Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur komið fram gagnrýni á slæleg vinnubrögð nefnda þingsins og hve mál hafa verið seint og oft fljótfærnislega unnin, enda oftast í afgreiðslu í þinglok þegar annir eru mestar. Hefur þá engu skipt hversu snemma málin hafa verið lögð fram. Ég vil vekja athygli á því að nú hefur þingið starfað í tæpan mánuð og aðeins fjórar nefndir hafa haldið fund til þessa, til annars en þess en að kjósa sér formann. Fyrir 14 af 23 nefndum þingsins liggja nú fyrir 34 mál. Sýnist því full ástæða til að þær hefji störf nú þegar. Það hlýtur að skoðast sem virðingarleysi við mál þau er þm. leggja fram, ekki síst þá stjórnarandstöðuþm., að þessum málum sé ekki sinnt og nefndir hefji ekki störf fyrr en eftir dúk og disk. Ég skora þess vegna á hæstv. forseta Nd. að orða það við aðra forseta, hv. forseta Ed. og forseta Sþ., að þeir beiti sér fyrir því að nefndir þingsins hefji störf nú þegar.



Af þessu tilefni skal tekið undir þau tilmæli hv. þm. að þetta mál verði rætt á forsetafundi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33 17. júní 1944. Þetta er 7. mál á þskj. 7. Flm. auk mín eru hv. þm. Kristófer Már Kristinsson. Þetta frv. var flutt á 106. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Það er því endurflutt óbreytt. Ég hafði fyrir því framsögu einnig á síðasta þingi og ætla ég að taka nokkur atriði upp úr ræðu minni þá, sem ég flutti til framsögu með málinu, til þess að vekja athygli á því sem að baki því liggur. Í frv. er lagt til annars vegar að felldur verði niður þingrofsréttur forseta og hins vegar að afnuminn verði réttur til útgáfu brbl. Þessi atriði eiga það bæði sameiginlegt að koma í veg fyrir óeðlilega íhlutun ríkisstjórnar í störf þingsins og eru þess vegna flutt hér saman á einu þskj. Fyrri greinin afnemur rétt ráðherranna til að senda þjóðkjörið Alþingi heim og seinni greinin útilokar að ríkisstjórnin setji lög að löggjafarsamkundunni forspurðri. Þingrofsréttur forseta, ef við snúum okkur fyrst að honum, er arfur frá þeim tíma þegar almenningur þurfti að sækja rétt sinn í hendur erfðakónga og einræðisherra. Ef í odda skarst milli þings og þjóðhöfðingja gátu þeir síðarnefndu rofið þingið og þar með ógilt umboð þm. sem þó voru kosnir af þjóðinni. Ákvæði um þingrof hafa aldrei verið í norsku stjórnarskránni og eru alls ekki óhjákvæmilegur þáttur í framkvæmd lýðræðis. Það er raunar augljóst að þetta vald samrýmist á ýmsan hátt illa seinni tíma hugmyndum um samskipti þings og stjórnar. Ágreiningsmál, sem kunna að koma upp á milli þessara aðila, verður að leysa með samningum án þess að handhafar framkvæmdavaldsins hóti þm. með svipu þingrofsins. Efnahagskerfi hverrar þjóðar er flókið og viðkvæmt. Þar er m.a. lífsnauðsyn að hægt sé að gera góðar framtíðaráætlanir og góðar framtíðarspár. Þessu höfum við kynnst á síðustu misserum. Slíkar framtíðaráætlanir eru mjög undir því komnar að menn geti treyst á frambúðargildi stjórnvaldsathafna. Sú óvissa um gerðir stjórnvalda, sem þingrofsmöguleikanum fylgir, er ekki holl gróandanum í efnahagslífi. Menn hafa alveg síðan í sumar spurt sig ýmissa spurninga. Menn hafa spurt sig að því hvort niðurstöður af samningum geti leitt til þingrofs og nýrra kosninga. Menn hafa spurt sig að því hvort ný forusta í Sjálfstfl. hyggi á landvinninga með stjórnarþátttöku og með því að kalla fram kosningar. Þetta eru einungis dæmi um þá óvissu sem þingrofsmöguleikanum fylgja. Og þetta er dæmi um óvissu sem við teljum að sé ekki holl fyrir þá frammámenn í atvinnulífinu t.d. sem eru að reyna að skipuleggja rekstur fyrirtækja sinna. Þau tilefni, sem gjarnan eru notuð til að réttlæta þingrof, eru engin þess eðlis að ekki megi bregðast við þeim á annan og nútímalegri hátt. Ef stjórnvöldum þykir ástæða til að leita álits kjósenda í mikilvægum málum, sem koma upp á kjörtímabili þings, þá er unnt að skjóta þeim til þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að til þingrofs þurfi að koma. Og það er athyglisvert að velta því fyrir sér fræðanna vegna að handhafar forsetavalds geta rofið þing- þ.e. handhafarnir, ekki forsetinn og það er einnig hægt að rjúfa þing sem aldrei hefur komið saman. Í þessu sambandi er fróðlegt að minnast þess ástands sem ríkti á Íslandi sumarið 1983 þegar ríkisstjórn synjaði nýkjörnu þingi um að koma saman og tveir handhafar forsetavaldsins af þremur sátu í þessari sömu ríkisstjórn. Í skýrslu stjórnarskrárnefndar, sem gefin var út í janúar 1983, er lögð til sú meginbreyting að ekki verði unnt að rjúfa Alþingi nema með samþykki þess sjálfs. Með hliðsjón af því sem ég hef talið upp hér að framan um áhrif óstöðugleika í stjórnarathöfnum, kúgunaráhrif þingrofssvipunnar og að auki það ægivald, sem ríkisstjórnir vitanlega hafa yfir þingflokkum sínum hverju sinni, telja flm. þessa frv. að tillögur stjórnarskrárnefndarinnar gangi of skammt. Við teljum að þingrofsréttinn eigi með öllu að afnema. Snúum okkur nú að bráðabirgðalagasetingu. Ýmislegt hefur verið rætt og ritað um það að Alþingi hafi glatað að talsverðu leyti frumkvæði í lagasetningu. Orsakir þess eru vafalaust margar og hafa ýmsar verið nefndar. Í fyrsta lagi er augljóst að ráðherrar hafa yfirburðaaðstöðu til gagnasöfnunar og tæknilegrar úrvinnslu sem varða lagasmíð. Það hefur leitt til þess að sífellt stærri hluti löggjafarstarfsins er framseldur til ráðuneyta. Þetta gerist bæði með samþykkt þáltill. og sömuleiðis ákvæðum sem sett eru í lög sem þingið samþykkir, ákvæðum sem kveða á um reglugerðasmíð embættismanna til nánari útskýringar með lögum. Um þetta má ýmislegt