Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg hefi ekkert um þetta mál að segja frekar en við 2. umr. þess. Nefndin hefir leyft sjer að koma aftur fram með brtt. þá, sem hún bar fram við 2. umr., en skýrar orðaða. Væntir hún nú, að það komi skýrt fram, sem fyrir nefndinni vakir.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Af því að hæstv.forsrh. (JÞ) er ekki við, vil jeg leyfa mjer að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg sje ekki ástæðu til þess að innleiða umr. um málið á þessu stigi þess. Jeg læt hafa áhrif á mig þær löngu umr., sem hjer hafa orðið í dag. Jeg leyfi mjer því að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Jón Sigurðsson Það voru víst 5 eða 6 hv.þm., sem næstir töluðu á undan mjer, er allir lögðust á eina sveif og töldu sig mótfallna frv. því, sem hjer er til umræðu. Það hafa staðið óvenju langar umræður um þetta mál, og eins og oft vill verða, þegar umræður verða langdregnar, hafa orðið nokkurar endurtekningar og umr. snúist um aukaatriði. Þannig hefir t. d. töluvert verið deilt um það, hver hafi verið stefna búnaðarþings í þessu máli. Báðir flokkarnir hafa reynt að taka umsögn þess sjer til inntekta, með og móti. Aðrir hafa vitnað í þingmálafundargerðir, og sumir í almennan bændavilja, sem enginn veit þó hver er. Það hefir sem sje verið togast á inn þetta, eins og hrátt skinn. En jeg ætla ekki að fara að blanda mjer í þann skinnaleik, en skal hinsvegar, til glöggvunar eftir alt þetta moldviðri, draga fram þau atriði, sem færð hafa verið fram með og móti þessu máli. Þó vil jeg fyrst drepa á eitt atriði í sögu málsins. Háttv. 2. þm. Árn. (JörB) vildi láta það skína í gegn, að frv. hefði í fyrra verið borið fram eftir beiðni Magnúsar Einarssonar dýralæknis, og vildi með því skjóta sjer undan króganum. En þessu mótmæli jeg algerlega. Dýralæknir mintist að vísu á þetta mál, í sambandi við annað mál. En nefndin kaus þá háttv. 2. þm. Árn. (JörB) og háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) til þess að semja frv. í þessa átt, í samráði við dýralækni. Þetta gerðu þeir, eins og gerðabókin ber með sjer. Þeir eru því fyrst og fremst feður þessa frv., og háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) lagði svo blessun sína yfir krógann, með mjög hjartnæmri ræðu hjer í deildinni. Jeg skal svo ekki hafa þennan formála lengri, og snúa mjer að þeim andmælum, sem borin hafa verið fram gegn frv., og er þá sjerstaklega ræða hv.þm. Borgf., sem gefur tilefni til andsvara, því að þar voru dregin fram öll þau rök, sem hægt er að tylla á móti frv. þessu. Fyrsta mótbáran var sú, að baðlyfið yrði ónýtt, sem notað yrði til útrýmingar. Þessu er því að svara, að það hefir ávalt verið tilætlunin, og það var skýrt tekið fram í fyrra, að rækilegar tilraunir yrðu látnar fara fram, með verkanir ýmsra baðlyfja á kláðamaur í lifandi kindum, áður en byrjað væri á útrýmingu. Þessi ótti hv.þm. Borgf. er því með öllu ástæðulaus. Út frá þessum hrakspám komst hann svo út í að tala um baðlyf alment, og komst að þeirri niðurstöðu, að kláðinn hefði fyrst farið vaxandi, eftir að lögskipaða kreolínið kom til sögunnar. Út í þetta ætla jeg ekki að fara, en jeg vil aðeins spyrja háttv.þm., hvernig stóð þá á kláðafaraldrinum mikla í Árnessýslu 1922, þegar ríkisstjórnin varð að grípa inn í með sjerstökum ráðstöfunum. Ekki hefir ónýtt baðlyf verið notað þá, þar sem ekki eru nú í sýslunni nema 3–4 kláðakindur, eftir upplýsingum þingmannanna. Þá er önnur ástæðan, sem þm. Borgf. bar fram, að fjeð næðist ekki alt; það væri á fjalli og víðar. Úr þessari ástæðu hafa flestir gert lítið, enda er hún lítils virði, því að það er margreynt, að fje, sem liggur úti langt fram á vetur eða vetrarlangt, smitar ekki úti og tæplega inni, fyr en þá eftir langan tíma, því að lífsskilyrði fyrir maurinn eru þá svo slæm. Til öryggis væri þó sjálfsagt, að hver kind væri merkt tryggu merki um leið og hún væri böðuð; þyrfti merkið helst að sjást árlangt. Hver kind, sem svo kæmi fyrir ómerkt, yrði að afhendast umsjónarmanni til böðunar. Ákvæði viðkomandi þessu eiga ekki að standa í lögum, heldur á að setja þau í reglugerð, sem stjórnin hlýtur að verða að gefa út í samráði við dýralækna o. fl. Þá er þriðja ástæðan, að húsin verði ekki hreinsuð. Þessi mótbára styðst við það, sem einn dýralæknir hefir slegið fram. En hvað segir reynslan okkur, eftir útrýmingarböðunina 1902–3? Hún sýnir, að hægt var að útrýma kláðanum úr mörgum sýslum, án þess að húsin væru hreinsuð, og sannar því, að þau eru ekki eins mikill þrándur í götu fyrir útrýmingunni, eins og sumir hv.þm. vilja vera láta. Sama sýnir reynsla Norðmanna, og eru fjárhús þeirra síst betur fallin til sótthreinsunar en okkar fjárhús. Tókst þeim eigi að síður að útrýma kláðanum, eins og kunnugt er. Þá vil jeg víkja máli mínu til háttv. 