Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forsetl. Í íslenzk lög hefur vantað heilleg ákvæði um ættleiðingu. Að vísu er gert ráð fyrir henni í lögum, og í erfðalögunum nýju hafa ættleiddir menn fengið betri aðstöðu um erfðir, heldur en áður og þeir hafa víða annars staðar, en eins og ég segi, heildarákvæðin hefur vantað, og er það bagalegt, þar sem ættleiðingar fara mjög í vöxt. Það er ljóst, að til þess, að ættleiðing verði til góðs, fyrst og fremst fyrir barnið sjálft, sem ættleitt er, en einnig fyrir aðra aðila, sem hlut eiga að máli, verður að vera vel um hnúta búið, og það verður rækileg rannsókn að hafa átt sér stað, áður en ættleiðing er leyfð. Segja mætti, að úr þessu væri hægt að bæta með einfaldri stjórnvaldsákvörðun, svo að dómsmrn. þyrfti ekki að fá sérstaka lagaheimild til slíkrar athugunar eða rannsóknar, en þar sem heildarfyrirmæli vantaði um þetta og þar sem ljóst var, að of mikils handahófs hafði gætt í þessum efnum hingað til, þ. á m. ekki næg athugun átt sér stað um það, hvort rétt væri að leyfa ættleiðingu eða ekki í hverju einstöku tilfelli, sýnist mér réttara að setja slík heildarlög sem hér er lagt til og láta þá löggjöfina verða grundvöll að öruggari og betri framkvæmd, í þessum efnum, hér eftir en hingað til hefur verið. Frv. þetta er samið í dómsmrn., með hliðsjón af norrænni löggjöf um þessi efni. Ég tel það til mikilla bóta, ef frv. næði samþykki. Þótt ekki sé hægt að segja, að þetta sé neitt verulegt stórmál, þá er það heldur engan veginn þýðingarlaust. Ég vil vænta þess, að frv. nái fram að ganga nú á þessu þingi. Ég vil leyfa mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Í l. um ferðaskrifstofu ríkisins er svo ákveðið, að hún hafi ein rétt til þess að starfrækja ferðaskrifstofur fyrir erlenda menn. Þó segir í l. að ráðherra sé heimilt að leyfa erlendum ferðaskrifstofum, sem áður hafa starfað hér, að hafa umboðsmenn hér á landi. Setur þá ráðh. reglur um starfssvið þeirra og eftirlit með þeim. Enn fremur er í l. ákveðið, að heimilt sé að svipta slíka ferðaskrifstofu starfsleyfi, ef reglur, sem þær eiga að fylgja, eru brotnar í verulegum atriðum. Í því frv., sem ég flyt hér á þskj. 45, er lagt til, að þessi ákvæði verði felld burt úr l. Ég bar einnig fram á síðasta þingi frv. um sama efni. Hér eru starfandi fleiri ferðaskrifstofur, en sú, er ríkið rekur. Þessar ferðaskrifstofur annast um ferðalög innlendra manna, bæði hér á landi og utanlands. Þær hafa sambönd við slík fyrirtæki í öðrum löndum og geta veitt Íslendingum, sem fara utan, fyrirgreiðslu á þann hátt að undirbúa ferðalög þeirra um önnur lönd með aðstoð ferðaskrifstofa þar. Þær hafa einnig heimild til að annast um ferðir íslenzkra manna hér á landi, en þeim er aðeins bannað að greiða fyrir útlendingum, sem koma hingað til lands. Þetta virðist óeðlilegt og óþarft. Hverjum sem er er nú frjálst að reka ferðaskrifstofur til að greiða fyrir ferðalögum íslenzkra manna hér á landi og einnig í öðrum löndum, og þá virðist engin skynsamleg ástæða til að banna þeim að aðstoða útlendinga við ferðalög hér á landi. Þó að þetta frv. verði samþ., getur ferðaskrifstofa ríkisins starfað eins og áður að landkynningu og fyrirgreiðslu ferðafólks, en samkvæmt l., sem hún starfar eftir, á hún að veita fræðslu um landið innanlands og utan, leiðbeiningar um ferðalög hér á landi og hafa á hendi eftirlit með gististöðum og veitingahúsum. Að þessum verkefnum mundi ferðaskrifstofa ríkisins starfa áfram eins fyrir því, þótt þetta frv. yrði samþ.,-breytingin sú ein, að hún hefur ekki ein rétt til þess að aðstoða erlenda menn við ferðalög hér á landi. Ég lít svo á, að því aðeins eigi að veita einkarétt til starfsemi á þessu sviði og öðrum, að það sé til hagsbóta fyrir almenning, en ekki verður séð, að slíku sé hér til að dreifa, og því er þetta frv. fram borið. - Ég vil óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Tilgangur þessa frv., sem ég flyt ásamt hv. þm. Siglf., er að gefa frjálsa byggingu íbúðarhúsa, sem í eru íbúðir, sem ekki eru stærri en það, sem nú er mælt fyrir í lögum um verkamannabústaði. Í lögum um aðstoð ríkisins við byggingar er í kaflanum um verkamannabústaðina ákveðið, að stærð hverrar íbúðar megi vera 1–4 herbergi. Og mér fannst eðlilegt, ef ætti að fara inn á þá braut að gefa frjálsa byggingu íbúðarhúsa, að það væri miðað við þá sömu stærð, sem leyfð er viðvíkjandi verkamannabústöðunum, og það þyrfti þá til þess að byggja stærri íbúðir fjárfestingarleyfi frá fjárhagsráði eins og nú þarf. Fyrsta spurningin, sem fyrir hlýtur að vaka, þegar leitt væri í lög að gefa frjálsa byggingu íbúðarhúsa af þessari stærð, er, hvort þau rök, sem talin voru af meiri hluta Alþingis vera fyrir hendi 1947, þegar lögin um fjárhagsráð voru samþ., haldi nú, hvort þær takmarkanir, sem þá voru gerðar, verði að teljast nauðsynlegar. Ég vil þess vegna leyfa mér að minna hv. þd. á, hvernig aðstæðurnar voru og hvað ákveðið var í lögunum sjálfum, lögunum um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit, þegar þau voru sett. Í 2. gr. þeirra l. segir svo: „ Ríkisstj. skipar 5 manna nefnd, er nefnist fjárhagsráð. Hlutverk þess er að samræma framkvæmdir einstaklinga og almannavaldsins, meðan hinar miklu framkvæmdir í íslenzku atvinnulífi standa yfir, þannig að þær verði gerðar eftir fyrir fram saminni áætlun fjárhagsráðs, er ríkisstj. staðfestir.“ M. ö. o., skilyrðin, sem mótuðu að öllu leyti setningu l. um fjárhagsráð, voru, að framkvæmdir, sem þá voru hafðar með höndum, bæði af einstaklingum og ríkisvaldinu og því opinbera yfirleitt, voru svo miklar, að það var álitið nauðsynlegt að setja slíka nefnd eins og fjárhagsráð til þess að samræma þessar framkvæmdir og beinlínis gengið út frá því, að meðan þessar miklu framkvæmdir stæðu yfir, þá þyrfti þetta að vera svona. Nú er það vitanlegt, að þetta ástand, sem var 1947, er ekki lengur fyrir hendi. Það er ekki lengur um það að ræða, að framkvæmdir í íslenzku atvinnulífi. bæði af hálfu einstaklinga og þess opinbera, séu svo miklar, að það sé bókstaflega slíkt kapphlaup um vinnuaflið, að það sé ekki hægt að fá nægilegt vinnuafl til þess að vinna að framkvæmdunum. Það er komið þveröfugt ástand við það, sem þá var. Ástandið í landinu er nú þannig, að atvinnuleysi er orðið landlægt um allt land að heita má, nema máske á nokkrum smástöðum hér suður á Suðurnesjum, og það er þess vegna ekki lengur fyrir hendi það ástand, sem gengið var út frá þá, að það þyrfti að samræma þessar framkvæmdir, meðan hinar miklu framkvæmdir í íslenzku atvinnulífi stæðu yfir. Ég skal hins