Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 474, um brottvísanir umsækjenda um alþjóðlega vernd, frá Þórunni Sveinbjarnardóttur. Einnig hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 522, um áskrift af dagblöðum, tímaritum og öðrum miðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 477, um viðbrögð við greiningu á alvarlegum sjúkdómi við vísindarannsókn, frá Oddnýju G. Harðardóttur. Að lokum hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 263, um þvingunaraðgerðir gegn alvarlegum mannréttindabrotum, frá Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur.

Virðulegur forseti. Um jólin eru glæpasögur vinsælar en ein glæpasaga, þ.e. glæpasagan endalausa, hefur ekki enn verið skrifuð, það er enn verið að skrifa hana. Upphaf hennar var við staðgreiðslu launa árið 1988 en þá voru lífeyrislaun TR skattlaus og ekki skert og afgangur af persónuafslætti upp í lífeyrissjóðslaun. Þá fljótlega hófst fjárhagslegt ofbeldi gagnvart þeim sem höfðu safnað í lögþvingaðan eignarupptökuvarinn lífeyrissjóð. Láglaunafólk með 400.000 kr. á mánuði við starfslok mátti þakka fyrir að fá rétt rúmar 200.000 kr. á mánuði frá lífeyrissjóði. Þetta þótti síðar meir hinn versti glæpur og það varð að refsa þessu fólki með skerðingu á lífeyri frá TR. Glæpurinn var sá að fara að lögum og borga í lífeyrissjóð og því ætti þetta aldraða fólk ekki rétt á fullum lífeyri frá TR. En auðvitað varð einnig að refsa þessu fólki og uppreikna greiðslu þeirra frá TR með vísitölubrellum en ekki launavísitölu. Með því var hægt að hafa af þeim að núvirði um og yfir 100.000 kr. á mánuði eftir skatta. En auðvitað varð að sýna þeim smávægð og greiða öldruðu fólki, sem hafði byggt upp okkar ríka land, smáumbun í formi jólabónuss og orlofs. En þeim sem höfðu brotið svo gróflega af sér að fara að lögum og borga í lífeyrissjóð varð að refsa, fyrir þann glæp varð að skerða orlofið og jólabónusinn gróflega og af stórum hópi varð að taka hann allan því að það hafði safnað allt of miklu í lífeyrissjóð. Svo var auðvitað aldrað fólk í opinberum störfum sem fékk sín laun að fullu greidd við starfslok og óskert til dauðadags. Aldrað fólk fékk ekki krónu frá þessari ríkisstjórn í Covid. Aldrað fólk fær ekki krónu skatta- og skerðingarlaust fyrir jólin, aldrað fólk framdi þann glæp að vera ekki á forgangslista ríkisstjórnarinnar. Hvers vegna í ósköpunum greiðum við ekki þeim konum, þetta eru aðallega konur, sem hafa eingöngu ellilífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins 60.000 kr. skatta- og skerðingarlausar bætur, jólabónus?

Virðulegi forseti. Heilbrigðiskerfið hefur verið undir miklu álagi síðastliðin ár og okkur er öllum ljóst að það þarf að taka breytingum til að fylgja hraðri þróun og mæta breyttum þörfum samfélagsins. Eitt stærsta álagspróf síðari tíma var heimsfaraldur kórónuveirunnar. Í þeim faraldri sáum við dugnað og krafta okkar heilbrigðisstarfsmanna sem lyftu grettistaki og stóðust það próf með glæsibrag. Þó finnur kerfið enn fyrir eftirköstum faraldursins sem og öðrum útistandandi verkefnum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að aðgangur allra að heilbrigðisþjónustu er réttlætismál og það þarf að tryggja þann aðgang og ná stöðugleika innan heilbrigðiskerfisins. Langvarandi samningsleysi og langir biðlistar hindra aðgengi og auka ójöfnuð og því er nauðsynlegt að þessi verkefni séu leyst. Að þessu sögðu er algjört forgangsmál að við náum að semja við þá sem veita þjónustu utan sjúkrahúsa. Einnig þurfum við að auka fjárframlag ríkisins til heilbrigðismála og skapa eftirsóknarvert starfsumhverfi til framtíðar. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur tekið mikilvæg skref í átt að þessum markmiðum á því eina ári sem hann hefur gegnt embætti. Nýlega náðust samningar um aðgerðir vegna legslímuflakks, sem er virkilega ánægjulegt. Í 2. umr. fjárlagafrumvarps er gert ráð fyrir rúmlega 12 milljarða viðbótarframlagi til heilbrigðismála þar sem verið er að fjárfesta í breytingum og umbótum til framtíðar og styrkja grunnkerfi heilbrigðisþjónustunnar. Einnig er þar gert ráð fyrir 750 milljónum sem eru eyrnamerktar í liðskiptaaðgerðir. Farið hefur verið í verkefni til að efla menntun heilbrigðisstarfsmanna og fjölga þeim og m.a. með nýrri reglugerð um sérnám lækna. Ásamt þessu verður hámarksaldur heilbrigðisstarfsfólks hækkaður. Viðamikil vinna er komin af stað um að bæta heilbrigðisþjónustu eldra fólks, stuðla að bættri lýðheilsu og forvarnastarfsemi. Ásamt þessu hefur endurhæfingarþjónusta verið efld. 

Forseti. Það er eitthvað undarlegt í gangi í umræðunni um Íslandsbankasölumálið. Í hvert sinn sem er spurt um hæfi ráðherra til að taka einhverjar ákvarðanir í því máli fara í gang alls konar útúrsnúningar. Fyrsti útúrsnúningurinn var frá ráðherra: Mátti pabbi ekki kaupa? spyr hann. En hver einn og einasti hérna inni veit að það væri hagsmunaárekstur ef ráðherra myndi selja pabba sínum ríkiseign, hvort sem hann mátti það eða ekki. Næsti útúrsnúningur var að ráðherra vissi ekkert að pabbi hans var að kaupa af honum hlut í Íslandsbanka, að það þýði á einhvern hátt að það sé enginn hagsmunaárekstur. Það er ýjað að því að ef hann vissi það ekki hafi það ekki getað haft áhrif. Vandamálið við þessa málsvörn er að við höfum ekki hugmynd um hvort ráðherra er að segja satt og hann getur ómögulega sannað að svo sé. Þannig virka hagsmunaárekstrar við fólk sem er nákomið okkur. Tækifærin til óformlegra samskipta eru svo óendanlega mörg að það er ekki hægt að koma í veg fyrir þau eða sýna fram á það með óvefengjanlegum hætti að þau hafi ekki átt sér stað. „Ég vissi það ekki“ eru ekki gjaldgeng rök í svona málum. Svo eru fullyrðingar um að það hafi aldrei komið upp tilefni til að skoða hæfi, að hagsmunaárekstur væri ekki mögulegur af því að enginn athugaði það, svona „ef tré fellur í skógi og enginn er nálægt þá kemur ekkert hljóð“-rök. Ef þetta fær að standa mun ráðherra héðan í frá alltaf geta svarað bara: Ég vissi það ekki, og losnað við alla hagsmunaárekstra. Hann getur sleppt því að skoða hvort hann sé hæfur til þess að taka ákvörðun og þá bara losnar hann við hagsmunaárekstra: Mátti sonur minn ekki sækja um embættið? Æ, ég hélt bara að þetta væri alnafni hans. Ég skil að það sé erfitt fyrir stjórnarliða að viðurkenna vandann. Það er erfitt að viðurkenna mistök. En mér finnst hins vegar enn verra að gera mistökin verri með því að blekkja fólk. Og þar er ábyrgðin ekki bara ráðherra.

Herra forseti. Í beinu framhaldi: Þingsályktun um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna, var samþykkt með atkvæðum allra þingmanna á Alþingi Íslendinga í september 2010. Samþykkt var að skýrsla rannsóknarnefndarinnar yrði vitnisburður um þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undangenginna ára og mikilvægt að skýrslan yrði höfð að leiðarljósi í framtíðinni; að brýnt væri að starfshættir þingsins yrðu teknir til endurskoðunar, að Alþingi myndi verja og styrkja sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk, að taka yrði gagnrýni á íslenska stjórnmálamenningu alvarlega með áherslu á að af henni yrði dreginn lærdómur. Einnig var ályktað að skýrslan væri áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýslu, verklagi þeirra og skorti á formfestu. Loks, herra forseti, var ályktað að farið yrði í nauðsynlegar breytingar á stjórnarskrá, lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm, lögum um Stjórnarráð, stjórnsýslulögum og upplýsingalögum svo að eitthvað sé nefnt. Ég nefni þetta bara hér í dag vegna þeirra verka sem eru einmitt núna til meðferðar á Alþingi, svo sem skýrslu Ríkisendurskoðunar um Íslandsbankasöluna þar sem ráðherrar og stjórnarþingmenn keppast við að lýsa yfir ábyrgðarleysi hæstv. fjármálaráðherra; svo sem meðferð allsherjar- og menntamálanefndar á frumvarpi um útlendingalög sem umsagnaraðilar hafa sagt að brjóti gegn grundvallarmannréttindum fólks um heilbrigðisþjónustu, mannsæmandi aðstæður og fleira; svo sem vegna nýs úrskurðar kærunefndar útlendingamála sem setur þær skyldur á stjórnvöld að sækja nærri 30 flóttamenn, sem hent var á götuna í Evrópu, en eiga rétt á efnismeðferð mála sinna hér á landi. Hver, herra forseti, ætlar að bera ábyrgð? Ekki ráðherrar, ekki stjórnarliðar sem láta svona hluti viðgangast í krafti meirihlutaafls. Það er kannski helst almenningur með skattpeningum sínum sem þarf að bera ábyrgð, peningum sem er ráðstafað til þess að greiða fyrir ábyrgðarleysi þeirra sem fara með völd. 

Herra forseti. Við munum síðar í dag ræða um fjárlög fyrir árið 2023 við 2. umr. eftir að fjárlaganefnd skilaði af sér meirihlutaáliti sínu eftir umfjöllun nefndarinnar. Það lá strax fyrir við framlagningu fjárlagafrumvarpsins að útgjaldaaukning ríkissjóðs er orðið fullkomlega stjórnlaus. Það lá strax fyrir að það væri ekki bara verið að setja met í útgjaldaaukningu milli ára í milljörðum talið heldur hlutfallslega líka. Það met var styrkt enn og bætt með þeim viðbótartillögum sem fjármálaráðherra gerði í gegnum nefndina við 2. umr. Ég óskaði eftir því, virðulegur forseti, í pontu í liðinni viku, í ljósi þess að þessi 51 milljarðs útgjaldaauki sem þá var lagður til milli umræðna var tillaga hæstv. fjármálaráðherra, að við þingmenn ættum kost á því að ræða við fjármálaráðherrann en ekki bara framsögumann nefndarálits hér í dag. Mér sýnist að nefndin hafi bætt við sirka 2 milljörðum sem er brotabrot af heildarviðbótinni.  Virðulegur forseti. Við þingmenn stöndum frammi fyrir því að taka afstöðu til fjárlaga þar sem er verið að setja Íslandsmet í útgjaldaaukningu og það er algjört lágmark að við eigum þess kost að ræða við hæstv. fjármálaráðherra því að það liggur fyrir að í öllum meginatriðum eru þær tillögur sem bætast við á milli umræðna tillögur hæstv. ráðherra en ekki nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ungmennasamtökin Samfés hafa vakið athygli okkar þingmanna á því að meiri hlutinn í Reykjavíkurborg ætli nú að stytta opnunartíma félagsmiðstöðva. Þetta sé í hróplegu ósamræmi við yfirlýst markmið meiri hlutans um betri borg fyrir börn og grátlegt á sama tíma og allar viðvörunarbjöllur eru í gangi varðandi hegðun og líðan ungmenna. Samtökin óska hreinlega eftir aðkomu löggjafans að þessum málaflokki. Árum saman, ekki mánuðum heldur árum saman, tóku stjórnvöld hér þá ákvörðun að leggja mjög þungar byrðar á börn og ungmenni til að vernda aðra en þau sjálf í heimsfaraldri. Á þeim tíma horfðum við m.a. upp á gríðarlega fjölgun á tilkynningum til barnaverndaryfirvalda um ofbeldi og vanrækslu á börnum. Að mínu mati höfum við ekki enn horfst almennilega í augu við afleiðingar þessara ákvarðana en við hljótum samt öll að vera meðvituð um viðkvæma stöðu þessa hóps í dag. Þeir sem bera ábyrgð á þjónustu við börn ættu að taka það hlutverk sitt mjög alvarlega. Ég er farin að venjast því að taka á móti erindum varðandi aðkomu ríkisins og löggjafans að málaflokkum sem meiri hlutinn í Reykjavíkurborg hefur ekki sinnt nógu vel. Ég treysti félögum mínum í borgarstjórnarflokki Sjálfstæðisflokksins auðvitað vel til að halda meiri hlutanum við efnið og veit að þau hafa mótmælt harðlega niðurskurðaráformum sem snúa að félagsstarfi barna og unglinga og lagt til aðrar niðurskurðaráherslur. Mér rennur samt blóðið til skyldunnar að taka hér t.d. upp leikskólamálin og tel það ekki eftir mér að bæta þessu á listann. Þeir sem auglýsa betri borg fyrir börn ættu að standa við það loforð, ekki verri heldur betri borg fyrir börn.

Virðulegi forseti. Misnotkun, óskammfeilni og dónaskapur er orðin viðtekin venja dagskrárgerðarmannsins Gísla Marteins og gesta hans í ríkisreknum fjölmiðli. Það er engu eirt og þeir sem verða fyrir niðurlægingu og ruddaskap dagskrárgerðarmannsins hafa engin tækifæri til að svara fyrir sig eða bera hönd fyrir höfuð sér. Þess vegna tala ég hér. Nýlega var ráðist á forstjóra Útlendingastofnunar í jóladagatali barna á Ríkisútvarpinu. Þáttagerðarkona, gestur í þætti Gísla Marteins, ræddi áramótaheit og að hún vildi leika vonda konu á árinu og lýsti því yfir að hún hefði fengið það uppfyllt þegar hún fékk að leika forstjóra Útlendingastofnunar í jóladagatali barna á RÚV. Hvers eiga börnin og starfsmenn ríkisins að gjalda? Gísla Marteini fannst þetta greinilega algjör snilld, lýsti þessu þannig að þarna væri verið að blanda saman list og pólitík. Virðulegi forseti. Þarna var ráðist með grófum hætti að starfsheiðri ríkisstarfsmanns sem vinnur embættisstörf sín samkvæmt þeim lögum og reglum sem við setjum um það og gilda. Það er ekki aðeins hér á Ríkisútvarpinu sem uppi veður fólk sem misnotar og mistúlkar. Hér á Alþingi viðurkenna Píratar brot á trúnaðarreglum Alþingis. Annað er útilokað, virðulegi forseti, en að siðanefnd Alþingis taki fyrir trúnaðarbrot þingmanna og snupri þá fyrir gróf brot á trúnaðarreglum Alþingis. Við erum þjóðkjörin og getum ekki orðið uppvís að því að brjóta trúnað gagnvart gestum okkar og samstarfsfólki, gagnvart þjóðinni. Við erum þjóðkjörin og getum ekki orðið uppvís að því að brjóta trúnað gagnvart þessu fólki. Virðulegur forseti. Þolinmæði í samfélaginu er orðin lítil fyrir því að dagskrárgerðarfólk á ríkisfjölmiðli og þingmenn kjörnir af þjóðinni misfari með stöðu sína og vald á jafn grófan hátt og hér hefur gerst. Það er krafa okkar að Ríkisútvarpið rétti pólitíska slagsíðu og fari að þeim lögum og reglum sem um starfsemina gilda.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að gæta orða sinna þegar vikið er að nafngreindum einstaklingum utan þings.

Virðulegi forseti. Það er svolítið erfitt að koma á eftir þessu. En nú í morgun kom í ljós að kærunefnd útlendingamála hafi úrskurðað að hópur brottsendra hælisleitenda hafi átt rétt á efnislegri meðferð. Það að þessi hópur fólks hafi átt rétt á efnislegri meðferð þýðir að þau hefðu bara átt góðan séns á því að fá hæli á Íslandi. Sum þeirra hafa nú þegar verið send með valdi til Grikklands þar sem sum eru heimilislaus og bjargarlaus og eiga afar lítinn möguleika á því að komast til Íslands, mæta í viðtal hjá Útlendingastofnun og fylgja endurupptökunni eftir. Hvers vegna? Jú, því það er algengt að fólk á flótta í leit að hæli sé vegabréfslaust og þurfi að reiða sig á að fá grísk ferðaskilríki og það mun taka afar langan tíma því að hælisleitendakerfið í Grikklandi er lamað af álagi. Nú gætum við skeggrætt aðstæður og smáatriði í þaula en mér finnst mestu máli skipta hve skýra stefnu stjórnvöld hafa markað sér í útlendingamálum, stjórnvöld leidd af forsætisráðherra sem básúnar stöðugt um mannréttindi og ber sér á brjóst fyrir að hafa gert mismunun ólöglega. Ríkisstjórnin, með Katrínu Jakobsdóttur við stjórnvölinn, vill frekar fljúga fólki úr landi í skjóli nætur með handafli. Isavia er látið beina ljósi að myndavélum fjölmiðla til að ekki sjáist til lögreglunnar fylgja hælisleitendum sem hún hefur í haldi inn í flugvél. Þetta er á þeirra ábyrgð. Það er á þeirra ábyrgð að þessu fólki hafi verið fleygt úr landi með ofbeldisfullum hætti. Það er á þeirra ábyrgð að þetta fólk er ófært um að leita réttar síns hér á landi vegna þess að það er heimilislaust og vegabréfslaust í Grikklandi einmitt núna. Því spyr ég mig, forseti, spurningar sem ég hef spurt hæstv. forsætisráðherra að áður, sama forsætisráðherra og sagði árið 2017 að þetta gætu verið börnin okkar: Stendur VG á bak við útlendingastefnu Sjálfstæðisflokksins eða Vinstri grænna?

Virðulegur forseti. Heilbrigðisstofnun Suðurlands rekur öfluga starfsemi um allt Suðurland og heldur úti níu starfsstöðvum víðs vegar um Suðurlandið. Kjarnastarfsemi stofnunarinnar er á Selfossi þar sem sjúkrahúsið er staðsett. Stofnunin er m.a. með starfsemi í Hveragerði sem er í um 15 mínútna fjarlægð frá Selfossi. Í Hveragerði búa nú um 3.000 manns. Það þykir eðlilegt að slík starfsstöð sé til staðar þrátt fyrir að ekki sé um langan veg að fara á milli Hveragerðis og Selfoss. Sveitarfélagið Suðurnesjabær, sem varð til við sameiningu Sandgerðis og Garðs árið 2018, hýsir nú tæplega 4.000 íbúa. Þar er hins vegar ekki um neina heilsugæslu að ræða og þurfa því íbúar að leita til annarra sveitarfélaga eftir læknisþjónustu. Gera má ráð fyrir að það taki u.þ.b. 12 mínútur að aka á milli Suðurnesjabæjar og Reykjanesbæjar sem er rétt tæplega sá tími sem það tekur að aka á milli Hveragerðis og Selfoss. Bæjarstjórn Suðurnesjabæjar hefur ítrekað óskað eftir lagfæringu á þessu ófremdarástandi án þess að á það hafi verið hlustað. Ríkið hefur gert Heilbrigðisstofnun Suðurlands kleift að reka sínar starfsstöðvar af miklum myndarskap en einhverra hluta vegna hefur Heilbrigðisstofnun Suðurnesja ekki séð sér fært að gera slíkt hið sama. Það eykur auðvitað álagið á stofnunina í Reykjanesbæ sem á, eins og allir vita, í verulegu basli með að sinna því sem henni ber. Íbúar Suðurnesjabæjar eiga þar fyrir utan rétt á að fá heilbrigðisþjónustu í heimabyggð. Virðulegur forseti. Við hljótum að gera þá kröfu að þetta verði lagfært.

Hæstv. forseti. Ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um líffræðilegan fjölbreytileika, COP15, verður haldin í Montreal dagana 7. til 19. desember. Þar verður m.a. til umfjöllunar útrýming tegunda og hrun vistkerfa. Rannsóknir hafa sýnt grafalvarlega stöðu. Loftslagsbreytingar og hnignun líffræðilegrar fjölbreytni eru staðreynd vegna ágangs mannkyns, auk þess sem menningarminjar eru víða í hættu vegna veðuröfga. Við slíkar aðstæður hafa helstu lykilstofnanir okkar mikilvægu hlutverki að gegna. Sem dæmi: Menningarminjar hafa ekki verið skráðar nema á 30% af flatarmáli Íslands en viðmiðunarþjóðir hafa lokið skráningu. Á sama tíma hækkar sjávarstaða og þá hafa skriðuföll aukist jafnt og þétt sem ógnar mörgum minjasvæðum. Rannsóknum í efnahagslögsögu okkar er lítið sinnt nema með mælingum á stærð helstu nytjastofna. Rannsóknir á öðru lífríki sjávar ásamt mengun eru vart til staðar. Að óbreyttu mun það taka 50–70 ár að ljúka jarðfræðikortlagningu hér á landi og það á einhverjum merkilegustu jarðlögum sem fyrirfinnast. Jarðfræðikortlagningu er nærri lokið hjá öllum Evrópuþjóðunum. Það má spyrja: Er ekki ástæða til þess að rannsaka fyrst það sem er undir fótum okkar áður en ráðist verður í óafturkræf náttúruspjöll á ósnortnum heiðarlöndum sem nú er verið að markaðssetja dýrum dómi? Rannsóknir á áhrifum vindorkuvera á íslenska náttúru og samfélag liggja ekki fyrir hér á landi. Við eigum með öðrum orðum ekki svör við því hvar við stöndum í margvíslegu tilliti af því að við þekkjum einfaldlega ekki umhverfi okkar og land nógu vel vegna skorts á heildstæðum rannsóknum. Það að sinna ekki grundvallarrannsóknum á tímum loftslagsbreytinga og hnignunar líffræðilegrar fjölbreytni er beinlínis til þess fallið að seinka nauðsynlegum aðgerðum til handa komandi kynslóðum.

Herra forseti. Til hvers er stjórnarskráin eiginlega? Jú, stjórnarskrá lýðveldisins er æðstu lög Íslands sem öll önnur lög landsins verða að hlíta, grundvallarplagg þar sem stjórnskipan landsins er ákveðin og grundvallarréttindi borgaranna vernduð. Þrátt fyrir það hefur þessi spurning ásótt mig upp á síðkastið: Til hvers er stjórnarskráin? vegna þess að stundum er eins og ríkisstjórninni og þingmönnum meiri hlutans sem henni hlýða finnist stjórnarskráin bara vera upp á punt. Lagafrumvörp sem innihalda tillögur um lagaákvæði sem fela í sér inngrip í okkar allra mikilvægustu mannréttindi, inngrip sem teldust í allra besta falli afar vafasöm með tilliti til samræmis við stjórnarskrá, eru keyrð hérna í gegnum þingið og nefndir án þess að á neinum tímapunkti sé metið með formlegum og skipulögðum hætti hvort tillögurnar standist stjórnarskrá. Frumvörp sem varða breytingar á lögum sem snerta á skuldbindingum íslenska ríkisins um grundvallarmannréttindi eru send út til þinglegrar meðferðar án þess að stakt orð í greinargerð frumvarpanna takist á við samræmi þeirra við stjórnarskrá. Nýverið fékk löggjafarvaldið væna áminningu af hálfu Hæstaréttar Íslands þegar dæmt var í máli sem varðaði neikvætt félagafrelsi, sem eru einmitt ein af okkar mannréttindum, en þá komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að lögin stönguðust á við stjórnarskrána. Í dómnum reifar Hæstiréttur hvernig löggjafinn sinnti ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur. Þá vísar dómurinn einmitt til greinargerðar með frumvarpinu sem varð að lögunum sem um ræðir, þar sem segir, með leyfi forseta: „Ekki hafi þótt gefa tilefni til að skoðað yrði sérstaklega að samræmi við stjórnarskrá eða alþjóðlegar skuldbindingar.“ Forseti. Við erum með meiri hluta sem elskar gildandi stjórnarskrá svo mikið að þau vilja helst ekki heyra minnst á þá nýju. En þeim finnst samt ekkert mál að setja lög sem brjóta gegn henni. Skemmtileg mótsögn.

Virðulegi forseti. Í haust hafa borist fréttir af ofbeldi og einelti meðal barna. Margir í samfélaginu hrukku við en því miður er hér ekki um einsdæmi að ræða. Það eru til börn sem beita ofbeldi og þá eru til börn sem verða fyrir ofbeldi. Um er að ræða samfélagslegt mein sem er mikilvægt að uppræta með öllum tiltækum ráðum og þrátt fyrir að það séu ekki vísbendingar að börn verði ofbeldisfull þegar þau verða eldri er engu að síður þörf á að grípa inn í. Það er mikilvægt að leita allra leiða til að stöðva ofbeldi í samfélaginu á öllum stigum. Lengi hefur aðaláherslan verið að veita þeim sem verður fyrir ofbeldi aðstoð og það er vissulega nauðsynlegt, enda er það gríðarlegt áfall að verða fyrir ofbeldi, en það er ekki síður mikilvægt að veita viðeigandi fræðslu og stuðning til þeirra sem beita ofbeldi. Þeir sem beita ofbeldi eiga oft og tíðum við einhvern innri vanda að stríða og því er mikilvægt að þeir einstaklingar fái rétta leiðsögn og stuðning út í lífið. Með öðrum orðum, það er jafn mikilvægt að aðstoða þá sem beita ofbeldi og þá sem verða fyrir ofbeldi. Í síðustu viku undirritaði Ásmundur Einar Daðason, mennta- og barnamálaráðherra, samning til styrktar Veru, úrræðis Foreldrahúss fyrir börn í áhættuhegðun. Samningurinn snýr að stuðningi við börn sem eru þolendur ofbeldis eða sem beita ofbeldi. Vera er heildstætt langtímameðferðarúrræði fyrir unglinga í fikti og neyslu sem rekið eru af Vímulausri æsku. Samtökin stofnuðu Foreldrahús árið 1999 en kjarnastarfsemi þess er ráðgjöf, meðferð og fræðsla. Í Foreldrahúsi er starfrækt fjölskylduráðgjöf, foreldrahópar, foreldranámskeið, sjálfstyrkingarnámskeið fyrir börn og unglinga og stuðningsmeðferð við ungmenni í vímuefnavanda. Þessi samningur sem gerður var við Veru er stórt og mikilvægt skref í áttina að því að bæta líðan barnanna okkar en hér er um að ræða lið í aðgerðum stjórnvalda til að sporna gegn ofbeldi og samþætta þjónustu í þágu farsældar barna. Markmið stjórnvalda gegn ofbeldi er m.a. að koma á markvissri fræðslu og forvörnum gegn hvers konar ofbeldi, einkum í skólakerfinu, á íþrótta- og æskulýðsvettvanginum, á vinnustöðum og í stafrænum heimi. 

Virðulegi forseti. Það er ársafmæli stórra og digurbarkalegra yfirlýsinga og kosningaloforða Sjálfstæðisflokksins um að Ísland væri lágvaxtaland. Á sama tíma er líka ársafmæli fjölskyldu í smáíbúðahverfinu með 50 millj. kr. óverðtryggt lán til 40 ára. Greiðslubyrði þeirrar fjölskyldu hefur hækkað úr 180.000 kr. í 330.000 kr. Ríkisstjórnin er búin að útvega henni þetta vaxtaumhverfi. Greiðslubyrði þessarar fjölskyldu hefur aukist um 150.000 kr. á þessu ársafmæli yfirlýsingar Sjálfstæðisflokksins um að Ísland væri lágvaxtaland. Nokkrar aðrar staðreyndir mætti nefna um þessa glæsilegu og stöðugu efnahagsstjórn. Ísland greiðir hæstu vaxtagjöldin innan OECD, við erum með átta til tíu sinnum hærri vaxtagjöld heldur en öll Norðurlöndin. Ítalía, Grikkland og Portúgal, skulda tvisvar til þrisvar sinnum meira en við. Samt erum við með miklu hærri vaxtagjöld heldur en þessar skuldugu þjóðir. Svo yppta menn bara öxlum og segja: Þetta er bara svona. Það má aldrei ráðast að rótum vandans, aldrei. Svo heldur þessi snilld áfram með fjárlögunum og fjárlagafrumvarpinu sem eru algerlega ósjálfbær, sem er grafalvarlegt mál. Svo berja ráðherrar í ríkisstjórn Íslands sér á brjóst og segja: Þetta er svo glæsilegt hjá okkur. Við erum að auka tekjur ríkissjóðs. Tekjur sem aukast fyrst og fremst út af viðskiptahalla. Þetta eru ósjálfbærar tekjur. Og hvað gerir ríkisstjórnin? Hún gerir það sem á ekki að gera, setur þetta allt saman í útgjöld í stað þess að greiða niður skuldir með þeim tekjum sem við fáum vegna viðskiptahallans. Það eru stóralvarleg merki hér á ferð, rauð ljós blikka um allt en ríkisstjórnin ypptir bara öxlum og segir: Þetta bara verður svona, ríkisstjórnin verður að halda saman.

Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili var mikil vinna lögð í breytingar á þjónustu í þágu farsældar barna. Útkoman úr þeirri vinnu voru farsældarlögin svokölluðu og innleiðing á þeim er þegar farin af stað og lofar góðu. Samstarf um aukna þjónustu í þágu farsældar barna er framtíðarstef í velferð barna til að vaxa sem fullgildir fullorðnir einstaklingar í íslensku samfélagi. Þegar þessar breytingar verða virkjaðar má búast við miklum framförum í þjónustu við börn. Samfella í þjónustu skilar betri niðurstöðu fyrir barnið og samfélagið sjálft. Þeir sem vinna við þjónustu barna hafa fagnað þessari hugarfarsbreytingu sem lengi hefur verið kallað eftir og þegar var farið að tala um að nýta þessa hugmyndafræði fyrir aðra þjónustuhópa. Það hefur nú verið gert. Heilbrigðisráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra ýttu í gær úr vör drögum að aðgerðaáætlun til fjögurra ára um þjónustu við eldra fólk. Um er að ræða heildarendurskoðun þjónustu við aldraðra og eru fimm þætti lagðar til grundvallar: Samþætting, virkni, upplýsing, þróun og heimili. Líkt og kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk eitt af forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar. Heilbrigðisráðuneytið og félagsmálaráðuneytið hafa svo sannarlega tekið verkefnið upp á sína arma og stendur til að leggja fram þingsályktunartillögu á komandi vorþingi sem felur í sér aðgerðaáætlun um samþættingu á þjónustu við eldra fólk með það að markmiði að tryggja því þjónustu við hæfi. Virðulegi forseti. Forvarnir, heilsuefling og endurhæfing spila stórt hlutverk í heilbrigðri öldrun þjóðarinnar til framtíðar. Það er fátt verðmætara samfélaginu en að viðhalda færni og virkni einstaklingsins. Líkt og með breytingar í þágu farsældar barna er þetta arðbært verkefni fyrir þjóðfélagið en mesti ábatinn er þegar þessi hugmyndafræði verður komin inn í alla þjónustu sem snýr að eldra fólki því þá verður heldur betur gott að eldast á Íslandi.

Virðulegi forseti. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd heimsótti Orkustofnun í morgun. Þar var rætt vítt yfir sviðið um orkuskipti og annað og líka fræðst um orkuskiptaspá.is, sem er nýtt orkuskiptalíkan sem Orkustofnun setti á fót, þar sem er hægt að setja inn mismunandi forsendur fyrir því sem þarf til að ná orkuskiptum og til þess að Ísland geti náð markmiðum sínum, sem og hvaða breytur hafa áhrif á það. Ég hvet þingheim til að vera duglegan við að nota þetta. Þegar við ræðum þessi mál þá þarf að hafa mörg önnur mál í huga og taka ákvarðanir um þau. Umræðan snýst auðvitað núna um aðgerðir í loftslagsmálum, sem eru mikilvægar, þar sem við höfum skuldbindingum að gegna. Þetta hjálpar okkur við að sjá hvað við þurfum að takast á við þar. Að sjálfsögðu er þetta stórt jafnréttismál og snýst líka um jafnrétti byggðanna. Hvernig ætlum við að tryggja að byggðir landsins hafi jafnt aðgengi að orku? Þá þurfum við að taka stórar ákvarðanir varðandi dreifingu og öflun orku og annað slíkt. Einnig megum við ekki gleyma orkuöryggi í stóra samhenginu, þ.e. bæði orkuöryggi hér innan lands þegar upp koma óveður, jarðhræringar, flóð o.fl. og svo líka orkuöryggi út frá heimsmyndinni sem við búum við í dag. Því skiptir miklu máli að við séum tilbúin í störfum Alþingis að taka þessar stóru ákvarðanir og láta ekki of langan tíma líða í að karpa um málið eða ræða það fram aftur. Við verðum að taka ákvarðanir og koma aðgerðum af stað.

Herra forseti. Mikið rosalega er jóladagatal sjónvarpsins skemmtilegt.  Hins vegar, forseti, finnst mér þetta ágæt tilbreyting frá því sem þingmaðurinn gerir venjulega, 

Forseti ítrekar það sem hann sagði af tilefni hér fyrr í dag að þegar hv. þingmenn víkja að einstaklingum utan þings sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér hér þá ber þeim að gæta orða sinna.

Virðulegi forseti. Ég hef nú ekki gert það að venju minni að tala undir þessum lið í þinginu, en ég verð nú að segja það að það kom mér á óvart þegar hér var að talað um að um listræna túlkun í sjónvarpsþætti Ríkisútvarpsins væri að ræða. Ég spyr okkur hér inni: Er það listræn túlkun að níða skóinn af opinberum starfsmönnum, jafnvel fjölskyldufólki sem þarna kemur? Ég þekki það á eigin skinni þegar barnabörnin hringdu og spurðu hvað karlinn í sjónvarpinu væri að meina. Þegar maður er ásakaður um þjófnað, er það listræn túlkun? Ég veit ekki hvað formaður Viðreisnar ætlar ganga langt í því að verja listræna túlkun fólks sem níðir skóinn af saklausum sjónvarpsáhorfendum svo börn þeirra skilja hvorki upp né niður í hvað þau eru að fara. Svo skulum við bara vitna í þann ræðumann sem var á undan mér, hvort það hafi nú verið falleg lesning sem þar fór fram, enda er nú lítið að marka það sem þaðan kemur.

Virðulegi forseti. Það er algjör veisla að koma hingað inn, sérstaklega á tímum eins og þessum. Hér var ég áðan í störfum þingsins og ætlaði að fara með ræðu en hv. þm. Ásmundur Friðriksson var á undan mér og fór með skemmtilega ræðu sína um RÚV og nafngreindi dagskrárgerðarmann þar og hreytti í hann orðum. Því spyr ég forseti: Er þetta venjan? Er þetta eitthvað sem er gert vanalega hér á okkar hv. Alþingi, að nota ræðupúlt Alþingis til að koma skoðunum okkar á framfæri til að mynda um Ríkisútvarpið sem er styrkt af ríkinu? Og síðast þegar ég vissi var fjármálaráðherra í Sjálfstæðisflokknum? Ég bara spyr, forseti: Er þetta venjulegt? En það er samt líka gaman að sjá samstöðuna hér og sjá að þingmenn taka þetta ekki í mál og það er bara ágætisandi í hópnum í dag. Það er svo gaman að sjá stjórnarþingmenn koma upp í pontu hér og tala og líka hreyta stundum orðum úr sér þarna í hliðarsalnum. En ég hef bara gaman af þessu.

Virðulegi forseti. Að gefnu tilefni ætla ég að ítreka fyrirspurn sem ég lagði til forseta í gærkvöldi, reyndar ekki þess sem hér situr nú, og óska leiðbeiningar um það hvað er hægt að gera þegar hv. þingmenn, sérstaklega einn hv. þingmaður, er ítrekað með köllum bæði úr sæti og úr hliðarsölum að trufla ræður annarra þingmanna. Hvað er hægt að gera til að stoppa slíkt? Þetta er ekki ásættanlegt, a.m.k. hef ég ekki séð að þetta sé gert almennt hér á hinu háa Alþingi, þótt það tíðkist kannski í öðrum þingsölum annars staðar í heiminum að vera með hróp og köll og öskur. Það tíðkast nú líka í sumum þingsölum að slást. Vonandi förum við ekki það langt.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er svona lúmskt stressuð ef þetta dregst á langinn því ég á næstu forsetavakt, að ég þurfi að stýra atkvæðagreiðslu, ég viðurkenni það. En ég mátti til með að koma hérna upp til að mótmæla því að það sé aðför að tjáningarfrelsi að koma hér upp og gagnrýna landsþekktan sjónvarpsmann sem er í yfirburðastöðu til að tjá sig á kostnað skattgreiðenda, svolítið eins og við. Mig langaði bara til að mótmæla því.

Herra forseti. Hér spyr hv. þm. Ásmundur Friðriksson hvert hlutverk fjölmiðlafólk sé. Þá langar mig að varpa spurningunni til baka og spyrja: Er það hlutverk okkar stjórnmálamanna að níða skóinn af fjölmiðlafólki sem okkur hugnast ekki héðan úr ræðustól Alþingis? Ég hygg að við séum vel flest á þeirri skoðun að svo sé ekki. Við höfum önnur tækifæri til að gagnrýna. Og það þarf ekki heldur hliðarsal til. Við getum bara gert það eins og siðuðu þjóðfélagi sæmir. Varðandi síðan hitt, hversu langt við erum tilbúin að ganga til að verja listræna túlkun, spurning sem reyndar var beint til formanns Viðreisnar, þá ætla ég að leyfa mér a.m.k. að svara fyrir mína hönd: Hversu langt erum við tilbúin að ganga til að verja listræna túlkun? Býsna langt, herra forseti, býsna langt.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta fyrir að grípa inn í umræðuna hérna í störfum þingsins og gera athugasemd við orðalag hv. þingmanns, það var alveg tilefni til þess. Í umræðum hér koma frammíköll héðan og þaðan og stundum eru þau alveg málefnaleg, stundum eru þau jafnvel í þökk þess sem er að halda ræðu, það er verið að koma ýmsum ábendingum á framfæri, stundum málefnalegum, stundum ekki. Þar liggja ákveðin mörk sem stundum er erfitt að gera greinarmun á eins og er kannski núna. Ég myndi almennt séð biðja bara um málefnalega gagnrýni en henni var ekki fyrir að fara í þessari ræðu hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar, langt í frá, enda beindi virðulegur forseti ámælum til hv. þingmanns. Það var mjög viðeigandi og við tökum, held ég, velflest hérna hjartanlega undir það eins og hefur komið fram í þessari fundarstjórn.

Herra forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða sem við eigum hérna og afhjúpandi að mörgu leyti. Ef ég skildi þetta rétt þá var verið að gagnrýna fjölmiðlamann fyrir ummæli sem komu fram hjá viðmælanda hans í sjónvarpsþætti. Ég ætla að byrja á að taka undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og segja: Já, við erum reiðubúin að ganga býsna langt til þess að verja listrænt frelsi. Það sem mig langar til að spyrja hv. þm. Ásmund Friðriksson og þá sem eru honum sammála hér er: Hvað eruð þið að leggja til? Hvað nákvæmlega erum við að tala um? Ef það þarf að stöðva þessa listrænu túlkun sem á sér stað, sem felur í sér - já, ég ætla að segja mjög harða gagnrýni á ríkisstjórnina, gagnrýni sem ég tel svo sem að enginn í þessum sal sé vafa um afstöðu mína gagnvart - mig langar bara til að spyrja, varpa þessari spurningu fram: Hvað er það sem þið eruð að leggja til? Hvað viljið þið gera til að stöðva þessa hræðilegu listrænu túlkun?  
            

Virðulegi forseti. Þetta snýst nefnilega um stóru myndina. Stóru myndina um tjáningarfrelsið. Hluti af tjáningarfrelsi er listrænt frelsi fólks, hvort sem það er dagskrárgerðarfólk, fólk í listageiranum, fólk sem vinnur að rannsóknum og vísindum innan háskólanna. Það er stóra myndin sem við erum að verja. Hver er þá tilgangurinn með því að koma hingað upp og hreyta ónotum í einhverja tiltekna einstaklinga? Er það til að skora heima fyrir eða til þess að skora einhver stig innan flokksins? Hver er tilgangurinn með þessu? Ég velti fyrir mér, af því að ríkisstjórnin hefur tögl og hagldir þegar kemur að fjármálum m.a. Ríkisútvarpsins: Er þetta til þess að ógna? Er þetta til þess að senda gula spjaldið? Passið ykkur, ef þið talið ekki varlega um mig og mína þá hafið þið verra af? Ég vil taka undir þá spurningu sem var borin hér upp áðan: Hver er tilgangurinn með þessu? Hver er ætlunin önnur en sú að reyna að þagga niður í fólki? 

Herra forseti. Þetta snýst um ritskoðunartilburði valdastéttarinnar. Þeir sem sitja í krafti meiri hluta Alþingis hafa býsna mikil völd. Við höfum öll völd, við höfum öll 63 það vald að geta útvarpað skoðunum okkar úr þessari pontu en þau sem sitja hér sem meiri hluti, með ríkisstjórnina, með fjárveitingavaldið hafa meiri völd. Þau verða að átta sig á ábyrgð sinni. Þau verða að átta sig á ábyrgð sinni þegar þau hjóla í fjölmiðlafólk af því að það eru ritskoðunartilburðir og við myndum líta svo á úti um allan heim. Ef við horfum örlítið út fyrir landsteinana þá sjáum við hvað er að gerast í ráðstjórnarríkjum þar sem verið er að loka á 

Forseti. Í samhengi við þessa umræðu um Ríkisútvarpið eru ríkisstjórnarflokkarnir einmitt að leggja til lækkun á framlögum til Ríkisútvarpsins í þessari 2. umr. hérna þar sem nefskatturinn sem við borgum öll á hverju ári mun ekki renna allur til Ríkisútvarpsins. Það á að fara í einhverjar smá tilfæringar og það eru rúmlega 300 milljónir eða eitthvað svoleiðis sem hann minnkar um, eitthvað á að taka tillit til þess að fjölgunin sem er þarna undir gjaldstofninum renni ekki öll - það eru einhver svona skilgreiningaratriði fram og til baka. En niðurstaðan er sú að peningurinn sem við borgum á hverju ári í nefskatt til Ríkisútvarpsins rennur í ríkissjóð og fer ekki allur til Ríkisútvarpsins einhverra hluta vegna. Þetta var á síðasta kjörtímabili þegar verið var að afnema markaðar tekjur en þá var samt ákveðið loforð, að þetta væri sérstakur tekjustofn, sérstakur skattur og hann myndi alla vega fara beint til Ríkisútvarpsins. Það væri heiðarlegast að lækka einfaldlega nefskattinn sjálfan ef það á að lækka framlög til Ríkisútvarpsins en ekki taka hluta af þeim pening í eitthvað annað.

