Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Félmn. hefur rætt frv. um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem fjallar um það að varamenn geti tekið sæti í bæjarráði eða hreppsráði ef mönnum sýnist svo. Það hefur ekki verið hægt til þessa öðruvísi en óformlega. Þeir sem valist hafa sem varamenn í stað aðalmanna hafa ekki haft atkvæðisrétt, en nú mun það breytast samkvæmt frv. Nefndin leggur til að frv. verði samþ. óbreytt, var samstiga í þeirri umsögn.

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Félmn. hefur og fjallað um þetta frv. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Frv. er flutt af Guðrúnu Agnarsdóttur og Danfríði Skarphéðinsdóttur og fjallar um mál sem má heita sjálfsagt að skilgreina betur, hvað eru ungmenni, hvað eru unglingar, hvað er barn, og verður til þess, verði frv. að lögum, að öll ákvæði verða skýrari en áður var. Nefndinni bárust umsagnir frá Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, Hollustuvernd ríkisins og Vinnueftirliti ríkisins og allir þessir aðilar mæltu með samþykkt frv. Það gerir nefndin einnig en Jóhann Einvarðsson skrifar undir álitið með fyrirvara.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Ég tek undir með flutningsmönnum og nefndinni að sjálfsagt er að skilgreina betur hvað eru börn og unglingar og vera nokkuð með það á hreinu. Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara fyrst og fremst vegna þess að ég skal viðurkenna að ég hef ekki alveg sannfæringu fyrir því sem kemur fram í frv., þ.e. breytingunni á hvað er barn, að það skuli vera yngra en 16 ára, sem við höfum fram að þessu túlkað allt að 14 ára, og ungmenni sem hafa verið tilgreind áður hjá okkur 14 og 15 ára eru núna raunverulega orðin 16--18 ára. Þessi breyting þýðir það í raun að ungmenni, 16--18 ára samkvæmt lögum sem við erum hér að breyta, sem eru lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, mega ekki vinna lengur en 10 klukkustundir á dag. Við sem vorum alin upp í sveit í gamla daga að hluta til og tókum þátt í vinnu á vinnumarkaðinum um sumartímann kvörtuðum mest yfir því að fá minna kaup 15 ára en 16 ára og fá ekki fulla vinnu eins og aðrir. Ef fara á að takmarka unglinga núna við 16--18 ára aldur, að þeir teljist ekki vera orðnir fullfrískir menn að taka þátt í vinnumarkaðinum, þá held ég að það sé nokkuð langt gengið. Ég bendi líka á að í grg. með frv. segir að verið sé að samræma þetta barnaverndarlögunum og vitnað þar m.a. í 43. gr. og reyndar 41. gr. líka. 43. gr. fjallar fyrst og fremst um eftirlit barnaverndarnefnda á skemmtunum og kvikmyndasýningum og öðru þess háttar svo að ég sé ekki alveg samhengið þar á milli. Í 41. gr., sem er nú reyndar orðin þörf á að endurskoða og ættu a.m.k. þeir sem berjast mest fyrir jafnrétti að reyna að fá leiðréttingu á þeirri grein, eru því gerð mjög góð skil hvað karlar og konur mega gera, eða drengir og stúlkur. Ég treysti mér ekki til að standa að samþykkt þessa frv., tel að þó að meiningin sé góð, þá sé gengið þarna fulllangt með því að telja ungmenni allt að 18 ára aldri og mæli ekki með samþykkt frv.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég hafði nú ekki veitt þessu athygli, en hér hefur komið fram að lagt sé til að banna unglingum 16--18 ára að vinna lengur en 10 tíma. Er það ekki rétt skilið? 

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Hér komu fram áðan athugasemdir við frv. sem ég held að byggist á því að viðkomandi hafi ekki skoðað frv. eða kynnt sér efni þess, því miður. Það sem kom mér kannski frekar á óvart er það að hv. 8. þm. Reykn. skrifar undir frv. með fyrirvara en segist síðan í ræðu ekki geta staðið að frv. Skilgreining á því hvað er barn, hvað er ungmenni, hvað er unglingur hefur verið nokkuð á reiki. Hér er tilgreint á hvaða aldursskeiði viðkomandi er sem telst unglingur, ungmenni, og er með þessu frv. reynt að koma þeim málum á hreint. Í 2. gr. er um það fjallað að ekki megi ráða börn yngri en 14 ára nema til léttra og hættulítilla starfa og ekki láta börn á aldrinum 14--15 ára né heldur þau sem yngri eru vinna við hættulegar vélar og hættulegar aðstæður. Ég vil benda á það að þessi ákvæði eru þegar fyrir hendi í kjarasamningum. Það hefur átt sér stað mjög jákvæð þróun í þessum efnum og er í raun lítið um það að unglingum eða börnum sé gert að vinna við hættuleg störf. Það er vegna þess að atvinnurekendur eru ekki tryggðir fyrir því að viðkomandi verði fyrir slysum og leitast því við að koma í veg fyrir að börn og unglingar starfi á hættulegum vélum eða við hættuleg störf. Það eru líka, eins og ég sagði áðan, ákvæði í kjarasamningum um að það megi ekki koma til. Hins vegar sækja börn og unglingar oft í það að sinna þessum störfum, þrátt fyrir allt, og með þessu frv. er leitast við að koma málum þannig fyrir að það sé alveg ótvírætt að það er ekki bara kjarasamningamál, heldur líka ólöglegt að láta börn og unglinga vinna á hættulegum vélum. Og hver getur verið á móti því? Hver getur verið á móti því að börn og unglingar séu vernduð fyrir hættum? Ég bendi á það að hér er ekkert ákvæði um það hvort börn megi vinna 10 tíma eða svo. Það eru önnur ákvæði vinnuverndarlaga sem segja til um vinnutíma og það lýtur líka að samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins. Ég bendi líka á að fulltrúi Vinnuveitendasambandsins í stjórn Vinnueftirlitsins hefur lýst sig samþykkan þessari breytingu. Vinnumálasambandið hefur líka tjáð sig í umsögn til nefndarinnar samþykkt þessari breytingu sem sýnir okkur það eftir nákvæma skoðun að þeir telja rétt að kveða á um þessa hluti í lögum. Það er langt síðan fram komu óskir um að koma þessu í lög en því var frestað á sínum tíma vegna þess að ákveðið var að bíða eftir heildarendurskoðun laganna. Nú liggur þetta hins vegar hér fyrir sem þingmál og þykir mér sjálfsagt að deildin samþykki frv. til þess að kveða á um að börnum og unglingum verði bannað að sinna hættulegum störfum. Það hlýtur að vera sjálfsagt mál. Ég trúi því ekki að nokkur maður vilji standa að því að fella slíkt frv. og vísa ég þá aftur til þess að hagsmunaaðilar hafa komið því á framfæri að þeir telji eðlilegt að þetta verði lögfest. Ég vænti þess að svo verði gert.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég kom aðeins of seint á þingfund þar sem ég var í öðrum önnum og fylgdist þess vegna ekki með upphafi þessarar umræðu. Mér er því ekki alveg ljóst út á hvað hún gengur en hef þó fengið fréttir af því að hv. 2. þm. Norðurl. e. er ekki fyllilega sáttur við þær breytingar sem hann telur að sé verið að gera á lögunum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Nú vil ég upplýsa hv. þingmann um það að ástæðan fyrir því að þessar breytingar voru lagðar til í frv. er fyrst og fremst samþykkt Vinnueftirlitsins sjálfs í þessum efnum og þá aðila vinnuveitenda og launþega sem sitja sem fulltrúar þessara stóru samtaka í stjórn Vinnueftirlitsins. Þeir vildu færa aldursskilgreiningar til samræmingar við önnur lög í landinu, þ.e. skilgreiningar á börnum og ungmennum, til samræmingar við lög um vernd barna og ungmenna sem nýlega hafa verið endurskoðuð en þar er þessari skilgreiningu haldið og einnig í barnalögum, þannig að það væri innbyrðis samræmi á milli skilgreininga í lögum. Í annan stað er hér breyting sem tekur sérstaklega til hættulegra véla og hættulegra aðstæðna. Ástæðan fyrir því að sú breyting er gerð eru ítrekuð slys á unglingum á undanförnum árum þar sem þau hafa jafnvel misst líkamshluta eða e.t.v. látist vegna þess að þau unnu við aðstæður sem gátu ekki talist að neinu leyti forsvaranlegar fyrir fólk á þeirra aldri með þá fræðslu sem þau höfðu um þær vélar sem þau unnu við. Það er enginn að leggja það til að unglingar megi ekki taka þátt í atvinnulífinu og öðlast þá dýrmætu reynslu sem þau hafa ævinlega fengið þaðan og er ekki síður verðmæt en sú reynsla og sá lærdómur sem fæst úr skóla. Það er fyrst og fremst verið að leggja til samræmingu á skilgreiningu laga og að ákvæði verði sett sem komi í veg fyrir það eða dragi úr því að börn og unglingar séu sett til hættulegra starfa. Slysin eru orðin allt of mörg og allir sem sitja í stjórn Vinnueftirlitsins eru innilega sammála um að þarna þurfi að taka á málum og það er í fyllsta samræmi við álit þessara aðila sem þessar breytingar eru gerðar.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Herra forseti. Þessi breyting á lögunum hafði algjörlega farið fram hjá mér og það hafði aldrei flögrað að mér að til greina gæti komið að banna 18 ára hraustum strákum og stúlkum sem stunda íþróttastarf og annað því um líkt að vinna meira en 10 tíma á sólarhring. Þetta er náttúrlega svo yfirnáttúrlega vitlaust að manni líður hálfilla, manni verður bumbult. Og að halda því fram að 16--17 ára strákar í sjávarplássum megi ekki stunda neina vaktavinnu gengur náttúrlega ekki heldur. Ég held þess vegna að það sé alveg óhjákvæmilegt að fresta þessu máli þannig að þingmönnum gefist kostur á að lesa lögin og bera saman við breytingartillögurnar. Og það er auðvitað í mínum huga algjört aukaatriði hvað stjórn Vinnueftirlitsins segir. Ég veit ekkert hvaða menn eru í þeirri stjórn og ber ugglaust fulla virðingu fyrir þeim mönnum. 