segja. Þetta getur átt ýmsar skýringar og sumar eðlilegar. Nútíma lagabálkar geta verið býsna langir og við smíði þeirra þarf að taka afstöðu til mjög margra atriða og upplýsingar um fjöldamörg atriði þurfa að liggja fyrir. Þess vegna er í mörgum tilfellum eðlilegt að útfærsla þeirra sé í höndum tæknimanna. Hins vegar verður að gæta þess í löggjafarstarfinu að tilætlan löggjafans a.m.k. glatist ekki í meðförum embættismannakerfisins. Annað atriði, sem hefur verið mönnum kannske enn meiri þyrnir í augum, er að ríkisstjórnir hér hafa misnotað mjög meira en aldargamalt ákvæði í stjórnarskrá um setningu brbl. Þetta frv. miðar að því að ná aftur til þingsins hluta frumkvæðisins til lagasetningar með því að afnema rétt framkvæmdavaldsins til setningar brbl. Rétturinn til að setja brbl. á rætur sínar að rekja til þess tíma er þing starfaði aðeins tvo mánuði á ári og þá einungis annað hvert ár. Þá var augljóst að stjórnkerfið vann ekki án þessa réttar, enda hafa ákvæði um þetta staðið í stjórnarskrá síðan hún var sett 1874. Auk þessa voru samgöngur mjög erfiðar á landinu og þess vegna mikið sambandsleysi bæði milli manna og milli landshluta. Þótt ástæður hafi þannig verið ærnar á þeim tíma fyrir heimildarákvæði sem þessu voru engu að síður gerðar þær kröfur á þeim tíma í þessari sömu stjórnarskrá að brýna nauðsyn - mjög brýna nauðsyn þyrfti að bera til ef brbl. væru sett. Þær fórnir, sem alþýða álfunnar þurfti að færa til að sækja lýðréttindi sín í hendur valdastéttanna, voru lagasmiðunum líklega í mjög fersku minni. Þess vegna var áskilið að einungis í undantekningartilfellum, þ.e. þegar brýna nauðsyn bæri til, væri þjóðhöfðingjum og ríkisstjórnum leyfilegt að setja lög. Það leikur ekki minnsti vafi á því að ríkisstjórnir allra flokka hafa á síðari árum misnotað þennan rétt stórkostleg, réttinn til brbl.-setningar. Þær hafa vaðið áfram í setningu brbl. og alls ekki virt þessa gömlu varúðarreglu um brýna nauðsyn. Það hvarflar raunar að manni nú orðið að ríkisstjórnum virðist kærast að setja stórvirk lög um efnahagsmál í þinghléum um jól eða páska eða milli þinga. Ef það gerist, þá eru þingmönnum meinuð eðlileg skoðanaskipti um lögin, um kosti þeirra og galla, þeir verða að láta þau skoðanaskipti bíða þar til eftir gildistöku þeirra, þegar menn standa frammi fyrir þeim sem gerðum hlut. Við þessar aðstæður gefst ríkisstj. tækifæri til að króa eigin þingflokka af í herbergjum sínum og beygja þá til fylgis án þess að frjáls og eðlileg skoðanamyndun með þátttöku stjórnarandstöðu og fjölmiðla fái að eiga sér stað. Þannig koma þá fundir þingflokkanna - þingflokka ríkisstj.- fyrir luktum dyrum í stað eðlilegra skoðanaskipta og opinberrar og þinglegrar meðferðar. Ýmsir hafa sagt þessu atferli til afsökunar að ríkisstj. gæti þess gjarnan að tryggja þingmeirihluta fyrir brbl. sínum. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi að mínu mati og okkar flm., vegna þess að þó að þingræður þyki ekki hafa stórvægileg áhrif á afgreiðslu mála í þingi, þá ber þess þó að gæta að þær opnu umræður að viðstöddum áheyrendum og fulltrúum fjölmiðlanna eiga að segja fólkinu í landinu hvernig línur skerast og hvaða skoðanir menn hafa í viðkomandi málum. Mikilvægur þáttur lýðræðisins er upplýsingin, fjölmiðlunin sem tryggir að öll sjónarmið fái að koma fram í viðkomandi máli. Með því er tryggður réttur almennings og minni hluta til þess að hafa áhrif. Um þetta snýst lýðræði. Meiri hlutinn þarf ekkert lýðræði til þess að ráða. Hann ræður hvort sem er í krafti styrks síns og yfirburðaaðstöðu. Þegar brbl. eru sett er þessi mikilvægi þáttur lýðræðisins vanræktur. Við höfum fjöldamörg dæmi um misnotkun brbl.heimildar. Stærst og frægust eru kannske dæmin frá sumrinu 1983, þegar sett voru brbl. um alls kyns hluti, stóra og smáa, allt frá afnámi lýðréttinda í sambandi við kjarasamninga til tollmeðferðar á gráfíkjum. Ef svo stór tilefni gefast að ástæða þykir til að bregðast við með lagasetningu, þá er augljóst að tilefni hlýtur einnig að vera til að kalla Alþingi saman til þess að eðlileg skoðanaskipti geti farið fram. Nú orðið er hægt að gera slíkt með örstuttum fyrirvara og án nokkurs kostnaðarauka. Alþm. eru á launum allt árið. Með því boðskiptakerfi og þeim samgöngum sem nú eru er þeim engin vorkunn að koma saman með stuttum fyrirvara. Ef mjög bráða atburði ber að, t.d. styrjaldir eða þess háttar, þá er neyðarréttur stjórnvalda hins vegar ávallt í gildi. Þannig hafa stjórnvöld ráðrúm til að bregðast við á nauðsynlegan hátt ef svo ólíklega vill til að Alþingi næst ekki saman nægilega fljótt. Af þessum ástæðum og kannske ýmsum fleirum er augljóst að brbl.-setningu þarf að endurskoða mjög vandlega. Það er fullkomlega ástæða til að efa að brbl. séu siðferðilega réttlætanleg eða nauðsynleg í sambandi við störf stjórnkerfisins. Þegar brbl.-setning er gagnrýnd, eins og var gert óspart hér s.l. haust er slíkri gagnrýni svarað á ýmsan hátt. T.d. á þann hátt sem gert var s.l. haust þegar hæstv. forsrh. taldi upp fjölda brbl. yfir ákveðið tímabil og sagði síðan að hæstv. núverandi ríkisstj. væri svo sem ekkert verri en aðrar. Það getur vel verið. En það eru hins vegar ekki rök sem hæfir að nota. Þau rök að alltaf sé verið að setja brbl. á ekki að nota sem afsökun fyrir setningu brbl. Það að alltaf er verið að setja brbl. eru einmitt rökin gegn því að þessi aðferð sé notuð. Ríkisstjórnum virðist sem sagt beinlínis ekki treystandi til þess að fara með það vald sem í brbl.setningunni felst. Því teljum við að rétt sé að taka þennan beiska kaleik frá þeim. Það er vont að hafa svona freistingar fyrir þeim, því að til þess eru freistingarnar að falla fyrir þeim, eins og sagt er, og það hafa ýmsir góðir drengir fallið í þær grafir að hagnýta sér þessi réttindi. Við höfum heyrt ýmsar réttlætingar á þessu. En mér finnst einna skemmtilegust sú sem birtist í dagblaðinu Tímanum s.l. sumar og ég ætla að lesa upp, með leyfi forseta. Þetta er skrifað í framhaldi af umræðum í fjölmiðlum um brbl.