Forseti vill taka fram að réttur til andsvara verður rýmkaður við ræðu framsögumanns meiri hluta fjárlaganefndar, þ.e. að tryggt verður að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör og verða þau tvær mínútur, bæði í fyrra og síðara sinn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér í dag fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Um frumvarpið hefur verið fjallað á allmörgum fundum í nefndinni og fyrir nefndina komu að sjálfsögðu helstu umsagnaraðilar, ráðherrar og starfsmenn ráðuneyta sem gerðu grein fyrir breytingum á fjárhagsramma málefnasviða sem undir þá heyra. Auk umsagna bárust nefndinni fjöldi annarra minnisblaða, erindi og óskir um fjárstuðning, hreinar fjárbeiðnir eða beiðnir um viðbótarframlög. Nefndin fylgdi því verklagi að áframsenda slíkar beiðnir til hlutaðeigandi ráðherra hverju sinni með vísan til 20. og 21. gr. laga um opinber fjármál. Í takti við þróun síðustu ára kallaði nefndin í ríkum mæli eftir skýringum og rökstuðningi ráðuneyta vegna einstakra mála og málaflokka og ábendinga sem fram komu í umsögnum og á fundum með umsagnaraðilum. Frumvarp til fjárlaga 2023 byggir á þjóðhagsspá Hagstofunnar frá því í sumar en ný spá var birt 11. nóvember og í kjölfarið hafa tekjustofnar og útgjöld verið endurmetin. Sú uppfærsla er hluti þeirra breytinga sem við ræðum hérna í dag. Breytingartillögur þær sem lagðar eru fram við þessa umræðu nema ríflega 23 milljörðum við tekjuáætlun frumvarpsins og tæplega 53 milljörðum við gjaldaheimildir málefnasviða og málaflokka, hvort tveggja til hækkunar, bæði tekjur og gjöld. Heildarafkoma fjárlaga verður þá neikvæð um 118.195 millj. kr. sem rúmast ágætlega innan þess ramma sem fjármálastefnan leyfir. Rammasett útgjöld hækka um 48,5 milljarða eða 4,8%, framlög til félags-, húsnæðis- og tryggingamála hækka um 9,7 milljarða. Hækkunin kemur annars vegar til vegna lýðfræðilegra breytinga, við erum jú að eldast og okkur fjölgar og þá ellilífeyrisþegum, og hins vegar vegna umtalsverðrar hækkunar á frítekjumarki atvinnutekna öryrkja. Þá hækka sömuleiðis framlög til Fæðingarorlofssjóðs um tæpa 3 milljarða og til húsnæðisbóta um 1,5 milljarða. Framlög til heilbrigðismála hækka um 17,4 milljarða og þar vegur þyngst tæplega 7 milljarða kr. raunhækkun til heilbrigðisstofnana og Sjúkratrygginga til að koma til móts við aukna eftirspurn og öldrun þjóðarinnar. Framlög til lyfjamála eru stóraukin og nemur hækkunin um 5 milljörðum og þá fara ríflega 1,2 milljarðar til reksturs nýrra hjúkrunarrýma. Framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina hækka að raungildi um 6 milljarða eða rúm 20% sem er hlutfallslega þriðja mesta hækkun allra málefnasviða. Þar munar mestu um 4 milljarða kr. aukningu á endurgreiðslum vegna kvikmyndagerðar og 1,3 milljarða hækkunar á styrkjum til nýsköpunarfyrirtækja. Framlög til umhverfis- og orkumála hækka um tæpa 6 milljarða eða 18%. Þannig hefur tekist að fjármagna mikilvægar aðgerðir í loftslagsmálum sem varða m.a. skuldbindingar í þeim efnum. Þá hækka útgjöld til Orkusjóðs um 1,4 milljarða vegna verkefna sem styðja við orkuskipti. Jákvæð þróun hefur verið í auknum fjárfestingum af hálfu hins opinbera á undanförnum árum. Sú þróun á að hluta til rætur sínar að rekja til heimsfaraldurs Covid-19. Þrátt fyrir að áhrifa heimsfaraldursins gæti í mun minna mæli en áður á daglegt líf okkar ná aðgerðir vegna Covid yfir lengra tímabil, til að mynda fjárfestingarátak sem ákveðið var á fyrsta ári faraldursins og stendur enn yfir sem og aukinn stuðningur við rannsóknir og nýsköpunar- og þróunarstarf. Gert er ráð fyrir því að viðhalda fjárfestingarstigi þannig að arðbærar fjárfestingar verði áfram framarlega í forgangsröðun í fjárlögum. Helstu fjárfestingarflokkar hafa vaxið allt frá árinu 2017. Framlög til uppbyggingar hjúkrunarheimila og til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina haldast því næst sem óbreytt þrátt fyrir að áhrifa heimsfaraldursins gæti ekki lengur. Í gildandi fjármálaáætlun var tekin ákvörðun um að gera stóran hluta þess stuðnings, eða um 75%, varanlegan frá og með árinu 2024. Þá er rétt að nefna að vegna nemendafjölgunar bæði á framhaldsskóla- og háskólastigi voru framlög til beggja skólastiga stóraukin í faraldrinum. Einungis hluti aukningarinnar hefur fallið niður í ljósi þess að skólaganga spannar yfir nokkurra ára tímabil en við þurfum að fylgjast vel með þessu og halda takti í framlögum. Ég vil nefna í því sambandi að fjárlaganefnd mun óska eftir kynningu á reiknilíkönum, annað er tilbúið í framhaldsskólanum en er til endurskoðunar vegna háskóla. Ég tel mikilvægt að við fáum kynningu á því helst núna í janúar. Ljóst er að efnahagsforsendur hafa breyst nokkuð frá síðustu fjárlögum í ljósi fjarandi áhrifa faraldursins og breyttra áherslna sökum þess. Samkvæmt nýjustu hagspám eru horfur á að hagvöxtur í ár sé um 6%. Á komandi ári er gert ráð fyrir því að um hægist og gera forsendur frumvarpsins ráð fyrir því að hagvöxtur verði tæplega 3% á næsta ári. Útlit er fyrir að ferðaþjónustan og fjöldi ferðamanna sé nú að ná fyrri styrk. Þetta hefur áframhaldandi jákvæð áhrif á útflutning sem og atvinnuhorfur en þær eru með ágætasta móti og áætlað að atvinnuleysi verði um 4%. Verðbólgan setur strik í reikninginn en hún fór hæst í tæp 10% í sumar. Samkvæmt nýjustu mælingum nam 12 mánaða hækkun verðbólgu um 9,3% og útlit er fyrir að hún hafi náð hámarki. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að verðbólga á næsta ári fari lækkandi og verði um 4,9%. Seðlabanki Íslands hefur hækkað meginvexti sem eru nú 6% eftir síðustu vaxtabreytingar bankans til þess að mæta verðbólgunni. Helstu hagspár gera því ráð fyrir að samanlagt verði umfang hagkerfisins á næsta ári af svipaðri stærðargráðu og reiknað var með í sumarspá Hagstofunnar þrátt fyrir lækkun á hagvaxtarspá fyrir næsta ár. Þá gefa nýjustu spár til kynna að tekjur ríkissjóðs gætu orðið nokkuð hærri en gert var ráð fyrir í frumvarpinu, ekki síst kannski vegna aukinnar einkaneyslu og þar með auknum tekjum vegna virðisaukaskatts. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að hafa í huga áhrif af samspili þjóða og fjármálamarkaða á almenna hagkerfið og alþjóðahagkerfið. Samkvæmt spá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er staða efnahagsmála nokkuð misjöfn á Norðurlöndunum en í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð gera spár ráð fyrir minna en 1% hagvexti. Í því samhengi er staðan á Íslandi og í Noregi talsvert betri. Sömuleiðis er gert ráð fyrir því að hagvöxtur verði óverulegur víða um heim á næsta ári og jafnvel samdráttur. Það er ljóst að margt hefur breyst á alþjóðasviðinu síðustu misseri, heimsfaraldurinn spilaði þar stóran þátt síðustu ár og nú hefur ólögmæt innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu umtalsverð áhrif, bæði vegna hækkandi hrávöruverðs eins og við vitum, en sömuleiðis vegna hærri orkukostnaðar víða í Evrópu en Rússar hafa dregið úr útflutningi á gasi um 20% frá síðasta ári og verð á gasi fjórfaldast í álfunni. Víða í Evrópu er verðbólgan há og hafa seðlabankar víða um álfuna brugðist við með aðhaldssamri peningastefnu og hækkun meginvaxta. Sömuleiðis hefur bandaríski Seðlabankinn hækkað vexti. Þessum breytingum fylgir óhjákvæmilega talsverð óvissa fyrir alþjóðahagkerfið og fjármálakerfi einstakra landa og á heimilin. Sömuleiðis sýna spár að það hægir á hagvexti í Kína, en áhrif ríkisins eru slík að þegar hægir á hagvexti þar hefur það áhrif á heimsviðskipti og umsvif í alþjóðahagkerfinu. Ég ætla þá að víkja að áherslumálum og ábendingum frá meiri hluta fjárlaganefndar. Frá því að breytingar voru gerðar á lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, sem samþykktar voru haustið 2017, hefur í umfjöllun fjárlaganefndar verið aukin áhersla á málefnasvið og málaflokka og þess vegna viljum við vekja athygli á nokkrum áherslumálum í tengslum við tillögur meiri hluta nefndarinnar við 2. umr. frumvarpsins. Fyrir umræddar breytingar voru fjárveitingar til einstakra liða fjárlaga í kastljósinu, m.a. í umræðum á Alþingi. Það er mat nefndarinnar að markvissara sé að ræða stefnumörkun og forgangsröðun líkt og nú er gert. Þetta leiðir af sér að ráðherrar einstakra málaflokka svara fyrir fjármögnun einstakra liða og stofnana eins og ég sagði áðan. Nefndin vill koma þeim almennu sjónarmiðum á framfæri að mikilvægt sé að stefnumörkun sé gagnsæ og ákvarðanir sem og breytingar þingsins markvissar. Nefndin vill koma því til ríkisstjórnar að skerpa á áherslum sínum, sér í lagi þeim sem hafa bein áhrif á starfsemi ríkisstofnana og verkefni á þeirra vegum sem flutt hafa verið út á land. Virðulegi forseti. Mig langar núna að tala aðeins um grunnrannsóknir. Eins og ég sagði áðan þá hafa á undanförnum árum fjármunir til nýsköpunar, rannsókna og þróunar verið auknir talsvert eða í kringum 5 milljarða kr. á ári. Þetta er vel en við í meiri hlutanum viljum þó halda því til haga að miklum vexti í málaflokknum fylgja óhjákvæmilega vaxtarverki sem ber að leggja mat á. Fjárlaganefnd stefnir því að því að meta árangur og skilvirkni af auknum fjármunum til málaflokksins á komandi ári. Við höfum núna í yfirstandandi vinnu rætt um grunnrannsóknir, svo sem á sviði jarðvísinda og veðurs, um rannsóknir á ferðaþjónustu, hafrannsóknir og langtímarannsóknir á sviði landnýtingar, jarðræktar og plöntukynbóta. Þetta á sömuleiðis við um langtímarannsóknir og vöktun á samfélagslega mikilvægum þáttum sem varða bæði atvinnu og umhverfi, svo sem rannsóknir á hafi. Við í meiri hlutanum teljum mikilvægt að til komi skýr stefnumörkun á sviði grunnrannsókna og það þurfi líka að skýra skilin á milli þeirra. Vegna þessa þá kallaði nefndin m.a. eftir slíkum upplýsingum innan úr ráðuneytum vegna kostnaðar við grunnrannsóknir. Það er ljóst að skýr viðmið vantar um hvernig hægt væri að flokka rannsóknir og vöktun með tilliti til þess umhverfis sem rannsóknir búa við. Því setjum við fram beiðni til ráðuneyta um að taka saman fyrir gerð fjármálaáætlunar, sem við komum til með að fjalla um nú í vor, og koma með fyrstu skref í slíkri flokkun og fyrirkomulag fjármögnunar til lengri tíma. Í dag eru grunnrannsóknir að stærstum hluta fjármagnaðar með rekstrarfé stofnana sem eru á fjárlögum. Þá eru það félagsmálin. Þar er umtalsverð aukning til málaflokksins og fagnar meiri hluti nefndarinnar þeim skrefum sem verið er að stíga í átt að endurskoðun örorkulífeyriskerfisins, í málefnum aldraðra og öðrum veigamiklum þáttum í velferðarþjónustu. Á þetta m.a. við um tvöföldun frítekjumarks atvinnutekna örorkulífeyrisþega og þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Tillögurnar um að hækka frítekjumarkið úr 109.600 kr. í 200.000 kr. eru mikilvægar. Markmiðið er að auka atvinnuþátttöku öryrkja og endurhæfingarlífeyrisþega. Þessi breyting eykur til muna möguleika til atvinnuþátttöku sem í senn vinnur gegn félagslegri einangrun og getur aukið almenna velferð fólks. Ráðgert er að hækkunin nemi um 1.000 milljónum ríflega og þá fjölgar samningum um notendastýrða persónulega aðstoð við fatlað fólk með 375 millj. kr. viðbótarframlögum hér á milli umræðna. Það er ráðgert að með ráðstöfuninni fjölgi samningum um 50% og verða framlög úr ríkissjóði til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar því 1.083 milljónir. Í málaflokknum um örorku og málefni fatlaðs fólks eru gerðar breytingartillögur sem nema samtals 1,5 milljörðum. Í breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar er tillaga um hækkun framlags til endurhæfingarþjónustu um 130 milljónir. Það er í rauninni verið að draga aðhaldið til baka. Í því samhengi bendir nefndin á mikilvægt hlutverk einstakra stofnana. Í vinnu nefndarinnar var rætt um mikilvægi starfsins á Reykjalundi. Þangað leita einstaklingar til að öðlast á ný færni til að takast á við líf eftir veikindi eða önnur áföll. Það eykur lífsgæði þeirra einstaklinga og svo er það þjóðhagslega hagkvæmt og mikilvægt að fólk komist aftur út á vinnumarkaðinn. Eðli starfsemi Reykjalundar er jöfnum höndum að byggja upp færni og hæfni til að takast á við vinnu eða aðra virkni í samfélaginu. Þá skapaðist umræða um skörun á milli málaflokka og mismunandi endurhæfingarúrræði, svo sem starfsendurhæfingu. Skýra þarf hvort slík endurhæfing falli undir félagsleg úrræði og/eða heilbrigðismál. Beinir nefndin því til hlutaðeigandi ráðherra að skera úr um það. Nefndin lítur svo á að þangað til annað er ákveðið tryggi þetta framlag að Sjúkratryggingar Íslands geti gert samninga við Reykjalund um framhald á endurhæfingarþjónustu. Virðulegi forseti. Trygg þjónusta til verndar heilsu fólks eru sameiginlegir hagsmunir samfélagsins alls og grunnur að velsæld þjóðarinnar. Heilbrigðismálin eru einn stærsti útgjaldaliður ríkisins og hann sætir ekki aðhaldskröfu. Meiri hluti fjárlaganefndar fagnar sérstaklega auknum framlögum til heilbrigðismála. Í kjölfar heimsfaraldursins hefur mikil þjónustuþörf safnast upp eftir heilbrigðisþjónustu sem endurspeglast m.a. í biðlistum eftir margs konar heilbrigðisþjónustu. Þótt áhrif Covid-19 á samfélagið dvíni ört og opinberum sóttvarnaaðgerðum hafi verið aflétt er ljóst að heilbrigðiskerfið er enn að glíma við faraldurinn og afleidd áhrif hans. Til að ná þeim markmiðum sem sett eru fram í stjórnarsáttmála og heilbrigðisstefnu til 2030 um jafnt aðgengi allra landsmanna að heilbrigðisþjónustu leggur meiri hlutinn til aukið fjármagn til heilbrigðismála. Viðbótin milli umræðna eru 12,2 milljarðar og undirstrikar það áherslu stjórnvalda á að standa vörð um heilbrigðiskerfið. Þar ber helst að nefna 2,3 milljarða til styrkingar á rekstrargrunni Landspítalans og Sjúkrahússins á Akureyri. Þá verður áfram haldið að styrkja heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað innan heilbrigðiskerfisins með 2 milljarða viðbótarframlagi. Því til viðbótar verður farið í sérstakt verkefni til að vinna niður biðlista eftir ýmsum aðgerðum, svo sem liðskiptaaðgerðum. Viðbótarfjármagn er sömuleiðis veitt til að efla bæði endurhæfingarúrræði og heimahjúkrun í takt við stjórnarsáttmála og heilbrigðisstefnu til 2030, eins og áður segir. Þá er aukin áhersla á betri geðheilbrigðisþjónustu og áframhaldandi lægri greiðsluþátttöku sjúklinga. Svo vil ég líka minnast á það að við erum að styðja við uppbyggingu Grensásdeildarinnar. Meiri hluti fjárlaganefndar telur að mikilvægt sé að fyrir liggi ítarlegar greiningar og upplýsingar um hvernig fjármunum er varið. Meðal annars vill nefndin árétta mikilvægi þess að tengja fjárveitingar við afköst heilbrigðiskerfisins eins og þau eru mæld með svokölluðu DRG-verkbókhaldi. Í vinnu nefndarinnar voru ýmsar tölur vegna starfsemi Landspítalans settar í samhengi við íbúaþróun árin 2016–2019 og sú skoðun leiddi í ljós að á tímabilinu fjölgaði ársverkum á spítalanum umfram afköst spítalans og er því mikilvægt að kanna þetta ítarlega. Þá er áfram aukin framlög til kaupa á leyfisskyldum lyfjum vegna fjölgunar þjóðarinnar og breyttrar aldurssamsetningar hennar. Hafa kringumstæður, m.a. faraldurinn og stríðsátök í Úkraínu, leitt til verðhækkana eins og við þekkjum. Aukin framlög eru liður í að mæta þeirri þróun og tryggja bestu fáanlegu lyf og meðferðir. Aukningin á milli umræðna nemur um 2 milljörðum kr. Virðulegi forseti. Í meðförum nefndarinnar var líka rætt um störf án staðsetningar og mikilvægi þess að fjölga slíkum störfum enda er það á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Það er mat meiri hlutans að hið opinbera þurfi að gera betur í þeim efnum en hlutfallslegir eru of fá störf á vegum hins opinbera úti í landsbyggðunum að okkar mati. Fjölgun starfa úti um allt land hefur líka mikil jákvæð áhrif, ekki síst innan hlutaðeigandi sveitarfélaga með tilliti til fjölbreyttari starfa en víða er í hinum dreifðu byggðum atvinnulíf með einhæfasta móti. Í umsögnum fjölda sveitarfélaga er vakin athygli á að jafnt og þétt fækki störfum á vegum ríkisins í landsbyggðunum. Opnun útibúa eða starfsstöðva opinberra stofnana hefur reynst ágæt leið við að fjölga störfum í landsbyggðunum en því getur fylgt viðbótarkostnaður fyrir viðkomandi stofnun. Mikilvægt er að hafa í huga að störf án staðsetningar flytjast oft búferlum með starfsfólki. Það mætti alveg velta því fyrir sér hvort við ættum að tala um störf með staðsetningu. Það er því viðvarandi verkefni að gæta að störfum í landsbyggðunum og tryggja að störf án staðsetningar séu unnin úti um allt land. Meiri hluti fjárlaganefndar telur mikilvægt að sýna pólitískt aðhald í þessum efnum og telur brýnt að aðhald ríkisstofnana komi ekki niður á störfum í hinum dreifðu byggðum og leggur því til að gerð verði greining á fjölda opinberra starfa utan höfuðborgarsvæðisins með tilliti til staðsetningar þeirra, þróunar starfsmannafjölda og stöðugilda síðastliðinn fimm ár og þess fjölda starfa sem flust hefur aftur til höfuðborgarsvæðisins vegna búferlaflutninga starfsfólks. Virðulegi forseti. Mikið hefur verið rætt um löggæslu og önnur öryggismál undanfarnar vikur og ekki að ósekju. Fjárlaganefnd hefur ekki farið varhluta af umræðunni í samfélaginu og báru löggæsla og netöryggismál á góma nefndarinnar og fengum við þess vegna dómsmálaráðuneytið sérstaklega á fund okkar milli umræðna. Undanfarin ár hafa verið byggðir upp mikilvægir fjarskiptainnviðir um land allt samkvæmt áætlun stjórnvalda og nýr gagnasæstrengur verið lagður til Írlands. Það er mikilvægur liður í öryggi þjóðarinnar sem og uppbyggingu hátæknigreina að auka traust almennings á upplýsingatækni og netöryggi. Þá er netöryggi stór þáttur í þjóðaröryggisstefnu og því er lagt til hér að settar verði 100 milljónir til netöryggismála til að fylgja ofangreindum áherslum eftir. Eins og við vitum þá fjölgar netglæpum stöðugt. Umtalsvert viðbótarfjármagn fer til lögreglunnar til að mæta auknum og fjölbreyttum áskorunum. Meiri hluti fjárlaganefndar telur erindið brýnt og mikilvægt að hafa öryggismál í hinu stóra samhengi í lagi en álag á löggæslu hefur aukist með auknum ferðamannastraumi, umferðarslysum og öðrum óhöppum sem og skipulagðri glæpastarfsemi. Í núgildandi fjárlögum var lögð áhersla á að styrkja löggæslu úti um land allt en verkefni lögreglu höfðu aukist í heimsfaraldri, m.a. vegna skipulagðrar glæpastarfsemi og fjölgunar ferðamanna. Áætlað er að fjölga sértækum rannsóknarhópum til að rannsaka skipulagða glæpastarfsemi og er hér lögð til 500 millj. kr. fjárveiting í þann lið og 900 millj. kr. til að efla almenna löggæslu. Þá vísum við í nefndaráliti meiri hlutans til þess að almannavarnir hafa verið sleitulaust að störfum síðan í óveðrinu 2019 og þau hafa líka tekist á við heimsfaraldur, jarðhræringar, eldgos, skriðuföll og fleira sem nauðsynlegt hefur reynst að bregðast við. Þetta hafa ekki verið alveg tíðindalaus ár. Einnig telur meiri hlutinn mikilvægt að árétta það að auka öryggi með bættum rannsóknum í kynferðisbrotamálum, auknum málshraða og öflugri löggæslu. Við brugðumst við þessu í fjárlögum ársins 2022 með 200 millj. kr. hækkun til lögreglunnar til að efla rannsóknir og saksókn kynferðisbrota og efla forvarnir og þjónustu við þolendur kynferðisbrota í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála. Því beinum við því eindregið til ríkisstjórnarinnar að taka aðhaldskröfu á liðnum um almanna- og réttaröryggi til skoðunar við gerð næstu fjármálaáætlunar. Aðhaldskrafan getur ekki þýtt neitt annað en að það þurfi að fækka stöðugildum í málaflokki sem býr við aukin verkefni og auknar áskoranir þar sem stærsti pósturinn er laun. Til að bregðast við þessu leggur meiri hluti fjárlaganefndar til aukna fjárheimild upp á 200 millj. kr. til að draga úr aðhaldskröfu á lögreglu. Virðulegi forseti. Tvær megintillögur komu fram hjá meiri hluta vegna orkuskipta og raforkumála, sú fyrri um átaksverkefni vegna hreinorkubíla. Í álitinu segir m.a. að orkuskipti í samgöngum hafi farið hratt af stað og að mikil eftirspurn hafi verið eftir rafmagnsbílum. Það er vel að yfirgnæfandi meiri hluti bíla sem seldir eru hér á landi sé slík ökutæki. Þetta kemur m.a. til vegna innkaupa bílaleigufyrirtækja en áætlaður fjöldi þeirra er um 20.000 ökutæki. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að það sé álit okkar að skapa áfram rétta hvata og forsendur til að fjölga slíkum bílum í þágu orkuskipta og alþjóðlegra skuldbindinga Íslands vegna samdráttar í losun kolefnis. Þá er mikilvægt að halda því til haga að stuðningur vegna uppbyggingar innviða fyrir orkuskipti í samgöngum hefur vegið þungt í þessum breytingum og fagnar nefndin því að net hleðslustöðva á landsvísu sé tekið að þéttast. En betur má ef duga skal og leggur því nefndin áherslu á að viðhalda réttum hvötum til orkuskipta í samgöngum og leggja meiri stuðning við þróun og sókn til hreinorku meðal flutningabíla og atvinnutækja. Eru því lagðar til 400 millj. kr. til Orkusjóðs í þeim tilgangi. Þá leggur nefndin áherslu á bætt afhendingaröryggi raforku. Síðastliðinn vetur kom til skerðinga á afhendingu skerðanlegri orku frá Landsvirkjun. Einna þyngst bitnaði þetta á rafkyntum fjarvarmaveitum sem víða eru reknar til húshitunar. Bæði hlaust verulegur aukakostnaður af því þar sem gjald fyrir forgangsorku er mun hærra, kerfið gat ekki annað eftirspurn og grípa þurfti til varaafls með olíubrennslu. Vegna umræddrar skerðingar jókst olíunotkun m.a. á Vestfjörðum umtalsvert en um mitt ár var notkunin komin í 2,1 millj. lítra samanborið við 210 þús. lítra árið 2021. Það er því brýnt öryggismál að tryggja afhendingu rafmagns. Þar þurfum við sérstaklega að hafa í huga svæði bæði á Austurlandi og Vestfjörðum þar sem uppbygging innviða vegna flutnings raforku hefur orðið eftir. Nefndin leggur á það áherslu að leitað verði leiða til að bæta þetta fyrirkomulag og við vísum í nefndarálitinu okkar til skýrslu á vegum Stjórnarráðsins um raforkuframleiðslu og aðra orkuframleiðslu, m.a. á Vestfjörðum. Þar kemur fram að aukinn þunga þurfi í það verkefni að leita að vatni til húshitunar. Við í meiri hlutanum tökum undir þau sjónarmið sem koma fram í skýrslunni um orkumál á Vestfjörðum og leggjum því til í breytingartillögum okkar 150 millj. kr. til jarðhitaleitarátaks. Sömuleiðis beinum við því til hlutaðeigandi ráðherra fyrir næstu fjármálaáætlun að um frekari stefnumörkun verði að ræða vegna þessa. Þá ítrekum við það við ráðherra að það sé heimilt að verja allt að 5% af niðurgreiðslu fjármagns til húshitunar til jarðhitaleitar. Virðulegi forseti. Í kjölfar þeirrar vinnu sem nefndin lagði í er varðar umsagnir og svör ráðuneyta við spurningum nefndarinnar eru gerðar margar breytingartillögur við frumvarpið. Breytingar á tekjuhlið eru allar byggðar á tillögum ríkisstjórnarinnar. Frá því að frumvarpið var lagt fram hafa bæst við tvenns konar ný áform, annars vegar afnám fjöldatakmarkana fyrir rafmagnsbíla sem hljóta virðisaukaskattsívilnun sem lækkar tekjur um 3,8 milljarða og hins vegar breytingar á gjaldskrá Úrvinnslusjóðs sem hækkar tekjur um 2 milljarða. Í heild hækka tekjur um 23,7 milljarða, eins og ég sagði í upphafi, frá því sem ráðgert var í frumvarpinu. Þar munar mest um 12,6 milljarða kr. hærri tekjur af virðisaukaskatti vegna aukinnar einkaneyslu og jákvæðra áhrifa af ferðaþjónustu. Þá skilar hærri tekjuskattur vegna ársins í ár 8 milljörðum kr. til viðbótar. Það er sérstakt fagnaðarefni að þessar tekjur aukist og sýnir hraðari viðspyrnu atvinnulífsins en áður hafði verið áætlað. Þá er vert að halda því á lofti að áætlaðar tekjur af tekjuskatti einstaklinga lækka um 2,8 milljarða, annars vegar vegna aukinnar verðbólgu á yfirstandandi ári sem hefur þau áhrif að persónuafsláttur og þrepa- og skattleysismörk hækka umfram áætlanir og hins vegar vegna hækkunar á hlutfalli útsvars sem eykur tekjur sveitarfélaga um rúma 5 milljarða kr. Sú aukning er liður í því að mæta auknum kostnaði við málefni fatlaðs fólks. Þá er ráðgert að sektir vegna óskoðaðra ökutækja lækki um 1,7 milljarð vegna reynslu yfirstandandi árs. Virðulegi forseti. Mig langar núna að fara yfir einstakar tillögur sem gerðar eru, stórar sem smáar, áður en ég lýk máli mínu. Undir lið 29, um fjölskyldumál, eru gerðar breytingartillögur sem nema tæplega 1.400 millj.kr. þar sem er veitt tímabundið framlag til eins árs vegna samninga við sveitarfélög um samræmda móttöku flóttamanna. Einnig er gerð 338 millj. kr. tillaga um sérstök úrræði í tengslum við móttöku flóttabarna. Mig langar líka til að nefna að undir liðnum um nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar eru lagðar til 320 millj. kr. vegna máltækniverkefnisins sem ég tel gríðarlega mikilvægt að við höldum vel utan um. Meiri hluti nefndarinnar var sammála því að leggja til í sóknaráætlanir 120 millj. kr. og eins í starfsemi atvinnuráðgjafar á landsbyggðinni, 40 millj. kr. Við teljum að það sé mikilvægt, ekki síst í ljósi þess að eftir að Nýsköpunarmiðstöð var lögð niður þá hefur aukinn þungi færst til atvinnuráðgjafa hjá landshlutasamtökum sveitarfélaga. Eins og ég sagði áðan þá hefur verið veitt talsvert aukið fé til löggæslunnar en líka til landhelgismála þar sem Gæslan hefur orðið fyrir talsverðum kostnaði, ekki síst vegna mikilla olíukaupa sem hún þarf að standa undir. En síðan er gert ráð fyrir viðbótarframlagi til reksturs á varðskipinu Freyju þar sem það er talsvert dýrara og stærra en fyrra skip. Við leggjum líka til, eins og við gerðum núna í fjáraukanum, aukna fjármuni til að mæta veikleikum í starfsemi fangelsa sem ég tel afar brýnt og hefur komið fram að fangelsiskerfið hefur átt við alvarlegan rekstrarvanda að stríða um talsvert skeið og við höfum kannski bæði fresta viðhaldi, lokað rýmum og annað slíkt í staðinn fyrir að nýta það að fullu þannig að þetta kemur til með að hjálpa til við það. Hér er einnig gerð tillaga um framlag til að halda áfram starfi Persónuverndar á Húsavík. Þetta er kannski eitt af því sem við viljum að ráðuneytin taki til sín þegar þau eru að flytja störf eða búa til störf í landsbyggðunum, að þá eigi þau að fjármagna þau. Við eigum ekki að þurfa að grípa slíkt heldur eigi ráðuneytin að gera það. Hið sama er í rauninni hægt að segja um sýslumenn. Þar leggjum við til framlag til þess að styrkja starfsstöð embættisins á Þórshöfn sem að okkar mati ætti líka í rauninni að vera, eins og ég var að rekja hér áðan, undir sama hattinn sett. Lagðir eru til fjármunir til að tryggja ferjurekstur um Breiðafjörð þar sem rekstraraðili ferjunnar Baldurs er að hætta siglingum og við því þarf að bregðast. Það er rakið í nefndarálitinu hvernig það verður gert. Eins og ég sagði áðan erum við að fjármagna ný fjarskiptalög með því að leggja til 100 millj. kr. framlag, ekki síst vegna kostnaðar við innleiðingu eftirlits með skipulagi net- og upplýsingaöryggis og áhættustýringarumgjörð í samræmi við 78. og 87. gr. laganna. Síðan langar mig að segja frá því líka, af því að við höfum rætt talsvert um hamfarirnar á Austurlandi, að hér er áframhaldandi stuðningur við þá uppbyggingu. Þá er líka gert ráð fyrir tímabundnu framlagi til að mæta kostnaði vegna tjóns af völdum skriðufalla í Útkinn sem urðu í fyrra. Eitt og annað er líka verið að gera, m.a. er hér 150 millj. kr. varanlegt framlag til að halda starfsemi og þjónustu Flugþróunarsjóðs við, ekki síst í ljósi þess að við teljum að það sé mikilvægt að koma á reglulegu millilandaflugi um alþjóðaflugvellina á Akureyri og á Egilsstöðum og dreifa þannig ferðamönnum um landið. Það kemur fram í málaflokki 17, sem er náttúruvernd, skógrækt og landgræðsla, að ráðherra hefur kynnt stefnuna Land og líf, sem er heildstæð stefna um landgræðslu og skógrækt þar sem markmiðið er að auka landgræðslu og skógrækt í þágu loftslagsmála og endurheimta vistkerfi, bæta landnýtingu og auðvitað rannsóknir á áhrifum aðgerða á líffræðilega fjölbreytni og áhættumat fyrir notkun á framandi tegundum í skógrækt. Eru lagðar til auknar fjárveitingar til verkefnisins, 154 millj. kr. Náttúrustofurnar, sem eru einmitt dæmi um störf í hinum dreifðu byggðum, styrkjum við með 6 millj. kr. framlagi til hverrar og einnar sem er sambærilegt og á yfirstandandi ári. Hér er líka lagt til í umhverfismálunum, samkvæmt beiðni umhverfis- og samgöngunefndar, að klára seinni hluta frumrannsóknar sem kveðið er á um í skýrslu ráðherra um hreinsun Heiðarfjalls og við beinum því til ráðuneytisins og ráðherra að sjá til þess að það verkefni geti klárast. Við leggjum hér til hluta af því framlagi sem nefndin bað um og treystum því að ráðuneytið komi því alla leið. Stofnun Vilhjálms Stefánssonar á Akureyri fær líka tímabundið framlag sem og Hollvinafélag Kvíabekkjarkirkju. María Júlía, sem er partur af skipaarfinum okkar, fær hér stuðning. Tækniminjasafn Austurlands sem lenti, eins og við þekkjum, afar illa í aurskriðunum, fær framlag, sem og Safnasafnið og Þjóðlagasetrið. Sveitarfélagið Norðurþing fær framlag vegna heimskautsgerðis á Raufarhöfn. Fornminjasjóður er styrktur. Í samræmi við tillögur starfshóps vegna hamfara er lagt til að veitt verði 190 millj. kr. viðbótarframlag til Húsafriðunarsjóðs til að mæta kostnaði við flutning húsanna á Seyðisfirði, sem ég tel vera afar mikilvægt. RIFF fær hér framlag, Pálshús, Flugsafn Íslands, Skaftfell, Skpunarmiðstöðin á Stöðvarfirði, menningarhúsið í Sigurhæðum, LungA, Hraun í Öxnadal, Leikfélag Reykjavíkur, Menningarfélag Akureyrar sem og Skógarmenn KFUM sem hafa verið að byggja nýjan matskála í Vatnaskógi og sinna þar miklu sjálfboðaliðastarfi sem við styrktum á yfirstandandi ári og teljum fulla ástæðu til að styðja við bakið á þeim áfram. Við styðjum líka við Ungmennafélag Íslands og teljum að það þurfi m.a. að styðja við uppbyggingu landsmótsstaða. Menntanet Suðurnesja, sem var stofnað árið 2021 og er ætlað að efla náms- og starfsúrræði fyrir atvinnuleitendur, fékk tímabundin framlög á síðasta ári og eins á þessu ári og við teljum að það sé ástæða til að styðja við það, enda þekkjum við ástandið á Suðurnesjum og það er mikilvægt að styðja og styrkja þessa starfsemi. Sama má segja um Fisktækniskóla Íslands. Þar er í boði nám sem að mínu mati skiptir miklu máli. Þetta er nemendahópur sem kannski sækir ekki í hefðbundið skólakerfi en finnur fjölina sína þarna og ég þekki aðeins til og tel að þarna sé fjármunum afskaplega vel varið. Við setjum tímabundið framlag líka til Fjölsmiðjunnar á Akureyri til að mæta þeim mun sem er á milli slíkra úrræða á milli landshluta og við hverjum ráðherra til að fara betur yfir það. Húnaþing vestra fær hér framlag vegna dreifnámsdeildar á Hvammstanga. Framhaldsskólinn á Laugum fær framlag til að gera umhverfi tjarnar við skólann öruggt sem við teljum, miðað við þau gögn sem við höfum í höndunum, vera mikilvægt. Háskólinn á Akureyri fær 25 millj. kr. tímabundið framlag þannig að efla megi áfram svæðisbundið hlutverk hans sem miðstöð Íslands í málefnum norðurslóða. Hér er líka framlag vegna framkvæmda við skólahúsnæði við Hólaskóla þar sem er um að ræða viðhaldsúttekt og hönnun á skólahúsnæði Hólaskóla í samræmi við niðurstöður úr útboði. Við gerum líka tillögu um tímabundið framlag til reksturs Rannsóknarseturs um menntun og hugarfar, það er læsisverkefni í Vestmannaeyjum sem talsvert hefur verið um rætt. Við leggjum líka til 41 millj. kr. tímabundið framlag til Austurbrúar og nú verð ég að ítreka það enn og aftur við ráðuneyti að hér þarf að taka til og gera betur. Það er ekki sæmandi að við skulum þurfa að taka á þessu árlega í fjárlaganefnd. Það þarf að fara að ganga frá því hvernig ráðuneytið sér fyrir sér að þessi mál verði og koma þá bara hreint fram með það ef það telur að þetta eigi ekki að vera eins og það er. Ég er hins vegar ósammála ef það yrði niðurstaðan. Engu að síður er mjög mikilvægt að það verði gerður raunverulegur samningur við Austurbrú. Síðan gerum við tillögu um tímabundið framlag til Huldu – náttúruhugvísindaseturs sem verður staðsett á gíg í Mývatnssveit þar sem verið er að byggja upp mjög fjölþætta einingu, margir sem koma þar að og eiga þar inni, ef maður getur orðað það þannig, ekta setur þar sem margir geta komið að, þar er m.a. starfsfólk Vatnajökulsþjóðgarðs. Hér er tillaga um 100 millj. kr. framlag til Alzheimersamtakanna og Parkinsonsamtakanna sem við teljum vera sérstaklega mikilvægt. Eins og ég sagði áðan erum við með til viðbótar 130 millj. kr. sem við teljum að eigi að nýta til samninga við Reykjalund. Við leggjum einnig til 120 milljónir til SÁÁ til viðbótar við það sem áður er í samningum. Síðan vil ég nefna að við erum hér með Samtökin '78, þar er 15 millj. kr. viðbótarframlag. Þess er vert að geta að samtökin hafa nú fengið varanleg þau framlög sem fjárlaganefnd hefur verið að leggja til þeirra undanfarin ár ásamt því sem forsætisráðherra hefur lagt til. Þau eru því komin með talsvert betri samninga heldur en þau hafa verið með. En við teljum ástæðu til að þau hafi tækifæri til að ráða starfsmann þetta árið til að vinna á móti þessu bakslagi sem við þekkjum öll umræðuna um. Hér er lagt til 20 millj. kr. tímabundið framlag til að fylgja eftir aðgerðum í tillögu til þingsályktunar um aðgerðir gegn hatursorðræðu sem forsætisráðherra mun leggja fram núna á vorþingi og við teljum að þurfi að sjálfsögðu að vera fjármögnuð. Þessari tillögu er ætlað að ná til almennings, félagasamtaka, barna og ungmenna og einstaklinga sem verða einkum fyrir hatursorðræðu í samfélaginu, m.a. vegna kynþáttar, þjóðernisuppruna, kynhneigðar og kynvitundar. Aðgerðirnar lúta að forvörnum, fræðslu, námsefni og vitundarvakningu um samhæfðar aðgerðir gegn hatursorðræðu. Þetta held ég að geti skipt verulega miklu máli. Við leggjum einnig til framlög til Sorgarmiðstöðvarinnar og Hugarafls. Allt eru þetta úrræði sem við teljum að skipti miklu máli. Virðulegi forseti. Það er margt sem ég gæti minnst hér á. Ég ætla ekkert að neita því að ég varð fyrir vonbrigðum milli umræðna að við skyldum ekki ná því að koma húsnæðistillögum inn og minnkað varasjóðinn sem því nemur. Það var rætt um að það ætti að gerast en það hefur ekki skilað sér. Þær niðurstöður hafa ekki skilað sér. Ég veit ekki hvort þær hafa skilað sér enn þá, en alla vega náðum við því ekki fyrir 2. umr. Ráðherra upplýsti um það að ef það gerðist ekki þá myndi hann óska eftir því að fá fjármuni flutta á milli ára, enda geta þeir ekki lúrt sem fyrirframákveðnir inn á hinum stóra varasjóði fjárlaga. En ég held að ég fari ekki dýpra í þetta. Það er mjög vel rakið hérna í nefndarálitinu, allt sem lýtur að verðlags- og gengisforsendum, og kannski óþarflega þreytandi að vera að telja upp mikið meira af prósentum og tölum þannig að ég, virðulegi forseti, læt hér staðar numið og lýk máli mínu en geri nú ráð fyrir því að koma hér upp aftur.

Virðulegi forseti. Ég þakka formanni hv. fjárlaganefndar fyrir framsöguna og að mörgu leyti ánægjulegt samstarf núna í vetur. Mig langaði til að kalla eftir skoðun hv. formanns á framsetningu fjárlaga núna inn í haustið og þeirri staðreynd að hv. fjárlaganefnd þurfti að bíða fram á síðustu stundu til að fá í rauninni endanlegt yfirlit yfir hver útgjöld og tekjur ríkissjóðs yrðu á næsta ári, og varðandi þetta verklag sem felst í því að í hæstv. ríkisstjórninni heldur nefndinni í frekar föstum og erfiðum skorðum þar til hún mætir á blaðamannafund rétt fyrir jól til að kynna stórtækar breytingartillögur upp á 50 milljarða kr. Þetta er auðvitað kynnt sem einhvers konar stórsókn. Hv. formaður nefndarinnar talaði um að hér væri verið að standa vörð um heilbrigðiskerfið en ég held að mörg okkar sem tóku við umsagnarraðilum núna í þessu ferli áttuðum okkur á því að ef þetta fjármagn hefði ekki komið hefði stefnt í stórkostlegan niðurskurð víða í heilbrigðiskerfinu. Hér er einfaldlega verið að fylla upp í skörð og göt sem hefðu haft skelfilegar afleiðingar. Mín upplifun, og ég held að ég tali fyrir fleiri í minni hlutanum í hv. fjárlaganefnd, er að þar sé komið mikið ríkisstjórnarræði í fjárlagavinnuna og það gerir vinnuna tiltölulega erfiða. Mig langar að fá viðbrögð hv. formanns við þessu vinnulagi. Mig langar líka að fá viðbrögð við þessari framsetningu á heilbrigðismálapakkanum, að um stórsókn sé að ræða, í ljósi þess að þetta eru tillögur sem áttu að vinna á móti stórfelldum niðurskurði. Við sjáum hér aðstæður í landinu þegar kemur að stöðu Sjúkratrygginga, nú síðast með brotthvarfi yfirmanns þar. Mig langar að fá fram skoðanir hv. þingmanns á þessu máli.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla bara að taka undir það eins og ég hef gert á nefndarfundum okkar. Og af því að ég gleymdi því nú í lokin ætla ég að þakka hv. þingmönnum í nefndinni fyrir afar gott samstarf og þolinmæði, vegna þess að þetta er ekki búið að vera sérstaklega gott. Ég er ekki ánægð með þetta verklag, bara svo því sé haldið til haga og ég hef sagt það. Í ljósi þess hversu rúman tíma við höfum haft núna þá á þetta ekki að þurfa að vera svona. Þetta á ekki að þurfa að taka stórfelldum breytingum á milli umræðna. Við getum líka alveg velt því fyrir okkur, eins og ég hef svo sem velt upp, hvort í fyrsta lagi hin síðari hagspá þurfi að koma fram svona seint. Þurfum við að uppfæra og þar af leiðandi bíða svona lengi, eftir því hvort við erum að vinna með tölurnar eins og hér er verið að gera? Ég hef kallað eftir því að áætlanagerð sé betri, áætlanagerð ráðuneytanna þarf að vera betri. Það er bara þannig. Það þýðir ekki að mínu mati að við þurfum að - og við eigum ekki að þurfa að gera svona stórfelldar breytingar ef áætlanagerðin er góð og það held ég að ráðuneytin viti. Við höfum alveg komið því, held ég, til skila. En það er líka partur af því samtali sem við þurfum sem nefnd að eiga og höfum ekki síst rætt við fjármálaráðuneytið um. Þetta varðar líka framsetningu fjárlaganna sjálfra, gagnsæi þeirra og annað, af því að það er líka skortur á gagnsæi að mínu mati í fjárlögunum. Ég hef verið sammála þeirri nálgun og mér finnst þessi framsetning ekki góð hvað varðar heilbrigðiskerfið. En svo sannarlega er það samt sem áður þannig að við erum að setja mikla peninga í kerfið. Við höfum verið að gera það og við þurfum líka að fylgjast talsvert vel með og reyna að sjá fyrir okkur þrátt fyrir þessar aukningar hvert aurarnir fara. Ég held að það sé m.a. okkar í fjárlaganefnd að kynna okkur það enn þá betur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fyrir svarið. Mig langar til að ýta á eftir í þessu samhengi varðandi stöðu heilbrigðismála í landinu, hvort hún geti ekki tekið undir með mér að það er augljóst að heildarfjárveiting í þennan málaflokk er langt undir því sem þekkist í löndunum í kringum okkur ef við skoðum til að mynda þjóðartekjur og hvort fólk sé virkilega á þeirri skoðun í svona litlu, strjálbýlu og fámennu landi að við getum gert hlutina svona margfalt betur en aðrir. En mig langaði líka til að nýta tækifærið til að fara aðeins meira inn í pólitíkina hér vegna þess að hv. formaður fjárlaganefndar situr líka í Vinstri grænum, stjórnmálaflokki, og aðeins að fá fram skoðanir á á þeirri framsetningu í þessum fjárlögum að allt aðhaldið í þeim bitnar á almenningi í formi krónutöluhækkana. Við erum m.a. að sjá settar fjárhæðir útgjaldamegin núna í breytingartillögum en það er ekkert komið inn á tekjuhliðinni. Og það er viljandi tekin sú afstaða að fara til að mynda ekki inn í þá geira samfélagsins sem upplifa metarðsemi. Þá er ég til að mynda að tala um þegar kemur að skattlagningu fjármagns, veiðigjald og þess háttar, og ég veit alveg að svarið er oft: Ja, við höfum gert eitthvað í gegnum tíðina. En staðan núna snýst um þensluna í dag og hvar svigrúm er til staðar og það er ákveðið að fara þá leið að hækka krónutölugjöldin á almenning í staðinn fyrir að fara í sértæka tekjuinnheimtu. Það er líka ákveðið til að mynda að tvöfalda aðhaldsprósentuna á grunnþjónustu eins og við vitum í hv. nefnd, til að mynda löggæslu og þess háttar þar sem er ekki svigrúm og meiri hluti hv. fjárlaganefndar hefur þurft að koma inn með sértækar mótvægistillögur til að vinna á móti þessu. Þannig að ég vildi kalla eftir til viðbótar við þessa spurningu um heilbrigðismálin hvort henni þyki það eðlileg forgangsröðun í svona ástandi að fara í almennar gjaldahækkanir í staðinn fyrir að fara í sérstaka sjóði þar sem við höfum svigrúm.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Eins og ég sagði áðan og tek undir - ég byrja þar sem var endað varðandi löggæsluna og aðhaldið þar - ég tel að það sé óskynsamlegt, ekki síst þar sem þetta er í sjálfu sér ekkert ósvipað og heilbrigðisþjónustan og annað slíkt, að fyrst og fremst eru þetta laun og álagið hefur verið mikið. Þess vegna beinum við því til ríkisstjórnar við gerð fjármálaáætlunar að þetta verði skoðað, þ.e. aðhaldið á löggæsluhlutann. Varðandi krónutölugjöldin. Ég hef alltaf talið að þau eigi að fylgja verðlagi. Ég hef alltaf talið það eiga að vera þannig en ekki að gerast með einhverju hoppi; hækka þau stundum og stundum ekki. Og þau bitna auðvitað alltaf á öllum, það er alveg hárrétt. Það getur vel verið að það þurfi að koma til einhverra mótvægisaðgerða. Jú, ég stend alveg fyrir það sem Vinstri græn - ég hef sagt það hér áður í pontu að ég væri til í annars konar skattheimtu. Ég er ekkert viss um að það myndi hljóti hljómgrunn hjá öllum þeim sem ég starfa með. Ég hef líka talað um hvalrekaskatt, eins og fleiri, t.d. á uppsjávarfiskinn. En í ljósi þess hvernig staðan er nú alla vega þá er það ekki gert. Ég tel að það sé samt sem áður ekkert útilokað og ég hef áður vísað í þær tillögur sem eru til vinnslu hjá hæstv. matvælaráðherra, það er ekkert sem útilokar að það geti ekki þurft að koma til einhverrar slíkrar skattheimtu og það sem verið er að vinna í stóru nefndinni geti ekki þýtt að það geti ekki eitthvað gert í millitíðinni. En að öðru leyti þá held ég að hv. þingmaður átti sig á því að þegar maður er í flóknu samstarfi þá þarf að semja um hlutina og niðurstaðan er þessi.  
            

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir framsöguna og gott samstarf nú í haust um frumvarp til fjárlaga. Ég vil taka undir þá umræðu sem átti sér stað í andsvörum hér áðan um þessar breytingartillögur meiri hlutans og það að fjármála- og efnahagsráðuneytið eða ríkisstjórnin hafi komið fram með fjölmargar tillögur til nefndarinnar til umfjöllunnar núna undir lokin. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans er þar í fyrsta lagi byggt á nýjustu þjóðhagsspá Hagstofu Íslands, nýjustu gögnum um þróun skattstofna fram til október og nýjum áformum um tekjuhlið fjárlaga. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við förum í þá vinnu og óskum eftir svörum við því hvernig stóð á því að þetta kom svona seint, fáum frekari rök fyrir því, vegna þess að mér finnst þetta ekki nógu góð vinnubrögð eins og hér hefur komið fram og við þurfum sem nefnd að gera meiri kröfu til ráðuneytisins. Það átti sér ekkert stórkostlegt stað í íslensku samfélagi frá því að fjárlagafrumvarpið var fyrst lagt fram og þangað til breytingartillögurnar komu síðan fram. Þetta sýndi bara að upphaflega frumvarpið var hálfkarað. Mig langar að spyrja hv. formann fjárlaganefndar hvers vegna verið sé að koma með tillögur stjórnarandstöðunnar, um hækkun frítekjumarks, ári seinna. Frítekjumarkið hefur staðið óhaggað í 14 ár og þessi ríkisstjórn hefur á ári hverju framlengt bráðabirgðaákvæði þess efnis. Þetta er 1 milljarður sem er hér undir sem er 1% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Annað: Í fyrra lagði stjórnarandstaðan fram tillögu til að styrkja rekstrargrunn sjúkrahúsanna um 2 milljarða. Meiri hluti fjárlaganefndar kemur nú með sams konar tillögu. Hvers vegna var ekki einfaldlega hægt að samþykkja þá tillögu stjórnarandstöðunnar í fyrra? Tók það ríkisstjórnarflokkana kannski eitt ár að átta sig á rekstrarvandanum? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og samstarfið. Varðandi það hversu seint gögnin koma fram þá er það liður í því hversu seint hagspáin kemur fram, eins og ég nefndi áðan. Það urðu talsvert miklar breytingar, sérstaklega á tekjuhliðinni, og þau segja okkur að kerfið sé þungt. Ég er hins vegar ósammála því að þetta þurfi að gerast svona seint. Eins og ég rakti líka áðan er ég ósammála þeirri nálgun að við séum með svona miklar breytingar á milli umræðna. Ég tel að stefnumörkunin sem þarf að eiga sér stað innan ráðuneytanna, heimildirnar og annað slíkt, að þetta eigi að vera mun betra þannig að við þurfum ekki að fá svona mikið á milli umræðna. Varðandi frítekjumarkið: Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra tók við fyrir ári síðan, tæplega meira að segja, og hann taldi sig þurfa þennan tíma í þá vinnu sem hann hefur unnið með fólki sem að þessu kemur til að fá yfirsýn yfir það hvernig hann gæti lagt fram og hvað, í hvers lags áföngum. Þetta er partur af því sem hann er að gera núna og við skulum bara fagna því. Varðandi heilbrigðisþjónustuna þá held ég að við séum að gera þokkalega vel. Ég held að við séum að gera það. Við erum með gott heilbrigðiskerfi og gott starfsfólk. Við erum einmitt að leggja fé til að endurheimta starfsfólk, ef svo má að orði komast, þar sem er verið að reyna að koma til móts við það gríðarlega álag sem hrjáð hefur starfsfólkið. Ég held að við séum að gera vel í heilbrigðismálunum. 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir fyrra svar. Ég er algerlega sammála því að við í fjárlaganefnd þurfum að sinna eftirlitshlutverki okkar með framkvæmdarvaldinu og fjármálaráðuneytinu hvað þetta varðar. Ég tel einfaldlega algerlega óásættanlegt hvað hagspá Hagstofu Íslands kom seint fram, svo að það liggi fyrir. Ég tel líka óásættanlegt að koma með þessar tillögur varðandi tekjuáætlun ríkissjóðs, byggðar á nýjustu gögnum um þróun skattstofna, svona seint fram. Einnig að ný áform um tekjuhlið fjárlaga hafi komið svona seint fram. Málið er að það lá alltaf fyrir hvenær ætti að leggja fjárlagafrumvarpið fram, það er búið að liggja fyrir allt árið. Þessi vinnubrögð trufluðu mjög mikið störf fjárlaganefndar. Þetta er óásættanlegt og ég tel að við þurfum að senda skýr skilaboð til ráðuneytisins. Það sem ég hef á tilfinningunni hér er að það taki 12 mánuði fyrir stefnumál Flokks fólksins að seytla inn frá breytingartillögu í fjárlögum og þangað til þau verða að tillögu meiri hlutans. Það er greinilegt að Flokkur fólksins er að hafa hér áhrif sem er mjög vel og við fögnum þeim breytingum sem eiga sér stað. Fögnum því líka að núna er búið að hækka frítekjumark öryrkja upp í 200.000 kr. og það var ekki notast við þá afsökun að þetta biði allt heildarendurskoðunar almannatrygginga, sem Flokkur fólksins er búinn að heyra í nánast hverju einasta máli sínu. Mig langar að spyrja hv. formann fjárlaganefndar eftirfarandi spurningar: Hvers vegna fá að standa óhaggaðar heimildargreinar sem veita fjármálaráðherra heimild til að selja eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka? Í yfirlýsingu formanna stjórnmálaflokkanna 19. apríl í ár kemur fram að ekki verði ráðist í frekari sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka að sinni en þegar ný löggjöf liggur fyrir muni ákvörðun um mögulega sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka verða tekin fyrir á Alþingi. Í ráðuneytinu er unnið í samræmi við framangreind áform. Til hvers þarf þá þessa heimildargrein í fjárlögum? 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi frítekjumarkið. Þetta er partur af breytingu á stóra kerfinu, svo það sé sagt. Þetta er einn þáttur í því. Við erum líka, hv. þingmaður, í samtali við Öryrkjabandalag Íslands, Þroskahjálp og fleiri samtök, þannig að það er ekki allt Flokki fólksins að þakka að eitthvað gerist. Þó að við leggjum ekki fram tillögur út og suður erum við í miklu samtali við viðkomandi aðila og þessar tillögur eru m.a. byggðar á því sem hluti af stórri breytingu. Varðandi heimildina um sölu Íslandsbanka þá tel ég að það sé mikilvægt að hafa hana inni. Það eru áform um að selja Íslandsbanka. Það eru ekki áform um að selja Landsbanka en það eru áform um að selja Íslandsbanka og þrátt fyrir að koma eigi inn breyting á því formi, hvernig það verði gert, þá fyndist mér ekki hreinlegt ef við værum ekki með þetta inni og ætluðum að kalla eftir því einhvern tíma seinna. 

Forseti. Hérna var lagt fram fjárlagafrumvarp í haust og formaður fjárlaganefndar segir hérna að það beri skýr merki um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Svo koma 50 milljarða kr. breytingar milli umræðna. Hvernig sýnir það fram á forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þegar svona breytingartillögur koma á milli umræðna? Jú, það kom ný þjóðhagsspá. Ég bara skil ekki af hverju það hefur einhver áhrif á útgjöldin. Ég skil að það hafi áhrif á tekjurnar, reiknaðar tekjur, en ég skil ekki hvaða áhrif þjóðhagsspáin hefur á útgjöldin, á það að sinna þeirri þjónustu sem við höfum samþykkt hérna samkvæmt lögum. Hver þjóðhagsspáin er breytir engu um hversu mikið þjónusta við fatlað fólk kostar. Hver þjóðhagsspáin er breytir engu um þjónustuþörfina á Landspítalanum. Það skiptir engu máli. Þess vegna átta ég mig ekki á því að hérna séum við að glíma við málaflokk, húsnæðismál, þar sem verið er að geyma 1,7 milljarða inn í fjárlaganefnd, eða svo er sagt, í einhvern pakka í húsnæðismálum einhvern tíma. Ég skil ekki hvað þeir eru að gera í varasjóðnum akkúrat eins og er. Ég fatta það ekki. Hvernig sýnir það áherslur ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki til þingsins og þjóðarinnar, að fela þessa peninga einhvers staðar inni í varasjóði? Það virðist vera, af umræðu undanfarinna daga, vegna þess að verið er að gera einhverja kjarasamninga. Þá skil ég enn síður hvers vegna verið er að fela einhverja 1,7 milljarða. Við vitum hver upphæðin er, það er búið að segja okkur hver hún er. Það tók ansi langan tíma að draga þá upphæð upp á yfirborðið en hún kom að lokum fram: 1,7 milljarðar í húsnæðismál. Svo er talað um 1,5 milljarða sem fara í húsnæðisbætur en það var eitthvað sem var gert í júní á þessu ári. Það er ekki verið að hækka um 1,5 milljarða fyrir næsta ár, það er búið að gera það. Það er verið að monta sig tvisvar sinnum á sama hlutnum. Ég fatta ekki hvernig þetta fjárlagafrumvarp á að sýna eflingu eins eða neins eða forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í einu eða neinu þegar 50 milljarða tillögur koma á milli umræðna.

Virðulegi forseti. Auðvitað sýnir það forgangsröðun og áherslur hvert þú setur peningana. Þetta eru að stærstum hluta, eins og hv. þingmaður veit, tillögur ríkisstjórnar þannig að það hlýtur að sýna áherslur hennar. Um leið vil ég segja að það er ekki gott fyrirkomulag að þetta þurfi að gerast svona. Ég og hv. þingmaður erum sammála um það.  Varðandi það hvort við fáum tillögur milli umræðna, af því að við höfum spurt og kallað eftir því, þá liggur ekki fyrir hvort við fáum tillögur um þetta til að millifæra á réttan lið. Ráðherra hefur sagt að hann muni óska eftir því að þetta fái flutning á milli ára, náist ekki að koma með tillögur fyrir 3. umr. sem ég vona sannarlega að verði, af því að þetta er auðvitað ætlað í ákveðna hluti og mér finnst vinnan vera farin að taka dálítið langan tíma. Því vona ég svo sannarlega að þetta komi til okkar milli umræðna og við getum losað þennan varasjóð við þessa peninga.

Forseti. Ég skil ekki þennan málflutning. Talað er um að ef ekki er hægt að færa þetta úr varasjóði þá óski ráðherra eftir millifærslu milli ára, af því að ekki var verið að nýta stofnframlögin á þessu ári nægilega mikið. Þýðir það að ef millifært verður úr varasjóði verði ekki beðið um millifærslu á milli ára af því sem var ekki notað í ár? Ég skildi það þannig að það yrði samt millifært á milli ára, óháð því hvað yrði gert annað, bara út af því að það náðist ekki að framkvæma á þessu ári. Það er mjög áhugavert af því að þarna er annars vegar verið að tala um 1,7 milljarða í varasjóði, miðað við þær tölur sem við höfum haft í höndunum, og 2 milljarða hins vegar sem hafa verið í stuðningsframlögin sem hafa ekki verið notuð. Ef það verður ekki fært úr varasjóði verða 2 milljarðar millifærðir. Ef það verður fært úr varasjóði verða færðir 1,7 milljarðar. Hvort ættum við að vilja ef við ætlum að ná því markmiði að byggja allt í allt 4.500 íbúðir á næsta ári eins og HMS gerir ráð fyrir? Hitt sem mig langar til að spyrja um eru loftslagsmálin. Nú er það gríðarlega stór málaflokkur og stórt áhersluatriði fyrst þessi fjárlög eiga að sýna áherslur og forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Sjálfstætt markmið Íslendinga um 55% minnkun í losun á gróðurhúsalofttegundum - hvar kemur það fram í þessu fjárlagafrumvarpi? Bara í einskærri alvöru, hvar sjáum við í þessu fjárlagafrumvarpi að þau verkefni sem verið er að leggja í hér skili okkur þeim yfirlýsta árangri? Mér finnst það rosalega mikilvægt því að árunum fækkar hratt, mjög hratt, að því ári þegar þessi markmið eiga að nást. Spurningin er einföld: Hvar?

Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að svarið verði svona einfalt. Ég skildi ráðherrann þannig að til ráðstöfunar yrðu vonandi í kringum 4 milljarðar á næsta ári í húsnæðismálunum. Það er miður að þetta hafi ekki gengið út og við þurfum ekkert að rekja það hér. Við þekkjum þá sögu sem sögð hefur verið, hvers vegna þetta hefur ekki allt saman gengið út. Aðalmálið er að við komum þessum peningum í vinnu því að það er fólk sem vantar slíkt húsnæði. Það getur vel verið að það þurfi aukna fjármuni til viðbótar; ef þessir tæpu 4 milljarðar verða fluttir yfir þá þurfi viðbótarfjármagn eins og rætt hefur verið. Varðandi loftslagsmálin þá eru þau yfir og undir og allt um kring. Þau eru ekkert á einum stað eins og hv. þingmaður þekkir. Ég ætla líka að taka undir það að það er alls ekki nógu gagnsætt hvernig við mælum þann árangur sem við teljum okkur vera að ná með þeim aðgerðum sem hér eru undir. Þær eru mjög margar og í mjög mörgum ráðuneytum og allt það, eins og við þekkjum. En svo er gefin út skýrsla af hálfu loftslagsráðherra þar sem áhrifin af því sem verið er að gera eiga að dragast upp. Það á að virka þannig að við getum séð að þeir fjármunir sem við leggjum til tiltekinna aðgerða séu að skila okkur þessu. Við þurfum kannski bara að vera stífari og kalla eftir því.

Frú forseti. Við erum hér í þetta sinn með fjárlagafrumvarp sem ég held að sé sanngjarnt að segja að hafi meiri þýðingu en oft áður vegna þess í hvaða umhverfi við erum, umhverfi verðbólgu innan lands en líka utan. Við glímum við miklar og þungar vaxtahækkanir sem eru þungt högg fyrir heimilin, misþungt en fyrir þau sem þessar hækkanir hitta fyrir er höggið verulega þungt, og við erum að vinna fjárlög í aðdraganda kjarasamninga þannig að ég held að það sé óumdeilt að þýðingin sé meiri en oft áður. Mig langaði til að spyrja hv. formann fjárlaganefndar aðeins út í ástæður verðbólgunnar. Við þekkjum þann veruleika. Í allt sumar og í allt haust hafa dunið á heimilunum vaxtahækkanir á húsnæðislánum. Hefði verið hægt að leggja fram í þessu frumvarpi skýrari aðgerðir, skýrari svör hvað verðbólguna varðar? Seðlabankastjóri hefur sjálfur lýst því þannig að þegar ríkisstjórnin axlar ekki sína ábyrgð um að halda aftur af verðbólgu þá gerist það að Seðlabanki Íslands hækkar vexti, það sé sirka myndin og kannski að viðbættum ferðum til Tenerife. Ég hef mjög miklar áhyggjur af unga fólkinu í þessu sambandi, fólkinu sem fór inn á markaðinn undir orðum hæstv. fjármálaráðherra um að við værum að renna í lágvaxtaskeið. Spurningin mín lýtur að þessu: Hvar eru aðgerðirnar í þessu frumvarpi til að ná fram aðhaldi og tempra verðbólgu og síðan viðbrögð við vaxtahækkunum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel að við séum að spila með peningastefnunni með þessu frumvarpi, sem er mikilvægt eins og hv. þingmaður nefndi, en ég tel reyndar að hvert fjárlagafrumvarp sé afar mikilvægt á hverjum tíma. Jú, kannski þegar við erum að semja getur það auðvitað skipt talsverðu máli. Við getum í mörgum tilfellum séð hverju við erum að reyna að mæta með því að auka við bótakerfið okkar þar sem við erum að stíga lengra en við höfum gert áður. Það er verið að koma til móts við fólk í gegnum það fyrst og fremst. Varðandi unga fólkið okkar og íbúðakaupin þá ætla ég ekki að svara fyrir það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði einhvern tímann, hann verður að gera það. Við búum hins vegar í landi þar sem okkur á öllum að vera ljóst að 1% vextir eru ekki og hafa aldrei verið raunin. Það er samt kerfi sem einhverjir fara inn í á sínum tíma þegar þeir kaupa, það er sannarlega þannig. Fólk stendur væntanlega margt hvert í erfiðleikum núna og ég tel að við getum þurft að horfa til þess, t.d. með auknum greiðslum vaxtabóta eða einhverju slíku. Til þess gæti þurft að koma fyrir tiltekinn hóp ef verðbólgan fer ekki að láta undan. Hún er sem betur fer að síga þannig að ég tel að við séum á réttri leið og þetta komi kannski til með að ganga hraðar yfir en við héldum. En þetta er eitthvað sem við þurfum að vera með mjög vakandi auga yfir og ég tel að ríkisstjórnin sé með opin augu í því hvort bregðast þurfi við á einhverjum tímapunkti. En eins og staðan er akkúrat núna hefur komið ítrekað fram að heilt yfir er staða heimilanna góð. 

Frú forseti. Ég er formanni fjárlaganefndar einlæglega sammála um það að íslenskt lágvaxtaskeið getur aldrei orðið annað en stuttmynd þegar íslenska krónan leikur aðalhlutverkið. En ég held að það sé augljóst mál að þetta högg vaxtahækkana hittir unga fólkið fastar fyrir. Það er fólk sem er líklegra til að hafa farið inn í þetta umhverfi og það þarf að horfa til þess að hér er sennilega um ungt fjölskyldufólk að ræða, barnafólk. Auðvitað vekur það athygli, ekki síst eftir stór orð hæstv. innviðaráðherra, að hér ríkir algjör þögn um húsnæðismálin, um stofnframlög, um vaxtabætur sem hv. þingmaður nefnir, húsnæðisbætur o.s.frv. Í tengslum við þetta langaði mig líka til að spyrja út í það að heimilin eru mörg að upplifa það mjög harkalega núna hvað það kostar að skulda. Stundum tala stjórnmálamenn og jafnvel heilir stjórnmálaflokkar eins og skuldir skipti ekki máli og að það kosti ekki að skulda. Nú fór hallinn frá 90 milljörðum upp í 118 í haust og við sjáum hver veruleiki vaxtagjaldanna er, hann er svimandi hár. Það veikir getu ríkisins til að fjárfesta í heilbrigðiskerfinu, til að fjárfesta í innviðum. Hefur formaður nefndarinnar áhyggjur af því hversu hægt á að fara í það að greiða niður skuldir? Fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar eru, að mér skilst, að reka ríkissjóð með halla til ársins 2027. Blasir það ekki við að þetta veikir getu ríkisins til þess að fjárfesta í þáttum eins og heilbrigðisþjónustu sem öll þjóðin er einhuga um að vilja gera vel í?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt hjá hv. þingmanni, það er ekki gott að skulda. Það vildi náttúrlega helst enginn gera, ekki ríkissjóður heldur. Ég tel samt sem áður að ríkissjóður sé ágætlega staddur. Við höfum góð lánskjör og annað slíkt þannig að við getum mætt þeirri þörf sem hv. þingmaður velti upp í lokin varðandi innviðafjárfestingar sem við stöndum frammi fyrir. Ég held að það komi ekki til með að verða erfitt. Eins og hv. þingmaður veit og við höfum rætt í nefndinni erum við auðvitað að reyna að draga úr fjárfestingum, m.a. til þess að sporna gegn verðbólgu og þá um leið vaxtahækkunum. Við erum samt, ef við hugsum um það, ótrúlega vel stödd. Eins og kemur fram í töflu í nefndaráliti meiri hlutans, þegar verið er að bera saman hagvöxt og verðbólgu í löndum í kringum okkur og annars staðar, þá erum við þrátt fyrir allt vel stödd og hagvöxturinn hjá okkur með því mesta. Það skiptir auðvitað máli í þessari viðspyrnu til baka, að stabílisera hagkerfið og um leið þá þróun sem er að eiga sér stað í verðbólgu og vöxtum. Ég tel því að við getum staðið þetta af okkur og ég tel að við förum frekar hratt í gegnum það, alveg eins og, því miður, prósentið í vöxtum gekk hratt til baka. Ég held að þetta nái jafnvægi og við getum sinnt því sem við teljum okkur þurfa að sinna, hvort sem það er uppbygging innviða, heilbrigðiskerfisins, samgangna eða annað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni meirihlutaálits framsöguna. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði hér við upphaf annars andsvars hér á undan, með leyfi forseta: Ég tel að við séum að spila með peningastefnunni með þessu frumvarpi. Er það mat hv. þingmanns, formanns fjárlaganefndar, að það að leggja fram frumvarp og breytingar á því sem kalla fram mestu aukningu milli ára í seinni tíma sögu, ef ekki frá upphafi tíma hér á Íslandi, sé eitthvað sem hv. þingmaður geti kallað að spila með peningastefnu Seðlabankans? Spurning mín til hv. þingmanns er: Hvaða áhrif telur hv. þingmaður að þessi gríðarlega útgjaldaaukning á milli ára hafi á aðgerðir Seðlabankans? Telur hv. formaður fjárlaganefndar að þetta gæti kallað fram þörf á lengri tíma hærri vaxta? Telur hv. þingmaður að þau skilaboð sem komu fram í frumvarpinu sem strax bentu til þess að hér yrði sett Íslandsmet, sem sannarlega stefnir í að verði gert núna, hafi mögulega ýtt undir viðbótarvaxtahækkunarákvarðanir Seðlabankans? Mig langar með opnum hætti að biðja hv. þingmann að útskýra með hvaða hætti það að setja Íslandsmet í útgjaldaaukningu spilar með peningastefnu Seðlabankans þegar Seðlabankinn hefur verið í vaxtahækkunarferli til að ná fram markmiðum sínum um lækkun verðbólgu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, ég tel að við séum að spila með peningastefnunni, hvort heldur sem útgjöldin hefðu komið eins og ég hefði viljað í upphaflegu frumvarpi en ekki til viðbótar á milli umræðna. Þá hefði ég sannast sagna sagt: Já. Það er ákall um það að við styðjum betur við innviði. Hv. þingmaður áttar sig væntanlega á því að stórauknir fjármunir eru að fara í ákveðna innviði, m.a. í heilbrigðismálin eins og hér er kannski stærsti pósturinn. Við erum enn að bregðast við Covid og enn að hreinsa það út úr kerfinu okkar. Það eru talsverðir fjármunir. Enn er ákall um það í samfélaginu að styðja betur við þessi kerfi sem við erum hér að leggja til. Miklir fjármunir fara í hreinorkubíla og félagsmálin, miklir fjármunir fara í löggæsluna. Þetta er útgjaldaaukningin sem hv. þingmaður er hér að gagnrýna. Ég spyr því hv. þingmann til baka: Hvar sæi hann fyrir sér, af því að hann og hans formaður hefur gjarnan talað um að minnka báknið, að við ættum ekki að mæta þessu ákalli sem verið er að tala um? Því að þetta er fyrst og fremst grunnþjónusta, ekki gæluverkefni, sem við erum að vinna með. Þetta er að mínu mati grunnþjónusta sem við erum að fjármagna. Ég held að Seðlabankinn átti sig alveg á því að þetta er ekki það sem kemur til með að valda aukinni þenslu. Við erum ekki að fara í stórkostlegar framkvæmdir og auka þenslu á þann veg, það er ríkið ekki að gera. Þar erum við aðeins að draga saman. Ég verð líka að skilja það eftir hjá hv. þingmanni hvar hann myndi vilja bera niður í þessu ákalli sem ég tel að við séum hér að svara.

Frú forseti. Ég þakka fyrir og mun alveg örugglega koma inn á þetta með ítarlegum hætti í ræðu minni á eftir. Til að nefna eitt dæmi væri t.d. hægt að leggja af hatrið á einkarekstri eða einkaframkvæmd í heilbrigðisgeiranum. Það væri svona einn liður. Það væri skynsamlegt að hætta að senda sárkvalda sjúklinga til útlanda í liðskiptaaðgerðir til að nefna annan lið. Þetta er bara á því sviði, ótrúlega mörg útgjaldasvið eru eftir og af nægu að taka. Aftur vík ég að því sem ég var að ræða. Nú liggur fyrir með breytingartillögu eða nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar að heildarútgjöld á milli ára, þegar búið er að taka tillit til einskiptis útgjalda vegna Covid í fjárlögum í fyrra, verða rúmir 180 milljarðar. Ég vil spyrja hæstv. formann fjárlaganefndar og framsögumann nefndarálitsins hvort hv. þingmaður geti upplýst þingheim um skiptingu þessara 180 milljarða á milli fjárfestingar og reksturs. Það skiptir máli þegar við erum að auka ríkisútgjöld um rétt 15% á ári hvort sá útgjaldaauki fari til hreinnar fjárfestingar eða í rekstur. Ég gef mér að hæstv. formaður fjárlaganefndar þekki þessa skiptingu.