Guðrún Agnarsdóttir (um þingsköp) : Herra forseti. Ég sætti mig fyllilega við að þessu máli verði frestað um stund til að gefa hv. 2. þm. Norðurl. e. tækifæri til að kynna sér málið betur. Ég þekki það vel að í miklu annríki er erfitt að setja sig inn í öll mál sem drífur hér að og þetta er frekar lítið mál sem hefur kannski bara hreinlega farið fram hjá og trúlega ekki í nefnd sem hv. þm. situr í. En aðeins bara sem veganesti til íhugunar vil ég benda hv. þm. á að þetta sem hann fettir fingur út í er þegar í lögum. Lögin segja þetta nú þegar og það er ekki verið að breyta því.

Ekki bætir það úr skák.

Þá verður hv. þm. bara að flytja brtt. við lögin því ég og meðflutningskona mín, Danfríður Skarphéðinsdóttir, við erum ekki að leggja til neitt sem breytir því sem hv. er að fjalla um. Þetta er í lögum nú þegar.

Eyjólfur Konráð Jónsson (um þingsköp) : Herra forseti. Málið gerist nú allflókið. Ég hrökk við, satt að segja, þegar ég sá þetta á borðum núna í morgun, eins og hv. þm. Halldór Blöndal, og svo dynur það yfir að þetta sé nú bara allt saman í lögum og þurfi ekkert að afgreiða neitt af þessum nýju tillögum.

Nei, þetta sem hann er að tala um. Ekki hitt.

Ég ætla ekki að ræða málið mikið efnislega en leyfist þó, held ég, að segja það að unglingar hafi nú gott af því að vinna jafnvel lengur en 10 tíma einhvern tíma að sumarlagi og flest höfum við nú býst ég við gert það og snapað vinnu þegar við höfum getað fengið hana og unnið lengur en 10 tíma og haft mjög gott af. Ég held það þurfi að skoða þetta lengur en bara í eina eða tvær mínútur. Ég held það þurfi að skoða þetta a.m.k. til mánudagsins, hvort á að herða þá á þessum lögum sem þegar eru í gildi að einhverju leyti. 

Forseti (Jón Helgason) : Ég mun verða við beiðni hv. þingmanna um að fresta þessu máli þar til síðar á fundinum og vita hvort málin skýrast betur. Þess vegna tel ég rétt að láta frekari umræður um þingsköp bíða.

Salome Þorkelsdóttir (um atkvæðagreiðslu) : Hæstv. forseti. Það stóð þannig á að þegar þetta mál var tekið á dagskrá var ég ekki stödd hér í þingsalnum og vissi því ekki að umræðu væri lokið en ég hafði ætlað mér að segja nokkur orð. Ég mun sleppa því, en ég vildi aðeins fá tækifæri til að láta þess getið að við höfðum ekki komist að endanlegri niðurstöðu um ákveðið atriði í þessu frv. og munum því láta það ganga fram nú við 2. umr. en taka okkur frest til þess að skoða málið á milli 2. og 3. umr.