2. þm. Árn. (JörB). Hann taldi að undirbúningstíminn væri of stuttur, og það út af fyrir sig væri nóg ástæða til þess að vera á móti frv. En því ekki að lengja frestinn? Jeg sje ekki annað en þeir, sem álíta, að mikils undirbúnigs sje þörf, ættu fremur öllum öðrum að stuðla að því, að frv. verði samþykt með þessum breytingum, svo hægt sje að byrja á þessum undirbúningi. Hv. þm. V.-Sk. taldi málið óundirbúið. Jeg get ekki skilið, hvernig hann ætlast til þess, að stjórnin færi að kosta miklu fje til undirbúnings, meðan hún vissi ekki, hvort málið gengi fram eða ekki. Jeg býst satt að segja ekki við, að hún hefði fengið miklar þakkir fyrir slíkt, hvorki hjá honum nje öðrum. Háttv. 1. þm.N.-M. talaði um, að þrjár baðanir gerðu mikinn skaða, og meðal annars væri ekki gerlegt að hverfa að útrýmingarböðun fyrir það, hversu mjög baðanirnar spiltu heilsu fjárins. Því skal ekki neitað um þrjár baðanir, og hefi jeg ekki gert það upp með mjer, hvort betra muni, að hafa þrjár baðanir í einu, eða tvær útrýmingarbaðanir tvö haust í röð. Í þessu sambandi verður að gæta þess, að útrýmingarböðuninni er ætlað að fara fram að haustinu eða fyrri part vetrar, þann tímann sem fje er venjulega best fyrir kallað. Nú er það langtíðast, að kláða verði vart seinnipart vetrar, og verður þá að baða fjeð oft á stórum svæðum um sumarmál, þegar ær eru komnar að burði; sennilega geta flestir gert sjer í hugarlund, hvernig þessum skepnum muni líða, og þó veit jeg ekki til, að tjón hafi hlotist af þessu. En þess væri þó miklu fremur að vænta en af þrem böðunum, þegar fjeð er best fyrir kallað, sem er fyrri hluta vetrar. Þá er 6. og síðasta ástæðan, sem tínd hefir verið fram gegn frv., og mætti kalla hana „smávandræði“. Hún kom mest fram í ræðu hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ). Hann talaði um eintóm smávandræði, t. d. að dagarnir væru of stuttir, til þess að hægt væri að framkvæma útrýmingarböðun. En jeg hjelt sannast að segja, að þeir yrðu jafnlangir, hvort baðað væri þrifabaði eða útrýmingarbaði. Annars hefir stundum verið reynt að bregða upp ljósi, til þess að nota kvöldin og morgnana, þegar þess hefir verið þörf. Þetta eru þá ástæðurnar, sem færðar hafa verið fram gegn frv. þessu, og jeg verð að telja þær harla ljettvægar. Þá kem jeg að rökum okkar fylgismanna frv. fyrir nauðsyn þessa máls og líkunum fyrir, að útrýming geti tekist. Er þá fyrst og fremst að benda til þess, að Norðmönnum tókst að útrýma kláðanum hjá sjer, sem var þó allmagnaður, en þar eru lík skilyrði og hjer, fjeð rekið til fjalla og fjárhús svipuð, síst betri. Og yfir höfuð kem jeg ekki auga á neitt stórvægilegt atriði, sem er öðruvísi en hjer. Í öðru lagi má benda á, að við komumst svo langt 1902–3, að okkur tókst að útrýma kláðanum úr mörgum sýslum, aðeins með einni böðun á heilbrigðu fje, og tveimur á sýktu. Og nú hefir allur almenningur fengið meiri reynslu og þekkingu á þessum efnum en hann hafði þá. Auk þess eru öll tæki betri, og bændur viðurkenna nú alment, að kláðafje verði ekki læknað með einu baði. Vegna sparnaðar reyndi Myklestad eina böðun á fje, sem var talið ósýkt, en tvær á sýktu. En eins og að líkindum lætur, geta kláðaskoðunarmenn aldrei verið öruggir fyrir því, að þeim skjótist yfir eina og eina kind; getur kláðin því altaf leynst, og er því eina ráðið að baða alt fje, sýkt og ósýkt, fullkominni kláðaböðun. Þær kindur, sem baðaðar væru t. d. einu baði, gætu orðið uppspretta að nýrri kláðaútbreiðslu, og af því höfum við nú fengið að súpa seyðið. Nú er meiningin að tefla ekki á tvær hættur með þetta, meiningin er að spara ekkert í þessu efni, til þess að hægt sje að drepa seinasta maurinn. Þegar maður ber saman aðstöðu okkar nú við aðstöðuna árin 1902–3, þá sje jeg ekki betur en að líkurnar sjeu yfirgnæfandi fyrir því, að okkur takist að útrýma kláðanum. En þá er ekki nema eðlilegt, að menn spyrji, til hvers sje að vinna, og vil jeg þá fyrst sjerstaklega drepa á eitt atriði, sem hv.frsm. minni hl., er nú mun vera dauður, eða því sem næst, lagði sjerstaka áherslu á. Það er að nota breska markaðinn fyrir lifandi fje. Það voru stórkostlegar breytingar fyrir okkur, þegar Englendingar bönnuðu innflutning á lifandi fje um 1896, vegna kláðans. Kláði er að vísu til í Englandi, en eðlilega óska enskir bændur ekki að fá nýja kláðaveitu yfir sig; þeir óska vitanlega ekki eftir, að þær heilbrigðu hjarðir, sem þar eru, sýkist, og jeg hygg, að hver einasti bóndi geti þar litið í sinn eigin barm til að skilja ástæður þeirra. Fyrir nokkrum árum var leitast fyrir um það, hvort ekki væri hægt að fá bannið upphafið, en svörin voru á þá leið, að meðan þessi húsdýrasjúkdómur geisaði hjer, þýddi ekki að tala um þetta mál við ensku stjórnina. En er þá nokkuð unnið við þetta? Hv. þm. Mýr. taldi í ræðu sinni höfuðástæðuna á móti útflutningi hjeðan, að kostnaðurinn mundi verða svo mikill. Það vill nú svo vel til, að við höfum dálitla reynslu í þessu efni, og það hefir sýnt sig, að kostnaðurinn er síst fráfælandi, ef