Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Karl Steinar Guðnason) : Virðulegi forseti. Ég fullyrði að stórum fjármunum í heilbrigðiskerfinu er sóað í hluti sem litlu máli skipta, en önnur og mikilsverðari verkefni bíða á meðan. Heilbrigðiskerfið er mjög dýrt og ég tel að það þurfi að fara fram skoðun á því hvernig betur megi nýta þá fjármuni sem þar er eytt. Ég er ekki í nokkrum vafa um að sá hópur sjúklinga sem hefur verið hvað mest afskiptur eru geðsjúkir og kann ég mörg dæmi um það hvernig framkoma stjórnvalda hefur verið gagnvart því fólki. Ég tel mikla nauðsyn á að þar verði ráðin bót á og vænti ég þess að það sé fram undan. Málefni geðsjúkra heyra undir a.m.k. tvö ráðuneyti. Undanfarið hafa geðsjúkir afbrotamenn verið til umræðu hér í þinginu en því fer mjög fjarri að allir geðsjúkir séu afbrotamenn, öðru nær, heldur er um fólk að ræða sem á í miklum erfiðleikum, fjölskyldur þeirra einnig og allir aðstandendur. Þetta fólk er að mestu afskipt í þjóðfélaginu. Ég hef leyft mér að bera fram svofellda fsp. til félmrh. um málefni geðsjúkra: ,,1. Að hve miklu leyti hefur fólk með geðræn vandamál notið þeirra réttinda og þjónustu sem lög um fatlaða kveða á um? 2. Hve mörgum sambýlum hefur verið komið á fót fyrir geðsjúka? 3. Hvaða áform eru um að leysa þann húsnæðisvanda sem fólk með geðræn vandamál býr við?``

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Spurt er um að hve miklu leyti fólk með geðræn vandamál hafi notið þeirra réttinda og þjónustu sem lög um fatlaða kveða á um. Því er til að svara að það hefur háð framgangi í málefnum geðsjúkra að skilgreining á því hver á að sjá um uppbyggingu á ýmsum félagslegum úrræðum fyrir geðsjúka er óljós sem leitt hefur til hringlandaháttar og því ekki nægjanlega markvissra úrræða í félagsþjónustu við geðsjúka. Þannig virðist uppbygging verndaðra vinnustaða vera á forræði heilbrrn. og einnig eru sambýli rekin sem sjúkradeildir á vegum geðdeildar Landspítalans. Ég tel að þar sem þessi mál hafi verið skilgreind sem þröng heilbrigðismál hafi það orðið þess valdandi að ákvæði laga um málefni fatlaðra hafi í framkvæmd ekki tekið nægjanlegt mið af uppbyggingu félagslegra úrræða fyrir geðsjúka. Aðstoðin við geðsjúka skv. lögum um málefni fatlaðra hefur helst verið í formi styrkja vegna námsaðstoðar en 45 einstaklingar með geðræn vandamál hafa fengið slíka styrki á sl. tveimur árum. Einnig hafa þeir notið starfsþjálfunar hjá starfsþjálfun fatlaðra í Hátúni og hafa 20 manns með geðræn vandamál stundað þar nám eða starfsþjálfun. Á vernduðum vinnustöðum sem heyra undir félmrn., þar sem 292 fatlaðir hafa vinnu, eru um 40 manns með geðræn vandamál. Ef Bergiðjan er talin með, sem heyrir undir ríkisspítala, eru einstaklingar með geðræn vandamál alls 67 á vernduðum vinnustöðum. Ég hygg að í nefnd, sem nú vinnur á vegum félmrn. að endurskoðun laga um málefni fatlaðra, sé mikill vilji fyrir því að taka af öll tvímæli um að geðsjúkir eigi að njóta allra þeirra réttinda sem lögin um málefni fatlaðra kveða á um og að skilgreining á rétti þeirra til þjónustu sé ljós og skýrt skilgreint hvar er í stjórnkerfinu. Ég tel reyndar að svo brýnt sé orðið að taka á málefnum þessa fólks að það verði að leita allra leiða til þess að gera sérstakt átak í málefnum geðsjúkra og veita þeim ákveðinn forgang í uppbyggingu á þjónustu fyrir fatlaða. Nefni ég þar ekki síst uppbyggingu sambýla, fjölgun á áfangastöðum til að þjálfa og undirbúa fólk með geðræna sjúkdóma til að takast á við lífið á nýjan leik og að átak verði gert í atvinnumálum geðsjúkra. Það er einnig mjög brýnt að byggja upp ýmsa félagsþjónustu fyrir geðsjúka sem miðar að því að þjálfa þá og undirbúa til að aðlagast samfélaginu að lokinni læknisfræðilegri meðferð. Það er ekki nægjanlegt að geðsjúkir fái læknisfræðilega hjálp á sínum sjúkdómi ef ekki er hægt að bjóða einnig upp á samfelld félagsleg úrræði sem hjálpa þessu fólki til að lifa eins eðlilegu lífi og kostur er. Séu slík félagsleg úrræði ekki til staðar þá sýnir reynslan að það leitar fljótt aftur í sama farið sem kallar á áframhaldandi innlagnir þessa fólks á sjúkrastofnun. Reyndin er sú, sem ekki allir gera sér grein fyrir, að fjórði hver öryrki á Íslandi er fólk með geðræn vandamál. Fólk með geðræn vandamál er oft einangraður hópur og ekki í aðstöðu til að berjast fyrir réttindamálum sínum sjálft. Í tölul. 2 í fsp. er spurt hve mörgum sambýlum hafi verið komið á fót fyrir geðsjúka. Á vegum félmrn. eru starfrækt fimm sambýli fyrir fólk með geðræn vandamál. Á einu þeirra, á Akureyri, eru eingöngu geðsjúkir en á fjórum þeirra er fólk sem bæði er þroskaheft og með geðræn vandamál. Einnig hafa verið rekin sambýli á vegum Reykjavíkurborgar, Geðverndarfélagsins og einig eru sambýli rekin sem sjúkradeildir á vegum geðdeilda Landspítalans eins og áður var sagt. Talið er að á annað hundrað manns með geðræn vandamál sé í brýnni þörf fyrir sambýli og að stór hópur þessa fólks búi hreinlega við neyðarástand í húsnæðismálum. Í 3. tölul. er spurt um áform sem uppi eru til að leysa þann húsnæðisvanda sem fólk með geðræn vandamál býr við. Í byrjun þessa árs leituðu til mín nokkrir aðstandendur alvarlega geðsjúkra manna sem lýstu ástandinu á þann veg að geðsjúkir væru útskrifaðir margsinnis á ári hverju af geðsjúkrahúsum, en því miður svo að segja beint á götuna án allrar umönnunar eða nauðsynlegrar þjónustu. Aðstandendur þessara geðsjúku einstaklinga lýstu ástandinu þannig að þessir geðsjúku einstaklingar gistu ýmist í húsnæði á vegum Félagsmálastofnunar, í fangelsum eða í Farsóttaheimilinu í Þingholtsstræti, auk annarra aðstæðna sem tilgreindar voru og vart er hægt að lýsa, þar sem geðsjúkt fólk hafi ekkert þak yfir höfuðið nema tilfallandi aðstæður frá einni nótt til annarrar. Auk þess að búa við hreint neyðarástand í húsnæðismálum þá lýstu aðstandendur þessa fólks ástandinu þannig að þetta alvarlega geðsjúka fólk væri mjög hættulegt umhverfi sínu og dæmi um að aðstandendur geðsjúkra þyrftu hvað eftir annað að flýja heimili sín, m.a. öldruð hjón sem þurftu að vera á vergangi frá heimili sínu stundum svo mánuðum skipti af ótta við árásarhneigð sonar síns. Ég held að öllum ætti að vera ljóst að það er dýrara fyrir þjóðfélagið að taka ekki á þessum vanda heldur en að taka á honum. Það er talið að fjöldi þeirra sem eru með alvarlega geðsjúkdóma sem eru útskrifaðir af geðdeildum og búa við mjög óviðunandi aðstæður og margir hverjir hættulegir umhverfi sínu séu um 30 -- 40 manns sem eru víðs vegar að af landinu en flestir á Stór - Reykjavíkursvæðinu. Í framhaldi af því sem ég hef hér lýst ákvað ég í janúar sl. að skipa starfshóp með aðild Öryrkjabandalagsins, Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar, heilbrrn., fulltrúa aðstandenda geðsjúkra, Geðverndarfélags Íslands og Geðhjálpar sem hefur það hlutverk að gera tillögur um úrbætur í húsnæðis - og félagsmálum alvarlega geðsjúkra, sem eru útskrifaðir af geðdeildum og búa við óviðunandi aðstæður, en um er að ræða, eins og ég áður sagði, 35 -- 40 manna hóp sem er alls staðar að af landinu en flestir úr Reykjavík. Starfshópnum er ætlað að kanna þjónustuþörf hvers og eins í fyrrnefndum hópi geðsjúkra og leggja fram heildartillögur um úrbætur hvað varðar húsnæði, sambýli, félagslegar íbúðir eða önnur vistunarúrræði, starfsþjálfun og atvinnumöguleika og aðra þá þjónustu sem talin er nauðsynleg fyrir þennan hóp. Stefnt er að því að starfshópurinn skili tillögum sínum fyrir 15. mars nk. Auk þess hef ég óskað eftir því við stjórnarnefnd málefna fatlaðra að á þessu ári verði veitt fjármagn til að koma upp einu sambýli fyrir geðsjúka til viðbótar því sambýli sem samþykkt var á síðasta ári sem væntanlega tekur til starfa á þessu ári. Gangi þetta eftir munu væntanlega tvö sambýli fyrir geðsjúka verða sett á laggirnar þegar á þessu ári. Þó ekkert sé hægt að fullyrða fyrr en könnun á þjónustuþörf þessa 40 manna hóps geðsjúkra liggur fyrir, þá er talið að þrenns konar úrræði þurfi fyrir þennan hóp að því er varðar húsnæðisaðstöðu. Í fyrsta lagi sambýli, sem ég nefndi hér áðan. Í öðru lagi er hugsanlegt að einhverjir í þessum hópi gætu nýtt sér félagslegar íbúðir ef til kæmi þjónusta í slíkum íbúðum allan sólarhringinn. Í þriðja lagi er talið að langtímavistun á stofnun fyrir geðsjúka þurfi fyrir einhvern hluta þessa hóps. Ég vona að mér hafi tekist að svara þeim fyrirspurnum sem beint hefur verið til mín. Það sem ég er hér að reyna er að koma á samfelldum félagslegum úrræðum til hjálpar þessu fólki til þess að það þurfi ekki að fara fljótt aftur í sama farið þegar geðsjúkir hafa fengið læknisfræðilega meðferð sem kallar á áframhaldandi innlagnir þessa fólks á sjúkrastofnanir. Það þarf að samræma betur en nú er samvinnu milli heilbrigðis - og félagsmálayfirvalda þannig að það verði um að ræða samfellda þjónustu fyrir alvarlega geðsjúka sem feli ekki bara í sér læknisfræðilega meðferð, heldur ýmiss konar félagsleg úrræði, svo sem í húsnæðismálum, starfsþjálfun og atvinnumálum þannig að þeim sé veitt nauðsynleg þjónusta og aðstoð til sjálfsbjargar eins og kostur er. Þegar slík samfelld úrræði eru fyrir hendi, þá er fyrst hægt að tala um varanlegan árangur en ekki skammtímalausnir sem kalla á sífelldar endurinnlagnir geðsjúkra. Þegar slík samfelld úrræði liggja fyrir, slíkt nauðsynlegt forvarnarstarf, þá fyrst er hægt að tala um og vonast eftir árangri til þess að bæta aðstöðu geðsjúkra í þessu þjóðfélagi og aðstandenda þeirra.

Fyrirspyrjandi (Karl Steinar Guðnason) : Virðulegi forseti. Ég fagna mjög svari hæstv. félmrh. Mál þessi hafa oft verið til umræðu hér á Alþingi en þetta er í fyrsta sinn sem ég heyri tillögur til úrbóta og hvað er fram undan á jákvæðan hátt fyrir þessa ógæfusömu einstaklinga --- ekki má ég kannski segja það, heldur fyrir þann hóp fólks sem á við þessi gríðarlegu vandamál að stríða, þennan sjúkdóm. Ég þekki mörg skelfileg dæmi. Ég gæti bætt við þau dæmi sem hæstv. ráðherra greindi frá hér áðan en læt vera að nefna þau. Hins vegar sýnist mér, eins og reyndar kom fram í máli hæstv. félmrh., að það sé mjög mikill skortur á samvinnu milli ráðuneyta á kostnað þeirra sem erfitt eiga varðandi sinn sjúkdóm. En ef ég má syndga upp á náðina, þá kviknaði ein spurning hjá mér í viðbót. Það var um lottóið, hvort þeir fjármunir sem þar safnast hafa að einhverju leyti verið notaðir til þessara mála. Ég tel það mjög mikils virði hvað hefur safnast mikið fé til að kaupa húsnæði fyrir fatlaða. Ég tel reyndar að það ætti að vera stærri hluti af lottóinu sem þangað ætti að fara. En mig langar til að bæta við einni spurningu: Hefur lottóið orðið til þess að eitthvað hefur runnið til hagsbóta fyrir þessa sjúklinga?

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Varðandi spurningu hv. þm., þá hefur Öryrkjabandalagið, sem fær hluta af þessum lottópeningum, beitt sér mjög í málefnum geðsjúkra, sérstaklega að því er varðar húsnæðismál þeirra. Að því er ég best veit, þá hefur einhver hluti af þessum fjármunum farið til þess að fjármagna íbúðir fyrir geðsjúka einstaklinga. Ég veit ekki hvað það er í miklum mæli en mér er þó kunnugt um að eitthvað af þessum fjármunum rennur til þessara brýnu verkefna og er á döfinni, að ég best veit, hjá Öryrkjabandalaginu að veita enn auknu fjármagni gegnum lottópeningana til þess að koma upp íbúðum fyrir geðsjúka og er það vel. En það sem ég var að ræða hér er einkum sambýlið, þar sem geðsjúkir fá þjónustu allan sólarhringinn, og eins félagslegar íbúðir. Það mun ekki gagnast þessum hópi, sem ég talaði um hér áðan, nema til komi veruleg þjónusta allan sólarhringinn á slíkum félagslegum íbúðum. Þær íbúðir sem Öryrkjabandalagið hefur veitt fjármagni í eru fyrir einstaklinga sem ekki þurfa á slíkri aðstoð að halda, eru meira sjálfbjarga. En þessi 40 manna hópur alvarlega geðsjúkra manna, sem ég nefndi hér áðan, þarf á svo sérstakri og mikilli aðstoð að halda gegnum þær leiðir sem ég nefndi að ég hygg að það sé ekki á færi Öryrkjabandalagsins að aðstoða þann hóp nema þá aðstoða við fjármögnun á þessum félagslegu íbúðum. Þá þyrfti auðvitað að koma til fjárveiting gegnum fjárveitingavaldið til að kosta þjónustustöður við slíkar íbúðir.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) : Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 643 fyrirspurn til hæstv. dóms - og kirkjumrh. í þremur liðum um kirkjugarðsgjöld og útfararþjónustu. Fsp. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,1. Telur ráðherra heimilt samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1963, um kirkjugarða, að verja hluta kirkjugarðsgjalda til greiðslu kostnaðar við útfararþjónustu? 2. Ef slík ráðstöfun tekna kirkjugarða telst heimil hyggst ráðherra þá beita sér fyrir því að allir greiðendur útfararkostnaðar eigi jafnan kost á hlutdeild í þessum tekjum? 3. Hefur ráðherra hug á að beita sér fyrir því að allir aðilar, sem veita útfararþjónustu, búi að öðru leyti við sambærilega samkeppnisstöðu?`` Ástæðan fyrir því að þessi fsp. er hér flutt, virðulegi forseti, er sú að athygli mín hefur verið vakin á því, og eflaust fleiri þingmanna, að framkvæmd á þessum lögum að því er varðar ráðstöfun kirkjugarðsgjalda mun vera eitthvað breytileg, bæði milli kirkjugarðsstjórna og eins innan einstakra umdæma. Ég er þeirrar skoðunar að ef kirkjugarðsgjöldum er ráðstafað til að greiða niður kostnað við útfararþjónustu og ef slík ráðstöfun telst heimil, þá eigi allir þeir sem greiða þessa þjónustu að eiga jafnan kost á hlutdeild í þeim tekjum og þau fyrirtæki sem við þetta starfa að búa að öðru leyti við sambærilega samkeppnisstöðu. Ég hef þess vegna afráðið að leita eftir því við ráðherra hvort hann er þessu sammála. En fyrsta spurningin er auðvitað sú hvort þessi ráðstöfun teljist heimil og 1. liður fsp. lýtur að því atriði.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) : Hæstv. forseti. Hv. 14. þm. Reykv. beinir til mín fsp. á þskj. 643 í þremur liðum eins og hann raunar gerði grein fyrir. Varðandi 1. lið spurningarinnar: ,,Telur ráðherra heimilt samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1963, um kirkjugarða, að verja hluta kirkjugarðsgjalda til greiðslu kostnaðar við útfararþjónustu?`` er þetta að segja: Í lögum um kirkjugarða, nr. 21/1963, er ekki bein heimild fyrir kirkjugarða til þess að greiða útfararkostnað. Í lögunum er hins vegar gert ráð fyrir að kirkjugarðsstjórnir geti veitt ákveðna útfararþjónustu. Þannig er þeim heimilt að reisa líkhús, sbr. 25. gr. laganna, þeim er heimilt að ráða kirkjugarðsvörð, sem m.a. annist grafartöku, sbr. 18. gr. 2. mgr., og gert er ráð fyrir að kirkjugarðsstjórn geti átt líkvagn til nota við jarðarfarir, sbr. 18. gr. 3. mgr. Með hliðsjón af þessu hefur það ekki verið talið stangast á við lög um kirkjugarða að kirkjugarðsstjórnir verji hluta af tekjum sínum til að veita þjónustu við útfarir. Minnt skal á í þessu sambandi að kirkjugarðar eru sjálfseignarstofnanir í umsjón og á ábyrgð safnaða undir yfirstjórn biskups. Sóknarnefndir eða sérnefndir, kosnar af safnaðarfundum, hafa á hendi fjárhald þeirra. Þar sem tekjur kirkjugarða eru teknar af tekjuskatti allra einstaklinga í landinu eldri en 16 ára felur það óneitanlega í sér nokkra mismunun að þeir sem kjósa að notfæra sér útfararþjónustu einkaaðila skuli ekki njóta tekna kirkjugarða að þessu leyti. Þó er rétt að fram komi að Kirkjugarðar Reykjavíkur annast líka í vissum tilvikum hluta af útfararþjónustunni án þess að taka sérstakt gjald fyrir það. Með hliðsjón af því og með tilliti til þess að lög um kirkjugarða eru ekki alls kostar skýr hvað þetta varðar tel ég þörf á því að í lögum verði afdráttarlaust kveðið á um hvort kirkjugarðsstjórnum sé heimilt að verja tekjum sínum til að veita þessa þjónustu ellegar ekki. Varðandi 2. lið spurningarinnar sem hljóðaði svo: ,,Ef slík ráðstöfun tekna kirkjugarða telst heimil hyggst ráðherra þá beita sér fyrir því að allir greiðendur útfararkostnaðar eigi jafnan kost á hlutdeild í þessum tekjum?`` Svar mitt er að að óbreyttum lögum tel ég ekki heimilt að greiða af tekjum kirkjugarða fyrir kostnað af útfararþjónustu sem veitt er af öðrum en kirkjugörðunum sjálfum. Varðandi þriðja liðinn: ,,Hefur ráðherra hug á að beita sér fyrir því að allir aðilar, sem veita útfararþjónustu, búi að öðru leyti við sambærilega samkeppnisaðstöðu?`` er svar mitt þetta: Kirkjugarðalög þarfnast endurskoðunar og reyndar hefur kirkjulaganefnd samið frv. að nýjum lögum um kirkjugarða. Ljóst er að við þá endurskoðun þarf að huga sérstaklega að reglum um útfararþjónustu, bæði reglum um greiðslu kostnaðar við útfararþjónustu og reglum um að útfararstofnanir þurfi að uppfylla ákveðin skilyrði til reksturs og eftirlit að vera með starfsemi þeirra, t.d. vegna heilbrigðissjónarmiða. En þetta frv. kirkjulaganefndar, sem ég áður nefndi, er nú til umfjöllunar í dóms - og kirkjumrn. og ég mun leggja til að þau efni sem þessi fyrirspurn sérstaklega fjallar um verði tekin til sérstakrar athugunar við frekari undirbúning þessa frv. um ný kirkjugarðalög.

Fyrirspyrjandi (Geir H. Haarde) : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hans greinargóðu svör við fyrirspurninni. Ég lít svo á að af svari hans megi ráða að hann sé í aðalatriðum sammála þeim sjónarmiðum sem fram koma í mínu máli. Það er hins vegar ljóst, eins og ráðherra greindi frá, að lagaákvæði um þetta efni eru ekki skýr, enda kom það fram í hans máli að það væri ekki bein heimild til að ráðstafa kirkjugarðsgjöldum eins og spurt er um í 1. lið en það teldist þó ekki brjóta í bága við lögin. Það er því ljóst að hér þarf að kveða skýrt á og ég fagna því ef ráðherra flytur frv. um nýja gerð þessara laga að tekið verður tillit til þeirra sjónarmiða sem liggja að baki þessari fyrirspurn. Það er vissulega rétt, sem ráðherra sagði, að það felst ákveðin mismunun í því ef hluti af gjöldum sem allir greiða fer til að niðurgreiða kostnað fyrir einungis hluta þeirra sem greiða en ekki alla. Þess vegna tel ég og er sammála ráðherra um að það eigi að kveða skýrt á í nýjum lögum, t.d. á þann veg að kirkjugarðsstjórn verði heimilt að verja hluta tekna umfram gjöld til greiðslu útfararkostnaðar þeirra sem rétt eiga til legstaðar í viðkomandi kirkjugarði. Sé tekjum hins vegar varið með þeim hætti þá skyldi tryggt að þær nýtist jafnt við greiðslu kostnaðar við útfarir sem fram fara á vegum kirkjugarðsstjórnar sem annarra útfararaðila. Eitthvað á þessa leið hygg ég að þyrfti að kveða á um í endurskoðuðum lögum. Hitt er svo annað mál að ég hygg að engum komi til hugar í þessu sambandi að ástæða sé til þess að hnjóða eitthvað í þá aðila sem þessa þjónustu veita vítt og breitt um landið og þar af leiðandi ekki í Reykjavík heldur, sem var það umdæmi sem ráðherra nefndi. Þessi þjónusta er mjög sérstaks eðlis og viðkvæm og henni er þannig háttað að þau atvik sem verða til þess að fyrir hana er greitt er á viðkvæmum tímum í lífi greiðenda. Hér er því mikilvægt að staðið sé að með látlausum en samt virðulegum hætti og auðvitað eðlilegt að allir sitji við sama borð, hvort sem það eru þeir sem fyrir þjónustuna greiða eða þau fyrirtæki sem hana veita.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Það er náttúrlega erfitt þegar verið er að slíta í sundur svona umræður og fremur er það óþægilegt að ræða þessi mál án þess að hæstv. félmrh. sér hér viðstödd.

Hæstv. ráðherra er hér í húsinu og hefur eflaust bara brugðið sér frá. Nú skulu gerðar ráðstafanir til þess að sækja hæstv. ráðherra.

Þegar menn líta yfir farinn veg og lesa þessa skýrslu, þá finnst manni það ganga grátlega seint að jafna lífsaðstöðuna í þjóðfélaginu og minnka launamuninn, ekki síst á milli kynjanna, en enn fremur á milli ýmissa hópa, milli starfsstétta. Það er því auðvitað gott að fá svona skýrslu til umfjöllunar rétt fyrir kosningar til þess að rifja upp stöðuna. Ég sé ekki betur en að mörgu leyti hafi bilið aukist. Ráðherrann er líklega eitthvað bundinn annars staðar en við umræðu um þessa skýrslu og það verður eiginlega að kvarta yfir því  Ég hef verið að velta fyrir mér að undanförnu, raunar í allan þann tíma sem þessi ríkisstjórn hefur setið að völdum, að þrátt fyrir ýmis ákvæði í stjórnarsáttmálanum hefur ekki náðst, hvorki á sviði jafnréttis né lífsaðstöðu, neinn verulegur árangur og eins og ég sagði hér áðan hefur t.d. launamunur vaxið. Þetta er árangurinn. Þrátt fyrir loforðin og fyrirheit. Auðvitað verður þetta tekið upp núna fyrir þessar kosningar, sömu loforðin sem hafa verið gefin, og nú á að taka sig á, en þá er auðvitað tíminn allur liðinn sem hægt er að gera eitthvað og loforðalistinn bara settur aftur fram. Ég sé ekki betur en að ýmsir skuggar í þjóðfélaginu séu það sterkir að við getum búist við enn þá meira misrétti. Hvernig er á þeim stöðum þar sem atvinnuástandið er verst? Menn hafa ekki möguleika til að lifa á þeim stöðum. Ef menn fara burtu verða þeir að láta eignir sínar fyrir lítinn hluta af því raunverulega verði sem hvílir í þessum eignum. Þetta er jafnréttið á milli þeirra sem vilja búa í landinu. Mér er t.d. tjáð að á sumum stöðum sé ekki hægt að fá nema svona 25 -- 30% fyrir íbúð ef menn flytja burtu. Það er þess vegna ekki einu sinni hægt að fá fyrir skuldunum sem á þeim hvíla í sumum tilvikum. Og svo tala menn um jafnrétti, lofa jafnrétti, hæla sér af því hver árangurinn hefur verið. Ég er dálítið hissa á því að menn skuli hér á hv. Alþingi geta flutt slík mál. En það er alveg áreiðanlegt að það er kominn tími til þess að taka á þessum málum. Það er skömm að því t.d. víða hve mikill launamunur er á milli karla og kvenna. Lágu launin eru það lág að það er ekki nokkur lífsins vegur að lifa af þeim. Það hringdi í mig maður í gær sem segist hafa 62 þús. kr. á mánuði, verður að borga 35 þús. í húsaleigu fyrir utan ljós og hita og hann er með fjögur börn á sinni framfærslu. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra og aðrir sem tala hér um jafnréttismál hrópi húrra fyrir þessum árangri, en ég geri það ekki. Það geri ég ekki. Og í raun og veru ber ég kinnroða fyrir það að hafa stutt þá ríkisstjórn sem hefur ekki staðið sig betur heldur en raun ber vitni. En það var ekki gott viðgerðar. Þegar hún var mynduð var atvinnulífið úti á landi í rúst. Það er líka mín eina afsökun. Þannig var nú viðskilnaðurinn hjá ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar eins og öllum ætti að vera í fersku minni. Það þýðir ekkert að koma með fallegar ræður, segjast ætla að vinna að þessu og hinu, minnka launamuninn en vera svo ekki tilbúinn t.d. að ákveða lágmarkslaun. Sumir vaða í peningum, sumir hafa fleiri hundruð þúsund kr. á mánuði. Þeir vita ekki hvernig þeir eiga að láta. Aðrir hafa bara ekki að éta. Það er velferðarþjóðfélagið sem við erum að tala um. Ég ætla ekki að taka langan tíma í þessa umræðu en ég vildi að hæstv. félmrh. heyrði mín viðhorf, þegar verið er að hækka vexti á íbúðarlánum á sama tíma og launin hækka ekki, meðan sá boðskapur er að lágu launin megi ekki hækka. Það er mjög merkilegt að stjórnarflokkarnir skuli geta horft framan í þetta fátæka fólk. Það voru gerðir ákveðnir samningar og samkomulag þegar var byggt og þessi lán tekin. Það áttu að vera lægri vextir á þessum lánum, þótt 1984, ef ég man rétt, hafi verið ákvæði sett inn í sem eru þess valdandi að vextir eru breytilegir, eins og sagt er. En fólk treysti á það að þetta stæði. Og mikið af þessum vaxtabótum og öllu því. Ég náttúrlega vinn ekki í því en mér er sagt að þetta sé að verulegu leyti kák. Ég held að menn ættu nú að taka upp loforðalistann fyrir síðustu kosningar, stefnuskrárnar fyrir þær ríkisstjórnir sem hafa verið myndaðar á þessu tímabili, sjá hvað hefur þokast og hvað hefur farið aftur á bak og gá að sér, þegar verið er að koma fram fyrir fólkið, að segja rétt frá. Það verður reynt að fylgjast með slíkum málflutningi.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Ég tel mjög mikilvægt að við fáum sem oftast tilefni til þess að ræða þessi mál, þ.e. jafnréttismál karla og kvenna, hér á Alþingi og því ber að þakka þá skýrslu sem hér liggur frammi. Það er mjög mikilvægt að umræða um jafnréttismálin fari fram á Alþingi og hér séu teknar ákvarðanir sem flýtt geta fyrir að nauðsynlegar og sjálfsagðar breytingar verði á högun kvenna í þessu þjóðfélagi. Eins og fram kemur hér í II. kafla skýrslunnar um framkvæmdaáætlun, þá eru talin þar upp helstu áhersluatriðin. Verð ég að segja að 2. liðurinn þar er að sjálfsögðu aðalatriðið í stöðunni í dag þó ég vilji ekki gera lítið úr að fræðsluþátturinn á skólastigum er auðvitað ekki síður mikilvægur. Kannski er erfitt að gera upp á milli þessara þátta. En varðandi launamálin vil ég leggja áherslu á það að jafnrétti næst auðvitað ekki fyrr en konur geta orðið efnahagslega sjálfstæðar og framfleytt sér í þessu þjóðfélagi. Það urðu mér því nokkur vonbrigði þegar ég leit á áætlanir hinna ýmsu ráðuneyta varðandi launamálin að þar beinist metnaðurinn eingöngu að því að gera skýrslur. Ég hef ekki tölu á þeim fjölda skýrslna sem fyrir liggja um launamál karla og kvenna þar sem launamunurinn er aftur og aftur staðfestur. Það kemur fram á öðrum stað í skýrslunni að allan síðasta áratug, þ.e. 1980 -- 1990, hefur staðan verið þannig að fullvinnandi konur ná 60% af launum karla í fullu starfi. Það vakti því nokkra undrun mína þegar ég sá þau 33 kosningaloforð Alþfl., sem nú er dreift í tilefni komandi kosninga, að þar er tíunda loforðið sem efnt hefur verið, að sögn þeirra sem bæklinginn hafa unnið, aukið jafnræði kynjanna á vinnumarkaði, eins og þar segir orðrétt. Það hefði verið fróðlegt að fá um það að heyra hvað hæstv. félmrh. telur að þar hafi áunnist. Því eins og við vitum þá er staðan óbreytt hvað varðar hlutfall launa milli karla og kvenna. Það hafa ekki verið gerðar neinar breytingar sem taka sérstaklega mið af stöðu kvenna á vinnumarkaðnum. Það hafa ekki bæst við dagvistarpláss og vinnutími hefur ekki verið styttur. Ég sé því ekki hvað felst í því aukna jafnræði sem þarna er talað um. Í fyrri hluta skýrslunnar er minnst á setu kvenna í nefndum og ráðum og ég er mjög sammála því sem þar er sagt að þar þurfi hlutur kvenna að stóraukast. Í ýmsum nefndum og ráðum fer fram mjög mikilvægt starf sem hefur afgerandi áhrif á stöðu fólks í þjóðfélaginu og því mikilvægt að kvennasjónarmiðið sé þar með í myndinni. Það kemur fram að nú er verið að fjalla um ný lög um jafnrétti kvenna og karla hér á Alþingi og hefur það frv. reyndar þegar verið afgreitt frá efri deild. Þar er ákvæði um að þeir sem tilnefna eiga í nefndir og ráð skuli áminntir um að gæta þess að nefna til jafnan fjölda kvenna og karla en upphaflega ákvæðið var um að lögbundið skyldi að tilnefningaraðilar nefndu tvo. Það hefði auðvitað verið betra og gefið þeim sem endanlega skipa viðkomandi nefndir tækifæri til þess að jafna hlutfall kynjanna í nefndunum. Mér finnst samt skrýtið að við skulum enn þurfa að standa hér og minna tilnefningaraðila á tilveru kvenna í þjóðfélaginu. Konur hafa orðið sýnilegar nú hin seinni ár og hugmyndir og reynsla kvenna hafa þegar sannað gildi sitt á mörgum sviðum í þágu okkar allra. Því ættu þeir sem tilnefna í nefndir og ráð að hafa gert sér grein fyrir. Í nágrannalöndum okkar á Norðurlöndum þar sem jafnréttisumræðan öll er komin mun lengra en hér og menn orðnir meðvitaðri um nauðsyn þess að hafa konur og þeirra hugmyndir með þykir ekki við hæfi að skipa í nefndir nema tryggt sé að kvennasjónarmið komist þar að líka. Ég tel að íslenska samfélagið hafi engan veginn efni á að nýta sér ekki þá auðlind sem hugvit og þekking kvenna er. Það verður okkur öllum til tjóns þegar til framtíðarinnar er litið. Þeirri afsökun er gjarnan borið við þegar maður rekur augun í nefndir sem hafa verið skipaðar að beðið hafi verið um tilnefningar frá ýmsum hagsmunasamtökum eða heildarsamtökum og þeir hafi valið þessa tilteknu fulltrúa og við því sé ekkert að gera. Þetta gerðist t.d. þegar núv. hæstv. ríkisstjórn skipaði í atvinnumálanefndir frekar tvær en eina sem skyldu marka stefnu í atvinnumálum. En nýjasta dæmið um þetta er e.t.v. nefnd, sem mikið er talað um þessa dagana, svokölluð sjömannanefnd. Þar fer ekki hjá því að maður reki augun í það strax þegar listi yfir hana er birtur að þar sitja einungis karlar. Það vekur einnig athygli að þeir hafa kallað til sín á milli 20 og 30 aðila til viðræðna, þar er ekki ein einasta kona. Hverjir skyldu það nú vera sem stýra neyslunni í þessu þjóðfélagi? Það eru auðvitað konurnar og skyldi ekki allur sá fjöldi kvenna sem er í bændastétt hafa einhverjar hugmyndir um hvað er til ráða í þeim vanda sem við er að etja nú? Ég þykist þess fullviss, og veit reyndar að svo er, því konur hafa í gegnum tíðina orðið að bjarga sér sjálfar og sjálfsbjargarviðleitni þeirra er alls ekki að þrotum komin. Það liggur við að það væri freistandi að fara aftur til baka eins og um eina meðalævi kvenna. Eins og við vitum verða íslenskar konur allra kvenna elstar í heiminum, ná u.þ.b. 76 -- 77 ára aldri að meðaltali, en það er einmitt sami árafjöldi síðan konur á Íslandi fengu kosningarrétt. Þá fóru fram mjög heitar umræður hér í sölum Alþingis um það hvort leyfa skyldi konum, þ.e. hinum helmingi þjóðfélagsins, að taka þátt í að kjósa til Alþingis. Ýmsir þingmenn vildu gera kröfur um ákveðin aldurstakmörk fyrir konur, aðrir vildu krefjast ákveðinnar þekkingar þeirra kvenna sem fengju að kjósa til Alþingis og enn aðrir voru sem betur fer víðsýnir og vildu jafnan kosningarrétt fyrir bæði kynin. Flestir þingmenn héldu margar ræður um þetta mál, en í ræðu eins þingmanns sem þá sat á Alþingi segir m.a., með leyfi forseta, ég ætla að fá að vitna í hana hér: ,,Ég er hlynntur því að konur fái jafnrétti á við karlmenn því þótt gáfnafari og lundarfari þeirra sé ólíkt farið og konur skorti oftast dómgreind á við karlmenn þá bæta konur það upp með öðrum kostum. Siðgæðistilfinning kvenna er meiri en karla og þær láta síður leiðast af eigingjörnum hvötum. Þetta vegur því upp hvað annað.