samstöðu með EFTA-ríkjunum nú og stofna að nýju til óvissu í samskiptum okkar við Evrópubandalagið með tilmælum um tvíhliða viðræður. Slík ákvörðun nú væri ekki aðeins tímaskekkja heldur stofnaði íslenskum hagsmunum í hættu. Í þriðja lagi er ekki gengið inn á valdsvið íslenskra stjórnvalda með samningnum á þann veg að það brjóti í bága við stjórnarskrána. Hér er stofnað til samnings um milliríkjaviðskipti og sett ákvæði um hvernig tekið skuli á álitaefnum er rísa af því að samningurinn er gerður. Nýtt réttarsvið verður til og jafnframt stofnanir til að gæta öryggis á því. Þetta öryggisatriði er einkum mikilvægt fyrir hinar smærri þjóðir sem eiga aðild að samstarfinu. Það eru vísvitandi rangfærslur eða ótrúlegt þekkingarleysi að halda því fram að í þessum samningi felist eitthvert allsherjarafsal á íslensku sjálfstæði eða verið sé að færa Íslandssöguna aftur til þess tíma þegar landið var hluti af Danmörku. Alþingi og önnur íslensk stjórnvöld hafa fjölmörg úrræði til að tryggja sérstöðu Íslands þar sem þess er talin sérstök þörf í samstarfinu svo sem varðandi eignarhald á náttúruperlum landsins. Í fjórða lagi er samningurinn æskilegur grunnur að sambandi okkar við aðildarríki Evrópubandalagsins og EFTA sem við hljótum að rækta áfram í sama anda og til þessa. Á miklum óvissu- og breytingatímum í alþjóðastjórnmálum og ekki síst í Evrópu er nauðsynlegt fyrir okkur eins og aðrar þjóðir að nota þau tækifæri sem gefast til að efla eigin hag með nánari samvinnu. Það gerum við með þessum samningi. Hann veitir okkur í senn þann kost að láta staðar numið eða halda áfram til nánara samstarfs. Ræður fulltrúa stjórnarandstöðunnar um þetta mál hér í gær og í dag gefa ekki miklar vonir um að víðtæk samstaða takist hér á Alþingi um afgreiðslu þess. Kvennalistinn hefur allt frá upphafi verið andvígur þátttöku Íslands í evrópsku samstarfi eins og það er mótað með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Þess vegna þarf afstaða fulltrúa þess flokks ekki að koma á óvart. Hitt hlýtur að vekja athygli og undrun að formenn Alþb. og Framsfl. flytja nú ræður um þetta mál sem skilja mætti á þann veg að þeir hefðu aldrei lagt því í einlægni lið sitt eða brotið það til mergjar. Ég segi að það hljóti að vekja undrun þar sem þessir tveir menn voru forsrh. og fjmrh. í þeirri ríkisstjórn sem lagði grunninn að samningsgerðinni og mótaði meginstefnuna í henni allt þar til í apríl á síðasta ári þegar segja má að aðeins frágangsatriði varðandi samninginn um Evrópska efnahagssvæðið væru eftir. Segir mér svo hugur að þegar fram líða stundir verði kollsteypa þessara tveggja flokksformanna í þessu mikilvæga máli talin til marks um ótrúlegan tvískinnung og pólitíska hentistefnu. Mun ég hér á eftir víkja frekar að málflutningi þeirra. Þótt flokkspólitískur ágreiningur sé um málið á hann ekki að tefja fyrir framgangi þess á Alþingi. Það er síður en svo nýlunda að ágreiningur sé um afdrifarík utanríkismál hér í þingsölunum. Margt í þeim ágreiningi sem nú er uppi minnir á fyrri væringar um þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi. Hrakspár andstæðinga samninga Íslands við önnur ríki hafa sem betur fer ekki ræst til þessa og er ástæðulaust að ætla að þær rætist frekar í þessu tilviki en öðrum. Forustumenn stjórnmálaflokkanna fimm hafa gert með sér samkomulag um það hvernig að þinglegri afgreiðslu málsins skuli staðið og hafa þingnefndir starfað í samræmi við það. Hljóta þeir sem að samkomulaginu stóðu að leggja metnað sinn í að við það verði staðið og hefur ekkert það gerst sem hindrar að svo megi verða. Samkvæmt frv. sem hér liggur fyrir er ætlunin að lögfesta meginmál EES-samningsins. Hann fær þar með lagagildi hér á landi þannig að tryggt sé að íslenskir ríkisborgar geti byggt rétt sinn á honum. Jafnframt er lagt til að bókun 1 verði lögfest en hún fjallar um almenna aðlögun að þeirri löggjöf sem gilda skal innan EES-svæðisins. Loks er lagt til að þær mikilvægu undanþágur sem Íslandi eru veittar í tveimur viðaukum með samningnum um fiskveiðar og fiskvinnslu verði einnig lögfestar. Þessum aðalsamningi um Evrópska efnahagssvæðið fylgja síðan 22 viðaukar og 49 bókanir. Vísað er til um 1.400 reglugerða og tilskipana Evrópubandalagsins í viðaukunum og hafa þessir bálkar verið lagaðir að Evrópska efnahagssvæðinu. Þessa viðauka og bókanir á ekki að leiða í lög hér með sama hætti og aðalsamninginn. Hins vegar verður efni viðaukanna tekið upp í um 60 fylgifrumvörpum með samningnum sem hin einstöku ráðuneyti leggja fyrir Alþingi um margvíslega málaflokka sem undir þau heyra. Við upphaf þessa þings höfðu samtals 27 fylgifrumvörp verið send til meðferðar í þingnefndum en 28 voru væntanleg. Sú staðreynd að ætlunin sé að taka mið af 1.400 reglugerðum og tilskipunum Evrópubandalagsins lá fyrir þegar á árinu 1989 þegar samningaviðræðurnar hófust. Þær hófust á þeim grunni að lagður skyldi til grundvallar lagabálkur Evrópubandalagsins og það er hann sem menn vísa til þegar rætt er um þessar 1.400 reglugerðir og tilskipanir. Allt frá upphafi þess að lagt var af stað í þessa ferð lá það fyrir að á þessum grunni yrði byggt og á þeim grunni stöndum við enn þegar unnið er að því að laga íslenska löggjöf að samningnum og því sem honum fylgir. Fyrir utan þetta löggjafarstarf vegna EES-samningsins þarf atbeina Alþingis vegna fullgildingar á ýmsum samningum er tengjast EES-samningnum eða samningaviðræðunum með einum eða öðrum hætti. Má þar nefna samninga milli EFTA-ríkjanna sérstaklega, um stofnun eftirlitsnefndar og dómstóls og um fastanefnd EFTA en heimild um þessa fullgildingu er að finna í frv. sem hér er til umræðu. Í tengslum við EES-samninginn hefur verið unnið að lausn á óútkljáðu deilumáli milli Evrópubandalagsins og Íslands varðandi samstarf í sjávarútvegsmálum. Hófust umræður um það skömmu eftir að samningar tókust um lausn fiskveiðideilunnar vegna 200 mílnanna. Hefur þeim verið haldið áfram í mislöngum lotum í um 15 ár eða svo. Á árinu 1981 lágu fyrir drög að sjávarútvegssamningi milli aðilanna en þá eins og endranær strandaði á kröfu Evrópubandalagsins um aðgang að íslenskri fiskveiðilögsögu fyrir tollaívilnanir fyrir íslenskan fisk á EB-mörkuðum. Í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar á árunum 1988--1991 fóru fram viðræður við EB um gagnkvæm fiskveiðiréttindi svo sem frægt varð í hörðum orðasennum sjútvrh. og utanrrh. þeirrar ríkisstjórnar fyrir síðustu þingkosningar. Voru þessar viðræður liður í tilraunum til að ná samkomulagi um sjávarútvegssamning milli Íslands og Evrópubandalagsins og héldu þær áfram eftir stjórnarskiptin samhliða því sem unnið var að því að ljúka EES-samningnum. Helstu efnisþættir um hin gagnkvæmu fiskveiðiréttindi eru nú kunnir og hafa verið ræddir oftar en einu sinni í utanrmn. Alþingis. Samningaviðræðunum sjálfum er hins vegar ekki lokið, sem kunnugt er, en frá þessum samningi verður ekki gengið án atbeina Alþingis. Við 1. umr. um það frv. sem hér liggur fyrir tel ég ekki ástæðu til að rekja einstök atriði í EES-samningnum. Hins vegar vil ég víkja nokkrum orðum að þeim þætti málsins sem stjórnarandstæðingar hafa kosið að gera að meginþætti þess, það er spurningunni um það hvort gerð samningsins brjóti í bága við stjórnarskrána. Stjórnarskrár eru misjafnlega úr garði gerðar. Sagan segir okkur að í þeim ríkjum þar sem þær hafa verið ítarlegastar og háfleygastar hefur stundum verið minnst eftir þeim farið. Einræðisherrar hafa jafnan reynt að blekkja þegna sína og umheiminn með því að efna til mikillar áróðursherferðar í kringum setningu nýrrar stjórnarskrár sem átti að tryggja öllum allt. Plaggið hefur reynst því marklausara eftir því sem áróðurinn hefur verið meiri í þessum ríkjum. Þar sem ekki er rituð stjórnarskrá hins vegar er auðvelt að laga hana að breyttum aðstæðum og hafa lýðræðislegir stjórnarhættir og virðing fyrir mannréttindum oft dafnað best í þeim löndum þar sem ekki eru ritaðar stjórnarskrár eða ekki eins fastbundnar og við eigum t.d. að venjast hér í okkar landi og auðveldara að breyta þeim heldur en á landi.

Er það ekki Bretland eitt af Vesturlöndum?

Ágreiningur um aðferðir við að túlka stjórnarskrárákvæði hefur löngum verið uppi meðal lögfræðinga. Hann verður ætíð fyrir hendi og getur birst í ólíkum myndum. Í Morgunblaðinu í morgun mátti t.d. lesa í grein eftir fyrrv. lagaprófessor að Alþing hefði tvíbrotið stjórnarskrána með því að samþykkja fullgildingu á Mannréttindasáttmála Evrópu með þingsályktun. Þessi niðurstaða hlýtur að koma þeim í opna skjöldu sem sótt hafa mál fyrir þessum dómstóli til að tryggja rétt sinn gagnvart íslenska ríkisvaldinu. Spyrja má hvort íslenska ríkið hefði átt að nota þá málsástæðu í vörn sinni fyrir mannréttindadómstólnum að aðild Íslands að honum væri stjórnarskrárbrot, ekki einfalt heldur tvöfalt stjórnarskrárbrot. Lögfræðilegar rökræður taka þannig á sig ýmsar myndir en þær eru nauðsynlegar til að unnt sé að glöggva sig á álitaefnum sem uppi eru. Að mínu mati gefur það t.d. sérstakt gildi þátttöku Íslands í Evrópska efnahagssvæðinu að nauðsynlegt er að fara yfir ýmsa mikilvæga íslenska lagabálka og sníða þá að evrópskum kröfum. Þetta er síður en svo nýnæmi í íslenskum rétti því að hann hefur frá alda öðli byggst á erlendum fyrirmyndum, einkum norrænum. Nú má segja að evrópska stoðin verði öflugri en hin norræna í þessu efni. Það er fráleitt að láta eins og það sé einhver umbylting í íslenskri lagasmíð að leitað sé erlendra fyrirmynda eða tekið mið af því sem gerist í lagasetningu erlendis. Þetta hefur alls ekki leitt til þess að frumkvæði Alþingis hafi verið hafnað og svo verður ekki heldur með EES-samningnum. Í þeim umræðum sem fram hafa farið um stjórnarskrána vegna EES-samningsins hefur því verið haldið á loft að Alþingi geti ekki fullgilt hann af því að höfundar stjórnarskrárinnar sáu samninginn ekki fyrir. Með slíkri túlkun á stjórnarskránni er ekki litið á hana sem undirstöðu til að standa á við töku mikilvægra pólitískra ákvarðana heldur sem þröngan og ósveigjanlegan ramma sem setji pólitísku starfi og framvindu þjóðfélagsins þröngar skorður. Ég hallast að því að stjórnarskráin sé traustur grunnur til að standa á en það eigi ekki að líta á hana sem haft sem útiloki íslenska ríkið í eðlilegri samvinnu við aðrar þjóðir. EES-samningurinn mótar rammann um slíka eðlilega samvinnu Íslands við aðrar þjóðir. Á borð þingmanna hafa verið lagðar fjórar lögfræðilegar álitsgerðir um stjórnarskrána og EES. Í fyrsta lagi álitsgerð hinna virtu fjögurra lögfræðinga er utanrrh. fól að kanna málið og komust að þeirri niðurstöðu að aðild að samningnum bryti ekki í bága við stjórnarskrána. Í öðru lagi greinargerð frá Davíð Þór Björgvinssyni, dósent við lagadeild Háskóla Íslands, þar sem hann telur að aðild að samningnum sé ekki stjórnarskrárbrot. Í þriðja lagi greinargerð frá Birni Þ. Guðmundssyni, prófessor í stjórnsýslurétti við lagadeild Háskóla Íslands, þar sem hann telur vafa á því að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána og vill þess vegna að henni sé breytt.

Er hann ekki virtur líka?

Og í fjórða lagi greinargerð frá Guðmundi Alfreðssyni, lögfræðingi hjá Sameinuðu þjóðunum í Genf, sem telur að stjórnarskráin yrði brotin ef Alþingi samþykkti EES-samninginn.

Nýtur hann ekki virðingar?

Væri hér um fjölskipaðan dóm að ræða þyrfti enginn að efast um niðurstöðuna. Fimm dómarar telja ekki um stjórnarskrárbrot að ræða, einn er í vafa og hinn sjöundi telur að brotið sé gegn stjórnarskránni. Er umhugsunarvert að þessi niðurstaða í hinum skriflegu lögfræðilegu gögnum sem fyrir þingmenn hafa verið lögð skuli vekja jafnsterk viðbrögð og raun ber vitni um hjá stjórnarandstöðunni. Hefur hún nú lagt fram frv. til breytingar á stjórnarskránni af þessu tilefni. Á það hefur verið bent að samhliða því sem þingmenn taki mið af fræðilegum ábendingum um stjórnarskrána og efni hennar hafi þeir axlað þá skyldu að taka pólitískar ákvarðanir. Ég leyfi mér að fullyrða að það er pólitík en ekki lögfræði sem ræður því að stjórnarandstaðan leggur eins mikla áherslu á stjórnarskrárþátt þessa máls og við höfum kynnst hér í þingsalnum. Vil ég nú víkja aðeins að þeim ræðum sem hér voru fluttar í gær af formönnum Framsfl. og Alþb. Eins og ég sagði áður, þegar litið er á pólitískar umræður hér annars vegar og framvinduna í samningaviðræðunum um EES hins vegar kemur á óvart svo ekki sé meira sagt að þeir menn sem gegndu ráðherrastörfum í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar skuli telja ákvæðin um dómstól og eftirlitsstofnun EFTA brjóta í bága við stjórnarskrána og eina helstu ástæðuna fyrir því að þeir geti ekki samþykkt EES-samninginn eða hafi efasemdir um hann. Hæstv. utanrrh. hefur bent á að í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar, þar sem Jón Baldvin Hannibalsson var einnig utanrrh., hefði ríkisstjórn Íslands verið tilbúin að fallast á strangari ákvæði um valdsvið dómstóls og eftirlitsstofnunar á Evrópska efnahagssvæðinu sem mælt er fyrir um í endanlegri gerð samningsins, eða eins og hæstv. utanrrh. sagði í framsögu sinni, með leyfi forseta: ,,Þannig er ljóst að það sem hefur breyst í EES-samningnum hvað dómsvald varðar frá því í tíð síðustu ríkisstjórnar er að staða dómstólsins er veikari en hún áður var og enn tryggara en áður að dómsvald innlendra aðila verður ekki selt úr landi.`` Þetta sagði hæstv. utanrrh. um dómstólinn. Hann minnti einnig á þá staðreynd að í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar var samþykkt að koma á fót EFTA-stofnun sem hefði samsvarandi umboð og hlutverk og framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins. Síðan gerðist það að í síðustu skýrslu sem utanrrh. ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar gaf Alþingi um stöðu EES-málsins fyrir kosningar í apríl 1991 segir, með leyfi forseta: ,,Telja verður að þær stofnanir sem varða valdsvið sameiginlegra stofnana á Evrópska efnahagssvæðinu falli innan ramma stjórnarskrárinnar eins og hún hefur verið túlkuð fram að þessu.`` Það er fráleitt að ætla að ráðherrum í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hafi ekki öllum verið kunnugt um að efasemdir væru uppi um það hvort ýmis ákvæði EES-samningsins stæðust kröfur stjórnarskrárinnar. Einn af stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar, hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, vakti t.d. máls á þessu atriði séráliti sem fylgdi áliti Evrópustefnunefndar vorið 1990 þar sem hann taldi að vafasamt væri að EES-samningurinn stæðist ákvæði íslensku stjórnarskrárinnar. Í ræðu sem hv. 7. þm. Reykn., Steingrímur Hermannsson, flutti á Alþingi hin 17. des. sl. í umræðum utan dagskrár um úrskurð Evrópudómstólsins og EES sagði hann m.a. með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég fyrir mitt leyti og við í síðustu ríkisstjórn féllumst á það að samþykkja EES-dómstól, þótt sannarlega megi færa að því rök að sé yfirþjóðleg stofnun, vegna þess að við töldum að þar hefðum við aðgang að aðila sem gæti kveðið upp úrskurð í deilumálum okkar við EB og það væri betra fyrir smáþjóð, eins og oft hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh., að hafa aðgang að slíkum aðila en hafa aðgang að engum.`` Hvað hefur breyst að þessu leyti síðan í desember 1991? Svarið við þessari spurningu er einfalt. Hið yfirþjóðlega vald EFTA-dómstólsins hefur minnkað. Er þess vegna ástæða til þess að ætla að frekar sé nú verið að brjóta gegn stjórnarskránni en þegar hv. þm. Steingrímur Hermannsson var forsrh.? Ég held að allir, sem líta hlutlægt á málið, telji að svo sé alls ekki. Mér finnst eðlilegt að sú ósk sé sett hér fram við ríkisstjórnina, sem nú situr, að með öllum tiltækum ráðum verði leitast við að fá úr því skorið hvernig ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar stóð að þeirri skýrslu sem utanrrh. lagði fram á Alþingi fyrir hennar hönd í mars 1991. Ótvíræðar upplýsingar um þetta munu auðvelda mat á því hvort það eru pólitísk viðhorf eða tillit til fræðilegrar niðurstöðu varðandi stjórnarskrárþátt málsins sem ráða ferðinni hjá þeim flokkum er áttu fulltrúa í síðustu ríkisstjórn en eru nú í stjórnarandstöðu.

Hvort ræður ferðinni hjá þér?

