Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í sambandi við þessar fyrirspurnir vildi ég minnast á það, að ég hef orðið þess var, að menn undra sig á því, hve mikið af tíma þingsins fer í þær. Það er kunnugt, að á þingum erlendis er sérstakur tími ætlaður til fyrirspurna. Ég vildi nú skjóta því til hæstv. forseta, hvort ekki megi binda fyrirspurnir við þrjár stundir í viku, og að þá verði þeim fyrirspurnum svarað, sem unnt er að svara, en hinar látnar mæta afgangi þar til næst.



Ég vil, í tilefni af því, hve erfiðlega gengur að fá mál á dagskrá, taka undir það, sem hæstv. dómsmrh. sagði. Ég ætla, að ég sé flm. að þremur till., sem bornar voru fram í Sþ. snemma á þessu þingi, en hinar flyt ég ásamt öðrum þm. Það er nú komið á sjöttu viku, að ég ætla, síðan þessar till. voru bornar fram, en engin þeirra hefur komið á dagskrá. Það getur ekki verið á þennan veg til lengdar, að fyrirspurnir séu teknar á dagskrá öllum öðrum málum fremur og algerlega gengið fram hjá þáltill. Að hefta þannig framgang þeirra mála, sem till. lúta að, hlýtur að valda óánægju. Ég verð því að skora á hæstv. forseta að breyta um starfshætti og gera þegar ráðstafanir til þess, að þáltill. verði teknar á dagskrá. Annars verð ég að grípa til þess ráðs, sem þm. er í hendur lagt, er þeir eru beittir óeðlilegri meðferð af forseta, að koma fram með skriflega ósk til hans um þetta. Ég hef ekki gert þetta enn, en ef dráttur verður hér eftir, þá verð ég að grípa til þess eina ráðs, sem ég hef samkv. þingsköpum. Ég vildi grípa tækifærið og láta í ljós óánægju mína yfir þessu, og ég vænti þess, að ábendingar hæstv. dómsmrh. og mínar verði til þess, að breytt verði um starfshætti. Þetta ætti að vera því auðveldara sem annir þingsins eru minni. Ég hef setið á mörgum þingum og man ekki til þess, að nokkru sinni hafi verið jafnlítið gert og nú.



Út af ræðu hæstv. dómsmrh. vil ég segja það, að ég get verið honum samþykkur um það, að tíminn, sem til fyrirspurnanna hefur farið, hefur verið um of. En, eins og hv. þm. Borgf. sagði, er þingið iðjulaust, það hefur ekkert gert síðan það kom saman, og ég get trúað hæstv. ráðh. fyrir því, að fyrirspurnirnar eru það eina lífsmark, sem það gefur frá sér. Þar fyrir er ekki rétt, að það taki marga daga að ræða þær. Kaldaðarnesmálið tók t. d. meiri tíma, en þurft hefði. Eigi hins vegar að takmarka tímann, verða líka hæstv. ráðh. að gæta hófs um ræðutíma sinn. Mér finnst eðlilegt að nota hina brezku fyrirmynd í þessum efnum. Án fyrirspurnanna yrði þingið mjög leiðinlegt.

Forseti (JPálm) : Út af þeim aðfinnslum, sem hæstv. dómsmrh. og hv. þm. Borgf. hafa komið fram með, vil ég taka þetta fram: Samkvæmt breyt., er gerð var á l. um þingsköp Alþ., er svo ákveðið, að prenta skuli vikulega þær fyrirspurnir, sem berast, og útbýta meðal þm. á fundi. Á næsta fundi skal það borið undir atkv., hvort fyrirspurnirnar skuli leyfðar eða ekki, og forseti síðan taka þær á dagskrá eigi síðar, en viku eftir að þeim er útbýtt. Þessari reglu hefur verið fylgt án undantekningar síðan þessi ákvæði voru samþ. Ég hef ekki séð mér fært að víkja frá henni, nema svo hafi staðið á, að ráðh. hafi ekki verið við. Annars er það svo, eins og hv. þm. vita, að þm. mega ekki tala lengur en í 5 mín., en ráðh. hafa ótakmarkaðan ræðutíma og tala oft og einatt óþarflega lengi, oft um sömu málin. Það er því fremur hæstv. ráðh. að kenna en þm. eða forseta, hvað umr. eru langar. Ég get ekki gengið fram hjá skýlausum ákvæðum þingskapanna. Ég hef athugað möguleikana á því að hafa fundi seinni part dags, en hæstv. stj. hefur mælzt undan því, og ég hef talið það eðlilegt, að forseti hefði samráð við hæstv. ríkisstj. bæði um þetta og annað. Um þáltill. er það að segja, að þær hafa ekki verið taldar það þýðingarmiklar, að flýta þyrfti þeim svo, að þær væru látnar sitja í fyrirrúmi.



Það var ekki ætlun mín að ávíta hæstv. forseta, heldur að benda á það, að þörf væri á hagkvæmari starfsháttum. Engum þm. blandast hugur um það, að of mikill tími fer í þessar umr., jafnvel ekki fyrirspyrjanda allra tíma, og má þar um segja, að bragð er að þá barnið finnur. Reynslan hefur líka orðið sú, að fresta hefur orðið fundi vegna þess, að ekki hefur verið hægt að ljúka málum af. Mér finnst eðlilegast í þessum efnum, að einfaldlega sé skýrt frá staðreyndum, og held, að þá muni nægja þrjár klukkustundir í viku. Ég veit ekki betur en að svipaður háttur sé hafður í brezka þinginu. Svör ráðh. eru stutt, örfá orð, eða bara já eða nei, og þess vegna tekur þetta stuttan tíma. Sem sagt, mér sýnist sem of mikið af tíma þingsins fari í þessar umr. um fyrirspurnir, það eru þó á áttunda tug mála, sem fyrir liggja, og sum þeirra stór og krefjast verulegrar vinnu. Það kann að vera rétt, sem hv. þm. S-Þ. segir, að landslýðurinn hafi gaman að fyrirspurnum, ekki síður en hann sjálfur, en það þarf fleira að komast að en sú skemmtun.



Hvað sem fyrirspurnunum líður, virðist nægur tími til þess að taka önnur mál á dagskrá, svo að þau þurfi ekki að bíða vikum og mánuðum saman. Það er því einkennileg ástæða fyrir þessum drætti, að þau séu ekki svo þýðingarmikil. Ég held, að hæstv. forseti geri sér ranga hugmynd um stjórnarhætti vora og þingræðið, ef hann lítur svo á, að hann eigi að haga dagskrá eftir sínu eigin mati á málunum. Þau mál, sem ég hef skírskotað til, hafa beðið síðan 19. okt. og 3. nóv. og hafa ekki enn verið tekin á dagskrá. Ég treysti þess vegna því, að hæstv. forseti sýni þá háttvísi og þann þingræðishug að taka þau á dagskrá við fyrsta tækifæri, svo að þau verði lögð undir dóm Alþ.



Út af ræðu hæstv. dómsmrh. vil ég segja það, að hann miklar of minn þátt í fyrirspurnunum. Ég hef aðeins átt þátt í því að gera þær fyllri.

Forseti (JPálm) : Það er ekki ástæða til að ræða það, sem hv. þm. Borgf. sagði. Það var byggt á fullkomnum útúrsnúningi á meiningu minni. Það hefur verið talið réttara að flýta frv. fremur en þáltill., en ég hef legið undir ámæli fyrir að taka of mikið tillit til þáltill. - Þetta verður ekki rætt meira.



Herra forseti. Á þskj. 30 höfum við hv. 8. landsk. og hv. 2. þm. S-M. flutt þessa till. - Það er kunnara en frá þurfi að segja, að vöruskömmtun sú, er upp var tekin hér á landi fyrir um það bil einu ári síðan, hefur farið í hinum mestu handaskolum, og það svo mjög, að fullyrða má, að engin af gerðum núverandi valdhafa hafi vakið meira né almennara hneyksli. En sú staðreynd byggist auðvitað á því einu, að skömmtun nauðsynja er svo nátengd öllu daglegu lífi manna, að hver og einn, jafnvel þeir, sem sljóasta hafa eftirtektargáfuna og hugsunarlatastir eru, hljóta óhjákvæmilega að reka sig á galla skömmtunarfyrirkomulagsins og neyðast til að taka afstöðu til þeirra; en svo er ekki um margar aðrar illar gerðir ríkisstjórnarinnar. - Áhrifa þeirra gætir að jafnaði seinna og þau eru almennara eðlis og því ekki strax augljós öðrum en þeim, sem opin hafa augun og nenna að hugsa, nenna að kryfja hlutina til mergjar, en þeir menn eru enn þá helzt til fáir með þjóð vorri. Ætli hæstv. viðskmrh. geti ekki verið viðstaddur?

Ég skal láta athuga það. Hæstv. ráðh. veit, að málið er til umr.

