Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. þetta, sem er gefið út sem brbl., fer fram á að heimila ríkisstj. að kaupa eða láta smíða 30 togara erlendis, með það fyrir augum, að þessi skip verði seld einstaklingum, félögum, bæjar- og sveitarfélögum, eins og segir í 1. gr. Í 2. gr. segir: „Til framkvæmda samkv. 1. gr. er ríkisstj. heimilt að taka allt að 30 millj. króna lán, er greiðist upp, er skipin hafa verið seld.“ Eins og allir hv. þdm. vita, er það meginkjarninn í stefnuskrá ríkisstj. að reyna að tryggja, að allir Íslendingar hafi atvinnu við sem allra arðbærastan atvinnurekstur. Í því skyni ákvað Alþ., að 300 millj. kr. af inneign Íslendinga erlendis yrðu lagðar til hliðar og notaðar til að kaupa framleiðslutæki til landsins, og þá fyrst og fremst skip, en að sjálfsögðu margt annað, eins og vélar til verksmiðjureksturs, landbúnaðarvélar og annað fleira. Mjög skömmu eftir að núv. ríkisstj. tók við völdum hóf hún undirbúning í þessum efnum, enda þótt heimsstyrjöldin væri þá í algleymingi. Stjórnin vildi strax miða að því að tryggja Íslendingum skipabyggingar erlendis. Fyrst og fremst var hófanna leitað í Bretlandi og Bandaríkjunum. Í Bandaríkjunum fékk þetta mál þegar góðar undirtektir. Ekki löngu eftir að sendiherra Íslands í Washington fékk tilmæli frá ríkisstj. gat hann sent þau skilaboð, að Bandaríkin vildu ljá máls á slíkum skipabyggingum fyrir reikning Íslands. Hafði sérstaklega tekið vel í málið admiral Lander, sem var æðsti maður skipabygginga Bandaríkjanna. Þetta varð til þess, að haldið var áfram að rannsaka bæði verðlag á slíkum skipum í Bandaríkjunum og einnig, hvernig þau mundu henta íslenzkum þörfum og staðháttum. Í því sambandi ákvað stjórnin, eftir nokkrar bollaleggingar um það, að senda menn vestur um haf til slíkrar rannsóknar, að hún skyldi senda ákveðnum mönnum, sem lengi hafa haft skipstjórn á hendi í Ameríku, - skipin hafa verið gerð út frá Boston, - fyrirspurnir til að afla nýrra upplýsinga um margt það, sem talið var mestu máli skipta um stærð og gæði og allan útbúnað slíkra togara. En áður en svör bærust við þessum fyrirspurnum, ákvað ríkisstj. að senda vestur um haf til að flýta fyrir málinu þrjá þar til hæfa menn, sem tækju að sér fullkomna rannsókn á þessu okkar mikla hagsmunamáli, og ekki sízt vegna þess, að þá horfði fremur þunglega um undirtektir Breta. Til þessarar farar völdust tveir mætir togaraskipstjórar, Aðalsteinn Pálsson og Hafsteinn Bergþórsson, og ásamt þeim sjóliðsforinginn Pétur Sigurðsson. Þessir menn fengu aðgang að þeim upplýsingum, sem þörf var talin fyrir. Og áður en þeir kæmu heim, bárust Nýbyggingarráði fyrir milligöngu sendiráðsins í Washington þær upplýsingar sem Nýbyggingarráð hafði óskað eftir, frá þessum ágætu, íslenzku ónafngreindu mönnum, sem lengi höfðu haft skipstjórn á hendi. Þegar þær upplýsingar höfðu borizt, þóttu þegar líkur til, að nokkur ljóður væri á því ráði að hefja byggingar vestra. Og eftir að sendinefndin, sem ég gat um, kom heim, staðfestist þessi grunur Nýbyggingarráðs og stj. Þótti því réttara að leita fremur úrræða annars staðar, ef þess væri kostur, en loka þó ekki dyrunum vestra í því efni. Þetta er jafnt vegna þess, að bygging er dýrari í Bandaríkjunum en í Evrópulöndunum, og eins af hinu, að okkur þótti nokkur vafi um, að sama væri öryggi um ágæti skipanna í Bandaríkjunum eins og ef byggð væru meðal þeirra, sem hafa meiri reynslu um byggingu skipa fyrir íslenzka staðháttu. Jafnframt þessu var málið sótt við Breta. Fyrst á þann hátt, að sendiherra Íslands í London var falið að taka upp málið, í byrjun nóv. s. l. að ég hygg, eða skömmu eftir að stj. tók við völdum, Í öndverðu var þunglega tekið á málinu í Bretlandi. Síðan fór nefnd manna til verzlunar- og viðskiptasamninga við Breta, og var henni falið að sækja þetta mál. Málalyktir urðu að því sinni ekki jákvæðar, en málinu þokaði það í áttina, að Bretar viðurkenndu þörf okkar á vissum siðferðislegum rétti til að fá breytt okkar innstæðum í hagnýt tæki, og lofuðu að athuga málið, svo framarlega sem auðið væri. Var þá aðeins tiltekið, að líkur gætu orðið fyrir svörum af hendi Breta, að mig minnir um miðjan apríl s. l., sem þó ekki varð. Sókn málsins hélt svo stöðugt áfram af okkar hendi og er svo langt komið um eða eftir miðjan júní, að Bretar hafa sagt sendiherra okkar í London - þó ekki opinberlega -, að við mundum fá þá þegar leyfi fyrir 6 togurum, og bráðlega yrðu leyfin hækkuð. Þannig stóðu sakir allt fram í júlímánað, að sendiherra okkar í London kom hingað heim. Og skömmu eftir það barst okkur skeyti frá sendiráðinu í London um, að nú væri búið að gefa út þessi ákveðnu sex leyfi og vilyrði væri jafnframt gefið fyrir fleirum. Þetta var byrjunin, að vísu ákaflega mikilsverð, en þó hvergi nærri fullnægjandi. Ég finn ástæðu til að segja frá því, að innan ríkisstj. gætti nokkurs uggs um það, að Bretar mundu verða þyngri á bárunni í þessu efni og ætluðu að hafa nokkurn hemil á því, hve ört Íslendingar gætu með kaupum eytt þeim innstæðum, sem þeim hafa safnazt á ófriðarárunum. En þessi byrjun gaf nokkra von um, að þessu yrði ekki fylgt svo fast eftir eins og einstakir menn höfðu óttazt. Þegar hér var komið, var ríkisstj. að athuga, hvaða tökum ætti að taka þetta mál, hvort heppilegra þætti að úthluta þá þegar þessum sex leyfum til þeirra, sem réttast þætti að veita þau, og láta svo þá einstaklinga eða félög, sem leyfin fengju, semja sjálfa um byggingu og allt í því sambandi, eða hvort nauður þætti reka til þess, að ríkisstj. eða einhver nefnd hefði um þetta frumkvæði og framkvæmdir. Það var þá sýnt, að miklum vandkvæðum var bundið að úthluta svo fáum byggingarleyfum, þannig að hægt væri að segja, að ekki væri gagnrýnanlegt, hverjir hefðu hlotið og hverjir farið á mis. En meðan stj. var að velta þessu fyrir sér, var Nýbyggingarráð einnig fyrir sitt leyti að athuga í samráði við stj., hvað heppilegast væri. En Nýbyggingarráð tók þá upp hjá sjálfu sér að senda þá þegar þrjá menn utan til þess að fá sem allra fyrst skorið úr því, hvað það væri, sem Bretar ætluðu að láta í té í þessu efni, og hvort ekki væri einnig kostur á að fá skip byggð. í öðrum Evrópulöndum, og þá fyrst og fremst Norðurlöndum, með svipuðum kjörum og viðlíka örugg og ætlað var, að hægt væri að fá skipin frá Englandi. Ég hygg, að það hafi svo verið í júlímánuði, sem Nýbyggingarráð sendi nefnd manna, Helga Guðmundsson, Gunnar Guðmundsson og Odd Helgason, til að hefja rannsókn þessa máls í nokkrum löndum. Þeir fóru fyrst til Svíþjóðar og fengu sæmilegar undirtektir í skjóli þess samnings, sem Íslendingar höfðu á öndverðu þessu ári gert við Svía og opnuðu möguleika fyrir skipabyggingar fyrir íslenzkan reikning. Ég hirði ekki að rekja gang þessa máls í Svíþjóð, en læt nægja að segja, að þær vonir, sem höfðu vaknað um það, að Íslendingum yrði gerður þess kostur að byggja bæði sæmilega mörg og góð skip í Svíþjóð með mjög hóflegu verði, þær fölnuðu, þegar á hólminn kom. Og ég álít fyrir mitt leyti, að við höfum ástæðu til að láta í ljós rökstudd vonbrigði út af þeim málum. Þessir menn héldu svo til Danmerkur. Einnig þar var tekið sæmilega á málinu í fyrstu, en þegar á hólminn kom, gat ekkert orðið úr. Þeir fóru þá til Englands, en þangað var förinni stefnt fyrst og fremst. Tóku þeir upp hjá sjálfum sér að mælast til þess við brezk yfirvöld, að við í viðbót við þau sex byggingarleyfi, sem við höfðum þegar fengið, fengjum 24 leyfi, svo að alls yrði Íslendingum þannig leyft að byggja 30 togara, sem yrðu afhentir íslendingum á árinu 1946 og fyrir mitt ár 1947. Þessa málaleitun studdi svo sendiráð Íslands í London, samkv. fyrirmælum frá ríkisstj. Menn þessir unnu svo að því að fá fimm helztu togaraskipastöðvarnar í Bretlandi til þess að gera Íslendingum tilboð um slíkar byggingar, að því tilskildu, að brezk stjórnarvöld heimiluðu. Og þessu máli var það langt komið 19. ágúst s.l., að þessir umboðsmenn Nýbyggingarráðs gátu símað því, að þeim hefði tekizt að fá þessar skipasmíðastöðvar til að ljá samþykki um efnisöflun og annað, sem hentugt þótti að hafa samstarf um, og einnig að gera íslenzku nefndinni fast tilboð um byggingu 30 skipa til afhendingar á þeim tíma, sem ég áður gat um, gegn því, að íslenzkur samningsaðili yrði einn og ekki fleiri, og gegn því, að svarað yrði tafarlaust. Þannig stóðu þá sakir í Bretlandi, að Frakkar, sem höfðu á stríðsárunum misst - ef ég man rétt - 500 af þeim 550 fiskiskipum, sem voru stærri en 100 smál., höfðu fengið leyfi til að byggja eina 15 togara í Bretlandi. Færeyingar, sem höfðu misst nær alla sína togara, höfðu fengið leyfi til að byggja tvo togara, og Belgir til að byggja fjóra. En einnig þeir höfðu misst nær öll sín skip á stríðsárunum. Portúgalsmenn voru þá að leita hófanna um leyfi til að byggja þrjá togara, en voru ekki búnir að fá það. Mjög var þannig sótt fást að úr öllum áttum um heimild til slíkra bygginga. Fyrir það voru viss brezk ráðuneyti treg til að ljá máls á slíkum réttindum Íslendingum til handa, að brezkir útgerðarmenn voru ekki reiðubúnir að ákveða sig um byggingu sinna eigin skipa. En þeir höfðu misst á stríðsárunum 465 skip af sínum togaraflota. Og mörg önnur skip voru svo illa farin, að ætla mátti, að ýmist tæki langan tíma að gera við þau eða þau mundu heltast alveg úr lestinni. En fjárhagur Breta var hins vegar ekki glæsilegri en svo, að þeir hikuðu við að binda sig við byggingar fyrir sig í bili, enda var floti þeirra fyrir stríð fullstór miðað við þarfir þjóðarinnar fyrir fiskveiðar. En það kom greinilega í ljós, að það ráðuneyt:, sem átti sérstaklega að bera hag útgerðarmanna fyrir brjósti, hafði vissa tilhneigingu til að taka treglega á óskum Íslendinga. Samt fór það svo, eins og ég tók fram, að Íslendingum tókst að gera bráðabirgðasamning við fimm aðrar togarabyggingarstöðvar, gegn því, að einn aðili - og aðeins einn - kæmi fram fyrir Íslands hönd, og einnig, að ekki yrðu byggðar nema tvær stærðir af togurum fyrir íslenzkan reikning. Það liggur í augum uppi, að miklu er fyrirhafnarminna, ef frábrigði í öllum stærðum á skipunum er sem minnst. Og þegar vitað var, að brezk stjórnarvöld vildu leyfa byggingarnar, hófst íslenzka ríkisstj. handa og kvaddi á sinn fund nokkra menn, sem þóttu sérstaklega líklegir til að geta ráðið heilt um, hvaða stærðir ættu að vera á þessum skipum, bæði skrokkur og vél og svo útbúnaður að öðru leyti. Allir þessir menn voru valdir úr hópi þeirra, sem umsóknir liggja frá um að eignast slík skip. 5–6 menn voru sérstaklega nefndir til þessa og beðnir um að bera sig saman við aðra aðila, sem taldir voru að hafa áhuga fyrir málinu og þekkingu á því. Þeir voru áhugamenn og unnu kauplaust. Þeir boðuðu svo saman alla útgerðarmenn í Reykjavík og Hafnarfirði og annars staðar, sem til náðist, skipstjóra marga og forráðamenn félaga. Rannsókninni var hagað þannig, að fram komu sjónarmið sem allra flestra þeirra, sem áhuga höfðu. Og að loknum nokkrum fundahöldum, sem stóðu yfir viku eða tíu daga, lagði nefndin einhuga til, að valdar væru eingöngu stærstu stærðir, sem um væri að ræða, en það voru 150 fet og 170 fet, sem Íslendingar gátu valið um. Lögðu þeir einróma til, að tekin yrðu eingöngu 170 feta skip, og, ef kostur væri, 175 feta. Ennfremur töldu þeir nauðsynlegt að auka afl vélarinnar. Loks gerðu þeir þá þegar bendingar um ýmsar breytingar, sem hentugt þætti að fá gerðar, sérstaklega miðað við íslenzka staðháttu, þannig að það fengjust sem bezt skip og sem mest til frambúðar. Eftir að ríkisstj. hafði fengið þessar upplýsingar, tók hún þá ákvörðun að verða sá aðili, sem mætti fyrir hönd íslenzku þjóðarinnar til kaupanna, enda um engan annan aðila að ræða. Ef ríkisstj. hefði látið undir höfuð leggjast að gera sína skyldu í þessu efni, þykist ég mega fullyrða, að þessi gæs hefði flogið fram hjá Íslandi og við þá ekki átt þess neinn kost að fá skip byggð í Bretlandi í a. m. k. eitt eða tvö ár eða lengur. Stjórnin ákvað þess vegna að gerast aðili og afla heimildar með bráðabirgðal., sem hér er um að ræða, og einnig heimildar til lántöku í þessu skyni. Ákvað stj. einnig að fara að ráðum þeirra mörgu kunnáttumanna, er þeir töldu hagnýtast um byggingu skipanna. Ríkisstj. gaf þess vegna umboð til þess að gera bráðabirgðasamning og bað um 170 feta skip, en óskaði eftir, ef kostur væri, að þau gætu orðið 175 fet, þó með því skilyrði, að þeir sérstöku kunnáttumenn, sem sendir yrðu utan til að gera endanlegan samning, teldu þetta að rannsökuðu máli ekki kostnaðarauka úr hófi. Ég hef nú fengið nokkra vitneskju um þetta frá þessum kunnáttumönnum, en sé ekki ástæðu til að ræða um það hér. Gert var svo ráð fyrir að senda á ný kunnáttumenn, sem ákvæðu endanlega um stærð skipanna, vélar og allt fyrirkomulag. Voru þeir sendir snemma í september. Það voru þeir Helgi Guðmundsson bankastjóri, Gísli Jónsson alþingismaður, sem ég tel - að öllum öðrum ólöstuðum, skynbærasta manninn á þessa hluti, - og þriðji maðurinn var Aðalsteinn Pálsson skipstjóri, sá er áður fór til Ameríku. Þessir menn sátu við samningaborðið í hálfan mánuð eða meira. um einstök atriði, og er því máli svo langt komið, að búizt er við, að binda megi endi á það um miðjan þennan mánuð. Breytingar þær, sem Íslendingar fóru fram á, hníga allar að því að gera skipin sterkari og stærri og vistlegri, - en þá um leið dýrari. Um margar hverjar þessarar breytinga þurfa skipasmíðastöðvarnar að leita sér tilboða frá öðrum aðilum, og þau geta ekki legið fyrir fyrr en 9.–10. þ. m. Ég sé ekki ástæðu til að gera grein fyrir því á Alþingi Íslendinga, hvernig þessi skip verða. En mér er ánægja að geta sagt frá því, að ef endanlegir samningar verða eins og nú horfir; þá verða þessi skip með vistlegri íbúðir fyrir alla skipsmenn en mér er kunnugt, að sé nokkurs staðar annars staðar. Og sannarlega er það ánægjuefni, fyrir Íslendinga að geta boðið sjómönnum sínum betri vinnuskilyrði og betri aðbúð og alla aðhlynningu en þeir hafa átt við að búa og nokkrir aðrir sjómenn eiga við að búa, svo að ég viti um. Það er sönnun þess, - ekki í orði, heldur á borði, - að menn kunna að meta ágæti þessara garpa. Og ég hygg, að hvað sem segja megi um dugnað Íslendinga á öllum sviðum, þá komi hann hvergi fremur fram en í sjómennsku þeirra. Og hvergi hafa þeir getið sér meiri orðstír í sambandi við sjómennsku en einmitt á togurunum. Mér er enn fremur ánægja að skýra frá, að ég hef fengið talsverða vitneskju úr ýmsum áttum þess efnis, að hróður Íslendinga hefur mjög vaxið þar, sem minnzt hefur verið á okkur í Bretlandi í sambandi við skipakaup þessi. Það þykir mjög myndarlega af sér vikið, að svo lítil þjóð skuli þora að hefjast handa um byggingu svo margra togara með einum samningi, og það svo fullkomin skip, að Bretar eiga ekki eitt einasta skip, sem jafngildir þeim. Þetta þykir horft vel fram í tímann og djarflega að verið. Og mér er sagt, að sjómenn og útgerðarmenn og flestir aðilar ytra, sem um okkur hafa heyrt, dáist að þessu framtaki. Eins og ég sagði áðan, geri ég mér von um, að hægt verði að binda endi á samningana í þessum mánuði. Og sérstaklega vil ég taka fram, að strax og því er lokið, er það ætlun ríkisstj. að selja togarana þeim, sem óska að kaupa og geta sett tryggingu, þannig að ríkið hafi ekki af þessu neina áhættu. Eftir þeim umsóknum, sem nú liggja fyrir hjá Nýbyggingarráði, finnst mér líklegt, að þetta megi takast. En auk þess var það, að bæjarstj. Reykjavíkur hafði mælzt til þess, að 20 togarar af þessum 30 yrðu afhentir til Reykjavíkur, og ég hafði skilið bæjarstj. þannig að ef einstaklingar í Reykjavík gerðust ekki eigendur allra skipanna af sjálfsdáðum, þá væri bæjarstj. reiðubúin til þess að festa kaup á því, sem þar kynni á að vanta, að svo miklu leyti sem stjórnarvöldin treystu sér til þess að gefa Reykjavík heimild til þess að kaupa svo marga af þessum togurum. En mér sýnist allt benda til þess, að stj. hafi ekki með þessu lagt neina hættu á ríkissjóð. Hitt er svo eins og ég hef sagt, ef stj. hefði ekki þorað að afla sér þessara heimilda, sem téð l. greina frá, þá hygg ég, að þetta tækifæri hefði gengið okkur úr greipum. Ég get aðeins sagt frá því, að stj. hefði haft vissa löngun til þess að hafa dieselvélar í þessum skipum, en sérfræðingar réðu frá því. Hins vegar geri ég ráð fyrir því, að hnigið verði að því ráði að hafa olíukyndingu, þó að hún verði að vísu nokkuð dýr. Það þykir að ýmsu leyti henta betur með hliðsjón af því, að margt bendir til þess, að í framtíðinni verði frekar hætta á verðhækkun á kolum en á olíu. En þrátt fyrir þetta þorðum við ekki að hníga að því ráði að hafa dieselvélar í skipunum, þar sem þeir, sem bezt þekkja til, telja, að ekki sé komin nægileg reynsla á ágæti slíkra véla í sambandi við reksturinn. En ég tel ekki ástæðu til að tala um það frekar hér á hæstv. Alþ., því að um það eru auðvitað þeir menn dómbærastir, sem hafa kynnt sér þessi mál til hlítar. Ég leyfi mér svo að vona, að þetta mál fái góðar undirtektir hér á hæstv. Alþ. Ég veit, að frv. verður samþ., en leyfi mér að vona, að það verði vel metið við stj., að hún gerði skyldu sína í þessum efnum, og er það í fullu samræmi við þá stefnu, sem stjórnarfl. ákváðu, þegar þeir bundust samtökum um stjórnarmyndun. Ég fullyrði, að það hefði verið mjög mikil hætta á því, ef stjórnin hefði látið undir höfuð leggjast að gera þessa skyldu sína, að við værum þá enn í óvissu, ekki aðeins um skipakaupin, heldur væru þá litlar líkur til, að Íslendingar gætu fengið að byggja togara í Bretlandi næstu árin. En það er skoðun okkar, sem að stjórnarsamstarfinu stöndum, að það sé á alla lund verjandi að taka á sig einhverja áhættu í því skyni að breyta þessum peningainnistæðum Íslendinga í arðbær framleiðslutæki til þess að auka öryggi þjóðarinnar og styrkja atvinnumöguleika almennings, það sé verjandi að hætta þessu fé til þess. En auk þess sé ég ekki, að fyrir liggi neitt í dag um það, að nokkur óeðlileg áhætta hafi verið tekin á sig í þessu skyni, því að það er sýnt og hægt að staðhæfa það í dag, að líkur benda til þess, að hægt verði að kaupa þessi skip mun ódýrara verði en þessi samningur greinir. Ég vil svo, að menn hafi það hugfast, að þegar talað er um ákveðna stærð skipanna og ákveðið verð í samningnum, þá er auðvitað eftir að telja með ýmiss konar fullkomin tæki, sem vantar í skipin, en menn eru sjálfráðir um, hvort þeir láta setja í þau. Ég hygg, að það sé góður búskapur fyrir Íslendinga að verja fé sínu í að kaupa fullkomin skip, sem eru ódýr í rekstri og eru til langframa og ekki hægt að segja um, að tjaldað sé til skamms tíma. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr, og fjhn.



