Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hannes Hafstein Vil að eins taka það fram til athugunar, út af fyrirsögn frumvarpsins, að nú á hún ekki lengur við. Nú eru ráðherrar orðnir þrír og tjáir því ekki lengur að nefna að eins ráðherra Íslands í eintölu, heldur verður að setja „landssjórnin“ eða „ráðuneytið“ í staðinn, eða þá tilgreina hverjum ráðherranna er ætluð heimildin, ef einum er ætluð.

Framsögumaður (Hannes Hafstein) Eins og tekið er fram í því stutta nefndaráliti um þetta mál, sem útbýtt var hjer í deildinni í fyrradag, hefir nefndin sannfærst um það, að þörf landsins á gjaldmiðli hafi aukist svo miklu örar eftir að heimsstyrjöldin hófst, heldur en ráð var gjört fyrir á síðasta þingi, þegar lögin frá 9. sept. 1915 voru sett og samin, að óhjákvæmilegt hafi verið að landsstjórnin gjörði ráðstafanir til að bæta úr þessu. Eins verður nefndin að viðurkenna, að annar vegur hafi ekki verið fær til þess eftir þing 1915 en sá, að gefa út bráðabirgðalög, er leyfðu þeim bankanum, sem einkarjett hefir til seðlaútgáfu, að auka seðlamagn sitt. Þetta var gjört, fyrst með bráðabirgðalögum 29. sept. 1915, er heimilaði ráðherra að leyfa Íslandsbanka að auka seðlaupphæð þá, sem gefa mátti út samkvæmt lögum 10. nóv. 1905, og lögum 9. sept. 1915, og með því að þau lög gengu aftur úr gildi í lok janúarmán. 1916, en fyrirsjáanleg var mjög ört vaxandi gjaldmiðilsþörf, voru 18. maí 1916 gefin út önnur bráðabirgðalög, er heimiluðu ráðherra, að auka seðlaupphæð bankans, svo sem viðskiftaþörfin krefur. Til þess að takmarka útgáfuna og greiða úr seðlaþörf Landsbankans eftir því, sem lögleg föng voru á, var hvorutveggja þessara heimildarlaga bundin sama skilyrðinu, eins og sett var af Alþingi 1915 í lögunum frá 9. sept. þ. á., sem voru þau: 1) að minsta kosti helmingur forðans til tryggingar seðlaupphæð þeirri, sem úti er í hvert skifti og fer fram úr 2½ milj. króna, sje málmforði, 2) að bankinn við lok hvers mánaðar greiði landssjóði vexti, 2% á ári, af upphæð þeirri, er seðlaupphæðin í hver mánaðarlok fer fram úr 2½ milj., og 3) að bankinn greiði ókeypis og eftir þörfum, í Reykjavík, samkvæmt brjefi eða símskeyti, fjárhæðir þær, sem Landsbankinn borgar inn í reikning Íslandsbanka við viðskiftabanka hans í Kaupmannahöfn, og flytji á sama hátt og ókeypis það fje, sem Landsbankinn þarf að flytja til Kaupmannahafnar, að svo miklu leyti, sem innieign Íslandsbanka þar leyfir. Samkvæmt þessum síðari bráðabirgðalögum hefir ráðherra svo smám saman, eftir beiðni bankans og sannaðri þörf, leyft að auka seðlafúlguna svo, að í septembermánuði síðastliðnum voru seðlar í umferð fast að 5 ½miljón, í lok þess mánaðar 5200800 kr. Síðan hefir upphæð seðla farið smálækkandi. Þessi bráðabirgðalög og hvert einstakt ráðherraleyfi til bankans til seðlaaukningar samkvæmt þeim, hefir verið gefið með ráði og eftir samþyktarákvæði þeirrar nefndar, sem á síðasta þingi var skipuð ráðherra til aðstoðar, til þess að ráða fram úr ýmsum vandræðum og vandkvæðum, er af heimsstyrjöldinni leiða, og er ekki annað kunnugt en að Velferðarnefndin, - svo hefir nefndin verið kölluð - hafi hlotið almenningslof fyrir þau afskifti sín af peningamálum