Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er að vonum að fjallað sé um loðnu bæði á hv. Alþ. og utan þess, þar sem sívaxandi veiði og mikilvægi hennar er ekki dregið í efa af neinum hér á landi nú. Á s.l. aðalþingi eða fyrir rúmu ári flutti ég till. til þál. um að Síldarverksmiðjur ríkisins reisi verksmiðju í Grindavík og taldi þá eðlilegt að hafist yrði handa um undirbúning, vegna þess að þá þegar var sýnt að vaxandi veiðimöguleikar voru fyrir hendi eins og reynslan hefur nú sýnt. Því miður náðist þetta ekki fram vegna ýmissa atvika. En enn flyt ég efnislega sams konar þáltill., en hef þó ályktað að hafa verksmiðjuna nokkru minni, í stað þess að hafa 2500 tonna afkastagetu á sólarhring tel ég eðlilegt núna að fara niður í 1500 tonn á sólarhring. Hér við land hófust loðnuveiðar fyrst að nokkru ráði árið 1965 og öfluðust þá um 50 þús. tonn. Árið eftir verður um mikla aukningu að ræða og veiðast þá um 125 þús. tonn. Næstu tvö árin er aflinn heldur minni eða rétt innan við 100 þús. tonn. Síðan verður mikil breyting á og aflast frá 170–190 þús. tonn á árunum 1969–1971. Fleiri skip koma til í veiðunum og aukin þekking og auknar rannsóknir á göngu loðnunnar stuðla að þessari þróun. Geysileg aukning var svo í aflamálum árið 1912, en þá veiddust 277 þús. tonn, á vertíðinni 1973 veiddust 440 þús. tonn og rúmlega 460 þús. tonn á s.l. vertíð. Þá voru þátttökuskip um 130 alls í veiðunum og þótti mörgum það um of, þar sem minni skip hættu bolfiskveiðum og stefndu til loðnuveiða. Enn er fyrirsjáanlegt að fjöldi skipa muni nú taka þátt í veiðunum. Þessi aukning skipa á loðnuveiðum mun kalla á betra skipulag og aukna móttöku við löndun en áður hefur verið. Á vertíðinni 1973 var eftir nokkra deilu stofnað til loðnuflutningasjóðs, sem þegar hefur þó sannað gildi sitt, og mun ákveðið að hann starfi áfram. Þó að lög um sjóðinn séu framlengd frá ári til árs, þá held ég að mönnum detti ekki í hug að leggja þetta kerfi niður. Hins vegar er ljóst að þessi aukning á veiðiflota er svo mikil að auka verður afkastagetu flotans með því að reisa nýja verksmiðju sem allra fyrst. Vitað er einnig að margir hafa hug á því að kaupa enn ný og stór veiðiskip og nú bætast við fjögur ný, stór loðnuveiðiskip, tvö þegar komin til landsins og tvö koma innan skamms. Einnig hafa menn breytt skipum sínum, bæði lengt þau og byggt yfir, þannig að aukin afkastageta skipanna er verulega meiri en áður. Það er því augljóst mál að brýna nauðsyn ber til að hefja nú þegar undirbúning að nýrri og stórri verksmiðju á vegum Síldarverksmiðja ríkisins, þar sem ég tel að aðrir aðilar hafi ekki tök á því, einir sér a.m.k., að ráðast í slíkt stórfyrirtæki, auk þess sem Síldarverksmiðjurnar eiga nokkuð af tækjum sem hægt væri að nýta með því að raða þeim saman í nýrri verksmiðju. Með hliðsjón af þessu og svo augljósri þörf til að bjarga auknum afla á land er þessu máli enn hreyft hér á Alþingi. Þessu til viðbótar kemur svo að innan tíðar verður fiskihöfnin í Grindavík gerbreytt og mun taka við öllum stærðum fiskiskipa, en heildarkostnaður við gerð þessarar hafnar getur farið yfir 700 millj. kr., og er ekki vanþörf á að tryggja höfninni sem mestar hugsanlegar tekjur. Þótt loðnuflutningasjóður starfi með ágætum má ekki gleyma því, að það kostar marga tugi milljóna í óþarfa olíueyðslu að sigla með loðnuna norður fyrir land og hækkandi verð á olíu gerir fiskiskipunum þetta nærri ókleift. Auk þessa er svo áhættan, sem svona langsiglingum