við aðeins getum notið þess verðlags, sem hægt er að fá fyrir fje, sem slátrað er á hentugum tíma. En þegar verður að slátra eftir 10 daga, hvernig sem á stendur, er ekki von, að við getum notið þess verðlags, því að fjeð er mjög hrakið og þarf nokkurn tíma til þess að jafna sig eftir reksturinn hjer heima og sjóferðavolkið. Fjeð er þá í hraðri aflagningu, sem hefir sín áhrif á gæði kjötsins. Leiðin til að fá miklum mun hærra verð fyrir fjeð á enskum markaði er að fá þessar sóttvarnarráðstafanir afnumdar, að því er okkur snertir, en þær fást ekki afnumdar fyr en við höfum útrýmt kláðanum. Í mínum augum er þetta allmikilsvert atriði fyrir landbúnaðinn, og það er af því, að jeg lít svo á, að þó að við höfum fengið frystiskip, og hefi jeg oft fengið tækifæri til að láta það álit mitt í ljós, hver hjálp það getur orðið fyrir okkur, þá blandast mjer samt ekki hugur um, að það er aðeins byrjunarspor að stærra marki, ef svo má að orði komast. Frystiaðferðin er öruggust, og því áhættuminst. Þess vegna er hún valin fyrst, enda þótt verð á frosnu kjöti sje tiltölulega lágt og samkepnin hörð, en að sjálfsögðu á jafnframt að nota tímann til að þreifa sig áfram með útflutning á kældu kjöti. Markmið okkar á að vera að flytja út vörur okkar þannig, að við fáum sem hæst verð fyrir þær sem fyrsta flokks vöru, en það er, hvað kjötið snertir, að koma því í sem líkustu ástandi á markaðinn og það er við slátrun hjer heima. Þetta er það, sem við eigum að keppa að. En leiðin er ekki aðeins sú eina, að flytja út kælt kjöt, heldur líka með því að flytja út lifandi fje. Þá kemur íslenska kjötið í hendur Englendinga eins fullkomið og hægt er, með öðrum orðum, þeir fá tækifæri til að slátra fjenu sjálfir. Jeg veit, að eldri mennirnir muna þann gullstraum til landsins, þegar Coghill gamli var hjer á ferðinni. Jeg hygg, að aldrei hafi annar eins gullstraumur runnið yfir íslenskan landbúnað eins og þá, og Englendigar sýndu það, að þeir kunnu fullkomlega að meta íslenska kjötið, og svo mundi verða enn, ef hömlunum væri ljett af. Þá vil jeg aðeins minna á tvær aðrar ástæður, sem jeg færði hjer fram fyrir nokkru og ekki hefir verið borið við að mótmæla, og það er fyrst og fremst árlegur kostnaður ríkissjóðs og einstaklinga af þessu kláðafargani, eða þessari viðleitni að reyna að halda kláðanum í skefjum, sem kallað er. Ríkissjóð hefir í undanfarin fimm ár kostað þetta að meðaltali 20 þús. kr. á ári, og svo er þó allur annar kostnaður ótalinn, sem tæpast verður minni en kringum 40 þús. eða samtals um 60 þús. kr. á ári. En á hinn bógin hefir verið lögð hjer fram skýrsla um kostnaðinn í fyrra, sem ekki hefir verið vefengd, vegna þess að hún var bygð á markaðsverði og sýndi, að baðlyfið, sem ríkissjóður átti að borga, kostaði ekki nema um 100 þús. kr. Kostnaðurinn endurgreiðist því, eins og þegar hefir verið sýnt, á 4–5 árum, samanborið við það, ef þessu gamla káki væri haldið áfram. Það er þess vegna, að útrýming er í mínum augum hreint og beint gróðafyrirtæki fyrir okkur bændur og þjóðina í heild sinni. En hvað er okkur svo boðið í staðinn fyrir útrýmingu? Og það er sjerstaklega ástæða til að minna á þetta, af því að hv.þm. Borgf. og sumir aðrir hv.þm. hafa ekki einasta gert þetta frv. að umtalsefni, heldur líka hitt frv., sem er næsta mál á dagskránni. Okkur er þar boðið upp á böðunarkák, og við eigum samkv. því að halda áfram með eina böðun á fje, sem allir viðurkenna að sje gagnslaust til útrýmingar, því að það vita allir eins víst og að 2 og 2 eru 4, að það eru ekki til baðmeðul, sem drepa bæði kláðamaurinn og eggin með einni böðun. Þá var það einn hv.þm., sem lagði aðaláhersluna á eftirlitið. Það var sá hyrningarsteinn, sem alt átti að hvíla á. Það var að hans áliti nægilegt að baða einu sinni, ef hreppstjórinn stóð yfir og passaði blöndunina og sá um að kindunum væri haldið hæfilega lengi niðri í baðinu, enda þótt allir menn viti, að maurin skríður úr egginu eftir vissan tíma. Eftirlitið er gagnslaust á svona grundvelli. Það má í þessu efni benda til reynslu síðustu 20 ára, og hver er hún? Reynslan er sú, að kláðinn hefir útbreiðst jafnt og þjett síðan útrýmingarböðun var framkvæmd, og það er komið svo, að kláðinn er kominn í þær sýslur, er enginn kláði var í 1903, þrátt fyrir öll þessi árlegu þrifaböð, sem meiri hl. landbn. hygst að útrýma með kláðanum. Frv. meiri hl. landbn. gerir ráð fyrir, að haldið sje áfram þessari sömu vonlausu baráttu við fjárkláðann og verið hefir. En vonlaus er hún, af því að hún byggist á aðferðum, sem ganga þvert á móti viðurkendum vísindalegum sannindum og 20 ára reynslu hjer á landi. Í þetta vill meiri hl. kasta árlega fje, er nemur mörgum tugum þúsunda kr. Alla þessa vonlausu baráttu og kostnað vilja „kláðafriðunarmenn“ leggja á landbúnaðinn og ríkissjóðinn, heldur en reyna að vinda þessu oki af okkur með einu knöppu átaki. Jeg fæ ekki skilið slíkan hugsunarhátt.

