Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Jónsson Jeg hafði hugsað mjer, þegar þetta mál var hjer síðast til umræðu, að svara nokkrum orðum út af því, sem þá kom fram í málinu. Í því skyni hefi jeg hafið dauðaleit í endurminningunni, en ekki fundið neitt, sem þyrfti að svara, nema það eitt, er því var haldið fram, að dýrtíðaruppbótin á launum starfsmanna landsins árið sem leið væri talin hjálp. Þessu þarf í rauninni ekki að svara öðru en því að vísa til prentaðs nefndarálits frá þinginu í vetur, þar sem uppbótin er kölluð kaupgjald, en ekki styrkur. Sömuleiðis bera ræður framsögumanna það með sjer, að það er kaupgjald, en ekki styrkur, eins og lesa má í þingtíðindunum. Og enn fremur sýnir atkvæðagreiðslan, að um kaupgjald var að ræða, en ekki styrk. Það þarf því mikil brjóstheilindi til að bera það fram nokkrum mánuðum seinna, að þetta hafi verið styrkur. Annars vita menn, eins og gamall málsháttur segir, að aut est aut non est, tertium non datur. Annaðhvort er það kaupgjald eða ekki kaupgjald. Jeg vænti líka, að menn þekki principium exclusi medii inter duo contra-dictoria. Það er eitt af þessum þremur lögmálum, sem menn neyðast til að hugsa eftir, ef menn ætla á annað borð að hugsa. Ef það er kaup, þá verða menn að muna, að verkamaðurinn er verður launanna, hvort sem hann er kvæntur eða ekki. En ef það er hjálp, eins og sumir halda fram, hvar standa þeir hinir sömu þá gagnvart kjósendum sínum? Hvaða rjett hafa þeir þá til að taka embættismannastjettina út úr og hjálpa henni? Það tekur sig ekki heldur illa út að hafa það eins og á aukaþinginu í vetur, þegar þeir þóttust hjálpa embættismönnunum á þennan hátt, en steindrápu fyrir mjer tvö frv., sem fóru fram á að hjálpa alþýðu manna. Með þessu slá þeir sjálfa sig, er þeir ætla alveg ófyrirsynju að hjálpa embættismanninum, sem allajafna hefir meiri og betri úrræði en aðrir, eða kann að minsta kosti betur að ríða víxlum, en á sama tíma drepa þeir frv., sem fara fram á að hjálpa öllum almenningi, sem þeir segja þó að fremur sje hjálparþurfi. Jeg vildi ekki koma fram fyrir mína kjósendur eftir slíka frammistöðu, því að þeir eru menn rjettsýnir, sem vilja gjalda hverjum það, sem hann á, en vilja líka, að hjálp sje veitt þeim, sem hjálpar þurfa. Nú hvíslar hjer einn ráðunautur í búspekinni að mjer, að það sje víst gustuk að hjálpa embættismönnunum, því að þeir sjeu altaf kveinandi um kjör sín. Sjálfur er hann embættismaður og tekur laun og dýrtíðaruppbót af almannafje, og jeg vona, að hann fái á sínum tíma eftirlaun fyrir vel unnið starf, eða hans fólk, ef hann verður einhvern tíma dauðlegur.  (S. S.: Jeg vona, að háttv.þm. Dala. (B. J.) verði þá ofanjarðar, til að greiða atkvæði með því)  . Það er sjálfsagt, að þetta mál komi fyrir fjárveitinganefnd, því að það er ekki annað en viðbót við einn gjaldalið í nokkrum greinum fjárlaganna, sem fjalla um kaup starfsmanna landsins. Annars er það harla undarlegt, að menn skuli vera að deila um það, undir hverja fastanefnd málin heyri. Það fer eftir verksviði hverrar einstakrar nefndar, en það er eins og menn vilji vísa málum til nefnda eftir því, hvort þeir menn, sem í nefndunum sitja, eru málunum hlyntir eða ekki. Jeg skal svo ekki ræða meira um þetta að sinni, en síðast þegar jeg talaði í þessu máli gleymdi jeg að bera fram fyrirspurn til stjórnarinnar því viðvíkjandi. Svo er mál með vexti, eins og allir vita, að í vetur voru teknir með í uppbótinni menn, sem ekki eru beinlínis starfsmenn landssjóðs, t. d. barnakennarar. Þetta var skilið svo af sumum, að það væri veiting til hjeraðanna, og jeg leit svo á, að það væri hart aðgöngu að gefa út lög á miðjum vetri, sem skipuðu þeim að gjalda sínum starfsmönnum uppbót, eins og landssjóður gyldi sínum, án þess að ljetta þeim byrðina að einhverju leyti. Þá hefði átt að fylgja stjórnarfrv. annað frv., þar sem hjeruðunum væri gert að skyldu að bæta sínum starfsmönnum, eftir sama mælikvarða, þann skaða, er leiðir af því, að gjaldeyrir fellur. Vildi jeg því spyrja stjórnina, hvort hún hefði fyrirhugað nokkurt frv. í þessa átt.

Einar Arnórsson Að eins örstutt aths., út af orðum háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) í gær. Það mátti skilja svo orð hans, að stjórnarráðið hefði hvatt embættis- og sýslunarmennina til að krefjast dýrtíðaruppbótar. Hafi orð hans falið í sjer þessa merkingu, eru þau ekki rjett. En hitt er rjett, að einn af skrifstofustjórunum leitaði fyrir sjer um óskir og kröfur embættismannanna í þessu efni. En það verður að standa á hans reikningi. Frá starfsmönnum stjórnarráðsins kom óskorun um uppbót, en við það hefi jeg ekkert að athuga. Starfsmenn stjórnarráðsins hljóta að hafa rjett til umkvörtunar eins og aðrir starfsmenn landsins, ef launakjör þeirra eru ekki viðunanleg. Sem sagt ljet stjórnin málið afskiftalaust. Enn fremur ljet háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) sjer um munn fara hnútur til fjármálaskrifstofunnar um, að hún mundi ekki ganga eins vel fram í öðru og þessu dýrtíðauppbótarmáli. Kemur það ekki til mín að svara slíkum hnútum. Núverandi stjórn mun fullfær til þess, ef henni finst ástæða til.

Einar Árnason Mjer finst sjálfsagt, að háttv. deild noti þessa umr. til að gefa nefnd þeirri, er málið fær til meðferðar, nokkurt veganesti. Eftir því sem nefndin færir sig nær vilja þm., því meiri von er um, að till. hennar nái fram að ganga. Á síðasta þingi var málinu mjög flaustrað af. Það kom frá nefnd í þinglok, og þm. höfðu lítinn sem engan tíma til að koma með brtt. Enda voru margir þingmenn óánægðir með fráganginn, þótt þeir samþyktu það. Jeg tel nauðsynlegt að gera alt til þess, að óánægja sem þessi komi ekki fram aftur, því að hún gæti hleypt málinu í strand. Það ber einkum tvent til þess, að meiri varhygðar verður gætt í þessu máli en á síðasta þingi. Í fyrsta lagi, að sú hefir raunin á orðið, að dýrtíðaruppbótin hefir hlaupið langt fram úr áætlun, svo að hjer er því annaðhvort, að nefndin hefir bygt áætlun sína í lausu lofti, eða að þingsályktunartillagan hefir verið misbrúkuð, og er hvorugt gott. Í öðru lagi hlýtur varhygðin að stafa af því breytta ástandi, sem nú er frá síðasta þingi, og er þá fyrst að líta á fjárhaginn. Í vetur var fjárhagur landssjóðs góður, og mun það hafa valdið nokkru um það, hve vel þingið tók þá í dýrtíðarmálið. Enda verður ekki um það deilt, að starfsmenn hins opinbera þola nú betur kreppuna, eftir að þeir hafa á þessu ári fengið þessa ríflegu dýrtíðaruppbót. En nú er svo komið, að fje vantar bæði til þessa og ótalmargs annars, er fje þarf til. Jeg veit, að mjer verður svarað því, að ekki sje annar vandinn en að taka lán, en jeg álít þá aðferð, að taka lán til að eta upp jafnharðan, ekki tiltækilega fyr en í ítrustu neyð. Þegar rætt er um uppbót til starfsmanna landssjóðs, þá hlýtur hugurinn að hvarfla til alþýðunnar. Ef stríðið heldur lengi áfram enn, og samgöngur og verslun versna mikið fram úr því sem nú er, þá fara atvinnuvegirnir að hallast, og þá er það bersýnilegt, að almenningi verður líka að hjálpa. Fer þá að vandast málið; því að hver á að bera þann skatt? Jú, framtíðin líklega. Getur verið, að að því reki, en sjálfsagt er að sporna við því í lengstu lög. Sem betur fer hefir ekki enn borið á atvinnuleysi. Þar, sem jeg þekki til fyrir norðan, er mikil eftirspurn eftir fólki til landbúnaðarins og hátt kaup boðið. Jeg sje líka, síðan jeg kom hingað, auglýsingar í blöðunum eftir fólki til sveitavinnu, og veit jafnframt, að erfiðlega gengur að fá það. Það bendir ekki á, að fólkið vanti atvinnu. Aftur hefi jeg ekki sjeð, að fólk auglýsi eftir vinnu, og bendir það í sömu átt. Þess hefi jeg líka orðið var, að ef boðið er út landsstarf, sýslan eða embætti, þá eru margir um boðið. Það sýnist svo, sem þangað sæki klárinn, sem hann er kvaldastur. Bæði hjer og norðanlands er fjöldi fólks, er virðist vera sólskinsmegin í lífinu. Hjá því er nóg um eyðslu og óþarfa, fordild og hjegómaskap á þessum alvarlegu tímum. Annaðhvort er það af því, að það er efnað og kvíðir engu, eða »flýtur sofandi að feigðarósi«. Og síst vildi jeg, að Alþingi gerði sitt til að glæða þann hugsunarhátt. Aftur veit jeg, að fjöldi fólks býr í skugganum, og að því verður að hlynna, ekki með fjegjöfum, heldur láta það vinna fyrir nauðsynjum sínum. Embættismennirnir vinna fyrir kaupi sínu, og það er því sanngjarnt, að kaup þeirra sje bætt, þegar ástæða er til. Ef atvinnuleysi verður, verður landssjóður að taka lán til að leggja í eitthvert nauðsynjafyrirtæki og veita verkalýðnum atvinnu við það. Jeg vil hallast að tillögunni frá í gær, um að vísa málinu til bjargráðanefndar. Hennar starf er að gera bjargráðatill. Og þetta er bjargráð. Verkefni nefndarinnar hvað þetta frv. snertir verður því tvent. Í fyrsta lagi á hún að draga úr útgjöldunum í frv. stjórnarinnar til þeirra manna, sem síst þurfa stuðnings við, reyna að finna sem sanngjarnastan meðalveg milli þeirra, sem þurfa og ekki þurfa. Hvort það verður kallað hjálp eða uppbót læt jeg mig engu skifta. Og í öðru lagi verður nefndin að gera till. um ráðstafanir til þess að bæta úr væntanlegum atvinnuskorti, ef svo skyldi fara, að til þeirra ráða yrði að grípa, að landið beittist fyrir einhverskonar atvinnuframkvæmdum.