Það hefur verið mönnum mikið áhyggjuefni undanfarin ár og áratugi, að togaraflotinn hefur gengið úr sér og togurum hefur fækkað í landinu. Þetta hafa menn oft rætt sín á milli, og það hefur oft verið rætt hér á hæstv. Alþ. Þess vegna er ekki nema eðlilegt, að tækifærið sé notað, þegar þjóðin hefur eignazt mikið fjármagn, til þess að endurnýja togaraflotann. Um þetta eru allir Íslendingar sammála. En það er ýmislegt í sambandi við framkvæmd þessara mála, sem ástæða er til að ræða, þó að menn séu sammála um þetta. Ég vil því láta falla hér örfá orð, áður en málið fer til nefndar. Það er þá fyrst þetta : Það var látið í veðri vaka við síðustu stjórnarmyndun, að nauðsyn bæri til, að Íslendingar gerðu nokkrar áætlanir um það, hvernig þeir vildu byggja upp atvinnulífið á næstunni og hvað mikið ætti að leggja í hverja atvinnugrein fyrir sig og hvaða tæki væri heppilegast að nota. Mér er nú ekki kunnugt um, að tilraun hafi verið gerð til þess að koma upp slíkum áætlunum. Þó hefði verið nauðsynlegt, að undinn hefði verið að því bráður bugur. Og náttúrlega hefði það verið þýðingarmikið í sambandi við slíka áætlun að reyna að gera sér grein fyrir því, hversu mikla áherzlu skyldi leggja á togaraútgerð og einnig, hvers konar togara heppilegast væri að fá. Þetta er ákaflega þýðingarmikið atriði, því að togarar eru endingarmiklir hlutir, og það verður þjóðin að búa við næstu áratugi, sem nú er ákveðið í þeim efnum. Ef togaraflotinn verður endurnýjaður nú í einu lagi á einu ári, má búast við, að þess gæti lengi í sjávarútveginum, hvernig þau ráð takast. Ég hjó eftir því, að hæstv. forsrh. sagði áðan, að þegar borizt hefðu þau tíðindi frá sendimönnum Nýbyggingarráðs í Bretlandi, að hægt væri að fá keypt nokkuð mörg botnvörpuskip, þá hefðu menn verið kvaddir til þess að ræða um það, hvaða stærð ætti að velja og hvaða gerð væri heppilegust, og hefðu menn setið yfir þessu í nokkra daga. Ég er ekki að setja út á það, að þetta var gert, en hefði álitið, að það hefði átt að gerast fyrr og áður en sendimenn fóru á stúfana til þess að athuga þessi mál, þá hefði átt að leggja áherzlu á að komast að niðurstöðu í þessum efnum, áður en hafizt var handa. Ég skal ekki fullyrða, að ekkert hafi verið gert til undirbúnings í tæka tíð, en ýmislegt af því, sem hefur komið fram áður og kom fram nú hjá hæstv. forsrh. um mismunandi skoðanir á því, hvaða gerð togara væri heppilegust, virðist benda í þá átt, að þetta mál hafi ekki verið undirbúið í heild sinni, áður en til framkvæmda var gengið. Ekki segi ég þetta fyrir það, að ég dragi í efa, að heppilegt sé, að Íslendingar eignist allmarga togara, því að þegar þess er gætt, að Íslendingar hafa misst 6 togara á stríðsárunum og þess er þá líka gætt, að nokkrir af þeim togurum, sem nú eru í gangi, munu vera affarafé, þá virðist liggja í augum uppi, að það sé ekki óeðlilegt, þó að Íslendingar eignist ný skip. En þegar 30 skip eru keypt í einu lagi og svo að segja af einni gerð, þá spyr margur, hvort við höfum ekki fest of mikið fjármagn í þessari einu gerð skipa. Ástæða er til þess að benda á áhættuna, sem því fylgir að festa einmitt nú kaup á 30 skipum í einu lagi af einni og sömu gerð. Þá kemur einnig spurningin um það, hvort þessi nýju skip séu svo fullkomin sem skyldi til langrar frambúðar. Það hefði þurft að leggja áherzlu á að komast að niðurstöðu um þessi atriði áður en farið var af stað með þessi mál. Í þessu sambandi vil ég benda á það, að nú, þegar búið var að gera samninga um kaup á 30 togurum með gufuvélum, kom fram till. í bæjarstj. Reykjavíkur, frá fulltrúa Alþfl., um að leggja áherzlu á, að aflað verði til landsins 10 dieseltogara, og fulltrúi annars stjórnarfl. í bæjarstj. Reykjavíkur, Sósfl., kom með till. um að kaupa marga dieseltogara. Ég er ekki maður til að gerast dómari um það, hvernig gera eigi togara úr garði tekniskt, en ég vil benda á það, að fram hafa komið raddir um þetta frá svo mörgum mönnum, og sumum, sem hafa glöggan skilning á þeim hlutum, að mér finnst það liggja fyrir nú þegar, að þetta hafi ekki verið nægilega krufið til mergjar, áður en menn bundu sig við svo marga togara af þessari einu gerð. Nú skilst mér einnig, að togarar þeir, sem keyptir hafa verið, séu ekki í verulegum atriðum frábrugðnir þeim togurum, sem Íslendingar hafa haft og hafa verið beztir. Eftir því að dæma er tæplega um mikla nýja tækni að ræða á skipum þessum. Sé þetta rétt, verður það til þess að leiða hugann að því, að á undanförnum árum hafa menn mjög rætt það og byggt vonir á því að von væri fullkomnari veiðitækja en áður hafa þekkzt. Hvað rætist mikið af þessum vonum manna í sambandi við þá togara, sem hér er búið að gera samninga um? Ég skal ekki leggja dóm á það, en hræddur er ég um, að einhver verði fyrir vonbrigðum af skipum þessum að því er þetta snertir. Vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., sem mikið hefur talað um tækni, hversu mikið af þessum vonum, sem hann og aðrir hafa gert sér, muni rætast í sambandi við þau togarakaup, sem nú hafa átt sér stað. Þetta er ákaflega þýðingarmikið atriði. Mig skortir kunnugleika til þess að ræða það í einstökum atriðum, að hve miklu leyti ný tækni geti komið hér til greina, en fyrir styrjöldina heyrði maður talað um möguleika á því að koma fyrir um borð í skipunum áhöldum til þess að vinna úr fiskúrgangi og nýta aflann yfirleitt miklu ger en hægt hefur verið á gömlu togurunum. Talað var um nýtízku togara sem grundvöll að nýrri stefnu í fiskveiðaframleiðslu, nýtingarstefnu, í stað þess að áður hafði mikið farið forgörðum. Spurningin er, hvort veruleg nýsköpun hefur átt sér stað með þessum togarakaupum. Allt það, sem ég hef nú sagt, og þá ekki síður verðið á þessum skipum gefur tilefni til þess að spyrja: Var nokkurt vit í því að kaupa svo mörg skip í einu að ekki meira athuguðu máli? Var ekki réttara að kaupa færri nú, en reyna að fá enn þá heppilegri nýtízkuskip síðar. Vafalaust hefði það verið skynsamlegra. Þá kem ég að öðru sem hefur nokkuð borið á góma í sambandi við það mál, sem var hér á dagskrá á undan. Ég hef haldið því fram, að stjórnin hefði ekki átt að kaupa báta og skip án þess að hafa kaupendur að tækjunum. Í stað þess hefði hún átt að segja: Nú höfum við þessi tilboð og óskum eftir því, að einstaklingar, félög og bæjarfélög segi til um það, hvort þeir vilja gera kaup eða ekki. Þannig álít ég, að stj. hefði átt að fara að við báta- og togarakaupin. Hún hefði átt að afla upplýsinga og tilboða og síðan beina þessum spurningum til landsmanna. Hæstv. forsrh. segir, að þetta hafi ekki verið hægt vegna þess að hér hafi orðið að flýta sér svo mikið og þessi aðferð hefði orðið til þess að drepa málunum á dreif. Þetta getur ekki verið rétt, því að það er alveg augljóst, að ef þessi mál hefðu verið undirbúin í samráði við þá, sem hafa haft áhuga og viljað gerast kaupendur að togurunum, þá hefðu samningar getað gengið alveg eins fljótt og raun hefur á orðið, því að ég hef ekki trú á því, að þessir aðilar séu svo miklu svifaseinni en ríkisstj., að þeir hafi ekki getað gert sér grein fyrir því á jafnskömmum tíma og hún, hvort skynsamlegt væri að ráðast í að gera þessi kaup eða ekki. Ég kalla það vantraust á einstaklingsframtakinu að halda því fram, að einstakir forráðamenn útgerðarfyrirtækja séu ekki færir um að taka ákvörðun um þetta á jafnskömmum tíma og stj. Ég er ekki að finna að því, þótt gerðir séu samningar um fleiri skip saman, heldur hinu, að kaupin eru gerá án bindinga af hálfu þeirra, sem skipin ættu. að kaupa að réttu lagi. Enn fremur vil ég segja það í sambandi við bæjarfélög, sem hafa áhuga fyrir togaraútgerð, að ég hef enga trú á því að bæjarstj. hefðu verið neitt seinni í þessum efnum en ríkisstj., ef málið hefði frá öndverðu verið undirbúið í samvinnu við þær. Ég álít, að það sé óþarft og hættulegt, að ríkisstj. taki á ríkissjóð stórfellda áhættu í þessum efnum umfram það, sem nauðsyn ber til, og ég er sannfærður um, að þessir stóru samningar hefðu verið betur vandaðir, gerðir af meiri hugkvæmni, þekkingu og varasemi, ef þeir hefðu verið gerðir þannig, að þeir, sem eiga að kaupa tækin og nota þau, væru með í ráðum og ábyrgð. Það var þá fyrst tími kominn fyrir stj. til þess að gera sér grein fyrir því, í samráði við Alþingi, hvort hún ætti að gerast beinn kaupandi að einhverjum skipum, ef það hefði komið í ljós, að skort hefði vilja hjá landsmönnum í þessum efnum. - Í þessu sambandi vil ég benda á það, að löngu áður en stj. gerði þessa samninga, þá gerði sjútvn. bæjarstj. Reykjavíkur sínar ályktanir um þessi málefni, og það er alveg auðséð, að sjútvn. Reykjavíkurbæjar ráðgerði, að farið skyldi að um þessi mál alveg eins og ég hef gert ráð fyrir, þ. e. a. s. samráð haft við hana um samningana. Ég hef lagt áherzlu á, hvaða leið ég hefði talið rétta í þessu máli, ekki sízt vegna þess, að ég tel það eðlilegt, að þeir aðilar, sem safnað hafa í sjóði vegna skattafríðinda á undanförnum árum, bindu það fé með kaupum á togurum, og þá er eðlilegt, að þeir bindi sig strax og taki nú þegar þátt í þessum kaupum og þar með áhættunni. Varðandi bæjarfélögin er hið sama að segja. Þau áttu auðvitað einnig að segja til strax, enda var það skylda stjórnarinnar, sem hún einnig vanrækti, að láta liggja ljóst fyrir, hvaða lánskjör yrðu látin í té. Þannig átti að ganga frá sölu innanlands um leið og innkaupum skipanna og hafa allt vel undirbúið fyrirfram. Þá hefðu þessi kaup tekizt betur en ástæða er til að ætla nú, að orðið hafi.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að halda langa ræðu út af ræðu hv. 2. þm. S.-M. - Mér skilst, að hann sem formaður stjórnarandstöðunnar hafi löngun til að gagnrýna gerðir stj., en hann vantar tilfinnanlega kunnugleika á málunum og þekkingu á togaraútgerð. Höfuðmisskilningurinn í ræðu þessa þm. lá í því, að hann taldi, að ekki hefði verið nægilega athugað fyrirfram, hvaða gerð togara væri okkur heppilegust. Þetta er ekki rétt. Öll stríðsárin hafa útgerðarmenn verið að athuga þetta. Samkeppni hefur verið látin fram fara um heppilegasta togarann. Það var einungis endanleg niðurstaða, sem ríkisstj. vildi fá, enda reyndist það svo að það tók ekki nema 10 daga að fá einróma niðurstöðu um þetta. Slíkt hefði verið óframkvæmanlegt, ef þetta hefði ekki verið athugað fyrr. Ég er því sammála, að ekki sé ástæða til að ræða hér, hvort okkur muni henta betur diesel- eða gufutogarar, en ég get getið þess, að reynsla Breta mun vera sú, að dieseltogararnir séu ekki betri. Sá maður íslenzkur, sem dómbærastur mun um þetta, telur, að það væri allt annað að ætla að byggja upp allan togaraflotann með eintómum dieseltogurum en þótt fengið sé eitt til tvö skip til reynslu. En um þetta mun bezt að hafa sem fæst orð og láta þá, sem betur vita, deila um það. Ég vil algerlega vísa á bug þeim ummælum hv. 2. þm. S.-M., að þetta mál hafi verið illa undirbúið. Það er líka misskilningur, að hér sé um að ræða áþekk skip og hér hafa gerzt. Þetta eru stærri og að öllu fullkomnari skip. Þá er það auðvitað ekki rétt hjá hv. þm., að ríkisstj. hafi átt þess kost að afla tilboða og leggja þau svo fyrir kaupendur. Við urðum að ákveða þetta fyrir vissan tíma, eða fyrir 7. sept. Það er og athugandi, að allar tafir í þessu máli ganga út yfir okkur sjálfa. Við urðum að hrökkva eða stökkva, og ég tel það tvímælalaust gæfuspor, sem stigið hefur verið og að þetta var gert nógu fljótt.



