Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 5. þm. Reykv. n., Árna Þór Sigurðssyni, um að hann geti ekki gegnt þingmennsku á næstunni. Í dag, 17. janúar, tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu Auður Lilja Erlingsdóttir og er hún boðin velkomin til starfa.

Borist hefur tilkynning um að í gær, 16. janúar, hafi Ólafur Þór Gunnarsson verið kosinn formaður umhverfis- og samgöngunefndar.

Með bréfi, dagsettu 16. janúar síðastliðinn, hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um þjónustusamning ríkisins við Farice ehf.

Til svara eru forsætisráðherra, utanríkisráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og velferðarráðherra.

Hæstv. forseti. Eins og hæstv. forsætisráðherra er vafalaust kunnugt þá hefur nokkuð verið spurt að því í þinginu síðustu daga hver raunveruleg merking þeirrar yfirlýsingar er sem ríkisstjórnin sendi frá sér á mánudag eftir sérstakan aukafund í ríkisstjórninni varðandi aðildarviðræður við Evrópusambandið. Hæstv. forsætisráðherra kom inn í umræðuna í fréttum útvarpsins á mánudaginn og skýrði tildrög málsins með þeim hætti að þarna væri um að ræða ákveðið útspil, sem ekki er hægt að skilja öðruvísi en svo að sé til þess fallið að auðvelda þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að svæfa eða kæfa tillögu sem uppi hefur verið í utanríkismálanefnd Alþingis um að gera hlé á aðildarviðræðum fram yfir kosningar. Nú vildi ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort það er réttur skilningur hjá mér. Ég vil líka spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort það sé réttur skilningur hjá mér á ummælum hennar í fréttum á mánudaginn að yfirlýsing ríkisstjórnarinnar breyti svo sem ekki neinu af því að það hefði hvort sem er ekkert gerst á tímanum fram að kosningum sem máli skiptir í aðildarviðræðunum.

Virðulegi forseti. Mér er ljúft að svara þeirri spurningu sem hv. þingmaður beinir til mín. Hér var einfaldlega um að ræða samkomulag sem flokkarnir gerðu og hafa komist að sameiginlegri niðurstöðu um varðandi framvinduna í Evrópuferlinu fram yfir kosningar. Ég held að þetta hafi verið góð niðurstaða. Það er alveg ljóst að ferlið mun halda áfram eins og því hefur verið lýst í samkomulaginu aftur og aftur í þessum ræðustól. Ég tel líklegt að þróunin hefði verið sú sama þó að ekkert samkomulag hefði verið gert. Það hefur verið rækilega útskýrt hér m.a. af hæstv. utanríkisráðherra. Það er alveg ljóst að sú ákvörðun sem Alþingi tók og samþykkti árið 2009 heldur algerlega gildi sínu þar til það breytir henni, sem ég á ekki von á að verði gert. Þá þarf að taka þá ályktun upp aftur. Hér er einfaldlega um það að ræða að ekki verður frekari vinna í þeim fjórum köflum sem enn eru ófrágengnir og óopnaðir sem varða sjávarútvegsmál og mál honum tengdum og landbúnaðarmál. En að öðru leyti heldur vinna áfram í þeim 18 köflum sem þegar hafa verið opnaðir. Það er ekkert flókið mál þótt menn vilji flækja það og tortryggja og sjái samsæri í hverju horni, eins og þeir hafa reyndar gert allt kjörtímabilið í stórum málum. Verið er að draga upp hina og þessa mynd af ríkisstjórninni, að hún hafi ekki meiri hluta, sé minnihlutastjórn o.s.frv., en staðreyndin er sú að ríkisstjórnin hefur komið hverju málinu á fætur öðru fram þrátt fyrir hrakspár stjórnarandstöðunnar.

Hæstv. forseti. Hæstv. forsætisráðherra getur vafalaust nefnt ýmsar skýringar á því að ESB-aðildarferlið hefur ekki náð fram að ganga á þeim hraða sem ríkisstjórnin gerði ráð fyrir í upphafi. En ekki getur hæstv. forsætisráðherra kennt stjórnarandstöðunni um það, það hefur ekki verið á valdi stjórnarandstöðunnar að hafa nein áhrif á þá atburðarás. Varðandi málið sem hér er til umræðu er ekki hægt að skilja orð hæstv. forsætisráðherra öðruvísi en svo að yfirlýsingin sem gefin var út, og vitna ég þá til viðtals við hæstv. forsætisráðherra í Ríkisútvarpinu á mánudaginn, hafi verið gerð á grundvelli samkomulags milli stjórnarflokkanna til að gera þingmönnum og ráðherrum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs auðveldara að svæfa eða kæfa tillöguna sem hefur verið á sveimi í utanríkismálanefnd. Ég veit reyndar ekki hvort hún tekin var fyrir á fundi þar í morgun, ég hef ekki fengið upplýsingar um það. 

Virðulegi forseti. Það er raunverulega ekkert meira að segja um það samkomulag sem gert var en ég hef sagt í þessum ræðustól. Fyrir liggur stjórnarsáttmáli milli þessara flokka um meðferð á ESB-ferlinu. Þar stendur skýrt og skorinort að ferlinu eigi að ljúka þegar samningur er tilbúinn með þjóðaratkvæðagreiðslu um niðurstöðuna. Það er það sem felst raunverulega í samkomulaginu að ferlinu lýkur ekki með einhverri tillögu á þessu þingi um að fresta viðræðum eins og stjórnarandstaðan vildi, að vísu með stuðningi eins stjórnarliða. Það lá fyrir tillaga um að fresta ferlinu en það er alveg ljóst að þetta samkomulag gildir og ég á ekki von á því að hér komi fram nokkur tillaga sem frestar því, enda væri það óráð. Það er þjóðin sjálf sem á að greiða atkvæði um niðurstöðuna  
            

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram með sama mál og rætt var áðan. Hæstv. forsætisráðherra sagði að þróunin hefði orðið sú sama þótt ekkert samkomulag hefði verið gert. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna var þá þetta samkomulag gert ef það skiptir engu máli? Hæstv. ráðherra upplýsti um það í fjölmiðlum að ef af þessu hefði orðið, þ.e. ef komið hefði fram tillaga og samkomulagið hefði ekki náð fram að ganga hefðu orðið stjórnarslit, ef ég skildi hana rétt. Hvers vegna var ástæða til að hóta Vinstri grænum stjórnarslitum ef málið var í traustum farvegi? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur það áður komið upp að Vinstri grænum hafi verið hótað stjórnarslitum út af Evrópusambandsmálum? Er þetta í fyrsta sinn sem beitt er þeirri aðferð að hóta stjórnarflokknum stjórnarslitum eða hefur það gerst áður út af sama máli? Mig langar líka að velta því upp við hæstv. forsætisráðherra: Hvernig sér hæstv. ráðherrann fyrir sér samstarf þessara tveggja flokka að afloknum kosningum? Ef Samfylkingin ætlar að halda því til streitu að fara inn í þetta Evrópubandalag en Vinstri grænir ætla áfram að reyna að telja fólki trú um að þeir séu á móti því, og segjum að svo sé, hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér samstarf þessara flokka í framhaldinu nema þá þeir framlengi einfaldlega þessa skrýtnu yfirlýsingu? Í ljósi þess sem kom fram í umræðum í gær þegar hæstv. innanríkisráðherra upplýsti að Samfylkingin hefði hafnað því í stjórnarmyndunarviðræðum að spyrja þjóðina hvort hefja ætti viðræður eða ekki, langar mig að spyrja 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr mikið um hvort hér hafi verið hótað stjórnarslitum í hinu og þessu. Það hafa nú gengið spádómar allt kjörtímabilið hjá stjórnarandstöðunni um slit þessarar ríkisstjórnar; minni hluti í ákveðnum málum o.s.frv. og fjölbreyttar samsæriskenningar um hitt og þetta. Þær halda áfram og munu sjálfsagt halda áfram allt kjörtímabilið og við lifum bara með því. Staðreyndirnar tala sínu máli, ríkisstjórnin lifir góðu lífi og stærri mál renna fram eitt af öðru. Ég sagði, hv. þingmaður, að líklegt væri að sú þróun sem orðið hefur í samkomulaginu hefði gengið fram eins og þar er lýst þótt ekkert samkomulag hefði verið gert og fyrir því hafa verið færð rök, m.a. af hæstv. utanríkisráðherra. Þeir 16 kaflar sem unnið er með hafa farið í gegnum ráðherranefnd um Evrópumál og utanríkismálanefnd og gengu á milli embættismanna þannig að vinna við þá hefði væntanlega haldið áfram. Ég held að allir séu sammála um að sjávarútvegsmálin hefðu aldrei náð fram að ganga og að ekki hefðu verið opnaðir kaflar á þessu kjörtímabili, enda ættu ýmsir að fagna því, aðrir, sem taka hugsanlega við völdum, hafa þá tækifæri til að hafa áhrif á samningsniðurstöðuna. Allt hefur allt gengið með eðlilegum hætti. Og hvort fara hefði átt fram atkvæðagreiðsla í upphafi þessa kjörtímabils þá var einfaldlega samkomulag milli flokkanna, sem hv. þingmaður getur lesið um í stjórnarsáttmálanum, um það hvernig fara skyldi með Evrópumálið. Það liggur alveg fyrir og þeirri samvinnu eins og henni þar er lýst verður haldið áfram út kjörtímabilið. 

Virðulegi forseti. Nákvæmlega þetta er haft eftir hæstv. ráðherra í fjölmiðlum, með leyfi forseta: „Nei, við settum þrýsting á málið af okkar hálfu að þeir tryggðu það að slík tillaga sem væri inni í þinginu fengi ekki framgang.“ Það er tillaga sem sagt um að fresta aðildarviðræðunum. Það þýðir á mannamáli að Samfylkingin, væntanlega hæstv. forsætisráðherra, hótaði sem sé Vinstri grænum stjórnarslitum ef sú tillaga sem væri í utanríkismálanefnd næði fram að ganga. Það leiddi til þess að Vinstri grænir skiptu um mann í nefndinni til að tillagan næði örugglega ekki fram að ganga. Síðan kemur fram einhver undarleg yfirlýsing um að hægja beri á viðræðum. Hæstv. forsætisráðherra hefur nú lýst því yfir að sú yfirlýsing hafi ekkert gildi því að það sé engin breyting þar á. Það vissu allir að hægt yrði á viðræðum. Hvað fengu þá Vinstri grænir út úr þessu? Jú, mannaskipti í nefndum. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki svarað því sem hæstv. innanríkisráðherra sagði í ræðustól. Hæstv. innanríkisráðherra fullyrðir að í stjórnarmyndunarviðræðunum við Samfylkinguna hafi Samfylkingin hafnað því að spyrja þjóðina hvort fara ætti í aðildarviðræður við Evrópusambandið. Ráðherrann sagði það í þessum ræðustól. Mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvers vegna var því hafnað?

Hæstv. forseti. Stjórnarsáttmálinn talar bara sínu máli um það hvernig stjórnarflokkarnir gengu frá aðildarferlinu að Evrópusambandinu þegar þeir hófu þetta samstarf. Það er ekkert meira um það að segja.  Auðvitað er ljóst að ef tillagan í utanríkismálanefnd, þar sem einn stjórnarliði myndaði meiri hluta með stjórnarandstöðunni um að stöðva þetta ferli, hefði náð fram að ganga hefði þessu samstarfi verið sjálfhætt. Það hefur alltaf legið fyrir og á ekki að vera nein ný frétt fyrir hv. þingmenn. Þá hefði verið brotinn stjórnarsáttmálinn sem kvað á um að þessu ferli skyldi ljúka með samningum og þjóðaratkvæðagreiðslu. Það liggur alveg í augum uppi að þá hefði verið sjálfhætt.

Frú forseti. Alþingi hefur í vetur fengist við nýtt frumvarp til stjórnarskrár, heildarendurskoðun á stjórnarskránni stendur fyrir dyrum. Í þessari vinnu hafa komið fram miklar athugasemdir, m.a. sérfræðinga, og það virðist augljóst að þingið er runnið út á tíma fyrir nokkru síðan til að fara í heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Engu að síður lýsti hæstv. forsætisráðherra því mjög nýlega að málið væri eitt af forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar og að ekki kæmi annað til greina en að halda áfram með málið. Nú síðast gerðist það í utanríkismálanefnd í morgun, þar sem nefndin er að fjalla um þann kafla sem lýtur að utanríkismálum og hefur fengið hann til umsagnar frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að fram kom að óformlega hefði verið tekin ákvörðun um að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lyki vinnu sinni á allra næstu dögum og þess vegna riði á að utanríkismálanefnd skilaði áliti sínu. Í þessum kafla er að finna mjög mikilvæg efnisatriði á borð við það hvort við Íslendingar eigum að setja í stjórnarskrá heimild til að framselja ríkisvaldið í stórauknum mæli miðað við það sem gilt hefur samkvæmt íslenskum rétti fram til þessa. Nefndin er í sjálfu sér ekki búin að útkljá umræðu um það en það stefnir í, að því er virðist, að nefndin sendi frá sér bara einhver sjónarmið til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Allt þetta ferli í þessu stóra máli kallar á vönduð vinnubrögð og ég vil bera það upp við hæstv. forsætisráðherra hvort það sé virkilega ein af hennar helstu kröfum til þingsins að málið verði í heild sinni klárað á næstu dögum. Þetta setur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í þá vandræðalegu stöðu að 

Hæstv. forseti. Það hefur legið fyrir nokkuð lengi að ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á að ljúka stjórnarskrármálinu á þessu kjörtímabili. Áherslur stjórnarflokkanna á að ljúka þessu máli hafa verið í ferli meira og minna allt kjörtímabilið, og reyndar frá 2009. Þetta ferli er einstakt og hvernig á því hefur verið haldið. Þetta mál er styttra komið en ég hefði óskað á þessum tímapunkti þegar ekki lifir lengra af þessu kjörtímabili, en málið er í höndum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, meðferðin á því og hvernig haldið er á því. Nú hafa flestar nefndir þingsins, að því er ég best veit, haft þetta frumvarp til umfjöllunar og skoðunar líklega í heilan mánuð. Það er beðið eftir því að þær skili álitum sínum. Það er fremur rúmur tími sem nefndirnar hafa fengið til að veita umsögn eina saman til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þannig að þeim gengur nokkuð hægt að klára málin. Eins og ég segi er málið í höndum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, ég vona að hún komist að niðurstöðu um það hvernig best sé að haga fyrirkomulagi í því. Mér er kunnugt um að forustumenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafa verið í samtölum við forustumenn stjórnarandstöðunnar um þetta mál og hvernig best sé að halda á því. Ég leyni því ekki að ég tel skynsamlegast að halda á því með þeim hætti að menn setji niður tímaplan þar sem lagt verði upp með hvernig frumvarpið verður rætt á Alþingi. Síðan verður tíminn að leiða í ljós hvort menn klára þetta mál endanlega, en það er mín eindregna ósk að svo verði. Þetta hefur fengið umfjöllun hjá ýmsum sérfræðingum og 

Frú forseti. Mér finnst hæstv. forsætisráðherra svara út og suður. Ég nálgast þetta mál svona: Hér er sjálf stjórnarskráin og það er ekki hægt að kasta til höndunum í vinnubrögðum við endurskoðun hennar. Forsætisráðherra virðist nálgast málið þannig að það eina sem skipti máli sé að það klárist, bara ljúka verkefninu. Öll áherslan er á ferlið sjálft en ekki innihald málsins. Það þarf að fá skýrar línur í það hvort forsætisráðherra er enn á þeim stað sem hún lýsti hér fyrir örfáum sólarhringum, að það væri eitt af forgangsmálum þingsins að ljúka heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Það tel ég fullkomlega óraunhæft. Ég vil bara hafa sagt það hér. Við höfum einmitt sagt það við forustu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, það er fullkomlega óraunhæft. Forsætisráðherrann heldur hins vegar þannig á málinu, leiðtogi stjórnarflokkanna á þingi, að nefndir þingsins eru settar undir þann þrýsting að þær eigi að skila af sér álitum. Nú er talað um að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætli eftir örfáa sólarhringa 

Forseti. Á þessu kjörtímabili hefur mikið verið talað um sjálfstæði þingsins og í miklu meira mæli en áður um aðskilnað framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það hefur sýnt sig í mörgu. Áður fyrr var allt borið undir þá sem sátu í Stjórnarráðinu áður en þingið þokaðist nokkuð áfram. Nú er sjálfstæði þingsins orðið mjög áberandi og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur ekkert samband við forsætisráðuneytið eða ríkisstjórn eða ráðherra um framgang þessa máls eða hvernig eigi að halda á því. Það vill bara svo til að vilji minn og óskir fara saman við það sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vill gera og halda á þessu máli með þeim hætti að það verði helst hægt að ljúka því. Auðvitað er best að um þetta mál náist sem mest sátt. Ég tel að verið sé að reyna að gera það. Mér skilst að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé að tala við forustumenn stjórnarandstöðunnar og ég held að menn ættu þá að einhenda sér í það og ljúka skoðun á því hvernig stjórnarandstaðan vill halda á þessu máli, vita hvort hægt sé að komast að sameiginlegri niðurstöðu 

Frú forseti. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort ekki standi enn það sem var í byrjun þessa ríkisstjórnarsamstarfs, að hver og einn þingmaður mætti hafa sína skoðun á ESB-málinu, fylgja sannfæringu sinni, greiða atkvæði samkvæmt því í þingsal og standa að málum eins og hann kysi. Er það eitthvað breytt? Ég rifja þetta upp vegna þess að við ríkisstjórnarmyndunina, þegar krafan um umsókn að Evrópusambandinu kom fram, var ljóst að innan þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs var ekki fullur stuðningur við það. Það hefði ekki orðið ríkisstjórnarsamstarf milli þessara tveggja flokka ef það hefði verið gert að kröfu við ríkisstjórnarmyndun því að fimm þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs greiddu atkvæði gegn því að senda umsóknina. Þar með var þetta ekki ríkisstjórnarmál, heldur var fallist á að meiri hluti þingsins réði því hvort umsóknin yrði send eða ekki. Þegar menn eru farnir að breyta sögunni eftir á, jafnvel forsætisráðherra, og segja að þetta hafi í upphafi verið ríkisstjórnarmál er það rangt. Það átti að fara þá leið að láta hæstv. utanríkisráðherra flytja málið sem þingmannamál inn í þingið, sem þingmann eða ráðherra. Þannig bar þetta að á sínum tíma og er rétt að fylgja því eftir og hafa það sem satt er en ekki fara með rangindi eins og hæstv. forsætisráðherra hefur gert í aðdraganda þessa máls. Það var ekki meiri hluti meðal stjórnarflokkanna fyrir þessu máli í upphafi og ef þetta hefði orðið ríkisstjórnarmál hefði að mínu mati ekki orðið til ríkisstjórn þessara tveggja flokka. Alþingi samþykkti þessa tillögu með greinargerð og þar er líka skýrt kveðið á um að samningsumboð 

Virðulegi forseti. Út af ummælum hv. þingmanns ætla ég að rifja upp að þegar samþykkt var að leggja inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu fóru menn vitaskuld í atkvæðagreiðslu. Tillagan var samþykkt með 33 atkvæðum gegn 28 þannig að hún hafði drjúgan meiri hluta eins og mörg önnur mál sem spáð er hér áður en þau koma í atkvæðagreiðslu að nái ekki fram að ganga. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður rifjar hér upp, einhverjir þingmenn Vinstri grænna voru á móti þessu ákvæði stjórnarsáttmálans. Ég veit þó ekki betur en að stjórnarsáttmálinn hafi farið í gegnum flokksráð Vinstri grænna og verið samþykktur þar eins og hann var samþykktur í flokksstjórn Samfylkingarinnar. Það er ekkert meira um það að segja. Þó að einstaka þingmenn Vinstri grænna hafi verið á móti málinu hafði þetta drjúgan meiri hluta í þinginu og var samþykkt í flokksstofnunum beggja flokkanna. Það er lykilatriði í málinu. Varðandi samþykkt Alþingis var ítarleg greinargerð lögð fram með þessari þingsályktunartillögu, m.a. um einstaka kafla og einstaka þætti á þessari vegferð. Ég veit ekki betur en að það hafi í einu og öllu verið leiðarljós þeirra sem hafa staðið í þessum samningum að fylgja leiðsögninni í þeirri þingsályktunartillögu. Ég held að það sé ekkert yfir því að kvarta. Þegar spurt er hvort hver þingmaður geti talað eins og hann vill í þessu máli verð ég að segja að ég veit ekki til þess að málfrelsið hafi verið tekið af hv. þingmanni eða öðrum í málinu. Niðurstaðan var alveg klár í stjórnarsáttmálanum, það átti að ljúka viðræðum og bera samninginn undir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu. 
            

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá forsætisráðherra, og hún viðurkennir það, að málið fór ekki hér í gegn á grundvelli styrks stjórnarflokkanna og er þess vegna ekki ríkisstjórnarmál. Þess vegna kemur það á óvart þegar hæstv. forsætisráðherra birtist svo í fréttum og segir að ef tillaga um að gert verði hlé á viðræðunum og þær ekki hafnar að nýju fyrr en að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu fari inn til þingsins muni forsætisráðherra beita sér gegn því að nefndir og meiri hluti þingsins fái að segja sitt hvað það mál varðar. Ég ítreka að í þeirri greinargerð sem fylgdi þessari tillögu í upphafi var kveðið skýrt á um að ríkisstjórnin yrði að fylgja alveg nákvæmlega þeim reglum sem settar yrðu, bæði um framgang málsins og efnisatriði. Ef yrði að breyta frá því sem þar var kveðið á um að var grundvallaratriði - 

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta mál liggja ljóst fyrir og ég skil ekki af hverju þarf að stafa það svona ofan í þingmenn hvernig þetta liggur fyrir. Það er fyrst og fremst stjórnarsáttmálinn sem við styðjumst við. Það er þingsályktunartillagan sem var samþykkt á Alþingi 2009 og sú leiðsögn sem hún gefur sem við styðjumst við. Það að fara að samþykkja tillögu sem hv. þingmaður vildi gera með því að mynda meiri hluta með stjórnarandstöðunni, að stöðva ferlið eða slíta því, hefði verið andstætt stjórnarsáttmálanum. Það er alveg ljóst. Þarf þá þingmanninum eitthvað að koma á óvart að samstarfi Vinstri grænna og Samfylkingar hefði verið sjálfhætt, þ.e. ef tillaga sem hv. þingmaður beitti sér fyrir hefði náð fram að ganga? Ég held að það sé alveg ljóst og skýrt og ætti ekki að koma hv. þingmanni neitt á óvart í þessu efni. 
             Hv. þingmaður hefur lagt sig mjög fram um að fá vilja sínum framgengt í þessu, þ.e. að stöðva ESB-ferlið, gert það með margvíslegum hætti og tafið ferlið. Það er bara hans mál og málið er núna í þessari stöðu. Ferlinu verður haldið áfram eins og því hefur verið lýst í því samkomulagi sem flokkarnir hafa gert í þessu máli og vonandi heldur það áfram eftir kosningar. Þingsályktunartillagan frá 2009 kveður að minnsta kosti á um það meðan henni er ekki breytt.

Virðulegi forseti. Nýlega náðist sá ánægjulegi áfangi í olíuleitarmálum okkar á Drekasvæðinu að gengið var frá samningum við tvö fyrirtæki sem hefja ítarlegar rannsóknir á því svæði. Um er að ræða fyrirtæki með mikla reynslu á þessum vettvangi og samstarf við Norðmenn tryggir ákveðin gæði vinnunnar að okkar mati. Tímabil leyfisins er til sjö ára en það er framlengjanlegt upp í 16 ár og ítarlega er farið yfir það í samningnum sem gerður er við þessi fyrirtæki hvað vinnst á ákveðnum undirtímabilum. Á síðasta og þriðja undirtímabili skal leyfishafi ljúka eftirfarandi rannsóknum sem er borun á rannsóknarholu. Það hefur verið óþægilegt, fyrir alla sem að málinu koma, hvernig hæstv. atvinnuvegaráðherra hefur tjáð sig um framgang þess finnist vinnanleg olía á svæðinu. Það hefur að minnsta kosti verið loðið - yfirlýsingar um hvert framhald málsins verður, að óljóst sé hvort um verði að ræða frekari vinnslu, þau leyfi sem hafa verið gefin út séu eingöngu til rannsókna og engin ákvörðun liggi fyrir um hvort um frekari vinnslu verði að ræða á svæðinu. Ég vil inna hæstv. umhverfisráðherra eftir skoðun hennar á þessu máli og spyrja hana að því hver afstaða hennar sé gagnvart þessum samningum, þeim rannsóknum sem þarna fara fram, hver afstaða hennar sé gagnvart því að frekari vinnsla fari fram á svæðinu finnist vinnanlegar olíulindir þar. Þá er ég að sjálfsögðu að tala um að því tilskildu að ýtrustu kröfur verði gerðar í umhverfis- og öryggismálum og að þær verði að fullu í samræmi við íslensk lög.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta er afar mikilvægt umræðuefni. Það sem ég hef kannski haft mestar áhyggjur af í þessu efni er hversu mikið hefur skort á gagnrýna umræðu um olíuleitarmálin í samfélaginu almennt. Það er raunar kjarninn í umsögn umhverfis- og auðlindaráðuneytisins þegar Orkustofnun óskar eftir umsögn vegna þeirra þriggja sérleyfa sem verið var að sækja um. Í þeirri umsögn er dregið fram að sérstaklega þurfi að fara yfir málin með mjög gagnrýnu hugarfari vegna þess að þarna eru undir, eins og kemur raunar fram í fyrirspurn hv. þingmanns, alveg gríðarlegir hagsmunir. Í mínum huga er ekki verjandi að taka neina áhættu í því að við sætum uppi með skaða á lífríki hafsins sem fæli í sér veruleg inngrip í lífríki þessa svæðis með afleiðingum á lífsgæði okkar og hagkerfi. Einnig má velta upp öðrum sjónarmiðum, sem hafa kannski ekki fengið eins mikið rými í þessari umræðu, og það er samhengi hugsanlegrar vinnslu olíu og gass í íslenskri lögsögu við loftslagsbreytingar af manna völdum sem orsakast fyrst og fremst af brennslu jarðefnaeldsneytis. Það er staðreynd að það er ákveðin þversögn að hratt undanhald íss á norðurslóðum er bæði skýrasta dæmið um öra hlýnun andrúmsloftsins og helsta forsenda þess að auka til muna vinnslu olíu og gass á heimsvísu á þessu svæði. Það er mikilvægt að hv. þingmaður taki þetta mál upp vegna þess að margar hliðar eru óræddar í því efni.

Virðulegi forseti. Ég vil fara fram á það við hæstv. ráðherra að hún fari í þessa umræðu á öðrum vettvangi. Ég var ekki að kalla eftir þeirri umræðu sem hún bryddaði hér upp á. Ég var að leita svara við ákveðnum spurningum sem voru skýrt fram settar til hennar og ég vil ítreka þær. Ég vil ekki ræða um skort á gagnrýninni umræðu, við erum búin að fara í gegnum þetta ferli og rannsóknarleyfin liggja fyrir. Er hún sammála hæstv. atvinnuvegaráðherra í því að leyfin muni ekki leiða til vinnslu á svæðinu? Ég vil vitna í samninginn, með leyfi forseta, sem er gerður af hálfu Orkustofnunar við rannsóknarleyfishafa. Að uppfylltum skilyrðum leyfisins á leyfishafi forgangsrétt á framlengingu leyfisins til vinnslu kolvetnis í allt að 30 ár eftir að mögulega lengsta tíma rannsóknarvinnunnar verður lokið, eftir hámark 16 ár. Ég vil bara fá svör hæstv. umhverfisráðherra við því hvernig hún túlkar þetta, hvort ekki liggi fyrir að sú vegferð sem við erum lögð af stað í muni leiða til þess að finnist vinnanlegar olíulindir á þessu svæði 

Virðulegi forseti. Nei, auðvitað liggur það ekki fyrir að farið verði í vinnslu eftir þær rannsóknir sem verið er að fara í gang með. Það liggur auðvitað fyrir, og ég vænti þess að hv. þingmaður sé sammála mér um það, að það sé lykilforsenda að uppfylla þurfi öll skilyrði. Það liggur algerlega ljóst fyrir að þetta fer saman. En ég held að hv. þingmaður og þingheimur allur raunar þurfi líka að taka afstöðu til þess að staða Íslands kann að breytast verði Ísland olíuríki. Er það ekki eitt af því sem okkur finnst mikilvægast í alþjóðasamhenginu að við séum þjóð sem nýti endurnýjanlegra orkugjafa og hreina orkugjafa? 

Virðulegi forseti. Mig langar að vekja athygli forseta á því að hér kom fram, að mínu mati, mjög alvarlegur hlutur áðan þegar hæstv. forsætisráðherra viðurkenndi að hafa í raun beitt hótunum til að koma í veg fyrir að þingvilji kæmi fram í þingsal. Það var alveg ljóst í svörum við hv. þm. Jón Bjarnason, þegar rætt var um tillögu er hann stóð að í utanríkismálanefnd ásamt fulltrúum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, að sú tillaga mátti ekki koma hingað í þingsal. Forsætisráðherra sagði það hér í raun og viðurkenndi að hafa beitt hótunum til að koma í veg fyrir að slíkt næði fram, að þingviljinn kæmi fram hér í þingsal. Niðurstaðan varð sú að út var skipt manni í utanríkismálanefnd til að koma í veg fyrir að þetta yrði gert. Þetta finnst mér mjög óeðlilegt og ég óska þess að forseti fari yfir málið, kanni hvort þetta geti verið eðlilegt, hvort fordæmi séu fyrir þessu og ræði það við framkvæmdarvaldið hvort framkvæmdarvaldið geti stýrt þinginu með þessum hætti.

Frú forseti. Ef það mætti greiða fyrir þingstörfum þá er rétt að upplýsa að þingviljinn í þessu máli hefur þegar komið fram. Nákvæmlega sams konar tillaga var lögð fyrir þingið, fór til atkvæða sem breytingartillaga á sínum tíma í júní 

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, full ástæða er fyrir hæstv. forseta að skoða þetta mál. Það liggur ljóst fyrir að hæstv. forsætisráðherra beitti miklum hótunum sumarið 2009 til að ná þessu í gegnum þingið þegar greiða átti atkvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Hæstv. forsætisráðherra kallaði hvern stjórnarþingmann Vinstri grænna á fætur öðrum inn á teppið til sín og gerði þeim grein fyrir því að styddu þeir þjóðaratkvæðagreiðslu um málið væri stjórnarsamstarfið búið, fyrsta vinstri stjórnin væri sprungin. Nú kemur hæstv. utanríkisráðherra og tekur undir með hæstv. forsætisráðherra hvað þetta snertir og fjallar um að sambærileg tillaga hafi komið fram í fyrra. Ástæða þess að margir þingmenn og ráðherrar Vinstri grænna samþykktu ekki þær tillögur var sú að fram yrði að koma sjálfstæð tillaga, sambærileg þeirri sem er í utanríkismálanefnd. En nú er búið að láta Vinstri græna 

Forseti. Ég vek athygli hæstv. forseta á því að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fer með rangt mál úr ræðustóli þegar hann segir að ég hafi beitt hótunum til að þingviljinn komi ekki fram. Þetta sagði ég ekki. Ég var að svara spurningu sem til mín var beint um það hvað gerðist ef sú tillaga sem lá fyrir utanríkismálanefnd hefði komið inn í þingið. Ég svaraði því til að ef hún hefði verið samþykkt hefði það verið andstætt stjórnarsáttmálanum og þá hefði samstarfi milli flokkanna verið sjálfhætt. Þetta var það sem ég sagði en er svo túlkað eins og svo oft áður af þingmönnum, það sem ég segi í ræðustól, með kolröngum hætti, að ég hafi sagt hér að ég hafi beitt hótunum til að þingvilji kæmi ekki fram. Ég vil koma þessu á framfæri við hæstv. forseta þar sem hv. þingmaður beinir röngum ummælum til forseta og biðja hann að líta á þau. Ég skora á hæstv. forseta að kíkja á það. Það er óþolandi hvernig snúið er út úr orðum í þessum ágæta ræðustól.

Virðulegi forseti. Auðvitað er það ekkert annað en hótun, það er ekkert hægt að túlka þessi orð öðruvísi þegar sagt er að tillagan muni valda stjórnarslitum. Mönnum er stillt upp við vegg. Auðvitað er það ekkert annað en hótun, það þarf ekkert að ræða það frekar. Hæstv. forsætisráðherra talaði um það áðan þegar verið var að ræða stjórnarskrármálið að sjálfstæði þingsins væri í forgrunni hjá ríkisstjórninni, sjálfstæð vinnubrögð þingsins, og að bilið á milli framkvæmdarvaldsins og þingsins hefði aukist. Það hefði dregið þar í sundur og að framkvæmdarvaldið hefði ekki puttana í málum. En hvað er að gerast í þessu máli, virðulegi forseti? Þetta er auðvitað háalvarlegt mál. Hér er gróf aðför að lýðræðinu í þinginu. Það er hér gróf aðför að sjálfstæði þingsins þegar mál er í utanríkismálanefnd og menn eru bara reknir 

Forseti minnir á ræðutímann, hann er ein mínúta undir þessum lið.

Frú forseti. Ég vil benda hæstv. forseta á að það er mikið alvörumál þegar ríkisstjórn tekur einhliða ákvörðun um að breyta vegferð ákveðins máls sem Alþingi hefur samþykkt og sett mjög skýrar skorður um hvernig halda skuli á. Þingið ítrekaði í greinargerð sinni að samningsumboð ríkisstjórnarinnar sé skilyrt. Ríkisstjórnin ákveður síðan einhliða að breyta ferli málsins án þess að koma með það inn á þing og hótar stjórnarslitum ef Alþingi fær að koma að því, máli sem Alþingi hefur sent ríkisstjórninni til að annast og framkvæma á tiltekinn hátt.

Einveldistilburðir.

Ríkisstjórnin verður, þrátt fyrir taugatitring, þrátt fyrir hnébeygjur og þrátt fyrir heimiliskattaþvott, samt að hlíta vilja Alþingis. 

Forseti minnir enn á ræðutímann sem er ein mínúta og biður þingmenn um að virða hann.

Virðulegi forseti. Það er ágreiningur uppi um það núna hvort raunverulegur þingvilji standi til þess að við höldum áfram aðildarviðræðunum að Evrópusambandinu og það er ágreiningur um hvort sá þingvilji hafi komið fram. Nú er ein mjög einföld leið til að skera úr þeim ágreiningi. Sú leið felst í því að sú þingsályktunartillaga sem nú liggur fyrir í utanríkismálanefnd komi hingað til umræðu og efnislegrar afgreiðslu. Því vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra hvort hæstv. ráðherrar séu á móti því að málið komi í þingið til þess að fá úr því skorið. Þá liggur það fyrir í eitt skipti fyrir öll hvort pólitískur vilji, meirihlutavilji á Alþingi, sé fyrir því að halda viðræðunum áfram. Flóknara er það nú ekki. Þá getum við hætt að deila um hvort meiri hluti Alþingis vilji halda þessum viðræðum áfram eður ei. 

Virðulegi forseti. Ég lýsi yfir stuðningi við beiðni hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar til virðulegs forseta þingsins. Ég hlýddi á ummæli hæstv. forsætisráðherra þar sem hún kvartaði yfir því að snúið væri út úr ummælum sínum. Virðulegi forseti. Vandinn er nú kannski sá að eitt eru yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherrans og hitt eru síðan gerðir hæstv. forsætisráðherra. Yfirlýsinguna um að samskipti þings og framkvæmdarvalds séu nú með öðrum hætti, þau hafi breyst á þessu kjörtímabili þannig að þingið sé nú sjálfstæðara en áður, ber að virða og skoða í samhengi við aðgerðir hæstv. forsætisráðherra. Það er augljóst hverjum manni hvað gerst hefur. Og eitthvert orðagjálfur um að það hafi ekki átt sér stað að hv. þingmanni hafi verið vikið úr nefnd vegna afstöðu hans og vegna þess máls  Hæstv. forsætisráðherra þarf því ekki að vera hissa á því þó að 

Frú forseti. Að því er varðar örlög míns góða vinar, hv. þm. Jóns Bjarnasonar, hefur formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs skýrt það mjög rækilega. Hins vegar held ég að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins ættu að horfa sér nær þegar þeir eru að tala um einveldistilburði og að menn séu niðurlægðir hér með því að vera lamdir til hlýðni. Eru þeir búnir að gleyma því hvernig þeir voru tuskaðir til af fyrrum formanni Sjálfstæðisflokksins og barðir í grasið í hverju einasta máli  Að því er varðar svo það sem hv. þm. Ásmundur Einar Daðason sagði áðan, hann talaði eins og að hér á þinginu sætu einhverjar lufsur og það þyrfti ekki annað starandi augnaráð hæstv. forsætisráðherra til þess að þingmenn lytu í gras. Hv. þingmaður talar um að ganga svipugöngin. Ja, við sjáum dæmið af hv. þingmanni, við vitum hvert svipugöngin leiða, 

Frú forseti. Ég er nú einn af þeim sjálfstæðismönnum sem vilja klára aðildarviðræðurnar því að ég er sannfærð um að það sé til hagsbóta fyrir þjóðina að fá að koma á einhverju stigi að því máli. Um leið og ég segi það tek ég undir þá beiðni sem sett hefur verið fram af hálfu þingflokksformanns Framsóknarflokksins um að málið verði tekið upp í forsætisnefnd, því að ríkisstjórnin ákvað allt ferlið í upphafi eftir að Alþingi var búið að samþykkja það. Ég tel að það verði líka þingsins að ákveða hvernig fjalla eigi um þá tillögu sem hv. þm. Jón Bjarnason setti fram í utanríkismálanefnd því að þá hefðu líka þingmenn fengið tækifæri til þess að koma fram með tillögur, t.d. um tímasetta áætlun um framhald viðræðna eða einfaldlega að koma með breytingartillögu í þá veru að þjóðin geti ákveðið framhald viðræðna í þeim kosningum sem mest þátttaka er. Mér finnst það miður að komið hafi verið 

Hæstv. forseti. Það er annað mál sem ég ætlaði að nefna hér sem ég hef þungar áhyggjur af. Þær fréttir berast úr einstökum nefndum þingsins að verið sé að ljúka umsögnum um stjórnarskrárfrumvarpið, í sumum tilvikum í miklu skyndi, í sumum tilvikum án nokkurrar umfjöllunar. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því einmitt vegna sjálfstæðis þingsins og vegna mikilvægs hlutverks þess við að semja nýja stjórnarskrá. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að vinnubrögðin, í sumum nefndum að minnsta kosti, virðast vera afar fátkennd, fumkennd og alls ekki samboðin því verkefni sem fyrir liggur. Það segi ég ekki síst vegna þess að sem nefndarmanni í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur mér borist til eyrna að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætli að nota lágmarkstíma til 

Frú forseti. Ég ítreka og beini því til hæstv. forseta að hótanir hæstv. forsætisráðherra verði teknar til skoðunar. Það liggur ljóst fyrir að hæstv. forsætisráðherra beitti gríðarlegum hótunum sumarið 2009. Það er ekkert launungarmál og eru engar deilur um að þær hafi átt sér stað á sínum tíma, m.a. hótanir um stjórnarslit. Nú eru þessar sömu hótanir uppi í fjölmiðlum þar sem hæstv. forsætisráðherra segir, og sagði það líka áðan, að það hefði leitt til stjórnarslita ef tillagan hefði komið fram og náð fram að ganga. Ég held að það sé full ástæða til þess að forsætisnefnd skoði málið og skoði hótanir forsætisráðherra og framkvæmdarvaldsins gegn Alþingi þegar komin er fram tillaga um málið. Ég vil ítreka það við frú forseta að það er sérstaklega alvarlegt í ljósi þeirrar staðreyndar að mikill meiri hluti þjóðarinnar 

Virðulegi forseti. Ekki vil ég nú snúa út úr orðum hæstv. forsætisráðherra. Hæstv. forsætisráðherra kvartaði undan því að snúið hefði verið út úr orðum hennar hérna áðan. Þess vegna vil ég fara fram á það að hæstv. forsætisráðherra skýri betur afstöðu sína til þess máls sem við ræðum hérna. Ég kallaði eftir því að hæstv. utanríkisráðherra gerði það líka. Hann gerði það ekki, hann notaði ekki tækifærið til þess. Spurningin er þessi: Er ekki mjög nauðsynlegt við þær aðstæður sem uppi eru núna að við komumst að niðurstöðu um það hver raunverulegur þingvilji er í þessu máli? Hægt er að gera það með því að afgreiða tillöguna úr utanríkismálanefnd sem þar liggur fyrir þannig að hún komist á dagskrá og við getum rætt hana og komist hér að efnislegri niðurstöðu um málið. Af hverju geta hæstv. ráðherrar ekki svarað því skýrt og skorinort hvort þeir eru á móti því að málið komi hingað til efnislegrar niðurstöðu? Ég ítreka spurninguna til hæstv. forsætisráðherra: Er hæstv. forsætisráðherra á móti því að málið komi til umfjöllunar á Alþingi og að við útkljáum málið hérna? Ég vil líka vekja athygli á því að fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs 

Frú forseti. Aðeins út af málefnum er tengjast ESB. Ég held að nú sé lag til að veita nægilegt svigrúm hér í þinginu til að ræða þessi mál í stað þess að við tökum hálftíma til þess að fara yfir það hér í sérstakri umræðu. Málið er svo mikilvægt og svo brýnt en það er augljóst að þingmenn Samfylkingar og Vinstri grænna vilja helst ekki ræða það. Ég kem líka hingað upp vegna orða hv. þm. Birgis Ármannssonar því að ég deili með honum áhyggjum varðandi þá fljótaskrift sem er á öllum vinnubrögðum þingsins er snerta stjórnarskrána. Af hverju segi ég það? Jú, vegna fyrsta fundar okkar í allsherjar- og menntamálanefnd á þessu ári. Ekki hefur verið haldinn einn fundur á þessu ári um stjórnarskrána, t.d. um hvernig við ætlum að halda áfram í ferlinu, um það hvað viðmælendur okkar, gestir á fundum nefndarinnar, sögðu þegar þeir komu. Ekki einn fundur. Síðan var fundur í morgun og málið var tekið út. Aðrir þingmenn voru kallaðir inn til þess að tryggja stjórnarmeirihluta. Við fengum korter til þess að lesa yfir 36 blaðsíðna nefndarálit af hálfu meiri hlutans, en hvað gerðist? 

Virðulegi forseti. Lýsing hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur á vinnubrögðum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd er með ólíkindum. Ég fer fram á það, virðulegi forseti, að kannað verði hvort þetta sé raunin og að virðulegi forseti kalli til sín formann nefndarinnar og fái útskýringu á því hvernig stendur á þessu og hvaða rök séu fyrir því að reka mál nefndarinnar með þessum hætti. Það verður ekki við það unað, virðulegi forseti, að farið verði fram með þessum hætti í þinginu. Við þingmenn Sjálfstæðisflokksins munum ekki sætta okkur við að þetta verði vinnubrögðin hvað varðar breytingar á stjórnarskrá, það er útilokað mál, virðulegi forseti. Og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því 

Frú forseti. Í fjölda ára hef ég starfað í ýmsum nefndum þingsins og kynnst ýmsum vinnubrögðum. Í morgun tók ég þátt í starfi allsherjar- og menntamálanefndar og þar var til umræðu álit um stjórnarskrá, nefndarálit upp á 36 síður. Formaður nefndarinnar gaf af vinsemd sinni tíma til að við mættum lesa nefndarálitið yfir, gaf korter, það urðu reyndar 20 mínútur eða svo. Þá á allt í einu að taka málið út, allt í einu kom fulltrúi Samfylkingarinnar inn á fundinn og málið var tekið út. Svo var sest niður og farið að ræða efnislega um breytingarnar og nefndarálitið. Ég hef aldrei nokkurn tíma kynnst svona löguðu, aldrei. Ég ætla að vona að ég kynnist því ekki aftur. Ég vil biðja hæstv. forseta að kanna hvort það sé rétt sem ég er að segja frá.

Virðulegi forseti. Það er með ólíkindum að fylgjast með vinnubrögðum hæstv. ráðherra 

Eins og alltaf.

Við verðum vitni að vinnubrögðum sem eru auðvitað ekkert annað en ákveðin undirmálsvinnubrögð. Í þessu felst mikill valdhroki, gróf aðför að lýðræði og sjálfstæði þingsins. Það er gríðarlega alvarlegt. Auðvitað getur hæstv. ríkisstjórn beitt þeim vinnubrögðum að skipta endalaust um fólk í nefndum til að mynda þar meiri hluta, til að koma óþægilegum málum fyrir ríkisstjórnina á dagskrá. En við þetta verður ekki unað. Það er ekki hægt að horfa upp á að vegið sé svo að sjálfstæði þingsins eins og við erum að verða vitni að. 

Forseti biður menn aðeins um að gæta orða sinna í ræðustól.

