Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umræðan fer þannig fram í kvöld, að hver flokkur fær til umráða 50 mín. ræðutíma, er skiptist í tvær umferðir, 25–30 mín. hin fyrri og 20–25 mín. hin síðari. Röð flokkanna í báðum umferðum verður þessi: Alþb., Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. Ræðumenn verða fyrir Alþb. í fyrri umferð Lúðvík Jósefsson, í síðari umferð Geir Gunnarsson og Björn Jónsson, fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Bjarni Benediktsson, í síðari umferð Ingólfur Jónsson, fyrir Framsfl. í fyrri umferð Eysteinn Jónsson og Ingvar Gíslason, í síðari umferð Jón Skaftason og Gísli Guðmundsson, fyrir Alþfl. í fyrri umferð Emil Jónsson og Eggert G. Þorsteinsson og í síðari umferð Birgir Finnsson og Sigurður Ingimundarson. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls Lúðvík Jósefsson og talar af hálfu Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Sjö ár eru liðin, síðan núv. stjórnarflokkar tóku upp nýja stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þessi nýja efnahagsmálastefna, sem hlaut nafnið „viðreisn“, hefur vissulega fengið fullan reynslutíma. Hún hefur haft margvísleg áhrif í atvinnu- og fjármálum landsins og einnig sett sinn svip á félagslegar framkvæmdir, þróun menningarmála og sjálfstæðismál þjóðarinnar. Það er því eðlilegt og sanngjarnt, að miklar umr. fari fram um viðreisnarstefnuna, um eðli hennar og tilgang og um þau áhrif, sem hún hefur haft í ísl. þjóðmálum. Eftir tvo mánuði fara fram kosningar til Alþ. Í þeim kosningum gera stjórnmálaflokkarnir upp ýmis átakamál sín á milli og þá gerir þjóðin líka upp reikningana við flokkana. Við slíkt uppgjör hlýtur ráðandi stjórnarstefna að vera tekin til sérstakrar athugunar. Við skulum nú athuga í stuttu máli stöðu íslenzkra atvinnuvega eins og hún er í dag og kanna nokkuð áhrifin frá efnahagsstefnu ríkisstj. Í upphafi viðreisnar var því mjög haldið fram, að ætlunin væri að fella niður alla styrki til framleiðsluatvinnuveganna og allar uppbótagreiðslur. Reynslan hefur orðið allt önnur, eins og allir vita. Nú er talið, að styrkir til atvinnuveganna, útflutningsuppbætur og niðurgreiðslur á vöruverði muni nema rúmum 1700 millj. kr. á árinu 1967. Slíkar greiðslur hafa aldrei fyrr orðið svona háar. Í upphafi viðreisnar var mikið um það talað, að óhjákvæmilegt væri að taka upp hina nýju stefnu, m. a. vegna þess, að þjóðin hefði safnað skuldum erlendis með miklum kaupum á fiskiskipum og öðrum framleiðslutækjum. Eftir sjö ára viðreisn hafa erl. skuldir þjóðarinnar ekki minnkað, heldur aukizt, og eru skuldirnar nú ekki aðeins vegna kaupa á framleiðslutækjum, heldur einnig vegna kaupa á daglegum eyðsluvörum. Hin neikvæða afstaða viðreisnarinnar til framleiðsluatvinnuveganna kom skýrt fram strax í upphafi. Þannig var ein fyrsta fjármálaákvörðunin fólgin í því að hækka stórlega alla vexti á lánum. Vaxtahækkunin hafði lítil áhrif á hag verzlunarfyrirtækja og annarra, sem fengust við innlend viðskipti. Slíkir aðilar veltu hækkuninni auðveldlega af sér út í verðlagið og tóku jafnvel til sín nokkra aukahækkun í leiðinni, enda verðlagningin gefin frjáls að mestu leyti. En vaxtahækkunin skall með fullum þunga á útflutningsatvinnuvegunum, fyrst með beinum útgjöldum aukins vaxtakostnaðar og síðan í hækkandi dýrtíð í landinu. Jafnhliða vaxtahækkuninni komu svo fyrirmæli um lækkun á lánum Seðlabankans út á framleiddar afurðir. Sú ráðstöfun leiddi enn til aukinnar hækkunar á vöxtum framleiðslunnar, þar sem afurðalán Seðlabankans voru með lægstum vöxtum áður. Þessi ráðstöfun hafði auk þess það í för með sér, að rekstrarlán framleiðslunnar minnkuðu frá því, sem þau höfðu lengi verið áður. Þessum ráðstöfunum, sem allar voru fyrst og fremst gegn hagsmunum framleiðslunnar, fylgdu svo fyrirskipanir um það að stytta lánstíma á stofnlánum atvinnuveganna. Þannig voru 20 ára stofnlán færð niður í 15 ár og 15 ára lán í 12 ár. Það fór ekki á milli mála í upphafi viðreisnartímabilsins, að álit þeirra viðreisnarmanna á ísl. atvinnuvegum var ekki upp á marga fiska. Það var ljóst, að þeir ætluðu að byggja viðreisn sína á öðru en trausti á þeim atvinnuvegum, sem þjóðin hafði byggt á og sótt sína velgengni í um áraraðir. Dæmi um þessi viðhorf forystumanna viðreisnarinnar eru mörg. Ég nefni till. til þál., sem sjö þingmenn Sjálfstfl. fluttu árið 1961, þar sem þeir skoruðu á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að þeir nýju stálfiskibátar, sem þá voru að koma til landsins, 150–250 rúmlestir að stærð, yrðu settir á veiðar við Afríkustrendur, þar sem enginn grundvöllur væri til útgerðar slíkra skipa við Ísland, eins og tillögumenn orðuðu það. Þannig var álit viðreisnarinnar á síldarútvegi landsmanna, og þannig var skilningur forystumanna viðreisnarstefnunnar á möguleikum ísl. útgerðar. Þeirra viðhorf var að telja skuldir vegna nýrra skipa sérstakt dæmi um lélega efnahagsstöðu. Og skipin sjálf voru í þeirra augum mestu vandræðafyrirtæki. Aðalspámenn viðreisnarinnar, þeir Jónas Haralz og Jóhannes Nordal, lýstu því báðir yfir árið 1962, að þeir teldu útilokað að byggja efnahagsafkomu þjóðarinnar á sjávarútvegi eins og gert hefði verið, þar sem fullvíst væri, að sjávarútvegurinn gæti ekki staðið undir meiri framleiðsluaukningu en sem næmi 4.5–5% á ári. Reynslan hefur hins vegar sýnt, að framleiðsluaukningin í sjávarútvegi hefur numið að meðaltali 14% á ári s.l. 5 ár. Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, hefur einnig hvað eftir annað lýst yfir sams konar vantrú sinni á ísl. atvinnuvegum og þeirri skoðun sinni, að nauðsynlegt væri fyrir landsmenn að leggja grundvöll að nýjum atvinnugreinum og þá helzt stóriðju í höndum útlendinga. Þessi dæmi, sem hér hafa verið nefnd um afstöðu viðreisnarmanna til atvinnuveganna, er nauðsynlegt að hafa í huga, þegar atvinnu- og efnahagsmál þjóðarinnar eru rædd og stefna ríkisstj. í þeim málum. Þær staðreyndir, að framleiðsla þjóðarinnar hefur stóraukizt á síðustu árum, tekjur farið vaxandi og hagvöxtur orðið meiri hér en víðast hvar annars staðar, eiga því ekkert skylt við stefnu ríkisstj. í atvinnu- og efnahagsmálum. Framleiðsluaukningin hefur byggzt á hagstæðu árferði, hinum dýrmætu fiskimiðum við landið og dugnaði og kappi ísl. sjómanna og allra þeirra, sem unnið hafa langan vinnudag til þess að gera aflann að verðmætri útflutningsvöru. Hinn hagstæði árangur hefur náðst, þrátt fyrir alranga og hættulega efnahagsmálastefnu ríkisstj. En hvernig er svo staða framleiðsluatvinnuveganna eftir margra ára góðæri frá náttúrunnar hendi, en sjö ára viðreisnarstefnu í framkvæmd? Í upphafi viðreisnartímabilsins voru gerðir út 46 togarar í landinu. Nú á að heita, að gerðir séu út 16 togarar. 30 hafa hætt rekstri. Togaraútgerðin er rekin með miklum styrkjum og þó með stórfelldu tapi. Ríkisstj. hefur aðgerðalaust horft á eyðingu togaraflotans. Hún hefur drepið allar till. um endurnýjun skipanna og breyt. á rekstri þeirra í þá átt, sem gerzt hefur með öðrum þjóðum. Vélbátaútgerðin, þ.e.a.s. minni bátanna, er að komast í sömu þrotin og togaraútgerðin. Mþn., sem athugaði afkomu minni vélbáta, komst að þeirri niðurstöðu, að rekstrargrundvöll skorti fyrir útgerð þeirra. Reynslan sýnir, að þessi bátafloti, sem þó er meginundirstaða fiskiðnaðarins, er alltaf að minnka og rekstrartími bátanna styttist vegna fjárhagsörðugleika. Ríkisstj. horfir aðgerðalaust á þessa þróun. Þýðingarmesta grein fiskiðnaðarins, frystiiðnaðurinn, er einnig að komast í þrot. Þrátt fyrir miklar verðhækkanir á erl. mörkuðum nokkur undanfarin ár, er nú svo komið, fyrst og fremst vegna verðbólguþróunarinnar innanlands, að frystihúsin þola ekki neina lækkun á útflutningsverðinu og gefast upp um leið og hún gerir vart við sig. Í iðnaði hefur gætt vaxandi samdráttar í nokkur ár, og ljóst er, að hagur margra iðnfyrirtækja fer óðum versnandi. Í landbúnaði varð samdráttur á s.l. ári, þ.e.a.s. framleiðslan beinlínis minnkaði, og augljóst er, að málefni landbúnaðarins eru komin í hina mestu sjálfheldu vegna algers skipulagsleysis. Og nú síðast er svo komið, að sá þáttur framleiðslunnar, sem verið hefur sterkastur, síldarútgerðin og síldariðnaðurinn, er einnig kominn í fjárhagslega erfiðleika. Þannig er þá ástandið eftir nokkurra ára uppgripaafla og síhækkandi verðlag á útflutningsvörum þjóðarinnar. Þannig er þá ástandið eftir meiri framleiðsluaukningu hér á landi en hjá öðrum þjóðum og eftir meiri og örari hagvöxt hér en annars staðar. Hvað veldur þessu ástandi? Lítum svolítið nánar á málið og athugum, hvað hefur verið að gerast. Á sjö ára starfstíma viðreisnarstjórnar hefur verðlag í landinu á vörum og þjónustu hækkað um 130%. Þessi óstjórnlega dýrtíð hefur ætt yfir vegna þess, að ríkisstj. hefur gefið milliliðum lausan tauminn. Hún hefur hvað eftir annað samþykkt hækkanir á álagningu. Hún hefur gefið verðlagningu á margvíslegum vörum og þjónustu frjálsa. Hún hefur horft aðgerðalaus á brask með íbúðarhús almennings. Og sjálf hefur stjórnin gengið á undan með álögur ofan á álögur, skatt á skatt ofan, hækkað söluskatt svo að segja árlega og þannig stórmagnað dýrtíðina í landinu. Jafnhliða því, að óðaverðbólgan hefur grafið undan atvinnuvegunum, hefur ríkisstj. knúið fram þá stefnu í peningamálum, sem óhjákvæmilega hefur þrengt kosti framleiðsluatvinnuveganna, þannið að nú er komið í algert óefni. Minnkun afurðalána Seðlabankans leiddi óhjákvæmilega til þess, að viðskiptabankar framleiðsluatvinnuveganna, Landsbankinn og Útvegsbankinn, urðu að taka á sig aukin rekstrarlán til atvinnuveganna. Stóraukin framleiðsla kallaði auðvitað líka á aukin peningalán. Þrátt fyrir þessar staðreyndir voru rekstrarlánabankar framleiðslunnar knúðir til þess að binda í Seðlabankanum og framkvæmdaáætlun ríkisstj. 40% af öllu nýju innstæðufé. Þessi peningapólitík ásamt með þeirri staðreynd, að nýir og nýir bankar, sem aðallega störfuðu á viðskiptasviðinu, drógu til sín sparifé landsmanna í auknum mæli, hefur leitt til þess vandræðaástands, sem nú er komið upp í aðalviðskiptabönkum landsins og þyngst bitnar á framleiðsluatvinnuvegunum. Stofnlánaþörf framleiðslufyrirtækja er ekki sinnt nema að litlu leyti og rekstrarlán eru algerlega ófullnægjandi, og þó eru þau veitt í mörgum greinum þvert ofan í settar reglur. Ríkisstj. og ráðunautar hennar virðast ekkert við það hafa að athuga, þó að sívaxandi hluti af fjármagni þjóðarinnar bindist í verzlun og viðskiptum eða í beinu milliliðabraski, en undirstöðuatvinnuvegirnir séu að komast í þrot vegna fjárskorts. Það er næsta nöturlegt ástand, sem nú blasir við augum í ísl. atvinnu- og fjármálum og æði mótsagnakennt. Annars vegar liggur fyrir sú staðreynd, að þjóðarframleiðslan hefur náð nýju hámarksmeti og þjóðartekjurnar á hvern íbúa eru orðnar með því hæsta, sem þekkist í heiminum. En hins vegar liggur fyrir sú staðreynd, að undirstöðuatvinnuvegirnir, sem öll þessi velgengni byggist á, eru komnir í fjárhagslegar kröggur. Annars vegar blasir við metinnflutningur og meteyðsla, 5 þúsund bílar keyptir á einu ári fyrir rúmlega 1000 millj. króna, fyrir 1 milljarð kr., og 10 þús. sjónvarpstæki á sama ári fyrir 250 millj. kr. og önnur eyðsla eftir því, en hins vegar blasir svo líka við hrynjandi togaraútgerð, minnkandi bátaútvegur og ríkisstyrkt frystihús. Hún er sláandi, þessi tvöfalda mynd. Annars vegar má sjá brosandi og ánægðan heildsala og státinn viðskiptamálaráðherra og seðlabankastjóra með 2 þús. millj. gjaldeyrissjóð. En hins vegar á myndinni gefur svo að líta hnípinn útgerðarmann úr Sandgerði, sem neyðzt hefur til þess að selja nýjasta bátinn sinn vegna fjárskorts. Svona er ástandið í ísl. atvinnu- og fjármálum í dag. Viðreisnarspekingarnir eru þeir sömu og áður og hagstjórnarvísindi þeirra eru þau sömu og fyrr. Þeir viðurkenna að vísu, að fram undan séu erfiðleikar í efnahagsmálum, en ráð gegn þeim vanda sjá þeir engin önnur en gömlu úrræðin. Þeir boða meiri samdrátt í útlánum bankanna. Hin miklu útlán bankanna skapa þenslu, segja þeir, og virðist þá engu máli skipta í þeirra augum, hvort lánin hafa farið til þess að auka við framleiðsluna, auka við tekjur þjóðarinnar eða til þess að standa undir aukinni eyðslu á gjaldeyri. Útlán eru útlán, segja spekingarnir, og þau verður að stöðva. Það verður ekki langt þangað til þeim tekst að stöðva alla framleiðslu landsins með áframhaldi þessarar stefnu. Í byrjun s.l. árs knúði ríkisstj. enn fram nýjar álögur á þjóðina. Þær munu hafa numið 250–300 millj. kr., miðað við ár. Allar hafa þessar nýju álögur farið út í verðlagið og aukið dýrtíðina a.m.k. jafnmikið og álögunum nam. Afleiðingar þessa koma fram í auknum erfiðleikum útflutningsatvinnuveganna. Tekjur ríkissjóðs urðu miklar á árinu, einkum vegna mikils innflutnings og mikillar verzlunar. Tekjur ríkissjóðs fóru 850 millj. kr. fram úr áætlun fjárlaga, og hreinn greiðsluafgangur nam 474 millj. kr. Afkoma ríkissjóðs sýnir, að álögurnar í upphafi ársins voru óþarfar og niðurskurðurinn á verklegum framkvæmdum þurfti enginn að vera. Greiðsluafgangur ríkisins sannar, að ríkið hefur tekið meiri fjármuni til sín en það hefur þurft og þar með aukið dýrtíðina í landinu að þarflausu. Mikill hluti greiðsluafgangsins er nú lagður inn í Seðlabankann og þannig er þessi skattheimta ríkisins notuð sem viðbótarsparifjárbinding. Þrátt fyrir góða afkomu ríkissjóðs og óhóflega eyðslu á ýmsum sviðum, er haldið fast við þá stefnu að skera niður áætlað fé til verklegra framkvæmda ríkisins, eins og hafnarframkvæmda, skólabygginga, sjúkrahúsabygginga og vegagerðar. Þessi niðurskurðarstefna er knúin í gegn, þó að ekki megi blaka hendi við óþarfa innflutningi, byggingu verzlunarhalla og byggingu bílasölustöðva eða annarrar eyðslu á vegum einstaklinga eða félaga. Skipulagsleysið er eitt helzta einkennið á stjórn ísl. efnahagsmála í dag. Dýrmætum gjaldeyri þjóðarinnar er eytt af algjöru handahófi og oft í fánýtt glingur. Fjárfestingin er einkum miðuð við duttlungagróðasjónarmið: Allt skipulag er eitur í beinum efnahagsráðunauta ríkisstj., nema þá það skipulag, sem miðast við niðurskurð á framkvæmdum opinberra aðila, þeim framkvæmdum, sem sérstaklega varða þjóðarheildina. Þeir erfiðleikar, sem nú steðja að ísl. atvinnulífi, virðast ekki hafa mikil áhrif á ríkisstj. og ráðunauta hennar. Skýringar þeirra eru einfaldlega þær, að erfiðleikarnir stafi af því, að atvinnuvegirnir séu ótraustir og fallvaltir. Ástandið er atvinnuvegunum að kenna, en ekki stjórnarstefnunni að þeirra dómi. Og í beinu framhaldi af þeim skýringum undirbýr ríkisstjórnin aukna þátttöku útlendinga í atvinnurekstri í landinu í nýjum atvinnugreinum. Samdráttur í ísl. iðnaði og minnkandi rekstur í vissum greinum sjávarútvegsins valda ríkisstj. og ráðunautum hennar engum sérstökum vonbrigðum. Þeir segja blátt áfram, eins og ekkert óvænt hafi gerzt, að hinar nýju stórframkvæmdir við Búrfell og síðar á þessu ári við Straumsvík, ásamt með framkvæmdum við Kísilgúrverksmiðjuna, þurfi á miklu vinnuafli að halda og að óhjákvæmilegt sé að greiða fyrir þessum framkvæmdum. Og enn er unnið að undirbúningi nýrra stórframkvæmda á vegum útlendinga, og er olíuhreinsunarstöðin þar efst á blaði. Stefna núv. ríkisstj. er ísl. atvinnuvegum háskaleg. Hún er við það miðuð, að ísl. atvinnuvegir búi við allt önnur og lakari kjör en atvinnurekstur útlendinga á að búa við. Í kosningunum í sumar verður þjóðin að koma í veg fyrir það, að þessari háskastefnu gagnvart ísl. atvinnuvegum verði haldið áfram. Eftir kosningar verður að taka upp nýja stefnu. Sú stefna þarf að einkennast af þremur grundvallaratriðum. Í fyrsta lagi, að ráðstafanir í fjárhags- og peningamálum séu miðaðar við hagsmuni undirstöðuatvinnuveganna og þá fyrst og fremst útflutningsatvinnugreinanna. Þannig sé verðlag innanlands ekki látið fara fram úr því, sem útflutningsframleiðslan getur borið og stefnan í markaðs- og viðskiptamálum verður að miðast við þarfir útflutningsatvinnuveganna. Í öðru lagi, að allar ráðstafanir í efnahagsmálum þurfa að gerast í samráði við launþegasamtökin í landinu. Þannig á að leysa húsnæðismál almennings og ýmis félagsleg réttinda- og hagsmunamál, og þannig á að tryggja launþegum réttlátan hluta af vaxandi þjóðartekjum. Í þriðja lagi á stefnan að miða að efnahagslegu og stjórnmálalegu sjálfstæði þjóðarinnar. Landsmenn eiga einir að eiga og reka atvinnutækin í landinu og nýta gæði lands og sjávar. Landsmenn eiga sjálfir að móta menningarlíf þjóðarinnar, og þeir eiga einir að ráða landi sínu. Kosningarnar í sumar geta vissulega orðið örlagaríkar. Í þeim getur það ráðizt, hvernig atvinnulíf landsins þróast á komandi árum. Úrslit kosninganna geta skorið úr um það, hvort útlendur stórrekstur á að setja svipmót sitt á atvinnulíf í landinu á komandi árum eða eigin atvinnurekstur landsmanna grundvallaður á náttúruauðlindum landsins. Í kosningunum í sumar verða ísl. atvinnurekendur, stórir og smáir, að gera sér fulla grein fyrir þeirri stöðu, sem þeir eru komnir í með atvinnurekstur sinn. Þeir þurfa að átta sig á eðli vandans. Eigendur frystihúsanna hafa vafalítið velt þessum vandamálum fyrir sér síðustu mánuðina og þeir bátaeigendur, sem eru við það að gefast upp af efnahagsörðugleikum, ættu líka að hafa áttað sig á alvöru málsins. Iðnrekendur, sem nú standa frammi fyrir minnkandi rekstri, sífellt harðnandi samkeppni erlendra aðila, en hækkandi tilkostnaði innanlands, hljóta að sjá, hvað að fer, ef þeirri stefnu gagnvart ísl. atvinnurekstri, sem nú er mótuð af ríkisstj., verður haldið áfram. Hvað ætla þessir atvinnurekendur að gera í komandi alþingiskosningum? Ætla þeir að fljóta sofandi að feigðarósi eða bregðast mannlega við vandanum og knýja fram breytta stefnu? Hvað ætla þeir mörgu mennta- og millistéttarmenn að gera, sem hingað til hafa stutt stjórnarflokkana? Ætla þeir að þola áframhaldandi niðurskurð skólaframkvæmda og sjúkrahúsabygginga í mesta góðæri, sem gengið hefur yfir landið? Ætla þeir af misskilinni flokkshollustu að styðja áfram þá flokka, sem sýnt hafa einstakt andvaraleysi gagnvart útlendum yfirgangi í landinu og varið hafa og leyft þann ósóma að senda hermannasjónvarp inn á heimili almennings í mesta þéttbýli landsins? Bændur og verkamenn munu ábyggilega að miklum meiri hluta skipa sér gegn þeim flokkum, sem stjórnað hafa landinu undanfarandi ár. Þeir hafa fengið að finna til dýrtíðarstefnunnar, skipulagsleysisins, húsnæðisokursins og skilningsleysis ríkisstj. í málefnum hinna lægst launuðu. Í kosningunum í sumar þurfa að verða þáttaskil í ísl. stjórnmálum. Flokkaböndin eiga að bresta. Sú andúð á stjórnarstefnunni, sem enginn vafi er á að er mikil, á að koma fram skýrt og ótvírætt. Núv. ríkisstj. er þegar fallin í áliti almennings í landinu. Í hlutlausri skoðanakönnun mundi stjórnin verða í miklum minni hluta, því að stefna hennar er andstæð vilja og hagsmunum þjóðarinnar. Í kosningunum í sumar hlýtur Sjálfstfl., forystuflokkur ríkisstj., að stórtapa fylgi. Það væri blátt áfram hlægilegt, ef fylgistap Sjálfstfl. yrði til þess að efla Alþfl., sem er í raun og veru ekkert annað en það sem forysta íhaldsins vill á hverjum tíma. Staða Framsfl. í kosningunum í sumar er sú, að hann getur hvergi unnið þingsæti, og uppbótarsæti fær flokkurinn ekki. Fylgisaukning Framsóknar mun því engu breyta um valdaaðstöðu . núv. ríkisstj. Þeir missa ekki meiri hluta sinn á Alþ., stjórnarflokkarnir, nema með atkvæðaaukningu Alþb. Stefna Framsfl. er þannig, að enginn veit, hvað flokkurinn í raun og veru vill. Stefnan er tvöföld í flestum málum. Framsókn er t.d. með vestrænu varnarbandalagi, eins og það er orðað, og vill efla varnirnar, en mótmælir þó varnarframkvæmdum t.d. í Hvalfirði. Hún var ýmist með eða móti erlendri stóriðju, sumir flokksmenn með henni; ef hún yrði fyrir norðan, en aðrir með henni, af því að hún var ákveðin fyrir sunnan. Framsfl. er nú á móti hermannasjónvarpinu, en hann leyfði það á sínum tíma: Þannig hefur Framsókn tvær andstæðar stefnur í flestum stórmálum. Enginn veit, hvað gerast mundi í ísl. stjórnmálum með eflingu Framsfl. Stefna Alþb: er skýr í öllum meginþjóðmálum. Alþb. er sterkasti fulltrúi ísl. verkalýðshreyfingar. Það miðar stefnu sína við hagsmuni þjóðarheildarinnar. Afstaða þess til hernámsins er skýr og ótvíræð. Afstaða þess til atvinnurekstrar útlendinga í landinu er öllum kunn og ótvíræð. Afstaða þess til ísl. atvinnuvega er einnig skýr. Eina leiðin til þess að tryggja fall ríkisstj. í kosningunum í sumar er að efla Alþb., og efling þess er eina tryggingin fyrir því,. að breytt verði um stefnu í mikilvægustu málum þjóðarinnar.



