Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg skal leyfa mjer þegar í stað að mælast til, að hæstv. stjórn, og þá sjerstaklega hæstv. forsætisráðh. (J. M.), vildi vera við umr. um vatnamálin, sem ræða á í dag.  (J. M.: Hvers vegna þá helst forsætisráðherra?)  . Jeg sje að hann er nú hjer viðstaddur; annars nefndi jeg fyrst landsstjórn, og jeg býst við, að hann kannist við, að hann teljist til hennar. Hvað snertir þessa till., þá er í byrjun eins að geta, að hún er borin fram í samræmi við þá niðurstöðu, sem milliþinganefndin í fossamálinu komst að um þetta atriði. Samvinnunefnd allri nema einum, þótti rjett, að þetta kæmi fram þannig orðað, eða eitthvað í þessa átt að landsstjórnin lýsi alla vatnsorku í almenningum og afrjettum eign ríkisins: þar af leiðir svo, að landsstjórnin hlýtur að gera ráðstafanir. ef með þarf til þess, að rifting fari fram á gerningum milli einstaklinga eða fjelaga, er í bága kynnu að fara við þennan rjett þjóðfjelagsins. Það er svo sem sjálfsagt, að stjórnin færi að þessu eins og henni þætti best til fallið. Jeg hefi orðið þess var, að í fyrra var af hálfu stjórnarinnar send út auglýsing til allra sýslumanna, sem oddvita sýslunefnda, þar sem ríkið telur sig hafa allan rjett til vatnsorku í almenningum og afrjettum. Mun þetta hafa gert verið af því, að fossanefndin hafi tilkynt stjórninni, að hún hefði komist að þessari niðurstöðu. Þótt nú þessi tilkynning hafi verið send út, þá er mjer ekki kunnugt um, að hún hafi verið þinglesin, en þessu er auðvitað sjálfsagt að þinglýsa. Tel jeg og hv. meiri hluti nefndarinnar sjálfsagt, að stjórnin sjái svo um, að þeir samningar, er gerðir hafa verið um vatnsorku á þessum stöðum, fái ekki haldið gildi sínu: þarf stjórnin, ef til vill, til þess að fara í mál. Og þótt nú samningunum verði rift, getur það ekki komið til mála, að stefnandi, sem verður landsstjórnin, bæti nokkru þeim, er rjettinn missa. Hitt, hvort yfirleitt nokkuð þurfi að bæta, tel jeg óskylt að athuga hjer, eða hvort einstaklingar eða einstök hreppafjelög, sem ef til vill hafa selt vatnsafl í afrjetti, yrðu fyrir málsókn af hálfu kaupenda, fyrir að selja það, sem þau ekki áttu. Er það mjög óvíst, hvort bætur kæmu fyrir af hálfu hreppa, einstaklinga eða sýslufjelaga. Einn nefndarmaður, hv 1. þm. Ám. (S. S.), óskaði ekki að bera fram með hinum hluta nefndarinnar þessa till. Er mjer ókunnugt, af hverju hann skar sig úr og vona jeg, að hann skýri frá því við þessa umr. Að svo mæltu sje jeg ekki þörf á að fjölyrða frekar um þessa till. í svipinn.

Sigurður Sigurðsson Eins og getið er um í nál. samvinnunefndar á þgskj. 792, og sömuleiðis eins og hv.frsm. (G. Sv.) tók fram, þá greiddi jeg atkvæði á móti því, að þingsál. á þgskj. 794 kæmi fram. Jeg skal nú í fám orðum gera grein fyrir ástæðum þeim, sem valda því, að jeg var og er á móti því, að till. er fram komin, og að hún verði samþ. hjer. Till. fer fram á það að skora á stjórnina að lýsa vatnsorku í afrjetti og almenningi eign ríkisins og gera ráðstafanir til, að rifting fari fram á gerningum einstakra manna eða fjelaga um þessa orku að svo miklu leyti sem það sýnist koma í bága við þennan eignarrjett ríkisins - Hjer er ekkert, sem kallar að, ekkert, sem heimtar að nú þegar verði í þetta ráðist. Jafnvel þó því væri slegið föstu, að ríkið ætti alla vatnsorku í almenningum, þá er langt frá því, að aðkallandi sje nú eða nauðsynlegt að gera frekari ráðstafanir en gerðar eru þegar. Eins og kunnugt er, þá er vatnsvirkjun eða vatnsorkuiðja enn ekki hafin, og það lítur ekki út fyrir, að hún verði hafin á næstu árum. Þó byrjað verði fyr eða síðar að virkja fossa, þá verður áreiðanlega byrjað fyrst á þeim, sem eru í bygð, en ekki á hinum, sem eru í afrjetti eða almenningi. Jeg býst við, að mannsaldrar líði þangað til þeir verða teknir til notkunar. Og hvað liggur þá á því, að skora nú á stjórnina að gera ráðstafanir? Jeg get ekki sjeð það. Stjórnin hefir þegar, að tilhlutun milliþinganefndarinnar, látið tilkynna, að hvaða niðurstöðu nefndin hefir komist í þessu máli, sem sje þeirri, að ríkið eigi vatnsorku í afrjettum og óbygðum. Hún hefir varað menn við frekari samningum um þessi efni, og þetta tel jeg nægilegt, eins og nú standa sakir. Jeg tel enga þörf á að halda lengra. Verði þessi till. samþykt, og meti stjórnin hana nokkurs, geri t. d. gangskör að riftingu samninga, þá er það opinbert leyndarmál, að megnar deilur og málaferli munu rísa af því. Enginn veit hvar lendir, en allar líkur eru á, að það geti varðað einstaklinga og hreppsfjelög sem gert hafa samninga um vatn eða notkun vatnsorku, miklu eignatjóni. Af þessari ástæðu tel jeg till. óþarfa og ótímabæra. Jeg verð því að ráða frá að samþykkja hana, og það án tillits til skoðana hv. deildarmanna á eignarspursmálinu um vatnsorku í óbygð. Þá vil jeg benda á eitt í þessu sambandi. Það er sem sje ekki víst, nema einstaklingar og hreppsfjelög kunni að eiga eitthvað af fossum í afrjettum. Það er alveg órannsakað mál. Undir öllum kringumstæðum er till. óþörf og vanhugsuð og hlýtur að valda óeirðum, málaferlum og djöfulskap, ef hún verður samþykt og framkvæmd Einnig getur hún valdið miklu eignatjóni og er þá ver farið en heima setið. Það er heldur ekki neitt, sem bendir á, að farið verði að virkja þessa fossa á næsta mannsaldri. Þegar farið verður að virkja fossa, þá verður það gert fyrst í þeim sveitum, þar sem samgöngur eru sæmilegar, eða liggja vel við samgöngum og samgöngubótum. Að samþykkja þessa till. er gönuhlaup og ábyrgðarhluti. Svo fljótfærnisleg og vanhugsuð er hún.

Sveinn Ólafsson Þessi þingsál. á þgskj. 794 er komin fram í samræmi við niðurstöðu milliþinganefndarinnar um vatnsrjettindi í öræfum og almenningsafrjettum. En það er meira um till. að segja. Hún er komin fram á þeim tíma, þegar nefndin var óskift, eða áður en sú nýstárlega kenning kom fram, að ríkið ætti alt vatn á löndum einstakra manna. Till. styðst við það, að ríkið eigi almenningana. Nefndin var vitanlega í upphafi öll þeirrar skoðunar, að landið helgaði sjer vatnið, og af því að engir einstakir menn eða hreppar eiga öræfin, þá eru þau ríkiseign. Þetta er undirstaða þessarar till. Það mætti segja, að stjórnin hefði fallist á þessa niðurstöðu, því að hún hefir látið lögreglustjóra hvarvetna tilkynna, að hún gerði kröfu til vatnsrjettar á þessum svæðum, fyrir hönd landsins, og mætti því líta svo á, að þetta væri útkljáð og þessum rjetti væri lýst nægilega. En engin þingsákvörðun hefir verið tekin í málinu, og þess vegna er rjett að samþykkja till. Hún er beint framhald af þeirri þingsályktun, sem samþ. var á þingi 1917. um rannsókn á þessum rjetti, og borin var fram af háttv þm. V.-Sk (G. Sv.), eins og líka af niðurstöðu milliþinganefndar, og er rjett, að þessi skoðun fái þinglega viðurkenningu. Jeg veit, að með þessari till. er ekki skorið úr því, hvar takmörkin eru milli rjettar einstaklingsins og ríkisins. Sumir afrjettir eru eign eða hluti af fasteign einstakra manna eða hreppa. Þess vegna er líklegt, að deilt verði um það, hvar línuna eigi að draga. En það virðist eiga að vera dómstólamál, þar sem þær eru óglöggar og eigi semur. Og er jeg þar sammála samvinnunefnd. Hitt er ekki að efa að þar sem um almenninga er að ræða þar á ríkið orkuna og enginn annar. Jeg ætla að leyfa mjer að geta þess út af ummælum, sem iðulega hafa komið fram í blöðum og víðar, um að deilur og málaferli hafi staðið um langt skeið um vatnsrjettindi í Noregi, milli ríkisins og landeigenda, þá er þar oft blandað málum. Það er rjett, að nokkur mál hafa staðið um það, hvar mættust rjettur einstaklingsins og ríkisins, þar sem einstakir menn áttu land að almenningum. Takmörk á eignum einstaklinga hafa ekki verið skýr og hafa þau ekki verið ákveðin nákvæmlega fyr á tíð, en nú sumstaðar með dómi. Menn hafa þar víða í seli. og selbændur töldu sig eiga alt landið í kring. Það hefir verið um það deilt, hvort þetta væri rjett á litið eða ekki, og hafa allar vatnadeilur staðið um þetta eða þá landamerkin, en aldrei um hitt hvort einstaklingarnir ættu vatnið á sínu eigin landi. Deilan hefir ekki staðið um vatnið, heldur landið því að sá á vatnið, sem landið á undir því, eins þar sem hjer og Norðmenn hafa aldrei dregið það í efa. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) lagði á móti þessari till. og fanst hún ekki tímabær. Hann taldi, að hún mundi valda eignatjóni þeim einstökum mönnum og hreppum, sem fargað hafa vatnsrjettindum í óbygðum. Það er rjett að ekki verður hjá því komist að rifta samningum einstakra manna eða hreppa á slíkum rjettindum, ef till. gengur fram, þó mildilega verði á tekið, af því að selt hefir verið í góðri trú. En þar sem hv.þm. sagði, að ekki lægi á þessu, vegna þess að orkan yrði ekki notuð í bráð, þá er það ekki rjett. Jeg skal benda á það, að þó Hvítá t. d verði virkjuð fyrir neðan Hestvatn, hvað þá heldur ef hún verður virkjuð ofar, þá hefir það í för með sjer, að gera verður vatnsmiðlun í Hvítárvatni. Líkt er að segja um aðrar stórár. Það yrði að grípa til vatna í óbygð, til þess að þurfa ekki að taka haga eða engi undir vatnsmiðlun, sem óhjákvæmileg væri. Þetta er því ekki rjett hjá hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Jeg ætla ekki að fara lengra út í þetta mál að sinni, en legg með því, að till. verði samþ., því hún er fyllilega tímabær og nauðsynleg.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. frsm. (G. Sv.) óskaði þess sjerstaklega, að jeg væri við þessa umr. Jeg get ekki skilið, hvers vegna jeg eigi sjerstaklega að vera hjer viðstaddur, því stjórnin hefir nú sagt af sjer, og alveg óvíst, hverjir skipi stjórn milli þinga. Við höfum enn ekki fengið neitt svar frá þinginu um eftirmenn okkar, en þó mun verða ákveðið um það áður en þingi er slitið. Af þessum ástæðum er ekki gott fyrir stjórnina að láta neitt uppi um þetta mál, enda tala jeg ekki hjer fyrir hennar hönd. Jeg fyrir mitt leyti get ekki sjeð, hvaða þýðingu þessi till. á að hafa, en hún fer fram á það að stjórnin eigi að lýsa vatnsorku í óbygðum ríkiseign. Lögfræðingarnir í nefndinni hafa eflaust gert sjer grein fyrir þýðingu hennar, en jeg sje ekki, að gerðir stjórnarinnar öðlist frekar lagalegt gildi, þó hún hafi þessa till. að baki. Aðgerðir stjórnarinnar hafa því að eins þýðingu, að þær sjeu löglegar, en þessi till. verður ekki til að gefa þeim lagalegan bakhjarl. Með því að skipa stjórninni að rifta samningum hlýtur að koma til kasta dómstólanna. Jeg hefði því álitið fulla ástæðu til að gefa þessa yfirlýsingu í lagaformi, og þannig hygg jeg að farið væri að alstaðar annarsstaðar en hjer. Það hefði meiri kraft, meiri stuðning til stjórnarinnar í för með sjer. Þá gæti komið spursmál um takmörkin milli þess almenna löggjafarvalds og stjórnarskrárlöggjafarvalds, en jeg held, að ekki þurfi að fara út í það, því flestir munu á því máli að nefndin hafi þarna rjett fyrir sjer. Það væri vandaminst að búa til einföld lög um að rifta skyldi samningum sem gerðir væru og kæmu í bága við það, sem nefndin telur lög, og láta síðan dómstóla skera úr. Það er að eins form sem skilur á, en jeg er sammála nefndinni um það hvað lög eru í þessu efni. Jeg býst ekki við, að hv.frsm. (G. Sv.) heimti meira af mjer en að lýsa minni skoðun, og það hefi jeg nú gert. En um stjórnina í heild get jeg vitanlega ekkert sagt.