Hæstv. forseti. Ástæða þess að ég tók þetta mál um vinnubrögðin í nefndum þingsins út af stjórnarskrármálinu upp við þessa umræðu í dag var að vekja athygli hæstv. forseta á vinnubrögðum sem eru í mörgum tilvikum - kannski ekki öllum, ég ætla ekki að alhæfa um allar nefndir, en í ákveðnum tilvikum eins og hér hefur verið rakið - fyrir neðan allar hellur. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á þessu núna vegna þess að enn er hugsanlega hægt að hafa áhrif á atburðarásina og koma málum í skynsamlegri farveg en stefnir í. Enn eiga einhverjar nefndir eftir að ljúka umfjöllun sinni, flestar hygg ég raunar, og það er mjög mikilvægt að ekki verði sömu subbulegu vinnubrögðum beitt eins og í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og hér hefur verið lýst. Ég vil líka geta þess að í sjálfu sér var það jákvætt skref hjá meiri hlutanum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að senda málið til umfjöllunar í öðrum nefndum þingsins. Ég held að það hafi verið gott skref 

Forseti hefur hlýtt á þessa umræðu og minnir á að nefndirnar eru sjálfstæðar í störfum sínum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að blanda mér aðeins í þessa umræðu um meðferð fagnefnda á þeim beiðnum sem komu frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um einstakar greinar sem fjallað er um í viðkomandi nefndum. Ég vil að það komi skýrt fram, þar sem forsetinn hefur hlýtt á þessa umræðu, að í hv. fjárlaganefnd var minni hlutanum meinað að kalla á gesti til að fara yfir þær athugasemdir og greinar sem hv. fjárlaganefnd átti að fjalla um. Eftir því sem ég best veit er þetta eina fagnefnd þingsins sem stóð ekki til boða að fá gesti til fundar til að fara yfir þær greinar sem þar er fjallað um. Ég hvet hæstv. forseta til að skoða þetta mál sérstaklega vegna þess að þetta er brot, stílbrot, á því hv. nefndir fjalla um einstaka liði. Varðandi hv. fjárlaganefnd og það álit sem tekið var þar út í gær þá mun minni hlutinn skila séráliti þar sem þessum vinnubrögðum verður mótmælt harðlega. Ég hvet hæstv. forseta til að skoða þetta mál sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í barnavernd fram til næstu sveitarstjórnarkosninga árið 2014. Barnavernd heyrir undir velferðarráðuneytið samkvæmt lögum um barnavernd, nr. 80/2002. Ráðuneytið ber ábyrgð á stefnumótun málaflokksins og skal ráðherra leggja fyrir Alþingi framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn að loknum sveitarstjórnarkosningum. Áætlunin sem hér um ræðir er unnin af ráðuneytinu og Barnaverndarstofu sem saman skulu vinna að framkvæmd hennar með það að markmiði að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega og árangursríka aðstoð. Við gerð framkvæmdaáætlunarinnar var byggt á ákvæðum barnaverndarlaga um ábyrgð og skyldur ríkisins í barnaverndarmálum. Barnavernd er stór og mikilvægur málaflokkur sem snýst um vandasöm og viðkvæm mál. Mikilvægi þess að vandað sé til verka verður því aldrei ofmetið. Í barnavernd er fjallað um hagsmuni, velferð og framtíð barna og fjölskyldna þeirra. Barnaverndarlög leggja ríkar skyldur á þá sem vinna að barnaverndarmálum og það sem stendur ávallt efst í barnaverndarstarfi er sú fortakslausa krafa að hagsmunir barns séu ávallt hafðir í fyrirrúmi og gilda þar engar undantekningar. Eðli þessara mála er slíkt að þau krefjast mikils af þeim sem að þeim vinna og því er fagleg þekking þeirra, menntun, kunnátta og færni hornsteinninn að farsælu starfi. Aðgerðir þess hluta áætlunarinnar sem snýr að ráðuneytinu felast einkum í því að ráðuneytið eigi frumkvæði að þróun löggjafar á sviði barnaverndar. Í því skyni er miðað við að ráðuneytið meti reglulega framkvæmd barnaverndarlöggjafarinnar, sérstaklega með hliðsjón af nýjungum og breytingum í barnaverndarstarfi. Einnig er lögð rík áhersla á hlutverk ráðuneytisins í því að tryggja samráð og samvinnu við önnur ráðuneyti sem sinna málefnum barna. Aðgerðir framkvæmdaáætlunarinnar sem snúa að Barnaverndarstofu miða að því að efla barnaverndarstarf með því að greina úrlausnarefni á málefnasviðinu, fylgjast með þróun málaflokksins og leggja reglubundið fram tillögur til endurbóta til velferðarráðuneytisins. Barnaverndarstofa mun vinna að verkefnum sem miða að því að efla ráðgjöf, fræðslu, rannsóknir og stofan mun koma á fót nokkrum tilraunaverkefnum. Hæstv. forseti. Ég mun nú fara nokkrum orðum um efnisatriði þeirrar framkvæmdaáætlunar sem hér liggur fyrir þótt hún sé viðameiri en svo að hægt sé að gera nema nokkrum atriðum hennar skil. Á tímabilinu verður unnið að þróun meðferðarúrræða fyrir börn og fjölskyldur barna sem sýna alvarlegan hegðunarvanda í þá átt að styrkleiki og tegund inngripa sé hverju sinni í samræmi við þarfir barns og viðurkenndar aðferðir. Þannig verði greining og mat á þjónustuþörf í auknum mæli unnið áður en ákvörðun er tekin um að vista barn utan heimilis til meðferðar svo flýta megi fyrir slíkri þjónustu þegar það á við eða leiðbeina barni og fjölskyldu um aðra viðeigandi þjónustu. Meðferðarkerfið taki mið af stigsskiptri þjónustu innan sem utan stofnunar og samþættingu meðferðarstarfs á Meðferðarstöð ríkisins eða Stuðlum, á meðferðarheimilum og í fjölkerfameðferð, svokallaðri MST. Lögð verður áhersla á meðferðarúrræði í nærumhverfi eða sem næst heimabyggð fjölskyldnanna og á samfélagslega aðlögun barnanna. Í þessu skyni verða gerðar breytingar á Stuðlum í samráði við barnaverndarnefndir sem miða að bættri bráðaþjónustu, meðal annars á lokaðri deild og aukinni þjónustu við börn og fjölskyldur eftir að vistun á meðferðardeild lýkur. Gerðar verði viðeigandi breytingar á fyrirkomulagi meðferðardeildar Stuðla og annarra meðferðarheimila, einnig með það að markmiði að draga úr blöndun barna með ólíkan vanda og skerpa aðgreiningu markhópa eftir meðferðarþörf svo auka megi gæði í meðferð og draga úr neikvæðum félagslegum áhrifum vistunar á stofnun. Í tengslum við breytingarnar á Stuðlum er einnig stefnt að því að gerð verði endurskoðun á fyrirkomulagi heilbrigðisþjónustu fyrir börn sem eru bráðavistuð á lokaðri deild Stuðla eða eru í meðferðarúrræðum á vegum Barnaverndarstofu. Tryggja þarf viðeigandi heilbrigðisþjónustu fyrir börn sem eru metin í sjálfsvígshættu, eru í óskilgreindu vímuástandi við komu á lokaða deild, í alvarlegum fráhvörfum eða öðru því ástandi þar sem þörf er á aðkomu læknis eða hjúkrunarfólks. Þannig verði meðal annars tryggt að lyfjagjafir til barna sem eru bráðavistuð á lokaðri deild, og ekki hafa með sér ávísuð lyf, fari eingöngu fram eftir mati heilbrigðisstarfsmanna sem eru á staðnum og sjá barnið þegar matið fer fram. Kynferðisbrot gegn börnum eru meðal erfiðustu og vandmeðförnustu mála sem til kasta koma hjá þeim sem vinna við barnavernd. Undanfarið ár hefur Barnahús gegnt mikilvægu hlutverki í þessum málum en nú eru 14 ár liðin frá því að starfsemi hófst í Barnahúsi. Stefnt er að því að hefja undirbúning að stækkun Barnahúss svo bæta megi aðstöðu og þjónustu við börn og fjölskyldur. Brýnt er að bæta aðstöðu í Barnahúsi svo sinna megi betur grunnþjónustu við þolendur kynferðisofbeldis og til að tryggja fjölbreytta þjónustu við þann breiða hóp barna sem eru þolendur kynferðisofbeldis, börn sem eru beitt öðru líkamlegu ofbeldi og börn sem búa við heimilisofbeldi. Það liggur fyrir að allnokkur fjöldi barna sýnir af sér óæskilega eða skaðlega kynhegðun. Einnig hafa rannsóknir leitt í ljós að yfir helmingur fullorðinna kynferðisafbrotamanna hefur feril sinn á unglingsaldri. Samkvæmt samningi Evrópuráðsins um vernd gegn kynferðislegri misbeitingu, sem Ísland á aðild að, ber að bregðast við þessum vanda og veita viðeigandi aðstoð. Nauðsynlegt er að bregðast við á markvissan og faglegan hátt þegar börn sýna af sér óæskilega eða skaðlega kynhegðun. Sálfræðiþjónusta fyrir börn sem sýna af sér óviðeigandi kynhegðun hefur verið í boði á vegum Barnaverndarstofu frá haustinu 2009. Sökum aðstöðuleysis hefur ekki verið hægt að bjóða upp á þjónustuna á vegum Barnahúss eins og upphaflega var áætlað en gerður var samningur við sérhæft teymi þriggja sálfræðinga. Það þarf ekki að fara í grafgötur með það að umræðan og upplýsingar liðinna daga og vikna munu auðvitað hafa áhrif á umfjöllun þessarar þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í barnavernd einmitt hvað varðar kynferðisbrot gegn börnum, og er það vel. Verið er að vinna vinnu í framhaldi af þeim ósköpum sem hefur verið upplýst um á síðustu dögum og vikum. Í lokin ætla ég að nefna að á tímabilinu á að skoða verklag vegna kvartana hjá Barnaverndarstofu með það fyrir augum að hægt verði að stytta afgreiðslutíma kvörtunarmála hjá stofnuninni og skilgreina hvenær sé ástæða til að afla upplýsinga og skýringa um vinnslu einstakra mála hjá barnavernd. Stefnt er að því að nýtt verklag vegna kvartana og frumkvæðismála verði kynnt barnaverndarnefndum og gert aðgengilegt á heimasíðu Barnaverndarstofu fyrir árslok 2013. Hæstv. forseti. Með þessum orðum hef ég mælt fyrir þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í barnavernd til sveitarstjórnarkosninga árið 2014. Ég legg til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þessi tillaga liggur fyrir þó að það væri ágætt að fá örlitlar tæknilegar útskýringar frá ráðherra á því hvers vegna hún var ekki lögð fyrir þingið strax eftir síðustu sveitarstjórnarkosningar 2010, og hefði þá gilt til fjögurra ára. Þetta fór kannski fram hjá mér í framsöguræðu ráðherrans. Ég fagna því sérstaklega að tillagan skuli liggja fyrir og að það sé ljóst hvert ábyrgðarsvið Barnaverndarstofu sé og þeirra sem koma að því að verja börnin okkar víða í samfélaginu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra þar sem þetta mun kosta ákveðið fjármagn því að við sjáum til dæmis hugsanlegar breytingar á Stuðlum og það sem þarf að gera á BUGL og kann að kosta töluvert fjármagn: Hvernig og hvaða fjárhagsáætlun liggur til grundvallar þessari þingsályktunartillögu? Síðan er mín þriðja spurning. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því sem hefur komið fram ítrekað frá því að ég kom á þing og eftir tilkomu Barnahúss, sem var til farsældar að mínu mati fyrir vernd barna og öryggi þeirra, að dómstólar yfirheyra börn um kynferðisbrot á mjög mismunandi hátt. Ég vil fara afar varlega í að gera athugasemdir við það er varðar sjálfstæði dómstólanna, það er þeirra og dómara að ákveða hvernig málsmeðferð er fyrir dómi á grundvelli laga, en við erum með héraðsdómstóla eins og á Reykjanesi sem hafa það að meginreglu að nota Barnahús og svo eru aðrir dómstólar sem nota ekki Barnahús. Hafa verið gerðar rannsóknir á því hvort notkun á Barnahúsi hafi verið til farsælda fyrir málin og þá börnin fyrst og fremst? Hafa farið fram samræður milli hæstv. velferðarráðherra og hæstv. innanríkisráðherra um það hvernig hægt sé að bæta úr og efla, að fengnum rannsóknum, notkun 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður bendir á að þessi þingsályktunartillaga kemur frekar seint fram. Að vísu hefur það einkennt mál að jafnvel þó að þau eigi að koma strax eftir kosningar þá hefst vinnan fyrst eftir kosningar, í þessu tilfelli erum við að tala um sveitarstjórnarkosningar. Ég tek undir það með hv. þingmanni að auðvitað verðum við að temja okkur þau vinnubrögð að tillögur komi fram fljótlega eftir sveitarstjórnarkosningar, strax eða á fyrsta þingi, þannig að þær séu til fjögurra ára en það hefur ekki náðst að þessu sinni og ber að harma það. Varðandi kostnaðinn þá fylgir sérstök kostnaðaráætlun ekki þingsályktunartillögum í raunveruleikanum frekar en krafa er um, þær eru að vísu kostnaðarmetnar í ráðuneytinu. Þetta hefur ekki verið reiknað í smáatriðum en reiknað er með töluverðum tilfærslum á milli verkefna innan Barnaverndarstofu - eins og kemur fram í tillögunni þá hafa áherslur verið að breytast yfir í það að þjónusta krakka meira heima frekar en að vera með þau á meðferðarheimilum og sú skoðun er í gangi þessar vikurnar að vera með tilfærslur þar á milli útgjaldaliða. Varðandi Barnahús þá er það svolítið merkilegt því að, eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni, þetta fyrirkomulag er orðið þekkt um allan heim og í rauninni er verið að vinna að því að koma því á víðar, bæði hefur það verið gert á Norðurlöndunum og síðan er verið að koma því á annars staðar í Evrópu. Ég hef ekki nýjustu upplýsingar um samskipti á milli dómstóla og Barnahúss þannig að ég verð að fá tækifæri til að svara því betur síðar og vonandi kemur það fram í starfi velferðarnefndar þegar hún fjallar um málið. Þarna voru töluverðir hnökrar á í byrjun en þetta hefur ekki verið umkvörtunarefni til velferðarráðuneytisins frá því að ég kom inn í ráðuneytið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Auðvitað er það bagalegt að menn geti ekki brugðið upp kostnaðarmyndinni af jafnmikilvægu plaggi og tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í barnavernd. Ég hefði að sjálfsögðu kosið að menn hefðu sett fram, þó að ekki sé kveðið á um það í þingskapalögum, kostnaðarmat fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins því að þá hefði verið hægt að sjá hvort þetta sé efnislega raunhæf tillaga. Ég tek fram að það er margt afar mikilvægt og brýnt í henni, en hún er eins og það er. Aðeins varðandi dómstólana og Barnahús. Ég undirstrika að mikilvægt er að passa upp á sjálfstæði dómstólanna þannig að bæði löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið fari ekki hverju sinni eftir einhverri pólitískri hentisemi, sama um hvaða flokk er að ræða, þar sem farið sé inn á verksvið dómstólanna. En dómstólarnir verða líka að hlusta á umræðuna og taka þátt í þeirri þróun sem verður, m.a. varðandi yfirheyrslur. Yfirheyrsluaðferðir hafa þróast í gegnum tíðina, bæði gagnvart fullorðnu fólki og börnum. Mér sýnist á öllu að Barnahús og reynsla okkar Íslendinga af því sé það góð að hún hafi að vissu leyti orðið fyrirmynd margra annarra landa í því hvernig við höfum starfrækt það og komið því upp hér. Það væri ágætt, og getur vel verið að við gerum það innan allsherjar- og menntamálanefndar, að hvetja til samtals á milli ráðuneytanna. Við fáum þá líka viðhorf dómstólaráðs varðandi þetta því að það skiptir máli í tengslum við þessa framkvæmdaáætlun í barnavernd. Síðan aðeins örstutt varðandi vinnubrögðin sjálf, að þetta sé ekki til fjögurra ára, þá skil ég mætavel við hvað hæstv. ráðherra á en ég held að þetta sé kannski nokkuð sem ekki síst embættismenn innan allra ráðuneyta, sem standa frammi fyrir því að þurfa að vinna undir ábyrgð ráðherra svona tillögur strax eftir annaðhvort þingkosningar eða sveitarstjórnarkosningar, verði einfaldlega að vera tilbúnir. 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga um framkvæmdaáætlun í barnavernd fram til næstu sveitarstjórnarkosninga árið 2014 sé komin fram. Við erum að mínu mati að ræða eitt brýnasta viðfangsefni sem við þurfum að takast á við á Alþingi og er ég þá ekki að kasta rýrð á mörg þau stóru mál sem við erum að fást við, en hagur og velferð barna er þannig mál að við hljótum að reyna að setja það með öllum tiltækum ráðum í forgrunn. Ég ætla að fara almennum orðum yfir viðhorf mín. Við stöndum frammi fyrir því að mjög margt hefur breyst í umhverfi barna í landinu. Þær ógnir sem börn glímdu við hér fyrr meir hafa á margan hátt horfið en nýjar ógnir og kannski enn þá alvarlegri á margan hátt hafa steðjað að börnunum í vaxandi mæli. Þjóðfélag okkar hefur breyst og við þurfum þess vegna að taka þessi mál öðrum tökum en við höfum stundum gert í liðinni tíð. Það sem blasir þar við og er auðvitað mikilvægast og nær út af fyrir sig út fyrir þann ramma sem þessari þingsályktunartillögu er ætlað að ná utan um er auðvitað með hvaða hætti við getum stuðlað að auknum samvistum barna og foreldra því að allar rannsóknir sem við höfum kynnt okkur í þessum efnum og sjáum segja okkur að auknar samvistir barna og foreldra er langsamlega mikilvægast af því sem við getum gert til að stuðla að aukinni velferð barna og koma í veg fyrir að þau lendi á glapstigum eða í erfiðleikum af þeim ástæðum. Þetta er mikilvægasta málið að mínu mati, sem við þurfum að hafa í hyggju, og þegar við ræðum þessa þingsályktunartillögu núna, sem tekur fremur fyrir margs konar úrræði til að bregðast við ýmiss konar erfiðleikum sem börn verða fyrir á lífsleiðinni, þá þurfum við umfram allt að hafa í huga það sem ég hef sagt hérna með almennum orðum. Við höfum sett á laggirnar ýmsar sérhæfðar stofnanir. Við höfum beitt ýmsum sérhæfðum úrræðum. Það er auðvitað kjarni málsins þegar kemur að því síðan að bregðast við þeim vanda sem börn standa frammi fyrir af mjög margvíslegum ástæðum. Það er alveg ljóst að við þurfum að gera betur. Margt bendir til þess að við höfum ekki náð utan um það að búa til þessi úrræði með þeim sérhæfða hætti sem vandamálin sem steðja að börnunum kalla vissulega á. Þegar við í velferðarnefnd Alþingis höfum farið yfir mál af þessum toga með sérfræðingum víðs vegar að úr þjóðfélaginu, bæði á velferðarsviðinu, fulltrúum meðferðarstofnana og þeirra stofnana sem yfir þeim ráða, með fulltrúum heilsugæslunnar, heilbrigðisstofnana, sveitarfélögum o.s.frv., þá sjáum við að það vantar í mörgum tilvikum heilmikið þarna upp á. Ástæðurnar eru auðvitað þær að þau vandamál sem steðja að börnum sem af einhverjum ástæðum þarf að meðhöndla með sértækum hætti eru einfaldlega svo sérgreind og sérhæfð að þau kalla á sérstakar lausnir. Ég vil líka segja að auðvitað eiga mörg slíkra viðfangsefna ekki endilega að fara fram á meðferðarstofnunum heldur er það kappsmál, eins og hæstv. ráðherra nefndi hérna áðan, að við getum meðhöndlað eða tekist á við þessi mál án þess að til þess komi að börnin eða unglingarnir þurfi að fara inn á sérhæfðar meðferðarstofnanir þó að þær séu mikilvægar og þær gegni mjög miklu hlutverki. Ég nefni sem dæmi börn sem koma frá brotnum heimilum af ýmsum ástæðum, vegna óreglu eða annarra aðstæðna, vegna fjölskylduaðstæðna, vegna fátæktar, vegna þess að heimilin eru einhverra hluta vegna ekki í færum til þess að veita börnunum það skjól sem þau þurfa á að halda inni á heimilum sínum. Ég nefni í öðru lagi börn sem eiga við að glíma margvíslega þroskaskerðingu og í því sambandi þurfum við líka að hafa það í huga að við getum ekki talað um þroskaskerðingu sem einfalt hugtak, þar getur verið um að ræða margvíslega gerð af þroskaskerðingu sem við þurfum þá að takast á við með mismunandi hætti. Í þriðja lagi nefni ég eitt mál sem mikið er rætt um og það eru börn sem eru með það sem kallað er í dag ADHD, sem er hugtak sem er tiltölulega nýtt í allri umræðunni, sennilega vegna þess að við höfðum ekki burði til þess áður fyrr að greina þann vanda sem þessi börn glíma við. Við töluðum um fyrirferðarmikil börn hér í gamla daga, börn sem voru óþekk o.s.frv. Ástæðurnar voru kannski í ýmsum tilvikum ekki óþekkt eða fyrirferð í þeim skilningi sem við lögðum í það hugtak heldur vegna þess að um var að ræða sjúkdóm sem við köllum svo í dag sem er ADHD. Ég nefni þetta eingöngu í dæmaskyni. Í fjórða lagi er auðvitað mál sem hefur verið mikið í umræðunni upp á síðkastið og það eru börn sem glíma við afleiðingar misnotkunar og ofbeldis, bæði kynferðislegrar misnotkunar inni á heimilum, kynferðislegrar misnotkunar á vistunarheimilum, kynferðislegrar misnotkunar utan þessara heimila, þ.e. heimila barnanna og meðferðarheimila, og annars konar misnotkunar sem þau hafa orðið að þola, svo ekki sé talað um ofbeldi sem allt of mörg börn þola því miður sjálf og eru síðan áhorfendur að inni á heimilum, eins og við þekkjum dæmi um, og getur síðan haft varanleg áhrif á þessi börn og birtist í hegðun þeirra þegar fram í sækir. Þetta er gríðarlega vandasamt mál vegna þess að mörg þessara tilvika eru þannig að þeim sem utan standa er ekki í öllum tilvikum ljóst hvað fram fer innan vistheimila, eins og fram hefur komið, á heimilunum og utan heimilanna eins og við þekkjum svo mörg dæmi um. Síðast en ekki síst vil ég nefna börn sem hafa lent á glapstigum af einhverjum ástæðum, hafa gerst brotleg við lög og þarf auðvitað að takast á við með sérstökum hætti, alveg óskyldum þeim til dæmis úrræðum sem ég vék að í dæmaskyni áðan. Það sem mér finnst hins vegar blasa dálítið við í þessari umræðu allri, og sérstaklega fyrir þann sem kemur utan frá, er að það virðist vera frekar mikið flækjustig í þessum efnum. Ég held þess vegna að það sé mjög brýnt og hljóti að vera eitt af því sem við þurfum að skoða vel hvernig við getum einfaldað fyrirkomulagið frá því sem nú er, í þeim skilningi að öllum sé það ljóst sem þurfa að leita sér aðstoðar á því sviði sem ég hef nefnt hérna hvernig þeir geti leitað þessarar aðstoðar. Hvert fer fólk? Hvert fer fólk við þær aðstæður sem upp geta komið á margvíslegum sviðum, svo sem vegna þroskaskerðingar, einhverrar atferlisröskunar, misnotkunar eða veikinda? Hvar er fyrsta stoppistöðin? Í mörgum tilvikum blasir við að það kunni að vera og eigi að vera heilsugæslan. Það er þó ekki alveg augljóst þeim sem þurfa að leita þjónustunnar. Við sem samfélag þurfum að bregðast þannig við að fólki, sem þarf að leita aðstoðar fyrir börnin sín eða börnin að leita sér aðstoðar ef þau hafa til þess aldur og þroska, sé nokkuð ljóst hvert það eigi fyrst að leita eftir aðstoð. Hvert er hlutverk skólanna í þessum efnum? Hvernig eiga skólarnir að fylgjast með og bregðast við? Það hefur til dæmis komið fram í velferðarnefnd að menn telja að ágætlega sé fyrir ýmiss konar þjónustu séð á fyrstu skólastigunum, leikskólum og grunnskólum, en síðan taki við eitthvert tómarúm eftir það. Við þurfum líka að gæta þess að það sé eitthvert áframhald þegar börn og unglingar hafa fengið einhvers konar úrræði í skólum að ekki taki við óvissa þegar skipt er um skólastig. Það getur líka myndast ákveðið flækjustig vegna þess að ýmsir aðilar koma að málum. Það getur verið ríkið, það geta verið einstaklingar, það getur verið sveitarfélagið. Við þurfum að gæta þess til dæmis við verkefnatilflutninginn milli ríkis og sveitarfélaga að ekki skapist einhver óvissa. Það kemur fram hér í greinargerð með tillögunni, eins og við vitum, að með breytingu á barnaverndarlögunum sem eiga að taka gildi 1. janúar næstkomandi mun ríkið taka yfir rekstur vistheimila fyrir börn sem eru núna á vegum sveitarfélaga. Erum við tilbúin til þess? Höfum við farið yfir það hvort ríkið geti í raun og veru tekið yfir þessa þjónustu svo að fullnægjandi sé? Við fengum slíkt dæmi hingað inn og urðum að breyta lögum vegna þess að ríkið var að hluta til ekki tilbúið eða hafði ekki burði til þess að taka yfir þjónustu sem sveitarfélag, í þessu tilviki Reykjavíkurborg, hafði sinnt og menn óttuðust að upp gæti komið vandi og varð niðurstaðan sú að fresta þeim hluta yfirtökunnar. Ég er aðeins að vekja athygli á þessu í almennum orðum við fyrri umræðu þessa máls. Þetta mál kemur inn til velferðarnefndar og ég ítreka að ég tel að það sé gríðarlega stórt og mikið. Mér hefur að minnsta kosti orðið það ljósara en áður að á því þurfum við að taka mjög markvisst.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þessa tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í barnavernd. Eins vil ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni, nefndarmanni í velferðarnefnd, fyrir góða ræðu og ágæta yfirferð. Ég kem upp til að segja örfá orð því að nú förum við að rýna þessa áætlun í nefndinni eftir að hafa sent hana út til umsagnar. Eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson fór ágætlega yfir má segja að meðvitundin sé að aukast um mikilvægi þess að vernda börn sem sérstaklega viðkvæman þjóðfélagshóp. Aðstæður í samfélaginu breytast jú í tímans rás og kalla á annars konar úrræði og annars konar hugsunarhátt og verklag fyrir þá sem eiga að vernda börn, fyrir utan foreldrana sem eru þar í lykilhlutverki, en það sem lýtur að aðilum í ytra umhverfi barnanna. Mikil umræða hefur verið í samfélaginu upp á síðkastið um kynferðislega misnotkun á börnum. Þegar umræða um jafnalvarleg samfélagsmál og þessi geisar er alltaf hætta á að mikið sé um það rætt tímabundið og síðan gerist tiltölulega lítið í kjölfarið. Reyndar hafa þessi mál verið af því tagi að ég held að þau hafi hreyft verulega við flestum aðilum og vakið okkur til umhugsunar um mikilvægi greinar barnaverndarlaganna um tilkynningarskylduna. Vakni grunur um vanrækslu eða misnotkun eða ofbeldi í garð barns þá eigum við að tilkynna það. Það er grundvallaratriði til þess að barnavernd geti orðið sómasamleg að við sem ábyrgir einstaklingar í samfélaginu séum ekki að verja okkur eða sambönd okkar við aðra fullorðna heldur lítum alltaf til hagsmuna barna og tilkynnum ef við höfum áhyggjur af velferð þeirra. Frú forseti. Það dugir ekki heldur eitt og sér því að það þarf líka að vera þannig að þegar tilkynning hefur borist þá sé öruggt að börnin fái viðhlítandi umönnun, að tekið sé rétt á málum, að tilkynning liggi ekki bara inni heldur verði brugðist við. Svo er að sjálfsögðu í langflestum tilfellum en til að það sé viðunandi þarf að vera gott skipulag sem er í sífelldri endurskoðun og allir sem bera ábyrgð á börnum þurfa að vita hvað til þeirra friðar heyrir í því að tryggja börnunum velferð. Mig langaði að segja að í kjölfar þeirra umræðna sem nú hafa verið hefur UNICEF sent Samfylkingunni og líka þinginu, velferðarnefnd, tillögur sínar til að verja börn gegn ofbeldi. Þar kemur fram að stærsta ógnin við velferð barna á Íslandi er ofbeldi, það er stærsta alvarlega vandamálið sem ógnar velferð barna á Íslandi og því hefur verið gefinn allt of lítill gaumur. Ofbeldi er náttúrlega víðtækt. Það getur verið allt frá vanrækslu yfir í gróft líkamlegt ofbeldi og kynferðisofbeldi er auðvitað hluti af því. Ég taldi því rétt að segja hér að ég mun leggja það til að nefndin sendi UNICEF þessa áætlun til umsagnar eins og öllum öðrum sem láta sig hag barna einhverju skipta. Ég tel rétt að fara yfir það hvort eitthvað úr tillögum þeirra ætti að koma hér inn í áætlunina til að við tryggjum að unnið verði sérstaklega gegn þessari stærstu vá gegn velferð barna. Þá komum við að því líka, sem ég vil taka undir, að það er óheppilegt þegar útgjaldaáætlun fylgir ekki áætlun af þessu tagi. Ég held reyndar að hægt sé að bæta mjög margt í starfsemi opinberra stofnana eða almennt, hvort heldur sem það eru félagasamtök, fyrirtæki eða opinberir aðilar. Það má bæta verkferla, það má breyta hugarfari og slíkt þarf ekki að fela í sér sérstök útgjöld. Oft getur sparnaður falist í því að vinna hlutina með skynsamlegri hætti. En þó að margt af því sem er í þessari áætlun þurfi ekki að fela í sér viðbótarútgjöld þá er það svo að ætlum við að ná sérstökum árangri og leggja sérstaka rækt við ákveðna þætti málaflokka, í þessu tilfelli barnavernd, þá kallar það oft á fjármagn. Ég tel að nefndinni beri skylda til að fjalla um þann þátt þannig að Alþingi sé ekki hér að samþykkja áætlun sem hætta sé á að verði orðin tóm eða að við upplifum það, sem vonandi verðum hér á þingi næst, að fara að berjast fyrir því að framkvæmdaáætlunin í barnavernd komist inn á milli umræðna í fjárlögum, eins og við höfum upplifað með aðrar áætlanir. Það er að sjálfsögðu ekki gott verklag og þeir sem eiga að taka ábyrgð á þessum mikilvæga málaflokki þurfa líka að vita að samtímis því sem löggjafinn er með væntingar og fyrirskipanir um ákveðið verklag þurfum við líka að tryggja að hægt sé að fara að vilja þingsins, þ.e. að fjármagn sé nægilegt. Frú forseti. Hér með er ég ekki að boða sérstakt örlæti velferðarnefndar en ég er bara að benda á þá staðreynd að sé raunverulegur vilji til breytinga eða framfara er ekki nóg að setja hann fram í orðum á blaði heldur þarf að fylgja fjármagn þegar það á við. Sem formaður nefndarinnar vil ég segja að við munum að sjálfsögðu, eins og með önnur mál sem nefndir þingsins fá til vinnslu, vinna þetta vel. Við munum gefa ofbeldi í garð barna sérstakan gaum en ekki þannig að það sé eina málið sem við ætlum að fjalla um því að það er margt annað, eins og hv. þingmaður fór yfir, sem þarf að skoða. Við munum skoða sérstaklega hvort við þurfum að tryggja frekara fjármagn til barnaverndar á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisáætlun til ársins 2020. Henni er ætlað að taka við af heilbrigðisáætlun fyrir árin 2000 til 2010 sem samþykkt var á Alþingi á vormánuðum 2001. Forveri þeirrar áætlunar, sem unnin var í samræmi við stefnumörkun WHO, eða Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, um heilbrigði fyrir alla árið 2000, var samþykkt á Alþingi 1991. Ekki var mælt fyrir í lögum að leggja skuli heilbrigðisáætlun fyrir Alþingi en segja má að hefð hafi skapað fyrir heilbrigðisáætlun á síðustu áratugum. Nú heitir þingsályktunartillagan sem hér er flutt: Velferðarstefna – heilbrigðisáætlun, sem er annar titill en var á fyrri áætlunum. Ástæður eru annars vegar að samspil félagslegra þátta og heilsu hefur orðið æ ljósara á undanförnum árum og hins vegar breytt stjórnskipan, þ.e. að velferðarráðuneytið var stofnað með sameiningu fyrrum félags- og tryggingamálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytisins. Lögð er meiri áhersla á félagslega áhrifaþætti í þessari áætlun en hinum fyrri. Stefnt er að því að setja fram heildræna velferðarstefnu þar sem fram komi framtíðarsýn á þeim málaflokkum sem heyra undir velferðarráðuneytið, svo sem í málefnum fjölskyldna, barna og ungmenna, heilbrigðismálum, húsnæðismálum, vinnumarkaðsmálum og jafnréttismálum. Segja má að sú tillaga að áætlun sem hér er lögð fram sé fyrsta skrefið og mikilvægur áfangi í að móta heildstæða velferðarstefnu en áherslan er á heilbrigðismál og því er undirtitillinn heilbrigðisáætlun. Í heilbrigðisáætlun til 2020 eru orðin velferðarþjónusta og velferðarmál notuð um þá þjónustu og málefni sem skilgreind eru á málefnasviði velferðarráðuneytisins samkvæmt forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Við gerð tillögunnar var leitast við að móta framtíðarsýn í heilbrigðismálum til ársins 2020 og lögð er fram aðgerðaáætlun til að nálgast þau markmið sem fram eru sett. Í undirbúningnum var lögð rík áhersla á víðtækt samráð. Í þeim anda var boðað til þjóðarfundar um heilbrigðismál í mars 2012 með 220 þátttakendum. Í maí, ágúst og september sama ár voru haldnir fundir með sérfræðingum og fulltrúum sveitarfélaga og notenda um tiltekna hluta áætlunarinnar. Auk þess hafa verið haldnir fjölmargir smærri fundir með leikum og lærðum. Einnig var tekið mið af tillögum ráðgjafarhóps ráðherra, sem skipaður var í kjölfar úttektar ráðgjafarfyrirtækisins Boston Consulting Group á heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Drög að heilbrigðisáætlun voru sett á vef velferðarráðuneytisins í september og óskað umsagna og umsagnir bárust frá tæplega 80 aðilum, bæði munnlegar og skriflegar. Farið var vandlega yfir allar umsagnir og mörgum atriðum í áætluninni breytt til samræmis við athugasemdir. Við öðrum var ekki hægt að bregðast og oft komu athugasemdir sem beindust hver í sína áttina. Það sem einum þótti gott þótti öðrum ótækt. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum sem hafa tekið þátt í undirbúningnum fyrir þeirra mikilvæga og óeigingjarna framlag. Áhrifaþættir heilsu geta verið margbreytilegir og að sama skapi hefur heilsufar áhrif á margvíslega þætti í samfélagi okkar. Heilbrigði er meðal annars mikilvægt fyrir menntun, samfélags- og atvinnuþátttöku, efnahagslega þróun og fyrir samfélagið í heild. Heilbrigðismál eru mál ólíkra geira samfélagsins og varða allt stjórnkerfið og þar með öll ráðuneyti og sveitarfélög því að heilbrigði veltur ekki aðeins á heilbrigðiskerfinu heldur líka á félagslegri stöðu, aðbúnaði, atlæti í bernsku, atvinnuþátttöku og fleiri þáttum. Á þetta hefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lagt ríka áherslu sem endurspeglast að nokkru í þeirri tillögu sem hér er lögð fram. Sú jákvæða þróun hefur orðið hér á landi á síðustu árum að heilbrigði landsmanna hefur verið tekið inn í aðrar stefnur og löggjöf en þær sem snúa beint að heilbrigðismálum. Það er sérstaklega ánægjulegt að heilbrigði og velferð er einn af grunnþáttum menntunar í leik- og grunn- og framhaldsskólum landsins. Stefnur og aðgerðir í öðrum málaflokkum, svo sem samgöngu- og öðrum innanríkismálum, umhverfismálum, atvinnu- og nýsköpunarmálum, fjár- og efnahagsmálum og utanríkismálum, geta líka haft bein áhrif á heilbrigði landsmanna. Þingsályktunartillagan endurspeglar alþjóðlegar áherslur samtímans en hvílir jafnframt á stoðum fyrri landsáætlana og lagafyrirmæla. Eins og fyrr segir er kastljósinu nú í ríkara mæli beint að félagslegum áhrifaþáttum heilbrigðis og mikilvægi þess að samþætta heilbrigðis- og félagsþjónustu. Sett eru fram markmið, mælikvarðar og vörður um aðgerðir, framtíðarsýn og stefnu í velferðarmálum. Þetta er grundvöllurinn að þeim markmiðum sem fram eru sett í tillögunum. Einnig eru ábyrgðaraðilar skilgreindir fyrir allar aðgerðir. Gert er ráð fyrir að þessi áætlun verði endurskoðuð árið 2016. Markmiðin sem sett eru fram eru leiðarljós í viðkomandi málaflokkum. Settir eru fram mælikvarðar og vörður og líka reynt að setja fram fjárhagslegar áætlanir, hverjir eiga að bera ábyrgð og hvernig eigi að mæla. Það er reynt að meta kostnað og þar eru stærstu þættirnir ný rafræn sjúkraskrá og aukin framlög til kaupa á lækningatækjum. Í báðum þeim tilvikum er um verulega fjármuni að ræða, um 1.200 millj. kr. á ári til sjö ára í sjúkraskrá og um 800 millj. kr. á ári til lækningatækja. Þetta eru auðvitað háar upphæðir en það skiptir samt miklu máli að þeim sé fylgt eftir því að hvar sem okkur hefur borið niður hefur rafræna sjúkraskrá borið á góma og krafan um það að bæta gagnagrunna sem við höfum í heilbrigðisþjónustunni. Það er samdóma álit að góð rafræn sjúkraskrá sé grundvöllurinn að aukinni hagkvæmni og auknum gæðum þjónustu og vandaðri ákvörðun um þróun heilbrigðisþjónustu. Því spyrja ugglaust margir: Hvers vegna nýtt kerfi? Það er vegna þess að hið gamla uppfyllir ekki nógu vel þær kröfur sem nú eru gerðar til slíkra kerfa. Ég ætla hér í inngangi ekki að fara yfir einstaka þætti áætlunarinnar enda er hún mjög viðamikil og sérstaklega er greinargerðin ítarleg. Ég hef rétt tæpt á nokkrum meginhugmyndum og atriðum sem þar eru lögð til grundvallar en það er von mín að þingsályktunartillaga um velferðarstefnu og heilbrigðisáætlun geti orðið sá vegvísir í heilbrigðismálum sem heilbrigðisþjónustan og almenningur í landinu hefur lengi kallað eftir. Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að leggja til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og síðari umræðu og hljóti þar ítarlega umfjöllun í framhaldi af öllu því ferli sem er að baki. Ég vona að í framhaldinu megum við eiga góða stefnu sem allir geta sameinast um fram til ársins 2020.

Virðulegi forseti. Ég held nú að allir hv. þingmenn og landsmenn geti verið sammála markmiðum með heilbrigðisáætlun en það verður að segjast eins og er að þessi áætlun sem kemur núna korteri fyrir kosningar veldur miklum vonbrigðum. Í rauninni tekur hún þó því miður ansi vel saman úrræða- og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokkum. Það er auðvitað ekkert nýtt að gerðar séu áætlanir eða komið fram með háleit markmið. Það hefur vantað mikið upp á að þeim sé fylgt eftir og þess vegna var í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar - sem hét nú ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokksins af hálfu hv. samfylkingarþingmanna þangað til haustið 2008 en þá breyttist það nokkuð - til dæmis tekin upp sú nýbreytni að þegar stefnur voru gerðar voru settir ábyrgðaraðilar og tímasetningar. Af hverju? Vegna þess að það er svo auðvelt að setja niður hluti nákvæmlega eins og þessa og standa síðan uppi nokkrum árum seinna og enginn veit í rauninni hver átti að framkvæma þá og það var enginn tími á þeim. Það er kaldhæðni að þegar við lesum í gegnum þessi markmið sjáum við að ríkisstjórnin hefur í rauninni unnið mjög gegn markmiðum sínum sem hún leggur hér fram. Virðulegi forseti. Ég fer bara í fyrsta lið sem er aðgengi að þjónustu: „Markmið. Tryggt aðgengi allra, óháð efnahag, að viðeigandi velferðarþjónustu.“ Þá eru mælikvarðarnir þeir, með leyfi forseta: „1. Skilgreind verði hámarksgjaldtaka einstaklinga á ári í heilbrigðisþjónustu fyrir árslok 2014.“ Gott og vel. Þessi vinna var mjög langt komin, og hefði klárast á árinu 2009 ef haldið hefði verið áfram með hana, undir forustu hv. þm. Péturs H. Blöndals og Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur. Það sem þessi ríkisstjórn gerði var að stöðva þá vinnu og koma í veg fyrir að þetta yrði gert. Það er þess vegna svolítið kaldhæðnislegt að menn komi síðan fram með þetta núna og vilji að einhverjir aðrir geri það. Sömuleiðis segir hér að starfshópur skilgreini hámarksbiðtíma eftir heilbrigðisþjónustunni vegna vanda sem getur haft alvarlegar afleiðingar. Það eru engin tímamörk á því. Í rauninni hefði kannski verið æskilegast að við færum þá leið sem menn voru byrjaðir á, að reyna að koma í veg fyrir biðtíma og lágmarka hann, með sömu leiðum og nágrannaríkin hafa farið og gefist þeim best, en komið hefur verið í veg fyrir það af hæstv. ríkisstjórn, t.d. með því að fresta sífellt lögum um Sjúkratryggingar Íslands þar sem þeir eiga að taka yfir samninga við aðra en þeir eru með samninga við núna. Síðan kemur svolítið sérkennilegur hlutur hérna sem er félagsleg staða. Þar segir: „Markmið. Jöfnuður í heilsu og líðan óháð félagslegri stöðu.“ Þá koma mælikvarðarnir: „1. Auka jöfnuð á Íslandi þannig að Gini-stuðull fyrir ráðstöfunartekjur lækki úr 23,6 árið 2011 í um 23 árið 2020.“ Aðgerðirnar eru að: „1. Undirbúa innleiðingu barnatrygginga til að jafna lífskjör barnafjölskyldna. 2. Tryggja að unnið sé eftir þingsályktun um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum í öllu starfi velferðarráðuneytisins. 3. Auka þekkingu innan velferðarþjónustu á áhrifum ójafnaðar á heilsu og líðan.“ Virðulegi forseti. Nú er það þannig að umræða um Gini-stuðulinn hefur verið svolítið sérkennileg. Oft hafa menn, kannski af pólitískum ástæðum, blandað fjármálatekjum inn í laun. Við getum skoðað bestu heimildirnar eins og t.d. tímaritið Vísbending hefur gert, þ.e. tekið fyrir allar skatttekjur en við höfum allan grunninn sem aðrar þjóðir hafa ekki. Oft og tíðum taka aðrar þjóðir bara stikkprufur. Í því tímariti segir, með leyfi forseta: „Það sýnir að Gini-stuðullinn var vissulega í hámarki árið 2007 en hann snarlækkaði árið 2008 en hefur hækkað síðan. Þessi niðurstaða veldur þeim vonbrigðum sem hafa haldið hinu gagnstæða fram.“ Gini-stuðullinn, ófjöfnuðurinn, hefur aukist í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég ekki séð að aðgerðir sem eru mjög almennt orðaðar muni hafa stórfelld áhrif á launatekjur fólks. Spurningin er náttúrlega hvað velferðaráætlun leggur til að gert verði ef við segjum að til að mynda þeir Íslendingar sem hafa mestar tekjur og eru nú í útlöndum komi hingað til lands, t.d. Björk tónlistarmaður eða eitthvað slíkt. Það mundi rugla mjög Gini-stuðulinn og auka ójöfnuðinn gríðarlega. Hvað við ættum að gera þar sem það færi þvert á þetta markmið? Hér er atvinnuþátttaka og starfsendurhæfing. Þar eru mælikvarðarnir þeir, með leyfi forseta, að: „1. Lækka hlutfall atvinnulausra úr 7% árið 2010 í 3% af heildarvinnuafli árið 2020.“ Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn hefur með aðgerðum sínum og aðgerðaleysi komið í veg fyrir atvinnuúrræði. Við höfum séð eitt stykki Grafarholt, íbúa Grafarholts, flytja til annarra landa og störfum hefur fækkað. Lækkun atvinnuleysis á allra síðustu mánuðum er ekki vegna þess að störfum hafi verið fjölgað heldur þvert á móti, fólk hefur flutt úr landi og farið í önnur störf. Við erum sömuleiðis með forvarnir og lífsstílstengda áhrifaþætti heilsu. Þá erum við til dæmis með hreyfingu og þar eru ágætis markmið. Aðgerðirnar eru þær að: „Móta heildstæða stefnu og aðgerðaáætlun á sviði hreyfingar alls almennings á Íslandi þar með talið fólks með fötlun og barna.“ Virðulegi forseti. Það var til staðar heilsustefna sem var samin í samvinnu fleiri, fleiri aðila, ég held að ég megi fullyrða að það voru eiginlega allir þeir sem komu að þessum málum í okkar litla þjóðfélagi. Þar voru ekki bara markmið heldur líka tímasetningar varðandi það hvernig átti að ná þeim og ábyrgðaraðilar. Þrátt fyrir að það hafi oft verið talað um þetta hér á þinginu gerði hæstv. ríkisstjórn nákvæmlega ekkert með hana og við erum í rauninni að byrja á núlli, þ.e. það á að móta heildstæða stefnu. Þessi velferðarstefna er stefnumótun og aðgerðirnar vísa í mótun stefnu. Þetta er það sem ríkisstjórnin leggur fram núna á síðustu dögunum. Þegar maður les í gegnum þetta getur maður ekki annað en orðið fyrir alveg gríðarlegum vonbrigðum því langflest af þessu er mjög almennt. Það er ekkert um hver á að halda utan um þetta, eða ég segi ekki ekkert þar sem það eru tímamörk á nokkrum stöðum, stundum mjög víðtæk. Menn miða við 2020 í mörgum tilfellum og síðan er þetta svona hefðbundið hjal leyfi ég mér að segja, að það eigi að móta stefnu í viðkomandi máli. Meira að segja heilsugæslan. Þar lá fyrir, og þessi ríkisstjórn fékk það í arf, álit nefndar um málefni Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins sem er stærsti einstaki vandinn og hann er verulegur. Við horfum á vanda sem er til kominn vegna þess að aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast, það eru fleiri sem þurfa á læknisþjónustu að halda af því að hlutfall eldra fólks er að hækka. Á sama tíma sjáum við að flestir heimilislæknar, þar er stærsta hlutfallið eldra fólk, eða ég ætla ekki að segja eldra fólk en það er 60 ára og eldra, þannig að við horfum á veruleg verkefni hérna á næstunni. Þessi nefnd samanstóð af aðilum úr öllum flokkum undir forustu Guðjóns Magnússonar, blessuð sé minning hans, sem var aðstoðarframkvæmdastjóri Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Allir sveitarstjórnarmenn á höfuðborgarsvæðinu komu að vinnunni og annað slíkt. Það hefur ekkert verið gert við það frekar en annað. Það hefur bara ekkert verið gert og því miður. Maður mundi ætla eftir allan þennan tíma að menn hefðu kannski verið að vinna að undirbúningi og þeir væru að koma hér með einhverjar áætlanir, markmið og ábyrgðaraðila en það er ekki. Virðuleg forseti. Ég ætla ekki að segja að það sé ekkert í þessu sem nýtist. Auðvitað er það ekki þannig, ég er ekki að segja það heldur að þetta er mjög metnaðarlítið plagg. Sú vinna sem hefur verið unnin svo árum og áratugum skiptir hefur ekki verið nýtt. Það hefur ekkert verið framkvæmt af þeim áætlunum sem voru lagðar til jafnvel þótt þær væru vel skilgreindar, vel undirbúnar, tímasettar, með ábyrgðaraðilum og öllum þeim þáttum í þessu máli sem við erum sammála um. Það er ekki stór pólitík í þessu. Ég held að stærsta pólitíkin í þessu snúist um hvort það markmið  Þetta snýr fyrst og fremst að því að nýta þá þekkingu sem fagaðilar hafa 

Hæstv. forseti. Maður hefði mátt búast við að hv. þingmaður sem hér talaði væri að minnsta kosti búinn að lesa plaggið sem við erum að fjalla um. Tímasett áætlun fylgir með í greinargerðinni, hver er ábyrgðaraðili og sundurliðun á hverju atriði fyrir sig þar sem er skilgreint nákvæmlega hver ber ábyrgð, hver er framkvæmdaraðili, hverjir eru samstarfsaðilar og á hvaða tímabili eigi að vinna að verkinu. Það er sorglegt að hlusta á ræðu fyrrverandi heilbrigðisráðherra þar sem útgangspunkturinn er ítrekað sá sami, að hafi hann ekki gert það hefur það ekki gerst. Ég ætla ekkert að fara yfir þau atriði, svara því eða fara að rífast um hvort það eru tengsl á milli félagslegs umhverfis, jöfnuðar og heilsu. Þar er bara hægt að vísa í Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina sem fjallar um þetta ár eftir ár. Það kemur hér inn í skýrsluna. Ég held að það sé líka óvirðing við öll þau hundruð aðila sem komu að því að semja þessa áætlun. Hún hefur að vísu tekið tíma og það er kannski mismunurinn, þarna er leitt fram fullt af fólki sem vinnur forsendurnar, fer yfir þetta ítrekað með faghópum, fjölmörgum aðilum sem hafa komið að þessu og unnið þessa tillögu þannig að það dæmir sig sjálft að tala um að hér sé um að ræða einhverja sýndarpappíra. Það er auðvitað alveg ljóst að það er verið að endurtaka og vinna með sömu hlutina ár eftir ár. Við getum tekið heilsustefnuna sem var til. Sá tími rann út. Það er verið að endurvinna það því að þetta er viðfangsefni sem við þurfum að glíma við að staðaldri.