Þó að fæsta hafi órað fyrir því, að skömmtunin færi eins hörmulega úr hendi og orðið hefur, var samt fyrirsjáanlegt þegar í upphafi, að ekki var von á góðu, kerfið sjálft ósanngjarnt og ambögulegt, en allur aðdragandi skömmtunarinnar með þeim hætti, að aðgætnum mönnum hraus hugur við. Því var það, að ég flutti í þingbyrjun í fyrra, um sömu mundir og skömmtunin kom til framkvæmda, till. til þál., er gekk í þá átt, að skömmtunarkerfi það, sem í gildi virtist vera, yrði afnumið, en annað betra, þ. e. a. s. hentugra og réttlátara, sett í þess stað, enda væri það undirbúið af hæfum mönnum. Um tillögu þessa urðu nokkrar umræður hér í sameinuðu þingi, og varð viðskmrh. til að andmæla henni sem óþarfri. Hann viðurkenndi að vísu, að smávegis gallar væru á fyrirkomulaginu, en þeir mundu lagfærðir jafnóðum og þeir kæmu í ljós; að öðru leyti kvað hann skömmtunaraðferðina góða í grundvallaratriðum, hún væri hagkvæm í framkvæmd, hún væri réttlát, þar sem öllum væri gert jafnt undir höfði, hver maður fengi sinn skammt nauðsynja, og hún væri rúm, meira að segja mjög rúm, þegar höfð væri hliðsjón af því, hve vel birgir allir, sem hann þekkti til, væru af nauðsynjavörum, einkum klæðnaði. Þessu áliti sínu til frekari áréttingar las ráðherrann upp bréf, sem embættismaður sá, er skömmtunina hafði með höndum, hafði skrifað yfirmanni sínum, viðskmrh., að gefnu tilefni, þ. e. a. s. framkomu umræddrar tillögu. Bréf þetta bar með sér, að þeir voru mjög á einu máli, viðskmrh. og embættismaður hans. Þannig lét skömmtunarstjóri í ljós í bréfinu megna andúð á allri gagnrýni, eins og ráðherrann hafði líka gert og einnig fór skömmtunarstjóri afar ómjúkum orðum um alla gagnrýnendur og hvatir þær, sem þá rækju til sinnar illu iðju, alveg eins og ráðherrann hafði gert í fyrstu ræðu sinni. Og af þessum mikilvægu forsendum dró skömmtunarstjóri þá rökréttu ályktun, að þáltill. væri óþörf, alveg eins og ráðh. hafði gert. Afdrif umræddrar tillögu urðu þau, að afgreiðslu hennar var frestað og hún falin allshn. til nánari athugunar, og þar sofnaði hún svefninum langa, ásamt öðrum tillögum, er höfðu að geyma endurbótakröfur á skömmtunarkerfinu. En þó svo færi um allar þessar tillögur, að þær urðu ekki útræddar og afgreiddar af hinu háa Alþingi, þá báru þær sjálfar eins og umræðurnar, sem af þeim spunnust innan þings og utan, ofur litinn árangur í þá átt að lagfæra eða flýta fyrir lagfæringum á sjálfu úthlutunarkerfinu, bæta úr órétti og draga úr firrum, sem þar fundust ekki allfáar. Það er rétt að rifja upp, hverjar þessar lagfæringar voru, því að bæði er skylt að geta þess, sem gert er, og eins er hollt að minnast þess, að jafnvel „góðu, rúmu, hagkvæmu og réttlátu“ skömmtunarkerfi má breyta svo, að betur fari, og enn, að gagnrýnin getur þó verið til nokkurra nytja. Þannig var fljótt hætt að torvelda með skömmtun sölu á prjónlesi úr íslenzkri ull og ullinni sjálfri. En rétt er að minnast hins, að í engu var þeim neytendum bætt, er eytt höfðu af naumum vefnaðarvöruskammti sínum til slíkra kaupa, a. m. k. kom engin dagskipun frá skömmtunarstjóra þar að lútandi í blöðum eða útvarpi. Þá hafði og fengizt nokkur leiðrétting á úthlutun heimilda til benzínkaupa, þannig að læknar og hjúkrunarfólk gátu haldið starfi sinu áfram, óhindrað af benzínskorti. Atvinnubílstjórar fengu einnig svolítið aukinn benzínskammt, en hvergi nærri nægan til að halda óskertum atvinnutekjum sínum. Sjómenn fengu og lítils háttar rýmri sykur- og kaffiskammt, en þó allsendis ónógan, og eftir honum þarf að ganga við hverja vertíðarbyrjun, sums staðar a. m. k. Þá var og verkamönnum látin í té aukaheimild til kaupa á vinnufötum og vinnuskóm, hvort tveggja eftir að þeir Sigurður Guðnason og Hermann Guðmundsson höfðu lagt fram till. til þál. þar að lútandi. Þá var einnig sjálfur skömmtunarseðillinn færður í nothæfara horf með því að fleirskipta honum; og svo má ekki gleyma heimanfylgjunni til handa nýgiftum hjónum, 1.500 kr. innkaupaheimild, sem er að vísu rétt til hnífs og skeiðar, ef svo má orða það, þó að ekki sé loku fyrir það skotið, að hjónakornunum takist að koma sér upp vísi til búslóðar, ef þau eiga góða að, vini, sem völdin hafa og vörurnar. Upptalningu endurbótanna mun lokið, er nefnt hefur verið afmæliskaffið til aldraðra og þrjú hundruð króna seðillinn, sem vanfærum konum er fenginn í hendur til að sveipa í nýfædd börn sín, er þar að kemur, en þau fæðast nakin, svo sem kunnugt er. - Allar eru endurbætur þessar naumt við nögl skornar - nema benzínskammturinn til lækna, það skal viðurkennt - og allar eru endurbæturnar, eins og raunar öll „vöru“-skömmtun hér á landi, fólgnar í því einu að útbýta innkaupaheimildum án minnsta tillits til þess, hvort út á þær sé nokkuð að fá eða ekkert. Nú liggur það í augum uppi, að það eitt að rétta mönnum innkaupaleyfi nægir ekki til vöruskömmtunar, nægir ekki til að tryggja hverjum einum ákveðinn skammt nauðsynjavara. Þvílík vinnubrögð geta verið ágæt í búðarleik og jafnvel í mömmuleik líka; frjótt ímyndunarafl barnsins getur hæglega breytt bréfsneplum í hvað sem vera vill: klæðnað, skó, sokka, lín, léreft, handklæði, ullardúka og ullargarn og yfirleitt hvað sem heiti hefur. En fullorðið fólk hefur misst þann hæfileika og verður gramt í geði, séu því enn ætluð slík töfrabrögð, og þegar nauðþurftir þess eiga í hlut, verður fulltíða fólk sárt og reitt þess háttar leikaraskap. Fullorðið fólk, og raunar börnin með þegar til kastanna kemur, þykist eiga og á heimtingu á „alvöruskömmtun“, þ. e. a. s. skömmtun, sem er svo réttlát, hentug og örugg sem kostur er á, en hitt er móðgun við íslenzka alþýðu og heilbrigða skynsemi hennar og siðgæðishugsjónir að bjóða upp á þann ljóta leik, sem leikinn hefur verið hér s. l. ár. Skömmtun nauðsynja, hvort heldur er á smábýli eða stóru þjóðarbúi, er ávallt ábyrgðarmikið og vandasamt verk; það er öðrum þræði fólgið í öflun og aðdrætti varanna, sem skammta á, varðveizlu þeirra og dreifingu, en að hinu leytinu aðgæzlu, svo að komið verði í veg fyrir óréttlæti, misskiptingu, svík og svartamarkaðsokur. Hvert einasta þessara grundvallaratriða vöruskömmtunarinnar hefur verið vanrækt af skömmtunaryfirvöldunum, eins og raun ber vitni um. Illt var upphafið, áframhaldið verra. Í stað þess að hyggja að birgðum, sem fyrir voru, og varðveita þær var látið berast út, hvað í aðsigi væri, og um tveggja mánaða skeið geystust sölsarar eða hamstrarar milli verzlana og sópuðu til sín öllu, er hönd á festi. Þá var allt keypt, eins og í Heljarslóðarorrustu stendur, nema hvað einstaka forsjálum framkvæmdamanni tókst stundum að skjóta í skyndi „bak við“ pakka og pakka í þeirri trú eða vissu, að góðir dúkar og dreglar væru gulltryggðum seðlum betri, er til eignakönnunar kæmi. En þótt ef til vill hafi ekki verið mikil brögð að slíkum „undandrætti“, er hitt víst, að búðir tæmdust svo að segja af vörum þeim, er seinna urðu háðar skömmtun, og einnig af ýmiss konar varningi öðrum, sem ekkert heimili getur sér að meinfangalausu án verið og síðan hefur ekki eða sama sem ekki sézt í búðum eða á opnum markaði, til mikils baga fyrir fjölda fólks. Þó munu ekki þær vörur allar uppurnar í landinu, því að fámennur hópur manna virðist sæmilega birgur af þeim og ýmsum öðrum vörutegundum, sem almenning vanhagar annars mest um. Og þeir eru sumir hverjir svo aflögufærir á stundum, að þeir geta miðlað einstöku kunningjum og viðskiptamönnum ofur litlu, ef fast er sótt á eða fleira keypt. Upprunalega mun hér aðeins hafa verið um að ræða venjulega greiðasemi, að því er flesta leikmenn snertir, en forsjálni hins útsjónarsama verzlunarmanns, að því er kaupsýslustéttina áhrærir. Þess má sjá sorglega mörg dæmi, að roti er kominn í verzlunarmálin, roti, sem ekki er ólíklegt, að eigi upptök sín í meinsemdinni miklu á Suðurnesjum. Bandaríkjamenn, er á Keflavíkurflugvelli dvelja illu heilli, selja ekki einungis dollara á fjórföldu verði, heldur smygla þeir líka inn ótal vörum og vörutegundum, bæði til eigin neyzlu, því að ekki eru þeir háðir vöruskömmtun sem aðrir útlendingar, er hér dvelja, og einnig til sölu á svörtum markaði með mörg hundruðfaldri okurálagningu, því að ekki er sú verzlun háð verðlagseftirliti, enda mundi erfitt að koma slíku við, þar sem bæði innflutningurinn og verzlunin er brot á íslenzkum lögum. En dómsmrh. landsins skortir bæði dug og djörfung til að halda uppi lögum, ef Bandaríkjamenn eiga í hlut, enda væri það við öflugan að etja, þar sem er utanrrh. með sín vesturheimsku viðreisnaráform. Siðspilling er smitandi sjúkdómur, og þegar sjálf yfirvöldin, sem hefta skyldu útbreiðslu hans, eru gegnsýrð af honum og halda verndarhendi sinni yfir honum, svo sem gert hefur verið frá fyrstu tíð Keflavíkursamningsins, er mikil hætta á, að sóttin elni og útbreiðist, enda er svo komið, að hvers konar prang og pukursala er orðin óhugnanlega tíð og að því er sumar vörutegundir áhrærir tíðari en opin verzlun. Auðvitað gætti þessa fyrst og mest í námunda við meinið sjálft, flugvöllinn, en áhrifa verður nú vart um land allt, auk setuliðssölunnar. Hamstrið, er geisaði um tveggja mánaða skeið, áður en skömmtunin kom til framkvæmda, átti drjúgan þátt í að undirbúa jarðveginn og útbreiða svarta markaðsfaraldurinn, sem gallar skömmtunarfyrirkomulagsins hafa haldið við. Hvers vegna því hamsturskaupæði, sem síðan hefur geisað og ágerzt, var komið af stað, er ekki að fullu upplýst enn; að þar hafi verið um hinn sama eðlisbundna klaufaskap að ræða og fyrst og síðast hefur einkennt allar gerðir skömmtunaryfirvaldanna, er augljóst mál. En klaufaskapurinn var og er aðeins framkvæmdaratriði, en ekki orsök, hennar er annars staðar að leita, því að útilokað er með öllu, að ekki hafi verið vitandi vits til verks gengið, annars mundi öll sala hafa verið stöðvuð, meðan birgðakönnun færi fram. Það var ekki gert, það var bókstaflega ekkert aðhafzt fyrr en verzlanir tóku að tæmast, þá var loksins byrjað á því káki að krefjast svonefndra „nótukvittana“ af kaupendum. Til nótanna hefur ekki síðan spurzt, enda áttu þær þann eina tilgang að fela þá raunverulegu orsök til birgðaeyðslunnar. Þess var til getið, er umræður fóru fram um skömmtunarmálin í fyrra hér á þingi, að verzlunarstéttin hefði heimtað þessi fríðindi af stjórninni sinni til þess að fást til að fallast á vöruskömmtun. Ekki er ósennilegt, að svo hafi verið og ríkisstj. þá tekið þeim kröfum vel, litið á þær sem veigamikinn lið í þeim viðreisnaráformum sínum að gera íslenzku þjóðina móttækilegri fyrir bandaríska aðstoð. Sálfræðilega séð er hugsanlegt, að viðskmrh., sem málum þessum stjórnar, hafi minnzt gamalla flokkssamþykkta og í raun og veru ætlað að gefa öllum kost á að hamstra allsnægtir, áður en skömmtunin hæfist. En þar sem hann er kominn úr sambandi við alþýðu landsins, er ekki að undra, þó að honum hafi láðst að hugsa til hinna mörgu, sem algerlega voru útilokaðir frá kapphlaupinu ýmissa hluta vegna, sumir voru að hirða um hey, aðrir úti á sjó, sumir áttu ekki heimangengt sökum veikinda sjálfra sín eða annarra, og svo má lengi telja. Einhvers staðar stendur: Fátæka hafið þér jafnan hjá yður, - það er því miður enn satt, og fátæklingar eru dæmalausir klaufar við að birgja sig upp af vörum og öðrum þessa heims gæðum. En það er ekki hægt að muna eftir öllu saman, og ef til vill hefur ekki verið um gleymsku að ræða hjá stjórnarvöldunum, hugsanlegt er og margt, er síðar hefur fram komið, virðist benda í þá átt -, að ríkisvaldið hafi einmitt minnzt þessa lýðs og verið ósárt um, þó að þess sæjust einhver merki, hverjir eru fínir menn og hverjir ekki. Og hafi það verið tilætlunin, verður ekki annað sagt en hún sé vel á veg komin að marki. Það er þegar orðinn meiri mannamunur, að því er klæðnað snertir, en verið hefur síðan á dögum þjóðstjórnarinnar eldri. Svo sáralitlar voru birgðir margra, að þeir þoldu ekki eins árs ráðsmennsku fyrstu stjórnar, er Alþfl. myndar á Íslandi, án þess að láta á sjá. En ekki er hægt að kenna hamstursöldinni fyrstu um það einni saman, hve illa skömmtunin hefur leikið mörg heimili og einstaklinga, og ekki er heldur sökin sú, að skammtað hafi verið úr hnefa féð úr fjárhirzlum ríkissjóðs til framkvæmdanna. Á þskj. nr. 37 eru prentaðar í grg. þær upplýsingar, að skömmtunarskrifstofan hafi kostað á þeim eina ársfjórðungi, sem fyrir liggur kostnaðargreinargerð um hana, þ. e. apríl–júní 1948, kr. 217 þúsund, þ. e. a. s. 868 þús. kr. á ári að minnsta kosti, og mun það fremur talið van en of, ef að líkum lætur. Skömmtunaryfirvöldunum er ekki alls varnað. Þau kunna sannarlega að skammta sjálfum sér kaup og kostnað. 