Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn. hefir athugað þetta mál og borið það saman við l. þau, sem gilda til ársloka þessa árs um sama efni, og er frv. í öllum aðalatriðum a.m.k. shlj. l. þeim, sem nú gilda. N. er sammála um, að eins og fjárhagsástæður ríkissjóðs eru, þá sé ekki annars kostur en að framlengja þessi l. einnig fyrir árið 1941, og það því fremur sem mþn. sú í skatta- og tollamálum, sem er starfandi, hefir ekki enn algerlega lokið störfum, og mætti því ef til vill, án þess þó að ég sé að spá neinu um það, vænta þess, að þetta gæti orðið í síðasta sinn, sem þessi l. eru framlengd. N. leggur því til, að frv. verði samþ., en gerir á því lítils háttar breyt.. sem er aðeins um gildistöku l. Í síðustu gr. frv. er kveðið svo að orði, að 1. öðlist þegar gildi, sem þá væntanlega yrði einhverntíma á þessu ári, en samskonar l. önnur gilda til ársloka, og þess vegna þykir n. réttara, að það sé ákveðið. að l. öðlist gildi í jan. næsta ár. Það liggur fyrir brtt. á þskj. 210 frá 2 hv. dm. Ég ætla ekki að ræða um þessa till. nú. enda hefir ekki enn verið mælt fyrir henni. Ég skal aðeins geta þess, að n. hefir ekki ennþá tekið hana sérstaklega til meðferðar. Ég geri ráð fyrir - og hefi ég borið mig að nokkru leyti saman um það við formann n., - að n. telji ekki beina þörf á að taka þessa till. fyrir sérstaklega og hafi því ekkert á móti því, að gengið sé til atkv. um hana nú, því samskonar mál og till. fjallar um hefir áður legið fyrir hv. d., sem hv. dm. hafa tekið afstöðu til með atkvgr. í d., og sennilega verður afstaðan til þessarar till. ákaflega svipuð eins og hún var til þess máls. Það má vera, að tilefni gefist síðar til að ræða þessa till.



Herra forseti! Ég og hv. 2. þm. S.-M. eigum brtt. á þskj. 210. Efni hennar er gamall kunningi í hv. d., og þarf ekki að fara nákvæmlega út í það. Ég vil þó leyfa mér að minna á, að undir þeim umr., sem fóru fram um frv. til l. um brúasjóð, upplýstist það, að eftir er að brúa margar stórár, og einnig það, að ríkissjóður hefir ekki séð sér fært á undanförnum árum að veita það mikið fé til brúagerða í einu, sem þarf til að gera eina slíka brú á ári. Hinsvegar kom það í ljós undir umr., að meiri hl. þessarar hv. d. kunni ekki við að leggja ákveðinn skatt á í ákveðnu augnamiði og mynda af honum brúasjóð, en ekki er neitt talið því til fyrirstöðu, að skattur, sem fyrir væri, væri hækkaður eða fé væri veitt til þessa í fjárl. Í tilefni af þessu fluttum við við 2. umr. fjárl. till. um framlag til þeirrar brúar, sem mest þörf er í. Það er áætlað, að hún kosti um 100 þús. kr. Það er hægt að byggja hana í tvennu lagi. 50 þús. kr. munu nægja til þess, að umferð geti átt sér stað, en síðar er hægt að byggja fyrir hinn helminginn. Þetta sparar í „valútu“, benzíni og gúmmi 13 þús. kr. á ári með því verði, sem nú er á þeim vörum, og með þeirri bílaumferð, sem þarna á sér stað, ef tekið er meðaltal síðustu 3 ára. Það sjá allir, að brýn þörf er á þessari brú. Hér er farið fram á að hækka benzínskattinn, sem gert er ráð fyrir í 3. gr. þessa frv. að hækki um 4 aura, að hækka hann um í eyri, upp í 5 aura, og að samhliða því, sem ákveðið er í frv., að þessi viðbót, sem inn kemur fyrir þennan hækkaða skatt, renni til vegagerða og malbikunar á vegum, þá renni 1/5 af hækkuninni til þess að brúa stórár, og fyrsta brúin, sem á að byggja, sé sú brú, sem myndi gefa allt aðflutt efni og allan kostnað til baka á 4 árum. Með þessu hygg ég, að málið sé komið í þann farveg, að þeir, sem ekki gátu verið með því sem sérstöku brúasjóðsfrv., geti nú verið með því, og einnig þeir, sem ekki gátu verið með því að taka það upp í fjárl. sérstaklega, vegna þess, að þeir töldu fjárhag ríkissjóðs ekki það góðan, að hann mætti við þessum útgjöldum, geti nú fylgt því, þar sem tekjur hér eru áætlaðar móti gjöldunum. Ég hygg, að hvorug af þessum ástæðum sé nú til staðar, og þess vegna geti öll hv. d. orðið sammála um að samþ. þessa till.