Virðulegi forseti. Þetta snýst ekki um meting um hvort sá sem hér stendur kom að því eða ekki. Við erum sammála um þetta. Við erum sammála um 98% af því sem við erum að tala um. Ég tek til dæmis hámarksgjaldtöku einstaklinganna á ári. Hæstv. ráðherra hefur stutt ríkisstjórn sem stoppaði þessa vinnu, það er kjarni málsins og hæstv. ráðherra kemst ekkert hjá því. Núverandi forseti þingsins stýrði þeirri vinnu ásamt hv. þm. Pétri Blöndal. Það getur vel verið að menn vilji skipta út nefndarmönnum. Það er allt í fínu lagi með það en því miður hefur þessi ríkisstjórn unnið þvert á þessi markmið. Hið sama má segja um atvinnuþátttökuna. Við deilum ekkert um það, hvar sem menn standa í pólitík getur enginn haldið því fram að það hafi verið unnið af fullum krafti að því að auka atvinnuþáttttöku meðal almennings. Fleira mætti nefna. Þegar hæstv. ráðherra segir að tíminn við heilsustefnuna hafi runnið út er það sannarlega rétt. Ef menn ætla að ná þeim markmiðum sem lagt er upp með og við erum sammála um en komast of seint að þeirri niðurstöðu að fylgja því eftir væri eðlilegt að menn gengju í það verk og kláruðu það áður en þeir bættu í. Ég frábið mér þessar umvandanir hæstv. ráðherra þar sem ég hélt að við hæstv. ráðherra værum sammála um stóru málin í þessu. Það veldur mér vonbrigðum að 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé mikilvægt sem hv. þingmaður segir, að við erum sammála um öll meginatriði. Það skiptir máli og þá ræða menn á því plani um hvernig getum við leitt þau mál áfram. Aftur á móti erum við ekki sammála um túlkun hans á atvinnuþátttöku, fjölda starfa og slíkt. Núna er að koma yfirlit yfir það og við getum farið yfir það betur síðar. Það er alveg hárrétt sem hér kemur fram - það hefur raunar ekki komið fram en ætti að hafa komið fram að hér höfum við farið í gegnum ótrúlegan tíma sem gleymist gjarnan þegar menn tala um hvað hefði átt að gera, þ.e. þegar við misstum fimmtung af tekjunum og þurftum að endurstokka allt okkar kerfi. Það bitnar auðvitað illa á heilbrigðiskerfinu sem er svo stór hluti af útgjöldum ríkissjóðs. Ýmislegt hefir einmitt verið látið bíða á meðan við erum að sjá hvernig við komum út úr þeim hremmingum öllum saman. Ég held að flestir hafi skilning á því að það hefur verið ærið verkefni fyrir alla stjórnsýsluna og pólitíkina að takast á við. Hv. þingmaður nefnir gjaldtöku í heilbrigðiskerfinu. Það er auðvitað eitt af þessum málum sem þarf að vinna og er stórmál. Það er ekki svo einfalt að sú tillaga hafi verið komin að fullu. Það hefur verið vinnureglan hjá mér og þeim sem vinna í ráðuneytinu að menn hafa einmitt dregið fram allar þær skýrslur og þau gögn sem hafa verið notuð áður, þær niðurstöður sem hafa komið fram og eru lagðar til grundvallar frekari vinnu. Það gildir um heilbrigðisáætlunina og gjaldtökumálin þar sem við erum núna komin í gegn með breytingar á lyfjaþátttöku. Það gildir líka um atvinnumálin. Það verður ágætt að fá það inn í velferðarnefnd og að menn ræði hvernig er hægt að auka atvinnu í landinu. Það er búið að gera heilmikið í því og síðast núna var verið að styrkja vinnu og menntun. Allt hefur þetta áhrif á velferð þjóðarinnar og heilsu hennar þar með.

Virðulegi forseti. Við þurfum ekkert að deila um fjölda starfa, um hann eru til opinberar tölur. Þegar hæstv. ríkisstjórn hreykti sér af því að hafa náð árangri í að minnka atvinnuleysið var bara vísað í tölur Hagstofunnar um staðreyndina í því máli. Það voru ekki bara stjórnmálamenn sem bentu á það, það voru aðilar um allt þjóðfélag. Eins og ég nefndi hefur mikill fjöldi fólks flutt til útlanda. Ætli það séu ekki um fimm á dag frá því að þessi ríkisstjórn tók við. Þetta eru ótrúlegir tímar, það er alveg rétt, virðulegi forseti, og þess vegna skiptir svo miklu máli að halda vel utan um þessa þætti. Það er ekkert nýtt í þessu. Við berum okkur saman við stöðu sem kom upp á Norðurlöndunum og það voru ráðleggingar þeirra að það væri aldrei mikilvægara en nú að stunda öflugar forvarnir. Stjórnmálamenn hafa mismunandi áherslur og menn vilja örugglega setja mark sitt á viðkomandi málaflokka. Það er allt í fínu lagi, en staðreyndin er sú að ekkert var gert með þá vinnu sem unnin var, með þær áætlanir sem voru til staðar sem voru tímasettar með ábyrgðaraðilum o.s.frv. Nú koma menn rétt fyrir kosningar og segja: Við þurfum að fara í ákveðna vinnu sem viðkomandi ríkisstjórn stöðvaði sjálf. Greiðsluþátttakan er gott dæmi. Ef ekki var hægt að klára þetta 2009 - vinnan var stöðvuð, það var engin önnur vinna sett í staðinn, það var ekkert annað sem kom fyrir þingið. Þetta eru engin geimvísindi, þetta er bara það sama og aðrar þjóðir hafa farið í gegnum og við vorum að læra af þeim. Nú er árið 2013. Þessi ríkisstjórn 

Forseti. Sú áætlun sem hæstv. velferðarráðherra mælti fyrir áðan er að sönnu mikil að umfangi og mjög margt í henni sem hv. velferðarnefnd þarf að fara yfir og ræða. Margt þar í þarf að skoða. Ég vil í upphafi lýsa ánægju minni með það að nú heitir þetta velferðarstefna með undirtitlinum heilbrigðisáætlun. Þar með er lögð áhersla á það atriði að þessir tveir þættir í samfélaginu, þ.e. hvernig við byggjum upp velferðarkerfið, hvernig við byggjum upp heilbrigðisþjónustu og hvernig útkomu við fáum, skipta gríðarlega miklu máli og hanga mjög saman. Mig langar aðeins í upphafi að velta því fyrir mér vegna þess sem kom fram í máli hæstv. ráðherra, að áætlunin kemur fram þó þetta seint, hvort við ættum að breyta út af vananum og í staðinn fyrir að láta hana standa á áratug að ákveða hreinlega að hún standi til 10–12 ára, að lengja áætlunina vegna þess að það er gríðarleg vinna á bak við hana og sum markmiðin þess eðlis og verkefnin að það má ætla að þetta verði verkefni inn í lengri framtíð en bara til næstu sjö ára. Við gætum þá hugað frekar að því að endurskoða eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan. Varðandi yfirbragð áætlunarinnar í heild kemur það kannski ekki mörgum hv. þingmönnum á óvart að mér finnst vanta svolítið inn í markmiðin og aðgerðirnar að það sé horft til kannski eins viðkvæmasta hópsins í heilbrigðiskerfinu. Eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson kom inn á áðan vantar mest hraðast stækkandi hópinn, þ.e. aldraða. Mörg markmiðin sem eru nefnd væru vel til þess fallin að hv. velferðarnefnd liti sérstaklega til þess og ég hvet nefndarmenn eindregið til þess. Ég ætla að fara ofan í nokkur atriði í stefnunni, byrja á lið þar sem talað er um lífsgæði fólks með heilsubrest. Þar vantar svolítið inn í og ég veit ekki alveg hvort menn hafa hugsað út í það að skilgreina heilsubrest, reyna að átta sig á hugtakinu og þá hvað tengist heilsubresti. Það kemur að vissu leyti fram í nafninu á áætluninni, þ.e. að menn átti sig á samhenginu á milli velferðar og heilsu, en menn þurfa að velta þessu betur fyrir sér. Í aðgerðunum þar sem verið er að tala um að auka þekkingu almennings á áhættuþáttum og einkennum ýmissa sjúkdóma þyrfti líka að tala um að það er mjög ríkulegt samspil á milli áhættuþátta margra sjúkdóma og samspil á milli sjúkdóma með tilliti til þess hvert þeir leiða fólk. Ég er afar ánægður, frú forseti, með markmiðið í B.1 sem er um forvarnir og lífsstílstengda áhrifaþætti, heilsu og hreyfingu. Það er afar gott markmið og mikilvægt að komi fram. Í aðgerðapartinum er hins vegar alveg klassískt dæmi þar sem þyrfti að nefna sérstaklega eldra fólk vegna þess að þar á í hlut hópur sem hefur margsinnis verið sýnt fram á að hreyfing og líkamsrækt getur haft mjög ríkuleg áhrif á, ekki bara á tilurð sjúkdóma heldur líka meðferð þeirra. Því er mikilvægt að taka það fram, sérstaklega þegar við horfum til þess með hvaða hætti við getum best nýtt fjármuni í heilbrigðiskerfinu. Í aðgerðakaflanum með markmiði um slysa- og ofbeldisvarnir teldi ég líka mega tala um ofbeldi og misneytingu gegn öldruðum sem er að verða sífellt stærra vandamál í samfélaginu. Við þurfum að vera stöðugt á varðbergi gagnvart þessu af því að eins og menn vita hættir ofbeldi og ofbeldissamband ekkert þó að menn nái einhverjum tilteknum aldri. Það er mikilvægt að hafa það í huga. Mér finnst vanta inn í markmiðin um geðvernd sérstaklega að það er lengi búið að vera markmið margra undanfarinna hæstv. heilbrigðisráðherra, og þá núna væntanlega hæstv. velferðarráðherra, að gera gangskör að því að setja upp sérhæfða geðdeild fyrir eldra fólk. Ég hefði viljað sjá þess getið sérstaklega í áætluninni og beini því til nefndarinnar hvort ekki sé efni til að bæta því við. Varðandi sóttvarnirnar eru þær einmitt mál sem við ættum sérstaklega að hugsa til þessa dagana og þessar vikurnar. Á Landspítalanum eru tugir rúma og tugir plássa í einangrun vegna margvíslegra smitsjúkdóma, sumra hverra sem væri hægt að fyrirbyggja. Ég hefði viljað sjá þarna inni að minnsta kosti markmið eða vangaveltur um að taka ekki gjald fyrir árlega bólusetningu gegn inflúensu heldur hafa hana gjaldfrjálsa, a.m.k. fyrir stærstu áhættuhópana. Það eru nokkur fleiri atriði í áætluninni, frú forseti, sem ég tel mikilvægt að ræða. Ég vil koma næst að þætti sem er merktur C.1, samþætting og samfella í þjónustu undir yfirheitinu örugg og heildstæð velferðarþjónusta. Þar er meðal annars talað um að árið 2020 geti yfir 83% íbúa landsins 80 ára og eldri búið heima með viðeigandi þjónustu. Þetta er frábært, en við erum raunar nú þegar komin mjög nálægt þessu markmiði fyrir þennan aldurshóp. Maður veltir fyrir sér hvort ekki sé að verða tímabært að skoða það að hækka aldurinn í þessu markmiði, hækka hann upp í 85, vegna þess að heilsufar þjóðarinnar er sem betur fer að batna. Við lifum lengur heilsusamlegra lífi og heilbrigðisþjónustan hefur meðal annars gert fólki það kleift að búa lengur heima, og þar kemur velferðarþjónustan líka inn í, og þess vegna væri gagnlegt að tiltaka þetta sérstaklega. Varðandi heilsugæsluna er ég algjörlega sammála því markmiði sem kemur fram í C.2, að heilsugæslan verði fyrsti viðkomustaðurinn. Ég tek þó undir það sem hefur bæði komið fram í þessari umræðu og umræðunni sem var hér áðan, frú forseti, að það er útilokað að gera þetta nema til komi verulegt fjármagn. Menn þurfa þá að vera tilbúnir að leggja í það peninga. Undir liðnum um fjölgun heimilislækna, sem er í kaflanum um mannafla og búnað í heilbrigðisþjónustu, sjáum við að það er langur vegur á milli þess að allir geti haft heimilislækni árið 2016 og þess að það eigi að fjölga um fimm námsstöður í heimilislækningum á ári. Það eru allt of fáar stöður og við skulum ekki gleyma því að það þarf býsna mörg ár til þess að búa til einn heimilislækni. Ef við ímyndum okkur að það sé eitthvert tiltekið verkefni líður sennilega einn áratugur frá því að menn fá þá hugmynd og þangað til út kemur einn fullbúinn læknir með þessa menntun. Frú forseti. Ég er í heildina tekið ánægður með að þetta mál skuli komið fram og velti því upp við hæstv. ráðherra og nefndina hvort það ætti að skoða að lengja lítið eitt í, lengja um fáein ár í áætluninni. Ég vona að hv. velferðarnefnd taki þessar athugasemdir til efnislegrar umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið ágætisumræða og það er rétt sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson bendir á að stærsta einstaka málið, þó að þau séu nú mörg stór, er fjölgun aldraðra, ætli það sé ekki stærsta verkefni heilbrigðisþjónustunnar. Ekkert bendir til þess að við Íslendingar séum öðruvísi en aðrar þjóðir og eftir því sem öldruðum fjölgar munum við sjá kostnað og verkefni heilbrigðisþjónustunnar aukast mjög mikið. Þumalputtareglan er sú að kostnaður við heilbrigðisþjónustu þeirra sem eru eldri en 60 ára sé fjórum sinnum meiri en vegna þeirra sem yngri eru. Ég tek undir með hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni þegar hann talar um heilsugæsluna, þar virðist mikið vanta upp á. Ég held að tími sé kominn til að menn ræði þá hluti eins og þeir eru. Mér finnst það algjörlega vanta inn í þessa umfjöllun, ég efast ekki um að þær upplýsingar liggja einhvers staðar fyrir, að nú þegar er það orðið mikið vandamál hvað varðar biðtíma og þörf á heilsugæslulæknum, bæði á höfuðborgarsvæðinu og ekki síður um landið. Virðulegi forseti. Ef við ætlum til dæmis að ná því markmiði að allir eigi kost á að hafa eigin heimilislækni sem er á ábyrgð velferðarráðuneytisins og á að vera komið í gagnið fyrir árslok 2015 þá þurfum við að fara að hugsa það út fyrir boxið. Ég hvet menn til að skoða álit nefndar um málefni heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, þeirri vinnu var stýrt af Guðjóni Magnússyni - ég man ekki hvort hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom að því þó að hann hafi komið að ýmsu í minni tíð í heilbrigðisráðuneytinu held ég að ég hafi sleppt honum við það, en þarna var nú ágætt samfylkingarfólk og ég mundi ætla að um þetta gæti náðst góð samstaða. Við þurfum hins vegar að koma okkur á næsta stig og nýta það sem hefur verið unnið og leggja fram metnaðarfullar áætlanir til að ná þessu markmiði. Eftir mínum bestu heimildum fóru Norðmenn þá leið - þeir voru í ekkert ósvipuðum vanda og við - að auka samvinnu við sérfræðinga til að geta náð því markmiði að allir hefðu aðgang að lækni. Ég held að það sé alveg þess virði að skoða það. Það var niðurstaða nefndar undir forustu Guðjóns Magnússonar, sem var í samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, að víða væri pottur brotinn í þjónustunni eins og hún er núna, og kom nefndin með ýmsar hugmyndir til úrbóta. Það er ljóst að menn hafa ekki farið yfir þá vinnu en ég tel skynsamlegt að menn geri það og komist að niðurstöðu um hvort þetta er ásættanlegt eða ekki. Virðulegi forseti. Ég tel líka mjög mikilvægt að þar sem við getum náð til barna og ungmenna hvað varðar mataræði og hreyfingu - sem við gerum bæði í grunnskólunum og í leikskólunum í það minnsta á mörgum stöðum á landinu - ættum við að vinna með skipulegum hætti að því að hafa eftirlit með því og hvetja alla til að vera með góðan mat. Það þarf ekki að gera það með boðum og bönnum, það er líka hægt að gera það með hvatningu eins og til dæmis er lagt upp með í heilsustefnunni. Ef pottur er víða brotinn í þeim efnum, eins og ýmsir halda fram, þurfum við að fylgja því eftir með skipulegum hætti. Það veldur mér áhyggjum að rafræn sjúkraskrá á samkvæmt þessum áætlunum ekki að vera tilbúin fyrr en í árslok 2015. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að mér finnst það mjög skrýtið. Það er grunnur að mjög mörgu. Ég ætla ekki að fara nánar út í það hvernig núverandi ríkisstjórn hefur brugðist við mörgum af þessu góðu markmiðum en vonast til að menn nái góðri sátt um að vinna áætlun eins og þessa. Við þurfum hins vegar augljóslega að bæta aðeins í þá vinnu án þess - og mér finnst það miður að það hafi verið nefnt hér - að gera lítið úr vinnu þeirra aðila sem hafa komið að þessu. Þetta snýst ekki um það, þetta snýst um pólitíkina. Þegar ég er hér að gagnrýna þá er ég að gagnrýna stjórnmálamennina sem 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 55/2009, um sjúkraskrár. Tilefni frumvarpsins er að skýra frekar ákvæði 7., 14. og 15. gr. laga um sjúkraskrár með hliðsjón af hlutverki embættis landlæknis og velferðarráðuneytisins þegar tekin er ákvörðun um aðgang að sjúkraskrám. Markmið frumvarpsins er að taka af allan vafa um rétt borgarans til að bera synjun um aðgang að sjúkraskrá, hvort sem um er að ræða eigin sjúkraskrá eða sjúkraskrár látins aðstandanda, undir embætti landlæknis. Jafnframt er lagt til að heimildir til að kæra þessar synjanir og ákvarðanir um leiðréttingu eða eyðingu sjúkraskrárupplýsinga til ráðherra verði felldar brott. Í frumvarpinu er loks lagt til að bætt verði við lögin ákvæði um nauðsynlegan aðgang tæknimanna að sjúkraskrárkerfum þar sem slíkt ákvæði er ekki að finna í lögunum í dag. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru í fyrsta lagi að lagt er til að jafna stöðu borgaranna þannig að ávallt verði heimilt að bera synjun sjúklings um aðgang að eigin sjúkraskrá og aðgang að sjúkraskrá látins einstaklings undir embætti landlæknis, það sé skýrt ákvæði. Þar hafa komið upp ágreiningsmál. Eru þeir því ekki lengur bundnir af því að um sé að ræða tilgreind tilvik sem falla undir ákvæði 2. og 3. mgr. 14. gr. og 15. gr. laganna. Í öðru lagi er hér ákvæði um að nægilegt þykir í málum um aðgang að sjúkraskrá sé bara eitt kærustig. Er því lagt til að ákvarðanir embættis landlæknis um aðgang að sjúkraskrá og ákvarðanir um leiðréttingu eða eyðingu sjúkraskrárupplýsinga séu endanlegar á stjórnsýslustigi, þ.e. hjá landlækni. Skiptir máli í því sambandi að líta til þess að ákvarðanirnar eru almennt faglegs eðlis og eðlilegt að leitað sé til landlæknisembættisins fremur en ráðuneytis um endurskoðun þeirra. Að sjálfsögðu er ávallt heimilt að bera ákvarðanir og niðurstöður frá landlækni um aðgang að sjúkraskrá undir dómstóla. Í þriðja lagi eru í frumvarpinu gerðar úrbætur á ákvæðum laganna um aðgang tæknimanna að sjúkraskrárkerfum þannig að heimilt sé að sinna nauðsynlegri uppfærslu, vinnslu og viðhaldi sjúkraskrárkerfa, það sé ótvírætt. Í núgildandi lögum kemur afdráttarlaust fram að ekki má veita neinum öðrum aðgang að sjúkraskrám en umsjónaraðila sjúkraskráa er heimilt að veita starfsmönnum sem vinna að þjónustu við tölvu- og upplýsingakerfi nauðsynlegan aðgang að sjúkraskrárkerfi í þeim tilgangi að sinna vinnslu, uppfærslu og viðhaldi kerfisins svo hægt sé að vinna við kerfin, án þess þó að að hleypa starfsmönnum inn í sjálfar einstaklingsupplýsingarnar. Þar gilda allar sömu trúnaðarundirskriftir og hjá heilbrigðisstarfsfólki. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa stutta frumvarps, en breytingar þær sem hér eru lagðar til varða hagsmuni borgara og réttindi sem er sérlega mikilvægt að séu skýr og afdráttarlaus gagnvart lærðum sem leikum. Ég leyfi mér því að leggja hér til, hæstv. forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á fjölmiðlalögum, nr. 38/2011. Um er að ræða sama frumvarp og ég mælti fyrir á 140. löggjafarþingi, en gerðar hafa verið á því breytingar, meðal annars í samræmi við nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar frá 8. júní 2012. Tilefni þessa frumvarps er að lögfesta reglur um eignarhald á fjölmiðlum samkvæmt tillögum þverpólitískrar nefndar sem ég skipaði þann 6. apríl 2011. Sú nefnd lauk störfum á haustmánuðum sama ár. Á vegum ráðuneytisins hefur einnig verið unnið að tillögum að breytingum á nokkrum þáttum laganna því komið hafa í ljós nokkrir annmarkar eftir gildistöku þeirra. Helstu atriði frumvarpsins eru: Í fyrsta lagi er lagt til að lögfestar verði reglur með matskenndum heimildum til að varna óæskilegum áhrifum samþjöppunar á eignarhaldi á fjölmiðlum og þær verði í höndum Samkeppniseftirlits og fjölmiðlanefndar. Í öðru lagi er lagt til að tekið verði upp virkt eftirlit með samruna á fjölmiðlaveitum og heimildir veittar til að grípa til aðgerða gegn aðstæðum sem koma í veg fyrir, takmarka eða raska samkeppni. Í þriðja lagi er lagt til að Samkeppniseftirlitinu verði veittar auknar heimildir á grundvelli fjölmiðlaréttarlegra sjónarmiða, bæði til að vinna gegn skaðlegri samþjöppun og eignarhaldi fjölmiðla til framtíðar litið sem og til að grípa til aðgerða gegn þeim aðstæðum sem þegar eru uppi, ef þörf krefur. Aðrar breytingar sem felast í frumvarpinu eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á hugtakinu ábyrgðarmaður og nánar fjallað um það hver getur talist ábyrgðarmaður á efni sem er miðlað. Í öðru lagi er lagt til að vísað sé til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2010/13/ESB frá 10. mars 2010 um samræmingu tiltekinna ákvæða í lögum á stjórnsýslufyrirmælum í aðildarríkjunum um sjónvarpsrekstur í stað eldri tilskipunar sem er tilgreind í lögunum. Í þriðja lagi er mælt fyrir um að fjölmiðlanefnd skuli öðlast heimild til að krefjast upplýsinga um raunverulegt eignarhald þannig að rekja megi eignarhald og/eða yfirráð til einstaklinga, félagasamtaka, opinberra aðila og/eða þeirra sem veita þjónustu fyrir opinbera aðila. Í fjórða lagi er lagt til að gert verði refsivert að miðla hatursáróðri, en einungis er heimilt að refsa fjölmiðlum fyrir að hvetja til refsiverðrar háttsemi samkvæmt gildandi fjölmiðlalögum. Í fimmta lagi er lagt til breytt orðalag á 26. gr. laganna sem kveður á um lýðræðislegar grundvallarreglur til að leggja frekari áherslu á að í friðhelgi einkalífs felast mikilvæg mannréttindi sem ber að virða þegar fjallað er um viðkvæm mál í fjölmiðlum, nema lýðræðishlutverk fjölmiðils og upplýsingaréttur almennings krefjist annars. Í sjötta lagi er svo mælt fyrir um ýmsar orðalagsbreytingar sem er talið brýnt að verði bætt úr. Þá voru nokkrar breytingar gerðar á frumvarpinu við vinnslu þess samkvæmt ábendingum sem komu frá þverpólitísku nefndinni sem ég nefndi hér áðan og ég mun kalla héðan í frá eignarhaldsnefndina. Þá ætla ég fyrst að víkja að því sem kom frá þeirri nefnd og snýr að eignarhaldi á fjölmiðlum. Eins og hv. þingmenn þekkja vel þá má segja að álitamál um eignarhald hafi verið hvað fyrirferðarmest í þeirri miklu umræðu sem hefur farið fram um fjölmiðla í samfélaginu undanfarinn áratug. Þau álitamál voru auðvitað í brennidepli á vettvangi beggja fjölmiðlanefndanna sem störfuðu á árunum 2004 og 2005. Það má eiginlega segja að þau hafi yfirskyggt allar aðrar tillögur sem fram komu á þeim vettvangi. Í skilagrein þeirrar þverpólitísku fjölmiðlanefndar sem lauk störfum vorið 2005 voru gerðar tillögur um eignarhald á fjölmiðlum og mögulegar takmarkanir þar á, auk tillagna um reglur um gagnsæi eignarhalds fjölmiðla. Í því frumvarpi sem var lagt fram í tvígang árið 2006 voru þessar tillögur færðar í frumvarpsbúning en þær urðu því miður aldrei að lögum. Við gerð frumvarps til heildarlaga um fjölmiðla var síðan ákveðið að gera fyrst nauðsynlegar endurbætur á lagaumhverfi fjölmiðla áður en lagt væri enn einu sinni til atlögu við spurningar um eignarhald og um þetta var talsvert rætt þegar ég mælti fyrir því frumvarpi. Töldu sumir að hér væri verið að setja mikilvægasta málið til hliðar en það var mín einbeitta skoðun út frá reynslu sögunnar í þessari umræðu að ljúka yrði við heildarlöggjöfina áður en þessi mál væru tekin fyrir. Önnur ástæða var líka fyrir því. Þrátt fyrir að ýmsar þær meginforsendur sem fjölmiðlanefndin frá árinu 2005 lagði til grundvallar hafi að sumu leyti verið í fullu gildi við gerð fjölmiðlafrumvarpsins, þá höfðu aðrar forsendur breyst að því marki að nauðsynlegt var að endurskoða niðurstöðurnar. Þar ber hæst að miklar eignatilfærslur hafa átt sér stað á síðastliðnum átta árum og ekki síður að vægi nýrra miðlunarleiða í fjölmiðlum, sérstaklega netmiðlum, hefur gjörbreyst á þessum tíma. Tillögur fjölmiðlanefndarinnar frá árinu 2005 gerðu einungis ráð fyrir að eignarhaldstakmarkanir næðu til hefðbundinna prent- og ljósvakamiðla en eins og hv. þingmönnum er kunnugt er mjög erfitt orðið að gera greinarmun á netmiðlum og síðan prent- og ljósvakamiðlum. Í fjölmiðlafrumvarpinu var því sett ákvæði um að skipuð yrði ný þverpólitísk og fagleg nefnd til að meta þessi álitamál um eignarhald á fjölmiðlum, þörfina á takmörkunum á eignarhaldi og útfærslu þeirra. Ég ætla hér að vitna til þess ákvæðis sem var sett til bráðabirgða í fjölmiðlalögunum og hljóðaði svo, með leyfi forseta: „Mennta- og menningarmálaráðherra skal skipa nefnd til að gera tillögur í frumvarpsformi um viðeigandi takmarkanir á eignarhaldi á fjölmiðlum. Nefndin skal skipuð einum fulltrúa hvers þingflokks sem á sæti á Alþingi við skipan hennar. Þess utan skipar ráðherra formann og varaformann nefndarinnar og skulu þeir vera sérfróðir um fjölmiðlamál. Nefndin skal í störfum sínum og eftir því sem við getur átt taka sérstakt mið af forsendum og niðurstöðum fjölmiðlanefndar þeirrar sem lauk störfum með skýrslu í apríl 2005. Nefndin skal skila tillögum sínum fyrir 1. júní 2011.“ Eins og hv. þingmenn heyrðu þá er vísað sérstaklega til niðurstaðna fjölmiðlanefndarinnar frá 2005 í fyrrnefndu ákvæði. Þær niðurstöður voru færðar í frumvarp með ákvæðum um að eignarhlutur einstakra aðila mætti ekki fara yfir fyrir fram ákveðin mörk. Það er að settar yrðu svokallaðar statískar reglur og gert var ráð fyrir að einstaklingur eða fyrirtæki og skyldir aðilar mættu ekki eiga meira en 25% eignarhlut í útvarpsstöð eða prentmiðli ef markaðshlutdeild færi yfir tiltekin mörk. Takmarkanir á eignarhaldi skyldu gilda um þær hljóðvarps- og sjónvarpsstöðvar og prentmiðla sem mældust með þriðjung í heildaráhorfi, heildarhlustun íslenskra dagskrárstöðva eða heildarlestri prentmiðla í að minnsta kosti þrjá mánuði samfleytt. Þá var kveðið á um að ef einstaklingur eða fyrirtæki og skyldir aðilar ættu fleiri en eina útvarpsstöð á sama markaði, þ.e. hljóðvarps- eða sjónvarpsmarkaði eða dagblaða- og prentmarkaði, skyldi leggja saman markaðshlutdeild viðkomandi miðla við matið, ættu þeir 10% eða meira í hverjum miðli. Eignarhaldsnefndin hin nýja benti á tvö þýðingarmikil atriði við mat sitt á tillögum fjölmiðlanefndarinnar frá 2005. Eins og ég nefndi hér áðan eru það í fyrsta lagi þær eignatilfærslur sem hafa orðið á fjölmiðlamarkaði sem leiða til þess að landslagið er ekki hið sama nú og árið 2005, þó að ljóst sé að samþjöppun eignarhalds sé áfram viðvarandi vandamál á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Í öðru lagi og ekki síður hefur þróunin orðið sú að vægi nýrri miðlunarleiða í fjölmiðlum hefur aukist hröðum skrefum. Ég nefndi hér áðan þátt netsins og netmiðlanna, en enn fremur má nefna hljóð- og myndmiðlun eftir pöntun. Tillögur fjölmiðlanefndarinnar gerðu hins vegar ráð fyrir því að eignarhaldstakmarkanir næðu einungis til hefðbundinna prentmiðla og ljósvakamiðla sem er auðvitað þröng nálgun miðað við fjölmiðlaumhverfi dagsins í dag. Það væri mjög erfitt að rökstyðja það nú að hefðbundnir miðlar, ef svo má að orði komast, ættu einir að sæta takmörkunum af þessum toga. Miðað við aðferðafræði fjölmiðlanefndarinnar frá 2005 mundi ný nálgun við þetta viðfangsefni kalla á afmörkun að minnsta kosti sex ólíkra markaða fjölmiðlunar. Það er að segja hefðbundinna prentmiðla, rafrænna ritmiðla, ef við getum talað þannig um netmiðla, línulegrar myndmiðlunar, myndmiðlunar eftir pöntun, línulegrar hljóðmiðlunar og hljóðmiðlunar eftir pöntun. Tillögur fjölmiðlanefndarinnar gerðu þar að auki ráð fyrir því að eignarhald fjölmiðla á einstökum mörkuðum hefðu aðeins áhrif innan þeirra en ekki á aðra markaði fjölmiðla. Í ljósi þeirra breytinga sem hafa orðið á síðustu árum er álitamál hvort slík nálgun á við lengur. Einnig er ljóst að þær aðferðir sem lagðar eru til við mælingu markaðshlutdeildar eiga til að mynda ekki við um myndmiðlun eftir pöntun eða netmiðla. Því ákvað eignarhaldsnefndin hin nýja að nálgast viðfangsefnið eftir öðrum leiðum eftir að hafa kortlagt þessar niðurstöður. Athuganir nefndarinnar leiddu í ljós að á sama hátt og víða erlendis einkennist fjölmiðlamarkaður hér á landi af verulegri samþjöppun á eignarhaldi. Ég tel að slík samþjöppun hljóti að vera áhyggjuefni fyrir almenning í ljósi þess að fjölmiðlar gegna mjög víðtæku hlutverki í lýðræðisþjóðfélagi. Gjarnan er talað um fjölmiðla sem fjórða valdið, bæði hér í þessum sal og annars staðar í opinberri umræðu í samfélaginu. Fjölmiðlar upplýsa, fræða og móta skoðanir almennings. Þeir skemmta almenningi, eru vettvangur fyrir auglýsingar og tilkynningar, eru farvegur fyrir skoðanir stjórnvalda, hagsmunahópa, almennings og eiga að vera suðupottur hinna ólíku skoðana og viðhorfa í samfélaginu. Fjölmiðlar hafa auk þess það mjög svo mikilvæga hlutverk að veita þeim sem fara með pólitískt og efnahagslegt vald á hverjum tíma aðhald og því er afar mikilvægt að tryggja fjölræði í fjölmiðlun að því leyti sem mögulegt er og þar með fjölbreytni í umfjöllun. Eignarhaldsnefndin kortlagði einnig hvernig staðið er að eignarhaldsmálum fjölmiðla í nokkrum nágrannaríkjum okkar. Sú athugun leiddi meðal annars í ljós að það er nokkuð einróma mat sérfræðinga - og þetta er eitt af því sem við fjölluðum talsvert um síðast þegar við ræddum þetta mál - að úrræði hins hefðbundna samkeppnisréttar nægi ekki ein og sér til að sporna gegn neikvæðum áhrifum samþjöppunar á eignarhaldi fjölmiðla. Nágrannaríki okkar hafa hins vegar farið mismunandi leiðir að þessu markmiði og má segja að löggjöf þeirra sé að einhverju leyti klæðskerasaumuð fyrir viðkomandi samfélög og markaði. Aðstæður eru auðvitað mjög mismunandi eftir ríkjum og við þekkjum, þó að við gægjumst ekki lengra en til nágranna okkar hér á Norðurlöndum, að þar er til að mynda stuðningur ríkisins við svæðisbundna fjölmiðla, hvernig markaður fyrir aðra fjölmiðla virkar og annað slíkt, með mjög mismunandi hætti. Aðstæður á milli ríkja þar eru mjög ólíkar. Alls staðar gildir hins vegar að það eru reglur sem eiga að sporna gegn óhóflegri samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla eða til að sporna við þeirri samþjöppun sem þegar er til staðar, verði ekki einnig gengið of hart fram gagnvart þeim fyrirtækjum og einstaklingum sem starfa á fjölmiðlamarkaði. Reglur af þessum toga mega auðvitað heldur ekki hindra aðgengi nýrra aðila og því verður að feta hið vandrataða einstigi milli þess að ábyrgjast fjölræði og fjölbreytni í fjölmiðlun annars vegar og hins vegar þess að fjárfestar, einstaklingar og fyrirtæki sjái sér hag í því að fjárfesta á fjölmiðlamarkaði. Takmarkanir að þessu leyti gætu snúist upp í andhverfu sína og unnið þá gegn því markmiði að almenningur eigi aðgang að fjölbreyttum fjölmiðlum. Það var samdóma álit eignarhaldsnefndarinnar að þörf væri á að festa í lög reglur sem sporna gegn óhóflegri samþjöppun eignarhalds á íslenskum fjölmiðlamarkaði eða fákeppni á háu stigi. Helsta álitaefni var í raun og veru hvort slíkar reglur ættu að vera bundnar við fyrir fram ákveðin mörk, þ.e. statískar eins og hér var nefnt áðan, eða hvort þær ættu að vera matskenndar og framkvæmd þeirra í megindráttum á hendi samkeppnisyfirvalda. Með tilliti til þess sem hér hefur verið sagt og annarra þátta, sem eru tilgreindir ítarlega í athugasemdum með frumvarpinu, er það niðurstaða nefndarinnar að setja beri reglur í formi matskenndra heimilda af samkeppnisréttarlegum toga fremur en statísk viðmið. Með hliðsjón af lögmætisreglunni verður þó að gæta að því að nægilega skýr rammi komi fram í lagatexta og það er ætlunin með þessu frumvarpi. Ljóst er að framkvæmd reglnanna verður að vera í samvinnu Samkeppniseftirlits og fjölmiðlanefndar, þó að hin endanlega framkvæmd verði á hendi Samkeppniseftirlits. Þá leggur nefndin áherslu á að mat á grundvelli reglna af þessum toga geti eðli málsins samkvæmt aldrei orðið einsleitt heldur verði að líta til margra og að sumu leyti ólíkra þátta. Við mat á áhrifum samþjöppunar á eignarhaldi á fjölmiðlamarkaði á fjölræði og fjölbreytni í fjölmiðlun þarf því að taka mið af fleiri þáttum en þegar Samkeppniseftirlitið metur samkeppnisleg áhrif samruna eða samkeppnisaðstæður á einstökum mörkuðum. Eftirfarandi þættir geta verið mögulegir áhrifavaldar þegar óæskileg áhrif samþjöppunar á eignarhaldi fjölmiðla eru rannsökuð. Taka ber mið af þegar slíkar reglur eru mótaðar til að sporna við slíkum áhrifum. Það eru til að mynda, ég tel þau atriði upp: Samruni sem fjölmiðlaveitur eiga aðild að, fjöldi eigenda, markaðsstaða eða efnahagsleg staða einstakra fjölmiðlaveitna, staða einstakra fjölmiðlaveitna til að koma málefnum á dagskrá og hafa skoðanamyndandi áhrif, samningar um kaup eða sölu á efni, samstarfssamningar, einkaréttarsamningar, hugverkaréttindi, samningar um sameiginlegar rannsóknir og dreifingarsamningar. Þau ákvæði samkeppnislaga sem einkum koma til álita við mótun reglna til að koma í veg fyrir eða uppræta óhóflega samþjöppun á eignarhaldi fjölmiðla er í fyrsta lagi um eftirlit með samruna og í öðru lagi um heimildir til að grípa til aðgerða gegn aðstæðum sem koma í veg fyrir, takmarka eða raska samkeppni. Þá er átt við atriði sem tengjast eiginleikum viðkomandi markaðar, þar með talið skipulagi og uppbyggingu þeirra fyrirtækja sem á honum starfa. Á grundvelli ákvæða samkeppnislaga kæmi samruni sem fjölmiðlaveitur eiga aðild að og uppfyllir skilyrði um fjárhagsleg umsvif eða veltu til athugunar Samkeppniseftirlitsins á sama hátt og samruni annarra fyrirtækja. Við rannsókn á slíkum samruna mundi Samkeppniseftirlitið meta hvort markaðsráðandi staða yrði til eða styrktist á grundvelli almennra samkeppnisréttarlegra mælikvarða og þar með grípa til íhlutunar ef með þyrfti á þeim grundvelli. Hins vegar ber Samkeppniseftirlitinu, að óbreyttum lagaramma, ekki skylda til að taka til athugunar sérstök fjölmiðlaréttarleg sjónarmið eða taka sérstakt mið af því hvort samruni hafi skaðleg áhrif á fjölræði eða fjölbreytni á viðkomandi fjölmiðlamörkuðum og getur einungis gripið til íhlutunar í samruna ef markaðsráðandi staða verður til eða styrkist eða samkeppni raskast að öðru leyti. Það er mat eignarhaldsnefndarinnar að þetta dugi ekki vegna þess að fjölmiðlaréttarleg sjónarmið þurfa að skipa veigamikinn sess við mat á samfélagslega skaðlegum áhrifum samruna sem fjölmiðlaveita, ein eða fleiri, á aðild að. Þannig kunna viðmiðunarmörk um stöðu einstakra fyrirtækja og skaðlega samþjöppun að vera önnur þegar byggt er á fjölmiðlaréttarlegum sjónarmiðum en þegar byggt er á samkeppnisréttarlegum sjónarmiðum. Að sama skapi telur nefndin þau sjónarmið sem ráða veltumörkum tilkynningarskyldu ekki eiga að öllu leyti við þegar tekið er mið af fjölmiðlaréttarlegum sjónarmiðum því að áhrif fjölmiðla á umræðu og á samfélag geta verið mikil þrátt fyrir takmörkuð efnahagsleg umsvif. Sá mælikvarði dugir því ekki einn og sér þegar metið er hvort samruni breytir fjölmiðlamarkaði. Þá eru það ekki bara krónur og aurar sem telja heldur áhrif fjölmiðilsins á þá umræðu sem á sér stað í samfélaginu og þar þurfa þessi fjölmiðlaréttarlegu sjónarmið að koma inn. Til þess að ákvæði um eftirlit með samruna komi að gagni við að stemma stigu við skaðlegum áhrifum samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði þarf að taka sérstakt mið af þessum atriðum og ákvæði frumvarpsins um samruna og eftirlit miðar að því. Á sama hátt og samruni yrði athugaður á grundvelli almennra reglna um eftirlit með samruna gæti komið til greina að grípa til aðgerða gegn aðstæðum sem skaða samkeppni á fjölmiðlamarkaði, til að mynda ef fjölmiðlaveita hefur yfirburðastöðu samkvæmt skilgreiningu samkeppnisréttar. Þetta kann að virðast flókið en ég tel þó að þetta eigi að vera nokkuð skýrt því Samkeppniseftirlitið, eins og fyrr segir, hefur ekki heimild til að grípa til aðgerða gegn aðstæðum sem eru skaðlegar í fjölmiðlaréttarlegum skilningi nema þær séu einnig þess eðlis að þær komi í veg fyrir, takmarki eða raski samkeppni. Því var það mat eignarhaldsnefndarinnar að þetta almenna ákvæði væri ekki nægilegt og því miðar ákvæði frumvarpsins um eftirlit með fjölræði og fjölbreytni að því að veita Samkeppniseftirlitinu sérstaka heimild til að grípa til aðgerða gegn skaðlegum aðstæðum á þeim grundvelli. Þá er að sjálfsögðu gert ráð fyrir hlutverki fjölmiðlanefndar, að hún veiti Samkeppniseftirlitinu umsögn áður en ákvörðun er tekin og þar með er tryggt að sú sérþekking sem þar er til staðar um fjölmiðlamarkaði hér á landi nýtist Samkeppniseftirlitinu við matið. Þannig gegna þessar tvær stofnanir saman lykilhlutverki. Að sama skapi er gert ráð fyrir að fjölmiðlanefnd geti beint tilmælum til Samkeppniseftirlitsins um að grípa til aðgerða gegn skaðlegum aðstæðum á einstökum fjölmiðlamörkuðum. Í stuttu máli sagt um þennan kafla sem er kannski stærsti kaflinn í frumvarpinu þá miða ákvæði þess að því að veita Samkeppniseftirlitinu auknar heimildir á grundvelli þessara fjölmiðlaréttarlegu sjónarmiða, sem ég vona að ég hafi gert grein fyrir. Þetta telur nefndin farsælustu leiðina til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Til að því sé haldið til haga þá er markmiðið að tryggja fjölræði og fjölbreytni í fjölmiðlun almenningi til hagsbóta. Svo bendir nefndin á, ágætt að því sé haldið til haga, að samkvæmt ákvæði til bráðabirgða nr. IV í fjölmiðlalögum frá árinu 2011 er gert ráð fyrir endurskoðun laganna innan þriggja ára frá setningu þeirra. Þannig að við getum gert ráð fyrir að ræða þetta á hverju ári, ef við erum heppin, nokkuð fram í tímann og þá verða auðvitað þessar mögulegu reglur um eignarhaldstakmarkanir þar á meðal. Ég tel að þetta skýri nægilega vel þær tillögur sem hér eru lagðar fram um heimildir til þess að koma í veg fyrir eða sporna gegn óæskilegri samþjöppun á fjölmiðlamarkaði en það eru nokkrar aðrar breytingar sem hér eru lagðar til. Þær snúast, eins og ég hafði orð á í upphafi, fyrst og fremst um að bæta úr ákveðnum annmörkum sem hafa komið í ljós á framkvæmd laganna frá því að þau gengu í gildi. Ég ætla að gera nánar grein fyrir þeim. Lagðar eru til breytingar á hugtakinu ábyrgðarmaður. Reglur um ábyrgð eru einfaldaðar og gerðar skýrari í framkvæmd en samkvæmt gildandi lögum. Skýr greinarmunur er gerður á ábyrgð á því efni sem miðlað er og ábyrgð á öðrum þætti í rekstri viðkomandi fjölmiðils eða fjölmiðlaveitu, þá nefni ég ýmis ákvæði í IV.–VIII. kafla laganna. Í öðru lagi er mælt fyrir um að fjölmiðlanefnd skuli öðlast heimild til að krefjast upplýsinga um raunverulegt eignarhald. Eins og hv. þingmenn rekur minni til þegar við samþykktum hér gildandi fjölmiðlalög 2011 þá er þar kveðið á um að eignarhald skuli upplýst. Ég held að þetta sé eitt af því sem allir hv. þingmenn hljóti að vera sammála um og skiptir máli í lýðræðissamfélagi, að fólk viti hver á fjölmiðlana sem miðla okkur upplýsingum. Hvorki í fjölmiðlalögunum né í lögskýringargögnum er kveðið á um það hvaða upplýsingar skulu veittar fjölmiðlanefnd um eignarhald. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi er talið að enginn vafi leiki á því að fjölmiðlanefnd geti á grundvelli ákvæða laganna krafist hlutaskrár einkahlutafélaga eða hlutafélaga og knúið á um afhendingu slíkra upplýsinga ef kröfunni er ekki sinnt. Við ræddum þetta síðast þegar ég mælti fyrir þessu frumvarpi, því það er auðvitað ekki mjög gagnsætt fyrir almenning að eigandi fjölmiðils X heiti bara fyrirtæki Y en ekki komi fram hver eigi fyrirtækið Y og erfitt sé að nálgast þær upplýsingar. Fjölmiðlanefnd skortir hins vegar viðhlítandi lagastoð til að unnt sé að knýja fjölmiðlaveitur sem neita að veita frekari upplýsingar um eignarhald en þær sem felast í hlutaskrá til að láta í té slíkar upplýsingar. Ef fjölmiðlaveita er félag sem er að öllu leyti í eigu annarra félaga og hún neitar að verða við ósk fjölmiðlanefndar um að veita nánari upplýsingar um hverjir eru eigendur þeirra, þá hefur fjölmiðlanefnd ekki heimild til að óska eftir þeim upplýsingum. Þá má segja að við séum ekki að ná fram þeim ákvæðum sem við viljum ná fram um gagnsæi eignarhalds. Í þriðja lagi er lögð til breyting á g-lið 56. gr. laganna í þá veru að auka heimildir til að beita viðurlögum vegna brota á 27. gr. gildandi laga. Það er, ekki aðeins vegna hvatningar til refsiverðrar háttsemi eins og í gildandi lögum, heldur einnig vegna hatursáróðurs. Með ákvæðinu er áréttað að fjölmiðlum sé óheimilt að stuðla beinlínis að því með markvissum hætti að vekja andúð eða hatur í garð tiltekinna einstaklinga eða samfélagshópa á grundvelli þeirra atriða sem eru tilgreind í 2. mgr. 27. gr. Hér er um að ræða viðbót við íslenskan rétt. Ákvæðinu svipar að hluta til til ákvæðis um bann við hatursáróðri samkvæmt 233. gr. a, í almennum hegningarlögum frá 1940. Markmiðið snýr beint að ábyrgð fjölmiðilsins og hvernig koma megi í veg fyrir að starfræktir séu fjölmiðlar sem hafa leynt eða ljóst að leiðarljósi að kynda undir hatri, úlfúð eða jafnvel ofbeldi gagnvart tilteknum hópum eða einstaklingum. Ákvæði 27. gr. fjölmiðlalaga er auk þess víðtækara en ákvæði almennra hegningarlaga því það nær til hatursáróðurs á grundvelli kynferðis og menningarlegrar, efnahagslegrar, félagslegrar og annarrar stöðu í samfélaginu. Annað markmið ákvæðisins er að fyrirbyggja að erlendir fjölmiðlar sem kynda undir hatri með markvissum hætti og sem ekki er vært í nágrannaríkjunum flytji starfsemi sína hingað til lands sökum þess að hér eru engin lagaúrræði til að sporna við henni. Í fjórða lagi er tillaga um breytt orðalag við 26. gr. laganna sem kveður á um lýðræðislegar grundvallarreglur. Í tillögunni er lögð áhersla á að í friðhelgi einkalífs felast mikilvæg mannréttindi sem ber að virða þegar fjallað er um viðkvæm mál í fjölmiðlum, nema þá að lýðræðishlutverk fjölmiðils og upplýsingaréttur almennings krefjist annars. Þetta byggir auðvitað á mörgum stoðum sem er kannski ekki mikill tími eftir til þess að greina frá í þessari framsöguræðu, en ég reikna með að hv. allsherjar- og menntamálanefnd geti gefið sér tíma til að fara yfir þær. Kjarni málsins er sá að afar mikilvægt er að í fjölmiðlalögum sé fjallað um rétt einstaklinga til friðhelgi og einkalífsverndar gagnvart kröfu um birtingu efnis, með tilvísun til almannahagsmuna eða það sé í samræmi við lýðræðishlutverk fjölmiðla og upplýsingarétt almennings. Eins og ég nefndi áðan þarf þarna að feta ákveðið einstigi milli ólíkra sjónarmiða. Ég tel rétt að nefna að í síðasta frumvarpi sem lagt var til var ákvæði um bann við birtingu skoðanakannana. Það byggði meðal annars á tillögum sendinefndar á vegum ÖSE sem kom hér til lands og setti fram það álit að mikilvægt væri að inn í íslenskan rétt yrðu sett einhver ákvæði um að fjölmiðlar settu sér reglur um aðgang stjórnmálahreyfinga að fjölmiðlum í aðdraganda kosninga sem og ákveðin ákvæði um aðgang ólíkra sjónarmiða til að mynda í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslna. Nú er starfandi nefnd skipuð með svipuðum hætti, það er skipuð fulltrúum þeirra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi. Hún mun halda opið málþing um störf sín í næstu viku sem ég hvet hv. þingmenn til þess að mæta á ef þeir hafa tök á. Það er haldið daginn eftir að haldið er málþing um IMMI málið, sem er sömuleiðis í meðförum hjá mennta- og menningarmálaráðuneyti og snýr líka að fjölmiðlum og ákvæðum tjáningarfrelsis. Það verður því mikið um að vera fyrir áhugafólk um þessi málefni í næstu viku. Það var mín niðurstaða að taka þetta ákvæði út í því frumvarpi sem hér er lagt til og vísa málinu til talsvert ítarlegri skoðunar inn í þessa nefnd, sem væntanlega skilar af sér tillögu núna um miðjan febrúar. Hæstv. forseti. Ég vona svo sannarlega að nú þegar málinu er vísað til löggjafans og til hv. allsherjar- og menntamálanefndar þá verði til lykta leitt mikilvægt mál sem er mitt mat að varði framkvæmd og viðgang lýðræðis í landinu. Þetta hefur verið efni mikilla átaka en að sama skapi ákveðin fyrirmynd sátta og samræðu sem getur leitt til málamiðlana sem allir geta sætt sig við. Ég vísa til starfs fjölmiðlanefndarinnar frá árinu 2005 sem komst að sameiginlegri niðurstöðu þó að þær niðurstöður hafi ekki náð að verða að lögum á þeim tíma. Ég vísa líka til eignarhaldsnefndarinnar sem einnig komst að sameiginlegri niðurstöðu og ég vonast til þess að það geti þar af leiðandi náðst góð sátt hér í þinginu um þær reglur sem lagðar eru til. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á þessu frumvarpi. Mér sýnist við fyrstu sýn að þetta sé býsna stórt og mikið mál. Fyrsta spurningin sem kviknar kannski hjá manni er hvaða áhrif frumvarpið hafi á fjölmiðla í dag. Getum við sagt að það muni hafa einhverjar breytingar á fjölmiðlamarkaðnum í för með sér eins og hann lítur út á þessari stundu? Ég velti líka fyrir mér því sem við tókum eftir og kemur einnig fram í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins en þar er talað um Samkeppniseftirlitið og matskenndar reglur um það hvenær eignarhald sé komið yfir einhver viðmið frekar en að settar séu skýrar reglur um að eignarhlutur megi ekki vera þessi eða hinn. Það væri ágætt að komast að því af hverju sú leið var farin, frekar en að setja fyrir fram ákveðin viðmið um hámark eignarhluta á einni hendi. En það getur svo sem verið að þetta komi allt síðar í ljós. Síðan langar mig að spyrja líka um samrunaeftirlitið. Um það segir á bls. 4 í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Samruni telst hafa átt sér stað þegar breyting verður á yfirráðum til frambúðar.“ Það er kannski hártogun að velta fyrir sér hvað þetta þýðir nákvæmlega, „til frambúðar“. Á þetta ekki við ef fyrirtæki gengur kaupum og sölum og einhver á það í mánuð eða einn mánuð eitthvað svoleiðis, eða það er selt út úr einhverju apparati eftir þann tíma? Þarf að skýra þennan samruna með einhverjum hætti til að hann sé ljós? Síðan er hér eitt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og til að svara fyrstu spurningu hans og þeirri stærstu um hvort þetta hafi áhrif á núverandi stöðu fjölmiðla á markaði: Já, þetta getur haft áhrif á hana. Þarna er talað um að ekki eigi aðeins að sporna gegn þeim samruna sem getur orðið heldur líka að skoða stöðuna eins og hún er núna. Hins vegar var það mat nefndarinnar að mæla fremur með þessum matskenndu reglum. Það var niðurstaða nefndarinnar, í ljósi þess að Samkeppniseftirlitið væri í raun og veru lykilaðilinn, að það ætti að fara með lykilhlutverk í þessu, að betra væri að nýta þær heimildir sem má kalla af samkeppnisréttarlegum toga fremur en statísk viðmið, ekki síst vegna þess að fjölmiðlamarkaðurinn er mjög fljótandi ef svo má að orði komast. Það er erfitt að skilgreina ólíka markaði þar, eins og ég nefndi áðan, hreinlega út frá hinum hröðu tæknilegu breytingum sem við sjáum ekki fyrir hverjar eiga eftir að verða, markaðurinn tekur sífelldum breytingum og við eigum eftir að sjá hraðar breytingar. Þess vegna var niðurstaða nefndarinnar sú að með því að hafa statísk viðmið sem miðuðust við tiltekna markaði væri verið að setja reglur um markaðinn eins og hann er nú en þær mundu eiga erfitt líf í heimi þar sem mjög hröð tæknileg þróun væri fram undan. Það var kannski ein af lykilröksemdunum fyrir því að horfa frekar til þessara matskenndu reglna. Hv. þingmaður nefndi samrunaeftirlitið. Ég ætla að fá að óska eftir því við hv. þingmann að hann fari aðeins nánar út í þá spurningu áður en ég svara honum að nýju.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þessi svör. Það sem ég spurði um varðandi samrunaeftirlitið stendur á bls. 4, með leyfi forseta: „Samruni telst hafa átt sér stað þegar breyting verður á yfirráðum til frambúðar.“ Ég velti þessu orðalagi fyrir mér, til frambúðar. Ég viðurkenni að ég hef ekki náð að lesa þetta allt í gegn og það getur vel verið að það sé skýring á þessu einhvers staðar í frumvarpinu, en þetta vakti upp spurningar hjá mér. Mig langar líka spyrja um eitt ef hæstv. ráðherra getur svarað því, hún þarf mín vegna ekki að svara því núna. Ég vil vekja athygli á því að á bls. 5 neðst segir, með leyfi forseta, og er einnig fjallað um þetta í skýringum við 1. gr.: „Á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytisins var einnig unnið að tillögum að breytingum á nokkrum þáttum laganna sem brýnt er að bæta úr, m.a. vegna ábendinga sem hafa komið fram á rýnifundum með framkvæmdastjórn ESB í viðræðum um aðild Íslands að ESB.“ Í skýringum kemur fram að lögunum er breytt vegna þess að í viðræðunum hefur komið ábending eða krafa frá Evrópusambandinu um að það sé gert. Það má sem sagt halda því fram, ef maður vill vera með Evrópusambandið á heilanum, ef einhver vill orða það þannig, að þarna sé verið að aðlaga í rólegheitunum 

