Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögunmaður (Jósef Björnsson) Eins og hv. deild sér, hefir nefndin, sem hefir haft þetta mál til íhugunar, komið fram með allmargar breytingartill. um skilyrðin fyrir styrkveiting úr landsjóði til Búnaðarfélaga. Þessi þingsályktunartillaga er sprottin af þeirri þörf, sem orðin er á því að setja nýjar og fyllri reglur en verið hafa um slíkar styrkveitingar. Það er eðlilegt að slíkar reglur verði úreltar, þegar þær hafa staðið um nokkurn tíma, og þurfi því við og við að breyta þeim. Núgildandi reglur um styrkveitingar til búnaðarfélaga eru orðnar á eftir tímanum að ýmsu leyti. Það á rót sína í því að jarðabótum hefir farið fram og að þær hafa tekið stórmiklum breytingum. Þær reglur, sem hv.Nd. hefir samþykt og hingað eru komnar, fara talsvert í þessa átt. En þó fanst nefndinni ástæða til að koma fram með nokkrar breytingatillögur við þær, og skal eg með nokkrum orðum skýra frá ástæðum nefndarinnar til þess. Breytingartillögurnar eru margar smávægilegar, sumar aðeins orðabreytingar, og þarf eg því ekki að vera langorður um þær. Fyrsta breytingartill. á þingskj. 442 fer fram á það að orðin „og grónar flagsléttur“ falli burt úr staflið B. 1. a. Þetta er gjört vegna þess að nefndin verður að álíta, að þetta eigi betur heima undir næsta lið. Þá leggur nefndin til að B. 1. b. verði tveir liðir: 1. Túnútgræðsla (óbylt land). 2. Plægt land og herfað (flagsléttur og sáðsléttur), sem er nýr liður. Þessi nýi liður er að áliti nefndarinnar nauðsynlegur. Fyrst og fremst fyrir þá sök, að nú eru menn farnir að gera talsvert mikið að því að nýrækta land með því að plægja það, herfa og sá í það. Að taka þetta fram sérstaklega, sem lið út af fyrir sig, hefir einkum þýðingu að því leyti að það gefur manni tök á að sjá hve mikið er ræktað út af landinu. Og það sést ekki aðeins hvernig ræktað land stækkar, heldur einnig hvernig það er ræktað. En þetta hefir talsverða hagfræðilega þýðingu. Þá skal eg minnast á 4. brtill. á þskj. 442 við B. 1 k, að í stað orðanna „vegir yfir tún og engjavegir“ komi tún, og engjavegir, svo að liðurinn verður: „upphleyptir tún- og engjavegir“. Eins og liðurinn er orðaður í frv. N. d. getur hann orðið til þess að ómerkilegir engjavegir, hvort sem þeir eru upphleyptir eða ekki, gætu orðið styrktir, en í veg fyrir þetta er komið með brtill. Þá er 5. brtill við B. 2. a. að í stað orðsins „ferstikur“ komi merkið m2 og að yfirleitt komi merkið m í stað orðsins stika hvar sem er í tillögunni. Þessa breytingu vill nefndin gera til þess að koma á samræmi við lögin um metramæli og vog frá 16 nóv. 1907. Að vísu segir í 3. grein þessara laga, að stjórnarráð Íslands geti ákveðið, hvar íslenzkt heiti megi nota jafnhliða útlendu heitunum. En hér virðist réttara að binda sig frekar við hin lögákveðnu heiti heldur en hvað stjórnarráðið heimilar. Enda munu þessi merki ekki geta valdið neinum örðugleikum út um landið. Þá eru brtill. um það hvað leggja skuli í dagsverk. Í 1. brtill. við B. 2 c. leggur nefndin til að af byltum og blönduðum sáðreitum sé ekki lagt meira í dagsverk en 50 ferstikur, það er jafnt og af túnasléttum. Það er ekki minna verk að rækta landið til sáðreita en að slétta tún og er því ósanngjarnt að þriðjungi meira sé lagt af þeim í dagsverk. Þá leggur nefndin til að þegar um girðingar úr sléttum vír er að ræða, þá geti þær orðið teknar til greina þó ekki séu strengirnir nema 3. Þessar girðingar eru helzt meðfram heimreiðum og til þess ætlaðar að hamla gripum, einkum hestum, að hlaupa af veginum inn á tún og geta þær verið fullgildar til þeirra hluta þó strengirnir séu ekki nema 3. En jafnframt þessari breytingu leggur nefndin til að meira sé lagt í dagsverk. Þá leggur nefndin til að sú breyting verði gerð á liðnum B. 2 e. að garðar hlaðnir á skurðbakka þurfi ekki, til þess að verða teknar til greina, að vera fullur meter á hæð, heldur megi þeir vera lægri eða 0,65 m. ef gaddavírstrengur er hafður ofan á. Þá er 10. brtill. við B. 2 í 2 um það hve mikið skuli leggja í dagsverk af lokræsum úr hnaus (holræsum). Slík ræsi eru ófullkomin og endingarlítil, en þó svo fljótgerð að nefndinni fanst of lítið að heimta ekki meira en 8 m. í eitt dagsverk og vill færa það upp í 10 m. Eg hefði verið fús á að færa töluna enn meira upp, því eg tel ekki ástæðu til að hlynt sé sérstaklega að þessari ræsagerð. Þá er 11. brtill. við B. 2. í 3. um að færa upp þann metrafjölda, sem lagður er í dagsverk af pípuræsum úr 5 og upp í 6 og getur það ekki talist ósanngjarnt, þótt pípur séu nokkuð dýrar hér hjá oss. 12. brtill. fer fram á það að alstaðar í tillögunni, þar sem talað er um forir, komi orðið safngryfjur í staðinn. En þar eð þetta er að eins orðabreyting skal eg ekki frekar tala um hana. Þá skal eg minnast á 15. brtill. við C. 4. um það hvað útheimtist til þess að gaddavírsgirðing verði talin fullgild. Þar vantar ákvæði um það hversu traustir máttarstólpar skuli vera og vill því nefndin mæla með, að bætt sé inn í greinina því skilyrði, að máttarstólpar úr tré skuli vera 10 cm. á hvorn veg. 14. brtill við C. 2. er um það hvað skuli kalla tvíhlaðna grjótgarða, og er í reglunum eins og þær komu frá Nd. það ákvæði að það skuli telja tvíhlaðinn garð, ef gróin jörð er bak við einfalda hleðslu. Þetta getur nefndin alls ekki aðhylst og vill því kippa þessu ákvæði út úr greininni. Þá eru á þskj. 454 nokkrar breytingartill. fram komnar frá tveim háttvirtum deildarmönnum og hefir nefndin í heild sinni getað aðhylst 4 af þeim, sem sé brtill. 1-3 og 5. Fyrsta br.till. miðar að því hvað útheimtist til þess að búnaðarfélög geti orðið styrks aðnjótandi. Hún fer fram á það að hækka tölu þeirra félagsmanna, sem heimtað er að unnið hafa árið áður en styrkurinn er veittur úr 5 og upp í 8. Það verður tæpast sagt annað en að þessi krafa sé svo væg, að ekki sé ástæða til þess að hafa á móti henni. Þá er önnur br.till. á sama þskj. við sama lið þess efnis að dagsverkafjöldi sá, sem heimtaður er af hverjum þessara manna, skuli hækkaður úr 10 og upp í 12. Um þessa br.till. er sama að segja og hina fyrri, að krafan er svo væg að nefndin getur vel aðhylst hana. Þá getur nefndin einnig fallist á að fella burt síðustu málsgreinina í A. 1. eins og farið er fram á í 3. br.till. á þskj. 454. Kemur þá 5. br.till. á sama þskj. þess efnis að eftir 1919 megi enginn skoðunarmaður taka upp í jarðabótaskýrslu túnasléttur, túnútgræðslu eða sáðreiti á þeim heimilum þar sem eigi eru áburðarhús og salerni. Þetta getur nefndin líka aðhylst, því það má óhætt telja mikinn þátt í góðri meðferð áburðar að höf ð séu hús fyrir hann. Í öðrum löndum eru áburðarhús á sumum stöðum eigi annað en vegglausir skúrar, þar sem áburðurinn því að eins er varinn fyrir úrfelli. Yrði slíkir skúrar bygðir hér, og vel væri gengið frá haugbotninum, þá má telja rétt, að þeir álitust vera áburðarhús. Eg skal játa að slík hús gætu á sumum stöðum verið fullnægjandi eða mikil bót verið að þeim að minsta kosti, þar eð áburðurinn fengi vörn fyrir úrfelli, er annars gæti skolað svo eða svo miklu burt, en á flestum stöðum hygg ég að fullkomnara hús mundi happasælla. Með áburðarhúsum mundi áburðurinn ekki einungis verða miklu betri, heldur og stórum meiri en á þeim stöðum, er áburðarhús vantar. Sumum kann ef til vill að þykja nokkuð hart, að bændur séu skyldaðir til þess að búa til slík hús, en þess ber vel að gæta að þessi skylda er frjáls, - á ekki skylt við neina þvingun, því maðurinn hefir frjálst val um það, hvort heldur hann vill byggja húsið eða verða af jarðabótastyrk. Loks eru þá brtill. 4. og 6., sem nefndin hefir ekki getað orðið sammála um að aðhyllast. Í 4. br.till. er ákveðið að einn skuli vera skoðunarmaður í sýslu hverri, en jafnframt tekið fram að í samráði við stjórn búnaðarfélags Íslands megi hafa fleyri slíka menn. Eg fyrir mitt leyti teldi heppilegra að maðurinn væri að eins einn, og með því mundi eftirlitið miklu nákvæmara en ef fleiri væru. En sumstaðar getur auðvitað hagað svo til, staðhátta vegna, að einn mundi ekki duga En meiri hluta nefndarinnar finst í því liggja óþarfa skriffinska, að stjórn búnaðarfélagsins skuli endilega þurfa að koma til sögunnar um útnefning slíkra manna. Þá er 6. br.till. að ekki skuli önnur félög njóta styrks, eftir 1915, en þau, sem séu í einhverju búnaðarsambandi. Það er nú ekki allsendis ljóst, hvort hagurinn af þeim samböndum, sumum hverjum, svarar vel kostnaðinum, eða svo lítur meiri hluti nefndarinnar á það mál. En nú eru vitanlega á stórum svæðum sambönd milli búnaðarfélaga komin á, og með því að ekki er farið fram á að sambandið skuli ná yfir ákveðið svæði, þá er ég þessu ekki beinlínis ósamþykkur; eg tek það fram sem mína skoðun, að ég sé ekki neitt sérlega varhugavert við þá breytingartillögu.

Stefán Stefánsson (6. konungkj.) Við höfum leyft okkur, háttv. þingm. Akureyrar og eg, að koma fram með breytingartillögur við mál þetta; nokkrar hefir nefndin tekið upp, en hún hefir verið á móti þeim tillögum, er okkur var sárast um. Eg veit ekki, hvort mér tekst að skýra fyrir hinni háttv. deild, hvers vegna okkur var sárast um þessar tillögur. Máli þessu var fyrst hreyft á aðalfundi Ræktunarfélags Norðurlands 1909, og það kom einnig fyrir á síðasta fundi félagsins, og þess þá óskað að lögum félagsins yrði breytt í þá átt að öll búnaðarfélög á félagssvæðinu gengju í samband, þannig að Ræktunarfélagið yrði í raun og veru samband allra búnaðarfélaga norðanlands; þau félög, er í sambandið gengju, skyldu greiða til þess eitthvert fastákveðið gjald, en fá í staðinn t. d. Ársrit félagsins og mann til þess að mæla og meta jarðabætur félagsmanna ókeypis og leiðbeina þeim í öllu, sem að búnaði lýtur. Þessi maður, eða menn, yrðu þá nokkurskonar búnaðar farkennarar - búnaðarfélögin intu af hendi eitthvert ákveðið árgjald, en fengju í stað þess nauðsynlega en ódýra fræðslu. Enn fremur var ætlast til að sýslurnar á félags- eða sambandssvæðinu styrktu félagið með árlegu tillagi, er miða mætti við býlatölu sýslunnar. Ræktunarfélagsfundurinn lagði til að sýslutillagið yrði sem næst 50 aurum fyrir hvert bygt ból, sem grasnyt hefði, en Búnaðarþingið taldi það of hátt og vildi hafa það 25 aura. Þessu var hreyft á búnaðarþinginu, og allir hljóta að vera sammála um það, að bráðnauðsynlegt sé að reyna sem allra fyrst, að koma öllum búnaðarfélögum undir umsjón og yfirstjórn Búnaðarfélags Íslands, koma föstu skipulagi á allan búnaðarfélagsskap landsins, og löggjafarvaldið getur flýtt mjög fyrir framgangi málsins, ef það felst á tillögur og gerðir búnaðarþingsins síðasta, sem hér að lúta. Með því að hafa að eins einn eftirlitsmann í sýslu hverri, fást miklu nákvæmari og betri skýrslur en ella mundi. Maður þessi skal að sjálfsögðu vera búfróður. Fyr meir var ástandið þannig, að búnaðaðarfélögin baukuðu hvert í sínu horni, hugsuðu varla um annað en hirða styrkinn. Skýrslurnar um jarðabæturnar voru mjög ófullkomnar og óáreiðanlegar, en á þinginu 1901 var ákveðið eftir minni tillögu, að eg held, að þeir menn, sem mæla skyldu jarðabæturnar, mættu þó aldrei vera fleiri en þrír, og var það fyrsta takmörkunin, en nú er hér farið fram á að maðurinn skuli vera einn í sýslu hverri útnefndur af sýslunefnd, eftir tillögum búnaðarsambands þess sem sýslan er í. Allir hljóta að viðurkenna, að það, að hafa einn góðir mann til slíkra starfa, hlýtur að vera til mikilla bóta, og með því er fengin trygging fyrir því, að mæling jarðabótanna verði sem ábyggilegust og er það ekki lítils vert, og meira samræmi hlýtur að komast í jarðabótaskýrslurnar með þessu móti. Hin tillagan, að þau búnaðarfélög, sem ekki eru í neinu sambandi, skuli engan styrk fá, eftir víst árabil, er að okkar dómi bæði sanngjörn og sjálfsögð, því með henni mundi vaxa hvöt hjá þeim félögum til þess að ganga í sambandið, er þau ættu enga styrks von annars. Þau félög, sem nú eru ekki í neinu og sambandi, eru Búnaðarfélög Snæfellsness- og Hnappadalssýslu, Mýra-og Dalasýsla og nokkrir hreppar í Kjósar- og Gullbringusýslu. Á Norðurlandi vona eg að sambandið komist á innan skamms, ekki sízt ef þessi tillaga verður samþykt. Öll búnaðarfélög landsins þurfa að verða eitt órjúfanlegt kerfi, ein organisk, lífræn heild. Eg er ekki í neinum vafa um að það mundi verða þjóðinni til stórkostlegra heilla í framtíðinni. Eg skal ekki fara út í hinar breytingingartillögurnar, þær miða allar til þess að herða á skilyrðunum, og álít eg það til bóta.

Eiríkur Briem Háttv. framsögumaður tók það fram, að nefndin hefði ekki getað aðhylst breytingartiliögurnar við 4. og 6. lið. Hvað 4. liðinn snertir, þá segir þar, að einn skuli vera skoðunarmaður í sýslu hverri; en í þingsályktunartillögunni, að þeir megi ekki vera fleiri en þrír. Eftir tillögunni mega þeir og vera það með samþykki Búnaðarfélags Íslands. Þetta þykir hálfundarlegt fyrirkomulag; og mér þykir það líka óþarfa skriffinska, að þurfa endilega að sækja samþykki Búnaðarfélags Íslands til útnefningar þessara skoðunarmanna. Eg verð að líta svo á að stundum geti verið nauðsynlegt að hafa fleiri en einn skoðunarmann, hvað sem líður samræminu, sem hv. 6. konungkj. talaði um. Og væri nú t. d. einhverra orsaka vegna bráð þörf á, að fá skýrslu frá þessum mönnum um jarðabætur eða mat þeirra, gæti stundum orðið nokkuð örðugt að fá þær. En aðalatriðið er sem sagt það, að þurfa endilega að skrifa gegnum búnaðarsambandið til Búnaðarfélags Íslands; það þykir mér alt of vafningasamt. Um 6. liðinn hefi eg það að segja, að stundum hafa búnaðarsamböndin orðið til - eg vil segja einungis til þess að fá fé úr landssjóðnum.

Jósef Björnsson Það er að eins ör lítið, sem eg vildi segja. Hingað til hefir styrkurinn til búnaðarfélaga verið veittur til hvatningar bændum. Og þótt áhuginn á jarðabótum fari mikið vaxandi, þá verður þess að gæta, að einatt getur eitthvað nýtt komið til sögunnar, sem hvatningar þarf við, og þá verður full ástæða að halda styrknum til nýrra hvata og nýrra framfara. Eg skal ekki deila við háttv. 6. kgk. um búnaðarsamböndin. Okkur skilur þar í raun og veru ekki mikið á. En það vil eg taka fram, að eg tel næsta mikilsvert að góðir skoðunarmenn fáist, ekki einungis til þess að mæla jarðabæturnar, heldur einnig meta þær til dagsverka. Þá gæti þingið sjálft hætt að meta hvað í dagsverk eigi að leggja, og losnað við það vandaverk, sem því, oft sökum ónógrar þekkingar á málinu, hefir verið um megn. Í slíkum ákvæðum hefir ekki æfinlega verið tekið nægilegt tillit til þess feikna munar, sem á því er, að rækta upp stórgrýtta jörð og vota eða slétt og gljúp landsvæði. Þess vegna getur orðið mikill ávinningur af því að fá hæfa menn til þessara starfa.

Sigurður Hjörleifsson Eg get tekið undir með háttv. 6. kgkj. að því er til kemur meðmæla þessara breytingartillagna. En eg vil benda á það, að þótt menn feldu br.till. við 4. lið, þá geti menn samþ.till. við þann sjötta. Það er ekki frágangssök að fella aðra, þótt menn aðhyllist hina. Eg get fallist á flestar br.till. nefndarinnar og greitt þeim atkvæði, nema því, að breyta orðunum: stika, ferstika o. s. frv. Annars er það tillagan um salerni og áburðarhús, sem mér er langsárast um; sú till. er upphaflega frá mér komin, og hún hefir mikla þýðingu; komist hún í fult gildi hjá þjóðinni, þá vinst með því mikið fé, er annars mundi glatast. Auðvitað er mikið undir því komið að áburðarhúsin séu bygð sem bezt; það er mikils vert fyrir búnað þessa lands í framtíðinni.