868 þús. kr., það er há upphæð að greiða fyrir ekki fjölmennari hóp en Íslendingar eru, og varla getur sú þjóð, er slíka ofrausn sýnir, verið svo á bláhjarni stödd, að hún þurfi að lifa á bónbjörgum og selja land sitt og sjálfa sig í þokkabót, en e. t. v. á að líta á þessa óhófseyðslu sem lið í viðreisnaráformum ríkisstj., sem á að gera þjóðina móttækilega fyrir bandarísku „hjálpina“, og er sú tilgáta ekki ósennileg, þegar þess er gætt, hve ófyrirleitinni ónærgætni hefur verið beitt á öllum sviðum skömmtunarinnar, innflutningi, birgðagæzlu, dreifingu og skiptingu. Innflutningurinn hefur verið með áþekkum hætti og á öldum áður, er vöruskort leiddi einatt af, er skipakomur tepptust, en þó frábrugðinn í því, að þrátt fyrir miklar skipagöngur er vöruskorturinn ekki aðeins yfirvofandi, heldur staðreynd, „krónískt“ ástand og það meira að segja ólæknandi hvað margar vörutegundir snertir og sum byggðarlög. Nú er það vitað, að alltaf tekur það tíma að fá vörurnar afgreiddar erlendis og hann stundum alllangan. Þetta má bæði fjárhagsráði og viðskiptanefnd vera vel ljóst og er það sjálfsagt líka, þó að ekki verði fundið, að viðskiptanefnd að minnsta kosti hafi skeytt hið allra minnsta um þau vandkvæði, og er það til hins mesta baga og kostnaðarauka, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, fyrir innflytjendur, iðnfyrirtæki og neytendur. Hvað vöruskömmtuninni viðvíkur liggur það í augum uppi, að ógerningur er að standa við gefin heit, standa skil á úthlutuðu vörumagni, meðan sá háttur er á hafður að leyfa ekki innflutning varanna fyrr en í ótíma, og það því fremur sem öllum birgðum var útausið í upphafi. Hvort það er föst regla hjá viðskiptanefnd að starfa þannig, veit ég ekki, en þetta er sú skýring á vöruskortinum, eða fyrirsláttur, sem neytendur fá óspart í eyra frá hinum raunverulegu skömmtunarstjórum, kaupmönnum og heildsölum. Á viðskiptanefnd hvílir ekki sá vandi einn að annast um, að leyfisveitingar til innflutnings skömmtunarvara tefjist ekki svo úr hófi fram, að úthlutaðar innkaupaheimildir og vörumagn fái ekki staðizt á hverjum tíma, heldur ber henni auðvitað einnig að gera í samráði við skömmtunarstjóra ráð fyrir nægu magni nauðsynja og óhjákvæmilegum aukaúthlutunum skömmtunarvara, t. d. vegna slysa, bruna eða aukinnar rafmagnsnotkunar. Þá verður einnig að gera ráð fyrir einhverjum vanhöldum líka, en þau verða vitanlega því minni, því betur sem vöruinnflutningurinn er samræmdur þörfum neytenda, sem auðvitað eiga heimtingu á að fá sinn ávísaða skammt keyptan fyrirhafnarlítið við sanngjörnu verði og undirmálalaust. Og þegar innkaupaheimildir eru jafnnaumar og verið hefur s. l. ár, á neytandi einnig fulla heimtingu á, að gæði vörunnar og notagildi séu þannig, að unnt megi vera að komast af með skammtinn, auðvitað með varfærni og nýtni. Og þar sem álnavöru- og búsáhaldaskammturinn er einnig miðaður við peningaverð, á neytandi heimtingu á, að eitthvert samræmi sé milli verðlags og vöruskammts. Það er skemmst frá að segja, að ekki hafa neytendur orðið þess varir, að nokkur samvinna hafi verið milli leyfisveitinga viðskiptanefndar og úthlutunar skrifstofu skömmtunarstjóra að því er við kemur vali, magni og innflutningi skömmtunarvara, og vera má, að sú sé ein orsökin til þeirrar fálmkenndu hringavitleysu, sem vart verður í öllum gerðum skömmtunarstjórans, hann er með í öllu, en þó um leið utangarðs að því er bezt verður séð. Hjá viðskiptanefnd virðist handahófið eitt ráða innflutningnum og alls konar munaður, skran og óþarfi látinn sitja fyrir varningi, sem ómögulegt er að komast af án: sódi, ræstiduft, skósverta, bón, tannpasti, greiður, tvinni, stoppgarn, sokkabönd, gólfklútar, klemmur, barnableyjur, varahlutir í saumavélar, jafnvel saumnálar. Erfitt er að fá algeng lyf. Og hvað innflutningi skömmtunarvara viðvíkur virðist viðskiptanefndin láta innflytjandann, heildsalann, um það, hvernig vörurnar séu valdar með tilliti til magns, gæða og notagildis, og það kemur líka í þeirra hlut að annast birgðavörzlu og dreifingu, og er sú ráðabreytni hvorki til að drýgja vöruna né draga úr kostnaði. Auðvitað fer þó bæði varzla og dreifing fram undir umsjá skömmtunarstjóra, sem fær vitneskju um allt, sem inn er flutt, og gefur sínar fyrirskipanir þar að lútandi, og þær eru rétt nefndar dagskipanir, því að ekki sýnast vera nein föst ákvæði um það, hvaða tegundir álnavöru t. d. eru háðar skömmtun og hverjar ekki, og oft fer það svo að þegar sala er nýafstaðin, það tekur ekki svo langan tíma að koma út vörum nú á dögum, koma fyrst skyndiboðin frá skömmtunarstjóra, að ekki hafi átt að krefjast miða fyrir vöruna, en þau boð koma of seint, svo að kaupmaðurinn getur ekkert annað aðhafzt en yppt öxlum og athugað, hvaða skömmtunarvöru hann geti selt miðalaust í staðinn, svo að allt standist á endum, vörumagn og miðar, á skiladaginn mikla. Um undanþágurnar svo nefndu eða aukaskammtinn er svipaða sögu að segja, þar virðist engin föst regla á komin, hvenær beri að veita aukaskammt, né heldur, hver eigi að gera það, hvort það sé heldur skömmtunarstjóri sjálfur, einhver undirmanna hans eða úthlutunarstöðvar sveitarfélaganna. Og þau eru ekki fá samtölin, skeytin, bréfin og ferðirnar, sem það kostar að fá úr slíku skorið. Ákvörðun í hverju einstöku tilfelli virðist alltaf tekin eftir mikið þóf, og auðvitað ganga þær oft og tíðum í berhögg hver við aðra. Skömmtunarstjórinn hefur þannig í nógu að snúast og ekki að undra, þó að lítt vinnist tími til að sinna aukastörfum, svo sem að skipuleggja skömmtunina þannig, að hver landshluti, hver neytandi fái sinn skammt og engar refjar séu viðhafðar. Það er á allra vitorði, að hvort tveggja verzlun og dreifing skömmtunarvaranna er framkvæmd eftir meginreglunni: Hver er sjálfum sér næstur. Fyrst hugsar heildsalinn um sig og sína, sem þrátt fyrir ítrekaðar utanferðir þurfa á sínum skammti að halda hér heima, þó að þeir komi uppdubbaðir frá hvirfli til ilja, yzt sem innst. Auk þess á heildsalinn oft hlut í iðnfyrirtæki og lætur það vitanlega sitja fyrir með hráefnin, svo á hann líka stundum smáverzlun, sem hann verður að sjá um, að hafi vörur, þar næst koma vinir og kunningjar, síðan smákaupmenn og iðnfyrirtæki, sem heildsalinn á ekki í, en er þó vandabundinn á einhvern hátt, og að síðustu, ef eitthvað gengur af, koma smásalar og iðnfyrirtæki, sem ekki eru svo gróin í greininni, að þau haft föst sambönd, og lifa því á snöpum, og fá þeir hinir sömu oft og einatt fyrirmæli um það, hverjir skuli viðskiptanna njóta hjá þeim. Sagan endurtekur sig síðan „bak við“ hjá kaupmanninum, og ef eitthvað gengur þá af, eru leifarnar bornar á borð fyrir þá, sem í biðröðum híma, en það er fólk, sem að vísu ekki er svo vinasnautt, að það fái ekki vitneskju um, að fanga sé von, en þó ekki svo hátt sett, að það komist „bak við.“ Að þessu biðraðafólki sankast svo þeir, sem engan eiga að nema kannske eitt kaupfélag eða svo, og eru sem slíkir ekki aufúsugestir í búðum kaupmannanna, nema þeir beini verulegum hluta viðskipta sinna þangað. Vitanlega eru það aðeins þeir, sem fremstir eru í biðröðunum. sem einhverja úrlausn fá, hinir eru miklu fleiri, sem verða að sætta sig við seðlana eina. Og eins og til að koma í veg fyrir, að sá lýður fari að gera sér gyllivonir um kaup, þegar vörur koma næst, er skammtur hans ýmist afnuminn skyndilega, felldur úr gildi, síðan framlengdur aftur, en þá klipptur til hálfs. Skylt er að geta þess, að ekki eiga allir kaupsýslumenn óskilið mál, til eru undantekningar, er reyna að skipta sem jafnast milli kaupenda þeim vörum, sem fyrir hendi eru, án tillits til viðskiptaveltu eða kunningsskapar. Svo er um stöku kaupmenn og líklega flest, ef ekki öll kaupfélög, en ekki sýnist sú ráðabreytni vinsæl hjá þeim, sem völdin hafa, og eru þeir, sem þannig haga sér, oftast nær afskiptir í innflutningi þeirra vara, sem mestur hörgull er á, svo sem skófatnaði, álnavöru og búsáhöldum. Sá verzlunarmáti, sem hér hefur tíðkazt, síðan vöruskömmtun var upp tekin og ég hef nú drepið lauslega á, er ef til vill mannlegur og skiljanlegur, þegar höfð er hliðsjón af aðstæðum öllum, aðhald ekkert annað en óánægja almennings annars vegar, en ólöglegur innflutningur og svartimarkaður rekinn undir verndarvæng ríkisstj. að hinu leytinu. En ekki er unnt að kalla svona verzlunarháttu frjálsa verzlun, þó að hún sé hömlulítil. Enn síður er hægt að kalla þá holla og heilbrigða né vel til þess fallna að auðvelda verðlagseftirlitið, koma í veg fyrir misskiptingu, og þó allra sízt til að torvelda svartamarkaðsokur, enda mun slíkt aldrei hafa verið tilætlun stjórnarvaldanna. Vöruskömmtun getur aldrei orðið nema afskræmi með svona háttalagi, og meira að segja rándýrt afskræmi af ævintýrunum gömlu um olnbogabörn og eftirlætisgoð. Því er svo komið, að allur almenningur lítur á skömmtunina sem beinan fjandskap, er að sér sé stefnt af hálfu valdhafanna. Til slíkrar afstöðu íslenzkrar alþýðu til skömmtunarinnar hefði ekki þurft að koma, ef skipulega hefði verið til verks gengið og heils hugar fylgt máli hjá þeim, sem mál þessi höfðu með höndum. Íslenzk alþýða er langreynd í því að skammta sér og sínum naumt nauðsynjarnar. Svo að segja hvert alþýðuheimili hefur af efnahagsástæðum þurft að grípa til víðtækrar skömmtunar á þurftarvörum sínum um lengri eða skemmri tíma og allt of margir mátt búa við slíka skömmtun ævilangt: Það má segja, að íslenzk alþýða hafi haft öll skilyrði til að taka því með jafnaðargeði og möglunarlaust, þó að grípa þyrfti til vöruskömmtunar í þjóðarbúinu, og það því fremur sem ástæðan til þess var sögð sú, er þjóðin þekkti fullvel af aldalangri þungri raun, vöruskortur og fjárþröng. Sú varð líka raunin á, að þegar samþ. var á Alþ. vorið 1947, í lögum um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit, heimild til að hefja vöruskömmtun, ef þörf þætti, var því mætavel tekið af langsamlega flestum landsmönnum, og óhætt er að fullyrða, að svo er enn, mikill meiri hl. þjóðarinnar tekur á sig, án þess að fást um, þau óþægindi, sem vöruskömmtun hljóta einatt að fylgja. Og jafnvel þótt almenningur þyrfti enn um árabil að takmarka þurftir sínar, mundi það ekki mæta verulegri mótspyrnu, svo framarlega sem fólk vissi, að verið væri að búa í haginn fyrir framtíðina, verið væri að koma föstum fótum undir framleiðslu landsmanna og tryggja viðskiptajöfnuð við útlönd. Fjárhag sinn vill þjóðin rétta við og tryggja, og hún vill gera það sjálf, án auðmýkjandi, ógnþrunginna betligjafa og án hengingarvíxla, hverju nafni sem þeir nefnast, um hjálp eða aðstoð. Íslendingar vita, að slík aðstoð verður alltaf fullkeypt áður en lýkur og getur kostað hana ekki einungis eigurnar, heldur jafnvel lífið sjálft, eða það, sem dýrmætast er - frelsið. En íslenzk alþýða er ekki svo skyni skroppin, að hún þrengi að sér um þarfir