Virðulegi forseti. Ég veit að hvorki ég né hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson erum með Evrópusambandið á heilanum og sjáum það ekki í hverju horni. Það er hins vegar ekkert launungarmál að fjölmiðlalöggjöfin sem við settum árið 2011 var að stóru leyti innleiðing á löggjöf Evrópusambandsins og snýr að okkar skyldum gagnvart EES-samningnum, þannig að þær breytingar sem hér er verið að leggja til eru vissulega byggðar á athugasemdum sem snúa að þeirri gerð sem við ásamt Norðmönnum og öðrum EES-þjóðum höfum verið innleiða. Það skýrir þetta og ég tel því ekki ástæðu til að sjá aðlögun í þessu horni. Hvað varðar greinina um samrunaeftirlitið er þetta orðalag tekið úr lögum sem gilda um Samkeppniseftirlitið núna. Það er forsenda fyrir því að þetta orðalag er notað, en ég tel eðlilegt að hv. nefnd skoði nánar hvað til frambúðar merkir nákvæmlega í þessu samhengi því að eins og hv. þingmaður benti á í fyrra andsvari sínu eru svona eignaskipti kannski aldrei í raun og veru til frambúðar.

Forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að hafa staðið mjög góðan vörð um þau gildi sem mikið var kallað eftir hér eftir hrun, þau gildi sem lúta að gagnsæi. Hérna erum við einmitt að taka fyrir lög sem eru mjög mikilvæg varðandi eignarhald á fjölmiðlum og óeðlilega samþjöppun þar á bæjum. Ég ætlaði að spyrja einmitt sömu spurningar og hv. þingmaður spurði hér á undan um þau áhrif sem þetta mundi hafa á fjölmiðlamarkaðinn í dag. Maður getur ekki séð inn í framtíðina hvernig það mun gerast en vonandi verður þetta til þess að við höfum aðeins heilbrigðara fjölmiðlaumhverfi. Mig langaði aftur á móti að spyrja hver það verður sem mun leggja mat á hvaða hagsmunir vegi þyngra, almannahagsmunir eða einkahagsmunir. Er það fjölmiðlanefnd eða hverjir munu leggja mat á það? Þetta er náttúrlega afar erfiður stígur að feta. Jafnframt erum við að koma með nýja skilgreiningu á hatursáróðri. Það er líka mjög erfið slóð að feta út af því að það hlýtur alltaf að vera menningarlegt á hverjum tíma hvar sú lína liggur. En hverjir munu leggja mat á það?

Virðulegi forseti. Það gildir það sama um þær tillögur sem hér eru og gildandi lög að fjölmiðlanefnd er aðaleftirlitsaðili laganna og sá aðili sem hægt er að skjóta málum til ef upp vakna spurningar, til að mynda um hatursáróður eins og hv. þingmaður nefndi eða hvenær ákvæði um friðhelgi einkalífs eru ríkari en almannahagsmunir. Það eru ákveðnar breytingar fólgnar í 8. gr. sem snúast um friðhelgi einkalífs. Það ákvæði hefur skírskotun til 5. gr. laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga sem felur líka í sér aðra innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og frjálsa miðlun slíkra upplýsinga. Það má eiginlega segja að við byggjum þetta ákvæði á því þannig að það sé samræmi hjá okkur, getum við sagt, í fjölmiðlalögum og í lögum um persónuvernd. Úrskurðurinn um það hvar línan liggur hlýtur hins vegar alltaf að liggja hjá fjölmiðlanefnd. Hugsunin á bak við þá nefnd er að þar fari eitthvert sjálfstætt úrskurðarvald sem byggir á faglegri þekkingu á málinu. Það sama má segja um ákvæðið um hatursáróður. Það hefur líka tekið ákveðnum breytingum frá síðustu framlagningu frumvarpsins. Við höfum átt góða umræðu við ýmsa hv. þingmenn sem hafa tekið það mál til umræðu því að þar er mjög mikilvægt að við bindum ekki um of hendur fjölmiðla og tjáningarfrelsi þeirra. Að sama skapi eru til þekkt dæmi um fjölmiðla - sem betur fer eru þau kannski flest annars staðar frá - sem reka í krafti stöðu sinnar sem fjölmiðils sem fólk treystir að einhverju leyti sem hlutlægri upplýsingaveitu, kröftugan hatursáróður. Við höfum séð dæmi frá nágrannaríkjum okkar til að mynda um hatursáróður gegn tilteknum kynþáttum.

Forseti. Mig langar til að þakka fyrir svarið. Tvær spurningar í viðbót sem tengjast þessu. Hvert mundu þeir leita sem upplifa að á sér sé brotið af fjölmiðlanefnd? Hafa þeir einhvern rétt til þess að skjóta málinu eitthvert annað? Höfum við einhver viðmið í þessu ferli öllu frá nágrannaríkjum okkar? Síðan er það - nú er ég búin að gleyma hinni spurningunni og á hvort eð er bara 14 sekúndur eftir þannig að ég ætla að láta þetta duga.

Virðulegi forseti. Það er hægt að vísa úrskurðum fjölmiðlanefndar til dómstóla. Það er sú leið sem hægt er að fara. Mig langar að bæta við, af því að ég nefndi að það hefði verið gerð breyting á hatursáróðursákvæðinu án þess að segja hvaða breyting það væri, að hér er lagt til að orðið „skoðanir“ verði fellt út úr ákvæðinu. Það var hvað mest gagnrýnt í umræðunni í þingsal síðast þegar við ræddum þetta mál enda kemur það orð ekki fyrir í téðri tilskipun sem við byggjum ákvæðið á. Fólki þótti þetta vera aukin skilyrði. Hins vegar vísuðum við til tilmæla Evrópuráðsins þar sem var rætt um skoðanir. Það hefur þá verið fellt út og bætt við orðunum með „markvissum hætti“ til þess að ákvæðið snúist ekki um einstök tilvik heldur þegar fjölmiðlar miðla hatursáróðri á reglubundinn hátt. Við teljum að greinin um það ákvæði sé orðin talsvert skýrari en hún var í síðasta frumvarpi.

Frú forseti. Óhætt er að taka undir að þetta er vandvirknislega og vel gert frumvarp og við fjölluðum töluvert um forvera þess í fyrravetur. Var það mjög gagnleg umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég velti fyrir mér - markmiðin eru svo sannarlega háleit sem snúa að gagnsæi, fjölbreytni og eignarhaldi á fjölmiðlamarkaði mestan part - hvort tæknin, hin öra tækniþróun, hefði að einhverju leyti leyst málið fyrir okkur síðustu tíu árin og hvort netið, tilkoma þess, hefði að einhverju leyti sprengt upp ofurvald öflugra dagblaða, stórblaða, ljósvakamiðla og samsteypa á fjölmiðlamarkaði. Fjölmiðlamarkaðurinn hefur tekið stakkaskiptum á nokkrum árum þegar í rauninni hver einasti maður er sinn eigin fjölmiðill. Fólk er miklu meira á netinu og leitar upp fréttir og upplýsingar sem það hefur áhuga á í staðinn fyrir að sitja yfir einu eða tveimur dagblöðum eða sjónvarpsstöðvum upp á gamla mátann. Samt má ekki gera lítið úr áhrifum hefðbundnu blaða- og ljósvakamiðlanna. Þau eru auðvitað heilmikil enn. Ég tek undir það að reyna þarf að setja öflugri reglur um eignarhaldið. Auðvitað má velta því lengi fyrir sér hvort við séum að ganga nógu langt hér hvort það sé of matskennt hverjar hinar fjölmiðlaréttarlegu forsendur eru fyrir Samkeppniseftirlitið til að taka jafnstóra og umdeilda ákvörðun, sem það alltaf yrði, að sprengja upp eignarhald á fjölmiðli. Eins og hæstv. ráðherra sagði munum við endurskoða og ræða þetta reglubundið og fylgjast mjög vel með því. Ég held að verið sé að feta sig varfærnislega að því mikla markmiði, af því að yfirburðastaða einstakra miðla er stórhættuleg eins og við vitum og sjáum. En á móti kemur höfum við mjög drottnandi ríkisútvarp sem má líka velta fyrir sér hvort sé of drottnandi á okkar örmarkaði sem ber aldrei annað en einn eða í mesta lagi tvo aðra öfluga ljósvakamiðla.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ábendingarnar. Að sjálfsögðu má segja að við erum að feta nýja slóð ef við samþykkjum frumvarpið og leggjum af stað í þann leiðangur að fela Samkeppniseftirlitinu og fjölmiðlanefnd þessar matskenndu heimildir. Það er sannfæring mín eftir að hafa lesið skýrslu nefndarinnar að þetta sé skilvirkari leið en að setja hin statísku viðmið, sem ég var raunar sammála þegar þau voru sett fram á sínum tíma. Ég fellst á þau rök sem þarna eru sett fram, að markaðurinn hafi breyst að því leyti að þau eigi að einhverju leyti ekki við lengur. Hins vegar er ljóst að þetta verður auðvitað mikill prófsteinn á það að faglegum ferlum sé fylgt. Þess vegna fannst mér mjög mikilvægt að fjölmiðlanefnd væri aðili að þessu, því að eins og ég sagði áðan eru það ekki einföld efnahagsleg samkeppnissjónarmið, sem við getum sagt að eigi við um matvöruverslun, sem eiga við þegar kemur að rekstri fjölmiðla sem hafa allt annars konar hlutverki að gegna. Það er kannski stóra málið, bæði þegar við ræðum þessa löggjöf og þegar við ræðum fjölmiðla almennt, það er að við viðurkennum þá gríðarlega mikilvægu stöðu sem fjölmiðlar hafa og eiga að hafa í samfélagi okkar sem upplýsingaveitur, sem gagnrýnendur og sem sá aðili sem veitir samfélaginu öllu aðhald á einhverjum sviðum. Ég held hins vegar eins og hv. þingmaður nefnir réttilega - ætlunin er að endurskoða ákvæði þessara laga innan tiltekins tíma. Ef þetta verður samþykkt nú verður væntanlega komin einhver reynsla á þau ákvæði. Ég tel að það sé mjög mikilvægt. Þetta er svo stórt mál að ég tel það algjört grundvallaratriði að þingið sinni því í framtíðinni með mjög reglubundnum hætti og fylgist vel með hvernig framkvæmd laganna mun gefast, því að þarna verðum við að treysta og beita okkur til þess að ferlið geti orðið sem faglegast.

Frú forseti. Það er akkúrat kjarni málsins. Þetta er eitt mikilsverðasta markmið frumvarpsins, þ.e. að ná utan um eignarhaldstakmarkanir á fjölmiðlum. Þess vegna veltir maður því fyrir sér hvort hægt sé að taka dæmi af aðstæðum sem gætu hleypt því af stað að fjölmiðlaréttarlegum sjónarmiðum væri svo hætt komið að það réttlætti inngrip Samkeppniseftirlitsins í eignarhaldi á fjölmiðlum, kæmi í veg fyrir samruna eða krefðist þess að eignarhald væri brotið upp og það selt o.s.frv. Við erum á þessum örmarkaði með stórt og drottnandi ríkisútvarp sem er lítið takmarkað á auglýsingamarkaði í sjálfu sér og hefur gríðarleg áhrif á alla lýðræðislega og pólitíska umræðu í landinu, og svo höfum við eina, tvær aðrar sjónvarpsstöðvar og nokkrar útvarpsstöðvar við hliðina. Hvaða samþjöppun að mati hæstv. ráðherra gæti kallað fram þetta uppbrot, það yrði bara ein einkarekin við hliðina á ríkisrekna risanum, eða hvaða aðstæður gætu að mati ráðherra kallað fram uppbrot á eignarhaldi fjölmiðils?

Virðulegi forseti. Ég hætti mér ekki einu sinni út í það að gera mér hugmynd um hvaða aðstæður það gætu verið og tel ég mig eiginlega ekki til þess bæra. Ég mundi vilja leggja málið í hendur þeirra sem hafa meira vit á málum en ég. Ég vil hins vegar segja, af því að hv. þingmaður vísaði til Ríkisútvarpsins, að verið er að taka jákvæð skref í því frumvarpi sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd er með til skoðunar hvað varðar stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Og ég tel til lengri tíma litið að eðlilegt sé að halda áfram á þeirri braut sem þar er lagt af stað á. Að einhverju leyti kynni það að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi. Ég legg áherslu á að þetta frumvarp snýst ekki um það. Það er stærra mál, það er bara almennt rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi sem hefur lengi verið sveiflukennt og lítið öryggi, svo dæmi sé tekið, í rekstri fjölmiðla og fyrir þá blaðamenn, fréttamenn og dagskrárgerðarfólk sem hefur unnið á þeim markaði. Það er kannski annað vandamál og snýr líka að því hvort aðkoma ríkisins eigi að verða að einhverju leyti til styrktar fjölmiðlum eins og við höfum stundum rætt í þessum sal. Það er ekki í því frumvarpi sem við ræðum nú.

Frú forseti. Ég vil ítreka það aftur að ég er ánægður með að hæstv. ráðherra er komin með til þingsins frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla. Við unnum fína vinnu, nefndin og ráðuneytið, í fyrravetur á forveranum og var farið mjög ítarlega í gegnum marga þætti. Einnig var gagnlegt í nefndinni að vinna þetta samhliða frumvarpinu um Ríkisútvarpið. Við spiluðum vinnuna mjög saman því að vissulega féll þetta allt mjög saman. Frumvörpin voru bæði til umfjöllunar á sama tíma þannig að gestirnir, sem margir hverjir standa að rekstri fjölmiðla á Íslandi í dag, bæði ríkisrekinna og einkarekinna, höfðu auðvitað nokkuð samofnar skoðanir á þessu. Það skaraðist og umræðan var mjög gagnleg. Málunum hefur báðum fleygt fram. Þau hafa styrkst og batnað í meðförum ráðuneytis og þings á þessum tíma. Auðvitað voru mörg álitaefni eins og alltaf þegar rætt er um fjölmiðla því að þetta er mjög viðkvæmt samspil, eins og ég nefndi áðan í spurningu til hæstv. ráðherra hvaða vandamál eða álitaefni tæknin hefur leyst fyrir okkur, því að auðvitað hefur hún svo sannarlega gert það. Tilkoma netsins og óhemjumikil útbreiðsla þess eins og á Íslandi þar sem þorri almennings, fólk á efri árum er með aðgengi að netinu sem betur fer, nýtir sér netið til upplýsingaöflunar og samskipta á samfélagsmiðlum og í gegnum tölvupóst og annað - allt er þetta í öllum aðalatriðum ánægjulegar breytingar og marka náttúrlega þáttaskil í hinu lýðræðislega nútímasamfélagi þar sem hver maður er sín rödd, sinn fjölmiðill upp að vissu marki og breytir með samspili almennings, fjölmiðla og stjórnvalda, þessu viðkvæma og mikilvæga samspili. Við höfum séð þær gagngeru breytingar sem hafa orðið á þessu sviði í rauninni á örfáum árum, frá því fyrir 15, 18 árum þegar flokksblöðin voru enn til staðar eða voru að syngja sitt síðasta. Árin þar á undan voru rammpólitísk flokksblöð, eins rammpólitísk og þau gátu orðið, eitt síðdegisblað og síðan ríkisrekinn ljósvakamiðill sem gnæfði þar yfir. Einkarekstur á ljósvakamarkaði var ekki heimilaður fyrr en eftir 1985. Við höfum því upplifað miklar breytingar á rúmum aldarfjórðungi, gríðarlega miklar breytingar á 20, 30 árum. En eftir sem áður er ég á þeirri skoðun að markmiðin sem eru að hluta til með þessu frumvarpi standa samt óhögguð. Við þurfum að tryggja fjölræði og fjölbreytni í fjölmiðlum með skynsamlegri og hóflegri lagasetningu sem miðast auðvitað ekki við, eins og var haldið fram hérna fyrir níu árum síðan þegar deilurnar rifu í sundur íslensku þjóðina, fjölmiðlalögin þá, nú er heldur stilltara yfir, vegna þess að að margra mati beindist það frumvarp að tiltekinni fjölmiðlasamsteypu. En þetta eru almenn lög og með almannahagsmuni í huga og frumvarpið nú er svo búið. Hér er verið að feta þá slóð varfærnislega en samt ákveðið þar sem lagt er til að Samkeppniseftirlitið fái heimild til að hafa áhrif, svo ég vitni í frumvarpið, með leyfi forseta: „Með aðstæðum er m.a. átt við atriði sem tengjast eiginleikum viðkomandi markaðar, þar með talið uppbyggingu fyrirtækja sem á honum starfa. Aðgerðir Samkeppniseftirlitsins geta falist í úrræðum til breytinga á skipulagi ef sýnt þykir að ekki séu fyrir hendi önnur og jafnárangursrík úrræði sem eru minna íþyngjandi fyrir aðila. Samkeppniseftirlitið skal afla umsagnar fjölmiðlanefndar“ - sem er líka skynsamlegt samspil eins og er ráðherra gat um hérna áðan. Hérna er því verið að fara varlega. Það er kannski ekki sanngirni að ætlast til þess að þingmenn eða ráðherrann nefni dæmi sem gætu komið upp, en það þarf svo sem ekki að beita miklu ímyndunarafli til að sjá þau að einhverju leyti fyrir sér á þeim örmarkaði sem íslenski fjölmiðlamarkaðurinn er. Sem betur fer hefur netið og allt það opnað hann út í heim. Fullt af fólki horfir jafnan mikið á erlendar sjónvarpsstöðvar og notar síður á netinu, íslenskar og erlendar, sér til afþreyingar og upplýsingar, þannig að að einhverju leyti er búið að brjóta upp múrinn í kringum íslenska örmarkaðinn sem betur fer fyrir alla neytendur í landinu. Sú staða að hér væri til dæmis eitt risastórt ríkisútvarp, sem verið er að reyna að ná aðeins utan um stöðu þess á auglýsingamarkaði með frumvarpinu, og hugsanlega ein sjónvarpsstöð sem ætti kannski líka flestar útvarpsstöðvarnar einkareknu í landinu, væri kannski einhver staða sem mundi kalla á afskipti. En þó, það mundi væntanlega alltaf ráðast af stærð ríkismiðilsins. Sumir mundu kannski halda því fram að yfirburðastaða slíks miðils gæti líka skekkt með einhverjum hætti lýðræðislega umræðu í landinu af því að þeim miðli yrði líka stjórnað af fáeinum, sem mjög sjálfstæð stjórn þar. Oft er deilt mjög mikið um fyrirkomulag pólitískrar og lýðræðislegrar umræðu í ríkissjónvarpinu og Ríkisútvarpinu rétt eins og í einkamiðlunum sem sinna kannski í rauninni þeim þáttum í miklu minna mæli en áður var. Það verður því gagnlegt og fróðlegt að fara yfir þetta allt í nefndinni núna. Við unnum það mikið í þessu á síðasta vetri að við eigum mikið efni til að fara vel í gegnum málið núna og kalla fram upplýsingar um hvaða aðstæður gætu kallað á eignarhaldstakmarkanir á fjölmiðlamarkaði út frá því fyrirkomulagi sem við erum að stilla upp hérna og fordæmum fyrir því, slíkum inngripum, sem verða alltaf mjög umdeild og mun alltaf valda miklum deilum, eða oftast nær eins og maður ímyndar sér alla vega. Markmiðin eru háleit. Verið er að setja upp ákveðinn ramma, og ég held að það sé skynsamleg nálgun. Það koma þá fram ábendingar um hvernig mætti skýra þetta betur en að það sé ekki eins matskennt og við erum að gera úr garði hér með, hver hin fjölmiðlaréttarlegu sjónarmið eru o.s.frv. Ég vil nefna annað sem mikil umræða fór í í nefndinni síðasta vetur. Lagt var til af hálfu nefndarinnar að tiltekin grein færi út á þeim tíma, eins og hún var orðuð þá, til að ná breiðari samstöðu í nefndinni þar sem nokkrir þingmenn höfðu ýmislegt við hana að athuga, þ.e. 9. gr. í frumvarpinu sem er kölluð hatursáróðursgreinin, 27. gr. laganna. Er því stillt þannig upp, með leyfi forseta: „Fjölmiðlum er óheimilt að hvetja til refsiverðar háttsemi. Einnig er þeim óheimilt að kynda með markvissum hætti undir hatri á grundvelli kynþáttar, kynferðis, kynhneigðar, trúarskoðana, þjóðernis eða menningarlegrar, efnahagslegrar, félagslegrar eða annarrar stöðu í samfélaginu.“ Hugsunin er sú ef ritstjórn fjölmiðils væri með þeim hætti að hún hefði mjög skaðleg áhrif á lýðræðislega umræðu í landinu vegna þess hvernig áróðri væri beint gegn tilteknum hópum sem hérna eru taldir upp, ef starfsemi fjölmiðilsins þar sem ritstjórn og efni miðilsins en ekki einstök ummæli í fréttum o.s.frv., eðlilega ekki, ef með markvissum og kerfisbundnum hætti væri verið að keyra hatursáróður gegn þeim hópum. Hins vegar var mjög deilt um þetta í nefndinni í fyrra, hvernig ætti að meta þetta og hvort væri hægt að misnota það mat til að loka einhverjum fjölmiðlum eða stoppa þá af, einhverjir sem væru á grensunni og allt það. Nú hefur orðalagi eitthvað verið breytt og við förum aftur yfir það hvernig viðhorfin verða til þess að slíkt ákvæði sé þarna inni, sem efni standa vissulega til að reyna að ná utan um eins og fram kemur í útskýringum um 9. gr. þar sem gerð er tillaga um að færa til orðalag „til að skýra betur innihald hennar og koma í veg fyrir hugsanlega réttaróvissu, einkum vegna staðsetningar orðanna „í fjölmiðlum“ í gildandi lögum. Þá þykir betur fara á því að nota orðin „óheimilt er“ í stað „bannað er“. Einnig er lagt til að orðið „skoðanir“ verði fellt út úr ákvæðinu.“ Það er því búið að breyta og laga þá grein, þetta ákvæði, og verður athyglisvert að sjá hvernig viðhorfin verða til hennar nú. Með því að tilgreina að ákvæðið eigi við starfsemi fjölmiðilsins sjálfs er átt við að ritstjórn og efni fjölmiðilsins beri þess ótvíræð merki að því sé ætlað að stuðla að tilteknum markmiðum, jafnvel þótt þeirra sé ekki getið með skýrum hætti í stefnu eða yfirlýsingum í nafni fjölmiðilsins. Sú umræða var skrumskæld nokkuð í fyrravetur og lögð þannig út eins og þessu væri beint gegn einhverjum fjölmiðlum og til stæði að fara gegn þeim með þessu o.s.frv., það er auðvitað eins fjarri lagi og hugsast getur. Verið er að hugsa almennt og inn í framtíðina. Mikið var rætt um hvernig netið kæmi inn í þetta, samfélagsmiðlarnir og allir hinir og hvort þetta væri almennt framkvæmanlegt. Hér er áréttað að beiting ákvæðisins er háð rannsóknum á efnisinnihaldi, hvort miðlun efnis af þessum toga hafi verið samfelld og hvort hugsanlega megi sjá þess stað í atvikum eða samfélagsumræðu að einstaklingar eða samfélagshópar hafi í auknum mæli orðið fyrir aðför eða aðkasti af einhverju tagi. Ýmsir varnaglar eru því slegnir og það ítrekað að ítarleg rannsókn liggi á bak við það áður en því væri beitt. Þetta er eitt af því sem verður auðvitað umdeilt og verður rætt töluvert um og verður athyglisvert að sjá hvernig viðhorfin verða í efnislegri umfjöllun í nefndinni til þess. Þetta eru þau atriði sem ég vildi nefna sérstaklega en tek það fram aftur að ég tel fyllstu ástæðu til að freista þess að frumvarpið verði að lögum. Ég held að það verði til bóta í öllum atriðum, burt séð frá viðhorfum til einstakra greina eða blæbrigða í þeim þá sé ástæða til að bæta þessu inn í fjölmiðlalögin og breyta nokkrum ákvæðum eins og hér er lagt til. Skerpt er til dæmis mjög á ábyrgðarmannsheitinu og fyrirkomulagi fyrirsvarsmanns, hverjir það eru o.s.frv. Ég vona að okkur takist að klára málið. Ég held að það sé almennt til bóta fyrir fjölmiðlalögin og þann ramma sem löggjafinn er að sníða utan um fjölmiðlana og starfsemi þeirra, sem er auðvitað sífelldum breytingum háð eins og kom svo ágætlega fram í máli ráðherrans. Það þarfnast sífelldrar endurskoðunar og pólitískrar umræðu hvernig þeim ramma utan um fjórða valdið, þeirrar mikilsverðu starfsemi, er fyrir komið, sérstaklega út af hinum gríðarlegu tæknibreytingum. Fyrir 10–15 árum, sáum við ekki fyrir hvernig það mundi allt þróast á þeim undraskamma tíma, Enginn veit hvernig staðan verður eftir tíu ár, hvort dagblöðin heyri þá sögunni til og hinar formlegu, eiginlegu stóru sjónvarpsstöðvar sem við þekkjum núna sem skaffa okkur fyrir fram ákveðna efnisröðun og fréttatíma o.fl - það mun kannski allt heyra sögunni til og verða með allt öðrum hætti og miklu einstaklingsmiðaðra o.s.frv. Vegna þess að deiglan er svo mikil er nauðsynlegt að endurskoða þetta reglubundið. Við erum að taka stöðuna eins og hún er núna. Það er sjálfsagt að sníða sterkari ramma utan um starfsemi þessara mikilvægu miðla eins og staðan er í dag.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp sem við höfum fengið áður inn í þingið, eins og hér hefur komið fram, og til allsherjar- og menntamálanefndar. Það er að vísu í aðeins breyttu formi að þessu sinni þar sem meðal annars er búið að taka tillit til þeirra athugasemda sem komu fram í allsherjar- og menntamálanefnd þegar við tókum frumvarpið síðast fyrir þar. Mig langar að tipla á nokkrum atriðum varðandi þetta mál og ég hlakka til að takast á við það að nýju í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég heyrði á tal formanns nefndarinnar, hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar, og hæstv. menntamálaráðherra í andsvörum. Eitt af atriðunum í frumvarpinu gengur einmitt út á það hvenær skilyrði séu til að brjóta upp fjölmiðlaveitu til þess að tryggja að ekki verði of mikil samþjöppun á markaði þannig að ekki sé bara einn, einn og hálfur eða tveir fjölmiðlar á markaði eða til staðar og þar af leiðandi einokunarstaða hjá hinu mikilvæga svokallaða fjórða valdi. Ég heyrði í andsvörunum að hæstv. menntamálaráðherra Katrín Jakobsdóttir vék sér undan því að svara hvernig hún sæi þau skilyrði fyrir sér og beindi því til annarra fagaðila sem ættu að þekkja þau mál betur. Það er eiginlega aðalatriðið hvenær þau skilyrði eru fyrir hendi að við horfum upp á of mikla fákeppni á fjölmiðlamarkaði. Svarið við því liggur ekkert í augum uppi. Ég hafði talið mjög æskilegt að þingið væri með einhver leiðbeinandi sjónarmið í því sambandi og að við afsöluðum því mati ekki algjörlega í hendur Samkeppniseftirlitsins og fjölmiðlanefndar. Þetta er sjálfsagt nokkuð sem við verðum að skoða frekar í nefndinni og átta okkur á því hvort við getum gefið einhver frekari viðmið. Ég tek því undir það með hv. formanni nefndarinnar að þetta er talsvert grundvallaratriði í frumvarpinu. Það eru fjölmörg atriði hérna sem er vert að minnast aðeins á. Mér finnst athyglisvert að skoða hvernig þetta frumvarp varð til. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra skipaði nefnd í apríl 2011. Það kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu að fulltrúar frá stjórnmálaflokkunum sátu meðal annarra í þeirri nefnd. Þarna var Karl Axelsson, hæstaréttarlögmaður og dósent, hann var formaður nefndarinnar, Elfa Ýr Gylfadóttir, sérfræðingur í mennta- og menningarmálaráðuneytinu og nú framkvæmdastjóri fjölmiðlanefndar, Björn Þorláksson, blaðamaður og rithöfundur, var tilnefndur frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, Einar Már Sigurðarson skólastjóri var tilnefndur af Samfylkingunni, Svanhildur Hólm Valsdóttir framkvæmdastjóri var tilnefnd af Sjálfstæðisflokknum, Salvör Gissurardóttir lektor var tilnefnd af Framsóknarflokknum og Baldvin Björgvinsson, raffræðingur og kennari, var tilnefndur af Hreyfingunni. Það var nokkuð öflugt lið sem fundaði og undirbjó þetta frumvarp. Ég tel margt gott í þessu frumvarpi þannig að ég ætla að leyfa mér að vera frekar jákvæð, alla vega við 1. umr. varðandi afdrif málsins þó að ég telji reyndar að greinarnar um samþjöppun á fjölmiðlamarkaði séu mjög umhugsunarverðar því að þær eru svo óljósar. Þær eru reyndar mjög tæknilega flóknar líka. Ég hef velt þessu fyrir mér. Þetta eru greinar á bls. 4 og 5 í frumvarpinu, sérstaklega b-liður 17. gr. (62. gr. b.), Samrunaeftirlit, en hún er gríðarlega löng og tekur eiginlega heila blaðsíðu í skjalinu. Greinin er einnig tæknilega flókin. Ég velti fyrir mér fyrir okkur sem erum í allsherjar- og menntamálanefnd og fjöllum ekki dagsdaglega um eignarhald á fyrirtækjum almennt, samruna fyrirtækja o.s.frv. hvort við þurfum ekki að fá alveg sérstaka leiðsögn frá öðrum eða annarri fagnefnd þingsins í því sambandi. Ég nefni efnahags- og viðskiptanefnd. Mér finnst það koma vel til greina þó ekki nema vegna orðalagsins sem er svo tæknilegt að það er varla að maður átti sig á öllum mögulegum klækjabrögðum sem fyrirtæki geta viðhaft til að ná til sín valdi með eignarhaldi. Það er hægt að grípa hérna niður í miðja þessa grein um samrunaeftirlit þar sem b-liðurinn kemur fyrir í þriðja skipti. Þar er verið að tala um að aðilar öðlist yfirráð og í b-liðnum „þrátt fyrir að vera ekki handhafar slíks réttar eða eiga ekki tilkall til réttar samkvæmt slíkum samningum hafa möguleika til að beita slíkum réttindum.“ Þetta er hálfgerð kínverska verð ég að viðurkenna, alla vega fyrir þá er hér stendur sem er ekki dagsdaglega að velta fyrir sér hvaða klækjabrögðum sé hægt að beita til að ná valdi yfir fyrirtækjum eins og með alls kyns samruna, dótturfélögum og dótturdótturfélögum o.s.frv. Það hefur líka verið talað um hlutverk RÚV. Ég vil draga það fram að mínu áliti er hlutverk Ríkisútvarpsins alveg gríðarlega mikið í íslensku samfélagi. Framsóknarflokkurinn hefur reyndar ályktað sérstaklega um það, ekki bara einu sinni heldur oftar, einnig á síðasta flokksþingi. Á flokksþingi Framsóknarflokksins var ályktað í þessa veru, ég ætla að leyfa mér að lesa það, með leyfi forseta: „Fjölmiðlar eru mikilvæg upplýsingaveita almennings í lýðræðislegu samfélagi. Auka þarf gagnsæi um útbreidda fjölmiðla þannig að eignarhald sé skýrt og til að koma í veg fyrir samþjöppun. Ríkisútvarpið gegnir mikilvægu hlutverki í íslensku samfélagi og á því hvílir rík skylda að þjóna öllu landinu. Útvarpsgjaldið verður að renna óskipt til RÚV. Stefnt skal að því að auka hlutdeild norræns dagskrárefnis í Ríkissjónvarpinu þegar samningur við RÚV verður næst endurnýjaður en það er nú 7,5%.“ Hérna er verið að undirstrika frá hendi Framsóknarflokksins hvað RÚV gegnir miklu hlutverki í íslensku samfélagi og að koma eigi í veg fyrir samþjöppun. Það stangast að sumu leyti á, mundu margir kannski segja, að við viljum mjög sterkt RÚV en alls ekki einokun eða mikla samþjöppun. Það er að minnsta kosti ljóst að okkar skoðun er sú að RÚV gegni ótrúlega miklu hlutverki. Ríkisútvarpi hefur reyndar talsvert aðhald vegna sérstöðu sinnar. Fólk lítur á RÚV sem mikilvæga stofnun, almannaeign, og gerir miklar kröfur og meiri kröfur til RÚV og fréttaflutnings þar og dagskrárefnis en til fjölmiðla almennt að mínu mati. Það heyrast ramakvein ef fólk telur að RÚV fari út fyrir hlutverk sitt með misnotkun á valdi, gerist sekt um pólitíska flokkadrætti eða eitthvað svoleiðis. RÚV er vissulega undir nokkurs konar smásjá hjá almenningi. Í umræðunni áðan var holl upprifjun á flokkspólitískum fjölmiðlum, dagblöðum sérstaklega. Ég hef verið á þinginu í 18 ár þannig að ég man tímana tvenna. Það eimir auðvitað enn af þessu. Á sínum tíma voru mjög harðdræg flokksblöð hér á landi, Alþýðublaðið og Tíminn og Morgunblaðið, og þessi blöð  Að einhverju leyti á þetta við enn. Það þarf ekkert að nefna einhverja sérstaka fjölmiðla, það vita allir við hvað ég á. Það eru miklir hagsmunir á ferðinni og það endurspeglast að vissu leyti í því valdi sem fjölmiðlar hafa. Ég vil þó nefna eitt dæmi af því að það er ekki beint flokkspólitískt, held ég. Það eru auglýsingar á áfengi. Ég held að það sé ekkert rosalega flokkspólitískt mál þó að Sjálfstæðisflokkurinn telji að almennt eigi að auka frelsi til auglýsinga á áfengi í fjölmiðlum. Ég er algjörlega á móti því, tek það fram hér. Það að auglýsa áfengi í fjölmiðlum þýðir auðvitað að það eru fjárhagslegir hagsmunir fjölmiðils að auglýsa hvað sem er, líka áfengi. Það eru miklir peningar á ferðinni þar. Auglýsingar á áfengi gefa fjölmiðli mikið í aðra hönd. Það endurspeglast að mínu mati svolítið í framkomu fjölmiðla í því máli. Við sáum til dæmis ekki fyrir svo löngu í einu dagblaðanna röksemdafærslu frá háttsettum aðila innan þess blaðs fyrir því að breyta ætti lögum þannig að hægt væri að auglýsa áfengi massíft - massíft er mitt orðalag, það stóð ekki í þessari umfjöllun. Ég skil alveg þetta viðhorf sitjandi í þeirri stöðu að vilja fá fjármagn til fjölmiðilsins. Ég skil ég alveg viðhorfið að vilja bara breyta lögum hérna og auglýsa áfengi. Þó að lögin sé þannig í dag að ekki megi auglýsa áfengi og auglýsingar á áfengi sé sniðganga á lögum. Ég vil líka nefna í þessu sambandi annan miðil, sjónvarpsmiðilinn. Fram hefur komið úr þessum stól áður hvaða miðill það er, sjálft Ríkisútvarpið. Ríkisútvarpið auglýsti að mínu mati áfengi þegar James Bond-myndin Skyfall var auglýst. Þarna var James Bond mættur í mjög spennandi auglýsingu. Hún höfðar til ungs fólks. Það er verið að frumsýna þessa mynd. Í lokin kom Heineken-risaauglýsing, svo stóð „léttöl“ undir með örsmáu letri. Það fór ekkert fram hjá neinum að verið var að auglýsa áfengi þarna. Reyndar hafði ég fyrir því að láta hringja í innflutningsaðilann og spyrja hvar væri hægt að fá þetta léttöl sem var auglýst. Var það hægt? Nei, það var ekki til á markaðnum. Það hafði ekki verið til það árið á markaðnum, það var ekki hægt að fá það. Samt var það auglýst, en það var hægt að kaupa áfenga drykkinn, hann var alls staðar til sölu í ríkinu. Þetta sýnir fjárhagslega hagsmuni fjölmiðla og endurspeglar vald þeirra. Ég ætlaði líka að tala aðeins um þær breytingar sem koma fram hjá bæði hæstv. ráðherra og hv. formanni nefndarinnar, en ég samt ekki fara djúpt í þær. Þarna er verið að taka á hinu svokallaða hatursákvæði og er búið að færa það í annað form. Það er bæði í 3. gr. og 9. gr. frumvarpsins. Þetta er svolítið sérstakt, maður er ekkert alltaf að fjalla um orðið hatur í ræðustól Alþingis. Þetta er gríðarlega sterkt og ógnvekjandi orð. Það er mjög hollt fyrir okkur í nefndinni að fara svolítið í gegnum það hvaða bönd við eigum að setja á fjölmiðla varðandi það að kynda undir hatri á grundvelli alls konar atriða, kynferðis, trúarbragða, kynþátta, þjóðernis o.s.frv. Ég sé að tími minn er að lokum kominn, en ég vildi undirstrika 8. gr. Þar eru gerðar kröfur til fjölmiðlaveitu um að virða friðhelgi einkalífsins. Mér finnst það mikilvægt atriði sem við skulum skoða betur í nefndinni 

Frú forseti. Ég get tekið undir það sem fram kom í fínni ræðu hjá hv. þingmanni, einnig það sem varðar áfengisauglýsingarnar sem fjallað er um í öðru frumvarpi sem er til meðferðar í nefndinni sem við sitjum bæði í. Þar finnst mér leiðarljósið ákaflega skýrt; annaðhvort eru áfengisauglýsingarnar leyfðar eða þær eru bannaðar. Í dag eru þær bannaðar. Verið er að sniðganga lögin. Nefndin miðar því að því núna að taka á því og koma í veg fyrir að lögin séu sniðgengin því að annaðhvort er þetta bannað eða leyft. Núverandi ástand er til lítillækkunar fyrir löggjafann og alla aðila og engum til sóma. Ég tek undir með hv. þingmanni um að öflugt ríkisútvarp sé mikilvægt og nauðsynlegt á fjölmiðlamarkaði. Um það held ég að sé nokkuð þverpólitísk samstaða sem betur fer þótt menn greini á kannski um einhver blæbrigði. Hitt sem ég vildi sérstaklega nefna er meginatriði frumvarpsins og lýtur að eignarhaldinu, þ.e. hvaða aðstæður teljast skaðlegar á þeim grundvelli þannig að fjölmiðlaréttarleg sjónarmið réttlæti að samkeppniseftirlitið beiti ákvæði um eignarhaldstakmörkun. Gætu þær aðstæður skapast að við sætum frammi fyrir því að hér væri eitt öflugt ríkisútvarp um langa framtíð og svo væri samþjöppunin á einkamarkaði þannig að hér væri eins konar ljósvakasamsteypa, ég orða það þannig, sem væri með sjónvarpsstöðvarnar og útvarpsstöðvarnar af því að örmarkaðurinn gerði það að verkum að við værum alltaf með fákeppnisástand? Það er bara spurning um hversu langt má ganga til að Samkeppniseftirlitið beiti þeim heimildum sem hér er lagt til að það hafi að fengnu áliti frá fjölmiðlanefnd, þ.e. að það hafi áhrif á eignarhaldið með því að sprengja það upp.

