Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Guðmundur Í. Guðmundsson) Herra forseti. Ég hef í þessu frv. lagt til, að sú breyt. yrði gerð á l. um stjórn vitamála frá 1933, að upp í þau yrðu tekin ákvæði um, að ljósviti skuli vera á Gerðhólma við Garðskaga. Ég hef borið þetta frv. fram hér á Alþ. samkv. ósk margra sjómanna á Suðurnesjum og í samráði við útvegsmenn þar syðra. Það hefur talsvert borið á, að sjófarendur hafi kvartað undan því, að vitakerfið á Reykjanesskaga væri ófullnægjandi, sérstaklega að því er varðar siglingar út með skaganum og fyrir Garðskaga. Þessar umkvartanir eru tvenns konar. Í fyrsta lagi er kvartað undan því, að ljósmagn þeirra vita, sem fyrir eru, sé mjög ófullnægjandi. Því er t. d. haldið fram um Garðskagavitann, að ljósmál hans sé svo lítið, að hann sjáist skammt að, og að ljósin í Garðinum, síðan rafljósin komu, séu svo sterk, að þau sjáist á undan vitanum, og séu því miklir erfiðleikar á að greina vitann fyrr en of seint. Það sama er að segja um Keflavíkurvitann og Sandgerðisvitann, að ljósmagn þeirra þykir ófullnægjandi. Þá hefur líka verið kvartað yfir því, að vita vantaði, þar eð þeir vitar, sem fyrir eru, hafa ekki möguleika til að lýsa upp siglingaleiðina, og þykja sérstakir örðugleikar á því að sigla inn með skaganum að sunnan. Sjómenn kvarta mjög undan því, að þetta torveldi siglingar inn, og segja þeir, að stundum þurfi þeir að taka á sig stóran krók til þess að vera vissir um, að þeir séu nógu langt undan landi, vegna þess að þeir sjái ekki siglingaljósin. Til þess að bæta úr þessu er þetta frv. fram borið, og mun rétt að taka það fram, að í umr. um þetta mál þar syðra hefur mjög mikið verið um það rætt, hvernig þessu skyldi niður raðað. Ég held, að það sé þó nokkuð einróma skoðun manna þar syðra, að þetta vitastæði, Gerðhólmi, sé mjög heppilegt. Vel má vera, að fleiri leiðir komi til athugunar, og er ég fús til þess að athuga samkomulag um það, ef til skyldi koma. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að þessu frv. verði vísað til sjútvn., þar sem ég veit, að það fær þá ýtarlegu meðferð, sem nauðsynlegt er, að það fái, áður en það verður afgr. út úr hv. d.

Flm. (Jónas Jónsson) Þessi umrædda till. er á þskj. 42 og var lögð fyrir hæstv.Alþ. fyrir nokkru. Segja má, að aðalefni hennar sé að undirbúa Þingvallafund í vor, og er gert ráð fyrir, að um þetta geti allir orðið sammála. Um viss atriði önnur geta menn ekki orðið sammála, og er það svo jafnan um ný fyrirtæki. Mér er enn í minni, að 1926, þegar verið var að byrja að vinna að undirbúningi hinnar nafntoguðu Þingvallahátíðar, voru menn ekki alveg sammála um það. En n., sem þannig var kosin, starfaði í fjögur ár, og lauk því máli svo, sem kunnugt er, að allir undu vel við. Nú hefur það verið nokkuð í undirbúningi í vetur að efna til slíks Þingvallafundar í vor. En það er þó af ýmsum ástæðum, að ekki hefur verið lögð fram föst ráðagerð um þetta fyrr en á áðurnefndu þskj. Ég lít þannig á, að þessi samkoma sé í rauninni áframhald af hinum gömlu og góðu Þingvallafundum, sem bæði voru haldnir á 19. öldinni og oft og einatt á 20. öldinni í sambandi við sjálfstæðismál Íslendinga. Þingvallafundirnir voru vakningasamkomur þjóðarinnar í höfuðmáli hennar, frelsismálinu, og það mun von flestra, að sá fundur, sem halda á í vor, verði með vissum hætti eins konar lokasteinn í þeirri byggingu, sem hinir fyrri fundir voru. - Ég hef orðið var við, að menn hafa talið vafasamt, að hægt sé á svo skömmum tíma að undirbúa þetta, þetta ætti að vera ákaflega fjölbreytt samkoma. En ég held, að þar komi mest til greina minningin frá 1930 og fyrir hv.þm. vaki að bera þann þjóðfund, sem hér verður haldinn, saman við þá fundi, sem fyrr voru haldnir. Þessi till. gerir ráð fyrir fimm manna n., og gæti svo farið, að fulltrúi frá ríkisstj. og einn frá hverjum þingflokki ætti sæti í henni, en þó er ekki um þetta samið enn þá. Þó mundi sennilega fara bezt á því. Og vegna þeirra, sem halda því fram, að samkoman á Þingvöllum 17. júní gæti ekki verið nægilega undirbúin, þá get ég skýrt frá því, að íþróttamenn hafa skrifað okkur í Þingvallanefndinni og tjáð okkur, að þeir ætluðu einmitt að hafa mikla hátíð fyrir sig í vor um þetta leyti á Þingvöllum, og mundi hún þá hverfa inn í þessa hátíð. Á sama hátt er kunnugt um það, að kórar landsins mundu einnig vilja koma þar saman til þess að taka þátt í þjóðarsamkomunni. Þó er kannske ekki rétt að fara út í það á þessu stigi málsins. Þó fyndist mér sennilegt, að það yrði svipað og 1874, að það mundu verða samkomur í ýmsum héruðum í landshlutum fyrir austan, norðan og vestan, en Þingvallasamkoma fyrir alla landsmenn, en þó fyrst og fremst fyrir það fólk, sem býr hér sunnan og vestan lands. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, vegna þess að það verða um þessa till. tvær umr. og sennilega nefndarvinna, þannig að þá koma fram fleiri hliðar á málinu.

Forsrh. (Björn Þórðarson) Mér þykir rétt nú þegar að lýsa viðhorfi ríkisstj. til þessa máls. Enda þótt ríkisstj. sé efnislega samþykk tillögu þessari, vill hún samt sem áður bera fram þá ósk, að till. verði afgr. með þeim hætti, að henni sé vísað til stj. Er þessa óskað af þeim ástæðum, að ríkisstj. telur eðlilegast, að þing og stj. standi sameiginlega að þessum hátíðahöldum. Fallist Alþ. á þessa ósk, mun ríkisstj. framkvæma till. þannig að skipa nú þegar fimm manna n. Mun verða leitazt við að velja fjóra nm. samkv. tilnefningu þingflokkanna, en einn nm. mun ríkisstj. skipa án tilnefningar. Ríkisstj. mun veita n. sérhvern þann stuðning, er hún má, og er að sjálfsögðu gert ráð fyrir, að n. hagi svo störfum, að hátíðin geti farið fram á þeim tíma, sem kunnugt er, að mikill meiri hl. Alþ. er ásáttur um. Ég vildi taka þetta fram nú þegar við þessa umr.

Flm. (Jónas Jónsson) Eins og ég tók fram áðan, þá hefur verið gert ráð fyrir því, eins og hæstv.forsrh. sagði, að í væntanlegri n., sem annast á undirbúning hátíðahaldanna að Þingvöllum í vor, yrðu fimm menn, og nú sé ég, að stj. hefur tekið málið að sér með vissum hætti, sem ég hygg, að sé á þeim grundvelli, er ætlazt hefur verið til. Það eru nú margir flm. þessarar till. á þskj. 42, og hef ég ekkert umboð fyrir þá, en ég vil aðeins segja fyrir mitt leyti, að mér þykir ráðlegt að fallast á þá till., sem hæstv.forsrh. ber hér fram, og mun sjálfur greiða atkv. á þann hátt.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég get lýst yfir fyrir mitt leyti, að ég get samþ.till.hæstv.forsrh. um að vísa till. til ríkisstj. og sé þess vegna ekki ástæðu til að ræða frekar um málið en nú þegar hefur verið gert.

Ólafur Thors Ég get lýst yfir, að ég get fyrir mitt leyti fallizt á ósk ríkisstj. í þessu máli, þótt ég geti ekki staðhæft, að allir þm. Sjálfstfl. yrðu á einu máli um það. Þótt ég þykist alveg vita fyrir víst, að svo sé ekki, þá hygg ég þó, að mikill meiri hl. þm. Sjálfstfl. vilji verða við þessari ósk, eins og hún er borin fram.

