Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hef leyft mér ásamt 1. þm. Skagf. og þm. V.-Húnv. að bera fram brtt. á þskj. 232 og 233. Enn fremur hef ég leyft mér að bera fram brtt. við hina fyrri brtt. okkar, sem er útbýtt á þskj. 295, að þeirri brtt. stend ég einn, en hér er aðeins um viðauka að ræða. Um brtt. á þskj. 233, þar sem ræðir um, að heildsöluverð sé hið sama frá hinum ýmsu orkuverum, sem ríkið kann að reisa, ætla ég ekki að fara mörgum orðum, þar sem þetta er auðsætt sanngirnismál. Það má gera ráð fyrir, að orkuverin verði mjög misdýr, því að svo mjög eru staðhættir og aðstaða ólík á hinum ýmsu stöðum, sem til greina koma. En ég álít það bæði sanngjarnt og hyggilegt, að heildsöluverðið verði alls staðar hið sama, því að mjög verður verðið á raforkunni misjafnt af mörgum orsökum, þó að ekki sé gerður mismunur á heildsöluverðinu. Aðstaða neytenda til að fá raforku til sín er svo misjöfn, að verðið hlýtur að verða misjafnt, þó að heildsöluverðið sé það sama. Ég vil því vænta þess, að hv. þdm. geti fallizt á þessa brtt., og þó að því miður meiri hl. n. hafi ekki séð sér fært að fallast á þessa till., eftir því sem hv. frsm. segir, þá vil ég vona, að aðrir dm. geti fallizt á það, því að þar er um nauðsynjamál og sanngirnismál að ræða. Þá er brtt. á þskj. 232, sem er við brtt. hv. þm. A.-Húnv. á þskj. 216. Ég er sammála hv. þm. A.-Húnv. um, að það sé nauðsynlegt að gera einhverjar ráðstafanir til að auðvelda þeim mönnum að fá raforku, sem hafa þannig lagaða aðstöðu, að þeir geta ekki vænzt að fá hana úr orkukerfi ríkisins eða frá þeim félögum, sem virkjað hafa, en mér finnst, að hans till. gangi of langt í þessu efni, því að eins og búið er að víkja að, þá er heimilt samkv. henni að veita stuðning til að reisa orkuver og framleiða raforku innan þeirra svæða, sem ríkið kemur fljótlega til með að leiða raforku um eða jafnvel er búið að leiða raforku um, og einnig er það leyfilegt eftir þessari tili. að styrkja mótorstöðvar. En þó að vísu, þar sem engin von væri um raforku frá vatnsafli, hvorki frá því opinbera né í gegnum félagasamtök eða einstaklinga, þar sem engin skilyrði eru. Væri æskilegt að létta mönnum möguleikana á því að fá raforku, þá held ég, að samt sem áður sé ekki varlegt enn sem komið er að opna svo upp á gátt lánsmöguleikana, og meðan við höfum ekki meira fé úr að spila en enn er, en raforkuþörfin er óleyst að heita má um allt land, þá held ég, að ekki sé þorandi að veita svo víðtæka heimild. Enn er á það að líta, að reynslan er svo stutt komin, hvernig smástöðvar gefast og hversu dýr sú framleiðsla verður, að ég held, að ekki sé vert að taka þetta strax án frekari reynslu og athugunar heldur en enn er orðið. Ég held því, að það sé í alla staði varlegast að ganga ekki lengra í þessu efni en till. okkar á þskj. 232 gefur til kynna, og ég vil vona, enda sagði hv. þm. A.-Húnv. það, að hann að sumu leyti gæti á þessa till. fallizt, og þó að hann kannske að einhverju leyti hefði kosið fremur, að hans till. yrði samþ., þá þótti mér þó vænt um, að hv. þm. A.-Húnv. lét það í ljós, að hann að mörgu leyti gæti á þessa till. okkar fallizt í þessu efni, og mér finnst ekki, að hann ætti að þurfa að láta sér miður þykja, þó að hún yrði samþ., því að eins og á stendur, tel ég, að það sé allra hluta vegna varlegast að fara þá leið. Nú var að því fundið af hálfu hv. frsm., að í till. væru ekki nein ákvæði um það, gegn hvaða tryggingum þessi lán skyldi veita. Mér fannst nú í sjálfu sér þess ekki þörf, því að vitaskuld er það, að þó að lögð sé sú skylda á sjóðinn að veita lán, þá er það auðvitað ekki á annan hátt en þann, sem stjórn sjóðsins telur forsvaranlegt og réttmætt, hún á m: ö. o. um það að dæma, - hún á að meta þær tryggingar, sem til staðar eru, áður en lán er veitt. Það yrði þess vegna alveg á valdi hennar, en ég hef síður en svo á móti því, að þetta sé skýrt fram tekið. Þess vegna hef ég borið fram brtt., sem ég minntist á áður, á þskj. 295, að lánin skuli veita gegn þeim tryggingum, sem stj. sjóðsins metur gildar, þá er tekinn af allur vafi, hver tilætlunin er, og vil ég þá vænta, að þessi brtt. verði samþ. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessa till., ég tel þess ekki þörf. Það er svo einfalt mál og liggur svo ljóst fyrir, að þess gerist ekki þörf. Þá vil ég víkja með örfáum orðum að brtt. n. á þskj. 266. Ég vil þá taka það atriði fyrst, sem er í 4. tölulið á því þskj., sem ég vil þakka hæstv. samgmrh, fyrir. Ég býst við, að það sé af hans hvötum, sem hv. iðnn. hefur fallizt á að flytja þessa till. Þar er gengið til móts við þær óskir, sem ég lét í ljós hér við 1. umr. málsins, að það mundi verða þungt undir fæti fyrir hin ýmsu byggðarlög, ef þau ættu að leggja eins mikla fjármuni fram af sinni hálfu til að fá raforku eins og í upphafi var gert ráð fyrir, en samkv. þessari till. er það mjög mikill léttir frá því, sem er í frv. nú, og þetta vil ég þakka hæstv. ráðh. fyrir. Mér skilst, að n. standi öll að þessari till,, og er gott til þess að vita, en æskilegra hefði mér þótt að heyra af vörum hv. frsm. n. meiri ánægju af hans hálfu yfir þessari till. en hann lét í ljós, en það kann að vera tiltölulega meinlaust, ef hv. frsm., sem ég efast ekki um, ætlar að fylgja till. Það er að vísu önnur till., sem gengur ofurlítið lengra, og að sjálfsögðu mun ég greiða henni atkv., en þó að hún gangi aðeins lengra, þá munar það ekki miklu frá því, sem er í þessari till., svo að frá því, sem er í frv., getur maður betur sætt sig við brtt. n. en að ekkert sé gert. Að sjálfsögðu fylgi ég till. hv. 2. þm. Rang. og þm. A.-Húnv., enda er hún nákvæmlega stíluð eftir því, sem við vorum áður búnir að tala um, þessir félagar, sem áður vorum að taka þátt í meðferð þessa máls. Þá eru aðrar till., sem ég vil fara nokkrum orðum um. Mér þætti vænt um, að hæstv. samgmrh. mætti heyra mál mitt. Ég sé að vísu, að hann er hér, en hann er öðru að gegna, en af því ég ætla sérstaklega að beina orðum mínum til hans, þá hefði ég gjarnan viljað, að hann heyrði mál mitt. Það er við fyrstu brtt. n. Það kom ekki nærri nægilega skýrt fram, hvorki hjá hæstv. ráðh. né hv. frsm., hvað í þessari brtt. felst, þ. e. í fyrsta tölul. Eftir því sem hún hljóðar, býst ég við, að hún geti verið nokkuð rúm. Það er a. m. k. eftir því, hvernig hún er úr garði gerð, svo gersamlega fyrir mínum sjónum á huldu, hvað í henni kann að felast. Það gæti jafnvel þýtt það um langa stund, að það höfuðákvæði þessa máls, sem er í þessu frv., um rétt ríkisins eins til að virkja stórar virkjanir, yrði gert að litlu. Í þessari brtt. segir, að við gildistöku þessara l. sé þeim, sem eiga og reka eða eiga í smíðum raforkuver, sem eru stærri en 100 hestöfl, heimilt að reka þau áfram og ráðherra heimilt að leyfa aukningu á þessum raforkuverum allt að fullri fyrirhugaðri virkjun, enda sendi eigendur þeirra greinargerð um framkvæmd verksins innan sex mánaða frá gildistöku l. og setji ráðh., þau skilyrði fyrir slíkum leyfum, sem hann telur nauðsynleg, að fenginni umsögn raforkumálastjóra. Hv. frsm. vék að því, hvað í þessu kynni að felast. Hann nefndi sem dæmi virkjunina við Laxá, að þar er hægt út frá þeirri stíflu, sem nú er til staðar, að bæta einni pípu við. Mér er ekki alveg kunnugt, hvað hún er stór, en ef í þessu felst ekkert frekar, þá má segja, að hér sé um takmörkun að ræða. En svo nefndi hann annað dæmi, eimtúrbínustöðina, sem Reykjavík hefur í huga að byggja, sem mundi falla undir þetta ákvæði. Væri þar ekki heldur um frekara að ræða, þá má segja, að þarna komi skýrt fram, hvað í þessu felst, en mér skilst, að í þessu orðalagi, úr því þetta er ekki beint tekið fram, þá gæti falizt, miklu fleira. Er þá fyrst á það að benda, að í upphafi 3. málsgr. segir, að við gildistöku 1. sé þeim, sem eiga og reka eða eiga í smíðum raforkuver, leyfilegt að stækka orkuver sín, að vísu með leyfi ráðherra, upp í fyrirhugaða stærð, en um það er vitaskuld enginn stafur og heldur engar upplýsingar, hver sú fyrirhugaða stærð sé. Ef þetta hefði komið þannig fram, að það hefði verið einskorðað við eitthvað víst, þá mátti segja, að maður vissi, að hverju væri verið að ganga þarna, en mér skilst, að þessi stækkun byggist fyrst og fremst á því, hvað hún geti orðið, hún byggist fyrst og fremst á fyrirætlunum þeirra manna, sem eiga raforkuverið, þeir þurfi aðeins að skila áætlunum og teikningum til ráðh. innan