Frsm. meiri hl. iðnn. (Karl Steinar Guðnason) Hæstv. forseti. Iðnn. hefur fjallað um frv. til laga um breyting á lögum nr. 60/1981, um raforkuver o.fl. Frv. þetta er ekki stórt í sniðum sem slíkt, aðeins fimm greinar ásamt ákvæði til bráðabirgða og fjallar um virkjanir. Hins vegar tengjast þessar virkjanir áformum um byggingu álvers, stóriðju. Því voru umræður í nefndinni mjög tengdar þeim ásetningi. Nefndin fékk til viðræðu um efni frv. Jóhannes Nordal, formann ráðgjafarnefndar um áliðju, Halldór Jónatansson, forstjóra Landsvirkjunar, Jóhann Má Maríusson, aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar, Friðrik M. Baldursson og Ingva Harðarson frá Þjóðhagsstofnun, sem ræddu við nefndina um þjóðhagsleg áhrif álvers, Sigurð Guðmundsson og Björn Ólafsson frá Byggðastofnun, um svipaða hluti, Elínu Pálmadóttur, varaformann Náttúruverndarráðs, Þórodd Þóroddsson, framkvæmdastjóra Náttúruverndarráðs, Kristin Einarsson, Auði Antonsdóttur og Sigurbjörgu Gísladóttur frá Félagi íslenskra náttúrufræðinga, Halldór J. Kristjánsson, skrifstofustjóra í iðnrn., Garðar Valdimarsson ríkisskattstjóra, Jakob Björnsson orkumálastjóra og Gunnar Kristinsson, hitaveitustjóra í Reykjavík. Í viðræðum við þessa aðila bar vissulega margt á góma. Enginn þeirra sem rætt var við var andvígur frv. og enginn þeirra lagðist heldur gegn því að hér yrði byggð stóriðja en það voru samt ýmis atriði sem rætt var um er lutu að náttúruvernd, skattlagningu hugsanlegs fyrirtækis o.fl. Það kom fram í máli Gunnars Kristinssonar, hitaveitustjóra hjá Hitaveitu Reykjavíkur, að hitaveitan teldi ástæðu til að óska eftir meiri virkjanaheimild en tilgreind er í frv. Þar er óskað eftir 38 mw. afli frá Nesjavöllum, þ.e. fyrsta áfanga. Hann taldi að gera þyrfti ráð fyrir frekari virkjunarheimild og taldi að það hefðu verið mistök hjá Hitaveitu Reykjavíkur að fara ekki fram á meira með tilliti til þess hversu langur gildistími ákvæðum frv. er ætlaður. Því varð nefndin sammála um að leggja til að svohljóðandi breyting yrði gerð á efnismálsgrein 2. gr. frv.: ,,Iðnrh. er heimilt að veita Hitaveitu Reykjavíkur leyfi til að reisa og reka jarðvarmavirkjun til raforkuframleiðslu á Nesjavöllum með allt að 76 mw. afli, í tveimur áföngum (38 mw. hvor áfangi), enda liggi fyrir samningur um rekstur hvors áfanga virkjunarinnar um sig sem hluta af raforkukerfi landsins.`` Þá ákvað nefndin að leggja til eins konar málhreinsun hvað varðar 4. gr. frv. þar sem orðið ,,stækkaða`` er hvarvetna fellt niður. Í greininni er talað um ,,stækkaða Búrfellsvirkjun``, ,,stækkaða Hrauneyjafossvirkjun``, ,,stækkaða Sigölduvirkjun`` og ,,stækkaða Kröfluvirkjun``. Það er skoðun nefndarinnar að það sé nóg að nefna aðeins virkjunina og það afl sem hún gefi þegar breytingin hefur átt sér stað, það færi betur í lagatexta. Ástæða er til að geta þess að nokkuð var rætt um 3. gr. frv. Meiri hl. nefndarinnar var sammála um að leggja til að sú grein yrði óbreytt. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson skrifar undir frv. með fyrirvara og flytur brtt. við 3. gr. og mun gera grein fyrir henni hér á eftir. Niðurstaða meiri hl. nefndarinnar er sú að leggja til að frv. verði samþykkt ásamt þeim brtt. sem nefndin gerir.

Frsm. minni hl. iðnn. (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hl. iðnn. á þskj. 1093. Eins og við höfum rætt um hér áður hafa lengi staðið deilur hér á landi um það hvernig væri skynsamlegast og hagkvæmast að nýta þá orku sem beislanleg er og hvernig bæri að koma henni í verð. Menn hafa heldur ekki verið á eitt sáttir um það hvort eða í hvaða mæli veita ætti erlendum aðilum aðgang að náttúruauðlindum og efnahagslífi Íslendinga eða hvort Íslendingar hefðu sjálfir bolmagn til að reka orkufrekan iðnað eða stóriðju til þess að nýta sér raforku í stórum stíl. Eins og kom fram hér í 1. umr. og áður hefur stefna Kvennalistans í virkjunarmálum boðað hóflega nýtingu íslenskra fallvatna sem miði að eigin þörfum Íslendinga en við höfum hafnað erlendri stóriðju. Þetta frv. boðar stórvirkjunarframkvæmdir í þágu stóriðju. Þess vegna getum við ekki stutt það. Stóriðja boðar aukin fjárhagsleg ítök erlendra aðila hér á landi en við teljum að það geti haft alvarlegar afleiðingar fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Mengunarhætta fylgir stóriðju eins og reynsla okkar af álverinu í Straumsvík sannar. Þar hafa mengunarvarnir lengst af verið ófullnægjandi. Dýrt er að setja upp mengunarvarnabúnað og hafa iðnrekendur tregðast við að taka hann í notkun, bæði hér á landi og ekki síður víða erlendis. En þar stafar mengun frá reykháfum iðjuvera og fellur með súru regni sem þegar hefur valdið miklum skemmdum á gróðri og lífríki víða í Evrópu. Stóriðjusjónarmiðin hafa ráðið því að virkjunarframkvæmdir hafa verið bæði miklar og hraðar. Þetta hefur leitt til skuldasöfnunar erlendis og nema nú skuldir okkar vegna virkjanaframkvæmda nær helmingi af landsframleiðslu. Gert er ráð fyrir að 200.000 tonna álver muni kosta a.m.k. 50 milljarða, það er ýmist talað um 40 eða 50 milljarða kr., hæstv. forseti, en virkjanir því tengdar a.m.k. um 40 milljarða. Íslendingar þurfa að fjármagna virkjanirnar og einhvern hluta af uppbyggingu álvers. Þetta kallar auðvitað á mikið fjármagn sem að langmestu leyti verður fengið með því að taka erlend lán. Auknar stórvirkjanaframkvæmdir munu þannig auka við skuldasöfnun okkar erlendis. Er talið að erlendar skuldir verði um 12% hærri þeirra vegna á næstu árum, en arðsemisútreikningarnir miðast þó allir við hagkvæmustu virkjanakostina. Þeir sem óhagkvæmari eru verða nýttir síðar og þá væntanlega til eigin afnota okkar Íslendinga. Stóriðja veitir fáum atvinnu og fjárfesting að baki hverju starfi er meiri en í flestum öðrum atvinnugreinum og hefur verið talað um í þessu sambandi að hvert starf í álverinu muni kosta því sem næst 200 millj. kr. Það kunna hins vegar að verða ýmsar niðurstöðutölur í því eftir því sem málin þróast. Stóriðja er því ekki vænlegur kostur og dugar skammt þrátt fyrir margfeldisáhrif þegar hugað er að því að mæta þörfum þeirra sem koma út á vinnumarkaðinn á næstu árum og áratugum og kom það glöggt fram í viðræðum við fulltrúa frá Byggðastofnun sem komu á fund nefndarinnar. Mun fleiri störf yrðu að vísu bundin við uppbyggingu virkjana og álvera í nokkur ár, þ.e. á meðan þau eru í byggingu. Þessi störf eru þó fremur einhæf og framkvæmdirnar allar ásamt því fjármagni erlendis frá sem þeim fylgir líklegar til þess að valda verulegri þenslu og verðbólgu. Til að minnka slíka röskun í efnahagslífinu er líklegt að stjórnvöld dragi úr fjárfestingum innan lands og önnur atvinnuuppbygging verði látin sitja á hakanum. Það teljum við raunar mjög alvarlegt. Stóriðja svarar því einungis í mjög takmörkuðum mæli þörfinni fyrir fleiri störf og meiri fjölbreytni í atvinnulífi á landsbyggðinni. Hún leysir ekki vanda þeirra kvenna sem nú eru atvinnulausar víða út um land og eru jafnan fyrstar látnar víkja þegar atvinnuleysi segir til sín. Virkjanaframkvæmdir og stóriðja eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar við vaxandi atvinnuleysi og fyrirsjáanlegum samdrætti í hagvexti. Ráðherrar hennar vilja ná sambærilegum hagvexti við nágrannaþjóðirnar og staðhæfa þeir að álver muni tosa honum upp um eitt prósent á árunum 1991--1997. Þeir spá því enn fremur að landsframleiðsla verði rúmlega 5% meiri árið 1997 ef 200.000 tonna álver verður að veruleika og kaupmáttur verði 4--5% hærri en ella í lok tímabilsins en atvinnuleysi 0,2% minna. Það er þó vert að huga betur að þessum útreikningum þeirra. Samanburðurinn eins og hann kemur fram í greinargerð frv. er fyrst og fremst miðaður við þróun með álveri eða án álvers en er ekki miðaður við álver annars vegar og einhverja aðra atvinnuuppbyggingu hins vegar. Vegna þessarar löngunar ríkisstjórnarinnar til að auka hagvöxtinn vil ég minna hæstv. ríkisstjórn og hæstv. iðnrh. á það að víða í Evrópu gera menn sér grein fyrir því að kröfur og lögmál hagvaxtarins, þ.e. peninganna sem ávaxta sig með veldisvexti í það óendanlega upp í afstæðar verðmætastærðir og virðast þannig fjölga sér án þess að vera lifandi, eru ekki lengur samrýmanleg lögmálum náttúrunnar sem er í eðli sínu takmörkuð. Jörðin hefur takmarkaða stærð, efni hennar eru takmörkuð, vöxtur lífsins í sinni fjölbreyttu mynd er einnig takmarkaður. En hagvöxturinn gerir stöðugt kröfur um aukinn vöxt. Og mengunin og ágangurinn á auðlindirnar er farið að segja til sín. Jafnvel stjórnmálamenn viðurkenna þetta og ef ég man rétt var það einmitt Oskar Lafontaine sem hafði hugrekki til að predika minnkandi hagvöxt vegna þess að umhverfið þyldi ekki aukinn hagvöxt. Einmitt vegna þess að Oskar Lafontaine var í fréttum vegna hörmulegs atburðar hér á dögunum vil ég minna hæstv. iðnrh. á þessi orð hans og ég vil vekja athygli hans á þessari framsýnu fullyrðingu og því hugrekki sem þarf til að viðurkenna hana. Fábreytni atvinnulífsins á landsbyggðinni er stöðugt áhyggjuefni og togstreita er þegar hafin milli landshlutanna um álver sem bjargræði til að leysa vandann. Kvennalistakonur telja að aukin stóriðja og virkjunarframkvæmdir í hennar þágu séu skammtímalausnir á þeim vanda sem við blasir í íslensku atvinnulífi. Ókostir slíkra lausna eru yfirgnæfandi og ég hef nefnt þá nú þegar í þessu nál. Fulltrúar Kvennalistans munu því greiða atkvæði gegn þessu frv. Undir þetta nál. skrifar Guðrún Agnarsdóttir, sú sem hér stendur, fyrir hönd Kvennalistans.