Herra forseti, góðir hlustendur. Þegar ég heyri hið digurbarkalega tal hv. stjórnarandstæðinga eins og síðasta ræðumanns, kemur mér stundum í hug sagan af karlinum, sem horft hafði á skipsstrand og ekki hafzt neitt að. Nokkru síðar hitti hann forystumann björgunarmanna og sagði: „Ég mundi nú hafa hjálpað ykkur, ef veðrið hefði ekki verið svona anzi vont“. Mikillæti hv. Alþb.-manna og framsóknarmanna eftir frammistöðu þeirra, þegar vinstri stjórnin strandaði, minnir óneitanlega á þennan karl. En öllum yfirsést okkur einhvern tíma, og auðvitað ber að fagna því, ef menn í raun og veru hafa tekið sinnaskiptum, svo að þeir séu aðrir og betri en áður, eins og ætla mætti af því ástfóstri, sem báðir hv. stjórnarandstöðuflokkar segjast nú hafa tekið við atvinnurekendur. Öðruvísi mér áður brá, að heyra Lúðvík Jósefsson tala fyrir nokkrum árum eða biðilssöng hans nú til atvinnurekenda. Í kenningakerfi kommúnista er stéttabaráttan eitt aðalatriðið og atvinnurekendur fyrirbæri, sem útrýma ber með öllu. Og hver kann að telja upp öll þau ónefni, sem Tíminn á sinni hálfrar aldar ævi hefur valið ísl. atvinnurekendum? Strax koma þó upp í huganum nöfn eins og „braskarar“, „Grimsbylýður“, „afætur“, svo fátt eitt sé nefnt. Hin síðustu misseri og nú síðast fyrir fáeinum mínútum - er það hins vegar talið höfuðásökunarefni á ríkisstj., að hún hafi ekki nægan skilning á erfiðleikum atvinnurekenda, enda hafi ýmsir þeirra gagnrýnt gerðir hennar. Fyrir rúmum tveim árum var eins og oftar rætt um hag útvegsins hér á Alþ. Aðaltalsmenn hv. stjórnarandstæðinga vitnuðu þá í tvo mikilsvirta útgerðarmenn og eigendur fiskiðjuvera. Eftir öðrum þeirra var haft, að ástandið væri þá hið alvarlegasta, enda fengjust ekki lán til þess að kaupa nauðsynlegustu vélar til fiskiðnaðarins, og eftir hinum, að hann hefði eignazt þrjú frystihús áður fyrr, en hann gæti ekki viðhaldið þeim á viðreisnartímum. Hann hefði ætlað að endurbæta lítils háttar eitt frystihúsið, en verið stoppaður við það, því að viðreisnin leyfði það ekki. Þetta sögðu hv. stjórnarandstæðingar fyrir tveimur árum. Síðar í umr. varð ég fyrir hörðum ávítum frá hv. þm. Eysteini Jónssyni fyrir að draga í efa, að hinir tveir mikilsvirtu hraðfrystihúsaeigendur væru svo illa staddir sem hv. stjórnarandstæðingar vildu vera láta. Ég vitnaði sem sé þegar í stað til þess, að því færi fjarri, að fjármunamyndun í fiskiðnaði hefði minnkað á tímum viðreisnarstjórnarinnar frá því, sem áður var. Hún hefði þvert á móti aukizt mjög í raunverulegum verðmætum og benti ég á það, að harla ólíklegt væri, að hinir tveir miklu framkvæmdamenn, sem raunar eiga ekki einungis hraðfrystihús, heldur fiskimjöls- og síldarbræðslur auk veiðiskipa, hefðu orðið afskiptir í þessari miklu aukningu. En ef svo væri, þá sýndi það einungis fánýti þeirrar kenningar hv. stjórnarandstæðinga, að í tíð núv. stjórnar hefðu hinir ríku orðið ríkari og fátæku fátækari. Því sannarlega hefðu báðir þessir menn verið taldir í hópi hinna efnaðri Íslendinga áður en viðreisnarstjórnin tók við völdum. Ég minni nú á orðaskiptin á Alþ. 1965, vegna þess að héðan í frá verður ekki um það deilt, hversu rakalausar þessar kvartanir voru. Nú er það ekki einungis staðfest í óvefengjanlegum skýrslum, heldur berum orðum viðurkennt af fulltrúum eigenda hraðfrystihúsa, að árið 1964 hafi verið gott ár fyrir þá og árið 1965 hið bezta, sem sú atvinnugrein nokkru sinni hafi notið. Með sama hætti var árið 1964 eitt hið allra bezta ár, sem þorskveiðibátar hafa hlotið, og var önnur reynsla ekki komin á um miðjan marz 1965, þó að það ár reyndist áður en yfir lauk lakara fyrir bátana. Engu að síður þurftu menn á þessum uppgangstímum hraðfrystihúsanna að standa í hörðum umr. hér á Alþ. og annars staðar til að verjast ásökunum um, að búið væri að leika hina öflugustu eigendur þeirra óhóflega illa. Skiljanlegt er, að þeir sjálfir beri sig ekki allt of vel, því að enginn er búmaður, nema hann berji sér. Á þessum tímum allsherjarkröfugerðar hugsa jafnt ríkir og fátækir svo, að ef þeir beri ekki sjálfir fram kröfur og kvartanir, þá verði þeir aftur úr í kapphlaupinu. Sjálfir skapa atvinnurekendur sér þó hættu með ótímabærum barlómi, því að viðbúið er að fyrir þeim fari eins og fjárhirðinum, sem hræddi þorpsbúa með því að kalla: „úlfur, úlfur“, þó að enginn úlfur væri á ferð, með þeim afleiðingum, að þegar úlfurinn loksins kom, þá trúði honum enginn, svo að fjárhópurinn stóð varnarlaus fyrir gini vargsins. Það er og mjög tortryggilegt, þegar þeir, sem lengst af stjórnmálaferils síns hafa lagt á það megináherzlu, ýmist eins og kommúnistar, að útrýma atvinnurekendum og athafnamönnum með öllu eða hæða þá í orðum og torvelda störf þeirra, snúast einmitt með þeim til ásökunar í garð stjórnvalda, þegar óyggjandi rök eru fyrir, að sízt var á atvinnurekendur hallað. Enn tortryggilegra verður þó þetta athæfi, þegar sömu mennirnir, sem segja of illa búið að atvinnurekendum, fullyrða einnig, að verkalýðurinn fái allt of lítið í sinn hlut. En hverjir fá þá of mikið aðrir en atvinnurekendur? Ekki er á mínu færi að segja, hvað fyrir hv. stjórnarandstæðingum vakir, þegar þeir hafa þessa tvöfeldni í frammi. Ég er þó hræddur um, að mörgum atvinnurekandanum mundi þykja bæði naum og köld vist hjá núv. hv. stjórnarandstæðingum, ef þeir næðu völdum. Með því segi ég engan veginn, að svartsýni hv. framsóknarforkólfa sé uppgerð til að koma sér í mjúkinn hjá þeim, sem eðlilegar áhyggjur hafa af umfangsmiklum atvinnurekstri. Eigið vandaleysi og sjálfræði „almúgans“, sem framsóknarmenn kölluðu svo á sínum mestu valdadögum, hefur bersýnilega blindað nokkurn hóp manna á, hvað hefur raunverulega gerzt á Íslandi undanfarin ár. Mætti ætla af lýsingum hv. stjórnarandstæðinga, að þeir byggju í allt öðru þjóðfélagi en við hinir. Þeir hafa í mörg ár talað svo, að hér væri allt í kalda koli, grundvöllur atvinnuvega brostinn og allsherjarupplausn fram undan, eins og hv. þm. Lúðvík Jósefsson gerði hér áðan. Hið einkennilega er þó, að sumir þessara manna segja allt annað í hinu orðinu, enda hefur einn þeirra í blaði sínu látið uppi sérstaka aðdáun á „útsmoginni og neyðarlegri illkvittni“, eins og hann komst að orði. Þetta er maður, sem öðru hvoru bregður sér í annan ham og þá er allt annað á honum að heyra. Hann komst nokkra daga inn á Alþ. í fyrra og sagði þá, hinn 15. des. 1965: „Við þurfum sannarlega ekki að blygðast okkar í samanburði við aðra fyrir þá efnahagsþróun, sem hér hefur orðið á undanförnum áratugum, og efnahagslega séð erum við betur færir til þess en nokkru sinni fyrr að ráðast í ný verkefni.“ Þetta sagði þessi hv. stjórnarandstæðingur þá, og sami maður sagði í grein, sem hann birti s.l. gamlársdag: „Mörgum hættir einnig við því á tímum, þegar búksorgir eru ekki eins nærgöngular og endranær, að týna niður félagslegum viðhorfum og hefja eftirsókn eftir vindi. En einstaklingar, sem sökkva sér niður í þvílíka síngirni, fá að sanna þá fornkveðnu speki, að það stoðar lítið að eignast heiminn, ef menn fyrirgera sálu sinni.“ Þetta sagði þessi rithöfundur á gamlársdag, síðast. Nú fer því að vísu fjarri, að við í ríkisstj. og stuðningsmenn okkar höldum, að „búksorgir“ séu orðnar okkur svo fjarri hér á Íslandi, að nokkur þurfi að lenda í sálarháska þess vegna. Viðfangsefni eru sannarlega enn ærin, þótt það sé satt, að við Íslendingar þurfum sízt að skammast okkar, þegar við berum efnahagsþróun hér á landi saman við það, sem orðið hefur á síðustu áratugum annars staðar. Við getum með sanni sagt, að einni eða tveimur kynslóðum hefur tekizt að gerbreyta landi okkar svo, að það er nú orðið mun betra og viðráðanlegra land að búa, í en áður var. Aldrei hafa framfarir og breytingar til bóta þó orðið meiri en frá því að viðreisnarstjórnin tók við völdum. raunverulegur þjóðarauður Íslendinga hefur aukizt frá árslokum 1959 þangað til nú um 40–50%. Þessi aukning þjóðarauðsins hefur farið til að byggja upp þúsundir og aftur þúsundir heimila í landinu, bæta aðbúnað fólksins sjálfs, bæði heima og að heiman, og ekki sízt til að gera því mögulegt að afla sér öruggara lífsframfæris héðan í frá en hingað til. Skýrslur sýna, að eign landsmanna í ýmiss konar atvinnutækjum hefur á þessu árabili aukizt um enn hærra hlutfall en sjálfur þjóðarauðurinn, eða nokkuð yfir 50%. Þetta þrekvirki hefur verið unnið, án þess að á almenning eða launþega hafi verið hallað með of háum sköttum eða án þess að þeir fengju hlutfallslega minna í sinn hlut en áður. Þegar skattar í heild eru skoðaðir, þá eru þeir skv. síðustu skýrslum lægri hér en t.d. í Svíþjóð, Noregi og Danmörku og munar miklu, t.d. miðað við Svíþjóð. Athyglisvert er og, að smáríki eins og Luxembourg, á litlu fullnumdu landsvæði, hefur mun hærri skatta en við. Stundum er raunar samtímis kvartað yfir því, að skattar séu hér of háir og að lægra hlutfall þeirra fari nú en einhvern tíma fyrr til tiltekinna verklegra framkvæmda. Slíkur samanburður er algjörlega út í hött, þegar af því að nú er varið stórfelldu fé, hlutfallslega miklu meira en áður til ýmiss konar trygginga og tekjuöflunar til þess að bæta hag hinna verr stöddu í þjóðfélaginu. Þegar talað er um hag hinna verst stæðu einan út af fyrir sig, þykjast allir vera sammála um, að hann þurfi að bæta og segjast raunverulega vilja gera enn betur en gert hefur verið. Jafnframt láta sumir sem það sé hneyksli, að þvílík útgjöld taki sinn hluta af ríkistekjunum. Þannig rekst eitt á annars horn hjá þeim, sem ráfa um í svartsýnisþokunni. Að sjálfsögðu verður að taka tillit, bæði til aukinna trygginga og lækkaðra, beinna skatta á láglaunamönnum, þegar meta á hag hinna lakast settu í þjóðfélaginu nú, miðað við það, sem áður var. Upphæð hinna svokölluðu ráðstöfunartekna varðar hér mestu, og stendur þá á sama, hvaða reikningsmáti er, allar aðferðir leiða til sömu niðurstöðu, þeirrar, að launþegar hafa vissulega fengið sinn fyrri hlut og vel það af hinum stórauknu þjóðartekjum, sem orðið hafa á þessu tímabili. Hækkun þjóðartekna stafar af aukinni framleiðslu og hækkuðu verðlagi erlendis á afurðum landsmanna, og hafa þó verðlagssveiflur verið sitt á hvað, því að í fyrstu var verðlagsþróun óhagstæð, en síðan hagstæð um nokkurra ára bil, þangað til á miðju s.l. ári. Þjóðartekjur á mann jukust um þriðjung frá árinu 1959 fram til ársins 1966. Sú þróun er örari en í flestum öðrum löndum, enda sýna alþjóðlegar skýrslur, að á árinu 1965 urðu þjóðartekjur á mann hérlendis með þeim allra hæstu í heiminum. Hefði slíkt til skamms tíma verið talið skröksögu líkast. Á þessu sama tímabili hafa ráðstöfunartekjur kvæntra fjölskyldumanna í fjölmennustu launastéttunum, þ.e.a.s. alls almennings, aukizt um 47%, þegar þjóðartekjurnar jukust um 33%. Þessar tölur sýna, svo að ekki verður um deilt, að verkalýðurinn hefur fengið meira en sinn fyrri hlut til eigin ráðstöfunar, auðvitað nokkuð misjafnt eftir stéttum og aðstæðum. Í þessu sambandi tjáir ekki að vitna til þess, að kaupmáttur tímakaups vissra launaflokka verkamanna hafi lækkað á fyrri hluta viðreisnartímabilsins, því að um afkomuna kemur fleira til en tímakaupið eitt. Það er engin nýjung, að menn hafi bæði viljað og þurft að bæta kjör sín með löngum vinnutíma. Eitt af því, sem hv. stjórnarandstæðingar höfðu á móti viðreisnarstjórninni í fyrstu, var, að hún mundi afnema eftirvinnu og þar með gera lífskjör verkamanna óbærileg. Hrollvekja hv. þm. Sigurvins Einarssonar um þetta efni á fyrsta ári viðreisnarinnar hljómar enn í eyrum manna um allt land. Annað mál er, að vinnutími hér er of langur og hefur verið leitazt við að fá hann styttan. Nokkur árangur í því efni hefur þegar náðst, þó að betur megi, ef duga skal. Aðalatriðið í þessu sambandi er, að eftir að júnísamkomulagið 1964 var gert, þá hefur tekizt að bæta svo mjög kaupmátt tímakaupsins, að Efnahagsstofnunin telur, að samvegið verkamannakaup hafi að meðaltali hækkað að kaupmætti skv. vísitölu framfærslukostnaðar um tæp 25%, eða sem næst fjórðungi frá árinu 1963 til ársloka 1966. Athuganir kjararannsóknarnefndar staðfesta, svo langt sem þær ná, þessar niðurstöður Efnahagsstofnunarinnar. Af stórauknum heildartekjum hefur stærri hluta verið varið handa þeim verr settu en áður fyrr var gert. Að því leyti má til sanns vegar færa, að kvartanir hinna tekjuhæstu séu ekki alveg út í bláinn. Þeirra hagur hefur að vísu síður en svo verið skertur, því að hann er einnig mun betri, en ekki í sama hlutfalli og áður. Með þessu hefur tekizt að ná þjóðfélagsumbótum, sem allir töldu sig stefna að, en aldrei hefur fyrr lánazt í jafnríkum mæli og á allra síðustu árum. Fyrir okkur sjálfstm. er boðorðið „stétt með stétt“ lífsregla, sem við leitumst við að láta móta athafnir okkar, eins og raun ber vitni. En stafa örðugleikarnir nú ekki einmitt af því, að launþegar hafi fengið of mikið í sinn hlut og atvinnurekendur of lítið? Þannig kynnu sumir að spyrja. Bezta svarið við því er það, að hraðfrystihúsin hafa aldrei haft betri afkomu en árið 1965. Þrátt fyrir stórbættan hag verkalýðsins, var þess vegna þá ekki tekið meira af þessum atvinnurekendum en þeir gátu vel undir risið, enda er þess einnig að gæta, að eitt af verkum viðreisnarstjórnarinnar er lagfæring skattalaga, svo að af atvinnurekstri þarf sízt að greiða hærri skatta hér en erlendis, áreiðanlega, þegar til alls er litið, mun lægri beina skatta hér en viðast annars staðar. Þessi skattalagabreyting er einmitt eitt af því, sem ríkisstj. á sínum tíma var ávituð harðast fyrir og það af sumum þeirra, sem nú telja hana hafa leikið atvinnurekendur of illa. Í öllum lýðfrjálsum löndum telja verkalýðsfélögin það skyldu sína að fylgjast með hag atvinnurekenda og gæta þess að þeir taki ekki meira en verkalýðurinn telur góðu hófi gegna f sinn hlut. Þetta á jafnt við, þar sem verkalýðsflokkar hálf-sósíalískir, eins og á Norðurlöndum, ráða, eins og í Bandaríkjunum, þar sem auðvaldið er talið mun voldugra. Slíkir starfshættir eru jafneðlilegir á Íslandi og í öðrum löndum, enda samþykktu atvinnurekendur án atbeina og milligöngu ríkisstj. á s. 1. sumri, áreiðanlega með hliðsjón af útkomu ársins 1965, að hækka kaup verkamanna um 3½%. Þetta sýndi mat atvinnurekenda á aðstæðum þá. Því fer fjarri, að ég gagnrýni það mat, en ég ítreka, að það sýnir skoðun þeirra á sinni eigin getu, þegar þessir samningar voru gerðir. Það er þess vegna gersamlega rangt að ásaka ríkisstj. fyrir, að þessir atvinnurekendur hafi ekki safnað stórfé, sem þeir gætu geymt í handraðanum, til að vera betur viðbúnir örðugum tímum. Síðan á miðju s.l. ári hefur hraðfrystur fiskur farið lækkandi í verði, nú þegar yfir 10%, og óttast framleiðendur - því miður að því er virðist ekki að ástæðulausu, - að lækkunin kunni að verða mun meiri. Á s.l. ári tóku síldarlýsi og síldarmjöl einnig stórkostlegum verðsveiflum, þannig að síldarlýsi lækkaði um 37½% frá því, að það var hæst á árinu, og síldarmjöl um 25%, og er þó rétt að geta þess, að lækkunin frá því verði, sem lagt var til grundvallar um vorið, var nokkru minni eða 29 og 15%. Hvar sem væri mundu þvílíkar verðlækkanir á aðalútflutningsvöru þjóðar vera taldar alvöruefni og raunar meira en það. Hér er um að ræða atvik, sem engin íslenzk stjórn getur ráðið við. Markaðsverð erlendis er utan valdsviðs okkar, og er þó einnig í þessu efni rétt að hugleiða skammsýni stjórnarandstæðinga. Þeir láta sem þessar verðlækkanir skipti ýmist litlu máli eða mundu vera vel viðráðanlegar, ef annarri efnahagsstefnu hefði verið hér fylgt. Ekki hafa þeir þó einu sinni haft tilburði í þá átt að gera grein fyrir, með hvaða undrum það hefði átt að verða. Samtímis tala þeir með ítrustu fyrirlitningu og stöðugum aðvörunum um þátttöku Íslands í hinum miklu markaðsbandalögum, sem nú starfa hér í álfu. Ríkisstj. þarf engrar áminningar við um að gæta fyllstu aðgæzlu í þeim efnum, því að slíka aðgæzlu hefur stjórnin sannarlega sýnt. Fram hjá hinu verður ekki komizt til lengdar, að ein af orsökunum fyrir hinu lága verði á síldarlýsi og því, að háar sölur á ísfiski nýtast ekki sem skyldi, er, að við erum utan þessara bandalaga og njótum þess vegna ekki tollfríðinda af veru þar. Þessi vandi blasir nú þegar við og fer fyrirsjáanlega vaxandi. Algjör misskilningur er, að fram úr honum verði ráðið með því einu að treysta því, að einhvern tíma síðar muni aðrir sjá aumur á okkur. Við erum ekki lengur í hópi þeirra, sem eru taldir þurfa góðverka eða miskunnar við í venjulegum verzlunarviðskiptum og verðum því hiklaust að skoða kost og löst á þvílíkum samskiptum. Ef við sannfærumst um, að fram á meira sé farið við okkur en við viljum af höndum inna, þá er að hafna samstarfi. En þá tjáir ekki heldur að aumkva sig yfir, að illa sé með okkur farið, Sjálfir verðum við að bera óþægindin af þeirri einangrun, sem við kjósum. Fáir mundu nú hafa geð í sér til að ganga um með sams konar betlibauk og vinstri stjórnin gerði eftir að hún hafði brugðizt loforði sínu um að vísa varnarliðinu úr landi á árinu 1956. Vegna hins góða fjárhags ríkissjóðs og grundvallarstyrkleika atvinnuvega og efnahags þjóðarinnar í heild, var unnt að bregðast við verðfallsvandanum með verðstöðvunarlögunum fyrir áramót og lögunum um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins nú um páskana. Þrátt fyrir alla gagnrýnina hafa stjórnarandstæðingar ekki getað sýnt fram á, að öðrum úrræðum hefði átt að beita en beitt var, enda voru hvor tveggja lögin samþykkt á Alþ. í einu hljóði, og höfðu stjórnarandstæðingar þó, meðan á samningum við atvinnurekendur stóð, sumir, en engan veginn allir, gert sitt ítrasta til þess að spilla því, að samningar kæmust á. Þótt enginn treysti sér til þess að greiða atkv. á móti stjórnarfrv., höfðu fæstir stjórnarandstæðingar dug til þess að greiða atkv. með þeim, heldur völdu þann kost, sem minnst mannsbragð er að, þeir sátu hjá. Vöruútflutningur er rúmlega fjórði hluti af þjóðartekjum okkar, og nær verðfallið til rúml. tveggja þriðju hluta af öllum okkar útflutningsvörum. Ef hið gífurlega aflamagn á síldveiðunum bætti ekki úr skák, þá mundi vandinn nú vera miklu meiri en hann þó er. Munurinn á aflamagni og þar með arðbæri skapar einnig sín vandamál. Að vísu er það rangt, sem haldið er fram af hv. stjórnarandstæðingum öðru hvoru, að verðbólga hafi vaxið hér meira hin síðari ár heldur en áður, allt frá atvinnuleysisárunum fyrir seinni heimsstyrjöldina. Þegar yfir þennan rúma aldarfjórðung er litið, sést, að vandamálið hefur ætíð verið svipað. Verðbólguvöxturinn hefur haldið áfram, hverjir sem við völd voru og hvaða úrræðum, sem beitt var: Úrræðin hafa raunar ætíð reynzt hin sömu, að vinna gegn ofþenslu með því að hamla á móti örri lánsfjáraukningu, hækka vexti og hafa opinberar framkvæmdir ekki svo miklar, að það þætti fyrirsjáanlega leiða til stóraukins kapphlaups við atvinnurekendur um vinnuafl. Þó að verðbólga hafi herjað á allar ríkisstj. og stöðugt skapað örðugleika, hafa engir flúið af hólmi fyrir þeim nema vinstri stjórnin í árslok 1958, þ. á m. kempurnar tvær, hv. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson og Eysteinn Jónsson. Berið saman flótta valdhafanna þá og viðbrögðin nú. Ætlan mín er sú, að fleiri en hv. stjórnarandstæðinga grunar muni í vor velja þá, sem vandanum hafa reynzt viðbúnir og vaxnir. Ekki skulum við þó gleyma því, að allt hefur þetta tímabil verið tími ekki einungis meiri framkvæmda og breytinga í ísl. þjóðlífi en nokkru sinni fyrr, heldur einnig tími meiri farsældar og gæfu fleiri Íslendinga en áður í sögu þjóðarinnar. Þess vegna er sízt ástæða til að æðrast vegna þess, að okkur hefur tekizt sumt verr en við sjálfir vildum og vonuðum. Enginn er alveg fullkominn, en vonin til umbóta liggur í því að huga að því, í hverju okkur hefur yfirsézt. Sjálfur hef ég stundum talað um það, að hin öflugu almannasamtök, og þó einkum verkalýðshreyfingin, hefðu ekki ætíð sýnt næga þjóðhollustu, heldur borið fram óraunhæfar kröfur og beitt sínu mikla valdi frekar til pólitískrar togstreitu en hags fyrir sína fjölmörgu þátttakendur. Ég skal nú vera manna fúsastur til að játa, að á s.l. árum hefur tekizt þjóðhollt samstarf milli ríkisvaldsins, verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda til að ráða fram úr aðsteðjandi vanda. Með þessu samstarfi hefur auðnazt að leysa margt, sem áður virtist lítt leysanlegt, svo sem skapa meiri vinnufrið, ná raunhæfari samningum og þar með bæta kjör hinna verst settu í raun og veru, en ekki með orðum einum. Verðlagshækkanirnar reyndust hins vegar of örar, einkum eftir samningsgerðina 1965. Sumir segja, að hið háa verðlag stafi af óhóflegum verzlunargróða, það mátti heyra á hv. þm. Lúðvík Jósefssyni áðan, og vilja þó þeir stjórnarandstæðingar, sem sjálfir fást við verzlun, hvort heldur félagsverzlun eða einkaverzlun, sízt af öllu viðurkenna, að álagning sé of há í þeim verzlunargreinum, sem þeir þekkja af eigin raun. Þaðan heyrast stöðugir kveinstafir um, að óhóflega sé þjarmað að verzluninni, en félagar þeirra benda á verzlunarhallir, sem upp hafi risið, og sívaxandi fjölda verzlunarmanna. Sá tölulestur er villandi, því að oft er ruglað saman ýmiss konar þjónustustörfum, sem hvarvetna fer fjölgandi, og verzlunarstörfum í þrengri merkingu. En eðlilegt er, að þeim hafi einnig fjölgað á seinni árum, þegar litið er til hinnar stórkostlegu aukningar kaupmáttar og bóta á lífskjörum, sem yfirleitt hefur orðið hjá öllum almenningi. Sem betur fer höfðu menn almennt til hnífs og skeiðar á Íslandi einnig á vinstristjórnar-árunum. Síðan hefur bati lífskjara orðið allt að 50%. Þessi gerbylting lýsir sér einkum í aukinni eftirspurn margháttaðrar vöru, sem menn áður gátu ekki veitt sér, en þeir nú telja sjálfsagða, ef ekki beina nauðsyn. Það telja sér fleiri leyfilegt að aka í bil heldur en bara framsóknarbroddar og Lúðvík Jósefsson. Útvegun þessarar vöru hlýtur að krefjast mjög aukins mannafla. Hin auknu viðskipti krefjast og aukins húsrýmis, ekki sízt hér í Reykjavík, þar sem árum saman var bannað að byggja venjuleg starfshýsi samtímis því, sem kaupfélagshallir risu upp um allt land. Vafalaust má gera verzlunarrekstur á Íslandi hagkvæmari, eins og flest annað, sem hér er að unnið. En skýringin á hinu háa verðlagi hérlendis liggur ekki fyrst og fremst í þessu, heldur margháttuðum kostnaði, sem stafar af jöfnun lífskjara í svo sveiflukenndu og misbrigðasömu þjóðfélagi sem við búum i. Menn fást ekki til að stunda þorskveiðar, ef afkomumöguleikar þar eru allt of frábrugðnir því, sem er við síldveiðar. Þess vegna verður að jafna þarna á milli. Bændum eru, með gamalli löggjöf og allsherjarsamþykki, ætluð sambærileg kjör við aðrar tilteknar stéttir, og fékkst þó ekki sæmilegt öryggi fyrir því í framkvæmd, fyrr en með viðbótarlöggjöf, sem núverandi hæstv. landbrh. beitti sér fyrir á árinu 1959. En þessu verður ekki náð, nema mikið fé verði flutt á milli. Ýmiss konar iðnrekstur er hér tollverndaður, þ.e.a.s. nýtur hærra verðlags en ef hann yrði að keppa verndarlaust við innflutning á sambærilegum vörum utanlands frá. Til þess að halda uppi sjálfstæðu ríki með menntun, samgöngum og öllu, sem til þess heyrir nú á dögum, verður hver einstaklingur að leggja meira á sig en þegnar í fjölmennari ríkjum þurfa að gera, til þess að standa undir sambærilegum kostnaði. Allt er þetta nauðsynlegt, ef við viljum efla ekki einungis þær einstöku stéttir og héruð, er af þessu njóta góðs, heldur ísl. þjóðerni, menningu og sjálfstæði. Ef við viljum ekki gerast ættlerar, heldur skila til okkar eftirkomenda þeim arfi, er við hlutum og tókum að okkur að ávaxta, verðum við að gera okkur grein fyrir, hvað það