Páll Zóphóníasson Mig langar til að fá skýringar á tveim hlutum varðandi þessa till., áður en kemur til að greiða atkv. Það standa að henni svo margir menn, að ég geri ráð fyrir, að ekki standi á svörum. Það, sem mig langar til að spyrja um, er það, hvar þessi hátíðahöld eiga að vera, hvort þau eiga að vera í hverri sveit á Íslandi eða í einhverjum landsfjórðungum. Ég geri ráð fyrir, að menn séu búnir að hugsa um þetta og hafi svarið á reiðum höndum. - Hitt er um það, hvað þessi hátíðahöld kosta. Alþingishátíðin kostaði allmikið fé. Og fyrir stuttu var talað um að verja 2 millj. kr. til ákveðinna hluta, sem ekki var gert ráð fyrir á fjárl. Fjmrh. tilkynnti þá, að þess væri ekki að vænta, að tekjuafgangur yrði á fjárl. þessa árs, og rökstuddi það, eftir því sem hann og ríkisstj. leit á það mál. Nú geri ég ekki ráð fyrir, að þessi hátíð kosti eins mikið og Alþingishátíðin kostaði. En talsvert fé hlýtur hún samt að kosta - og því meir, því vandaðri sem hátíðahöldin munu verða. Hefur breytzt eitthvað með fjárhag ríkissjóðs, frá því að hæstv. ráðh. flutti ræðu sínu hér um daginn, svo að ríkissjóður geti nú tekið á sig veruleg aukaútgjöld? Telur hæstv. ráðh. meira fé til afgangs en þegar hann talaði hérna um daginn? Þetta langaði mig til að vita, áður en ég greiddi atkv. með þessu. Annars er algengt að vísa till. til ríkisstj. til þess að fá þar hægt andlát.

Pétur Ottesen Mér þykir mjög eðlilegt, að till. sem þessi komi fram undir þeim kringumstæðum, sem nú eru hér á landi, og í sambandi við þá atburði, sem eiga að ske á þessu ári. Þess vegna hef ég ekkert frá því sjónarmiði við till. að athuga og skal ekki heldur ræða kostnaðarliði í sambandi við þetta mál. Ég býst við, að kostnaðurinn verði að mestu leyti frjáls framlög þeirra manna, sem áhuga hafa á því, að land og þjóð sæki þennan fund á Þingvöllum, og ég veit, að það stendur ekkert á því hjá Íslendingum að leggja í þann kostnað. Ég ætla sem sagt ekki að fara að ræða um það mál og tel miður, að umr. skyldu hafa farið inn á þá braut hér á þingi. En ég vildi minnast á það, að mér finnst ríkisstj. vera farin að færa sig upp á skaftið nú að síðustu, þar sem hún ætlast til, að Alþ. fari að vísa til hennar till., sem borin er fram af fulltrúum þriggja flokka á þ. í þeim tilgangi, að till. fái þá afgreiðslu, sem stefnt er að: að Alþ. kjósi þessa menn, svo sem segir í till. Ég skal þó viðurkenna, að mér virðist það vanta í þessa till., að stefnt sé til frekara samstarfs við ríkisstj. T. d. hefði ég talið vel til fallið, að forsrh. yrði fimmti eða sjötti maður í þessari n. og yrði þar sjálfkjörinn og til fullkomins samstarfs stefnt af hálfu Alþ. Ég vil benda á það, sem hv. 1. flm. þessarar till. gat um, að undir svipuðum kringumstæðum, fyrir, að ég ætla, 17 árum, var kosin n. hér á þ. til að undirbúa Alþingishátíðina, sem haldin var 1930. Þá var það síður en svo, að þeirri ríkisstj., sem þá sat, dytti í hug að fara að seilast til yfirráða um það, með hvaða hætti og hvernig með þetta yrði farið og frá þessu gengið. Þessi n. var skipuð hér á Alþ. Og síðar við athugun málsins var það samþ., sem talið var undir öllum kringumstæðum sjálfsagt og eðlilegt, að forsrh. tæki sæti í n. til samstarfs við þá menn, sem þar voru fyrir. - Alþingishátíðin var vel og myndarlega undirbúin, eins og við væntum, að nú geti orðið, þó að í smærri stíl sé en þá var. A. m. k. er ekki hægt að gera ráð fyrir, að jafnmikil þátttaka erlendra ríkja geti orðið. Þetta skapa þær kringumstæður, sem nú ríkja í heiminum. Þetta var vel og myndarlega undirbúið, og hæstv.Alþ. ákvað sjálft, hvaða menn skyldu vera í þessari n. Ég fyrir mitt leyti vil þess vegna vænta þess, að hér verði fylgt sama dæmi og þá var um það, að Alþ. kjósi þessa n., eins og till. hljóðar um. Ég mun svo, ef aðrir verða ekki til þess, á síðara stigi þessa máls bera fram brtt. um að bæta einum manni við í n. eða breyta tölu nm. þannig, að forsrh. verði sjálfkjörinn í n., og tel ég þá þeim málum vel skipað. En hitt verð ég að telja mjög einkennilega afgreiðslu þessa máls, ef fara á að vísa þessari till. til ríkisstj., og því undarlegra finnst mér það, að ríkisstj. sjálf fari fram á það við Alþ., að þetta skuli gert. Ég er fullur undrunar yfir þessu tiltæki ríkisstj. og get því fremur sagt þetta sem ég hef ekki verið lakari stuðningsmaður þessarar ríkisstj. en ýmsir aðrir hv.þm. Mér kemur það því undarlega fyrir, ef þeir menn, sem staðið hafa að þessari þáltill., geta goldið því jákvæði, að þessi utanþingsstjórn seilist svo inn á umráðasvið hæstv.Alþ. að hrifsa til sín með slíkum hætti þáltill., sem flutt hefur verið í því skyni, að Alþ. sjálft geri út um það mál án íhlutunar ríkisstj. Ég á eftir að sjá, að slík breyt. sé á orðin hugsunarhætti þm., að þeir taki slíkt fyrir góða og gilda vöru. Auk þess er annað atriði í þessari þáltill., sem ég legg mikið upp úr. Það er, að hér stendur skýrum stöfum, að þessi hátíð eigi að vera 17. júní í sambandi við gildistöku lýðveldisstjórnarskrárinnar á þeim degi. Það er allt annað, að Alþ. slái því föstu með slíkri samþykkt, en þótt ríkisstj. segi eitthvað um það, að hún ætlist til þess, að þetta verði framkvæmt þannig. Hæstv. forsrh. var ekki heldur að tala um að framkvæma þetta samkv. því, sem í þáltill. stendur, heldur var hann hér að vitna eitthvað til vilja meiri hl. Alþ. Á hann þá sjálfsagt við það, að í stjskrfrv., sem hér liggur fyrir þinginu, stendur, í samræmi við þetta, sem stendur í þáltill., að gildistaka lýðveldisstjskr. skuli fara fram 17. júní. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. á móti því, að þessari þáltill. verði vísað til stj., en standa að því, að hún fái þá afgreiðslu Alþ., sem hv.flm. ætluðust til. Ég er sem áður reiðubúinn að styðja ríkisstj. til allra góðra og þarfra verka. En allri undansláttarpólitík í hennar fari sem annarra og hálfvelguhrærigraut snýst ég öndverður gegn.