Ég tel að öll lögfræðileg viðhorf er snerta stjórnarskrána og EES-samninginn séu komin fram. Frekari umræður um málið meðal fræðimanna og lögfræðinga eiga ekki eftir að leiða neitt nýtt í ljós. Nú er það hins vegar hlutverk okkar alþingismanna að taka af skarið í þessu efni eins og öðrum er varða EES-samninginn. Ég ítreka það sem ég sagði hér áður að það er fráleitt að draga þær ályktanir af þessum samningi að með honum séum við að afsala okkur þeim víðtæku réttindum sem menn láta að liggja í ræðum sínum í þinginu og það sé rétt mat og byggt á samningnum sjálfum og efnisákvæðum hans, sem segir í skýrslu hinna virtu lögfræðinga er utanrrh. fól að kanna þetta mál, að hér er um afmarkað og skýrt tilvik að ræða varðandi það hvar eftirlitsstofnun EFTA og dómstóll EFTA geta haft afskipti af íslenskum málefnum. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson lét að því liggja í ræðu sinni í gær að það gæti orðið íþyngjandi fyrir lítil íslensk fyrirtæki og einstaklinga hér á landi að þessu eftirliti yrði komið á fót og að dómstóllinn starfaði. Þetta er byggt á miklum misskilningi og það er ljóst að því aðeins geta þessar stofnanir látið að sér kveða hér á landi, eins og segir, að heimild eftirlitsstofnunarinnar sé bundin við að um sé að ræða fyrirtæki sem eru af tiltekinni stærð og sem hafa meira en 5% markaðshlutdeild á þeim markaði sem um er að ræða og heildarveltu upp á 200 millj. ECU eða 15 milljarða íslenskra króna og þurfa bæði þessi skilyrði að vera uppfyllt. Aðeins í slíkum tilvikum getur eftirlitsstofnunin og dómstóllinn haft afskipti af starfsemi fyrirtækjanna. Það er því með öllu rangt að halda því fram í þessum ræðustóli að þessi samningur geti með einhverjum hætti orðið íþyngjandi fyrir einstaklinga og lítil íslensk fyrirtæki eins og það var orðað. En í sjálfu sér væri það æskilegt að einstaklingar hér á landi og íslensk fyrirtæki yrðu það öflug að það þyrfti að veita þeim aðhald með þessum hætti en því miður virðist það eiga langt í land. Það eru þessi ákvæði sem menn verða að hafa í huga, þessi atriði í samningnum sem menn verða að hafa í huga þegar þeir líta á þær niðurstöður sérfræðinganna fjögurra þar sem sagt er að samningurinn snerti sérgreind, vel afmörkuð atriði. Hér er um milliríkjasamning að ræða, það er um milliríkjaviðskipti að ræða, það er um það að ræða að skapað er nýtt réttarsvið og á því réttarsviði gilda þessar reglur og geta þessar stofnanir látið að sér kveða. Það er með öllu ástæðulaust að gera því skóna að þær geti farið að hlutast hér til um innanlandsmál. Íslensk fyrirtæki sem starfa á íslenskum markaði verða að uppfylla þau skilyrði sem hér voru nefnd og ýmis fleiri sem menn geta kynnt sér ef þeir lesa þær skýrslur og greinargerðir sem fyrir okkur hafa verið lagðar. Eins og segir í greinargerð hinna virtu fjögurra lögfræðinga sem utanrrh. hvatti til, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eftir standa aðeins samkeppnisreglur samninganna. Þær varða samkeppni í viðskiptum milli samningsaðila, það er milliríkjaviðskipti. Eins og nánar er rakið hér að framan teljum við eftirtalin atriði ráða niðurstöðunni: 1. Það er íslensk réttarregla að við sérstakar aðstæður beri að beita erlendum réttarreglum hér á landi, 2. dæmi eru til þess, að ákvarðanir erlendra stjórnvalda gildi hér á landi og þær séu aðfararhæfar, 3. dæmi eru til þess, að erlenda dóma megi framkvæma hér á landi, 4. vald það, sem alþjóðastofnunum er ætlað með samningnum, sem hér er fjallað um, er vel afmarkað, 5. þetta vald er á takmörkuðu sviði, 6. það er ekki verulega íþyngjandi fyrir íslenska aðila. Við erum þeirrar skoðunar, að þessi atriði tekin saman leiði til þess, að það sé heimilt að fela áðurnefndum alþjóðastofnunum það vald á sviði samkeppnisreglna, sem um ræðir í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og fylgisamningum hans. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar felst meginregla, sem margar og mikilvægar undantekningar eru frá að því er varðar valdmörk innlendra aðila. Nokkrar undantekningar frá henni eru einnig í gildandi íslenskum lögum að því er varðar erlenda valdhafa. Þess er sérstaklega að geta að því er dómsvaldið varðar, að ákvæði um svonefnda forúrskurði leggja ekki bindandi skyldur á íslenska aðila og skipta hér ekki máli.`` Þetta eru að mínu mati rétt rök og menn verða að hafa það meginatriði í huga þegar þeir ræða um samninginn að hann gildir um afmarkað svið, gildir varðandi milliríkjaviðskipti og gildir fyrir fyrirtæki sem eru af ákveðinni stærð og geta þannig haft markaðsáhrif á öllu samningssvæðinu. Það atriði sem nú er einnig komið fram og kom fram hér í gær, þ.e. hugmynd stjórnarandstöðunnar um að breyta stjórnarskránni, finnst mér --- ég ætla ekki að lengja mál mitt mjög, virðulegi forseti --- nauðsynlegt að ræða í þessu samhengi. Eins og kunnugt er þá liggur hér fyrir frv. um að stjórnarskránni skuli breytt á þann veg að það þurfi aukinn meiri hluta Alþingis til þess að samþykkja, eins og segir í frv., með leyfi hæstv. forseta: ,,Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða á hvers konar fullveldisrétti í íslenskri lögsögu, framsal einhvers hluta ríkisvalds til fjölþjóðlegrar stofnunar eða samtaka eða ef þeir horfa að öðru leyti til breytinga á stjórnhögum ríkisins nema samþykki Alþingis komi til. Slíkt þingmál telst því aðeins samþykkt að þrír fjórðu alþingismanna greiði því atkvæði.`` Ég lít þannig á í ljósi þeirra umræðna sem voru í síðustu ríkisstjórn varðandi stjórnarskrárþátt þessa máls að með þessu sé stjórnarandstaðan í raun og veru að búa sig undir frekari ákvarðanir um þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi en hér um ræðir. Ég byggi það á skýrslunni sem utanrrh. lagði fram í nafni ríkisstjórnarinnar í mars 1991 þar sem tekið er af skarið um það að ekki sé um stjórnarskrárbrot að ræða þótt EES-samningurinn sé staðfestur. Síðan segir í lok skýrslu utanrrh. og það eru lokaorðin í skýrslunni áður en kemur að kafla sem heitir Öryggisákvæði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í þessu sambandi má hins vegar benda á að ef litið er til þróunar alþjóðamála almennt má vænta aukinnar þátttöku Íslands í samvinnu þjóða á fjölmörgum sviðum efnahagsmála, menningarmála, mannréttindamála og ekki síst umhverfismála. Í ljósi þessarar þróunar er full ástæða til að kanna þörf á nýju ákvæði í stjórnarskrána sem kvæði skýrt á um heimildir til þátttöku í alþjóðasamstarfi.`` Ég held að það verði að skoða breytingahugmyndir, sem stjórnarandstaðan hefur kynnt hér, þannig að hún sé að velta fyrir sér frekara samstarfi og fyrrverandi stjórnarflokkarnir tveir, Alþb. og Framsfl., séu næsta samstiga í því mati sem kemur fram í þessari skýrslu sem var lögð fram í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar að frekara alþjóðasamstarf þurfi hugsanlega ríkari meiri hluta á Alþingi en nú er mælt fyrir um í stjórnarskránni. Mér finnst að það kunni að mega túlka þetta eins og margir þessara ágætu þingmanna hafa verið iðnir við að túlka orð og ummæli andstæðinga sinna sem hugmyndir um aðild að Evrópubandalaginu. Ég held að það sé auðvelt að túlka þetta á þann veg að þeir séu að búa sig undir umræðurnar um aðild að Evrópubandalaginu og vilji að þetta mál beri að með þeim hætti eins og frv. þeirra um breytingu á stjórnarskránni gerir ráð fyrir og þurfi þennan aukna meiri hluta á Alþingi til að samþykkja slíka ráðstöfun. Það er í beinu samhengi við þessa skýrslu sem hæstv. utanrrh lagði fram og ég tel að það eigi að skoða þetta mál í því ljósi og ræða á þeim forsendum. Það var furðulegt að heyra hér æfingar hv. 8. þm. Reykn. þegar hann var að reyna að útskýra hina nýju stefnu Alþb. varðandi afstöðuna til Evrópubandalagsins. Ég held að þeirri stefnu hafi verið best lýst í grein sem fyrrv. aðstoðarmaður hv. þm. ritaði í Pressuna 2. júlí sl. þegar hann fjallaði um þessa nýju stefnumótun Alþb. í Evrópumálunum, þ.e. Mörður Árnason sem var aðstoðarmaður Ólafs Ragnars Grímssonar í fjármálaráðherratíð hans. Hann sagði í þessari grein, með leyfi hæstv. forseta: ,,Niðurstaða Alþb. í málinu verðskuldar sinn sess í stjórnmálaskólum framtíðarinnar og verður sjálfsagt skoðuð vandlega í dæmatímum í pólitískri algebru. Hún er í stuttu máli sú að sega bæði nei og já, nei við EES-samningnum en já við megininnihaldi hans öllu. Við eigum ekki að gera EES-samninginn með EFTA-ríkjunum. Hins vegar eigum við að gera EES-samninginn einir og sér.`` Og virðulegur greinarhöfundur og aðstoðarmaður hæstv. þáv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar segir einnig, með leyfi hæstv. forseta: ,,Aðeins eitt gleymdist og það var sjálft viðfangsefnið, EES-samningurinn eins og hann liggur fyrir með kostum og göllum. Ávinningur Íslendinga af þessum samningi, áhættan sem honum fylgir og ekki síður áhættan við að hafna honum, samningsstaðan í framhaldinu. Það gerðist sem sé eins og oft áður í pólitískri umfjöllun á Íslandi að dæmið reiknaði sig sjálft en málið sem um átti að véla varð út undan vegna þess að það skorti hugrekki til að ræðast við í hreinskilni og takast á um málefnin án bellibragða.`` Þetta er hin glögga lýsing á ástandinu innan Alþb. sem lyktaði með þessari furðulegu niðurstöðu sem hv. formaður þess reyndi að gera grein fyrir hér í gær og fáir botna í og átta sig á til hvers er gert annars en að reyna að ná samstöðu innan flokksins um einhverja stefnu í Evrópumálunum úr því að flokkurinn þorir ekki að standa við þá stefnu sem hann fylgdi meðan hann lagði grunninn að þeim samningum sem við erum nú að fjalla um þegar hann átti sæti í ríkisstjórn og hv. formaður flokksins gegndi embætti fjmrh. Ég tel, hæstv. forseti, að það hafi verið sýnt fram á og liggi alveg ljóst fyrir að fyrir þeim mönnum sem nú hafa talað hér af hálfu stjórnarandstöðunnar, sérstaklega formönnum Framsfl. og Alþb., sé það eitt verkefni þeirra og viðfangsefni að þeirra mati í þessu máli að gera þennan samning tortryggilegan af pólitískum ástæðum án þess að fyrir liggi nokkur grundvallarbreyting frá því að þeir sjálfir stóðu fyrir því sem forustumenn í ríkisstjórn Íslands að þessi samningur yrði gerður. Ég held að það liggi einnig ljóst fyrir að þær hugmyndir, sem hér hafa verið reifaðar af stjórnarandstæðingum um þá miklu hættu sem stjórnkerfi Íslands sé búin vegna þessa eða um það sé að ræða að verið sé að brjóta í bága við stjórnarskrána, fá ekki staðist. Meðal þeirra lögfræðinga sem um málið hafa fjallað, ef menn vilja taka mið af þeim, er aðeins einn af sjö, sem hafa lagt fram skriflegar álitsgerðir, sem telur að verið sé að brjóta í bága við stjórnarskrána. Það er okkar hlutverk hér að taka af skarið. Það er okkar hlutverk að taka hina pólitísku ákvörðun. Við hljótum að byggja hana á eigin sannfæringu. Ég vona að menn hafi þrek til þess en byggi hana ekki á misskilningi og rangtúlkunum.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg augljóst mál að í framhaldi af ræðu hv. 3. þm. Reykv. er óhjákvæmilegt að mjög ítarleg umræða fari fram um þetta mál og allan aðdraganda þess. Það er auðvitað ljóst og liggur fyrir að það hefur orðið grundvallarbreyting á þessu máli í tíð núv. ríkisstjórnar. Fyrrv. ríkisstjórn samþykkti aldrei umboð til utanrrh. til þess að ganga frá samningum. Það var aldrei gert. Það var ekki gert fyrr en með sérstakri samþykkt núv. ríkisstjórnar 5. maí 1991 að núv. utanrrh. fengi umboð til að halda samningum áfram með þeim hætti sem hann svo gerði. Pólitískt bera því þeir stjórnarflokkar sem stóðu að fyrri ríkisstjórn enga ábyrgð á þeirri lendingu sem hæstv. utanrrh. hefur beitt sér fyrir. Hitt er einna athyglisverðast við ræðu hv. 3. þm. Reykv. þegar hann upplýst að hæstv. utanrrh. setti stjórnarskrármálið á dagskrá í mars 1991 í margnefndri skýrslu. Nú hefur hæstv. utanrrh. snúið við blaðinu eftir að hann gekk í vinnumannasveitina hjá hv. 3. þm. Reykv. og hæstv. forsrh. Hæstv. utanrrh. er nú ekki tilbúinn til þess að fjalla um stjórnarskrármálið með sama hætti og hann vildi í fyrrv. ríkisstjórn. Þessi ummæli og upplýsingar hv. 3. þm. Reykv. eru afhjúpandi fyrir þá niðurlægjandi vinnumennsku sem hæstv. utanrrh. gegnir í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar.

Ég vil að gefnu tilefni taka fram að þegar óskað er eftir andsvari gefi þingmenn það til kynna með því að óska eftir því að veita andsvar. Í öðru lagi langar mig einnig til þess að vekja athygli á orðalagi í 56. gr. þingskapa þar sem segir: ,,Forseti getur leyft þingmönnum að veita stutt andsvar við einstökum ræðum strax og þær hafa verið fluttar.`` Það táknar samkvæmt minni túlkun ,,strax og þær hafa verið fluttar``, þ.e. þegar næsti ræðumaður er kominn í stólinn, þá er sá tími liðinn.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. 9. þm. Reykv. að það er brýnt að fá það upplýst hvernig að þessu máli var staðið í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og ég setti einmitt fram sérstaka ósk í ræðu minni um það að núv. ríkisstjórn upplýsti okkur um það, ef þess væri nokkur kostur, hvernig að þessari skýrslugerð var staðið í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og þeim niðurstöðum sem þar er að finna, hvort það er eins og hv. þm. vill vera láta og hefur viljað vera láta í blaðagreinum m.a. að hann hafi ekkert vitað um þetta, hér sé skjal sem hann hafi aldrei komið neitt nálægt og aldrei séð, eða hvort hægt er að staðfesta það með öðrum hætti að ríkisstjórnin hafi um þetta fjallað. Ég tel að það sé ákaflega brýnt og beini því til hæstv. forsrh. að sé þess nokkur kostur að fá þetta upplýst, m.a. í tilefni af ræðu hv. 9. þm. Reykv. sem sat í síðustu ríkisstjórn, þá verði það gert. Hitt er alrangt að ætla að túlka orð mín þannig að ég hafi verið að segja það að utanrrh. hefði í þessari skýrslu talið að það þyrfti að breyta stjórnarskránni vegna EES. Þvert á móti segir í skýrslunni að þess þurfi ekki, en vegna frekara alþjóðasamstarfs þurfi hugsanlega að velta því fyrir sér.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað mjög mikilvægt að hv. 3. þm. Reykv. er orðinn svona fróðleiksfús og vill kynna sér staðreyndir mála og það verður örugglega enginn vandi að hjálpa honum með það og við skulum leiða þá hluti fram í þessari umræðu sem nauðsynlegir eru. Kjarni málsins er sá sem hann birti hér áðan að í síðustu ríkisstjórn ræddi utanrrh. með opinskáum hætti þann möguleika að það yrði e.t.v. að breyta stjórnarskránni. Það liggur alveg fyrir. Það liggur fyrir í þeim tilvitnunum sem fram komu í ræðu hv. þm. hér áðan. Það er líka merkilegt, virðulegi forseti, við þessa umræðu sem fram hefur farið í dag að virða það fyrir sér hver hefur orðið lendingin í Sjálfstfl. og hin málefnalega breyting á forustu utanrmn. Eftir þessa ræðu hv. 3. þm. Reykv. skilur maður af hverju hann og félagar hans töldu óhjákvæmilegt að reka hv. 4. þm. Reykv. úr formannssæti í utanrmn. af því að sá síðarnefndi leyfði sér að hafa sjálfstæða skoðun.

Virðulegur forseti. Hv. 3. þm. Reykv. og formaður utanrmn. sagði hér í ræðu sinni áðan að auknar lögfræðilegar umræður um EES-samninginn ættu ekki eftir að leiða neitt nýtt í ljós um þennan samning og eftir því sem ég gat best heyrt var hann eiginlega að frábiðja sér frekari umræður um það mál. Það vakti hins vegar athygli mína að hann er farinn að telja í dóminn rétt eins og forsrh. gerði hér fyrir skömmu. Nú hafa sjö sagt skoðun sína og hann taldi að fimm hefðu þá skoðun að ekki væri um brot á stjórnarskrá að ræða, einn hefði sagt að það væri brot, einn hefði ekki haft skoðun. Og þá er það spurning hvort það sé nú ekki orðið mikilvægt að öll lögfræðingastéttin fari að úttala sig um þetta mál svo að við getum haldið áfram að telja, einn hér, einn þar, einn hér, einn þar. En hvaða máli skiptir það? Það er ekki fjöldinn sem úttalar sig um þetta sem skiptir máli, heldur hversu þung rökin eru sem menn mæla fram og því hljótum við þingmenn að velta fyrir okkur. En hvað varðar þessa stjórnarskrárbreytingu, og ég er ein af þeim sem stend að frv. get ég alveg svarað hv. 3. þm. Reykv. því að auðvitað er ég a.m.k. að vissu leyti að búa mig undir frekara alþjóðasamstarf með þessum tillöguflutningi, enda liggur það í loftinu að það getur mjög auðveldlega gerst, og það á tímabili þessarar ríkisstjórnar, að hér komi fram t.d. tillaga um aðildarumsókn að Efnahagsbandalaginu. Ef við ætlum að lögtaka Mannréttindasáttmálann, hvernig ætlum við þá að fara með hann? Þá þurfum við að fara með hann eftir einhverjum lögformlegum leiðum og þess vegna er sjálfsagt að við reynum að tryggja það hér á Alþingi og hafa áhrif á það hvernig það verði gert. Ég tel ekki að það vinni gegn þessari tillögu að reikna með því að til ferkara alþjóðasamstarfs geti komið.

Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. sagði réttilega að ég hefði fallist á sameiginlegan dómstól í fyrri ríkisstjórn. Ég gat þess reyndar í minni ræðu að svo hefði verið því að ég taldi að þannig væri hagsmunum smáríkis betur borgið. En ég sagði einnig í minni ræðu að mér hefði orðið ljóst þegar ég fór að skoða stjórnarskrána nánar að það hefði ekki verið unnt nema breyta stjórnarskránni að veita þar heimild. Ég vil leyfa mér að fullyrða að ef þannig hefði verið haldið á málum, ef sú ríkisstjórn setið áfram, hefði stjórnarskránni verið breytt. Ég hefði a.m.k. beitt mér fyrir því og ég efa ekki að þeir aðrir flokkar sem tóku þátt í þeirri ríkisstjórn hefðu fallist á að gera nauðsynlega breytingu á stjórnarskránni. Þetta er vitanlega grundvallaratriði. Mér þótti í öðru lagi afar fróðlegt að heyra hv. þm. fullyrða að úrskurðir eftirlitsstofnunarinnar gætu aldrei orðið íþyngjandi, eða verulega íþyngjandi, hvernig það er nú orðað af lögfræðingunum fjórum, fyrir íslensk fyrirtæki. Nú er jafnvel ekki vitað hvernig hinn íslenski markaður verður flokkaður. Það er ekki vitað t.d. hvort litið verður á Ísland sem sérstakan markað. Hvernig í ósköpunum getur þá nokkur maður á þessari stundu fullyrt að ákvarðanir eftirlitsstofnunarinnar verði ekki íþyngjandi fyrir íslensk fyrirtæki? Eða gæti það ekki orðið íþyngjandi fyrir íslensk fyrirtæki að fá á sig sektir upp á einhverjar milljónir eða tugi milljóna? Ég held að þetta sé fullyrðing sem fær alls ekki staðist. Þarna er enn ein mikil óvissa í sambandi við þennan samning.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins í tilefni af þessu segja að ég get ekki sett mig í þau spor sem hv. 7. þm. Reykv. stendur hér í og segir að ef hann hefði áfram verið forsrh., þá hefði hann beitt sér fyrir stjórnarskrárbreytingu. Ég get ekki staðið í þeim sporum. Ég get hins vegar staðið í þeim sporum og lesið úr skýrslu sem ríkisstjórn hans gaf út 

Herra forseti. Í tíð fyrri ríkisstjórnar hafði alls ekki nein athugun farið fram á því hvort það stæðist stjórnarskrána að samþykkja sameiginlegan dómstól. Alls ekki. Það er ekki fyrr en sú athugun fer fram, sú vandlega athugun sem hæstv. utanrrh. beitti sér fyrir, að mér verður ljóst, ég viðurkenndi það í minni framsöguræðu, að sú ætlun okkar að hafa sameiginlega dómstól hefði alls ekki staðist. Ég sagði líka í minni ræðu að það hefði ekki breytt út af fyrir sig minni skoðun um sameiginlegan dómstól en hefði fullvissað mig um að það verður að breyta stjórnarskránni til þess að slík ákvörðun verði tekin. Þetta er hið rétta í málinu og ég vil að það komi hér fram.