Herra forseti. Ég ætla að koma með nokkrar fyrirspurnir. Þær stafa víst af fákunnáttu minni í sjávarútvegsmálum. Það má vera, að allir viti þetta nema ég, en þeim mun greiðara ætti þá að vera að svara spurningunum. Í gær var stj. gefin heimild til að festa kaup á bátum. Frv. var afgr. til fjhn. Í þeim umr. sagði hv. form. Nýbyggingarráðs, að verið væri að smíða fyrir einstaka menn hér á landi 11 svipaða báta og þá, sem ríkisstj. væri heimilað að láta smíða. Það upplýstist enn fremur, að frá Svíþjóð væru komnir nokkrir bátar, líklega hátt upp í tug, af svipaðri gerð. Hv. þm. Borgf. sagði, að verið væri að smíða 6–8 báta í Danmörku fyrir menn á Akranesi, og einhverjir bátar eru í smíðum þar fyrir utan. Vissa er fyrir smíði 50–60 báta eða í kringum það. Og svo bætast þeir bátar við, sem samþ. hefur verið að láta byggja í Svíþjóð. Og loks er gert ráð fyrir smíði nýrra togara. Mun því vera von á 120–130 nýjum bátum og togurum. Nú er fyrsta spurning mín sú: Hvað mikið er af þeim flota, sem nú er í eigu landsmanna, úr sér genginn, svo að þessir nýju bátar koma í þeirra stað? Ég hef heyrt forsrh. telja, að togararnir væru ryðkláfar og manndrápsbollar sem ekki væri siglandi á út fyrir landsteinana. En ég hef líka heyrt hann telja hv. þm. Barð. allra manna færastan til að dæma um skip og það, sem að þeim lýtur, og hann hefur ekki álitið þessi skip meiri ryðkláfa en það, að hann er nýbúinn að kaupa eitt þeirra af félagi því, er hæstv. forsrh. er stundum kenndur við, til þess að gera það út, hefur líklega keypt það á hálfvirði nýs togara, eða vel það. Ég veit varla, hverju trúa skal. Mín fyrsta spurning er því sú: Hvað fer mikið af þessum nýju bátum og togurum til eðlilegs viðhalds í staðinn fyrir skip, sem ganga úr sér? Á ég þá ekki við báta, sem farast af óhöppum, sem menn sjá yfirleitt ekki fyrir, nema þá kannske einstaka eigendur skipanna, sem farast. Þegar þetta er upplýst, þá sér maður líka, hvað af þessum nýja flota kemur hreinlega í viðbót við flotann, sem fyrir er, og þarf nýjan mannskap. Og í sambandi við þessa fyrstu fyrirspurn mína vil ég spyrja: Hvar í landi eru skipstjórarnir, stýrimennirnir og vélamennirnir, sem eiga að fara á þessi skip, sem koma í viðbót við flotann? Á tíu ára fresti, eða þegar ártalið stendur á heilum tug, er tekið manntal, þar sem þjóðinni er skipt eftir atvinnu. Árið 1930 voru sjálfstæðir framleiðendur í sveitum 6620, en 1940, eftir allan sóninn um flótta úr sveitunum, voru þeir 6896. Verkamönnum í þjónustu þeirra hafði fækkað um 800 á þessum 10 árum. Þannig var ástandið í landbúnaðinum. En sjálfstæðir útgerðarmenn voru 1930 791, fjölgaði upp í 855 á 10 árum, ef til vill hefur þeim fjölgað eitthvað síðan. En starfsfólkinu, sem þessir menn höfðu í þjónustu sinni, fækkaði á þessum árum úr 7646 niður í 5550. Þetta bendir til þess, að útgerðin hafi færzt í stærri báta og skip, svo að þurft hefur tiltölulega færri menn. En sérstaklega er það iðnaðurinn, sem tekið hefur breytingum á þessum 10 árum. Iðnrekendum hefur fækkað, en tala verkafólks hefur nær tvöfaldazt. Hafa þeir menn, sem ætla að vinna að því að fá þessa nýju báta, rannsakað það, úr hvaða hópum meðal þjóðarinnar á að taka verkafólk á þessa báta. Mér hefur skilizt, að nýlega hafi komið fram till. í bæjarstj. Reykjavíkur um að framkvæma stórtækar húsabyggingar í Reykjavík, og þá hafi mönnum orðið ljóst, að þetta var ekki hægt nema að fá erlent verkafólk; og einn fulltrúi Sósíalistaflokksins - með langa aftanínafninu - hafi komið með ósk um það, að horfið yrði að því ráði, vafalaust af því að mönnum var alveg ljóst, að vöntun var á verkafólki. Enda hefur nú undanfarið alls staðar kveðið við það sama: Það er varla hægt að fá verkamann til nokkurs starfs. - Það getur nú verið, að öll þessi viðkoma sé eingöngu í staðinn fyrir skipin, sem á að leggja upp, að menn fari af manndrápsbollunum og á sæmilegu skipin. En ef um einhverja aukning er að ræða, sem mér hefur skilizt á umr., og sumir telja hana allverulega, - þá er alveg víst, að það þarf fólk. Og þá er mín önnur spurning þessi: Frá hvaða atvinnuvegi á að taka þetta fólk? Hvaða atvinnuvegur er það, þar sem allir menn hafa ekki nóg að gera og meira en það? Ég á ekki bara við verkamenn, líka faglærða menn. Ég hygg, að það muni nú vera starfandi í flotanum allmargir vélamenn, sem hafa leyfi til að starfa þar án sérmenntunar þeirrar, er krafizt er að þeir hafi að landslögum, og hafa fengið það vegna þess, að faglærða menn vantaði. En þarna virðist þurfa að bæta við þó nokkuð mörgum mönnum, þegar skipin koma. Á þá líka að veita þeim undanþágu? Einhvern tíma hef ég heyrt formann Sjómannafélagsins halda því fram í þinginu, að þessir undanþágumenn við vélarnar væru stórhættulegir fyrir líf og heilsu manna á skipunum, því að hæpið sé, að þeir séu starfi sínu vaxnir. Það eru þá sérstaklega þessar tvær spurningar, sem ég vil fá svarað : Hvað mikið af þessum skipum á að koma í staðinn fyrir skip, sem eiga að fara í naust og verða ónýt? En um skipin, sem eiga að koma í viðbót, - frá hvaða atvinnuvegi á að taka mannskap á þau?