Jörundur Brynjólfsson Örfá orð. Mjer sýnist þessi till. vera í samræmi við það, sem verið hefir að gerast í þessu máli. Hjer kemur síðar önnur till. til umr., sem fjallar um líkt málefni, og skal jeg því ekki fara út í einstök atriði að sinni. Jeg ætla að eins að láta þá skoðun mína í ljós, að jeg tel till. með öllu óþarfa. Jeg hygg, að það liggi á öðru meira í vatnamálunum en að samþykkja þessa till. Þetta þing skilst ekki svo við þessi mál, að atriði, sem eru meira varðandi, verði útkljáð, og getur þetta beðið að skaðlausu. Mig undrar, að minni hluti milliþinganefndar skuli vera með þessari till.Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gat þess meðal annars, að óvíst væri um takmörk milli afrjetta einstaklinga og afrjetta ríkisins. Sum afrjettarlönd eru eign hreppa eða einstakra manna, og eiga þeir þá eins það vatn sem þar er og það, sem er í heimalöndum. Hv. þm. vildi láta dómstóla skera þar úr, og býst jeg við, að það verði gert, þegar þar að kemur, en jeg býst ekki við, að það yrði að tjóni, þó það biði að minsta kosti ekki fyrst um sinn. Hv. þm. taldi að gera þyrfti vatnsmiðlun í óbygðum, ef stórár yrðu virkjaðar, en Alþingi veitti það leyfi, og þá væri nægur tími að ákveða hitt um leið. Jeg tel nóg að gert í öllum þessum hringlandahætti í vatnamálunum og tel, að betur sæmdi að láta bíða að samþykkja þessa till., en snúa sjer heldur að öðru sem nauðsynlegra væri.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Það sýnist svo, sem til þess gæti komið, að samkomulagið um tillögu þessa yrði lítið betra hjer í deildinni en samkomulagið um vatnsrjettindin var í fossanefndinni. Er það merkilegt að svo fari um þessa tillögu, sem bæði jeg og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) teljum sjálfsagða og beint framhald af því sem á undan er gengið. Það kemur kynlega fyrir, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) skuli telja tillögu þessa gönuhlaup og er slíkt sagt alveg út í bláinn. Með henni er ekki annað gert en að binda enda á það, sem áður var hafið. Þingið 1917 samþykti þingsályktunartillögu um að fela stjórninni að láta fram fara rannsókn á eignarrjetti til vatnsorku í almenningum og afrjettum landsins eða fastákveða, að ríkið ætti vatnsorku þessa, því að flestir þóttust þegar vita, að sú mundi verða niðurstaða rannsóknarinnar. Og nú kemur nefndin með tillögu þessa, sem yrði að niðurstöðu þingsins í málinu: hún á að gefa til kynna, verði hún samþykt hvað þingið ætlist til að gert sje við málið. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) tók einkennilega óstint upp tillögu þessa. Mjer kom það á óvart að hann, hinn eini „jafnaðarmaður“ þingsins, skyldi ráðast á jafnmeinlausa tillögu og sjálfsagða sem þá að skora á landstjórnina að lýsa ríkiseign vatnsorku þá, sem allflestir telja að sje það í raun rjettri. Það þarf ekki að minna á, í hvílíku ósamræmi þessi framkoma er við skoðanir jafnaðarmanna sem vilja draga alt inn undir yfirráð ríkisins og telja, að það eigi að slá eign sinni ekki einungis á vatnsföllin, heldur landið alt og landsnytjar. Það er undarlegt að hv.þm. (J. B.) skuli hverfa svo mjög frá skoðunum flokksbræðra sinna við það, að flytja í nánd við orkuvötnin, eða þótt hann sje fluttur úr Reykjavík austur í Árnessýslu. Jeg fæ eigi heldur sjeð, hvernig hv þm. (J. B.) getur lýst því yfir, að tillaga þessi sje óþörf og ekki aðkallandi. Jeg hjelt, að það gæti þó aldrei verið óþarft að komast að fastri niðurstöðu um hvað sem væri. Þótt ekki sje það tilætlunin að fara þegar í stað að virkja nokkurt sjerstakt vatn, þá er það þó jafnaðkallandi og sjálfsagt að þingið geri eitthvað út um málið að sínu leyti. Og jeg hefi ekki ástæðu til að ætla annað en að meiri hluti þess muni líta á það sömu augum og nefndin og komast að sömu niðurstöðu sem hún, að sjálfsagður endi málsins hjer sje að bera fram þessa þingsályktunartillögu. Hitt er rjett sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði að af því, að ríkið helgi sjer vatnsorku í afrjettum og almenningum geti leitt málaferli og skaðabótakröfur á hendur þeim, sem hafa verið að braska með vatnsorkuna á þessum slóðum. Það er eigi rjett að fara óviðurkvæmilegum orðum um tillöguna fyrir það. Jeg hygg, að orðalag tillögunnar sje fullljóst, enda veit jeg ekki betur en að nefndarmenn væru ánægðir með það. Það kemur þessu máli ekki við, þótt einstakir menn eða hreppar eigi land, sem notað hefir verið sem afrjettur, því að ríkið gerir ekki tilkall til annara vatnsrjettinda en þeirra, sem ekki eru eign einstakra manna eða sveitarfjelaga; enda kæmi það brátt í ljós, þegar farið væri að framkvæma það, sem tillagan gerir ráð fyrir að framkvæmt sje, hvar svo stendur á; því að þegar ráðstafanir yrðu gerðar um, að rifting fari fram á gerningum milli einstaklinga eða fjelaga, þá mundi verða úr því skorið með dómi, hvar ríkið ætti rjett á afrjettum og vatnsorku og hvar ekki. Þá sný jeg mjer að hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Það er rjett, sem hann sagði, að óvíst er, hverjir muni skipa hina nýju stjórn; en eigi getur sú óvissa þó losað stjórnina sem með völdin fer þótt eigi sje nema um stundarsakir við að hlýða á mál manna og taka þátt í umræðum og meðferð mála: stjórnin verður að framkvæma stjórnarstörfin, þótt hún hafi sagt af sjer, þangað til ný stjórn er skipuð. Jeg þykist að vísu vita, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) geti ekki svarað til þessa máls nema frá sínu eigin sjónarmiði, því að stjórnin sem slík mun ekki hafa tekið afstöðu til málsins, og það dreg jeg af því, að hún virðist ekki hafa látið sig málið nokkru skifta, síðan það kom frá milliþinganefndinni: hún hefir ekki lagt fyrir þingið neitt af frv. milliþinganefndarinnar, nje heldur annað í þeirra stað þótt næst lægi að hún hefði gert það. Jeg taldi það æskilegt, að stjórnin væri viðstödd á meðan málið væri rætt, svo að þingmönnum gæfist kostur á að kynna sjer afstöðu hennar í því og einkum óskaði jeg, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) væri við, svo að honum, sem öðrum þeirra lögfræðinga, sem í stjórninni sitja, gæfist kostur á að láta í ljós álit sitt á lagahlið málsins og svara til þess, er hana snerti. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði að sjer væri ekki ljóst hvernig yfirlýsing sú sem tillagan nefndi, ætti að fara fram, þannig að hún hefði gildi. Jeg svara því þannig, að stjórnin á að láta þinglýsa því í hreppi hverjum, að hún lýsi alla vatnsorku í afrjettum og almenningum ríkiseign. Jeg gat þess, að lík yfirlýsing hefði komið frá stjórninni í fyrra; en hún var ekki undirbygð á sama hátt, og eigi var henni þinglýst þá. Þessi þinglýsing hefir að nokkru rjettarlega þýðingu, þótt eigi skeri hún úr rjettarspursmálinu sjálfu; hún gefur það til kynna öllum, að ríkið telur sig eigandi þeirra nytja er hún nefnir; og hún mundi hafa þá raunverulegu þýðingu, að þeir, sem hefðu í huga að braska með sölu vatnsrjettinda, mundu kynoka sjer við framvegis, er þeir vissu, að löggjafarvaldið hefði falið stjórninni að gefa þessa yfirlýsingu. Í þessu tilliti hefir það ekki þýðingu, frá mínu sjónarmiði, hvort stjórninni er veitt heimildin í þingsályktunarformi eða í lagaformi, því að frá þingsins sjónarmiði er ekki um vafaatriði að ræða og stjórnin getur því hiklaust framkvæmt fyrirskipun þingsins, þótt í tillöguformi sje. Líka er þess að gæta að þótt þingið slægi þessu föstu með lögum, að ríkið ætti vatnsorku í almenningum og afrjettum, þá er þessi úrskurður löggjafarvaldsins ekki óvefengjanlegur, nje fullvíst, að hann standist úrskurð dómstólanna. Meiri hl. nefndarinnar hefir ekki treyst sjer nje þinginu til að fella óyggjandi úrskurð í máli þessu og því hefir hann ekki viljað fara löggjafarleiðina, enda er það ekki einhlítt, því að sjeu lög sett, sem koma í bág við rjettarmeðvitund manna og rjettarvenjur, þá er meira en vafasamt, hvort dómstólarnir mundu dæma eftir slíkum lögum; því hefir nefndin valið þá leið, sem farin er á þgskj. 795, að skora á landsstjórnina að slá eign sinni á tiltekna vatnsorku, svo að dómsúrskurður fáist um það, hver eigi vatnsorkuna í landinu, hvort heldur ríkið eða einstaklingar. Þá fyrst, þegar dómsúrskurður er fallinn um þetta, er tími til kominn að skipa málinu með lögum. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þótti eins rjett að taka til einstakt atriði, þar sem rifting gæti komið til greina; þá mundi spurningin leysast af sjálfu sjer. Þetta er að nokkru leyti rjett. En það er líka rjett, að fram komi skoðun þingsins á því hvern það telji vera rjett landsins í þessu máli, án þess þó að útkljá það, eða útiloka dóm stólana frá því að skera úr því. Það vantar því ekki í tillöguna, að rifting geti farið fram samkvæmt henni; það er einmitt ákveðið í henni, að stjórnin skuli, ef með þarf gera ráðstafanir til, að rifting fari fram á gerningum milli einstakra manna og fjelaga. En hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þykir má ske óþarft, að í tillögunni stendur ,,ef með þarf“, þar sem sölusamningar eru vitanlega fram farnir. En þetta er þannig orðað, að ekki er loku fyrir skotið að samkomnlag kunni að komast á, þegar stjórnin fer að leita hófanna, og að þeir, sem keypt hafa rjettinn til vatnsorkunnar, falli frá þessum málamyndarjetti sínum, þegar þeir sjá að stjórninni er alvara með að láta til skarar skríða. Hvernig sem á málið er litið, sje jeg ekki að stjórnin eða aðrir geti verið móti tillögu þessari nema ef vera skyldi þeir, sem eins er ástatt fyrir eins og hv. 1. þm Árn. (S. S.) játaði hreinskilnislega um sig, að þeir sjeu hræddir um, að það geti leitt til skaðabóta af einhverra hálfu. En jeg sje ekki, að þingið geti tekið svo mikið tillit til þessara manna, að það láti málið falla niður fyrir þá sök.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal geta þess út af því, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að stjórnin hefði enga ákveðna afstöðu tekið í þessu máli að henni var það bókstaflega ekki unt, því að frv. meiri hluta fossanefndarinnar komu fyr til þingsins en til stjórnarinnar: enda hefði málið ekki getað komið fyrir þetta þing, ef það hefði átt að koma frá stjórninni. Því að nefndin, eða mestur hluti hennar hafði af ástæðum, sem teljast mega eðlilegar, ekki lokið störfum sínum að öllu leyti fyr en fram á þing kom. Og síðan málið kom til þingnefndarinnar hefir stjórnin ekki haft neitt færi á að blanda sjer inn í það; mjer vitanlega hefir nefndin ekki heldur leitað neinnar samvinnu við stjórnina. enda er ekki víst, að það hefði haft nokkra þýðingu, því að síðan hún sagði af sjer er hún að eins starfandi stjórn, en ekki pólitísk, en mál þetta er fullkomlega pólitískt mál, og því er ekki að búast við miklum framkvæmdum af hendi stjórnarinnar í því, að svo stöddu máli. Ágreiningurinn milli mín og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) er einkum sá og jeg tel þá leið sem hv. nefnd hefir valið, hvorki heppilega nje rjetta. Það hefði átt að koma fram yfirlýsing um málið í lagaformi; því að þessi vanbrúkun á þingsályktunartillögum, sem svo mjög er farin að tíðkast á þessu þingi, þekkist vart í öðrum þingum, enda eru þingsályktunartillögur, slíkar sem þessi er þýðingarlausar; þær geta átt við þegar um framkvæmd umboðsstarfa er að ræða: en í öðrum eins málum og þessu er lagaleiðin eina rjetta leiðin. Jeg hefi áður tekið fram, að jeg tel það afskaplega misbrúkun á þingsályktunartillögum að nota þær eins og gert hefir verið að undanförnu, og slíkt má ekki halda áfram nú, eftir að landið hefir fengið fullveldi. Það var eðlilegt á meðan laganeitanir voru tíðar, þótt þingið gripi til þeirra; þær áttu þá að nokkru leyti að koma í stað laga. En nú, eftir að lagasynjanir eru burtu fallnar, þá ættu þingsályktunartillögur einnig að hverfa að mestu leyti úr sögunni. Jeg tel það t. d. mjög óheppilegt, að stórar upphæðir sjeu veittar úr landssjóði með þingsályktunartillögum. Aftur á móti er nokkuð öðru máli að gegna, þótt ákveðið sje með þingsályktun, að atkvæðagreiðsla skuli fara fram um bannmálið eða annað slíkt. En rjett er þó, að þingið skipi fyrir með lögum um allra flest af því sem það vill láta framkvæma. Einmitt af því að mál þetta er borið fram í þingsályktunarformi, hefir yfirlýsing sú, sem tillagan ætlast til að komi frá stjórninni ekki lagalega þýðing. Auk þess er hægt fyrir næsta þing að segja, að það líti alt öðruvísi á málið en nú er gert: það er miklu hættara við þess háttar hringli en ef um lög er að ræða. Það eru yfir höfuð vandræði fyrir löggjafarvaldið að skipa stjórninni að gefa út yfirlýsingar, sem enga þýðingu geta haft. Að vísu má svo vera, að yfirlýsing frá stjórnarinnar hálfu leiddi til þess að menn hikuðu við að kaupa og selja vatnsrjettindi meðan rjettarspurningin er óútkljáð. En eftir að málinu hefir á annað borð verið hreyft og sú skoðun fengið allmikið fylgi, að landið eigi vatn alt í almenningum og afrjettum, mun sjerstök yfirlýsing um það ekki vera nauðsynleg eða hafa mikla þýðingu. Jeg skil annars ekki í, að jafnglöggur og skarpur lögfræðingur eins og hv.þm. V.-Sk. í G. Sv.) er skuli ekki geta sjeð, hvílíkur munur er hjer á því, hvort lög eru sett um málið eða þingsályktun að eins gerð um það. Jeg sný ekki aftur með það, að það ætti að koma fram í lagaformi, ef þingið vill, að ríkið helgi sjer eignarrjett vatns í afrjettum; og þetta ætti að vera því sjálfsagðara, þar sem flestir virðast vera á þeirri skoðun, að kenning sú sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) heldur fram, sje rjett. Þetta mál er annars ekki jafnóbrotið eins og það virðist í fljótu bragði: og kemur hjer ýmislegt til athugunar. Það getur verið, að sveitarfjelag hafi þegar eignarrjett yfir afrjett og til þeirra afrjetta virðist tillagan ekki ná. Þá getur hún ekki heldur náð til þess lands, sem ríkið á því að þar á það vatnið líka, og því óþarfi að vera að gefa út yfirlýsing um það. En þar sem vafi er á um eignarrjett til almenninga og afrjetta, þá er ekki víst að úr honum greiðist, þótt farið sje að rifta samningum um fallvötn á þeim slóðum: með því er ekki beinlínis skorið úr um eignarrjettinn yfir landinu og vatninu sem á því rennur. En það er hálfleiðinlegt að standa í löngum deilum um þetta, sem öllum kemur saman um að efninu til, bæði meiri hluta og minni og að svo stöddu máli hefir ekki svo ýkjamikla þýðingu, þar sem ný löggjöf getur breytt allri aðstöðu í málinu. Að öðru leyti get jeg ekki sagt um, hvernig stjórnin muni snúast við tillögu þessari. En eins og jeg hefi áður tekið fram tel jeg miklu rjettara, að þessi yfirlýsing kæmi fram í lagaformi, hvort sem það nú væri á þessu þingi eða næsta ár eða jafnvel ekki fyr en síðar. Jeg hefi líka altaf haldið því fram, að varasamt sje að nota svo mjög þingsál. sem gert er.

Bjarni Jónsson Jeg skal ekki tala langt mál, því að hv.frsm. (G. Sv.) hefir nú svarað öllu sem svara þarf. Að eins verð jeg að láta undrun mína í ljós yfir þeim skilningi, sem komið hefir fram á till. þessari, að hún gæti átt við beitilönd sem jörðum fylgja og eru eign einstakra manna. Ef menn vilja nú athuga niðurstöðu fossanefndarinnar í þessu atriði þá er hún á þá leið, að skilgreining Grágásar er rjett enn í dag. Afrjett (eða afrjettur) er sumarbeit manna og geldfjárhöfn, en ekki landeign einstakra manna eða hjeraða, nema þar sem menn taka fje til upprekstrar í heimaland sitt, og kallast afrjett, þótt það sje eigi afrjett. En eftir landamerkjalögunum má hæglega ákveða, hvað sje heimaland og hvað ekki. Hitt er einskis manns tilætlun að teknar sjeu með þesskonar afrjettir sem heita svo að eins að örnefni. Slíkt gæti jeg bent á t. d. í Dalasýslu; þar nefnist afrjett land það, sem tekið var undan Hlíðartúnslandi og lagt undir Sauðafell. En slíkar landeignir einstakra manna koma auðvitað ekki till. við. Annars þykir mjer það dálítið undarlegt ef menn hika við að samþykkja þessa till. nú því jeg veit ekki betur en þessi hv. deild sje skipuð sömu mönnum nú og hún var árið 1916–1917, að undanskildum einum hv.þm. (S. St.), sem átti þá ekki sæti hjer. En þá var samþykt hjer þingsál., sem fer alveg í sömu átt og þessi. Sú þingsál. var afgr frá Nd. 8. janúar 1917 og er svo hljóðandi: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á landsstjórninn að gæta hagsmuna þjóðfjelagsins og rjettar landssjóðs til fossa og annara verðmæta í almenningum landsins og afrjettum þeim, er eiga heyra til neinni ákveðinni jörð einstakra manna eða sveitarfjelaga, með því 1. að komast að ábyggilegri niðurstöðu um það, hve langt yfirráðarjettur sýslu- og hreppsfjelaga yfir afrjettunum nái, samkvæmt þeim notum, er tíðkast hafa frá fornu fari (svo sem upprekstur, beit, fjallagrös, rótargröftur, skógarhögg, veiði) og gefa síðan hlutaðeigendum það til vitundar. 2. að láta fram fara rifting á öllum samningum, er sýslur eða hreppar kunna að hafa gert við einstaka menn eða fjelög og í bága koma við rjett landssjóðs“. Þar með er sagt, að rannsaka skuli þetta mál, og hefir landsstjórnin hlýtt þeirri skipun. Sú rannsókn var fyrst falin fyrverandi landritara, Klemens Jónssyni og lauk hann rannsókninni, en vildi ekki þegar til kom afhenda árangurinn, og var það af skiljanlegum ástæðum. Síðan var fossanefndinni falin rannsóknin, og hefir hún nú einnig framkvæmt hana. Og nú er einmitt um það að ræða að gefa hlutaðeigendum til vitundar niðurstöðuna, eins og farið er fram á í þingsál. 1917. Þetta er til þess gert að landsmenn viti um málið og fari ekki að dæmi annara í því að selja afrjettarlönd eða vatnsrjettindi þar. Við Þjórsá t. d. hafa ekki að eins verið seld vatnsrjettindin, heldur og afrjettarlöndin. Það ætti nú ekki að verða torsótt, að sama þing sem samþ. þingsál. 1917 samþ. einnig þessa till., sjerstaklega þar sem allir eru sammála um það að sú skoðun sje rjett, að ríkið eigi afrjettarlöndin. Þá var síðari hluti till., að rifta skuli samningum sem fara í bág við þessa skoðun. Það er auðvitað sjálfsagt, að stjórnin geri það, þar sem hún bæði veit og heyrir, að það er allra skoðun að afrjettarlöndin sjeu eign ríkisins. Og það er ekki nema rjett, að þessi áskorun sje nú ítrekuð með till. þessari. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) lagði áherslu á það, að verra væri að þetta kæmi fram í þingsál.formi en lagaformi. Það má rjett vera og jeg fyrir mitt leyti hefi ekkert á móti því, að það kæmi fram í lagaformi. En þetta fer þó eftir því, hve á er litið. Ef heimta á rjettinn, þá hefir þingsál. lögfræðilega minna gildi en lög en stjórnarinnar vegna ætti þeirra ekki að þurfa, því að í hverju þingfrjálsu landi hlýtur stjórnin að fara að vilja þingsins, í hvaða formi sem hann kemur fram. En annars vil jeg benda á það, að ýmsar fjárveitingar hafa hjer verið leyfðar með þingsál., með því móti að taka þær upp í fjáraukalög seinna, og hefir stjórnin ekki kynokaði sjer við að sjá um slíkar framkvæmdir, þótt komið hafi fram í tillöguformi. Jeg held því, að hjer sje stjórninni trygt það, að ekki verði gerð ábyrgð á hendur henni, þótt hún eyði því fje, sem með þarf, í þetta. Henni ætti því að vera það full trygging að hafa till. þessa að baki sjer, ekki síst þegar hún fekk nú samskonar áskorun í ársbyrjun 1917.