vegar geta þess um leið, að það hefur farið ákaflega litið fyrir samræmingu hjá fjárhagsráði á þessum framkvæmdum og það hefur verið lítið um, að menn hafi fengið að kynnast þeim áætlunum, sem fjárhagsráð hefur gert um þessar miklu framkvæmdir. Að minnsta kosti er alveg augljóst, að það, sem þarna þótti vera höfuðforsendan, sem gerði nauðsynlegt að gefa fjárhagsráði þetta mikla vald til að takmarka framkvæmdir í atvinnulífi Íslendinga, er ekki lengur til; í stað hinna miklu framkvæmda er nú komið mikið atvinnuleysi. Hverjar voru svo að öðru leyti forsendurnar fyrir beitingu þessara laga? Hvað var það, sem fjárhagsráði var lagt á herðar að vinna að? Hvað var það, sem var raunverulega hin siðferðislega forsenda fyrir því, að fjárhagsráð fengi það vald í hendur, sem það þá fékk? Í 2. gr. laganna, aðalgr., voru eftirfarandi fyrirmæli viðvíkjandi því, hvað fjárhagsráð skyldi miða störf sín við. Með leyfi hæstv. forseta, þá hljóða þau svo: „Fjárhagsráð miði störf sín við eftirfarandi: 1) Að öll framleiðslugeta sé hagnýtt til fulls og öllum verkfærum mönnum tryggð næg og örugg atvinna. 2) Að öllum vinnandi mönnum og þó sérstaklega þeim, er stunda framleiðsluvinnu til sjávar og sveita, séu tryggðar réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, en komið í veg fyrir óeðlileg sérréttindi og spákaupmennsku.“ Og í 8. og síðasta lið 2. gr. segir: „Að húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, hvar sem er á landinu, verði útrýmt með byggingu hagkvæmra íbúðarhúsa.“ M. ö. o., hvað snerti afskipti fjárhagsráðs af byggingu íbúðarhúsa, þá var það þetta þrennt sérstaklega, sem fjárhagsráð átti að miða öll sín störf við: Í fyrsta lagi, að allir hefðu atvinnu. Sú viðmiðun hefur gengið þannig, að í staðinn fyrir að allir hefðu næga og örugga atvinnu, þá er nú þegar í fyrsta lagi mikið um atvinnuleysi, og í öðru lagi hafa þeir, sem hafa vinnu, hana frekar stopula. Hvað snertir ákvæðin í 2. gr. um, að öllum vinnandi mönnum væru tryggðar réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, þá er það nú komið svo, að frá 1947 og til þessa dags hafa tekjur manns fyrir vinnu, miðað við aukningu dýrtíðarinnar, minnkað þannig, að þeir hafa raunverulega um helmingi minna, en þeir höfðu þá. Hvað snertir viðmiðunina í 8. gr. um að útrýma heilsuspillandi íbúðum, hvar sem er á landinu, með byggingu hagkvæmra íbúðarhúsa, þá er það svo, að það er unnið miklu verr að þessu nú heldur en var fyrir 7 árum og jafnvel fyrir 5 árum, þegar fjárhagsráð var sett á laggirnar. 1946 voru t. d. hér í Reykjavík byggðar yfir 600 íbúðir, núna síðasta árið voru það nokkuð yfir 200, þannig að fjárhagsráð hefur hvorki tryggt það, að allir verkfærir menn og allra sízt byggingarverkamennirnir, iðnlærðir og ófaglærðir, hefðu næga og örugga atvinnu, né heldur tryggt þeim réttlátar tekjur fyrir sína vinnu, heldur helmingi minni tekjur en áður, og samt sem áður um leið stjórnað þessum málum þannig, að það er ekki byggt nema 1/3 af þeirri íbúðatölu hér í Reykjavík, sem byggt var 1946. Og ekki er það vegna þess, að búið sé að bæta úr neyðinni hvað íbúðir snertir hér í Reykjavík t. d., og það veit ég að er ekki heldur úti um land. Þvert á móti er neyðin eins sár og hún hefur verið nokkru sinni fyrr, en minna gert til þess að bæta úr henni. Þegar ástandið er þess vegna þannig, að sá vinnukraftur, sem þjóðin hefur og staðið hefur fjárhagsráði til boða, hefur ekki verið hagnýttur í því skyni að bæta úr húsnæðisskortinum, útrýma hinum heilsuspillandi íbúðum, þegar þetta starf hefur ekki verið samræmt og framleiðslugetan ekki notuð nema að litlu leyti, þá er það auðséð, þrátt fyrir þá almennu kosti, sem áætlunarbúskapurinn mundi hafa fram yfir það, að einstaklingurinn reyndi að gera það, sem hann gæti, út af fyrir sig, að þá njóta sín ekki yfirburðir slíks áætlunarbúskapar, þegar þannig er haldið á málunum. Og fyrst fulltrúar ríkisvaldsins í þessu efni ekki hafa notað það vald, sem þeim hefur verið gefið, og þá aðstöðu, sem þeim hefur verið veitt, þá er þess vegna ekki nema rétt, að einstaklingarnir fái sjálfir að reyna að bjarga sér, eftir því sem þeir bezt geta, og þær takmarkanir, sem ríkisvaldið hefur leyft fjárhagsráði að setja í þessum efnum, séu afnumdar, að minnsta kosti að því er snertir byggingu hóflegra íbúðarhúsa. Þetta frv. okkar er þess vegna ekki flutt sem beint prinsipmál í þessu sambandi, heldur til þess að bæta úr praktískum vandræðum, sem nú eru fyrir hendi, og gefa öllum kröftum, sem til eru hjá þjóðinni, möguleika til þess að hjálpast að við það. Við vitum, að hvað snertir byggingu verkamannabústaða, þá er auðvitað unnið að því að sínu leyti, og munum við margir óska þess, að það væri gert meira. Að svo miklu leyti hins vegar sem möguleikar eru til, þá sé ég heldur enga ástæðu til þess að banna þeim öðrum, sem vildu byggja íbúðir af svipaðri stærð eins og leyft er um verkamannabústaði, að byggja þarna líka, hvort heldur menn vildu slá sér saman með slíkt eða einstaklingar eða bæjarfélög ráðast í það, m. ö. o. sé rétt að fara inn á þá leið að gefa mönnum frjálst að byggja á þennan hátt. Aðeins væru með þessu móti þær íbúðir útilokaðar, nema sérstakt fjárfestingarleyfi fengist til þess, er væru 4 herbergi og meira. - Ég skal geta þess um leið, að ég sá nýlega í einu stjórnarblaðinu, að Danir hefðu farið inn á þá leið að gefa nú algerlega frjálsa byggingu íbúðarhúsa, þar hefði verið frjálst að byggja íbúðir, sem væru undir 130 m2, og nú væri líka frjálst að byggja þær, sem væru stærri. Er nú raunverulega nokkur hætta samfara þessu? Ég get ekki séð, að svo sé. Ég get ekki séð, að þegar neyðin er mikil eins og nú er, þá geti verið nein hætta fólgin í því, að leyft sé að byggja þessar íbúðir, - eða að minnsta kosti sé það vald, sem fjárhagsráð hefur til að hindra það, ekki lengur til fyrirstöðu því, að slíkt sé gert. - Ég vil minna á það í því sambandi, að vilji Alþingis í þessum efnum hefur raunverulega þegar komið ákaflega greinilega fram. Það var flutt af hálfu fjhn. í þessari hv. deild frv., nú fyrir tveim árum, um að gefa frjálsa byggingu smáíbúðarhúsa. Það frv. fór í gegn hér í Nd. og fór til Ed. og fékk meðmæli fjhn. Ed., en var síðan af ástæðum, sem oft hafa verið ræddar hér, stöðvað og ekki látið fara lengra. Ég skal ekki fara ýtarlegar út í það nú, af því að ég hef oft minnzt á það hér áður. En m. ö. o., vilji Alþingis í þá átt að gefa frjálsa byggingu hóflegra íbúða hefur þegar komið fram, og ég fæ ekki séð, að það eigi að vera neitt því til fyrirstöðu, að það komi nú greinilegar fram,en þá var. Ég álít sem