Einar Olgeirsson Herra forseti. - Það var gert samkomulag um það milli þriggja flokka í þinginu að flytja þessa þáltill., sem hér liggur fyrir. Flm. hennar eru allir fulltrúar þessara flokka í stjórnarskrárnefnd og í lýðveldisnefndinni, sem á að verða. Það var ætlazt til þess í þessari þáltill., að Alþ. gerði þann undirbúning, sem þyrfti, til þess að hátíðahöld færu fram 17. júní 1944 í tilefni af stofnun lýðveldis á Íslandi. Það var búið að ræða allmikið í n. um undirbúning þessa máls og loks að koma sér niður á að flytja þetta mál með þeim, að því er þótti, virðulega hætti, að svo margir þm., sem þarna standa að, skyldu vera flm. málsins á Alþ. Og það var bundizt samtökum milli þessara flokka um að samþ. þessa þáltill. og meira að segja rætt nokkuð um að hafa nokkur samráð um það, hvaða menn yrðu í n. settir. Þegar svo þessi þáltill. kemur til fyrri umr., þá heyri ég á ræðum hv.þm., sem ásamt mér eru þrír af hinum fremstu flm. hennar, að búið er að gera samkomulag um að svíkja þessa þáltill., þannig að hún skuli ekki samþ. á Alþ., þ. e. að Alþ. skuli ekki annast þetta verk og Alþ. skuli þannig ekki heldur gefa yfirlýsingu um, að stofna skuli lýðveldi og halda hátíð í sambandi við það 17. júní 1944 á Þingvöllum. - Mér mundi þykja þetta mikilli furðu gegna, ef ég hefði ekki upplifað önnur svik nýlega af hálfu þessara manna. En mér þykir þetta samt furðu gegna, að svo langt skuli gengið, að sú yfirlýsing skuli koma fram, sem hér hefur verið gefin í sambandi við þessa þáltill. Að þessi þáltill. er komin fram þetta snemma, stafar af því, að þegar verið var að ræða í stjskrn. að rjúfa það samkomulag, sem gert var af flokkunum um, að gildistökudagur stjskr. yrði 17. júní, þá átti að reyna að bæta þessi rof á samkomulaginu upp með því að flytja nú þegar þessa þáltill. - Þá gerast þau tíðindi, að eitt blað hér í bænum, sem sérstaklega hefur barizt á móti sjálfstæðismálinu, heimtaði, að ákvæðið um gildistöku stjskr. 17. júní yrði tekið út úr þessari þáltill. og hætt sé við að samþ. það. Og þegar svo þáltill. þessi kemur til umr. hér í þinginu, stendur hæstv.forsrh. upp og leggur til, að þáltill. verði vísað til ríkisstj., sem eins og kunnugt er, er ekkert annað en form fyrir því að svæfa mál og drepa á nokkuð mannúðlegan hátt. Það er auðséð, hvað hér er á ferð. Þessi þáltill., sem lögð var fram af þremur þingflokkum til þess að staðfesta það af hálfu Sjálfstfl. og Framsfl., að þeir meintu það, að þeir stæðu saman um, að gildistaka stjskr. yrði 17. júní 1944, þeir svíkjast nú þegar við fyrri umr. málsins frá þeirri yfirlýsingu. Mig furðar á því, að hæstv.ríkisstj. skuli láta hafa sig til þess í þessu sambandi að vera nokkurs konar dula fyrir þessa flokka í þessum skrípaleik til þess að þurrka af sér brigðmælgi. -  Það hefur verið rætt um það af hv.þm. Borgf., að ríkisstj. ætti að hafa fulltrúa í þessari undirbúningsnefnd. Og það var minnzt á það, þegar þessi þáltill. var lögð fram, og ekkert hefur verið haft á móti því út af fyrir sig. En það var hins vegar ákveðið að leggja till. fram eins og gert var, því að það var álitið, að ekki mundi verða að deiluatriði, hvort ríkisstj. ætti fulltrúa í n. eða ekki. En hitt er aðalatriðið, að þetta er verk, sem Alþ. á að vinna og því er treystandi til að vinna. Ég vil nú skora á hæstv.forsrh. að taka til baka till. sína um, að málinu verði vísað til ríkisstj. Geri ég það út frá því, að þingflokkarnir hafa komið sér saman um að bera þetta mál fram, og út frá því, að þetta er mál, sem hæstv.Alþ. sjálft á að hafa með að gera, sem það hins vegar getur haft góða samvinnu um við ríkisstj. og vel má framkvæma, ef ríkisstj. álítur það heppilegra, með því að breyta till. ofurlítið, þannig að einn maður gæti verið í n. frá ríkisstj. En ég vil algerlega mótmæla því, að þáltill. sé vísað til ríkisstj. Ég vil lýsa því hér, að ég álít það brot á því samkomulagi, sem gert var á milli flm.till., ef gera ætti slíkt. Og mér þykir ákaflega leitt, ef ríkisstj. lætur hafa sig til þess að vera eins konar skjól fyrir rof á slíku samkomulagi. Ég vil því eindregið beina því til hæstv.forsrh. að taka þá till. til baka, að málinu verði vísað til ríkisstj.

Forsrh. (Björn Þórðarson) Herra forseti. - Ég skal ekki vera langorður um þetta mál eða svara orði til orðs því, sem hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Reykv. hafa nú tekið fram. En hv.þm. Borgf. lýsti undrun sinni yfir því, að stj. væri að færa sig upp á skaftið með því að bera fram ósk um, að þessari þáltill. yrði vísað til hennar. Ég vil bara svara því, að stj. hefur bæði borið fram till. til þál. um skilnað Íslands og Danmerkur og enn fremur frv. til lýðveldisstjórnarskrár. Þetta hefur stj. gert, og þetta mál, sem hér liggur fyrir, er beint framhald af meðferð þessara tveggja greindu mála, - og skal ég ekkert svara þessu frekar. En viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. bar fram um það, að ríkisstj. tæki aftur till. um, að þessari þáltill. verði vísað til hennar, þá get ég að sjálfsögðu ekki orðið við þeirri ósk, eftir að ég hef heyrt hinar eindregnu undirtektir formælenda þriggja þingflokka hér.

Sigurður Kristjánsson Herra forseti. - Þetta er í raun og veru alls ekkert nýtt mál, sem hér hefur verið fjallað um. Ég veit ekki annað en það hafi alltaf verið gert ráð fyrir þessum hátíðahöldum, og það hefur verið rætt a. m. k. í Sjálfstfl. Og mér skilst, að frá upphafi hafi verið gott samkomulag um það, að Alþ. efndi til einhverra hátíðahalda í sambandi við gildistöku lýðveldisins og skilnaðarins við Dani. Ég hygg, að víxlspor í þessu máli hafi aldrei verið nein stigin, fyrr en upp kom þessi hópur dansklundaðra manna, sem fóru að sýna sjálfstæðismálinu tilræði. Það hefur aldrei verið minnzt á það fyrr, að nokkur hlutur ætti að geta raskað því, að efnt yrði til hátíðahalda í sambandi við þennan merkilega atburð. Það var gert ráð fyrir, að Alþ. mundi gangast fyrir þeim, eins og sjálfsagt er. Ég sé ekki heldur ástæðu til þess, að Alþ. fari að fela þetta einhverjum og einhverjum öðrum en það sjálft kýs, að undirbúa þessi hátíðahöld, sem Alþ. á sjálft að bera alla ábyrgð á, hvernig til verði stofnað og fram kunna að fara. Hæstv. forsrh., sem bar fram ósk um, að þessu máli yrði vísað til ríkisstj., lýsti yfir því, að ríkisstj. mundi þá skipa fjóra menn í undirbúningsn. fyrir þessi hátíðahöld eftir tilnefningu þingflokkanna og einn án tilnefningar. Ef fimm menn verða í þessari n., - og það er ekkert aðalatriði, hvort þeir verða fimm eða fleiri, - þá fyndist mér mjög vel viðeigandi, að þeir verði skipaðir á þennan hátt, og ég hef aldrei látið mér annað til hugar koma. Mér finnst sjálfsagt, að þingflokkarnir eigi fulltrúa í þessari n. og ríkisstj. líka, eins og hv.þm. Borgf. tók fram á undan mér, að honum þætti hlýða. En ef hæstv.ríkisstj. þætti þetta ekki koma nógu skýrt fram í þáltill., þá sýndist mér miklu beinni leið og betri málsmeðferð, að þáltill. væri breytt á þann hátt, að þar kæmi fram, að eftir þessum reglum yrði n. skipuð. - Það var líka hugsanleg önnur breyt., þó að ég hefði verið á móti henni, að í þáltill. væri tekið fram, að ríkisstj. væri falið að skipa þessa n. og þá eftir þeim reglum, sem þar væru til greindar. En að vísa slíkri till. frá, - því að ef henni er vísað til ríkisstj., þá er henni vísað frá Alþ., - það eru þau undur, sem ég er sannfærður um, að eiga sér ekkert fordæmi. Þetta er till., sem borin er fram af 13 hv.þm., - sem er að vísu ekki talin nein happatala, - og að leggja til að vísa henni frá, finnst mér ekki ná nokkurri átt. Ég held, að það sé í raun og veru ekki hægt að vísa þessari þáltill. frá afgreiðslu Alþ., því að það kemur í bága við rökrétta hugsun. Og þar að auki er ég alveg viss um, að það mundi vekja hreint og beint þjóðarhneyksli, ef Alþ. vísar frá sér að gangast fyrir hlut slíkum sem þessum. En nú er því sjálfsagt ekki til að dreifa, að ástæðan fyrir ósk ríkisstj. stafi af því, að við nánari athugun hafi mönnum þótt þetta betur við eiga, að Alþ. hefði ekki með þessi hátíðahöld að gera, heldur ríkisstj. Ástæðan er engin önnur en sú, - sem er opinbert mál og fram tekið í Alþýðublaðinu, - að nokkrum mönnum hefur af einhverjum ástæðum sýnzt sér henta og sæma að berjast á móti sjálfstæðismálinu eins og Alþ. hafði hugsað sér að leiða það til lykta, og þeir menn hafa auðvitað heimtað þessa málsmeðferð. Alþýðublaðið hefur heimtað, að ákvæðið um, að hátíðahöldin væru miðuð við 17. júní, væri tekið burt úr þáltill., sem stendur í till., að eigi að vera í tilefni af gildistöku stjskr. þann dag. Það er m. ö. o. þannig, að þessi hópur manna, sem ég vona, að sé nú ekki stór, hann heimtar, að hæstv.Alþ. taki þetta aftur, éti þetta ofan í sig. Og það er einmitt þetta, sem hér er verið að beygja sig fyrir. - Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að fara neitt sérstaklega mörgum orðum um þetta. Það er frá mínu sjónarmiði svo langt fyrir neðan allar hellur. Og ég endurtek það, að ég er sannfærður um, að það vekur alþjóðarhneyksli, ef Alþ. gengur undir slíkt jarðarmen. Út af þeim ummælum hæstv.forsrh., að það væri eðlilegt áframhald að vísa þessu máli nú til ríkisstj., þannig að hún hefði með þessi hátíðahöld að gera, eðlilegt áframhald af því, að ríkisstj. bar fram till. til þál. um niðurfelling dansk-íslenzka sambandslagasamningsins og frv. um lýðveldisstjskr., - út af þessum ummælum vil ég segja það, að allir vita, að það er þingið, sem hefur látið semja þetta hvort tveggja, þáltill. og frv., sem ég nefndi. Og það er ekki nema formsatriði, að ríkisstj. hefur borið þessi mál fram á Alþ. Þessi síðastnefnda þáltill. og frv. eru samin að tilhlutun Alþ. af alþingisskipaðri nefnd. Og að vísa þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, til ríkisstj., er því ekkert rökrétt framhald af því, að ríkisstj. bar hin málin fram á hæstv.Alþ. Þarna kemur að mínu áliti fram misskilningur hjá hæstv.forsrh., því að ef þessari þáltill. er vísað til stj., þá er hér verið að taka úr höndum Alþ. það, sem raunverulega getur ekki verið í höndum annarra aðila en þeirra, sem Alþ. skipar. Og að vísa þessu máli til ríkisstj. er eingöngu gert til þess að myrða þetta ákvæði í þáltill. um gildistöku lýðveldisstjskr. 17. júní 1944.