*Magnús Jónsson: Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara og ég hefi gert það á undanförnum árum, þegar þetta frv. hefir verið í n., sem ég hefi átt sæti í. Það er í vissu falli dálítið einkennileg aðstaða, sem ég ætla ekki að fara út í frekar. Það er sérstaklega nú, að ekki er ástæða til að setja sig á móti frv., því auk þeirrar almennu ástæðu, að ríkissjóður getur ekki komizt af án þess að fá þessar tekjur eða þá einhverjar aðrar tekjur í staðinn, þá er nú líka sú aukaástæða, að mþn. í skatta- og tollamálum er starfandi, sem tekur a.m.k. verulegan part af efni þessa frv. til meðferðar, og þá sérstaklega 2. gr. frv. Ég tel tekjuskattstiga þann, sem þar er ákveðinn, óhæfilegan, og það er hann, sem gerir það að verkum, að ég mun aldrei fyrirvaralaust geta samþ. þau l., sem innihalda þann tekjuskattstiga. Ég skal ekki fara að þreyta hv. d. með löngum umr. um þetta mál. Það getur líka verið, að þingið fái þetta til meðferðar áður en langt um líður. Ég býst við, að öllum hv. dm. sé það ljóst, að þegar þessi tekjuskattstigi er skoðaður við hliðina á hinni geipilegu tekjuþörf bæjar- og sveitarfélaga, sem þau verða að innheimta með beinum sköttum, þá sé hann orðinn svo hár, að hann nái ekki nokkurri átt. Ég get ekki í svipinn sagt um, hvað oft er búið að hækka hann, en þegar hann var upphaflega settur 1921, þá var þetta sama sem ekkert, en það þótti þó mikill nýr skattur þá. Síðan var eftir 10 ára skeið samþ. að innheimta hann með 25% álagi, en svo leið ekki nema í ár þangað til heimilað var að innheimta hann með 40% álagi. Það þótti þó ekki nóg, því rétt á eftir var búinn til nýr skattstigi, sem var hærri en sá gamli með þeim álögum, sem bætt hafði verið við. Síðan var heimilað að innheimta hann með 10% álagi. Ég hefði gaman af að nefna 2–3 dæmi um þá þróun, ef svo mætti að orði komast, sem orðið hefir í þessum málum. T.d. af 4–5 þús. kr. átti samkv. skattstiganum frá 1921 að greiða 72 kr. af 1000 kr. og 4% af því, sem eftir var. Þegar svo bætist við þetta 25% skv. heimild frá 1932, verða þetta kr. 90.00. Með heimildinni frá 1933 um 40% viðauka, verða þetta kr. 100.80. Skv. skattstiganum frá 1933 greiðast af þessum sömu tekjum kr. 140.00, og þegar við bætist 10% viðauki skv. heimild frá sama ári, eru þetta kr. 154.00. Eftir lögunum um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs, 1935, verða þetta kr. 155.00, og loks með þessum 12% viðauka, sem hér er gert ráð fyrir, verða þetta kr. 173.00. Taki maður svo 7–8 þús. kr. laun, er greitt í skatt af þeim árið 1921 kr. 222.00, en er nú komið upp í 677.00 kr., og af 10–11 þús. kr. launum var árið 1921 greitt kr. 462.00, en verður eftir að þessi lög hafa verið samþ. kr. 1713.00, og sjá menn þess vegna, hve ákaflega mikil þessi hækkun er, þannig að ég hefi það fyrir satt, vegna þess að það hefir verið sagt í útvarpið af þeim fjármálamanni íslenzkum, sem er einna mestur unnandi hinna beinu skatta, að hvergi þekkist á byggðu bóli nokkuð líkt þessu. Hann sagði að vísu, að það væri hvergi eins gott, en eitt er víst, að það er hvergi neitt líkt. Ég skal ekki segja um það, hvað sú milliþn. sem hefir þetta mál til meðferðar og sömuleiðis fjáröflun bæjar- og sveitarfélaga, leggur til, en ég taldi enga ástæðu til þess að vera að hrófla við þessu máli, þar sem það er í rannsókn og fylgdi meðnm. mínum því í því að samþ. frv., en skrifaði þó undir með fyrirvara. Um brtt. hv. l. þm. N.--M. og 2. þm. S.-M get ég ekki tekið undir með hv. frsm. um, að deildin öll muni verða þessu samþykk, því ég fæ ekki, þrátt fyrir ræðu hans, séð nokkurn mun á þessari till. og því frv. um brúasjóð, sem nýlega var fellt hér. Ég tel það mikla lipurð og mildi af hæstv. forseta, sem af honum má vænta, að hann lætur till. sem þessa koma til atkv., og ég held, að það hljóti að fara um þessa till. Eins og frv. Ég vil gefa flutningsmönnum mikið hrós fyrir dugnað þeirra í því að reyna að hafa þetta fram til síðustu stundar, en get ekki fylgt þessu frekar en frv., og er þá aðalástæðan sú, að ég er yfirleitt á móti þessum endalausu og stöðugu hækkunum, og held mig ekki muna það skakkt, að einn af helztu fjármálamönnum framsfl. hafi sagt, að við mundum einhverntíma þurfa að klifra niður tindinn. Ég held, að það sé ófært að halda alltaf hærra og hærra. Það má segja, að ekki muni mikið um einn eyri, þegar um 60–70 þús. kr. er að ræða, en dropinn holar steininn, og það hefir oft verið deilt á Alþingi fyrir minna. Auk þess sem það er mín skoðun, að allt eigi að fara í sama sjóðinn, og svo beri fjárveitingavaldinu að veita úr honum með lögum, en að það eigi að hætta við þessar deildir af ríkissjóðnum, þar sem verið er að búa til dálitla ríkissjóði í ákveðnu skyni. Ég skal ekki ræða þetta frekar. af því að við ræddum það svo mikið, þegar frv. um brúasjóð var til umr. hér í deildinni, en það er áreiðanlega heppilegra, að allt sé lagt í ríkissjóðinn og veitt úr þeim eina ríkissjóði til þess, sem Alþ. telur þarft í það og það skiptið. Ég taldi ekki ástæðu til þess að taka þetta fram í n., en vil taka það fram hér, til þess að gera grein fyrir mínum fyrirvara.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég get vísað til þess, sem ég sagði við fyrstu umr. þessa máls, og að öðru leyti til þess, sem hv. frsm. og hv. 1. þm. Reykv. hafa sagt um þetta mál. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 210 vil ég vekja athygli hv. deildar á því, að þó svo sé að vísu, að innflutningsgjald á benzíni sé ákveðið 8 aurar, er það í rauninni hærra með því fyrirkomulagi, sem nú er, að innheimta líka aðflutningsgjald af flutningsgjaldinu, og hefir ekki verið tekin ákvörðun um að breyta frá því, svo segja má, að innflutningsgjaldið sé 9 aurar, en ekki 8 aurar. Ég get að öðru leyti látið þetta afskiptalaust hér í þessari deild, þar sem ég á atkv. um það í annari deild og mun greiða atkv. um það þar.



Herra forseti! Það er bara eitt atriði, sem mig langar að benda hv. 1. þm. Reykv. á, ekki sérstaklega í sambandi við þetta mál, heldur fyrst og fremst af því, að hann leggur mikið upp úr því, að Alþingi ráðstafi ákveðnum tekjum ríkisins til sérstakra framkvæmda. Út af þessu vil ég benda honum á, til þess að hann verði betur sjálfum sér samkvæmur og þroski sjálfan sig betur, að við samþykktum nýlega hér í deildinni 11. mál, frá 6. þm. Reykv. og atvmrh., um það, að vitagjald skuli renna til vita, og hv. 1. þm. Reykv. var með því. Þegar lagt er til, að þessum aurum skuli varið til vega og malbikunar á vegum, er hann með því, en bara þegar á að verja því til brúa, er hann ekki með því. Það má verja þessum eyri til þessa eða hins, en bara þegar á að verja því til brúa, þá má það ekki vera ákveðið. Þetta er velvildin til dreifbýlisins. Að öðru leyti ætla ég ekki meira um þetta að segja.