Framsögumaður (Stef. Stef.) Eg get verið stuttorður, því að nefndarálitið er allrækilegt og að því er mér finst, flest tekið þar fram, svo eg hefi litlu við að bæta. Eg vék að því við 1. umræðu, að varhugavert væri, að gera gagngerða breytingu á fræðslulögunum, þar sem þau lög eru mjög ung, ekki nema 3 ára, og lítt reynd, enda ekki komin fyllilega í framkvæmd enn. Eg tók þá fram, að til þess að gerðar yrðu breytingar, þyrfti fyrst og fremst að afla glöggra skýrslna um það, hvernig fræðslulögin hefðu reynst í framkvæmdinni, og ennfremur þyrfti að gera ábyggilega áætlun um, hvað hið nýja fyrirkomulag mundi kosta og hvernig það mundi verða í reyndinni. Allar skýrslur um þetta vantaði. Stjórnin lagði ekkert fram í þessa átt. Frumvarpinu fylgdu aðeins stuttar og lítt greinilegar ástæður, og var þar meðal annars tekið fram af stjórninni eða ráðherra öllu heldur, að komið hefði verið fram með þetta frumvarp vegna þess, að fræðslulögin hefðu mætt mikilli mótspyrnu, að þau væru lítið annað enn á pappírnum. Ennfremur var fært sem ástæða, að þau hefðu reynst kostnaðarsöm og miklir örðugleikar á að koma þeim í framkvæmd. Í nefndarálitinu hefir verið sýnt fram á, að mótspyrna hefir ekki verið mikil, og langt frá því svo mikil, að ástæða hafi verið til, þessvegna, að koma með ný lög. Samkvæmt skýrslu frá umsjónarmanni fræðslumála eru lögin komin til framkvæmda í 162 hreppum landsins. Þetta finst mér vera óvenjulega miklar framfarir og að lögin hafi komist fljótt í framkvæmd. Eg veit með vissu, að í engu landi hefir gengið eins fljótt að koma á nýju skipulagi í fræðslumálum og einmitt hér. Í Noregi tók það 20 ár, í Danmörku var verið að því um hálfa öld. En hér ætla þau að komast í framkvæmd á 4-5 árum, því eftir reynslunni að dæma tel eg engan vafa á því, að þau verði komin til fullra framkvæmda fyrir árslok 1912. Reynslan hefir þá sýnt, að örðugleikarnir hafa reynst viðráðanlegir. Þriðja ástæðan er kostnaðurinn. Í skýrslunum, sem við fengum frá stjórnarráðinu um barnafræðslu í landinu, sést, að veturinn 1909-'10 var varið kr. 153,497,64 til allrar barnafræðslu í landinu. Vér höfum reiknað út hvað hvert barn kostaði. Eftir svo nákvæmri áætlun, sem fræðslumálastjórinn gat gert, reiknaðist okkur, að kostnaðurinn við fræðslulögin yrði 172 þús. kr. þegar þau væru komin til fullra framkvæmda, þar af yrði landsjóðsstyrkurinn 48 þús. En ef þetta frumvarp yrði tekið, hefir oss reiknast, með því að leggja hin gildandi útgjöld til grundvallar, að hann yrði 257 þús. kr. Hér er ekki nákvæmlega hægt að gera samanburð á lögunum og því, sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu, en það held eg megi fullyrða, að ódýrara verði það ekki. Þó áætlunin sé ónákvæm, þá mun hún samt ekki mjög fjarri lagi, allra sízt mun kostnaðurinn við nýja fyrirkomulagið, of hátt settur. Eg tel t. d. alt of lítið ætlað til unglingaskólanna. Þeir þyrftu allir að vera heimavistarskólar, og hafa góð áhöld. Það er óhugsandi, að þeim verði komið upp fyrir minna en 600 þús. kr., en miklu líklegra að það verði miklu meira. T. d. býst eg ekki við, að þeir verði reistir úr timbri, heldur að sjálfsögðu úr steini eða steinsteypu. Af þessum ástæðum þótti nefndinni ekki viðlit, að svo stöddu, að ráðast í slíkt, og höfum vér allir nefndarmenn orðið ásáttir um það, að ráða hinni háttv. deild til að samþykkja ekki frumvarpið. En þó að vér höfum orðið sammála um að fella frumvarpið, þá gátu þó 3 nefndarmanna ekki skrifað undir nefndarálitið athugasemdalaust. Þegar athugasemdir þeirra eru lesnar, þá mun það í fljótu bragði dyljast í hverju ágreiningurinn er fólginn. Helzta ástæða þeirra virðist vera sú, að það sé ekki rétt, að það sé ekki tekið fram í nefndaráliti minni hlutans, að það sé viðurkenningarvert, að stjórnin leitist við að finna nýjar leiðir í fræðslumálum. Eg get tekið undir þetta með glöðu geði, og hefði gjarnan viljað setja það inn í nefndarálitið. Það er viðurkenningarvert, að stjórnin reyni til að finna nýjar leiðir, en þegar þess er gætt, að hún hefir alls ekki fundið neinar nýjar leiðir, heldur aðeins verið að fálma út í loftið, þá fer nú að verða minna úr viðurkenningunni. Engu að síður er markið þó gott, því unglingafræðslan er mikilsverð og þörf á að leita að góðum leiðum, til þess að allir unglingar geti aflað sér betri fræðslu en hægt er að fá í barnaskólum. Að þessu leyti erum vér nefndarmenn sammála, og mér finst við líka vera sammála um, að þessi tilraun stjórnarinnar hafi mishepnast, annars hefði ekki verið lagt til að fella frumvarpið; það er ekki nóg að benda á leið, ef hún liggur yfir holurðir, klungur og hengiflug og er ófær. Og allir erum vér sammála um, að leiðin sé ófær í bili. Það getur verið, að það megi ryðja brautina, taka af krókana, ryðja úr veginum og sprengja klettana, en það er ókleift fyrir þingið að gera það í fljótu bragði. Í höfuðatriðunum erum vér nefndarmenn sammála. Í því, að ekki sé fært að samþykkja frumvarp þetta, og í öðru lagi, að styðja og styrkja beri unglingafræðsluna í landinu og koma á hana föstu skipulagi. Þegar farið er að gera það, mætti sjálfsagt sníða ýmsa agnúa af fræðslulögunum og koma á betra samræmi milli barnafræðslunnar og unglingafræðslunnar. Til þess er bent í lok nefndarálitsins. Eg veit ekki betur en að vér allir lítum svo á, að það megi enn, meðan ekkert er gert fyrir unglingafræðsluna, nota fræðslulögin og byggja ofan á þau eftir því, sem reynslan sýnir að sé nauðsynlegt. Eg hefi mikið hugsað um það, hvort ekki væri heppilegast að unglingaskólarnir spryttu upp sjálfkrafa hjá þjóðinni, þannig, að áhugasamir, þjóðræknir menn kæmu þeim á fót, en stjórnin hlypi þá undir bagga og styddi þá til framkvæmda. Með þessu koma upp þjóðlegir skólar, sem stjórnin lagaði til og lofaði að vaxa, og undirstaðan undir þeim væri þá fyrst góð og trygg, þegar barnafræðslan væri komin í gott lag. Unglingafræðslan getur aldrei svifið í lausu lofti, hún verður að byggjast á barnafræðslunni. Hvað svo sem sett er í lög, þá hætta menn ekki að kenna börnunum sínum. Hitt er annað mál, að í fræðsluhéruðum mætti færa upp aldurstakmarkið þegar opinber kensla byrjar, t. d. upp í 12 ár. Eg er sannfærður um það, að börn til sveita fá miklu meiri þroska en börn í kaupstöðum og sjóþorpum. Þar er saman kominn alls konar götuskríll, en í sveitinni er svo margt, sem hefir auðgandi og þroskandi áhrif á barnið, að sveitabörnin mundu geta lært frá 12-14 ára, það sem börn í kaupstöðunum þyrftu miklu lengri tíma til, mörg ár í stað tveggja, Þegar unglingaskólar rísa upp, álít eg réttast, að þeir taki kenslugjald, svo nemendurnir taki þátt í að bera kostnaðinn, og námið ætti að vera frjálst; það mætti ekki gera unglingunum að skyldu að læra eitthvað víst. Það gæti meira að segja verið álitamál, hvort ekki ætti að taka það upp í gagnfræðaskólum og kvennaskólum og víðar, að kenslan yrði ekki ókeypis, heldur, að það yrði hvergi algerlega fríkensla nema í barnaskólum. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um tillögu nefndarinnar, en vona, að frumvarpið fái ekki að ganga lengra.

Kristinn Daníelsson Eg get byrjað mál mitt líkt og háttv. framsögum (St. St.). Eg finn ekki ástæðu til að vera langorður. Eg býst líka við, að eg efni orð mín eins vel og háttv. framsögum. Eins og nefndarálitið ber með sér, hefir lítilsháttar skoðanamunur verið í nefndinni - og eg get ekki leitt hjá mér að fara nokkrum orðum um þann skoðanamun. Eg er auðvitað sammála háttv. framsögum. um margt og mikið. Það var margt gott, sem hann sagði, eins og vænta mátti hjá honum. Hann sagði, að í nefndaráliti sínu væri flest það tekið fram, sem við hinir meðnefndarmenn sínir hefðum viljað taka fram. Eg vil í þessu sambandi benda á, að það veltur ekki alt á því, hvað tekið er fram. Það veltur líka mikið á því, hvernig eitthvað er tekið fram og einmitt þarna er stefnumunurinn fólginn. Munurinn á mér og háttv. meðnefndarmönnum mínum, háttv. 4. kgk. þm. og og háttv. framsm. er sá, að eg hefi svo að kalla setið á svikráðum við fræðslulögin frá 1907, þótt eg játi, að þau séu að sínu leyti góð. En hinir vilja ekki breytingar á þeim eða hyggja ekki eins fljótt á breytingar og eg. Eg skal geta þess, að þegar eg heyrði í haust, að til stæði gagnger breyting á fræðslulögunum, að stjórnin hefði slíkt í undirbúningi, fór um mig feginleikur, ef vera mætti, að nú fyndist ráð til að bæta úr fræðslulögum vorum svo, að uppfræðsla alþýðu mætti verða betri en áður. Þótt fræðslulögin, eins og eg sagði, kunni að mörgu leyti að vera góð, lít eg svo á, að þau séu með öllu aflvana til að gera alþýðu mentaðri og til að gera menn hæfa til að starfa að sveitamálum og héraðsstjórn. Enn sem komið er, er mikill skortur á mönnum til að fást við sveitarstjómir, að eg ekki tali um hve sárfáa bændur við eigum, sem eru hæfir til þingmensku og þau bæta ekki úr þessu. Eg hefi ekki viljað gera meira úr þessum skoðanamun en vert er, en eg vildi segja þetta skýrt, þótt eg viti ekki, hvernig mér hefir tekist það. Það er eitt atriði, sem ekki er tekið fram í nefndarálitinu og eg vildi benda á. Mér þótti háttv. framsögum. gera of lítið úr óánægju almennings með lög þessi. Hún hefir einkanlega átt sér stað í fræðsluhéruðunum. Eg skal játa, að eg tala hér ekki af eigin reynslu, því að eg bý í fræðsluhéraði, en ekki í skólahéraði, en eg hefi heyrt marga þingmenn segja, að þessi óánægja ætti sér stað. Þessi óánægja hefir líka átt sér stað í skólahéruðum. Mönnum hefir fundist til um kostnaðinn, sem af þeim hefir staðið og hefir vaxið. Menn hafa sagt mér, að þeir byggjust ekki við, að börn sín lærðu meira að því skapi, sem kostnaðurinn væri meiri. Með þessu vil eg þó engan veginn sagt hafa, að fræðslan sé ekki góð. Í mínu prestakalli eru 4 hreppar og skólagjaldið verður því nokkuð mismunandi. En eg hefi auðvitað hvatt menn til að hlýðnast lögunum. Í slíku máli er löghlýðni sjálfsögð, þar sem svo mikið er lagt í sölurnar. Það er eðlilegt að almenningur sýni ekki mótspyrnu, né þverskallist gegn slíkum lögum, en það sannar ekki, að það sé ekki til óánægja með þau. Það, sem vakir fyrir mér, er það, að upp úr fræðslulögunum þarf það fyrirkomulag að verða til, sem gerir alþýðumenn betur mentaða. Eg er ekki mótfallinn því, að unglingafræðsla verði sjálfkrafa, þannig, að upp rísi unglingaskólar, er einstakir menn annast og eiga, - og það er að nokkru leyti byrjað nú, - en hjá því verður ekki komizt, að þeir komist undir umsjón hins opinbera. Það verður að tryggja unglingum landsins það, að þeir geti fengið framhaldsfræðslu. Mér þótti háttv. meðnefndarmenn mínir gera of mikið að því, að vilja halda í núverandi fræðslulög, en það var aftur of lítill framhugur í þeim. Mér fanst eg verða að gera grein fyrir atkvæði mínu og því, sem á milli ber. Það, sem okkur kom saman um, hefir háttv. framsögum. tekið fram. Við vorum allir á eitt sáttir um, að við gætum ekki ráðið til að gera frumvarpið að lögum, eins og það er nú undirbúið, og eg verð að vera á þeirri skoðun, þótt það bólaði á stefnu í frumvarpinu, er fyrir mér vakir. Eg og þeir nefndarmenn, sem eru á sama máli og eg, teldum heppilegast, að málið væri ekki beinlínis felt á þessu þingi, þótt það næði ekki fram að ganga. Eg vona, að háttv. þingdeild megi geðjast að rökstuddri dagskrá, er eg leyfi mér að bera fram og svo hljóðar: „Þingdeildin telur mál þetta ekki hafa fengið þann rækilega undirbúning, sem það hefði þurft. En í því trausti, að stjórnin taki til yfirvegunar, á hvern hátt auka megi unglingafræðslu í landinu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Eg vona, að á þennan hátt geti málið orðið afgreitt eftir sameiginlegu ráði allrar nefndarinnar og er þá tekið tillit til þess, sem á milli ber.

Lárus H. Bjarnason Eg vil geta þess út af orðum háttv.þm. V. Ísf., að þótt eg eftir atvikum fylgi hinni rökstuddu dagskrá, þá álít eg samt frumvarpið með öllu óbrúkandi og ekki verðskulda svo vægan dauðdaga.

Framsögumaður (Stef. Stef.) Eg get tekið undir með háttv. 5. kgk. þm. Eg álít það raunar sæmilega moldan, að frumvarpið félli, en get þó verið með rökstuddri dagskrá. Eg get líka tekið undir margt af því, sem meðnefndarmaður minn háttv.þm. V. Ísf. sagði. Við viljum báðir, að unglingafræðsla sé aukin og barnafræðsla bætt. En hann heimtar meira af barnaskólum og barnafræðslu en rétt er og sanngjarnt. Hann býst við, að hún geti gert menn hæfa til að takast ýms störf fyrir þjóðfélagið á hendur, en hún á aðeins að leggja undirstöðuna en ekki búa menn undir nein sérstök störf eða lífstöðu. Margt af alþýðufólki fer ekki lengra en að það lætur barnafræðsluna nægja, hefir ekki þörf á meiru, og eg álít að hún geti oft verið nóg. En sumir vilja aftur fara lengra og þá eiga unglingaskólarnir að taka við, og þeir eiga að gera menn hæfa til að taka þau störf að sér, sem háttv.þm. V. Ísf. talaði um. Hann sagði, að barnaskólar hefðu reynst aflvana til að gera þetta. Það er alveg rétt. Þeir eiga ekki að gera það. Eg get líka tekið undir það, að undirstaðan ætti að vera betri en hún er. En þar sem háttv.þm. V. Ísf. (Kr. D.) talaði um óánægju með lögin frá 1907, þá eru það engar getgátur né ágizkanir, að þessi óánægja hefir eigi verið stórvægileg. Skýrslurnar, sem legið hafa fyrir nefndinni, sýna eins og áður er á vikið, að þau eru komin til framkvæmda í 162 hreppum að meira eða minna leyti, þótt fullkomið skipulag sé enn ekki alstaðar komið á.

Steingrímur Jónsson Eg stend upp til að lýsa því yfir, að eg get greitt atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá. En eg vil líka lýsa afstöðu minni gagnvart þessu máli. Það má líkja barnafræðslufyrirkomulagi voru nú við veglega byggingu. Fráfarandi stjórn hefir þótt byggingu þessari að einhverju leyti ábótavant, þótt útliti hennar eða innréttingu að einhverju leyti ábótavant, ef til vill þótt hún of lágkúruleg. Hún hefir því viljað bæta einni lofthæð ofan á bygginguna. Og hún hefir viljað skýra húsið um og kalla það lýðfræðslu. Og eg viðurkenni, að það hafi verið góð hugsun í þessu hjá stjórninni. Eg hefði getað fylgt stjórninni, ef aðferðin hefði verið betri. Því með frumvarpinu var lögð sprengikúla undir húsið og hún hefði sprengt það í loft upp, ef það hefði náð fram að ganga. Svona kom frumvarpið frá stjórninni og eg áleit, að eg gæti ekki fylgt því. Ef hugsunin, sem lá að baki frumvarpinu, sem var sú, að auka og magna krafta fræðslufyrirkomulags okkar, hefði verið klædd í góðan búning, þá hefði eg getað fallist á frumvarpið.

Steingr. Jónsson: Eg á hér breytingartillögur á tveim þingskjölum, sem sé þgsk. 458 og þgsk. 470. Það er sama tillagan, sem eg hefi endurbætt og tek eg þá tillöguna á þgsk. 458 aftur, en ber að eins fram hina síðari tillögu, hún er bæði fyllri og betur orðuð. Eg gat um stefnu mína í þessu máli við fyrstu umræðu þess og hefir hún ekki breyzt síðan. Eg álít frumvarpið ekki sæmandi, eins og það liggur nú fyrir og hefi þess vegna komið með breytingartillöguna. Í gildandi lögum er ákveðið, að konungur geti ákveðið ráðherra-eftirlaun alt að 3000 kr. og finst mér ekki rétt, að tekinn sé af konungi sá réttur. Aftur virtist mér rétt, að hámarkið sé látið standa eins og nú er, og er það ekki of hátt sett 3000 krónur. Ef frumvarpið væri samþykt eins og það liggur nú fyrir, þá mættu þau lög ekki sjást fyrir utan þetta land. 2000 kr. eftirlaun er þó nokkuð í áttina og mega þau alls ekki vera lægri, enda má búast við, að oftast verði farið eftir hámarkinu, og eru þau laun sannarlega ekki of há, ef ráðherra á nokkur eftirlaun að hafa. Það tel eg rétt, eins og tekið er fram í breytingartill. á þgsk. 478, að ráðherra-eftirlaunin séu ákveðin sem viðbót við önnur eftirlaun, sem ráðherra kann að bera fyrir önnur embættisstörf og er sjálfsagt, að það sé skýrt tekið fram, svo ekki valdi tvímæla síðar. Annars mun eg greiða atkvæði móti þessum lögum, að þau gangi út úr deildinni, og sérstaklega ef breytingartillaga mín er feld.

Jósef Björnsson Eg skal ekki fjölyrða um þetta mál, en vil að eins lýsa því yfir, að meiri hluti nefndarinnar heldur fast fram sinni skoðun, eins og hún kom fram við aðra umræðu málsins og mælir því eindregið á móti þeim br.till., sem hér liggja fyrir. Eg get ekki verið sammála hv. 4. kgk. þm. að frumvarpið, eins og það liggur fyrir, sé ósæmilegt, eða engum manni sýnandi, eins og hann komst að orði. Eg lít svo á, að það væri alls ekki ósæmilegt, þótt engin eftirlaun væru ætluð ráðherrum og því síður geti það kallast ósæmilegt, að þau eftirlaunin séu lág.

Stefán Stefánsson Eg kom fram með br.till. á þgsk. 478 við 1. grein frumv. af þeim ástæðum, að mér virtist seinni hluti þeirrar gr. vera svo óljóst orðaður, að eigi væri við unandi. Eg mintist á þetta mál við einn flutningsmann þess í neðri deild og leit hann svo á, að ráðherra ætti engin eftirlaun að fá sem slíkur, ef hann ætti tilkall til fullra 1000 kr. í eftirlaun fyrir embættisstörf sín önnur. Kemur hér fram misrétti milli ráðherra þeirra, sem hafa verið embættismenn, með eftirlaunarétti, áður en þeir tóku við ráðherraembættinu, og hinna, sem ekki hafa verið embættismenn með eftirlaunarétti, er þeir komu í ráðherraembættið, hafa máske verið auðugir fésýslumenn og engu í tapað. Eg vil skýra þetta með dæmi. Maður er 10 ár í embætti, og á fyrir það tilkall til 1200 króna í eftirlaun. Nú verður hann ráðherra önnur 10 ár. En eftir þann tíma fær hann ekki nema 1200 krónur í eftirlaun alls. Mér virðist, að þetta nái ekki nokkurri átt, að maður sé sviftur eftirlaunum fyrir það, að hann nýtur trausts þingsins. Embættislaus maður hefir aftur á móti sitt á því þurra. Hann fær sínar 1000 krónur, hve stuttan tíma sem hann hefir verið ráðherra. Eg vona að háttvirt deild samþykki þessa breytingartillögu mína. Það er réttlátt, að hinn sem lætur af ráðherrastarfi fái 1000 króna eftirlaun að öðrum eftirlaunum óskerðum, sem hann kann að hafa átt lögmælt tilkall til.

Gunnar Ólafsson Það er dálítið einkennilegt, að þegar eftirlaun eru rædd í þessari deild, þá virðist sem það sé mönnum viðkvæmt mál, og rísa alt af einhverjir upp til að gerast málsvarar þess. Og þó allir viti, að þjóðin heimtar óaflátanlega afnám eftirlauna. Nærri hver einasti þingmálafundur á öllu landinu ber þetta mál fram og hér gefst tækifæri til þess að verða við ósk þjóðarinnar. Ekki hefir verið sýnt fram á með einu orði, að hér sé um rangláta kröfu að ræða eða það, að rétt sé að hafa ráðherraeftirlaunin há. Það eru heldur ekki þjóðkjörnu fulltrúarnir, sem halda hér í eftirlaunin, heldur hinir konungkjörnu. Það er eins og þeir skoði sig ekki fulltrúa þjóðarinnar, heldur fulltrúa embættisvaldsins eða eftirlaunanna. (Lárus H.Bjarnason: Hreinasta bull)  . Þetta er viðkvæðið hjá háttv. 5. kgk.; hann kann þvi illa sem von er, að hér sé bent á, hversu þessir menn misskilja stöðu sína á þingi. Ef vandræði væru með ráðherra, væri öðru máli að gegna, en meðan nóg er til af þeim í voru landi er engin ástæða til að taka tillit til neinna kvartana. Þeim þykir sárt, ef embættismaður verður ráðherra og missir einhvers í af eftirlaunum og telja hann rangindum beittan. En hvaða rangindi eru það, þar sem hann veit fyrirfram, að hverju hann gengur, veit það að hann fær ekki sérstök eftirlaun fyrir ráðherrastarfið. Mér líkar vel frumvarpið, eins og það kemur frá háttv. neðri deild og finst mér ekkert á móti, að ráðherra séu ákveðin ofurlítil eftirlaun eða ef hann á ekki tilkall til hærri eftirlauna annars, svo að hann sé ekki alveg rekinn út á gaddinn eins og kallað er. En það er ekki rétt, að hafa þau hærri en hér er farið fram á, einkum þar sem búast má við, að ráðherrum verði fjölgað og byrðin því meiri. Háttvirtum 4. konungkjörna þótti óviðfeldið, að konungur skyldi ekki mega ákveða þessi laun framvegis. En getur konungur verið bærari til að ákveða launin heldur en þingið? Eða verður það í raun og veru ekki ráðherra sjálfur, sem þá ákveður sér launin? Jú, konungur ákveður þau eftir tillögum hans. Þar sem breytingartillagan fer fram á „alt að“ 2000 kr., þá er hér aðeins um yfirskin að ræða. Það má telja víst að hámarkið verður altaf notað og því þá ekki að láta standa 2000 krónur og sleppa þessari krókaleið. Að endingu vil eg geta þess, að eg álít frumvarpið aðgengilegt eins og það kom hingað til deildarinnar og greiði atkvæði móti öllum breytingartillögum og vona eg, að meiri hluti deildarmanna verði mér hér samtaka.