-setningu. Þá ritar þáverandi ritstjóri Tímans, Þórarinn Þórarinsson: „Það gat verið álitamál hvort kalla ætti þing saman í sumar. Ýmis rök mæltu með og önnur ekki. Mikilvægust voru þau að ríkisstjórnin þyrfti tíma til að undirbúa frekari aðgerðir, t.d. varðandi fjármagnskostnaðinn, og myndi þinghald tefja þennan undirbúning. Betra væri líka að nokkur reynsla væri fengin af aðgerðunum áður en þingið fjallaði um þær. Þessi viðhorf réðu úrslitum.“ Í þessum stutta kafla kemur margt merkilegt fram. Í fyrsta lagi kemur fram að þinghald mundi tefja undirbúning lagasetningar. Það er fróðlegt fyrir alþm. og Alþingi að fá það upplýst að þeir þvælist fyrir löggjafarstarfinu í landinu. í öðru lagi er mjög forvitnileg sú skoðun að það sé gott að setja brbl. til þess að prófa framkvæmd þeirra á þjóðinni áður en þingið fjalli síðan um þau. Þetta er mjög athyglisvert viðhorf í lagasetningu og verðskuldar kannske einhverja umr. Í skýrslu stjórnarskrárnefndar, sem ég vitnaði til hér fyrr, frá janúar 1983 er lögð til breyting á 28. gr. stjórnarskrárinnar um brbl. Í ljós kemur við lestur brtt. að þar er vald stjórnar til brbl.-setningar í raun og veru ekki þrengt samkv. tillögum nefndarinnar heldur eru lagðar til breytingar á meðferð mála. Þannig er kveðið á um að efni brbl. skuli kynnt fyrir þingnefnd áður en lögin eru sett og að lögin skuli lögð fyrir þing í þingbyrjun. Þetta mundi út af fyrir sig horfa til bóta en breytir ekki eðli málsins, sem sé því að brbl. séu til óþurftar nema í algjörum neyðartilfellum. Og það atriði að lög skuli lögð fyrir þing í þingbyrjun er náttúrlega sjálfsögð framkvæmdaregla sem ætti að viðhafa. Við kynntumst því hér s.l. vetur, ef ég man rétt, að við vorum að samþykkja undir vor brbl. sem höfðu verið sett sumarið áður. Sá skikkur var náttúrlega algjörlega óviðunandi. En eins og ég segi, þetta er út af fyrir sig til bóta en hefur ekki áhrif á þann andlýðræðislega hátt sem er fólginn í beitingu brbl. Og jafnvel þótt brbl. væru kynnt fyrir þingnefndum, þá eru fundir þingnefnda ekki fyrir opnum tjöldum, fólkið í landinu fær ekki að vera vitni að þeim skoðanaskiptum sem þar fara fram. Þetta er því eins og ég segi leiðrétting á vondri framkvæmd en tekur ekki á kjarna málsins að mínu mati. Þessi tillaga stjórnarskrárnefndar er tilraun til að mýkja svolítið þessa ósæmilegu aðferð en tekur ekki á aðalvandanum. Með hliðsjón af þeim atriðum, sem ég hef talið hér upp að framan, telja flm. þessa frv. brtt. stjórnarskrárnefndar ófullnægjandi og vilja því leggja til með flutningi þessa máls að þetta úrelta ákvæði, þetta 100 ára gamla ákvæði verði fellt úr stjórnarskrá lýðveldisins. Herra forseti. Ég legg til að þessu máli verði vísað til hv. allshn. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir til stjórnarskipunarlaga fjallar um tvo þætti af reyndar fleiri þáttum sem snerta samband eða samskipti löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Ég held það sé nauðsynlegt að slík umr. fari fram hér á hv. Alþingi við og við til þess að reyna að meta stöðuna, til þess að kanna hvort sú regla sem okkar stjórnskipun hvílir á, þ.e. reglan um tvískiptingu valdsins, hvort hún sé haldin og hvort hallist á einhverja grein í ríkisvaldinu. Að vísu er það svo að stjórnarskráin er nú til heildarendurskoðunar, og ég vonast eindregið til þess að sú endurskoðun nái fram á þessu kjörtímabili þannig að hægt sé að ganga frá nýrri stjórnarskrá áður en næstu kosningar til Alþingis fara fram. Þessar umr. um samskipti löggjafarvalds og framkvæmdavalds eru ekki nýjar af nálinni og mönnum sýnist sitt hverjum oft um það hvar valdmörkin milli þessara höfuðgreina ríkisvaldsins eigi að liggja. Ég er þeirrar skoðunar, og hef látið það álit í ljós hér úr þessum ræðustól áður, að ég tel að það sé ótvírætt að framkvæmdavaldið hafi hægt og sígandi verið að teygja sig til æ meiri valda á kostnað löggjafarvaldsins og Alþingi hafi a.m.k. oft á tíðum látið sér það lynda, svo ekki sé meira sagt. Það eru nokkur atriði í þessu sambandi sem koma í hugann. Þar af skipta að sjálfsögðu miklu máli þau tvö sem fjallað er um hér í þessu frv., þ.e. annars vegar brbl. og hins vegar þingrofsrétturinn. Heimild ríkisstjórnar til að gefa úr brbl. var tekin í stjórnarskrá þegar í upphafi árið 1874. Segja má að þá hafi verið brýn þörf á slíkri heimild þegar reglulegt Alþingi var aðeins annað hvert ár og samgöngur allar mjög erfiðar. Í núgildandi stjórnarskrá segir: „Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út brbl. milli þinga. Ekki mega þau þó ríða í bág við stjórnarskrána. Ætíð skulu þau lögð fyrir næsta Alþingi á eftir. Nú samþykkir Alþingi ekki brbl., og falla þau þá úr gildi. Bráðabirgðafjárlög má ekki gefa út, ef Alþingi hefur samþykkt fjárlög fyrir fjárhagstímabilið.