Virðulegur forseti. Ég tel að það væri mjög æskilegt að hér væru alla vega tveir á markaðnum sem flokkast gætu undir það að vera stórir og sterkir, helst fleiri, en alla vega tveir. Annað finnst mér að hljóti að falla undir einokun og óeðlilega fákeppni. Við munum fara yfir það í nefndinni en ég treysti mér þó til að segja þetta. Það er meira en hæstv. ráðherra treysti sér til að segja. Hún vísaði því algjörlega frá sér að skilgreina það. Ég vil taka undir með hv. formanni nefndarinnar varðandi áfengisauglýsingarnar, það er auðvitað mikil hneisa að við skulum ekki vera búin að klára það mál í þinginu. Ég er eiginlega alveg viss um að það er meiri hluti fyrir því máli í þinginu. Það er bara með þetta mál eins og fleiri, það kom í þingið á blússandi ferð á síðasta þingi og dó drottni sínum í málþófi. Það er ekki nýtt fyrirbæri. Það hefur gerst á hverju einasta ári svo lengi sem ég hef verið á þessum vinnustað. Það minnir mig enn og aftur á það mál sem ég hef flutt hér og veit að verður samþykkt einhvern tímann í framtíðinni, þ.e. að breyta þingsköpum. Þá verð ég því miður ekki hér en ég mun fagna gríðarlega þegar það verður gert. Það verður að breyta þingsköpum. Það verður að breyta þingsköpum þannig að málþóf heyri sögunni til. Það drepur niður góð mál vegna þess að ef einhver einn flokkur eða jafnvel bara hluti af einum flokki er andsnúinn því er hægt að haka við það mál og ýta því út af borðinu þó að það sé gott og heyri til framfara. Það þarf að taka á því. Vegna áfengisauglýsinganna vil ég minna á að Norðurlandaráð samþykkti í atkvæðagreiðslu - það þurfti atkvæðagreiðslu til að sýna hvað áfengismálin og tóbaksmálin eru viðkvæm. Það var eina atkvæðagreiðslan sem fór fram á síðasta Norðurlandaráðsþingi, það var einmitt um áfengismál, þar á meðal um auglýsingar. Norðurlandaráð vill ekki að áfengi sé auglýst gagnvart ungu fólki.

Frú forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr hv. þingmann og hæstv. ráðherra um þær hugsanlegu aðstæður sem kallað gætu það fram að Samkeppniseftirlitið beitti slíku ákvæði er ekki síst sú að það sé gagnlegt sem lögskýringargagn, gangi frumvarpið alla leið og verði að lögum, að farið hafi fram umræður, bæði í nefndum og í þingsal um það stóra álitaefni. Auðvitað getum við aldrei sagt nákvæmlega til um það af því að aðstæður geta verið svo breytilegar. Við búum alltaf við fákeppnisaðstæður á innanlandsmarkaðnum ef við skilgreinum hann einan og sér, sleppum tæknibyltingunni og aðgengi fólks að erlendum fjölmiðlum í gegnum gervihnattasjónvarp og netið sem hefur sem betur fer tekið algjörum stakkaskiptum. Það hefur rofið þá fjölmiðlalegu einangrun sem Íslendingar hafa svo lengi búið við. Tæknin hefur rofið þá einangrun sem betur fer af því að við erum einfaldlega það fá að það verða aldrei aðstæður hér til að halda úti öflugum einkareknum miðlum. Auðvitað skilgreinist fjöldi þeirra, umfang og stærð út frá því hvað Ríkisútvarpið er sterkt. Ef við erum með ríkisútvarp sem drottnar yfir auglýsinga- og fjölmiðlamarkaði er lítið svigrúm fyrir einkaaðila. Ég er ekki að segja að það sé þannig núna en það er eitt af því sem við þurfum að varast. Þess vegna er svo mikilvægt að ríkisútvarpslögin og frumvarpið sem við vinnum að sé þannig úr garði gert að það taki að einhverju leyti á því eða miði alla vega í áttina, eins og ég held að það geri, af því að ofurveldisríkisútvarp er líka ógn við lýðræðið í einhverjum skilningi. Við viljum hafa samkeppni, við viljum líka öfluga og sem flesta einkarekna ljósvakamiðla. Þess vegna spurði ég hv. þingmann út í það sérstaklega og þær aðstæður sem mögulega gætu knúið það fram að Samkeppniseftirlitið beitti þessari heimild, eignarhaldstakmörkun. Hitt sem ég vildi spyrja um er hatursákvæðið. Telur hv. þingmaður að þessi útgáfa af því geti gengi upp og að það geti verið samstaða um hana í þinginu, að ákvæðið sé ekki of matskennt eins og það er orðað 

Frú forseti. Varðandi hatursákvæðið tel ég að þessi útgáfa sé betri en sú síðasta, að hún sé til framfara. Reyndar hefur hv. þm. Eygló Harðardóttir skoða það mál sérstaklega fyrir hönd okkar framsóknarmanna og verið í samráði við fleiri aðila varðandi m.a. þá útgáfu sem liggur hér til grundvallar. Ég tel að þetta sé líklegra til samstöðu en fyrri útgáfa, en ég ætla ekki að kveða upp úr um að það renni hér í gegn eins og ekkert sé. Við þurfum bara að skoða það betur í nefndinni en ég tel að þessi útgáfa sé alla vega til bóta. Varðandi þær aðstæður sem kalla á það að við brjótum upp þá fjölmiðlaveitu sem myndast hefur ef of mikil fákeppni er orðin á markaði endurtek ég það sem ég sagði áðan; ég tel að það þurfi að vera a.m.k. tveir sterkir aðilar á markaði, annað sé einokun, og helst fleiri en tveir. En ég geri mér grein fyrir því að í þessari smæð, í þessu 300 þús. manna samfélagi er líklega útópía að halda að margir jafnsterkir aðilar verði á markaði. Hv. þingmaður kom inn á erlenda fjölmiðla, að fólk væri líka farið að fylgjast með erlendum fjölmiðlum. Margir héldu að þegar erlendir fjölmiðlar kæmu inn á markaðinn færi samkeppnin í alþjóðavæðingu, út um allan heim, að við þyrftum að hafa minni áhyggjur af fákeppni á markaði hér á landi. Ég held að það sé ekki þannig. Ég held að Íslendingar muni alltaf horfa á íslenska fjölmiðla og fylgjast t.d. með íslenskum fréttum í íslenskum fjölmiðlum og líka öðru dagskrárefni bara af því að það viðheldur samheldni samfélags. Fólk vill vera hluti af heild, það vill geta talað við vini og vandamenn um eitthvað sem það sá í sjónvarpinu og deila þeirri reynslu. Ég held því að við þurfum alltaf að hafa áhyggjur af fákeppninni í okkar eigin landi.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um breytingar á lögum um fjölmiðla. Þetta er ekkert ólíkt því sem við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd höfum fjallað um áður. Ég get þó ekki orða bundist hér í upphafi áður en ég fer inn í efnislega umræðu og kem inn á það sem fyrri ræðumenn höfðu á orði um áfengisauglýsingar. Ég hjó eftir því að einn ræðumaður, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sagði að það væri bara Sjálfstæðisflokkurinn sem stæði gegn því að sett yrði bann við auglýsingum og setti fram þá skoðun að Sjálfstæðisflokkurinn vildi ekki hafa aga á „selskapinu“. Það er alveg rétt, Sjálfstæðisflokkurinn vill hafa ákveðið frelsi. En það er fjarri lagi að við viljum ekki hafa reglur á þessu. Talandi um málþóf eða ekki málþóf verð ég nú að segja að færa má rök fyrir því að stjórnarandstaðan þurfi einmitt að hafa tækifæri til að koma í veg fyrir að vitlaus mál, eins og það frumvarp sem tengist áfengisauglýsingabanni, nái fram að ganga. Af hverju segi ég það? Jú, meðal annars út af því sem liggur fyrir af hálfu fagnefndar - ekki af hálfu stjórnmálamanna sem hafa ákveðnar skoðanir á málinu - sem þáverandi fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, skipaði. Sú fagnefnd, með ýmsa sérfræðinga innan sinna raða, setti fram þá niðurstöðu að heimila ætti áfengisauglýsingar með mjög skýrum takmörkunum og fara öfuga leið við það sem núverandi ríkisstjórn er að gera. Ríkisstjórnin hefur haft tækifæri til að móta reglur en hún fer frekar leið hafta. Það virðist vera viðtekin venja hjá ríkisstjórninni og stundum með fulltingi þingmanna úr Framsóknarflokknum og annars staðar frá. Mér finnst það miður. Þetta er eins og ég mundi halda því fram um Framsóknarflokkinn að hann væri á móti frjálsum viðskiptum, sérstaklega varðandi landbúnaðarafurðir, og væri alltaf að fara gegn neytendum. Við vitum að það er fjarri lagi. Málflutningur af þessu tagi er ekki boðlegur. Það er sama hvað við höfum reynt í sambandi við umrætt frumvarp um áfengisauglýsingar, af því að þetta er líka til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd, tengist beint og óbeint því frumvarpi sem hæstv. menntamálaráðherra hefur mælt fyrir, þá höfum við ekki fengið næg tækifæri til að fara gaumgæfilega ofan í aðrar tillögur, það hefur ekki mátt ræða það. Það er önnur saga. Þetta vildi ég sagt hafa hvað þetta varðar en fyrst og fremst vil ég draga fram stóru myndina af sýn minni varðandi fjölmiðlana. Auðvitað hafa skoðanir þróast og að hluta til breyst í gegnum árin, líka í ljósi reynslunnar af umræðunni, sem oft og tíðum hefur verið erfið, um eignarhald á fjölmiðlum o.s.frv. Hvað er það sem maður reynir að hafa að leiðarljósi? Lykilatriðið í lýðræðissamfélagi er að ríkisvaldið virði sjálfstæði fjölmiðla, sjálfstæði fjórða valdsins sem svo er kallað í öllum eðlilegum lýðræðisríkjum. Við viljum í öðru lagi vera með ákveðinn sveigjanleika sem tryggir samkeppni á fjölmiðlamarkaði og bestu þjónustu við almenning og taki samhliða því tillit til fjölbreytni og fjölræðis í fjölmiðlum. Í síðasta lagi viljum við tryggja að almannahagsmunir verði í fyrirrúmi með því fororði að rekstrarumhverfi fjölmiðla verði að vera lífvænlegt. Allt hefur þetta breyst, umræðan hefur breyst og nálgunin hefur að vissu leyti breyst varðandi fjölmiðla í gegnum tíðina. Erfiðu átökin í upphafi þessarar aldar, þ.e. 2003 og 2004, sem síðan leiddu til ákveðinnar þverpólitískrar niðurstöðu 2005, hafa kennt manni eitt og annað. Hluti af því er að mínu mati að þáverandi stjórnarandstaða gerði mistök í því að vilja ekki ljá máls á því að settur yrði rammi utan um eignarhald á fjölmiðlum, sem ég held að hefði verið eðlilegt að gera á þeim tíma. Menn verða að viðurkenna í ljósi sögunnar að það hafi verið mistök af hálfu þáverandi stjórnarandstöðuflokka, Vinstri grænna og Samfylkingar, sem komu í veg fyrir það. Síðan reyndum við að vinna þetta áfram, lögðum fram frumvarp, umdeilt, um Ríkisútvarpið sem var samþykkt, en það mátti ekki samþykkja þetta samhliða því. Ég man mjög vel að einn þingmaður stjórnarandstöðunnar var á þeim tíma mjög á móti því að þessi frumvörp færu bæði fram - þó að þau væru í lagi hvort fyrir sig máttu þau bara ekki einhverra hluta vegna bæði ná fram að ganga. Ég held að það hafi líka verið mistök að hafa ekki náð að afgreiða þá þverpólitísku niðurstöðu sem fengin var fram eftir þessi miklu átök 2003 og 2004 og getið er í greinargerð með frumvarpinu. Það hefði falið í sér ákveðnar reglur varðandi eignarhaldið, vægari en þær sem voru settar fram árið 2003 en engu að síður mjög skýrar. Þetta fékkst ekki í gegn. Þetta er hluti af því sem menn verða að horfast í augu við og er hluti af sögunni. Þá reynir maður að hugsa: Allt í lagi, maður hefði viljað sjá hlutina gerða öðruvísi, það eru líka mistök sem ég og fleiri höfum gert á þessu sviði. Þá þarf bara að reyna að átta sig á hvað hentar okkur á þeim markaði sem er í dag til að tryggja þau leiðarljós sem ég nefndi í upphafi og hafa með það að gera að við verðum að tryggja sveigjanleika og samkeppni og sem besta þjónustu við almenning, tryggja fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum og að almannahagsmunir séu í fyrirrúmi þó þannig að rekstrarumhverfi fjölmiðla verði skaplegt og lífvænlegt. Þegar við lesum greinargerðina með frumvarpinu má sjá að svolitlu púðri er eytt í hina mikilvægu þverpólitísku niðurstöðu 2005 og ég held að það sé rétt til að skýra samhengi hlutanna. Við sjáum líka að nefndin er að hluta til skipuð sömu aðilum, þ.e. Karli Axelssyni og Elfu Ýri Gylfadóttur sem kom líka að þessu á sínum tíma. Þar af leiðandi erum við með ákveðið samhengi varðandi reynslu og aðkomu þeirra aðila sem áður voru. Ég held að það sé líka af hinu góða, fyrir utan þá þekkingu sem þessir tveir tilteknu einstaklingar hafa á fjölmiðlamarkaðnum. Einhverjir kunna að segja: Ertu að segja að þið viljið ekki lengur lög um skýrt eignarhald á fjölmiðlum? Ég er ekki að segja það. Það skiptir miklu máli að við tryggjum ramma þar sem höfð er að leiðarljósi sú fjölbreytni sem verður að vera í fjölmiðlum. Ég held hins vegar að markaðurinn hafi breyst verulega frá árinu 2005 og þá ekki síst með tilliti til alþjóðlegra tenginga. Sá rammi sem við ræddum hefði dugað þá, en ég held að við verðum að skoða samhengi hlutanna núna, eins og gert er í umræddu frumvarpi. Ég áskil mér rétt til að fara afar vel yfir frumvarpið með Samkeppniseftirlitinu því að ég sé að kostnaðarálitið og umsögnin er mjög óljós. Gefið er í skyn að fjölga þurfi fólki hjá Samkeppniseftirlitinu ef fylgja á þessu eftir. Ég hefði nú haldið að ef fylgja á þessu eftir verði svo að vera þannig að við verðum að sjá hvort þetta frumvarp feli í sér raunhæfar tillögur varðandi Samkeppniseftirlitið og fá það til að tjá sig um það. Á sínum tíma snerist umræðan svolítið um það, svo að maður vísi til þess sem gerist erlendis, að við vildum ekki ástand eins og til dæmis á Ítalíu þar sem Berlusconi hefur mikil ítök í ljósi krafta og auðs annars staðar úr samfélaginu, úr öðrum rekstri og af öðrum markaði. Byggjum við undir það með þessu frumvarpi að slíkt gerst aftur á Íslandi? Er það æskilegt? Er það kannski óhjákvæmilegt? Þetta er hlutur sem ég held að við verðum að fara vel yfir og spyrja okkur líka að því hvort hægt sé að tala um fjölmiðlamarkað sem eina heild, þ.e. veffjölmiðla, prentmiðla, ljósvakamiðla, þetta sé bara einn fjölmiðlamarkaður, eða eru þetta allt ólíkir fjölmiðlar sem meta þarf út frá ólíkum markaði? Þetta er hlutur sem við í nefndinni verðum að fara vel yfir. Það er alla vega skýrt í mínum huga að við verðum að skapa ramma sem tryggir að samkeppni sé góð og gegnsæi ríki á markaði en svo hefur oft og tíðum ekki verið. Ég er alls ekki neikvæð á það frumvarp sem liggur fyrir, ég vil einfaldlega komast að því hvort það er raunhæft. Er þetta tæki fyrir okkur til að tryggja að almannahagsmunir verði í fyrirrúmi þegar kemur að fjölmiðlum? Ég vil líka draga fram það sem aðrir hafa gert, þ.e. Ríkisútvarpið. Það er hárrétt sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sagði um Ríkisútvarpið áðan. Við höfum kannski að hluta til deilt sömu skoðun varðandi Ríkisútvarpið, það að takmarka Ríkisútvarpið á auglýsingamarkaði hýtur að vera í umræðunni í samhengi við það að tryggja fjölbreytni á markaði, sérstaklega þegar markaðurinn er lítill og fábreyttur. Það er erfitt að reka og viðhalda fjölmiðlum án þess að til staðar sé auglýsingamarkaður fyrir aðra fjölmiðla en opinbera. Ríkisútvarpið kemur óhjákvæmilega inn í þessa umræðu, eins og það er í dag, hvort við séum að tala um eitthvert útópískt ástand, þ.e. ástandið hjá frjálsu fjölmiðlunum, að ekki sé raunhæft að tala um eðlilega samkeppni þegar Ríkisútvarpið er uppbyggt eins og það er. Ég vil þó draga fram að ég held að sú vinna sem hefur átt sér stað í nefndinni - og formaður á þakkir skildar hvað varðar umfjöllun í því máli er varðar Ríkisútvarpið - hafi þokað hlutunum í rétta átt. Stigin hafa verið skref sem eru stór í ljósi sögunnar. Þó að manni finnist þau kannski ekki stór í augnablikinu eru þau samt tiltölulega merkileg. Ég geri ráð fyrir að við höldum áfram að vinna að þessu máli er tengist Ríkisútvarpinu og mun ég leggja mitt af mörkum hvað það varðar. Hagsmunirnir eru miklir þegar kemur að fjölmiðlum því að þeir skipta okkur svo miklu máli í því lýðræðissamfélagi sem við viljum tilheyra og byggja upp. Ég velti líka fyrir mér tæknilegum hlutum sem meðal annars hafa komið til umfjöllunar varðandi Ríkisútvarpið, þ.e. dreifikerfið. Getur verið að uppbygging dreifikerfis og hverjir það eru sem byggja það upp geti truflað það markmið að samkeppni ríki á fjölmiðlamarkaði, að eignarhald verði gegnsætt, að komið verði í veg fyrir yfirburði eins tiltekins aðila á fjölmiðlamarkaði? Verðum við að draga það fram hvernig uppbygging dreifikerfa er og hvernig hún er fyrirhuguð? Getur uppbygging dreifikerfa og eignarhald á þeim stuðlað að ójafnvægi á fjölmiðlamarkaði? Þetta eru þær hugleiðingar sem ég vildi setja fram við 1. umr. Ég tek undir það sem sagt hefur verið: Að hluta til verðum við að minnsta kosti að senda það ákvæði sem fjallar um samrunaeftirlitið og þau skilyrði sem þurfa að vera til þess að breyta yfirráðum á fjölmiðlum til frambúðar - við þurfum að fá umsagnir frá efnahags- og viðskiptanefnd hvað það atriði varðar. Ég velti líka fyrir mér þeirri frumkvæðisskyldu sem hugsanlega kann að hvíla á fjölmiðlanefnd varðandi það markmið að halda í fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlum. Mun hún hafa einhverja frumkvæðisskyldu í ljósi þessa frumvarps? Hvernig sér fjölmiðlanefndin fyrir sér að hún geti gegnt hlutverki sínu innan þess ramma sem við ræðum hér? Ég hefði gjarnan viljað ræða mörg önnur ákvæði. Við þurfum að fara vel yfir 8. gr. og ekki síður 9. gr. í frumvarpinu, þær tengjast hatursáróðri. Við þurfum að þora að tala um slíkan áróður, hluti af þeirri umræðu er hvernig samfélagi við viljum búa í og ekki síður hvort hatursáróður, eins og hann hefur birst, grafi undan grundvallarreglum réttarríkis þegar kemur að umfjöllun um fólk og þegar kemur að umfjöllun um fyrirtæki. Hatursáróðursákvæðið í 9. gr. hefur mjög mikilvæga þýðingu í því samhengi að tryggja þær grundvallarreglur sem við höfum fram til þessa staðið vörð um og eru í núgildandi stjórnarskrá. Ég vona að þeim grundvallarreglum verði ekki breytt í meðförum þingsins vegna nýrrar stjórnarskrár. Að öllu þessu sögðu geri ég ráð fyrir að við munum fá marga gesti á fundi nefndarinnar og fara málefnalega yfir þetta mikilvæga mál. Það hefur í samhengi hlutanna þýðingu fyrir okkur sem erum hér á þingi að geta afgreitt þetta þvert á flokka, vonandi ná menn þannig samstöðu um það. Við þurfum að afgreiða þetta af raunsæi sem stuðlar að þeim markmiðum sem ég gat um í upphafi, að við höfum almannahagsmuni í fyrirrúmi þegar kemur að umræðu um fjölmiðla um leið og við sýnum skilning á því að við þurfum að hafa rekstrarumhverfi sem gerir fjölmiðlum kleift að lifa og starfa í íslensku samfélagi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afskaplega góða og málefnalega ræðu. Það var margt sem hún kom inn á og hún þekkir gjörla til sem fyrrverandi menntamálaráðherra, nauðaþekkir málið og mikilvægi þess að slík löggjöf sé vel úr garði gerð. Ég tek undir eiginlega öll aðalatriði sem komu fram í máli þingmannsins. Það skiptir miklu máli að skapa ramma utan um eignarhaldið sem er þokkaleg sátt um og mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að með þeim ramma sem hér er settur upp, og ég held að sé skynsamlegur, fetum við okkur í áttina að hinu endanlega fyrirkomulagi og hvernig best er að ná utan um eignarhald fjölmiðla. Hér er lagt til að Samkeppniseftirlitið fái rýmri heimildir á fjölmiðlaréttarlegum forsendum til að grípa inn í skaðlegar aðstæður á þeim grundvelli, eins og þar stendur. Eftirlitið fær þessar auknu heimildir í samspili við fjölmiðlanefnd. Ég tek undir að það tilheyrir því að búa í siðuðu samfélagi að hafa takmarkanir á því í lögum hvað fjölmiðlar á ritstjórnarlegum forsendum geta haldið úti af því sem kallast hatursáróður, þó að auðvitað sé erfitt að ná utan um hvar það tekur nákvæmlega niður. Það tekur auðvitað til ofsafenginna ummæla í ummælakerfum fjölmiðlanna sem eru að einhverju leyti eða öllu á ábyrgð ritstjórnar þó að þau sé ekki sögð af þeim. Við fjöllum hér um mikil álitaefni, en sérstaklega vildi ég ræða um eignarhaldsþáttinn. Það má segja að röð mistaka á sínum tíma hafi orðið til þess að ekki náðist samstaða um eignarhaldslög um fjölmiðlana fyrir níu árum. Nú er verið að leggja það fram með þessum hætti og ég vildi spyrja hv. þingmann hvort hún telji að frumvarpið sé 

Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn og segja já, ég bind ákveðnar vonir við að þetta sé rammi sem við getum sameinast um. Mér finnst skipta máli að í þessu ferli er reynt að ná þverpólitískri samstöðu. Við sjálfstæðismenn tilnefndum okkar fulltrúa, fulltrúa sem hefur gríðarlega mikla reynslu af rekstri fjölmiðla og þekkir líka til hins pólitíska umhverfis. Að öllu jöfnu ætla ég ekki að gerast meiri spekingur á sviði en fulltrúi okkar sjálfstæðismanna í þeirri nefnd, þó að ég hafi ágætisreynslu úr fjölmiðlum og úr ráðuneyti og héðan af þingi, en að auki mynda ég mér mína sjálfstæðu skoðun á frumvarpinu. Ég tel, í ljósi breytts umhverfis, að það geti vel verið mikil skynsemi í því fólgin og við eigum að fara vel yfir þetta frumvarp. Það sem ég þarf hins vegar að fá nánari útskýringar á er hlutverk Samkeppniseftirlitsins og hvernig það sjálft telur sig koma að því t.d. að brjóta upp fjölmiðla. Hvaða skilyrði þurfa að liggja fyrir, svo við tökum bara praktískt dæmi úr veruleikanum, þannig að Samkeppniseftirlitið fari í jafnumfangsmikla aðgerð og það að stokka upp og brjóta upp fjölmiðla? Þess vegna skiptir máli að draga líka Ríkisútvarpið inn í þetta, og spyrja hvort Samkeppniseftirlitið hafi hugsanlega einhverjar skoðanir á Ríkisútvarpinu, sérstaklega þeim hluta sem tilheyrir samkeppnismarkaðnum, sem eru meðal annars auglýsingar og hugsanlega annað efni innan Ríkisútvarpsins. Mér finnst þetta fýsileg leið og mér finnst hún þess eðlis að okkur ber skylda til að fara vel yfir frumvarpið, ekki síst í ljósi umræðu undangenginna ára, hún hefur staðið yfir í nær áratug, 

Frú forseti. Ég tek eindregið undir það. Ég held að hér sé lagt upp með skynsamlega og færa leið, svo er auðvitað álitaefni hvaða árangri við náum, reynslan ein mun sýna okkur það og kenna. Eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan í framsögu sinni munum við endurskoða fyrirkomulagið og lögin mjög reglubundið þannig að hægt sé að meta hvort þetta sé of matskennt og opið eða hvort þetta haldi og hægt að beita þessu þannig að áhrif séu af. Það er auðvitað erfitt að ímynda sér hvaða aðstæður gætu orðið til þess að þessu ákvæði væri beitt og kannski ekki sanngjarnt að ætlast til þess að þingmenn eða ráðherrar dragi nákvæmlega upp þá mynd. Ég er þó alveg sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur að ef staðan væri sú að við værum með eitt ríkisútvarp með helmingshlutdeild á markaði og svo einn ljósvakamiðil hlyti það fyrirkomulag að vera mjög mikið álitaefni. Síðan er það samspilið við tæknina, erlendar sjónvarpsstöðvar í gegnum gervihnetti og netið og allt þetta - voðin er orðin miklu flóknari en hún var og þess vegna er kannski ekki alveg jafnmikill háski í dag af smæðinni og fákeppninni, sem svo sannarlega er á þessum örmarkaði. Ég tek líka undir það sem kom fram hjá hv. þingmanni um Ríkisútvarpið. Það er nauðsynlegt að ræða þessi mál og fjalla um þau í einhvers konar samlegð af því að þetta styðst svo hvort við annað. Of stórt ríkisútvarp er líka neikvætt og skaðlegt og það þarf að koma því þannig fyrir að því sé hóflega stillt upp. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji að við stefnum í rétta átt með þessu samspili, að takmarka að einhverju leyti umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, þó ekki að miklu leyti, aðallega í gegnum kostun og fleira, þannig 

Frú forseti. Já, það er ekki spurning. Þó að manni finnist þetta ekki vera stórt skref, eins og ég gat um áðan, sem verið er að stíga varðandi Ríkisútvarpið held ég að það sé tvímælalaust rétt skref. Við þurfum að ígrunda vel hvort hægt er að taka stærra skref. Annað sem tengist þessu líka er hvaða kröfur ráðherra gerir hverju sinni í gegnum þjónustusamninginn. Þar er hægt að beita sér miklu meira og við höfum ekki gert það nægilega vel í gegnum tíðina enda er það kannski svolítið nýtt tæki sem við erum að þróa. Ég held þó að nægilega mikil þekking hafi byggst upp í ráðuneyti menntamála og menningarmála í samvinnu við fjölmiðlanefnd til að geta lagt skýrar skyldur á herðar Ríkisútvarpinu og gert mjög skýrar kröfur til þess umfram það sem við gerum í dag, m.a. til að auka fjölbreytni og fjölræði á markaði sem ég tel vera eitt af meginmarkmiðum þessa frumvarps. Við verðum að horfast í augu við að það er líka á ábyrgð okkar stjórnmálamanna að tryggja að hér ríki ákveðin fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Hluti af því að tryggja fjölbreytni er að byggja upp sæmilegan auglýsingamarkað fyrir einkaaðila á markaði. Varðandi Samkeppniseftirlitið finnst mér vera pínulítill lapsus í frumvarpinu, það er ekki nægilega skýrt kveðið á um hversu mikið það kostar að koma upp starfsmanni eða hvort starfsmaður verður yfirhöfuð settur í þetta. Það má ekki vera þannig að við séum nokkuð sátt með ákveðinn ramma sem við teljum tryggja ákveðnar leikreglur á fjölmiðlamarkaði, við séum búin að koma okkur upp slökkvitæki sem við erum tiltölulega sátt með en síðan, þegar á hólminn er komið, er ekkert slökkviefni í slökkvitækinu. Þetta er nokkuð sem ég held að við í nefndinni munum fara gaumgæfilega yfir með Samkeppniseftirlitinu og sjá hvort þetta sé tæk leið til að viðhalda fjölbreytni og samkeppni á fjölmiðlamarkaði.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Ég hef hlustað af mikilli athygli og fagna þeim vilja sem mér finnst ég finna hjá þeim sem hafa tjáð sig til að setja ramma um eignarhald fjölmiðla og fagna því að fólk er reiðubúið að skoða þær tillögur sem hér eru settar fram með opnum huga. Ég tel að þær hafi verið vel unnar og lagður metnaður í þá vinnu að ná fram tillögum sem unnt er að ná sátt um. Ég legg mikla áherslu á að við reynum að ná eins mikilli sátt um þetta mál og unnt er og meðal annars af þeim sökum hafa verið gerðar breytingar á frumvarpinu síðan það var lagt fram síðast. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi sérstaklega hatursáróðursákvæðið sem við áttum mjög gott samtal við hv. þm. Eygló Harðardóttur um, og því ákvæði var breytt til að reyna að bæta það og svara þeirri gagnrýni sem það hafði mætt í umfjöllun þingsins. Sama má segja um ákvæðið um skoðanakannanir sem var í fyrra frumvarpi sem ég felldi út eftir þá umræðu sem varð í þinginu. Ég ítreka vilja minn til að reyna að vinna þetta mál með þinginu af því að ég tel mjög mikilvægt að við náum því á þessu þingi að lenda einhverri lausn þar sem þessi rammi er skilgreindur. Eins og ég sagði í framsögu minni áðan tel ég að sú leið sem hér er lögð fram, eftir vinnu þeirra aðila sem komu að undirbúningnum, sé skynsamleg. Þá kem ég að því sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson spurði mig um, hvort ég gæti dregið upp sviðsmyndir af þeim aðstæðum sem gætu kallað fram uppbrot á eignarhaldi og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi að ég hefði vísað því máli frá mér. Að einhverju leyti geri ég það af því að þessi markaður hefur breyst mjög mikið. Hér ræða hv. þingmenn hvort það sé nóg að hafa tvær fréttastofur eða bara tvö dagblöð eða tvo sterka aðila á markaðnum, en þessi markaður er auðvitað mjög breyttur frá því sem verið hefur. Ég nefni sérstaklega þann markað sem unga fólkið nýtir sér í æ meira mæli. Það horfir ekki á línulega miðlun dagskrárefnis í gegnum sjónvarpstækið, sem er sú hefðbundna leið sem við ólumst upp við, heldur nýtir sér netmiðlana. Þar hefur orðið heilmikil samþjöppun á undanförnum árum, netmiðlar hafa runnið saman og gegna hlutverki fréttaveitna og hafa mjög mikil áhrif. Þegar svo er er ekki endilega horft á málin út frá efnahagslegu áhrifum og stærð fjölmiðla á markaði, sem ný 62. gr. b laganna byggir fyrst og fremst á. Það er rétt að sú grein er mjög tæknilega orðuð og flókin og mér finnst að sjálfsögðu eðlilegt eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi að þetta sé skoðað mjög ítarlega með Samkeppniseftirlitinu. Ástæða þess að fjölmiðlanefnd er tekin þar inn í er að það getur orðið samruni sem miðar að því að draga úr þessu fjölræði og það er mjög erfitt fyrir Samkeppniseftirlitið að meta það út frá efnahagslegum sjónarmiðum eingöngu. Hlutfallslega litlir fjölmiðlar geta runnið saman og haft í för með sér stóraukna einsleitni á fjölmiðlamarkaði og það er kannski verið að horfa til þeirra fræða þegar nefndin velur þá leið að hafa matskenndar heimildir í stað þess að setja statísk viðmið. Þess vegna segi ég að ég sé ekki tilbúin að draga upp einhverjar sviðsmyndir. Mér finnst hins vegar mjög eðlilegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd kalli til sín fræðimenn og óski eftir því að þeir dragi upp sviðsmyndir, miðað við núverandi fjölmiðlamarkað á Íslandi, af því sem gæti valdið því að þeim heimildum yrði beitt. Þarna tel ég að mætist tvö sjónarmið. Það er ekki alltaf svo einfalt að hægt sé að segja: Já, þessi fjölmiðill er svona stór og ef þessir tveir stóru fjölmiðlar sameinast er komin ástæða til íhlutunar. Það er kannski ekki endilega nægilegt atriði ef um það er að ræða að margir litlir fjölmiðlar renna í eina sæng. Þeir hafa kannski ekkert sérstaklega stóra markaðshlutdeild en fjölræðið glatast. Þetta er kannski stóra atriðið sem mér finnst skipta mjög miklu máli. Ég er sannfærð um að þetta skiptir miklu máli því að ég lít ekki á fjölmiðla eins og hvert annað fyrirtæki, eins og hvert annað verslunarfyrirtæki svo að dæmi sé tekið, því að þeir hafa því mikilvæga hlutverki að gegna sem ég nefndi áðan sem fjórða valdið, sem aðhald fyrir ríkjandi gildi og ríkjandi stjórnvöld og sem miðlunarleiðir ólíkra sjónarmiða. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson ræddi talsvert um tæknina og hvort hún hefði leyst að einhverju leyti vandann fyrir okkur. Vissulega er rétt að það eru allt aðrar leiðir til að skapa og búa til fjölmiðil núna en fyrir tíu eða fimmtán árum og kannski miklu auðveldara að búa til nýjan fjölmiðil, ef horft er út frá hversu mikið fjármagn maður þarf til að fara af stað með slíkan miðil. En við gerum skýran greinarmun í núgildandi fjölmiðlalöggjöf á fjölmiðlum á netmarkaði og þeim miðlum sem eru reknir í nafni einstaklinga og eru ekki fjölmiðlar samkvæmt skilgreiningu fjölmiðlalaga. Við þurfum auðvitað að halda þeirri skilgreiningu opinni. Ég held að tæknin hafi leyst vandann að sumu leyti, hún hefur að einhverju leyti auðveldað nýliðun á fjölmiðlamarkaði en hún býr líka til ný viðfangsefni. Ég held að hún hafi ekki dregið úr þörfinni á þessum ramma og ég legg mikla áherslu á að hann verði settur. Mig langar að nefna það sem hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir minntist á undir lok ræðu sinnar og einhverjir fleiri hv. þingmenn nefndu líka, sem snýr að fjármálahlið frumvarpsins. Í umsögn fjárlagaskrifstofu er sagt að kannski þurfi nýjan starfsmann, kannski ekki. Ég lít ekki svo á að þar sé við frumvarpið að sakast, ég verð að segja það. Ég tel hins vegar eðlilegt að hv. nefnd fái álit Samkeppniseftirlitsins á þessu og ég tel eðlilegt að ef mat manna er að þetta hafi í för með sér aukinn kostnaði verði tekið tillit til þess við vinnslu fjárlaga þessa árs. Þetta kann að hafa í för með sér auknar skyldur, bæði hjá Samkeppniseftirlitinu og að einhverju leyti fjölmiðlanefnd. Ég ætla ekki að fara í öll þau mál sem hér hafa verið nefnd, svo sem um áfengisauglýsingar og fleira, en ég vil bara ítreka að lokum að mér finnst vera vilji hjá hv. þingmönnum til að ná lendingu um ramma í þessum málum og ég fagna því. Ég tel að það sé mikið kappsmál allra sem vilja veg lýðræðissamfélagsins sem mestan að setja þarna skýr viðmið. Ég ítreka það líka sem ég sagði áðan að þarna eru til að mynda ný ákvæði um friðhelgi einkalífs, breytingar á hatursáróðursákvæðum og fleira sem ég tel til bóta fyrir gildandi löggjöf. Að einhverju leyti tel ég að ef við náum að afgreiða þetta frumvarp, að sjálfsögðu með þeim umbótum sem nefndin telur sig þurfa að gera á því, séum við að ná að loka þessu máli og þá getum við farið að vinna samkvæmt lögunum því að hér er líka verið að leggja til breytingar sem stafa af þeim annmörkum sem hafa komið í ljós á framkvæmd gildandi laga. Hér undir lokin vil ég aftur vekja athygli hv. þingmanna á vinnu þeirrar nefndar sem nú stendur yfir um aðgengi stjórnmálahreyfinga og annarra hreyfinga að fjölmiðlum í aðdraganda kosninga og atkvæðagreiðslna. Það mál getum við kannski tekið til umræðu síðar í þinginu, hvort sem næst að klára það eða ekki, en það verður að minnsta kosti eitthvað sem við getum tekið til umræðu í þinginu og þá held ég að þetta þing geti sagt að það hafi staðið vel að umræðu um þessi mál.