þessara sex mánaða. M. ö. o., ég get ekki betur séð en að þetta ákvæði sé svo rúmt, að það sé undir geðþótta þeirra manna, sem eiga og reka raforkuver, hvað þeir ætlast mikið fyrir um stækkun á þessum raforkuverum sínum og þá, hvað ríkið kann að fallast á, gersamlega án tillits til alls annars, hvað kann bezt að henta í þessu efni. Ég verð að segja, að það getur a. m. k. farið svo, að langa stund verði heldur lítið gagn að þeim einkarétti, sem ríkið áskilur sér um raforkuframleiðslu, ef þetta er framkvæmt eftir óskum þeirra manna, sem hafa stórt í huga í þessu efni, að koma á virkjunum og gera áætlanir og senda teikningar innan þess tíma, sem þar er tilskilinn. Ég verð að segja, að hvað sem svo öllu öðru líður, þá finnst mér, að þarna sé afskaplega óvarlega farið. Nú vil ég ekki að óreyndu vantreysta hæstv. samgmrh., sem nú er, en ég verð að segja, að ef fullnægt er ákvæðum gr. af hálfu þeirra, sem hafa huga á því að stækka stórkostlega orkuver sín, sem þeir eiga fyrir, þá mundi það verða erfitt fyrir hæstv. ráðh. að standa á móti þeim óskum. Það hefur verið talað um virkjun Sogsins, að virkja það til fulls, það er hvorki meira né minna en rúm 100 þús. hestöfl í Soginu. Ef Reykjavíkurbær hefði hug á að fullvirkja Sogið og kæmi fram með áætlanir og teikningar yfir þessa virkjun og kapp lagt á það, - það kann líka vel að vera mikill undirbúningur og kannske langt kominn, - þá mundi skilyrðunum fyrir þessu vera fullnægt. Og ef Reykjavíkurbær fengi þennan rétt sér til handa um fulla virkjun Sogsins, þá mundi ekki á því svæði a. m. k. vera í annað hús að venda en til Reykjavíkurbæjar um orku frá þessari miklu virkjun. Ég tel enga þörf á þessu fyrst og fremst og heldur alls ekki rétt, að svona verði með þessi mál farið. Þegar þetta frv. var fyrst flutt hér inn í þingið, drap hæstv. samgmrh. á það í ræðu, að hyggilegt kynni að vera að hafa heimildina nokkru rýmri en upphaflega var gert ráð fyrir, sem sé 500 hestöfl, og lét einu sinni orð falla, að jafnvel gæti verið hyggilegt að hafa heimild fyrir 2 þús. hestafla orkuver, án þess að heimild ríkisins kæmi þar til. Þetta læt ég vera, því að þetta gæti undir sumum kringumstæðum komið sér vel, og því ekki um það að fást, þó að heimildin sé til. Ég tel reyndar, að heldur yrði það að meini, en þar yrði maður þó að treysta ráðh. En sú till., sem n. flytur um þetta efni og ég heyrði ekkert um, fyrr en hún kom fram, tel ég, að sé alveg fráleit, af því að mér finnst, að með þessu móti fengju þeir, sem komnir eru af stað með virkjanir, lítt takmarkaðan rétt til að halda áfram að stækka þær og færa þær út eftir vild fyrir utan það, sem ríkið gerir sjálft, og það tel ég rýra frv. ekki lítið, ef slíkt nær fram að ganga. En ef ekki er unnt að leggja þessa skýringu í brtt., þá óska ég, að hæstv. ráðh. láti í ljós sinn skilning á þessu ákvæði og hvað undir það geti fallið. Þá vil ég einnig gjarnan heyra frá hv. frsm., hvernig hann skoðar þetta ákvæði, því að hér er um svo stórvægilegt atriði að ræða, ef þessi rýmkun er svo skýlaus, að hún er aðeins bundin við, hvað þeir, sem vilja koma upp orkuverum, ætla sér og treysta sér til í framtíðinni, svo að þeir geti staðið fyrir utan í bráð og lengd og staðið þannig bezt að vígi eins og Reykjavík, sem hefur ekki fengið þá aðstöðu fyrir sjálfa sig, heldur fyrir atbeina ríkis og stj. Ef á að sleppa slíkum aðilum úr og þeir aldrei að koma inn í langt fram í framtíðina, þá tel ég þetta mál stórgallað, stórkostlega limlest og svo gersamlega horfið frá því, sem hefur fyrir langflestum mönnum vakað, hélt ég vera, a. m. k. 1942, að það sé alls ekki viðunandi. Ég mun svo ekki fjölyrða meira um þetta. Það er í mínum augum algerlega einskis vert, hvaða augum forstöðumaður Reykjavíkurbæjar í þessum málum, rafmagnsstjórinn í Reykjavík, kann að líta á þetta mál út frá því sjónarmiði, sem hann telur kannske bænum henta bezt, enda gat hæstv. ráðh. meira um hans skoðun sem sýnishorn af því, hvað menn litu á þetta misjöfnum augum, heldur en sem sína skoðun, og þykir mér vænt um það. Mér þykir mjög raunalegt, ef við Íslendingar ætlum að afgr. þetta mál frá þinginu á þann hátt, sem hefur gefizt lakast erlendis og menningarþjóðirnar