Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Þetta mál var afgr. hér í fyrra, en fékk ekki úrslitaafgreiðslu í hv. Ed. Það þarf því ekki að orðlengja um það hér nú, því að það var raunar útrætt hér í fyrra. Heilbr.- og félmn. hefur klofnað varðandi þetta mál, og vill meiri hl. samþykkja frv., en minni hl. vill vísa því frá. Það er náttúrlega matsatriði, hvort í stjórn vinnumiðlunarskrifstofunnar á að vera 1 maður skipaður af ríkisstj. eða þrír tilnefndir af bæjarfélaginu, en meiri hl. hefur lagt til, að hlutur bæjarfélaganna í stjórn skrifstofanna verði meiri, enda er það ekkert einsdæmi, að ríkið styrki stofnanir án þess að eiga fulltrúa í stjórn þeirra, má þar t. d. nefna fræðsluráð. Núverandi fyrirkomulag er til þess bezt fallið að koma pólitískum fleygum inn í starfsemi skrifstofanna. eins og reynslan hefur sýnt. Má í því sambandi minna á, er Reykjavíkurbær setti upp sína vinnumiðlunarskrifstofu, þá var flutt frv. um, að ríkið skyldi skipa fulltrúa í stjórn skrifstofunnar, til þess að skrifstofan yrði ekki algert bæjarfyrirtæki. Síðan hafa tvær skrifstofur veríð starfandi, og mætti sameina starfsemi þeirra með því að samþykkja þetta frv. Að lokum held ég, að það sé ofrausn við fjárhagsráð að vísa þessu máli frá hér á Alþ. í trausti þess, að málið verði athugað í fjárhagsráði. Ég held, að gangur mála yrði hér þunglamalegur, ef slíkan hátt ætti að viðhafa. Ég álít, að ekki þurfi að tefja þetta frv., þótt fjárhagsráð óski annarra breyt. á l. um vinnumiðlun, því að þær breyt, geta síðar fram komið. Tel ég því ekki rétt að fallast á rök minni hl.

Frsm. minni hl. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er aðeins ein breyt. gerð á gildandi l., sem sé sú, að hlutaðeigandi bæjarfélag skuli kjósa 3 fulltrúa af 5 í stjórn vinnumiðlunarskrifstofu á viðkomandi stað í stað tveggja áður, en ríkisvaldið hafi þar engan fulltrúa: Rökin, sem færð eru fyrir þessari breyt., eru þau að vinnumiðlunarskrifstofurnar séu bæjarfyrirtæki og því eigi bæjarstjórn á hverjum stað að skipa stjórnarmeirihl. skrifstofanna. Þetta fær ekki staðizt. Í l., sem nú gilda, segir svo um hlutverk vinnumiðlunarskrifstofanna, með leyfi hæstv. forseta. Í 4. lið segir, að hlutverk skrifstofanna sé „að fylgjast með atvinnuháttum, eftir því sem auðið er og safna skýrslum og gögnum í því augnamiði“og í 5. lið „að aðstoða við atvinnuleysisskráningar og láta fram fara atvinnuleysisskráningar eftir fyrirmælum bæjarstjórnar eða atvmrh.“ Og í 7. lið, svo að ég nefni hann líka, segir enn fremur, að hlutverk skrifstofanna sé „að halda uppi innbyrðis sambandi á milli vinnumiðlunar í kaupstöðum og milli kaupstaða og sveita, eftir því sem við verður komið.“ Þessar tilvitnanir í gildandi l. sanna ótvírætt. að einu rökin, sem fram eru borin fyrir þessu frv., fá ekki staðizt, og er þá í raun og veru allt sagt, sem um frv. þarf að segja. Með tilliti til þess, að löggjafinn hefur ákveðið, að ríkissjóður skuli greiða 1/3 skrifstofukostnaðarins og auk þess allan póst- og símakostnað, eða talsvert meira en 1/3 alls kostnaðar, þá held ég það enga ofrausn af hálfu löggjafans að ætla ríkisvaldinu einn fulltrúa af fimm í stjórn skrifstofanna. Ef hv. flm. vill vera sjálfum sér samkvæmur, hefði hann átt að breyta líka ákvæðinu um kostnaðinn, þannig að bærinn greiddi allan kostnaðinn. Það er bæði ranglátt og óheilbrigt, að ríkið greiði kostnað við stofnanir án þess að hafa nokkra íhlutun í stjórn þeirra. Þó að við í minni hl. n. getum ekki fallizt á þær breyt., sem hér um ræðir, þá teljum við mikla þörf á að athuga og endurbæta löggjöfina um vinnumiðlun, sem nú mun vera orðin að minnsta kosti 10 ára. Í l. um fjárhagsráð. nr. 70 1947, 8. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsráði er heimilt að leggja fyrir vinnumiðlunarskrifstofur landsins að láta fara fram skrásetningu verkafólks almennt eða í einstökum starfsgreinum á þeim tíma og eftir þeim reglum, er fjárhagsráð ákveður.“ Þetta var í sjálfu sér skynsamlegt ákvæði, því að það getur verið mjög nauðsynlegt að láta gera slíka skrá, þegar skipuleggja á hina ýmsu atvinnuvegi. En það er annað, sem ekki hefur verið aðgætt við þessa lagasetningu, og það er að vinnumiðlunarskrifstofurnar geta ekki tekið þessa skráningu að sér, eins og löggjöf um þær er nú háttað. Þessu til sönnunar má benda á, að vinnumiðlunarskrifstofurnar ná ekki til allra stétta, auk þess mun þær skorta heimild til þess að krefjast nauðsynlegra gagna til slíkrar allsherjarskráningar. Þetta mál mun nú vera til athugunar í fjárhagsráðl., og eftir því sem ég hef heyrt, þá hefur þm. Ísaf. verið falið að athuga þetta mál og þá með það fyrir augum, að löggjöfinni um vinnumiðlunarskrifstofurnar verði breytt í þá átt,. að þær geti annazt umrædda skráningu: Þar sem vitað er um þessa athugun í undirbúningi, teljum við í minni hl. n. ekki ástæðu til að hrapa að þeirri breyt., er hér er ráðgerð, og leggjum til, að málið verði afgr. með þeirri rökst. dagskrá, sem nú liggur fyrir.