`` Ræðumaðurinn hét Jón Ólafsson. Ég ætla ekki að leggja dóm á viðhorf hans á þessum tíma en ósjálfrátt dettur manni öðru hverju í hug þetta ræðubrot þegar við stöndum frammi fyrir hlutum eins og t.d. skipan sjömannanefndar og þeirra fulltrúa sem komu til viðræðna við hana. Hafa menn í alvöru ekki opnað hug sinn fyrir því hversu nauðsynlegt það er að hafa konur með í ráðum og taka tillit til þeirra hugmynda og tillagna því að þær eru auðvitað starfandi í þjóðfélaginu ekki síður en karlarnir? Eins og kemur fram í nýlegum tölum þá eru um 85% giftra kvenna nú þegar úti á vinnumarkaðnum. Og það gengur auðvitað ekki lengur þegar verið er að ræða mál sem snerta þjóðfélagið allt að ekki séu kvennasjónarmið með í myndinni. Ég vil nú aðeins víkja að því sem um er fjallað hér í skýrslunni. Ég verð að segja það að mér sýnist að ráðuneytin hafi verið misvel í stakk búin til að gera raunhæfar áætlanir. Það er á þeim nokkur munur, e.t.v. hafa sum haft lengri tíma til að sinna þessu verkefni en önnur. Það eru ýmis mjög áhugaverð verkefni hér á döfinni sem ættu að geta orðið okkur öllum til góðs. Þá vil ég fyrst nefna það sem minnst er á varðandi félmrn., um ráðningu jafnréttisráðgjafa, sem ég tel mjög nauðsynlegt að gera. Ekki síst úti á landsbyggðinni þar sem atvinnuástand er núna með þeim hætti sem hefur verið undanfarið. Ég leiddi hugann að því hvort e.t.v. hefði verið ástæða til að einhver með þekking á jafnréttismálum hefði aðstoðað ráðuneyti og stofnanir við að gera sínar áætlanir vegna þess að þetta er nýtt og ég veit til þess að margar stofnanir hafa hreinlega verið í vandræðum, ekki vitað hvernig þær ættu að nálgast verkefnið. Hins vegar er það alla vega jákvætt við slíka áætlanagerð í upphafi, þó hún sé kannski ekki fullkomin, að þetta vekur og hvetur til umræðna um málin. Ég leiddi aðeins hugann að því hvort ekki hefði verið ástæða til að bjóða upp á einhverja aðstoð við ráðuneyti og stofnanir varðandi gerð áætlana. Ég minntist á það hér í upphafi máls míns að mér finnst svolítið bera á því að það á enn og aftur að athuga launakjörin. Það gerist líka í félmrn. þar sem á að velja út fimm stórar ríkisstofnanir og athuga allt það sem greitt er, bæði laun og e.t.v. fríðindi sem fylgja störfum innan ráðuneyta eða ríkisstofnana sem teknar verða til athugunar. Það er auðvitað nauðsynlegt að rannsaka hlutina en mér sýnist að það sé þegar búið að gera svo margt að nú ætti ríkið sem slíkt að taka á sig rögg og taka sterkt frumkvæði að því að laga laun kvennanna til samræmis við þau laun sem greidd eru fyrir karlastörfin. Af því tilefni vil ég minna á að það hefur ýmislegt verið að gerast varðandi menntunarmál kvenna. Þeim var á tímabili sagt: farið og menntið ykkur. Þá lagast launin og þið náið jafnrétti. Konur hafa þyrpst í skóla landsins og bætt við menntun sína. Nám sem konur hafa þyrpst í er að stærstum hluta til á heilbrigðis-, uppeldis- og umönnunarsviði. Það er stöðugt verið að lengja nám kvennastéttanna. Til þess að verða ljósmóðir þarf t.d. fimm ára háskólanám. Fyrst þarf stúdentspróf, síðan er það lokapróf í hjúkrunarfræði og þá tekur ljósmæðranámið við. Þetta er orðið jafnlangt námi læknanna. Hvor stéttin skyldi nú hafa hærri laun? Það má líka taka til samanburðar verkfræðinga sem ljúka námi á fjórum árum. Það gera hjúkrunarfræðingar líka á háskólastigi. Hvor stéttin skyldi fá betra starfsmat þegar kemur að því að ákveða launin? Ég vil líka minnast á eitt atriði til varðandi félmrn. Það er fyrirheit um að hefja nú alvöru rannsóknir á orsökum byggðaröskunar, ekki síst þeirri staðreynd sem í ljós hefur komið að fleiri konur flytja úr dreifbýlissveitarfélögunum heldur en karlar. Þar hallar nú verulega á konur varðandi íbúafjöldann. Á það ekki síst við um konur á aldrinum 20 -- 44 ára. Þær virðast sækja burt í mestum mæli. Sennilega er meginskýringin sú að atvinnulíf er víða einhæft eða konur hafa alls ekki atvinnu og neyðast því til að flytja til þéttbýlisstaðanna. En ég held að orsakirnar séu miklu fleiri og vil þar sérstaklega nefna menningar- og félagslíf sem konur hafa mikla þörf fyrir. Má segja að konur haldi uppi menningarlífi í sínum byggðarlögum og það er áberandi hvar sem maður fer á listviðburði að mjög stór hluti og yfirleitt meiri hluti gesta eru konur. Ég tel mjög nauðsynlegt að rannsaka þetta. Það kom í ljós á norrænni ráðstefnu, sem haldin var í Hveragerði sl. haust, um konur og byggðaþróun að nágrannar okkar á Norðurlöndum hafa í mörg ár rannsakað þessi mál og reynt að bregðast við með þeim hætti að byggja sérstaklega upp atvinnu- og menningarlíf með það fyrir augum að það verði lífvænlegt fyrir konurnar að búa á landsbyggðinni. Varðandi fjmrn. hef ég svo sem ekki nema eina athugasemd en hún er reyndar nokkuð stór. Þar er ekkert sagt um launamál. Ríkisstarfsmenn gera auðvitað sína kjarasamninga við fjmrn. og þar er ekki orð um launamálin eða áherslur á því sviði og því get ég varla litið svo á að hugur manna eða metnaður sé mjög mikill í þessum málum. Það er reyndar minnst hér á lífeyrissjóði og að kannað verði hvernig tryggja megi lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks. Vil ég minna á að það hefur verið baráttumál Kvennalistans og lögðu þingkonur Kvennalistans fram frv. um það mál hér á Alþingi. Er auðvitað löngu orðið tímabært að taka á lífeyrisréttindum heimavinnandi fólks. Varðandi forsrn. fagna ég því auðvitað að hér hefur greinilega verið tekið tillit til frv. Kvennalistans um að stofnuð verði sérstök kvennadeild við Byggðastofnun. Því var mótmælt harðlega þegar mælt var fyrir því frv. á sínum tíma, það ætti ekki að taka frá sérstaklega fé fyrir konur vegna þess að það gætu allir sótt um lánsfé til Byggðastofnunar. Við mótmæltum því að sjálfsögðu í ljósi reynslunnar. Þetta hefur verið gert með góðum árangri á Norðurlöndunum. Þar er litið svo á að þó fé sé eyrnamerkt sérstaklega til að skapa upp atvinnu fyrir konur þá þýði það auðvitað ekki að þær geti ekki eins og aðrir sótt líka í aðra sjóði. Hér er verið að leggja áherslu á að það þarf að gera sérstakt átak og styðja konur með bæði fræðslu og ráðgjöf til þess að útfæra þær hugmyndir sem þær hafa. Það var auðvitað líka fagnaðarefni að sjá að áhersla er lögð á fjarvinnslustofur en þáltill. sem þingkonur Kvennalistans fluttu á tveimur þingum í röð um stofnun fjarvinnslustofa var samþykkt á síðasta þingi. Það er auðvitað mjög mikilvægt að fólk úti á landsbyggðinni eigi þess kost að taka þátt í þeirri upplýsinga- og tölvubyltingu sem þegar hefur haft mikil áhrif á líf okkar og á sennilega eftir að hafa enn þá meiri áhrif. Það er mjög mikilvægt að við reynum með fjarvinnslu að færa ýmis þjónustuverkefni til fólks úti á landsbyggðinni. Það gæti hentað konum mjög vel að taka slík verkefni að sér. Því hlýt ég að fagna því sem hér er sagt um áherslu á fjarvinnslustofur. Síðan kemur að kaflanum um laun karla og kvenna. Þar er einungis um að ræða það sama og hefur verið að gerast undanfarin ár, að Þjóðhagsstofnun verði falið að gefa reglulega út skýrslur um tekjur einstaklinga og þar komi fram skipting launa á karla og konur. Þar þykir mér nú vanta bæði metnað og sannfæringu forsrn. fyrir því að þetta sé brýnt hagsmunamál sem þurfi að vinna að, þ.e. að gera eitthvað raunhæft í því að leiðrétta launamuninn. Í fjórða liðnum undir forsrn. er minnst á fjölskyldustefnu. Það er auðvitað löngu orðið tímabært að móta heildstæða fjölskyldustefnu. Í raun og veru er undarlegt að sú nefnd sem var skipuð 1987 skyldi ekki starfa áfram eftir að ný ríkisstjórn tók við, ekki síst með tilliti til þess að sú ríkisstjórn kenndi sig við jafnrétti og félagshyggju, alla vega í upphafi. Það er auðvitað mjög slæmt að starfið skyldi leggjast af vegna þess að mér er kunnugt um að það var þegar búið að vinna upp ýmis mikilvæg gögn og upplýsingar sem gætu jafnvel að hluta til verið orðnar úreltar á þessari stundu. Það þarf því að halda starfinu áfram til þess að það verði ekki til einskis. Um Hagstofuna er sagt að þar eigi að ljúka úrvinnslu gagna um launamun karla og kvenna. Það vekur auðvitað mikil vonbrigði okkar sem trúum því að eina leiðin til þess að ná alvörujafnrétti sé sú að konur geti framfleytt sjálfum sér. Varðandi heilbr. - og trmrn. hefði ég auðvitað vilja sjá það að einhver áform væru uppi um að lengja fæðingarorlofið en þar er aðeins talað um greiðslur og það er auðvitað ágætt út af fyrir sig. Ég vil minna á að í Nd. var í vetur lagt fram af þingkonum Kvennalistans frv. um að fæðingarorlofið yrði aftur lengt í áföngum upp í níu mánuði og hefði ég gjarnan viljað séð tekið tillit til þess í þessari áætlun. Það er hins vegar ánægjulegt að sjá hér eitt af fyrstu þingmálum Kvennalistans komast í framkvæmd, en það er stofnun neyðarmóttöku fyrir fórnarlömb kynferðisbrota og annars ofbeldis. Það tel ég mjög mikilvægt og vona að slíkri móttöku verði komið á laggirnar hið allra fyrsta. Iðnrn. hefur ekki margar fleiri hugmyndir en þær að beita sér fyrir fræðslu um störf í iðnaði og nú skal konum beint til starfa í hinu nýja álveri ef það einhvern tíma rís. Það hefur alltaf verið skoðun okkar kvennalistakvenna að það sé engin lausn að senda konurnar í karlastörfin. Bæði kynin verða hvort um sig að fá að velja hvað þau vilja taka sér fyrir hendur. Það kemur t.d. ekkert fram í heilbr. - og trmrn. um það að þeir þar á bæ hafi áhuga fyrir að senda karlmenn í hjúkrunar - og sjúkraliðastörfin. Það er stöðugt verið að beina konum og reyna að sannfæra þær um að þær nái jafnrétti með því, eins og ég kom að áðan, að bæta við menntun sína. Þá fái þær sömu laun, þá næst jafnrétti og nú er tónninn: farið í karlastörfin og þá gengur þetta upp. Konur hafna þessu nú orðið. Þetta gengur ekki upp, það hefur þegar sýnt sig. Ég ætla aðeins að víkja líka að landbrn. vegna þess að þar er minnst á atvinnumál og það er auðvitað mjög mikilvægt. Eins og ég kom að áðan þá höfum við kvennalistakonur reynt að leggja til ýmislegt varðandi atvinnumál landsbyggðarinnar og minni ég aftur á Byggðastofnun og sérstakt framlag til hennar til atvinnuþróunar fyrir konur. Við lögðum einnig fram tillögu á þessu þingi um að ráðinn yrði a.m.k. einn heimilisiðnaðarráðgjafi til þess að aðstoða fólk úti í hinum dreifðu byggðum landsins til þess að koma hugmyndum sínum í framkvæmd og hanna ýmsa gripi sem fólk er að búa til. Það gæti orðið stuðningur við tekjuöflun sumra búa. Síðan höfum við lagt fram tillögu, sem reyndar var samþykkt, um úrbætur í ferðaþjónustu. Það hefur einmitt sýnt sig að ferðaþjónusta er ein vænlegasta atvinnugreinin sem við höfum núna og hefur ekki síst nýst úti í dreifbýlinu. Frammi fyrir þeim vanda sem við stöndum núna er mjög nauðsynlegt að við beinum augum okkar að umhverfinu og að landinu og hvernig við getum nýtt það með öðrum hætti heldur en þeim hefðbundna sem hingað til hefur verið gert. Ég tel það mjög jákvætt að landbrn. skuli ætla að beita sér fyrir fræðslu kvenna í landbúnaði. Það þarf auðvitað að gera átak í því hvar sem því verður við komið að konur verði virkar í félagseiningum landbúnaðarins. Þá kemur að menntmrn. Það er eina ráðuneytið þar sem minnst er á að fjölga þurfi körlum í kvennastörfum, þ.e. að gera fleiri karla að kennurum. Ég var nú að velta fyrir mér hvernig það ætti að ganga upp miðað við þau kjör sem í boði eru fyrir kennara, hvort karlar hafi efni á að fara í kennslu. Ég vil tíunda hér aðeins nokkrar tölur. Ég hef verið að reyna að fylgjast með þróuninni þau bráðum fjögur ár sem ég hef starfað hér á Alþingi. Þegar ég fékk svar við fyrirspurninni um fjölda kennara og leiðbeinenda á báðum skólastigunum, þ.e. grunnskóla- og framhaldsskólastigi í fræðsluumdæmum landsins á fyrsta þingi þessa kjörtímabils, þá var staðan nokkuð önnur heldur en hún er núna. Það hefur stöðugt fækkað menntuðum kennurum í kennslu við skóla landsins. Sem dæmi ætla ég að nefna að í Vesturlandsumdæmi voru framhaldsskólakennarar í 83% af þeim kennarastöðum sem þá voru þar, en núna er sú tala komin niður í 51% og hefur verið á niðurleið öll þessi fjögur ár. Í Vestfjarðaumdæmi er ástandið verst. Þar hefur hlutfallið farið úr 40% niður í 29%. Það vita allir hvers vegna þetta er. Það eru fyrst og fremst launin og ég fæ ekki séð hvernig hægt er að gera kennarastarfið eftirsóknarvert með þeim launum sem í boði eru. Það er einnig minnst á það hér að menntmrn. beiti sér fyrir markvissri kynningu á mikilvægi þess að sveitarfélögin byggi upp leikskóla fyrir börn. Það er auðvitað ljóst að ríkið hefur alveg brugðist í dagvistunarmálum og mín skoðun er sú að það þurfi að koma til tímabundinn stuðningur til þess að koma þessum málum í horfið. Við erum svo langt á eftir núna að það gengur ekki að sveitarfélögin takist ein á við þetta verkefni. Það er talað hér í sambandi við menntmrn. um nám í fjölskyldufræðum og það tel ég vera mjög gott. Reyndar er á dagskrá Sþ. í dag tillaga frá þingkonum Kvennalistans um fjölskyldufræðslu og einnig vil ég minna á að við höfum lagt fram till. til þál. um að settar verði á laggirnar heimilisrekstrarbrautir við framhaldsskóla. En það sem mikilvægast er í skólakerfinu er auðvitað að fræðsla um jafnréttismál og stöðu kynjanna verði aukin og kennurum gert kleift að miðla slíkri fræðslu. Í samgrn. eru helst uppi þær hugmyndir að senda konur í vegavinnu og í símaflokka og hef ég svo sem ekki margt um það að segja annað en ég get bara endurtekið þær skoðanir mínar að það er engin lausn að beina konunum í karlastörfin. Sjútvrn. hefur áhuga á sérstöku gæðaátaki en þar er ekkert minnst á kjörin, enda kannski ekki í þeirra verkahring. Þar snýst málið auðvitað um að bæta kjör þeirra sem í fiskvinnslunni starfa. Þar getur auðvitað sjútvrn. hjálpað til með ýmsum hætti, með fræðslu m.a. og námskeiðum sem gefa þá einhvern launaauka. Þau laun sem fólk í fiskvinnslu býr við eru auðvitað alveg til skammar en stærstur hluti þess er konur eins og við vitum. En það er ekki síður starfsaðstaðan, vinnuálagið og þeir streitusjúkdómar sem fylgja svo erfiðum störfum sem fiskvinnslan er sem huga þarf að. Það er ekki komin fram jafnréttisáætlun frá umhvrn. Við fáum væntanlega tilefni til þess að ræða hana eða þeir sem hér verða næst þegar skýrsla sem þessi verður lögð fram. Ég vil sérstaklega fagna einu sem kemur fram hjá utanrrn. um að settar hafi verið reglur sem auka möguleika á starfsframa ritara. Það var mjög tímabært því að þeir sem eru í ritarastörfum fyrir utanrrn. eru yfirleitt konur með góða almenna menntun. Með reynslu sinni í þessum störfum auka þær mjög þekkingu sína á málefnum þeim sem þær vinna að og það er auðvitað út í hött að ætla þeim að vera eitt sinn ritari og ávallt ritari og aldrei skrefi lengra. Og hef ég grun um að launakjör þeirra þyrfti líka að skoða sérstaklega eins og allra annarra ritara sem vinna í þjónustu ríkisins. Utanrrn. minnist líka á konur í þróunarríkjunum og nauðsyn þess að auka framlag til þróunaraðstoðar fyrir konur. Þar vil ég fagna því framtaki sérstaklega og minna á að Kvennalistinn hefur undanfarin ár alltaf lagt fram brtt. við fjárlög um að sérstökum stuðningsaðgerðum verði beint til kvenna í þróunarlöndunum vegna mikilvægis þeirra við að ala upp börnin og sjá til þess að þau fái fæðu. Þær standa undir landbúnaðinum í þróunarlöndunum og þær annast mikinn fjölda fólks því að fjölskyldurnar eru stórar og þar er skipulagið öðruvísi en hjá okkur að því leyti að stórfjölskyldan er við lýði enn þá. Dagleg fæðuöflun í þróunarlöndunum fyrir fjölskyldurnar er aðallega í höndum kvenna. Það er enn minnst á fjarvinnsluna í viðskrn. og ég vona svo sannarlega að miðað við hversu oft hún er nefnd fylgi hugur þar máli þó ég vilji auðvitað vara við því að fjarvinnslustofur séu einhver stóra lausn sem leysir allan vanda. Hins vegar geta þær verið mjög góður kostur víða um landið og nauðsynlegt að koma upp miðstöðvum þar sem fólk getur menntað sig og tekið þátt í þessari miklu byltingu. Þetta voru aðeins lauslegir þankar mínir eftir að hafa lesið þessa skýrslu. Ég vil bara ítreka það sem ég hef minnst á hér nokkrum sinnum áður. Lausnin er ekki að segja konum að fara í önnur störf. Þær verða að fá að velja. Lausnin felst í því að endurmeta þau störf sem konur vinna. Það hlýtur að vera eitthvað rangt við það verðmætamat sem birtist í því að næstum því vélrænt sé alltaf komist að þeirri niðurstöðu um störf kvenna að þau séu verðminni en þau störf sem karlarnir vinna.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður nefndi það við upphaf sinnar ræðu að það væri mikill fengur í því að geta rætt jafnréttismál sem oftast á þingi og ég vil undir það taka og við munum væntanlega fá tækifæri til þess síðar á þinginu þegar ég legg fram skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála. Það sem mér finnst nú athyglisverðast við þessa umræðu er það að undir þessari umræðu sitja sjö konur en enginn karlmaður --- um tíma sat hér að vísu einn karlmaður að hlýða á þessa umræðu. Það er einmitt einkenni á þessari jafnréttisumræðu sem á sér stað oft í þingsölum að karlmenn láta hana oft afskiptalausa og taka ekki þátt í henni. Það er miður vegna þess að jafnréttismálin eru ekkert einkamál kvenna og það er mjög nauðsynlegt að fá einmitt viðhorf karlmannanna inn í þessa umræðu. Þess vegna er athyglisvert að undir umræðunni núna í þessum virðulega þingsal skuli einungis sitja konur. Hv. síðasti ræðumaður kom inn á ýmis atriði í þessari framkvæmdaáætlun, bæði þau sem hún taldi til bóta og eins nefndi hún ýmis atriði sem hún taldi að betur mættu fara og ég get um margt tekið undir með hv. þm. Hún fór yfir einstök ráðuneyti. Hún ræddi hugmyndir ráðuneytanna þegar hún fór yfir þær tillögur sem hér eru settar fram. Ég held að það sé nauðsynlegt að það komi fram hvernig þessi skýrsla var unnin þannig að það valdi ekki misskilningi. Þessi skýrsla og tillögur sem hér eru til umræðu voru unnar af Jafnréttisráði og í Jafnréttisráði eiga m.a. sæti fulltrúar nokkurra stjórnmálaflokkanna á þingi. Þegar Jafnréttisráð hafði lagt fram sínar tillögur varðandi einstök ráðuneyti þá var málið tekið upp í ríkisstjórn og einstökum ráðuneytum síðan gefið tóm til þess að fara yfir tillögur ráðuneytanna og gera við þær athugasemdir þannig að grunnurinn og uppistaðan í öllum þessum tillögum er unnin af Jafnréttisráði en ekki af ráðuneytunum sem slíkum þó að þau hafi vissulega haft tækifæri til þess að komast að með sínar athugasemdir. Hv. 6. þm. Vesturl. fór nokkrum orðum um síðustu framkvæmdaáætlun og taldi lítið hafa miðað. Ég get um margt undir það tekið, en þó má segja þegar farið er yfir síðustu jafnréttisáætlun að það hafi miðað nokkuð áleiðis í ýmsum málum. Það má kannski segja að stærsti árangurinn sem hafi náðst, þá hafi það verið konurnar sjálfar sem hafi náð þeim árangri vegna þess eins og hv. þm. nefndi hefur breytingin sem orðið hefur á þessu tímabili aðallega orðið í menntunarmálum kvenna þar sem raunverulega hefur orðið bylting. Af þeim atriðum sem upp eru talin í síðustu jafnréttisáætlun, þá hygg ég að það hafi nokkuð áunnist að því er varðar t.d. sveigjanlegan vinnutíma sem þar er nefndur. Ég nefni ýmis námskeið sem hafa verið á vegum ýmissa ráðuneyta að því er varðar atvinnumál, námskeið fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. Ég nefni námskeið sem nú eru í gangi á vegum félmrn. utan Reykjavíkur og félmrn. veitti 4 millj. til. Það á sérstaklega að beina námskeiðum að stöðunum þar sem um mest atvinnuleysi er að ræða þannig að nokkuð hefur náðst þar. Að því er varðar kaflann um menntun og fræðslu í síðustu skýrslu, þar sem fjallað er um jafnréttisfræðslu, þá hefur nokkuð verið tekið á því máli í menntmrn. og m.a. verið settar í framkvæmd ýmsar tillögur nefndar sem var skipuð á árinu 1987 og fjallaði um jöfnun á stöðu kynja í skólum. Að því er varðar trúnaðarstöður og ábyrgð og hlutfall kvenna í stjórnum, nefndum og ráðum, þá get ég undir það tekið að þar hefur of hægt miðað. Við höfum að vísu ekki tölur nema síðan 1987, ef ég man rétt, þá var hluturinn 11% og ég hygg að eitthvað hafi áunnist síðan. Markmiðið í þessari áætlun er að í lok framkvæmdatímabilsins verði hlutur kvenna í stjórnum, nefndum og ráðum 25%. Það vakti vissulega athygli mína, eins og hv. þm. og hún nefndi hér áðan, og er ágætt að hæstv. landbrh. er hér mættur, að í sjömannanefndinni átti engin kona sæti og af þeim 20 -- 30 umsagnaraðilum sem leitað var til, þá var ekki leitað til einnar einustu konu. Þetta vakti vissulega athygli mína þegar ég sá þessa skýrslu eins og hv. þm. Og það má vafalaust, eins og var gert þegar við ræddum hér frv. um jafnréttismál, draga fram fleiri mikilvægar nefndir sem eru einungis skipaðar karlmönnum. Að því er varðar fæðingarorlof, þá hefur töluvert áunnist þar frá því að síðasta framkvæmdaáætlun var sett fram fyrir fjórum árum síðan. Að því er varðar réttindi heimavinnandi, sem nefnd eru í skýrslunni, þá hefur vissulega ekki náðst þar mikið fram, en það hefur verið verulega unnið í þeim málum. M.a. á vegum félmrn. þar sem var gerð úttekt á réttarstöðu heimavinnandi fólks og er það núna í athugun í ráðuneytum, trmrn. og fjmrn., hvernig á þeim málum á að taka til þess að tryggja betur réttindi heimavinnandi. Hv. þm. gagnrýndi nokkuð að sífellt væri verið að vinna að úttektum í launamálum án þess að það skilaði sér í raun í því að leiðrétta launamisrétti milli kynjanna. Ég get um margt undir það tekið en ég tel engu að síður mikilvægt, af því að mér fannst þingmaðurinn ekki gera mikið úr því að það ætti að gera úttekt á fimm stofnunum á vegum ríkisins á sviði skóla og heilbrigðismála, þá tel ég það mjög mikilvægt. Og ég hef heyrt einmitt í Jafnréttisráði að þetta er kannski ein af þeim tillögum sem Jafnréttisráð telur hvað mikilvægasta, að slík úttekt verði gerð á fimm stofnunum til þess að fara rækilega ofan í saumana á þeim stofnunum sem valdar verða á því hver launamismunurinn er. Ég hygg að ef vel tekst til í því efni geti það skilað sér í verulegum árangri til þess að leiðrétta launamisrétti. Vegna þess, eins og ég hef nefnt hér úr þessum ræðustól, að misréttið er ekki bara í launatöxtunum sem opinberir starfsmenn búa við eða launatöxtunum á almennum vinnumarkaði, heldur er það ekki hvað síst í hinum ýmsu duldu greiðslum og fríðindum í þjóðfélaginu og yfirborgunum sem ganga frekar til karla en kvenna. Þess vegna tel ég að þrátt fyrir allar kannanir sem hafa verið gerðar þá sé þessi leið sem farin er nokkuð nýstárleg og að mínu viti til þess fallin að geta skilað árangri. Ég skal ekki, virðulegi forseti, fara frekar ofan í þessa áætlun. Ég vil þó nefna það af því að við erum að fjalla um þessa framkvæmdaáætlun, sem er raunverulega bara skýrsla ríkisstjórnarinnar um framkvæmdaáætlun til næstu fjögurra ára, og Alþingi hefur ekki tækifæri til þess að fjalla um eða gera kannski brtt. við. Tækifæri Alþingis er fyrst og fremst að láta sínar skoðanir í ljós og fjalla um þessa áætlun, en með þeirri breytingu sem lögð er til í því frv. til jafnréttislaga sem nú er til umfjöllunar á Alþingi þá er gerð að mínu viti veruleg breyting í þessu efni. Ef það frv. nær fram að ganga með þessu ákvæði þá verður slík framkvæmdaáætlun lögð fram í formi þáltill. þar sem fram koma tillögur einstakra ráðuneyta og Jafnréttisráðs og sundurliðuð framkvæmdaáætlun og áætlaðar fjárveitingar til einstakra verkefna. Slík þáltill. fær þinglega meðferð hér í þinginu, fer til umfjöllunar í nefnd og þar gæfist þingmönnum kostur á að fjalla frekar um hana og koma með sínar brtt. og þar með hafa veruleg áhrif á mótun jafnréttismála í landinu og framkvæmd þeirra. Þess vegna tel ég mjög veigamikið atriði að ná því fram og vegur þungt að Alþingi hafi, eins og þessi þáltill. mundi gera, möguleika til þess að fjalla um málið með þeim hætti sem ég lýsti en ekki eingöngu í formi skýrslu ríkisstjórnarinnar eða skýrslu félmrh. um framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til fjögurra ára eins og nú er. En lögin sem við búum við nú í jafnréttismálum gera ekki ráð fyrir því að Alþingi fjalli um þetta með öðrum hætti.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Þessi þáltill. er flutt til að fá heimild Alþingis fyrir því að Ísland fullgildi samþykkt sem afgreidd var á 59. alþjóðavinnumálaþinginu, sem haldið var árið 1974, og fjallar um varnir gegn og eftirlit með áhættu í starfi vegna efna sem valda krabbameini. Þess má geta að þótt Alþjóðavinnumálastofnunin hafi lengi látið sig miklu skipta vinnuvernd og vinnuumhverfismál hefur sú mikla umræða sem átt hefur sér stað á síðustu árum hleypt nýju lífi í starf stofnunarinnar á þessu mikilvæga sviði. Aukin mengun hefur gert fólk betur meðvitað um gildi heilsusamlegs umhverfis. Umræður um umhverfisvernd einskorðast ekki lengur við þröngan hóp sérfræðinga heldur eru þær á dagskrá alþjóðastofnana og þjóðþinga. Dæmi um þetta er skýrsla forstjóra Alþjóðavinnumálaskrifstofunnar til alþjóðavinnumálaþingsins sumarið 1990 sem fjallaði um umhverfi og þróun. Í skýrslunni setur forstjórinn fram hugmyndir um það hvernig stofnunin og aðildarríki hennar geti lagt sitt af mörkum til að bæta umhverfið með aðgerðum á vettvangi vinnumálanna. Meðal þess sem lögð er rík áhersla á í skýrslunni er fullgilding alþjóðasamþykkta ILO á sviði öryggis - og hollustuhátta í atvinnulífinu. Á þann hátt verði best tryggð nauðsynleg samræming á sameiginlegum aðgerðum aðildarríkja Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem skili árangri við að bæta umhverfi starfandi fólks á vinnumarkaði. Í framhaldi af skýrslu forstjórans og umræðum sem áttu sér stað á 77. alþjóðavinnumálaþinginu sl. sumar var lögð fyrir samstarfsnefnd félmrn. og heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins, sem fjallar um samskipti Íslands við Alþjóðavinnumálastofnunina, skrá yfir alþjóðasamþykktir á sviði vinnuumhverfismála sem félmrn. telur að komi til álita að fullgilda. Nefndin fór yfir þessa skrá og var samþykkt að senda hana Vinnueftirliti ríkisins til umsagnar. Vinnueftirlitið lagði til að byrjað yrði á því að fullgilda tvær alþjóðasamþykktir, þ.e. samþykkt nr. 155, um öryggi og heilbrigði við vinnu og starf frá árinu 1981, og samþykkt þá sem með þessari þáltill. er óskað eftir heimild til að fullgilda, þ.e. samþykkt nr. 139, um varnir gegn og eftirlit með áhættu í starfi vegna efna sem valda krabbameini. Á það er rétt að benda að á undanförnum árum og áratugum hefur hvers kyns efnanotkun aukist mjög á vinnustöðum. Jafnframt hafa rannsóknir leitt í ljós að sum þessara efna auka hættu á myndun krabbameins hjá þeim sem komast í snertingu við þau. Hvergi nærri hefur þó verið upplýst að fullu hvaða efni hér um ræðir og nýjar rannsóknir eru stöðugt að leiða í ljós nýjar áhættur af þessu tagi. Erfitt getur verið að staðfesta krabbameinsvirkni efna þar sem oftast líða mörg ár eða jafnvel áratugir frá því snerting við efni hefst og þar til áhrif koma fram. Tilraunir á dýrum og aðrar prófanir geta þó gefið vísbendingu um að efni kunni að vera krabbameinsvaldandi hjá mönnum. Mismunandi áætlanir hafa birst um það í öðrum löndum hversu mikinn hluta krabbameinstilfella megi rekja til krabbameinsvaldandi efna á vinnustöðum og hafa verið nefndar tölur á bilinu 1 -- 20%. Dönsk stjórnvöld hafa gengið út frá að þetta hlutfall sé 4 -- 5%. Ekki liggur fyrir mat á hversu hátt þetta hlutfall kunni að vera hér á landi. Vinnueftirlit ríkisins hefur hins vegar staðið fyrir nokkrum rannsóknum á dánarmeinum og krabbameinum starfsstétta í samvinnu við sérfræðinga við Háskóla Íslands og krabbameinsskrá Krabbameinsfélags Íslands og með aðstoð Hagstofunnar, verkalýðsfélaga og lífeyrissjóða. Stofnunin rannsakaði einnig dauðsföll af völdum tiltekins krabbameins sem talið er að asbestefni eigi stóran þátt í að valda. Alþjóðasamþykkt nr. 139, um varnir gegn og eftirlit með áhættu í starfi vegna efna sem valda krabbameini, var afgreidd af 59. alþjóðavinnumálaþinginu sem haldið var dagana 5. -- 25. júní 1974. Fyrri umræða fór fram árið áður á 58. vinnumálaþinginu. Eftir þær umræður var nokkur ágreiningur um það hvort rétt væri að afgreiða alþjóðasamþykkt um þetta efni eða láta tillögu nægja. Í almennum umræðum í þingnefnd 59. vinnumálaþingsins var fjallað um þennan ágreining. Í máli þeirra sem voru andvígir afgreiðslu samþykktarinnar komu fram rök sem oft heyrast í þessu sambandi, þ.e. að samþykktir séu of skuldbindandi og ekki nógu sveigjanlegar til að taka mið af breytilegum aðstæðum í atvinnulífinu og örri þróun í rannsóknum á orsökum krabbameins. Aðrir þingfulltrúar bentu á að einungis alþjóðasamþykkt hefði nægileg áhrif til þess að hvetja ríkisstjórnir til að grípa til varnaraðgerða á þessu mikilvæga sviði heilsuverndar á vinnustöðum. Annað atriði sem þingfulltrúar gerðu að umtalsefni var það hvort skrá yfir efni sem valda krabbameini ætti að fylgja samþykkt eða tillögu. Einnig var skipst á skoðunum um það hvort banna ætti innflutning og útflutning á efnum á skránni eða notkun þeirra yrði háð leyfi opinberra aðila og væri undir sérstöku eftirliti. Margir fulltrúar sáu ýmis vandkvæði á samantekt á slíkri skrá. Ör þróun í efnafræði skapaði forsendur fyrir framleiðslu fjölda nýrra efnasambanda. Því yrði erfitt að endurnýja skrána þannig að hún svari jafnan kröfum tímans. Ekki náðist samstaða um þessi ágreiningsmál og var ákveðið að vísa þeim til vinnuhóps sem falið var að setja fram tillögur sem væru til þess fallnar að brúa bilið á milli ólíkra sjónarmiða. Samkvæmt tillögu vinnuhópsins lagði þingnefndin til að vinnumálaþingið afgreiddi stuttorða alþjóðasamþykkt, ítarlegri tillögu og þingsályktunartillögu þar sem alþjóðavinnumálaskrifstofunni væri falið að safna og hafa tiltækar nýjustu upplýsingar um efni sem valda krabbameini. Full samstaða náðist á vinnumálaþinginu um tillögur þingnefndarinnar. Alþjóðasamþykkt um varnir gegn áhættu í starfi vegna efna sem valda krabbameini skiptist í fjórtán greinar. Í fyrstu sex greinunum eru raktar þær frumskyldur til varnar gegn krabbameini sem ríki taka á sig með því að fullgilda samþykktina, en aðrar greinar samþykktarinnar hafa að geyma ákvæði um gildistöku, uppsögn o.fl. Í tillögunni er að finna nánari útfærslu á hinum almennu varúðarreglum. Hún er birt sem fylgiskjal II með þessari þáltill. Um efni samþykktarinnar gilda á Íslandi lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, reglugerð nr. 74/1983, um bann við innflutningi og notkun asbests, reglur nr. 75/1983, um asbest, og reglur nr. 401/1989, um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum. Í 4. gr. reglna nr. 401/1989 er kveðið á um það að krabbameinsvaldandi efnum skuli skipt í nánar tilgreinda þrjá flokka þar sem skaðsemi þeirra er lögð til grundvallar. Samkvæmt reglunum er ekki heimilt að nota tiltekin efni nema í undanþágutilvikum. Við setningu reglnanna var höfð hliðsjón af samþykkt ILO og eru þær í öllum meginatriðum í samræmi við efni hennar. Þar af leiðandi er ekki gert ráð fyrir því að breyta þurfi lögum né setja ný lög til að fylgja eftir ákvæðum samþykktarinnar hér á landi. Á því má vekja athygli að með fullgildingunni axla aðildarríkin ótvíræða skyldu. Annars vegar að vinna að framkvæmd ákvæða hlutaðeigandi samþykktar og hins vegar að samþykkja að haft sé alþjóðlegt eftirlit með framkvæmdinni. Samkvæmt 22. gr. stofnskrár Alþjóðavinnumálastofnunarinnar skal aðildarríki senda Alþjóðavinnumálaskrifstofunni reglulega skýrslu um aðgerðir sem það hefur gripið til í því skyni að hrinda í framkvæmd ákvæðum samþykktarinnar. Samkvæmt gildandi reglum skal taka þessar skýrslur saman annað hvert ár og senda alþjóðavinnumálaskrifstofunni. Sérfræðinganefnd á hennar vegum fer yfir skýrslur aðildarríkjanna og birtir niðurstöðu sína í árlegri skýrslu sem er til umfjöllunar í einni af fastanefndum alþjóðavinnumálaþingsins. Frá því Ísland gerðist aðildarríki Alþjóðavinnumálastofnunarinnar árið 1945 hefur félmrn. borið ábyrgð á samningu skýrslna um framkvæmd samþykkta sem Ísland hefur fullgilt. Umrædd samþykkt var send sex aðilum til umsagnar, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Bandalagi háskólamenntaðra starfsmanna ríkisins, Vinnueftirliti ríkisins, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandi Íslands. Allir þessir aðilar hafa sent umsagnir og mælt með fullgildingu. Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til að þáltill. verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og hv. félmn.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Þessi þáltill. er flutt til að fá heimild Alþingis fyrir því að Ísland fullgildi samþykkt sem afgreidd var á 67. alþjóðavinnumálaþinginu, sem haldið var árið 1981, og fjallar um öryggi og heilbrigði við vinnu og starfsumhverfi. Í framsöguræðu minni hér áðan með þáltill. um heimild fyrir ríkisstjórnina til að fullgilda samþykkt nr. 139, um varnir gegn og eftirlit með áhættu í starfi vegna efna sem valda krabbameini, sem gerð var á 59. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, kom fram að þótt Alþjóðavinnumálastofnunin hafi lengi látið sig miklu skipta vinnuvernd og vinnuumhverfismál hefur sú mikla umræða sem átt hefur sér stað á síðustu árum hleypt nýju lífi í starf stofnunarinnar á þessu mikilvæga sviði. Í ræðunni var vakin athygli á skýrslu forstjóra Alþjóðavinnumálaskrifstofunnar til alþjóðavinnumálaþingsins sumarið 1990 sem varðar umhverfi og þróun. Í skýrslunni setur forstjórinn fram hugmyndir um það hvernig stofnunin og aðildarríki hennar geti lagt sitt af mörkum til að bæta umhverfið með aðgerðum á vettvangi vinnumálanna. Meðal þess sem lögð er rík áhersla á í skýrslunni er fullgilding alþjóðasamþykkta ILO á sviði öryggis- og hollustuhátta í atvinnulífinu. Á þann hátt verður best tryggð nauðsynleg samræming á sameiginlegum aðgerðum aðildarríkja Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem skili árangri við að bæta umhverfi starfandi fólks á vinnumarkaði. Í framhaldi af skýrslu forstjórans og umræðu sem átti sér stað á 77. alþjóðavinnumálaþinginu sl. sumar var lögð fyrir samstarfsnefnd félmrn. og heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins, sem fjallar um samskipti Íslands við Alþjóðavinnumálastofnunina, skrá yfir alþjóðasamþykktir á sviði vinnuumhverfismála sem félmrn. telur að komi til álita að fullgilda. Nefndin fór yfir þessa skrá og var samþykkt að senda hana Vinnueftirliti ríkisins til umsagnar. Vinnueftirlitið lagði til að byrjað yrði á því að fullgilda tvær alþjóðasamþykktir, þ.e. samþykkt nr. 139, um varnir gegn og eftirlit með áhættu í starfi vegna efna sem valda krabbameini, og samþykkt þá sem með þessari þáltill. er óskað eftir heimild til að fullgilda, þ.e. samþykkt nr. 155, um öryggi og heilbrigði við vinnu og starf, frá árinu 1981. Í samþykkt nr. 155 eru sett fram nokkur grundvallaratriði sem hægt er að hafa til leiðbeiningar þegar stefna er mótuð á landsvísu eða innan fyrirtækja hvað varðar kerfi til að tryggja samræmt eftirlit með öryggi og hollustuháttum á vinnustöðum. Með framkvæmd ábendinga í samþykktinni er lagður grundvöllur að aðgerðum til verndar starfsmönnum sem snerta afmarkaða þætti vinnuumhverfisins. Samkvæmt 1. gr. er gert ráð fyrir því að aðildarríki sem fullgildir samþykktina geti undanskilið framkvæmd hennar að nokkru eða öllu leyti takmarkaða flokka starfsmanna vegna sérstakra annmarka varðandi þá. Sérstaklega er tekið fram að þetta geti átt við siglingar eða fiskveiðar. Í fyrstu skýrslu um framkvæmd samþykktarinnar skal tilgreina sérhvern afmarkaðan hóp starfsmanna sem kann að hafa verið undanskilinn framkvæmd hennar. Gera skal grein fyrir ástæðum slíkrar undanþágu og í síðari skýrslum skal aðildarríki skýra frá hverri þeirri framför sem orðið hefur til víðtækari framkvæmdar samþykktarinnar. Skoðun Vinnumálasambands samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambands Íslands er sú að takmarka beri fullgildingu við landverkafólk, sbr. lög nr. 46/1980. Félmrn. telur með vísan til framangreinds að rétt sé að fullgilding verði fyrst í stað takmörkuð við gildissvið laga nr. 46/1980. Á síðari stigum verði kannað hvort rétt sé að láta framkvæmd samþykktarinnar taka til vinnuaðstæðna um borð í skipum og loftförum. Það verði gert í samráði við helstu samtök aðila vinnumarkaðarins og hlutaðeigandi stjórnvöld. Lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, eru að mati Vinnueftirlits ríkisins fullnægjandi lagagrundvöllur til að framfylgja ákvæðum samþykktarinnar. Þó er nauðsynlegt að hyggja að nokkrum atriðum. Í 4. gr. er rætt um gerð stefnuskrár þar sem fjallað er um nokkra þætti sem eru mikilvægir fyrir öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum. Nauðsynlegt er að semja slíka stefnuskrá verði fullgilding heimiluð. Fullgilding krefst þess enn fremur að framvegis verði gefin út skýrsla sem hafi að geyma upplýsingar um vinnuslys og atvinnusjúkdóma, sbr. f - lið 11. gr. samþykktarinnar. Bæði þessi atriði eru til þess fallin að starf stjórnvalda að vinnuverndarmálum verði markvisst og árangursríkt. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að með fullgildingu samþykkta ILO er gengist við þeirri skuldbindingu að haft sé alþjóðlegt eftirlit með framkvæmd hlutaðeigandi alþjóðasamþykktar. Samkvæmt 22. gr. stofnskrár Alþjóðavinnumálastofnunarinnar skal aðildarríki senda Alþjóðavinnumálaskrifstofunni reglulega skýrslu um aðgerðir sem það hefur gripið til í því skyni að hrinda í framkvæmd ákvæðum samþykktarinnar. Samkvæmt gildandi reglum skal taka þessar skýrslur saman annað hvert ár og senda alþjóðavinnumálaskrifstofunni. Sérfræðinganefnd á hennar vegum fer yfir skýrslur aðildarríkjanna og birtir niðurstöðu sína í árlegri skýrslu sem er til umfjöllunar í einni af fastanefndum alþjóðavinnumálaþingsins. Samkvæmt stofnskrá ILO eiga fjórir fulltrúar rétt á að taka þátt í afgreiðslu þingsins, tveir fulltrúar ríkisstjórnar hlutaðeigandi aðildarríkis, einn fulltrúi atvinnurekenda og einn fulltrúi launafólks. Öll starfsemi stofnunarinnar byggist á samstarfi þessara þriggja aðila. Frá því Ísland gerðist aðildarríki Alþjóðavinnumálastofnunarinnar árið 1945 hefur félmrn. borið ábyrgð á samningu skýrslna um framkvæmd samþykkta sem Ísland hefur fullgilt. Á því skal vakin athygli að tillaga nr. 167, um öryggi og heilbrigði við vinnu og starfsumhverfi, er birt sem fylgiskjal II með þessar þáltill. Í tillögunni er að finna nánari útfærslu á alþjóðasamþykktinni. Ákvæði hennar eru ekki skuldbindandi. Umrædd samþykkt var send fimm aðilum til umsagnar, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Bandalagi háskólamenntaðra starfsmanna ríkisins, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Vinnuveitendasambandi Íslands. Þessir aðilar mæltu með fullgildingu. Vinnumálasambandið og Vinnuveitendasambandið voru fylgjandi fullgildingu með þeim takmörkunum sem að framan greinir. Þá var leitað álits samgrn. og Vinnueftirlits ríkisins. Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að lokinni þessari umræðu að leggja til að þáltill. verði vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Hér eru á dagskrá tvær tillögur sem fjalla um vegamál. Það er sú sem hér er mælt fyrir á þskj. 735 og er till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð, en einnig er á dagskrá till. til þál. um vegáætlun til næstu fjögurra ára eða fyrir yfirstandandi ár og næstu þrjú ár þar á eftir. Mun ég nú mæla hér fyrir þáltill. til langtímaáætlunar og í leiðinni að mestu leyti færa fram þau almennu rök sem einnig eiga við um vegáætlunina, en í framsögu fyrir þeirri tillögu skýra einstök atriði sem að fjögurra ára vegáætluninni snúa sérstaklega. Þá fyrst og fremst fjáröflun til vegagerðar á því tímabili og þar með skýra þann grunn fjáröflunar sem síðan er jafnframt lagður undir þessa langtímaáætlun til næstu 12 ára. Þessi mál eru mjög tengd og hentar því vel að mæla fyrir þeim hvoru á eftir öðru og hafa síðan um þetta sameiginlega umræðu. Ég vil við þetta tækifæri fara nokkrum orðum um stöðu vegamála almennt, þróun þeirra undanfarin ár og horfur fram undan sem eðlilegt er og víkja þá fyrst að forsögu tillögunnar sem hér er til umræðu og er önnur till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð sem fram hefur komið á Alþingi. Upphaf þess má rekja til þess að vorið 1981 samþykkti Alþingi till. til þál. um gerð langtímaáætlunar í vegagerð. Í tillögunni voru tilgreindar þær fjárhagslegu forsendur sem áætlunin skyldi byggja á, svo og markmið í vegagerð sem stefna bæri að. Áætlunartíminn var ákveðinn 12 ár sem skipta skyldi í þrjú tímabil, fjögur ár hvert, og endurskoðun skyldi fara fram fjórða hvert ár. Langtímaáætlun var síðan lögð fram á Alþingi veturinn 1982 -- 1983 og var mikil vinna í hana lögð og áætluninni að mestu lokið á þeim vetri. Þar á meðal fór fram röðun verkefna á stofnbrautir. Áætlunin varð þó ekki afgreidd endanlega en nýttist engu að síður í verulegum mæli til stefnumörkunar og hefur í raun verið sá stefnugrunnur sem vegaframkvæmdir hafa byggt á síðan og síðari vegáætlanir hafa mjög tekið mið af þessari upphaflegu langtímaáætlun. Langtímaáætlunina átti að endurskoða 1987 en ekki varð af þeirri endurskoðun. Þar sem nú eru liðin tvö tímabil af þeim þremur sem upphaflega áætlunin tók til er orðið mjög brýnt að koma upp nýrri langtímaáætlum sem mótað geti stefnuna næstu árin. Til að vinna að þessu verkefni skipaði ég því starfshóp sl. sumar undir forustu vegamálastjóra, en auk hans skipuðu hópinn fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna og samgrn. Starfshópurinn hefur unnið mjög ötullega að þessu verki í haust og vetur og lauk störfum nú í febrúar og skilaði niðurstöðum sínum til mín. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hópnum vel unnin störf og lýsa því að þessi tilhögun sem þarna var viðhöfð er sú sama sem notuð var á sínum tíma þegar undirbúin var tillaga til langtímaáætlunar í vegagerð. Að formi til voru niðurstöður hópsins settar fram sem till. til þál. um langtímaáætlun ásamt athugasemdum, en auk tillögunnar sjálfrar koma hugmyndir starfshópsins og tillögur um mörg atriði varðandi langtímaáætlun og verkefni hennar fram í athugasemdum. Þar er einnig að finna margvíslegar upplýsingar um vegakerfið, ástand þess og þarfir. Efnislega er sú tillaga sem hér liggur fyrir ásamt athugasemdum óbreytt frá þeim niðurstöðum sem starfshópurinn skilaði af sér. Það er rétt að geta þess, hæstv. forseti, að fulltrúar Sjálfstfl. í þessum hópi rituðu mér bréf og gerðu þar grein fyrir bókun sem þeir höfðu lagt fram á fundum nefndarinnar. Ég ætlaði þess vegna, hæstv. forseti, að gera grein fyrir þeirri bókun sem ég fékk upplýsingar um með bréfi að fulltrúar Sjálfstfl. hefðu lagt fram, en sú bókun fylgdi ekki tillögunum þegar þær komu til mín. Ég hafði þess vegna hugsað mér að hafa þann hátt á að gera grein fyrir þessari bókun fulltrúa Sjálfstfl. hér. Reyndar sé ég nú og heyri að einn þeirra er hér mættur í þingsalinn og tekur því væntanlega þátt í umræðunum á eftir. En bókunartextinn mun hafa verið svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Þar sem ráðherra hefur tekið ákvörðun um að leiðir til fjáröflunar og skipting fjármagns milli rekstrar - og fjárfestingarliða skuli vera í höndum ríkisstjórnar og stuðningsflokka hennar á Alþingi lýsum við fulltrúar Sjálfstfl. yfir að við lítum svo á að ráðherra og ríkisstjórn vilji ekki lengur leita eftir pólitískri samstöðu um gerð vegáætlunar og langtímaáætlunar um vegagerð. Við áskiljum okkur rétt til að endurmeta stöðu okkar í þessari nefnd út frá breyttum forsendum.`` Þetta var bókun þessi sem fulltrúar Sjálfstfl. í starfshópnum lögðu fram á einum fundi nefndarinnar. Eftir sem áður er það nú von mín og trú að sem víðtækust pólitísk samstaða geti orðið um þetta mál hér eftir sem hingað til. Á það hefur sjaldnast skort að allir þingmenn hafi unnið að þessum málum án þess að gera þar mikinn greinarmun á veru sinni í stjórn eða stjórnarandstöðu og langoftast hefur tekist ánægjuleg og farsæl samstaða um þessi mikilvægu mál hér á hinu háa Alþingi. Ég vænti þess að í hv. fjvn., sem fær þessi mál til meðferðar, sem og í þingmannahópum kjördæmanna verði eftir föngum leitast við að ná fram slíkri samstöðu. Áður en ég vík nánar að tillögunni sjálfri vil ég gera nokkra grein fyrir þróun vegamála þann tíma sem liðinn er frá því að langtímaáætlunin var gerð 1983. Samkvæmt þeirri áætlun skyldi tiltekið hlutfall af þjóðarframleiðslu renna til vegamála og framkvæmda í vegamálum hverju sinni. Skemmst er frá því að segja að þetta hlutfall hefur aldrei náðst. Það var skv. eldri mælingum þjóðarframleiðslu miðað við að 2,4% skyldu renna til þessa málaflokks. Nýrri aðferðir við útreikning þjóðarframleiðslu munu lækka það hlutfall í um 2,14%, en eins og áður sagði hefur þetta hlutfall því miður aldrei náðst og reyndar vantað talsvert upp á. Við athugun á tveimur stærstu útgjaldaliðunum, þ.e. nýbyggingum og sumarviðhaldi, kemur í ljós að þessir liðir hafa á árunum 1983 -- 1990 fengið um það bil 3 / 4 hluta þess fjármagns sem vera átti skv. áætluninni. Hér munar auðvitað miklu og kemur þetta fram og hefur komið í minni framkvæmdum en þess ber þó að geta að þær hafa ekki minnkað í sama mæli og þetta hlutfall gæti bent til. Kemur þar ýmislegt til og má í því sambandi nefna að nokkru fjármagni var haldið óskiptu í áætluninni og hefur það allt gengið til þess að mæta fjárvöntuninni. Ytri aðstæður hafa einnig lengst af verið hagstæðar. Má þar nefna aðstæður á útboðsmarkaði, lágt verð á olíu og asfalti. Þá er einnig rétt að geta þess að í ýmsum tilvikum var gripið til ódýrari útfærslna, minna byggt af nýjum vegum en meira um styrkingar á eldri vegum og síðan lagt bundið slitlag á þá eftir slíka styrkingu og það jafnvel stundum einbreitt slitlag. Loks var ýmsum dýrum framkvæmdum frestað en lögð meiri áhersla á ódýrari framkvæmdir, ekki síst þar sem ná mátti góðum árangri og löngum samfelldum köflum í lagningu bundins slitlags. Í heild má segja að bundin slitlög hafi haft talsverðan forgang framan af, enda er lengd þeirra nú orðin nokkru meiri en áætlað var, eða 1932 km á stofnbrautum í árslok 1990 á móti þeim 1750 sem áætlunin gerði ráð fyrir. Að auki eru um 320 km af þjóðbrautum lagðir bundnu slitlagi. Alls eru því bundin slitlög 2257 km af þjóðvegakerfinu og af þeim eru um 300 km einbreiðir eða ná ekki fullri breidd. Að öðru leyti er samanburður raunframkvæmda við áætlanir mjög flókinn og erfiður og verður ekki farið að ráði nánar út í hann hér. Hafa ber þó í huga að árangur hefur náðst á fleiri sviðum en í bundnum slitlögum þó að hann sé hvað mest áberandi þar. Þannig hefur burðarþol vega aukist mikið og mörgum þröskuldum á vegakerfinu hefur verið útrýmt til mikilla bóta fyrir umferð og samgöngur. Til enn frekari skýringa á þessum tiltölulega góða árangri í lagningu bundinna slitlaga má nefna að við upphaf langtímaáætlunar var mikið til af uppbyggðum malarvegum með allgóðu burðarþoli. Þessa vegi vantaði fyrst og fremst bundna slitlagið ásamt lágmarkslagfæringum en kostnaður við slíka aðgerð getur legið á bilinu 3 -- 4 millj. kr. á km á verðlagi þessa árs. Það er rétt að taka það fram að allar tölur sem hér verða nefndar og allar tölur í bæði till. til þál. um langtímaáætlun og vegáætlun eru á verðlagi yfirstandandi árs, á verðlagi gildandi fjárlaga, þannig að allur samanburður á að vera handhægur og ætti þetta að gera það að verkum að mönnum sé óhætt að bera saman tölur hvarvetna sem þær birtast í þessum skjölum. Eins og ég sagði um þessa vegi, sem þannig voru teknir og lagfærðir og fyrst og fremst vantaði lagfæringu og bundið slitlag, er kostnaður við slíkar aðgerðir gjarnan á bilinu 3 -- 4 millj. kr. á núverandi verðlagi. Mikil áhersla var lögð á að koma slitlagi á marga þessa vegi, enda fátt sem er þjóðhagslega hagkvæmara né kemur vegfarendum betur. Að hinu leytinu eru þess mörg dæmi að nýbygging vega með bundnu slitlagi kosti á bilinu 15 -- 20 millj. kr. á km. Sem dæmi um þetta má nefna umfangsmiklar vegaframkvæmdir sem nú standa yfir eða eru fyrir dyrum á Ólafsvíkurvegi um Mýrar, Vesturlandsvegi í Norðurárdal og Norðurlandsvegi um Öxnadal og Öxnadalsheiði. Þar eru kostnaðartölur af þessari stærðargráðu á hvern km ekki óalgengar. Eru þá enn ótaldir þeir staðir þar sem kostnaður getur vegna sérstaklega erfiðra aðstæðna orðið enn miklu hærri en þetta, þó ekki séu nefnd þau mannvirki sem allra dýrust eru, þ.e. stórbrýr, fjarðaþveranir, jarðgöng og mannvirki á höfuðborgarsvæðinu, en af augljósum ástæðum er hver km þegar þannig er komið allmiklu dýrari en gildir um almenna vegalagningu. Sú áhersla á bundin slitlög sem ég hef lýst hér á undan var eðlileg og skynsamleg í upphafi langtímaáætlunar. Jafnframt var ljóst að það hlyti að draga nokkuð úr lögn bundinna slitlaga eftir því sem gengi á ódýrari vegarkafla og þeir dýrari kæmu meira inn. Þá var enn fremur ljóst að dýrustu verkefnin gætu ekki beðið nema takmarkaðan tíma. Augljósast var þetta með ýmsar af stærstu brúnum, en margar hverjar gerast þær gamlar og þreyttar og þola í raun illa sívaxandi þungaflutninga. Þetta á ekki síður við um höfuðborgarsvæðið þar sem umferðarslysin eru flest og þrengsli svo mikil í umferðinni að ekkert má út af bera ef komast á hjá öngþveiti. Þá á þetta enn fremur við um ýmsa þá erfiðu þröskulda á landsbyggðinni sem ekki verður unninn bugur á nema með mjög dýrum lausnum á borð við fjarðaþveranir eða jarðgöng. Þessir þröskuldar eru margir hverjir helstu þrándar í götu eðlilegrar byggðaþróunar á sínum svæðum og það að sigrast á þeim er því eðli málsins samkvæmt í hópi allra brýnustu byggðamála í landinu. Með hliðsjón af þessum staðreyndum var gerð nokkur áherslubreyting við samþykkt vegáætlunar vorið 1989. Þá var tekinn inn nýr verkefnaflokkur, stórverkefni, og undir þann lið felld jarðgöng, stórbrýr og fjarðaþveranir, svo og framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Þessi breyting átti sér nokkurn aðdraganda og höfðu fyrirrennarar mínir í stóli samgrh. látið vinna áætlanir um jarðgöng og framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Þá höfðu og framkvæmdir hafist við jarðgöng í Ólafsfjarðarmúla árið áður, þ.e. síðla árs 1988, þó ekki hefði endanlega verið gengið frá skiptingu og fjármögnun verks. Var það raunar dæmi um það að illmögulegt var að leysa fjármögnun verkefnis af viðkomandi stærðargráðu miðað við þá tilhögun sem gilti áður en stórverkefnaflokkur kom til sögunnar út frá skiptingu fjármagns milli kjördæma. Enn frekari áhersla var síðan lögð á jarðgangagerð þegar samþykkt var á Alþingi þáltill. um flýtingu jarðganga á Vestfjörðum og lánsheimildir til ríkisstjórnarinnar í því skyni. Ekki verður hjá því komist að þessi stóru verkefni ásamt því að fram undan bíða margir dýrir kaflar á almenna vegakerfinu og dýrari en fengist var við framan af hafi nokkur áhrif í þá átt að árleg aukning á bundnu slitlagi verður nú minni milli ára en þegar best gekk í þeim efnum. Ég hef hér á undan farið í stuttu máli yfir þróun í vegaframkvæmdum frá því að langtímaáætlunin kom til sögunnar 1983 og vikið að stöðunni eins og hún er nú. Þetta er það baksvið sem hafa verður í huga þegar niðurstöður starfshópsins sem birtast í fyrirliggjandi tillögu eru skoðaðar. Verður nú nánar fjallað um tillöguna sjálfa og þær hugmyndir sem þar koma fram og fyrst vikið að fjármálum. Í ljósi reynslu undangenginna ára er nú horfið frá því að miða fjármagn við tiltekið hlutfall af þjóðarframleiðslu. Þar er að sjálfsögðu fyrst og fremst átt við þá reynslu að það tiltekna hlutfall hefur aldrei náðst, heldur hafa aðstæður við fjárveitingagerð og fjárlagasmíð hverju sinni markað þennan ramma og augljóst að hinir mörkuðu tekjustofnar eru sá grunnur sem vegamálin hafa byggst á fyrst og fremst. Er þess vegna horfið að því ráði hér, sem í raun má segja að hafi verið gert í fyrsta sinn með afgreiðslu vegáætlunar á Alþingi vorið 1989, að miða við tilteknar fjármagnsforsendur sem byggja á beitingu hinna mörkuðu tekjustofna. Á þessu er þó sú undantekning að reiknað er með sérstöku framlagi úr ríkissjóði á þessu ári til að hefja jarðgangaframkvæmdirnar á Vestfjörðum. Miðað er við að tekjustofnar verði almennt nýttir til fulls og fari þá einnig vaxandi með aukinni umferð. Gera þarf nokkurt átak til að auka nýtingu tekjustofna frá því sem nú er. Meðal þess sem gera þarf er að ná upp slaka í bensíngjaldi og þungaskatti og eyða því tekjutapi eða áhrifum afsláttar á bensíngjaldi á blýlausu bensíni sem verið hefur í gildi frá því í júní 1989. Og loks að breyta og bæta innheimtu þungaskatts en talið er að undanbrögð frá skattinum séu veruleg. Miðað er við að tekjuaukinn af þessum aðgerðum komi fram á árunum 1991 -- 1994. Verður nánari grein gerð fyrir einstökum þáttum málsins Í framsögu fyrir vegáætlun hér á eftir. Ítrekað skal að nýting tekjustofna með þeim hætti sem hér er lýst er ein af meginforsendum langtímaáætlunar. Hér er reynt að fara raunhæfa leið í fjáröflun og sanngjarna að því leyti að umferðin greiði kostnaðinn, enda er það hún sem nýtur verkanna. Verður það svo verkefni ríkisstjórnar og Alþingis á hverjum tíma að fylgja því eftir að fjár sé aflað til þessa mikilvæga málaflokks svo sem hér er fyrirhugað. Farið var yfir markmið langtímaáætlunar og þau nokkuð aukin og endurskoðuð. Meðal nýjunga á því sviði má nefna markmið um aukna þjónustu við vegfarendur, bæði vetur og sumar, til að samgöngur geti verið greiðar og öruggar. Í tengslum við þetta er innleitt hugtakið ,,samgöngusvæði`` en það tekur til svæðis umhverfis þjónustumiðstöð eða þéttbýli þar sem fjarlægðir eru ekki meiri en svo að sækja megi þjónustu til miðstöðvarinnar a.m.k. nokkrum sinnum í viku og engir þeir þröskuldar á vegakerfinu fyrir hendi sem hindri slíkt í verulegum mæli. Þjónusta við umferðina, svo sem vetrarþjónusta, á að taka mið af þessum svæðum þannig að hún er mest innan svæða en minni milli svæða. Með þessu móti er verið að koma til móts við þarfir um meiri hreyfanleika og þá þróun víða um land að fólk sæki vinnu, skóla eða þjónustu þéttbýlis en búi áfram í dreifbýli. Þá er einnig lögð meiri áhersla á umferðaröryggi en áður. Sett er fram það markmið að slysum skuli fækka í heild. Undanfarið hefur slysum í grófum dráttum fjölgað í svipuðum mæli og umferð hefur aukist, þ.e. slysatíðni hefur verið nokkurn veginn óbreytt hlutfall. Það væri mikil og góð breyting ef tækist að stöðva þessa þróun og draga úr fjölda slysa þrátt fyrir þá aukningu í umferð sem búast má við. Hér er um mjög flókið og viðamikið verkefni að ræða sem margir aðilar þurfa að hjálpast að við. Með því að leggja áherslu á þetta hér er verið að ákveða að leggja meira af mörkum í þessu skyni. Vegagerð ríkisins er jafnframt falið að vinna að þessu markmiði í samvinnu við aðra. Í þessu ljósi m.a. má líta nýtt markmið í byggingu umferðarmannvirkja á allra umferðarmestu þjóðvegunum sem tryggi greiða umferð bifreiða og öllum vegfarendum öryggi, bæði þeim sem akandi eru og eins hinum. Af öðrum breytingum má nefna að bundin slitlög aukast nú verulega frá fyrri markmiðum eða úr 3.140 km í 5.350 km. Allir þýðingarmeiri vegir skulu hafa 10 tonna burðarþol eins og áður en nú er sett það markmið fyrir nýbyggingu vega og brúa á þessum leiðum að reiknað skuli með 11,5 tonna burðarþoli. Helgast þetta af því að þessar kröfur eru nú að ryðja sér til rúms í Evrópu og víðar. Flutningatæki verða því fljótlega miðuð við þessar tölur. Verður í framtíðinni ekki undan því vikist að færa hlutina hér á landi til samræmis við það sem þeir eru í okkar nágrannalöndum og þeim löndum þar sem bílar og flutningatæki okkar eru framleidd. Þó skal lögð á það áhersla að hér er fyrst og fremst verið að horfa til framtíðar. Vegakerfi okkar er að mörgu leyti illa í stakk búið til að taka við auknum þunga og ber að flýta sér hægt í þeim efnum að leyfa hér aukinn öxulþunga. Þau markmið sem hér eru sett fram höfða sum hver til dagsins í dag en önnur horfa til nokkurrar framtíðar. Það kostar mikið fé að fullnægja þeim og verður vikið nánar að því síðar. Rétt er þó að ítreka að markmiðin eru raunsæ og brýnt að fullnægja þeim til að tryggja hagstæða þróun mannlífs og atvinnulífs í okkar landi. Ég mun nú víkja að útgjaldahlið áætlunarinnar í stærstu liðum og helstu nýmælum þar. Viðhaldsliðum er nú skipt með nokkuð öðrum hætti en verið hefur í langtímaáætlun og vegáætlun. Þjónusta við vegfarendur og rekstur vegakerfisins er skilin frá öðrum viðhaldsverkefnum. Er þá einkum tvennt haft í huga. Í fyrsta lagi fá rekstrar- og þjónustuverkefnin fastari sess og meiri þunga með þessu móti. Er það í samræmi við aukna áherslu á þessa liði í markmiðum áætlunarinnar. Í öðru lagi eiga þessi verkefni litla samleið með flestum öðrum viðhaldsverkefnum í framkvæmdalegu tilliti. Þjónustu- og rekstrarverkefnum er skipt í tvennt, þ.e. almenna þjónustu og vetrarþjónustu. Almenna þjónustan miðar að því að halda vegum í því horfi að umferð sé greið og örugg. Undir þennan verkefnaflokk falla því viðgerðir allar, yfirborðsmerkingar á bundnum slitlögum, heflun og rykbinding á malarvegum svo og kantstikur, áningarstaðir og lýsing að ógleymdu eftirliti og upplýsingagjöf til vegfarenda. Kostnaður við þessi verkefni hefur verið metinn um 800 millj. kr. á ári ef þeim væri sinnt eins og æskilegt væri. Fer sá kostnaður vaxandi með aukinni umferð. Miðað er við að fjárveitingar í byrjun langtímaáætlunar séu um 80% af þessari þörf en fari vaxandi upp í um 90% í lok annars tímabils. Vetrarþjónustan fer fram í samræmi við snjómokstursreglur á hverjum tíma. Fjárþörf til þessa liðar er nú metin um 570 millj. kr. í meðalári. Hefur þá verið tekið tillit til rýmkunar reglna sem unnið hefur verið að undanfarið og taka munu gildi á næstunni. Sé höfð hliðsjón af markmiðum áætlunarinnar og vaxandi kröfum vegfarenda verður að reikna með að kostnaður við þennan lið aukist töluvert á næstu árum og er það gert hér. Þá er komið að viðhaldi veganna. Það miðar að því að varðveita verðmæti vegarins og hæfni hans til að bera þann umferðarþunga sem honum er ætlaður. Hefðbundið viðhald tekur til endurnýjunar burðarlaga og slitlaga, styrkingar á brúm svo og lagfæringar á hættustöðum, snjóastöðum og fleira þess háttar. Miðað við ástand vegakerfisins er ljóst að viðhaldið verður einnig að ná yfir að styrkja og bæta verulegan hluta malarveganna þar sem ekki er unnt að bíða eftir fjárveitingum á nýbyggingarfé. Fjárþörf þessara verkefna hefur verið metin um 1.300 millj. kr. á ári og fer hún vaxandi. Þessi liður hefur verið mjög vanhaldinn með fjárveitingar á undanförnum árum og hafa malarvegirnir því ekki tekið nauðsynlegum framförum. Í byrjun langtímaáætlunar fær þessi útgjaldaliður innan við 60% af þörf. Fjárveitingar eiga þó að vaxa, eru komnar í um 80% af fjárþörf í lok fyrsta tímabils. Þá um nýbyggingar vega og brúa. Gerð hefur verið úttekt á ástandi vegakerfisins og metinn kostnaður við æskilegar endurbætur á því. Niðurstaða þeirrar áætlunar er að það kosti um 74 milljarða kr. að koma vegakerfinu í það ástand sem æskilegt væri að það væri í í dag. Miðað við það fjármagn sem áætlunin gerir ráð fyrir að renni til þessa málaflokks má gera ráð fyrir að þessi uppbygging taki um 25 ár. Margt mælir með því að framkvæmdahraði á stofnvegakerfinu sé nokkru meiri en á hliðarvegum og hefur svo verið á undanförnum árum. Tekið er tillit til þessa við skiptingu fjármagns milli einstakra framkvæmdaflokka í nýbyggingum og við það miðað að þau verkefni sem áætlunin gerir ráð fyrir á stofnbrautum, brúm á stofnbrautum og stórverkefni verði unnin á 20 árum, verkefni á höfuðborgarsvæðinu á 25 árum og á þjóðbrautum og brúarbyggingar á þjóðbrautum á 40 árum. Er þá hert töluvert á framkvæmdum við þann málaflokk frá því sem verið hefur. Framkvæmdaflokkar eru að mestu leyti þeir sömu og verið hafa í vegáætlun að undanförnu. Þó er lögð til sú breyting frá þeirri skiptingu sem ákveðin var í vegáætlun fyrir árin 1989 -- 1992 að fjárveitingar til höfuðborgarsvæðisins, sem þá voru hluti af stórverkefnum, eru nú hafðar undir sérstökum lið. Er það gert til hagræðingar við frekari vinnslu áætlunarinnar þar sem höfuðborgarsvæðið hefur mikla sérstöðu og það fær einnig framlög af fjárveitingum til þjóðvega í þéttbýli. Verður nú vikið lítillega að einstökum verkefnaflokkum. Áætlað er að kostnaður við að koma stofnbrautum í það ástand sem æskilegt er í dag nemi rúmum 25 milljörðum króna. Er þá miðað við það að bundið slitlag verði sett á þær allar, rúmlega 4.000 km lengd, og burðarþol verði að lágmarki 10 tonn en 11,5 tonn á þeim köflum sem endurbyggðir verða í samræmi við markmiðin sem áður voru nefnd. Inni í áðurnefndri kostnaðartölu er einnig kostnaður við brýr á stofnbrautum. Þar eð í þessum framkvæmdaflokki eru mörg stór verkefni sem taka langan tíma í undirbúningi er mjög æskilegt að við afgreiðslu Alþingis á þáltill. þessari verði ákveðin röðun framkvæmda innan hans á fyrst þremur tímabilum áætlunarinnar. Höfuðborgarsvæðið. Á undanförnum árum hefur þörf fyrir framkvæmdir við stofnvegakerfi á höfuðborgarsvæðinu farið ört vaxandi vegna aukinnar umferðar. Er talið að fjármagnsþörf til þessara framkvæmda sé tæpir 19 milljarðar kr. Á það bæði við um framkvæmdir við þjóðvegi á svæðinu og þjóðvegi í þéttbýli. Umferðaröryggi á vegum þessum er víða verulega áfátt og því miklar vonir bundnar við að slysum fækki við úrbætur. Þá er afkastagetu einnig áfátt. Flestar aðgerðir til úrbóta eru hins vegar mjög dýrar og er orðið aðkallandi að framkvæmdum þessum verði sinnt í miklu ríkara mæli en verið hefur. Undir stórverkefni falla framkvæmdir eins og þær sem þegar hafa verið nefndar, jarðgöng, stórbrýr og fjarðaþveranir. Í athugasemdum starfshópsins með þáltill. þessari er sett fram tillaga um hvaða verkefni skuli falla undir þennan framkvæmdaflokk og tillaga um skiptingu fjárveitinga á fyrstu þremur tímabilum áætlunarinnar. Er þar m.a. gert ráð fyrir að framkvæmdum og fjármögnun Vestfjarðaganga ljúki á öðru tímabili og þá hefjist einnig framkvæmdir við Austfjarðagöng. Er þetta í samræmi við þá röð sem sett var fram í vegáætlun 1989 -- 1992. Af stórbrúm og fjarðaþverunum eru á fyrsta tímabili þau verkefni sem voru í fyrrnefndri vegáætlun, þ.e. Dýrafjörður, Markarfljót og Breiðdalsá. Þess utan fær vesturós Héraðsvatna fjárveitingu og byrjunarframkvæmdir eru á fyrsta tímabili til Kúðafljóts og Gilsfjarðar. Þessi tvö stóru verkefni fá svo allt framkvæmdaféð á öðru tímabili. Síðan koma nokkur ný verkefni til sögunnar á þriðja tímabili. Eru það Skjálfandafljót, Jökulsá hjá Fossvöllum, Jökulsá í Lóni og byrjunarfjárveiting er til Kolgrafafjarðar á Snæfellsnesi. Samkvæmt markmiðum áætlunarinnar ætti bundið slitlag að koma á rúmlega 1.500 km á þjóðbrautum. Allar helstu þjóðbrautir eiga að þola 10 tonna öxulþunga og aðrar þjóðbrautir eiga að þola að lágmarki 7 tonna öxulþunga. Áætlað er að kostnaður við endurbætur á þjóðbrautum nemi 17 -- 18 milljörðum kr. og er þá meðtalinn kostnaður við brúarbyggingar á þjóðbrautum. Framkvæmdum við þjóðbrautir hefur miðað mjög hægt að undanförnu og er í þáltill. gert ráð fyrir að herða nokkuð á þeim frá því sem verið hefur. Til girðinga og uppgræðslu er ætlað að verja nokkuð auknu fjármagni og er það til þess að greiða þann kostnað til girðinga og uppgræðslu meðfram vegum sem þörf er á. Gert er ráð fyrir því að þegar um nýjar framkvæmdir verði að ræða verði þessi kostnaður greiddur af nýbyggingafénu sjálfu, þ.e. þegar stofnbrautir eða þjóðbrautir eiga í hlut. Ætti þess vegna framkvæmdagildi þessa liðar að vaxa verulega og með því móti takast að vinna upp þann langa vanrækslusyndahala sem þarna er á ferðinni, því miður. Mikilvægt er að nýbyggingar brúa séu í takt við nýbyggingar vega. Margar eldri brýr eru orðnar lélegar og svara engan veginn þeim kröfum sem gerðar eru til burðarþols og umferðaröryggis í dag. Af öðrum útgjaldaliðum vil ég svo fara nokkrum orðum um fjallvegi, sýsluvegi og þjóðvegi í þéttbýli. Undir fjallvegi falla einnig þjóðgarðavegir og reiðvegir. Þessir vegir hafa yfirleitt ekki verið fyrirferðarmiklir í fjárveitingum á vegáætlun. Þeir gegna þó mikilvægu hlutverki í tengslum við ferðalög og útiveru hvers konar. Auk þess er það öryggisatriði að beina hestamönnum frá þjóðvegunum og verður þá oft að leggja sérstaka reiðstíga fyrir þá. Í till. eru framlög til þessara verkefna aukin nokkuð þegar í upphafi frá því sem verið hefur og haldið áfram á þeirri braut út áætlunartímann. Ekki er um stórar tölur að ræða en hlutfallsleg aukning er töluverð. Er vonast til að þoka megi þessum vegum áfram fyrir þær fjárveitingar. Nokkrar ár eru enn óbrúaðar á fjölförnum aðalfjallvegum og væri mikil bót að því að brúa þær. Þarf að hafa þær með í myndinni við skiptingu fjárveitinga til brúargerða þegar kemur að gerð vegáætlana. Gerð vega um hálendi landsins hefur verið mikið til umræðu undanfarið, þar á meðal í tengslum við fyrirhugaðar lagnir háspennulína milli landshluta. Hef ég nýlega skipað starfshóp til að hafa samráð um þessi efni með það í huga að fjármagn nýtist sem best og þeir vegir sem lagðir eru þjóni sem flestum. Í starfshópi þessum eru fulltrúar samgrn. og iðnrn., Vegagerðar, Landsvirkjunar svo og Náttúruverndarráðs og umhvrn. Frá og með árinu 1990 eru sýsluvegir alfarið fjármagnaðir með ríkisframlagi í tengslum við breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga en heimaframlag á móti fellt niður. Hið lögbundna heimaframlag hafði gjarnan legið nálægt 1 / 3 hluta framkvæmdafjármagnsins í heild en mótframlag ríkisins verið um 2 / 3 hlutar. Að meðaltali var lögboðið framlag ríkis og heimaaðila á árunum 1980 -- 1989 tæpar 190 millj. kr. Auk þessa var svo sveitarfélögum heimilt að leggja fram aukaframlag og fá ríkisframlag á móti. Þessi aukaframlög námu um 45 millj. kr. á ári á sama árabili. Framlög samkvæmt till. eru um 195 millj. kr. á ári á fyrsta tímabili en fara síðan vaxandi. Þannig er miðað við að árin á undan svari þau rúmlega til allra lögbundinna heimaframlaga og ríkisframlaga á fyrsta tímabili og nái síðan á þriðja tímabili þeirri upphæð að jafngilda öllum framlögum og aukaframlögum eins og þau voru að meðaltali á þessu árabili, 1980 -- 1989. Nú sér fyrir endann á því verkefni að leggja bundið slitlag á þjóðvegi í þéttbýli um land allt. Viðhald þessara vega, auk endurbóta sem falla til utan höfuðborgarsvæðisins, verða því meginverkefnin á næstu árum. Reiknað er með að fjármagn samkvæmt till. dugi til að leysa þessi verkefni en á fyrsta tímabili er það svipað og verið hefur síðustu ár en þó örlítið meira og fer sífellt vaxandi á öðru og þriðja tímabili. Miðað er við að höfuðborgarsvæðið verði leyst sérstaklega eins og áður var vikið að. Hæstv. forseti. Ég hef hér stiklað á stóru um nokkra helstu þætti þessarar langtímaáætlunar. Að lokum vil ég enn leggja áherslu á mikilvægi þess að hvergi verði slegið slöku við um uppbyggingu á þessu sviði. Þrátt fyrir þá aukningu fjár sem hér er gert ráð fyrir er þó skemmra gengið í þeim efnum en ég hefði gjarnan viljað sjá og tel æskilegt. Góðar samgöngur, og þá ekki síst á landi, eru óumdeilanlega einn af hornsteinum framfara og þróunar á öllum sviðum í okkar landi. Ég held að það sé sama hvar borið er niður. Forsenda þess að við Íslendingar sem þjóð, og þá ekki síst landsbyggðin sem svæði, geti verið og orðið fullgildir þátttakendur í tækniþjóðfélagi nútímans og framtíðarinnar er góðar og greiðar samgöngur. Ekkert minna en stórátak á því sviði dugar til þess að búa nægjanlega vel í haginn fyrir framtíðina í þessum efnum. Ég þykist reyndar vita að hv. alþm. séu mér sammála um þetta og ég vænti þess að þeir muni ekki láta sitt eftir liggja við vinnslu þessarar áætlunar á þinginu og afgreiðslu hennar þótt skammt sé til þingloka. Þar sem takmörkuðu fjármagni er til að skipta miðað við þær geysilegu þarfir sem við sjáum í vegakerfinu og ég hef hér gert grein fyrir er enn frekari nauðsyn en ella á skýrri stefnumörkun og vandaðri áætlunargerð þannig að allur undirbúningur verka verði sem bestur og markvissastur og að það fjármagn sem hv. Alþingi treystir sér til að leggja til framkvæmda á þessu sviði á komandi árum nýtist sem allra best. Það er því einlæg von mín, hæstv. forseti, að þessi langtímaáætlun verði afgreidd hér á þessu þingi. Það væri að mínu mati mjög æskilegt að skapa með því enn frekari festu í framkvæmd þessara mála og á það ekki síst við vegna þeirra stóru verkefna sem þarna eru á ferðinni. Enginn vafi er á því að sú tilhögun sem fest hefur í sessi með þáltill. um vegamál og langtímaáætlun og reglubundinni endurskoðun og vinnslu þessara mála í góðri samvinnu fjárveitingavalds og framkvæmdarvalds hefur reynst þessum málaflokki farsæl. Ég bind vonir við að svo geti orðið hér eftir sem hingað til. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að till. verði vísað að lokinni þessari umr. til hv. fjvn.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Það hefur orðið að samkomulagi milli hæstv. samgrh. og forseta, ef því verður ekki mótmælt, að þessu máli verði nú frestað en hæstv. ráðherra tali nú fyrir 4. dagskrármálinu, Vegáætlun 1990-1991, en síðan fari umræða fram um tillögurnar báðar.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég hafði hugsað mér að gera þá athugasemd sem ég geri nú við umræður um langtímaáætlun í vegagerð. Ég skal ekki hafa afskipti af því hvernig haldið verður á málinu að öðru leyti. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því að sú greinargerð sem fylgir frv. er efnislega röng. Ég átti af hálfu Sjálfstfl. sæti í þeirri nefnd sem hafði með endurskoðunina að gera ásamt Sturlu Böðvarssyni. Hinn 13. sept. sl. gerðum við svofellda bókun í þeirri nefnd, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þar sem ráðherra hefur tekið ákvörðun um að leiðir til fjáröflunar og skipting fjármagns milli rekstrar - og fjárfestingarliða skuli vera í höndum ríkisstjórnar og stuðningsflokka hennar á Alþingi lýsum við fulltrúar Sjálfstfl. yfir að við lítum svo á að ráðherra og ríkisstjórn vilji ekki lengur leita eftir pólitískri samstöðu um gerð áætlunar og langtímaáætlunar um vegagerð. Við áskiljum okkur rétt til að endurmeta stöðu okkar í þessari nefnd út frá breyttum forsendum.`` Það er ljóst, hæstv. forseti, samkvæmt þessari bókun að við erum ekki formlegir aðilar að þeirri greinargerð sem fylgir till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð né um fjáröflun eða skiptingu fjármagns, enda var ekki fjallað um það mál á lokastigi í nefndinni heldur var ákvörðun um þau atriði tekin í stjórnarflokkunum og í ríkisstjórn. Það var ekki formlega tilkynnt í nefndinni hvaða viðbrögð þær tillögur sem kynntar voru höfðu fengið í stjórnarflokkum. Ég hlýt að óska eftir því, hæstv. forseti, að þetta frv. verði endurprentað og hæstv. ráðherra gefið svigrúm til þess að leiðrétta greinargerðina í samræmi við staðreyndir málsins.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna þessara orða hv. 2. þm. Norðurl. e. hafði forseti ekki gert sér grein fyrir öðru en að á bls. 2 í athugasemdum við þáltill. er getið nefndarmanna og forseti hafði skilið það svo að það þingskjal sem hér liggur fyrir væri verk þeirra allra. En hæstv. samgrh. ætlar nú að skýra þetta og óskar forseti eindregið eftir því.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég gerði grein fyrir þessari bókun fulltrúa Sjálfstfl. í nefndinni í framsöguræðu minni. Ég gat þess að eins og málið bar að mér fékk ég upplýsingar um það í bréfi að þeir hefðu lagt fram í nefndinni þessa bókun og ég taldi rétt og skylt að láta það koma fram. Það var síður en svo ætlun mín að leyna því, eins og ég vænti að menn samþykki, því að ég gerði í byrjun ræðu minnar, um leið og ég gerði grein fyrir störfum hópsins, grein fyrir þessari bókun sjálfstæðismanna og las hana upp. Ég er tilbúinn að athuga hvort mönnum þykir eðlilegra að hún sé prentuð í þingskjalinu sjálfu eða hvort þetta sé fullnægjandi kynning á henni, að geta hennar og lesa hana upp með þessum hætti, þannig að hún fylgi inn í þingtíðindin umræðum um málið. Að sjálfsögðu ber ég ábyrgð á hinum endanlega texta tillögunnar eins og hann er lagður fram, en ég hef getið þeirrar ágætu vinnu og þess mikla starfs sem undirbúningshópurinn innti af höndum. Það var ekki ætlun mín að gera mönnum annað en satt og rétt til í þessum efnum og ég bið að sjálfsögðu hv. fulltrúa Sjálfstfl. velvirðingar á því ef þeir hafa hugsað sér að þeirra bókun yrði komið á framfæri með öðrum hætti, þá er sjálfsagt að athuga það. Ég mun skoða það og ræða við hv. þm. En tillagan er stjtill. eins og venja er, byggð á þeirri vinnu sem hópurinn innti af höndum og afstaða og fyrirvarar Sjálfstfl. eru ljósir. Þeir koma skýrt fram í þessari bókun þannig að ég sé ekki að hér eigi að þurfa að vera tilefni til neins misskilnings.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að í þingskjalinu er rangt farið með. Ég vil vekja athygli á nokkrum orðum í inngangi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hugmyndir og tillögur starfshópsins um fjölmörg atriði, sem snerta langtímaáætlunina, verða settar fram í athugasemdum þessum.`` Ég hef ekki með formlegum hætti komið að samningu þessara athugasemda. Ég lýsti því yfir í nefndinni að málið hefði tekið þá stefnu að ríkisstjórnin og stuðningsflokkar hennar tóku málið út úr nefndinni, tóku allar ákvarðanir sem skiptu máli hér í sínum þingflokkum og í ríkisstjórn. Það þýðir ekki fyrir þá að samþykkja þar að ég beri ábyrgð á þessum tillögum eða þessari greinargerð. Það verður helst að bera það undir nefndarmenn sjálfa þannig að þetta liggur alveg ljóst fyrir. Bókun mín og Sturlu Böðvarssonar er alveg skýr. Bókunin snýr að vinnubrögðum. Þar að auki liggur fyrir, sem ég mun koma að síðar, ágreiningur um fjáröflun þannig að við erum ekki aðilar að þessum tillögum eins og þær liggja fyrir. Það er ekki hægt að una því, hæstv. forseti, að í þingskjali standi að maður sé höfundur að athugasemdum með stjtill. Það er alveg gersamlega útilokað. Ég held að það sé óhjákvæmilegt fyrir forseta að grípa inn í og gefa hæstv. ráðherra tækifæri til að leiðrétta greinargerðina og endurprenta síðan þingskjalið áður en frekari slys verða. Ég kæri mig ekki um það að þessu þingskjali sé dreift með þeim hætti að ég sé einn af höfundum greinargerðarinnar, bara alls ekki. Ég biðst undan þeim höfundarrétti fullkomlega og vona að hæstv. forseti sjái til þess að þingskjalið verði leiðrétt í samræmi við staðreyndir og efni málsins. Ég geri mér grein fyrir að þetta eru mistök, en það er nauðsynlegt vegna fréttamanna og annarra sem hér eru að þetta komi skýrt fram. Ég var norðan lands. Ef ég hefði séð þingskjalið í gær hefði ég komið leiðréttingum á framfæri þegar í stað. Þar sem umræður voru hafnar og hæstv. ráðherra vék að málinu með þeim hætti sem hann gerði hér í framsöguræðu hlýt ég að taka fram að mér finnst það ekki nægilegt þó svo ræða hæstv. ráðherra yrði fest við þingskjalið og send með, hver sem biður um skjalið að leiðrétting komi fram í hans ræðu, heldur fer ég fram á að þingskjalið sjálft verði leiðrétt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna þessara orða vill forseti benda á að venja er þegar um slík nefndarstörf er að ræða hvort sem eru milliþinganefndir eða aðrar nefndir, að sé verulegur ágreiningur í nefndinni skilar minni hl. séráliti sem oft er látið fylgja með. Forseti áttar sig ekki alveg á hvort svo var að þessu sinni en mun að sjálfsögðu ræða við ráðherra og aðra aðila um frágang á þingskjalinu.