fylgir, mjög mikil þar sem skipin sigla oft á annan sólarhring og þurfa þá að berja á móti norðanveðri með frosti og því sem því fylgir. Það er kunnugt að rekstur Síldarverksmiðja ríkisins hefur af eðlilegum ástæðum gengið illa undanfarin ár, þar sem þær eru staðsettar að mestu leyti á því svæði sem litið af loðnu berst til. En rekstur margra annarra verksmiðja hefur gengið vel og sumar haft uppgrip s.l. 3 ár. Það er mál kunnugra manna hjá SR að ný verksmiðja á þessum hluta landsins mundi létta á heildarrekstrinum. Sumir hafa látið þá skoðun í ljós að heildarafkastageta verksmiðjanna sé nægileg fyrir hendi. En ef allt er tínt til, allar verksmiðjur á landinu, stórar og smáar, má finna það út að 12 þús. tonna afkastageta er fyrir hendi á sólarhring. En auðvitað vita allir menn að hér er meira talnaleikur á ferðinni en raunveruleiki þar sem þessar verksmiðjur geta auðvitað aldrei verið í hámarksafköstum, það er óhugsandi. Þær þurfa ýmis konar hlé og viðhald og margt annað til þess að geta sýnt hámarksafköst á ákveðnum tíma ársins. Nú hafa staðið yfir nokkrar deilur út af hugsanlegri leigu á erlendu skipi og skal ég ekki blanda því hér inn í. En augljóst er að mati fiskifræðinga, sem rannsakað hafa loðnugöngur undanfarin mörg ár og munu gera það vissulega betur í framtíðinni, að með skynsamlegri nýtingu á loðnunni og vissri aðgæslu eigum við að hafa hér nokkuð öruggan afla upp á 450–500 þús. tonn eða jafnvel meira á ári. Gefur auga leið að ef það vandræðaástand sem verið hefur, á ekki að endurtaka sig, þá verðum við að reisa nýjar verksmiðjur. Það verður ekki komist hjá því fyrr eða síðar. Til þess að ég gæti gefið hugmynd um hvað svona verksmiðja kostaði fékk ég þær upplýsingar á s.l. ári að verksmiðja, sem hefði um 1000 tonna afköst á sólarhring, mundi kosta í fjárfestingu með vélbúnaði 450–500 millj. kr. Ég læt mér nú detta í hug, enda hefur sú till. þegar komið fram hér á Alþ., að reistar yrðu fleiri verksmiðjur, og hafa þm. Vesturl. sameinast um þáltill. um að reisa verksmiðju á Snæfellsnesi. Ég tel eðlilegt líka að þm. Sunnl. telji nauðsyn á að fá verksmiðju eða aukna afkastagetu í Þorlákshöfn þegar höfnin þar verður komin í gagnið. Það er nú einu sinni svo með loðnuna, að hún veiðist aðeins mjög stuttan tíma ársins og það er ekkert val um það að bíða. Hún syndir hér fram hjá og hrygnir og svo er það búið. Ef við getum ekki tekið sæmilega á móti loðnunni, þá gefst gæsin ekki meir, það verður að grípa í þessu efni gæs meðan gefst, ekkert val um annað. Þess vegna eru full rök fyrir því að vinna að því að ekki aðeins að sú verksmiðja, sem þessi till. gengur út frá, verði reist, heldur fleiri. Þetta mun taka nokkurn tíma sem eðlilegt er og hér er um allstórar upphæðir að ræða í fjárfestingu. Auk þess þarf auðvitað góð húsakynni og birgðageymslur. En löndunaraðstaða og hafnaraðstaða verður fyrir hendi innan skamms í Grindavik, er raunar þegar fyrir hendi, og innan skamms í Þorlákshöfn. Þess vegna er eðlilegt að þessu máli sé hreyft og málið sé rætt vítt og breitt. Ég tel ekki nauðsyn á því, herra forseti, að hafa um þetta fleiri orð. Mér virðist málið liggja ljóst fyrir. Við höfum möguleika á miklu loðnumagni á næstu árum, ef stofninn er vel nýttur og skynsamlega veiddur, og því eru full rök fyrir því að móttökuskilyrði séu aukin og bræðsluafkastageta stórlega aukin einnig. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að till. sé vísað til atvmn. og hlé gert á umr.