Herra forseti. Ég vil strax láta það koma fram, að það er of vægt að orði komizt í nál. minni hl., að fjárhagsráð hafi þetta mál, er hér er til umr., til athugunar, því að mér hefur þegar verið falið að leggja fyrir ráðið till. um breyt. á l. um vinnumiðlun. Ástæðan fyrir því, að fjárhagsráð telur breyt. á þessari löggjöf svo brýna, er sú, að mikill skortur er á upplýsingum um vinnuaflið í landinu og skiptingu þess milli atvinnuveganna. Það eina, sem nú er hægt að styðjast við í þessu efni, eru 10 ára gömul manntöl. Auk þess sem þessi manntöl eru 10 árum á eftir tímanum og þar af leiðandi algerlega villandi, þá verður eigi unnið úr þeim nema á mjög löngum tíma. Það er ekki til nokkur annar vísir að vinnuhagskýrslum en þessi gömlu manntöl, og verður það að teljast alveg óviðunandi. Fjölmennar þjóðir, eins og t. d. Bretar, leggja svo mikla áherzlu á vinnuhagskýrslur, að þeir geti vitað um, hvað margir menn starfi í hverri grein næstum því daglega, og má af því marka, hvort jafnfámennri þjóð sem við Íslendingar erum er ekki nauðsyn að geta fylgzt með sínu vinnuafli. Nú er verkefni fjárhagsráðs að hlutast til um að hagnýta vinnuaflið eins vel og mögulegt er, en eitt fyrsta skilyrðið til þess er að vita eitthvað um það, hvar það er og hvernig það skiptist milli hinna ýmsu atvinnuvega. Þessar upplýsingar er líka sýnu erfiðara að fá, þegar fólksflutningar eru eins miklir milli byggðarlaga eins og raun ber vitni. Ástandið í gjaldeyrismálunum sýnir, að nauðsynlegt er að efla útflutnings-atvinnuvegina, og þar af leiðandi verður að beina vinnuaflinu til þeirra. En auk þess veldur nýsköpunin og hin mikla vélanotkun, sem henni fylgir, bæði til lands og sjávar, breyttu viðhorfi og annarri skiptingu á vinnuaflinu. Af þessum ástæðum er brýn nauðsyn, að hér verði gerðar nákvæmar vinnuhagskýrslur á sama hátt og hjá öðrum þjóðum. Nú var í upphafi ráðgert, að vinnumiðlunarskrifstofurnar önnuðust þessa skýrslugerð, en við nánari athugun kom í ljós. að þær höfðu ekki nægilegt valdsvið til þess að óbreyttri löggjöfinni. Ef athugað er starf vinnumiðlunarskrifstofunnar í Reykjavík, þá kemur í ljós, að þau verkefni, sem hún leysir, eru að gera skrá um þá, sem atvinnulausir eru, ráða menn í störf hjá bænum og úthluta atvinnubótavinnu, þegar þannig er ástatt. En þessi starfsemi getur ekki leyst þau verkefni, sem ráð er fyrir gert í fjárhagsráðsl., til þess er valdsviðið of lítið og ýmsir erfiðleikar, sem stafa af miklum fólksflutningum og breyttum atvinnuháttum. Hins vegar held ég, að það sé heppilegra og mundi koma fyrr að gagni að auka valdsvið þessara stofnana, svo að þær gætu innt þessi störf af hendi, heldur en setja á stofn nýjar skrifstofur til þess. Auk þess er sannarlega nóg skriffinnska fyrir í okkar landi. Hvað viðvíkur því, sem frsm. meiri-hl. n. gerði að umtalsefni, þá vil ég geta þess, að ég hef fengið upplýsingar bæði hjá forstöðumanni vinnumiðlunarskrifstofunnar og ráðningarstofunnar. Forstjóri ráðningarstofunnar sagði, að sú stofnun hefði nóg að gera með það starf, sem henni væri ætlað, eins og starfsliðið væri nú. Hins vegar gaf forstjóri vinnumiðlunarskrifstofunnar mér upplýsingar um, hverju þyrfti að breyta í núverandi löggjöf um þessa stofnun, til þess að hún gæti tekið umrædd störf að sér, eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefur. Það má geta þess í sambandi við þetta mál, að Reykjavíkurbær er nú að safna skýrslum um ástandið í atvinnumálum bæjarins, en bæjarstjórnin hefur ekki séð sér fært að láta vinnumiðlunarskrifstofuna annast þá skýrslugerð, heldur falið það hagfræðingi sínum með aðstoð sérstakrar n. Þetta sýnir, að bæjarstjórn hefur ekki talið það í verkahring eða á valdi vinnumiðlunarskrifstofu bæjarins. Ég vil að lokum taka undir það með 4. þm. Reykv., að það er brýn þörf á að endurskoða þessi l., sem nú eru orðin 10 ára án nokkurrar endurskoðunar þrátt fyrir gjörbreytingu á atvinnuháttum þjóðarinnar. Þær endurbætur, sem gerðar verða á l., verða að miða að því, að þessar stofnanir geti gert vinnuhagskýrslur. sem hægt verði að nota sem grundvöll til þess að hagnýta eins og bezt verður á kosið vinnuaflið í landinu, og það má ekki rjúfa sambandið milli þessara stofnana og ríkisvaldsins, heldur verður að tryggja, að það geti verið sem allra nánast. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, vinnur að því að rjúfa það samband, sem fyrir er milli þessara stofnana og ríkisins, í stað þess að það samband þarf að treysta betur. Mér er ljóst, hvaða hvatir liggja til grundvallar þessu frv., en þær eru ekki réttmætar. Ég tel því illa farið, ef það músarholusjónarmið, sem felst í frv., verður ofan á í þessari hv. d.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég er á móti þessu frv., en vil ekki koma í veg fyrir, að það komi til n., og segi því já til 2. umr.



Með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh. segi ég já til 2. umr.

Flm. (Sigurður Bjarnason) Hæstv. forseti er að sjálfsögðu einráður um það, hvora till. hann ber fyrr upp um þá n., sem málið færi til. Ég stakk upp á, að það færi til fjhn., og sýnist mér, að rétt væri. að hæstv. forseti bæri þá till. upp fyrr.

Flm. (Pétur Ottesen) : Með herpinótaveiðum þeim, sem hófust hér í Faxaflóa á s. l. hausti, má segja, að hæfist eiginlega nýtt tímabil í atvinnusögu útvegsins hér á landi. Þessi stórfenglegi atvinnurekstur, síldveiðin hefur allt til þess tíma verið hjá okkur bundinn við viss svæði í landinu, sem eru Norðurland og Norðausturland. Enda hafa allar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til hagnýtingar á þessum afla, verið miðaðar við þessi svæði og framkvæmdum til þess að hagnýta hann komið upp á þeim svæðum. Nú hafa herpinótaveiðarnar verið hafnar á slóðum hér í Faxaflóa og veiðin nú meiri í Hvalfirði heldur en í Kollafirði á síðasta hausti. Og það, sem af er þessu veiðitímabili, hefur reynslan sýnt, að síldarmagnið er miklu meira nú heldur en vart varð við á síðasta hausti. Það er þegar komið mikið upp á land af síld nú á þessu hausti úr Hvalfirði, og ekkert sem bendir til, að neitt dragi úr veiðunum vegna síldarmagnsins í sjónum. Það sem hamlað hefur veiðunum nú um nokkurra daga bil, eru þeir norðanstormar, sem hér hafa geisað, sem er mjög óhentug vindstaða til þess að hagnýta veiði í Hvalfirði. Reynsla síðustu vikna bendir meira að segja til þess, að ný síldarganga hafi komið á Kollafirði, því að stærð síldarinnar á þessu svæði var þannig háttað, að sýnt var að hér vært um nýja göngu að ræða, því að stærð síldarinnar var nokkuð önnur heldur en síldarinnar, sem veiðzt hefur í Hvalfirði. Þetta síldarmagn. sem er í Hvalfirði, er gífurlega mikið, eftir því sem marka má af þeim tækjum, sem menn hafa nú, sem eru dýptarmælarnir, sem sýna bezt síldartorfurnar og hvar þær eru í dýpinu, sem er mjög mismunandi mikið í Hvalfirði, miðað við