Ólafur Þ. Þórðarson (um þingsköp) : Herra forseti. Hér er greint frá því í greinargerð hverjir sátu í þessum hóp. Ég fæ ekki séð að þar sé fullyrt annað en þeir hafi setið í þessum hóp. Nú eru samþykktar þáltill. frá Alþingi og njóta þær ekki stuðnings allra sem á þingi sitja. Engu að síður geta fréttamenn sagt: Á Alþingi Íslendinga á þessu ári sátu eftirtaldir þingmenn, og svo gæti beint á eftir komið: Eftirtaldar þáltill. voru samþykktar af þinginu. Hér virðist því vera um algert samræmi að ræða ef grannt er skoðað og má merkilegt vera hversu nákvæmlega hæstv. samgrh. hefur orðað þetta þannig að ekki hlytist tjón af. Ég tel aftur á móti að hv. 2. þm. Norðurl. e. hafi staðfest það svo ekki þurfi um að deila að hann hafi setið í þessum vinnuhóp eins og fram kom því að hann gat þess hér að hann ásamt Sturlu Böðvarssyni hefði skrifað niður sérstakar athugasemdir. Og hvar voru þær athugasemdir skrifaðar niður nema hjá vinnuhópnum? Allt ber þess vegna að sama brunni í þessum efnum. Skjalið stendur fyrir sínu eins og það hefur verið prentað, sé grannt skoðað.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég get ekki skilið annað en að óhjákvæmilegt sé að endurprenta þingskjalið og óska eftir að forseti gefi úrskurð um það. Mér finnst ekki ástæða til að tala frekar um þetta úti í bæ eða gera úr þessu stórmál. Ríkisstjórnir geta skipað starfshópa að vild en það er ekki hægt að una því fyrir flokk í stjórnarandstöðu sem tekur þátt í slíkum störfum að ekki sé getið um efnislegar bókanir sem eru jafnþýðingarmiklar og sú sem ég las hér upp áðan. Hitt læt ég liggja á milli hluta hvaða augum hæstv. forseti lítur persónulega á það hvernig stjórnarandstaða eigi að haga sér í starfshópum. Ég held að hæstv. forseti verði að tala um það við sjálfan sig. En ég fer sem sagt fram á það að þingskjalið verði leiðrétt þannig að sannleikurinn komi fram. Ég er ekki að fara fram á að það sé umskrifað eða neitt slíkt, bara að þessi bókun komi fram þannig að það sjáist í þingskjalinu hvernig starfslyktir urðu í nefndinni. Eins og þingskjalið liggur fyrir er það villandi og það getur ekki verið hugsun hæstv. ráðherra að skilja þannig við starfshópinn og þetta mál.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég held að það sé langeinfaldast að ég leysi þetta mál með því að lýsa því yfir við hv. þm. að ég skal beita mér fyrir endurprentun skjalsins og birta bókun fulltrúa Sjálfstfl. í greinargerð tillögunnar. Það er sjálfsagt mál. Úr því að honum er slíkt kappsmál að svo rækilega sé vakin á henni athygli, þá skal ég gera það. Ég vísa því hins vegar á bug að það hafi verið ætlunin að setja þetta mál fram villandi með nokkrum hætti. Ég hóf mína framsöguræðu á því um leið og ég gerði grein fyrir störfum hópsins að lesa upp bókun sjálfstæðismanna og vakti þar með sérstaka athygli á henni í raun og veru. En sjálfsagt mál er að endurprenta þingskjalið. Þeir verða væntanlega greiðlega við beiðni um það hjá Gutenberg og verður þá öllu til haga haldið. Ég tel að vísu að það séu ákveðin mistök hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að þvo svo vandlega af sér höfundarréttinn af svo góðu plaggi. Ég held að hann væri fullsæmdur af því að eiga þarna ákveðinn meðhöfundarrétt, þó sjálfsagt sé að geta þess fyrirvara sem fulltrúar Sjálfstfl. kusu að hafa. Um það atriði hvers vegna hann er til kominn er mér ekki alveg ljóst. Ég óttast að einhver misskilningur hafi þar orðið. En það er rétt sem ráða má af bókuninni að ákveðnar grundvallarspurningar sem lutu að breyttum forsendum fjáröflunar til vegamála, m.a. á þessu fjárlagaári, voru kynntar í ríkisstjórn og þingflokkum, ósköp einfaldlega til þess að kanna hvort þingmeirihluti væri fyrir hendi og hvort það fengist samþykkt í stjórnarliðinu að fram kæmi stjtill., eins og vegáætlun jafnan er, sem fæli í sér slíkar breytingar. Það var einfaldlega, eins og ég skildi málið, mat forsvarsmanna hópsins að ekki þýddi að halda starfinu lengra áfram á þeim grundvelli sem þar var orðinn fyrr en þetta lægi ljóst fyrir, fyrr en ljós væri stuðningur við þessar breytingar sem m.a. fela í sér aukið framkvæmdafé til vegamála á þessu ári og styrkari forsendur tekjuáætlunar vegáætlunar til frambúðar. Þetta var talið að þyrfti að liggja fyrir áður en unnt væri að halda starfinu lengra. Þetta eru nú þær skýringar sem ég kann helstar efnislegar á málinu ef menn vilja heyra þær líka. En ég vona að við getum varið tíma okkar nú senn til þess að ræða efni málsins því að ég er tilbúinn að beita mér fyrir því að þingskjalið verði prentað upp og í inngangi eða á hæfilegum stað komi þessi bókun fulltrúa Sjálfstfl. sem þeim er mjög umhugað um eða a.m.k. þeim þeirra sem hér situr á hv. Alþingi. Og þá, ef ástæða þykir til, setja hana í það samhengi við orðalag annars staðar í greinargerðinni að gersamlega sé fyrirbyggður allur missilningur um það efni. Staða fulltrúa Sjálfstfl., þeirra tveggja sem þar sátu fyrir þann flokk, verði alveg morgunljós, eins og ónefndur embættismaður ríkisins mundi kannski orða það.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir að fallast á beiðni mína. Ég hafði ekki búist við því að taka upp efnislegar umræður um vegáætlunina undir liðnum um þingsköp. Mér hefur skilist á hæstv. forseta stundum a.m.k. að það sé viðkvæmt um hvað megi tala undir liðnum þingsköp og ekki á það treystandi að það standi að maður megi ræða þingsköp, jafnvel þó maður hafi gert um það samkomulag áður. En vegna ummæla hæstv. samgrh. er óhjákvæmilegt að það komi fram að ég hafði síður en svo neitt við það að athuga að hæstv. samgrh. tæki hluta vegáætlunar út úr nefndinni og fjallaði um þá sérstaklega í sinni ríkisstjórn og meðal stuðningsflokka ríkisstjórnarinnar. En ég vek athygli á að þá breytir nefndarstarfið auðvitað um eðli. Ég hef ekkert við vinnubrögð ráðherrans að athuga. Málið var tekið út úr nefndinni af honum og stjórnarflokkunum og lyktir urðu síðan þær að einn lokafundur til frágangs var haldinn í nefndinni. Þetta vita menn. Um þetta verður væntanlega talað efnislega á eftir, en ég vildi að það kæmi fram að ég hafði síður en svo neitt við vinnubrögð hæstv. ráðherra að athuga í þessu sambandi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég vona að allir hv. alþm. séu sáttir við þá tilhögun sem við tímans vegna og til þægindaauka höfum hér á því að ræða þessi tvö náskyldu dagskrármál, vegáætlun og langtímaáætlun. En þannig háttar til, eins og menn þekkja, samkvæmt þingsköpum að þegar um staðfestingu meiri háttar framkvæmdaáætlana er að ræða er ótakmarkaður ræðutími eins og nauðsynlegt er. Við ættum því að geta komið öllu til skila sem okkur langar til í þeim efnum. Tillaga sú til vegáætlunar fyrir yfirstandandi og næstu þrjú ár, árin 1991 -- 1994, sem er á þskj. 716, tekur til hins fyrsta af þremur tímabilum langtímaáætlunar þeirrar sem mælt var fyrir hér áðan. Það má segja að í þessari vegáætlun sé nánari útfærsla og ýmsar ákvarðanir fólgnar sem taka til stefnumiða og grundvallar langtímaáætlunarinnar. Ég mun því fyrst og fremst víkja að slíkum málum í þessari framsögu fyrir vegáætluninni en vísa að öðru leyti um stefnumál og hina stærri þætti til þess sem áður var sagt í framsöguræðu um langtímaáætlun. Till. er með hefðbundnu sniði, þ.e. í henni er að finna áætlun um fjáröflun næstu fjögur ár, svo og skiptingu útgjalda á helstu liði. Þá er þar að finna skrá um þjóðvegi og flokkun þeirra, svo og um aðalfjallvegi. Í athugasemdum með till. koma fram skýringar á einstökum liðum hennar auk ýmissa upplýsinga um vegakerfið. Rétt er að geta þess í upphafi að allar tölur eru settar fram á sama verðlagi, þ.e. verðlagi þessa árs, verðlagi gildandi fjárlaga, og eins og ég reyndar tók fram í máli mínu þegar ég mælti fyrir langtímaáætlun eiga því allar tölur í þskj. báðum að vera sambærilegar. Ef ég vík fyrst að helstu þáttum till. og þá fjármögnunarhlutanum fyrst er það að segja að framlag úr ríkissjóði á yfirstandandi ári upp á 350 millj. kr. mun renna til að hefja jarðgangaframkvæmdir á Vestfjörðum. Að öðru leyti er eingöngu um að ræða markaða tekjustofna en gert er ráð fyrir bættri nýtingu þeirra frá því sem nú er og stefnt er að því að ná fullri nýtingu hinna mörkuðu tekjustofna á áætlunartímabilinu. Meðal þess sem gera þarf til að svo megi verða má nefna eftirfarandi: Bensíngjald og þungaskattur hafa ekki hækkað í takt við verðbólgu á undanförnum árum og hefur þannig myndast nokkur slaki í þessa gjaldstofna. Reiknað er með að þessum slaka verði að mestu náð upp á þessu ári, þó þannig að mestu hækkanirnar koma til framkvæmda á síðustu mánuðum ársins og er þannig tekið mið af þeim takti og þeim viðmiðunartíma sem gildandi kjarasamningar ná til. Afsláttur af bensíngjaldi af blýlausu bensíni hefur verið í gildi síðan í júnímánuði 1989 og nemur hann um 8,5%. Var þetta gert, og mjög svo réttilega að mínu mati, til þess að hvetja til aukinnar notkunar blýlauss bensíns, hefur enda markaðshlutdeild þess farið vaxandi og er nú komin í um 60%. Reiknað er með að sú þróun haldi áfram, ekki síst eftir tilkomu 95 oktana blýlauss bensíns. Þar með er þessu upphaflega markmiði í raun og veru náð og sú þróun í notkun þessara orkugjafa fram komin og á réttri leið sem stefnt var að með því að mynda ákveðinn verðmun blýlausu bensíni í hag á árinu 1989. Hitt er svo annað mál að eins og þessir afslættir eru nú framkvæmdir, þ.e. í formi beinna afslátta frá bensíngjaldi, draga þeir úr tekjum Vegasjóðs nema unnt sé að vega þann tekjumun upp með einhverjum öðrum hætti. Það var að sjálfsögðu ekki markmiðið á sínum tíma þegar þessi verðmunur á blýlausu bensíni annars vegar og blýbensíni hins vegar var myndaður að það skyldi koma fram sem sérstök tekjurýrnun hjá Vegasjóði. Hér var verið að kalla fram ákveðin markmið sem tengjast umhverfisvernd og mengun. Nauðsynlegt er því að mínu mati að finna farveg fyrir framkvæmd þessa markmiðs þannig að það valdi Vegasjóði ekki tekjutapi. Hafa tvær leiðir einkum verið ræddar í því skyni, þ.e. að halda áfram mismunandi bensíngjaldi á blýlausu bensíni og blýbensíni en hækka þá heimild til álagningar bensíngjalds, lyfta þakinu sem svo er nefnt þannig að meðaltalstekjur geti, þrátt fyrir mismunandi bensíngjald á blýlausu bensíni og blýbensíni, orðið eins og að tekjustofninum væri beitt til fulls. Þyrfti þá að lyfta viðmiðuninni eða þakinu um allnokkur prósent til að ná þessum meðaltalstekjum inn óbreyttum. Hin aðferðin sem nokkuð hefur verið rædd er sú að búa þennan verðmun til með mismunandi tollprósentu á þessum tveimur tegundum bensíns. Báðar þessar leiðir kalla á lagabreytingar. Breyta þarf lögum um tekjuöflun til vegamála eða tollalögum, og er nú í undirbúningi frv. þar sem ákvörðun mun birtast um hvor þessara leiða verður valin og hvernig hún verður útfærð og verður slíkt frv. lagt hér fyrir. Rétt er þó að taka fram að ekki er gert ráð fyrir áhrifum af þessum breytingum á tekjur Vegasjóðs á þessu ári, þannig að í raun og veru þarf fyrst og fremst að tryggja að á næsta ári verði fundin og lögfest leið til að sjá til þess að þessi verðmunur á blýlausu bensíni og blýbensíni geti haldist án þess að það valdi tekjutapi hjá Vegasjóði. Þá má nefna innheimtu þungaskatts en þar er um tvenns konar breytingar að ræða sem áhrif hafa á þessar tekjuforsendur. Annars vegar er þar rætt um að breyta innheimtukerfinu þannig að innheimtan fari fram mánaðarlega samkvæmt áætluðum akstri og áætlun síðan leiðrétt þegar álestur fer fram, en það er nú þrisvar á ári. Mundi þetta skila tveimur aukamánuðum í innheimtu undir lok þessa árs og er reiknað með þeim tekjuauka hér. Auk þess eru vonir bundnar við að bætt skattskil með tíðari og um leið lægri greiðslum komi til. Þessi breyting eða önnur sambærileg sem skila mundi sömu tekjuniðurstöðu kallar enn fremur á lagabreytingu og er slík breyting nú í undirbúningi. Hin meginbreytingin sem tengist innheimtu þungaskatts er sú að rætt hefur verið um nýja tegund ökumæla sem, ásamt auknu eftirliti, eigi að koma að mestu leyti í veg fyrir undanbrögð frá skattinum, en þau eru eða hafa verið talin allveruleg á undanförnum árum. Nokkuð meiri tíma tekur að hrinda þessari breytingu í framkvæmd og er miðað við að tekjuauki frá þessum aðgerðum komi fram á nokkrum næstu árum. Niðurstöður fjáröflunar 1991 verða samkvæmt þessari áætlun 5.540 millj. kr. og hefur þá verið tekið tillit til áðurnefnds ríkisframlags og tíðari innheimtu þungaskatts að upphæð 170 millj. kr. Er þetta allnokkur aukning á framkvæmdafé til vegamála í samanburði við undanfarin ár. Fjármagn vex síðan út tímabilið sem þessi vegáætlun tekur til. Sú aukning á sér þær skýringar í tekjuforsendum sem hér hafa verið raktar en að auki er reiknað með að umferð aukist um 2 -- 2,5% á ári og tekjustofnar stækki að sama skapi. Vegaflokkun. Í vegalögum eru lagðar meginlínur um skiptingu vega í vegaflokka. Í þáltill. eru allir þjóðvegir taldir upp og gerð grein fyrir skiptingu þeirra í stofnbrautir og þjóðbrautir. Með hliðsjón af ákvæðum vegalaga eru gerðar nokkrar tillögur um breytingar á skiptingu þessari. Stafa breytingar þessar annars vegar af aukinni umferð í samræmi við þau ákvæði vegalaga að vegir þar sem innan tíu ára megi búast við 1000 bíla umferð á dag yfir sumarmánuðina skuli vera stofnbrautir. Hins vegar eru breytingar sem stafa af þeim ákvæðum vegalaga að stofnbrautir skuli vera þeir vegir sem ná til 1000 íbúa svæðis. Er í samræmi við þetta ákvæði lagt til að tenging um uppsveitir Suðurlands, frá Flúðum um Geysi að Laugarvatni, verði stofnbraut. Einnig tenging um Borgarfjarðardali, tenging yfir Þverárfjall og Kísilvegur. Þessar breytingar eru í samræmi við tillögur starfshóps um langtímaáætlun. Næst er að víkja að gjaldahlið áætlunarinnar. Þar kemur fyrst að liðnum Stjórn og undirbúningur. Fjárveiting til þessa liðar er svipuð og verið hefur en fer örlítið hækkandi á tímabilinu. Verður ekki hjá því komist þar eð verkefnin verða sífellt umfangsmeiri og flóknari og þarfnast samráðs og umsagnar fleiri aðila en áður var. Þá eru kröfur um aukna upplýsingaþjónustu stöðugt vaxandi. Viðhaldi og þjónustu og nýmælum í þessum liðum voru gerð skil í stórum dráttum í tengslum við langtímaáætlun. Hér er þess fyrst að geta að talan 6 hefur fallið niður í niðurstöðutölu Almennrar þjónustu 1991. Ef menn líta á bls. 2 í þskj. sést þar undir stafliðnum 2.2. Viðhald þjóðvega, þar sem er dregin saman niðurstöðutala 2.2.1. Almenn þjónusta, þar hefur talan 6 fallið niður í prentun og á að standa 657 í staðinn fyrir 57 millj. kr. Þá er rétt að undirstrika að fjárveiting til þessara verkefna þarf að aukast mjög á næstu árum og er gert ráð fyrir því hér. Allra helst á þetta við um viðhaldið sem mest hefur liðið fyrir fjárvöntun undanfarin ár, enda verður það eðli málsins samkvæmt eins konar afgangsstærð innan viðhalds- og þjónustuliðanna. Þessi vöntun kemur harðast niður á styrkingum og viðhaldi malarvega. Í samræmi við það aukast fjárveitingar mest til þessa liðar á tímabilinu. Þá má benda á að fjárveiting til vegmerkinga og umferðaröryggis er mun hærri en verið hefur og fer vaxandi á tímabilinu. Um viðhalds- og þjónustuliðina má segja að flestir þeirra snúa mjög að vegfarendum og ráða mestu um það hvort þeir komast leiðar sinnar greiðlega og örugglega. Um nýbyggingu vega og brúa. Eins og áður var getið um tekur till. sú sem hér liggur fyrir til fyrsta tímabils langtímaáætlunar. Í framsögu fyrir þeirri áætlun var gerð grein fyrir þeim atriðum sem höfð voru í huga við skiptingu fjármagns milli verkefnaflokka. Venja hefur verið að fjvn. fjalli um skiptingu fjármagns til einstakra kjördæma, stórverkefna og sérstakra verkefna á stofnbrautum og er gert ráð fyrir að svo verði áfram. Við vinnu að undirbúningi langtímaáætlunar voru kannaðar aðferðir þær sem notaðar hafa verið við skiptingu fjármagns milli kjördæma. Niðurstaða starfshópsins varð sú að farsælast væri að nota þessar reglur áfram enda sé endurreiknað reglulega, þannig að tekið sé tillit til breytinga sem verða á vegakerfinu, m.a. vegna framkvæmda á því. Kemur þá til kasta fjvn. að fara yfir þessar reglur og breytingar á tölugildum við nýja útreikninga. Eins og gert var grein fyrir áður er í langtímaáætlun gerð tillaga um skiptingu fjármagns til stórverkefna á tímabil. Þessar tillögur verða að sjálfsögðu lagðar fyrir fjvn. til nánari útfærslu og skoðunar. Um aðra útgjaldaliði má að mestu vísa til þess sem sagt var hér áður í tengslum við langtímaáætlun svo og til athugasemda við tillögur um vegáætlun. Einungis vil ég geta tveggja liða undir Fjallvegum. Reiknað er með að lokið verði við að leggja bundið slitlag á núverandi vegakerfi innan þjóðgarðsins á Þingvöllum á þessu tímabili. Þá gefst svigrúm til að auka fjárveitingu til þjóðgarðavega og vega að fjölsóttum ferðamannastöðum. Er það mjög brýnt og mörg verkefni þar sem bíða þess að fá einhverja úrlausn. Reyndar á það við um fjallvegaliðinn í heild og er í till. sýnd viðleitni til að þoka málum í rétta átt á því sviði. Ég vil, hæstv. forseti, að lokinni þessari stuttu framsögu fyrir till. um vegáætlun leggja til að henni verði vísað til hv. fjvn. Mér er að vísu kunnugt um að nefndin hefur, eins og stundum áður, þegar hafið vinnu á þessu sviði og þá er einnig hafin vinna og viðræður við þingmannahópa hinna ýmsu kjördæma um útkomu vegamála á þeirra svæði. Ekki er að efa að allir þeir sem að þessu máli koma munu leggja sig fram um að leita eftir samstöðu og farsælli lausn og niðurstöðu eins og jafnan er. Ég vil svo að lokum, af því að hér eru tvær viðamiklar og afdrifaríkar till. á ferðinni, leyfa mér að vona að vel takist til með afgreiðslu á þeim báðum. Þó svo að mér sé fullljóst að skammur tími er til stefnu og annir verða miklar hér á hv. Alþingi síðustu vikurnar veit ég, og þekki reyndar af eigin raun, að hv. alþm. telja það ekki eftir sér að leggja vinnu í þessi mikilvægu mál. Því verður ekki á móti mælt að afar mikilvægt væri ef hægt væri að festa þennan framkvæmdaflokk í sessi með áætlanagerð á Alþingi af því tagi sem hér er í tveimur þáltill. gerð tillaga um.