Þorv. Garðar Kristjánsson Herra forseti. Ég er samþykkur þessu frv., lýsti því þegar við 1. umr. málsins. Ég stend að meirihlutaáliti hv. iðnn. þar sem mælt er með samþykkt frv. Ég stend einnig að tillögu meiri hluta hv. iðnn. til breytinga á frv. á þskj. 1083. En eins og fram kemur í nál. þá skrifaði ég undir það með fyrirvara. Þessi fyrirvari varðar eina grein frv. sem er 3. gr. Efni 3. gr. frv. er það að þar er kveðið á eða gert ráð fyrir er kannski réttara að segja, að iðnrh. ákveði röð framkvæmda við virkjanagerð, en ekki Alþingi eins og er samkvæmt gildandi lögum. Ég hef fyrirvara um þetta og gerði nokkra grein fyrir sjónarmiði mínu við 1. umr. málsins. Það er að ekki eigi að hverfa í þessu efni frá þeirri skipan sem nú er, þ.e. að Alþingi sjálft ákveði virkjanaröðina. Þetta frv. er flutt til þess að greiða fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar hér á landi. Það er tilgangurinn. Hvernig er þessum tilgangi náð? Honum er náð með ákvæðum 1. gr. frv. þar sem heimiluð er stækkun Búrfellsvirkjunar og Kröfluvirkjunar. Þessum tilgangi er náð með 4. gr. frv. þar sem staðfest er heimild Landsvirkjunar til þessara framkvæmda. Þessum tilgangi er fylgt eftir með ákvæði til bráðabirgða I þar sem ákveðin er röð framkvæmda. Þetta er meginefni frv. og þetta þýðir að greiða fyrir og gera nauðsynlegar ráðstafanir fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Annað sem um er að ræða í þessu frv. varðar ekki tilgang frv. að þessu leyti. Þar er um að ræða 2. gr. frv. sem fjallar um að heimila Hitaveitu Reykjavíkur að reisa og reka jarðvarmavirkjun til orkuframleiðslu á Nesjavöllum. Þetta er sérstakt ákvæði út af fyrir sig, sjálfsagt, og meiri hluti nefndarinnar gerir brtt. við þetta, og ég stend að þeirri brtt., um að hækka þessa heimild úr 38 mw. afli í 76 mw. afl. Þriðja tillaga frv. varðar í raun og veru ekki tilgang frv. í sjálfu sér sem ég hef áður greint frá. Efni 3. gr. frv. er um annað eins og ég sagði. Það er um að breyta þeirri skipan sem nú er í lögum að Alþingi ákveði virkjanaröð og færa þetta vald í hendur iðnrh. Þetta er ekki mál sem er nauðsynlegt eða óhjákvæmilegur hlekkur í aðgerðum til þess að greiða fyrir uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Ég ræddi nokkuð um það við 1. umr. hvaða sjónarmið lægju að baki þeirri skoðun minni að eðlilegt væri að Alþingi fjallaði sjálft um svo veigamikið atriði sem röð virkjanaframkvæmda er. Það væri pólitísk ákvörðun sem væri eðlilegt að Alþingi sjálft tæki og ákvarðaði um. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta. Efni brtt. minnar á þskj. 1087 er í raun og veru ekkert annað en að kveða á um að það sé óbreytt sú skipan sem nú er í lögum um það hver fari með ákvörðunarvald um röðun virkjanaframkvæmda. Formið á brtt. er það að 1. mgr. og 2. mgr. brtt. er óbreytt frá gildandi lögum. 3. mgr. er þess eðlis að hún er óbreytt frá frv., nema það er ekki gert ráð fyrir því að iðnrh. ákveði röð virkjanaframkvæmda. Ég ætla að þetta mál þurfi ekki af minni hálfu frekari skýringar. Það liggur augljóst fyrir hvers eðlis það er. Það er einfalt og brtt. boðar ekkert nýtt, hvorki frá gildandi lögum eða frv. sjálfu, nema það að ekki er gert ráð fyrir að iðnrh. fari með ákvörðunarvald um röðun virkjunarframkvæmda.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vildi fyrst lýsa því yfir að ég er samþykkur brtt. meiri hluta hv. iðnn. Ég vildi þá víkja að því sem fram kom í máli hv. 6. þm. Reykv. Ég vil gjarnan byrja á því að fullvissa þingmanninn um það að varnaðarorð hennar falla svo sannarlega ekki á dauf eyru. Þau eru heyrð og ég vil leyfa mér að halda því fram að það hafi aldrei verið undirbúningur að stórframkvæmdum, eins og þeim sem nú standa yfir, þar sem menn hafa lagt jafnmikið á sig til þess að tryggja fullkomnustu mengunarvarnir. Það er nú einu sinni svo að öllum mannlegum athöfnum fylgja umhverfisáhrif. Við erum svo lánsöm að búa í landi sem hefur meðal sinna auðlinda mikið rými, mikla möguleika til að leysa á skynsamlegan hátt umhverfisvanda. Við getum nýtt hér nýjustu tækni til þess að girða fyrir þá umhverfisvá sem víða steðjar að í iðnaðarlöndum veraldar. Með því að gera það erum við að taka þátt í verkaskiptingu þjóða heims til þess að verja plánetuna jörð fyrir varanlegum umhverfisspjöllum sem ég veit að hv. þm. af mikilli einlægni ber fyrir brjósti. Þetta er mikilvægt mál. Þess vegna er alls engin mótsögn í þeirri afstöðu sem ég lýsi með því að flytja þetta frv. og fyrri afstöðu sem hv. þm. kenndi við hinn mikilhæfa forustumann þýskra jafnaðarmanna, Oskar Lafontaine, sem hefur lýst mjög skilmerkilega þeirri skoðun að það þurfi að gæta þess að umhverfisspjöll séu ekki fylgifiskur efnahagslegra framfara. Þetta er mér jafnmikið alvörumál og hv. 6. þm. Reykv. og Oskari Lafontaine. En við megum ekki víkjast undan því að við þurfum líka að skapa traustan efnahagslegan grundvöll fyrir þau góðu lífskjör sem m.a. fela í sér gott og heilnæmt umhverfi. Ég ætlaði líka að endurtaka, virðulegur forseti, þá skoðun mína að álframleiðsla í orkuríku landi eins og Íslandi sé einmitt skynsamleg leið til þess að nýta auðlindir jarðar án umhverfisspjalla því að við getum lagt til orkuna frá orkulindum sem ekki hafa í för með sér umhverfismengun. Þetta er líka þáttur í því að nýta orkuforða jarðar betur því að hinn létti, ljósi málmur, hinn bjarti málmur framtíðar nýtist til þess að gera samgöngur sparneytnari, hversdagslífið ódýrara og þægilegra. Það er ekki rétt, sem hv. þm. hélt fram í 1. umr. um málið, að ál væri eitthvað sérstaklega notað til hernaðarþarfa. Því