Virðulegi forseti. Nei, hv. þingmaður, ég er ekki með það sundurliðað hjá mér í augnablikinu. Það er mjög auðvelt að komast að því nákvæmlega hvernig þetta er. Ég tel að við séum, eins og ég sagði áðan, að mæta því sem við erum að mæta og ég hlakka til að heyra ræðu hv. þingmanns þar sem hann fer ítarlega ofan í það. Það að færa til í heilbrigðisþjónustunni kostar kannski á endanum ekki mikið minni peninga. Það verður kannski sannarlega með einhverjum hætti hægt að segja að hlutirnir gangi hraðar fyrir sig. Verið er að semja og fjölga úrræðum þannig að ég held að hv. þingmaður þurfi að færa talsvert betri rök fyrir því en hann drap á hér. Varðandi fjárfestingu og rekstur þá er mjög stór hluti rekstur, en nákvæma tölu hef ég ekki. Ég get kannski sagt hv. þingmanni hana hér á eftir. Ég ítreka enn og aftur að við erum að standa með peningastefnunni. Ég tel að það sé afar mikilvægt og ég held að hv. þingmaður viti það. En ég held að skoðanamunur á því hvernig eigi að reka ríkið sé talsvert mikill á milli okkar, a.m.k. miðað við það sem ég hef heyrt frá hv. þingmanni. Þar held ég að liggi þessi grundvallarágreiningur, sem ég hlakka til að hlusta á þegar hv. þingmaður dregur hann fram hér á eftir, um hvernig eigi að reka ríkissjóð á árinu sem fram undan er.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fara yfir nefndarálit 1. minni hluta í hv. fjárlaganefnd. Eins og ég sagði hér áðan, í andsvörum við formann hv. nefndar, þá hefur þetta verið áhugaverð vinna núna í vetur og svolítið einkennt okkar verklag hversu lengi við höfum verið að bíða eftir ákveðnum þáttum. En ég ætla nú ekki að fara í gegnum þetta allt saman heldur taka fyrir einstaka málaflokka þegar líður á álitið. Ég held að það sé þess vert að spyrja sig þeirrar spurningar, virðulegi forseti, hvert ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er að stefna og hvort íslenskt samfélag standi betur en það stóð fyrir fimm árum þegar þessi ríkisstjórn tók við, af því að við sem viljum stjórna í þágu almennings viljum auðvitað sjá framfarir. Í staðinn verðum við vitni að stjórnun sem festir kerfin okkar enn frekar í hjólförunum. Þetta er stjórnun sem felur fyrst og fremst í sér að neyð er sköpuð til þess eins að geta hlaupið inn líkt og bjargvættur núna rétt fyrir jól og stoppa í götin. Svona á ekki að stjórna landi. Með þessum stjórnarháttum komumst við einfaldlega ekkert áfram. Þetta á við um stöðu margra málaflokka, m.a. stöðu öryrkja og eldri borgara, heilbrigðiskerfisins, öldrunarþjónustu og löggæslunnar víða um land, svo dæmi séu tekin. En þetta, virðulegi forseti, er því miður niðurstaðan þegar ríkisstjórn er mynduð um stöðugleika flokkabandalags í staðinn fyrir stöðugleika og framfarir í þágu almennings. Það er auðvitað eitt að gera málamiðlanir, það er annað þegar ríkisstjórn er stýrt af flokki með um fimmtungsfylgi á bak við sig með stjórnmálastefnu sem minni hluti þjóðarinnar styður. Ef við lítum nefnilega yfir flokksflóruna á Íslandi mætti í ákveðinni einfeldni segja að um 30% þjóðarinnar, eða þriðjungur, styðji svokallaða hægri stefnu í efnahagsmálum og velferðarmálum og 70% þjóðarinnar liggi frá miðju til vinstri. Það er meiri hluti fyrir umbótum í velferðarkerfinu, fyrir sanngjarnri skattheimtu. Þetta má sjá bæði á því hvernig atkvæði falla flokkanna á milli en einnig af samtölum við fólkið í landinu. En þetta ægivald stærsta stjórnmálaflokks landsins, sem hefur þó upplifað umfangsmikið fylgistap, heldur stjórn landsins í andstöðu við vilja meiri hluta þjóðarinnar. Þessari stöðu vill Samfylkingin – Jafnaðarflokkur Íslands, breyta. Við í Samfylkingunni viljum fylkja fólki á bak við breiðu velferðarlínurnar sem samstaða er um á meðal þjóðar, þar sem stór hluti landsmanna liggur. Slíka forystu vantar því miður tilfinnanlega í núverandi ríkisstjórn og til þess að fara eitthvað fram á veginn og fá slíka forystu fram þarf að losa um neitunarvaldið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, neitunarvaldið sem m.a. birtist svo skýrt og hafði áhrif á allt verklagið í frumvarpinu sem hér er til umræðu. Stærsta einstaka mál ríkisstjórnar hvers þingvetrar, fjárlagafrumvarpið, var nefnilega enn óskrifað blað þar til fyrir nokkrum dögum, þrátt fyrir að lög um opinber fjármál séu mjög skýr um að fjárlagafrumvarpið sem birtist þingi og þjóð í 1. umr. er og á að vera endanlegar pólitískar áherslur og tillögur ríkisstjórnarinnar. Síðan tekur þingið við og leggur fram breytingartillögu. Málið á að fá þinglega meðferð en nú er svo komið í þessari ríkisstjórn að ákvörðunarfælnin og reiptogið milli stjórnarflokkanna er orðið svo mikið að stórir hlutar frumvarpsins fóru einfaldlega ókláraðir inn í þingið og þau skilaboð bárust fjárlaganefnd, þingi og þjóð að ríkisstjórnin, eða fjármálaráðuneytið sérstaklega, myndi bæta við eftir eigin hentisemi þegar liði á haustið. Breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar við 2. umr. hljóða upp á 50 milljarða kr. Þær eru fyrst og fremst fengnar frá fjármálaráðuneytinu og hæstv. ríkisstjórn, þær eru ekki mótaðar af þinginu, ríkisstjórnarræðið eða fjármálaráðherraræðið öllu heldur er nefnilega að verða algjört. Þetta er, virðulegur forseti, auðvitað mjög taktísk afgreiðsla hjá ríkisstjórninni. Í fyrsta lagi er það taktík gagnvart minni hlutanum að mæta með óklárað skjal og geta því vitnað ítrekað til þess að meira sé á leiðinni, óvíst í raun hvað. Allri gagnrýni meðan á vinnuferli hv. fjárlaganefndar og þings stendur er því svarað með: Bíðið bara. Við munum bregðast við, peningurinn er í óskilgreindum almennum varasjóði. Þetta er þarna allt saman. Hæstv. ríkisstjórnin getur einfaldlega ekki komið sér saman um úthlutun, um grundvallarforgangsröðun, um stefnu. Þá hefur umrætt vinnulag ríkisstjórnarinnar svipuð áhrif á hagsmunaaðila sem skila umsögnum um frumvarpið af því að umsagnaraðilar eru í raun að bregðast við ókláraðri vinnu. Hæstv. ríkisstjórn grípur því ítrekað til þess ráðs að kæfa þá gagnrýni einnig á þeim nótum að hún hafi nú ekki sagt sitt síðasta. Og við erum enn þá, þrátt fyrir að vera komin hér inn í 2. umr. og þennan sal með 50 milljarða kr. breytingartillögu, að bíða eftir tillögum frá ríkisstjórninni sem gætu komið inn í 3. umr. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti. Það sem er verst við þetta vinnulag er að þetta er ódýr afgreiðsla gagnvart íslenskum almenningi því að þetta stjórnareðli er til þess fallið að halda fólki sífellt á tánum eða í raun á hnjánum gagnvart örlæti ríkisstjórnarinnar. Pólitískar aðgerðir og stefna ríkisstjórnarinnar er hætt að snúast um langtímasýn sem er mótuð og fullfjármögnuð í fjármálaáætlun, áætlun sem á að veita von um úrlausn á stórum samfélagslegum vandamálum; í almannatryggingum, húsnæðismálum, heilbrigðis- og öldrunarmálum o.s.frv. Nú snýst þetta um að skapa neyð, helst sem mesta, með ókláruðu og óskrifuðu fjárlagafrumvarpi, fá heilbrigðisstofnanir, öryrkja og nú síðast löggæsluna og fangelsin í landinu í örvæntingu fram og mæta svo með jólagjöf við 2. umr., 60.000 kr. eingreiðslu fyrir tekjulægsta fólkið í landinu því að örorkukerfið er brotið. 12 milljarða kr. viðbótarframlag til heilbrigðismála sem kemur í veg fyrir stórfelldan niðurskurð á grunnrekstri en er stillt upp sem stórsókn í fjölmiðlum. Einn milljarður til að koma í veg fyrir uppsagnir hjá lögreglunni eftir allt sem á undan er gengið í haust. Allt er þetta neyð sköpuð af sama fólkinu og mætir nú í fjölmiðla með gjafagjörning. Virðulegi forseti. Stefnuleysið er algjört og pólitíkin snýst nú orðið um einhvers konar hrossakaup rétt fyrir hátíðarnar. Ekki nema von að við komumst ekkert áfram, ekki nema von að kerfislægur vöxtur í stóru velferðarkerfi okkar haldi áfram að vinda upp á sig, að kulnun aukist sem og vonleysi. Fólk á nú að vera þakklátt fyrir örlæti ríkisstjórnarinnar rétt fyrir jól. Öllu hefur einhvern veginn verið snúið á hvolf. Stjórnmálin eiga að snúast um að þjónusta almenning en sambandið milli þings og þjóðar, ríkisstjórnar og þjóðar, hefur breyst í örvæntingarfullt samtal um neyðarfjármögnun hverju sinni. Það kemur tímabundinn léttir, en hvað svo? Virðulegi forseti. Núverandi stjórnarfar hefur því miður orðið til þess að almenningur er orðinn hálf dofinn fyrir stjórnmálum okkar tíma. Fólk upplifir að það skipti engu máli hvað er kosið og er hætt að kippa sér upp við svikin loforð. Þau skilaboð sem berast frá stjórnarliðum, um að verið sé að vinna í stóru málaflokkunum okkar, að raunverulegar breytingar hafi átt sér stað eða jafnvel að ekkert sé hægt að gera í ákveðnum hlutum, eru mjög hættuleg því að þau skapa þá tilfinningu meðal fólksins í landinu að við sem samfélag getum einfaldlega ekki leyst samfélagsleg verkefni í sameiningu og með þessu er alið á uppgjöf. Það er alið á einstaklingshyggjunni, að allir eigi bara að sjá um sig sjálfir. Markmiðið verður að grafa undan tekjustofnum ríkissjóðs, lækka skatta svo að fólk geti greitt sig sjálft út úr vandanum, keypt sig fram fyrir röðina. Og hér er ekkert um ýkjur að ræða. Á síðasta kjörtímabili réðst ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur í skattbreytingar sem lækkuðu tekjur ríkissjóðs um 42 milljarða kr. ár hvert. Um er að ræða 42 milljarða kr. sem ekki nýtast í uppbyggingu og styrkingu á velferðarkerfunum, fjármagn sem var greitt út, ekki innheimt og undir þetta kvittar félagshyggjuflokkur sem fylgir nú forgangsröðun hægri flokks um að veikja grunnþjónustuna, ýta undir einstaklingshyggjuna. Ríkisstjórnin virðist ekki átta sig á því að þegar velferðarkerfið okkar var byggt upp, á sjöunda áratug síðustu aldar, var megintilgangurinn að tryggja aðgang að grunngæðum samfélagsins með aðkomu opinberrar þjónustu. Grunnþjónusta skyldi veitt óháð efnahag og þú áttir ekki að geta keypt þig fram fyrir kerfið. Í svona kerfi bætir ríkisstjórnin ekki stöðuna með því að veikja tekjugrunn kerfanna með skattalækkun því að hver og einn einstaklingur á ekki að geta keypt sig inn í það. Virðulegi forseti. Lífskjör fólks í velferðarríki ráðast af svo miklu fleiri hlutum en launatekjum eftir skatt. Þau ráðast af kostnaði við grunnþjónustu, húsnæði, gæðum opinberrar þjónustu og eftir atvikum réttindum fólks til bóta og með því að veikja þennan grunn lífskjara hefur ríkisstjórnin kynt undir óánægju á vinnumarkaði og ólgu sem birtist okkur núna daglega. Traustið til stjórnmálanna hefur dvínað það mikið að verkalýðshreyfingin og almennir launþegar reyna sitt besta við að sækja sem mest af lífskjarabatanum í launakröfur til atvinnurekenda, því að velferðargrunnurinn er orðinn of veikur til að styðja við framfarir í lífskjörum að öðru leyti. Þessi staða er á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar. Ef við tökum fyrir stærri málaflokka og setjum það í ákveðið samhengi þá held ég að heilbrigðiskerfið hafi verið mikið til umræðu á flestum stöðum í íslensku samfélagi þetta haustið. Það auðvitað litar svolítið umræðuna um fjárlögin farandi inn í haustið hvers konar viðbrögð koma frá hæstv. ríkisstjórn í ljósi þessa. Við sáum mjög alvarlega umræðu um stöðu mála í heilbrigðiskerfinu. Það voru fjöldauppsagnir sem áttu sér stað í heilbrigðiskerfinu vegna álags þvert á heilbrigðisstéttir en inn í þetta landslag mætti ríkisstjórnin með fjárlagafrumvarp sem fól í sér að raunvexti Landspítalans var ekki mætt. Nauðsynlegri fjárveitingu til þess eins að halda í við fólksfjölgun og hjúkrunarþyngd og öldrun var ekki mætt. Lyfjakostnaði var ekki mætt og Landspítalinn boðaði í haust niðurskurð að öðru óbreyttu. Sjúkrahúsið á Akureyri lýsti því yfir við fjárlaganefnd að rekstrargrunnur spítalans væri brostinn ef ekki bærist 500 millj. kr. viðbótarframlag og heilbrigðisstofnanir úti um allt land lýstu því yfir að launakostnaði undanfarinna ára, sem ríkið ber sjálft ábyrgð á vegna eigin kjarasamninga, hefði ekki verið mætt að undanförnu og því stefndi í niðurskurð. Ofan í þessa umræðu mætir hæstv. heilbrigðisráðherra, í takt við hæstv. fjármálaráðherra sem virðist vera æðsti maður hæstv. ríkisstjórnar, og lýsir því yfir að fjármögnun sé ekki vandinn í heilbrigðiskerfinu. Vonleysið sem heilbrigðisstarfsfólk lýsi sé einfaldlega ekki til staðar og gefur síðan lítið fyrir tölfræði um að fjárframlög til íslenska heilbrigðiskerfisins sem hlutfall af landsframleiðslu séu mun lægri en í nágrannalöndunum okkar þrátt fyrir að við séum hér færri og rekum þar með óhagkvæmari einingar. Á þessa gagnrýni er einfaldlega lokað. Við bættust síðan umsagnir frá Sjúkraliðafélaginu og hjúkrunarheimilunum um vanfjármögnun í þjónustu sem styður við heilbrigðiskerfið, öldrunarþjónustuna. Við sjáum núna slæm kjör fagstétta sem starfa á hjúkrunarheimilum. Þau hafa orðið til þess að um 85% sem starfa á slíkum heimilum hafa ekki tilskilda fagmenntun. Fjármagn er einfaldlega ekki til staðar, virðulegi forseti, til að borga fyrir menntað starfsfólk og þar sem fjármagnið er til staðar lætur fólk ekki bjóða sér þau kjör sem þar bjóðast út af álagi. Skortur á fjármagni og yfirsýn á þessum stað í keðjunni, í öldrunarþjónustu, hefur orðið til þess að legurýmum fjölgar ekki sem skyldi fyrir utan spítalana og háskólasjúkrahúsið okkar er rekið að hluta til sem hjúkrunarheimili. 110 manns liggja nú á Landspítalanum sem ættu að vera á hjúkrunarheimili. Fullnýting er þess vegna á legurýmum sem hamlar aðgerðum á spítalanum. Þessi staða heldur síðan aftur af afköstum á spítalanum sem nú stefnir afkastatengdri fjármögnun spítalans í hættu og ýtir síðan enn frekar undir ósanngjarna orðræðu gagnvart starfsfólki spítalans um að framleiðni þess sé ekki nægjanleg þegar staðreyndin er sú að stjórnvöld halda aftur af möguleikum fólks til að sinna starfi sínu eftir bestu getu. Það kemst einfaldlega ekki í verkefnið sem það er þjálfað fyrir vegna kerfislægra vandamála. Hvað gerist í kjölfarið, virðulegur forseti? Jú, óánægja fólks í starfi eykst og álag. Fólk leitar yfirleitt til einkarekinna stofa þar sem bráðaþjónusta og legurými eru ekki partur af starfslýsingunni. Vítahringur hefst þar sem flótti af opinberum heilbrigðisstofnunum þýðir að starfsfólki sem þarf að sinna bráðaþjónustu á opinberum sjúkrahúsum fækkar og um leið dregur úr þjónustu sem er ekki veitt neins staðar annars staðar. Gripið er til álagsgreiðslna, vaktaálags, aukafrís, eingreiðslna, allt gert til að halda í fólk. Á sama tíma hafa heilbrigðisstofnanir fyrir utan höfuðborgarsvæðið ekki fjárhagslegt svigrúm til slíkra greiðslna sem svo sogar starfsfólk af landsbyggðinni í bæinn og veikir þjónustuna enn frekar. Veikari þjónusta í landsbyggðunum leiðir svo til þess að fólki er vísað á höfuðborgarsvæðið og álagshringurinn þrengist og þrengist. Yfirsýn stjórnvalda virðist engin, verulega takmörkuð, og vítahringurinn verður ekki rofinn með jólagjafagreiðslum hæstv. heilbrigðisráðherra við 2. umr. þar sem mætt er með fjármagn sem hefði átt að koma strax inn í fjárlagafrumvarpið í haust, fjármagn sem kemur í veg fyrir stórfelldan niðurskurð en færir okkur ekkert áfram. Fólkið sem starfar í heilbrigðis- og öldrunargeiranum á meira og betra skilið en að láta spila svona með sig. Virðulegur forseti. Nýlegt dæmi um stefnuleysi ríkisstjórnarinnar og skort á yfirsýn í heilbrigðismálum er samningsleysi sjúkraþjálfara og sérfræðilækna í landinu. Komugjöld og greiðslur fyrir aðgerðir hafa hækkað umtalsvert og fellur sá kostnaður núna beint á einstaklinga sem þurfa á nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu og þjálfun að halda. Öryrkjabandalagið hefur bent á að hingað til hafi almenningur greitt nærri 2 milljarða kr. úr eigin vasa vegna þessa samningsleysis og blasir nú við að kostnaður almennings verði enn meiri á næstu misserum vegna áframhaldandi kostnaðarhækkana og samningsleysis. Eðli málsins samkvæmt fellur þessi kostnaður langþyngst á viðkvæmustu hópana í okkar samfélagi. Tvöfalt heilbrigðiskerfi hefur því myndast á vakt þessarar ríkisstjórnar. Ekkert fjármagn er veitt sérstaklega til að semja við sérfræðilækna núna í þessum 12 milljarða breytingartillögum sem koma inn og vekur þar athygli nýleg uppsögn forstjóra Sjúkratrygginga sem lýsti því yfir í fréttum að hún væri að segja upp á þeim forsendum að hún taldi sig ekki geta uppfyllt lögbundnar skyldur stofnunarinnar vegna vanfjármögnunar. Þetta er þetta vonleysi sem ítrekað er vitnað til meðal heilbrigðisstarfsfólks og hæstv. heilbrigðisráðherra virðist ekki vilja viðurkenna að það sé engin lausn í sjónmáli. Það er ekki einu sinni verið að fjármagna þessa samninga á næsta ári. Virðulegi forseti. Mig langar til að fjalla líka aðeins um réttaröryggi í landinu, sérstaklega í ljósi þess að dómsmálaráðuneytið mætti til fjárlaganefndar strax við framlagningu fjárlagafrumvarpsins í haust og benti á alvarlega vanfjármögnun sem til staðar væri. Það varð ljóst strax í haust að að öðru óbreyttu stefndi í uppsagnir um áramótin í löggæslunni, sem væri nú þegar undirmönnuð, og til viðbótar væri komin upp verulega hættuleg staða í fangelsum landsins þar sem ekki verður lengur hægt að tryggja öryggi fanga, fangavarða né réttindi sem fangar ættu lögum samkvæmt að njóta. Það stefndi í að loka þyrfti opnum fangelsum og biðlisti í afplánun myndi lengjast enn frekar og fjöldi mála myndi fyrnast vegna þessa. Þetta vissi ríkisstjórnin strax í haust. Þetta vissi ríkisstjórnin í vor þegar fjármálaáætlun var gerð en beðið er með að bæta við fjármagni þar til neyðarópin í fjölmiðlum eru orðin svo hávær að góður gluggi skapast fyrir ríkisstjórnina til að mæta með breytingar við eigið fjárlagafrumvarp inn í kerfi sem hún hefur borið ábyrgð á í fimm ár og í raun lengur því að leiðandi flokkur í þessu ríkisstjórnarsamstarfi hefur verið ráðandi bæði í dómsmálaráðuneytinu og fjármálaráðuneytinu í áratugi. Það liggur alveg fyrir að svona framkvæmd fjármögnunar á stóru kerfunum gengur ekki til lengdar. Það lá fyrir strax við framlagningu fjármálaáætlunar í vor og strax í haust og það er verið að blekkja íslenskan almenning þegar það er verið tromma upp með svona fjármögnun rétt fyrir jól. Ef við förum aðeins, virðulegi forseti, út í stöðu almannatrygginga má líka nefna hvernig ríkisstjórnin hefur spilað með tilfinningar fátækasta fólksins í landinu á síðustu vikum. Enn eitt árið í röð þarf að grípa til þess ráðs að biðla til stjórnvalda um eingreiðslu fyrir jólin því að staðan meðal öryrkja er orðin svo erfið að metfjöldi leitar nú til hjálparstofnana og umboðsmanns skuldara vegna fjárhagsvanda. Ríkisstjórnin slær um sig í fjárlögum með því að benda á að hún sé að hækka bætur almannatrygginga til öryrkja og eldri borgara sem nemur verðlagshækkun þrátt fyrir að hún viti mætavel að það á hún lögum samkvæmt að gera. Í því felst engin pólitísk ákvörðun. 69. gr. almannatryggingalaga kveður á um að umræddar greiðslur eigi að fylgja verðlagi eða launum í landinu, hvort heldur sem hærra er, en greiðslurnar hafa hingað til rétt svo fylgt verðlagi. Þær eru enn þá langt undir lægstu launum í landinu og nú er það svo að stór hluti öryrkja fær lægri greiðslur en sem nemur atvinnuleysisbótum. Nýjasta útspilið er svo breytingartillaga ríkisstjórnar í tengslum við 2. umr. sem ríkisstjórnin treysti sér ekki í við framlagningu frumvarpsins strax í haust, hvað þá í fjármálaáætlun, né að samþykkja síðustu átta ár þar sem tillagan hefur verið lögð fram, að hækka frítekjumark öryrkja upp í 200.000 kr. Frítekjumarkið hefur staðið óhreyft í að verða áratug og hæstv. félagsmálaráðherra greiddi atkvæði gegn tillögunni í fyrra þegar Samfylkingin og fleiri flokkar í minni hlutanum stóðu fyrir tillögunni. Vissulega ber að fagna því að eitthvað hreyfist í þessum málaflokki en að mati 1. minni hluta er þessi afgreiðsla ekki boðleg. Fátækasta fólkinu í landinu er haldið í heljargreipum fram á síðustu stundu. Eins og svo víða er neyð sköpuð til þess að geta hlaupið inn og bjargað málunum fyrir horn. Svona verklag má ekki endurspegla stjórnunina í landinu. Við komumst einfaldlega ekkert áfram. Við sitjum bara föst. Virðulegi forseti. Mig langar líka að tala aðeins á almennum nótum um stöðuna í aðhaldsmálum hæstv. ríkisstjórnar. Það er til marks um stefnuleysi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að vera með hinar almennu aðhaldskröfur, sem eru reyndar settar af fjármálaráðuneytinu en kvittað undir af allri ríkisstjórninni, af því að það liggur engin stefna að baki né greining á því hverju þetta aðhald raunverulega skilar. Þetta hefur einfaldlega orðið til þess að flest ráðuneytin hafa gripið til þess að mæta þessu aðhaldi með frestun á viðhaldi og niðurfellingu verkefna tímabundið. Þetta aðhald skilar sér því ekki í aukinni framleiðni eða getu í stjórnsýslunni. Þetta frestar aðeins verkefnum eins og fyrr sagði og í mörgum tilvikum þar sem viðhaldi og fjárfestingu er frestað eykur það kostnaðinn síðar meir. Gott dæmi um þetta er tvöföld aðhaldskrafa sem skellt var á flesta málaflokka í þessu fjárlagafrumvarpi til að mæta þenslunni í samfélaginu, þenslu sem ekki var vilji til að mæta með tekjuaðgerðum þar sem þenslan er raunverulega til staðar. Í tilviki lögreglunnar þýðir þetta 2% aðhaldskröfu á grunnþjónustu þar sem launakostnaður er um 80% af kostnaði. Sífelld krafa en flatt aðhald ár frá ári þrengir þannig stöðugt að getu löggæslunnar til mannaráðninga. Viðbótarframlag ríkisstjórnarinnar til löggæslunnar kemur nú inn í 2. umr., upp á 900 millj. kr., líkt og þetta hafi verið vandi sem hafi ekki verið vitað um strax í fjármálaáætlun þegar þessi 2% aðhaldskrafa var sett á. En þessar 900 millj. kr. mæta strax 400 millj. kr. aðhaldi á næsta ári og eftir örfá ár eða misseri verður búið að éta allt þetta fjárframlag upp. Lögregluembættin veigra sér við að ráða í stöður af því að þau vita að fjármagnið er bara tímabundið, fyrirsjáanleikinn er enginn. Hverju skilar þetta aðhald öðru en minni skilvirkni og skertri þjónustu í grunninnviðum? Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að ríkið sé ekki rekið líkt og fyrirtæki er það þekkt fyrirbæri úr rekstri að það þarf að fjárfesta í framþróun og aðhaldi. Það þarf stefnu og sýn um hvernig má hagræða í rekstri sem felur oftar en ekki í sér upphafsfjárfestingu. Í breyttum heimi þýðir þetta oftar en ekki nýtingu á tækni og breyttu verklagi en ef fjármagnið er ekki veitt í slíka uppstokkun og fjárfestingu í breyttum innviðum verður aðhaldið algjörlega marklaust. Fjárhagsramminn er svo þröngur hjá stjórnvöldum því að öll áherslan er á útgjaldahliðinni í stað þess að styrkja tekjuhliðina að engin þolinmæði er til staðar, ekkert úthald til að ráðast í langtímabreytingar sem gætu kostað okkur til að byrja með en sparað okkur milljarða síðar meir. Í millitíðinni brennur fólkið okkar út. Virðulegur forseti. Svipaðan tón má merkja frá heilbrigðisstofnunum. Stafvæða þarf heilbrigðiskerfið en fjármagn í slíka vegferð er af afar skornum skammti. Hæstv. ríkisstjórn hefur fengið upp í hendurnar fjöldann allan af skýrslum frá virtum ráðgjafafyrirtækjum sem benda á tækifærin sem gætu falist í slíkri stafvæðingu, og eins með breyttri skipan legurýma í landinu með aukinni fjárfestingu. En umrædd ráðgjafafyrirtæki segja líka satt: slík hagræðing birtist ekki fyrr en árið 2040, ef farið yrði af stað í slíka vegferð núna. Hún birtist ekki innan árs. Ríkisstjórnin hefur hvorki kjark né þor til að segja fólkinu í landinu að það muni kosta okkur í nokkur ár að færa landið upp á hærri og betri grunn. Hún þorir ekki að segja fólkinu í landinu að það þurfi viðbótarfjármagn til að koma okkur út úr þeim vítahring sem hefur skapast víða enda kallar það á pólitíska forgangsröðun, umræðu um tekjur ríkissjóðs og það kallar á sýn og alvöruákvarðanatöku. Virðulegi forseti. Skortur á langtímasýn er ekki það eina sem einkennir þetta fjárlagafrumvarp eða almenna stjórnun hæstv. ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Ef við tölum aðeins um stöðuna til skamms tíma hefur svo sannarlega komið í ljós í þágu hverra þessi ríkisstjórn starfar. Við göngum nú í gegnum háverðbólgutímabil sem reynir á þanþol hagstjórnarinnar, reynir á forgangsröðun. Ríkisstjórnin mætti til leiks í vor með endurskipulagða fjármálaáætlun fyrir næsta ár til að mæta erfiðu verðbólguumhverfi. Þar var sýnin mjög skýr því að þær aðhaldsaðgerðir sem boðaðar voru í vor og héldu velli inn í þetta fjárlagafrumvarp - þar gaf ríkisstjórnin sig ekki - voru aðgerðir sem fólu í sér í grófum dráttum að fjárfestingu var frestað enn einu sinni og ráðist var í almennar skattahækkanir í formi flatra krónutöluhækkana. Virðulegur forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er nefnilega að hækka skatta. En á hverja hækkar hún skattana? Á almenning í landinu. Og á hverjum bitna þessar skattahækkanir harðast? Lægst launaða fólkinu í landinu sem greiðir jafn há krónugjöld og hátekju- og eignafólkið og litlu og meðalstóru fyrirtækin greiða sömu krónutölugjöld og stórfyrirtækin. Ríkisstjórnin leitar beint í vasa almennings í stað þess að grípa til aðgerða til að fjármagna aðhaldsaðgerðir þar sem svigrúmið er raunverulega til staðar. Við komum út úr árabili þar sem methækkun var á fjármagnstekjum í landinu, en í fyrra jukust þær um 52%. Kaupmáttur ráðstöfunartekna efstu tekjutíundarinnar jókst tvöfalt ef ekki þrefalt á við annarra tíunda. Mikil þensla hefur verið á eignamörkuðum, bæði húsnæðis- og verðbréfamörkuðum. Þessi þensla er að hluta til afleiðing af aðgerðum stjórnvalda sem kyntu undir bólumyndun á eignamörkuðum á tímum heimsfaraldurs. Á sama tíma hafa útflutningsgreinar, sér í lagi sjávarútvegurinn, hagnast verulega vegna breyttra viðskiptakjara í tengslum við stríðið í Úkraínu. Þannig hefur verð á ferskum fiski í Evrópu hækkað mikið og stutt við verðmæti sjávarafurða og tekjur og hagnaður Landsvirkjunar hefur aukist vegna hækkunar á álverði. Á sama tíma hefur hluti heimilanna í landinu liðið fyrir erlenda verðbólgu vegna stríðsins. Ólíkt arðsemi Landsvirkjunar, sem rennur óskipt til ríkissjóðs og þar með til þjóðarinnar, á hið sama ekki við um arðsemi í sjávarútvegi, sér í lagi í stórútgerðinni sem býr við allt aðrar aðstæður en minni fyrirtæki í atvinnugreininni um land allt. Staðreyndin er sú, virðulegi forseti, að enginn vilji hefur verið innan ríkisstjórnarinnar til að hrófla við gjaldtöku á þeim sviðum samfélagsins sem hafa hagnast á ástandinu á meðan almenningur líður skort. Dempunin sem á að vera innbyggð í okkar samfélag í svona aðstæðum virkar ekki ef stjórnvöld trúa ekki á endurdreifingu. Fylgiflokkar forystuflokksins í ríkisstjórn hafa tekið upp hægri trúna um að núverandi uppsetning mála sé svona af náttúrunnar hendi, að svona dreifist tekjurnar og arðurinn einfaldlega út frá frjálsum markaði sem hefur ekkert með ramma sem settur er af stjórnmálamönnum að gera. En hér er ekkert til sem heitir frjáls markaður sem fellur af himnum ofan. Þetta er allt saman skapað af opinberu regluverki, sem á að endurspegla vilja samfélagsins og fólksins í landinu. Og núverandi staða endurspeglar ekki þjóðarvilja. Hér gerist ekkert í tómarúmi, stjórnmálin eru alls staðar og það er ekki hægt að skila auðu í svona verkefnum. Að þessu leyti er pólitísk forgangsröðun ríkisstjórnarinnar skýr. Fram hjá henni verður ekki litið. Skattahækkanir á hinn almenna borgara en öðrum hlíft þrátt fyrir fulla meðvitund um hvar þenslan í samfélaginu liggur þessa dagana. Þessi pólitík hugnast ekki okkur jafnaðarfólki. Þess vegna má finna í okkar breytingartillögum aðgerðir sem snúa við almennri gjaldahækkun ríkisstjórnarinnar. Aðhaldinu er að okkar mati skynsamlegra að mæta með hækkun á þeim tekjustofnum þar sem svigrúmið hefur svo sannarlega myndast, til að mynda í fjármagnstekjum, hjá stórútgerð og hjá fjármálastofnunum. Virðulegi forseti. Mig langar, áður en ég fer hér yfir breytingartillögur 1. minni hluta, sem Samfylkingin kynnti reyndar fyrr í dag, að fara aðeins yfir stöðuna í innviðafjárfestingu og húsnæðismálum í landinu. Staðreyndin er sú að stór rót verðbólgunnar sem stjórnvöld bera ábyrgð á og reyna að berjast við er staðan á húsnæðismarkaðnum. Almennar aðgerðir í heimsfaraldri kyntu vissulega undir eignaverðshækkunum. En skortur á húsnæði á viðráðanlegum kjörum og tregða stjórnvalda við að styrkja félagslegar forsendur húsnæðismarkaðarins er stór ástæða mikilla íbúðaverðshækkana. Í nágrannalöndum okkar er húsnæði sem er rekið á óhagnaðardrifnum forsendum hátt í fimmtungur af markaðnum. Hér er sú tala 5%. Úrræðaleysi hefur verið til staðar í húsnæðismálum hér á landi allt frá því að verkamannabústaðakerfið var lagt niður um aldamótin, og farin sú leið að hvetja fólk til stórtækrar skuldsetningar í gegnum Íbúðalánasjóð - sem síðar fór í samkeppni við bankana með hörmulegum afleiðingum - í stað þess að standa undir uppbyggingu hagkvæms húsnæðis. Þessi stefna hefur orðið til þess að við erum sífellt að elta skottið á okkur, ekkert akkeri er á íbúðamarkaði sem heldur aftur af verðhækkunum. Lausnin er bara sífellt meira lánsfjármagn, sem þrýstir verðinu ofar og ofar. Skammtímalausnir berast frá stjórnarliðum um að kippa húsnæðisliðnum út úr verðbólgunni til að hún mælist ekki jafn há, þegar ljóst er að aðeins er um mælikvarða að ræða. Slík aðgerð lagar ekki grundvallarvandann sem er síhækkandi verð á heimilum fólks. Hvernig bregst ríkisstjórnin við þessu ástandi á húsnæðismarkaði? Jú, hæstv. innviðaráðherra boðaði stórátak í uppbyggingu húsnæðis í vor. Glærukynningar og blaðamannafundir um sama efni voru haldnir víða, þar sem boðuð var uppbygging á 4.000 íbúðum á ári næstu árin. Þar af yrði þriðjungur með óhagnaðardrifnu formi sem ríkisstjórnin ætlaði að fjármagna til móts við sveitarfélögin. Þessar áherslur hafa verið stærsta einstaka áherslumál Framsóknarflokksins síðustu misserin. Sama flokks og ber ábyrgð á núverandi stöðu á íbúðamarkaði; flokksins sem lagði niður verkamannabústaðakerfið, kom á fót Íbúðalánasjóði og breytti fjármögnun sjóðsins með eftirminnilegum hætti sem skildi eftir sig hundruð milljarða skuldir sem falla nú á ríkissjóð. Sama flokks og lofaði ítrekaði í vor að fjármagn væri á leiðinni fyrir húsnæðisuppbyggingu eftir að ljóst var strax í vor í fjármálaáætlun að niðurskurður blasti við í framlögum til uppbyggingar félagslegs húsnæðis, þvert á glærukynningar sama vorið hjá hæstv. innviðaráðherra. Sama flokks og sama ráðherra sem mætti í fjölda viðtala í haust og hélt ræður hér á Alþingi um að þó að peningurinn í húsnæðisuppbygginguna hefði ekki birst í fjárlagafrumvarpinu í haust þá væri hann á leiðinni. Enn einn jólagjafaglaðningurinn sem átti að grípa til í byrjun desember, sem birtist svo aldrei. Það eru engin ný framlög inn í húsnæðiskerfið á næsta ári samkvæmt fjárlagafrumvarpinu, það eru engin ný framlög við 2. umr. Stórsóknin er engin. En hvernig stendur á því, virðulegi forseti, þrátt fyrir að ein helsta gagnrýni á efnahagsaðgerðir um heim allan eftir síðustu kreppu hafi snúið að vanfjárfestingu, að stjórnvöld grípa við fyrsta tækifæri til þess ráðs að skera niður í fjárfestingu þegar kreppir að á ný? Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ákvað að skera niður um 10 milljarða kr. á næsta ári í opinberri fjárfestingu í nafni aðhalds. Hæstv. innviðaráðherra ber fyrir sig að ástæðan fyrir því að meira fjármagn í uppbyggingu húsnæðis finnst ekki í fjárlagafrumvarpinu, sem var grundvöllur stórátaks í húsnæðismálum til að vinna á verðbólgu og bæta kjör fólks til lengri tíma, sé sú að það sé einfaldlega ekki hægt að byggja á tímum sem þessum. Þá birtist okkur fyrr í haust endurskoðaður ríkisreikningur fyrir síðasta ár sem sýnir að 100 milljarðar kr. af þeirri fjárveitingu sem Alþingi samþykkti til að ráðast í fjárfestingarátakið, sem var svo víða auglýst eftir heimsfaraldur, hafa ekki verið nýttir. Ríkisstjórnin getur ekki komið fjármagninu í vinnu. Sveiflur í innviðauppbyggingu og opinberri fjárfestingu hér á landi hafa veikt getu kerfisins gríðarlega. Innviðauppbygging þarf að vera stöðug, hún þarf að vera óháð hagsveiflu, með hana má ekki hringla. Þetta stefnuleysi í innviðauppbyggingu hefur dregið úr getu hagkerfisins til að sinna nauðsynlegri uppbyggingu í þágu þjóðar. Ég spyr, virðulegi forseti: Hver ber ábyrgð á getuleysi kerfisins til að byggja þegar þörf er á? Er eðlilegt að þau sem halda um stjórnartaumana beri einfaldlega fyrir sig að þau geti ekki byggt? Hverjir eiga að bera ábyrgð á umgjörð samfélagsins hér á landi? Virðulegi forseti. Mig langar, áður en ég tek fyrir sértæka málaflokka, að tala um breytingartillögur 1. minni hluta, breytingartillögur Samfylkingar – Jafnaðarflokks Íslands. Sú plástrapólitík sem hefur einkennt ríkisstjórnarsamstarfið gengur augljóslega ekki til lengdar. Ég myndi segja að verklagið við vinnu þessara fjárlaga sé lýsandi dæmi um það hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur starfað; til skamms tíma og á síðustu stundu. Með brostinn tekjugrunn sem grefur undan fjármögnun velferðarþjónustunnar, með kjarkleysi í uppfærslu á velferðarkerfinu okkar og innstæðulausri vilyrðapólitík finnur ríkisstjórnin sig í endalausu kapphlaupi um hver áramót að stoppa í götin. Það er augljóst af stjórnun síðasta áratugar að við völd hefur verið ríkisstjórn sem kann ekki á velferðarkerfin okkar, skilur þau ekki og þekkir ekki. Það var jafnaðarfólk sem barðist fyrir velferðarkerfinu og veit að uppfæra þarf það í takt við tímann. Það er alveg ljóst að langtímaverkefni í augum okkar jafnaðarfólks er endurreisn í stóru kerfunum okkar, heilbrigðis- og öldrunarmálum og almannatryggingakerfinu og líka þegar kemur að uppbyggingu innviða sem styðja við atvinnu og kjör. Þetta er eitthvað sem verður ekki leyst, virðulegi forseti, með tilfallandi breytingartillögu við gerð fjárlaga hverju sinni. Það liggur alveg fyrir að ef langtímasýnin varðandi kjör heilbrigðis- og umönnunarstétta, sem eru að langmestu leyti í höndum hins opinbera, væri til staðar þá þyrfti ekki að leggja til skammtímaaðgerðir nú rétt fyrir jól við 2. umr. Við í Samfylkingunni munum auðvitað halda áfram að tala fyrir úrræðum sem lyfta velferðarkerfinu okkar upp á hærra plan. En það liggur alveg fyrir að til þess að eiga slíka umræðu þá þarf að eiga sér stað hreinskiptið samtal um fjármögnun slíkra kerfa af því að við sjáum það svart á hvítu í samanburði við nágrannaþjóðir okkar að hér er stór hluti velferðarkerfisins vanfjármagnaður. Þetta hefur leitt til þess að kerfislægur vöxtur vindur upp á sig. Dýr úrræði eru nýtt að óþörfu, mannauður nýtist illa og brennur út og þetta leiðir að lokum til þess að örorka eykst, geðheilsa versnar og flótti verður úr heilbrigðis- og umönnunarstéttum. Þess vegna eigum við einfaldlega ekki annarra kosta völ en að taka á þessum vanda. Það þarf einfaldlega ríkisstjórn sem viðurkennir það og hefur kjark til að forgangsraða fjármagni og sækja tekjur til að standa undir grunnþjónustunni. Ef við snúum okkur að þeim kjaramálum sem 1. minni hluti vill leggja áherslu á í sínum breytingartillögum þá snúa þau einna helst að því að draga úr verðbólgu og verja almenning og heimilisbókhald íslenskra heimila fyrir þeirri stöðu sem upp er komin í íslensku samfélagi. Aðalástæðan fyrir því að við leggjum þetta fram, virðulegi forseti, með þessum hætti er mikilvægi þess að sýna að það er önnur forgangsröðun til sem má beita sér fyrir núna strax um áramótin án mikils flækjustigs. Hér er því ekki ætlunin að taka yfir stefnu stjórnvalda enda er langtímasýn þeirra bundin í stjórnarsáttmála og meðfylgjandi lagasetningu. En við vitum alveg að stóra áskorunin þessi misserin er kjararýrnun heimilanna. Við sjáum sögulega háa verðbólgu birtast í heimilisbókhaldi almennings, sérstaklega hjá millitekjuhópum og fólki á lægstu tekjunum í landinu. Líkt og ég fór yfir áðan má rekja þessa verðbólgu til brotins húsnæðismarkaðar og svo þróunar á verðlagi á alþjóðavísu. Við vitum öll hér inni að Alþingi getur gegnt lykilhlutverki í að draga annars vegar úr slíkri verðbólgu og hins vegar að verja heimilin í landinu fyrir áhrifum hennar. Við leggjum því til í þeim breytingartillögum sem fylgja nefndaráliti okkar að staðið verði við loforð um viðbótarfjármagn í stofnframlög til uppbyggingar á hagkvæmu húsnæði til að halda aftur af hækkun húsnæðisverðs. Þetta er einfaldlega lykilþáttur í að hemja verðbólguna í landinu og dregur að sama skapi úr þrýstingi á laun síðar meir þar sem lægra hlutfall ráðstöfunartekna í húsnæðiskostnað skiptir auðvitað sköpum fyrir heimilin. Hér er því lagt til að 4 milljarðar verði lagðir í stofnframlög til viðbótar við núverandi fjárheimildir. 1. minni hluti er hins vegar meðvitaður um að slík uppbygging tekur tíma, jafnvel þótt auknar fjárheimildir verði nýttar til uppbyggingar strax á næsta ári, líkt og hafði verið lofað. Í íslensku velferðarkerfi hefur markvisst verið unnið að veikingu vaxtabótakerfisins undanfarinn áratug. Þetta hefur verið undir forystu núverandi ríkisstjórnar eða ígildis hennar sem hefur verið hér við völd í að verða áratug. Hugmyndin á bak við þessar breytingar var alltaf að fjármagninu yrði frekar beint í uppbyggingu hagkvæms húsnæðis en í niðurgreiðslu vaxtagjalda en við þau loforð hefur einfaldlega ekki verið staðið. Til skamms tíma erum við meðvituð um að það er nauðsynlegt að bregðast við aukinni kostnaðarbyrði heimilanna í landinu, sér í lagi lágtekju- og millitekjuheimila, með því að styrkja vaxtabótakerfið. Ég vil vinda ofan af þessari stefnu með því að eignaskerðingarmörk vaxtabótakerfisins verði hækkuð um 50% í það allra minnsta. Þessi tala er ekki tekin úr lausu lofti heldur er þetta ígildi hækkunar íbúðaverðs sem hefur orðið á höfuðborgarsvæðinu síðan heimsfaraldur skall á snemma árs 2020. Við vitum, samkvæmt minnisblaði sem skattskrifstofa fjármála- og efnahagsráðuneytisins vann að beiðni hv. efnahags- og viðskiptanefndar, að slík hækkun kostar um 700 millj. kr. og renna þessar milljónir að langmestu leyti til 4., 5. og 6. tekjutíundar, þeirra heimila sem hafa fundið fyrir langmestu vaxtahækkunum á undanförnum mánuðum. Tekjutíundirnar fyrir neðan eru því miður í ríkari mæli á leigumarkaði og telur 1. minni hluti því æskilegt að styðja við þær með hærri húsnæðisbótum og bremsu á hækkun leiguverðs eins og gert hefur verið í Danmörku og Skotlandi. Ég vil vekja athygli á því að í Danmörku er nú þegar um 20% af húsnæði sem er í útleigu á félagslegum forsendum en engu að síður þótti dönsku ríkisstjórninni nauðsynlegt að fara í leigubremsu. Hér erum við með 5% húsnæðis í félagslegri eigu eða stýringu og engin stýring er á leiguverði á almennum markaði. Samfylkingin hefur nú þegar mælt fyrir innleiðingu leigubremsu á yfirstandandi þingi og hvetur til þess að það verði skoðað í þessu samhengi. En þá viljum við líka vekja athygli á því að húsnæðisbætur þurfa að hækka. Við leggjum til að hækka þær um 10% til viðbótar við þá hækkun sem við sáum fyrr á árinu vegna þess að það liggur alveg fyrir að þessi 10% aukning, sem varð núna á miðju sumri og var trommuð upp sem mikil breyting, hverfur í skuggann af því að á því tímabili sem umræddar bætur stóðu óhreyfðar hækkaði leiguverð um 35%. Þá leggjum við til að barnabætur verði hækkaðar til að mæta auknum tilkostnaði fjölskyldufólks vegna almennra kostnaðarverðshækkana í landinu. Það liggur auðvitað alveg fyrir í stóru myndinni að Ísland er eftirbátur Norðurlandanna þegar kemur að greiðslum vegna framfærslu barna. Þrátt fyrir að við höfum séð staka eingreiðslu í ár í formi mótvægisaðgerðar stjórnvalda liggur það fyrir samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi að barnabætur dragast saman að raunvirði milli áranna 2023 og 2023 ef þetta frumvarp fer í gegn óbreytt. Hér er um risastórt kjaramál að ræða og ábyrgð stjórnvalda er því mikil að verja heimilin í landinu fyrir verðbólguástandinu. Þess má geta að þessir 3 milljarðar sem 1. minni hluti leggur til að verði bætt við fjárheimildir til barnabóta er 22% hækkun, næstum fjórðungshækkun miðað við núverandi fjárheimild. Það segir allt sem segja þarf um það fjármagn sem er sett í þennan málaflokk eins og sakir standa. Ef við lítum síðan á kjaramálin út frá tekjuhlið ríkissjóðs er það óskiljanlegt að fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þenslu séu þau að hækka almenna gjaldheimtu í landinu með flötum krónutöluhækkunum. Hæstv. ríkisstjórn er að hækka skatta með þessu fjárlagafrumvarpi en ákveður að vaða bara í almenning þar sem kjararýrnun er víða í stað þess að leita í augljósa sjóði sem hafa bólgnað út í núverandi ástandi. Það er auðvitað risastórt kjaramál að halda aftur af flötum skattahækkunum, enda er það verðbólguhvetjandi aðgerð en auk þess bitnar slík skattheimta hlutfallslega mest á tekjulægstu heimilunum í landinu. Hér er því lagt til að fallið verði frá hækkunum krónutölugjalda umfram verðbólgumarkmið. Við vitum að kostnaðurinn af slíkri breytingu er u.þ.b. 4 milljarðar kr. Þetta fjármagn má sækja á aðra staði. Til að mæta þessari breytingu, sem er ábyrg og til þess að verja kjör almennings, er lagt til að ráðist verði í hækkun fjármagnstekjuskatts úr 22% í 25%. Vitað er, af minnisblaði sem minni hlutinn óskaði eftir í hv. efnahags- og viðskiptanefnd frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, að slík hækkun myndi að nær öllu leyti falla á tekjuhæstu 10% þjóðarinnar, sama hópinn og hefur séð tvöfalda ef ekki þrefalda kaupmáttaraukningu á við allar aðrar tekjutíundir í landinu undanfarið. Slík hækkun er af ráðuneytinu talin geta skilað rúmlega þeirri upphæð sem krónutölugjöldin okkar skiluðu, 5 milljörðum. Að lokum teljum við til fleiri úrræði á tekjuhliðinni sem hægt er að grípa til án þess að sækja í vasa almennings til að vinna á móti kostnaði sem felst til að mynda í hækkun vaxtabóta, húsnæðisbóta og barnabóta, og ég tala nú ekki um stofnframlögin Þetta fjármagn er til staðar og er hægt að sækja í án þess að skapa neyð á heimilum landsins. Það liggur alveg fyrir að samhliða þeirri kjararýrnun sem margir hafa orðið fyrir hér á Íslandi undanfarna mánuði hafa fyrirtæki í útflutningsgreinum, sérstaklega í sjávarútveginum, hagnast verulega á þessu ástandi. Þess vegna leggjum við til að fjármagna þurfi fyrrgreindar kjaratillögur með sérstöku álagi eða eins konar hvalrekaskatti til endurdreifingar um samfélagið sem gæti skilað hátt í 4 milljörðum kr. Þá erum við að tala um sérálag á stærstu útgerðir landsins. Þetta eru ekki háar upphæðir ef við lítum til þess að hagdeild Alþýðusambandsins hefur metið auðlindarentuna um 30–70 milljarða á ári. Það er búist við því að á næsta ári innheimtist um 8–9 milljarðar af svipaðri rentu. Þá er líka lagt til að það verði fallið að hluta til frá lækkun bankaskatts sem átti sér stað árið 2019 en slík niðurfelling rýrði á þeim tíma tekjur ríkissjóðs um 6 milljarða. Að hluta til þarf að endurheimta þessar tekjur strax því það er auðvitað alveg ljóst af kostnaðarhækkunum síðasta árs að þetta hefur ekki skilað sér til neytenda eins og talað var um. Það hefur ekkert verið gert á þessu tímabili af hálfu stjórnvalda til að styrkja samkeppni á bankamarkaði og það er auðvitað forsenda þess að svona skattalækkanir skili sér til neytenda. Ekkert hefur heldur breyst í málefnum greiðslumiðlunar þrátt fyrir ítrekaða umfjöllun um mikilvægi þess, bæði út frá sjónarmiði neytenda og þjóðaröryggis, að komið verði á óhagnaðardrifinni lausn í þessum málum eins og í nágrannalöndum okkar. Á tímum þar sem kjararýrnun heimila og almennings er veruleg er einfaldlega ekki forsvaranlegt að skilja eftir stóra fákeppnistekjupósta óhreyfða og hækka gjöld á almenning. Ég vil í þessu samhengi benda á skýrslu sérfræðingahóps um endurskoðun tekjuskatts og bótakerfanna frá 2019 þar sem fram kemur að víðtækur misbrestur sé á því hvernig reglur um reiknað endurgjald eru virtar. Það megi ætla að stór hluti atvinnutekna sé ranglega talinn fram sem fjármagnstekjur á Íslandi. Því er lýst yfir í þessari skýrslu að verulegur upplýsingavandi sé til staðar fyrir skattyfirvöld þegar kemur að því að ákvarða aðilum í eigin rekstri eðlileg laun. Það er auðvitað ámælisvert að ekki hafi verið brugðist við þessum ábendingum með frekar einföldum hætti eins og gert er á öllum öðrum Norðurlöndum. Þetta eru einfaldar breytingar sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur m.a. talað fyrir. Hagdeild Alþýðusambandsins hefur bent á það í nýlegri skýrslu um skattkerfið á Íslandi að með aðgerðum sem takmarka slíkan tekjutilflutning, að fólk skammti sér í raun og veru fé með því að ákvarða skattheimtuna út frá fjármagnstekjum frekar en launatekjum, verði hið opinbera af 3–8 milljörðum á ári hverju. Við leggjum til að umræddu gati í skattkerfinu verði lokað. Þetta snýst ekki einu sinni, virðulegi forseti, um skattahækkun eða -breytingu. Þetta snýst um að lokað verði á þessa skattasniðgöngu sem gerir það að verkum að fólk í þessari stöðu, sem er oft í tekjuhærri endanum, geti skammtað sér fjármagn og ákveðið skattprósentuna sína. Með þessu móti, ef við teljum saman breytingartillögur 1. minni hlutans, sjáum við að um 17 milljarða er að ræða á tekjuhliðinni sem þarf svo sannarlega að taka til skoðunar í ljósi verðþrýstings, á móti 13 milljörðum sem við teljum okkur geta skilað til almennings. Með þessu erum við líka að sýna ábyrgð, draga úr verðtryggingu í samfélaginu og verja kjör almennings. Ég leyfi mér að fullyrða, virðulegi forseti, að um gerlegar tillögur er að ræða sem sýna svart á hvítu að pólitísk forgangsröðun skiptir máli. Mig langar í blálokin að nefna að umræða hefur verið um það í hv. fjárlaganefnd að mögulega séu að koma inn tillögur í húsnæðismálum sem gætu hugsanlega klárast fyrir 3. umr. Nú hefur einnig borið á orðræðu í fjölmiðlum frá hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra um einhverjar óskilgreindar kjarabætur sem er verið að ræða út af kjarasamningum. Ég vil leggja áherslu á og við í Samfylkingunni mikilvægi þess að stjórnun velferðarmála í þessu landi sé ekki rekin með þessum hætti, að við séum enn og aftur að bíða eftir að neyð komi upp eða vandamál í kjarasamningum til þess eins að styrkja velferðarkerfið. Það liggur alveg fyrir að við erum eftirbátar Norðurlandanna þegar kemur að barnabótum, húsnæðisbótum og félagslegu húsnæðiskerfi. Staðreyndin er einfaldlega sú að sá vandi sem birtist okkur núna á vinnumarkaði, og stjórnvöld telja sig þurfa að hlaupa inn í með heimildum fyrir kjarapakka sem er hvergi fjármagnaður í þessu frumvarpi, birtist hvergi í nefndinni við vinnslu þess - þessar aðgerðir þyrfti ekki til ef grunnurinn væri sterkari en hann væri. Við munum að sjálfsögðu fagna því í Samfylkingunni – Jafnaðarflokki Íslands ef litið yrði til okkar tillagna, hvort sem er við vinnslu frumvarpsins á lokametrunum eða á næsta ári ef það verður til þess að við þurfum að samþykkja hér fjárauka.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir framsögu sína á nefndaráliti 1. minni hluta og sömuleiðis ætla ég að þakka henni fyrir gott samstarf í fjárlaganefnd. Þetta var mikill og öflugur lestur sem átti sér hér stað og komið víða við. Það getur vel verið að eitthvað hafi farið fram hjá manni í ræðunni en aftur á móti þá gat ég ekki heyrt að hv. þingmaður minntist á aðkomu meiri hluta að því að draga úr aðhaldskröfu á lögregluna, sem eru þessar 200 milljónir sem eru lagðar til til að draga úr aðhaldskröfunni. Það er gott að hafa það í huga að það er komið þar á móts við, sem er mjög mikilvægt í þessu samhengi. En mig langar að velta því aðeins upp við hv. þingmann að í breytingartillögum 1. minni hluta eru gerðar tillögur að því að auka tekjur, allt að 20 milljarðar sýnist mér, með aukinni skattheimtu og er t.d. komið þar inn á veiðigjaldið, hækkun upp á 4 milljarða. Það er ekki nóg að segja að við skulum hækka veiðigjaldið. Væntanlega liggur þá fyrir einhver útfærsla á því hvernig það skal gert, því að við vitum það að jú, stærri útgerðirnar gætu hugsanlega bætt einhverju við sig en það er algerlega ófært að minni útgerðir verði skattlagður meira. Mér fyndist því mjög gott að fá útfærslu á því varðandi veiðigjald.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, andsvarið, og þakka sömuleiðis fyrir ánægjulegt samstarf á liðnu hausti. Varðandi aðhaldskröfu á lögregluna - auðvitað fögnum við því í minni hlutanum, a.m.k. í Samfylkingunni, að komið er til móts við þá aðhaldskröfu með sértækum tillögum hjá meiri hlutanum. Það sem er áhugavert í því samhengi, og til að gæta fullrar sanngirni veit ég að meiri hlutinn hefur vakið athygli á því í sínu áliti, er að þessi aðhaldskrafa sé með þessum hætti yfir höfuð. Þetta er annað árið í röð, minnir mig, þar sem meiri hlutinn grípur inn í þessa aðhaldskröfu. Það er eitthvað sem ætti að senda skýr merki til ríkisstjórnarinnar um að það þurfi að breyta þessu fyrirkomulagi og við vitum það fyrir víst sem höfum setið þessa nefndarfundi og ég held að því hafi verið lýst yfir opinberlega að dómsmálaráðuneytið hefur viljað þrýsta á að fá svipaða aðhaldskröfu og önnur grunnþjónusta í landinu. Ég ætla rétt að vona að til að mynda þegar við förum inn í fjármálaáætlunarumræðuna nú strax í vor verði tekið tillit til þess í þessu samhengi vegna þess að þetta gerir það að verkum að mannaráðningar verða mjög erfiðar í þessum embættum vegna þess að þrátt fyrir að komið hafi verið komið til móts við þetta í eitt skipti þá þýðir það að það er samt ófyrirsjáanleiki fyrir framtíðina. Varðandi veiðigjöldin þá vil ég að halda því til haga að við lítum ekki á þetta sem skattheimtu heldur gjöld fyrir nýtingu á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. En ég get tekið undir með hv. þingmanni að staða sjávarútvegsfyrirtækja er auðvitað mjög misjöfn og við vitum það, held ég, öll hér inni að arðsemin er mjög misjöfn eftir stærð. Stærstu útgerðirnar sem halda á mestum fiskveiðikvóta eru í allt annarri stöðu en minni fyrirtæki í dreifðum byggðarlögum. Þess vegna leggjum við sérstaka áherslu á það í útfærslu og umræðu um þetta mál að þetta sé útfært út frá stærðarálagi, að það séu þau sem haldi á stærstu heimildunum sem greiði slíkt álag, ekki minni útgerðir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í ræðu sinni kom hv. þingmaður inn á hin svokölluðu stofnframlög og uppbyggingu húsnæðis. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er bagalegt að við stöndum frammi fyrir því að við erum ekki komin með inn í nefndina þennan flutning á fjármunum á milli ára sem hér hefur verið talað um. Hæstv. innviðaráðherra kom til okkar á fund í fjárlaganefnd þar sem hann útskýrði þetta. Við höfum ekki fengið þetta en við vonumst til að við sjáum eitthvað í það í lok þessarar umræðu og vonandi verður það komið fyrir 3. umr. Í því samhengi hef ég áhuga á að spyrja hv. þingmann. Í tillögum 1. minni hluta sem snúa að því að bæta 4 milljörðum, þá væntanlega við þessa tölu sem við erum að tala um hér í dag, sem eru eitthvað rúmir 3,7 milljarðar, er það þessi viðbót sem hún sér fyrir sér inn í kerfið? Aftur á móti verðum við líka að hafa það í huga að staðan er sú að hluti af þeim stofnframlögum sem fyrir voru gengu ekki út einhverra hluta vegna og það eru örugglega margar ástæður fyrir því og ætla ég ekki að bera upp dóm eða tillögur hér um hvers vegna það var. En 8 milljarðar er vissulega bara gott og háleitt markmið. Sér hv. þingmaðurinn fyrir sér að það sé eitthvað í spilunum hér á árinu 2023, að við getum komið öllum þessum fjármunum, þ.e. rétt um 8 milljörðum, með ýmsu móti inn á markaðinn til að auka hér og byggja upp húsnæði fyrir mjög breiðan hóp alls staðar á landinu?

Virðulegi forseti. Já, varðandi stofnframlögin þá er það nú þannig að hæstv. ráðherra vildi meina að með tilflutningi þessara ónýttu 2 milljarða, sem við sáum á þessu ári, yfir á næsta ár væri hægt að byggja í heildina um 400 íbúðir fyrir 3,7 milljarða kr. Ef við tvöföldun þá upphæð erum við að tala um að byggja 800 íbúðir. Ég vil leggja áherslu á að hingað til hafa verið byggðar um 500–600 íbúðir á ári og það hefur ekki verið nóg til að hreyfa nálina. Það var loforð um 1.200 íbúðir. Við erum ekki einu sinni að fara upp í þau loforð, við erum einfaldlega að gera þá kröfu að stjórnvöld þrýsti á þá þróun að það verði einhver framþróun, einhverjar framfarir í þessum málaflokki. Varðandi hvort það sé svigrúm og geta til að byggja þetta í kerfinu þá langar mig að nefna í því samhengi, af því að hér hefur aðeins verið rætt um lóðaskort sem kemur svo oft upp í þessu samhengi, að í fréttunum um daginn var viðtal við m.a. samflokksmann hv. þingmanns sem fullyrti sem borgarfulltrúi og formaður borgarráðs að það væru um 3.000 lóðir sem væri verið að vinna með að úthluta m.a. undir rammasamningi við stjórnvöld. Og allt þetta ár hefur verið nýtt í að teikna upp þessa lóðaskipan ef eitthvað hefur misfarist á árinu og komið í veg fyrir að stofnframlög hafi farið út. Ég vek athygli á því að ef bara Reykjavíkurborg myndi nýta þriðjung af þessum lóðum til að úthluta til óhagnaðardrifins húsnæðis þá væri um 1.000 íbúðir að ræða og við vitum öll að það er ekki bara í Reykjavík sem þarf að byggja slíkar íbúðir. Þannig að já, ég tel einsýnt að það sé hægt að koma þessu fjármagni út og þau sveitarfélög sem hafa lent í vanda, m.a. út af innviðauppbyggingu á kostnaði sem við vitum að á sér stað í hratt stækkandi sveitarfélögum, þá er þetta staður fyrir stjórnvöld til að koma inn og hjálpa til við slíkan kostnað vegna þess að þetta er auðvitað partur af keðjunni sem stjórnvöld þurfa að styðja við og koma þessu fjármagni út.

Forseti. Ég kynntist hv. þingmanni fyrst á síðasta kjörtímabili þegar hún kom inn í fjárlaganefnd í tengslum við tekjustofna sveitarfélaganna, var með mikla og góða umræðu um það í samfélaginu. Mig langaði aðeins til að fræðast af hv. þingmanni um þá tilfinningu sem ég hef haft á mínum árum í fjárlaganefnd hvað varðar einmitt tekjustofna sveitarfélaga og fjárhag þeirra. Mér líður eins og ríkið, ríkisvaldið, Alþingi, ríkisstjórnin, haldi sveitarfélögunum í raun í ákveðinni fátæktargildru. Verkefni sveitarfélaganna eru vanfjármögnuð og ríkisstjórnin stjórnar tekjustofnunum á þann hátt að það vantar alltaf fjármagn. Það þarf því að skera niður þjónustu, skera niður fjárfestingar og alls konar vesen. Í samhengi við málefni fatlaðra, sem er nýjasta vanfjármagnaða verkefnið, sjáum við tillögur upp á 5 milljarða fyrir næsta ár ofan í þau gögn sem við höfum fengið um að hallinn vegna þessa málaflokks sé 12–13 milljarðar fyrir landið allt. Þetta er enn ein birtingarmynd þess að við erum að glíma við fátæktargildru fyrir sveitarfélögin. Ráðuneytið kemur á fund fjárlaganefndar og kallar þetta útgjaldavandamál. Ég þarf bara að anda aðeins rólega þegar ég er að reyna að lýsa þessu því að ég hef fengið þessa tilfinningu ítrekað á undanförnum árum. Mig langaði að kasta boltanum aðeins yfir til hv. þingmanns sem er að koma fersk inn í þetta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessum málaflokki sem ég hef vissulega mikinn áhuga á. Ég er sammála hv. þingmanni um þessa framsetningu, að þetta haldi sveitarfélögunum í hálfgerðri fátæktargildru. Ég hef orðað það sem svo í gegnum tíðina að þetta sé niðurskurður bakdyramegin í velferðarþjónustu. Staðreyndin er sú að almenningur gerir ekki greinarmun á því hvaðan velferðarþjónustan kemur, áttar sig ekki á muninum á stjórnsýslustigunum. Í augum flestra hér á landi eru þetta stjórnsýslustig sem eiga að vinna saman, ekki hvort á móti öðru. Sú staða sem upp er komin í málaflokki fatlaðs fólks er auðvitað mjög bagaleg af mörgum ástæðum. Það liggur alveg fyrir að kostnaðarmatið gekk ekki upp á sínum tíma. Það liggur líka fyrir að þegar bætt var verulega við lögin árið 2018 - þetta kemur fram í skýrslu Haraldar Líndals, sem er opinber og við fengum kynningu á - var engu fjármagni bætt við kostnaðarmatið þrátt fyrir að verið væri að innleiða verulega aukin réttindi, sem ég held að allir í þessum sal vilji tryggja. Það fylgir því einfaldlega ekki fjármagn. Vandinn hefur svo snúist á þann veg að vegna þess að sveitarfélögin sjá hve mikilvægt er að veita þessa þjónustu, þrátt fyrir að fjármagn hafi ekki fylgt með, þarf að draga úr öðrum skuldbindingum. Þetta er mjög slæmt vegna þess að sveitarfélög eru í allt annarri stöðu en ríkið þegar kemur að endurdreifingu. Ef við hugsum bara um getu sveitarfélaga til að skuldsetja sig og kostnað við slíkt, ef við hugsum um getu sveitarfélaga til þess að vera með fjármagnaðar tekju- eða útgjaldatillögur, þá vitum við að þau eru ekki með jafn fjölbreytta tekjustofna og til að mynda ríkið. Þessi vanfjárfesting í þessum málaflokki hefur leitt til þess að við erum að sjá meiri ójöfnuð í samfélaginu en ella vegna þess að sveitarfélögin geta lítið annað gert en að hækka bara flöt gjöld af því að þau hafa ekki þessa endurdreifingarskattstofna eins og ríki. Þess vegna þykir mér þetta mjög bagaleg þróun.

