Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg tel ekki þörf á langri framsögu af hálfu nefndarinnar. Það er alllangt síðan málið var afgreitt frá hv.Nd. og mun hv.þdm. kunnugt. Þessi endurskoðun, sem fram hefir farið á fátækralögunum, var einkum í því skyni gerð að færa þau saman í eina heild. Þau voru orðin talsvert gloppótt, af því að búið var að fella sum ákvæði þeirra úr gildi og setja ný lög um sumt, sifjalögin. Á því, sem eftir var af fátækralögunum, hefir lítil breyting verið gerð að öðru leyti en því, að nú eru sett ákvæði um, að styrkur til þurfamanna skuli ekki ætíð vera endurkræfur. Nokkrar smábreytingar voru gerðar á frv. í Nd., en ekki neinar, sem verulegu máli skifta. Um þessa aðalbreytingu er ekki annað hægt að segja en rjettlátt sje, að sveitar- og bæjarstjórnir geti í sumum tilfellum gefið eftir veittan þurfamannastyrk. Það geta verið þær ástæður fyrir hendi, að slíkt sje sanngjarnt og rjett, og það má gera sjer von um, að þessi rjettur verði ekki misbrúkaður af þeim, sem hann er fenginn í hendur. Nefndin hefir borið fram nokkrar brtt. við frv., og skal jeg geta þeirra lauslega. 1. brtt. er aðeins orðabreyting. Á tveim stöðum í 10. gr. er notað orðið „eður“, en alstaðar annarsstaðar „eða“. Þykir nefndinni betur fara, að sama orðmyndin sje notuð alstaðar. Fyrri brtt. við 21. gr. er aðeins leiðrjetting á prentvillu, að í stað „vistfestur komi „vistfastur“. Með síðari brtt. við sömu grein leggur nefndin til, að í stað „þeim árum“ í niðurlagi greinarinnar komi: síðustu 10 árum. Með þessu ákvæði er komið í veg fyrir, að maður geti unnið sjer rjett til sveitarstyrks í einu framfærsluhjeraði eftir annað með mjög stuttu millibili. Næsta brtt. er við 36. gr., að í stað orðsins „slík“ í 2. málsgr. komi „góð“. Greininni hefir verið breytt í hv.Nd., en þess ekki gætt að samræma orðalagið, svo að ef þetta er látið standa óbreytt, verður meiningin alt önnur en ætlast er til. Þá kemur brtt. við 43. gr., og leggur nefndin til, að á eftir 2. málsgr. sje bætt nýrri málsgrein þess efnis, að ákvörðun sveitarstjórnar, sem um getur í 1. og 2. málsgr., megi skjóta til sýslumanns í sveitum, en atvinnumálaráðherra í kaupstöðum. Áður voru engin ákvæði um að áfrýja mætti úrskurði sveitarstjórnar eða bæjarstjórnar, en nefndinni fanst rjettara að hægt væri, ef þurfa þætti, að áfrýja til þessara stjórnarvalda. Þá er brtt. við 45. gr. þar leggur nefndin til, að í stað orðanna „eða að minsta kosti oddviti hefir“ í fyrri málsgr. komi: og styrkþegi, ef hann er innsveitismaður, hafa. Það hefir verið álitin full sönnun fyrir því, að einhver hafi þegið sveitarstyrk, ef það hefir verið fært inn í bækur hreppsins og meiri hluti hreppsnefndar eða oddviti skrifað undir. En nefndin veit til þess, að þetta hefir verið misbrúkað, og þótti því rjettara að setja ákvæði um, að styrkþegi skyldi undirskrifa, ef hann væri innsveitismaður. Annars skyldi það talin fullgild sönnun, ef meiri hl. hreppsnefndar skrifaði undir. 6. brtt. nefndarinnar er við 48. gr. Leggur hún til, að orðin „ef ekki er um seinan“ í síðustu málsgrein falli burt. Það sýnist villandi að hafa þetta orðalag, því að sveitarstyrkur fyrnist ekki, og verður aldrei um seinan að krefja hann inn. Við. 50. gr. vill nefndin gera þá breytingu, að á eftir orðunum „framfærsluhreppi þeirra“ komi: eða barnsmóðir. Ef einhver vill flytja af landi burt og skilur eftir vandamenn, sem honum ber að framfæra, er hann skyldur til að láta sveitarstjórninni í tje tryggingu fyrir meðgjöfinni. - Nefndinni þykir rjett, að barnsmóðir sje látin njóta sama rjettar, því verið getur, að hún framfæri barn þeirra, án þess að sveitin komi þar til. Þá leggur nefndin til samhljóða breytingar við 66. og 67. gr., að í stað orðsins „styrkur“ í upphafi 2. málsgr. komi: ríkissjóðsstyrkur. Þessi kafli laganna fjallar um sjerstakan styrk úr ríkissjóði, og þykir nefndinni rjettara, til þess að koma í veg fyrir hugsanlegan misskilning, að breyta þessu á þann veg, sem brtt. fara fram á. - Jeg hefi þá minst á allar brtt. nefndarinnar, og þó að jeg hafi kannske ekki talað greinilega um þær allar, vona jeg, að þetta nægi.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg leyfi mjer að þakka hv.allshn. fyrir góða afgreiðslu þessa máls og vinsamleg ummæli í nál. um undirbúning málsins. Jeg hefi ekkert að athuga við brtt. hennar. Tvær þeirra má skoða sem eiginlegar efnisbreytingar, brtt. við 21. gr. b. og 43. gr., og tel jeg þær báðar til bóta. Jeg hafði einmitt stungið upp á svona breytingu á 43. gr. í Nd., en enginn varð til að taka hana upp. Jeg hygg samt, að ýmsir þar verði ánægðari með frv., eftir að þetta ákvæði er komið inn. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta.