Steingr. Jónsson: Háttv. þm. Vestur-Skaftfellinga virtist vel við eiga að vera að narta í þá konungkjörnu. Það getur vel verið, að honum þyki það heppilegt fyrir sig; hvað hann hefir upp úr því, um það skal eg ekki segja. Mér er nú orðið ekki farið að bregða við slíkt, því síður, sem það hefir um langan aldur verið siður, mér liggur við að segja allra pólitískra apakatta þessa lands að meiða og sverta þá konungkjörnu til að afla sé lýðhylli. En auðvitað hafa þeir aldrei staðið við það, ef þeir hafa átt að horfa framan í persónurnar. Það er því ekki undarlegt, þó að þingm. hafi glæpst á þessu líka. En það er líklegt, að slíkt hverfi nú brátt. Eg vil leyfa mér að benda á, að það er rangt, að þjóðin heimti afnám eftirlauna. Eg benti á það við 2. umr., að þjóðin heimtar einmitt meiri eftirlaun. Þingið heimtar líka meiri eftirlaun. Og það er heldur ekki nema eðlilegt, þar sem öll starfslaun eru klipin við nögl, að menn sjái að eftirlaun eru nauðsynleg. Það er þessvegna ekki rétt, að þjóðin og þingið heimti afnám eftirlaunanna. En það eru einstakir þingmenn, sem heimta það. Þetta er lýðskrumaramál, rétt eins og hálaunabrigslin voru fyrir nokkrum árum. Og loks má eg benda á, að þeir konungkjörnu eru, hvort sem þeim þjóðkjörnu líkar betur eða ver, líka þingmenn. Hitt, hvort háttv. þingm. Vestur Skaftfellinga eða eg hafi meiri rót í sinni þjóð, það er ekki vert að tala um hér. Eftir orðunum í 1. gr. frv. mundu eftirlaun ráðherra að minni hyggju verða reiknuð eftir embættisárafjölda, en samt getur þetta verið nokkuð vafasamt, og því vil eg taka undir með háttv. 6. kgk. og mæla með breytingartillögu hans. Eg fyrir mitt leyti skil greinina eins og háttv. 1. kgkj. skilur hana, en sá skilningur getur verið vafasamur og þá er bezt að breyta svo ekki geti orkað tvímælis. Þá vildi eg svara örlítið því, sem háttv. framsögumaður (J. B.) sagði, að það væri ekkert ósæmilegt að aftaka eftirlaun ráðherra. Það er satt það er ekkert að athuga við það, ef þá launakjörin eru sniðin þar eftir, það verður að hækka launin um leið. Eg gæti vel gengið inn á þá stefnu. En hitt að klípa launin við nögl og svifta embættismanninn líka eftirlaunum, það er ekki sæmandi. Árið 1903 eru laun ráðherra ákveðin með alt að 3000 kr. eftirlaunarétti, en 1911, og á þessum átta árum hefir væntanlega orðið dýrara að lifa, eru eftirlaunin aftekin og launin látin vera óbreytt. Hitt, að taka eftirlaunin burtu og hækka launin, er eg ekki á móti, en það er ekki vel valinn tími til að tala um það, til þess þarf breytingu á stjórnarskránni.

Júlíus Havsteen. Háttv. 4. kgkj. virðist vera kominn á annan skilning um frumvarpið. Hann áleit réttan þann skilning, að ef embættismaður yrði ráðherra þá væru eftirlaun hans reiknuð eftir eftirlaunalögunum eftir atvikum annaðhvort frá 1858 eða frá 1904, ef þau væru hærri en 1000 kr. En ef embættismaðurinn tekur aftur embætti og fær eftirlaun, þá er ekkert tillit tekið til þess, að hann hefir orðið ráðherra. Öðruvísi get eg ekki skilið þetta, annað finst mér ekki liggja í þessu frumvarpi. Að því leyti, er snertir tillögurnar á þingskj. 478, þá get eg ekki álitið það rétt, að nokkur geti haft tvenn eftirlaun úr landssjóði.

Lárus H. Bjarnason Eg ætla ekki að bera mig eða önnur „peð“ saman við hinn mikla þjóðkjörna þingmann Vestur-Skaftfellinga eða hin miklu þingstörf hans. En eg hélt, að jafnvel hann mundi hafa vit á að líta nokkuð á það, hvaða verk væru unnin af þingmönnum og hvernig þau væru unnin, en einblíndi ekki á hitt með hverju móti þeir væru kallaðir á þing. Honum þótti svo gott, þetta sem hann sagði, var alt af að brosa að því, að ég hef ekki brjóst á að ónýta fyrir honum ánægjuna. Að eins skal eg minna hann á, að hér er ekki um afnám eftirlauna að ræða, eins og hann sagði, heldur aðeins um minkun eftirlauna 1 embættismanns og það er heldur ekki satt, að menn skiftist um þetta mál sem konungkj. og þjóðkj. Hv. ráðherra er móti lækkun, en eg hefi verið og er jafnvel með afnámi eftirlauna ráðh. ef mögulegt væri fyrir stjórnarskránni. Eg skil frumvarpið eins og háttv. 6. kgkj. lýsti því, enda átti eg aðal-þátt í að brtl. á þingsk. 487 kom fram. En úr því, að svo skýrir menn eins og háttv. 1. kgkj., 6. kgkj., 4. kgkj. og hæstv. ráðherra hafa hver sinn skilning á greininni, bendir það til þess að betra sé að athuga hana enn betur. Eg hefi þessvegna komið mér saman við háttv. framsögumann um að fá málið tekið út af dagskrá, til þess að reyna að leysa þennan hnút svo að komist verði hjá að gera nokkrum ójöfnuð. Eg vona, að enginn háttv. þingdeildarmanna vilji vísvitandi stofna til ójafnaðar, jafnvel ekki gagnvart embættismönnum, en eins og frv. er orðað nú, mundi það gjöra embm. rangt til.

Framsögum. Jósef Björnsson. Eg skal leyfa mér að lýsa yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að breytingartillöguna á þskj. 507 hefir nefndin með engu móti getað aðhylst. Dálítið öðru máli er að gegna með hinar breytingartillögurnar; þær voru nefndarmönnum misjafnlega hugþekkar, og get eg ekki sagt hvernig nefndarmenn greiða þar atkvæði. -

Júlíus Havsteen Vegna þess að eg er einn af nefndarmönnunum, ætla eg að leyfa mér að segja fáein orð, í sambandi við það, sem háttv. meðnefndarmaður minn sagði. Eg vil standa við það, sem áður er komið fram í máli þessu, ásamt br.till. á þskj. 470. Þessi br.till. er í fullu samræmi við gildandi grundvallarreglur laganna frá 1903, um æðstu umboðsstjórn landsins, og þótt upphæðin breytist, þá þarf samt ekki að breyta grundvallarreglunni. Þetta sést bezt af tilsk. frá 31. maí 1885 og sömuleiðis í lögunum frá 4. marz 1904. Þessi br.till., sem eg nefndi og mun greiða atkvæði með, fellur nákvæmlega saman við lögin. Þetta getur maður aftur á móti ekki sagt um br.till. á þksj. 478. Það hlýtur öllum að vera ljóst, að einn og sami maður getur ekki fengið tvenn eftirlaun úr sama sjóði. - Það nær engri átt. Eg verð að játa, að eg skil ekki br.till. á þskj. 507, það lítur helzt út fyrir, að meiningin með henni sé sú, að gefa ráðherra peninga.

Ari Jónsson Það virðist svo sem flestir þingdeildarmanna séu meira eða minna óánægðir með frumv. eins og það kemur frá hv. neðri deild, og er það sízt að undra, því eins og það liggur nú fyrir kemur fram í því bersýnilegur ójöfnuður, sem fer eftir því, hvort maðurinn hefir verið embættismaður áður eða ekki, og eftir hvaða eftirlaunalögum honum ber eftirlaun. Ef t. d. ráðherra hefir ekki verið embættismaður áður, þá fær hann óskertar 1000 kr. á ári í ráðherraeftirlaun. En ef nú ráðherra hefir verið embættismaður áður, þá horfir málið alt öðruvísi við. Eins og kunnugt er, þá eru tvenskonar eftirlaunalög; hin fyrri frá 31. marz 1855 og gilda þau fyrir þá, er voru í embættum fyrir 1903, en fyrir hina, er síðar komu í embætti, gilda nýju eftirlaunalögin, og það er mikill mismunur á því, hvort heldur menn hafa eftirlaun samkv. eldri eða yngri lögunum. Kemur þar fram mjög mikill ójöfnuður, að slíkt skuli hafa áhrif á ráðherraeftirlaun, eins og ætlast er til, samkv. þessu frumvarpi. Þá vil eg taka það fram, að eg get ómögulega fallist á breytingartillöguna frá hv. 4. kkj. Eg vil alls ekki að svona lagað mál komi undir úrskurð konungs. Þá liggur hér og fyrir tillaga frá þremur hv. þingmönnum, sem fer fram á það, að ráðherra, ef hann hefir áður verið í embætti, skuli engin eftirlaun fá, heldur einungis hljóta 100 króna þóknun, fyrir hvert ár, sem hann þjónar ráðherraembætti. Þetta finst mér í alla staði ósanngjarnt. Með því móti getur ráðherrastaðan orðið beint fjárhagslegt tap. Hvaða sanngirni er í því, að embættismaður sem verður ráðherra, t. d. sýslumaður, er hafði fullan eftirlaunarétt, skuli engin eftirlaun fá fyrir ráðherraembættis-tímann ? Eg lít svo á, að maðurinn eigi ekki að verða ver settur en aðrir embættismenn, þótt hann verði ráðherra. Eg er fyllilega samdóma hv. 6. kkj. og hv. 3 kk. um að eftirlaun ráðherra skuli vera 1000 kr., í hvaða stöðu sem maðurinn hefir áður verið, það er sanngjarnt, og jöfnuður er í því. Annars ætti maður það á hættu að síður fengist hæfir menn í embættið.

Kristinn Daníelsson Eins og hv.þm. Strandamanna tók fram, þótti það orka nokkurs tvímælis, hvernig reikna skyldi eftirlaunin. Í fyrsta lagi það, að launin gætu hækkað helzti mikið, en hitt það, að ekki væri gott, að embættismenn biðu beinan fjárhagslegan halla af því, að takast á hendur ráðherraembætti. Ýmsir hér í hinni háttv. deild hafa lagt höfuð sín í bleyti til þess að reyna að ráða bætur á þessum annmörkum og eg hefi líka gert tilraun til þess, og hygg eg, að sú tilraun fari einna næst því, sem tilgangurinn var með frumvarpinu. Fyrst vil eg því leyfa mér að nefna brtill. á þskj. 470, frá hv. 4. kkj. sem fer fram á, að 1000 krónurnar hækki upp í 2000. Hækkun þessi er þá líklega það eina tvímæli, sem sú breytingartill., tekur af í máli þessu. Þá er aftur brtill. á þskj. 478. Tilgangur frumvarpsins er, að ráðherra hafi eftirlaun og séu þau aldrei minni en 1000 krónur. Eg sé ekki betur en að með þessu frumvarpi sé gert misrétti, milli þeirra, sem verið hafa í embætti áður en þeir tóku að sér ráðherraembættið og hinna, sem ekki voru áður í embætti. Breytingartillaga okkar fer fram á, að ráðherra haldi þeim eftirlaunum, sem hann átti eftir fyrra embætti og svo enginn misskilningur kæmist að, er bætt við, að þau ár, sem hann var ráðherra skuli ekki talin við útreikning eftirlaunanna, en aftur fái hann að uppbót 100 krónur fyrir hvert ár, sem hann er í ráðherrastöðu. Eins og háttvirtur þingmaður Strandamanna tók fram, eru eftirlaunin ? launanna og 20 kr. fyrir hvert embættisár. Ráðherra myndi þá samkvæmt frumvarpinu missa þessar 20 krónur, en til þess að bæta úr þessu höfum við ætlað honum 100 krónur á ári, svo að ef hann yrði í embætti 10 ár, hefði hann fengið 1000 kr. auk sinna fyrri eftirlauna. En þar sem menn segja, að þetta geti fælt hæfa menn frá að taka embættið, þá gæti það orðið, hvernig sem um er búið. Annars tek eg þakksamlega öllum leiðbeiningum í þessu efni.

Lárus H. Bjarnason Af því að eg mun hafa valdið því, að mál þetta var tekið út af dagskrá síðast, vil eg nú lýsa skoðun minni á því. Lög þau, er kynnu að verða úr frumvarpi þessu hafa svo sem enga praktíska þýðingu, því að líklega mun ekki nema 1 ráðherra við þau búa, verði stj.skrárfrumvarpið, sem aftekur ráðherraeftirlaun, að lögum. En þau eiga engu að síður að vera réttlát og skýlaus, en eins og frumv. er orðað brestur á hvorttveggja. Það orkar tvímælis og hallar á embættismanninn. Breytingartillagan á þskj. 478 er svo skýr, að hún verður ekki misskilin og hún gerir ráðherrunum jafnhátt undir höfði, hvort sem þeir áður hafa haft embætti á hendi eða ekki. Hvort heldur sem er, fær ráðherra sín eftirlaun 1000 kr. á ári og er það stórmikil hækkun frá því sem nú er. B. J. fékk t. d. 3000 kr. eftirlaun fyrir stutt og slæmt starf. En hafi ráðherrann haft áður embætti á hendi, þá heldur hann eftirlaunum eftir það embætti, komist hann annars á eftirlaun. Og það er engin gjöf, heldur réttur, sem löggjafarvaldið gæti ekki af honum tekið, þó að það vildi fegið.

Gunnar Ólafsson Það eru skiftar skoðanir um þetta mál, eins og búast má við. Það hefir altaf verið svo og verður enn, ef hreyfa á við gamalli venju, einkum þar sem peningar eru öðru megin. Við þessa lækkun geta menn ekki unað sér. Þeir finna sitt ráðið hver, til þess að sprengja þetta. Auðvitað er það alt vel meint og hjúpað ýmsum slæðum til þess að gera það aðgengilegt. Í breytingartillögu á þingskjali 470 er talað um, að eftirlaunin séu alt að 2000 krónur á ári eftir úrskurði konungs. Þetta er slétt og fer vel á þessu. Það má láta í konungsvald hver eftirlaun verða. En hver ákveður með konungi um það? Er það ekki fráfarandi ráðherra? Ætli hann stingi ekki upp á því, að þau séu það, sem þau mega hæst vera? - O jú þannig hefir það verið og þannig mun það verða, enda vita tillögumenn það ofurvel, að alt að 2000 kr. þýðir hér sama sem fast ákveðnar 2000 kr. og þessvegna er því haldið fram, að það skuli svona vera, því að eftirlaunin vilja þessir menn ekki lækka, svo sem kunnugt er, heldur þvert á móti, þrátt fyrir það, að þjóðin heimtar afnám eftirirlauna sí og æ. Það er rétt eins og háttv. 5. konungkj. sagði, að ákvæðið í breytingartillögunni á þingskjali 478 er alveg tvímælalaust, og það er áferðarfagurt, þar stendur að ráðherra hafi 1000 krónur í eftirlaun, en þess verður að gæta, að það eru 1000 krónur fram yfir önnur eftirlaun. Hann á að fá þetta sérstaklega. Þessi, sérstöku eftirlaun fyrir kannske nokkra mánuði eða nokkrar vikur í ráðherrastöðu. Að hann hafi verið embættismaður áður má ekki taka til greina, að öðru leyti en því, að hafi hann rétt til hærri eftirlauna fyrir embættisrekstur áður, þá fær hann þau og á að sjálfsögðu að fá þau. Annars er það mjög athugavert að halda þessum eftirlaunum svona fram, einkum þegar þess er gætt að ef ungur maður, t. d. einhver af þessum konungkjörnu, sem þessu vilja halda fram, verður ráðherra, máske einn mánuð eða svo, þá fær hann þúsund krónur árlega í eftirlaun auk eftirlauna þeirra, er hann áður átti tilkall til og er þá trygging fengin fyrir því, að hann þarf ekki að hreyfa sig framar. Hann hefir enga hvöt til að sækja um embætti aftur, lætur þjóðina ala sig iðjulausan um langan aldur. Og því álít eg sjálfsagt, að eftirlaunin ættu ekki að vera svo mikil. Það hafa heyrst raddir hér í deildinni um það, að það muni ekki fást hæfir menn til að taka að sér ráðherraembættið, ef eftirlaunin verði lækkuð. Mér þykir vera gert nokkuð lítið úr hugsjónum þessara hæfu manna, ef þeir eiga ekki að geta tekið að sér ráðherrastarfið af því að eftirlaunin hækka ekki við það. Eg lít svo á, að menn þurfi ekki að vera að halda þessu svo fram af kappi, því að það kemur í ljós, að ef ráðherrar verða allmargir og komast á eftirlaun, þá vill þjóðin að eftirlaunin séu minkuð. Það stendur svo sérstaklega á með þessa menn, að þeir verða væntanlega ekki fastir í sessi. Eg myndi fella mig bezt við breytingartillöguna á þingskjali 507, og veit eg, að þeir muni greiða henni atkvæði, sem hafa einlægan vilja á að lækka eftirlaunin Annars sé eg ekki að til neins muni að tala langt mál um þetta, þar sem menn munu vera fyrirfram búnir að ákveða hvernig þeir greiða atkvæði sitt, og því síður finn eg ástæðu til að tala nú, er eg talaði í þessu máli um daginn, þeir geysuðu þá allmjög sumir háttv. konungkjörnu þingmannanna og það svo, að jafnvel geðprýðin sjálf háttv. 5. konungkjörinn fann ástæðu til að vanda um við mig. Eg tek ekki tillit til slíkra umvandana og er rétt, að hann fái að vita það nú eitt skifti fyrir öll. Þá var 4. konungkjörinn. Það fauk í hann svo, að hann mun ekki hafa vitað hvað hann sagði og eg vil alls ekki hafa orð hans eftir hér í deildinni. Þau voru lítt sæmandi háttstandandi embættismanni, sem kallað er. Og sanngjarnt ætla eg það að gera þá kröfu til þessara manna, að þeir verði sér ekki til minkunar á þingi. Eg bendi honum á þetta í þeirri von, að hann bæti ráð sitt eða gæti sóma síns betur næst.

Steingrímur Jónsson Eg hefi engu við að bæta, það sem eg var áður búinn að segja um efni málsins, en eg vildi gera svolitla leiðréttingu á orðum mínum eða athugasemd við þau, þar sem svo virðist, að háttvirtur þingmaður Skaftfellinga hafi misskilið þau. Orð mín voru um hið pólitíska ástand í landinu. Þeim var ekki beint til hans, heldur sögð alment.