landsins, enda má fullyrða, alveg hiklaust, að aðrar leiðir voru hvorki færar nje fulltryggar, til þess að bæta úr óumflýjanlegri og ómótmælanlegri gjaldmiðilsþörf. þörf, sem var svo brýn, að til stórvandræða og jafnvel neyðar hefði horft ef ekkert hefði verið aðhafst til þess að bæta úr henni. Það sem svo mjög og svo ört eykur gjaldmiðilsþörfina, er engan veginn aukin útlán af bankans hálfu. Útlán Íslandsbanka voru talsvert meiri árið 1915 heldur en 1916, þegar peninga þörfin þó óx svo gífurlega. Lánin í Íslandsbanka voru : Í Í Í Í júní júlí ágúst september 1915: 7,676,948 8,486,653 8,4345,54 7,752,107 1916: 6,954,338 7,039,638 7,919,949 7,919,949 En árið 1916 fóru útborganir Íslandsbanka fyrir erlenda banka svo gífurlega vaxandi, að oft var mjög örðugt að standa straum af þeim. Til samanburðar má geta þess, að sú upphæð, sem bankinn borgaði hjer út fyrir erlenda banka árið 1915, var 12,992,000 kr. alt árið, en frá 1. jan. til 30. nóv. 1916 var bankinn búinn að útborga á sama hátt ávísanir frá erlendum bönkum (sjerstaklega dönskum, norskum og enskum bönkum) yfir 22 milj. 748 þús. kr., sem hjerlendum mönnum höfðu þá greiðst fyrir innlendar afurðir. Auk þessa útborgaði Íslandsbanki hjer innanlands fyrir Landsbankann á þessum 11 mánuðum 1916, gegn greiðslu utanlands inn í erlenda banka miljón króna, en 1915 námu samskonar útborganir að eins 300 þús. krónum. Hefði borgun ekki getað farið fram á þann hátt, að bankarnir hjer intu þær af hendi - og það hefði verið ómögulegt án seðlaaukningarinnar, vegna skorts á gjaldeyri -, þá hefði landið farið á mis við mikið af þessum viðskiftum og orðið að sæta gömlu aðferðinni, að senda vörurnar til útlendra milligöngumanna, og beðið við það tjón, bæði kostnað og verðafföll, sem hefði numið afarmiklum upphæðum og óþægindum. Sá kostur, sem með bráðabirgðalögunum um seðlaaukningu Íslandsbanka var gefinn á því, að auka gjaldeyri í landinu, án þess að flytja útlenda peninga til landsins, ef það á annað borð hefði lánast, hefir því áreiðanlega auðgað landið um eigi óverulega upphæð, upphæð, sem um þætti muna, ef tapast hefði. En arður Íslandsbanka af þessum viðskiftum, „Provisionin“, er tiltölulega mjög lítill, nema þegar jafnframt getur græðst eitthvað á útlendum peningum, utan Norðurlanda. Á þessum tímum, og væntanlega einnig í framtíðinni, þarf mikið veltufje til þess, að dugnaðarmennirnir geti lagt fram magn sitt, og landið og sjórinn gagn sitt, svo að verulega muni um til auðs og þjóðþrifa, og auðið sje að standast samkeppni nágrannaþjóðanna í rjettu hlutfalli við möguleikana. Úr þessu hefir verið reynt að bæta eftir föngum með lagafrumvarpi því, sem hjer liggur fyrir. Enginn skoðanamunur um minni háttar fyrirkomulagsatriði nje gamlar eða nýjar flokkadeilur mega valda farartálma á leið þess. En þar sem búast má við, að peningamál landsins, bankafyrirkomulagið sjerstaklega, verði tekið til rækilegrar athugunar á næsta reglulegu þingi, þegar tíminn er betri, leggur nefndin til, að gildi þessara laga sje bundið sömu tímatakmörkum eins og lögin frá 9. sept. 1915, svo að þau gildi að eins til 1. des. 1917, í því trausti, að þingið í sumar gjöri það, sem nauðsyn krefur.