Fram.(Bernharð Stefánsson): Ég ætla nú ekki að fara að ræða við hv. 1. þm. Reykv. um skattamál almennt, og það því síður, sem við erum sammála um niðurstöðuna hvað þetta mál snertir og að þetta frv. nái fram að ganga. En út af hinu sífellda tali um það, að skattar séu of háir hér á landi, vildi ég benda á það, að þótt skattar, bæði beinir og óbeinir, þyki allt of háir, eru þó alltaf hærri kröfur um það, að ríkissjóður leggi í eitt og annað til hagsbóta fyrir almenning, heldur en hitt, að skattarnir lækki. Ég mæli þetta ekki til hv. 1. þm. Reykv., því hann hefir ekki lagt það í vana sinn að gera slíkar kröfur, en ýmsir eru þeir, sem hafa gert hvorttveggja í einu, að rífast yfir sköttunum, og líka yfir því, hvað lítið þeir fengju til ýmissa framkvæmda, sem þeir bera fyrir brjósti. Þetta hafa menn gert bæði í ræðu og riti. Ég hefi meira að segja verið þar staddur. sem einn og sami maður flutti tvær till., aðra um það að skora á þingið að lækka gjöldin, og hina um það, að veita ýmiskonar fjárstyrki til fyrirtækja í grenndinni þar sem hann bjó. Að það væri tími til þess nú að fara að lækka skatta á Íslandi, í því ástandi, sem skapazt hefir við styrjöldina, munu líka flestir vera sammála um, að ekki komi til mála. Það þarf ekki annað en að líta til nágrannaþjóðanna. Allar hafa þær séð sig neyddar til að hækka skattana núna. við Íslendingar erum ekki eins og stendur að hækka skatta, og mér finnst, að við megum eftir atvikum þakka fyrir, að skattarnir fá að standa í stað. Það er aldrei nema satt, að tekjuskatturinn er tilfinnanlegur, en þó er annar skattur, sem ég held, að öllum finnist tilfinnanlegri en skatturinn til ríkissjóðs, og það er útsvarið. Að vísu má segja, að þetta sé því tilfinnanlegra þegar það kemur saman. Ég vona nú, þar sem hv. 1. þm. Reykv. á einmitt sæti í mþn. í skatta- og tollamálum, að hann finni og beri fram einhver ráð til þess að samræma þetta á einhvern hátt, þannig að það geti orðið léttbært, en að réttmætri tekjuþörf verði þó fullnægt. Ég skal svo aðeins minnast á brtt. á þskj. 210, um að hækka benzínskattinn um í eyri og verja þeim tekjuauka til brúa. Þegar frv. um brúasjóð lá hér fyrir d. fyrir nokkru síðan, þá greiddi ég atkv. með því, og þegar það var lagt fyrir síðasta þing og vísað til nefndar, sem ég átti sæti í, fjárhagsnefndar, gaf ég út nál. um þetta mál og mælti með því. Það leiðir af sjálfu sér, að ég mun greiða atkv. með þeirri till., sem hér liggur fyrir. Aftur á móti skal ég geta þess, að ég greiddi atkv. á móti því við afgreiðslu fjárlagafrv., að hækka framlag til brúa um 90 þús. kr. og verja því til þess að brúa Jökulsá á Fjöllum. Ég greiddi atkv. á móti því vegna þess, að ekki var séð fyrir neinum auknum tekjum, og ég sá ekki fært að hækka gjaldaliðina nema tekjur kæmu á móti, en hér er lagt til, að tekjur komi á móti þeim útgjöldum, sem farið er fram á með tillögunni. Til þess að þau rök fái staðizt, sem hv. 1. þm. Reykv. ber fram gegn þessari till., að hann vilji ekki búa til einlæga sjóði, sem verja eigi í ákveðnu skyni, heldur láta allt ganga í ríkissjóðinn og ríkissjóður greiði svo sín gjöld, finnst mér hann ekki vera í góðu samræmi við sjálfan sig, því einmitt í þessu frv., sem hann er búinn að mæla með, að samþ. verði, er gert ráð fyrir slíkum sjóðum. Orsökin til þess, að ég er með þessari till., er sú, að ég álít, að hvað sem öðrum sköttum líður, þá sé gjaldið af benzíni of lágt, og ég hefi enga von um, að hægt sé að halda uppi nútíma samgöngum, leggja vegi, sem færir séu bifreiðum, halda vegum við og byggja brýr, öðruvísi en að samgöngurnar sjálfar standi að einhverju og miklu leyti undir þessum framkvæmdum. Og hvernig ætti það að vera, að þessi fámenna þjóð í tiltölulega stóru landi ætti að geta komizt af með að skattleggja þetta minna heldur en t.d. Danir, sem búa í minna landi en við og eru 30 sinnum fleiri en við? Og eftir því sem ég veit bezt, hafa þeir 2 aurum hærri benzínskatt en við. Ég hefði því vel getað gengið inn á að hækka benzínskattinn meira en farið er fram á í þessu frv., og lækka þá frekar einhver önnur gjöld, sem ríkissjóður ber nú. Mér finnst ég jafnvel hefði getað gengið að því að hækka þetta gjald um 3 aura á lítra, því þá skilst mér, að það væri jafnt eins og í Danmörku. Án þess að ég vilji segja, að Danir eigi að vera okkar fyrirmynd, og að við eigum í öllu að vera eins og Danir, skil ég ekki, að við getum gengið skemmra. Þó við göngum ekki svona langt, leiðir það af sjálfu sér, að ég mun frekar greiða atkv. með þessari hækkun en að hún verði engin. Ég vil að lokum benda á það, að þessi till. er upprunalega komin frá vegamálastjóra, ef ég veit rétt, og mun hann vera á sama máli og ég um það, að það muni bókstaflega ekki vera hægt að vinna að samgöngubótum á Íslandi eins og þörf er á og óskað er eftir með öðru móti en því, að gjaldið af benzíni hækki frá því, sem nú er.

*Magnús Jónsson: Ég skal ekki fara út í miklar almennar umr. um fjárreiður, en það er satt, að kröfurnar eru alltaf háværar um auknar umbætur, og ég skil þá vel, sem fara fram á aukna skatta. Hinsvegar er ég ekki algerlega samþykkur þessu frv., því þrátt fyrir það, þótt kröfurnar væru réttmætar og yrði að auka útgjöldin, þá er ég á móti því að hækka tekjurnar á þennan hátt. Þegar minnzt er á sambandsþjóð okkar, Dani, má það vel í þessu máli, því þegar útgjöld ríkisins hækka og þeir þurfa að hækka skattana, leggja þeir ekki á beina skatta, - nei, þeir auka tekjurnar með því eina móti að taka það á vöruviðskiptunum. Og það er þar, sem ég álít að eigi að taka það. Það á að taka skattahækkanir gegnum viðskiptin. Það er gömul regla. Ég skil aldrei þegar menn segja, að einn skattur sé tilfinnanlegri en annar, að aukaútsvarið sé tilfinnanlegra en tekjuskatturinn. Ég veit ekki, hvaða munur er á því, hvert maður greiðir það. Ef maður á að borga 800 kr. og 1000 kr., eru það 1800 kr., sem hann svarar út. og honum er alveg sama hvert það rennur. Útsvarið er að vísu orðið tilfinnanlegt víða, af því að tekjuskatturinn er orðinn svo hár. Ég skal svo ekki fara meira út í almennar umr. og ekki heldur fara meira út í benzínskattinn, hvort hann sé hærri eða lægri en í Danmörku, en mér er sagt, að það sé nú 50 aura verð á benzíninu.

Það munar nú ekki mikið um einn eyri af 50

. Það eru nú 50 einseyringar í 50 aurum, en máske tekst þessum ráðh., sem greip fram í, að koma þeim upp í meira. Annars skal ég segja það, að ég er meira með benzínskattinum en tekjuskattinum. Þetta er bara almenn andstaða frá minni hálfu. Hv. 1. þm. N.-M. tókst nú ekki með sinni góðu ræðu að þroska mig nógu mikið. Það fór alveg út úr höndum hans, þegar hann ætlaði að hanka mig á atkvgr. minni um vitagjöldin. Það hefir ekki verið varið til vita neitt svipað því sem vitagjöldin hafa verið: Þetta var bara ábending til ríkisvaldsins um að verja álitlegri upphæð í þessu skyni. Það er ekki verið að stofna sérstakan ríkissjóð. vitagjaldið er dálítið sérstakt. Það er skattur, sem við yfirleitt tökum af erlendum skipum, og það hafa komið fram kvartanir og undrun yfir því, hvað vitagjaldið væri hátt, þar sem ekki væru byggðir fyrir það vitar, og þegar þessar sérstöku ástæður eru fyrir hendi, að hér er verið að greiða fyrir siglingum þessara sömu skipa hér við land, þá er full ástæða til þess að taka þessar kvartanir til greina. Svo er það 1. gr. frv. Ég verð að segja, að ég hefi alltaf verið undrandi yfir því að setja heila grg. í 1. gr. Það er ekkert annað en kjánaskapur að segja, að tekjuöflunin sé til þess arna, til þess að standast útgjöld ríkisins 1941, og greiða tillag til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga! Mikið var! Nei, það þurfti að fóðra þetta um leið. - Mér finnst frv. mjög ólíkt því, sem ég hefði viljað hafa þessi lög. Ég mun svo ekki lengja umr. frekar um þetta mál.