“ Í framkvæmd hefur þetta ákvæði verið túlkað mjög rúmt í tímans rás. Þannig hefur það verið talið heimilt að gefa út brbl. í þinghléum, eins og oft hefur verið gert í jólaleyfi þingsins, og ákvæði um brýna nauðsyn hefur verið skilið þannig að í raun er það lagt í vald ráðh. eða ríkisstj. að meta nauðsynina og hafa þeir í reynd haft um það síðasta orð. Ég held að því fari fjarri að ríkisstjórnir hafi túlkað þetta ákvæði stranglega. Í sambandi við útgáfu brbl. hafa oft komið upp umr. um það hvort viðkomandi brbl. njóti þingmeirihluta þegar þau eru gefin út. Hvort svo er skiptir ekki máli um gildi þeirra, og stjórnskipulega þarf ríkisstj. ekki að ganga úr skugga um það fyrir fram hvort brbl. njóti þingmeirihluta, þótt frá stjórnmálalegu og siðferðilegu sjónarmiði sé það auðvitað æskilegt. Útgáfa brbl. hefur farið mjög vaxandi á undanförnum árum. Löggjafarstarf í heild hefur að vísu farið mjög vaxandi. Ég hef ekki tölur um það hvernig hlutfallið er á milli útgáfu brbl. og annarrar löggjafar, en bættar samgöngur, lengri seta Alþingis en áður og möguleikar á lengri setu en nú tíðkast hefðu þó átt að gera útgáfu brbl. nauðsynjaminni en ella. Ríkisstjórnir hafa örugglega vaxandi tilhneigingu til að gefa út brbl. Ef ríkisstj. er veik á Alþingi og vafamál um þingstyrk hennar í einstökum málum er þægilegt að geta gripið til brbl. og losna þannig við óþægilegar pólitískar umr. á þingi og samningaviðræður við erfiða þm. innan stjórnarliðsins. Það er allt annað fyrir þm. að standa síðan frammi fyrir orðnum hlut og setja þannig stimpil samþykkis síns á brbl. heldur en að eiga að samþykkja þau fyrir fram sem venjulegt þingmál. Ég er þeirrar skoðunar að í stjórnarskránni eigi að takmarka mun meira en nú er gert útgáfu brbl. Ég tel þó að slík heimild eigi að vera fyrir hendi, en ég tel að hún eigi að takmarkast við alveg sérstök tilvik t.d. stríðsástand, náttúruhamfarir eða ef einhvern skyndilegan þjóðarvoða ber að höndum. Núverandi heimild stjórnarskrárinnar, eins og hún hefur verið notuð, er allt of rúm og færir of mikið vald frá Alþingi, hinu raunverulega löggjafarvaldi til ríkisstjórnar sem er æðsti handhafi framkvæmdavaldsins. Hinn þátturinn, sem þetta frv. grípur á, er þingrofsrétturinn. Þingrofsréttur var tekinn upp í stjórnarskrána þegar árið 1874 og þá með fyrirmynd í dönsku stjórnarskránni. Samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár verður þingrof aðallega með tvennum hætti. Það er skylt að rjúfa þing þegar breyting á stjórnarskránni hefur náð samþykki og ef Alþingi hefur samþykkt að víkja frá forseta Íslands með ákveðnum hætti. Á þetta hefur ekki reynt. En forsrh. hefur heimild til að rjúfa þing og sú heimild hefur reynst allvíðtæk. Reyndar er það oftast svo - að - í stjórnarsáttmála viðkomandi stjórnar er um það samið að það verði ekki gert nema með samþykki allra þeirra flokka sem aðild eiga að ríkisstj. Ég held að þessi þingrofsréttur sé of víðtækur. Og hann hefur reyndar stundum valdið mjög óeðlilegri niðurstöðu. Árið 1979 kom t.d. upp sú óvenjulega staða að meiri hluti Alþingis vildi rjúfa þing og efna til kosninga en þáv. forsrh. vildi það ekki. Þess vegna varð að skipta um ríkisstj. sérstaklega til að koma fram þingrofi og efna til kosninga. Á hinn bóginn getur forsrh. líka rofið þing eftir að ríkisstj. hefur misst meiri hluta á Alþingi án þess að meiri hluti þingsins vilji í raun rjúfa þingið. Og fullkominn möguleiki gæti verið á því að myndun nýrrar ríkisstj. tækist á Alþingi. Ég tel því mjög nauðsynlegt að taka þetta atriði, þingrofsréttinn til athugunar. Það er rétt, eins og fram kom hjá hv. flm., að í norsku stjórnarskránni er þingrofsréttur ekki. Hann er hins vegar í stjórnarskrám ýmissa annarra lýðræðis- og þingræðisríkja, eins og t.d. Bretlands. En ég er þeirrar skoðunar að ef þessi réttur, á að vera fyrir hendi. þá eigi hann að vera í höndum Alþingis en ekki í höndum forsrh., þannig að það sé Alþingi sem getur ákveðið að leysa sjálft sig upp og efna til nýrra kosninga, en forsrh. hafi ekki þetta vald einn eins og hann hefur nú. Það eru reyndar önnur atriði einnig sem koma til álita í sambandi við samskipti þings og löggjafarvalds sem ekki er fjallað um í þessu frv. og ég skal rétt drepa á lauslega. Ég hef verið þeirrar skoðunar lengi að lengja ætti starfstíma Alþingis og talið að lengri starfstími ætti að tryggja vandaðri vinnubrögð í löggjafarstarfinu og gera síður nauðsynlega þá hraðafgreiðslu mála sem mjög oft tíðkast hér á hv. Alþingi, bæði fyrir jólaleyfi og fyrir sumarleyfi. Ég tel að Alþingi ætti þá líka auðveldara með að taka til meðferðar ýmis önnur mikilvæg mál, sem ekki snerta beint löggjafarstarf, t.d. ýmsa mikilvæga flokka eins og utanríkismál. Það hefur tíðkast hér á Alþingi að ég held allar götur síðan ég kom hingað 1979 að skýrsla utanrrh., sem er veigamikil skýrsla og fjallar um stöðu Íslands í alheiminum og stefnu okkar í utanríkismálum, hefur orðið hálfgert hornreka. Umræður um hana hafa oft fallið saman við lokaannir þingsins og stundum jafnvel farið fram að næturlagi. Það tel ég ekki góð vinnubrögð. Ég tel að með lengri starfstíma væri unnt að skipa umræðum um mikilvæg mál eins og þessi á annan veg. Það mætti hugsa sér að stytta verulega sumarleyfi en hafa t.d. Alþingi starfandi í þremur meginönnum, þ.e. haustönn fram undir áramót, sem gæti þá hafist fyrr á haustin, síðan mætti hafa miðsvetrarhlé, sem mætti hugsa sér lengra, en jólaleyfi er nú, og hefja aftur störf t.d. í byrjun febrúar og starfa þá t.d. í tvo til þrjá mánuði. Síðan mætti hugsa sér sumarþing einnig. Þessu má auðvitað koma fyrir á ýmsan annan hátt, en meginatriðið tel ég vera að Alþingi eigi að starfa lengur. Þingmennska er nú launuð sem fullt starf og af þeim sökum er hægt að gera þá kröfu að þingið sitji lengur en nú tíðkast. Ég hef einnig talið, þó það sé kannske meira formsatriði en efnis, að starfskjör og stöðu æðstu embættismanna þingsins ætti að taka til endurskoðunar. Ég hef verið þeirrar