hafa gert mest til að laga hjá sér og reynt að tryggja sig og þegna sína fyrir, að endurtæki sig, því alls staðar þar, sem einstaklingar, einstök félög eða bæjarfélög hafa verið látin annast þessi mál, hefur það fyrirkomulag reynzt stórgallað og óhjákvæmilegt orðið að bæta úr því, sem aflaga hefur farið. Nú er talað mikið um nýsköpun og að við eigum að taka við því, sem til umbóta horfir, og er ég sannarlega með því, að við eigum að færa okkur í nyt reynslu annarra þjóða í öllu, sem bezt hefur gefizt. En þá held ég, að við eigum ekki sízt að gera það í því máli, sem er eitt langþýðingarmesta málið hjá okkur, en einmitt í þessu máli sannar reynsla annarra þjóða ótvírætt, að þessum framkvæmdum er langbezt borgið í höndum ríkisvaldsins. Ég vil því vona, að hv. d. gangi svo frá þessu atriði, sem ég hef nú gert að umtalsefni, að það leiki alls ekki á tveimur tungum, hvað í þessari brtt. felst, og það sé gersamlega skýrt afmarkað, hvað mikið af þessum framkvæmdum verði undanþegið einkaleyfi ríkisins. Að lokum vil ég svo segja það, að ég ber í sjálfu sér gott traust til hæstv. núv. ráðh., svo að ég vona, að fyrir honum hafi ekki vakað neitt svipað því, sem mér finnst hægt að skilja þessa till. En þó að hann kannske vilji túlka þetta þröngt og hafa það skýrt afmarkað, þá gæti komið annar maður, sem vildi leggja annan skilning í þessi ákvæði. Við verðum að hafa það hugfast, að við erum allir dauðlegir og enginn veit fyrir sitt endadægur. Nú er síður en svo, að ég sé að óska eftir neinu, sem gæti orðið þessum hæstv. ráðh. að fjörlesti, ekkert er fjær mér, en ef svona stór framkvæmd á að byggjast á varúð viðkomandi ráðh. og hans persónulegu skoðun, þá er ekki nógu vel frá löggjöfinni gengið. Slíkar framkvæmdir sem þessar verða að byggjast á skýrum lagabókstaf, svo að menn með öðru hugarfari og geðþótta geti ekki unnið stórkostleg skemmdarverk þjóðinni til óþurftar í bráð og lengd.



Ég hjó eftir því hjá hæstv. samgmrh. í gær, þegar hann var að ræða um brtt. iðnn., 3. lið, þar sem ríkisstj. er gefin heimild til að ábyrgjast 2/3 hluta stofnkostnaðar héraðaveitna, að það mundi vera óþarft að leita eftir slíkri ábyrgð með öðrum hætti eða með því að bera fram þáltill. um það efni, eins og gert er nú á þessu þingi. Það er þegar búið að vísa til fjvn. 2–3 slíkum till., auk þess liggja fyrir Alþ. 2 till. a. m. k. um þetta sama efni. Með öðrum orðum, þarna væri fengin heimild fyrir ríkisstj., sem tæki til allra slíkra framkvæmda, og það mundi bera að skilja ákvæðið svo, að það tæki jafnt til innanbæjarkerfa kaupstaða og kauptúna og til veitna úti um byggðir landsins. Mér skilst, að þetta héraðaveitunafn taki samkv. þessu frv. til þessa hvors tveggja. Ef svo er ekki, þætti mér vænt um, að sá skilningur minn í þessu efni yrði leiðréttur. Nú er það vitað, að um langt skeið hefur verið fylgt þeirri reglu að veita ábyrgð fyrir 85 prósent af stofnkostnaði til slíkra framkvæmda. Upphaflega var heimilað að veita ábyrgð fyrir öllum stofnkostnaðinum, en hin síðari ár hefur það verið fært niður. Ég geri ráð fyrir því, að sú niðurfærsla, sem brtt. gerir ráð fyrir, en hún er niður í 66%, muni valda miklum erfiðleikum hjá þeim, sem ætla eftir þessari leið að koma upp hjá sér héraðaveitum. Ég geng einnig út frá því, að þetta taki til endurbyggingar á þeim héraðaveitum, sem fyrir eru, og til innanbæjarkerfa, sem ég lít svo á, að séu í þessu falli eitt og hið sama. Með tilliti til þessa hefur okkur hv. þm. Mýr. komið saman um að bera fram brtt., sem gengur í þá átt, að ábyrgðin geti komizt upp í 85% í stað 2/3 kostnaðar, eins og gert er ráð fyrir í þessari brtt., sem hér liggur fyrir. Þar sem gert er ráð fyrir, að þetta mál fái afgreiðslu á þessum fundi, þá vil ég leyfa mér að bera fram skriflega brtt. um þetta efni við brtt. á þskj. 266, 3. lið, og hljóðar hún svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir 2/3 kemur: 85%.“ - Mér virðist þetta geta fallið inn í orðalag till. Vona ég, að hv. d. geti fallizt á að láta þau ákvæði, sem gilt hafa nú um nokkurt skeið, gilda áfram.

Forseti (GÞ) : Mér hefur borizt brtt. frá hv. þm. Borgf. og hv. þm. Mýr. (Sjá þskj. 304). Tvöföld afbrigði þarf fyrir henni.