fer víðs fjarri. Notkun áls er dreifð yfir fjölmörg notkunarsvið. Ég leyfi mér að fullyrða að notkun þess hjá herjum heims sé sams konar og hjá heimilum heims, þ.e. hún dreifist yfir samgöngur, umbúðir, það sem menn borða af, það sem menn borða með, það sem þeir baða sig við og síðast en ekki síst, það sem þeir ferðast á. Þetta eru hinar hversdagslegu staðreyndir lífsins. Þetta eru hagsýnisrökin, rök hinnar hagsýnu húsmóður sem vill nýta auðlindir og framleiðslumöguleika jarðarkringlunnar á skynsamlegan hátt. Ég vildi líka benda á að það er ekki rétt sem haldið er fram í nál. minni hlutans, og kom fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv., að skuldir Íslendinga vegna virkjanaframkvæmda nemi nær helmingi af landsframleiðslu. Það er ekki rétt. Heildarskuldir okkar gagnvart öðrum ríkjum eru að vísu nálægt því að nema helmingi landsframleiðslu. En ég hygg að hlutfall skulda vegna orkuvera geti varla verið meira en fimmtungur til fjórðungur af þeim skuldum. Ég ætla ekki að fullyrða um það nákvæmlega hverjar tölurnar eru, en leyfi mér að staðhæfa að sú fullyrðing, sem fram kemur í nál og máli hv. þm., sé ekki rétt og af því að ég þekki hana að því að vilja hafa það sem sannara reynist leyfi ég mér að benda á þetta. Ég vík þá að því sem fram kom í máli hv. þm. um það að stóriðjan fæli í sér einhæf störf, yki ekki fjölbreytni í atvinnulífi á landsbyggðinni og leysti ekki atvinnuvanda kvenna sem víða væru atvinnulausar. Ég er á öndverðri skoðun. Að reisa slíkt iðjuver, hvar sem það rís, felur í sér áhrif í kringum það, margfeldisáhrif sem kallað er á máli hagfræðinnar sem ég tel þó ekki sérlega lýsandi orð. Í raun og veru er því miklu betur lýst þegar maður segir að áhrifin seytli um engið eins og veituvatn. Þannig gerist það að það hríslast um allt og skapar störf fyrir marga aðra. Ég vil líka leyfa mér að benda á að í hinum nýtískulegu álverum, eins og því sem hér verður vonandi reist, fer hlutur kvenna í verksmiðjustörfunum vaxandi með nýrri og fullkomnari tækni. Hann er nú orðinn nálægt þriðjungi í þessum nýju álverum og fer hækkandi. Það er vel, þetta eru hátekjustörf. Ástæðan fyrir því að við erum að reisa slík iðjuver hér er mjög einföld. Við viljum reisa hér nýjan iðnað sem hefur lágan framleiðslukostnað á heimsmælikvarða en hátt kaup á heimsmælikvarða. Það eru slíkir vinnustaðir sem við viljum skapa. Okkur hefur tekist það á a.m.k. einum vinnustað, Járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga, sem er með einhvern lægsta framleiðslukostnað í heimi í sinni grein, en jafnframt góð kjör fyrir fólkið sem vinnur þar. Þetta eru röksemdirnar í hnotskurn fyrir því hvers vegna við eigum að ráðast í þessar stóru framkvæmdir. Ég vil því leyfa mér að gera ágreining við þá skoðun hv. þm. þar sem segir að aukin stóriðja og virkjanaframkvæmdir séu skammtímalausnir. Það eru þvert á móti langtímalausnir sem hér eru á ferðinni. Lausnir sem stuðla að því að nýta orkuforða jarðarinnar og hlífa umhverfi þegar litið er á málið í víðu samhengi og skapa lífvænleg afkomuskilyrði fyrir fólk um allt land. Ég kem þá, virðulegur forseti, að því sem kom fram hjá hv. þm. Þorvaldi Garðari Kristjánssyni sem lýsti sig samþykkan meginstefnu frv. um virkjanaframkvæmdir en gerði fyrirvara vegna ákvæða 3. gr. Það er afstaða sem er skiljanleg á margan hátt, en ég vildi leyfa mér að benda á nokkrar röksemdir fyrir því að hafa þetta með því lagi sem lagt er til í 3. gr. frv. Það er í fyrsta lagi nauðsynlegur sveigjanleiki til að bregðast við breyttum aðstæðum. Ef samningar verða með öðrum hætti en menn ætla nú, og ef hagkvæmnismat á einstökum virkjunarkostum reynist breytingum undirorpið, þá er eðlilegt að mínu áliti að framkvæmdarvaldinu sé falið, innan meginramma sem þingið hefur samþykkt með ákvæði til bráðabirgða eða með fjárheimildum, að velja það sem hagkvæmast er hverju sinni. Ég leyfi mér að minna hv. 4. þm. Vestf. á það að þegar við ræddum þetta mál í 1. umr. þá talaði hann mjög um það að eðlilegt væri að hafa nokkuð frjálsara form á ákvörðunum um smærri virkjanir, þær sem eru í 2. gr. frv. tilgreindar m.a. fyrir Hitaveitu Reykjavíkur. Þar lýsir hv. þm. að nokkru leyti annarri skoðun en hann lýsir þegar hann gerir brtt. sínar við 3. gr. Ég er honum sammála í fyrra fallinu, tel nauðsynlegt að framkvæmdarvaldið fái innan ramma heildarstefnunnar tækifæri til þess að haga málum þannig að hagkvæmustu kostir séu valdir á hverjum tíma og ekki þurfi að ónáða löggjafann með slíkum framkvæmdaratriðum vegna þess að ég ber það mikla virðingu fyrir honum. Og ég veit að þeirri skoðun minni deilir hv. 4. þm. Vestf. með mér. Þetta eru sjónarmiðin og ekki síst það að geta þá veitt virkjunarheimildir, ef hagkvæmar eru taldar, fyrir tiltölulega smáar virkjanir innan þessarar heildaráætlunar sem þingið hefur gefið samþykki sitt ef það samþykkir þetta frv. og þær fjárheimildir sem farið er fram á og mun síðar þurfa að staðfesta og veita ef þessir mikilvægu samningar nást. Ég vildi líka að lokum leyfa mér að benda á að í þeim lögum, sem giltu áður en raforkuveralögin voru sett árið 1981, og höfðu þá gilt um alllangan aldur, voru ákvæði lík þeim sem ég geri nú tillögu um að verði lögfest. Ég veit að raforkuverafrv., sem var samþykkt 1981, er að sjálfsögðu nú komið til endurskoðunar eftir áratug og líka sú þál. sem þá var afgreidd um virkjanaröð. Kannski er þarna fólginn nokkur reynslulærdómur af því hvernig hentugt sé að hafa þetta. Nú man ég ekki afstöðu hv. 4. þm. Vestf. til raforkuverafrv. árið 1981, en vildi aðeins minna á þetta í sögulegu samhengi.