miðsvæði fjarðarins frá 18 föðmum upp í 50–60 faðma dýpi. Þessi tæki sýna alveg, hvar síldin er, hvort hún er ofarlega eða neðarlega í sjónum, og sýna auk þess stærð torfanna og þykkt þeirra. Og það, sem þessi tæki hafa leitt í ljós er, að síldarmagnið sé þarna svo gífurlega mikið í sjónum, að menn hafa hvergi hér við land haft hugmynd um slíkt síldarmagn eins og nú virðist vera í Hvalfirði. Það má þess vegna búast við, að þessar síldveiðar verði viðvarandi hér eitthvað áfram nú að þessu sinni. Reynslan frá síðasta vetri sýndi það, að þá voru þessar veiðar í Kollafirði stundaðar með nokkrum árangri allt fram í marzmánuð, en eftir þann tíma virtist síldin vera horfin af þessum miðum. Það leiðir af sjálfu sér, að þar sem svo miklir erfiðleikar eru á að hagnýta þá síld, sem veiðist á þessum miðum, þá má ekki við svo búið standa. Eins og bent er á í grg. þessa frv., sem ég hef leyft mér að bera hér fram til úrlausnar þessu máli, þá hefur það verið eina ráðið, sem gripið hefur verið til, til þess að hagnýta þetta síldarmagn, að nota lýsis- og fiskimjölsverksmiðjuna á Akranesi. Hún var tekin til nota í þessu skyni, strax og þessi veiði hófst, en hún afkastaði ekki nema svo litlu, að það var ekki nema eins og dropi í hafinu miðað við þá miklu þörf, sem fyrir hendi er um að breyta þessum afla í verðmæta vöru. Afköst þessarar verksmiðju eru um 800 mál á sólarhring. Svo er það með þessa verksmiðju - og a. m. k. þrjár hliðstæðar verksmiðjur í viðbót, sem verið er að reisa hér við sunnanverðan Faxaflóa og í Hafnarfirði - að aðalætlunarverk þessara verksmiðja er að vinna úr þorski, þ. e. bræða lifrina og hagnýta þann beinaúrgang, sem til fellur í sambandi við þorskveiðarnar. Þessi tæki eru þó þannig, að það er líka hægt að nota þau til þess að vinna framleiðsluvöru úr síldinni, eins og reynslan af Akranesi sýnir. En það liggur ekki nein úrlausn á þessu máli, um hagnýtingu síldaraflans í Hvalfirði og Kollafirði í því, þó að þannig sé háttað um þessar verksmiðjur þann stutta tíma af veiðitímabilinu, sem hér er um að ræða, því að strax úr nýári verða þessar verksmiðjur teknar til nota í sambandi við þorskveiðar, til lýsisbræðslu og til þess að vinna úr úrgangi fisksins, þannig að það er ekki hægt, þegar sá tími er kominn, að nota þær til síldarbræðslu. Til þess eru ekki í sambandi við þær verksmiðjur heldur nein þau löndunartæki, sem nauðsynlegt er að hafa til þess að flýta fyrir uppskipun síldarinnar. Það er þess vegna þannig, eins og nú er, og mundi einnig verða, þó að þessum verksmiðjum fjölgaði, að aðalúrræðið til þess að hagnýta síldveiðina við Faxaflóa er og mundi verða það að flytja síldina til þeirra verksmiðja á Norðurlandi, sem reistar hafa verið í þessu skyni. Og reynslan af þeim síldarflutningum í fyrra og í vetur líka sýnir, að það er mesta neyðarúrræði að þurfa þannig að flytja síldina norður, og stafar það af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi verður flutningurinn á síldinni ákaflega dýr, og í öðru lagi er ekki hægt að hafa tiltækan þann skipastól við þessa flutninga, að ekki verði alltaf meiri og minni tafir við að losa veiðiskipin og bíða eftir því að geta losnað við aflafenginn. - Það leiðir því af sjálfu sér, að hér verður að leita úrræða til hagnýtingar á þessum veiðifeng með sama hætti og gert hefur verið á Norðurlandi, að koma hér syðra upp síldarbræðsluverksmiðjum. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að hér við Faxaflóa, á Akranesi, verði reist 5 þús. mála síldarverksmiðja. Stærð þessarar verksmiðju er að nokkru leyti miðuð við það, að mér var kunnugt um, þegar ég flutti þetta frv., að það liggja nú norður á Siglufirði síldarbræðsluvélar, sem eru byggðar fyrir þessi afköst. Og þó að ég geti náttúrlega ekki um það sagt, þar sem hef ekki átt um það tal við eiganda þessara véla, hvort möguleikar væru á að fá þessar vélar til þessara nota í síldarverksmiðju. sem komið væri upp hér við Faxaflóa, þá hef ég þó vikið að þessum möguleika í grg. þessa frv., enda er vitað, að hagnýting þessara véla er einasta leiðin til þess, að hægt væri að koma upp slíkri verksmiðju hér syðra fyrir næsta haust, því að mér er sagt af fróðum mönnum á þessu sviði, að það mundi af hálfu þeirra, sem búa til þessar vélar erlendis, hvort sem er í Ameríku eða á Norðurlöndum, verða eins og sakir standa nú, krafizt lengri afgreiðslutíma heldur en svo, að hugsanlegt væri, að vélar sem pantaðar væru frá þessum löndum nú, gætu orðið teknar til nota hér á næsta hausti. Og svo kemur náttúrlega hér einnig til greina gjaldeyrisspursmál í sambandi við kaup slíkra véla frá útlöndum. Ég vildi því í þessu sambandi benda á þennan möguleika. Og mér virðist málið horfa þannig við, að engan veginn væri loku fyrir það skotið, að samningar á milli ríkisstj. og eiganda þessara véla gætu tekizt um notkun á þessum vélum, sem þarna eru tiltækar, - en eigandinn er Óskar Halldórsson útgerðarmaður, - hvort sem væri á þeim grundvelli, að ríkið fengi þær keyptar, eða hins vegar, að félagsskapur gæti myndazt á milli ríkisins og Óskars Halldórssonar um, að verksmiðjunni yrði komið upp af sameiginlegum kostnaði þessara aðila og þá rekin í sömu hlutföllum. Það er a. m. k. þess vert, að þessi möguleiki verði athugaður gaumgæfilega, svo framarlega sem Alþ. vill sinna þessu máli, sem ég geri fastlega ráð fyrir, að það muni vilja gera. Þá þykir mér rétt að gera hér grein fyrir því, sem reyndar er vikið að í grg. frv., hvers vegna ég hef valið verksmiðjunni stað á Akranesi. Akranes liggur alveg sérstaklega vel við veiðisvæðunum, sem síldin hefur haldið sig á hér, bæði á síðasta vetri og það, sem af er þessum vetri. Og má reyndar segja, að þannig sé það, hvar sem síldveiðar mundu verða hafnar hér við Faxaflóa. Í öðru lagi er mjög mikið landrými, sem er tiltækt á Akranesi rétt við bryggjurnar og hafnarstæðið, sem mundi verða tiltækt til að reisa á slíkar verksmiðjur. Enn fremur má geta þess, að Akranes hefur nú fengið mikla raforku, og miklu meiri raforku heldur en nokkurs staðar er annars staðar fyrir hendi hér við Faxaflóa, þar sem komið gæti til mála að reisa slíkar verksmiðjur. Andakílsárvirkjunin hefur nýlega hafið sína starfsemi. Og það tekur eðlilega nokkurn tíma að geta hagnýtt þetta mikla rafmagn, sem þar er framleitt, 5000 hestöfl. En nú er frá þessari virkjun aðeins leitt rafmagn til Akraness, Borgarness og Hvanneyrar. Þarna mun því fyrir hendi betri og traustari úrlausn viðkomandi rekstrarorku fyrir slíka verksmiðju heldur en nokkurs staðar annars staðar er hægt að benda á við Faxaflóa nú sem stendur, og er það mikilsvert atriði í þessu máli. - Þá hefur hafnargerð á Akranesi skilað mjög vel áfram síðustu árin. og ráðgert er að halda áfram við þessa hafnargerð og eru allmiklar framkvæmdir í því efni fyrirhugaðar á næsta sumri. Og á Akranesi er miklu hagkvæmari aðstaða