Karl Einarsson Jeg hefi ritað undir nefndarálit á þingskjali 60 með fyrirvara. Vil jeg nú leyfa mjer að gjöra stuttlega grein fyrir hvers vegna jeg gjörði það. Fyrst og fremst er jeg í vafa um, að alveg nauðsynlegt hafi verið að gefa út bráðabirgðalög þau, sem hjer á að gjöra að lögum. En jeg skal játa það, að eftir þeim skýrslum, sem jeg hefi átt kost á að kynna mjer um þetta mál, þá hefði eitt af tvennu skeð, ef það hefði ekki verið gjört,- annaðhvort hefðu viðskifti þau, sem Íslandsbanki gat með hægu móti annast, með aukinni seðlaútgáfu, ekki gengið eins greitt og orðið viðskiftamönnum óhagkvæmari og dýrari, eða bankinn hefði orðið að kosta nokkuð miklu til, sem sje, orðið í tæka tíð og jafnóðum að flytja innieignir sínar frá útlöndum heim. Að þessu leyti hefi jeg getað undirritað það í greindu nefndarálitinu, sem sagt er um nauðsynina á bráðabirgðarlögunum. Jafnframt vil jeg taka það fram, að jeg tel þessa leið, að auka seðlaútgáfurjett bankans, svo að segja takmarkalaust, stórhættulega, og hefði ekki getað felt mig við hana, ef ófriðarástandið væri ekki, sem virðist hafa svo víðtæk og ófyrirsjáanleg áhrif á alt viðskiftalíf vort. T. d. má nefna hvernig fór haustið 1915. Það var þá vafalaust meining þingsins, að leyfa Íslandsbanka að gefa út það, sem hann nauðsynlega þurfti af seðlum. En hvernig fór? Nokkrum dögum eftir að þingi er slitið, kemur bankastjórnin og segist vera í standandi vandræðum, og 29. sept. (í sama mánuði og þinginu var slitið) voru gefin út bráðabirgðalög um aukning seðlaútgáfu. Og það er því að eins sem bráðabirgðarráðstöfun, að jeg get leyft frumvarpinu fram að ganga. Jeg er sömu skoðunar og jeg var á þingi 1914, um það, að Landsbankinn eigi að fá að auka sína seðla, jafnframt Íslandsbanka, eftir því sem þörf krefur, og svo álít jeg, að tryggingin fyrir seðlunum eigi að vera meiri en hún er. Eina huggunin í þessu síðara tilliti er sú, að seðlarnir, eða aðalfúlga þeirra, eru skamman tíma í umferð. - En að því er hitt atriðið snertir, þá verð jeg að lýsa því yfir sem skoðun minni, að Íslandsbanki yrði, þótt hann hafi einkarjett til seðlaútgáfu, að taka því skilyrði, að Landsbankinn öðlaðist þann rjett jafnframt, sem hverju öðru, ef hann vill fá aukningu á seðlaútgáfurjetti sínum. - Annars er fróðlegt að athuga, hvað nefndin í háttv.Nd. skrifaði um þetta mál í nefndaráliti sínu um frumvarp til laga um aukinn seðlaútgáfurjett Íslandsbanka á þingi 1914. Þar er drepið á ýmislegt, sem þyrfti að laga í stjórn og fyrirkomulagi bankans, ef hann ætti til frambúðar að öðlast slíkan rjett, sem hjer ræðir um, og vísast til þess hjer, og skal jeg ekki þreyta háttv. deild á því, að tína það hjer fram, því að jeg lít á frumvarp þetta, sem hjer liggur fyrir, sem bráðabirgðarráðstöfun út úr neyð, enda verður næsta þing að gjöra eitthvað í málinu, þar sem ætlast er til að lögin gildi ekki lengur en til 1. des. þ. á. En það skal þó tekið fram, að ekkert af því, sem nefnt er í nefndaráliti þessu frá 1914, hefir verið framkvæmt eða reynt að framkvæma. Þá var jeg enn fremur að hugsa um, er jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara, að koma með breytingartillögu í þá átt, að bankanum yrði gjört að skyldu að greiða í landssjóð 6% vexti af þeim hluta seðlanna, sem ekki er trygður með málmforða og er í umferð eftir lögum þessum, en jeg mun hætta við það að þessu sinni, af sjerstökum ástæðum. En slíkt ákvæði hefði jeg talið mjög heppilegt, til þess að fyrirbyggja að seðlar væru gefnir út nema í brýnustu nauðsyn. Að lokum skal bent á, að það eru að eins alt að 3 milj. kr., sem í senn hafa verið í umferð eftir bráðabirgðalögunum og lögunum frá 9. sept. 1915, og er það því rangt í ástæðunum fyrir frumvarpinu, er sú upphæð er talin 4 milj. króna.