Þá er andsvörum lokið. Hv. 8. þm. Reykn. hefur óskað eftir því að bera af sér sakir skv. 55. gr. þingskapa og hann hefur þriggja mínútna ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér inn í orðaskipti hv. þm. Steingríms Hermannssonar og hv. þm. Björns Bjarnasonar, en hv. þm. Björn Bjarnason kaus að ráðast hér sérstaklega á mig um leið og hann var að svara hv. þm. Steingrími Hermannssyni. Því miður hlustaði ég ekki á ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar hér áðan. Ég mun lesa hana af athygli vegna þess að hún hefur greinilega verið mjög merkileg jómfrúrræða hins nýja formanns utanrmn. Venjulega hefur það verið þannig að þeim sem falinn er sá trúnaður að vera formaður í utanrmn. íslenska lýðveldisins reyna nú frekar að vera menn sátta en það er alveg greinilegt að hinn nýi formaður ætlar sér aðallega að vera maður skylminganna og árásanna og flytja með sér í formannsstólinn í utanrmn. svipuð viðhorf og vinnubrögð og maður kynntist hér á síðasta þingi í framgöngu hans gagnvart stjórnarandstöðunni. Og það er auðvitað slæmt ef það verður stíllinn að formaður utanrmn. verði í fararbroddi árásarliðsins og gangi jafnvel enn lengra en hæstv. utanrrh. í framsöguræðu sinni hér. Nú er það þannig og hefur hvað eftir annað komið fram að í desember 1990 lagði hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson fram í ríkisstjórninni greinargerð um það hvernig hann mundi láta falla frá fyrirvörunum sem ríkisstjórnin hafði verið sammála um fram að þeim tíma. Hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson fékk þetta ekki afgreitt í síðustu ríkisstjórn. Hann fékk það ekki afgreitt, hvorki Framsfl. né Alþb. vildi fallast á þær tillögur sem ráðherrann flutti í ríkisstjórninni. Það hefur komið fram og það er staðreynd málsins og það er lágmarkskrafa að hv. þm. Björn Bjarnason virði sannleikann í þessum efnum. Það er þess vegna alrangt sem hann heldur hér fram að þau sjónarmið, sem flutt voru í skýrslu utanrrh., ekki skýrslu ríkisstjórnarinnar heldur í þingskjali sem ber með réttu heitið ,,Skýrsla utanríkisráðherra`` í mars 1991, væru sjónarmið ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Þau voru þau ekki frekar en allt það sem kom fram í skýrslu utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar í mars á þessu ári voru sjónarmið ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, enda þurfti núv. hæstv. forsrh. að frábiðja sér hér í frægri ræðu á Alþingi mörg þau sjónarmið sem komu fram í þeirri skýrslu utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Ég vil þess vegna biðja hv. þm. að halda sig við sannleikann í þessu máli og vera ekki að eigna okkur í Alþb. né Framsfl. þau sjónarmið sem komu fram í skýrslu Jóns Baldvins Hannibalssonar sjálfs til Alþingis í mars 1991 þegar því hafði verið hafnað í ríkisstjórninni að hann fengi umboð til þess að ganga frá málinu á þeim grundvelli sem hann lagði fram í desember. En kannski er málstaður hv. þm. Björns Bjarnasonar á þann veg að hann leggur ekki í það að halda uppi vörn fyrir EES-samninginn hér á grundvelli sannleikans.

Hv. 3. þm. Reykv. óskar eftir að bera af sér sakir og má hann tala í þrjár mínútur.

Virðulegi forseti. Ég hef áður sett fram þá ósk --- og mér finnst ástæða til þess eftir ræðu hv. 8. þm. Reykn. til þess að bera af mér þær sakir að ég fari hér með rangt mál --- þá hef ég sett fram þá ósk til hæstv. forsrh. og eftir tilmæli einnig frá hv. 9. þm. Reykv. að það verði upplýst nákvæmlega hér í þinginu hvernig að þessari skýrslugjöf hæstv. utanrrh. í mars 1991 var staðið þannig að ekkert fari á milli mála um það og ekki sé verið að bera menn röngum sökum varðandi það atriði og menn standi hér upp og láti eins og þeir hafi aldrei verið í þeirri ríkisstjórn eða staðið að þeim verkum sem þar voru unnin.

Að gefnu tilefni vil ég taka fram að ég upplýsti hv. þm. um það áðan að umræðunni um andsvör væri lokið. Nú hafa tveir hv. þm. óskað eftir því að bera af sér sakir og það hefur verið leyft. Nú hefur hv. 8. þm. Reykn. aftur beðið um orðið til þess að bera af sér sakir og mun ég verða við beiðni hans, en vil ítreka að umræður um andsvör fara fram skv. 56. gr. en ekki samkvæmt þingsköpum um að bera af sér sakir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka forseta fyrir góðvild hans. Ég vil ekki liggja undir því að ég sé að bera hv. þm. Björn Bjarnason röngum sökum. Ég tek eindregið undir ósk hans um að það verði upplýst hvernig gengið var frá skýrslu hæstv. utanrrh. Jóns Baldvins Hannibalssonar í tíð síðustu ríkisstjórnar. Sú skýrsla var aldrei afgreidd af hálfu þeirrar ríkisstjórnar, aldrei, þannig að ég fagna því ef það verður upplýst alveg skýrt og skorinort með hvaða hætti það var gert þannig að hv. þm. geti haldið sig við sannleikann framvegis og það verður þá kannski til þess að umræðan hér í heild sinni verður málefnalegri. Ég vil þess vegna styðja þessa ósk og vona að þetta verði gert sem fyrst.

Herra forseti. Út af þessari beiðni um að gera þetta sem allra fyrst, þá get ég upplýst það að skýrsla þessi var rædd sem handrit í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og þar er bókað að málið hafi verið ítarlega rætt mánuði áður en málið er lagt fyrir Alþingi.

Virðulegi forseti. Þetta samspil hæstv. forsrh. og Björns Bjarnasonar er nú greinilega skýringin á því hvers vegna hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson var settur af, að Sjálfstfl. þurfti á því að halda að einhver sem var greinilega svo nátengdur forsrh. að hann vissi hvaða skjöl forsrh. var með á borðinu fyrir framan sig eða í tösku sinni, gæti talað hér í umræðunum og reitt þetta fram með þessum hætti og verður auðvitað mjög gaman að fylgjast með þessu leikræna samspili hins nýja formanns utanrmn. og forsrh. á næstunni. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tek lítið mark á þessum upplestri hæstv. forsrh. og óska eftir því að það sé rækilega lagt fram hvernig með þetta mál var farið í tíð síðustu ríkisstjórnar, hvenær það sé bókað að skýrslan hafi verið samþykkt í ríkisstjórninni, hvenær það hafi verið bókað að hún hafi verið lögð fram í nafni ríkisstjórnarinnar og annað í þeim dúr, hve langar umræðurnar voru, hvaða sjónarmið komu þar fram og annað þessu tengt. Ég óska jafnframt eftir því að það verði þá upplýst um leið fundargerð ríkisstjórnarinnar þar sem kom fram að ég og aðrir mótmæltu tillögum utanrrh. í desember, hvaða sjónarmið við settum fram í janúar, hvernig stóð á því að málið var aldrei afgreitt í ríkisstjórninni og hvers vegna hæstv. utanrrh. fagnaði því svo að á fyrsta fundi ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar fékk hann loksins þetta umboð í ráðherrabústaðnum í byrjun maí Það væri æskilegt að sú fundargerð yrði einnig lögð fram. Ég vil þess vegna óska eftir því hér að allar fundargerðir ríkisstjórnarinnar frá og með desember 1990 þar sem EES-málin hafa verið til umræðu fram að deginum í dag verði lagðar fram. Það er formleg ósk mín hér og ég vona að forsrh. verði jafngóðfúslega við þeirri beiðni og þeirri ósk sem hér var sett fram áðan. Við höfum ekkert að fela í þeim efnum og ég fagna því að þær fundargerðir ríkisstjórnarinnar verði allar lagðar fram.

Hvað með sítrónublekið?

Virðulegi forseti. EES-samningnum hefur verið lýst sem umfangsmesta og mikilvægasta milliríkjasamningi sem við höfum gert og markmið hans að efla viðskipti og styrkja efnahagstengsl samningsríkjanna kemur strax fram í 1. gr. hans. Um EES-samninginn hefur þegar orðið mikill ágreiningur, umræðan heit og tilfinningaþrungin og ljóst af þeirri umfjöllun sem nú hefur farið fram hér á Alþingi að afgreiðsla þessa máls getur orðið átakasöm. Stundum finnst mér umræðan á þann veg að ætla mætti að við værum að ræða aðild að EB með því valdaframsali sem óumdeilt felst í að ganga í Evrópubandalagið en ekki þann þjóðréttarsamning 19 ríkja sem EES-samningurinn er, samning sem gert er ráð fyrir að hægt sé að segja upp með eins árs fyrirvara. --- Forseti, ég óska að endurtaka þessa setningu: Samning sem gert er ráð fyrir að hægt sé að segja upp með eins árs fyrirvara. Það hefur verið bent á þá staðreynd að ef Alþingi samþykkir EES-samninginn þá verður hann hluti íslenskra laga og fær lagagildi á Íslandi sem og í hinum ríkjunum 18. Þar með geta einstaklingar og fyrirtæki leitað réttar síns fyrir íslenskum dómstólum í málum sem eru innan íslenskrar lögsögu og á valdi innlendra dómstóla. Og Íslendingar leita þess réttar sem þeir fá samkvæmt samningnum fyrir dómstólum í ríkjunum 18. Ég veit ekki hvort þeir sem fylgjast með þessari umræðu gera sér grein fyrir að umræðan um valdaframsal beinist ekki síst að eftirlitsstofnun og dómstól EFTA. Þær stofnanir sjá um að farið sé að samkomulagi milli þjóða um viðskiptareglur sem samið er um, alþjóðlegar reglur eða alþjóðalögsögu. Séríslenskar reglur og það sem varðar íslensk lög fer fyrir íslenska dómstóla. En markmið samkeppnisreglna er að ná til fjölþjóðafyrirtækja á markaði. Þær ná ekki til fyrirtækja nema markaðshlutdeild fyrirtækis á svæðinu sé yfir 5% og velta þess 15 milljarðar króna. Sá möguleiki er því eingöngu fræðilegur en vart raunverulegur að íslensk fyrirtæki gætu náð slíkri markaðshlutdeild eða veltu. Þeir lögfræðingar sem utanrrh. fékk til að leggja mat á hvort EES-samningurinn ásamt fylgisamningum bryti á einhvern hátt í bága við íslensk stjórnskipunarlög, komust að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Þeir telja hvorki að einstök ákvæði, skoðuð hvert fyrir sig, né sameiginleg áhrif samninganna geti falið í sér óheimilt valdaframsal. Lögfræðingafélag Íslands stóð fyrir fjölmennum fundi í sumar þar sem sett voru fram andstæð sjónarmið um EES og stjórnarskrána. Mjög hefur verið vitnað í viðhorf annars framsögumannanna, Guðmundar Alfreðssonar, sem telur EES-samning ekki samrýmast stjórnarskrá, en minna hefur farið fyrir því að vísa til sjónarmiða Davíðs Þórs Björgvinssonar sem telur að lögfræðileg rök standi ekki til þess að það sé nauðsynlegt að breyta stjórnarskrá vegna EES-samningsins. Það var ekki hægt að skilja annað en sú væri einnig skoðun síðustu ríkisstjórnar sem hún setti fram fyrir rúmu ári en formenn Alþb. og Framsfl. hafa reyndar hafnað aðild að skýrslu utanrrh. hér í umræðunni nú. Já, það var nefnilega í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar sem lagður var grunnur að okkar Evrópusamstarfi, að það yrði gegnum þátttöku í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Þess vegna vakti það vonir um mikla samstöðu stóru flokkanna á Alþingi í þessu mikilvæga máli þegar samkomulag varð um óbreytta stefnu varðandi EES eftir að núverandi ríkisstjórn tók við völdum. En það er því miður bara í útlöndum sem flokkar hafa sömu skoðun í stjórn og stjórnarandstöðu og vísa ég í því efni til frænda okkar í Svíþjóð. Þegar Svíar ákváðu að leggja inn umsókn um aðild að Evrópubandalaginu komst Ingvar Carlsson svo að orði í ræðu sem sjónvarpað var beint að fjórir stærstu flokkarnir á sænska þinginu hefðu komið sér saman um að Svíþjóð sækti um aðild að Evrópubandalaginu. Þegar svo stjórnarskipti höfðu orðið sl. haust var Carl Bildt forsætisráðherra spurður hvort búast mætti við breyttum áherslum í Evrópumálunum. Hann svaraði því til að varðandi Evrópumálin skipti það engu hvort forsætisráðherrann héti Carl Bildt eða Ingvar Carlsson því í þessu mikilvæga máli hefðu þeir sett fram sameiginlega afstöðu. Það voru vonbrigði að Alþb. ákvað að breyta um afstöðu til EES. Hin stóra pólitíska staða í dag er sú höfuðáhersla sem lögð er á breytingu á stjórnarskránni og þar með að knýja fram kosningar. Eins og umræðan er mætti ætla að tekist væri á um málið af tveim fylkingum sem skiptust í ættjarðarsinna annars vegar og hálfgert landsölufólk hins vegar. Þá sem vildu standa vörð um menningararfinn og sjálfstæði okkar annars vegar og þá sem létu sig þá mikilvægu þætti engu varða hins vegar. Þessi mynd er alröng. Við erum að leita bestu færra leiða í samskiptum okkar við næstu nágrannaþjóðir til hagsbóta fyrir þjóðina og með batnandi hag í framtíðinni að leiðarljósi. Þeir sem vilja standa að því að við gerumst aðilar að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði telja það hagsmuni okkar Íslendinga að eiga slík samskipti við önnur lönd. Hér er ekki um að ræða óafturkræft afsal á landinu okkar. Við gerumst aðilar að samstarfi sem við getum sagt okkur frá með eins árs fyrirvara ef okkur svo býður. Vissulega er samningurinn umfangsmikill og mikilvægur en menn tala eins og hér sé stórbylting fram undan. Ekki vöknum við 1. janúar og sjáum Evrópufánann á Alþingishúsinu. Við verðum áfram fullvalda sjálfstæð þjóð en með tengsl okkar við grannþjóðir í föstum skorðum á þann hátt að við eigum greiðan aðgang í viðskiptum hver við aðra og njótum gagnkvæmra réttinda. Við fáum með samningnum innkomu á innri markað EB án aðildar að EB sem ég tel mikið afrek. Og þótt stundum mætti halda annað þá erum við alls ekki með þeirri umræðu sem hér fer fram að ræða aðild að Efnahagsbandalagi Evrópu eða fjalla um Maastricht-samkomulagið. Varðandi það að við eigum aðra möguleika, svo sem kost á tvíhliða samningi, þá er það mín skoðun að hafi einhvern tímann verið flötur á tvíhliða samningi milli Íslands og EB þá sé hæpið að reikna með slíkum möguleika að þessum samningi felldum ef slíkt yrði raunin. En EES-samningur getur hins vegar þróast í tvíhliða samning síðar ef önnur EFTA-lönd fara öll í EB. Það er enn og aftur ástæða til að benda á að með sínum samningi fá Færeyingar lakari tollaívilnanir fyrir sjávarafurðir á EB-markaði en Íslendingar fá með EES-samningnum og Færeyingar þurfa samt að láta af hendi miklar veiðiheimildir að auki. Að mörgu leyti fellur bein umfjöllun um hvað séu hagsmunir okkar í skuggann af umræðunni um önnur en tengd atriði, en þjóðin á rétt á að við ræðum þessi mál efnislega. Ég tel það óumdeilt hve þessi samningur er okkur mikilvægur varðandi viðskipti og framleiðslu, almennt varðandi atvinnumál og þar með efnahagslega fyrir þjóðina alla. Margir óttast að samningurinn opni á að fjöldi fólks haldi hingað í atvinnuleit sökum atvinnuleysis í Evrópu og taki þá vinnu sem hér er að hafa frá Íslendingum. Þjóðfélagsgerð okkar er þannig að eftirlit og öll umræða gerir það auðvelt að fylgjast mjög vel með framvindu. Við röskun á vinnumarkaði má beita svokölluðu öryggisákvæði og ég minni á rétt atvinnurekenda til að gera kröfu um íslenskukunnáttu vegna starfs en það telst ekki mismunun. Við skulum líta til þess að þrátt fyrir 15 ára aðild Dana að EB er aðeins rúmt hálft prósent íbúa landsins ríkisborgarar annarra EB-ríkja þrátt fyrir nálægð þeirra landfræðilega við önnur lönd EB. Við verðum að sjálfsögðu á varðbergi í þessum efnum, en ótti af þessu tagi má ekki verða til þess að við höfnum samningnum. Það er líka ótti í umræðunni um landbúnað, en varðandi tollavernd hefur það komið fram að heimilt er að beita jöfnunargjöldum í sama mæli og tollum áður. Ísland fékk reyndar svo til fullar undanþágur fyrir landbúnaðinn. Samið var um innflutning nokkurra tegunda grænmetis og afskorinna blóma á ákveðnum tíma árs og afurða sem ekki eru framleiddar hér á landi. Það er hins vegar varðandi fasteigna- og landakaup sem þarf að setja sérstök ákvæði í lög svo við tryggjum að bújarðir og landareignir verði á forræði okkar Íslendinga í framtíðinni. Um þetta mál erum við sammála og ljóst að heimilt er að setja ýmis varnarákvæði í lög sem eru okkur vörn þó í raun geri ákvæðið sem slíkt ekki upp á milli Íslendinga og íbúa innan EES-svæðisins. Ákvæði um búsetu eiganda á bújörð hefur t.d. gengið vel á Írlandi og í Danmörku mega þeir einir sem eru búsettir í landinu eiga sumarbústaði. En ég hlýt að spyrja: Hvað líður frv. um þetta mál? Sú töf sem orðið hefur á því að frv. um þetta efni komi fram gerir það eitt að vekja tortryggni og ástæðulausan ótta fólks. Í lokakafla skýrslu OECD um Ísland frá í sumar segir að á síðasta ári hafi ríkt bjartsýni um að þáttaskil væru fram undan í íslenskum efnahagsmálum og að efnahagsbati væri í fyrsta sinn fram undan síðan 1987. En þessar vonir rættust ekki og hagvöxtur var lítill 1991 og horfur eru á áframhaldandi kyrrstöðu á næstu missirum. Má rekja þessa öfugþróun að mestu til versnandi ytri skilyrða. Þorsk- og loðnuafli drógust saman þrátt fyrir hagstæð skilyrði í sjónum. Enn fremur segir í skýrslunni að efnahagshorfur til skamms tíma mótist öðru fremur af væntanlegum fiskafla og þróun fiskverðs og að horfur í þessum efnum séu ekki uppörvandi. Heimsmarkaðsverð á fiski var hátt á sl. ári og búist er við að fiskverð lækki á næstu árum, en hækki ekki. Þó fjallað sé um aðra þætti í skýrslunni ætla ég að láta mér nægja þessar tilvísanir í markaðsspá varðandi fiskinn, svona í framhaldi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað um aflasamdráttinn og ástand þorskstofnsins. Þetta er það efnahagsumhverfi sem blasir við. Við höfum verið að flytja út óunninn fisk í gámum í stórum stíl, en það hefur aftur haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir fiskvinnsluna og atvinnu fiskvinnslufólks. Samningurinn um EES skiptir sköpum fyrir sjávarútveginn að mínu mati og þar með er hann mjög mikilvægur fyrir þau byggðarlög úti um land sem byggja sitt á afkomu í sjávarútvegi. Þarna opnast okkur 380 milljón manna markaður því niðurfellingar á tollum gera okkur mögulegt að flytja út betur og meira unninn fisk en það skapar vinnu hér heima. Þarna erum við að tala um fersk flök, saltfisk og almennt unnar fiskafurðir. Það hefur borgað sig að flytja út óunninn ferskan fisk af því að það hefur verið tollur á flökum og unnum fiskafurðum. Með EES-samningnum fá Íslendingar tollfrjálsan aðgang að EB-markaði fyrir 96% af fiskafurðum sínum. Atvinnuleysi er nú meira en verið hefur áður hérlendis. Atvinnuleysi er eitthvert það mesta böl sem yfir þjóð gengur því það að vera nýtur þegn og hafa verk að vinna skiptir miklu máli fyrir hvern einstakling og sjálfstæði hans sem manneskju. Við erum að upplifa breytta tíma hvað þennan þátt varðar og við getum ekki einfaldað þann vanda sem við stöndum frammi fyrir ef ekki tekst að snúa stöðu atvinnumála við. Þjóð sem byggir að stórum hlut á fiski og gat áður fyrr mokað upp fiski svo lengi sem vinnufúsar hendur voru til staðar, verður að bregðast við þeim vanda þegar þessi undirstöðuatvinnugrein er að bresta. Þá ber okkur skylda til að skila þessum þjóðarauði okkar áfram á verðmætasta hátt. EES-samningurinn er m.a. leið til þess að skapa meiri verðmæti úr sjávarauðlind okkar. Nýlega kom fram að íslensk fyrirtæki leiða nú rannsóknarverkefni um notkun vélmenna, eða róbota, í fiskvinnslu. Sú nýbreytni mun eins og önnur bætt tækni skapa ný og léttari störf í fiskvinnslu. Þetta merka verkefni er unnið fyrir rannsóknarstyrk frá Evrópubandalaginu. Það er afar mikilvægt að við fáum aðgang að rannsóknar- og þróunarverkefnum því alþjóðleg samvinna er þýðingarmikil í að leysa þau rannsóknarverkefni og önnur þau vandamál sem upp koma og liggja þvert á öll landamæri. Það er dýrt fyrir hverja þjóð að fást við verkefni ein og sér og eins er það oft nauðsynlegt að alþjóðleg samvinna eigi sér stað um verkefnið. Má þar nefna bæði umhverfisþætti, nýtingu á auðlindum hafsins, auk allra þeirra þátta sem snerta atvinnulíf og tækniþróun og alþjóðlega samkeppnisstöðu. Með EES-samningnum fá EFTA-löndin fulla aðild að rannsóknarverkefnum sem spanna vítt svið. Fyrir okkur er þetta ómetanlegt, skapar atvinnu fyrir það unga fólk sem við höfum verið að kosta til skólagöngu og er grunnforsenda þess að okkur takist að halda ungu fólki með sérþekkingu í landinu, en missum það ekki í hendur annarra þjóða þar sem betri tækifæri bjóðast. Aðgangur okkar að rannsóknar- og þróunarsjóðum Evrópubandalagsins er tryggður með samningnum án þess að við þurfum að gerast aðilar að EB. Við Íslendingar höfum ávallt verið jákvæð gagnvart öllu samstarfi á alþjóðavettvangi og oft getið okkur orðstír langt út fyrir þau mörk sem ætla mætti að smæð okkar sem þjóð setti okkur. Við höfum líka ástundað að starfa í samfloti með öðrum á alþjóðavettvangi og ber þar að nefna Norðurlandasamstarfið helst. Í því samstarfi höfum við notið fulls jafnræðis í samskiptum og uppskorið í hlutfallinu þjóð á móti þjóð þó í tilkostnaði væri ekki krafist framlags af okkar hálfu nema í minna mæli. Nefna má samvinnu norrænna sjóða og Alþjóðabankans, til dæmis fiskveiðiverkefni í Malaví og samning við Slippstöðina á Akureyri um skipasmíðar í kjölfar hans, sem og mikilvæga samninga sem íslensk ráðgjafarfyrirtæki hafa fengið í kjölfar verkefna sem þessir aðilar hafa veitt fjármagni til. Halldór Ásgrímsson fjallaði í blaðagrein um norrænt samstarf og þróunina í Evrópu. Með leyfi forseta, vil ég grípa niður í þessa grein á þremur stöðum. Hann segir: ,,Ef við verðum aðilar að EES mun staða okkar á næstu árum verða svipuð og hinna Norðurlandanna. Ef við stöndum einir utan við EES er líklegt að við munum verða einangraðir á ýmsum sviðum í norrænu samstarfi.`` Enn fremur segir hann: ,,Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að EES verði að veruleika. Það hefur oft verið ástæða til svartsýni, en mér þykir ólíklegt að þróunin verði stöðvuð úr því sem komið er. Ég geng út frá að Íslendingar muni taka þátt í því starfi og verða aðilar að samningnum eins og upphaflega var stofnað til. Þótt ýmis atriði samningsins valdi óánægju geri ég ráð fyrir að heildaráhrif hans séu með þeim hætti að það sé mjög erfitt fyrir Íslendinga að standa utan við hann.`` Og síðasta tilvitnun í grein Halldórs er þessi, með leyfi forseta: ,,Ég tel að þátttaka okkar í norrænu samstarfi styðji aðild okkar að EES ef hagstæð niðurstaða fæst að öðru leyti. Ég tel jafnframt að aðild okkar að EES krefjist öflugs samstarfs Norðurlandanna og því verðum við að leggja áherslu á að efla það og treysta. Þetta á ekki síður við ef nágrannaþjóðir okkar verða allar aðilar að EB.`` Ég tek undir þessi orð og þá áherslu sem lögð er á samflot sem og gott og öflugt Norðurlandasamstarf okkar. Í samfloti Norðurlandanna höfum við átt þátttökumöguleika í ýmsu alþjóðasamstarfi, samstarfi á fullkomnum jafnréttisgrundvelli með réttindi umfram aðrar smáþjóðir. Þannig hefur það verið styrkur okkar að aðrar þjóðir standa með okkur og bakka okkur upp í okkar samningaumleitunum þannig að við náum stöðu með stuðningi þeirra sem við hefðum vart náð fram ein og sér. Þannig höfum við ótrúlega mikil áhrif í alþjóðasamstarfi sem hluti heildar. Þegar við stöndum frammi fyrir vandasömu vali, þegar efinn hefur verið kveiktur um það sem fyrir liggur, er oft einfaldast að segja sem svo: Við vitum hvað við höfum, en við vitum ekki nægilega vel hvað við fáum. Þess vegna skulum við hafa vaðið fyrir neðan okkur og segja nei. Málið er bara ekki svona einfalt. Við vitum ekki hvað við munum hafa, hvaða stöðu við verðum í ef við höfnum samningi eins og þeim sem við stöndum nú frammi fyrir að afgreiða. Ég talaði áðan um hve samningur Færeyinga við EB skilaði þeim litlu og sama má segja um þær þjóðir Austur-Evrópu sem leitað hafa beinna samninga. Það getur falist meiri ábyrgð í því að segja nei, ef við með því komum til með að standa utan við alþjóðasamstarf sem t.d. hin Norðurlöndin eiga hlut að. Að segja nei er ekki að velja óbreytt ástand. Samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja mun þá ekki standa í stað heldur versna vegna betri aðgangs keppinauta að Evrópumarkaði. Það getur haft bein áhrif á atvinnustigið í landinu og á lífskjör fólks hér. Og ávinningar okkar vegna Norðurlandasamstarfs geta líka gengið okkur úr greipum. Ég trúi að með þátttöku í Evrópska efnahagssvæðinu leggjum við grunn að betra efnahagslegu umhverfi fyrir okkar þjóð sem nú þarf svo mjög á að halda að okkur takist að snúa stöðnun í sókn.

Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli forsetadæmisins á því að vegna þeirra 10 þúsund blaðsíðna sem eru á borðum þingmanna sem og fjölmargra lagafrumvarpa sem flutt hafa verið og á að ræða hér á næstunni, þá gæti verið ástæða til þess að koma upp einhverri aðstöðu fyrir þingmenn sem eru að ræða málin til þess að hafa heimildir handbærar í ræðustól. Þetta mæli ég sérstaklega með tilliti til 2. umr. um málið. Ég mun, virðulegur forseti, fara yfir nokkur atriði sem snerta þetta geysilega viðamikla mál sem hér er til umræðu og leyfa mér að ræða um nokkra þætti þess en hitt er ljóst að það er mjög langt frá því að við getum farið yfir málið nema rétt stiklað á nokkrum þáttum sem ástæða væri til að fara yfir. Það er það víðfeðmt eins og fram hefur komið. Ég vil í upphafi míns máls vekja sérstaka athygli á því að sá samningur, sem hér er til umræðu, er samkvæmt orðanna hljóðan í honum sjálfum ígildi laga. Það er verið að lögfesta þennan samning og veita honum lagagildi með því frv. sem hér er til umræðu og í samningnum sjálfum, 119. gr. hans, er einmitt skýrt að því vikið að samningurinn eigi að hafa lagagildi sem og bókanir og allir viðaukar sem honum fylgja. Þetta verður ekki skilið með öðrum hætti en þeim að við séum að lögfesta þetta mál í heild sinni a.m.k. með þeim hætti að þegar til koma álitamál sem snerta þennan samning sem hugsanlega yrðu lögð fyrir dómstóla til þess að skera úr um ágreining þá er það dagljóst að allt efni samningsins hefur lagalega stöðu að því er samningsaðila snertir. í ljósi þess hljótum við að ræða þetta mál hér. Það er hins vegar ástæða til þess áður en farið er að víkja að einstökum atriðum málsins að skyggnast dálítið um garðann í hinum vestræna heimi sem við höfðum kallað svo og raunar ekki eingöngu þar heldur í heiminum öllum vegna þess að við erum með þessari tillögu, ef samþykkt væri, að festa okkur inn í alþjóðlegt samstarf með áður óþekktum hætti. Við værum að skipa okkur í eina af þremur meginviðskiptablokkum eða viðskiptabandalögum hinna iðnvæddu ríkja, í þessu tilviki Vestur-Evrópu. Hinar stóru heildirnar tvær eru Norður-Ameríka sem var að ganga frá sérstökum samningi sem stundum hefur verið kallaður fríverslunarsamningur, sem er tæpast réttnefni því að hann er miklu víðtækari en það, og skammstafaður NAFTA og síðan þriðja stórveldið í þessu samhengi sem er Japan. Fyrir utan þessar þrjár stóru heildir er síðan það sem stundum er kallað þriðji og fjórði heimurinn, þó að það séu ríki sem eru mjög misjafnlega á vegi stödd hvað snertir efnahagslegar aðstæður og þróun en hafa haldið saman á alþjóðavettvangi síðan 1971 þegar þau stofnuðu hóp hinna 77 ríkja sem nú skipa nær 130 ríki og fylkja liði á alþjóðavettvangi í mjög mörgum og veigamiklum málum, ekki síst á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og ráðstefnum sem haldnar eru á þeirra vegum. Og hvernig er nú ástandið, virðulegur forseti, í hinum iðnvædda hluta heimsins, þeim ríkjum sem við mesta velmegun búa, hvernig eru horfurnar hjá þeim annars vegar og hins vegar hjá hinum fátækari hluta? Það hefur heyrst í máli manna við þessa umræðu að áhyggjur eru miklar vegna þess mikla og ört vaxandi atvinnuleysis sem ríkir á Vesturlöndum, í Vestur-Evrópu og í Norður-Ameríku sérstaklega. Síðasti ræðumaður vék að þessu og lýsti áhyggjum sínum en var með væntingar um að sá samningur sem hér er ræddur verði til að ráða þar bót á og bægja atvinnuleysisvofunni frá okkur Íslendingum. Ég held að við þurfum að skoða nánar þessi mál og þetta samhengi. Það ríkir kreppa á Vesturlöndum í efnahagslífi, djúptækari kreppa en menn hafa séð um langt skeið. Hún er ekki sambærileg við aðstæður á fjórða áratugnum vegna þess hversu mjög margt hefur breyst í baklandinu, en ef við lítum á atvinnuleysið eitt saman, þá er það nú að verða meira en verið hefur um tíu ára skeið og Efnahags- og samvinnustofnunin, OECD, gerir ráð fyrir því að í löndum hennar nái atvinnuleysið á þessu ári, 1992, 30 millj. manna sem formlega eru skráðir atvinnulausir innan OECD-ríkjanna og vaxi þessi fjöldi um 5,5 millj. á þessu ári. Í Evrópubandalaginu eru horfurnar ekki bjartar að þessu leyti. Þar er atvinnuleysi að verða viðlíka og var fyrir svona tíu árum síðan. Það hafði farið svolítið minnkandi fram til 1989 eða svo en síðan hefur aftur sigið á ógæfuhlið í þessum efnum og gert er ráð fyrir af kontórum bandalagsins sjálfs sem fara yfir þessi mál að meðalatvinnuleysi í Evrópubandalagslöndunum tíu nemi 10% að meðaltali og verði þá komið upp undir 20% þar sem verst lætur. Þetta eru hinar efnahagslegu aðstæður að því er snertir atvinnuna í því bandalagi sem EFTA-ríkjunum er ætlað að tengjast með samningi um Evrópskt efnahagssvæði. Á Norðurlöndunum hefur einnig hallað á ógæfuhliðina og það mjög ört, alveg sérstaklega í Finnlandi þar sem atvinnuleysi er nú um eða yfir 15%. Aðstæður Finna eru vissulega nokkuð aðrar og sérstæðar vegna samskipta og viðskipta þeirra við fyrrverandi Sovétríkin, markaðar sem nú hefur hrunið að verulegu leyti og er skýring á því hversu Finnland tekur sig mjög út úr að þessu leyti, en einnig í Svíþjóð og í Noregi er atvinnuleysið hraðfara vaxandi og komið upp í áður ómældar hæðir. Það sama er á döfinni hér þar sem atvinnuleysi er einnig ört vaxandi og menn eru að bera sig saman um það hvort reikna megi með því að það geti farið upp í allt að 6% eða eitthvað minna á komandi vetri eða næsta ári. Ég nefni þetta, virðulegi forseti, vegna þess að uppi er málflutningur sem ég tel vera á miklum misskilningi byggðan og í rauninni vera mjög einfeldnislegur ef menn eru að gera því skóna að þess megi vænta að efnahagslegar aðstæður á Íslandi fari batnandi á næstunni við það að gera þennan samning. Ég held að þessu sé öfugt farið og gæti flutt mörg rök fyrir því að ástæða sé til að ætla að þessu sé öfugt farið. Auðvitað kemur aðgerðarleysi núv. ríkisstjórnar í atvinnumálum inn í þá mynd sem blasir við okkur Íslendingum, sú furðulega stefna sem hér hefur ríkt í atvinnumálum þar sem stjórnvöld skipta sér í rauninni ekki af nokkrum hlut, telja það beinlínis ekki í sínum verkahring að stuðla að jákvæðari þróun í atvinnulífi nema liggja á bæn gagnvart erlendum auðfélögum eins og hæstv. iðnrh. hefur gert um árabil og biðja þau um að koma til að fjárfesta í álbræðslu. Allir vita hvernig það mál stendur og þarf ég ekki að vera með neitt svartsýnisraus sem ég hef stundum verið sakaður um í þessum efnum.  Það væri hægt að gefa málflutningi af þessu tagi ýmsar einkunnir. Satt að segja vil ég ekki vera að flytja þau orð úr þessum ræðustóli sem sæmdu þeim málflutningi sem hæstv. utanrrh. hafði uppi þegar hann mælti fyrir þessu máli. En það er önnur hlið á þessu máli sem hefur verið lítið rædd en ég vil koma að næst sem tengist einmitt þeirri kreppu sem nú ríkir á Vesturlöndum og fer dýpkandi. Það er spurningin um hvort menn eru í grundvallaratriðum þegar á heildina er litið á villigötum í sambandi við efnahagsstarfsemi og viðskiptahætti á Vesturlöndum. Hér til vinstri handar mér er framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands sem vermir bekki á þingi og hann lyftir brúnum og setur auðvitað upp spurningarmerki með mér um það vegna þess að í ljósi hinnar dýpkandi kreppu sem nú er í gangi hljóta menn að spyrja sig að því hvort það faðirvor sem hér er sungið um hinn óhefta markað, óskorað markaðsfrelsi á öllum sviðum án inngripa af opinberri hálfu og stýringar sé sá elexír sem sé líklegur til að gagna heimsbyggðinni, gagna fólkinu í löndunum. Ég veit ekki hvað framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands hefur farið náið yfir þau atriði sem snúa að umhverfismálum í heiminum í tengslum við efnahagsstarfsemi. Ég vænti þess vissulega að sá hv. þm. sem og aðrir þingmenn hafi gefið þessu gaum og ég veit um þingmenn sem vart hafa komist hjá því að leggja þar rækilega við hlustir á þessu ári, þ.e. þeir sem voru í ferð sem ég var þátttakandi í á sl. vori á umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Rio de Janeiro sem haldin var í júnímánuði. Ég held hins vegar að það væri þörf á því að taka málefni þau sem þar voru rædd til umfjöllunar á Alþingi Íslendinga og fá hið fyrsta frá hæstv. umhvrh. skýrslu um störf og umræður á þessari heimssamkomu sem ekki var nú minna virt en svo af þjóðarleiðtogum að þangað komu ekki færri en 118 fulltrúar sem var gefið það heiti og hleypt var að sporöskjulaga borði sem þeir settust að við lok ráðstefnunnar. Þar vantaði að vísu forsrh. Íslands í hópinn en forseti Íslands var þar mættur og það sæti vel skipað. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að átta okkur á því að sú gata sem verið er að vísa á er blindgata. Hún verður ekki gengin með þeim hætti sem lagt er upp með mikið lengur og það í raunverulegri merkingu þess orðs. Vegna þess að iðnaðarstarfsemin, iðnvæðingarbrautin, sóunarbrautin í sambandi við efnisleg gæði leiðir fyrr en varir, og það í tíma næstu kynslóðar eða þar næstu, í fullkomið óefni verði ekki horfið af þessari braut nú. Á umhverfisráðstefnu í Ríó töluðu menn um ekki mætti verða nein bið á, róttæk breyting yrði að nást fram fyrir aldamót, á næstu átta árum, ef von ætti að vera til þess að menn stýrðu fram hjá hengifluginu varðandi þær takmarkanir sem við blasa í umhverfislegu tilliti vegna efnahagslegra umsvifa eins og nú er að þeim staðið á Vesturlöndunum í hinu heiftarlega kapphlaupi viðskiptablokkanna þriggja sem ég nefndi í upphafi og sem verið er að leggja til að Ísland verði einn aðilinn að. Ég vænti þess að framkvæmdastjóri Verslunarráðsins og fleiri, sem kunna að setja spurningarmerki eða hrista höfuðið eins og hann, eigi eftir að blanda sér í umræðuða til að greina frá sínum viðhorfum til þessara mála, gera grein fyrir því hvernig þeir sjá lausnir í þessum efnum, hver er þeirra vegvísir, örfá atriði til að undirstrika þetta því að það mætti lengja þennan lestur nokkuð mikið. Það er alveg ljóst að það er ekki vinnandi vegur, það er ekki kleift að ná upp lífskjörum í hinum svonefnda þriðja heimi, heiminum utan við blokkina stóru, eitthvað í líkingu við það sem er meðaltalið í Evrópu núna, þótt ekki sé farið upp í það sem best gerist, vegna þess að hinar umhverfislegu takmarkanir leyfa það ekki, gera það ekki kleift þótt beitt væri fullkomnustum tæknilegum búnaði og svokölluðum mengunarvörnum í þessu skyni. Þetta eru hin hörðu lögmál þess lokaða umhverfis sem við búum við í hnattrænum skilningi þessa máls. Þrátt fyrir geiminn erum við með lofthjúpinn afmarkaðan og takmarkaðan og hann tekur ekki við nema takmörkuðu magni af þeim efnum sem þar er verið að bæta við vegna iðnaðarstarfseminnar, vegna framleiðslustarfseminnar, víða um lönd. Hvað þá að auka við í þeim mæli sem yrði með réttmætri sókn þjóða þriðja heimsins, yfirgnæfandi meiri hluta mannkyns sem að hluta til lifir á hungurstigi og sveltur heilu hungri eins og menn þekkja úr fréttum. Ég held það væri ástæða til þess, virðulegi forseti, að ekki aðeins Alþingi heldur líka ríkisstjórn landsins settist á rökstóla vegna þessara þátta og spyrði sig þeirra spurninga: Eigum við Íslendingar að slást í þessa för? Eigum við að undirrita trúarjátningu hins óhefta markaðar og gerast þátttakendur í honum og binda okkur inn í hann í staðinn fyrir að halda svigrúmi til þess að móta sjálfstæða stefnu í þessum stóru málum og velja okkur samfylgd í þessum stóru málum? Einn þáttur þessa ófarnaðar sem við erum þátttakendur í og sem einkennir efnahagsstarfsemi Vesturlanda, að ekki sé talað um það sem við blasir eftir hrunið í Austur-Evrópu. En það eitt saman breytir ekki neinum megindráttum úr myndinni vegna þess að í aðalatriðum var þar fylgt sama framleiðslumunstri og fylgt er á Vesturlöndum. Ég held það væri ástæða til að setjast yfir þau efni. Ég vil t.d. leyfa mér að benda hv. þm. á rit, sérrit sem tímaritið Der Spiegel gaf út fyrr á þessu ári og fjallar um innri markaðinn í samhengi umhverfismálanna. Það er dálítill doðrantur. Þar er farið yfir málin og farið yfir sviðið og ég hvet sem flesta til að kynna sér efni þessa rits. Þar er yfirskriftin á þessari sérútgáfu Der Spiegel, Evrópa án landamæra, Alarm für die Umwelt á þýskunni, háski fyrir umhverfið. Kynnið ykkur efni þessa rits, það er ekki meðmæli, hvorki með innri markaði Evrópubandalagsins, sem er það sem um er fjallað fyrst og fremst en sem bætir enn í ef það á að tengja Norðurlöndin, Austurríki og Sviss við þessa viðskiptaheild. Það gegnir satt að segja furðu, virðulegur forseti, að þeir finnast sem eru að mæla með þessum samningi með sérstöku tilliti til umhverfismála og vísa á þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði sem alveg kjörna úrlausn í þeim efnum. Ég las í Lesbók Morgunblaðsins fyrir nokkrum vikum eitt slíkt innlegg. Ég hef að vísu ekki heyrt ræður um það á Alþingi nýlega en svo langt er seilst til lokunnar, svo mikil er villan í þessu máli --- og svo eru menn að vísa á ákvæði í þessum samningi, því vissulega er minnst á umhverfismál í þessum samningi en þau eru þar skörinni lægra en allt annað og ekkert bindandi í þeim efnum og alveg sérstaklega tekið fram í samningnum að þar sem ákvæði fjórfrelsisins og umhverfisins mætast eða rekast á, þá eru það vörurnar, verslunin, viðskiptin, fjármagnið, sem eiga að ráða ferðinni. Þetta getið þið lesið í 74. gr. samningsins þar sem um þetta er fjallað og sem notað var m.a. af einum aðalupphafsmanni fyrir þessari vegferð, Gro Harlem Brundtland, sem maður vildi gjarnan sjá í öðru samhengi en í EES-samhengi því hún hefur vissulega komið við sögu á alþjóðavísu í umhverfismálum. Hún var einmitt að vitna til þessarar greinar ásamt fleirum til huggunar löndum sínum og öðrum sem hafa áhyggjur af því hvað þessi samningur þýði í samhengi umhverfismálanna. En þar stendur: ,,Þær ráðstafanir sem um getur í 74. gr. eru því ekki til fyrirstöðu að einstakir samningsaðilar láti strangari verndarráðstafanir halda gildi sínu eða grípi til þeirra, enda samrýmist það samningi þessum.`` Þær viðræður sem nú standa yfir á vegum GATT, almenna samkomulagsins um viðskipti og tolla, tengjast þessu máli einnig án þess að ég ætli að fara langt út í þá sálma. Þar er í rauninni verið að reyna að lögbinda eða festa í sessi á vegum GATT í hinum svonefndu Úrúgvæ-viðræðum þetta opna kerfi, þessi lögmál sem Vesturlönd hafa verið að reyna að móta fyrir sig og fjölþjóðafyrirtækin á Vesturlöndum hafa verið potturinn og pannan á bak við. Að reyna að festa þau í sessi og gera þau að heimslögmáli í sambandi við viðskipti. Það heyrast rök í þá áttina að þetta eigi að vera sérstök blessun fyrir þriðja heiminn. Ég held að menn þurfi að skoða þessi mál ögn betur áður en þeir taka undir staðhæfingar af þeim toga. Það verður auðvitað ekki undið ofan af þessum þáttum í neinum skjótum svifum, það er ekki þess vegna sem ég er að nefna það hér að menn geti vænst þess að ná endurskoðun á þessari vegferð með einhverjum skjótum sviptingum. En upphafið er þó að gera sér vandann ljósan. Einn þátturinn í Úrúgvæ-viðræðunum og þeim drögum sem þar liggja fyrir að samkomulagi er að setja á laggirnar stjórn yfir GATT sem kölluð er ,,Multilateral Trade Organization`` eða MTO og það er sérstakur viðauki í GATT-samningunum sem fyrir liggja sem eru starfsreglurnar fyrir þessa stjórn. Og ég held að menn, sem mestar vonir binda við þetta samkomulag, ættu að kynna sér þær. Það er t.d. athyglisvert varðandi þetta MTO, þessa yfirstjórn GATT sem á að fara að setja upp, að þar er gert ráð fyrir, samkvæmt ákvæðum í þessu uppkasti að reglum, að þar verði meirihlutaákvarðanir teknar. Og hvað skyldi nú vera mikið fjallað um umhverfismálin í því samhengi? Þau eru nefnd í eitt einasta skipti í almennum inngangskafla. Það eru áhyggjurnar sem menn hafa á þessum vettvangi sem skiptir þó sköpum um það hvernig umhverfismál munu þróast í heiminum. Það eru áhyggjurnar sem menn hafa af því og tengingin á milli ákallsins frá umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Ríó annars vegar og þeirrar samkomu sem rekin er undir Úrúgvæ-merkinu á vegum GATT. Heldur einhver að menn fóti sig með vinnubrögðum á alþjóðavísu af þessum toga? Hér er alvara á ferðum, alvara fyrir okkur. Að vísu munum við hjara af án þess að fá bakslaginn mikla frá móður náttúru sem kemur innan skamms ef ekki tekst að beygja af en það verða þá í síðasta lagi börnin eða barnabörnin okkar sem súpa seyðið að því að ekki sé horft lengra fram í tímann í þessum efnum. Ég veit það að þeir munu vafalaust finnast sem telja að það mál sem hér er flutt sé eins konar svartagallsraus, sem eigi lítið erindi inn í umræðu um þetta mál. En ég óttast ekki dóma af þeim toga og ég mæli þetta í fyllstu alvöru og með hvatningu til Alþingis að taka einnig þetta sjónarhorn með þegar verið er að fjalla um þennan samning vegna þess að það á þar heima, alveg skilyrðislaust, og ætti í rauninni að vera einn undirstöðuþátturinn í sambandi við athugun þessa máls. Við erum komin í 1. umr. um lagafrv. sem er afraksturinn af ferð sem var fitjað upp á á árinu 1988 og formlega gengið frá í marsmánuði 1989. Ég tek eftir því að mönnum er gjarnt að byrja á því að rifja upp í þessu samhengi ræðu sem Delors nokkur, forseti framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins, flutti 17. janúar 1989 og markaði upphaf þessa máls. Svona rétt eins og þetta hafi vaxið út úr höfðinu á forseta framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins. Málið er nú ekki þannig, en það hefur í rauninni allt of lítið komið fram um það og verið um það fjallað hvernig þetta varð til. Hvernig varð þessi skapnaður til eða vísir að þessum skapnaði sem leitt hefur til þeirrar umræðu sem hér fer fram? Ég hef stundum nefnt þetta á fundum með utanrrh., svona rétt til þess að halda honum við efnið og söguna. Ég ætla að gera það hér í örstuttu máli. Þrýstingurinn á inngöngu í Evrópubandalagið hefur verið vakandi á Norðurlöndum um áratugaskeið. Það var reynt að ýta Norðmönnum inn í Evrópubandalagið 1970--1971. Það var raunar gerð atrenna hér á Íslandi upp úr 1960 í þessa átt og ég bið menn að hafa það í huga þegar þeir dæma afstöðu manna á sínum tíma til EFTA. Hana ber að sjálfsögðu að skoða í ljósi þess að þeir sem andæfðu gegn EFTA skynjuðu það svo að það væri fyrsta ákvarðandi skrefið til inngöngu í Evrópubandalagið rekið áfram af viðreisnarstjórninni sem hér var við völd í nærri tólf ár. Það var auðvitað veigamikill þáttur í rökum manna sem vöruðu við inngöngu í EFTA á sínum tíma. En þeir sem hafa verið að sækja þetta mál um langt skeið, fyrst og fremst hagsmuni stórfyrirtækja, alveg sérstaklega innan fjölþjóðafyrirtækjanna hinna sænsku, sem eru auðhringir á heimsmælikvarða sumir hverjir með útibú og tengsl í 100 löndum og jafnvel meira, og stórfyrirtækja í Noregi. Þessi þrýstingur hefur verið vakandi og hann hefur fengið hljómgrunn öðru hvoru, fyrst og fremst pólitískan hljómgrunn hjá sósíaldemókrötum fyrir utan hægri flokkana suma hverja. Og það sem gerðist á árinu 1988 var að skandinavísku kratarnir og þeir sunnar í Evrópu báru sig saman á fundum, ég vil ekki segja leynifundum, en það fór ekkert hátt um þessa fundi, að nú þyrfti að ráða ráðum og taka eitthvað til bragðs því nú yrði þessi innganga í Evrópubandalagið að fara að gerast. Þeir bundust samtökum um það --- í þeim hópi er nefndur Delors, því