Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. um vernd barna og ungmenna var vísað til menntmn. snemma á þessu þingi. N. hefur haft frv. til ýtarlegrar athugunar, hefur rætt við n. þá, sem samdi það og ýmsa aðra sérfróða menn, hefur leitað umsagnar hjá fjöldamörgum samtökum og stofnunum og aflað ýmissa annarra gagna. Endurskoðun barnaverndarlaganna hefur leitt í ljós mikinn áhuga á þeim málum og vaxandi áhyggjur út af þeim. Þjóðfélag okkar, sérstaklega þéttbýlið á suðvestanverðu landinu, virðist vera að ná þeirri stærð og taka öðrum þeim stakkaskiptum, að búast megi við auknum vandamálum barna og ungmenna, sem af einhverjum ástæðum fá ekki notið eðlilegs uppeldis. Af þessum ástæðum er augljóst, að þjóðfélag okkar verður að gera mun meiri ráðstafanir á sviði barnaverndar í framtíðinni, en hingað til hefur verið gert. Það þarf að fá fleira sérmenntað fólk til þeirra starfa og skapa því þá aðstöðu, að vænta megi árangurs af starfinu. Hver einstaklingur, sem hægt er að forða frá skaðlegu uppeldi eða bjarga af glapstigum, mun reynast þjóðinni ómetanlegur. Hinn mikli áhugi, sem er á þessum málum, hefur komið fram í því, að fjöldamörg samtök hafa látið í ljós óskir við menntmn. um að fá að ræða við hana um þetta mál eða hafa sent henni brtt. við þetta frv. með ýmiss konar nýjum og gömlum hugmyndum. Niðurstaðan hefur orðið sú, að menntmn. er sammála um brtt., sem prentaðar eru á þskj. 268 og eru 29 samtals, en milli 45 og 50, ef undirliðir eru meðtaldir. Nm. áskilja sér að sjálfsögðu rétt til að flytja eða fylgja frekari brtt., ef ástæða verður til. Till. þessar eru margar, en fjöldi þeirra fjallar um formsatriði. Ég get nefnt sem dæmi, að n., sem samdi frv., fékk eftirþanka af því, að hún notaði orðið „hæli" á allmörgum stöðum og skrifaði menntmn. með ósk um, að því yrði breytt í orðið „heimili“. Þá hefur menntmn. á ýmsum stöðum breytt orðalagi, venjulega í þá átt að gera það skýrara og ákveðnara. Þar er um nokkra, en ekki alvarlega efnisbreytingu að ræða. Ég mun nú fara fljótlega yfir brtt. og gera grein fyrir þeim, en ræða þær síðan frekar, ef tilefni verður gefið í umr. Við 1. gr. frv. eru 3 brtt. 1. brtt. er breyting á orðinu „barnahæli“ í „barnaheimili". - 2. brtt. er á þá lund að láta gæzluleikvelli bætast við þær stofnanir, sem barnavernd samkvæmt þessum lögum nær yfir. - 3. brtt. er á þá lund, að í staðinn fyrir 5. tölulið gr. komi tveir töluliðir, og er þarna skilið á milli barna, sem þurfa aðstoðar við, vegna þess að þau eru sjúk, líkamlega eða andlega og hins vegar barna, sem þurfa afskipta barnaverndarnefndar, af því að þau eru á einhvern hátt siðferðilega miður sín, hafa framið afbrot eða eru á annan hátt á glapstigum. N. þykir ekki rétt að setja þetta allt undir einn hatt, eins og sams konar vandamál væru og hefur því lagt til, að þarna yrði skilið á milli. Við 2. gr. ern þrjár brtt. Má segja, að þar sé um orðalagsbreytingar að ræða, sem þó ganga í þá átt að gera orðalag skýrara og ákveðnara. Við 4. gr. er efnisleg brtt. Greinin er á þá lund, að barnaverndarnefnd skuli vera í hverjum kaupstað og hverjum hreppi landsins. Menntmn. leggur til, að hafa megi sameiginlegar barnaverndarnefndir fyrir fleiri en einn hrepp, þar sem þeir eru fámennir. Brtt. við 6. gr. er framhald af þessari till. og í sambandi við hana. Við 8. gr. gerir menntmn. brtt. Í frv. er ákveðið, að ekki megi kjósa í barnaverndarnefnd eldra fólk, en 66 ára gamalt og er þar reiknað með, að það hafi lokið störfum 70 ára. Þeir, sem frv. sömdu, töldu, að ekki ætti að vera mikið af gömlu fólki í störfum við barnavernd, heldur ungt fólk með nýjar hugmyndir og er vissulega ástæða til þess að taka undir það. En menntmn. þykir ekki ástæða til að útiloka fólk eftir 66 ára aldur. Vel má vera, að með því sé útilokað, að margir mjög góðir starfskraftar nýtist. Verður að treysta stjórnum sveitarfélaga til að kjósa bezta fólk, sem fáanlegt er, í þessar nefndir, án tillits til aldurs. 12. gr. fjallar um skipun barnaverndarráðs og hefur menntmn. lagt þar til allmikla breytingu. Hingað til hefur barnaverndarráð verið skipað samkv. tilnefningu nokkurra samtaka: Prestafélags Íslands, Sambands ísl. barnakennara, Læknafélags Íslands o.s.frv. Nú hafa komið til greina ýmsar nýjar starfs– og fræðigreinar, sem eru á þessu sviði. Við höfum eignazt sérfræðinga í fleiri greinum, sem hafa sín samtök og gætu átt kröfu á að tilnefna menn í barnaverndarráð jafnt og þau samtök, sem fyrir eru. Niðurstaða menntmn. er sú að leggja til, að ráðherra skipi barnaverndarráð án tilnefningar nokkurra samtaka og virðist það raunar vera eina hugsanlega lausnin á þessu máli, nema barnaverndarráð væri stækkað verulega til að ganga til móts við ýmsa, sem vilja hafa af ráðinu afskipti. Hins vegar er því haldið, sem er í frv., að formaður ráðsins skuli vera embættisgengur lögfræðingur, og virðist það eðlilegt vegna þess, að barnaverndarráð er að ýmsu leyti dómstóll og þarf að taka ákvarðanir, sem hafa mjög alvarleg áhrif á líf og örlög þeirra barna og þeirra fjölskyldna, sem í hlut eiga. Fram komu till. um að taka fram, að konur skyldu vera í barnaverndarráði og barnaverndarnefndu, og sum samtök óskuðu beinlínis eftir því, að þær skyldu vera mæður. Menntmn. hefur ekki séð ástæðu til að fallast á þessa till., vegna þess að svo verður að líta á, að við höfum náð því þroskastigi, að konur og karlar verði skipuð í þessar stofnanir jöfnum höndum. Reynsla hefur þegar sýnt í barnaverndarnefndum, sem eru hér nærri okkur, að þar er mikill meiri hluti konur. Virðist vera sjálfsagt að hagnýta þá sérstöku reynslu, sem kvenþjóðin hefur oft fram yfir karlmenn, vegna þess að hún hefur meira með börn og uppeldi að gera, en ástæðulaust að setja sérstök ákvæði um skiptingu þessara stofnana á milli kynja. Brtt. 7, við 13. gr., er nánast leiðrétting. Brtt. 8, við 16. gr., er ein af þeim till., þar sem orðalag er gert sterkara. Greinin fjallar um það, að barnaverndarnefnd beri að forðast að sundra systkinahópi, ef leysa þarf upp heimili. Í frv. stendur, að það eigi að forðast „eftir föngum", en menntmn. vill taka þau orð út og verður orðalagið þá töluvert sterkara á eftir og sýnir þar af leiðandi áherzlu, sem lögð er á, að barna- og systkinahópi sé ekki sundrað, svo framarlega sem nokkur leið er að komast hjá því. 9. brtt. er við 18. gr., og er þar bætt inn í hjúkrunarkonum, sálfræðingum og félagsráðgjöfum, þar sem rætt er um ýmsa stéttahópa, sem sérstaklega hafa með þessi mál að gera og skylt er að gera barnaverndarnefndum viðvart, ef þeir verða í starfa sínum varir við misfellur á uppeldi og aðbúð barna og ungmenna. 12. brtt. er við 26. gr. Þar er orðið „eiturlyfjanautn“. Er lagt til, að þar sé bætt við: „ofnotkun deyfilyfja“, en þar hafa verið taldir upp þeir annmarkar á uppeldi barns og ungmennis, sem gefa barnaverndarnefnd tilefni til afskipta. 28. gr. er á vissan hátt sama efnis, en þar er um tilefni þess, að barnaverndarnefnd geti haft afskipti af barni eða unglingi, bætt við: „útivist á óleyfilegum tíma“, ef mikið er um slíkt. Í 30. gr. er talað um kennslu eftir skyldunám fyrir unglinga, sem eru á vegum barnaverndarnefnda. Er þar gert ráð fyrir, að kostnaður af slíkri kennslu greiðist hlutfallslega af ríkissjóði og sveitarsjóðum, skv. fræðslulögum, eins og segir í frv.: „séu foreldrar eða framfærendur ekki aflögufærir". Menntmn. leggur til, að þessi síðasta setning verði felld niður og unglingurinn eigi sama rétt á, að ríki og sveitarfélag kosti fræðslu hans, hvernig sem efnahag foreldranna er hagað, og ekki sé lögð sú kvöð, að kanna skuli efnahag einstaklinga allt of nákvæmlega, enda mundi unglingurinn ekki fá annað, en heilbrigðir unglingar fá skv. núgildandi fræðslulögum. Á eftir 31. gr. í frumvarpinu kemur gr., sem heitir 31. gr. a. Og síðar í frumvarpinu kemur þetta sama fyrir á tveim stöðum, að tvær greinar hafa sömu raðtölu, en seinni greinin er merkt með a. Það munu vera til fordæmi fyrir slíkri greinatalningu, en þó við sérstakar aðstæður. Menntmn. hefur ekki séð ástæðu til að hafa þennan hátt á hér og leggur til, að greinaröðin breytist, án þess að um neinar a-greinar eða aukagreinar sé að ræða. 16. brtt. er við 35. gr. Eru þar nokkrir liðir, þar sem orðið „heimili“ kemur í stað orðsins „hæli“. Í 37. gr. eru fyrstu tvær tillögur einnig um það að breyta orðinu hæli í heimilí, en e-liður er efnisleg tillaga, sem rétt er að vekja nokkra athygli á. Þar er lagt til, að við 1. málsgr. bætist eftirfarandi og er þetta skv. tillögu, sem nefndinni barst frá kennarasamtökunum: „Einnig er ríkisstj. skylt að setja á stofn og reka heimili