til slíkra framkvæmda heldur en nú er fyrir hendi annars staðar við Faxaflóa, sem á rót sína að rekja til þess, að til þessa staðar voru keypt á síðasta ári 4 steinker frá Englandi, sem alveg sérstaklega vel henta til hafnargerðarinnar. Það er búið að setja niður eitt af þessum kerum, og annað var undirbúið til niðursetningar á s. l. sumri, en ekki tókst sökum fádæma veðra og storma síðari hluta sumars að sökkva kerinu. Það er aðeins eftir að sökkva kerinu og tekur það stuttan tíma með þeim undirbúningi, sem gerður hefur verið í því efni. Eru þá hin 2 kerin eftir ónotuð, sem mundi vegna staðhátta verða tiltölulega fljótlegt og ódýrt að taka til notkunar í slíku augnamiði. Hvað hafnarskilyrði snertir, mundi því væntanlega verða svo ástatt á Akranesi næsta haust, að ekki mundu betri skilyrði, hvað það snertir, vera fyrir hendi annars staðar hér við Faxaflóa. Með tilliti til þessa alls hef ég nú valið þennan stað fyrir verksmiðjuna, af því að mér virðist, að ekki séu fyrir hendi nú aðstæður annars staðar, þar sem hægt væri að koma verksmiðju hér við Faxaflóa fyrir með ódýrari hætti heldur en á Akranesi er nú, eins og allt er í haginn búið. Ég leitaði mér upplýsinga um það, áður en ég flutti þetta frv., hvaða líkindi væru til, að mundi nú kosta að koma upp slíkri verksmiðju sem þessari og talaði við menn, sem eru kunnugir þessum málum. Þeim gafst ekki tími. þessum mönnum, til að gera um það neinar áætlanir og þess vegna eru tölurnar, sem ég hef tekið hér upp í grg. um kostnaðinn við að reisa þessa verksmiðju, ágizkun um þetta, sem þó styðst við nokkurn raunveruleika að dómi kunnugra manna. Gerðu þeir ráð fyrir, að slík verksmiðja mundi kosta 7 til 10 millj. kr. eftir því, hve mikið yrði í borið um þær byggingar. sem nauðsynlegt er að koma upp í sambandi við verksmiðjuna. Og með tilliti til þess, hve aðstaðan á Akranesi er alveg sérstaklega hagstæð um að koma upp slíkri verksmiðju og byggingum, sem nauðsynlegar eru í sambandi við hana. þá hef ég tekið upp í frv. þessa tölu, sem hér er 8 millj. kr. En sú tala er miðuð við þær aðstæður, sem þarna eru fyrir hendi um húsbyggingar og byggingu tanka til lýsisgeymslu, og með tilliti til annars, sem þar að lýtur. Það má náttúrlega sjálfsagt deila um það, hvort þessi upphæð nægi eða ekki. Það er svo algengur hlutur - meira að segja þó að nákvæmari áætlanir hafi verið gerðar heldur en í þessu sambandi -, að oft hefur borið út af því, að þær hafi staðizt í framkvæmdinni. Mér þykir svo ekki ástæða til á þessu stigi málsins að fara fleiri orðum um þetta frv. hér. En eins og getið er um í grg. frv., þá getur það ekki orkað tvímælis, að hér er nauðsyn fyrir hendi um það að búa þannig í haginn, að þessi mikli aflafengur, sem hér hefur borizt upp í hendur okkar, verði hagnýttur til hins ýtrasta. Síldarafurðir, bæði lýsið og síldarmjölið, eru nú þær framleiðsluvörur okkar Íslendinga, sem eru langsamlega mest eftirsóttar á heimsmarkaðinum. og hægt er að selja þær fyrir mjög hátt verð. Um aðrar afurðir, sem framleiddar eru hér til sölu á erlendum markaði, stendur þannig á, að hvað þetta snertir er allt öðru máli að gegna um þær, eins og reynslan frá þessu ári ber ljósast vitni. Og meira að segja er það svo, að til þess að geta rekið bæði þorskveiðar og aðrar framleiðslugreinar, sem byggðar eru á sölu á erlendum markaði, þá hefur orðið að grípa til þess sem hjálparmeðals í þessu sambandi að nota þá alveg sérstöku aðstöðu, sem er um sölu á síldarlýsi nú á erlendum markaði. - Og með tilliti til þessa alls verðum við að kappkosta - og klífa til þess þrítugan hamarinn - að geta notað til fulls þann mikla aflafeng, sem nú er hér uppi við landsteinana hjá okkur, og gera þær ráðstafanir eins fljótt og hægt er, sem á okkar valdi eru og nauðsynlegar eru til þess, að þessi hagnýting verði sem allra bezt. Það hefur komið í ljós í sambandi við herpinótaveiðarnar hér nú og líka á s. l. vertíð, að ýmsa erfiðleika, sem eiga rót sína að rekja til þess, að þetta er alveg nýtt viðfangsefni, er við að eiga fyrir sjómenn vora. Þær nætur, sem notaðar hafa verið við þessar veiðar, eru allar miðaðar við Norðurlandsveiði á hafi úti. Þess vegna er það allmiklum vandkvæðum bundið, hvað dýpt þeirra nóta snertir eða stærð þeirra, að hagnýta þær hér. Auk þess hefur reynslan sýnt, að möskvastærðin, sem notuð hefur verið við þessar nætur, þénar ekki við þessar veiðar hér við Faxaflóa. Síldin, sem hér veiðist, er miklu misjafnari að stærð og fitu en Norðurlandssíldin. Sumt af henni fullgildir síldinni, sem veiðist við Norðurland, að stærð og fitu, en aftur er mikið af smærri síld innan um í Faxaflóa. Og þetta veldur því, að þessi smærri síld ánetjast og festir sig í möskvunum, og það gerir nótina þyngri og erfiðari í meðförum, og auk þess verður það þess valdandi, að síldarnæturnar rifna, af þessum sökum og mun minna af síldinni veiðist. Þess vegna stendur þetta allt til bóta, og það er alveg fullvíst, að sú reynsla sem fékkst af þessari veiði, bæði á s. l. vertíð og nú, verður nægur skóli fyrir fiskimenn til þess að þeir verði útbúnir með það á næstu síldarvertíð að hausti að hafa tiltæk þau veiðarfæri, sem þéna fyrir þessar veiðar. En af þessum sökum, að veiðarfæri eru ekki þénug, hefur stundum tapazt mikill afli. T. d. er það algengt nú síðustu daga, að af bátaflotanum á Akranesi hafa 2–4 bátar komið heim daglega með rifnar nætur, og þar af leiðandi hafa þeir farið á mis við alla veiði, og það tekur ávallt nokkurn tíma að fá gert við næturnar og gera þær tiltækar til veiða aftur. En þetta eru barnasjúkdómar, sem hér hafa komið í ljós og glöggir og athugulir sjómenn verða fljótir að ráða bót á, svoleiðis að þegar þriðja síldveiðitímabilið hefst hér við Faxaflóa, þá verður búið að yfirstíga þá erfiðleika, sem stafa af þessum sökum. En aðalatriðið í þessu máli er vitanlega það, að þá geti einnig orðið tiltæk hér við Faxaflóa verksmiðja, sem að stærð og gerð er þannig úr garði gerð, að hún geti tekið á móti miklu af þessum veiðifeng, og þá verði búið að koma hér fyrir löndunartækjum, sem flýta fyrir um afgreiðslu skipanna, svo að frátafir frá veiðinni verði sem allra minnstar. Þá hefur það og komið í ljós við hagnýtingu á þessum afla hér við Faxaflóa á þessum tíma, að það er hægt að geyma síldina miklu lengur í þróm heldur en nokkur tök eru á að gera að sumarlagi. Reynsla, sem fengizt hefur á Akranesi í þessum efnum, hefur sýnt það, að það er hægt að geyma síldina upp í hálfan mánuð eða jafnvel lengur, kannske 3 vikur, án þess að nokkurt lýsi renni úr síldinni, og þetta stafar sjálfsagt að mestu leyti af því, að á þessum tíma er ekki jafnheitt í veðri eins og að sumarlagi, og svo er líka talað um, að þessi síld muni halda betur fitu við geymslu heldur en sú síld, sem veidd er fyrir Norðurlandi. Um þetta skal ég ekki dæma, en hitt gefur auga leið að kaldara