Forseti. Hv. þingmaður kom í ræðu sinni inn á þessar jólagjafir sem ríkisstjórnin er að koma með í þessum breytingartillögum. Við erum að tala um næstum því 54 milljarða í heild sinni, breytingartillögur ríkisstjórnarinnar annars vegar og svo þessir bitlingar úti um allt frá fjárlaganefnd hins vegar, sem er hluti af gamla fyrirkomulaginu í fjárlagavinnunni; það var endalaus röð af fólki að biðja um peninga inn til fjárlaganefndar. Nú erum við af og til að fá fjárlagabeiðnir, ekki nærri því eins margar og áður. Það gerðist á þessu kjörtímabili að allt í einu tók meiri hluti fjárlaganefndar sig til og tók á móti þeim. Áður fyrr var þeim bara vísað upp í ráðuneyti og þar átti að svara fyrir þær á einhvern hátt. Mér finnst þetta áhugavert, bæði í tilviki þessarar breytingar og í tilviki þess að koma með jólagjöf inni í breytingartillögunum. Þegar ég vann hjá CCP tókum við einmitt eftir því, þegar verið var að gera eitthvað nýtt í leiknum, að það fór rosalega illa í spilendur ef þetta nýja var allt of öflugt og var gert verra í kjölfarið. En það var allt í lagi ef það var gefið út lélegt og gert betra. Þetta er bara einföld sálfræði. Þú kemur fyrst með tillögur sem eru ekki nægilega rúmar og allir verða fyrir vonbrigðum. Ókei, heyrðu, ég kem og laga þetta með smávægilegu aukaframlagi. Þá allt í einu verða allir rosalega ánægðir þrátt fyrir að niðurstaðan hefði verið sú sama hvora aðferðina sem þú notar. Erum við bara að sjá þessa sálfræði í verki hjá ríkisstjórninni, að það er ekki 

Virðulegi forseti. Já, ég tel að það sé ekki tilviljun hvernig þessu er háttað, verklaginu í þetta skipti. Ég verð þó að taka fram, eins og ég sagði í ræðu minni hér fyrr, að ég held að að hluta til sé þetta líka komið til vegna þess að hæstv. ríkisstjórn getur einfaldlega ekki komið sér saman um ákveðnar tillögur. Þess vegna þurfa skoðanaskipti að eiga sér stað fyrir framan alþjóð um stöðuna í ákveðnum málaflokkum til að ýfa upp ágreining og skapa pressu. Og fjölmiðlum er þar með einhvern veginn beitt til að skapa pressu inni í fjármálaráðuneyti til að fá fram ákveðin fjárframlög. Auðvitað er alveg eðlilegt að vera með einhverjar málamiðlanir í ríkisstjórn en það er ekki eðlilegt þegar þetta er komið á það stig að því verklagi sem lagt var upp með í lögum um opinber fjármál er ekki fylgt. Fyrir utan að þetta er einfaldlega bara til þess gert já, að halda væntingum í skefjum, að gelda alla gagnrýni sem kemur frá minni hluta og hagsmunaaðilum og mæta svo með nauðsynlegt fjármagn og stilla því upp eins og um einhverja mikla umframgjöf sé að ræða. Þetta gerir það að verkum að við missum alla yfirsýn um hvað raunverulega er verið að gera. Einhverjum kann að finnast þetta eðlilegt í pólitík. Ég held hins vegar að íslenskur almenningur sé orðinn mjög þreyttur á þessum leik. Þetta snýr að grunnkerfunum okkar og staðan er víða þannig, t.d. í heilbrigðiskerfinu, að fólk hefur ekkert húmor fyrir svona verklagi lengur. Varðandi þessa sértæku liði sem hv. þingmaður talaði um, til að mynda þessa beiðni sem kom inn til fjárlaganefndar, þá átti auðvitað að taka að mestu leyti fyrir þetta á sínum tíma. En það sem ég rek augun í er að við erum að fá beiðnir inn í nefndina til að fjármagna úrræði eins og SÁÁ, Hlaðgerðarkot og Sigurhæðir. Það eru allt úrræði sem ættu að falla undir svokallaða snemmtæka íhlutun undir farsældarlögum ríkisstjórnarinnar en hafa ekki verið fjármögnuð af hendi ríkisstjórnarinnar og eru að koma inn sem neyðarbeiðnir til hv. fjárlaganefndar.

Forseti. Ég ætla að byrja aðeins á breytingartillögunum svo ég gleymi þeim ekki eins og ég hef oft gert áður. Hér erum við með fjórar eða fimm léttar breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið. Fjárlagafrumvarpið eins og það leggur sig er dálítið mikill gallagripur og þessar breytingartillögur sem eru hérna eru ekki ætlaðar til að gefa einhverja heildarsýn á það. Ég ætla að fjalla aðeins um það þegar ég fer yfir nefndarálitið og skoðanir okkar á þessu almennt séð. Þessar breytingartillögur eru smá lagfæring á nokkrum augljósum göllum. Til að byrja með eru þarna 4 milljarðar vegna kirkjujarðasamkomulagsins sem er enn þá verið að greiða fyrir - löngu, löngu búið að borga andvirði þeirra eigna sem liggja þar undir. Það á einfaldlega að henda þessu kirkjujarðasamkomulagi í ruslið. Síðan eru það 2 milljarðar í almenningssamgöngur á nokkrum forsendum í rauninni. Það er búinn að vera samningur frá 2012 vegna fjármögnunar til Strætó, til almenningssamgangna almennt, sem hefur ekki verið verðlagsuppfærður og greiddur í heildina þannig að þetta er svona smá uppgjör á því en samt ekki, en það er ætlast til þess að útfærsla á þessu geti verið svipuð og í Loftbrúnni, ákveðin niðurgreiðsla á tímagjaldakortum. Þarna eru 200 milljónir vegna netöryggismála sem fara í ákveðinn viðbragðssjóð fyrir þær stofnanir sem glíma við eftirlit með netöryggismálum. Það er gríðarleg þörf á því þessa dagana. Það er framlag í umhverfismál upp á 850 milljónir. Þarna eru aukatekjur vegna ETS-kerfisins sem eiga að sjálfsögðu að renna í þennan verkefnasjóð sem geymir tekjur vegna þess. Svo að lokum eru það húsnæðismálin. Það eru 800 milljónir í stuðningsframlög. Þarna er í raun líka gert ráð fyrir því að 2 milljarðar, sem eru á þessu ári, færist yfir á næsta ár þannig að þetta endar í u.þ.b. 4,5 milljörðum. Grunnurinn þar á bak við er að það sé alla vega nægt fjármagn til að vera með stuðningsframlög fyrir 4.500 íbúðir sem skýrsla Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar gerir ráð fyrir að þurfi að byggja til þess að fullnægja óuppfylltri íbúðaþörf. En svo ég fari aðeins í nefndarálitið. Ég ætla að byrja aðeins almennt. Ég ætla að tala aðeins um það hvað við erum að gera rosalega margt vitlaust, rosalega margt rangt. Þá byrja ég á því sem ég hef kallað lögbundin verkefni. Hér á Alþingi setjum við lög um heilbrigðisþjónustu, menntakerfi, réttindi fatlaðra, öryrkja, aldraðra, heilan helling af lögum. Framfylgd þessara laga, þær skyldur sem þessi lög leggja á stofnanir til að sinna ákveðinni þjónustu eða réttindi fyrir borgarana, t.d. eins og varðandi NPA-þjónustu eða um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu og ýmislegt annað - þetta eru lögbundin verkefni. Við erum búin að samþykkja lög um að hér skuli sinna þessum störfum, þessum verkefnum og að fólk eigi að hafa rétt á því að nálgast ákveðna þjónustu. Þessu fylgir kostnaður. Það er ekkert flóknara en það. Ég held að skýrasta dæmið í umræðunni um fjárlögin 2023 hafi komið þegar dómsmálaráðuneytið og Fangelsismálastofnun komu til fjárlaganefndar og útskýrðu að það væri bara neyðarástand, það væri allt í skralli, það væri ekki nægilega góður búnaður. Fangar gætu ekki hitt fjölskyldur sínar um helgar, það væru líkamsárásir sem væri hægt að koma í veg fyrir ef það væri betri aðstaða og þar fram eftir götunum. Sú staða er til komin vegna þess að þessi málaflokkur hefur verið vanfjármagnaður. Svo einfalt er það. Það er ekki verið að sinna þeim verkefnum sem lög kveða á um, við skulum hafa það algerlega kristalskýrt. Það er verið að sleppa ákveðnum skyldum og ákveðinni þjónustu, ákveðnum réttindum af því að það fæst ekki fjárheimild fyrir því. Þá myndi ég vilja vita sem þingmaður hér á löggjafarsamkomunni: Af hverju ekki? Svörin sem ég fæ eru mjög, mjög fá. Forstjóri Fangelsismálastofnunar lýsti því þannig að þau gerðu fjárhagsáætlun fyrir raunhæfar fjárheimildir sem þau telja sig geta fengið til að reka verkefni stofnunarinnar, ekki fjármálaáætlun um hvað það kostar að reka stofnunina samkvæmt lögum og sinna allri þeirri þjónustu sem við á Alþingi höfum samþykkt að eigi að veita. Allt í lagi. Það er fjárhagsáætlun fyrir stofnunina sem er bara ekki til, hefur aldrei verið til og það er rosalega skrýtið. Dómsmálaráðuneytið fær hins vegar þessa fjármálaáætlun sem Fangelsismálastofnun telur vera raunhæfa. Dómsmálaráðuneytið fær slíkar fjármálaáætlanir frá öllum stofnunum, frá sjálfu sér líka, um það hvað þær telja að þær geti raunhæft fengið til að sinna þeim fjölbreyttu verkefnum sem það ráðuneyti og undirstofnanir eiga að sinna og senda það áfram til fjármálaráðuneytis. Þar eru skilaboðin einfaldlega þessi, bæði frá fjármálaráðuneyti og frá ráðherranefnd um ríkisfjármál, í rauninni bara ríkisstjórninni: Nei, þið fáið ekki svona mikinn pening, þið fáið svona mikinn pening. Þá er einfaldlega farið til baka í dómsmálaráðuneytið og einstakar stofnanir, til Fangelsismálastofnunar og sagt: Nei, þið fáið ekki 500 milljónir, þið fáið bara 400. Og þá þarf að gera nýja rekstraráætlun miðað við þær fjárheimildir óháð því hvaða verkefni þarf að skerða miðað við lögbundin verkefni. Þetta er gríðarlega alvarlegt því að Alþingi er ekki upplýst um það hvaða þjónustuskerðingu fjárlögin valda. Við segjum bara: Já, frábært. Hérna er rosalega stór rammi, fullt af milljörðum, 1.300 milljarðar í heildina. Það er meira en síðast, æðislegt. En hvað þýðir það í raun og veru fyrir þau lögbundnu verkefni sem eru sett upp og þá þjónustu sem á að veita en er ekki verið að veita? Við fáum aldrei að vita það. Þá getum við ekki tekið upplýsta ákvörðun um það að jú, þrátt fyrir að við höfum samþykkt þessi og hin lög þá ætlum við ekki vegna ýmissa ástæðna, sem gætu verið hverjar sem er af hvaða tilefni sem er, að fjármagna ákveðin réttindi þetta mikið þetta árið o.s.frv. Þá munum við alla vega fá að heyra rökin fyrir því en við fáum það ekki, við fáum ekki að vita þau. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á nefnilega að vera kostnaðar- og ábatagreining. Hérna er dálítið mikilvægur munur - ég skipti aðeins um gír: Hérna er ég annars vegar að tala um lögbundin verkefni, bara grunnkostnað þess að sinna þeim lögum, þeirri þjónustu og þeim réttindum sem við höfum samþykkt á Alþingi. Síðan kemur eitthvað sem heitir stefna stjórnvalda. Það er viðbót við lögbundin verkefni, þ.e. hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að gera umbætur og betrumbætur? Hvernig á að gera eitthvað hagkvæmara? Hvernig á að gera eitthvað með meiri réttindi eða ýmislegt svoleiðis? Það er stefna stjórnvalda sem er í rauninni umfram lögbundin verkefni og þessa stefnu stjórnvalda á að kostnaðarmeta. Það á að vera ábatagreining. Það á að vera greining á mismunandi kostum, valkostagreining, og svo á að vera forgangsröðun. Það sem er áhugavert við þetta er að við sjáum rosalega lítið muninn á þessu tvennu. Í eiginlega öllum tilfellum þar sem verið er að skoða fjármálaáætlun og fjárlög er stefna stjórnvalda listuð upp, einhver ákveðin átaksverkefni, og það er yfirleitt sagt „innan ramma“, sem sagt: Við ætlum að gera þetta fyrir sömu peninga og höfum alltaf gert. Við ættum að auka gæði fyrir sömu peninga og við höfum alltaf notað. Yfirleitt kosta aukin gæði meira fjármagn að einhverju leyti, t.d. styttri biðlistar. Gæðin eru þau að þurfa ekki að bíða eins lengi. Það þýðir yfirleitt meiri mannafla til að sinna því eða nýja tækni. Það gæti verið hagkvæmara að koma með nýja tækni. Það gæti þá leitt til kostnaðarminnkunar, en það er aldrei útskýrt - aldrei útskýrt. Það er kjarninn í því vandamáli sem við stöndum frammi fyrir með þessi fjárlög. Þau koma fram í haust, augljóslega vanfjármögnuð, ef ekki nema af þeirri ástæðu að það er hrúgað heilum helling af pening í varasjóðinn og bara sagt: Já, og svo þegar við erum búin að komast að einhverri niðurstöðu um eitthvað þá ætlum við að setja peninginn á réttan stað. Þetta segir mér bara ýmsa ekki svo góða hluti um samstarf innan ríkisstjórnarinnar. Óhjákvæmilega sýnir þetta okkur að ríkisstjórnin kemur sér ekki saman um það hvernig á að skipta þessum fjármunum. Og svo einhverra hluta vegna núna í nóvember þegar það kemur ný þjóðhagsspá frá Hagstofunni, sem sýnir nýja verðbólgu og nýjar þjóðartekjur og alls konar svoleiðis, þá er allt í einu hægt að gera heilan helling, heilan helling upp á 50 milljarða í viðbót. Slík ríkisfjármál ganga ekki upp. Það er ekki hægt að segja að bara af því að efnahagssveiflan er að fara í enn aðra áttina, að við ætlum að gefa afslátt af þeim verkefnum og skyldum og réttindum sem við erum búin að setja hérna með lögum. Við þurfum að vita hver fjármögnun þessara verkefna er útgjaldalega séð og síðan tekjur á móti. Við vitum að tekjur sveiflast fram og til baka eftir hagsveiflunni. Útgjöldin gera það aðeins síður þó að verðlag, að sjálfsögðu, og kjarasamningar hafi þó nokkuð mikil áhrif þar á því að mikið af því eru launaástæður og kostnaður við ýmislegt sem er háð verðbólgu. En þetta þarf ríkisstjórnin að útskýra, hvernig hún hefur jafnvægi á þessu. Og án þess að geta séð hvert kostnaðarmat lögbundinna verkefna er þá getum við aldrei séð hvort það er jafnvægi í ríkisfjármálunum eða ekki. Fjármálaráð hefur farið yfir þetta og komið með þessar ábendingar. Nýjasta ábendingin er síðan 2021, síðan í fyrra, um að það sé 2,5% halli miðað við verga landsframleiðslu á ríkissjóði, 2,5% halli. Og það er ekkert búið að gera til að laga þennan halla. Hallinn birtist í raun og veru þegar hagkerfið er í ákveðnu jafnvægi, augljóslega ekki þegar það er í uppsveiflu því að þá er verið að taka eitthvað af uppsveiflunni til þess að borga niður þennan halla. En að jafnaði erum við ekki í uppsveiflu, það bara virkar ekki þannig. Að jafnaði kemur það illa út í ríkisfjármálunum, býr til verðbólgu, býr til kostnað, rétt eins og húsnæðisstefna ríkisstjórnarinnar hefur gert undanfarin ár. Þannig að ef ég kæmi að þessu sem leikmaður úti í bæ og ætti að samþykkja fjárlög ríkisins fyrir heilt ár, hvað ætti ég að vilja vita? Hvað mynduð þið vilja vita? Hvernig myndir þú fjármagna það sem þú vilt gera? Ég myndi kannski byrja á því að pæla hvert hlutverk ríkisins er í þessu stóra samhengi hlutanna og það er kannski hægt að byrja á því að pæla í hvort það sé þörf á þessu apparati yfirleitt. En það er líklegra að fólk kæmist að þeirri niðurstöðu að það þyrfti að vera ákveðinn samfélagslegur grunnrekstur, t.d. lögregla og dómstólar. Ég held að sama hversu anarkískt fólk er þá kemst það alla vega að þeirri grunnniðurstöðu að við þurfum að passa upp á lögræðisregluna og eftirfylgni með henni. En til að vita hvað lögregla og dómstólar eiga að gera þá þarf einmitt lög og þar af leiðandi eitthvert fyrirbæri eins og okkur hérna, hvernig sem það er útfært. Það kostar óhjákvæmilega einhverja fyrirhöfn, sama hvaða aðferð er notuð; það þarf að greiða lögreglu og dómurum og öðru réttindagæslufólki laun fyrir störf sín. Og síðan er önnur starfsemi ríkisins, sem er kannski tæknilega séð óþarfi en staðreyndin er hins vegar sú að það er alltaf eitthvað annað sem tínist til og sitt sýnist hverjum hversu gáfulegt það er, að ýmislegt annað sé verkefni ríkisins. Almennt séð hefur verið víðtæk samstaða um að heilbrigðiskerfi, menntakerfi, félagslega velferðarnetið, sameiginlegar auðlindir og samgöngukerfið séu rekin eða a.m.k. fjármögnuð af hinu opinbera. Svo eru það samskipti við umheiminn. Sumir vilja að hér sé rekin ríkistrú á sama tíma og það á að vera trúfrelsi, en aðrir vilja menningarstyrki, landbúnaðarstyrki, fjölmiðlastyrki, stjórnmálastyrki og alls konar aðra atvinnustarfsemi og sýnist sitt hverjum um hvað er nauðsynlegt og hversu nauðsynlegt hvert þessara verkefna er. Sumum finnst allt eiga að vera í ríkisrekstri og sumum finnst ekkert eiga að vera í ríkisrekstri og allt þar á milli. En hver svo sem skoðun hvers er þá ættum við að vilja vita ýmislegt um tillögur ríkisstjórnarinnar um þessa 1.300 milljarða kr. sem á að eyða í alls konar verkefni á næsta ári. Kannski svimar fólk yfir 143 milljörðum sem eiga að fara í sjúkrahúsþjónustu eða kannski blöskrar fólki að sjá alla biðlistana, ástandið á bráðamóttökunni og hvernig nota þarf sjúkrahús sem hjúkrunarheimili. Kannski klórar fólk sér í hausnum yfir því að þjóðkirkjan fái 4 milljarða og sóknargjöld, mér finnst það stórkostlega skrýtið, og kannski skilur fólk ekki hvað er verið að eyða miklum peningum í loftslagsmál og rukka há kolefnisgjöld þegar ekki er augljóst í hvað þeir peningar eiga að fara eða hvernig hægt er að ná markmiðum stjórnvalda í þeim málaflokki. Kannski finnst fólki markmiðin vera of hátt sett eða allt of lágt. Nú er það svo að heilbrigðismál eru kostnaðarsamasta verkefni ríkisins í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar, samtals tæplega 328 milljarðar kr. á fimm málefnasviðum. Félagsmálin eru næstumfangsmest með 326 milljarða, rétt tæplega heilbrigðismálin. Þriðja umfangsmesta málefnasviðið eru mennta- og menningarmál með 133 milljarða og svo vaxtagjöldin rétt á eftir með 127 milljarða. Ef við skoðum þetta frumvarp ríkisstjórnar til fjárlaga þá skiptir svo sem minna máli hvað fólki finnst um mismunandi verkefni. Þar sem við eigum að vilja vita er skoðun stjórnvalda, af því að við erum að greina það hvernig stjórnvöld fara með þennan pening. Það er okkar verkefni. Við viljum að stjórnvöld rökstyðji hvers vegna þau þurfi 37 milljarða í málefni dómsmála, eða 35 milljarða eða hvað sem það er. Við viljum að stjórnvöld geti útskýrt af hverju þetta kostar svona mikið eða af hverju þetta er svona ódýrt og hvað verið er að gera til að gera þetta hagkvæmara. Það er það sem við viljum vita. Við reynum að spyrjast fyrir en almennt séð fáum við ekki svör. En það er bara grundvallaratriði að við vitum hvað lögin kosta, hvert matið er á kostnaðinum við að reka þetta. Svörin sem ég hef fengið þegar ég spyr eru bara: Síðast í fjárlögum fengum við svona mikið og þar af leiðandi kostar það svona mikið. En það er rangt af því að við sjáum biðlista, við sjáum skort á þjónustu og ýmislegt svoleiðis á fullt af mismunandi málefnasviðum og augljóslega kostar það meira eða þá að það er verið að gera eitthvað óhagkvæmt. En aldrei fáum við svör, ekki heiðarleg svör alla vega, útúrsnúninga ef eitthvað er. Til dæmis ef stjórnvöld segjast vilja efla verknám þá viltu vita hver staðan er í dag, þ.e. hversu margir eru í námi og vilja komast í nám, hvernig áætlað er að aðstæður breytist, kannski eru að koma stórir árgangar á næstu árum, og svo bara hvað efling verknáms þýðir eiginlega í hugum stjórnvalda. Undanfarin ár hefur nefnilega oft verið fjallað um það hversu fáir komast að, hversu mörgum er hafnað og áhyggjur stjórnvalda af því. Samt er staðreyndin sú að það eru stjórnvöld sem úthluta skólum ákveðið mörgum nemendum og segja við skólann að ekki verði greitt fyrir fleiri, þannig að þegar skólarnir fá fleiri umsagnir en sem nemur fjölda nemenda sem þeir fá greitt fyrir þá segja þeir að sjálfsögðu: Nei, við megum bara taka við 980, þó að það séu 1.200 að sækja um. Svo verða allir brjálaðir þegar rúmlega 200 er hafnað. En það var ákvörðun stjórnvalda að fjármagna bara 980 eða hver sem talan er. Þannig að hvað þýðir efling verknáms og hverjar eru í alvörunni áhyggjur stjórnvalda þegar það er ákvörðun stjórnvalda að fjármagna ekki fleiri pláss? Á málefnasviði menntamála eða framhaldsskóla er tilgreind stefna ríkisstjórnarinnar um að fjölga útskrifuðum úr starfs- og tækninámi, með leyfi forseta: „Þar er markmiðið að hækka hlutfall skráðra og útskrifaðra nemenda í starfsnámi samanborið við nemendur í námi til stúdentsprófs.“ Það eru að sjálfsögðu jafn margir nemendur í heildina, það á bara að breyta hlutföllunum þannig að fleiri útskrifist úr verknámi heldur en úr námi til stúdentsprófs. En þetta kostar af því að verknám er dýrara en bóknám og þá eru augljósa spurningin: Hversu mikið? Fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir 1,3 milljörðum meira til framhaldsskólanna á næsta ári miðað við árið í ár. Frábært, er það ekki? 1,3 milljarðar, það er hægt að gera fullt fyrir það væntanlega. En þegar nánar er að gáð er t.d. Tækniskólinn að fá 100 milljónir í viðbót, VMA fær rúmlega 30 milljónir og Borgarholtsskóli fær 35 milljónir á meðan Menntaskólinn í Reykjavík, sem er helmingi minni skóli en Borgarholtsskóli, fær 53 milljónir aukalega. MR fær næstum því helmingi meiri pening aukalega á næsta ári heldur en Borgarholtsskóli en samt á að efla verkmenntanám. Þetta gengur ekki upp því að verknámið er dýrara og já, þegar nánar er að gáð þá dugar þetta ekki einu sinni fyrir verðbólgu, til að bæta gráu ofan á svart. En hvað er eiginlega að gerast? Samkvæmt frumvarpinu er einfaldlega sagt, með leyfi forseta: „Fjárheimild málaflokksins er aukin um 200 m.kr. til þess að efla menntun í landinu og að auki er almennt útgjaldasvigrúm málaflokksins 100 millj. kr.“ Hvað þýðir þetta eiginlega, að það eru 200 milljónir til að efla menntun í landinu og útgjaldasvigrúm upp á 100 milljónir? Stutta svarið er einfaldlega að stjórnvöld hafa ekki hugmynd um það og geta þar af leiðandi ekki svarað spurningum um það hvað þau ætli að gera við þennan pening. Þau ætla að nota hann bara eftir hentugleika í einhver verkefni til eða frá. Það er nefnilega tafla í fjármálaáætluninni, sem ég fer yfir í nefndaráliti mínu, þar sem er farið yfir hvernig eigi að ná markmiði 1, sem er að, með leyfi forseta: „Hækka hlutfall nemenda sem ljúka starfs- og tækninámi og jafna kynjadreifingu.“ Og hvernig á að ná markmiðinu? Það er farið yfir þrjú atriði; það á að greina þörf á húsnæði, það á að fjölga nemendaplássum og vinna að jafnari kynjadreifingu og einfalda leiðir eldri nemenda til að fá hæfnismat. Saman hljómar þetta eins og það eigi að stimpla fólk fyrr út með hæfni svo að það losni pláss fyrir aðra. Það er jú markmið 2, að fjölga nemendum sem ljúka prófi á tilskildum tíma fyrir sama pening og í fyrra. Svo að lokum á að auka gæði menntunar í framhaldsskólum innan ramma. Það þýðir að það á að nota sama pening til þess að ná betri árangri. Þá spyr maður: Í hvað fara þessar 200 milljónir og 100 milljónir? Og þá komum við að glæru sem við fengum frá ráðuneytinu í kynningu í fjárlaganefnd. Þar voru tilgreind nokkur útgjaldaefni og þegar við greinum þetta aðeins eru þessar 300 milljónir notaðir til að koma til móts við fjölgun nemenda í sjálfstætt starfandi skólum í samningssambandi við mennta- og barnamálaráðuneytið. Það kemur til móts við hallarekstur vegna námsorlofs og til að greiða niður hagræðingarkröfu málaflokksins, annað nafn yfir aðhaldskröfu. En hversu há er aðhaldskrafan, ef fólk mynd vilja giska á það áður en við förum lengra? Haldið þið að það sé hærri eða lægri krafa en þær 300 milljónir sem er verið að leggja í að fjölga og efla menntunina? Aðhaldskrafan er hærri. Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins er 392,8 milljónir, í almennum aðhaldskröfum eru 311,5 milljónir, sértækum aðhaldsaðgerðum 50 milljónir, það er skipting þar á milli, þ.e. 361 milljón í aðhaldskröfu og samtals 300 milljónir í útgjaldasvigrúm sem þýðir í rauninni ný verkefni. Þarna eru meira að segja sérstakar aðhaldsaðgerðir í viðbót upp á 50 milljónir, til að snúa hnífnum aðeins meira í sárinu. Þannig að orð og aðgerðir fara ekki alveg saman. Að efla starfs- og verknám getur þýtt að bæta við 300 millj. kr. í heilt framhaldsskólakerfi með annarri hendi og á sama tíma taka í burtu rúmlega 360 millj. kr. með hinni. Á sama tíma eiga allir að hlaupa hraðar, auka gæði og gera meira fyrir sama fjármagn og áður. Rúsínan í pylsuendanum er svo að það á að þróa áfram og innleiða reiknilíkan. Það er nefnilega gamalt og úrelt og tekur ekki tillit til ýmiss konar kostnaðarbreytinga, nýrra tækja og tækni og ýmislegs svoleiðis. Þarna búast allir við því að breytingarnar verði til hækkunar, hvað þá ef nemendum í starfs- og verknámi fjölgar hlutfallslega umfram þau sem eru í námi til stúdentsprófs þar sem það nám er dýrara. En nei, það verkefni á að vera innan ramma, sömu peningarnir og áður. Ef ég fer yfir háskólana er það nákvæmlega sama uppi á teningnum nema að það endar í aðeins öðruvísi skringilegri niðurstöðu. Þegar ég summa upp tölurnar þar fæ ég út að það eru 1.404,8 millj. kr. í auknar fjárheimildir. Þetta er í skýringarmyndinni um bundin útgjöld og ný og aukin verkefni og samkvæmt myndinni eru samtals 2.391 millj. kr. í nýtt fjármagn. Munurinn þarna á milli er u.þ.b. 1 milljarður. Í útskýringar ráðuneytanna, útskýringar fjárlagafrumvarpsins vantar útskýringar á heilum milljarði, hvert hann eigi að fara. Við höfum ekki hugmynd um það. Þetta er dæmi um skort á gagnsæi í fjármálum ríkisins. Hérna er ríkisstjórnin að fara fram á heilan milljarð í eitthvað einhvers staðar á málasviði háskólans en finnst greinilega ekki þörf á að útskýra það frekar. Þetta er alveg með ólíkindum. Það er ekki einu sinni tekið fyrir í glærusýningum eða fjárlagafrumvarpinu; önnur útgjaldaefni 900 og eitthvað milljónir sem summast út, 5 milljónir þarna og hingað, og svoleiðis sem er hægt að fá sundurliðun á. Nei, ekki neitt. Fjöllum aðeins um heilbrigðismálin. Þau eru eitt umfangsmesta verkefni ríkisins með rúmlega 328 milljarða útgjöld og einhverra hluta vegna kemur ríkisstjórnin með rúmlega 12 milljarða breytingar fyrir 2. umr. fjárlaga - ég held að ég hafi tekið 12 milljarðana inn í þessa 328. Hér er komin ein helsta ástæðan fyrir því að stjórnarandstaðan benti á að fjárlagafrumvarpið væri í rauninni óklárað þegar það var lagt fram í haust. Í heildina er ríkisstjórnin að bæta við rúmlega 50 milljörðum inn í 2. umr. fjárlaga og svo kemur meiri hluti fjárlaganefndar og bætir við 2,7 milljörðum í viðbót. Þá erum við komin upp í tæplega 54 milljarða, sem er alveg örugglega einhvers konar met miðað við að ekkert stórkostlegt hefur gerst frá framlagningu fjárlagafrumvarpsins. Það væri kannski skiljanlegt ef þetta stríð hefði brotist út eða kórónuveirufaraldurinn eða eitthvað svoleiðis þarna á milli, en það gerðist ekkert frá því í haust og þangað til núna sem getur útskýrt þetta mikinn mun. Þetta bara gengur ekki upp. Þá myndi ég vilja spyrja: Hver er staðan í þessu stærsta verkefni ríkisins? Samkvæmt fjármálaáætlun eru helstu áskoranirnar að fjárhagsstaða Landspítala er mjög erfið og skortur hefur verið á hjúkrunarfræðingum. Ástandið er svona, eins og er sagt í fjármálaáætlun, með leyfi forseta: „Mestur vandi tengist þó mönnun hjúkrunarfræðinga. Landspítali hefur þurft að loka rýmum vegna skorts á hjúkrunarfræðingum og sjúkraliðum, auk þess sem umtalsverður hluti þessara stétta mun hefja töku lífeyris á næstu árum.“ Lausnin á þessu er samkvæmt ríkisstjórninni að efla mönnun. Það hlýtur að vera að fjölga starfsfólki og nýta þekkingu þess sem best. Það hljómar skynsamlega. En hvernig á að fara að því? Jú, það eru tilgreind þrjú verkefni: 1. Vinna áfram með tillögur fjögurra vinnuhópa frá árinu 2020. Fullt af tillögum þar undir, misstórar. Kostnaður: Innan ramma. Fyrir sömu peninga og áður. Stórkostlegt. 2. Vinna úr og fylgja eftir niðurstöðum viðbragðsteymis um bráðaþjónustu. Hver er kostnaðurinn? Hann er innan ramma. Sömu peningar og áður. Þetta er bara grín. 3. Halda áfram framkvæmdum við Hringbraut. Stærsta verkefnið verður uppsteypa meðferðarkjarna, innkaup á útveggjum fyrir meðferðarkjarnann o.s.frv. Kostnaður: Innan ramma. Enda fjölgar það að byggja hús ekkert starfsfólki þó að kannski …  
            

Ekki samtal.

Það er þessi heildarrammi, þessir 328 milljarðar í heilbrigðismál. Það er sem sagt það sem var í fyrra, það er hinn svokallaði fjárlagarammi. Svo koma nýjar tillögur frá ríkisstjórninni, stefna stjórnvalda, og það býr til fjárlagaramma næsta árs. Þegar er verið að segja að kostnaðurinn sé innan ramma er það ekki hluti af tillögum, sem sagt þessum bundnu útgjöldum eða útgjaldasvigrúmi eða niðurskurði sem býr til fjárlagarammann næsta árs, heldur er það hluti af ramma fyrra árs, sem sagt sömu peningar og áður. Ég bara skil ekki hvernig þessi verkefni geta fjölgað starfsfólki fyrir sama pening og er nú þegar í notkun, þ.e. innan ramma. Á næsta ári á samkvæmt fjármálaáætlun að vera næstum 3% minni starfsmannavelta á Landspítalanum, þetta er samkvæmt mælikvörðum í fjármálaáætlun. Það eiga að vera 1,5% minni veikindafjarvistir, sem ég held að sé mjög auðvelt af því að kórónuveirufaraldurinn er að hverfa. Það verður í rauninni að miða þetta við ákveðinn grunn, það er þarna viðmið í fjármálaáætluninni, þannig að ég held að þetta sé óháð veikindaaukningunni miðað við kórónuveirufaraldurinn. Þetta verður rosalega erfitt, mikil áskorun þarna því að það er gert ráð fyrir u.þ.b. 4% veikindahlutfalli almennt séð í kerfinu, svona heilsa fólks almennt. Stjórnunarlega séð er gert ráð fyrir 4% veltu vegna veikinda. Á Landspítalanum hafa þetta verið gegnumgangandi u.þ.b. 6–7% og þarna er verið að færa það niður í u.þ.b. 5%, bara á næsta ári. Það verður gríðarlega stór og mikil áskorun. Síðan er 11% hærra hlutfall hjúkrunarfræðinga sem á að vera á bráðalegudeildum. Þetta á að vera á næsta ári og er miðað við stöðuna eins og hún var 2020. Þá eru það 2% færri rými í notkun vegna sjúklinga sem bíða úrræða á spítalanum, 27% færri sem bíða í minna en sex klukkustundir frá því að innlögn er ákveðin, 32% fleiri sem hafa beðið skemur en 90 daga eftir liðskiptaaðgerð og 11% fleiri sem hafa beðið skemur en 90 daga eftir þjónustu á BUGL. Þetta eru markmiðin og það kostar starfsfólk og það kostar pening að ná þeim. Hvort sem þessi verkefni sem ég taldi upp hérna áðan, að vinna með tillögurnar eða fylgja eftir niðurstöðum viðbragðsteymis eða þessi bygging, skila væntum árangri eða ekki þá kemur samt eitthvert fjármagn í þetta allt núna. Það er sérstaklega með þessum 12,2 milljörðum sem verið er að leggja inn á milli umræðna. Nánar tiltekið úr minnisblaði fjármálaráðuneytis til fjárlaganefndar, með leyfi forseta: „Að frátöldum vaxtagjöldum er gert ráð fyrir mestri aukningu á framlögum til heilbrigðismála, eða sem nemur 12,2 milljörðum kr. Þar er gert ráð fyrir samtals 4,3 milljörðum kr. til að styrkja Landspítalann, Sjúkrahúsið á Akureyri og heilsugæsluna. Þá er jafnframt lögð til 3 milljarða kr. hækkun til að mæta umframútgjöldum hjá Sjúkratryggingum Íslands á árinu 2022“ - það er í rauninni leiðrétting, ég fer aðeins yfir það seinna - „sem hafa áhrif á árið 2023 að öðru óbreyttu og 2,2 milljarða kr. hækkun vegna leyfisskyldra lyfja en þar er verið að mæta veikleikum og skapa svigrúm til upptöku nýrra lyfja. Samtals er lagt til að veita 1,8 milljarða kr. til ýmissa verkefna til að auðvelda heilbrigðiskerfinu að glíma við eftirköst kórónuveirufaraldursins […].“ Samtals eru taldir upp 12,05 milljarðar. Það þýðir að það eru 150 milljónir í afgang, það er munur á milli þess og þessara 12,2, sem eiga þá að fara í heimahjúkrun og aðgerðir til að draga úr álagi í heilbrigðisþjónustu. Af þessum útgjöldum er í rauninni bara 5,1 milljarður sem er að fara í þessi verkefni sem voru talin upp hérna áðan. Umframútgjöld hjá Sjúkratryggingum Íslands er leiðrétting, lyfjakostnaðurinn er leiðrétting og kostnaðurinn vegna kórónuveirufaraldursins er eins konar vaxtakostnaður faraldursins fyrir heilbrigðiskerfið. Á fundum fjárlaganefndar kom fram hjá ýmsum umsagnaraðilum að það vantaði u.þ.b. 150 stöðugildi, 110 hjúkrunarfræðinga og 40 á ýmsum stöðum öðrum út af styttingu vinnuvikunnar. Ég held að það hafi verið heilbrigðiskerfið frekar en bara Landspítalann. Það kostar þá u.þ.b. 1,7 milljarða með öllu, miðað við meðallaun hjúkrunarfræðinga, og því ætti að vera til nægur peningur til að ná a.m.k. þeim stöðugildum sem vantar miðað við þetta fjármagn sem er þarna. En í fjárlögum 2022 var hinn svokallaði reiknaði raunvöxtur, sem er í rauninni bara fjölgun og öldrun þjóðar sem veldur fyrirsjáanlega meira álagi á heilbrigðiskerfið, ekki hluti af fjárframlögum til Landspítalans. Sú upphæð sem var reiknuð í þann raunvöxt fór í verkefnið Betri vaktavinnutími og þar eru samtals rétt tæpir 2 milljarðar kr. Einnig er gert ráð fyrir því að um 2 milljarða hafi vantað vegna lyfja í fjárlögum ársins, sem endar í rúmum 4 milljörðum sem var bætt við í fjáraukalögum. Ríkisstjórnin bætir svo við alls 5 milljörðum, ekki til viðbótar við þá 4 milljarða. Miðað við ríkisreikning er þetta svona nokkuð nærri lagi. Árið 2021 voru 27 milljarðar í málefnasvið lyfja. Gert er ráð fyrir 25,5 í fjárlögum 2022, 1,5 milljörðum minna en áður sem er skrýtið, og Landspítalinn sagði þá að það vantaði 2,1 milljarð sem var mjög rökrétt niðurstaða miðað við hvernig árið á undan fór. En út af verðbólgu, stríði og ýmsu öðru hækkaði verð á lyfjum og það þurfti 4 milljarða en ekki 2,1 eins og Landspítalann benti á, sú kostnaðarhækkun var að sjálfsögðu ófyrirséð. En núna kemur ríkisstjórnin með fjárlagafrumvarp sem setur tæplega 25 milljarða í lyf, sem er skrýtið. Þeir tæpu 5 milljarðar sem koma nú í breytingartillögum virðast nær því að vera raunhæf upphæð sem lagar þennan blekkingarleik sem ríkisstjórnin virðist hafa leikið við framlagningu fjárlagafrumvarpsins. Það þurfti víst að láta eitthvað líta aðeins betur út heldur en það var í raun og veru. Það getur ekki annað verið en að það hafi alltaf staðið til að borga þau lyf sem við þurfum á að halda þannig að ríkisreikningurinn hefði alltaf endað í raunkostnaði og fjárlagafrumvarpið á að sjálfsögðu að endurspegla mat okkar á því hvað raunkostnaður er. Það fer út í þessa umræðu sem ég talaði um hérna áðan, að uppfylla þjónustuþörfina og réttindin gagnvart lögunum. Ég held að lyfjamálin séu einna skýrasta og gagnsæjasta dæmið um málefnasvið sem endar nákvæmlega þar. Atvinnutryggingar eru annað, málefni fatlaðra og aldraðra líka, almannatryggingalögin, þó að ákvarðanir þar um hverjar upphæðirnar eiga að vera séu flóknari. Þá standa eftir 1,4 milljarðar í þessi eflingarverkefni þegar búið er að draga frá reiknaðan raunvöxt og þess háttar sem voru listuð hér upp og eru innan ramma. Ef það á í alvörunni að gera eitthvað í þessu, efla mönnun og svoleiðis, þá eiga kannski 1,4 milljarðar að fara í það. Hér mætti hafa aðeins meira gagnsæi um það hvernig þessir fjármunir eiga að nýtast en hér má þó reikna með því að eitthvað vinnist niður af biðlistum og öðrum hnökrum í heilbrigðiskerfinu. Þetta er samt bara rétt rúmt 1% af heildarútgjöldum sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu þannig að það er erfitt að sjá þetta nema sem nokkuð annað en skekkjumörk. Sem dæmi var sérhæfð sjúkrahúsþjónusta rekin með 1,3 milljarða halla árið 2021. Það útskýrir afganginn af þessum milljörðum sem er sagður vera í eflingarverkefni. Því álykta ég, miðað við stöðuna eins og hún var í fyrra, þar sem þurfti að fara í ýmis aðhaldsverkefni til að ná rekstri Landspítala réttum megin við núllið, að það líti út fyrir að núverandi fjárframlög viðhaldi því ástandi. Við stöndum einmitt í þessari blekkingu að fjárlagafrumvarpið er lagt fram vanfjármagnað með tilliti til heilbrigðisþjónustu og svo er komið með 12 milljarða til að segja: Við erum að efla þetta, í alvörunni. En þegar við greinum þetta í sundur, tökum til hliðar kostnaðinn sem er vegna lyfjanna og vegna reiknaða raunvaxtarins o.s.frv., þá endum við í núlli. Það eru smávægileg aðhaldsverkefni sums staðar í kerfinu og eilítil átaksverkefni annars staðar. Ef kerfið í heild sinni væri að ná að sinna þjónustuþörf væri það bara hluti af eðlilegum rekstri. En það hefur hins vegar ítrekað verið lýst yfir neyðarástandi á vissum sviðum heilbrigðiskerfisins og óljóst hvernig komið verður til móts við það. Niðurstaðan er því að hér er ekki um niðurskurð að ræða miðað við fyrra ár heldur nær því að halda í horfinu. Ef það verður einhver árangur er það með endurskipulagningu innan ramma. Kaldhæðnislegt. Við skulum hafa þetta á hreinu. Þegar maður tekur saman allar tölurnar í heilbrigðisþjónustu þá eru þessir fjármunir sem núna er verið að leggja til að verði samþykktir ekki nein efling. Þetta er sami peningur og hefur alltaf þurft. Næststærsta verkefni ríkisins eru félagsmálin. Í þau fara 326 milljarðar kr. Þetta eru málefnasvið aldraðra, örorku og fatlaðs fólks, fjölskyldumála, lýðheilsumála, húsnæðis- og skipulagsmála og vinnumarkaðsmála. Stærstu breytingarnar í fjárlagafrumvarpi eru 12,5 milljarðar aukalega í málefni aldraðra, tæplega 9 milljarðar í örorku og málefni fatlaðs fólks, tæplega 4,4 milljarðar í fjölskyldumál og tæplega 17 milljörðum minna í vinnumarkaðsmál vegna lægra atvinnuleysis en á síðasta ári. Varðandi málefni aldraðra, þó að nú sé verið að auka útgjöld um 12,5 milljarða, þá er í rauninni ekkert verið að gera. Þetta er bara vegna öldrunar þjóðar og svo er 1,1% aukning á lífeyri umfram verðbólguspá. Það er það eina sem er verið að gera, þessi 1,1% hækkun. Aftur er hægt að bera saman, þegar allt kemur til alls, miðað við launaþróun. Ef launaþróunin verður 1,1% umfram verðbólguspá á næsta ári þá er hér bara verið að uppfylla 69. gr. almannatryggingalaga. Ef launaþróunin verður meiri þá vantar upp á. Ef hún verður lægri er lífeyrir almannatrygginga að hækka miðað við launaþróun, sem væri fínt. Þar hefur ákveðin gjá myndast á undanförnum 20 árum, alla vega á málefnasviði örorku og fatlaðs fólks, u.þ.b. 60%. Og ef við tölum um þann málaflokk er miðað við 1,1% hækkun lífeyris almannatrygginga umfram verðbólguspá. Ef laun hækka ekki þá mun þetta vinna upp á móti þeirri gliðnun sem hefur orðið á kaupmætti lífeyris almannatrygginga undanfarna tvo áratugi. Samkvæmt skýrslu Kolbeins H. Stefánssonar þá er það sem vantar upp á árið 2022, með leyfi forseta: „116.303 krónur á mánuði fyrir hámarksgreiðslur með heimilisuppbót og 111.939 krónur á mánuði fyrir hámarksgreiðslur án hennar. Uppsafnað tekjutap einstaklings með hámarksgreiðslur og heimilisuppbót á tímabilinu 2008 til 2022 er tæpar 13 milljónir króna á verðlagi janúar 2022 en um 11,7 milljónir á meðal samskonar einstaklinga sem nutu ekki slíkrar uppbótar.“ Þarna er þetta bara svart á hvítu, 14 ár, tæp milljón minna á ári sem þessi hópur er að fá miðað við launaþróun. Það er staðan sem við erum í. Af hverju er sagt að það vanti eitthvað upp á þessar lífeyrisgreiðslur? Það er, eins og ég útskýrði hérna áðan, þessi svokallaði tvöfaldi lás; lífeyrir almannatrygginga á að hækka um það sem reynist hærra í vísitöluþróun, verðlagsþróun eða launaþróun. Staðan hefur hins vegar verið sú að hækkunin hefur verið nokkurn veginn mitt á milli. Hækkunin hefur verið á undanförnum 20 árum meiri en verðbólguþróun en minni en launaþróun. Þar liggur þessi munur. Samkvæmt lögum, ef lífeyrir hefði fylgt launaþróun, væri fólk með lífeyri almannatrygginga vegna örorku og fötlunar með 12–13 milljónum meira á ári miðað við hámarksgreiðslu. Það munar um minna fyrir þennan hóp sem er verst settur. Það varð ákveðin breyting í fjárlögum í fyrra. Venjulega hefur lífeyrir almannatrygginga verið hækkaður í upphafi árs miðað við spá um verðbólgu og launaþróun á komandi ári. Núna er verið að gera það einmitt og það er verið að bæta við 1,1% umfram það. Því miður er algengt að spáin sé ekki nákvæm og yfirleitt er spáin of lág og þar liggur ástæðan fyrir þessari gliðnun. Spáin hefur verið of lág og það er gert ráð fyrir minni verðbólgu heldur en reynist síðan vera og einnig að laun hækki minna en raunin verður. Það leiðir til þessarar gliðnunar, að lífeyrir almannatrygginga hækkar hlutfallslega minna en laun allra annarra og stundum minna en verðbólgan meira að segja, en í heildina hefur hann hækkað meira en verðbólga. Það er t.d. út af einstaka leiðréttingum sem hafa verið gerðar af og til í gegnum árin. Staðan er sú að lífeyrir almannatrygginga hefur hækkað umfram verðlagsþróun en ekki umfram laun. En fyrir árið í ár var tekin upp nýbreytni eftir, ég ætla bara að segja það, mína gagnrýni á túlkun 69. gr. laga um almannatryggingar á undanförnum árum. Ég hafði ítrekað bent á þetta í mínum nefndarálitum en ég hafði kallað eftir upplýsingum frá upplýsingaþjónustu Alþingis sem sýndu hvernig þróunin hafði verið á undanförnum árum, uppfært með verðlagi og fleiru, og þar fengum við í hendurnar svart á hvítu hverju munaði frá því að lög um almannatryggingar tóku við árið 1997. Núna fyrir árið 2022 var vinnulagi við gerð fjárlaga því breytt og vanáætlaðri verðbólgu ársins á undan var bætt við stofn lífeyris fyrir næsta ár. Það leit hins vegar út fyrir að laun hefðu hækkað meira en verðbólgan og því varð samt ákveðin kjaragliðnun á árinu 2021. Nú er aftur leiðrétt fyrir vanáætlaða verðbólgu ársins 2022 og vegna þess hversu há verðbólgan var, sem er nú aftur leiðrétt fyrir stofn lífeyris fyrir árið 2023, er ekki ólíklegt að laun hafi hækkað minna en verðbólga. Líklega verður því engin kjaragliðnun á lífeyri almannatrygginga á árinu 2022, sem er jákvætt. Verðbólgan er ekki jákvæð en að það sé ekki kjaragliðnun er jákvætt. Ég hvet til þess að það verði gerðar betrumbætur á því hvernig lífeyrir almannatrygginga er uppfærður á hverju ári. Ég hef lagt fram frumvarp um að nota sömu útreikninga og notaðir eru til þess að uppfæra laun þingmanna og ráðherra, með þeirri undantekningu að sérstakt tillit verði tekið til þess ef gerðir eru samningar um krónutöluhækkanir á vinnumarkaði. Þetta er dálítið mikilvægt atriði. Rifrildið um almannatryggingar hefur staðið um það hvernig eigi að túlka orðið launaþróun. Hver leggur sinn skilning í það. Ef launavísitalan er notuð þá sjáum við þessa gliðnun frekar auðveldlega. Ef við berum launavísitöluna saman við þróun launa hjá hinu opinbera, hjá sveitarfélögunum, þá sjáum við mjög mikla fylgni á milli þess sem segir okkur að launavísitalan er tiltölulega nákvæmt mælitæki á því hvernig raunlaun eru að þróast, launaþróunin. En fjármálaráðuneytið viðurkennir það ekki. Umboðsmaður Alþingis hefur einnig bent á það að þarna vanti betri skilgreiningar til þess að það sé hægt að reikna þetta rétt. Hins vegar erum við með skilgreiningar í lögum um það hvernig við uppfærum laun þingmanna, merkilegt nokk. Af hverju þá ekki að nota sömu skilgreiningar? Það er alla vega tillaga mín. Að lokum í þessari yfirferð, ég næ ekki að fara yfir allt hérna, ætla ég að tala um húsnæðismálin. Eða nei, ég ætla að geyma húsnæðismálin þangað til í annarri ræðu og taka þau alveg sér af því að þau eru svo stór liður, bæði þau og loftslagsmálin þó að fleiri komi inn á það. Mig langar þá að tala aðeins um stærri framtíðarsýn sem ég hef mjög mikinn áhuga á og ég myndi vilja að við legðum aðeins meiri áherslu á anda laga um opinber fjármál í vinnu okkar hérna á Alþingi og að ríkisstjórnin gerði það. Ég myndi vilja setja upp eitthvað eins og „Ísland milljón“, hvernig lítur Ísland út þegar það búa milljón manns á Íslandi? Ef við hugsum ekki um það núna þá gerist það bara eins og fólki og sveitarfélögum hingað og þangað finnst hverju sinni og við endum í einhverju stjórnleysi um það hvernig Ísland lítur út í rauninni með milljón íbúa. Ef við myndum hugsa aðeins um það hvað þarf og hvernig við myndum vilja að Ísland líti út á þegar hér búa milljón íbúar, þá myndum við kannski geta sett upp skipulag eða áætlanir sem hvetja til þess að sú sýn myndi raungerast, t.d. hvernig við myndum vilja að íbúabyggðin dreifðist. Að sjálfsögðu erum við ekki að fara í einhverjar harðkommúnískar aðgerðir um uppbyggingu blokka o.s.frv., til þess að þvinga fólk til að búa hér og þar. Þetta er í rauninni stór framtíðarsýn sem við myndum stefna að á einhvern hátt, t.d. með skattafsláttum, námsstyrkjum eða námsafsláttum á uppbyggingarsvæðum, þar sem við myndum vilja sjá meiri uppbyggingu; Sauðárkrók, Húsavík, Akureyri, Egilsstöðum eða eitthvað svoleiðis. Við myndum skilgreina ákveðin uppbyggingarsvæði, veita ákveðna náms- eða skattafslætti til að byggja upp nýja kjarna sem við myndum sjá fyrir okkur í heild sinni sem einhvers konar þjónustusvæði, sem aðrar borgir á Íslandi sem myndu geta borið uppi þjónustu eins og heilbrigðisþjónustu, samgönguþjónustu, líka við útlönd, svo við séum ekki með þennan flöskuháls sem suðvesturhornið er. Það eru ákveðin hagkvæmnisrök fyrir því að setja allt á sama stað, vissulega, en það er líka mjög ópraktískt að hafa flöskuháls. Það býður hættunni heim í rauninni þegar kemur einhvers konar álag vegna t.d. eldgosa, vegna slæms veðurs o.s.frv. Þá komumst við ekki í alla þessa þjónustu sem við erum búin að hrúga hérna á einn stað. Þá dugar ekki eitthvað eins og störf án staðsetningar eða að setja stofnanir hingað og þangað o.s.frv. þegar þar er ekki kjarna- og neyðarþjónustan, hún þarf að vera aðgengileg á fleiri stöðum. Í staðinn fyrir að vera að fljúga öllum hvaðanæva af landinu á suðvesturhornið þar sem er þessi nauðsynlega heilbrigðisþjónusta, þá séu fleiri þjónustustaðir sem er hægt að leita til, til að dreifa álagi. En til þess að geta gert það þá þurfum við að hugsa um hvernig það eigi að líta út. Hvernig ber það sig? Ef eitthvað er þá er bara það að fara í gegnum þá æfingu gagnlegt. Hvernig lítur höfuðborgarsvæðið út með 500.000 manns? Hvernig líta Egilsstaðir út með 100.000 manns? Ég hef sagt t.d. að í samgöngumálum erum við sífellt að bæta við einhverjum vegum hingað og þangað og byggja þá upp, raforkukerfið og allt þar fram eftir götunum, og það er allt til þessara 15 ára sem er framsýnasta áætlunin sem við erum með í íslenskum stjórnmálum í rauninni. Hún er samt ákveðin smásjá á heildarkerfið, á heildarsamgöngukerfið. Við þurfum að hafa stóru myndina, teikna upp hvernig fullkomið samgöngukerfi væri, umhverfislega séð, hagkvæmnislega, út frá atvinnuþróun, þjónustu, fyrir heilbrigðiskerfið o.s.frv. Hvernig myndi það líta út? Þá getum við prentað það á vegginn á bak við okkur. Við erum að fara að stefna þangað. Til að komast þangað miðað við stöðuna sem er núna þá er best að byrja þarna og þarna. Smám saman teiknum við upp í þá mynd. Ég held að það sé bara þannig sem við getum í rauninni gert áætlanir fyrir fjárlög eins og við erum að tala um núna á faglegan hátt. Annars erum við alltaf að lenda í þessum bitlingum hingað og þangað, henda einhverjum milljörðum í verkefni á einum stað og verkefni á hinum staðnum af því að það er alltaf verið að bjarga einhverju einhvers staðar í staðinn fyrir að byggja upp eftir heildarsýn. Við köstum krónunni og spörum aurinn. Gott dæmi um þetta finnst mér t.d. vera vegurinn um Ísafjarðardjúp, fínn eins og hann er. En hann sinnir samt í rauninni bara litlum hluta Vestfjarða. Ef hann hefði verið lagður fyrst suður fyrir og vestur fyrir, eins og er verið að byggja hann upp núna, þá hefði hann náð til miklu fleiri staða og verið miklu betri fjárfesting. Ísafjarðardjúpsvegurinn er góð fjárfesting en hinn hefði verið miklu betri. Hann hefði tekið aðeins lengri í tíma í uppbyggingu og hefði orðið aðeins dýrari en sú fjárfesting hefði fyrr farið að skila ábata. Hún hefði virkað fyrir alla, líka Ísafjörð og Bolungarvík. Þetta er dæmi um það hvernig við forgangsröðum stundum með því að kasta krónunni og spara aurinn. Það var ódýrara að leggja bara Ísafjarðardjúpsveginn. Hinir vegirnir þurftu að bíða og er búnir að bíða ansi lengi. Ég hvet okkur öll til að fara að gera þetta aðeins betur. Það er eitt sem mér finnst áhugavert. Aftast í nefndarálitinu hjá mér er ég með lista yfir erindin sem voru send fjárlaganefnd Alþingis og einnig í fylgiskjali II eru svör ráðuneyta við fyrirspurnum fjárlaganefndar Alþingis. Við fengum ekki svör við öllum fyrirspurnum. Það var að berast svar áðan, fyrir þremur tímum síðan, sem er ekki á þessum lista en kannski verður seinna fylgiskjalið uppfært. Það svar var um það hvernig námslán hafa þróast og leiga á námsmannaíbúðum. Síðan 2019 hefur t.d. verið hækkun um 26.000 kr. að meðaltali á leiguverði námsmannaíbúða. Núna er fólk á almennum leigumarkaði, jafnvel ekki einu sinni á almennum heldur líka fólk í félagslegu húsnæði, að fá núna fyrir áramót tölvupósta með nýjum leigusamningum. Hver er sú hækkun? Ég ætla að fara síðar yfir húsnæðismálin, ég er með smá greiningu á því hvernig það hefur áhrif á fólk. Vitið þið hver hækkunin er? Úr 250.000 kr. í 325.000 kr., einn leigusamningur, 75.000 kall á einu ári, verði þér að góðu. Og hvað er verið að gera í húsnæðisstuðningi hjá þessari ríkisstjórn? Það er í nefnd, það er enn í nefnd, átti að klára í nefnd í byrjun október eða eitthvað svoleiðis. En skilaboðin sem við virðumst vera að fá er að það sé verið að bíða eftir einhverjum kjarasamningum, þá sé hægt að birta það hvernig þetta á að vera. Ég átta mig ekki á því, ég skil ekki þennan þrjóskuhátt stjórnvalda. Þegar fjárlagafrumvarpið er lagt fram þá er okkur sagt að í varasjóði sé einhver upphæð í húsnæðispakka, húsnæðispakka sem einhver nefnd er að vinna að og mun skila tillögum fyrir 2. umr. Það gerðist ekki, nú er verið að vona að hún skili fyrir 3. umr. Síðan þetta var þá kom fram í óundirbúnum fyrirspurnum að þetta væru u.þ.b. 2 milljarðar, nánar tiltekið, kom fram í fjárlaganefnd, 1,7 milljarðar. 1,7 milljarður af þessum peningum í varasjóðnum var áætlaður í húsnæðismál. Þá klóra ég mér í hausnum og spyr bara einfaldrar spurningar: Er þessi nefnd sem er að vinna að tillögum um þennan húsnæðispakka með þessa upphæð til hliðsjónar? Verður 1,7 milljörðum einhvern veginn úthlutað, t.d. í vaxtabætur o.s.frv. eða hefur hún frjálsar hendur? Ég veit það ekki. En fjárheimildarlega séð og samkvæmt reynslunni lítur út fyrir að nefndin sé með takmarkaðar fjárheimildir, fái bara 1,7 milljarða til þess að dreifa einhvern veginn. En svo virðist það ekki einu sinni vera nefndin sem fær að úthluta þessu heldur veltur það á einhverju sem er verið að glíma við í kjarasamningunum. Þegar það koma niðurstöður í kjarasamninga þá fær nefndin það í hendurnar til að skila í sinni útfærslu. Ég átta mig ekki á svona vinnulagi. Erum við með ríkisstjórn hérna sem er að setja fram sína stefnu eða er hún bara að setja fram einhverja stefnu sem hún nær fram í samningaviðræðum við verkalýðshreyfinguna? Mér finnst það vera mjög skrýtin stefnumótun stjórnvalda að vinna þannig, alla vega fyrir þessi fjárlög, af því að stjórnvöld eiga að starfa með fyrirsjáanlegum og gagnsæjum hætti. Það er ekkert að því að stjórnvöld séu að semja við verkalýðshreyfinguna, alls ekkert, en á þessum tímapunkti þá er það eitthvað fyrir næstu fjármálaáætlun. Tímapunkturinn er bara þar núna. Við erum að fara að afgreiða fjárlög 2003. Að segja okkur að það séu 1,7 milljarðar í varasjóði til þess að koma til móts við verkalýðshreyfinguna, en við vitum ekki enn þá hvernig það skiptist á milli málaflokka, er bara ekki boðlegt. Það átti að vera komið fram í fjármálaáætlun síðan í vor, fyrir næsta ár. En við erum á síðasta snúning greinilega með þetta allt og fjárlagafrumvarpið sem ekki var hægt að leggja fram fullbúið erum við að fá í hausinn hérna, 54 milljarðar á milli umræðna sem við vitum í rauninni ekkert hvort séu til að uppfylla lögbundin verkefni eða stefnu stjórnvalda á nokkurn hátt, hvort það sé verið að ná markmiðum, við höfum ekki hugmynd. En greiningar, ef maður reynir að fara ofan í þær tölur sem við höfum aðgang að, sýna manni t.d. að í heilbrigðismálum er ekki nein efling í verkefnum heilbrigðiskerfisins heldur er einungis verið að viðhalda núverandi ástandi. Þetta er erfitt. Þetta er sjöunda fjárlagafrumvarpið sem ég er að glíma við hérna og þetta er það versta hingað til. Að gefinni reynslu hef ég aldrei séð eins slæmt fjárlagafrumvarp lagt fram fram að þessu. Og ég hef glímt við fjárlagafrumvörp sem voru lögð fram í desember. 