Jörundur Brynjólfsson Það var að eins stutt athugasemd. Hv. frsm. (G. Sv.) bjóst ekki við, að jeg tæki í þetta mál eins og jeg gerði og færði hann til sem ástæðu það, til hvaða stjórnmálaflokks jeg teldist. Jeg býst nú ekki við, að hann hafi sjeð neina yfirlýsingu frá mjer um það, og hitt held jeg að skifti minstu máli, til hvaða flokks aðrir telja mig.  (S. St.: Það er enginn flokkur til í þinginu)  . Það mun sanni næst, að hjer sje enginn stjórnmálaflokkur, þó þeir kunni að vera til úti um land. En annars hjelt jeg að það væri málefni sem hjer er um að ræða, en ekki hvaða stjórnmálaflokki þingmenn tilheyra. En um jafnaðarmenn get jeg sagt hv.þm. (G. Sv.) það, að þeim er ekki svo gjarnt að fara út fyrir það, sem lögin í landinu leyfa. Jeg er ekki þar með að segja, að lögin heimili ekki þessa till. En jeg gat ekki skilið, hvað þessar athugasemdir hv.frsm. (G. Sv.) komu málinu við. Jeg mótmælti því aldrei að ríkið fengi að halda rjetti sínum, sem það hefir og á. En jeg mótmælti því, að þessi till. verði samþ., því að jeg get ekki sjeð, að það hafi neina þýðingu. Hitt varðar mig heldur ekkert um hvað minni hl. fossanefndarinnar vill; þó hann fylgi þessu, en ekki öðru af því, sem meiri hl. heldur fram, þá kemur það mjer ekkert við. En jeg lít svo á að margt annað sje í þessum málum meira virði en þetta, því að það hefir Alþingi altaf í hendi sjer. Jeg býst líka við því, að til þess að vötn þessi verði tekin til nota þurfi lagaákvæði sem heimili það. Hv. frsm. (G. Sv.) drap á það að stjórnin gæti látið þinglýsa þessum kröfum um að taka vatnsrjettindin í afrjettum undir landið. En jeg held, að þær þinglýsingar hefðu lítið gildi, því að ef einhver væri, sem þættist eiga þeirra vatnsrjettinda fyllri rjett, þá mundi hann að eins láta þinglýsa mótmælum. Þetta hefði því enga þýðingu. Jeg held líka, eins og hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að þessi yfirlýsing yrði síst til þess að greiða fyrir heppilegum úrslitum fossamálanna í heild sinni. Jeg gæti hugsað, að hún kæmi illa við suma og yrði síst til þess að bæta vinnubrögðin. En eins og þingsál. er orðuð, verður ekki sjeð annað en hún nái til allra afrjetta og almenninga. Nú hefir hv.þm. Dala. (B. J.) vitnað til nál. fossanefndar um það, hvað sje afrjettur og hvað ekki. Það stendur nú svo í nál., að afrjettir sjeu ekki annað en það sem sje almenningseign. Það er líka tekið fram, að annað sje ekki kallað afrjettir. En það er ekki rjett. Málvenjan hefir helgað það, að kalla einnig afrjett, þegar einhver jörð á lönd inn til fjalla, lengra en búsmali gengur. Og eftir orðalagi till. nær hún einnig til þessara landa, þótt þau sjeu einstakra manna eign. En ef menn þykjast nú eiga vatnsrjettindi í sínum eigin löndum, þá eiga þeir þau einnig í þessum löndum. Orðalag till. er því mjög óheppilegt og ætti það eitt að vera nóg til þess, að hún yrði ekki samþykt.  (B. J.: Heldur háttv.þm. að landamerkjalögin segi ekki til um þetta?)  Það er ekki neitt tekið fram um það í till.  (B. J.: Þetta er óðs manns æði)  . Það er nú svo oft æði á hv.þm. Dala. (B. J.), en því get jeg ekki að gert. En nú hagar víða svo til, að einstakir menn hafa keypt jarðir, sem eru mjög víðlendar og liggja upp til fjalla og jeg býst við, að þeir þættust hart leiknir ef svifta ætti þá orðalaust ýmsum þeim rjettindum, sem kaupunum fylgdu. Annars vegar er það víða, að sveitar- eða hreppsfjelög hafa keypt upprekstrarlönd. Vatnsrjettindin yrðu eftir þessu tekin af þeim aftur bótalaust. Jeg get því ekki betur sjeð en ef ekki er til þess ætlast, að skertur verði rjettur einstakra manna og fjelaga, þá mætti ekki minna vera, en það kæmi skýrt fram í þingsál. þessari.

Sigurður Sigurðsson Jeg hefi ekki mörgu að svara og skal því vera stuttorður. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) lagði mikla áherslu á, að till. þessi yrði samþ. Taldi hann það meðal annars nauðsynlegt, ef til þess kæmi, að ráðist yrði í virkjun Hvítár niðri í bygð við Hestvatn. En jeg skal þá gefa honum þær upplýsingar, að þótt stofnað yrði orkuver við Hestvatn, eða hjá Kiðjabergi, þá mundi það ekki standa í neinn sambandi við Hvítárvatn. Vatnsrenslismiðlun við Hvítárvatn kæmi ekki til greina, þótt orkuver yrði reist við Hestvatn, og liggja til þess margar ástæður, sem óþarft er að rekja hjer. Jeg gat þess, að mjer þætti till. þessi fljótfærnisleg. Með því átti jeg ekki við, að sú niðurstaða væri fljótfærnisleg, sem milliþinganefndin í fossamálum hefði komist að, sem sje að vatnsorka í afrjettum væri almenningseign. Jeg skal engan dóm á það leggja. En það þykir mjer fljótfærnislegt og ótímabært að hefjast nú handa í þessu máli, og á þennan hátt, sem till. ræðir um. Þá niðurstöðu fossanefndar, að vatnsafl í afrjettum sje eign landsins, er þegar fyrir löngu búið að tilkynna, og það ætti að nægja fyrst um sinn. Að öðru leyti skal jeg ekki eyða tímanum í frekari ræður um málið, þar sem bæði hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hafa nú talað um tillöguna frá sama sjónarmiði og jeg, og þannig stutt minn málstað í þessu efni.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg skal ganga inn á það, að ræða ekki jafnaðarmensku við hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), því að jeg hefi í rauninni aldrei talið hann jafnaðarmann, þótt hann þættist vera það, svo að við erum sammála. En þar sem hann eyðir nú svo mörgum orðum að máli þessu, þá vildi jeg biðja hann að athuga nánar till., sem honum þykir of ónákvæmt orðuð. Hann hafði það út á að setja, að ekki væri tekið fram í meginmáli till. hverjar afrjettir væru undanskildar. En þess gerist engin þörf, því að þótt þessi yfirlýsing væri gerð, þá kæmi altaf fram, hvar slík tilfelli væru. Ef einstakir menn eða hreppar þættust hafa eignarrjett á afrjettum og vildu halda áfram þessum vatnaviðskiftum, þá kæmi það til úrslita dómstólanna, hvort þeir hefðu rjett til þess. Við því er aldrei hægt að gera með lagasetningu, að þeir þættust eiga þennan rjett. Þeir verða því að reka sig á, þegar til úrslitanna kemur. En að fara að telja það upp í till., hverskonar afrjetti er átt við, nær engri átt. Þetta voru því óþarfaorð hjá hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Þá var hæstv. forsætisráðherra (J. M.) vel upp lagður til að gera ítarlegar athugasemdir við till. þessa, og var það ekki nema vel farið, þar sem jeg hafði óskað þess, að hann væri viðstaddur umr. En jeg get ekki skilið, hvers vegna hann lagði svo mikla áherslu á það, að þetta kæmi fram í lagaformi, þar sem vitanlegt er, að sú gangskör sem hjer á að gera, þarf og á alls ekki að koma fram öðruvísi en í tillöguformi. En eigi að lögskipa nokkru um þetta mál, þá á það auðvitað að koma fram í sjerstökum vatnalögum. En að fara nú að semja lög um svo einfalt atriði sem þetta, að stjórnin gefi þessa yfirlýsingu, eða fari í mál til að rifta þessum samningum. það nær engri átt. Þetta verður því einkennilegra, sem þetta er að hans dómi alveg „teoretiskt spursmál“. Till. sú til þingsályktunar, sem jeg bar fram hjer á þingi 1917, hljóðar um alt það sama og hjer er farið fram a. Hæstv. forsætisráðherra lýsti þá mikilli ánægju sinni yfir till., og hefir látið þá rannsókn, sem þar var lögð til, fara fram síðan. Jeg veit því ekki, hvers vegna nú er lögð svo mikil áhersla á að gera úlfalda úr mýflugunni í þessu, og tel þetta að gera mikið brölt úr litlu efni.

Forsætisráðherra (J. M.) Það kann að vera mikið satt í því hjá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að ekki sje rjett, að jeg sje að þreyta hv.þm. með mínu áliti í þessu máli. En hitt stendur jafnóhrakið fyrir því, að þingsályktunartillögur koma nú fram um skattamál og önnur stórmál, þar sem annarsstaðar eru lög sett undir sömu kringumstæðum, eins og auðvitað er sjálfsagt. Jeg tel þetta mikla afturför frá því, sem var og væri vel, ef þingið gætti betur hófs í því framvegis að láta nægja þingsályktunartill. t. d. í öðru eins stórmáli og hjer er um að ræða.