Herra forseti. Ég mun fylgja úr hlaði þessari þáltill. okkar sem lögð var fram hér á þinginu í byrjun des. og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að Landssíminn geri áætlun um öryggisþjónustu, þannig að fullnægt verði ákvæðum 42. gr. l. um heilbrigðisþjónustu, nr. 56 frá 1973. Framkvæmd áætlunarinnar hafi forgang.“ Ég tel ekki ástæðu að hafa um þetta mál langa og ítarlega framsögu, en vil leyfa mér að vísa til grg. og geta þess sérstaklega, að í þessari 42. gr. l. er gert ráð fyrir því í 1. mgr., að rn., þ.e. heilbrrn., hafi samráð við samgrn. og dóms- og kirkjumrn. (vegamálastjóra, Landhelgisgæsluna og flugmálastjóra) um ferðir lækna til eða milli heilsugæslustöðva. Við vitum að vegamálastjóri og Landhelgisgæslan hafa iðulega verið hjálpleg varðandi þessa þjónustu. Í 2. mgr. þessarar gr. er gert ráð fyrir heimild fyrir heilbrrn. að gerast aðili að rekstri flugvélar eða þyrlu eða semja við flugfélög til þess að annast vissan þátt í heilbrigðisþjónustunni. Það er svo annað mál, sem ekki verður rætt hér, þótt veitt hafi verið árlega nokkurt fé á fjárlögum til styrktar flugfélögum, sem annast sjúkraflug, félögum sem eru staðsett í öllum landshlutum, þótt svo sé nú málum komið, eins og kom fram í umr. fyrir jól, að enginn slíkur aðili annast rekstur sjúkravélar á Vestfjörðum. En í 3. mgr. þessarar gr. segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Á sama hátt gerir rn. í samráði við samgrn. áætlun um fjarskipta- og símaþjónustu í héruðum landsins, svo að tryggt sé að landsmenn geti náð til læknis án tafar.“ Svo stór eru þau orð og í dag eru þau í æpandi ósamræmi við staðreyndirnar. Mál þessi hafa verið mjög til umræðu um allt land á liðnu sumri og hausti, ekki síst vegna breytts afgreiðslutíma símstöðvanna, og ýmis bráð sjúkdómstilfelli hafa skerpt þá mynd sem sýnir við hvert öryggisleysi mörg afskekkt byggðarlög búa. Í þessum umr. hefur komið fram að sá háttur, sem nú er á hafður, er allsendis ófullnægjandi. Ég hygg að flestum hv. þm. sé kunnugt um hvernig þessu er varið víða um landið. Það er gert ráð fyrir að sveitabæir séu tengdir saman svo og svo margir, það séu nokkur númer og fjöldi bæja á hverju númeri og síðan sé utan afgreiðslutíma símstöðvanna mögulegt að hringja neyðarhringingu til stöðvanna. Það er svo mál fyrir sig, hvort hægt er að ætlast til þess að símstöðvarstjórar á þessum stöðum séu allan sólarhringinn bundnir á vakt og hvort hægt er að ætlast til þess að þeir hafi hjá sér inni í sínum svefnherbergjum glymjandi bjöllur allan sólarhringinn. Ég tel að það sé annað fyrirkomulag, sem hægt er að taka upp. En hvað sem um þetta má segja, þá er hitt þó miklu verra, að þær hringingar, sem ætlast er til að gegni neyðarhlutverki, heyrast oft og tíðum ekki vegna þess, hve margir símar eru tengdir saman. Þess vegna tel ég að hægt sé að bæta verulega um þessa þjónustu, og í grg. er bent á leiðir til þess. Það er í fyrsta lagi að gera athugun á þessu um landið allt og áætlun um hversu margir og ákveðnir sveitabæir fyrst og fremst tengist saman í eitt númer, en þetta númer hafi síðan möguleika til að ná sambandi til heilsugæslustöðva eða hjúkrunarkvenna eða lækna hvenær sem er á sólarhringnum og þá fyrst og fremst hugsað þannig að hægt sé að hagnýta hið sjálfvirka kerfi í landinu, en sjálfvirkt símkerfi er komið í þorp víða um land og nánast með nokkru millibili hringinn í kringum landið. Ég hygg því að það sé spurning meir um skipulag heldur en um fjármögnun hvernig hægt yrði að leysa þetta svo að viðunandi sé. Í annan stað má gera ráð fyrir