Jósef Björnsson Hér hefir það mest verið fundið að frumvarpinu frá háttvirtri neðri deild, hve erfitt væri að reikna út eftirlaunin eftir því. Þetta gat meiri hluti nefndarinnar ekki álitið hættulegt og fyrir hans hönd verð eg að lýsa því yfir að hann sér ekki, að nein hætta sé að samþykkja frumvarpið óbreytt, þótt háttv. þingm. Strandam. og fleiri háttv.þm. líti svo á. Það er ekki heldur ástæða til að leggja svo mikla áherzlu á að enginn fáist til þess að verða ráðherra, ef eftirlaun verða ekki tiltölulega há. Breytingartillagan á þingskjali 470 virðist mér óaðgengileg, þar sem þar er um tiltölulega litla lækkun að ræða. En þá eru brtill. á þingskjölum 478 og 507. Mismunurinn á þessum tveim brtill. er ekki svo sérlega mikill, þegar öllu er á botninn hvolft. Eftir breytingartillögu á þingskjali 507 fær ráðherra sömu eftirlaun eftir 10 ára þjónustu, eins og eftir hinni, sem sé eftirlaun þau, sem hann átti rétt til, áður hann varð ráðherra, ef hann var embættismaður, og að auki 100 krónur fyrir hvert ár, er hann var ráðherra. En eftir breytingartillögu á þingskjali 478 fær hann þau eftirlaun, sem hann áður átti rétt til, að viðbættum þúsund krónum á ári. Munurinn er því enginn, ef ráðherrann hefir verið 10 ár í ráðherrastöðu, en getur orðið 900 kr. hæst, sé hann aðeins eitt ár ráðherra, sem sjaldan eða aldrei mundi koma fyrir. Eftir því hve lengi ráðherra situr má því gera ráð fyrir mismun, er alloft yrði eigi nema 200 - 400 kr. og hæst mundi ná í 800 kr. Eg játa að eg álít ekki rétt, að ráðherra, sem er nokkrar vikur eða nokkra daga í embætti fái há eftirlaun og það er réttlátt að tekið sé nokkuð tillit til þess, hve lengi hann er í embættinu og að því leyti er brtill. á þingskj. 507 bezt. En eg vil eftir atvikum greiða breytingartillögu á þskj. 478 atkvæði mitt, þó þar sé farið fram á hærri eftirlaun en í frumvarpinu eru ákveðin og í brt. á þskj. 507. Og ástæðan til þess, að eg geri það er að ná einhverju samkomulagi og bjarga málinu frá að falla, sem það ella mundi gera.

Ari Jónsson Eg vil leyfa mér að segja hér nokkur orð út af ummælum, sem orðið hafa út af breytingartillögu á þingskjali 507. Samkvæmt breytingartillögu á þingskjali 507 er svo ákveðið, að þau ár, sem maður er ráðherra, skuli ekki vera talin við útreikning eftirlaunanna og því er haldið fram af háttvirtum þingmanni Vestur-Ísfirðinga og háttvirtum öðrum þingmanni Skagfirðinga, að ráðherrann fái hér 100 krónur fyrir hvert embættisár í stað að eins 20 króna ella. Hér er þá fyrst að gæta, hvort eftir launin eru reiknuð eftir eldri eða yngri eftirlaunalögunum og þó þau væri reiknuð eftir „20 króna lögunum“, þá hefir gleymst aðalatriðið. Setjum að maður hefði verið ráðherra í 4 ár, sá sem hafði útlit til að hækka í stöðu, setjum að það sé sýslumaður, sem er búinn að vera svo lengi í embætti, að hann fái nú meir en 1000 kr. í eftirlaun. Eftirlaun hans hækka um 400 krónur, þegar hann er búinn að vera 4 ár í ráðherraembætti, en ef hann hefði verið í sama embætti, þá hefir hann auk þeirra 20 króna, tækifæri til að ná í annað betra embætti, sem gæfi honum talsvert hærri eftirlaun. Fyrir menn, sem ætla að taka tillit til eftirlaunanna er ekki aðalatriðið 100 eða 20 krónur, heldur hitt hvað hann missir í með tilliti til hækkunar í stöðu. Eg vil líka benda á orð háttvirts þingmanns Vestur-Ísfirðinga, þar sem hann talar um, að maður myndi ekki hika sér við að taka við ráðherraembættinu vegna þessa mismunar á eftirlaununum. Það er þó mismunur á, hvort hann á að hafa 100 eða 1000 krónur. Það er hlægilegt að borga þeim, sem hefir verið embættismaður áður ekki nema 100 krónur, en þeim sem hefir verið kaupmaður áður 1000 krónur í eftirlaun fyrir ráðherrastöðuna. Næsta skrítið, að taka tillit til fyrri stöðu mannsins, þegar ræða er um eftirlaun ráðherra.

Kristinn Daníelsson Háttv. þingm. Strandam. gat um eldri eftirlaunalög. Eg skal játa, að þeir sem hafa tekið við embætti á meðan þau lög giltu, hljóta að njóta eftirlauna eftir þeim meðan þeir lifa. En fyrir það verður ekki bygt, enda hverfa þeir úr sögunni smátt og smátt. Þá gat hann um, að embættismenn, sem tækju við ráðherrastöðu, væru útilokaðir frá að avancera í betra embætti. Á það get eg ekki lagt neina áherzlu. Það, að maðurinn hefði verið ráðherra, mundi einmitt öllu fremur styðja hann til þess, að geta avancerað í embættum. Eg skal að eins stuttlega víkja að orðum háttv. framsm. Hann sagðist gera lítinn mun á þessum tveimur tillögum, á þskj. 478 og 507. En hann hefir víst ekki athugað þetta vel. Það er sá mikli munur, að eftir till. á 478 fær ráðherra alt af 1000 kr. eftirlaun, hvort sem hann hefir verið ráðherra mörg eða fá ár. En eftir till. á 507 fær embættismaður, sem verður ráðherra, því að eins 1000 kr. ráðherraeftirlaun, að hann hafi verið 10 ár í ráðherrasæti. Þetta er mjög mikill munur. Það eru miklar líkur til þess, að sá sem hefir haldið ráðherrastöðu í 10 ár, sé vel verður þess að fá svo há eftirlaun, en aftur á móti hæpnari líkur til að maður, sem að eins hefir verið ráðherra eitt ár, eigi skilið svona mikla eftirlaunahækkun. Enda fengi hann eftir till. 507 að eins 100 kr. ráðherraeftirlaun, njóti hann annara eftirlauna fyrir embættisþjónustu. Með öðrum orðum, í þessu tilfelli væri munurinn 900 kr., það getur sem sé skakkað hátt upp í allri eftirlaunaupphæðinni eftir því hvort hann hefir verið langan eða skamman tíma ráðherra.

Framsögum. (Steingr. Jónsson): Eg þarf ekki að vera fjölorður um þetta mál, því að nefndarálitið lýsir skoðun nefndarinnar greinilega. Hún lítur svo á sem hér sé alls ekki um lítilsvert mál að ræða. Rottur eru nú allmikill vágestur í flestum kauptúnum og kaupstöðum landsins. Eftir þeim upplýsingum, sem nefndin gat aflað sér, er mikill skaði að þeim, og væri því þýðingarmikið að geta fækkað þeim eða útrýmt. En þótt henni þætti það miklu máli skifta að geta útrýmt rottum, gat hún ekki ráðið deildinni til að sþ. frumv. þetta. Með því eru lagðar þungar byrðar á kaupstaði og sveitarfélög. Nefndinni hefir borist bréf frá bæjarstjórn Reykjavíkur, þar sem því er mótmælt, að frv. verði að lögum, að því er Reykjavík snertir, og gert ráð fyrir, að það hafi í för með sér 40 þús. kr. kostnað fyrir bæinn. Það er að vísu ekki gott að segja um, hve kostnaðurinn muni nema miklu. En eftir reynslu Dana í þessum efnum, er það víst, að hann hlýtur að verða mikill. Nefndin lítur svo á, sem ekki sé rétt að leggja allan þann kostnað, er af útrýming á rottum leiðir, á sveitarsjóðina. Henni þykir réttara að skifta því á 3 aðila, er allir hafa hag af því, að rottum sé útrýmt, þannig, að landssjóður borgi t. d. einn þriðjunginn, sveitasjóðir einn og einstakir menn eða húsráðendur einn. Allir þessir aðilar hafa hag af útrýmingunni. Í Danmörku er þessu þannig komið fyrir, að félög hafa verið stofnuð, er tekið hafa að sér að gangast fyrir, að rottum væri eytt. Sveitarstjórnir hafa umsjón með því, hvernig útrýmingin fer fram. Bæði sveitarsjóðir og ríkissjóður leggja fram fé til hennar. Auk þess er bannað að ala rottur upp eða hlynna að því, að þeim fjölgi. En áður en lagt er út á þessa braut, þótti nefndinni réttara, að rannsakað væri, hve mikill kostnaður mundi leiða af þessu, hvar rottur gerðu mestan usla, og hver aðferð sé heppilegust við útrýminguna. Og því leggur nefndin til, að þingdeildin skori á landsstjórnina að taka málið til athugunar og rannsóknar og leggja frv. um það fyrir næsta þing. Eg skal geta þess, að það kom til tals í nefndinni að gefa sveitarstjórnum heimild til að gera samþyktir um útrýming á rottum. En hún leit svo á, sem á móti þessu mælti í fyrsta lagi það, að menn mundu horfa í kostnaðinn, og því eigi hagnýta sér þessa heimild, og í öðru lagi mundi samvinna milli sveitarfélaga vera óhjákvæmileg, en erfitt að koma henni í framkvæmd. Takmarkinu mundi því alls ekki verða náð með slíkum lögum.

Lárus H. Bjarnason Eg vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hinnar hv. nefndar, hvort hún álíti þörf á að veifa þingsályktunartillöguvopninu í þessu máli. Mætti ekki eins hafa hina aðferðina, sem notuð var við annað, ekki ómerkilegra mál á undan, eg á við að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá. Í rauninni er sama hver aðferð er höfð, en sú síðari sparar tíma, og er betur við hæfi málsins. Dagskráin getur verið lík þingsál.till.; það þarf að eins að víkja orðunum við.

Steingrímur Jónsson Fyrir mitt leyti hefi eg ekkert á móti rökstuddri dagskrá, ef hún er sæmilega orðuð. Tilgangurinn með tillögunni var að eins að fela stjórninni málið, en það má auðvitað líka gera með dagskrá. En eg vil biðja meðnefndarmenn mína að láta álit sitt í ljósi, eg get að eins talað fyrir mig, og vil ekki brjóta bág við þeirra vilja.

Lárus H. Bjarnason Eg vil leyfa mér að bera undir nefndina þessa fljótorðuðu dagskrá: „Í því trausti að landsstjórnin taki mál þetta til íhugunar til næsta þings, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Steingrímur Jónsson Mér finst réttara, að eg, sem framsögumaður nefndarinnar, beri sjálfur fram dagskrá, og vil hafa hana sem næst tillögunni. Eg skal leyfa mér að lesa hana upp: „Í því trausti að landsstjórnin semji og leggi fyrir næsta alþingi, frumv. til laga um ráðstafanir til að útrýma rottum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Lárus H. Bjarnason Eg tek ekki mína dagskrá aftur, af því að eg vil ekki skylda stjórnina skilyrðislaust til að bera fram frv. þessa efnis, heldur að eins fela henni að athuga málið, og koma fram með frv., ef hún álítur það gerlegt, en ekki ella.

Steingrímur Jónsson Eg hefi borið mig saman við meðnefndarmenn mína og höfum við orðið sammála um að mæla með þeirri dagskrá, er eg las upp áðan.

Framsögumaður (Björn Þorláksson); Hæstv. ráðherra mintist á áfengistollinn og hvað sanngjarnt væri að setja hann. Eg held nú, að hvað sem menn segja um það mál, þá verði það aldrei nema áætlun; menn vaða jafnt í villu og svima fyrir því. Það má færa sennilegar ástæður í gagnstæða átt því, sem hæstv. ráðherra sagði og hafði eftir kunnugum mönnum, nfl. að tollurinn mundi í hæsta lagi verða 200 þús. kr. f. á. og 20 þús. síðara árið. Eg hefi talað við mann um þetta, sem er kunnugur því, einn af skrifstofustjórum stjórnarráðsins, og hann fullyrðir, að áætlunin á frv. stjórnarinnar sé í lægsta lagi. Það er eg líka sannfærður um, enda mun reynslan sýna það og sanna. Eg held að lítið sé að marka, hvað vínsölumenn og kaupmenn í þessu efni segja, eða þótt þeir látist munu flytja lítið áfengi inn í landið til 3 næstu ára. Auðvitað berja þeir sér og kvarta, en það er lakur búmaður, sem ekki kann að berja sér. Það má vera, að tollgreiðslan verði þeim nokkuð þung, eða að þeim verði erfitt að svara tolli fyrir nýár 1913 af öllum þeim áfengisbirgðum, sem þeir ætla að hafa til áranna 1913 og 1914, en greiðslan á sjálfu áfenginu verður kaupmönnum ekki erfið, svomikið veit eg, að útlendir bruggarar og vínkaupmenn munu verða fúsir á að lána vín og vægir í kröfum með borgun, enda ekki krefjast hennar fyr en jafnóðum og áfengið selst. Hv. 1. þm. S.-Múl (J. J.) virtist gleðjast yfir þeirri niðurstöðu sinni, að vínfangatollurinn yrði ekki nema 200 þús. og 20 þús. þessi árin. Eiginlega ætti hann nú fremur að hryggjast yfir þessu, sjá eftir því, hve landssjóður tapaði miklu. En þá má líka gleðja sig af öðrum ástæðum, nefnilega þeim, að þetta gæti orðið til þess, að lýta starfsemi fráfarandi stjórnar, og til þess eru auðvitað refarnir skornir, með þessu að vilja áætla áfengistollinn miklu lægra en vit er í. Þótt sumum kunni að þykja hann hár, eins og hann er áætlaður í frv. stjórnarinnar, þá þarf ekki að gera veður út úr því. Í því frv. er alt áætlað með slíkri varúð, að það kemur ekki fyrir nú fremur en nokkru sinni áður, að tekjurnar reynist í heild sinni minni en áætlað er. Eg get því ekki annað en mælt kröftuglega með því, að fella breyt.till. þeirra hv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og hv. 1. þm. Eyf. (H.H.) um að lækka þessa áætlun, en samþykkja till. fjárlaganefndar um að áætla þennan lið 300 þús. fyrra árið og 30 þús. síðara árið, og munu menn sanna, að það er ekkert ógætilegt, eða ofmikið í lagt

Björn Jónsson Eg skal ekki lengja þrasið um áætlun mína og háttv. fjárlaganefndar um vínfangatollinn. Mótbárurnar á móti áætluninni eru ekki annað en spár og ágizkanir. Eg fer meira eftir því sem embættismaður sá, sem er allra manna kunnugastur um þetta, segir um það, en hjali þessara hv.þm. Eg vil ennfremur benda á, hvort miklar líkur eru til, að fráfarandi stjórn hafi farið glæfralega í áætlunum sínum, þar sem ýmsir liðir eru raunar settir lægri en í næstu fjárlögum á undan, og þar á meðal er áfengistollurinn, því það er alveg eins líklegt, að síldarafli lifni við á næstu árum. Það hefir alstaðar verið gætt hinnar mestu varfærni í áætlun teknanna. Víðast hvar verið látið standa við það, sem áður var. Útgjöldin eru tilfærð, eins og áður hefir verið víðast hvar, t. d. til vega og síma. Hitt er satt, að ekki hefir verið ráðist í mörg ný kostnaðarsöm fyrirtæki. Eg og aðrir líta svo á, að eins og fjárhagur landsins er nú, þá eigi að fara svo varlega sem auðið er.

Einar Jónsson Samkvæmt yfirlýsing ráðherra í dag, er fjárhagur landssjóðs svo tæpur, að þýðingarlaust er fyrir einstaka þingmenn að fara fram á fjárveitingar og lánbeiðnir í viðbót við það, sem þegar er samþykt. Í mörg ár hefir verið kvartað um fjárhagsástandið, en áður voru þær umkvartanir ekki á rökum bygðar, og væntanlega er enn þá gert meira úr hinum bágborna fjárhag, en vert er. Það mátti vera öllum ljóst, að fyrverandi stjórn lagði ekki hug á að spara landsfé. Ráðherrann mat það meira, að mata flokksmenn sína og fylgifiska, heldur en hrinda áfram þörfum fyrirtækjum, og styrkja þau. Mest hefir mig furðað á 2 breyttill., sem hér liggja fyrir. Önnur er frá 1. þm.N.-Múl. (J. J.) um fjárstyrk til byggingar á sjúkrastofu á læknissetri Norður-Múlasýslu. Eg man eigi betur, en að þar sé áður til sjúkraskýli á öðrum stað í sömu sýslu styrkt af landssjóði, svo að Norður-Múlasýsla er að því leyti betur sett en flestar aðrar sýslur landsins. Þetta virðist benda í þá átt, að menn þar geti innan skamms farið að biðja um sjúkraskýli á annan hvern bæ. Eg vil því mæla eindregið móti þessari tillögu, nema því að eins, að öll önnur læknishéruð hafi sömu réttindi, en við því býst eg ekki að svo stöddu. Hin till. er frá 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) og þm. Dal. (B. J.), og furðar mig eigi síður á henni. Þar er farið fram á 1500 kr. handa Þorvaldi lækni Pálssyni til þess að nema lækningar á sjúkdómum í maga, görnum og þörmum. Hvers vegna heimta þessir háttv.þm. ekki styrk handa sérstökum læknum, til þess að einn geti kynt sér sjúkdóma í heila og hjarta, annar í herðum og handleggjum, þriðji í nárum og nýrum o s. frv. Eg hélt að læknar ættu að þekkja alla byggingu mannsins, alla parta mannlegs líkama yfir höfuð. En ef þeir fara að sækja um styrk til þess að kynna sér hina einstöku parta sérstaklega, þá er bágt að segja, hver endirinn verður. Eg vildi óska, að þingm. hugsuðu sig um, áður en þeir flytja slíkar till. inn á þing. En nú sé eg, að háttv. viðkomandi þm. eru að biðja um orðið, og ætla þeir víst að skamma mig fyrir það, sem eg nú hefi sagt; en eg mun ekki láta það á mig bíta; hætti í þetta sinn, en svara þeim væntanlega að þeirra ræðum loknum.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil leyfa mér að mótmæla orðum hins háttv. 2. þm. Rang. (E. J). út af till. minni og þm. Dal. (B. J.) um námstyrk handa Þorvaldi lækni Pálssyni. Hann furðaði á því, að læknar þyrftu að kynna sér sérstaklega lækningaraðferðir við sjúkdóma í einstökum hlutum líkamans. Eg man þó ekki betur en að þm. sjálfur flytti í hitt eð fyrra hér á þingi till. um styrk handa Brynjólfi nokkrum tannlækni. Tennurnar eru þó sérstakur hluti líkamans. Eg hélt, að flestir þingmenn hefðu hugboð um, að á seinni tímum hafa læknisvísindin skifst meir og meir í sérfræðigreinar, enda þarf engum að koma þetta á óvart, því að í þessu fjárlagafrv. er t. d. farið fram á styrk handa augnlækni og svo hefir verið í mörg ár. Nú er orðið altítt, að læknar leggi fyrir sig eina sérstaka grein læknisfræðinnar. Hér er í fjárl. önnur till. um að veita lækni styrk, sem hefir sérþekking um sjúkdóma í hálsi, nefi og eyrum. Það eru líka sérstakir hlutar mannlegs líkama, en við þeirri styrkveiting hefir hinn háttv.þm. ekki amast, svo að mér er óskiljanlegt, hversvegna hann leggur magann í einelti. Einmitt magasjúkdómarnir eru tíðir og hættulegir, svo mikil þörf væri á manni, sem hefði sérþekking í þeirri grein læknisfræðinnar. Eg vona, að hinn hv.þm. sjái, - þegar honum batnar í maganum, að hann hefir hlaupið á sig. Úr því að eg stóð upp, vil eg minnast á aðra till., sem eg þó ekki er viðriðinn. Það er till. nefndarinnar um að færa niður um helming styrkinn til augnlæknisins. Háttv. þm. Barð. (B. J.) sagði, að Birni Ólafssyni hefði verið veittur svo hár styrkur vegna þess, að hann yfirgaf embætti með eftirlaunarétti, þegar hann settist hér að sem augnlæknir. En það er ekki satt. Björn Ólafsson var aukalæknir án eftirlaunaréttar, þá er hann varð hér augnlæknir. En Andrés Fjeldsteð er embættislæknir nú með eftirlaunarétti; hann hefir ekki viljað segja af sér embætti sínu, fyr en hann vissi, hvaða kostir honum byðust sem augnlækni. En þessi till. er svo vaxin, að ef hún yrði samþykt, mun hann þegar snúa heim aftur í hérað sitt. Ef nefndin heldur till. fast fram getur hún að líkindum komið því til leiðar, að svifta landið augnlækni, því að vér eigum ekki völ á öðrum sérfræðing í þeirri grein en Andrési, enda er veitingin upp á nafn. Eg vil því fastlega ráða hinni háttv. deild frá því að samþykkja till. nefndarinnar.

Björn Jónsson Hefi 2 eða 3 fjárbænir fyrir mína kjósendur: Vita á Bjargtöngum og svo tvo símaspotta. Langt síðan talað var um að leggja síma frá Hólmavík inn í þetta hérað.