fram án þess að vita glögg skil á ástæðunum til þrenginganna og síðan sætta sig við þær eða sigrast á þeim eftir því, sem til tekst. Sú leið, sem farin hefur verið s. l. ár, leiðir hvorki til sameiginlegra átaka né sigurs. Stefnubreyting er óhjákvæmileg, og það er skylda Alþingis að láta málið til sín taka og gera annað tveggja, létta þessu fargi af þjóðinni eða færa skömmtunina í það horf, sem viðhlítandi er. Okkur, sem að till. þessari stöndum, er hér liggur fyrir, hefur komið í hug sú leið, að Alþ. feli ríkisstjórninni að skipa nefnd til að endurskoða skömmtunarkerfið og gera tillögur um málið í samráði við viðskiptanefnd. Till. þessari var útbýtt hér á Alþ. 21. okt., eða fyrir réttum mánuði síðan. Hún hefur því vonum seinna komizt á dagskrá og dregizt aftur úr öðrum málum, sem þó komu síðar fram. Hvernig svo sem á þeim drætti stendur, er hitt víst, að till. hefur samt komið að nokkrum notum, þó að í þagnargildi væri hér á Alþ., því að hæstv. viðskmrh. hefur getað komið sér upp nokkurri varnarstöðu. Því að till. var ekki fyrr fram komin en hæstv. viðskmrh. fór allt í einu að leggja eyrun við almennum umkvörtunum og óánægjuröddum, sem hann hafði í heilt ár látið sem vind um eyrun þjóta, og skipar nú nefnd til að athuga skömmtunarkerfið og gera umbótatillögur, líklega helzt með tilliti til starfshátta þeirra, sem skömmtunina höfðu með höndum, eða svo verður maður að ætla, þegar þess er gætt, að í þetta leyndarráð voru skipaðir einmitt þeir menn, er mest höfðu haft með vöruskömmtunina að gera, skömmtunarstjóri og sinn hvor maðurinn úr fjárhagsráði og viðskiptanefnd, auk verðlagsstjóra. Það fyrsta, sem almenningur fékk að vita um nefndarskipun þessa, var það, að kona eins nefndarmannsins skýrði frá skipun hennar á fundi kvenfélagabandalagsins, er haldinn var 26.–27. okt. s. l. En á þeim fundi hafði verið samþ. áskorun til ríkisstj. um að breyta skömmtunarkerfinu í það horf, er felst í till. þeirri, er hér liggur fyrir. - Það næsta, er gerist í málinu, er, að till. er tekin á dagskrá hér í sameinuðu Alþ. þ. 10. nóv., en hún kom ekki til umr. þann dag vegna annarra mála, er látin voru ganga fyrir. En þ. 13. nóv. skipar hæstv. viðskmrh. nýja nefnd hinni fyrri til aðstoðar til að gera endurbótatill. á skömmtunarkerfinu, og sú n. var skipuð konum einum, - en auðvitað ekki úr alþýðustétt, heldur „fínt fólk“, en greinagóðar konur, sem eflaust vinna af alúð og gera sér líka vel ljóst, hvað verkafólki og bændaheimilum kemur bezt. Það má vera okkur flm. till. þessarar, sem hér liggur fyrir, ánægjuefni, að þessari kvennanefnd var í embættisbréfinu - eða hvað það nú heitir - falið að starfa samkv. samþ. kvenfélagasambandsþingsins, en þær voru, eins og ég gat um áðan, á þá lund, að skömmtunarkerfinu væri breytt í það horf, er till. þessi fer fram á. En þó að þessi till. hafi þannig hlotið viðurkenningu bæði stjórnarvalda og kvenfélagasambandsins, teljum við samt réttara, að Alþ. fjalli um hana líka. Vil ég beina því til hæstv. forseta, að till. þessari verði vísað að umr. þessari lokinni til hv. fjvn. Ég hafði að vísu hugsað mér fyrst allshn., en tilmæli hafa borizt um, að hún færi til fjvn., - og hún er miklu betri nefnd og hefur rætt þessi mál mikið, eftir því sem ég hef frétt. - Till. sjálf er hv. þm. væntanlega kunn, þar sem hún hefur legið svo lengi frammi, og hún skýrir sig að mestu sjálf. Þó vil ég leyfa mér að drepa á fáein atriði, um leið og ég fer lauslega í gegnum hana, og hún er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nú þegar þriggja manna nefnd, er endurskoði skömmtunarkerfi það, er nú tíðkast, og athugi jafnframt í samráði við viðskiptanefnd, hverja nauðsyn beri til skömmtunar hinna ýmsu vöruflokka, svo og hverra birgða aðfluttra lífsnauðsynja sé að vænta á næsta ári og hvernig innflutningi þeirra og dreifingu muni hagað, hve mikill hluti þeirra fari til verzlana og þaðan til neytenda og hversu mikið gangi til iðnaðarframleiðslu og hvaða vörutegundum og magni sú framleiðsla skili af sér aftur á innlendan markað.“ Ástæða til vöruskömmtunar getur í fyrsta lagi verið sú, að varan sé svo fágæt, að erfitt sé að útvega hana af þeim sökum, í öðru lagi, að hún sé svo dýr, að ekki séu ráð á að flytja inn nema rétt það bráðnauðsynlegasta magn hennar vegna kostnaðar, og í þriðja lagi sé óumflýjanlegt að takmarka sölu á henni vegna hættu á, að peningamenn sölsi til sín miklar birgðir, hamstri. Sé höfð hliðsjón af þessum ástæðum, virðist næg ástæða til að endurskoða nauðsyn á skömmtun hinna ýmsu vöruflokka. Hingað til hefur, að því er bezt verður séð, verið hafður sá háttur á að láta handahófið eitt ráða um það, hversu skuli takmarka söluna með skömmtun. Þannig er erfitt að koma auga á, hver nauðsyn ber til að skammta kaffi, sem nægt framboð er á, á erlendum markaði og ekki dýrara en svo, að örlítill hluti af ólöglegum innistæðum faktúrufalsara mundi nægja til margra ára kaffineyzlu þjóðarinnar, auk þess sem það verður að teljast í hæsta máta ósanngjarnt að meina sjómönnum, verkafólki og gamalmennum - svo að ekki sé um aðra talað - að fá sér kaffisopa til hressingar, meðan veittur er innflutningur á efnivörum til nýtízku glundurs eins og kókakóla og það selt takmarkalaust, en á hinn bóginn engar líkur á, að fólk hamstri kaffi, því að það dofnar við geymslu. Þá er ekki heldur ástæða til að ætla, að menn hamstri til sín hreinlætisvörur eða búsáhöld, en hvort tveggja eru hlutir, sem ekki má án vera. Og þá virðist vera full þörf á, að menn þeir, sem mál þessi hafa með höndum, fái einhverjar leiðbeiningar í þá átt, að lífsnauðsynjar verði að ganga fyrir öðru um innflutning. Og eins er það, að enginn getur skammtað vel, sem ekki veit, hvað hann á að skammta, hefur ekki milli handa eitthvað til að skammta, og getur ekki komið því, sem skammta á, til neytendanna. En á það er ekki komin föst skipan enn, hvernig samræma beri innflutning og dreifingu. Þá virðist heldur ekki komin enn nein föst skipan á það, hvernig með vörur þær skuli farið, sem framleiddar eru hér á landi úr efnum, sem skömmtun eru háð. Ýmist er skömmtuð vinnan, sem unnin er af íslenzkum höndum, oft ásamt efni með, sem alíslenzkt er, t. d. Álafoss-dúkar og Gefjunar-dúkar o. s. frv., en í öðrum tilfellum fellur varan úr skömmtun, ef íslenzkur iðnaður hefur um hana fjallað, t. d. ef handklæðadreglar, sem vitanlega eru háðir skömmtun, eru keyptir upp af framtakssömum einstaklingum og síðan klipptir niður í smábleðla eða saumaðir eins konar pokar úr þeim, þá er ekki krafizt innkaupaheimildar fyrir þá. Einnig er sykur háður skömmtun, en vörur, framleiddar úr sykri hér á landi, eru gefnar frjálsar. - Nú verður það að teljast mjög misráðið og ósanngjarnt að meina fólki að fá sér sykur með kaffi sínu, sykur í saft og berjamauk, sem er mjög holl fæða, eða jafnvel sykur í kökur og kaffibrauð, meðan hann er seldur takmarkalítið til brauðgerðarhúsa, kóka-kólabruggara og konfektgerðar. Þó munu þau fyrirtæki þurfa að uppfylla einhver skilyrði til að verða sykursins aðnjótandi, en ekki virðast vera til um það nein ákveðin fyrirmæli, ef saga sú er sönn, er gengið hefur um bæinn og mikið hefur verið rædd síðastliðnar vikur. En hún er á þá leið, að efnamaður á Norðurlandi hafi fengið innflutt tæki til konfektgerðar, mesta merkistæki, er skilaði sætindunum innpökkuðum á mjög áferðarfallegan hátt, - en nú vantaði aðeins það, sem við átti að éta, sykurinn. Hann fékkst ekki, þótt fast væri eftir sótt. Maðurinn lagði leið sína suður og var af kunnáttumönnum gefið það ráð að selja starfsmanni hjá innkaupasambandinu - Impuni, - ég er ekki alveg viss um, að ég fari rétt með nafnið, - hlut í fyrirtæki sínu. Og sagt er, að þetta hafi reynzt mesta heillaráð og nú hafi fengizt 200 kg af sykri til þessa fyrirtækis á mánuði hverjum. Nokkru síðar gerðist einn af starfsmönnum hjá fyrirtækinu S. Árnason & Co. meðeigandi í umræddri sælgætisgerð, og það nafn reyndist gætt enn meiri kynngikrafti, því að síðan hefur konfektgerðin fengið 1.000 kg af sykri á mánuði. - Hvort saga þessi er sönn, veit ég ekki, en sjálfsagt getur hæstv. fjmrh. upplýst það atriði. En hitt er víst, að þegar svona fregnir komast á loft og berast mann frá manni, án þess að nokkur efist um sannleiksgildi þeirra, sem heyrir, þá er það ekki einungis þungur áfellisdómur á skömmtunarfyrirkomulagið allt og framkvæmd þess, heldur líka ótvíræð bending um það, að ástæða sé til varúðar hvað vörugæzlu og vöruskiptingu snertir og þörf strangs eftirlits og fastra starfsreglna að því er iðnaðarfyrirtæki snertir. Þá hefur það og tíðkazt mjög undanfarin ár, að fólk hefur ekki getað keypt efni í klæðnað og vinnufatnað o. s. frv., heldur aðeins átt kost á vörunni fullgerðri. Þetta hefur það í för með sér, að fjölda fólks er fyrirmunað að kaupa nauðsynleg föt vegna þess, að það hefur ekki efni á því að borga t. d. 800–900 kr. fyrir kvenkjól, sem hægt er að koma upp í heimahúsum fyrir 100–200 kr., ef efni fengist, auk þess sem flestir kunna þessari nýbreytni illa, að mega ekki sauma föt á sig eða börn sín, hvað þá að kasta bót á fat; það er ekki hægt lengur, þar sem bæði vantar bótina og tvinnann og jafnvel nálina líka. Margt er fleira, sem of langt yrði upp að telja hér, en athuga verður. En eins og við flm. höfum gert ráð fyrir nefndarskipuninni, ætti að fást nokkurn veginn alhliða athugun á þörfum hinna ýmsu þjóðfélagsþegna og möguleikum á að bæta úr þeim þörfum, en gert er ráð fyrir, að n. skili áliti sínu fyrir miðjan desember. Um einstaka liði till. er ekki ástæða til að fjölyrða. Það virðist augljóst, að ákvæði verði að setja um það, bæði hvaða vörur eigi að undanþiggja skömmtun og á hvaða vörum beri að takmarka sölu. Það sýnist t. d. einkennileg ráðstöfun, að fjárfestingarleyfi eru veitt til alls konar bygginga, en miðstöðvartæki og hreinlætistæki eru háð skömmtun, þótt fjárfestingarleyfi sé fengið til byggingar. - Eins er um það, að reglur þarf að setja um, á hvaða vörum beri að takmarka sölu og hverjar kröfur beri að gera til gæða vörunnar. Mætti í því sambandi benda á sokka. Þeir sokkar, sem nú eru á markaðnum, kosta frá 40–50 kr. og endast afar illa. En það ætti að gefa fólki kost á að fá ullarsokka og ísgarnssokka og nylonsokka, þegar meira er haft við. - Þá þarf, er skömmtunarþörf einstaklinga er metin, að hafa hliðsjón af mismunandi aðstæðum manna, svo sem aldri, kynferði, atvinnu og heimilishögum. Það er til dæmis varla hægt að hugsa sér óþarfari hlut en skó fyrir börn á 1. missiri; og um úthlutun á skóm þarf að taka tillit til margs og gera greinarmun á því, hvort þeir eru nasbitnir, hælahöggnir, pappasólaðir eða leðursólaðir o. s. frv. Enn fremur þarf að hafa í huga við innflutninginn þörf á hinum ýmsu stærðum. Undanfarið hafa t. d. ekki fengizt nema afar lítil númer. Þá er 4. liður till. um það, hve miklu skömmtunarvörumagni skuli úthlutað alls á komandi ári, og er b-liðurinn um það, hve stóran skerf skuli þar áætla einstaklingum og heimilum hinna ýmsu neytendaflokka. Það má t. d. minna á, að fólk, sem býr í kaupstöðum, á ekki heimtingu á að fá eins stóran kaffiskammt og fólk í sveitum, sem ekki hefur nein kaffihús, o. s. frv. Þá fjallar 5. liðurinn um það, hvernig innflutningur og vörudreifing verði samræmd skömmtunarkerfinu, þannig að öruggt sé, að vörurnar séu til. Í 6. lagi þarf svo að ákveða, hvaða nauðsynjavörur skuli sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum innflutningi. Það liggur í augum uppi, að margar vörur eru svo nauðsynlegar, að án þeirra er ekki unnt að vera, t. d. verða lyfin að ganga fyrir öllu. Og svo er t. d. tannpasta nauðsynlegur hlutur. Ég vil svo, herra forseti, beina því til yðar, að till. verði vísað til hv. allshn.