Pálmi Jónsson : Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. hefur mælt fyrir tveimur till. Í fyrsta lagi till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð og í öðru lagi till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994. Ég hjó eftir því að í lok ræðu sinnar óskaði hæstv. ráðherra eftir því að þessar till. báðar mættu hljóta góða umfjöllun og um þær mætti takast samstarf hér á Alþingi og takast mætti að ljúka afgreiðslu þeirra þótt skammt væri til þingloka. Ég hlýt að segja það hér að það er óviðunandi að hæstv. ráðherra skuli leggja svo seint fram þessi þýðingarmiklu þingmál. Það er mælt fyrir þessum tillögum þann 28. febr. þegar gert er ráð fyrir að þingi ljúki um 15. mars eða að hálfum mánuði liðnum. Þetta eru auðvitað ekki viðunandi vinnubrögð. Það kann að vera að ýmsar orsakir hafi legið til grundvallar því að tafist hafi að ná saman tillögu um langtímaáætlun í vegagerð en hitt liggur alveg ljóst fyrir að það á að vera í lófa lagið að hafa lokið vinnu við undirbúning till. til vegáætlunar fyrir árin 1991 -- 1994 miklu fyrr en þetta. Það kemur engum á óvart að sú till. þurfi að koma hér til meðferðar og afgreiðslu. Það hefur legið fyrir. Það er samkvæmt lögum regluleg endurskoðun vegáætlunar á þessu Alþingi. Og ég endurtek, það er óviðunandi að bjóða Alþingi upp á það að hafa einungis hálfan mánuð til þess að fjalla um þetta þýðingarmikla mál og ekki síður fyrir það að þau eru nú tvö. Þetta hlýt ég að taka fram alveg skilmerkilega. Þótt það sé rétt hjá hæstv. ráðherra að hv. alþm. eru því vanir að þurfa að leggja á sig mikla vinnu og það á skömmum tíma, þá eru samt hér mál á ferðinni sem stundum kemur fyrir að menn verða ekki fyrsta kastið á einu máli um og það þarf tíma til þess að vinna slík mál, jafnþýðingarmikil og þessi eru. Að þessu loknu vil ég taka fram að það hefur auðvitað oft tekist gott samstarf um vegamál hér á Alþingi og ég tek undir það að það er ákjósanlegt að svo geti verið. Hér var áðan undir liðnum um þingsköp rætt um form á tillögu um langtímaáætlun í vegagerð þar sem ekki kom fram í athugasemdum með tillögunni sjálfri bókun sem tveir nefndarmenn höfðu gert varðandi þá tillögu sem mótuð var í starfshópi sem um það mál fjallaði, starfshópi sem skipaður var af hæstv. samgrh. Ég vil lýsa því hér yfir í upphafi minnar ræðu að ég tel að þessar athugasemdir eigi við full rök að styðjast. Venjan er sú ef skilur á milli í starfshópi þannig að hluti nefndarmanna skrifar sérstaka bókun og skilar sérstöku áliti, þá komi það fram í þskj. þegar það mál er flutt sem byggist á þeirri vinnu sem sá starfshópur leysti af hendi. Þannig að það er fullkomlega eðlilegt. Til þess að eðlilega hefði verið að málum staðið í þeim starfshópi, og nú átti ég ekki þar sæti, þá sýnist mér að það hefði verið eðlilegt að einn fulltrúi stjórnarliða og einn fulltrúi stjórnarandstöðu ásamt þriðja fulltrúa, sem kæmi væntanlega frá Vegagerð ríkisins fremur en samgönguráðuneyti, hefðu það með höndum að móta frumtillögur. Það væri sem sagt skipuð undirnefnd í starfshópnum til að móta frumtillögur og fulltrúi úr stjórnarandstöðuflokkunum ætti fulla aðild að því og legði þannig grunninn að því samkomulagi sem hæstv. ráðherra var hér að fara fram á. Mér er ekki kunnugt um hvort þetta hefur verið gert en þetta er sú eðlilega vinnuregla sem nauðsynlegt er að hafa í heiðri ef menn ætla sér að ná saman um mál. Ef á hinn bóginn er þannig haldið á málum að ríkisstjórn eða ríkisstjórnarfulltrúar koma með allar tillögur heiman frá sér og leggja þær fyrir nefndina og stilla nefndarmönnum upp við vegg þá er auðvitað ekki von á að vel fari um samkomulagið. Þetta er kannski nokkur útúrdúr en aðeins til að leggja áherslu á að það skiptir máli hvernig að slíku undirbúningsverki er staðið. Ef ég sný mér í örfáum orðum að þeirri till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð sem hér hefur verið mælt fyrir þá sýnist mér að við þá till. sé eftir mikið starf og að til mikils sé ætlast af hæstv. ráðherra ef það á að takast að afgreiða þá till. á þessu þingi. Ég sé að þrátt fyrir það að byggt væri á öllum þeim grunntölum sem hér liggja fyrir um fjármagn og jafnvel um skiptingu á verkefni milli vegaflokka og milli rekstrar o.s.frv., þá er eftir mjög mikið starf til þess að greina það í sundur á hvaða tíma hvert verk fyrir sig skuli unnið. Og þar fer að reyna á um samkomulagið þó ekkert sé nú annað. Og miðað við þann skamma tíma eða hálfan mánuð sem nú er eftir af þingi samkvæmt starfsskrá Alþingis sem sett var í haust, þá sýnist mér að það sé til mikils ætlast að þetta megi takast. Ég ætla ekki að vera hér með fullyrðingar um það því að þetta verk er í rauninni ekki hafið en það er augljóst að það má ekki mikið út af bera ef það á ekki að mistakast. Þá liggur það fyrir að samkvæmt þessari langtímaáætlunartillögu sem hér er á dagskrá eru gerðar miklar áherslubreytingar á skiptingu fjármagns til framkvæmda í vegamálum. Það kom raunar einnig skýrt fram í ræðu hæstv. ráðherra. Það kemur fram að það verður nú lögð aukin áhersla á stórverkefni, þ.e. jarðgangagerð, gerð stórbrúa og það sem hæstv. ráðherra kallaði þverun, sem er nýyrði sem ég veit ekki hvort hann hefur búið til en ég kann ekki sérstaklega vel við. En það mun eiga að þýða það að leggja eigi veg þvert um fjörð. Sýnist mér að íslenskan hafi átt nógan orðaforða til þess að mætti koma þessu hugtaki á framfæri án þess að búa til þetta orðskrípi, en sleppum því nú. En þessir þættir vegamála, þessar stórframkvæmdir taka samkvæmt þessari langtímaáætlun til sín mjög aukið fé. Enn fremur annar flokkur vegamála sem eru stórframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Það er nú einu sinni svo að þegar slíkar áherslubreytingar verða þá er minna eftir fyrir aðra því sama féð verður ekki notað tvisvar. Það þýðir að hin almenna vegagerð í landinu verður að þoka, bæði slitlagsframkvæmdir á stofnbrautum og þjóðbrautum og þjóðbrautirnar sem setið hafa eftir. Sem sagt allir aðrir þættir vegamála verða að þoka fyrir hinum nýju áherslum. Ég man eftir því að sl. haust ritaði einn af yfirverkfræðingum Vegagerðar ríkisins forustugrein í blaðið Vegamál, sem Vegagerðin gefur út, undir fyrirsögninni ``Slitlagatímabilinu lokið.`` Þessi fyrirsögn og sú grein bar það með sér að þær áherslubreytingar, sem hæstv. ráðherra er að beita sér fyrir, þýða það að svo mikill hluti fjármagnsins er tekinn í stórframkvæmdir í veggöngum, stórbrúum og í framkvæmdum hér á höfuðborgarsvæðinu að miklu minna fé en áður var er varið til að halda áfram við almenna vegagerð, þar á meðal venjulegar slitlagsframkvæmdir. Og í framhaldi af því sem gerst hefur í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar og þessa hæstv. ráðherra hefur mjög dregið úr hinum svokölluðu slitlagsframkvæmdum. Mig minnir að það hafi verið árið 1988 sem hafi verið metár í slitlagsframkvæmdum  Það er óhjákvæmilegt að gera sér grein fyrir þessu og það er líka óhjákvæmilegt að gera sér grein fyrir því að þeir þættir þjóðvegakerfisins, sem voru látnir þoka á því langtímaáætlunartímabili sem lýkur 1993, þ.e. þjóðbrautirnar, þær verða þá líka skildar eftir á næsta langtímaáætlunartímabili. Kannski ekki alveg skildar eftir en það kemur ekkert af því sem menn höfðu talað um, að þessum þætti vegamála yrði sinnt í vaxandi mæli að loknu því langtímaáætlunartímabili sem senn lýkur. Þetta er vitaskuld mjög alvarlegt vegna þess að menn hafa sætt sig við það að láta þennan vegaflokk, þ.e. þjóðbrautirnar, sitja á hakanum til að koma áfram meginvegaköflum og aðalveginum, stofnbrautunum um landið, en þegar síðan tekur við nýtt tímabil og þessum vegaflokki á ekki að sinna neitt í vaxandi mæli á því tímabili þá óttast ég að það valdi mikilli óánægju. Nú er ég ekki að segja það með þessum orðum mínum að ýmsar stórframkvæmdir og framkvæmdir á höfuðborgarsvæði séu ekki nauðsynlegar, en það er hins vegar svo að þarna verður að reyna að sigla á milli með þeim hætti að sanngirni sé sýnd. Ég tel að það séu nokkur brigð í því fólgin ef ekki tekst með neinum hætti að sinna þjóðbrautum í ríkari mæli á næsta langtímaáætlunartímabili heldur en var á því sem nú er senn að ljúka vegna þess að löngum hefur verið sagt: Þegar þessu tímabili er lokið þá kemur röðin að ykkur. Í því eru þess vegna fólgin nokkur brigð og það er alltaf erfitt að halda þannig á málum. Ég veit að víða hvar um land og raunar hvarvetna um land eru verulegar framkvæmdir sem bíða í stofnbrautum og ef það er svo, sem ekki kemur fram í þessari till., að það verði ekki hægt að sinna þeim til loka þessa áætlunartímabils með sama hætti og gamla langtímaáætlunin gerir ráð fyrir, ja þá er illa farið. Og það þarf að koma fram í þeirri vinnu sem er ólokið og kemur til kasta fjvn. og Alþingis. Ég veit að margir vegagerðarmenn, t.d. í mínu kjördæmi, þekkja að það er búið að bíða ærið lengi eftir aðgerðum á Siglufjarðarvegi. Og það hefur auðvitað valdið mikilli óánægju í því byggðarlagi að þær framkvæmdir hafa verið settar --- ja seinast á það tímabil sem enn stendur. En ef þessar áherslubreytingar sem hæstv. ráðherra kynnir hér með þessum tillögum valda því að til að mynda slíkir vegir og framkvæmdir á slíkum vegum dragast lengur heldur en áður var áætlað, þá er það sannarlega illa farið. Ég ætla ekkert að fullyrða hvernig um það fer því það mun koma í ljós í þeirri vinnu sem eftir er að leggja í af hálfu fjvn. og Alþingis. Hæstv. ráðherra sagði að gert væri ráð fyrir að svipað magn, og í framtíðinni heldur meira fjármagn, gengi til sýsluvega en verið hefði að undanförnu. Það út af fyrir sig er vel. Ég vek hins vegar athygli á því að við þá breytingu sem varð þegar ríkið samkvæmt nýjum verkaskiptalögum tók yfir þennan framkvæmdaflokk að fullu, sem áður hafði verið fjármagnaður að 1 / 3 af sýsluvegasjóðum, þá var því á fyrsta ári ekki sinnt af hálfu ríkisins og að því leyti á árinu 1990 brást það að ríkið stæði við sinn hluta í samkomulaginu sem verkaskiptalögin byggðust á að því er þetta snertir. Það sýnist að knapplega sé fyrir þessu ætlað nú á þessu ári og raunar hinu næsta, en vel má vera að reiknað sé með því að það sé hægt að bæta það upp á síðari árum og er það vel. En þarna var um að ræða brigð á því samkomulagi sem verkaskiptalögin byggðust á á síðasta ári. Ég skal ekki taka hér tíma til að fara ofan í einstök atriði þessarar till. til. þál. um langtímaáætlun eða víkja að fleiri efnisatriðum. Ég aðeins ítreka það að ég tel mig sjá það að við þessa till. er eftir mikil vinna. Það má án efa vinna afar skarplega ef það eiga að vera nokkrar líkur til þess að það takist að afgreiða hana á þeim skamma tíma sem eftir lifir þessa Alþingis. Varðandi till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994 ætla ég heldur ekkert að hafa mörg orð við þessa umræðu. Ég hef tækifæri til þess við síðari umræðu því ég tek það fram að ég tel nauðsynlegt að sú till. sé afgreidd, það er auðvitað nauðsynlegt, og þrátt fyrir það að hún sé svo seint fram komin sem raun ber vitni. Hæstv. ráðherra sagði varðandi fjármögnun till. að ætlunin væri að ná upp slaka sem hefði verið að undanförnu í bensíngjaldi og þungaskatti og að þeim slaka ætti að ná upp að meiri hluta á síðari mánuðum ársins eða síðustu mánuðum ársins með hliðsjón af ákvæðum kjarasamninga. Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að gera hér grein fyrir því hvaða hækkanir þetta eru á bensíngjaldinu og þungaskattinum sem verið er að tala um, bæði í krónum og dagsetningum. Ég held að það sé eðlilegt að hæstv. ráðherra geri hér fullnægjandi grein fyrir þessum þáttum. Ef hæstv. ráðherra eða hæstv. ríkisstjórn ætlar að halda á því með þeim hætti að meginþungi þessara hækkana komi fram á síðustu mánuðum ársins með tilliti til kjarasamninga, eins og hér var orðað, þá er það auðvitað eitt dæmið enn um það hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að láta hækkanir koma til framkvæmda þar sem hún hefur til þessa kallað ,,eftir þjóðarsátt``, þ.e. þegar þessu þjóðarsáttartímabili sem nú stendur er lokið þá eigi að láta skeika að sköpuðu um hvernig fer um kaupgjalds- og verðlagsþróun í landinu. Hér er auðvitað eitt dæmið enn um slíka hluti og þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra, sem ég veit að hann hefur auðvitað gert sér alveg fulla grein fyrir, hvað þetta þýðir í dagsetningum og í krónum og aurum sem hann var hér að boða um hækkun bensíngjaldsins og þungaskattsins. Það er rétt að fjvn. hefur haldið einn fund með vegamálastjóra og forsvarsmönnum Vegagerðar ríkisins um þetta mál þar sem farið var yfir helstu grunntölur sem í þessu plaggi er að finna. Og ég ætla hér ekkert að teygja tímann með því að fara yfir þau mál. Ég tel eðlilegra að það sé gert við síðari umræðu um till. vegna þess að þá höfum við sem sæti eigum í fjvn. væntanlega enn þá nánari yfirsýn yfir það hvað þar er um að ræða og þá við afgreiðslu málsins. Ég læt því, virðulegi forseti, máli mínu lokið.

Málmfríður Sigurðardóttir : Virðulegi forseti. Í málefnasamningi hæstv. ríkisstjórnar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Unnið verður skipulega að uppbyggingu í samgöngumálum samkvæmt langtímaáætlun.`` Ég veit ekki hvernig ríkisstjórnin hæstv. metur það hvað áunnist hefur í samgöngumálum á því tímabili sem hún hefur setið. Það hefur í rauninni verið unnið skipulega. Það hefur verið haft mið af langtímaáætlun en því fer fjarri að þau markmið sem sett voru með henni hafi náðst. Þessi langtímaáætlun var stefnumarkandi plagg þó hún væri aldrei samþykkt hér inni á þingi en það má ekki horfa fram hjá því að það hefur aðeins náðst að framkvæma 75% af því sem markmiðið var með þeirri langtímaáætlun því að fjármagn hefur ekki fengist til frekari framkvæmda. Eins og hæstv. ráðherra lýsti hér áðan hafa framkvæmdir í höfuðdráttum á síðustu árum reynst ódýrari en áætlað var af ýmsum orsökum, en þrátt fyrir það höfum við ekki komist lengra. Ég átti sæti í þeirri nefnd sem vann að framtíðaráætlun þeirri sem hér er til umræðu núna og fyrsta verkefnið sem sú nefnd tókst á hendur var að finna einhverja niðurstöðu um það hvaða fjármagn væri líklegt að fengist til þeirra hluta og til ráðstöfunar á hverjum tíma án verulegrar hækkunar á sköttum. Það kom í ljós að núv. hæstv. ríkisstjórn var ekki reiðubúin að samþykkja að það yrði neitt frekari fjármunum varið til þess heldur en raun ber vitni. Það er vitanlega mjög miður og í rauninni ekki ásættanlegt, en í ljósi þess að ekki var ætlað að leggja á frekari skatta vegna vegagerðar né vegna þeirra fjármuna sem yrðu þá teknir frá öðru til samgöngumála, þá varð þetta niðurstaðan. Síðan var markmiðssetningum hagað eftir því hvaða áföngum væri hægt að ná fyrir það fjármagn sem fyrir hendi væri á hverjum tíma og því svigrúmi sem þeir fjármunir veita. Ég tel þessa aðferð raunhæfa. En auðvitað væri æskilegra að fyrst væri litið á hvaða markmiðum við viljum ná og það væri sannarlega metnaðarfyllra að hafa það þannig. Einnig væri metnaðarfyllra að ákveðin væri einhver prósenta af landsframleiðslu til viðmiðunar við það sem verja ætti til vegagerðar eins og í rauninni var gert við fyrri langtímaáætlun í vegamálum. En stjórnvöld hafa heykst á því að standa við þá áætlun áður og mér finnst eiginlega óhófleg bjartsýni að ætla stjórnvöldum í framtíðinni það að standa við þetta að fenginni reynslu þó að það sé dálítið hart að segja það hér í þessum stól. Það eru mér sannarlega vonbrigði hvernig þetta hefur farið. Landsbyggðin á í miklum erfiðleikum nú svo sem öllum er ljóst og góðar samgöngur og tengingar á milli byggða og atvinnusvæða eru landsbyggðinni lífsnauðsyn. Um það deila menn ekki. Það eru mér því enn meiri vonbrigði að núv. hæstv. ríkisstjórn hefur ekki treyst sér til að ákvarða að myndarlegar skuli staðið að málum nú varðandi framtíðarframlög til vegamála þrátt fyrir alls kyns fögur fyrirheit í málefnasamningum um framkvæmdir í byggðamálum og framkvæmdir og átök í málefnum landsbyggðarinnar. En þar lít ég svo á að góðar samgöngur séu forsenda fyrir bættum skilyrðum byggðanna, bæði til samvinnu þeirra og samstöðu og nauðsynlegra breytinga í atvinnuháttum og atvinnulífi. Auðvitað er ég ekki sátt við einstök atriði í þessari langtímaáætlun. Og auðvitað er ég ekki sátt við það að markmiðin skuli ekki vera sett hærri, að ekki skuli ákveðið hér og nú að ákveðnar framkvæmdir sem eru nauðsynlegar og óumflýjanlegar og lífsnauðsyn fyrir byggðirnar, að þær skuli ekki unnar á þessu tímabili. En miðað við fjármagnsforsendur þá tel ég þessa áætlun raunhæfa og vænti þess að stjórnvöld treysti sér í framtíðinni að sjá til þess að hún gangi betur eftir en sú fyrri. Vegáætlunina fyrir næsta tímabil mun ég ekki ræða hér. Ég geri ráð fyrir að það gefist tími til aftur að taka hana til umræðu, en þar eru ýmsir hlutir sem ég hefði viljað sjá með öðrum hætti. En ég legg enn áherslu á það að við megum ekki missa sjónar af því að ef okkur er annt um að byggð þróist á einhverjum skynsamlegum nótum úti um landið, þá eru það samgöngurnar sem ráða því fyrst og fremst og á það verður að líta.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Ég vil segja það fyrst að afstaða mín til þessara mála á undanförnum árum hefur ekkert breyst. Ég hef talið að vegamálin, eða sá samgönguþáttur sem fjallar um vegamál, væru með þýðingarmestu málum sem varða velferð þessa lands og ég hef alltaf viljað halda því fram að aukið fjármagn til vegamála væri forgangsverkefni í sambandi við þau mál og þar með um byggðamál almennt. Menn hafa ekki verið sammála um þessi mál að því leyti til að ég er einn af þeim sem hafa haldið því fram að það væri ekkert vafaatriði að til þess að gera það stórátak sem hér þarf að gera í vegamálum, þá þurfi að koma til erlent fjármagn. Ég hef oftar en einu sinni bent á það hér við umræður um vegáætlun að það væri stefna sem væri óhjákvæmileg miðað við það að ná verulegum árangri í því að gera stórar framkvæmdir sem blasa við öllum. Ég er þess vegna mjög hugsandi um það hvort þessi framsetning hér sinni þessum málum á þann veg að við ráðum við það miðað við þá mörkuðu tekjustofna sem Vegagerðin hefur. Það var mikið framfaraspor að mínu mati þegar vegáætlunin um langtímaáætlun var gerð 1981. Þó að hún yrði aldrei formlega samþykkt hér á Alþingi, þá hefur verið farið eftir henni allar götur síðan og þarf ekki að efa að það er visst stjórnunarform sem Alþingi hefur afskipti af hvernig að þessu hefur verið staðið. Ég hef gagnrýnt það á undanförnum árum og gerði það sérstaklega 1989 að ekki skyldi vera hafin ný langtímaáætlun sem þó var gert ráð fyrir að yrði, vegáætlunin sem ég nefndi hér áður 1981. Sú endurskoðun átti að hefjast 1987. Þetta er mikið verk og það var alveg augljóst mál að það yrði mjög vandasamt. Ég vil einnig rifja það upp að við þá breytingu sem hæstv. samgrh. gerði 1989 á núgildandi vegáætlun, þegar stórverkin voru tekin inn, þá fannst mér og mörgum fleirum að það lægi alveg á borðinu að þessi mikla breyting sem þar var gerð, að taka þessi stórverk inn í vegáætlunina, bæði að því er varðar jarðgangagerð og höfuðborgarsvæðið, mundi þýða minnkandi framkvæmdir í almennri vegagerð. Það sem ég hef lagt þar til grundvallar er það að ég tel og það þarf ekki að rökstyðja það, það liggur alveg á borðinu, að í þeirri vegáætlun sem hefur verið unnið eftir eru hringinn í kringum landið stórverkefni í almennri vegagerð, og það eru dýrustu kaflarnir, sem hafa orðið eftir og það þarf miklu meira framkvæmdafé í þá á síðari stigum heldur en í þær framkvæmdir sem þegar er búið að vinna að. Þess vegna hef ég alltaf verið haldinn vissum ótta um það að þessari almennu vegagerð mundi verða seinkað miðað við þá ákvörðun að taka stórverkin inn í vegáætlun 1989 eins og raunin varð á, ekki síst með þeirri flýtingu sem varð á Vestfjarðagöngum samkvæmt ákvörðun ráðherra í framhaldi af því. Ég ætla ekki að eyða tíma í að rökstyðja þetta nánar, en það blasir við okkur öllum. Á Vesturlandi erum við t.d. með gífurlega stór verkefni í almennri vegagerð. Ég þarf ekki að nefna nema veginn vestur Mýrar sem kostar fleiri hundruð milljónir. Við erum að reyna að þoka honum áfram og stefnum að því að ljúka því verki 1993, en augljóslega kemur það niður á öðrum almennum framkvæmdum sem enn þá eru óunnar á okkar svæði í stofnbrautum sem hafa mikla þýðingu fyrir okkar samgöngukerfi. Í sambandi við þetta get ég einnig sagt að það veldur mér nokkrum áhyggjum hvað þessi breyting að því er varðar höfuðborgarsvæðið tekur mikið til sín. Ekki það að ég sé að hafa á móti því að uppbygging við höfuðborgarsvæðið fái fjármagn og fái framkvæmdir til þess að sinna því verkefni. Hins vegar vekur athygli að þetta verkefni, höfuðborgarsvæðið, fær jafnmikið fjármagn til sín á þessu langtímaverkefni sem hér liggur fyrir í þáltill. og stórverkin sjálf í heild, þ.e. jarðgöng og annað. Þetta hlýtur að skoðast út frá því að það rýrir enn hraða framkvæmda í almennri vegagerð í heild. Herra forseti. Ég er hér að ræða um bæði málin í einu, ég vil ekki gera greinarmun á því, báðar þáltill., þ.e. vegáætlun 1991 -- 1994 og langtímaáætlun 1991 -- 2002, og það má draga ályktun af því sem ég segi hér og ætla ég ekki að hafa mjög langt mál. Á fyrsta fundi með vegagerðarmönnum í fjvn. óskaði ég eftir upplýsingum um vegakerfið eða gatnakerfið á höfuðborgarsvæðinu, hvernig það kemur fram í þessari áætlun og jafnframt vakti ég athygli á því að V. kafla vegalaga, sem er um þjóðvegi í þéttbýli og það sem því tilheyrir, er náttúrlega augljóslega orðið löngu, löngu tímabært að taka til endurskoðunar. Ég reikna með að á fundinum nk. mánudag fáum við vissar upplýsingar frá Vegagerðinni um þessi mál, en þessi kafli vegalaga er óbreyttur síðan 1977 og í raun miklu, miklu lengra síðan þessi kafli kom inn í vegamálin. Þetta er mál sem ég vænti að við fáum upplýsingar um nk. mánudag og getum þá skoðað betur þessi mál í samhengi, hvort eðlilegt sé að þessi verkefni á höfuðborgarsvæðinu plús hlutur þeirra í þjóðvegum í þéttbýli, hvort ekki sé löngu orðin þörf á því að endurskoða þetta mál. Í sambandi við vegáætlunina sjálfa vil ég aðeins undirstrika það sem raunar hefur komið fram og kom fram hjá ráðherra að það er ákaflega mikilvægt, finnst mér, að gera sér grein fyrir því hvaða þýðingu viðhald og uppbygging vega hefur í þessari langtímaáætlun og raunar vegáætlunin sjálf einnig. Við erum með svo stórt svæði eins og ég sagði áður í almennri vegagerð og ekki síður í þjóðbrautunum, bæði stofnbrautum og þjóðbrautum, sem verða að bíða árum saman eftir varanlegri uppbyggingu og þar af leiðandi er þetta atriði mjög þýðingarmikið að fé verði aukið í þessu skyni því að fyrsti liður og aðalliður í langtímaáætluninni, bæði þeirri sem núna er í gildi og einnig þeirri sem hér er lögð til, er sá að stofnbrautir hafi fullt burðarþol, 10 tonn allt árið, svo og þýðingarmeiri þjóðbrautir. Það er þarna sem við þurfum að sjálfsögðu að leggja þunga áherslu á. Einnig það að vegir séu byggðir upp úr snjó eftir því sem unnt er með tilliti til vetrarþjónustu. Hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða því að þó að menn verði að bíða í lengri tíma eftir að fá bundið slitlag á þessa vegi og fullgerða uppbyggingu, þá er ekki síður þýðingarmikið og e.t.v. þýðingarmest fyrir mörg byggðarlög að það sé fjármagn á þessum tíma þangað til kemur að fullnaðaruppbyggingu á vissum vegakerfum, þá verði hægt að miða við að það sé búið að byggja þá þannig upp að þeir þoli þessa þungaflutninga og séu sæmilega byggðir upp úr snjó. Það er hægt að ná miklum áföngum til þess að ná því markmiði með því að auka viðhald og styrkingarfé til almennrar vegagerðar, sbr. það sem hér hefur verið túlkað að væri aukning á, og ég efast ekkert um það, og sem kom einnig fram hjá hæstv. samgrh. Það sem mig langar til að koma inn á við hæstv. ráðherra áður en lengra er haldið er að það er gert ráð fyrir því í sambandi við fjáröflun til vegagerðar að það þurfi lagabreytingar, bæði að því er varðar bensín og eins þungaskatt og nýjar tegundir ökumæla o.s.frv. Nú er ljóst að það er vafasamt að þau lagaákvæði nái fram að ganga á þessu þingi sem nú á eftir nokkra daga og þá er spurningin sú: Er ekki gert ráð fyrir því að það fjármagn sem þessar lagabreytingar gefa, er gert ráð fyrir því í því fjármagni sem hér er til vegaframkvæmda, bæði í vegáætluninni fyrir 1991 -- 1994 og í langtímaáætluninni þannig að það er ljóst að það er búið að reikna með þessu fjármagni? Ég a.m.k. óska eftir að það sé staðfest. Hins vegar verðum við að gera okkur grein fyrir því að þarna á Alþingi eftir að taka mikilvæga ákvörðun sem tengist stefnunni í fjáröflun til vegagerðar almennt í þessum þáltill. Eins og ég sagði áðan ætla ég ekki að öðru leyti að gera athugasemdir við fjármögnunarkaflann. Það var búið að fjalla um það m.a. í mínum þingflokki. Hins vegar get ég endurtekið það sem ég sagði hér áðan að ég er enn þá á þeirri skoðun að stórir hlutar af þessum stórframkvæmdum, sem hér er talað um, þurfi meira fjármagn í lántökum heldur en tekjustofnarnir segja til um ef á að ná viðunandi áföngum á því tímabili sem hér er talað um. Mig langar aðeins til að koma inn á tvö mál að því er varðar mitt kjördæmi, þó ég muni gera það nánar þegar kemur að síðari umræðu þessara mála. Þá er það fyrst eitt stærsta mál í mínu kjördæmi sem tengist að vísu öðru kjördæmi, þ.e. Vestfjörðum, og það er vegurinn yfir Gilsfjörð. Ég tel ástæðu til að taka það fram hér að við þingmenn Vesturlands og Vestfjarða höfum haldið marga sameiginlega fundi um þetta mál, ýmist með heimamönnum á heimavettvangi, ef ég má orða það svo, og einnig hér inni á Alþingi, um það hvernig standa skuli að þessum málum. Við höfum lýst því yfir, og raunar má segja stigið á stokk og strengt þess heit, þessir þingmannahópar, að vinna að því að um leið og veginum og brúnni yfir Dýrafjörð yrði lokið, sem er reiknað með að ljúki 1992, þá taki við nýtt sameiginlegt verkefni sem hefjist þá þegar, þ.e. vegur eða brú yfir Gilsfjörð. Undirbúningur þessa verks er mjög vel á veg kominn. Á undanförnum árum hefur verið veitt fjármagn til að gera verkáætlun eða úttekt á þessu verki þannig að það er ekkert slíkt sem hamlar og allar samþykktir samtaka sveitarfélaga, bæði á Vestfjörðum og á Vesturlandi, hafa hnigið að því að þessi framkvæmd hefjist 1993 og verði helst lokið á þessu tímabili. Í langtímaáætluninni sem hér liggur fyrir er hins vegar gert ráð fyrir því að framkvæmdin verði aðallega á öðru tímabili, þ.e. 1995 og þá á næstu tveimur, þremur árum. Hins vegar er sett þarna inn opnunarupphæð, 15 millj., á fyrsta tímabilið, 1994. Þessi fjárhæð er að mínu mati allt of lítil til þess að hægt sé að sætta sig við það í fyrstu umferð. Ég tel að við þingmenn þessara tveggja kjördæma séum búnir að gefa út vissar skuldbindingar sem við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að við sé staðið. Þar af leiðandi munum við mjög leita eftir því á hvern hátt væri hægt að lagfæra þessa tillögu að því leyti til að Gilsfjörður kæmi að stærri hluta en hér er lagt til inn á fyrsta tímabilið heldur en þessar 15 millj. segja til um. Þetta er atriði sem ég tel mikilvægt að komi hér fram strax því að þessi vegagerð hefur slíkar afleiðingar að hún tengir þarna saman svæði sem standa höllum fæti í byggðamálum, þ.e. Dalabyggð og Austur - Barðastrandarsýslu, og þegar ákvörðun var tekin um það að sameina hreppana í Austur - Barðastrandarsýslu, þá var það eitt af meginmálum til þess að koma þeirri sameiningu á að stjórnvöld mundu taka saman höndum um það að gera að veruleika að tengja þessar byggðir saman með brú eða vegi yfir Gilsfjörð. Um þetta hefur ekki verið neinn ágreiningur. Þetta er að hluta til þegar sameiginlegt þjónustusvæði, að því er varðar heilsugæslu og annað, en það er búið að færa margvísleg rök fyrir því hvaða gífurlega þýðingu þetta mundi hafa til að styrkja þessar byggðir, tengja fólk þarna saman í atvinnusvæði og lagfæra ýmislegt annað í rekstri þessara byggðarlaga sem er dýrt í dag en mundi taka allt aðra stefnu ef þetta væri orðið sameiginlegt svæði sem tengdist þarna saman. Ég tel rétt að láta þetta koma fram nú þegar vegna þess að það voru mjög mikil vonbrigði þegar þessi langtímaáætlun kom fram að þessu skyldi ekki vera sinnt á þennan veg og margir segja við mig: Ja, af hverju eruð þið að kvarta? Vesturland hafði þrjá fulltrúa í þessari endurskoðunarnefnd, tvo starfandi þingmenn og einn varaþingmann, sem hefðu þá átt að geta sett þetta inn á annan hátt í gegnum nefndina. Ég skil erfiðleika þessara aðila í svona nefnd, en það breytir ekki þeirri staðreynd að við þurfum að fá stærra skref hér heldur en þarna er lagt til. Einnig vil ég segja það að mér finnst ástæðulaust að vera að setja hér í sambandi við úttekt vegakerfisins breytingu á vegum í kjördæminu sem ekki er búið að taka ákvörðun um, ekki er búið að rannsaka eða gera neinar slíkar tillögur um. Þar á ég við það sem kemur hér fram í breytingum á flokkum vega og viðamestu breytingar á veglínum. Hér er því slegið föstu að áætlað er að Kerlingarskarðsvegur liggi um Dökkólfsdal í stað þess að hann liggi yfir Kerlingarskarð. Það liggur ekkert fyrir um þessa breytingu. Það hefur komið ósk um það frá samtökum sveitarfélaga á Vesturlandi að gerð verði rannsókn á því hvernig þessi veglína mundi koma út í samanburði við veglínu yfir Kerlingarskarð, en það er engin ósk um það að taka þetta inn á vegáætlun til breytinga með þessum ákveðna hætti, a.m.k. ekki svo að ég eða aðrir þingmenn hafi vitneskju um. Fyrir stuttu var í Borgarnesi sameiginlegur fundur sveitarfélaga á Vesturlandi þar sem fjallað var einvörðungu um það að gerð yrði rannsókn á vegarstæði um þetta svæði til þess að hægt væri að bera það saman við vegarstæði um Kerlingarskarð. Þetta er kannski smáatriði en eigi að síður er ástæðulaust að marka stefnu á þennan hátt sem er ekki búið að leggja grunn að í vegakerfi svæðisins. Virðulegi forseti. Ég sagðist ekki ætla að tala langt mál. Ég veit að það er mikill vandi á höndum hjá okkur í fjvn. sem tökum við þessum tillögum. Eins og hér kom fram áðan er tíminn orðinn mjög þröngur þar sem aðeins eru nokkrir dagar eftir, ef svo má að orði komast, af þinghaldinu hér, fimm eða sex fundir í Sþ. samkvæmt dagskrám. Þar af leiðandi er mikill vandi á höndum í fjvn. að fjalla um þetta mál. Ég geri mér líka grein fyrir því að Vegagerðin bíður eftir ákvörðun fjvn. um meginlínur í þessum málum til að geta tekið lokaákvörðun með þingmönnum kjördæmanna um þær skiptingar sem mestu máli skipta. Ég geri ráð fyrir því að það verði að leggja megináherslu á þáltill. um vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994 til þess að það verði örugglega afgreitt. Ég tel nauðsynlegt að ganga frá svona þáltill. í meginatriðum að því er varðar langtímaáætlunina. Mér finnst það vera mikilvægt mál og a.m.k. allar helstu útlínur í þeirri tillögu. Ég vænti þess að það verði hægt að vinna að þessu máli þannig að niðurstaða fáist. Við eigum sem bakhjarl í þessu stofnun, Vegagerð ríkisins, sem hefur alltaf sannað það að hún heldur vel á málum og þar er hægt að fá upplýsingar fljótlega um öll þau atriði sem máli skipta og menn vilja fá í sambandi við þessi mál. Vegagerðin er trausts verð og hún hefur haldið vel á þessum málum. Ég vona að okkur takist í fjvn. að skila þessu máli aftur inn í þingið en það kostar mikið starf og það kostar miklar og greiðar upplýsingar og mikið samstarf um að hægt verði að ná málinu fram.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Ég vil fyrst ítreka það sem ég sagði hér áðan til að ekki fari milli mála að við fulltrúar Sjálfstfl. í þeim starfshópi eða þeirri nefnd sem undirbjó langtímaáætlun gerðum sérstaka bókun af því tilefni að ákvarðanataka var tekin úr höndum nefndarinnar og tilkynnt af formanni nefndarinnar að ríkisstjórn og stjórnarflokkar mundu taka ákvörðun um öll meginatriði og raunar öll atriði smá og stór sem vörðuðu langtímaáætlun. Af þeim sökum gerðum við svohljóðandi bókun: ,,Þar sem ráðherra hefur tekið ákvörðun um að leiðir til fjáröflunar og skipting fjármagns milli rekstrar - og fjárfestingarliða skuli vera í höndum ríkisstjórnar og stuðningsflokka hennar á Alþingi lýsum við fulltrúar Sjálfstfl. yfir að við lítum svo á að ráðherra og ríkisstjórn vilji ekki lengur leita eftir pólitískri samstöðu um gerð vegáætlunar og langtímaáætlunar um vegagerð. Við áskiljum okkur rétt til að endurmeta stöðu okkar í þessari nefnd út frá breyttum forsendum.