Frú forseti. Þannig að það sé sagt, svo menn reyni nú að læra eitthvað af sögunni, ætla menn ekki að stoppa þetta mál, sem lagt er fram af hálfu stjórnarflokkanna, bara til þess að stoppa það, það er ekki þannig, heldur lítum við á efnisinnihaldið. Ég hef að vísu ekki borið það upp formlega innan flokks míns en ég hef hins vegar fylgst með því sem fulltrúi okkar sjálfstæðismanna í nefndinni, hinni þverpólitísku nefnd, hefur sagt og hvernig hann hefur nálgast málin. Ég styð þá nálgun með öllum fyrirvörum. Ég vil vinna að því að niðurstaðan verði sem skynsamlegust og skili því sem mér heyrist við flest vera sammála um, að leikreglurnar verði skýrar og að komið verði í veg fyrir einhverja mismunun á markaði. Við munum reyna, í samvinnu við sérfræðinga á fjölmiðlamarkaði sem og Samkeppniseftirlitið, fjölmiðlanefndina og aðra, að draga upp hinar og þessar sviðsmyndir í ljósi reynslunnar, í ljósi þeirra áhrifa sem hinir nýju miðlar geta haft á þróun fjölmiðla almennt til skemmri og lengri tíma. Ýmsar spurningar munu koma upp: Er þetta leiðin til að koma í veg fyrir að hér verði ástand líkt og á Ítalíu undir stjórn Berlusconis? Er þessi leið vel til þess fallin að hafa skýrar leikreglur eða erum við bara að tala um einhverja gamla veröld sem er ekki lengur til? Það kann líka að vera að þetta sé með allt öðrum hætti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra tvennt. Annars vegar: Hvernig sér hæstv. ráðherra dreifikerfið koma inn í myndina? Nú er verið að úthluta hugsanlegum leiðum varðandi dreifikerfið og kanna hvort það kunni að hafa áhrif á dreifingu fjölmiðla og þá hugsanlega vald þeirra á markaði. Í öðru lagi er í greinargerðinni vísað til Noregs varðandi endurskoðun á fjölmiðlalögunum sem hófst þar 2011. Veit ráðherra eitthvað um framvindu þeirrar endurskoðunar og þá í hvaða átt sú vinna stefnir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdirnar og fyrri ræðu hennar. Hvað varðar endurskoðun fjölmiðlalaga í Noregi þekki ég það ekki en ég ímynda mér að hún sé sama marki brennd og hér, þ.e. að Noregur innleiddi sömu tilskipun og við gerðum með lögunum 2011 og henni fylgir skýr krafa um endurskoðun þar innan þriggja ára. Mig grunar að það sé sama ferlið en ég þekki ekki þá framvindu. Hvað varðar dreifikerfið sem hv. þingmaður kom að í ræðu sinni liggur líka fyrir að það er eitt af því sem hafa þarf í huga þegar við skoðum samkeppnisaðstæður á fjölmiðlamarkaði, þ.e. samspil fjarskiptafyrirtækja, sem byggt hafa upp dreifikerfi um landið, og fjölmiðlafyrirtækja og hvernig eignarhaldi á þessum fyrirtækjum er háttað, svo dæmi sé tekið. Það getur auðvitað skipt máli því að þegar við ræðum eignarhald á fjölmiðlum í þeim tæknivædda heimi sem við búum í í dag, þá er það auðvitað algengara upplegg að fjarskiptafyrirtækin byggi upp dreifikerfi og geti þannig öðlast mjög mikil völd á markaði þó að þau reki ekki beinlínis fjölmiðladagskrá. Ég tel því eðlilegt að það sé líka undir þegar við ræðum markaðsráðandi stöðu á fjölmiðlamarkaði, hvort til að mynda fjarskiptafyrirtæki reki fjölmiðla eða ekki, því að það getur spilað inn í umræðuna um eignarhald.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 2010. Nefndin fór vandlega yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 2010. Nefndin tók helstu athugasemdir og ábendingar Ríkisendurskoðunar fyrir á fundum sínum og skrifaði viðeigandi ábyrgðaraðilum bréf þar sem óskað var eftir skýringum og viðbrögðum við athugasemdunum. Nefndin fór yfir öll svör sem bárust og lagði mat á þau. Í nokkrum tilfellum reyndist nauðsynlegt að fá viðkomandi aðila til fundar við nefndina þar sem farið var nánar yfir svörin og sjónarmið gesta. Í framhaldinu var tekið tillit til svara og viðbragða í álitinu. Álitið er almennt byggt upp þannig að í upphafi er greint frá athugasemdum Ríkisendurskoðunar, reifuð sjónarmið ábyrgðaraðila og þeirra sem athugasemdin beindist að og síðan er afstaða fjárlaganefndar birt ásamt kröfum um nánari úrbætur eða skýrslur sem notaðar verða við ákvörðunartöku síðar í málinu. Í áliti fjárlaganefndar vegna endurskoðunar ríkisreiknings 2009 var sú ákvörðun tekin að fjárlaganefnd skyldi framvegis fjalla ítarlegar en áður um ríkisreikning hvers árs og skila Alþingi niðurstöðu í formi skýrslu sem tekin yrði til umræðu á þinginu. Tilgangurinn er þríþættur: 1. Að draga fram helstu athugasemdir Ríkisendurskoðunar á ríkisreikningi, álit fjárlaganefndar á þeim og gera formlegar tillögur til úrbóta. 2. Að hvetja til umræðu um eftirlit og framkvæmd fjárlaga með það að markmiði að leggja grunn að betri og agaðri stjórn ríkisfjármála sem ekki er vanþörf á. 3. Að fylgja því eftir að úrbótum verði hrint í framkvæmd. Mun ég nú fara yfir helstu athugasemdir nefndarinnar en því miður leyfir sá tími sem mér er úthlutaður ekki að ég fjalli efnislega um þær allar vegna umfangs þeirra og fjölda. Vil ég sérstaklega taka fram að röð athugasemda byggir ekki endilega á mikilvægi þeirra. Þrátt fyrir gildistöku laga um fjárreiður ríkisins frá árinu 1997 hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið aldrei lagt fram ríkisreikning og lokafjárlög samhliða eins og gert er ráð fyrir í lögunum. Frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2010 var ekki fremur en önnur frumvörp til lokafjárlaga á liðnum árum lagt fram samhliða ríkisreikningi. Ríkisreikningur var lagður fram í júní 2011 og frumvarp til lokafjárlaga var lagt fram 20. október 2011. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um ríkisreikning 2010 kom út í nóvember 2011. Fjárlaganefnd afgreiddi álit sitt um skýrsluna í lok nóvember 2012, þ.e. ári síðar. Nú um miðjan janúar 2013 fjöllum við síðan um skýrsluna á Alþingi. Öllum má ljóst vera að þessu verður að breyta. Í raun má segja að við séum nú fyrst að ljúka umræðu um rekstur ríkissjóðs fyrir árið 2010. Á sama tíma eru stærstu fyrirtæki landsins að skila ársskýrslum og ársreikningum fyrir árið 2012. Fyrsta athugasemdin sem ég mun koma að hér snýr að afleiðusamningum Íbúðalánasjóðs. Ríkissjóður lagði Íbúðalánasjóði til 33 milljarða kr. árið 2010 vegna bágrar fjárhagsstöðu sjóðsins sem orðið hefur fyrir miklum útlánatöpum sem og tapi vegna afleiðusamninga. Fjárlaganefnd spurði fjármála- og efnahagsráðuneytið hvers vegna Íbúðalánasjóður geri afleiðusamninga og hvort hann hafi haft til þess heimildir. Fjármála- og efnahagsráðuneytið vísaði þessum spurningum til velferðarráðuneytisins og í svari þess kom fram að með afleiðusamningum hafi verið ætlun Íbúðalánasjóðs að draga úr vaxtaáhættu í kjölfar umtalsverðra uppgreiðslna viðskiptavina á lánum sjóðsins. Afleiðusamningar hafi verið gerðir í samræmi við áhættu- og fjárstýringarstefnu Íbúðalánasjóðs. Í svari velferðarráðuneytisins kemur einnig fram að með breytingu á lögum nr. 44/1998, um húsnæðismál, samanber 5. gr. laga nr. 57/2004, var Íbúðalánasjóði gert skylt að koma upp áhættustýringarkerfi í því skyni að halda jafnvægi milli inn- og útgreiðslna og gera áætlanir þar um. Í reglugerð nr. 544/2004, um fjárhag og áhættustýringu Íbúðalánasjóðs, segir í 2. gr. að stjórn Íbúðalánasjóðs skuli samþykkja stefnuna, þ.e. áhættustýringarstefnuna, og staðfesta breytingar sem gerðar eru á henni að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Jafnframt skal kynna Ríkisábyrgðasjóði og fjármála- og efnahagsráðuneyti fyrirhugaðar breytingar. Í reglugerðinni er þannig ekki gert ráð fyrir því að afla þurfi heimildar fjármála- og efnahagsráðuneytis á fjár- og áhættustýringarstefnu Íbúðalánasjóðs eða einstökum aðgerðum henni tengdum. Íbúðalánasjóði hefur á hinn bóginn borið að kynna fjármála- og efnahagsráðuneytinu stefnuna. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í nóvember 2005 um aðdraganda og gerð lánasamninga Íbúðalánasjóðs við fjármálastofnanir vegna áhættustýringar segir á bls. 29: „Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 544/2004 er með skýrum hætti mælt fyrir um hvernig standa skuli að breytingum á áhættustýringarstefnu sjóðsins. Þar segir að stjórn Íbúðalánasjóðs skuli samþykkja stefnuna og staðfesta breytingar, sem á henni eru gerðar, að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Jafnframt skal kynna Ríkisábyrgðasjóði og fjármálaráðuneyti fyrirhugaðar breytingar.“ Af þessu má ráða að beinlínis er gert ráð fyrir að leitað sé umsagnar og stefnan kynnt áður en henni er hrint í framkvæmd. Fyrir liggur að sjóðurinn sinnti ekki þessari lagaskyldu sinni fyrr en um það bil hálfu ári eftir að breytingunni á stefnunni var hrint í framkvæmd í lok desember 2004. Þannig hefur Ríkisábyrgðasjóður til dæmis enn uppi ákveðnar efasemdir í þessu efni, samanber bréf hans frá 3. október 2005. Í því bréfi sjóðsins segir: „Að mati Ríkisábyrgðasjóðs skortir því enn lagaheimild fyrir umræddum lánssamningum.“ Á bls. 29 í áðurnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar segir enn fremur: „Þá verður bréf Fjármálaeftirlitsins frá 10. maí og 22. júní sl. ekki túlkað á annan hátt en þann að lagagrundvöllur aðgerðanna hafi að minnsta kosti þótt óljós á þeim tíma eða hann hafi í það minnsta ekki verið kannaður nægilega.“ Þó að rík ástæða sé til mun fjárlaganefnd að þessu sinni ekki fjalla nánar um þetta mál þar sem málefni Íbúðalánasjóðs eru enn til rannsóknar af hálfu Alþingis. Sú skýrsla Ríkisendurskoðunar sem ég vitnaði í, sem var gefin út í nóvember 2005, hefur aldrei verið tekin til umræðu á Alþingi. Við gerð fjárlaga fyrir árið 2013 voru veittir 13 milljarðar til Íbúðalánasjóðs og er vandi hans hvergi nærri leystur. Nú mun ég víkja að ábendingum samkvæmt skuldabréfum í vörslu Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar. Skuldabréf í vörslu og innheimtu Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar upp á 9 milljarða kr. hafa ekki enn verið skráð í lánakerfi ríkisins. Fjárlaganefnd óskaði eftir upplýsingum um stöðu innheimtunnar, hvort lánin væru í skilum og til hvaða aðgerða hefði verið gripið til að tryggja eignir ríkisins. Heildarfjárhæð þeirra samninga sem Þróunarfélagið hefur gert nemur 14,5 milljörðum kr. og hafa 5,8 milljarðar verið greiddir. Ógreiddir eru 8,7 milljarðar kr. og af því eru ógjaldfallnar afborganir 3,8 milljarðar kr. Ekki eru því öll lán í skilum og munar þar mest um skuldabréf Háskólavalla upp á 4,7 milljarða kr. Útistandandi kaupsamningsgreiðslur frá Háskólavöllum og dótturfélögum eru nú í samningsferli samfara fjárhagslegri endurskipulagningu sem unnið er að í samráði við Þróunarfélagið. Markmið viðræðna er að tryggja hagsmuni ríkisins en veð er í þeim eignum sem seldar voru. Fjárlaganefnd mun óska eftir því að fá upplýsingar um framvindu málsins og að fjármála- og efnahagsráðuneytið meti líkur á því að samningsaðili geti staðið við greiðslur kaupverðs þegar drög að samningum liggja fyrir. Sementsverksmiðjan hf. var seld Íslensku sementi ehf. 2. október 2003. Kaupverðið var hins vegar aldrei innt af hendi og gagnrýndi Ríkisendurskoðun hvernig haldið var á þessum málum af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytis og eftirlitsstofnana sem komu að málinu. Fjárlaganefnd óskaði nánari upplýsinga frá fjármála- og efnahagsráðuneyti og Ríkisendurskoðun um hvaða ástæður stofnanirnar teldu fyrir því að innheimtan endaði með þeim hætti sem lýst er í skýrslunni. Í svarbréfi Ríkisendurskoðunar kemur fram að það hafi tekið ESA fimm ár að gefa álit á sölunni og Samkeppniseftirlitið ár í viðbót til að gefa sitt samþykki. Á þessum tíma rann út bankaábyrgð fyrir greiðslu kaupverðs og kaupandinn var kominn í greiðsluþrot. Í framhaldinu var samþykktur nauðasamningur sem skilaði fyrrgreindri fjárhæð í ríkissjóð. Vegna fyrirvaranna var ákveðið að kaupverð yrði ekki greitt við undirritun heldur mundi seljandi útvega bankaábyrgð fyrir allri fjárhæðinni en vegna mistaka við skjalagerð var bankaábyrgðin ekki höfð ótímabundin eins og ráð var fyrir gert í sölusamningi. Fjárlaganefnd telur skýringar fjármála- og efnahagsráðuneytisins á afdrifum málsins ófullnægjandi þar sem innra eftirlit ríkisins átti að sjá til þess að kröfurnar töpuðust ekki þrátt fyrir þá agnúa sem fyrir hendi voru. Eins og fyrr greinir voru fjárhagslega sterkir aðilar valdir til kaupanna og þeir hefðu átt að vera færir um að útvega þær tryggingar sem öruggar voru taldar og fjármála- og efnahagsráðuneytinu bar að sjá til þess að verkferlar héldu þessu máli í lagi. Fjárlaganefnd beinir þeim tilmælum til ráðuneytisins að málið verði afgreitt innan þess með tilhlýðilegum hætti og að ráðuneytið fari yfir veikleika í verkferlum auk þess að endurskoða vinnubrögð og eftirlit með efnahagsreikningum svo atburðir sem þessi geti ekki endurtekið sig. Fjárlaganefnd óskar eftir að ráðuneytið skili fjárlaganefnd skýrslu eða ítarlegu minnisblaði um ferli sölunnar og hvernig staðið var að innheimtu söluandvirðisins fyrir lok desember. Á grunni þeirrar skýrslu mun fjárlaganefnd gera tillögu um frekari skoðun á málinu ef þörf er á. Ríkisendurskoðun hefur undanfarin ár bent á að eftirlitið sé ekki nægilegt. Þeir aðilar sem bóka fyrrgreindar kröfur bera ábyrgð á þeim nema ábyrgðin sé falin öðrum. Fjárlaganefnd telur að þær brotalamir sem lýst er hér við innheimtu á kröfum ríkissjóðs séu óviðunandi. Þá telur nefndin það óásættanlegt að stofnanir ríkisins skýri það sem aflaga fer með því að enginn beri ábyrgð og beinir þeim tilmælum til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að skýrt verði kveðið á um hver beri ábyrgð á sérhverri bókhaldsstöðu í efnahag ríkissjóðs og þar með verði ábyrgðaraðilar skilgreindir sem allra fyrst. Er óskað eftir því að fjármála- og efnahagsráðuneytið gangi frá málinu við viðkomandi aðila. Ríkisendurskoðun gagnrýndi meðferð landbúnaðarráðuneytisins á tilteknum eignum Lánasjóðs landbúnaðarins sem haldið var eftir við sölu hans til Landsbankans árið 2005. Gerði stofnunin athugasemd við þá ákvörðun ráðuneytisins að ávaxta 214 millj. kr. af þessum eignum, þ.e. handbæru fé sjóðsins, í bankabréfum hjá Kaupþingi banka í stað þess að skila því til ríkisféhirðis. Stærsti hluti þessa fjár tapaðist við fall bankans. Fjárlaganefnd beinir þeim tilmælum til fjármála- og efnahagsráðuneytis að tryggt verði að hvorki ráðuneyti né stofnanir ríkisins geti haldið eftir fé með þessum ámælisverða hætti og að því verði framvegis alltaf skilað til ríkisfjárhirslu. Á árinu 2010 voru gjaldfærðir rúmlega 27 milljarðar kr. vegna ríkisábyrgða samanborið við rúmlega 3 milljarða árið 2009. Þessi hækkun stafar einkum af því að ríkissjóður yfirtók ábyrgðir af Ríkisábyrgðasjóði vegna Lánasjóðs landbúnaðarins en við fall Landsbankans hf. urðu virkar ríkisábyrgðir vegna skulda sjóðsins. Lánasjóðurinn var seldur bankanum árið 2005 fyrir tæpa 3 milljarða kr. Í kjölfar falls bankans var tekin ákvörðun um að greiða gjaldfallnar afborganir af kröfum sem ríkisábyrgð fylgdi til að koma í veg fyrir að ríkissjóður yrði fyrir tjóni vegna dráttarvaxta og innheimtukostnaðar. Ríkisendurskoðun hefur ekki upplýsingar um hvers vegna skuldir lánasjóðsins voru skildar eftir í gamla Landsbankanum en eignir hans fluttar í nýja bankann. Nefndin óskaði einnig eftir upplýsingum frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um hvers vegna ábyrgðir og eignir sem áttu að standa þeim til fullnustu fylgdust ekki að. Að sögn fjármála- og efnahagsráðuneytis var þegar búið að gefa út umrædd skuldabréf og þau óuppgreiðanleg og því ekki unnt að breyta því að ríkið bæri hina einföldu ábyrgð á greiðslu þeirra færi kaupandinn í greiðsluþrot þrátt fyrir að Alþingi tæki ákvörðun um sölu sjóðsins. Skýrt hafi komið fram í útboðsauglýsingu og meðfylgjandi gögnum að tilboðsgjafi mundi yfirtaka skuldbindingar lánasjóðsins sem í flestum tilfellum voru með ríkisábyrgð. Samkvæmt þessu virðist hafa verið erfitt að koma í veg fyrir að ábyrgðirnar féllu á ríkissjóð. Fjárlaganefnd telur mikilvægt að fjármála- og efnahagsráðuneytið fari yfir þetta mál til að kanna hvort og þá hvernig megi draga af því lærdóm um meðferð ríkisábyrgða með það að markmiði að tilvik sem þetta geti ekki komið upp að nýju. Fjármála- og efnahagsráðuneytið stofnaði SpKef sparisjóð í apríl 2010 í því skyni að taka við eignum og innstæðuskuldbindingum Sparisjóðsins í Keflavík samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins með vísan til heimildar í 1. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins kemur fram að það sé mat stjórnenda Sparisjóðs Keflavíkur að eigið fé sjóðsins sé neikvætt um 11 milljarða kr. og að rúmlega 19 milljarða kr. vanti upp á að sparisjóðurinn fullnægi kröfum Fjármálaeftirlitsins um lágmarks eigið fé. Í skýringum við árshlutareikning Landsbankans í lok júní 2011 kom síðan fram að ágreiningur væri á milli aðila um verðmat á eignum sparisjóðsins. Bankinn mæti eignirnar á rúma 43 milljarða en að þær hafi áður verið metnar á tæpa 59 milljarða. Munar þarna um 16 milljörðum kr. Við sameiningu SpKef sparisjóðs við Landsbankann virðist hafa verið gengið út frá því að eigið fé sparisjóðsins væri neikvætt um 11 milljarða kr. og að sá kostnaður kæmi til með að lenda á ríkissjóði. Úrskurðarnefnd sem sett var á laggirnar með samningi milli íslenska ríkisins og Landsbankans hf. í því skyni að skera úr um endurgjald til Landsbankans hf. vegna yfirtöku á SpKef sparisjóði kvað upp úrskurð 7. júní 2012. Niðurstaða nefndarinnar var sú að endurgjald til Landsbankans hf. vegna yfirtöku á innstæðum og eignum SpKef sparisjóðs skyldi nema tæplega 19,2 milljörðum kr. Með úrskurðinum er endanlega leyst úr ágreiningi milli aðila um greiðslu til Landsbankans hf. vegna yfirtöku á SpKef sparisjóði. Uppgjör til Landsbankans verður samkvæmt samningi aðila í formi ríkisskuldabréfs sem er á gjalddaga 9. október 2018. Fjárlaganefnd bendir á að það munar um 8 milljörðum kr. á niðurstöðu ríkisins og gerðardómsins og hefur nefndin af þeim sökum óskað eftir greinargerð frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu um það með hvaða hætti staðið var að yfirtökunni og mati á eignum. Einnig hefur fjárlaganefnd óskað eftir greinargerð um rekstur sjóðsins frá því að ríkið yfirtók hann og þar til hann var endanlega sameinaður Landsbankanum. Var óskað eftir að þær lægju fyrir eigi síðar en í lok desember 2012. Fjárlaganefnd bendir á að málefni sparisjóðanna eru til rannsóknar af hálfu Alþingis og bíður nefndin eftir niðurstöðu hennar. Fram hafa komið efasemdir um lögmæti þess að Seðlabankinn ræki félag sem héldi utan um eignasafnið og því óskaði fjárlaganefnd eftir viðbrögðum bankans við þeim athugasemdum. Í svarbréfi bankans kom fram að í lögum nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands, er hvorki að finna ákvæði sem beinlínis heimila bankanum að stofna og eiga dótturfélag né ákvæði sem bannar slíka ráðstöfun. Fjárlaganefnd óskaði eftir að fjármála- og efnahagsráðuneytið legði mat á það hvernig til hefði tekist við að ná markmiðunum en ráðuneytið vísaði alfarið á Seðlabankann. Fjármála- og efnahagsráðuneytið annast eftirlit með framkvæmd fjárlaga og að mati fjárlaganefndar ber því að taka afstöðu til þeirra þátta sem nefndin spurði um enda beitti ráðuneytið sér fyrir fyrrgreindri hagræðingu. Fjárlaganefnd telur eðlilegt að fjármála- og efnahagsráðuneytið annist þessa eignaumsýslu fyrir hönd ríkissjóðs en ekki Seðlabankinn, samanber 13. gr. laga nr. 115/2011. Þá mun nefndin gera sérstaka athugun á málinu. Í áliti sínu á skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 2009 lagði fjárlaganefnd áherslu á að samkomulag um uppgjör staðgreiðslu á milli ríkis og sveitarfélaga yrði endurskoðað, m.a. í ljósi aukinna vanskila, og óskaði eftir niðurstöðum endurskoðunarinnar fyrir 1. desember 2011. Sá vilji nefndarinnar hefur ekki gengið eftir en í september 2012 var endurskoðuninni ekki enn lokið. Ráðuneytið hefur nýlega hafið viðræður við Samband íslenskra sveitarfélaga og eru Ríkisendurskoðun og Fjársýslan einnig inni í málinu. Fjárlaganefnd leggur áherslu á að fjármála- og efnahagsráðuneytið ljúki málinu sem allra fyrst og tilkynni nefndinni um niðurstöðuna. Þá leggur fjárlaganefnd áherslu á að fjármála- og efnahagsráðuneytið meti hvort ríkissjóður hafi orðið fyrir tjóni af núverandi fyrirkomulagi og geri nefndinni grein fyrir því mati. Jafnframt leggur fjárlaganefnd áherslu á að reglulega verði fylgst með uppgjöri milli ríkis og sveitarfélaga. Árið 2009 yfirtók ríkissjóður 300 millj. kr. eftirlaunaskuldbindingar Landsbanka Íslands vegna ríkisábyrgðar á þeim. Að mati Ríkisendurskoðunar er eðlilegt að þessi skuldbinding færist yfir til NBI hf. Fyrir liggur sérstök ákvörðun stjórnar Fjármálaeftirlitsins þess eðlis að tilgreindar lífeyrisskuldbindingar fylgi gamla bankanum, en hún er að mati Ríkisendurskoðunar á skjön við hina almennu ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um flutning eigna, skulda og skuldbindinga vegna innlendrar starfsemi bankans yfir til NBI hf. Í samningaviðræðum skilanefndar og erlendra kröfuhafa Landsbanka Íslands kom fram að þeir gætu ekki sætt sig við að NBI hf. verði skuldsettur meira en um var samið því að það muni rýra getu bankans til að standa við skuldbindingar sínar gagnvart þeim, samanber samkomulag þar um. Fjármála- og efnahagsráðuneytið bendir á að rökstuðningur Fjármálaeftirlitsins fyrir þessari ákvörðun hafi verið sá að annað gæti falið í sér óréttmæta mismunun annarra kröfuhafa og það hafi því ekki verið á færi ráðuneytisins að breyta ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Með því að færa kröfuna yfir í nýja bankann hefði ríkissjóður þar með þurft að greiða nýja bankanum kröfuna að fullu. Þar sem mælt var fyrir um það í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 50/1997, um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, að ríkissjóður beri ábyrgð á skuldbindingum Landsbanka Íslands við Eftirlaunasjóð starfsmanna Landsbankans hafi verið ákveðið að semja við NBI hf. um útborgun eftirlaunaréttinda umræddra starfsmanna með sama hætti og áður hefði verið gert. Annars hefðu einstakir aðilar eftirlaunasjóðsins átt beinar kröfur á hendur ríkissjóði vegna þeirrar ábyrgðar sem ríkið gekkst í þegar stofnað var hlutafélag um Landsbanka Íslands. Jafnframt var NBI hf. fyrir hönd ríkissjóðs falið að lýsa innleystri ábyrgðarkröfu ríkissjóðs við slitameðferð Landsbanka Íslands hf. Fjárlaganefnd telur óheppilegt að Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitið séu ósammála um með hvaða hætti málið var leyst. Að mati Ríkisendurskoðunar kann að vera ástæða til að kanna hvort ekki sé rétt að eftirlaunaskuldbindingar hjúkrunar- og dvalarheimila sem fá greidd daggjöld frá ríkinu, og eru nú að hluta færðar hjá launagreiðanda, verði að fullu færðar hjá ríkissjóði þar sem reksturinn er á ábyrgð hans. Fjárlaganefnd óskaði eftir að fjármála- og efnahagsráðuneytið staðfesti að ekki væri gert ráð fyrir að daggjöld stæðu undir þessum lífeyrisskuldbindingum og að ótvírætt lægi fyrir að ríkissjóður bæri ábyrgð á þeim. Fjármála- og efnahagsráðuneytið er ósammála fullyrðingu Ríkisendurskoðunar um að „þar sem ekki er gert ráð fyrir að daggjöld standi undir þessum skuldbindingum eru þær íþyngjandi í rekstri þeirra“. Fjármála- og efnahagsráðuneytið bendir á að samkvæmt ákvæðum laga um almannatryggingar eru greiðslur daggjalda fullnaðargreiðsla af hálfu ríkissjóðs fyrir veitta þjónustu. „Því er það mat fjármála- og efnahagsráðuneytisins að ekki sé bein lagaskylda á ríkissjóði vegna þessara lífeyrisskuldbindinga, umfram það sem falli á ríkissjóð vegna bakábyrgðar á B-deild LSR, þegar iðgjaldagreiðslur og lífeyrishækkanir á hverjum tíma standa ekki undir heildarskuldbindingu sem hefur myndast. Bakábyrgð vegna Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga er hins vegar hjá einstökum launagreiðendum en ekki ríkissjóði eins og talið er í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það misræmi sem er í fjárhæð lífeyrisskuldbindingarinnar og iðgjalda og áætlaðra lífeyrishækkana frá launagreiðendum hefur verið fært til skulda í ríkisreikningi. Fjármála- og efnahagsráðuneytið og velferðarráðuneytið eiga nú í viðræðum við Samtök fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu um stöðu lífeyrisskuldbindinga aðildarfélaga þeirra.“ Nauðsynlegt er að ljúka málinu sem fyrst. Fjárlaganefnd telur að daggjöld þurfi að standa undir öllum rekstrarkostnaði, þar með talið heildarkostnaði vegna lífeyrisréttinda allra starfsmanna. Því er krafa nefndarinnar að stofnanirnar greiði jafnóðum allan kostnað vegna lífeyrisréttinda starfsmanna til lífeyrissjóðs. Ríkisendurskoðun bendir á að samkvæmt tryggingafræðilegu mati þarf að hækka heildariðgjald til A-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins úr 15,5% í 19,5% til að ná nauðsynlegu jafnvægi. Í framhaldinu lagði fjárlaganefnd meðal annars eftirfarandi spurningar fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytið: a. Leikur einhver vafi á því að ríkissjóði beri að greiða þessa skuldbindingu? b. Hvaða vinna er í gangi hjá ráðuneytinu til að leysa þetta mál? Ráðuneytið vísar til sameiginlegrar fréttatilkynningar fjármála- og efnahagsráðuneytis og Fjársýslu ríkisins frá 10. febrúar sl. þar sem afstaða ráðuneytisins er sú sama og fram kemur í lögunum, þ.e. að nægi óbreytt iðgjöld ekki til að standa undir skuldbindingunum beri að hækka iðgjöldin sem lendi alfarið á launagreiðanda í A-deildinni. Ákvörðun iðgjalda sé tekin af stjórn sjóðsins þar sem fjármála- og efnahagsráðuneytið eigi fjóra fulltrúa. Starfshópur með þátttöku bandalaga opinberra starfsmanna hafi frá því í mars 2011 fjallað um stöðu A-deildar og B-deildar og sé ætlað að koma með tillögur að framtíðarlausnum á vanda þeirra. Fjárlaganefnd telur afar brýnt að sem fyrst verði gripið til viðeigandi ráðstafana til að stemma stigu við þeim sívaxandi vanda sem felst í því að iðgjöld duga hvergi til að standa undir skuldbindingum sjóðsins. Tryggingafræðileg staða A-deildar hefur lengst af verið neikvæð án þess að tekið hafi verið á vandanum sem nú er orðinn gríðarlegur. Fjárlaganefnd hvetur fjármála- og efnahagsráðuneytið til að vinna eins hratt og vel að lausn þessa máls í samvinnu við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og unnt er og óskaði eftir því að ráðherra skilaði nefndinni greinargerð um fyrirætlanir sínar í því efni fyrir lok desember sl. Ríkisendurskoðun bendir á að ekki hefur verið gert sambærilegt samkomulag við önnur sveitarfélög en Reykjavíkurborg um uppgjör lífeyrisskuldbindinga vegna samreksturs en fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur átt í viðræðum við þau um þessi mál. Fjármála- og efnahagsráðuneytið telur að vel sé búið að ná utan um stöðu þeirra þótt ekki hafi verið gengið frá samningum við ýmis sveitarfélög um lífeyrisskuldbindingar lífeyrissjóða sveitarfélaga. Í ríkisreikningi hafi um árabil verið færð varúðarfærsla vegna þessa og nam uppsöfnuð fjárhæð hennar 5 milljörðum kr. í lok árs 2010. Fjárlaganefnd telur nauðsynlegt bæði fyrir ríki og sveitarfélög að sem fyrst verði gengið frá samningum um þessi mál og að æskilegt sé að þeim viðræðum ljúki sem fyrst. Fjárlaganefnd óskaði eftir upplýsingum um afstöðu fjármála- og efnahagsráðuneytisins til þessarar ábendingar og hvort ráðuneytið mælti með því að gripið yrði til aðgerða vegna þessa. Fjármála- og efnahagsráðuneytið tekur undir athugasemdir Ríkisendurskoðunar og hefur ítrekað bent velferðarráðuneytinu á þetta og í upplýsingagjöf bæði til ríkisstjórnar og fjárlaganefndar Alþingis. Í öllum greiningum vegna milliuppgjöra á árunum 2010 og 2011, sem send voru fyrrgreindum aðilum, var bent á að taka þyrfti á alvarlegri stöðu þessa liðar. Þrátt fyrir það tók velferðarráðuneytið ekki af nægilegri festu á vandanum. Hann hafi verið ljós allt árið 2010 og 2011, og í veikleikamati ársins 2012 er talað um að útgjöldin geti orðið 920 millj. kr. umfram fjárheimildir og jafnvel meiri. Fjárlaganefnd telur að sú staða sem komin er upp og hefur staðið þetta lengi sé óviðunandi og að velferðarráðuneytinu beri að leysa þetta mál án tafar. Ríkisendurskoðun bendir á að afstemming gagna við uppfærslu á Orra var ekki gerð með þeim hætti sem Ríkisendurskoðun hefði kosið. Fjárlaganefnd telur mikilvægt að Fjársýslan dragi lærdóm af þeim vandamálum sem fram komu og taki mið af ábendingum Ríkisendurskoðunar. Fjárlaganefnd telur að leggja eigi áherslu á að stofnanir birti viðurkenndar kennitölur með rekstraruppgjörum sínum sem Ríkisendurskoðun muni síðan endurskoða. Þeim tilmælum er beint til ráðuneyta að þau beiti sér í þessu máli eins og þeim ber skylda til. Nú mun ég koma inn á einn góðan kunningja til viðbótar, Hörpu. Búið er að færa skuldbindingar ríkisins vegna stofnkostnaðar í skýringar ríkisreiknings. Hins vegar reyndist rekstrarniðurstaðan undir væntingum og verður ekki annað séð en að áframhaldandi hallarekstur sé fram undan að óbreyttum forsendum. Fjárlaganefnd telur afar brýnt að stjórnvöld grípi til viðeigandi ráðstafana til að koma í veg fyrir áframhaldandi hallarekstur. Ríkisendurskoðun leggur áherslu á að niðurstaða fáist um hvort ríkissjóði beri að færa til skuldar hjá sér halla A-deildar sem ógreidd iðgjöld í árslok 2010. Um verulega fjárhæð er að ræða. Fjárlaganefnd telur að sú niðurstaða þurfi að liggja fyrir eigi síðar en við útgáfu ríkisreiknings ársins 2012. Starfsmenn ýmissa félaga og samtaka sem ekki geta talist eiginlegir ríkisaðilar hafa í gegnum tíðina fengið aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga. Má þar nefna starfsmenn sparisjóða, stéttarfélaga, stjórnmálaflokka, sveitarfélaga og ýmissa aðila með bakábyrgð sveitarfélaga, svo sem sjálfseignarstofnana á þeirra vegum. Sama máli gegnir um starfsmenn ýmissa heilbrigðisstofnana sem greiddu iðgjöld til Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga. Það sem upp á vantar til að launagreiðendur geti staðið skil á mótframlagi lendir á ríkissjóði vegna bakábyrgðar hans. Af þessum ástæðum hefur helmingur skuldbindingar launagreiðenda sem nam alls 17,3 milljörðum kr. í árslok 2010 verið færður í ríkisreikningi sem hluti af lífeyrisskuldbindingum ríkisins, þ.e. 8,8 milljarðar kr. Ríkisendurskoðun lýsir áhyggjum yfir að fjárhagsstaða margra þessara stofnana sé með þeim hætti að ekki verði séð að þær hafi að óbreyttu bolmagn til að standa undir lífeyrisskuldbindingum sínum að fullu þegar til greiðslu þeirra kemur. Það er álit fjárlaganefndar að starfsmenn félaga og samtaka sem ekki geta talist ríkisaðilar fái framvegis ekki aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og rétt sé að breyta lögum sjóðsins þess efnis. Fjárlaganefnd beinir því til stjórnvalda að bregðast við þessari ábendingu. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir helstu atriði fjárlaganefndar og vil að lokum benda á ítarlegt álit nefndarinnar á skýrslu Ríkisendurskoðunar vegna ríkisreiknings 2009. Fjárlaganefnd fagnar því að brugðist hefur verið við ýmsum athugasemdum sem þar koma fram en ítrekar mikilvægi þess að það sem enn stendur út af verði fært til betri vegar sem fyrst. Fjárlaganefnd þakkar Ríkisendurskoðun fyrir skýrsluna og öllum hlutaðeigandi aðilum fyrir skjót viðbrögð og samstarf við vinnslu hennar. Þeir sem skrifa undir þetta álit, fyrir utan þann sem hér stendur og er framsögumaður málsins, eru hv. þingmenn Björn Valur Gíslason, Björgvin G. Sigurðsson, Guðrún Erlingsdóttir, Höskuldur Þórhallsson, Kristján Þór Júlíusson, Lúðvík Geirsson, Magnús Orri Schram og Ragnheiður Ríkharðsdóttir.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að fagna áliti fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings. Ég fagna líka skýrslu Ríkisendurskoðunar og þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir mjög ítarlega yfirferð. Það er útilokað að spyrja út í einstök atriði, en hann gat hér síðast um A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem hefur verið mér sérstakt áhugaefni vegna þess að í lögum stóð að stjórn sjóðsins ætti að leggja til hækkun á iðgjaldi ef eignir dygðu ekki fyrir skuldbindingum. Þetta var svo tekið til baka með lagasetningu frá Alþingi og þessi skuldbinding var eftir mínu minni 57 milljarðar á síðasta ári og hafði vaxið um 10 milljarða á einu ári. Annaðhvort þarf ríkið að hækka iðgjaldið hjá opinberum starfsmönnum um 4%, sem eru um það bil 4 milljarðar á ári hverju, eða greiða þessa upphæð inn í sjóðinn. Ég vil spyrja hv. þingmann þar sem hann skrifaði undir þetta án fyrirvara: Er hann sáttur við þá niðurstöðu að ekkert hafi verið gert?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta hefur margoft verið rætt hér í sölum þingsins og í þessum ræðustól. Það er auðvitað eðlileg niðurstaða, getum við sagt, að miðað við að hækka þurfi iðgjaldið um 4% til að standa undir lífeyrisskuldbindingum, sem eru um það bil 4 milljarðar á ári, séum við ekki að sýna réttan rekstur á ríkissjóði heldur séum við í raun og veru að fela 4 milljarða rekstrarkostnað ríkissjóðs, t.d. á árinu 2013. Á þetta var bent í umræðunni við fjárlagagerð 2013. Þetta er eitt af þeim málum sem verður að breyta þegar greitt er í A-deildina. Hugsunin við stofnun A-deildarinnar var akkúrat að forðast það sem hafði gerst í B-deildinni, en því miður er stefnan sú sama og á því verður auðvitað að taka. Ég vil þó segja eitt og það kemur skýrt fram í þessu áliti og við ræddum það á sínum tíma þegar vikmörkin voru hækkuð. Viðbrögð stjórnvalda á sínum tíma voru að hækka vikmörkin til þess að bregðast við stöðu sjóðsins. Ég og hv. þm. Pétur Blöndal erum algjörlega sammála um það og lögðum það til á þeim tíma að bætt yrði við greiðslu sjóðsins til þess að sýna raunrekstur og raunkostnað ríkisins, til þess að bregðast við þessu, í stað þess að fresta alltaf öllu til framtíðar og láta aðra leysa vandamálin. Menn verða líka að gera sér grein fyrir því, og það hef ég oft sagt í þessum ræðustól, að fulltrúar fjármálaráðuneytisins eru með meiri hluta í stjórninni. Það er umhugsunarvert fyrir okkur hér að fulltrúar ráðuneytisins séu látnir fella tillögu frá aðilum launþega um að auka greiðsluna um 4%. Að mínu mati er mjög umhugsunarvert fyrir þingið að hafa málið í þessari umgjörð því að það stendur mjög skýrt í lögum sjóðsins að standi hann ekki undir lífeyrisskuldbindingum beri að hækka iðgjaldið.

Frú forseti. Ég vildi spyrja hv. þingmann Ásbjörn Óttarsson hvort í undirskrift hans án fyrirvara undir álit fjárlaganefndar felist samþykki hans á því hvernig þetta var framkvæmt, þetta sérstaka dæmi. Það sem vantar inn í þetta að mínu mati er að undanfarin tvö ár hafa lokafjárlög og ríkisreikningur ekki stemmt við fjáraukalögin. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort einmitt þetta hafi verið rætt þegar unnið var að áliti fjárlaganefndar. Hver greiðir úr ríkissjóði umfram fjárheimildir? Það hleypur á tugum milljarða, 40–50 milljörðum. Þetta eru ekki litlar upphæðir. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar, af því að við erum nú að breyta stjórnarskránni og viljum fara að henni, stendur, með leyfi forseta: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Það má sem sagt ekki greiða út peninga úr ríkissjóði. Það má ekki samkvæmt stjórnarskrá, ekki samkvæmt lögum, fjárreiðulögum o.s.frv., heldur samkvæmt stjórnarskránni sjálfri. Þá spyr maður sig: Hvernig stendur á því að einhver opinber starfsmaður, forstöðumaður einhverrar stofnunar fer umfram fjárlög í greiðslum sínum því að hann er að brjóta stjórnarskrána? Það er athyglisvert að í þessari greiningu er talað um að fara þurfi að fjárreiðulögum o.s.frv., en ég hef ekki séð talað um stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Svo að ég svari fyrstu spurningunni, þar sem hv. þingmaður spyr hvort ég sé sáttur við þá stöðu sem komin er upp af því að ég skrifaði ekki undir álitið með fyrirvara, þá er niðurstaða nefndarinnar mjög skýr í þessu áliti. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Fjárlaganefnd telur afar brýnt að sem fyrst verði gripið til viðeigandi ráðstafana til að stemma stigu við þeim sívaxandi vanda sem felst í því að iðgjöld duga hvergi til að standa undir skuldbindingum sjóðsins.“ Það er alveg skýrt, enginn afsláttur er gefinn á því. Hv. þingmaður bendir réttilega á það sem við höfum svo oft rætt hér áður þegar talað er um afkomu ríkisins. Við tókum fjárlög 2013 sem dæmi, þá var klárlega innbyggður halli upp undir 30 milljörðum sem hægt var að færa rök fyrir í ræðustól. Ég gerði það margoft og margir aðrir hv. þingmenn. Enginn stjórnarliða, ekki einu sinni hæstv. fjármálaráðherra, treysti sér til að koma hingað og gera athugasemdir við einn einasta lið sem talinn var upp, efnislega, með upphæðum og öllu - enginn. Það er innbyggður halli í fjárlögum. Það er líka rétt sem hv. þingmaður segir að þegar við erum að fara yfir þetta, og ég sagði það í inngangi mínum, þá á samkvæmt fjárreiðulögum að leggja fram ríkisreikning og lokafjárlög samhliða. Ég fór yfir það hér. Núna erum við í raun og veru, og það sjá allir, í algjörlega vonlausri stöðu að því leyti að við getum sagt að við séum nánast að klára umræðuna um afkomu ríkissjóðs fyrir árið 2010 um miðjan janúar 2013. Á sama tíma eru stærstu hlutafélögin og félögin hér á landi að skila ársskýrslum og niðurstöðum á rekstri sínum fyrir árið 2012. Það er mjög skýrt tekið fram hér að þessu verður að breyta. Ríkisreikning samkvæmt fjárreiðulögum og lokafjárlög á að leggja fram samhliða og eins þarf skýrsla Ríkisendurskoðunar um ríkisreikninginn að koma fram þannig að hægt sé að afgreiða mál hér með skikkanlegum hætti. Eitt af þeim atriðum sem því miður stoppaði þó að samstaða væri um það í hv. fjárlaganefnd var að færa mörkuðu tekjurnar beint til ríkisins í staðinn fyrir að hafa flækjustigið eins og það er. Þetta deilum við ekki um, ég og hv. þingmaður. Þessu verður að breyta.

Frú forseti. Við ræðum álit fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings árið 2010. Áhugi hv. þingmanna er ekki mikill á því máli, það verður að segjast eins og er. Það er eiginlega enginn áhugi á því. Menn hafa miklu meiri áhuga á að ausa út peningum og eyða þeim en að horfast í augu við vandann sem til staðar er. Þessi skýrsla er mjög góð, álit fjárlaganefndar er mjög gott. Það er mjög þörf lesning og eiginlega ættu allir þingmenn að lesa það á kvöldin áður en þeir fara að sofa - þeir ættu kannski að gera það frekar á morgnana því að annars geta þeir ekki sofnað. Hér er talað um að það eru heljarinnar göt í fjárlögum, það er eiginlega ekkert að marka fjárlögin. Samt vantar inn í stærstu töluna, jafnvel tvær. Annars vegar er það skuldbinding B-deildarinnar sem eru 400 milljarðar. Nú er spurningin: Ætlar ríkissjóður að standa við kjarasamninga opinberra starfsmanna og greiða þetta eða stendur það ekki til? Ef ég væri forustumaður í stéttarfélagi eða forustumaður fyrir opinbera starfsmenn mundi ég ýta á að þessir 400 milljarðar væru færðir í fjárlög vegna þess að áður en búið er að færa það í fjárlög hafa þeir ekki ríkisábyrgð samkvæmt einmitt 41. gr. stjórnarskrárinnar, sem ég las hér rétt áðan: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Ef ekki er tekið á þessum málum í fjárlögum eða fjáraukalögum, og það kemur að því að B-deildin verður gjaldþrota ef ekki er til peningur, er alveg undir hælinn lagt hvort fjármálaráðherra þess tíma greiðir peningana eða lætur bara sjóðinn rúlla. Það gæti orðið nokkuð áhugavert. Ég held að forustumenn opinberra starfsmanna ættu að ýta á að staðið verði við kjarasamning og þessi skuldbinding færð í fjárlög. Það hefur nefnilega komið í ljós víða um Evrópu að evruvandi Evrópusambandsins er að miklu leyti vegna þess að menn leika svona leiki að færa ekki, sýna ekki raunverulega stöðu ríkissjóða, sérstaklega í Grikklandi og víðar. Ég ætla að fara í gegnum einstaka liði í álitinu. Ég veit ekki hversu nákvæmt það er, það er í 41 lið og eins og ég gat um vantar nokkra. Mér finnst vanta inn í álitið samanburð á fjáraukalögum og síðan á ríkisreikningi og lokafjárlögum. Þar á náttúrlega að vera samræmi, það á að stemma vegna þess að það má ekki greiða neitt út úr ríkissjóði eftir að búið er að samþykkja fjáraukalög, þá gilda þau. En svo virðist vera að þarna myndist heljarinnar gat upp á einhverja 40 milljarða, eins og ég gat um. Það mundi ég vilja sjá í næsta áliti fjárlaganefndar um skuldbindingar og ríkissjóðs auk þess sem ég vildi gjarnan sjá umfjöllun um 400 milljarðana hjá B-deild LSR. En það er furðuleg staða varðandi Íbúðalánasjóð. Það er rétt að þegar ég kaupi hlutabréf sem einstaklingur eða sem ríki læt ég peninga af hendi, ég læt eign af hendi og fæ eign á móti. En það gildir eingöngu þegar það sem ég kaupi í fyrirtæki er með góða eiginfjárstöðu fyrir. Eigin fé Íbúðalánasjóðs hefur verið að hrynja undanfarin ár og mánuði. Það er vegna þess að raunvextir á markaði í landinu eru orðnir mjög lágir og þegar eigið fé Íbúðalánasjóðs minnkar tapar ríkissjóður af því að hann ber ábyrgð á því. Hann ætti þá að færa til gjalda það sem Íbúðalánasjóður tapar. Að mínu mati ætti hann að færa til gjalda það sem vantar upp á 5% sem talið er nauðsynlegt að Íbúðalánasjóður hafi. Þá komum við ekki með svona dæmalausar tilfæringar að kalla þetta eignatilfærslu, að hann láti eign á móti eign vegna þess að Íbúðalánasjóður er í glataðri stöðu og ríkissjóður borgar þangað inn til að bæta þá glötuðu stöðu. Það er svipað og ef hlutafélag verður gjaldþrota og stærsti hluthafinn fer ofan í vasann, borgar og kaupir hlutabréf í fyrirtækinu. Hann er eykur ekki eign sína. Hann er að bjarga fyrirtækinu sem hann átti einhvern tíma og í staðinn fyrir að horfast í augu við raunveruleikann og segja: Fyrirtækið er gjaldþrota, ég er búinn að tapa því, þá bætir hann við. Ég set því stórt spurningarmerki við þessar æfingar með eignafærslu á eiginfjárframlagi til Íbúðalánasjóðs, sem er reyndar gjaldfært en það vantar bara miklu meira. Ég hef ekki upplýsingar um það, ég sit ekki í hv. fjárlaganefnd þannig að ég veit ekki hversu mikið vantar upp á að Íbúðalánasjóður sé með 5% eiginfjárhlutfall, en það er tap ríkissjóðs. En að sjálfsögðu er búið að sópa yfir þann vanda og hann verður leystur af næsta fjármálaráðherra eða þarnæsta. Fleira má nefna, eins og inneign skuldabréfa í vörslu Þróunarfélagsins. Þar eru að koma í ljós alls konar gallar, hlutabréf hafa ekki verið skráð í lánakerfið og varðandi söluna á Sementsverksmiðjunni var söluverðið aldrei greitt. Það er bara horfið. Ha, getur það verið? Getur maður keypt sér bíl og aldrei borgað hann? Get ég keypt mér hús og aldrei borgað það? Hvernig stendur á því? Hvernig er það hægt? Af hverju var verksmiðjan ekki bara hreinlega gefin? Svo er talað um sjálfsagða hluti eins og að samræmi sé í viðskiptastöðu efnahagsreikning ríkissjóðs og efnahagsreikning stofnana ríkisins. Það hélt ég að væri í lagi en þarna er verið að vinna að því að koma því í lag og vonandi tekst það. Margt af því sem bent er á eru gamlar syndir og það er alls ekki þannig að það sé núverandi hæstv. ríkisstjórn að kenna. Sumt af því eru mjög gamlar syndir, en auðvitað eru nýjar syndir líka og þær eru safaríkar. Þá tala ég um 12. lið sem er gjaldfærsla, yfirtaka á Sparisjóði Keflavíkur. Þar erum við að tala um stóru tölurnar og er alls ekki komið á hreint hvar það endar í ríkisreikningi. Einhvern tíma endar það í ríkisreikningi og þá mun maður sjá 10 milljarða, 20 milljarða, 30 milljarða, ég veit það ekki. En það er það sem skattgreiðendur vita í dag. Sú skuldbinding er komin, hún liggur fyrir, hún er bara ekki sýnd. Tilvist eignasafns Seðlabankans, þar eru ágætar athugasemdir. Svo eru ýmsir liðir, yfirtaka á eftirlaunaskuldbindingu í Landsbanka Íslands. Það er eldgamalt mál og ég ætla ekki að fara of nákvæmlega í það. Það er mjög athyglisverð og áhugaverð lesning fyrir þá sem hafa áhuga á því að ríkissjóður skattleggi ekki börnin okkar, það er nefnilega einmitt það sem hann er að gera, hann er að skattleggja börnin okkar. Við erum að skattleggja börnin okkar með því að sýna þeim og öðrum ekki hvað við skuldum raunverulega. Í 25. lið stendur, með leyfi forseta: „Stofnanir sem brjóta gegn fjárreiðulögum. Ríkisendurskoðun bendir á að stofnanir með eigin fjárreiður sem stofna til útgjalda umfram fjárheimildir brjóta gegn fjárreiðulögum, reglugerð um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta og eftir atvikum reglum um láns- og reikningsviðskipti ríkisstofnana í A-hluta ríkissjóðs.“ Ekki orð um stjórnarskrána. Það er 41. gr. stjórnarskrárinnar sem er brotin og fyrir mér er stjórnarskráin miklu stærra mál en fjárreiðulög, með allri virðingu fyrir þeim lögum. Þessir forstöðumenn brjóta stjórnarskrána og ég vil bara segja það beint út að það er heilmikið brot og alveg ótrúlegt að svona skuli standa í skýrslunni. En það er gott að það skuli þó standa, að menn skuli segja sannleikann. Það er samt ótrúlegt að það skuli standa að einhverjir fari umfram fjárlög. Svo eru það 6. greinar heimildirnar sem ég er búinn að gagnrýna alla tíð síðan ég var plataður varðandi Hörpu. Í 6. gr. fjárlaga stóð einhvern tíma fyrir langalöngu að ríkinu yrði gert heimilt að gera samning við eitthvert hlutafélag og ekki orð um það meir. Ég held að hlutafélagið heiti Portus. Svo gerði ríkissjóður samning við hlutafélagið og upp úr því spratt 35 milljarða skuldbinding. Það var ekki orð um það í 6. greinar heimildinni hvað það gæti orðið stórt og mikið. Það erum við að gera enn í dag. Ég nefni Vaðlaheiðargöng og sitthvað fleira. Og ekki gleyma háskólasjúkrahúsinu. Setja þarf upphæðir við allar ríkisábyrgðir eða ríkisheimildir og ekki hafa opnar heimildir. Ég les það út úr stjórnarskránni að það verði að gera það. Það má ekki greiða neitt gjald úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum og fjáraukalögum og sú heimild getur ekki verið opin. Það getur ekki verið frá einni krónu upp í 30 milljarða. Það verður að segja hver upphæðin er. Síðan er rætt um áætlanir á skatttekjum. Það er nokkuð sem ég tel að skattstjóri eigi að leysa með allt öðrum hætti. Það er voðalega auðvelt að áætla eitthvað á einhvern einstakling og segja: Heyrðu, hann skuldar 3 millj. kr. í virðisaukaskatt eða eitthvað slíkt. Næsti. Auðvitað á að hafa samband við þetta fólk og hjálpa því til að telja fram því að oft er það spurning um fælni. Ég ætla ekki að fara mikið nákvæmar í álitið en hér er talað um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sameiningu Lífeyrissjóðs hjúkrunarfræðinga við B-deild. Mér finnst að Alþingi eigi að taka sér tak nú þegar og samþykkja að stöðva iðgjaldagreiðslur í B-deild af því að eitthvað um 5 þúsund manns, ég er ekki búinn að kíkja á það nýlega, opinberir starfsmenn greiða enn í B-deild og afla sér réttinda sem ekki er búið að færa yfir. Þeir fá lífeyrisréttindi sem eru stundum ótrúlega góð og skattgreiðendur borga einhvern tíma í framtíðinni, þ.e. börnin okkar. Svo er það Harpa. Hún átti að standa undir sér með einhverjum tekjum, hún gerir það að sjálfsögðu ekki, ekki frekar en þessi menningarmusteri öll. Ég ætla að vona að ég hafi ekki sagt að eitthvert menningarmusterið standi ekki undir sér sem gerir það samt, ég hef ekki kannað það nákvæmlega en mér sýnist mjög oft vanta upp á þar. Það sama á að gilda um háskólasjúkrahúsið. Menn segja: Það er ekkert mál að byggja eitt stykki háskólasjúkrahús fyrir 50 milljarða eða 40 milljarða eða hvað það nú er. Hagræðingarnar í rekstrinum borga það. Ég man eftir því af því að ég hef gott minni að þegar Borgarspítalinn og Landspítalinn voru sameinaðir átti hagræðingin af rekstrinum að vera svo og svo mikil af sameiningunni. Ég hef ekki séð það enn þá og ég er jafntortrygginn á fullyrðingar um að hagræðing í rekstri Landspítalans borgi þá risabyggingu að ég ætla að leyfa mér að vera tortrygginn þangað til einhver er tilbúinn að borga þann mismun ef hagræðingin dekkar hann ekki. Það væri gaman að heyra einhvern segja: Ég skal bara borga þetta, af því að ég treysti því að þetta muni ekki koma upp, ég treysti því að hagræðingin sé svo mikil. Þá líður mér kannski pínulítið betur, ekki mikið því að það munar ekkert um það. Ég er búinn að nefna skuldbindingar á B-deildinni og ég hef svo sem oft bent á það furðulega fyrirbæri þegar menn gengu í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins eins og einhverja jötu sem menn geta bara gengið í. Starfsfólk ASÍ var tryggt þar inni og einnig Bændasamtökin, að ég held, o.s.frv. Alls konar aðilar voru tryggðir í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og aðallega B-deildinni. Það eru gífurlegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og þar með skattgreiðendur. Þetta var um álit fjárlaganefndar. Ég endurtek að ég er mjög ánægður með álit fjárlaganefndar. Ég er mjög ánægður með skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings. Ég held að það sem við Íslendingar þurfum að gera á næstu árum er að taka okkur tak í fjármálalegum aga, þá á ég ekki bara við ríkissjóð, ég á líka við sveitarfélögin, fyrirtæki og einstaklinga, að menn sýni fjármálalegan aga. Ef þeir kaupa sér bíl hafa þeir efni á að kaupa bíl og geta borgað hann. Ef menn kaupa sér hús hafa þeir efni á að kaupa sér hús og geta borgað það. Og ef ríkissjóður ætlar að gera eitthvað gott, t.d. auka við Fæðingarorlofssjóðinn, eitt dæmið, er búið að gera ráð fyrir kostnaðinum sem fellur á eftir þrjú, fjögur eða fimm ár, en það er ekki svo, frú forseti. Það er ekki búið að reikna með þeim kostnaði. Skuldbindingin er bara aukin. Nú förum við í kosningar og allir brosa hringinn vegna þess að búið er að bæta stöðu Fæðingarorlofssjóðs. Foreldrarnir fá lengra fæðingarorlof og hærri fæðingarorlofsgreiðslur og allt er það ægilega fallegt, en það á bara eftir að borga það. Það þarf að fara að segja fólki, jafnt kjósendum sem stjórnmálamönnum, að öll loforð þarf að efna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir það sem fram kom í hans máli og hefur oft verið tekið hér upp að það er mikið áhugaleysi þegar menn ræða um fjárlögin, nema þegar á að fara að útdeila peningunum, þá gefa menn sér tíma til þess. Hv. þingmaður sagði að hann saknaði þess að B-deildar lífeyrissjóðanna væri getið í skýrslu fjárlaganefndar. Skuldbinding B-deildarinnar er færð í ríkisreikning. Það sem fjárlaganefnd er að benda hér á er að skuldbindinga A-deildarinnar, sem eru að vaxa og vaxa, er einungis getið í skýringum en þær eru ekki færðar inn í reikninginn. Það er það sem fjárlaganefnd krefst og ætlast til þess að verði gert. Það verði komið í lag í lokafjárlögum 2012. Ég tek það hins vegar sem góðri ábendingu hjá hv. þingmanni þegar hann bendir á að æskilegt væri að í næsta áliti fjárlaganefndar um ríkisreikning væri ákveðinn kafli um samanburð á niðurstöðu ríkisreiknings og lokafjárlaga miðað við fjárlög og fjáraukalög. Þetta er mjög þörf og fín ábending og mikilvægt að það verði gert. Við sjáum að þegar við ræðum þessi mál erum við fjalla um lokafjárlög, um rekstur ríkissjóðs, einu til einu og hálfu ári eftir að honum er lokið. Hvað horfir maður þá fram á? Það er auðvitað búið að eyða öllum peningunum. Hvað ætla menn að gera í lokafjárlögum með það sem búið er að eyða? Auðvitað verður að breyta þessu og koma þeim aga sem hv. þingmaður talar um inn í fjárlögin þannig að menn fari eftir fjárlögum og engu öðru. Við þurfum líka að taka á þessum mörkuðu tekjum til þess að ná einhverjum tökum á ríkisfjármálunum, það er gríðarlega mikilvægt í þessari stöðu. Þess vegna tek ég undir með hv. þingmanni, að það sé sérstaklega fjallað um niðurstöðu lokafjárlaga og ríkisreiknings miðað við fjárlög og fjáraukalög. Það er mjög þörf og góð ábending.