Það hefur vakið nokkurn ótta, að óþekktar flugvélar hafa sézt yfir flugvöllum landsins. Það er varla hægt að hugsa sér annað, en að hér sé um undirbúning undir stríð að ræða, og þess vegna er það eðlilegt, að þegnarnir vilji fá að vita um, hve mikil brögð eru að þessum ferðum, og í öðru lagi, hvað gert verður til þess að hindra, að þessi njósnarstarfsemi haldi áfram hér á landi. Það er varla von, að ríkisstj. geti lagt til stórar ráðagerðir um þetta, en það hlýtur samt sem áður að vera mönnum áhyggjuefni, ef við eigum að vera varnarlausir um alla framtíð og ef það á að standa opið þjóðum að reka þessar njósnir, sem kunna að vilja leggja landið í eyði í sambandi við þetta.



Herra forseti. Fyrsta spurningin er um það hve oft menn hafi orðið varir þess á yfirstandandi ári, að erlendar flugvélar virtust starfa að njósnum yfir flugvöllum ríkisins. Þessari spurningu er ekki hægt að svara, eins og hún liggur fyrir, en það verður að búa til aðra á þessa leið, hve oft hafa menn orðið varir við flugvélar, sem ekki hafa fylgt settum reglum eða gert grein fyrir ferðum sínum. Ef þannig er spurt, mun ég reyna að svara eins og nú skal gert. Samkvæmt upplýsingum frá flugumferðarstjórninni, sem á sér stað í turni Reykjavíkurflugvallarins og er fyrir Norður-Atlantshafsleiðina kringum Ísland, hefur þetta komið fyrir eins og nú skal greina. Fyrst 9. apríl 1948, kl. 3.30 e. m., tilkynnir turnmaður á Keflavíkurflugvelli, að hann hafi heyrt flugvéladyn og séð 3–4 flugvélar í ca. 7.000 feta hæð. Um þetta leyti voru engar vélar á flugi yfir Íslandi, svo að vitað væri af ATC, og fyrst von á vél kl. 6.10. - Næst kemur þetta fyrir 6. ágúst 1948. Þá er hringt frá Gaulverjabæ og sagt frá flugvél, rauðri að lit, sem hafi verið að hringsóla þar yfir um kl. 20.30 og síðan horfið í austurátt. Um enga innienda flugvél gat verið að ræða og engin vél undir stjórn OATC TFRK nálægt þessu svæði. - Þriðja tilfelli er svo 30. okt. 1948, og í dagbókinni segir svo: Kl. 22.45 lendir AOA NC 901 á Keflavík. NC 901 segist hafa séð ljós á annarri flugvél yfir velli. Ekki er vitað um neina flugvél á öllu flugumferðarstjórnarsvæðinu íslenzka. Kl.23.15 tilkynnir áhöfn NC 901, að flugvélin, sem þeir sáu, hafi verið í ca. 1.500 fetum yfir endanum á 03, og hafi haft eitt hvítt ljós, en engin ljós í vængjum. Út af þessu eru nánari upplýsingar frá flugumferðarstjóra ríkisins, þar sem hann segir, að 31. f. m. hafi Sigfús Guðmundsson skýrt frá því, að kvöldið áður hafi legið við slysi vegna óþekktrar flugvélar, þegar hann hafi verið að koma til að lenda. Enn fremur skýrði yfirmaður flugumferðarstjórnarinnar, að um líkt leyti hefði heyrzt óvenjulegur hávaði í hreyflum yfir flugvellinum. Síðan hefur flugstjórnin skýrt frá því, að það hafi komið í ljós, að loftbelgur hafi verið settur á loft um svipað leyti, og segir hann síðan, að hér geti verið um misskilning að ræða og að það hafi verið ljós loftbelgsins um að ræða. Enn fremur segist hann strax við tækifæri láta taka frekari skýrslu út af þessu máli, athuga nánar, hvort hér hafi verið um flugvél eða loftbelg að ræða, og senda ráðuneytinu. Eins og menn sjá, hefur það komið fyrir tvisvar sinnum fyrir víst, að í raun og veru hafi verið flugvélar á ferð hér, sem menn vita ekki, hverjar voru eða hvert erindi hafi haft. Í þriðja skipti, sem gefið hefur verið upp, að flugvél hafi sézt, leikur nokkur vafi á, hvort svo hafi verið. 2. spurningin er um það, hvernig þjóðir hindri, sem ráði yfir vopnuðu liði, þess konar njósnarstarfsemi, og er því til að svara, að það er mér ekki kunnugt um. 3. spurningin er um það, hvað flugmálastjórnin ætli að gera til að hindra, að þessari njósnarstarfsemi verði haldið áfram hér á landi. Flugmálastjórnin hefur ekki tök á að hindra, að flugvélar komi aðvífandi án þess að fylgja settum reglum. Það er hægt að leggja til, að málið verði tekið upp við hlutaðeigandi stjórnarvöld, ef hægt er að vita, hver hér á hlut að máli.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þá skýringu, sem hann hefur gefið hér, og ég þykist vita, að bæði hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. muni þykja þetta fróðlegt. Þeir eru æðstu menn í landinu, og þetta heyrir sérstaklega undir dóms- og lögreglumálarh. Það er nokkurn veginn gefið, þó að hæstv. ráðh. sæi ekki ástæðu til að fara út í það, að það þarf að gæta allrar varúðar, ef slíkar njósnir koma fyrir í óþarfaferðum flugvéla í löndum, þar sem engar varnir eru fyrir hendi. Við höfum engar hraðfleygar flugvélar til að verjast slíku. Þetta vildi ég láta koma ljóst fram, að hér er eyða í okkar kerfi og þarna erum við algerlega varnarlausir. Finnst mér, að aukin vitneskja um njósnir geti varla leitt til annars, en að við þá tökum upp einhverjar varnir sjálfir. Í því sambandi má geta þess, að hér eru til flugmenn, sem vel kunna til slíkra hluta. Þó að það liggi ekki fyrir hér, þá vildi ég beina því til hæstv. lögreglumálarh., hvort við getum ekki sýnt okkar sjálfstæði í því að skjóta á þessa fugla, sem eru að koma hér í slíkum erindum.