því að í þeim byggðarlögum, sem mjög eru fjarri slíkum sjálfvirkum stöðvum og þar sem ekki verður komið við beinni linu til einhvers ákveðins kjarna, þar verði staðsettar neyðartalstöðvar þannig að viðkomandi bær, sem tengdur yrði þá ákveðnum hópi bæja eða ákveðinni tölu símtækja, geti í gegnum neyðarbylgju náð sambandi hvenær sem vera skal. Till. þessi er flutt til þess að herða á um það að þetta ákvæði laganna komi til framkvæmda og að menn geri sér grein fyrir umfangi verkefnisins og síðan í ljósi þess hver hinn raunverulegi kostnaður verður. En síðan verði ákveðin röð verkefnanna og þau látin sitja í fyrirrúmi þar sem þörfin er brýnust. Ég held að ég hafi ekki um þetta fleiri orð, en leyfi mér að leggja til að þessu máli verði vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 93 hef ég leyft mér að flytja eftirfarandi till. um rannsókn á kostnaði á veitt kg af bolfiski hjá fiskiskipaflotanum: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Þjóðhagsstofnuninni sérstaka rannsókn á kostnaði á veitt kg af bolfiski hjá ýmsum flokkum fiskiskipaflotans. Einkum skal lögð áhersla á athugun á eftirtöldum kostnaðarliðum pr. veitt kg: stofnkostnaði, olíu, veiðarfærum, tryggingum, viðhaldi og launagreiðslum. Athugunin nái yfir árin 1971–1974.“ Um þetta mál mætti hafa mörg orð og gera hér langa athugun á sjálfur. En ég tel það ekki rétt þar sem ég geri í grg. grein fyrir hvers vegna ég set þetta fram, en þar segir: „Hafrannsóknastofnunin hefur látið þá skoðun í ljós að aflamagn þorsks muni enn fara minnkandi og verði aðeins um 350 þús. lestir árið 1975. Ætla má að þorskafli landsmanna á þessu ári verði um 370 þús. lestir.“ Þetta var árið 1974, þegar ég samdi grg., og reyndist svipað og spáð hafði verið. „Árið 1970 nam þorskaflinn 470 þús. lestum. Þegar menn hugleiða þessa þróun og svo fjárfestingu í togurum hlýtur að vera meira en tímabært að gera sér fullkomlega grein fyrir því, með hvaða hætti best verður staðið að veiðum á bolfiski. Það er flestum kunnugt að endurnýjun á fiskiskipum landsmanna á sér stað í stórum stökkum, en ekki eftir vel gerða athugun á hverju hver tegund skip skilar og hvað verður eftir í þjóðarbúskapnum þegar allt er gert upp að loknu starfsári. Ýmsar ástæður valda þessu. Oft á tíðum ræður hér skammtíma hagnaðarsjónarmið á vissri fisktegund. Flm. telur að gagnger rannsókn á þeim þáttum, sem hér eru upp taldir muni stuðla að rökréttari og jafnari endurnýjun fiskiskipaflotans. Ekki er einhlítt að hafa í huga kostnaðarþáttinn einan sér, heldur verðum við að meta hvaða tegundir fiskiskipa hagnýti fiskveiðilögsögu okkar sem ákjósanlegast. Staðreynd er að óhóflegt dráp á smáfiski ógnar nú sjálfum þorskstofninum og er ekki réttlætanlegt, þótt sumir telji það illa nauðsyn til þess að hafa eitthvað betri rekstrarútkomu á sjálfu úthaldi skipsins. Einnig er jöfn og skipuleg endurnýjun skipanna afar þýðingarmikil fyrir íslenska skipasmíði og allt atvinnulíf í landinu. Endurnýjun í eins stórum stökkum og gerð hefur verið hér á landi um margra ára tímabil knýr menn til þess að kaupa skipin að verulegu leyti erlendis frá. Sú skoðun hefur komið fram, að við höfum fjárfest á stuttum tíma um of í togurum og sú mikla fjárfesting, sem þar er, muni ekki skila sér, einkum þegar bolfiskaflinn fer ört minnkandi, eins og staðreyndir sýna nú. Á norrænu fiskimálaráðstefnunni, sem haldin var í Tromsö í ágúst s.l., hélt Guðni Þorsteinsson gagnmerkt erindi um fjárfestingu í veiðiflota landsmanna og komst að þeirri niðurstöðu að greinilega hefði undanfarið verið um of fjárfest