Forseti vill geta þess að klukkan hætti að ganga í púlti forseta, ef þingmaður notaði umframtíma.

Virðulegur forseti. Ég kem hér til þess að taka skýrt fram í upphafi að þetta er alls ekki versta fjárlagafrumvarp sem ég hef séð og ég hef setið lengur í fjárlaganefnd en hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. En ég þakka honum fyrir hans framsögu sem og nefndarálit hans sem er svona stílæfing eins og hans er háttur og gaman að lesa það. Undir lok sinnar ræðu þá greip hv. þingmaður mig eiginlega með þessari framtíðarsýn og ég vil bara segja að ég fylgi honum alveg í því að svona byggðastefnuleg sjónarmið, þ.e. byggðastefnu fyrir allt Ísland, ekki bara landsbyggð, væri áhugavert að ræða. Auðvitað er það hlutverk landsbyggðarþingmanns að draga vagninn og reyna að fá aðra til að skilja það að það er líka hægt að byggja upp úti á landi ef réttar aðstæður eru skapaðar. Það tengist einmitt þessum þáttum sem hv. þingmaður nefnir hér um orkumannvirki, um samgöngur og slíkt. Hafandi sagt þetta þá myndi ég eiginlega vilja hafa svona aukaspurningu í fyrra andsvari mínu og spyrja hv. þingmann um viðhorf hans til Kjalvegar án þess að það tengist með beinum hætti þessu fjárlagafrumvarpi. En það væri í sjálfu sér alveg í anda þess sem hann var að ræða og er áhugavert að við ræðum nánar og betur síðar. Hv. þingmaður fór í sinni ræðu yfir ýmis sjónarmið um fjárhag heilbrigðiskerfisins og Landspítala og ég saknaði kannski úr hans nefndaráliti breytingartillögu þar um. Spurning mín er einfaldlega þessi: Hver er þá tillaga hv. þingmanns um hver fjárhæð verði til reksturs Landspítalans á næsta ári, svo ég dragi hann sérstaklega út úr? Og trúir hv. þingmaður því að með þeim aðferðum sem hann gerði svo langt mál um hér, greiningum og slíkum markmiðum, þá sé hægt að finna hina einu réttu tölu um hvað rekstur Landspítala ætti að kosta?

Forseti. Til að útskýra það aðeins nánar þá er ég ekki að gera efnislega gagnrýni á frumvarpið, þetta er versta frumvarpið sem ég hef séð hvað varðar gagnsæi og nákvæmni sem slíka. Svo er alltaf hægt að vera ósammála pólitískt um efnið. Augljóslega hef ég efnislega gagnrýni líka en þetta er ekkert endilega versta eða besta frumvarpið efnislega heldur er þetta versta frumvarpið hvað gagnsæi og nákvæmni varðar, bara praktískt séð. Vandinn sem við glímum við í fjárhag heilbrigðiskerfisins er að við höfum bara ekkert þessar upplýsingar á takteinum. Það er nýbúið að setja stjórn yfir Landspítalann sem á að hjálpa okkur til við greiningar og við fáum alls konar tillögur héðan og þaðan og ég tók þann pól í hæðina að setja ekki út einhverja milljarða hingað og þangað til þess að komast að einhverjum tölum í heilbrigðiskerfinu eða nýjum upphæðum fyrir lífeyri aldraðra eða eitthvað því um líkt í þetta skiptið. Það er ekki á mína ábyrgð að gera það. Ég geri hérna nokkrar tillögur þar sem mér finnst vera augljósir gallar. Þeir eru fleiri, en þetta eru dæmi um augljósa galla sem ég sé og vantar að bæta úr í fjárlögum. Vandinn sérstaklega við það að gera breytingartillögur núna er einmitt hversu ónákvæmt fjárlagafrumvarpið var við framlagningu. Það var gjörsamlega ómögulegt að sjá og greina út frá réttri stöðu hvað vantaði til og frá í hinum og þessum málaflokkum. Þannig að ég ætla bara að sleppa því í þetta skipti og vísa í útskýringar mínar á breytingartillögunum þess fyrir utan.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar. Þá vil ég bara leyfa mér að segja í mínu seinna andsvari að ég skynja ekki alveg stefnu hv. þingmanns þegar ég les nefndarálit hans og hverju hann vill breyta. Ég skal virða hans skoðanir um að það hafi verið erfitt að leggja til einhverja milljarða til eða frá og það sé kannski ekki endilega rétta leiðin. En ég lýsi aftur á móti efasemdum mínum um að það sé hægt að finna hina einu réttu tölu út frá einhverjum kerfislægum þáttum sem hv. þingmaður er svo tamt að ræða hér í formi eða í aðferðafræði. Því miður þá erum við þar bara algerlega ósammála. En mig vantaði pólitíkina í nefndarálit og ræðu hv. þingmanns sem ég myndi þá kannski kalla eftir í seinna andsvari ef hann hefur hana. En ég vil líka ræða þessar örfáu breytingartillögur sem hv. þingmaður rekur og segist hafa verið að bæta þar úr augljósum vanköntum. Ég er nú bara kátur að sjá að þeir eru ekki fleiri.

Þeir eru fleiri.

Nú verð ég bara að játa, virðulegur forseti, að ég var ekki kannski alveg að hlusta fyrst því hv. þingmaður byrjaði sína ræðu á að ræða breytingartillögurnar. En hann er hér með breytingartillögu um fjarskipti og ég vil biðja hann að útskýra hana aðeins betur því að að mínu viti þá erum við nú að stíga skref í fjarskiptum í fjárlagafrumvarpinu, nokkuð merkileg skref, sem fyrst og fremst varða netöryggismál og þann þátt. En ég veit ekki í hvaða átt hv. þingmaður er að beina þessari tillögu.

Frú forseti. Þessi breytingartillaga kemur frá fulltrúa okkar í annarri nefnd þingsins sem fjallar um netöryggi og greiningar um að þarna vanti aðeins meira til að uppfylla ákveðnar kröfur. Við fórum ekkert rosalega vel yfir það í fjárlaganefnd. En þetta er sem sagt annarrar nefndar tillaga, ef það má orða það þannig. Hv. þingmaður sér ekki stefnu okkar. Stefnan er mótuð í fjármálaáætlun. Það þarf að fletta upp í umræðum um fjármálaáætlun og þeim tillögum o.s.frv. til að sjá nánar stefnuna. Ég fjallaði hins vegar um stefnuna í þeirri framtíðarsýn sem ég var að tala um en hún birtist nánar í tengslum við fjármálaáætlun. Hér erum við bara í smáatriðunum í útfærslu í fjárlögum og við erum ekki með útfærða okkar sýn á fjármálaáætlun, hún var ekki samþykkt þannig að við erum ekki með útfærða útfærslu á því í fjárlögunum, það er alger óþarfi, við vísum bara á okkar sýn varðandi fjármálaáætlun. Hv. þingmaður talar um að það sé ekki hægt að finna einu réttu töluna. Ég er alveg sammála því. En við erum alltaf með kostnaðarmat og við erum alltaf með ábatagreiningu og við erum alltaf með mat stjórnvalda á því hvað þau þurfa til að sinna lögbundnu verkefnum, þ.e. við eigum að vera með það en við fáum það hins vegar ekki. Það er hin eina rétta tala sem við getum síðan rifist um fram og til baka hvort að sé nógu há eða of lág eða hvað sem er. En ef við fáum ekki þessa tölu þá getum við ekki einu sinni ekki tekið rökræðuna um hvort hún sé hin eina rétta, of mikil eða of lítil. Þá erum við alltaf bara í rifrildinu um heildarafkomu ríkisins sem er það yfirborðskenndasta sem við getum gert. Og þar erum við nákvæmlega núna, því miður.

Frumvarp þetta til fjárlaga ber merki þess að vera frumvarp hinnar íslensku yfirstéttar, frumvarp ríkasta hluta samfélagsins, ríkustu tekjutíundar samfélagsins. Halda á óbreyttri stefnu í þeirri vegferð sem ríkisstjórnin hefur lagt upp með. Hin óskrifuðu meginmarkmið ríkisfjármála um að hrófla ekki við hagsmunum stórfyrirtækja og fjármagnseigenda, þrátt fyrir vaxandi ójöfnuð, fá áfram að ráða för. Áhrif heimsfaraldurs á ríkisfjármálin eru að mestu gengin yfir og dregið hefur stórlega úr atvinnuleysi auk þess sem ferðaþjónustan hefur tekið við sér. Við höfum átt því láni að fagna að hagvöxtur hefur verið umfram væntingar á þessu ári, en gert er ráð fyrir að dragi úr honum á því næsta, sem yrði þá 2–3%. Það segir sig sjálft að þegar stærsta einstaka atvinnugreinin liggur í lamasessi í tvö ár þá muni það að sjálfsögðu hafa töluverð áhrif á vöxt hagkerfisins þegar hún loks tekur við sé að nýju. Nú virðast þau áhrif vera komin fram að fullu og því má líta á það sem svo að hagvaxtartölur næsta árs gefi mun skýrari mynd af íslensku efnahagslífi. Að sama skapi gefur fjárlagafrumvarp næsta árs mun betur til kynna stöðu ríkisfjármála heldur en fjárlagafrumvörp síðustu þriggja ára. Staðan er sú að tekjur ríkissjóðs duga ekki til að reka heilbrigðiskerfið, almannatryggingakerfið, menntakerfið og ekki einu sinni vegakerfið. Ríkisstjórnarflokkarnir virðast ekki geta komið sér saman um hvaða stefnu skuli taka í mikilvægum málaflokkum og því er fjármálaráðherra falið óskorað vald til þess að viðhalda undirfjármögnun velferðarkerfisins um ókomna tíð. Þrátt fyrir lítið atvinnuleysi og ágætis hagvöxt finnst varla sá maður sem mundi lýsa efnahagsástandinu um þessar mundir sem góðæri. Húsnæðisverð hefur margfaldast undanfarin ár og verðbólga mælist í dag rúm 9,3%. Þá hefur stríðið í Úkraínu haft áhrif á framleiðslu og dreifingu ýmissa nauðsynjavara með tilheyrandi áhrifum á verðlag á nauðsynjum. Við megum þakka fyrir okkar grænu orku, en finnum engu að síður fyrir verðhækkunum á eldsneyti og matvöru. Þá bitnar verðbólgan ávallt verst á þeim efnaminni. Tekjur þeirra rýrna að verðgildi og ekkert svigrúm er til staðar til að minnka útgjöld, þar sem þau fara nánast eingöngu í nauðsynjar, þ.e. fæði, klæði og húsnæði. Ríkisstjórnin hefur ekki kynnt neinar markvissar aðgerðir til að vinna gegn hörðustu áhrifum verðbólgunnar, sérstaklega á hina efnaminni, og virðist ætla að halda að sér höndum í þeim efnum þar til kjarasamningaviðræður eru lengra komnar. Eitt sinn voru einkennisorð Sjálfstæðisflokksins „Stétt með stétt“. Nú er öldin önnur. Undanfarinn áratug hefur Sjálfstæðisflokkurinn nær óslitið stjórnað fjármálaráðuneytinu. Á sama tíma hefur stéttaskipting á Íslandi aukist til muna. Stétt með stétt hefur vikið fyrir úreltum gjaldþrota amerískum kenningum um „laissez-faire“ í efnahagsmálum þar sem hinir ríku verða ríkari og hinir fátæku fátækari. Mikil kjaragliðnun hefur átt sér stað milli launafólks og fjármagnseigenda frá árinu 2011. Fjármagnstekjur hafa aukist um 120% að raunvirði á tíu árum en atvinnutekjur um 53%. Kaupmáttur meðaltals fjármagnstekna hefur aukist um 85% á sama tíma en um 31% í tilfelli meðaltals atvinnutekna. Þreföldun var í aukningu ráðstöfunartekna hjá topp 10% tekjuhæsta hluta þjóðarinnar árið 2021. Fjármagnstekjur jukust um - fyrirgefið, virðulegur forseti, það eru samtöl í gangi í salnum. Er það í lagi?  
            

Forseti vill ítreka við þingmenn að þingmaður í ræðustól hefur orðið og önnur samtöl fari fram annars staðar en í þingsalnum.

Fjármagnstekjur jukust um 46% að raunvirði milli áranna 2020 og 2021, um 46%, en atvinnutekjur jukust um 5%. Við erum að tala um fjármagnstekjur sem jukust um 46% og atvinnutekjur sem aukast um 5% milli áranna 2020–2021. 81% fjármagnstekna rann til efstu tekjutíundar á árinu 2021. Það skýrir af hverju ráðstöfunartekjur topp 10% landsmanna jukust þrefalt á við hin 90% landsmanna á árinu 2021. Þetta þýðir það að hinir ríku verða ríkari og fátæku fátækari. Húsnæðisverð hefur hækkað svo mikið að heil kynslóð er að festast á leigumarkaði og mun að óbreyttu aldrei geta keypt eigið húsnæði. Einu sinni var stjórnmálaflokkur á Íslandi sem lagði áherslu á séreignarstefnuna og að fólk ætti að eiga kost á að eiga sitt eigið húsnæði. Nú er öldin önnur. Stéttaskipting er að aukast aftur. Það er að gerast hjá yngri kynslóðinni sem og gagnvart fátækasta hluta samfélagsins, öryrkjum og öldruðum sem treysta á almannatryggingar sér til lífsviðurværis. Börn sem fá aðstoð foreldra sinna við kaup á fasteign fá í kjölfarið að njóta þeirrar eignamyndunar sem fylgir þegar fasteignaverð hækkar. Jafnaldrar þeirra sem eiga ekki eins sterkt bakland festast á leigumarkaði og ná jafnvel aldrei að safna sér fyrir útborgun. Það getur munað tugum milljóna króna í eignamyndun milli jafnaldra eftir því hvor fær foreldralán fyrir útborgun. Réttur sérhvers foreldris er að styðja við börnin sín. Við viljum hins vegar ekki að ungt fólk sem ekki á foreldra með fjárhagslegt bakland til að styðja börn sín til íbúðarkaupa verði útilokað frá því að eignast eigin fasteign. Það eykur stéttaskiptingu og eignaskiptingu. Öryrkjar og eldri borgarar horfa upp á tugprósenta kjaragliðnun sem vex ár frá ári vegna þess að lífeyrir almannatrygginga heldur ekki í við launaþróun líkt og lög kveða á um. Hér er verið að tala um hina margumtöluðu 69. gr. almannatryggingalaga. Öryrkjar eru múraðir inn í rammgerða fátæktargildru sem þeim er gert ómögulegt að brjótast úr. Þeir eiga enga möguleika á að tryggja sér og sínum fæði, klæði og húsnæði. Ef þeirra hagur vænkast þá tekur ríkið hann nær allan til baka í formi skerðinga og keðjuverkandi skerðinga. Þetta er eitt helsta baráttumál Flokks fólksins, að berjast gegn keðjuverkandi skerðingum á öryrkja og aldraða, afli þeir sér tekna, atvinnutekna eða tekna gegnum lífeyrissjóð eða séreignarsparnað. Öryrkjabandalagið þarf reglulega að standa að dómsmálum til að standa vörð um hagsmuni öryrkja. Það er í raun orðinn viðvarandi hluti af starfsemi samtakanna vegna þess hversu gjarnan ríkið fer á svig við eigin lög í framkomu sinni gagnvart öryrkjum. Ríkisstjórnin hefur svo sannarlega ekki tekið utan um fátækt fólk. Öðru máli gegnir um yfirstéttina. Ríkisstjórnin hefur gert það að forgangsverkefni að greiða götu þeirra sem nóg hafa á milli handanna. Eitt fyrsta verk ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili var að lækka veiðigjöldin. Ríkisstjórnin réttlætti lækkun bankaskattsins með vísan til heimsfaraldurs Covid. Þjóðin var með því af tugum milljarða króna í tekjur sem hefðu ella farið í ríkissjóð, sameiginlegan sjóð landsmanna. Ég vil taka fram að nú eftir Covid-faraldurinn er réttlætanlegt að hækka bankaskattinn aftur þar sem forsendurnar fyrir lækkuninni, þ.e. að vísa til Covid-faraldursins við lækkunina, eru ekki lengur fyrir hendi, faraldurinn er ekki fyrir hendi lengur, a.m.k. ekki í þeim mæli sem var þegar hann geisaði hvað mest. Fjármálaráðherra hefur tvívegis selt hluti ríkisins í Íslandsbanka hf. á undirverði, fyrst með almennu útboði og nú síðast með svokölluðu tilboðsfyrirkomulagi þar sem ákveðnir aðilar gátu skráð sig sem hæfa fjárfesta með lítilli fyrirhöfn, keypt bréf á afslætti og selt þau um hæl með miklum hagnaði. Við söluna réð íslenska klíkufúsksamfélagið enn eina ferðina ríkjum og það í allri sinni dýrð. Fyrir 40 árum hélt Vilmundur Gylfason þingræðu í þessum sal um valdakerfið sem brást fólkinu í landinu. Eignatilfærsla þess tíma var vegna heimatilbúinnar kreppu ónýts stjórnkerfis. Nú er það vegna fúsksölunnar á Íslandsbanka. Salan á Íslandsbanka í vor bendir ekki til þess að orðið hafi breytingar. Sama má segja um mál ÍL-sjóðs og nú síðast mál lífeyrisaukasjóðs LSR. Þetta eru dæmi um mál sem bera vitni um grátlegt fúsk og vanhæfni stjórnkerfisins sem kostar ríkissjóð og almenning tugi og jafnvel hundruð milljarða króna. Í 69. gr. laga um almannatryggingar segir að greiðslur almannatrygginga skuli taka árlegum breytingum til samræmis við launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag. Undanfarinn áratug og lengur hafa stjórnvöld virt 69. gr. laganna að vettugi. Ef litið er til baka má sjá að munurinn á þróun launavísitölu og þróun fjárhæða almannatrygginga er tugir prósenta. Þetta er sú kjaragliðnun sem Flokkur fólksins hefur barist gegn allt frá stofnun, munurinn á launavísitölu og þróun fjárhæða almannatrygginga sem er geigvænlegur, tugir prósenta. Þetta er eitt helsta baráttumál Flokks fólksins. Í frumvarpinu var upphaflega lagt til að hækka fjárhæðir almannatrygginga milli ára um 6%. Í greinargerð fjárlagafrumvarpsins er tekið mið af verðbólguspá upp á 7,5% í ár og 4,9% á næsta ári. Frá því að frumvarpið var lagt fram hefur ekki dregið úr verðbólgu og nú er spáð rúmlega 8% verðbólgu í ár og 6% verðbólgu á næsta ári. Útlit er því fyrir að verðlag hækki umtalsvert meira en samkvæmt upphaflegri spá. Af þessum sökum leggur ríkisstjórnin til 7,4% hækkun fjárhæða almannatrygginga í stað 6%. Öryrkjabandalagið hefur kallað eftir því að hækkunin verði 10% milli ára og bendir á að örorkulífeyrir er nú langt undir lágmarkslaunum og lægri en atvinnuleysisbætur. Það er með öllu ólíðandi að nær helmingur örorkulífeyrisþega sé með lægri tekjur en sem nemi lágmarkslaunum. Í umsögn sinni við frumvarpið bendir Landssamband eldri borgara á að til þess að hafa sambærilegan kaupmátt og fyrir Covid þyrfti ellilífeyrir að hækka um 20–40 þús. kr. á mánuði. Það munar um minna fyrir þennan hóp. Samfélagið á ekki að dæma öryrkja og eldri borgara í fátækt. Það eiga allir rétt á mannsæmandi lífi í íslensku samfélagi. Frítekjumörkin eru fryst ár frá ári með framlengingu bráðabirgðaákvæða almannatryggingalaga og laga um félagslega aðstoð. Það hefur þær afleiðingar að tekjur öryrkja og eldri borgara skerðast alltaf meira og meira. Flokkur fólksins hefur, eins og áður sagði, lengi barist gegn vaxandi kjaragliðnun og fyrir því að dregið verði úr tekjuskerðingum í almannatryggingakerfinu. Um síðustu áramót samþykkti Alþingi að hækka frítekjumark ellilífeyris vegna atvinnutekna úr 100.000 kr. á mánuði í 200.000 kr. Við 2. umræðu um frumvarp til fjárlaga ársins í ár lagði Flokkur fólksins, ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu, til hækkun á frítekjumarki örorku vegna atvinnutekna í 200.000 kr. á mánuði, enda lágu sömu rök að baki slíkri tillögu og leiddu til hækkunar á frítekjumarki eldri borgara. Ríkisstjórnarflokkarnir höfnuðu því miður tillögunni um hækkun frítekjumarks. Nú, ári seinna, ætla ríkisstjórnarflokkarnir sjálfir að leggja til sömu hækkun frítekjumarks örorku. Það sýnir alla framsýni og frumkvæði ríkisstjórnarinnar. Fagna ber hækkun frítekjumarks sem hefur staðið í stað í fjórtán ár. Fjórtán ár. Það vekur jafnframt furðu að ríkisstjórnin hafi fyrir ári síðan greitt atkvæði gegn samhljóða breytingartillögu stjórnarandstöðunnar. Það virðist taka heilt ár fyrir. tillögur Flokks fólksins að ná í gegn, tólf mánuði. Og þetta er ekki eina tillagan. Eftir stendur sú staðreynd að atvinnutekjur öryrkja munu áfram skerðast frá fyrstu krónu. Það er vegna þess að frítekjumark atvinnutekna gildir ekki um framfærsluuppbótina, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð. Þeir öryrkjar sem hafa framfærsluuppbót og reyna fyrir sér á vinnumarkaði verða því áfram fyrir skerðingu sem nemur 65% af atvinnutekjum þeirra, þar til framfærsluuppbótin hefur verið skert að fullu. 65%, það eru 65 kr. af hverjum 100 kr. sem þeir fá í atvinnutekjur. Öryrkjabandalagið kallar eftir því í umsögn sinni að komið verði í veg fyrir skerðingar frá fyrstu krónu. Flokkur fólksins tekur undir það, enda fráleitt að skerðingarnar bitni hvað mest á þeim sem reyna að komast inn á vinnumarkað. Þetta eru einmitt einstaklingarnir sem ríkið á að hvetja til frekari atvinnuþátttöku. Íslenska ríkinu ber skylda til þess að hvetja öryrkja til atvinnuþátttöku, ekki að draga úr henni eins og er verið að gera með núverandi skerðingum. Þetta tengist atvinnufrelsi sem eru stjórnarskrárvarin réttindi og sjálfsbjargarviðleitni hvers einasta einstaklings í lífinu. Ég vil nú fara yfir mikilvæg málefni sem virt eru að vettugi í þessu fjárlagafrumvarpi. Oft er hægt að gera mikið fyrir lítið. Fjárlaganefnd hefur það viðfangsefni við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni að forgangsraða fjármunum þannig að þeir nýtist þegnunum og íslensku samfélagi sem best. Því miður er það svo að mikilvægir málaflokkar eru undirfjármagnaðir ár eftir ár. SÁÁ hefur í mörg ár kallað eftir auknum framlögum til að samtökin geti veitt þjónustu sem sannarlega er þörf á í baráttunni gegn fíknisjúkdómum. Hver einasti Íslendingur þekkir fjölmörg dæmi þess um hve skaðleg fíknin er og hve mikilvægt það er fyrir fíkla að geta leitað sér aðstoðar þegar þörfin er mest. Það er smánarblettur á íslensku samfélagi að starfsemi SÁÁ sé undirfjármögnuð um hundruð milljóna króna. Í umsögn samtakanna kemur fram að inn í rekstrargrunninn vanti 450 millj. kr. á ári. Að óbreyttu muni fjárskorturinn leiða til skertrar þjónustu. Samtökin hafa sent frá sér neyðarkall. Meiri hluti fjárlaganefndar hefur gert tillögu um tímabundið framlag að fjárhæð 120 millj. kr. til samtakanna. Með því er meiri hlutinn í raun að leggja til óbreyttan stuðning milli ára, þar sem í fyrra var einnig veitt tímabundið framlag að sömu fjárhæð, eða 120 millj. kr. Það er með öllu óboðlegt að halda framlögum sem þessum í gíslingu ár eftir ár og eyrnamerkja þau sem tímabundin framlög. Með réttu ætti að hækka rekstrarframlögin varanlega, og um miklu meira en 120 millj. kr. Baráttan gegn fíknisjúkdómum er barátta sem ríkið á að taka virkan þátt í, og fjármagna að fullu, enda er um að ræða sjálfsagða heilbrigðisþjónustu. Annað atriði sem mig langar að fara í lýtur að leiðsöguhundum. Á síðasta kjörtímabili samþykkti Alþingi frumvarp Flokks fólksins um leiðsöguhunda. Ríkið ber því lagalega ábyrgð á að fjármagna innflutning og þjálfun leiðsöguhunda. Upphaflega var 10 millj. kr. ráðstafað til verkefnisins, en fjárhæðin rétt svo nægir til að greiða laun fyrir þjálfara leiðsöguhunda. Lögin tryggðu einnig rétt notenda til að ferðast á milli landa með leiðsöguhundi án þess að bera sérstakan kostnað vegna þess. Í framkvæmd hefur sá þáttur laganna verði virtur að vettugi og er það miður. Í umsögn Blindrafélagsins um frumvarpið kallar félagið eftir auknum fjármunum til að hægt sé að framfylgja nýju lögunum. Blindrafélagið bendir á í umsögn sinni að fjármagn vanti til að úthluta nýrri tegund hjálpartækja, svokölluðum stækkunartækjum. Hvert tæki kostar allt að 1 millj. kr. en tækin eru bylting í lífi sjónskertra. Talið er að tækin muni nýtast um 150 manns sem ekki gátu nýtt sér eldri tegundir hjálpartækja. Blindrafélagið bendir einnig á að Sjónstöðin, sem fer með málaflokkinn, sé verulega vanfjármögnuð og að uppsafnaður halli á rekstri stofnunarinnar sé orðinn 40 millj. kr. Það er nauðsynlegt að Alþingi taki utan um þennan mikilvæga málaflokk og fjármagni hann með viðhlítandi hætti. Þá er það veiðigjaldið. Ísland er land mikilla auðlinda. Sjávarauðlindin hefur tryggt okkur lífsviðurværi síðustu þúsund árin, og síðustu hundrað árin hefur hún fært okkur frá því að vera fátækasta ríki Evrópu í að vera eitt ríkasta samfélag heims. Í dag er staðan þannig að kvótakerfið hefur fært stórútgerðinni einkaafnot af sjávarauðlindinni. Að nafninu til á að greiða fyrir afnot sjávarauðlindarinnar, en tekjur ríkissjóðs af veiðigjaldinu duga ekki einu sinni fyrir rekstri Fiskistofu, Hafrannsóknastofnunar og Landhelgisgæslunnar. Allt eru þetta mikilvægar stofnanir þegar kemur að nýtingu sjávarauðlindarinnar og öryggi úti á hafi. Það er með öllu óboðlegt að þjóðin fái ekki sanngjarnt endurgjald fyrir afnot af auðlindinni, þ.e. markaðsverð. Þjóðin hefur orðið af tugum milljarða króna á undanförnum árum vegna þess að gjaldið er allt of lágt. Bankaskattur. Á síðasta kjörtímabili ákvað ríkisstjórnin að lækka bankaskattinn. Sú lækkun var rökstudd á þann veg að þannig mætti lækka vaxtakostnað heimilanna. Ekki verður séð að þau rök haldi. Fjármálafyrirtækin skila tuga milljarða króna hagnaði á ári hverju. Stóru viðskiptabankarnir þrír skiluðu hagnaði upp á 60 milljarða kr. á fyrstu níu mánuðum ársins. Ástæðan fyrir þessum ofurhagnaði bankanna er algjör skortur á samkeppni á bankamarkaði. Ríkið, eigandi Landsbanka og Íslandsbanka, virðist ekki hafa neina eigendastefnu þegar kemur að samkeppni á bankamarkaði. Að halda því fram að hærri bankaskattur leiði einungis til hærri vaxta er að halda því fram að samkeppni á íslenskum bankamarkaði sé engin og að íslenska ríkið, eigandi tveggja af þremur stærstu bönkum landsins, hafi engin áhrif á íslenskum bankamarkaði. Þetta er auðvitað algerlega fráleitt. Stefnuleysi eigandans er algert. Mig langar núna að fara yfir breytingartillögur Flokks fólksins við frumvarp til fjárlaga sem hér er til umræðu. 1. Felldar verði brott heimildir til sölu á eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Lagt er til að fella brott frekari heimildir til sölu á eignarhlutum ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka. Einnig er lagt til að fella brott heimild til að selja hlut ríkisins í sparisjóði Austurlands. 2. Lagt er til að hækka bankaskattinn aftur í fyrra horf. Við það myndu tekjur ríkisins hækka um 9 milljarða kr. á næsta ári. 3. Lagt er til að hækka veiðigjald um 7 milljarða kr. til að tryggja þjóðinni sanngjarnt endurgjald fyrir afnot af sjávarauðlindinni. 4. Innlend kvikmyndagerð og RÚV. Lagt er til að framlag til Ríkisútvarpsins, RÚV, lækki um 290 millj. kr. Þess í stað hækki framlög til Kvikmyndasjóðs um sömu fjárhæð. Vegna hækkunar útvarpsgjalds vegna verðlagsbreytinga um 7,7% milli ára mun framlag ríkisins til RÚV hækka um 290 millj. kr. milli ára. Framlög til innlendrar kvikmyndagerðar eru á sama tíma lækkuð um rúmlega 400 millj. kr. Það er með öllu óboðlegt að Ríkisútvarpið skuli fá sjálfkrafa hækkun á ríkisframlögum þegar verðbólga er mikil. Stuðningur við innlenda kvikmyndagerð er mikilvægur til eflingar á þessari mikilvægu listgrein og því er lagt til að sú hækkun sem ráðgert er að fari til RÚV renni í staðinn til Kvikmyndasjóðs. Þetta er sjálfsögð breyting og mjög eðlileg og ég vil benda líka á hvað varðar þessar 290 millj. kr. sem fara til innlendrar kvikmyndagerðar að hver styrkveiting margfaldast vegna þess að á móti koma styrkir t.d. frá Evrópusambandinu og innan Evrópu og aðrir styrkir bætast þá við. Það má hugsa sér þessir 290 millj kr. geti jafnvel þrefaldast eða fjórfaldast. Hér er um mjög mikilvæga tillögu að ræða þegar kemur að þeirri mikilvægu listgrein sem innlend kvikmyndagerð er. 5. Flokkur fólksins leggur til breytingar hvað varðar almannatryggingar. Lagt er til að fjárhæðir almannatrygginga hækki um 10% milli ára til að tryggja kjör öryrkja og eldri borgara haldi í við launaþróun og verðlag, eins og sagt er í 69. gr. almannatryggingalaga. Kjaragliðnun almannatrygginga mælist í tugum prósenta, eins og hér hefur verið reifað, og er nú kominn tími til að stíga skref í rétta átt. Einnig er lagt til framlag upp á 1 milljarð kr. til að draga úr skerðingum almannatrygginga frá fyrstu krónu eins og hér var reifað. 6. Þessi breytingartillaga lýtur að SÁÁ. Lögð er til 300 millj. kr. hækkun á framlögum til SÁÁ. Samtökin veita fyrsta flokks heilbrigðisþjónustu en ríkið hefur ekki tryggt samtökunum viðhlítandi fjármagn. 7. Leiðsöguhundar og Sjónstöðin. Lagt er til 80 millj. kr. framlag til Sjónstöðvarinnar (þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu) svo að fjármagna megi að fullu innflutning og þjálfun leiðsöguhunda og koma í veg fyrir að kostnaður falli á notendur vegna ferða ásamt leiðsöguhundi til og frá landi. Auk þess mun fjármagnið nýtast til að greiða fyrir nýja tegund hjálpartækja, svokallaðra stækkunartækja. Þau munu nýtast 150 einstaklingum. 8. Þetta er ein mikilvægasta breytingartillagan og ein sú sjálfsagðasta af þeim öllum. Hún lýtur að góðgerðarfélögum sem annast matarúthlutanir. Lagt er til að styrkja góðgerðarfélög sem annast matarúthlutanir um 150 millj. kr. Á hverju einasta ári berast fregnir um fólk sem bíður í röðum eftir mat. Nú er staðan orðin sú að samtökin eiga ekki nóg fyrir alla sem þurfa á hjálp að halda. Ef við ætlum að teljast til siðmenntaðra þjóða hljótum við að geta styrkt þessa starfsemi svo enginn þurfi að líða hungur á Íslandi. Má hér benda á til samanburðar að Seðlabanki Íslands, dr. Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri, er að mublera hjá sér upp á 1,1 milljarð kr. og stækka Svörtuloft fyrir sem nemur 1,9 milljörðum kr. Þessi framlög sem hér er farið fram á eru 5% af þeirri fjárhæð, 150 millj. kr. af 3 milljörðum. Þetta framlag sem hér er lagt til matarúthlutuna er 0,001% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Eins og áður sagði ber þetta frumvarp til fjárlaga merki þess að vera frumvarp hinnar íslensku yfirstéttar, frumvarp ríkasta hluta samfélagsins, ríkustu tekjutíundarinnar þar sem fjármagnstekjur hafa aukist gríðarlega á síðustu árum. Hér er haldið óbreyttri stefnu í þeirri vegferð sem ríkisstjórnin hefur lagt upp með. Hin óskrifuðu meginmarkmið ríkisfjármála um að hrófla ekki við hagsmunum stórfyrirtækja og fjármagnseigenda þrátt fyrir vaxandi ójöfnuð fá áfram að ráða för. Mikilvægt er að allir leggi sitt af mörkum til samfélagsins. Hér er ekki verið að tala um neinn sósíalisma eða kommúnisma eða neitt svoleiðis, hér eru bara sanngjarnar kröfur um það að allir leggi sitt af mörkum til samfélagsins. Það er gríðarlega mikilvægt svo að það komist á friður og sátt í samfélaginu. Það myndi stórbreyta íslensku samfélagi til batnaðar, minnka hörkuna að öllu leyti hvað íslenskt samfélag varðar, hörkuna í umræðunni og þær kenningar um að hér sé samsæri í öllu og verið að ræna fólk. Það verður að hafa rammann í í samfélaginu þannig að allir leggi sitt af mörkum. Það er ekki svoleiðis í dag, ekki gagnvart þeim sem eru að nýta sjávarauðlindina og ekki gagnvart ríkustu tíund landsins, ekki gagnvart 10% ríkasta hluta þjóðarinnar. Það er gott að vera í þeim hópi. Það er þægilegt að vera í þeim hópi og notalegt. En það er ekki hægt að segja það sama um fátækasta hluta Íslendinga.

Forseti. Mig langaði að spjalla aðeins við annan nýjan fjárlaganefndarmeðlim af því að mér hefur fundist svo hressilegt að fá inn nýtt fólk í fjárlaganefnd eftir síðasta kjörtímabil og deila reynslu fyrri ára, hvort maður sé orðinn of samdauna eða hvort þetta sé enn þá bara sama harkið og búið er að vera hérna undanfarin ár, að fá smá sýn nýs fólks í fjárlaganefnd. Hv. þingmaður nefndi hérna í ræðu sinni ákveðna forgangsröðun. Ég er alltaf að reyna að klóra mér í hausnum: Hvar er forgangsröðunin? Og núna kom það fram hjá dómsmálaráðuneytinu að þegar dómsmálaráðuneytið sendir tillögur til fjármálaráðuneytisins og ráðherranefndar um verkefni o.s.frv. sem þau vilja hafa í fjármálaáætlun og fjárlögum, þá sé það trúnaðarmál sem fjármálaráðherra ákveður að sé trúnaðarmál, af því að þegar það kemur nei til baka - þ.e. segjum að dómstólar segi: Við viljum fá 10 milljarða. En fjármálaráðuneytið og ríkisstjórnin segja: Nei, þið fáið bara 9, þá þarf að skera út milljarða einhvers staðar úr tillögum dómsmálaráðuneytisins og allra annarra ráðuneyta, það er sama fyrirkomulag alls staðar. En við fáum ekki að vita hvað er skorið niður af því að við fáum ekki að sjá upprunalegu tillöguna. Þar af leiðandi fáum við ekki að sjá forgangsröðunina, af því að auðvitað er það þannig að það er skorið neðst af forgangsröðunarlistanum. Það er ekki skorið af það sem er forgangsraðað hæst. Ég er að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður sjái kannski gagnsæisgalla í þessu, klóri sér aðeins í hausnum yfir því eins og ég, vegna þess hvað við fáum lítið í rauninni af upplýsingum í fjárlagavinnunni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég hef tekið vel eftir þessu. Ég hef líka tekið eftir því að þegar það koma breytingartillögur, eins og komu núna allt of, allt of seint og voru ótrúlega stórar af því að hagspá Hagstofu kom svo seint og nýjustu gögn um þróun skattstofna - það hefur greinilega verið gerð einhver stórkostleg breyting frá fyrstu framlagningu fjárlagafrumvarpsins fram að breytingartillögunum. Þannig að það voru bara ný áform um tekjuhliðina, bara allt orðið nýtt. Já, við erum svolítið svona - Platón útskýrði það þannig að við værum eins og hellisbúarnir, við værum alltaf að horfa á skuggann af eldinum. Mér líður svolítið eins og við sáum við ekki alveg hvað er þarna á bak við. Eins og ég sagði í ræðu minni virðast ríkisstjórnarflokkarnir ekki hafa komist saman um hvað stefnu skuli taka í mikilvægum málum. Og fjármálaráðherra, það er hann sem fær óskorað vald til að viðhalda undirfjármögnun stofnana velferðarkerfisins af því að við sjáum ekki tillögurnar sem komu úr velferðarráðuneytinu. Það er hárrétt. Þannig að það er mjög mikilvægt, við þurfum miklu meiri upplýsingar. Við þurfum líka upplýsingar um það ef það kemur breytingartillaga upp á 2 milljarða til Landspítalans, hvað er verið að auka þar? 2 milljarðar í rekstrargrunn stofnunarinnar. Hvað er það sem á að gera? Á að fjölga starfsfólki? Á að auka aðgerðir eða eitthvað svoleiðis? Við fáum ekki upplýsingar um það. Við fengum upplýsingar núna um að það væru 750 millj. kr. sem ættu að fara í liðskiptaaðgerðir. Ég spurði af því ég vil fá að vita hver fjöldi liðskiptaaðgerðanna er og hvernig á að gera þær. Jú, við fáum minnisblað um það, en við fáum yfirleitt ekki upplýsingar um það þegar á að fara að styrkja rekstrargrunn, þegar á að fara að auka fjármagn til stofnana, hvað á að gera við þessa peninga. Og þá erum við komin inn á það að upplýsingar sem við fáum eru einfaldlega ekki nægjanlegar. Þetta er fyrir undirfjármögnunina og það er það sem liggur fyrir. Mér finnst líka bara varðandi orðalag, og hv. þingmaðurinn kom mjög vel inn á þetta í sinni ræðu varðandi þetta innan og utan ramma, aðhaldskröfu og annað slíkt; 

Forseti. Það sem birtist okkur hins vegar sem er ólíkt því sem verið hefur á fyrri árum er mjög takmarkað fjárlagafrumvarp vegna þjóðhagsspárinnar og ýmislegs svoleiðis eins og hún var, en svo kemur einhvern veginn uppfærð þjóðhagsspá sem býr til miklu meira af mögulegum tekjum sem er hægt að eyða hingað og þangað. Og varðandi forgangsröðun þá klóra ég mér aðeins í hausnum og segi: Já, heyrðu, allt sem var bætt við út af því að það komu meiri tekjur sem var hægt að eyða hlýtur að vera það sem var neðst á forgangsröðunarlistanum, ekki satt? Þ.e. fjárlagafrumvarpið sem við fengum í haust var með sínum upphæðum fram og til baka og við vissum að það vantaði í heilbrigðiskerfið og ýmislegt svoleiðis, það er sem sagt búið að taka það frá. Það var ekki nægilega mikill peningur til að setja þessa 12,2 milljarða í heilbrigðiskerfið í haust. Þegar kom síðan nýtt fjármagn inn núna í nóvember þá náðist fjármagnið til að bæta við á forgangsröðunarlistann. Næst á forgangsröðunarlistanum er þá heilbrigðiskerfið með t.d. 12,2 milljarða. Þetta var ekki það sem var efst á forgangsröðunarlistanum hjá ríkisstjórninni, annars hefði hún fjármagnað það í haust, ekki núna rétt fyrir jólin, ekki satt? Þannig virkar forgangsröðun. Alla vega, ég skil þetta ekki öðruvísi. Maður raðar því sem er mikilvægast fyrst, fjármagnar það. Það sem er síst mikilvægt, eða síður mikilvægt, raðar maður neðar og ef maður er ekki með nægilega mikinn pening geymir maður það þangað til seinna. Þessi munur á fjárlagafrumvörpum frá því í haust og núna sýnir okkur hvar forgangsröðunin liggur svona í heildina séð, þó að við sjáum ekki nákvæmlega verkefni innan stofnana þá sjáum við hana á málefnasviðunum hjá ríkisstjórninni.

Virðulegi forseti. Já, það er hárrétt hjá hv. þingmanni að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar birtist í upphaflega fjárlagafrumvarpinu fyrir breytingartillögur.  Ég vonast til þess á næstu árum að við í fjárlaganefnd getum séð til þess að Landspítalinn verði rétt fjármagnaðar og við þurfum ekki að sjá þessar endalausu fréttir um ástandið á bráðamóttökunni, ástandið á Landspítalanum og það allt. Þetta er spurning um sjálfstæða þjóð. Ísland er eitt ríkasta samfélag heims. Að tekjurnar eru meiri en áætlað var í ár sýnir það og nýjasta þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sýnir það líka. Í nýjustu gögnum um þróun skattstofna kemur fram að meiri tekjur eru að koma inn þannig að ástandið er bjart. Við erum með ein auðugustu fiskimið heims hérna í hafinu í kringum Ísland. Við búum við ódýra orku, gnægð að ódýrri, vistvænni orku, þó svo að við höfum selt uppruna hennar til Evrópu, 87%. Og nafnið Ísland - farið bara út og sjáið veðrið, þið hugsið ekki um að landið beri nafnið Ísland þegar þið farið út. Þannig að það er gott að búa hérna en það er stjórn landsins sem er ábótavant. Það er þetta klíkufúsksamfélag sem við sjáum í ÍL-sjóði, sjáum í Íslandsbankasölunni, lífeyrisaukasjóði LSR, það þýðir það að sameiginlegur sjóður landsmanna tapar hundruðum milljarða króna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og nefndarálitið sem vekur upp hjá mér mjög margar spurningar. Það var samt gott að heyra í síðasta svari við andsvari hérna áðan að það er einmitt gott að búa á Íslandi. Við skulum ekki gleyma því. Það er alveg ofboðslega gott að búa á Íslandi og Ísland er gott land einmitt vegna þess að því er svo vel stjórnað. Hér eru fullyrðingar um að þetta sé frumvarp hinnar íslensku yfirstéttar, frumvarp ríkasta hluta samfélagsins, ríkustu tekjutíundarinnar og þetta haldist óbreytt. En Ísland er mikið velferðarríki. Á síðustu árum hafa heildartekjur allra tekjuhópa hækkað og kaupmáttur aukist. Allir tekjuhópar greiða nú minni tekjuskatt en áður nema þeir sem hafa allra hæstu tekjurnar, þeir greiða meira. 83% af nettótekjum hins opinbera koma frá tekjuhærri helmingi skattgreiðenda. Þetta eru staðreyndir. Þetta er hægt að lesa úr upplýsingum um hvernig tekjur skiptast. Þetta eru staðreyndir og þetta fer eiginlega í þá átt sem hv. þingmaður var að tala um hérna áðan og er í engu samræmi við það sem hann skrifar í nefndarálitinu. Ég vil því segja við hv. þingmann að þær fullyrðingar sem hér er farið með í þessu nefndaráliti eiga bara ekki við rök að styðjast. Vonandi getum við sameinast um það að staðreyndirnar eru að undanfarinn áratugur hefur einkennst af mikilli kaupmáttaraukningu þar sem tekjur hafa hækkað á sama tíma. Nákvæmlega þetta sem við fórum yfir áðan, jöfnuðurinn á Íslandi er nefnilega með því mesta sem þekkist í heiminum. Ég hygg að hv. þingmaður viti það vel. Hann veit af þessum alþjóðlegum samanburði. Hann veit hversu gott er að búa á Íslandi og ég spyr bara: Af hverju reynir hv. þingmaður að halda einhverju allt öðru fram í nefndaráliti, því að það heyrðist á ræðu hans áðan að hann veit alveg betur?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur kærlega fyrir þetta andsvar. Ég taldi mig hafa fært rök fyrir því af hverju þetta væri frumvarp hinnar íslensku yfirstéttar. Fjármagnstekjur hafa aukist um 120% að raunvirði á tíu árum. Atvinnutekjur hafa aukist um 53%. Kaupmáttur meðaltekna fjármagnstekna hefur aukist um 85% frá árinu 2011 en 31% í tilfelli meðalatvinnutekna. Fjármagnstekjur jukust um 46% að raunvirði milli áranna 2020–2021, atvinnutekjur um 5%. Fjármagnstekjur jukust um 81% til efstu tekjutíundanna á árinu 2020, 81%. Það er gott að vera í þessari efsta tíund, þeir fá 81% af öllum fjármagnstekjum og þetta er ekki skattlagt nægjanlega, þeir eru ekki að borga sinn hluta til íslensks samfélags. Það er það sem ég sagði í lokaorðum mínum og lagði mikla áherslu á. Þetta skýrir það af hverju ráðstöfunartekjur 10% ríkustu landsmanna, topp tíu, jukust þrefalt á við hin 90% landsmanna. Þetta er aukin tekjuskipting. Þetta er aukin efnahagsskipting. Það er þetta sem ég er að gagnrýna. Ég tek það fram að auknar fjármagnstekjur geta verið góðar. Það er búið að hækka hlutabréf og annað slíkt. Það er ekkert að því. En það þarf að borga sinn hluta til samfélagsins. Það er ekkert að því að verð á sjávarafurðum sé hátt. Það er bara mjög gott. En það á að greiða í sameiginlegan sjóð landsmanna veiðigjald í hlutfalli við það. Og þessi stofnun hér þarf að taka á samkeppnisleysi á íslenskum bankamarkaði. Samkeppnin er engin. Það er sjálftaka í hagnaði. Það þarf að skattleggja hann. Það er sorglegt að vita til þess að við frumvarp til fjáraukalaga var tillaga frá formanni Flokks fólksins, Ingu Sæland, um 360 millj. kr. eingreiðslu til aldraðra - þetta eru 6.000 manns - að þeir fengju 60.000 kr. fyrir jólin í jólabónus, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og verð að viðurkenna að það er svolítið gaman að eiga samtal við hv. þingmann. Ég er enn þá að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður sé hægri eða vinstri maður því að í aðra röndina talar hann eins og hann sé mikill vinstri maður og hv. þingmaður hafði óbeit á því hér áðan að fólk væri að greiða fjármagnstekjuskatt og fjármagnsskatturinn hefði hreinlega hækkað. En svo kom hv. þingmaður inn á það hvað það væri jákvætt að við erum búin að ná að örva efnahagslífið og atvinnulífið og hvað það væri jákvætt fyrir allan íslenskan almenning að þessar skattgreiðslur skili sér til hins opinbera þar sem við erum einmitt að sanna það hvað við erum mikið velferðarríki. 60% allra útgjalda ríkissjóðs er einmitt varið til velferðarmála og þar getum við hv. þingmaður sameinast um ýmsar góðar hugmyndir. En ég ætla að spyrja hv. þingmann aðeins út í tillögurnar hans. Hv. þingmaður leggur til að það verði felldar brott allar heimildir til sölu á eignarhlut ríkisins í bönkunum. Þá velti ég fyrir mér, vegna þess að hv. þingmaður sagði líka áðan að það ríkti engin samkeppni á fjármálamarkaði: Er það þá sýn Flokks fólksins að það sé best að ríkið haldi á eignarhlutum í öllum fjármálafyrirtækjunum? Hvernig ætlar hv. þingmaður þá að tryggja samkeppni á fjármálamarkaði? Hvernig talar þetta saman? Fyrir mér gerir það það ekki. Sjálfstæðisflokkurinn hefur einmitt verið að leggja til að ríkið þurfi að losa um þetta fjármagn sem liggur í fjármálafyrirtækjum til að nýta það í góðar innviðafjárfestingar eins og spítala eða vegi eða eitthvað sem skiptir alla íbúa þessa lands miklu máli. Hv. þingmaður kemur líka með tillögu um að veiðigjaldið verði hækkað um 7 milljarða. Mér leikur forvitni á að vita: Hvernig reiknar hv. þingmaður það út? Af hverju 7 milljarðar? Af hverju ekki 5 eða 9? Hvaðan kemur þessi tala? Ég kemst ekki yfir meira, við tökum það samtal síðar.

Virðulegur forseti. Ég var spurður að því hvort ég væri einhver sósíalisti fyrir að segja þetta. Flokkur fólksins trúir á frjálst markaðshagkerfi. Hver gerir það ekki? Ég hugsa að það sé enginn flokkur á Íslandi sem trúir einhverju öðru. Hann vill ekki taka upp áætlunarbúskap og fimm ára áætlanir. Það eru allir sem trúa á þetta, það er mjög einfalt mál, trúa á hlutafélög, takmarkaða ábyrgð hlutafélaga svo við höldum áfram með það. Við trúum á að verðmætasköpun eigi sér stað úti í samfélaginu. Svo einfalt er það. Við erum alveg sammála um það, en það er skipting gæðanna. Að fátækasti hluti landsmanna búi við þau kjör sem boðið er upp 