og skólastofnanir, er annist uppeldi og fræðslu barna og ungmenna, sem eru frá heimilum, er vanrækja svo mjög uppeldishlutverk sitt, að varhugavert er fyrir börnin að dveljast þar, gáfnasljórra barna, andlega vanþroska barna og ungmenna, barna, sem sækja ekki skóla á viðunandi hátt, barna, sem að dómi kennara og skólastjóra spilla góðri reglu í skólunum og eru miður heppilegt fordæmi öðrum börnum, barna, sem að dómi kennara, skólastjóra og skólalæknis hafa eigi heilsu eða önnur líkamleg skilyrði til að stunda venjulegt barnaskólanám. Kostnaður skiptist skv. fræðslulögum." Sú staðreynd, að kennarasamtökin leggja mikla áherzlu á þessa tillögu, er enn ein sönnun þess, að hér á landi eru að koma fram ýmis vandamál með vaxandi íbúafjölda og þar af leiðandi vaxandi fjölda barna og unglinga í skólum. Virðist vera eðlilegt, að einhvers konar skólastofnunum sé komið upp, þar sem hægt væri að veita þeim börnum, sem þarna eru tiltekin, sérstaka kennslu víð þeirra hæfi og gera skólunum kleift að hafa samstillta bekki, án þess að þurfa að hafa slík börn innan um önnur, þegar það er talið óæskilegt. Menntmn. hugsar sér, að þessar stofnanir yrðu á allan hátt hliðstæðar við skóla og kostnaður við byggingu þeirra skiptist skv. fræðslulögum og á sama hátt. Væri þá, þegar nánari tillögur væru um það gerðar, hægt að ákveða byggingu þeirra með fjárveitingum til þeirra eins og til skólanna. 17. till. d. er nánast leiðrétting og sama má segja um e. Þá kemur að 38. gr., en þar er rætt um meðlög með þeim börnum, sem barnaverndarnefndir þurfa af einhverjum ástæðum að koma fyrir á öðrum heimilum í fóstur. Í 38. gr., eins og hún stendur í frv., er gert ráð fyrir því, að sveitarstjórn og viðkomandi aðilar skuli semja um greiðslur með þessum börnum. Það er ekki ýkjalangt síðan föðurlaus börn voru nánast á uppboði fyrir lægstbjóðendur. Ég hygg, að það ástand sé svo nærri okkur, sem hér erum inni, að við mundum gjarnan vilja sameinast um að þurrka öll merki um slíka meðferð úr íslenzkri löggjöf. Þess vegna hefur menntmn. lagt til, að það skuli ekki vera samningsatriði, hvað borgað sé með þeim ógæfusömu börnum, sem barnaverndarnefndir þurfa að koma fyrir í fóstur eða á annan hátt samkv. þessum lögum. Er lagt til, að Tryggingastofnun ríkisins greiði hreinlega með börnunum og upphæðirnar verði ákveðnar í lögunum, þannig að börn innan 7 ára aldurs skuli fá þrefaldan barnalífeyri, en eldri en 7 ára skuli þau fá tvöfaldan barnalífeyri. Spyrja má, af hverju þessi börn eigi að fá meiri lífeyri en önnur börn, sem koma undir tryggingalöggjöfina. Má svara því á þann hátt, að þjóðfélagið sé þannig að reyna að bæta þeim upp þær uppeldisaðstæður, sem börnunum eru í flestum tilfellum ekki sjálfráðar, en valda því, að þau fá ekki eðlilegt uppeldi á heimili foreldra sinna, eins og allur þorri annarra barna. Það fé, sem Tryggingastofnunin mundi þurfa að greiða á þann hátt, skal endurgreiðast af framfærslusveit barns og er því grundvallaratriði breytt, að framfærslusveitin beri þennan kostnað. Samningamakk um þessa hluti viljum við þurrka út með öllu. 39. gr. frv. er um vinnuvernd barna og unglinga, ein vandasamasta og erfiðasta greinin í þessum bálki. Æskilegt væri, að um þetta efni væri sett sérstök löggjöf, en á meðan það er ekki gert, hefur menntmn. talið óhjákvæmilegt að breyta nokkuð ákvæðum greinarinnar og herða á þeim. Þó hygg ég, að segja megi, að nefndin gangi engan veginn eins langt og hún hefði sjálf óskað, vegna þess að vinna barna er vandamál, sem verður ekki leyst á einni nóttu. Þarf að koma til töluverð breyting á hugsunarhætti og þess vegna verðum við að sætta okkur við að stíga skref fyrir skref í þessum málum. Þess vegna hefur menntmn. aðeins gert mjög hóflegar breytingar. Í gildandi lögum stendur, að börn innan 15 ára megi ekki vinna í verksmiðjum. Þetta hlýtur að þýða, að þau megi ekki vinna í frystihúsum, en þetta ákvæði hefur verið og er þverbrotið um land allt. Menntmn. hefur þó ekki viljað skilgreina þetta nánar, en hún bætir þarna á eftir við tveimur atriðum, að það megi ekki ráða börn innan 15 ára til upp- og útskipunarvinnu eða byggingarvinnu. Ætti ekki að þurfa að rökstyðja þetta nánar? Það er ekki ýkjalangt síðan íslenzk blöð færðu þjóðinni þær fréttir, að börn um og innan við fermingaraldur hafi látið lífið í skipum við uppskipunarvinnu við Reykjavíkurhöfn. Þá eru sett inn nokkur ákvæði um hámarks vinnutíma barna. Er miðað við, hvað viðkemur börnum undir 14 ára aldri, að hámarksvinnutími þeirra skuli vera hálf áratala aldurs þeirra, þ.e.a.s. fyrir 14 ára barn 7 stundir á dag, fyrir 13 ára 61/2 stund á dag, fyrir 12 ára barn 6 stundir á dag o.s.frv. Þar sem unnin eru átta stunda vinnutímabil, skulu jafnan koma tveir vinnuhópar barna á móti einum vinnuhóp fullorðinna, þannig að 4–5 stundir vinni hvor barnahópurinn. Þá er ákvæði um, að alger hámarksvinnutími barna 14–16 ára skuli vera 8 stundir, án undantekningar. Loks er bætt hér inn þessu ákvæði: „Stefna skal að því, að börn skuli ekki vinna frá því að þau hefja skólagöngu að hausti og þar til skólagöngu lýkur að vori.“ Þarna er vægt á hlutunum tekið, af því að vissulega væri ástæða til þess að útiloka, að börn vinni a.m.k. nema alveg sérstaklega létt störf og helzt engin, á meðan þau stunda skóla. Mun það vera skoðun lækna, að skólanámið sé að jafnaði ærið nóg álag á börnin, en þó gengur n. ekki lengra en að leggja til þetta orðalag: „stefna skal að því - og ber að skilja það í samhengi við síðara ákvæði í greininni um, að gefa skuli út reglugerðir um efni þessarar greinar. Gæti þá viðkomandi rn. reynt að þoka málum nokkuð í rétta átt með reglugerðum um þetta atriði sérstaklega. Það er viðurkennt, að barnavinna hér á Íslandi tíðkast með þeim hætti, að öðrum þjóðum, sem eru komnar á hátt félagslegt þroskastig, eins og við þykjumst vera líka, blöskrar að sjá, hvernig það ástand er. Hins vegar eru bæði sögulegar og atvinnulegar ástæður fyrir því, að ástandið er svona. Þess vegna verður að gera tilraun til úrbóta skref fyrir skref og er án efa tilgangslaust að reyna að taka of stór stökk í löggjöf. Í 40. gr. er lagt fyrir barnaverndarnefndir að vinna gegn áfengisneyzlu barna og unglinga og er lagt til, að þessu verði breytt í „áfengis- og tóbaksneyzlu". Í 42. gr. eru ákvæði um útivist barna og lagt til, að ráðh. gefi út um það reglugerðir. Í c-lið till. er sagt, að samræmi skuli vera í reglugerðum um land allt. Till. um þetta barst frá því fólki, sem starfar við barnavernd hér í Reykjavík og þekkir þessi mál bezt. Nú þegar eru risin upp vandamál þess eðlis, að skemmtistaðir, sjoppur, rísa upp í hreppum, þar sem engar reglur eru um útivist barna og hefur e.t.v. ekki þótt ástæða til að gefa út slíkar reglur. Nú er mikið um bíla og börn og unglíngar nota þá á þeim aldri, sem þessi lög ná til. Hafa þau gert töluvert að því að aka út fyrir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og skemmta sér í nágrannahreppum. Ekki veit ég, hvort brögð eru að þessu annars staðar á landinu, en hættan er augljós og af þessari ástæðu er óhjákvæmilegt að hafa samræmi í þeim reglum, sem gilda í hinum ýmsu sveitarfélögum um útivist barna. 22. till. er við 45. gr. og þarfnast fyrri liðurinn ekki skýringar, en orðið „mikil“ fellur niður á tveimur stöðum í 45. og 46. gr. Þar er talað um refsingar, sem beita má aðila, sem misbjóða barni eða ungling, þannig að líkamlegri eða andlegri heilsu þess eða þroska sé „mikil hætta búin, stendur í frv., en n. leggur til, að orðið „mikil falli burt, þannig að orðalagið verði, að „líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska sé hætta búin og er þarna hert á orðalagi. 