Það hefir fyrr hent guðsmann að afneita einu og öðru, en sjá ekki að sér fyrr en haninn hefir galað í þriðja sinn. Nú hefir það hent þennan guðsmann, hv. 1. þm. Reykv.

Og þess vegna galar haninn nú í þriðja sinn!

. Já, ég leik hér verk hanans, og þess vegna gerði 1. þm. Reykv. réttast að ganga út og iðrast beisklega. Hv. þm. benti á það í sambandi við vitagjöldin, og lagði mikið upp úr því, að það væri nokkurskonar óskrifaður samningur milli okkar og erlendra þjóða að verja vitagjaldinu til vitabygginga. Ég vil þá benda hv. þm. á, að það eru mjög margir útlendingar, sem ferðast um land vort, er þurfa að eyða benzíni, og þeir eru alveg undrandi yfir því, hve margar ár eru óbrúaðar, hve vegirnir eru vondir og hvers vegna við höfum ekki hærri benzínskatt til þess að kippa þessu í lag. Mér finnst því, að hv. þm. ætti að verða við kröfum þessara manna þessum óskrifaða samningi við útlendinga, og hækka benzínskattinn, svo að unnt sé að brúa fleiri ár og hafa vegina betri. Það væri einmitt í fullu samræmi við ummæli hans um vitagjaldið.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Frv. þetta er shlj. gildandi l. um þetta efni. N. hefir borið það saman við l. og séð, að svo er. N. hefir lagt til, að 2 smáefnisbreyt. séu gerðar á frv., og eru þær á þskj. 231. Önnur brtt. er um það, að 10. liður sé hækkaður úr 3 þús. kr. upp í 5 þús. kr. Þessi liður gerir ráð fyrir því, að þrátt fyrir frestun l. um læknishéraða- og prestakallasjóði skuli þó 3 þús. kr. renna í prestakallasjóð. Brtt. fer fram á, að þessar 3 þús. kr. séu hækkaðar upp í 5 þús. kr. Þegar þessir liðir voru upphaflega settir inn í l., þá var alveg frestað framkvæmd 1. um læknishéraða- og prestakallasjóði. Eins og hv. þdm. sjáifsagt vita, þá er það ákvæði í l., að ef þessar embættismannastéttir eru ekki fullskipaðar, þá skuli nokkur hluti þess. sem þannig sparast ríkissjóði, renna til þess að bæta upp að nokkru leyti þessi skörð, sem verða í starfi viðkomandi stétta við það, að embættin eru ekki veitt. Þessi l. eru eðlileg. Því var frestað á sínum tíma að greiða þetta, en í fyrra var þessi frestur afnuminn að því er kemur til læknishéraðasjóða. Þau l. eru aftur komin í framkvæmd, svo í þessa sjóði rennur það fé, sem ákveðið er. Aftur á móti er enn frestað ákvæðum 5. gr. I. um prestakallasjóði og n. fannst það ekki nema sanngjarnt, að nokkuð rífara fé mætti þá renna til þeirra. Ég veit ekki upp á víst, hvað mörg prestaköll það eru, sem eru óveitt, en það munu vera undir 15 þús. kr., sem ættu að renna til þeirra, ef l. væru framkvæmd. Mörg árin hafa það verið 12–16 þús. kr., sem hafa átt að renna til ráðstöfunar kirkjuráðs í þessu skyni. ef 1. hefði ekki verið frestað. N. fannst það því ekki nema sanngjarnt, að þessi upphæð væri dálítið hækkuð. Það er líka önnur ástæða, sem kemur hér til greina, en hún er sú, að sumt af þeirri starfsemi, sem kirkjuráðið hefir með höndum, er þess eðlis, að hún hækkar töluvert með aukinni dýrtíð, t.d. útgáfustarfsemi, sem kirkjuráðið styður að. Það er enn ein ástæða, sem mælir með þessu. Meðan þessi l. voru í gildi, þá rann til ráðstöfunar kirkjuráðs nokkuð mikið fé, en kirkjuráðsmennirnir fóru að eins og vitrir ráðsmenn, að þeir lögðu fyrir nokkurt fé, sem þeir hafa svo treint til að borga með þá starfsemi, sem þeir hafa með höndum. Nú er þetta fé þrotið. Nú er því ekki um annað fé að ræða en það, sem á hverjum tíma má renna til ráðstöfunar í þessu skyni. Ég fyrir mitt leyti hefði óskað þess, að þessi l. væru tekin út, svo þessi meinlausu l. um læknishéraða- og prestakallasjóði hefðu fengið að koma til framkvæmda. Ég vildi þó ekki fara fram á það, heldur kaus ég að vera samnm. mínum samferða, svo n. gæti óklofin skilað þeim till., sem koma fram. 2. brtt. n. er samskonar að því leyti, að þar er líka um 2 þús. kr. hækkun að ræða. Búnaðarmálastjóri kom á fund n. og tjáði henni, als það mundi láta nærri, ef þetta tillag væri hækkað um 2 þús. kr., að hægt væri að framkvæma þau l., sem hér um ræðir. Ef ætti að draga svo úr þessu, að ekki væri hægt að framkvæma l., þá ætti heldur að taka þennan lið burt úr 1. Hann sagði réttilega, og n. sá það einnig, að það væri samt sem áður aðhald í því, að þessi liður væri í l., því þá mætti ekki fara fram úr 70 þús. kr., svo það gæti orðið til þess, að ný starfsemi væri síður hafin. hað gæti kannske verið rétt að skera niður 1/3 eða 1/2 af allri upphæðinni og skera svo framlögin niður á sama hátt, en að skera 2 þús. af 10 þús. getur á hinn bóginn komið ónotalega við. Það geta orðið vandræði úr því í framkvæmdinni. Það verður að gera ráð fyrir því, að l. um þetta atriði fái að vera í gildi, þó ekki vinnist tími til að breyta fjárl.ákvæði í samræmi við það. Þá eru það 2 prentviliur, sem n. taldi rétt að leiðrétta með brtt., úr því að hún tók eftir þeim. Það er sérstaklega önnur í 15. lið, sem breytir efni gr., því þar stendur „menntaskólanum“ fyrir „menntaskólunum“. Ég vil aðeins benda á það, sem mér hefir verið bent á, eftir að n. skilaði till., að í 20. liðnum er klausa í niðurlaginu, sem í raun og veru er gengin úr gildi, en þetta má athuga fyrir 3. umr.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég þarf í raun og veru ekkert að segja um þessar till. Ég tel, að þar sem n. leggur til, að 2 liðir hækki um 2 þús. kr. hvor, sé ekki um svo stórvægilega upphæð að ræða, að það geti valdið ágreiningi. Prentvillur er auðvitað sjálfsagt að leiðrétta. Viðvíkjandi 20. liðnum, þá á hann ekki að standa eins og hann er, en hvort ástæða er til að setja ákvæði viðvíkjandi þessu máli fyrir næsta ár, hefi ég satt að segja ekki hugsað út í. Það er rétt, að n. athugi þetta fyrir næstu umr.