Frsm. (Gísli Sveinsson1): Jeg gat þess að eins í framsöguræðu þeirri, sem jeg hafði við umr. um síðustu till., að umræðurnar yrðu sennilega meiri um þessa till., sem er lengri og fjallar um efni, sem er ekki eins líklegt, að allir sjeu sammála um. Þessi till. er fram komin vegna þess skoðanamunar, sem fram kom í fossanefndinni um eignarrjettinn á fossunum. Hún byggir á því áliti meiri hl. nefndarinnar, að eignarrjetturinn sje ríkisins megin, og vill fá úrskurð dómstóla landsins á því, hvort sá skilningur sje ekki rjettur, eða m. ö. o. hver eigi vatnsorkuna í landinu. Eins og sjá má í áliti samvinnunefndar á þgskj. 492, áleit hún ekki rjett að gera út um deiluatriðið hjer í þinginu. Hún áleit, að þm. mundu alment ekki telja sig færa um að dæma um það mál, og vill heldur, að dómstólarnir úrskurði þar í eitt skifti fyrir öll, þannig, að ekki verði vefengt síðar. Það var líka álit nefndarinnar, að landsmenn mundu una illa úrskurði þingsins í svona máli; hinn pólitíski úrskurður þess yrði aldrei vinsæll, og þess vegna ættu mál sem þessi að fara fyrir dómstólana. Hv. minni hl. leggur þó til, að hin leiðin sje farin, sem sje að löggjafarvaldið úrskurði, hvoru megin rjetturinn sje. En eins og nál. og till. bera með sjer, er tilætlunin hjer að eins sú, að úrskurður sje fenginn á einu sjerstöku vatnsfalli. En það, sem úrskurðast í einu tilfelli, yrði þá að gilda um önnur slík. Þetta vatnsfall er Sogið. Í byrjun þings kom fram till. frá þrem hv.þm. um lögnám á Soginu, og var þá talað um, sem áhuga margra borgara þessa bæjar, að ná í Sogið til einkaafnota fyrir Reykjavík, og fanst líka samvinnunefnd það ákjósanlegast, ef landið tæki í sínar hendur nokkra vatnsorku, að þá yrði það vatnsorkan í Soginu. Annars býst jeg nú við athugasemd frá hæstv. forsætisráðh. (J. M.) við þessa till., ekki síður en hina, sem síðast var hjer á dagskrá, og mun hann vilja fá hana fram í lagaformi. En nefndin taldi nú þetta nægilegt og í alla staði rjett að farið, að koma hjer fram með þingsál.till., þar sem líka tími þingsins er svo naumur orðinn, að ólíklegt er, að lagafrv. næðu fram að ganga hjer eftir, þar sem, eins og kunnugt er samkvæmt þingsköpum, miklu lengri tíma þarf til að koma lagafrv. gegnum þingið en þingsál.till. En nefndin áleit undir öllum kringumstæðum rjett og sjálfsagt að flýta þessu máli. Því hún hyggur, að hvorki almenningur eða stjórn vilji halda áfram í þeirri rjettaróvissu, sem er um þetta mál, þó að minni hl. nefndarinnar segi, að hjer sje ekki um neina óvissu að ræða, sem vitanlega er alveg sagt út í loftið. Nefndin vill gera sitt til, að sem fyrst verði komist út úr óvissunni, og telur þetta sjálfsögðustu leiðina í þessu máli, sem bæði er hagsmunamál og orðið pólitískt mál, en þegar svo er komið, er það um leið orðið viðkvæmt mál. Till. á þgskj. 795 er skift í 3 liði, og er 1. liður um, að til þess, að dómstólaúrskurður fáist um, hver eigi vatnsorku landsins, slái landsstjórnin eign sinni á vatnsorku í Soginu án þess bætur komi fyrir. Það kemur fram, að þetta skuli gert til reynslu. En auk þessarar leiðar hafði nefndin hugsað sjer tvær aðrar leiðir, sem ekki eru teknar fram í till., en mætti fara. Fyrri leiðin er sú, að samkomulag náist milli þeirra, sem hlut eiga að máli, landsstjórnarinnar annars vegar og eigenda Sogsins hins vegar, svo maður haldi sjer við það vatnsfallið; m. ö. o. að báðir aðiljar komi sjer saman um það í bróðerni að láta dómstólana skera úr. Síðari leiðin er sú, að landsstjórnin fari sjálf í mál til þess að fá viðurkendan sinn rjett, sem talinn er að sje. Þriðja og víðtækasta leiðin er þessi, sem hjer er falin, að landið lýsi vatnsorkuna í Soginu sína eign, án þess nokkru þurfi að bæta. Og nefndin gengur út frá því, að úr þessu hljóti að verða málssókn. Nokkur vafi virðist leika á því hjá sumum í nefndinni, hvort tala ætti um vatn eða vatnsorku í till. Og í sambandi við það má benda á byrjun á grein í „Morgunblaðinu“, eftir Jón Þorláksson verkfræðing. Þar telur hann, að ekki sje rjett að tala um vatnsorku, heldur vatn. En þetta er ekki rjett, og getur valdið ruglingi, þegar útkljáð verður um eignarrjettinn. Því, eins og jeg gat um þegar sjerleyfislagafrv. var til umræðu, þá kom fram, að niðurstaðan þyrfti ekki að sjálfsögðu að verða sú, að annaðhvort ríkið eða einstaklingarnir ættu alt vatn. Sú lausn er til á málinu, að báðir aðiljar gætu átt það. Dómstólarnir gætu komist að þeirri niðurstöðu, að ekki fengist ótvíræður rjettur annarshvors, heldur beggja, og spurningin yrði þá aðallega um það, hvor ætti meiri rjett á vatninu. En vatnsorka er alls ekki alstaðar þar, sem vatn rennur. Vatnsorka myndast að eins þar, sem um er að ræða fall og vatn. Og að sjálfsögðu verður aðallega um þessa „tegund“ vatns að ræða. Dómstólarnir geta bæði komist að þeirri niðurstöðu, að öll vatnsorka sje eign ríkisins, eða svo getur líka farið, að úrskurður falli þannig, að eignarrjetturinn komi báðum aðiljum til góða, eða „partielt“. En komist dómstólarnir að því, að aðrir eigi einhvern hluta en ríkið, þá getur ríkið ekki tekið þann hluta bótalaust. Jeg tel, að órannsökuðu máli, vafasamt, hvernig úrskurður fellur. En einstaklingarnir hafa alls ekki selt vatnið, eða landið undir vatninu, heldur fossana, af því að þeir hafa talið sjer þá sem eign, og fossarnir einir eru taldir hæfir til virkjunar, eða m. ö. o. vatnsorkan. Jeg hafði ætlað mjer að spyrja hæstv. landsstjórn, og þá sjerstaklega hæstv. forsætisráðherra (J. M.), sem hefir reynst svo lítillátur, að vera viðstaddur umr., hvort hann teldi þessa leið, sem lögð er til í till., rjettustu leiðina, eða aðrahvora hinna tveggja, sem jeg áður benti á. Nefndinni væri nefnilega ekkert ljúfara en að gera till. þessa svo úr garði, að bæði sú stjórn, sem nú situr, og sú næsta geti verið ánægðar með hana, og ekki þurfi að eyða fleiri orðum síðar við að skýra hana. 2. liður till. gerir ráð fyrir, að þótt dómur falli þannig, að einstaklingar eigi vatnsorku þá, sem þeir hafa talið sjer, þá megi eigi að síður landsstjórnin lögnema Sogið gegn bótum. Við þennan lið hefir líka komið fram athugasemd í áminstri grein í „Morgunblaðinu“, sem mjer er alveg óskiljanleg. Þar er þetta talið vafasamt atriði, og þó eru þegar til í landinu lög, sem heimila það ótvírætt, að lögnema megi það, sem horfir til almenningsheilla, að ríkið fái eignarráð yfir, auk þess sem fossalögin frá 1907 heimila það tvímælalaust, að taka megi fossana eignarnámi. Þetta er þess vegna alveg óskiljanlegt í blaðinu, því þessi liður er alveg í samræmi við það, sem áður er fram komið. Í þriðja lagi segir till., að landsstjórnin skuli láta halda áfram mælingum þeim og rannsóknum um vatnsorku o. fl. í Soginu, sem byrjað hefir verið á. Jeg skal líka geta þess, að frá meiri hl. milliþinganefndar í fossamálinu kom till. um, að þessari rannsókn væri haldið áfram. Hitt þarf jeg ekki að taka fram, að till. endar á því sjálfsagða ákvæði, að stjórnin hafi heimild til að verja fje til þessara rannsókna. Og jeg býst ekki við, að hæstv. forsætisráðherra hafi neitt við það að athuga. En aðalatriði þessa máls er það, að komast að sem gleggstri niðurstöðu um það, hvaða leið skuli farin, og því hefir till. verið orðuð þannig, að við megi hlíta. Jeg þykist vita, að einhverjir vilji taka til máls, og skal því láta hjer staðar numið. En eins og jeg tók áður fram, væri mjer sjerstaklega kært að fá svar frá hæstv. forsætisráðherra.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get svarað þessari till. að miklu leyti með sömu athugasemdum og þingsál.till. næst á undan, að jeg get ekki svarað henni nema fyrir sjálfan mig. Stjórnin getur ekki lofað neinu um framkvæmdir málsins að svo stöddu, því að þetta er pólitískt deilumál, eins og hv.frsm. (G. Sv.) tók fram, svo að það er ekki við því að búast, að stjórnin geti gert þar mikið. En þar sem skorað var á mig að svara, þá skal jeg geta þess, að jeg legg ekki mikla áherslu á það, hvernig till. er orðuð. En jeg skil ekki, að hægt sje að skipa nokkurri stjórn þetta. En jeg legg ekki aðaláhersluna á þetta. Hitt er aðalatriðið, sem felst í skipuninni, að ná á einhvern hátt orku fyrir ekki neitt. Frsm. (G. Sv.) segir, að hjer sje ekki farið fram á annað en að fá skorið úr deilumáli, sem upp sje komið. En þó að þessi leið væri farin, þá tel jeg hana ekki rjett áframhald af álitsgerð meiri hl. milliþinganefndarinnar. Hjer er að greina milli tvenns. Annað er rjettur ríkisins til þess að setja lög um þetta efni. Um þetta atriði skal jeg ekki fara fleiri orðum. En það hefir verið gert áður, að sett hefir verið í lög: svona skal það vera. Hjer er farið fram á að skipa stjórninni að ná rjetti, sem er „theoretiskt“ fram settur. Jeg sje ekki, að hægt sje að skipa nokkrum manni að halda öðru fram við dómstólana en því, sem hann álítur vera rjett. Ef stjórnin fellst á skoðun meiri hl. fossanefndar, þá gæti hún orðið við tilmælum þingsins um að fara í mál. En ef stjórnin álítur þessa skoðun ekki vera rjetta, þá getur hún ekki framfylgt tilmælunum um málsókn. Eftir mínum skilningi tel jeg landeigendur eiga þennan notarjett. Hitt er annað mál, hvaða lög ríkið getur sett um þetta efni. Jeg skal ekki segja neitt um það, hvað getur orðið að lögum. En þær ástæður, sem meiri hl. fossanefndar hefir fram fært fyrir skoðun sinni, hafa ekki sannfært mig um, að hjer sje um rjettaróvissu að ræða. Jeg hafði altaf haft þetta álit áður en ritgerð nefndarinnar kom út, og hún hefir ekki komið mjer á aðra skoðun. Þetta er að eins „theoretiskt“ atriði. Þetta er mitt álit, og jeg get ekki skilið annað en að jarðeigendur hafi rjett á vatninu til afnota, og að þessi rjettur hafi altaf fylgt landeigninni. Hitt er annað mál, hvort landeigendum hefir altaf verið þetta ljóst. Annars er leiðinlegt að taka þetta einstaka atriði út úr, í stað þess að setja lög í eitt skifti fyrir öll. Þingsál., sem borin er fram í þingbyrjun, var aðgengilegri. Frá nefndarinnar sjónarmiði er sjálfsagt að prófa, hvor aðilinn hefir rjett fyrir sjer. En hver sá, sem vill prófa þetta, verður að vita, hvað hann álítur sjálfur. Og þetta mátti bíða þangað til meiri hl. veit, hvað hann vill láta vera lög eða ekki.

Sveinn Ólafsson Jeg hafði ekki búist við, að till. á þgskj. 795 hefði verið borin fram sem sjerstök till., heldur hafði jeg gert ráð fyrir, að hún mundi verða skoðuð sem brtt. við þingsál. á þgskj. 121, er var borin fram af þrem þm. snemma á þingi. Till. hljóða báðar um sama efni, og hin síðari er hugsuð svo af meiri hl. nefndarinnar, að hún komi í hinnar stað. Báðar till. lúta að því, að ríkið taki vatnsorkuna í Soginu til umráða. Að því leyti eru þær samstæðar. En annars eru þær að orðalagi mjög mismunandi. Fyrri till. fer hina löglegu leið til þess að ná þessari vatnsorku. En síðari till. bendir á leið, sem mjer hefir skilist að ekki mundi vera lögleg eða fær, að taka vatnsrjettindin ránshendi og án bóta. Eins og nál. á þgskj. 808 ber með sjer, þá lítur minni hl. svo á, að fyrri till. sje frambærileg, og leggur með henni, en móti þessari. Jafnákveðinn og hann er í að fylgja fyrri till, eins ákveðinn er hann móti þessari seinni. Í síðari till. felst það, að stjórninni er boðið að fara ránsferð á hendur einstökum mönnum og að þeir sjeu sviftir þar kauplaust eign sinni. Þetta brýtur algerlega í bága við fyrirmæli laga frá 1907 um eignar- og umráðarjett á fossum, sem hafa gilt hjer að undanförnu. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp 12. gr. þessara laga. Þar segir svo: „Hver maður er skyldur til, gegn fullum skaðabótum, að láta af hendi fossa sína, ár eða læki, og jarðir þær, er þar að liggja, eða rjettindi, sem hann hefir yfir þeim, þegar almenningsheill krefst þess til mannvirkja í þarfir landsins eða sveitarfjelaga.“ Hjer er aðferðin mörkuð og sýnt, hver leiðin er, til þess að ná vatnsorku undir ríkið, þegar nauðsyn krefur, og við, sem tilheyrum minni hl., þekkjum ekki aðra leið en þessa, sem gerlegt sje að fara. Hins vegar er það víst, að meiri og minni hl. leggja áherslu á það, að ríkið fái umráðarjett yfir Soginu; um það eru engin skoðanaskifti. Og þetta sama kom greinilega fram þegar rætt var um till. á þgskj. 121. En aðferðin er mismunandi. Þessi aðferð, sem meiri hl. hefir komist að niðurstöðu um, og varð deiluatriði í milliþinganefndinni, mætti segja að væri ráð til þess að fá skorið úr því, hvor meiri hl. hafi haft rjett fyrir sjer. En þetta er ekki einfaldasta leiðin, því að eins og tekið er fram í áliti minni hl., er hjer ekki um neina rjettaróvissu að ræða, og mjer er það ánægja, að hæstv. forsætisráðherra ljet sömu skoðun í ljós. Og það er engum vafa undirorpið, þegar allar æsingar eru teknar burtu, og menn fá að njóta sín fyrir fortölum einstakra æsingamanna, að þá munu menn komast yfirleitt að sömu niðurstöðu. Það, sem valdið hefir því, að svo margir hafa hallast að kenningu meiri hl., er, að menn hafa álitið, eða verið talin trú um, að það væri eina leiðin, sem ríkið gæti farið, til þess að geta sett skorður við því, að einstakir menn notuðu vatnsorkuna ríkinu til tjóns. En þetta má gera með öðru móti. Því að þar sem það er ljóst, að ríkið á rjett á að takmarka eignarrjettinn yfir vatninu, sem öðrum eignum einstaklings, eftir þörf sinni og vild, þá er því líka innan handar að aftra einræði einstaklings yfir vatninu. Þar eða þá beitir það sínu drottinvaldi, sem enginn efast um að það eigi. Jeg hjó eftir því hjá hv.frsm. (G. Sv.), að hann vildi líta svo á eða gefa í skyn, að eignarrjetturinn gæti verið hjá báðum aðiljum, ríkinu og landeigendum. En jeg get ekki felt mig við þessa skoðun. Rjetturinn verður að vera hjá öðrum hvorum, en þó rjetturinn verði hjá landeigendum, fyrirgirðir það ekki, að ríkið geti hlutast til um athafnir hans. Hv. frsm., (G. Sv.) sagði líka, að þessi deila væri eðlileg, því hjer væri hagsmuna að gæta á báða bóga. Hagsmunirnir eru auðsæir fyrir landeigandann, en þeir eru ekki eins auðsæir fyrir ríkið. Því að það mundi setja sjerleyfishafa sömu skilyrði, hvort sem það ætti vatnsorkuna eða einstakur maður. Um 3. lið till. er það að segja, að jeg tel litla ástæðu til að gera ráð fyrir áframhaldandi rannsókn á vatnsorku í Soginu, þangað til búið er að gera ráðstafanir til, að ríkið taki það til umráða. Því að jeg sje ekki neina ástæðu til, að búið sje í hendur einstökum mönnum eða fjelögum, sem kynnu að nota vatnsorkuna, ef ríkið tæki hana ekki. Hins vegar má gera þessa rannsókn á eftir, er ríkið hefir tekið Sogið til umráða. Þetta er ekki eins mikilfenglegt og gefið hefir verið í skyn. Það er að eins liður í því verki, sem vinna þarf, þegar Sogið yrði virkjað.