25. brtt. er við 49. gr. og er þar lagt til, að barnaverndarráð skuli leita álíts sérfræðinga utan ráðsins, þegar ástæða þykir til. Má líta á þetta ákvæði í samhengi við það, að hin ýmsu samtök: læknar, prestar og aðrir, eiga nú ekki lengur að tilnefna menn í barnaverndarráð. Þeir sérfræðingar, sem voru fyrir í ráðinu, verða nú e.t.v. ekki þar, þó að vel geti farið svo, að þar séu bæði læknar og sálfræðingar og aðrir sérmenntaðir menn. 56. gr. fjallar um skoðun kvikmynda. Menntmn. ræddi þetta mál ýtarlega við núv. skoðunarmenn kvikmynda og hlýddi á till. þeirra og hefur gert nokkrar brtt. Í frv. er gert ráð fyrir því, að skipa skuli 3–5 sérstaklega hæfa menn til kvikmyndaeftirlits, en menntmn. leggur til, að engin ákveðin tala verði tilgreind. Þá er ákvæði um það, að barn eða unglingur, sem er á þeim aldri, að hann má ekki horfa á kvikmynd skv. úrskurði kvikmyndaeftirlits, skuli ekki mega horfa á myndina, þó að hann komi til kvikmyndahússins í fylgd með foreldrum eða öðrum fullorðnum. Mun hafa viðgengizt í stórum stíl, að börnum sé hleypt inn í kvikmyndahús til að horfa á myndir, sem þau mega ekki sjá, aldurs vegna, ef aðeins einhver fullorðinn heldur í höndina á þeim. Nú mun kvikmyndaeftirlitið byggjast á þeim forsendum að reyna að forða börnum frá því að horfa á myndir, sem þau verða hrædd við, þó að fullorðinn sitji við hliðina á barninu og er því sjálfsagt að herða á þessu ákvæði. Skoðunarmenn kvikmynda kvarta mjög undan þeirri starfsaðstöðu, sem þeir hafa haft. Hingað til munu kvikmyndahúsin, sem flytja inn kvikmyndir, kalla á skoðunarmenn og segja þeim að mæta, þegar kvikmyndahúsinu þóknast, til þess að skoða nýja kvikmynd og er það ekki góð aðstaða, að skoðunarmenn skuli þurfa að hlýða þannig, hvernig sem á stendur. Æskilegast væri, að kvikmyndaskoðunin hefði sína eigin aðstöðu, en gera má ráð fyrir, að það sé ofrausn að ætla, að við gætum komið slíkri aðstöðu upp strax. Hins vegar er hugsanlegt, að kvikmyndaeftirlitið gæti leigt sér aðstöðu í kvikmyndahúsunum og skoðað myndir skipulega á ákveðnum tíma, eins og eðlilegast virðist vera og er því lagt til, að í lögunum standi, að tryggja skuli skoðunarmönnum viðunandi aðstöðu til starfa. Þá er heimild fyrir ráðh. til að ákveða, að skoðun kvikmynda geti farið fram utan Reykjavíkur, þar sem aðstaða er til fyrir slíka skoðun. Kvikmyndir munu nú vera fluttar inn í Reykjavík og Hafnarfirði aðallega, einstaka mynd í Kópavogi og á Akureyri. Hugsanlegt er, að fleiri kvikmyndahús utan Reykjavíkur fái myndir beint frá útlöndum og er því sjálfsagt að hafa ákvæði um, að hægt sé að láta skoða myndir annars staðar, en í Reykjavík. Loks er síðasta ákvæðið í þessari brtt. um sjónvarp. Innan skamms hefst íslenzkt sjónvarp og verður þá sjónvarpað miklum fjölda af kvikmyndum. Virðist vera sjálfsagt, að um þær kvikmyndir, sem berast inn á heimili manna, gildi sömu reglur og um aðrar kvikmyndir, en hér er lagt til, að ríkisútvarpinu skuli falið að annast skoðun þeirra kvikmynda, sem það sjónvarpar, m.ö.o. að það berí ábyrgð á því efni, sem er sjónvarpað, eftir anda og ákvæðum þessara laga. 29. og síðasta brtt. er við 58. gr., þar sem gert er ráð fyrir ýmiss konar fræðslustarfi fyrir þá, sem eru í barnaverndarnefndum eða hafa með barnaverndarstörf að gera og hefur menntmn. heldur aukið og fært út þá grein með till. a og b við 58. gr. Ég hef þá farið í stórum dráttum yfir þessar brtt. Ég vil ítreka það, sem ég sagði í upphafi, að fram hefur komið mikill áhugi á þessu máli. Þetta er mjög mikilsvert svið uppeldis, þar sem við megum eiga von á hraðvaxandi vandamálum á næstunni, vandamálum, sem sigla í kjölfar íbúafjölgunar og meira bæjar- og borgarlífs. Menntmn. mælir með því, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem ég hef nú gert grein fyrir. Ingvar Gíslason: Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkrar aths. við frv. og benti á nokkur atriði, sem ég taldi nauðsynlegt að athuga betur í n. M.a. gerði ég vinnuvernd barna að umræðunefni og lýsti þeirri skoðun minni, að nauðsyn bæri til að setja strangari reglur um vinnu barna og unglinga, en almennt tíðkast hér á landi. Ég sé, að hv. menntmn, hefur tekið undir aths. mínar um þetta atriði og sýnist mér sem brtt. n. við 39. gr. séu til verulegra bóta. Ég geri mér vonir um það, að slík hófleg, en þó herðandi ákvæði verði til þess að breyta því almenningsálíti, sem hér virðist ríkja gagnvart barnavinnu. En sannleikurinn er sá, að hér á landi tíðkast sá ósiður, sem er löngu lögbannaður í öðrum menningarlöndum, að þræla börnum út í óhollri og erfiðri verksmiðjuvinnu. Þessi ósiður Íslendinga er þeim mun verri, að engin efnaleg nauðsyn rekur á eftir og uppeldislega séð er barnavinna af þessu tagi stórhættuleg og auk þess heilsuspillandi. Venjur okkar í þessum efnum ráðast af peningalegum sjónarmiðum og eru því síður en svo af góðu sprottnar. Ég er ekki á móti því, að börn sinni hollri vinnu og létti undir með foreldrum sínum eða nánum vandamönnum, slíkt er uppeldisleg nauðsyn. En erfiðisvinna barna á opinberum vinnumarkaði og í luktum verksmiðjum er hið mesta vandamál og ber að takmarka sem framast má verða og helzt banna. Þegar frv. var til 1. umr., benti ég einnig á, að þar væru engin ákvæði um skoðun og eftirlit með sjónvarpskvikmyndum. Ég benti á þetta af tvennum sökum. Í fyrsta lagi með tilliti til þess, að fyrirhugað er að hefja íslenzka sjónvarpsstarfsemi á næstu árum og í öðru lagi og ekki sízt vegna þess, að ríkisstj. hefur leyft erlendum aðilum sjónvarpsstarfsemi á íslenzku landi. Ég gerði þá fsp. til hæstv. menntmrh., hvort íslenzka kvikmyndaeftirlitið næði til sjónvarpsins á Keflavíkurflugvelli, en af svari hæstv. ráðh. mátti ráða, að svo væri ekki, enda er það ekki. Íslenzkt kvikmyndaeftirlit nær ekki til ameríska sjónvarpsins á Keflavíkurflugvelli. Samt er það staðreynd, að ameríska sjónvarpið er einn öflugasti kvikmyndasýnandi á Íslandi. Það sýnir sennilega fleiri kvikmyndir, en nokkurt kvikmyndahús í landinu og á beinan aðgang að 5–10 þús. heimilum í landinu. Ég benti á þetta atriði við 1. umr. málsins og gerði mér vonir um, að hv. menntmn. athugaði málið og gerði ákveðnar till. til úrbóta í samráði við hæstv. ríkisstj., en sú von mín hefur algerlega brugðizt. Stækkun sjónvarpsstöðvar Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli var ærið hæpin ráðstöfun, að ekki sé meira sagt. En hitt er fullkomið hneyksli, að undanskilja hana íslenzkum lágmarksreglum um kvikmyndasýningar. Ég verð að segja það, að svo lítið traust sem ég ber til núv. ríkisstj., gat ég gert mér vonir um, að hv. menntmn. og ekki sízt formaður hennar tæki myndarlega á þessu atriði og beitti áhrifum sínum til þess að finna viðunanlega lausn á þessu vandræðamáli. Ég vænti þess raunar enn þrátt fyrir þær brtt., sem frá n. hafa komið, að hv. menntmn. taki þetta mál til athugunar að nýju með það fyrir augum að leysa málið með sæmilegum hætti. En auðvitað er sá einn háttur sæmilegur, að íslenzkt kvikmyndaeftirlit nái til sjónvarpskvikmynda, sem sjónvarpað er frá Keflavíkurflugvelli. Keflavíkurflugvöllur er þó enn íslenzkt land, þó að stundum líti út fyrir, að íslenzkir ráðamenn hafi gleymt, að svo sé. Auk þess geri ég ráð fyrir, a.m.k. að óreyndu, að yfirstjórn varnarliðsins tæki vel óskum af okkar hálfu um það, að sjónvarpskvikmyndir á vegum hersins lúti íslenzku kvikmyndaeftirliti. En ég býst við, að íslenzka ríkisstj. verði að ríða á vaðið og hefja umr. um það mál. Ég leyfi mér að skora á hæstv. menntmrh. að hafa frumkvæði í málinu og skýt því einnig til hv. form. menntmn. að beita áhrifum sínum að þessu leyti, því að núverandi ástand þessa máls tel ég ósæmilegt.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkrar aths. við frv. og benti á nokkur atriði, sem ég taldi nauðsynlegt að athuga betur í n. M. a. gerði ég vinnuvernd barna að umræðunefni og lýsti þeirri skoðun minni, að nauðsyn bæri til að setja strangari reglur um vinnu barna og unglinga, en almennt tíðkast hér á landi. Ég sé, að hv. menntmn, hefur tekið undir aths. mínar um þetta atriði og sýnist mér sem brtt. n. við 39. gr. séu til verulegra bóta. Ég geri mér vonir um það, að slík hófleg, en þó herðandi ákvæði verði til þess að breyta því almenningsálíti, sem hér virðist ríkja gagnvart barnavinnu. En sannleikurinn er sá, að hér á landi tíðkast sá ósiður, sem er löngu lögbannaður í öðrum menningarlöndum, að þræla börnum út í óhollri og erfiðri verksmiðjuvinnu. Þessi ósiður Íslendinga er þeim mun verri, að engin efnaleg nauðsyn rekur á eftir og uppeldislega séð er barnavinna af þessu tagi stórhættuleg og auk þess heilsuspillandi. Venjur okkar í þessum efnum ráðast af peningalegum sjónarmiðum og eru því síður en svo af góðu sprottnar. Ég er ekki á móti því, að börn sinni hollri vinnu og létti undir með foreldrum sínum eða nánum vandamönnum, slíkt er uppeldisleg nauðsyn. En erfiðisvinna barna á opinberum vinnumarkaði og í luktum verksmiðjum er hið mesta vandamál og ber að takmarka sem framast má verða og helzt banna. Þegar frv. var til 1. umr., benti ég einnig á, að þar væru engin ákvæði um skoðun og eftirlit með sjónvarpskvikmyndum. Ég benti á þetta af tvennum sökum. Í fyrsta lagi með tilliti til þess, að fyrirhugað er að hefja íslenzka sjónvarpsstarfsemi á næstu árum og í öðru lagi og ekki sízt vegna þess, að ríkisstj. hefur leyft erlendum aðilum sjónvarpsstarfsemi á íslenzku landi. Ég gerði þá fsp. til hæstv. menntmrh., hvort íslenzka kvikmyndaeftirlitið næði til sjónvarpsins á Keflavíkurflugvelli, en af svari