Sveinn Ólafsson Þess er ekki að vænta, að hjeðan af komi mikið nýtt fram í slíku máli sem þessu, þegar búið er að þrídægra umræðurnar. Og þar sem málið er hvorki sjerstaklega flókið nje umfangsmikið. Jeg vildi helst ekki þurfa að endurtaka mikið af því, sem hjer hefir komið fram, og skal að mestu leyti sneiða hjá því. Mjer finst þó, að jeg verði að víkja fám orðum að hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), sem hefir tekið að sjer að berjast fyrir útrýmingarböðun á næsta ári. Um leið og jeg vík að nokkrum orðum hjá hv.þm. (ÁJ), þykist jeg hafa svarað öðrum, sem fylgja honum að máli og í líkan streng hafa tekið. Hv. þm. kvað svo að orði um þá, sem á móti hafa mælt útrýmingarböðuninni, þ. e. a. s. frv. á þskj. 11, að þeir í athugasemdum sínum hefðu ekki komið nærri efninu, en dvalið við óskyldar eða fjarskyldar hugleiðingar. Aðrar álíka staðgóðar fullyrðingar um okkur meðmælendur frv. meiri hl. landbn. ljet hann óspart fylgja, og vil jeg ekki tefja tímann með því að mótmæla þessu sjerstaklega. En það verð jeg að segja, að slík málsvörn hv.þm. sannar ekki neitt, nje heldur getur hún verið sannfærandi fyrir nokkurn mann. Hv. þm. (ÁJ), eins og fleiri, vildi vefengja það, að bændur úti um sveitir væru mótfallnir þessari útrýmingarböðun nú á næstu tímum, en jeg held, að óþarft sje að deila um þetta, því að bæði er það, að hjer í þessari hv. deild hafa þeir bændur mótmælt stjfrv., sem reynslu hafa mesta í þessum efnum, og í öðru lagi hefir mótmælum gegn því verið hreyft úr ýmsum stöðum á landinu. Jeg hefi t. d. nýlega fengið tvö brjef austan af landi, þar sem mikil áhersla er lögð á það, að þessi útrýmingarböðun verði ekki lögfest að sinni. Það er því engum vafa bundið, að mikill fjöldi manna víðsvegar um land er mótfallinn frv. um. útrýmingarböðun, og hræðist það, og það geta allir sagt sjer sjálfir, að ef þessi böðun verður lögfest í trássi við svo almennan vilja fjáreigenda, að þá er ekki að vænta þess, að árangurinn verði glæsilegur eða góður, svo tvísýnn sem hann þó er að öðru leyti. Bæði hv.frsm. minni hl. og margir aðrir hv.þm. hafa lagt áherslu á það, að kláðinn væri að útbreiðast og magnast í landinu. Að vísu hefir þessu verið mótmælt af öðrum, en mjer finst samt það vera svo tiltölulega margir, sem halda, að þetta sje rjett og satt, að rjett er að koma að því aftur. En það sanna í þessu máli mun vera, að kláði hefir aukist á einstöku stöðum, en áreiðanlega rjenað á öðrum. Jeg hygg það rjett, að hann hafi útbreiðst í Húnavatnssýslu og ef til vill í Skagafjarðarsýslu, en jeg hygg það líka óyggjandi, að hann hafi rjenað á Austurlandi, í báðum Múlasýslum, og það til stórra muna. Jeg er heldur ekki í vafa um það, að orsökin til þess, að hann er nær útdauður á þessum stöðum, er það, að vandleg og almenn þrifaböðun hefir verið framkvæmd, og mjer finst, að ekki þurfi að grafa djúpt eftir orsökunum til þess, að hann hefir útbreiðst annarsstaðar, t. d. í Húnavatnssýslu. Þar hygg jeg, að ónýtt eða skemt baðefni eða misheppnaðar baðanir hafi stutt að útbreiðslu hans. Jeg ætla, að það væri 1922 eða 1923, að deilt var hjer á þingi um nothæfi baðlyfja, einkum þess innlenda, að einn hv.þm. - og það mun hafa verið hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) - lýsti því lögskipaða baðlyfi svo, að það hefði reynst kjarnmesta færilúsafóður, og hefði hún magnast við böðunina síðustu. Má nærri geta, að kláði hafi eigi rjenað, meðan slíkt baðefni var notað, enda hefir reynslan víðar sýnt, að innlenda baðlyfið, og sumar tegundir þess útlenda, hafa við geymslu botnfallið svo, að þau hafa að litlu sem engu verið nýt. Ummæli fleiri manna á sama þingi gengu í svipaða átt. Sumir töldu baðlyfið gagnslaust, en aðrir skaðlegt fjenu. Með þessu vildi jeg benda á það, að það er í sjálfu sjer ekki neitt undarlegt, þó að sumstaðar hafi virst svo sem kláðinn útbreiddist, en annarsstaðar rjeni, því að þetta hefir áreiðanlega farið eftir því, hve vandlega hefir verið unnið að þrifaböðun á hverjum stað, og hve gott baðefnið hefir verið. Jeg skal líka geta þess, að þegar innlenda baðlyfið var tekið upp, þá voru á Austfjörðum víða, þar sem jeg þekki til, notaðar leifar af útlendu baðlyfi, Coopersbaðlyfi eða öðrum þektum tegundum, sem reynst höfðu ágætlega. Hv. 2. þm.N.-M. virðist leggja sjerstaka áherslu á það, að með því að fresta útrýmingarböðun muni hætta mikil á því vera, að markaður sá spillist, sem annars kynni að opnast fyrir útflutning lifandi fjár. Út af þessu vil jeg aðeins benda á það, að útflutningur lifandi fjár getur ekki orðið nema að haustinu, en á haustin er venjulega ekki auðvelt að finna kláða, nema magnaður sje; þess vegna eigi líklegt að hann spilli þá markaði. Í öðru lagi má telja nokkurnveginn víst, að ef hafinn yrði af nýju útflutningur á lifandi fje, þá yrði það gert undir ströngu eftirliti og fje skoðað vendilega áður en það væri sent úr landi. Jeg held þess vegna, að það sje ástæðulaus ótti við kláðasýkingu á útfluttu lifandi fje, sem fyrir hv.þm. (ÁJ) vakir, enda held jeg, að það geti dregist nokkuð ennþá, að þessi útflutningur lifandi fjár verði upp tekinn aftur. Yfirleitt fanst mjer hv. 2. þm.N.-M. í flestum atriðum byggja meira á trú sinni eða hugboði, heldur en á reynslu, og það er eðlilegt og vonlegt, því að jeg veit, að hv.þm. hefir um þessa hluti ekki mikla reynslu; jeg veit, að í þessum efnum verður hann sumpart að byggja á sögusögn annara, en sumpart á lestri misjafnlega áreiðanlegra bóka; reynslu í þessum efnum getur hann ekki haft neina. Hv. þm. er einn af þeim hamingjusömu mönnum, sem að meira leyti lifa í trú en í skoðun, þegar um slíkt mál og þetta ræðir, og það er sjálfsagt ekki rjett að áfella hann fyrir það. Hans mikla afsökun liggur í því, að hann trúir á ágæti kenningar sinnar, svo fráleit sem hún er. Jeg efast ekki um það, að hv.þm. gangi gott eitt til og að hann trúi því, að hann sjálfur beri skyn á þetta fremur öðrum, sem hjer eru. Hann trúir því, að kláðanum verði útrýmt með einu áhlaupi og án skaða fyrir fjáreigendur, trúir á glæsilegan árangur af vanhugsuðum viðbúnaði. Jeg verð samt að lýsa yfir því sem skoðun minni, að ef lögfest verður slík ráðstöfun sem þessi, er felst í frv. á þskj. 11, þá skil jeg ekki annað en að hún verði feld úr gildi á næsta þingi, eftir næstu kosningar, og færi svo, þá væri nú ófyrirsynju eytt dýrmætum tíma þingsins frá öðrum störfum í langvinnar deilur um þetta mál. Jeg ætla ekki að fara út í frv. hv. meiri hl. landbn. að þessu sinni; það er næsta mál á dagskrá, og þarf ekki að víkja að því fyr en þar að kemur. En þessi orð vildi jeg sagt hafa, áður en gengið verður til atkvæða um þetta hrapallega frv. á þskj. 11.