veðurfar mun að sjálfsögðu eiga sinn þátt í því, að öruggara er að geyma síldina nú á þessum tíma heldur en að sumarlagi, en þetta er vitanlega stór liður í því að geta geymt um langan tíma mikið af síld í þróm, án þess að það valdi nokkrum erfiðleikum við bræðsluna, og þetta leiðir vitanlega til þess, að hægt er að komast af með minni vinnsluafköst til þess að bræða mikið síldarmagn. Að þessu leyti er þá aðstaðan hér við Faxaflóa á þessum tíma hagstæðari heldur en er um að ræða á Norðurlandi að sumrinu til. Mér skilst, að samkvæmt eðli sínu gætt þetta mál heyrt undir starfsvið sjútvn., og það gerir það vissulega, en með tilliti til þess, að hér er um svo stórt fjárspursmál að ræða, sem er sá stofnkostnaður, sem gert er ráð fyrir, að notaður verði samkv. þessu frv., þá tel ég réttara að gera um það till., að þessu máli verði vísað til fjhn., og geri ég það að minni till., að málinu verði vísað til fjhn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Mér finnst eðlilegt, að hv. þm. Borgf. flytji frv. slíkt sem þetta um byggingu síldarverksmiðju hér við Faxaflóa og hann leggi þá til, að henni verði valinn staður í hans kjördæmi, á Akranesi, reyndar ekki bara vegna þess, að staðurinn er í kjördæmt hans, heldur einnig vegna þess, sem hann hefur skilmerkilega gert grein fyrir í rökum sínum fyrir því að velja verksmiðjunni stað á Akranesi. Ég geri ráð fyrir, að það sé enginn ágreiningur manna á meðal um það, að nauðsyn sé til þess að koma upp síldarverksmiðju við Faxaflóa til hagnýtingar síldveiðiaflanum, en það kynni hins vegar að vera nokkurt álitamál, hvort verksmiðjan ætti að standa við Faxaflóa, og ég er á þessu stigi ekki reiðubúinn til að fallast á þá till. hv. þm., að hún eigi að vera á Akranesi. Ég held að það væri heppilegast, enda átti ég hlut að því á öðrum vettvangi, í bæjarstjórn Reykjavíkur, að stofnað yrði til gaumgæfilegrar og ýtarlegrar athugunar á því, hvar að öllu athuguðu hentaði bezt að staðsetja síldarverksmiðju hér við Faxaflóa. Var samþ. í bæjarstjórn Reykjavíkur einróma till. um það, að Reykjavíkurbær hefði forgöngu um, að rannsókn verði hafin í þessu máli, hvernig bezt verði hagnýttur síldveiðiaflinn við Faxaflóa, og undir það félli einnig, hvar síldarverksmiðjan skyldi helzt staðsett, og gert ráð fyrir því á þeim vettvangi að hefja samstarf um þessa rannsókn við stjórn síldarverksmiðja ríkisins, Landssamband íslenzkra útvegsmanna, Fiskifélag Íslands og Sjómannafélag Reykjavíkur. Sú rannsókn mun hefjast nú þessa dagana, og verður henni að sjálfsögðu hraðað, enda við það miðað, að framkvæmdir í þessu máli geti orðið það snöggar, að fyrir vertíðina næstu á árinu 1948, verði hægt að hafa einhvern viðbúnað um betri hagnýtingu aflans heldur en nú er. Rannsókn í þessari n. kann hins vegar að fara fram á sama tíma og þetta mál hlýtur athugun í þn. hér, og kynnu að verða þær niðurstöður af rannsókn þessa máls í þessari n., að ég mundi síðar vilja áskilja mér rétt til þess að flytja brtt. við þetta frv. eða einhverjar aðrar till., sem að öllu leyti samrýmast ekki efni þessa frv. Við erum að öllu leyti sammála um það, hv. flm. og ég að brýna nauðsyn ber til þess að koma upp síldarverksmiðju hér við Faxaflóa, en ég er að svo komnu, eins og ég sagði, ekki jafnsammála um þá staðsetningu, sem kemur fram í þessu frv. Ég mun fylgja þessu frv. við þessa umr., en með þeim fyrirvara, sem ég nú hef gert grein fyrir.



Það er vafalaust rétt, sem hv. flm. þessa máls hélt fram að ef það sýnir sig, að vænta megi síldveiða jafnmikilla á næstu árum eins og nú á sér stað við Faxaflóa, þá táknar það mikil tímamót í síldveiðisögu okkar. Það er líka rétt hjá hv. flm., að það ber að gera allt, sem unnt er til þess að greiða fyrir og gera sem mest verðmæti úr þeim síldarafla, sem hægt er að veiða hér við land, hvar sem er og á hvaða tíma sem er. Þetta frv. gerir ráð fyrir, að reist sé fyrir lok næsta hausts síldarverksmiðja hér við Faxaflóa, og við því er ekkert að segja nema gott, ef það virtist geta látið sig gera. Eins og þingheimi er kunnugt, var á s. l. vori samþ. að reisa síldarverksmiðju við Norðausturland, og skyldi þeirri framkvæmd lokið á árinu 1948. Mun það jafnframt kunnugt, að það hefur ekki verið gert neitt teljandi í því máli og standa því varla björtustu vonir til þess, að þeirri verksmiðjubyggingu verði lokið á tilsettum tíma. Mér virðist ekki koma til mála, að þessi verksmiðja verði reist fyrir þann tíma, sem gert er ráð fyrir, nema því aðeins að þeirri verksmiðjubyggingu, sem ákveðið er með l., að byggð verði á Norðausturlandi á árinu 1948, verði fyrst lokið. Ef litið er á það, hver aðstaðan er hér við Faxaflóa, þá verður því ekki neitað, að það er ekki eins og æskilegt væri að losa sig við aflann, en þó vitum við, að það er ekki alls varnað í því efni að stunda þessar veiðar. Eins og hv. flm. gat um, þá eru nú þegar á döfinni eða byrjað að nota verksmiðjur til að bræða síld og eins eru á döfinni nokkrar aðrar smærri verksmiðjur, sem að vísu er ætlað annað hlutverk, og þess vegna má vera, að þær geti ekki innt það verk af höndum, sem þurfa þætti í sambandi við bræðslu þessarar síldar, ef veiði heldur áfram löngu eftir áramót. Nú er ég ekki dómbær um það efni, en ég hef heyrt talað um fleiri leiðir til lausnar þessu máli heldur en þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég skýt því fram til athugunar, að ég hef heyrt, að sumir telji, að sameina megi aðstöðu til síldarbræðslu við væntanlega hvalveiðistöð í Hvalfirði, og álít ég það mjög athugaverða till., og væri gott að fá úr því skorið, áður en lengra er farið, hvort slíkt geti staðizt. Hvað sem heppilegast verður talið í þessu máli, þá vil ég þó undirstrika það, að það virðist þýðingarlítið að ætla sér að samþykkja þetta frv., eins og það liggur fyrir, af þeim ástæðum, sem ég gat um. Það mundi að mínum dómi þýða lögbrot, ef gengið væri fram hjá því að byggja verksmiðju á Norðausturlandi og henni vikið til hliðar fyrir slíkri verksmiðju, sem nú er ætlazt til, að samþykkt verði l. um. Það er ekki ástæða til þess fyrir mig að fjölyrða mikið um þetta mál á þessu stigi. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu. Ég vil einnig vekja athygli á því, að mér finnst einkennilegt, að það skuli koma fram till. um að vísa málinu til fjhn., því að eins og hv. flm. gat um, hefur það verið venja, að slíkum málum sem þessu sé vísað til sjútvn., og þar virðist það eiga heima, og ég gæti treyst þeirri n. til að afgreiða þetta mál svipað og hún lagði til, þegar síldarverksmiðjumálið fyrir Norðausturland var til umr. í fyrra. Þá lagði hún til að byggingin yrði samþ. þannig, að það yrði ekki tiltekið, hvenær verksmiðjan yrði byggð. Sú till. var studd af hv. flm. þessa frv., og ég gæti trúað því, að hann gæti fylgt þeirri sömu reglu við þessa verksmiðju, sem hann flytur nú till. um.