hæstv. ráðh. mátti ráða, að svo væri ekki, enda er það ekki. Íslenzkt kvikmyndaeftirlit nær ekki til ameríska sjónvarpsins á Keflavíkurflugvelli. Samt er það staðreynd, að ameríska sjónvarpið er einn öflugasti kvikmyndasýnandi á Íslandi. Það sýnir sennilega fleiri kvikmyndir, en nokkurt kvikmyndahús í landinu og á beinan aðgang að 5–10 þús. heimilum í landinu. Ég benti á þetta atriði við 1. umr. málsins og gerði mér vonir um, að hv. menntmn. athugaði málið og gerði ákveðnar till. til úrbóta í samráði við hæstv. ríkisstj., en sú von mín hefur algerlega brugðizt. Stækkun sjónvarpsstöðvar Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli var ærið hæpin ráðstöfun, að ekki sé meira sagt. En hitt er fullkomið hneyksli, að undanskilja hana íslenzkum lágmarksreglum um kvikmyndasýningar. Ég verð að segja það, að svo lítið traust sem ég ber til núv. ríkisstj., gat ég gert mér vonir um, að hv. menntmn. og ekki sízt formaður hennar tæki myndarlega á þessu atriði og beitti áhrifum sínum til þess að finna viðunanlega lausn á þessu vandræðamáli. Ég vænti þess raunar enn þrátt fyrir þær brtt., sem frá n. hafa komið, að hv. menntmn. taki þetta mál til athugunar að nýju með það fyrir augum að leysa málið með sæmilegum hætti. En auðvitað er sá einn háttur sæmilegur, að íslenzkt kvikmyndaeftirlit nái til sjónvarpskvikmynda, sem sjónvarpað er frá Keflavíkurflugvelli. Keflavíkurflugvöllur er þó enn íslenzkt land, þó að stundum líti út fyrir, að íslenzkir ráðamenn hafi gleymt, að svo sé. Auk þess geri ég ráð fyrir, a. m. k. að óreyndu, að yfirstjórn varnarliðsins tæki vel óskum af okkar hálfu um það, að sjónvarpskvikmyndir á vegum hersins lúti íslenzku kvikmyndaeftirliti. En ég býst við, að íslenzka ríkisstj. verði að ríða á vaðið og hefja umr. um það mál. Ég leyfi mér að skora á hæstv. menntmrh. að hafa frumkvæði í málinu og skýt því einnig til hv. form. menntmn. að beita áhrifum sínum að þessu leyti, því að núverandi ástand þessa máls tel ég ósæmilegt.



Herra forseti. Allt það, sem viðkemur dvöl varnarliðsins í landinu og aðstöðu þess hér, er eftir því sem ég bezt veit, í varnarsamningnum og þar hafa verið dregin saman öll þau atriði varðandi samskipti varnarliðsins við íslenzka aðila, sem mönnum kom til hugar þá að kæmu til athugunar. Þess vegna höfum við ekki farið inn á það að setja inn í íslenzka löggjöf, sem við erum hér að móta og breyta vetur eftir vetur, einstök ákvæði, sem snúa að varnarliðinu og ég hef litið þannig á, að það, sem aðeins að því snýr, eigi þá að vera fyrst og fremst í sambandi við samninginn og þau einu lög, sem ráða skiptum íslenzku þjóðarinnar við varnarliðið og dvöl þess. Ég er þeirrar skoðunar, að það væri óviturlegt að fara að dreifa inn í íslenzka löggjöf hér og þar ákvæðum, sem snerta þetta tímabundna ástand, sem er í varnarmálunum og þær breytingar, sem menn sjá ástæðu til að gera á þeim samskiptum, þurfi að vera á hreinum grundvelli milli íslenzkra yfirvalda, utanrrn., varnarmáladeildar og í gegnum það gagnvart varnarliðinu. Og ef við ætluðum að fara að setja inn í hina almennu íslenzku löggjöf ákvæði um þetta sérstaka fyrirbrigði, held ég, að það mundi ekki reynast okkur vel. Ég hef af þessum formsástæðum ekki séð ástæðu til að taka undir það í sambandi við þetta mál að fara að blanda varnarliðinu og öllu því vandamáli inn í það. Ég má segja, að það hafi komið fram skilningur í menntmn. á því viðhorfi, þó að ég viti vel, að menntamálanefndarmenn hafa ólíkar skoðanir á hinu erlenda sjónvarpi og öllu, sem því viðkemur. Afstaða menntmn. byggist sem sagt á því, að þetta sé annað mál. Þess vegna var að minni till. aðeins sett inn í brtt. n. ákvæði um það íslenzka sjónvarp, sem væntanlega hefst innan skamms og ég hefði talið eðlilegast, að varnarmálunum væri haldið á sínum bás, en reynt að blanda þeim ekki inn í aðra löggjöf, enda gæti það orðið allt að því endalaust.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði hérna, sem ég vildi víkja að. Við 1. umr. um þetta mál urðu nokkrar umr. um 39. gr. a, eins og henni er stillt upp hér, en þar er ákvæði um heimild til ráðh. að mæla svo fyrir, að hverju barni eða ungmenni á aldursskeiði 12–18 ára sé skylt að bera vegabréf. En það hafði komið til álíta á s.l. þingi í sambandi við áfengismálin, að sett yrðu sérákvæði um vegabréfaskyldu unglinga, sérstaklega í sambandi við eftirlit með þeim á skemmtistöðum. Nú hefur nánari athugun þessa máls orðið sú, að ríkisstj. mun leggja fyrir þingíð almenna löggjöf um vegabréfaskyldu, og formaður og frsm. menntmn. hefur einmitt spurzt fyrir um þetta og er kunnugt um það. En það kynni að þurfa að fylgjast með því, ef slíkt frv. næði fram að ganga á þinginu og þá, áður en þetta mál yrði endanlega afgreitt, ástæða til að fella niður þessa 39. gr. a, sem líka er þannig stillt upp af þeim, sem sömdu frv., að hún mundi ekki eiga að vera í þessu frv., ef almennari löggjöf kæmi um þetta. Þetta mál vildi ég að n. hefði til athugunar, enda mun það fljótlega koma fram, þetta almenna frv.



Herra forseti. Mér sýnist, að hv. menntmn. hafi unnið hér mikið og gott verk í sambandi við athugun á þessu frv. og frá henni komi hér ýmsar till., sem séu mjög athyglisverðar. Það er ein till. hennar, sem ég vildi gera örlítið að umtalsefni, ein af þeim, sem ég hygg að muni valda hér hvað mestu umtali, þegar menn hafa farið að átta sig á því, hvað í till felst. en það er sú till., sem fjallar um vinnu barna og ungmenna. Það er ekkert um það að efast, að nú á síðustu árum hefur barnavinna færzt stórlega í aukana um allt land og svo mjög, að langt hefur farið fram úr öllu hófi, a.m.k. í mjög mörgum tilfellum. En það er nú svo, að þegar svo hefur til tekizt og það á nokkru tímabili, getur orðið ærinn vandi á höndum að ætla að kippa þessu í lag snögglega. Og mér er nær að halda, að það muni verða fullerfitt að standa að því að framkvæma þær till., sem hv. menntmn. gerir hér um þessi efni, nema þá að það verði betur búið um hnútana, en gert hefur verið hvað það varðar að sjá um framkvæmd slíkra ákvæða. Mér skilst, að áfram eigi það svo að vera, að það eigi að vera verkefni barnaverndarnefndanna á hinum ýmsu stöðum að hafa eftirlit með þessum ákvæðum. En það er nú svo, að barnaverndarnefndir hafa ekki verið mjög starfsamar til þessa og flestar sveitarstjórnir hafa litið svo á, að aðalverkefni barnaverndarnefnda ætti að vera að fást við sérstök vandræðaverkefni, sem oft eru kölluð, sem upp koma við alveg sérstakar aðstæður á einstaka heimilum. En ef verkefni barnaverndarnefnda á að verða m.a. það að fylgjast með því, hvernig vinnutíma barna er háttað og annað þess háttar, er ég hræddur um, að það þurfi að gera betur við barnaverndarnefndir og starfsaðstöðu þeirra alla, en nú er, ef þetta á ekki að verða dauður bókstafur. Og ég held, að menn verði líka að gera sér fulla grein fyrir því, að það er ekki hægt að vænta þess, að góður árangur verði af því að setja slíkar hömlur á vinnu barna og unglinga sem þarna er gert og ég út af fyrir sig er sammála, nema vissar aðrar ráðstafanir fylgi þar líka með. Ég tel fyrir mitt leyti, að það sé ekki hægt að setja reglur um það, að unglingar, 14 og 15 ára gamlir, skuli ekki mega vinna, eins og nú er almennt unnið á Íslandi, í meira en 8 stundir, það sé fortakslaust bannað, nema þá það séu gerðar ráðstafanir til þess að bæta nokkuð félagslega aðstöðu þessara ungmenna á þeim öðrum tíma sólarhringsins, sem þeir hljóta að vera í fullu fjöri og vilja vera að einhvers konar störfum. Það þarf að skapa aukna og bætta aðstöðu og það í stórum stíl, t.d. til íþróttaiðkunar og annars þess háttar og það verður að breyta okkar skipulagsformum í þessum efnum frá því, sem verið hefur um skeið. Við vitum, að þessu hefur verið þannig fyrir komið, að þegar skólar yfirleitt slíta störfum á vorin, fara kennarar í frí í maímánuði og nemendurnir líka, og nemendunum er þá sleppt í næstu 4–5 mánuði og kennararnir eru þá að litlum störfum í sambandi við eftirlit með börnum. En ég held, að það verði að skipta þannig um, ef á að reyna að koma í veg fyrir þessa miklu vinnu, sem nú á sér stað hjá unglingum á þessum aldri, að ríkið og sveitarfélögin verði að taka verulegan þátt í kostnaði af því að sinna verkefnum þessara ungmenna, sem þá er bannað að taka þátt í störfum á vinnumarkaðinum. Það er verið að leggja fram talsvert mikið fé, bæði af ríki og sveitarfélögum, til þess að búa í haginn í þessum efnum og það þyrfti einnig að gera ráðstafanir til þess, að t.d. kennararnir í landinu fylgi ungmennunum eftir og hjálpi til við félagsstörf þeirra á þessum langa tíma. Ég hef sem