Út af nokkrum atriðum hjá hæstv. forsrh. vil ég segja örfá orð. Hann kvað ræðu mína hafa borið þess vitni, að ég sé ekki kunnugur gangi málsins. Þetta má vera rétt, því að sannleikurinn er sá, að gangi þessa máls hefur verið haldið mjög leyndum fyrir mönnum. Stjórnin hefur pukrað með þetta mál. Máske kvatt til fróða menn í tekniskum efnum, eins og hæstv. forsrh. sagði, en almenningur og alþingismenn hafa sáralítið fengið að vita um þessi efni. Og ýmsir utan stjórnarflokkanna a. m. k. hafa ekkert annað vitað en það, sem þeir hafa séð í blöðum. Þess vegna þarf hæstv. forsrh. ekkert að undrast, þó að aðrir geti ekki talað af sama kunnugleika og hann. Með því að hæstv. forseti beið stundarfjórðung eftir forsrh., vil ég fara fram á við hann að hann beini til hæstv. forsrh., að hann loki sig ekki inni, þegar hann loksins er kominn.  
             Hæstv. ráðh. minntist á það, eins og ég hef gert grein fyrir, að ég talaði ekki af nægum kunnugleika. Ég sagði af hverju það var, að þm., sem ekki eru í stjórnarflokkunum, fengju ekkert annað að vita en það, sem í blöðunum stendur, sem er ákaflega ófullnægjandi, svo að erfitt er að átta sig á málinu eftir því. En það eru ýmsir fleiri en ég, sem þó standa nærri stj., sem ekki hafa fengið ýtarlegar upplýsingar, og vil ég í því sambandi nefna, að borgarstjórinn í Reykjavík beitti sér fyrir því í bæjarstjórn að skora á ríkisstj. að gefa skýrslu um þetta mikilsverða mál, m. a. af hverju stj. hefði ekki hnigið að því ráði að hafa eitthvað af þessum togurum dieseltogara. Ég lét í ljós, að ekki mundi hafa verið undirbúin nægilega vel sendiferð sú, sem farin var til þess að afla tilboða í togara. Þessa ályktun byggði ég á því, sem hæstv. forsrh. sagði, að stj. hefði verið kölluð saman til að kveða á um þetta eftir að hún var búin að fá tilboð erlendis. Og ef til vill einnig á því, að áberandi menn í stjórnarflokkunum gera nú skeleggar till. um aðrar togarategundir en þær, sem fyrir valinu urðu, sem sé dieseltogara. Þær kröfur eru og gerðar í bæjarstjórn Reykjavíkur. Af þessu dró ég, að framkvæmdir hefðu ekki verið nægilega undirbúnar fyrirfram. Hæstv. forsrh. sagði, að þetta væri misskilningur, íslenzkir togaraútgerðarmenn hefðu um mörg ár rannsakað, hvað heppilegast væri í þessu efni, og gert sér grein fyrir, hvernig framtíðartogarinn ætti að vera. Út af því vil ég gera þá fyrirspurn til hæstv. forsrh., hvort þeir togarar, sem nú eru fest kaup á, séu eins og þessi framtíðartogari, sem íslenzkir útgerðarmenn vilja fá. Þetta tel ég þýðingarmikið mál, en ég dreg í efa, að svo sé. Ég hef haldið því fram, að ríkisstj. hafi átt bæði um bátakaup og togara að vera í nánu sambandi við þá, sem frá öndverðu hafa sýnt áhuga fyrir að fá báta og skip til landsins. Og, ég hef haldið fram, að einstakir menn, forráðamenn útgerðarfélaga og bæjarfélaga, mundu hafa verið alveg eins færir um að fást við þessi tilboð eins og hæstv. ríkisstj. En af því að þessi aðferð var ekki viðhöfð, er hætt við endalausu pexi eftir á um það, hvort rétt hafi verið valið, og stjórnin hefur tekið á sig mikla áhættu. Ég spurði, hvort mikilla tæknilegra framfara væri að vænta í sambandi við þessa nýju togara og í hverju þær væru fólgnar: Hæstv. forsrh. svaraði ekki neinu fullnægjandi um þetta. Hann kvað þetta vera stærri skip og því meiri möguleikar til að koma að meiri nýtízku vinnubrögðum en áður þekktust. Það er alveg rétt, að ef skipin eru 175 fet, er það meiri stærð en þekkt er áður hér á togurum, en ekki miklu meiri. En þetta eru engar upplýsingar um nýja tækni, sem skipunum fylgja. Ég hef nú bent á nokkur meginatriði, áður en málið fer til nefndar. Að síðustu vil ég benda á, að ekki kom fram í ræðu hæstv. forsrh. í gær, hvert mundi verða verð skipanna. Hann sagði, að það hefði verið ráðgert 2 millj. kr. eða tæplega það í öndverðu, en nú væri komið í ljós við athugun á málinu, að ef togararnir ættu að verða verulega fullkomnir og miðaðir við almennar kröfur hér, yrði að bæta miklu við, sem kostaði verulegt fé. Hann gaf ekkert í skyn um það, hvert mundi verða endanlegt verð togaranna. En samt sem áður lét hann þess getið, skildist mér, að Íslendingar væru algerlega bundnir við samningana í heild sinni um þennan togarafjölda. Ég hefði satt að segja kunnað betur við það, að nokkurn veginn væri vitað, hvert mundi vera verð togaranna, áður en gerður er fullkomlega bindandi samningur, og held ég það sé venjulegri aðferð. Vil ég spyrja hæstv. forsrh. um það nú, hvort hann gæti ekki veitt mönnum hugmynd um hið endanlega verð á togurunum, eftir að fram hafa farið þær endurbætur, sem nú hafa verið ákveðnar.