Ólafur Thors Herra forseti. - Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál, tel ekki heldur tilefni til þess, en þessar umr. undra mig nokkuð. Ástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs, er sú ein, að ég vil ekki láta því ómótmælt, sem hér hefur verið borið fram, að hér hafi átt sér stað brigðmælgi eða svik í garð Sósfl. af þeim flokkum tveimur, sem með honum hafa starfað að þessu máli. Ég skal ekki fara út í að rekja þetta nú. Það er hægt í sambandi við umr. um till. um niðurfellingu sambandslagasamningsins og frv. um lýðveldisstjskr. og verður þá gert hér í sölum Alþ., ef tilefni þykir til þess. Að öðru leyti virðast mér þessar umr. sanna, að menn séu að leita sér að ágreiningsefnum, eins og raunar allt of mikið hefur borið á í þessu máli. Ég vil svo, út af því, sem hv.þm. Borgf. og hv. 7. þm. Reykv. (SK) sögðu, aðeins segja það, að það er náttúrlega engan veginn á rökum byggt, að slíkri till. sem þessari sé vísað frá, ef henni er nú vísað til ríkisstj., sem lýsir yfir, um leið og hún óskar, að málinu sé vísað til hennar, að hún sé efnislega samþykk till. og muni framkvæma hana á þann hátt, sem þingvilji er fyrir. Þessir báðir hv.þm., sem ég nefndi, hafa og lýst yfir því, að þeim þyki nokkuð skorta á um form á till. eins og hún liggur fyrir. Ég hef aldrei heyrt það í þau ár, sem ég hef verið á þingi, að það sé að eyða máli að vísa því til ríkisstj., sem lýsir yfir, að hún sé efnislega samþykk því sama máli og muni tafarlaust framkvæma það, eins og hæstv.forsrh. lýsti, að ríkisstj. mundi nú gera. Ég er ekki flm. að þessari þáltill., en ég get ómögulega barizt gegn till.hæstv.ríkisstj., þó að hún komi frá ríkisstj., - till., sem er sanngjörn og byggð á heilbrigðri skynsemi. Mér er þess vegna ánægja að geta tekið undir ósk hæstv.forsrh. um þessa meðferð málsins, sem hann stingur upp á.

Pétur Ottesen Herra forseti. - Það er aðeins örstutt aths. Út af röksemdum þeim, sem hæstv.forsrh. bar hér fram gegn því, sem ég sagði, að ríkisstj. væri hér að færa sig upp á skaftið með því að vilja draga í sínar hendur þá þáltill., sem ætlunin var hjá flm., að Alþ. gengi formlega frá, vildi ég bara segja það, að þarna er náttúrlega alveg ólíku saman að jafna, þessari þáltill. annars vegar og hins vegar þeim tveim málum, sem hæstv.forsrh. nefndi til samanburðar. Hæstv. ríkisstj. hefur borið fram skilnaðarmálið og frv. til lýðveldisstjskr. í því skyni, að Alþ. gengi frá þessum málum báðum. En í þessu tilfelli er ríkisstj. að fara fram á, að vísað verði til hennar till., sem er liður í þessu sjálfstæðismáli í heild, en að vísu flutt af öðrum aðilum í þinginu. - Þetta stangast svo gersamlega, að ég er alveg hissa, að hæstv.forsrh. skuli grípa til þessara röksemda gegn því, sem hefur verið sagt um till.hæstv.ríkisstj. í þessu efni. Hv. þm. G-K. talaði um, að stj. hefði velvilja í þessu máli og ætlaði að framkvæma það á sama hátt og Alþ. Ég sé ekki annað en sjálfsagt sé, að Alþ. hafi á þessu þá tilhögun, sem til var ætlazt. Alþ. hefur einhvern tíma séð það svartara en að ganga frá þessari till., ef það er ekkert annað en formið. Þó að ríkisstj. sé fullfær um það, þá er Alþ. það vissulega engu síður. Ég skal svo að lokum benda á það, að ég hef setið á 35 þingum og man ekki eftir því, að ríkisstj. hafi nokkurn tíma farið fram á að hrifsa til sín mál með slíkum hætti, sem hér er stefnt að. Hitt hefur oft borið við, að einstakar n. og einstakir þm. hafi gert um það till. að vísa máli til ríkisstj., og hefur það þá langoftast verið gert til að draga afgreiðslu þeirra á langinn, ef ekki að eyða því. Þegar máli hefur verið vísað til ríkisstj., er það vanaviðkvæðið „að láta það í drekkingarhylinn“.