sé það vera ópraktískt, að það tiltölulega, - ja, ég veit ekki, hvort ég á að kalla það frelsi, sem nú er um byggingu smáíbúðarhúsa, sé takmarkað við það, eins og virðist vera gert í framkvæmd, að menn byggi húsin sem allra ópraktískast fyrir sjálfa sig og þau megi helzt nýtast sem allra verst fyrir þá, sérstaklega sé haldið ákaflega fast við það af hálfu fjárhagsráðs, að risið á slíkum húsum sé svo lágt, að það geti ekki komið mönnum að gagni. Það er að vísu í samræmi við allan annan hugsunarhátt á þessu sviði. En meðan risið er það hátt á Íslendingum sjálfum, að þeir vilja byggja þannig, að þeir geti notað risið á húsunum líka, þá finnst mér, að risið á þeim opinberu stofnunum, sem völdin hafa í þessum efnum, mætti hækka ofur lítið og það mætti gera mönnum það kleift, a. m. k. hvað lögin snertir, að byggja þannig, að það gæti notazt sem bezt fyrir þá. Ég get ekki séð, að ef ýmsum mönnum fyndist það praktískara að byggja hús, sem væru t. d. 3 hæðir, þá ætti það ekki að vera leyfilegt með íbúðir af þeirri sömu stærð eins og eru í verkamannabústöðunum. Ég sé ekki, af hverju slíkt ætti einvörðungu að leyfast suður á Keflavíkurflugvelli. Ég sé ekki, af hverju Íslendingar ættu eingöngu að mega vinna að því að byggja þar án leyfis fjárhagsráðs, eins og nú er verið að byrja á, stórar húsablokkir, þriggja hæða, þar sem mundi verða pláss fyrir um 500 íbúðir, yfir 100 m2 hver, ef það væri notað sem íbúðir, sem nú mun eiga að verða þar offísera-bústaðir. Ég fæ ekki séð, hvað ætti að vera í veginum fyrir að leyfa Íslendingum, ef þeir treysta sér til þess, að leggja í að byggja eitthvað þannig fyrir Íslendinga. Ég álít þess vegna, að það sé ekki nema sjálfsagður hlutur að verða við því alveg skýrt og skorinort að leyfa byggingu íbúðarhúsa, sem ekki eru stærri, en nú eru lög fyrir um verkamannabústaði, þannig að það þurfi ekki að sækja um fjárfestingarleyfi til þess. Ég vil minna á, að þegar 5. gr. l. um fjárhagsráð var sett, þá var ekki gengið út frá því sem neinu höfuðatriði, að svo að segja öll starfsemi fjárhagsráðs ætti að snúast um það að hindra menn í því að byggja íbúðarhús. 5. gr. hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til hvers konar fjárfestingar einstaklinga, félaga og opinberra aðila, hvort sem er til stofnunar nýs atvinnurekstrar, til aukningar á þeim, sem fyrir er, húsbygginga eða annarra mannvirkja, þarf leyfi fjárhagsráðs, og gildir þetta einnig um framhald þeirra framkvæmda, sem þegar eru hafnar.“ Svo skal ákveða í reglugerð, að tilteknar minni háttar framkvæmdir séu heimilar án fjárfestingarleyfis. Með öðrum orðum, allt þetta eftirlit með íbúðarhúsabyggingum var aldrei hugsað sem neitt aðalatriði, þegar lögin um fjárhagsráð voru sett. Það er hins vegar orðið þannig í framkvæmdinni, að það er eins og það sé það eina, sem fjárhagsráð hafi virkilegan áhuga fyrir, að sjá um, að menn hafi ekki hátt ris á þeim litlu íbúðum, sem þeir mega byggja. Ég held þess vegna, að það væri rétt spor að samþykkja nú þetta litla frv., sem við flytjum hér og ég þykist vita að sé raunverulega í samræmi við vilja hv. þdm., hvort sem það finnur nú náð fyrir augum þeirra eða ekki. Ég vil líka minna á það, að ef ekki er leyft að byggja meira af íbúðum, en núna er byggt hér í Reykjavík, þá er þar með verið að stuðla að svörtum markaði á húsnæði, svörtum markaði, sem nú er orðinn til hér í mjög ríkum mæli, og það er vitanlegt, þrátt fyrir allar ákvarðanir um húsaleigu og annað slíkt, að húsaleiga fer hækkandi hérna nú sem stendur, utan við lög og rétt, og svo framarlega sem það á að hindra Reykvíkinga í því að byggja yfir sig meira, en gert hefur verið undanfarið, þá þýðir það að skapa bókstaflega einokunaraðstöðu fyrir þá, sem þegar hafa byggt og leigja út. Hins vegar skal ég viðurkenna það, að þetta litla frv. er ekki nema eins og fyrsta skref til þess að bæta úr vandræðunum, sem þarna eru. Ástandið er sem sé þannig í þjóðfélaginu, að það er engu líkara en að eins þörf starfsemi eins og það er að byggja hóflegar íbúðir yfir menn sé gerð að - ja, næstum því eins konar hindrunarhlaupaíþrótt, þar sem menn verði að yfirvinna allar mögulegar óeðlilegar hindranir, áður en þeir geta komizt til þess að byrja á því að byggja húsin, og fyrsta hindrunin, sem lögð er þannig í veg fyrir menn, er þessi fjárfestingarleyfi fjárhagsráðs, sem ég hér legg til að sé nú rýmt úr vegi manna. Það er þessi hindrun, útvegun leyfanna, sem flestir hafa strandað á þegar í upphafi, og ég held það geti ekki gert neitt nema gott, ef því væri nú kippt burt. En þá er vitanlegt, að þótt búið væri að gera það, þá eru tvær aðrar stórar hindranir í vegi, áður en menn gætu hafið slíkar byggingar. Það er í fyrsta lagi það að fá lán, og það er vitanlegt, að nú sem stendur eru aðstæðurnar þannig viðvíkjandi lánum til bygginga, að þær eru líklega með versta móti, sem þær hafa verið, a. m. k. á síðasta mannsaldri, hér á Íslandi. Það var venjulega svo, meðan Ísland var fátækt land, sem það ekki er lengur, að þá gátu menn, ef þeir réðust í að byggja, venjulega verið vissir um að fá veðdeildarlán, þegar þeir höfðu komið byggingunni upp, og menn gátu verið nokkurn veginn vissir um að fá víxillán í viðkomandi banka, sem breytt var í veðdeildarlán, -víxillán, sem þeir gátu notað til að hefja bygginguna með. Öllu þessu hefur verið kippt burt núna. Og það er vitanlegt, að það blómgast nú svartur markaður í peningamálunum, jafnvel meir en var í vörunum hérna fyrr, og bankarnir eru lokaðri, en þeir hafa verið nokkurn tíma áður og jafnvel, að því er virðist, hafðir undir alveg sérstöku eftirliti hvað það snertir, að bankastjórarnir, ef þeir skyldu hafa vilja á því að lána út fé til bygginga, ekki geri það. Það var rætt um þetta atriði nokkuð í fyrra út af þáltill., sem ég bar fram þá um rannsókn á starfsemi efnahagsráðunauts ríkisstj., dr. Benjamíns Eiríkssonar, og kom þá greinilega fram hjá hæstv. viðskmrh., að hann hafði beinlínis ritað bönkunum fyrirmæli um það, eins og hann orðaði það á ákaflega kurteislegan hátt, að hafa hömlur á lánum til bygginga. Það var nú vitanlegt þá, að lánin voru svo að segja engin, svo að hömlurnar áttu auðsjáanlega að þýða, að það yrði ekki farið inn á þá leið að hjálpa mönnum með að byggja, og ég skal fyllilega viðurkenna, að þetta litla frv., sem hér liggur fyrir, er aðeins fyrsta skrefið í þessum efnum. Það, sem gera yrði, svo framarlega sem það yrði samþ., væri að kippa í lag lánamálunum hvað íbúðarhúsabyggingar snertir. En þótt slíkt væri gert, þá er enn fremur eftir að sjá um innflutning byggingarefnisins. Samt