* Frsm. (Ingvar Pálmason): Breytingin, sem lagt er til, að gerð verði á núgildandi i. um vitamál, er sú, að ákvæði skuli sett í l. sjálf, þar sem svo er fyrir mælt, að jafnan skuli verja árlega jafnmiklu fé til vitamála og vitagjöldin nema. Ég geri ráð fyrir, að frv. sé komið fram vegna vaxandi krafa frá sjómönnum um þetta. Við þessu er að sjálfsögðu ekkert að segja, slík krafa sem þessi er í fyllsta máta eðlileg. Í meðferð frv. í hv. Nd. voru gerðar á því tvær breytingar. Fyrri breytingin er við 7. gr. l. og er þess efnis, að auk forstöðumanus stýrimannaskólans skuli og leita álits forseta Fiskifélagsins og forseta Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, áður en ákveðið er, hvaða vitar skuli byggðir. Þessa breyt. verður að telja sanngjarna. Þá var og bætt inn í frv. í Nd., að auk þeirra ljósvita, sem taldir eru í lögunum, skuli bætt ljósvita á Arnarstapa á Snæfellsnesi. Um þessa breyt. er hið sama að segja og hina, að hún á að sjálfsögðu fyllsta rétt á sér, því að það er ekkert eðlilegra en að bæta þurfi nýjum vitum inn í l. um vitabyggingar, umfram þá, sem taldir eru í l. frá 1933. Í 4. gr. frv. er svo ákveðið, að I. þessi komi ekki til framkvæmda á meðan styrjöld sú, sem nú er hafin í Norðurálfu, standi yfir. Það mætti því segja, að ekki væri brýn nauðsyn á að afgreiða mál þetta nú, en ég fæ ekki séð, að neitt geti verið því til fyrirstöðu. Þörf og góð mál er alltaf tímabært að afgreiða. Ég tel því ástæðulaust að láta það tefja framgang þessa máls, þó að það eigi ekki að koma til framkvæmda á meðan ófriðurinn geisar. Breyt. þær, sem gerðar voru á frv. í Nd., geta að sjálfsögðu komið til framkvæmda strax, a.m.k. fyrra atriðið. vitabyggingin á Arnarstapa kann ef til vili að þurfa að bíða eitthvað. Um þetta er sjútvn. allt sammála og leggur því til, að frv. verði samþ.



Herra forseti! Frv. þetta er komið hingað frá hv. Nd. Þar var það flutt af þeim hv. 2. þm. Skagf. og þm. A. Húnv., en þeir voru tveir af fimm, sem skipaðir voru í milliþn. til þess að athuga þessi mál. Milliþn. skilaði áliti til stjórnarráðsins, sem kemur hér fram í frv.-formi. Í frv. þessa er lagður sá framtíðargrundvöllur, sem hugsaður er um skipun tilraunamála landbúnaðar í framtíðinni, og er ætlazt til, að framkvæmdirnar komi stig af stigi, eftir því sem fé er veitt til þeirra. Að samþykkja frv. er því engin hætta; það er jafnan á valdi Alþingis, hvenær fé er veitt til framkvæmda þessum málum, hvenær þessi starfsemi er færð í það form, sem frv. gerir ráð fyrir, en það getur hún smábreytzt í á fleiri árum eða áratugum. Um það verður ekki deilt, að það er margt í framkvæmdum þeim, sem gerðar hafa verið vegna landbúnaðarins, sem ekki er eða hefir verið nægilega undirbúið og því orðið dýrara og óhagstæðara en eila. Annars eru hér á landi miklu betri efni til vísindalegra rannsókna en erlendis, sérstaklega að því er snertir búfé okkar. Það er ekki greint í sérstaka margræktaða stofna. Það er miklu nær því að vera eins og náttúran gerði það í upphafi, ef svo mætti að orði komast. Það er því búið fjölda af eiginleikum til rannsókna, sem erlendum vísindamönnum myndi þykja hið mesta happ i. Hvernig sem á mál þetta er því lítið, þá verður ekki annað sagt en að það sé gott og nauðsynlegt og sjálfsagt að samþ. það. Ef frv. væri útfært út í æsar, myndi það baka ríkissjóði ca. 120 þús. kr. aukaútgjöld, en nú er gert ráð fyrir að hefjast aðeins handa um frekari framkvæmdir en nú eru, smátt og smátt, eftir því sem fé verður til þeirra veitt á hverjum tíma.