sagt ekki mikla trú á því að setja ákvæði sem þessi varðandi vinnu barna og ungmenna, án þess að slíkar ráðstafanir sem þessar fylgi með. Annars held ég í stuttu máli, að við fáum ekkert annað, en heilan flokk af félögum og kraftmiklum ungum börnum og unglingum, sem dragist þá út í ýmiss konar starfsemi, sem ekki verður almennt talin æskileg. Það var þetta, sem ég vildi aðallega segja um þessa reglu, sem ég tel að sé nauðsynlegt að setja, eins og nú er komið. Það má lengi deila um það, hversu reglurnar eiga að vera strangar, þegar fyrst er tekið á þessu vandamáli. Út af fyrir sig er ég þessum till. samþykkur, en ég held, að þetta tvennt verði að fylgja með, það þurfi að bæta verulega frá því, sem verið hefur, starfsaðstöðu og starfsmöguleika barnaverndarnefnda, sem eiga að líta eftir þessum störfum og öðrum og það þurfi einnig að búa betur í haginn í ýmsum félagslegum efnum fyrir þessi ungmenni frá því, sem nú er. Ég hefði að vísu einnig viljað fá ákvæði inn í þessa till. frá menntmn. um vinnutíma barna og unglinga, sem hefði lagt blátt bann við allri eftir- og næturvinnu unglinganna, því að mér er það ekki nóg, að það sé ákveðið, að börn á þessum aldri megi ekkí vinna lengur en 6–7 tíma eða 8 tíma mest. Ég álít, að það eigi ekki að sjást lengur, að börn á þessum aldri séu á vinnustöðum í næturvinnu, eins og nú þekkist mjög víða. Slík ákvæði hefðu átt að koma þarna inn líka. Þá tel ég, að betur hefði farið á því hjá hv. menntmn. að herða nokkuð orðalagið frá því, sem hún hefur það varðandi ákvæðin um vinnu barna, á meðan þau eru í skóla. En í þeim efnum hefur menntmn. kosið að hafa það orðalag á að segja, að stefna skuli að því, að börn stundi ekki vinnu þann tíma, sem þau eiga að vera í skóla. Þetta þykir mér mjög lint til orða tekið. Þarna held ég, að hefði ekki síður verið ástæða til þess að segja, að það sé hreinlega bannað að láta börn stunda vinnu, á meðan þau eru í skóla, því að eins og hér var sagt af frsm. n., verður að telja, að barn, sem stundar sitt nám með eðlilegum hætti í skólum landsins nú, hafi fullan vinnudag og er engin ástæða til þess, að slíkt barn sæki vinnumarkað á sama tíma. Ég held því, að það hefði átt að herða á þessu orðalagi talsvert mikið frá því, sem það er í till. n. Svo eru það aðeins örfá orð út af því, sem hér hefur fram komið varðandi eftirlit með kvikmyndum og eftirlit með sjónvarpi. Ég geri ráð fyrir því, að það séu allir fyllilega sammála um, að það verði meira að segja að herða nokkuð á kvikmyndaeftirlitinu frá því, sem verið hefur og það beri að sjálfsögðu að taka upp eftirlit með sjónvarpsútsendingum íslenzka sjónvarpsins. En ég held líka, að það sé alveg útilokað að grafa hausinn þannig í sandinn í sambandi við það vandamál, sem við stöndum frammi fyrir nú, að það er vitanlega nákvæmlega sams konar hætta í sambandi við uppeldi barna í landinu nú, sem fylgir sjónvarpsútsendingum frá Keflavíkurflugvelli eins og sjónvarpsútsendingum frá íslenzku sjónvarpi. Og það mun enginn taka það mjög alvarlega í framkvæmd að ætla að beíta skörpu eftirliti á útsendingum íslenzks sjónvarps, ef ósæmilegar útsendingar frá sjónvarpsstöðinni í Keflavík verða látnar óátaldar. Ég álít því, að það þýði ekki að víkja sér undan þessum vanda og það sé alveg óhjákvæmilegt, þegar einmitt þessi mál eru hér rædd, að grípa þá á þessu vandamáli og rétt íslenzk stjórnarvöld skerist þarna í leikinn og láti stöðva þær útsendingar frá sjónvarpinu í Keflavík, sem geta ekki að eðlilegum hætti smogið gegnum eftirlit með sjónvarpsútsendingum. Mér er það auðvitað ljóst, að ef ætti að fara að beita slíkum ákvæðum við sjónvarpið á Keflavíkurflugvelli, mundi það þýða í raun og veru fyrir þá, sem þetta sjónvarp á nú aðallega að þjóna, sama og að loka því, því að þeim þætti heldur lítið púður í útsendingum sjónvarpsins, ef það ætti að vera háð eftirliti einhvers barnaverndarráðs. En þá eru menn aftur komnir að því, að það er vitanlega óhjákvæmilegt að sjá um það, að þetta sjónvarp hafi ekki aðstöðu til þess að ryðjast inn á hvert heimili í landinu svo að segja. Það verður að leggja hömlur á það með einhverjum hætti, að þessar útsendingar geti átt sér stað. Það verður að gera þetta sjónvarp, ef menn vilja endilega hafa það, að sjónvarpi eingöngu fyrir þá aðila, sem það átti að vera fyrir. Ég skal svo ekki ræða þetta frekar hér að þessu sinni. Mér sýnist hins vegar, að mjög margt af því, sem kemur hér fram frá hálfu menntmn., sé mjög til bóta á frv. og að hún hafi þar hreyft við tímabærum verkefnum, og ég lýsi yfir fylgi mínu við þessar till. í öllum aðalatriðum.



Herra forseti. Það hefur áður komið fram hér í þinginu, að ríkisstj. hefði til meðferðar endurskoðun l. um eignarrétt og afnotarétt fasteigna og á s.l. þingi var þáltill. um endurskoðun þessara l. frá nokkrum þm. vísað til ríkisstj. og með vísun til þeirrar endurskoðunar, sem þá var upplýst, að stjórnin stæði að. Sá háttur var hafður við þessa endurskoðun, að ráðuneytisstjórar og embættismenn í stjórnarráðinu voru til ráðuneytis ásamt hæstaréttardómurum tveimur, Jónatan Hallvarðssyni og Þórði Eyjólfssyni, eins og nánar kemur fram í aths. við frv. Það er meginatriði í þessu frv. til breytinga frá núgildandi l., að ríkisborgararéttur er skilyrði til þess að geta öðlazt eignarrétt og afnotarétt fasteigna í þessu frv., en áður var það miðað við búsetu hér á landi. Það er enn fremur í 1. gr. nýtt ákvæði varðandi hlutafélög, þar sem það skilyrði er sett fyrir því, að hlutafélög geti átt réttindi yfir fasteign, að meiri hl. hlutafjár sé eign íslenzkra ríkisborgara og íslenzkir ríkisborgarar fari með meiri hl. atkv. á hluthafafundum. Þessi meginatriði frv. koma fram í 1. gr. þess. Það er einnig gert ráð fyrir því í 1. gr. að halda óbreyttri þeirri reglu, að ráðh. sé heimilt að veita leyfi til þess að öðlast eignarrétt eða notkunarrétt yfir fasteign, þó að menn uppfylli ekki þessi skilyrði, sem koma fram í hinum fjórum töluliðum 1. gr. Að þessu leyti mundu þá gilda áfram hjá okkur eins reglur og á hinum Norðurlöndunum, en það kemur fram í fskj. II, þar sem er smávegis yfirlit um lagaskilyrði fyrir eignarrétti og afnotarétti útlendinga á fasteignum á Norðurlöndum, en þessi heimild til undanþágu, sem ríkisstj. er veitt, er gildandi í öllum löndum og ríkisborgararéttarskilyrðið er þar einnig, nema í Danmörku, þar sem ríkisborgararéttur er ekki skilyrði fyrir eignar- og afnotarétti fasteigna. Þar eru líka, eins og hv. þm. sjá, nokkur ákvæði, sem eru svipaðs eðlis og þau nýmæli, sem hér eru tekin upp, að í hlutafélögum skuli meira en helmingur hlutafjárins vera eign íslenzkra ríkisborgara, - svipuð ákvæði eru einnig sums staðar, a.m.k. á hinum Norðurlöndunum, þótt að vísu sé miðað kannske við ekki aðeins helminginn, heldur sums staðar við stærri hluta, sérstaklega í Noregi og reyndar Finnlandi líka. Í 4. og 5. gr. núgildandi l. og í sömu greinum frv. eru reglur um það, hvernig með skuli fara, er aðili, sem ekki uppfyllir skilyrði l., hefur öðlazt réttindi yfir fasteign, svo og hvernig fari, ef hann kemur ekki málum sínum í löglegt horf á þeim fresti, sem honum kann að verða settur til þess. Og í 6. og 7. gr. er vísað til reglna 4. og 5. gr. með þeim breytingum, sem leiða kann af hinum sérstöku aðstæðum, þegar hjúskapur og síðari slit hans eða erfðir hafa valdið því, að aðili, sem ekki uppfyllir skilyrði l., hefur öðlazt réttindi yfir fasteign. Breytingar þær, sem gerðar eru í 6. gr. frv., á reglum 6. gr. núgildandi l., stafa einvörðungu af þeim breytingum, sem orðið hafa á lagareglum um fjármál hjóna, eftir að núgildandi lög voru sett 1919. En svo sem kunnugt er, voru hinar eldri reglur um fjármál hjóna við það miðaðar, að eiginmaðurinn væri einn talinn fyrir félagsbúinu og hefði því raunar verið þörf á að breyta reglum núgildandi laga við setningu l. um fjármál hjóna, nr. 20 frá 20. júní 1923. Mér þykir rétt að taka fram í þessu sambandi, að þegar rætt hefur verið um stóriðju hér á þingi og reyndar utan þings, með þeim hætti, að erlendir aðilar fengju aðstöðu til að reka stóriðju hér í sambandi við stórvirkjanir og þá helzt alúminíumbræðslu, eins og kunnugt er, hefur jafnan verið gert ráð fyrir því og ég held, að um það sé enginn ágreiningur, að um slík mál mundu verða gerðir sérstakir samningar, sem Alþingi fengi til meðferðar og afgreiðslu, ef til þess kæmi, að ríkisstj. vildi stofna til slíks. Að öðru leyti er nokkurt yfirlit til glöggvunar fyrir þá n., sem fær málið til meðferðar, í fskj. I. Það er yfirlit um réttarstöðu útlendinga með tilliti til fasteigna og atvinnurekstrar á Íslandi, sem tekið var saman