einhliða í skuttogurum og sú mikla fjárfesting, sem þar væri bundin, gæti ekki skilað sér á næstunni vegna minnkandi afla. Miklar umræður urðu um þetta erindi og var það samdóma álit ræðumanna að Guðni Þorsteinsson hefði hér rætt um eitt mesta vandamálið við útgerð togara á Íslandi á líðandi stundu, en ekki aðeins hjá íslendingum, heldur gilti hið sama hjá öðrum fiskveiðiþjóðum við Norður-Atlantshaf. Hið mikla stökk í kaupum á togurum nú ætti að gefa okkur nokkurt svigrúm til þess að hugleiða með hvaða hætti endurnýjun á fiskiskipum okkar er æskilegust, hafandi þá í huga ákveðin tímabil, t.d. næstu 5 ár og svo aftur þar næstu 5 ár. Þess vegna hef ég hreyft þessu máli. Þótt ég nefni hér togarana sérstaklega, þá er það vegna þess að þeir eru nú þyngstir á metunum í okkar uppbyggingu fyrir bolfiskveiðar, en engu að síður er nauðsynlegt fyrir vissa staði á landinu að hafa jafna og eðlilega skipasmíði og endurnýjun fyrir sitt svæði. En þegar stofnkostnaður togara er kominn yfir 300 millj. verðum við að gera okkur grein fyrir því, hvort þessum 300 millj. er best varið í togara eða í 3 eða 5 aðra fiskibáta. Því miður er þessi spá óhugnanleg, ef hún rætist, en ekkert vil ég fjölyrða um það. Ég tel að með því viðhorfi, sem við höfum nú allir hér á hv. Alþ. og þjóðin öll, að tryggja okkur stærri landhelgi, þá muni hér fljótt skipast betur til og aukinn afli togaranna muni innan skamms koma í ljós, - þó að sú fjárfesting sé erfið í bili, þá sé vonandi ekki langt í það að hún beri góðan árangur fyrir alla þá aðila sem að henni hafa staðið. Engu að síður tel ég eðlilegt að á þessu verði breyting, líka hafandi í huga að hér er innlend skipasmíði fyrir hendi og hún þarf eðlileg verkefni, en þegar ráðist er í svona stór kaup eins og við þekkjum allt frá eftirstríðsárunum fyrstu, þá hafa innlendar skipasmiðastöðvar auðvitað engan veginn getað mætt þeirri eftirspurn eftir skipum sem fram hefur komið í bylgjum með nokkurra ára millibili. Þessi athugun á að vera hlutlaus. Hún á að fela það í sér, að veiðifloti landsmanna er flokkaður í ákveðnar stærðareiningar og athugað hver stofnkostnaður er, hve mikið mannahald er við skipin og annar rekstrarkostnaður, og þessir kostnaðarþættir gera langt yfir 90% af öllu úthaldi, svo að hér mun koma fram með hvaða hætti við getum staðið að eðlilegri samsetningu veiðiflotans. Eftir staðháttum deila menn oft um hvað henti hér og hvað henti ekki. En ég er á því, að eins og fiskur hagar sér við landið og hinar ýmsu verstöðvar eru settar, þá hljótum við alltaf að hafa fiskiskipaflota allbreytilegan að útbúnaði og stærð. Með því móti munum við hagnýta best okkar landhelgi og skila sem jöfnustum og bestum afla á land. Ég vil þess vegna ekki gera upp á milli neinna tegunda. Þeir verða að velja sem kaupa skipin. En ég tel eðlilegt, að þeir eigi kost á því að fá um þetta sérstaka athugun, því að þrátt fyrir reikningaskrifstofu hjá Fiskifélagi Íslands, þá koma þar ekki fram gögn eins og ég er hér að óska eftir. Þar er öllu slengt saman og mikið meðaltal fundið út sem segir mönnum oft sáralítið. Með því móti að leggja vinnu í að athuga þetta nánar og flokka þetta meira liggur það fyrir. Ég hef átt kost á því að sjá athugunargerð hjá norðmönnum í þessu efni, hliðstæða því sem ég legg hér til, þó að sú athugun þar hafi verið yfir þrengri hópa fiskiskipa. En sú athugun var gerð með aðstoð tölvutækni og leiddi margt mjög athyglisvert í ljós. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari till. að lokinni minni framsögu verði vísað til atvmn. til frekari athugunar.