Þetta frv. er flutt af sjútvn. Nd. og hefir gengið gegnum þá d. með aðeins lítilsháttar breyt. Í þessu frv. eru 3 atriði, sem farið er fram á að breyta frá gildandi l., og þau atriði virðast í fljótu bragði ekki vera mjög þýðingarmikil, en eru það þó í raun og veru. l. um bann gegn dragnótaveiði í landhelgi eru þannig úr garði gerð, að ráðh. er heimilt að ákveða með reglugerð möskvastærð dragnóta og lágmarksþyngd fiskjar. En það hefir sýnt sig við framkvæmd l., að það er réttara, að þessi ákvæði séu miðuð við stærðina á fiski, því að fiskurinn getur verið í því ástandi, að hann nái vissri þyngd, þó að hann nái ekki vissri stærð, og auðvitað hefir stærðin meira að segja en þyngdin„ vegna þess að það er stærðin, sem aðallega er hægt að fara eftir, er ákveða skal aldur á fiski. Þessi breyt., sem ég hefi nú minnzt á, er því talin bæði af sjómönnum og fagmönnum mjög nauðsynleg. Í Nd. var svo bætt inn í frv. ákvæði um, að viðkomandi ráðh. gæti einnig með reglugerð ákveðið lengd dráttarlína. Ég skal aðeins segja það, að í sumum tilfellum getur það valdið skemmdum, að nota ekki hæfilega langar dráttarlínur, og verður þar að leita umsagnar fróðra manna. Það er varhugavert að ákveða sömu lengd á dráttarlínum alstaðar þar, sem misdýpi er, því að það þarf lengri dráttarlínur á djúpu vatni en grunnu. Það getur hinsvegar verið skaði að því að hafa mjög langar dráttarlínur á grunnu vatni; þá dregzt nótin eftir botninum og rífur hann upp miklu meira en ella. Ég skal segja fyrir mitt leyti, að ég tel, að það muni ekki koma að sök, þó að þetta ákvæði standi áfram í frv., en ég tel þó, að því verði ekki neitað, að menn gætu vænzt þess, að þessu yrði ekki þannig fyrir komið sem gert var í þessu frv., er það kom frá d. Þá er önnur breyt., sem þetta frv. gerir á sömu l.; það er ákvæðið um sektir fyrir brot á l. Samkv. núgildandi l. eru aðeins ákveðnar sektir fyrir brot á 3. og 4. gr., en ekki öðrum gr. En nú er það svo samkv. frv., að sektir liggja einnig við brotum á 8. gr., og er sjálfsagt að refsa fyrir slík brot, vegna þess að þau hafa í för með sér ákaflega mikið tjón á fiskstofninum, en engan hagnað fyrir fiskimenn. Það kemur þeim ekki að neinu liði, þó að þeir drepi ungviðið. Þess vegna er réttmætt að heimfla að ákveða í reglugerð sektir einnig fyrir brot á 8. gr. Sjútvn. Ed. hefir athugað frv. og leggur einróma til, að það verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefir verið borið fram í Nd. af landbn. að tilhlutun hæstv. landbrh., og það hefir gengið gegnum þá d. breytingalaust. Það eru aðallega tvö nýmæli í þessu frv. Fyrsta gr. þess er um, hvernig slíta skuli fóðurbirgðafélögum, ef þau leysast upp, og sé ég ekki ástæðu til að lýsa því hér frekar; landbn. hefir sýnilega talið það sjálfsagt að hafa það þannig. Hitt nýmælið er í 2. gr. þessa frv., um það, að stj. fóðurbirgðafélaga geti veitt félagsmönnum lán úr tryggingarsjóði til bjargar bústofni þeirra, og er bústofninn að lögveði fyrir láninu þangað til það er að fullu greitt. Það hefir þótt erfitt að innheimta slík lán, en með þessu frumvarpi, ef það verður að lögum, á að vera séð fyrir því, að bústofn lánþega verði næg trygging fyrir láninu, og að bústofninn verði ekki fyrir meiri skakkaföllum, sem viðráðanleg eru, en svo, að jafnan sé næg trygging í eftirstöðvum hans fyrir láninu með vöxtum og kostnaði. Þó fannst hv. landbn. Nd. ástæða til að breyta tveim atriðum í þessu frv. Fyrst og fremst að orðalagið yrði skýrara og nákvæmara hvað það snertir, að lán úr tryggingarsjóðum yrði aðeins leyfilegt að veita mönnum til að bjarga bústofni þeirra, og þá einkum seinni hluta vetra. eða á vorin, en það er einkum á þeim tíma árs, þegar ekki er unnt að slátra fénaði nema sér til mikils skaða. Þessi lán má því ekki veita mönnum nema til að bjarga bústofni þeirra frá alveg yfirvofandi felli. Í öðru lagi var það, að landbn. Ed. sá ekki, að það væri fært að leyfa mönnum að taka lán ár eftir ár alveg skilyrðislaust að öðru leyti en því, að bústofninn væri settur að lögveði fyrir láninu, og mönnum væri þar af leiðandi leyfilegt að setja svo margt fjár á vetur sem þeir teldu sig þurfa, og hlaða svo hverri ábyrgðinni ofan á aðra með lögveði í bústofninum án þess að haft væri eftirlit með því. Þess vegna hefir landbn. Ed. sett það ákvæði í nál. sitt á þskj. 224, að tryggingarskyldan skuli ekki standa lengur en tvö ár frá lántökudegi; með því móti er ekki mikil hætta á því, að unnt sé að hlaða mörgum ábyrgðum hverri ofan á aðra, enda er svo ákveðið í frv., að lögveð þetta gangi fyrir öllum öðrum veðböndum. við, sem sæti eigum í landbn. Ed., töldum þetta frv. nauðsynlegt og til bóta frá því, sem verið hefir. Í lok brtt. okkar er lagt til, að lögveð þetta gangi fyrir öllum veðböndum, því að ella geta þeir, sem í félögunum hafa verið, misst það forgangsveð, sem ætlazt var til, að þeir hefðu fyrir öllum lánum úr sjóðnum. Landbn. mælir eindregið með því, að þessi brtt. verði samþ. eins og hún liggur fyrir.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Frv. það, sem hér er flutt, hefir áður komið fyrir hv. deild, fyrir tveimur til þrem árum síðan. Það var þá undirbúið af lögreglustjóra og vegamálastjóra í sameiningu og síðan yfirfarið af hæstaréttardómara. Í frv. þessu eru nokkur ákvæði, sem reynslan hefir sýnt, að nauðsynlegt er að setja í lög. Um þau er ekki deilt. En meginatriði í þessu frv. er, að lagt er til, að við tökum upp hægri handar akstur, í stað þess að við höfum nú vinstri handar akstur. Hefir verið talsvert um þetta deilt í Nd., þótt það hafi náð fram að ganga, og sömuleiðis hefir mikið verið um þetta mál rætt undanfarið utan Alþingis. Tilefni til þess að frv. er flutt og gert er ráð fyrir þessum breyt. í umferðarreglunum, er það, að þróunin hefir gengið í þá átt, að þar, sem vinstri handar umferð hefir verið lögákveðin, hefir þessu verið breytt í hægri handar akstur. Á sjó og í lofti gilda samskonar alþjóða umferðarreglur, og er nú unnið að því að samræma umferðarreglur á landi á sama hátt. Nú eru þrjú lönd, auk Íslands, sem ennþá hafa vinstri handar akstur, það eru Svíþjóð, Ungverjaland og Stóra-Bretland. En lönd, sem nýlega hafa breytt til og tekið upp hægri handar akstur, eru Ítalía, Portúgal, Kanada og nokkur fleiri, sem ég man ekki í svipinn. Nú eru líkur til þess, að einnig í Svíþjóð verði breytt til, því að nýlega hefir verið sett n. þar til þess að taka mál þetta til athugunar og undirbúa löggjöf í þessu efni, og þótt ekki hafi enn verið tekin bein ákvörðun um breyt., er talið, að þessi nefndarskipun þýði raunverulega það, að umferðarreglunum verði breytt. Sama er talið, að verði gert í Ungverjalandi. Hitt þykir aftur á móti líklegra, að Bretar muni ekki fyrst um sinn breyta til hjá sér. Árið 1935 ritaði þáverandi atvmrh. vegamálastjóra bréf og fól honum að athuga þetta mál og undirbúa. Þar sem þróunin hefir gengið í þá átt, að hægri handar umferðin hefir orðið ofan á, og það kostar ekki mjög mikið nú að gera þær breyt., sem með þarf, virðist sjálfsagt að breyta um nú, ef það á annað borð verður gert. Vegamálastjóri telur, að kostnaður við nauðsynlegar breyt. muni nema um 30 þús. kr., og eru það aðallega breyt. á dyrum á stórum vögnum og ef til vill á stýrisumbúnaði þeirra. Annað, sem rekur á eftir, að þessar breyt. verði gerðar nú, er það, að vegna þess að stöðugt hefir verið um þetta rætt síðan 1935, hefir enn ekki verið hafizt handa um kennslu í umferðarreglum í skólum. Hefir ekki þótt taka því fyrr en sýnt yrði, hvort vinstri handar umferðin héldist áfram eða breytt yrði til. Þetta tvennt, kostnaðarhliðin og kennsla í skólum, sem upp þarf að taka hið fyrsta, rekur á eftir, að breyt. verði gerð nú þegar, ef á annað borð verður horfið að því ráði. Hvort sem um hægri handar eða vinstri handar umferð er að ræða, er öryggið jafnmikið. Þá er sú breyting gerð jafnframt, að gangandi menn gangi vinstra megin á vegi, þannig að þeir hafi ökutækin á móti sér. Höfum við rekið okkur á, að 3–4 stórslys og jafnvel 3 dauðsföll hafa orðið vegna þess, að við höfum ekki þessa reglu. Þegar ekið er á eftir gangandi manni, er ákaflega erfitt fyrir þann, sem ökutækinu stjórnar, að vita, hvort sá, sem á undan er, hefir orðið ökutækisins var, og er þá alltaf sú hætta, að hann gangi inn á veginn. Það mætti auðvitað taka upp þessa reglu, þótt vinstri handar umferð haldist, og láta þá gangandi vegfarendur ganga eftir hægri brún vegarins, svo að þessi breyt. er ekki nein rök því til stuðnings að skipta um umferðarreglur hvað akstur snertir. Þó að það megi segja, að vinstri handar og hægri handar umferð séu jafnöruggar, mælir það með þessari breyt., að ýmsir fara með bifreiðar sínar til útlanda, þó að það skipti ef til vill ekki miklu máli, erlendir ferðamenn koma einnig hingað með sínar bifreiðar, og loks sérstaklega, að þegar svo er komið, að hægri handar umferð er að verða alþjóðaregla, má búast við því, að erfitt verði að fá hingað sæmileg ökutæki, sem sniðin eru eftir vinstri handar umferð. Eins og sakir standa getum við fengið vinstri handar ökutæki í Danmörku, því að þar eru framleidd ökutæki fyrir Svíþjóð og hin önnur Norðurlönd. Sama máli gegnir um erfiðleika að því er snertir alla tækni í umferð, leiðbeiningar o. þ. h., sem sniðið er eftir hægri handar reglunni sem allar líkur benda til, að verði jafnalþjóðleg og metrakerfið, sem Englendingar hafa að vísu ekki tekið upp heldur. Það, sem menn einkum færa sem rök á móti þessari breyt., er, að slysahættan muni aukast. Í Austurríki og Tékkóslóvakíu, en þessi lönd tóku upp hægri handar akstur áður en þau voru innlimuð í þýzka ríkið, hefir reynslan sýnt, að slysum fjölgaði ekki, ekki einu sinni næstu daga eftir að breyt. komst í framkvæmd, enda eru menn fljótir að átta sig á slíkum breyt. og falla fljótt inn í umferðarkerfið, hvað svo sem það er. Þessar upplýsingar hefi ég frá þeim manni, sem stóð fyrir breyt. í Austurríki. Var hann fenginn til Svíþjóðar til þess að halda fyrirlestra og veita nefnd þeirri, er ég gat um áðan, upplýsingar um, hvernig þetta hafi gefizt í Austurríki. Hann segir í skýrslu sinni, að breyt. hafi ekki valdið neinum vandræðum. Það, sem einkum hefir dregið úr því, að þessar breyt. væru gerðar í Svíþjóð, er kostnaðurinn. Fyrir tveim árum var talið, að kostnaður vegna breyt. myndi nema um 14 millj. kr., en er nú áætlaður 15 millj. kr. Þannig getur kostnaðurinn einnig aukizt hér frá ári til árs. Hefði ófriðurinn ekki skollið á, myndum við nú ef til vill hafa rafknúna vagna milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Var meira að segja búið að sækja um leyfi til þess að starfrækja rafknúna vagna á þessari leið. Þar sem jafnauðveldlega er hægt að koma rafknúnum vögnum á og hér, verður ódýrara að nota raforkuna en benzín, enda mun þess varla langt að bíða, að rafknúnir vagnar komi hér á ýmsa vegi. Verði sú umferð bundin í vinstri handar kerfi, en síðar horfið að því ráði að skipta um, hlýtur sú breyting að hafa ærinn kostnað í för með sér. Þannig getur kostnaðurinn vaxið með hverju árinu. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, enda eru upplýsingar í grg. allýtarlegar. Vil ég mælast til þess, að frv. verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og samgmn., og óska eftir, að hún kalli vegamálastjóra á sinn fund, því að hann hefir miklu ýtarlegri upplýsingar um málið en unnt var að koma fyrir í grg.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég ætla ekki að fara út í efni þessa frv., en vil aðeins beina þeim tilmælum til hv. samgmn., að hún mælist til þess við vegamálastjóra, að hann hafi tal af formönnum bifreiðarstjórastéttarinnar um þetta mál. Bifreiðarstjórastéttin hér í bænum hefir nú sent Alþ. grg. um þetta mál, og vona ég, að hæstv. Alþ. taki fullt tillit til þess. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál verði hespað gegnum þingið, en tel samt nauðsynlegt, að bifreiðarstjórastéttin ræði um þetta mál við vegamálastjóra, áður en það gengur að fullu í gegnum þingið.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég skal gjarnan geta þess, að eftir að frv. var samþ. í Nd. fór ég fram á það við vegamálastjóra, að hann héldi fund með bifreiðarstjórum bæjarins um þetta mál. Ég vil segja það, að ég álít, að andstaða bifreiðarstjóra gegn þessu máli stafi af misskilningi, því að margir þeirra álíta, að um mikla slysahættu sé að ræða í þessu sambandi. Ég hefi sjálfur ekið bifreið erlendis, þar sem um gagnstæðar akstursreglur er að ræða, og ég get ekki neitað því, að ég bjóst við, að mjög erfitt myndi að átta sig á umferðarreglunum. En ég álít samt eftir minni reynslu, að við myndum verða mjög fljótir að átta okkur á breyt. Reyndin hefir líka orðið sú þar, sem þessu hefir verið breytt, að þetta veldur engum vandkvæðum, vegna þess að menn falla af sjálfu sér inn í þær umferðarreglur, sem umferðin skapar, og ég held, að það sé engin ástæða til að óttast, að slys muni aukast af þessum ástæðum.