Jón Þorkelsson Mér er ekki þægð í að fá orðið í þetta sinn, en eg stend upp vegna þess að eg óttast, að annars detti botninn úr umræðunum. Eg hefi ekki syndgað mjög í þessum kafla fjárlaganna og þarf því ekki að tala til afbötunar fyrir sjálfan mig. Eg vil fyrst minnast lítið eitt á styrkinn til kvennaskólans. Háttv. framsm. »nefnilega« fjárlaganefndarinnar, kallaði það sníkjur »nefnilega«, að menn sem rækju opinberar stofnanir, leituðu styrks hjá landssjóði. Þetta er ljótur munnsöfnuður; öll fjárlögin væru samkvæmt því réttnefndur sníkjubálkur. Enda hygg eg að fáir muni skrifa undir þetta með honum, því að það er alment talið sanngjarnt, að landssjóður styrki þau störf að nokkru, sem fyrir alþjóð eru unnin. - í fjárlagafrv. stjórnarinnar, er kvennaskólanum ætlaður 5800 kr. styrkur; nefndin hefir fært þennan styrk upp í 7000 kr., en bætir því skilyrði við, að ? af reksturskostnaðinum komi annarsstaðar að. Mér er kunnugt, að þetta er svo virt af mörgum, sem þingið sé að veita fé úr bæjarsjóði Rvíkur, en til þess brestur þingið vald. Í frv. stjórnarinnar er ætlast til, að hver stúlka, sem á skólann gengur, fái 40 kr. styrk, en aftur á móti er námsmeyjunum í kvennaskólanum við Blönduós ætlaður 50 kr. styrkur. Ef nokkurt mark má taka á þessu, þá ætti að vera dýrara að lifa þar nyrðra en hér í Rvík. Eg sé, að nefndin hefir sett sömu skilyrði fyrir fjárveitingunni til Flensborgarskólans sem til kvennaskólans í Rvík, en Blönduósskóla, sem nú er í köldum kolum, eru engin slík skilyrði sett. Mér hefir komið til hugar, að það kunni að vera háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.), sem hafi valdið því, að svona hefir farið. Hann hefir jafnan verið kempa mikil í kvennamálum hér á þingi, en þó hefir honum ekki tekist að gæta svo jafnréttis kvenna í skólamálum, sem skyldi. Styrkurinn, sem lagður er til mentaskólans nemur 42 kr. á hvern pilt, en styrkurinn, sem veittur er kvennaskólanum verður að eins 9 kr. fyrir hverja stúlku. Hér er um hið mesta misrétti að ræða og verða væntanlega allir kvenvinir fúsir til að leiðrétta slíkt. Því er sjálfsagt að veita kvennaskólanum ríflegan styrk. Að minni hyggju ætti hann að vera landsskóli, ekki síður en búnaðarskólarnir og gagnfræðaskólinn á Akureyri. Eg skal ljúka máli mínu með því að skora á nefndina að taka þetta skilyrði aftur. Það væri þinginu til minkunar, ef það yrði samþykt, enda er hér ekki um stóra fjárupphæð að gera.

Björn Sigfússon Eg vil sérstaklega minnast á breyttill. fjárlaganefndarinnar um 2300 kr. fjárframlag til að koma sýsluveginum frá Hvammstanga í Húnavatnssýslu í samband við þjóðveginn. Eg er þakklátur fjárlaganefndinni fyrir að hafa fallist á þetta, því að þetta er mikil nauðsyn. Af því að eg veit ekki, hvort háttv. þingdm. hafa kynt sér skjöl um þetta mál, skal eg leyfa mér að skýra það með nokkrum orðum. Síðastliðið sumar var lagður alllangur kafli af þessum vegi í Vestur-Húnavatnssýslu yfir hinar verstu torfærur og kostaði 10 þús. kr., þar af voru 5 þús. kr. úr landssjóði, en 5 þús. kr. lagði sýslan til, og það aðallega 3 hreppar, og má það heita drengilega af sér vikið. En nú eru báðir endar vegarins ógerðir. Einkanlega er nauðsynlegt að koma austurendanum í samband við þjóðveginn. Eg hefi hér fyrir mér áætlun landsverkfræðingsins, og sést af henni, að það sem ógert er muni kosta 12900 kr. Nú er hér að eins farið fram á 2300 kr. til þess að fullgera austurendann og koma honum í samband við þjóðveginn, og um þann kafla er glögg kostnaðaráætlun landsverkfræðingsins. En í sambandi við þetta er það aðgætandi, að hér er um meira en sýsluveg að ræða, því að eftir áliti verkfræðingsins Daníels Hjálmssonar getur ekki hjá því farið, að þessi vegur verði með tímanum flutningabraut. Ef nú svo færi, að vegurinn yrði gerður að flutningabraut, þá er það mikill sparnaður fyrir landssjóð, sem sýslan hefir lagt til. Eg vona, að hv. þingdm. sjái, að hér er mjög hóflega farið, þar sem að eins er beðið um 2300 kr. af 12900 kr. Við þm. Húnv. eigum breyt till. um 1000 kr. fjárveitingu til vegar í Svínavatnshreppi. Hér liggja fyrir ítarleg skjöl um þetta frá hreppsnefndaroddanum í Svínavatnshreppi og verkfræðingi Páli Jónssyni á Akureyri, sem hefir gert áætlun um veginn. Landsverkfræðingurinn hefir líka athugað þetta. Það er sjáanlegt, að þessi vegagerð verður afar dýr, því að hér er um eintómar vegleysur að ræða, og vegalengdir miklar, svo að sveitinni er ókleift að kosta þennan veg að öllu leyti, nema landssjóður létti ofurlítið undir með. Þessi sveit er að mörgu leyti góð og landkostarík, en hinar óvanalegu vegleysur þar standa henni fyrir þrifum framar öllu öðru. Íbúarnir í Svínavatnshreppi hafa gert með sér fastan samning um að leggja fram til vegagerða þar 3 dagsverk á ári í 10 ár fyrir hvern karlmann á aldrinum 16-65 ára. Þetta gera menn ekki nema um brýna nauðsyn sé að ræða. Til þess nú að hlaupa ofurlítið undir bagga með þeim höfum við komið með þessa tillögu, og vænti eg þess, að háttv. þingd. sjái, að hér er um sanngirnisspursmál að ræða, og eins hitt, að þessi fjárbæn er mjög hófleg. Ennfremur er þetta í fullu samræmi við það, sem gert var á síðasta þingi, þegar Fljótshlíðingum og Svarfdælum var veittur styrkur til vegagerða undir líkum kringumstæðum, og var þó að eins helmingurinn frá sveitunum, en hér verður tillag sveitarinnar vitanlega miklu meira. Hvað kvennaskólann á Blönduósi snertir, þá hefir, eins og hv.frsm. (B. Þ.) tók fram, enn ekki verið tekin nein afstaða til þess máls, og er það illt. Eins og menn vita, er skólinn nú brunninn, og sýslunefndirnar í báðum Húnavatnssýslum hafa nú komið sér saman um að reisa hann aftur, og er þá leitt að vita ekki, hvaða styrkur fáist. Það er ekki rétt, sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ) sagði um þetta mál. Hann veit ekkert um afstöðu mína í þessu máli, en veit hinsvegar, að ekki eru allir fjárlaganefndarmenn alt af sammála um öll atriði. Meirihluti fjárlaganefndar ákvað, að heimta skyldi ? tillag frá héruðunum móti landssjóðstillaginu til þeirra skóla, sem ekki hafa fengið viðurkenning sem landsskólar, en eg lít svo á, að ekki eigi að gilda sama reglan um þá alla. Það á að gera mun á sérskólum, sem búnir eru að starfa í 30-40 ár, eins og kvennaskólarnir, og unglingaskólunum, sem nú eru að rísa upp. Eg kannast við það, að ekki sé ósanngjarnt að nokkuð af kostnaðinum komi úr öðrum stað, og eg hefði getað gengið inn á ¼ hluta, því að alt af verða notin auðvitað meiri fyrir nálæg héruð en fjarlæg, en þetta skilyrði fjárl.nefndar er of hart, og þess vegna er eg á móti því. Þá vildi eg og gera þá athugasemd við orð háttv.þm., að ef nokkurt vit á að vera í þessum lausa 2 þús. kr. styrk, þá hlýtur sú upphæð að vera miðuð við heimavistirnar, hve margar þær eru í hverjum skóla; eftir því sem þær eru fleiri eftir því verður skólahaldið dýrara, húsrými og annað. Nú eru þær ekki nema 30 í Rvík, og koma þá 66 kr. 66 á hverja námsmey, en á Blönduósskóla hafa þær verið fullar 40, og því ekki nema 50 kr. á hverja. Hér er því enginn jöfnuður heldur.

Sigurður Sigurðsson Það hafa nokkrir þingmenn látið óánægju sína í ljósi með ýmsar gerðir fjárlaganefndarinnar, sérstaklega að því er snertir skilyrðið um skólana, að ? hluti reksturskostnaðar skuli koma annarstaðar frá, og er það þyrnir í augum margra þeirra. Mest hefir þó óánægjan verið meðal þeirra, sem annaðhvort beinlínis eða óbeinlínis eru við skóla riðnir. Um þetta skilyrði var mikið rætt hér í deildinni í gær, og fór það illa, að það var felt. Þetta skilyrði átti að eins að ná til þeirra skóla, sem ekki eru landssjóðsskólar. Skólunum er ávalt að fjölga. Hinir og þessir hlaupa til og setja á stofn skóla, og svo er sjálfsagt að leita um styrk úr landssjóði. Þetta skilyrði var því alveg nauðsynlegt til þess að takmarka fjárframlögin úr landssjóði til þessara skóla, og tryggja það, að eitthvað fé kæmi þó annarstaðar frá til reksturs þeirra. En þetta sjálfsagða skilyrði hafa háttv þingmenn ekki getað felt sig við. Það hefir mikið verið rætt um skáldin. Eg skal geta þess, að fjárlaganefndin sætti sig við, að skáldstyrkurinn héldist óbreyttur eins og hann er á fjárlögunum. En ýmsir úr fjárlaganefndinni mundu þó geta fallist á, að sumir skáldstyrkirnir yrðu lækkaðir eða alveg feldir burtu. Eg fyrir mitt leyti gat þó fallist á, að þeir héldust óbreyttir, heldur en annað lakara tæki við. Það yrði of langt mál að fara að tala hér um allar þær tillögur, er fara fram á styrk til einstakra manna. Eg skal þó geta þess, að fjárlaganefndin er yfirleitt á móti því, að veita mönnum styrk til að nema málaralist, nema þeir hafi sérstaka hæfileika til þess og skari fram úr öðrum. Og þær umsóknir, sem nefndinni höfðu borist, báru það ekki með sér, að þær væru frá framúrskarandi mönnum í því efni. Eg skal að vísu játa, að það er mikils um vert, að hafa skáld og listamenn, og háttv.þm. Dal. (B. J.) gat þess, að menn ættu að styrkja þá, engu síður en verklegar framfarir. Hann hefir einnig verið sjálfum sér samkvæmur í því að greiða atkvæði með öllum styrkveitingum, hverju nafni sem þær nefnast. En því er nú þannig varið með mig, að eg legg meira upp úr verklegum framkvæmdum heldur en andlegri framleiðslu. Þó er það ekki af því, að eg meti andlega framleiðslu lítils. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að mönnum hætti við að meta meira »malpokann en sálina«. Eg skal viðurkenna, að þetta er skáldlega mælt. En hann myndi naumast vera kominn fram á þennan dag, ef hann hefði ekki haft með sér malpokann, sem aðrir hafa fylt en hann tæmt. Að öðru leyti skal eg taka það fram, að eg mun greiða atkvæði móti öllum nýjum styrkveitingum til einstakra manna. Þá er hér tillaga á þgskj. 363 frá þingmönnum Rvíkur, sem fer fram á, að veittar séu alt að 3000 kr. til framhaldsrannsókna á járnbrautarstæði frá Reykjavík og austur yfir fjall. Mig furðar það dálítið, að þessi tillaga kemur frá þingm. Rvk. En hún virðist bera þess ljósan vott, að skoðun þeirra á sambandi Reykjavíkur og austursveitanna sé að breytast. Með þessari tillögu viðurkenna þeir, að Reykjavík sé ekki sjálfri sér nóg og að hún geti ekki verið án þess að hafa greiðar samgöngur og samband við sveitirnar austanfjalls. Það er góðra gjalda vert, að þingm. Rvk. viðurkenna þetta. Að öðru leyti get eg sagt, að mér þykir vænt um, að þessi tillaga er framkomin. Fyrir nokkrum árum var veitt fé til þessara rannsókna, og árangurinn af þeim rannsóknum er sá, að valin hefir verið sérstaklega ein leið, er þykir einna álitlegust til járnbrautarlagningar. Þessi leið, sem talað hefir verið um, er leiðin frá Reykjavík upp Mosfellsdalinn, yfir Mosfellsheiði, um Þingvöll. Þaðan er svo brautinni ætlað liggja niður með Þingvallavatni að sunnan, yfir Sogið og niður með Ingólfsfjalli að Ölfusárbrú. En hvað sem um þessa leið er að segja að öðru leyti, þá fullyrði eg, að þetta er lang snjóþyngsta leiðin austur yfir fjallgarðinn eða heiðarnar. Eg þykist geta fullyrt, að finna megi aðra leið fyrir járnbrautina, sem er bæði styttri og snjóléttari, og það fleiri en eina. Í þessu sambandi skal eg minna á, að komið hefir til orða, að leggja mætti járnbrautina um Hafnarfjörð og þaðan suðaustur yfir fjallgarðinn, og síðan ofan við Selvog, upp Ölfus að Ölfusárbrú. Á þessari leið er lítið um hraun, eða réttara sagt, það mætti sneiða hjá þeim með brautina. En annars er það talinn ókostur, að járnbrautir liggi um brunnin hraun, vegna þess að þau eru hol og geta látið undan. Þá hefir einnig verið talað um, að járnbrautina mætti leggja austur Ólafsskarð eða Lágaskarð. Allar þessar leiðir eru bæði styttri og snjóléttari en sú leiðin, sem valin hefir verið yfir Mosfellsheiði, um Þingvöll o. s. frv. Þegar því um það er að ræða, að veita fé til framhaldsrannsókna á járnbrautarstæði austur, þá er ekki nóg að ljúka við að kortleggja þessa áður umtöluðu leið um Þingvöll. Það verður fyrst og fremst að rannsaka betur en gert hefir verið, hvar yfir höfuð hagkvæmast muni vera að leggja brautina, og þar á meðal þessar leiðir, sem eg hefi nefnt hér. Það hefir verið sagt hér í deildinni, að þessari brautarrannsókn væri langt komið. En samkvæmt því, sem eg hefi þegar tekið fram um þetta mál, þá er langt frá því, að svo sé. Hér er enn margt órannsakað og sem sjálfsagt er að rannsaka, áður en nokkuð er afráðið um það, hvar brautin eigi að liggja austur. Þessvegna er eg með tillögunni á þingskjali 363 og fjárveitingunni til framhalds rannsóknar í þessu efni. En eg tek það um leið skýrt fram, að það er óumflýjanlegt og sjálfsagt að rannsaka alla þá staði eða allar þær leiðir, er koma til álita við lagning járnbrautar héðan austur í sveitir. Og með það fyrir augum greiði eg atkvæði með tillögunni. Þá skal eg víkja nokkrum orðum að háttv.þm. Snæf. (S. G.) og tillögu hans á þskj. 413, um að lækka styrkinn til Búnaðarfélags Íslands en hækka styrkinn til búnaðarfélaganna. Það hygg eg sé misráðið, ef menn fara að hækka styrkinn til búnaðarfélaganna á kostnað Búnaðarfélags Íslands. Búnaðarfélag Íslands hefir starfað í mörg ár og komið á fót fjölda gagnlegra fyrirtækja. Það hefir styrkt bæði einstaka menn og ýms búnaðarfélög út um landið til þess að framkvæma mörg þarfleg fyrirtæki, svo sem samgirðingar, vatnsveitingar o. fl. Þessi tillaga mun vera sprottin af því, að háttv.þm. Snæf. (S. G.) finst hans kjördæmi hafa orðið útundan hjá Búnaðarfélagi Íslands, en því er nú, samt sem áður, ekki svo varið. Eg skil það mjög vel, að klerkurinn í Stykkishólmi hafi ekki orðið var við sendimenn frá Búnaðarfélagi Íslands, þó þeir hafi verið á ferðinni. Eg hefi svo oftast farið um Snæfellsnessýslu, að eg hef ekki komið við í Stykkishólmi. En eg get huggað prestinn í Stykkishólmi með því, að nú ætlar Búnaðarfélagið að senda tvo menn vestur í Snæfellsnessýslu til þess að halda þar fyrirlestra. Háttv. þm. Snæf. gat þess í prívat samtali við mig, að honum þætti fé því, sem varið er til námskeiðanna ekki hafa borið eins góðan árangur og hann hefði búist við. Mér skildist á honum, að þegar sendimenn frá Búnaðarfélagi Íslands væru á ferðinni, þá ættu þeir að hafa svo mikið púður með sér, að alt færi á loft. En eg held nú, að hægra sé að kenna heilræðin en halda þau. Það sýnir reynsla prestanna. Þeim veitti ekki af að hafa meira »púður“ í ræðum sínum en raun er á, til þess, að þær vektu fólkið, sem hlustar á þær, í stað þess að svæfa það. En svo eg víki að Búnaðarfélagi Íslands aftur, þá hefir það sótt um, að styrkurinn verði hækkaður, með því það ráðgerir að setja á stofn tvö ný sauðfjárbú og halda áfram að styrkja menn til sláturnáms. Einnig er í ráði að gefa út kennslubækur handa búnaðarskólunum, og margt fleira hefir félagið á prjónunum. Þessvegna fer það fram á, að styrkurinn til þess sé hækkaður um 2000 kr. á ári. - Hækkun styrksins miðast ennfremur við hina fyrirhuguðu Miklavatnsáveitu, sem búnaðarþingið leggur til að styrkja. Svo bætast ávalt ný störf við árlega, sem ekki er hægt að taka tillit til, þegar fjárhagsáætlunin er samin á búnaðarþinginu, sem gildir fyrir 2 ár. Nú hefir verið útbýtt hér í þinginu nýlega skýrslu um störf félagsins og um búnaðarþingið, sem nýlega var haldið. En það lítur helzt út fyrir, að þingmenn hafi stungið þessum skjölum undir stól, og ekki lesið þau. Umræður þær, er orðið hafa um Búnaðarfélagið, bera þess ljósan vott. Eg hefi þegar fært nokkrar ástæður fyrir því, hversvegna farið er fram á að auka styrkinn til Búnaðarfélags Íslands, og vona eg að mönnum hafi skilist, að hér sé ekki um óþarfa hækkun að ræða. En þótt eg hafi mælt á móti því að lækka styrkinn til Búnaðarfélagsins, þá er eg ekki á móti því, að styrkurinn til búnaðarfélaganna sé aukinn. En hækkun á styrknum til búnaðarfélaganna vil eg ekki kaupa því verði, að styrkurinn til Búnaðarfélagsins sé lækkaður. Eg gæti fært mörg fleiri rök fyrir styrkhækkuninni til Búnaðarfélagsins, en sleppi því að þessu sinni. Hins vegar vil eg benda mönnum á, að kynna sér starfsemi félagsins af skýrslum þeim, sem útbýtt hefir verið hér í deildinni. Hvað styrkinn til að gefa út dýralækningabók snertir, þá mun öllum koma saman um það, að hann sé nauðsynlegur. Dýralæknirinn hefir einmitt hug á að gefa út slíka bók, og mun þegar byrjaður á að safna til hennar. Mælir því margt með tillögunni, og býst eg við, að hún fái fylgi. Tillaga háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.), um að breyta smjörverðlaununum, virðist vera alveg út í bláinn og gersamlega óþörf. Styrkurinn til smjörbúanna hefir undanfarin ár farið lækkandi um 2000 kr. á ári, og þessi lækkun heldur áfram, og með því hverfur styrkurinn smám saman úr sögunni. En annars hefir þessi styrkur gert mikið gagn. Hann er bundinn því skilyrði, að smjörið seljist fyrir ákveðið verð. Það miðar til þess að bæta smjörgerðina, og tryggja það, að smjörið verði vandað. En að vanda smjörið sem bezt, hefir aukinn kostnað í för með sér. Það þarf meðal annars betri áhöld og fullkomnari skála. Annars lítur svo út, sem sumir þingmenn ætli, að hvergi séu til smjörbú á landinu, nema í Árnes- og Rangárvallasýslum. Og svo á að hefna sín á þessum sýslum fyrir það, að önnur héruð hafi ekki haft myndarskap í sér til að koma á fót smjörbúum. En nú skal eg leyfa mér að gefa þær upplýsingar, að það eru 35 smjörbú á öllu landinu. Þar af eru 18 í Árnes- og Rangárvallasýslum. Hin búin eru í Kjósarsýslu, Borgarfirði, Snæfellsnessýslu, Dalasýslu og á Norðurlandi. Kemur það því fleirum vel, en Árnesingum og Rangæingum, að smjörstyrkurinn sé ekki afnuminn þegar með öllu. Vona eg því, að háttv.þm. taki tillöguna aftur. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) var að telja eftir styrkinn til Búnaðarfélags Íslands og til landbúnaðarins. Hér skal ekki farið út í neinn samanburð á atvinnuvegum landsins. Hitt vita allir, að landbúnaðurinn er grundvöllurinn undir tilveru hinnar íslenzku þjóðar. Alt það gott í fari þjóðarinnar, sem lifir og þroskast með henni á rót sína að rekja til hans, og fyrir því er skylt, að sýna landbúnaðinum allan þann sóma, sem unt er. Vænti eg, að þessi ummæli háttv. þingmanns verði ekki tekin til greina, fremur en aðrar tillögur hans, sem flestar eru fyrirfram dauðadæmdar. Þá átti eg eftir að minnast á lánin. Um þau er það að segja, að mér finst höfuðatriðið vera, að þau lán, sem heimiluð eru, miði til framleiðslu í landinu. Háttv. fjárlaganefnd leggur til, að það verði veitt 20000 króna lán til áveitu á Miklavatnsmýri í Árnessýslu. Þessi áveita er byrjunartilraun, og undanfari hinnar fyrirhuguðu, stóru Flóaáveitu. Það er viðurkent, að Árnessýsla stendur mest til bóta af flestum eða öllum sýslum landsins, og það hefir því mikla þýðingu, að byrjað sé sem fyrst á hinum helztu umbótum þar. Og áveitan á Miklavatnsmýri, og Flóann yfir höfuð, er til stórra framfara, ekki einungis fyrir það hérað, heldur og fyrir alt landið. Ætti þetta lán því að sitja fyrir öðrum lánum, því það styður að því að auka framleiðslu landsins og bæta efnahaginn.