skoðunar að staða og embættiskjör forseta Sþ. ættu t.d. að vera fyllilega sambærileg við stöðu og starfskjör ráðherra. Sama má reyndar segja um forseta deilda. Þetta eru þeir menn sem bera ábyrgð á starfi þingsins. Þeir eru yfirmenn allra starfsmanna þingsins. Þeir bera ábyrgð á móttöku gesta, sem eru allmargir til þingsins, bæði erlendra og innlendra. Starf þeirra er því í rauninni miklu umfangsmeira og meira en starf almennra þingmanna. Því hef ég talið að stöðu og starfskjör þessara æðstu embættismanna ætti að taka til gagngerðrar endurskoðunar og gera þau sambærileg starfskjörum og stöðu ráðherra. Ég tel að þó að það sé eins og ég sagði, meira formsatriði heldur en efnisatriði sé það þó liður í því að gera Alþingi jafn rétthátt og ríkisstjórnina, þ.e. að löggjafarvaldið sé að þessu leyti sambærilegt við framkvæmdavaldið. Ég vil nefna enn eitt atriði sem snýr fyrst og fremst að þinginu sjálfu og þm. Það hefur tíðkast og fer vaxandi. eftir því sem mínar athuganir benda til, að við samningu mjög flókinna og umfangsmikilla lagabálka er Alþingi stöðugt að afsala sér meira valdi til framkvæmdavaldsins í því formi að kveða á um að ákveðnum efnisatriðum skuli skipa með reglugerðum. Þessi atriði eru mjög veigamikil í mörgum lagabálkum. Í því felst í raun og veru það að Alþingi er að afsala sér valdi til framkvæmdavaldsins til að kveða á um mjög mikilvæga þætti. Það er nú reyndar svo að margir umfangsmiklir lagabálkar eru samdir í stjórnarráðinu, í hinum einstöku ráðuneytum, af embættismönnum oft á tíðum. Og það er grunur minn, þó að ég skuli ekkert um það fullyrða, að þeim hinum sömu embættismönnum þyki það ekkert óþægilegt að setja inn í lögin og fá þar með í hendur vald til þess að kveða á um mikilvæga þætti sem samkvæmt eðli máls eru löggjafaratriði, en sem Alþingi afsalar sér síðan til embættismannanna með því að kveða á um að þeim skuli skipað með reglugerð. Þetta snýr auðvitað að okkur þm. sjálfum, að láta ekki slík lög fram hjá okkur fara án þess að gera breytingar þar á, en mér finnst þetta vera mjög vaxandi tilhneiging í seinni tíð. Ég vildi, herra forseti, í tilefni af þessu frv. gera þessar athugasemdir. Ég tel nauðsynlegt að hér fari fram á Alþingi við og við umræður um stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdavaldinu. Það frv. sem hér er fjallað um er að sjálfsögðu liður í breytingu á stjórnarskrá, en ýmislegt annað af því sem ég hef þó minnst á og skiptir máli fyrir afstöðu þings til framkvæmdavalds eru atriði sem hægt er að breyta án stjórnarskrár, jafnvel einfaldlega með breytingu á starfsháttum sjálfs Alþingis.



Herra forseti. Ég fyrir mitt leyti vil lýsa yfir stuðningi við 1. gr. þess frv. sem hér liggur fyrir á þskj. 7. Hún fjallar um afnám réttar til þingrofs. Ég held að hvert það þing sem kjörið er verði að bera ábyrgð á stjórn landsins þau fjögur ár sem til er ætlast. Ég tel að þingrofsréttur geti verið ákaflega viðsjárverður. Að mínu mati er hægt að leika sér með hann hreinlega í pólitískum tilgangi eins og fram hefur komið. Ég hef hins vegar meiri efasemdir um algert afnám réttar til að setja brbl. Ég tel að slík staða geti hugsanlega komið upp að það sé alger nauðsyn að nota hann, en vissulega á miklu, miklu takmarkaðri hátt en gert hefur verið. Ég vil hins vegar aðeins fá að leggja orð í belg um starfsemi Alþingis og taka undir ýmislegt af því sem hv. 4. þm. Reykv. sagði hér í ræðustól. Ég held að nauðsynlegt sé að taka upp nokkuð önnur vinnubrögð hér. Það er alveg augljóst að tíminn endist okkur ekki. Ég vil minna á að sú var tíðin að hér var unnið föstudaga sem aðra daga. Ekki veit ég hvenær það var afnumið að þingfundir væru á föstudögum. En sú breyting var vísast hugsuð til þess að þm. hefðu þá möguleika á að undirbúa mál og vinna að málum. Nú hefur sú þróun orðið að sérstaklega þm. sem búa utan Reykjavíkur eru fjarverandi úr bænum þennan dag. Það er auðvitað ósköp skiljanlegt frá mannlegu sjónarmiði. En það er alveg augljóst að fjögurra daga vinnuvika er ekki nægileg. Vel mætti hugsa sér að þingfundir stæðu lengur fyrstu fjóra daga vikunnar, en síðan færu nefndarfundir að meira eða minna leyti fram á föstudögum. Ég held að annaðhvort verði að gera þessa breytingu nú eða lengja þingtímann, en það kemur vissulega til greina. Ég vil hins vegar. ekki síst vegna þeirra utanþingsmanna sem hér eru staddir, enn einu sinni leggja áherslu á það að ég held að of mikið sé gert úr þessu langa svokallaða leyfi þm. Persónulega hef ég a.m.k. ekki haft nein sex mánaða sumarleyfi, og satt að segja á þessu ári ekkert sumarleyfi. Ég er alltaf dálítið hrædd um að það valdi miklum misskilningi þegar talað er um þetta langa sumarleyfi. Vitaskuld eru þm. að vinna mestan hluta ársins. Spurningin er kannske meira um það hversu skipulega þeir eru að vinna. Það er hárrétt, sem fram kom í máli hv. 4. þm. Reykv., að það er stundum ekki tími til að gera skil mikilvægum málaflokkum, svo sem eins og skýrslum ráðh. Ég vil leyfa mér að minna á að hér er lögð fram árlega skýrsla um starfsemi Norðurlandaráðs. Það hefur nákvæmlega engin umr. farið fram hér í þinginu þau fimm ár sem ég hef setið hér um Norðurlandaráð. Okkur sem þar sitjum sem fulltrúar þingsins er nánast falið sjálfdæmi í ákvörðunum sem varða norræna samvinnu. Þetta er auðvitað engan veginn heppilegt. Þar er verið að fjalla um mikilsverð mál, sem varða vissulega hag íslensku þjóðarinnar ekki síður en annarra norrænna þjóða, og vissulega gætum við þarfnast tíma til að fjalla um þessa starfsemi. Að ekki sé minnst á þá fulltrúa sem sitja þing Sameinuðu þjóðanna. Hér