`` Þetta var gert í Reykjavík 13. febr. 1991. Eftir að þessi bókun var gerð átti nefndin einn fund eins og ég sagði áðan. Sá fundur var eingöngu til þess að ganga frá þeim ákvörðunum sem teknar höfðu verið í ríkisstjórn og stjórnarflokkum og það er af þeim sökum ekki hægt að líta svo á að till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994 né heldur till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð sé störf nefndarinnar, heldur eru þetta ákvarðanir sem teknar voru af ríkisstjórn og að frumkvæði hæstv. ráðherra. Á fundi nefndarinnar skömmu áður, hálfum mánuði, má ég segja, áður en þessi bókun var gerð, voru okkur kynntar tillögur sem hæstv. samgrh. sagðist mundu bera upp í ríkisstjórn. Síðan féll fundur niður eina vikuna til þess að ríkisstjórnin gæti áttað sig á málinu og þá var tekin ákvörðun um að haga málum með þeim hætti sem við sjáum hér á þskj. 716 og 735. Ég vil vekja athygli á því að í greinargerð og athugasemdum með tillögunum er ekki gerð nákvæm grein fyrir því hvernig eigi að standa að tekjuöflun fyrir vegáætlun. Þar er heldur ekki minnst einu einasta orði á þær athugasemdir sem aðilar vinnumarkaðarins höfðu að gera við þá tekjuáætlun sem lögð er til grundvallar í fjárlögum og jafnframt er lögð til grundvallar hér í þeim þingskjölum sem liggja fyrir. Við nefndarmenn áttum fund með hæstv. fjmrh. og Þórarni V. Þórarinssyni, framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins, og Ásmundi Stefánssyni, forseta Alþýðusambands Íslands, niðri í Arnarhváli þar sem þeir lýstu því yfir, hinir svokölluðu þjóðarsáttarmenn, að þeir gætu ekki fellt sig við að bensíngjald og álögur á umferðina hækkuðu meira en næmi almennum hækkunum eins og um þær hafði verið talað í samkomulaginu fyrir einu ári. Samkvæmt fjárlögum liggur það fyrir að bensíngjald eigi að hækka um 15% frá áramótum. Nú er það komið í ljós að ríkisstjórnin treysti sér ekki til þess að hækka bensíngjaldið um 5% hinn 1. jan. sl., eins og ákveðið hafði verið, og eftir þeim upplýsingum sem ég hef nýjastar hefur bensíngjaldið verið hækkað um 3% eða minna heldur en segir í forsendum fjárlaga, en á hinn bóginn kom það fram hjá hæstv. samgrh. að hugmyndir hans séu þær að hækka álögur á umferðina þeim mun meir síðari huta ársins og þá sérstaklega eftir að þjóðarsáttarsamningarnir eru útrunnir, hinn 1. sept. nk. Þessi tekjuáætlun ber það jafnframt með sér að hugmyndin er að hækka mjög verulega álögur á umferðina á næsta ári. Ég vil vekja athygli á því sérstaklega að nýtt bensín er komið á markað hér frá því á síðari hluta sl. árs, 85 oktana bensín sem er blýlaust. Mér er ekki kunnugt um hvernig bensíngjald er lagt á það bensín, en hitt er rétt sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan að það er talað um slaka á mörkuðum tekjustofnum. Í greinargerð er talað um að þessum slaka verði náð upp á árinu 1992. Við erum hér að tala um verulegar hækkanir á bensíni, skattahækkanir hreinar, nýjar álögur á fólk í landinu, sem eru lagðar til grundvallar í þessari vegáætlun. Ef við reynum að átta okkur á því hvernig þessi nýja skattahækkun kemur til annars vegar í bensíngjaldi og þungaskatti er hægt að hafa það til leiðbeiningar að á þessu ári er annars vegar gert ráð fyrir því að 350 millj. kr. komi beint úr ríkissjóði í Vegasjóð. Hins vegar er ákveðið að hækka skatta um 150 millj kr. með því að fjölga innheimtudögum á þungaskatti. Með öðrum orðum: 150 millj. kr. nýr skattur á umferðina sem felst í þessu frv. með því að fjölga greiðsludögum á þungaskatti. Ég heyrði það viðhorf í nefndinni að þeir sögðu að það væri ekki að þyngja skattheimtu að fjölga greiðsludögum. Það er svona skemmtilegur útúrsnúningur. Ef skattheimtan er sú sama á þessu ári eftir sem áður, þá þurfa þegnarnir væntanlega að borga sömu upphæð til ríkisins og áður. Ef þegnarnir þurfa að borga 150 millj. kr. í viðbót, þá er það auðvitað þynging á skattbyrði. Það er það sem við erum hér að tala um. Síðan erum við að tala um það að bensíngjaldið eigi að hækka meira en nemur þjóðarsáttarsamningum. Og ekki nóg með það. Við erum líka að tala um það að verulegar hækkanir verði á bensíngjaldinu og á þungaskattinum eftir 1. sept. í haust. Við erum að tala um að það eigi að skylda alla þá sem greiða þungaskatt til þess að setja nýja mæla í bílana sína sem kosta 24 -- 25 þús. kr. á hvern einasta bíl í landinu. Þetta eiga menn að bera bótalaust og síðan er því haldið fram að svo og svo margir af atvinnubílstjórum séu skattsvikarar og því er haldið fram að hægt sé að auka tekjur ríkissjóðs mjög verulega með því að skipta um mælana og með því að ná inn þungaskatti sem svikinn hefur verið undan á sl. árum. Ekki skal ég um það segja en hitt liggur ljóst fyrir að það er á þessum forsendum sem tekjuáætlunin er reist. Ég lýsti því yfir og við Sturla Böðvarsson að við mundum ekki geta fallist á þyngingu skatta, en það er auðvitað eðlilegt. Ég veit ekki hvort ég á að viðhafa rök þeirra þjóðarsáttarmanna, Vinnuveitendasambands og Alþýðusambands. Þeir bentu hæstv. fjmrh. á að það væri ætlast til þess af launafólki að það sætti sig við mjög óverulegar prósentuhækkanir nú á þjóðarsáttartímanum og það dygði náttúrlega ekki að ríkisstjórnin og hæstv. samgrh. ætlaði sér að taka tvöfalt meira til sín. Það dugir heldur ekki, eins og samgrh. er farinn að haga sér, að vísa til þess að það sé óhætt að hækka svo og svo mikið hvað eina strax eftir 1. sept. af því það sé utan við ramma þjóðarsáttar. Hann er þegar búinn að standa að því með hæstv. fjmrh. að gera samninga um hækkun á launum til flugumferðarstjóra í haust um, ef ég man rétt, 5% og um 8% í byrjun næsta árs, en hvort tveggja á að vera umfram önnur laun í landinu. Hann er nú þegar búinn að semja um það að eftirlaun flugumferðarstjóra skuli hækka um 45% á sama tíma og aðrir verða að sætta sig við þjóðarsáttina. Það sem er kannski verst í þessu öllu saman erþað að að þessir dæmalausu samningar við flugumferðarstjóra voru gerðir og undirskrifaðir á sama tíma og mál Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna var fyrir héraðsdómi. Á sama tíma og fjmrh. átti í málaferlum við háskólamenntaða menn, þar sem hann krafðist þess að laun þeirra yrðu innan ramma þjóðarsáttar, var fyrir atbeina samgrh. gerður samningur við flugumferðarstjóra um meiri hækkanir en nam þjóðarsáttarsamningum, meðan málaferlin stóðu yfir, meðan beðið var dóms. Slík var ósvífnin og ósvinnan. Þetta er um tekjuhliðina. Ég geri ráð fyrir því að margir alþingismenn séu mér sammála um það að langtímaáætlun sem byggir á þeim almennu markmiðum sem lýst er í grg. með till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð er óraunhæf í tíma, einfaldlega vegna þess að þar er gert ráð fyrir þvílíkum framkvæmdum að ekki er við því að búast að hægt verði að ráðast í þær allar og ljúka þeim í því sem við getum kallað fyrirsjáanlegri framtíð. Þegar horft er til Íslandskorts á bls. 14, korts þar sem lýst er vegaframkvæmdum 25 til 30 ár fram í tímann, kannski lengra, hljótum við að sakna ýmissa framkvæmda sem ekki eru taldar upp þar. Ég vil taka sem dæmi: Ekki náðist samkomulag um það að taka inn veg yfir Öxarfjarðarheiði sem styttir veginn fyrir um fimmtán hundruð manns frá Vopnafirði til Þórshafnar um 80 km eða svo. Ekki er gert ráð fyrir því að leggja bundið slitlag milli Norðurlands og Suðurlands, háfjallaveginn þar, á næsta aldarfjórðungi, sem er auðvitað algjörlega óviðunandi sömuleiðis. Og ég vil líka vekja sérstaka athygli á því að í þessari langtímaáætlun er ekki séð hvernig eigi að ná viðunandi tengingu á milli norðausturhornsins og Austurlands og er ég þá að tala um svæðið frá Vopnafirði til Norður-Þingeyjarsýslu. Það er ekki einu sinni svo í þessari langtímaáætlun, sem lögð er hér fyrir, að nefndin hafi treyst sér til þess að setja sér nein markmið varðandi þá sjálfsögðu framkvæmd að unnt verði að ljúka vegi hringinn í kringum landið. Það er ekki einu sinni að tímamörk á því að ljúka hringvegi séu inni á þessari langtímaáætlun. Svo fjarri lagi er að segja þess vegna að við séum hér að tala um eitthvað sem sé skýrt, glöggt eða ásættanlegt. Ég geri mér vel grein fyrir því að það ósamkomulag, sem fram eftir þessu ári var innan ríkisstjórnarinnar, sennilega fram í febrúarmánuð, um það hversu miklu fé skyldi varið til vegagerðar á þessu ári olli miklu um það hversu seint gekk að komast áleiðis. Einnig hitt að vinnubrögð voru með þeim hætti að erfitt var að fá úr því skorið hver væri vilji stjórnarsinna, en eins og ég hef lýst þá starfaði nefndin yfirleitt á þeim grundvelli og er kannski ekki við því að segja. Ég tek undir með hv. 2. þm. Norðurl. v. Pálma Jónssyni þegar hann gagnrýnir það hversu hægt hefur gengið nú hin síðustu ár í sambandi við útlögn á bundnum slitlögum. Það er ekki nokkur vafi á því að stefna í vegamálum sem er reist á því að draga áfram úr því að hægt sé að ganga frá vegum, leggja á þá bundin slitlög, slík stefna er ekki í takt við tímann. Slíka stefnu verður að endurskoða frá rótum, hún getur einfaldlega ekki staðist. Í Norðurlandskjördæmi eystra var það svo á árinu 1989 að lagt var bundið slitlag á 6 km, á 14 km á sl. ári. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að ástæðan er að sumu leyti sú að við réðumst í hið mikla verkefni, Ólafsfjarðarmúla. En við skulum þá líka gera okkur grein fyrir því að nú fyrst á Vestfjörðum og síðar á Austfjörðum er gert ráð fyrir því að ráðast í sambærileg verkefni sem munu taka meira á heldur en Ólafsfjarðarmúlinn norðan lands og munu auðvitað valda því að bundin slitlög munu dragast mjög aftur úr á næstu árum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, hæstv. forseti. Þessi mál eiga eftir að skýrast í þingnefndum. Það er auðvitað uppi nokkur áherslumunur meðal einstakra þingmanna hvar fyrst og fremst sé rétt að ráðast í verkefnin, en eins og áður er það áberandi að sums staðar er torvelt að sjá framhaldið þar sem hagsmunir tveggja kjördæma eru með ólíkum hætti. Ég vil af þeim sökum leggja sérstaka áherslu á tengingu Norðurlands og Austurlands. Ég vakti máls á því í nefndinni að annað væri óviðunandi en að þess kafla yrði sérstaklega getið ef einhver sjónarmið kæmu frá nefndinni allri. Um slíka ritgerð var ekki að tefla. Á hinn bóginn féllst meiri hlutinn á að nokkur orð kæmu um tengingu Norður- og Austurlands en því var hins vegar algjörlega hafnað að taka inn hugmyndir um veg yfir hálendið eða veg yfir Öxarfjarðarheiði og harma ég það.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Það vekur athygli nú sem endranær þegar Alþingi fjallar um vegamál. Ég hygg að það fari ekki á milli mála að fleiri í þessu landi fylgjast þá með heldur en þegar verið er að fjalla um mjög marga aðra málaflokka. Ég ætla að byrja á því að víkja að málefnum á Vestfjörðum en ræða svo um þessi mál almennt. Mér þykir eðlilegt á þessari stundu að ég þakki hæstv. samgrh. fyrir hans stuðning við jarðgangagerð á Vestfjörðum. Það fer ekki á milli mála að sá stuðningur skapar einnig andstöðu annarra eins og gengur þegar einum framkvæmdum er haldið fastar fram en öðrum. Ég hlýt aftur á móti að verða að taka undir það, sem hv. 1. þm. Vesturl. gat um, að það eru veruleg vonbrigði að Gilsfjörðurinn kemur ekki inn í þessa mynd í framhaldi af brúargerð yfir Dýrafjörð, ef svo mætti komast að orði, eða þverun Dýrafjarðar. Það tengist tvímælalaust því máli að þegar sameining sveitarfélaga í Austur-Barðastrandarsýslu átti sér stað, þá urðu hér miklar umræður og miklar væntingar um það hvaða möguleika sú byggð hefði til þess að tengjast Dalasýslu betur vegna þess að ýmis viðkvæm þjónustuatriði þeirrar byggðar eru í dag leyst frá Búðardal. Ég segi þetta hér og nú vegna þess að þó að mér sé ljóst að mjög jákvætt skref sé tekið með því að marka þá stefnu að Gilsfjörður komi inn, þá veit ég að væntingarnar á þessu svæði voru orðnar meiri heldur en við þingmenn getum staðið við miðað við þá stöðu sem við erum í. En ég vil að það komi fram að ég hef áður í viðræðum um þau mál látið í ljós þá von mína að hægt hefði verið að standa þannig að því verki að það kæmi þar strax á eftir. Eitt er þó það mál sem veldur okkur einna mestum vandræðum í þeirri stöðu sem við erum. Á sínum tíma var farið af stað með svokallaða Ó-vegi á Íslandi. Þá var byrjað á Ólafsvíkurenni. Síðan átti Óshlíð að koma og að því búnu Ólafsfjarðarmúli. Það var á sínum tíma gert ráð fyrir því að fjármögnun allra þessara verkefna væri á sama veg og jafnframt að þessi yrði röðin. Í Ólafsvíkurenni var það ákveðið og framkvæmt mjög myndarlega að leysa það mál. Þegar kom að Óshlíð má segja að það hafi verið mun erfiðara í upphafi að taka um það endanlega afstöðu hversu mikið þyrfti að að gera svo ásættanlegt umferðaröryggi yrði. Nú standa mál þannig að Vegagerðin hefur gefið út skýrslu um Óshlíð þar sem kemur fram að úr tveimur giljum á þessari hlíð er snjóflóðatíðni að mati okkar Vestfirðinga svo mikil að það kallar á sérstakar aðgerðir. Önnur gil sem eftir eru eru þá ekki með meiri tíðni heldur en á Súðavíkurhlíð. Ég tel að það sé mjög brýnt að Vegagerðin leggi fram endanlegar tillögur varðandi Óshlíð. Hún marki stefnuna í því hvað hún telur að þurfi að gera. Þar má vissulega segja að þessar framkvæmdir eru í takt við það sem sett hefur verið fram á bls. 3 í langtímaáætlun, þar sem vakin er athygli á því að öryggismál fái meira vægi. Hins vegar sýnist okkur jafnframt að það sé eðlilegur hlutur að lokin á Ólafsfjarðarmúla og lokin á verkefnum við Óshlíð hafi sömu fjármögnunaraðstöðu í þessari áætlun, þ.e. að bæði verkefnin tilheyri stórverkefnum. Þetta segi ég vegna þess að á sínum tíma var ávallt gert ráð fyrir því að Ó-vegirnir allir nytu þess sama í þessum efnum. Ég ætla nú að víkja frá beinni umræðu um einstök mál í Vestfjarðakjördæmi en vekja athygli á því að í þessari langtímaáætlun, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir 2% tekjuaukningu á ári sem eru auknar tekjur umferðarinnar. En ég vil vekja athygli á því að við erum með upplýsingar um umferðaraukningu á bls. 28 í till. til þál. um vegáætlun frá árinu 1991 til 1994. Þar kemur fram að eknir km á öllum þjóðvegum voru árið 1980 472 millj. km, en árið 1989 792 millj. km. Það er ekki fráleitt að ætla að árið 1990, ef það væri hér með, hefði orðið tvöföldun á eknum km á Íslandi. Ég fæ þess vegna ekki séð að það fái staðist að gera ráð fyrir jafnlítilli aukningu á tekjum Vegagerðarinnar og hér er fram sett. Ég hygg að það megi gera ráð fyrir því að ferðamannastraumur á næstu 12 árum á Íslandi muni tvöfaldast og ég er sannfærður um það að bættar samgöngur innan lands munu verða til þess að mun fleiri þéttbýlisbúar suðvesturhornsins munu hætta sér með bíla sína út á íslenska vegi án þess að eiga á hættu að þeir verði stórskemmdir. Þarna erum við komnir að því atriði sem hlýtur að vera umhugsunaratriði númer eitt, tvö og þrjú í þeirri stöðu sem við erum. Er það rétt stefna --- og nú vil ég taka það fram að langtímaáætlunin var afgreidd út úr þingflokki Framsfl. við fámenni á afbrigðilegum fundartíma og ég átti ekki kost á því að vera við á þeim tíma og hefði þá komið þessum athugasemdum eða reynt að koma þeim þar inn --- að halda Vegagerð ríkisins í þeirri stöðu að hún sé ekki sjálfstætt ríkisfyrirtæki? Við erum með Póst og síma. Við rekum hann sem sjálfstætt ríkisfyrirtæki með ákveðnum tekjum. Póstur og sími hefur haft möguleika á lántöku til að leysa mjög brýn verkefni. Er það sjálfgefið að sú stefna, sem við höfum notast við fram til þessa, að taka fyrir tiltölulega stutta kafla í stofnbrautum og þjóðbrautum hverju sinni, vissulega þó með útboðum, skili okkur hámarksmöguleikum í hagkvæmni í vinnubrögðum? Er ekki tímabært að láta reikna það út og skoða hvað það mundi þýða ef við með lántökum gengjum miklu heilsteyptara til þessa verks, lækkuðum framkvæmdakostnaðinn og yrðum jafnframt til þess að auka umferðina á vegunum og skapa þannig meiri tekjustofna fyrir Vegagerðina. Ég er sannfærður um það að við mundum hafa hagnað af tiltækinu. Það yrði dálítið kómískt að horfa á virkjunarframkvæmdir á Íslandi ef við stæðum eins að þeim og að vegamálum. Það yrði fróðlegt að sjá hvenær við yrðum búnir með Fljótsdalsvirkjun ef við ætluðum að standa eins að. Gallinn er nefnilega sá að menn hafa ekki viljað líta á vegakerfið sem atvinnufyrirtæki. Menn hafa ekki viljað líta á þetta sem þjónustufyrirtæki sem fengi ákveðnar tekjur vegna þeirrar þjónustu sem það veitti. Menn hafa viljað líta á þetta sem hreina skattheimtu. Ef þetta er hrein skattheimta, þá er það alveg eins skattheimta allt sem Póstur og sími tekur inn. Það er enginn skyldugur að tala í símann frekar en að aka vegina. Það gengur nefnilega ekki upp að setja þetta fram á þann hátt að þetta sé einhver hliðstæð skattheimta eins og um tekjuskatt væri að ræða. Þetta er þjónustugjald sem Vegagerðin fær og við Íslendingar eigum að taka þá stefnubreytingu að heimila Vegagerðinni að hún sé rekin sem fyrirtæki sem fái heimild til lántöku, fái heimild til gjaldtöku í gegnum bensín og þungaskatt, til þess að standa undir þeim framkvæmdum. Það er athyglisvert að hér flytur hv. 5. þm. Austurl. Kristinn Pétursson hugmyndir sem hníga að þessu sama með þeirri breytingu að hann talar um sérstakan sjóð í þessu sambandi. Ég ætla að víkja að bls. 3 í langtímaáætluninni þar sem gerð er grein fyrir stefnumörkun varðandi öryggismál neðarlega á blaðsíðunni. Þar segir svo í greinargerð, með leyfi forseta: ,,Þá er einnig lögð meiri áhersla á umferðaröryggi en áður. Sett er fram það markmið að slysum skuli fækka í heild. Undanfarið hefur slysum í aðalatriðum fjölgað í svipuðum mæli og umferð hefur aukist, þ.e. slysatíðni hefur nokkurn veginn verið óbreytt. Það væri mikil og góð breyting ef tækist að stöðva þessa þróun og draga úr fjölda slysa þrátt fyrir þá aukningu í umferð sem búast má við.`` Ég er sammála þessari stefnumörkun og ég tel að með henni sé það viðurkennt, sem mér er ekki ljóst hvort hefur áður í rituðu máli í vegáætlun verið viðurkennt, að það er hönnun umferðarmannvirkjanna sem hefur afgerandi þýðingu á slysatíðni í umferðinni. Og eins og það er nauðsynlegt undir sumum kringumstæðum að byggja vegabrýr fyrir umferð þá er það líka alger nauðsyn að Vegagerðin endurskoði þá stefnu að vera til skiptis með einbreiðar og tvíbreiðar brýr á sama veginum. Það gengur ekki að það sé eins og óræð krossgáta fyrir hvern einasta ökumann, sem keyrir eftir t.d. hringvegi nr. 1, hvort hann megi gera ráð fyrir því að næsta brú sé tvíbreið eða einbreið. Ég vil bæta því við að nýju brýrnar eru gjarnan þannig að þær rúma 1 1 / 2 akrein sem þýðir að það er enn þá erfiðara að sjá það út þegar menn koma keyrandi að þeim hvort þær rúma umferð fyrir tvo eða einn. Annað sem ég vil einnig koma á framfæri við hv. 1. þm. Reykn., sem þá var samgrh., og það er að ég tel mikil mistök að ætla sér að leggja á einbreitt slitlag. Kannski er það vegna reynslu minnar af því að mæta þeim sem eru héðan af því svæði þar sem mest er búið að leggja af bundnu slitlagi. Þeir gera undantekningarlítið ráð fyrir því að það sé pláss fyrir tvo á þessu slitlagi og helga sér slitlagið. Við hinir verðum þá að forða okkur út af og það er nú tæpt á því, og á því veit ég að vegamálastjóri hefur fullan skilning, að það sé þá pláss á því svæði sem eftir er fyrir þá umferð sem þar er ætluð. Ég held að við eigum ekki að bíða eftir fleiri dauðaslysum til að átta okkur á alvörunni í þessum málum. Ég held að við eigum að átta okkur á því að við verðum að byggja þessa vegi upp með tvíbreiðu slitlagi öryggisins vegna, jafnvel þó að sums staðar hafi það einhverja seinkun í för með sér. Það má ekki leika sér að því að teygja þetta áfram á þennan hátt og skapa þær hættur sem því fylgja. Ég varð vissulega harla glaður þegar ég leit á kortið hér aftast því þar eru markmiðin sett fram. Það gæti nefnilega gerst að sá sem vissi að það væri verið að tala um áætlun til 12 ára héldi að markmiðin væru þá innan þeirrar áætlunar. Svo er nú ekki. Hér hafa þeir sett rauða litinn á marga staði. T.d. koma Vestfirðir allþokkalega út. Við eigum að vísu eftir að setja bundið slitlag samkvæmt þessu út á flugvöllinn við Patreksfjörð, sem við vildum nú gjarnan koma að núna miklu, miklu fyrr, en að öðru leyti væri þetta skínandi niðurstaða. En þetta eru ekki markmiðin næstu 12 árin. Þetta er miklu lengra úti í fjarskanum, því miður. Og það kallar á það að Alþingi Íslendinga meti það hvort það treystir sér til þess að breyta stefnunni í vegamálum, ganga í það að klára stofnbrautirnar út frá því verklagi að láta bjóða þær út í stærri heildum en gert hefur verið og ná niður kostnaðinum, eða ætlum við að halda áfram að mjatla í þetta, eins og gert hefur verið núna að undanförnu, og láta bíleigendur bera miklu hærri skatt en sanngjarnt getur talist? Sá skattur er ekki greiddur í bensíninu. Hann er greiddur með því að eyðileggja ökutækin á lélegum vegum. Ég held að í ljósi þess að vaxandi skilningur er á því að ferðamál eiga í framtíðinni eftir að skipa stærri sess í atvinnumálum okkar Íslendinga sé rétt að ég ljúki máli mínu með því að vitna til orða sem féllu á ráðstefnu uppi í Borgarnesi um byggðamál. Þar var sagt frá því að gistiþjónusta bænda ætti við eitt sérstakt vandamál að glíma til að fá erlenda ferðamenn inn í landið. Það væri það að þrír af hverjum fjórum sem leituðu eftir því að ferðast um Ísland hættu við þegar þeim væri sagt hvað bílaleigubíll kostaði á Íslandi. Þeir hefðu að vonum ekki skilning á því að ástæðan fyrir þessu háa verði á bílaleigubílnum gæti verið neitt annað en hrein okurstarfsemi. Þeir áttuðu sig ekki á því að þessir bílaleigubílar þyrftu að fara um torfærur en ekki um venjulega vegi.

Ólafur Kristjánsson : Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls míns færa hæstv. samgrh. sem og Alþingi bestu þakkir Vestfirðinga fyrir þá ákvörðun að flýta jarðgangagerð á Vestfjörðum. Ég hygg að fátt hafi glatt Vestfirðinga meira en þessi þýðingarmikla ákvörðun og öllum hér inni er ljóst að hér er um mikið og stórt byggðamál að ræða. Með tilkomu brúar yfir Dýrafjörð og Vestfjarðagöngum opnast nýjar leiðir fyrir íbúa á svæðinu frá Dýrafirði að norðanverðu Ísafjarðardjúpi. Það mun hafa í för með sér aukin samskipti, aukna samvinnu í bæði atvinnulegu tilliti, menningar - og félagslífi o.s.frv. En ég þarf ekki að hafa mörg orð um það. Þingheimur veit allur hversu stór þáttur samgöngumál eru í byggðamálum landsbyggðarinnar. Ég stóð hér einkum og sér í lagi upp til þess að fá að ræða örlítið um Óshlíðarveg og stöðu mála þar. Reyndar hefur hv. 2. þm. Vestf. komið nokkuð inn á Óshlíð, en vegna stöðu minnar og embættis gat ég ekki annað en notað tækifærið og komið hér aðeins inn á það viðkvæma en þýðingarmikla mál. Það var árið 1946 að byrjað var að ryðja smáveg um Óshlíð og var umferð hleypt á Óshlíð árið 1950. Í dag mundum við kalla þetta hestaveg. Það var svo árið 1981 sem var tekin ákvörðun um það að ráðast í endurbætur á Óshlíð. Þessi ákvörðun var tekin af þingmönnum Vestfirðinga þá og Vegagerð ríkisins í þó nokkuð mikilli andstöðu við heimamenn sem þá vildu ráðast í jarðgangagerð. En fjármunir réðu þessari ákvörðun og við, þingmenn Vestfirðinga þá, gerðum ekki mikinn ágreining við Vegagerð en settum fram ákveðið samkomulag um framkvæmdir sem og viðhald vegarins. Þessu hefur miðað allvel áfram og erum við þakklátir fyrir það sem gert hefur verið. En því miður er ekki nægilega vel enn þá gert. Það er öllum ljóst að Óshlíð er hættuvegur. Um hana er mikil umferð og það má segja að aukin samskipti Ísfirðinga og Bolvíkinga krefjist þess að þessi vegur verði nánast eins öruggur og hægt verður að krefjast miðað við ríkjandi aðstæður. Nú hefur það stórslys gerst hér á Alþingi, ef ég má nota það orð, að einhverra hluta vegna var Óshlíð tekin út sem stórverkefni. Ég held að ég muni það rétt að fyrstu þrjú stórverkefnin, sem um var talað, voru Ólafsvíkurenni, Ólafsfjarðarmúli og Óshlíð. Því harma ég það mjög að svo skuli hafa farið að Óshlíð var tekin út af stórvegaverkefnum án þess að um það færi fram nein sérstök umræða. Ég held að við getum vart við þetta unað og ég vil því skora á hæstv. samgrh. að íhuga það að taka Óshlíð inn aftur sem stórverkefni, sem þýðir að hún verður þá fjármögnuð með sama hætti og önnur stórverkefni, þ.e. 20% af sérfé kjördæmisins en 80% með þeim hætti sem markaður var þegar ákvörðun var tekin um Vestfjarðagöng. Sú skýrsla sem hv. 2. þm. Vestf. vitnaði til var nýlega lögð fram af Vegagerð ríkisins og hefur ekki farið fram um hana umræða heima í héraði, en verður nú á næstu dögum. Þar er gert ráð fyrir því að til þess að ná þeim markmiðum og þeim væntingum, sem heimamenn og vegfarendur um Óshlíð gerðu, þarf að leggja til 235 millj. í ýmsum aðgerðum til þess að umferðaröryggi verði sem best. Það sýnir að við þurfum að taka á þessu með þeim hætti sem ég var að geta um og bið vinsamlega ráðherra að skoða fyrir okkur. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu svo mjög. Ég vil taka undir með hv. 1. þm. Vesturl. Alexander Stefánssyni að það er mjög mikils um vert að tengja saman þessi tvö kjördæmi, þ.e. Vestfjarðakjördæmi og Vesturlandskjördæmi, með brú yfir Gilsfjörð. Samskipti Dalamanna og Austur - Barðstrendinga eru mikil og þau þurfa að vera meiri og við þau má treysta þá veiku byggð sem er þarna beggja megin við kjördæmamörkin og það munum við gera með því að setja brú yfir Gilsfjörð. Ég er nú að kveðja Alþingi eftir að hafa setið hér í fáeina daga. Ég á eflaust ekki eftir að sitja hér oftar, en ég þakka fyrir þessa daga og óska þingi velfarnaðar í vandasömu starfi og þakka fyrir mig.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Þetta eru í senn fróðlegar og gagnlegar umræður og vissulega handhægt og til þæginda að ræða þessi tvö mál samtímis svo tengd sem þau eru. En í tilefni orða hv. 1. þm. Vesturl. Alexanders Stefánssonar í umræðunni hér áðan, þá vildi ég eftirfarandi sagt hafa: Stundum er það svo að menn eiga ákaflega erfitt með að gera greinarmun á því sem er satt og því sem er ósatt. Stundum er það líka svo að menn eiga ákaflega erfitt með að gera greinarmun á eigin hugmyndum og annarra hugmyndum og stundum finnst manni að slíkum mönnum sé kannski ekki sjálfrátt, en kannski er þeim það. Þetta segi ég, virðulegi forseti, vegna þess að í morgun --- og sendi það nú raunar bréflega í gær --- þegar þingmenn Vesturlands komu saman til fundar um vegamál, þá kynnti ég þeim þáltill., sem ég hef nú lagt inn til skjalavarðar, og er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta fara fram endurskoðun á V. kafla vegalaga, nr. 6 frá 25. mars 1977, um þjóðvegi í kaupstöðum og kauptúnum, og þeim reglugerðum sem gefnar hafa verið út samkvæmt þeim kafla laganna.`` Því segi ég þetta, virðulegi forseti, að það gerðist hér áðan að hv. þm. Alexander Stefánsson gerði efni þessarar tillögu að sinni hugmynd hér í þessum ræðustól. Þetta, virðulegi forseti, eru ekki aðeins óvenjuleg vinnubrögð og ekki aðeins ómerkileg vinnubrögð, heldur alveg óvenjulega ómerkileg vinnubrögð og allt önnur en menn tíðka almennt í samskiptum hér á hinu háa Alþingi og allt önnur vinnubrögð en eiga að vera hér og sem betur fer eru slík vinnubrögð alger undantekning og raunar fádæmi. En eftir nokkuð langa pólitíska samvist er maður orðinn sjóaður og ýmsu vanur þótt mér þætti nú reyndar, virðulegi forseti, mælirinn fullur og lái mér hver sem er. Það hefur ýmislegt athyglisvert komið fram hér í þessari umræðu og vissulega finnst mér hlutverk stjórnarandstæðinga vera nokkuð erfitt þegar þeir samtímis gagnrýna að framkvæmdir skuli ekki vera meiri en samtímis er það staðreynd að frá þeim hafa ekki komið tillögur um raunhæfa tekjuöflun í þessu sambandi. Hér hefur eðlilega töluvert verið rætt um starfið í langtímanefnd. Ég átti þar sæti og það var ánægjulegt starf og ég vil nota þetta tækifæri til að þakka vegamálastjóra og starfsmönnum hans fyrir prýðilegt samstarf í þeim efnum. Þar var mikið rætt um tekjuöflun og hvaða leiðir ætti að fara til þess að tryggja fjármagn til vegamála, hvort ætti að nota þá gömlu viðmiðun, sem áður var notuð, þ.e. að miða við ákveðna prósentu af þjóðarframleiðslu. Niðurstaðan varð sú að gera það ekki vegna þess að við höfum reynt það varðandi framlög til vegamála og það hefur ekki haldið, það hefur ekki gefist vel. Við höfum líka reynt það varðandi framlög til þróunaraðstoðar og það hefur heldur ekki gefist vel. Því er ekki að leyna og frá því ber að segja, að í þessari nefnd voru ræddar margvíslegar hugmyndir um aukna tekjuöflun til vegamála. Sumar kynnu mönnum að þykja nokkuð fjarstæðukenndar en engu að síður voru margar hugmyndir ræddar. Auðvitað horfðu menn til landanna hér í kring og hvernig að þessu hefur verið staðið þar, en án þess að menn væru beinlínis að gera tillögur um að þær aðferðir yrðu teknar upp hér, enda ekki kannski hentugar eða nothæfar hér þó að þær væru við hæfi á öðrum stöðum. Niðurstaðan varð sú að gera þetta með þessum hætti. Hv. þm. Halldór Blöndal, sem því miður er ekki hér í salnum núna, gerði að sérstöku umtalsefni þá bókun sem hann lagði fram fyrir hönd þeirra sjálfstæðismanna sem í nefndinni sátu. Hann harmaði reyndar, ef ég skildi orð hans rétt, að bókun þeirra skyldi ekki vera prentuð með vegáætlun. Ég held að hv. þm. Halldór Blöndal ætti miklu fremur að vera þakklátur fyrir að sú bókun var ekki prentuð með vegáætlun því að hún er satt best að segja mjög einkennileg. Þeir tóku þátt í starfi nefndarinnar, hv. þm. Halldór Blöndal og Sturla Böðvarsson, bæjarstjóri í Stykkishólmi, alveg fram á síðustu stund, enda þótt lögð væri fram þessi bókun, þar sem segir að lokum, með leyfi forseta: ,,Við áskiljum okkur rétt til að endurmeta stöðu okkar í þessari nefnd út frá breyttum forsendum.`` Ég held að allt hafi þetta verið á misskilningi byggt. Ég varð ekki var við að forsendur breyttust nokkurn tíma í starfi þessarar nefndar. Það var unnið að gerð þessarar langtímaáætlunar með nákvæmlega sama hætti og áður var gert og í engu frábrugðið. Ég varð heldur ekki var við að það færi fram neitt endurmat á stöðu þeirra félaga í þessari nefnd þannig að mér er algerlega sjónum hulið og fæ ekki skilið hvert erindi þessi bókun átti eða yfirleitt hvaða tilgang hún hefur. Vissulega væri það æskilegt að hafa mun meira fjármagn til umráða þegar við erum að fjalla um svo mikilvægar framkvæmdir sem þessar framkvæmdir eru. Þegar nú er sagt og það af hinum fremstu ráðamönnum þessarar þjóðar að við höfum verið að gera efnislega sagt nánast hreina vitleysu í byggðamálum undanfarin ár og það þurfi mjög að breyta um stefnu, þá hygg ég að þar megi kannski fyrst skýringuna finna á því hvað við höfum rangt gert, að við höfum ekki sinnt samgöngumálum í nægilega ríkum mæli vegna þess að það er ekki hægt að tala um neina byggðastefnu nema samgöngumálin séu í lagi og vegakerfið, fyrst og fremst vegakerfið, aðrir þættir auðvitað líka, sé í góðu lagi. Vegna þess að gott og greiðfært vegakerfi er forsenda fyrir því að það geti myndast þéttbýliskjarnar sem geta verið burðarásar í atvinnumálum og hafa allstórt vinnusóknarsvæði og þá er bundið slitlag á vegum meginforsenda þess að slíkt geti þróast. Ég hygg að þetta sé kannski þar sem við höfum villst af leið í byggðamálum, að við höfum ekki haldið okkur við vegamálin. Það hefur líka orðið ýmsum að umtalsefni hér að mjög háar fjárhæðir eru samkvæmt langtímaáætlun ætlaðar til framkvæmda á höfuðborgarsvæðinu. Það er vissulega skiljanlegt þegar horft er til þess að ein gatnamót t.d., og þá á ég við gatnamótin á Höfðabakka fyrir ofan Elliðaár, eru löngu sprungin. Þau anna engan veginn þeirri miklu umferð sem þar um fer og sjálfsagt er það ekki ofmælt að í tjónum og slysum kosti þessi gatnamót ein einhver hundruð milljóna ár hvert. Og það er margt fleira hér sem knýr á að gert verði. Engu að síður eru brýnu verkefnin líka annars staðar í byggðum landsins. En það neitar því enginn að frá sjónarmiði umferðar og umferðaröryggis, þá er brýnt að bæta hér úr ýmsu. En því lagði ég fram þessa þáltill., sem ég vék að hér áðan, að ég hygg að það sé orðið löngu tímabært að endurskoða með einhverjum hætti þær reglur sem gilda um gerð þjóðvega í þéttbýli. Ég held að það sé skoðunaratriði hvort ríkasta sveitarfélag á landinu og langsamlega tekjuhæsta sveitarfélag á landinu, og þar á ég auðvitað við Reykjavíkurborg, eigi ekki að taka í vaxandi mæli þátt í framkvæmdum við aðalumferðaræðar hér inn í borgina og að hafnarsvæðinu t.d. sem nú flokkast sem þjóðvegir í þéttbýli. Ég held að þetta sé athugunarefni og eigi að skoða. Það eru gerbreyttar forsendur í umferð og að því er tekjuhlið framkvæmda hjá sveitarfélögum varðar eins og við höfum séð á margháttuðum framkvæmdum Reykjavíkurborgar. Ég fæ t.d. ekki með nokkru móti séð þau rök sem hníga til þess að Bústaðavegurinn, það öngstræti umferðarinnar á höfuðborgarsvæðinu, sé flokkað sem þjóðvegur í þéttbýli. Bústaðavegurinn er raunar ekkert annað en venjuleg íbúðagata eða allt að því. Þannig hygg ég að muni vera ýmis fleiri atriði sem ástæða sé til að endurskoða í ljósi breyttra staðreynda. Ég hygg t.d. að ef Reykjavíkurborg hefði varið auknu fjármagni til framkvæmda í þessum efnum sem til þess væru fallnar að auka umferðaröryggið, draga úr umferðarslysum sem valda tjóni, líkamsmeiðingum og dauða, þá hefði það verið betri fjárfesting fyrir borgarana heldur en ýmislegt af því sem hv. og virðulegur borgarstjóri og borgarstjórnarmeirihluti í Reykjavík hafa verið að skemmta sér við að framkvæma. Þess vegna hef ég flutt þessa þáltill., sem væntanlega verður dreift hér á morgun, og þess vegna held ég að sé brýnt að endurskoða þessi mál. Hér hefur nokkuð, virðulegi forseti, verið vikið að framkvæmd sem er brúargerð eða þverun Gilsfjarðar. Sú framkvæmd er seinna á ferðinni en við þingmenn Vesturlands og Vestfjarða hefðum kosið og verður kostað kapps um að fá henni nokkuð flýtt sé þess nokkur kostur. Mér er hins vegar fyllilega ljóst að þar er við ramman reip að draga því að það eru vissulega, og skal ekki lítið úr því gert, brýnar framkvæmdir í stórbrúamálum og fjarðaþverunum sem bíða á fyrsta tímabili. En þó ber að skoða til ýtrustu hlítar hvort ekki sé hægt að þoka þessu máli fram, einfaldlega vegna þess að þetta er byggðamál fyrir þessi svæði sem þarna er um að tefla og ég óttast það að með þeim samdrætti sem nú er fyrirsjáanlegur í landbúnaði kunni þessi framkvæmd, ef hún gerist eins og hér er ráð fyrir gert, að verða of seint á ferðinni fyrir þetta svæði. Þessi langtímaáætlun er auðvitað nákvæmlega það sem í nafni hennar felst. Hún er áætlun. Hún hlýtur að koma til endurskoðunar. Að undirbúningi hennar og vinnu var vel staðið af hálfu Vegagerðar ríkisins. Þetta tók ýmsum breytingum í meðförum nefndarinnar þar sem undir góðri verkstjórn var unnið, að ég hygg, mjög gott starf. Auðvitað kemur þetta plagg til endurskoðunar í ljósi breyttra aðstæðna á síðari tímum. Það er samkvæmt eðli máls og ég hjó eftir því að hv. þm. Pálmi Jónsson tók þannig til orða að mikil vinna væri eftir við langtímaáætlun. En það er nú auðvitað svo að vinnu við langtímaáætlun lýkur aldrei vegna þess að hún hlýtur eðli máls samkvæmt að halda áfram. Þó að hér sé kannski nokkrum áfanga náð, þá er það enginn áfangastaður, í mesta lagi áningarstaður meðan menn ræða þetta og halda síðan áfram með auknar framkvæmdir. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa um þetta mikið fleiri orð á þessu stigi. Umfjöllun þessa máls er ekki lokið í þingmannahópunum, þar á eftir að ræða málið ítarlegar, en endurtek það að vissulega væri ákjósanlegt að geta haft hér meira undir og gert meira, en þá verða líka þeir sem þannig vilja standa að verkum að vera viljugir til þess og fúsir að afla aukinna tekna. Það er auðvitað kjarni málsins en innan þess tekjuramma sem nú er um talað, þá hygg ég að hér megi þolanlega við una en hins vegar ekki meir.