Frsm. (Sigurður Thoroddsen) : Herra forseti. Ég skal geta þess vegna brtt. hv. þm. Borgf. og þm. Mýr., að ég benti á það í iðnn., að með því að ákveða hámarkið 2/3, eins og brtt. n. gerir, þá væri farið niður fyrir það, sem venjulega væri ábyrgzt. En n. taldi þessa upphæð vera næga. Varð því ekki af því, að breytt væri frá því, sem hæstv. samgmrh. hafði lagt til. Hv. þm. Borgf. hreyfði því í gær, að brtt. n. við 7. gr. væri ekki nógu greinileg, og hv. þm. hefur lagt fram brtt. til þess að skýra hana. Ég fyrir mitt leyti tel, að brtt. n. sé nægilega skýr. En hins vegar get ég fyrir mína hönd og væntanlega fyrir hönd n. fallizt á brtt. hv. þm. Hv. 1. þm. Árn. flytur hér brtt. ásamt fleiri þm. um, að heildsöluverð raforkunnar skuli vera það sama um allt land. Hv. þm. ræddi ekki lengi um það mál, enda má telja, að útrætt hefði verið um það við fyrri umr. þessa máls. Hæstv. samgmrh. og ég höfum bent á, að það væri tæknilega illt og óframkvæmanlegt. Og ætla ég ekki nánar inn á það. En ég vil benda á eitt dæmi. Segjum, að till. yrði samþ. og verðið ákveðið það sama um allt land. Með samþykkt þessara l. gæti Reykjavík og Hafnarfjörður og rafveitur suður með sjó gengið inn í rafveitur ríkisins. Hugsum okkur svo, að virkjað yrði t. d. í Húnavatnssýslu, og þar sem þar er ekki heppilegt til virkjunar, yrði að selja orkuna þar dýrar. Þá væri ekki nema tvennt til, fyrst að hækka verðið hjá veitunum hér, í Hafnarfirði og suður með sjó eða hækka það strax og gera ráð fyrir, að það yrði selt með þeim ágóða, að hann myndaði sjóð, sem ætti svo að nota til að jafna verðið. Þetta yrði áreiðanlega óvinsælt. Hv. þm. minntist á brtt. sína og annarra hv. þm. á þskj. 232, og í því sambandi minntist hann á brtt. hv. þm. A.-Húnv. og taldi ekki þorandi að samþ. hana, því hún væri of víðtæk heimild. Ég sagði í framsöguræðu minni, að sú till. veitti víðtækari heimild en till. hv. þm. En samt er það órannsakað, hvað langt þetta gæti gengið samkv. till. hv. þm. Og ég er ekki á móti því, að gengið sé til móts við þá, sem búa utan þeirra svæða, sem héraðaveiturnar ná til. En mér finnst ákvæði um það eigi ekki heima í þessum l., heldur í öðrum l. Það hefur verið bent á, að nýbyggingarráð hefði í undirbúningi l., sem gera ráð fyrir sjóði, sem hægt væri að lána úr til smárafveitna. Mér þótti galli á till. hv. þm., að þar vantaði ákvæði um tryggingu lánanna. En nú hefur verið bætt úr því með flutningi till., þar sem lagt er til, að þessi lán skuli tryggð. En það er enn órannsakað, hvert stefnt er í þessum málum, ef önnur þessara till. verður samþ. Hv. þm. A.-Húnv. gerði lítið úr því, sem ég nefndi í gær, ef t. d. 100 bændur vildu virkja smástöðvar, þá mundi það kosta raforkusjóð 1½ millj. kr. Hv. þm. þótti þetta smáræði eitt. Það má gera ráð fyrir, að ég hafi farið of lágt með bæjatöluna. Á öllu landinu eru um 6000 býli, og það getur liðið langt, þangað til þau býli öll fái rafmagn frá veitum ríkisins. Við getum því breytt dæminu og sagt, að 100 bændur virki á ári. Hv. þm. sagði marga bæi fyrr eða síðar leggjast í eyði, ef þeir fengju ekki rafmagn. En ég vil benda hv. þm. á, að dæmi eru til, að baeir hafi lagzt í eyði, þótt þeir hefðu rafmagn. Hef ég þar í huga Látra í Eyjafirði. Eitt er það enn, sem mælir gegn þessari till., það er, að vindrafstöðvarnar eru fyrir utan allt eftirlit. Hv. þm. A.-Húnv. og hv. 1. þm. Árn. töldu, að fyrsta till. af brtt, n. stefni málinu í verra horf, um of væri gengið á einkarétt ríkisins. Ég get tekið undir það, sem hæstv. samgmrh. sagði í gær um þetta, fyrir mitt leyti gæti ég gengið lengra í því að heimila ríkinu einkarétt. En það er bara viðbúið, að rafveitur ríkisins hafi svo mikil verkefni fyrir höndum, að þeim verði íþyngt um of, ef þær ættu þess utan að sjá kaupstöðunum, eins og t. d. Reykjavík, fyrir raforku. Þá kem ég að því, sem hv. 1. þm. Árn. talaði um. Mér skildist á honum, að þessi fyrsta brtt. á þskj. 266 gæti falið meira í sér en ég vildi vera láta, taldi orðalagið ekki nógu einskorðað og allóákveðið. Við áttum orðastað um þessa till., og var þá um nokkurn misskilning að ræða milli okkar. Ég vil leyfa mér að leiðrétta þennan misskilning. Það er alveg greinilegt, sem í þessari till. stendur. Það er verið að leyfa aukningu á þeim orkuverum, sem til eru. Undir þessa breytingu koma ekki nýjar virkjanir og ógerðar. Hér er átt við aukningu á þeim raforkuverum, sem fyrir eru. Öll ræða hv. þm. var byggð á misskilningi. Auk þess er það tryggt með þessum 6 mánuðum, sem eru gefnir til að skila uppdráttum. Það tekur lengri tíma að undirbúa virkjun svo í lagi sé. Ég man svo ekki eftir fleiru, sem ég þarf við petta að bæta. Ég vil taka undir með hv. þm. Borgf. og hæstv. samgmrh., að ég tel stórt spor stigið með samþykkt þessa frv. í þessu mikilvæga máli.