Ingvar Pálmason Það er dálítið erfitt að átta sig á þessu frv., því að þær breytingar, sem á því voru gerðar við 3. umr. í Nd., hafa ekki verið færðar inn í frv. sjálft, og verður maður því við atkvæðagreiðslu að hafa fyrir sjer frv. sjálft, breytingar Nd. og auk þess brtt.allshn. þessarar deildar. Jeg hefi reynt að gera mjer grein fyrir, hvernig frv. liggur fyrir, og jeg verð að játa, að mjer virðast vera á því gallar, sem skifta svo miklu máli, að ekki sje rjett að afgreiða málið á þessu þingi. Það er 43. gr., sem er mjer mestur þyrnir í augum. Í upphafi greinarinnar er kveðið svo á, að sveitarstjórn skuli skylt um leið og hún veitir styrk að úrskurða, hvort hann skuli afturkræfur eða ekki. Jeg álít, að sú hlið, sem að framfærslusveitinni snýr, sje hjer ekki nægilega vel athuguð. Það er altaf vandi að ákveða, hvort styrkur skuli afturkræfur, en þó er mestur vandi að gera það um leið og hann er veittur. Það ber oft svo brátt að um slíkar styrkveitingar, að ekki er nægur tími til að athuga til hlítar, hvort styrkurinn skuli afturkræfur. En mjer skilst, að þeim ákvörðunum, sem teknar eru í upphafi, verði ekki breytt. Nú vitum við, að stærsti útgjaldaliður framfærsluhjeraðanna, þ. e. sveitar- og bæjarfjelaga, er mjög víða fátækraframfærslan. Mestur hluti þess kostnaðar gelst að vísu ekki aftur, en þó talsvert. Þegar gengið er frá lögum sem þessum, verður að sjá um, að rjettur sveitanna til endurkröfu á greiddum styrk sje ekki fyrir borð borinn meira en sanngirni krefst. Verst felli jeg mig við, að ákveða þurfi um leið og styrkur er veittur, hvort hann skuli endurkræfur. Jeg veit, að þetta ákvæði er komið inn til þess að koma í veg fyrir óverðskuldaðan rjettindamissi styrkþega, og vil á engan hátt draga úr þeim rjetti, sem styrkþega er með þessu ætlaður. En þess verður að gæta, þegar einum eru fengin rjettindi í hendur, að ekki hljótist af rjettindamissir annars. Jeg held, að hjer sje farin röng leið. Ákvæði um það, hverjir hafi kosningarrjett og hverjir ekki, eiga að standa í stjórnarskránni, en ekki að ákveðast á þennan hátt. Hv. allshn. hefir gert tilraun til að bæta úr þeim galla, sem er á þessari grein, og viðurkent þar með, að hún finnur, að þar er vafasamt atriði á ferð. Brtt. allshn. um að þessu atriði megi skjóta til sýslumanns eða atvinnumálaráðherra er að vísu bót, en ekki fullnægjandi. Þess ber að gæta, að hjer eru aðeins stjórnarvöld kvödd til dóms. Gjaldendur sveitanna eru ekki um þetta spurðir. Jeg teldi heldur ekki æskilegt að láta almennan fund taka ákvörðun um svona atriði, en ef ekki er hægt að setja tæmandi ákvæði um þetta, held jeg, að heppilegast sje að fara ekki þessa leið. Eins og málið liggur fyrir, held jeg, að rjettast sje að afgreiða það ekki. Jeg er viss um, að þetta ákvæði veldur óánægju og breytinga verður krafist mjög bráðlega. Vildi jeg gjarnan sjá, hvert fylgi málið hefir í þessari háttv. deild. En mjer eru ljósir gallar frv., og jeg hefi fullan vilja á, að því verði vikið frá, svo að það verði ekki að lögum í þetta sinn. Um brtt.háttv. nefndar er það að segja, að þær eru allar til bóta. Hvernig sem fer um málið, álít jeg sje rjett að samþykkja þær. Þær eru augljósar, svo að ekki er ástæða fyrir mig að fara að tala um þær, enda hefir líka hv.frsm. (GÓ) skýrt, hvað fyrir hv. nefnd hafi vakað með þessum brtt. Þótt jeg telji þær miða til bóta á frv. og muni ljá þeim fylgi mitt, er langt frá því, að þær sjeu nægilegar til þess að upphefja aðalgalla þess. Jeg gat ekki látið málið fara svo gegnum þessa umræðu, að jeg ekki benti á þennan höfuðgalla á frv., er jeg tel vera svo mikinn, að varhugavert sje, að það verði að lögum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Háttv. 2. þm. S.-M. (IP) benti á það í byrjun ræðu sinnar, að erfitt væri að átta sig á málinu af því, hvernig það liggur fyrir í hinum prentuðu skjölum. Það er talsvert til í því. En ástæðan mun vera sú, að skrifstofa Alþingis hefir viljað spara endurprentun á frv. En allar þær greinar, sem breytt var við 3. umr. í hv.Nd., hafa verið prentaðar upp, og ætti engum að verða skotaskuld úr því, að átta sig á þessu. Annars beindust andmæli hv.þm. (IP) aðallega, eða svo að segja eingöngu, að 43. gr. frv. Meginatriðið í ræðu hans var það, að betra væri að hafa ekki þá grein í frv., en setja í hennar stað tæmandi ákvæði um það, hvenær sveitarstyrkur skuli vera afturkræfur, og hvenær ekki, hvenær hann valdi kosningarrjettarmissi, og hvenær ekki. En þetta tvent fer alveg saman í raun og veru, af því að stjórnarskráin mælir svo fyrir, að til þess að hafa kosningarrjett megi maður ekki standa í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Af því leiðir, að ekki er um kosningarrjettarmissi að ræða, þótt maður hafi þegið styrk, ef ekki er hægt að heimta hann aftur; með öðrum orðum, ef hann telst ekki skuld. En skuld hlýtur hjer að þýða fjárkröfu, sem hægt er að heimta inn með aðstoð dómstólanna. „Mórölsk“ eða siðferðileg skuld kemur hjer ekki til greina. Jeg get viðurkent, að betra væri að hafa tæmandi ákvæði um þetta í lögum. Það hefir verið reynt. Stjórnin reyndi það á þingi 1923, og háttv. 5. landsk. (JBald) hefir reynt ár eftir ár að „formulera“ slík tæmandi ákvæði með því að segja t. d., að sveitarstyrkur veittur fyrir aldurs sakir, slysa, ómegðar o. s. frv. skuli ekki endurkræfur. En í öllum þessum tilraunum hefir það komið í ljós, að ekki er hægt að orða þetta svo, að ekki sje auðvelt að benda á dæmi, er sýndu, að ákvæðin kæmu ósanngjarnlega niður. Jeg reyndi þetta í vetur, er jeg var að endurskoða fátækralögin, en gat ekki komist að neinu orðalagi, er talist gæti fullnægjandi á ákvæðum, sem eiga að vera algerlega tæmandi. Það er auðsætt, að maður, sem þiggur af sveit, getur haft afsökun, þótt ómögulegt sje að orða þá afsökun í lögum nje taka upp í þau öll hugsanleg tilfelli. Að svo vöxnu máli er ekki hægt að finna sanngjarnari reglu í þessu efni en þá, að fela sveitarstjórnunum, sem eiga að veita styrkinn, úrskurðarvaldið um það, hvort styrkurinn skuli teljast skuld eða ekki. Þær þekkja feril mannsins best frá upphafi og til þess, er styrkurinn er veittur. Verður ekki bent á neinn annan aðila, er hafi betri aðstöðu til þess að hafa nægilega þekking á högum hlutaðeiganda til þess að fella þennan úrskurð. Veit jeg, að hann mundi jafnan feldur eftir bestu vitund. Í sveitum er þetta litlum vandkvæðum bundið; þar þekkjast menn svo vel, að sveitarstjórnin mundi sjaldan vera í vafa, hvað sanngjarnt væri í þessu tilliti. Í kaupstöðunum er það öllu erfiðara, en þó er í mörgum tilfellum auðvelt að gera út um málið, og auk þess eru fátækrafulltrúar valdir gagnkunnugir menn í hverjum bæ. Jeg skal játa, að komið geti fyrir þau tilfelli, að nægur kunnugleiki sje ekki til staðar. En það er nú svo, að aldrei verður hægt að komast hjá einhverri rjettaróvissu í einstökum tilfellum, en minst verður rjettaróvissan með þessu móti. Jeg vil því mælast til, að hv. deild leyfi frv. að halda áfram sína leið og láti þessi ákvæði eiga sig. Jeg er viss um, að þau munu reynast allvel. Gangi maður út frá, að sveitarstjórn láti styrkinn vera afturkræfan, ef hún er í vafa, hversu ákveða skuli, þá er afleiðingin sú, að bíða verður 2 ár til þess að fá hann eftirgefinn. Auk þess stendur áfrýjunarleiðin opin. Það er sjálfsagt að líta með sanngirni á brtt. þær, sem háttv. 2. þm. S.-M. (IP), ætlar að bera fram við 3. umr., en jeg geri tæplega ráð fyrir, að þær verði svo, að ekki verði hægt að benda þar á veilur, með öðrum orðum, að ákvæðin reynist ófullnægjandi og ósanngjörn í einstökum tilfellum. Honum mun veitast erfitt að sigla fyrir öll þau sker. Jeg skal að vísu ekki bera brigður á, að honum kunni að takast það, og jeg skal lofa því, að svo fremi, að mjer sýnist brtt. hans betri en ákvæði frv., skal ekki standa á mjer að fylgja þeim.