er afar lítið rætt um þau mál áður en þeir fulltrúar fara, og ekki öllu meira eftir að þeir koma. Sýnist mér að þar muni utanrrn. gersamlega segja þm. fyrir verkum, hver sem þar situr, og þeir geri allir sem einn eins og rn. skipar þeim. Slíkt er auðvitað ekki sæmandi fyrir þjóðkjörna fulltrúa, sem sitja á Alþingi Íslendinga, að starfa þannig á alþjóðlegum þingum. Hv. 4. þm. Reykv. minntist hér aðeins á gerð frv. sem er áhugavert að ræða líka. Það er öldungis rétt, sem hann sagði, að í mörgum tilvikum eru það embættismenn framkvæmdavaldsins sem meira eða minna semja frv. Ástæðunnar fyrir því er ekki síst að leita hér innan dyra. Vilji þm. gera drög að frv., vinna það, hafi þeir fengið hugmynd að einhverju sem þeir vilja breyta, þá er því miður ekki í neitt hús að venda hér innan stofnunar til að fá aðstoð við að búa þetta frv. til. Slíkt ætti auðvitað að vera hér á boðstólum. Þm. eru þess vegna oft neyddir til að leita aðstoðar embættismanna viðkomandi málaflokka úti í framkvæmdakerfinu til þess að setja saman frv. Ég hef áður minnst á það hér í ræðustól að auðvitað er það einn af hornsteinum lýðræðisins, hins raunverulega lýðræðis, að hver sá sem kjörinn er inn á þing hafi alla aðstöðu til að fá hugsanir sínar um breytingar á einhverju sem varðar hag þjóðarinnar tæknilega orðaðar hér innan dyra. Það á hver einasta manneskja að geta skilað frv. en ekki að beinlínis sé komið í veg fyrir það af tæknilegum ástæðum. Hér vantar auðvitað starfslið, tæknimenn. Á meðan þeir eru ekki hér halda embættismenn þjóðarinnar áfram að búa til frv. handa sér til að framkvæma. Og ekki nóg með það. Þegar frv. hefur verið vísað til n. eru þessir hinir sömu embættismenn kallaðir til umsagnar um hvernig þm. eigi að afgreiða viðkomandi frv. Þetta benti margoft á hv. fyrrv. þm. Vilmundur Gylfason. Það var hárrétt sem hann sagði um þetta. Hann mótmælti því hvað eftir annað að sömu embættismenn og hann vissi að höfðu samið viðkomandi frv. væru svo til kvaddir að segja sitt álit á ágæti þess. Það segir sig sjálft að þetta getur auðvitað ekki gengið. Þetta voru þau atriði sem ég vildi fá að koma hér á framfæri um leið og ég lýsi stuðningi mínum við fyrri gr. en efasemdum á 2. gr. frv. þeirra hv. þm. BJ.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni og Guðrúnu Helgadóttur fyrir ágæt orð í þessu sambandi og líka þarft verk að vekja athygli á ýmsum öðrum málum í sambandi við þingið svo sem starfstíma þess. Ég er fyllilega sammála hv. þm. Birgi Ísleifi um að það er alls ekki ástæða til að láta hormónastarfsemi sauðkindarinnar ráða starfstíma þingsins lengur en orðið er.

Sagði ég það?

Ég held að við þurfum að gera á því bragarbót. Mér virðist að þessir hv. þm. séu að ýmsu leyti sömu skoðunar og við Bandalagsmenn um misnotkun og órýmilega vídd þessara ákvæða sem eru í stjórnarskránni. Ég veit að vísu ekki hvort þeir túlka sjónarmið viðkomandi þingflokka. En mér finnst greinilega full ástæða til að taka þessi mál dálítið rækilega til skoðunar. Og náttúrlega er það ekki vansalaust hvað endurskoðun á stjórnarskránni, sem lengi hefur verið í gangi, hefur dregist gífurlega. Það er augljóst að þm. liggur margt á hjarta sem stjórnarskrána varðar, enda ekki furða þar sem hún er nokkuð komin til ára sinna. Ég held því að fyllsta ástæða sé til að taka þessi mál mjög sterklega upp til endurskoðunar. Varðandi það sem fram kom hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni um heimild til bráðabirgðalöggjafar má segja að hann sé flm. að því leyti sammála að algerlega einstakar aðstæður þurfi til þess að réttlæta útgáfu brbl. Að mati okkar hafa stjórnvöld þennan rétt sem neyðarrétt án þess að um það þurfi síðan önnur sérstök ákvæði en þannig að segja má að það sé kannske tæknilegur ágreiningur. Í sambandi við þingrofsrétt var vísað til þess í máli hv. þm. að þingrofsréttur væri í ýmsum ríkjum í kringum okkur, t.d. í Bretlandi og Frakklandi líka. Um þessi atriði eru ólíkar skoðanir í viðkomandi löndum. Þingrofsrétturinn í frönsku stjórnarskránni er að ýmsu leyti til kominn vegna sérstakra aðstæðna. Franska stjórnarskráin er má segja klæðskerasaumuð handa ákveðnum forustumanni, de Gaulle, í frönskum stjórnmálum og menn hefur síðan talsvert greint á um þetta ákvæði þar. Þó eru aðstæður nokkuð sérstakar þar vegna sérkennilegrar sambúðar framkvæmdavalds og löggjafar. Ég er alveg sammála því sem fram kom í máli hv. þm. í sambandi við starfsaðstöðu og starfskjör forseta og sömuleiðis um meðferð utanríkismála á þessu þingi, sem ég tel að sé mjög ábótavant. Málið er nefnilega það, að við getum sagt að með þeim aðferðum sem nú eru hafi Alþingi í raun og veru einungis umsagnarrétt um það sem utanrrh. aðhefst á hverjum tíma. Sú hefur orðið raunin í þessum málaflokki að Alþingi mótar ekki stefnu í utanríkismálum en er má segja á þeim endanum sem tekur við skýrslum frá ráðh. um það sem hans rn. hefur ákveðið og framkvæmt í þeim efnum. Og í þokkabót gefst kannske varla tími, eins og hv. þm. sagði, til að ræða þessa skýrslu þegar að henni kemur síðan. Að öðru leyti fara umræður um utanríkismál fram sem fyrirspurnir eða umr. utan dagskrár eða á einhvern hátt utan þeirra eðlilegu farvega sem utanríkismál ættu að hafa: Í máli hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur kom fram stuðningur við niðurfellingu þingrofs en efasemdir um algert afnám réttarins til að setja brbl. sem hún taldi nauðsynlegan við sérstakar aðstæður. Segja má að það sé samhljóða því sem hv. þm. Birgir Ísleifur sagði, að við ákveðnar aðstæður, svo sem eins og styrjaldaraðstæður eða