hefur það orðið svo, og ég held það sé alllangt síðan það hefur verið þannig, að meira að segja það byggingarefni, sem flutt hefur verið til landsins, hefur ekki alltaf notazt allt saman nægilega snemma, þannig að það hefur undanfarið oft verið til byggingarefni, sem ég veit að menn, sem hafa verið að byggja, hafa sótt um að fá að hagnýta og jafnvel verið neitað um, þannig að byggingarefnið hefur frekar eyðilagzt heldur en að menn fengju að nota það. Það er engum efa bundið, að við getum flutt inn meira byggingarefni. Og það er satt að segja undravert, að á sama tíma sem verið er að tala um frjálsa verzlun hér á Íslandi, þá skuli hafa reynzt alveg ómögulegt að fá frjálsan innflutning á byggingarefni, og á sama tíma sem hvers konar óþarfi er fluttur inn til landsins og það í ríkum mæli og fjárfesting í slíkum óþarfa gefin alveg frjáls, þá skuli vera haldið áfram að hindra menn í einhverjum nytsamasta sparnaði, sem hægt er að framkvæma í þjóðfélaginu, sem sé þeim sparnaði að byggja íbúðarhús, bæði fyrir þessa kynslóð og þá komandi, því að ég veit ekki, hvað er meiri sparnaður, en að nota vinnuafl, sem annars er ónotað, byggingartækni, sem annars er ekki notuð, og byggingarefni, sem hægt er að flytja inn fyrir gjaldeyri, sem hefur verið eyðilagður, til þess að byggja hús, sem koma til með að standa 200–300 ár og jafnvel lengur. Ég held þess vegna, að þær hömlur, sem verið hafa á byggingu hóflegra íbúðarhúsa, hafi eingöngu orðið þjóðinni til stórkostlegs skaða. Ég veit að minnsta kosti, að í Reykjavík hafa Reykvíkingar sem heild tapað á því, miðað við það, sem þeir byggðu 1946 t. d., og miðað við það, sem byggt var nú á síðasta ári, ekki minna en um 60 millj. kr. á einu ári, að því hefur verið sleppt að byggja 400 íbúðir, sem vel var hægt að byggja hérna. Ég held þess vegna, að þetta litla frv. mundi, ef samþ. væri, hjálpa til þess í fyrsta lagi að hagnýta betur vinnuaflið heldur en nú er gert, í öðru lagi hagnýta betur byggingartæknina. heldur en nú er gert og í þriðja lagi þá mundi með því að gefa þetta frjálst vera knúið á að tryggja lán og fá nægilegt byggingarefni, til þess að það gæti orðið að fullu gagni. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að hv. þd. taki þessu frv. vel, og vildi óska eftir að, að lokinni þessari 1. umr. verði því vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. hefur nú verið flutt á þremur undanförnum þingum, svo að þetta er nú gamall kunningi og er nú flutt enn, og með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upphafið á grg.: „Frv. samhljóða þessu hefur verið flutt á tveimur síðustu þingum, en þörfin fyrir samþykkt þess er orðin brýnni nú en nokkru sinni fyrr. Frv. fylgdi þá svo hljóðandi grg.: Frv. samhljóða þessu var flutt 1949 að tilhlutun Verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Í grg. fyrir því frv. er sagt, að það væri flutt vegna breyttra viðhorfa í atvinnumálum þjóðarinnar og vaxandi atvinnuleysis verkafólks. Því verður ekki neitað, að síðan frv. þetta var síðast flutt, hefur mikið sigið á ógæfuhliðina fyrir verkafólki í atvinnumálum og nauðsynin fyrir lagasetningu sem þeirri, er frv. þetta gerir ráð fyrir, því brýnni nú. Fáir munu treystast til að neita því, að það sé mesta verðmætissóun þjóðfélagsins, er vinnufærir menn fá ekki atvinnu um lengri eða skemmri tíma, og að það sé frumskylda þjóðfélagsins að sjá hverjum vinnufærum þegn fyrir hæfilegri atvinnu, en taka ella á sig þá ábyrgð, er leiðir af atvinnuleysi.“ Þetta í þessari grg. er jafnnýtt í dag og það var fyrst, þegar frv. var flutt. En það hafa sem betur fer orðið dálitlar breytingar á hug hv. Alþingis frá því að frv. var flutt og þangað til í dag, því að fyrst kom þetta frv. aldrei frá n. og var ekkert átt við það, og svo í fyrra, eftir að flutt var af Alþýðuflokksmönnunum till. um nefnd til þess að athuga þessi atvinnuleysismál, þá var því vísað eiginlega til aðgerða þeirrar n., sem var samt eiginlega aldrei kosin. Þegar þetta var flutt fyrst, var það flutt af Verkamannafélaginu Dagsbrún beinlínis af þeirri þörf, sem var þá orðin hjá verkamönnum um öryggi vegna atvinnuástandsins. Og enn eitt: Á þeim árum, þegar atvinnuleysi var ekki neitt og allir höfðu nóg að vinna, stóð í fjárl. hv. Alþingis alltaf eitthvað frá 3–5 millj. til atvinnubóta. Þegar virkilega var orðin þörf fyrir það var það dregið út. En afleiðingin af flutningi þessa frv. er nú eins og sakir standa, að enn er flutt till. um nefnd af Alþýðuflokksmönnunum til þess að athuga tryggingamálin og atvinnuleysistryggingarnar, og af Sjálfstfl. er flutt nú fyrst frv. um atvinnubótasjóð. Og öll þau rök, sem hafa verið fyrir þessu máli, eru þau sömu og var í þessu frv., að atvinnuleysið væri þjóðfélagsböl og það væri verðmætissóun fyrir þjóðfélagið að láta fólkið ganga atvinnulaust. Með mismunandi sterkum orðum taka allir menn undir þessa hlið málsins, og ég vona, eftir því sem fram hefur komið, ef athöfn fylgir orðum, að þá sé séð algerlega fyrir fjárhagshlið þessa máls, þingið sé sammála um fjárhagshliðina fyrir þessu máli, og að það geti ekki dregist lengur, að eitthvað verði gert til þess að mæta þeim voða, sem enginn getur haft nógu sterk orð til að lýsa. En þá er það hin hliðin á málinu, sem eftir er, og það er fyrirkomulagið. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að verkalýðsfélögin á staðnum hafi umsjón með atvinnuleysissjóðnum og úthlutun hans. Nú er í þessu frv. gert ráð fyrir, að bæði ríki og bæir og atvinnurekendur leggi fram fé til sjóðsins. En það er hvergi gert ráð fyrir því í frv., og við flm. höfum talið, að bezt væri fyrir því séð, að kostnaðurinn við úthlutun fjárins væri það, sem verkalýðsfélögin sjálf legðu til. Og ég er sannfærður um það, hvort sem það eru atvinnuleysistryggingar eða annað, að þá á að koma því svo fyrir, að fólkið, sem á að njóta þess og það á að veita öryggi, á að passa það sjálft. Og það er enginn vafi á því, að því máli eru verkamennirnir og mennirnir, sem eru í daglegu stríði við þetta, kunnugri, og það verður síður notað til neins annars en ætlazt er til með því að mennirnir, sem eiga að sjá um það og njóta þess, hafi ábyrgð á því. Og ég er viss um, að í framtíðinni hlýtur það að verða hið raunverulega tryggingakerfi, sem svoleiðis verður framkvæmt. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri en að lokinni þessari umr. óska ég eftir, að frv. verði vísað til heilbr.- og félmn.; það hefur alltaf verið þar, af því að þetta eru tryggingamál. Þó að um fjárframlög sé þarna að ræða, hefur þótt eðlilegra að hafa það í þeirri nefnd.