Fjármálaráðherra (B. K ): Út af fyrirspurn háttv.þm. Dala. (B. J.), hvort stjórnin hefði í hyggju að leggja fram lagafrv.um að skylda hreppsnefndir og sýslufjelög til að borga dýrtíðaruppbót, skal jeg geta þess, að svo er ekki, meðfram af því, að stjórnin álítur tæplega hægt að grípa svo inn í verksvið sýslu- og hreppsnefnda. Og jeg held, að þær eigi að ráða þessu sjálfar. Í ástæðum fyrir frv. er tekið fram, að stjórnin eigi að borga sínum starfsmönnum, en bent á, að hreppsfjelög og sýslunefndir ættu að veita starfsmönnum sínum dýrtíðaruppbót, eins og t. d. Reykjavíkurbær hefir gert.

Magnús Pjetursson Jeg bjóst ekki við að þurfa að eiga í orðaskaki út at þessu máli nú við þessa umr. En það voru nokkur orð í ræðu háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), sem jeg vildi gera athugasemd við. Mjer þykir leitt, að hann er nú ekki viðstaddur. En af því, að ef til vill margir meina hið sama og hann sagði, þá vil jeg mótmæla því, að öll þjóðin í heild sinni sje óánægð með ráðstöfun aukaþingsins, eins og hann hjelt fram. Menn geta sannfærst um þetta með því að fara fram á lestrarsal og kynna sjer þar þingmálafundagerðirnar.  (P. Þ: Úr Strandasýslu?)  . Strandamenn hafa eins mikinn rjett til að segja sína skoðun á þessu máli og Mýramenn, og engu síður mikils virði það, sem þeir leggja til. Á tveimur þingmálafundum, af þremur, í Strandasýslu var samþykt að leggja til, að Alþ. veitti dýrtíðaruppbót með líku fyrirkomulagi og í fyrra. Á þriðja fundinum var samþykt samskonar tillaga, þó með þeirri viðbót, að sanngjarnt væri, að þeir, sem hafa tekjur af framleiðslu, fengju ekki jafna dýrtíðaruppbót Annars ættu menn að kynna sjer þingmálafundagerðirnar, og yfirhöfuð koma ekki fram með rakalitlar staðhæfingar rannsóknarlaust; þá mundi það koma í ljós, að það er ekki rjett, að þjóðin í heild sinni sje mótfallin dýrtíðaruppbót til embættismanna, eins og henni var hagað á síðasta þingi. Mjer virtust menn kenna nefndinni um flaustrið á málinu í vetur. Jeg verð að segja það, að jeg áleit þá málinu of mjög flaustrað. En það er nokkuð skrítið að heyra þá menn tala nú um flaustur, er greiddu atkv. með afbrigðum frá þingsköpunum, til þess að koma flaustrinu áfram. Þeir mega sannarlega sjálfum sjer um kenna, og ættu nú ekki að hafa í hámælum álas um sínar eigin gerðir. Annað, sem jeg vildi mótmæla, er ölmusu- eða fátækrastyrks-nafnið, er margir vilja óðir og uppvægir koma á dýrtíðaruppbótina. Það er vitanlega rjett, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) tók fram, að hjer er verið að bæta mönnum þá rýrnun á kaupgjaldi sínu, er leiðir af verðfalli peninganna, Ef svo er ekki, þá er ekki rjett að byrja á því að hjálpa þessum stjettum; þá á enga uppbót að veita þeim. Það er náttúrlega alveg satt, að hjer verður að fara varlega í útgjöldin, því að útlitið er ilt og fjárhagurinn slæmur. Í vetur var líka reynt að taka tillit til þessa. Dýrtíðaruppbótin var ekki nálægt því miðuð við verðfall peninganna, eins og það var í raun og veru. Það var auðvitað miklu meira en dýrtíðaruppbótin nam. Og var þetta einmitt af þeirri ástæðu, að landssjóður var ekki álitinn fær um að bæta upp alt verðfallið, en ekki af hinu, að það álitist ekki rjett. Þótt hjer sje því ekki um fulla uppbót að ræða, þarf ekki að fara ranglega að. Jeg vil, að grundvöllurinn sje rjettur, og ekki teknir undan einstakir menn eða stjettir. Mjer hefir yfirleitt fundist þeir, sem jeg hefi talað við, skilja, að það er sanngirniskrafa, að þessi uppbót sje veitt. Flestir líta svo á, að kauphækkun þeirra, sem vinna hjá einstökum mönnum, sje dýrtíðaruppbót, og það kæmi þá óneitanlega kynlega fyrir sjónir, ef hver einstakur vinnuveitandi veitti dýrtíðaruppbót, en allir sameinaðir í einn vinnuveitanda veittu enga. Sá er munurinn, að fólk, sem ræður sig til vinnu einhvern vissan tíma, getur sett hnefann í borðið og neitað að vinna, en vjer starfsmenn landssjóðs, margir að minsta kosti, erum ver settir, og ekki eins við búnir að setja hnefann í borðið, ef oss er órjettur ger. En það ímynda jeg mjer, að háttv.þm. sjái, að ekki er rjett nje sanngjarnt, að margir leggi mikið í kostnað til að geta tekið að sjer víst starf, og verði síðan neyddir til að sitja við hvaða ranglæti sem vera skal. Þetta er sannarlega mikið alvörumál og þarf kalda og rækilega yfirvegun. Sjerstaklega vil jeg vara við þeirri hættu, sem hjer hefir viljað brydda á. En það er að gera þetta mál að tilfinningamáli. Það getur dregið þann dilk á eftir sjer að vekja upp aftur óánægju og kala milli vissra stjetta, sem mikið var farinn að minka, og væri það illa farið. Mjer er óhætt að segja, að mörgum hlutaðeigendum er þetta ekki eingöngu fjárspursmál, heldur hitt, að þeir finni viðurkenningu þess, að húsbóndi þeirra sje eins rjettlátur og þeir sjá að aðrir húsbændur eru. Með því að jeg býst ekki við að komast hjá því að taka til máls síðar í þessu máli, læt jeg hjer staðar numið. Mjer er ekkert kappsmál um, hvaða nefnd fái málið til meðferðar, en finst það þó heyra frekar undir fjárveitinganefnd.

Skúli Thoroddsen Jeg skal ekki vera langorður. Hjer hefir orðið nokkur ágreiningur um það, í hverja nefnd beri að vísa þessu máli. Það hefir verið lagt til, að því verði vísað til bjargráðanefndar. En þetta er stórmikill misskilningur á verksviði nefndanna, eins og hv.þm. Dala. (B. J.) og háttv.þm. Stranda. (M. P.) hafa þegar sýnt. Verksvið bjargráðanefndar snýr út á við, lýtur að viðskiftum vorum við aðrar þjóðir, en uppbótarmálið snýr að oss sjálfum, veit inn á við, ræðir um það, hvert kaup menn fá eða eiga skilið, og heyrir því í eðli sínu beint undir fjárveitinganefnd, alveg eins og bert er af einstökum greinum fjárlaganna, sem tiltaka ákveðin laun starfsmanna landsins, líkt og háttv.þm. Dala. (B. J.) tók fram. Mjer mundi hafa þótt vel við eiga, að takmarkið við þessa 1. umr. málsins hefði verið það að gefa væntanlegri nefnd einhverjar leiðbeiningar í meðferð þessa máls; en því fer fjarri, að svo hafi verið. Umræðurnar hafa aðallega hnigið að því, hvort hjer sje um hjálp eða launabót að ræða. Hv. þm. Stranda. (M. P.) og hv.þm. Dala. (B. J.) hafa þegar rækilega hrakið þær ástæður, sem fram hafa komið um það, að hjer sje um hjálp að ræða. Það mun hafa verið hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), sem fyrstur kom með þetta hjálparhjal, og færði fram mjög hlægilega ástæðu fyrir því, að hjer væri að eins um hjálp að ræða. Hann sagði sem sje, að fyrst að öllum væri ekki goldið jafnt, þá væri þetta gjöf. Eftir því væri það gjöf, ef jeg greiddi háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) upp í 100 kr. skuld, sem hann ætti hjá mjer, 50 kr. Fyr má nú vera firra. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) mintist á efnahag manna og vildi láta hafa hliðsjón á framleiðslu manna, ætlaðist til, að framleiðendur, þeir er embættum gegndu, hlytu þá lægri uppbót. Mælti hann þetta einkanlega til presta. Annars vegar taldi hann þó bændur verða nú fyrir miklum fjárhalla. Röksemdaleiðsla þessa háttv.þm. (S. S ) er þá sú, að allir bændur tapi, nema þeir bændur, sem einnig eru prestar, og sjá allir, hve veigamikið þvílíkt skraf er. En sannleikurinn er sá, að þótt menn vildu hafa hliðsjón af efnahag manna og framleiðslu við ákvörðun uppbótarinnar, þá er það allsendis ókleift in praxi, eins og líka hitt, sem sumir hafa bent á, að miða uppbótina við ómagafjölda. Hvernig á t. d. að fá vitneskju um innstæðu manna í bönkum og sparisjóðum eða ársgróða þeirra, sem framleiðendur eru? Jeg veit ekki betur en að allir bændur, sem skrifað hafa í blöð undanfarin ár, hafi - hver og einn - þóst tapa á búskapnum þessi ár. Háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) taldi óþarft að hafa uppbótina nú jafnháa og í vetur, með því að hún væri nýlega greidd. Þetta er mjög undarleg rökfærsla. Háttv. þm. (E. Árna.) má vita það, að hver, sem vill lifa, og ekki hefir peninga til þess, neyðist til að taka lán. Honum má skiljast það, að menn, sem búa við sultarlaun, höfðu fyrirfram eytt uppbótinni, fengið lán upp á hana. Sami háttv.