Einar Jónsson * Jeg er ekki í vafa um, að sá talar djarfast, er reynsluna hefir í þessum efnum, en það eru oddvitarnir. Jeg veit, að hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir reynsluna á þessu sviði, og hana hefi jeg líka. Því er ekki að furða, þótt við gerumst djarfmæltir að sumra dómi. Jeg ætla ekki að álasa hæstv. stjórn, þótt hún hafi komið með þetta frv., heldur ekki hv. neðri deild, sem hefir gert tilraun til þess að koma inn í frv. ákvæðum, sem jeg þakka fyrir, að ekki hafa komist inn í það. Jeg tek undir það, sem hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir sagt um ákvæði 43. gr., jeg get ekki felt mig við þau. Mun jeg að mestu samþykkur hv.þm. (IP), og mundi mjer ekki sárt um, þótt frv. fjelli. Fátækralögin eru nú orðin svo gömul og reynd, að þau mættu að ósekju gilda lengur. Út í einstakar greinar frv. ætla jeg ekki að fara. Hv. þm. (IP) tók þar af mjer ómakið, með því að jeg er honum í flestu samdóma. Ákvæði 43. gr. eru mjer þyrnir í augum. Það er hægt að sýna það og sanna, að þegar sveitarstjórn hefir greitt einhverjum styrk með því skilyrði, að hann skuli ekki afturkræfur, þá er reglan komin í það horf þar áður en varir, að allir styrkþurfar fái með samþykki sveitarstjórnarinnar styrk, án þess hann sje endurkræfur. Hvað snertir missi kosningarjettar í sambandi við sveitarstyrk, þá er það frekar stjórnarskráratriði en fátækralaga. En jeg álít þar ekki hægt að draga neina markalínu. Jeg segi fyrir mitt leyti, að það er síður en svo, að jeg sje ákafur um, að frv. verði að lögum. Vil jeg heldur hlíta gömlu lögunum eins og þau eru. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg hefði eiginlega getað slept því að standa upp, því að hæstv. atvrh. (MG) hefir svarað háttv. 2. þm. S.-M. (IP), og hefi jeg þar litlu við að bæta. Jeg held jeg hafi getið þess í framsöguræðu minni, að það væri dálítið varhugavert og mætti misnota, er gera þarf skilgreining milli þess, hvenær styrkur skuli óendurkræfur, og hvenær ekki. En eins og háttv. 2. þm. S.-M. (IP) mintist á, þá er hægt að gefa eftir veittan sveitarstyrk, þótt leyfi sýslunefndar þurfi til, ef gert er innan 5 ára frá því, er til sveitarskuldar var stofnað. Hygg jeg, að slíkt leyfi sje jafnan auðsótt. Jeg þekki að minsta kosti ekki nein dæmi þess, að sýslunefnd hafi sett sig upp á móti veitingu leyfis í þessu skyni, hafi þess verið leitað, enda er hún vitanlega óbærari um að dæma heldur en hlutaðeigandi hreppsnefnd. Ef menn viðurkenna, að ekki sje rjett, að allir missi rjettindi sín fyrir þeginn sveitarstyrk, hvernig sem hann er til kominn, þá finst mjer þessi leið vel farandi. Háttv. 2. þm. S.-M. taldi allar brtt. nefndarinnar við 43. gr. til bóta. Jeg er honum þakklátur fyrir það. Jeg hygg svo tryggilega frá gengið, sem hægt er, þegar samþyktar hafa verið brtt.allshn. Hv. 2. þm. Rang. (EJ) byrjaði með því að þakka, að ýmislegt, sem háttv. deild vildi koma fram, hefði ekki komist í frv. Hann þarf ekki að þakka þessari háttv. deild, því að jeg hefi góðar vonir um, að það, sem hún leggur til, verði samþykt. Hann vildi eins og hv. 2. þm. S.-M. (IP) helst, að frv. gengi ekki fram vegna ákvæða 43. gr. Hann vill sem sje, að enginn sveitarstyrkur skuli teljast óendurkræfur fyrst til að byrja með. En honum finst það víst ekki gera til, þótt þeir, sem af óviðráðanlegum orsökum hafa orðið styrkþurfar og fyrir þá sök mist mannrjettindi sín, verði að bíða nokkur ár eftir leiðrjetting þess misrjettis. Af því að jeg veit, að háttv. 2. þm. Rang. er mannúðarmaður, þá hlýtur honum að vera það ógeðfelt.

Já, en hjá því verður ekki komist

. Enda játar hann nú, að svo sje. Þetta eru þau einu atriði, sem valdið hafa nokkurri óánægju, eins og þau eru í frv. Og jafnvel þeir, sem mest mæla á móti, játa, að þörf sje á að breyta til frá því, sem nú er.