Herra forseti. Ég hef gert fyrirspurn til hæstv. samgmrh. Ég skal endurtaka hana, ef hæstv. ráðh. vildi gefa skýringu. Ég spyr um, hvernig skilja beri brtt. n. undir fyrsta staflið um, hvað víðtækt væri hægt að heimila og ákvarða um byggingu raforkuvera, hvort þessi ákvæði gætu ekki tekið til þeirra framkvæmda, sem hafðar eru í huga, svo framarlega sem þær uppfylla þau skilyrði, sem tekin eru upp í till. og ráðh. getur að öðru leyti fallizt á.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ég bið hv. 1. þm. Árn. afsökunar á því, að þessi fyrirspurn hans skuli hafa farið fram hjá mér í fyrri ræðu hans. Í framhaldi af því, sem ég sagði í gær um þetta atriði, vildi ég svo bæta svolitlu við. Vænti ég það muni skýra afstöðu mína til þessa vafaatriðis, sem hv. þm. spyr um. Einkaréttur sá, sem ríkissjóði er veittur, er bundinn við 100 hestöfl, en rn. er heimilt að veita nokkrar undanþágur, eins og þarna segir, þ. e. a. s. til að halda áfram þeim virkjunum, sem þegar er byrjað á, ,eða eins og greinin er orðuð í brtt. n.: að leyfa aukningu á þessum raforkuverum, allt að fullri fyrirhugaðri virkjun o. s, frv. Hv. þm. minntist á véltúrbínustöð Reykjavíkur. Það er farið að undirbúa þá stöð, m. a. með því að svipast um eftir efni í hana. Hér er ekki heldur um útbyggingu fallvatns að ræða í heild, eins og í Soginu. Enda veit ég, að rafmagnsstjóri hefur látið gera frv. um áframhaldandi virkjun Sogsins. Því að auðvitað getur Alþ. alltaf heimilað frávik frá því, sem þessi l. gera ráð fyrir, eftir því sem því þykir við þurfa. Ég tel líklegt, að það þyki vafasamt, að rafveitur ríkisins taki á sig að öllu leyti þessa nýju virkjun á Soginu, vegna aðkallandi verkefna á öðrum stöðum. Og ég tel sjálfsagt, ef hugsað er um frekari útbyggingu á Soginu, þá verði sett um það sérstök l., en það komi ekki undir þá heimild, sem hér er verið að samþykkja. Og það er einnig rétt, sem bent hefur verið á, að 6 mánaða fresturinn, sem áskilinn er í frv., er svo stuttur, að hann gefur ekki tækifæri til að skipuleggja nýjar stöðvar, sem ekki hefur verið farið að hugsa um áður. Ég fyrir mitt leyti tel þessa heimild, sem till. gerir ráð fyrir til undanþáguveitinga frá aðalreglu l., frekar of þrönga en of rúma, ef það á að vera tryggt, að einkaréttarákvæði l. tefji á engan hátt þennan gróður, og það tel ég aðalatriðið, eins og ég hef lagt áherzlu á áður. Ég er þeirrar skoðunar, eins og hv. 1. þm. Árn., að nauðsynlegt sé að halda þessum málum í föstum skorðum og byggja eftir heildarplani. En ég tel, að halda megi þessu í skorðum með eftirliti, sem ráðuneytið getur haft á hverjum tíma, þótt þetta falli ekki undir einkaréttarákvæði rafveitna ríkisins. Ég tel þó, að með þeirri rýmkun, sem iðnn. leggur til í till. sinni á þskj. 266, sé þetta mál á viðunandi leið, og ætti ekki að þurfa að valda neinum töfum á framkvæmdum, þó að hún sé orðuð eins og hún er, því að heimild er til þess að veita ný leyfi til að reisa og reka raforkuver allt að 2000 hestöflum. Ég vil taka það skýrt fram, að skv. 4. málsl. brtt. fyrsta tölul. er með 2000 hestafla ákvæðinu veitt heimild fyrir nýjum stöðvum. Og þetta ákvæði tel ég muni koma í veg fyrir, að framkvæmdir þurfi að stöðvast, þótt rafveitur ríkisins gætu ekki tekið þær að sér. Ég vænti, að ég hafi með þessu fullsvarað því, sem hv. þm. spurði um. Ég hafði ekki hugsað mér að fjölyrða frekar um þetta mál, en ég vil segja fá orð við hv. þm. Borgf. út af 3. brtt. á þskj. 266. Eins og frv. var lagt fram, þá felst ekki í því nein heimild. Þess vegna hafa verið bornar fram nokkrar till. um ábyrgð handa sérveitum bæði á Reykjanesi og Akranesi og víðar. Þessi ábyrgð hefur yfirleitt verið miðuð við 85% af stofnkostnaði veitnanna. Og væri þá tekin undir eitt öll veitan. 