þm. (E Árna.) sagði, að svo gæti komið, að vjer yrðum neyddir til þess að taka lán, til þess að greiða þessa uppbót, og var honum illa við það, eins og mjer er líka. En þótt svo færi, þá er hjer ekki um lán að ræða til þess að eta upp, eins og hann komst að orði. Ef þessi háttv.þm. (E. Árna.) getur ekki greitt vinnumanni sínum kaupgjald, verður hann að taka lán til þess, en það er ekki sama sem að eta lánið upp. Og alveg hliðstætt þessu er samband landsins við starfsmenn sína. Sami hv.þm. (E. Árna.) sagði enn fremur, að atvinna væri næg hjer á landi og kaup hátt, en ef þetta er rjett, þá bendir það heldur á blómlegan hag landsins og á það, að landið standi svo vel að vígi, að enginn nauður reki til þess að draga af starfsmönnum þess rjettlátleg laun. Nú er svo komið, eftir því sem mjer hefir verið sagt, að hreppstjórinn á Tjörnesi, sem hefir verkstjórn á hendi við námana þar, fær 15 kr. í kaup á dag, en óvaldir verkamenn fá 6 kr. á dag. Þetta má bera saman við kjör þau, sem margir embættismenn njóta, menn, sem árum saman hafa kostað sig til náms, til þess að verða færir um að takast á hendur ákveðna stöðu. Háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) sagði, að ekki sæi á, að embættismenn byggju við sultarlaun, því að jafnan væri fjöldi umsókna, ef einhver staða losnaði. Þetta ætti þó ekki að þykja undarlegt; hvað eiga menn að gera annað en það, sem þeir hafa lært og kunna, meðan þess er nokkur kostur? Það væri sjálfsagt margt fleira, sem rjett væri að taka fram í sambandi við þetta mál, þótt jeg sleppi því nú. En jeg get ekki varist því að drepa á það, að alla tíð síðan jeg hefi verið riðinn við Alþingi, frá því að jeg varð fyrst þingskrifari, hefir kveðið við þessi sami sónn úr sömu sætum þessarar deildar, bændaþingmannasætum, sífeldur barlómur um bágborinn hag landssjóðs, landsins og bændastjettarinnar. Þetta er þeim mun kynlegra, sem þetta heyrist ekki nefnt á nafn úti um landið. Í för minni vestur í kjördæmi mitt nýlega andæfði enginn uppbót til starfsmanna landsins, og ekki hefi jeg heldur sjeð nein slík andmæli í þingmálafundargerðum þeim, sem lagðar hafa verið fram hjer á lestrarsalnum. Jeg held því, að það sje engan veginn þægt verk, sem þeir háttv. þm vinna, sem enn halda uppi þessum gamla barlómi; hann ætti að vera genginn úr móð og mætti helst ekki heyrast lengur, enda er öllum almenningi farið að skiljast, að starfsmenn landsins eiga laun sín skilið og að þeim verður að greiða sómasamlega eða að minsta kosti lífvænlega.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Eins og háttv. deildarmenn sjá er hjer um lítið frv. að ræða, og er það að eins viðauki við lög, sem á sínum tíma fengu allrahæsta staðfestingu, og er það nú samkvæmt stjórnarskipunarlögunum lagt fyrir þingið. Það færir að eins lítils háttar út verksvið þeirra laga, sem áður er búið að samþykkja. Jeg sje ekki neina brýna þörf á, að það gangi til nefndar, og læt mjer nægja að óska þess, að það verði látið ganga til 2. umr.

Einar Arnórsson Jeg vildi að eins leyfa mjer að vekja athygli á því, hvort ekki mundi vera ástæða til að endurskoða þessi lög, sem búin voru til upp úr eldri lögum í vetur. Sýnist mönnum þess þörf, þá leyfi jeg mjer að leggja til, að frv. verði vísað til bjargráðanefndar. Mætti eins vel gera það við 2. umr., þótt ekki verði það gert í dag.

Flm. (Bjarni Jónsson) Vjer höfum Íslendingar hlotið vandræði ýmiskonar af þeim miklu Hjaðningavígum, sem nú geysa um heim allan. Er þess fyrst að geta, að þessi vandræði hófust með þeim hætti, að þær ófriðarþjóðir, er til náðu, tóku að hefta viðskifti vor við önnur lönd, og höfum við af því beðið tjón allmikið. Auk þess var tekið það ráð að beita sultinum sem aðalvopni, og með því var oss Íslendingum stíað frá verslun við þá þjóð, sem oss hafði um langan aldur reynst hagstæðast að versla við, nefnilega Þjóðverja. Jeg hjelt því fram í fyrirlestri í ársbyrjun 1916, að vjer ættum að hafa menn í Englandi, Þýskalandi og Vesturheimi til að gæta hagsmuna vorra, svo að sem minst tjón hlytist af ófriðnum fyrir siglingar og verslun þessa lands, með því að komast að hagkvæmum samningum við stórþjóðirnar og hinar helstu hlutlausu þjóðir. Þá verður enn þrengra um oss og meiri bönd lögð á verslun Íslands, er Englendingar meinuðu oss að skifta við hlutlaus lönd austan hafs, Norðurlönd og Holland. Það sjá allir, hvílík vandræði hlutu að stafa þar af, enda er kunnugt orðið, hversu mikill hnekkir viðskiftum landsins hefir staðið af þessu. Þó versnar enn um allan helming, er hafnbannið var lagt á England. Urðum vjer við það algerlega milli steins og sleggju, þar sem önnur aðalófriðarþjóðin segir: »Þjer megið ekki sigla til annara landa, án þess að koma við hjá oss«, en hin þjóðin segir: »Við sökkvum vægðarlaust hverju skipi, sem til Englands siglir«. Þetta horfði til stórvandræða, en fyrir milligöngu breska ræðismannsins hjer fengum vjer þó að láta skip sigla beina leið frá Danmörku til Íslands, án þess að koma við í Englandi, og höfum vjer þann veg fengið nokkuð af vörum og skipum austan um haf. Og síðasti liðurinn, sem veldur oss mestri hættu, er það, er Bandaríkin gengu í ófriðinn. Jeg skal þá með örfáum orðum rekja það, sem gert hefir verið af hálfu stjórnar og þings til að afstýra vandræðum síðan ófriðurinn byrjað. Mönnum mun vera það í minni, að fyrst var leigt skip, sem Hermod hjet, og látið fara eina ferð til Vesturheims, en síðan ekki söguna meir. Þá var skipaleiga ekki nema 14000 kr. fyrir þetta stóra skip, og hefði því, ef um nokkra framsýni hefði verið að ræða hjá oss, verið sjálfsagt að halda áfram leigunni, eða jafnvel að festa kaup á skipinu, en stjórnin, sem þá sat að völdum, mun ekki hafa treyst sjer til að ráðast í slíkt stórfyrirtæki, sakir þess, að hún var þá farin frá og gegndi að eins störfum um stundarsakir. Jeg fór þá til kaupmanna og leitaðist við að leiða þeim fyrir sjónir, hvern hag siglingar vorar og verslun gætu haft af því að vjer hefðum sjálfir ráð á skipum til vöruflutninga, og reyndi að fá þá til að halda áfram leigunni. En sú ferð fór á sömu leið og tvær ferðir aðrar, sem jeg fór þegar jeg var sá öfundlausi viðskiftaráðunautur hjer á landi. Í annað skiftið vildi jeg fá þá til að hefja siglingar milli Íslands og Liverpool, og hugðist með því að ryðja braut hugmyndinni um að vjer kæmum oss upp verslunarflota sjálfir. Þeir sögðu: »Það er ljómandi falleg hugmynd, sem þú kemur með, en hvernig dettur þjer í hug, að samtök náist hjá íslenskri kaupmannastjett til slíkra framkvæmda?« Nú geta menn sjeð eftir á, hvor hafði rjettara, sá maður, sem ekkert vit átti að hafa á viðskiftum og verslun, eða hinir, sem talið var að hefðu einir alla þekkinguna. 