Ráðherra Sigurður Jónsson Jeg vil leyfa mjer að geta þess, að þetta mál, sem tekið var út af dagskrá í gær, hefir komið til umræðu í hinu nýja ráðuneyti og fekk þar þær undirtektir, að eftir atvikum væri eigi ástæða til að þessi háttv. deild legðist á móti málinu. Sýndist oss lítil hætta á, að misbrúkun yrði höfð í frammi, enda væri hún lítt hugsanleg, þar sem seðlaaukningin er ætíð komin undir samþykki hlutaðeigandi stjórnar. Ætti því stjórninni að vera innan handar að útiloka alla áhættu. í sambandi við þetta vil jeg enn fremur vekja athygli deildarinnar á brtt. nefndarinnar, sem vænta má að samþykt verði. Það sem háttv.þm. Vestm. (K. E.) sagði um þetta mál, fanst mjer snerta mest framtíðina, en eins og málið liggur hjer fyrir get jeg ekki annað sjeð en að það snerti yfirstandandi tíð. Annars er jeg háttv. þingmanni fyllilega sammála um, að ekki beri að rasa fyrir ráð fram í þessu máli heldur fara sem gætilegast að öllu.

Kristinn Daníelsson Þetta er svo þýðingarmikið mál fyrir þjóðina, að það er eðlilegt, að fleirum þyki ástæða til að láta í ljós um það hugsanir sínar, heldur en þeim, sem eru nefndarmenn eða framsögumaður. Vil jeg því einnig leyfa mjer að koma með fáeinar athugasemdir, sem ekki skulu þó lengja umræðurnar að neinum mun, og jeg ætla ekki með þeim að vekja neinar deilur um málið. Jeg hygg að allir muni kannast við, að Íslandsbanki sje það afl í þjóðlífi voru, geti þar svo miklu ráðið, að ekki getur staðið á sama, hver eru afskifti þings og stjórnar af málum hans. Hygg jeg, að það sje mjög áríðandi, að afskifti þau, sem þing og stjórn landsins hafa af bankanum, sje vandlega huguð og á góðum og hollum rökum bygð, og ber þar tvenns að gæta, að bankinn fái að njóta sanngjarnra rjettinda sinna til að vinna hlutverk sitt til gagns fyrir þjóðina, en verði hins vegar þjóðinni ekki ofjarl. Allir vita, að í bönkunum er fjármagnið, og að fje er það vald, sem flestu kemur til vegar og beita má bæði til góðs og ills. Þessi banki er, eins og kunnugt er, útlend stofnun og aðalstjórn hans útlend. En fyrir öllum mun það vaka, að fjármál vor komist öll undir innlend yfirráð og að bankinn verði sem fyrst innlend eign, og það fyr en hinn umsamdi tími fyrir seðlaútgáfurjettinn er útrunninn. En til þess er nauðsynlegt að þinginu takist að gjöra viturlegar lagaákvarðanir um bankann og seðlaútgáfurjett hans. Nú, þing eftir þing, hefir bankinn krafist þess, að fá að auka seðlaútgáfurjettinn eftir því sem viðskiftaþörfin krefur. En „viðskiftaþörfin“ er óákveðið hugtak og þýðir hjer sama sem það, sem bankinn telur að viðskiftaþörfin krefji. En það hlýtur að geta verið misjafnt, eftir því hvernig á er litið, hvort litið er á þörf og hagsmuni bankans, eða það eitt, sem er brýn nauðsyn þjóðarinnar. Og þingið hefir ekki heldur viljað fallast á þetta, nema með takmörkunum. Því að með lögum 9. september 1915 heimilaði það bankanum að eins að auka seðlaútgáfuna um 1 miljón króna og til frekari áherslu sló það þann varnagla, að í lögunum stendur: í mesta lagi eina miljón. Þingið ætlaðist til að alls ekki yrði farið fram úr því. - En aftur hefir stjórnin gjörst leiðitamari með því að veita heimild til mjög aukinnar seðlaútgáfu með bráðabirgðalögum, og liggja þau nú hjer fyrir þinginu. Jeg ætla mjer að vísu ekki að hafa í frammi neinar bítur um þetta, - Það er búið sem búið er og auk þess á sú stjórn, sem hlut á að máli, hjer ekki sæti og getur ekki varið sig í þessari háttv. deild, og