Jóhann Jósefsson Hv. 2. þm. N.-M. minntist á bátasmíði og togarakaup, sem fyrir liggja, setti fram spurningar og las upp margar tölur, eins og honum er lagið, því að hann er tölfróður í meira lagi, og jafnvel svo, að venjulegu fólki veitir erfitt að fylgjast með allri hans tölvísi. En slík vísindi ber ekki að lasta. Og þó að ég geti ekki veitt fullkomin svör við öllum spurningum hans, get ég látið uppi lítils háttar upplýsingar, hvernig það ber að, að nú hefur verið ráðið að byggja fleiri báta í einu og kaupa frá útlöndum - og raunar togara líka -- en áður fyrr. Við Íslendingar erum búnir síðan nokkru fyrir aldamót að stunda veiðar á vélbátum af ýmsum stærðum og gerðum. Og eftir því sem árin hafa liðið hafa þeir margir hverjir ekki verið beisnir, þó að útgerðarmenn og sjómenn hafi, mest sökum vanmáttar síns, orðið að bjargast við miklu fleira en þeim var samboðið, og afraksturinn eðlilega orðið nokkuð eftir því. Einkum og sér í lagi hafa sjóslys orðið á undanförnum árum miklu meiri fyrir það, hvað vélbátaflotinn hefur verið - ég vil ekki segja ónýtur - en illa hæfur til þeirrar sjósóknar, sem Íslendingar hafa með höndum og hefur harðnað svo að segja með ári hverju. Það er orðinn langur tími síðan menn töldu kyndilmessu upphaf vetrarvertíðar, en ekki er lengur miðað við hana, þó að hún sjáist enn á almanakinu. Sjór er sóttur við strendur þessa lands frá ýmsum verstöðvum á öllum mögulegum tímum árs, jafnvel í svartasta skammdeginu. Tekur slíkt meira á skip og menn heldur en ef menn sæju sér fært að bíða eftir því, að út á liði, eins og gert var hér áður fyrr. Það er þess vegna áreiðanlegt, að stór fjöldi sjómanna og útgerðarmanna hefur árum saman og jafnvel áratugum búið við báta, sem eru of litlir og hafa of lítinn vélakraft samanborið við það starf, sem þeim er ætlað, baráttuna við þau náttúruöfl, sem þeir eiga í stríði við. En þegar litið er yfir bátaflotann, getur það auðvitað orðið eilíft ágreiningsefni, hvaða skip beri að kalla algerlega úrelt. Það getur ýmsum þótt matið of hátt eða lágt. Ég býst við, að hvorugur okkar hv. 2. þm. N.-M. geti reiknað það út, og geri ég þar á engan hátt lítið úr hans tölvísi. Ýmislegt af því átakanlegasta, sem komið hefur fyrir á sjó við Ísland, hefur átt sér stað síðan sjósóknin harðnaði, að sótt er í svo að segja hvaða veðri sem er, eins og gert er víða úr stærri og jafnvel smærri veiðistöðvum. Er áreiðanlegt, að skipakosturinn yfir höfuð er of lítilfjörlegur. Á síðastliðnu ári töpuðust algerlega eitthvað um 16 bátar, og er það ekki lítill hundraðshluti. Einhverjir bátar, sem eru í smíðum, koma vitaskuld í þeirra stað. En við því er nú að búast, að margir, sem hafa haft lítilfjörlega báta, sækist nú eftir því að fá sér nýja, stærri og betri báta. Ég hef nýlega í blaðagrein sýnt fram á, að þessi nýsmíði, sem hefur vaxið sumum hv. þm. svo mjög í augum, er í fullu samræmi við vilja og fyrirætlanir þeirra manna, sem eiga að njóta togaranna og bátanna. Og þetta byggi ég á því, að pantanir þessara skipategunda eru langt fyrir ofan þá tölu skipa, sem verið er að byggja. Þó að annar hv. þm. kjósi sér sjálfsagt annan mann í virðulegri stöðu en ég er til að svara sér, má rétt geta þess, þegar heimtað er, að ekkert sé í þessu gert fyrr en búið er að bera sig rækilega saman við væntanlega kaupendur, að sú ályktun var borin fram af fyrrv. stjórn og samþ. á Alþingi að kaupa Svíþjóðarbátana, þá veit ég ekki til, að borið væri undir hvern einasta báteiganda fyrirfram um hvern einstakan bát. Þeirri ákvörðun mun hafa ráðið sú skoðun, sem er talsvert útbreidd, að rúmlega 50 tonna og 80 tonna skip væru hentug. Þegar ákveðin var stærð á þeim bátum, sem ríkisstj. er að láta smíða hér innan lands, var beinlínis farið eftir því, hvað mikill fjöldi manna hafði látið í ljós í umsóknum til nýbyggingarráðs, að þeir vildu eignast 30–35 tonna báta og 50–55 tonna báta. Fyrir því voru valdar stærðirnar 35 til rúmlega 50 tonna bátar, eða 53 tonn, til að smíða á vegum ríkisstj. innanlands. Um skipshafnir á þessa báta hafa ýmsir áhyggjur, og þar á meðal hv. 2. þm. N.-M. Í fyrsta lagi munu þeir verða mannaðir af þeim, sem ýmist hafa misst báta og fá sér þess vegna aðra nýja, eða skipshafnir og aðrir starfsmenn sleppa gömlum bátum, sem búið er að notast við helzt til lengi, og taka við þeim nýju. Það verður og að gera ráð fyrir því, að sá, sem pantar bát eða togara, hafi eitthvað fyrir sér í því, hvaðan hann ætli að fá vélamenn og skipstjóra. Mér er sagt, að á flestum íslenzkum skipum, fiskiskipum líka, séu miklu fleiri skipstjóralærðir menn en yfirmenn skipanna, og á togurum sé alvanalegt, að skipstjóralærðir menn séu hásetar, jafnvel árum saman. Þá má ekki gleyma, að með hverju ári vaxa upp nýir árgangar af mönnum, sem velja sér atvinnu eftir sínu hugarfari, og ef dæma má eftir reynslu liðinna tíma, þá er engin ástæða til að ætla, að æskumenn landsins dragi sig í hlé frá að taka þátt í framleiðslustörfunum á hinum nýju og betri fiskiskipum, þar sem vitað er, að þeir hafa verið dugandi kraftur og sterkur í því að reka fiskveiðar á hinum eldri skipum. Fleira tel ég ekki þörf á að taka fram í þessu sambandi viðvíkjandi fyrirspurnum hv. þm. N.-M., en hitt er vitað, að vitaskuld má lengi um þessa hluti deila, en ef sú þróun heldur áfram hér á landi, að menn velji sér atvinnu eftir því, sem löngun og hæfileikar þeirra standa til, þá held ég að enginn þurfi að bera kvíðboga fyrir, að ekki verði til menn á þessi skip.