Friðjón Þórðarson : Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. hefur í dag fylgt úr hlaði tveim till. til þál. Þeirri fyrri um langtímaáætlun í vegagerð, þeirri síðari um vegáætlun fyrir árin 1991 -- 1994. Í lok máls síns óskaði hæstv. samgrh. eftir því að þessar tillögur yrðu ræddar en þeim síðan vísað til fjvn. Þó að ég eigi sæti í þeirri hv. nefnd og fullar líkur séu til þess að mörg orð falli um þessi mál þar til lokið er, þá ætla ég að leyfa mér að fara um þessar tillögur örfáum orðum á þessu stigi málsins og ræða þær þá báðar í einu eins og hér hefur verið ákveðið. Hv. 2. þm. Norðurl. v. gat þess í sínu máli í morgun að það væri óviðunandi hvað þessar tillögur kæmu seint fram því að hér væri um svo viðamikið efni að ræða sem flestir þingmenn óskuðu eftir að tjá sig um. Það er náttúrlega óskandi, þó að undir þetta megi taka, að þessi mál verði rædd á viðunandi veg og ekki kastað höndunum til þeirra. Þess vegna brá mér dálítið þegar hv. 2. þm. Vestf. sagði hér áðan um langtímaáætlun í vegagerð að hún hefði verið afgreidd við fámenni á afbrigðilegum fundartíma í þingflokki Framsfl., en e.t.v. hef ég misskilið hv. þm. og að þetta hafi aðeins verið fyrsta ákvörðun í þessu máli. Það er nú ekki ástæða til þess að fara mjög rækilega eða djúpt í umræðurnar á þessu stigi, en maður verður að binda vonir við það að hér á hv. Alþingi hefur oft náðst góð samstaða um vegamál þannig að það hefur verið unnt að gera þar nokkur átök. Þetta á auðvitað rætur sínar að rekja til þess að þessi mál eru öllum landsmönnum hugstæð og má segja að allir landsmenn, öll þjóðin, hafi áhuga á því að þoka þessum málum áleiðis. Hv. 2. þm. Norðurl. v. benti á það að um tillöguna um langtímaáætlun í vegagerð á þskj. 735 mætti segja að hún væri ekki unnin nema að nokkru leyti, það væri mikið starf óunnið við þá ályktun. Bent hefur verið á það að tillaga um langtímaáætlun í vegagerð sem lögð var fyrir Alþingi á 105. löggjafarþingi 1982 -- 1983 hefði raunar aldrei verið samþykkt. En þó hefur verið farið eftir henni til viðmiðunar í þeim málum á undanförnum árum og geri ég ráð fyrir að svo verði enn um þá tillögu sem hér er til umræðu. Að undirbúningi þessarar tillögu á þskj. 735, um langtímaáætlun í vegagerð, hefur nefnd vaskra manna unnið frá því í sumar. Ef maður lítur sér nær, svo sem eðlilegt er í þessum efnum, þá má segja að hlutur Vesturlandskjördæmis hafi ekki legið þarna neitt til hliðar, þar sem a.m.k. þrír af nefndarmönnum eru nátengdir því kjördæmi. En þeim mun ríkari verður ábyrgðin að koma þessum málum vel til skila og ná nokkrum árangri. Það má auðvitað margt segja hér um úttekt vegakerfisins á bls. 5, t.d. þar sem nefndar eru viðamestu breytingar frá fyrri áætlun. Ég ætla ekki að tíunda þær allar, en aðeins nefna t.d. 3. tölul. þar sem reiknað er með nýrri veglínu fyrir Snæfellsnesveg þannig að hann liggi yfir Kolgrafafjörð, utan við bæinn Kolgrafir, í stað þess að fara inn fyrir fjörðinn. Það má segja að þegar við þingmenn Vesturlandskjördæmis ræðum um æskilega vegagerð inn með Breiðafirði, þ.e. alla leið utan frá Hellissandi inn á Skógstagl í Miðdölum, þá séu á þeirri leið allmargir firðir. Ég hefði talið, þó kannski séu skiptar skoðanir um það hver eigi að teljast fyrstur af þessum fjörðum, og viljað benda á og geri það hér með að Álftafjörður innan við Stykkishólm hefði a.m.k. með eins miklum rétti átt að vera nefndur þarna og Kolgrafafjörður. Það er nefnt á bls. 8 í þskj. að með vegáætlun þessari sé verkefnum skipað með nokkuð öðrum hætti en gert hefur verið. Þess vegna má segja með miðlungi sterku orðalagi að það hafi miklar áherslubreytingar verið gerðar af þeirri nefnd sem hér hefur verið að verki. Nefna má í því sambandi stórframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og önnur stórverkefni. Að því er mér skildist á hv. 2. þm. Norðurl. e., þá virtist hann sakna margs í þessari tillögugerð þó að væntanlega sé eitthvað allmikið af efni hennar undan hans rifjum runnið. En ég geri ráð fyrir því að það mál sem verði kannski enn þá viðkvæmara á þingi áður en yfir lýkur sé vegáætlun fyrir næstu fjögur ár, um framkvæmdir næstu fjögurra ára, sem menn eðlilega horfa til á þessum degi frekar en þeirra hugmynda sem horfa langt til framtíðar. Vafalaust er það svo að um sérstaklega röðun þeirra verkefna sem hér er greint frá verða mjög skiptar skoðanir. Ég ætla þess vegna að geyma mér að ræða mikið almennt um þau efni á þessu stigi mála, en víkja aðeins að einu máli. Og það er ekki vegna þess að ég teldi ekki ástæðu til þess að víkja hér að mörgum þáttum mála. Vegna þess að eitt mál hefur hér borið á góma öðrum fremur, þá ætla ég að leyfa mér í lok þessara fáu orða að víkja að því ofurlítið, en það er vega - og brúargerð yfir Gilsfjörð sem vitanlega er einna efst á blaði hjá okkur þingmönnum Vestfirðinga og Vesturlands og liggja ærnar orsakir því til grundvallar og mörg og mikilvæg rök. Ég leyfi mér að nefna till. til þál. um þetta efni sem flutt var af hv. 1. þm. Vestf. og er 24. mál þessa þings, þar sem hann leggur til að ályktað verði að skora á ríkisstjórnina að hún hlutist til um að framkvæmdir við vega - og brúargerð yfir Gilsfjörð hefjist af fullum krafti vorið 1992 eða þegar að Dýrafjarðarbrú lokinni. Þessi tillaga og þessi hugmynd, eða hvað við eigum að kalla hana, er að sjálfsögðu miklu eldri því að nánast samhljóða tillaga um þetta efni var flutt á þingi 1982. Það sem kemur manni dálítið spánskt fyrir sjónir þegar þessi nefnd leggur nú málin í hendur okkar alþingismanna er að þar eru nefnd ýmis verkefni sem eru miklu yngri en það sem ég nú nefndi, og jafnvel nefnd í fyrsta sinn, og ætlast til þess að þau séu tekin samtímis eða jafnvel á undan. En ég vil alveg hiklaust halda því fram að hugmyndin um vega - og brúargerð yfir Gilsfjörð sé a.m.k. frá árinu 1982 og til þess að rannsaka þá hugmynd og undirbúa það að henni verði hrundið í framkvæmd hefur verið lagt fram fé öll árin 1985 -- 1990 og er enn gert að sjálfsögðu. Þetta eru að vísu ekki háar fjárhæðir en þó nauðsynlegar á hverju ári til þess að rannsaka allan undirbúning. Á þessum árum, 1985 -- 1990, hafa verið ætlaðar til undirbúningsrannsókna 12 1 / 2 millj. kr. Ég vil sérstaklega þakka, auk hv. 1. þm. Vestf., þeim þingmönnum sem hér hafa gert þetta mál að umræðuefni. Hv. 1. þm. Vesturl. benti á að í raun og veru hefðu þessir þingmannahópar, bæði Vestfjarða og Vesturlands, sagt ansi mikið um þetta mál, raunverulega stigið á stokk og strengt þess heit að það skyldi framkvæmt, eins og ég nefndi áðan, þegar að Dýrafjarðarbrú lokinni. Einnig hefur hv. 1. þm. Vestf., sem hér sat á þingi um tíma og lauk máli sínu áðan, lagt mjög góð orð til þessa verkefnis. Enn fremur hv. 2. þm. Vestf. sem hér talaði áðan að ógleymdum hv. 3. þm. Vesturl. Öllum þessum félögum mínum vil ég þakka fyrir góð orð um þetta málefni. En það er nú einu sinni svo að orð, þó séu til alls fyrst, nægja ekki ein saman. Þeim verður að hrinda í framkvæmd. Ég ætla ekki að tína til einu sinni enn rök í þessu máli, aðeins víkja að því sem þessir hv. þm. bentu á í sínum ræðum. Þau rök sem liggja til þessa máls eru þung frá sjónarmiði byggðanna. Því mun hafa verið haldið mjög að Austur - Barðstrendingum þegar þeir voru hvattir til þess að sameinast í eitt sveitarfélag, að það skyldi vera ýtt á þetta mál. Þetta hef ég heyrt og veit raunar með fullri vissu að á það var lögð áhersla og varð til þess að þeim tókst að sameina Austur - Barðastrandarsýslu alla í einn hrepp, Reykhólahrepp, sem ég tel mjög af því góða þegar miðað er við átök bæði í samgöngumálum og öðru. Ég vil einnig geta þess að ein elsta byggðaáætlun sem unnin var aðallega á vegum Byggðastofnunar var einmitt áætlun um Dalabyggð, þ.e. Dalasýslu og Austur - Barðastrandarsýslu. Þar var að sjálfsögðu lögð höfuðáhersla á samgöngumál og mér er ekki kunnugt um að nokkur áætlun af þessu tagi hafi verið lögð fyrir hæstv. ríkisstjórn nema þessi áætlun um Dalabyggð. Hún var lögð fram og staðfest og samþykkt á ríkisstjórnarfundi 13. febr. 1981. Ég ætla að ég muni það rétt vegna þess að þeim fundi stjórnaði ég sjálfur. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri nú við 1. umr. málsins en aðeins minna á það að auðvitað verðum við að stefna að því, hv. alþingismenn, að orð okkar standi í þessu máli. Það hafa verið sögð mörg orð. Við þurfum að þoka þessari framkvæmd að verulegu leyti fram á fyrsta fjögurra ára tímabilið. Undir því er mikið komið. Þetta er að allra dómi mjög mikilvæg framkvæmd. Þó að ég hafi látið þessi orð sögð um þetta mikilvæga mál nú er ég viss um að fleiri orð verða látin falla um þetta mál áður en yfir lýkur og ályktanir verða afgreiddar á þessu vori.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Umræða um langtímaáætlun í vegagerð hér á hv. Alþingi er afar mikilvæg því hér er um að ræða stefnumörkun löggjafar - og framkvæmdarvalds til 12 ára á sviði vegaframkvæmda. Ég ætla ekki að fara dult með það að mér finnst málaflokk þessum ekki gert of hátt undir höfði með þessari áætlun og ekki síst í ljósi þeirrar staðreyndar að ekki voru framkvæmdir nema innan við 3 / 4 hlutar af síðustu langtímaáætlun vegna þess að ekki var útvegað fjármagn til þeirra framkvæmda nema að 3 / 4 . En þar sem samgöngur eru einn af mikilvægustu málaflokkum þessa lands og bættar samgöngur, þá er nauðsynlegt að það sé vandað til verka eins og kostur er. Ég hef, hæstv. forseti, lagt fram í dag brtt. við þessa langtímaáætlun sem gerir ráð fyrir því að hægt verði að hraða brýnustu samgöngubótum enn frekar en langtímaáætlunin gerir ráð fyrir. Vil ég leyfa mér að kynna hana hér: ,,Við tillöguna bætist nýr kafli, Mannvirkjasjóður samgönguframkvæmda, svohljóðandi: Alþingi ályktar jafnframt að fela samgrh. að undirbúa lagafrv. um sérstakan sjóð til þess að hraða framkvæmdum á stofnbrautum, þjóðbrautum og við jarðgangagerð samkvæmt nánari ákvörðun Alþingis síðar. Sjóðurinn heiti Mannvirkjasjóður samgönguframkvæmda. Mannvirkjasjóði samgönguframkvæmda verði heimilað að taka erlend eða innlend lán til þess að hraða brýnustu framkvæmdum í samgöngumálum á stofnbrautum umfram langtímaáætlun, enda verði við einstakar framkvæmdir gerð grein fyrir hvernig lánin verði endurgreidd með gjaldtöku af umferð og/eða með mörkuðum tekjustofnum Vegagerðarinnar í framtíðinni.`` Margir hv. ræðumenn hafa rætt um það að nauðsynlegt væri að framkvæma meira, en ég leyfi mér hér að koma með hugmyndir að því hvernig slíku væri hægt að koma í framkvæmd. Erlend lántaka t.d. þykir nú ekki fín en ég tel að þegar hún skili þjóðinni arði sé hún fyllilega réttlætanleg og stjórnendur landsins verða að gera greinarmun á því hvort erlenda lántakan fer til arðsamra framkvæmda eða hvort lántakan fer til greiðslu rekstrarkostnaðar ríkissjóðs eða einhvers konar vandræðagangs í ríkisfjármálum. Erlenda lántöku til arðsömustu vegaframkvæmda er hægt að réttlæta t.d. á eftirfarandi hátt: Mannvirki sem byggt er fyrir lántökuna stendur raunverulega sem eign, sem mannvirki á móti láninu. Þannig hafa skuldir þjóðarinnar aukist vegna lántökunnar en eignir hafa líka aukist. Og það er auðvitað allt annar hlutur hvort lántakan er gerð með þessum hætti eða hvort hún er gerð til þess að borga einhverja eyðslu sem engin eign stendur á bak við. Þó að vegamannvirki séu ekki talin fram í þjóðarauðsmati í dag, þá er ekkert sem segir að það sé ekki hægt að gera. Og maður getur leyft sér að spyrja hvers vegna vegamannvirki eru ekki talin með í þjóðarauðsmati því að samgöngumannvirki eru auðvitað verðmætar eignir. Það kemur fram hér í greinargerð Vegagerðarinnar að arðsemi af einstaka framkvæmdaliðum geti numið allt að 30% og það sjá allir að svo há arðsemi hlýtur að réttlæta lántöku, hvort sem hún er innlend eða erlend. Er rétt að taka einnig fram að það kemur fram á bls. 8 í þessari langtímaáætlun að útreikningar þessir sýni ekki raunverulega arðsemi heldur eru notaðir hér einungis til samanburðar. Hér stendur eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Aðferð sú, sem notuð hefur verið við arðsemisútreikninga, er úrelt orðin, m.a. vegna breytinga sem urðu með tilkomu virðisaukaskatts. Sýnir hún almennt of lága arðsemi. Allmikið verk er að endurskoða aðferðina og hefur enn ekki unnist tími til þess.`` Mér sýnist hér, hæstv. forseti, vera fyllsta ástæða til þess að hraða þessum arðsemisrannsóknum og þá verði einnig tekið tillit til þess hags sem atvinnulífið og þjóðin öll hefur af bættum samgöngum en ekki eingöngu þeim atriðum sem tekið er tillit til í dag. Að öðru leyti vil ég minna á að við slík stórverkefni, sem meiningin er að ráðast í, í samgönguframkvæmdum er rétt að það verða að koma til stórauknar rannsóknir á arðsemissjónarmiðum og félagslegum sjónarmiðum svo að það sé ljóst við hverja ákvarðanatöku hver hagur þjóðarinnar raunverulega er af einstaka stórframkvæmdum. Það er alveg ljóst í mínum huga að íslensk stjórnvöld þurfa að gera stórátak í samgöngumálum á næstu árum. Það má t.d. nefna að það þarf að ljúka gerð hringvegarins. Það þarf að leggja aukið bundið slitlag svo að þau mannvirki sem þegar er búið að byggja fjúki ekki út í loftið. Jarðgangagerð þarf að hraða á Vestfjörðum og Austurlandi og fyrir liggur tvöföldun Reykjanesbrautar sem er mjög nauðsynleg vegna fyrirhugaðra framkvæmda þar. Það er rétt að geta þess að í mörgum tilfellum getur verið miklu ódýrara að taka lán og ljúka gerð tiltekinna stórverkefna í samgöngumálum og innheimta t.d. gjald af viðkomandi framkvæmd til endurgreiðslu fjármögnunar ásamt greiðslu af mörkuðum tekjustofnum Vegagerðarinnar heldur en að framkvæma t.d. lítilræði á hverju ári þannig að heildarkostnaður við framkvæmdina verður kannski langtum meiri en hann hefði þurft að vera. Og framkvæmdin skilar ekki þjóðinni því gagni sem til er ætlast fyrr en búið er að ljúka henni. Þannig vinnst tvennt. Framkvæmdin kemur fyrr til með að skila þjóðinni arði og framkvæmdakostnaður lækkar ef verkið er unnið með meiri hraða. Það er einnig rétt að geta þess, hæstv. forseti, að úrbætur í samgöngumálum eru alger forsenda þess að byggðaþróun á Íslandi fari ekki öllsömul á óæskilegan veg og fólk yfirgefi eignir sínar á landsbyggðinni og flytji til höfuðborgarsvæðisins eða úr landi. Því að kostnaður þjóðfélagsins af slíkum búferlaflutningum og byggðarröskun er mjög mikill. Flytji fólk af landsbyggðinni suður til Reykjavíkur þarf að byggja aftur yfir það hér, sem kostar peninga, auk þess sem nýtt fjármagn þarf til húsnæðismála, stækkunar skóla og aukinnar þjónustu á öllum sviðum. Hæstv. forseti. Ég vil minna á það að ég flutti hér í vetur till. til þál. um stefnumörkun í jarðgangagerð á Austurlandi, þar sem gert var ráð fyrir að Alþingi markaði skýra stefnu í þeim málum og hvernig þeim yrði komið í framkvæmd. Sú tillaga gerði ráð fyrir því að undirbúið yrði heildarútboð jarðgangaframkvæmda á Austurlandi í lok framkvæmda við jarðgöng í Fljótsdalsvirkjun. Það er mjög mikilvægt að ræða þetta í samhengi því að slíkt tækifæri fáum við vart aftur á næstu árum. Með því að stefna að alþjóðlegu heildarútboði nauðsynlegustu jarðganga á Austurlandi í framhaldi af jarðgangagerð við Fljótsdalsvirkjun, sem gert er ráð fyrir að verði 32 km, þá er hægt að koma þessu mikilvæga máli í framkvæmd á þann ódýrasta hátt sem kostur er. Og með því að hafa t.d. fjármögnun skilyrt innifalda í hugsanlegu útboði mætti fá þetta á hagkvæmum kjörum. Tímasetning framkvæmdarinnar, þ.e. lok framkvæmda við aðrennslisgöng Fljótsdalsvirkjunar, er mjög mikilvæg til að tryggja að hagkvæmt tilboð fáist í þessi jarðgöng. Þótt einhverjum kunni að þykja það stórt hugsað að ráðast í öll jarðgöng á Austurlandi í einu, þá er þetta einungis spurning um hagkvæmni. Hvað er ódýrast fyrir þjóðina og hvað er best fyrir fólkið í landinu? Við hljótum að hugsa fyrst og fremst um það. Að framkvæma þetta verk í einu lagi tryggir að einingarverðið við framkvæmdina verður sem lægst, það tryggir að jafnframt því að ætla að bora göt í gegnum fjöllin, þá séum við ekki líka að leggja vegi yfir þau, sem gengur auðvitað ekki upp því að þjóðin hefur ekki efni á að fara þannig með sína peninga. Þjóðin hefur fyrst og fremst efni á því að ráðstafa fjármunum sínum á markvissan hátt í framkvæmdir sem öruggt er að skili þjóðinni arði til lengri tíma litið. Skattborgarar þessa lands geta ekki borgað vegi bæði yfir fjöllin og malbikað þá og ætlað síðan að fara í gegnum þau á eftir. Slík stefna er auðvitað fáránleg. Ég vil ítreka það að hagur atvinnulífsins er mjög mikill af bættum samgöngum og með tilliti til fiskmarkaðar sem nú er að ryðja sér til rúms er nauðsynlegt að samgöngur batni á Austurlandi því að það er ljóst að fiskmarkaðir eru komnir til þess að vera og munu verða komnir hér um allt land innan mjög fárra ára. Ég vil að lokum, hæstv. forseti, þakka gott og ánægjuleg samstarf við Vegagerð ríkisins og við þá starfsmenn sem hafa unnið með okkur þingmönnum við að útdeila þessum peningum, sem erfitt er nú að útdeila því allt of lítið er til skiptanna. Ég vil að lokum minna hér á það, hæstv. forseti, að vegaframkvæmdir eru með arðsömustu framkvæmdum að mínu mati sem hægt er að setja fjármagn í hér á landi ef undanskildar eru hafrannsóknir.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég er einn af þeim sem voru í þessari nefnd og mun ég ekki tala hér langt mál, en kemst ekki hjá því að segja nokkur orð í sambandi við umræðuna sem hér hefur farið fram. Á máli manna er auðheyrt að það er kominn taugatitringur í suma þingmenn sem þarf ekki að útskýra hvers vegna er. En það er dálítið furðulegt með málflutning sumra hv. þm. sem neita því að auka skatta á þjóðina en vilja þó á sama tíma gera allt. Og jafnvel þeir sem voru í nefndinni átta sig ekki á því að í sumum tilvikum, í þjóðbrautunun, er þessi áætlun til 38 ára. Kortið sem er hér merkt með rauðu á bls. 14 sýnir það sem er stefnt að að setja bundið slitlag á á næstu 20 -- 26 árum. Hv. þm. Halldór Blöndal minntist á Öxarfjarðarheiðina. Það segir ekkert í þessari áætlun um það hvort vegurinn yfir Öxarfjarðarheiði verði lagaður á þessu tímabili. En það er ekki stefnt að því að setja bundið slitlag á þessu tímabili. Það sem sagt rúmast ekki nálægt því það sem við viljum öll gera. Og ef menn vilja vinna þetta hraðar er ekkert annað en reyna að finna fjármagn til þess að gera hlutina. Svo einfalt er það. Ég hef t.d. mjög miklar áhyggjur, og það kom fram hjá mér í nefndinni, vegna vegarins sem tengir Norðurland við Austurland. Þó að hér sé merkt að á næstu 20 -- 25 árum eigi að leggja bundið slitlag á þann veg verða menn að hafa það í huga að Austfirðingar eiga mikið eftir ógert. Þeir ætla í dýrar framkvæmdir í sambandi við jarðgangagerð og þurfa að taka af sínu fé um 20% af öllum þeim kostnaði. Ég hef bara ekki trú á því að á næstu 20 árum hafi þeir möguleika á því að leggja það fé sem þarf af þeirra hluta í þennan veg sem tengir Norðurland við Austurland nema þessi vegur, a.m.k. þeirra hluti, sé tekinn í stórframkvæmdir. Ég lagði áherslu á að það yrði gert í þessari nefnd sem fjallaði um málið. En það kom fram hjá Vegagerðinni og raunar fleirum að það væri hætt við því að þá mundu aðrir vilja taka inn einhverja vegi sem þarf að byggja upp einnig í stórframkvæmdir. Ég vil halda því fram að þessi vegur hafi sérstöðu, það er verið að tengja saman landshluta og þar af leiðir að hann hefur sérstöðu. Ég tel aftur að hálendisvegurinn hafi ekki þessa sérstöðu. Ég mundi verða manna fegnastur ef um það yrði samstaða á Alþingi að reyna að finna meira fjármagn í vegagerð. Það er rétt sem hér hefur komið fram að það er eitt mesta byggðamálið. En það er dálítið athyglisvert að hér hafa t.d. tveir hv. þm. Sjálfstfl. talað. Annar talaði um að Sjálfstfl. vildi ekki leggja á meiri skatta, en samt sem áður vill hann meiri framkvæmdir í vegagerð og setja fleiri vegi inn. Hinn var að ræða um að hraða þessum stórframkvæmdum en það er auðvitað ekki hægt með öðrum hætti en að fá meira fjármagn. Ég hefði viljað ráðleggja hv. sjálfstæðismönnum að þeir reyni að koma sér saman um aðra hvora leiðina og standa á því. Annaðhvort reyna að útvega meira fjármagn eða hætta þá að ræða um það, ef þeir eru á móti því, að gera meira, því að málið bara gengur ekki upp, svo einfalt er það. Ég vil þakka vegagerðarmönnum, vegamálastjóra og hans mönnum, fyrir samstarfið við þessa langtímaáætlun. Það var ánægjulegt að vinna með þeim og þeir unnu þetta verk að mestu leyti þó að það væri auðvitað nefndin öll sem tók ákvarðanir, en stefnumörkunin var þeirra að mestu leyti. Og þetta vil ég þakka fyrir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta meira, en vil endurtaka það, og sérstaklega beina máli mínu til hæstv. samgrh., að ég hef ekki trú á því og ég sé ekki möguleika á því að tengja Norðurland við Austurland á annan hátt en þann að það verði ákveðið að þessi vegur, a.m.k. að þessum hluta, verði stórframkvæmdaverkefni. Þetta mál er ákaflega aðkallandi, bæði fyrir Austurland og Norðurland, en einnig Norðvesturland og Vesturland. Það gerir t.d. vaxandi hópur ferðamanna sem hingað sækir. Ég vil, af því að vegamálastjóri er hér, beina máli mínu líka til hans í sambandi við þetta, boða það vel og fá að leggja því lið þegar og ef ráðherra treystir sér til að athuga þetta mál frekar. En það þyrfti að ræða það vegna þess að eftir tvö ár t.d. þyrfti að liggja fyrir hvar vegurinn á að liggja, þá þurfa að vera komnar fram áætlanir og tillögur í þessu efni.

Alexander Stefánsson : Virðulegur forseti. Ég neyðist til að koma hér upp án þess að ég ætli að tala beint meira um vegáætlunina. Það er vegna orða hv. 3. þm. Vesturl. Eiðs Guðnasonar, sem ég geri ráð fyrir að sér hér einhvers staðar í gættum, til mín hér í umræðunni þar sem hann bar á mig ýmis grófyrði. Ég kannast við sérstæðan hroka hv. þm. Eiðs Guðnasonar og gróft orðbragð ef hann telur sér misboðið. Um það er hægt að sjá mörg dæmi í þingtíðindum eða umræðum á Alþingi og það þekkja margir, hann er frægur fyrir það. En ég vil aðeins endurtaka það sem ég sagði í minni ræðu í dag. Á fundi í fjvn. 21. febr. sl. með vegamálastjóra eða hans mönnum þar sem þeir voru að skýra vegáætlun 1991 -- 1994 fyrir nefndinni óskaði ég sérstaklega eftir upplýsingum frá Vegagerð ríkisins um gatnakerfi höfuðborgarsvæðisins, þar með talið upplýsingum um skuld ríkisins við Reykjavíkurborg vegna þessara mála. Jafnframt bað ég um upplýsingar um nauðsynlegar breytingar á lögum um þjóðvegi í þéttbýli þar sem höfuðborgarsvæðið er nú komið undir sérstakan lið í vegáætlun og er þess vegna spurning hvort ekki eigi að fella þetta ákvæði niður í þeim lögum sem nú gilda. Um þetta, þau svör sem við fáum við þessu, verður fjallað á fundi í fjvn. núna 4. mars nk. og þá verða gefnar upplýsingar um hvað um er að ræða á þessu sviði. Frá þessu skýrði ég á fundi með samþingsmönnum mínum í morgun þegar við vorum að ræða um vegamálin, þegar hv. 3. þm. Vesturl. sagði frá hugmynd sinni um þáltill. um endurskoðun á einmitt þessu atriði sem við vorum að ræða í fjvn. Ég er sammála því að slík þáltill. verði flutt. En það væri kannski út frá þessum staðreyndum málsins nær fyrir mig að spyrja hv. þm. hvort hann hafi frétt af þessum umræðum í fjvn. 21. þessa mánaðar. Það væri fróðlegt að heyra það vegna þess að öðruvísi er ekki hægt að tengja þetta saman. En ég vil segja þessum hv. þm., sem er nú orðinn þingvanur eins og við fleiri, að grófyrði sem honum hættir til að nota við bæði samþingsmenn og aðra sem eru honum ekki til geðs hverju sinni, eru honum til vanvirðu. Og ég vísa grófyrðum hv. þm. hér úr ræðustól á Alþingi í minn garð algerlega á bug. Það er ósæmandi fyrir starfandi þingmenn að haga sér svona. Það vil ég láta verða mín síðustu orð hér.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Vegna orða hv. 1. þm. Vesturl. vil ég aðeins segja eftirfarandi: Ég hafði engar spurnir af þessum fundi fjvn. sem hann nefndi, en eftir að hann viðhafði ummæli sín í ræðustól hef ég spurt um þann fund. Ég hef ekki getað fengið staðfest að hann hafi sagt þar það sem hann nú segist hafa sagt eða kannski vildi hafa sagt. Ég hef ekki fengið það staðfest og ég stend við hvert einasta orð af því sem ég sagði hér áðan, vegna þess að það er satt. En stundum er það svo að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Fleira ætla ég ekki, virðulegi forseti, að segja um þetta mál.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Ég vil bara lýsa því yfir að ég átti ekki von á öðru svari frá hv. þm. en því sem hér kom fram. Hann virðir ekki sannleikann. Hann þarf að fá hann skráðan á vegginn áður en hann tekur til máls. En ég tel að þarna hafi hann auglýst sjálfan sig.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Vegna þessara orða hv. 1. þm. Vesturl. mun ég óska eftir því við formann fjvn. að það verði flett í fundagerðarbókum fjvn. til þess að sjá hvort hv. þm. viðhafði þau ummæli sem hann segist hafa viðhaft. Og það sem meira er, ég mun óska eftir því að málið verði tekið fyrir í fjvn. einfaldlega til þess að það komi í ljós og þeir verði spurðir sem þar voru, bæði þá þingmenn og einnig þeir embættismenn sem fylgdust með umræðum, hvor okkar segir satt í þessu máli. Það er nauðsynlegt að fá úr því skorið og ég er allsendis óhræddur, virðulegi forseti, við þann úrskurð.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu þakka þeim sem hér hafa tekið þátt í henni sem vert er og skylt. Ég hygg að ég geti farið fljótt yfir sögu því að í ræðum manna kom fyrst og fremst fram almenn afstaða þeirra til þessara mála og ekki var mikið um beinar spurningar. Auk þess vísa ég til þess að hv. fjvn. sem fær tillögurnar til umfjöllunar mun að sjálfsögðu afla þeirra upplýsinga sem óskað verður eftir og ég mun aðstoða við það eftir föngum. Ég kemst þó ekki hjá að nefna hér örfá atriði sem til mín var beint og reyni að gera það í sem allra skemmstu máli. Í fyrsta lagi nefndi hv. þm. Pálmi Jónsson að tillögurnar kæmu óþolandi seint fram, eins og mig minnir að hann hafi orðað það. Það er út af fyrir sig rétt, þó eftir því hvernig á það er litið. Tillögur til vegáætlunar hafa oft komið fram um þetta leyti vetrar og jafnvel seinna, en hitt er auðvitað augljóst mál að Alþingi lýkur óvenju snemma á þessu vori sökum alþingiskosninga og tíminn er þess vegna naumur til að vinna að tillögunum. Það viðurkenni ég fúslega, þykir miður að svo tókst til en það á sér ýmsar skýringar og þar á meðal þær að hér var mikil vinna á ferðinni þar sem voru bæði tillaga til vegáætlunar og langtímaáætlunar. Og eins og menn sjá og ég hygg viðurkenni af þeim þingskjölum og gögnum sem þar birtast hafa þarna verið dregnar saman miklar upplýsingar og mikil vinna liggur að baki þessarar tillögugerðar. Ég hygg að við þurfum engu að bæta við umræður sem urðu hér um bókun fulltrúa Sjálfstfl. Þær umræður fóru fram í morgun og ég hef þegar lýst því yfir fyrir mitt leyti að ef þeir óska þess að sú bókun verði birt með þingskjalinu, þá er sjálfsagt að verða við því að prenta það upp. Um það hversu til tekst með afgreiðslu áætlananna og efasemdir um að það vinnist tími til að afgreiða langtímaáætlun, þá vísa ég til þess sem ég hef áður sagt. Það er enginn efi um það í mínum huga að það væri ákaflega æskilegt ef þess er kostur, en að sjálfsögðu verður það að ráðast í meðförum nefndar og hv. Alþingis hvort það verður talið gerlegt. Hv. þm. Pálmi Jónsson ræddi síðan nokkuð þær áherslubreytingar sem birtast í þessum tveimur áætlunum og reyndar komu að mörgu leyti fram þegar við afgreiðslu vegáætlunar vorið 1989. Ég rökstuddi nokkuð rækilega í mínu máli, framsöguræðu í morgun, helstu ástæður þess að breyttar aðstæður og breyttar áherslur koma nú fram. Ég tel að að ýmsu leyti verði þær ekki umflúnar. Ósköp einfaldlega vegna þess að aðstæður nú kalla á það í verulegum mæli að ráðist verði í auknar framkvæmdir eins og t.d. á höfuðborgarsvæðinu. Því miður er það staðreynd sem við stöndum frammi fyrir að aukning umferðar hér er svo mikil og ástand flutningaæðanna umhverfis höfuðborgarsvæðið er þannig að það verður ekki umflúið að ráðast þar í kostnaðarsamar framkvæmdir á næstu árum. Að mörgu leyti má segja sama um ýmis stór verkefni, stærstu brýr. Við megum reyndar þakka fyrir ef sumar þeirra hanga uppi eins lengi og þessar áætlanir gera ráð fyrir að þær þurfi að endast. Ég nefni Kúðafljót sem dæmi. Það er því alveg ljóst að hér eru í mörgum tilvikum á ferðinni óumflýjanlegar áherslubreytingar. En auðvitað eru þarna líka innan um sjálfstæð stefnumarkandi atriði og pólitískar ákvarðanir í raun og veru eins og áhersla í jarðgangagerð. Þar má segja að haldið sé í meira mæli inn á þá braut að leysa samgönguvandamál einstakra landshluta og svæða, ryðja úr vegi þröskuldum sem þar hafa verið fyrir eðlilegum samskiptum byggðarlaga. Þar eru að sjálfsögðu samgöngupólitísk ákvörðunaratriði á ferðinni. Varðandi það sem hv. þm. Pálmi Jónsson og síðar hv. þm. Halldór Blöndal ræddu um fjármögnun til vegamála og þann slaka sem verið hefur í tekjustofnum vil ég segja að það var skýrt tekið fram af minni hálfu í haust og kom fram við afgreiðslu fjárlaga strax á sl. hausti að stefna yrði að því að ná aftur upp þeim slaka sem myndaðist í hinum mörkuðu tekjustofnum, einkum á árinu 1990 og voru m.a. til komnir vegna þess að vegatekjustofnarnir lögðu af mörkum verulegt framlag til hjöðnunar verðlags á því ári. Það var ákveðið, sem liður í sérstöku verðlagsaðhaldi og aðgerðum til að ná niður verðlagi á árinu 1990, að fresta og draga úr áður ákveðnum hækkunum á hinum mörkuðu tekjustofnum. Hefur það leitt til þess að nokkur slaki umfram það sem ella væri var kominn í þessa tekjustofna sl. haust. Það lá skýrt fyrir og er gengið út frá því í forsendum fjárlaga að þessum slaka verði smátt og smátt náð upp. En með tilliti til verðlagsþróunar og æskilegra markmiða í þeim efnum var ákveðið að hafa þann háttinn á að dreifa þeim hækkunum nokkuð jafnt yfir árið, láta þær ekki koma allar til framkvæmda á fyrri hluta eða í byrjun árs. Þetta veldur að sjálfsögðu því að Vegasjóður fær eitthvað minni tekjur á árinu en ella væri, en við lok ársins og í upphafi næsta fjárlagaárs ættu þessir tekjustofnar að standa nokkurn veginn í fullri hæð. Hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir taldi að í þessari vegáætlun og langtímaáætlun væru í raun og veru tæplega reist nógu rismikil markmið í þessum efnum. Undir það gæti ég í sjálfu sér tekið að æskilegt væri að hafa þar enn háleitari markmið fyrir stafni, en á hitt vil ég leggja áherslu, og það er í raun og veru útgangspunktur þessara tillagna að mínu mati, að það er leitast við eins og kostur er að hafa þær raunhæfar, hafa þetta ekki óskalista, hafa þetta ekki loftkastala eins og stundum hefur viljað brenna við að menn hafa, þrátt fyrir þrengingar og takmarkaða fjármuni á yfirstandandi ári, gert sér strax á næsta ári eða árum háleit markmið um stóraukin framlög til þessara mála. Ég vil leggja áherslu á það og vekja athygli manna á því að í raun og veru er ekki gert ráð fyrir nema tiltölulega litlum hækkunum umfram þær fjárveitingar sem verða til vegamála á þessu ári í áætlununum á næsta ári og út þetta 12 ára tímabil. Þar með tel ég að meiri ástæða sé til að ætla að það sé raunhæf áætlanagerð á ferðinni sem geti staðist. Af tvennu er það mikið mikilvægara, finnst mér, að sú áætlanagerð sem verið er að ganga frá á hinu háa Alþingi sé raunhæf, hún fái staðist heldur en hitt að ná að sýna þar fallega óskalista. Ég hef þess vegna eindregið verið talsmaður þess að menn reyndu að halda sig á jörðinni í þessum efnum þrátt fyrir að svo sannarlega gæti ég tekið undir það að þarna mætti gjarnan gera meira. Um það sem hv. þm. Alexander Stefánsson sagði og hné að nokkru leyti í sama farveg varðandi áherslur við stórverkefni, brýr og framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, vísa ég til þess rökstuðnings sem áður hefur komið fram og þeirrar sannfæringar minnar og ég held rökstuddu niðurstöðu sem í þessum tillögum birtist, að í verulegum veigamestu atriðum sé hér um að ræða aðlögun að núverandi aðstæðum og breyttum aðstæðum sem við verðum að horfast í augu við. Hv. þm. spurði hvort gert væri ráð fyrir því fjármagni sem kerfisbreytingar í tengslum við innheimtu á þungaskatti og bensíngjöldum gera ráð