Þessi síldveiði, sem hefur komið alveg óvænt til okkar hér við Faxaflóa, getur yfirleitt orðið til mikilla atvinnubóta, ef þetta er annað en stundarfyrirbrigði, en þá því aðeins, eins og hv. flm. benti á, að við séum undir það búnir að nota okkur þetta happ. Nú vill svo til, að við erum að breyta beinamjölsverksmiðjum hér við Faxaflóa í flestum verstöðvum í það, að þær vinni blaut bein, en um leið og sú breyt. fer fram, geta verksmiðjurnar, sem annars eiga að vinna blaut bein, hæglega unnið líka síldarlýsi og síldarmjöl úr síldinni með því að bæta við skilvindum í þessar verksmiðjur. Þetta mun vera búið að gera í Keflavík og mun vera í undirbúningi í Hafnarfirði. Enn fremur er sams konar undirbúningur hafinn í Reykjavík, og þá má líka gera ráð fyrir því, að í þeirri verksmiðju, sem ætlazt er til, að vinni í hinni nýju hvalveiðistöð í Hvalfirði, verði einnig hægt að vinna síldarafurðir. Ef við gerum ráð fyrir, að Hvalfjarðarverksmiðjan geti unnið 1000 mál. Akranesverksmiðjan 700–800 mál. Keflavíkurverksmiðjan álíka mikið, Hafnarfjarðarverksmiðjan álíka mikið og Reykjavíkurverksmiðjan 1500 mál, þá ættum við að hafa síldarverksmiðjur hér við Faxaflóa næsta haust, sem geta unnið úr allt að 4–5 þús. málum á sólarhring. Miðað við það aflamagn, sem er hér núna, væru þetta ekki stórvirkar verksmiðjur, en þeim mætti breyta með tiltölulega litlum tilkostnaði. Einnig vantaði þá mjöl- og lýsisgeymslur. Nú bendir allt til þess, að einstaklingsframtakið við Faxaflóa fáist í verulegum mæli til að leggja fram fé, og vera má að gott sé, að ríkið eigi hér einhvern hlut að máli, en ekki er óeðlilegt, að farið yrði eftir óskum flm. og verksmiðja reist á Akranesi. Akurnesingar hafa þegar sýnt lofsverðar, áhuga fyrir síldarverksmiðjum og eru nú með miklar hafnarframkvæmdir á prjónunum. Ég held, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, verði að athuga í þessu sambandi, hve mikið gert er ráð fyrir að einstaklingar muni á sig leggja og hver verksmiðjuafköstin þurfa að vera orðin hér næsta haust, sem yrðu að líkindum 4000 til 5000 mál. Í sambandi við síldveiðar er ákaflega nauðsynlegt að athuga nánar um hagkvæmari hagnýtingu aflans. Vetrarsíldin hér mun vera svipuð að gæðum og sú síld, sem veiðist við Noreg í janúar og fram eftir vetri, og eins við Nýfundnaland. Og þar eð norska síldin byrjar ekki að veiðast fyrr en upp úr áramótum, ættum við að vera búnir að koma miklu af okkar vetrarsíld á markaðinn áður en sú norska byrjar að veiðast, ef gert er ráð fyrir áframhaldandi síldveiði hér fyrri hluta vetrar. Ég skýt þessu aðeins til hæstv. sjútvmrh., hvort ekki mundi vegur að koma síldinni þannig út saltaðri eða ísaðri, því að það gefur miklu meiri gjaldeyri í aðra hönd en að bræða hana. En hvernig sem þeirri hagnýtingu yrði háttað að öðru leyti, langar mig til að minnast á það við hæstv. sjútvmrh. að taka til athugunar þál. frá mér um að taka tvo vélbáta með sjálfritandi dýptarmælum á leigu til að leita hér að síld. Hér eru betri skilyrði til slíkrar leitar en fyrir Norðurlandi, torfurnar þéttari og leitarsvæðið ekki eins stórt. Nú hefur t. d. heyrzt, að síld sé farin að ganga í Borgarfjörð, og hefur Laxfoss orðið þar var við stóra torfu. Með slíkri leit, auk leitar annarra skipa, sem eru á veiðum, er hægurinn hjá að fylgjast nokkuð með. Það má náttúrlega segja, að 100 veiðiskip ættu að geta innt þessa leit af höndum, en ég hygg, að það mundi margborga sig að athuga, hvernig þessar síldargöngur haga sér hér í flóanum. Það flýtir fyrir veiðiskipunum að hafa leitarskip, sem ekkert gera annað en leita. Ég álít það ekkert mikið, þótt ríkið leyfði að verja 200 til 300 þús. í þessu skyni. En þetta var nú útúrdúr og ég bið hæstv. forseta afsökunar á því, að ég skuli hafa verið að ræða hér um mál, sem flutt er í Sþ., en það er aðeins vegna þess, að það er mjög skylt þessu máli. En um fyrirhugaða síldarverksmiðju hér við Faxaflóa vildi ég að lokum segja það, að ég álít að hana beri að stofna með sérstökum lögum og reka fyrir sérstakan reikning, en blanda henni ekki saman við aðrar síldarverksmiðjur ríkisins, því að hér er um önnur gæði síldar að ræða, síldin er veidd á öðrum tíma árs og önnur skip koma til greina. Að svo mæltu legg ég til, að málinu verði vísað til hv. sjútvn.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) : Ég ætla nú ekki að gera þetta sérstaka frv. að umtalsefni, en þó minna á það í sambandi við síldarvinnslu hér við Faxaflóa á þessum árstíma að miklu skiptir um hagnýtingu síldarinnar. Jafnvel með þeim tækjum, sem koma og eru á leiðinni, að nægilega miklar þrær séu fyrir hendi, en skortur á þeim bagar vinnslu nú. Enn fremur þegar maður athugar, að þessi síld gagnstætt norðansíldinni veiðist á kaldasta tíma ársins, þá er það margra manna mál, sem vita bezt, hvað síldin þolir, að jafnvel þótt verksmiðjuvélar væru stórum auknar, þá mundi þegar mikið ávinnast, ef ríkulegt þróarpláss væri aðeins fyrir hendi. Öll líkindi eru til, að þetta sé rétt. Í fyrsta lagi er Faxaflóasíldin magrari en sumarsíldin og í öðru lagi er hún veidd á kaldari árstíma, og hún geymist svo vikum skiptir í þróm, og miklu lengur en norðansíldin. Mér virðist því, að um leið og talað er um að reisa hér verksmiðju við Faxaflóa, þurfi að gefa því sérstakan gaum að hafa þróarpláss þrefalt til fjórfalt miðað við annan viðbúnað, eins og hann er norðanlands. Það er talað um að reisa verksmiðju í Reykjavík, Akranesi, Keflavík, Hafnarfirði eða Hvalfirði, á einhverjum þessum stað við veiðisvæðið. Hitt er vitað, að á öllum þessum stöðum vantar geymslur og tanka til að byrja með, burt séð frá því, hvort reist yrði ný verksmiðja, en á flestum þessum stöðum eru verksmiðjur með litlum afköstum. Það hefur verið bent á það í sambandi við þetta frv., að síldarvinnsluvélar væru hér til í landinu, sem ekki hefðu verið settar upp. Óskar Halldórsson útgerðarmaður fékk leyfi hjá nýbyggingarráði á sínum tíma til að flytja þær inn, og var þá þegar vitað, að hann mundi e. t. v. bíða eitthvað átekta með að setja þær upp, á meðan verðbólgan stæði sem hæst. Vélar þessar eru nú til og búið að láta fyrir þær gjaldeyri, og gefur auga leið, að betra er að nota þær til að framleiða nýjan gjaldeyri, þ. e. a. s. mjöl og lýsi, enda fullnægja þær ekki fyrr hlutverki sínu. En fleira en bræðsla kemur til greina, og reynslan fyrir stríð gefur til kynna, að Faxaflóasíld sé vel séð á erlendum markaði. 