Herra forseti. Frv. þetta er staðfesting á l., sem út voru gefin 13. sept. s. l. Ríkisstj. hafði, eins og hv. þm. mun kunnugt, snemma í sumar ákveðið að láta byggja innanlands báta, og hafa nú verið gerðir samningar um smíði á 35 vélskipum, eftir að athugaður hafði verið áhugi manna og eftirspurn eftir þessum bátum, sem virtist vera mikil. Þar af eru 18 bátar 35 smálesta, 15 bátar 55 smálesta og 2 62 smálesta. Af þessum 15 skipum 55 smálesta eru 12 byggð samkv. samningi við Landssmiðjuna, sem er ríkisfyrirtæki, er ríkisstj. hefur í hendi sér, og getur hún ráðið, hvað hún lætur smíða marga báta. Það er ekki víst, að gerðir verði frekari samningar að sinni, vegna þess að viðhorf hefur dálítið breytzt. Bæði er það, að síldarvertíðin á síðasta sumri hefur orðið til þess að draga úr áhuga manna og skapað svartsýni í bili, og í öðru lagi voru fluttir inn til landsins nokkrir gamlir sænskir bátar fyrir miklu lægra verð en er á bátum, sem byggðir eru innanlands. Ríkisstj. vildi ekki banna innflutning á þessum bátum og vildi láta menn sjálfa reyna þetta, en grun hef ég um, að kaup þessi séu ekki eins góð og menn töldu, þegar þeir gerðu kaupin, og skilst mér, að sumir þessara báta verði orðnir nokkuð dýrir, þegar skipaskoðunin getur gefið þeim sitt samþykki. - Þá hefur loks komið á daginn, að menn hafa verið að bjóða báta frá Danmörku fyrir allmiklu lægra verð, og hef ég heyrt, að verð á 60 tonna bát væri 340 þús. kr. Veit ég ekki, hvort bátar þessir eru sambærilegir við íslenzku bátana, en eins og kunnugt er, gera Íslendingar hærri kröfur um styrkleika en ef til vill nokkur önnur þjóð og byggist þetta á því, að bátar okkar verða að sækja aflann um hávetur út á hinn erfiða sjó, sem hér er kringum land. Vélar hafa verið keyptar í þá báta, sem fyrstir verða tilbúnir, svo að ekki þurfi að standa á þeim. Annars er fyrirkomulagið þannig við skipasmíðastöðvarnar, að þær leggja til allt efni og áhöld í bátana að undantekinni aflvélinni, en hún verður svo keypt sérstaklega, og hafa nú verið keyptar nokkrar enskar vélar í bátana, sem fyrst eru tilbúnir. Samningsverðið á smíði þessara báta er sem hér segir: 35 smálesta bátarnir kosta 265000 kr., 55 smálesta bátarnir 423500 kr. og 62 smálesta bátarnir 477440 kr., en vélin kostar 80–90 þús. kr. í hvern bát. Leyfi ég mér að leggja til, að frv. verði vísað til hv. fjhn., og mun ég gefa n. allar frekari upplýsingar og eins svör við fyrirspurnum, sem kunna að verða bornar fram.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, sem er staðfesting á brbl., er breyt. eða viðauki við l., sem samþ. voru á síðasta þ. um skipakaup ríkisins, en þau l. voru sett í sambandi við kaup á bátum frá Svíþjóð, og var það lánsheimild handa ríkisstj. í sambandi við þau kaup og einungis miðuð við þau viðskipti. Nú hefur hæstv. ríkisstj. séð ástæðu til síðan að gera nýjar ráðstafanir í þessum efnum, eins og hæstv. atvmrh. hefur gert grein fyrir. Eru þessar ráðstafanir fólgnar í því, að gerðir hafa verið samningar af ríkisstj., um byggingu á nokkuð mörgum mótorbátum í landinu sjálfu, og til þess að útvega fjármagn til kaupanna hefur hæstv. ríkisstj. gefið út þessi brbl., sem hér liggur nú fyrir að gera að l. - Ég verð nú að segja það, að ég hefði kunnað betur við þá málsmeðferð að leita fyrirfram á síðasta þ. heimildar til þessarar lántöku fyrir þessa báta, því að hæstv. ríkisstj. mátti vita það fyrirfram, að þeim fyrirætlunum sínum að greiða fyrir því, að menn geti keypt báta, gat hún ekki komið í framkvæmd nema því aðeins að hafa til þess eitthvert fjármagn. Ég hefði því kunnað miklu betur við þá málsmeðferð, og hið sama gildir um hið síðara málið hér á dagskrá, að hæstv. ríkisstj. hefði fyrirfram aflað sér heimildar til lántökunnar, þannig að gengið hefði verið frá þessu áður en síðasta þ. lauk störfum. Afleiðingin af því, að þetta var ekki gert, hefur nú orðið sú, að ríkisstj. hefur orðið að gefa út stórkostlega lántökuheimild. Er ákaflega slæmt að hafa farið út á þessa braut, og hefði verið hægt að komast hjá því, ef meiri fyrirhyggja hefði verið viðhöfð um þessi efni. Um efni málsins sjálfs vildi ég nú segja nokkur orð. Það er eftir því samkomulagi, sem varð á milli stjórnarflokkanna, að gert var ráð fyrir því, að ríkisstj. hefði milligöngu um að útvega mönnum atvinnutæki og greiða fyrir því, að menn gætu fengið fljótt hentug atvinnutæki og þá með sem allra beztum kjörum, en spurningin er svo sú, hvort ríkisstj. ætlar að fara inn á þá braut að kaupa þessi atvinnutæki fyrir sinn eigin reikning, án þess að þau séu fyrirfram leigð eða seld öðrum og án þess að gerðir séu samningar við þá, sem tækin ætla að eignast, eða hvort hún ætlar aðeins að annast viðskipti fyrir þá, sem þess óska. Nú hefur niðurstaðan orðið sú, að hæstv. ríkisstj. hefur farið inn á þá braut að kaupa tækin fyrirfram - ég vil ekki segja upp á „spekulation“ - en hún hefur keypt tækin án þess að þau væru seld um leið eða frá því gengið, hverjir ætli að fá tækin eða hvort menn eru reiðubúnir til þess að gera kaupsamning við ríkisstj. um atvinnutækin. Eftir því sem hæstv. atvmrh. upplýsti og eftir því sem ég bezt veit, þá er það þannig með marga af þessum bátum, að þeir eru ekki seldir, að þeir eru ekki útvegaðir fyrir menn, heldur hefur ríkisstj. útvegað þá fyrir sig og ætlar síðan að ráðstafa þeim til annarra. Ég vil því í þessu sambandi gera fyrirspurn til hæstv. atvmrh, um það, hvernig þessu er háttað, m. ö. o. hvort margir af þessum bátum eru seldir einstaklingum eða félögum með föstum samningi, því að það er þetta, sem mestu máli skiptir, en ekki hitt, hversu margir hafa látið í ljós skoðun sína um, að þeir vildu eignast skip. Ég spyr um þetta vegna þess, að verð á þessum bátum er mjög hátt, eins og öllum er ljóst og hæstv. atvmrh. gat um, og sjálfsagt hærra en hægt er að fá báta fyrir frá útlöndum á næstunni eða jafnvel nú þegar eða hefði verið hægt, eftir því sem sumir telja. Ég hefði álitið, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að leggja sig fram um það, áður en hún gekk frá samningum um smíði báta hér innanlands, sem ekki voru kaupendur fyrir, að láta athuga alla möguleika erlendis til að fá ódýrari báta og t. d., hvort ekki væri hægt að fá smíðaða báta í Danmörku og hvort það væri ekki ódýrara en hér heima, sérstaklega þar sem ekkert rekur á eftir því og aðstaðan er þannig hér á landi, að það stendur á fagmönnum í þessari grein, t. d. smiðum, og er því engin ástæða til að binda menn við þessar bátasmíðar, sem sennilega er hægt að fá framkvæmdar ódýrar annars staðar. Ég álít, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að hafa þá stefnu að leitast fyrir og greiða fyrir einstökum bátafélögum um útvegun báta og skipa í samráði við þau við þeirra hæfi, en ekki að taka á sig að gera samninga án þess að hafa gengið frá því, hvort þeim væri þægð í því, sem síðar ættu að verða kaupendur að bátunum, eða hvort kaupendur væru til: Er enginn vafi á því, að ef þessi háttur væri við hafður, þá mundi ekki standa á mönnum að ákveða sig, hvort þeir vildu þetta, því að þeir menn, sem hér eiga hlut að máli og ætla sér að stunda þennan atvinnuveg, mundu gera það upp við sjálfa sig, hvort þeir vildu sæta þeim boðum, sem fyrir hendi væru. En það, sem ég vildi sérstaklega koma inn í umræðurnar, er þetta : Hversu margir kaupsamningar hafa verið gerðir um báta smíðaða innanlands við einstaklinga, félagasamtök eða bæjar- og sveitarfélög?

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Út af fyrirspurn, sem fram hefur komið, tek ég það fram, að það hafa ekki verið gerðir neinir bindandi samningar um sölu neinna þessara báta. Í viðræðum við þá menn, sem hér koma til greina, er ekki enn búið að slá neinu föstu, og það er nú svo, að það er ekki tiltækilegt að smíða bátana svo að hagkvæmt sé, ef smíða á eingöngu fyrir hvern einstakan mann eftir hans ósk. Reynt hefur verið að fara þá leiðina að velja góða báta, sem eru við margra hæfi, og fylgja sömu teikningunum, að sínu leyti svipað og gert var við smíði sænsku bátanna, og hefur það sýnt sig, að ekki er hægt að fara eftir þeim óskum einstaklinga, sem fram koma, heldur er reynt að semja nokkurs konar meðaltal af þeim bátum, sem reynsla er fyrir, að hafi verið nokkuð góðir, og eru þessar skipastærðir miðaðar við óskir, sem fram hafa komið. Einnig er annað, sem hefur mikið að segja í þessum efnum, og það er, að ef gerður er samningur við skipasmíðastöð um smíði t. d. 3 báta af sömu gerð, þá er hægt að komast að betri kjörum en ef gerður er samningur um smíði á einum bát, og hins vegar er ekki ástæða fyrir einstaklinga að ákveða að kaupa bát, sem ef til vill verður ekki byrjað á fyrr en eftir 1½ ár. Sennilega verða t. d. breyt. á vísitölunni, sem þá kemur fram í verðinu, og lækkar þá tilboðsupphæðin samkv. vissum reglum, og ekki ber að neita því, að viss áhætta fylgir því fyrir ríkisstj, að gerast milliliður um þessar bátasmíðar, en hins vegar býst ég við, að ekki sé framkvæmanlegt að gera samninga við kaupendur um smíði bátanna, fyrr en þeir eru fullgerðir, enda engin trygging í því fyrir ríkissjóð. - Enn sem komið er er ekki búið að gera neina fasta samninga við kaupendur að þessum bátum, en í undirbúningi er að gera fasta samninga um þá, sem fyrstir verða tilbúnir.



Þetta var eins og ég hélt, að það mundi ekki vera búið að gera bindandi samninga við menn um kaup á þessum bátum, sem hæstv. ríkisstj. hefur samið um smíði á hér innanlands, og ég fyrir mitt leyti tel hér ekki rétt að farið. Ég hefði talið hina aðferðina réttari, að fyrirfram hefði verið gert upp við þá, menn, sem áhuga hefðu fyrir þessu, hvort þeir vildu gera samninga um þessa báta með þeim kjörum, sem hægt er að fá þá fyrir, eða hvort þeir vildu heldur, að aðrar leiðir væru farnar. Þannig tel ég, að hefði átt að halda á þessu máli, en tel misráðið að halda á því eins og hæstv. ríkisstj. hefur gert, ekki sízt með tilliti til þess útlits, sem nú er á bátasmíðum á næstunni. - Ég átti ekki við það, að rétt væri að fara þannig með þetta mál að byggja sinn bátinn eftir hverri teikningu, nákvæmlega eins og sérskoðanir hvers og eins segðu til, heldur væri hægt á skynsamlegan hátt að reyna að samræma þetta sem mest og hafa nokkra báta af sömu tegund, en þó að það væri gert, þá væri alltaf hægt að hafa þá aðferð, sem ég vildi benda á, sem sé, að samningar séu gerðir jöfnum höndum við skipasmíðastöðvarnar og þá, sem ætla að kaupa bátana.



Mig langar til í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr. um skipabyggingar, að bera fram eina fyrirspurn til hæstv. atvmrh. Hún er í sambandi við það, að jafnframt því sem hæstv. ríkisstj. er nú að láta auka við skipaflotann með því að semja um byggingar á bátum, þá hafa einstaklingar einnig og jafnframt upp á eigin spýtur verið að vinna að því sama. Mér er kunnugt um það, að útgerðarmenn og sjómenn á Akranesi eru búnir að gera samninga um byggingu á bátum í Danmörku. Styrkleiki bátanna er miðaður við þær kröfur, sem gerðar eru hér til slíkra báta, og eru þeir byggðir eftir teikningum, sem gerðar hafa verið hér heima, svo að þá er enginn munur á þeim bátum og þeim, sem ríkisstj. hefur samið um byggingu á innanlands. Þessar bátabyggingar eru því nákvæmlega hliðstæðar. Hitt er svo vitað, að þau kjör, sem samið hefur verið um við skipasmíðastöðvar í Danmörku, eru miklu hagkvæmari en þau kjör, sem ríkisstj. hefur samið um hér. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að meiri líkur séu til, að hægt verði að reka þá báta, sem byggðir eru fyrir hin hagkvæmari kjör, þó að breyt. yrðu á verðlagi því, sem nú er, en þá báta, sem smíðaðir eru með meiri kostnaði. Sú fyrirspurn mín til hæstv. atvmrh. er þessi, hvort þeim lánveitingum, sem aflað hefur verið fjár til samkv. 22. gr. fjárl. fyrir árið 1945, þar sem hæstv. ríkisstj. er heimilt að verja 5 millj. kr. til þess að veita viðbótarlán til bátabygginga, til viðbótar því, sem fiskveiðasjóður veitir til þeirra bygginga, - hvort hæstv. ríkisstj. hugsi sér ekki að haga þessum viðbótarlánveitingum þannig, að þau gangi jöfnum höndum til þeirra báta, sem byggðir eru fyrir framtak einstaklinga, og þeirra báta, sem byggðir eru fyrir framtak hæstv. ríkisstj. Ég vildi óska þess, að hæstv. ráðh. vildi gefa svör við þessu, sem ég get varla búizt við öðru en falli á þá lund, að bátarnir verði jafnréttháir til að njóta þessara styrkja. Fyrirspurn mín er fram borin í þessu augnamiði, að fá það upplýst, hvort allir eigi að hafa sama rétt til þessara hagkvæmu lána, sem Alþ. hefur samþ. til að auka skipaflotann.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Út af fyrirspurn hv. þm. Borgf. vil ég taka það fram, að það er skoðun ríkisstj. að láta þetta ganga jafnt yfir alla, á meðan fé endist, hvort sem ríkisstj. eða einstaklingar standa að byggingunum, ef skipin eru forsvaranleg og sterk. Ég býst við, að fyrirspurn hv. þm. stafi af því, að bæjarstj. á Akranesi vinnur að því að koma á samningum um smíði á 8 bátum í Danmörku, 60 tonna bátum, og fór fram á, að ríkisstj. gæfi sér tryggingu fyrir styrktarláni, þegar bátarnir væru fullsmíðaðir. Ríkisstj. treystir sér ekki til að gera þetta, því að hún er þeirrar skoðunar, að erfitt mundi að binda sig fyrirfram í þessu efni, því að svo koma aðrir með sína báta tilbúna á stundinni. Það er ekki hyggilegt að binda sig fyrirfram, og hefur verið fylgt þeirri reglu gagnvart öllum að gefa engin loforð fyrirfram. En um þetta hefur ríkisstj. ekki hugsað sér að láta neina sérstaka menn ganga fyrir með þessi lán, heldur að þau gangi jafnt yfir alla.