Einar Olgeirsson Herra forseti. - Forsrh. hefur ekki viljað taka þessa till. til baka. - Mig langar til að athuga í þessu sambandi þá aðferð, sem hæstv.ríkisstj. hefur beitt á þessu sviði í sambandi við stjórnarskrármálið. Það var ríkisstj., sem bað þessa flokka um að flytja stjskrfrv. á Alþ. Fór hún fram á, að hún fengi að leggja þetta frv. fyrir þingið, og eftir nokkrar umr. fékk hún það. Nú vil ég segja það, að ríkisstj. hefur ekki farið fram á það við þessa flokka að fá að skipa þessa n. Í þeirri samstarfsn., sem hefur undirbúið þessa till., voru tveir ráðh. eða helmingur ríkisstj. Það var líka auðvelt fyrir ríkisstj. að koma því á framfæri við þessa flokka, ef hún hefði sjálf viljað skipa n. Hún gat komið með breyt. við þetta, þegar verið var að ræða það. Ég man ekki betur en stj. hafi vitað af því, þegar till. var endanlega tilbúin. En það, sem gerist, er, að tveir flokkar virðast koma sér saman um það við stj. að láta vísa till. til hennar. Þessi aðferð er mjög einkennileg og ber vott um, að stj. sé að taka þátt í baktjaldamakki, sem fram fer milli fárra manna innan þings, og að ríkisstj. hefur í þessu máli ekki haft samvinnu við þá flokka alla, sem að þessu máli hafa staðið, heldur við nokkra menn í þrem flokkum, sem vilja nota hana sem „autoritet“ til þess að koma fram á þingi margs konar refjum, sem þessum valdhöfum innan þingsins þykir þægilegt að beita um eitt af viðkvæmustu málum, sem nú eru rædd. Hv. þm. G-K. ætlaði að reyna að afsaka þessi svik. Eins og geta má nærri, voru það engin rök og engar afsakanir, sem hann færði fram. Hann minntist á, að það væri ekki virðuleg meðferð, sem þetta mál sætti, að það skyldu verða umr. um það í þinginu. Þessi hv.þm. fer að ráðast á þm. fyrir það, að óvirðulegt sé að standa fast á þál., sem þrír stærstu þingflokkarnir hafa komið sér saman um að samþykkja. Hv. þm. finnst það mjög mikil óvirðing við þingið, að það skuli koma fyrir, að þm. vilji samþ.þál., sem þeir bera fram. En hitt finnst honum víst betra, að till., sem hann sjálfur er flm. að og er um það, að Alþ. skuli kjósa n. til þess að framkvæma og halda hátíðlega stofnun lýðveldis á Íslandi, - atburður, sem aðeins er framkvæmdur í eitt skipti á 1000 árum í sögu okkar, - honum finnst það víst virðulegt, að slík þál. sé drepin af Alþ. sjálfu. Það er ekki hægt að skilja, hvað þessi hv.þm. á við, þegar hann talar um virðulega málsmeðferð. Ef honum finnst það góð meðferð, að ríkisstj. nefni menn til að gera þetta, hvort var það þá tilfinningin fyrir virðuleikanum hjá þessum hv.þm., þegar hann gerðist einn aðalflm. að þessari till. fyrir nokkrum dögum? Hvernig víkur því við, að þessi hv.þm. er svona breyttur á fáum dögum? Hvernig stendur á því, að honum fannst sjálfsagt fyrir fáum dögum, að Alþ. framkvæmdi þetta, en nú finnst honum það óvirðulegt af Alþ. að gera slíkt? - Þetta dugir ekki. Það er bezt að koma hreint fram, hv.þm. G-K., og segja: „Það voru þrír eða fjórir menn hér á þingi, sem voru á móti. Ég vil beygja mig fyrir því, sem þessir þrír segja, en ekki hinir 47.“ Þessi hv.þm. kemur inn á það, að það sé verið að leita að ágreiningsefnum með því að standa á till., sem við flytjum. Hvers vegna gerðist þessi hv.þm. meðflm. þessarar till. með mér fyrir nokkrum dögum? Gerði hann það til þess að gefa ríkisstj. möguleika til þess að láta Alþ. drepa hana? Hver var meiningin? Heldur hv.þm. G-K., form. Sjálfstfl., að hv.þm. Borgf. og hv. 7. þm. Reykv. standi upp einungis til þess að leita að ágreiningsefni við foringja sinn, hv.þm. G-K.? Heldur hann, að hv.þm. Borgf. geri leik að því að hefja umr. um þessa till.? Er hv.þm. Borgf. svo fjarri honum innan flokksins, að hann þurfi að leita að ágreiningsefni til þess að deila á hann? Það er þá nýtt. Ég held, að það séum ekki við þrír þm., sem talað höfum með þessari till., sem séum að skapa óvirðulega málsmeðferð. Ég held, að það sé hv.þm. G.-K., form. Sjálfstfl., sem sé að skapa ágreiningsefni með því að víkja frá því, sem samkomulag hefur verið um, með því að gefast upp á að verja mál, sem hann hefur lofað að berjast fyrir. Ég held, að það sé hann, sem er að skapa ágreiningsefni um mál, sem enginn ágreiningur þarf að vera um. Ég held því, að þessum hv.þm. farist ekki að standa upp til þess að ávirða okkur aðra þm. fyrir að veita þessu máli virðulega meðferð. Þetta mál getur fengið einungis eina virðulega meðferð, þá, að þessi till. sé samþ. af Sþ. Og þó að form. Framsfl. og Sjálfstfl. hverfi frá þessu máli, er ég engan veginn búinn að sjá, að þeir eigi í því afturhvarfi svo mikið fylgi meðal flokksmanna sinna, að víst sé, að málið sæti eins óvirðulegri meðferð og hæstv.ríkisstj. hefur ákveðið að veita því. Ég mun halda fast við það, að þessi till. fari til n., og ef samkomulag næst við ríkisstj. um, að hún eigi mann í n., hef ég ekkert á móti því. En ég stend fast á því, að till. verði samþ. og n. kosin til þess að undirbúa þjóðhátíð okkar, enda hefur sá háttur verið á hafður. Það var Alþ., sem 1926 kaus sex manna n. til þess að gera till. um hátíðahöldin 1930, og væri ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að sams konar athafnir verði hafðar um þetta mál. Það er auðvitað margt, sem ræða mætti af því, sem hér hefur komið fram í tilefni þess, að tveir af flm. þessarar till. skyldu bregðast henni á þessu stigi málsins. Ég ætla ekki að gera það að umræðuefni. Það verður tilefni til þess síðar, en það er nægilega sýnt, hvað form. þessara tveggja flokka vilja, hvort sem hv.þm. leggjast svo lágt að fallast á till. þeirra eða ekki.

Ólafur Thors Ég segi, eins og ég áðan sagði, að ég tek ekki þátt í því, sem hér hefur farið fram, nema ég megi til. Ég sagði, að mér þætti það ekki auka á meðferð málsins að vera hér með slíkt að tilefnislausu. Ég sagði ekki eitt einasta orð í þá átt, að það væri óvirðuleg meðferð, að sumir hv.þm. væru á móti því að vísa þessu til ríkisstj. Hv. 2. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni, að ég hefði talið það meðferð málsins til ávirðingar, að menn voru ekki á eitt sáttir. Þetta sannar það, sem ég áður sagði, að menn eru að leita að ágreiningsefni. Ég vil ekki vera með getsakir í garð Sósfl. og vil líta svo á, að þessi framkoma flokksins stafi af því, að flokkurinn vegna fortíðar sinnar liggi undir þeim grun að vera ekki heill í því, sem hér er aðalmergur málsins, að Íslendingar fari með þessi mál. Ég álít, að það sé einhver minnimáttarkennd, sem veldur þessari tilhneigingu til þess að „spila“ forustuflokk í þessu máli að tilefnislausu. En ég vil ekki gera flokknum þær getsakir, að hann sé skiptur í málinu.

Dómsmrh. (Einar Arnórsson: Herra forseti. - Ég vil bara leiðrétta nokkra missögn, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Reykv. - Hann sagði, að ríkisstj. hefði viljað fá leyfi stjskrn. til þess að flytja stjskrfrv. og þál. Þetta hlýtur að vera byggt á misskilningi hjá hv. 2. þm. Reykv., því að auðvitað hefur ríkisstj. ekki beðið neinn um leyfi til þess að flytja frv., sem hún mátti gera. Það var óþarfi, fyrir ríkisstj. að beiðast þess, enda þarf ríkisstj. ekki að biðja þingflokkana um að flytja það mál, sem hún vill inn í þingið.

Skúli Guðmundsson Hv. 2. þm. Reykv. sagði í þessum umr., að ef samþ. yrði að vísa þessari till. til ríkisstj., væri með því rofið samkomulag, sem gert hefði verið um þetta mál milli þriggja flokka, og væri Framsfl. einn af þeim. Ég mótmæli þessu, því að þetta hlýtur að vera byggt á misskilningi hjá hv.þm. Ég veit ekki, hvað talað hefur verið um þetta í stjskrn. eða lýðveldisn., því að þar er ég ekki. En það skiptir ekki máli. Um samkomulag milli flokka um þessi mál hefur ekki verið að ræða, því að mér er kunnugt um, að þessi till. hefur aldrei verið lögð fyrir okkur framsóknarmenn og engin ályktun verið gerð í þeim flokki um þá till., sem hér liggur fyrir. Ég er ekki ánægður með hana eins og hún er orðuð, og ég tel mig ekki hafa gengið í neitt bandalag um einhverja ákveðna afgreiðslu á þessari till. Ég get tekið það fram, að ég get vel fallizt á, að till. verði vísað til hæstv.ríkisstj., og ég er ekki sammála hv. 7. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Reykv. um það, að þetta sé mjög óvirðuleg meðferð á þessu máli. Hæstv. forsrh. hefur lýst yfir því, að ríkisstj. muni taka að sér forgöngu í málinu. Ég treysti hæstv.ríkisstj. til þess að fara með þetta mál á hinn bezta hátt og tel heppilegast, að við samþ. að vísa því til hennar.