1938 var nokkuð flutt af henni til Þýzkalands með togurum og reykt, og var dálítið af ís og salti saman við síldina. Sá útflutningur gekk vel, og mér er kunnugt um, að þessir gömlu kaupendur hafa nú áhuga á Hvalfjarðarsíldinni. Ég lét kaupendur í Hamborg vita af veiðinni, ef einhverjir möguleikar kynnu að vera á viðskiptum við þá, og í svari, sem borizt hefur frá þeim, segir að þeim sé ekkert kærara en að stofna til viðskipta aftur, en um það er eingöngu við hernámsyfirvöldin að eiga, þau ákveða, hvort kaupa skuli og leggja fram gjaldeyri í því skyni, en reynt mun verða að fá þessu af stað hrundið og fá kaupendur til að nálgast síldina og reykja hana. Ég fullyrði ekkert um það, hvað út úr þessu kann að koma. Ég stakk upp á því, að kaupendur sendu skip eftir síldinni, ef unnt yrði, því að það er miklum erfiðleikum bundið að senda síldina út með íslenzkum skipum á viðeigandi verði, þar eð flutningskostnaður með íslenzkum skipum er svo hár og verðið á afurðunum yrði þá fram úr máta hátt. Því hef ég látið skína í, að við vildum helzt selja síldina fob. hér. Við sjáum svo til, hvað fram fer. Það er hreyfing á málinu, og það er verið að vinna að því, en hvenær niðurstaða fæst og hvert gagn verður að þessu fyrir íslenzka síldveiði, er ekki gott að segja enn þá. Hv. þm. Ísaf. minntist hér áðan á till. þá um síldarrannsóknir, er hann flytur í Sþ., og skal ég ekki verulega gera hana að umtalsefni, en vil aðeins láta í ljós, að ekki er ólíklegt, að það verði gert, sem þar um ræðir. Sjútvmrn. samþykkti fyrir síðustu vertíð að styrkja síldarleit, og var leitað bæði djúpt og grunnt, líka fyrir sunnan land. Og þó að árangurinn yrði ekki mikill af þeirri leit, tel ég það vel verjandi, því að það er margra mál, að síldargöngur hafi oft farið fram hjá landinu, t. d. fyrir síldarvertíð. Ég skal svo ræða nánar við þá n., sem hefur þetta mál til meðferðar, og ég er sammála því, að eitthvað gæti þurft að gera í því, áður en það er búið að ná þinglegri meðferð. Þetta frv. fer nú til n. Það hafa heyrzt margar raddir um það, hvar reisa skuli verksmiðju við Faxaflóa, eftir því, hvar síldin stingur upp kollinum í það og það skiptið, og það er vandi að leysa það spursmál. Þá hafa einnig heyrzt og verið bornar fram till. um fljótandi síldarverksmiðju, og enn aðrir hafa talað um flutningaskip með sérstökum löndunartækjum, er fylgdi flotanum eftir. Sjútvn. mun kveðja til hina fróðustu menn um þessi mál. Nú er vitað, að fyrir liggur að taka ákvarðanir um aðgerðir á Norðausturlandi, og yfir höfuð þarf að reyna að leysa þessi vandamál þannig, að landshlutarnir verði sem jafnast úti. Og þá hvarflar hugurinn að því, hvort hin hreyfanlega lausn gæti e. t. v. ekki verið hin rétta lausn málsins, eða svo mikill hluti af henni, að til stórra bóta væri. En upp á eigið eindæmi vil ég ekki segja, hvað réttast er í þessu að svo komnu máli. En ég held, að þetta mál sé í hugum svo margra gamalla síldveiðimanna og að það sé komið á það stig, að líklegt sé að hægt sé að fá niðurstöðu, sem væri til úrbóta, og að verksmiðjur í landi verði ekki eina lausnin, heldur verði hið hreyfanlega sjónarmið tekið með í reikninginn með tilliti til þess, hvernig síldin slær sér niður hér og þar um tíma og tíma.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Borgf., að þessi síldveiði hér í Faxaflóa er nýtt fyrirbæri, sem hefur skapað þann vanda að vinna og hagnýta sem bezt aflann. Þetta mátti þó sjá fyrir í fyrra, og þá fluttum við hv. þm. Siglf. till. um að skipa nefnd, er hefði með höndum að hagnýta aflann sem bezt, þannig að hann gæfi sem mestan gjaldeyri, með því t. d. að salta eða reykja síldina. Þetta mál dagaði uppi, en hefur nú verið flutt aftur. Þá fluttum við einnig till. í Sþ., er fjallaði um fljótandi síldarverksmiðju, um möguleika á þeirri framkvæmd og athugun á því, hvort hún mundi borga sig. Hv. 4. þm. Reykv. hefur nú flutt þáltill. um sama efni á þessu þingi, og af þeim sökum höfum við þm. Siglf. að sjálfsögðu ekki flutt það mál aftur. En einmitt vegna þess, að við stöndum alveg í sömu sporunum og í fyrra varðandi hagnýtingu síldaraflans, þykir mér leitt, að ríkisstj. skuli ekki hafa athugað þetta, þó að henni væri ekki beinlínis falið það af Alþ., því að það var vitað og sýnt, að vilji Alþ. var sá, að Faxaflóasíldin yrði hagnýtt sem allra bezt og undirbúningur að því hafinn. Hér fyrir sunnan þarf t. d. aðra gerð af nótum en fyrir norðan, og hafa ekki verið gerðar nægilegar ráðstafanir til að útvega þær. A. m. k. er um vöntun á þeim að ræða. Og þetta er því verra, þegar þess er gætt, að þessar nætur, sem henta bezt hér, er einnig hægt að nota fyrir norðan. Smáriðnu næturnar mætti svo nota sem grunnnætur, svo að þær yrðu ekki ónothæfar. þegar Faxaflóasíldin er búin. Í sambandi við þetta frv. vil ég segja, að það munu allir vera sammála um það, að frekari ráðstafana þurfi við, til að hagnýta megi Faxaflóasíldina, og að þau skilyrði, sem hér eru fyrir hendi, eru mjög ófullnægjandi. Það hefur sýnt sig í umræðunum hér í dag. En um hitt skiptast svo skoðanir, hvar velja skal nýrri síldarverksmiðju stað, og kemur þar til greina hinn gamli draugur, hreppapólitíkin. Ég tel mig ekki fulldómbæran um það, hvar verksmiðjan ætti að vera, en það er nokkuð til í því, sem hv. flm. sagði, að Akranes hefur ýmislegt til síns ágætis, en ég vildi nú beina því til hv. dm., hvort ekki væri athugandi að koma hér upp fljótandi síldarverksmiðju, eins og ég hef áður minnzt á, því að slíkt gæti samrýmt mörg sjónarmið og slíka verksmiðju mætti nota fyrir norðan á sumrin og fyrir sunnan á veturna. Þetta er af minni hálfu aðeins ábending, en hér er um svo mikið málefni að ræða, að allir möguleikar verða að vera rannsakaðir gaumgæfilega, áður en ákvarðanir eru teknar. Það má segja, að út af fyrir sig sé það gleðilegt, að við þurfum að glíma við þau vandamál, sem Faxaflóasíldin býður okkur, því að hún er okkur mikils virði. Hvort hún verður til frambúðar, veit ég ekki, en margt bendir þó til þess, og allar leiðir til að hagnýta þessa síld sem bezt verður að athuga. Í þessum umr. hefur og komið fram, að athuga þurfi, hvernig vinna megi úr þessari Faxaflóasíld, og benti hæstv. fjmrh. á það, að flytja mætti hana ísaða til Þýzkalands, en sú aðferð hefur áður verið höfð og skapað mikinn gjaldeyri. Ég mun svo ekki orðlengja þetta frekar, en tel eðlilegt, að málið gangi til sjútvn.

