Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Helsta markmið nefndarinnar sem samdi frv. þetta er að félagsþjónusta sveitarfélaga megi tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Skal það gert með því að bæta lífskjör þeirra sem standa höllum fæti, tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði, veita aðstoð til þess að íbúar geti búið sem lengst í heimahúsum, stundað atvinnu og lifað sem eðlilegustu lífi og með því að grípa til aðgerða sem eru til þess fallnar að koma í veg fyrir félagsleg vandamál. Markmiðum þessum hugðist nefndin sem samdi frv. ná með því að setja lagaramma um þá fjölbreytilegu félagsþjónustu sem nú er veitt í öllum stærri sveitarfélögum landsins þannig að sams konar þjónusta verði veitt um land allt svo jafnræði megi ríkja. Til þess að svo geti orðið þarf heildstæða félagsmálalöggjöf sem felur í sér alla þætti félagsþjónustu sveitarfélaga. Slík löggjöf er einnig nauðsynleg til þess að ýta undir þá sýn að félagsleg aðstoð sveitarfélaga felist ekki í framfærslunni einni saman heldur felur í sér margháttaða þjónustu sem flestir þurfa á að halda einhvern tímann á lífsleiðinni. Meðan við búum hins vegar við framfærslulög sem eru undirstöðulöggjöf á sviði félagsmála sveitarfélaga ýtir það undir þá hugsun að félagsleg aðstoð af hálfu sveitarfélaga sé eingöngu ætluð til að bæta úr fátækt og felur jafnvel í sér vissa niðurlægingu. Sú forna hugsun skýtur þó skökku við ef tekið er mið af félagslegri aðstoð af hálfu ríkisins svo sem almannatryggingum, atvinnuleysistryggingum og fleira, en þar er hinn forni hugsunarháttur fyrir löngu lagður fyrir róða og almenn velferðarsjónarmið nú viðurkennd. Úr þessu er frv. ætlað að bæta, þ.e. að stuðla að því að félagsleg þjónusta sveitarfélaga verði viðurkennd sem nauðsynlegur hlekkur í velferðarkerfi þjóðfélagsins. Í þessu samhengi má og geta þess að hin Norðurlöndin hafa fyrir mörgum áratugum fellt úr gildi sín framfærslulög og öll nema Noregur sett sér heildstæða löggjöf um félagsþjónustu sveitarfélaga. Af þessu yfirliti má ljóst vera að hér er brýnt mál á ferðinni, málaflokkur sem dregist hefur stórlega aftur úr hvað nýsmíði í löggjöf viðvíkur. Er því löngu orðið tímabært að staðið verði myndarlega að málum og lagður grunnur að nútímalegri félagsmálalöggjöf sveitarfélaga, löggjöf sem í grundvallaratriðum hafnar hinum gömlu framfærsluviðhorfum en byggir þess í stað á því að félagsþjónusta sveitarfélaga er almenn þjónusta, öllum ætluð. Helstu nýjungar sem lagðar eru til með frv. þessu eru eftirfarandi: Frv. felur í sér nýja sýn í félagsþjónustu og er það grundvallaratriðið að baki þess. Þau viðhorf finnast enn að félagsþjónusta sveitarfélaga sé neyðarúrræði og ætluð afmörkuðum hópi sem orðið hefur undir í lífsbaráttunni. Í frv. er þessari sýn algjörlega hafnað en í hennar stað lögð áhersla á þá staðreynd að félagsþjónusta sveitarfélaga felur í sér margháttaða þjónustu sem ætlað er að koma til móts við ólíkar þarfir íbúanna. Í augum margra felur félagsþjónusta sveitarfélaga eingöngu í sér framfærsluaðstoð sem er angi af fátækrahjálp fyrri tíma. Erfitt hefur reynst að uppræta þann misskilning. Raunin er hins vegar sú að fjárhagsaðstoð er einn liður í víðtækri aðstoð við einstaklinga og fjölskyldur, þ.e. aðstoð í atvinnumálum, dagvistarmálum, barnaverndarmálum og húsnæðismálum, auk almennrar félagslegrar ráðgjafar. Þannig má segja að félagsmálastofnun sé eini aðilinn í þjóðfélaginu sem fæst við fjölskylduvernd. Mikill ókunnugleiki virðist