1915 kom sá flokkur, sem jeg hefi talist til, með tillögu um að birgja landið að kornvöru, og var í framsögunni einnig talað um kaup á steinolíu og kolum. Tillagan var feld, en stjórnin lýsti yfir því, að hún hefði í hyggju að gera alt hvað hún gæti til að sjá landinu fyrir nægilegum birgðum. Svo tók hún líka skip á leigu, Bisp, en þá var skipaleiga stigin svo mjög, að þetta skip, sem var miklu minna en Hermod, kostaði nú 65000 kr., í stað þess sem Hermod kostaði að eins 14000 kr. Ekki myndi það Þjóðverjum líkt að sjá svo illa borgið hag sínum og sjá ekki svo langt fram í tímann og að hverju myndi reka um vöruflutninga í skipalausu landi. Það hefði því verið sjálfsagt að gera leigusamning til lengri tíma eða jafnvel öllu heldur kaupa skip, því að þessi háa skipaleiga borgar skipsverðið að mestu á einu ári. En þetta var mönnum ekki ljóst þá. Menn hjeldu, að stríðið gæti aldrei lengi staðið; sjerstaklega þóttust menn tryggir um, að Þjóðverjar gætu ekki haldið út lengur en svo sem 2-3 mánuði, enda þótt það væri bersýnilegt hverjum hugsandi manni, að þjóðirnar stóðu svo jafnt að vígi, og viðureign þeirra hlaut að verða löng og að líkindum jafntefli. Annað var það og, sem stjórnin gerði, sem sje samningarnir við Breta. Hefir mörgum þótt þeir orka tvímælis að ýmsu leyti. Á síðasta þingi voru þeir til umræðu, og ljet jeg þá í jós þá skoðun mína, að þeir væru góðir að því er snertir rjettindi landsins, en að öðru leyti efasamir, og ekki gott að segja, hversu sjálfráður annar málsaðilinn hefir verið. Svo stóð þegar aukaþingið kom saman, að ekki var komið í nein stórvandræði og engin bersýnileg hætta á því, að atvinnuvegirnir stöðvuðust eða siglingar teptust, svo að landið lenti í sveltu. En þegar leið fram til jóla, var það auðsjeð hverjum glöggum manni að hverju fór. Það hlaut að reka að því, að Þjóðverjar hertu á káfbátahernaðinum fram úr hófi. Jeg gat þess þá til styrktar till., sem jeg bar fram viðvíkjandi matjurtarækt og kolanámi hjer á landi, þar sem jeg sá, að af hafnbanninu myndi leiða skort á kolum og matvælum, að innan skamms mundu Þjóðverjar herða á kafbátahernaðinum og leggja fullkomið hafnbann á England, og mundi oss þá lítið lið í samningum við Engla. Þetta er nú komið fram hvorttveggja að sumu leyti. En því miður hafði aukaþingið ekki nógu opin augun til að sinna þessu máli. Það hefði þó vel mátt vera búið að útvega útsæði á þeim tíma, sem leið frá þessu þar til hafnbannið hófst, því að þá var ekki komið útflutningsbann í Danmörku. Eins er með kolin. Hefði verið byrjað að brjóta þau í vetur, hefði ekki farið svo, að menn hjer í Reykjavík hefðu þurft að hætta vinnu sinni vegna kolaleysis. Hitt mun aftur verða miklu erfiðara, þótt byrjað sje í sumar að brjóta kolin, að ná þeim hingað þegar vetur fer að. Nú er svo komið, að kol eru orðin ofdýr til að reka fiskveiðar, og hefi jeg sjeð þess ljósan vott út um gluggann minn, þar sem 14-15 botnvörpuskip hafa nú legið aðgerðalaus mánuðum saman úti á höfninni, Nú heyri jeg sagt, að komið hafi fram hlutur í síðustu samningum, sem ekki hefir þekst áður, þar sem verkun á síld er svo ákveðin, að ekki tekur tali að veiða hana, því að kostnaðurinn verður helmingi meiri en ella, vegna þeirrar verkunaraðferðar, sem nú er til skilin. Má búast við, að kostnaður við útgerðina sje orðinn svo hár, og skilyrðin að öðru leyti svo ill, að útgerðin stöðvist með öllu. Eina ráðið, sem þó ekki er ráð nema framkvæmt sje, liggur ekki í valdi neins Íslendings að framkvæma. Það er, að stjórnin fengi verð afurðanna hækkað um 100%. Þá mætti reka útgerðina í sumar án stórtjóns. Þetta hefir þingmálafundur á Skarðsströnd og aðrir þingmálafundir í Dalasýslu skorað á stjórnina að reyna. En þetta er ekki nein skyldukvöð. Ekkert er heimtað af stjórninni nema tilraun, því að allir vita, að hún hefir eigi mátt til þess að knýja það fram. Það er þá auðsjeð, að þessi atvinnuvegur liggur í kaldakoli. Og það er töluvert vafamál, hvort hægt verður að nota gufuskipin og vjelbátana til að afla fiskjar til soðningar mönnum, þar sem kol og olía eru bæði dýr og lítt fáanleg. Þá væri hugsanlegt, að eigi yrði í annað hús að venda en nota opna báta, og þá kæmi sjer illa, hve sá atvinnuvegur er úr sjer genginn og bátar orðnir fáir. Jeg get vel fallist á þá skynsamlegu tillögu eins útgerðarmanns, Elíasar Stefánssonar, að vissast væri, að landsstjórnin næði í tæka tíð viðarfarmi frá Ameríku til þess að geta smíðað sjer fleytu, ef í nauðir ræki. Það annað er öllum auðsætt, að framleiðsla Vesturheims eða Bandaríkjanna er takmörkuð, og gróði jarðarinnar á hverju ári hefir ekki gert mikið betur en fæða íbúana. Enn fremur er mörgum þúsundum smálesta sökt í sjó. Því er hugsanlegt, að þar sem svo miklu er sökt og Bandaríkjamenn ætlast til, að þeirra bandamenn sitji fyrir hlutlausum þjóðum um vörukaupin, geti svo farið, að Íslendingar geti engin matvæli fengið vestan um haf eða annarsstaðar að, fremur en aðrar hlutlausar þjóðir. Það virðist koma ljóst fram í þessari styrjöld, að framvegis muni hyggilegast og varlegast, að hver þjóð geti búið að sínu. T. d. gæti þetta komið fyrir Íslendinga þegar í haust, en hjer er lítill forði. Því ríður á að gera ráðstafanir áður en sá háski dettur á, er mestur getur orðið, að sultur taki að þjaka þessari þjóð. Hefði jeg verið einvaldur í landinu í vor, hefði jeg skipað öllum bændum að færa frá öllum ám sínum og sent þeim 5 þúsundir manna úr kaupstöðunum til að vinna fyrir þá í sumar, gegn því að þessir kaupstaðabúar fengju góðan viðurgerning og sæmilegt kaup til að geta lifað veturinn af. Hjer í Reykjavík er hættast við sultinum, og liggur því nærri að gera ráðstafanir. Hingað til hafa menn verið svo bjartsýnir, að þeir hafa ekki hirt að gera ráðstafanir. Niðurstaða minnar ræðu verður þá þessi: »Búist við hinu illa; hið góða skaðar ekki«. Skipum nefnd til að íhuga, hvaða ráð eru til að afstýra hættu þeirra, er getur að minsta kosti vofað yfir, ef hún vofir ekki yfir þegar. Að svo mæltu vil jeg æskja þess, að þessi þingsályktunartillaga, sem hjer liggur fyrir, verði samþykt og nefndin kosin.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið mjög stuttorður um þetta frv. Ástæðurnar fyrir því eru teknar fram í athugasemdunum, sem til er vísað. Ástæðan til þess, að stjórnin hefir ekki notað heimildina nú í vetur, er sú ein, að henni sýnist peningaverð mjög óvíst. Og það er ekki einungis óvíst nú, heldur er það skoðun margra, að eftir stríðið muni það verða mjög óvíst á móts við fasteignir, sem taldar eru ábyggilegastar. Mun enginn geta gert sjer í hugarlund, hvernig peningaverð verði eftir ófriðinn. Hjer í frv. þessu er farið fram á, að frestað verði sölu þjóðjarða og kirkjujarða þangað til stríðið er úti, eða fyrst um sinn til loka ársins 1919. Því skal jeg ekki neita, að sú hugsun liggur á bak við, að þingið taki til íhugunar, hvort ekki sje rjett að hætta að selja landssjóðsjarðir og breyta ábúðarskilmálunum í erfðafestuskilmála eða tryggja ábúð leiguliða á einn eða annan hátt. Nú er um þetta eitt að ræða, hvort hv. deild sýnist ekki ástæða til að láta vera að selja um sinn. Vænti jeg, að þetta frv. fái að ganga til landbúnaðarnefndar til að verða íhugað þar, og sje ekki ástæðu til að ræða það frekar nú.

Þorleifur Jónsson Mín skoðun á þessu máli er sú, að það sje athugaverð stefnubreyting, ef ætti að fara að hefta þjóðjarðasölu fyrir fult og alt. Jeg veit ekki betur en að það hafi hingað til verið vilji þjóðarinnar, að ábúendum væri gefinn kostur á að fá ábúðarjarðir sínar keyptar. Það hefir verið margra skoðun, að þetta væri öruggasta leiðin til að fá landið vel ræktað, og að landbúnaðurinn blómgaðist því betur, sem fleiri væru sjálfseignarbændur. Jeg gæti fyrir mitt leyti vel felt mig við, að söluheimildinni væri skotið á frest, eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gat um, meðan stendur á fasteignamatinu. Við rjett og óvilhalt mat mundi fást ábyggilegur grundvöllur til að byggja söluna á. En jeg vil alls ekki, að salan sje heft fyrir fult og alt. Mjer þætti vænt um, ef nefnd sú, sem væntanlega fær málið til meðferðar, vildi íhuga, hvort ekki væri sanngjarnt, að þeir menn, sem þegar hafa fengið ábúðarjörð sína virta og hafa í höndum meðmæli sýslunefnda, fengi að kaupa nú þegar áður en lögin ganga í gildi. Sú virðing hefir farið fram áður en rugl komst á peningaverðið, og þessir menn hafa kostað virðinguna í þeirri von, að þeir fengi jarðirnar keyptar. Jeg veit um menn, er fyrir tveim árum hafa fengið metnar ábúðarjarðir sínar og hafa í höndum meðmæli sýslunefnda. Þetta tel jeg rjett að nefndin athugi. Mjer þætti illa farið, ef hætt yrði með öllu að selja þjóðjarðir, því að jeg tel þjóðjarðasöluna hafa stutt að ræktun landsins.