Ingvar Pálmason Mjer skildist á hæstv. atvrh., að hann kannaðist við, að 43. gr. frv. væri varhugaverð, en hann taldi hinsvegar ekki líkur til, að hægt væri að finna aðra leið í lögum til þess að fyrirbyggja óverðskuldaðan rjettindamissi þeirra, sem verða af óviðráðanlegum orsökum að leita hjálpar sveitar sinnar. Jeg skal fúslega kannast við, að flestar leiðir hafa einhverja galla. En jeg get ekki fallist á það í röksemdaleiðslu hæstv. ráðh., að hreppsnefndir sjeu í öllum tilfellum best færar að gefa úrskurði um styrkinn í hverju einstöku tilfelli. Að vísu eru þær kunnugar ferli mannsins og fyrri högum. En um leið og styrkurinn er veittur og þær eiga að ákveða, hvort hann skuli teljast afturkræfur ellegar ekki, þá er ekki nóg að vita hinn liðna feril mannsins, sem styrkinn á að þiggja, heldur þarf annað og meira, nefnilega að sjá fram í tímann, hvernig ástæðum styrkþega verður háttað um það leyti, er vænta mætti, að hann gæti endurgreitt styrkinn. Höfuðgallinn er þetta, að segja svo fyrir, að ákvörðun skuli tekin um leið og styrkurinn er veittur. Eins og hv.frsm. (GÓ) tók fram. er hreppsnefnd samkvæmt gildandi lögum heimilt að gefa eftir sveitarstyrk, með leyfi hlutaðeigandi sýslunefndar, ef eftirgjöf á fram að fara innan 5 ára frá stofnun sveitarskuldarinnar, en ef lengra er um liðið, þá á eigin spítur. Jeg segi eins og er, að mjer finst bæta megi misrjetti, sem stafar af missi kosningarrjettar sökum þegins sveitarstyrks, með því að fara þessa leið. Til þess að það reynist fært, þarf ekki að breyta lögum verulega mikið frá því, sem nú er um aðstöðu þurfamanna. En það mundi þurfa að breyta í allverulegum atriðum aðstöðu sveitarstjórna um rjett til að krefja aftur veittan styrk. Jeg vildi aðeins benda á eina leið, sem jeg veit til, að hefir verið notuð, en veit ekki, hvort talist getur fyllilega lögum samkvæm. Jeg veit þess dæmi, að hreppsnefndir hafa stundum veitt mönnum lán, sem ekki hafa þá verið talin sveitarstyrkur. Hefir þá oftast verið einhver trygging sett fyrir greiðslunni eða að minsta kosti samningur um hana. Jeg ímynda mjer, að langt megi komast áleiðis með þeirri aðferð. Þó má vitanlega búast við, að í einstöku tilfellum yrðu slík lán að einhverju leyti ekki endurgreidd. Það, sem mjer finst langlakast við þetta frv., er það, að sveitarstjórnirnar eiga að taka ákvörðun um leið og styrkurinn er veittur. Það er alt annað mál eftir tvö ár, þegar reynt er. hvort styrkþegi er kominn á varanlegt sveitarframfæri eða ekki, og taka þá ákvörðun, hvort gefa skuli styrkinn eftir sem skuld. Jeg held, að í þessari margumræddu 43. gr. frv. felist miklu minni rjettarbót en sumir virðast gera sjer í hugarlund, og þar er auk þess ekki gætt hagsmuna sveitarfjelaganna, svo sem skyldi. Jeg lýsti því ekki beint yfir, að jeg mundi koma með brtt. við 3. umr., eins og hæstv. atvrh. virðist hafa skilist. En það má vel vera, að legið hafi næst að draga þá ályktun út af orðum mínum. En með því að jeg hefi ekki haft tíma til undirbúnings og er nú hlaðinn störfum, er ekki víst, að jeg sjái mjer fært að bera fram brtt. við 3. umr., þó býst jeg við, að svo verði. Þar sem nú þetta frv. er í öllum aðalatriðum samhljóða þeim fátækralögum, sem við nú búum við, að undantekinni þessari grein, þá sje jeg ekki, að nein hætta sje á ferðum, þótt dragist eitt ár enn að leiða þetta mál til lykta, ef verða mætti, að fyndist heppilegri lausn þessa vandamáls en sú, er frv. felur í sjer. Þótt hæstv. atvrh. (MG) hafi velkt þessu máli mjög fyrir sjer og ekki fundið betri leið, þá er ekki útilokað, að með gagnrýni megi ráða þessu atriði til lykta á annan heppilegri hátt. Það er spurning, hvort breyting frv. veitir nokkra rjettarbót þeim mönnum, sem þurfa að leita hjálpar sveitarinnar. Það fer alveg eftir því, hvernig viðkomandi hreppsnefnd er skipuð, eins og nú er líka undir gildandi fátækralögum. Eins og nú er, er býsna rúm leið fyrir sveitarstjórnir að gefa eftir sveitarstyrk, svo að styrkþegi missi einskis í af rjettindum, þótt ekki hafi það verið lögákveðin skylda.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Háttv. 2. þm. Rang. (EJ) hallaðist að því, að ekki væri brýn þörf á að breyta fátækralögunum, og væri það aðalástæðan til þess, að hann væri móti frv. En þingið hefir skorað á stjórnina að láta endurskoða þessi lög, og stjórnin hefir viljað verða við þeim áskorunum. Aðalástæðan til þess, að menn eru óánægðir með núgildandi lög, er ákvæðið um rjettindamissi fyrir þeginn sveitarstyrk, hvernig sem á stendur. 43. gr. frv. er ætlað að ráða bót á þessu. Háttv. 2. þm. S.-M. (IP) hjelt, að hægara væri að finna rjettláta lausn á þessu máli á öðrum grundvelli. En jeg held, að það sje besta leiðin, sem stungið er upp á í frv. stjórnarinnar, að leggja þetta undir dóm kunnugustu manna. Jeg held, að ekki sje hægt að benda á kunnugri menn í þessu efni en sveitarstjórnirnar. Hv. þm. (IP) áleit erfitt að ákveða um leið og styrkur væri veittur, hvort hann skyldi endurkræfur. Það má vera, en það er nú einu sinni svo, að erfitt er að þræða götu rjettlætisins, og hjer var raunar ekki annað hægt að gera en að leggja þetta undir dóm kunnugustu manna. Jeg mundi geta gengið inn á, að þessum úrskurði mætti fresta svo sem 2–3 mánuði. Annars lít jeg svo á, að ef sveitarstjórnir eru í vafa um þetta, þá geti þær vel farið þá leið að láta manninn fá lán til bráðabirgða. Jeg veit til þess, að hreppsnefndir hafa oft farið þá leið, þegar líkur voru til, að maðurinn gæti endurgreitt. Í þessu frv. er ekkert, sem fyrirbyggir slíkar lánveitingar, enda eru svona lán hættulaus, ef þau eru aðeins veitt í þeim tilfellum, sem annars hefði orðið að veita styrk.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Mikið hefir verið um það talað, hve erfitt væri fyrir sveitarstjórnir að ákveða, hvort styrkur skyldi endurkræfur, af því að þær þyrftu að gera það strax. Jeg held nú samt, að samviskusamar sveitarstjórnir eigi svo hægt með að kynna sjer hag styrkbeiðanda, að þær geti ákveðið þetta þegar í byrjun. Ef brtt.allshn. verður samþ., getur styrkþegi líka skotið máli sínu til æðri yfirvalda, svo að síður er hætt við, að hreppsnefndir misbeiti þessu úrskurðarvaldi sínu. Það, sem haft er á móti þessu ákvæði, er ekki síst það, að menn eru hræddir um, að af því leiði aukin gjöld fyrir hreppinn, af því að of oft kunni að verða ákveðið, að styrkur skuli ekki endurkræfur. Jeg held, að sá ótti hafi ekki við mikið að styðjast, og yfirleitt finst mjer ekki hafa verið færð nægileg rök fyrir því, að þetta ákvæði væri óviðunandi.