Herra forseti. Hv. 2. þm. S.-M. tók sérstaklega fram, að hann hefði álitið réttara að leita eftir samþ. hæstv. Alþ. um lántöku til skipakaupa áður en síðasta þ. lauk en að hæstv. ríkisstj. gæfi út brbl. milli þinga. Ég skal benda þm. á það að þegar síðasta þ. lauk, lá að vísu fyrir vilji hæstv. ríkisstj. um það, hvað hún vildi gera, og það má segja, að einmitt þetta hafi verið þungamiðjan í því, að bundið var fastmælum að hrinda fram bátabyggingum. Þetta sérstaka mál, bátabyggingar innanlands, var þá ekki komið á það stig, að unnt væri að ákveða, hve miklu þyrfti til að kosta. Og hæstv. ríkisstj. tók ákvarðanir um skipabyggingar í enn ríkari mæli, en það var gersamlega ómögulegt, eins og málið lá fyrir þegar síðasta þingi lauk, að gera sér grein fyrir, hvað gert mundi verða í þeim efnum eða hvað hægt væri að gera. Nú er vitaskuld ekki nema gott um það að segja, að í hvert skipti sem ríkisstj. gerir slíkar ráðstafanir, tryggi hún sig gagnvart hinum aðilanum, sem á að nota skipin. Og þó að hinum gætna fjármálamanni þyki miður stefnt, þá er enn þá hægt að sýna fram á það, að bátarnir eru byggðir eftir vísitölu. Verður talsvert óvisst um verðið, þar til smíði er lokið. Og þetta, að byggja eftir vísitölu, er ekki nýtt fyrirbæri, því að þeir, sem eiga skip í smíðum erlendis, hafa orðið að sætta sig við það, sem kallað er „slight scale“. Þetta torveldar mönnum, sem óska að eiga mótorbáta, að gera fasta samninga, því að það er ekki hægt að slá neinu föstu um kostnaðarverð þeirra, fyrr en lokið er smíði þeirra. Um sama leyti eru um 11 bátar í smíðum í skipasmíðastöðvum hér á landi, sem einstaklingar standa að, og verðið á þeim er á engan hátt hagstæðara en það, sem hæstv. ríkisstj, hefur samið um.

Verðið er hátt

. Verðið er hátt, segir hv. þm:, og er það satt. Um Svíþjóðarbátana er það að segja, að það hefur verið fyrst og fremst unnið að því að athuga, hvað hægt væri að gera utan lands í þessum efnum. Það lítur ekki út fyrir, að allar vonir uppfyllist með þá, og menn mega eiga von á vonbrigðum hvað snertir afhendingu þeirra. Og þessi skylda hæstv. ríkisstj. að leita fyrst og fremst út fyrir landið með skipabyggingar er kannske réttlætanleg, en ég er ekki alveg viss um og vil ekki taka undir það, að hæstv. ríkisstj. hafi fyrst og fremst átt að skyggnast um eftir því, hvað hægt hefði verið að gera með erlendum höndum, áður en litið væri til hinna myndarlegu skipasmíðastöðva, sem hér hafa komið upp á undanförnum árum. Þá benti hv. þm. á eina reglu, sem hæstv. ríkisstj. hefði átt að fylgja, að útvega báta og skip í samráði við einstaklingana, sem kaupa þau, og við þeirra hæfi. Hver á að dæma um það, hvaða bátur er við hæfi manns, sem óskar eftir bát? Gerum ráð fyrir, að það sé maðurinn sjálfur. Ég bendi á þetta vegna þess, að í málgagni hv. 2. þm. S.-M. var ráðizt heiftarlega á Nýbyggingarráð fyrir það, að það hafði einmitt farið út á þá braut, sem hv. 2. þm. S: M. vildi og álítur, að hæstv. ríkisstj. ætti að fara. Það hafði verið sótt eftir því til Nýbyggingarráðs fyrir síldveiðitímann að flytja inn sænska báta. Og þessir menn komu með sínar óskir og vildu endilega kaupa notaða báta frá Svíþjóð. Munu sumir bátanna hafa verið gamlir eða frá 1 árs, flestir 2–3 eða 4 ára, einn var nokkru eldri. Þeir sýndu fram á það og þurftu ekki að færa sterk rök fyrir því, að það var nauðsynlegt að fá þá fyrir vertíðina. Þeir vissu ekki, að vertíðin mundi bregðast. Og það, sem gert var, var að framkvæma þetta í samráði við einstaklingana. En hrópin og naggið í málgagni hv. 2. þm. S.-M. hafði um engan hlut verið argvítugra en út af þessu, svo að þessi hv. þm. gerði rétt í að bera sig saman við þann mann, sem skrifað hefur árásargreinarnar, og tala við hann um dóm kaupendanna og að bátarnir séu við hæfi þessara einstaklinga. Mér þykir rétt, úr því að hv. 2. þm. S.-M. heldur því fram, að þetta eigi að vera regla, að benda á það, hvað hans málgagn segir um þessa framkvæmd, því að hann segir einmitt, að hann hafi haldið, að hæstv. ríkisstj. mundi útvega skipin í samráði við einstaklingana og við þeirra hæfi. Ég hef lýst því líka, hvaða dóm slíkar ráðstafanir hafa fengið í málgagni þessa hv. þm. Ég vil út af styrktarlánunum láta þá almennu skoðun í ljós út af fyrirspurn hv. þm. Borgf., að mér hefur skilizt svo, að styrktarlánin hafi verið veitt til að styrkja smíði á fiskiskipum á stríðstímum. Þau hafa verið veitt með sérstöku tilliti til hins óvenjulega dýrleika á þessum skipum, og ég man ekki betur en að sá hv. þm. Reykv., sem hér reifaði málið í öndverðu, hafi talið það vera grundvöll þeirra, að styrkt væru kaup hverra skipa, sem væru óvenjulega dýr, og jafnframt, að ef allir hefðu haldið að sér höndum í dýrtíðinni, þá hefði verið voði fyrir höndum með þennan skipastól, sem eru vélbátarnir. Styrktarlánin hafa hvílt á þeim grundvelli að styrkja vegna þess, hve skip eru dýr. Ég vil segja, að þessi röksemd eigi ekki við, þegar um er að ræða skip, sem byggð eru utan- eða innanlands á allt öðru verði og eru miklu ódýrari, heldur þau, sem eru í smíðum í Svíþjóð og innanlands á vegum einstaklinga, því að 11 einstaklingar eiga í smíðum skip innanlands af þessu tagi. - Ég vildi, að þessi skoðun kæmi fram, að þau miðast við það, hve dýr þessi skip reynast. Stutt er síðan vitað var, að Danmörk gæti leyst af hendi skipasmíðar fyrir Íslendinga. Og þegar gerð var ákvörðun um að láta smíða skip innanlands, þá hafði Danmörk verið í hershöndum, og vitanlega var þá ekki hægt að sjá fyrir, hvenær hún gæti smíðað skip fyrir íslendinga. Það er ekki nema gott um það að segja, að hún getur leyst af hendi skipasmíðar. Og þegar séð er, að þeir menn, sem farið hafa fram á að fá báta smíðaða þar og ekki hefur verið synjað, fá þá miklu ódýrari, þá er það alls ekki sambærilegt, þegar metin er lánsþörfin, við þá báta, sem smíðaðir kunna að verða í Danmörku á miklu lægra verði.



Mér virðist liggja heldur illa á hv. þm. Vestm. Hann er að blanda inn í málefnið einu eða tveimur atriðum, sem lítið koma því við, sem hefur verið sagt. Þessi hv. þm. sneri út úr fyrir mér, er hann sagði, að ég hafi haldið því fram, að það hefði átt fyrst og fremst að leita út fyrir landið með skipabyggingarnar. Þetta hef ég aldrei sagt. Hitt meinti ég, að ævinlega sé rétt að leitast fyrir um það, hvar hægt er að fá sem allra ódýrasta báta, vegna þess að íslenzkur sjávarútvegur hefur aldrei verið of vel stæður og veitir ekki af að fá sem ódýrasta báta. Þetta er það, sem ég meinti, og þetta sagði ég. Hitt er aldrei gott, að stofna til bátabygginga í öðrum löndum, ef Íslendingar gætu leyst þær af hendi á jafnheppilegan hátt. Mundu menn þá gjarna vilja, að þeir bátar, sem smíðaðir væru hér á landi, gætu verið með sama verði og í Danmörku. Þessi hv. þm. segir, að ég haldi því fram, að eðlilegast sé að gera þessar bátabyggingar í samráði við þá, sem eiga að nota atvinnutækin. Ég get ekki orðað þetta öðruvísi, en þetta er mín meining, að of lítið hafi verið að því gert undanfarið að hafa samvinnu í þessum málum við kaupendur bátanna. Ég verð að líta svo á, að það sé engan veginn óframkvæmanleg leið, þegar menn ætla að greiða fyrir báta- og skipakaupum, að gera þá tillögur um bátana og síðan að afla tilboða, og þegar þetta liggur fyrir, að menn séu þá spurðir að því, hvort þeir vilji kaupa þá. Og einnig, ef almennar óskir um breytingar koma fram, að taka þá tillit til þeirra, eftir því sem fagmenn telja heppilegast. Hv. þm. Vestm. sagði að þessi leið, sem ég stakk upp á, væri ekki fær, m. a. af því, að þegar um innanlandsbyggingu væri að ræða, væri það vísitalan, sem raskaði því, og ef dýrtíðin ykist meðan á smíði skipsins stæði, hækkaði verð þess í hlutfalli við það. Og mér skildist það á hv. þm. Vestm., að honum þætti það ekkert undarlegt, þó að menn vildu ekki gera slíka samninga um bátasmíði einstaklinga. Ég skal ekki segja um það, hvort það mundi fara þannig, ef mönnum væri boðið upp á fasta samninga, að sumir menn hrykkju frá það getur verið, að sumir gerðu það. En ef þessu er á þann veg háttað sem hv. þm. Vestm. hefur gefið í skyn, þá er líka ástandið í verðlagsmálunum í landinu og öryggisleysið í fjárhagsmálunum svo mikið, að óviðunandi er, og mun þá líka reynast fjötur um fót þeirra framkvæmda, sem fyrirhugaðar eru, og þetta er nákvæmlega það, sem stjórnarandstæðingar hafa lagt áherzlu á frá því að núv. stjórnarmyndun átti sér stað, að ríkisstj. hefur alltaf vanrækt að skapa þann fjárhagslega grundvöll og öryggi í landinu, að það örvi menn til þess að leggja í þær framkvæmdir.  Hv. þm. Vestm. blandaði svo inn í málið nýju atriði. Hann sagði, að 2. þm. S.-M. talaði um, að þetta eigi að vera gert í samráði við þá menn, sem ættu að nota atvinnutækin, og smíði báta og skipa verði við hæfi þeirra, sem eiga að nota þau. Og svo sagði hv. þm. Vestm., að þetta væri undarlegt ósamræmi við það, sem málgagn stjórnarandstæðinga hefði deilt á Nýbyggingarráð fyrir, að láta menn ráða því, hvernig þeir höguðu innkaupum sínum á notuðum bátum frá Svíþjóð. Ég hef áður gert grein fyrir því, hvernig hefði t. d. verið heppilegast að koma þessum málum sem bezt fyrir, að ríkisstj. og þær stofnanir, sem mesta þekkingu hafa, hefðu látið gera fyrirmyndar uppdrætti og síðan hefði verið hlustað á álit manna og reynt að samræma það við álit þeirra, sem hlut eiga að máli. Ég álít það ekki viðunandi, að stofnun eins og Nýbyggingarráð, sem sett er til þess að hafa yfirumsjón með því, sem er kallað nýsköpun atvinnuveganna, leyfi mönnum að kaupa notuð skip frá öðrum löndum, án þess að sett sé einhver fullnægjandi almenn regla um það, hvaða kröfum eða skilyrðum þau þurfa að fullnægja. Ég álít, að það sé fullt samræmi í þeim eðlilegu kröfum, að það sé ekki leyft að kaupa frá öðrum löndum notaða hluti, án þess að sett séu um það almenn fullnægjandi skilyrði, hvernig þeir hlutir skuli vera úr garði gerðir til þess að geta talizt hæfur liður í nýsköpuninni, og þeim kröfum, að Nýbyggingarráð ráði þar ekki eitt um. Og hvað snertir kaup á þessum notuðu bátum, þá hefur mér skilizt á hv. þm. Vestm., að Nýbyggingarráð hafi einmitt hent það í sambandi við Svíþjóðarbátana og það hefði láðst að setja glögg skilyrði fyrir því, hvað þessir bátar yrðu að uppfylla til þess að vera talinn hæfur liður í nýsköpuninni, og niðurstaðan getur orðið sú, að þeir, sem kaupa bátana, kaupa þá í þeirri góðu trú til landsins samkv. leyfi frá Nýbyggingarráði, að þeir séu í góðu lagi. En þá eru þeir skyldaðir til að leggja stórfé í endurbætur á þeim, án þess að hafa hugmynd um það fyrirfram, að þess yrði krafizt. Að mínum dómi áttu þessir menn fullan rétt til þess að fá að vita um það fyrirfram, ef krafizt væri einhverra verulegra endurbóta á þeim frá því, sem þeir voru, þegar þeir lágu erlendis tilbúnir til þessarar sölu. Ég þakka svo hæstv. forseta fyrir þolinmæðina, og læt ég þessu hér með lokið.