85% ábyrgðarheimild mun vera fyrir hendi til virkjana, bæði orkuvinnslu og aðallína, og mundi hér koma til viðbótar innanbæjarkerfi. Ég tel nú, þegar um innanbæjarkerfi ein er að ræða, þá sé ekki eins nauðsynlegt að hafa þessar prósentur svona háar, því að hér er gert ráð fyrir, að ríkissjóður virki algerlega á sinn kostnað, orkuver og langlínur verði kostuð af ríkissjóði. Eftir er þá innanbæjarkerfið, og ábyrgðarheimild fyrir það nemur allt að 2/3 hlutum. Kemur þá í hlut viðkomandi héraða að leggja fram með fjárframlögum eða sjá fyrir á annan hátt hluta upphæðarinnar. Ég álít það ætti ekki að vera svo mikill baggi fyrir viðkomandi hérað, að það risi ekki undir honum. Hins vegar liggur málið öðruvísi við, þegar um er að ræða virkjun eins og Andakílsárvirkjunina, þegar viðkomandi hérað þarf, um leið og það ræðst í að byggja sína innanhéraðsveitu, að leggja fram 15% af stofnkostnaði orkuversins og 15% af stofnkostnaði við langlínuna. Ef Akranes og Borgarnes, sem eru þeir kaupstaðir, sem koma til með að njóta rafmagnsins frá þessari virkjun, hefðu ekki sjálfir þurft að ráðast í virkjunina og leggja línuna, þá efast ég ekki um, að það hefði verið hægara fyrir þá að standa straum af 1/3 kostnaðar við innanbæjarkerfi en 15% af öllum kostnaði. Og þó að þetta hittist svo á í þessu atriði, sem mætti laga, þá tel ég, að þetta geti ekki orðið neinn óviðráðanlegur baggi. Mér finnst það æskilegt af ýmsum ástæðum, að héruðin séu eins „interesseruð“ fyrir þessu og mögulegt er, þótt líka væri opin leið á hverjum tíma, að veiturnar geti komizt undir það, sem kallað er héraðsveitur ríkisins, og verði þá kostaðar og reknar af þeim. En það tel ég líka heldur verra, því að það er að ýmsu leyti gott, a. m. k. í öllum stærstu bæjarfélögunum, þar sem afsetning af rafmagni er mest og bezt, að þau séu sjálf eigendur að héraðsveitum. Af þeim ástæðum hafði ég orð á því hér áður í umr. um þetta mál, að það þyrfti að gera meira fyrir þær héraðsveitur, þar sem sveitarfélagið er eigandi á móti rafveitum ríkisins, til þess að þetta hallist ekki á, og þess vegna kom fram till. um, að ríkisstj. sé heimilt að ábyrgjast allt að 2/3 stofnkostnaðar fyrir héraðsveiturnar, sem ekki var upprunalega í frv.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgmrh. fyrir skýringu hans á þessu ákvæði brtt. á þskj. 266, 1. tölulið, hvernig hann skilur þetta og hvernig skilja beri, því að með þeim skilningi virðist mér, að það sé skýrt afmarkað, að þessi heimild nær ekki nema til rafveitna, sem nú eru til staðar eða í smíðum. Þetta er algerlega bundið við, að svo sé, en eftir orðalaginu mátti skilja þetta víðtækara, ef engin skýring hefði fylgt. Verði þetta ákvæði samþ., sem ég að vísu tel naumast þörf á, vil ég vona, að framkvæmdinni verði hagað, hver sem með hana fer, eftir þessum ótvíræða skilningi hæstv. ráðh., eins og hann setti það fram. Hæstv. samgmrh. drap á það, að það hefði verið nauðsynlegt að rýmka nokkuð einkaréttarákvæðin til þess að tefja ekki framkvæmdir. Ég lít hins vegar ekki þannig á þetta, en þó má að vísu færa rök með og móti. Ég álít, að þó að ríkið ætti að ákvarða allar stærri virkjanir sjálft, þá þyrfti það ekki að tefja fyrir framkvæmdum. Ríkið er sá aðili, sem samkv. l. landsins hefur allt í hendi sér. Sé það mjög aðkallandi að koma þessum framkvæmdum á fót, byggist það á þegnunum, þeirra fjárhagslegu getu og þeirra tiltrú, en þeir, sem fjármunina láta í té, það byggist fyrst og fremst á þjóðinni í heild, og þess vegna er á engan hátt lögð hindrun í veg fyrir, að þessar framkvæmdir komist upp, heldur þvert á mó,ti og jafnvel hraðar, ef ríkið hefur þær með höndum. Ég vil svo segja það að lokum, að auðvitað er bót að því, að lagastafurinn sé skýr, góður og heilbrigður með heill alþjóðar fyrir augum, og að þetta mál byggist fyrst og fremst á skilningi, manndómi og víðsýni þeirra manna, sem það hafa í höndum sér. Þjóðin verður þess vegna að treysta því fyrst og fremst, að það ráðherrasæti, sem hefur þessi mál til meðferðar, sé skipað manni sem hafi þessa hæfileika til að bera, og að aðrir þeir starfsmenn, sem hann hefur undir sér, hafi sem líkust sjónarmið. Svo þegar til framkvæmdanna kemur og til þeirra hluta, sem taka til um öflun fjár, þá er það Alþ., sem kemur þessum mönnum til liðs. Ég vil því vona, að þjóðin beri gæfu til, að þeir menn, sem um þessi mál eiga að fjalla, hafi þann þroska, víðsýni og vilja til að bera, sem greiða sem bezt fyrir því, að sem mestur hluti þjóðarinnar geti orðið þeirra hlunninda aðnjótandi, sem raforkan lætur þeim í té, sem hennar geta orðið aðnjótandi.