Sigurður Sigurðsson Þegar jeg heyrði þess getið, að stjórnin ætlaði sjer að hætta að selja þjóðjarðir, skildi jeg það svo, sem það boðaði stefnubreytingu í þessu máli. Nú sje jeg í aths. við frv., og heyrði auk þess á ræðu hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að hjer er sjerstaklega farið fram á frestun, sökum óstöðugs peningaverðs. Hins vegar fanst mjer jeg þó geta lesið það milli línanna, að ráðuneytinu sjálfu mundi ekki á móti skapi að hætta sölu þjóðjarða og kirkjujarða fyrir fult og alt. Hefði jeg því getað vænst þess, að ráðuneytið tæki rögg á sig og legði fram frv., ekki um frestun á sölunni til 1919, heldur að henni yrði hætt í bráð og lengd. Það er öllum vitanlegt, að skoðanir manna á máli þessu eru mjög skiftar. Því er ekki að leyna. En stöðugt mun þeim fara fjölgandi, er telja oflangt gengið í sölu þjóðjarða og kirkjujarða, og því sje nú mál að hætta að fullu og öllu. Það er langt síðan, að fyrst komu fram raddir um að hætta þessari sölu. Það mun hafa verið á þingunum 1893 og 1895. Þá komu inn á þingið ýmsir nýir menn, er töldu ekki rjett að halda áfram að selja þjóðjarðir, t. d. þáverandi þm. Stranda., Guðjón Guðlaugsson, Jón frá Múla og meira að segja þáverandi og núverandi hv.þm. S.-Þ. (P. J.) og fleiri góðir menn. Síðan hafa þessar raddir oft látið til sín heyra, bæði utan þings og innan. Jeg ætla ekki nú að rekja ástæður okkar, sem viljum hætta sölunni; það væri endurtekning. Jeg skal að eins minnast á eina aðalástæðu þeirra, er fylgja sölunni, þá ástæðu, að með henni sje trygð sjálfsábúð á jörðum. Við hinir, sem erum á móti þjóðjarðasölunni, segjum þar á móti, að þessi sala tryggi ekki til frambúðar sjálfsábúð í landinu. Til þess að tryggja hana þyrfti sjerstök lög, og er þá hætt við, að mörgum fyndist með þeim gengið fullnærri persónulegu frelsi, sem menn eru svo viðkvæmir fyrir nú á dögum, eða jafnvel eignarrjettinum. Teldi jeg því rjettast að hætta alveg sölu opinberra jarðeigna, og jafnvel að landið keypti þær jarðir, er gengið hafa úr sjálfsábúð. Það er ekki hægt að draga fjöður yfir það, að margir sem kaupa og keypt hafa opinberar jarðir, hafa gert það til að selja þær aftur öðrum og græða á þeim. Þessu til sönnunar mætti nefna dæmi, ekki að eins úr nágrenni Reykjavíkur, heldur og víðs vegar af landinu. Hinu neita jeg ekki, að sumir hafa keypt jarðirnar til þess að bæta þær, og í þeirri óvissu von, að þær gengi til afkomenda sinna. Við, sem eldri erum, vitum, hvernig þetta hefir gengið. Það er ekki sjaldgæft, að menn hafi bætt jarðir sínar og bygt upp, en svo hefir ekkert barnanna getað eða viljað innleysa jörðina og búa á henni. Jeg hafði vænst þess af þessu ráðuneyti, að það myndi stíga sporið að fullu, og ekki einungis leggja til, að sölu þessara jarða væri frestað til skamms tíma, heldur leggja fram frv. um að hætta sölunni algerlega, og um leið gerð ráðstöfun til þess jafnframt, að koma á öðru skipulagi um ábúðina á hinum opinberu eignum, þar sem kjör ábúenda væru bætt og ábúðin gerð þeim hagkvæmari. Því er nú svo varið, þrátt fyrir það þó að tímarnir sjeu erfiðir, að mesti hörgull er á jörðum. Menn vilja reisa bú og eiga með sig sjálfir, engu síður en á dögum Nóa. Margir verða því að hröklast að sjónum. Því hefði verið ástæða til að athuga, hvort ekki væru til óseldar ýmsar þjóðjarðir og kirkjujarðir, er skifta mætti að skaðlausu í 2-3 ábúðir. Er jeg sannfærður um, að svo er. Meira að segja gæti það komið til mála að kaupa af einstökum mönnum lönd þau, sem ekki eru notuð. Mjer detta í hug tveir vestustu hrepparnir í Mýrasýslu. Þar eru landstórar jarðir, sem ekki eru notaðar til hálfs. Mjer þætti því rjett að athuga, hvort ekki væri ráðlegt, þrátt fyrir dýrtíðina, að kaupa lönd og undirbúa með framræslu og öðrum jarðabótum, á kostnað hins opinbera, og leigja síðan til ábúðar gegn hæfilegum vöxtum af kostnaði undirbúningsverksins. Jeg nefndi þessa 2 hreppa vestur frá, en svona er það víðar, að margar jarðir eru ekki einu sinni hálfnotaðar. Menn eru að tala um að gera eitthvað fyrir landið og flýta fyrir ræktun þess. Jeg er viss um, að besta og sjálfsagðasta ráðið í þá átt er að hætta algerlega sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Það hefir verið sagt, að þegar hafi verið seldar bestu jarðirnar. Það er að vísu satt, að ýmsar ágætar jarðir hafa verið seldar, en samt eru eftir enn margar góðar jarðir óseldar, einkum kirkjujarðir. Ráðlegast er því að láta nú staðar numið, en í stað þess gera ábúðina aðgengilegri og hlynna með því að ræktun landsins.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi litið svo á þetta frv., sem eitthvað annað byggi bak við það en að teppa þjóðjarðasöluna í bili. Það hefir verið látið í veðri vaka, að þetta væri að eins um stundar sakir, en mjer er grunur á, að svo sje að eins á yfirborðinu. Af því að jeg er ekki samþykkur þessari stefnu, get jeg naumast látið vera að mótmæla henni. Jeg hefi alla tíð verið þeirrar skoðunar, að þjóðjarðasalan hefði tvímælalaust gert mest að því að hrinda áfram ræktun landsins. Jeg hygg, að enginn geti neitað því, að þessum aðaltilgangi laganna hefir verið náð. Annað mál kann að vera um ýms aukaatriði, svo sem verð jarðanna og framkvæmd laganna. Því hefir verið haldið fram, að margar þjóðjarðir hafi verið seldar oflágu verði og að landssjóður hafi tapað á sölu þeirra. Þetta er alveg rangt. Hagur landssjóðs og hagur þjóðarinnar verður ekki aðskilinn. Hve nær er hægt að segja, að landssjóður hafi tapað? Ef það er þjóðargróði að selja jarðirnar, þá er það gróði landssjóðs einnig. En nú er því ekki að heilsa, að landssjóður hafi í raun og veru tapað í svipinn. Allar jarðir hafa verið seldar hærra verði en lögin tilskilja, þ. e. fyrir verð, sem svarar minst til 4 %, reiknað eftir afgjaldinu. En þetta skiftir engu; ef þjóðargróði er að sölunni, þá er hún líka landssjóðsgróði. Menn hafa reynt að tína til dæmi upp á það gagnstæða, að sjálfseignarbændum hafi ekki búnast eins vel og leiguliðum. En þótt þess megi finna dæmi, þá getur enginn hrakið það, að sjálfsábúð hefir fleygt landinu mest fram, en sjálfsábúð er takmark þjóðjarðasölulaganna. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gat þess, að á árunum 1893-1895 hefði risið sterk alda í þá átt, að hefta þjóðjarðasöluna, og nefndi nokkra menn, sem þeirrar skoðunar hefðu verið. Eg gæti líka nefnt nöfn andstæðrar skoðunar og þar á meðal einn mann, sem tvímælalaust er einn hinna vitrustu manna, sem á þingi hafa setið; jeg á við Eirík prófessor Briem. Þetta var honum hið mesta sannfæringarmál. Mjer kom það skrítilega fyrir að heyra hv.þm. S.-Þ. (P. J.) nefndan í þessum flokki; en þótt hann hafi verið þeirrar skoðunar þá, þá hefir hann komist til betri trúar síðar, eins og sjá má á tillögum skattamálanefndarinnar 1907, sem hann átti sæti í. Um framkvæmd laganna er það að segja, að jeg hygg, að stjórnin hafi í lögunum sjálfum næg ákvæði til þess að hefta sölu jarðanna, ef telja má það landinu í óhag. Ef stjórnarráðinu þykja sýslunefndir vera óvarkárar í þessum efnum, getur það ámint þær eða neitað um söluna. Þessi leið held jeg, að sje betri en að teppa söluna alveg, enda kæmi það mjög illa við nú, þar sem mjög lítið er orðið eftir af bestu jörðunum. Mjer er líka kunnugt um það, að sumir menn, sem hafa fengið heimild til kaupanna, hafa alls ekki fengið jarðirnar, og veit dæmi þess, að þeim hefir verið endursend 1. afborgun kaupverðsins, svo að jeg get vel ímyndað mjer, að einstakir menn kunni að höfða mál gegn landsstjórninni út af þessu. Mjer dylst það ekki, að hjer hefir komið fram stefnubreyting hjá stjórninni, en hún hefir orðið svo snögg, að menn hafa ekki varað sig á. Og þessari stefnubreytingu er jeg algerlega andvígur. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gat þess, að sumir mundu leita kaupa á þjóðjörðum beinlínis í því skyni að græða á þeim. Jeg efast um, að þessa sjeu nokkur dæmi, því að þótt menn hafi selt aftur þjóðjarðir, sem þeir hafa keypt, þá er alls ekki víst, að þeir geri það í þessu augnamiði, þ. e. til að græða, heldur geta atvik legið svo til, að þeir þurfi að selja. En jafnvel þótt þeir hafi selt jarðirnar aftur, þá þarf það ekki að vera til ills; ef kaupandi hefir bætt jörðina, verður hann tekinn til fyrirmyndar af næsta eiganda. Sami hv.þm. (S. S.) mintist á það, hve mikilsvert atriði í þessu máli væri sundurskifting jarðanna í grasbýli. En í þessu efni get jeg ekki heldur orðið honum samferða. Jeg held, að oss vanti enn sem komið er öll aðalskilyrði fyrir þessu fyrirkomulagi, þar á meðal lánsstofnanir. Þessi hugmynd, grasbýlin, er til vor komin frá útlöndum. En hjer er ólíku saman að jafna. Ef vjer berum saman kostnaðinn við að byggja og rækta landið við samskonar kostnað í öðrum löndum, þá er hann svo ólíkur sem svart og hvítt. Jeg hygg, að þetta fyrirkomulag mundi aldrei reynast hentugt hjer. Þeir, sem reyndu þetta, mundu fara á höfuðið. Eins og hjer hagar til, þá er engum kleift að lifa við örfáar skepnur, ef hann rekur ekki aðra atvinnu. Og ekki hefi jeg þá trú, að landsstjórnin yrði mönnum betri landsdrottinn en aðrir. Fyrir nokkrum árum var sett nefnd hjer á þingi, til þess að íhuga þetta mál, og yfirleitt sambandið milli landsdrottins og leiguliða. Árangurinn varð sá, að því var vísað til aðgerða stjórnarinnar; annað ráð fann nefndin ekki. Það hefir verið talað um að koma hjer á erfðafestu. En jeg sje engan veginn, að erfðafesta tryggi fremur en sjálfsábúð jarðirnar handa niðjunum, og síst af öllu gæti hún trygt þessa skiftingu jarðanna. Því yrði hún gerð að skilyrði fyrir ábúð, myndu menn fara sjer hægra að taka jarðirnar. Það hefir ekki mikla þýðingu að fara sjerstaklega rækilega út í þetta mál nú. Jeg býst við, að því verði skotið til nefndar, og þá líklega helst til landbúnaðarnefndar. Jeg hefi í sjálfu sjer ekkert sjerlegt við það að athuga, en álít samt, að engin sjerstök ástæða geti verið til að hefta söluna. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) talaði um það, að bagi væri að því, að ekkert fast verð væri til þess að miða við nú. Það er víst alveg rjett, en jeg sje ekki fram á, að úr því muni greiðast í bráð. Vitanlega hefir þessi sveifla komið á verðið með ófriðnum, og ekki unt að segja, hve nær alt kemst í samt lag. En þetta ætti ekki að skifta neinu, því að auðvitað hækkar samtímis nokkuð að sama skapi virðingarverð jarðanna. Og ef stjórnin vill ekki hlíta virðingunni, þarf hún ekki að selja. Jeg býst við því, að jarðarverðhækkunin muni haldast lengi, og svo munu allir gera, sem nokkra trú hafa á landbúnaðinum. Sjerstaklega hefi jeg þó þetta á móti frv., að það kemur illa niður á þeim, sem sitja á smájörðum og þegar hafa fengið leyfi til þess að kaupa ábúðarjarðir sínar, enda má yfirleitt segja það, að flestar þessar jarðir eru svo, að landssjóði verður ekkert úr þeim, eða hefir ekkert fje upp úr þeim. Og öldungis fráleita tel eg þá stefnu, að skifta jörðunum sundur í smábýli, eins og nú standa sakir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal ekki fara neitt út í þau mótmæli, sem fram hafa komið gegn því að hætta við sölu þjóðjarða, því að það efni liggur hjer alls ekki fyrir. Frv. fer að eins fram á það að fresta þjóðjarðasölunni vegna verðfalls peninga, sem orðið hefir, eins og hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) einnig játar að sje. Jeg get ekki sagt um það hjer, hvort ráðuneytið sje á móti þjóðjarðasölu yfirleitt eða ekki; jeg er ekki viss um, að allir ráðherrarnir sjeu þar á sama máli. En um hitt erum vjer allir sammála, að það sje eigi rjettur búskapur fyrir landssjóð að selja jarðirnar nú. En þótt allir væru á þeirri skoðun, að þjóðjarðasalan sje ekki heppileg, þá finst mjer það ósanngjarnt að heimta af stjórninni, að hún leggi fram ákveðnar tillögur um algerða breyting á ábúðarskilyrðunum. Það mál þarf mikinn undirbúning. Út af orðum hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) skal jeg taka það fram, að það er ekki rjett, að nokkrum manni, sem loforð hefir fyrir sölu jarðar, hafi verið neitað um söluna, ef hann hefir notað loforðið á þeim tíma, sem það var bundið við. Hitt hefir komið fyrir, að t. d. loforð, sem gefin hafa verið fyrir nokkrum árum, en ekki hafa verið notuð fyr en löngu síðar, hafa ekki verið tekin til greina. Og alveg ómögulegt er það, að 1. afborgun af jarðarverði hafi verið rekin aftur, vegna þess, að það væri ekki hægt; afborgun byrjar ekki fyr en jörðin er að fullu seld. Jeg skal ekki segja um þjóðjarðir, því að mjer er ekki fyllilega kunnugt um þær, en um kirkjujarðir get jeg fullyrt þetta. Ef maður hefir fengið loforð fyrir jörð 1912, tel jeg ólíklegt, að hann hafi nú rjett til kaupanna; þar á móti ef honum er lofuð jörð frá fardögum í ár, hefir hann skýlausan rjett. Jeg held, að einhver misskilningur hljóti að vera hjá hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) á þessu. Hitt, að við virðing jarða hafi verið höfð hliðsjón af verðfalli peninga, skal jeg ekki um segja, það er tekur til þjóðjarða, en um kirkjujarðir veit jeg, að það hefir ekki verið gert, enda er þess ekki von, með því að mestmegnis er miðað við afgjaldið af jörðunum. Ef taka hefði átt fult tillit til verðfallsins, þá hefði þurft að hækka, ef til vill þó ekki um ½, með því að ekki er hægt að vita um peningaverð í framtíðinni, en greiðslan fyrir þjóðjarðir fer fram á mörgum árum, eins og menn vita.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki lengja umræður mikið, en get þó ekki látið málið ganga alveg fram hjá mjer afskiftalaust, með því að jeg er því nokkuð kunnugur, hefi um nokkurn tíma verið ráðunautur stjórnarinnar um þjóðjarðasölu í Austfirðingafjórðungi. Þetta finst mjer því veita mjer ástæðu til þess að leggja hjer orð í belg. Jeg þóttist vita það, áður en jeg kom á fund, að ýmsir mundu hafa tilhneiging til þess að andmæla frestun á sölu þjóðjarða, og er það ekki óeðlilegt. 2 hina síðustu áratugi hefir það verið efst í vitund alls þorra manna, að rjett væri að selja þjóðjarðir í því augnamiði að efla sjálfsábúð í landinu. Það er nú á allra síðustu árum, að farið er að bera á efasemdum um rjettmæti þessara kenninga, og að gerðar eru tilraunir til þess að draga úr sölunni. Auðvitað eru 2 hliðar á þessu máli, sem flestum öðrum, önnur björt, en hin dálítið dekkri. Þeir, sem hvetja til sölunnar, líta á björtu hliðina, hinir ef til vill meira á þá dekkri. Það er ekki hægt í stuttu máli að lýsa þessum hliðum ítarlega. En það hygg jeg þó, að muni flestum ljóst, að þessar jarðir eru ekki fremur trygðar til sjálfsábúðar en aðrar jarðir og haldast ekki betur í ættum. Einstakir menn, sem leggja kapp á að eignast fasteignir, hafa enn sömu skilyrði til að eignast seldar þjóðjarðir sem aðrar jarðir og geta gert sjer þær að fjeþúfu. Afleiðingin gæti auðveldlega orðið sú, að einstakir menn eignuðust heil hjeruð, líkt og á miðöldunum, og væri þá ver farið en heima setið. Hins vegar er til önnur leið til þess að tryggja það, sem menn óska í þessu efni; jeg á við erfðaleigu. Ef tryggilega er um búið, virðist mjer sem flest eða alt, sem menn óska eftir í þessu efni, vinnist með þeirri aðferð. Ábúendur fá takmarkalítinn rjett yfir jörðunum og láta niðjum sínum hann eftir. En ef notarjettur landseta til jarðar er vel trygður og niðjum hans rjetturinn til að njóta ávaxta af starfi hans á jörðinni, þá held jeg flest það fengið, sem ástæða er til að óska eftir, því að jörðina sjálfa flytur þó enginn inn í ókunna landið. Jeg held þess vegna, að rjettmætt hefði verið að hefta alveg sölu þjóðjarða; tel jafnvel eigi hættulaust að halda henni áfram. Mjer finnast ástæður stjórnarinnar styðjast við góð rök, og sjálfsagt að ganga eigi fram hjá þeim. Það er ljóst, að nú vilja menn vegna verðfallsins kaupa jarðir, sem þeir vildu ekki áður kaupa; þetta er mjer persónulega kunnugt um af reynslu. Jeg hafði vænst þess, að stjórnin, jafnframt þessu frumvarpi, legði fyrir þingið lagafrumvarp um erfðaábúð. Það er að vísu eigi fram komið, en getur komið síðar, og komi það ekki á þessu þingi, stæði stjórninni næst að undirbúa það til næsta þings. Það er engin ástæða til að hafna fyrirliggjandi frumvarpi, þótt hitt sje eigi fram komið. Mjer finst þetta ekki vera neitt landbúnaðarmál, nema þá mjög einhliða skoðað. Ef jeg ætti að ákveða heimilisfang þess, mundi jeg vísa því í allsherjarnefnd.

Benedikt Sveinsson Jeg ætla mjer ekki að fara út í það atriði, hvort aðhyllast beri þjóðjarðasölu eða eigi; hygg þó, að ef jeg hefði átt sæti á þeim þingum, er um það fjölluðu, þá hefði jeg orðið mótfallinn sölu, - þó að eins með því skilyrði, að kjör ábúenda hefðu verið bætt að mun, svo að ábúðarrjetturinn hefði getað orðið þeim sem hagfeldastur og sem minstur munur á sjálfsábúð og byggingu. Það hefir oft verið talað um að bæta svo kjör leiguliða, að þeir sæktust minna eftir að kaupa ábúðarjarðir sínar, en ekkert hefir verið gert í þá átt, að því er sjeð verði. Nú horfir nokkuð öðruvísi við um sölu þjóðjarða, þar sem lögin hafa staðið um allmörg ár og fjöldi manna fært þau sjer í nyt. Þetta frv. nær því varla tilgangi sínum, þeim að tryggja það, að miklar fasteignir haldist í eigu landssjóðs. Allar bestu jarðirnar hafa þegar verið seldar, og ekki eftir nema útkjálkajarðir og heiðarkot, að undantekinni einstaka jörð, sem sala hefir verið heft á, af því að hún hefir þótt hæf til almenningsnota og hefir þar þó oft ráðið meira „hreppapólitík“ og stjórnmálafylgi heldur en þarfir hjeraðsins. Ef frv. nær fram að ganga, kemur það allþungt niður á fátækustu mönnunum, sem á hinum jörðunum búa. Það, að þeir hafa ekki farið fram á að fá keyptar ábúðarjarðir sínar fyr en nú, stafar ekki af verðfalli peninganna, eins og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hjelt fram, heldur hinu, að þeir hafa ekki haft efni á því að kaupa jarðirnar, þótt þeir vildu. En þeir hafa haft hag af styrjöldinni og því orðið færari um að kaupa en áður. Ef hagur þeirra hefði verið betri fyrir styrjöldina, hefðu þeir vafalaust sótt um kaup. Jeg tek í sama streng og hv.þm. að það er hart fyrir þá, sem hafa lokið öllum undirbúningi undir kaup, að vera nú alt í einu sviftir rjetti sínum, en ekkert hefir verið til fyrirstöðu áður. Ýmsir þeirra hafa verið búnir með allan undirbúning, hafa kostað til að meta jarðirnar, fengið sjer umboðsmann hjer í Reykjavík, til þess að annast kaupin, og svo þegar til kemur, dregur stjórnin þá á kaupunum þangað til þing er komið saman, en þá er ný stefna uppi, mennirnir eru dregnir á tálar og öll fyrirhöfn þeirra til ónýtis. Þeir hafa starfað með það fyrir augum að fá kauparjett á ábúðarjörð sinni, en svo þegar til kemur, er alt um garð gengið og þeir fá ekkert, en hefðu ef til vill verið búnir að kaupa sjer aðra hentugri jörð, ef þeir hefðu ekki haft von um þjóðjörðina. Mjer finst, að stjórnin hefði átt að koma fram með endurbótatillögur á ábúðarlöggjöfinni jafnframt þessu frumvarpi. Höfuðástæða sú, er hæstv. forsætisráðherra færði fyrir frv. og einnig er fram tekin í athugasemdum stjórnarinnar við það, - verðfall peninga eða óvíst peningaverð - finst mjer harla ljettvæg. - Fyrst og fremst hafa jarðirnar verið metnar eftir afgjaldi o. fl., samkvæmt lögunum og síðan færðar upp. Efnuðustu landsetar landssjóðs keyptu fyrst og komust að bestum kaupum; síðan hafa jarðirnar verið metnar hærra, og eru því lakari jarðirnar seldar tiltölulega talsvert dýrara. Verðfall peninga kemur í þessu sambandi alls ekki til greina, því að andvirði jarðanna er fyrst og fremst ekki greitt nú, nema að eins að einum tíunda hluta, heldur með afborgun á 28 árum, - og í annan stað er þessi tíundi hluti jarðarverðsins lagður í fastan sjóð, eins og alt andvirði jarðanna, en er alls enginn eyðslueyrir, er varið sje fyrir vörur eða annað, er nú stendur í háu verði. Krónurnar eru og verða eign sjóðsins og honum alveg jafnmikils virði í bráð og lengd, hvort sem „verð á peningum“ hefir verið hærra eða lægra, þegar þær voru sjóðnum greiddar. Þær hundrað kr., sem sjóðurinn eignaðist fyrir styrjöldina, eru honum engu mætari nje verðmeiri en hinar hundrað krónurnar, sem hann kann að eignast í dag. Það er því hugsunarvilla að tala um verðfall á slíkum peningum. Annað mál er það, ef jörðin væri útborguð í dag og fyrir andvirðið ætti að kaupa kaffi og sykur eða rúsínur tvöföldu verði. En þessu má með engu móti blanda saman. Í kjördæmi mínu hefir verið heft sala á ýmsum jörðum, og ekki trútt um, að stundum hafi þar ekki þótt kenna fulls jafnrjettis milli stjórnmálaflokkanna, en út í þá sálma skal jeg ekki fara hjer. Hitt er víst, að þar í hjeraði mundu bændur kunna því illa, ef sala þjóðjarða og kirkjujarða yrði dregin á langinn eða heft, eins og frv. stefnir að, og mundu fremur óska, að Alþingi drægi ekki úr stjórninni að selja þær jarðir, sem landssjóði er ekki eftirsjón í og ekki kemur í bága við hagsmuni almennings, að hann láti af hendi.