Frsm. minni hl. iðnn. (Guðrún Agnarsdóttir) Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð vegna orða hæstv. iðnrh. Það er rétt athugasemd sem hann gerði varðandi erlendu skuldirnar. Þarna hefur í raun og veru misprentast, erlendar skuldir eru um helmingur, held ég, af landsframleiðslu. Ég hef ekki töluna um skuldir vegna virkjanaframkvæmda, en ég hygg að hún sé a.m.k. ríflega helmingur af erlendum skuldum. En ég hef ekki töluna og okkur greinir greinilega á um þetta, mig og iðnrh., og við þurfum að afla okkur þessara upplýsinga. Ég þakka fyrir þessa athugasemd því hún er réttmæt. Hins vegar ætla ég ekki að verja meiri tíma nú í þessari umræðu til að lýsa mínum sjónarmiðum og okkar kvennalistakvenna, ég hef þegar gert það. Skoðanir okkar kvennalistakvenna og hæstv. iðnrh. stangast greinilega á í þessum málum. Þó við getum verið sammála um ýmis önnur atriði e.t.v. þá greinir okkur verulega á um þetta mál. Ég verð eiginlega að segja að hæstv. iðnrh. er afar slyngur áróðursmeistari fyrir sínu máli. Hann vefur það inn í mjög falleg orð sem höfða sífellt til náttúrunnar. Ég er ekki að draga í efa að umhverfisvernd sé hjarta hans nær. Hins vegar er ég sannfærð um að þetta er ekki aðferðin til þess að vernda náttúruna og umhverfið. Þess vegna finnst mér í raun orð hans um margfeldisáhrif, að þeim væri betur lýst sem væta seytlaði um engi og orð hans um hinn bjarta, ljósa og létta málm, allt finnst mér þetta vera hálfgerð öfugmæli í raun og veru. En ég skil vel að hann vilji koma sínu máli áleiðis því þetta virðist vera honum hjartans mál, en ég vil endurtaka: Okkur greinir á um mikilvægi þessa máls.