Herra forseti! Ég hreyfði því við 1. umr. þessa frv., að ég teldi vafasamt, að rétt væri að friða erni eins takmarkalaust og gert væri ráð fyrir í þessu frv. Eftir að ég hafði talað við allshn. og vissi, að hún kæmi ekki með neinar brtt. við þetta frv., hefi ég í samráði við hv. 5. landsk. borið fram tvær brtt. við frv., á þskj. 253, en þar er þó ekki eins langt gengið og ég hefði e. t. v. haft dálitla tilhneigingu til. Þar er ekki gengið lengra en svo, að ef örn verpur í friðlýstu varplandi eða eyðir mjög æðarvarpi, getur sá, er fyrir tjóninu verður, snúið sér til hlutaðeigandi lögreglustjóra, er þá hefir heimild til að veita undanþágu frá banni friðunarl. og leyfa viðkomandi manni að gera þær ráðstafanir, sem hann telur heppilegar til þess að varplandið eyðileggist ekki. Lengra er ekki farið í þessari brtt., og nær hún þess vegna svo skammt sem unnt er. Það er alls ekki hægt að ætlast til þess, að varpeigendur verði aðgerðalausir gagnvart þeim usla, sem örninn gerir þegar hann leggst á varplönd þeirra, sem sérstaklega hefir borið við á Breiðafirði. Ég hefi frétt um tvö ný þessháttar tilfelli, annað frá Hrafnsey í varplandi þar. Þessi dæmi eru alltaf að koma fyrir, og ég tel alls ekki fjarri lagi, að slíkt geti gerzt. Ég tel það líklegt, að allir arnarvinir, sem vilja friða hann og láta honum fjölga, geti þó orðið sammála um það, að réttindi einstakra manna, sem eiga varplönd, séu meira virði en fjölgun arnarins, þegar um það er að ræða, að ernir eyðileggja fyrir þeim mikil verðmæti. Í þessum brtt. er ekki minnzt á að taka upp neinar ráðstafanir gegn því, að ernir leggist á fé manna. Það er erfitt að sanna það, en þó veit ég um einn bónda á Skógarströnd, sem hefir misst 20–30 lömb, og sá, að örn tók nokkur þeirra. En mikill vafi leikur á því, hvaða örn það var, og hvar hann hefir átt hreiður sitt, enda þótt bóndi teldi sig vita það. Enda þótt ég telji mjög vafasamt, hvort örninn ætti ekki að vera ófriðhelgur fyrir lambadráp, hefi ég ekki gert neina till. þar að lútandi. Síðari brtt. á þskj. 253 er um það, að fyrirsögn frv. verði: friðun arnar, - en ekki „arna“. Þetta er ekki stórt atriði, en samt þótti mér fara betur á því, að frv. yrði samþ. með þeirri breyt., er felst í brtt. á þskj. 253,2. Ég þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vona, að þessar brtt. fái greiðan framgang hér í d., því að þær eru svo sanngjarnar, að ég tel ekki hægt fyrir hv. þm. að vera á móti þeim.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Fyrri flm. brtt. á þskj. 253, hv. 1. þm. N.-M., gat þess, að allshn. Ed. hefði ekki viljað gera neinar breyt. á þessu frv., og var sú ástæða, að því er hv. flm. upplýsti, fyrir því, að hann bar þessar brtt. fram, að allshn. vildi ekki bera þær fram ásamt honum, eins og hann talaði um. Ég skal játa það, að þessi till. er mjög varfærnislega orðuð, og af henni gæti varla stafað hætta, þar sem það er á valdi lögreglustjóra í hvert sinn, hvort mönnum er heimilt að drepa örn eða ekki. Ég býst við, að reynslan hafi orðið sú, þegar örn hefir gert tjón í varplöndum eða drepið unglömb, að þá hafi friðundarl. hreint og beint ekki verið fylgt í öllum tilfellum, og það muni líka verða svo í framtíðinni. Þó að slíkt kæmi fyrir af þessum ástæðum, er ekki mikil hætta á, að menn yrðu látnir sæta sektum fyrir það. Annars hefir mér verið skýrt svo frá af náttúrufróðum mönnum, að örninn verpi aldrei í varplandi, og mönnum, er þykjast þekkja vel til um hagi arnarins. Ef það skyldi vera rétt, þá lítur út fyrir, að það myndi ekki oft koma fyrir, að örn gerði tjón í varplandi, og þess vegna væri rétt, að brtt. á þskj. 253 yrði samþ., enda þótt allshn. þætti ástæðulaust að bera fram brtt. um það efni. Aftur á móti vil ég segja nokkur orð um síðari brtt. á þskj. 253, því að ég er mótfallnari henni en hinni fyrri. Ég vil skjóta því atriði til þeirra manna, sem málfróðir eru, hvort „arna“ sé ekki réttara en „arnar“. Mér skilst, að myndin „arna“ eigi þar að vera, og ég vil heyra álit hinna málfróðu manna hér í d. um það, hvort svo muni vera.