Þorleifur Jónsson Eg á enga breytingartillögu við þennan kafla, og ætla mér að eins að minnast á eitt eða tvö atriði. Eg vil þá fyrst tala lítið eitt um breyt.till. á þingskjali 413, þar sem farið er fram á, að hækka styrkinn til búnaðarfélaganna úr 22 þús. kr. upp í 26 þús. kr. Nú er víða óánægja út af því, hvað styrkur þessi er lítill; mér hefir fundist þessi óánægja vera á rökum bygð og hafði eg því hugsað mér að koma fram með tillögu um að auka styrkinn, en eg hætti við það, þegar eg varð var við þessa breyt.till. Eg hygg, að allir muni játa, að tæpast verði meiri not af annari fjárveiting en þessari, henni er allri varið beint til þess að rækta landið betur og gera það verðmeira og byggilegra. Eg veit ekki hvað menn ættu að styrkja ef ekki þetta. Hér er ekki um annað að ræða, en ofurlítil verðlaun til alþýðu fyrir svitadropa hennar. En nú eru þessi verðlaun orðin hræðilega lítil vegna þess, að þeim mönnum, sem leggja stund á jarðabætur hefir stórfjölgað, og dagsverkafjöldi hjá hverjum einstökum eykst ár frá ári. Styrkurinn er því lægri nú fyrir hvert dagsverk, heldur en fyrir nokkrum árum. Ef miðað er við 22 þús. kr. fjárveitingu, koma nú rúmlega 18 aurar á hvert dagsverk, eftir síðustu jarðabótaskýrslum; en ef styrkurinn væri hækkaður upp í 26 þús. kr., þá kæmi 21 eyrir á dagsverkið. Allir sjá, að þetta er neyðarlega lítil upphæð og þætti mér styrkurinn ekki ofhár, þótt hann væri færður upp í 30 þús. kr. Eg get því ekki trúað öðru, en að þessi breyt.till. verði samþykt. Það er þó galli á henni í mínum augum, að hún fer fram á, að þessar 4000 kr. verði dregnar frá styrknum til Búnaðarfélags Íslands. Mér hefði þótt ákjósanlegra, að ekki hefði þurft að rýra fjárveitinguna til þess félags, en get þó sætt mig við þetta í bili, í þeirri von, að félagið geti þrátt fyrir þetta komið fram þarfaverkum sínum eins eftir sem áður. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) gat þess, að félagið hefði í hyggju að styrkja áveitu eystra, þar með hefir hann að líkindum átt við Flóaáveituna. Það er ekki nema gott, að félagið geti styrkt sem flest fyrirtæki, en hins vegar er það ekki nema eðlilegt, þótt alþingi vilji líta eftir, að styrkveitingar félagsins komi sem jafnast niður á hina ýmsu landshluta. Mér er nær að halda, að hingað til hafi Suðurland borið mest úr býtum hjá félaginu; en það getur verið af þeim eðlilegu orsökum, að þar hafi mest verið starfað að búnaðarframförum. Eg er því mótfallinn yfirleitt, að styrkurinn til félagsins sé lækkaður, en í þessu tilfelli mun eg þó greiða atkvæði með því; eg hygg að sú færsla fjárveitingarinnar, sem hér er um að ræða, sé sanngjörn og líkleg til þess að koma að góðu haldi. Þá vil eg minnast á till. um að afnema styrkinn til rjómabúanna. Eg hefi heyrt, að þau væru arðsöm fyrirtæki og finst því efamál, hvort rétt sé að halda áfram að styrkja þau. Þó vil eg ekki, að styrkurinn sé allur afnuminn, en tel heppilegast, að því væri svo fyrirkomið, að rjómabúin fengju nokkurn styrk fyrstu 5-10 árin, sem þau standa, en síðan ekki söguna meir. Mér heyrðist háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) segja, að óþarft væri að styrkja ný rjómabú, því að þau gætu hagnýtt sér og lifað af reynslu hinna eldri. Eg skal ekki þrátta um þetta; en þó að reynsla hinna eldri rjómabúa geti að mörgu leyti komið hinum yngri að notum, þá finst mér ósanngjarnt, að svifta þau öllum styrk, enda er óvíst, að þau eigi kost á jafn duglegum ráðunaut, sem hin eldri.

Framsögum. (Ólafur Briem) Sú eina breyting, sem gerð hefir verið á frumvarpi þessu (þgskj. 447) í háttv. efri deild er sú, að lágmark á vitagjaldi, sem greiðist einu sinni á ári af skipum, sem að eins eru höfð til innanlandssiglinga eða haldið er út til fiskjar hér við land og aldrei fara utan á veiðitímanum er sett 4 kr. í stað 5 kr., er áður var samþykt hér í deildinni samkvæmt ákvæðum stjórnarfrumvarpsins og tillögum milliþinganefndarinnar í skattamálum. Jafnvel þótt nefndin sé ekki samþykk breytingu þessari, þá þykir henni hér ekki svo miklu máli skifta, að vert sé að senda frumvarpið aftur til efri deildar fyrir þá sök. Leggur hún því til að frumvarpið verði samþykt óbreytt, eins og það nú liggur fyrir.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! - Eg hefi ekki mikið um þetta frumv. að segja. Í efri deild hefir verið gerð ein breyting við það til spillis, en engin til bóta. Þó vil eg leggja til að háttv. deild samþykki frumvarpið, eins og það er.

Hannes Hafstein Eg vil leyfa mér að leggja til, að mál þetta sé tekið út af dagskrá og nefndin svo geri breytingar við það.

Jón Þorkelsson Eg hefði viljað skjóta því að háttv. flutningsm. (St. St.) hvort hann vildi ekki taka þetta frv. aftur. Það ætti eftir þeirri reynslu, sem fengin er, ekki að ýta undir sölu opinberra jarða, hvorki kirkjujarða né þjóðjarða. Eg skal að vísu ekki vera á móti sölu þessarar jarðar (Melgerðis), sem gefið hefir tilefni til þessa frumv. með því að mér er orðið kunnugt af orðum 1. þm. Húnv. (H. G.) að ekki er mikil hætta á ferðum, þó hún nái fram að ganga. En eg felli mig ekki við að gefin sé almenn sölulög um hjáleigur kirkjujarða. Vildi eg því stinga upp á því við hinn háttv. flutningsm., að hann bæri heldur fram sérstök heimildarlög um sölu að eins þessarar jarðar. Það er, að mér finst, athugavert að setja almenn lög um sölu á hjáleigunum, enda án efa oft skaðlegt að selja þær undan staðnum. Þó mun eg ekki gera þetta mál að kappsmáli.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Eg get ekki orðið við tilmælum háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) um að taka þetta frv. aftur. Hér er farið mjög gætilega af stað, og það svo að ekki eru hinar allra minstu líkur til, að það nokkurntíma geti leitt til vandræða, eða orðið bagalegt fyrir prestsetrin; við því er sleginn fullkominn varnagli í frv. og hvað viðvíkur lögunum um sölu þjóðjarða og sömuleiðis lögunum um sölu kirkjujarða, þá er umboðsvaldinu eða landsstjórninni með þeim veitt langtum ótakmarkaðra vald en gert er með þessu frv., og hafa þau eigi að síður orðið til mjög mikils gagns fyrir landsmenn, en mér ekki vitanlegt um nokkurt tilfelli fyrir því gagnstæða. Þessi varfærni því fremur gerð til samkomulags í nefndinni, en að það geti álitist beint nauðsynlegt. Hvað því viðvíkur, að opinberar jarðeignir hafi verið seldar fyrir of lágt verð, þá hygg eg, að það séu einhverjar sérstakar undantekningar, sem þá getur verið álitamál um, en svo eru líka dæmi þess, að þær hafa verið seldar allmikið yfir venjulegt gangverð. Á þetta sér einkum stað með þær jarðir, sem stjórnin hefir selt yfir matsverð, og með því raskað réttum hlutföllum og söluverði jarða í sömu sveitinni. Annars vil eg benda á í þessu sambandi, að mér virðist landstjórnin hafa gert fullmikið að þannig lagaðri jarðasölu, án þess að kveðja til yfirmatsmenn. Þar sem það var við 2. umræðu gefið í skyn, að eg nú væri orðinn mótfallinn því, að hið opinbera legði til húsabóta, en þó fylgt því fram í öðru máli, þá er þetta hreinn misskilningur, sennilega orðinn til af því, að eg hefi getið þess, að afgjaldið af þjóðeignunum rynni ekki alt í landssjóðinn, og get eg að þessu leyti vísað til landsreikn. 1908 og 1909 þar sem það er um ? af tekjunum, sem fer til innheimtu og annars kostnaðar. Skal eg svo endurtaka það, að frumvarpið tek eg ekki aftur; það verður þá heldur að falla hér í deildinni.

Jón Þorkelsson Eg hélt að háttv. flutnm. (St. St.) mundi taka kenning af orðum mínum áðan. Sala þjóðjarða hefir ekki verið nein glæsisala, eins og háttv.þm. Mýr. (J. S.) sýndi fram á um daginn. Eg ímynda mér að landsstjórninni hafi margoft ekki verið nægilega kunnugt um allar ástæður, þegar jarðir hafa seldar verið, svo sem þegar hún seldi Stórahraun. Eg er kunnugur þeim manni, sem jörðina vildi kaupa og veit að boð hans (6000 kr.) var ekkert tylliboð. Sá sem hana hlaut, sat á henni og hafði bygging til eins árs. Þessi jörð er að allra áliti 6000 kr. virði; hún er metin til dýrleika 35 hundruð, auk 4 kúgilda, en hún var seld á 3500 kr. Jörðin er kostajörð, hefir góða útbeit í Eldborgarhrauni, selveiði, dúntekju og laxveiði. Sökum þessa tilboðs var heimtað yfirmat á jörðinni, og voru til þess kvaddir að vísu nýtir menn, en svo er að sjá sem þeir hafi ekki veitt hlunnindum jarðarinnar eftirtekt, svo að yfirmati og undirmati bar saman. Nú vill sá, heyri eg sagt, sem hana keypti, ekki selja hana fyrir minna en 10000 kr. Það er margt yfir höfuð, sem bendir á, að þjóðjarðir séu of lágt seldar, margar undir 100 kr. hundraðið. í Þverárþingi, sem er einna bezt hérað á landi hér, eru þær seldar mjög lágt. Ættum vér því ekki að keppa eftir frekari lögum í þessu efni, heldur ýta undir landsstjórnina að hafa meiri gát á fasteignum landssjóðs. Sérstaklega ber þess vel að gæta, að ár landssjóðs, þar sem laxveiði er, lendi ekki í höndum »spekulanta«, sem svo selja þær í hendur útlendinga. Eykur það, ef svo fer, lítið sjálfsábúð í landinu, sem þó mun hafa verið aðaltilgangur laganna um sölu þjóðjarða og kirkjujarða.

Eggert Pálsson Eg get skilið, að skiftar séu skoðanir manna um þjóðjarðasölu yfirleitt, en það mál liggur ekki fyrir hér til umræðu. Eg fyrir mitt leyti hefi altaf verið þeirrar meiningar, að það væri til hagsbóta fyrir þjóðina í heildinni, að ábúendurnir eignuðust ábýlisjarðir sínar, hvort heldur er um einstakra manna eða opinberar jarðeignir að ræða. Hvað einstakra manna eignirnar áhrærir þá getur löggjafarvaldið ekki ráðið því, hvort ábúendurnir fá þær keyptar eða ekki. En öðru máli er að gegna með opinberu eignirnar bæði þjóðjarðir og kirkjujarðir. Þeim er löggjafarvaldinu innan handar að láta af hendi til sjálfsábúðar, hvorutveggja til hagnaðar einatt, bæði seljanda og kaupanda. Hið opinbera verður oft að leggja mikið af mörkum til þess að sjá um þessar jarðir sínar. Þeir sem innheimta landskuldirnar fyrir landssjóð og prestlaunasjóð, fá þær jafnaðarlega goldnar í friðu eftir byggingarbréfum, en á þeim vörum er oftast lágt verð eftir verðlagsskrám sýslnanna, en landssjóði borga þeir í peningum eftir verðlagsskránum og hafa þannig talsverðan hag af skiftunum fram yfir umboðslaunin eða innheimtulaunin. Hvað ábúendurna snertir, þá hygg eg það vafalaust, að menn búi betur á sjálfseign, en á annara eign, það er mönnum svo eðlilegt að vilja heldur gera umbætur á þeirri jörð, sem þeir eiga, heldur en að fleygja peningum sínum í eign, sem þeir ekki eiga og ekki vita, hvað lengi þeir sjálfir muni hafa not af. Eg er sannfærður um, að það hefir haft skaðleg árhrif á búskap vorn yfirleitt, að prestar, sem að jafnaði standa fremstir hver í sinni sveit, og oftast nær er tekið mikið tillit til, hafa verið leiguliðar og þessvegna ekki lagt fullkomna alúð við umbætur á ábýlisjörðum sínum. Þeir hafa að vísu oft verið fyrirmyndarbændur, en oftast þar sem svo hefir hagað til, að þeir hafa setið á sjálfs síns eign. Hins vegar hefir líka oft verið kvartað um, að þeir níddu niður ábýlisjarðir sínar og stundum ekki að ástæðulausu, sem stafar óefað mest af þessu, að þeir eru leiguliðar. En hér er ekki eins og eg sagði um það að ræða, hvort selja beri þjóðjarðir yfirleitt, heldur um það, hvort leiguliðar á hjáleigum og kotum skuli einir dæmdir til að vera leiguliðar æfilangt, þótt öllum öðrum landsetum á opinberum eignum gefist kostur á að fá þær keyptar. Oft getur legið nær, að hjáleigan sé sérstök jörð, heldur en kirkjujörðin, og meiri hagnaður fyrir prestinn að leggja kirkjujörðina undir en hjáleiguna. Einn háttv.þm. hefir tekið Odda til dæmis upp á þetta, hve óheppilegt það gæti orðið, ef hjáleigurnar væru seljanlegar. Eg játa, að það væri slæmt fyrir prestinn í Odda, ef hjáleigurnar væru allar seldar. En slíkt gæti ekki komið til mála, þar eð leita yrði álits ábúandans í Odda samkvæmt frumv., áður en það væri gert. En meðal hjáleiganna þar nefndi háttv.þm. einn Oddhól, sem ekki er sýnilegt, að presturinn í Odda geti haft nokkurn hag af að halda undir, en leiguliðinn má þó ekki kaupa samkvæmt gildandi lögum. Annars er hér í raun og veru um tvenns konar tilfelli að gera. Hið fyrra er þar sem prestsetur hafa verið lögð niður. Og virðist þá ekki réttlátara, að einn maður hafi leyfi til að kaupa alla slíka eign ásamt hjáleigunum, heldur en að hjáleigubændurnir fái hver fyrir sig að kaupa býli sín. Hitt tilfellið er þar sem prestssetur halda áfram að vera, og er þá sjálfsagt, að þau verði ekki rýrð að neinu leyti, ef fullkomin þörf virðist fyrir, að þau haldi sér óbreytt. En fyrir það er nægilega girt með því ákvæði, að leita skuli álits hreppstjóra og umráðamanns prestssetursins, áður en hjáleigurnar eru seldar. Eg held, að með þessari viðbót hjá meiri hluta nefndarinnar sé þess gætt, að séð verði í framtíðinni nægilega um hagsmuni prestssetranna. Hitt vil eg fúslega játa með minni hluta nefndarinnar, að skylt er að gæta allrar varúðar í þessu efni og kirkju- og þjóðjarða sölu yfirleitt og sjá um, að réttur hins opinbera verði eigi fyrir borð borinn með óhæfilega lágu verði.

Björn Jónsson Það sem eg sagði um söluna á Stóra-Hrauni var samkvæmt skýringum, sem eg hafði úr stjórnarráðinu. Raunar má alt af fara kring um stjórn og þing, en eg hygg að stjórnin sé hér höfð fyrir rangri sök.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Ein af aðalástæðum hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) móti jarðasölunni skildist mér vera sú, að þjóðjarðir hafi verið seldar fyrir lágt verð. En mun það ekki eiga rót sína að rekja til þess, hvernig þær hafa verið setnar, áður en salan fór fram, og benda einmitt í þá átt, að sjálfsábúðin muni vera heppilegust, bæði hvað snertir góða ábúð og aukið álit á jörðum yfirleitt, og því ein veruleg ástæða í þá átt að hlynna sem mest að því, að sem allra flestir eigi ábýli sín. Og þó að einstöku jarðir seldust lægra en svarar 100 kr. fyrir jarðarhundraðið, þá er þar með ekki sagt, að skaði sé að sölunni, þegar litið er til þess, hvernig með jörðina hefir verið farið. Að jarðir séu alment of lágt metnar af matsmönnum virðist mér fremur ólíklegt, þar sem þeir í hverju einstöku tilfelli verða að staðfesta þá matsgerð fyrir rétti. Þegar svo er, og þar sem gera má ráð fyrir, að matsmennirnir séu sannvandaðir og ærukærir menn, þá virðist fengin full trygging fyrir réttlátu mati. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en vona að það nái samþykki deildarinnar.