Virðulegur forseti. Það er erfitt að koma upp á eftir svona heitum orðaskiptum sem fram fóru hér að framan en ég mun gera mitt besta. Fyrr í haust átti ég þess kost að heimsækja Alþjóðabankann og hitta íslenska starfsmenn hans og íslenska starfsmenn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þar fóru fram afar áhugaverðar umræður um þróun efnahagsmála og hvernig efnahagsmál myndu þróast á næstu misserum og ekki síður hvernig efnahagsmál væru að þróast hjá hinum ýmsu þjóðum og ýmsum heimshlutum í kjölfar heimsfaraldurs. Það kom alla vega skýrt fram að þar var glíman misjöfn, misjafnar aðstæður á milli þjóða og augljóst að engin ein lína var rétt í þeim efnum eða hægt að leggja einn mælikvarða yfir þróun efnahagsmála heilt yfir. Við áttum við heimsfaraldur stríða. Við Íslendingar tókumst á við heimsfaraldur í upphafi með mjög vel stæðan ríkissjóð og gátum brugðist við með því að verja atvinnutækin og störfin og ég held að staða ríkisfjármála beri þess rækilega vitni. Okkur tókst að verja samfélag okkar allra. Öðruvísi er vart hægt að túlka þann viðsnúning sem orðið hefur á málum hér á landi og ekki þarf að horfa mjög víða til að sjá að það gengur verr að ná tökum á efnahagsmálum en hér á landi. Virðulegur forseti. Það má segja að það sé auðveldara að bregðast við áföllum og móta viðbrögð við kreppu þegar frá líður en ekki á meðan við stöndum frammi fyrir kreppunni. Hagfræðingur á fundi okkar orðaði það svo: Við bregðumst oftast við kreppu með tækjum og aðferðum sem hefðu dugað í kreppunni sem reið yfir síðast. Það má með talsverðri einföldun segja að viðbrögð okkar nú hefðu hæft betur því efnahagshruni sem varð hér fyrir rúmum áratug. Í raun og veru varð niðurstaða okkar fundar sú að hagfræðin ætti ekki einhlít svör um hver viðbrögð þjóð ættu að vera við skyndilegri kreppu í heimsfaraldri og ofan í kaupið að stríð hefði brotist út í Evrópu. Heimsfaraldurinn var í sjálfu sér nóg en við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að ófriðarástand hefur haft mikil áhrif á þróun efnahagsmála og það snertir okkur og ekki síst helstu viðskiptaþjóðir okkar. Allt hefur þetta áhrif sem ekki er hægt að spá nákvæmlega fyrir um hvernig fer. En hvernig á þá að bregðast við? Ég leyni því ekki að með því að skoða og reyna að skilja viðbrögð við efnahagsástandi dagsins í dag þá má sjá víða fjölbreyttar aðgerðir sem ráðist er í, m.a. þær að nú mælir Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn með inngripum í frjálsan markað og viðurkennir að niðurgreiðslur og aðgerðir til þjóða til að glíma við hátt orkuverð, a.m.k. til heimila, séu verjanlegar. Þetta eru talsverð tíðindi en ég held að þau séu skiljanleg. En það hefði einhvern tíma þótt tíðindi að slík viðurkenning bærist úr þeirri átt. Í raun má segja að umræða okkar í haust hafi leitt til þeirrar niðurstöðu að ekkert eitt ráð væri augljóst annað en að halda vel utan um ríkisfjármálin og beita ríkissjóði með skynsamlegum hætti eftir þeim sveiflum sem efnahagslífið væri að sveiflast eftir. Líklega liggur svarið ekki fyrir fyrr en hagfræðingar reyna að greina viðbrögð við efnahagskreppu seinni ára, við efnahagskreppu heimsfaraldursins, og þá verða væntanlega ráðin skýr þegar frá líður. Okkar leið hér á landi var að verja störf og verðmæti og standa með heimilum og fyrirtækjum, láta sterkan ríkissjóð milda efnahagslegan samdrátt með stuðningi en ekki síst að ráðast í fjárfestingar og uppbyggingu. Einni meginástæðunni fyrir áframhaldandi hallarekstri ríkissjóðs á næsta ári eru einmitt ágætlega gerð grein á bls. 4 í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þar segir, með leyfi forseta: „Ein meginskýringin á því að gjöldin lækka ekki á næsta ári, þrátt fyrir að áhrifa heimsfaraldurs gæti mun minna en áður, er sú að aðgerðir vegna Covid-19 ná yfir lengra tímabil. Nefna má að fjárfestingarátak sem ákveðið var á fyrsta ári faraldurs stendur enn yfir auk stuðnings við rannsóknir og nýsköpunar- og þróunarstarf.“ Og þar fram eftir götunum og mætti lengi telja. Við erum enn að hreinsa út úr kerfi ríkissjóðs áhrifin af heimsfaraldrinum og við stöndum enn þá með stórt gat og hallarekstur á ríkissjóði. Við vorum hér fyrir réttu ári síðan að ræða og samþykkja fjárlög og vorum hóflega bjartsýn með framtíðina. Við höfðum sem áður vandaðar áætlanir er við samþykktum fjárlögin með um 190 milljarða kr. halla. Rétt eins og við ræddum í umræðu um fjáraukalög þessa árs núna fyrir nokkrum dögum síðan raungerðist ekki sá mikli halli. Niðurstaðan varð mun hagfelldari, spár og veruleiki eru sitthvort en niðurstaða ársins var mun betri. Fjárlagafrumvarp fyrir árið 2023 tel ég að beri raunverulega sama boðskap í för með sér, mikill þróttur og kraftur í efnahagslífi sem muni á endanum leiða til minni hallareksturs. Heildartekjur allra tekjuhópa hafa hækkað undanfarin ár, kaupmáttur hefur aukist og byrði tekjuskatts minnkaði hjá öllum hópum nema þeim tekjuhæstu og þá er einnig undirstrikað að jöfnuður sé óvíða meiri en á Íslandi og hlutfallsleg fátækt samkvæmt mælingum OECD mælist hvergi minni. Í nýjustu þjóðhagsspá Hagstofunnar, sem birt var 30. nóvember sl., er nú áætlað að verg landsframleiðsla fyrstu níu mánuði ársins 2022 hafi aukist um 7,4% af raunvirði og borið saman við fyrstu níu mánuði ársins 2021. Svo hár hefur vöxtur fyrstu níu mánaða ekki mælst síðan árið 2007. Þjóðarútgjöld jukust á sama tíma um sömu prósentu, eða um 7,4%. Þar af reyndist vöxtur einkaneyslu um 10,9%, samneyslu um 1,9% og fjármunamyndun um 5,2%. Útflutningur jókst um 22,9% að raunvirði en innflutningur um 22,1%. Minnt skal á að forsendur fjárlagafrumvarpsins í haust voru byggðar á sumarspá Hagstofunnar um 6% hagvöxt á yfirstandandi ári. Á næsta ári er gert ráð fyrir að hægi á vexti innlendrar eftirspurnar og hagvöxtur næsta árs verði um 2%, en í sumarspánni var hann áætlaður um 2,7%. Samkvæmt venju hefur tekjuáætlun og hagspá í meðferð frumvarpsins verið endurmetin. Lægri hagvaxtarspá á næsta ári er því ekki forsendubrestur heldur munum við byrja nýtt ár á mun sterkari og hærri landsframleiðslu en sumarspáin sagði til um. Rétt eins og fyrir ári síðan gerum við okkur vonir um að afkoma ríkissjóðs verði betri en frumvarpið gerir ráð fyrir en við reisum ekki setningu fjárlaga á vonum og væntingum heldur leggjum til grundvallar þau gögn sem við ætlum að fangi þróun mála hvað best. Á það skal minnt, og er ekki ný staðreynd, að okkur gengur ekki alltaf vel að fanga með spám veruleika efnahagsmála í sterkri uppsveiflu. Að sama skapi fylgjum við ekki alltaf vel eftir spám í kröppum samdrætti. Það má lengi deila um við hvað við eigum að styðjast við við gerð fjárlaga en þetta eru alla vega þau stuðningstæki sem við notum og mikilvægt að við höldum því til haga að hafa samfellu í hvernig við notum þessi stuðningstæki. Er þá ekki eðlilegt að spurt sé hvort útgjöld séu ekki þanin um of? Er ekki verið að tefla í tvísýnu? Ég held að það sé spurningin sem okkur sé hollt að ræða í þessari umræðu. Ég held að svörin við þeirri spurningu geti verið mörg. Viðbætur hér á milli umræðna eru gríðarlega miklar en ég minni á að hagspár skýra það að stórum hluta. Við getum líka sagt að fjárlaganefndin hafi metið það svo að veikleikar væru í áætlanagerð í framlögðu frumvarpi og við því hafi þurft að bregðast með endurskoðun útgjalda. En meginmálið er, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin er innan fjármálastefnu sinnar og fylgir þeirri stefnumörkun sem birtist þar og í fjármálaáætlun. Ég held að þeir sem gagnrýna útgjöld og telja þau of mikil hafi vissulega nokkuð til síns mál en á móti kemur að við erum að fylgja þeim markmiðum sem við höfum sett okkur og erum ekki að brjóta á þeirri fjármálastefnu sem ríkisstjórnin þá starfar eftir. Þetta frumvarp styður við þau markmið sem við höfum sett okkur í þróun efnahagsmála og peningamálastefnu, frumvarpið veikir ekki þau markmið. Ég vil minna á að hér erum við að ráðast í talsvert aukin útgjöld án þess að komi til skattahækkanir, án þess að setja á hvalrekaskatta, eða hvað allir þessir skattar eru nefndir, til þess að láta afkomu ríkissjóðs á nokkurn hátt líta betur út. Líka má skoða þennan útgjaldaauka sem áherslur sem ríkisstjórnin vill leggja í kjölfar þess að hafa lagt fram fjárlagafrumvarp, í kjölfar þess að hafa fengið umsagnir um frumvarpið, í kjölfar þess að nefndin hefur unnið með frumvarpið og metið hversu áreiðanlegar þær áætlanir eru og þá er líka eðlilegt að horfa til þessa. Við því verður að bregðast. Mig langar, virðulegi forseti, að gera að umtalsefni nokkur útgjaldatilefni sem mér finnst ástæða til að við stöldrum við. Ég vil nefna þar fyrst stóraukin útgjöld til löggæslu og fullnustumála. Líklega hefur ekki verið ráðist í jafn mikla eflingu á þeim málaflokki og raun ber vitni nú frá því að ákvörðun um byggingu á Hólmsheiði var tekin, þar sem ráðist var í síðustu stóru fjárfestingu og endurbætur í fullnustukerfinu, þ.e. þar til þær tillögur sem nú liggja á borðinu komu fram. Þá má heldur gleyma þeim áætlunum sem birtar voru í fjármálaáætlun síðastliðið vor um uppbyggingaráform í málaflokknum sem þar voru útskýrð. Varðandi löggæsluna hefur þörfin fyrir sterkari umgjörð og betri fjármál löggæslunnar verið viðfangsefni sem fjárlaganefnd hefur vakið athygli á, m.a. í fyrra með breytingartillögu um að lækka aðhald á málaflokk lögreglu. Fjárlaganefnd jók síðan í breytingartillögum sínum við fjármagn til lögreglu, þ.e. hún sendi þau stefnumarkandi skilaboð til ríkisstjórnarinnar að við viljum að aðhaldskrafa sem gerð er á málaflokk löggæslunnar sé lág eða næsta engin, svona í samræmi við aðra grunnþjónustu í þessu samfélagi. Ég vísa til framsöguræðna sem haldnar voru hér í dag. Þá vil ég árétta að þetta er stuðningur og réttur skilningur á áherslu meiri hluta fjárlaganefndar í þeim efnum þegar við ræðum um fjármögnun löggæslunnar. Veruleg hækkun framlaga til heilbrigðismála er gerð hér á milli umræðna. Ég nefndi áðan veikleika í áætlanagerð. Meiri hlutinn gerði að umfjöllunarefni í nefndaráliti með fjáraukalögum, að gefnu tilefni, veikleika í áætlanagerð, sérstaklega vegna lyfjakostnaðar, og ég vísa til þess sem meiri hluti fjárlaganefndar lagði frá sér í nefndaráliti. Um fjármál heilbrigðiskerfisins mætti halda langa ræðu. Hér eru sjónarmið um að það eigi að tengja útgjöld til heilbrigðismála sem hlutfall af landsframleiðslu, sem ég tel ekki mjög heppilegan mælikvarða, en hver svo sem sjónarmiðin eru vil ég þá frekar fjalla um það hvaða styrk við höfum til sterkrar og góðar fjármálastjórnunar eða fjárstýringar í málaflokknum, hvort eftirfylgni með markmiðum sé byggð þannig upp að markmiðin séu skýr sem sett eru og þau séu mælanleg. Fjárlaganefnd hefur lagt mikinn tíma í að ræða fjármögnun heilbrigðiskerfisins, málaflokk sem tekur til sín langstærstan hluta þeirra fjármuna sem fjárlög kveða á um eða um 330 milljarða kr. Nú vil ég aðeins segja að verkefni heilbrigðisráðherra á hverjum tíma er gríðarlega mikið og mikilvægt, en ég held að það sé eðlilegt að við veltum líka upp ákveðnum spurningum sem okkur væri hollt að ræða, kannski á öðrum vettvangi, eins og hvort skipulag stofnana heilbrigðiskerfisins sé það besta til að nýta fjárveitingarnar eða fjármunina eða hvort það er flækjustig í flæði upplýsinga á milli embætta eða hvort yfirsýn yfir málaflokkinn sé ábótavant. Ég held að svarið við þessum spurningum geti verið já, en samt verð ég að segja að það er: Já, en, já, en. Ég er ekki í nokkrum vafa um að sjónarmið forstjóra Landspítalans um betri upplýsingakerfi og stafvæðingu gagna sé stór hluti af svarinu um það hvernig við getum eflt yfirsýn. Að sama skapi, eins og við höfum oft rætt í þessum sal, er mikilvægt að ljúka innleiðingu DRG-einingakerfisins og að við förum að ná til lands í þeim efnum og brýn nauðsyn að ná samningum við sérfræðilækna. Svona atriði mætti lengi telja en í umræðu um fjárlagafrumvarpið er kastljósið mjög á mikilvægustu stofnun okkar, Landspítalanum, en minna á heilbrigðisstofnunum úti um land. En við þurfum ekki síður að ná að greina betur og skilja stöðu heilsugæslunnar. Bæði heilbrigðisstofnanir og heilsugæslurnar gegna lykilhlutverki í að minnka álag á Landspítalann og þess vegna eru tillögu hér við 2. umr. fjárlaga mjög mikilvægar til að bregðast einmitt við þeim þætti, að við gerum hvað við getum til að minnka álag á Landspítala. Í breytingartillögum okkar eru síðan fjölmargar aðrar aðgerðir sem lýsa mætti nánar og ræða nánar, eins og að ráðast að mönnunarmálum. Þá vil ég ekki gleyma umræðu um mönnunarmál heilsugæslna úti á landsbyggðinni og mönnunarmálum almennt í heilbrigðiskerfinu, vilja fólks til að vinna við þær aðstæður sem þar eru skapaðar. Í kjölfar heimsfaraldurs held ég að það sé nauðsynlegt að heilbrigðisyfirvöld ræði við þessar starfsstéttir allar um hvernig við getum aftur endurreist merki þessa starfs og skilið áhyggjur þeirra starfsmanna sem þar vinna og sumir hverjir ákveða að hætta að starfa við og hvernig við ráðumst síðan í aðgerðir til að ráða bót á því að við fáum menntað starfsfólk heilbrigðiskerfis til að setjast að og taka til starfa í heilbrigðisstofnunum í kringum landið. Mönnunarvandamál heilbrigðisstofnana úti um land er eiginlega sjálfstætt umræðuefni en risastórt vandamál. Við erum hérna með byggðarlög í landinu sem hafa ekki aðgang að lækni öðrum en þeim sem fást til skamms tíma til afleysinga. Það segir sig sjálft að við slíkar ráðstafanir slitnar ákveðinn þekkingarþráður sem þarf að myndast í slíkri starfsemi þar sem læknir hefur ákveðna innsýn inn í líf samfélags og sjúklingur þarf ekki á hverjum einasta tíma að byrja á að setja nýjan lækni inn í þær aðstæður sem hann býr við eða við það sem hann er að glíma. Ég ætla ekkert að fara mikið dýpra í þessa umræðu hér en okkur er tamt að nefna svæði í okkar eigin kjördæmum. Ég ætla ekki að fara út í langa lista í þeim efnum en aðeins að segja að mönnunarmál heilbrigðisstofnana allt í kringum landið eru ekki bara fjárhagsmál þeirra heldur líka verkefni samfélaganna þar, hvernig við tökum á móti þessu starfsfólki, af hverju það vill ekki velja sér búsetu úti á þessum svæðum. Ég hvet eindregið til þess að við tökum upp miklu breiðara samtal heilbrigðisyfirvalda og sveitarstjórna á þeim svæðum þar sem þessi vandamál eru og við ræðum hvernig fleiri geta lagt fram tillögur, lagt fram úrbætur til að skapa eftirsóknarvert umhverfi til að fólk ráðist til starfa. Ég er ekki í vafa um kosti þess að leita frekar út fyrir hið opinbera rekna heilbrigðiskerfi, að þar eru vannýttir möguleikar, og ég fagna áformum heilbrigðisráðherra um að nota fjármuni til þess að létta á biðlistum eftir liðskiptaaðgerðum, að leita út fyrir hið opinbera kerfi. En að sama skapi er mikilvægt að við nýtingu þeirra fjármuna um 750 millj. kr. verði gert það sama og við gerðum hér fyrir nokkrum árum þegar sambærilegt átak var gert, að fjármunir verði nýttir á grundvelli verðkönnunar og hagkvæmni. En meginmálið er að efla fjárstýringu og mælingarmat á árangri og mat á gæðum heilbrigðisþjónustu. Það eru því eindregin tilmæli mín til ráðuneytis heilbrigðismála og fjármálaráðuneytis að þau virki sameiginlega krafta sína til þess að efla fjárstýringarþáttinn. En í því samhengi, og þá ekki vegna heilbrigðismála sérstaklega, vil ég segja að okkur á Alþingi ber líka að líta í eigin barm: Hvaða aðhald veitir Alþingi? Hvernig rækjum við hlutverk okkar og skyldur? Ég þekki þá sögu nokkuð vel hvernig þingið rýndi hér á árum áður og veitti aðhald með allt öðrum hætti en við gerum nú eða komumst í að gera nú og hv. formaður fjárlaganefndar boðaði í sinni framsögu við meirihlutaálit hér áðan að fjárlaganefnd mun þurfa og ætlar að efla þann þátt í starfi sínu á komandi ári. Virðulegur forseti. Ég mun á vettvangi nefndarinnar þurfa að leggja fram hugmyndir mínar í þeim efnum en ekki hér í þingsal og ná samstöðu um þær með allri nefndinni hvernig og hvaða vinnubrögð við getum beitt við við okkar eftirlitshlutverk. Mér finnst það standa næst okkur að ræða það og móta það starf og, rétt eins og hv. formaður fjárlaganefndar nefndi í sinni framsögu, leggjast yfir og meta árangurinn af útgjöldum þar sem við höfum aukið verulega framlög. Mér finnst svona fyrsta kastið að það eigi að vera forgangsverkefni fjárlaganefndar að leggjast yfir það að meta þá málaflokka sem við höfum verulega aukið fjármuni til á undanförnum árum, hvernig nýting þeirra fjármuna er og hvernig þau markmið sem við settum okkur hafa gengið fram og reyna að leggja einhvern dóm á þær aðgerðir okkar. Fyrstu fjárlög eftir lagabreytingu um opinber fjármál 2015, voru samþykkt á Alþingi haustið 2017. Frá þeim tíma hafa áherslur í umfjöllun nefndarinnar verið á málefnasvið og málaflokka. Áður voru fjárveitingar til einstakra viðfangsefna í sterkara kastljósi í umfjöllun Alþingis. Þessu fyrirkomulagi fylgja kostir og gallar. Kostirnir eru þó mun fleiri og meiri og markvissari vinna er við að ræða stefnumörkun og forgangsröðun. Þetta þýðir að ráðherrar viðkomandi málaflokka svara meira fyrir fjármögnun einstakra viðfangsefna og stofnana en það þýðir ekki að Alþingi eða fjárlaganefnd hafi ekki hlutverki að gegna í þeirri umræðu. Því er afar mikilvægt að stefnumörkun og ráðstafanir, sem sumar hverjar eru ákvarðaðar af Alþingi eða með beinum hætti með aðgerðum ráðherra, séu gegnsæjar og markvissar. Það verður að segjast eins og er að það blasir við núverandi meiri hluta fjárlaganefndar að skerpa má á því að ráðherrar upplýsi betur um væntanlegar aðgerðir sínar sem hafa með beinar pólitískar áherslur að gera og áhrif á starfsemi stofnana. Sérstaklega er hér átt við starfsemi stofnana ríkisins eða verkefni á þeirra vegum sem flutt hafa verið út á landsbyggðina. Það eru eðlileg og augljós ástæða fyrir því að við dreifum með markvissum hætti störfum ríkisins um landið. Eðli verkefna og stofnana er með þeim hætti að í nútímaumhverfi er það ekki flókin aðgerð. Markvisst hefur verið unnið að því að dreifa störfum út um land. Störf án staðsetningar eru til að mynda leið til þess. Það er að hluta til svar við gagnrýni á það að flytja starfandi stofnanir út á land en miklu frekar að stofnanir ræki hlutverk sitt á grunni þess að þær séu að þjóna öllu landinu. Langoftast er það mjög vel gert og hefur ekki aðeins þýðingu fyrir þá starfsmenn sem hafa þá þann kost að velja sér búsetu óháð staðsetningu stofnunar eða starfs. Þá hefur það haft gríðarleg áhrif og mikilvæg á viðkomandi byggðarlög þar sem viðkomandi starfsmenn eru búsettir. Aukin fjölbreytni starfa hefur margvísleg og jákvæð áhrif á samfélög. Stundum eru störf flutt með pompi og prakt út á land. Þingmenn viðkomandi kjördæma fagna, stjórnarþingmenn fagna djörfung ríkisstjórnar sinnar, samflokksmenn fagna ráðherrum sínum og sveitarstjórnarmenn á viðkomandi svæðum fagna að sama skapi að verið sé að efla þeirra byggðarlög með störfum sem auka flóru atvinnulífsins. Svo líður tíminn, en minni athygli er á því þegar störfin leka til baka. Það er einn af fylgifiskum breyttar umræðu um fjárlög og pólitískt aðhald að umræða um það þegar stofnarnir taka störf til baka eða færa í önnur héruð er ekki hér á borðinu. Það eru helst sveitarstjórnarmenn sem þurfa að bera þann kyndil og það merkilega er að margar sveitarstjórnir verða að sérstöku baráttuafli fyrir viðkomandi stofnanir. Um þá má nefna fjölmörg dæmi. Forstöðumenn stofnana eru oft og tíðum í þröngri stöðu. Þeir þurfa að halda rekstri sínum innan heimilda. Þá sýnist það oft vera þægilegasta leiðin að skera niður í starfsemi sem er lengra frá viðkomandi höfuðstöðvum. Eitt eru breytingar á starfsemi og ný stefnumörkun, hlutverki stofnunar er breytt eða hún lögð niður. Annað er þegar smám saman er látið undan síga. Niðurstaðan er stundum að störfin hverfa smám saman aftur til viðkomandi höfuðstöðva. Forstöðumenn virðast áreynslulaust, oft án umræðu, geta flutt störf til að halda rekstri sínum innan heimilda og án þess að ráðuneyti geri athugasemdir við staðfestingu niðurlagningu starfa og/eða flutning eða athugasemdir við samþykkta rekstraráætlun. Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að flytja hér þennan kafla ræðunnar um hvernig störfin leka stöðugt frá landsbyggðinni til baka til höfuðstöðvanna. Ég er ekki að fella þann dóm að þar sé allt saman illa gert. Ég er einungis að draga fram að til viðbótar því hlutverki sem fjárlaganefnd gegnir um aðhald, hvernig við nýtum fjármuni, hvernig þau markmið og stefnu sem við setjum okkur á hverjum tíma er fylgt eftir og hvernig við nýtum viðbótarfjármuni og hvaða árangri við höfum náð þá eigum við ekki að gleyma því hlutverki okkar að fá ráðherra, sama í hvaða flokki þeir eru og hvort sem þeir eru í meiri hluta eða minni hluta, til að upplýsa um þau áform. Því að það er kúnstugt, virðulegi forseti, og ég verð að segja það að mig undrar það svo oft þegar sveitarstjórnarmenn, hvort sem er á fundum með kjördæmaþingmönnum eða fyrir fjárlaganefnd, koma og berjast fyrir fjárhag ríkisstofnana. Til hvers? Jú, til til að verja störfin sem voru flutt út í viðkomandi héruð. Ég held að við getum gert svo miklu betur í þessum efnum og það sé nauðsynlegt að við tökum þessa umræðu bara fordómalaust upp á yfirborðið. Ég held að hver sem hefur setið í ríkisstjórn eða hvort sem það eru flokkar sem eru nýstofnaðir eða ekki hafa enn þá komist í ríkisstjórn eða hvaða flokkar það eru, verða að láta sig þetta varða og þessar leikreglur verða að vera býsna skýrar svo við séum ekki hér í þessum ræðustól með einhvers konar stimpil á umræður um að sé hreint og hreint og beint kjördæmapot þegar við kvörtum yfir því að störfin sem voru flutt með blaðamannafundi eitthvert út á land láku til baka á stuttum tíma. Opnun útibúa starfsstöðva opinberra stofnana hefur reynst ágæt leið til að fjölga störfum á landsbyggðinni en því fylgir kostnaður fyrir viðkomandi stofnun og ætti að viðurkenna hann. Ég held að það sé einn þáttur af því sem við höfum ekki haft nægjanlega sterka sýn á að þegar stofnun er sagt að flytja starfsemi út á land eða stofnun ákveður að flytja störf út á land þá þurfi líka að viðurkenna það með ákveðnum hætti í fjárveitingum til viðkomandi stofnana. Þannig að ég ætla ekki að hengja frakka minn í þessum efnum eingöngu á snaga forstöðumannanna, eins og ég var að reyna að lýsa, heldur þurfum við með margvíslegum hætti að gera þetta ágæta verkefni okkar, að flytja störf út á land, mun heilbrigðara en það er í dag. Virðulegur forseti. Það er freistandi að ræða einstök útgjaldatilefni og þær breytingar sem gerðar eru á milli umræðna hverfa kannski niður í málaflokka sem við erum sem þingmenn misáhugasamir um og tengjast kannski málaflokkum annarra nefnda en þeim sem við sitjum í. En mig langar samt að gera orkuskipti að sérstöku umtalsefni í þennan stutta tíma sem ég á eftir af minni ræðu. Við erum hér að leggja til breytingar vegna stuðnings við orkuskipti í samgöngum. Ég vil sérstaklega draga hér fram stuðning við hreinorkubíla og þá kerfisbreytingu sem við erum að gera. Eftirspurn eftir hreinorkubílum af keyptum bílum er ánægjuleg, það er ánægjulegt að sjá hvernig íbúar landsins taka við sér og vilja taka þátt í orkuskiptum með því að kaupa hreinorkubíla. Við skulum alla vega passa að slökkva ekki þann hvata þó svo að það verði að verða einhverjar breytingar. En sá flokkur bíla sem ekur um þjóðvegi landsins og er í raun og veru miklu meira sóknarfæri í til að ná árangri í minni losun eru flutningabílarnir. Þar er í raun og veru um miklu stærri tölur að ræða en í fólksbílahlutanum. Þess vegna er ástæða að vekja athygli á því að við erum að stíga hér með sérstöku framlagi skref til að takast á við það að leysa úr læðingi krafta til þess að flutningabílar verði hreinorkubílar. Í sjónmáli eru raunverulega tvær gerðir í þessum efnum, þ.e. rafeldsneytisbílar með vetni eða raforkubílar. En annar þáttur orkuskipta sem ég vil líka leyfa mér að tala um í umræðu um fjárlög er einfaldlega raforkuöryggi og skerðingar á raforku sem við sáum gerast hér á síðasta ári. Síðastliðið vor kom út á vegum Stjórnarráðsins skýrsla um raforkuframleiðslu og aðra orkuframleiðslu. Hún leiddi í ljós að það þarf að auka þunga í að leita með markvissum hætti að vatni til húshitunar. Einnig að auka verði verulega stuðning við uppsetningu varmadælna með lagabreytingum. Stuðningur við miðlægar varmadælur var gerður að sérstöku verkefni Orkusjóðs á liðnu ári og við munum eftir lagabreytingunni sem varð hér um varmadælur til að gera þær að áhugaverðari kosti. Mér er sérstaklega umhugað um orkumál á Vestfjörðum. Vegna skerðingar og afhendingar skerðanlegrar orku frá Landsvirkjun í ár til Vestfjarða varð að brenna þar mun meiri olíu en áður, eitthvað sem ekki passar í það samfélag sem við viljum að þróist hér, að nota minni olíu. Á árinu 2021 var olíunotkun 210.000 lítrar en árið 2022 var notkunin eftir hálft ár komið í 2,1 milljón lítra. Þetta finnst mér ástæða til að draga fram hér til að undirbyggja ekki síður þann veruleika eða undirbyggja tillögugerð í þessum efnum og líka að draga fram þann veruleika sem Vestfirðingar standa frammi fyrir þar sem þeir fá mestalla sína orku flutta vestur um 206 km línu í Mjólká með tilheyrandi tapi. En innan við helmingur orkunotkunar Vestfjarða er þó framleiddur á Vestfjörðum þar sem virkjanir eins og Mjólká og aðrar virkjanir gegna lykilhlutverki. Það er þess vegna mikið að sækja í að við náum að virkja aðra orkugjafa til að hita hús á Vestfjörðum, það takist t.d. að finna heitt vatn til húshitunar á norðanverðum Vestfjörðum, sérstaklega á Ísafirði, hvort sem það yrði með varmadælulausn í byggðarlaginu á Patreksfirði, varmadælulausn með lághita eða með öðrum aðgerðum, þá má með einföldum aðgerðum gera ráð fyrir að það megi losa 10–12 MW af þessum flutningi sem annars þyrfti að flytja vestur ef við fyndum heitt vatn. Þess vegna er mikilvægt til að bregðast við þessu að við séum að leggja 150 milljónir sem breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið að nýta til jarðhitaleitar og benda jafnframt ráðherra málaflokksins á að honum er heimilt að nýta allt að 5% niðurgreiðslu fé til búsetunnar til jarðhitaleitar. Virðulegur forseti. Það leyfir mér líka að fjalla aðeins um orkumál í öðru samhengi. Við höfum hérna á undanförnum árum í fjárlagagerð markvisst reynt að auka framlög til jöfnunar dreifikostnaðar raforku. Við erum með ótrúlega umsvifamikið millifærslukerfi í raforkuniðurgreiðslum, ríflega 4 milljarða kr. Við erum að greiða niður húshitunarkostnað á köldum svæðum og við erum að jafna dreifikostnað dreifbýlis og þéttbýlis, þ.e. dýrasta gjaldskrá þéttbýlis á að vera viðmið fyrir gjaldskrár dreifbýlis. Við erum að reyna að jafna þennan mun og við erum að bæta í þetta fjármunum, oft og tíðum í átökum hér við lokafrágang fjárlaga á hverju ári, en við sjáum muninn þarna alltaf viðhaldast. Ég vil eindregið leggja það til, virðulegi forseti, að við förum að huga að leiðum til að komast út úr þessu. Við eigum að mínu viti að nota tækifærið núna sem felst í því að við erum að endurskoða eignarhald Landsnets og við erum að greiða dreifiveitunum þar út sína eignarhluta - að nota þær breytingar og nota þá fjármuni sem þar færast til á milli eignaraðila til að endurskoða tekjumörkin eða þættina inn í tekjumörkunum sem hafa áhrif á dreifikostnaðinn. Ég ætla svo sem ekki að úttala mig í fjárlagaumræðu um þessa þætti en ég sé í það minnsta mikil tækifæri til þess því að einn af þeim þáttum sem eru inni í tekjumörkunum, sem er einfaldlega bara aldur og byggingaþörf dreifiveitu, t.d. Rarik eða Orkubúsins, er þar stór áhrifaþáttur. Það er algerlega óboðlegt í samfélagi sem er á leið til orkuskipta að við höfum tvær þjóðir í þessu landi, hvort sem við horfum til gæða flutningskerfisins eða þess hvaða gjald er tekið af fólki til þess að fá rafmagnið flutt til sín. Sá tími er liðinn, andi laganna sem við innleiddum hér 2003 og 2005, þar sem við viðurkenndum að það mættu vera tvær gjaldskrár milli dreifbýlis og þéttbýlis, á bara ekki við í dag. Ég hef því ágætar vonir um að við getum í það minnsta á næstu misserum sammælst um að við eigum að hætta því að flokka landsmenn með þessum hætti. Þó svo að við ráðum ekki öllum dreifiveitunum og þær séu ekki allar á hendi ríkisins þá er í það minnsta mjög stór hluti af þeim orkufyrirtækjum sem eru að dreifa rafmagni, sem er tekjustýrður hluti raforkumarkaðarins, á eignarhaldi hins opinbera og við getum lagt þar gott til. Virðulegur forseti. Án þess að lengja þessa ræðu mína, alla vega í þessari umferð, þá vil ég einungis að lokum benda á að ein af breytingartillögum okkar er hækkun framlaga til netöryggismála. Án þess að rekja það í smáatriðum þá held ég að í það minnsta á þeim ófriðartímum sem við lifum nú hafi ekki síður vegna þeirra ófriðartíma afhjúpast að það er málaflokkur sem við höfum og verðum að horfa meira til. Netöryggismál verða stöðugt mikilvægari málaflokkur í fjölþáttaógn. En sú breytingartillaga sem við erum í það minnsta að ræða hér er um 100 milljónir sem veittar verða til netöryggismála áfram, síðan 150 milljónir til fjarskiptasjóðs til þess að vinna að áframhaldandi uppbyggingu fjarskiptainnviða. Og svona mætti lengi telja til einstakar tillögur í breytingartillögum okkar. Á margan hátt má segja að breytingartillögur endurspegli mjög vel það sem kom fram í umsögnum og í gestakomum fyrir fjárlaganefnd á liðnu hausti og var óvenjulega mikið brugðist við í þeim efnum. Að lokum aðeins þetta: Þakkir fyrir gott samstarf í fjárlaganefnd í haust og markvissa vinnu, sem ég held að við getum sem nefndarmenn, hvar svo sem við sitjum í pólitískum flokkum, borið höfuðið ágætlega hátt. En ég legg sem áður áherslu á það sem ég sagði í minni ræðu að við eigum að fara að ræða og móta eftirlitshlutverk okkar með miklu markvissari hætti en við höfum komist til að gera.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og varaformanni nefndarinnar fyrir framsögu sína sem mér þótti mjög áhugaverð, sérstaklega það sem sneri að orkukostnaði. Mig langaði til að forvitnast um sýn hv. þingmanns á aðkomu nefndarinnar núna að niðurgreiðslum eða jöfnun á raforkukostnaði. Ég get tekið heils hugar undir þetta sjónarmið og mér finnst vera svona jafnaðartaug í því sem hér kom fram, það er auðvitað ekki eðlilegt að fólk sé að greiða mismunandi verð fyrir orkuna í landinu. Við fengum hins vegar upplýsingar í nefndinni frá ráðuneyti orkumála að til þess að fara upp í markmiðið um 85% jöfnun raforkukostnaðar eða dreifingu á raforkukostnaði þá þyrfti u.þ.b. 400–500 millj. kr. í fjárheimildir til viðbótar. Því langaði mig til að spyrja hv. þingmann: Hvernig stóð á því að þetta fjármagn kemur ekki í gegnum meiri hlutann ef það er svona ríkur vilji til að standa við þessi loforð 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu og eðlilegt að spurt sé af hverju meiri hlutinn kom ekki með þessa breytingartillögu. Ég vil minna á að við höfum, meiri hluti fjárlaganefndar, á undanförnum tveimur eða þremur árum lagt fyrir þingið breytingartillögu til þess að reyna að jafna þennan dreifikostnað og sannast sagna hefur árangurinn ekkert verið glæsilegur í því. Það er ekki vegna þess að það hafi ekki verið vilji til þess að ganga þessa leið eða fylla upp í þetta gat. Orkunotkun, endurbyggingarþörf og fleiri þættir inn í tekjumarkamódelinu eru með þeim hætti að við náum, held ég, ekki án kerfisbreytinga þessu markmiði með því að bæta stöðugt í niðurgreiðslur úr ríkissjóði. Það sem ég er að segja er að við þurfum að taka tekjumörkin sjálf og hvernig þau eru undirbyggð og endurmeta þau og nota breytingar á eignarhaldi Landsnets til að vinna með þær breytingar. Ástæðan fyrir að við komum ekki með 300–400 milljóna hækkun núna er einfaldlega ekki síst vegna þess að svona getur þetta ekki gengið áfram, við þurfum kerfisbreytingu þarna til að ná þessum markmiðum okkar en ekki bara peninga.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar skýringar og átta mig á að verkefnið er stærra og vonast til þess að við förum að sjá breytingar í þessu samhengi vegna þess að þessi markmið liggja fyrir í áætlunum stjórnvalda og við þau er ekki staðið. En mig langaði til að nýta þennan stutta tíma fyrst við erum í stuttum andsvörum til að koma inn á annað málefni sem snýr m.a. að kjördæmi hv. þingmanns sem mér finnst mjög eðlilegt að ræða í samhengi við umræðu um dreifingu á störfum um land allt. Það er sjónarmið sem ég styð og skil alveg hvað hann er að ræða um í þessu samhengi. Það bárust til að mynda umsagnir frá SSV og Vestfjarðastofu varðandi atvinnuráðgjöf í landinu og þá staðreynd að framlög til atvinnuráðgjafar hafa snarminnkað á undanförnum árum, úr 400 í 200 milljónir ef við horfum á lengra tímabil frá 2009 og verðlagsuppfærum. Ég sé að meiri hluti nefndarinnar setur vissulega inn viðbótarfjármagn upp á 40 millj. kr. en við vitum að það spöruðust hátt í 350 milljónir við niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Þetta er auðvitað mjög sterk fótfesta fyrir til að mynda atvinnu í hinum dreifðu byggðum 

Virðulegur forseti. Já, við brugðumst við með því að auka um 40 millj. kr. til atvinnuráðgjafar landshlutasamtaka og í annan stað með því að hækka framlög til sóknaráætlana um 120 millj. kr. frá fyrirliggjandi frumvarpi. Ástæða þess að við leggjum við hlustir hvað varðar þau sjónarmið landshlutasamtakanna að atvinnuráðgjöfin sé mikilvæg er einmitt vegna þeirra breytinga sem hv. þingmaður nefnir hér, að við breyttum nýsköpunarumhverfinu með þessum hætti. Þá hefur ásóknin í þessa atvinnuráðgjöf síst minnkað heldur aukist og ég held að það sé mikilvægt að við höfum öflugt stoðkerfi úti á landsbyggðinni til að styðja fólk við að sækja sér stuðning í þessa sjóði, nýsköpunarsjóði, hvað sem þeir heita allir. Ég ætla að hinu leytinu að segja að sóknaráætlanir sem hafa verið keyrðar á undanförnum árum og hafa umtalsverða fjármuni eru líka dæmi um það að við getum með ótrúlega litlum fjármunum leyst úr læðingi heilmikil krafta. Þess vegna er mikilvægt að við stöndum við bakið á þeim.

Forseti. Mér fannst hv. þingmaður hengja bakara fyrir smið í ræðu sinni þegar hann talaði um forstöðumenn úti á landi sem þyrftu að leggja niður einhverjar stöður vegna skorts á fjárheimildum því að fjárheimildirnar eru samþykktar hérna. Væntanlega eigum við að geta séð hvert er markmið þeirra fjárheimilda sem við samþykkjum hér, t.d. hvað varðar starfsmannahald og dreifingu starfa og ýmislegt svoleiðis. Þannig að ég klóra mér í hausnum og velti því fyrir mér hverjum er eiginlega um að kenna. Er það fagráðuneytið sem leggur ekki til nægilegar fjárheimildir til að það náist að sinna þessum verkefnum? Er það fjármálaráðuneytið sem segir nei? Er það ríkisstjórnin sem segir nei? Er það Alþingi sem segir nei? Hver er orsakavaldurinn? Hverjum er um að kenna þegar störf án staðsetningar eru lögð niður eins og kom fram í dæmi hv. þingmanns?

Virðulegur forseti. Ég vil bara að byrja á því að segja að orðatiltækið að hengja bakara fyrir smið notuðum við aldrei í Sjálfstæðisflokknum út af ákveðnum ástæðum; formaður þingflokksins er sonur bakara. En þetta átti að vera gaman. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vil taka skýrt fram að ég var einmitt ekki að reyna að hengja frakkann minn á forstöðumenn stofnana. Ég var að segja að vegna þess að við ræðum orðið meira um málaflokka og málefnasvið þá erum við minna með augun á einstaka stofnunum. Þess vegna verður til sá freistnivandi, án þess að við höfðum augastað á því, að þegar gefið er eftir, t.d. með hagræðingarkröfu, þá leki störfin smám saman til baka. Ég vil að við tökum þetta fastari tökum, hvort sem það er í fjármálaáætlun eða fjárlögum, og fáum upplýsingar frá viðkomandi fagráðuneytum hvaða áhrif fjárveitingin hefur á störfin sem við höfum m.a. flutt út á land.

Forseti. Ég hélt að formaður Sjálfstæðismanna væri skreytingarmaður en ekki bakari. Já, þingflokksformaðurinn, þá skil ég þetta betur. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni hvað þetta eftirlit varðar en það hefur verið í skötulíki á þeim tíma sem ég hef verið í fjárlaganefnd. Eftirlit með framkvæmd fjárlaga hefur ekki verið mikið og þegar allt kemur til alls þá snúast lög um opinber fjármál dálítið um að setja þessi smáatriði í hendur ráðherra. Hann setji fram sín markmið og þau atriði sem hann þarf að passa upp á í stefnu stjórnvalda og hvernig hann ætlar að passa upp á að henni sé framfylgt. Þá er bara einfaldlega að setja mælanleg markmið um það hvernig eigi að viðhalda þessum póstum sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af. En vandinn er að bæði markmiðin og mælikvarðarnir og hvernig þau koma fram í ársskýrslum ráðherra eru í rauninni gjörsamlega gagnslaus, hafa ekki virkað. Við höfum ekki einu sinni skoðað ársskýrslur ráðherra 

Forseti. Ég þarf ekki langt andsvar. Ég heyri að við hv. þingmaður erum komnir á sama stað með þetta. Við eigum einfaldlega ekki að láta það ógert að spyrja um áhrif viðkomandi fjárveitingar, hvað hún þýðir fyrir mismunandi þætti í rekstri málaflokka ráðuneytisins og m.a. þennan þátt sem lýtur að þeim störfum sem hafa verið staðsett úti á landi og lýtur að ýmsum stofnunum og samningum sem þar eru undirbyggðir í ýmsum liðum. Ég var bara að varpa ljósi á að við þurfum að komast út úr því að flytja störfin með pompi og prakt á flottum blaðamannafundum og sjá svo ekki þegar þau leka til baka. Þetta er alvörubyggðamál sem við verðum að taka fastar utan um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún vakti mig til mikillar umhugsunar og ég vildi að ég hefði tíu mínútur til andsvara hér. Varðandi störf úti á landi og að þau leki til baka, þá vil ég horfa á aðeins stærri mynd. Ég tel að ástandið sé þannig að það séu ekki jöfn búsetuskilyrði í þessu landi. Vegasamgöngur á Vestfjörðum eru ekki eins góðar og á Suðurlandi og á höfuðborgarsvæðinu. Vissulega er verið að vinna í vegi um Dynjandisheiði og vegur til Bíldudals kemur seinna. Húshitun er dýrari úti á landi. Heilbrigðisþjónusta er ekki eins góð og svo er það verslun, Byggðastofnun hefur þurft að styrkja verslunina á Drangsnesi og á fleiri stöðum á landinu. Skólamálin ekki eins góð heldur. Svo er það jafn orkukostnaður. Ég ætla ekki að fara að tala um orkupakkann hér. En það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er þessi aðhaldskrafa. Ef aðhaldskrafan er t.d. 1% eða einhver prósentutala sem tekin er upp úr hatti fjármálaráðherra, eða einhvers staðar á skrifstofunni þar, þarf ekki að taka fram hvort aðhaldskrafan eigi að leiða til fækkunar starfa eða ekki? Það liggur aldrei fyrir. Þetta kemur að öðru atriði sem ég þarf að koma að í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Ég er nú glaður yfir því að ræða mín varð til þess að hv. þingmaður hreifst með og varð til þess að hann fór að hugsa sinn gang. En kjarninn í því sem ég var að reyna að segja - það er nú alltaf vandræðalegt að útskýra ræðurnar sínar eftir á en ég er greinilega lentur í því miðað við fyrirspurn hv. þingmanns - að hluti af því að við höfum samfélög þar sem fólk vill búa er að hafa atvinnulífið fjölbreyttara, líka opinberu störfin. Það sem ég ræddi um, skort á læknum, heilbrigðisstarfsfólki og fagmenntuðu fólki í heilbrigðisþjónustu sem er vandamál að fá út á landsbyggðina, er allt af sama meiði og það sem hv. þingmaður var að nefna og ég fór yfir í minni ræðu; vegamál, orkuöryggi, orkuverð og þessir þættir. Það eru grunnþættirnir sem við eigum að sameinast um að ræða. Þess vegna var ég að tæpa á því líka og ítreka það aftur að við getum með eignarhaldi á þessum fyrirtækjum núna stigið ákveðið skref til að bæta þessi búsetuskilyrði. Hv. þingmaður ræðir hér um vegamál á Vestfjörðum sem ég ætla ekkert að segja annað um en að þar erum við í miklum framkvæmdum sem leiða til verulegra framfara og við sjáum loksins til enda í þeim efnum í nánustu framtíð. Það er eitthvað sem í upphafi minnar þingmennsku fyrir tíu árum var nánast ókleift.

Virðulegur forseti. Já, af hverju hreifst ég með? Það var af því að við vorum komnir í okkar ástkæra kjördæmi, eitt fallegasta kjördæmi landsins, Norðvesturkjördæmið. Það var ástæðan fyrir því að ég hreifst með og hugur minn fór beint til Vestfjarða, Vesturlands og Norðurlands vestra. Ég tel að ríkissjóður Íslands, ríkið, íslenskt samfélag, þurfi einfaldlega að fara í eins konar Marshall-aðstoð við hinar dreifðu byggðir landsins varðandi vegasamgöngur, húshitun, heilbrigðisþjónustu og orkumálin. Það verður að jafna lífskjör í landinu, það verður að jafna búsetuskilyrði. Ég er með þá hugmynd að við eigum að setja í stjórnarskrána ákvæði um landsbyggðina, um jöfn búsetuskilyrði í landinu, jöfn félagsleg réttindi í landinu. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um, ég hef reyndar mjög margar spurningar og ætla að reyna að nota þennan pínulitla tíma sem eftir er, eru þessar upplýsingar sem við fáum, t.d. um aðhaldskröfur varðandi málaflokka ráðherranna sem þeir þurfa að svara fyrir. Við fáum aldrei að sjá tillögur ráðherranna til fjármálaráðherra. Við fáum aldrei að vita þegar er 2 milljarða breytingartillaga í hvað peningurinn á að fara. Jú, hann á að fara í grunnrekstur. Mér líður stundum í fjárlaganefnd eins og ég sé í sögu Platóns um hellinn, þar sem við erum að horfa á skuggana á hellisveggnum. Við fáum raunverulega aldrei nægilegar upplýsingar í fjárlaganefnd. 

Virðulegi forseti. Umræða um aðhaldskröfu og útfærslu hennar mætti vera miklu ítarlegri og nákvæmari í meðförum fjárlagafrumvarps. Ég ætla ekkert að segja annað. Oft liggur það nú fyrir hvernig ráðuneyti bregðast við aðhaldskröfu og sýna það í sínum kynningum og það er vel gert. En ég er að taka utan um þann þátt hvaða áhrif sú útfærsla hefði á viðkomandi stofnanir sem sagt er að eigi að taka aðhaldskröfu út á. Reyndar finnst mér aðhaldskrafan vera óttalegt vandræðafyrirbæri, ég verð bara að játa það. Hún er, getum við sagt, þessi gegnsæja leið til að halda einhverju aðhaldi í útgjaldaþróun, ég ætla ekkert að hafna því að kostir hennar eru þeir. En það væri kostur ef við hefðum betra tæki til að veita þetta aðhald, t.d. með því að fara bara oftar yfir það hvaða verkefnum er verið að sinna og hverjum mætti hætta, hvaða áherslur ráðherrar liggja í fjárbeiðnum sem við fáum ekki að sjá, sem mér finnst nú algjört aukaatriði oft á tíðum og bara feginn að sjá þær ekki. En hvaða áform hefur ráðherra um að nota þessa peninga og hvað vill hann gera nýtt og hverju vill hann hætta? Við erum allt of léleg í að spyrja að því.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ósköp áheyrilega og innihaldsríka ræðu. Hann kom aðeins inn á heilbrigðisstofnanir vítt og breitt um landið og mikilvægi þess að tryggja rekstrargrunn þeirra. Nú sendu heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni fjárlaganefnd hálfgert neyðarkall um að það stefndi í samtals milljarðs halla á rekstri þeirra að frádregnum Covid-kostnaði og kölluðu eftir því að reksturinn yrði styrktur um 1.200 millj. kr. á ári til þess að þær gætu a.m.k. sinnt þeirri lögbundnu þjónustu sem til er ætlast af þeim. Og ég vil spyrja hv. þingmann: Hvernig brást stjórnarmeirihlutinn við þessari umsögn? Hvaða breytingar voru gerðar í þessum efnum á fjárheimildum sem hafa með almenna sjúkrahúsþjónustu að gera?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg rétt að á fund fjárlaganefndar komu forstöðumenn heilbrigðisstofnana til að ræða sína fjárhagsstöðu og lýstu henni með ítarlegum hætti. Við höfum áður tekið fundi með forstöðumönnum heilbrigðisstofnana í fjárlaganefnd og það var það sem ég var að reyna að taka utan um í minni ræðu líka að kastljósinu er, ég vil ekki segja kannski eingöngu, varpað á Landspítalann en of lítið á hinar stofnanirnar. Ég held að það sé þó einmitt það sem við höfum breytt á seinni misserum í hv. fjárlaganefnd, að tala líka við þessar heilbrigðisstofnanir. Þeir fjármunir sem koma nú til viðbótar í heilbrigðismálum eru til heilsugæslu, eru til þess að mæta hjúkrunarþyngd á hjúkrunarheimilum, eru til annarra liða sem líka munu renna til þessara heilbrigðisstofnana sem lýstu þessum fjárhagsvandræðum sínum. Við spurðum sömuleiðis heilbrigðisráðuneytið um viðbrögð við þessari umsögn heilbrigðisstofnana og við einfaldlega fengum þau svör að við því yrði brugðist með ákveðnum hætti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessi svör. Það sem ég vil koma inn á í mínu seinna andsvari er að Sjúkrahúsið á Akureyri gerði fjárlaganefnd grein fyrir því að spítalinn þyrfti hálfan milljarð til viðbótar til þess eins að geta haldið sjó á næsta ári og sinnt lögbundinni þjónustu. Hvernig var brugðist við þessu? Ekki af meiri þunga en svo að það vantar enn þá 250 milljónir upp á. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því að þetta geti kallað á þjónustuskerðingu og muni bitna á sjúklingum á næsta ári eða hallast meiri hlutinn að því að stjórnendur séu að ýkja vandann, að það þurfi raunverulega ekkert svona mikla fjármuni til að spítalinn geti haldið sjó og sinnt þeirri þjónustu sem krafist er af honum?

Virðulegi forseti. Bara alveg skýrt: Nei, forstöðumenn heilbrigðisstofnana eru ekki að ýkja vandann, hvorki forstöðumenn þeirra stofnana eða Sjúkrahússins á Akureyri né aðrir forstöðumenn sem við eigum samtal við. Ég hef ekki á nokkurn hátt ástæðu til að ætla að þeir séu á einhvern hátt að draga fram dekkri mynd en þörf er á. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að Sjúkrahúsið á Akureyri sagðist þurfa 500 milljónir og í breytingartillögunum eru 250 milljónir. Ég get náttúrlega komið með þetta klassíska kerfissvar, að síðan eru á öðrum liðum, safnliðum og slíkum þáttum og í viðbótum í frumvarpinu, líka liðir sem munu gagnast Sjúkrahúsinu á Akureyri. En spurningunni um hvort það yrði þjónustuskerðing var einfaldlega varpað til heilbrigðisráðuneytisins og henni svarað með þeim hætti að svo yrði ekki þannig að ég tel að rekstri Sjúkrahússins á Akureyri sé þá þokkalega borgið með þessari viðbótarfjárveitingu auk annarra aðgerða sem boðaðar eru með þessum 12,2 milljörðum sem bætt er við til heilbrigðismála í breytingartillögum milli umræðna.

Frú forseti. Hér eigum við að vera að ræða pólitík. Heimsfaraldurinn á ekki lengur sviðið og það þarf að fara að horfast í augu við það hvaða pólitík birtist okkur hér í fjárlögum ríkisstjórnarflokkanna þriggja, Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna. Meiri hlutinn stendur hér og segir okkur sögur af því að horfur séu betri en vænta mátti og það er alveg rétt en segir okkur bara hálfa söguna. Það eru vissulega jákvæð teikn á lofti en við þurfum líka að geta horft á þá þætti sem eru erfiðir. Fyrir rúmu ári þegar ríkisstjórnin endurnýjaði heiti sín og lagði upp í nýtt kjörtímabil stóðu stýrivextir í 1,25% og verðbólgan mældist 4,4%. Tölurnar þá voru fínar en það voru blikur á lofti en það hentaði ríkisstjórninni ekki að tala um þessar blikur. Þess í stað sagði hæstv. fjármálaráðherra almenningi frá því að við værum að renna inn í nýtt lágvaxtaskeið. Hann kaus að segja ungu fólki þá sögu að vextir væru orðnir sögulega lágir en sagði aftur bara hálfa söguna. Vextir á Íslandi eru aldrei lágir til lengri tíma. Fjárfesting í húsnæði, í heimilum, er stærsta fjárfesting flestra á ævinni og stjórnvöld eiga og verða að tala af ábyrgð um hver veruleikinn þar að baki er. Íslenskt lágvaxtaskeið getur aldrei orðið annað en stuttmynd með íslensku krónuna í aðalhlutverki. Unga fólkið sem núna finnur mjög fyrir vaxtahækkunum veit að orð hæstv. fjármálaráðherra voru ekki rétt. Ekkert í fyrri sögu Íslands gat gefið tilefni til að ætla að vextir hér myndu haldast lágir. Til þess hefur íslenska krónan einfaldlega ekki styrk. Samt fór Sjálfstæðisflokkurinn fram með þetta loforð í kosningum, loforð sem beindist ekki síst að ungu fólki og fyrstu kaupendum fasteigna, loforð um að vextir yrðu hér lágir nánast til frambúðar. Við sáum flettiskilti í kosningabaráttunni þar sem ráðherrar Sjálfstæðisflokksins lofuðu ungu fólki lágum vöxtum ef atkvæði væri greitt Sjálfstæðisflokknum. En nú er staðan eins og hún er og þá þarf að fara að ræða pólitík. Markmiðið hlýtur að vera að beita ríkisfjármálunum þannig að niðurstaðan verði samfélag sem við erum stolt af. Markmiðið á að vera sanngjörn niðurstaða og niðurstaða í þágu almannahagsmuna. Í nýju fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er viss feimni við framtíðarsýn, feimni við hugmyndafræði, viss feimni við forystu og að sumu leyti feimni við að þjóna almannahagsmunum. Spurningarnar hérna í umræðunni eru stundum tæknilegar en í grunninn snýst nálgunin og umræðan og hin pólitíska rökræða einfaldlega um hvernig samfélag við viljum búa í. Hvernig þjónustu viljum við fyrir fólkið í landinu? Hvernig skiptum við kostnaðinum af þessari þjónustu? Hvernig viljum við standa að tekjuöflun fyrir ríkissjóð? Hvaða kerfi þjóna almannahagsmunum og hvaða kerfi þjónar hagsmunum hinna fáu? Við eigum að ræða framtíðarsýn. Við eigum að þora að horfa lengra fram í tímann en bara á næsta dagskrárlið. Afgerandi stuðningur mælist í skoðanakönnunum við frekari samvinnu Evrópuþjóða innan Evrópusambandsins og þar hefur breytt heimsmynd eftir stríðið mikið að segja en líka sú staðreynd að verðbólga í Evrópu hefur ekki þurft að leiða til og framkallað jafn harkaleg viðbrögð vaxtahækkana og hér á landi. Og hvers vegna er það? Eins leiðinleg og umræða um vexti er þá þarf að geta séð þetta samtal sem réttlætismál, hvers vegna stjórnvöld geta hugsað sér að leggja það á fólkið í landinu, heimilin í landinu, að vera föst í gjaldmiðli sem kostar heimilin sturlaðar upphæðir, sem gerir að verkum að fólk þarf að borga íbúðina sína tvisvar ef ekki þrisvar vegna vaxta. Hér er mikið talað um að það sé verðbólga erlendis og þar séu vextir líka hækka. Hvort tveggja er rétt en vextir á Íslandi hækka margfalt á við það sem önnur Evrópuríki eru að glíma við. Að fara vel með fjármuni ríkisins - og ég nefni þetta í því samhengi að við erum að ræða fjárlög ríkisins - felur til lengri tíma líka í sér að velja gjaldmiðil sem auðveldar almenningi lífið í stað þess að gera honum lífið erfiðara, sem auðveldar fólki að eignast húsnæði, sem auðveldar fólki matarinnkaupin, sem gerir vaxtaumhverfið á Íslandi sambærilegt við löndin í kringum okkur. Þetta á að vera langtímamarkmiðið og ríkisstjórnin og aðilar vinnumarkaðarins verða að horfast í augu við þann kostnað sem fólkið í landinu tekur á sig til að halda í krónuna. En þetta vill ríkisstjórnin ekki ræða, hún treystir því kannski bara að við rifjum ekki upp ársgamalt kosningaloforð hæstv. fjármálaráðherra um lágvaxtaskeið, loforð sem hann gat aldrei efnt. Á sama tíma blasir líka við okkur að heilu atvinnugreinarnar hafa yfirgefið erfiðan veruleika íslensku krónunnar og valið sér að starfa og gera upp í öðrum gjaldmiðlum, einfaldlega vegna þess að það er betra, því fylgir meiri festa. En eftir situr almenningur, heimilin í landinu og litlu fyrirtækin föst. Forseti. Mig langar að ræða aðeins um verðbólguna og þátt húsnæðisverðsins þar. Fjárlagafrumvarpið er þögult um þetta stóra hagsmunamál heimila og fjölskyldna landsins. Það er óskandi að eitthvað gerist fyrir 3. umr. af hálfu meiri hlutans en jafnvel eftir alla vinnu haustsins þá ríkir þögnin hér enn. Þrátt fyrir miklar yfirlýsingar hæstv. innviðaráðherra er niðurstaðan núna að ríkisstjórnin virðist ætla að skila auðu. Í allt sumar og í allt haust hefur þessi erfiða staða verið til umfjöllunar og ört hækkandi vextir á húsnæðislánum. Fjárlagafrumvarpið boðar lítil svör hvað varðar verðbólguna sjálfa og þegar ríkisstjórnin axlar ekki sína ábyrgð á því að halda aftur af verðbólgunni þá hækka vextirnir. Ég hef mestar áhyggjur af unga fólkinu í þessu sambandi. Hátt íbúðaverð er mikil áskorun og það hefur verið rætt um vaxtabætur og húsnæðisbætur fyrir fjölskyldurnar og barnabætur. Ég er á því að í þessu ástandi sé það rétt skref og þingflokkur Viðreisnar mun leggja fram breytingartillögur þar um. Aðgerðir sem þessar í þágu heimila gætu við núverandi aðstæður líka liðkað fyrir kjarasamningum. Ríkisstjórnin hefur talað um að það þurfi að verja viðkvæmustu hópana fyrir áhrifum verðbólgunnar og við erum ríkisstjórninni sammála um það. En ég sakna þess að sjá engar aðgerðir hér fyrir 2. umr. Mér finnst það með nokkrum ólíkindum. Tekjuöflun þessarar ríkisstjórnar felst á sama tíma fyrst og fremst í því að auka skattbyrði millitekjufólks og lágtekjufólks sem fær á sig töluverðan skell, sama unga fólkið og finnur fyrir hækkandi vöxtum á íbúðarláninu, finnur fyrir hækkandi verðlagi úti í samfélaginu, barnafjölskyldurnar. Hingað á að sækja tekjur. Þessar aðgerðir bíta auðvitað viðkvæmustu hópana fast. Hér erum við aftur komin í samtal um pólitík. Það hvernig stjórnvöld beita sköttum og hvar þau beita sköttum hefur mikil áhrif og það speglar hugmyndafræði. Hvað verðbólguna varðar þá gegna stjórnvöld mikilvægu hlutverki um að halda aftur af henni en hér eru fá skref tekin. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að ríkisfjármálin þurfi og eigi að styðja við markmið Seðlabankans, hann talar um að ríkisfjármálin eigi að styðja við markmið Seðlabankans um verðbólgu en hann styður þessi markmið í reynd ekki með ákvörðunum sínum. Það er a.m.k. erfitt að sjá markviss skref og markvissar aðgerðir í þeim efnum. Hæstv. fjármálaráðherra talar um þetta en gerir lítið. Fyrir vikið er Seðlabankinn einn með það að verkefni og grípur til vaxtahækkana aftur og aftur. Sömu stjórnvöld auka svo byrðar fjölskyldna og heimila með gjaldahækkunum og auka þannig kostnað heimilanna. Krónutölugjöldin hækka miðað við vísitölu eins og venjulega þótt þau geti með þeim hætti hækkað verðbólguna enn þá frekar. Frú forseti. Í gær heyrðum við af uppsögn forstjóra Sjúkratrygginga Íslands. Hún sagðist ekki treysta sér til að sinna starfi sínu vegna þeirra fjárveitinga sem stofnunin fær. Í dag heyrðum við síðan þau ótrúlegu ummæli, vil ég leyfa mér að segja, hæstv. heilbrigðisráðherra um að uppsögnin hafi ekki komið honum á óvart. Á sama tíma stendur ríkisstjórnin hér og meiri hlutinn og talar um innspýtingu í heilbrigðiskerfið. Staðreyndin er hins vegar sú að þegar fjárlagafrumvarpið birtist okkur í haust var augljóst að það þyrfti verulega að bæta í. Formaður Læknafélagsins benti t.d. á að fjárlagafrumvarpið í haust gerði það að verkum að ekki væri til fjármagn til lyfjakaupa. Lyfjakaup voru ekki að fullu leyti fjármögnuð í fjárlagafrumvarpi hjá einni ríkustu þjóð heims. Mig langar til að nefna handahófskennt dæmi, stöðuna á krabbameinsdeild Landspítalans. Þar búa sjúklingar, heilbrigðisstarfsfólk og aðstandendur við lélega aðstöðu og spítalinn hefur lýst því yfir margsinnis opinberlega að deildin sé löngu sprungin. Þetta er veruleikinn hjá einni ríkustu þjóð heims. Jú, það er alveg rétt að ríkisstjórnin er að stoppa í götin núna og það er gott og þeir 2 milljarðar sem fara til Landspítalans hafa auðvitað þýðingu. En þetta mun ekki breyta stóru myndinni, ekki þegar framtíðarsýnina skortir í ofanálag. Þjóðin er að ég held öll sammála því að vilja gera meira og betur í þessum málaflokki. Þjóðin er einhuga um að vilja halda því norræna módeli sem við byggjum á um að aðgengi að heilbrigðisþjónustu skuli vera óháð efnahag. En heilbrigðisráðuneytið hefur fyrir fjárlaganefnd í haust margsinnis staðfest það að fjárlagafrumvarpið geymir t.d. enga fjármuni til að semja við lækna. Hvað þýðir það? Sjálfstætt starfandi læknar munu að líkindum verða samningslausir fimmta árið í röð. Sú staðreynd gerir að verkum að sjúklingar greiða hærri gjöld fyrir heilbrigðisþjónustu og þau sem geta það ekki þurfa fyrir vikið að neita sér um heilbrigðisþjónustu. Það er mikið talað um hættuna á því að tvískipt heilbrigðiskerfi verði til. Það er til. Það er afleiðing þessarar stefnu og það virðist engu skipta hvort VG eða Framsókn fari með heilbrigðisráðuneytið, úrræðaleysið er hið sama. Það eru heldur ekki til fjármunir til að semja við sjúkraþjálfara. Biðlistarnir þar verða áfram veruleiki. Ég hef í fjárlaganefnd margítrekað spurst fyrir um sálfræðiþjónustu og niðurgreiðslu hennar og sálfræðiþjónustu á heilsugæslum landsins. Margsinnis spurt en fæ engin svör, sama hversu mjög ég reyni. Auðvitað segir það í sjálfu sér allt sem segja þarf um hver staðan er þar og hverjar fyrirætlanirnar eru, að viðbótin er lítil sem engin þrátt fyrir mikið tal um mikilvægi geðheilbrigðisþjónustu, t.d. vegna unga fólksins okkar eftir heimsfaraldur. Það er svarað með þögninni. Á einum gjaldalið sjáum við 400 milljónir en við sjáum líka 400 milljónir í mínus. Mér sýnist sem 100 milljónir liggi fyrir í þetta verkefni. Hvað sem því líður þá er niðurstaðan sú að sálfræðiþjónusta verður áfram heilbrigðisþjónusta fyrir þá sem hafa ráð á henni. Það er vitað mál, t.d. hvað varðar foreldra unglinga, að margar barnafjölskyldur geta ekki leyft sér kostnað upp á 20.000 kr. fyrir hvern tíma þar. Við þekkjum veruleikann um biðlista barna eftir þjónustu sem er í sumum tilvikum í árum talið, svo löng bið að hún er drjúgur hluti af æsku barna. Við vitum hver staðan er varðandi mönnun á heilbrigðisstofnunum. Mönnun er - og það kemur fram í öllum umsögnum allra umsagnaraðila sem komu fyrir fjárlaganefnd - stærsta áskorun heilbrigðiskerfisins. Hér eru engin teikn á lofti um að ráðast í úrbætur hvað varðar vinnuaðstæður eða vinnuálag, teikn um hvata sem geta t.d. haldið í hjúkrunarfræðinga en stórt hlutfall þeirra er horfinn til annarra starfa innan fimm ára frá því að þeir hefja störf á Landspítalanum. Hér eru engin teikn um það hvernig við ætlum að laða sérfræðilækna heim úr námi heldur. Það þarf að styrkja heilbrigðiskerfið til lengri tíma litið. Þingsályktunartillaga Viðreisnar um bætt kjör kvennastétta var samþykkt árið 2018 en ríkisstjórnin hefur ekkert gert með þá þingsályktun. Heilbrigðisstarfsfólk er í dag eftirsóttustu starfskraftar heims og við þurfum ekki bara að bjóða mannsæmandi kjör og vinnuaðstæður heldur þurfum við að standast samkeppni að utan. Laun eru stór þáttur þar en ekki síður þættir eins og vinnuumhverfi, tækifæri til starfa, hvert álagið er í starfi, stafræn uppbygging og innviðir. Það er svo margt sem hægt er að gera og ég nefni aftur þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta, hjúkrunarfræðinga þar með talda. Það er liður í því að styrkja heilbrigðiskerfið til lengri tíma litið og fyrir þessu hefur Viðreisn, eins og ég segi, talað árum saman. En til þess að fara í þetta þá þarf forystu um uppbyggingu á heilbrigðiskerfinu til lengri tíma litið og líka viljann til að nýta allt okkar góða fagfólk sem hefur menntun á sviði heilbrigðisvísinda. Hér liggur fyrir vandi sem snýr að vinnuaðstæðum, vinnuálagi, fjárfestingum í heilbrigðiskerfinu og samspili og samstarfi stofnana og aðila. Forseti. Við ræðum líka oft um innviði í þessum sal og þar hef ég margoft bent á það að þar undir er löggæslan svo sannarlega. Þetta vill gleymast. Hér er sama staða uppi og í heilbrigðiskerfinu því að við erum að horfa á mynd sem er margra ára gömul. Hér koma inn viðbætur og ég óska hæstv. dómsmálaráðherra til hamingju með þann góða árangur sem hann virðist hafa náð í samningaviðræðum við fjármálaráðherra. En þetta er að gerast eftir áralangt fjársvelti Fangelsismálastofnunar t.d. sem hefur sætt hagræðingarkröfu á hverju einasta ári frá 2008. Ég lagði nýlega fram fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um biðlista í fangelsi. Auðvitað væri það dálítið fyndið ef staðan væri ekki svona alvarleg, að ríkisstjórninni takist að skapa biðlista eftir úrræði sem menn vilja ekki þiggja. Svörin báru með sér það sem ég þóttist vita. Hundruð manna bíða afplánunar, fólk sem hefur hlotið dóm en er ekki boðað í afplánun vegna þess að Fangelsismálastofnun hefur ekki burði til að nýta öll pláss vegna fjárskorts. Fjöldi lögreglumanna hefur ekki vaxið í samræmi við þörf, í samræmi við fólksfjölda og fjölgun ferðamanna hér á landi. Ég hef margsinnis í þessum sal talað um tímann sem það tekur fyrir dómsmál, sakamál að fara í gegnum kerfið og þau skilaboð til þolenda sem bíða árum saman eftir niðurstöðu, þá staðreynd að dómar fyrnast, þá staðreynd að réttindi fanga eru ekki virt að öllu leyti í íslenskum fangelsum. Við erum að tala um öryggi borgaranna. Það er grundvallarskylda ríkisins að tryggja öryggi borgara landsins, öryggi fólksins í landinu og það hefur verulega vantað upp á að sá vilji hafi verið sýndur í verki. Þetta er niðurstaðan eftir margra ára dvöl Sjálfstæðisflokksins í dómsmálaráðuneytinu sem fer með öryggi borgara landsins. Þegar við skoðum þessa innviði saman, heilbrigðiskerfið annars vegar og réttarkerfið hins vegar, þá má segja að pólitík þessarar ríkisstjórnar hafi að vissu leyti ógnað hagsmunum almennings. Frú forseti. Niðurstaðan í ár er sú að ríkisstjórnin leggur nú á borð fjárlagafrumvarp með 118 milljarða kr. halla. Frá því að frumvarpið var fyrst lagt fram í september hefur hallinn farið frá 90 milljörðum og upp í 118. Hefur þetta einhverja þýðingu? Stundum mætti ætla að svo væri ekki. Hér er a.m.k. furðu lítið talað um þennan þátt málsins. Stundum tala stjórnmálamenn og jafnvel heilir stjórnmálaflokkar eins og skuldir skipti ekki máli, séu bara tölur á blaði. En þetta er mjög varhugaverður og jafnvel hættulegur málflutningur. Við sjáum það rækilega núna þegar við erum komin í 2. umr. um þetta frumvarp. Hvaða fjárlagaliður hefur hækkað mest frá 1. umr. til 2. umr.? Eru það framlög til að styrkja innviði, eru það samgöngur, eru það húsnæðismál, eru það heilbrigðismál? Nei, það eru vaxtagjöld. Staðan núna er sú að vaxtagjöldin nema um 100 milljörðum kr. og auðvitað hafa svimandi há vaxtagjöld áhrif á getu og burði ríkissjóðs til að fjárfesta í grunnþjónustu. Það blasir við. Á það ekki að vera markmiðið að geta varið fjármunum í annað en vaxtagjöld? Það dugar þess vegna alls ekki í fjárlagapólitík að neita að ræða halla, neita að ræða skuldir. Frú forseti. Ég nefndi það fyrr hér í kvöld í andsvörum við formann fjárlaganefndar að ég líti svo á að þetta fjárlagafrumvarp hafi meiri þýðingu en oft áður. Vitaskuld er það svo að öll fjárlagafrumvörp hafa þýðingu en aðstæðurnar núna, verðbólgan, háir vextir, kjarasamningar, alvarlegar blikur á lofti erlendis eru allt þættir sem við verðum að vera vakandi fyrir. Það þarf t.d. ekki mikið að breytast erlendis til þess að staða okkar hér breytist fljótt. Ég nefni ferðaþjónustuna sem dæmi. Það er þekkt úr hagrannsóknum að þegar kreppir að þá eru ferðalög, afþreying og annar slíkur munaður það fyrsta sem fer út úr bókhaldi heimilanna. Við reiðum okkur mjög á ferðaþjónustu. Við verðum að vera vakandi fyrir því sem er að gerast hér heima en líka erlendis. Ríkisstjórnin segir sjálf þannig frá að afkoman sé betri en reiknað hafði verið með og vissulega er sitthvað jákvætt hér. Ég ætla ekki að slást í hóp með þeim sem segja að hér ríki svartnættið eitt og að öll vond veður séu ríkisstjórninni að kenna. En eftir stendur að þriðji stærsti fjárlagaliður íslenska ríkisins er vaxtakostnaður. Hvers vegna er ég að leggja svona mikla áherslu á þetta atriði? Það er vegna þess að vaxtagjöldin á Íslandi eru mjög há í öllum samanburði. Ekkert annað OECD-ríki býr við eins há vaxtagjöld af vergri landsframleiðslu og Ísland þrátt fyrir að margar þjóðir skuldi langtum meira en Ísland. Það þýðir að kostnaður þess að fjármagna rekstur ríkissjóðs með lánum og lántökum, eins og hér er verið að gera, er meiri hér en annars staðar. Ríkissjóður hefur núna verið rekinn með halla frá árinu 2019. Það er útlit fyrir að uppsafnaður halli áranna 2019–2023 muni nema um 780 milljörðum kr. og það er gert ráð fyrir að hallareksturinn haldi áfram út árið 2027. Ríkissjóður er þá samkvæmt því rekinn með tapi í níu ár samfellt. Það er saga þessarar ríkisstjórnar. Það er áhugaverður dómur yfir fjármálastjórn a.m.k. Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Ég veit ekki hvort þetta truflar Vinstri græn. Auðvitað var hér heimsfaraldur en ég nefni þetta tímamark vegna þess að tapreksturinn var hafinn fyrir Covid og fyrir efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldurs. Og nú á að halda honum áfram langt fram á næsta kjörtímabil. Það á að vera keppikefli og markmið að greiða niður skuldir vegna þess að það er í þágu hagsmuna almennings. Það á að forðast það að reka ríkissjóð alltaf vitlausu megin við núllið. Það getur gerst þegar aðstæður kalla á það en markmiðið hlýtur að eiga að vera að rétta slíka stöðu af, hún fái ekki að viðgangast níu ár samfleytt. Ég minni á álit fjármálaráðs á síðustu fjármálaáætlun sem varpaði ljósi á kerfislægan hallarekstur ríkissjóðs þar sem tekjum er eytt samstundis eða um efni fram. Aftur getum við borið þetta saman við heimilisbókhald. Það er ekki gæfuleg uppskrift. Vandinn skýrist sumpart af heimsfaraldri en ekki síður af kerfislægum hallarekstri og óábyrgri hagstjórn í formi skuldasöfnunar og aðhaldsleysis. Heiðarlegur glannaskapur má segja að þetta sé. Það á auðvitað að vera hlutverk stjórnarandstöðu að gera athugasemdir við það þegar ríkisstjórn getur ekki brúað bilið milli útgjalda og tekna, meira segja við þær aðstæður að efnahagsaðstæður eru með henni. Það gerir að verkum að lífskjör eru tekin að láni, reikningur sendur á næstu kynslóð. Ég vil aftur fá að staldra við þann punkt að það er búist við áframhaldandi hallarekstri og skuldasöfnun út árið 2027. Það er merkilega lítið rætt um þá staðreynd hér og ég skil reyndar vel að meiri hlutinn forðist það samtal. Frú forseti. Mig langar að hafa nokkur orð um tekjuöflun í þessu frumvarpi. Hún er að sumu leyti ómarkviss. Ríkisstjórnin er með þetta 118 milljarða kr. gat en lausnirnar sem eru boðaðar á móti eru fremur metnaðarlausar. Við heyrðum hérna strax í september tal um lækkun framlaga til stjórnmálaflokka upp á einhverja tugi milljóna, lækkun á ferðakostnaði ríkisins, atriði sem fram komu og eru bein afleiðing af heimsfaraldri, frestun viðbyggingar við Stjórnarráðið. Ekkert þessara atriða er nálægt því að hreyfa við stóru myndinni. Um tekjuöflun vil ég leyfa mér að nefna stöðu sjávarútvegsins í fyrra. Methagnaður þar, hagnaður greinarinnar að mig minnir um 65 milljarðar eftir skatta og gjöld. Það eru mikil gleðitíðindi og við eigum að vera stolt af sjávarútveginum. En enn er staðan sú að þjóðin fær ekki sinn sanngjarna hlut fyrir afnot af sameiginlegri auðlind okkar allra. Veiðigjöldin standa varla undir fiskveiðieftirliti enda tek ég eftir því hér í kvöld og reyndar í allri umræðu um þetta frumvarp að orðið veiðigjald heyrist ekki af hálfu þingmannameirihlutans, heyrist ekki þegar forystumenn ríkisstjórnarinnar tala um fjárlagafrumvarpið. Það er með nokkrum ólíkindum og eitthvað svo dæmalaust lýsandi um pólitík þessarar ríkisstjórnar að meira að segja í þessari stöðu, 118 milljarðar í mínus, hvarflar ekki að mönnum að líta til þess hvort eðlileg gjaldtaka í sjávarútvegi geti verið eitthvað til að horfa á. Mig langar líka til að rýna aðeins hvað ríkisstjórnin á við um áframhaldandi sölu á Íslandsbanka. Það er mikilvægt að fjármunir sem fengjust af sölu læsist ekki inni heldur verði nýttir til að greiða niður skuldir. Fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir að sölunni verði fram haldið. Skýrasti dómurinn held ég um árangur hæstv. fjármálaráðherra af síðustu sölu er hins vegar sú staðreynd að yfir 60% landsmanna treysta honum ekki til að halda áfram og mér virðist af fréttatilkynningu ríkisstjórnarinnar um síðustu páska að ríkisstjórnin geri það ekki heldur. Skriflegt svar hans við fyrirspurn minni sem barst í gær bendir til þess að sala á næsta ári sé alls ekki gefin. Það er auðvitað skýrasti dómurinn um frammistöðu ráðherrans. Ferlið sigldi í strand í kjölfarið. Hér skiptir auðvitað miklu að vanda til verka og hér er traust auðvitað lykilbreyta. En reikningurinn er sem fyrr sendur á almenning sem verður þá af þessum tekjum í bili ef salan er sett á bið. Auðvitað skiptir það máli fyrir ríkissjóð við núverandi aðstæður að söluandvirðið fáist til að greiða niður skuldir og verja til brýnna verkefna. Forseti. Ég hef farið yfir nokkrar athugasemdir við þetta fjárlagafrumvarp og mér líður reyndar eins og ég hafi staðið hér í heila eilífð en ég á mikið inni. Ég hef nefnt áherslu okkar á frekari fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu og hana viljum við sjá. Ég hef lagt áherslu á það að við söknum þess að sjá ekki markvissar aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar til að vinna gegn verðbólgu. Ég hef nefnt aðgerðir vegna hárra vaxta og þar erum við ekki síst að horfa á hagsmuni ungra barnafjölskyldna. Vaxtabætur, húsnæðisbætur og barnabætur eru þýðingarmiklir þættir þar og þetta eru atriði sem geta liðkað fyrir gerð kjarasamninga. Ég sakna þess líka að sjá ekki í þessu frumvarpi heilbrigða gjaldtöku fyrir afnot af sjávarauðlindinni en ætla að játa að það kemur mér ekki vitund á óvart. Ég vil líka leyfa mér að nefna græna skatta og sakna þess að sjá enga markvissa sýn um loftslagsmál í þessu frumvarpi. Þar ætla ég að leyfa mér að tala líka sem nefndarmaður í umhverfis- og samgöngunefnd því það er ókostur við fjárlagavinnuna að það er engin heildaryfirsýn yfir það með hvaða hætti við erum að beita fjárfestingum í þágu loftslagsmarkmiða. Ég held að það skorti í sjálfu sér ekki upp á viljann þar en vinnubrögðin eru ekki nægilega fókuseruð og ég held að formaður fjárlaganefndar sé mér sammála um mikilvægi þess að við skerpum á þessu. Það þarf þessa heildaryfirsýn og hér ætla ég að minna á að ég lagði fram skriflega fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra í vor, að mig minnir, það sem ég var einmitt að leita svara við því hversu hátt hlutfall fjárfestinga ríkissjóðs styður við loftslagsmarkmið okkar, hversu hátt hlutfall fjárfestinga ríkissjóðs getur kallast grænar. Svarið var 2%. Það er ekki gæfulegt svar í samhengi við skýr markmið stjórnvalda. Að vísu tókst fjármálaráðherra að mig minnir að taka þetta hlutfall upp í 20% en þá var hann farinn að skilgreina byggingu Landspítalans sem græna fjárfestingu, sem mér fannst kreatíft. Ég sakna þess að það sé grænn þráður og grænn fókus og græn áhersla í gegnum fjárlagavinnuna. Við gerum líka athugasemdir við að tekjuöflun er bæði ómarkviss og ósanngjörn við núverandi aðstæður. Það hvernig stjórnvöld haga sköttum og hverja þau skatta er ofboðslega skýr mynd af pólitík á hverjum tíma. Að síðustu vil ég nefna að hér vantar að mínu mati ekki síst kjark til að taka markviss skref um hagræðingu í ríkisrekstri. Það er mikið einkenni á þessu frumvarpi og á fjármálastjórn hæstv. fjármálaráðherra viss tregða til að taka ákvarðanir. Ég sakna þess að það er engin merkjanleg áhersla á hagræðingu af hálfu ríkisstjórnarinnar í frumvarpinu og menn lýsa því yfir af fullum þunga að stefnt sé að halla í níu ár samfleytt. Ég hef talað um það hvað skuldirnar kosta ríkissjóð vegna þess hve kostnaðurinn af vaxtagjöldum er mikill og það er mikið almannahagsmunamál að lækka þennan kostnað. Þannig verjum við lífskjör, þannig verjum við samkeppnishæfni Íslands og þannig verjum við velferðina og fjárfestingar í velferð. Fjármálaráðherra talaði í september um það, þegar hann kynnti fjárlagafrumvarpið fyrst, að það væru tækifæri í einfaldara ríkiskerfi. Það eru mikil tækifæri þar. Ég er honum einlæglega sammála um það. En ég saknaði þess að hafa ekki séð þá og heldur ekki núna fyrir 2. umr. neinar konkret tillögur í þeim efnum, tækifærunum í einfaldara ríkiskerfi. Það þarf konkret tillögur. Það þarf kjarkinn til að taka markviss skref um aðhald í ríkisrekstri. Að síðustu finnst mér vanta svör og sýn um aðgerðir gegn verðbólgunni sjálfri. Það er ekki rétt, þó að meiri hlutinn tali stundum þannig þegar við erum að ræða um fjárlagagerðina, fjárlagafrumvörp og fjárlög, að hér sé um óbreytanlegar stærðir að ræða, einhver náttúrulögmál. Það er pólitík að velja að skilja skuldir eftir fyrir börnin okkar. Það er pólitík í því hvernig ríkisstjórnin skattleggur og skattleggur ekki. Það er pólitík í því að fjárfesta ekki í grunnþjónustu í samræmi við þörf. Allt er þetta til marks um pólitík, ekki náttúrulögmál heldur stefnu ríkisstjórnarinnar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ósköp góða ræðu. Ég er sammála flestu af því sem þar kom fram. Þetta eru mjög athyglisverðar kringumstæður sem við erum í, blússandi hagvöxtur, hátt atvinnustig, mikil þensla. Samt er lagt fram fjárlagafrumvarp í haust sem gerir ráð fyrir að 89 milljarða fjárlagahalla, hallarekstri á næsta ári. Það sem gerðist svo í kjölfarið er að það kemur í raun enn dekkri verðbólguspá og meginvextir Seðlabankans eru hækkaðir enn frekar. Ég held að þessi síðasta hækkun um 25 punkta hafi komið mörgum á óvart. Samt er í raun brugðist við með þeim hætti, núna þegar frumvarpið er á leið í 3. umr., nýkomið út úr nefnd, er búið að auka hallann enn frekar, fara upp í 118 milljarða. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að henni er umhugað um ábyrgan rekstur ríkissjóðs: Hvað þýðir þetta fyrir efnahagslegan stöðugleika 