Frú forseti. Ég vissi ekki til þess búið væri að færa skuldbindingu B-deildarinnar í ríkisreikning. Það er þá nýtt og hlýtur að koma fram þegar skuldbindingar ríkissjóðs eru færðar upp að fullu. Ég man ekki til þess að það hafi verið gert því að það árið hefði átt að koma gífurlegur halli á ríkissjóð þegar menn tóku á þessum vanda, þannig að það er áhugavert. A-deildin situr eftir með 57 milljarða, vaxandi. Hún vex um 10 milljarða á ári og er sem sagt að vaxa núna meðan ég tala svo ég ætla ekki að tala lengur.

Virðulegi forseti. Hér er á ferð mikilvægt réttlætismál sem felur í sér að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga í landinu á við skráð trúfélög og virða þar með í reynd jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Hún kveður einmitt sérstaklega á um jafna stöðu borgaranna fyrir lögum án tillits til trúarbragða, skoðana og annarra þátta, auk þess sem stjórnarskráin undirstrikar rétt manna til trúfrelsis sem og rétt þeirra til að standa utan trúfélaga. Annað meginmarkmið þessa frumvarps er að tryggja jafnrétti foreldra barns við ákvörðun um hvaða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barn þeirra skuli tilheyra. Sú regla hefur verið við lýði í okkar samfélagi áratugum saman og er í gildandi lögum að barn skuli við fæðingu tilheyra sama trúfélagi og móðir þess. Í 4. gr. þessa frumvarps eru lagðar til breytingar á 3. gr. gildandi laga um skilyrði fyrir skráningu trúfélags. Lagt er til að skilyrði skráningar trúfélags verði að um sé að ræða félag sem leggi stund á átrúnað eða trú. Þá er lagt til að skilyrði skráningar lífsskoðunarfélags verði að um sé að ræða félag sem byggist á veraldlegum lífsskoðunum, miði starfsemi sína við ákveðin siðferðisgildi og fjalli um siðfræði eða þekkingarfræði með skilgreindum hætti. Þar að auki er lagt til að félagið hafi náð fótfestu, starfsemi þess sé virk og stöðug, tilgangur þess stríði ekki gegn lögum, góðu siðferði eða allsherjarreglu, að í félaginu sé kjarni félagsmanna sem taki þátt í starfsemi þess og styðji lífsgildi félagsins. Jafnframt eru sett þau skilyrði að félagið sjái um tilteknar athafnir og er þar vísað í skírn, nafngjafir, hjónavígslu, fermingar, útfarir o.s.frv. Í stjórnarskrá lýðveldisins er ekki að finna ákvæði sem vernda iðkun annarrar sannfæringar en trúarlegrar. Ákvæði 63. og 64. gr. stjórnarskrárinnar veita eiginlegum trúfélögum, trúarskoðunum og trúariðkun sértæka og ríkari vernd en öðrum trúfélögum eða annars konar sannfæringu en trúarlegri. Þetta er athyglisvert í ljósi þess að í mannréttindasáttmála Evrópu er skýrt kveðið á um hugsana-, samvisku- og trúfrelsi. Það er þetta samhengi sem hefur verið gagnrýnt með tilliti til okkar samfélags og okkar löggjafar. Ákvæði í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi eru efnislega sambærileg við 9. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hvað þetta varðar. Það er því ljóst að vernd íslensku stjórnarskrárinnar er lakari en vernd þessara sáttmála og að mati fræðimanna stangast hún á við 9. gr. mannréttindasáttmálans og 18. gr. alþjóðasamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Meiri hlutinn bendir á að upp hafa komið efasemdir um að 63. gr. stjórnarskrárinnar um trúfrelsi uppfylli viðmið 65. gr. um jafnrétti, þ.e. að ekki megi mismuna sannfæringu eftir því hvort hún er trúarleg eða ekki. Nefna má að mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna hefur samþykkt almenna umsögn um skýringar á ákvæðum 18. gr. samningsins. Þar er lögð áhersla á að hugsana- og samviskufrelsi sé verndað til jafns við trúfrelsi og að verndin sé hvorki takmörkuð við hefðbundin trúarbrögð né sannfæringu eða hefðir sem styðjist við hefðbundin trúarbrögð. Þá hefur allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkt ályktun um afnám trúarlegs óumburðarlyndis en þar eru ríki hvött til að tryggja að stjórnskipun þeirra og lög veiti virka vernd fyrir hugsana-, samvisku- og sannfæringarfrelsi. Allsherjarþingið hefur sömuleiðis hvatt til þess að gripið sé til aðgerða á vegum ríkjanna til þess að efla umburðarlyndi og virðingu fyrir sannfæringu annarra. Meiri hlutinn telur mikilvægt að taka þau mannréttindasjónarmið sem liggja að baki frumvarpinu alvarlega og því sé brýnt að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga og skráðra trúfélaga til að reyna að tryggja að mismunun eigi sér ekki stað í garð fólks eða hópa vegna trúar þeirra eða lífsskoðunar. Virðulegi forseti. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. gildandi laga um skráð trúfélög skal barn frá fæðingu tilheyra sama skráða trúfélagi og móðir þess, eins og ég nefndi hér áðan. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þessu ákvæði þess efnis að séu foreldrar barns við fæðingu þess í hjúskap eða skráðri sambúð skal það heyra til sama trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi og foreldrar þess en vera ella utan trúfélaga eða lífsskoðunarfélaga ef það gildir um foreldrana. Ef foreldrar, sem eru í hjúskap eða skráðri sambúð við fæðingu barns, heyra hins vegar ekki til sama trú- eða lífsskoðunarfélags skulu þeir taka sameiginlega ákvörðun um hvort og þá hvaða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barn skuli tilheyra. Fram til þess tíma verður þessi staða barnsins ótilgreind. Í þriðja lagi, ef foreldrar barns eru ekki í hjúskap eða skráðri sambúð þegar barn fæðist skal barn heyra til sama trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi og það foreldri sem fer með forsjá þess en ella vera utan trúfélaga eða lífsskoðunarfélaga ef það gildir um foreldrið. Það kemur fram í áliti meiri hlutans að þetta fyrirkomulag í gildandi lögum hefur verið gagnrýnt talsvert á undanförnum árum. Við vitnum til sjónarmiða og yfirlýsinga Jafnréttisstofu frá 1. desember 2008 þar sem fram kemur að tæpast sé í samræmi við jafnréttislög og bann þeirra við mismunun á grundvelli kyns að kyn, þ.e. móðernið, ráði því alfarið í hvaða trúfélag barn er skráð frá fæðingu. Einnig taldi Jafnréttisstofa að ekki væri að sjá að í því felist neinir hagsmunir, hvorki fyrir nýfætt barn né aðra, að barn sé sjálfkrafa skráð í trúfélag hvort sem það fylgir skráningu móður eða föður. Þessi álitamál voru rædd ítarlega í nefndinni en sambærileg sjónarmið komu fram hjá nokkrum umsagnaraðilum. Jafnframt kom fram það sjónarmið að betur færi á því að upplýst samþykki barnsins lægi fyrir við skráningu í trúfélag eða lífsskoðunarfélag, enda væri annars verið að grafa undan getu barnsins til að taka sjálfstæða ákvörðun. Það kemur fram í álitinu að meiri hlutinn hefur fullan skilning á þessum sjónarmiðum og telur rétt að haldið sé áfram að skoða þessi álitaefni þótt ekki séu lagðar til frekari breytingar í þessum áfanga. Raunar má færa gild rök fyrir því að ganga hefði mátt enn lengra og afnema sjálfkrafa skráningu barna í trúfélag eða lífsskoðunarfélag. Það er rétt að komi fram að ég er sjálfur þeirrar skoðunar að það skref væri eðlilegt og mundi vilja beita mér fyrir því að það yrði stigið í nánustu framtíð. Hins vegar má vel fallast á þá afstöðu meiri hlutans - og ég geri það - að eðlilegt sé að gefa aðilum í samfélaginu ákveðið rými til að vega og meta slíka breytingu, koma sjónarmiðum sínum á framfæri í opnu umsagnarferli og þess vegna sé rétt að slík breyting, sem kalla má býsna róttæka, komi fram í næsta áfanga breytinga á þessum lögum. Meiri hlutinn telur með öðrum orðum mikilvægt að tiltöluleg sátt sé um þau viðkvæmu mál sem hér um ræðir og er niðurstaða meiri hlutans mörkuð í því ljósi. Ef breytingar eiga í reynd og framkvæmd að leiða til góðs skiptir miklu máli að ríkjandi skipan sé í engu kollvarpað heldur að örugg skref séu tekin í rétta átt með tilliti til mismunandi sjónarmiða, eins og gert er með fyrirliggjandi frumvarpi. Meiri hlutinn áréttar að með þeim breytingum á aðild að skráðu trúfélagi sem hér eru lagðar til er fyrst og fremst verið að jafna stöðu þeirra sem fara með forsjá barns við fæðingu þess og tryggja jafnræði þeirra. Trúfélagsleg staða barna mun því taka mið af stöðu beggja foreldra innan eða utan trúfélaga. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á öðrum lögum til að tryggja jafnræði lífsskoðunarfélaga á við skráð trúfélög á öllum sviðum samfélagsins. Með þeim breytingum sem lagðar eru til á lögum um sóknargjöld er gert ráð fyrir að skráð lífsskoðunarfélag öðlist rétt á ákveðinni hlutdeild í tekjuskatti, álögðum samkvæmt ákvæðum laga um tekjuskatt. Fram kemur í umsögn fjárlagaskrifstofu að ekki sé hægt að segja fyrir um hversu mikil fjölgun gæti orðið á einstaklingum sem framlag vegna sóknargjalda miðast við, þar sem lífsskoðunarfélög muni við skráningu fá greidd framlög úr ríkissjóði vegna sóknargjalda í stað þess að fjármagna sig af sjálfsaflafé. Það er mat fjárlagaskrifstofunnar að líkur séu á að einstaklingum sem ríkissjóður greiðir sóknargjöld með fjölgi um fleiri hundruð og jafnvel þúsundir til lengri tíma litið og megi gera ráð fyrir því að þessi fjölgun hafi í för með sér lækkun á einingarverðsviðmiðun framlaga vegna sóknargjalda. Ég vil hins vegar leggja á það ríka áherslu og meiri hlutinn bendir á það að hvergi í umfjöllun meiri hlutans eða í þessu frumvarpi er neinn fótur fyrir því að ætlunin sé að skerða tekjur ríkisins af sóknargjöldum. Afar mikilvægt er að fram komi að við erum ósammála því sjónarmiði sem kemur fram í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Með hliðsjón af þessu og lögum um sóknargjöld er það mat meiri hlutans að sóknargjöld séu félagsgjöld sem íslenska ríkið hefur tekið að sér að innheimta en ekki framlög úr ríkissjóði með einstaklingum sem ríkissjóður greiði sóknargjöld með. Tekur meiri hlutinn ekki undir umsögn fjárlagaskrifstofunnar heldur telur þau sjónarmið sem þar koma fram raunar stangast á við eitt meginmarkmið frumvarpsins. Að lokum áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að íslensk lög uppfylli ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Líkt og þegar hefur verið greint frá er eitt af meginmarkmiðum hans að viðhalda jafnrétti og jafna stöðu trúfélaga og lífsskoðunarfélaga svo og foreldra við ákvörðun um hvaða skráðu trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barn þeirra skuli tilheyra. Meiri hlutinn telur þessi réttindi afar mikilvæg og breytingarnar sem frumvarpið felur í sér markvisst skref til úrbóta og réttarbóta í þessum efnum. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hlutans rita Björgvin G. Sigurðsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, framsögumaður, Skúli Helgason, Björn Valur Gíslason, Lúðvík Geirsson og Birgitta Jónsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég vildi koma upp og fagna þessu frumvarpi. Ég held að í því felist mikil réttarbót og skref sem er löngu tímabært að taka. Mig langaði þó að biðja hv. flutningsmann meirihlutaálitsins að fara aðeins betur í þá umræðu sem fór fram um þá breytingu sem gerð er með 9. gr. frumvarpsins. Hv. þingmaður lýsti þeirri skoðun sinni hvað það mál varðar að hann hefði talið að lengra mætti ganga, en í frumvarpinu er lögð til sú breyting að skráning fari ekki eingöngu eftir skráðu trúfélagi móður heldur beggja foreldra. Sú breyting að barnið heyri til sama félagi og báðir foreldrar þess er að sjálfsögðu mjög mikilvæg og góð og í átt að jafnrétti. En ég velti fyrir mér af hverju í ósköpunum þurfi að skrá nýfædd, ómálga börn sjálfkrafa í trúfélög. Af hverju er þörf á því? Ræddi nefndin það eitthvað frekar? Ef við erum sammála um það yfir höfuð að eðlilegt sé að skrá ómálga börn í trúfélög ættu foreldrar þeirra ekki að minnsta kosti að hafa fyrir því að mæta sjálfir og skrá börnin eftir að hafa tekið umræðu um það og tekið þá ákvörðun? Af hverju þarf þessi skráning að gerast sjálfkrafa? Viljum við það? Mig langaði að vita hvort nefndin hefði farið betur yfir þetta því að það segir í nefndaráliti meiri hlutans að tekið sé undir þau sjónarmið sem fram komu og rétt sé að halda umræðunni áfram, en það verði að gefa rými. Hvaða rými er verið að gefa? Hver yrðu næstu skref, hvað er lagt til, hvenær eigum við að taka málið upp aftur? Mér finnst þessi rökstuðningur vera mótsagnakenndur.

Virðulegi forseti. Ég reifaði í máli mínu þau rök sem standa fyrir því að fara þessa leið. Þau eru kannski ekki endilega efnisleg heldur fyrst og fremst þau að í viðleitni til að skapa sátt um mál, sem margir telja viðkvæmt, sé eðlilegt að skref eins og þingmaðurinn lýsir - sem ég er efnislega sammála - komi fram í frumvarpi sem er sent til umsagnar og allir sem telja sig málið varða í samfélaginu og hafa á því sterkar skoðanir hafi möguleika á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Það eru í raun og veru veigamestu rökin að mínu viti fyrir því að stíga ekki þetta skref í þessum áfanga. Ég er í hjarta mínu þeirrar skoðunar og tilbúinn að beita mér fyrir því í þinginu í mjög náinni framtíð að fram komi frumvarp í þá veru. Ég tel mjög mikilvægt að við tökum þessa umræðu. Ég held að það væri mun farsælla og eðlilegra til framtíðar að upplýst ákvörðun fylgi því þegar einstaklingar, hvort sem þeir eru börn eða fullorðnir, eru skráðir í trúfélag og hið sama eigi að sjálfsögðu að gilda um lífsskoðunarfélög. Ég er tilbúinn að taka þá umræðu á þessum vettvangi og hvar sem er. Niðurstaða meiri hlutans er að lagfæra fyrirkomulagið þannig að börn verði ekki lengur skráð sjálfkrafa í sama trúfélag og móðir. Það er mikilvægt skref og ber að fagna því. En þetta er bara áfangi á þessari leið eins og ég hef rakið.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svarið. Ég hef að sjálfsögðu vissa samúð með flutningsmanni sem lýsir sig efnislega sammála mér um málið eins og fram hefur komið. En það sem ég er að velta fyrir mér er rökstuðningurinn sem kemur fram í áliti meiri hlutans fyrir því að skapa sátt um næstu skref en svo eru ekki lögð til nein skref. Það finnst mér eilítið skrýtið. Til að mynda hefði eitt skrefið sem hefði mátt taka verið það að ætlast til þess af foreldrum sem vilja að barn sitt sé í trúfélagi að þeir mæti sjálfir og skrái barnið í trúfélag. Ég tel það ekki mjög öfgakennda beiðni til foreldra sem vilja að börn sín séu skráð og ég held að það hefði ekki átt að rugga bátnum mjög mikið, en sú leið var ekki farin. Það kemur fram í ýmsum álitum gagnrýni á þessa leið og mér finnst m.a. að mark hefði mátt taka á Mannréttindaskrifstofu Íslands sem gagnrýnir nákvæmlega þetta og leggur til að foreldrar eigi sjálfir að sjá um skráningu barna í trúfélög en ekki ríkið. Í stuttu máli finnst mér sjónarmið meiri hlutans vera efnislega þessi: Öll rök hníga að því að breyta fyrirkomulaginu, en við ætlum samt ekki að leggja það til.

Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér litlu við mitt fyrra svar að bæta í þessu efni. Þetta er spurningin um það hvort menn fara hraðferð eða hægari ferð í gegnum þetta mál. Ég held samt að eðlilegt sé, þegar við stígum skref af þessu tagi, að við virðum og nýtum það fyrirkomulag sem umsagnarferlið gefur okkur. Ég hef vanist því á þeim fáu árum sem ég hef verið á þinginu að taka það ferli mjög alvarlega. Ég tel mikilvægt að þingheimur líti ekki á það sem formsatriði heldur að það skipti raunverulega máli þegar við gerum breytingar sem varða samfélagið miklu að við köllum eftir sjónarmiðum utan úr samfélaginu og ekki bara köllum eftir þeim heldur tökum líka mark á þeim þegar þau berast. Það er hlutur sem ég vil hafa í heiðri og ég tel reyndar að eitt sem þarf að gerast í vinnubrögðum þingsins með hliðsjón af fortíðinni er að við hefjum umsagnarferlið til frekari vegs og virðingar. Síðan ítreka ég að ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fara inn í það umhverfi að upplýst ákvörðun fylgi skráningu í trúfélag og lífsskoðunarfélag og mun beita mér fyrir þeirri breytingu fyrir minn hatt. En hér tala ég fyrir áliti meiri hlutans sem komst að þessari niðurstöðu í þessum áfanga.

Hæstv. forseti. Ég get eins og hv. þm. Auður Lilja Erlingsdóttir líka fagnað þessari lagabreytingu. Mér finnst hún samt ekki ganga nógu langt en ég er á svipuðum slóðum og hún. Það er auðvitað gott að menn jafni stöðu fólks eftir lífsskoðun án þess að ganga á rétt þeirra sem njóta verndar laga í dag. Þetta er mannréttindamál af stærstu gráðu. Það er hins vegar býsna furðulegt, eins og hv. þingmaður talaði um áðan, af hverju menn eru að skrá hvítvoðunga sjálfvirkt í trú- eða lífsskoðunarfélög þrátt fyrir að langflestir sem gefa umsögn geri athugasemd við það. Ég verð bara að segja eins og er að mér finnst sérkennilegt að skrá nýfætt barn í lífsskoðunarfélag. Málið er töluvert alvarlegra en það vegna þess að ef foreldrar eru ekki í sambúð og tilheyra hvort sínu trúar- eða lífsskoðunarfélaginu er barnið skráð í félag þess foreldris sem hefur forræðið, ef ég hef skilið málið rétt, ég vona að ég sé ekki að fara með vitleysu. Mig langar að heyra hvað hv. þm. Skúli Helgason á við þegar hann talar um að gefa fólki ráðrúm, ég átta mig ekki alveg á þessu ráðrúmi sem fólk þarf. Hitt sem mig langar að spyrja um er að samkvæmt 1. mgr. 8. gr. núgildandi laga um trúfélög geta 16 ára gömul börn skráð sig í og úr trúfélagi. Flest börn fermast hins vegar 13, 14 ára gömul. Hefði ekki verið eðlilegra að lækka þennan aldur niður í 13 ár eða þá að beita sér fyrir því að fermingaraldurinn hækki upp í 16 ár?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurn hans. Það er reyndar að einu leyti ekki alveg rétt með farið. Það er þannig í 9. gr. frumvarpsins að ef um það er að ræða að foreldrar sem eru í hjúskap eða sambúð heyra ekki til sama skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi skuli þeir taka sameiginlega ákvörðun um hvort og þá hvaða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barn þeirri eigi að heyra til. Þarna er í raun opnað fyrir meira svigrúm til að taka tillit til eigum við að segja sjálfstæðra skoðana eða sjálfstæðis barna en þegar foreldrar eru báðir í sama félaginu. Það er niðurstaða innanríkisráðherra að gera þetta með þessum hætti. Ég tel að þetta sé líka umdeilanlegt atriði og maður getur velt fyrir sér hvort í framhaldinu eigi að breyta því sem og því sem hv. þingmaður nefnir um aldursviðmiðunina; að miða við að 16 ára börn geti skráð sig úr félögum en ekki einmitt fermingaraldurinn. Þetta er auðvitað angi af sama máli og svo ég endurtaki það enn og aftur þá er mín skoðun sú að við eigum að hafa upplýsta ákvörðun á bak við skráningu í hvort sem er trúfélag eða lífsskoðunarfélag og það hljóti að vera framtíðin að við beitum okkur fyrir því að það nái fram að ganga hér í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir svarið. Ef til vill hef ég misskilið eitthvað en hér stendur samt sem áður í b-lið 9. gr. frumvarpsins að 2. töluliður 2. mgr. 8. gr. orðist svo, með leyfi forseta: „Ef foreldrar barns sem eru í hjúskap eða skráðri sambúð við fæðingu þess heyra ekki til sama skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi eða annað foreldrið er utan trúfélaga og lífsskoðunarfélaga skulu þeir taka sameiginlega ákvörðun um hvort og þá hvaða skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barnið eigi að heyra til. “ Þetta er alveg rétt. En í 3. tölulið segir, með leyfi forseta: „Ef foreldrar barns eru ekki í hjúskap eða skráðri sambúð þegar barn fæðist skal það heyra til sama skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi og það foreldri sem fer með forsjá þess en ella vera utan trúfélaga og lífsskoðunarfélaga ef það gildir um foreldrið. “ Þarna hefði mér einfaldlega fundist betur við hæfi að fella út 3. tölulið og láta það sama gilda. Ef foreldrar, hvort sem þeir eru í sambúð eða ekki, geta ekki komið sér saman um í hvaða trúfélagi barnið á að vera er langeðlilegast að þeir bíði með að skrá barnið þangað til það hefur nægt vit til þess að skrá sig sjálft.

Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um það frumvarp sem nú er til umræðu um breytingu á lögum um skráð trúfélög, frá árinu 1999, með síðari breytingum. Þetta snertir, eins og hefur komið fram í umræðunni, lífsskoðunarfélög o.fl. Markmið breytinganna með þessu frumvarpi ríkisstjórnarinnar er að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga og skráðra trúfélaga. Jafnframt er ætlunin að tryggja jafnrétti foreldra við ákvörðun um hvaða skráða trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi barn þeirra skuli tilheyra. Lögunum er ætlað að tryggja jafnræði lífsskoðunarfélaga á við trúfélög á öllum sviðum. Þetta er að mínu mati afar óljóst og mjög opið. Það kom meðal annars fram í máli gesta sem komu á fundinn og reyndar voru einnig uppi efasemdir af hálfu þeirra sem teljast til stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar um hvað mundi falla undir lífsskoðunarfélög. Það er alls ekki hægt að segja að það sé alveg skýrt eftir meðferð nefndarinnar, hvað þá að lesa frumvarpstextann sem slíkan. Það má spyrja hvort raunhæft sé og rétt - það var meðal annars dregið fram af hálfu nefndarmanna - að leggja lífsskoðunarfélög og trúfélög að jöfnu, sér í lagi þegar erfitt er að draga mörkin við þau lífsskoðunarfélög sem kunna að falla undir skilgreiningu frumvarpsins. Rétt er að draga fram að sérstakri nefnd hefur verið falið að fjalla um hvort félög geti fallið undir skilgreiningu frumvarpsins. Það undirstrikar að mínu mati algjörlega hversu matskennt þetta ákvæði er í frumvarpinu. Alls konar hlutir voru dregnir fram sem voru að mínu mati að hluta til fjarstæðukenndir en samt ekki þannig að menn gætu tekið af allan vafa um það hvað mundi falla þarna undir og hvað ekki. Ýmis dæmi voru dregin fram sem sýna að málefnið er ekki nægilega vel reifað eða rætt, hvorki innan nefndar né utan. Ég hlustaði á umræðuna hér áðan og mér fannst andsvörin draga enn frekar fram hversu mikið við þurfum að ræða þetta mál í heild sinni. Öll umræða er að sjálfsögðu ákjósanleg en greining á frumvarpinu, hvaða áhrif það hefur á kirkju og samfélag, er eftir. Við eigum eftir að meta hvaða félagslegu áhrif frumvarpið hefur til skemmri og lengri tíma. Ég held að það hefði ekki skaðað ef sú vinna hefði farið fram en það er alveg ljóst að vegna þrýstings innan ríkisstjórnarflokkanna, meðal stuðningsmanna þeirra og ekki síður hjá þeim sem menn hafa kallað varadekk ríkisstjórnarinnar, hefur mikið kapp verið lagt á að fá þetta fram. Í 4. gr. frumvarpsins eru sett fram skilyrði fyrir skráningu lífsskoðunarfélags. Það er álit minni hlutans að þau skilyrði sem þar eru sett fram séu of matskennd, óljós og opin og gefi of víðtækt svigrúm til túlkunar. Minni hlutinn tekur jafnframt undir gagnrýni umsagnaraðila í þessum efnum um nauðsyn þess að setja fram skýra skilgreiningu á hugtakinu lífsskoðunarfélag. Það var svolítið erfitt að fá skýra skilgreiningu, eins og ég hef ýjað að, þannig að það væri hafið yfir mestallan vafa hvað mundi falla þar undir enda þarf sérstök nefnd, þá væntanlega stjórnsýslunefnd, að fjalla nákvæmlega um þetta atriði. Minni hlutinn vísar í umsögn biskups Íslands frá því í vor um nákvæmlega þetta sama mál. Þar segir, með leyfi forseta: „Hugtakið lífsskoðunarfélag er nýtt af nálinni og á við um félag sem sinnir athöfnum sem hingað til hafa einvörðungu verið skilgreindar á hinu trúarlega sviði. Um margt eru skilin óljós í milli trúfélags og lífsskoðunarfélags. Með frumvarpinu verður heimilt að skrá lífsskoðunarfélög líkt og trúfélög og veita þeim þau réttindi og skyldur sem skráð trúfélög njóta samkvæmt lögum. Skráning lífsskoðunarfélags á þennan hátt er þekkt frá Noregi, en ekki öðrum Norðurlandanna. Í Noregi eru það sérstök lög sem eiga við um lífsskoðunarfélög. Hér er allróttæk breyting,“ - heldur biskup Íslands áfram - „sem stefnt er að með hagsmuni eins félags í huga, félags sem skilgreinir sig með þeim hætti sem lagafrumvarpið gerir og býður upp á athafnir við helstu tímamót ævinnar. Nú munu þær athafnir fá lagastoð með sama hætti og skírn og hjónavígsla á vettvangi trúfélags. Þetta er nýmæli og verður áreiðanlega vandi að ákvarða, þegar fram í sækir og fleiri félög æskja þessa réttar, með hvaða hætti það skuli metið.“ Hér vil ég bæta við „fleiri félög æskja þessa réttar“ að við vorum einmitt að reyna að nálgast þetta í minni hlutanum í umræðunni. Hvað ef alls konar félög reyna að skilgreina sig á þann veg að þau vilji veita barni nafn eða koma fólki í skráða samvist og þau æskja þessa réttar en hafa einhvern allt annan tilgang en bara að skíra, ferma og gifta? Hvernig á að meta þau? Þetta er allt mjög undarlegt. Síðan heldur biskup Íslands áfram, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir skilgreiningu frumvarpsins í 4. gr. má færa rök fyrir því að skilyrði til skráningar séu of opin og illa skilgreind. Frumvarpið kveður á um að til að lífsskoðunarfélög fái skráningu þurfi þau að bjóða upp á athafnir eins og skírn eða nafngiftir, fermingu, hjónavígslu og útför. Í greinargerð segir þó að ekki þurfi félög að bjóða upp á þær allar heldur aðeins hluta þeirra. Þetta þýðir að hvaða félag sem er getur boðið upp á einhvers konar manndómsvígslu og sótt um leyfi.“ Það gefur að skilja að þegar menn sjá möguleika á að fá úthlutað fé úr ríkissjóði þá segir sagan að þeir muni finna leiðir til að stofna félög um einhverjar manndómsvígslur til þess að fá fjárstuðning frá ríkinu. Með fullri virðingu fyrir slíkri nefnd sem á að ákvarða hvaða félög séu tæk eða ekki þá undirstrikar þetta hversu óljós skilgreiningin er. Þetta er í rauninni mjög óljós og opinn tékki fyrir hugsanleg félög í samfélaginu til að fá stuðning úr ríkissjóði. Þótt miklar efasemdir væru settar fram um óljósa skilgreiningu hugtaksins lífsskoðunarfélag - sem ég vísaði í - og réttmæti þess að leggja trúfélög og lífsskoðunarfélög að jöfnu var lítill vilji hjá meiri hluta nefndarmanna að fara betur yfir málið enda augljós ætlun meiri hlutans, eins og ég gat um áðan, að knýja málið í gegnum þingið eins og menn ætluðu að gera síðastliðið vor. Það sem skilur á milli og undirstrikar að knýja eigi málið í gegn er ákveðið umsagnarferli sem málið fór í frá því að það var lagt fram í vor og síðan aftur núna, en það var engin önnur heimild til þess að greina nákvæmlega áhrifin. Á frekar undarlegum fundi allsherjar- og menntamálanefndar fyrr í morgun um stjórnarskrána - þyngra en tárum taki að hugsa til þess hvaða málsmeðferð það grundvallarplagg í íslensku samfélagi hlýtur - og í þessu máli er algjörlega ómögulegt að fá meiri hluta þingsins og allsherjar- og menntamálanefndar til þess að greina efnahagsleg og félagsleg áhrif slíkra frumvarpa. Ég hefði einmitt haldið að á grundvelli kröfunnar um upplýsta umræðu og þess að menn kalla eftir sjónarmiðum sem hafa ber í heiðri, eins og það var orðað hér áðan, að auðsótt hefði verið að fara betur yfir þetta tiltekna atriði. Minni hlutinn telur einnig einsýnt að ætlun meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar ásamt innanríkisráðherra sé að skerða sóknargjöld trúfélaga. Því er minni hlutinn alfarið andsnúinn. Það hefur ekkert annað komið fram af hálfu meiri hlutans við umræðu og meðferð frumvarpsins fyrr en í rauninni núna, en það skiptir akkúrat engu máli. Af hverju segi ég það? Jú, af því að ég benti margítrekað á það við umræðu við fjárlögin sem því miður allt of fáir þingmenn stjórnarinnar hlustuðu á því að það var ákveðinn tilgangur með þeirri miklu umræðu eins og að vekja athygli á ýmsum málum sem tengjast fjárlögunum, m.a. þessu. Við bentum ítrekað á, þrátt fyrir orð meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar núna, að það væri alveg ljóst að erfitt er að fara út fyrir skilning fjárlagaskrifstofunnar sem segir hreint og klárt að ekki sé meira í þessum potti, honum verði úthlutað og dreift eins. Þess vegna munu sóknargjöldin væntanlega skerðast. Þá munu menn segja: Það er að einhverju leyti búið að bæta í sóknargjöldin. Það hefur ekkert með það að gera, akkúrat ekkert, og menn verða að hafa það hugfast. Það var ömurlegt að hlusta á umræðuna í kjölfar þess að biskup Íslands tilkynnti í nýársávarpi sínu að fara í söfnun til að styrkja tækjakaup á Landspítalanum, nokkuð sem á sér langa sögu, m.a. af hálfu kvenna, að styrkja og efla starfsemi Landspítalans í gegnum tíðina, áratugasögu Landspítalans, að þá skyldi einmitt hnýtt í biskup Íslands, fyrstu konuna sem gegnir því embætti, af því að hún setti þetta svona fram. Ég undirstrika að sú umræða sem varð í kringum fjárlögin skiptir máli og að menn átti sig á því. Síðan í samhengi við orð biskups Íslands varðandi söfnunina til Landspítalans þá komu fram ranghugmyndir, meðal annars af hálfu þeirra þingmanna sem hafa tekið þátt í fjárlaganefnd og ýmissa annarra þingmanna, sérstaklega Samfylkingarinnar, þess efnis að líta allt öðrum augum á sóknargjöld en þau þýða raunverulega. Ég mun fara yfir það á eftir og vitna í umsögn frá KFUM og KFUK varðandi það hvað sóknargjöld eru nákvæmlega. Samkvæmt þessu frumvarpi munu lífsskoðunarfélög við skráningu, miðað við skilning meiri hluta, sjálfkrafa öðlast þau réttindi og skyldur sem skráð trúfélög hafa. Lífsskoðunarfélög munu þá fá greidd framlög úr ríkissjóði sambærileg sóknargjöldum fyrir skráða félaga sem eru 16 ára og eldri í stað þess að fjármagna sig af sjálfsaflafé. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir hækkun á þessum útgjaldalið, ekkert annað hefur komið fram, potturinn er sá sami enda er þetta ítrekað í umsögn fjárlagaskrifstofunnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Vegna mikils halla sem er á ríkisrekstrinum um þessar mundir og stefnumörkunar um að afkoman nái jafnvægi eftir tvö ár þarf að leitast við að sporna gegn nýjum útgjöldum af þessum toga sem ekki hefur verið gert ráð fyrir í útgjaldaramma innanríkisráðuneytisins. Í tengslum við þetta frumvarp mætti gera ráð fyrir að því yrði náð fram með því að lækka einingaverðsviðmiðun framlaga vegna sóknargjalda þannig að heildarútgjöldin verði óbreytt þótt einstaklingum í trúfélögum og lífsskoðunarfélögum fjölgi.“ Þetta er að mínu mati afar skýrt af hálfu fjárlagaskrifstofunnar. Fjármála- og efnahagsráðuneytið gerir ráð fyrir lækkun á sóknargjöldum vegna tilkomu lífsskoðunarfélaga vegna þess sem er tilgreint að fari í þennan pott. Þetta er augljóst að mínu mati. Síðan er náttúrlega alveg makalaust að sjá hvernig fjárlagaskrifstofan lítur á sóknargjöldin, eins og ég gat um áðan, og fleiri, eins og þingmenn Samfylkingar og Vinstri grænna, að þeir telji þjóðkirkjuna vera hreina og klára ríkisstofnun sem hún er ekki. Með frjálsum samningum milli ríkis og kirkju í gegnum tíðina, þar sem markvisst hefur í rauninni verið tekið fyrir að þjóðkirkjan sé ríkiskirkja, fram hefur farið fjárhagsleg aðgreining fjármagns þess sem fer til þjóðkirkjunnar og skýrt er getið í lögum hvernig hlutverki hennar er háttað, hefði ég haldið að menn áttuðu sig á því að hún er ekki ríkisstofnun. Ég bendi á umsögn kristilegu félagasamtakanna KFUM og KFUK um þennan þátt umsagnar fjárlagaskrifstofunnar en samtökin benda á að um grófan misskilning sé að ræða, misskilning sem ég hef farið yfir, eða jafnvel beinar rangfærslur um eðli sóknargjalda og innheimtu þeirra. Rangfærslur þeirra sem hafa eitthvað út á kirkjuna að setja virðast vera mjög víða. Benda KFUM og KFUK á bráðabirgðaskýrslu nefndar innanríkisráðherra sem ætlað var að meta áhrif niðurskurðar fjárveitinga á starfsemi þjóðkirkjunnar, sem er frá nóvember 2011, máli sínu til stuðnings. Í umsögn KFUM og KFUK segir um bráðabirgðaskýrsluna, með leyfi forseta: „Hér kemur skýrt fram að litið er á sóknargjöld“ - þ.e. af hálfu fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins - „sem félagsgjöld sem ríkið hefur tekið að sér að innheimta en ekki framlög úr ríkissjóði með „einstaklingum sem ríkissjóður greiðir sóknargjöld með [svo]“. Fráleitt er að gefa í skyn að hér sé um einhverjar „meðlagsgreiðslur“ að ræða.“ - Eins og hefur komið fram af hálfu stjórnarmeirihlutans. „Eins og ljóst er af framangreindri bráðabirgðaskýrslu innanríkisráðherra var á sínum tíma ekki ásetningur ríkisvaldsins með breyttu innheimtufyrirkomulagi að skerða tekjustofna sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga, heldur gera einfaldlega innheimtu þeirra einfaldari fyrir ríkissjóð.“ - Það var tilgangurinn, en ekki að skerða tekjustofna sókna þjóðkirkjunnar eins og þessi ríkisstjórn hefur síðan gert. „Það er því fráleitt“ - segir í umsögn KFUM og KFUK - „að stilla þessu upp eins og fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins gerir. Auk þess getur það tæpast verið í anda frumvarpsins, sem er að jafna stöðu trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, að skerða tekjur þeirra trúfélaga sem fyrir eru og þar með vega að starfsgrundvelli þeirra, með jafnóforskömmuðum hætti og álitsgerð fjárlagaskrifstofunnar gerir ráð fyrir. Þessu til viðbótar er ástæða til að minna á skýrslu til innanríkisráðherra frá nefnd sem ætlað var að meta áhrif niðurskurðar fjárveitinga á starfsemi kirkjunnar, dags. 30. apríl 2012. Þar kemur fram að þjóðkirkjan hefur tekið á sig 25% meiri skerðingu en aðrir vegna niðurskurðar í tengslum við aðgerðir eftir hrunið. Að óreyndu verður því ekki trúað að það sé ásetningur hins háa Alþingis að vega svo gróflega að starfi safnaðanna um allt land sem stefnir í ef forsendur í álitsgerð fjárhagsnefndar verða látnar ráða för.“ Svo mörg voru þau orð. Það er margt hægt að finna að þessu máli. Það er sjálfsagt og eðlilegt - kannski í ljósi þess hvernig samfélagið hefur þróast og ekki síst þess vegna - að við tökum umræðuna um hvort eigi yfir höfuð að gilda það sama um lífsskoðunarfélög og trúfélög. Vilja menn það? Af hverju vilja menn það og af hverju förum við þá ekki út í dýpri og víðtækari umræðu sem slíkt málefni kallar í rauninni á? Ég árétta það sérstaklega að menning og saga okkar Íslendinga einkennist og mótast mjög af kristni, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Þetta frumvarp er angi af þeirri viðleitni stjórnvalda að draga úr mikilvægi kirkju og kristni. Eftir að ég legg þetta nefndarálit fram kemur einmitt fram andúðin og sá litli skilningur sem er uppi af hálfu margra þeirra sem tilheyra stjórnarflokkunum. Þetta hefur kristallast strax upp úr áramótum. Andúð er kannski of stórt orð en alla vega hefur ekki verið sérstök fylgni við það að styðja og efla kirkjuna í landinu. Ef við ætlum, frú forseti, að umbylta þeim grunni sem kristni er fyrir íslenskt samfélag þá þarf að mínu mati mun meiri og dýpri umræðu. Um leið og við Íslendingar undirstrikum stjórnarskrárbundna reglu okkar um trúfrelsi samkvæmt núgildandi stjórnarskrá, sem mér er mjög kær, þá undirstrikum við það, sérstaklega trúfrelsið, en viðurkennum einnig að við erum kristin þjóð. Það á ekki að vera neitt feimnismál fyrir okkur Íslendinga að við höfum að grunni til mótað menningu okkar og sögu og hefð á grundvelli kristninnar. Þó að margir hafi viljað umbylta allri þeirri sögu síðustu missirin þá er það einfaldlega þannig og ég er sannfærð um það að hluti af því góða í íslensku samfélagi, kærleikanum sem hefði kannski mátt vera meiri á umliðnum missirum, er svo sannarlega til staðar því að grundvöllurinn er sterkur, kirkjan og kristni er sterk í íslensku samfélagi og kærleikurinn er enn til staðar og getur veitt okkur von um glæsta framtíð. Við eigum ekki að afneita þessari sögu okkar þó að margir vilji gera það. Það er engin tilviljun að mikil lýðræðishefð er í landinu. Það er heldur engin tilviljun að þegar við skoðum þau lönd þar sem lýðræðishefðin er hvað mest þá er þar trúfrelsi. Þetta eru iðulega samfélög þar sem kristni hefur skipt miklu máli. Það er engin tilviljun að í mestallri Evrópu, ja, drjúgum parti allrar Evrópu, þar sem kristni hefur átt mjög sterkar rætur, eru líka sterkustu vígi lýðræðishefðarinnar sem við Íslendingar viljum svo sannarlega tilheyra og tilheyrum enn. Ég undirstrika að margir sakna þess að við fáum ekki að tala um það hversu kristin við erum og að við séum sú kristna þjóð sem við stöndum fyrir. Með því erum við ekki að kasta rýrð á önnur trúarbrögð, engan veginn, eða einhverjar aðrar skoðanir, en við eigum ekki að vera feimin að viðurkenna þetta grundvallaratriði í íslensku samfélagi. Í nefndaráliti mínu undirstrika ég að við eigum að viðurkenna auðveldlega þá sögulegu, trúarlegu og siðferðilegu þróun sem kristnin hefur haft á íslenska þjóð, tungu og menningu. Íslensk saga, menning og þau gildi sem íslenskt þjóðfélag byggist á eru samofin hinni kristnu arfleifð. Ég tel brýnt að þessi sjónarmið verði virt þegar greidd verða atkvæði um þetta frumvarp því að margt er enn óljóst, eins og ég kom inn á hér áðan, skilgreiningin á lífsskoðunarhlutverkinu er algjörlega óljós fyrir utan þau efnahagslegu en ekki síst félagslegu áhrif sem kunna að verða af svo víðtækri breytingu. Sumir sem hafa talað við mig hafa sagt að þetta sé eitthvert tildur við tískustrauma. Það er ekki þannig, ég ber mikla virðingu fyrir öðrum trúarbrögðum og ekki síður öðrum skoðunum, en við eigum að taka umræðuna um hvort gera eigi það sem tengist trúarskoðunum jafngilt og svo er spurning hvort við hefðum ekki átt að gera eins og Norðmenn og setja að minnsta kosti sérstök lög sem snerta eingöngu lífsskoðunarfélögin. Margt kom fram á fundi nefndarinnar sem fær mann til að spyrja: Er þetta frumvarp nægilega vel búið til þess að koma í veg fyrir misnotkun á almannafé, misnotkun á því að menn fari í kringum þann ramma sem er verið að reyna að setja með þessu frumvarpi? Ég hef miklar efasemdir um að þetta sé rétta leiðin til að virða lífsskoðanir fólks í landinu. Ég efast verulega um þá aðferðafræði sem ríkisstjórnin og hennar fylgifiskar setja fram, fyrir utan málsmeðferðina og ekki síður málflutninginn í umræðunni allri af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, hversu beint og óbeint er alltaf vegið að kirkjunni í landinu og kristinni trú um leið.

Frú forseti. Ég þakka flutningsmanni minnihlutaálitsins fyrir mikla yfirferð, allt frá tækjakaupum Landspítalans. Mig langar þá að nýta tækifærið til að fagna því að við höfðum svigrúm til að hækka verulega fjárframlög til tækjakaupa Landspítalans í þessum fjárlögum. Því ber að fagna. Ég held að aðrir eins fjármunir hafi ekki verið lagðir í þau síðan einhvern tíma þó nokkru fyrir góðærið. Fólk leiðréttir mig ef það er rangt. Það sem mig langaði þó að velta upp við hv. flutningsmann minnihlutaálitsins er sú hræðsla sem ég hef skynjað um að einhverjir svindli sér inn sem lífsskoðunarfélag, einhverjir fari að villa á sér heimildir og komist í gegnum eitthvert ferli og verði að lífsskoðunarfélagi til að fá peninga frá ríkinu og njóta góðs af almannafé. Ég velti fyrir mér á móti hvernig það sé þegar félag sækir um að gerast trúfélag. Hvernig er það ferli í dag? Ég vona, og spyr af því að ég veit það ekki, að það ferli fari fyrir einhverja nefnd sem taki málið fyrir. Við hljótum að treysta þeirri meðferð sem við höfum í því. Því ætti annað að gilda um lífsskoðunarfélög? Sérstaklega ef við lítum til nágranna okkar sem við vitnum oft til vegna þess hversu vel gengur, þ.e. til Noregs, má spyrja: Af hverju ættum við að klúðra einhverju svakalega sem Norðmönnum tekst? Nú er þessi löggjöf búin að vera ansi lengi hjá þeim og þar eru 75 þús. manna lífsskoðunarfélag sem gengur ofboðslega vel með. Það var það sem mig langaði að velta upp til að byrja með.

