Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (MG): Þetta frv. hefir gengið í gegnum hv.Ed. nær því breytingalaust. Allshn. hafði það til meðferðar þar, og legg jeg til, að því verði einnig hjer vísað til þeirrar nefndar. Jeg sje ekki ástæðu til að innleiða umræður að svo komnu.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi í rauninni engu við að bæta það, sem í nál. á þskj. 147 stendur. Þar er það tekið fram, að vegamálastjóri álíti ekki vera ástæður til eða vera rjett, að taka þennan vegarkafla í tölu þjóðvega, vegna þess, að hann telur ekki líklegt, að umferð um veginn aukist svo mjög við það, þó heilsuhælið verði reist í Kristnesi. Aftur væri það alt öðru máli að gegna um sjúkrahúsvegina hjer syðra. Hjer hefir orðið nauðsynlegt að leggja sjerstakan veg um Laugarnes og inn að Kleppi. Hins vegar hefir Vífilsstaðahælið fengið veg af þjóðveginum og að hælinu, og er þessi vegarkafli í þjóðvegatölu ásamt veginum að Laugarnesi og Kleppi. Meiri hluti nefndarinnar leggur til, að Kristneshælinu verði sýnd sömu skil, að ríkissjóður kosti vegalagningu af Eyjafjarðarbraut og að hælinu og hjeldi þeim vegarspotta við á sinn kostnað. Kostnaðurinn við þessa vegarlagningu, er áætlaður um 10 þús. kr., og vill meiri hl. nefndarinnar mælast til, að sú upphæð yrði veitt heilsuhælinu í Kristnesi. Nefndin getur ekki sjeð, að ástæða sje til að gera Eyjafjarðarbrautina að þjóðvegi. Brautin liggur öll innan hjeraðs, en ekki milli hjeraða, og er því ekki sambærileg við vegi, sem liggja hjeraða milli.

Klemens Jónsson Eins og nál, ber með sjer, gat öll nefndin ekki orðið á einu máli um þetta frv., því að við vorum tveir í nefndinni þeirrar skoðunar, að það væri sanngjarnt, að sú breyting á vegalögunum, sem frv. fer fram á, næði að ganga fram, og töldum því rjett að samþykkja frv. Jeg skal taka það fram, að það var eiginlega fyrst árið 1894, sem veruleg skipun komst á vegamálin. Þá voru fyrst settar í lög reglur um aðalflutningabrautir út frá helstu kauptúnum landsins. þetta var mikill hagnaður ýmsum hjeruðum, að eiga von á að fá slíkar akbrautir, og Eyjafjarðarbrautin var með þeim allra fyrstu, sem lagðar voru eftir þessum lögum. Þegar tímar liðu fram, fór mönnum að vaxa í augum kostnaður landssjóðs af þessum vegum, og um 1907 voru ný lög sett, sem breyttu fyrirkomulaginu og lögðu viðhald veganna að mestu á sýslusjóðina. þetta var ekki rjett gert; sýslusjóðirnir áttu margir erfitt með að standast þennan kostnað, og sumum var það nær ókleift, á jeg þar sjerstaklega við Árness- og Rangárvallasýslur. Eyjafjarðarsýsla var þá betur fær um þetta. Þegar frá leið, komu hvaðanæva fram kvartanir yfir því, að sýslurnar gætu ekki risið undir þessum kostnaði, enda sýndi og reynslan það, því viðhaldi veganna var mjög áfátt. Þó að gera hefði mátt við vegina á kostnað sýslufjelaganna, kom það fyrir ekki, því þær gátu ekkert greitt fyrir það, því var það, að skorað var á stjórnina að láta semja ný vegalög, og var það gert árið 1924. Jeg var þá ráðherra, er stjórnin lagði frv. fram, og var það samið af eða gert í samráði við vegamálastjóra. Jeg sá mjer ekki fært að ganga í berhögg við tillögur hans í því máli, en þær hnigu allar í þá átt, að meðal annars varð að fella úr þjóðvegatölu tvær akbrautir, sem gerðar voru að sýsluvegum; en það voru Borgarfjarðar og Eyjafjarðarbrautirnar. - Mig tók þetta sjerstaklega sárt, einkum að því er snerti Eyjafjarðarbrautina, sem jeg taldi alls ekki rjettilega farið með, heldur væri hún hliðstæð vegum víða annarsstaðar, sem væru í tölu þjóðavega, svo sem Hvammstangabrautin, Skagafjarðarbrautin og fleiri. Jeg taldi það alls ekki rjett, að Eyjafjarðarbrautin væri ekki talin meðal þjóðvega, og tók það sjerstaklega fram í umræðunum þá í Nd., eftir að ný stjórn hafði tekið við. Jeg tek þetta fram nú, ef einhverjum kynni að þykja kenna ósamræmis hjá mjer í því, að hafa áður verið í þeirri stjórn, sem svifti þennan veg umsjá ríkissjóðs, en nú vilji jeg láta taka hann upp á arma ríkissjóðs, En hjer er ekki verið að fara fram á slíkt. Frv. ræðir aðeins um að taka upp í þjóðvega tölu vegarkaflann frá vegamótum fyrir framan Akureyri að Kristnesi. Þessi vegarspotti, sem farið er fram á að gera að þjóðvegi, held jeg að sje ca. 1/3, eða tæplega þó, af allri Eyjafjarðarbrautinni fram að Saurbæ. Þetta er máske ekki nákvæmlega rjett, en þó munar það aldrei mjög miklu. Jeg get ekki betur sjeð, en að þessi krafa um veg þennan sje í fullu samræmi við reglur þær, sem farið hefir verið eftir, þegar um önnur hliðstæð heilsuhæli hefir verið að ræða. Það er því ekki nóg að taka upp í þjóðvega tölu aðeins veginn frá akbrautinni heim að heilsuhælinu, brautin þaðan til Akureyrar verður að fylgja með. Háttv. meiri hl. nefndarinnar segir, að umferðin muni ekki aukast að neinu ráði, þegar heilsuhælið er komið upp. En það liggur í augum uppi, að umferðin hlýtur að aukast að miklum mun, því þarna verður altaf sífeldur erill fram og aftur, milli Kristness og Akureyrar, og þessi aukna umferð hlýtur að spilla veginum og baka sýslusjóði aukin útgjöld. Ennfremur verður þetta ljósara af því, að nokkur kafli þessa vegar liggur yfir mýri, og var aldrei í upphafi vel traustur þar; vegurinn sígur og gengur úr sjer af sjálfum sjer. En ef bílaumferðin eykst á þessum kafla vegarins, er enginn vafi á því, að hann gengur fyr úr sjer og þarf tíðari og meiri viðgerðir en ella. Jeg held því, að það sje mjög sanngjarnt að veita þetta, sem frv. fer fram á, enda er hjer aðeins að ræða um 1/3 þess, sem áður hvíldi á ríkissjóði að sjá um, og jeg vænti þessvegna, að hv. deild sýni þessu máli þá sanngirni að samþykkja þetta frv. Það ber og að líta á það, að Norðlendingar hafa sýnt mikinn áhuga og fórnfýsi í því að komið verði upp þessu heilsuhæli, og þar sem jeg veit, að hið háa Alþingi telur ekki eftir styrk til heilsuhælis Norðurlands, þá mun það heldur ekki telja eftir að styrkja það á þennan hátt, sem hjer er farið fram á, og munar ríkissjóð svo sáralitlu.

Bernharð Stefánsson Jeg hefi í rauninni ekki miklu að bæta við það, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) nú hefir sagt. Jeg undraðist stórum, þegar jeg fyrst sá nál., og að meiri hl. hv. nefndar lagði til að fella þetta frv. mitt. Frá mínu sjónarmiði er þetta svo sjálfsagt sanngirnismál, að mjer datt alls ekki í hug, að nokkur færi að leggja stein í götu þess. Hv. meiri hl. byggir álit sitt á tillögum vegamálastjóra. En mjer finst samt ástæður hans, eins og þær koma fram í nál., harla veigalitlar. Þar er því haldið fram, að umferð um veginn aukist ekki við það, að heilsuhælið komi í Kristnesi. En hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hefir nú sýnt fram á, að umferðin hlýtur að aukast að stórum mun. Þá má og geta þess, að heilsuhælið er áætlað fyrir alt Norðurland, en ekki Eyfirðinga eina, og er því vegurinn þangað fyrir alla þá, sem hælið nota. En þetta skiftir auðvitað minstu máli. En hvað sem aukinni umferð annars viðvíkur, er það minna um vert í sjálfu sjer en hitt, að þarna verður heilsuhæli, sem ríkissjóður rekur, og verður þá að vera hægt að komast þangað frá Akureyri. Það er alls eigi trygt, að veginum verði haldið svo við, að hann verði ávalt fær fyrir bifreiðar, nema að ríkissjóður taki hann að sjer, Jeg er alls ekki að spá því, að Eyjafjarðarsýsla vilji ekki halda veginum við, en ríkið hefir þó ekki fulla tryggingu fyrir því, og Alþingi hefir ekki, að jeg fæ sjeð, vald til að krefjast þess af sýslunni. Hv. meiri hl. leggur til, ef frv. verður felt, að veittar verði 10 þús. kr. til heilsuhælisins til vegagerðar. Fyrir þetta, út af fyrir sig, er jeg þakklátur hv. meiri hl., en formið á þessu þykir mjer all-undarlegt. Þetta atriði kemur ekki til atkvgr. að þessu sinni, en má jeg þá skilja það svo, sem það sje loforð um, ef frv. fellur, að hv. meiri hl. beri fram brtt. við fjárlögin, um að þessi upphæð verði veitt? En þó að þetta verði veitt á fjárlögum, þá er með því ekkert ákveðið um viðhald á þessum vegarspotta af veginum og heim að Kristnesi, sem mjer skilst þó, að háttv. meiri hl. ætlist til að hvíli á ríkissjóði. Þessvegna hefði hv. meiri hl. átt að bera fram brtt. við frv. um upptöku þessa vegarspotta í tölu þjóðvega. Ef samræmi á að vera í tillögum hv. meiri hl., sje jeg ekki annað en háttv. meiri hl. verði að óska þess, að frv. gangi til 3. umr., svo hann geti komið með þessa brtt. Ein af ástæðum þeim, sem hafðar eru móti þessu máli, er sú, að hjer sje um innanhjeraðsveg að ræða. Um það atriði var talsvert rætt á síðasta og næstsíðasta þingi, þegar vegalögin voru hjer til umræðu, og jeg hefi bent á, að þetta er ekki fremur innanhjeraðsvegur en ýmsir aðrir, sem taldir eru í þjóðvegatölu. Hefi jeg sannað þetta oftar en einu sinni.