Herra forseti. Af ræðu þeirri, sem hv. þm. Ísaf., sem jafnframt er formaður Kaupfélags Ísfirðinga, flutti virðist, að hann hafi ekki enn gert sér ljóst, að með því að gerast meðflm. að þessu frv. hefur hann elt flokksbræður sína inn á villigötur. Hann sagði, að ef í þessu frv. fælist árás á samvinnufélögin og ef ég gæti sannað, að eftirlitið kæmi sér illa fyrir þau, þá mundi viðhorf hans hafa verið nokkuð annað. Ég hef ekki sagt, að þetta frv. væri árás á samvinnufélögin. Hitt geri ég ráð fyrir, að við hv. þm. Ísaf. séum sammála um, að opinber íhlutun um málefni þeirra félaga, sem félagsmenn einir eiga að ráða og eru fullfærir um að ráða, sé óviðfelldin og félagsmönnum heldur til leiðinda. Kaupfélögin eru samtök manna um vörukaup og vörusölu. Þeir setja sjálfir reglur um verðlagningu á vörum og fela trúnaðarmönnum sínum, er þeir kjósa sjálfir, að framkvæma verðútreikninga. Það er að sjálfsögðu reynt að gæta þess að leggja á vörurnar fyrir óhjákvæmilegum kostnaði, sem á þær fellur, svo að ekki verði tekjuhalli. En sé tekjuafgangur, þá ráðstafa félagsmenn honum sjálfir, m. a. með því að endurgreiða hluta af vöruverðinu um áramót, eins og lög gera ráð fyrir. Opinber íhlutun um þetta er hvort tveggja í senn, óþörf og óviðkunnanleg, meðan samvinnulögin, sem félögin eiga að starfa eftir, eru ekki sniðgengin. Látum svo vera, þótt haldið verði áfram eftirliti með verðlagi á vörum, sem innflutningur er takmarkaður á, en að krefjast einnig eftirlits með verði á vörum, sem öllum er frjálst að flytja til landsins, það er fávíslegt, það er í raun og veru krafa um aukið starfsmannahald hjá ríkinu alveg að þarflausu. Það hlýtur að vera mér, hv. þm. Ísaf. og öðrum samvinnumönnum heldur til ama og leiðinda að sjá sendimenn frá verðlagseftirliti ríkisins vera að snatta í kaupfélögunum við athugun á verðreikningum algerlega að óþörfu. Flm. frv. spyrja um það, hvort ég telji, að eftirlitið muni verða samvinnufélögunum til tjóns. Víst verða þau og félagsmenn þeirra að taka þátt í því með öðrum skattgreiðendum í landinu að borga kaup og ferðakostnað þessara eftirlitsmanna, og ýmsir telja kostnað við ríkisreksturinn þegar orðinn nógu mikinn, þótt ekki sé þar við aukið með stofnun margra nýrra alóþarfra embætta. Það er alltaf leitt að sjá fé kastað í óþarfa í stað þess að nota það til gagnlegra hluta. Ég hafði því, eins og ég hef áður sagt, naumast búizt við því, að hv. þm. Ísaf. mundi taka þátt í að flytja slíkt frv. Hitt var mér aftur ekkert undrunarefni, þó að hv. 3. landsk. þm. sé nú eins og í fyrra flm. þessa frv., hann er svo trúaður á forsjón jarðneskra yfirvalda í viðskiptamálum og á fleiri sviðum. Nú er svo komið, að verulegur hluti af vöruinnflutningi til landsins er frjáls. Hver sem er getur keypt þær vörur til landsins, og menn hafa því möguleika til að fá þær með sanngjarnri álagningu, ef þeir hafa fyrir því að líta í kringum sig. áður en þeir gera kaup. En þetta breytir engu eða litlu í augum hv. 3. landsk. Hann telur annað heppilegra í þessum efnum. Hans fyrsta boðorð er: Opinbert eftirlit með verðlagi á öllum vörum, enn fleiri ríkisstarfsmenn í verðlagseftirlit - og þar af leiðandi stóraukinn kostnaður ríkisins við þá starfsemi. Hann fór að vísu nokkrum viðurkenningarorðum um samvinnufélögin í sinni seinni ræðu um þetta mál, en þó lítur út fyrir, að hann telji hið opinbera eftirlit meira virði fyrir almenning heldur en samtök um viðskiptamál. Hann virðist líta svo á, að almenningur eigi að spara sér þá fyrirhöfn að hugsa um þetta, líta í kringum sig og vinna að hagfelldum vörukaupum; hitt sé farsællegra, að einblína á hina opinberu forsjón, heimta þaðan fleiri og fleiri ríkislaunaða starfsmenn til handleiðslu. Svo strangtrúaður er hv. þm. á leiðsögn ríkisvaldsins sem forsjón, að þó að nú sé sú breyting á orðin, að hans flokkur, Alþfl., sé ekki lengur í ríkisstjórn og viðskmrh. ekki í þeim flokki eins og áður var, heldur gegnir nú því embætti einn af þm. Sjálfstfl., þá haggar það ekki vitund hinni heitu og sterku trú hv. þm. á forsjónina. Og slíkri trú verður sennilega ekki raskað hér með ræðuhöldum og röksemdum.