Ræðumaður, ef ræðutíminn er styttur í eina mínútu þá er hann ein mínúta.

Frú forseti. Í öllu tali um efnahagsmál er mikið talað um væntingar og af því að hv. þingmaður nefndi stöðugleikann þá held ég að sá stöðugleiki sem ríkisstjórnin á - mér fannst dálítið fallegt að sjá að þegar ríkisstjórnin fagnaði fimm ára afmæli í síðustu viku eða hvað það var, þá virtist það vera þeirra bjartasti dómur að hún sprakk ekki, að hún er á lífi fimm árum eftir að hún fór af stað. En auðvitað eru þessir þættir sem hv. þingmaður spyr um atlaga að stöðugleikanum, að haga málum með þessum hætti. Síðan finnst mér það sjálfstætt vandamál að í þessum mikla halla, þegar útgjöldin eru með þeim hætti sem þau eru, er samt ekki verið að fjárfesta af krafti í grunnþjónustu og þeim þáttum sem ég nefndi í ræðu minni.

Virðulegur forseti. Ég held ég geti tekið undir þetta. Ég ætla að reyna núna að skila þessum sekúndum sem ég rændi þarna áðan, virðulegi forseti, og tala mjög hratt í síðara skiptið. Hvaða áhrif ætli þetta hafi, einmitt þegar verðbólgan er meiri en var gert ráð fyrir og vextirnir eru jafnvel orðnir enn hærri? Mun þetta hávaxtatímabil ekki bara dragast enn frekar á langinn og er þetta ekki mjög alvarlegt fyrir t.d. heimili sem hafa fest vextina sína? Er ekki þarna ákveðin snjóhengja sem mun falla á okkur, bæði á næsta ári og þar næsta, ef okkur tekst ekki að reka ríkissjóð með ábyrgari hætti?

Frú forseti. Jú, ég held að það sé mikil hætta á því. Þegar ríkisstjórnin stendur ekki í lappirnar í þessu hlutverki sínu að taka þátt í því að vinna gegn verðbólgunni þá leiðir það auðvitað af sjálfu sér að þetta tímabil er líklegt til að lengjast, tímabil verðbólgu og tímabil hárra vaxta. Seðlabankinn hefur beint orðum sínum til atvinnulífsins. Seðlabankinn hefur beint orðum sínum til almennings. Fólk þorir varla að játa á sig í dag að hafa einhvern tímann farið í sólina til Tenerife. Seðlabankinn hefur líka lýst því hvert hlutverk og ábyrgð ríkisstjórnarinnar er í þessum efnum. Mér hefði fundist að Seðlabankinn gæti stundum verið afdráttarlausari þar því auðvitað fer ríkisstjórnin með algjört grundvallarhlutverk í þeim efnum þannig að það er augljóst hagsmunamál heimilanna og okkar allra að ríkisstjórnin standi í lappirnar 

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði undir lok ræðu sinnar að sér þætti hún hafi staðið í heila eilífð og ég verð nú að segja að eilífðirnar hefðu mátt vera tvær, svo gagnmerk var yfirferðin og ansi áhugavert margt sem fram kom. En mig langar að spyrja að einu sem er sameiginlegt áhugamál okkar í grænu málunum, það er þessi hrópandi skortur á gagnsæi eða þessi tilfinning sem við fáum alltaf fyrir því að það sé bara enginn heima þegar við bönkum upp á í ráðuneytinu. Hérna erum við með minnisblað sem barst til fjárlaganefndar í nóvember um framlög til loftslagsmála. Um þetta minnisblað var beðið í apríl. Það var beðið um að fá minnisblað þar sem væru teknar saman tölur, sambærilegar þeim sem voru í þarsíðustu fjármálaáætlun. Það tók næstum hálft ár að skrapa þessum tölum saman. Er eðlilegt að ríkisstjórn sem þykist 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér hefur fundist það mjög, ég veit ekki hvort áhugavert er orðið, en mjög sérstakt að upplifa það í nefndum þingsins aftur og aftur hvernig aðgengi að gögnum getur verið. Mér finnst ég líka hafa uppgötvað ákveðinn sannleika við þetta tregðulögmál að gögn sem eru ekki endilega hliðholl stjórnvöldum geta verið lengur að berast en önnur. Þetta er svona partítilgáta hjá mér. Í fjárlaganefnd, rétt eins og í umhverfis- og samgöngunefnd, er það áberandi að fyrir þá þingmenn sem hafa áhuga á grænum fjárfestingum, á því að fjárfest sé í þágu loftslagsmarkmiða, að tekin séu markviss skref í þágu loftslagsmarkmiða, er erfitt að fá yfirsýn um stöðu mála. Það hindrar okkur auðvitað í að ná þeim árangri sem að er stefnt 

Forseti. Aðeins aftur um þetta yfirlit sem sýnir framlag ríkisstjórnarinnar til loftslagsmála. Hér er teiknað upp og flokkað undir loftslagsmál fimm ár fram í tímann upphæð sem byrjar í 4,7 milljörðum og endar í 4,7 milljörðum á tímabilinu. Þetta eru rekstrarframlög. Sveiflurnar koma í millifærslunum eins og til rafbílakaupa. En þegar kemur að einhverjum grunnrekstri þá er flöt lína fram undan. Og meira að segja, vegna þess að hv. þingmaður talaði um kreatífar skilgreiningar á grænni fjárfestingu, þá eru nú heldur betur kreatífar skilgreiningarnar í þessu minnisblaði þar sem það er mat umhverfisráðuneytis og Veðurstofunnar að í víðum skilningi megi flokka alla starfsemi Veðurstofunnar undir loftslagsmál. Þannig næst að smyrja 3 milljörðum inn í þessa töflu. Ég veit ekki, vöktun á jarðskjálftum, er það loftslagsmál? Eldfjallarannsóknir, eru það loftslagsmál? Það er staðreynd 

Forseti ítrekar við hv. þingmenn að ræðutíminn er ein mínúta.

Virðulegi forseti. Það rifjast upp fyrir mér líka umsögn loftslagsráðs um aðgerðir stjórnvalda. Mér hefur fundist hæstv. forsætisráðherra ekki síst mikið í því að tala um Ísland sem forystuþjóð á þessu sviði vegna þess að við höfum sett okkur góð markmið. Við erum enn þá alltaf bara tala um markmiðin en ekki hvernig við ætlum að ná þeim fram. Þau eru ekki tímasett, þau eru ekki nægilega vel mælanleg og fjárfestingarnar í þeirra þágu liggja heldur ekki ljósar fyrir. Allt saman breytur sem eru ekki til þess fallnar að styðja við okkar markmið í þessum efnum. Varðandi Veðurstofuna - ef Landspítalinn getur verið grænn þá getur Veðurstofan verið það líka.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og sömuleiðis vil ég þakka henni fyrir ljómandi samstarf í fjárlaganefnd. Ég vil byrja á því að segja að mér kemur það ekkert á óvart að þingmanni Viðreisnar komi það á óvart að líftími ríkisstjórnarinnar sé fimm ár eða skemur, svo það sé nú sagt. Ég velti því fyrir mér í þessu samhengi að nú er talað um hátt vaxtastig og aðgerðir og annað og ég varð ekki var við að hv. þingmaður minntist nokkurn tímann á nema það sem ríkisstjórnin gerði, sem væri slæmt, en ekki komið með neinar lausnir í staðinn, hvað væri hugsanlega hægt að gera í þessum ólgusjó sem nú væri fram undan. Þá á ég ekki við að ganga í Evrópusambandið á morgun.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir einkar gott og ánægjulegt samstarf í fjárlaganefnd og sér í lagi í þeirri undirnefnd sem við höfum starfað í þar, sem hefur gegnt veigamiklu hlutverki líka, vil ég leyfa mér að nefna. Það sem við höfum talað um í samhengi við verðbólgu er auðvitað að ríkisstjórnin sé aðeins á bremsunni. Við töluðum um það strax í heimsfaraldri að það skipti máli að ríkið tæki sér hlutverk og stöðu í fjárfestingum þegar við horfðum fram á það að aðstæður væru kólna en þær yrðu tímasettar þannig að þær kæmu ekki til framkvæmda þegar hér væri allt að fara upp á við aftur. Mér sýnist að þau varnaðarorð hafi gengið eftir. Ég nefndi í ræðu minni að ég er skoðanasystir hæstv. fjármálaráðherra um mikilvægi hagræðingarinnar. Það eru ýmis verkfæri til um þetta, ekki síst hvernig við beitum fjárfestingum ríkisins og hvenær ríkið hefur sig hægt þegar hlutirnir eru á leiðinni upp aftur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og var það bara nokkuð skýrt og gott. Í þessu samhengi þá er það alltaf þannig, eðli málsins samkvæmt, að stjórnarandstaðan gagnrýnir þá sem eru í ríkisstjórn fyrir það sem er verið að reyna að gera. Því vil ég spyrja hv. þingmann um fjárlögin eins og þau líta út núna, það er verið að taka á vissum hlutum og það er óhætt að segja það og ég stend alveg við það að verið er að bæta í þegar kemur að velferðarhlutanum, þar er langmesti þunginn í dag og önnur ráðuneyti og önnur málefnasvið sitja eftir. Getum við ekki verið sammála um það að þarna erum við á réttri braut, þ.e. ríkisstjórnarflokkarnir og Alþingi allt saman? Við erum á réttri braut hvað það varðar að við erum að bæta í á velferðarsviðinu fyrst og fremst.

Frú forseti. Jú, ég nefndi það hér í minni ræðu að ég held að ég tilheyri ekki þeim armi stjórnarandstöðunnar sem talar um allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem svartnættið eitt. Ég nefndi að það eru hér viðbætur í heilbrigðiskerfinu og í löggæslumálum. En ég nefndi líka að í báðum póstum, ekki síst löggæslunni, er þetta viðbragð við mjög alvarlegu fjársvelti. Það er staðan. Ég stend líka við það að ég myndi vilja sjá meiri innspýtingu í heilbrigðiskerfið og við værum að horfa lengra fram í tímann þar. Ég hef líka staðið hér í þessum ræðustól og lýst yfir ánægju minni með margt af því sem hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórsson hefur sagt og hefur boðað en nú vil ég fara að sjá hann framkvæma í samræmi við sín góðu orð. Ég nefndi sálfræðiþjónustuna, ég hef nefnt samninga við lækna, þetta óþol ríkisstjórnarinnar fyrir sjálfstætt starfandi fagaðilum á sviði heilbrigðisþjónustunnar. Þannig að það er sitthvað gott en við erum ekki sammála um allt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ágætt samstarf í fjárlaganefnd. Ég heyrði ræðu hv. þingmanns, hún talaði um vextina og evruna. Ég verð að segja eins og er að mér leið eins og ég væri staddur á hálfgerðri vakningarsamkomu, hvað hún talaði fallega um evruna og vextina. Mig langar að fara aðeins yfir verðbólgutölur í Evrópu. 

Frú forseti. Mér finnst alltaf vera vakning að sitja með hv. þingmanni í fjárlaganefnd 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Lánskjör á Norðurlöndunum eru bara prýðileg. Ég er nú sjálfur fasteignareigandi í Ósló, á þar litla íbúð. Það að eignast fasteign í Noregi er alveg jafn erfitt og á Íslandi, ef ekki erfiðara. Það er óvenju erfitt í dag á Íslandi vegna skorts á framboði af húsnæði. Íslenskur húsnæðismarkaður er ekki hluti af húsnæðismarkaði Evrópu, hann er staðbundinn, byggist á framboði og eftirspurn eftir húsnæði á Íslandi. Vextir koma þar vissulega inni en háir vextir reiknast inn í íbúðaverðið á Íslandi. Verð á íbúðum í Noregi t.d. er miklu hærra en á Íslandi af því að vextir eru lægri. Málið er að það að eignast húsnæði á Íslandi verður ekkert léttara þó að evran komi til skjalanna. Ástæðan fyrir því að vextir á evrusvæðinu eru ekki háir í dag er sú að ef vextir hækka út af verðbólgunni þá mun evran sennilega hrynja. Af hverju? Jú, af því að Grikkland, Ítalía og Spánn munu ekki þola háa vexti í Evrópusambandinu. Ég skora á hv. þingmann að gúgla þetta. Þetta liggur algerlega kristaltært fyrir. 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir dásamlegt yfirlæti karlmannsins sem ætlar að kenna mér að gúgla.

Ég var að biðja þig um að gúgla, ég var ekki að kenna þér það.

Já, akkúrat, hver staðan er. Það er ekkert séríslenskt við það að fasteignaverð sé að miklu leyti markað af framboði og eftirspurn, þá á ég við sirkabát alls staðar. 

Virðulegur forseti. Í dag er búin að fara fram ansi fróðleg og upplýsandi og góð umræða og margt sem hún skilur eftir sig en það sem stendur upp úr miðað við það sem ég hef náð að fylgjast með er að stundum virðumst við vera í sitt hvoru landinu eða ekki á sama staðnum þegar við erum að fjalla um þessa hluti sem við erum að fjalla um í dag, þ.e. fjárlög við 2. umr. Auðvitað er eðlilegt að menn komi hér upp og gagnrýni og leggi ýmislegt til málanna. Staðreyndin frá mínum bæjardyrum er þessi: Þessi fjárlög eru í sjálfu sér ekkert annað en velferðarfjárlög. Það er verið að taka verulega á þeim málaflokkum sem snúa að heilbrigðis- eða velferðarmálum í heild sinni. Þar er verið að gera verulega gangskör. Vissulega hafa þessir málaflokkar setið á hakanum undanfarið, það er óhætt að segja það. En nú er verið að blása til sóknar. Þeir sem leggja það á sig að lesa nefndarálit meiri hluta sjá að þar kemur þetta auðvitað verulega vel fram. Það eru gerðar ansi miklar breytingartillögur á milli umræðna. Fjárlaganefnd ásamt ríkisstjórn hefur tekið þetta til gagngerrar endurskoðunar og það má örugglega færa fram ansi mörg rök þess efnis hvers vegna svona lagað er gert, þ.e. að þurfa að bæta við rúmum 50 milljörðum á milli umræðna. Ég ætla að leyfa mér að standa hér og velta þessu upp eins og ég sé þetta fyrir mér. Ramminn er svolítið þröngur í 1. umr., verulega þröngur. Ég held við getum öll verið sammála um það að þá vantar upp á víða. En það er búið að koma fram í umræðunni í dag hver skuldastaðan er, það er hallarekstur og annað og skilaboðin voru skýr þegar fjármálaráðherra leggur fram frumvarp til fjárlaga hér í byrjun þings um að við þurfum að stíga svolítið á hemilinn, við þurfum að stíga svolítið á bremsuna. Síðan förum við í þessa vinnu sem fjárlaganefnd er búin að vera í síðan í haust, að fara yfir öll málefnasvið þar sem reynt er að mæta þessu og hugsa og sjá: Hvar getum við hugsanlega tekið á? Hvar er þörfin mest o.s.frv.? Ég ætla að leyfa mér að segja að okkur hefur tekist frekar vel til í þeim efnum. Það er verið að mæta þar sem þörfin er mest, þ.e. í velferðarhlutanum, það er stóraukning á milli umræðna. Ef við tökum bara heilbrigðismálin í heild sinni frá síðustu fjárlögum erum við að tala um rúma 17 milljarða. Það eru gríðarlegir fjármunir. Ef við tökum félags-, húsnæðis- og tryggingamál erum við að tala um 9,7 milljarða. Komið vel að því. Það var mikið ákall í málum sem sneru að lögreglunni. Þar er bætt verulega í, 2,7 milljarðar þar. Þetta eru allt þörf og góð málefni sem styrkja og undirbyggja velferðarkerfi landsins og ekki veitir af. Ég get því ekki fallist á það að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir séu að draga lappirnar og séu í einhverri óráðsíu. Það er verið að mæta brýnustu þörfunum. Ég ætla að koma inn á það seinna í ræðunni að þar mætti síðan bæta enn frekar í og hvernig við horfum til næstu fjármálaáætlunar sem við förum að vinna eftir áramótin því að þörfin er mjög víða, alls staðar í samfélaginu. En staðan er bara þannig að við þurfum að gæta að okkur. Við þurfum að reyna að halda einhverju aðhaldi á útgjöldum ríkisins og við þurfum að bæta í tekjugrunninn. Það komu hér fram í dag ágætistillögur og umhugsunarverðar og fínar tillögur, ég er svo ekki sammála öllum en þær eru vel umræðunnar virði, t.d. hjá 1. minni hluta hér í dag, vel uppsettar tillögur um það hvar ætti að sækja fjármuni. En það er alveg ljóst að þegar við förum í það þá þarf að hafa í huga að við erum að reka fyrirtæki og þá þurfum við að reyna hafa eitthvert jafnvægi á útstreymi og innkomu. Lausnin felst yfirleitt í því að reyna þá að hafa meiri tekjur og það þekkjum við Íslendingar vel. Þá bara vinnum við meira. Ég er svo sem ekkert að mæla með því að við vinnum meira, einstaklingarnir hafa svo sannarlega lagt sig fram, nóg er nú í dag hvað menn hafa lagt á sig og tala sumir um að stytta vinnuvikuna. En ég ætla ekki að fara í þá sálma hér. En í því samhengi þá eigum við veruleg tækifæri í að auka tekjur okkar, ekki bara með því að leggja á aukin veiðigjöld eða leggja á hvalrekaskatt eða eitthvað svoleiðis. Það er alltaf umræðunnar virði og ég ætla ekkert að slá hendinni á móti því en við getum líka framleitt meira. Það er grundvallaratriði. Við getum framleitt mun meira hér á landi af ýmsum afurðum. Við getum horft á þessar grunnframleiðslugreinar, t.d. sjávarútveg, orkuiðnaðinn, áliðnaðinn, ferðaþjónustu og landbúnað. Við getum horft til þess og alla þá nýsköpun sem er í samfélaginu. Þetta skapar allt tekjur. Ferðaþjónustan er í sjálfu sér ekkert annað en framleiðslugrein, Hún skapar okkur gjaldeyri. Ef við öflum meira þá getum við byrjað að reyna að borga niður skuldir og síðan förum við í það að byggja upp samfélagið. Þetta þarf allt að haldast í hendur því að eins og komið hefur fram í ræðum fyrr í dag og í kvöld þá stefnir í ákveðinn hallarekstur næstu árin. En ég minni á að þrátt fyrir þennan hallarekstur sem við stöndum frammi fyrir í dag upp á einhverja 118 milljarða, í þeim fjárlögum sem við erum að fjalla um hér, þá er skuldahlutfallið samt bara um 33%. Ansi margar þjóðir væru frekar stoltar af því. Við megum samt ekki staldra við og klappa okkur á bakið þó að við séum komin á þennan stað og getum sagt að við séum hér með rétt um 33% skuldahlutfall af vergri þjóðarframleiðslu. Við eigum að gera enn betur. Við eigum að hugsa um hverja krónu og hvernig við eyðum henni. Við setjum fjármuni í hinar ýmsu stofnanir sem er vel. En það sem mér finnst skorta verulega á, og nú tala ég sem fulltrúi í fjárlaganefnd, eru greiningar á því í hvað peningarnir eru að fara nákvæmlega. Við þurfum að hugsa betur um það. Það þekkja allir sem hafa rekið fyrirtæki að þú eyðir ekki sömu krónunni tvisvar og þar af leiðandi þurfum við að veita meira aðhald. Við þurfum að skapa meiri framleiðni, hvort sem er á heilbrigðissviði eða í hverju sem við gerum, til þess að þeir fjármunir sem eru lagðir til opinberra stofnana séu virkilega að vinna sína vinnu. Það má ekki skilja orð mín svo að ég sé að tala um að það sé illa farið með fjármuni og að okkar fólk úti á akrinum, eins og við getum sagt, sé ekki að sinna sinni vinnu. En við þurfum alltaf að horfa til þess í hvað fjármunirnir eru að fara. Við getum alltaf sótt fram á hinum ýmsu sviðum og það eru málefnasvið hjá okkur sem því miður eru ekki að fá viðbót. Ég ætla bara að leyfa mér að fara aðeins inn á það sem stendur mér verulega nærri, það sem snýr að matvælaframleiðslunni. Við getum horft á það t.d. að matvælaráðherra er ekki að fá neina viðbót í sinn málaflokk. Í eitt ár erum við búin að ræða um mikilvægi fæðuöryggis og þess háttar og við sjáum það núna, því miður, að þessi málefnasvið sitja eftir. Þar eigum við mikil sóknartækifæri og ég vonast til þess að við fáum að sjá það í fjármálaáætlun fyrir árið 2024 að við stóreflum rannsóknir á landbúnaði. Við þurfum að auka verulega í hafrannsóknir í kringum landið, hafið er okkar helsta gullkista. Hvernig metum við stærð þorskstofn og þess háttar? Þar skortir verulega á. Það er líka þannig að þegar ríkisstjórnin þarf að taka ákvörðun um það hvar vöxturinn eigi að vera, og það er vel, þá fara menn að horfa á velferðarhlutann sem vissulega fær verulega mikið til sín í þessum fjárlögum en önnur málefnasvið sitja eftir. Þó svo að heilbrigðishlutinn sé að fá til sín verulega fjármuni og mikla aukningu þá getum við bætt verulega í þar. Það kom ágætlega fram í ræðu hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni sem sneri að heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Það er alveg ljóst að þar vantar upp á. Það kom fram í umsögnum og í viðtölum við forsvarsmenn þessara stofnanna að róðurinn væri verulega þungur. En aftur á móti eru þarna einhverjir liðir innan ráðuneytisins sem er hægt að færa til og svoleiðis. En við þurfum að horfa sérstaklega á heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni í fjármálaáætlun fyrir 2024, að við veitum þeim ákveðna innspýtingu, tökum vel utan um þær. Ef ég reyni að vitna í orð hv. þm. Haraldar Benediktssonar þá er þetta svona hringkerfi, þ.e. ef heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni virka ekki þá enda sjúklingarnir á höfuðborgarsvæðinu. Við þurfum að geta gripið sjúklinginn og náttúrlega verið með forvarnir á þessu sviði hringinn í kringum landið. Við megum ekki gleyma því að markmið þess að veita góða heilbrigðisþjónustu er að allir hafi jafnan aðgang af heilbrigðisþjónustu hvar sem þeir búa. Það er lykilatriði, númer eitt, tvö og þrjú. Við getum horft til þess að þegar við klárum þessa umræðu og fjárlagafrumvarpið fer til 3. umr., sem gerist vonandi í næstu viku, held ég að við getum öll verið sammála um að það er alltaf hægt að gera betur, hvar sem er. Við verðum líka að sameinast um það sem vel er gert. Þó að það sé haldið uppi gagnrýni á ýmsum sviðum þá er það líka styrkur okkar allra að reyna að horfa til þess af víðsýni. Það er alltaf þannig og þess vegna er svo mikilvæg vinna eins og er í fjárlaganefnd þar sem sjónarmið koma fram og eru yfirleitt verulega málefnaleg og góð, þar sem verið er að velta við hlutum og rannsaka og beina áfram, og ég tel að okkur í meiri hlutanum hafi tekist mjög vel til í því að reyna að sameina og við höfum staðið mjög þétt að því nefndaráliti sem við erum að ræða hér í dag. Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að nýta ekki allan ræðutíma minn því að hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson fór 20 sekúndur fram yfir áðan þannig að ég ætla að lauma því yfir á hann á eftir. En mig langar svona í restina að ræða töluvert um þau tækifæri sem felast í nýsköpun og rannsóknum. Við getum tekið nýsköpunina sem dæmi til að byrja með. Hugverkaiðnaðurinn t.d. er nýsköpun og hver peningur sem við setjum til rannsókna og til sköpunar færir okkur alltaf fram á veginn. Það eru svo mýmörg dæmi alls staðar í kringum okkur sem segja okkur það að allt sem við framleiðum hér á landi, hvort sem það eru tölvuleikir eða lambalæri eða fiskur eða hvað sem er, skapar alltaf tekjur. Það er mjög áhugavert að fara í heimsóknir t.d. þar sem verið er að framleiða tölvuleiki og sjá hvað er verið að gera. Þetta er bara afrakstur þess hvernig við stöndum að nýsköpun. Ég nefni sóknaráætlanir landshlutanna, fjárlaganefnd bætti við 120 milljónum í sóknaráætlanir og 40 milljónum í atvinnuráðgjöfina. Við sjáum að það skilar sér alltaf. Það vekur mikla grósku, ýtir undir það að einstaklingar, fyrirtæki og fleiri finni sér ákveðinn farveg og það gerir að verkum að við erum alltaf að fara ákveðna leið til þess að horfa fram á við, skapa eitthvað, treysta byggðina þar sem við búum, til að reyna að skapa okkur betra líf hvar sem er á landinu. Það er lykilatriði. Síðan getum við alltaf tekið inn í þessa umræðu, og sem tengist vissulega þessum fjárlögum og ég vil koma inn á, það sem lýtur t.d. að innviðaráðuneytinu. Við erum ekki að bæta neitt sérstaklega í það sem snýr að samgöngum og uppbyggingu á húsnæðismarkaði. Það er að hluta til vegna þess að við erum að hægja á. Við erum ekki með neina sérstaka innspýtingu þar. Það er líka til þess að reyna að draga úr verðbólgu að við erum ekki að sprauta inn fjármagni á þann markað. En þarna eigum við sannarlega mikið verk óunnið. Í ræðu hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur var ágætlega komið inn á uppbyggingu á húsnæðismarkaði og við þurfum bara að komast vel að því og halda betur um það og það verður mjög fróðlegt að fá skýrslu frá HMS núna, um byggingarþörfina og hvar við eigum að byggja o.s.frv. Í samgöngukerfinu eigum við mikið verk óunnið. Þó hefur verið alveg gríðarlega mikið og vel gert á þessu kjörtímabili. En allt sem ég er að nefna hérna sem snýr að nýsköpun, framleiðslu og uppbyggingu innviða eru verkefni til þess að við getum haldið uppi góðu lífi hvar sem er á landinu. Ef þú ætlar að tryggja búsetu vítt og breitt um landið þá þurfa innviðirnir að vera til taks, hvort sem það snýr að heilbrigðisþjónustu, samgöngum, velferðarþjónustunni, grunnskólunum, framhaldsskólum, háskólum. Þetta þarf allt að vera til staðar og ég má ekki gleyma að nefna aðgang að skilvirkri og góðri orku. Hv. þm. Haraldur Benediktsson fór verulega vel yfir það, t.d. stöðuna á Vestfjörðum. Í þessu frumvarpi er verið að flétta allt inn í það sem tengist bara okkar daglega lífi. Það er í þessu nefndaráliti hérna. Nú er þetta í fyrsta skipti sem ég sit í fjárlaganefnd. Ég held að maður geti alveg óhætt sagt það, eftir að hafa farið í gegnum þessa vinnu og fengið að starfa með ákveðnum reynsluboltum sem eru í nefndinni, hvort sem eru í stjórnarandstöðu eða ríkisstjórn, að maður öðlast aðra sýn á það hver grunnurinn er að þessu lífi sem við lifum á þessu landi. Það er ofboðslega mikilvægt að velta því fyrir sér hvað þarf til. Eftir að hafa farið í gegnum þessa vinnu þá finnst mér ég hafa séð það, og það kemur svo sterkt í gegn í þessu nefndaráliti sem við erum að fjalla um hérna, hvernig við ætlum að byggja landið og hvernig við sjáum framtíðina fyrir okkur. Því er mikilvægt í þeirri vinnu sem tekur við núna eftir áramótin, þegar við förum í fjármálaáætlunina, að við leggjumst verulega vel yfir það hvar við þurfum virkilega að bæta í. Þá byrjum við að sjálfsögðu á því að horfa á velferðarhlutann og síðan verðum við að trappa okkur niður. En við megum aldrei gleyma því í þessu samhengi að grunnurinn byggir alltaf á því, allt sem við erum að gera, að til þess að við getum haldið uppi ákveðinni þjónustu þá þurfum við að framleiða ákveðna hluti. Einu sinni sagði ágætur maður við mig að við byggjum ekki upp þjóðfélag með því að selja hver öðrum gallabuxur. Það er svolítið mikið til í þessu. Ég sé að sumir þingmenn hrista hausinn og ranghvolfa augunum. En ef þú ert ekki með ákveðna grunnframleiðslu, frumframleiðslu, þá byggirðu ekki upp samfélag. Þú þarft alltaf að byggja á einhverjum sterkum stoðum til þess að geta veitt þá þjónustu sem þarf, sem byggir á velferðarkerfi og löggæslu, skólum o.s.frv. Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér það í lok minnar ræðu að vitna hér í biblíusögur, þeir sem fóru í sunnudagaskóla á sínum tíma lærðu þar ákveðinn söng sem er, held ég, svolítið grunnstefið í því sem við erum að gera. Ég ætla ekki að fara að syngja hér í pontu Alþingis en það var þannig að á sandi byggði heimskur maður hús en á bjargi byggir hygginn maður hús.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Það eru nokkur atriði sem ég vildi klóra mér aðeins í hausnum yfir með honum. Til að byrja með eru þetta í rauninni tvö frumvörp sem við erum að fjalla um hérna. Það er annars vegar frumvarpið sem var lagt fram í haust og svo frumvarpið núna eftir breytingar með 54 milljörðum aukalega. Það var augljóst og við sögðum það skýrt hér í 1. umr. að fyrsta útgáfan á frumvarpinu væri í rauninni gagnslaus fyrir umsagnaraðila. Það vissu allir að það var vanfjármagnað í öllum málaflokkum og verið að fela eitthvað í varasjóðum og í rauninni var þetta gjörsamlega gagnslaust frumvarp. En hv. þingmaður kallaði það að stíga á bremsuna. Ég veit ekki alveg hvernig það er síðan gert með því að bæta 54 milljörðum við. Svo er líka verið að mæta brýnustu þörfum samkvæmt hv. þingmanni þannig að þetta er mjög sundurlaust. Ef við gerum ráð fyrir því að frumvarpið eins og það er núna sé eins og frumvarpið hefði átt að vera við 1. umr., er þá ekki búið að ræna þingið umsögnum allra í samfélaginu sem hafa áhuga og getu og vilja til að gefa umsagnir um fjárlagafrumvarpið? Erum við í þinginu þá ekki að vinna án þeirra umsagna um stöðu mála eins og hún er núna eftir breytingartillögur ríkisstjórnarinnar? Þetta er bara grundvallaratriði í allri vinnunni hérna af því að við erum ekki og getum ekki verið sérfræðingar í öllu og treystum á að þau sem vita og eru að vinna úti í feltinu geti komið með umsagnir um hver staðan sé. Án þess er starfið okkar einfaldlega mjög flókið. Hver er sanngirnin gagnvart fólkinu sem almennt gefur okkur umsagnir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vil þakka honum líka fyrir gott samstarf í fjárlaganefnd. Byrjum á því að standa á bremsunni eða stíga á kúplinguna. Mér fannst hv. þingmaður koma verulega vel inn á það í ljósi þess að í umsögnunum er jú kallað eftir töluvert meira fjármagni á flestum sviðum. Það vantar hér og vantar þar. Síðan erum við komin á þennan stað með frumvarpið sem við erum í dag. Jú, vissulega er verið að bæta við 54 milljörðum, 13,7 milljarðar eru vaxtabætur. Þá eru þetta rétt um 40 milljarðar sem er verið að bæta við. Mér finnst mikilvægt að við höfum í huga hvar við erum að bæta þeim fjármunum við. Það eru nefnilega mörg málefnasvið sem eru ekki að fá neinar viðbætur, eins og ég kom inn í minni ræðu og það kalla ég líka að standa á bremsunni. Það er ákveðið aðhald þó svo að það sé verið að mæta bara lífsnauðsynlegu þörfum í kerfinu, t.d. eins og í heilbrigðiskerfinu þar sem hefur nú ekki verið vanþörf á, þar hefur verið kallað eftir auknu fjármagni. Einnig í félagsmálakerfinu, tryggingakerfinu, húsnæðismálunum. Ef ég reyni að svara spurningu hv. þingmanns, maður þarf líka stundum að klóra sér í höfðinu yfir ýmsum spurningum, þá tel ég að við höfum mætt þessu með því að standa á bremsunni og því miður var ekki hægt að uppfylla þarfir allra, það er bara þannig í þessu, og þetta eru aðhaldssöm fjárlög.

Forseti. Já, þetta eru aðhaldssöm fjárlög sem sinna brýnustu þörfum. Þá finnst mér sérstaklega áhugavert að skoða muninn á fjárlagafrumvarpinu eins og það er lagt fram í haust og núna breytingartillögunum þegar kemur í ljós í nýjum þjóðhagsreikningum að hagsveiflan, sem var búist við að yrði aðeins seinna, er fyrr á ferðinni. Það sýnir okkur bara svart á hvítu hver forgangsröðunin var. Án þeirrar hagsveiflu værum við 12,2 milljörðum fátækari í heilbrigðismálum. Þar var skorið niður vegna ekki nægilega mikillar hagsveiflu upp á við. Hv. þingmaður kallaði þetta lífsnauðsynlegar viðbætur. Er það staðan sem við vorum í í haust? Eru það fjárlög sem þessi ríkisstjórn hefði viljað leggja fram þrátt fyrir hagsveifluna? Eru þau ekki að setja forganginn einmitt til að koma í veg fyrir að við sköðum líf og limi? Þess vegna finnst mér þetta áhugavert, því ég er að glíma við lög um opinber fjármál um það hvernig á að haga þessu, hvernig á að setja fram stefnumörkun stjórnvalda, hvernig á að vera með kostnaðar- og ábatagreiningu, hvernig á að sýna forgangsröðunina og valkostagreininguna, hvernig eitt er valið umfram annað. Það sem ég sé í fjárlagafrumvarpinu í haust er að heilbrigðiskerfinu var hafnað. Sem betur fer kom hagsveiflan fyrr til að redda því - að lágmarki. Ég get ekki lesið annað út úr því en að heilbrigðiskerfið sé á eftir öllu öðru sem var í forgangi í fjárlagafrumvarpinu í haust.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið og vil byrja á því að geta þess að það er mjög fróðlegt að starfa með hv. þingmanni í fjárlaganefnd varðandi þær upplýsingar og þann fróðleik sem hv. þingmaður sækist eftir, sem er vissulega mjög gott og ég get alveg tekið undir það að í öllu þessu samhengi - nú er þetta í fyrsta skipti sem ég starfa í fjárlaganefnd, þ.e. við fjárlög, ég kom inn í þetta í febrúar á þessu ári - að mér finnst skorta oft ákveðnar greiningar á þörfum og hvar mesta nauðsynin er. Og ég verð að segja það, þó að hæstv. heilbrigðisráðherra sé nú í sama liði og ég eins og flestir ættu að vita, þá hefur hann unnið virkilega gott starf við ákveðna greiningu og þau sem eru innan ráðuneytisins eru á ákveðinni braut ásamt okkur hér á Alþingi í því að ná utan um verkefnið sem var ekki vanþörf á. Ég kom inn á það ágætlega, held ég, í minni ræðu hér áðan um mikilvægi þess að við höldum utan um velferðarhlutann varðandi heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni o.s.frv. En vandinn, held ég, er alltaf sá sami hjá okkur í þessu, að þegar þú leggur af stað í einhvern leiðangur og skilaboðin eru í upphafi: Við þurfum að hafa verulega aðhaldssöm fjárlög, þá skera menn allt við nögl. Síðan höldum við áfram í vinnunni og þá erum við komin á þann stað sem við erum í dag. Þetta eru þessar lífsnauðsynlega viðbætur sem verið er að gera til þess að kerfið virki almennilega.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína ágætu ræðu. Þetta eru velferðarfjárlög, segir hv. þingmaður. Hvernig stendur þá á því að barnabætur dragast saman að raunvirði í þessum fjárlögum? Ef þetta eru velferðarfjárlög hvernig stendur þá á því að gert er ráð fyrir að vaxtabætur til skuldsettra heimila haldi áfram að skerðast og að 2.800 heimili eru samkvæmt upplýsingum frá fjármálaráðuneytinu núna að detta alveg út úr vaxtabótakerfinu? Hvernig stendur þá á því, ef þetta eru velferðarfjárlög, að forstjóri Sjúkratrygginga Íslands getur ekki lengur hugsað sér að gegna þessu embætti og vísar þar til vanfjármögnunar á þeim verkefnum sem stofnunin kemur að og vanfjármögnunar í heilbrigðiskerfinu? Er hún bara að misskilja eitthvað og heimilin sem sjá barnabætur sínar rýrna að raunvirði, sem eru að detta út úr vaxtabótakerfinu - er þetta allt bara einhver misskilningur, er fólk bara að misskilja þessa miklu velferðarsókn og þessi miklu velferðarfjárlög?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég held að það sé óhætt að segja að það sem við erum að ræða hér í dag er ekki ekki komið til framkvæmda, í fyrsta lagi er það þannig. Það sem við erum að ræða núna er ekki komið til framkvæmda, það liggur alveg fyrir. 

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að þessi svör hv. þingmanns koma mér mjög ánægjulega á óvart. Hann segir að það sé ekki búið að ganga frá þessum fjárlögum, sem er auðvitað rétt, en mér finnst hann þar vera að gefa í skyn að þessar breytingartillögur frá meiri hlutanum séu í raun ekki endanlegar og það séu þættir sem standa eftir, hann sagði þetta líka. Ég gleðst yfir því, mér finnst hv. þingmaður svolítið vera að gefa það í skyn - hann kemur nú úr flokki sem gefur sig út fyrir að styðja félagshyggju - að hann muni fallast á einhverjar af þeim breytingartillögum sem við höfum nú þegar kynnt. Ég nefndi barnabætur og við kynntum í dag tillögur um að hækka bæði stuðning með hverju barni og viðmiðunarmörk í kerfinu þannig að fleiri fjölskyldur fái barnabætur en tíðkast í dag. Við kynntum líka tillögur um að hækka eignaskerðingarmörk í vaxtabótakerfinu til að koma í veg fyrir einmitt að allt þetta fólk detti alveg út úr kerfinu og að heimili með miklar skuldir og tiltölulega lágar tekjur sjái bæturnar sínar skerðast alveg til fulls. Mér heyrðist hv. þingmaður vera einmitt svolítið sleginn yfir þessu sem ég nefndi með barnabætur og vaxtabætur, að þarna séu þættir sem standi eftir. Ég vona bara að við getum átt uppbyggilegt samtal og samstarf, við sem tilheyrum flokkum sem kenna sig við félagshyggju, og gert einhverjar lágmarksbreytingar á fjárlögunum eins og þau líta út núna á þessum stað í ferlinu eftir að breytingartillögur meiri hlutans komu fram og það verði ekki farið strax í það að fella hverja einustu tillögu sem kemur frá minni hlutanum en leggja svo kannski fram sams konar tillögu að ári eins og við sáum t.d. gert með hækkun frítekjumarks fyrir öryrkja. 

Virðulegur forseti. Ég þarf nú að hlusta aftur á það sem ég sagði, en ég tel að ég hafi nú ekki boðið upp á breytingartillögur í því. Ég sagði að þetta væri ekki orðið að lögum, við skulum hafa það á hreinu, sem við erum að fjalla um. Ég bauð ekki upp í neinn sérstakan dans varðandi framhaldið, enda get ég ekki gert það upp á eigin spýtur, svo það sé nú sagt. Aftur á móti er verið að stórbæta í hluta sem snúa að heilbrigðiskerfinu, félagsþjónustunni og löggæslunni og þar af leiðandi leyfi ég mér að kalla þetta velferðarfrumvarp. En aftur á móti eru þættir eftir, eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á, þar sem við þurfum að grípa betur inn í. En það er einu sinni þannig að við erum í ákveðnu aðhaldi. Ríkissjóður er vissulega rekinn með 118 milljarða halla, gerum við ráð fyrir í því nefndaráliti sem við erum að fjalla um hérna, og við getum ekki tekið utan um alla hluti, því miður er það bara þannig, þótt við fegin vildum. Það sem við erum núna að fjalla um er ákveðinn grunnur sem við byggjum á og síðan verðum við að fara í ákveðna vinnu eftir áramótin sem kemur inn á fjármálaáætlun til að reyna að ná ákveðnu jafnvægi og taka utan um þá sem eftir sitja. Vissulega reynir á mjög víða með hárri verðbólgu og háu vaxtastigi o.s.frv. en lykilatriðið er að við byrjum einhvers staðar að taka utan um þessa þætti. Við leggjum af stað í ákveðið ferðalag. Síðan minni ég bara á það að Róm var ekki byggð á einum degi þegar menn ætluðu að fara af stað aftur.