náttúruhamfarir, þyrfti þessi réttur að vera fyrir hendi. Síðan er ég sammála hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur um hlutdeild ráðuneytamannanna í lagasetningunni. Það er nefnilega orðið þannig, að sá hluti lagasmíðarinnar sem er hreinlega ekki framseldur beint til rn., annaðhvort með reglugerðasmíði, eins og ég sagði áðan, eða með því að meðtaka stjórnarfrv., - sá hluti sem enn er þó að forminu til í höndum þingsins fer í raun til ráðuneytamanna líka, vegna þess að til þeirra er leitað um ráðleggingar, orðalag, upplýsingar og annað sem málið varðar, og síðan eru það þeir sem oftast er leitað til um upplýsingar þegar viðkomandi frv. er rædd í n. Mér eru mjög minnisstæðar þær umr. sem fóru fram í hv. sjútvn. á síðasta þingi þegar rætt var um svokallað kvótafrv. Ég held ég muni það rétt að á hverjum einasta fundi sjútvn. Nd. sat ráðuneytisstjóri sjútvrn. Það er kannske fulllangt gengið að segja að hann hafi verið þar fundarstjóri, en hann var þar nánast fundarritari og tók að mínu mati óeðlilegan þátt í starfsemi þingnefndarinnar. Þó að viðkomandi ráðuneytisstjóri sé auðvitað ágætur maður og fullkomlega fær um að sinna sínu hlutverki, þá voru það ekki eðlileg vinnubrögð. En þau eru því miður ekkert einsdæmi. Til viðbótar við þau atriði sem hér hafa verið til umr. um starfsemi þingsins og samskipti valdþáttanna eru þm. BJ með fleiri mál. Þar er annars vegar um að ræða eftirlitsstörf Alþingis í sambandi við starfsemi þingnefnda og umboðsstörf þingmanna í stofnunum framkvæmdavaldsins. En að þeim efnum munum við koma þegar mælt verður fyrir þeim málum sérstaklega.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Guðmundi Einarssyni að flytja á þskj. 31 frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33 17. júní 1944. 44. gr. núgildandi stjórnarskrár hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum. Embættismenn þeir sem kosnir verða til Alþingis þurfa ekki leyfi stjórnarinnar til þess að þiggja kosninguna, en skyldir eru þeir til. án kostnaðar fyrir ríkissjóð, að annast um að embættisstörfum þeirra verði gegnt á þann hátt sem stjórnin telur nægja.“ Í tillögum stjórnarskrárnefndar er lagt til að niðurlag fyrri málsgr. og önnur málsgr. öll falli niður. Í því frv. sem ég tala hér fyrir er gert ráð fyrir því að fyrri málsgr. standi óbreytt, en önnur málsgr. hljóði svo, með leyfi forseta: „Alþingismenn setja lög og hafa eftirlit með framkvæmd laga, en er óheimilt að vinna umboðsstörf í þágu framkvæmdavalds og stofnana þess.“ 51. gr. núgildandi stjórnarskrár hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ráðherrar eiga samkvæmt embættisstöðu sinni sæti á Alþingi og eiga þar rétt á að taka þátt í umræðum eins oft og þeir vilja, en gæta verða þeir þingskapa. Atkvæðisrétt eiga þeir þó því aðeins að þeir séu jafnframt alþingismenn.“ Í tillögum stjórnarskrárnefndar er gert ráð fyrir að þessi grein hljóði svo, með leyfi forseta: „Ráðherrar eiga samkvæmt embættisstöðu sinni sæti á Alþingi. Atkvæðisrétt eiga þeir þó því aðeins að þeir séu jafnframt alþingismenn.“ Í þeim brtt. sem ég mæli hér fyrir er gert ráð fyrir að ráðherrum sé óheimilt að vera jafnframt alþingismenn og lagt til að 51. gr. hljóði svo, með leyfi forseta: „Ráðherrar eiga samkvæmt embættisstöðu sinni sæti á Alþingi en eiga þar ekki atkvæðisrétt.“ Herra forseti. Mörgum þykir undarlega hljótt hafa verið um skeið um stjórnarskrá og breytingar á henni. Líkleg skýring er að breytingarþörf stjórnmálaflokkanna hafi verið fullnægt í síðustu kosningum þegar fulltrúar þeirra laumuðust með leiðréttingar á stundarhagsmunum sínum í gegnum þær. Það er það sem menn hafa kallað rassvasabreytinguna vegna þess að frambjóðendur flokkanna véku nær allir í engu að tilefni kosninganna, sem var breyting á stjórnarskránni, ekki til að leysa úr brýnu óréttlæti gagnvart þegnunum, heldur til að leiðrétta sundurdráttarmisvægi í hinu pólitíska dilkfélagi fjórflokkanna. Þessa framferðis gagnvart þjóð og stjórnarskrá verður minnst meðan byggð er í þessu landi. Hér skal ítrekuð sú skoðun að stjórnarskrá er ekki ætlað að tryggja tilveru eða hagsmuni stjórnmálaflokka, heldur réttindi þegnanna og tilveru samfélags þeirra. Jafnframt er lögð áhersla á að þegnarnir eiga heimtingu á því að segja álit sitt á stjórnarskránni og fyrirhuguðum breytingum á henni með beinni og ótvíræðari hætti en í almennum þingkosningum, þar sem eins víst er að það henti ekki frambjóðendum að gefa kjósendum nokkurra kosta völ. Hv. alþingismenn hafa ekkert umboð til þess að semja sín á milli um breytingar á stjórnarskránni án þess að kjósendum gefist kostur á að láta álit sitt í ljós á ótvíræðan hátt. Ég er þeirrar skoðunar að boða eigi til þjóðfundar. Til hans á að kjósa í almennum kosningum með jöfnum atkvæðisrétti. Hlutverk hans á að vera að fara yfir tillögur þær sem fram hafa komið og fram kunna að koma til breytinga á stjórnarskránni og leggja frv. til stjórnarskipunarlaga fyrir Alþingi, sem skal þó í engu bundið af niðurstöðum þjóðfundar. Jafnframt er ég þeirrar skoðunar að til þess að einfalda þjóðinni að segja álit sitt á nýrri stjórnarskrá eigi hið háa Alþingi að samþykkja nú þegar, eða tímanleg a fyrir næstu kosningar, 83. gr. tillagna stjórnarskrárnefndar, sem kveður á um þjóðaratkvæðagreiðslu um breytingar á stjórnarskránni. Í rauninni hefði sú grein verið skikkanlegt tilefni til kosninga og vafalítið er að málstaður hv. þm. væri öllu skárri, jafnvel góður, ef þessi breyting hefði verið tilefni síðustu kosninga. Herra forseti. Í grg. sem fylgir frv. segir, með leyfi forseta: „BJ telur að