Ég hefi ekki spurt málfróða menn um það atriði, sem hv. 2. landsk. minntist síðast á, en ég vil aðeins benda á það, að það hefir verið venja í lagamáli að nota eignarfall eintölu um fugla, t. d. ófriðun svartbaks, friðun rjúpu; og þess vegna tel ég réttara að nota sömu mynd hér eins og almennt hefir verið notuð, og auk þess tel ég það heldur fallegra þarna. Hv. 2. landsk. sagði, að örn verpti aldrei í varplandi. Það getur þó komið fyrir. Ég get gefið þær upplýsingar, að síðastl. vor verpti örn í varplandi Háskóla Íslands, þ. e. a. s. eyju, sem háskólinn á. Það hefir komið mjög oft fyrir á Breiðafjarðareyjum, að örn hafi orpið þar, einkum áður fyrr, meðan örninn var algengur, og þá hrakti hann æðarfuglinn mjög úr eyjunum, og það getur komið fyrir aftur, því að búast má við, að honum fari að fjölga þegar hann er friðaður. En sem sagt, þegar það kemur fyrir, er ekki nema eðlilegt, að varpeigendur reyni með einhverju móti að eyða erninum, þegar lífsbjörg þeirra er í voða, og það væri miklu betur viðeigandi, að menn þyrftu ekki að brjóta l. til þess. Enda þótt venjulegast verði engir til að kæra slík lögbrot, virðist þó vera rétt að gera þessa undantekningu. Ég geri ráð fyrir, að lögreglustjórar fari ekki illa með þessi ákvæði og þeir leyfi ekki þessa undanþágu nema full þörf sé til. Ef Alþ. samþ. að þessu sinni l. um friðun arnar, þá held ég, að réttara sé að samþ. brtt. á þskj. 253 en að fella hana.

*Magnús Gíslason: Allshn. hefir flutt þetta frv. eftir beiðni hæstv. forsrh., því að samkv. gildandi l. var friðunartíminn útrunninn 1. jan. 1940. Allshn. er þeirrar skoðunar, að nú þegar sé orðið svo lítið um þennan fugl, að nokkur hætta sé á því, ef hann verður ekki friðaður áfram, að honum yrði algerlega útrýmt. Hinsvegar var n. ljóst, eins og kom fram við 1. umr. þessa máls, að þetta yrði nokkuð hart fyrir þá, sem verða fyrir búsifjum af völdum arnarins, eins og hv. 1. þm. N.-M. lýsti hér yfir. Hann tók það fram, að ýmsir bændur hefðu beðið fjártjón af völdum arnarins. Það getur komið til álita, hvort ekki er rétt, þegar slík friðunarl. eru sett, að láta hið opinbera taka á sig skaðabótaskyldu gagnvart þeim, sem fyrir slíku tjóni verða. En þá kemur það til greina, að það er oftast erfiðleikum bundið fyrir hlutaðeigendur að sanna, að tjón það, er þeir hafa orðið fyrir, sé af völdum arnarins. Af þessum ástæðum mun það hafa verið, að n. taldi þýðingarlaust að setja slík ákvæði í l. Ég er þeirrar skoðunar, að það muni sjaldan koma fyrir, að örn verpi þar, sem æðarvarp er; þó er mér sagt, að dæmi um slíkt séu til hér á landi. En ég held ekki, að svo mikil brögð séu að því, að mikil hætta sé í því fólgin, þó að brtt. á þskj. 253 yrði samþ. Þó gæti það e. t. v. orðið til þess, að slík friðunarl. næðu ekki tilgangi sínum og kæmu eigi að fullum notum, ef menn yrðu í hverju tilfelli að leita til viðkomandi lögreglustjóra og krefjast þess, að hann gerði ráðstafanir til þess, að örninn yrði ekki friðaður. Það væri e. t. v. heppilegra að láta þetta ekki vera komið undir áliti lögreglustjóra, heldur að ráðh. skyldi á hverjum tíma úrskurða, hverjum mætti veita undanþágu frá ákvæðum l., þannig að lögreglustjóri þyrfti að bera það undir hlutaðeigandi ráðh., hvort slík heimild yrði veitt. Ég tel það tryggara heldur en að láta það einungis vera komið undir áliti lögreglustjóra. Ef hægt væri að koma slíkri breyt. inn í frv., vildi ég fyrir mitt leyti, að hún fælist í brtt. á þskj. 253.



Ég skal geta þess, að vegna þess að samkomulag mun nást milli mín og menntmn. um þetta mál, mun ég fallast á að taka brtt. mína á þskj. 236 aftur til 3. umr.



Við 1. umr. þessa máls hér í deildinni var því lýst yfir af hálfu n., að hún myndi athuga frv. fyrir næstu umr. og bera þá jafnvel fram einhverjar brtt. En nú hefir n. ekki gengið frá þeim til fulls, og óskar því að láta bíða til 3. umr. að ganga frá þeim, og óskar þess jafnframt, að málið fái að ganga áfram.