Klemens Jónsson Það vill verða svo að þessu sinni, eins og altaf áður, þegar fjárkláðamálið kemur til umræðu hjer á þingi, að það verða bæði miklar og langar umr. um það. Menn þurfa ekki annað en líta í Alþingistíðindin frá 1859; þá leynir það sjer ekki, að þau eru lengri en nokkur önnur fyrir þann tíma, og það var einmitt fjárkláðamálið og umræðurnar um hann, sem voru lengdinni valdandi, og þau geta enda staðið á sporði öllum ráðgefandi þingum fram að 1875, og voru þó mörg hitamál til umræðu á því tímabili, t. d. stjórnarskrármálið og fjárhagsmálið. Fjárkláðamálið hefir altaf verið hitamál mikið, og þó að það hafi farið fram heldur rólegar umræður að þessu sinni á yfirborðinu, þá er þó talsverður hiti undir niðri. Mörgum kann að finnast þær ræður, sem hjer eru haldnar, of langar, og má vel vera, að það sje rjett. En það er ekki hægt að neita því, að það hefir græðst ekki svo lítið á þessum umræðum; það hafa komið fram margar skoðanir, og álit margra hv.þm. fer mjög í bága við álit annara, og margt upplýsist, svo að ekki verður sagt annað en að talsvert græðist þó við allar þessar umræður. Vegna þess að mitt kjördæmi er eingöngu landbúnaðarkjördæmi, finst mjer það skylda mín, að gera hjer nokkra grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. En jeg skal lofa því, að verða ekki mjög langorður, enda býst jeg ekki við, að mikið græðist á mínum orðum. Jeg hefi altaf verið hlyntur útrýmingarböðun, sjerstaklega síðan jeg sá, hvað Myklestad varð mikið ágengt. Hann byrjaði í Eyjafjarðarsýslu 1903, og jeg var viðstaddur fyrstu baðanirnar og sá, hve árangur þeirra kom fljótt í ljós. Þá munu það hafa verið fáar sveitir, þar sem kláði var jafnmikill og í Kaupangssveit, og víðar var hann frammi í firðinum. En nú sýna opinberar skýrslur það, ef þær er nokkuð að marka, að í Eyjafjarðarsýslu, framan við Akureyri, er enginn kláði. Þetta tel jeg góðan árangur af útrýmingarböðun Myklestads, að þar, nú eftir 24 ár, finst enginn kláði, þar sem alt var útsteypt áður. Og þetta sýnir, að hægt er að útrýma kláðanum, ef rjett er farið að. En víða, þar sem böðunin fór fram undir eftirliti annara en Myklestads sjálfs, var hún ekki annað en kák, og kláðinn kom upp jafnharðan aftur. Myklestad kendi þetta ódugnaði þeirra, sem áttu að sjá um böðunina, og hirðuleysi og óhlýðni bænda. Að fengnum upplýsingum get jeg nú fullyrt, að enginn kláði er í Rangárvallasýslu. Þau grunsömu tilfelli, sem fyrir hafa komið, hefir hv. samþm. minn (EJ) fullvissað mig um, að ekki sje kláði, heldur aðeins óþrif í fje, og að þau stafi af vosbúð. Þess vegna er von, að bændum í kláðalausu hjeraði blöskri að leggja út í þann feikna kostnað, sem útrýmingarböðun er samfara og þeir telja óþarfan. Og jeg hefi fengið bæði munnlegar og skriflegar áskoranir um það, að vera á móti útrýmingarböðun, eins og nú stendur. Fyrir mig er ærin ástæða til þess að vera á móti frv. á þskj. 11, þrátt fyrir þá skoðun, sem jeg kann að hafa haft áður á útrýmingarböðunum. Eftir þeim umr., sem hjer hafa farið fram um málið, hefi jeg talsvert bifast í þeirri trú, að kláðanum verði útrýmt, að minsta kosti með þessu móti, því að það er sýnt og sannað, að kláðinn getur lifað í þrjá mánuði í húsum og út um haga. En kunnugur maður hefir fullyrt við mig, að ekki sje hægt að smala öllu því fje, sem á Þórsmörk gengur, og er þá auðsætt, að þær kindur geta haldið áfram að smita, þrátt fyrir böðun, þegar hið baðaða fje kemur saman við þær. Og víðar mun hið sama eiga sjer stað. Jeg hygg því, að rjett sje að láta mál þetta bíða fyrst um sinn og undirbúa það betur, og að fá að minsta kosti álit og tillögur sýslunefnda áður en nokkuð er afráðið um, hvað gera skuli. Og mjer skildist á hæstv. atvrh. (MG), að honum væri ekkert sjerlega umhugað um það, hvort úr framkvæmdum yrði einu ári fyr eða síðar. Í sýslunefndum eiga bændur sæti, þeir mennirnir, sem mest eiga undir því, hvernig þessu máli er ráðið og hvort leggja á í þennan gífurlega kostnað. Og það má ekki ráðast í framkvæmdir í þessu efni fyr en einmitt bændur hafa sagt til, hvað þeir vilja. Það er líka upplýst, að lítið er um kláða í landinu og að hann er í rjenun. Þetta mál getur því vel þolað bið í eitt ár eða svo.