Frú forseti. Hræðslan sem mér fannst einmitt einkenna þetta mál fólst í að ekki mátti taka dýpri umræðu um málið. Það mátti ekki greina áhrifin. Það sem ég er að tala um og reyna að setja í samhengi er að ég er ekki viss um að hv. þingmaður taki undir með mér og fagni því að við erum kristin þjóð og viðurkennum það. Hvaða þýðingu hefur það fyrir samfélagið ef það á beint og óbeint, eins og þessi ríkisstjórn og stuðningsmenn hennar hafa gert, að vega að kirkju og kristni í landinu? Svoleiðis hefur það verið á umliðnum missirum. Ég hef margítrekað bent á ummæli þingmanna Samfylkingarinnar um kirkjuna strax upp úr áramótum. Það er fínt með tækjakaupin af hálfu þingsins af því að við greiddum atkvæði með því ákvæði. Það að gera lítið úr kirkjunni, tala hana niður, segja hana vera eitthvað annað en hún er, fannst mér bara ekki til sóma. Það er að hluta til þessi hræðsla að mínu mati, hvernig umgengnin er við kirkjuna og þá sem vilja halda í þá hefð sem íslenskt samfélag byggir upp, a.m.k. enn þá. Ég hefði viljað greina þetta betur. Ég hefði viljað fara yfir þau atriði sem ýmsir nefndarmenn, ég, hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson og líka hv. þm. Þráinn Bertelsson, settu fram um ýmis félög. Það voru raunveruleg dæmi um félög sem flokkuðu sig hugsanlega sem lífsskoðunarfélög sem settu fram einhverja manndómsvígslu og fá þá sjálfkrafa greiðslu úr ríkissjóði. Það er einfaldlega gömul saga og ný að þegar menn sjá möguleika á að fá greiðslur úr ríkissjóði fara þeir oft í slíka vegferð. Það er bara þannig, því miður. Það sem ég vil undirstrika er að með fullri virðingu fyrir lífsskoðunarfélögum, fyrir öðrum skoðunum, pólitískum sem trúarlegum, hefði ég einfaldlega viljað fara betur yfir það hvaða áhrif þetta hefur. Í þessu máli sem öðrum mun stærri virðist stjórnarmeirihlutanum fyrirmunað að leyfa minni hlutanum að fara yfir þau áhrif 

Frú forseti. Hv. þingmaður svaraði reyndar ekki aðalspurningu minni sem var hvort hún vissi hvernig ferlið væri þegar verið væri að meta hvort trúfélög ættu rétt á því að gerast trúfélög og fá stöðu sem slík og sóknargjöld og peninga gegnum ríkið. Ef til vill veit hv. þingmaður það ekki frekar en ég. Þess vegna spurði ég. Í þessari umræðu finnst mér fólk ræða ansi mikið um fjármuni, sóknargjöld o.fl., en ekki nógu mikið um mannréttindi. Við erum að tala um frumvarp til laga sem Mannréttindaskrifstofa Íslands fagnar sérstaklega og segir, svo ég fái að vitna beint í umsögn, með leyfi forseta: „Mannréttindaskrifstofan fagnar því sérstaklega að gert er ráð fyrir því að við skráningu lífsskoðunarfélags öðlast það rétt til sóknargjalda fyrir skráða meðlimi félagsins, enda styrkir það og eflir félögin í sínu starfi.“ Þegar við horfum til slíkra álita skil ég ekki hvaðan þessi hræðsla um aðför að kristni og kristinni menningararfleifð okkar kemur. Ég hef ekkert á móti hvaða trúarbrögðum sem er eða fólki sem ekki stundar nokkurs konar trúarbrögð eða ekki þannig að þau skipi stóran sess í lífi þess. Það er ekki beinlínis málið í þessu frumvarpi heldur að jafna stöðu og eyða misrétti sem hefur verið í ansi mörg ár. Með því erum við ekki að reyna að gera lítið úr eða vanvirða trúarbrögð, lífsgildi eða skoðanir einstakra hópa, a.m.k. ekki ég.

Frú forseti. Það eru alþjóðleg viðmið um það sem tilheyrir trúfélögum. Lífsskoðunarfélög eru mun víðtækari eins og kom meðal annars á daginn í meðförum nefndarinnar. Það kom alveg skýrt fram að það hugtak er algjörlega óljóst. Orðin trúfélag og trú eru ekki óljós hugtök, ekki heldur í hinu alþjóðlega samhengi. Þar vitna ég meðal annars til þess sem hefur komið fram hjá Sameinuðu þjóðunum hvað það varðar. Peningar eru ekki allt, alveg hárrétt, sem betur fer. En þá spyr ég: Ef það er ekki stóra málið hér að mati hv. fyrirspyrjanda, af hverju var þá ekki málið einfaldlega sett í sérlög og engin fjárútlát úr ríkissjóði? Af hverju var ekki sú leið farin? Til hvers var farið í þennan leiðangur ef aðalmálið var málefnið sjálft? Þá hefði verið hægt að fagna því að þetta yrði gert jafngilt. Af hverju var þetta ekki einfaldlega sett í sérlög, sett með ákveðin réttindi en engin fjárútlát úr ríkissjóði og þau sjá sjálf um að innheimta sín lífsskoðunarfélagsgjöld? Það er ekki að ástæðulausu sem ég tala um atlögu að kristni og ekki síst kirkjunni. Þegar við skoðum sögu síðustu fjögurra ára sjáum við skýrt í skýrslu innanríkisráðherra að það er búið að skera 25% niður hjá þjóðkirkjunni umfram það sem gengur og gerist gagnvart öðrum þeim sem fjárlögin beinast að. Þetta er mun meira og menn viðurkenna það í skýrslu innanríkisráðherra frá síðasta ári. Þetta er fyrir utan það sem ég hef undirstrikað, viðhorfið, umganginn og talsmátann gagnvart kirkjunni. Það er þetta sem ég vil draga fram. Ég hefði kosið að við hefðum rætt þetta meira en það er alveg augljóst, og líka þegar maður hlustar á hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans, að menn vilja fá þetta í gegn, menn vilja ekki ræða meira hvaða áhrif þetta hefur og mér 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir framsöguna og minnihlutaálitið sem hún reifaði vel áðan. Ég vildi rétt hnykkja á ákveðnum atriðum varðandi það sem hv. þingmaður kallaði að væri óljóst í þessu frumvarpi um lífsskoðunarfélögin og skilgreiningu á þeim. Ég held að það sé mikilvægt að við höfum í huga að gert er ráð fyrir því að lífsskoðunarfélögin uppfylli tiltekin mjög nákvæm skilyrði sem eru vel útlistuð í frumvarpinu, þar á meðal að þau byggi á góðu siðferði og gangi ekki gegn almannareglu. Síðan er tiltekin nefnd skipuð fólki úr mismunandi deildum háskólans sem fer yfir allar umsóknir, rétt eins og er í gildandi lögum. Umsóknir um skráð trúfélög þurfa að fara fyrir ráðherraskipaða nefnd sem fer yfir allar umsóknir og veitir samþykki sitt. Ég held að það sé vel fyrir því séð að fyrirbærin lífsskoðunarfélög misnoti ekki þau réttindi sem þau munu öðlast til jafns við trúfélögin með samþykkt þessa frumvarps. Auðvitað snýst frumvarpið fyrst og fremst um eitt hugtak, eitt grundvallargildi í samfélaginu, jafnrétti. Það er verið að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga við skráðu trúfélögin til samræmis við mannréttindasáttmála Evrópu og svara þeirri gagnrýni sem margsinnis hefur komið fram um að við værum með gloppu í fyrirkomulaginu sem væri okkur ekki til sóma. Ég held að það sé kjarninn í þessu máli sem við eigum að fagna og síðan hafa í huga þær ábendingar sem einmitt komu frá allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og ég reifaði í mínu máli, að efla umburðarlyndi og virðingu fyrir sannfæringu annarra. Það er kannski nokkuð sem við ættum að hafa í ramma í þingsalnum.

Frú forseti. Saga kristninnar er ekkert allt of falleg víðs vegar um heim en það dásamlega ef maður skoðar þau samfélög sem hafa síðan sprottið úr kristninni og þróast í árhundruð er einmitt að við sjáum hvernig samfélög byggjast upp. Hvar er mesta opna lýðræðislega umræðan? Hvar er mesta ritfrelsið, tjáningarfrelsið, skoðanafrelsið - í hvaða löndum er það? Í þeim löndum, ekki síst Evrópu, sem hafa byggt þennan grunn á kristninni. Ég fullyrði að það er engin tilviljun. Hluti af því er kærleikurinn sem kemur í gegnum kristnina, hann smitast út í það að fólki finnst eðlilegt að gera kröfu til dæmis um trúfrelsi. Ég held að það sé einstakt að þar sem kristnin hefur ráðið er mesta krafan og skilningurinn á trúfrelsi, skoðanafrelsi, ritfrelsi og öllu því sem okkur Íslendingum er svo dýrmætt. Þess vegna segi ég að það er beint samhengi þar á milli. Hvert skref sem við tökum sem hugsanlega aðeins mélar undan því sem byggir upp kristnina í íslensku samfélagi verðum við að taka að vel ígrunduðu máli og skoða hvaða áhrif það muni hafa á samfélagsgerð okkar og uppbyggingu til lengri og skemmri tíma. Það er þetta sem ég er að gera af fullri virðingu og ávallt talsmaður þess að hafa umburðarlyndi fyrir skoðunum annarra, trú annarra og allt það. Það er þetta sem ég vil að menn fari betur í í stórum sem smáum málum. Það getur vel verið að menn segi: Þetta skiptir ekki öllu máli hvað kristnina varðar. Ég er því ósammála. Ég hefði viljað fara betur yfir hvað það þýðir fyrir okkur að plokka smátt og smátt í þau miklu áhrif sem kristnin hefur á íslenskt samfélag.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að taka undir það sem hv. þingmaður segir um þessi kristilegu gildi. Ég held að við getum öll í þessum sal skrifað undir að þau skipta mjög miklu máli í siðuðu samfélagi, engir fyrirvarar við þau nema síður sé. Ég ítreka að við nefnum það sérstaklega í áliti meiri hlutans, og margoft kom það fram í umfjöllun um þetta mál, að við styðjumst við þau meginsjónarmið sem lágu til grundvallar þessu frumvarpi, að kirkjan haldi tekjustofnum sínum óskertum. Það er enginn staður fyrir því í frumvarpinu sjálfu að eitthvað annað standi til. Það er því byggt á einhvers konar persónulegu mati þeirra sem rita umsögn fjárlagaskrifstofunnar að þau framlög sem muni renna til lífsskoðunarfélaga verði tekin í gegnum skerðingu á sóknargjöldunum. Það er ekki tilgangurinn með þessu frumvarpi og þess sér hvergi stað í frumvarpinu. Það er mjög mikilvægt að hafa þetta í heiðri. Auðvitað er það hluti af leiðinni til að ná sátt um þetta fyrirkomulag sem byggir á því að skapa jafna stöðu, jafnrétti, að það að lyfta réttindum lífsskoðunarfélaga sé ekki á kostnað skráðra trúfélaga. Þá væri grundvellinum auðvitað kippt undan einum megintilgangi þessa frumvarps.

Frú forseti. Aðeins út af því sem kom fram í fyrra andsvari hv. þm. Skúla Helgasonar um að ekki sé lengur óljóst hvað falli undir lífsskoðunarfélögin, það kom ekki skýrt fram af hálfu nefndarinnar og gesta hennar. Það er enn ágreiningur um hvort þetta sé skýrt og þá jafnskýrt og gildir um trúfélög. Eins og ég gat um í öðru andsvari gilda aðrar mjög skýrar reglur, m.a. alþjóðleg viðmið, um það sem fellur undir trúfélög. Allt annað gildir um lífsskoðunarfélög. Gott og vel, við höfum rætt þetta. Varðandi fjárframlagið kom einfaldlega fram hjá hv. þm. Skúla Helgasyni í seinna andsvari að auðvitað er það ekki bara sjónarmið mitt að frumvarpið muni skerða sóknargjöld til kirkjunnar, a.m.k. gera þann grunn ótraustari en nú er, heldur er það einmitt skoðun fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Ég skrifaði ekki það álit. Það er rétt að geta þess að ég dró þetta meðal annars fram í umræðu um fjárlög við hæstv. innanríkisráðherra og hann gat ekki neitað því að þessi breyting mundi skerða pottinn til allra sóknarfélaga í landinu af því að ekki væri verið að bæta hann. Það er allt sem styður það sem ég hef sagt í þessu máli, að með því að fara þessa leið, sama þótt það sé ríkur vilji af hálfu meiri hluta nefndarinnar til að líta öðrum augum á málið, er verið að pikka í það sem hefur farið til kirkjunnar. Það finnst mér miður, ekki síst í ljósi þess hlutfallslega miklu meiri niðurskurðar sem sérstaklega þjóðkirkjan hefur staðið frammi fyrir á umliðnum missirum. Við þurfum að taka afstöðu til þessa. Ég velti fyrir mér, m.a. af því að þetta er það óljóst, hvort ég eigi að biðja um að þetta mál fari aftur til allsherjar- og menntamálanefndar og kem þeim ábendingum hér með á framfæri við forseta.

Frú forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér í dag hefur fengið ágæta umræðu í þingsal og ég vil í upphafi máls míns lýsa því yfir að ég lít á frumvarpið og tilgang þess fyrst og fremst sem mannréttindamál, þ.e. tryggja með þeim ráðum sem við höfum að skoðanir fólks, trú eða hvað menn kjósa að kalla það njóti sömu stöðu gagnvart löggjafanum. Ég tek því undir nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Ég vil hins vegar taka það fram að ég deili að nokkru leyti skoðunum hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur á þessu máli í heild, til að mynda því að þegar við tökum svona skref eigum við að stíga varlega til jarðar. Öfugt við það sem hv. þingmanni þykir hins vegar um málið finnst mér það hafa verið gert. Ég hef til að mynda ekki stórar áhyggjur af því að við séum að skerða framlög til þeirra trúfélaga sem fyrir eru. Ef svo er að einhverju leyti er það væntanlega vegna þess að þeir sem í hlut eiga og tilheyra lífsskoðunarfélögum fremur en trúfélögum hafa valið það sjálfir. Það hlýtur að vera sá vilji sem þingið á að fara eftir. Hverju við trúum og hvernig við viljum haga trú okkar hlýtur alltaf að vera afar persónulegt mál og í rauninni eru það í mínum huga fyrst og fremst mannréttindi að fá að ráða sinni trú og lífsskoðun, svo framarlega sem hún níðist ekki á lífsskoðunum og sjónarmiðum annarra. Mér þykir hafa tekist ágætlega til hvað þetta varðar í frumvarpinu og get því stutt það heils hugar. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur áðan, íslenskt samfélag hefur í gegnum tíðina grundvallast á kristnum gildum. Við skulum samt ekki gleyma því að sambærileg gildi og siðferðileg sjónarmið eru eldri en kristin trú og voru komin fram nokkru áður. Kristin trú hefur að því leyti til ekki neinn einkarétt á þeirri siðferðiskennd, skulum við segja. Ég er kristinn og ætla að vera það áfram en það er mitt persónulega mál, það er mín tilfinning og í rauninni sjónarmið sem eru mín mannréttindi að hafa. Það er mín trú og ég ætla að halda því áfram en það breytir ekki því að það gefur mér alls ekki þann rétt að hugsa sem svo að þar með megi mannréttindi einhverra annarra vera sett skör lægra. Því styð ég þetta frumvarp, frú forseti, og lít á það sem skref í mannréttindabaráttu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum nefndarálita fyrir ræður þeirra og að sjálfsögðu líka öðrum sem hafa fjallað um málið. Þetta er nokkuð sérstakt mál að mínu mati. Ég velti svolítið fyrir mér hvers vegna svo er. Mér finnst mikið vera á sig lagt í þessu frumvarpi og að einhverju leyti sýnist mér að það sé jafnvel gert til að máta ákveðið félag inn í lögin, félagið Siðmennt sem telur um 300 einstaklinga ef ég veit rétt. Frumvarpið opnar um leið gluggann fyrir fleiri til að stofna lífsskoðunarfélög, eða hvað við köllum þau. Ég hef ákveðnar áhyggjur af þessu því ég tel að þær girðingar, ef má orða það þannig, sem er reynt að setja inn í frumvarpið séu ekki nægilega traustar. Hugsunin sem er annars staðar í frumvarpinu, þ.e. um jafnrétti foreldranna, finnst mér mjög athyglisverð og alls ekki galin. Þó að mörg okkar hafi kannski verið í þeirri stöðu sem verið er að lýsa í frumvarpinu þá hefur það ekki verið vandamál, alla vega ekki þar sem ég þekki til. Heima hjá mér t.d. er það ekki vandamál að vera hvort í sínu trúfélaginu eða ákveða hvort börnin séu skírð eða fermd eða ekki, það hefur ekki verið neitt vandamál fram að þessu. Þau ákveða það sjálf. Mér finnst þó sérkennilegt að leggja þetta á sig til að ná fram þessum breytingum. Ég ætla að rökstyðja af hverju ég hef efasemdir um þetta. Í fyrsta lagi er að mínu viti ekki skilgreint nógu vel hvað félag þarf að gera eða hvernig það þarf að líta út til að teljast lífsskoðunarfélag. Það var upplýst á þingflokksfundi hjá okkur að fyrir nefndina hefði komið fram einstaklingur í háskólasamfélaginu sem lýsti miklum efasemdum um að það væri hægt að skilgreina þetta út frá frumvarpinu eins og það liti út. Að sá hinn sami mundi lenda sjálfur í vandræðum með að skilgreina hvað væri lífsskoðunarfélag. Ef það er tilfinning sérfræðinga þá tel ég að vanda þurfi betur til og mundi hvetja nefndina til að fara ofan í þann hluta, hvort hægt sé að skilgreina lífsskoðunarfélögin með skýrari hætti og leita þá hugsanlega til sérfræðinga um slíkt. Hér hefur verið vitnað í nefnd sem á að fjalla um þetta og reyna að skilgreina hvað er lífsskoðunarfélag og hvað ekki. Það stendur í 5. gr. frumvarpsins, minnir mig, að nefndin skuli gefa álit sitt á því hvað sé lífsskoðunarfélag. Það þýðir að ráðherra sá er situr er ekki bundinn af því sem nefndin segir. Ráðherrann getur ákveðið að nefndin hafi einfaldlega rangt fyrir sér um hvort eitthvert félag sé lífsskoðunarfélag ef ráðherranum sýnist svo. Ég held að betra væri fyrir málið, ef menn ætla að klára það í þinginu og fara með það í gegn, að álit nefndarinnar væri endanlegt að því leyti að ráðherrann yrði að fara eftir því. Ég held að það væri til bóta. Ég er búinn að fara hér yfir skilgreiningarnar á þessu. Ég hef líka áhyggjur af þeim anda sem hefur ríkt allt of lengi hjá ríkisstjórninni og stjórnarflokkunum gagnvart þjóðkirkjunni. Ég tek undir áhyggjur hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur því að mér hefur fundist andinn býsna neikvæður og algerlega að ástæðulausu. Fjárlagaskrifstofa Alþingis skrifar hér að sá kostnaður sem mögulega hlýst af lífsskoðunarfélögum er tekinn af heildarpottinum eins og hann lítur út og mun þá minnka framlag til þeirra sem eru fyrir á þessum vettvangi. Í því sambandi er rétt að muna að talið er að ríkissjóður skuldi þjóðkirkjunni á annan milljarð kr. vegna innheimtu sem ríkið hefur tekið að sér fyrir hana og ekki staðið skil á þeim fjármunum öllum. Það er mjög slæmt að ríkið skuli fara af stað með mögulega aukinn kostnað en að sama skapi telja sér ekki fært um að standa við þá samninga sem hafa verið gerðir gagnvart þjóðkirkjunni. Ég var búinn að nefna 5. gr. þar sem talað er um að leita álits og ég nefndi líka að ég tel það sem kemur fram í 9. gr. ágætt. Ég verð að viðurkenna að ég er smáringlaður í því samt, en ég held að þetta sé til bóta fyrir foreldra barns þar sem þessir hlutir eru kannski ekki alveg á tæru. Í nefndarálitinu er að venju farið yfir ferlið og hvernig var unnið og annað. Upp úr stendur að ákveðna hluti þarf að skýra sem eru óljósir eða til þess fallnir að mínu viti að opna jafnvel dyrnar fyrir hinum og þessum að stofna hin og þessi lífsskoðunarfélög. Alla vega finnst mér frumvarpið ekki nógu skýrt eins og það lítur út í dag og óttast það, og menn geta að sjálfsögðu haft alls konar skoðanir á því, að hér spretti upp alls konar félög. Það getur vel verið að það sé til góðs, ég skal ekki segja um það. En ef menn sjá sér einhverja féþúfu í þessu þá er það vitanlega slæmt. Þar af leiðandi held ég að það þurfi að skerpa þetta mjög mikið eins og ég nefndi hér áðan. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Þetta er fyrst og fremst tvennt í þessu frumvarpi. Annars vegar þetta varðandi lífsskoðunarfélögin og hitt sem fram kemur í 9. gr. um rétt barnsins. Frumvarpið er að sjálfsögðu ekki flókið en það eru býsna stórir hlutir samt sem er verið að leggja fram í málinu. Ég legg að sjálfsögðu til og hvet nefndina til að fara yfir og reyna að skerpa á þessu eins og hér hefur verið bent á. Skerpa á viðmiðunum hvenær lífsskoðunarfélag er lífsskoðunarfélag og ganga úr skugga um að álit nefndarinnar sé bindandi. Ég held að það sé til bóta og það þarf að sjálfsögðu að passa að þjóðkirkjan beri ekki skarðan hlut frá borði af þessari lagabreytingu.

Hæstv. forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson að því hvað hann á við þegar hann talar um þann neikvæða anda sem viðgengist hafi frá hendi stjórnarflokkanna í garð þjóðkirkjunnar. Ég var vitni að því í hádeginu þegar hv. þingmaður kom hingað upp og talaði um dylgjur og hártoganir. Mér finnst þetta mál og þessi ummæli vera þess eðlis að það er allt í lagi að hann útskýri þau. Það getur vel verið að ég hafi misst af einhverju, en ef hann er að meina það sem ég held að hann sé að vitna í þá er hann náttúrlega bara að fara með fleipur. Svo langar mig að spyrja hann, af því að hann er skíthræddur um að lífsskoðunarfélög sem verði skráð geri það hugsanlega til að gera ríkissjóð að féþúfu, hvort hann líti þannig á að sóknargjöld sem eru greidd til trúfélaga í dag séu það rausnarleg að það sé mögulegt að hafa stóran pening út úr þessu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar athyglisverðu spurningar. Ég svara þeirri síðari fyrst. Það er ekki um slíkar upphæðir að ræða að þær hvetji endilega til að menn reyni að hafa ríkissjóð að féþúfu. En það er að sjálfsögðu þannig að þegar söfnuður er farinn að telja einhverjar þúsundir félaga þá geta það verið svolitlar upphæðir, það er alveg ljóst. Varðandi fyrri spurninguna um andann gagnvart þjóðkirkjunni þá ætla ég að nefna tvö dæmi. Það hafa stundum verið átök um það við setningu Alþingis hvort að ganga eigi til kirkju. Ég hef ekki túlkað það öðruvísi en að hér séu ákveðnir aðilar innan þings sem líti á það sem einhvers konar óþarfa, að kirkjan skipi engan sess í hefðbundinni þingsetningu okkar. Ég ætla mér ekki að fara neitt nánar út í það. Annað mál sem mig langar að nefna við hv. þingmann. Það voru svo ótrúlegir útúrsnúningar og ég ætla að leyfa mér að segja ósvífni sem kom fram hér þegar þjóðkirkjan lýsti því yfir að hún vildi ganga fram fyrir skjöldu í söfnun fyrir tækjakaupum fyrir Landspítala Íslands. Hvers konar viðbrögð komu þá frá stjórnarliðum? Mér finnst það gersamlega út í hött hvernig menn brugðust við, að dylgja eða segja að kirkjan hefði einhver annarleg sjónarmið eða hvað það var sem menn sögðu. Það var mjög skrýtið að lesa það sem hv. þingmenn létu frá sér og það er sá andi sem ég er að tala um þegar ég nefni þetta. Svo hlýtur að vera umhugsunarefni að ekki skuli staðið við þá samninga sem gerðir hafa verið við kirkjuna varðandi það að greiða gjöld. Það er eflaust lengri saga sem kemur þessu ekki akkúrat við en það er hins vegar ekki góð saga.

Hæstv. forseti. Hvað varðar fyrra atriðið sem hv. þingmaður nefnir, að sækja ekki kirkju við þingsetningu, þá er það einfaldlega þannig að ég geri ráð fyrir að töluvert af þingmönnum séu ekki skráðir í þjóðkirkjuna. Ég hef ekki orðið vitni að því að þeir þingmenn sem kosið hafa að sleppa því að mæta hafi gert það að blaðaefni. Mér hefur sýnst aðrir sem hafa gagnrýnt þá hafi gert meira úr því í fjölmiðlum. Ég mótmæli því að menn hafi sagt að annarleg sjónarmið hafi ráðið því að kirkjan bauðst að safna fé. Menn töldu hins vegar að það væri kannski ekki hlutverk hennar og ekki endilega eðlilegt að þjóðkirkjan stæði í því. Það er tvennt ólíkt að gera mönnum upp annarleg sjónarmið og telja að það sé ekki réttur vettvangur kirkjunnar að standa í slíkri söfnun. Ég held að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hafi sennilega gert meira úr því þegar ákveðnir þingmenn ákváðu að sleppa því að mæta í kirkju heldur en þeir sjálfir og auglýst það upp.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvert hv. þingmaður er kominn í þessu andsvari. Ég vil þó biðja hann að fara á eftir, spóla aðeins til baka og hlusta á það sem ég sagði áðan. Ég sagði að menn töluðu um að sleppa því að vera með kirkjuathöfn, sleppa því að þingmenn gengju til kirkju. Mér er alveg sama hvaða þingmenn mæta til kirkju, það er þeirra eigin mál og kemur mér ekkert við. Ef hv. þingmaður hefur séð eitthvað á prenti eftir undirritaðan um að ég hafi gagnrýnt þingmenn fyrir að mæta ekki í kirkju þá bið ég hann um að senda mér það, ég kannast ekki við það. Ég skal ekki nota orðið annarleg sjónarmið. En mér finnst í það minnsta mjög sérkennileg sjónarmið að koma fram og láta í það skína að þjóðkirkjan sé eins og hver önnur ríkisstofnun eins og var gert. Að þeir aurar sem þjóðkirkjan fær frá ríkisvaldinu séu teknir eins og hvert annað ríkisfé. Við vitum alveg að það er ekki þannig. Ríkið tók að sér að innheimta ákveðna hluti fyrir þjóðkirkjuna og á sjálfsagt að standa skil á því. Það er ekkert óeðlilegt að þjóðkirkjan gangi fram fyrir skjöldu og safni fé fyrir Landspítalann, eins og þjóðkirkjan er að hjálpa bágstöddum. Það er enginn greinarmunur þar á. Þjóðkirkjan er að reyna að gera góðverk og við skulum ekki draga úr því.

Virðulegi forseti. Við höfum verið að ræða hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um skráð trúfélög, frumvarp sem gengur fyrst og fremst út á jafnrétti eins og ég hef nefnt í þessari umræðu. Ég vil þakka öllum sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir innlegg þeirra og tek því vel sem kom fram í máli hv. þm. Þorgerðar K. Gunnarsdóttur, að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki málið til sín milli 2. og 3. umr. og fari í gegnum ýmis þau atriði sem hér hafa komið fram. Fullt tilefni er til að skoða betur þær skilgreiningar á lífsskoðunarfélögum sem eru í lögunum. Hægt er að skerpa á þeim skilningi sem kemur þar fram til að eyða óvissu, ef hún er til staðar í hugum einhverra, um það hvar mörkin liggja á milli lífsskoðunarfélaga sem eigi að fá þau réttindi og skyldur sem um ræðir í frumvarpinu og annarra sem kunna að vera að reyna að banka á dyrnar fyrst og fremst til þess að sækja sér fé í jafnvel annarlegum tilgangi. Auðvitað viljum við koma í veg fyrir það þó að hér sé kannski ekki tilefni til að ætla að miklir fjármunir séu undir. Það kemur fram í frumvarpinu að hverjir 100 nýir félagar í lífsskoðunarfélagi muni kosta ríkissjóð í kringum 800 þús. kr. á ári. Það mun ekki duga til að setja ríkissjóð á hliðina en sjálfsagt er að fara vel yfir þessar skilgreiningar þannig að vel sé fyrir því séð að mörkin séu eins skýr og kostur er. Einnig er ýmislegt sem hefur komið fram í umræðunni sem tengist 9. gr. sem ég tel gott að við fáum tækifæri til að fara betur yfir í nefndinni. Ég læt máli mínu lokið um þetta, en þakka aftur fyrir umræðuna og vona að við náum á endanum góðri sátt um þetta mál sem hefur göfugan tilgang.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um breytingu á almennum hegningarlögum. Þetta frumvarp fjallar um mútubrot og eru tillögur frumvarpsins fyrirhuguð fullgilding á viðbótarbókun við samning Evrópuráðsins á sviði refsiréttar um spillingu frá 15. maí 2003. Frumvarpið tekur líka mið af tilmælum GRECO, samtaka ríkja gegn spillingu, sem og tilmælum vinnuhóps Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar OECD um mútur í alþjóðlegum viðskiptum. Í frumvarpinu er lagt til að alþingismenn og gerðarmenn í gerðardómi falli undir ákvæði laganna um mútugreiðslur og mútuþágu. Einnig er lagt til að refsiábyrgð erlendra opinberra starfsmanna taki jafnframt til erlendra gerðarmanna, erlendra kviðdómenda og manna sem eiga sæti á erlendum fulltrúaþingum sem hafa stjórnsýslu með höndum. Einnig er gert ráð fyrir því að refsihámark fyrir brot vegna mútugreiðslna verði hækkað úr þremur árum í fjögur. Þá er jafnframt lagt til í frumvarpinu að stjórnendur og starfsmenn fyrirtækja sem eru að hluta til eða í heild í opinberri eigu verði felldir undir gildissvið ákvæðis sem mælir fyrir um refsingu fyrir mútubrot í almennri atvinnustarfsemi. Lagt er til að refsihámark þess liðar hækki úr tveimur árum í þrjú. Nefndin ræddi sérstaklega þau ákvæði frumvarpsins sem lúta að sviptingu réttinda fyrirtækja eða lögaðila, en með breytingum sem lagðar eru til er tekið tillit til tilmæla sem komu frá vinnuhópi OECD um mútur í alþjóðlegum viðskiptum. Samkvæmt íslenskum lögum má einungis beita sektum sem viðurlögum við brotum lögaðila en önnur samningsríki hafa hins vegar heimildir í lögum til að beita jafnframt öðrum viðurlögum. Fram kemur í 19. gr. c almennra hegningarlaga að refsiábyrgð lögaðila er bundin því skilyrði, nema annað komi fram í lögum, að fyrirsvarsmaður lögaðila, starfsmaður hans eða annarra á hans vegum hafi með saknæmum hætti unnið refsiverðan og ólögmætan verknað í starfsemi lögaðilans. Samkvæmt 2. mgr. 68. gr. þessara laga má með dómi í sakamáli gegn manni svipta hann heimild sem hann hefur öðlast til að stunda starfsemi sem opinbert leyfi, löggilding, skipun eða próf þarf til að gegna, enda gefi brotið til kynna að veruleg hætta sé á því að sakborningur muni fremja brot í sinni stöðu. Með frumvarpinu er sem sagt lagt til að þessi heimild verði einnig látin ná til lögaðila og bundin sömu skilyrðum og þurfir að vera uppfyllt til að láta lögaðila að öðru leyti sæta refsiábyrgð. Einvörðungu er þó hægt að beita lögaðila varanlegri sviptingu réttinda ef sýnt þykir að brot hans sé stórfellt. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið rita Björgvin G. Sigurðsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Skúli Helgason, Þráinn Bertelsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Tryggvi Þór Herbertsson, Siv Friðleifsdóttir og Birgitta Jónsdóttir.

Frú forseti. Ég þakka forseta fyrir að sýna mér biðlund, það hafði mislagst á borði mínu nefndarálitið sem kemur frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund hóp valinkunnra einstaklinga, bæði frá fagfélögum og úr ráðuneytunum sem getið er um í nefndarálitinu. Frumvarp sama efnis var lagt fram á 138., 139. og 140. löggjafarþingi. Samgöngunefnd fjallaði um frumvarpið á 138. og 139. löggjafarþingi en málið var ekki afgreitt. Þá bárust umsagnir, m.a. frá rannsóknarnefnd flugslysa og rannsóknarnefnd sjóslysa, sem tekið var tillit til og tók frumvarpið því nokkrum breytingum á milli þinga. Með frumvarpinu er stefnt að því að efla og bæta slysarannsóknir með því að sameina núverandi rannsóknarnefndir flugslysa, umferðarslysa og sjóslysa í eina rannsóknarnefnd, rannsóknarnefnd samgönguslysa. Gert er ráð fyrir því að rannsóknarnefnd samgönguslysa rannsaki hvers kyns samgönguslys og samgönguatvik til að leiða í ljós orsakir slysa, en ekki til að skipta sök eða ábyrgð. Í frumvarpinu er meðal annars fjallað um stjórnskipulag samgönguslysa, skyldur og hæfi nefndarmanna og rannsakenda og skyldur rannsóknarnefndarinnar í alþjóðlegu samhengi. Í þremur köflum er fjallað á aðskilinn hátt um tilhögun rannsókna þriggja slysaflokka sem nefndinni ber að annast. Þá er almenn málsmeðferð nefndarinnar og starfsmanna hennar útfærð, kveðið ítarlega á um skyldu nefndarinnar til skýrslugerðar og fleira er varðar starfsemi hennar. Verði frumvarpið að lögum mun nefndarmönnum í framangreindum þremur nefndum fækka úr ellefu í sjö sem aftur leiðir til rekstrarlegrar hagræðingar. Flestir umsagnaraðila virðast sammála um að efla beri rannsóknir samgönguslysa í þeim slysaflokkum sem frumvarpinu er ætlað að ná til og því séu markmið frumvarpsins virðingarverð. Þá kemur fram í máli nokkurra þeirra að einu gildi í raun hvort slík rannsóknarefling fari fram með sameiningu rannsóknarnefnda eða á annan hátt. Þá er sérstaklega tekið fram að sú ætlan frumvarpshöfunda að efla skráningu og greiningu samgönguslysa sé lofsverð. Umsagnaraðilar gerðu þó ýmsar athugasemdir við frumvarpið. Flestar þeirra varða tæknileg atriði einstakra frumvarpsgreina en sameiginlegt grunnstef mátti þó finna. Hjá fulltrúum núverandi rannsóknarnefnda var það sjónarmið áberandi að sameining nefndanna kynni að koma niður á faglegum þáttum rannsóknanna. Fæstir umsagnaraðila eru mótfallnir því að breyta skipulaginu sem nú er á rannsóknum samgönguslysa. Rannsóknarnefnd sjóslysa telur til dæmis að gera megi þær þrjár rannsóknarnefndir sem nú starfa á sviði samgönguslysa að einni rannsóknarstofnun og sameina þætti sem tengjast rekstrarkostnaði þeirra. Aftur á móti telur rannsóknarnefndin að innan slíkrar stofnunar verði að starfa þrjár sjálfstæðar nefndir sem hver sé skipuð sérfræðingum á tilteknu sviði samgönguslysa með svipuðum hætti og nú er. Þá benda umsagnaraðilar á að í fáum nágrannalöndum okkar sé starfi rannsakenda ólíkra slysaflokka blandað saman í löggjöf og tiltekin lönd hafi reynt slíkt fyrirkomulag en reynslan af því hafi ekki verið góð. Hætta sé á að slíkt fyrirkomulag dragi úr sjálfstæði, fagmennsku, sérhæfingu, þekkingu og því trausti sem nú ríkir milli rannsakenda og þeirra sem hlut eiga að máli á sviði flug- og sjóslysarannsókna. Þá hafa umsagnaraðilar meðal annars lýst áhyggjum af því að í frumvarpinu sé ekki gengið nægilega úr skugga um að gögn rannsóknarnefndar samgönguslysa verði ekki meðal málsgagna í einkamálum. Á fundum nefndarinnar og í gögnum sem lögð voru fyrir hana komu fram gagnstæð sjónarmið af hálfu innanríkisráðuneytisins. Ráðuneytið telur verulegar líkur á því að með sameiningu núverandi rannsóknarnefnda í eina rannsóknarnefnd verði unnt að koma þekkingu á starfskröftum sem þegar eru fyrir hendi í eina sterka og öfluga sameinaða nefnd. Þannig sé unnt að efla og samnýta fagþekkingu og gera nefndarmönnum kleift að nýta sér færni úr mismunandi slysarannsóknarflokkum til að styrkja frekari rannsóknir á sviðinu í heild. Þá sé frumvarpinu ætlað að stuðla að einfaldri umgerð og aðgengilegri uppbyggingu laga um nýja rannsóknarnefnd en fyrra fyrirkomulag verði nýtt sem grunnur að nýrri skipan mála. Að auki felist rekstrarleg hagræðing í sameiningunni þar sem gert sé ráð fyrir fækkun nefndarmanna. Bentu fulltrúar ráðuneytisins meðal annars á að verulega hefði verið komið til móts við athugasemdir umsagnaraðila allt frá því að frumvarpið var sent til umsagnar í upphafi. Þannig sé í núverandi frumvarpi búið að fjölga um tvo nefndarmenn í rannsóknarnefnd samgönguslysa og með því tryggja nægilega breidd þekkingar innan nefndarinnar. Skilningur meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar er sá að gagnrýni á frumvarpið hverfist að mestu um það hvort heppilegt sé að sameina rannsóknarþekkingu og rannsóknarvald rannsóknarnefnda, flugslysa, sjóslysa og umferðarslysa. Skoðun meiri hlutans er að þar vegist á sjónarmið um samþættingu þekkingar og starfskrafta, hagkvæmni og skilvirkni annars vegar og hins vegar sjónarmið um sérhæfingu og traust ásamt því að trauðla skuli hagga við því sem vel hefur reynst. Álit meiri hlutans er að eigi vel að takast til við stofnun einnar sameiginlegrar slysarannsóknarnefndar sé mikilvægt að nægileg þekking verði þar áfram til staðar og helst að sameiningin feli í sér aukið þekkingar- og reynslusvið sem nýst geti rannsóknum. Þannig megi sameining nefndanna þriggja í eina ekki leiða til þess að gæði faglegs starfs þeirra hraki með þeim afleiðingum sem slíkar hafa í för með sér fyrir framgang slysarannsókna. Er það álit meiri hlutans að með því frumvarpi sem hér um ræðir sé vel gætt að varðveislu og eflingu faglegrar þekkingar án þess að dregið sé úr þeim kröfum sem gerðar hafa verið til viðeigandi málaflokka og slysarannsókna. Vart er hægt að líta fram hjá því að umsagnaraðilar hafa á mörgum stigum haft góð tækifæri til að gera athugasemd við frumvarpið og tekið þar tillit til fjölmargra athugasemda þeirra við frumvarpsgerðina. Meiri hlutinn minnir á það eftirlitshlutverk sem Alþingi og nefndir þess fara með gagnvart framkvæmdarvaldinu og áskilur sér fullan rétt til að grípa inn í ef þörf krefur. Það er mat meiri hlutans að rétt sé að láta reyna á þá samþættingu sem frumvarpið boðar. Þá skal undirstrikað að með samþykkt þessa frumvarps verður ekki í neinu hróflað við þeirri faglegu þekkingu í slysarannsóknum í lofti, láði eða legi sem byggst hefur upp á löngum tíma. Það er sömuleiðis skoðun meiri hlutans að með þeim breytingum sem verða við sameiningu þriggja slysarannsóknarnefnda í eina öfluga rannsóknarnefnd samgönguslysa sé skref stigið í átt að því að bæta rannsóknir á samgönguslysum enn frekar sem aftur mun stuðla að fækkun slysa. Þá telur meiri hlutinn miðað við athugasemdir umsagnaraðila og fulltrúa ráðuneytisins að meginregla íslensks réttarfars um frjálst sönnunarmat dómara standi löggjafanum ekki í vegi fyrir því að skýrslur rannsóknarnefndarinnar verði gerðar undanþægar frá því að verða málsgögn í einkamálum með setningu sérákvæðis. Meiri hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað orðsins „sakamálum“ í 5. mgr. 4. gr. komi: dómsmálum. Undir álit meiri hlutans rita Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Ólína Þorvarðardóttir, Róbert Marshall, Álfheiður Ingadóttir og Mörður Árnason.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina á nefndarálitinu. Þó að mér sé fullkunnugt um að hann sat ekki í nefndinni þegar þetta var afgreitt þar sem hann er nýtekinn við sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar - og óska ég honum til hamingju með það - ætla ég engu að síður að spyrja hann tveggja spurninga. Fyrst ætla ég koma með eina ábendingu sem auðvitað verður farið yfir á milli 2. og 3. umr. í nefndinni. Hún er sú að gildistaka laganna er sögð 1. janúar 2013 sem er tæknilegt atriði en ágætt að skoða það samt. Það sem hv. þingmaður rakti mjög vel áðan í yfirferð sinni á nefndarálitinu og kemur mjög vel fram eru áhyggjur umsagnaraðila, þ.e. þessara þriggja nefnda, rannsóknarnefndar sjóslysa, umferðarslysa og flugslysa, um að sameiningin kunni að koma niður á faglegum þáttum rannsóknanna. Ítarlega er fjallað um þetta í nefndarálitinu en það sem stingur dálítið í stúf að mínu viti, og ég tel að það hafi líka gerst á fundum hv. nefndar, er að gagnstæð sjónarmið komu af hálfu ráðuneytisins. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki verulegar áhyggjur af því, þ.e. ég met það einhvern veginn þannig, að þeir sem stýra rannsóknarnefndunum, sitja í þeim og sinna slysarannsóknum sem hafa verið í mjög góðum farvegi, og ættu að hafa betri yfirsýn en þeir sem starfa í ráðuneytinu hafa áhyggjur af faglegri stöðu nefndanna eftir þessa sameiningu. Tekur hv. þingmaður ekki undir það með mér að mikilvægt sé að fara betur yfir það milli 2. og 3. umr.?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni spurningarnar. Vissulega þarf að endurskoða dagsetninguna fyrir gildistöku laganna sem kemur fram í frumvarpsgreininni. Það er ekki plagsiður á Íslandi að lög gildi afturvirkt og hefur alla vega ekki verið þannig að ég tek undir það með þingmanninum að við þurfum að leiðrétta þetta. Varðandi síðan þau sjónarmið sem koma fram hjá honum þá eru þessar áhyggjur í rauninni alltaf eðlilegar af hálfu þingmanna gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þeir hugsa sem svo: Hverjum ber að stýra starfinu í þinginu, framkvæmdarvaldinu eða löggjafarvaldinu? Í hugum þingmanna á löggjafarvaldið náttúrlega að ráða. Hins vegar, eins og hv. þingmaður þekkir, er sú þekking og reynsla sem hefur byggst upp í ráðuneytum á löngum tíma og sú vinnuhefð sem hefur skapast á Íslandi við grunnvinnuna í frumvarpagerð að stórum hluta ráðuneytanna. Með þeirri aðferð sem við notum hefur skapast þekking í ráðuneytinu sem er ekki endilega á hverjum tíma í þinginu. Ég veit að í tilviki hv. þingmanns á þetta ekki við vegna þess að ég geri ráð fyrir að hann hafi ágæta þekkingu á þessum málaflokki og þykist raunar vita það. En það breytir ekki því að ég held að ágætt væri að taka einn snúning í viðbót og ræða þau sjónarmið sem hv. þingmaður reifar hér og hefur áhyggjur af á milli 2. og 3. umr. eins og þingmaðurinn nefnir og ég tek undir það með honum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það kemur í raun og veru fram í nefndaráliti meiri hlutans þar sem sagt er berum orðum að meiri hlutinn minni á það eftirlitshlutverk sem Alþingi og nefndir þess fara með gagnvart framkvæmdarvaldinu og áskilji sér fullan rétt til að grípa inn í ef þörf krefur. Þarna má klárlega skynja áhyggjur meiri hlutans af því að markmið laganna gangi ekki eftir, þ.e. að bætt umgjörð rannsókna leiði ekki af sér að slysum fækki, engar deilur eru um það. Breytingin er líka dálítið merkileg að því leyti til að það er ekki verið að draga úr kostnaði því að rekstrarkostnaður af nefndunum er áfram sambærilegur þó svo að allt fari inn í eina nefnd. Það er auðvitað vitað og viðurkennt og hefur komið fram í meðförum málsins, sem hefur þrisvar sinnum verið lagt fram fyrir þingið, að með því að breyta þessu og sameina nefndirnar í eina mun þörfin fyrir aðkeyptan kostnað aukast. Það blasir við að mikilvægt er að fara í gegnum þetta aftur. Síðan er umhugsunarvert fyrir hv. þingmenn að lesa til dæmis umsögn frá rannsóknarnefnd sjóslysa sem hefur staðið sig gríðarlega vel og náð miklum árangri. Þegar rannsóknarnefnd sjóslysa sendir inn umsókn og segir að nefndin sjái ekki ástæðu til að veita nýja umsögn um málið vegna þess að ekkert tillit sé tekið til sjónarmiða hennar er það auðvitað umhugsunarvert. Þetta er ekki gert af því bara, það er full alvara á bak við þetta og því alvarleg áminning til okkar við meðferð málsins.

Frú forseti. Það er hárrétt sem kemur fram hjá hv. þm. Ásbirni Óttarssyni og kom raunar fram í umræðum á þingi fyrr í dag, þó að það hafi verið í umræðu um annað mál, að auðvitað á þingið ekki að óska eftir umsögnum ef það ætlar síðan lítið að gera með þær. Það á aldrei að vera þannig. Ég er sammála þingmanninum um að það er miður ef ytri umsagnaraðilar líta svo á. Ef svo er þurfum við klárlega að taka til í okkar ranni á þinginu. Ég vil meina að sú reifun meiri hlutans sem kemur fram í því að áskilja sér allan rétt til að bregðast við ef niðurstaða málsins eða afleiðing frumvarpsins verður á þann hátt að menn hafi áhyggjur af rannsóknum á slysum sé fyrst og fremst af varúð og ég tek heils hugar undir það. Það er mikilvægt fyrir þjóð eins og okkur, sem á mikið undir því að slysarannsóknir og slysavarnir séu öflugar, að þingið sé einmitt mjög virkt í því. Fyrst ég á nokkrar sekúndur eftir af ræðutímanum þá minni ég í þessu sambandi á að sá sem hér stendur hefur einmitt flutt tillögur á Alþingi um þetta efni og hyggst gera það aftur.