Ingvar Pálmason Út af ummælum hæstv. atvrh. (MG) vildi jeg aðeins benda á það, að í 3. málsgr. 43. gr. er ákvæði um, að fyrst eftir 2 ár frá því, að sveitarstyrkur er þeginn, megi sveitarstjórn gefa hann eftir. - Ef ákveðið er í upphafi, að styrkur skuli endurkræfur, er ekki hægt að breyta því fyr en eftir 2 ár, samkvæmt þessu ákvæði.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það er rjett athugað hjá hv. 2. þm. S.-M. (IP), að í 3. málsgr. 43. gr. stendur, að sveitarstjórn sje heimilt að gefa upp þeginn sveitarstyrk, ef 2 ár eru liðin frá því, að þurfamaðurinn þáði af sveit. En það mætti vel skjóta inn í 1. málsgr., að sveitarstjórn skyldi innan þriggja mánaða ákveða, hvort styrkur skyldi endurkræfur. Jeg hefi ekkert á móti því, að slíkur frestur sje veittur. Það má bara ekki vera langur tími, vegna samningar kjörskrárinnar.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er komið frá Nd., og var flutt þar af hv. 2. þm. Skagf. (JS). Nú hefir landbn. þessarar deildar haft málið til meðferðar, og leggur meiri hl. hennar til, að það sje samþ. en einn nefndarmaður er því mótfallinn og hefir skrifað undir nál. með fyrirvara. Aðalástæðan til þess, að frv. er fram komið, mun vera sú, að nú er með lögum bannaður innflutningur á heyi, a. m. k. frá Noregi og Danmörku. Það liggur í augum uppi, að slíkt innflutningsbann á heyi hlýtur að valda nokkrum breytingum á markaði fyrir innlent hey, þar sem á síðustu árum hafa verið fluttir inn tugir smálesta af útlendu heyi; hlýtur því markaður fyrir innlent hey stórum að aukast, vegna innflutningsbannsins. Það er nokkuð síðan, að fyrst kom fram á Alþingi frv. um að banna innflutning á útlendu heyi. Það mætti þá strax mótspyrnu og náði ekki fram að ganga, og síðar fór á sömu leið. En vegna ráðstafana, sem nauðsynlegt þótti að gera til þess að gin- og klaufaveiki bærist ekki til landsins, var stjórninni gefin heimild til þess að banna innflutning á heyi, og þá heimild hefir hún nú notað. Menn virðast hafa sætt sig við þessa ráðstöfun, af því að hún var gerð af knýjandi nauðsyn. En þó þessu hafi verið vel tekið, verður að gæta þess, að þetta innflutningsbann er töluvert áhrifaríkt, þar sem vitanlegt er, að fjöldi gripa í kaupstöðum og kauptúnum hefir verið fóðraður á útlendu heyi. Innflutningsbannið ætti að hafa tvennskonar afleiðingar: aukna jarðrækt í nánd við kaupstaði og kauptún og meiri notkun innlends heys í stað hins útlenda. Jeg geri ekki ráð fyrir, að framfarir í jarðrækt verði svo hraðstígar, að hjá því verði komist, að kaupstaðirnir verði að kaupa töluvert af heyi; má því gera ráð fyrir, að sala á heyi innanlands verði meiri nú fyrst um sinn en hún hefir verið að undanförnu. Sala þessi fer fram á þann hátt, að þeir, sem heyið kaupa, fá það oft langt að, geta þeir því ekki sjeð það, og verða þar af leiðandi að fara eftir sögusögn annara. Þess vegna er það, að flm. frv. þessa o. fl. hafa komist að þeirri niðurstöðu, að óumflýjanlegt verði að láta fara fram mat á þessari vöru, til þess fyrst og fremst að tryggja kaupandanum það, að hann fái góða vöru, og í öðru lagi til þess að tryggja seljandann fyrir því, að fundið verði að vöru hans að ástæðulausu. Menn mega því alls ekki líta svo á, að hjer sje um einskisvert mál að ræða, og það því síður sem innflutningsbannið á erlenda heyinu hlýtur að hafa það í för með sjer, að hjer komi upp ekki svo lítil tekjugrein af verslun með innlent hey. Þess vegna lítur meiri hl. landbn. svo á, að frv. þetta eigi fram að ganga. Eitt af því, sem okkur Íslendingum hefir einna mest farið fram í nú á síðustu árum, er vöruvöndun. Má því fullyrða, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið af því opinbera í þá átt, hafi orðið til blessunar fyrir þjóðina í heild sinni. Varan, sem út hefir verið flutt, hefir stórum hækkað í verði og áliti. Og þó hjer sje ekki um að ræða nema innanlands sölu, þá er engu síður þörf, að varan sje vönduð. Hvað snertir kostnaðinn af þessu heymati, skal jeg taka það fram, að hann hlýtur að verða lítill, og yfirleitt held jeg, að það verði mjög vandræðalítið að framkvæma þessi lög, því að í hverri sveit eru margir menn, sem mat þetta geta leyst af hendi, því að mikið vantar á, að það verði eins margbrotið eins og t. d. fiskimatið, og yfir höfuð að tala finn jeg ekki margar ástæður, sem með sanngirni er hægt að færa á móti því. Að vísu hefi jeg heyrt því haldið fram, að það væri með öllu óþarft, en því verður ekki haldið fram með rökum, enda hefi jeg áður bent á hið gagnstæða.

Einar Jónsson * Þó að hjer sje ekki um stórmál að ræða, þá fór það samt svo, að landbn., sem altaf hefir staðið saman í vetur, varð í fyrsta skifti ósammála, þegar kom að afgreiðslu þess. Jeg gat ekki sjeð, að frv. þetta væri nauðsynlegt, og meðnefndarmenn mínir gátu ekki sannfært mig um nauðsyn þess. Jeg tel það óþarft, og legg til, að það verði ekki samþykt. Mjer sýnist ekki betur en aðalefni þess sje að skapa milliliði milli kaupanda og seljanda, sem ekki verða til annars en hækka verð heysins, án þess þó að seljandi fái meira fyrir það, því að jeg er þeirrar skoðunar, að þessir matsmenn geti á engan hátt trygt kaupanda fullkomin gæði vörunnar. Þeir geta aðeins athugað það, að heyið sje vel þurt og grænt, en um fóðurgildi þess geta þeir ekkert sagt. Til þess að fá fulla vitneskju um það, þyrfti að setja á stofn efnarannsóknarstofu, en það held jeg að væri ofvaxið í þessu tilfelli. Annars finst mjer vera líkt með þetta heymat eins og var um fjeð áður, sem keypt var eftir vigt. Það var gefið sama verð fyrir pundið í því, hvort sem það var af góðu haglendi, feitt og holdmikið, eða þó að það væri af hinu rýrasta haglendi og því ekkert nema gorið og gallið. Þá taldi háttv.frsm., að kostnaðurinn af framkvæmd þessara laga mundi ekki verða mikill, og sömuleiðis, að ekki mundu mikil vandkvæði á að framkvæma lög þessi yfirleitt. En