Svo sem kunnugt er, hefur verið sett upp allmikil stofnun nýlega, vísindalegs eðlis, hér í Mosfellssveitinni. Mun hæstv. landbrh., vegna stöðu sinnar, hafa staðið fyrir þessu. Sá maður, sem veitir þessari stofnun forstöðu, Áskell Löve, hefur látið mikið til sín heyra og látið mikið yfir því, hvílíka blessun þjóðin gæti haft af því, ef hann gæti endurbætt jurtastofninn og garðyrkjuplöntustofninn hér á landi. Það hafa verið miklir erfiðleikar á því fyrir þennan mann að koma sér hér í fasta aðstöðu, því að það munu hafa verið gerðar tilraunir til að koma honum niður á Bessastöðum, í Kópavogi, á Reykjum og í Reykjahlíð í Mosfellssveit. Þessa staði hefur þessi maður sótt á að fá til sinna ráða og byrjað eitthvað á sumum þeirra. M. a. hefur hann sótt það fast að láta kaupa Reykjahlíð í Mosfellssveit handa sér fyrir eina millj. króna, en þáverandi landbrh. gat ekki fallizt á það. Núverandi landbrh. hefur keypt jörð í Mosfellssveit, og er þessi stofnun þar komin. Menn vita lítið, hvað þar gerist, nema á s. l. sumri kom tilkynning um það frá þessum vísindamanni, að hann hefði fundið upp yfirbreiðslur yfir plöntur, sem hann hafði byrjað með þarna upp frá. Skógræktarstjóri hefur svo upplýst það, að þetta tæki sé algengt hér og hafi þekkzt hér fyrir 15 árum. Ég vil ekki draga dul á það, að almenningur hefur ekki mikla frú á þessum manni og hans stofnun, og mun það varla vera tilefnislaust. Ég óska nú eftir að fá frá hæstv. landbrh. rétt svör um það, hvernig ástandið er með þessa stofnun og hvaða vonir menn mega gera sér um hana.