fyrir. Svarið er já. Þær breyttu forsendur mynda grundvöll vegáætlunar og langtímaáætlunar. Þar er gert ráð fyrir fullnýttum mörkuðum tekjustofnum á grundvelli þeirra innheimtuaðgerða og innheimtuforma sem áformuð eru í framtíðinni, en það er ekki gert ráð fyrir krónu meira, ekki einni einustu krónu í beinum framlögum úr ríkissjóði á þessum áætlunartíma fyrir utan það sem er á þessu yfirstandandi ári. Hv. þm. Alexander Stefánsson og síðan fleiri þingmenn spurðust fyrir um og ræddu eina tiltekna framkvæmd á kjördæmismörkum Vesturlands og Vestfjarða þar sem er brú og uppfylling yfir eða um þveran Gilsfjörð, hvort sem við köllum það nú þessu nýyrði sem einhvers staðar varð til í kerfinu fyrir tveimur árum síðan, fjarðaþverun, en alla vega er sú vegalagning um þveran fjörð með tilheyrandi brú. Ég get tekið undir það eins og svo margt, margt annað sem hér hefur verið nefnt að vissulega væri það æskilegt að hægt væri að ráðast fyrr og hraðar í þá framkvæmd. Hún er geysimikilvæg og þýðingarmikil fyrir þá byggð en hún er stór og hún er dýr og það er óhjákvæmilegt að einhvers staðar inni í framkvæmdaröð stórverkefnanna verður hún að falla. Það er ákvörðunaratriði hvernig því verður nákvæmlega hagað. Hér birtist í tillögunni ákveðin tillaga eða hugmynd þar um. Ég bendi á að í fylgiskjölum með langtímaáætlun eru upplýsingar um þessi stórverkefni sem eru mörg stór og dýr og mikilvæg og ráðast verður í. Þar kemur fram að helsta stórverkefni af þessu tagi til hliðar við Gilsfjörðinn, og á sama tíma og hann verður unninn, er einmitt brú yfir Kúðafljót sem er framkvæmd hátt á annað hundrað millj. kr., ríkishlutinn í því eða stórverkefnaflokkshlutinn, á sama tíma og Gilsfjörður nálgast líklega hálfan milljarð. Staðreyndin er sú, eins og ég sagði hér áðan, að við megum kallast heppin, hygg ég, ef brúin yfir Kúðafljót hangir uppi og þjónar sínu hlutverki í þann tíma sem henni er ætlað samkvæmt þessum áætlunum þannig að ekki væri það björgulegt að þurfa að taka áhættuna af því að fresta henni. Menn hafa fréttir af Markarfljótsbrú, hvernig hún hefur verið að láta undan síga síðustu missirin og ekki verður undan því vikist að ráðast í þá framkvæmd og svo má áfram telja. Ég held að það sé þó mikilvægast að hér er því slegið föstu og sett inn á fyrsta tímabil þessarar vegáætlunar framkvæmdafjárveiting, þó lítil sé, til að hefja framkvæmdir við Gilsfjörð. Ég er svo sannarlega tilbúinn til að taka þátt í að skoða hvort einhver möguleiki sé á að þoka þeirri brýnu framkvæmd enn framar. Ég bendi á reglulega endurskoðun vegáætlunar að tveimur árum liðnum í því sambandi. Ef menn sjá þess þá kost og möguleika að færa hana framar eða að ráðast framar í hana með einhverjum hætti þá tel ég sjálfsagt mál að athuga það. En þetta byggir á því að menn nái saman um uppröðun verkefna sem gerir það mögulegt. Hv. þm. Halldór Blöndal spurði síðan um hækkanir á tekjustofnum Vegagerðarinnar og féll sú spurning í svipaða átt og hv. þm. Pálmi Jónsson hafði áður fram borið. Því er til að svara að gert er ráð fyrir því að bensíngjald hækki um 15% á þessu ári eða því sem næst. Að vísu er það svo að síðan þetta var ákveðið hafa aðeins breyst forsendur og ekki þarf alveg jafnmikla hækkun á bensíngjaldi til að ná sömu tekjum af bensínsölu þar sem ljóst er að heildarsalan hefur aukist og er lítillega meiri en gert var ráð fyrir þegar forsendur fjárlaga voru lagðar fram á sl. hausti. Þannig er nú metið að um 13% hækkun á þessu ári skili Vegasjóði sömu tekjum og þess vegna var ákveðið að hækka bensíngjald ekki nema um 3% í febrúar en síðan muni það hækka um 5% í tvígang, í júní og september nk. Þungaskattshækkanir hafa verið áformaðar þannig að 10% hækkun var áformuð núna á fyrstu mánuðum ársins og 15% hækkun við seinni álagningu eða seinni gjalddaga eða seinni útreikning þungaskatts í júní eða júlímánuði á næsta sumri, væntanlega í júní. Kemur þetta til af því að slakinn var orðinn nokkru meiri í þungaskatti en í bensíngjaldi. Þetta mun þá skila Vegasjóði þeim tekjum sem fjárlög gera ráð fyrir og forsendur fjárlaga og þær hafa verið mönnum kunnar, jafnt aðilum vinnumarkaðarins sem öðrum, um mánaðar skeið. Síðan var það reyndar þannig að hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldór Blöndal vék beint frá því að ræða þessa skatta og þessar tekjuforsendur vegáætlunar þar sem ég skildi hann nú svo að hann teldi þarna farið jafnvel fullgeyst í það að hækka þessa tekjustofna vegamálanna yfir í að telja upp brýnar framkvæmdir sem hann harmaði að ekki kæmust inn í þessar áætlanir  gera það upp við sig í eitt skipti fyrir öll: Eru menn tilbúnir til að afla þessara tekna? Hér er verið að reyna að byggja upp og styrkja tekjustofna Vegasjóðs með því að ná inn í tilteknum áföngum þessum slaka sem þarna er orðinn, með því að framkvæma þannig kerfisbreytingu að afsláttur á blýlausu bensíni valdi Vegasjóði ekki tekjutapi, með því að fara í ákveðnari innheimtuaðgerðir og kerfisbreytingar gagnvart innheimtu þungaskatts þannig að hann skili sér sem best o.s.frv. Allt er það gert til þess að reyna að styrkja þessar tekjuforsendur vegáætlunar og langtímaáætlunar. Menn verða að vera sjálfum sér samkvæmir. Það er ekki nema um tvennt að velja í þessum efnum, sætta sig við það að bíða lengur eftir verkefnunum eða að auka tekjuöflunina. Ég hef enga trú á því að menn sæki í ríkissjóð til viðbótar hinum mörkuðu tekjum miklar fjárhæðir til vegamála á næstu árum. Ég hef enga trú á því að forsendur í okkar ríkisfjármálum og ríkisbúskap verði þannig að það verði létt verk. Reynslan sýnir okkur hvernig það hefur gengið. Það er því miður yfirleitt sá hlutinn sem alltaf er skorinn niður þrátt fyrir fögur fyrirheit í fyrri vegáætlunum. Eftir stóðu menn með hinar mörkuðu tekjur einar til ráðstöfunar. Það er staðreynd, það er niðurstaða málsins eftir átta ára reynslutíma þessara áætlana. Ég held að við eigum að kyngja þeirri staðreynd. Varðandi skatta af umferð vil ég undirstrika það, og taka fram vegna ummæla sem hér féllu frá fleiri en einum hv. þm., að sem betur fer er það nú ekki svo að við Íslendingar séum þar mjög hátt á lista settir hvað snertir það að skattleggja umferð. Þvert á móti höfum við t.d. ekki farið út á þá braut sem í verulegum mæli hefur verið gert í nágrannalöndunum, að leggja til viðbótar ýmsum fyrri sköttum á umferðartækin og á orkugjafana, umhverfisskatta. En það er eins og kunnugt er víða í nágrannalöndunum að lögð eru orðið til viðbótar fyrri sköttum umtalsverð gjöld á eldsneytið og á umferðina sem rökstudd eru sérstaklega með þörfinni fyrir það af umhverfisástæðum að draga úr einkabílanotkun, að draga úr orkunotkun á þessu sviði og mengun og öðru tilheyrandi. Við eigum þarna í raun og veru inni, ef maður liti svo á, miðað við ýmsar aðrar þjóðir. Ég hef lagt á það áherslu fyrir mitt leyti að þetta pláss þurfi Vegagerðin að nota og þess vegna sé ekki rétt að fara út á þá braut miðað við ástand okkar vegakerfis að fara að leggja sérstök gjöld á sem rynnu í ríkissjóð þó þau væru svona rökstudd. Ég hygg að ég hafi svarað hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni varðandi Gilsfjörð um leið og öðrum. Hann ræddi það sem hv. þm. Kristinn Pétursson gerði einnig, hvort ekki væri tímabært að gera Vegagerðina sjálfstæðari og byggja upp rekstur hennar og grundvalla kannski meira í líkingu við það sem gerist hjá Pósti og síma, að sú stofnun yrði sjálfstæð um sína tekjuöflun og sínar framkvæmdir. Ég tel þetta fyllilega koma til greina. Við höfum nokkuð rætt þann möguleika að stefnt yrði á þetta með allar helstu framkvæmdir samgöngumála. Hugmyndir um að afla hafnarframkvæmdunum sjálfstæðs tekjustofns eru náskyldar þessu, þannig hugsaðar að allir helstu flokkar samgönguframkvæmdanna, vegamálin, flugmálin og hafnargerðin, ásamt auðvitað fjárfestingum í fjarskiptum sem Póstur og sími sér um, eignuðust sína sjálfstæðu og sterku tekjustofna og gætu í raun í fyllingu tímans myndað framkvæmdasjóði samgöngumála sem væru tiltölulega sjálfstæðir, bornir uppi af sértekjum þessara stofnana. Með ýmsum hætti mætti sjá það fyrir sér að þetta gæti orðið til framdráttar þessum málaflokkum þegar frá liði. Ég tel það fyllilega athugunarvert að skoða slíkar kerfisbreytingar og setja þá upp í raun og veru sjálfstæð fjárlög eða sjálfstæðar fjárfestingaáætlanir þessara framkvæmdasjóða samgöngumálanna sem kæmu með svipuðum hætti inn í fjárlög ríkisins og B - hluta stofnanirnar gera í dag. Síðan var nokkuð rætt um Óshlíð og hv. 1. þm. Vestf., sem síðan kvaddi okkur, gerði þetta að umtalsefni og harmaði það að Óshlíð hefði verið tekin út úr, eins og hann orðaði það, svonefndum stórverkefnaflokki. Ég hygg að ekki sé rétt að stilla málum upp með þeim hætti. Óshlíð var unnin fyrir tíma þeirrar flokkunar og það er ekki fyrr en með vegáætlun vorið 1989 sem sá verkefnaflokkur verður til og skilgreiningar um hann verða til. Ég get ekki lofað neinu um það að unnt verði að fella áframhaldandi framkvæmdir og uppbyggingu og lagfæringar á Óshlíð inn í stórverkefnaflokk miðað við ríkjandi skilgreiningu fyrir þau verkefni. Ég held að hv. þm. Vestfjarða verði að hafa það í huga að ekkert eitt kjördæmi nýtur jafngreinilega góðs af þessari tilhögun eins og einmitt Vestfjarðakjördæmi sem er með miklar brúa - og jarðgangaframkvæmdir sem ósköp einfaldlega hefðu verið óviðráðanlegar fyrir það kjördæmi ef ekki hefði komið til skipting af þessu tagi. Um það hvort menn sjá sér fært að bæta síðan lagfæringum á Óshlíðinni þar við get ég engu lofað og tel satt best að segja að það þurfi þá mjög vandlega að hyggja að því hvort ekki væri komið á það fordæmi sem mundi opna þann verkefnaflokk fyrir ýmsum öðrum framkvæmdum annars staðar þannig að hann smátt og smátt missti tilgang sinn sem slíkur ef hann yrði opinn fyrir ýmsar almennar framkvæmdir. Hv. þm. Vesturl. Eiður Guðnason og Alexander Stefánsson ræddu nokkuð eins og við heyrðum hugmyndir um að endurskoða þyrfti V. kafla vegalaga um gerð þjóðvega í þéttbýli. Um orðaskipti þeirra ætla ég engin orð að hafa, en um efnið sem þar var á bak við, þ.e. þá spurningu hvort ekki væri orðið tímabært að endurskoða þessa skiptingu, vil ég segja það að ég tel að svo sé. Ég held að það sé alveg rétt að m.a. gerbreyttar samgönguforsendur hér á höfuðborgarsvæðinu geri það að verkum að nauðsynlegt sé að fara aftur yfir þessar forsendur og ræða þetta út frá mjög breyttum aðstæðum í umferð og vegakerfi á þessu svæði. Ég tel að það væri eðlilegt að taka þetta inn í umræður við sveitarfélög á þessu svæði, og reyndar þéttbýlli sveitarfélög víðar í landinu, þegar rætt er um samskipti þessara aðila. En að sjálfsögðu er það ekki eitthvað sem hægt er að gefa sér niðurstöður úr fyrir fram en tvímælalaust tímabært orðið að líta yfir það á nýjan leik hvort þetta sé sú tilhögun sem menn vilja þarna viðhafa til framtíðar eða hvort hún sé að einhverju leyti orðin úrelt eða gölluð í ljósi breyttra aðstæðna. Hv. þm. Stefán Valgeirsson vék svo að, eins og fleiri reyndar, tengingu Norðurlands og Austurlands og taldi að tæplega yrði séð að sú framkvæmd rúmaðist í vegamálunum á næstu árum, eða innan þessa langáætlunartímabils jafnvel, öðruvísi en unnt yrði að koma þeirri framkvæmd fyrir með einhverjum sérstökum hætti, ekki síst vegna aðstæðna í Austurlandskjördæmi. Þetta kann vel að vera rétt hjá hv. þm. en það breytir ekki hinu að það er að mínu mati mjög vandséð að unnt sé að taka slíka almenna framkvæmd undir stórverkefnaflokkinn. Ég bendi hv. þm. á að það er þó þannig að á öðru og sérstaklega þriðja tímabili langtímaáætlunarinnar er væntanlega svigrúm, og reyndar áformað samkvæmt þeim tiltölulega lauslegu drögum sem við þm. Norðurl. e. höfum skoðað, að hefja framkvæmdir við þessa uppbyggingu að vestan, okkar megin frá, áleiðis austur að kjördæmamörkum. Hvernig til tekst austan megin frá verður svo að skýrast m.a. í ljósi þeirrar áherslu og þeirrar forgangsröðunar sem þingmenn Austurlands koma sér saman um. Ég vil þó eingöngu nefna þá hugmynd, sem hefur auðvitað áður komið fram, að svo kynni að fara að innan nokkurra ára væri ekki óskynsamlegt að setjast yfir það verkefni sérstaklega að skoða þá kafla sem eftir væru á hringveginum öllum, og verða þá væntanlega ekki síst á norðaustanverðu landinu, og jafnvel gera um það einhvers konar sérstaka áætlun að ljúka þeim pörtum sem eftir væru á hringveginum. Þessi hugmynd hefur áður komið fram og hún er góðra gjalda verð og ég nefni hana hér af því að það er ekki ólíklegt að hún verði oftar á dagskrá þegar að því kemur, sem verður innan fárra ára, að á hringveginum öllum saman verða einungis fáein höft eftir án bundins slitlags. Herra forseti. Ég held ég hafi þá að mestu leyti lokið við að svara þessum beinu spurningum. Ég er hér með í höndunum ákaflega merkilega töflu þar sem fjárveitingar til framkvæmda í vegamálum frá 1980 til og með þessu fyrsta áætlunartímabili vegáætlunarinnar eru settar upp. Ég held að það væri áhugavert fyrir hv. þm. að fá af því plaggi ljósrit. Ég held að við getum glaðst fyrir því að þrátt fyrir allt stefnir í það á árinu 1991 að framkvæmdagildi fjárveitinga til vegamála verði allmiklu hærra en það hefur verið undanfarin ár og reyndar hið hæsta sem ég finn á þessum töflum alveg aftur til ársins 1980. Til nýbygginga vega og brúa eiga að verða samkvæmt þessari vegáætlun á árinu 1991 2.750 millj. kr. en voru t.d. árið 1987 1.872. Og þó svo merkilega vilji nú til að það sé einmitt þetta sama ár sem oft er vitnað til og lögð voru lengst bundin slitlög í samanlagðri vegasögunni á landinu, þá er það engu að síður svo að til nýbygginga vega og brúa á að verja á þessu ári 878 millj. kr. meira fé á sama verðlagi en var á þessu ári. Þannig að auðvitað verða menn að gæta sín þegar tölur eru notaðar, þær segja ekki allt nema þeim fylgi þá þær skýringar sem nauðsynlegar eru til þess að skilja þær. Hæstv. forseti. Ég hef ekki fleiri orð um þetta. Ég þakka hv. þm. þær umræður sem hér hafa orðið, þessar málefnalegu og ágætu umræður, og ég vænti þess að hv. fjvn. og þingheimur allur greiði götu þessara áætlana, að þær geti náð hér fram að ganga og hlotið staðfestingu sem væri ákaflega æskilegt fyrir alla áætlanagerð og vinnu í þessum málaflokki. Ég vil svo að endingu þakka á nýjan leik þeim starfshópi sem að undirbúningi langtímaáætlunarinnar vann og taka undir þakkir sem hér hafa verið færðar fram af mörgum hv. þm. til starfsmanna Vegagerðar ríkisins sem mér þykir vænt um og ég tek heils hugar undir. Ég held að þar eigum við á að skipa ákaflega hæfum starfsmönnum sem vinni verk sín vel og leggi þá hluti vel fyrir eins og sjá má af þessum plöggum. Ég vil þess vegna fyrir þeirra hönd, af því að þeir hafa ekki málfrelsi hér á Alþingi þó að þeir komi hingað oft eins og þingmenn þekkja, þakka þau hlýju orð sem í þeirra garð hafa fallið.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Ég tek auðvitað heils hugar undir viðurkenningarorð til starfsmanna Vegagerðar ríkisins. Við þekkjum það þingmenn af löngu samstarfi við Vegagerð ríkisins að þeir embættismenn sem þar eru eru einstaklega hjálpsamir og greiðviknir og í öllu sínu samstarfi með upplýsingar á reiðum höndum og vilja greiða götu stjórnmálamanna eins og þeir framast geta. Og ég tek auðvitað undir allt gott sem um þá stofnun er sagt. Það kom fram í ræðu hæstv. samgrh. að hugmyndin hjá ríkisstjórninni er ekki sú að fara eftir tilmælum Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins í sambandi við bensíngjald og þungaskatt á þessu ári. Eins og ég sagði frá í minni ræðu fyrr komu þeir á fund okkar og fjmrh., Ásmundur Stefánsson og Þórarinn V. Þórarinsson, og hittu okkur síðar sérstaklega með Vegagerðinni í risnubústað ríkisstjórnarinnar við Borgartún. Þeir ítrekuðu þar fyrri sjónarmið sín þess efnis að þeir teldu að ríkisstjórnin yrði að skilja það að þegar laun hækkuðu í lágum prósentutölum, þá breyttist vægi hlutfallstalna. Það má vera að einhverjum finnist 13% hækkun frá áramótum til 1. sept. ekki ýkja mikið á bensíngjaldi, 26,5% hækkun á þungaskatti ekki mikil á sama tímabili, en í ljósi þeirra litlu launahækkana sem almenningi falla í skaut er hér um verulegar hækkanir að ræða. Og samkvæmt skilningi þessara manna tveggja stefna þeir með þessu í hættu framtíð þess sem kallað hefur verið þjóðarsátt. Hæstv. samgrh. talar um slaka. Í hverju var slakinn fólginn? Hann var fólginn í því að ríkisstjórnin hélt ekki við þær hækkanir sem hún hafði ákveðið í fjárlögum fyrir sl. ár. Það er öldungis rétt hjá hæstv. ráðherra að ríkisstjórnin hafði reiknað með miklu meiri verðbólgu en varð. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar var auðvitað ekki sú að ná verðbólgunni eins hratt niður og aðilar vinnumarkaðarins lögðu grundvöll að með samningunum 1. febr. í fyrra. En þegar þeir samningar lágu fyrir skuldbatt ríkisstjórnin sig til þess að halda hækkunum í hófi. Og mér finnst það skjóta skökku við ef ríkisstjórnin ætlar nú annars vegar að magna upp hækkanir á þungaskatti og bensíngjaldi til 1. sept. og boðar það ofan í kaupið að þessum hækkunum eigi að halda áfram með vaxandi stíganda fram á næsta ár. Það er alltaf verið að tala um þessa þjóðarsátt. Menn eru alltaf að reyna að skýra í hverju sættir yfirleitt felast. Ég held að allir hljóti að vera sammála um það að sættir vísa ekki til baka heldur fram á við og þá er auðvitað ætlast til þess að menn reyni að standa við sáttina þó einhver einn dagur líði. Þjóðarsátt sem stendur bara frá 1. febr. 1990 til 1. sept. 1991 hlyti að vera kölluð tímabundin þjóðarsátt, takmörkuð þjóðarsátt, ekki þjóðarsátt til frambúðar. Sú langtímaáætlun sem hér liggur fyrir byggir á því að hækka bensíngjald og þungaskatt í framtíðinni meira en ríkisstjórnin hefur sjálf treyst sér til að gera á síðasta ári eftir að þjóðarsáttarsamningarnir tókust. Hæstv. samgrh. talar um að það sé ekkert að gera með loftkastala í áætlunargerð. Auðvitað tek ég heils hugar undir það. En hvernig getur samgrh. komið hingað í þingsalinn og sagt: Ég legg til meiri hækkanir á umferðina á næsta ári, þegar aðrir eru teknir við stjórnartaumum og aðrir bera ábyrgð á þjóðmálum, en ég hef sjálfur treyst mér til að leggja á umferðina vegna þess að ég er að reyna að sætta þjóðina við þau takmörkuðu lífsgæði sem hún hefur orðið að sætta sig við nú um stundir. Er ekki talað um það að lífskjör hafi versnað svona í kringum 15%, eitthvað svoleiðis, síðan hæstv. ráðherra varð ráðherra? Og er ekki verið að koma svolítið til móts við launþegana núna með því að reyna að halda hækkunum innan einhverra sæmilegra marka? Eða getum við bara talað stundum um að það eigi að halda þjóðarsáttinni? Er það bara stundum sem það á við að við séum þjóðarsáttarmenn ef við erum að gera kröfur á aðra? Getum við svo komið næsta dag og sagt: Nú erum við ekki þjóðarsáttarmenn í þessu eina atriði. Við getum haldið þessu utan við af því að það kemur okkur vel í þessu sem við erum nú að gera? En svo ætlumst við til að einhverjir aðrir haldi þjóðarsátt í einhverju öðru sem kemur okkur minna við. Ég held að málið sé ekki þannig vaxið. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að líta þannig á þetta frv., eftir skýringar hæstv. ráðherra, að forseti Alþýðusambands Íslands og framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands hafi farið snuðferð til Vegagerðarinnar, snuðferð til hæstv. fjmrh., snuðferð til hæstv. samgrh. og ríkisstjórnarinnar þegar þeir fóru fram á það að ríkisstjórnin reyndi að halda hækkunum á umferðina innan þeirra marka sem þjóðarsáttin fól í sér, innan þeirra marka sem launahækkanir á þessu ári rúmast. Á hinn bóginn má auðvitað segja að menn hafi mikinn áhuga á því að gera þetta og gera hitt. Hæstv. ráðherra talaði um það áðan við mig þegar ég var að tala um það að langtímaáætlunin, eins og hún er sýnd hér á korti, vísar til einhverrar framtíðar, 25 -- 30 ár fram í tímann. Við erum að tala um árin 2015 -- 2020 og það er verið að teikna það upp hér á korti hvernig vegakerfið líti út árið 2015 eða 2020. Þá var ég að segja að það væri undarlegt að halda að á þeim tíma yrði ekki lokið við veg yfir hálendið milli Norður - og Suðurlands. Þegar svo langt er komið má auðvitað búast við því að slíkur vegur hafi verið lagður. Þar munaði nú ekki hársbreidd, það munaði því að það er búið að setja Ísland í A - flokk núna, axarskaftaflokk afturfarar og atvinnuleysis, sem veldur því að okkur tekst ekki að fá álver til landsins nú á næstunni og veldur því að ekki var ráðist í það að leggja grunn að veginum yfir hálendið á næsta ári þó svo hann hefði síðar verið byggður upp. En við sjáum fyrir okkur slíka veglagningu. Við gerum okkur grein fyrir því, sem erum kunnugir í Bárðardal, að það er gersamlega útilokað að hugsa sér að ekki verði bundið slitlag upp Bárðardalinn eins og umferð er vaxandi yfir hálendið út alla þessa öld, algerlega útilokað. Við erum í þessari svokallaðri langtímaáætlun að tala um kort, um einhverja framtíð sem enginn sér fyrir. Ég hélt því fram í nefndinni að langtímaáætlun í vegamálum hlyti að vera í því fólgin að við reyndum að átta okkur á því að hverju við stefndum á næstu 12 árum og byggjum síðan til kort sem sýndi ástand veganna eftir 12 ár og sýndi hvert við kæmumst áleiðis á þeim tíma. Það er auðvitað hollt að setja sér markmið með þeim hætti. En ef við hefðum unnið þannig þá hefðum við líka orðið að endurmeta ýmis verkefni sem við viljum ráðast í, hvort við förum kannski of geyst á einum stað, ef við þorum með þeim hætti að horfast í augu við staðreyndir. Kannski sýnir, hæstv. forseti, ekkert betur hvernig vinnubrögðin við langtímaáætlun eru en sú yfirlýsing hæstv. ráðherra að það sé tvímælalaust tímabært, ég skrifaði það niður, tvímælalaust tímabært að endurskoða þær reglur sem nú gilda um þjóðvegi í þéttbýli og athuga hvort ekki sé nauðsynlegt að taka það mál allt upp við sveitarstjórnirnar út frá þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram. Með þessum ummælum viðurkennir ráðherrann auðvitað að hann telur vafasamt að hægt sé að standa á langtímaáætlun á þeim grundvelli sem hann hefur sjálfur lagt hér til og skil ég hans ummæli svo að hann leggi ekki áherslu á það að þáltill. um langtímaáætlun fái afgreiðslu á þessu þingi og er auðvitað fullkomlega sammála honum um það. Það er auðvitað eðlilegt að slík áætlun fái að liggja frammi, að menn geti rætt áætlun 12 ár fram í tímann heima í sínum kjördæmum við sveitarstjórnarmenn og að einstökum þingmönnum gefist kostur á að tala saman. Í öðru samhengi sagði hæstv. forsrh. að óeðlilegt væri að búvörusamningur yrði gerður fyrr en ný ríkisstjórn hefði sest af völdum. Það er nú sennilega af því að hæstv. forsrh. þykir þægilegast að hafa það þannig. Ég held að með sömu rökum, ef þau eru þá einhver, sé auðvelt að sýna fram á að langtímaáætlun í vegamálum eigi að bíða næstu ríkisstjórnar. Ég skal ekki í þessu samhengi gera mikið veður út af þeim ummælum hæstv. forsrh. að það sé hæpið að vera að bora sig í gegnum fjöll til þess að síðasti íbúinn geti farið þá leiðina burtu, og var þá að tala um Suðureyri við Súgandafjörð. En auðvitað mundi það setja mikið strik í þessa vegáætlun ef svo færi að ríkisstjórnin teldi kominn tíma til að gefa því byggðarlagi frí og þá heppilegra kannski að fara með íbúana yfir heiðina í staðinn fyrir að bora sérstaklega gat í fjöllinn. En þetta eru ekki mín sjónarmið. Þetta eru sjónarmið verkstjóra ríkisstjórnarinnar, Steingríms Hermannssonar, sem hefur vakið athygli á því með þessum hætti að atvinnuástand sé erfitt við Súgandafjörð. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri en vil bara ítreka þetta: Það mátti heyra á hæstv. samgrh. í fyrsta lagi að hann hefur ekki mikla trú á því að orkusparnaðarátak ríkisstjórnarinnar standist --- mig minnir að ríkisstjórnin hafi lagt einar 3 millj. fram til þess að hvetja Íslendinga til að spara orkuna --- því að hann leggur þvert á móti til grundvallar að bensíneyðsla fari vaxandi á næstu árum frá ári til árs. Ekki skal ég þræta við hann um það. Menn geta verið bjartsýnir á bensíneyðsluna. En þó svo að maður fallist á þau rök, þá er hér gert ráð fyrir meiri hækkunum en felast innan ramma þjóðarsáttar. Enn fremur er í þessari þáltill. gert ráð fyrir að 350 millj. kr. renni til Vegasjóðs úr ríkissjóði á þessu ári. Ég fæ ekki séð að fullnægjandi rök hafi verið færð fyrir því að það verði talið pólitískt rétt að hækka gjöld á umferðina um þær ógnarfjárhæðir sem hæstv. samgrh. var að tala um. Að því leyti til er þessi vegáætlun í lausu lofti og fróðlegt auðvitað að sjá hver verði viðbrögð aðila vinnumarkaðarins nú þegar það liggur fyrir svart á hvítu að ríkisstjórnin hefur ákveðið að hafa að engu þeirra varnaðarorð, heldur kýs að hækka bensíngjaldið og þungaskattinn langt umfram það sem felst í kjarasamningum. Um þungaskattinn vil ég taka það fram sérstaklega að þessi geigvænlega hækkun, um 15% og 10% eftir því sem mér heyrðist, það er hækkað um 26,5% á árinu, slík hækkun bitnar auðvitað fyrst og fremst á þeim byggðarlögum sem þurfa mikið að treysta á landflutninga, hækkar vöruverð á þeim stöðum og eykur með þeim hætti á byggðaójafnvægi. Ég held að það liggi ljóst fyrir.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um afnám margsköttunar á iðgjaldi sjóðfélaga til lífeyrissjóða. Till. hljóðar sem hér segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. að hefja þegar undirbúning nauðsynlegra lagabreytinga sem hefðu það að markmiði að afnema margsköttun iðgjalda sjóðfélaga lífeyrissjóðanna.`` Í greinargerð segir svo, virðulegi forseti, með þessari þáltill.: ,,Afar brýnt er að afnema það ranglæti sem viðgengst í skattalegri meðferð iðgjalda til lífeyrissjóðanna, ásamt því hvernig lífeyrisgreiðslur frá sjóðunum valda lækkun greiðslu tekjutryggingar frá Tryggingastofnun. Þannig má í raun segja að iðgjald sjóðfélaganna til lífeyrissjóðanna sé skattlagt í þrígang, fyrst iðgjaldið, síðan greiðslur frá sjóðunum og hvernig þær valda skerðingu tekjutryggingar frá Tryggingastofnun sem auðvitað er líka skattlagning. Í flestum löndum Evrópubandalagsins eru iðgjöld, bæði launþega og atvinnurekenda, skattfrjáls, en lífeyrir frá lífeyrissjóðum í þessum löndum er aftur á móti skattskyldur eins og hér á landi. Nú kann einhver að halda því fram`` --- Virðulegi forseti, ég hef alltaf haft það til siðs að ef aðrir þingmenn eru með sérfundi í deildinni þá þagna ég þannig að þeir geti þá komist að með sína aukafundi.  Margoft hefur komið fram hversu mikið ranglæti felst í því að þeim einstaklingum, sem innt hafa af hendi greiðslur til lífeyrissjóðanna, skuli refsað þegar að töku ellilífeyris kemur með því að greiðslur frá sjóðunum valdi lækkun á greiðslum Tryggingastofnunar. Í kjarasamningunum í febrúar 1990 var samið um að greiðslur frá lífeyrissjóðum valdi minni lækkun á tekjutryggingu en aðrar tekjur. Frá því þetta var ákveðið hefur aftur sigið á ógæfuhliðina svo að ekki verður lengur við unað.`` Jónas Bjarnason verkfræðingur var fenginn til þess af hálfu Landssambands lífeyrissjóða að kanna nánar hin skattalegu áhrif vegna þessa máls. Af niðurstöðum í greinargerð og skýrslu sem hann hefur gert má sjá að jaðarskattur einstaklings sem býr einn getur orðið 76% á tilteknu tekjubili, þ.e. að af hverjum 1000 kr. sem ellilífeyrir hans frá lífeyrissjóði hækkar heldur hann einungis eftir 239 kr. ,,Ofangreint ástand þessara mála er Alþingi og ríkisstjórn til hreinnar skammar`` svo ekki sé sterkar að orði komist. ,,Því er mikilvægt að þessi þingsályktunartillaga verði afgreidd þegar á þessu þingi þannig að fjmrh. fari ekki í grafgötur um vilja Alþingis og leggi þegar fram lagafrumvörp til lausnar málinu.`` Ég vil síðan, virðulegi forseti, skýra nokkuð nánar hvernig þetta kemur út sem hér hefur verið frá skýrt í sambandi við skattlagningu og tekjuskerðingu ellilífeyrisþega í sambandi við það. Algengt er að lífeyrisgreiðslur til annars hjóna séu annaðhvort á bilinu 9 -- 33 þús. kr. eða á bilinu 33 -- 54 þús. kr. Á fyrrnefnda bilinu er heildarskattur gegnum lífeyrissjóði í jaðartilfellum 55% og á því síðarnefnda 73% að því gefnu að greiddur hafi verið skattur af svokallaðri inngreiðslu. Greiðsla til einstaklings er líklega á bilinu 13 -- 16 þús. eða 16 og allt til 58 þús. Á fyrrnefnda bilinu er heildarskattlagning með sömu forsendum og fyrr 67% og á því síðarnefnda 80%. Athygli vekur að jaðarskattur á lágar tekjur og meðaltekjur er hér mjög hár. Það er nú stundum kennt við jafnaðarmennsku að hafa háa jaðarskatta af háum tekjum, en ef maður gefur sér að svo sé, þá hlýtur hér að vera um mikla ójafnaðarmennsku að ræða gagnvart þeim sem eru á lægri tekjustigum. Af núverandi kerfi leiðir að lítill munur er á ráðstöfunartekjum þeirra sem greitt hafa í lífeyrissjóði og hinna sem ekki hafa greitt neitt. Rétt er að nefna þó hér í þessu sambandi að í ársbyrjun 1990 þegar kjarasamningar voru gerðir var ákveðið að hækka þau mörk þar sem tekjutrygging byrjar að skerðast. Mörkin voru síðan hækkuð lítillega í tveim áföngum, þ.e. 1. júlí 1990 og aftur þann 1. jan. í ár. En þetta kemur því miður ekki til með að breyta heildarniðurstöðunni neitt til muna fyrir ellilífeyrisþegana. Í stuttu máli mætti segja að samantekið er skattlagning á lífeyri umfram skattlagningu almennra launatekna þannig: 1. Hlutur lífeyris er tvískattlagður með tekjuskatti. 2. Tekjutrygging virkar eins og aukinn skattur. 3. Greiddur er 2% skattur til umsjónarnefndar eftirlauna. Að vísu má segja að það sé skattur sem vinnuveitendur og launþegar hafi samið sjálfir um þannig að ríkið hefur ekki komið þar til skjalanna. Sú spurning hlýtur að vakna hverjar séu ástæður þess að málum er svo komið sem að framan er lýst. Tvær skýringar virðast einkum koma til álita. 1. Þeir sem hafa tekið ákvarðanir um tekjuskatt annars vegar og tekjutryggingu hins vegar hafa ekki áttað sig á hver heildarniðurstaðan yrði. Þegar þeir gera sér grein fyrir ástandinu munu þeir væntanlega beita sér fyrir breytingum í samræmi við þá þáltill. sem hér er lögð fram. 2. Stjórnvöld líta á iðgjaldagreiðslu til lífeyrissjóða sem skatt, enda ráðstafa þau meiri hlutanum af ráðstöfunarfé lífeyrissjóða. Því eigi það ekki að skipta máli hvort greitt hafi verið í lífeyrissjóð eða ekki að mati þeirra sem þannig hugsa. Það er í öllu falli ljóst að ríkisvaldið grefur undan starfsemi þeirra lífeyrissjóða sem það hefur skyldað með lögum til aðildar að. Þessu verður að breyta. Lífeyrissjóðir eru grundvallarforsenda nútíma ellilífeyristryggingakerfis samhliða örorkutryggingum og maka - og barnalífeyristryggingum þar sem það á við. Í lýðfrjálsum þjóðfélögum eru lífeyrissjóðir jafnframt mikilvægasti peningasparnaðurinn í peninga - og fjármálakerfum viðkomandi þjóða. Þessi sparnaður er nýttur í þágu atvinnulífs og þess fólks sem myndar sjóðina, þ.e. sjóðfélaganna. Gott dæmi þess á Íslandi eru framlög lífeyrissjóðanna í þágu húsnæðismála. Það er eigi ofsagt þótt sagt sé að nú standi lífeyrissjóðirnir svo til 100% undir fjárframlögum til húsnæðismála á Íslandi. Hlutverk sjóðanna í uppbyggingu atvinnulífsins er að verða stöðugt þýðingarmeiri á Íslandi. Er það sambærilegt við það sem nú þekkist og á sér stað í háiðnvæddum þjóðfélögum, svo sem í Vestur - Evrópu, Norður - Ameríku og í Japan. Hlutverk hins háa Alþingis er að tryggja réttlæti. Aðförinni að sjóðfélögum lífeyrissjóðanna, ellilífeyrisþegum, verður að linna ef ekki á illt að hljótast af fyrir viðkomandi aðila og þjóðfélagið í heild. Virðulegi forseti. Að svo mæltu legg ég til að þessari þáltill. verði vísað til síðari umr. og félmn.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Ég vil gleðjast yfir því að þetta mál skuli koma til hv. félmn. Þar mun ég hafa tækifæri til þess að fjalla um það. Hér er að mínu mati um afskaplega gott mál að ræða og ég vona að það fái það brautargengi hér í þingstörfum sem því ber. Skattlagning á þá sem síst skyldi er því miður allt of algeng í þessu þjóðfélagi og því ekki annað hægt heldur en að taka undir þegar verið er að bæta úr því óréttlæti að lífeyrisgreiðslur skuli vera tví - eða jafnvel þrískattaðar. En eins og ég tók fram í upphafi máls míns mun mér vonandi gefast kostur á að fjalla um þetta mál betur í nefnd og leggja þá mitt af mörkum til þess að það fái góða afgreiðslu hér þótt seint sé fram komið.