af Halldóri Jónatanssyni, starfsmanni í stjórnarráðinu. Það er ekki gert ráð fyrir því að breyta öðrum lögum beinlínis, en lögunum frá 1919, þ.e.a.s. þau verða felld úr gildi, ef þetta frv. nær fram að ganga. Hins vegar hefur þetta frv. auðvitað efnislega ýmis áhrif á aðra löggjöf í landinu, að svo miklu leyti sem um er að ræða eignarrétt og afnotarétt af fasteignum. Það mætti segja, að það hefði e.t.v. verið ástæða til að breyta fleiri lögum, en það varð samt að ráði að fara ekki út í það. Upp á síðkastið hafa verið sett hér á Alþingi lög, sem miða ekki við ríkisborgararétt í sambandi við atvinnurekstur, en að svo miklu leyti sem slíkur atvinnurekstur verður ekki rekinn nema með afnota– og eignarrétti yfir fasteignum, koma þessi nýju ákvæði þessa frv. til að taka til þess, ef þetta frv. yrði að lögum. En 1963 voru sett á Alþingi lög um veitingasölu, gististaðahald o.fl. og skilyrði til þess að öðlast veitingaleyfi eða önnur leyfi samkv. þeim l. er m.a. heimilisfesti síðasta árið, áður en leyfið er veitt. En miðað við, að þetta frv. taki gildi, mundi hins vegar erlendur aðili eða ekkí íslenzkur ríkisborgari geta fengið slík leyfi, en hann gæti ekki rekið það nema þá með leigu á fasteignum í samræmi við þau skilyrði, sem þar um eru sett í þessum lögum, en þar er afnotarétturinn bundinn við 3 ár. Hann má ekki vera bundinn lengur en til 3 ára, eins og hann er núna eða uppsegjanlegur með árs fyrirvara. Um ein lögin vil ég taka það fram, lög um verzlunaratvinnu, að þar eru ýmis ákvæði, sem gat komið til álíta að breyta um leið. Ég vil láta þess getið, að ég hef skipað n. á s.l. hausti, sem hefur þá löggjöf í endurskoðun, en henni er ekki lokið enn þá. Að öðru leyti held ég að, að svo stöddu þurfi ég ekki fleira um þetta frv. að segja og vildi þá mega leggja til, að frv. yrði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., hefur hér á undanförnum þingum, ég hygg tvisvar, verið flutt þáltill. um endurskoðun l. um eignarrétt og afnotarétt fasteigna og í þeirri þáltill. var stungið upp á því að kjósa mþn. til að endurskoða lög nr. 63 frá 1919, um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, svo og lagaákvæði um atvinnurekstrarréttindi útlendinga hér á landi. Var í sambandi við þessa þáltill., sem flutt var af fjórum framsóknarþm., minnt á, að það mundi vera þörf á því að endurskoða báða þessa þætti málanna, sem sé bæði réttindi útlendinga til að eiga hér fasteignir og aðrar eignir og enn fremur, sem er annar þáttur, réttindi sömu aðila til að reka hér atvinnu, þ.e. hafa hér atvinnurekstur. Var bent á, að l. um þessi efni væru mjög ófullkomin, en brýna nauðsyn bæri til að endurskoða þau og gera þau fyllri, gleggri, skýrari og sterkari með tilliti til þess, að hættara væri við því nú á næstunni, en áður hefði verið, að útlendingar vildu eignast hér eignir umfram það, sem Íslendingar kærðu sig um að þeir eignuðust. Voru færð rök fyrir þessu. Þessari þáltill. var visað til hæstv. ríkisstj., eins og ráðh. sagði og hefur hún látið skoða þessi mál nokkuð og leggur nú fram frv. til l. um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, sem á að koma í staðinn fyrir l. frá 1919, en þetta frv. fjallar, eins og hæstv. ráðh. tók fram, eingöngu um þessa hlið, þ.e.a.s. um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, en ekki um atvinnurekstrarréttindin. Á hinn bóginn fylgja nokkrar upplýsingar um, hvaða reglur gilda hér á landi um atvinnurekstrarréttindin, þótt frv. fjalli ekki um þann þátt málanna, heldur einvörðungu um réttinn til þess að eiga hér fasteignir eða hafa afnot af fasteignum. Vil ég víkja nokkuð að frv. Það kemur fram í 1. gr. sú breyting, að menn skuli þurfa að hafa ríkisborgararétt til að geta öðlazt rétt til að eiga hér fasteignir, en áður var það eitt skilyrði, að menn væru hér heimilisfastir. Getur víst ekki verið ágreiningur um, að þetta atriði er til bóta frá því, sem verið hefur, því að það þrengir möguleika útlendinga til að eignast hér fasteignir. Þá eru hér ákvæði um, að til þess að hlutafélög hafi þessi réttindi, skuli meiri hl. hlutafjárins vera eign íslenzkra ríkisborgara og íslenzkir ríkisborgarar fara með meiri hl. atkv. á hluthafafundum, sem sé, ef einfaldur meiri hl. hlutafjárins er í höndum Íslendinga, eiga þau að hafa þennan rétt, jafnvel þótt 49% væru í höndum útlendinga. Í sambandi við þetta vil ég minna á, að í grg. er sagt frá, hvernig þessu er háttað á Norðurlöndum. Kemur í ljós, að Finnlandi, Noregi og Svíþjóð hafa ekki önnur hlutafélög þennan rétt til að eignast fasteignir, en þau, þar sem 60–80% af hlutafénu eru í höndum innlendra aðila í Svíþjóð, en 80% í höndum innlendra aðila í Noregi og Finnlandi. Til þess að félög hafi þennan rétt í þessum löndum, þarf því mjög aukinn meiri hl. hlutafjárins að vera í höndum landsmanna sjálfra. Þetta er vafalaust gert í varúðarskyni til að tryggja, að þau félög, sem hafa þennan rétt til að eiga fasteignir, séu raunverulega á höndum innlendra aðila, en ekkí aðeins að nafninu til. Og hefur þá sýnilega þótt tryggasta leiðin til að gera þetta öruggt að gera slíkar kröfur um hlutaféð. Ef útlendingar eiga meira í félögunum en 20% í Finnlandi og Noregi og meira en 20–40% í Svíþjóð, hafa þau ekki rétt til þess að eiga fasteignir, en verða að sækja um leyfi til ráðuneytanna eins og erlendir aðilar. En ég sakna þess, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki tekið neitt tillit til þessa í frv., eins og það liggur fyrir, því að tilsvarandi ákvæði í þessu frv. eru sem sé þannig, að aðeins einfaldur meiri hl. þurfi að vera í höndum Íslendinga, til þess að félag skuli skoðast innlent. Það er nokkuð rætt um þetta í grg. þeirrar þáltill., sem hér var vísað til, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, og leyfi ég mér að taka þau rök upp núna: „Ljóst er af því, sem hér hefur verið rakið, það er búið að rekja það áður, að ákvæðin hér eru býsna losaraleg, „að langt er frá því, að ákvæði l. frá 1919 veiti nægilega vörn gegn því, að eignarréttur eða afnotaréttur fasteigna hér á landi færist raunverulega yfir á hendur útlendra ríkisborgara. Það er því full ástæða til að taka löggjöfina um það efni til rækilegrar endurskoðunar. Það þarf að semja ný lög, er setja traustari skorður við hugsanlegri ásælni útlendinga til fasteignaréttinda hér á landi, en þau lög má sjálfsagt byggja á grundvelli l. frá 1919 og því er þessi þáltill. um endurskoðun þeirra laga. En síðan segir, með leyfi hæstv. forseta, og það er það, sem ég vil sérstaklega vekja athygli á: ,;Sérstök þörf er á að setja í þessu sambandi skýrari ákvæði um hlutafélög og áskilja t.d., að þau hlutafélög ein, sem íslenzkir ríkisborgarar ættu tiltekinn, aukinn meiri hl. hlutafjár í, gætu öðlazt hér fasteignaréttindi án sérstaks leyfis. Er enn ríkari ástæða til þessa af þeirri sök, að íslenzk hlutafélagalög eru að ýmsu leyti úrelt og ófullkomin, m.a. að því er varðar skilgreiningu á innlendum og útlendum hlutafélögum." Ég sakna þess, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa tekið neitt tillit til þess, hvernig þessum málum hefur verið komið fyrir hjá frændum okkar á Norðurlöndum, því að við þurfum áreiðanlega að sýna í þessum efnum mikla varúð, ekkert síður en þeir. Hvort sem menn hafa meiri eða minni vantrú eða meiri eða minni trú á þátttöku útlendinga í því að eiga hér eignir og jafnvel atvinnurekstur, ættu menn þó að geta verið sammála um, að það getur aldrei í raun og veru orðið hliðstætt gagn að því fyrir Íslendinga, að erlendir reki atvinnureksturinn, á við það, að Íslendingar reki hann sjálfir, því að arður af atvinnurekstri útlendinga mun lengstum sækja út úr landinu, en það er einmitt arðurinn af atvinnurekstrinum, sem verður drýgstur í því að byggja upp til frambúðar. Þess vegna sýnist mér mjög þýðingarmikið, að þessum málum verði þannig fyrir komið, að Íslendingar geti haft það á sínu valdi sjálfir, hversu mikinn erlendan atvinnurekstur þeir vilja hafa hér og undir hvaða kringumstæðum þeir telja eðlilegt, að erlendir aðilar eigi hér eignir. Því tel ég, að það væri réttara að skoða gaumgæfilega, hvernig Norðurlandamenn hafa gengið frá þessum atriðum, að því er hlutafélögin snertir, og vona, að það verði gert í þeirri n., sem fær málið til meðferðar og þá í þessa átt, sem ég hef hér bent. Þá er einnig, að gert er ráð fyrir því í frv., að ráðh. geti framvegis, - raunar eins og mér skilst að muni vera hægt núna skv. gildandi l., - að ráðh. geti framvegis veitt þau leyfi, sem honum sýnist, útlendingum til að eiga hér fasteign. Ég tel, að þetta ákvæði þurfi líka að endurskoða í n. og íhuga