Bjarni Jónsson Jeg ætla, að hv.frsm. (G. Sv.) hafi tekið það fram, að nefndin vilji lagfæra orðalag till., eftir því, sem stjórninni þætti æskilegt. Jeg vildi minnast hjer á eitt atriði, út af umtali því, sem orðið hefir í blaði einu hjer, um vatnsorku, að mjer skilst, að í till. hefði átt að standa, að engar bætur kæmu fyrir vatnið, en af því að þetta orð hefir fallið úr í prentun, verður það orsök til greinarinnar. Í skjölum fossanefndarinnar er það sannað mál, að landeigendur eiga þó botninn undir vatninu. Enginn þarf heldur að sýna lærdóm sinn á því, sem allir vita, að vatnsorka er framkvæmi af tveim gerendum, vatnsmagninu og fallhæðinni. Það er auðvitað óþarfi að taka þetta fram. En slíkt orðalag mætti laga, ef hæstv. stjórn æskir þess. Mjer er líkt farið og frsm. í því, að mjer þykir allundarlegt, þar sem stjórnin segist ekki geta framkvæmt það, sem þingið fyrirskipar, nema því að eins, að hún sje sjálf sannfærð um, að úrskurðurinn sje annaðhvort á þessa eða hina hliðina. - Þetta gæti verið, ef hún ætti að ákveða eitthvað mikilvægt atriði sjálf, en ekki þegar að eins er um það að ræða, eins og hjer, að skjóta því undir dómstólana. Jeg skil ekki í hæstv. stjórn að láta þetta uppi hjer, því varla getur hún verið svo hrædd við dómstólana. Það er ekki nema um tvent að velja fyrir stjórnina, ef þingið skipar henni að gera eitthvað, annaðhvort að framkvæma það, sem skipað er, eða neita að fara að vilja þingsins, og leggja þá niður starf sitt. Líka þótti mjer undarlegt af hæstv. forsætisráðherra (J. M.) að halda því fram, að það væri engin rjettaróvissa í þessu máli. Að vísu er það kunnugt, að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er mikill og skýr lögfræðingur; en þó þykir mjer fullhart, að þegar hjer er háskólakennari í lögum, einmitt um þetta efni, sem deilir við lögspeking S.-M. (Sv. Ó.), þá skuli hann ekki, eða orð hans, vera svo mikils metin, að ekki þyki ástæða til að tala um, að hjer sje um rjettaróvissu að ræða. Þar sem hann heldur fram skoðun, sem er gagnstæð lögspeki hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þá finst mjer því undarlegra, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.), sem er sjálfur lögfræðingur, skuli leggja meira upp úr lögspeki þessa hv.þm. (Sv. Ó.) heldur en háskólakennarans. Aftur á móti virtist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) ekki ótilleiðanlegur til þess að ákveða þetta mál með lögum. En á hvaða hátt var ekki hægt að heyra. En fram hjá dómstólunum kemst hann ekki nema á einn hátt. Því að ef ætti að ákveða það með lögum, að ríkið ætti vatnið, þá mundu hlutaðeigandi eigendur snúa sjer til dómstólanna og vitna í stjórnarskrána um, að samkvæmt henni mætti ekki taka þetta af þeim án endurgjalds. Eini vegurinn til þess að komast fram hjá dómstólunum er að setja það í lög, að einstaklingarnir eigi vatnið, eins og Norðmenn gerðu 1887. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) neitar því, eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að hjer sje um nokkra rjettaróvissu að ræða. - Það er kunnugt um þann hv.þm. (Sv. Ó.), að hann er ætíð svo sannfærður um, að hann einn hafi rjett fyrir sjer. En nú vil jeg spyrja: Ef þessi rjettur er svona ákveðið þeirra megin, að um enga óvissu sje að ræða, hvað er það þá, sem hræðir þá frá að leggja málið undir úrskurð dómstólanna? Ef þeir eru svo vissir, eins og þeir láta, þá ættu þeir að firra sig ámæli með því að láta dæma í málinu. Því að varla getur þeirra málstaður verið í neinni hættu, úr því að þeir þykjast ótvírætt hafa á rjettu að standa. Annars var ekki nema venjulegt að heyra jafnstór orð viðhöfð hjá þessum aldurhnigna stillingarmanni, hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sem þau, að þessi till. skipaði stjórninni að fara ránsferð á hendur einstaklingum. Hv. frsm. (G. Sv.) tók að vísu fram, að fjarri sanni er, að þetta sje nokkur ránsferð. En þó tel jeg rjett að geta þess, að sá eini vatnsræningi, sem hjer er á þingi, það er hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó). Bæði háttv. sessunautur minn (E. A.) og jeg erum sannfærðir um það, að einstaklingarnir eiga ekki vatnið, en viljum þó láta dómstólana skera úr, svo að það er engin ránsferð. En aftur á móti hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem fyrir sig þykist viss um, að einstaklingarnir eigi vatnið, hann vill svo svifta þá þessum rjetti, eða gera hann þeim ónýtan með sjerleyfislögum. Hann er því þar að framkvæma vatnsrán, hv.þm. (Sv. Ó.), og er eini vatnsræninginn, sem lætur til sín heyra. Jeg skal ekki segja, hvort fleiri fylgja honum í þessum ránum. En í till. felst ekkert rán: þar er að eins farið fram á að leita úrskurðar dómsvaldanna. Þá hjelt sami hv.þm. (Sv. Ó.) því fram, að ýmsir fjellust á skoðun meiri hl. fossanefndarinnar, af því að þeir hjeldu, að það væri eini vegurinn til að ráða við vatnasöluna. - Með þessu gerir hv.þm. (Sv. Ó.) löndum sínum þær getsakir, að þeir fari ekki eftir því, sem þeir haldi að sje rjettast, heldur eftir því, hvað þeir telji haganlegast. Hann er með öðrum orðum að bera þjóðinni það á brýn, að ef tekin sje niður gríman, þá sje hún samviskulaus í þessu máli. Jeg veit ekki, hvaðan þessum hv.þm. (Sv. Ó.) koma heimildir til slíkra getsaka á íslensku þjóðina, og væri honum sæmra að láta þær falla niður. Enn fremur sagði hv.þm. (Sv. Ó.), að ekki gætu verið tveir eigendur að vatnsorkunni. En ef nú kæmi í ljós við rannsókn, að ríkið ætti vatnið, en einstaklingar aftur landið, sem undir er, þá væru þó tveir eigendur að vatnsorkunni. Annars er sjálfsagt óþarfi nokkuð um þetta að ræða, því hv.þm. (Sv. Ó.) er sjálfur búinn að úrskurða þetta alt. Hann einn veit alt, hvað er rjett, og þarf því í rauninni engan úrskurð þingsins eða annara í málinu. Hv. minni hl. fossanefndarinnar hefir, eins og kunnugt er, tekið það ráð, að birta sitt viturlega nefndarálit áður en meiri hl. hafði lokið sínu og senda það víðs vegar út um land. Hvernig sem menn annars líta á þetta, býst jeg við að megi skoða það sem fyrstu kosningaárásina á þá menn, sem vilja rjett ríkisins í þessu máli. - Eins og menn hafa sjeð þar, og heyra nú á ræðu hv.þm. (Sv. Ó.), þá skortir hann ekki stóryrðin. Hann talar hátt um ránsferðir og annað því um líkt, og er með getsakir í garð þjóðarinnar. Og má mikið vera, ef kjósendur hans þekkjast þetta og sjá ekki, hvernig á þessu stendur. Því af hverju skyldi hv.þm. (Sv. Ó.) vera með þessi stóryrði, nema af einskærri röksemdafátækt. Og svo þeirri ósk, sem brennur honum í brjósti, að einstaklingarnir ættu vatnið. Skyldi nú hv.þm. (Sv. Ó.) ekki hafa gert sig sekan í því sama, sem hann var að bera öðrum á brýn áðan, að hann hafi sveigt rjettinn til, eftir því, sem hann taldi hagkvæmast. Nú býst jeg við, að margir líti svo á þetta mál, að það sje vel þess vert, að komist verði að niðurstöðu um, hvort ríkið eigi eitthvað í þessu, eða hvort það sje eign einstaklinganna. - Munu sjálfsagt margir spyrja, einkum kjósendur, hverjir það sjeu, sem vilja að þetta sjeu einstaklingseignir, og hvers vegna þeir vilji ekki leita úrskurðar dómstólanna um málið. Enn fremur hygg jeg, að mörgum þyki fróðlegt að vita, hvort þessir menn sjeu þeir, sem eru vinir fossabrasksins hjer. Og menn svara sjer sjálfir, að þeir sjeu einmitt þeir sömu, sem halda fram einstaklingseigninni og vilja fá alt fossaaflið í hendur útlendingum. Þó vil jeg þar undanskilja hv.þm. S.-M. (Sv. Ó.), en sjálfur verður hann að skýra samræmið. Því þó að hann sje sannfærður um, að ríkið eigi ekki fossana, þá er hann mjer sammála um það, að fossasalan eða fossabraskið sje hættulegur hlutur. En kjósendur munu vafalaust svara sjer sjálfir á þá leið, er jeg nefndi áðan. - Hverjir eru þeir, sem ekki vilja trúa dómstólunum? spyrja menn. - Og svarið verður hið sama. Er það því undarlegra, að þeir skuli ekki vilja láta dæma málið, úr því þeir eru svo hárvissir um, að vatnið sje eign einstaklinganna. Það er eigi furða, þótt menn eigi bágt með að skilja, vegna hvers þeir leggja svo kappsamlega á móti því, að dómsúrskurður fáist, þegar málið einmitt er þannig vaxið, að það eru ekki aðrir en góðir dómarar, sem færir eru um að skera úr. Fyrst þeir skorast undan þessu, jafnsaklaust sem það er, verður mönnum að svara á þá leið, að þessir menn vilji hafa þennan rjett úr höndum ríkisins í hendur einstaklingum, svo að þeir geti selt eða leigt þennan kraft, sem svo mikið er af í landinu og svo mikið undir komið, að vel ráðist með. Enn munu menn spyrja, hvort hjer sjeu á ferð þeir sömu menn, sem alt vilja spara, þegar um það er að ræða að hjálpa gáfuðum mönnum og efnilegum og halda við listum og vísindum í landinu. Menn munu spyrja, hvort það sjeu sparnaðarmennirnir. Og þeim mun þykja kynlega við bregða, er þessir menn vilja óhugsað kasta frá ríkinu þessum dýrmætu afllindum landsins, sem aukast að dýrmæti því meir, sem fólki fjölgar í landinu. Þetta mun mönnum þykja undarlegt, að þessir menn vilja ekki eins skjóta því undir úrskurð dómstólanna, hvort ríkið skuli eiga eða eiga ekki. Munu renna á menn tvær grímur um það, hvort hjer sje sparnaðarumhugsunin ríkari, eða einhverjar aðrar hvatir. Og þar sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) áfellist mjög freklega meiri hl. fossanefndar, og þá sjerstaklega okkur tvo, er einkum höfum ritað um málið og komist að þessari niðurstöðu, þá munu menn spyrja: Hvernig stendur á því, að það er ekki leyfilegt þessum mönnum að hafa þá skoðun, sem þeir hyggja rjettasta? Eða á það í framtíðinni að vera þannig, að ef menn vilja rannsaka eitthvert mál, þurfi þeir ekki að spyrja, hver rök rjettust liggi að og hverjar ályktanir rjettastar verði af niðurstöðum dregnar, heldur: Hvernig ætli kjósendum líki þessi niðurstaðan eða hin niðurstaðan? Og komast síðan að þeirri niðurstöðu, sem kjósendum líkar best. Er eigi hjer með fáryrðum þessum verið að ýta undir menn til að haga rannsóknum sínum svo, að þeir kaupi sjer kjaftalof, en glati rjettu máli. Hugsum oss, að þess væri krafist af þeim, sem gegna dómstörfum í landinu. Hvernig yrðu dómar þeirra, ef þeir ættu fyrst að spyrja: Hvernig er haganlegast að dæma? Hvaða dómur yrði vinsælastur? Það er enginn munur á meðferð, er rannsaka á vísindaleg viðfangsefni, og er dæma á dóm. Báðir rekja öll rök með og móti, eftir því sem gáfnafar er til, og kveða eigi upp annan dóm en þann, sem þeir eru sannfærðir um í insta hjarta að rjettur sje. Jeg hugsa, að þegar landsmenn spyrja sjálfa sig, sem jeg hygg að þeir hafi gert, og finna, hver svör liggja beinast við, að reynist það ekki sigursælt að hrína góðan málstað niður, með því að kalla hann ránsskap. Jeg ætla, að íslensk alþýða fari ekki eftir því, heldur ekki í rjettarspursmálum, hvað sje haganlegt eða óhaganlegt, heldur hvað sje rjett og ekki rjett. Jeg ætla, að þeir, sem við vötnin búa, reyni sjálfir að komast að niðurstöðu um, hvað rjett sje, og hygg jeg, að þeir láti þá rök ráða, en ekki eiginhagsmuni. Hygg jeg þess vegna, að það sje ill þjónusta við þessa þjóð, að rægja þá menn og gera grunsamlega, er komist hafa að þessari niðurstöðu. Jeg held, að sú stjórn, sem ætlar að halda áfram við völd í landinu, verði fyrst og fremst að sjá um, að ekkert það sje gert af þinginu, er geti raskað rjetti ríkisins eða einstaklinganna, heldur sje slíkum atriðum skotið til úrskurðar dómstólanna. Veit jeg, að það verður þakklátast, sem rjettlátast er, að gera það, sem till. þessi fer fram á, að láta dómsvaldið skera úr. Þá getur eigi lengur verið að ræða um rjettaróvissu, er sá úrskurður er fallinn. Sá dómsúrskurður verður síðan rjettargrundvöllur í landinu, sem semja mætti á vatnalöggjöfina. Þurfa menn þá eigi lengur að óttast deilu um þetta mál, á þingi eða utan þings. En vilji menn halda hinni stefnunni, láta kappgirni og eigingirni ráða, er erfitt að vita, hve fljótan endi þær deilur fá og hve heppilegan. Og sennilegast er, ef svo óheppilega fer, að þá muni þurfa mörg ár af ríkisæfi Íslands til að lagfæra það óhappaspor, er þá var stigið.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er svo, að jeg býst við, að hvorki jeg nje aðrir þm. geti sagt með vissu, hve löng æfi þessarar stjórnar verði úr þessu. Býst jeg fremur við, að hún verði mjög stutt. En þó að stjórnin sitji lengur, og jeg verði áfram í stjórn, þá er það víst, að í raun og veru heyrir 1. liður þessarar till., um framkvæmdirnar, ekki undir mig, heldur aðra ráðherra í ráðuneytinu. En annars verð jeg að telja sjálfsagt, í svo stóru máli, að ráðherrar dragi enga dul á skoðanir sínar. Verð jeg að segja, að skoðun mín er sú, að 1. liður þessar till. sje algerlega óþarfur. - Eftir að hafa kynt mjer alt, sem skrifað hefir verið um þessi mál, og þær tilvitnanir í íslensk lög, er þar koma fram, hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að landeigendur hafi eignarrjett, eða rjett, er eignarrjetti líkist, til vatns þess, er rennur um land þeirra. Persónulega er jeg ekki í nokkurri óvissu um þetta atriði. En það er eitt atriði í þessari till., sem hjer liggur fyrir, og líka hefir komið fram í annari till. hjer í hv. deild, sem sjerstaklega hefir vakið mína ánægju. En það er það, að svo lítur út, að nálega allir háttv.þm. sjeu sammála um, að landið þurfi sem allra fyrst að ná í Sogsfossana. En það atriði skiftir að minni skoðun mjög miklu máli, því að jeg hygg það rjett vera, að engir fossar í þessu landi sjeu eins vel lagaðir til þess að koma af stað ýmsum nauðsynlegum framkvæmdum. Þess vegna er það, að hvernig sem fer um þessa till., þá vona jeg, að einhver heimild verði samþ. handa stjórninni til að ná fullum umráðum yfir þessum fossum.

Sveinn Ólafsson Hvort er hv.þm. Dala. (B. J.) svo nær, að hann megi heyra orð mín?  (B. J.: Oft er í holti heyrandi nær)  . Velkominn á vettvang! Hv. þm. Dala. (B. J.) hjelt því fram, að jeg hefði viðhaft stóryrði hjer í deildinni í sambandi við þau orð, er jeg talaði út af till. á þgskj. 795. En jeg man ekki til, að jeg viðhefði nein stóryrði. Hefir hv.þm. (B. J.) líka láðst að nefna eitthvað af þeim. Jeg talaði einmitt mjög varlega og gerði mjer alt far um að styggja ekki þann hluta hv. samvinnunefndar, sem að till stendur. - Það var eitt, sem jeg tók fram, og bersýnilega kom illa við hv.þm. (B. J.), sem sje það, að í 1. lið till. lægi skipun til stjórnarinnar um að fara ránsferð á hendur einstökum mönnum. Jeg stend við það, að eftir mínum skilningi er hjer ekki um annað að ræða, svo framarlega sem jeg skil orðið „rán“. Enda er jeg í engum vafa um, að þetta orð skilgreinir hv.þm. Dala. (B. J.) eins og jeg; við munum álíta, að það sje að taka með valdi og án endurgjalds af einhverjum það, sem er álitið hans eign. Og að óviðurkvæmilegt sje að skipa stjórninni að gera slíkt, verð jeg að standa við. Held jeg því fram, að þingið geti ekki, sóma síns vegna, látið slíka skipun til stjórnarinnar frá sjer fara. Alveg tilefnislaust og mishepnað var það af hv.þm. Dala. (B. J.) að kasta til mín kaldyrðum um vatnsrán og reyna að telja öðrum trú um, að jeg væri sá sanni vatnsræningi. Jeg vil minna hann á, að jeg hefi ekki búið til orðið „vatnsræningi“, og það er ekki til á prenti sagt af mjer. Að aðrir hafa tekið upp þetta nafn og flimtað með það, auðvitað honum til hnjóðs, eins og eðlilegt var, eftir frammistöðu hans í þessu vatnamáli, er mjer óskylt. Þessi tilraun til að koma „vatnsræningja“- nafninu á mig, hefir því mistekist með öllu. Þessum orðum sínum reyndi hv.þm. Dala. (B. J.) að finna stað með því, að benda til þess, að jeg hefði komið fram með sjerleyfislagafrv., en ónýtti alveg þann rjett landeigenda til vatnsins, sem jeg teldi óvefengjanlegan. Þessu geta þeir ef till trúað, sem ekki hafa lesið frv. mitt, en þeim, sem þekkja það, verður eigi talin trú um það. Þeir munu fljótt finna, að frv. felur í sjer rjettmæta takmörkun á umráðarjetti landeigenda yfir vatninu, takmörkun hliðstæða mörgum öðrum takmörkunum, sem ríkisvaldið leyfir sjer, en engan veginn verður heimfærð til sviftingar á eignarrjetti, eins og kenning hv.þm. Dala. (B. J.) um vatnsrjettindin. Hv. þm. Dala. (B. J.) virtist vera mjög gramt í geði út af því, að jeg hafði enn einu sinni lýst yfir þeirri sannfæringu minni, að einstaklingarnir ættu vatnið á jörðum sínum. Og sjerstaklega fanst honum það bíræfin kenning af því, að ýmsir merkir menn og þar á meðal jafnvel hann sjálfur og hv. 2. þm. Árn. (E. A.), sem er prófessor í lögfræði, eru á gagnstæðri skoðun. Jeg vil nú, út af þessum digurmælum hv.þm. (B. J.), láta þess getið, að þótt jeg væri um eitt skeið í vafa um það í fossanefndinni, hver ætti umráðarjettinn yfir vatninu, þá hvarf allur sá efi, þegar jeg hafði lesið greinargerð þessara háttv. herra fyrir því, að ríkið ætti vatnsaflið. Þeir sannfærðu mig um andstæðu þess, sem þeir ætluðu að sannfæra mig um. Jeg skal þó ekki neita því, að ástæður þeirra væru skynsamlega og vel fluttar, svo illur og öfugur sem málstaðurinn var. Og jeg kannast fúslega við, að vörn hv. 2. þm. Árn. (E. A.) fyrir þessari óverjanlegu skoðun var og er í sinni röð einskonar meistaraverk í því að rengja og flækja rjett mál. En niðurstöðumar eru rangar og ekkert annað en „Sofisteri“. Þá vildi háttvirtur þingmaður Dalamanna (B. J.) halda því fram, að það væri eigingirnin, sem drægi mig að sjereignarkennngunni um vatnið, og átti sjálfsagt að skilja það svo, að af því að jeg ætti sjálfur land, þar sem fallvatn væri, mundi jeg halda því fram, að landeigandi ætti vatnsaflið. Jeg ætla ekki að kljást við hann um þessa kenningu. Hann hefir margjórtrað hana áður, og læt jeg mjer ekki bylt við verða. En hitt veit jafnvel hv.þm. Dala. (B. J.), að þau vatnsrjettindi, er jeg gæti átt, eru svo hverfandi lítil í samanburði við það, sem hjer er um deilt, að um þau tekur ekki að tala. Eftir sjerleyfislagafrv. því, sem borið er fram af samvinnunefnd fossamála, myndi jeg þrátt fyrir alt vera einráður yfir þeim lækjarsprænum, sem renna í mínu landi, og er því hv.þm. (B. J.) hjer að blekkja sjálfan sig og aðra. En annars er ógnarhægt, er svo stendur á, að röksemdafátæktin er annars vegar - eins og hjá hv.þm. Dala. (B. J.) í þessum hlutum - að slá á þann strenginn, að gera mótstöðumönnunum getsakir. Jeg ætla ekki að beita þeirri aðferð við hann og engar getsakir að gera honum. En jeg lít svo á, að af því að hann, eins og öllum er kunnugt, er langmesti „idealisti“ allra þingmanna, þá sje vatnsránskenning hans eðlileg afleiðing af skáldhneigð hans og sífeldu „loftsiglingum“. En jeg endurtek það, að kenning hans í þessu máli er röng og fer í bág við landslög og rjett og rjettarmeðvitund þjóðarinnar.