Pjetur Ottesen Því hefir verið haldið fram af þeim, sem trúaðir eru á mikinn og góðan árangur af útrýmingarböðun samkvæmt. frv. hæstv. stjórnar, að trygging sje mikil í því, að kláðanum verði algerlega útrýmt, með því að nú eigi að fara fram þrjár baðanir. Þó eru aftur aðrir, eins og jeg hefi áður bent á, farnir að draga í land, og líta svo á, að ekki muni takast að útrýma kláðanum með þessu móti, og hæstu vonir, er þeir gera sjer, eru þær, að takast muni að halda kláðanum nokkuð niðri. Jeg benti á það í gær, að frá mínu sjónarmiði væri það ekkert aðalatriði, hvort einu sinni, tvisvar sinnum eða þrisvar sinnum væri baðað, heldur hitt, að eftirlit með böðununum væri trygt, baðlyfið gott, alt fje kæmi til böðunar og kláðamaurnum útrýmt úr fjárhúsunum. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) hefir með langri ræðu reynt að sýna fram á, að þetta væri ekki aðalatriði í málinu, heldur hitt, að fram færu 2–3 baðanir. Það er nú gengið út frá því í frv., að baðanir skuli vera þrjár, og það talið nauðsynlegt, en hjer hefir hv.þm. farið líkt og öðrum, að hann er farinn að draga í land og gerir nú ráð fyrir því, gagnstætt því, sem hann hefir áður haldið fram, að tvær baðanir muni nægja. Jeg hygg, að kláðinn hafi aukist mikið síðan bændur voru einskorðaðið við að nota aðeins eina baðlyfjategund. Hv. þm. reyndi að hrekja þetta með því, að fyrir þrem árum, eða áður en þessi baðlyfstegund var lögleidd, þá hafi kláðinn logað í Árnesýslu. En ástæðurnar til þess hygg jeg að hafi verið þær: 1. að bændur höfðu verið svo óhepnir að fá í það skifti slæmt baðlyf; 2. að eftirlit með böðun var ónóg; 3. að ekki var alt fje baðað. Það er náttúrlega ekki gott að meta það, hver af þessum ástæðum hefir átt mestan þátt í því, hvernig fór í þetta skifti í Árnesssýlu. En að því leyti sem það hefir átt rót sína að rekja til þess, að baðið var ljelegt, þá er það fullkomin bending um, hver mundi verða árangur útrýmingarböðunarinnar, ef það baðlyf, sem þá yrði notað eingöngu, reyndist ljelegt, eins og áður hefir komið fram um hið lögskipaða baðlyf. Þá reyndi hv.þm. að hnekkja þeirri ástæðu, að hættulegt væri, að ekki næðist í alt sauðfje til böðunar, og sagði, að það væri engin hætta á því, að kláði kæmi upp í útigangsfje. Jeg vil hjer minna hann á það, sem sagt hefir verið hjer áður í deildinni í sambandi við útflutning lifandi sauðfjár til Englands, þar sem menn gerðu ráð fyrir því, að eftir að sauðfje hefði verið í frjálsræði alt sumarið, mundi það vera svo útsteypt í kláða, að markaði fyrir það í Englandi yrði lokað. Sje nú þetta svona, sem vitanlega getur komið fyrir, að kláða verði vart í kindum að haustlagi, þá er það víst, að útiveran ein er ekki þess megnug, að kláðinn geti ekki haldist við, og því síður að vetrarlagi, því það er margreynt, að eftir því sem sauðkindin lifir við þrengri kost, þá hefir hún minna mótstöðuafl gegn kláðanum, og undir slíkum skilyrðum magnast kláðinn. En nú er það alkunnugt, að víða á landi hjer hagar svo til, að engin trygging er fyrir því, að hægt sje að ná öllu fje til böðunar. Þannig hagar til t. d. á efstu bæjum á Rangárvöllum, að þar næst ekki í alt fje fyr en komið er langt fram á vetur. Sama máli er að gegna um Þórsmörk, Selvog, Krísuvík, og á Mývatnsöræfum kemur fyrir, að fje litir af allan veturinn. Þetta er nægilegt til að sýna það, að við getum aldrei verið öruggir um að útrýma kláðanum, þegar af þeirri ástæðu einni. Sami hv.þm. talaði líka um það, að eftirlitið væri út af fyrir sig lítils virði. Jeg þarf nú ekki langt mál til að gera grein fyrir því, að eftirlitið er mjög mikilsverður þáttur í því, að fá góðan árangur af böðunum. Það er eigi aðeins um það að ræða, að þess sje gætt, að baðlyf sje gott, heldur einnig, að það sje rjett blandað, kindum haldið hæfilega lengi niðri í því og að hvergi verði á þeim þur blettur o. s. frv. Þetta á eftirlitið að tryggja. Þá talaði hv.þm. um fjárhúsin og sýkingarhættuna í þeim. Gerði hann lítið úr því, að kláðamaurar gætu lifað í húsunum. En að það tókst með Myklestaðsböðuninni að útrýma kláðanum í vissum hjeruðum, sýnir, að þar hefir og verið höfð meiri vandvirkni en annarsstaðar, hvað þetta snertir. Að vísu er vitanlegt, að kláðin var misjafnlega útbreiddur áður, og að mest hætta stafaði af húsunum, þar sem mest var um hann, enda er sjón sögu ríkari um það, að fje hafi hvað eftir annað fengið á sig lifandi kláðamaur úr sumum húsunum. En er hv.þm. fór að minnast á árangurinn af böðun Myklestads og tók undir það, að heil hjeruð hefðu verið hreinsuð af kláða, þá viðurkennir hann þar með, að sú aðferð, sem hann notaði, getur verið örugg, ef öll önnur skilyrði eru fyrir hendi. Og reynsla Norðmanna hefir sýnt, að það er hægt að útrýma fjárkláðanum, en til þess þarf ekki þrjár baðanir. Hjer hefir nú farið svo, að þeir, sem standa að frv., fordæma sumir aðferð Myklestads, en aðrir hrósa henni, eins og hv. 2. þm. Skagf. Jeg kem þá aftur að því, sem hv.