ríkja um það hve fjölbreytileg þjónusta hér er á ferðinni, þjónusta sem flestir þurfa á að halda einhvern tímann á lífsleiðinni, svo sem heimaþjónusta og dagvist barna. Einnig að á vegum sveitarfélaga fer fram mikilvægt forvarnastarf bæði í málefnum barna og unglinga. Mikilvægt er að skipan félagsþjónustunnar sé með þeim hætti að ekki sé stuðlað að aðskilnaði almennrar þjónustu og aðstoðar við fólk sem á í félagslegum vanda. Slíkt getur orðið til þess að skapa sérstakar vandamálastofnanir og er afar niðurlægjandi fyrir þá sem þangað þurfa að leita. Með heildstæðum rammalögum um alla þætti félagsþjónustu sveitarfélaga er leitast við að ýta undir þá sýn að hér er um jafnsjálfsagðan þátt í velferðarþjóðfélagi að ræða og velferðarkerfi ríkisins býður upp á, svo sem almannatryggingar, heilbrigðisþjónustu og skóla. Heildstæð löggjöf um þetta efni getur verið fyrsta skrefið í átt til þess að viðurkennt verði að félagsleg þjónusta sveitarfélaga er einn liður í velferðarkerfi samfélagsins. Einnig verður þá fyrst hægt að vinna markvisst að félagsmálastefnu sem á að vera jafnsjálfsögð og stefna í heilbrigðis- og skólamálum. Með hinni nýju sýn er hugsunarháttur fátækraframfærslu og sveitarfesti lagður fyrir róða, hugsunarháttur sem hér hefur ríkt frá því land byggðist. Réttur til þjónustu verði ávallt í því sveitarfélagi þar sem einstaklingur á lögheimili án þess að fortíð hans sé athuguð sérstaklega eins og núgildandi sveitarfestiákvæði bjóða upp á. Öll þjónusta verði réttur fólks, jafnt fjárhagsaðstoð sem önnur þjónusta, og miðast við mat á aðstæðum eftir þeirri reglu sem sveitarfélög setja sér innan ramma laganna. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. Ég legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Frsm. meiri hl. félmn. (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegur forseti. Félmn. hefur fjallað um frv. og þær breytingar sem gerðar voru á því í meðförum Nd. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum.

Frsm. minni hl. félmn. (Danfríður Skarphéðinsdóttir) : Virðulegur forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir hefur nú verið hér til umfjöllunar á þremur þingum. Margt horfði til bóta í því frv. sem var fyrir lagt á 111. löggjafarþingi en í meðförum þingsins hefur það tekið miklum breytingum og enn er orðin breyting á því þegar það kemur nú frá Nd. aftur til Ed. Það er ljóst að ekki muni nást samstaða um málið nema í þeirri útþynntu mynd sem það hefur nú tekið á sig. Það er margt sem var í upphaflega frv. sem hefur verið fellt út. Vil ég þar helst nefna ákvæði um öfuga sönnunarbyrði í málum sem varða meinta mismunun vegna kynferðis við ráðningar í störf þar sem atvinnurekanda var gert að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi ráðið þegar ráðið er í stöður á vinnumarkaðnum. Skipan kærunefndar er ekki með þeim hætti sem við hefðum helst kosið að sjá eins og fram kom við umfjöllun málsins hér í Ed. á sínum tíma og ákvæði um jafnréttisráðgjafa er ekki svipur hjá sjón miðað við það sem var í upphaflega frv. Við styðjum þó þá breytingu sem gerð var í Nd. vegna þess að við teljum hana illskárri kost en þá breytingu sem gerð var hér í Ed. á sínum tíma. Og við munum, þrátt fyrir þá ágalla sem eru á frv., styðja það vegna þess að það eru ýmis mikilvæg atriði sem hafa þó náðst fram, eins og t.d. það að í 10. gr. er kveðið á um menntun. Þá má nefna annað ákvæði um jafnréttisþing sem er einnig mjög til bóta. Það er von okkar kvennalistakvenna að jafnréttisþing verði vettvangur lifandi umræðna um stöðu kvenna í samfélaginu og uppspretta nýrra hugmynda í baráttunni fyrir bættum hag kvenna og þar með allra þjóðfélagsþegna. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, virðulegur forseti, en eins og fram hefur komið styðjum við málið vegna þess að við sjáum þar örlítil skref tekin í rétta átt þó alls ekki sé nóg að gert.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Við kvennalistakonur höfum reynt að láta skoðun okkar í þessu mikilvæga máli koma fram í hnotskurn. Í tilefni af viðtali sem birtist við forseta Sþ. í Þjóðviljanum nú um helgina vil ég mega vænta þess að hæstv. forseti Ed. láti forseta Sþ. vita það að kvennalistakonur hafa ekki tafið þetta mál. Ég tel að það frv. sem við erum hér að afgreiða sé mjög mikilvægt þrátt fyrir þá annmarka sem eru á því og ég hef lýst. Ég hefði kosið að tala miklu meira um það hér í umræðunni það sem af er en tímans vegna og vegna þess að ég vil að það hljóti afgreiðslu þingsins hef ég sparað mér það.

Frsm. meiri hl. félmn. (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hl. félmn. um frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Nefndin hélt einn fund um málið. Meiri hl. hennar leggur til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá hv. Nd. þar sem voru gerðar þær breytingar á því að felldur var brott X. kafli frv. um málefni leikskóla og ákvæði sem snerta leikskóla falla nú undir kaflann um málefni barna og ungmenna. Aðrar breytingar sem meiri hl. félmn. Nd. lagði til voru minni háttar lagfæringar á frv. Undir nál. skrifa auk frsm. Jóhann Einvarðsson, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Karl Steinar Guðnason og Jón Helgason. Hv. þm. Salome Þorkelsdóttir var fjarstödd afgreiðslu málsins.

Guðmundur H. Garðarsson : Virðulegur forseti. Það er með þetta frv. eins og mörg önnur frv. sem stjórnarsinnar eru með þessa síðustu daga þingsins að það hefði þurft að fá miklu betri og nákvæmari meðferð áður en það kæmi til afgreiðslu með þeim hætti sem þeir leggja til. Við í minni hl. félmn. leggjum ekki fram skriflegt nál. Hins vegar legg ég hér fram brtt. á þskj. 1035 um það að 34. gr. frv. falli brott en þar er kveðið á um skyldur sveitarstjórna til að tryggja framboð á leikskólarými. Án þess að fara frekar út í það vek ég athygli virðulegs forseta og þingmanna á því að með þessu frv. fylgir ekki greinargerð um hvaða kostnað þetta kann að hafa í för með sér fyrir sveitarstjórnir. Er það auðvitað mjög alvarlegt mál að hér á að efna til skuldbindinga án þess að gera grein fyrir því hvaða fjárhagslegu kvaðir fylgja því. Öll getum við verið sammála um að betur þurfi að búa að leikskólum, það fer ekki milli mála, en það er auðvitað ábyrgðarlaust að gera það með þeim hætti sem felst í þessu frv. án þess að þær kvaðir og skyldur sem því fylgja séu tíundaðar með fjárhagslegum dæmum. Við erum þeirrar skoðunar að frv. hefði þurft að skoðast betur og teljum að það sé mjög alvarlegt mál að afgreiða þetta frv., sem og mörg önnur síðustu daga, með þeim hætti sem hér er gert. En með tilliti til þess að í frv. eru einstök atriði sem við getum fallist á þá munum við sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Þar sem ég hef ekki viljað tefja tíma okkar hér síðustu klukkustundirnar á þessu þingi þá tók ég ekki til máls við 1. umr. um frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Málið hafði fengið umfjöllun í nefnd Nd. og þangað höfðu borist umsagnir. Það er eins og oft áður