kostar, að glopra honum ekki niður. Það kostar mikið í bili, meira að segja mun hærra verðlag en ella. Verðlag, sem oft hlýtur að koma illa við ýmsa, ekki sízt framleiðendur, er keppa þurfa við erlendan varning, hvort heldur á útlendum eða innlendum markaði. En þegar til lengdar lætur, borgar þessi kostnaður sig betur en nokkur önnur útgjöld, sem við leggjum á okkur. Meira máli varðar samt hitt, að þau verðmæti, sem um er að tefla og við þurfum að inna af höndum, eru í eðli sínu ósambærileg og fánýt miðað við það, sem við mundum glata, ef við legðum ekki lengur á okkur að halda uppi sérstakri menningu, marggreindu þjóðfélagi með sæmilegu jafnvægi og sjálfstæðu ríki. Ef menn átta sig ekki á, af hverju hærra verðlag er hér en með nágrannaþjóðunum, fá menn og heldur ekki skilið, hvað gera þurfi, til þess að það verði okkur ekki að óeðlilegum farartálma. Vandinn verður ekki leystur, nema ríkið annist um millifærslu fjár til að halda nauðsynlegu jafnvægi, og hlýtur það að hafa í för með sér meiri ríkisafskipti en út af fyrir sig eru æskileg, en þau mega aldrei verða meiri en óhjákvæmilegt er. Ætíð, þegar vafi leikur á, hvort velja beri leið frelsis eða ófrelsis, ber að velja frelsisleiðina, hafna ríkisforsjá og höftum. Á meðan við erum svo háðir sveiflum vegna afla og verðlags sem raun ber vitni, er ógerlegt að segja fyrir um það, hverjum úrræðum þurfi að beita á hverri stundu, en frelsið mun lengst af reynast bezta leiðarstjarnan. Jafnframt ber að keppa eftir að draga úr óvissu og sveiflum, og verður það ekki sízt gert með því að skjóta fleiri stoðum undir efnahaginn, að hagnýta allar auðlindir landsins. Óskiljanlegt er, að nokkur sá, sem þekkir til á Íslandi og kann að meta kosti þess og galla, skuli neita því, að nýta beri öll landgæði. En ekki er lengra síðan en tæpt ár, að hér á Alþ. voru háðar harðar umr. um það, hvort við þyrftum á því að halda að hefja stórvirkjanir nú þegar, eða hvort við ættum að bíða óákveðinn tíma með upphaf stóriðju á Íslandi. Þá héldu sumir góðviljaðir menn því fram, að út af fyrir sig gætu þeir verið með stórvirkjunum og stóriðju, en þeir teldu ekki tímabært að ráðast í það þá, vegna þenslu í framkvæmdum og velgengni atvinnuvega. Við hinir, sem ekki vildum bíða, játuðum, að þenslan kynni að skapa nokkra erfiðleika í bili, en ef koma ætti í veg fyrir atvinnuleysi, væri of seint að hefja undirbúning stóriðju, eftir að atvinnuleysisvofan væri komin á kreik. Nú hljóta menn að spyrja, eftir reynslu þessa eina árs, með öllum þeim verðsveiflum, sem orðið hafa, og óstöðugleika veðurfars og gæftaleysi að undanförnu: Var of snemma hafizt handa um stórvirkjun og upphaf stóriðju eða mátti þetta ekki seinna vera? Von er, að spurt sé. Jafnframt vek ég athygli á því, að sumir, sem mest hömuðust á móti samningnum um álbræðslu, þó að synjun þeirrar samningsgerðar hlyti að tefja stórlega virkjun Þjórsár, eru nú farnir að saka stjórnina um, að hún hafi látið stórvirkjanir dragast of lengi úr hömlu. Ekki er samræminu fyrir að fara hjá þessum herrum. Ég skal játa það, að ég sá ekki í fyrra fyrir verðfall á ísl. afurðum né kom mér þá til hugar óstöðugleiki veðurfarsins á þessum vetri, en alveg eins og ég vissi, að hv. stjórnarandstæðingar gerðu allt of mikið úr örðugleikum atvinnurekenda á árinu 1965, vissi ég af reynslunni, að verðlag á einhæfri útflutningsvöru er óvisst, og að afli og veðurfar hafa verið stöðugum breytingum undirorpin. Þessi sígilda reynsla hlýtur að kenna öllum þeim, sem sjá vilja og skilja, að Íslandi er lífsnauðsyn á því, að fá fleiri stoðir undir velmegun sína og að nýta þarf öll gæði landsins, til þess að við getum haldið áfram að inna af höndum þær skyldur, sem fylgja því að vera Íslendingur. Þær skyldur eru okkur velkomnar, en við fullnægjum þeim ekki, nema við skiljum, hverjar þær eru. Þá munum við einnig halda áfram að bæta land okkar á þann veg, að það verði um alla framtíð talið öfundsvert að hafa lifað hér á upphafsárum hins endurreista lýðveldis.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Það ætti ekki að þurfa að eyða mörgum orðum að því, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur tekizt, því auðvitað hefur henni mistekizt. Um það ætti ekki að þurfa að deila. Hún hefur setið á 8. ár, og á þessum árum hafa viðskiptakjör Íslendinga verið betri en nokkru sinni áður. Verðlag útflutningsafurða hefur farið hækkandi og það svo, að þrátt fyrir nokkra lækkun upp á síðkastið, stendur það miklu hærra en í byrjun þessa tímabils. Óvenjuleg aflauppgrip hafa verið, svo engin dæmi eru slíks áður í þjóðarsögunni. En við þessi skilyrði er þannig ástatt, að kaupmáttur dagkaups fyrir venjulegan vinnudag í algengri vinnu hefur nálega ekkert aukizt skv. niðurstöðum kjararannsóknarnefndar, en atvinnuvegirnir eru þannig leiknir samt, að þeir dragast áfram á neyðarráðstöfunum til bráðabirgða, eins og ríkisstj. sjálf hefur orðið að játa. Á sama tíma hefur kaupgjald í löndum umhverfis farið hækkandi jafnt og þétt yfir höfuð og hagur atvinnuvega batnað. Hér hefur allt farið á aðra lund og þó hafa ytri skilyrði varðandi verðlagsþróun og þvílíkt, líklega óvíða verið ákjósanlegri en hér. Þrátt fyrir nokkra lækkun, sem orðið hefur á útflutningsvörum síðustu mánuðina, standa þorskafurðir t.d. í 37–86% hærra verði en þegar ríkisstj. tók við, og stæði allt með blóma, ef óstjórnin hefði ekki komið til. Ríkisstj. tók upp nýjar hagstjórnaraðferðir, sem áttu að verða til þess að stöðva vöxt dýrtíðarinnar og tryggja örugga afkomu atvinnuveganna. Því var lofað, en allt hefur snúizt öfugt í höndum hennar. Hagstjórnaraðgerðir hennar hafa verkað eins og eitur á atvinnulífið og grafið undan lífskjörum manna, jafnóðum og menn hafa reynt að leita úrræða til að fá í sinn hlut meira af hinum auknu þjóðartekjum. Verðbólguna hafa þessar aðgerðir ekki getað stöðvað, því að hún hefur vaxið hér vægast sagt 3–4 sinnum hraðar en í nálægum viðskiptalöndum okkar. Úrræðin hafa átt að vera fólgin í því að takmarka peningamagn í umferð með því að takmarka útlánin og skera þau niður holt og bolt, raunverulega miðað við þarfirnar og með því að leggja látlaust á nýja og nýja skatta og sópa peningum inn í ríkissjóð og helzt fá greiðsluafgang í ríkisbúskapnum til þess að leggja inn í Seðlabankann. Þessar aðfarir hafa látlaust hækkað reksturskostnað atvinnuveganna og haft í för með sér rekstursfjárskort, sem grafið hefur undan afkomu einstakra fyrirtækja. Er helzt svo að sjá sem þannig verði kreppt að reksturslánabönkunum, að fjöldi heilbrigðra fyrirtækja verði fyrir óbærilegum áföllum vegna reksturslánaskortsins. Óðadýrtíðin hefur hækkað framfærslukostnað heimilanna og hefur eina undankomuleið margra orðið sú að lengja látlaust vinnutímann í stað þess, að annars staðar, þar sem skynsamlega hefur verið stjórnað og sæmilega tekizt, hefur vinnutími stytzt með vaxandi þjóðartekjum og atvinnuvegirnir blómgazt. Auðvitað hefði ríkisstj., sem þannig hefur mistekizt, átt að vera farin frá fyrir löngu og borið að játa á heiðarlegan hátt, að það þyrfti að leita nýrra leiða. En þess í stað hefur ríkisstj. þráazt við að sitja og hælt sér af því, þótt hún hafi ekki náð tökum á málefnum þjóðarinnar, og hafa jafnvel hörðustu fylgismenn hennar nú orðið að viðurkenna upp á síðkastið, að seta ríkisstj. hafi eingöngu byggzt á því, að verðlag afurðanna fór síhækkandi á erlendum mörkuðum. Samt hrökk það þó ekki til, því að ríkisstj. taldi sig þurfa til viðbótar að fella gengi ísl. krónu tvisvar til þess að geta hangið fram á þennan dag. Síðari gengislækkunin árið 1961 var þó raunar gerð sem hefndarráðstöfun við stórhækkandi útflutningsverðlag og gersamlega að ástæðulausu, en ætluð til þess að sýna launafólki, hvers það ætti von, ef það reyndi að rífa sig út úr þeirri sjálfheldu, sem kjaramálin voru komin í, við látlausa dýrtíðarþróun. Til þess að mæla bót þrásetu sinni við þessar ástæður, var stjórnarliðið komið út á þá braut að gæla við verðbólguna og telja hana meinlausa og raunar óviðráðanlegt náttúrulögmál hér á landi og nánast nokkuð vel fallna til þess að hleypa auknu fjöri í framkvæmdalífið og dreifa þjóðartekjunum. Bar sérstaklega mikið á, að þessu væri komið á framfæri í fyrravetur, þegar áhyggjur landsmanna fóru stórvaxandi út af verðbólguvextinum, sem magnaðist sífellt, þrátt fyrir ósleitilegar inngjafir verðbólgulyfja ríkisstj. Þessar gælur við verðbólguna og meðfylgjandi fullyrðingar um, að allt væri í lagi, þrátt fyrir hana, gátu þó ekki staðið eins lengi og vonir þeirra sjálfsagt stóðu til, þ.e.a.s. fram yfir kosningarnar, því að skyndilega hætti verðlag á ísl. útflutningsafurðum að hækka og fór nokkuð lækkandi, og kom þá enn heiftarlegar í ljós en áður, hvernig óðaverðbólgustefna ríkisstj. hafði grafið undan afkomu almennings og atvinnuveganna. Varð þá að hætta þessum gælum, því bláköld alvaran blasti við, hvar sem litið var. Urðu nú góð ráð dýr. Var þá tekið að leita að leið til þess að leyna því fyrir mönnum í nokkra mánuði, fram yfir kosningar, hvernig raunverulega væri komið. Var í skyndingu fundin hin svokallaða stöðvunarstefna, en hún á að vera fólgin í því, að nú á 8. ári óðaverðbólgunnar hefði uppgötvazt einfalt ráð til þess að stöðva verðbólgu og dýrtíð. Það þyrfti sem sé ekki annað en að setja það í lög, að ekkert verðlag mætti hækka, nema ástæða væri til, og svo að vísu til viðbótar að stórauka niðurgreiðslur á vöruverði innanlands og útflutningsuppbætur til atvinnuveganna af margvíslegri gerð, án þess að afla tekná til þess. En hið rétta er, að ríkisstj. taldi sig sjá, að með þessum aðferðum mundi vera hægt að halda öllu gangandi fram yfir kosningarnar, alveg eins og 1959, þegar sams konar aðferðir voru við hafðar. Raunar hefur einn af forystumönnum stjórnarflokkanna, Emil Jónsson, verið svo hreinskilinn, að hann hefur beinlínis vitnað til ársins 1959 til nánari skýringar á því, sem nú væri að gerast. 1959 var þetta þannig, að þá var skrapað saman fé til þess að greiða niður verðlag og halda útflutningi gangandi í nokkra mánuði, en þegar búið var að kjósa, kom stórkostleg gengisfelling, nýir skattar í nálega óteljandi myndum og margvíslegar aðrar ráðstafanir í sömu átt, m. ö. o. þá ruddi dýrtíðarfljótið svikastíflunni, sem lafði uppi, meðan verið var að kjósa. Framkvæmdafé ríkissjóðs er nú mokað í dýrtíðarhítina. til bráðabirgða, og svo langt hefur orðið að ganga til þess að koma endunum saman á pappírnum, að nýju niðurgreiðslurnar hafa ekki einu sinni verið áætlaðar í fjárl. þessa árs nema 10 mán. af 12, sem sé, svo koma tímar og svo koma ráð. Síðasta framkvæmdin í þessari grein er sú að klípa enn af framkvæmdafénu, eftir að fjárl. voru afgr. og láta sveitarfélögin í þokkabót leggja til 20 millj. til þess að halda á floti í bili, enda þótt þau hafi verið búin að reikna með þeim peningum til sín. Útsvörin verða þá bara því hærri, eftir kosningarnar. Hvort stöðvun er fram undan má svo hér um bil sjá af því, að fjárl. hækkuðu núna um meira en 1000 millj. frá því í fyrra, og til þess að standa undir þeirri fúlgu þyrfti innflutningurinn á þessu ári að verða a.m.k. jafnmikill og hann var í fyrra, og þó meiri, en innflutningurinn í fyrra var metinnflutningur. og óx um nálega 1000 milljónir á árinu. Útflutningurinn var einnig metútflutningur og óx um 500 milljónir, en hrökk samt ekki til þess að borga innflutninginn, þannig að mikill verzlunarhalli varð. Þessi gífurlegi innflutningur yrði því að endurtaka sig á þessu ári og vel það, ef ríkistekjurnar ættu að hrökkva í uppbótakerfið. En það þýddi tröllaukinn halla á viðskiptunum við útlönd, enda ráðgerir Efnahagsstofnunin fullum fetum vaxandi viðskiptahalla við útlönd á þessu ári. Stöðvunin í bili er því byggð á áformum um stórfelldan hallabúskap. Þannig er þetta blygðunarlaust sett á svið fyrir allra augum, en ekki verður sagt, að mikillar fjölbreytni gæti á sýningarskránni í fjölleikahúsi ríkisstj., þegar þess er gætt, að hér er á ferðinni nákvæmlega sams konar atriði og leikið var 1959 og áður er frá sagt, og fölvi féll á þetta sýningaratriði s.l. laugardag, þegar fjmrh. gaf um það yfirlýsingu hér á Alþ., að ríkisstj. væri hætt að treysta sér til þess að gera áætlanir um framkvæmdir og þjóðarbúskap fram í tímann, vegna þeirrar óvissu, sem nú ríkir. Setti bardagamenn stjórnarflokkanna hljóða við þessi tíðindi. Ég minntist á, hvernig stjórnarstefnan hefur leikið atvinnulífið, en ríkisstj. hefur einnig rekið kjaramálin í þvílíka sjálfheldu og þvílíkan hnút, að nálega engir kjarasamningar eru í gildi lengur. Er ekki til skýrari gjaldþrotayfirlýsing um stjórnarstefnuna en sú, sem í því felst, að hvorki atvinnurekendur né launþegasamtökin telja hægt að semja fljótandi í feni viðreisnarinnar. Með þessu er þó því miður ekki öll sagan sögð, því ofan á þetta bætist, hvernig farið hefur um og komið er varðandi þýðingarmestu þjónustuframkvæmdir í landinu. Ekkert meiri háttar roforkuver hefur verið byggt á þessum 7 árum, og hefur slíkt ekki átt sér stað áratugum saman, að ekkert nýtt stórátak hafi verið gert á jafnlöngum tíma. Raforkuskortur er búinn að vera stórfelldur undanfarin ár. Áburðarverksmiðjan hefur t.d. gengið með lítið meira en hálfum afköstum. Stóráföll hafa orðið í síldariðnaði og síldveiðum á Austurlandi vegna raforkuskorts. Á meira en 5 milljarða fjárl. er ekki ein kr. til vegamála. Stórfé mokað samt í ríkissjóð til almennra útgjalda með álögum á umferðina. Samið var um við vegamálaráðh. og stjórnarflokkana, er vegalög voru sett, að á fjárl. skyldi ekki vera minna en 47 millj. til nýrra vega, en þessi samningur hefur verið svikinn. Fóru þó ríkistekjurnar fram úr áætlun á s.l. ári um 850 millj. Segja má, að ríkið sé í þann veginn að hætta að leggja fram fé til hafnarframkvæmda, því hæsta fjárveiting við höfn er um 630 þús. kr. Mikill þorri byggðarlaga hefur á undanförnum árum orðið að leggja fram af eigin fé framlag ríkisins, ásamt sínum eigin framlögum, og þá oftast með lántökum, og er víða svo komið, að ríkisframlögin endast ekki til að borga vextina af því fé, sem byggðarlögin hafa tekið að láni til þess að greiða ríkissjóðshlutann. Ríkisstj. hefur svo nú lagt fram frv., sem gerir ráð fyrir því að fella úr l. skyldu ríkissjóðs til þess að leggja fé í hafnirnar. Í skólamálum er þannig ástatt, að víða í landinu er nálega ógerningur að koma unglingum í skóla, og óunnin verkefni hlaðast upp óðfluga, miðað við fólksfjölgunina. Byggðarlögum er á hinn bóginn bannað að byrja skólabyggingar nema ríkisstj. samþ., jafnvel þó fé sé fyrir hendi. Strandferðir hafa drabbast niður og eru komnar í öngþveiti og er þetta atvinnulífi víðs vegar .um landið stórkostlegur fjötur um fót. Eldri skipin hafa verið seld, án þess að ný hafi verið til taks að taka við. Í heilbrigðismálum er ástandið þannig, að þeir sem bezt til þekkja, hafa af því mestar áhyggjur. Þýðingarmiklar framkvæmdir í þeim málum, sem heilbrmrh. lofaði fyrir 2 árum, hafa ekki komizt í framkvæmd. Í stuttu máli sagt, þrátt fyrir stórfelldari skattaálögur en nokkru sinni fyrr, fer það fjármagn minnkandi tiltölulega, miðað við þörfina, sem lagt er til lífsnauðsynlegra þjónustuframkvæmda. En ríkisbáknið vex með ofsahraða og eyðslan og sukkið situr í öndvegi. Á nálega hverjum meiri háttar framkvæmdalið fjárlaga hanga óreiðuskuldir, og nemur sá hali hundruðum millj. kr., en á síðasta ári var þjóðin skattlögð um mörg hundruð millj. til ríkissjóðs umfram ríkisútgjöldin, dýrtíðin mögnuð með þessu um allan helming og fénu síðan mokað inn í Seðlabankann, en vanskil ríkissjóðs við sveitarfélögin og aðra vegna framkvæmdanna látin halda áfram að hlaðast upp. Það er ekki að furða, þótt hæstv. forsrh. sé státinn af þessari ráðsmennsku. Ríkisstj. hefur notað algjörlega úreltar stjórnaraðferðir, sem eiga alls ekki við hér. Hún hefur einhliða snúið sér að því að draga úr þenslu með ráðstöfunum, sem hafa grafið undan afkomu sjálfra atvinnuveganna og afkomu almennings. Hún hefur algjörlega vanrækt að veita nauðsynlega forystu um uppbyggingu atvinnulífsins og stefna hennar orðið til þess, að þær framkvæmdir í atvinnulífinu, sem mesta þýðingu hafa, og þýðingarmestu þjónustuframkvæmdir hafa hrakizt aftur fyrir og orðið út undan. Það er ráðsmanna á þjóðarbúinu að gera grein fyrir því, hvað orðið hefur af þjóðartekjunum, og verða þeir krafnir sagna um það á næstu vikum og mánuðum, en kaupmáttur tímakaupsins eða dagkaupsins og ástandið í iðnaðinum, landbúnaðinum og sumum þýðingarmestu greinum sjávarútvegsins sýna, hvar þjóðartekjuaukinn hefur ekki staðnæmzt. Í þýðingarmestu greinum þjóðarbúskaparins hafa skapazt grundvallarvandamál og vonlaust, að úr rætist til frambúðar, nema horfzt sé í augu við það og litið þannig á kjarna þessara mála, en til þess þarf stefnubreytingu, ný viðhorf og nýjar vinnuaðferðir. Ríkisstj. hefur horft á það aðgerðarlaust, að starfandi togarafloti hefur minnkað um meira en helming, þorskveiðiflotinn gengið saman ár frá ári og verðbólgan, lánastefnan, og minnkandi þorskveiðifloti hefur grafið undan grundvelli frystiiðnaðarins, sem hefur verið þýðingarmesti einstaki þátturinn í þjóðarbúskapnum. Ríkisstj. hefur látið eins og þessi vandamál væru ekki til, enda öll afskipti af slíku vafalaust talin algjört brot á stjórnleysisstefnunni, sem ríkisstj. hefur talið sig fylgja. Á hinn bóginn átti að leysa vandamál togaranna í haust með því að hleypa þeim inn á bátamiðin í landhelginni og verður vafalaust gert eftir kosningar, ef stjórnarflokkarnir geta ráðið þá. Þýðingarmiklar greinar sjávarútvegsins ásamt iðnaði í flestum efnum og landbúnaði eru flakandi í sárum eftir aðfarir ríkisstj. og framkvæmd viðreisnarinnar, en einn aðalþáttur þess leiks hefur verið takmörkun reksturslána, en rekstursfjárskorturinn er einhver hinn hættulegasti mölur, sem komizt getur í atvinnulífið. Allt þetta blasir nú við í slíkri nekt, að hreint ofboð hefur gripið þm. stjórnarflokkanna síðustu vikurnar. Hafa þeir nú allt í einu rubbað upp og kastað inn á Alþ. frv. og þáltill., sem fjalla um ýmiss konar afskipti ríkisstj. og ríkisvalds af þessum málum framvegis. Er átakanlegt að horfa upp á þetta, því að í þessu öllu saman felst ótvíræð viðurkenning á mistökum ríkisstj. af hendi stuðningsmanna hennar, sem þó bera fulla ábyrgð á þessu. En tilgangi sínum, að lofa bót og betrun fyrir kosningarnar, svo á verði trúað, nær þetta ekki, því að reynslan er ólygnust í því, að þeir, sem ráða í stjórnarflokkunum, virðast hafa óbeit á þeirri forystu, sem ríkisvald í nútíma þjóðfélagi verður að hafa í efnahags- og atvinnumálum, og því samstarfi við einstaklingsframtak og félagssamtök, sem er lífsnauðsyn, ef vel á að fara. Reynsla síðustu 7 ára er óhlutdrægasti dómarinn og dómsniðurstaðan liggur fyrir allra augum í ástandi atvinnuveganna annars vegar og kjaramálanna hins vegar. Það sem annars staðar er talið lífsnauðsynlegt, að ríkisvaldið hafist að í samstarfi við einstaklingsframtak og félagsframtak, er hér af forgöngumönnum hinna úreltu vinnuaðferða talið óalandi og óferjandi og kallað höft. Framsóknarmenn eru ráðnir í því að beita allri orku sinni til þess að koma í framkvæmd nauðsynlegri stefnubreytingu í þessum efnum, en kjarni hennar er endurreisn atvinnulífsins eftir aðfarir þeirra viðreisnarmanna og að leysa með því jafnframt kjaramálin úr þeirri sjálfheldu, sem þau eru nú í komin. Höfuðatriðið er að taka upp skynsamlegan áætlunarbúskap; sem byggður sé á nánu samstarfi ríkisvalds, einstaklingsframtaks og félagasamtaka, velja verkefnin í slíku samstarfi og fylkja liði sameiginlega til þess að leysa þau, setja lánastefnuna í samband við þessar fyrirætlanir og sömuleiðis fjárlagapólitíkina, þ.e. að beina fjármagninu í þessar áttir. Þetta er jákvæð leið, en ekki leið hafta. Koma þarf því fram fyrir, sem mestu máli skiptir, ráðast gegn þeirri stefnu, sem verður til þess, að þýðingarmestu framkvæmdir í þjónustu atvinnulífsins lenda í úrkastsflokki eins og nú. Upp úr feni verðbólgunnar verður heldur aldrei komizt nema eftir leiðum aukinnar tæknihagræðingar og vélvæðingar og nýtízkulegri vinnubragða í öllum greinum atvinnulífsins og með því að taka upp nýja fjármálapólitík og peningapólitík, sem er miðuð við þetta. Kalla þarf á unga fólkið í atvinnulífinu, launþegasamtökunum, frá vísindunum og ríkisvaldinu til þess að efna til náinnar, varanlegrar samvinnu og samstarfs, sem byggt er á því að vinna saman, en ekki á því að hlusta á áróðursræður ráðh. Kveðja þarf til þetta fólk, sem ekki er haldið þeirri úreltu firru, að öll afskipti ríkisvaldsins séu höft og einstaklingsframtak og ríkisvald hljóti að eiga fjandsamleg skipti saman. En kjarni nútíma skynsamlegra stjórnarhátta er einmitt sá, að þessi öfl vinni saman en hittist ekki bara í kokkteil-boðum ríkisstj. eða í bezta falli á einhvers konar málfundum þar sem ekkert gerist, nema þá helzt að hlusta á einhverja áferðarsnotra loðmullu, sem ekkert er hægt á að byggja. Þá verður það að vera aðalatriði nýrrar stefnu að styðja íslenzkt framtak, efna til stórbrotinna framkvæmda á þess vegum, en kveða niður þann hugsunarhátt, að útlendingar eigi í vaxandi mæli að taka við atvinnurekstri á Íslandi. Sömu skil ber að gera úrtölum þeim, sem beitt er skipulega á vegum ríkisstj. og byggist á þessu látlausa suði, sem við þekkjum, um það, hve erfitt sé að lifa á Íslandi. Hefja ber þann sannleika á hinn bóginn til vegs, sem reynslan hefur sannað, að Íslendingar hafa fulla ástæða til þess að vera bjartsýnir og trúa á landið, ef með ráðdeild og dugnaði er að farið og skynsamlega stjórnað. Ríkisstj. hefur á sér öll merki þreytu og úrræðaleysis og því fylgja miklar hættur, þegar svo er komið. Hún hefur reynzt ístöðulaus út á við, en til viðbótar öðru hrokafull inn á við, hefur tekið illa aðfinnslum, gert ráðstafanir til þess að reyna að bæla niður eðlilega gagnrýni og orðið t.d. ber að því að þvinga meiri hl. útvarpsráðs til þess að loka fyrir þann þátt í útvarpinu, sem mesta möguleika gaf til þess, að hinn almenni borgari gæti látið uppi álit sitt og skoðanir. Jafnframt treður ríkisstjórnin látlaust áróðri sínum inn í útvarpið, svo sem hún framast fær við komið. Með þessum aðferðum hefur ríkisstj. fallið í þá gröf, sem oftast er búin fyrr eða síðar þeim stjórnum, sem óttast almenningsálitið, að hún vegur að málfrelsinu í því skyni að rétta þannig hlut sinn. En Íslendingar eru þannig gerðir, að þessar aðfarir munu ekki ná tilgangi sínum, heldur þvert á móti sýna, svo tæpast verður um villzt, að nú er komið nóg af þessu og þörf á því að breyta til. Nú er líka að því komið, að menn verða að gera það upp við sig, hver og einn, hvort þeir vilja stuðla að því með atkvæði sínu í vor, að núverandi stjórnarflokkar geti farið með allt að sinni vild næstu fjögur árin eða ekki. Mættu menn þá minnast þess, að þessir flokkar sjá enga aðra leið en þá, sem farin er, og menn vita, hvert hún hefur leitt. Minnast mættu menn þess einnig, að fram undan er að ákveða stöðu landsins til Efnahagsbandalags Evrópu. Vilja menn, að þessir tveir flokkar geri það eftir sínu höfði? Og að þeir geti einnig á sama hátt ákveðið hlut ísl. aðila og erl. aðila í þjóðarbúskap okkar í framtíðinni? Þannig mætti halda áfram að spyrja um stærstu þætti þeirra viðfangsefna, sem fram undan eru. Mundi ekki vera skynsamlegt að breyta til og ganga þannig frá, að dugi til þess að knýja fram stefnubreytingu og að reyndar verði nýjar leiðir. Það þarf tæpast að segja mönnum, hvað gera þarf til þess að tryggja breytingu, því það vita flestir, að Framsfl. er eini flokkurinn, sem er í vexti, og efling hans er eina leiðin út úr hinni hættulegu sjálfheldu.