Einar Olgeirsson Herra forseti. - Hæstv. dómsmrh. minntist á það, að ríkisstj. hefði ekki beðið um að flytja stjskrfrv. og þál. Ég orðaði þetta þannig, að ríkisstj. hefði beðið um þetta, farið fram á það. Ég skal rökstyðja, að þetta var rétt hjá mér. - Ríkisstj. ætlaði sér ekki að leggja fram stjskrfrv. mþn. Það var annað stjskrfrv. Það var eftir samkomulagi við þessa þrjá flokka, að ríkisstj. flutti frv., og þessir flokkar settu það skilyrði, að hún flytti það eins og það kom frá stjskrn. Það er því misskilningur hjá hæstv.dómsmrh., ef hann heldur, að það hafi ekki verið í samráði við þessa flokka, að það var flutt. Ríkisstj. hefur að heita má samið við flokkana um þetta. Hv. þm. V-Húnv. sagði um þetta, að það hefði ekki verið gert samkomulag milli þriggja flokka. Ég veit ekki, hve oft samkomulag hefur verið gert þannig, að allir séu sammála, en undarlegt er það orðið, ef maður má ekki treysta því, þegar 13 þm. flytja þál. sem fulltrúar síns flokks. Og þegar ekki færri en 5 þm. Framsfl. eru flm.till., þá held ég, að það sé ekki nein goðgá að segja, að það sé samkomulag milli flokka um þetta. Og ef gera má ráð fyrir, að það sé samkomulag milli flokka, þá held ég, að segja megi, að það hafi verið samkomulag milli þriggja flokka, sem þar hefur verið rofið. En í öllu falli er þó þarna um að ræða samkomulag milli 13 manna, og það samkomulag hefur verið rofið. Ég sé það, að hv.þm. G-K. vill fara út í það að ræða önnur mál, og ég er reiðubúinn til þess. Ég vil gjarnan gera upp þessi sjálfstæðismál og alla framkomu Sjálfstfl., ef þessi hv.þm. æskir eftir. Ég þori að leggja fram afstöðu Sósfl. í öllum þessum málum, frá því að byrjað var að ræða þau, og ég þori að bera hana saman við það, sem hv.þm. hefur gert í þessu máli. Hv. þm. er með þessu að storka mér, tala um, að við viljum vera einhver forystuflokkur. Ég held, að það hafi verið ég sjálfur, sem sagði við 1. umr.stjskrn., að enginn flokkur vildi telja sig forystuflokk í þessu máli, heldur hefði Alþ. forystuna. Ég mun því við síðari umr. rekja þessi mál með þeirri afstöðu, sem okkar flokkur hefur tekið, frá því að það var fyrst lagt fram.

Ólafur Thors Mér þykir rétt, að það komi fram í sambandi við ummæli hv. 2. þm. Reykv. varðandi flutning á till. um niðurfelling sambandslagasáttmálans og um flutning lýðveldisstjskr., að eftir því, sem ég man, þá var málsmeðferð sú, að ríkisstj. hafði haft í hyggju að bera fram brtt. við þau frv., sem mþn. hafði samið, og að í lýðveldisn. var um þetta rætt og ályktað, að bezta málsmeðferðin væri, að ríkisstj. vildi flytja frv. óbreytt. Og ég man ekki betur en form. lýðveldisn., hæstv. forseti sameinaðs þings, flytti okkur þau skilaboð, hvort við vildum sætta okkur við þessa málsmeðferð. Að öðru leyti þarf ég ekki neinu við að bæta út af þessari hávaða- og glamursfengnu ræðu hv. 2. þm. Reykv. og tilefnislausu brigzlyrðum. Ég hygg, að það mundi margan undra, ef skýrt væri frá samningsumleitununum við Alþfl., hver afstaða Sósfl. varð að lokum samanborið við það, sem hún var í öndverðu. Og ef um það væri rætt, kvíði ég ekki fyrir þeim umr. En ég álít hins vegar, að í þessu máli eigi ekki að vera að gera meira en nauður rekur til úr ágreiningsefnunum. Og ég hef viljað gera sem minnst úr því, sem á milli hefur borið í þessu máli á hverjum tíma. En ég hef talið mig til neyddan að gera þessar aths. vegna fram kominna brigzlyrða.

Sigurður Þórðarson Herra forseti. - Mér skildist, að þessi þáltill. hefði komið fram til þess að undirstrika vilja þriggja flokka í sjálfstæðismálinu, þegar heyrzt hafði, að þeir hefðu gengið frá því, snúið til baka með að ákveða gildistökudag stjskr. í sjálfri stjskr. En að hv.flm. þessarar þáltill., sem hér liggur fyrir, virðast ætla að snúast á móti sinni eigin þáltill., þykir mér ákaflega einkennilegt, og mér finnst, að það hljóti að benda á, að eitthvað sé ekki gott í efni. Maður hefur heyrt í stríðsfregnum undanfarið nýyrði, sem ég hef ekki getað skilið. Það er „varnarsigur“. Ég get búizt við, að varnarsigur í þessu máli sé fyrirhugaður af Alþfl. og þeim dansklunduðu í þessu landi. Allir vita, að þeir eru í mjög fámennum minni hluta og að stefna þeirra hefur að kalla ekkert fylgi með þjóðinni, sú stefna að rísa á móti því, að lýðveldið verði stofnað hér á landi ekki síðar en 17. júní n. k. Og það bendir á, að þeim sé ætlaður varnarsigur í þessu efni, að ekki má stíga neitt spor í þá átt að ákveða gildistökudag stjskr. 17. júní n. k. Og jafnvel nú, þegar 13 hv.þm. hafa borið fram till. til þál. um að undirbúa hátíðahöld 17. júní og það er nokkurn veginn tryggt, að það mál hafi fylgi þriggja þingflokka, þá skeður það undarlega, að ég sé ekki betur en hv.flm. þessa máls standi hér upp, hver á fætur öðrum, og vilji snúast á móti sinni eigin till. og álíti, að það hafi verið misráðið að bera hana fram. Hvernig í dauðanum á að koma því heim og saman, að hv. 13 þm., fulltrúar þriggja stjórnmálaflokka á Alþ., séu ekki í samráði við hæstv.ríkisstj. um þetta má1 og framburð þess á Alþ., sem er mál allrar þjóðarinnar? Ég get ekki trúað því, að þessir 13 hv.þm. hafi ekki verið búnir að ná samkomulagi við hæstv.ríkisstj. um þetta mál, áður en þeir fluttu þessa þáltill. Og hvers vegna koma þeir þá með þáltill., sem þeir snúa svo til baka með, þegar á þing kemur? Því að í staðinn fyrir að mæla með málinu, sem þeir flytja, sé ég ekki betur en þeir mæli á móti því. Þetta er áreiðanlega allt of góður varnarsigur, sem ætlaður er þeim mönnum hér í þinginu, sem andstæðir eru því að ákveða í stjskr., að hún taki gildi 17. júní. Þess vegna tek ég fram, að ég mun fylgja þessari þáltill. eins og hún er, í því trausti, að hv.flm. sjálfir bregðist ekki í málinu. Það er verið að tala um, að í lýðveldisn. hafi menn nú bundizt órjúfandi samkomulagi. Á hvað bendir þetta? Á það, að samkomulagið, sem áður hefur verið um þetta, hefur í raun og veru verið rofið. En trúa menn því þá betur, þó að sterkari orð séu við höfð um „órjúfandi samkomulag“, að það muni standa betur, þegar það samkomulag, sem hv.þm. hafa tjáð vera orðið í þessu máli, hefur verið rofið, svo að ef eitt spor er stigið áfram, þá eru stigin mörg spor aftur á bak? - Ég ætla ekki að vera með nein stóryrði eða brigzlyrði, en ég harma, að í þessu máli, sem á að vera hafið yfir alla flokkastreitu hér á hæstv.Alþ. og hlýtur að vera eitt hið heitasta áhugamál allra Íslendinga, sé verið að tala um brigzlyrði og að eyða löngum tíma í samkomulag um sjálfsagðan hlut. Ef einhverjir skerast úr leik um þetta mál, hvort sem það er Alþfl. eða þeir, sem hafa mikla trú á, að okkur sé óheppilegt að stofna lýðveldi á þessum umtalaða tíma, þá verður að hafa það. En við, sem ætlum að fylgja því máli, að þá sé lýðveldið stofnað, ættum að berjast til sigurs fyrir það. Það á ekki að vera að eyða tíma í að semja við andstæðinga málsins. Við megum ekki taka tillit til andstæðinga í þessu máli. Þeir eru svo lítill hluti þjóðarinnar. Ég er viss um, að þjóðaratkvgr. mun sýna það, að það verða ekki margir á þeirra máli, sem ekki vilja stofna lýðveldi 17. júní n. k. Ég er ekki hræddur við þá atkvgr. En við getum tapað á því að semja við andstæðinga í þessu máli og veita þeim þannig þennan varnarsigur.