Þorv. Garðar Kristjánsson Herra forseti. Okkur hæstv. iðnrh. greinir á um það sem ég hef hér einkum rætt um, að það verði ekki horfið frá því að Alþingi ákveði virkjanaraðir og vald til þess ekki fært í hendur iðnrh. Hæstv. ráðherra sagði að það væri kostur við það að þetta vald væri í höndum ráðherra, að með því fengist meiri sveigjanleiki fyrir rás atburða í sambandi við virkjunarmálin ef forsendur breytast og annað slíkt. Ég hygg að þetta séu ekki rök í þessu máli vegna þess að það sé eðlilegt og alltaf hljóti að gefast svigrúm og tími til þess að leggja slík stórmál fyrir Alþingi sem stórvirkjanir eru. Hæstv. ráðherra taldi þessa afstöðu mína í ósamræmi við þá afstöðu, sem fram kom við 1. umr. hjá mér, að það væri eðlilegt að breyta ákvæðum laga sem kveða svo á að ekki sé heimilt að virkja, reisa orkuver sem er meira en 2 mw. nema með samþykki Alþingis. Ég færði rök fyrir því hvers vegna ég teldi að þessi mörk væru allt of þröng og það ætti að leyfa meira frjálsræði í þesssu efni. Ég sé ekki að það sé neitt ósamræmi í þessari afstöðu minni til smávirkjana og afstöðunni til stórvirkjana. Við verðum að hafa í huga að það er mikill munur þar á. Það er mikill munur hvort um er að ræða 2 mw. virkjun eða 200 mw. virkjun.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um almenna fullorðinsfræðslu á þskj. 1029. Í 1. og 2. gr. frv. er fjallað um markmið og gildissvið þess. Í 3. gr. er fjallað um yfirstjórn fullorðinsfræðslu. Þar er gert ráð fyrir því að auk fulltrúa menntmrn. fari með yfirstjórn fullorðinsfræðslu fulltrúar tilnefndir af félmrh., Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, Bandalagi kennarafélaga, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Sambandi ísl. sveitarfélaga, Vinnuveitendasambandi Íslands, Öryrkjabandalaginu og loks svo þeir aðilar sem hafa á hendi fullorðinsfræðslu. Í III. kafla frv., 5.--10. gr., er fjallað um skipulag almennrar fullorðinsfræðslu og gert ráð fyrir því að menntmrh. skipi fimm manna nefnd um almenna fullorðinsfræðslu og þar af skuli fjórir kosnir í fullorðinsfræðsluráði sem er skipað skv. 3. gr. eins og ég gat um áðan. Í 11.--13. gr. er fjallað um fjármál fullorðinsfræðslunnar og gert ráð fyrir því að stofnaður verði menntunarsjóður fullorðinna. Tekjur hans verði aðallega framlag ríkissjóðs á fjárlögum ár hvert. Stjórn menntunarsjóðsins á að úthluta styrkjum úr sjóðnum og fræðsluaðili sem vill sækja um styrk úr sjóðnum fær þar sérstaka meðferð skv. tilteknum skilyrðum sem greint er frá í 12. gr. frv. Hinn 14. apríl 1988 skipaði Sverrir Hermannsson, þáv. menntmrh., nefnd til að fjalla um fullorðinsfræðslu. Í nefndinni voru Karl Kristjánsson, deildarsérfræðingur í menntmrn., sem var formaður nefndarinnar, Birna Bjarnadóttir, skólastjóri Bréfaskólans, Guðrún Halldórsdóttir, forstöðumaður Námsflokka Reykjavíkur, Margrét S. Björnsdóttir, endurmenntunarstjóri við Háskóla Íslands, Þuríður Magnúsdóttir, forstöðumaður Fræðslumiðstöðvar iðnaðarins, og Helgi Guðmundsson, þáv. formaður MFA. Í júnímánuði 1988 tók Guðrún Friðgeirsdóttir, skólastjóri Bréfaskólans, við af Birnu Bjarnadóttur er látið hafði af starfi við þann skóla. Nefndinni var ætlað að vera menntmrn. til ráðgjafar um málefni fullorðinsfræðslu og undirbúa tillögur um skipan þeirra mála. Í maí 1989 fól ég þessari sömu nefnd að semja frv. til laga um fullorðinsfræðslu, en áður höfðum við, ég og hæstv. félmrh., komið okkur saman um að starfsmenntun í atvinnulífinu skyldi heyra undir félmrn. en önnur fullorðinsfræðsla undir menntmrn. Um líkt leyti fól Jóhanna Sigurðardóttir, hæstv. félmrh., nefnd að semja frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu. Það frv. liggur nú hér fyrir hv. Ed. Í greinargerð með frv. er gerð grein fyrir meginforsendum þess. Bent er á tengslin milli almennrar fullorðinsfræðslu og starfsmenntunar í atvinnulífinu. Bent er á það að mörg frv. hafi áður verið flutt um þetta mál á Alþingi. Viðamesta frv. var flutt 1974 og 1980 var lagt fram frv. um fullorðinsfræðslu af þáv. hæstv. menntmrh. Vilmundi Gylfasyni, en það var samið af nefnd sem skipuð var af Vilhjálmi Hjálmarssyni menntmrh. árið 1978. Í greinargerð frv. er gerður greinarmunur annars vegar á almennri fullorðinsfræðslu og hins vegar starfsmenntun í atvinnulífinu. Hyggst ég ekki fara um það mál mörgum orðum hér, virðulegi forseti, en undirstrika af minni hálfu þetta: Ég er þeirrar skoðunar að það sé eðlilegt að fullorðinsfræðsla, hvar sem hún fer fram, sé skipulögð sem ein heild ef nokkur kostur er, hvort sem hún er á vegum skóla eða atvinnulífs. Í upphafi starfs míns sem menntmrh. kynnti ég þetta sjónarmið, m.a. í hæstv. ríkisstjórn. Þar kom þá fram að aðilar vinnumarkaðarins, sem svo eru nefndir, lögðu mjög mikla áherslu á það að starfsmenntun í atvinnulífinu væri skipað með sérlögum. Þess vegna ákváðum við, hæstv. félmrh. og ég, að reyna að tengja þessi mál saman með öðrum hætti. Og í þessu frv. er gert ráð fyrir aðild félmrn., verkalýðssamtaka og atvinnurekenda að yfirstjórn hinnar almennu fullorðinsfræðslu líka. Fyrir þinginu, í félmn. hv. Ed., liggur nú frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu. Það má segja að þessi tvö mál séu náskyld, svo náskyld að þau hljóti að verða samferða og menn verði að líta á þau í samhengi til þess að tryggja að þar séu hlutirnir með eðlilegum hætti. Gallinn við skipan þessara mála hefur aðallega verið sá að það hefur verið veggur á milli skóla og atvinnulífs hér á landi og menn hafa oft og tíðum ekki fengist til að mynda eðlileg tengsl þarna á milli. Ég tel að það eigi bæði við um verkalýðssamtökin og atvinnurekendasamtökin og það hefur einnig átt við um skólakerfið. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að miðað við þá þróun sem hér þarf að vera, þar sem opnað er þarna á milli með eðlilegum og faglegum hætti auðvitað, þyrfti að halda þannig á málum að þessi mál, bæði um starfsmenntun í atvinnulífinu og almenna fullorðinsfræðslu, verði afgreidd samhliða þannig að möguleikar skapist á að opna gagnvegi á milli þessara tveggja kerfa. Ég tel að það væri beinlínis hættulegt að byggja upp annað kerfið án þess að hitt væri til. Um þetta gæti ég margt sagt fleira, virðulegi forseti, en tel ekki rétt að gera það á þessu stigi málsins. Ég vænti þess að frv. fái góðar undirtektir í hv. menntmn. og nái þar afgreiðslu því að um málið er mjög víðtæk fagleg og pólitísk samstaða. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni frv. til laga um almenna fullorðinsfræðslu. Aðalkostur þessa frv. er að hér er um mjög þarft mál að ræða sem hefði í raun átt að vera komið til framkvæmda fyrir löngu. Frv. er í raun einfalt og nokkuð skýrt, en ég lít svo á að aðalókostur þess sé að þau tvö frv., sem hér hefur verið minnst á, þ.e. frv. til laga um almenna fullorðinsfræðslu og frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu, skuli ekki hafa verið samræmd. Þau eru það nátengd að mörgu leyti, t.d. eru framkvæmdaraðilar þessara laga um margt þeir sömu. Þeir munu þá koma til með að þurfa að vinna samkvæmt þrennum lögum, ef þessi frv. verða að lögum. Þeir verða að vinna samkvæmt lögum um almenna fullorðinsfræðslu, samkvæmt lögum um starfsmenntun í atvinnulífinu og síðan samkvæmt þeim lögum sem gilda um þá sjálfa. Þannig að þeir hafa þrennum lögum að sinna. Nægir að nefna ýmsa fjölbrautaskóla út um landið, t.d. Fjölbrautaskólann á Selfossi og Námsflokka Reykjavíkur. Þetta virðist óhentugt, en ég álít þó að bæði frv. taki á hinum merkustu málum og hinum brýnustu málum sem sjálfsagt er að huga vel að, jafnvel þó að svo áliðið sé á þingið sem nú er. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í efnisumræðu um málið því að ég er meira og minna sammála flestu sem þar kemur fram. Ég vildi kannski aðeins víkja að 7. gr. Þar er vikið að því að starfsreynsla sé metin til námseininga í skólakerfinu samkvæmt reglum sem menntmrn. setur. Ef hæstv. menntmrh. vildi aðeins leggja eyrað við þá held ég að það sé mikilvægt í sambandi við 7. gr. að tekið sé gagnkvæmt tillit til starfsreynslu á starfsvettvangi sem lögð sé að jöfnu við námseiningar í skólakerfinu og hæfni þeirra sem koma úr skólunum og ætla inn á starfsvettvang. Þeir fái metnar sínar námseiningar t.d. í uppeldisfræði eða félagsfræðideild í fjölbrautaskóla ef þeir ætla síðan að vinna á barnaheimili, að þeir námsáfangar verði metnir á svipaðan hátt og starfsreynsla á vettvangi, þannig að það sé jafnræði á milli verklegrar og bóklegrar þekkingar. Annar aðilinn sé ekki stöðugt að sækja viðurkenningu upp á við en það sé nokkuð meira jafnræði. Ég held að það gæti bætt framkvæmd málanna. Síðan veit ég að það var rætt í nefndinni, sem samdi frv., í sambandi við 13. gr. og menntunarsjóðinn, hvort ríkið ætti í raun að eiga höfundarréttinn einskorðaðan eða hvort þeir aðilar sem sendu inn námsefni gætu ekki átt höfundarréttarkröfu til þess námsefnis sem þeir sendu. Síðan vil ég aðeins minna hæstv. menntmrh. á athugasemdirnar varðandi 12. gr., sem varða menntunarsjóðinn, en þar er einmitt fjallað um fræðsluvarp, þ.e. minnt á ákvæði í frv. til laga um útvarpslög þar sem segir að tryggðar skuli vera fjárveitingar til kennsluútvarps eða fræðsluvarps sem geti einmitt nýst fullorðinsfræðslu og vafalaust starfsmenntun í atvinnulífinu líka. Það er úrslitaatriði í sambandi við þetta frv., eins og mörg önnur, að til þess fáist fjárveitingar sem duga. Ef um fjárskort verður að ræða, ef ekki fæst fé til framkvæmdanna er til lítils að samþykkja þetta frv. Minni ég einmitt á fræðsluvarpið. Það var lagt niður vegna þess að til þess fékkst ekki fé.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég tel sjálfsagt að taka mið af athugasemdum hv. 6. þm. Reykv. varðandi 7. gr. frv. Það er auðvitað hárrétt sem hún sagði, að því aðeins ber löggjöf af því tagi sem hér er gerð tillaga um árangur að einhverjir fjármunir fáist til þess að framkvæma hana. Ég vildi aðeins nefna það við hæstv. forseta hvort ekki væri rétt, með hliðsjón af því að þetta mál er náskylt frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu og með hliðsjón af því að m.a. koma félmrn. og aðilar vinnumarkaðarins við sögu í yfirstjórn fullorðinsfræðslunnar samkvæmt 3. gr., hvort ekki væri skynsamlegt að vísa þessu frv. líka til hv. félmn. þannig að málin séu bæði hjá sömu nefndinni og fái samhliða afgreiðslu.