Herra forseti. Hv. þm. V-Húnv. lét enn í ljós undrun sína yfir því, að ég skyldi vera meðflm. að frv., sem fer fram á það, að komið verði aftur á verðlagseftirliti og þannig haft fullt eftirlit með því af ríkisins hálfu, að ekki sé óhóflegt verðlag á vörum landsmanna. Ég held, að þetta sé meira fyrir þrákelkni sakir heldur en af því, að hv. þm. sjái ekki, að kaupfélögunum getur þetta á engan hátt verið til óhagræðis, þó að slíkt frv. verði samþykkt, ef þau á engan hátt hafa verðlag hærra á þeim vörum, sem þau selja fyrir landslýðinn, heldur en gott hóf er á. Og það er ég honum sammála um, að kaupfélögin muni yfirleitt ekki gera. Það má vel vera, að hann og ég teljum það nokkuð óþarft, að launaðir starfsmenn verðlagseftirlits ríkisins væru að snatta dögum og vikum, kannske mánuðum saman, í kaupfélögum til að gá þar að, hvort kaupfélögin héldu sér innan verðlagsákvæða með sína verðlagningu, en það eru aðrir menn í landinu, sem tortryggja kaupfélögin rétt á sama hátt eins og við tortryggjum ýmsa kaupmenn, og ég tel það bara ávinning fyrir samvinnuhreyfinguna í landinu, ef ríkið hefði sent út sína verðgæzlumenn og í hvert einasta skipti komizt að þeirri niðurstöðu og fengið okkur í hendur sannanir fyrir því, að kaupfélögin brytu ekki af sér, þeim mætti treysta, og þá teldi ég þessa vinnu ekki til einskis framkvæmda. Svo er annað atriði og það er flestum kunnugt, að kaupfélögin þjást nú af rekstrarfjárskorti. Þau líta á það sem sitt höfuðhlutverk að útvega félagsmönnum sinum hinar brýnustu nauðsynjavörur. Þau geta ekki vegna rekstrarfjárskorts haft slíka fjölbreytni sem æskileg væri í vöruútvegun sinni. Það verður því þannig með æ fleiri vöruflokka vegna þessa rekstrarfjárskorts kaupfélaganna og samvinnuhreyfingarinnar, að kaupmenn eru einir með fjöldamargar vörutegundir og ráða þannig einir verðlagi á þeim. Þetta verðlag vill stundum fara nokkuð úr hófi fram. Hér vantar verðlagseftirlit. Og geta kaupfélögin, þótt þeim sé á engan hátt vantreyst, þar engu um ráðið. En þessa hafa landsmenn orðið að gjalda á undanförnum mánuðum, síðan verðlagseftirlitið var afnumið.



Herra forseti. Mér finnst hálfömurlegt til þess að vita, að eftir að hæstv. viðskmrh. virðist vera uppgefinn á því að halda uppi vörnum fyrir verzlunarokrið, sem á sér stað í landinu, þá skuli hv. þm. V-Húnv. taka að sér það hlutverk að halda áfram að karpa um þetta mál og verja það ástand, sem nú er í þessum málum, því að andmæli gegn þessu frv. eru í raun og veru vörn fyrir þetta ástand, sem einkennist fyrst og fremst af óhæfilegu okri á vissum sviðum verzlunarinnar. Hvað er í raun og veru verið að fara fram á með þessu frv.? Það eitt, að fjárhagsráð skuli hafa heimild til þess að ákveða hámarksverð og hámarksálagningu á vöru og þjónustu, sem seld er í landinu. Ef fjárhagsráð notar sér þá heimild, sem það væntanlega gerir, ef það fengi hana, þá mundi það ákveða hámarksverð og hámarksálagningu á vöru, sem verzlað er með, og vöru, sem framleidd er í landinu. Hverjir þurfa að óttast slíkt? Hverjir þurfa að hrökkva við, þótt fjárhagsráð fái heimild til að ákveða hámarksverð og hámarksálagningu? Væntanlega ekki aðrir en þeir, sem tilhneigingu hafa til þess að ákveða óeðlilega hátt verð eða óeðlilega háa álagningu. Mér finnst, að hv. þm. V-Húnv., sem er góður og gegn samvinnumaður, hafi enga ástæðu til að hrökkva við fyrir hönd samvinnuhreyfingarinnar í landinu. Því aðeins væri ástæða til þess, að sú hreyfing hefði óhreint mjöl í pokanum, en ég vil engan veginn væna hana um það. Þessi viðkvæmni og þessi andstaða gegn þeim heimildum, sem hér er verið að fara fram á, gæti bent til órólegrar samvizku, sem ég þó vil ekki segja að eigi sér stað, og sízt af öllu hjá því félagi, sem hann hefur verið forgangsmaður fyrir og gaf hér nokkra lýsingu á, síðast þegar málið var til umr., og virtist vera rekið með ágætum. Hann sjálfur hefur því ekkert að óttast. Hér hlýtur því að vera um það eitt að ræða, að hv. þm. taki samábyrgðina í hæstv. ríkisstj. svo hátíðlega, að hann telji sér skylt að styðja við bakið á hæstv. ráðherra, þegar hann ekki lengur treystir sér til að standa uppréttur. Hv. þm. sagði, að það væri fávíslegt að heimta verðlagseftirlit með vörum, sem frjáls innflutningur væri á. Ég hef sagt það áður, að ef innflutningur til landsins væri raunverulega algerlega ótakmarkaður og ef um væri að ræða í landinu algerlega frjálsa samkeppni milli kaupmanna og samvinnufélaga annars vegar og kaupmanna innbyrðis og samvinnufélaga innbyrðis, þá væri takmörkuð þörf fyrir verðlagseftirlit í landinu. En það er mergur þessa máls, að innflutningur til landsins er nú ekki frjáls, hann er takmarkaður, og það er ekki um að ræða í landinu fullkomna samkeppni, hvorki á milli kaupmanna eða kaupfélaga innbyrðis af mörgum orsökum né heldur á milli kaupmanna innbyrðis. Og það er þessi staðreynd, sem gerir það fyrst og fremst að verkum, að það er nauðsyn á verðlagseftirliti, eins og ástand okkar viðskiptamála nú er. Ég hef líka bent á það áður, að nú er í raun og veru ekki frjáls innflutningur nema á ýmsum matvörum og ýmsum vefnaðarvörum og svo á bátagjaldeyrisvörunum svo kölluðu; á þeim er innflutningur frjálsastur. Það eina, fyrir utan ýmsar helztu matvörurnar, sem nú má flytja til landsins í algerlega ótakmörkuðu magni, eru vörurnar á bátagjaldeyrislistanum. Samt sem áður vita nú allir, að á þeim hefur verið mest okrað af öllum vörum, sem fluttar hafa verið til landsins. Af hverju? Meðal annars af því, að samvinnuhreyfingin hefur af einhverjum ástæðum ekki viljað taka að sér að verzla með þessar vörur og veita kaupmönnum samkeppni á því sviði. A ýmsum öðrum vefnaðarvörum, eins og menn vita, er innflutningurinn nú takmarkaður, þar sem ákveðið hefur verið, að þær megi ekki flytja inn lengur samkv. frílista, heldur skuli innflutningur á þeim fyrst og fremst vera frá jafnvirðiskaupalöndunum, þar sem erfitt er að fá þær, auk þess sem þær eru þaðan dýrari heldur en í þeim löndum. sem þær áður voru keyptar frá. Þessi röksemd hv. þm. á því ekki við neitt að styðjast, eins og málum er nú komið. - Að síðustu segir hann, að það muni verða ríkissjóði mikill útgjaldaauki, ef þetta frv. næði fram að ganga, vegna þess að þá mundi ríkisstarfsmönnum fjölga verulega, en þeir séu þegar nógu margir fyrir. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Það mætti gjarnan fækka eitthvað við ríkisjötuna, og þar hefur hv. þm. mjög góða aðstöðu til þess að láta til sín taka, þar sem hann er einn af mikilhæfustu stuðningsmönnum hæstv. ríkisstj., og vafalaust einn meðal þeirra, sem hæstv. fjmrh. mundi taka mest mark á, ef hann léti einhverjar skynsamlegar tillögur frá sér heyra á því sviði, en mér þykir undarlegt, ef það er aðeins á sviði verðlagseftirlitsstarfsmanna, sem þessi hv. þm. óskar eftir því að ríkið spari. Og í þessu sambandi hefði verið mjög æskilegt að fá að vita það, og ég mun að gefnu þessu tilefni koma á framfæri fyrirspurn um það til hæstv. fjmrh., hvað stjórnin hefur í raun og veru sparað mikið með því að afnema verðlagseftirlitið. Mér segir nefnilega svo hugur um, að það hafi verið sáralítið, aðeins nokkrir tugir þúsunda, svo að það mundi í raun og veru verða mjög lítill kostnaðarauki, þó að verðlagseftirliti væri aftur komið á í sama formi og það var fyrir 1½ ári, áður en ríkisstj. tók að framkvæma þetta atriði í stefnuskrá sinni.