get jeg því ekki verið að gjöra árás á hana, eins og sakir standa, enda þótt jeg geti ekki látið hjá líða að lýsa óánægju minni yfir því, að þessi afdráttarlausu ummæli þingsins skyldu vera að engu virt. Jeg veit það vel, að það er ekki brot á stjórnarskránni, þótt gefin væru út bráðabirgðalög. En hjer voru þau áreiðanlega gefin út á móti vilja og tilætlun þingsins. Það hafa verið gefin út tvenn bráðabirgðalög um seðlaukning fyrir bankann. Hin fyrri frá 29. sept. f. á., að eins fáum dögum eftir að þinginu sleit með orðin á vörunum „í mesta lagi eina miljón“. Samkvæmt þeim fekk bankinn að gefa út aðra miljón, og hafði þá orðið rjett á að gefa út samtals miljón. Og hjer á ofan komu þessi bráðabirgðalög í maí, er heimila stjórninni að leyfa bankanum að gefa út seðla, svo sem viðskiftaþörfin krefur, og samkv. þeim hefir honum verið leyft að gefa út 3 miljónir um fram upphaflega seðlafúlgu. Fyrir þessari kröfu bankans um aukna seðlaútgáfu, eru færðar aðallega tvær ástæður. Fyrst sú, að bankinn hafi fengið seðlaútgáfurjettinn og eigi hann. Þetta er satt, með takmörkum. Bankinn hefir fengið einkaleyfi til seðlaútgáfu, en hann á ekki rjett á að gefa út meira en miljón. Jeg mótmæli því, að nokkuð sje gengið á rjett bankans, þótt hann fái ekki að gefa út seðla þar fram yfir. það er dýrmætur rjettur landsins, að láta ekki meira af hendi, nema í móti komi nokkur þau hlunnindi, er á ný verður að semja um. - Hin aðalástæðan, sem fram er borin, er nauðsynin fyrir bankann á auknum gjaldmiðli. Þar verð jeg að taka undir með háttv.þm. Vestm. (K. E.), að jeg hefi ekki getað sannfærst um að nauðsynin hafi verið brýn og óhjákvæmileg. Jeg skal ekki neita því, að það hafi getað verið rjett, en það gat þá verið vegna þess, að bankinn hafði ekki gjört neina ráðstöfun þessu til varnar, en treysti á, að fá á þennan hátt leyfi til að auka seðlaútgáfuna. Það má vel vera að nauðsynin hafi verið 29. sept. 1915. En var það þá ekki vegna þess, að bankinn hugsaði ekki fyrir því í tíma? Hann gat gjört ýmsar aðrar ráðstafanir heldur en að auka seðlaútgáfuna. Hann gat dregið inn fje er hann átti inni í útlendum bönkum, tekið lán eða aukið hlutafjeð. En ef maður leggur saman löglega seðlaútgáfu bankans, og innieign hans á hverjum tíma í erlendum bönkum, þá er það, saman lagt, ætíð meiru en það fje, sem hann hafði úti í seðlum á sama tíma, jafnvel þá er hann hefir haft mest úti. Jeg hefi því ekki getað orðið sannfærður um, að brýn þörf hafi verið að auka seðlaútgáfuna, síst meira en lögin frá 1915 leyfa. Hygg jeg, að hafi ekki verið sýnt nægilega fram á, að hann hafi þurft á meiri aukning að halda en þessari 1 miljón, er honum var veitt með þeim lögum. - Jeg skal annars kannast við að jeg tel minna í húfi með frumvarpið í þessu formi og með þeirri breyting, er nefndin leggur til, og jeg get borið það traust til stjórnarinnar, að hún noti þessa heimild með varúð, enda þó að slík fordæmi geti dregið dilk á eftir sjer og orðið að föstum lögum, en jeg hygg að það verði að fara varlega og vandlega að huga að, hver skilyrði skuli setja, ef til þess kemur að auka seðlaútgáfurjett Íslandsbanka. Og jeg vil að lyktum taka undir það með hv.þm. Vestm. (K. E.), að skírskota til þess nefndarálits, er hann minti á, frá 1914. - Enda þótt nokkrum kynni að finnast þar full fast kveðið að einhverju, þá eru þar þó vafalaust atriði, sem vert er taka til greina, áður en afhentur er rjettur til frekari seðlaútgáfu.