Jörundur Brynjólfsson Af því að jeg þykist vita, að verði till. þessi samþykt, muni hún koma í stað þeirrar till., er jeg hefi flutt með 2 öðrum hv.þm., á þgskj. 121, vil jeg með örfáum orðum láta í ljós skoðun mína á þessari till. - Jeg hefi ekki heyrt neinn hv.þm. láta annað í ljós en að það sje mjög gagnlegt og nauðsynlegt, að ríkið nái óskoruðum rjettindum yfir vatnsorku allri í Sogi og hagnýtingu hennar. En mjer sýnist, að ef þessi till., sem hjer liggur fyrir, verður samþykt, þá sje mjög hæpið, að landið nái þessum rjetti, fyr en þá einhvern tíma löngu seinna. Jeg ímynda mjer, að þegar hv. samvinnunefnd, eða meiri hl. hennar, ákvað að flytja till. þessa, þá hafi ýmsir hv. nefndarmenn ekki gert sjer ljóst, hve mikinn tíma það myndi taka að útkljá þau málaferli, er af framkvæmd hennar hlytu að rísa, nje heldur hve mikið fje það mundi kosta. Þar sem jeg lít svo á, að það sje ekkert vafaatriði, að landeigandi eigi vatnið, þá geta menn getið sjer til, hvort jeg muni því samþ., að stofnað sje til málsóknar út af þessu atriði, einkum þar sem jeg tel almenning varða miklu framgang þessa máls; fyrst og fremst almenning hjer og nærlendis, og svo líka öllu landinu í heild sinni. Þannig lítum við flutnm. till. á þgskj. 121 á málið, og því getum við alls ekki fallist á þessa till hv. meiri hl. samvinnunefndar í fossamálinu. Auk þessa get jeg lýst því yfir, að hvað mig áhrærir, er jeg ekki þeirrar skoðunar, að hægt sje að taka fossana endurgjaldslaust. Þá getur og leitt af þessari till., að ekki verði hafist handa í virkjun Sogsfossanna bráðlega, en það tel jeg mjög nauðsynlegt. Skal jeg að eins benda á eitt atriði í þessu sambandi, sem sýnir allljóslega, að þörf er á að útkljá þetta mál fljótt. Menn munu kannast við, að komið hefir til tals, að Reykjavíkurbær byggi rafmagnsstöð við Elliðaárnar, en ekki hægt að hafa hana stærri en 1000–1500 hestöfl. Þess er getið til, að þessi smástöð muni kosta á þriðju miljón kr., eða kann ske 3 miljónir. Nú vita allir, hversu þessu bæjarfjelagi er bráðnauðsynlegt að fá rafmagn, og það vita líka allir, að þessi litla stöð við Elliðaárnar, þótt hún yrði bygð, fullnægir aldrei kröfum bæjarins. Væri því ekki nær, að bæjarfjelagið gengi í fjelag við landið og legði fram þetta fje, til þess að vinna með landinu að virkjun Sogsfossanna? Það mun flestum lítast ráð, en nú er jeg sannfærður um, að ef fyrst á að útkljá eignarrjettarspursmálið með dómi, þá stendur svo lengi á því, að bærinn getur ekki beð- ið. En það er ekki að eins Reykjavík, sem halla biði, ef bíða ætti eftir framkvæmd þessarar till., heldur eru það og sjávarþorpin og kaupstaðirnir hjer umhverfis, því að þeir eru allir svo mjög þurfandi fyrir rafmagn, er gæti hjálpað þeim á svo ótal mörgum sviðum. Frá þessu sjónarmiði einu teljum vjer flm. óskynsamlegt að fara þessa leið. Annars ætla jeg mjer ekki að fara út í eignarrjettarspursmálið að þessu sinni, því jeg tel það til lítils; það má kýta um það fram og aftur og vera þó jafnnær eftir. Hv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að saklaust væri að leita álits dómstólanna um þetta mál. Jeg hygg, að hann hafi alls ekki gert sjer þess fulla grein, hvílíkt tjón, bæði beint og óbeint, þjóðinni yrði að þeim drætti, er slíkt mundi valda, og einkum þar sem telja má, eða jeg tel víst, að niðurstaðan yrði sú, að landeigendum yrðu dæmdir fossarnir. - Þá virtist koma fram hjá hv.þm. Dala. (B. J.) undrun yfir því, að við skyldum hafa þessar skoðanir. Hann hefði prófessor í lögum á sínu máli, og var svo að heyra, sem hann ætlaðist til, að við þm. tækjum allmikið tillit til slíks manns, og ættum að minsta kosti að vera varfærnir í dómum okkar. Jeg vil ekki vera á móti því, að gott er að hafa vel lærða og greinda menn á sínu máli, en þó finst mjer, að maður eigi ekki að loka augum heilbrigðrar skynsemi fyrir því, hvað manni sýnist sjálfum rjett, og því verður ekki komið inn í mitt höfuð, að maður verði að taka skoðanir einhvers, þó að hann sje vel lærður, góðar og gildar, að eins fyrir það, fram yfir sína eigin skynsemi. Og það verð jeg þá líka að segja, að hv.þm. Dala. (B. J.) taldi þennan mann ekki svona óskeikulan 1917, því þá var hann á annari skoðun, og var þó það mál, er þá var um deilt, engu síður lögfræðislegs eðlis en það mál, er nú um ræðir. Að lokum vænti jeg þess, að þeir hv.þm., sem ant er um eignarrjettinn og að eitthvað verði að hafst, greiði atkv. sitt á móti þessari till.

Frsm. (Gísli Sveinsson1): Svo virðist, sem hv.þm. hafi nú sagt það, sem þeir vilja sagt hafa í þessu máli, og ætla jeg því að slá botninn í þessar umr. Vil jeg byrja á þeim hv.þm., sem síðast talaði (J. B.). Þessi hv.þm. (J. B.) komst svo að orði, að ef þessi till. væri samþ., væri hæpið, hvort yfirráð yfir Soginu kæmust nokkurn tíma í hendur ríkinu í nálægri framtíð, þar sem hún mundi tefja fyrir framkvæmd í þá átt, að Sogið yrði virkjað. Hann hefir líklega ekki tekið eftir því, hv.þm. (J. B.), að auk þess sem 1. liður till. segir svo, að það eigi að taka Sogsfossana, þá gerir 2. liður hennar ráð fyrir, að Sogsfossarnir verði teknir til virkjunar á sama hátt og till.hv.þm. (J. B.) gerir ráð fyrir. Spurningin verður því að eins þessi, hvort væntanleg málssókn geti tafið svo mikið fyrir þessari framkvæmd, að henni seinkaði til muna. Jeg fyrir mitt leyti held það ekki, því þótt hægt væri að taka Sogsfossana lögnámi gegn bótum, þá þarf svo mikinn undirbúning og rannsókn áður en virkjunin hefst, að ekki mundi því meira en lokið er málið væri útkljáð. Tímaspursmálið verður því hverfandi. Það má sem sje, þegar till. hefir verið samþ., fara að undirbúa öll þau virki, er þörf er á, þótt málið verði þá ekki útkljáð, því þótt dómstólunum sýndist svo, að einstaklingarnir ættu fossana, þá má þó altaf taka þá lögnámi, og gerir 2. liður till. ráð fyrir því, að það verði gert. Hv. 1. þm. Arn. (S. S.) vildi halda því fram, að þeir einir fylgdu þessari till., sem álitu, að ríkið ætti vatnið. - Þetta er helber misskilningur. Hann ætti að vita, að það kemur bæði fram í nefndarálitinu, og svo kom það líka fram í framsöguræðu minni, að þetta er einmitt gert til þess að losna við að úrskurða nokkuð um þetta atriði, sem við hjer á þingi erum ekki færir til að úrskurða til fullnustu á þessu stigi málsins. Við teljum, að til sje að eins eitt vald í landinu, sem getur úrskurðað um svo algerlega „theoretiskt“ og formlegt atriði, og það vald eru dómstólarnir. Því er svarað, að þingið geti alls ekki skipað stjórninni að framkvæma þessa till., en ef löggjafarvaldið getur ekki skipað stjórninni þetta, getur það ekki heldur tekið í sínar hendur að úrskurða neitt í þessu máli. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) tók til máls og lýsti því yfir, að hann væri kominn að þeirri niðurstöðu, að landeigendur ættu rjettinn til vatnsins. Það er gott fyrir hann sjálfan, að hann er kominn að ákveðinni niðurstöðu, en hitt er og víst, að niðurstaða hans gildir ekki meira en annara hv.þm., því að jeg býst ekki við, að hann vilji halda því fram, að hann hafi sjerstaklega rannsakað þetta mál. Þá hefir það komið fram, að hæstv. landsstjórn hafi ekki fengið tækifæri til að láta í ljós skoðun sína í þessu máli; nú hefir hann gefið tækifærið, og hefir þá meiri hl. hennar lýst því yfir, að hann væri á móti þessari till. Hins vegar vænti jeg, að hún muni fá uppreisn fyrir þá hrakför, er hún fór í máli, sem nýlega lá fyrir þinginu, og ber að titla sem ótvírætt hneykslismál, enda fylgdu þá þessum hæstv. ráðherrum 3 menn, en hinir aðrir vildu ekki líta við því.

Jörundur Brynjólfsson Hv. framsm. (G. Sv.) ruglaði hjer mjög saman tímanum, sem færi til þess að dæma í þessu máli, og til þess að undirbúa og hefja virkjun. - Jeg er sannfærður um, að meðan málið stendur yfir muni ekki vera hægt að vinna neitt að virkjuninni. Þá fyrst, er málið er útkljáð, er hægt að hefjast handa, og fer því sá tími til spillis, er fer í málssóknina. Svo bætist tíminn við, sem fer í það að virkja fossana, og mun því óhætt að fullyrða, að langt verður að bíða eftir því, að vatnsaflið komi í not.

Bjarni Jónsson Þetta var ekki svo fjarskalega skýrt hjá hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), því að þótt dómurinn sje ekki fallinn, þá getur þó landið hafið virkjunina. Annars ætla jeg að benda á eitt dæmi í hans ræðu, til þess að sýna, hversu hárskarpir dómar þessa hv.þm. (J. B.) eru. Hann benti á, að jeg væri, eða hefði ekki altaf verið, á sama máli og hv. 2. þm. Árn. (E. A.), en hann gleymdi því, í hvaða sambandi jeg nefndi þennan mann. Jeg taldi það sem sje gefið, að þar sem hann, sem er einhver færasti lögfræðingur þessa lands, áliti, að lög væru fyrir því, að landið ætti fossaflið, þá væru líkur til, að engin rjettarvissa væri fyrir skoðun hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og hans fjelaga. En það hefi jeg aldrei sagt, að aldrei væri nein óvissa í hans máli. Eftir þessu tók hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) ekki, heldur ætlaðist hann til, að dómurinn hljómaði svona: Hv. þm. Dala. (B. J.) fellst ekki altaf á það, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) segir; því dæmist rjett vera, að þar sem hann í þessu máli er á sömu skoðun og hv. 2. þm. Árn. (E. A.), þá hlýtur hann að hafa rangt fyrir sjer.

Jörundur Brynjólfsson Jeg man ekki betur en að hv.þm. Dala. (B. J.) hafi talið sinn skilning rjettan á þinginu 1917, er hann og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) deildu um stjórnarskráratriðið um rjett varamanna (landskjörinna) til þess að taka þingsæti.