hann er krati, sósíaldemókrat og hefur held ég verið lengst af, í náinni samvinnu við Gro Harlem Brundtland því hún réði fyrir EFTA í hálft ár 1988 --- að nú skyldi lagt til atlögu. Og íslensku kratarnir, þar á meðal hæstv. utanrrh. var tekinn auðvitað með inn í þetta dæmi og skrifaði upp á þessa vegferð. Það var ekki búið að athuga málið mjög náið, það var bara ákveðið af íslenska Alþfl. eins og sósíaldemókrötunum á Norðurlöndum og sunnar í Evrópu að demba sér til sunds. Binda fyrir bæði augu hvað snerti afleiðingar, taka kúrsinn og demba sér til sunds helst inn í Evrópubandalagið en sennilega yrði að fara þarna milliskref, búa til þetta sem við ræðum hér, þennan skapnað --- hið Evrópska efnahagssvæði. Það voru alveg sérstaklega þær pólitísku hindranir sem menn sáu á vegi í Noregi og í Svíþjóð, m.a. í Noregi af fyrri reynslu, að það væri ekki svo auðhlaupið að ná því milliliðalaust að koma þessum löndum beint inn í Evrópubandalagið. Það hefur hins vegar komið í ljós síðan þessum ráðum var ráðið að það hefur verið hert á ferðinni og við höfum orðið vör við hvernig aðstæður eru nú í hinum EFTA-ríkjunum þar sem búið er að leggja inn umsóknir þar sem formaður norska krataflokksins, Gro Harlem Brundtland, stendur nú frammi fyrir því að reyna að knýja sinn flokk að meiri hluta til fylgis við að leggja inn umsókn um inngöngu í Evrópubandalagið. Sú hin sama og átti hvað mestan þátt í að ríða netin í sambandi við EES. Auðvitað hefur þetta komið síðan aftur og aftur, ekki bara frá viljugum sjálfstæðismönnum, sem lengi er búið að dreyma um að geta tengst Evrópubandalaginu sem nánast og það eru vissulega þeir sem núna fara með völdin í Sjálfstfl. sem eru á þeim báti, heldur af hálfu Alþfl. Og ég vil aðeins nefna það að svo snemma sem 16. mars lesum við það í flokksblaði utanrrh. eftir fundahöld í Kaupmannahöfn að það sé hans mat að ef Noregur og Svíþjóð fari inn í Evrópubandalagið þá hljóti Íslendingar að fylgja á eftir. Reyndar ber þessi grein í flokksblaðinu, Alþýðublaðinu frá 16. mars 1990, þá skemmtilegu yfirskrift: Við Íslendingar erum flóttamenn frá Evrópu. Síðan hefur það verið rifjað upp í þessari umræðu og ég þarf ekki að bæta um betur enda er um nóg annað að tala að fara hér yfir ræðu utanrrh. við umræðuna í mars 1992. En ég hvet menn eindregið til þess að gera það og lesa alveg sérstaklega bls. 12 og svona aftur að bls. 19. Ekki þarf að fara yfir meira til að sjá hvert ferðinni er raunverulega heitið. Og þeir, sem láta sér detta í hug, eins og heyrist á manni og manni, að það verði eitthvað staldrað við í þessu Evrópska efnahagssvæði eða það sé hugmyndin að gera það, skulu bara kynna sér verk Jóns Hannibalssonar, hæstv. utanrrh. og Davíðs Oddssonar, formanns aldamótanefndar Sjálfstfl. Halda menn að þeir hlaupi frá þessum hugmyndum og við eigum að taka þá trúanlega hér á Alþingi þegar þeir eru að reyna að sverja slíkt af sér, jafnvel núna nokkrum mánuðum eftir að þeir hafa flutt allt, allt annan boðskap í rituðu máli og alvarlegri skýrslu til Alþingis Íslendinga? Nú er þess vissulega að gæta að svo getur auðvitað farið að hraðferðin inn í Evrópubandalagið gangi ekki upp með þeim hætti sem forustumenn í EFTA-ríkjunum eru að gera sér vonir um. Eitt það athyglisverðasta, þegar þessi mál eru skoðuð, eru auðvitað þau miklu veðrabrigði sem hafa orðið í öllum EFTA-ríkjunum að heita má, misjafnlega skörp veðraskil, á viðhorfum almennings til þessa samruna sem hér er verið að boða sem sérstakt fagnaðarerindi. Ég hugsa að það hefðu þótt tíðindi fyrir ári síðan eða rösklega það ef menn hefðu spáð því að brátt yrði meiri hluti almennings í Svíþjóð á móti því að ganga inn í Evrópubandalagið. Meiri hluti í Noregi hefur nú haldist um allnokkurt skeið, nokkuð traustur meiri hluti gegn hugmyndinni um að ganga í Evrópubandalagið og allir vita hvernig fór í Danmörku þó að þar hafi menn verið að greiða atkvæði um lokaáfangann eða ákveðið skref að lokaáfanganum að því stórríki Evrópu sem er fyrir stafni samkvæmt hugmyndum þeirra sem ráða ferðinni. Já, fagnaðarerindið, hinn óhefti markaðsbúskapur, og ég segi óhefti vegna þess að það er það sem er um að ræða, að taka allar lokur úr og láta fjármagnið óheft ráða ferðinni. Það þýðir í raun að afhenda völdin og baráttuna um völdin stórfyrirtækjunum, auðfélögunum, nokkur hundruð auðfélögum sem eru að reyra sitt net æ fastar, auðvitað með ólíka hagsmuni en eru í rauninni þau sem í vaxandi mæli hafa undirtökin í iðnríkjunum og móta stefnuna. Það er svo sem ósköp skiljanlegt þegar við horfum á þá mynd eins og hún liggur fyrir að það sé ekki mjög mikið fjallað um umhverfismál og áhyggjur af þeim þáttum í sambandi við efnahagsstefnuna í sambandi við þessi mál. Aðeins meira varðandi umhverfismálin í tengslum við þennan samning. Ég vil nefna það vegna þess sem hér er oft sagt og hefur verið sagt í sambandi við þetta mál nánast frá byrjun. Það voru hugmyndir um að við þyrftum fyrirvara varðandi orkumálin. En síðan var fljótlega staðhæft að það væri engin ástæða til þess vegna þess að samningurinn fjallaði ekkert um orkumál og þau yrðu ekki hluti af þessum samningi. Ég vil biðja menn að athuga sinn gang aðeins betur áður en þeir taka það fyrir gott og gilt. Evrópubandalagið er einmitt þessa mánuðina að fjalla mjög mikið um orkumál og gera orkumálin og orkuframleiðslu og aðgang að orkulindum að hluta af innri markaðnum. Þetta er kallað á þeirra máli ,,deregulering`` orkumarkaðarins, brjóta upp það sem kallað er einokunarfyrirtæki í sambandi við orkuframleiðslu, gera tenginetið að sameiginlegum farvegi sem selt sé inn á og þar sem menn geti keppt um viðskiptin. Og í undirbúningi eru ,,direktív``, sem svo eru kölluð á máli EB, samþykktir og tilskipanir varðandi þessa þætti. Ætli það sé nú alveg víst að þessar tilskipanir eigi ekki eftir að koma inn á borð okkar Íslendinga, inn á Alþingi? Ef svo er litið á að þetta sé hluti af hinu frjálsa flæði þá kæmi ekkert á óvart að inn á borð EES-nefndar, ef hún einhvern tíma verður til, sameiginlegu nefndarinnar, komi slíkar tilskipanir með ósk um það að EFTA-ríkin skrifi upp á þær og gerist þátttakendur einnig að þessu leyti. Samningurinn sem ræddur var nokkuð hér á þingi í fyrra um Orkusáttmála Evrópu var vísir að þessu og það á meira eftir að fylgja. Eitt vil ég nefna hér, ekki síst af því að á meðal okkar á þingi er fólk sem hefur afskipti af málefnum Landsvirkjunar, eins og raunar Alþingi allt sem kýs stjórn fyrirtækisins, þá er það auðvitað sérstakt umhugsunarefni sem þarna er á ferðinni í Brussel í sambandi við tilskipanir varðandi orkumálin. Og ég held satt að segja að þær hugmyndir sem hafa verið uppi um að fara að flytja út orku frá Íslandi með sæstreng, að þar geti orðið á brattann að sækja ef sú skipan mála verður sem þarna er verið að draga á teikniborðinu, draga útlínurnar að, í sambandi við orkumarkaðinn. Ég á eftir að sjá þá aðila sem ábyrgjast slíka fjárfestingu og tryggja þau viðskipti sem til þyrftu að koma og til kaupa á orkunni frá íslenskum stórvirkjunum sem menn hafa verið að gæla við að ætti að framleiða til flutnings um þennan sæstreng. Ég mun hreyfa þessu máli í öðru samhengi innan tíðar en nefni þetta vegna þess að auðvitað er orkuþátturinn, kannski ekki sérstaklega í íslensku samhengi en í heildarsamhengi umhverfismálanna og efnahagsstarfseminnar, undirstöðuþáttur fyrir alla starfsemi og undirstöðuuppspretta þeirrar mengunar sem ég hef gert að umtalsefni sem fylgifisk iðnvæðingarinnar og þeirrar sóunarstarfsemi sem einkennir efnahagsstarfsemi Vesturlanda. Þá vil ég, virðulegur forseti, víkja svolítið að þeirri staðhæfingu, sem m.a. mátti heyra hjá hæstv. utanrrh., að við Íslendingar værum að fá happdrættisvinning í sambandi við þennan samning og við mættum alls ekki missa af honum vegna þess að þá væri ekki bjart fram undan. Þá fengjum við í rauninni ekkert í staðinn. Þá væri voðinn vís. Þessu er bætt við um leið og menn vísa á horfurnar í íslensku efnahagslífi, vaxandi atvinnuleysi o.s.frv. Og ég held að það sé nauðsynlegt og ég man ekki betur en það kæmi áskorun frá hæstv. utanrrh. einmitt um það að menn fjölluðu um þennan þátt máls, hvað ef þessum samningi er vísað frá? Ég held að menn þurfi einmitt að skoða þá stöðu opnum augum og átta sig á því að það er mjög langt frá því að það sé einhver voði á ferðum fyrir atvinnulíf og efnahagslíf á Íslandi út af fyrir sig vegna þess að við vísuðum þessum kaleik frá okkur. Sú er alls ekki raunin og sá áróður sem uppi er hafður í því sambandi eru falsrök, það eru blekkingar framreiddar til þess að hræða menn til fylgis við þennan samning. Við skulum líta ögn á þessa stöðu. Ef þessi samningur nær ekki fram að ganga á Alþingi eða annars staðar þar sem um hann er fjallað og þar sem hann þarf að fá stuðning þá stendur þar eftir að því er Ísland varðar að við höfum í fullu gildi fríverslunarsamninginn milli Íslands og Evrópubandalagsins frá 1972 sem tók gildi 1976 að loknu þorskastríði. Um það er ekki deilt. Sá samningur mun halda gildi sínu og að sjálfsögðu verður það opið fyrir okkur Íslendinga að sækja á um breytingar á þeim samningi okkur til hagsbóta og það hljótum við að gera. Sá samningur hefur verið metinn alla tíð síðan hann var gerður sem einn besti samningur sem Ísland hefur gert viðskiptalega séð og í rauninni tekur fram öðrum samningum sem önnur EFTA-ríki gerðu um svipað leyti við Evrópubandalagið. En hvað er það í þessum samningi sem kallar svo á skjótar úrbætur? Vissulega bókun 6 og tollarnir á sjávarafurðum. Við getum öll verið sammála um að við þurfum að knýja þar á um breytingar. Það eru okkar hagsmunir. En þeir hagsmunir eru ekki það stórir að þeir skipti í rauninni nokkru teljandi máli þegar verið er að líta á þetta svið í heild sinni og allt það sem verið er að keyra okkur inn í í sambandi við fjórfrelsið. Eða heyra menn hvaða tölur eru þar nefndar? Þær tölur ber að sjálfsögðu að taka með fyrirvara í sambandi við hagræði vegna tolla. Það er talað um hámark 2 milljarða. Allir eru sammála um að ekki er hægt að reikna slíkt einhliða sem óhagræði útflytjenda, í þessu tilviki Íslands með sjávarafurðir, þannig að mikið er hægt að draga frá. En auðvitað eru ákveðnir þættir inni í þessu máli sem varða þróun á afurðum og slíku sem við lokum ekki augunum fyrir. Aðrir þættir, sem snúa að þessum EES-samningi í samanburði við þann fríverslunarsamning sem við höfum í höndunum, eru ekki mjög veigamiklir að því er snertir vörusviðið sérstaklega. Ég ætla aðeins að líta á nokkur atriði sem því tengjast. Ef yfir það er litið og á einstaka þætti þá er alveg ljóst að þar eru ákvæði sem eru bæði plús megin og mínus megin að því er snertir þær breytingar sem um er að ræða. Varðandi útflutning og innflutning á iðnaðarvörum þá eru þær tollfrjálsar samkvæmt fríverslunarsamningnum sem við búum við og spurningin um upprunareglur, sem hefur verið borin fram sem hagræði fyrir okkur að fá breytingar á, er ekki það veigamikil að það skipti neinum sköpum fyrir utan að það ætti að vera auðvelt að fá viðurkenningu og samkomulag um að beita upprunareglum sem þarna er um að ræða, milli Íslands og Evrópubandalagsins, byggja þær samningslega inn í okkar samskipti þannig að við getum notið þess hagræðis og báðir aðilar að verulegu leyti sem þar er um að ræða. Í þessu samhengi er oft vísað á tæknilegar viðskiptahindranir í sambandi við viðskipti með iðnvarning, með annað en sjávarafurðir, að það sé verið að afnema tæknilegar viðskiptahindranir á milli landa. Það mál er ekki flóknara en svo að við Íslendingar höfum verið fullir þátttakendur í starfi sem lýtur að því að afnema tæknilegar viðskiptahindranir nú um árabil og verðum þátttakendur í því hvað líður þessum samningi. Við erum aðilar að Evrópusamstarfi í sambandi við staðla og slík málefni og munum njóta og erum að uppskera þá kosti sem menn telja vera að því að samræma að þessu leyti. Þetta atriði skiptir þannig í rauninni engu teljandi máli í samhengi þessa samnings. Eitt af því sem snertir þáttinn varðandi vörur og viðskipti er einkaleyfi ríkisfyrirtækja sem á að leggja niður samkvæmt 16. gr. samningsins, sem er í samræmi við 37. gr. Rómarsáttmálans sem hér er verið að innleiða. Þetta kallar á breytingar hjá okkur en erum við viss um að það séu breytingar til bóta að leggja af fyrirtæki eins og t.d. Lyfjaverslun ríkisins og Áfengisverslun ríkisins sem að líkindum og ég segi að líkindum mun fylgja með þó að um það sé ágreiningur milli aðila og fullyrt af þeim sem mæla fyrir þessum samningi að Áfengisverslunin komi ekki inn í þetta samhengi? Ég bið þá sem segja já eins og framkvæmdastjóri Verslunarráðsins sem hlýðir hér á mál mitt að áður en menn segja óhikað já við því t.d. að það sé til bóta að slá af Lyfjaverslun ríkisins og þá starfsemi sem hún hefur staðið fyrir að fara yfir svar heilbrrh. sem reitt var fram af tilefni fyrirspurnar sem ég bar fram á þinginu í vor. Og ég bið menn einnig að fara yfir umræður vegna fyrirspurnar að því er snertir Áfengisverslun ríkisins sem einnig var rædd sem og spurninguna um það hvaða áhrif þessi samningur hefur á aðstöðu yfirvalda, tollyfirvalda og annarra í sambandi við ávana- og fíkniefni, mál sem við erum minnt allóþyrmilega á nær dag hvern sem mikinn og vaxandi vanda í okkar þjóðfélagi. Að því er snertir t.d. lyfjaþáttinn, þá er það alveg ljóst að menn eru að bjóða heim stórauknum innflutningi á lyfjum, stórauknum erfiðleikum að meta lyf og fylgjast með þeim. Ef litið er til reynslu nágrannaþjóða eins og Dana og Breta, sem eru aðilar að Evrópubandalaginu og hafa haft þetta kerfi hjá sér, þá búa þeir við hæsta lyfjaverð sem um getur í Vestur-Evrópu þannig að líkurnar á því að þessi svokallaða aukna samkeppni sem þarna eigi að fylgja í kjölfarið varðandi lyf og innflutning lyfja sé sýnd veiði en ekki gefin. Ég hef ekki skoðað málið í samhengi þeirra breytinga sem hæstv. heilbrrh. er að berjast fyrir með ærnu erfiði og sveita í sambandi við lyfjamálefni og tilkostnað en mér er til efs að sú breyting, sem hér er í uppsiglingu með því að leggja af Lyfjaverslun ríkisins og innleiða í rauninni gerbreytt kerfi í sambandi við lyfjadreifingu í landinu sérstaklega, muni auðvelda baráttu hans að þessu leyti. Einn er sá þáttur sem snýr að þessu sviði sem ég vil líka gera að umtalsefni og það eru opinber innkaup. Það hefur lengi verið þyrnir í augum hins óhefta markaðsbúskapar að ekki skuli vera full opnun í sambandi við viðskipti opinberra aðila og það skuli ekki vera tryggð útboð í hólf og gólf sem víðast en það er hluti af þeirri blessun sem á að innleiða með þessum samningi um EES, innan ákveðinna takmarkana þó að því er snertir upphæðir. Og þau liggja nálægt 15 millj. króna fyrirmælin sem varða opið útboð, að því er snertir innkaup og nálægt 400 millj. kr. að því er varðar verklegar framkvæmdir. Ég mæli þetta eftir minni. Ég held að það sé nærri lagi að viðskipti sem eru undir þessum mörkum þurfa ekki að fara í heildarútboð innan alls svæðisins vel að merkja en allt sem liggur yfir verða menn skuldbundnir til að setja í allsherjarútboð og þýða á öll tungumál Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins. Þetta verður svolítið tafsamt gæti ég trúað og gæti orðið angurefni fyrir ýmsa fyrir utan það að hér er auðvitað verið að koma í veg fyrir að menn geti með nokkrum hætti beitt innlendum markaði til hagsbóta fyrir framleiðslustarfsemi í landinu. Þar erum við komin inn í það samhengi sem er náttúrlega ástæða til að líta á varðandi þennan samning. --- Hvar er nú hv. varaformaður utanrmn.? Ég ætlaði að beina því til hennar af því að hún ræddi sérstaklega um atvinnuleysið sem hún hélt að við værum að ráða bót á með þessum samningi. Ég held að það sem hér er á ferðinni að því er snertir þátttöku Íslands í þessu galopna efnahagskerfi, þessum innri markaði, feli ekki í sér miklar líkur á að það verði til að efla íslenskan þjóðarbúskap eða möguleika okkar til að styrkja okkar heimamarkað og þann iðnað sem hér hefur verið þrátt fyrir afskiptaleysi og fáskipti stjórnvalda, verið að berjast um til þess að halda lífi. Og þrátt fyrir allt hefur honum tekist það því menn hafa lagt mjög hart að sér. En margt hefur hins vegar fallið fyrir samkeppninni í þessum efnum. Ég er ekki að segja að við eigum að hafna samkeppni eða markaðsbúskap sem slíkum. Það er ekki mitt mál. Ég er að vekja athygli á þeim breytingum sem verið er að innleiða með þessum reglum og alveg sérstaklega að því er varðar opinber innkaup. Ég held t.d. að sú stefna sé góð sem stjórn Landsvirkjunar hefur lofsamlega reynt að ástunda á undanförnum árum, á meðan hún hafði nokkur umsvif, það hefur dregið úr þeim nú í seinni tíð, að horfa til með innlendum aðilum. Stjórn Landsvirkjunar leyfði sér það í sambandi við viðskipti, um uppbyggingu virkjana, línulagnir og fleira. Nú eru menn fljótir að reka sig upp í þakið, 400 millj. eða svo í þeim stóru tölum sem snerta þau viðskipti. Ég er hræddur um að það verði þrengra fyrir, t.d. hjá fyrirtæki eins og Landsvirkjun og öðrum sem fyrir stórframkvæmdum standa, að horfa til með innlendum fyrirtækjum og leyfa þeim að njóta frekar hagsbóta af viðskiptum en erlendum aðilum samkvæmt galopnu útboði sem hér er kveðið á um og er ótvírætt og verður að sjálfsögðu fylgt eftir alveg yfir í dómstóla ef fyrirtækin sem þarna eiga í samkeppni telja hag sínum borgið með því. Eitt er það sem hæstv. utanrrh. nefndi og ég vil út af fyrir sig taka undir að getur talist til hagsbóta almennt séð varðandi þær reglur sem hér er reynt að innleiða og sem þeir menn færa sér til tekna sem bera fram þennan samning. Það eru undirboð. Evrópubandalagið skuldbindur sig til að falla frá ,,anti-dumping``-aðgerðum, undirboðsrefsingum vegna svokallaðra undirboða. Við skulum minnast þess um leið og við lítum á þann þátt málsins að það hafa verið sárafá tilvik þar sem á þetta hefur reynt, nánast ekki hér á Íslandi nema ef menn vilja rekja viðskipti Íslenska járnblendifélagsins með einhverjum þætti, vegna tengsla við Elkem, til mótaðgerða Evrópubandalagsins. EB hefur hótað refsiaðgerðum gagnvart Norðmönnum. Hversu oft? Jú, sjö sinnum, síðan 1970 hafa þeir beitt sínum reglum um aðgerðir gegn undirboðum og aðeins í fjórum tilvikum hefur það leitt til þess að það hefur verið samið um lágmarksverð og sæst á það en aldrei verið beitt refsitollum. Þau eru nú ekki mörg tilvikin sem blasa við í sambandi við þetta. Á móti kemur síðan að menn hafa skrifað upp á samkeppnisreglur Evrópubandalagsins í heild sinni og reglurnar varðandi ríkisstuðning, að falla frá ríkisstuðningi í sambandi við stuðning við fyrirtæki sem er njörvað inn í þennan samning. Það ber að leggja af ríkisstuðning í sambandi við rekstur fyrirtækja. Allt sem snýr að rekstri fyrirtækja verður með öllu óheimilt að veita fé í af opinberri hálfu, bæði ríkis og sveitarfélaga, en með ákveðnum reglum eru heimildir til þátttöku í fjárfestingum í vissum mæli. Þetta eru atriði sem varða fríverslunarsamninginn sem við höfum í hendi annars vegar og hins vegar EES-samninginn, sérstaklega að því er varðar vörusviðið og það sem tengist því. Nú hefði ég gjarnan, virðulegur forseti, viljað hafa hæstv. ráðherra í salnum. Ég hef ekki gert athugasemdir þó að hann hafi vikið sér aðeins frá en ég vil snúa máli mínu til hans og óska eftir að hann verði viðstaddur. Virðulegur forseti.