Herra forseti, góðir hlustendur fjær og nær. Þó að atvinnumálin hljóti ávallt að skipa öndvegissess meðal hinna ýmsu þátta þjóðmálanna, er að fleiru að hyggja, ef hér á að dafna heilbrigt menningarþjóðfélag á nútíma vísu. Þarfir nútímafólks eru fjölþættar og kröfur til lífsgæða og afkomuöryggis að sjálfsögðu miklar, enda er hægt að fullnægja þeim með eðlilegum hætti, ef rétt er á haldið. Skiptir þá mestu, hversu landinu er stjórnað og hversu þjóðartekjunum er skipt og varið. Þess vegna er það jafnbrýnt í nútímaþjóðfélagi að sinna vel, ásamt traustri atvinnu- og efnahagsuppbyggingu, hvers kyns félagsmálum í víðustu merkingu þess orðs, þar með talin heilbrigðismál, fræðslu- og menntamál o. s. frv., en það verður ekki gert án markvissrar stefnumótunar og traustrar forystu. Því miður hafa þessi mál orðið fórnardýr þess mikla stjórnleysis, sem einkennt hefur þjóðmálin undanfarin ár. Í stað þess að nota góðærið og hina miklu verðmætissköpun síðustu ára sem grundvöll undir varanlega uppbyggingu á sviði félags-, heilbrigðis- og menningarmála, þá ber flest, sem gert hefur verið í þessum málum, vitni um skipulagsleysi og skort á heildaryfirsýn. Nýlega hafa orðið miklar umr. um heilbrigðismál á opinberum vettvangi og manna á meðal um allt land. Þessar umr. áttu sér óvenjulegan aðdraganda, sem var í því fólginn, að sjálf ríkisstj. fór að hlutast til um efni fasts útvarpsþáttar og fékk því til leiðar komið, að flutningur þáttarins var bannaður í ríkisútvarpinu að fullu og öllu. Þetta sýnir einræðishneigð ríkisstj., en hitt einnig, að hún er dálítið seinheppin. Bannið á útvarpsþættinum „Þjóðlíf“ vakti almenningsálitið til andstöðu gegn þeim yfirgangi, sem þarna var framinn, og knúði á um umr. á opinberum fundum og í blöðum um sjúkrahúsmál og önnur heilbrigðismál. Þó að ríkisstj. telji sér skylt og rétt að einoka ríkisútvarpið bæði leynt og ljóst, þá er hér þó enn ritfrelsi og fundafrelsi, og stjórnin hefur því fengið að reyna það, að ritskoðun útvarpsþátta er til lítils gagns fyrir lélegan málstað hennar. Í heilbrigðismálum er ástandið þannig, að um 20 læknishéruð víðs vegar um land eru læknislaus. Skortur er heimilislækna í Reykjavíkurborg. Sérfræðingar haldast ekki við í landinu vegna lélegs aðbúnaðar og ófullkominnar vinnuaðstöðu á sjúkrahúsum. Hjúkrunarkvennaskortur stendur starfsemi sjúkrahúsa fyrir þrifum og geigvænlegur skortur er á öðru sérþjálfuðu starfsfólki í heilbrigðisþjónustunni. Sjúkrahúsaskorturinn er þó hvað alvarlegastur. Daglega verður að neita sjúklingum af ýmsu tagi um sjúkrahúsvist og senda sjúklinga fyrr heim af sjúkrahúsum en forsvaranlegt getur talizt. Byggingu sjúkrahúsa miðar nálega ekkert áfram. Þau eru mörg hver áratugi í smíðum, enda eins líklegt, að margt í búnaði þeirra og skipulagi verði úrelt orðið og á eftir tímanum, þegar þau loks verða tekin í notkun. Í framhaldi af því, sem ég hef nú sagt um heilbrigðismálin, má minnast á þann mikla þátt, sem almannatryggingakerfið hefur í sambandi við uppbyggingu réttláts þjóðfélags. Þó að mörgu hafi verið til leiðar komið á því sviði, stendur þó enn margt til bóta. Meðal þeirra mála, sem Framsfl. hefur barizt fyrir, er það, að stofnaður verði almennur lífeyrissjóður, sem allir landsmenn eigi kost á að tryggja sig hjá. A.m.k. síðustu 10 ár hefur þetta verið sérstakt baráttumál framsóknarmanna, og svo er komið, að sérstök stjórnskipuð n., sem í eiga sæti fulltrúar allra þingflokka, vinnur að því að semja frv. til l. um slíkan almennan lífeyrissjóð. Almennur lífeyrissjóður er mikið hagsmuna- og réttlætismál og mundi gjörbreyta, ef vel tekst til, lífsafkomu aldraðs fólks og annarra, sem sjóðsréttinda nytu. Einnig vil ég minnast á það hér, að á nýafstöðnu flokksþingi framsóknarmanna var samþ. að undanþiggja bæri frá sköttum, - og ákveða með l., - bótagreiðslur almannatrygginga og þurftartekjur aldraðs fólks. Það er bæði ranglátt og óþarft að skattleggja gamalmenni, þótt vinnufær teljist, sem aðeins bera þurftartekjur úr býtum. Mennta- og menningarmálin í landinu eru meðal þeirra málaflokka, sem nú ríður mest á aó taka til fullkominnar endurskoðunar, þar sem höfuðáherzla verði lögð á að samræma þau kröfum og þörfum nútímans, þótt áfram verði reist á grunni hins þjóðlega menningararfs, sem okkur ber framar öðru að varðveita og ávaxta. Eitt hið allra brýnasta í skólamálum nú er að jafna aðstöðu barna og unglinga til skólagöngu, hvar sem er á landinu, en mjög vantar á, að slíkum jöfnuði sé náð. Enn eru heil héruð og landshlutar, sem skortir gagnfræðaskóla og sækist seint að fá úr því bætt, þótt vitað sé, að árlega er vísað frá fullsetnum héraðsskólum nemendum í tuga- eða jafnvel hundraðatali. Þetta er ófremdarástand, sem fyrst og fremst bitnar á æsku sveitanna og hinna smærri þorpa. Einnig sækist allt of seint að útrýma leifum farskólafyrirkomulagsins, sem löngu er vitað, að er stórgallað og í engu samræmi við kröfur tímans. Því miður eru aðgerðir ríkisstj. allt of íhaldssamar í þessu efni, enda hefur hún í fjölmörgum dæmum staðið í vegi fyrir skólaframkvæmdum með því að setja ýmsar hömlur á, að í þær væri ráðizt, þótt áhugi og vilji hafi verið heima fyrir. Eru nú þegar tugir skóla á biðlista og alltaf bætast nýir við, en ríkissjóður er langt á eftir með lögboðinn hluta af framlögum til skólamannvirkja. Þetta getur ekki gengið svona ár eftir ár. Skólabyggingarmálin verður að taka þeim tökum, sem nauðsyn krefst. Það er óheilbrigt að láta þau ávallt sitja á hakanum og gera þau að fórnardýri ringulreiðar í framkvæmda- og fjárfestingarmálum. Tímans vegna get ég ekki rætt þessi mál frekar að sinni, en ég vil leyfa mér að leiða athygli hlustenda að ályktun síðasta flokksþings framsóknarmanna um mennta- og menningarmál, þar sem stefna flokksins í þeim efnum er ítarlega mörkuð. Það getur tæplega orðið að ágreiningsefni, að húsnæðisþörfin er ein af frumþörfum mannsins, ámóta eins og fæði og klæði. Það er einnig ljóst, að þeirri þörf verður ekki fullnægt án víðtækra samfélagsaðgerða. Húsnæðismálin eru eitt hið stærsta félagslega verkefni þjóðarinnar og einnig hið fyrirferðarmesta fjárfestingarmál. Byggingarþörf er hér meiri en í flestum löndum, sem fyrst og fremst stafar af því, að þjóðinni fjölgar mjög ört, auk þess sem eldra húsnæði er ófullkomið og úr sér gengið. Hjá því verður ekki komizt, að við fjárfestum mikið í íbúðarhúsabyggingum. En á því veltur að skipuleggja byggingariðnaðinn þannig, að sem mest nýting verði á því fjármagni, sem varið er til þeirra mála, en á það brestur nú stórum. Þó að byggingariðnaðurinn sé ein fyrirferðarmesta grein þjóðarbúskaparins, fer hitt ekki milli mála, að hún er sú grein hans, sem einna lakast er skipulögð hvað snertir fjármagn, vinnutilhögun og notagildi. Það ber að harma, að engar frambúðarlagfæringar hafa verið gerðar á húsnæðismálum hin. síðari ár, þó, að skilyrði hafi verið til þess vegna óvenju hagstæðs árferðis, auk þess sem reynslan sannar, að frá þjóðhagslegu sjónarmiði er endurskipulagning húsnæðismála sennilega brýnni en margt annað. Verðbólguþróunin á að verulegu leyti rætur að rekja til hins óhagstæða húsnæðiskostnaðar og annars ófremdarástands í byggingarmálum. Í þessum málum þurfa að verða alger straumhvörf. Það verður að taka upp nýja byggingarhætti, útrýma braskinu, stöðva húsnæðisokrið og umfram allt að koma upp starfhæfu veðlánakerfi, sem stuðlar að því, að almenningur geti eignazt hóflegar íbúðir með viðráðanlegum kjörum. Nauðsynlegt er að stofnsetja húsnæðisbanka, sem hafi með höndum almenna húsnæðislánastarfsemi og aðra yfirstjórn húsnæðismála og ákveða bankanum svo rúm fjárráð, að hægt sé að lána út á staðlaðar íbúðir allt að 80–90% af verði þeirra til langs tíma. Einnig þarf að koma upp sjóði, sem lánar til kaupa og endurbóta á eldra húsnæði. Mundi það stuðla að betra viðhaldi og nýtingu eldra húsnæðis, sem í ýmsum tilfellum kann að reynast hagkvæmara en að ráðast í nýbyggingar. Meginmáli skiptir, að öll lánskjör séu miðuð við það, að árleg kostnaðarbyrði af húsnæði sé í eðlilegu samræmi við almennt kaupgjald á hverjum tíma. Það hlýtur ávallt að skipta höfuðmáli, að réttlátt hlutfall sé á milli tekna og húsnæðiskostnaðar. Fari það hlutfall stórlega úr skorðum, eins og viðgengst hér á landi, mun m. a. reynast ógerningur til frambúðar að hafa hemil á verðbólgu og dýrtíð. Húsnæðismálin eru eitt okkar alvarlegasta efnahagsvandamál og þau ber að leysa ekki sízt með þá staðreynd í huga. Góðir áheyrendur. Winston Churchill nefndi árin fyrir síðari heimsstyrjöld „árin, sem engispretturnar átu“: Við Íslendingar getum með svipuðum hætti nefnt síðustu 7–8 ár, eða valdatíma núv. stjórnarflokka, „ár hinna glötuðu tækifæra“. Allan þennan tíma hefur verið góðæri innanlands og síbatnandi viðskiptakjör út á við. Eigi að síður hefur flest sigið á ógæfuhlið í stjórnarfari landsins og miklum tækifærum til framfara og framtíðaruppbyggingar verið glatað. Það er því kominn tími til umskipta og nýrrar stjórnmálaforystu. Þá fyrst er hugsanlegt, að hægt sé að hefja það endurreisnarstarf í ísl. þjóðmálum, sem nauðsyn krefst, eftir stjórnleysi og glötuð tækifæri síðustu ára. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. næstsíðasti ræðumaður, 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, átti ekki nógu sterk orð yfir það, hversu verðbólga hefði vaxið í tíð núv. ríkisstj. og taldi það einbera sýndarmennsku, sem gert væri nú til verðstöðvunar, líkt og hefði átt sér stað 1959, sagði hann. Hann virtist hafa gleymt því, að verðbólguvöxturinn 1958, þegar hann sjálfur sat við stjórnvölinn, var svo gífurlegur, að stjórnin neyddist til þess að hrökklast frá. Hún réði ekki við verðbólguna og hún gafst hreinlega upp. Hins vegar tókst Alþfl. stjórninni 1959 að halda verðlaginu stöðugu meðan hún sat, og nú hefur tekizt að halda verðstöðvuninni síðan lög þar um gengu í gildi: Núv. ríkisstj. hefur setið við völd í 7½ ár, tvö kjörtímabil samfleytt eða lengst allra ríkisstj. íslenzkra. Samstarf stjórnarflokkanna nær þó einu ári lengra aftur í tímann eða til ársins 1958, þegar Alþfl. myndaði sína minni hl.-stjórn með óbeinum stuðningi Sjálfstfl. Á þessu 8½ ári, sem síðan er liðið, hafa farið fram þrennar kosningar til Alþ. og í öll skiptin hefur þjóðin vottað þessu samstarfi traust. Fyrir stjórninni var ekki spáð vel af stjórnarandstöðuflokkunum, þegar hún tók við. Var talið víst, að í kjölfar hennar mundi koma það, sem þeir kölluðu móðuharðindi af mannavöldum, atvinnuleysi og ýmiss konar harðræði, sem stjórnin með stefnu sinni og starfi mundi leiða yfir þjóðina. Þegar þetta stóðst nú ekki og atvinnuleysi hafði aldrei verið jafn fjarlægt og í tíð hæstv. stjórnar, var blaðinu snúið við og hætt að tala um móðuharðindin, en í þess stað var sagt, að stjórnarstefnan væri röng og með óákveðnu orðalagi, að heilbrigðara og betra mundi hafa verið að fara „hina leiðina“, sem raunar enginn vissi, hvað þýddi. Menn hafa þó verið að reyna að geta sér þess til, hvað hér væri um að ræða, ef það væri nokkuð nema innantóm orð, og komizt að þeirri niðurstöðu, að það væri fyrst og fremst að ræða um höft og bönn, sem takmörkuðu frelsi borgaranna, fyrst og fremst til innflutnings og fjárfestingar, sem nú um skeið hefur verið lítið sem ekkert takmarkað. Frelsi í samskiptum einstaklingsins við samfélagið hefur verið. eitt meginatriðið í stefnu núv. ríkisstj. Hafa því verið afnumin svo að segja öll innflutningshöft og innflutningsverzlunin gefin að heita má fullkomlega frjáls. Hið sama má segja um fjárfestinguna. Menn hafa á undanförnum árum getað stofnað til fjárfestingar án þess að þurfa um nokkurt leyfi að sækja, en þeir, sem muna svo sem 10 ár aftur í tímann, geta gert sér grein fyrir því, hvílíkur reginmunur er á ástandinu þá og ástandinu nú, þá, þegar allt var háð leyfum og enginn mátti hreyfa sig nema hann fengi til þess tilskilin leyfi. Þetta er kerfið, sem framsóknarmenn vilja sennilega innleiða á ný og kom það raunar einnig að nokkru leyti fram í ræðu hv. 1. þm. Austf., Eysteins Jónssonar, áðan. Þetta gera þeir til þess að geta veitt skjólstæðingum sínum leyfi til athafna, sem öðrum er synjað um. Þetta er sennilega „hin leiðin“. Það, sem einkennir stjórnarandstöðuna hér í dag, bæði Framsókn og Alþb., er það, að hún er neikvæð. Hún dregur úr og vill ekki, að rekin sé hin jákvæða pólitík, sem ríkisstj. hefur haft uppi. Hún hefur verið á móti því frelsi, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir í viðskiptamálum. Hún hefur verið á móti söfnun gjaldeyrisvarasjóðs, sem orðið hefur til m.eð bindingu sparifjárins að nokkru leyti og er nú orðinn um 2000 millj. kr. eða sem svarar til upp undir hálfs árs innflutnings, þó að ekkert komi á móti. Menn beri þetta saman við upphaf tímabilsins, þegar enginn gjaldeyrisvarasjóður var til og raunar minna en það, þegar bankarnir lifðu á erlendum yfirdrætti og áttu undir högg að sækja, hvort væri hægt að leysa inn erlendar kröfur, sem bárust fyrir nauðsynlegustu vörusendingar. Skilyrðið fyrir því, að þessi gjaldeyrissöfnun væri möguleg, var, að sparifjárinnlögin væru að nokkru leyti bundin, en á móti því hefur stjórnarandstaðan jafnan barizt. Við skulum taka annað dæmi. Undanfarin ár hafa farið fram samningaviðræður við svissneskt alúminíumfirma um byggingu alúminíumbræðslu á Íslandi. Ísland er ekki ríkt af náttúruauðæfum, sem svo eru kölluð, en þau eru þó til og sum í mjög ríkum mæli. Á ég þar við orkulindirnar, sem bundnar eru í íslenzkum fallvötnum og jarðhita. Hvorugt þetta hefur verið nýtt að nokkru ráði enn sem komið er. Fossaaflið er talið munu nema alls virkjanlegt um 4 millj. kw. Þar af er ekki virkjað í dag nema um 100 þús. kw. eða aðeins 1/40 hluti. Getur þetta mikla afl orðið undirstaða undir ýmiss konar merkilegum iðnaði, sem veitt getur atvinnu þúsundum manna. Samningar hafa tekizt við hið svissneska firma um kaup á mikilli orku eða um 100 þús. kw. til alúminíumbræðslu í verksmiðju, sem reist verður í Straumsvík fyrir sunnan Hafnarfjörð. Með þeim samningi var í fyrsta lagi skapaður möguleiki til hagkvæmrar virkjunar í Þjórsá við Búrfell og í öðru lagi atvinnumöguleikar fyrir nokkur hundruð manns í þessari verksmiðju. Eru með virkjun þessari og verksmiðjubyggingu mörkuð tímamót í íslenzkri atvinnusögu, þegar fossaorkan er í fyrsta sinn tekin í notkun til stóriðnaðar á heimsmælikvarða. En auðvitað þurfti hin neikvæða afstaða stjórnarandstöðunnar að koma hér fram eins og alls staðar annars staðar. Báðir stjórnarandstöðuflokkarnir, Framsókn og Alþb., hömuðust á móti því, að þessi samningur yrði gerður og lögfestur hér á Alþ. og þar með á móti því, að verksmiðjan yrði reist og hægt væri að haga virkjunarframkvæmdunum í Þjórsá á þann hátt, sem hagkvæmast var. Í öllum þeim umr., sem fram hafa farið frá fyrstu tíð, er farið var að ræða um hagnýtingu vatnsaflsins á Íslandi, veit ég ekki betur en alltaf væri út frá því gengið, að sá orkufreki stórrekstur, sem hagnýting vatnsaflsins byggðist á, væri rekinn af erlendum aðilum, því að Íslendingar hefðu ekki fjárhagslegt bolmagn til þeirrar fjárfestingar, sem nauðsynleg væri, auk ýmissa annarra ástæðna, sem gerði slíkan rekstur óviðráðanlegan fyrir Íslendinga. Og þó beit Framsfl. höfuðið af skömminni með því að láta í það skína, að hann mundi e. t. v. hafa getað fylgt málinu, ef verksmiðjan yrði reist á öðrum stað, þar sem allar aðstæður voru erfiðari, verksmiðjan dýrari í stofnkostnaði og rekstrarafkoman hæpnari. Öll var þessi afstaða tækifærissinnuð í mesta máta og ekki hugsað um alþjóðarheill. En þannig hefur afstaðan verið í flestum málum, þó að fleiri dæmi verði ekki nefnd hér. Eitt það gæfusamlegasta í tíð núv. stjórnar tel ég vera, að atvinna hefur verið næg fyrir alla þetta tímabil. Hefur það fyrst og fremst byggzt á góðum aflabrögðum hjá þeim, sem sjávarútveg hafa stundað, sérstaklega síldveiðum. Hefur þar verið um metafla að ræða. En þessi metafli hefur því aðeins verið mögulegur, að skip hafa verið byggð og fengin til landsins, sem hentuðu þessum veiðum. Hefur fjárfesting í þessum skipastól verið gífurleg og því aðeins möguleg, að fiskveiðasjóði hefur verið gert kleift að tryggja erlend lán að 2/3 hlutum af skipsverðinu, sem hefur verið þetta frá 12–20 millj. kr. á skip. Enn hafa verið byggðar margar síldarverksmiðjur á Austurlandi og Suðurlandi, svo að afköstin þar hafa aukizt mikið frá því, sem áður var. Áhyggjum veldur þó, að þorskstofninn virðist ganga saman og er það ekki eingöngu íslenzkt fyrirbrigði, heldur munu þorskveiðar í N.-Atlantshafi einnig hjá öðrum fiskimönnum, sem þar stunda veiðar, vera á sama hátt minnkandi. Er þetta mikið áhyggjuefni fyrir okkur Íslendinga og tilefni til að freista þess að vernda uppeldisstöðvarnar á landgrunninu. Verður það sjálfsagt eitt merkasta og um leið erfiðasta viðfangsefni þeirrar ríkisstj., sem hér fer með völd næsta kjörtímabil að fá landgrunnið friðað fyrir veiðum, sem skaðsamlegar eru ungviðinu. Fiskveiðarnar hafa verið og eru nú undirstöðuatvinnuvegurinn, sem öll okkar góða afkoma byggist á. Þess vegna verður að tryggja þessar veiðar eins vel og frekast eru tök á. Fjöldamargt annað mætti nefna, sem ríkisstj. hefur tekizt að færa til rétts vegar á þessu tímabili. Ég nefni af áhugamálum Alþfl. t.d. grundvallarbreytingar, sem gerðar hafa verið á tryggingalöggjöfinni, afnám skerðingarákvæðisins svokallaða, en þetta skerðingarákvæði fól í sér, að ef maður, sem kominn var á þann aldur, að hann ætti rétt á lífeyri, vann sér inn nokkrar tekjur, minnkaði fyrst ellilífeyririnn, en hvarf síðan með öllu, ef eigin tekjur náðu vissu marki, sem þó var ekki hærra en tvöfaldur ellilífeyrir. Þetta ákvæði var nú fellt úr l. og nú njóta allir fulls ellilífeyris, þó að þeir hafi einhverjar atvinnutekjur. Hitt atriðið í sambandi við tryggingalöggjöfina, sem ég tel ástæðu til að minnast á og lagfæring hefur fengizt á á þessu tímabili, er afnám verðlagssvæðanna svokölluðu þannig að nú fá allir, hvar sem þeir eru búsettir á landinu, sama ellilífeyri, en á því var mikill munur áður. Fjölda margt annað mætti nefna. Húsbyggingamálin hafa þokazt verulega í rétta átt með því að aukins fjármagns til þeirra hefur verið aflað. Konur fá nú sömu laun og karlar fyrir sömu vinnu. Afkoma almennings hefur verið góð og menn hafa getað aflað sér meiri neyzluvarnings en nokkru sinni áður. Fjármunamyndun hefur þó verið meiri heldur en nokkru sinni áður. Áætlunargerð um opinberar framkvæmdir hefur verið tekin upp og gefizt vel og stefnt að því, að hún verði víðtækari. Stjórnarsamstarfið hefur verið, að ég vildi segja, gott. Höfuðstefnumið samstarfsflokkanna eru að vísu mjög ólík, en þeir hafa hvorugur haldið þeim til streitu, heldur einskorðað sig við lausn vandamála dagsins og ég tel, að það hafi tekizt vel. Ég tel mig mega fullyrða, að á engu tímabili Íslandsbyggðar hafi orðið eins miklar og örar framkvæmdir og betri afkoma hjá almenningi en á þessu tímabili núv. stjórnarsamstarfs. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Á öllum tímum Íslandsbyggðar hafa ártölumenn verið uppi, þótt í mismunandi mæli hafi verið og hafa ávallt hlotið verðskuldaðan dóm sögunnar sem mestir óþurftarmenn. Sannleikurinn er og sá, að hefðu þessir menn ráðið stefnunni í þjóðmálum okkar, væri hér á landi á annan veg umhorfs en þær staðreyndir, sem nú blasa við okkur. Þessi hópur manna siglir gjarnan undir yfirskini hins gamla spakmælis, að ekki valdi sá, er varir. En miklu fremur mæti færa iðju þeirra undir orðin „þeim er ótta von, sem illt gerir“. Þess munu dæmi, að menn geti um sinn aukið valdaaðstöðu sína eða samtaka sinna með slíkri iðju. En ávallt hefur sagan endurtekið sig á sama hátt, að erfiðasta úrlausnarefni þeirra hefur verið að sigrast á sínum eigin fyrri úrtölum og neikvæða starfi. Erfið veðrátta og tímabundnir erfiðleikar í sölu afurða okkar erlendis eru vandamál, sem þjóðin hefur glímt við áður og með dugnaði og þrautseigju sigrazt á við margfalt verri aðstæður en nú. Þeir, sem velja sér slíkt ástand til pólitísks framfæris, verða því að flokkast undir úrtöluhópinn. Hverjir þessir úrtölumenn íslenzkra þjóðmála eru, munu útvarpshlustendur sjálfir geta metið og ekki mun á því standa, að þeir kynni sig sjálfir, því að það hafa þeir þegar gert, það, sem af er umr., með því að mála dökku litina nægilega sterka. Alþfl. er andvígur slíkum bardagaaðferðum og telur, að fátt hafi skaðað íslenzkt atvinnulíf meira. Hann mun því láta öðrum flokkum eftir að beita þeim. Þeir einir, sem trúlausir eru á glæsta framtíð íslenzku þjóðarinnar, geta á slíkum vopnum haldið. Þar sem þetta eru síðustu eldhúsdagsumr. Alþ. fyrir alþingiskosningar þær, sem fram eiga að fara nú í vor, er bæði eðlilegt og sjálfsagt, að litið sé um öxl yfir helztu þætti félags- og atvinnumála s.l. kjörtímabil og framtíðarhorfur metnar á grundvelli þess, sem gerzt hefur í þeim málum fyrir forgöngu ríkisstj. Ég mun nú leitast við að gera það umfram það, sem þegar hefur verið gert. Á kjörtímabilinu hafa verið sett ný lög og breytingar á eldri l. félagsmálalöggjafarinnar um 30 talsins. Skal nú minnzt á það helzta úr lagasetningum þessum umfram það, sem þegar hefur verið drepið á af hæstv. utanrrh. Bætur almannatrygginga, aðrar en fjölskyldubætur, voru í upphafi kjörtímabilsins hækkaðar um 15% og ári síðar var ákveðið að greiða sömu bætur með 32.25% álagi. Þá var aukin aðstoð til sjúkra manna, örkumla eða fatlaðra, sérstaklega hvað viðkemur æfingarmeðferð og öðrum þörfum þeirra. Rýmkaðir voru verulega ferðastyrkir sjúklinga, sem leita þurftu læknishjálpar erlendis. Aukin voru verulega gjöld þau, er renna til lána og styrkveitinga til hælisbygginga vegna vangefinna, fatlaðra og öryrkja og ákveðin var aðild hjarta- og æðaverndarsamtakanna að þessum gjöldum til byggingar rannsóknarstöðva, og hafa fjárframlög þessi mjög örvað til slíkra bygginga. Alþfl. telur enn brýna nauðsyn bera til að leiðrétta það misræmi, sem enn er í gildi á ellilífeyrisgreiðslum til hjóna annars vegar og hins vegar til tveggja einstaklinga. Samræming á þessu atriði kostar hins vegar allmikið fé, sem nauðsynlegt er að tryggja, áður en breyting verður þar á gerð, sem telja verður sanngirnis- og réttlætismál. Hátíðisdagur verkafólksins 1. maí var lögskipaður hvíldardagur allrar þjóðarinnar. Aðild verzlunar- og skrifstofufólks að atvinnuleysistryggingasjóði var lögfest. Í sveitarstjórnarmálum hafa verið gerðar margvíslegar lagabreytingar og eru þær merkastar, að ný lög voru sett um skipulag bæja og kauptúna og aukin aðstoð ríkisins við landakaup kaupstaða og kauptúna. Orlofslögunum var breytt til hækkunar úr 6% í 7% af launum. Sérstök n. vinnur nú að því að endurskoða framkvæmd l. með það fyrir augum að gera orlofslögin og upphaflegan tilgang þeirra raunhæfari í framkvæmd. Skipuð var af félmrn. sérstök n. til að semja frv. um almennan, lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn eftir nákvæma frumathugun Haralds Guðmundssonar, fyrrv. form. Alþfl. Húsnæðismálin hafa á kjörtímabilinu svo sem lengi áður verið ofarlega á baugi og hafa í þeim efnum átt sér stað gerbreytingar á öllum fjárhagsgrundvelli í útlánastarfsemi stofnunarinnar. Undirstaða hins aukna fjármagns er fyrst og fremst til komin í fyrsta lagi vegna hækkunar á skyldusparnaði úr 6% í 15%, í öðru lagi vegna 1% launaskatts og í þriðja lagi vegna aukinna lána úr atvinnuleysistryggingasjóðnum. Á fyrstu 5–7 árum í starfi Húsnæðismálastofnunarinnar hlóðst upp mikill fjöldi lánsumsókna, sem óx ár frá ári og enga fyrirgreiðslu gat fengið. Þetta getuleysi stofnunarinnar kom svo fram í ótrúlegum fjölda hálfbyggðra íbúða, sem sliguðu hlutaðeigandi byggjendur og framkölluðu sífellt lengri byggingartíma, enda þá ekki til ráðstöfunar nema 40–60 millj. kr. á ári. Það var svo ekki fyrr en með milligöngu ríkisstj., og samkomulaginu milli verkalýðssamtakanna og vinnuveitenda í júní 1964 og júlí 1965, að nýr skriður kemst á fjárhagslega undirbyggingu lánastarfseminnar með þeim árangri, að á s.l. ári voru lánaðar á vegum stofnunarinnar 343 millj. 399 þús. kr. eða sem svarar til 940 fullra lána með þágildandi hámarksláni, kr. 280 þús. á íbúð, að viðbættum lánum til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, 16 millj. 