Framsögum. minni hl. (Hálfdan Guðjónsson) Eg ætlaði mér ekki að tala við þessa umr., en nokkur orð hins háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) knýja mig til þess að standa upp. Hann bar prestum illa orðið sem leiguliðum, áreiðanlega of illa. Það þori eg að fullyrða. Til þess að mótmæla því þarf eg ekki að seilast langt; eg get látið mér nægja að benda á hann sjálfan og marga fleiri presta, sem nú eru uppi. Og yfir höfuð er enginn hörgull á dæmum, ef benda skal á presta, sem hafa gert miklar jarðabætur á prestssetrunum; eg gæti nefnt frá fyrri árum slíka menn sem Tómas Sæmundsson, Guðmund Einarsson, Björn Halldórsson og marga fleiri. Það er því fráleitt að benda á presta, sem slæma leiguliða öðrum fremur. Þeir eru í því sem öðru börn sinnar þjóðar og síns tíma. Þeirra á meðal, sem annara leiguliða í landinu, eru sumir lakari ábúendur en skyldi, en aðrir aftur til fyrirmyndar. Eg vildi einnig benda á annað atriði í ræðu hins háttv.þm., þar sem eg hygg að hann hafi ekki farið með rétt mál að öllu leyti. Hann gaf í skyn, að allmikið fé gengi í súginn sem innheimtugjald. En af kirkjujarðaafgjöldum er það að eins 6%. Og það sýnist sannarlega ekki geta minna verið. Hann sagði og að það væri venjan, að innheimtumenn fengju landsskuldirnar goldnar í friðu, en borguðu landssjóði þær í peningum. En samkvæmt gildandi lögum er það skylda umboðsmannanna, þ. e. hreppstjóranna, að breyta vörugjaldinu í peningagjald, svo fljótt sem því verður við komið, og þar sem eg þekki til er það aðalreglan, að landsskuldirnar eru nú þegar víðast greiddar í peningum en ekki í friðu.

ramsm. (Magnús Blöndahl) Eg skal ekki fjölyrða um frumv. að þessu sinni. Eins og háttv. þingdeild sér, hefir nefndin komið fram með nefndarálit og breyt.till. á þgskj. 407, og mun eg gera nánari grein fyrir þeim við 2. umr. Að eins skal eg óska þess að frv. fái að ganga til 2. umræðu.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Eg sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um frumv. þetta, en vil geta þess, að einn af nefndarmönnunum, flutningsm. málsins, (S. S.), hefir ekki getað fylgst með okkur hinum, sem í nefndina voru skipaðir. Eins og nefndarálitið ber með sér, þótti meiri hl. nefndarinnar ógerlegt að breyta lögunum í það horf, sem frumv. fer fram á, þar sem lögin hafa gilt að eins rúmt ár, og reynslan því lítil orðin, en breytingarnar miða að því, að veikja þá trygging, sem lögin gefa, þar sem það fer fram á, að nema burt nær því ? af árlegum tekjum sjóðsins. Raunar leggur flutningsmaður nú til, að breyta þessari tillögu sinni lítið eitt, en eftir því, ætlast hann þó til, að þær lækki um helming. Nefndin getur ekki álitið þetta tiltækilegt. Hún skrifaði stjórn vátryggingarsjóðsins og spurðist fyrir um, hvort gerlegt mundi, að tryggingin næði yfir lengri tíma árs, en stjórnin svaraði á þá leið, að hún áliti óhyggilegt að breyta til í þá átt, fé sjóðsins væri svo lítið, að hann mætti ekki við miklum misfellum, og þá alls ekki gera víðtækari ábyrgðarskylduna. Þetta var okkur nefndarmönnunum fullljóst áður, en okkur þótti samt réttara að fá umsögn sjóðsstjórnarinnar. Annars vil eg benda þeim mönnum á, sem eru að tala um þessi »geysiháu iðgjöld« til sjóðsins, að þau eru í eðli sínu alls ekki berandi saman við venjuleg líftryggingargjöld, þar sem greiðsla gjaldsins nær að eins yfir þann tíma, sem hættan vofir mest yfir. Vilji menn t. d. athuga hag sjóðsins, ef til þess hefði komið, að hann hefði þurft að greiða vátryggingarupphæðir fyrir þá 57 menn, sem fyrir sérstaka heppni og tilviljun björguðust úr sjávarháska fyrir fáum dögum síðan, þá er það ljóst, að hann hefði ekki nándanærri til þess hrokkið. Eg mun svo ekki við þessa umr. minnast nánar á einstakar brtill. flutnm., mér mun gefast tækifæri til þess við 2. umr.

Framsögum. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Þetta frv. er komið fram að mér virðist af því aðallega að iðgjaldið til vátryggingarsjóðsins þykir of hátt og óánægjan, sem háttv.þm. eru að tala um, að sé með lögin, stafi af því og jafnframt, að greiðsluskylda sjóðsins sé of takmörkuð. Hvað iðgjöldin til sjóðsins snerta, þá hefi eg drepið á afstöðu nefndarinnar, að hún lítur svo á, að með því að lækka þau að nokkrum mun, þá sé það til eyðileggingar fyrir sjóðinn. Um óánægju manna með lögin, að því sem eg þekki til, þá hygg eg að mér sé óhætt að fullyrða, að allflestum sjómönnum við Eyjafjörð hafi lögin verið mjög kærkomin og jafnvel því kærari, sem þeir voru fátækari og höfðu þyngri fjölskyldu; get eg í því sambandi getið þess, að í vor sem leið fórst skip með 12 mönnum af Eyjafirði, sem létu eftir sig sumir sárfátækar fjölskyldur og aftur aðrir örvasa foreldra, sem einasta sumir hverjir geta varist þess, að leita til sveitarinnar, af því að þeir fengu 100 kr. úr vátryggingarsjóðnum, og eiga vissu fyrir því, að fá þá upphæð um næstu 3 ár. Eg er viss um það, að í mínu kjördæmi yrði megn óánægja, ef lögin yrðu afnumin, eg segi afnumin af því, að það væri sama sem að afnema þau, að samþykkja þetta frv., sem fer fram á að minka tekjur sjóðsins um helming. Eftir minni reynslu greiða menn gjöldin með glöðu geði, enda hafa Eyfirðingar engum óskum hreyft um það, að fá lækkuð gjöld til sjóðsins. Þar sem háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) talaði um, að til væru líkir sjóðir í Árnessýslu, þá hefir það enga þýðingu gagnvart almennum lögum og engin ástæða í því að fara að undanskilja sérstök svæði þess vegna, því vart munu vátryggingarupphæðirnar þykja of háar, þegar slysin bera að höndum, þótt nokkru hærra sé greitt, en þær 400 kr., sem úr þessum sjóði ber að greiða. Háttv. þm Snæf. (S. G.) var að tala um, að engin ákvæði væru um það, að aðstandendur þeirra manna, sem deyja af slysum á sjó, fengju vátryggingarstyrk. Væri slíkt ákvæði sett inn, þyrfti þá einnig að hækka iðgjöldin til sjóðsins að mun, en yrði þannig löguðu ákvæði bætt inn í lögin, hygg eg, að mjög vandlega þyrfti um það að búa til þess, að ekki gæti af því leitt misklíð og jafnvel málaferli. Það væri máske ástæða til, að ákveða enn ljósar, að lögin nái einnig til þeirra sjómanna, sem drukkna í lendingu. En eg verð nú að líta svo á, að vilji slíkt slys til á þeim tíma, sem maðurinn er vátrygður fyrir, þá sé ekkert efamál, að sjóðnum beri að greiða vátryggingarfé hans vegna. Eg ræð háttv. þingd. til að fella frv. og get ekki séð, að það sé til nokkurra bóta, nema því að eins, að landssjóður verði látinn leggja í sjóðinn talsverða upphæð árlega, eða þá að öðrum kosti að vátryggingarupphæðirnar úr sjóðnum verði lækkaðar að mun; en það sýnist mér hvort á sinn hátt misráðið.

Jóhannes Jóhannesson Eg get ekki séð, að frumvarp þetta sé svo vandað sem æskilegt væri, og vil gera nokkrar athugasemdir við það. Eg álít talsverðan galla við frumvarpið ákvæði 2. gr. þar sem ákveðið er, að fjórðungsbókasöfnin skuli ekki fá eintak af því prentaða máli, sem ekki er ætlað til sölu. Ennfremur finst mér það ákvæði í 3. gr. nokkuð hart, að prentsmiðjur skuli hafa skilað hverju riti á næstu póststöð, áður en 3 sólir hafa verið á lofti, frá því er ritið var fullprentað. Eg sé ekki, að það sé svo áríðandi, að fá ritin svo fljótt, að ekki mætti nægja að senda öll í einu, sem komið hefði út á sama ársfjórðungi. Sömuleiðis er sektarákvæðið, 30 kr. fyrir hvert rit, altof hátt. Ef gleymt yrði t. a. m, að senda sýslufundargerð Norður-Múlas., mundu sektir fyrir það nema yfir 100 kr., og brot og refsing stæðu því ekki í réttu hlutfalli hvað við annað. Þá er í sömu gr. ákvæði um svartan stimpil, til þess að stimpla með upptækar bækur. Verði sá stimpill stældur, skulu sömu ákvæði gilda um það og skjalafölsun. Nú er þess að gæta, að til er margskonar skjalafölsun. Í frumv. er ekkert um það getið, undir hverskonar skjalafölsun á að færa þetta brot. Dómari, sem fengi slíkt mál til meðferðar, fengi því enga leiðbeiningu í því, hvernig hann ætti að dæma. Þá er harla einkennilegt ákvæði 4. gr. um 5 skrár, sem prentsmiðjur eiga að senda lögreglustjóra og fá eina til baka með kvittun. Lögreglustjóri á að senda út 10 þesskonar skrár, en hefir að eins 4 og verður því að láta afskrifa 6. Því má hann ekki eins fá 9 skrár? Það virðist nokkuð einkennilegt. Þá er í sömu grein hættulegt ákvæði, þar sem stendur: »Nú verða vanskil á greiðslum fégjalda eftir lögum þessum, og er þá prentsmiðjan með öllum eigum og áhöldum að forgangsveði fyrir þeim.« Þetta er stórhættulegt ákvæði, ef það yrði að lögum, og myndi valda því, að prentsmiðjueigendur mistu alt lánstraust, með öðrum orðum, enginn banki þorir að lána prentsmiðju fé, vegna þess, að sektirnar og fébætur geta orðið svo háar, að prentsmiðjurnar geti ekki staðið straum af þeim, og þeir sem eiga inni hjá prentsmiðjum, munu óðar segja þeim upp lánunum. Í 6. gr. er ákvæði um það, að engar bækur sé leyfilegt að selja út, nema landsbókasafnið hafi fengið 1 eintak af þeim. Hegning fyrir brot á þessu ákvæði á í samræmi við ákvæði 3. gr. að vera 30 kr. fyrir hverja örk og prentsmiðjueigendur eiga að sæta ábyrgð fyrir þesskonar brot. - En sá galli er á 6. gr. að hún á líka að gilda um íslenzkar bækur, sem gefnar eru út erlendis. En hver á þá að bera ábyrgðina? Það getur enginn hérlendur maður verið. Prentsmiðjueigandinn er ytra, og útlendir prentsmiðjueigendur eru ekki vanir að hafa hér umboðsmann, þótt bóksalar geti haft hann. Íslenzk lög geta ekki náð til þessa manns, svo að ákvæðið virðist vera tóm endileysa. Yfirleitt virðist frágangurinn á frumvarpinu vera svo slæmur, að deildin getur ekki látið sér sæma að senda það svona frá sér. Eg vil því skjóta því til háttv. flutningsmanna að taka það enn þá einu sinni út af dagskrá. Bezt væri líklega að skipa nýja nefnd í málið.

Jón Jónsson (1. þm. S.-M.): Eg get ekki verið með þessu og ætla því að gera dálitla grein fyrir atkvæði mínu. Fyrir mér vakir engin pólitík, þótt hér hafi verið ætlast til þess, að þetta væri pólitískur títuprjónn. En eg tel það skaða, að nema burtu þessa skyldu, sem nú hvílir á, að senda eintök af öllu, sem hér er prentað, til útlendra bókasafna. Eg veit ekki nokkurn þann stað hér á landi annan en landsbókasafnið, þar sem öllu, sem út er gefið, er safnað og geymt, og þótt það sé allvel varðveitt þar, þá getur þó komið fyrir, að bókunum verði þar ekki óhætt, nægir í því efni að minna á bruna, jarðskjálfta o. s. frv. og sé eg ekki betur, en að vér megum þakka fyrir, að íslenzkar bækur séu geymdar á öðrum öruggum stað, hvað sem upp á kann að koma, sem er í Danmörku og annarsstaðar. Það er aldrei úr vegi að eiga slíkt geymt á fleiri en einum stað; þótt menn þykist búa vel um, geta þó altaf komið slys fyrir á ýmsan hátt, og mun eg því greiða atkv. á móti þessu.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Þetta mál var þrautrætt, þegar það var til umr. síðast, svo að nú þarf ekki mikið um það að segja, enda þótt sumt hafi færst til verri vegar en eg hafði búist við. Eg get verið háttv. nefnd samdóma um það að bæta inn atriði um heimild fyrir stjórnina, til þess að semja um bókaskifti við erlend söfn. Eg legg til að hvorttveggja verði samþykt, breyt.till. og frumv.

Framsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Það var að eins ein af athugasemdum háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) sem var á nokkrum rökum bygð. Til þess að lagfæra frv. samkvæmt henni, vildi eg mælast til að málið yrði nú tekið út af dagskrá.

Framsögum. meiri hl. (Bjarni Jónsson) Mér kemur það mjög kynlega fyrir, að heyra um þessa prjóna. Eru það títuprjónastungur á Dani hvenær sem leiðrétt er eitthvert gamalt ranglæti? Kenna þeir til af því? Hér á að hætta því, að íslenzkir bókaútgefendur séu skyldir til að gefa dönskum bókasöfnum bækur, og það á að stinga Dani. Hvernig ætti það að geta stungið þá? - því þeir eru engum rétti sviftir með þessu - hafa aldrei átt neinn rétt til að fá þessar gjafabækur, og ef mönnum sýnist að Danir séu hrjáðir, þó að þessum ósið sé hætt, þá geta þeir hinir sömu komið með tillögu um, að alþingi veiti fé til þess að kaupa þessar bækur handa Danmörku. Við 2. umr. þessa máls lét eg það í ljós, að rithöfundar okkar væru ranglega skattaðir með því að skylda þá til að gefa fjórðungsbókasöfnunum bækur sínar. Þar eiga þó samlandar vorir hlut að máli; hvað mætti þá segja um að skylda þá líka til að gefa Dönum mörg eintök af hverri bók? Það er svo langt frá því, að þetta sé títuprjónastingir í Dani, sem eg er þess fullviss, að Dönum er enginn akkur í því, að fátækir bókaútgefendur hér séu að gefa þeim bækur. Þetta er ekki annað en gamalt ranglæti, og þótt menn segi, að núlifandi Danir eigi ekki sök á því, þá eru það þó þeir, sem heimta ávextina af því, sem forfeður þeirra hafa unnið og taka þar með á sig ábyrgðina á ranglætisverkum forfeðra sinna. En hvað sem menn segja um pólitíska títuprjónastingi, þá er ekki ástæða til að líta svo á þetta mál. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) vildi láta senda bækurnar til Kaupmannahafnar til þess að tryggja tilveru þeirra. Eg get ekki séð, að það sé betra að senda þær þangað heldur en eitthvað annað, eða þá að byggja nýja bókhlöðu á öðrum stað hér á landi; en hvað sem um það er, þá breytir það ekki þessum lögum; landið getur þá keypt eins mikið af bókum og það vill og sent þær til London, París, Berlín, Kristjaníu, Stokkhólms o. s. frv., að eins á ekki að skylda höfundana til þess að gefa þær. Það er ranglátt og þess vegna á það ekki að viðgangast.

Jón Þorkelsson Þegar eg kom fram með frv. þetta á öndverðu þingi, var það ekki meiningin að reka títuprjón í Dani þar með, heldur að reyna að koma prentlöggjöf vorri í heild. Hitt er einnig rétt, að oss ber engin skylda til að gefa Dönum bækur, og því var einnig hin upprunalega meining frumv., að þau eintök, sem áður hafa gengið til bókasafna Dana, gengu nú til landsbókasafnsins, og það skifti svo á þessum bókum við útlend söfn. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) hneykslaðist að mér virtist á því, að skjalasafnið fengi eitt eintak af blöðum og tímaritum, sem kæmu út oftar en einu sinni á mánuði. Það er nú víðast hvar orðið svo, að slík söfn fá öll blöð og tímarit, sem út koma, og er það gert sökum þess, að þessar bækur eru oft mikið notaðar á bókasöfnum, og ganga því fljótt úr sér, og hér er svo háttað, að unglingar sitja hér á lestrarsalnum í bókhlöðunni og lesa neðanmálssögur í blöðunum, sem því ganga mjög fljótt úr sér, en í skjalasafninu eiga blöðin að geymast óskemd fyrir eftirkomendurna. Ef að tala á um jafnrétti í þessum sökum, þá ætti Dönum að vera ljúft að láta eitthvað af hendi rakna á móti því, sem þeir fá héðan ókeypis af bókum, og það því fremur sem þeir hafa nú um níu tugi ára fengið ókeypis allar bækur, sem hér hafa út komið, að því sleptu, að til þeirra hefir runnið fyrir rás viðburðanna mikið af íslenzkum bókum og handritum, og er vandalítið að rekja þann slóða. Á 17. öld reistu Danir allsherjar bókasafn. Það hafði borist út þangað, að hér væri gnægð dýrmætra bóka og handrita, sendu þeir þá hingað legáta til bókakaupa - Þormóð Torfason - er náði þá ýmsum merkisbókum og handritum, bæði hjá einstökum mönnum og úr safni Brynjólfs Skálholtsbiskups. Auk þess gaf konungur út fyrirskipanir um að láta af höndum handrit héðan. Síðan safnaði og sem kunnugt er Árni Magnússon öllu, er hann gat hönd á fest af því tagi - og fór um það eins og menn vita, að Danir náðu eignarhaldi á því með testamenti, sem gert var kvöldið áður en hann andaðist - en af því testamenti hefir aldrei fundist frumrit né heldur staðfest eftirrit. Þegar safn Árna brann, bjargaðist þaðan tæpur þriðjungur af því sem skrifað var - en hið prentaða brann svo sem alt. Hefði nú þetta fengið að vera hér kyrt, þá er ekki líklegt, að öllu meira væri nú glatað af því, en það, sem bruninn fór með. Það var sagt, að öruggara væri að hafa bækurnar geymdar á tveim stöðum; þetta er rétt, en þá mætti stofna bókasafn á Akureyri. Í annan stað eru allar íslenzkar bækur keyptar og geymdar við Cornellháskólann í Íþöku. Annars er það víst ekki víða í þjóðlöndunum, þar sem fleiru en einu bókasafni er gert að skyldu að fá alt sem út kemur af bókum og geyma það.

Bjarni Jónsson; Eg sé ekki, að lögin þurfi umbóta og því var eg samþykkur meiri hluta nefndarinnar. Það eina, sem meðhaldsmenn þess hafa til síns máls er, að lögin eru sumstaðar óskýr, svo sem hvort fjölskyldur þeirra, sem í lendingu drukna, skuli fá vátryggingarféð. Því væri ekki ástæðulaust að orða frv. upp, og eg vil ekki vera meinsmaður þess, að því sé vísað til 2. umr. þótt eg sé andvígur því, að iðgjaldið verði lækkað og vátryggingarfé veitt öðrum fjölskyldum en þeirra manna, sem farast af slysum á sjó, eða við vinnu, sem er í beinu sambandi við atvinnu sjómannsins.

Pétur Jónsson Eg skal ekki fara að tala langt mál um breytingartill. mína, en vonast til að háttv. nefnd taki hana til greina.

Framsm. minni hl. (Sigurður Sigurðsson) Eins og háttv. framsm. meiri hl. (St. St.) hefir tekið fram, klofnaði nefndin í þessu máli, og eg varð einn í minni hluta. Það mun því ekki þýða mikið fyrir mig að halda langa ræðu um þetta mál. Aðalástæða meirihlutans er sú, að lögin séu svo ung, að menn geti ekki ennþá vitað, hvernig þau muni reynast, og því sé varhugavert að breyta þeim þegar í stað. Eg get að vísu kannast við þetta, en því er hinsvegar ekki að leyna, að lögin hafa þegar vakið almenna óánægju. Gjaldið til sjóðsins þykir of hátt, og er það almenn krafa sjómanna, að það sé lækkað. Það er satt, að sjóðurinn er fátækur, og þolir það illa, en hins vegar kom öllum í nefndinni saman um, að ekki væri fært að auka útgjöld landssjóðs til hans. Um veiðistöðvarnar í Árnessýslu er það að segja, að þar hafa menn komið sér upp sérstökum tryggingarsjóðum, sem aukast árlega, og innan skamms verða færir um að inna sömu skyldur af hendi, sem vátryggingarsjóðurinn. Undanfarin ár hafa þeir greitt nokkra styrki til ekkna og vandamanna þeirra, sem farist hafa. Háttv. meiri hl. leggur það til, að frumv. sé felt; það þykir mér leitt, og til þess að bæta úr þeim göllum, sem nefndin hefir fundið á því, hefi eg komið fram með brtill. á þgskj. 301, um að hækka iðgjöldin o. fl. Eg vona, að menn hugsi sig um, áður en þeir fella frumv., því að óánægjan með það ástand sem er, á sér víðar stað en í Árnessýslu. Það er hægt að sýna það með skjölum og skilríkjum. Eg vona því, að frumv. fái að ganga til 2. umr., og að menn heldur komi fram með brt. við það, heldur en að fella það.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Frumvarpinu um fasteignaveðbanka var vísað til peningamálanefndarinnar snemma á þessu þingi. Nefndin hefir athugað það og telur ekki tiltækilegt að útkljá það á þessu þingi af ýmsum ástæðum. Það mundi þó íþyngja landsbankanum um of, ef hann ætti að halda áfram að tryggja lán úr veðdeildinni með 1/6. Aftur á móti mundi landssjóður líklega geta lagt fram 250 þús. kr. í innlendum 3. flokks verðbréfum, sem landsbankinn mundi skifta um fyrir 2. flokks verðbréf. Af þeirri ástæðu hefir nefndin komið fram með frumv. á þgskj. 303, sem leggur þá byrði landssjóði á herðar, að setja þessa tryggingu í staðinn fyrir að landsbankinn hefir orðið að setja hana sér um megn, og nemur sú trygging nú nærri því einni miljón króna. Með þessu móti ætti það að vera kleyft, ef stjórninni tekst að fá þá ½ miljón króna að láni, sem ótekin er samkvæmt lánsheimildinni frá síðasta þingi, að bankinn geti séð sér fært að veita veðdeildarlán áfram, annars getur hann það ekki, og vonandi að þetta fé hrökkvi til næsta þings, ef það fæst. Eg þykist viss um, að háttv. deild skilji það, að lánsmöguleiki veðdeildarinnar stendur og fellur með því, hvort bankinn fær þetta lán eða ekki, og óviðkunnanlegt væri að þurfa að hefta lán svo snögglega, að eigi væri t. d. hægt að halda áfram með að byggja hús, sem eru í smíðum. Eg sé að hér stendur á dagskrá frv. um fasteignaveðbanka, en eg mælist til, að það sé tekið út af henni, og ekki tekið inn á dagskrá, fyr en útséð er um það, hvernig þessu frumv. reiðir af. Fyr má ekki sálga því, og skal eg svo ekki segja meira um þetta, en vona að frumv. verði samþ., því þess er full þörf.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Breytingar, sem farið er fram á í nefndarálitinu, eru ekki stórar, einungis að fyrir 10 kr. komi 5 kr., og aftan við bætist: »ekki yfir 100 kr.« Önnur tillaga er það, að á undan orðinu fangelsi komi: »sektir eða«. Það er og lagt til, að 3. gr. falli burt. Þótti nefndinni það viðurhlutamikið ákvæði. Loks komi ný gr. svo hljóðandi, að í stað »árs« komi: »þriggja missira«. Búumst vér við, að öllum þyki það sanngjarnt. Svo er orðabreyting, að í stað löggilt komi lögskipuð. Þá hefir komið fram breyt.till. frá þm. S.-Þing. (P. J.) þess efnis, að á undan 1. gr. komi ný gr. Um hana er það að segja, að hún er að öllu leyti ófær. Grein sú, sem hann fer fram á að bætt sé framan við, hljóðar þannig: »Upphæð verzlunarviðskifta, sem skylt er að bókfæra og gefa frumbókarsamrit af, á þann hátt, sem 2. gr. í lögum um verzlunarbækur mælir fyrir um, skal nema 2 kr. eða þar yfir.« Spillir þetta lögunum að miklum mun, þessi samrit auka alls enga verktöf. Samritið verður til af sjálfu sér jafnframt og innfært er í bókina. Það kostar enga aðra fyrirhöfn, en að kippa samritsblaðinu upp úr bókinni og rétta skiftavini það. Annars býst eg við, að þar sem um ekki meiri breytingar er að ræða, að málið fái að ganga óhindrað til 2. umr.