Ég skal nú, í ekki allt of löngu máli, reyna að skýra frá því helzta, sem ég tek til greina í sambandi við þessa fyrirspurn. Ég skal geta þess, að árið 1939 voru Keldur í Mosfellssveit keyptar handa atvinnudeild háskólans til þess að láta vinna þar m. a. að jurtakynbótum og jarðvegsfræði. Var þá fyrirhugað, að atvinnudeildin hefði þessa starfsemi alla saman. Í lögum frá 1940, um atvinnudeild háskólans, er ákveðið, að við deildina starfi sérfræðingar í jarðvegsfræði og jurtakynbótum. Árið 1942 er Áskell Löve ráðinn sérfræðingur í jurtakynbótum við deildina, og um svipað leyti er Björn Jóhannesson ráðinn þar sem sérfræðingur í jarðvegsfræði. Árið 1946 eru Keldur teknar af atvinnudeildinni og fengnar í hendur stofnun, sem heyrir undir menntmrn., án þess að sú starfsemi, sem þar var hafin samkv. l., fengi nokkurt jarðnæði í staðinn. Það mátti því segja, að þessir tveir sérfræðingar, sem búíð var að ráða, léku eftir það í lausu lofti. Þeir höfðu ekkert aðsetur fyrir tilraunir sínar. Til þess að bæta úr þessu var svo Áskatli Löve með sína starfsemi fengin landsspilda í Kópavogi, til þess að hann gæti gert þar sínar tilraunir. Þannig stóð þetta mál, þegar ég tók við því í landbrn. Það var skoðun allra sérfræðinga, sem um þetta voru spurðir, að þessi blettur í Kópavogi væri ekki til frambúðar. Hins vegar lá þá fyrir ósk frá stofnuninni um byggingarframkvæmdir á þessum stað fyrir hátt á þriðja hundrað þúsund kr. Af þessum ástæðum fór ég þá að leita fyrir mér að öðrum og hentugri stað, sem væri frekar til frambúðar. Þá gafst mér kostur á jörð í Mosfellssveit með allstóru ræktuðu túni, vel rekinni og vel hýstri, fyrir mun minna fé en það, sem áætlað var til þess að byggja fyrir í Kópavogi, eða 160 þús. kr. Þótti þá sjálfsagt að flytja þessa starfsemi þangað. Húsum þeim, sem á Úlfarsá eru, mundi ekki verða komið upp nú fyrir tvöfalt það verð, sem var gefið fyrir alla jörðina. Hins vegar er því ekki að neita, að hvorki þá né nú eru menn vel ánægðir með þennan stað til frambúðar, m. a. vegna þess, að talið er nauðsynlegt að hafa gróðurhús til uppeldis jurta í sambandi við þessa starfsemi og líka er nauðsynlegt að hafa aðgang að heitu vatni. Ég gerði því ýtarlega tilraun til þess að sjá, hvort ekki væri hægt að fá hentugra land, þar sem heitt vatn væri fáanlegt, t. d. uppi í Mosfellssveit, til þess að tryggja þessari starfsemi framtíðaraðsetur. Það er rétt, að það kom til mála að fá Reykjahlíð fyrir þessa starfsemi. Hún var fáanleg fyrir eina millj. króna, en þáverandi landbrh. féllst ekki á þau kaup, enda má segja, að sú jörð hafi ekki verið sérstaklega hentug til þessarar starfsemi, því að það, sem hún þarf, er nægilegt gott land, til þess að hægt sé að starfa þar um ófyrirsjáanlegan tíma, aðgangur að heitu vatni og hús yfir starfsmann, sem stjórnar þessari starfsemi. Ég tel henni mjög vel borgið, ef hægt er að fá landsspildu, sem dugir til 20 til 30 eða 40 ára, með heitu vatni, og svo þarf að byggja þar eitt hús yfir starfsmann. Athugun um þetta fer nú fram, og þá þori ég að fullyrða, að hægt sé að leysa út aftur það fé, sem komið er í Úlfarsána, 160 þús. kr., að viðbættum kostnaði við viðhald og endurbætur. Hún mun nú standa í 200 þús. kr. Má svo selja hana aftur til annarrar starfsemi, sem hentar henni betur. Það er spurt um kaupverð jarðarinnar. Það er, eins og áður er tekið fram, 160 þús. kr. Það er spurt um, hve mikið sé lagt í húsa- og jarðabætur. 40 þús. kr. hefur verið lagt í það hvort tveggja, mest í breytingu á húsum, t. d. raflýsingu. Um hinar tvær fyrirspurnirnar, hve mikið hafi verið lagt fram í vinnulaun og hve miklar tekjur eða tap hefur orðið á rekstrinum, er það að segja, að þeim er ekki gott að svara, vegna þess að þetta er rekið eins og hver önnur tilraunastöð og störfin falla inn í kostnað við tilraunastöðvar á vissum búum á fleiri stöðum á landinu. Sama er að segja um niðurstöðurnar. Rannsóknarkostnaðurinn á Úlfarsá var árið 1947 90 þús. kr., og er í honum innifalið bæði endurbætur á húsum o. fl. Árið 1948 var hann 56.884,54 kr. En í fjárl. fyrir árið 1947 er áætlað til annars kostnaðar, m. a. til þess að koma fótum undir þessa starfsemi, 509 þúsundir, og af þessu voru teknar 160 þúsundir, sem jörðin var keypt fyrir.