965 þús. kr. Í fyrrgreindu samkomulagi við verkalýðssamtökin var ákveðið að reyna að tryggja lán til 750 íbúða á ári. Á s.l. ári hefur því verið lánað til nálega 200 fleiri íbúða en lofað var við áðurnefndar samningagerðir. Á yfirstandandi ári er áætlað, að ráðstöfunarfé húsnæðismálastjórnar muni verða rúml. 380 millj. kr. og mun húsnæðismálastjórn nú innan skamms tíma hafa ráðstafað í lánum og tímasettum lánsloforðum, sem svarar til 670 fullra lána það, sem af er þessu ári. Að hinni nýju byggingartilraun, sem um var samið að reyna fyrst í Reykjavík á vegum sérstakrar framkvæmdanefndar byggingaráætlunar, hefur þegar verið unnið mikið en nauðsynlegt undirbúningsstarf og munu sjálfar byggingarframkvæmdir væntanlega geta hafizt nú með vorinu. Þar sem hér er um algera nýjung að ræða í byggingarháttum landsmanna, hefur eðlilega verið við ýmsa byrjunarörðugleika að etja og verður sjálfsagt, meðan fyrstu húsin eru að komast í söluhæft ástand. Erlend reynsla er sú, að alllangan aðlögunartíma þurfi við slíkar tilraunir, til að umtalsverður árangur náist í lækkuðum byggingarkostnaði, án þess að gengið sé á gæði íbúðanna. Það gæti því orðið nokkuð hættuleg blekking, ef við teldum, að hér á landi væri hægt að komast hjá öllum slíkum reynslutíma. Við verðum að reka okkur á það, sem fyrir fram er ekki hægt að koma í veg fyrir, en læra þeim mun betur af reynslunni og þá yfirstígum við vandann í þessum efnum og fáum fram það, sem að er keppt, lægri húsnæðiskostnað, sem tvímælalaust er ein af raunhæfustu leiðunum til kjarabóta almennings. Eitt af því nauðsynlegasta er að koma upp almennri og sem allra víðtækastri samkeppni einstaklinga og félaga um land allt um byggingu ódýrra íbúða, án þess að gengið verði á nauðsynlega gæðastöðu þeirra. Verðlauna ætti þá aðila, er fyrir slíkum byggingum standa, með sérstakri forgangsfyrirgreiðslu þess opinbera. Ýmsir atburðir síðustu tíma benda til, að almennari vakning en oft áður eigi sér nú stað um, að það geti einnig verið eftirsóknarvert markmið að sýna áþreifanlegan árangur til lækkunar á veigamesta útgjaldalið almennings, húsnæðiskostnaðinum. Í sjávarútvegsmálum hafa á kjörtímabilinu verið lögfest 14 ný lög og breytingar á eldri l. Veigamesta lagasetning þessa málaflokks verður áreiðanlega talin hin nýju lög um Fiskveiðasjóð Íslands- og sú sameining í lánamálum sjávarútvegsins, sem þar átti sér stað, ásamt lagasetningu um smíði síldarleitarskips. Hið alvarlega verðfall, sem átti sér stað á helztu útflutningsvörum okkar á miðju s. l. ári, og óhjákvæmilegar afleiðingar þess hafa svo skilmerkilega verið ræddar á opinberum vettvangi, að óþarft er að endurtaka það hér í einstökum atriðum. Öllum heilskyggnum mönnum er ljóst, að þegar verðfall á síldarlýsi komst í 29% og síldarmjöli í 15%, eftir að síldarverð hafði verið ákveðið og á meginhluta frystra fiskafurða um 11%, hlaut svo þungt högg að segja til sín í rekstursafkomu veiðiflotans og vinnslustöðvanna í landi og annarra þeirra, sem afkomu sína byggja á þeim störfum, og um leið á fjárhagsafkomu þjóðarinnar allrar. Skylt er að viðurkenna, að sjómenn og útgerðarmenn sýndu á þessum erfiðleikatímum sanngirni og rétt mat á aðstæðum, er þeir sættu sig við lægra síldarverð s. l. sumar. Það er of oft og á stundum ómaklega rætt um heimtufrekju og ósanngirni í launamálum og þess vegna rétt að minnast þess einnig, þegar með sanngirni er fundin lausn viðkvæmra deilumála. Erfiðleikar hafa verið í rekstri togaraflotans og minni vélbáta með þeim afleiðingum, að úr vinnslugetu hraðfrystihúsanna hefur dregið með minnkandi bolfiskafla. Hverjir svo sem skipa ríkisstj., þá ráða þeir ekki við náttúruöflin, veðurfar eða fiskigengd og þaðan af síður við markaðsverð erlendis. Margt má þó bæta til að draga úr áhrifum vonandi tímabundinna erfiðleika af þessum völdum. Það hefur ríkisstj. gert og vinnur stöðugt að því að tryggja, svo sem verða má, þessum undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar sem öruggastan rekstur. Stærsti liður þeirrar viðleitni eru verðstöðvunarlögin og síðasta lagasetning um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins. Fiskiskipastóllinn hefur mjög verið efldur og bættur á kjörtímabilinu og reyndar öllum starfstíma stjórnarinnar. Á árunum 1959–'65, að báðum árum meðtöldum, jókst rúmlestatala fiskiskipaflotans úr 57 800 í 77 900 rúml. og fiskiskipum fjölgaði á þessum árum úr 707 í 830. Allt s.l. ár og það, sem af er þessu, hafa fiskveiðiflotanum enn verið að bætast ný og fullkomin veiðiskip. Hin aukna og bætta aðstaða sjómanna til sjósóknar og alls búnaðar um borð í hinum nýju fiskveiðiskipum kemur m. a. fram í því, að fjöldi starfandi sjómanna virðist mun stöðugri en hann var fyrir komu þessara skipa eða 6000–6300, þegar mest er í hámarki vetrarvertíðar og sumarsíldveiða og fer ekki niður úr 4000 sjómönnum þess á milli. Fyrir komu þessara skipa komst tala sjómanna milli aðalvertíða niður 2300–2600. Sú mikla bylting, sem átt hefur sér stað í stækkun og fjölgun skipa í fiskveiðiflotanum, kallar á aukið hafnarrými og þá um leið aukna aðstoð þess opinbera til þeirra framkvæmda. Með hliðsjón af þessum staðreyndum hefur ríkisstj. nú lagt fyrir Alþ. frv. til nýrra hafnalaga, sem tryggja ætti, ásamt bættu skipulagi, þessa grundvallarstefnu, ef að lögum verður. Í ársbyrjun 1961 var heildarafkastageta frystihúsanna í landinu miðað við 16 klst. vinnslu á sólarhring talin vera 1929 lestir. Í ársbyrjun 1965 hafði hún aukizt upp í 2503 lestir miðað við sama vinnslutíma. Afkastageta síldarverksmiðjanna á öllu landinu var árið 1955 talin 70 840 mál á sólarhring. Árið 1965 var þessi afkastageta komin upp í 120250 mál á sólarhring. Á s.l. ári er talið, að verksmiðjur á svæðinu frá Raufarhöfn suður til Djúpavogs hafi aukið afkastagetu sína um nálega 33% á því eina ári. Þróarrými verksmiðjanna var árið 1955 talið 414500 mál, en í árslok 1965 var það orðið 700 þús. mál. Nýtt og fullkomið síldarleitarskip er væntanlegt til landsins í júlímánuði n. k. og er fyrsta skipið, sem sérstaklega er smíðað fyrir vísindamenn okkar og ætti að gjörbreyta aðstöðu þeirra við hin mikilvægu störf. Rétt um þessar mundir er verið að ljúka við útboðslýsingu á smíði fullkomins hafrannsóknaskips og þegar hafa verið gerðir nokkrir undirsamningar um smíði einstakra hluta í skipið. Á vegum sjútvmrn. hefur að undanförnu verið leitað eftir því erlendis að fá hingað til lands, leigða nýtízku skuttogara til reynslu við íslenzkar aðstæður, sem byggja mætti síðar á við endurnýjun togaraflotans. Þessar tilraunir hafa enn ekki borið árangur. Meðan þessi athugun fór fram, hafa nokkrir innlendir aðilar gefið sig fram og látið í ljós áhuga fyrir kaupum á slíkum skipum, en með mismunandi stærðir í huga. Með hliðsjón af þessu ákvað ríkisstj. að leita fyrir sér með kaup á 4 nýjum skuttogurum tveggja þilfara af mismunandi stærðum og hefur hún nýlega falið sérstakri n. að gera till. um framkvæmd málsins. Góðir hlustendur. Samstarfið í núv. ríkisstj. hefur í heild verið gott. Ágreiningsmál hafa verið leyst með sanngirni og án pólitískra hrossakaupa. Grundvallarágreiningur í stefnumálum stjórnaaflokkanna er að sjálfsögðu enn fyrir hendi og verður seint leystur. Látnir hafa verið sitja í fyrirrúmi þeir málaflokkar, sem samstaða hefur tekizt um. Alþfl. gengur ótrauður til þeirrar kosningabaráttu sem fram undan er og treystir á rétt mat kjósenda á störf hans á kjörtímabilinu. Ástæða er til að vara flokksfólk og aðra velunnara flokksins við þeim lævíslega áróðri, sem þegar hefur verið leynilega hafinn, að Alþfl. muni án fyrirhafnar berast fylgisaukning og þess vegna geti þeir nánast beðið aðgerðalausir eftir kosningaúrslitunum. Það er glöggt, hvað andstæðingar okkar vilja með slíkum áróðri. Þeir telja m. ö. o. nauðsynlegt að slæva starf Alþfl.-fólks. Af því stendur þeim óttinn. Staðreyndin er hins vegar sú, að í síðustu alþingiskosningum fékk flokkurinn 4 kjördæmakjörna þm. og 4 landskjörna eða samtals 8 þm. Tveir af hinum 4 kjördæmakjörnu þm., þ. e. 1. maður A-listans á Vesturl. og 2. maður A-listans í Reykjavík, náðu kosningu með naumum meiri hl. Það er á slíka möguleika, sem er einblínt, þegar reynt er að draga úr starfi Alþfl.-fólks og velunnara jafnaðarmanna. Sú staðreynd blasir því enn einu sinni við, að Alþfl. þarf á öllum sínum starfskröftum að halda og ekkert annað en þrotlaust starf fyrir málefnunum sjálfum mun færa okkur ánægjuleg úrslit, úrslit, sem tryggja áframhaldandi og aukin áhrif flokksins á gang íslenzkra þjóðmála. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar kjörtímabili er nú að ljúka, er enginn vafi á því, að hinn almenni dómur kjósenda hvarvetna á landinu um stjórnarfarið undanfarin ár er sá, að illa hafi verið nýtt þau tækifæri, sem einstök góðæri hafi veitt stjórnarvöldunum til stórfelldra átaka í þeim málum, sem alþjóð varðar mestu. Hinn almenni borgari í landinu hefur í æ ríkara mæli verið ofurseldur óheftu gróðabraski þeirra fjáraflamanna, sem mótað hafa þá stefnu, sem fylgt hefur verið undanfarin tvö kjörtímabil. Þessir aðilar hafa dyggilega notað sér þá aðstöðu, sem meiri hl. vald Sjálfstfl. fyrir tilstyrk Alþfl. hefur veitt þeim til að byggja þjóðfélagsskipunina í æ ríkari mæli upp á þann veg, að hún þjóni sem bezt þeirri lífsskoðun, að allur rekstur þjóðarbúsins og öll samskipti manna eigi að miðast við gróðamöguleika útvaldra einstaklinga. Engin svið þjóðlífsins hafa verið friðhelg fyrir gróðabraski þessara skjólstæðinga ríkisstj. til athafna á kostnað almennings og sízt þau málefni, sem helzt hefði þó verið hægt að ætlast til, að haldið væri utan við gróðabraskið, en húsnæðismálin, einmitt þau mál, þar sem frekast hefði mátt gera kröfu til, að hagsmunir almennings væru einhvers metnir, hafa orðið hvað mestur gróðavettvangur og þar hefur almenningur orðið að greiða hvað þyngstan skatt vegna ráðsmennsku stjórnarflokkanna og þá að sjálfsögðu mest það fólk, sem hefur verið að basla við að eignast þak yfir höfuðið, og öll alþýða manna hefur orðið að gjalda fyrir þau áhrif, sem gróðabrask þeirra, sem byggja og selja íbúðir, hefur haft á dýrtíðarþróunina í landinu, þá dýrtíðarþróun, sem er að eyðileggja allan grundvöll undir rekstri atvinnuveganna. Barátta Alþb. fyrir því, að almenningi verði búin viðunanleg kjör í húsnæðismálum er löng og verður ekki rakin nema í nokkrum dráttum á þeim stutta tíma, sem ég hef hér til umráða. Fram að stjórnartíma vinstri stjórnarinnar hafði veðlánákerfið engar eigin tekjur og hafði einungis yfir að ráða því fé, sem unnt reyndist að fá að láni á hverjum tíma úr bankakerfinu eða annars staðar að. Veðlánakerfið var til þess tíma ekki fært um neitt annað en framlána það fé, sem tókst að skrapa þannig saman fyrir hverja úthlutun, en vinstri stjórnin lagði grundvöllinn að lánakerfi, sem byggði á árvissum eigin tekjustofnum. Með því var stigið mikilvægt byrjunarskref í rétta átt og það var launþegum afar mikilvægt, að stjórnarvöldin héldu áfram úrbótum eftir þeirri braut, sem þá var mörkuð. En það var öðru nær en ákvarðanir viðreisnarstjórnarinnar, sem síðan tók við völdum, gengju í þá áttina. Gengislækkanir og gífurleg verðbólguþróun, sem eftir fylgdi, hefur valdið stórfelldri hækkun á byggingarkostnaði og þar á ofan bættust vaxtahækkanir, sem viðreisnarstjórnin greip til við upphaf stjórnferils síns, enda dró úr íbúðarbyggingum, en góður gróðavettvangur myndaðist fyrir þá, sem aðstöðu höfðu til að fá lóðaréttindi og fjármagn til bygginga íbúða til sölu. Eftir að felldar höfðu verið á Alþ. till. Alþb. um niðurfellingu tolla á byggingarefni til íbúðarhúsa og lækkun vaxta á íbúðarlánum, flutti Alþb, vorið 1964 viðamikið frv. um úrbætur í húsnæðismálum, þar sem einkum var annars vegar lögð áherzla á að auka svo fjármagn byggingarsjóðs ríkisins, að honum væri unnt af eigin fé að veita lán, sem næmu 67–75% byggingarkostnaðar til 35 ára og með 3% vöxtum til nýbygginga og til kaupa á eldri íbúðum. Hins vegar var það eitt meginatriði frv. Alþb. að færa sem mest af byggingum íbúðarhúsnæðis á félagslegan grundvöll með stofnun eins almenns byggingarsamvinnufélags í hverju sveitarfélagi, en þessum byggingarsamvinnufélögum yrði gert kleift að annast verulegan hluta íbúðarbygginga á hverjum stað, en íbúðirnar síðan seldar félagsmönnum á kostnaðarverði. Var þá einnig gert ráð fyrir því, að kaupendum væri heimilt að annast byggingu íbúða sinna sjálfir, en þeir gerðu þá venjulegan verksamning við byggingarsamvinnufélagið. Allar voru þessar ráðstafanir ætlaðar til þess, eins og sagði í grg. með frv., með leyfi hæstv. forseta: „að koma í veg fyrir, að milliliðir og braskarar geri íbúðarhúsnæði miklu dýrara en vera þarf.“ En þær staðreyndir, sem í Reykjavík hafa verið dregnar fram í dagsljósið þessa dagana, sanna, að ekki hefði verið vanþörf á slíkum ráðstöfunum til verndar þeim, sem brutust í því að eignast eigið húsnæði. Framlag ríkisstj.- flokkanna var svo það eitt, eins og ég áðan lýsti, að hækka byggingarkostnaðinn stórkostlega, stytta lánstímann og hækka vextina. Það varð því ljóst, að til þess að koma í veg fyrir, að húsbyggjendur þyrftu að búa við svo stórkostlega versnandi hag, að til alvarlegra vandræða horfði á meðan núv. stjórnarflokkar færu með meirihlutavald á Alþ., meirihlutavald, sem reynslan hafði sýnt og sannað, að var miskunnarlaust beitt gegn öllum till. til úrbóta í húsnæðismálum, varð að beita samtakamætti verkalýðsfélaganna til þess að knýja fram, að svo miklu leyti, sem unnt væri, þær úrbætur, sem ekki fengjust með eðlilegum hætti lögfestar á Alþ. Vegna þess, hversu stjórnarflokkarnir komu húsnæðismálum almennings í uggvænlegt horf við upphaf stjórnarferils síns og vegna algerrar og margítrekaðrar andstöðu þeirra gegn öllum úrbótum í þeim málum á Alþ., hefur stjórnartímabil þessara flokka m. a. einkennzt af því, að úrbætur í þessum brýnu hagsmunamálum alls almennings hafa verið knúnar fram við lausn kjaradeilna, þar sem ríkisstj. hefur verið þrýst til að gefa yfirlýsingar um, að lögfestar skyldu sömu eða hliðstæðar úrbætur í húsnæðismálum og ekki hafa fengizt fram með eðlilegum hætti á Alþ. Má þar til nefna aukningu tekna byggingarsjóðs ríkisins, sérstaka byggingu 1250 staðlaðra íbúða á 5 árum á vegum ríkisins og sveitarfélaga með forkaupsrétti fyrir láglaunafólk í verkalýðsfélögum og með sérstökum lánakjörum, þar sem lán nema 80% af verðmæti íbúðar. Lánstími er 33 ár og engar afborganir fyrstu 3 árin. Enn fremur sérstök viðbótarlán, 75 þús. kr. til efnalítilla félagsmanna verkalýðsfélaga. Þannig hafa auknar íbúðabyggingar og bætt lánakjör verið eitt af meginatriðum samkomulags um launamál 1964 og 1965 og þær ráðstafanir verið knúðar fram með afli verkalýðssamtakanna þvert gegn því, sem ríkisstj. hafði fyrirhugað um húsnæðismál, eins og bezt sést á því, að ekki var ráð gert fyrir neinum slíkum fjárhagsráðstöfunum í framkvæmdaáætlun ríkisstj, fyrir árin 1963–1966. Nauðsyn þess, að almenningur í landinu búi við viðunandi kjör í húsnæðismálum verður ekki ofmetin. Ekki er aðeins afkoma hvers alþýðuheimilis að mjög verulegu leyti háð því, hver húsnæðiskostnaðurinn er, heldur hefur sá útgjaldaliður hin víðtækustu áhrif á öll verðlags- og efnahagsmál og öll barátta gegn verðbólgu er vonlaus, meðan gróðabrask og vaxtaokur er látið setja aðalmark á húsnæðismálin. Þess vegna er það eðlilegt, að þegar verkalýðsstéttina skortir nægilegan tilstyrk á Alþ. til þess að knýja fram brýnustu hagsmunamál almennings í húsnæðismálum, sé afli verkalýðssamtakanna beitt til þess að knýja fram þær úrbætur, sem ekki er liðsstyrkur til að fá fram á Alþ. með eðlilegum hætti. En það er eigi að síður almenningi dýrt að hafa ekki við alþingiskosningar, í þeirri kjarabaráttu, sem þá fer fram og útlátaminnst er, tryggt þá skipan þingsins, að kröfur verkalýðssamtakanna og allrar alþýðu um úrbætur í húsnæðismálum eigi þar tryggan og öruggan framgang og því afli, sem verkalýðssamtökin þurfa ávallt og ævinlega á að halda í hinni beinu launabaráttu, þurfi ekki að verulegu leyti að beina til þess að knýja fram löggjafaratriði, sem alþýða manna á kost á að tryggja sér við alþingiskosningar með því að fjölga þar fulltrúum sínum, en kasta ekki atkv. sínu á flokka, sem fyrst og fremst gæta hagsmuna þeirra, sem mestan áhuga hafa á að gera sér húsnæðisþarfir almennings að féþúfu, eins og reynslan hefur sýnt og sannað. Þrátt fyrir það, sem verkalýðshreyfingunni hefur tekizt að knýja fram til úrbóta í húsnæðismálum, eru kjör þeirra, sem eru að reyna að eignast þak yfir höfuðið, svo óviðunandi, að mikil barátta er fram undan til þess að úr fáist bætt. Byggingarkostnaðurinn hefur hækkað svo stórlega á tímabili viðreisnarstjórnarinnar, að frá árinu 1961 hefur kostnaðarverð 350 rúmmetra íbúðar samkv. byggingarvísitölu hækkað um rúml. 450 þús. kr. eða um nærri 25%, meira en nemur öllu því hámarksláni, sem ætlunin er, að húsnæðismálasjóður láni út á íbúð á þessu ári. Ástandið er því þannig í dag, að verulega skortir á, að lánuð sé sú hækkun, sem orðið hefur á raunverulegum byggingarkostnaði á s.l. 5 árum, en ekkert kemur upp í þann byggingarkostnað, sem þá þegar var fyrir hendi. Fulltrúar og málgögn Alþb. hafa haldið því fram, að það verð, sem almenningur, einkum í Reykjavík og nágrenni, hefur orðið að sæta við kaup á íbúðum, sé óeðlilega hátt og langt umfram raunverulegan kostnað. Ekki sé þar aðeins um að ræða skort á skipulagi við framkvæmdir og skort á hagkvæmu og nægu fjármagni, heldur hafi fjáraflamenn og braskarar féflett íbúðakaupendur í stórum stíl. Nú nýlega hafa þessar staðhæfingar verið sannaðar og staðfestar með því, að opinberlega hafa verið birtir reikningar byggingarsamvinnufélags í Reykjavík, sem sýna, að verð íbúða, sem félagið hefur byggt, er svo miklu lægra en almennt markaðsverð á sambærilegum íbúðum, að sýnilegt er, að ýmsir þeirra, sem byggja íbúðir til sölu, hirða um 80–100% ágóða eða 300–500 þús. kr. á íbúð. Öll var þó sú bygging, sem hér er um að ræða, unnin samkv. ströngustu uppmælingatöxtum og er vert að vekja á því athygli, að þar með fellur um sjálfan sig allur sá andróður, sem hefur verið haldið uppi gegn iðnaðarmönnum og launakjörum þeirra og þær staðhæfingar, að laun þeirra væru aðalorsök óhóflegs húsnæðiskostnaðar. Það liggur því fyrir, hvaða hlutverk byggingabraskarar hafa leikið undanfarið og það er auðsætt, að þeir hafa að jafnaði gert drjúgum meira en hirða af íbúðarkaupendum í hreina álagningu allt húsnæðismálasjóðslánið og stundum tvöfalda lánsupphæðina, svo að þegar almenningur á við að kljást meiri hækkun raunverulegs byggingarkostnaðar á s.l. 5 árum en nemur hámarksláni og þar á ofan kemur skattgjald til þeirra sem eiga sérstakan aðgang að byggingarlóðum og fjármagni, svo að nemur allt að tvöföldu húsnæðismálasjóðsláninu, er naumast annars að vænta en venjulegt fólk sé að kikna undan þessum byrðum. Því er oft haldið á loft, að íslenzk ungmenni fái að búa við þá sérstöku mildi forsjónarinnar, að þau þurfi ekki að eyða, hluta af dýrmætasta tíma æsku sinnar til þess að gegna herskyldu svo sem æskufólk í öðrum löndum. En íslenzk æska þarf að búa í húsum eins og æska annarra þjóða og hún þarf, þegar tími hvers og eins kemur, að eignast eigið heimili og þá býr þjóðfélagið svo að íslenzku æskufólki, að þótt það komist hjá því að fórna nokkrum tíma til þess að tryggja raunverulega eða ímyndaða hagsmuni þjóðar sinnar við herskyldustörf, hafa hin sívaxandi yfirráð fjáraflamannanna í þjóðfélaginu dæmt þessa sömu æsku til þess í staðinn, ef hún vill eignast heimili, að fórna hverri frístund öll sín beztu ár til þess að standa undir þeim ágóða, sem fjáraflamennirnir áskilja sér af íbúðinni. Það er mál, að slíkri þegnskylduvinnu í þágu braskaranna linni. Íslendingar guma af því, að þjóðarframleiðsla á mann hér á landi sé með því allra mesta, sem þekkist í heiminum. Það ættu því að vera allar aðstæður til þess, að landsmenn fengju að búa við svipuð kjör um húsnæðismál og gerist meðal nágrannaþjóðanna, sem minni hafa þjóðartekjur á mann. En til þess þurfa launþegar að láta kosningarnar í sumar ekki sízt snúast um það, að úrbætur verði gerðar í húsnæðismálum og fólki með venjulegar tekjur verði gert kleift að standa undir húsnæðiskostnaði án sleitulauss þrældóms um langt árabil, eins og nú á sér stað. Launþegar geta því aðeins gert sér vonir um, að þær úrbótatill., sem Alþb. hefur lagt fram á Alþ., nái fram að ganga, að þeir hver og einn beiti til þess kjörseðlinum í sumar og veiti Alþb. aukið áhrifavald á Alþ., en helztar þessara till. eru íbúðarbyggingar á félagslegum grundvelli án milliliða og braskara, lengri lánstími, afnám vísitöluálags á afborganir og vexti íbúðarlána, bygging leiguhúsnæðis, bygging íbúða utan Reykjavíkur á sama grundvelli og nú eru að hefjast framkvæmdir á í Reykjavík með sérstökum kjörum fyrir láglaunafólk samkv. samningum, sem verkalýðsfélögin knúðu fram við kjarasamninga 1965. Aðild iðnnema að viðbótarlánum þeim, sem verkalýðsfélögin sömdu um sumarið 1964 og nú síðast frv, um að þeir verkamenn verkalýðsfélaga, sem ekki fá lán úr lífeyrissjóðum, fái 125 þús. kr. viðbótarlán úr sérreikningi síns verkalýðsfélags í atvinnuleysistryggingasjóði til 33 ára með 4% vöxtum, afborgunarlaust fyrstu 3 árin. Til þess að þessar og aðrar úrbætur fáist í húsnæðismálum, þarf sú ríkisstj., sem nú situr og alið hefur fjármálabraskarana, að falla. Einungis verulegur sigur Alþb. í alþingiskosningunum í sumar getur tryggt það. Forystumenn ríkisstj.-flokkanna vita, að fylgi flokka þeirra með þjóðinni er minna nú en við síðustu alþingiskosningar. Hið eina, sem getur því bjargað stjórninni frá að missa meiri hl. sinn, er, að atkv. þeirra, sem nú hverfa frá stuðningi við stjórnarflokkana, falli að einhverju leyti á Framsfl., því að með því móti falla þau dauð. Hverjum, sem eitthvað fylgist með, er ljóst, að Framsfl. á hvergi í nokkru kjördæmi nokkurn kost á að auka þingmannatölu sína. Flokkurinn fékk við síðustu kosningar fullnýtta alla möguleika sína varðandi kjördæmakjörna þm. og við úthlutun uppbótarsæta kemur Framsfl. ekki til greina. Hann var svo fjarri því við síðustu kosningar að fá uppbótarsæti, að þótt úthlutað hefði verið 5 sætum til viðbótar við þau 11, sem fyrir eru, hefði Framsókn ekki fengið eitt einasta þeirra. Það er því ekki að ástæðulausu, að ríkisstj.-flokkarnir setja nú allt traust sitt á, að þau atkv., sem þeir fyrirsjáanlega missa, kunni að einhverju leyti að falla á Framsókn og nýtast þannig ekki gegn stjórninni. Hvert einasta atkv., sem Alþb. fær, getur hins vegar ráðið úrslitum um skiptingu uppbótarsætanna milli Alþb. og stjórnarflokkanna. Milli ríkisstj.-flokkanna og Alþb. stendur því baráttan um fall viðreisnarstjórnarinnar og nýja stefnu í þjóðmálum, ekki sízt um framgang þess brýna hagsmunamáls, að almenningi sé gert kleift að rísa undir húsnæðiskostnaðinum. Ég beini því sérstakri áskorun minni til allra þeirra, sem láta sig miklu skipta lausn þessa máls, að þeir geri sér ljóst, að það kemur til þeirra kasta hvers og eins í alþingiskosningunum í sumar að tryggja því framgang með auknum styrk Alþb. á Alþingi. - Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur: Ekki fer milli mála, að stjórnarsamsteypa Sjálfstfl. og Alþfl., sem nú hefur farið með völd í landinu nokkuð á 9. ár, hefur haft meiri og betri möguleika til þess að koma fram varanlegum umbótum í íslenzku þjóðfélagi heldur en nokkur önnur ríkisstj., sem setið hefur í landinu fyrr og síðar. Kemur þar fyrst til, að valdatímabil stjórnarinnar er orðið lengra en dæmi eru til, samstarf flokkanna svo innilegt, að þar hefur hnífurinn ekki gengið á milli og þó fremur öðru sú staðreynd, að flest það, sem stjórnvöldum er ósjálfrátt, hefur gengið þeim og þjóðinni í haginn. Samfellt góðæri hefur ríkt til lands og sjávar, hvert aflametárið rekið annað, verðlag á útflutningsafurðum þjóðarinnar farið síhækkandi, gjaldeyrisöflun vaxið að meðaltali um 14% á ári, þjóðartekjur aukizt öruggum skrefum í kjölfar góðæranna allt upp í 9–10% á ári. Þannig hafa öll ytri efnaleg skilyrði til stórfelldrar uppbyggingar í landinu verið fyrir hendi, undirstaða afkomuöryggis ætti að vera traustari en nokkru sinni fyrr, atvinnuvegirnir að standa með blóma, lífskjör almennings vera betri, framtíðarhorfur allar bjartari en nokkru sinni; þó að eitthvað blési á móti um stundarsakir, þ.e.a.s., ef málefnum þjóðarinnar hefði verið stýrt með heildarhagsmuni hennar eina fyrir augum. Slík stjórn hefði lagt á það höfuðkapp að treysta stöðu undirstöðuatvinnuveganna í efnahagskerfinu. Hún hefði beint bróðurhluta fjárfestingarfjármagns þjóðarinnar til þess að byggja þá upp af bættri tækni, aukinni rekstrarhagkvæmni og möguleikum til vaxandi fullvinnslu afurða, sem gerði þá hæfa til árangursríkrar samkeppni á heimsmörkuðum, þótt tímabundnum og tilviljanakenndum verðhækkunum slotaði. Í þessu skyni hefði hún kappkostað að láta þessa atvinnuvegi njóta arðsins, sem hún hefði skapað, og þannig stuðlað að því, að fjármagn og vinnuafl leitaði fremur til þeirra en til óarðbærra þjónustugreina og milliliðastarfsemi. Hún hefði sett stolt sitt í það að skila þjóðinni sjálfbjarga og gróskumiklum atvinnuvegum, sem færir væru um að bjóða vinnandi fólki til lands og sjávar afkomuöryggi, batnandi launakjör, styttan vinnudag og félagslegar umbætur. Og hún hefði leitazt við að tryggja varanleik umbótanna með því að halda verðlagi innanlands í þeim skefjum, að þær brynnu ekki jafnharðan upp í eldi verðbólgu og dýrtíðar. En það er ærið breitt bilið á milli þeirra möguleika, sem fyrir hendi hafa verið, og þess viðskilnaðar, sem nú blasir við. Arður góðæranna hefur ekki runnið til undirstöðuatvinnuveganna eða þeirra, sem við þá starfa. Þeir hafa verið mergsognir af milliliðum og verzlunarvaldi, sem nú hirðir til sín fjórfaldan til fimmfaldan hlut móts við það, sem var fyrir valdatöku viðreisnarinnar. Ótrúlegur hluti arðs þeirra hefur einnig runnið sem skattpeningur til fjárfestingarsjóða, þaðan sem þeir svo náðarsamlegast geta fengið lánað aftur sitt eigið fjármagn með okurvöxtum. Þessir skattar einir nema nú milli 500–1000 millj. kr. á ári og allan kostnaðarauka af völdum óðaverðbólgunnar hafa þeir einnig mátt þola. Afleiðingin hefur orðið sú, að hinn trausti og heilbrigði rekstrargrundvöllur útflutningsatvinnuveganna, sem lofað var, er nú fólginn í tilkomu umfangsmesta styrkja- og uppbótakerfis, sem sögur fara af, sem nú gleypir álíka upphæð árlega og nemur öllum tolltekjum ríkissjóðs, en fullnægir þó ekki þörfum útflutningsatvinnuveganna betur en svo, að þeir eru í ýmsum greinum reknir með geigvænlegum halla. Uppbygging atvinnuveganna