Ég flutti á síðasta þingi frv., sem er samhljóða þessu. Það náði þá ekki fram að ganga, og höfum við hv. þm. Ak. nú flutt þetta frv. að nýju. Það ríkti sú tilhögun hér um alllangt skeið, að ríkið lagði fram 1/3 kostnaðar við byggingu sjúkrahúsa í landinu, en jafnframt var þannig hagað til um þessi fjárframlög, að þau voru einungis látin taka til þess kostnaðar, sem leiddi af húsbyggingunni einni saman. Styrkurinn eða fjárframlagið tók hins vegar ekki til innanhússmuna eða læknisáhalda, sem þurfti að nota í sambandi við sjúkrahúsið. Þetta var á þeim tíma ekki jafntilfinnanlegt eins og nú af þeirri ástæðu, að þá voru læknavísindin miklu skemmra á veg komin og ekki þörf jafnmargra og dýrra tækja eins og nú er í sambandi við lækningarnar, því að eins og kunnugt er hafa framfarir í lækningum byggzt mjög á því, að handlækningarnar og nauðsynleg áhöld, sem nota þarf í sambandi við þær, hafa tekið stórum og miklum breytingum og framförum í seinni tíð. Á þinginu 1949 voru gerðar þær breyt. um framlög til sjúkrahúsbygginga, að nú leggur ríkið fram allt að 2/5 kostnaðar, þegar um er að ræða byggingu slíkra húsa í kaupstöðum, en allt að 2/3 í öðrum sveitarfélögum, en hins vegar hefur ekki verið gerð sú lagfæring eða breyting á löggjöf um þetta efni að mæta þeirri ósk, sem fyrir hendi er, að styrkurinn nái einnig í sömu hlutföllum til húsbúnaðar, áhalda og lækningatækja. Eins og nú er komið um kostnað við þessa hlið sjúkrahúsbygginganna, þá er þetta orðið mjög nauðsynlegt og aðkallandi, af því að ég ætla, að kostnaður, sem leiðir af húsbúnaði, áhöldum og lækningatækjum, sé nú orðinn 1/3 hluti af heildarkostnaði við slíka framkvæmd. Þetta leiðir vitanlega af því, sem ég drap á áðan, hve handlækningarnar hafa tekið miklum og stórvægilegum framförum. Í þessu frv. er því lagt til, að þessum óskum sé mætt, sem öll sanngirni mælir með, og það því fremur sem reynslan sýnir það alls staðar, að rekstur slíkra sjúkrahúsa, eftir að þeim hefur verið komið upp, er mjög erfiður, og víðast hvar, ef ekki alls staðar, eru þau, þrátt fyrir há daggjöld á sjúkrahúsunum, samt sem áður rekin með halla og það víða allverulegum halla, eins og t. d. þau sjúkrahús, sem ríkið stendur að, og svipað mun vera að segja um þau, sem eru á höndum annarra aðila. Við flm. leggjum þess vegna mjög ríka áherzlu á það, að eins og mætt var nauðsynlegum breyt., sem orðið hafa á kostnaði við byggingu slíkra húsa, 1949 með hækkuninni á framlaginu, þá verði nú tekið tillit til þess, hve geysilega hár liður í slíkri framkvæmd stafar af kostnaði við húsbúnað, áhöld og lækningatæki, og nú verði mætt þeirri ósk, að ríkisframlagið verði einnig látið taka til þessara framkvæmda. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að þetta er í fullu samræmi við yngri löggjöf um svipaða þátttöku ríkisins í byggingu t. d. skólahúsa og nokkurra annarra slíkra fyrirtækja. þar sem innanstokksmunir þeirra eru reiknaðir með byggingarkostnaðinum. Hér er því um sanngjarna og eðlilega samræmingu að ræða, sem gerð er með hliðsjón af þeim miklu breytingum, sem orðið hafa á þessu sviði frá því, sem áður var, þegar grundvöllurinn að þessu var lagður, um það, hversu haga skyldi þátttöku ríkisins í þessum kostnaði. - Ég vil svo óska þess að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Virkjun fallvatna og dreifing raforku um landið er mjög ofarlega á baugi með þjóðinni. Fallvötnin eru dýrmætur orkugjafi. Þær þúsundir manna í landinu, sem þegar njóta raforku, finna glöggt, hve mikilli breytingu það veldur á heimilum frá því, sem áður var. Og þau heimili víðs vegar í byggðum landsins, sem enn fara á mis við raforku, bíða þess með óþreyju, að raftaugar flytji þeim ljós og yl. Um þessar mundir er og unnið að stórfelldari framkvæmdum á þessu sviði, en nokkru sinni fyrr, þar sem eru hinar stóru virkjanir við Sog og Laxá. Þær virkjanir munu kosta hátt á þriðja hundrað millj. króna. Ákveðið hefur verið að verja ríflegum hluta af Marshallfé, sem Íslendingar hafa fengið, til að standa straum af hinum mikla kostnaði við þessar tvær stórvirkjanir. Fjölmennustu byggðir landsins eiga að njóta raforku frá þessum orkuverum, og einnig verða þau orkugjafar fyrir iðnaðarfyrirtæki, m. a. áburðarverksmiðju. En þótt það takist innan skamms, svo sem vonir manna standa til, að koma upp þessum stórvirkjunum, þá ná þær ekki til landsins alls. Mörg héruð, einkum á Austurlandi og Vesturlandi, fara á mis við raforku eftir sem áður. Ef ekkert verður aðhafzt um framkvæmdir á þessu sviði í þeim héruðum, leiðir af því svo mikinn mun á þægindum og aðstöðu íbúanna í landinu, að það hlýtur að hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir þau héruð, sem útundan verða, og þá jafnframt fyrir þjóðfélagið í heild. Hv. alþm. hafa gert sér þetta ljóst. Síðan raforkul. voru sett árið 1946 hefur verið lögfest að heimila Rafmagnsveitum ríkisins að reisa orkuver á a. m. k. 12 stöðum í landinu, auk virkjana Sogs og Laxár, og leggja orkuveitur um þéttbyggðustu svæði þeirra héraða, sem hlut eiga að máli. Þó að þessar lagaheimildir séu fyrir hendi, hafa framkvæmdir ekki hafizt enn nema á mjög fáum af þessum stöðum. Valda því ýmsar ástæður, en ekki sízt fjárskortur. En þó að öll þau orkuver, sem Rafmagnsveitum ríkisins hefur þegar verið heimilað að reisa, verði byggð og fleirum bætt við, þarf ekki að gera ráð fyrir, að það bæti úr rafmagnsþörf allra byggða í landinu. Í erindi, sem raforkumálastjóri flutti á búnaðarþingi á öndverðu ári 1951, gaf hann gott yfirlit um þetta efni. Um það leyti hafði fimmta hvert sveitabýli rafmagn til heimilisnota, og eru þá vindrafstöðvar ekki taldar. Raforkumálastjóri gerði ráð fyrir, og mun hann byggja þá skoðun á athugunum rafmagnseftirlits ríkisins, að rúmlega helmingur hinna rafmagnslausu býla, þ. e. 2.300 sveitabýli, fengju á sínum tíma raforku með samveitum frá orkuverum, en 2.100 sveitabýli munu ekki eiga þess kost fyrir kostnaðar sakir samkvæmt áliti og áætlun raforkumálastjóra að fá rafmagn frá