þar er jeg ekki á sama máli. Jeg get þvert á móti búist við, að töluverðan kostnað leiði af framkvæmd þeirra. Sömuleiðis er jeg ekki viss um, að svo auðvelt verði að framkvæma þau. Að minsta kosti skal jeg taka það fram fyrir mitt leyti, að ekki treysti jeg mjer til að meta hey neina á minni jörð; er jeg þó alinn upp í sveit og hefi dvalið þar alla mína tíð, og þekki því vel heyþurk og heyverkun. Er því fjarri sanni, að jeg treysti mjer til að gera öðrum til hæfis í þessum efnum, þar sem jeg þekki ekki heygæði, jarðlag o. fl. Annars er það ekki ætlun mín að gera þetta að miklu þrætuatriði. Jeg hefi lýst þeirri skoðun minni, að jeg tel málið óþarft, og legg því til, að það verði ekki samþykt. * Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Einar Árnason Jeg held, að það þýði lítið að taka til máls, því að mjer virðist svo, eftir því sem er að sjá yfir deildina, að menn hafi lítinn áhuga fyrir þessu máli, þar sem flestir eru á brott hlaupnir, svo að varla sjest maður eftir. Og satt að segja undrar mig það ekki, því að jeg sje ekki, að frv. þetta eigi mikið erindi. Jeg sje enga knýjandi þörf að setja lög um þetta efni, og hvað frv. sjálft snertir, þá sje jeg ekki, að það nái tilgangi sínum, enda mun erfitt að búa svo um þessi mál, að það verði ekki öðrum til ógagns, sem einum má að gagni verða. Fyrir 10 árum komu fram sterkar raddir um það, að leiða í lög mat á kjarnfóðri innanlands. Þetta var, að mig minnir, á þinginu 1917, en þá þótti ekki fært að setja lög um það, nema athuga málið fyrst milli þinga, og var Búnaðarfjelagi Íslands falinn undirbúningurinn. Lá svo málið niðri, þar til fyrir 6 árum, að það kom aftur til tals í þinginu, og voru þá afgreidd lög, sem áttu að grípa inn á þetta svið, því ekki þótti fært að setja lög um mat á þessum vörum, og heita lögin því „lög um verslun með tilbúinn áburð og kjarnfóður“. Hafa lög þessi aldrei verið notuð, heldur legið eins og hvert annað dautt pappírsgagn, og fari svo, að frv. þetta verði að lögum, þá býst jeg við, að það verði annað pappírsgagnið til. Það er talað hjer um heymatsmenn, en ómögulegt er að sjá, hve margir þeir eiga að vera á landinu. En eigi þeir að vera til að tryggja heysöluna, þá þurfa þeir að vera afarmargir, að minsta kosti einn í hverjum hreppi, og jeg efa stórlega að það dugi, því að heysalan fer oft fram á sama tíma á mörgum stöðum í sama hreppnum; getur því einn maður ekki verið á öllum stöðunum til að meta. Því síður geta þeir fullnægt 5. gr. frv., þar sem segir, að þeim sje skylt að vinna að heybindingu eða öðrum umbúningi heysins. Þá er ekki gert ráð fyrir, að menn þessir sjeu launaðir af því opinbera, heldur eiga seljendur heysins að greiða þeim kaupið. Finst mjer þetta því geta orðið til þess, að þarna komi nýir milliliðir, sem stingi í sinn vasa nokkru af heyverðinu. Mun því fara svo, að annaðhvort fá seljendur minna fyrir vöru sína, eða kaupendur verða að greiða meira fyrir hana en ella. Jeg held, að það gæti orðið erfitt og dýrt að meta alt, sem gengur kaupum og sölum innanlands. Það mundi ekki skapa fáa milliliði. Hjer á landi ganga manneldisvörur kaupum og sölum ómetnar. Maður skyldi þó ætla, að ekki væri síður nauðsynlegt að meta hollustu þeirra og gæði en fóður handa búpeningi. Þá talaði hv.frsm. (IP) um, að þeir menn sem keyptu hey úr fjarlægum stöðum, hefðu enga tryggingu fyrir því, að það væri gott. Þetta er rjett. Þeir geta enga tryggingu haft, hvað það snertir, nema því aðeins, að þeir hafi trúnaðarmenn á staðnum, til þess að líta eftir hvernig varan er, og á þann hátt held jeg að kaupendur trygðu sig best. Enda verður ekki sjeð eftir frv., að þessir heymatsmenn verði skipaðir alstaðar á landinu, því að í frv. stendur aðeins, að lögreglustjóri skipi þá eftir óskum heysölumanna eða formanns heysölufjelaga. En sjeu þessar óskir ekki fyrir hendi, þá er óvíst, og meira að segja engar líkur til þess, að lögreglustjóri geri það. Ef þessir heymatsmenn eiga að vinna að því, að ekkert hey sje selt, án þess að það sje metið, þá yrði starfið erfitt og kostnaðarsamt fyrir þá, sem lítið hey selja, t. d. 2–300 pund, því að svo lítið er oft selt manna á milli. Annars veit jeg ekki um það, að til sjeu heysölufjelög, sem selja hey í stórum stíl. Læt jeg svo útrætt um þetta mál að sinni. Mjer er það ekkert kappsmál, hvort það verður samþykt eða ekki. Jeg tel það hjegóma, og get því ekki greitt því atkvæði mitt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þeir tveir háttv. ræðumenn, sem síðast töluðu, eiga fleira sammerkt en nafnið. Báðir telja þeir frv. þetta hjegóma, en báðir telja þeir mat á vörum, sem fluttar eru út, nauðsynlegt.  Háttv. 2. þm. Rang. (EJ) hjelt því fram, að heymatið mundi draga úr verði vörunnar. Um það skal jeg ekkert fullyrða, en jeg vil skírskota til reynslunnar um mat á öðrum vörum, hvort hún sýni það, að matið hafi yfirleitt orðið til þess, að lækka verðið. Jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að heysalan verði ekki umfangsmeiri en fisksala og matið ekki margbrotnara. Nú er t. d. ekki í neinum stað, nema Reykjavík, fleiri en tveir fiskimatsmenn. Það sem hv.þm. sagði um efnarannsókn á heyi, þá er það ekki annað en skraf út í hött. Það fer engin efnarannsókn fram á öðrum vörum, þótt metnar sjeu. Enda þarf þess ekki með um hey. En þar sem hv.þm. (EJ) mintist á mýrarvömb og haglendisvömb, þá sýnir það, að hann veit hjer meira en hann vill vera láta, að hann veit vel hver aðgreining á að vera á heyi, enda liggur það í augum uppi, að ekki er sama, hvort heyið er úr mýrum eða valllendi, hvort það er kúahey, kindahey eða hestahey. Flestir bændur eru færir um að dæma þar í milli, og þeim er líka trúandi til að dæma um, hvort heyið hefir verið þurkað á tveim dögum eða hefir hrakist í viku, hálfan mánuð eða lengur. Til þess að sjá þetta, þarf ekki neina efnarannsókn. Ástæðurnar, sem hv.