lýsir sér m. a. í því, að verið er að þurrka út togaraflotann og bátaflotann, sem eru hornsteinar fiskiðnaðarins í landinu og um leið líftaug sjávarbyggðanna víðs vegar um landið. Það einstæða afrek hefur verið unnið að taka út úr rekstri 30 togara og nær 100 báta á fáum árum. Á móti hefur að vísu komið fjölgun síldveiðiskipa og aukin gúanóframleiðsla, sem haft hefur lánið með sér nú um skeið, en sem er frumstæð atvinnugrein og ein sú ótryggasta, hvað markaði og verðlag snertir. En samt er þetta í dag eina stóra grein útflutningsatvinnuveganna, sem telst sjálfbjarga, þegar á heildina er litið. Skattheimtukerfi ríkisins hefur vaxið risaskrefum undanfarin ár jafnframt því, sem skattalögunum hefur verið umturnað þannig, að gróðamynduninni í landinu hefur verið hlíft, en söluskattar, sem lenda með mestum þunga á almenningi, og nefskattar hafa verið þyngdir að sama skapi. Samt er nú svo komið að fjárlög eru nú raunverulega afgreidd með 100 millj. greiðsluhalla, sem falinn er með fölskum tölum um fjárþörf uppbótakerfisins og með því að taka stórfelld lán til framkvæmda ríkisins utan fjárl. Svo er nú komið, þrátt fyrir það, að reynt verður að halda uppi tekjuöflun ríkisins með stórfellt meiri gjaldeyriseyðslu en þjóðin hefur efni á, miðað við samtímatekjur. Skattheimtubáknið rís ekki lengur undir byrðum verðbólgustefnunnar fremur en höfuðatvinnuvegirnir og allur almenningur í landinu. Þrátt fyrir skattheimtu, sem á þessu ári nemur hvorki meira né minna en röskum 4000 millj. kr., sem er um fimmföldun á valdatímabili viðreisnarstjórnarinnar, skortir algerlega samtímatekjur fyrir aðstoð við sjávarútveg og fiskiðnað og til niðurgreiðslna á vöruverði, samtals um 282 millj. kr. og auk þess framkvæmdafé, sem hrifsa á úr viðskiptabönkum, upp á a. m. k. 200 millj. kr. Raunverulegur halli verður því eftir áætlunum stjórnarliðanna sjálfra ekki undir 500 millj. kr., þrátt fyrir það, að innflutningur og þar með tolltekjur fari stórlega vaxandi. Þannig eru höfuðdrættir þeirrar myndar efnahagslífsins, sem nú blasir við. Stórfelldur hallarekstur ríkisbúskaparins, gífurlega versnandi gjaldeyrisstaða, útflutningsatvinnuvegunum haldið gangandi til bráðabirgða með uppbóta- og styrkjakerfi, sem samtímatekjur eru ekki til fyrir. En þá er spurt: Hefur þá ekki hinn almenni maður í landinu gengið með rýran hlut frá borði? Staðreyndir tala þar um sínu skýra máli. Samkv. viðmiðunaraðferðum, sem hlotið hafa viðurkenningu jafnt verkalýðssamtakanna sem samtaka vinnuveitenda, er kaupmáttur tímakaups verkamanna því sem næst hinn sami nú og 1959, en kaupmáttur daglauna eða vikukaups fyrir umsamdan vinnudag er í dag talsvert lægri en hann var þá eða sem svarar styttingu dagvinnutímans, sem um var samið sumarið 1965. Hversu oft hefur okkur ekki verið sagt, að kjarabætur ættu að vera í samræmi við vöxt þjóðarteknanna? Ef þeirri kenningu, sem er vafalaust réttlætislágmark, hefði verið fylgt, hefði kaupmáttur átt að aukast um 5–7% á ári að undanförnu, en ekkert slíkt hefur gerzt, heldur hefur vinnandi fólk orðið að sækja sína rauntekjuaukningu, að því leyti, sem um hana hefur verið að ræða, að öllu leyti í lengdan vinnutíma og tímabundnar yfirborganir, þar sem umframeftirspurn hefur á annað borð verið eftir vinnuafli. Það eru þessar staðreyndir um þróun kjaramála verkafólks ásamt síversnandi afkomu undirstöðuatvinnuveganna og lánsfjárkreppu, sem þegar í dag hefur leitt af sér alvarlegan samdrátt í ýmsum greinum atvinnulífsins og til tilfinnanlegs atvinnuleysis í heilum landshlutum, sem nú um sinn hafa sett eðlilega og lífsnauðsynlega kjarabaráttu vinnandi fólks í sjálfheldu og ógna nú jafnvel þeim neyðarmöguleikum, sem verkafólk hefur þó haft til þess að framfleyta sér og sínum með gegndarlausri yfirvinnu. Styttur vinnutími, svo knýjandi, sem hann þó er, hlýtur að leiða til neyðarástands, ef kaupgjald hækkar ekki að sama skapi eða kaupmáttur tímakaups er ekki aukinn eftir öðrum leiðum, sem því svarar. Og það er slíkt ástand, sem nú er að skapast í æ ríkara mæli. Úr þessari sjálfheldu verður íslenzk verkalýðshreyfing að brjótast og það getur hún, ef hún beitir til þess jöfnum höndum samtakamætti sínum á sviði hinnar faglegu hagsmunabaráttu og á stjórnmálasviðinu og tryggir sér þar sterk áhrif í samfélagi við þau þjóðfélagsöfl, sem nú hafa þar sömu hagsmuna að gæta. Eins og nú er komið eftir 8 ára stjórn verzlunarvaldsins, er það orðin ríkari nauðsyn en nokkru sinni áður, að framleiðslustéttirnar, verkafólk, bændur og atvinnurekendur, sem bera hitann og þungann í sjávarútvegi og iðnaði, snúi bökum saman í íslenzkum stjórnmálum. Hinir sameiginlegu hagsmunir eru auðsæir. Kjör vinnustéttanna verða ekki bætt varanlega, nema staða framleiðsluatvinnuveganna í efnahagskerfinu verði bætt að miklum mun. Meðan þeir eru mergsognir af milliliðum og verðbólgu, verða óhjákvæmilegar kjarabætur ekki sóttar í þeirra hendur. Meðan ríkisvaldið hindrar ekki, að þessar afætur hrifsi til sín sívaxandi hluta af fjármagni og vinnuafli þjóðarinnar og þær látnar eftirlitslaust ráðstafa æ hærri hluta af gjaldeyri hennar til óarðbærrar eyðslu, meðan það er þolað, að algert stjórnleysi ríki í fjárfestingu landsmanna og ekkert er aðhafzt til þess að skipuleggja rekstur atvinnuveganna og gera þeim fjárhagslega kleift að endurbæta hann með aðstoð nútímatækni og vísindastarfsemi, geta framleiðslustéttirnar ekki vænzt bjartari eða betri tíma. Tímabil slembilukkunnar, einstæðra aflaára og samfelldra verðhækkana geta reynzt brigðul, eins og reynslan sannar. Til langframa getum við ekki reiknað með því, að okkar útflutningsafurðir hækki um 40–50% á fáum árum, meðan aðrar þjóðir verða að sæta nokkurn veginn föstu verðlagi. Og þá er okkur aðeins eftir skilin sú leiðin, sem öll þróuð þjóðfélög í austri og vestri hafa farið til þess að auka hagvöxt sinn og bæta lífskjör þegnanna, að bæta rekstur atvinnufyrirtækjanna með hvers konar tækni og auka þannig framleiðsluna og nýtingu vinnuafls og fjármagns. En í okkar örsmáa þjóðfélagi verður slíkt ekki framkvæmanlegt nema með skynsamlegri heildarstjórn á öllum stærstu þáttum þjóðarbúskaparins, afnámi þess milljarða arðráns, sem framleiðsluatvinnuvegirnir og fólkið, sem við þá vinnur, verður að þola. Og þessi eina færa leið til hagsældar verður heldur ekki farin nema stórfelld fjármunatilfærsla frá þessum aðilum og til framleiðsluatvinnuveganna verði framkvæmd og þannig skapaðir möguleikar þeim til handa til hraðrar uppbyggingar og aukinna framleiðsluafkasta. Núríkjandi stjórnarsamsteypa hefur sýnt og sannað, að hún hvorki vill né getur stýrt þjóðarbúinu eftir þeim leiðum, sem nú eru einar færar, og stendur því ráðþrota og skilningsvana í því öngþveiti og stjórnleysi, sem stefna hennar hefur skapað. Það er því mál til komið, að hún fái hvíldina og hinum nauma þingmeirihl. hennar verði hnekkt í komandi kosningum. Eins og flokkaskipan í landinu er nú háttað, verður slíkt þó því aðeins mögulegt, að Alþb. hljóti vaxandi traust og fylgi, sem skapi því úrslitaáhrif á löggjafarþinginu á næstu árum. Þau úrslitaáhrif mun það öllu öðru fremur nota til þess að móta og framkvæma markvissa uppbyggingarstefnu í atvinnumálum þjóðarinnar í samvinnu við framleiðslustéttirnar til lands og sjávar og til að tryggja öruggar lífskjarabætur og félagslegar framfarir á þeim grundvelli. Alþb. hefur nú birt framboð sín um allt land og um þau hefur verið og er alger einhugur og sigurvissa í 7 kjördæmum af 8. Hitt er ekki launungarmál, að í einu kjördæmi hefur orðið ágreiningur um skipan framboðslista. Við þá, sem þegar hafa reynt og munu reyna að nota sér þann ágreining til framdráttar lélegum málstað, vil ég aðeins segja þetta: Maður, líttu þér nær og tíundaðu þá einingu, sem í þínum flokki ríkir. Allan ágreining, stóran sem smáan, innan Alþb. ber að harma, en hann mun ekki, má ekki og getur ekki hindrað, að allt það stóra, sem sameinar, ráði úrslitum, þegar meira er í húfi í tvísýnni baráttu fyrir framtíð íslenzkrar þjóðar en nokkru sinni áður. Ágreininginn gerum við upp á réttum vettvangi innan okkar eigin raða, en tvíeflum baráttuna fyrir fullum sigri þeirrar einingarstefnu verkalýðshreyfingarinnar, sem vinstri menn og verkalýðssinnar hafa háð árum saman innan Alþb. sem utan og ein getur skapað verkalýðshreyfingunni þá stjórnmálalegu brjóstvörn, sem hún nú þarfnast öllu öðru fremur. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Haustið 1959, þegar Sjálfstfl. myndaði stjórn með Alþfl., var dimmt yfir íslenzku þjóðlífi. Vinstri stjórnin hafði hrökklazt frá völdum, vegna þess að hún sá engin úrræði til lausnar þeim vanda, sem að steðjaði. Skuldir söfnuðust erlendis og lánstraust þjóðarinnar var þroti. Gjaldmiðillinn fékkst ekki skráður í erlendum bönkum og íslenzkir peningar voru einskis virði í augum erlendra manna. Vöruskortur, höft og skömmtun var yfirvofandi, líkt og á stríðstímum. Atvinnuvegirnir voru í spennitreyju og hefðu stöðvazt, ef ekki hefði verið breytt um stefnu í efnahagsmúlum, eftir að núv. ríkisstjórn tók til starfa. Þessa sögu ættu allir landsmenn að kunna utanbókar, vegna reynslunnar af þeim myndarskap, sem rúmlega tveggja ára vinstri stjórn hafði leitt yfir þjóðina. Þeir, sem eru það ungir að muna ekki þá tíma, ættu að lesa hlutlausar skýrslur og kynna sér heimildir um þetta efni, enn fremur að ræða þessi mál við hina eldri, sem muna, á hvaða vegi þjóðin var stödd í byrjun þess stjórnartímabils, sem nú hefur staðið talsvert á 8. ár. Nauðsynlegt er, að þjóðin geri samanburð á þjóðarhag nú miðað við það, sem var um það leyti, sem Hermann Jónasson, forsrh, vinstri stjórnarinnar, lýsti uppgjöfinni. Á ræðum stjórnarandstæðinga í kvöld má heyra, að stefna þeirra er enn óbreytt frá vinstri stjórnar tímum. Staðan út á við og viðhorf annarra þjóða til Íslands er nú gjörbreytt frá því, sem áður var. Um það vitna opinberar skýrslur og alþjóðastofnanir. Íslendingar njóta nú trausts og virðingar meðal menningarþjóða, m. a. fyrir það, hversu vel hefur tekizt um stjórn efnahagsmálanna og uppbyggingu atvinnulífsins í landinu. Það er ekki lengur um það deilt, að lífskjörin á Íslandi eru með þeim beztu, sem gerast meðal vestrænna þjóða. Það kemur til af því, að með efnahagslöggjöfinni í ársbyrjun 1960 var mörkuð stefna framfara og athafnastefna frelsis og framkvæmda. Þjóðin fagnaði stefnubreytingunni og framfarahugur fór um þjóðlífið. Þannig var traustur grundvöllur fenginn fyrir mesta og glæsilegasta framfaratímabilið, sem yfir þjóðina hefur komið. Á þessum tíma hafa verið góð aflaár og hagstætt tíðarfar öðru hverju. Verðlag á útflutningsafurðunum hefur einnig verið hagstætt meiri hl. þessa tímabils. En það hefði ekki komið að gagni að þessu sinni fremur en á árunum 1957 og 1958, en þá voru metaflaár, ef stjórnarstefnan og meðferð efnahagsmálanna hefði ekki tryggt jákvæða þróun atvinnuveganna og hagnýta meðferð þeirra verðmæta, sem þjóðin aflaði. Með tilkomu hinna stóru fiskibáta, sem búnir eru fullkomnustu tækjum, hefur tekizt að ná í aflann, þótt langt væri að sækja.Ef flotinn hefði ekki verið endurnýjaður með stórhug og víðsýni, eins og raun ber vitni, hefðu síldveiðar verið litlar undanfarin ár. Ef verksmiðjur og iðjuver hefðu ekki verið byggð, eins og sjá má víða um land, hefði ekki reynzt unnt að hagnýta þann afla, sem að landi hefur borizt. Alhliða uppbygging í sjávarútvegi, iðnaði og landbúnaði var óframkvæmanleg með sveltistefnu, eins og stjórnað var eftir á vinstri stjórnar árunum. Það reyndist mögulegt að afla tækjanna, vegna þess að breytt var um stjórnarstefnu, vegna þess að þjóðin vann aftur það traust út á við, sem hún hafði glatað, og hafði þannig möguleika til þess að fá að láni hluta af andvirði skipa og véla, sem nauðsyn bar til, vegna takmarkaðs gjaldeyris á fyrstu árum viðreisnarinnar. Það var mikils vert, að athafnavilji landsmanna var vakinn með því, að frelsið var aukið til farsælla athafna. Með endurnýjun og aukningu atvinnutækjanna var atvinna aukin og lífskjör almennings bætt. Atvinnuleysi er nú óþekkt og fjarlægt í hugum þeirra, sem yngri eru og ekki muna fyrri tíma. Endurnýjun og aukning siglingaflota í lofti og á legi er ekki lítill þáttur í fjölbreytni atvinnulífsins. Aukinn ferðamannastraumur og þjónusta við erlenda ferðamenn gefur vaxandi gjaldeyristekjur og veitir mörgum atvinnu. Efling landbúnaðar með mikilli ræktun, vélvæðingu og byggingum kostar mikla fjármuni í fyrstu, en gefur þjóðinni varanlegan hagnað og treystir sjálfstæði hennar. Á örfáum árum hefur orðið mikil eignaaukning í þjóðarbúskapnum, vegna uppbyggingar á flestum sviðum þjóðlífsins. Talið er, að eignaaukning þjóðarinnar á árum viðreisnarinnar nemi um 13 þús. millj. kr. Safnazt hefur gjaldeyrisvarasjóður í stað skulda, sem áður söfnuðust. Eignaaukningin er í framkvæmdum, sem alls staðar blasa við hverjum sjáandi manni. En svo virðist vera, sem sumir menn eigi erfitt með að sjá og þess vegna hefur það komið fyrir að þeir hafa spurt, hvað hefur orðið af þeim verðmætum, sem aflazt hafa í góðærinu undanfarið? Þannig er það, að jafnvel nú á dögum geta menn efazt, þótt þeir þreifi á og hafi fyrir sér það, sem þeir virðast ekki geta komið auga á. Iðnaðurinn mun á næstu árum veita atvinnu vaxandi fjölda vinnandi handa og verða þannig stór þáttur í því að tryggja öllum landsmönnum atvinnu. Aukin vinnsla og hagnýting landbúnaðarvara og sjávarafurða krefst vaxandi vinnuafls, auk þess sem iðnaður úr innfluttu hráefni á fullan rétt á sér hérlendis eins og víða annars staðar meðal iðnaðarþjóða. Til þess að iðnaður þróist í landinu, þarf raforku á hagstæðu verði. Virkjunarstaðir hafa verið rannsakaðir víða um land og sem betur fer er mikið vatnsafl hér með hagstæðum virkjunarskilyrðum. Er nú unnið að undirbúningi að nýjum virkjunum og aukningu á eldri virkjunarstöðum. Stefnt er að því að tengja saman orkuverin til þess að tryggja betri nýtingu orkunnar og jafna aðstöðu notendanna, hvar sem þeir eru búsettir. Með stórvirkjun í Þjórsá er mörkuð ný og heillarík stefna í virkjunarmálum. Með Þjórsárvirkjun var horfið frá þeirri reglu, sem áður þótti óhjákvæmilegt að fylgja vegna fjárskorts, að virkja smátt, en fá þannig mun dýrari orku en fæst, ef hagkvæmasti virkjunarkostur er valinn. Þegar ákvörðun var tekin um stórvirkjun í Þjórsá, voru margir stjórnarandstæðingar mótfallnir því og vildu virkja með það fyrir augum, að miðað væri við þann orkumarkað, sem fyrir hendi var í landinu vegna heimilisnota og iðnfyrirtækja, sem landsmenn einir hafa með höndum. Með byggingu álverksmiðjunnar fæst stór kaupandi að þeirri raforku, sem virkjun við Búrfell hefur umfram þarfir landsmanna. Þannig mun álverksmiðjan borga öll þau lán, sem tekin verða vegna þessarar virkjunar og verða lánin því aldrei baggi á þjóðinni. Með þessu er í raun og veru lagður fjárhagsgrundvöllur að áframhaldandi virkjunum í landinu á ákjósanlegasta hátt. Með stórvirkjun er lagður mikilsverður grundvöllur að ýmiss konar iðnaði. Undirstaða iðnaðar er nægileg og ódýr raforka. Með því að rétt var að farið með virkjun við Búrfell, má ætla, að um mörg ár verði raforkan allt að 60% ódýrari en verið hefði frá smærri virkjun í Þjórsá. Þeir, sem vildu smærri virkjun og þar með dýrara rafmagn, gleyma því, að atvinnuvegirnir á vélaöld byggjast að miklu leyti á því, að þeir eigi kost á raforku með hagstæðu verði. Víða um land munu koma byggðakjarnar, sem notfæra sér þá aðstöðu, sem tiltölulega ódýr raforka veitir. Við sjálfstæðismenn höfum unnið að því undanfarið, að svo mætti verða. Margþætt löggjöf, sem sett hefur verið að undanförnu, miðar að því að jafna aðstöðuna og koma þannig í veg fyrir, að öll fólksfjölgunin verði á Faxaflóasvæðinu. Lög um strjálbýlissjóð stuðla að því að veita fjármuni til staða víða um land, vegna uppbyggingar og atvinnurekstrar, m. a. í kauptúnum, þar sem þess gerist þörf. Árangur er þegar kominn í ljós hvað þetta snertir. Samkv. manntali Hagstofunnar hefur fólki nú fjölgað í ýmsum byggðarlögum úti á landi, þar sem fækkun átti sér stað fyrir 5–10 árum. Lög, sem snerta landbúnaðinn og sett hafa verið í tíð núv. stjórnar, eiga stóran þátt í hagstæðri þróun landbúnaðarins og bættum kjörum bænda og skal aðeins drepið á örfá atriði í þessu sambandi. Lög hafa verið sett um bændaskólana og fjárveitingar til þeirra. Hefur mikil endurbót verið gerð á skólunum og öllum aðbúnaði þeirra. Hefur aðsókn aukizt mjög mikið og því orðið að vísa ýmsum frá síðustu árin vegna plássleysis. Fyrir fáum árum var aðsókn ekki meiri en svo, að talað var um, að nægilegt væri að hafa aðeins einn bændaskóla. Nú minnist enginn á slíkt, enda hefur reynslan sýnt, að skólarýmið þarf frekar að auka heldur en minnka, og með nýju skólabyggingunni á Hvanneyri mun verða unnt að veita fleiri nemendum móttöku nú en áður. Minna má á lög um lánamál landbúnaðarins, sem voru að loknu valdatímabili framsóknarmanna í mesta öngþveiti, þar sem lánasjóðirnir voru gjaldþrota. Árið 1966 voru veitt 1578 lán að upphæð 154.1 millj. kr. úr stofnlánadeild landbúnaðarins. Hafa lán frá stofnlánadeildinni aukizt ár frá ári, síðan hún tók til starfa á rústum gömlu sjóðanna. Nú hafa allir gætnari og skynsamari framsóknarmenn séð, að það var rangt að hafa uppi áróður gegn þessari þörfu stofnun, sem eflist stöðugt og verður landbúnaðinum sú lyftistöng, sem beztu vonir stóðu til. Minna má á lög um búreikningaskrifstofu landbúnaðarins og aukna fjárveitingu til hennar. Standa vonir til, að starfsemi búreikningaskrifstofunnar megi verða landbúnaðinum til gagns. Rétt er að geta um margs konar lagfæringar á framleiðsluráðslögunum, sem gerðar hafa verið til þess að tryggja bændum meiri rétt en þeir áður höfðu. Síðan 1960 hefur oftast tekizt að greiða fullt grundvallarverð fyrir afurðirnar. Mátti það verða vegna laga um tryggingu á útflutningi búvara, sem seljast á lágu verði erlendis. Áður en núv. ríkisstj. kom til valda, urðu bændur sjálfir að taka á sig tapið, sem leiddi af lágu útflutningsverði. Miklar umbætur hafa verið gerðar á jarðræktarlögunum og framlög stóraukin til framkvæmda, sem jarðræktarlögin ná til. Árangur af því hefur ekki látið á sér standa. Ræktunin hefur stóraukizt og aðrar framkvæmdir, sem njóta framlaga samkv. þessum l. Opinberar skýrslur sýna, að allt fram til 1930 var ríkisframlag samkv. jarðræktarlögunum 5–10% af heildarkostnaðinum, en síðustu 5 árin hefur þetta hækkað mjög mikið og var 1965 18.2% af heildarkostnaðinum. Jarðræktarframlag 1965 nam 20 þús. kr. á hvern jarðabótamann. Búnaðarfélag Íslands gegnir mikilvægu hlutverki. Það hefur fært út kvíarnar í tíð núv. ríkisstj., aukið leiðbeiningastarfsemina og hlutazt til um víðtækari rannsóknarstarfsemi í þágu landbúnaðarins heldur en áður var unnt að gera. Búnaðarfélagið bjó lengi við fjárskort. Árið 1958 var fjárveiting til Búnaðarfélagsins 2.6 millj. kr., en 1967 13.6 millj. kr. Búnaðarsamböndin eru þýðingarmiklar stofnanir, en bjuggu lengi við þröngan fjárhag. Á valdatímum framsóknarmanna 1958 fengu búnaðarsamböndin framlag úr ríkissjóði 520 þús. kr. til sinnar starfsemi. Á árinu 1967 er gert ráð fyrir, að greiðslur til búnaðarsambandanna nemi 4 millj. kr. Árið 1961 ákvað Stéttarsamband bænda að gera áætlun um hugsanlegar framkvæmdir í landbúnaðinum fyrir áratuginn 1961–1970. Á hálfnuðu áætlunartímabilinu kemur í ljós, að framkvæmdirnar eru miklu meiri á flestum sviðum en menn þorðu að gera áætlun um. Áætlunin var talin í byrjun mjög djörf af mörgum og vonlítið væri, að hún gæti staðizt. Aukinn stuðningur ríkisvaldsins með fjárframlögum og endurbótum á búnaðarlöggjöfinni hefur gert hinar mikilvægu framkvæmdir áhugasamra og dugandi bænda mögulegar. Miklar lagfæringar hafa verið gerðar á tollamálum landbúnaðarins. Í tíð vinstri stjórnarinnar varð að greiða 33% í tolla af flestum búvélum, en fyrir 4 árum var tollurinn lækkaður í 10%. Framleiðnisjóður landbúnaðarins var stofnaður í vetur með 50 millj. kr. stofnframlagi. Er þar um að ræða nýmæli og standa vonir til, að góður árangur fáist af þessari lagasetningu. Jarðeignasjóður ríkisins verður stofnaður með 36 millj. kr. framlagi. Er sjóðnum ætlað að kaupa jarðir, sem af þjóðhagslegum ástæðum er talið eðlilegt, að fari úr byggð. Lög um landgræðslu og gróðurvernd hafa verið sett. Eru það merk nýmæli, sem vænzt er mikils árangurs af. Lögð er aukin áherzla á gróðurvernd samfara uppgræðslunni. Hafa fjárveitingar verið stórauknar til landgræðslu. Á vinstri stjórnar árunum var árleg fjárveiting innan við 2 millj. kr., en á þessu ári 9.63 millj. kr. Sett hafa verið lög um skjólbelti og er unnið að skógræktarmálum með auknum stuðningi ríkissjóðs. Mikið af þeim endurbótum, sem gerðar hafa verið á landbúnaðarlöggjöfinni síðustu 7 árin, hefur verið gert í góðu samstarfi við stjórn Stéttarsambands bænda og trúnaðarmenn bændastéttasinnar. Það kemur stundum fyrir, að þm. Framsfl., sem studdu aðgerðaleysi og ráðleysi vinstri stjórnarinnar í landbúnaðarmálum, telji, að nú sé illa að landbúnaðinum búið. Hefur margur bóndinn brosað, þegar hlustað hefur verið á tal þessara manna, sem sættu sig við aðbúnaðinn, sem landbúnaðurinn varð við að búa á vinstri stjórnar árunum. Áhugi fyrir fiskirækt hefur aukizt með þjóðinni. Hefur tilkoma fiskiræktarstöðvarinnar í Kollafirði átt drjúgan þátt í því. Veiðimálastjóri og veiðimálastofnunin gátu ekki starfað á dögum vinstri stjórnarinnar vegna fjárskorts. Þá voru aðeins veittar árlega til þessara mála 300 þús. kr. Síðan hefur fjármagnið verið stóraukið, og eru á þessu ári veittar til veiðimála 2.6 millj. kr. auk þess fjár, sem fer til Kollafjarðarstöðvarinnar, sem byrjað var að koma upp árið 1962 og fengið hefur árlega fjármagn síðan. Kostnaður við Kollafjarðarstöðina er nú kominn upp í 20 millj. kr. Stöðin er hvort tveggja í senn til leiðbeininga og tilrauna. Er þess vænzt, að með rekstri hennar fái þjóðin beint og óbeint margfalt aftur það, sem til hefur verið kostað. Rafvæðing sveitanna er nú komin vel á veg. Lokaátakið er þó eftir, en mörg ár þarf ekki héðan í frá til þess að koma rafmagni til allra landsmanna. Um síðustu áramót höfðu 3320 býli rafmagn frá samveitum, en frá einkarafstöðvum 1326 býli. Má því ætla, að um 700 býli hafi ekki rafmagn. Árið 1958 fengu 148 býli rafmagn, en þá mátti vegalengd milli bæja ekki vera yfir 1 km. Á árunum 1960–1965 fengu 188 bæir rafmagn árlega að meðaltali og á s.l. ári voru tengdir 210 bæir. Nú er vegalengdin allt að 1½ km milli bæja og verður því tenging kostnaðarsamari en áður. Raforkusjóður lánar að jafnaði 50 þús. kr. til kaupa á díeselvélum með 6% vöxtum til 10 ára. Á s.l. ári fengu 200 bændur þess konar lán. Með vegalögunum 1963 var stigið mikið framfaraspor í vegamálum. Síðasta vinstri stjórnar árið var varið til vegagerðar aðeins 83 millj. kr. eða 4.8% af útgjöldum ríkissjóðs, útflutningssjóður meðtalinn. Þá þótti aldrei fært að gera stórt átak í vegamálum. Síðan hefur Reykjanesbrautin verið gerð, vegur fyrir Ólafsvíkurenni, Strákavegur, Múlavegur og vegagerð samkv. Vestfjarðaáætluninni. Framkvæmdir þessar hafa kostað hundruð millj. kr. og eru viðkomandi byggðarlögum og þjóðinni allri til mikils gagns. Aðrar vega- og brúargerðir hafa einnig verið stórauknar. Fyrsta árið, sem nýju vegalögin voru í gildi, 1964, voru tekjur vegasjóðs áætlaðar 262.2 millj. kr. Þar af voru 47 millj. kr. framlag ríkissjóðs. Tekjur vegasjóðs 1965 samkv. áætlun voru 281.1 millj. kr., 1966 331.9 millj. kr. og 1967 368.3 millj. kr. Tekjurnar hafa alltaf orðið umfram það, sem áætlað var, og hefur það yfirleitt verið notað til þess að mæta verðhækkunum, sem orðið hafa. Á árinu 1967 mun ríkissjóður útvega fé til vegar á milli Húsavíkur og Mývatnssveitar að kísilverksmiðjunni. Sá vegur mun kosta 52.6 millj. kr. og verður unnið á þessu ári fyrir tæplega 30 millj. kr. Ríkissjóður ber allan kostnað af þessari vegagerð. Til vegaframkvæmda verður því á þessu ári varið 398.3 millj. kr. auk þeirra lána, sem tekin eru til ýmissa framkvæmda samkv. framkvæmdaáætlun ríkisstj. En samkv. því mun verða að útvega 81 millj. kr. til vegaframkvæmda. Það verða því 480 millj. kr., sem varið verður til vegamála á þessu ári eða nærri 600% hærri upphæð en 1958, þegar framsóknarmenn fóru með vegamálin. Af þessari upphæð fara 42 millj. kr. í vaxtagreiðslur. Framsóknarmenn hafa sagt, að vegasjóður væri gjaldþrota. Þetta er auðvitað ómerkt tal. Vegasjóður hefur staðið við öll fyrirheit samkv. vegáætlun eins og fram hefur komið í skýrslum, sem lagðar hafa verið fram á Alþ. í vetur um framkvæmdir í vegamálum. Það kemur enn fremur fram í till. þeirri, sem liggur fyrir Alþ. um endurskoðun á vegáætluninni fyrir árið 1967–1968. Hækkun tekna vegasjóðs frá 1964 hefur orðið samkv. reikningsyfirliti 163.2 millj. kr. Hluti af þessari hækkun hefur notazt til þess að mæta auknum kostnaði, en stærri hlutinn er til framkvæmda, sem ekki var reiknað með í fyrstu áætlun í vegagerð skv. nýju vegalögunum. Þarfirnar í vegagerð eru miklar og því eðlilegt, að óskað sé eftir auknu fjármagni til vegagerðarinnar. Því verður þó ekki neitað, að miklar umbætur hafá orðið. Menn ættu að gera sér grein fyrir því, hvernig viðhorfið væri, ef ekki hefðu verið sett ný vegalög, ef enn væri búið við gömlu aðferðina í framkvæmd með því að leggja á benzínskatt og láta hann renna í ríkissjóð. Um leið og unnið verður að því að auka vegafé almennt, er ákveðið að undirbúa vegagerð með varanlegu slitlagi, þar sem umferðin er mest. Er