héraðsrafmagnsveitum. Er talið ódýrara að sjá þeim sveitabýlum fyrir raforku á annan hátt. Talið er, að meðalvegalengd milli bæja megi ekki vera mikið fram yfir einn km, til þess að fjárhagslegur grundvöllur samveitu sé fyrir hendi. Ef þau 2100 sveitabýli, sem hér er um að ræða, eiga að fá rafmagn, verða þau að koma sér upp litlum rafstöðvum, eitt og eitt eða fá saman eftir staðháttum. Koma þar til greina bæði vatnsaflsstöðvar og mótorstöðvar. Raforkumálastjóri áætlar, að vatnsaflsstöðvar megi reisa á 600 býlum auk þeirra, sem komnar eru, en að mótorstöðvar verði að nægja á 1500 sveitabýlum. Er auðsætt, að ekki má hjá líða að hugsa fyrir þörfum þessara 2100 sveitabýla, jafnhliða því sem unnið er að samveitum fyrir þá, er þeirra geta notið. Raforkusjóður gegnir því hlutverki að lána fé til raforkuframkvæmda. Um lánveitingar úr sjóðnum segir svo í 35. gr. raforkul.: „1) Úr raforkusjóði má veita Rafmagnsveitum ríkisins lán, sem veitast til allt að 30 ára, til að koma upp tilteknum mannvirkjum. 2) Úr raforkusjóði má einnig veita Rafmagnsveitum ríkisins rekstrarlán og bráðabirgðalán til skemmri tíma, þ. á m. til að greiða rekstrarhalla, sem verða kann af mannvirkjum fyrstu árin eftir að þau eru gerð. 3) Úr raforkusjóði má og veita einstökum bændum, sem einir eða fleiri saman reisa vatnsaflsstöðvar til heimilisnota utan þess svæðis, sem héraðsrafmagnsveitum er ætlað að ná til í náinni framtíð, lán úr raforkusjóði, að upphæð allt að 2/3 stofnkostnaðar viðkomandi vatnsvirkjana og línulagna heim að bæjarvegg. Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um lánskjör og skilyrði til lánveitinga. 4) Úr raforkusjóði má enn fremur veita bændum, sem eru svo í sveit settir, sem um getur í 3. tölulið, og ekki hafa aðstöðu til vatnsvirkjunar, lán til að koma upp mótorrafstöðvum á heimilum sínum, að upphæð allt að 2/5 stofnkostnaðar rafstöðvarinnar. Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um lánskjör og skilyrði til lánveitinga.“ Fjárþörf raforkusjóðs er mjög mikil. Það er augljóst þegar þess er gætt, að eftir er að reisa orkuver og orkuveitur í mörgum héruðum og að verðlag hefur hækkað að miklum mun frá því að raforkul. voru sett og framlag ríkisins til raforkusjóðs ákveðið. Samkvæmt upplýsingum, sem flm. þessa frv. hafa aflað sér, höfðu hinn 30. sept. 1951 verið veitt lán úr raforkusjóði að upphæð samtals 11,5 millj. kr. Af þessari fjárhæð voru nálega 95% lán til hinna stærri orkuvera og samveitna, en aðeins 5% til einkarafstöðva. Lán til einkarafstöðva voru þá 46 talsins, síðan sjóðurinn tók til starfa, þar af 24 til vatnsaflsstöðva og 22 til mótorstöðva, og þessi lán hafa ekki nærri náð því hámarki í hlutfalli við stofnkostnað, sem sett er í raforkul. Þetta bendir til þess, að fyrirgreiðsla vegna einkarafstöðva hafi orðið mjög útundan. Hafa menn jafnvel gert ráð fyrir, að öll býli á landinu gætu notið rafmagns frá samveitum áður en langt liði, en samkvæmt áliti raforkumálastjóra virðist tæplega hægt að gera ráð fyrir því. Í frv. þessu er lagt til, .að árlegt framlag ríkisins til raforkusjóðs verði frá 1. jan. 1954 5 millj. kr. í stað 2 millj. kr. Efling raforkusjóðs er mikið nauðsynjamál og tímabært með tilliti til þeirra verkefna, sem fram undan eru í mörgum héruðum, og þeirra breytinga á verðlagi, sem orðið hafa síðan raforkul. voru sett og hið árlega framlag var ákveðið, 2 millj. kr. Í 2. gr. frv. er kveðið svo á, að eigi minna en þriðjungi þess fjár, sem lánað er úr sjóðnum, skuli verja til lána vegna einkarafstöðva í sveitum. Með þessu ákvæði er stefnt að því að bæta í þessu efni hlut þeirra 2.100 sveitabýla, er samkvæmt áliti raforkumálastjóra geta ekki vænzt þess að fá rafmagn frá stórum orkuverum. Ef framlag ríkisins til sjóðsins yrði áfram 2 millj. kr. á ári, mætti lána til einkarafstöðva árlega samkvæmt 2. gr. frv. samtals 600–700 þús. kr., en væri framlagið hækkað í 5 millj. kr., eins og lagt er til í 1. gr. þessa frv., yrði hægt að lána til einkarafstöðva samtals 1,6 eða 1,7 millj. kr. á ári. Samkvæmt áætlun raforkumálastjóra í fyrrnefndri grg. og gildandi lagaákvæðum um hámark lána úr raforkusjóði mátti þá gera ráð fyrir, að meðalvatnsaflsstöð eða hluti býlis í sameignarstöð gæti, ef fé væri fyrir hendi, fengið allt að 40 þús. kr. lánsfé, og er þá miðað við það hámark, sem l. setja, en mótorrafstöð allt að 18 þús. kr. Af þriðjungi núverandi framlags til raforkumálasjóðs hefði þá verið hægt að veita árlega hámarkslán til 16 eða 17 vatnsaflsstöðva eða rúmlega helmingi fleiri mótorstöðva. En verði framlagið hækkað í 5 millj., er að sjálfsögðu hægt að fjölga þessum lánum að sama skapi. Frá því að áætlanir raforkumálastjóra, sem hér er stuðzt við, voru gerðar, hefur verðlag enn hækkað. Nú mun mega gera ráð fyrir, að lán til vatnsaflsstöðva fyrir heimili geti numið kringum 50 þús. kr., ef fylgt væri ákvæðum l. um hámark, og yfir 20 þús. kr. til mótorrafstöðva fyrir heimili. Þótt 1,6 eða 1,7 millj. kr. yrðu árlega til ráðstöfunar í þessu skyni, þá væri aðeins hægt að veita á ári hverju 30–40 hámarkslán til vatnsaflsstöðva í sveitum. Verkefnin, sem fyrir liggja á þessu sviði, eru svo stórfelld, að þótt þetta frv. verði að l. og verðlag hækki ekki frá því, sem nú er orðið, mun það taka langan tíma að veita þeim rúmlega 2.000 sveitabýlum, sem þurfa að reisa einkarafstöðvar, fullnægjandi úrlausn um lánsfé til þeirra framkvæmda. - Við flm. væntum þess, að frv. þessu verði vel tekið hér í hv. d. Ég leyfi mér svo að leggja til, að frv. verði, er þessari umr. lýkur, vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

forseti (JG): Þegar ræður þm. hafa verið vélritaðar eftir segulbandi, verður hverjum þm. gerður kostur á að líta yfir ræður sínar og koma á framfæri smávægilegum lagfæringum á málfari og framsetningu, enda raskist ekki efni. Handrit með árituðum breytingum óskast afhent lestrarsalsverði innan viku frá því, að ræðan er lögð á borð þm. Að öðrum kosti verður litið svo á, að þm. óski ekki að gera tillögur um leiðréttingar.