þm. eru að reyna að bera fram gegn frv., eru í raun og veru engar ástæður. Þeir eru að leita að ástæðum, en finna þær ekki og geta ekki fundið. Þeir hafa báðir mjög gott vit á heyi, og þeir vita líka, að þetta er ofur einfalt mál. Þeir segja, að frv. sje óþarft, en þó urðu þeir að viðurkenna, að heykaup væru ekki trygg eins og nú er. Þessi trygging, sem nú á að útvega heykaupendum, er mjög auðveld og ekki tilkostnaðarmikil. Jeg hygg það væri hv. 1. þm. Eyf. (EÁ), sem sagði það, að annaðtveggja yrði heyið kaupöndum dýrara, eða þá að seljendur fengju það minna fyrir það, sem matskostnaði næmi. En það er engin hætta á, að matskostnaður geti haft þau áhrif á heyverðið, að neinu nemi. Þá komst hv. 1. þm. Eyf. inn á það, að reyna að sanna, að málið væri óþarft, og byrjaði á því, að hann mintist á mál, sem hafði verið fyrir þinginu fyrir nokkrum árum, og hann nefndi kjarnfóðursmál. Vildi hann sýna og sanna með meðferð þess máls, að hjer þyrfti meiri undirbúning. Það er nú að vísu satt, að málið hefir ekki fengið annan undirbúning en meðferðina nú í þinginu. En ef það er hjegómamál, eins og hv.þm. halda fram, þá er undarlegt, að þeir skuli álíta, að það þurfi að rannsaka það gaumgæfilega milli þinga. Þetta sýnir, að þeir álíta málið meira virði en þeir vilja láta í ljós. En þótt þetta sje gott mál og þarft, þá er það ekki svo umfangsmikið, að þingið þurfi að vísa því til Búnaðarfjelagsins til álits og umsagnar. Þó get jeg skilið afstöðu hv.þm. um það, ef þeir álíta málið mjög mikils virði, en það kemur óneitanlega í mótsögn við það, sem þeir reyna að halda fram. Jeg hefi áður svarað því, er hv.þm. sögðu um það, að matsmenn þyrftu að vera á fleirum stað en einum í senn. Það er óþarfi að gera ráð fyrir því, að heymatsmenn þurfi að vera gæddir yfirnáttúrlegum hæfileikum eða ófreskisgáfu. Hver meðalgreindur maður, sem þekkir nokkuð til heyskapar, getur leyst starfið af hendi. Þá kom hv. 1. þm. Eyf. (EA) að því, að ekki væri meiri þörf á því að meta hey heldur en innlendar manneldisvörur. Já, það er alveg rjett. Jeg er viss um, að margir læknar mundu ekki telja það neitt óráð, þótt fyrirskipað væri mat á innlendum matvælum. Jeg veit ekki betur en að hverjum kindarskrokk, sem út úr landinu fer, þurfi að fylgja matsvottorð, því að útlendingar eru svo kröfuharðir, að þeir vilja ekki láta bjóða sjer pestarkjöt eða horkjöt. En við erum kærulausari með þær vörur, sem seldar eru innanlands, heldur en hinar, sem seldar eru til útlanda, því að við erum blátt áfram til þess knúðir, að meta þær, sem til útlanda eru seldar; annars væru þær ekki seljanlegar. Það getur þó ekki reiknast sem galli á þessu frv., að við höfum vanrækt eftirlit með öðrum vörum. Þá gat hv. 1. þm. Eyf. (EA) þess, að svo gæti farið, að í ýmsum sveitum, sem seldu mikið hey, yrði ekki skipaður matsmaður. Jeg skal ekkert um það segja, en jeg býst við því, eftir framkomu þessara tveggja hv.þm. að hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) mundi ekki líklegur að hvetja til þess, að skipaðir yrðu matsmenn í Eyjafirði, nje hv. 2. þm. Rang. (EJ) 6 Rangárvallasýslu. En ef frv. verður að lögum, verður þess áreiðanlega ekki langt að bíða, að það verði að setja matsmenn alstaðar þar sem hey er selt, því að ella vill enginn kaupa hey frá þeim stöðum. Þetta sannar það, að frv. er nauðsynlegt og þarft. Þegar lögin eru komin í gildi, mun það jafnan verða fyrsta spurning kaupanda, hvort matsvottorð fylgi heyinu. „Já“, segir seljandi, „og það er taða af túni í góðri rækt, þurkað á 3 dögum“ „Jeg kaupi hana undir eins“, segir kaupandi. En svo er annar seljandi, sem líka hefir töðu á boðstólum, en samkvæmt matsvottorði er hún af túni í slæmri rækt og hefir legið 3 vikur. Við henni vill enginn líta, á meðan kostur er annars. Þetta er nú allur galdurinn. Hann liggur í því, að menn fái að vita, hvað þeir eru að kaupa, því að þeim er það ekki nóg, að heyið heiti taða, heldur þurfa þeir líka að fá að vita, hvernig taða það er. Og þó þykjast þeir hv.þm., sem hafa verið við heyskap í 30 ár, ekki geta skilið þetta, og halda, að það þurfi að setja upp efnafræðisstofnun til þess að hægt sje að meta heyið. Það er ekki annað en barnaskapur eða annað verra. Jeg er að vísu ekki vanur heyskap, en þó treysti jeg mjer til að leysa þetta mat af hendi, og án þess að það kostaði mikið. Þetta ryk, sem hv.þm. hafa þyrlað hjer upp, hefir komið þeim sjálfum í koll og blindað þá svo, að þeir sjá ekki hvað þetta er einfalt og brotalítið. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að heysala hjer á landi væri aðeins í smáum stíl, og það er rjett, að svo hefir verið. En jeg vona, að það hafi ekki farið fram hjá honum, er jeg sagði í framsöguræðu minni, að hjer hlýtur að verða stór breyting á, þegar innflutningur á heyi frá útlöndum hefir verið stöðvaður. Þá verður innlenda heysalan að aukast, ekki smávægilega, heldur um marga tugi smálesta á ári, til þess að fylla það skarð, sem verður, þegar útlenda heyið fæst ekki lengur. En ef heysalan innanlands fyllir ekki það skarð, þá kemur þegar fram krafa frá þeim, sem á heyi þurfa að halda, um að innflutningur á heyi sje aftur leyfður. Þetta verður að fyrirbyggja, og það er innan handar að gera það, með því að verða við sanngjörnum kröfum kaupenda. Það er hægt að framleiða nóg hey hjer í landi handa öllum þeim skepnum, sem hjer eru, og þótt margfalt fleiri væru. En til þess að kaupendur geti orðið ánægðir, þarf að tryggja rjett þeirra, svo að þeir viti, hvað þeir eru að kaupa. Og það er einmitt gert með mati á heyi, og þess vegna fæ jeg ekki skilið, að neinum geti verið það kappsmál, að hindra að það komist á. Frv. getur sjálfsagt verið ábótavant að einhverju leyti, en það er nú eins og gerist og gengur um öll lög önnur, að gallarnir koma best í ljós, þegar lögin koma til framkvæmda, og er þá altaf hægt að bæta úr því með breytingum, ef aðalkjarninn er rjettmætur.