þm. (JS) sagði um baðanirnar, að þær þyrftu ekki að vera þrjár; það gæti eins komið til mála, að hafa tvær baðanir í ár og tvær að ári. Í stað þess að ætla sjer að útrýma kláðanum á einu ári með þrem böðunum, þá dettur hv.þm. í hug, að ná mætti sama árangri með því að viðhafa tvær baðanir tvö ár í röð. Þarna er hann fyrst og fremst algerlega horfinn frá því, að þessi þriðja böðun sje nauðsynleg. Bið jeg svo hv.þdm. að athuga þetta vel, og eins hitt, er hv.þm. sagði, að þetta fyrirkomulag yrði ekki dýrara fyrir ríkissjóð en þrjár baðanir á sama ári. Jeg skil ekki, hvernig hann hefir komist að þeirri niðurstöðu. Það er vitanlegt, að ef menn ætla sjer að útrýma fjárkláðanum á þennan hátt, þá verða baðanir bæði þessi ár að vera að öllu leyti með þessu svokallaða útrýmingarböðunarsniði, og liggur því í augum uppi, að allur kostnaður þess opinbera við eftirlitið verður tvöfaldur, og annar kostnaður einnig að öðru leyti meiri á þennan hátt. Svo er eitt enn að athuga við þessa fyrirhuguðu útrýmingarböðun með 3 böðunum í röð, að það er alkunnugt, að fjeð er misjafnlega hraust, að oft og á ýmsum tímum vetrarins koma fram kvillar í fjenu, t. d. lungnapest, skitupest o. fl. kvillar, og að taka það og baða það þrem sinnum með stuttu millibili er ekkert annað en stofna heilsu þess í voða. Svo er það og engu síður vitanlegt, að að minsta kosti stöðug mánaðar innigjöf - en hjá því yrði ekki komist samkvæmt ákvæðum þessa útrýmingarfrv. - mundi koma hart niður á mönnum í þeim bygðarlögum, þar sem fje lifir mikið á útigangi. Venjulegt vetrarfóður mundi sumstaðar gera lítið betur en hrökkva til þessarar innigjafar. Þá kom hv.þm. (JS) að því, að undirstaða þess, sem jeg hjelt fram í gær, væri ekki örugg að því leyti sem jeg hefði haldið því fram, að með einni böðun mætti ná þeim árangri, sem frekast væri hægt að vænta, til þess að halda kláðanum í skefjum. Og til að færa sönnur á þetta, fór hv.þm. inn á svið vísindanna, og sagði, að þótt maurinn væri drepinn með einni böðun, þá lifði þó eggið. En hann viðurkendi þó jafnframt, að Myklestad hefði fullkomlega útrýmt kláða á stórum svæðum á landinu, og hljóta þá bæði maurarnir og eggin að hafa dáið. Þetta er full sönnun þess, hvað hægt er að komast með einni böðun, ef alt er að öðru leyti í góðu lagi. Hv. 2. þm. Skagf. hefir því viðurkent, eða rjettara sagt tekið það aftur, sem hann sagði um undirstöðu þessarar ályktunar hjá mjer, að nokkuð verulegt væri við hana að athuga. Jeg þarf ekki að fara mikið út í útflutninginn á lifandi fje, sem sett hefir verið inn í sambandi við þetta mál, en ætla þó með fáeinum orðum að gera aftur nokkurn samanburð á hinu svokallaða útrýmingarfrv. og till. meiri hl. landbn. Jeg tel þó ekki skyldu mína að tala fyrir meiri hl. nefndarinnar, að því er til frv. hennar kemur, en jeg hefi lýst yfir fylgi mínu við það frv. og hefi gert grein fyrir því, hvers vegna jeg fylgi því. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að með frv. nefndarinnar ætti að halda áfram sama kákinu og verið hefði, því að í því væru engar endurbætur frá því, sem er í gildandi lögum frá 1914.

Engar grundvallarendurbætur.

Já, engar grundvallarendurbætur, segir hv.þm. Við skulum nú taka það til athugunar. Það er viðurkent af öllum, enda þótt hv.þm. reyndi að gera lítið úr því, að einhver stærsti þátturinn í baráttunni gegn fjárkláðanum er það, að eftirlitið við baðanirnar sje nægilegt trygt. Baðanir koma ekki að notum, nema alt eftirlit með böðunum, frá því fyrsta til þess síðasta, sje örugt og gott. Þetta er raunar margtekið fram. En nú fer svo fyrir sumum í þessu máli, og þar á meðal þessum hv.þm. (JS), að þeir neita því í öðru orðinu, sem þeir játa í hinu, og því verður ekki komist hjá þessum endurtekningum. Í frv. um útrýmingarböðun er vitanlega lögð höfuðáherslan á það, að tryggja eftirlitið með böðunum. í frv. meiri hl. landbn. er vitanlega lögð höfuðáhersla á þennan þátt hinna árlegu sauðfjárbaðana, og jeg hefi áður fært rök að því, að ef ekki er betur gengið frá þessu í frv. meiri hl. landbn., þá er þar síst ver um þetta búið. Atvinnumálaráðuneytinu er falin yfirsumsjón þessa verks. Það gefur út leiðbeiningar, setur reglugerðir og annað, sem nauðsynlegt er. Hreppstjórarnir eiga að vera yfirumsjónarmenn, hver í sínum hreppi, og að því leyti sem þeir geta ekki sjálfir beinlínis sjeð um framkvæmd baðananna, skipa þeir trúnaðarmenn sjer til aðstoðar. Og þetta á að vera árlegt eftirlit hjeðan í frá. Eftir frv. um útrýmingarböðun verða hinir opinberu eftirlitsmenn miklu færri, kanske ekki nema einn í sýslu, og hlýtur því öll yfirstjórn að verða ófullkomnari samkv. þessu frv. Það er bjargföst sannfæring mín, að með frv. meiri hl. landbn. eða þeim ákvæðum, sem í því felast, verður komist eins langt og hægt er til þess að halda kláðanum í skefjum. Jeg vil benda á, að hæstv. atvrh., hv.þm. V.-Húnv. o. fl., sem hafa talað með frv. um útrýmingarböðun, hafa lýst yfir því, að þeir gerðu sjer nú ekki hærri vonir en þetta.

Þetta er ekki rjett.