að við neyðumst til þess í önnum síðustu daga fyrir þinglok að afgreiða mál með þeim hætti sem hér er gert, það er haldinn einn stuttur nefndarfundur. Ég tel hins vegar að hér sé um mikilvæga löggjöf að ræða og eins og fram hefur komið hefur mjög lengi verið skortur á slíkri löggjöf þar sem settur er rammi utan um skyldur sveitarfélaga og þá þjónustu sem þeim er ætlað að veita íbúum sínum. Á þeim forsendum vildi ég leggja mitt af mörkum fyrir hönd okkar þingkvenna Kvennalistans í þessari deild til að þetta mál hlyti afgreiðslu eins og frv. sem við afgreiddum áðan um málefni leikskólans. Ég vil ítreka að við teljum að hér sé í báðum tilvikum um mikilvæga löggjöf að ræða þótt ýmsir annmarkar séu á varðandi fjármögnun leikskólans, svo ég víki að honum hér í máli mínu. En ég vil ítreka það að við höfum viljað greiða fyrir þessum málum. Það geta kannski verið takmörk fyrir því hversu samvinnuþýðir þingmenn geta verið á síðustu klukkustundunum og þess vegna vil ég enn og aftur vísa því á bug sem fram kemur í viðtali í Þjóðviljanum nú um helgina að það sé verið að tefja þjóðþrifamál sem þessi af okkar hálfu.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Fyrr á þessum degi var samþykkt hér frv. til laga um leikskóla. Þar segir í 3. gr.: ,,Sveitarfélag gerir árlega könnun á því hversu margir foreldrar óska eftir leikskólavistun.`` Fyrir einni klst. eða svo var þessi hv. þingdeild þeirrar skoðunar að slík könnun skyldi gerð einu sinni á ári. Núna fyrir nokkrum mínútum var enn á ný atkvæðagreiðsla um þetta hið sama málefni. Þá erum við komin yfir í frv. til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þar stendur um þetta sama atriði: ,,Sveitarstjórnir skulu eftir föngum tryggja framboð á leikskólarými. Til þess að sú þjónusta verði í sem bestu samræmi við þarfir barna í sveitarfélaginu skal það láta fara fram mat á þörfinni eigi sjaldnar en á tveggja ára fresti.`` Nú virðist svo sem þingdeildarmenn hafi skipt um skoðun, þyki nóg að slíkt mat á þörfinni fari fram á tveggja ára fresti, sem fyrir klst. eða svo skyldi fara fram á eins árs fresti. Ég hygg líka að það sé réttur lagaskilningur að þau lög sem síðar eru samþykkt eru ráðandi. Þannig ýta ákvæðin um félagsþjónustu sveitarfélaga þeim ákvæðum um þetta atriði sem við vorum að samþykkja fyrir einni klst. til hliðar. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að sú nefnd sem þetta mál heyrir undir, ætli það sé ekki félmn., setjist á rökstóla og velti því fyrir sér hvort ekki sé rétt að samþykkja till. hv. 8. þm. Reykv. Guðmundar H. Garðarssonar um að fella 34. gr. úr gildi. Þessi heildarlagabálkur um leikskóla sem við vorum að samþykkja er 23 greinar með ákvæðum til bráðabirgða. Ég hélt satt að segja að það fæli í sér skipan þessara mála eins og deildin vildi hafa hana og vil því mjög mælast til þess að félmn. lesi nú yfir frv. til laga um leikskóla og reyni að gera sér grein fyrir því hvort nefndin geti fallist á þau sjónarmið sem búið er að lögfesta hér á þinginu fyrir klst. Það er svona hálfbjánalegt að vera að breyta lögum á klukkustundar fresti. Ef það er mat félmn. að nauðsynlegt sé að breyta lögunum um leikskóla svo fljótt og vel þá tel ég fara betur á því að flytja sjálfstætt frv. til breytinga á lögum um leikskóla sem við vorum að samþykkja nú áfram ef það er þá þinglega rétt áður en búið er að staðfesta lögin, sem mér er öldungis ekki ljóst. Ég held þess vegna að við getum ekki haldið þessu máli áfram fyrr en það hafi verið athugað betur.