Hverjir?

. Jeg get nefnt t. d. Hvammstangaveginn og Biskupstungnaveginn. Fleiri svipuð dæmi mætti nefna. Jeg skal ekki fjölyrða meira um þetta, en mælast til, að hæstv. forseti láti fara fram nafnakall um frv., svo það sjáist, hverjir vilja styðja þetta sjálfsagða sanngirnismál.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg ætla ekki að leggja mikið kapp á þetta mál, en hinu held jeg fram, að alt öðru máli sje að gegna um Eyjafjarðarbraut en um Hvammstanga- og Biskupstungnabrautirnar. Hvammstangabrautin liggur frá aðalkauptúninu á þjóðveginn, en um Eyjafjarðarbrautina vita allir, að hún er aðeins innansveitarvegur. Hvað skal segja um þá vegi, sem liggja milli hjeraða og ekki eru í þjóðvegatölu? Jeg skal t. d. nefna veginn milli Ísafjarðar og Önundarfjarðar, sem er mjög fjölfarinn. Er hann í þjóðvegatölu? Nei. Annars hjelt jeg, að hv.flm. (BSt) þyrfti ekki að verða hissa, þó að meiri hl. nefndarinnar færi eftir áliti vegamálastjóra. Hvað er eðlilegra en farið sje eftir tillögum hans? það má auðvitað búast við, að umferðin um veginn aukist eitthvað við byggingu heilsuhælisins. En er þá Eyfirðingum ekkert hagræði í því að fá hælið? Jeg trúi ekki öðru en að bændur í nágrenninu geti hagnast á að selja því afurðir sínar, og yfirleitt verður hjeraðinu mikill hagur að því að fá þessa stofnun. Jeg tel ekkert eftir hjeraðsbúum að kosta dálítið meiru til vegarins vegna þessara þæginda, enda eykst ekki umferðin svo mjög, þó að við bætist 40–50 manns. Það er álíka og þrjú meðalheimili í sveit. Jeg ætla ekki að leggja út í deilur um þetta mál, en mjer finst, að hverjum manni ætti að vera auðskilið, að hjer er ekki um sanngirniskröfu að ræða, og að á mörgum öðrum stöðum er miklu brýnni nauðsyn á að kosta til vegagerða, Jeg held, að flestum hafi þótt Eyfirðingar bera óþarflega mikið úr býtum til vegar síns hjerna á árunum, en þá áttu þeir fulltrúa á þingi, sem mikil áhrif höfðu og sköruðu fullkomlega eld að köku hjeraðsbúa.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg játa, að jeg er þessu máli lítið kunnugur, en mér skilst, að hjer sje ekki um mikla upphæð að ræða. Í nál. er gert ráð fyrir, að kostnaður við að leggja þennan vegarkafla muni verða um 10 þús. krónur. Jeg geri ráð fyrir, að ekki sje hægt að komast hjá að leggja þennan veg, og verði þá kostnaðurinn við hann talinn með kostnaði við hælisbygginguna. Nú tekur ríkið þátt í þeim kostnaði að minsta kosti til helminga, svo að hjer er ekki um stóra upphæð að ræða. Mjer finst sanngjarnt, að ríkissjóður kosti vegalagninguna að hælinu og viðhald þess vegar. En til þess ætti ekki að þurfa lagabreytingu. Sjerstök fjárveiting kæmi að sama gagni. Jeg held, að hv.flm. (BSt) ætti að bíða með þetta frv. þar til sjeð verður, hvort ekki tekst að fá sjerstaka fjárveitingu í fjárlögum í þessu skyni. Mjer skilst, að ríkinu beri að greiða helming þessa kostnaðar eins og annan kostnað við hælisbygginguna.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að benda hæstv. atvrh. (MG) á, að hann hlýtur að misskilja frv. Í frv. er farið fram á, að vegurinn frá Akureyri að Kristnesi verði tekinn í tölu þjóðvega og að ríkið kosti viðhald hans framvegis, en þetta er 1/3 af Eyjafjarðarbrautinni. Meiri hl. nefndarinnar álítur, að ekki beri að taka þennan veg í tölu þjóðvega, heldur eigi ríkið aðeins að kosta vegarspottann af aðalveginum heim að hælinu. Þetta er einnig álit vegamálastjóra.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þetta frv., sem hjer kemur fram, fjallar um framtíðarúrlausn á seðlaútgáfumálinu. Það er einskonar málamiðlun milli þeirra höfuðtillagna, sem hingað til hafa komið fram í því máli. Það er farið fram á að gera Landsbankann - að fráskildri sparisjóðsdeild hans - að seðlabanka. Frv. er að talsverðu leyti sniðið eftir frv. meiri hl. milliþinganefndar í bankamálum, sem skilað hefir áliti sínu og útbýtt hefir verið í þinginu. Sú nefnd hefir kynt sjer allítarlega skoðanir þjóðbankastjóra á Norðurlöndum á þessum málum og komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að fela Landsbankanum, sem er ríkiseign, seðlaútgáfuna framvegis. En nefndin hefir þó tekið nokkurt tillit til þeirrar aðalmótbáru, er fram hefir komið gegn þessu, að Landsbankinn hefði með höndum svo mikla sparisjóðsstarfsemi, að ófært væri að gera hann að seðlabanka. Hún gerir ráð fyrir, að sparisjóðsdeildin sje höfð aðgreind, að hún hafi sjerstaka bókfærslu og að innlán hennar og útlán sjeu greind frá öðrum lánum. Meiri hl. bankanefndarinnar gerði þó ráð fyrir sameiginlegum fjárhag sparisjóðsdeildar og bankadeildar, þannig að sameiginleg töp þessara deilda greiðist af sameiginlegu sjálfseignarfje beggja deilda. Í þessu frv. er sporið stigið til fulls og algerlega aðgreindur fjárhagur sparisjóðsdeildarinnar og bankadeildarinnar, sem nefndin kallar svo, en hjer er nefnd seðlabanki. Síðan er gert ráð fyrir, að sparisjóðsdeildin verði rekin framvegis aðallega eftir þeirri sömu löggjöf, sem gildir um aðra sparisjóði í landinu. Hún annast sinn varasjóð sjálf eins og aðrir sparisjóðir gera, og stendur þeim algerlega hliðstæð, en hefir ekkert stofnfje frá ríkinu eða frá eigendum sínum á að byggja, fremur en aðrir sparisjóðir landsins. Hinsvegar er gert ráð fyrir fyrst um sinn, eða þangað til öðruvísi kynni að verða ákveðið, að þessi sparisjóður standi undir sömu stjórn eins og seðlabankinn. Það er hægt að leiða næg rök að því, sem jeg þó skal ekki fara frekar út í við þessa 1. umræðu, að það er æskilegra, til þess að breytingin verði öllum sem minst tilfinnanleg, að sparisjóðurinn fái að standa undir sömu stjórn og seðlabankinn, þangað til að svo má segja, að breytingin sje komin í fult og fast form og starfsemi seðlabankans sjálfs komin svo vel á laggirnar, að þeir, sem hans málum stjórna, þurfa ekki lengur að hafa umráð yfir fjármagni sparisjóðsins til þess að hafa þau tök á viðskiftalífinu í landinu og peningamálunum, sem seðlabanki þarf að hafa. Það liggur í sjálfu sjer ekki fyrir við 1. umr. þessa máls, að tala um aðra uppástungu, sem hjer liggur fyrir seinna á dagskránni, en jeg vil þó geta þess, að fyrir utan þá höfuðmótbáru, að það megi ekki eiga sjer stað of mikið samband á milli sparisjóðsstarfsemi og seðlabankastarfsemi, þá hefir líka bólað á annari mótbáru gegn því, að gera Landsbankann að seðlabanka. Hún er sú, að seðlabankinn muni leggja á hann kvaðir, sem geri það að verkum, að hann geti ekki eins vel og eins mikið sint útlánastarfsemi til atvinnuveganna eftir breytinguna og áður. Jeg fyrir mitt leyti hefi aldrei gert mikið úr þessari mótbáru, af því að fjármagnið, sem fyrir hendi er til útlána, hvorki vex nje minkar við breytinguna. En það er að vísu rjett, að sá banki, sem með seðlaútgáfuna fer, verður að beita meiri varúð en ella. En það þýðir í reyndinni ekki annað en að þau fyrirtæki verða að sitja fyrir lánum, ef ekki er hægt að fullnægja öllum, sem bjóða bestar tryggingar. En þetta er í sjálfu sjer ekkert annað en heilbrigð grundvallarregla fyrir allri útlánastarfsemi. En samt verður að viðurkenna það, að eftir þann mikla vöxt, sem hefir orðið á öðrum atvinnuvegi landsins, sjávarútveginum, og eftir þau áföll, sem bankarnir hafa fengið af fjárhagsljettúðinni, sem þeir eins og aðrir lentu í á árunum 1919–20, þá má segja, að þessir bankar, sem við höfum, sjeu illa færir um nú sem stendur að fullnægja rjettlátri þörf atvinnuveganna til lánsfjár. Og það er þessvegna ástæða til að reyna að bæta hjer úr, jafnvel þótt menn ekki geri mikið úr þessari sjerstöku mótbáru gegn því að gera Landsbankann að seðlabanka. En ef það tækist, að bæta á annan hátt úr lánsþörf atvinnuveganna, þá er að minsta kosti þar með burt numin sú ástæða gegn því að gera Landsbankann að seðlabanka, að það muni draga úr styrktarstarfsemi hans við atvinnuvegina, hafi hún annars haft við nokkur rök að styðjast. Og með þetta fyrir augum er það, að stjórnin hefir jafnframt þessu frv. um Landsbanka Íslands, viljað leggja fram annað frv., sem hjer kemur síðar til umræðu, og fer fram á, að löggjafarvaldið veiti skilyrði til þess, að hjer geti orðið