Forseti hefur gert ráðstafanir til að hæstv. utanrrh. verði í salnum.

Ég þakka og vona að úr rætist fljótlega. Á meðan við hinkrum við eftir hæstv. ráðherra vil ég lesa hér lauslega þýdda tilvitnun sem hljóðar þannig: ,,Ég hef samúð með þeim sem vilja minnka frekar en auka efnahagsleg tengsl milli þjóða. Hugmyndir, þekking, vísindi, gestrisni og ferðalög, þetta eru hlutir sem í eðli sínu ættu að vera alþjóðlegir. En ætíð þegar það er skynsamlegt og framkvæmanlegt skulu framleiðsluvörur vera unnar í heimalandinu og umfram allt ættu efnahagsmál að vera fyrst og fremst mál hverrar þjóðar.`` Ég veit ekki hvort ég á að endurtaka þetta, hvort menn hafa náð þessu. Ég vil síður lesa þetta á ensku. Þetta er að vísu lausleg þýðing. Ég get gert það svo öllu sé til skila haldið: ,,I sympathize with those who would minimize rather than those who would maximize economic entanglements among nations. Ideas, knowledge, science, hospitality, travel, these are things which should of their nature be international. But let goods be homespun whenever it is reasonable and conveniently possible and above all let finance be primarily national.`` 
             Nei, þetta er ekki atómljóð. En ég greip þessa tilvitnun með mér hér og finnst við hæfi að reiða hana hér fram á meðan við hinkrum eftir ráðherra. Ég vil gjarnan fá getgátur um það úr þingsal hver muni vera höfundurinn að þessu.  Hæstv. ráðherra. Ég fór hér yfir nokkur atriði og saknaði þess að þú skyldir ekki vera viðstaddur  Ég hef með þessum hætti vakið athygli á stöðunni að því er varðar vörusvið. Ég vil bæta því við að í Noregi, þar sem þessi mál eru til umræðu, ekki ósvipað og á Alþingi Íslendinga, Stórþingið hefur hafið umræðu um þessi efni, vísa andstæðingar þessa samnings á þann samning sem Norðmenn gerðu 1972 sem fótfestu og undirstöðu sem menn standa á eftir að hafa vísað frá EES-samningi. Það liggur einnig fyrir að að 11 þjóðhagfræðingar í Noregi af 15 sem eru í prófessorsstöðum við norska háskóla gáfu frá sér yfirlýsingu í fyrra þar sem þeir lýsa yfir, lauslega þýtt: ,,Það eru engar knýjandi efnahagslegar ástæður til fyrir því að Noregur þurfi að ganga inn í EES eða gera EES-samning. Þvert á móti getur norskt efnahagslíf staðið betur með endursamningi á grundvelli fríverslunarsamningsins.`` Þetta er álit rösklega tveggja þriðju hluta prófessora í hagfræði við norska háskóla. Þetta álit var gefið út í fyrra og er nokkru lengra. Menn geta fengið aðgang að því. Ég er ekki að reiða það hér fram vegna þess að ég telji að menn þurfi alltaf að hafa rétt fyrir sér í slíku en það er upplýsandi að heyra þetta hljóð frá vísum mönnum sem fjalla um efnahagsmál í næsta grannríki og sem eru að fást við sama samning og hér er til umræðu. Virðulegi forseti. Ég ætla þá að víkja að þeim þáttum þessa samnings að því er snertir aðra þætti fjórfrelsisins, eins og fjármagnshreyfingar sem eru teknar sem einn af fjórum þáttum þessa máls. Ég vil segja um þann þátt málsins að auðvitað er engin ástæða fyrir okkur Íslendinga að gera samning um að innleiða hér frjálsar fjármagnshreyfingar og útiloka þar með að við getum beitt þeim tækjum í okkar efnahagsstarfsemi sem við höfum þurft að beita oft og mörgum sinnum á liðinni tíð og getum þurft að beita vegna aðstæðna í íslensku efnahagslífi en erum að kasta fyrir róða með því að skrifa upp á óheftar fjármagnshreyfingar í samhengi þessa samnings. Við erum með því að skuldbinda okkur til að grípa ekki til gagnráðstafana þó að illa horfi í íslensku efnahagslífi og freistandi væri að geta beitt aðferðum eins og vöxtum, breytingum á vöxtum eða breytingum á gengi. Slíku erum við að vísa frá með þessum samningi og það er ekki lítil breyting á möguleikum til stjórnunar í íslensku efnahagslífi, burt séð frá því hvernig menn líta á fjármagnshreyfingar einar út af fyrir sig. Það er mikill munur á því hvort menn opna fyrir þær í einhverjum mæli tímabundið eða hvort menn njörva þær niður og afvopna sig með þeim hætti sem hér er verið að gera að því er snertir þennan þátt. Þá er það atriði sem snýr að fjárfestingum. Ég skal ekki dvelja lengi við þann þátt fjórfrelsisins, svo mikil ástæða sem þó væri til að gera hann hér að umtalsefni. Það eitt liggur fyrir sem undanþága sem gengið var frá í þessum samningi og við skulum vona að standi í sambandi við fjárfestingar að við getum með löggjöf sett hömlur á fjárfestingar í fiskveiðum og í frumvinnslu sjávarafurða. Þetta er vissulega gott svo langt sem það nær. Hitt liggur líka fyrir, og menn heyra raunar nú þegar, að farið er að kalla á það úr vissum áttum að einnig þarna eigum við að fella girðingarnar, einnig þarna eigum við að opna fyrir fjárfestingar erlendra aðila. Svo eru aðrir, t.d. framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands, sem hafa haldið því fram að það sé í raun ómögulegt, ekki framkvæmanlegt að viðhalda þessum hindrunum í sambandi við fjárfestingar í sjávarútvegi. Það er vissulega ástæða til að taka undir þau varnaðarorð þótt þau séu kannski ekki mælt vegna þess að viðkomandi hafi áhuga á því að viðhalda slíkum girðingum, eins og þetta er stundum kallað. Ég held að sá vinningur sem sumir óska að ná í í sambandi við fjárfestingar erlendis frá í íslensku atvinnulífi geti látið bíða eftir sér. Þar geta menn reitt fram jákvæða þætti og neikvæða almennt séð. Ég held að menn geti þurft að bíða nokkuð lengi eftir því að fá eitthvert verulegt fjármagn erlendis frá inn í íslenskt atvinnulíf, a.m.k. eigi það ekki að vera stór þáttur til þess að hvetja menn til að skrifa upp á þennan samning, fyrir utan það að vissulega geta menn hagað siglingu í þeim efnum eftir íslenskri löggjöf og eftir eigin mati. Þeir þurfa ekki að gera þennan samning til að opna á þessu sviði ef það er af meiri hluta manna metið nauðsynlegt eða æskilegt. Þetta var varðandi fjárfestingarþáttinn. Þá aðeins varðandi fólksflutningana sem er fjórði þáttur fjórfrelsisins svonefnda sem hér er verið að skrifa upp á. Það er atriði sem hefur fengið að mínu mati allt of litla umræðu til þessa. Ég held að þar séu menn á verulegri hættuslóð að því er snertir ákvæði þessa samnings og alveg sérstaklega í ljósi þeirrar þróunar sem er í nágrannalöndunum og er í Vestur-Evrópu almennt um atvinnuleysi. Ég held að menn eigi að fara varlega í að draga samasemmerki milli reynslunnar af ákvæðum norræna samningsins varðandi frjálsræði fólks til atvinnu innan Norðurlanda og hins vegar í samhengi EES-samnings. Þar fyrir utan er sú einhliða yfirlýsing, sem liggur fyrir af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, gagnslítil svo ekki sé sagt gagnslaus. Ég held að það verði afar lítið hald í því máli gagnvart EES þó að sú ósk eða sú yfirlýsing og viðhorf liggi fyrir af Íslands hálfu og við megum vænta, eins og menn vita, gagnaðgerða varðandi hvaðeina sem við mundum hafna eða standa einhliða að. Samningurinn gerir ráð fyrir gagnaðgerðum að þessu leyti. Ég held að það sé ekki nein jákvæð uppspretta þarna á ferðinni fyrir íslenskt launafólk í sambandi við fólksflutningana heldur sé þarna mjög margt að varast. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna í stuttu máli í erindi sem framkvæmdastjóri BHMR, Birgir Björn Sigurjónsson, flutti um þessi efni á landsfundi Samstöðu um óháð Ísland, ég held að það hafi verið 12. maí sl., þar sem vikið var að stöðu Íslands í EES-viðræðunum varðandi þennan þátt sérstaklega: ,,Staða Íslands í þessum viðræðum hlýtur hins vegar að mótast af þeirri staðreynd að Íslendingar ráða yfir dýrmætum fiskimiðum og möguleikum til hagkvæmrar orkuframleiðslu. Íslendingar búa þannig yfir afurðum sem EB-ríkin vantar, helst sem hreint hráefni eða sem hálfunnar afurðir fyrir iðnaðinn. Auk þess hefur Ísland hingað til reynst drjúgur markaður fyrir iðnvarning EB-landanna. Ísland ætti því að vera fýsilegur samstarfsaðili fyrir EB-ríkin gagnstætt öðrum EFTA-ríkjum. Ef Íslendingar ganga inn í áform um evrópskan efnahagssamruna eða gerast aðildarríki EB, mundi Ísland fá hlutverk hráefnasalans og það mundi leiða til vaxandi einhæfni atvinnulífs. Ísland yrði jaðarsvæði í enn ríkari mæli en nú er. Hagkvæmni og hagfræðilega skynsamleg verkaskipting innan Evrópsks efnahagssvæðis kann að mæla með slíkri sérhæfingu og opinn fjármagnsmarkaður mundi færa fiskveiðiréttindin og fiskveiðarnar í tímans rás til þess horfs sem ríkti þegar erlend stórútgerðarfyrirtæki sópuðu miðin en Íslendingar veiddu á handfæri við fjöruborðið. Þessi þróun gæti raunar átt sér stað án þátttöku í samruna Evrópu ef íslensk yfirráð eru ekki tryggð yfir náttúruauðlindunum. Þátttaka Íslands í áformum um samruna Evrópu mundi leiða til stórminnkandi atvinnu í landinu, eins og spáð er almennt um EB og einkum jaðarsvæði þess. En hlutverk landsins sem hráefnaframleiðanda mundi auka sveiflubundna mannaflaþörf. Aðild íslendinga að sameiginlegum evrópskum vinnumarkaði mundi annars vegar opna erlendu láglaunafólki leið úr tugmilljónaatvinnuleysi á meginlandinu í íslenska jaðarbyggð þar sem oft myndast tímabundin þörf fyrir mikinn fjölda ófaglærðs fólks. En í EB-ríkjum er einnig viss skortur á sérhæfðu vinnuafli. Einn sameiginlegur vinnumarkaður gæti greitt götu margra sérmenntaðra Íslendinga úr íslensku atvinnuleysi á vit vellaunaðra starfa í EB þar sem sérhæfni þeirra nyti sín. Heildaráhrifin á íslenskum vinnumarkaði yrðu þau að inn í landið flyttist á þennan hátt evrópskt atvinnuleysi og launamisrétti af áður óþekktri stærðargráðu.`` Þetta voru orð framkvæmdastjóra BHMR varðandi EES, einkum að því er snertir fólksflutningana. Ég vildi nefna þessi varnaðarorð í þessari umræðu án þess að fjalla ítarlega um þetta efni. Það væri þó þörf fyrir sérstaka umræðu um málið og hlýtur það að koma til frekari skoðunar í sambandi við lagabreytingar og aðra meðferð málsins. Ég mun þá, virðulegur forseti, víkja að þeim þætti sem mörgum hefur orðið tíðrætt um, þ.e. að stjórnarskrárþætti málsins þó að það mál verði sérstaklega til umræðu í sambandi við fram komin frumvörp til breytinga á íslensku stjórnarskránni. Ég hlýt að nefna það í þessu sambandi að það er langt síðan ég hafði áhyggjur af íslensku stjórnarskránni í sambandi við þennan samning. Ég held raunar að það sé ástæða til af þessu tilefni að minna á bókun sem ég lagði fram í utanrmn. 13. mars 1989 vegna fundar forsrh. EFTA-ríkjanna sem þá stóð fyrir dyrum. Það varðar málið almennt og ég held að það sé á réttum stað að rifja það upp hér að hluta til. Ég vitnaði þar til ákveðinna atriða í þessari yfirlýsingu sem Evrópustefnunefnd var kynnt og dagsett var 7. mars 1989 og varð tilefni sérstakra utandagskrárumræðna á Alþingi að mig minnir 9. mars. Eftir að hafa vitnað í einstök efnisatriði segir í þessari bókun: ,,Eins og ofangreind atriði í þessari stefnuyfirlýsingu bera með sér er hér verið að undirbúa samþættingu EFTA og Evrópubandalagsins að því er varðar þau meginatriði sem tengjast innri markaði EB. Hugtakið Evrópskt efnahagssvæði, sem fyrst kom fram í Lúxemborgaryfirlýsingu forsætisráðherra EFTA- og EB-ríkja 1984, er hér notað sem merkimiði fyrir þessi áform. Rætt er um að þróa sameiginlega ákvarðanatöku og byggja upp stofnanalega farvegi milli EFTA og EB til að ná þessum markmiðum, stilla saman löggjöf o.s.frv. Hér er lítt dulbúið verið að hvetja til þess að breyta EFTA í grundvallaratriðum úr fríverslunarsamtökum sjálfstæðra þjóðríkja í yfirþjóðlegan vettvang.`` Síðan segir: ,,Drögin að stefnuyfirlýsingu Óslóarfundarins eiga sér enga stoð í samþykktum eða ályktunum Alþingis Íslendinga. Á þeim vettvangi eru samskiptamál EFTA og Evrópubandalagsins að heita má órædd ef frá er talin umræða utan dagskrár 9. mars sl. Íslenskir ráðherrar hafa því engan stuðning af samþykktum frá Alþingi til yfirlýsinga af því tagi sem hér liggja fyrir í drögum. Það er því í góðu samræmi við það sem að ofan greinir,`` stendur þarna, ,,að Steingrímur Hermannsson forsrh. lýsti því yfir í umræðunni í sameinuðu þingi 9. mars sl. að Íslendingar muni ekki, og það er orðrétt, ,,ekki fallast á neinar yfirþjóðlegar stofnanir eða neitt slíkt.`` Við sama tækifæri sagði forsrh. einnig á Alþingi orðrétt: ,,Við höfum alltaf haft fyrirvara í sambandi við frjálsa flutninga fjármagns, alltaf fyrirvara í sambandi við frelsi í þjónustu og við höfum alltaf haft fyrirvara um frjálsa flutninga vinnuafls. Á þessu hefur ekki orðið nokkur minnsta breyting.```` Síðan segir: ,,Forsrh. kynnti drögin að yfirlýsingu leiðtogafundar EFTA á fundi með Evrópustefnunefnd Alþingis 10. mars sl. og utanrrh. sat einnig þann fund. Þar greindi forsrh. frá því að hann mundi í ræðu á fundinum í Ósló leggja fram bókun eða jafngildi bókunar fyrir Íslands hönd. Í henni yrði gerður skýr fyrirvari af Íslands hálfu varðandi yfirlýsingu fundarins og hann mundi í því sambandi vísa til sérstöðu Íslands. Ég tel þá fyrirvara`` --- og það er sá sem hér talar --- ,,sem forsrh. hefur lýst af sinni hálfu varðandi þetta mál vera réttmæta og nauðsynlega. Á fundi hans með Evrópustefnunefnd`` --- ég bið menn að taka eftir því, það er fundur sem haldinn var 10. mars 1989 --- ,,lýsti ég þeirri skoðun minni að ég teldi að forsh. ætti ekki að ljá nafn sitt við þau drög að yfirlýsingu Óslóarfundarins sem þar voru kynnt. Ég er enn sömu skoðunar og tel raunar að þeir fyrirvarar sem forsrh. hefur kynnt á Alþingi og í Evrópustefnunefnd jafngildi því að Ísland sé ekki aðili að yfirlýsingu fundarins verði hún í meginatriðum svipuð og í drögunum sem dagsett eru 7. mars 1989.`` Ég læt nægja þessa tilvitnun og bókun sem er nokkru lengri sem ég lagði fram í utanrmn. tveimur dögum áður en gengið var frá yfirlýsingunni í Ósló í mars 1989. Ég lét þessari bókun þá fylgja sérstaka tillögu í utanrmn. um víðtæka athugun á viðskiptalegum hagsmunum Íslands. Sú tillaga lá í nefndinni og liggur fyrir í gögnum utanrmn. um það hvernig ég taldi að ætti að taka á okkar viðskiptalegu hagsmunum í stað þessa uppleggs, þeirrar ferðar sem þarna var verið að leggja út í. Þetta skýrir kannski þá afstöðu sem ég hafði til þessa máls alla tíð sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var að störfum. Á því varð ekki breyting. Ég lagði mig hins vegar fram um það í tíð þeirrar ríkisstjórnar að fylgjast sem nánast með málinu, framvindu þess og hafði óvenjugóða aðstöðu til þess sem fulltrúi Alþb. bæði í Evrópustefnunefnd á þessum tíma sem og í utanrmn. þingsins. Ég kom á framfæri við þingflokk minn í rituðu mál og munnlega fjölmörgum atriðum um þróun málsins eins og það blasti við mér eftir að hafa kynnt mér málin á vettvangi þessara nefnda. Inn í það samhengi kom stjórnarskrármálið og áhyggjur vegna þess. Ég nefni hér aðeins sem dæmi úr þeirri umræðu að ég kom á framfæri við þingflokk minn í febrúar 1990 áhyggjum varðandi stjórnarskrána íslensku í sambandi við þær stofnanir sem hugmyndir voru um að byggja upp í kringum Evrópskt efnahagssvæði. Þar segir á minnisblaði: ,,Rómarsáttmálinn er lög í öllum EB-ríkjum og auk þess afleidd löggjöf af honum, svonefndar reglugerðir og tilskipanir. Er það allt æðra löggjöf þjóðþinga landanna og bindandi fyrir aðildarríkin, einnig niðurstöður og úrskurðir EB-dómstólsins. Þessi staða m.a. gerir erfitt fyrir með tilliti til stjórnarskrár Íslands svo og væntanlegur EES-dómstóll. Hlutur þjóðþinga EFTA-landanna mundi skerðast stórlega við slíka samningsgerð þar eð þau afsöluðu sér lögsögu í reynd á því sviði sem reglur innri markaðarins ná til.`` Þann 3. septebmer 1990 minni ég enn á þetta mál á minnisblaði til þingflokksins þar sem segir: ,,Stofnanaþáttur vegna EES-svæðis liggur mjög óskýrt fyrir og engar greinargerðir komið fram síðasta hálfa árið þar að lútandi. Þó er ljóst að gert er áfram ráð fyrir sérstöku pólitísku EES-ráði, eftirlitsstofnun og sérstökum EES-dómstól sem mér virðist stangast á við gildandi íslensk stjórnarskrárákvæði.`` Síðan gerðist það raunar áður en þessi síðasta tilvitnun var fest á blað að Evrópustefnunefnd skilaði sérstakri áfangaskýrslu til Alþingis sem er sjöunda rit í ritröð Evrópustefnunefndar. Þar fjallaði ég sérstaklega um skerðingu stjórnarfarslegs sjálfstæðis í tengslum við hugmyndir um þennan samning og ég vil leyfa mér að vitna hér til þess álits í sambandi við þá umræðu sem fer hér fram en þar segir, með leyfi forseta. Ég tek fram að þessi áfangaskýrsla er gefin út í maí 1990. Ég hygg að ég hafi fest þetta á blað í aprílmánuði, sennilega fyrri hluta aprílmánaðar, vegna þess að nokkur aðdragandi var að útgáfu ritsins. ,,Í könnunar- og undirbúningsviðræðum EFTA og EB um Evrópskt efnahagssvæði hefur verið reynt að móta sameiginlegar tillögur um stofnanir, eftirlit og úrskurðaraðila, dómstóla á EES-svæðinu. Í marslok 1990 var staðan samt sú að mati beggja að verulega bæri enn á milli og að þessi mál verði ekki útkljáð fyrr en í samningaviðræðum. Af þeim mörgu hugmyndum sem settar hafa verið á blað um þessi atriði er þó ljóst að báðir aðilar eru komnir langt inn á svið yfirþjóðlegra stofnana og ræða fullum fetum um skerðingu á löggjafar- og dómsvaldi viðkomandi þjóðríkja, bæði að formi og enn frekar að innihaldi. Ágreiningurinn milli viðræðuaðila EFTA og EB snýst um það hversu langt eigi að ganga í valdaafsali til sameiginlegra stofnana og um kröfu EFTA-ríkjanna um að fá áhrif á stefnumótun innan EB. Einstök EFTA-ríki, þar á meðal Ísland, sjá fram á að þessar hugmyndir brjóti í bága við hugmyndir stjórnarskráa ríkjanna. Komi til myndunar Evrópsk efnahagssvæðis, EES, er talið óhjákvæmilegt að lögfesta viðkomandi ákvæði, sem eru afar mikil að vöxtum, til að þau öðlist réttaráhrif fyrir einstaklinga, lögpersónur og stjórnvöld á svæðinu öllu. Er þá gert ráð fyrir að EES-lög hafi forgang framar landslögum og EES-réttur muni þar með ryðja landslögum úr vegi, hliðstætt því sem gilt hefur innan EB. Fyrirhugað er að koma á sameiginlegri stofnun til ákvarðanatöku, svonefndu EES-ráði, þar sem sæti eiga ráðherrar eða embættismenn í umboði þeirra. Ráð þetta mundi starfa á grundvelli EES-samningsins sem hefði lagagildi og eitt af verkefnum ráðsins væri að þróa þann samning með því að setja afleiddar reglur sem einnig hefðu lagagildi. Þannig fengi ráðið í heild löggjafarvald. Rætt hefur verið um mikið púsluspil til að stilla saman sjónarmið EB og EFTA í þessu ráði áður en hvor aðili taki nokkra endanlega ákvörðun um mál er varða EES. Gert er ráð fyrir að EFTA-ríkin tali að öðru jöfnu einum rómi í ráðinu. Þá er óleyst vandamál á hvaða stigi þjóðþing kæmi inn í þetta ákvarðanaferli til að EES-ákvarðanir fái formlegt lagagildi og hafi bein réttaráhrif. Enn skýrar er talað um EES-úrskurðaraðila, þ.e. dómstól sem einn hefði víðtækt umboð til þess að tryggja það að EES-reglur verði virtar. Gert er ráð fyrir að hann starfi í nánum tengslum við EB-dómstólinn og yrði skipaður dómurum frá honum og frá ríkjum EFTA. Sem kunnugt er skýrir EB-dómstóllinn lög og túlkar þau, svo og rétt Evrópubandalagsins og eru dómstólar einstakra ríkja bundnir af niðurstöðu hans. Dómstóllinn tryggir þannig samræmda lagatúlkun í öllum EB-ríkjum. Við vissar aðstæður er æðstu áfrýjunardómstólum í EB-ríkjum skylt að óska eftir svonefndum forúrskurðum EB-dómstólsins og eru þeir bindandi. Að hliðstæðu kerfi virðist stefnt innan EES þannig að dómstólum væri í vissum tilvikum skylt að leita forúrskurðar EES-dómstóls um túlkun og beitingu EES-réttar. Þetta virðist hins vegar`` --- segir þarna í þessu áliti mínu --- ,,í augljósri andstöðu við 2. og 61. gr. íslensku stjórnarskrárinnar þar sem dómsvaldið er skipað með íslenskum lögum. Framsal þess í hendur erlendra aðila er hvergi heimilað og stjórnsýsluaðilum og löggjafarvaldi eru settar skorður að því er varðar fyrirmæli til dómara. Hér blasir því við valdaafsal sem vart gæti orðið að veruleika nema að undangenginni stjórnarskrárbreytingu. Grundvöllurinn að formlegum samningaviðræðum um EES felur þannig í sér stórfellda skerðingu innlends löggjafar- og dómsvalds og afsal þess til yfirþjóðlegra stofnana. Spurningin sem ósvarað er varðar aðeins útfærslu á því valdaafsali.`` Þetta læt ég, virðulegur forseti, nægja sem tilvitnun í álitsgerð frá vorinu 1990 um stöðuna eins og hún blasti þá við mér sem fulltrúa í Evrópustefnunefnd Alþingis, miðað við þá pappíra og umræðu sem fram hafði farið á vettvangi nefndarinnar. Ég vil nefna það í þessu samhengi að eitt af því sem Evrópustefnunefnd aðhafðist þennan vetur, 1989--1990, var að ræða einmitt og reyna að draga fram upplýsingar um væntanlegan stofnanaþátt EES-samnings. Í því sambandi fengum við á fund nefndarinnar Stefán Má Stefánsson lagaprófessor til viðræðna um þetta mál, en hann starfaði þá þegar, og var búinn að starfa þá um skeið, á vegum utanrrn. við að fara ofan í samninginn með tilliti til stjórnarskrárinnar, eða hugsanlegra árekstra við stjóranrskrána. Ég hef ekki farið ofan í það hvenær Stefán kom á fund nefndarinnar, mig minnir að það hafi verið tvívegis, eftir áramótin, ég held í febrúar og marsmánuði 1990. Í öllu falli var það á fyrri hluta ársins, fyrstu þremur mánuðum ársins. Hann reifaði mál sitt munnlega á þessum fundum. Við gengum eftir því að hann léði okkur skriflegar greinargerðir sem hann kvaðst hafa látið í té eða hafa handa á milli. Hann varð við því með einhverjum hætti sem ég man ekki hvort að gerðist þannig að hann sendi þær til mín persónulega eða hvort þeim var dreift á vettvangi nefndarinnar í heild. Það hlýtur að vera hægt að sjá af gögnum nefndarinnar. Síðan gerðist það, vegna þess að ég vildi fá þetta frá utanrrn. sjálfu á þessum tíma og herjaði á það að fá þessi málsgögn þaðan send, að mér barst þann 18. apríl 1990 frá utanrrn. greinargerð eftir Stefán Má Stefánsson lagaprófessor, sem hann hafði sent Hannesi Hafstein ráðuneytisstjóra, Sverri Hauki Gunnlaugssyni sendiherra og ráðuneytinu. Ég ætla að lesa fylgibréfið. Þar stendur: ,,Hjálagt sendist þér samkvæmt samtali yðar við Hannes Hafstein skýrsla Stefáns Más Stefánssonar prófessors um forúrskurði og dómstól EES. Vinsamlegast athugið að skýrslan er vinnuskjal um efni sem er í frekari athugun hjá höfundi en ekki greinargerð til birtingar að hluta eða öllu leyti.`` Með þessu fylgdi þetta málsgagn sem ég má segja að mér hafi borist litlu fyrr frá Stefáni persónulega eða verið dreift á vettvangi nefndarinnar. Í þessum álitsgjörðum Stefáns er fjallað með athyglisverðum hætti um stöðuna eins og hún lá fyrir þá. Það er fróðlegt, bæði vegna þeirrar umræðu sem nú liggur fyrir og er í gangi sem og vegna þess álits sem Stefán Már hefur sent frá sér sem einn af fjórum fulltrúum í nefnd utanrrh., að líta á þessa pappír þó það liggi á mér sú kvöð að birta þá ekki sem móttakandi þeirra á sínum tíma, en þetta eru nú að verða söguleg atriði. Ég vil í þessu sambandi minna á það að þeir þættir, sem snerta bæði EES-dómstól og dómskerfi í þessum samningi, sem og forúrskurði, tóku miklum breytingum í tímans rás á meðan á þessum samningaviðræðum stóð 1990, alveg sérstaklega, og reyndar á fyrri hluta árs 1991, þangað til frá var gengið. Ég vil aðeins eftir minni --- og bið hæstv. ráðherra aðeins að hlýða á það ef hann vill nema og telur einhvers virði að ég rifji þetta upp --- að þannig voru mál að gert var ráð fyrir í málsreifun veturinn 1989 og 1990 EES-dómstól með meiri hluta dómara frá EB-dómstólnum og minni hluta frá EFTA. Þannig var þetta allt þar til 14. des. 1991 að dómstóll Evrópubandalagsins í Lúxemborg sló þetta hugverk af vegna stofnanaþáttarins, vegna árekstra við Rómarsamninginn sem leiddi til uppnáms um skeið og varð til þess að dómstólaþátturinn sérstaklega var tekinn til endurvinnslu og endurmats og það var púslað saman nýju kerfi, þessum EFTA-dómstól, sem varð niðurstaðan í þessu samhengi og menn kannast við. Ég held það hafi verið 14. febrúar sem viðbrögðin lágu fyrir frá dómstólnum í Lúxemborg varðandi hina nýju skipan mála og síðan var samningurinn undirritaður líklega 13. maí eða í byrjun maí 1992 sem samningurinn er loks endanlega frágenginn. Þá er þess að geta varðandi forúrskurðina að það voru miklar hugmyndir um það að innleiða þessa forúrskurði með ósköp hliðstæðum hætti og þeir eru praktíseraðir í Evrópubandalaginu. Á þeim bæ hins vegar hefur þetta þróast samkvæmt hefð, þau atriði sem snúa að forúrskurðum. Það eru engin ákvæði í sjálfum Rómarsáttmálanum sem byggt er á varðandi forúrskurðina heldur hafa þeir þróast svona sem praxís í Evrópubandalaginu og það eru engin bundin ákvæði um það að dómstólum þjóðlanda í Evrópubandalaginu sem leita forúrskurða séu skuldbundin til að fara eftir þeim. Það hefur ekki verið njörvað niður á pappír samningsbundið í Evrópubandalaginu nema þá kannski í Maastricht-sáttmálanum sem ég man ekki hvort tekur á þessu atriði. Hins vegar hefur þetta þróast þannig að í reynd hafa dómstólar í EB-ríkjum tekið fullt og óskorað mið af niðurstöðu og leiðsögn dómstólsins í Lúxemborg, forúrskurða dómstólsins í Lúxemborg. Það var ósköp eðlilegt að menn horfðu dálítið á þetta atriði, einnig Stefán Már Stefánsson, og litist ekki á blikuna miðað við nefndar greinar stjórnarskrárinnar. Samt voru menn að vinna með þessa forúrskurði býsna lengi og við gengum út frá því að þetta mundi verða inni hjá utanrrh. og hjá EFTA, það horfði svo, en það gerðist þó, líklega seint í apríl eða öndverðum maí 1991 að þessu er kippt út. Og þegar fundað er á vegum EFTA til að gera málin upp, ég held það hafi verið 13. maí 1991, þetta er sagt allt eftir minni, þá er birt áfanganiðurstaða og átti að fara í lokasóknina sem átti tvímælalaust að ljúka fyrir júlílok þá um sumarið, þá voru þessir forúrskurðir allt í einu úti, ekkert að sjá um þá, þeir eru horfnir. Við sögðum sem litum á þetta: Ja, þið eruð komnir fram hjá einu jarðsprengjusvæði af mörgum varðandi stjórnarskrána. Jú, þeir voru nú þeirrar trúar, bæði aðalsamningamaður og ég held ráðherra líka að þetta stæðist allt stjórnarskrána, það væri ekki þess vegna, og það væri eftirsjá, ég man vel eftir því að þeir sögðu að það væri eftirsjá að þessir forúrskurðir væru fallnir út. En þannig leit þetta út á lokasprettinum sem menn væntu að yrði þá um sumarið. En síðan gerist það að þessir forúrskurðir ganga aftur, koma aftur inn, að vísu í svolítið öðru samhengi en þeir höfðu legið fyrir áður og nú er þannig um hnútana búið að þeir eru sem sagt teknir inn en það er sett, eins og þið þekkið úr ákvæðum samningsins og bókunum sem fylgja þeim, að það þurfi að fjalla sérstaklega um þetta mál og lögfesta það sérstaklega og það þurfi breytingu á stjórnarskránni til þess að gera þetta gildandi. Þá viðurkenna menn það með þessum sérkennilega hætti sem fyrir liggur í samningnum að það standist ekki ákvæði stjórnarskrárinnar, að lögleiða þetta eins og það liggur fyrir í samningstextanum sjálfum og ætla að komast fram hjá stjórnarskrárbreytingunni með því að segja: ,,den tid, den sorg``. Þetta er sem sagt heimild fyrir ríkisstjórnir í EES-löndunum til þess að leita eftir forúrskurði hjá EB-dómstólnum. Heimild. Og ráðherrann hefur sagt og á sjálfsagt eftir að endurtaka það: Ja, við höfum eiginlega ákveðið að nota ekkert þessa heimild, og hér liggur það fyrir að það þurfi að breyta lögum til þess. En ég spyr hér: Er þetta nú hægt? Er hægt að ganga fram með þeim hætti að ætla að lögfesta hér samning með þessum ákvæðum inni og hafa síðan aðeins í greinargerð með frv. það álit að það þurfi sérstök lög til þess og það þurfi að breyta stjórnarskránni? Ég held að þetta gangi ekki upp og ég bið menn sem fjalla um þessi atriði í þingnefndum að líta á þessa refilstigu og þessa króka fram hjá keldunni sem hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin er að reyna að fara varðandi þetta mál sérstaklega. Og vel að merkja, ef leitað er úrskurða þá er gengið svo langt í þessu að þeir skuli vera bindandi. Það er alveg ótvírætt í samningstextanum. Þá skuli niðurstaða Evrópudómstólsins vera bindandi. Þannig liggur málið fyrir okkur hér og nú. Virðulegur forseti. Það mætti mjög margt segja um þennan stjórnarskrárþátt. Ég flutti svo ásamt þremur öðrum hv. þm. tillögu hér á síðasta vetri, í febrúarmánuði, um EES-samning og íslenska stjórnskipun þar sem við lögðum til að sett yrði á fót óháð nefnd til þess að fara ofan í þessa sauma, nefnd sex aðila, tilnefndra af þremur aðilum, Dómarafélagi Íslands, lagadeild Háskóla Íslands og Lögmannafélagi Íslands, til þess að setjast á rökstóla, hlusta á þingflokka og aðra sem vildu koma sínum áhyggjum á framfæri, fara yfir málið og reiða fram álit. --- Þetta mátti ekki sjást, á þetta mátti ekki hlusta af hálfu stjórnarliðsins hér á Alþingi. Það var aðeins formaður utanrmn. sem í umræðunni tók undir þessa tillögu, en honum var auðvitað alveg bannað að hreyfa sig í nefndinni með þetta mál og hann var þar í framboði alveg fram undir það síðasta sem væntanlegur formaður og menn verða að skilja hans aðstöðu út frá því, ég vil a.m.k. hafa þann velvilja í hans garð að líta á hans aðstöðu, að hann skyldi ekki afgreiða tillöguna frá nefndinni með stjórnarandstöðunni, með þeim meiri hluta sem hægt væri að mynda um þetta mál í nefndinni, til þingsins. En það hefði auðvitað verið betra fyrir alla aðila og alveg sérstaklega fyrir ríkisstjórnina. Hv. þm., fyrrverandi formaður utanrmn., hefði ekki gert ríkisstjórninni meiri greiða heldur en að afgreiða þessa tillögu þannig að þingið hefði tekið á henni og þessi vettvangur hefði orðið til. Og til að reyna að hjálpa ríkisstjórninni fram hjá þessum jarðsprengjusvæðum sem hún er stödd á með þetta mál allt saman, gagnvart því sem æðst er í íslenskri stjórnskipan, sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins, þá sendi ég utanrmn. bréf þann 7. ágúst sl. og óskaði eftir því að þessi tillaga yrði tekin fyrir og afgreidd úr nefndinni til þáverandi þings sem hefði t.d. 16. ágúst sl. getað komið saman, afgreitt málið, sett þennan vettvang á laggirnar ef menn hefðu talið ástæðu til þess til viðbótar við þær mörgu ágætu álitsgerðir sem fyrir liggja. Ég er að nefna þetta hér til þess að sýna mönnum að það er ekki nein ný bóla á ferðinni af minni hálfu og margra annarra að hafa áhyggjur af íslensku stjórnarskránni, lýðveldisins okkar í sambandi við þennan samning. Mér finnst það satt að segja með fádæmum að menn skuli vera að reyna að setja á svið loddaraleik af því tagi sem hér fór fram í dag í andsvörum að lokinni ræðu núv. formanns utanrmn. og reyna að leiða getur að því að núv. stjórnarandstaða hafi engar áhyggjur efnislega af þessu máli heldur sé bara að reyna að bregða fæti fyrir ríkisstjórnina í sambandi við þetta mál. Ég verð að segja það að ummæli hv. þm. Björns Bjarnasonar í þessari umræðu, að því er snerti stjórnarskrána okkar, ollu mér miklum vonbrigðum. Hæstv. utanrrh. hafði reynt að lyfta föður hans til vitnis í sambandi við þetta mál sérstaklega. Það var drengilega gert með tilliti til alls og alls af hæstv. utanrrh. Auðvitað reynir hann að tjalda því sem til er. Hann dró upp orð Bjarna Benediktssonar, svona tekin kannski eitthvað úr samhengi, ég hef ekki farið ofan í það, í sambandi við þetta mál, en hér kemur síðan hv. þm. Björn Bjarnason og segir okkur í rauninni að með þetta plagg megi fara eins og mönnum sýnist og þeir séu bestir sem mest gera af því að fara með sem frjálslegustum hætti um stjórnarskrár og dró til einræðisherra, fallna og kannski lifandi, sem settu oft einhverjar voða fínar stjórnarskrár, svona upp á punt, og gerðu svo ekkert með þær. Er þetta málflutningur sem er boðlegur á Alþingi Íslendinga? Mér finnst það ekki. Til hvers erum við að halda formi og vernda form í störfum Alþingis með undirritun þingmanna sem fyrsta gjörningi hér á þingi að undirrita drengskaparheit að stjórnarskrá lýðveldisins? Ég lýsi hryggð yfir þessum málflutningi og ég ræð ríkisstjórninni að taka þann þátt sem snýr að þessum samningi, stjórnarskrárþáttinn upp hið fyrsta, eins og vera ber, og bera hér sjálf fram tillögur um breytingar á stjórnarskránni eða slást í hóp með okkur stjórnarandstæðingum sem stöndum að baki fram komnum frumvörpum og hreinsa frá þennan þátt áður en þeir ætla að reyna að troða þessum samningi fram til afgreiðslu á Alþingi Íslendinga. Ég spái því að það verði ansi djúpt á því að Alþingi taki þetta mál, þennan samning til efnislegrar afgreiðslu ef þannig á að standa að verki, ef þannig á að halda á máli að því er varðar íslenska stjórnskipun. Það er mikil bjartsýni að ímynda sér það að hægt sé að ganga yfir Alþingi Íslendinga með þeim hætti sem mér heyrist að hér séu hugmyndir um af hálfu talsmanna ríkisstjórnarinnar og ég er alveg sannfærður um það að þeir eru margir í stuðningsliði ríkisstjórnarinnar sem almennt séð hafa stutt ríkisstjórnina sem ekki munu verða reiðubúnir til að ganga þá götu með henni. Ég tel líka, eins og fram kom hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni, að það væri mjög illa farið ef menn ætluðu að fara að reyna að þröngva þessum samningi í afgreiðslu án þess að hafa tekið á stjórnarskrárþætti málsins sérstaklega og afgreitt hann sér á parti áður en samningurinn kemur til efnislegrar afgreiðslu hér á þingi. Virðulegur forseti. Það er margt sem freistandi er að ræða um í sambandi við þetta stóra mál. Ég á hér margt órætt. En ég ætla senn að ljúka mínu máli því að það gæti þess vegna orðið tvisvar eða þrisvar sinnum lengra ef ég ætti að víkja að því sem þörf væri að ræða hér í sambandi við 1. umr. málsins. Hver er staða þessa máls á Alþingi? Hver er hugur þingmanna til þessa máls? Ég hef gert stjórnarskrárþáttinn að umræðuefni og endurtek það ekki. En hvernig liggur málið efnislega hér á Alþingi hvað snertir afstöðu og viðhorf manna? Ég vil halda að það sé langt frá því að það sé ráðið að þessi samningur hafi meirihlutafylgi í þinginu. Ég hef heyrt það áhyggjuefni hjá einlægu stuðningsfólki núv. stjórnarflokka að því er snertir þetta mál að þeir þingmenn Sjálfstfl. og Alþfl., sem ætla sér að fylgja þessu máli eftir og styðja það í afgreiðslu, eru ekki í takt við það fólk, sem veitt hefur þeim umboð hér á Alþingi, a.m.k. margir hverjir. Það er ég fullviss um. Ég þekki að vísu betur til úti á landi heldur en hér í höfuðborginni. Og ég fullyrði að þetta mat mitt að því er snertir landsbyggðina og afstöðu fólks þar til þessa samnings, þá eru þar yfirgnæfandi gagnrýn viðhorf og örugglega drjúgur meiri hluti sem er andsnúinn þessum samningi. Mér finnst að það sé kominn tími til fyrir þingmenn að ræða þessi efni við sína umbjóðendur, opna hug sinn og efasemdir, koma þeim á framfæri og fá aðstoð í opinni umræðu til þess að átta sig á þessu viðamikla máli. Það eru tveir þingflokkar hér á Alþingi sem hafa þegar kynnt afstöðu sína til málsins, Alþb. og Kvennalistinn, og lýst andstöðu við samninginn og reitt fram rök af margvíslegu tagi til stuðnings máli sínu. Framsfl. sem er í stjórnarandstöðu með þessum flokkum hefur ekki enn þá gert upp hug sinn. Það er auðvitað alveg ljóst að Framsfl. hefur að líkindum örlög þessa máls í hendi sinni. Ef það á að vera von til þess að hægt sé að vísa þessum óheillasamningi frá hér á Alþingi, þá þarf atfylgi og stuðningur, óskoraður stuðningur þingmanna Framsfl. að koma til og eru þá ekki nema 27 talsins ef stjórnarandstaðan leggur saman sínar reytur, sín atkvæði og atfylgi. En ég er nokkuð viss um að það er nægur efniviður gagnrýninna viðhorfa og efasemda inni í stjórnarflokkunum sjálfum til þess að tryggja þá viðbót sem þarf við sameinaða stjórnarandstöðu hér á Alþingi og fella þennan samning ef einhvern tíma reynir á hann hér í afgreiðslu þinginu. Ég skora á alla þingmenn að leggja sig fram um það og gera það upp við sig fyrr en seinna því að það lækkar ört í stundaglasinu, tíminn líður hratt. Við þurfum á því að halda að átta okkur á þessari stöðu og bera okkur saman hér í þinginu um þessi mál á meðan við förum yfir þau frumvörp sem liggja fyrir og samninginn sjálfan og fylkjum liði, þeir sem sammæli eiga í þessu stóra máli, til þess að hjálpa hæstv. utanrrh. í niðurstöðu sem ein fær samræmst íslenskum hagsmunum og verður honum sem öðrum fyrir bestu þegar til lengri tíma verður litið. Það er enn þá ráðrúm til að snúa frá í þessari siglingu og við eigum að tryggja það að niðurstaðan verði með þeim hætti sem samræmist hagsmunum þjóðarinnar, alveg sérstaklega til lengri tíma litið.

Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Austurl. er kunnur að því hér á hinu háa Alþingi að vera afar nákvæmur maður í orðavali, hvort sem hann talar eða skrifar. Hann vitnaði hér áðan í sérálit sitt með skýrslu Evrópustefnunefndar sem hann sagði að hefði verið lögð fram í maí 1990 og þar vitnaði hann orðrétt í skýrsluna, með leyfi forseta: ,,Einstök EFTA-ríki, þar á meðal Ísland, sjá fram á að þessar hugmyndir brjóti í bága við stjórnarskrá ríkjanna.`` Hér er verið að tala um valdaafsalið til sameiginlegra stofnana, þar á meðal dómstólsins. Ég vil spyrja hv. þm. að því þegar hann orðar þetta svo að einstök EFTA-ríki, þar á meðal Ísland, sjái fram á það að þessar hugmyndir brjóti í bága við stjórnarskrá ríkjanna, er hann þá ekki að tala um stjórnvöld í hverju landi? Fyrst hann orðar þetta svo, þá skil ég það svo að stjórnvöld á Íslandi á þessum tíma hafi séð fram á það að hugmyndirnar um m.a. sameiginlegan dómstól EES brytu í bága við stjórnarskrána. Í framhaldi af þessu held ég að það sé rétt að taka það fram að þegar hv. þm. ræddi hér áðan um loddaraleik sem komið hefði fram í andsvörum, þá tók ég það sem fullvíst að hann væri þar að tala um viðbrögð Steingríms Hermannssonar, ekki síst í ljósi þess að ræðumaðurinn, hv. 4. þm. Austurl., hefur gert mjög nákvæmlega grein fyrir því hvernig hann hafi bent á það strax á árinu 1990 að EES-dómstóllinn og forúrskurðir hans brytu í bága við stjórnarskrána og nefndi sérstaklega plagg sem er dagsett frá árinu 1990. Ég held því að það hljóti að vera ljóst að þegar ráðherrann sjálfur, Steingrímur Hermannsson, fullyrðir það að sér hafi ekki verið kunnugt um neinar efasemdir um að stjórnarskrá lýðveldisins heimilaði þennan dómstól og forúrskurði hans, að það hljóti að vera loddaraleikur og ég lít svo á að Hjörleifur Guttormsson hafi verið að ræða um þennan loddaraleik nema hann skýri það nánar hér.