Magnús Kristjánsson Jeg álít að umræður um þetta mál hafi ekki mikla þýðingu. Hjer er meira um formatriði að ræða, og kemur líklega engum til hugar að deildin vilji neita um samþykki sitt til þessarar ráðsstöfunar. Jeg lít svo á, að á síðasta þingi hafi öllum komið saman um, að þingið gæti ekki annað en falið stjórninni og nefnd þeirri, er var skipuð henni til aðstoðar, þetta mál á hendur, og að naumast sje við því að búast, að hægt hafi verið að ganga frá því á annan heppilegri hátt en orðið er, Þessar upphæðir virðast nokkuð háar, en þegar þess er gætt, að flestar vörur, bæði útlendar og innlendar, hafa hækkað svo mjög í verði, er þetta ekki gífurlegt og ekki nema eðlilegt að meiri gjaldmiðil þurfi í landinu, ef viðskiftin eiga að geta gengið nokkurn vegin greiðlega. Og ekki var mönnum ljóst í byrjun, þegar Íslandsbanka var veittur seðlaútgáfurjetturinn, að tímarnir mundu breytast svo stórfenglega. Jeg sje enga ástæðu í sjálfu sjer til að tala meira um þetta; tel sjálfsagt að samþykkja það. En hitt tel jeg vel til fallið, að málið í heild sinni verði tekið til rækilegrar meðferðar á næsta þingi. Það eina, sem að mínu áliti hefði getað gefið ástæðu til, að telja þetta óheppilega ráðstöfun, er það, ef svo hefði staðið á, að Landsbankinn hefði á sama tíma haft mikla peninga fyrirliggjandi, sem hann hefði ekki getað ávaxtað sæmilega. En þessu hefir, mjer vitanlega, ekki verið haldið fram, og jeg hygg, að fullyrða megi, að svo hafi ekki verið. Jeg býst við að allir sjeu mjer sammála um það, að þessi ráðsstöfun hafi á engan veg verið óheppileg nje ástæðulaus.

Framsm. (Hannes Hafstein) Það eru að eins örfá atriði í ræðu hv. 2. þm. G.K. (K. D.), sem valda því, að jeg stend upp. Hann taldi það eina ástæðuna móti því, að samþykkja þetta frv., að yfirstjórn bankans væri útlend, þar sem meiri partur hlutafjárins væri í útlendinga höndum. En þetta er út af fyrir sig alls engin ástæða til þess, að hefta viðskiftalífið hjer í landi og baka landinu tjón, síst þegar svo stendur á eins og nú. Ekki þótti það máli skifta, þegar Íslandsbanki var stofnaður, og einkarjettur til seðlaútgáfu honum veittur, þótt útlendir menn ættu alt hlutafjeð, og aldrei hefir það hamlað því, að landið hefði full not bankans til framfara atvinnuvegum. En ef það er alvara, að hlutafjeð, með því valdi, sem því fylgir, eigi að verða innlent, þá má síðar gjöra ráðstafanir til þess, að landið kaupi upp útlent hlutafje bankans, eða þá til þess, að aukið sje hlutafjeð, eins og áður hefir staðið til boða, þann veg að landssjóður eða hjer búsettir menn hafi forgangsrjettinn til þess að kaupa upp hina nýju hluti, svo að nægilegt atkvæðamagn á aðalfundum verði í höndum innlendra manna. Nú er ekki tími á þessu stutta aukaþingi til málaleitana þeirra og ráðstafana, er nauðsynlegar mundu vera til þess, heldur verður að bíða betri tíma. Ef til vill verður unt að taka nýjar ákvarðanir um þetta efni á reglulega þinginu í sumar. En nú má ekki stofna viðskiftalífi landsins í háska með stirfni út af þessu. Sami hv.þm. (K. D.) sagði, að þessi bráðabirgðalög væru til orðin alveg á móti vilja og tilætlun þingsins, sem ekki hefði viljað samþykkja meira en þessa aukning, um eina miljón kr., sem leyfð var með lögum 9. sept. 1915. Það er rjett, að samkvæmt þeim lögum var seðlaaukningin að eins ein miljón, sem háttv.Ed. þá áleit að mundi duga í bráðina. - En þingið sagði alls ekkert orð í þá átt, að ekki mætti auka seðlaútgáfuheimildina með öðrum lögum síðar. Enda hafði það ekki vald til þess. Jeg er sannfærður um, að þeim hv.