stofnaður nýr einkabanki, svo framarlega sem fjármagn til hans reynist fáanlegt. Og þetta hefir stjórnin þeim mun betur getað farið fram á, sem bæði meiri hl. og minni hl. milliþinganefndarinnar í bankamálum hefir látið í ljós, að þeir teldu æskilegt, að nýr einkabanki gæti komist á stofn hjer sem fyrst, þótt nefndin hafi ekki sjálf borið fram neina till. um það. Jeg held þá, að eftir því sem þetta mál er nú fram lagt af stjórnarinnar hendi, þá sje sneitt fyrir þær tvær höfuðmótbárur, sem hingað til hafa komið fram móti því að gera Landsbankann að seðlabanka. Það er þá um leið stigið fyrsta og stærsta sporið í þá átt, að koma bankamálunum hjer á landi í sama horf eða sem líkast því, sem er í öllum ríkjum Norðurálfu, ef til vill að Rússlandi einu undanskildu. Þetta horf er það, að það á sjer ekki stað í einu einasta landi, að ríkið hafi í sinni eigu og reki einkabankastarfsemi, þ. e. a. s. hafi útlánsstofnun, sem dregur að sjer innlánsfje og veitir útlán til atvinnuvega, hvorttveggja í beinni samkepni við einkabanka í landinu. Þar sem ríkisbankar eru til í þessum löndum, er það alstaðar einn banki, sem er ríkisbanki, og það er seðlabankinn. Hjer er nú með þessu frv. farið fram á, að þingið lögleiði þá sömu tilhögun í bankamálum hjer, eins og í öllum þeim af þessum ríkjum, þar sem annars er til nokkur ríkisbanki. Jeg finn í raun og veru ekki ástæðu til að fylgja þessu frv. úr hlaði með fleiri orðum að svo stöddu. Það eru ýms einstök ákvæði í frv., sem vel geta þurft nákvæmari athugunar við. Sjerstaklega verð jeg að geta þess, að stjórnin hafði mjög nauman tíma til að undirbúa málið frá sinni hálfu, þar sem álit beggja hluta milliþinganefndarinnar voru ekki fram komin fyr en alllangt var komið fram á þingtímann. En hinsvegar voru þetta ekki svo smávægilegar breytingar, sem stjórnin vildi gera á frv. meiri hl. Og það getur vel verið, að ennþá sje eftir að gera breytingar á einstökum ákvæðum, sem beinlínis leiða af þeim höfuðbreytingum, sem stjórnin hefir gert, eða að minsta kosti væru betur í samræmi við önnur ákvæði stjórnarfrv. Jeg geri það að till. minni, að þessu máli verði vísað til hv.fjhn. að 1. umr. lokinni, og ætla þá að treysta því, að með meðferð nefndarinnar á málinu verði tækifæri til að athuga og lagfæra það, sem ábótavant kunni að verða, af þeim ástæðum, sem jeg nefndi.

Benedikt Sveinsson Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú skýrt frv. það, sem hann ber fram, frá sínu sjónarmiði, og hefir gert glögga grein fyrir því, hver skilsmunur sje á því og frv., sem meiri hl. bankanefndarinnar hefir lagt fram. Hann kvað þetta frv. sitt vera einskonar málamiðlun milli þeirra aðilja, sem hann sagði, að stæði andstæðir í þessu máli. Hæstv. fjrh. (JÞ) drap á það, að höfuð-mótbáran gegn því, að Landsbankinn væri gerður að seðlabanka, væri sú, að sparisjóðsstarfsemi hans væri svo mikil. Benti hann einnig á það, að úr þessum annmarka vildi meiri hl. reyna að bæta, með því að hafa aðskilda bókfærslu, þótt sameiginleg væri stjórn og sameiginlegir hagsmunir beggja deildanna. En þetta þótti hæstv. fjrh. ekki nóg, og sagði, að nú væri gerð fullkomin fjárskifti milli þessara deilda, og að í staðinn fyrir það, að meiri hl. bankanefndarinnar kallaði seðlabankann seðladeild, þá hefir hann kallað hann seðlabanka, en sparisjóðinn sparisjóðsdeild, að því er mjer skildist. Með þessu er sjáanlega lögð frá hans sjónarmiði meiri áhersla á seðlaútgáfuna en sparisjóðsviðskifti. En í raun og veru finst mjer, þrátt fyrir það, þótt hæstv. fjrh. (JÞ) vilji með þessu uppfylla að nokkru leyti þær kröfur, sem alment eru gerðar utanlands, og jeg held fram í nál mínu - þá sje þetta í raun og veru ekki svo veigamikið, að það geti ráðið úrslitum hjá þeim, sem telja á annað borð óheppilegt, að seðlabanki hafi sparisjóðsfje til útlána. Því að þegar þessar tvær deildir bankastarfseminnar, seðlaútgáfan og sparisjóðurinn, eru þó undir sömu mönnum, og þrátt fyrir sjerstaka bókfærslu, og jafnvel þótt hagað sje þannig til, að gerður sje upp fjárhagurinn á tvennan hátt, þá er það í raun og veru ekkert annað en „fyrirkomulagsatriði“ innan bankans. Valdið er í sömu manna höndum, hvort sem önnur deildin heitir seðlabanki og hin sparisjóðsdeild eða seðladeild og sparisjóður. Þetta kemur í raun og veru í einn stað niður; og jeg get ekki heldur hugsað mjer, að hægt væri hvort sem er að hræra í einn graut á pappírnum starfsemi þessara deilda bankans, hvert nafn sem þeim væri gefið. En hjer er eigi verið að deila um bókfærslu í bankanum, hversu hún er sundurgreind á sem hentugastan hátt, heldur er hitt ágreiningsefni, hvort við það sje hlítandi, að almennur viðskiftabanki, sem fer með mikið sparisjóðsfje og er samkepnisbanki, skuli fara með seðlaútgáfurjettinn. Mönnum mun kunnugt um skrif próf. Axels Nielsens um þetta efni. Hann segir, að ríkisbankar, sem eru seðlabankar, reki aldrei sparisjóðsstarfsemi, taki ekki fje á vöxtu. Hann segir þetta vera allsherjarreglu. Og þegar menn vilja fara fram á að breyta þessari allsherjarreglu, sem sprottin er af reynslu landanna, - því að það tekur prófessorinn fram berum orðum, - en ekki orðin til fyrir fræðikenningar, þá verð jeg að halda því fram, að oss sje rjettara að styðjast við reynslu annara þjóða, en ekki óstaðfestar fræðikenningar. Fræðikenningar geta að vísu oftlega verið tryggar og áreiðanlegar, en í slíkum málum sem viðskiftum, hygg jeg tryggast að byggja á reynslunni, enda eru víst flest „viðskiftalögmál“ á henni bygð. Þessvegna hljóta að vera mjög sterkar sjerástæður fyrir hendi, ef breyta skal frá þeirri reglu, sem orðin er föst og viðurkend víða í löndum og best þykir hafa gefist. Fyrir sakir þess, hversu Íslendingar eru fátæk og fámenn þjóð, hafa sumir menn álitið, að komast mætti af með ófullkomnara fyrirkomulag í þessum efnum hjer en á sjer stað í öðrum löndum. Og eins og fylgiskjal nál. meiri hl. ber með sjer, þá hefir einn af bankastjórum Norðurlanda, yfirbankastjóri við ríkisbankann norska, haldið því fram, að þar sem Ísland væri svo mjög á eftir tímanum í ýmsum greinum, þá mætti komast af hjer með það, sem gilti í Noregi fyrir einum eða tveimur mannsöldrum. En jeg hygg, að þetta sje röng stefna. Vjer Íslendingar verðum að hagnýta oss eftir mætti reynslu annara þjóða, og ættum þá ekki að taka það upp, sem úrelt er fyrir löngu og illa hefir gefist. - Og þrátt fyrir það, þótt nokkrir merkir bankamenn erlendis hafi ekki með öllu þvertekið, að sú skipun seðlaútgáfunnar, sem meiri hlutinn aðhyllist, kynni að mega svo vera, þá er þó auðfundið hljóðið í þeim öllum, að þetta sje mjög annmörkum bundið og varhugavert. Þeir segja - og það er reyndar rjett - að ef menn hafi fullkomna menn til að gegna bankastjórn, þá sje ekkert að óttast. En ætli það sje ekki vafasamt, hvort Íslendingar hafi svo fullkomnar mannvjelar að ekki sje þó skylt að gera bankafyrirkomulagið svo fullkomið og örugt sem unt er með lögum. Það er að minsta kosti hæpið að byggja á slíkum fullkomleika til langframa, þótt það kynni að hittast vel á í bili. Jeg held fast við það, að Ísland verði að haga sjer eftir því, sem reynsla annara þjóða hefir kent þeim um skipulag seðlaútgáfu og aðra bankastarfsemi, því að um seðlaútgáfu gilda hjer alveg sömu „lögmál“ sem annarsstaðar, engu að síður þó land vort sje fáment. Eins og jeg benti á í nál., þá eru skoðanir þeirra lærðu manna, sem leitað var álits til, allmjög sundurleitar um þessi efni. Þeir taka sumir beint fram, að jafnframt því, að Landsbankinn tæki seðlaútgáfurjettinn, ætti hann að sleppa með öllu sparisjóðnum, og marga aðra agnúa nefna þeir, sem á því sje, að Landsbankinn fari með seðla-útgáfuna, svo sem brjef þeirra bera með sjer. En þær bendingar eru lítt eða ekki teknar til greina í frv. meiri hl. nje frv. hæstv. fjrh. Þó hafa ýmsir - og jafnvel þeir sömu menn, sem fela vilja Landsbankanum seðlaútgáfuna, viljað gera greininguna meiri milli sparisjóðsins og annarar starfsemi bankans en gert er í frv. meiri hl. milliþinganefndar, og haldið því fram, að stefna skuli að því. Sjest ljóslega af þessu, að þeir fallast á, að minn