Jú, þetta er alveg rjett, þó að hv. 2. þm.N.-M. líki ef til vill illa, að þeir skuli hafa gert þessa játningu. Jeg held nú, að af þessum samanburði sje það ljóst, að hvað eftirlitið með böðununum snertir, þá er frv. meiri hl. landbn. að minsta kosti jafntryggilegt hinu frv. Og með því að gefa yfirlit um það, hversu eftirlitinu er háttað í þessu frv., þá verður öllum, sem kunnugt er um ákvæði núgildandi laga um þrifabaðanir, það ljóst, að hjer er um verulega grundvallarbreytingu að ræða. Og svo er þetta einnig í fleiri atriðum. Þá talaði hv. 2. þm. Skagf. um kostnaðinn, sem leiða mundi af útrýmingarböðun, og bar hann saman við það, sem hann mundi verða eftirleiðis, ef gengið væri inn á þá braut, sem meiri hl. landbn. leggur til. Grundvöllurinn undir þessum samanburði er rangur, í fyrsta lagi af því, að annarsvegar er miðað við það ástand, sem nú er og verið hefir um framkvæmd hinna almennu þrifabaðana, þar sem menn hafa meðal annars verið einskorðaðir við að nota ljelegt baðlyf og baðanirnar framkvæmdar undir ófullkomnu eftirliti, og hinsvegar miðað við ófullkomnar áætlanir um kostnaðinn við þrifabaðanirnar. Hann sagði, að kostnaður ríkissjóðs við útrýminguna, hvað baðlyfin snertir, hefði verið áætlaður í fyrra um 100 þús. kr. Jeg man, að aðrir gerðu ráð fyrir 120 þús. kr. Þetta er vitanlega aðeins lausleg áætlun, og eftir reynslu um áætlanir yfirleitt, þá mun óhætt að bæta allmiklu við þessa upphæð. Hjer við bætist svo eftirlitið, sem ríkissjóður á að hafa að sínu leyti. Það verður því ekki hjá því komist, að hjer er um geysimikinn kostnað að ræða. Jeg hefi lýst yfir því hjer áður og fært rök að því, að jeg tel frv. meiri hl. landbn. fult eins örugt til þess að halda kláðanum í skefjum og frv. um útrýmingarböðun. Kostnaðurinn við útrýmingarböðunina er því með öllu. óþarfur, og jafnframt má hiklaust gera ráð fyrir því, að sá kostnaður, sem ríkissjóður hefir haft undanfarið við kláðabaðanir, muni hverfa úr sögunni, ef frv. meiri hl. landbn. verður samþ. Hv. 2. þm. Skagf. talaði mikið um vonlausa baráttu í þessu sambandi. Jeg býst því miður við því, að sú barátta sje vonlaus, að okkur takist að útrýma fjárkláðanum algerlega, hvort frv. sem verður samþ. Aftur á móti eru líkur til þess, að okkur heppnist að halda kláðanum í skefjum. Jeg vænti þess, að hv.þdm. sjeu mjer sammála um það, sem augljóst er, að takmarki þessu verði hægt að ná á grundvelli þess frv., sem meiri hl. landbn. ber fram, og það á miklu kostnaðarminni hátt, og þá sje það heppilegasta og rjettasta afgreiðsla þessa máls að samþ. það frv.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg þarf ekki að orðlengja um mál þetta, því að í greinargerðinni á þskj. 257 eru færðar fram þær ástæður, er jeg get látið nægja. Jeg veit að sönnu, að farið hefir fram rannsókn á því, á hvern hátt hægt sje að koma í veg fyrir snjóflóð á þessum stað, en hún var svo ónákvæm, að jeg get ekki talið hana fullnægjandi. Það kom þangað verkfræðingur og gerði mjög litlar athuganir, og á öðrum stað en þar, sem snjóflóðahættan er mest. Till. hans mun hafa verið sú, að flytja húsin af hættusvæðinu. Ekki þurfti nú að rannsaka neitt til að gera slíka till. Það mátti gera hana án allrar athugunar. Á þeim stað, þar sem snjóflóðahættan er mest, er besta uppsátrið í Hnífsdal, og verður þar ekki komist af án þess að nota það. Þarna eru líka tvö stórhýsi, auk fiskihúsa, og ef útvegur í Hnífsdal á að haldast við, verða smærri bátar að hafa uppsátur einmitt á þessum stað.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vil leggja það til, að máli þessu verði vísað til hv.allshn., og vona, að hv.flm. (JAJ) hafi ekkert á móti því. Jeg lít svo á, að málið þurfi að rannsaka í nefnd, vegna þeirrar skoðunar á þessum stað, sem fram fór árið 1916, enda þótt hv.flm. (JAJ) geri lítið úr henni.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Að sjálfsögðu samþ. jeg það, að málið fari til nefndar, en jeg vil biðja hana um það, að hún gefi mjer kost á því að ræða við sig um þau plögg sem fyrir eru um rannsóknina frá 1916.

Jörundur Brynjólfsson Jeg sting upp á því, að þessu máli verði vísað til hv. samgmn.

Forseti (BSv): Er það tilætlunin, að umr. sje þá frestað nú, og málinu vísað til nefndar á þessu stigi?

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Já, og jeg held fast við, að málinu verði vísað til allshn.

Flm. (Magnús Jónsson) Það hefir orðið að samkomulagi milli okkar flutningsmanna þessarar þáltill. að leggja til, að umr. verði frestað að þessu sinni og málinu vísað til hv.fjhn. Ástæðan til þessa er sú, að við viljum ekki knýja fram atkvgr., hvorki um aðaltill. nje varatill., án þess að málið hafi fyrst verið athugað í nefnd. Vona jeg, að hv.þdm. fallist á það. Við viljum vísa málinu til fjhn. vegna þess, að fleiri slíkum málum hefir verið vísað þangað, en hv.fjvn., sem málið heyrir þó aðallega undir, hefir haft öll skjöl þess og skilríki til athugunar frá þingbyrjun og á þess vegna auðvelt með að láta í ljós álit sitt, þótt málinu sje ekki vísað til hennar. Það væri gott, ef ekki yrðu miklar umr. um málið nú og ekki fyr en nefnd hefir athugað það. En jeg get fullvissað hv.þdm. um það, að kjör opinberra starfsmanna eru erfið nú. Þau voru erfið s. l. ár, en uppbótin á þó nú að lækka um 34%. Í raun og veru er hjer ekki farið fram á annað en rjetta framkvæmd laganna um dýrtíðaruppbót. Það var í upphafi litið svo á, að uppbótin ætti að reiknast af öllum launum hinna opinberu starfsmanna, eins og hún þá átti að reiknast. En svo var fundið upp á því, að taka mætti nokkrar vörutegundir, sem voru í háu verði, og reikna út uppbótina eftir verði þeirra. Var þetta gert til hægðarauka. En einmitt þessar vörutegundir, sem valdar voru, hafa lækkað mest í verði síðan, og þetta hefir gert það að verkum, að dýrtíðaruppbótin hefir orðið lægri heldur en þingið 1919 ætlaðist til.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil aðeins geta þess, að mjer finst það formlegra, að mál þetta fari til hv.fjvn., og geri það að till. minni.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg skal ekki gera það að neinu kappsmáli, hvor nefndin, fjhn. eða fjvn., fær málið til athugunar. Jeg læt hv.þdm. alveg ráða því. En það hefir verið venja að vísa launamálum til hv.fjhn.