hér um að ræða 200–300 km vegalengd á næstu árum. Þetta kostar mikið fé og undirbúning. Undirbúningur verður hafinn á þessu ári og unnið að því að ljúka við hann á árinu 1968, til þess að fyrir liggi útboðslýsingar seinni hluta árs og hefjast megi handa með framkvæmdir á árinu 1969, en þá hefst nýtt fjögurra ára áætlunartímabil í vegagerð, eins og vegalög gera ráð fyrir. Unnið verður að því að fá erlent fjármagn til varanlegrar vegagerðar, sem nemur allt að 40% af heildarkostnaði. Það er ljóst, að gera verður ýmsar frekari ráðstafanir til þess að afla fjár í þessu skyni á víðtækari hátt, m. a. með því að auka tekjur vegasjóðs. Til flugvallagerðar var varið á s.l. ári um 55 millj. kr. og verður svipuð upphæð á árinu 1967. Til samanburðar má geta þess, að árið 1958 var varið aðeins 6.7 millj. kr. til þessara mála. Þess má geta, að kostnaður við flugvalla- og vegagerð mun hafa hækkað síðan um 80% eða nálægt því og er því greinilegur munur á fjárveitingum þeirra ára, sem borin eru saman. Kjör almennings hafa batnað í tíð núv. ríkisstj. Afurðaverð landbúnaðarins hefur verið hækkað, þannig að hlutur bænda er núna nær því en nokkru sinni fyrr að vera til jafns við það, sem aðrir hata. Kaupgjaldið hefur hækkað í krafti aukinnar framleiðslu og hækkaðs verðs á útflutningsvörum landsmanna. Til viðbótar því hafa almannatryggingarnar verið stórum auknar og hlutur fólks í sveitum og kauptúnum leiðréttur til samræmis við það, sem gilti í kaupstöðum. Fá nú allir jafnar tryggingabætur, hvort sem búið er í sveit, kauptúni eða kaupstað. Leiðrétting á tryggingamálunum fékkst ekki fyrr en núv. stjórnarflokkar komu sér saman um það. Tryggingabæturnar hafa yfirleitt fimm-sexfaldazt síðan núv. ríkisstj. gerði endurbætur á tryggingalöggjöfinni. Á s.l. ári lækkaði verð á útfluttum fiskafurðum. Hefur það skapað erfiðleika í bili. Vona allir, að hér sé um stundarerfiðleika að ræða og hefur þeim verið mætt með aðstoð úr ríkissjóði og verðstöðvunarlögum, sem vissulega koma útflutningsatvinnuvegunum til góða. Hafa ýmsir talið, að verðstöðvunin hefði átt að koma fyrr til framkvæmda. Rétt er að gera sér grein fyrir því, að á meðan útflutningsafurðirnar seldust á hækkandi verði, var vonlítið um, að verðstöðvun og kaupgjaldsstöðvun væri framkvæmanleg. Verðstöðvun að þessu sinni hefur verið mætt með skilningi af almenningi, vegna þess að flestir gera sér grein fyrir nauðsyn hennar, eftir að útflutningsframleiðslan hefur lækkað í verði. Gjaldeyrisvarasjóður er mikils virði fyrir þjóðina, ekki sízt, ef erfiðleikar steðja að í framleiðslu- og verðlagsmálum útflutningsatvinnuveganna. Ekki gera allir sér grein fyrir því, hvers virði gjaldeyrisvarasjóðurinn er, enda hafa komið fram till. um það að verja helmingi varasjóðsins nú þegar til kaupa á vélum og ýmsu, sem menn gjarnan kynnu að hafa áhuga fyrir að kaupa. Undanfarið hefur verið unnið öfluglega að vélvæðingu og verður auðvitað haldið áfram með það eftir því, sem nauðsyn ber til. Þeir, sem ekki gera sér grein fyrir gildi gjaldeyrisvarasjóðsins, mundu við fyrsta tækifæri gera ráðstafanir til þess að eyða honum fyrir innflutning ýmiss konar vara samkv. vinstri stjórnar stefnunni. Gjaldeyrislaus þjóð verður við fyrsta áfall, svo sem minnkandi afla í fáa mánuði eða lítið verðfall á afurðum, að taka upp skömmtun og höft. Við Íslendingar höfum lengst af búið við gjaldeyrisskort og ættum því fremur en aðrir að varast þá erfiðleika og leiðindi, sem af því leiðir. Við sjálfstæðismenn munum halda áfram að vinna að uppbyggingu atvinnuveganna og aukningu framleiðslunnar. Við munum stuðla að því, að komizt verði áfallalítið yfir þá erfiðleika, sem gert hafa vart við sig vegna verðfalls afurðanna og lélegs afla það, sem af er þessari vertíð. Við munum leggja kapp á að skapa fjölbreytni í framleiðslunni og auka atvinnutækin. Þannig mun öllum verða tryggð atvinna. Með þeim hætti mun þjóðin ávallt afla nægilegra verðmæta til þess að mæta þeim útgjöldum, sem af innflutningi, neyzlu og fjárfestingu leiðir. Þannig mun fást jafnvægi í efnahagsmálum og æskileg þróun fjármála og framkvæmda. Menntun og samhjálp ber að efla og vernda frelsi og sjálfstæði þjóðarinnar. Auðlindir landsins ber að nýta og fiskimiðin á landgrunnssvæðinu til hagsbóta fyrir þjóðarheildina. Frelsi þjóðarinnar og frelsi einstaklingsins verður ekki aðskilið. Þjóðfélaginu verður bezt borgið með því, að þegnarnir hafi sæmilegt athafnafrelsi. Megi komandi ár verða tímar framfara og velgengni ekki síður en verið hefur á árum viðreisnarinnar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hv. þm. Geir Gunnarsson kvað ríkisstj.flokkana vilja beina þeim atkv., er þeir kynnu að missa í alþingiskosningunum, til Framsóknar, vegna þess að Framsfl. gæti engan þm. unnið í næstu kosningum. Þetta eru tíðindi fyrir mig, og ég spyr ykkur, hv. hlustendur, hafið þið orðið sérstakra elskulegheita varir í garð Framsóknar úr herbúðum stjórnarflokkanna undanfarið? Með ummælum sínum kemur hv. þm. upp um þann ótta, sem inni fyrir býr, um að Framsfl. kunni að vinna viðbótarþingsæti í næstu alþingiskosningum. Síðustu sveitarstjórnarkosningar benda til þess, að svo geti orðið og þetta þarf alls ekki að gerast á kostnað Alþb., heldur á kostnað stjórnarflokkanna. Eldhúsdagsumr. þessar fara fram tveimur mánuðum fyrir kosningar til Alþ. Því er eðlilegt, að sú stjórnarstefna, sem ráðið hefur í landinu rúm 7 ár, sé hér sótt og varin og mun ég leitast við að gera það, eftir því sem tími minn leyfir. Við dóm um árangur viðreisnarstjórnarinnar er rétt strax í upphafi að gera sér grein fyrir, hverju stjórnin stefnir aðallega að og hvernig til hefur tekizt í stærstu málum þjóðarinnar. Aukaatriði skipta minna máli. Um það er ekki deilt, að aðalstefnumál viðreisnarstj. var að koma atvinnulífi landsmanna á heilbrigðan grundvöll án uppbóta eða styrkja. Þetta átti að tryggja með því að stöðva verðbólguna og hækkandi framleiðslukostnað innanlands. Um þetta sagði Ólafur Thors, fyrrv. forsrh., í áramótaræðu í árslok 1962 m. a. þetta orðrétt: „En takist ekki að sigrast á verðbólgunni, gleypir hún fyrr eða síðar ávexti þess, sem bezt hefur tekizt. Er þá unnið fyrir gýg og beinn voði fyrir höndum“. Til þessara sannmæla hins þaulreynda, látna stjórnmálaforingja er vitnað til þess að undirstrika, hvað hann taldi þýðingarmest, og ég tel því ekki ósanngjarnt að byggja aðallega dóm minn um viðreisnarstj. á þessu atriði, þó að að öðru verði einnig vikið. Síðan ummæli þessi voru sögð í árslok 1962, hefur vísitala neyzluvöruverðs hækkað úr 123 stigum í 195 stig til ársloka 1966. Mun verðbólguvöxtur þessi vera einsdæmi í allri Íslandssögunni. Þessa staðreynd má ekki einasta rekja til getuleysis viðreisnarstjórnarinnar til þess að kljást við þetta vandamál, heldur einnig til þeirrar einkennilegu tregðu Bjarna Benediktssonar, hæstv. forsrh., að viðurkenna í tíma hættur verðbólgunnar fyrir efnahagslíf þjóðarinnar. Þannig hefur hann ítrekað bæði í orði og riti fjallað um þá kosti, sem verðbólgu séu samfara og yfirleitt fundið skýringar á verðbólguvextinum í flestu öðru en sjálfri stjórnarstefnunni. Stjórnarliðar segja nú í þessum umr., að margt hafi tekizt vel hjá stjórninni á undanförnum árum og lesa upp langa afrekaskrá því til sönnunar. Margt af því, sem þeir segja, er vafalítið rétt út frá vissum sjónarhól skoðað. En er ekki líka rétt sú staðhæfing mín, að vegna þess, hversu hrapallega ríkisstj. hefur tekizt í glímunni við verðbólguna, megi líka fullyrða, að í öllum atriðum hafi henni mistekizt. Jafnvægi í efnahagsmálum er af öllum ábyrgum hagfræðingum talið grundvallarforsenda heilbrigðrar efnahagsstarfsemi, prófsteinninn á hæfni hverrar ríkisstj. til þess að veita málefnum landanna forystu. Á því prófi hefur viðreisnarstjórnin kolfallið. Afleiðingar þess blasa nú hvarvetna við augum. Í vaxandi erfiðleikum og stöðvun margra atvinnugreina, lánasvelti og vaxandi öryggisleysi í afkomu launafólks og er þá fátt eitt talið. Hvernig hefur þetta mátt gerast á tímum mesta góðæris, sem yfir þjóðina hefur komið? Ég álít, að sjálf stjórnarstefnan eigi hér mesta sök. Ríkisstj. hóf valdaferil sinn með því að stórfella gengið tvívegis á rúmu ári og hækkaði um leið alla vexti í landinu. Jafnframt þessu var í nafni frelsisins svo til allur innflutningur og verðlagning gefin frjáls. Allt skyldi frjálst nema vinnulaun þeirra, sem semja verða um þau. Við framkvæmd þessarar frjálshyggju naut Bjarni Benediktsson dyggilegs stuðnings Gylfa Þ. Gíslasonar, hæstv. viðskmrh. og varalorm. Alþfl., en sá flokkur telur sig enn þá aðhyllast sósíalisma. Örlög Gylfa Þ. Gíslasonar, hæstv. ráðh., í stjórnmálum síðasta áratugs eru ærið torskilin og vandfundinn samfelldur þráður í stjórnmálaathöfnum hans. Þannig minnist ég þess, að á fyrstu árum viðreisnar hélt hann mikla ræðu, þar sem hann taldi til merkari afreka hjá viðreisnarstjórninni að gefa innflutning og viðskipti frjáls. Líkti hann þessu við þýzka efnahagsundrið og mátti skilja, að hann ætlaðist til þess að vera talinn íslenzkur dr. Erhardt. Svo þegar verðstöðvunarlögin voru til umr. í okt. s.l., brá svo við, að hann lýsti yfir heils hugar stuðningi sínum og síns flokks við þau, enda þótt augljóst væri, að þau gengju þvert á frjálshyggjuboðskap þann, er hann áður átti tæpast nógu sterk orð til að prísa. Áhrif gengislækkananna, vaxtahækkananna, stóraukinna skattaálaga ríkisins ásamt frjálsræðinu í verðlagningu sögðu fljótt til sín, því að verðlag hækkaði óðar í stökkum. Launastéttirnar fundu fljótlega, að þær gátu ekki lifað af kaupi sínu, og um mitt árið 1961 hófust launadeilur. Framhaldið þekkja allir, svo að óþarfi er að lýsa því. Ætla mætti, að reynsla undangenginna ára hefði fyrir löngu átt að sanna frjálshyggjupostulunum, hversu fjarri er, að hin svo kallaða frjálsa samkeppni tryggi hér á landi lægsta verðlag og að allir njóti sannvirðis vinnu sinnar. Kenningar Adams Smith og annarra klassíkera um kosti frjálsrar samkeppni eru settar fram við allt aðrar þjóðfélagsaðstæður en nú eru fyrir hendi. Í nútímaþjóðfélagi verður ríkisvaldið sjálft með lagasetningu og ströngu eftirliti að reyna að tryggja, að kostir frjálsrar samkeppni fái notið sín og gengur það þó oft erfiðlega. Engin lög og ekkert eftirlit er til hér á landi í þessum efnum, enda reynslan eftir því. Ég þykist vita, að hv. sjálfstæðismenn grípi tækifærið og reyni í tilefni þessara orða að stimpla mig sérstakan haftapostula. Því vil ég svara með því að minna á, að hægt er að hafa stjórn á efnahagslífinu án beinna hafta. Það er vel þekkt fyrirbæri annars staðar frá. Jafnframt vil ég minna á, að einkaframtakið og félagsframtakið býr nú við meiri höft en oftast áður vegna lánsfjárskorts og gífurlegra skattaálaga. Þær miklu verðhækkanir, sem hér hafa orðið á öllum sviðum, hafa óhjákvæmilega leitt til mikilla kauphækkana, án þess þó að launastéttirnar hafi gert betur en halda sínu hlutfalli í síhækkandi þjóðartekjum frá því, sem það var fyrir viðreisn. En með þessu var aftur komin í gang víxlhækkun kaupgjalds og verðlags í skyldleika við það, sem tíðkaðist á styrjaldarárunum, með hinum geigvænlegustu afleiðingum fyrir undirstöðuatvinnuvegina og þá fyrst og fremst útflutningsatvinnuvegina, eins og nú sést vel. Fyrsta atvinnugreinin, sem galt verulegt afhroð vegna viðreisnarstefnunnar, var íslenzkur iðnaður. En í skjóli frjálshyggjunnar var erlendum iðnvarningi rutt inn í landið undir því yfirskini, að verið væri að lækka verðlag með því að stofna til samkeppni við innlendan iðnað. Hitt var minna rætt, að í leiðinni væru ómældar tollatekjur teknar í ríkissjóðinn af innflutningi þessum, en án gífurlegra tollatekna af þörfum og óþörfum innflutningi gat ríkissjóður ekki verið og viðreisnin var í strandi. En íslenzkur markaður er smár og ekki til skiptanna, þannig að íslenzku iðnfyrirtækin eru nú að leggja upp laupana hvert af öðru, ekki fyrst og fremst vegna þess að verðlag þeirra sé of hátt heldur vegna þess að velta þeirra verður of lítil og það ásamt lánsfjárskorti hindrar hagkvæmni í rekstri. Lengi má um það deila, hvaða innlendan iðnað beri að fóstra í landinu. En hitt ætti ekki að þurfa að deila um, að þegar búið er að koma upp tilteknum iðngreinum með ærinni fyrirhöfn og fjárútlátum, þurfa sterk rök að liggja til þess að mylja þær holt og bolt niður, eins og nú virðist vera gert. Hæstv. iðnmrh., Jóhanni Hafstein, hefur æði oft orðið skrafdrjúgt um þá mola, sem hann hefur látið falla af borðum ríkisstj. til iðnaðarins. M. a. hefur hann reiknað út háa prósentaukningu í útlánum iðnlánasjóðs á valdatímabili viðreisnarstj:, en þó vantar alla lán. Sannleikurinn mun þó sá, að allir molar hæstv. iðnmrh. vega létt á vogarskálum iðnaðarins á móti þeim hnullungum, sem viðreisnin hefur lagt á hina vogarskálina. Þetta þarf ekki að skýra neitt nánar, því að iðnrekendur og iðnverkafólk þekkir bezt, hvar skórinn kreppir og frá þeim hafa birzt margar yfirlýsingar um ástandið. Við venjulegar aðstæður hefði sjávarútvegurinn verið enn harðar leikinn af völdum viðreisnarstefnunnar en iðnaðurinn, enda minnir mig, að hv. samþm. minn, Sverrir Júlíusson, hefði á sínum tíma líkt áhrifum viðreisnarstefnunnar á sjávarútveginn við lömun á mannslíkamanum. En þá komu til hjálpar óvænt og óvenjuleg höpp, kraftblökkin og asdictækin ásamt annarri tækni, sem leiddi til stóraukins afla, og þá fyrst og fremst á síldveiðum. Samtímis fór verðlag sjávarafurða hækkandi ár eftir ár. Vegna þessa, sem hæstv. ríkisstj. hefur á barnalegan hátt viljað þakka sér ávextina af, hefur útgerðinni að mestu tekizt að þrauka, en ekki án mikils fjárhagsstuðnings frá því opinbera. Hinn mikli síldargróði gaf gullið tækifæri, sem ríkisstj. hefði átt að hafa forystu um að nýta skynsamlega, styrkja alhliðagrundvöll sjávarútvegsins og þar með afkomumöguleika þjóðarinnar. Þetta var hægt að gera með því að festa um stundarsakir toppana í síldargróðanum, til þess annars vegar að koma í veg fyrir óeðlilegt launamisræmi innan sjávarútvegsins og hins vegar tryggja alhliða nýbyggingu fiskveiðiflotans á vinnslustöðvar í samræmi við heildaráætlun. En forystuleysið og skipulagsleysið réð sem fyrr. Og nú blasa vandamálin við, hvert sem litið er. Togara- og bátaflotinn dregst saman, þar sem hann hefur engan rekstrargrundvöll og fiskvinnslustöðvarnar loka hver af annarri vegna hráefnisskorts og lélegrar afkomu. Ofan á bætist, að vegna viðskiptastefnu ríkisstj. hafa tapazt dýrmætir markaðir fyrir frysta síld í Austur-Evrópu og við það hafa mörg frystihúsanna misst mikilvægt verkefni, enda er sannast sagna hráefnisskorturinn meira vandamál margra þeirra en margumrædd verðlækkun, sem nú er kennt um alla erfiðleika. Ég get ekki látið undir höfuð leggjast að minna á þá fjölmörgu smáskatta, sem lagðir hafa verið á sjávarútveginn á viðreisnartímanum og skipta tugum. En nóg virðist ekki að gert, því að í frv. til hafnalaga, sem lagt var fram í gær, er ráðgerður einn nýr skattur, hafnarbótasjóðsskattur, á skip yfir 5 smál. og veiðarfæraskatturinn illræmdi er afturgenginn í breyttu formi og hann á nú að lemja í gegn á Alþ. Af framantöldu er hag sjávarútvegsins nú þannig komið, að hann getur hvorki keppt um fjármagn eða vinnuafl við ýmsar starfsgreinar í landi. Sanngjarnt og eðlilegt væri að launa sjómenn hærra en margra landvinnumenn vegna eðlis starfsins og fjarvista frá heimilinu. En slíkt er í flestum tilfellum ekki hægt, enda fjölgar ekkert í sjómannastétt og þannig mætti áfram rekja söguna. Með sanni má segja, að nú í lok viðreisnar sé við margan vanda að stríða, eins og í upphafi hennar. En það fer hins vegar ekki fram hjá neinum, að mikill munur er á forystumönnum nú og þá. Hermann Jónasson gerði sér fulla grein fyrir vandamálunum í árslok 1958 og æskti samstarfs sem flestra flokka um lausn þeirra. Bjarni Benediktsson hefur ítrekað farið hinum háðulegustu orðum um þessa stjórnmálalegu ábyrgðartilfinningu Hermanns. Sjálfur hefur hann talið sig þess umkominn að leysa vandann. Hann fékk tækifærið. Öll ljótu orðin um uppgjöf og fleira, sem hann viðhafði um Hermann Jónasson, hafa sannazt á honum í reynd, því að nú blasir við upplausn og hrun á mörgum sviðum atvinnulífsins, stórum ægilegra og óviðráðanlegra en í árslok 1958. Mun erfitt að finna þess dæmi, að nokkur íslenzkur stjórnmálamaður hafi hlotið jafnharðan pólitískan dóm og Bjarni Benediktsson. Góðir hlustendur. Eftir 2 mánuði gefst ykkur tækifæri til þess að kveða upp dóm yfir viðreisnarstjórninni. Haldi hún meiri hl. sínum, mun sama óstjórnin ríkja og við þekkjum hvert og eitt okkar. Er ekki breytingar þörf? Ég vænti þess, að gæfa landsmanna dugi til þess að tryggja ótvíræðan ósigur stjórnarflokkanna í kosningunum 11. júní. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur um land allt. Við Lúðvík Jósefsson og Geir Gunnarsson vil ég fyrst leyfa mér að segja þetta: Mér sýnist, að ráðið til að fella stjórnina sé að efla þann stjórnarandstöðuflokkinn, sem er vaxandi, þ.e.a.s. Framsfl. Áróður, eins og Lúðvík og Geir voru með í kvöld, bjargaði stjórninni vorið 1963, svo sem kunnugt er. Nú eru rúmlega 7 ár liðin, síðan hæstv. ríkisstj. tilkynnti þingi og þjóð, að hún hefði tekið að sér að stýra efnahagsmálum Íslendinga inn á nýjar leiðir. Hún kvaðst ætla að framkvæma viðreisn á þessu sviði. Hvað var það, sem hún ætlaði að reisa við? Jú, það var verðgildi ísl. krónu. Þegar viðreisnin væri komin í kring, áttu menn ekki lengur að þurfa að vera í vafa um, að krónan væri króna, og eins og hún hefði verið geymd í sparisjóði. Stjórnin sagði á hátíðlegri stundu, að ef ekki tækist að vernda krónuna, m. ö. o. að stöðva verðbólguna, væri verk hennar unnið fyrir gýg. Stjórnarflokkunum var fyrir 7 árum boðið samstarf um meðferð þessara mála: að allir þingflokkarnir skyldu nefna til fulltrúa, er tækju sér fyrir hendur sameiginlega að reyna að finna færa leið. Stjórnin og stuðningsmenn hennar vildu ekki þetta samstarf, þeir ætluðu að leysa vandann einir. En þegar það kom í ljós, hverjar hinar nýju viðreisnarleiðir voru, þótti mörgum sýnt, og höfðu orð á því, að þær mundu ekki bera árangur. Þær þóttu bera vott um of mikla trú á gamlar fyrirmyndir frá háþróuðum iðnaðarþjóðfélögum stórþjóða, og að of lítið tillit væri tekið til íslenzkrar reynslu og sérkenna ísl. atvinnulífs. Nú vitum við, að það, sem stjórnin sagðist ætla að gera, hefur mistekizt. Krónan frá 1960 er nú ekki nema brot af því, sem hún var þá. Því fer jafnvel fjarri, að aprílkrónan frá 1966 sé króna í dag. Hin svo nefnda verðstöðvun fram að kosningum kallar á meiri skattpeninga í ár og hvað svo? En þó að krónan sé ekki lengur sú króna, sem hún var, reyna nú margir að bjarga sinni krónu. Þess vegna er nú ofvöxtur í eyðslunni og ofvöxtur í fjárfestingunni á sumum sviðum, og gjaldeyrinum, sem harðar hendur vinna fyrir, er sóað af illri nauðsyn til að ná inn tollum og sölusköttum í dýrtíðarsvelginn. Þeir, sem ætluðu að vernda krónuna, telja sér nú trú um, að þeir séu að vernda frelsið, en frelsið, sem þeir vernda, er stjórnleysi. Þessi stjórn er búin að lifa sjálfa sig og hér verður að breyta til. Það er ekki hollt að láta þá halda áfram að beita valdi á ýmsum sviðum, sem eru orðnir skjálfhentir við stýrið. Sumir segja, að lítil síldveiði á skipi geti stafað af því, að menn kunni ekki á radarinn, og þeir segja þá kannske líka sem svo, að stjórnin hafi ekki kunnað á radar efnahagsmálanna, eða var það bara ólagið á nótinni, þ.e.a.s. hagstjórnartækjunum, sem ógæfunni olli? Hvað sem því líður, hefur hér á þessum árum verið metafli og hækkandi verð lengst af á útfluttum vörum. Þetta hefur skapað góðæri og hjá mörgum velmegun, enda þótt mikilvægur þáttur árferðisins, þ.e.a.s. stjórnarfarið, hafi brugðizt. En við skulum ekki vera ósanngjörn. Í tíð þessarar stjórnar hafa auðvitað orðið umbætur á löggjöf á sumum sviðum með hennar atbeina. Slíkt gerist í tíð allra ríkisstjórna. Samt hefur hún lengst af verið ófáanleg og alltaf treg til að sinna því framtíðasmálinu, sem mestu skiptir, að mínum dómi. Í byrjun afla- og markaðsgóðærisins fyrir 5 árum, fluttum við framsóknarmenn í fyrsta sinn frv. okkar til l. um sérstakar ráðstafanir til að stuðla að verndun og eflingu landsbyggðar og koma í veg fyrir eyðingu lífvænlegra byggðarlaga, og á þingi því, sem nú situr, flytjum við það í fimmta sinn. Enn er mér í minni, og mun lengi verða, þskj. nr. 363 á Alþ. 1962, þar sem meiri hl. alþm. lýsti yfir því við atkvgr., að löggjöf af þessu tagi væri með öllu óþörf. Það er heldur ekki langt síðan, að einn af núv. ráðh. sagði í þingræðu, að þetta lagafrv. væri „gersamlega út í hött“ og „alls ekki flutt með það fyrir augum, að það sé framkvæmanlegt.“ Svo bar það til tíðinda fyrir 2 árum, að þm. úr stjórnarfl., sem eiga að vera í forsvari fyrir byggðarlög, sem alltaf eru að missa fólk og fé, vöknuðu upp við þann vonda draum, að þeir voru búnir að láta skuldbinda sig til að staðsetja milljarðastóriðjufyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu, sem bjó við vinnuaflsskort, og setja þar með í gang nýja sogdælu til að örva fólksstrauminn suður. Ráðh., sem ég nefndi áðan, minntist á þetta í blaðaviðtali 3. nóv. s.l. Hann sagði þar: „Þegar svo loks niðurstöður rannsókna leiddu til þess, að álbræðsla var staðsett við Hafnarfjörð í tengslum við stórvirkjun Þjórsár, þótti einsýnt, að efla yrði aðgerðir til atvinnujöfnunar í landinu“. Þetta sagði ráðh. Þannig og af þessum ástæðum varð atvinnujöfnunarsjóðurinn til í fyrravor. Jafnvel veikan vilja ber að virða. En reiptogið á milli álverksmiðjunnar miklu annars vegar og atvinnujöfnunarsjóðs ríkisins hins vegar, verður ójafn leikur, þar sem á næstu 5 árum þúsundir milljóna togast á við álíka mörg hundruð milljóna, sem eru þó ekki nema að litlu leyti handbært fé, heldur misjafnlega trygg skuldabréf, sem sjóðnum hafa nú verið afhent sem starfsfé. Þetta er harkaleg staðreynd. Á bak við þessi l. var „klofinn hugur“, eins og hv. 1. þm. Norðurl. e., Karl Kristjánsson, sagði í þingræðu í fyrra. Ráðh., sem ég nefndi áðan, veit þetta og skilur. Þess vegna sagði hann líka í blaðaviðtalinu 3. nóv. s.l.: „Hér er að sjálfsögðu um miklu stærra verkefni að ræða en fjárreiður atvinnujöfnunarsjóðs ná til að leysa nema að sáralitlu leyti.“ Síðan bætti hann við þessum orðum: „Getur vel svo farið, að nauðsynlegt reynist að setja hér sérstaka byggðaþróunarlöggjöf“. Já, getur vel svo farið, að setja verði sérstaka byggðaþróunarlöggjöf, sagði ráðh. Þessa löggjöf vildum við setja fyrir 5 árum og raunar fyrr og fengum þá hin köldu svör. Á árinu 1967 ver ríkissjóður Íslands 700–800 milljónum til að greiða niður heimatilbúna dýrtíð innanlands. Við framsóknarmenn viljum verja 90–100 milljónum á ári, 2 aurum af hverri krónu, sem ríkið fær, og 1000 milljónum að láni samt. á 5 árum, auk atvinnujöfnunarsjóðsins, til að hefjast handa um það að tryggja komandi kynslóðum umráð yfir landi sínu með því að stuðla að því, að landið verði byggt og gæði lands og sjávar nytjuð af Íslendingum. Pappírsáætlanir fyrir kosningar eru góðar, það sem þær ná. En þær hrökkva skammt. Hér þarf skipulagða starfsemi án afláts og afl þeirra hluta, sem gera skal. En við skulum ekki dvelja um of við ádeilur á liðna tíð eða fráfarandi ríkisstj., heldur horfa fram. Verndun og efling landsbyggðar er þjóðfélagi voru nauðsyn, ef það vill lífi halda. Spennan, sem skapast við ofvöxt höfuðborgarsvæðisins, á ríkan þátt í vexti verðbólgunnar. Almenningur í Reykjavík hefur ekki óskað eftir þessari ofvaxtarþróun, enda fylgja henni mikil vandkvæði fyrir höfuðborgina og litlir kostir. Reykvíkingar, ekki síður en aðrir, vilja eiga byggt land handa sér og sínum niðjum. Baráttan í þessu máli er barátta í þágu komandi kynslóða við blind öfl og við lögmál hinnar seigu tregðu. En með þjóðfélagstækni er hægt að ráða við hin blindu öfl þjóðlífsins, eins og verktækni nútímans getur breytt stefnu hinna miklu fallvatna. Byggðajafnvægisfrv. okkar framsóknarmanna er frumsmíði í íslenzkri löggjöf, en þegar þjóðin veitir því brautargengi, munu leiðtogar nýrra kynslóða móta það verk og endurbæta í samræmi við reynslu nýrra tíma. En í stórum landshlutum norðanlands og austan, sunnan og vestan og í flestum byggðarlögum innan þeirra er nú varizt í vök. Ýmist er um beina fólksfækkun að ræða frá ári til árs eða hlutfallslega fólksfækkun, sem stendur í vegi fyrir eðlilegri framþróun. Í sveitum og víðar fækkar heimilum. Kaupstaðir og þorp ná ekki æskilegri stærð, og það er svo bágt að standa í stað. Vaxandi viðurkenning landsbyggðarstefnunnar mundi glæða marga von, sem stórborgarþróunin er að slökkva. Einu sinni fyrir löngu kvað Matthías Jochumsson: „Vertu óhrædd veika þjóð vörn í þinni sök fram mun færð um síðir með full og heilög rök.“ Hið skyggna skáld sá rétt. Vörn í máli smáþjóðarinnar var um síðir færð fram, svo dugði. „Heilög rök“ hennar fyrir stjórnarfarslegu sjálfstæði voru tekin til greina. Gjarnan vildi ég með orðum skáldsins mega segja við þá, sem þetta heyra víðs vegar um land: Verið óhrædd um framtíðina, þó að kalt sé á góunni. Heilög rök landsbyggðar fyrir tilveru sinni í þágu þjóðarsjálfstæðisins verða til sigurs metin. Samt verð ég að láta mér nægja að minna á hið fornkveðna, sem hér á við um þjóð vora, að „hver er sinnar gæfu smiður“. Hvort sem rök þessa máls eru talin heilög eða ekki heilög nú á tímum, munu þau verða metin af þjóðinni og þeim, sem hún felur umboð sitt á komandi árum. - Góða nótt.