málstaður sje rjettur og betra að stefna að því takmarki. En þá tel jeg best að ná þessu takmarki strax, heldur en að vera að burðast með „óþarfa milliliði“, sem aðrar þjóðir eru búnar að yfirstíga fyrir löngu og engin nauðsyn virðist að hafa hjer. Hæstv. fjrh. (JÞ) fór ekki langt út í það, sem hann heldur fram, að það væri nauðsynlegt, að seðlabankinn hefði að minsta kosti nokkur almenn bankaviðskifti og útlánsviðskifti við fleiri aðilja en banka. Rökin fyrir því voru þau, að annars hefði seðlabankinn ekki næg tök á að stjórna fjármálum landsins eins og honum sem höfuð-banka ber að gera. Og þetta komi meðal annars af því, að hann hafi ekki tækifæri til að kynnast fjárhag einstaklinganna og þjóðarinnar, af því að hann taki ekki sjálfur beinan þátt í viðskiftalífinu. Eins og jeg tók fram í nál., hefi jeg þá bjargföstu skoðun í þessu efni, og jeg held þeir geti fallist á, sem þekkja nokkuð til viðskiftalífsins hjer á landi, að það hlýtur að vera mjög auðvelt fyrir menn, sem stjórna banka, að kynna sjer fjárhag landsins og atvinnuveganna og allra hinna helstu manna og stofnana, sem við bankann skifta. Því að starfið við seðlaútgáfuna er tiltölulega lítið að öðru leyti en einmitt því, að afla sjer þessarar þekkingar. Í því felst að afla sjer yfirlits yfir fjárhag landsins og kynna sjer undirstöðu hans, þar á meðal hag einstakra manna. Mjer er lítt skiljanlegt, að bankastjórn sjerstaks seðlabanka sje óhæfari til þessa en bankastjórn Landsbankans, sem ætlast er til að hafi á hendi sparisjóðsútlán og alla almenna bankastarfsemi. Þótt bankinn eigi viðskifti við Pjetur og Pál með víxla af ýmsum stærðum, sífelt þref um framlengingar og ótal smávægileg erindi, þá er ekki nema tímatöf að þeim viðskiftum, en truflar aðeins starfsemi þá að fá heildaryfirlit yfir viðskifti þau, sem máli skifta. En þar sem ætlast er til, að þessi seðlabanki kaupi (þ. e. taki að handveði) víxla af hinum bönkunum, þá hefir hann þar með tækifæri og tilefni til að kynna sjer hag og starfsemi þeirra, sem að þeim standa, svo langt sem nauðsyn krefur, bæði hjá heildinni og einstaklingum. Jeg held, að þeir útlendingar, sem hafa bent á það sem skilyrði fyrir nægilegri þekking seðlabankastjórnar á viðskiftalífinu, að hún ræki einhverja almenna viðskiftastarfsemi, hafi miðað við ástandið meðal fjölmennari þjóða, þar sem viðskiftalífið er langtum margháttaðra og sundurgreindara en á Íslandi. Því að vissulega er þetta mjög einfalt hjer á landi í samanburði við önnur lönd. Hygg jeg því, að þessi mótbára, sem komið gæti til greina hjá fjölmennum þjóðum, að seðlabankinn eigi ekki gott með að fylgjast með, nema hann starfi eitthvað sjálfur að lánum til annara fyrirtækja en banka, komi alls ekki til greina hjer. Jeg þekki ýmsa fjesýslumenn hjer í Reykjavík, sem hafa átt viðskifti við kaupmenn og útgerðarmenn og bændur, og þeir vita mjög glögt um hag manna og stofnana, að minsta kosti um alt Suður- og Vesturland, þar sem þeirra viðskifti hafa aðallega verið. Þetta hefir verið mjer nokkur bending um það, að ekki væri svo ákaflega mikið kraftaverk að afla sjer góðrar þekkingar í þessa átt. Sem sagt, bankastjórn, sem hefir aðeins seðlabanka, hefir alveg eins gott tækifæri til þess að þekkja hag og þarfir þjóðarinnar eins og þeir, sem stjórna sjerstökum útlánsbanka. Auk þessa mætti nú fyrst og fremst giska á það, að einhverjir bankastjórar úr hinum eldri bönkum tæki við þessari starfsemi seðlabankans. Síðan væri eitt þeirra höfuðstarf að fylgjast með í öllu, sem máli skiftir, eftir því sem nauðsyn krefur, eins og jeg hefi áður tekið fram. Þá mintist hæstv. fjrh. (JÞ) á aðra mótbáru, sem hann sagði, að bólað hefði á, að seðlabankinn, - það er að segja Landsbanki Íslands í þessu falli - gæti ekki sint almennri bankastarfsemi eins og áður. Hann kannaðist að vísu við það, að bankinn yrði að beita meiri varúð en hingað til. Það er alveg rjett. Hæstv. fjrh. sagði líka, að vitanlegt væri, að bankinn ætti hvorki meira nje minna fje til þess að lána út, hvort sem hann væri seðlabanki eða ekki. Þetta er að vísu satt. En landsbankinn verður að haga störfum sínum öðru vísi, eins og hæstv. ráðh. tók fram; þar á meðal verður hann að binda töluvert meira í verðbrjefum en áður. Og þetta dregst út úr þeim daglegu viðskiftum. En nú viðurkennir hann og flestir aðrir, að fje til almennra viðskifta og til atvinnuveganna sje of lítið, og heppilegri aðferð muni sú, að afla fjár með því að selja verðbrjef erlendis, heldur en að fá peninga þar sem bráðabirgðalán, sem altaf þarf að sarga inn á hverju einasta ári. Það er frá þessu sjónarmiði, að jeg tel varhugavert, ef nokkrar miljónir eru dregnar út úr daglegum viðskiftum. Jeg skal fullkomlega játa, að það er ærin þörf á því, að menn geti fengið lán út á eignir sínar, og að sett sje upp miklu öflugri fasteignalánsstofnun en hefir verið. Hæstv. stjórn vill bæta úr þessu með frv. um veðdeildina, sem er bráðabirgðaráðstöfun. Jeg benti á það í mínu nál., að það myndi vera hentugra að vekja af dái ríkisveðbankann og gera hann að deild, sem væri undir sömu stjórn og seðlabankinn. Þetta geri jeg beint að tillögu minni, og er hún tekin upp í frv. það, er jeg ber fram um Ríkisbanka Íslands. Jeg hefi að vísu heyrt einstaka menn segja, að ríkisveðbanki og seðlabanki ættu ekki fremur samleið undir sömu stjórn en hver önnur bankastarfsemi, en þar er ólíku saman að jafna, hvort seðlabanki hefir almenna útlánsstarfsemi með höndum eða veðlánsstarfsemi, því að hún er bygð á alt öðrum og tryggara grundvelli, og fara þau lán eftir föstum reglum. Er ekki hætt við, að seðlabanki hleypi sjer í ógöngur með því að lána seðla til fasteignar-veðslána. Þar er ekki um neina samkepni eða varasöm fyrirtæki að ræða, en hitt getur rekið sig harkalega á, að sami bankinn sje bæði seðlabanki og reki jafnframt alla aðra almenna bankastarfsemi, með sparisjóðsfje, o. s. frv., eins og margoft hefir hefir verið fram tekið. Hæstv. ráðh. (JÞ) kannaðist við, að töluvert fje mundi dragast úr veltunni við það að festa fjeð í veðbrjefum, og þessvegna flytti nú stjórnin frv. um nýjan einkabanka. Jeg skal vera hlyntur því, að slíkur einkabanki verði settur á stofn. Jeg veit, að hjer vantar fje, og ef nýr „prívatbanki“ kæmist á fót, mundi frelsi manna vaxa og aukast máttur til framkvæmda, og er hvorttveggja nauðsyn, því að enginn einokunarklafi má hjer eiga sjer stað. Þetta er skárra en ekkert, og jeg kann hæstv. stjórn þakkir fyrir þetta frv., en það er ekki víst, að það komist fram á þinginu, og í annan stað óvíst, hvort líkur eru til þess, að fje fáist nægilegt til stofnunar. Þetta mun hæstv. fjrh. (JÞ) geta upplýst. Þegar stofna átti „norska bankann“ um árið, vildu athafnamenn í Noregi vera í samvinnu við Íslendinga um stofnun hans, en svo versnaði hagur Norðmanna, og alt brást. Veit jeg ekki, hvort nú er auðgert að fá fje til þessa banka. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði í lok sinnar ræðu, að með því fyrirkomulagi, sem frv. hans gerir ráð fyrir, væri leitast við að koma bankanum í sem líkast horf og í öðrum löndum, því að í öðrum þjóðlöndum væri hvergi nema einn ríkisbanki og væri það seðlabankinn. Í þessum orðum getur jafnvel legið það, að ríkisbanki sje ekki annað en seðlabanki, enda veit jeg, að hæstv. fjrh. (JÞ) álítur best, að ríkisbanki væri aðeins seðlabanki og aðeins einn; Því takmarki, að hann sje aðeins einn, nær hæstv. fjrh. (JÞ) með frv. sínu, en ekki hinu, að ríkisbanki sje aðeins seðlabanki. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagðist álíta það ótækt, að ríkin hjeldu uppi banka, er kepti við „prívatbanka“. Það álít jeg líka, það er að segja, ef hann jafnframt hefir seðlaútgáfurjett í höndum sjer, því að þá hefir hann það vopn í höndum, að hann hefir bæði tögl og hagldir í samkepninni við aðra banka. Hjer er því hæstv. ráðh. (JÞ) að setja upp það bankakerfi, er hann telur sjálfur „ótækt“. - En sjerstakur seðlabanki er enginn keppinautur hinna bankanna og hefir enga hvöt til samkepni nje síngirni á þeirra kostnað. En á hinn bóginn þyrfti Landsbankinn ekki að óttast neina ósanngirni í sinn garð frá seðlabankanum og hlutur hans því fyllilega trygður með því skipulagi. En samkepnisbankar hans vissulega öruggari að eiga viðskifti sín að sækja til hlutlauss seðlabanka. Seðlabanki, sem jafnframt er almennur samkepnisbanki, er í raun og veru tveir bankar, sem ekki geta lotið sömu stjórn. Hagsmunirnir rekast á, og það hefir óhjákvæmilega sín áhrif á stjórn bankans. Ef menn athuga vel þessi atriði, má sjá, að í frv. hæstv. ráðh, (JÞ) er sú undiralda, að hann vill þoka þessum málum í sem fullkomnasta átt, en hann gerir það ekki. Það er alkunna, að síðan menn fóru að ræða þetta mál alvarlega, hafa skoðanirnar breytst. Menn höfðu ekki rakið til rótar, hversu seðlaútgáfu væri best fyrir komið hjer í landi. Það er fyrst 1924, sem það efni var tekið til nokkuð rækilegrar athugunar í efri deild, og þá kom fram tillaga frá hv. 2. þm. G.-K. (BK) um sjerstaka seðlastofnun. Þessari hugmynd hefir aukist því meira fylgi sem hún hefir verið betur rædd og rannsökuð. Mjer þótti það mjög leitt að geta ekki átt samleið með öðrum nefndarmönnum öndverðan vetur, en mjer var ekki unt að aðhyllast skoðanir þeirra, og því síður, er jeg hafði fyrir mjer álit bankastjóranna á Norðurlöndum og annara merkra manna erlendra, er ritað hafa um seðlaútgáfu. - Jeg hefi ekki orðið þess var, að málið væri flokksmál, en hinu er eigi að leyna, að mikill fjöldi manna hefir snúist á sömu sveif sem jeg, síðan ágreiningurinn varð hljóðbær. Til dæmis um það skal jeg geta þess, að í gær var hjer í bæ haldinn fjölmennur fundur meðal kaupsýslumanna um þetta mál. Þar var málið rætt af beggja hálfu, og meðal annara töluðu tveir menn úr nefndinni, báðir úr meiri hlutanum, en eftir langar umræður var samþykt tillaga, sem alveg fór í bága við tillögur meiri hlutans, og hún var samþykt í einu hljóði. Mjer finst einsætt, að máli þessu sje vísað til fjhn., en tel þýðingarlaust að deila meira um það að svo stöddu. Það er satt, að málið kemur seint fram, og þó vona jeg, að Alþingi sýni því alúð og reyni að afgreiða það nú. Löggjöf um seðlaútgáfuna þarf að ganga sem fyrst fram, eins og hæstv. stjórn tók fram í fyrra. En hafi borið nauðsyn til þess í fyrra, að málið kæmist þá fram, má nærri geta, að svo er ekki síður nú.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er dálítið erfitt fyrir mig að eiga orðastað við hv.þm.N.-Þ. (BSv), af því að hann ræddi það frv., sem kemur seinna á dagskránni. Vildi jeg helst geyma athugasemdir mínar þangað til það mál kemur til umræðu. Aðalástæðan til þess, að jeg er fastur á að veita Landsbankanum seðlaútgáfurjett, er sú, að enn er ekki komin fram nein tillaga um mögulega úrlausn málsins á annan hátt. Uppástunga hv.þm.N.-Þ. (BSv) er ekki möguleg úrlausn málsins. Þar sem hann vildi hnekkja þeirri mótbáru, að bankastjórnir við seðlabanka fengju ekki nægan kunnugleika til þess að haga stjórninni eins og þyrfti, er það engin höfuðástæða í mínum augum. Kunnugleikann geta þeir útvegað sjer, en stjórnir hinna bankanna geta hvenær sem er tekið af þeim ráðin, en þó svo sje, er ekki víst, að til þess komi, því að hinir geta líka verið skynsamir menn, sem sjá, hvað má og ekki má. En þetta er ekkert höfuðatriði. Jeg læt það svo bíða síns tíma, að segja álit mitt um uppástungur hv.þm.N.-Þ. (BSv). Jeg get sagt honum, að jeg hefi ekki orðið var við neinn ágreining á milli mín og hans um hið æskilegasta framtíðartakmark á þessu sviði. Hann segir, að jeg nái ekki markinu með minni tillögu, öllu í einu. Jeg kannast við, að svo sje, en því síður næst það með hans tillögu. Út af því, sem nú hefir verið sagt um frv., vil jeg einkum minnast á það atriði, sem hv.þm. nefndi, að nokkuð af fjármagni bankans mundi dragast úr höndum hans vegna ákvæðisins um skyldu hans til verðbrjefakaupa. Um þetta vil jeg segja í fyrsta lagi það, að það hefir verið gert of mikið úr því, hvað ákvæði frv. feli í sjer. Jeg hefi heyrt sagt, að því hafi verið slegið fram á fundi úti í bæ, að þetta þýddi það, að taka 10 miljónir króna og festa í verðbrjefum. Þetta er hreinn misskilningur. Sparisjóðurinn var 21 miljón. 1/3 þar af eru 7 miljónir og bankinn átti 3 miljónir í verðbrjefum, svo að upphæðin er 4 miljónir. En þetta ákvæði var einmitt eitt af því, sem jeg var í vafa um, hvort jeg ætti að taka upp óbreytt, því að enginn efi er á því, að þetta ákvæði í frv. meiri hl. milliþinganefndarinnar var sett sem varúðarráðstöfun gegn hættunni, að blandað verði saman sparisjóðsstarfsemi og seðlabankastarfsemi. En þá er efasamt, hvaða rjett það á lengur á sjer, þegar búið er að skilja sparisjóðinn alveg frá seðlabankanum, eins og stjfrv. gerir. Það er svo um sparisjóðslöggjöfina, að hún gerir minni kröfur um skyldu sparisjóða til verðbrjefakaupa en annara landa löggjöf. Það er aðeins lítið brot af varasjóðnum, sem á að vera til í auðseljanlegum verðbrjefum. Sú almenna sparisjóðslöggjöf fer of skamt í þessu efni. En þegar búið er að skilja sparisjóðsstarfsemina frá seðlabankastarfseminni, og það má þegar vill setja hana undir aðrar stjórnir, eins og nú á sjer stað með veðdeildina, þá er jeg í efa um, hvort ástæða sje til þess að gera meiri kröfur til sparisjóðs Landsbankans en yfirleitt til sparisjóða í landinu í þessu efni. Við hv.þm.N.-Þ. (BSv) erum báðir mótfallnir peningaeinokun. En okkur skilur á um það, hvað það sje, sem er fjármagnið í landinu og á hverju þungamiðja útlánsstarfseminnar byggist. Hann lítur einungis á seðlana, en þeir eru í miklum minni hluta. Nei, það er innlánsfje, sparisjóðsfje og innstæðufje á hlaupareikningi, sem um er að ræða, og þarf ekki annað en að líta á yfirlit bankanna til þess að sjá, að þetta er rjett. Innlánsfje landsmanna er miklu meira en seðlarnir, sem eru í umferð. Einokun getur komist á á einn veg, sem sje þann, að svo sje gengið frá bankalöggjöfinni, að til sje ríkisbanki, sem innstæðumenn álíti tryggara að ávaxta í fje sitt en annarsstaðar. Þetta er höfuðmótbáran á móti því, að seðlabanki reki sparisjóðsstarfsemi. Ef svo er frá gengið, að til er ríkisbanki, sem tekur við þessu fje með sömu kjörum og aðrir bankar, jafnvel sækist eftir innlánsfjenu, þá verður það til þess að draga merginn frá öllum einkapeningastofnunum í landinu, því að hvenær sem að kreppir og menn verða hræddir, þá streymir innlánsfjeð úr þeim og undir verndarvæng ríkisins. Þetta er einokun, og það er það, sem verið er að fara fram á, með því að láta ríkið taka að sjer sjerstakan seðlabanka, en halda Landsbankanum áfram sem ríkisbanka. Með þessu er smíðuð líkkista Íslandsbanka, af því að hann fær ekki innlánsfje, eða það streymir frá honum aftur. Þetta finst mjer þeir, sem halda fram, að vegna Íslandsbanka þurfi að stofna nýjan banka, eigi að athuga. Ef þessir menn vilja um leið koma fram með tillögu um að gera Landsbankann að einkastofnun, geta þeir staðið við, að þeir sjeu að skapa grundvöllinn fyrir því, að Íslandsbanki geti lifað í landinu, en slíka tillögu hefir enginn orðað ennþá, og meðan þeir gera það ekki, segi jeg, að þeir sjái ekki sjálfir afleiðingarnar af því, sem þeir eru að fara fram á. Jeg vil minna á, hvernig fór árið 1920, af því að Landsbankinn var ríkiseign, og menn litu svo á, að þeir hefðu tryggingu ríkisins á bak við sínar innstæður. Jeg álít, að sú skoðun sje röng, en þessu trúðu nú menn. Þá streymdi innlánsfjeð úr Íslandsbanka yfir í Landsbankann, og það er hætt við, að eftir uppástungu minni hlutans endurtaki þetta sig í sífellu, þangað til einkapeningastofnanirnar eru dauðar. Að stjfrv. feli í sjer tvo ríkisbanka, skil jeg ekki, hvað meint er með. Það felur það í sjer, að Landsbankinn, sem nú er að talsverðu leyti seðlabanki - hann hefir að minsta kosti skyldurnar, þó að rjettindin sjeu ekki að sama skapi - verði það áfram, þ. e. a. s. helmingur hans. Sparisjóðurinn er greindur frá, en eftir verður banki, sem byrjar með svo mikið fjármagn, að honum er mögulegt að inna af hendi seðlabankaskyldurnar. Helmingur fjármagnsins, um 25 miljónir króna, færist yfir í sparisjóðsdeild, og hinum helmingnum heldur seðlabankinn. Minna en þetta hygg jeg að fjármagnið megi ekki vera, til þess að