þm., sem kunna að hafa látið í ljós, að þessi eina miljón ætti að nægja, hefir ekki komið til hugar sú fjarstæða, að þeir með því gætu bundið hendur landsstjórnarinnar, og svift konunginn því valdi, sem honum er trygt með stjórnarskránni, og bæði rjett og skylt að nota, þegar nauðsyn krefur, að gefa út bráðabirgðalög milli þinga. Bráðabirgðalögin mundu hafa gilt og átt fullan rjett á sjer þangað til næsta reglulegt þing gjörði aðra ráðstöfun, ef þetta óvænta aukaþing hefði ekki komið í spilið, af alt öðrum ástæðum, og knúð málið fram nú miklu fyr en varði, að öllum óviðbúnum. því síður væri forsvaranlegt, ef þingið synjaði nú þeirri bráðabirgðaráðstöfun, sem hjer er um að ræða. Hv. 2. þm. G.-K. (K. D.) vildi játa, að aukning seðlaútgáfurjettarins hefði ef til vill verið nauðsynleg eins og á stóð, en það hafi þá verið bankastjórninni að kenna, sagði hann, að hún hafi ekki verið viðbúin, svo sem vera bæri, því annars hefði hún getað dregið inn fje, er bankinn ætti inni í útlendum bönkum. Mjer finst þetta nokkuð hörð og undarleg krafa gegn banka, að hann, sem ef til vill þarf til fjárgreiðslu að taka, þegar minst von um varir, til fyrirgreiðslu íslenskum viðskiftum erlendis, eigi að taka út rentufje sitt úr útlendum bönkum og liggja með það vaxtalaust hjer heima, til þess að hafa það til taks, ef ske kynni að hann þyrfti einhverntíma að nota það hjer heima. En auk þess er auðsætt, að það er ekki hægt að kalla inn í einni svipan fje t. d. frá Englandi, nema þá með stórkostlegu kúrs-tapi, og væri það hörð krafa, að bankinn selji innieign sína fyrir það lága gangverð, sem verið hefir og enn er á enskri mynt, til þess að geyma það, sem inn fæst, vaxtalaust hjer heima. Hitt, að bankinn hefði getað bætt úr þörfinni á gjaldmiðli innanlands með því að auka hlutafje sitt, sjá allir að ekki heldur nær neinni átt. Jeg álít ekki þörf á að tala meira um þetta að sinni; held að ágreiningurinn um það, hvað gjöra verði nú sje ekki mjög svo mikill, að minsta kosti þá ekki nema af hálfu örfárra manna.

Karl Einarsson Að eins stutt athugasemd. Hæstv. ráðherra (S. J.) sagði að það sem jeg hefði sagt um málið ætti að eins við framtíðina; átti sennilega við fortíðina; því jeg benti aðallega á hvað hefði gjörst í þessu máli á þingi 1914 og gjörði það til athugunar og leiðbeiningar fyrir stjórnina. Jeg geng út frá því, að enginn hafi breytt frá þeirri skoðun, er hann hafði á máli þessu á þingi 1914, og ætlast til, að stjórnin taki þær skoðanir til athugunar, er hún býr málið undir næsta þing.

Flutnm. (Magnús Torfason) Hefi sama sem engu að bæta við þær ástæður, sem fylgja tillögunni. Læt mjer nægja að vísa til gildandi fjárlaga, þar sem veittar eru 45000 kr. til fyrirtækisins. Hjer er því eigi að ræða um neina nýja lánbeiðni, heldur að eins breyting á ákveðinni fjárhæð, sem skoða mætti sem eðlilega dýrtíðaruppbót á þessum erfiðu tímum. Auk þess verður rafveitan dýrari meðfram fyrir það, að annað kauptún á að geta haft hennar not, en fyrir því var eigi gjört ráð í byrjun. Legg jeg því til að till., að umræðum loknum, sje vísað til fjárveitinganefndar.