Frú forseti. Mig langar að ræða þá alvarlegu stöðu sem birtist í fjárlagafrumvarpinu varðandi loftslagsmál og sinnuleysi og aðgerðaleysi stjórnvalda gagnvart þeim mikilvæga málaflokki. Það þarf nú varla að fjölyrða um það, við erum búin að ræða það oft í þessum sal, að ríkisstjórnin hefur enn ekki lögfest eigin markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda þrátt fyrir að stjórnarliðar stæri sig gjarnan af þeim meintu metnaðarfullu áformum. Áformin reyndar standast skoðun ekki betur en svo að sjálft loftslagsráð, sá opinberi aðili sem sér um að hafa eftirlit með aðgerðum stjórnvalda, kallar áætlanir og markmið ríkisstjórnarinnar ómarkviss, óljós og ófullnægjandi. Ísland er þar að auki langt á eftir áætlun. Það sem ákveðið hefur verið að gera og hefur verið fjármagnað er ekki að skila því sem það á að gera. Samkvæmt bráðabirgðaútreikningum Umhverfisstofnunar þá jókst losun um 3% á milli áranna 2020 og 2021. Á sama tíma og aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar og bara lögmál eðlisfræðinnar kalla á það að losun dragist saman þá jókst hún vegna aðgerða ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og ef fram heldur sem horfir eru allar líkur á að Ísland muni engan veginn standa við skuldbindingar sínar. Það er ekki að sjá í þessum fjárlögum að verið sé að breyta um kúrs. Það er ekki stefnt að einhverju ráði að auknum metnaði eða þeim róttæku aðgerðum sem þarf að grípa til. Það þarf nefnilega að færa viðbrögðin á neyðarstig en ríkisstjórn Íslands virðist í rauninni hafa færst í þveröfuga átt og á köflum finnst manni hún nánast vera búin að gefast upp í stað þess að hafa séð hér á síðustu mánuðum ráðherra koma hvern á fætur öðrum með nýjar og uppfærðar áætlanir eins og þau ættu að gera með reglulegu millibili. Enn er verið að spila eftir löngu úreltri handbók. En það sem er kannski verst og það sem er alvarlegast og það sem er hættulegast er að það skín í gegnum öll orð stjórnarliða og hvernig þau bera sig í þessum umræðum að þau átta sig ekki á þessu, þau séu jafnvel haldin þeirri ranghugmynd að ríkisstjórnin sé að sýna mikinn metnað og hún sé að ná miklum árangri. Þetta er jafn rangt og það er hættulegt. Það er margt sem mig langar að ræða í þessu samhengi en mig langar að byrja á því að tæpa aðeins á markmiðunum sjálfum og fjármagninu sem hefur verið varið til að ná þeim fram. Ég bið forseta forláts, ég á eftir að nefna dálítið af tölum en ég held að í ljósi þess að við erum að ræða hér fjárlög sem eru stútfull af tölum þá verði mér fyrirgefið það. Hver eru markmið Íslands varðandi samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda? Það skrýtna er að það er ekki auðvelt að svara þessari spurningu. Ef við förum yfir feril ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þá byrjaði stjórnin á því að setja sér markmið um 40% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Það voru sömu markmið og Evrópusambandið setti sér. Þetta var eðlileg ráðstöfun í ljósi þess að Ísland og Noregur eru í samfloti með Evrópusambandinu varðandi heildarmyndina. Þessi losun skiptist í þrjá hluta: ETS-kerfið svokallað, viðskiptakerfi með losunarheimildir sem t.d. álverin á Íslandi falla undir. Þar hafa stjórnvöld kannski ekki stjórn á mörgum ventlum í vélinni. Þetta er sameiginlegt evrópskt kerfi sem loksins á síðustu árum er farið að skila einhverjum árangri í að byggja upp þann markað sem þarf með losunarheimildir til þess að það myndist hvati fyrir mengandi starfsemi að draga úr mengun frekar en að borga fyrir losunarheimildirnar. Við getum lagt þennan hluta aðeins til hliðar vegna þess að sá hluti sem sýnir kannski mest á spilin varðandi aðgerðir stjórnvalda er sá sem hefur verið kallaður losun á beinni ábyrgð stjórnvalda, stundum kallað samfélagslosun, sem er þá í rauninni allt hitt sem við gerum. Þar eru fiskiskip, samgöngur á landi og sjó, losun vegna landbúnaðar, hvort sem það er vegna iðragerjunar jórturdýra eða áburðarnotkunar, það er losun frá úrgangi. Þetta er restin. Þarna hafa íslensk stjórnvöld alla ventlana, þarna geta þau stýrt öllu, geta sett gulrætur og svipur inn í hvata- og lastakerfi, geta sett reglur, ívilnanir, mengunargjöld og bara hvað það er sem stjórnvöld vilja gera. Gott og vel. Varðandi þessa samfélagslosun þá var samið á milli Íslands og Evrópusambandsins að af 40% heildarmyndinni í upphafi síðasta kjörtímabils myndi Ísland þurfa að draga úr samfélagslosun um 29%, við fengum dálítið góðan díl þar. Þessi 29% urðu síðan grunnurinn að aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Allar aðgerðir í þeirri áætlun miðuðu við að ná þessu 29% marki í þeirri heildarmynd sem aðgerðaáætlunin nær yfir. Svo leið og beið. Aðgerðaáætlun var lögð fram í flýti árið 2018, hálfu ári eftir að ríkisstjórnin tók við, og það var sagt að það ætti að endurskoða hana fljótt aftur eftir meiri yfirlegu en það liðu rúm tvö ár þangað til að hún var endurskoðuð. Uppfærð útgáfa af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum leit dagsins ljós 2020 og miðaði enn við gamla markmiðið. Þarna hefði ríkisstjórnin auðvitað átt að nýta tækifærið þegar hún dustaði rykið af aðgerðaáætluninni og gerði hana skýrari, hún hefði átt að nýta tækifærið og auka metnaðinn í leiðinni eins og Parísarsáttmálinn gerir kröfur á stjórnvöld að gera með reglubundnum hætti. Í staðinn beið ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur þess að Evrópusambandið næði saman um aukinn metnað sín megin þar sem heildarmyndin fór upp í 55%. Þá ákvað ríkisstjórnin að stíga fram, ekki fyrir skjöldu heldur fyrir aftan skjöldinn, og í skjóli þess að Evrópusambandið væri hvort eð er að gera þetta þá sagði ríkisstjórnin: Við ætlum að auka metnaðinn og taka þátt í þessu 55% sameiginlega markmiði Evrópusambandsins. Vandinn er að Evrópusambandið er frekar svona seigfljótandi ákvörðunartökufyrirbæri þannig að það er enn ekki búið, núna tveimur árum eftir að heildarmetnaðurinn var aukinn upp í 55%, að semja um hlutdeild Íslands hvað varðar samfélagslosunina. Enn erum við með markmið í aðgerðaáætlun sem miða við löngu, löngu úrelt heildarmarkmið ríkisstjórnarinnar. Það sem er svo sláandi við þetta er að í millitíðinni endurnýjaði ríkisstjórnin heitin og skrifaði í stjórnarsáttmála sinn að hún ætlaði ná fram 55% samdrætti á samfélagslosuninni, á þeirri losun sem Evrópusambandið hafði sagt að þyrfti ekki að ná nema 29% samdrætti á. Ríkisstjórnin ætlaði að ná 55% sjálfstæðum samdrætti Íslands. Vandinn er að það er ekkert sem bendir til að það sé raunhæft miðað við núverandi aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Þessar bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar um losun milli áranna 2020 og 2021 sýndu að ef samfélagslosunin er greind sérstaklega þá er að nást samdráttur þar. Hann nær rétt svo undir þau mörk sem 29% markmiðið setur Íslandi. Það þýðir að 55% markmiðið er langt frá því að nást. Það er miklu brattari lína og Ísland er þar langt fyrir ofan. En þar sem ekki er búið að útfæra þetta meinta 55% markmið ríkisstjórnarinnar með neinum öðrum hætti en að setja það fram í stjórnarsáttmála fyrir ári þá er Umhverfisstofnun ekki í færum með að benda sérstaklega á þetta og gagnrýna né heldur Evrópusambandið sem ætti að hafa eftirlit með skorti á efndum Íslands í þessu sameiginlega markmiði Íslands og ESB. Hver af þessum tölum er þá markmið Íslands? Allar aðgerðir miða enn við 40% samdrátt. Það er sagt að við séum komin með 55% sameiginlegt markmið Evrópusambandsins eða jafnvel enn metnaðarfyllri markmið varðandi innlenda samfélagslosun, sjálfstætt markmið upp á 55%. Þessi tvö síðari eru í rauninni bara óljósar hugmyndir sem hvergi hefur hrint í framkvæmd. Það hefur ekki verið brugðist við þessu af neinu viti í síðustu fjárlögum eða fjármálaáætlunum. Það hefur verið hent einn einum og einum milljarði hér og þar til að sýnast alla vega vera að gera eitthvað. Á síðasta ári fór þetta nú allt meira og minna í einhverjar aðgerðir sem skila engum árangri fyrr en löngu eftir 2030, sem er uppgjörstímapunktur Parísarsáttmálans. Skógur vex ekki á sjö árum þannig að hann bindi koltvísýring af einhverju viti, en í það átti að setja mikið af fjármununum á síðustu fjárlögum. Nú er lagt til að leggja milljarð í ívilnanir til bílaleigufyrirtækja, kem aðeins að því síðar. Varðandi fjármunina sérstaklega þá væri hollt fyrir okkur á þingi sem flest að lesa úttekt sem loftslagsráð gerði á opinberum fjármálum og loftslagsmálum, skilaði um mitt ár, í júní 2022. Þar er dregið svo óskaplega vel fram hvað þetta er mikill frumskógur og stjórnvöld hefðu varla getað gert kerfið ógagnsærra þótt þau hefðu ætlað sér það. Hafi þetta gerst óvart þá er það nú eiginlega lyginni líkast. Ég ætla að grípa niður í eitt atriði sem er farið sérstaklega út í, vegna þess að þar er byggt m.a. á svari sem fjármálaráðherra skilaði við fyrirspurn frá mér um tekjur af uppboðsheimildum innan ETS-kerfisins. Eins og ég sagði áðan þá er ETS-kerfið loksins að ná dampi þannig að sala losunarheimilda er farin að skila tekjum inn í kerfið og kerfið er þannig uppbyggt að ríkissjóðir ríkja sem eiga aðild að því eiga hlutdeild í tekjunum. Þessar tekjur eru orðnar umtalsverðar fyrir Ísland og í þessu svari kom fram að árið 2019 voru tekjur íslenska ríkisins 3,5 milljarðar, árið 2020 voru tekjurnar 6 milljarðar. Það var áætlað að tekjur ársins 2021 yrðu 845 milljónir. Svo spurði ég ráðuneytið hvernig það sæi fyrir sér að tekjurnar þróuðust á næstu árum. Þar kom fram að í forsendum tekjuáætlunar gerir ráðuneytið ráð fyrir að verð losunarheimilda hækki um 2–4% árlega á næstu fimm árum en á móti sé gert ráð fyrir að heimildunum sjálfum fækki. Það er í rauninni gert ráð fyrir hægum samdrætti í væntum tekjum ríkissjóðs af losunarheimildum. Í greiningu loftslagsráðs er bent á að það sé þvert á móti mögulegt að losunarheimildum muni fjölga á næstu árum. Um það stendur umræðan innan Evrópusambandsins þessa dagana. Tillaga framkvæmdastjórnar ESB um að fjölga uppboðsheimildum fyrir tímabilið fram til 2030 er hluti af pakka sem er kallaður „Fit for 55“, með leyfi forseta, sem við gætum kannski kallað í stakk búin fyrir 55%, pakki sem er ætlaður til að stuðla að því að ESB nái þeim markmiðum sem búið er að setja varðandi kolefnishlutleysi árið 2050 og áfangamarkmið um 55% samdrátt fyrir 2030. Verði þessar tillögur framkvæmdastjórnarinnar að veruleika og komist almennilega til framkvæmda, sem við hljótum að gera ráð fyrir, þá er mjög líklegt að það verði aukning í tekjum af uppboðsheimildum. Það er dálítið umhugsunarvert að ráðuneyti fjármála á Íslandi virðist vera svolítið úti að aka þegar kemur að þessum mikilvæga tekjustofni. Hann er ekki bara hugsaður til þess að ná tvíþættu markmiði, annars vegar er þetta gjaldtaka sem er hugsuð til að draga beinlínis úr losun og síðan eru þetta fjármunir sem er ætlað að stuðla að loftslagsvænum aðgerðum í aðildarríkjunum. Þar erum við komin að atriði sem mig langar að nefna í tengslum við breytingartillögu sem fulltrúi Pírata í fjárlaganefnd leggur hér fram um að stórauka framlög til loftslagssjóðs. Í dag er staðan nefnilega sú að sjóðurinn fær til sín 100 millj. kr. á fjárlögum á ári og eftir að búið er að greiða af þessum 100 milljónum það sem kostar að halda utan um sjóðinn, sem felst í aðstöðu og starfskröftum hjá Rannís og einhverju tilfallandi, eru rúmar 90 milljónir eftir til úthlutunar til félagasamtaka eða fyrirtækja eða nýsköpunar, til einstaklinga eða hverra þeirra sem dettur í hug að vinna að einhverjum ferskum og nýjum lausnum á loftslagsvandanum. Þetta er ekki há upphæð og þar að auki er þetta ekki í samræmi við það sem lagt var upp með þótt þetta sé reyndar því miður í samræmi við lög um loftslagsmál eins og þau eru í dag. Þegar frumvarp til laga um loftslagsmál var lagt fram á sínum tíma, fyrir tíu árum, var kveðið á um að tekjur loftslagssjóðs ættu m.a. að vera helmingur tekna íslenska ríkisins af sölu losunarheimilda á uppboði, sem sagt helmingurinn af þessum 3,5 milljörðum eða 6 milljörðunum eða 847 millj. kr. Það væri töluvert hærri upphæð heldur en þær 100 milljónir sem skammtaðar eru í dag. Þetta er ekki eitthvað sem íslensk stjórnvöld föttuðu upp á sitt einsdæmi heldur er þetta beinlínis í samræmi við tilskipunina sem ETS-kerfið byggir á. Þar segir að nota skuli a.m.k. 50% af tekjum af uppboði á losunarheimildum í eitt eða fleiri verkefni af því tagi sem þar eru talin upp. Í svari sínu benti ráðuneytið mér hins vegar á að Ísland sé ekki í Evrópusambandinu og því hafi þetta ekki bein áhrif á Ísland, sem er svo sem ágætt að fá staðfestingu á. En það breytir því ekki að þetta er góð hugmyndafræði. Það er í samræmi við mengunarbótaregluna að eyrnamerkja þann pening sem tekinn er af mengandi stóriðju um gervalla Evrópu og beina þeim fjármunum í grænu lausnirnar sem þarf til að bregðast við afleiðingum þessarar mengunar. Hins vegar er það þannig að hreintrúarstefna hæstv. fjármálaráðherra, hann var það væntanlega á þessum tíma líka - nei, það var árið 2014, þá lagði fjármálaráðherra fram frumvarp til laga um ýmsar forsendur fjárlagafrumvarps þar sem var tekin sú ákvörðun að tekjur af sölu losunarheimilda á uppboði yrði ekki markaðar til loftslagssjóðs eins og var upphaflega í lögunum, enda kallaði orþódoxían í ráðherranum á það að markaðir tekjustofnar væru þurrkaðir út úr lögunum. Þar með hvarf þessi möguleiki á að loftslagssjóður yrði stór, stöndugur og sterkur og stæði undir þeirri grænu nýsköpun eins og honum var upphaflega ætlað að gera og hann varð í staðinn að mun smærri sjóði sem, þó að hann styrki góð verkefni, gæti styrkt svo ótal miklu fleiri góð verkefni. Tillaga hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem er lögð fram hér við það frumvarp sem við ræðum í dag er að láta loftslagssjóð hafa þá fjármuni sem ríkið fékk vegna tekna af ETS-kerfinu á síðasta ári, ekkert 50%. Það er komið mun meira og brýnna og skýrara neyðarástand heldur en fyrir tíu árum. Það er engin ástæða til að skera þetta við nögl. Sá ágóði sem íslenska ríkið hefur af ETS-kerfinu sem álverin greiða fari bara lóðbeint í loftslagssjóð, 850 millj. kr. er tillaga hv. þingmanns. Þá langar mig að halda áfram að tala um það hvernig skortir yfirsýn. Eins og þessi úttekt loftslagsráðs sýnir svo bersýnilega þá er stjórnsýslan veik. Það hefur verið bent á það að stjórnsýsla loftslagsmála sjálfra sé veik, þ.e. umhverfisráðuneyti, Umhverfisstofnun og loftslagsráð þurfi að styrkja öllsömul en svo eru fleiri aðilar sem kannski á yfirborðinu eru ekki með mjög augljósa snertifleti við loftslagsmál sem greinilega hafa ekki nógu djúpa eða trausta þekkingu á málaflokknum eins og fjármálaráðuneytið sem heldur utan um mjög mikilvæga þætti málaflokksins. Þá langar mig að segja örlitla dæmisögu, dæmalausa dæmisögu um vandræðagang við að fá einfaldar upplýsingar út úr stjórnsýslunni. Þannig er að í vor var Alþingi að fjalla um tillögu til fjármálaáætlunar og 7. apríl óskaði umhverfis- og samgöngunefnd eftir því í gegnum fjárlaganefnd að fá samantekt á útgjöldum til loftslagsmála í áætluninni. Sambærileg samantekt hafði verið í áætluninni árið áður, mjög gagnleg rammagrein sem var þar helguð framlögum til loftslagsmála þar sem sást stöplarit og sundurgreint og þetta var allt ofboðslega skýrt og aðgengilegt. Við í umhverfis- og samgöngunefnd héldum að það yrði nú lítið mál að fá þessar upplýsingar frá ráðuneytinu. Það myndi væntanlega bara taka excel-töfluna ofan úr hillu og senda beint til okkar og biðjast bara forláts á því að hafa ekki prentað þetta í fjármálaáætluninni eins og árið áður. Það var nú alls ekki raunin. Eftir margítrekaðar og endurteknar tilraunir til að fá þessar upplýsingar til Alþingis barst minnisblað loksins 8. nóvember. Ég ætla að minna á upphafsdaginn, 7. apríl samþykkti nefndin að kalla eftir þessum tölum. 8. nóvember bárust þær. Apríl, maí, júní, júlí, ágúst, september, október, nóvember - sjö mánuðir. Í millitíðinni var búið að samþykkja fjármálaáætlunina sem hefði náttúrlega ekki átt að gera án þess að hafa þessar tölur á hreinu og það var búið að leggja fram fjárlagafrumvarp. Við vinnslu fjárlaga hefði ég nú haldið að þessar tölur yrðu enn ljósari í fjármálaráðuneytinu, það hefði átt að vera hægt að senda þetta minnisblað til okkar á sama tíma og fjárlagafrumvarpið en sú var nú aldeilis ekki raunin. Mér finnst svolítið fyndið að lesa þetta og ætla, með leyfi forseta, að lesa eina setningu upp úr minnisblaðinu: „Það er mat fjármála- og efnahagsráðuneytis og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis eftir yfirferð á svörum ráðuneytanna, ábendingum loftslagsráðs og með tilliti til aukinnar almennrar umræðu um loftslagsmál að fullt tilefni sé til að bæta gagnsæi og framsetningu upplýsinga um kostnað og tekjur vegna aðgerða í loftslagsmálum svo að upplýst umræða geti átt sér stað.“ Þetta skrifaði ráðuneytið í blaði sem tók okkur sjö mánuði að fá utan um upplýsingar sem það birti ári áður á skýran og aðgengilegan hátt án þess að við þyrftum að kalla eftir því. Hér metur ráðuneytið það sem svo að það væri kannski sniðugt að auka upplýsingagjöf á sama tíma og upplýsingagjöfinni hrakaði á milli ára. Þeir miklu erfiðismunir sem þurftu til að draga þessar upplýsingar út úr ráðuneytunum voru bara með ólíkindum. En gott og vel. Hvað kemur í ljós hér? Það kemur í ljós að þegar litið er bara á þau útgjöld sem flokkuð eru til loftslagsmála þá er línan algerlega flöt árin 2023–2027. Hún fer úr því að vera 4,7 milljarðar 2023 í það að vera 4,7 milljarðar 2027. Hér er rétt að taka fram að inni í þessum tölum eru ekki t.d. millifærslur sem eru það sem við köllum ívilnanir til rafbíla, sem eru í rauninni stóru tölurnar þegar kemur að framlagi ríkisstjórnarinnar til loftslagsmála. Þar erum við að tala um kannski tvöfalda þessa upphæð á ári vegna þess að ríkisstjórninni er mjög umhugað um að hjálpa millistéttinni að taka þátt í orkuskiptunum, mun meira umhugað en að aðstoða aðra þjóðfélagshópa við það. Svo þegar rýnt er í þessar tölur kemur margt áhugavert í ljós. Í þessu minnisblaði eru útgjöld flokkuð í loftslagsmál, náttúruvernd, umhverfismál, blönduð flokkun er hér eitt og svo eru önnur verkefni. Undir blandaða flokkun fellur t.d. Umhverfisstofnun sem þó hefur nokkuð með loftslagsmál að gera en það kemur fram að það liggur ekki fyrir greining á umfangi hvers flokks sem stofnunin heldur utan um, þ.e. náttúruvernd, umhverfismál og loftslagsmál. Mér finnst þetta mjög furðulegt því ég hef ekki tekið eftir öðru en að Umhverfisstofnun sé með mjög þróað verkbókhald og það er mjög undarlegt að það nái ekki til stóru myndarinnar, hverjir helstu málaflokkarnir eru sem hún sinnir og hvert umfang þeirra er. Það sem mér fannst kannski enn áhugaverðara var það mat umhverfisráðuneytis og Veðurstofunnar að í víðum skilningi megi flokka alla starfsemi Veðurstofunnar undir loftslagsmál. Já, hugsaði ég. Þannig að eldgosavöktun, jarðskjálftavöktun, flugveðursþjónusta. Er fólk ekki að teygja hugtakið aðeins of langt? Er þetta ekki full kreatíf uppsópun á útgjaldaliðum til að geta látið tölurnar líta vel út? Þar að auki, það kemur svo sem ekki fram í þessum tölum, man ég ekki betur en að stór hluti af þeim 3 milljörðum sem Veðurstofan hefur til umráða, stór hluti þeirra fjármuna, sé sjálfsaflafé sem hún hafi úr hinum ýmsu alþjóðlegu rannsóknaráætlunum. Ég held að sirka helmingur af því sem Veðurstofan gerir sé fjármagnað með þeim hætti. Það er mjög fegrandi túlkun hjá ríkisstjórninni að telja þetta erlenda styrkjafé sem bara nokkuð stóran hluta af útgjöldum ríkisins til loftslagsmála. Ég sé að tíminn er farinn að styttast þó að við séum með tvöfaldan ræðutíma þá er þetta töluvert styttri tími en ég hafði reiknað með. Mig langar þá að tala sérstaklega um orkuskipti vegna þess að þar er kannski stærsta sóknarfærið hjá okkur til að koma böndum á þessa samfélagslosun sem ég nefndi áðan, sem sagt allt fyrir utan stóriðjuna. Ef við skoðum losun á beinni ábyrgð Íslands, þessa samfélagslosun, þá er eldsneytisnotkun 58% af henni. Þar munar einna mest um bílaflotann þó að fiskiskip eða skip almennt séu stór hluti af því. Landbúnaður er næsti flokkur á eftir, hálfdrættingur á við þessa eldsneytisnotkun. Þótt ég hafi kannski ekki talað allt of fallega um rafbílavæðinguna hérna rétt áðan þá er hún þáttur í þessum orkuskiptum, ég vil ekki gera lítið úr því. En kerfið sem er við lýði þar er enn þá það sama og það var fyrir þremur, fjórum árum. Það hefur ekkert breyst frá því að þessi ríkisstjórn tók við alla vega. Hvað þýðir það að við séum með sama kerfi til að hvetja áfram orkuskipti í vegasamgöngum, hvetja áfram orkuskipti í fólksbílum í dag eins og þegar ríkisstjórnin tók við? Það þýðir að tvö fjárlög í röð er ríkisstjórnin ekki búin að nýta tækifærið til þess að hvetja til orkuskipta í vegasamgöngum áfram. Þótt rafbílavæðingin gangi ágætlega þá gengur hún ekki nógu vel. Þessi tvö glötuðu ár ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, 2022 og 2023, eru dýr vegna þess að bílar sem eru settir á göturnar á þessum árum verða væntanlega flestir enn á götunum árið 2030 þegar kemur að uppgjöri Parísarsáttmálans. Þá læt ég ósagt hversu lítið ber á aukinni áherslu á almenningssamgöngur eða stórtækar ívilnanir í þágu hjólreiða, sem eru langhagkvæmustu orkuskiptin. Það eru breyttar ferðavenjur sem ná fram samdrætti í losun. Við náum ekki öllu okkar fram með því að vera með jafn marga bíla en bara skipta um mótor í þeim öllum, gera þá alla að rafmagnsbílum, heldur með því að fækka bílum og láta þá keyra minna að meðaltali. En gott og vel. Mig langar að nefna þetta í samhengi við kynningu sem Orkustofnun var með í síðustu viku á orkuskiptalíkani sínu, sem ég mæli aftur með að allir þingmenn leiki sér í. Kynningin var undir yfirskriftinni: Er pláss fyrir einn bensínbíl í viðbót? Ef við ætlum að ná markmiðum Íslands í loftslagsmálum er pláss fyrir einn nýskráðan bensínbíl í viðbót? Svarið var nei, eiginlega ekki. Það er eiginlega ekkert pláss fyrir nýskráningar á fólksbílum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti. Það að taka ákvörðun í dag um að hleypa fleiri bensín- og dísilbílum á göturnar er mjög stór og alvarleg ákvörðun. Í þessari kynningu var farið yfir það sem var kallað norska leiðin. Sérfræðingar Orkustofnunar höfðu leikið sér að því að setja forsendur norska ívilnanakerfisins og helstu markmið norskra stjórnvalda inn í orkuskiptalíkanið og þá allt í einu kom í ljós að að óbreyttu er að nást 11% samdráttur í losun frá vegasamgöngum miðað við áætlanir stjórnvalda en samkvæmt úreltu aðgerðaáætluninni ætti að nást 21% samdráttur. Þessi aðgerðaáætlun mun væntanlega uppfærast og vonandi fljótlega. Núverandi ástand er því hvergi nærri að skila sínu. Með því að setja inn norsku leiðina sem miðar við að nýskráningarhlutfall rafmagnsbíla verði 100% hvað varðar fólksbíla, bílaleigubíla og sendiferðabíla árið 2025, 50% árið 2030 hvað varðar hópferða- og vöruflutningabíla, þá bara náðist markmiðið. Þetta, frú forseti, er eitthvað sem þarf að gerast en þetta gerist ekki með því að vera bara með ívilnanir á rafmagnsbílum, vera ekkert að skoða breytingar á gjaldtöku á bensín- eða dísilbílum og ekki heldur að vera búin að færa í orð hvernig eigi að banna bensín- og dísilbíla, eins og ríkisstjórnin segist ætla að gera fyrir árið 2030, á meðan Norðmenn ætla að gera það 2025. Síðan örstutt varðandi þennan milljarð sem verið er að láta til bílaleiganna til að ná samdrætti í losun þar með því að þær rafbílavæðist í auknum mæli. Það er áætlað í nefndaráliti meiri hlutans að þetta skili 3,5 kílótonnum í samdrætti í losun. Ég veit ekki alveg hvort þetta er reikningsvilla eða ekki vegna þess að það myndi þýða að hvert tonn kostaði 285.000 kr. í samdrætti í losun en til samanburðar þá fann Hagfræðistofnun Háskóla Íslands út að ívilnanir til rafmagnsbíla, sem stofnunin sagði að væru allt of óhagkvæmar, kostuðu 30.000 kr. á tonnið, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína og hann fjallaði mikið um loftslagsmál sem eru honum hugleikin. Mig langar að byrja andsvar mitt á því að vitna til stjórnarsáttmálans þar sem segir, með leyfi forseta: „Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni og uppfylli ákvæði Parísarsamningsins.“ Fjallað er um losunarbókhald gróðurhúsalofttegunda og bindingu kolefnis á Íslandi í árlegri landsskýrslu Umhverfisstofnunar til ESB og Sameinuðu þjóðanna vegna Kyoto-sáttmálans og Parísarsamkomulagsins. Kyoto-tímabilinu lauk 2020. Það verður gert upp á næsta ári, 2023. Tímabil Parísarsamkomulagsins hófst í fyrra og er til 2030. Á Íslandi jókst heildarlosun gróðurhúsalofttegunda um rúmlega 30% frá 1990. Samkvæmt Kyoto-sáttmálanum lofuðu Íslendingar að draga úr losun um 20% árið 2020 miðað við 1990. Engar líkur eru á að staðið verði við þau loforð, þ.e. við munum ekki standa við Kyoto-sáttmálann. Losun á ábyrgð stjórnvalda er sú sem ríki og íbúar eru ábyrg fyrir. Hún var óbreytt milli 2017 og 2018 og útilokar að við stöndumst skuldbindingar okkar samkvæmt Parísarsamkomulaginu. Við þurfum líklega að kaupa losunarheimildir fyrir milljarða. Ég sé mikið ósamræmi milli þessa og þess sem segir í stjórnarsáttmálanum. Spurningin þessi: Er það ekki rétt að það eru engar líkur á að við uppfyllum Kyoto-samkomulagið, engar líkur á að við uppfyllum Parísarsamkomulagið? Hvaða alþjóðlegu skuldbindingar mun Ísland geta staðið við? Þó segir í stjórnarsáttmálanum fjórum sinnum á bls. 9 að við ætlum að vera fremst í heimi í öllu sem varðar loftslagsmál.

Forseti. Ég ætla að byrja á að leiðrétta hv. þingmann sem sagði að ég hefði fjallað mikið um loftslagsmál í ræðu minni því að ég fjallaði bara um þau, ég fjallaði ekki mikið þau heldur bara um þau. Hv. þingmaður er þarna benda á lykilatriði varðandi það hvernig ríkisstjórnin talar um þessi mál, hún talar eins og allt sé í himnalagi en svo er reyndin allt önnur. Munum við standast Kyoto? Nei. Við féllum á því prófi og við erum væntanlega að greiða rúmlega 800 milljónir í sektir fyrir að hafi ekki staðist skuldbindingar Kyoto og það þrátt fyrir að ríkisstjórnin sem sendi samninganefnd til Kyoto hafi náð að kreista út undanþágu þannig að það var hægt að slá hér upp tveimur álverum í viðbót án þess að það teldist inn í þetta bókhald. Stór hluti af þessari gífurlegu aukningu sem varð var utan bókhalds. Samt runnum við á rassinn með þetta, algerlega. Við getum samt náð markmiðum Parísarsáttmálans. Við erum að verða dálítið sein með það vegna þess að ríkisstjórnin gerir of lítið, allt allt of lítið, og ef hún heldur áfram að vera svona léleg í þrjú ár í viðbót þá er orðið dálítið erfitt að ná þessum markmiðum. Þess vegna er þetta alvarleg staða, eins og ég byrjaði ræðu mína á að segja. En hér höfum við líka allt að vinna. Tökum bílaleigurnar sem dæmi. Af hverju er endalaust verið að búa til einhver veik ívilnanakerfi til að hjálpa þeim að komast yfir í rafmagnsbíl, vegna þess að það skiptir svo miklu máli fyrir eftirmarkað á bílum? Af hverju getur Ísland ekki farið að markaðssetja sig sem landið þar sem þú kemur ekki bara til að sjá hreina og fallega náttúru heldur þar sem þú keyrir bara um á hreinni og grænni orku? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: „Ísland á að vera í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu en til þess þarf að sigrast á stórum áskorunum.“ Önnur tilvitnun sem ég endurtek hér: „Við viljum að Ísland skipi sér í fremstu röð í baráttunni gegn loftslagsvánni og uppfylli ákvæði Parísarsamningsins.“ Önnur tilvitnun, þetta er allt á bls. 9 í stjórnarsáttmálanum: „Markmiðið er að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja.“ Og svo fjórða tilvitnunin: Ísland á að verða í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu. Fjórum sinnum ætlum við að vera fremst í heimi í orkuskiptum og þetta er í kaflanum sem heitir: Við ætlum að setja loftslagsmálin í forgang. Ég er ekki að sjá það og sérstaklega ef við stöndum hvorki við Kyoto- né Parísarsamninginn. Ég tel að við munum ekki standa við hann. Varðandi loftslagsvána þá er ljóst að langmest losun er frá orku og stórt hlutfall, um helmingur, frá vegasamgöngum. Það er verið að fjalla hérna um bílaleigubílana og eitthvað farið inn á þungaflutningabifreiðar líka sem sleppa tvöfalt meira en venjulegir bílar en þá er það tekið inn í fjárveitinguna út af bílaleigubílunum. Ég persónulega sé ekki að við munum standa okkur sem skyldi. Að sjálfsögðu þarf að hraða orkuskiptunum. Það var góður punktur sem hv. þingmaður kom með, varðandi það að þetta sé fyrst og fremst fyrir millistéttina, að hún geti fengið rafbíla en ekki fyrir fátækt fólk sem hefur ekki efni á að kaupa rafbíla, það fær ekki að taka þátt í orkuskiptunum. Þannig er nú það. Ísland er lítið land. Við eigum að standa við okkar alþjóðlegu skuldbindingar. Það er mjög mikilvægt. Ég tel það mjög miður að við munum ekki standa við Kyoto og ég tel að við munum ekki standa við Parísarsáttmálann. En ríkisstjórnin ætlar að vera fremst í heimi. Ég vil spyrja hv. þingmann um þennan mismun, hvað segir hann okkur um þessa loftkastala sem ríkisstjórnin er að búa til í stjórnarsáttmálanum og ætlar að vera fremst í heimi? 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að lesa alla þessa, ja, hvað getum við kallað það, montrassapistla? Það þyrfti bara að banna ríkisstjórnum að skrifa svona innantóman texta einfaldlega vegna þess að hættan er að þær fari að trúa því að þær séu í alvörunni að gera þetta, sem er bara alls ekki málið. Ísland er ekki í fremstu röð. Þau eru ekki að taka forystu. Á sama tíma og þau voru að skrifa þennan texta þá jókst losun Íslands um 3%. Það er ekki vegna þess að þau voru í fremstu röð. Nei, það er vegna þess að þau voru léleg og eru enn. Þetta er eins og Greta Thunberg sagði, eintómt bla, bla, bla. Það er það eina sem þessi ríkisstjórn hefur fram að færa í loftslagsmálum. Snýst þetta um Kína og Bandaríkin? Þetta snýst um alla stærstu losendurna. Þetta snýst líka um þá sem smærri eru. Þetta snýst líka um það að þó að Ísland sé tölfræðilega svo lítið að það skipti eiginlega engu máli í losun þá erum við engu að síður eitt ríki á meðal allra hinna. Það er litið til okkar sem fyrirmyndar vegna þess að við eigum góða sögu að segja í orkuskiptum fyrri áratuga, vegna þess að við höfum græna ímynd. Þess vegna er ábyrgðarhluti hjá ríkisstjórninni að vera með innstæðulaust mont. Það sem við ættum að gera væri að taka alvöruskref og sýna fram á hvað ríki eins og okkar getur. Við höfum allt til að bera, við höfum orkuna, við höfum fjármunina, við höfum menntunarstigið, við höfum viljann til þess að taka orkuskiptin með trompi og kveðja jarðefnaeldsneyti í lífi almennra borgara þannig að fólk geti litið til okkar og séð þau skilaboð; ríki sem er búið að taka þetta skref sem við öll hin stefnum að. Það gæti haft miklu meiri áhrif en allar þær virkjanir sem fólki dytti í hug að troða hingað og þangað til að framleiða einhverja meinta græna orku.

Frú forseti. Fjárveitingavaldið liggur hjá Alþingi, ekki hjá ríkisstjórn og ráðherrum. Þetta er alveg skýrt samkvæmt stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Svo erum við með lög um opinber fjármál og ákvæði í þingskapalögum þar sem er t.d. kveðið á um að frumvarp til fjárlaga skuli lagt fram á fyrsta fundi haustþings á hverju löggjafarþingi. Af hverju? Jú, til að Alþingi gefist tími og ráðrúm til að rýna frumvarpið, til að fjárlaganefnd gefist svigrúm til að kalla umsagnaraðila á sinn fund, til að þingmenn, jafnvel þingmenn úr fleiri flokkum en þeim sem tilheyra stjórnarmeirihlutanum hverju sinni - ég veit að þetta er róttæk hugmynd - geti komið sér saman um ákveðnar breytingar á fjárlögum. Fjárveitingavaldið á að liggja hjá Alþingi, ekki bara að nafninu til heldur líka að forminu til og að efninu til. Þannig er umgjörðin okkar um opinber fjármál hugsuð. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur, formanns Samfylkingar, hér í dag að það er mikið áhyggjuefni hvernig hið eiginlega forræði yfir fjárlagavinnunni og fjárlagagerðinni er smám saman að færast frá þinginu yfir til framkvæmdarvaldsins. Hér kom nefnilega inn fjárlagafrumvarp í haust sem reynist svo eiginlega vera hálfgert bráðabirgðaplagg með bólgnum varasjóði sem ríkisstjórnin hafði ekki komið sér saman um hvernig yrði nýttur. Svo fara af stað umræður hér í þingsal, m.a. við ráðherra hvers og eins málefnasviðs sem margir hverjir í raun voru ekki að svara fyrir efni frumvarpsins heldur bara að vísa alltaf til þess að það væri eitthvað meira á leiðinni, þetta væri ekki endanlegt, bara svona smá tillaga einhvern veginn og meira á leiðinni. Með þessu var öll gagnrýni svolítið slegin út af borðinu, gagnrýnin umræða. Umsagnaraðilar vörðu talsverðu púðri í að rýna og fjalla um hið upphaflega frumvarp enda fengu þeir sendar umsagnarbeiðnir um það. En svo hefur þetta eiginlega reynst marklaust plagg vegna þess að hið eiginlega frumvarp tekur ekki á sig mynd fyrr en löngu seinna þegar ríkisstjórninni þóknast að leggja fram sínar breytingartillögur sem svo meiri hluti fjárlaganefndar tekur upp og gerir að sínum. Þetta var svolítið svona í fyrra, þetta var bagalegt þá en að mörgu leyti skiljanlegt, bæði af því að Alþingi kom saman mjög seint á árinu af því það var kosið að hausti og af því að það gerðist pínulítið í Norðvesturkjördæmi, munið þið. En núna er þessi málsmeðferð og framkvæmd á lögum um opinber fjármál og þingskapalögum algjörlega óréttlætanleg í mínum huga. Ég var mjög fegin að heyra hv. formann fjárlaganefndar taka undir það hér fyrr í dag að þetta væri ekki verklag sem hugnaðist henni. Ég vona að við getum sameinast um það hér að haga þessum málum öðruvísi á næsta ári. Ef við gerum það ekki þá er algerlega tilgangslaust að vera að fá ráðherra einstakra málefnasviða til að svara fyrir frumvarpið strax í 1. umr. Þá væri jafnvel bara betra að fresta þessu samráðs- og umsagnarferli eða senda aftur út umsagnarbeiðnir eftir að 2. umr. lýkur og hið eiginlega fjárlagafrumvarpið hefur tekið á sig mynd. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór mjög vel yfir helstu efnisatriðin áðan og þau atriði sem við gerum helst athugasemdir við, annmarkana á þessu frumvarpi, það sem okkur finnst helst vanta upp á o.s.frv. Ég hef ekki miklu við hennar umfjöllun að bæta og held ég noti tíma minn hér í dag frekar sparlega og fullnýti ekki þessar mínútur. Ég vil þó koma inn á örfá atriði. Til að byrja með vil ég segja nokkur orð um almannatryggingar og málefni fólks sem reiðir sig á almannatryggingakerfið. Eins og við vitum hafa kjör öryrkja, fólks með skerta starfsgetu, dregist jafnt og þétt aftur úr kjörum fólks á almennum vinnumarkaði á undanförnum árum. Þetta gerist algerlega þvert á ákvæði 69. gr. almannatryggingalaga sem kveður mjög skýrt á um að þessar greiðslur skuli fylgja launaþróun. Tekjulægri eldri borgarar hafa líka fengið að finna fyrir þessari kjaragliðnun. Þetta sér maður bara ef maður skoðar mælaborð Tryggingastofnunar á netinu. Þriðjungur eftirlaunafólks er með lægri mánaðartekjur en nemur lágmarkstekjum á vinnumarkaði. Þetta er hlutfall sem hefur hækkað jafnt og þétt, ef maður skoðar þetta aftur í tímann, á vakt ríkisstjórnar hæstv. Katrínar Jakobsdóttur. Svo er það líka mjög sláandi staðreynd að ójöfnuður meðal eldri borgara á Íslandi er meiri heldur en meðal almennings almennt. Það er bara mjög sjaldgæft í rauninni í Evrópu að ástandið sé svona. Þar er þessu víðast hvar öfugt farið, m.a. í nágrannalöndunum okkar, t.d. Noregi, Danmörku og Finnlandi. Það er líka sláandi að gögn Eurostat benda til þess að það sé talsvert hærra hlutfall eldra fólks hér á Íslandi sem eigi erfitt með að ná endum saman heldur en í nágrannaríkjunum. Ég vil meina að þetta sýni svolítið svart á hvítu að almannatryggingakerfið okkar er að bregðast allt of mörgum, bæði öryrkjum og tekjulágu eldra fólki. Þetta er bæði vegna þess að greiðslurnar eru of lágar út af þessari kjaragliðnun sem ég nefndi áðan og vegna þess að tekjutengdar skerðingar bíta allt of neðarlega í tekjustiganum. Ég held að við hér á Alþingi verðum að fara að taka okkur taki í því hvernig við umgöngumst þessa 69. gr. almannatryggingalaga. Nú liggur fyrir að í þessu frumvarpi til fjárlaga, ef við tökum mið af þeim breytingartillögum sem liggja fyrir frá meiri hlutanum, munu greiðslur almannatrygginga hækka um 7,4% þann 1. janúar næstkomandi til viðbótar við 3% hækkun launa síðasta sumar. Mér sýnist að strangt til tekið sé verið að uppfylla fyrirmæli 69. gr. um að greiðslurnar skuli aldrei hækka minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. En hin fyrirmælin í 69. gr. sem hafa verið brotin trekk í trekk og mjög rækilega eru þau að ákvörðun greiðslna skuli taka mið af launaþróun. Í greinargerð þessa frumvarps segir að í ljósi þess að ekki séu fleiri kjarasamningshækkanir fyrirliggjandi á yfirstandandi kjarasamningstímabili byggi hækkunin á greiðslum almannatrygginga aðeins á verðbólguforsendum að þessu sinni. Auðvitað hefði það verið hægt, a.m.k. ef það væri pólitískur vilji til að afla tekna á móti, til að vega á móti þensluáhrifum af auknum útgjöldum, að hækka greiðslur almannatrygginga meira og hefjast handa við að loka þessu gati, kjaragliðnunargati, sem hefur myndast. En það er alveg ljóst af þessum fjárlögum að það stendur ekki til og ég hef því miður engar væntingar um það. En þá vil ég bara leggja á það mjög þunga áherslu, og við í Samfylkingu gerum það, að um leið samningar nást núna á næsta ári og um leið og það fer að komast einhver mynd á launaþróun á næsta ári, þá verði farið í það að hækka greiðslur til samræmis við hækkun á vinnumarkaði. Nú höfum við þegar fordæmi um það að greiðslurnar séu hækkaðar á miðju ári þannig að ég held að þetta sé eitthvað sem við verðum að huga sérstaklega að. Ég vil skora á stjórnarmeirihlutann á Alþingi að gefa öryrkjum þessa lands og tekjulægra eldra fólki mjög skýr skilaboð um að þessi kjaragliðnun milli launa og lífeyris verði stöðvuð af því að þetta er ekki bara brot gegn 69. gr., þetta er ekki bara brot gegn lögum um almannatryggingar heldur er þetta óréttlátt og þetta er ósæmilegt. Þessi framganga er ekki samboðin alvöruvelferðarþjóðfélagi. Þannig er það bara. Ég ætla að nota síðasta þriðjung ræðu minnar til að fara nokkrum orðum um þær aðgerðir sem við í þingflokki Samfylkingarinnar kynntum í dag, sem er í rauninni okkar andsvar, okkar stóra framlag inn í þessa fjárlagaumræðu. Þetta eru tillögur að aðgerðum sem snúast annars vegar um það að verja heimilisbókhaldið hjá almenningi á tímum verðbólgu og vaxtahækkana og hins vegar að sporna gegn þenslunni og vinna á verðbólgunni með mjög skynsamlegum og hnitmiðuðum sértækum aðgerðum á tekjuhlið ríkissjóðs. Nú er staðan þannig í samfélaginu að greiðslubyrði íbúðalána hjá nýjum lántakendum hefur aukist að meðaltali um 13.000–14.000 kr. á mánuði frá ársbyrjun 2020 fram í ágúst 2022. Við erum að tala um rúmlega 160.000 kr. á ári. Það kemur fram í minnisblaði frá Seðlabanka Íslands sem fjárlaganefnd Alþingis fékk. Dreifingin á þessari auknu greiðslubyrði er mjög misjöfn og hjá fjölda heimila erum við að tala um marga tugi þúsunda á mánuði. Þetta er kostnaður sem er að bætast ofan á almennar verðlagshækkanir. Verðlagseftirlit ASÍ hefur áætlað að mánaðarleg útgjöld fjölskyldu með tvö börn sem býr í eigin húsnæði og er með 50 millj. kr. lán hafi hækkað um 128.000 kr. á síðastliðnu ári. Þetta eru risastórar fjárhæðir, heilmikill kostnaður. Einu sinni var nú kerfi hérna sem greip fólk við svona aðstæður. Það hét vaxtabótakerfi. Ég segi einu sinni af því það er varla svipur hjá sjón lengur. Það var einmitt hannað til að dempa höggið við nákvæmlega svona aðstæður og létta undir með heimilum þegar greiðslubyrði af húsnæðislánum rýkur upp í þessu óstöðuga hagkerfi okkar. Samkvæmt greinargerð með fjárlagabandorminum er gert ráð fyrir að það verði bara áframhald á þeirri þróun að vaxtabótakerfið drabbist niður, að vaxtabætur skerðist. Þar segir, með leyfi forseta: „Mikil hækkun fasteignamats ásamt hærri tekjum mun leiða til aukinna skerðinga á árinu 2023 og mun hækkun vaxta hafa takmörkuð áhrif vegna mikilla skerðinga.“ Það sem þetta þýðir er bara að vaxtabætur skerðast um samtals 400 millj. kr. Hátt í 90% þeirra sem fá vaxtabætur verða fyrir auknum skerðingum við það að fasteignamatið sé hækkað hjá Þjóðskrá. Framteljendum sem fá óskertar vaxtabætur fækkar um 170 og framteljendum sem verða fyrir fullum skerðingum, þ.e. heimilum sem falla alveg út úr vaxtabótakerfinu, fjölgar um tæplega 2.800. Þetta er húsnæðisstuðningsstefnan sem er rekin á vakt þessara þriggja flokka. Þetta eru þessi miklu velferðarfjárlög, svo ég noti nú það hugtak sem ég heyrði hér áðan frá þingmanni úr stjórnarliðinu. Það er bara mjög aðkallandi, frú forseti, að við vindum ofan af þessari stefnu. Þess vegna leggjum við í Samfylkingu til að eignarskerðingarmörkin í vaxtabótakerfinu hækki um a.m.k. 50%. Þá erum við í rauninni að leiðrétta þessi eignarskerðingarmörk sem hafa staðið í stað síðan 2018, leiðrétta þau fyrir þeirri hækkun húsnæðisverðs sem hefur átt sér stað frá því í heimsfaraldri. Þá fór af stað ákveðin fasteignabóla og verð rauk upp úr öllu valdi eins og við þekkjum. Samkvæmt minnisblaði sem skattskrifstofa fjármála- og efnahagsráðuneytisins vann að beiðni efnahags- og viðskiptanefndar þá er þetta hækkun sem myndi kosta 700 milljónir og þessar milljónir renna að langmestu leyti til fjórðu, fimmtu og sjöttu tekjutíunda. Þetta eru heimili sem hafa fundið mest fyrir vaxtahækkunum undanfarna mánuði og mestu áhrifin eru hjá einhleypu fólki, einstæðum foreldrum sem hafa lágan tekjustofn og verða þannig ekki fyrir miklum skerðingum vegna tekna en hafa eignastofn sem er nálægt þessum efri mörkum. Það skiptir því gríðarlegu máli að hækka þessi mörk. Svo er þarna tekjutíund fyrir neðan sem þarf að taka utan um með öðrum hætti. Þar verðum við að hafa í huga að mikið af því fólki er á leigumarkaði og þess vegna höfum við í Samfylkingu lagt til að það verði lögð á leigubremsa að danskri og skoskri fyrirmynd. En við teljum líka eðlilegt að hækka aðeins húsnæðisbætur og styðja betur við fólk í gegnum barnabótakerfið, bæði með því að auka stuðning sem er veittur með hverju barni og með því að auka þekjuna á kerfinu, þ.e. hækka viðmiðunarmörkin þannig að bæturnar nái til fleiri fjölskyldna og fjölskyldur séu ekki að detta út úr kerfinu. Það er fullt svigrúm til að gera þetta og þetta er mjög mikilvæg aðgerð og þetta er mikilvæg samstöðuaðgerð á svona tímum þegar það er mikil verðbólga og vextir eru að hækka. Við leggjum líka áherslu á það að við í stjórnmálunum getum ekki látið Seðlabankanum það einum eftir að vinna á verðbólgunni. Einmitt þess vegna kynntum við líka í dag aðhaldsráðstafanir á tekjuhlið ríkissjóðs. Heildaráhrifin af þessum tillögum sem við kynntum í dag eru í raun afkomubætandi fyrir ríkissjóð og myndu þannig hjálpa til við að ná niður verðbólgunni. Tekjurnar sem við erum að kalla eftir að verði sóttar eru meiri heldur en þau útgjöld sem við erum að boða. Þá held ég að við þurfum að huga sérstaklega að því að það eru ákveðnir geirar í efnahagslífinu sem standa alveg gríðarlega vel og þurftu ekki að bera gríðarlega þungar byrðar á Covid-tímanum. Í ákveðnum greinum, ef við tökum t.d. sjávarútveginn og stórútgerðirnar þar sem útflutningsverð sjávarafurða hefur hækkað alveg gríðarlega, m.a. vegna stríðsins í Úkraínu og viðskiptaþvingana Evrópusambandsins og Vesturlandanna gegn Rússum, hafa útflutningsafurðir hækkað alveg gríðarlega í verði og stóru útgerðirnar á Íslandi njóta góðs af því. Þegar það verður til svona hvalrekagróði þá er eðlilegt að sækja auknar tekjur þangað. Bankarnir eru annað dæmi. Viðskiptabankarnir þrír skiluðu rúmlega 80 milljarða kr. hagnaði í fyrra. Þar skiptir auðvitað sköpum þessi tugmilljarða stuðningur sem bankarnir fengu í rauninni með óbeinum hætti frá skattgreiðendum þegar fyrirtækjum í ferðaþjónustu og fleiri greinum var forðað frá gjaldþroti á tímum farsóttarinnar. Sá stuðningur til þeirra fyrirtækja frá skattgreiðendum forðaði auðvitað bönkunum frá gríðarlegu útlánatapi og skipti sköpum fyrir þá, auk vaxtalækkana og þenslu á íbúðalánamarkaði. Ég er farinn að hallast að því að það hafi verið farið allt of geyst í það að lækka bankaskatt árið 2020. Það er bara ekki mjög virk samkeppni á íslenskum fjármálamarkaði og undir slíkum kringumstæðum er það dálítil óskhyggja að vonast bara til þess að bankarnir skili sjálfkrafa einhverjum skattalækkunum til neytenda og þetta birtist beint í vaxtamuninum. Ég held, svo ég taki nú ekki dýpra í árinni, að það megi sannarlega efast um að þetta hafi skilað sér með áþreifanlegum hætti eða skilað verulegum ábata til neytenda. En það sem við vitum hins vegar er að bankaskatturinn myndi skila allt að 9 milljörðum meiri tekjum á næsta ári ef skatthlutfallið væri hið sama og það var árið 2020. Hér held ég að sé líka borð fyrir báru og það sé æskilegt og eðlilegt að sækja auknar tekjur þangað til að ná einmitt fram aðhaldi og til að auka tekjur ríkissjóðs og hjálpa þannig til við að vinna gegn þenslunni og vinna hraðar á verðbólgunni og þar með ná vaxtastiginu hraðar niður. Loks vil ég nefna fjármagnstekjuskattstofninn. Það hafa verið innleidd frítekjumörk í kerfið á undanförnum árum sem gera það að verkum að hækkun á skatthlutfallinu sjálfu leggst nær einvörðungu á tekjuhæstu 10% skattgreiðenda. Það er þannig hægt að hækka fjármagnstekjuskattinn úr 22% upp í 25% án þess að þorri fólks finni nokkuð fyrir því. Þetta eru 4,5 milljarðar u.þ.b. sem leggjast nær einvörðungu á tekjuhæstu 10% skattgreiðenda. Til samans, með þessu og að ráðast í aðgerðir til að girða fyrir það að atvinnutekjur séu ranglega taldar fram sem fjármagnstekjur, ætti þetta að skila u.þ.b. 17 milljarða kr. tekjum sem myndi aldeilis muna um. Ég verð bara að segja að mér finnst það mjög glannalegt þegar árferðið er þannig í íslensku efnahagslífi að það er mikill hagvöxtur, hátt atvinnustig og það er þensla, að leggja fram fjárlagafrumvarp þar sem gert er ráð fyrir 89 milljarða rekstrarhalla á næsta ári og þrátt fyrir að svo komi fram enn þá dekkri verðbólguspá og vextir hækki enn meira, þá séu það viðbrögð fjárveitingavaldsins á Alþingi eða meiri hlutans í fjárlaganefnd að auka enn á þennan halla, þ.e. keyra hann upp í 118 milljarða, stórauka útgjöld án þess að vega á móti þensluáhrifunum af þeim með því að sækja auknar tekjur. Ég kalla eftir aukinni ábyrgðartilfinningu í ríkisfjármálum. Mætur maður sagði einu sinni að traust efnahagsstjórn væri stærsta velferðarmálið, var það ekki? Ég held að við ættum að gera hans orð að okkar.

Forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þingmanni þessa yfirferð en langar kannski sérstaklega að byrja á þessum upphafspunkti hans, sem kom líka fram í andsvörum við nokkra þingmenn hér fyrr í dag, að það er ekki bara eins og ríkisstjórnin sé að fljúga blindflug þegar kemur að efnahagsmálum og fjárlagafrumvarpinu og stóru myndinni, fljúgi blindflug án nokkurra tækja til að hjálpa sér, heldur ætlist hún til þess að við hin séum líka til í það. Hún leggur fram fjárlagafrumvarp í september og breytir því síðan í veigamiklum atriðum þegar desember er löngu byrjaður, þegar við þurfum að fara að klára þetta. Þetta er tveimur vikum eftir að við áttum að fá í hendurnar tillögur fyrir 2. umr. fjárlaga. Eins og hv. þingmaður segir þá snýr þetta ekki bara að þinginu sjálfu heldur öllum umsagnaraðilum sem komu til okkar með sitt álit á fjárlagafrumvarpi sem var síðan kannski bara ekkert alvörufrumvarp. Mig langar að taka dæmi um einn af umsagnaraðilum sem mér finnst nú vera einn af þeim mikilvægari. Félagið Feminísk fjármál hefur tekið að sér að safna saman sérfræðiþekkingu eða greiningu á áhrifum frumvarpa á kynjajafnrétti og skilar t.d. inn þeirri ábendingu að það sé farið að gera dálítið meira af þessu í frumvarpinu heldur en hefur verið oft áður en ráðuneytin séu ekki enn þá búin að fatta það að þessi greining snúist ekki bara um að sýna stöðuna heldur eigi að bregðast við stöðunni þegar búið er að sýna hana. Hefur eitthvað verið greint varðandi t.d. þær viðbætur sem er verið að setja inn? Hér sýna Feminísk fjármál að ríkisstjórnin hefur ekki gert það. En hvað er meiri hlutinn að gera með sínar tillögur? Er meiri hlutinn að gera vont verra?

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hitti svolítið naglann á höfuðið því að auðvitað er þetta ekki boðlegt gagnvart umsagnaraðilum sem margir hverjir eru jafnvel að leggjast í ákveðna talnavinnu og rýni, að bjóða fólki upp á það að skila umsögn um hálfklárað bráðabirgðaplagg. Ég velti því fyrir mér bara í fúlustu alvöru hvort það þurfi þá ekki að taka upp tvöfalt umsagnarferli ef þetta á að vera svona til frambúðar, senda aftur út núna umsagnarbeiðnir til sömu aðila, taka saman nákvæmlega þær breytingar sem hafa verið gerðar í millitíðinni til að þetta samráðsferli skili einhverju í raun og veru. Hér er bara verið að búa til ægilegt flækjustig og í rauninni dregur það mjög úr gagnsæi þessarar fjárlagavinnu að nálgast hlutina með þessum hætti, verð ég að segja.

Forseti. Hv. þingmaður veltir því upp hvort það eigi að hafa tvöfalt umsagnarferli og það eru náttúrlega fordæmi fyrir því. Við eigum nokkur fordæmi fyrir því hér á þingi. Ég var t.d. í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem afgreiddi frumvarp til kosningalaga sem var breytt svo mikið að það var sent í lokað umsagnarferli til þeirra sem höfðu skilað inn umsögn upphaflega um frumvarpið til að sjá hvort sérfræðingarnir sem voru búnir að rýna það væru sáttir við þær breytingar sem nefndin var að gera, hvort þær stæðust það sem hafði verið kallað eftir. Svo var annað frumvarp, sem ég man ekki alveg hvaða nefnd var með, sem snerist um reglur varðandi lágmarksstærð sveitarfélaga. Þar átti sér stað samtal milli framsögumanns og Sambands íslenskra sveitarfélaga sem leiddi til viðamikilla breytinga sem eðlilega voru sendar síðan öllum þeim sveitarfélögum, ég held bara öllum sveitarfélögum landsins, til að rýna og þeim umsagnaraðilum sem höfðu skilað inn umsögn áður. 

Virðulegur forseti. Þetta væri ein leið. Þá væri líka hægt að lengja talsvert 3. umr. um fjárlagafrumvarp hverju sinni en auðveldasta lausnin á þessu er nú samt sú að við fylgjum hér þingskapalögum og því ferli sem gert er ráð fyrir bæði í ákvæðum þingskapa og lögum um opinber fjármál og að Alþingi taki sjálft fullt forræði á fjárlagavinnunni, bæði á forminu og efninu. Ríkisstjórnin byrji á að vinna fjárlög, taki sér sumarið í það eða lengri tíma eftir atvikum, skili vel rökstuddu plaggi sem eitthvert mark er takandi á og umsagnaraðilar geta síðan varið tíma sínum vel í að rýna það.

Forseti. Hv. þingmaður fór dálítið yfir efnahagsmálin og aukna tekjumöguleika ríkissjóðs. Ég er svo sem ekkert á því að við þurfum að afla tekna teknanna vegna. En þegar við pælum í þessu út frá efnahagslegum forsendum þá skiptir máli hvaðan tekjur ríkisins koma og hvert þær fara. Við erum með mjög skýrt dæmi um það á undanförnum árum hvernig það að setja útgjöld á ákveðinn stað, t.d. í húsnæðisstuðning, hefur valdið rosalega mikilli verðbólgu og öllum þeim kostnaði sem henni fylgir. Það er í rauninni vegna ákvarðana stjórnvalda sem ætti að segja manni eitthvað um það hvernig ætti að koma til móts við þær verðbólguaðlaganir. Hitt er síðan hvaðan við fáum tekjurnar, það er vangavelta stundum hjá mér varðandi það hvort verið sé að taka peninga úr hagkerfinu eða taka pening inn. Við þurfum alltaf að horfa á hvar peningamagn er í kerfinu af því að þegar það safnast upp á ákveðnum stöðum þá veldur það ójafnvægi í kerfinu, veldur mögulega bólumyndun. Það vindur upp á sig og veldur miklum ójöfnuði. Í ákvörðunum okkar um það hvernig skatta á að leggja á og hvernig útgjöld á að koma með þá hljótum við að þurfa að taka tillit til þessa. En í tilviki þessa fjárlagafrumvarps og breytinga í bandormi þá er ekkert af þessu, ekki neitt. 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að hafa það í huga að rekstur ríkisins á ósköp fátt sambærilegt við rekstur heimilis eða rekstur fyrirtækis. Í mínum huga snýst svona tekjuöflun, þótt það sé orðið sem er notað, frekar um að kreista eitthvað út úr hagkerfinu en að setja eitthvað í einhvern kassa og deila því svo út einhvers staðar hinum megin. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa þetta í huga. Nú liggja fyrir rannsóknir bæði frá Evrópu og Bandaríkjunum sem sýna að arðgreiðslur út úr fyrirtækjum og hagnaður er orðinn stór þáttur og að mörgu leyti ein af stóru orsökum verðbólgu í mörgum tilvikum og að þetta sé eitthvað sem við verðum að hafa í huga einmitt þegar kemur að tekjuöflun. Við getum tekið dæmi. Stóra aðgerð ríkisstjórnarinnar gegn þenslu í þessum fjárlagapakka, bæði í fjárlögum og fjárlagabandormi, og þá er ég að tala um þær ráðstafanir sem eru kynntar sérstaklega sem ráðstafanir til að sporna gegn þenslu, er þessi ofsahækkun á krónutölugjöldum. Þau eru hækkuð, ekki bara um 2,5% eins og oftast er gert í samræmi við verðbólgumarkmið Seðlabankans heldur hækka þau um 7,7%. Þetta er ofboðslega óskilvirk leið á tekjuhlið ríkisins til að sporna gegn verðbólgu því það fyrsta sem gerist við svona gjaldahækkun er að hún lekur beint út í verðlagsvísitöluna. Það er meira að segja viðurkennt í greinargerð að þetta hækkar verðlagsvísitöluna til skamms tíma um 0,2%. Ég held að þær tekjuöflunaraðgerðir sem ég hef verið að nefna hér, þessar aðhaldsráðstafanir á tekjuhliðinni, séu miklu betur til þess fallnar að sporna gegn verðbólgu heldur en svona krónutölugjaldahækkun.

Forseti. Ég vil einmitt síður kalla þetta tekjuöflunaraðgerðir. Þegar allt kemur til alls eru þetta aðgerðir gagnvart krónunni sem er eign ríkisins og verðstilling á henni. Það er ákveðinn kostnaður sem fylgir því að nota krónuna eftir því í hvaða samhengi hún er notuð, t.d. varðandi fjármagnsflutninga eða fjármagnstekjur. Slík notkun á krónunni gæti einfaldlega talist dýrari heldur en bara launanotkun á krónunni. Krónan eða gjaldmiðillinn sem slíkur er í rauninni ekkert nema milliliður fyrir gamaldags vöruskipti þegar allt kemur til alls, skipti á tíma og vöru á milli fólks. Þegar við tökum ákvarðanir um að taka skatta eða greiða gjöld þá erum við einfaldlega að breyta verðgildi krónunnar sem fólk er með, kemur út í verðbólgu eða verðhjöðnun eða hvað sem það er, yfirleitt verðbólgu. 

Virðulegi forseti. Ég skil hvað hv. þingmaður er að fara. Mér finnst hann vera að nálgast þessa hluti svolítið fræðilega, við erum auðvitað bara með ákveðnar bókhaldsreglur þar sem er gert ráð fyrir tekjum og gjöldum. Ég notaði orðið tekjuöflunaraðgerðir yfir aðgerðir sem eru til þess fallnar að auka gjöldin inni í þessari jöfnu. En eins og ég kom að hérna áðan þá held ég að það sé mjög mikilvægt í ríkisfjármálum og hagstjórn almennt að hafa það í huga að orð eins og tekjuöflun er hálfgerð myndlíking. Það er ekki þannig að það séu teknir einhverjir peningar einhvers staðar, þeir lendi í einhverjum kassa og þeim sé svo útdeilt. Veruleiki nútímahagkerfis er miklu flóknari en svo.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu og ég veit að hv. þingmaður styður það minnihlutaálit sem kom frá hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur, sem er formaður flokks hv. þingmanns. Margar góðar tillögur í því og taka á ýmsum málum. Mig langaði hins vegar að tala um tvö atriði sem eru nefnd í nefndarálitinu en virðist ekki vera nein útfærsla á í breytingartillögum hjá flokki hv. þingmanns. Í fyrsta lagi er málefnasviðið um sveitarfélög og byggðamál. Við höfum heyrt að undanförnu að það er mikill halli á málaflokkum, sérstaklega málaflokki fatlaðs fólks þegar kemur að fjármagni innan sveitarfélaganna. Í nefndarálitinu er m.a. talað um að þarna sé um 13 milljarða gat. Mér tókst hins vegar ekki að sjá í þeim breytingartillögum sem fylgdu þessu nefndaráliti að það væri verið að tækla þetta vandamál. Ég reyndar verð að viðurkenna að ég sá það ekki heldur vera tæklað í áliti meiri hlutans. Hvaða lausnir sér hv. þingmaður á þessu stóra gati? Ég veit að vegna þessa gats er í sveitarfélögum í kringum okkur verið að fjalla um niðurskurð á alls konar þjónustu.

Virðulegur forseti. Hér kemur hv. þingmaður inn á mjög mikilvægt atriði sem er tekjuskiptingin á milli ríkis og sveitarfélaga sem hefur verið bitbein um margra ára bil. Ég vil nú segja það að ég sjálfur alla vega myndi ekki ætlast til þess af t.d. Pírötum eða öðrum flokkum í stjórnarandstöðu að leggja fram einhverja heildarlausn á þeim málum í nefndaráliti. Mér finnst það eiga að vera á verksviði ríkisstjórnar, þeirra sem halda um stjórnartaumana, að móta samræmda stefnu í þessum efnum. En hvað varðar t.d. málefni fatlaðs fólks þá finnst mér einboðið að ríkissjóður eigi að fjármagna þessa þjónustu almennilega og það þurfi ekkert endilega að gera það með því að auka tekjustofna sveitarfélaga að öðru leyti, alla vega í þessu einstaka tilviki. Þetta er lögbundin þjónusta sem var færð yfir á sveitarfélögin sem hefur einfaldlega alltaf verið vanfjármögnuð og það er ríkissjóður sem hefur tækin til að afla tekna, miklu fleiri og fjölbreyttari leiðir til þess. Það er hægt að gera þetta í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það eru ýmsar leiðir. En mér finnst algerlega borðleggjandi að þegar kemur að þessum atriðum, lögbundnum verkefnum sem hafa verið flutt yfir á sveitarfélög án þess að nægilegt fjármagn fylgi, og þegar það hefur verið bent á það í áraraðir og var bent á það jafnvel þegar lögin voru sett á sínum tíma, þá beri ríkinu skylda til að fjármagna þetta og stjórnarmeirihlutinn beri ábyrgð á því. Þetta ætti auðvitað í mínum huga að vera hluti af einhverri heildarsýn þeirrar ríkisstjórnar sem situr hverju sinni á meðan hlutverk okkar í minni hlutanum er kannski meira að leggja til lausnir á ákveðnum atriðum 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar í seinna andsvari að fara í málefnasviðið á undan, nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Í nefndarálitinu er komið vel inn á það að það er dálítið mikið um, ekki bara í þessu málaflokki heldur bara í öllum málaflokkum, þennan flata niðurskurð sem virðist alltaf vera notaður. Hagræðing er það kallað. Þetta hefur sérstaklega slæm áhrif á nýsköpunina vegna þess að svo mikið af peningunum sem eru í þessum málaflokki fer beint til fyrirtækjanna sem verið er að styrkja, í sjóðina en ekki í reksturinn á sjóðunum og/eða stuðning við nýsköpunarumhverfið. Þar að auki er talað um, undir sveitarfélög og byggðamál, að það þurfi að efla atvinnuráðgjöfina úti um land sem datt upp fyrir þegar Nýsköpunarmiðstöðin hætti. 

Virðulegur forseti. Ég vil bara nefna aftur að í þessu tiltekna nefndaráliti og þeim breytingartillögum sem leiða af því er verið að setja fram mjög afmarkaðar tillögur um afmörkuð atriði. Þetta eru fjárlög núverandi ríkisstjórnar. Við teljum það ekki á okkar verksviði að smíða einhver ný fjárlög frá grunni og leysa öll þau vandamál sem uppi eru í opinbera kerfinu á hverju einasta málefnasviði. Ég lít ekki á það sem hlutverk stjórnarandstöðunnar hverju sinni og geri ekki slíkar kröfur til til annarra flokka í minni hluta og mun ekki gera slíkar kröfur til þeirra flokka sem núna eru í ríkisstjórn og verða kannski einhvern tímann seinna í minni hluta þegar þar að kemur. Það getur vel verið að það séu gerðar athugasemdir og hnýtt í ýmislegt í þessu nefndaráliti án þess að það sé sett fram konkret heildarlausn á þeim málum. Mér finnst það bara eðlilegt og það tíðkast nú í nefndarálitum sem þessum þannig að ég furða mig aðeins á þessari nálgun hv. þingmanns.