Forseti (Jón Helgason) : Ég vænti þess að hv. félmn. muni taka þetta til athugunar.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég kom hér í dyrnar þegar hv. þm. var að ljúka máli sínu og hafði spurnir af því að hann héldi því fram að þau sköruðust með einhverjum hætti frv. um leikskóla sem nú er orðið að lögum og það frv. sem hér er til umræðu. Þetta er með öllu rangt. Þessi frv. hafa ekki skarast og því síður eftir að sú breyting var gerð á frv. í Nd. að fella út kaflann um málefni leikskóla og flytja tvö ákvæði sem þar voru inn í kaflann um málefni barna og ungmenna. Ég skal ekki hafa langt mál um þetta, virðulegur forseti. Hér er verið að setja löggjöf sem fjallar um ýmsa þætti í þeim velferðarmálum sem sveitarfélögin hafa skyldur við sína íbúa. Málefni leikskólans eru veigamikill þáttur í þeim málaflokkum sem sveitarfélögin fara með á sviði velferðarmála. Þau hafa bæði fjárhagslega og faglega ábyrgð á þessum málaflokki og því er óeðlilegt að það sé á engan hátt kveðið á um málefni leikskóla inni í þessu frv. Sú niðurstaða sem hér liggur fyrir og er til umræðu er t.d. gerð í fullu samráði við Fóstrufélag Íslands sem hefur haldið því fram að þessi ákvæði sköruðust. Hér er einungis verið að kveða á um að sveitarfélögin skuli eftir föngum tryggja framboð á leikskólarými og er það mjög eðlilegt í löggjöf sem kveður á um skyldur sveitarstjórna almennt á sviði velferðarmála. Síðan er ákvæði um að fram skuli fara úttekt á tveggja ára fresti á þörfinni fyrir leikskólarými. Ákvæðið í 2. málsgr. 34. gr. er líka mjög mikilvægt. Það kveður á um að félmrn. skuli liðsinna sveitarfélögunum í því skyni að sameinast um rekstur leikskóla á vettvangi héraðsnefnda og með stofnun byggðasamlaga. Þetta ákvæði er mjög mikilvægt vegna þess að mörg af smærri sveitarfélögunum eru ekki í stakk búin til að halda uppi nauðsynlegri þjónustu og koma upp leikskólum í þeim mæli sem þarf. Þess vegna er það oft sem þessi smærri sveitarfélög þurfa að sameinast einmitt á vettvangi héraðsnefnda eða byggðasamlaga um stofnun leikskóla. Í þeim tilfellum kemur að verulegu leyti til kasta ráðuneytisins að liðsinna sveitarfélögum í því efni, bæði gegnum Jöfnunarsjóð og með ýmislegri ráðgjöf.

Ég vil benda hæstv. félmrh. á að hér eru umræður um þingsköp og aðeins það atriði hvort félmn. skuli taka málið til skoðunar á milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Mér var ekki ljóst að hér væri umræða um þingsköp, þá hefði ég ekki hagað máli mínu með þeim hætti sem ég hef gert. Ég tel þó að ég hafi upplýst nokkuð það ágreiningsatriði sem hv. þm. setti hér fram og því mun væntanlega það sjónarmið sem ég hef hér látið koma fram skýra nokkuð málið fyrir nefndinni ef hún er að taka það á annað borð til umfjöllunar aftur.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Ég þakka fyrir að hafa leiðrétt ráðherrann. Ég var einungis að vekja athygli á misræmi sem er á milli laga um leikskóla sem nú eru orðin og þess frv. sem hér er og hef beðið félmn. að athuga sérstaklega það atriði. En ég er þakklátur félmrh. að hann skuli ætla að vera hér við 3. umr. málsins og hlakka til þess að heyra hann ljúka ræðu sinni til þess að hann geti til fullnustu eytt þeim misskilningi sem ég virðist vera haldinn varðandi leikskólann.