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem hæstv. samgmrh. hélt fram, að það skiptir verulega miklu máli, hvort þeir aðilar, sem að virkjun standa, þurfa að leggja fram allan kostnað við virkjunina eða aðeins standa straum af hluta kostnaðarins. Nú er í þessu frv. gert ráð fyrir því, að þessar tvær leiðir standi opnar, þannig að þeir, sem þegar hafa ráðizt í slíkar framkvæmdir, fái að halda þeim áfram á sama grundvelli og til þeirra var stofnað, enda viðurkenndi hæstv. ráðh., að það væri réttmætt, að þeir nytu þess stuðnings af hálfu ríkisins, sem þeir hefðu áður notið, þ. e. a. s. ábyrgðar með því hlutfalli, sem lagt hefur verið til grundvallar, sem sé að þeir fái ábyrgð fyrir 85% af kostnaði, og mér skildist, að þótt brtt. yrði samþ., þá yrði leitað ráða til þess, að þeir nytu þessa stuðnings, sem þá sennilega yrði með þeim hætti, að þeir fengju samþ. á Alþ. ríkisábyrgð, þar sem við þetta væri miðað, þrátt fyrir ákvæði l. Ég vil hins vegar benda á það, að áður en þetta frv. kom fram, þá hefur í framkvæmdinni verið veitt ábyrgð fyrir lánum til þess að koma upp innanbæjarkerfi, einmitt á þeim grundvelli, að ríkið hafi staðið straum af því að leggja héraðsveituna á þeim stað. Þetta var í Keflavík fyrir um það bil tveim árum. Þá var samþ. hér á Alþ. heimild fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast lán, sem þurfti til þess að koma upp innanbæjarkerfi í Keflavík, þannig að bærinn fékk ábyrgð fyrir 85% af þeim kostnaði, sem þetta hafði í för með sér. Mér virðist því, að þetta mál liggi þannig fyrir nú, að gera megi ráð fyrir því, þrátt fyrir það þótt nokkur breyting verði hér á, að sama þörfin verði í ýmsum tilfellum fyrir hendi, þannig að það verði ýmsir, sem þurfi að fá ábyrgð fyrir allt að 85% af lánum við héraðsveitur, og auk þess í samræmi við það, sem áður hefur verið gert í þessum efnum, eins og ég hef nú fært rák að, að því er snertir lán til innanbæjarkerfis í Keflavík. Ég held þess vegna, að framgangur þessa máls sé miklu betur tryggður með því að hafa þessa ábyrgðarheimild, þ. e. a. s. eins og hún hefur verið að undanförnu og eins og felst í þeirri brtt., sem við hv. þm. Mýr. flytjum hér og liggur fyrir nú við þessa afgreiðslu málsins, því að þó að menn greini dálítið á um aðferðir í þessu máli, þá eru menn allir sammála um það, að á allan hátt eigi að greiða sem bezt fyrir framgangi þessa máls, og þá alveg jafnt fyrir því, að framkvæmdir geti orðið í höndum einstaklingsfélaga eins og á þeim, sem framkvæmdar verða á vegum ríkisins. Ég er sammála hæstv. ráðh. um það, að það er bezt og öruggast til framkvæmdar þessa máls að haga löggjöfinni þannig, að hún stuðli að því, að kraftar og geta þjóðfélagsins komi sem mest og bezt að gagni, og það er gert með því að láta þessar báðar leiðir standa opnar, og að gera beri allt, sem unnt er, til að tryggja, að því marki verði sem fyrst náð eftir báðum þessum leiðum.



Ég vil mælast til þess fyrir hönd nokkurs hluta n., ég veit ekki hvort ég á að segja meiri hl., að þetta mál verði tekið af dagskrá, vegna þess að n. vantaði upplýsingar í málinu, sem hún hafði hugsað sér að leggja fram í væntanlegu nál. Þessar upplýsingar koma hins vegar ekki í hendur n. fyrr en kl. 4 í dag, og óska ég eftir því sem einn af flm. frv. og frsm. þessa hluta n., að málið verði tekið af dagskrá.