Bjarni Jónsson Þetta er sennilega rjett hjá hv.þm. (J. B.), en hins vegar hefir þessi maður aldrei heyrt, að þm. Dala. (B. J.) væri hræddur við að skjóta máli sínu til dómstólanna, enda er þm. Dala. (B. J.) altaf svo sannfærður um, að hann hefir á rjettu að standa, að hann þarf ekki að óttast dóm þeirra.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Við flm. þessarar till. teljum okkur skylt að gera nokkra grein fyrir henni, og mun sú greinargerð einkum fólgin í því, að rekja tildrög og ástæður fyrir henni og að draga fram þær staðreyndir, sem nú eru orðnar öllum augljósar í hinu svo kallaða bannmáli. Á Alþingi 1905 var ákveðið að bera undir atkvæði þjóðarinnar, hvort banna skyldi aðflutning á áfengi. Þessi hugmynd var í fyrstu komin fram hjá Goodtemplarareglunni hjer á landi. Þá voru þegar deildar skoðanir um það, hvort rjett væri að bera þessa hugmynd undir atkv. þjóðarinnar, og hvort heppilegt væri að leiða hana í lög. Deilan um bannið er því miklu eldri en bannlögin; hún var hafin áður en atkvgr. um bannhugsjónina fór fram, haustið 1908. Það verður ekki um það deilt, að þeir heiðursmenn, sem fyrir bannhugsjóninni börðust, gerðu það í góðum tilgangi. Um það geta víst allir verið sammála, að æskilegt væri, að ekkert áfengi væri til í landinu, og þar af leiðandi ekkert áfengisböl. En þess ber að geta, að 1908 greiddu kjósendur atkv. um bannhugsjónina eina, en ekki um bannlögin, eða holdgun þessarar fögru hugsjónar. Jeg held, að óhætt sje að fullyrða, að ef kjósendur þá hefðu vitað, hvaða búning hugsjónin mundi fá og hvað haldgóður hann yrði, þá hefðu atkvæði orðið á aðra lund. Það er að minsta kosti víst, að sumir, sem höfðu verið hugmyndinni fylgjandi, ljetu sjer fátt finnast um búning hennar í bannlögunum. En hugsjónin var glæsileg og girnileg til reynslu. Áfengislaust land blasti við í náinni framtíð, og menn fyltust fögrum framtíðarvonum. Menn gerðu sjer vonir um batnandi siðferði í landinu. Menn gerðu sjer vonir um batnandi efnahag manna, því þeir voru því miður alt of margir, sem sökum áfengisnautnarinnar höfðu orðið ófærir til að eignast nokkuð, eða gæta efna sinna. Menn bjuggust við andlegri og tímanlegri blessun af vínbanninu. Það var því síst að furða, að þessi hugsjón fengi marga fylgismenn og ötula, og margir greiddu atkvæði með henni. Og svo fór líka, að flokkur hinna vongóðu manna varð í meiri hluta við atkvæðagreiðsluna 1908. En þessi meiri hl. varð þó hvergi nærri eins öflugur og fylgjendur málsins höfðu gert sjer vonir um. Bannið var samþ. með að eins 3/5 hlutum kjósendanna, og á móti var harðsnúinn andstæðingaflokkur, og var þannig fyrirfram vitanleg öflug andstaða á móti lögunum. Þessi fyrsti þáttur málsins endaði þannig með vonbrigðum bannvínanna, og síðan má segja, að hver vonbrigðin hafi rekið önnur. Þegar annar þáttur hefst, eru þegar dimm ský yfir vonargerði bannmanna. Þau ský hverfa ekki af vonarhimninum, þegar hugsjónin er holdi klædd með bannlögunum 1909. Það var fyrirfram fengin vissa fyrir því, að mikill hluti þjóðarinnar var andvígur bannlögunum, og margir ljetu í ljós þann óhug sinn bæði í ræðu og riti, og stundum með ómjúkum orðum. Lögin áttu þegar í stað ekki þau ítök í hug og hjarta þjóðarinnar, sem öllum lögum eru nauðsynleg, en þó engum eins nauðsynleg og svona lögum, sem ganga eins næri persónufrelsi einstaklinganna. Vitandi vits um þetta gekk löggjafarvaldið að þessari lagasetningu. Andstaðan varð meira að segja svo almenn, að jafnvel sumum bannmönnum hraus hugur við hugsjóninni fögru, er hún var komin í bannlagabúninginn. Mjer fór að minsta kosti svo, og sama get jeg sagt um fleiri. Mjer þótti löggjafarvaldinu ekki takast sem skyldi, þótt jeg væri þar með starfandi. Jeg get ekki áfelst það, því vissulega var ærinn vandi að smíða þessari hugsjón haldgóðan og hentugan búning, er ekki hneykslaði rjettartilfinning einstaklinganna og sjálfsagðasta athafnafrelsi þeirra. Annar þáttur þessa máls varð því einnig sár vonbrigði bannvínanna. Jeg ætla ekki að rekja þessa sögu mikið lengra, en hún er sannkölluð raunasaga, og „altaf bætist þar raun við raun“. Þær glæsilegu vonir, sem komu mönnum til að greiða atkv. með hugsjóninni fögru og framkvæmd hennar í bannlögunum, hafa óneitanlega orðið sjer til skammar. En hrakspár andbanninga hafa þar á móti ræst, og það svo átakanlega, að öllum góðum mönnum, sem unna siðgæði, reglusemi og löghlýðni í landinu, er sár raun að. Vonirnar rættust svo illa, en hrapspárnar svo átakanlega, að landið hefir ekki flotið í mjólk og hunangi siðgæðis og löghlýðni síðan bannlögin gengu í gildi, heldur í brennivíni, Whisky og Cognaci lögbrjótanna. Saga bannlaganna hefir ár frá ári orðið meiri og meiri raunasaga fyrir þjóðina. Það, sem átti að auka þjóðarheill og þjóðarsóma, hefir reynst þjóðinni til skaða og minkunnar. Jeg tala hjer ekki af neinu ofstæki eða fer með neinar öfgar; þetta eru staðreyndir um þetta mál, sem mjer er sönn raun að þurfa að tala um. Reynslan hefir sýnt, að siðgæðisþroski þjóðarinnar hefir ekki grætt á banlögunum, heldur stórtapað, en það eru aðrir, sem hafa grætt, grætt svo, að öllum þykir ilt til að vita, og það eru bannlagabrjótarnir. Óhlutvandir menn, útlendir og innlendir, hafa öll þessi ár rist blóðörn á baki íslensku þjóðarinnar með lögbrotum. - Í vasa þeirra kumpána hafa runnið, jeg vil ekki segja margar krónur, heldur tugir þúsunda króna; þær hefir þjóðin mist í þessa hít, lögbrjótahítina. Áður runnu margar þúsundir í áfengishítina, en menn hafa síst búist við, að þúsundirnar hjeldu áfram að renna, og hítin lengdi að eins nafn sitt í áfengislögbrjótahít. Það er líka á annað að minnast. - Margur fáráðlingurinn svalar nú drykkjufýsn sinni í óþverra og ólyfjan, og missir fyrir það heilsu sína á skömmum tíma. Þess eru þegar dæmi, að ungir menn eru orðnir heilsulausir og óverkfærir á tveim árum og lentir á sveit sinni, vegna nautnar þeirrar áfengisólyfjanar, sem engum lifandi manni datt í hug að leggja sjer til munns áður en bannið kom til sögunnar. Jeg veit, að vinir bannlaganna reyna að gera lítið úr þessum og öðrum ósköpum, sem bannlögin hafa leitt yfir þetta land, og jeg áfelli þá ekki svo mjög fyrir það. Þeim er nokkur vorkunn, þótt þeir reyni í lengstu lög að vona betri ávaxta af bannlögunum, en jeg skal engu um það spá, hve lengi þeim tekst að vera rólegir og alls óhræddir í vonargerði sínu, en reynslan hefir þegar gert allharðar árásir á þetta vonargerði þeirra, og mörgum sýnist það þegar að falli komið. Bannmenn halda því fram, að fylgi bannlaganna fari vaxandi. Um það skal jeg ekki deila, en ótrúleg þykir sú saga mörgum, því að fleira virðist benda á, að það fari fremur minkandi en vaxandi. Mótþrói fyrir þessum lögum og virðingarleysi fyrir þeim, sem jafnframt leiðir af sjer virðingarleysi fyrir öllum lögum, hefir farið vaxandi ár frá ári síðan þau gengu í gildi. Jeg skal játa það, að það, sem eðlilega vakti fyrir mjer 1909, þegar jeg greiddi atkv. með bannlögunum, var það, að þó að gamla kynslóðin yrði breysk og reyndi að fara í kringum lögin til að fullnægja fýsn sinni, þá væri yngri kynslóðinni miklu betur borgið en áður. Þetta var sú von, er mestu rjeð um atkvæði mitt með bannlögunum, en þessi von mín hefir orðið sjer til skammar. Það verður ekki um það deilt, að það er ekki gamla kynslóðin, sem nú gengur best fram í að brjóta lögin, heldur hin yngri, og það er það sárgrætilegasta í þessu máli, og það gerir framtíð þeirra laga svo afardapurlega í mínum augum. Forboðni ávöxturinn er enn girnilegri í augum æskunnar en hinna eldri. Vinir bannlaganna hljóta að sjá þetta, og þeir vilja eflaust reyna að bæta úr því eftir megni. En þeir hafa ekki sjeð önnur ráð en að herða öll refsiákvæði laganna. Þeir hafa fengið sektirnar hækkaðar og gert ráðstafanir til þess að ógna mönnum frá að brjóta, með afarháum sektum og jafnvel fangelsi. Hingað til hefir það ekki þótt ráð, til að hafa siðbætandi áhrif, að herða öll refsingarákvæði svo fram úr hófi, að þau stæði ekki í neinu sennilegu hlutfalli við eðli og stærð brotsins. Slík ákvæði egna heilbrigða skynsemi og heilbrigt almenningsálit upp á móti sjer. Reynslan hefir líka sýnt það, að vandræðaástandið hefir magnast við hverja herðingu laganna. Það eru til bannmenn, sem ekki vilja við þetta kannast; þeir telja ástandið betra en það er. Betur, að þeir hefðu rjett fyrir sjer. En það þýðir ekki að loka augunum fyrir augljósum staðreyndum og reyna þannig að blekkja sjálfa sig og aðra. Ástandið er og verður okkur til skammar og skaða, ef lögin eru látin standa, hve oft og mikið sem þau eru hert. - Bannmenn skella skuldinni á löggæsluna í landinu. Það er satt, að hún er magnþrota og ráðþrota í þessu máli. En er hægt að heimta af henni, að hún geti mikið meira en hún gerir? - Þó hún hefði, sem maður segir, auga á hverjum fingri, þá fengi hún ekki við ráðið. Lög, sem ríða eins átakanlega í bág við einstaklings- og athafnafrelsið eins og bannlögin, baka sjer fyrirlitningu og mótþróa góðra manna, því harðari sem þau eru og ómannúðlegri í hegningarákvæðum sínum. Þeirra laga er ómögulegt að gæta svo vel fari. Það er mannlegum mætti ofvaxið. Sæi lögreglan í gegnum holt og hæðir, eins og kerlingarnar í æfintýrum okkar, myndi hún að vísu sjá heilan „Lager“ af áfengi falið og grafið hingað og þangað í holtum og urðum umhverfis höfuðstaðinn, og jafnvel á sjávarbotninum hjer úti fyrir, en hitt læt jeg ósagt, hve vel henni tækist að handsama smyglana, sem þannig geyma vörur sínar, og þótt hún við og við næði þessum varningi, myndu nýjar birgðir koma í skarðið; svo kappsamlega er sú atvinna nú rekin. Jeg held, að ekkert vinnist með því að herða lögin; reynslan hefir þar gert spádóma bannmanna að öfugmælum. Seinasta tilraunin í þá átt var hjer fyrir þingi í sumar, og jeg get að vísu ekki lofað þá meðferð, sem hún hefir fengið. Jeg er jafnvel þeirrar skoðunar, að eins og nú standa sakir, sje rjett að lofa bannmönnum að herða lögin eftir geðþótta, því hver herðing styttir lífstríð þeirra, með því að sannfæra bannmennina sjálfa um, að þau sjeu dauðadæmd. Jeg hygg, að ekki verði þess lengi að bíða, að reynslan sýni bannmönnum, í hvaða ógöngur og öngþveiti málefni þeirra er komið, og að hver herðing gerir að eins ilt verra. Eftirlitið er á þann hátt stórum torveldara. Menn verða seinni til að ljósta upp brotum um náungann, þegar menn vita, að hann á von á mörg hundruð króna sekt og jafnvel fangelsisvist fyrir ólöglega meðferð á 1 brennivínsflösku. Jeg býst við, að bannmenn sjálfir veigri sjer jafnvel við uppljóstri, þótt þeir verði lögbrjótanna varir, og þá er ekki von, að hinir sjeu fúsari, sem enga samúð eða virðingu bera fyrir lögunum, og telja brot á þeim í raun og veru alls engin brot. Þegar svo er komið, þá virðist ekki annað fyrir en að afnema lögin. Jeg held, að allir verði að játa það ofverk lögreglunnar að hafa það eftirlit með því, að þessum lögum sje hlýtt, sem að gagni má koma. Það hefir reynst lítt mögulegt, og mun reynast enn ómögulegra hjer eftir. Bannlögin gátu ekki hafið göngu sína á hentugri tíma fyrir sæmilegt lögreglueftirlit með þeim en einmitt þessi ár síðan þau gengu algerlega í gildi. Eftir að þau gengu í gildi teptust bráðlega, sökum styrjaldarinnar, siglingar frá útlöndum til allra hafna landsins nema Reykjavíkur; það gat ekki hist betur á. Það er þó óneitanlega hægra fyrir lögregluna að hafa gott eftirlit á einum stað, og það á þeim stað, sem lögreglan er best liðuð, heldur en þegar siglingar hefjast til allra hafna landsins og aukast að miklum mun. Vill nú þingið ár eftir ár horfa aðgerðarlaust á, að lög þess sjeu brotin eins blygðunarlaust eins og bannlögin? Það er svo fyrir mjer, og svo mun vera fyrir fleirum, að við verðum að hugsa okkur um, hvort rjett sje að horfa aðgerðarlaust á ástandið, eins og það er orðið. Jeg held, að það sje betra að stíga í eldinn en standa í honum. Fjöldi landsmanna og það þeirra, sem greiddu atkv. með bannlagahugmyndinni fögru og síðan með bannlögunum 1909, iðrast þess nú af öllu hjarta. Og þótt menn væru bjartsýnir þá, mega þeir ekki láta bjartsýnina villa sjer sjónir nú: Humanum est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare, eða mannlegt er að villast, en örvita eins að ana áfram á villuvegi. Hjer er orðið um sannkallað þjóðarböl að ræða, böl, sem er stærra en tárum taki. Ekki álasa jeg þeim mörgu góðu og mætu mönnum, sem börðust fyrir áfengisbanninu; þeir gerðu það í góðum tilgangi, sannfærðir um, að þeir með því mundu frelsa þjóðina frá áfengisbölinu og lyfta henni upp á æðra siðferðis- og menningarstig. En eins sannfærður er jeg nú um, að það tekst aldrei með bannlögum; þau seinka siðferðisþroska þjóðarinnar, í stað þess að flýta honum. Það verður sýnt með óhrekjandi tölum, að nautn löglegs áfengis vex hröðum fetum í landinu, og fullvíst er, að þar að auki er neytt mikils ólöglegs áfengis. Jeg get búist við að einhver áheyrandi minn muni segja við mig: Þú ert að mála vonda karlinn á vegginn. Jeg hefi enga tilhneigingu til þess; en jeg er að mála þar annan karl, sjálfan Bakkus. Við vitum, að sá vondi karl fer nú herskildi um landið, og hans bestu liðsmenn eru bannlögin; sú hersveit, sem með honum vinnur, er storkunarandi lýðsins gagnvart bannlögunum og strangleik þeirra. Jeg hefi fengið upplýsingar um innflutning áfengra drykkja næstu 5 árin áður en bannlögin komu, og tala þær tölur skýrara máli en jeg get mælt. Þessi innflutningur áfengis fór árlega minkandi, eins og eftirfarandi tölur sýna: 1906 voru fluttir inn 324 þús. lítrar, 1907 - - - 355 - - 1908 - - - 277 - - 1909 - - - 196 - - 1910 - - - 164 - - Það er vel athugandi, hvílík lækkun er á innflutningi áfengis þessi árin. Síðasta árið er innfl. helmingi minni en fyrsta árið. Og hverju er þetta að þakka öðru en lofsverðri starfsemi Goodtemplara, sem árum saman höfðu unnið að því, að glæða siðferðisþroska þjóðarinnar og innræta henni viðbjóð á ofnautn víns. En svo koma bannlögin í fult gildi með árinu 1912. Árið 1911 eru menn að búa sig undir að taka á móti bannlögunum; þá er náunginn að búa sig undir að lifa í landinu þurra, og þá flytur hann inn 935 þúsund lítra af áfengi, eða næstum því eins og inn var flutt á 4 árunum á undan 1911 samanlögðum. Þessi innflutningur sýndi þegar, hve góðar viðtökur bannlögin mundu fá, eða hitt þó heldur, og hinn sterki andróður og mótþrói gegn bannlögunum varð þegar í stað sýnilegur. Árin 1912 og 1913 lifðu menn svo á vínbirgðunum frá 1911. Þau ár bæði til samans er áfengisinnflutningurinn 20 þúsund lítrar, eða 13000 lítrar fyrra árið, og 7000 lítrar síðara árið. Þetta er nú góð byrjun. En þegar fer að ganga á birgðirnar, þá tekur að hýrna yfir innflutningnum: 1914 eru fluttir inn 14 þús. lítrar, 1915 - - - 21 - - 1916 - - - 28 - - 1917 - - - 31 - - 1918 - - - 57 - - Árið 1918 er innflutningurinn orðinn fjórfaldur móts við það, sem hann var 1914. Það er svo komið, að meira en ½ líter af áfengi kemur á hvert einasta mannsbarn í landinu. Haldi svona áfram, líður ekki á löngu, að innflutningur á áfengi verði eigi minni en hann var 5 síðustu árin á undan aðflutningsbanninu. Hverjum dettur nú í hug, að 57000 lítrar af áfengi 1918 sjeu brúkaðir eingöngu til iðnaðar og lyfja, og annað áfengi er ekki leyfilegt að flytja inn í landið? Það var ekki kvartað yfir neinum skorti á vínanda til iðnaðar og lyfja, þegar ekki fluttist inn nema 13000 lítrar, eða heldur 1913, þegar innflutningurinn var einir 7000 lítrar. Það er þó ekki ástæða til að ætla, að iðnaðarmenn og lyfsalar hafi birgt sig upp með vínanda á árunum á undan. Samsvarandi hækkun er á vínfangatollinum, sem eðlilegt er, eins og aukning innflutningsins. Árin 1913–1917 nam vínfangatollurinn að meðaltali 43000 kr. á ári. En árið sem leið er hann kominn upp í 73000 kr.; er það allálitleg upphæð í „þurru“ landi, og bendir hún síst á, að lög þessi hafi orðið til jafnmikillar siðbótar fyrir landslýðinn sem frumkvöðlar þeirra væntu. Enda eru þess dagleg merki hjer í Reykjavík, og fleiri kaupstöðum landsins, að nautn áfengra drykkja mun ekki vera minni nú en hún var áður en bannlögin komust á. Mjer er sagt, að varla komi sú nótt fyrir, að eigi sjeu druknir menn hýstir hjer í „Steininum“. Að vísu er hjer ekki hægt að miða beinlínis við það, sem áður var, því nú mun eftirlitið vera strangara en fyr. En það skal jeg taka fram, að þótt bannlögin verði numin úr gildi, má ekki nema burt eftirlit með druknum mönnum á almannafæri. Nú er ekki svo, að hið löglega áfengi sje eina áfengið, sem drukkið er í landinu. Þingið í ár hefir talið sig neytt til að leggja toll á brensluspíritus, allskonar hármeðul og ilmvötn, og af hverju? Af því fólkið er farið að drekka þessa vökva. Þetta er ekki skemtilegt í þurru landi; en fleira verður að gera en gott þykir. Brensluspíritus er með þessum tolli gerður svo dýr, að fátæku fólki er nær ómögulegt að kaupa hann til að hita sjer við hann kaffisopa; það verður að kaupa kol fyrir 30–40 krónur skippundið. En þingið hefir neyðst til að gera fleira, sem er bein afleiðing af bannlögunum. Af því að það var ekki svo fyrirhyggjusamt og viturt, að hafa fundið hagkvæman og rjettlátan toll, er koma skyldi í stað áfengistollsins, þá hefir það orðið að grípa til þess áð leggja allháan toll á allar innfluttar nauðsynjavörur, toll, sem hækkaður hefir verið hvað eftir annað. Nú er svo komið, að fátæklingurinn getur ekki látið upp í sig brauðbita án þess að gjalda toll af honum, ekki eignast spýtu í kofann sinn, ekki dúkpjötlu í spjör handa sjer, ekki sementslúku, ekki salthnefa nje kolamola eða gaddavír. Má vera, að þessi tollur, vörutollurinn, verði áfram, en fyrsta tilefni til hans var, að landið misti tolltekjur af áfengi, er bannlögin voru lögleidd. En það er meira blóð í kúnni. Auk þess áfengis, sem inn í landið er flutt, eru Íslendingar sjálfir farnir að brugga áfengi og það, að sögn, ekki af betra endanum. Þetta fer fram rjett undir handarjaðrinum á sjálfri lögreglunni, og með sínum besta vilja fær hún ekki að gert. En hjer er fleira ljótt á seiði. Óleyfilegur innflutningur á áfengi vex hröðum fetum, og er að líkindum orðinn meiri en sá löglegi, eða er á góðri leið að verða það. Það ganga sögur um stórar vínbirgðir, fluttar hingað frá Spáni og öðrum löndum. Þetta er svo sótt á bátum í skipin úti í Flóa, eða því jafnvel sökt á sjávarbotn, til að geymast þar þangað til færi gefst að fiska það upp aftur þaðan. Þegar í land kemur, er það svo falið í afkimum og skúmaskotum, eða geymt uppi í holtum. Þegar áfengi hefir streymt svo á stríðsárunum inn í hina einu höfn, sem samgöngur við útlönd hafa nær eingöngu verið bundnar við og þar sem lögreglueftirlitið er langöflugast, þá er hægt að gera sjer í hugarlund, hvernig ólöglegt áfengi muni fossa inn í landið, þegar skip taka aftur að sigla inn á hvern vog og vík umhverfis alt landið, þar sem engu eftirliti verður við komið og engin lögreglugæsla er. Þar geta smyglararnir í næði rekið atvinnu sína, sem þeir þegar hafa byrjað á. Þessi þokkalega verslun er þegar orðin mesti gróðavegurinn í þessu „þurra landi“. Lögbrjótarnir verða stórríkir menn á fáum árum; en þeir, sem við þá versla, eru fjeflettir eftir nótum. - Áfengislíterinn, sem keyptur er fyrir fáa aura suður á Spáni, í Bretlandi, Ameríku eða annarsstaðar, er seldur fyrir alt að 30–10 kr., þegar hingað kemur. Þetta er hörmulegt ástand. Þingið streitist við að leggja háa skatta á allar nauðsynjar og löglegan og heiðarlegan atvinnurekstur, þjóðfjelaginu til uppbyggingar, en þessar þúsundir fara allar fram hjá því, af því að þær eru fengnar í skúmaskotum lögbrotanna, sem knúin eru fram af óeðlilegum höftum á frelsi einstaklinganna. Bannlögin hafa ekki náð tilgangi sínum, hversu góður sem hann var, og ná honum aldrei, hvorki siðbótartilganginum nje fjárhagsbótar. Þetta eru tildrögin til þingsál.till.; þetta eru ástæðurnar fyrir henni. Af því að bannlagahugmyndin var borin undir atkvæði þjóðarinnar áður en bannlögin voru samþ., viljum við nú spyrja hana aftur, hvort hún vilji lifa áfram undir þessum lögum; þó ekki af því, að við teljum ekki þingið hafa fullan rjett til að afnema þau án þess að atkvæðis þjóðarinnar sje leitað um það, heldur af því, að við viljum ekki, að sagt verði, að farið hafi verið hvatvíslega að afnámi þeirra. Þjóðin sjálf hefir aldrei samþykt bannlögin, heldur hugsjónina, sem þau bygðust á, þá fögru hugsjón, sem nú er að verða að örgustu ófreskju. Þetta segi jeg af því að jeg álít ekki öll sund lokuð, þótt þjóðin sje ekki með afnámi bannlaganna að þessu sinni. En auðvitað er, að sje þjóðin enn ekki svo vitkuð í þessu máli, og heldur ekki þingið, að það sjái hvílíkt þjóðarböl hjer er á ferðinni, þá nær það ekki lengra. Ástandið þarf enn að versna, til þess að augu manna opnist, og því miður er ekki útlit fyrir annað en að það versni stórum. Sumir vilja bíða og sjá, hvort ekki batnar; aðrir vilja bíða til þess, að enn betur sjáist, hve óþolandi ástandið er. En við viljum ekki bíða; hvert árið er fyrir okkur löng bið, og þraut að horfa á siðspillandi áhrif laga þessara, sjáandi það, að virðingarleysið fyrir þeim vekur og magnar virðingarleysi fyrir öðrum lögum. Úr því að engin von sýnist um, að unt verði að stemma stigu fyrir lögbrotum og smyglun áfengis, þá er nær, að landið, en ekki óhlutvandir menn, hafi ágóða af áfengisversluninni; og þjóðin vill eflaust heldur, að hár skattur sje lagður á vínföng, en á mestu lífsnauðsynjar hennar. En vilji þjóðin ljetta af sjer þessum ófagnaði, þá mundi hollast, að ríkið tæki að sjer innflutning áfengis; með því mundi meiri trygging fyrir, að eigi flyttist inn í landið allskonar ólyfjan, sem fólk er nú orðið vant að drekka. Yfir höfuð mundi vera hægt að fá meiri trygging gegn ýmsum þeim hættum, sem vínföngum og vínfangaverslun fylgja, án þess þó að ganga of nærri persónufrelsi manna, ef ríkið tæki að sjer umsjón með innflutningi og áfengisverslun í landinu. Á þann hátt mundi og ríkið hafa mestar tekjur af vínföngunum, tekjur, sem gætu skift hundruðum þúsunda á ári eða meira; og það jafnvel án þess, að innflutningur vínfanga ykist nokkuð verulega frá því, sem nú er; hann yrði að eins sýnilegur og löglegur. Ekki ætti þessi tekjuauki að vera fráfælandi nú á þessum tímum, þegar jafntilfinnanlegur tekjuskortur er sem nú, og menn standa ráðþrota að finna eitthvað til að fylla upp í tekjuhallaskörðin. Þótt búast megi við, að menn haldi ekki einkasölulögin sem skyldi og reynt verði að smygla inn áfengi, þá munu áreiðanlega ekki verða eins mikil brögð að því sem nú. Einkasölulögin mundu vekja samhygð góðra manna, og það mundi fara líkt eins og í Danmörku, er menn töldu það þjóðræknisskyldu að drekka Gamla Carlsberg, af því að eigandi ölgerðarinnnar gæfi svo mikið fje til eflingar menta og lista. Eins mundu margir hjer fremur vilja drekka ósmyglað en smyglað áfengi, af því að þeir vildu heldur, að ágóðinn af sölu þess rynni í ríkissjóð, en í vasa smyglaranna. Hv. deild ræður nú, hvað hún gerir við málið. Þótt hún felli það, kemur sú tíðin, að það verður ekki talið heppilega ráðið.