Eru launin innifalin í þessu?

Nei, þau eru alveg sér, en munu vera um 9.600 kr., auk verðlagsuppbótar. Ég þóttist hafa svarað síðasta liðnum, þegar ég sagði frá því, að ég væri að leita fyrir mér nú sem stendur með land uppi í Mosfellssveit til þessarar starfsemi. Liggur þegar fyrir tilboð um þetta efni. Ég geri ráð fyrir, að nú næstu daga fari ég með það til fjvn. og ræði við hana um þessa ráðstöfun. Þangað til þetta mál er útkljáð, verður þessi starfsemi á Úlfarsá.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Hæstv. ráðh. hefur gefið allgreinileg svör, nema hann fór utan hjá því að svara því, hvort það væri nú þegar ráðgert, þegar þessi stofnun er flutt burt frá Úlfarsá, að þar komi áframhaldandi stofnun fyrir sjúklinga frá Kaldaðarnesi. Ég óska eftir, að hann svari því, áður en umr. lýkur. - Ég verð að láta í ljós efa um, að það hafi yfirleitt verið heppileg meðferð á þessu máli. Það kemur í ljós, að þessi starfsemi hefði átt að vera á Keldum, sem ríkið hafði keypt og einnig lagt mikið fé í byggingar þar. Svo kemur það, sem hæstv. ráðh. ekki svaraði, en þó allir vita, að þegar til kemur, þá afsegir forstöðumaðurinn að vera Þar, ef nota eigi eitthvað af landinu til annarra þarfa. Alþ. fyrirskipar að nota eitthvað af landinu til annarra þarfa, en þessi maður, sem ekkert liggur eftir, hann afsegir að hlýða. Að Alþ. og ríkisstj. skuli láta bjóða sér þetta, sýnir röggsemdarleysi Alþ. og niðurlægingu ríkisstj. líka. Hæstv. ráðh. veit, að sérfræðingur í þessum efnum þarf að hafa jarðhita. Jarðhiti er bæði á Keldum í Mosfellssveit og austan við heiði. Það stóð til boða land fyrir þessa starfsemi á Reykjum í Hveragerði. Þá stóð á forstöðumanni jurtakynbótastöðvarinnar. Hann vildi ekki fara þangað. Forstöðumaðurinn vill búa í Reykjavík, en hafa ráðsmann á stöðinni. Þetta sýnir furðulegt umhyggjuleysi, að hann skuli ekki búa þar, sem hann vinnur. Hér í Reykjavík hefur hann ekkert að gera. Þetta sjálfræði forstöðumannsins hefur svo leitt til þess, að ráðh. hefur keypt jörð fyrir þessa starfsemi, sem hann hefði átt að vita og sérfræðingurinn enda betur, að aldrei hefði átt að byrja hana á. Það átti að nota land, sem ríkið átti annars staðar, eða fá land með jarðhita í Mosfellssveit. - Nú hefur heyrzt, að áfengissjúklingarnir frá Kaldaðarnesi eigi að fara að Úlfarsá. Það er orðin ein keðja úr þessum vísindalegu stofnunum. Það er búið að leggja um 800 þús. kr. í umbætur á Kaldaðarnesi, og á hælinu mun hafa verið um 300 þús. kr. tekjuhalli þann tíma, sem það starfaði. Sjúklingarnir voru þar frá 8 og stundum 1, en læknar 2. Nú skilst mér, að þeir félagar allir í Kaldaðarnesi eigi að fara að Úlfarsá. Hvers vegna var Úlfarsá keypt og hvernig stendur á þessu? Ég vildi fá svar við því, hvort það er meiningin að setja upp drykkjumannahæli á Úlfarsá.



Herra forseti. Mér þykir rétt við þessar umr. að skýra frá því, sem ég veit og brýtur í bág við yfirlýsingu hæstv. ráðh., sem segir, að sérfræðingarnir segi nú allt annað en var skoðun þeirra 1946. Þeim hafi þótt Kópavogur eini staðurinn, er til frambúðar gæti orðið. Pálmi Einarsson og dr. Áskell Löve kváði það eina staðinn á landinu, þar sem nægileg mold væri fyrir hendi.

Föðurlandssvikamold?

En fjvn. vildi eigi samþykkja málaleitunina. Ég vil líka taka það fram, að sérfræðingarnir hafa oft sagt, að Úlfarsá væri mjög óheppilegur staður. Það var einnig vakið máls á því við sérfræðingana, hvort eigi mætti setja jurtakynbótafræðinginn niður á Sámsstöðum, Reykhólum eða Reykjum í Ölfusi, - fá honum þar land, sem hentugt kynni að þykja. En hann var ævinlega ósammála og vildi hvergi fá þetta. Stafa öll vandræðin í atvinnudeild háskólans af sífelldu ósamkomulagi, og fjvn. hefur veitzt erfitt að koma sér saman við hana. Þar vill hver maður setja sína deild sem sérstakan háskóla í landinu. Er nauðsynlegt að kippa þessu í lag.



Spurzt hefur verið fyrir um Úlfarsá og óskað eftir, að hún yrði höfð til þessarar starfsemi. Hér hefur orðið smávegis misskilningur milli mín og hv. þm. Barð. Löve var ánægður með jarðveginn í Kópavogi og landið líka, en hann fékk eigi nægilegt land til framtíðarstarfsemi. Reyndist ekki kleift að fá það til hennar. Svo er nú hitt, að Löve hefur hér rannsóknartæki sín og hann verður sjálfur að starfa hér í Reykjavík. Til mála hefði getað komið að flytja hann austur yfir fjall, en þá er þess að gæta, að kostnaðurinn af því yrði mikill, t. d. við að koma upp rannsóknarstofum. Á hinn bóginn eru rannsóknarstofur fyrir atvinnudeildina í einu og sama húsi, og starfsemi hennar er því bundin við það eina hús.