Flm. (Pétur Ottesen) : Mér er ánægja að því, hve góðar undirtektir þetta frv. hefur fengið og hversu mikill áhugi er á því meðal hv. dm. að greiða götu þessa máls. Eins og gefur að skilja, eru það ýmis minni háttar atriði, sem skoðanir eru skiptar um, en væntanlega verða hin smærri atriði ekki til þess, að menn missi sjónar á því, sem er aðalatriði málsins. Ég vildi aðeins minnast á nokkur atriði, sem fram hafa komið í ræðum hv. dm. Hæstv. fjmrh. og fleiri hafa látið í ljós þá skoðun, að málið væri e. t. v. leyst með því að fjölga beina- og lýsisbræðsluverksmiðjum hér við Flóann. Þetta er alveg byggt á misskilningi. Það gæti að vísu komið til mála að leysa þetta þannig á tímabilinu til áramóta, sem er minnsti hluti veiðitímans, t. d. var veiðitíminn í fyrra desember-marz. En sá annmarki er meðal annars á þessu, að ekki yrði hægt á mörgum stöðum að koma upp nægilega fljótvirkum löndunartækjum, eins og hægt væri, ef ein verksmiðja væri byggð. Og reynslan sýnir með svona innfjarðarveiðar, að það er alveg óviðunandi, að bátar þurfi að bíða lengi eftir löndun og það utan veiðisvæðisins, þegar afli er svo mikill sem raun ber vitni. En þetta sker þó ekki úr í þessu atriði, heldur hitt að eftir 1. janúar er ekki hægt að nota þessar verksmiðjur, því að þá þurfa þær að þjóna þorskveiðunum eingöngu. Þannig var það á Akranesi í fyrra, að enga síld var þar hægt að bræða eftir áramót, því að verksmiðjan þar var eftir þann tíma upptekin við að bræða þorsklifrina og vinna úr fiskúrgangi. Alveg sama yrði upp á teningnum, hvað snertir verksmiðjur hér við sunnanverðan Faxaflóa, í Hafnarfirði og hér í Reykjavík. Þetta sjónarmið má því ekki verða til að tefja þetta mál, því að í því felst engin lausn. Það væri hægt að vinna úr einhverju magni til áramóta, en eftir áramót yrði að flytja allt magnið til Norðurlands. Eins og ég tók fram áðan, var veiðitíminn í fyrra í desember-marz, svoleiðis að næstum allan aflann varð að flytja til Norðurlands. Og það bætir ekki úr, þótt byggðar verði hér þrær, því að engin verksmiðja er hér til að vinna úr því, sem í þrærnar er látið, svo framarlega sem um einhverjar þorskveiðar er að ræða. Hitt er annað mál, eins og ég tók fram í minni framsöguræðu, að hér er hægt að geyma lengur óskemmda síld í þróm á veturna en fyrir norðan á sumrin, en það er því aðeins gagnlegt að byggja hér þrær, að til sé einhver verksmiðja, sem eingöngu vinnur að því að bræða síld. Þetta vildi ég láta koma fram, því að það sjónarmið, sem ég nú hef rætt, var þannig fram sett, að það gat dregið úr framgangi málsins. Ég skal ekki segja um það, hvort leysa megi þetta mál með því að koma upp fljótandi síldarbræðslustöð, en ég veit, að sumir kunnáttumenn, er þennan möguleika hafa athugað, hafa álitið, að slíkt skip með öllum nauðsynlegum útbúnaði yrði svo dýrt fyrirtæki, að erfitt yrði að láta starfsemina bera uppi þann kostnað, svo að lítið yrði þá afgangs handa þeim, sem hráefnisins afla. Þetta má auðvitað athuga, en það er svo stutt á veg komið, að enginn getur varpað af sér áhyggjum þessa vandamáls upp á það. Það er raunar enginn kominn til með að segja, hvað síldin verður hér varanleg, en það er staðreynd, að hún var hér í fyrra og nú í ár og það er engan veginn loku fyrir það skotið, að hún hafi verið hér miklu fyrr en vart varð við, því að þessi síld veður ekki og sést því ekki ofansjávar, og það er ekki hægt að veiða hana eins og síldina fyrir Norðurlandi. Þessarar síldar verður annars vegar vart með því að lóða, sem svo er kallað, og hins vegar með hinni nýju tækni, sem felst í dýptarmælingum, en með þeim er hægt að fá að vita um síldina eins nákvæmlega og eftir landabréfi og hægt að vita, hvað torfurnar eru stórar og þykkar og víðáttumiklar. Hefði slíkum aðferðum áður verið beitt, má vera, að hið sama hefði komið í ljós, en um það veit enginn. Hitt vita menn, að í haust kom síldin, þar sem hún kom í fyrra og það, að því er virðist, í miklu stærri mæli. Hv. 7. þm. Reykv. talaði um það, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefði hafizt handa um rannsóknir í þessu efni og kvatt til ýmsa aðstoðarmenn. Rannsóknir eru nú ekki nema eitt atriði málsins, og aðalatriðið er, að rannsóknin leiði til þess, að eitthvað sé gert. Það þýðir ekki að gera athuganir og rannsóknir, nema menn hafi ákveðið að ráðast í framkvæmdina. Nú veit ég ekki, hvort má skilja hv. 7. þm. Reykv. svo, að bæjarstjórnin ætli að hefjast handa í þessu máli án þess, að Alþ. og ríkisstj. komi þar til skjalanna, það kom ekki beinlínis fram í ræðu hv. þm. Fyrst þegar fengin er vitneskja um það, að fyrir hendi séu vilji og aðstæður til að hefja framkvæmdina, þarf að láta nauðsynlegar athuganir fara fram, sem í þessu tilfelli fælust eingöngu í því að finna verksmiðjunni stað, sjá farborða fjárhagsgrundvelli fyrirtækisins og afla þeirra hluta, er til framkvæmdanna þar, en allt veitur á að framkvæmdin sé fyrirhuguð. Ég vil svo að lokum út af því, sem fram kom hjá hv. þm. Ísaf. og hv. 11. landsk. þm. um að þeir teldu eðlilegra, að málið færi til sjútvn., geta þess, að ég get alveg fallizt á það og beini því til hæstv. forseta, að ég tek aftur till. mína um það, að málið fari til fjhn. Hins vegar teldi ég eðlilegt, að sjútvn. hefði samvinnu við fjhn. um fjárhagshlið málsins, sem er vissulega nokkuð stór og olli því, að ég upphaflega lagði til, að málið færi til fjhn., en sem sagt, ég tek þá till. aftur og styð þá uppástungu, að málinu verði vísað til sjútvn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ummælum hv. þm. Borgf. vegna afstöðu Reykjavíkurbæjar. Ég vil taka það skýrt fram, að það er ekki meiningin að stofna aðeins til rannsókna og svo einskis meir. En Reykjavíkurbæ þótti ekki óviðeigandi að rannsaka málið, áður en framkvæmdir væru hafnar, þannig að fleiri aðilar kæmu til með að athuga stað fyrir verksmiðjuna. Bæjarstjórn Reykjavíkur taldi rétt að leita hófanna um, að fleiri aðilar en einn kæmu til með að reisa þessa verksmiðju. bæði einstaklingar og félög og vinna þar með tvennt, bæði skjótari framgang málsins og það, að þá er dreift áhættunni, sem er því samfara að reisa hér verksmiðju með ekki lengri né meiri reynslu að baki um síldargöngur hér í Faxaflóa. Það er ekki ákveðið af hálfu Reykjavíkurbæjar, hve mikinn þátt bærinn skuli taka í byggingu síldarverksmiðju hér syðra, en hugmyndin er að hefja samstarf bæjar og ríkis, einstaklinga og félaga um að koma í kring framkvæmdum, sem miði að því, að við verðum sem bezt búnir til að hagnýta okkur Faxaflóasíldina fyrir haustið 1948.



Það var alveg nauðsynlegt, að þetta kæmi skýrt fram, því að ef svo hefði mátt skilja, að meiningin væri sú, að Reykjavíkurbær leysti þetta mál án -afskipta Alþ., þá hefði það orðið til þess að draga úr áhuga þm. fyrir því að láta ríkisvaldið beita sér fyrir lausn málsins. Nú er skýrt tekið fram, að ríkissjóður eigi að vera hér aðili, og dregur þetta því engan veginn úr mikilvægi þess, að málið verði leyst hér á Alþ. Hins vegar gaf ég ekki til kynna, að ríkið eitt ætti að reisa þessa verksmiðju, því að í framsöguræðu minni gat ég þess, að Óskar Halldórsson ætti vélar í verksmiðju sem þessa og gerði ráð fyrir, að hann gæti tekið þátt í að reisa verksmiðjuna, og ekkert er í frv., sem mælir því í gegn, að fleiri aðilar sameinist um lausn þessa máls, svo að þetta fellur vel saman og ætti ekki að þurfa að valda ágreiningi. En aðalrannsóknaratriðið virðist vera eftir ræðum hv. þm. að finna verksmiðjunni stað. Staðurinn verður ákveðinn, þegar ákveðið hefur verið að reisa verksmiðjuna, og eftir það ætti staðarvalið aldrei að tefja málið mikið, en í þessu atriði hef ég gert mína ákveðnu till.