Frsm. (Gísli Sveinsson1): Úr því að enginn kveður sjer hljóðs, ætla jeg að víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. forsætisráðh. (J. M.), sem er, því miður, ekki hjer viðstaddur. En þetta eru líka að eins almennar athugasemdir, og gerir því minna til, þó að hann heyri ekki mál mitt. Hann talaði um það, að hjer væri að eins um það að ræða, að fram halda rjetti, sem væri einungis .,theoretiskur“. Þetta er að vísu rjett, en það raskar ekki því, að nauðsynlegt sje að útkljá málið eins og venjulegar rjettarþrætur, því að frá sjónarmiði meiri hl. er hjer um mikilsvert atriði að ræða, sem getur haft víðtækar afleiðingar. Þessi „theoretiski“ rjettur er aðalatriði málsins. Jeg hefi lýst yfir því áður, að jeg teldi þetta „theoretiskt“, og mjer fjell illa, að milliþinganefndin skyldi sundrast um þetta atriði. En þá er spurningin, hvernig á að útkljá þetta þrætuefni. Meiri hluti samvinnunefndar taldi sjálfsagt, að það yrði útkljáð af þeim, sem fara með æðsta úrskurðarvaldið, sem æðsta dómi þeirra verður ekki áfrýjað. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði enn fremur, að hann yrði að vera þeirrar skoðunar, að minni hl. hefði rjett fyrir sjer í því, að landeigendurnir ættu afnotarjettinn. Hann nefndi eigi eignarrjett, heldur afnotarjett. En það er vafamál, að forsætisráðherra (J. M.) sje sammála minni hluta nefndarinnar í þessu, því ef á að draga þá ályktun af orðum minni hl., þá virðist hann halda því fram, að hjer sje um eignarrjett að ræða. En þrátt fyrir þetta voru svör hæstv. forsætisráðherra (J. M.) óvenjulega ákveðin, því að hann var ekki knúinn til að gefa þessa yfirlýsingu, nema þá af sinni eigin samvisku. Það var ótvírætt rangt hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að sú stjórn, sem skipað væri af Alþingi að framkvæma eitthvað, eða fara í mál, yrði að vera samþykk annari hvorri niðurstöðunni. Hann virtist ganga út frá því, að hjer er um það að ræða að úrskurða, að ríkið ætti vatnsorkuna. En eins og gögnin benda til, er það ekki, heldur hitt, að það er óskað eftir úrskurði um, hver eigi vatnsorkuna, ríkið eða einstaklingar. Og eins og gefur að skilja, þarf sú stjórn, sem samkvæmt skipun þingsins á að fá þennan úrskurð, ekki að hafa neina ákveðna skoðun annarshvors aðilja. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) þarf því ekki að hafa skoðun meiri hl. í milliþinganefndinni. Hann má eins hafa skoðun minni hl., sem hann sagðist heldur hallast að, því stjórnin sjálf á ekki að úrskurða neitt, heldur á hún að fá úrskurð dómsvaldsins um þetta vafaatriði. Enda gefur það að skilja, að stjórnir verða oft að úrskurða og framkvæma mál, sem þær eru ekki sannfærðar um hversu rjett sjeu. Stjórnin ber enga ábyrgð á skipunum þingsins, en hins vegar ber hún ábyrgðina, ef hún óhlýðnast skipun þingsins. Hæstv. ráðherra (J. M.) taldi ekki vera ástæðu til þess að taka þetta út úr, heldur vildi hann, að það væri tekið með í vatnalögin. Þar er því til að svara, að nefndin sá sjer ekki fært að koma með vatnabálkinn hjer inn á þing nú. Hins vegar var nefndin á því, að ekki væri úr vegi, að áður en vatnalögin væru sett væri kominn um þetta úrskurður frá þeim, sem bærir eru að skera úr í þessu máli, sem sje dómstólunum. Úr því að jeg er staðinn upp á annað borð, skal jeg ljúka með því að segja fáein orð út af ummælum hv. 1. þm. S.- M. (Sv. Ó.), sem þó skulu ekki gefa honum neina sjerstaka ástæðu til að rísa upp aftur, ef ekki er eitthvað annað, sem hann ætlar að svara. Hann sagði, og komst svo að orði, að þetta væri bein ránsferð á hendur einstaklingunum. Það er engan veginn rjett. Hjer er ekki um það að tala að taka af mönnum það, sem úrskurður er um að þeir eigi, heldur á að skera úr því, hvoru megin rjetturinn sje. Það mætti alveg eins segja um löggjöf á sumum öðrum sviðum, eða aðferð þá, sem minni hl. vill viðhafa, að þar sje um ránsferð að ræða. Hitt er og fullvíst, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) neitaði, að hjer er um mikla hagsmuni að ræða á báðar hliðar; því að eins er þetta mál jafnviðkvæmt og það er. Að vísu játaði hv.þm. (Sv. Ó.), að af hálfu einstaklinganna væri að ræða um hagsmuni. En því skyldi þá ekki líka vera um hagsmuni fyrir ríkið að ræða, sem sje þá, að það eigi tilkall til og umráðarjett yfir vatnsorkunni. Þessu er að því leyti eins farið með bæði heildina og einstaklingana, að geti þeir hagnýtt sjer orkuna, þá getur þjóðfjelagið það ekki síður. Enn fremur sagði hv.þm. (Sv. Ó.), að hann teldi enga þörf á að halda áfram rannsókn á Sogsfossunum. Þar skal jeg vísa til þess, sem áður hefir verið tekið fram af meiri hl. nefndarinnar, að henni virtist þvert á móti þess vera full þörf. Og auk þess er það álit vegamálastjóra, sem hefir fengist við rannsókn og mælingar á þessum fossum, að nauðsynlegt sje að halda áfram þessari rannsókn, hvernig sem annars kunni að fara um Sogið, svo að menn gangi ekki gruflandi að neinu. Hv. þm. (Sv. Ó.) játaði það, að þessi rannsókn kæmi til og væri nauðsynleg, þegar fara ætti að virkja fossana. En það eru einmitt bestu rökin fyrir því, að framkvæmd rannsóknarinnar getur aldrei verið óþörf. Eins og jeg gat um í upphafi, þá hefir mjer ekki gefist tilefni til að vera langorðari en jeg nú hefi verið. Geta því aðrir hv.þm. tekið til máls.

Pjetur Jónsson Jeg ætla við þetta tækifæri að rifja upp fyrir hv.þm., að þessi minningarsjóður er stofnaður l913. Þá voru kosnir í stjórn sjóðsins ásamt forseta, jeg og hr. Eiríkur Briem; vorum við kosnir til 6 ára, og er það tímabil nú útrunnið Á árinu 1914 var lagt af fje sjóðsins 1400 kr. inn í Söfnunarsjóð Íslands; þá var afgangur af vöxtunum í mínum vörslum ca. 45 kr., svo sjóðurinn var því 1445 kr. þá. Vextir af sjóðnum síðan og til síðustu áramóta eru kr. 320.30, svo að hann er við síðastl. áramót ca. 1765 kr. Stofnskráin ákveður að nota 5/6 af vöxtunum til verðlauna fyrir vel samda ritgerð um verslunarmál, stjórnmál eða búnaðarmál. Á þessu tímabili hefir nefndinni ekki verið send nein ritgerð, og henni þótti heldur ekki ástæða til að fara að greiða verðlaun fyrir neina ritgerð, sem hún hefir sjeð um þessi mál, og eru því vextirnir allir í sjóði. Nú á hv. Alþingi að kjósa tvo menn í stjórn sjóðsins með forseta neðri deildar. Kjörnir voru í sjóðsstjórnina í e. hlj., á þann hátt, að deildarmenn stóðu allir upp, þeir Pjetur alþm. Jónsson og Eiríkur prófessor Briem.

Sigurður Sigurðsson Jeg get verið stuttorður, og það því fremur, sem hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) hefir svo ljóst skýrt frá afstöðu minni hl. fossanefndarinnar gagnvart þessari till. á þgskj. 795 um, að landið nemi vatnsorku Sogsfossanna. En jeg get þó eigi látið hjá líða að lýsa yfir því fyrir mitt leyti, að jeg tel enga nauðsyn á að láta þetta mál, hver eigi vatnið eða vatnsorkuna, koma undir úrskurð dómstólanna. Jeg lít svo á, eins og fleiri, að það mál sje löngu útkljáð, svo sem lög vitna, og má í því efni benda á fossalögin frá 1907. Hjer er því ekki um neina rjettaróvissu að ræða, samkvæmt skoðun minni hl. og margra annara. Annars er það mjög einkennilegt alt þetta tal um eignarrjett á vatni, því að um það hefir enginn ágreiningur verið fram á síðustu tíma. Jeg held, að sú skoðun sje og hafi verið alment ríkjandi, að eigendur jarða hafi allan og óskoraðan eignarrjett og umráð yfir því vatni, er fellur yfir eða um land þeirra. Þetta hefir verið talið sjálfsagt, og ekkert um það deilt. Fyrst nú er þessi ágreiningur fram kominn í milliþinganefndinni í fossamálinu, og stingur hann mjög í stúf við það, sem áður hefir verið haldið fram í þessu efni. Nú skilst mjer, að þeir hv.þm., sem ætla sjer að greiða atkv. með þingsályktunartill. þeirri, er hjer liggur fyrir, skrifi með því undir þessa rjettaróvissu um eignarrjett á vatni og vatnsafli í landinu, sem gerst hefir ágreiningsefni í meðferð fossamálanna á þingi En þeir gera jafnvel meira. Eftir því, sem mjer skilst, hneigjast þeir fremur að því, að hjer sje ekki einasta um rjettaróvissu að ræða, heldur og að vatnsorka öll í landinu sje eign ríkisins. Jeg fullyrði það að vísu ekki  (S. St.: Það er betra)  , en mjer er nær að álíta, að svo sje, er jeg les till. En um það er ekkert að segja. Þeir ráða að sjálfsögðu sínum gerðum. Jeg geri ráð fyrir, að hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) svari ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Þeir eru hvort sem er vanastir því að eiga orðastað út af þessum vatnamálum, og best að láta svo vera einnig að þessu sinni. Skal jeg því ekki blanda mjer í það, sem þeim fer á milli. En hitt vil jeg segja, að ef það er talið nauðsynlegt, til að fyrirbyggja alla stóriðju, að ríkið kasti eign sinni á alla vatnsorku í landinu, eða ef hún kynni að rísa upp, þá sje eignarrjettur ríkisins eina tryggingin fyrir því, að slíkur stóriðnaður baki ekki þjóðinni tjón, andlegt eða efnalegt, þá er því til að svara, að þetta er mesti misskilningur. Hættuna af stóriðju með vatnsorku má fyrirbyggja eða takmarka með sjerleyfislögum og öðrum lagaákvæðum snertandi virkjun fallvatna og stóriðjurekstur. Og frv. það til sjerleyfislaga, sem hjer er á ferðinni, fer það langt að mínu áliti, að þótt til kæmi, að einhverjum dytti í hug að leita sjerleyfis til vatnsvirkjunar hjer á landi, þá er svo um hnútana búið í þessu frv., ef það verður að lögum, að engin hætta getur af því stafað.