gaumgæfilega, hvort ekki á að setja þessu sérstakar skorður. Það er að því vikið einnig í grg. þáltill., sem ég gat um áðan, að það þurfi að athuga þessa hlið málanna einnig gaumgæfilega, hvernig skuli ganga frá því að veita undantekningar frá almennu reglunni varðandi eignarrétt og afnotarétt útlendinga á fasteignum. Þá vil ég í þessu sambandi vekja athygli á því, sem reyndar kom einnig fram hjá hæstv. ráðh., að í þessu frv. eru ekki nein ákvæði um atvinnurekstrarréttindi útlendinga, enda er, eins og hann segir, þetta frv. einvörðungu um eignarrétt og afnotarétt fasteigna. En í þessu sambandi eru þó gefnar þýðingarmiklar upplýsingar í grg. frv., þar sem dregin eru fram ýmis lagaákvæði, sem varða rétt útlendinga til þess að reka hér atvinnu í ýmsum greinum og eru þær reglur nokkuð sundurleitar. Þessar reglur eru nokkuð á reiki. Og maður getur ekki komizt hjá að hugsa, að ákvæðin í þessu efni séu hér mjög veik og miklu veikari, en t.d. annars staðar á Norðurlöndum, eftir því sem ég bezt fæ séð. Ég hygg t.d., að á Norðurlöndum séu hliðstæð ákvæði eða hliðstæðar kröfur gerðar til hlutafélaga, þegar um atvinnurekstur útlendinga er að ræða, eins og hérna kemur fram í upplýsingum frá Norðurlöndum, þar sem rætt er um lagaskilyrðið fyrir eignarrétti og afnotarétti útlendinga á fasteignum á Norðurlöndum. Ég hygg, að ákvæðin um atvinnurekstrarréttindi hlutafélaga, sem erlendir eiga í, muni vera mjög hliðstæð, a.m.k. hefur það verið í Noregi. Mér sýnist því augljóst af því, sem hér kemur fram í grg. um þennan þátt málanna, að okkar ákvæði um þetta séu miklu veikari en þar og þetta styður þá skoðun, sem kom fram í þáltill., að ákvæðin um atvinnurekstrarréttindi útlendinga þurfi einnig gaumgæfilegrar endurskoðunar við. Hitt er svo annað mál, hvort þetta getur orðið tekið inn í þetta mál beinlínis eða ekki, en ég minni á þetta í leiðinni. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hérna fáeinar setningar úr grg. þáltill. um rökin fyrir þessu, sem ég vil gera að mínum rökum: „Um leið og endurskoðuð eru lagafyrirmæli um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, er rétt, að tekin séu til athugunar ákvæði löggjafarinnar um atvinnurekstrarréttindi útlendinga hér á landi, einkanlega hlutafélaga og annarra félaga með takmarkaðri ábyrgð. Þó að lög bindi nú atvinnurekstrarréttindi útlendinga tilteknum skilyrðum, er vafasamt, að þar sé nógu tryggilega um búið, a.m.k. að því er varðar hlutafélög, sem útlendingar kunna að eiga mikið í og raunverulega eru starfrækt af þeim. Þarf að rannsaka ákvæði l. um þessi efni og gera þau skýrari og fyllri, þar sem þörf krefur. Er nauðsynlegt, að mjög ströng skilyrði séu sett fyrir atvinnurekstrarréttindum útlendra aðila. Það má e.t.v. segja, að þess hafi ekki gætt sérlega mikið á undanförnum árum, að útlendingar sæktust eftir að eiga fasteignir eða stofnsetja atvinnufyrirtæki hér á landi. En ýmsar breyttar ytri aðstæður hafa í för með sér aukna hættu í þessum efnum. Landið er ekki svo einangrað sem áður var í þessu tilliti. Það er óneitanlega lítt numið enn að vissu leyti og því ekki óeðlilegt, að það kynni að freista þeirra útlendinga og þá t.d. útlendra auðfélaga, sem eru víða í leit að landsgæðum og aðstöðu. Samkv. núgildandi löggjöf gætu slík félög sennilega stofnað eins konar dótturfélög hér á landi, er gætu keypt eða leigt sér fasteignir og átt atvinnufyrirtæki. En ef útlendingar eignuðust hér fasteignaréttindi í stórum stíl, hefðu Íslendingar blátt áfram glatað frumburðarrétti sínum. Okkur ber því að vera hér vel á verði. Það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í hann, og endurskoðun þessari þarf því að hraða.“ Þetta á nú einkum við um atvinnurekstrarréttindi útlendinga, sem ekki er fjallað um í þessu frv., eins og ég hef margtekið fram og hæstv. ráðh. einnig minnti á. En það er annar þáttur þessara mála, sem engu síður þarf endurskoðunar við en sá þáttur, sem tekinn er til meðferðar í þessu frv. Ég skal svo láta þetta nægja, en vildi, að þessi rök kæmu fram nú við 1. umr.



Herra forseti. Ég get vel skilið, að hv. þm. þyki full ástæða til varúðar í því sambandi, að lagaákvæði séu nægilega sterk til að hindra óeðlileg áhrif útlendinga hér á landi, bæði í sambandi við eignar- og afnotarétt og einnig atvinnurekstrarréttindi þeirra. Það getur verið álítamál, hvort á að gera það skilyrði í l., að aukinn meiri hl. þurfi að vera í höndum Íslendinga, til þess að hlutafélög megi starfa hér, eins og hv. 1. þm. Austf. vék að og eins og hann réttilega benti á að er gert í sumum Norðurlandanna, að vísu ekki Danmörku, og það er atriði, sem mér finnst eðlilegt að komi til athugunar í n. og vilji þingsins fái að koma fram um það, ef menn telja ástæðu til þess. Ég held nú, að hættan sé ekki eins mikil og menn vilja vera láta. Það hefur ekkert á henni borið. En ég hef engan veginn neitt við það að athuga, þó að það sé athugað og tekið til frekari skoðunar, hvort ætti að breyta frv. að þessu leyti. En ég minni á það, að ekkert ákvæði hefur verið í íslenzkum lögum um þetta fram til þessa. Nú er tekið upp það nýmæli, að meira en helmingur hlutafjár skuli vera í höndum íslenzkra ríkisborgara. Mér er ekki heldur alveg ljóst það, sem hv. þm. vék að og las upp úr grg. með þáltill., sem framsóknarmenn fluttu hér í fyrra, um þá miklu þörf, sem sé á endurskoðun l. um atvinnurekstrarréttindi Íslendinga og ég held, að hættan sé hér miklu minni, en hann vill vera láta og það munu menn sjá, ef þeir athuga málið nánar. Með þeim ákvæðum, sem eru í þeim l., sem nú gilda, og gerð er grein fyrir í fskj., er ekki hlaupið að því fyrir útlendinga að stunda hér atvinnurekstur og það er síður en svo, að það sé ekkert verulegt aðhald í löggjöfinni, þó að hún sé kannske nokkuð á víð og dreif. Auk þess má segja, að það sé kjarninn í öllum atvinnurekstri, sem um munar, að menn geti haft eignarrétt yfir atvinnutækjum og fasteignum fyrst og fremst og það eru ákvæði þessara l., sem til þess taka. Það er ekki mjög auðvelt, held ég, að gera sér grein fyrir því, að það geti verið áhrifamikill atvinnurekstur á höndum útlendinga hér, ef þeir mega ekki eiga neinar fasteignir og hafa ekki neinn afnotarétt af fasteignum. Ég sem sagt held, að það sé í þessari grg. þáltill. gert of mikið úr því, að okkar löggjöf sé ekki nægjanlega sterk til að forðast erlend áhrif og hv. þm. hafi líka gert of mikið úr því, þó að ég engan veginn vilji hafa á móti því, að það mál verði kannað til hlítar undir meðferð málsins hér í þingi og er alveg sjálfsagt. Hann vék svolitið að hlutafélagalögunum og í sambandi við það vil ég upplýsa, að þau eru í endurskoðun og hafa verið um lengri tíma og það hefur átt sér stað könnun á því að samræma hlutafélagalöggjöf okkar og Norðurlandanna og hafa verið tveir hæstaréttardómarar í þessu að undanförnu. Þeirri endurskoðun er ekki lokið, en það væri náttúrlega rétt að upplýsa n., sem fær málið til meðferðar, um það, hvað þeirri endurskoðun er langt komið og hvort einstök atriði hlutafélagalöggjafarinnar, sem verið er að fjalla um, eru kannske þess eðlis, að það sé rétt, að n. sé kunnugt um það, áður en slíkt frv. er afgreitt. Ég vil gjarnan hlutast til um, að hún geti fengið þær upplýsingar, sem hún þarf þar að lútandi. Það má líka segja, að það sé nokkurt álítamál um það, hvort ráðh. á að geta veitt leyfi, eins og hann hefur mátt gera fram til þessa, þó að skilyrði l. séu ekki uppfyllt. Og því er einnig haldið í 1. gr., að þó að þau skilyrði, sem þar eru sett, séu ekki uppfyllt, geti ráðh. veitt leyfi, ef ástæða þyki til. Um þetta fjölluðum við, við undirbúning þessa frv., en það varð niðurstaða okkar, að það mundi verða nokkuð erfitt að setja takmörk fyrir þessu og þá ekki ljóst, hvernig þau ættu að vera. En komi fram hugmyndir um það undir meðferð málsins eða í n., er einnig sjálfsagt, að það sé rækilega athugað. En við sjáum það nú í löggjöf hinna Norðurlandanna, það litla sem til hennar er vitnað hér, að þetta ákvæði er þar eins og engar takmarkanir á heimild ráðh. til að veita sérstök leyfi, ef ekki eru uppfyllt hin almennu skil yrði I. Það varð því úr, að þetta ákvæði er óbreytt í frv., eins og það nú er í l. Það hefur aldrei komið til þess og ég hef ekki trú á því, að það feli í sér neina sérstaka hættu, eins og hefur verið gefið í skyn. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en það, sem hv. 1. þm. Austf. benti á, eru allt atriði, sem rétt er að taka til nánari meðferðar og þá einnig um atvinnurekstrarréttindi útlendinga, ef mönnum þykir þurfa að setja strangari ákvæði, en nú þegar eru í löggjöf um það atriði.