seðlabankinn geti annað því höfuðverkefni, sem nú liggur á herðum hans, en það er að taka inn í sinn reikning skuld og inneign erlendra banka, sem leiðir af rekstri gjaldeyrisverslunarinnar. Og jeg vil minna á það, að sveiflur á þessu sviði geta á skömmum tíma numið 20 miljónum króna. Síðast liðið haust mun Landsbankinn hafa átt inni erlendis um 12–14 miljónir kr., en þegar kemur fram á sumarið, er ekki ósennilegt, að hann hafi komist í skuld erlendis, sem nemi um 6–8 miljónum króna. Svona sveiflur getur engin stofnun borið, nema hún hafi úr miklu fje að spila. Jeg þarf ekki að lýsa afleiðingunum, eða hvernig muni fara, ef enginn banki er í landinu, sem hefir skyldu og bolmagn til þess að taka á móti slíkum sveiflum. Við höfum nýlega fengið að kenna á slíkum sveiflum, og hófst það ástand 1921, þegar Íslandsbanka brást bolmagn til þess að standast þær sveiflur, sem þá urðu í viðskiftalífi okkar. Þeir, sem ímynda sjer, að stofnun, sem ekki hefir annað en seðla, geti staðist miklar sveiflur, þeir hafa ekki litið á, eða gert sjer ljóst, hve mikið er hjer í húfi. Jeg vil þó taka það fram, til þess að forðast allan misskilning, að jeg teldi það ógætilega farið, ef þegar ætti að skilja sparisjóðinn frá Landsbankanum, og svifta bankann þannig helmingi þess fjármagns, sem hann hefir umráð yfir og getur beitt til þess að standast yfirvofandi sveiflur. Því yrði að slíku horfið, býst jeg ekki við, að Landsbankinn væri fær um að taka við stórum sveiflum. Þessvegna held jeg, að rjett sje, að sparisjóðurinn sje fyrst um sinn undir sömu stjórn og seðlabankinn, til þess að tryggja getu bankans til að annast gjaldeyrisverslunina meðan gengisóvissan stendur yfir. Jeg tek undir það, að þetta mál er ekki flokksmál, enda er það ekki svo vaxið, að það geti talist hentugt til þess að skifta flokkum, og allra síst virðist það þó til þess fallið, að stofna um það nýjan flokk, því hans dagar hljóta að verða allir, þegar málið er komið í höfn, og eftir því, sem allir eru sammála um það, að nauðsyn beri til að ráða seðlaútgáfunni sem fyrst til lykta, þá er vonandi, að takast megi áður en langt um líður að binda farsælan enda á það mál. Út af því, sem hv.þm.N.-Þ. (BSv) sagði um nýja bankann, þá vil jeg leiðrjetta það, að allir hefðu skelt skolleyrunum við því máli. Jeg vil þó minna á það, að einmitt það frv., sem fram var borið í því efni, varð að lögum og öðlaðist konungsstaðfestingu. Að lögin hafa enn ekki komið að tilætluðum notum, er sumpart því að kenna, sem hv.þm. nefndi, og þó ekki síður hinu, að eftir á hefir það komið í ljós, að málið muni ekki hafa í upphafi verið nægilega vel undirbúið. Jeg vil svo einungis bæta einni ástæðu við, sem mjer gleymdist að nefna áður, er jeg taldi rökin fyrir því að fela Landsbankanum að fara með seðlaútgáfuna, en hún er í mínum augum höfuðástæða og eðlileg afleiðing af því, sem á undan er gengið um þróun bankamálanna í landinu. Þegar Íslandsbanki var stofnaður, lá við borð að leggja Landsbankann niður, sem hafði þá mjög takmarkaða seðlaútgáfu. Þó var komið í veg fyrir það. Landsbankinn fjekk að lifa áfram, sem sjerstakur banki við hliðina á hinum, gagnstætt því, sem tíðkast annarsstaðar, því að hjer var það ekki ríkisbankinn, heldur einkabankinn, sem fór með seðlaútgáfuna. Nú hefir Landsbankinn þroskast og eflst á þessum árum. Velta hans hefir margfaldast, þó hann hafi orðið fyrir töpum, eins og aðrar lánsstofnanir á þessum erfiðu árum, sem á undan hafa gengið. En úr því að nú virðist vera samkomulag um það, að taka seðlaútgáfuna af Íslandsbanka, sem haft hefir hana öll þessi ár, þá er það ekki nema eðlileg og sjálfsögð framþróun af því, sem á undan er gengið í þessum málum, að Landsbankinn fái seðlaútgáfuna og taki þá jafnhliða á sig þá skyldu, að halda uppi gjaldeyrisverslun landsins.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf ekki að hafa mikið ónæði af umræðunum um þetta mál að þessu sinni, því þó að frv. sje komið frá okkur meiri hl. mönnunum í bankanefndinni, þá er það nú borið fram af hæstv. stjórn og hæstv. fjrh. (JÞ) hefir mælt fyrir því. Hinsvegar mun eiga betur við að ræða um breytingar þær, sem hæstv. stjórn hefir gert við frv., þegar það kemur til 2. umr., og hygg jeg þó, að þær sjeu ekki það efnismiklar, að ástæða sje til neinna átaka út af því. Á þessu stigi málsins vildi jeg drepa á nokkur atriði, sem komu fram í ræðu hv.þm.N.-Þ. (BSv). Hann sagði, að sitt frv. væri bygt á erlendum staðreyndum, eða eins og hann orðaði það „á raunvísindum“. Það er mjög fávíslegt að halda því fram, að bankamál sjeu raunvísindi, og sama eðlis og t. d. stjörnufræði, eðlisfræði, efnafræði eða önnur þau vísindi, sem nefnd eru „empirisk“. Þeirri mælsku er því illa varið, sem fer til þess að koma því inn hjá Íslendingum, að bankamál sjeu raunvísindi og að um þau gildi „náttúru“-lögmál. Þau eru ekki raunvísindi, heldur er bankavísindum líkt farið og t. d. þjóðhagsfræði, að þar getur verið um ýmsar leiðir að ræða, sem velja má milli, og ber þá auðvitað að kosta kapps um að velja þær, sem bestar eru. Jeg skal fúslega viðurkenna, að það getur verið um fleiri en eina færa leið að ræða í þessum efnum fyrir oss Íslendinga. Um það er nú deilt, hver leið sje heppilegust og hver sje í samræmi við þróun vorra bankamála. Á þeim grundvelli vil jeg ekki deila um þetta mál, að minni hlutinn byggi á raunvísindum, en meiri hlutinn haldi fram einhverju Eskimóafyrirkomulagi. Og frá þeirri röksemdaleiðslu ætti minni hlutinn að hverfa hið bráðasta og viðhafa sæmilega sanngirni í deilu þessari, en ekki drembilæti og hroka. Hv. þm.N.-Þ. (BSv) fór nokkrum orðum um umsagnir hinna erlendu bankamanna, sem nefndin leitaði til, og virtist mjer sem skilja mætti af orðum hans, að við, sem tal áttum við þá, höfum ráðið öllu um það, hvernig svarið yrði. Nú vil jeg benda honum á, að þeir bankastjórar, sem nefndin leitaði til, eru engin lítilmenni, sem láta segja sjer fyrir um, hvaða ráð þeir skuli gefa. Það er litlar þakkir til þessara manna, að gera þeim upp getsakir og fullyrða, að þeir hafi hugsað annað en þeir ljetu uppi. Jeg segi, að það sjeu litlar þakkir til slíkra manna, ef þeim eru gerðar upp hugsanir eitthvað á þessa leið: „Hvað hafa þessir menn, þarna norður á hala veraldar, að gera með þau ráð, er við kunnum best í þessu efni. Við látum okkur nægja að kasta í þessa skrælingja miðaldafyrirkomulagi, sem þeim er samboðið, þó ekki sje það boðlegt siðuðum mönnum“. Ef gera á hinum erlendu bankastjórum upp slíkan hugsunarhátt, þá verð jeg að harma það, að við skyldum nokkru sinni leita til þeirra. Eins og þingtíðindin bera með sjer, þá var því haldið fram á síðasta þingi, af forvígismönnum „seðlastofnunarinnar“, að það, sem næst lægi fyrir að gera, væri einmitt að leita álits þessara seðlabankastjóra á Norðurlöndum. Nú hefir það verið gert, svo að því leyti virðist þingviljanum vera fullnægt, og hæfilegum undirbúningi undir afgreiðslu seðlaútgáfumálsins lokið. Jeg veit, að það þarf ekki að skýra það fyrir hv.