Virðulegur forseti. Í sambandi við fyrirspurn hv. þm. Tómasar Olrich þá var það svo varðandi umræðu í EFTA-ríkjunum á þessum tíma, fyrri hluta árs 1990 og raunar allt frá hausti 1989, að þar voru ýmsar efasemdir uppi varðandi stofnanaþáttinn og stjórnarskrár landanna. Þetta varðaði Sviss kannski alveg sérstaklega en þessar raddir voru líka uppi á Norðurlöndum, í Svíþjóð og í Noregi, ekki háværar frá talsmönnum ríkisstjórna heldur voru þær inni á þjóðþingunum. Og ég lít nú svo til að þjóðþingin séu hluti stjórnvalds í hverju landi og þegar ég orða þetta svo, þá er ég áreiðanlega að vísa til umræðna sem komið höfðu fram af hálfu aðila sem voru að fjalla um þessi mál, ekki endilega ríkisstjórna heldur einnig á þjóðþingum landanna. Ég hafði ekkert fyrir mér á þeim tíma að af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar lægi það mat fyrir sem eitthvert heildarmat að ákvæði samningsins kynni að brjóta í bága við íslensku stjórnarskrána en gerði mínar tilraunir til þess að koma þessum áhyggjum mínum á framfæri. Varðandi túlkun á mínum ummælum hér áðan, þá ætla ég ekki að fara í neinar ritskýringar varðandi þau. Ég vísaði til þess sem kom fram í máli formanns utanrmn. og þess framhalds sem af því spratt og hafði þá í huga sérstaklega þau viðbrögð sem hér komu fram, m.a. af hálfu forsrh. í tilefni athugasemda í umræðunni.

Herra forseti. Hér kom fram í ræðu hv. 4. þm. Austurl., sem e.t.v. hefði frekar átt að koma fram í þingskaparæðu, að það er mjög bagalegt hve erfitt er að hemja gögn hér í ræðupúltinu. Það er nánast vonlaust í þessu hallandi púlti að koma fyrir þeim gögnum sem eðlilegt gæti verið að menn hefðu með sér í ræðustól þegar þessi umræða fer fram og þá er ég fyrst og fremst að hugsa um 2. umr. þessa máls, ekki þá sem nú fer fram. Þar sem hæstv. meginforseti var ekki við þegar þessi ósk kom fram, þá vil ég taka undir þetta sjónarmið og vænti þess að það verði tekið til athugunar af yfirstjórn þingsins.

Forseti þakkar hv. 2. þm. Vestf. fyrir að vekja athygli á þessu atriði og mun að sjálfsögðu taka það til vinsamlegrar athugunar. Enn eru tíu á mælendaskrá í þessari umræðu en ekki var gert ráð fyrir að þessi fundur stæði lengur en til kl. 7 og því verður þessari umræðu nú frestað.

Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.