Einar Árnason * Jeg held, að það sje þýðingarlítið, að deila mikið lengur um þetta mál. Það vilja fáir á okkur hlusta, og þess vegna er ekki við því að búast, að við getum sannfært marga. Hv. frsm. meiri hl. (IP) talaði mikið um efnafræðislega rannsókn á heyi. Á hana hafði jeg ekki minst, og jeg hefi eigi heldur haldið því fram, að ekki sje völ á hæfum mönnum til þess að meta hey. Það var því óþarfi fyrir hv.þm. að beina ásökunum um það til mín. Hitt er annað mál, hvort frv. veiti nokkra þá trygingu, sem ætlast er til. Fyrst og fremst er á því sá galli, sem jeg hefi áður bent á og hv.frsm. gat ekki mótmælt að væri á frv., að það er engin trygging fyrir því, að matsmenn verði skipaðir neinsstaðar. En það er þó fyrsta skilyrðið fyrir því, að lögin geti náð tilgangi sínum. Hv. frsm. bar saman mat á fiski og heyi. En það er ekki sambærilegt. Það er miklu ljettara að meta fisk heldur en hey, eða hyggur hv.frsm., að fáir matsmenn gæti metið fiskinn, ef hann væri upp um allar sveitir? Nei, fiskurinn er metinn á fáum stöðum, en í hreppum er selt hey á fjölda mörgum bæjum samtímis, eða eftir því, hvernig þurkun hagar. Sama máli er að gegna á veturna, að þá er hey selt og flutt víða, þegar góð er færð og veður. Annars er ekki hægt að flytja það. Um fiskinn er alt öðru máli að gegna. Þá lagði hv.frsm. enn mikið upp úr því, hve mikil trygging það væri fyrir kaupendur, ef mat kæmist á. En hann gleymir aðalatriðinu í málinu, því, sem öllu ræður um kaup og sölu á heyi, en það er framboð og eftirspurn. Ef þurð er á heyi og harðindi ganga, þá þýðir ekki að tala um mat. Menn verða að kaupa það hey, sem þeir geta fengið, án tillits til þess, hvort það er gott eða ljelegt. Enginn matsmaður getur hjálpað, þegar svo stendur á, en þá þyrfti þó helst á hjálp þeirra að halda. Þegar næg eru hey, vilja fáir kaupa, og þá er ekki þörf matsmanna, því að kaupendur geta altaf haft mann fyrir sig til að velja heyið, ef þeir eru ekki sjálfir viðstaddir. Það er að öllu leyti betra, og samkomulag um verslunina verður líka betra með því móti. Hv. frsm. sagði, að það væri engin hætta á, að hey hækkaði í verði við matið. þessu slær hann fram alveg órökstuddu. Jeg skil ekki annað en að það komi niður á heyverðinu, öðrum hvorum, seljanda eða kaupanda, til tjóns, að þarna kemur nýr milliliður, sem stingur í sinn vasa nokkru af heyverðinu. Jeg held að það sje óhætt að láta heysölumálið afskiftalaust af hálfu löggjafarvaldsins, enda þótt aðflutningsbann komi á erlent hey, því að jeg fæ ekki sjeð, að það breyti neinu í þessu efni. Heyið, sem selt er innanlands, er jafngott eða jafnilt fyrir því. Skal jeg svo ekki orðlengja meira um þetta. *Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það er ekki margt í síðustu ræðu hv. 1. þm. Eyf., sem jeg þarf að svara, en þó vil jeg drepa á nokkur atriði. Hann sagði, að það væri engin trygging fyrir því, að neinir heymatsmenn yrðu skipaðir, þó frv. yrði að lögum. Jeg er ekki hræddur um það. Undir eins og lögin ganga í gildi, verður þess krafist af báðum málsaðilum, að skipaðir verði heymatsmenn. Það er ekki nema vindhögg, að telja það galla á frv., þótt ekki verði skipaðir matsmenn í öllum hreppum, En jeg veit ekki hvað hv. andmælendur frv. óttast, ef svo skyldi fara sem þeir segja, að enginn matsmaður verði skipaður, því þá verður kostnaðurinn enginn. Nei, þeir vita það, að ef lögin verða sett, þá koma matsmenn í hverjum stað, þar sem hey er selt. Hv. þm. sagði það væri ólíku saman að jafna, mati á heyi og fiski. Það er alveg rjett, en hann fór aðeins öfuga leið til að rökstyðja það. Hann sagði, að það væri miklu ljettara og auðveldara verk að meta fisk. Já, margt má nú heimskum segja. Jeg þekki vel til fiskimats, og ef hv.þm. (EA) ætlast til þess, að hver baggi af heyi sje jafnvandlega metinn og hvert skippund af Labrador fiski, þá entist varla mannsæfin til þess. Jeg skýrði það í fáum dráttum áðan, hvernig ætlast væri til, að matið væri framkvæmt. Það er enginn vandi að segja, hvað er úthey og hvað er taða, hvort það er taða af túni í góðri rækt eða ljelegri, hvort heyið hefir verið þurkað á 3 dögum eða 3 vikum, hvort úthey er kúahey, kindahey eða hestahey, og hvernig það er verkað. Þetta er nú aðalvandinn. Allir, sem vilja sýna nokkra sanngirni, hljóta að sjá, að þetta er mjög auðvelt og fljótlegt verk, og fyrir kaupendur er það mikils um vert, að fá vottorð trúverðugra manna um heygæðin. Kaupendum er það engin trygging, þótt seljandinn segi, að heyið sje taða, því að hún getur reynst marghrakin og illa verkuð. Það hefir margsinnis komið fyrir, að Reykvíkingar hafa þannig keypt köttinn í sekknum. En þetta gæti ekki komið fyrir, ef heyið væri metið. Hv. 1. þm. Eyf. sagði, að það, sem rjeði um heyverslunina, væri framboð og eftirspurn. Jeg fæ ekki skilið, að það ráði öðru en verðinu á heyinu. Það getur ekki ráðið gæðunum. Þegar lítið er um hey, hækkar það í verði, og er það ekki nema eðlilegt. En hjer er alls ekki verið að ræða um heyverð, heldur heygæði. Og kaupendum er ekki síður þörf á því, að fá gott hey, þegar það er dýrt, eða hafa tryggingu fyrir, að þeir verði ekki sviknir á því. Það kom líka fram hjá hv.þm. (EÁ), að í harðindum og heyleysi yrðu menn að kaupa hvað sem völ væri á. Þótt stundum sje lítið um hey sumstaðar, þá er nóg af því á öðrum stöðum, sem betur fer, og ekki alstaðar slæmt. Þá sagði hv.þm., að betra væri að láta alt sitja við það sama, því að samkomulagið yrði þá betra, ef enginn milliliður væri. En jeg á bágt með að trúa, að það geti valdið neinum misskilningi eða misklíð, að heyinu fylgi vottorð um, að það sje af góðu túni og vel þurt o. s. frv. Jeg sje ekki betur en að hvernig sem málinu er velt fyrir sjer, þá sje matið altaf trygging. Það er viðurkend regla um allan heim, og það þýðir ekki að koma hjer fram með staðhæfingar til að kollvarpa þeirri reglu. En hitt gæti jeg miklu betur skilið, ef einhverjir kæmu fram sem talsmenn þeirra, sem selja hey, og teldu sig, ef mati væri komið á, ekki geta komið út ljelegu heyi sem góðri vöru. Það er einmitt það, sem matið á að fyrirbyggja, að menn geti selt slæma vöru fyrir góða. Eins og bent hefir verið á, er hjer fyrir hendi möguleiki til þess fyrir landbúnaðinn, að auka afurðir sínar, og það er mjög mikilsvert atriði fyrir seljendur heysins, að ekki sje vefengt, að heyið sje gott og trygging fyrir því, að kaupin geti farið fram, þó að kaupandi sje fjarstaddur. Annars get jeg tekið undir það með hv. 1. þm. Eyf., að ástæðulaust sje að deila um þetta mál hjer. Málið er mjög ljóst og horfir þannig við, að ef það gengur ekki fram, þá álít jeg, að mjög sje teflt í tvísýnu öryggi þeirra, sem hey þurfa að kaupa, og auk þess gert miklu erfiðara að banna innflutning á útlendu heyi. Það er töluvert atriði í þessu máli, að með því að fella þetta frv. er aftur opnuð leið kröfunum um það, að leyft verði að flytja inn hey. Jeg lít svo á, að við eigum að keppa að því, að vera sjálfum okkur nógir, og við getum það í þessu efni, ef það er ekki eyðilagt með þarflausum hjegóma. Og jeg tel það þarflausan hjegóma, að leggja á móti þessu frv.