Herra forseti. Áður en málið fer til n., vil ég vekja athygli á einu atriði alveg sérstaklega. Eins og fram kemur í grg. frv., eru þau ákvæði í íslenzkum l. um vissar fasteignir og vissan atvinnurekstur, að útlendingum er með öllu bannað að eiga fasteignir eða annast þennan atvinnurekstur, þannig að það er áskilið í íslenzkum lögum, að það séu íslenzkir ríkisborgarar einir, sem eigi að eiga umræddar fasteignir og annast umræddan atvinnurekstur. Eins og kemur fram í grg., gildir þetta í fyrsta lagi um raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl. Það þarf samþykki Alþingis til hverju sinni, ef útlendingum á að vera leyfilegt að eiga slíkar fasteignir og reka þær. Samkv. l. um rétt til fiskveiðilandhelgi frá 1922 eru það einnig íslenzkir ríkisborgarar einir, sem mega stunda fiskveiðar í landhelgi og mega annast fiskvinnslu í landhelgi. Hins vegar hefur það verið nokkuð umdeilt atriði, hvort samkv. þeim l. mættu útlendingar hafa rétt til að annast fiskvinnslu í landi. Ég hef verið einn þeirra, sem hafa litið þannig á, að þetta væri mjög mikið vafaatriði og þess vegna flutti ég um það frv. fyrir tveimur árum, að ákvæði l. um rétt til fiskveiða í landhelgi frá 1922 yrðu gerð skýr um þetta atriði, þannig að það næði einnig til fiskvinnslu í landi eins og í landhelgi, þ.e. hana mættu Íslendingar einir annast. Frv. mínu var m.a. andmælt hér á Alþingi með þeirri röksemd, að þetta væri óþarft, vegna þess að ákvæði l. frá 1922 giltu jafnt um fiskvinnslu í landhelgi og fiskvinnslu í landi. Nú sé ég hins vegar í grg. þessa frv., að þar er staðfest sú skoðun, sem ég hef haldið fram. Þar segir, með leyfi hæstv. foseta: „Samkv. l. um fiskveiðilandhelgi mega íslenzkir ríkisborgarar einir reka fiskveiðar í landhelgi og landa afla sinum hér á landi til verkunar eða vinnslu. Hlutafélög mega reka fiskveiðar í landhelgi, enda sé meira en helmingur hlutafjárins í eigu íslenzkra ríkisborgara. Hins vegar mega þau því aðeins stunda fiskverkun í landhelgi, að hlutafé sé allt í eigu íslenzkra ríkisborgara." Og svo segir: „Samkv. túlkun hlutaðeigandi íslenzkra stjórnarvalda gildir þetta ákvæði ekki um fiskiðnað í landi, heldur fellur slíkur atvinnurekstur undir ákvæði l. um iðju og iðnað, nr. 18 31. maí 1927.“ Sem sagt, það liggur hér fyrir sem skýlaus túlkun viðkomandi íslenzkra stjórnarvalda, að l. um fiskveiðar í landhelgi frá 1922 nái ekki til fiskiðnaðar í landi. Það er skoðun mín, sem ég rakti mjög greinilega fyrir tveimur árum, þegar frv. mitt var til meðferðar, að það væri jafnmikil nauðsyn að banna útlendingum með öllu að reka fiskiðnað í landi og banna þeim að annast fiskveiðar og fiskvinnslu í landhelgi. Ég álít það mikla nauðsyn, fyrst þessu máli er hreyft á annað borð um rétt útlendinga til að eiga hér fasteignir og afnotarétt á fyrirtækjum, að þá verði þetta mál gert alveg skýrt og sett í það lagafrv., sem hér liggur fyrir, skýr ákvæði um það, að ákvæði l. frá 1922 um rétt til fiskveiða í landhelgi nái einnig til fiskiðnaðar í landi, hvað því viðkemur, að það séu íslenzkir ríkisborgarar einir, sem mega annast þennan rekstur. Ég held, að það sé að verulegu leyti rétt, sem kom fram hjá hæstv. dómsmrh., að útlendingar muni ekki sækjast sérstaklega mikið eftir því að annast hér atvinnurekstur eða eiga hér atvinnufyrirtæki í velflestum atvinnugreinum, sem eru stundaðar hér á landi. Þó held ég, að fiskiðnaðurinn sé alger undantekning í þeim efnum, það sé sú atvinnugrein, sem þeir muni helzt sækjast eftir að komast inn í og þess vegna eigum við að láta nákvæmlega sömu lagaákvæði gilda um fiskiðnaðinn og nú gildir um eign og rekstur raforkuvera og eign og rekstur fiskiskipa, sem mega stunda veiðar í landhelgi. Ég vil beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún taki upp breytingar við þetta frv. á þá leið, að það verði gert alveg skýrt og ákveðið, að sömu ákvæði komi til með að gilda hér um fiskvinnslu í landi og fiskvinnslu í landhelgi.



Herra forseti. Sú n., sem fær þetta frv. til meðferðar, þyrfti, eins og þegar hefur komið fram bæði hjá hæstv. ráðh. og þeim þm., sem talað hafa, að athuga það mjög vel. Það er engum efa bundið, að það þarf að gera miklar breytingar á þeim l., sem nú gilda í þessum efnum, vegna þess að sú einangrun, sem við höfum búið við undanfarnar aldir, Íslendingar, er nú horfin og þess vegna hættan á áhuga útlendinga á að eignast hér fasteignir orðin miklu meiri, en verið hefur. Við hv. 5. þm. Vestf. fluttum á þinginu 1962 frv. til l. um breyt. á stjórnarskránni, þar sem var farið fram á, að 68. gr. væri breytt í þá átt, sem segir í 1. málsl. þar - með leyfi hæstv. forseta : „Fasteignir og náttúruauðæfi hér á landi skulu Íslendingar einir eiga eða stofnanir, sem Íslendingar eiga einir.“ Eftir þessum till., sem við vildum þá reyna að fá innleiddar í stjórnarskrána sjálfa, átti að vera ómögulegt fyrir útlendinga, ekki heldur í gegnum hlutafélög að eiga hér fasteignir. Og ég held, að það sé nauðsynlegt, að það sé athugað mjög gaumgæfilega nú, hvort það er ekki óhjákvæmilegt fyrir okkur að setja miklu strangari skilyrði, en eru í þessu frv. Þó að það sé margt þar til bóta frá því, sem verið hefur, útheimtar það ástand, sem við lífum við, miklu róttækari breytingar að mínu álíti. Þess vegna vildi ég í fyrsta lagi, að sú n., sem fær þetta til umr., athugaði mjög gaumgæfilega þessa till., sem við fluttum þá og vildi taka eitthvert tillit til þess. Í öðru lagi vildi ég sérstaklega benda á það, fyrir utan það, sem hér hefur nú verið rætt um fiskiðnaðinn, að hvað snertir jarðir eru nú jarðir í Vestur-Evrópu eitt það eftirsóttasta, þegar verið er að festa í verðmætum fé af hálfu þeirra, sem mikið hafa af peningum. Og það er engum efa bundið um svo lítt numið land eins og okkar, að á næstu áratugum koma jarðir, jafnvel þó að þær séu nú að falla í verði og margar hverjar óseljanlegar, eins og kallað er, til með að stiga gífurlega. Ég álít, að það ætti að reyna að stefna að því í því sambandi, að t.d. af þeim bændum, sem núna neyddust til að selja sínar jarðir, af því að þeir flyttu burt frá þeim, keypti ríkið þær jarðir og seldi þær ekki aftur, til þess að gera kleifara seinna meir þeim, sem vildu setjast að á þeim, að geta fengið þær svo að segja ókeypis á leigu frá ríkinu og tryggt þannig sem beztan aðbúnað fyrir þá íslenzka bændur, sem vildu nytja þær í framtíðinni, þegar þar að kemur, að öll jörð á Íslandi verður ræktuð. En nú sem stendur eru jarðir á Íslandi eitt það ódýrasta, sem hægt er að kaupa í Evrópu og einhver sú bezta fjárfesting, sem útlendir auðmenn, sem væru að festa sitt fé til langs tíma, mundu vilja festa fé sitt í, ef þeir hefðu sæmilegan aðgang að. Og ég er ákaflega hræddur um, að hlutafélög með 49% þátttöku útlendinga mundu, eins og nú háttar til, pólitískt á Íslandi geta þýtt, að útlendingar hefðu alger yfirráð yfir þeim, Það mundi vera orðið svo auðvelt fyrir þá nú að fá leppa, að það væri minnstur vandi að kaupa upp heilar sýslur fyrir útlent auðfélag og það eina, sem Íslendingar þá hafa að gera, þegar þeir sæju slíkan voða, væri að grípa til þeirra ráða, sem við vissulega hefðum, að taka slíkt eignarnámi, því að þetta heyrir náttúrlega að öllu leyti undir íslenzk lög. En til þess sem sé að koma í veg fyrir allt slíkt og allt málavafstur af slíku tagi, held ég, að sú n., sem þetta fer til, ætti sérstaklega að athuga um jarðirnar, lóðirnar og allt annað slíkt. Við skulum bara athuga í því sambandi, þegar nú er verið að tala um alúminíumverksmiðju og annað þess háttar, stækkunarmöguleika þar og slíkt, spurninguna um jarðirnar, þar sem á að byggja þetta, fríhöfnina, þar sem þetta á að standa og annað þess háttar. Við þurfum ekki að leita langt til þess að vita, að það er fljótt farið að athuga slíka hluti. Þegar talað var um að staðsetja slíkt fyrir norðan, var farið að kaupa upp vissar jarðeignir þar og þegar rætt var um, að Íslendingar gengju e.t.v. í Efnahagsbandalagið, var þegar búið að undirbúa vissar ráðstafanir til að fara að kaupa upp jarðir í Rangárvallasýslu og víðar. Ég vil þess vegna mjög taka undir það, sem líka hefur komið fram hjá hæstv. ráðh., að þetta mál verði athugað mjög gaumgæfilega í n. og það sé af hálfu Alþ. sleginn verulega sterkur varnagli við þeim hættum, sem þarna vofa yfir.