Bjarni Benediktsson Herra forseti. - Mig undrar nokkuð sá þytur, sem orðið hefur út af þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, þar sem mér skilst, að um málefnið sjálft hafi í raun og veru enginn ágreiningur komið fram við umr. og eingöngu er um að ræða mjög óverulegan ágreining um form til þess að hrinda því fram, sem fyrir öllum þingheimi virðist vaka. Ef litið er á þá þáltill., sem hér liggur fyrir, þá er hún eðli málsins samkvæmt ekki annað en áskorun til hæstv.ríkisstj. um að greiða nauðsynlegt fé úr ríkissjóði, til þess að af ríkisins hálfu verði efnt til hátíðahalda á Þingvöllum og víðar um landið 17. júní, þegar gildistaka stjskr. er ráðgerð, og að Alþ. ætli sér að kjósa forstöðunefnd þessara hátíðahalda. Jafnframt þessu hefur svo komið fram af hálfu allra aðila, sem hér hafa talað, að þótt í þáltill. sjálfri sé ráðgert, að Alþ. kjósi hátíðanefndina, þá er af öllum talið sjálfsagt, að hæstv.ríkisstj. skuli eiga þess kost að eiga fulltrúa í n., og enginn hefur nokkru sinni haft á móti því. Meira að segja er hægt að upplýsa það af hálfu flm., að það er beinlínis ráðgert og þess óskað, að allir flokkar þingsins taki sæti í þessari n. Og var þó erfitt að koma hvoru tveggja þessu við, ef hlutfallskosning ætti sér stað um þetta, eins og í þáltill. segir. Þess vegna var það, að þáltill. var borin fram meira sem tilraun um það, hvort ekki væri hægt að sameina alla flokka Alþ. og ríkisstj. um það að tilnefna menn í þessa n., heldur en það, að till. ætti að vera það endanlega orð flm. um, hvernig þessari nefndarskipun skyldi háttað. Þegar svo þáltill. kemur hér til umr., skeður það þegar í upphafi umr, og án þess að nokkur atkvgr. þurfi að fara fram um það, að hæstv.forsrh. lýsir yfir því fyrir hönd ríkisstj., að það sé óþarfi af Alþ. að skora á ríkisstj. að verja fé úr ríkissjóði í þessu skyni. Einungis ef þingið vill hafa þá einföldu málsmeðferð að vísa málinu til ríkisstj., þá muni ríkisstj, skoða það sem nægan þingvilja fyrir þeirri fjárveitingu, að þessi þáltill. er komin fram. Ríkisstj. vill m. ö. o. taka á sig ábyrgð á því að greiða fé úr ríkissjóði í þessu skyni. En það verður ekki greitt nema annaðhvort með fjárl. eða fjáraukal. En hæstv.forsrh. lýsir því sem svo miklu áhugamáli ríkisstj., að þetta verði gert, að hann telur, þar sem yfirgnæfandi þingvilji sé fyrir því og vilji ríkisstj., að full trygging sé fyrir því, að formleg fjárveiting fáist á sínum tíma fyrir þessum fjárgreiðslum, þó að till. sé vísað nú til ríkisstj. Og mér virðist þessi aðferð hæstv.ríkisstj. sízt vera til þess að gefa í skyn, að verið sé að grafa þessa þáltill., heldur til þess að sýna enn ríkari áhuga um, að til hátíðar verði efnt, en fyrir fram var jafnvel hægt að búast við. Og hæstv.ríkisstj. lýsir yfir því, að hún muni jafnvel óska eftir að eiga fulltrúa í hátíðanefndinni og óska eftir því, að miðstjórnir flokkanna tilnefni menn í hátíðanefndina. Þetta er nákvæmlega það sama og fyrir okkur vakti og við treystum okkur ekki til að orða í till., vegna þess að við á því stigi málsins vissum ekki, hvort allir flokkar þingsins mundu vera fáanlegir til að gera þetta. Ef hæstv.ríkisstj. vill taka á sig að gera þessar umleitanir og vill gangast fyrir því, að n. verði skipuð á þennan veg, þá skilst mér, að málinu sé nú frekar hraðað, svo að það nái fram að ganga, heldur en við flm.till. gátum vonazt eftir. Mér finnst það gróði fyrir þá, sem að þessari þáltill. hafa staðið, að fengin er yfirlýsing og ósk hæstv.forsrh. um, að till. verði nú að efni til samþ., eins og hæstv.forsrh. leggur til, með því að vísa henni til ríkisstj., svo að hún getur í dag eða á morgun snúið sér til flokkanna og óskað eftir tilnefningu þeirra í þessa n. - Mér virðist, að þetta allt, sem fram er komið, sé full trygging fyrir því, að það náist, sem við höfum óskað eftir. Varðandi gildistökudag stjskr. í þessu sambandi þá var það einnig, að hæstv.forsrh., - ef ég tók rétt eftir, - taldi sjálfsagt, að hátíðarundirbúningnum yrði svo háttað, að hátíðin yrði haldin á þeim degi, sem vitað væri, að meiri hl. þm. vildi, að yrði gildistökudagur stjskr. Nú er vitað mál, að a. m. k. 45 eða e. t. v. fleiri af hv.alþm. hafa þegar margfaldlega lýst yfir, að fyrir því muni þeir berjast, að gildistökudagur stjskr. verði 17. júní 1944. Í yfirlýsingu hæstv.forsrh. felst því það, að ríkisstj. ásamt n., sem skipuð verður, og okkur þessum 45 þm. a. m. k. ætlar að sjá til þess, að þessi hátíðahöld verði við það miðuð, að hátíð geti orðið 17. júní n. k., eins og í till. segir. Ég get því ekki annað sagt, þegar fyrir hendi er þessi yfirlýsing hæstv.ríkisstj. og þegar litið er á það, hvað fram á er farið í þáltill., en að það sé greiðfærari leið, sem hæstv.ríkisstj. stingur upp á í þessu máli en jafnvel að samþ.till. formlega. Bókstaflega öll atriði till. eru tryggð með till.ríkisstj. Og þess vegna hlýtur það, eins og tekið hefur verið fram í þessum umr., að vekja grun um, að verið sé að leita að ágreiningsefnum, ef farið er að gera þessa málsmeðferð út af fyrir sig að ágreiningsefni. En hins vegar gat hæstv.ríkisstj. komið í veg fyrir þessi hátíðahöld með því að neita að greiða fé til þeirra úr ríkissjóðnum, þó að till. hefði verið samþ. Þetta, sem ég hef fram tekið, gerir það að verkum, að ég mun óhikað greiða atkv. með till.hæstv.forsrh. og það í dag, í því trausti, að undinn verði bráður bugur að því að hrinda málinu áleiðis. Að öðru leyti skal ég ekki blanda mér í þær umr., sem hér hafa orðið. Hér hafa nokkuð flogið hnútur um borð í þessu, eins og vill nú verða. Og brigzlyrði hafa komið fram um það, að verið væri að rjúfa samkomulag, og brigzl um svik og annað slíkt. Mér kemur allt slíkt tal mjög ókunnuglega fyrir sjónir, þar sem í þessu tilfelli er búið að tryggja, að það náist, sem samkv. þáltill. átti að nást. Ég þoli slík svikabrigzl ósköp vel varðandi sjálfstæðismálið, ef þau eru í þá átt, að okkur hafi tekizt að hrinda málinu betur áleiðis en vonir stóðu til um. Enda hefur þingheimur getað sameinazt um bæði að samþ.þáltill. um skilnaðarmálið og einnig stjskrmálið, og ég er ekki skuldbundinn til að halda svo á máli þessu, að útilokað sé, að þeir, sem vilja vera með málinu, fái að vera með því. Ef það eru svik, þá eru það svik, sem ég tel mér til lofs, en ekki lasts. Og þessi afstaða mín er allt annað en það, sem fyrir þeim vakti, sem bera þessi brigzlyrði fram og horfa meira á aukaatriðin en aðalatriðin í málinu. Hv. 1. þm. Skagf. (SÞ) talaði hógvært, en þó með fullri alvöru og ekki laust við illkvittni í garð þeirra, sem væru að gefa Alþfl. kost á einhverjum svokölluðum varnarsigri. Það er fyrst hægt að tala um varnarsigur eða ósigur í þessu máli, ef það kemur í ljós, að frá því hafi verið horfið, að stjskr. verði lögleidd á þeim tíma, sem við bundumst samtökum um 1. desember eða 30. nóvember s. l. (1943). Ef það kemur í ljós, að einn einasti hv.þm., þeirra sem gengust þá undir skuldbindingu um að hrinda málinu fram með þessum hætti, sem mest hefur verið um rætt, hefur horfið frá þessari skuldbindingu, þá er fyrst tími til að tala um sigur eða ósigur í þessu sambandi og bera mönnum á brýn svik eða önnur óheilindi í málinu. En hitt verður ekki lagt okkur til lasts, eins og það verður ekki heldur lagt Alþfl. til lasts, þó að hann hafi gengið til samkomulags við okkur um málið. Ég tel það þvert á móti vera einn hinn ánægjulegasta viðburð í stjórnmálasögu okkar fyrr og síðar, ef það tekst að halda svo á þessu máli, að allur þingheimur geti orðið sammála um afgreiðslu þess. Og ég efa ekki, - ef allur þingheimur verður nú sammála um afgreiðslu þáltill. um niðurfellingu danskíslenzka sambandslagasamningsins og afgreiðslu stjskrfrv., - að þá kemur svo eindreginn þjóðarvilji fram við atkvgr. í maí þ. á., að allur þingheimur verður ekki síður sammála um málin í júní en fyrr um að afgreiða málin í einu hljóði. Og mér virðist nauðsynlegra að vinna að því, að þetta takmark náist, en að vera með smáskítleg illindi af engu tilefni.