þdm., að það er ekki hægt að senda menn á fund þessara erlendu bankastjóra til að segja þeim fyrir um það, hverju þeir skuli svara. Enda vill nú svo til, að við, þessir tveir úr nefndinni, sem fórum á fund þeirra, höfðum enga hugmynd um svar þeirra sumra fyr en löngu eftir heimkomu okkar. Brjef þeirra bárust okkur ekki fyr en við vorum komnir til baka úr förinni. Það er ekki hægt að komast fram hjá ummælum erlendu bankastjóranna með því að telja sjer trú um, að þeir hafi vitað betur en þeir ljetu uppi í umsögnum sínum. Jeg er sannfærður um, að þeir hafi ráðið okkur heilt og svo vel sem þeir gátu. Það kemur að vísu fram í einu þessara brjefa, að þróun bankastarfseminnar fari í þá átt, að hjer muni seðlaútgáfan að lokum skilin frá annari starfsemi Landsbankans, eins og nú á sjer stað annarsstaðar. En er þó rjett að benda á, að enganveginn er það víst, að svo fari. Nú er það álit ýmsra bankafróðra manna á Norðurlöndum, að þróunin gangi í aðra átt. Fjöldi bankafróðra manna hefir nú eftir ófriðinn mikla komist á þá skoðun, að stækka beri starfssvið seðlabankanna, og þá einkum taka upp bein útlán til almennings og jafnvel víðtæka innlánsstarfsemi. Í bankamálum eins og öðrum þessháttar málum er þróunin engum „náttúru“-lögmálum háð. Hún getur gengið í eina áttina í hálfa öld, en snúist svo í hina áttina næsta aldarhelming. Það geta hvenær sem er komið fram þeir agnúar, sem sníða verður stefnuna eftir, og bendir nú alt til, að seðlabankarnir muni á næstu áratugum stækka verksvið sitt og taka upp ýmsa starfsemi, sem um skeið var feld niður. Vildi jeg sjerstaklega vekja athygli á þessu vegna þess, að svo virðist sem hæstv. fjrh. (JÞ), sem annars er samherji minn í þessu máli, sje þó minni hlutanum sammála um framtíðarskipulag seðlaútgáfunnar hjer á landi, þó að hann telji ekki heppilegt að setja nú þegar á stofn hreinan seðlabanka. Er hans afstaða þó skynsamlegri, þar eð hann kýs heldur þróun en stökkbreytingu. Skiftingin í deildir, sem hæstv. stjórn leggur nokkuð meiri áherslu á en gert var í frv. milliþinganefndarinnar, gerir hægt um að aðskilja stofnanirnar, ef svo sýnist. Mun það í framtíðinni mest fara eftir skoðunum bankaráðsins og framkvæmdarstjóranna, hvað gert verður í því efni, og ættu allir að geta orðið sáttir á að fela hin endanlegu úrslit deiluefnisins í framtíðinni þessum bankafróðu mönnum, sem auðvitað munu auðveldlega geta komið fram tillögum sínum. Jeg fyrir mitt leyti er óhræddur við það, þó spá mín sje sú, að ekki verði dregið úr almennri bankastarfsemi Landsbankans, þó hann taki nú við seðlaútgáfunni. Hv. þm. (BSv) talaði um nauðsyn á nýjum banka, og munu þar allir sammála, ef það dregur nýtt fjármagn inn í landið, og rekin er rjett gengispólitík, svo atvinnurekstur geti hjer borið sig. Ástæða er og til að ætla, að frelsi í fjármálum mundi aukast við stofnun nýs banka, sem hefði yfir nýju fjármagni að ráða. En þó að bankastarfsemi ríkisins verði skift í tvent eftir till. minni hl. fremur en að hafa hana í einu lagi eins og meiri hl. leggur til, þá er þar fyrir hvorki meira frjálsræði nje fjármagn í landinu eftir en áður. Það er barnaskapur að kalla tvískiftinguna frjálsræði, en till. meiri hl. einokun. Jeg skal ekki láta mikið yfir frjálsræðinu, sem menn nú hafa. Sæmilegt frjálsræði kemur auðvitað ekki fyr en hver maður, sem hefir góða tryggingu eða ætlar að byrja skynsamlegan atvinnurekstur, getur fengið það fje, sem hann þarf með. Því er nú ekki að fagna. Og úr þessu bætir hvorki till. meiri nje minni hl. Enda verður ekki úr þessu bætt í sambandi við ráðstöfun seðlaútgáfunnar. En það er undarlegt að heyra þá menn hrópa um einokun, nú þegar stendur til að fá Landsbankanum þann rjett, sem Íslandsbanki hefir haft um langt skeið, til seðlaútgáfu, - sem þögðu meðan Íslandsbanki hafði „einokunina“. Því annað er það ekki, sem er að gerast, en það, að Landsbankinn kemst nú í þau spor, sem Íslandsbanki stóð áður í. Þá hjelt hv.þm. (BSv) því fram, að ekki væri æskilegt, að seðlabanki kepti við einkabankana. En þessu til hnekkis má geta þess, að Finnlandsbanki keppir í útlánum við einkabankana, og hefir á stundum nálægt helming seðla sinna í útlánum til einstakra manna og stofnana. Aðalbankastjóri Noregsbanka segir og, að útlánsviðskifti til einstakra manna og stofnana, sem hv. minni hl. mundi telja hættuleg, sje kjarninn í starfsemi Noregsbanka. Það má auðvitað vel segja, að þetta sje kepni, en þegar sú kepni er til þess eins, að gera fjeð ódýrara, fæ jeg ekki sjeð, að annað en gott eitt sje við henni að segja. Það er einmitt mikil nauðsyn á því, að hafa öflugan ríkisbanka við hlið einkabankanna, og að hann hafi rjett á að reka bein viðskifti, ef þjóðin vill hafa rjett og vald til að dreifa fjenu á atvinnuvegina og tryggja, að ómakslaun peningastofnananna verði ekki óhæfilega mikil. - Jeg hefi nú drepið á nokkur helstu atriðin í þessu máli og skal því aðeins bæta fáu við. Jeg hafði búist við því, að hv.þm.N.-Þ. (BSv) myndi, þar sem hann leggur svo mikla áherslu á að feta í fótspor annara þjóða og elta útlendinga í öllu, leggja til, að hjer yrði stofnaður algerður seðlabanki, með rjett til útlána, þótt jeg byggist eigi við, að honum yrði ætlaður rjettur til að taka við innlánum. Þá hefði jeg búist við, að hann kæmi einnig með till. um, að Landsbankinn yrði þegar í stað gerður að hlutabanka. - Ef þetta hefði alt verið gert, gat það auðvitað gengið, og hefði verið í samræmi við rekstur seðlabanka á Norðurlöndum, en eins og nú er um þetta búið, er alls ekki farið eftir þeim útlendu fyrirmyndum, sem mest er gumað af. Útlönd hafa oft verið nefnd í þessu máli. Hv. þm.N.-Þ. (BSv) minnist oft bæði á útlönd og útlend raunvísindi og segir, að meiri hluti bankanefndarinnar byggi mikið á „autoritetstrú“. En sá er munurinn á okkar „autoritetum“ og hans, að hann vitnar aðeins óákveðið í útlönd, en við höfum ákveðna bankastjóra, við seðlabanka á Norðurlöndum, sem hafa gefið ákveðin ráð um seðlaútgáfuna. - Vil jeg heldur hafa slíka bakhjarla en hið óákveðna tal um útlönd og raunvísindi, sem hvorttveggja er aðeins ryk í augu þeirra manna, sem hvorki vita upp nje niður í þessum málum og halda, að þar komi engin innlend skynsemi nje íslensk þróun nálægt.

Benedikt Sveinsson Hæstv. fjrh. (JÞ) fann mjer það til foráttu, að jeg hefði talað um önnur mál en þau, er til umræðu væri. Átti hann þar við nokkur atriði seðlamálsins, er ekki koma beint fram í frv. hans. En þessi mál eru svo skyld hvert öðru, að óhjákvæmilegt er að koma að hvorutveggja þeirra, er um eitt er rætt. Auðvitað talaði hæstv. ráðh. (JÞ) einnig um þessi önnur mál, er hann gat um mótbárur gegn sínu frv., og var því nauðsyn, að jeg gerði það sama. Hæstv. ráðh. gat að vísu hóglega um þetta, en þó til hnekkis mínu máli. Jeg tel það algerlega rangt, og er þar sammála hæstv. ráðh., að blanda saman óskyldum málum. En hjer er ekki því að gegna; hjer er eigi um að ræða einstök frv., hvert öðru óskyld, heldur um þau grundvallaratriði, sem frv. eru bygð á, og verður því að ræða seðlabankann jafnframt þessu frv. Hæstv. fjrh. (JÞ) gerði lítið úr því valdi, sem seðlabankinn gæti haft, ef hann hefði eigi annað fjármagn en seðla, og hjelt því fram, að aðrir bankar gætu tekið af honum ráðin, er þeim byði svo við að horfa. Væri því mikið undir því komið, að hann hefði jafnframt annað fje. En þar sem hjer er skortur á starfsfje, þá hafa bankarnir mikla þörf á því, að fá víxla „redisconteraða“, og verður vald seðlabankans þá þeim mun meira, sem hinir hafa minna fje, annað en seðla. Hæstv. ráðh. sagði, að innlánsfje Landsbankans væri margfalt meira en seðlar hans. En síðar greindi hann milli sparifjár og annara innlána. En jeg fæ ekki betur sjeð en að bankinn verði jafnt að sjá borgið því fje, sem hann fær gegn innlánsskírteinum sem hinu, er lagt er í sparisjóð. Hæstv. ráðh. hjelt því fram, að bankaeinokun yrði hjer í landi, ef mínum tillögum væri fram fylgt, en eigi eftir frv. hans, því að Landsbankinn fengi brátt alt sparisjóðsfje, ef mitt frv. gengi fram, og gæti það orðið hengingaról á alla aðra sparisjóði, og þá fyrst og fremst Íslandsbanka. Þessi sparifjárstraumur til Landsbankans á að koma af því, að það sje almennskoðun, að trygging ríkisins standi að baki því fje, sem þar er lagt inn, „hvort sem sú skoðun sje bygð á rjettu eða röngu“, bætti hann við. Og á þingi í fyrra hjelt hann því fram, að sú skoðun væri eigi á rökum bygð. Jeg vil nú spyrja, hvernig það geti staðist til lengdar, að menn álíti, að landið tryggi sparisjóð bankans, þegar hæstv. fjrh. segir sjálfur, að það sje eigi rjett skoðun? Annars fæ jeg ekki annað sjeð en að það sje alveg óverjandi gagnvart landsmönnum, að eigi sje um þetta skýr lagasetning. En hvað sem því líður, er það all-djarft af hæstv. ráðh. að hampa því sem rökum í þessu máli, sem hann álítur sjálfur einskisvert. Þá hjelt hæstv. fjrh. (JÞ) því fram, að hægt væri að nema burt sparisjóðinn frá Landsbankanum alveg þrautalaust, og þó hefði bankinn eftir 25 miljónir króna. - Þetta er nú nokkuð „flott“ reiknað, ef svo mætti segja. Hvaða fje eru þessar 25 miljónir? Er það ekki nær eintómt lánsfje? Seðlalán, enska lánið, innskotsfje landssjóðs, hlaupareikningsinnlög o. fl. Ætli