Jón Magnússon Auðvitað er hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) ofurmenni, þar sem hann lítur svo smáum augum á okkur, sem eitthvað möldum í móinn á móti þessu frv. hans og talar um lítilmenskuna, sem það sýni. En eg stóð nú að eins upp til þess, að benda á það í sambandi við orð háttv. 2. þm. N.-Múl. (Jóh. Jóh.) um 6. gr., að hún á alls ekki og getur alls ekki átt heima í prentsmiðjulögum, miklu heldur ætti hún heima í lögum um rithöfundarétt, ef hún þá á nokkursstaðar heima. Annars virðist mér ákvæði þessarar greinar kórvillan í öllu frumvarpinu, því að hvernig á að hegna prentsmiðjueiganda í útlöndum fyrir það, að bók, sem hann lætur prenta þar, sé seld hér á Íslandi? Hver á að sæta ábyrgð fyrir það brot? Ákvæði greinarinnar er stök endileysa, sem við megum ekki láta frá okkur fara. Eg býst við, að frumv. verði samþykt hér og því vildi eg helzt óska, að það yrði tekið út af dagskrá nú, til þess aðallega að þessari 6. gr. sé kipt í lag og helzt mörgum fleiri.

Framsögum. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) taldi mein að því, að pólitík hefði blandast í frumv. þetta. En eg neita því, að frá nefndarinnar hálfu hafi nokkur pólitík blandast í frumvarp þetta, og það sem háttv.þm. N.-Þing. (B. Sv.) sagði, er nefndinni óviðkomandi, enda er hann alls ekki í nefndinni. Í nefndinni hefir enginn látið neitt slíkt í ljós, og þess vegna er það ranglátt, að merja lífið úr góðu frumv., af því það er ef til vill hægt að ímynda sér í því pólitíska þýðingu. Eg bar á þinginu 1886 fram frumv. svipað þessu, og þá var það felt, af því menn sögðu, að það væri pólitískt. En það er svo langt frá því, að í þessu frumvarpi felist nokkur óvildarhugur til Dana, að enginn danskur maður mun taka það sem óvildarmerki, þótt íslenzkir höfundar séu ekki skyldaðir með lögum til að gefa þeim bækur. Þeir hljóta að sjá, að hér er ekki verið að gera annað en það sem er réttlátt og rétt. Sami háttv.þm. talaði um, að nauðsynlegt væri, að hafa íslenzkar bækur geymdar á 2 stöðum til tryggingar, ef annar brynni. Þetta er að vísu mikil forsjálni, en forsjálni sem hvergi annarsstaðar í heiminum á sér stað. Hvergi þar sem eg hefi tilspurt, er nema einu safni gert að skyldu að kaupa, eða réttur gefinn til að fá bækur, sem út koma og geyma þær. Þannig er það t. d. í Noregi, Danmörku, Englandi og Bandaríkjunum. Menn vita sem er, að mörg söfn um víða veröld kaupa alt, sem út kemur af nýtilegum bókum. En hér eiga höfundamir að blæða. Háttv. þm. Vestm. (J. M.), hélt að það væri mun nær, að afnema eintökin til fjórðungsbókasafnanna. Nefndin lagði það til við 2. umr., að þau yrði afnumin, en deildin feldi það. Það væri því nokkuð einkennilegt, ef háttv. deild færi nú að fella frumvarpið fyrir þá sök, að fjórðungsbókasöfnin fengju bækur. Þá hefir það verið fært sem ástæða fyrir því, að senda Dönum gjafabækur þessar, að það væru svo margir Íslendingar í Kaupmannahöfn. En eru ekki líka margir danskir menn hér og aðrir útlendingar, sem nota okkar söfn? Eftir sama mælikvarða ætti þá að skattskylda þau lönd, sem þeir eru frá, til að senda hingað allar þær bækur, sem þar koma út, endurgjaldslaust. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) mintist réttilega á það, að Cornell háskóli í Íþöku í Bandaríkjunum, kaupir árlega hvert pút og plagg, sem út kemur af bókum á þessu landi. Þar eru því allar íslenzkar bækur til, en þær eru keyptar en ekki sníktar hjá íslenzkum höfundum. Það, að nefndin hefir lagt til, að bönnuð væri hér á landi sala á íslenzkum bókum, sem gefnar eru út í útlöndum, er á engan hátt af því sprottið, að nefndin vilji meina mönnum að fá þær bækur - hver sem vill getur pantað þær -, en það finst oss ástæðulaust, að verðlauna menn fyrir að láta prenta bækur sínar í útlöndum, t. d. ef eg gæfi út, annaðhvort í Danmörku eða Englandi, rit, sem kostaði 20 kr., þá næmi andvirði þeirra eintaka, sem til bókasafnanna hér ættu að fara, ef bókin hefði verið prentuð hér, 146 kr., eða meira en mismunur á prentkostnaði og fragt undir alt upplagið mundi verða við að flytja það hingað heim. Hins vegar mun sá útgefandi, sem vill fá markað hér fyrir bækur sínar, ekki telja það eftir, ef hann lætur prenta bókina annarsstaðar, að gefa landsbókasafninu einu eitt eintak. Þá eru blöðin. Það er enganveginn ofþung kvöð á þau, þótt þau láti landsbókasafninu í té eitt eintak á skrifpappír. Sá pappír, sem blöðin nú eru prentuð á, er orðinn að dusti eftir nokkra áratugi. Viðvíkjandi því, að ákvæðin um það, að skila því sem prentað er, séu skerpt, skal eg geta þess, að Dagskrárprentsmiðja hefir enn eigi skilað nærri öllu, sem þar var prentað, og hefir það þó verið kært aftur og aftur, en því eigi verið sint. Það er því full nauðsyn á þessu. Mér finst það mjög svo lítilmannlegt að hræðast óvild Dana, þótt við hættum að senda þeim þessar gjafabækur. Danir mundu kunna því illa, ef þeir væru skyldaðir til að gefa hingað þótt ekki væri nema eitt eintak af hverju riti, sem þar kemur út. Eg vonast til að frumvarp þetta verði ekki drepið nú við 3. umræðu, því þær breytingar, sem á því hafa verið gerðar síðan við 2. umr., eru þarfar. Viðvíkjandi því, að söfnin geti skift á bókum, sem gefnar eru út af almannafé, þá er það ekki nema sjálfsagt og skylt. Margar aðrar þjóðir senda oss slíkar bækur, og það er því að eins að gjalda líku líkt að senda þeim aftur það, sem hér er gefið út af slíkum bókum. Þetta fellur alls eigi á einstaka menn, en snertir að eins það, sem gefið er út af félögum með landssjóðsstyrk eða landssjóði eða á almannakostnað. Það er alls ekki annað en gjald fyrir gjöf, og sýnir að eins kurteisi, sem hver þjóð á að sýna annari.

Jón Magnússon Eg hefi ekki orðið þess var, að þetta frumvarp hafi verið svo þrautrætt, sem hv. framsm. sagði. Eg vil fyrst drepa á það, að það getur verið athugavert, að vera með þessa sífeldu títuprjónastingi í Dani, og öðruvísi en svo, get eg ekki skoðað þetta frumvarp. Það er kunnugt, að bókasöfnin í Danmörku hafa hingað til fengið 3 eintök af íslenzkum bókum, annað safnið 2, en hitt 1. Það má nú vera, að þetta sé of mikið, en að taka þetta burtu svona alveg fyrirvaralaust, finst mér dálítið óviðkunnanlegt. Eg skal nú samt ekki tala frekar um það; það mun einmitt vera það, sem meiri hl. háttv. deildar þykir kostur á frumvarpinu. En eg vil benda á það, að það er undarlegt, að fara nú að þrengja að prentsmiðjuiðnaðinum, svo að hann verði ekki frjáls atvinnugrein, og ósanngjarnt að leggja nú nýja skatta á hann, þar sem menn hafa altaf verið að íþyngja honum meira og meira undanfarið. Eg skil t. d. ekki, hvers vegna prentsmiðjurnar eiga að fara að gefa skjalasafninu 1 eintak af hverri bók á skrifpappír, þegar landsbókasafnið, sem er í sama húsinu, á að fá 2. Þetta er á engum rökum bygt. Svo er annað atriði. Hvers vegna á að fara að hegna erlendum mönnum fyrir það, að gefa út bækur á íslenzku? Hví má ekki selja þær hér í landi nema áður sé búið að gefa landsbókasafninu eitt eintak af þeim? Hvernig ímynda menn sér, að lögin geti talist heiðarleg eða sæmileg, þegar svona afskapleg ákvæði eru í þeim. Nú er t. d. gefin úr dýr útgáfa af einhverjum fornritum vorum í Svíþjóð, og send hingað, eða auglýst hér. Hvað þá? Þá kemur auglýsing í Lögbirtingablaðinu um það, að útgáfuréttinum sé glatað, og ritið gert upptækt. Er nú nokkurt vit í öðru eins og þessu? Þetta er ekkert annað en söluskattur. Eg skil ekkert í því, hvernig þetta hefir komið upp í heila nefndarmanna, og eg verð að segja það, að það væri sæmra að fella þetta, því að annað væri til hreinustu minnkunar.

Framsögum. minni hl. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Mig hálfkynjaði á ræðu háttv.þm. Vestm. (J. M.). Hann hafði ekkert út á þetta að setja síðast og flest af því sem hann sagði var misskilningur. Hann talaði um, að hér væri verið að íþyngja prentiðnaðinum, en það er þvert á móti. Hér er verið að létta á honum. Og að þetta ætti ekki að verða frjáls atvinnuvegur. Hann er einmitt ekki frjáls, eins og nú stendur, nema í kauptúnunum, en samkvæmt þessu frv. á hann að verða það alstaðar. Þetta er því alveg öfugt. Hann fáraðist um að landsskjalasafnið ætti að fá eitt eintak. Það fær það nú af öllum blöðum, svo að þetta er ekki nýmæli. Hitt er annað mál, hvort beint er ástæða til þessa eða ekki, en þetta er í öllu falli til þess, að vinur okkar landsskjalarinn fái ókeypis eitt eintak af blöðunum til lesturs. En svo kemur þetta heldur ekki niður á prentsmiðjunum, heldur á útgefendunum, því að salan spillist af því að gefa þessi eintök, en prentsmiðjurnar fá alt hið sama frá útgefendunum. Þá þótti honum hér kenna títuprjónastingja, en því verð eg að afneita skýrt og skorinort. Eg hefi ekki verið mikið kendur við þá í þessa átt, en milli 1880 og 1890 kom eg fram með till. í þessa átt í prentsmiðjulagafrumvarpinu. En féll þá frá henni eftir bendingu landshöfðingja, til að spilla eigi staðfestingu laganna; en þá áttum vér danskan ráðgjafa. Það hefir lengi vakað fyrir mér og öðrum, að þessar bókagjafir væru óþarfi. Danir eru efnuð þjóð og geta vel keypt bækur okkar, ef þeir vilja. Við kaupum þeirra bækur og það er engin ástæða til þess, að fátækari þjóðin sé þannig að gefa hinni ríkari endurgjaldslaust. Þeir hljóta að sjá, að það er ósanngjarnt að skattskylda okkur til þeirra bókasafna, án þess að okkar bókasöfn hafi nokkurn rétt til nokkurs, sem út kemur í Danmörku. Ef vér fengjum hlynnindi í staðinn handa voru safni, væri alt öðru máli að gegna. Þá þótti háttv.þm. ótækt, að hér er áskilið að ekki megi selja hér á landi bækur, sem eru gefnar út annarsstaðar, nema gefið sé eitt eintak af þeim til landsbókasafnsins. Við höfum veitt íslenzkum höfundum erlendis eignarrétt á sömdu máli, og það er vernd á honum, og þá látum við varða missi þessa réttar, ef landsbókasafnið fær ekki sitt eintak. Þetta viðgengst í Bandaríkjunum og Kanada. Það er t. d. skilyrði fyrir þessum rétti, að hafa kvittun frá Kongressbókasafninu (í Kanada frá innanríkisskrifstofunni) fyrir einu eintaki af hverri bók. Þegar kvittun er fengin þá er um leið fenginn prentrétturinn og eignarrétturinn. Það er engin ósanngirni, þótt landið áskilji sér 1 eintak. Það er ekki annað en endurgjald fyrir veizlu og varðveizlu á rithöfundaréttinum. Háttv. þm. hefir ekki íhugað málið nógu rækilega og eg skil ekki annað en að hann sjái við nánari athugun, að þetta er réttmætt.

Benedikt Sveinsson Eg get ekki fallist á ummæli háttv.þm. Vestm. (J. M.) um títuprjónastingina, eða að það sé nokkur ókurteisi, að létta af mönnum þessu gamla tjóðurhafti. Fyrirvaralaust sagði hann. Ættum við þá kannske að fara að spyrja Dani að því, hvort við mættum þetta eða ekki? Eg hélt, að við værum einráðir í því að koma af okkur þessum gömlu höftum frá einveldistímanum og ekki spurði víst konungsvaldið íslenzka útgefendur, þegar þetta var valdboðið fyrirvaralaust 1820. Það er leiðinlegt, að nokkur skuli vera viðkvæmur fyrir öðru eins og þessu. Menn ættu fremur að gleðjast, þegar þinginu dettur í hug að kveða niður slíka drauga, eins og þetta, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir einu sinni svo heppilega líkt við botnlanga, sem nú eigi að sníða burt. Hann hefir nú gert ítarlega grein fyrir málinu, svo eg þarf þar litlu við að bæta. Hér er ekki verið að íþyngja bókaútgefendum, heldur hið gagnstæða, þar sem létt er á þeim þessari kvöð, að senda 3 eintök af hverri bók til útlanda. Ekki er heldur verið að íþyngja þeim, sem selja hér bækur frá útlöndum, þótt þeim sé gert að skyldu að gefa þjóðbókasafninu eitt eintak. Þetta er ekki nema lítil þóknun fyrir réttinn til þess að mega selja bækurnar. Þeir sem verzla með annað verða að gera svo vel og fá sér borgarabréf, og öllum réttindum eiga að fylgja skyldur. Eg skil ekki, hvernig háttv. þingm. Vestm. (J. M.) hefir getað miklað þetta svona fyrir sér, þar sem hann talaði um »afskapleg ákvæði«. Hitt skil eg, að Dönum leiðist að missa þetta. Þeim hefir fundist það einn þátturinn í drottinvaldinu yfir landinu, að fá með sjálf skyldu bækurnar frá þessari ey, eins og hinum eyjunum sínum, - en þetta breytist nú vonandi eins og fleira.

Jón Magnússon Eg hygg, að það sé háttv. 2. þm. S -Múl. (J. Ól.), sem misskilur mig. Frv. var alt öðru vísi, þegar það kom hér fyrst. Þá var leitast við að létta af mönnum skatti, en það var felt. Á síðustu þingum hefir bókagerðinni alt af verið íþyngt. Eg hygg nú, að það væri nær að laga þetta á alt annan hátt en hér er farið fram á. Mér dettur ekki í hug að efast um það, að það sé á voru valdi einna, að kveða á um lagaskyldu eða ekki til að senda dönskum bókasöfnum bækur prentaðar hér, en eg hygg, að það væri allskynsamleg leið í stað þeirra fyrirskipana, er nú á að leiða í lög, að senda landsbókasafninu fleiri eintök af prentuðum ritum en nú, og væri þar af einhver ætluð til skifta. Það væri hyggilegri og aðgengilegri vegur, en að hætta alveg fyrirvaralaust að senda þeim bókasöfnum prentuð rit, sem lengi hafa notið þessara hlunninda, alveg fyrirvaralaust. Að við höfum lagarétt til þessa, getur auðvitað enginn maður með fullu ráði deilt um. Það hefir haft þýðingu fyrir Íslendinga, að hafa þessar bækur í Kaupmannahöfn, einkum við háskólabókhlöðuna. Þeir hafa oft verið þar margir og haft mikil þægindi af því, og aðrir hafa notað bækurnar lítið. En mér þykir það leitt, að kippa þessu burt alt í einu, án þess að hafa svo mikið sem minst á það áður við þessi bókasöfn, sem ætíð hafa reynst oss svo vel. Það er ekki kurteisi við aðra þjóð, hvort sem hún er í sambandi við okkur eða ekki, og það er þó til það sem kurteisi heitir, líka meðal þjóðanna. Eg veit nú, að sumir finna enga ástæðu til þess að sýna Dönum hana. Þeir líta svo á, sem þeir hafi þá sérstöðu, að vera fyrir utan þjóðaréttinn, og svo mikið veit eg, að ef þessar bækur hefðu verið sendar til bókasafna á Englandi eða Noregi, þá hefði engum dottið í hug að kippa þessu burt umtals- og fyrirvaralaust. Brtill. álít eg ótæka. Eg sný ekki aftur með það, að eg álít það mjög misráðið, að banna að selja hér íslenzkar bækur, sem prentaðar eru utanlands, nema með því að skattskylda menn á þennan hátt. Háttv. 2. þm. S.-M. (J. Ól.) talaði um Ameríku, og skal eg láta það liggja á milli hluta, mér er ekki svo kunnugt um það, en athugavert er það, að þar er þrengra um ýmislegt en annarstaðar. Hér nærlendis þekki eg hvergi slíkar hindranir. Eg veit ekki betur, en að oss væri leyfilegt að senda bækur hvert sem við vildum, án þess að verða sektaðir. Eg get ekki skilið það, að þótt þetta væri haft eins og áður, þá þyrfti að skoða það sem skattgjald til annars ríkis, en eftir því sem mér skildist á háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), þá er það meiningin með þessu eins og mörgu öðru, að það á að vera dálítil títuprjónsstunga, og það er óheppilegt, að geta ekki haldið virðingu sinni án þess að vera með þess háttar útbrot.

Sigurður Gunnarsson Mig furðar á háttv. 2. þm. Eyf. (St. St). Hann talaði eins og væri eg á móti lögunum í heild sinni. Eg mæli alls ekki á móti stefnu laganna, en vil að eins láta lagfæra þau. Eg færði það til, að iðgjaldið væri of hátt í hlutfalli við það, sem skyldulið druknaðra fær. Sömuleiðis mintist eg á ónákvæmt orðalag, t. d. hverja báta í raun og veru væri átt við í lögunum, orðið »vertíð« o. fl., og er nauðsynlegt að fyrirbyggja misskilning um slíkt. Það er ennfremur í svo nánu sambandi við druknanir, er menn farast af sjóslysum eða drukna í lendingu, að sanngjarnt er að láta styrkinn ná til þeirra manna eða aðstandenda þeirra. Eg endurtek það, þrátt fyrir öll ummæli háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) að mjög ósanngjarnt er, að ráða ekki bót á þessu.