Sigfús Sigurhjartarson Herra forseti. - Hv. 6. þm. Reykv. hóf mál sitt á því að lýsa yfir, að sig undraði sá þytur, sem fram hefði komið út af till.hæstv.forsrh. um að vísa þessari þáltill. til ríkisstj. Ég get ekki tekið þátt í undrun þessa hv.þm., því að mér finnst mikið tilefni til þess, að nokkur þytur skapist út af svo furðulegri till. Og vitanlega er það með þeim tíðindum, sem margur maður mundi láta segja sér oftar en einu sinni, að þáltill., sem flutt er af 13 þm., fái þá meðferð á hæstv.Alþ., að hún sé afgr. með þeim einfalda hætti að vísa henni frá til ríkisstj. En við skulum nú athuga efnishlið þessa máls nánar. Hv. 6. þm. Reykv. hélt því fram, að með þessari meðferð, að vísa þáltill. til ríkisstj., væri bókstaflega öllu náð, sem fram á væri farið í þáltill., því að till. fjallaði eiginlega um það eitt að skora á hæstv.ríkisstj. að verja fé til hátíðahalda á Þingvelli og víðar í sambandi við stofnun lýðveldis á Íslandi. - Ég verð að segja það, að ég er dálítið hissa á þessum málflutningi einmitt frá þessum hv.þm., sem ég hef annars reynt, að væri enginn undirhyggjumaður, heldur ærlegur í málsmeðferð og svo skýr, að yfirleitt vefðist það ekki fyrir honum að skýra einföldustu hluti. Hver, sem les þessa þáltill., gerir sér ljóst, að aðalatriði hennar felst í þessum orðum, sem ég vil lesa, með leyfi hæstv. forseta, að n., sem þáltill. leggur til, að skipuð verði, á að „annast undirbúning hátíðahalda á Þingvelli og víðar 17. júní 1944 vegna gildistöku lýðveldisstjórnarskrár Íslands þann dag.“ - Þetta er mergur málsins, að í þáltill. lýsir Alþ. yfir því, að lýðveldisstjskr. taki gildi 17. júní 1944. Og það þarf engum blöðum um það að fletta, að sú till., sem hæstv.forsrh. kom fram með, er komin fram vegna samninga, sem gerðir hafa verið á bak við tjöldin um það, að Alþ. skuli ekkert samþ., sem bendi til þess, að lýðveldisstjskr. taki gildi 17. júní 1944. Það er þetta, sem hér er um að ræða fyrst og fremst, en ekki heimild til þess að verja fé til hátíðahalda. Það er þetta, sem nokkur þytur er út af, hvort það eigi einnig að hverfa úr þessari þáltill., að Alþ. ætlist til þess, að lýðveldisstjskr. taki gildi ákveðinn dag. Ég get ekki komizt hjá því að fara nokkuð aftur í tímann til þess að gera grein fyrir, hvers vegna ég álít eðlilegt, að nokkur þytur fari um þingsalinn, þegar þetta kemur fram. Og þá er þess fyrst að minnast, að 8. apríl s. l. ár var undirskrifað hér í Alþingishúsinu samkomulag fulltrúa frá öllum stjórnmálaflokkunum um frv. að lýðveldisstjskr. og um gildistöku hennar. Allir þessir fulltrúar allra þingflokkanna voru þá sammála um að leggja til, að lýðveldisstjskr. skyldi taka gildi eigi síðar en 17. júní 1944. Og orðalagið „eigi síðar en 17. júní“ var notað að yfirlögðu ráði, því að það var samkomulag, að konungssamband yrði ekki tekið aftur upp við Dani eða utanríkismálin seld í hendur Dönum á ný. En það kom í ljós furðufljótt, að einn þeirra, er undirskrifuðu þetta samkomulag, hvarf fljótlega frá því. Menn mega kalla það hvað þeir vilja, en allir vita, hvað það heitir á íslenzku máli að ganga frá gerðu samkomulagi. Þetta varð mönnum yfirleitt hryggðarefni. Næst gerðist það svo, að þrír þingflokkar, er stóðu saman að lýðveldismálinu, gerðu með sér samkomulag 30. nóv. s. l. um að standa fast á ákvörðunum frá 8. apríl, þ. e., að hér yrði stofnað lýðveldi eigi síðar en 17. júní 1944. Þessir þrír flokkar kusu svo níu manna n. til að vinna að undirbúningi þessa máls fyrir næsta þing, er samþ. var, að kæmi saman 10. jan. til þess að ganga frá þessum málum. Auk þess skipuðu þessir flokkar þriggja manna fulltrúaráð til að vinna eins að þessum undirbúningi. Síðan eru teknir upp samningar við þann eina mann, er brugðizt hafði samkomulaginu frá 8. apríl, og þvert ofan í samkomulag þriggja flokkanna, sem ekki var hægt að breyta nema með samþykki þeirra allra, var ákvæðið um 17. júní tekið út úr stjskr. Þetta eru brigð á samningnum frá 30. nóv., og er raunalegt til þess að vita. Hvers vegna er þetta gert? Ráðamenn Sjálfstfl. og Framsfl., hv.þm. G-K. og hv.þm. Str., sögðu þá, að það skyldi eigi að síður tryggt, að lýðveldi yrði stofnað hér eigi síðar en 17. júní, og til þess að sanna þetta fylgdu þeir þeirri þál., sem hér er til umr. En rétt eins og þeir hafi brennt sig á fingrunum, kippa þeir að sér hendinni og vilja nú forðast þessa samþykkt Alþ. Hvað er hér á ferðinni? Hvaða spor verður stigið næst? Hver er tryggingin fyrir því, að lýðveldið verði stofnað eigi síðar en 17. júní? Ég heyrði hv. 6. þm. Reykv. segja hér, að hann væri með því, að þetta yrði ekki dregið lengur en til þessa umsamda dags, og mér dettur ekki í hug að væna hann um fals í málinu, ég veit, að það er hans einlægt áhugamál. En hvers vegna er þá verið að þurrka þessa dagsetningu út úr stjskr. og þessari þál.? Er það ekki til að halda dyrunum opnum fyrir nýjum brigðum. Ég tek skýrt fram, að ég væni hv. 6. þm. Reykv. ekki um slíkt, en ég væni hv.þm. G-K. um það, og vænti ég þess, að hann megi heyra mál mitt. Ég trúi honum til að beygja af stig af stigi í öllum þessum málum og fylgja því, að lýðveldisstofnun yrði dregin lengur en til 17. júní, ef svo byði við að horfa. Og mér þykir rétt að rökstyðja það, hvers vegna ég væni hann um brigð og eins hv.þm. Str.

Þetta er óprestlega mælt

. Ég væni þá um brigð, af því að þeir beittu sér fyrir að rjúfa gert samkomulag þriggja flokkanna, og af því, hvernig hv.þm. G-K. og hv. 2. þm. S-M. hafa lýst orðheldni og trúleik hvor annars í stjórnarsamstarfinu. Ég hef líka lesið blaðaskrif hv.þm. G-K. og hv.þm. Str. um sömu efni, og eftir þessar ræður og skrif þá verð ég að segja, að ég treysti hvorugum, því miður, hvort sem það þykir óprestlega mælt eða ekki. Og þegar þeir geta beitt sér fyrir, að brigð séu gerð í alvarlegasta og örlagaríkasta máli þjóðarinnar, þá óttast ég, að þeir gangi alltaf lengra og lengra frá gerðu samkomulagi, og ég treysti þeim ekki til að standa við að fylgja lýðveldisstofnun hér eigi síðar en 17. júní í vor.

Forseti (GSv): Hv. þm., sá er síðast talaði hér, hefur viðhaft óviðeigandi ummæli, og skal því lýst yfir úr þessu sæti.

Sigurður Bjarnason Þar sem ég tel þann hátt, sem hér á að hafa um afgreiðslu þessarar till., bæði óviðeigandi og óskynsamlegan, þá segi ég nei.

Páll Zóphóníasson Þar sem ég er á móti því, að nokkur hátíð verði haldin, þá er ég með því að vísa till. til ríkisstj., í drekkingarhylinn, og segi því já.