þá sje mikið orðið eftir annað en varasjóðurinn? Annars hefir ekkert mat farið fram á eignum Landsbankans, og vita því fáir, hve hag hans er nú komið. En það vita menn, að á þessum varasömu tímum, sem nú hafa verið, hefir hann hlotið skaða, sem án efa nemur allmiklu, svo sem eðlilegt er. Hæstv. ráðh. hjelt því fram, að Landsbankinn gæti tekið að sjer að afstýra gengissveiflum gagnvart útlöndum, þótt hann misti sparifjárins. En nú er mestalt starfsfje bankans lánsfje og oftast nærri alt fast í lánum. Þessvegna getur hann eigi tekið að sjer þetta hlutverk nema með nýjum lánum og ábyrgð ríkissjóðs. En getur ríkissjóður þá ekki eins gengið í ábyrgð fyrir seðlabankann, svo sem jeg hugsa mjer hann? Hvorugur bankinn getur tekið að sjer að afstýra gengissveiflum annan veg en með ábyrgð ríkissjóðs. Þá var það að heyra á hæstv. ráðh. (JÞ), að hinn nýi banki ætti ekkert fje að hafa annað en seðla. Auðvitað verður bankinn að fá stofnfje, og býst jeg við, að það verði svipuð upphæð og áætlað er, að fari til Landsbankans, honum til eflingar, ef hann fær seðlaútgáfuna. Hæstv. ráðh. talar um það, að þetta mál hafi verið flutt mjög einhliða hjer í Reykjavík, og sje því ekki mark takandi á því gífurlega fylgi, sem það hefir hlotið hjer í bæ, og fer dagvaxandi. - Jeg vil þegar geta þess, að jeg hefi ekki talað um þetta mál á einum einasta fundi, og getur þessi „ásökun“ því eigi náð til mín. En fyrir hví hafa hinir háttv. herrar, sem vilja fá Landsbankanum seðlaútgáfuna, ekki látið til sín heyra og eigi skýrt sinn málstað fyrir kjósendum bæjarins? - Tveir nefndarmanna töluðu þó á fundi fjesýslumanna og annara atvinnurekenda fyrir skemstu, en ekki auðnaðist þeim að ná samþykki nokkurs einasta fundarmanns. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði um, að samkvæmt þeirri þróun, sem komin væri í bankamál hjer í landi, væri best, að seðlaútgáfan færi til Landsbankans. En það er nú einmitt þetta, sem um er deilt. Jeg þykist hafa sýnt fram á ýmsa annmarka á því, að svo megi fara. Auk þess er það heldur ljettvæg ástæða, að segjast aðeins vilja fylgja því skriði, sem komið hafi verið á þessi mál hjer í landi. Og hvernig er þessi margumtalaða „stefna“ eða „þróun“? Fyrst hefir Landsbankinn seðlaútgáfuna, meðan hann er eini bankinn, þó aðeins fastákveðna, lága fjárhæð óinnleysanlegra seðla, og henni hjelt hann óbreyttri. Síðan tekur Íslandsbanki við henni að öðru leyti en þeirri litlu fjárhæð, sem Landsbankinn fjekk að halda. Og loks, er hún er tekin af Íslandsbanka, er fyrst talað um að fá hana Landsbankanum, en verður þó ekki úr, heldur fær ríkissjóður hana til bráðabirgða, og þar við situr. Mjer virðist þetta óneitanlega líkjast meir krabbagangi en þróun. Hv. þm. V.-Ísf. (AA) hafði ýmislegt við mína ræðu að athuga, og kom mjer það eigi mjög á óvart. Virtist hann hneykslast einna mest á því, að jeg sagði, að bankamál væru bygð á reynslu og raunvísindum. En jeg fæ ekki betur sjeð en að í þeim málum, sem öðrum, sje þess full þörf að safna reynslu fyrir framtíðina, sem hún megi byggja á. En til þess, að geta haft not af þessari reynslu, þurfa menn auðvitað að geta hugsað rjett. - Hv. þm. sagðist engu vilja spá um það, hverja stefnu þessi mál tækju á næstu árum og áratugum. En hvað verður markað af því, sem nú hefir gerst í þessum málum í umheiminum? Er það ekki ótvírætt, að þróunin hefir þar miðað að því fyrirkomulagi, sem jeg ræð til að fylgt verði hjer í landi? Getur ekki reynslan fastskorðað þá vissu, að eitthvert fyrirkomulag sje gott og gilt í öllum aðalatriðum hvar sem er í heiminum, þótt önnur smærri atriði hljóti að fara eftir staðháttum í hverju landi? Eitt dæmi um þessháttar sjerstaka þróun hjer á landi í smærri atriðum bankamálanna er það, hve mikið bankar hjer lána í víxlum. Mjög mikið af þeim lánum, sem annarsstaðar eru sjálfskuldarábyrgðarlán, eru hjer tekin sem víxlalán; þótt víxlarnir sjeu ekki gefnir út til langs tíma í senn, eru þeir framlengdir aftur og aftur, svo að notin af þeim verða þrásinnis hin sömu, sem af lánum gegn sjálfskuldarábyrgð. - Þetta er dæmi þess, að þróunin getur orðið með mismunandi hætti í ýmsum löndum um hin minni atriði, þótt bankaskipulagið sje í aðalatriðum eins. Þá var þessi sami hv.þm. (ÁÁ) að bera mjer það á brýn, að jeg talaði eigi með nægri lotningu um hina erlendu bankastjóra, sem sent hafa milliþinganefndinni brjef um þessi mál. - En þetta er fullkominn misskilningur hv.þm. og fer algerlega fyrir ofan garð eða neðan. Jeg man ekki betur en að jeg taki það einmitt fram, að þeir geti gefið margar ágætar upplýsingar, og að jeg álíti þá bæði vitra og fjöllærða menn. Þetta hefir komið fram bæði í nál. mínu í bankanefndinni og eins nú í fyrri ræðu minni. En þegar þessum heiðruðu herrum ber hvergi nærri saman um ýms höfuðatriði seðlamálsins, hvernig er þá hægt að bera fult traust til þessa fyrirkomulags, sem þeir ætla, að komi ef til vill ekki að sök hjer í landi. Einn þeirra segir t. d., að það sje nauðsynlegt að taka sparisjóðinn þegar í stað frá Landsbankanum, ef hann eigi að fá seðlaútgáfuna. Annar - sá, sem er hvað meðmæltastur því fyrirkomulagi, sem meiri hluti nefndarinnar leggur til, - segir, að bankinn eigi að hafa sparisjóðinn rjett í bili, en telur rjett, að hann losi sig síðar við þessa starfsemi, „sem kringumstæðurnar rjeðu, að sameinuð var honum“. Hjer er því alls eigi um að ræða neinar ásakanir frá minni hálfu gegn þessum mönnum. Enda taka þeir það sjálfir fram, að þá bresti nægan kunnugleik á staðháttum öllum hjer í landi, til þess að dæma fullkomlega um þessi mál. - Sumir þessara bankastjóra leggja áherslu á það, að bankastjórar seðlabankans geti ekki kynt sjer nægilega hag einstakra viðskiftamanna bankanna, en svo sem skýrt er frá í nál. mínu, hafa engir betri aðstöðu til þess hjer í landi heldur en einmitt þeir. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) talaði um það, að menn færu ýmsar leiðir í þessum málum, eftir því, sem reynslan kendi, að best væri, og virðast þau orð áreiðanlega falla mjer til stuðnings meir en honum. Það virtist vaka fyrir hv.þm., að hægt væri að skilja sparisjóðinn frá bankanum hvenær sem væri. En hversvegna á þá ekki að gera það strax, þegar allir viðurkenna, að óhagræði sje að því, að reka þessa starfsemi með seðlaútgáfunni? Þá talaði hv.þm. um áhættuna við sjávarútveg, og hve mikið hefði verið úr henni gert. Jeg get nú raunar eigi viðurkent, að jeg hafi gert, meira úr þeirri hættu en hver annar. En það er víst flestum ljóst, sem eitthvað fást við landsmál, að sá atvinnuvegur er áhættusamari en margur annar. Hitt er annað mál, að vjer megum eigi án hans vera, því að eins og nú er komið, ber hann að miklu leyti uppi landssjóðinn, en þaðan er aftur ausið peningunum í alt hitt, stjórn og löggæslu, skóla og samgöngur, heilbrigðismál og annað, sem ríkið kostar. Hv. þm. lagði mikla áherslu á það, og ljet eins og hann væri að andmæla mjer, að sparisjóðurinn kæmist á tryggari brautir, ef skylt væri að hafa nokkrar miljónir í verðbrjefum. Jeg er alveg á sömu skoðun og hv.þm., frá sparisjóðsins sjónarmiði. En hinu er ómótmælt, að þetta fje kemst út úr veltu, og að slíkt getur eigi haft heppileg áhrif fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar. Þá talaði hv.þm. um það, að margir töluðu nú um bankaeinokun, og var að heyra, að enginn hefði minst á hana áður. Það hjet nú ekki, meðan Landsbankinn var einn, að aldrei væri nefnd einokun! Þá voru sumir svo hamrammir móti „einokun“ Landsbankans, að þeir vildu bókstaflega leggja hann niður, og þótt ekki yrði af því, varð þó kurr manna gegn einræði Landsbankans til þess, að Íslandsbanki fjekk seðlaútgáfurjettinn.

Jeg sagði, að enginn hefði nefnt einokun, meðan Íslandsbanki hafði seðlaútgáfurjettinn

. Það var alt öðru máli að gegna, því að þar var annarsvegar einkabanki, en hinsvegar þjóðarstofnun, svo að bankarnir stóðu þá jafnara að vígi; en að öðru leyti hefi jeg fáa heyrt hæla því, nú á síðari árum að minsta kosti, að sá banki fjekk seðlaútgáfurjettinn. - Jeg hefi nú drepið á helstu andmælin gegn minni skoðun og læt því staðar numið.