Forseti (Jón Helgason) Hæstv. menntmrh. kom með tillögu um að vísa frv. til félmn. til þess að hægt væri að ræða það með frv. sem því væri nátengt. Vafalaust eru rök fyrir því þó kannski hefði verið réttara og eðlilegra að vísa hinu málinu til menntmn., þar sem hún hefði frekar átt að fá það til meðferðar. Ég mun samt bera þessa tillögu menntmrh. undir deildina, hvort hún vill að þessu máli verði að þessu sinni, vegna þessara aðstæðna, vísað til félmn. Frv. vísað til félmn. með 11 shlj. atkv.

Frsm. allshn. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Í hv. Nd. voru gerðar þær breytingar á frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar að lagt var til að fjórir nýir einstaklingar fái ríkisborgararétt. Eftir viðræður við nefndarmenn í allshn. Ed. er nefndin sammála um að fallast á þessa breytingu og leggur til að frv. verði samþykkt eins og það kemur frá Nd.

Frsm. allshn. (Skúli Alexandersson) Herra forseti. Allshn. þessarar hv. deildar hefur fjallað um þetta frv. og mæla allir nefndarmenn með samþykkt þess.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Það mál sem hér er komið á dagskrá og kemur frá hv. Nd. varðar breytingu á gildistöku laganna. Gert hafði verið ráð fyrir því að lögin tækju gildi 1. jan. 1990 en þar sem afgreiðsla frv. er komin langt fram yfir þann tíma hefur eðlilega þurft að breyta þessu. Nú er lagt til að lögin taki gildi við afgreiðslu frv. Ég legg til að þessi breyting verði samþykkt.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Skákskóla Íslands en frv. hefur þegar sætt meðferð í hv. Nd. og náðist þar full samstaða um málið. Hlutverk Skákskóla Íslands er í fyrsta lagi að þjóna sem almenn kennslustofnun fyrir frjálst skáknám allra aldurshópa, en mikil eftirspurn hefur verið eftir slíku námi á undanförnum árum. Í öðru lagi að þjóna sem eins konar háskóli á sviði skáklistarinnar. Í framhaldsdeild skólans fari fram markviss þjálfun og nám ungmenna sem skarað hafa fram úr. Sú þjálfun og fræðsla yrði í höndum stórmeistaranna, sbr. frv. til laga um launasjóð stórmeistara sem ég mun mæla fyrir síðar á fundinum. Í þriðja lagi er skólanum ætlað það hlutverk að þjóna landsbyggðinni með erindrekstri, námskeiðahaldi og farkennslu af ýmsu tagi. Það á jafnframt að vera hlutverk Skákskóla Íslands að auka veg kvenna í skák og stuðla þannig að jafnrétti kynjanna á þessu sviði. Það er gert ráð fyrir því að Skáksamband Íslands reki skóla þennan í samvinnu við menntmrn. og að fjármunum til skólans verði varið svo sem segir í 2. gr. Í 3. gr. er gerð grein fyrir hlutverki Skákskólans. Í 4. gr. segir að í skólastjórn Skákskólans eigi að vera þrír menn sem tilnefndir eru af menntmrh., Skáksambandi Íslands og Félagi ísl. stórmeistara. Tilgangurinn með stofnun þessa skóla er ekki síst sá að tryggja að það skapist eðlileg starfsaðstaða fyrir þá menn sem eru stórmeistarar og eru á launum hjá ríkinu. En í 8. gr. er þó gert ráð fyrir því að menntmrh. verði heimilt að semja við önnur félagasamtök eða einkaaðila um að reka skákskóla. Við meðferð málsins í hv. Nd. urðu tvær breytingar á frv. Í 6. gr. var bætt við nýjum málsl. sem orðast svo: ,,Kennslu í framhaldsdeild annast skákmeistarar sem laun þiggja samkvæmt lögum um launasjóð stórmeistara í skák.`` Þannig eru lögin tengd saman. Síðan var gildistökuákvæðinu breytt þannig að gert er ráð fyrir því núna að lögin öðlist gildi 1. jan. 1991. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Íslenskir stórmeistarar í skák hafa á undanförnum áratugum, eða allt síðan Friðrik Ólafsson, fyrstur Íslendinga vann til stórmeistaratignar árið 1957, notið launa hjá íslenska ríkinu. Nú eru fjórir stórmeistarar á launaskrá menntmrn. og stunda ekki aðra vinnu en skákiðkunina. Sá háttur hefur verið hafður á að stórmeistarar þessir hafa með ráðherraúrskurði verið settir á launaskrá hjá ráðuneytinu og í fjárlögum hefur verið veittur sérstakur styrkur árlega til að standa straum af kostnaði vegna þessa. Engar reglur hafa þó til þessa verið settar um réttindi og skyldur stórmeistara, vinnuframlag eða launagreiðslur til þeirra. Það er á hinn bóginn ljóst að fleiri muni bætast í hóp stórmeistara á næstu árum og er því löngu tímabært að settar verði fastmótaðar reglur um framtíðarskipan þessara mála. Hér er lagt til að stofnaður verði með lögum launasjóður stórmeistara í skák og stofnfé sjóðsins samsvari árslaunum fjögurra háskólakennara, eins og frv. var í upphafi þegar ég lagði það fram. En hv. Nd. gerir ráð fyrir því, eins og frv. lítur nú út, að í sjóðnum verði upphæð sem samsvarar árslaunum fimm háskólakennara. Nokkrar breytingar urðu á frv. í Nd. Í fyrsta lagi er nú gert ráð fyrir því að stofnfé sjóðsins verði, eins og ég sagði, samsvarandi fimm árslaunum háskólakennara, lektora. Þá eru einnig gerðar nokkrar breytingar á öðrum greinum frv. Ber þar hæst breytingu sem var gerð á 3. gr., en þar segir: ,,Rétt til greiðslu úr sjóðnum hafa þeir íslenskir skákmeistarar sem öðlast hafa alþjóðlegan titil stórmeistara og sýna skákstyrk sinn með því að ná stórmeistaraárangri a.m.k. einu sinni á þriggja ára tímabili. Ef ekki er kona í hópi stórmeistara skal veita laun hverju sinni a.m.k. einni konu er náð hefur afburðaárangri í skák, ef slík umsókn um laun liggur fyrir. Þeir sem greiðslu hljóta úr sjóðnum skulu settir eða ráðnir til a.m.k. eins árs í senn eða ráðnir með þriggja mánaða uppsagnarfresti.`` Í 4. gr. þar sem gert var ráð fyrir því að miða eingöngu við stórmeistara hefur því orði verið breytt og í staðinn kemur orðið skákmeistari. Síðan er 5. gr. í raun og veru breytt í samræmi við það sem áður var komið að öðru leyti en því að hnykkt er á varðandi réttindi og skyldur skákmeistaranna. Gert er ráð fyrir að þeir verði opinberir starfsmenn og að þeir njóti lífeyrisréttinda úr Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, enda uppfylli þeir að öðru leyti ákvæði laga nr. 29/1963. Aðrar breytingar urðu ekki á málinu við meðferðina í hv. Nd. þar sem fullt samkomulag náðist. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.