Björn Stefánsson Jeg bjóst ekki í upphafi við miklum umræðum um þetta mál þegar við 1. umr., en fyrst svo hefir teygst úr þeim, vil jeg ekki láta þess ógetið, að jeg hafði hugsað mjer að leggja fyrir þingið frv. um erfðafestuábúð á þjóðjörðunum. Aðalatriðið fyrir mjer hefir verið að finna leið til þess, að landið yrði ræktað, og því hefi jeg til skamms tíma verið fylgjandi þjóðjarðasölunni. En jeg hefi sjeð á síðari tímum, að lögin um sölu þjóðjarða ná ekki tilgangi sínum og tryggja ekki frambúðar-sjálfsábúð á jörðunum, því að jarðirnar ganga oft og einatt aftur úr sjálfsábúð, helst hjer í kringum Reykjavík og stærstu kaupstaðina. Þessi lög eru ekki gömul, og vel má því búast við, að það gangi lengra þegar fram líða stundir, að sjálfsábúð hverfi og „spekulantar“ nái jörðunum undir sig. Jeg býst því við, að erfðafestulög gætu orðið miklu tryggari en þjóðjarðasalan. Jeg ætla mjer að greiða atkvæði með þessu frv. til 2. umr. og flýta einnig fyrir mínu frv., svo að það einnig komist til nefndarinnar áður en hún skilar þessu máli frá sjer. En verði mitt frv. felt, mun jeg greiða atkvæði móti þessu frv., þótt jeg sje í heild sinni móti ríkjandi fyrirkomulagi. Jeg álít, að þjóðjarðasalan gefi enga tryggingu fyrir því, að niðjar núverandi landseta njóti þeirra jarðabóta, sem feður þeirra hafa unnið Með því fyrirkomulagi, sem nú ríkir, get jeg þó ekki verið, því að maður getur ekki búist við því, að efnalitlir menn verji arfi barna sinna til umbóta á ábúðarjörðum sínum þegar engin trygging er fyrir því, að þau njóti góðs af. Það verður að koma þessu máli í það horf, að landsetarnir finni sömu hvöt hjá sjer til að bæta jarðirnar, eins og þeir ættu þær sjálfir, því að fyrsta skilyrðið er og verður ræktun landsins.

Þórarinn Jónsson Hæstv. forsætisráðh. vildi bera brigður á, að það væri rjett, að stjórnin hefði kipt að sjer hendinni með sölu þjóðjarða eftir að hún hefði verið búin að leyfa hana. Jeg vil ekki nefna nöfn, en get þó sagt það, að þetta var jörð í Húnavatnssýslu. Mjer skildist það á hæstv. forsætisráðh., að þetta hefði einnig komið fyrir áður, í tíð fráfarinnar stjórnar. Bóndinn, sem er búsettur í Húnavatnssýslu, sótti um kaup á ábúðarjörð sinni frá fardögum í fyrravor, en fjekk ekki leyfið fyr en í septembermánuði. Hann hjelt því, að hann fengi jörðina ekki keypta fyr en í fardögum næst á eftir og sendi því fyrstu afborgun í maí, til þess að vera viss um, að hún kæmi nógu snemma. Stjórnin sendi honum þá peningana aftur og neitaði honum um kaup á jörðinni. Þetta er auðvitað sannanlegt, því að bóndinn hefir sjálfur sýnt mjer brjefið, og jeg ber engar brigður á, að hann hafi að öllu leyti skýrt rjett frá. Viðvíkjandi því, sem sagt hefir verið um verðfall peninga, vil jeg taka eitt fram, og það er það, að við sölu jarðar er tekið tillit til fleira við matið en afgjalds, því að verðið er einnig ákveðið eftir því, hvernig jarðir í sömu sveit seljast, og ætti það að veita nægilegt aðhald, svo að þjóðjarðir seljist ekki oflágu verði. Svo er annað, sem jeg held að sje á allra vitorði, að umboðsmenn kirkju- og þjóðjarða gjöra sjer far um að láta ekki selja jarðirnar oflágt, og tekur stjórnin vitanlega tillit til þess. Jeg segi þetta ekki til þess að gefa í skyn, að umboðsmenn setji sig móti þjóðjarðasölunni, vegna þess, að hún rýrir tekjur þeirra, og bið því hv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) að skilja ekki orð mín svo, enda þótt sjöttungurinn af jarðarafgjöldunum sýnist ekki óálitleg beita á menn, sem ekki væru sjerlega fastir fyrir í þeim efnum. Það er því tvens konar aðhald, sem matsmenn og stjórn hafa í þessu tilliti. Hv. 1. þm. S.-M. talaði um, að ef kirkju- og þjóðjarðir yrðu seldar, gæti verið hætta á því, að margar jarðir söfnuðust á eina hönd, og það er tvímælalaust aðalástæðan gegn þjóðjarðasölunni. En þetta held jeg að mætti fyrirbyggja, t. d. með háum sköttum á þeim jörðum, sem ekki eru í sjálfsábúð, eða banna mönnum með lögum að eiga fleiri jarðir en þeir byggja. Eg get aldrei gengið inn á, að leiguliðar haldi jörðum sínum í eins góðri rækt og sjálfseignarbændur. Hvöt manna til að halda betur við sinni eigin eign en annara eign verður aldrei slitin burt. Jeg þekki fjölda mörg dæmi þess, að leiguliðar landssjóðs hafa sótt um kaup á ábúðarjörðum sínum, af því að þeir hafa ekki viljað ráðast í stór fyrirtæki á þeim eða byggja upp á þeim, nema þær væru þeirra eigin eign, og eftir að þeir hafa fengið þær keyptar hefir alveg skift í tvö horn með búskaparlag á jörðunum. Það má auðvitað segja, að menn geti reist sjer hurðarás um öxl, ef menn ráðast í ofstór fyrirtæki á jörðunum, en verkið lifir þó, og þótt þeir verði að selja jarðirnar aftur, af því að þeir hafa lagt ofmikið í kostnað, eru þó jarðabæturnar orðnar þjóðarhagur.  (Sv. Ó.: En „spekulantirnir“ ?)  Já, ef hægt er að fyrirbyggja, að jarðirnar lendi í höndum „spekulanta“, er aðalmótbáran gegn sölunni fallin. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) tók áðan fram, að nokkrir menn hafi áður hætt við að kaupa, af því að þeim þótti verðið ofhátt, en síðan verðfallið varð, hafi þeir viljað kaupa. Þessu hefir þegar verið svarað af hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og bent á, að til þess geta legið önnur drög en verðfallið sjálft, t. d. að ábúandinn hafi staðið betur að vígi vegna verðhækkunar á landsafurðum og hann því haft betri kraft til að kaupa. Eg fæ ekki sjeð, að nokkur ástæða sje til að ætla, að jarðir seljist eða sjeu virtar nú lægra en sanngjarnt er. Það hefir komið til mála að láta þetta frv. ganga til landbúnaðarnefndar. Það lítur út fyrir, að það ætli að verða töluvert þras hjer í hv. deild út af því, í hvaða nefnd hvert mál á að fara, og finst mjer það lítill kostur fastanefnda. Jeg get ekki betur sjeð en að þetta sje landbúnaðarmál og að það eigi því heima í landbúnaðarnefnd, og mun því eindregið greiða atkvæði með, að það gangi þangað.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal reyna að vera stuttorður. Hv. þm. Húnv. (Þór. J.) talaði um grasbýli og smábýli í sambandi við ræðu mína, og fanst mjer hann vilja leggja þann skilning í hana, að jeg vildi skifta stærri jörðum niður í grasbýli. Það er ekki mín skoðun, því að jeg álít, að af grasbýli í þrengstu merkingu geti enginn maður lifað, nema hann hafi einnig eitthvað annað við að styðjast. En hinu held jeg fram, að það sjeu margar jarðir, sem má skifta í tvent eða þrent að skaðlausu bæði fyrir landbúnaðinn, ábúandann og þjóðfjelagið í heild sinni. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir því, að það eru fleiri eða færri jarðir í hverri sýslu, sem ekki eru fullsetnar. Auk þess eru aðrar jarðir, sem aldrei verða fullsetnar, nema með afarmiklum tilkostnaði. Og þeim jörðum á að skifta í tvær eða fleiri ábúðir, og reisa nýja bæi, svo að slíkar jarðir verði brúkaðar til fulls. Og enn vil jeg benda á það, að margir bændur hafa ekkert að gera með allar jarðir sínar, og sjest það á því, að þeir heimila lausamönnum með fjölda fjár að vera á jörðinni, og sumir ráða til sín vinnumenn með 30, 40 eða jafnvel 100 fjár á fóðrum.  (P. O.: Það gerir fólkseklan)  . Það er af því, að jörðin er ekki fullsetin, því að hvaða nauður ætli að ræki þá til þess að taka til sín lausamenn? Jeg man eftir einum lausamanni í Húnavatnssýslu, sem átti auk annars 30 hross. Ætli sú jörð hafi verið fullsetin af viðkomandi bónda? Þessum jörðum mætti skifta án þess að þröngva kosti þeirra, er á jörðunum búa. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) vildi halda því fram, að allar bestu jarðirnar væru þegar seldar. Það má ef til vill til sanns vegar færa með þjóðjarðirnar, en það er enn óseldur fjöldi af kirkjujörðum, sem ekki má selja, því að þær liggja sumar vel við skiftingu. Í sumum hjeruðum gengur þetta svo langt, að menn eru nú í vandræðum með læknisbústað, því að allar opinberar jarðir eru seldar, og hjeraðið verður ef til vill að sæta afarkostum til þess að fá jörð handa lækninum. Jeg skal líka geta þess, út af því, sem sami hv.þm. sagði um hreppapólitík, að það er ekki rjett, sem hann sagði um það. Menn eru þvert á móti sumstaðar farnir að viðurkenna, að þjóðjarðasölunni beri að hætta. Á síðasta sýslufundi Árnessýslu var neitað sölu á 2 jörðum, af því að sala þjóðjarða og kirkjujarða var álitin óholl bæði fyrir sýslufjelagið og þjóðfjelagið. Á þinginu í fyrra var til umræðu frv. til laga um frestun á framkvæmd laga um sölu þjóðjarða, en það var þá felt, og frv. til laga um forkaupsrjett landssjóðs var einnig felt, en ekki vísað til stjórnarinnar. Hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) var að tala um, að þjóðjarðasölumálið hefði verið falið stjórninni til undirbúnings. Mig minnir, að ekki alls fyrir löngu - 1912 eða 1913 - hafi stjórninni verið falið að athuga erfðaleigu á þjóðjörðum, en það hefir hún til þessa látið undir höfuð leggjast. Hins vegar hefir nú háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) lýst yfir því, að hann hafi í hyggju að flytja á þessu þingi frv. til laga um erfðaleigu á þjóðjörðum. Það er að vísu virðingarvert af einstökum þingmönnum að ráðast í að flytja slíkt frumvarp. En jeg verð þó að álíta, að annað eins vandamál og þetta, og um leið nýmæli, sje ekki meðfæri einstakra þingmanna til flutnings, en tel það að sjálfsögðu vera verk stjórnarinnar. Jeg hefi líka litið svo á, að meðan sölu þjóðjarða er takmarkalítið haldið áfram, þá sje í rauninni þýðingarlaust að koma fram með frv. um ábúð á opinberum eignum. Fyrst verður að taka fyrir þessa óheillastefnu, en þá um leið er líka kominn tími til að setja lög um ábúð á jarðeignum hins opinbera.

Pjetur Þórðarson Jeg bjóst satt að segja ekki við, að umræðurnar um þetta mál teygðust svo mjög, sem raun er á orðin. Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls en af því að einn háttv.þm., sem er umboðsmaður þjóðjarða (Sv. Ó.), tók það fram, að þetta mál ætti ekki heima hjá landbúnaðarnefnd, þá datt mjer í hug, ef svo kynni að fara, að jeg fjallaði ekki um málið í nefnd, að rjett væri, að jeg ljeti nú þegar í ljós það álit mitt, að því meira sem menn eru hindraðir í því að eignast ábýlisjarðir sínar, því meira tjón hlýst þjóðfjelaginu í heild sinni af því. Jeg get annars verið stuttorður, því að hv.l.þm. Húnv. (Þór. J.) hefir tekið flest það fram í seinni ræðu sinni, sem jeg vildi sagt hafa. Jeg hefi komið á hvert heimili í minni sýslu og skoðað hverja einustu jörð og alt, sem þeim heyrir til, og hefi jeg jafnan getað sagt það fyrirfram, hvort hver einstök jörð væri í sjálfsábúð eða leigujörð. Þær jarðir, sem eru opinber eign, eru venjulega meira eða minna niður níddar og vanhirtar, og ætti því fremur að ýta undir menn að eignast ábýlisjarðir sínar en að hindra menn í því.  (Sigurður Sigurðsson: Jeg hefi sjeð jarðir í sjálfsábúð þar sem túnið var á sínu)  . Það eru kann ske til undantekningar, en hitt er áreiðanlega reglan, að þær jarðir, sem í sjálfsábúð eru, eru mun betur ræktaðar og hirtar heldur en hinar. Og jeg geri ráð fyrir, að það mæti mjög mikilli mótspyrnu að hætta að selja jarðir hins opinbera, og þá sjerstaklega þær jarðir, sem menn eru búnir að kosta miklu til að umbæta og undirbúa að fá keyptar. Það er t. d. áreiðanlega víst um þær mörgu kirkjujarðir, sem seldar hafa verið í mínum hreppi, að þær hafa, jafnóðum og þær hafa komist í sjálfsábúð, tekið greinilegum stakkaskiftum. Hinar hrekjast milli snauðra manna, eftir því sem eftirlitsmaðurinn hefir sjeð sjer haga bezt í þann og þann svipinn, og ganga æ meir og meir úr sjer, einmitt vegna þess að þær hafa ekki fengist keyptar. Menn hafa oft og einatt staðið í stímabraki með að fá samþykki sýslunefndar til sölu jarða, en að því fengnu hefir svo staðið á því svo að misserum skiftir að fá frá stjórnarráðinu ýmislegt, er að sölunni lýtur. Jarðirnar hafa svo beðið eftir því, að þeim væri sómi sýndur, þangað til menn hafa loks getað klófest þær, en þá hefir þess ekki verið langt að bíða, að þær tækju miklum umbótum. Jeg veit með vissu, að sumar opinberar jarðeignir halda áfram að vera í niðurlægingarástandi þangað til þessari hindrun verður rutt úr vegi. Jeg sje svo ekki ástæðu til að lengja umræðurnar frekara. Býst við, að við hv. 1. þm. Árn. (S. S.) stöndum á öndverðum meiði í þessu máli, hvort sem umræður verða lengri eða skemri. Að lokum skal jeg leyfa mjer að mæla með því, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það hafa ýmsir háttv. þingmenn talað um, að það væri hart aðgöngu fyrir þá menn, sem varið hefðu mikilli fyrirhöfn og lagt í kostnað til að fá jarðir metnar, að fá svo ekki kaup á jörðunum. Það getur verið dálítið hæft í þessu. En ef þinginu sýndist svo, þá væri ekki annað en að borga það fje, sem varið hefir verið til að virða jarðirnar, af opinberum sjóði. Það er venjulega ekki annað, sem hefir þurft að borga. Jeg skal ekki segja neitt um, hvort menn hafi þurft að takast á hendur ferð til að tala við sýslunefndarmenn, en þótt svo væri, og kostnaður við það bættist við, þá er það líklega aldrei meira, sem lagt er út í peningum, en 10-15 kr., og sýnist ekki muna miklu, þótt sá kostnaður yrði endurgoldinn af opinberu fje. Það hefir aðeins einn hv.þm. (B. Sv.) sagt, að það væri ekki rjett, sem stjórnin hefði borið fyrir sig, að þetta frumv. um að fresta sölu þjóðjarða um stundarsakir, væri komið fram vegna verðfalls peninga. En þó ber svo undarlega við, að við erum samdóma um það, að verð peninga sje nú mjög óvíst. Við erum líka sammála um, að eftir stríðið verði peningaverð enn um hríð mjög óvíst. Er það þó sannast mál, að um það kemur mönnum ekki saman. Margir ætla, að eftir stríðið haldi verðfallið áfram, og sýnist mjer því dálítil ástæða fyrir stjórnina til að koma fram með þetta frv. Jeg skal aftur taka það fram, út af því, sem okkur háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J ) hefir greint á um, hvort mönnum, sem hafi verið búnir að fá loforð stjórnarinnar um kaup á ábýlisjörðum sínum, hafi síðar verið synjað kaupanna, að það hefir að minsta kosti ekki verið viljandi gert. Hitt hefir komið fyrir, að mönnum, sem ekki hafa notað kauploforð stjórnarinnar á þeim tíma, sem loforðið var bundið við, hefir verið neitað um kaupin, er þeir hafa leitað þeirra síðar. En þá hefir þeim jafnan verið gefinn kostur á að fá jarðirnar keyptar eftir endurvirðingu. Hvað því viðvíkur, í hvaða nefnd þetta mál á að fara, þá sagði jeg í upphafi, að sjálfsagt væri, að það færi í landbúnaðarnefnd, og jeg verð enn að líta svo á. Í allsherjarnefnd finst mjer málið alls ekki eiga að fara. Ef nokkur efi leikur á því til hverrar fastanefndar eigi að vísa málinu, þá virðist mjer heldur vera vafi milli landbúnaðarnefndar og fjárhagsnefndar. En mjer virðist málið þó fremur eiga heima í landbúnaðarnefnd, því að ef þinginu dytti í hug að hætta sölu þjóðjarða, þá þyrftu að koma frá stjórninni einhver ákvæði, um erfðaábúð, eða önnur þau ákvæði, er trygðu ábúendum bætur fyrir kostnað, sem þeir hefðu lagt í til umbóta á jörðum. Jeg tel það engum efa undir orpið, að þetta mál sje best komið í landbúnaðarnefnd, jafnvel þótt búast megi við, að hún sje fremur mótfallin frv. en meðmælt. Jeg heyri nú, að þjóðjarðasölumálinu í Ed. hefir verið vísað til landbúnaðarnefndar þar, eins og eðlilegt hlýtur að vera eftir allri afstöðu.