Herra forseti. Hv. hlustendur nær og fjær. Hin tíðu stjórnarskipti, sem áttu sér stað, áður en núv. stjórnarsamstarf hófst, hafa án alls efa verið þjóðinni skaðleg og sízt til þess fallin að efla trú manna á það lýðræðis- og þingræðisstjórnarfar, sem við höfum valið okkur. Þetta þarf ekki að rökstyðja með mörgum orðum, því að augljóst er, að þegar ein og sama stjórn situr aðeins skamman tíma, verða úrræði hennar í aðsteðjandi vandamálum, hvort sem þau hafa nokkuð til síns ágætis eða ekki, aldrei reynd til hlítar, og þegar næsta ríkisstj. tekur við, sem einnig verður skammlíf, og reynir gagnstæðar leiðir, verður árangurinn engu betri, og þannig koll af kolli. Einkum á þetta við í efnahagsmálunum og var það raunar meðferð þeirra, eða stundum óviðráðanleg þróun, sem áður varð flestum stjórnum að falli, þegar rekin var ýmiss konar tilraunastarfsemi á því sviði. Stefna núv. stjórnarflokka í efnahagsmálum, sem þeir mótuðu í upphafi og hafa síðan haft tækifæri til að framfylgja í 8 ár, hefur hins vegar borið mikinn og góðan árangur, sem alls staðar blasir við og er vel til þess fallinn að endurvekja traust þjóðarinnar á lýðræðislegu - og þingræðislegu stjórnarfari ísl. ríkisins. Á hinn bóginn er svo reynsla fyrri ára þjóðinni til varnaðar um þær afleiðingar, sem það kynni að hafa, ef hún kysi sér í þingkosningunum í júnímánuði n. k. stjórn, sem færi í gagnstæða átt, eða hina leiðina, og stefndi að niðurrifi þess, sem upp hefur verið byggt á síðustu 8–9 árum. Sú niðurrifsstefna er margyfirlýst af hálfu stjórnarandstöðunnar, og er raunar það eina áþreifanlega í stefnu hennar. Allt annað í þeim herbúðum einkennist af fálmkenndum yfirboðum og kjósendaveiðum. Langar og margendurteknar þingræður stjórnarandstæðinga, svo og blaðaskrif og samþykktir á flokksþingum þeirra, benda ótvírætt til þess, að með því, sem Eysteinn Jónsson hefur nefnt „hina leiðina“, stefni stjórnarandstaðan, og þá einkum Framsfl., að slíku niðurrifi. Kjarninn í þeim boðskap er sá, að horfið skuli frá sparifjárbindingu, vextir lækkaðir, útlán aukin án tillits til getu bankanna og gjaldeyrisvarasjóðnum eytt. Það er þó öllum vitanlegt, að útlán peninga í heilbrigðu hagkerfi hljóta að byggjast á innlánum og sparnaði, sem fæst því aðeins, að greiddir séu viðunandi vextir og girt sé fyrir verðgildisrýrnun innlánsfjárins. Einnig er augljós þörfin fyrir öflugan gjaldeyrisvarasjóð, þar sem þannig hagar til, eins og hér á landi, að útflutningsframleiðslan er tiltölulega einhæf, og þjóðin þarf að flytja inn flestar vörur til neyzlu og fjárfestingar. Verðsveiflur og magnsveiflur í útflutningnum geta valdið mjög snöggum umskiptum í gjaldeyrisstöðunni til hins verra, og þá er ámetanlegt að geta gripið til gjaldeyrisvarasjóðs, í stað þess að innleiða hafta- og skömmtunarkerfi í líkingu við það, sem áður þekktist hér, og allir voru fegnir að vera lausir við þegar viðreisnin afnam það. Það mætti segja, að fyrirætlanir stjórnarandstöðunnar um niðurrif þess efnahagskerfis, sem viðreisnarflokkarnir hafa byggt upp, væru réttlætanlegar, ef hægt væri með rökum að sýna fram á, að þeir erfiðleikar, sem nú steðja að ýmsum greinum atvinnuveganna, væru kerfinu að kenna og ættu rót sína að rekja til ágalla þess. Svo er þó alls ekki, heldur er auðvelt að sanna, að ástandið mundi vera orðið miklu verra en raun ber vitni, ef ekki hefði verið komið upp gjaldeyrisvarasjóði, ef ekki hefðu verið bundnar innstæður til að sjá atvinnuvegunum fyrir lánsfé og ef vextir hefðu ekki verið hækkaðir til þess að örva þann sparnað, sem er grundvöllur þess, að eitthvað fáist til útlána. Vegna stefnunnar í þessum málum hefur fjármagnsmyndun í landinu orðið meiri en nokkru sinni áður, og þjóðin er nú efna hagslega sjálfstæðari en hún var fyrir viðreisn. Við stjórnarsinnar játum fúslega, að ekki hefur tekizt að stöðva dýrtíðina, þó margt hafi einnig áunnizt í því efni og miðað í rétta átt. Það hefur verið dregið stórlega úr dýrtíðarvextinum með ýmsum aðgerðum stjórnarinnar og málamiðlun í kjarasamningum og samningum um afurðaverð til bænda. Þó má telja víst, að árangurinn á þessu sviði hefði orðið betri, ef skilningur á efnahagsmálastefnu stjórnarflokkanna hefði verið almennari, en stjórnarandstöðunni hefur vissulega tekizt að villa ýmsum sýn í þessu efni með stöðugum áróðri og blekkingum. Á sú iðja stjórnarandstöðunnar drjúgan þátt í því, að ekki hefur tekizt að leggja dýrtíðina að velli eða draga hæfilega mikið úr vexti hennar. Þrátt fyrir þetta mundi ástandið í dýrtíðarmálunum vera miklu verra, ef ekki hefði tekizt að framfylgja stefnunni í þeim mæli, sem raun ber vitni. Það markmið hefur náðst að stórauka framleiðsluna og halda uppi almennri og mikilli atvinnu, og lífskjörin hafa farið ört batnandi. Framkvæmdir hafa verið eins miklar og vinnuafl hefur frekast leyft, og meira fé hefur verið varið til fjárfestingar en títt er á meðal flestra annarra þjóða. Sú fjárfesting hefur verið mest í atvinnuvegunum, sbr. þær upplýsingar, sem fjmrh. gaf þinginu í síðustu viku um framkvæmd fyrstu fjögurra ára áætlunarinnar. Hún er einnig mikil í opinberum framkvæmdum og íbúðarhúsabyggingum, og allt mun þetta skila framtíðinni miklum arði og létta þjóðinni lífsbaráttuna langt fram í tímann. Hið sama gildir um stórvirkjun, sem nú er hafin, og þá stóriðju, sem á henni byggist. Stjórnarandstaðan hamrar á því í tíma og ótíma, að stjórnarflokkarnir sýni atvinnuvegunum lítinn skilning og hrunsöngur hennar hljómar sífellt hér á Alþ. og í eyrum þjóðarinnar, eins og hlustendur hafa heyrt í kvöld. Ef trúa mætti þessum söng, væru bændur landsins allir á vonarvöl, útgerðin öll á hausnum og iðnaðurinn upp til hópa að gefa upp öndina. Sem betur fer, eru lýsingar stjórnarandstöðunnar mjög ýktar, þótt finna megi þeim einhverja stoð, og er það ekkert nýtt í sögunni, að ekki sé alls staðar eða í öllum greinum jafngóð útkoma. Ýkjur stjórnarandstæðinga að þessu leyti eru öllum opinberar, sem á annað borð vilja viðurkenna staðreyndir, en staðreyndirnar tala sínu máli um mikla viðreisn og framfarir á flestum sviðum um gjörvallt landið. Þannig ber það síður en svo vott um skilningsleysi á þörfum atvinnuveganna, þegar litið er yfir 4 ára áætlunina og í ljós kemur, að fjárfesting atvinnuveganna hefur farið fram úr áætlun, en fjárfestingu þess opinbera hefur verið haldið innan ramma áætlunarinnar. Það ber heldur ekki vott um slíkt skilningsleysi, að á s.l. ári, þegar ríkissjóður kemur vel út, lækkar hann skuld sína við Seðlabankann um 331 millj. kr., einmitt til þess, að bankakerfið hafi þeim mun meira fé til ráðstöfunar til fyrirgreiðslu við atvinnuvegina. Stjórnarandstaðan heldur því fram, að þessi skuldagreiðsla hafi verið óþarfi. Það hefði mátt nota þessa fjármuni til vegagerðar, hafna, skólabygginga o.s.frv. Setjum svo, að það hefði verið gert. En hvaðan átti þá bankakerfið að fá jafnháa upphæð, 331 millj. kr., til útlána handa atvinnuvegunum? Það sjá vonandi allir, að annað hvort varð að gera og að útilokað var að gera hvort tveggja með sömu peningum. Þeir voru látnir renna til atvinnuveganna í gegnum bankakerfið, en ekki notaðir til vinsælla, opinberra framkvæmda, enda þótt kosningar fari í hönd. Það eru hagstjórnaraðferðir eins og þessi, sem Eysteinn Jónsson sagði í kvöld, að verkuðu eins og eitur á atvinnulífið. Ég drap á það áðan, að þeir erfiðleikar, sem nú steðja að sumum greinum atvinnuveganna, væru síður en svo efnahagskerfinu að kenna. Þeir mundu þvert á móti vera miklu meiri, ef efnahagskerfið væri ekki slíkt, sem það er. Bankarnir megnuðu t.d. á síðasta ári að auka útlán sín til atvinnuveganna um meiri fjárhæð en innlánsaukningu nam á árinu. Það hefðu þeir ekki getað nema í skjóli innstæðubindingarinnar. Ríkissjóður var látinn taka á sig á s.l. ári og þessu ári hundruð millj. kr. í auknar niðurgreiðslur, til þess að unnt væri að koma á verðstöðvuninni. Hann hefur einnig tekið á sig stóraukna aðstoð við sjávarútveginn, til þess að útgerð til þorskveiða og fiskvinnsla stöðvaðist ekki vegna verðfalls á erlendum mörkuðum. Hvorugt þetta hefði ríkissjóður getað gert, ef ekki hefði verið fylgt þeirri stefnu undanfarin ár að reka greiðsluhallalausan ríkisbúskap og beita aðhaldi í rekstri ríkisins. Slíkar hagstjórnaraðferðir segir Eysteinn Jónsson, að verki eins og eitur á atvinnuvegina. Ekkert af þessu hefði verið mögulegt, ef fylgt hefði verið annarri stefnu. Þá hefði ekki verið unnt að koma atvinnuvegunum til hjálpar í þrengingum þeirra nú, á þann hátt, sem gert hefur verið, og er þó engan veginn séð fyrir endann á því, að sú aðstoð reynist nægileg, hvað sjávarútveginn snertir, vegna þess, hversu vetrarvertíðin hefur verið ógæftasöm og afli víðast hvar rýr. En það er viðhorf, sem ekki var hægt að sjá fyrir, og þannig er það því miður allt of oft í þeim atvinnuvegum okkar, sem háðir eru veðráttunni. Í almennum umr. um afkomuna síðustu árin er það áberandi, að stjórnarandstaðan viðurkennir ekki slík tilvik, en heldur þeim mun betur á loft árgæzku og góðum aflabrögðum og þakkar þeim, en alls ekki efnahagskerfinu, þær framfarir, sem hún er tilneydd til að viðurkenna. Annar ræðumaður Alþfl. mun hér á eftir kryfja það nánar til mergjar, hversu mikillar árgæzku stjórnarfl. hafa notið á stjórnarárunum, en í því tilliti mun gæta óhappa, ekki síður en happa, þegar yfir það er litið, og með hliðsjón af því verður að meta þátt efnahagskerfisins í þeim árangri, sem náðst hefur. Sá þáttur er vissulega svo mikilvægur, að það væri ógæfa þjóðarinnar, ef stjórnarandstaðan fengi nú tækifæri til að framkvæma ráðagerðir sínar um að brjóta efnahagskerfið niður. Ég er fyrir mitt leyti bjartsýnn á, að stjórnarandstöðunni verði ekki fengið slíkt tækifæri í kosningunum. Þjóðin hefur skilið nauðsyn verðstöðvunarinnar, og enn þá hefur stjórnarandstaðan ekki treyst sér til atlögu við hana. Í augnablikinu er það mikilvægast, eins og útlitið er með útflutningsframleiðsluna og markaðsverð fiskafurða erlendis, að stöðva kapphlaupið á milli kaupgjalds og verðlags, og ráðstafanir stjórnarinnar á því sviði hafa átt almennum skilningi að mæta. En tíminn fram undan er nokkurs konar umþóttunartími, því að ef ekki rætist úr með útflutninginn á næstu mánuðum, verður að grípa til nýrra ráða í lok þessa árs, og þann vanda verða þeir að leysa, sem þá ráða í ríkisstj. og á Alþ. Það má ekki henda, að kjósendur stofni afkomu sinni og þjóðarinnar í tvísýnu með því að greiða Framsókn og Alþb. atkv. Það síðastnefnda er nú í upplausn og ekki líklegt til samstilltra átaka, sbr. þann ágreining í röðum þess, sem Björn Jónsson gerði að umræðuefni í lok ræðu sinnar áðan. Framsókn rekur sína venjulegu valdastreitu- og hentistefnupólitík og hamast nú hvað mest gegn því efnahagskerfi, sem fært hefur þjóðinni velmegun, atvinnuöryggi og stórstígar framfarir. Framsókn er tvöföld í flestum málum, eins og Lúðvík Jósefsson lýsti skilmerkilega hér fyrr í kvöld. Stjórnarflokkarnir hafa að vísu ekki samið fyrir fram sín á milli með tilliti til hinna nýju vandamála, en ég fyrir mitt leyti efast ekki um, að ef þjóðin vottar þeim traust í kosningunum, muni þeim takast að endurnýja samstarfið og semja um hin nýju og breyttu viðhorf. Þegar um þetta tvennt er að velja, annars vegar glundroða og stefnuleysi stjórnarandstöðunnar, en hins vegar heiðarlegt og markvisst samstarf Alþfl. og Sjálfstfl., sem ágætlega hefur reynzt í 8 ár, á valið að verða auðvelt. Alþfl. hefur lengi haft lykilaðstöðu í stjórnmálunum. Með þetta vald sitt hefur flokkurinn jafnan farið með fyllstu ábyrgðartilfinningu og alltaf látið hag og heill þjóðarinnar og umbjóðenda sinna sitja í fyrirrúmi fyrir þröngum flokkshagsmunum. Flokkurinn hefur hiklaust unnið með öðrum flokkum að úrlausn erfiðra, tímabundinna vandamála og um leið komið fram ýmsum stefnumálum sínum, t.d. auknum almannatryggingum, launajöfnuði kvenna og karla, áætlunarbúskap og nú síðast auknum kosningarrétti handa ungu fólki. Launajöfnuðurinn hefur þegar fært vinnandi konum ótaldar millj. kr. í bættum launakjörum og áætlunargerðin hefur tryggt betri hagnýtingu vinnuafls og tækja og þar með auknar framkvæmdir. Áætlunargerð er hafin fyrir einstaka landshluta, og hafa þegar verið gerð stór átök í samgöngumálum Vestfjarða skv. slíkri áætlun. Tryggingakerfið hefur aldrei áður greitt hinum tryggðu jafnháar bætur. Þannig lýsir stefna Alþfl. sér í framkvæmd. Fái flokkurinn aðstöðu til að semja um stjórnarsamstarf á ný, að afstöðnum kosningum, mun hann leggja höfuðáherzlu á að standa vörð um það, sem áunnizt hefur t.d. á sviði almannatrygginga, og einnig fylgja fram þeirri stefnu sinni að koma á lífeyrissjóði fyrir alla landsmenn, en þeirri réttarbót verður naumast komið á, nema á tímum góðra rekstursskilyrða fyrir höfuðatvinnuvegina. Þess vegna m. a. fer það saman, að flokkurinn mun leggja sig fram um að styrkja rekstursgrundvöll sjávarútvegsins, og þeirra atvinnuvega, sem mesta þýðingu hafa fyrir þjóðarbúið. Nú hefur Alþfl. átt aðild að ríkisstj. með Sjálfstfl. í tæp 8 ár, en þar áður fór flokkurinn einn með stjórn í 1 ár. Þessi festa í stjórn landsins komst á með kjördæmabreytingunni, og tvímælalaust hefur hún reynzt affarasælli heldur en þau tíðu stjórnarskipti, sem áður áttu sér stað. Árangurinn hefur heldur ekki látið á sér standa, eins og alls staðar má sjá, ef menn horfa í kringum sig án þess að setja upp Framsóknarmóðuharðindagleraugu. Sá árangur er báðum samstarfsaðilum að þakka, og einnig ber að skipta ábyrgðinni á því, sem miður kann að hafa farið, jafnt á þá báða. Enginn heldur því fram, að allur vandi hafi verið leystur, en því verður hins vegar ekki í móti mælt, að aldrei hefur þjóðinni vegnað betur en á þessum árum. Þá velmegun hefur Alþfl. átt sinn þátt í að skapa og tryggja, og hann gengur þess vegna til kosninganna í vor í fullu trausti þess, að kjósendur láti hann njóta sannmælis. - Ég þakka þeim, sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Málflutningur stjórnarandstöðunnar við þessar útvarpsumr. hér í kvöld er okkur Alþfl.-mönnum hvorki nýstárlegur né lærdómsríkur. En nú hefur þjóðin öll haft tækifæri til að hlusta á þennan málflutning og ætti vissulega að taka hann til gaumgæfilegrar athugunar og bera hann saman við staðreyndirnar. Stjórnmál verða ekki rædd af neinni skynsemi, nema það sé viðurkennt og haft í huga, að þjóðartekjurnar nema ákveðinni upphæð á ári hverju, eða eins og það er stundum orðað, að kakan, sem til skiptanna kemur á milli þjóðfélagsþegnanna, hefur ákveðna, takmarkaða stærð. Alþfl. lítur svo á, að eitt aðalmarkmið stjórnmálanna sé að stækka þá köku sem mest, ár frá ári, og skipta henni á skynsamlegan og réttlátan hátt. Þetta verður bezt gert með því að efla og auka þær atvinnugreinar, sem mest gefa í aðra hönd, miðað við tilkostnað, búa þær betri og fullkomnari framleiðslutækjum, skv. fyrirfram gerðri framkvæmdaáætlun, en jafnframt að leggja kapp á aukna menntun landsmanna, ekki sízt tæknimenntun og verkmenningu. Það er þetta, sem er undirstaða hagvaxtar og framfara. Að sjálfsögðu ber síðan að beita tiltækilegum hagstjórnartækjum, til þess að atvinnutæki landsmanna og vinnuafl nýtist sem bezt. Ég tel rétt í lok þessara umr. í kvöld að athuga, þó að ekki verði gert nema í mjög stórum dráttum, hvort þessi markmið núv. ríkisstj. hafa náðst eða hvort málflutningur stjórnarandstöðunnar er á rökum reistur. Það getur verið erfitt að átta sig á dægurmálum líðandi stundar, hvort ákveðið þingmál eða stjórnarathöfn hafi verið nauðsynleg eða horfi til heilla, þegar á hagsmuni þjóðarheildarinnar er litið. Ekki sízt, þegar óábyrg stjórnarandstaða kappkostar af öllu megni að gera alla hluti tortryggilega og lætur einskis ófreistað í því efni. Málin ættu þó að skýrast, þegar yfir lengra tímabil er litið. Stjórnarandstaðan hefur, að því er virðist, haft langar og stríðar áhyggjur af stjórnarfarinu og afkomu þjóðarinnar. Henni var að vísu nokkur vorkunn, þó að hún væri taugaóstyrk eftir viðskilnaðinn 1958, þegar hún hrökklaðist frá völdum, eftir 17 stiga vísitöluhækkun síðustu 3 mán., sem hún sat við völd. Útflutningsframleiðslan var algerlega strönduð, og ekki náðist samstaða um úrræði. „Hin leiðin“ var þá ekki orðin til í hugskotum framsóknarmanna. Það vantaði ekki, að núv. ríkisstj. væri óskað fararheilla. Spáð var samdrætti og atvinnuleysi og hvers konar óáran af manna völdum, eins og það var svo smekklega orðað. Þegar svo þessi spá vildi ekki rætast og við tók stórfelldari uppbygging, meiri gróska og meiri atvinna en áður hafði þekkzt, var axlað um og farið að tala um framúrskarandi góðæri af náttúrunnar völdum ár eftir ár, og hafa ræðumenn stjórnarandstöðunnar hér í kvöld enn stagazt á góðærinu sem sameiginlegu slagorði. Þennan áróður er rétt að athuga nánar en gert hefur verið. Hér hlýtur að vera átt við árferði í þeim atvinnuvegum, sem mest eru háðir veðurfari og aflabrögðum. Kannast bændur landsins við þetta sérstaka árferði? Flest árin hafa verið meiri eða minni erfiðleikar í einum eða fleiri landsfjórðungum af náttúrunnar völdum. Landsins forni fjandi, hafísinn, hefur verið nær landi en oftast áður undanfarna áratugi og jafnvel valdið samgönguerfiðleikum fyrir Norðurlandi langt fram á vor. Tún hefur kalið í heilum landsfjórðungi, og heyfengur hefur verið misjafn, rétt eins og gengur og gerist, vegna vorkulda og veðurfars. Er þess skemmst að minnast, að kartöfluuppskeran s.l. sumar var aðeins 1/3 af meðaluppskeru. Þetta er nú góðærið í landbúnaðinum. Ég held, að það verði varla talið meira en meðalárferði, þegar á allt er litið. Þrátt fyrir það hefur landbúnaðarframleiðslan í heild vaxið, á sama tíma sem vinnandi höndum við landbúnaðarstörf hefur fækkað. Þessi aukna framleiðni sýnir aðeins, að landbúnaðinum hefur vaxið fiskur um hrygg. Hann hefur eflzt með aukinni ræktun og stækkun búa. Betri tæknibúnaður hefur gert hann óháðari árferði en áður var. Á sama hátt verður varla sagt, að gæftir hafi verið betri eða vertíðarafli bátaflotans hafi verið meiri en vænta mátti, miðað við sókn og tæknibúnað, og afli togaraflotans hefur yfirleitt verið mjög rýr. Það er að vísu rétt, að síldarafli hefur stóraukizt, en hitt er vafasamara að tala í því sambandi sérstaklega um góðæri. Það, sem raunverulega hefur skeð í þessu efni, er það, að á stjórnarárum núv. ríkisstj. hefur verið byggður nýr bátafloti til síldveiða á úthafinu með miklu stærri og betur búnum skipum. Það var vitað mál, að síldin hélt sig í hafinu austur af landi, en við áttum ekki bátaflota eða tæknibúnað til þess að nýta þennan afla. Í upphafi þessa stjórnartímabils voru fiskibátar yfir 100 rúmlestir að stærð innan við 50 talsins, en eru nú nærri 200. Fjöldi þeirra hefur m. ö. o. ferfaldazt og rúmlestaaukningin í þessum flokki báta er enn miklu meiri, því að þróunin er sú, að byggðir eru sífellt stærri og fullkomnari bátar og betur búnir tækjum. Á sama tíma hafa afköst síldarverksmiðjanna vaxið úr 70 upp í 130 þús. mál á sólarhring, og fjárfesting í sjávarútvegi hefur numið hátt á fjórða milljarð króna. Það má segja, að á þessu sviði hafi orðið hrein bylting í atvinnurekstri, og nýttir nýir möguleikar. Það er efling útgerðarinnar, þessi mörgu nýju, stóru skip, aukin tækni og fjárfesting, sem gert hefur síldaraflann að veruleika. Niðurstaðan er því sú, að góðærið liggur fyrst og fremst í stórfelldri eflingu atvinnuveganna til lands og sjávar. Þessar niðurstöður er auðvelt að sanna með opinberum skýrslum. Ríkisstj. gerði á sínum tíma 4 ára fjárhags- og framkvæmdaáætlun fyrir árin 1963–66. Nú hefur komið í ljós, að meðalvöxtur þjóðarframleiðslunnar á þessum árum hefur numið 5.3% á ári, sem er mjög mikil aukning, og aukning raunverulegra þjóðartekna um 7% á ári. Fjármunamyndunin á sama tímabili jókst um 47% og dreifðist tiltölulega jafnt á helztu greinar atvinnulífsins. Þessi mikla fjárfesting á vissulega eftir að bera ávöxt um ókomin ár. Alþfl. hefur um langt árabil beitt sér fyrir gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlana og styrkri hagstjórn. Varla verður annað sagt en að árangurinn af þessari fyrstu þjóðhagsáætlun hafi verið góður, og það, sem mest er um vert, er það, að þjóðin er nú miklu betur búin framleiðslutækjum en nokkru sinni fyrr og betur undir það búin að mæta erfiðu árferði eða öðrum erfiðleikum en áður hefur verið. Þessar staðreyndir koma einnig glöggt fram í síðustu ársskýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París. Þar kemur m. a. fram, að fjárfesting er orðin meiri á mann á Íslandi en í nokkru öðru þátttökuríki. Það kemur einnig fram, að þessi mikla fjárfesting ber ávöxt. Hvað þjóðarframleiðslu á íbúa snertir, er Ísland, ásamt Svíþjóð, næst á eftir Bandaríkjunum, þessum gamalgrónu og tæknimenntuðu þjóðum, og hvað einkaneyzlu á mann snertir, kemur Ísland, ásamt Kanada, næst á eftir Bandaríkjunum, og er þar orðið á undan gamalgrónum ríkjum eins og Svíþjóð og Sviss. Þessar upplýsingar Efnahagsstofnunarinnar um hagvöxt og lífskjör Íslendinga koma vel heim við aðrar kunnar staðreyndir og breytingar í ísl. þjóðlífi á síðustu 8 árum. Þjóðin hafði búið við höft og gjaldeyrisskömmtun í nærri 30 ár og stundum svartamarkað á vörum og gjaldeyri. Nú er verzlunin að heita má frjáls. Íslenzka krónan hafði ekki verið skráð í erlendum bönkum í nærri 30 ár og var þjóðinni háðung. Nú er ísl. krónan skráð og keypt eins og hver annar gjaldeyrir, Íslendingar geta nú horft framan í útlendinga ekki aðeins menningarlega, heldur einnig efnahagslega. Lán til stórframkvæmda voru varla fáanleg nema í gustukaskyni eða fyrir sérstakan velvilja. Nú fær þjóðin lán til allra skynsamlegra stórframkvæmda. Um aukna neyzlu þjóðarinnar og bætt lífskjör má nefna ýmis dæmi. Á síðustu 8 árum hefur bílaeign landsmanna meir en tvöfaldazt. Hún hefur hækkað úr 19 þús. í rúm 38 þús. Bíllinn er á góðri leið með að verða hér almenningseign, eins og í gömlum og gamalgrónum þjóðfélögum. Sjónvarp þótti fyrir fáum árum fjarlægur draumur, miðað við okkar fámenni og dreifbýli. Nú virðist þjóðin ætla að verða sjónvarpsþjóð á skemmri tíma en hún varð útvarpsþjóð. Bæjarsímstjórinn sagði nýlega í blaðaviðtali, að fólk vildi nú talsíma um leið og eldavél. Þetta eru nú hallærisárin 8, sem þm. framsóknarmanna, Ingvar Gíslason, lét engispretturnar éta, eins og hann orðaði það hér áðan. Það getur verið að Churchill gamla hefði dottið í hug að nota þessi orð um vinstri stjórnar árin, en ég held varla, að hann hefði notað þau um þau lífskjör, sem þjóðin býr nú við. Þau dæmi, sem ég hef nefnt, sýna, að hagvöxtur og framfarir hafa orðið hér meiri og stórfelldari en nokkru sinni fyrr og lífskjör þjóðarinnar hafa tekið stórstígum framförum. Með því er þó ekki sagt, að öll vandamál almennings hafi verið leyst, því fer fjarri. Í húsnæðismálum eru í undirbúningi stórfelldar framkvæmdir við byggingu íbúða með sérstökum kjörum fyrir meðlimi verkalýðssamtakanna, sem ætla má, að hafi áhrif til lækkunar á söluverð íbúða, og lán húsnæðismálastjórnarinnar hafa verið stórhækkuð, en það þarf enn mikilla átaka við í þessu efni, einkum um lækkun byggingarkostnaðar. Þegar þessi hagstæða efnahagsþróun og hin stórfellda uppbygging atvinnuveganna er höfð í huga, er varla ástæða til þeirrar svartsýni og þess áróðurs, sem stjórnarandstaðan hefur haft í frammi. Að vísu er það vissulega rétt, að verðbólguþróunin er stöðug ógnun við útflutningsframleiðsluna, sem verður að sætta sig við verðlag á erlendum markaði. Engum hefur verið ljósara en ríkisstj., að boginn hefur verið spenntur til hins ítrasta hvað þetta snertir. En það er nú einu sinni svo, að verðbólga fylgir jafnan miklum framförum, miklum framkvæmdum og mikilli eftirspurn eftir vinnuafli. Verðbólgan er í sjálfu sér tákn velgengni, mikillar fjárfestingar og mikillar neyzlu hjá þjóðinni. Vandinn er bara sá, að hún stöðvi ekki útflutningsframleiðsluna. Aðferðir til að draga úr eða stöðva verðbólgu eru vel kunnar og sömu aðferðirnar eru notaðar til þess um allan hinn menntaða heim. Vandinn er bara sá, að allar koma þær meira og minna illa við skammsýna stundarhagsmuni hinna ýmsu stétta þjóðfélagsins og eru meira og minna óvinsælar, meðan allt getur slarkað. Það er einmitt þetta, sem óábyrg stjórnarandstaða hefur notað sér til hins ítrasta. Ríkisstj. hefur beitt ýmsum ráðstöfunum af þessu tagi, en þó aldrei harkalegri en nauðsynlegt hefur verið hverju sinni vegna útflutningsframleiðslunnar. En í öllum tilfellunum hefur stjórnarandstaðan, eða a. m. k. Framsfl., beitt sér gegn þeim af öllu því afli og með allri þeirri ósvífni, sem hann hefur haft yfir að ráða. Tekið hefur verið undir allar kröfugerðir, hvaðan sem þær hafa komið, jafnt frá atvinnurekendum sem launþegum, og ekki sízt þeirra tekjuhæstu. Þetta er að vera allra vinur, en engum trúr. Tilgangurinn hefur verið sá einn að torvelda stjórn landsins, hvað sem það kostaði þjóðina, og komast á ný í stjórnaraðstöðu. Baráttan við verðbólguna hefur fyrst og fremst verið barátta við stjórnarandstöðuna, og má segja, að þar hafi stjórnarandstöðunni orðið töluvert ágengt. Útflutningsframleiðslan hefur nú orðið fyrir talsverðu áfalli vegna verðfalls á erlendum markaði, sem vonandi er þó tímabundið. En þjóðin var betur undir það áfall búin en nokkru sinni fyrr. Hún er vel búin að framleiðslutækjum. Afkoma ríkissjóðs hefur verið mjög góð, vegna mikils innflutnings og mikillar neyzlu og þjóðin á 2000 millj. kr. gjaldeyrisforða. Þessar aðstæður gerðu verðstöðvunarstefnuna framkvæmanlega, án þess að leggja á nýja skatta eða skerða lífskjör þjóðarinnar. Þjóðin stendur vörð um verðstöðvunarstefnuna og verkalýðshreyfingin og forystumenn hennar hafa tekið henni vel og drengilega, en hlotið snuprur fyrir hjá framsóknarmönnum. Það ábyrgðarleysi verður þjóðin að muna í kosningunum í vor. Það er öllu öðru nauðsynlegra að kveða niður ábyrgðarleysi í ísl. stjórnmálum. - Góða nótt.