mörg helstu varnarákvæði þjóðarinnar megi rekja til skerðingar á löggjafarhlutverki Alþingis og eðlilegra tengsla hinna ólíku valdþátta þjóðfélagsins. Tillaga sú til breytinga á stjórnarskipunarlögum, sem hér er flutt, tekur til starfshátta og tilhögunar á Alþingi. Þessar breytingar mundu að mati flm. styrkja löggjafarstarfsemi þingsins og auka sjálfstæði þess með því að banna þm. umboðsstörf í þágu framkvæmdavaldsins. Alþingi hefur, að mati BJ, orðið að eins konar afgreiðslustofnun ríkisstjórna og af þeim sökum sett ofan, ekki einungis í augum þjóðarinnar heldur og í raun. Framangreindar breytingar mundu auka traust fólksins í landinu á Alþingi og þeim störfum sem þar eru unnin. Hlutverk Alþingis á að vera að setja almennar leikreglur fyrir þjóðina en framkvæmdavaldsins að framkvæma og taka sértækar ákvarðanir. Samband þessara tveggja ólíku þátta ríkisvaldsins, eins og því er nú háttað, hefur leitt þjóðina út í alvarleg efnahagsvandræði sem ekki munu leysast fyrr en um þessi nánu tengsl verður losað. Nægir í því sambandi að nefna vanda þann sem blasir við þjóðinni í orku-, sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum. Til að forðast óeðlilegt samkrull hinna ólíku þátta ríkisvaldsins verður það að vera ein af grundvallarreglum stjórnskipulagsins að sami maðurinn megi ekki gegna áhrifastöðum í tveim eða þrem ólíkum valdþáttum á sama tíma. Mannlegt eðli leyfir ekki að menn skipti um ham kl. 14 þegar þingfundir hefjast. Maður, sem tekur sértækar ákvarðanir á morgnana, er ekki hæfur til að setja almennar leikreglur eftir hádegi. Til að koma í veg fyrir þetta er lagt til að bundið verði í stjórnarskrá að alþingismenn megi ekki gegna umboðsstörfum í þágu framkvæmdavaldsins. Er með því átt við að allir þeir, sem hafa á einhvern hátt vald eða heimild til að taka ákvarðanir í umboði framkvæmdavalds, ráða menn til vinnu eða hafa áhrif á stjórn banka eða ríkisstofnana eða fyrirtækja o.s.frv., verði að láta af slíkum störfum hljóti þeir kosningu til Alþingis, eða öfugt. Æðstu menn framkvæmdavaldsins eru ráðherrar. Stöðu sinnar vegna hljóta þeir að eiga sæti á Alþingi og vera tengiliður löggjafans og framkvæmdavaldsins. Hins vegar hlýtur það að teljast óeðlilegt að þeir geti haft áhrif á störf löggjafans með atkvæði sínu. Ráðherravöldin ein ættu að nægja. Herra forseti. Ég ítreka þá skoðun flm. þessa frv. að það sé fullkomlega óeðlilegt að hv. þm. séu að vasast í bankaráðum, sjóðum og stjórnum fyrirtækja sem heyra undir ríkisstjórnir. Því verður vart haldið fram að skortur á hæfum einstaklingum utan þings sé meginástæða þess að hv. þm. fórna dýrmætum tíma sínum í störf af þessu tagi. Nú kann að vera að hv. þm. geti ekki án þeirra þóknana verið sem fyrir þessi störf fást. Þó hef ég enga trú á því að þar sé um stórar upphæðir að ræða. En sé þetta raunin verða hv. þm. að hafa í sér einurð og kjark til að tryggja sér þingfararkaup sem geri þeim kleift að sinna þingstörfum af þeirri samviskusemi og reisn sem hugur þeirra stendur til. Það verður ekki fram hjá því gengið í þessu sambandi að þau völd sem fylgja umboðsstörfum freisti hv. þm. og jafnvel heldur ekki með öllu óhugsandi að þar ráði brennandi þjónustulund gagnvart landi og þjóð. Herra forseti. Samt sem áður teljum við slíkt algerlega óverjandi. Ekki er einungis að með þessu sé virðingu hins háa Alþingis misboðið og þar með þjóðarinnar allrar, heldur er sjálfstæði þingsins bæði til lagasetningar og eftirlits í hættu stefnt. Það er einnig ekki lítilvæg röksemd í þessu efni að ástæðulaust virðist með öllu að hv. þm. séu að þvælast fyrir framkvæmdavaldinu með setu í stjórnum og ráðum sem snerta valdsvið þess. Má ætla að framsæknum og róttækum ríkisstjórnum sé ærið viðfangsefni að kljást við tregðuna í embættismannakerfinu gagnvart breytingum þó að við varðhunda stjórnmálaflokka sé ekki einnig að fást. Herra forseti. Nú skal ekki gera því skóna að allir fulltrúar, sem hið háa Alþingi kýs til setu í stjórnum og ráðum, séu varðhundar eða hagsmunagæslumenn eins eða neins, nema þá eigin sannfæringar og drengskapar. Herra forseti. Hér er einnig lagt til að ráðherrar séu ekki jafnframt alþingismenn. Augljóst er, a.m.k. að mati flm., að aðskilnaður framkvæmdavalds og löggjafarvalds hlýtur að vera gagnkvæmur. Enda verður ekki annað séð en að starfi ráðh. sé ærinn þó svo að ekki bætist þar ofan á þingmannsskyldur. Það er mjög mikilvægt í þessu samhengi að leitast sé við að draga úr hættu á hagsmunaárekstrum. Virki og ábyrgt eftirlit og aðhald af hálfu löggjafarvaldsins er mun skynsamlegri og farsælli leið en það samkrull þessara þátta sem hefðir hafa skapast um hérlendis. Herra forseti. Hér er að mati flm. tekist á um grundvallaratriði í pólitík. Við viljum leggja á það áherslu að verði þessar breytingar að lögum þá verði hér á hinu háa Alþingi lag til þess að fjalla minna um bókhald og skrifstofustörf af ýmsu tagi og hv. þm. geti snúið sér í auknum mæli að ábyrgu frumkvæði í lagasetningu, og fjalli um grundvallaratriði í stefnumörkun, t.d. í málefnum undirstöðuatvinnuveganna. Ég á við t.d. að í sjávarútvegi er að mínu mati tekist á um tvö grundvallaratriði. Annars vegar réttlæti gagnvart þeim sem byggja lífsafkomu sína á atvinnugreininni og jafnvægi í byggð. Hins vegar er þörfin fyrir hagkvæmasta gjaldeyrisöflun, það er hámarkshagkvæmni og efnahagslegan bata. Þetta eru andstæð sjónarmið, ekki ósættanleg, en á mati á þessum þáttum hlýtur framtíðarstefna okkar að byggjast. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að þessu frv. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.