Það eru aðeins örfá orð út af þeim fullyrðingum, sem hv. 2. þm. S.-M. var hér með um fjármálaóreiðuna hér á Íslandi, sem auðvitað væri aðeins að kenna núverandi ríkisstj., eins og allt annað illt, og gæti truflað allan almennan atvinnurekstur í landinu og kæmi m. a. fram í því, að menn þyrðu ekki að festa kaup á bátum, sem ætti að byggja hér innanlands, vegna þess að endanlegt kaupverð bátanna miðaðist að lokum við vinnulaun í landinu. Maður hefur nú heyrt þennan són allt frá því að þessi hv. þm. datt úr ríkisstj., són, sem hann hefur hugsað sér að staglast á, ef honum og hans sinnum tækist ekki að girða fyrir, að nokkur ríkisstj. yrði mynduð. Ef hann ætlar að hafa hér frammi í hv. d. sama rausið, þá má hann verða viss um það, að það verður sungið undir. Hann má taka sér það til inntekta, ef hann vill, að ég met þó meira það, sem hv. þm, segir um þetta, heldur en þann málgang, sem Tíminn lætur frá sér fara. Slíkur ritháttur á engan sér líkan, sem fyllir. dálka sína með rógburði og öðru þess háttar. En hv. þm. talaði af mikilli vanþekkingu um þessi mál og fór alveg villur vegar. Hér ríkir ekkert sérstakt ástand í þessum efnum. Íslendingar hafa gert viðskiptasamning á sama sviði og nágrannaþjóðir okkar og orðið að sætta sig við það, sem þær hafa gert hvað snertir gerð skipa, og miðað við þær kröfur, sem þær gera. Hitt er vitað, að þessi almenna regla, sem hv. 2. þm. S.-M. talar um, að ekki megi festa kaup á neinum hlut nema full vissa sé fengin fyrir, að hann borgi sig, er eðlilegt sjónarmið þeirra manna, sem ekkert vilja gera, og þessi hv. þm. er orðinn umboðsmaður fyrir það róttækasta afturhald, sem ég hef hitt fyrir síðan ég kom hér á , Alþ. Þetta er eðlilegt sjónarmið þessa fámenna flokks hér á þ., sem hefur unnið á móti aukinni hagnýtingu íslenzkra verðmæta á réttan hátt í því skyni að bæta kjör almennings í landinu að verulegu leyti, en það er rangt sjónarmið fyrir alla aðra og dautt sjónarmið fyrir þá, sem bera verulega fyrir brjósti hag almennings. En ég mun fara nánar út í þetta þegar næsta dagskrármálið verður tekið fyrir, því að þar kemur hið sama greinilega fram. Ég hef ekki talið neina þörf að taka þátt í þessum umr., en vildi aðeins láta þessa aths. koma fram í tilefni af þeirri gagnrýni, sem fram kom hjá hv. 2. þm. S.-M. í síðustu aths. hans. Að öðru leyti læt ég ræðu hans fram hjá mér fara nú, og mun seinna gefast tækifæri til þess að sanna, að gagnrýni hans er á sandi byggð. Þótt hann fái væntanlega að segja nokkur orð í viðbót, sé ég ekki ástæðu til þess að deila meir á þennan hv. þm. en orðið er.



Ég vildi undirstrika það svar, sem hæstv. atvmrh. gaf hér áðan vegna fyrirspurnar minnar, sem sé, að þessari styrktarlánveitingu mundi verða hagað þannig, að styrktarlánið gegni jafnt yfir alla, miðað við, hversu bátarnir eru tiltækilegir til notkunar, og að það sé viðurkennt, að þeir uppfylli skilyrði, sem sett eru um styrkleika. Hitt þykir mér miður, að hæstv. ráðh. skyldi ekki sjá sér fært að gefa mönnum af Akranesi, sem til hans leituðu, vilyrði fyrir því, að þeir fengju þessi styktarlán, því að ég geri ráð fyrir, að það verði færri, sem treysti sér til að nota hagkvæmari skilyrði, sem virðast fyrir hendi í Danmörku nú til að byggja báta, einmitt vegna þess, að það var ekki fyrir hendi nægjanleg trygging fyrir því að fá þessi styrktarlán til bygginganna.



Það er fjarri því, að ég hafi snúið út úr orðum hv. 2. þm. S.-M., heldur aðeins benti ég á ósamræmi í þeim skoðunum, sem hv. þm. heldur fram hér í d. og vildi láta vera lífsreglu ríkisstj., og þeim skoðunum, sem blað hans heldur fram. Það getur verið, að þessum hv. þm. þyki það henta sér bezt að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri. Þá verð ég að víkja að því, sem hann sagði, að sér hefði skilizt, að Nýbyggingarráð hefði vanrækt, þegar veitt var lán fyrir sænska báta, að setja fullnægjandi ákvæði gagnvart styrkleikanum. Ég býst ekki við, að hv. þm. líti þannig á, að Nýbyggingarráð hafi sjálft getað séð, hvað þurfti að gera við báta, sem liggja úti í Svíþjóð, en hitt er víst, að þessum hv. þm. hefur skilizt þetta. Ef hv. þm. býr þetta ekki til sjálfur, þá hefur hann látið aðra búa það til fyrir sig. En satt að segja hélt ég, að hann og blað hans ættu svo innangengt í viðskiptaráð, að þeir gætu kynnt sér þetta, þar sem hvert bréf, sem Nýbyggingarráð skrifar, er sent til viðskiptaráðs, sem gefur þessi leyfi formlega út, því að það eru vélrituð á hvert einasta leyfi þau skilyrði, sem íslenzk 1. setja um styrkleika skipa, og ætla ég, að það verði varla misskilið, hvað Nýbyggingarráð á við í þessu efni, hvað sem þessum hv. þm. hefur skilizt í þeim efnum. Það er hálfleiðinlegt fyrir jafngreindan mann og hv. 2. þm. S.-M. að tala svona, þar sem það er algerlega í mótsögn við staðreyndirnar, ef hann hefur hirt um að kynna sér þær. Það er svo fjarri því, að ásökun hv. þm. um það, að ég hafi verið að gera gys að honum, sé rétt. Hann er, held ég, að gera gys að sér sjálfur með því, sem hann segir. Að hann, sem hefur staðið í broddi þeirrar fylkingar, sem virtist hafa því hlutverki að gegna að kippa öryggi undan hvers konar atvinnu, sem hvers konar áhætta fylgdi, skuli tala um það nú, að fyrsta skilyrðið sé fjárhagslegt öryggi af hálfu stjórnarvaldanna.

Eysteinn Jónsson Hæstv. forsrh. taldi heldur lítið nýtt í þeirri gagnrýni, sem ég flutti um fjármálaástandið, þar sem ég undirstrikaði það, sem hv. þm. Vestm. hefur lagt mesta áherzlu á. Það getur verið, að þetta sé ekki nýr sannleikur, en jafngóður er hann fyrir því. En mörgum mun finnast heldur lítið nýtt í þeim skætingi, sem hann hélt fram í garð þeirra manna, sem ekki geta hér svarað fyrir sig, þegar hann er að tala um rógburðinn í Tímanum. Þá skildist mér hæstv. ráðh. hafa í hótunum, að ef ég vildi ræða fjárhagsmálin, þá yrði tekið á móti. Ég hef ekki og mun ekki skorast undan því að ræða við hann um fjármálin, hvort sem það væri hér á Alþ. eða annars staðar, svo að það dregur ekki úr mér, þó að hann lofi að verða liðlegur að ræða þessi mál hér. Að lokum vil ég segja það, að í einu atriði reyndi hæstv. forsrh. að ræða málefnislega það, sem hér liggur fyrir, og vil ég undirstrika það, hvernig það var gert. Hann sagði, að 2. þm. S.-M. væri talsmaður þeirra, sem ekkert vildu láta gera í landinu, vegna þess að hann héldi fram, að það ætti að bera það undir einstaklinga og bæjarfélög, hvort eigi að kaupa atvinnutækin. Og aðaltalsmaður einstaklingsframtaksins á Íslandi heldur áfram og segir, að ef einstakir menn eigi að skera úr um það, hvort eigi að kaupa atvinnutæki til landsins, þá sé það sama og dauðadómur yfir þeim framkvæmdum, þá verði ekkert gert. Ég held, að þessi mikli talsmaður einstaklingsframtaksins á Íslandi, hæstv. forsrh., geti huggað sig við það, að það er varla nokkur maður á Íslandi, sem tekur mark á því, sem hann segir, svo að hann getur verið rólegur, þó að hann segi aðra eins vitleysu og þetta. Þá ætla ég aðeins að segja örfá orð viðvíkjandi því, sem hv. þm. Vestm. sagði.  Hv. þm. Vestm. tókst lítið betur en hæstv. forsrh. Ég benti á, að hann hefði viljað sýna fram á, að menn vildu ekki gera samning um bátakaup vegna öryggisleysis í verðlagsmálum, vegna áhrifa verðlagsvísitölunnar á samninga, og þess vegna yrði stj. að ganga fram fyrir skjöldu. Af þessu dró ég þá almennu ályktun um ástandið. Í stað þess að svara því fór hv. þm. Vestm. að tala um ástandið fyrir 10–12 árum, og skorast ég ekki undan að ræða það þegar tími vinnst til. En það var heldur lélegt innlegg í þær umr., sem hér hafa farið fram, og aðeins til þess að reyna að draga athygli frá því, hvernig er komið fyrir stjórnarmeirihlutanum nú.

Forsrh. (Ólafur Thors) Hv., 2. þm. S.-M. sagði um mína ræðu, að það væri mikið að heyra það af vörum þess manns, sem teldi sig vera aðalmálsvara einkaframtaksins á Íslandi. Ég þarf litlu við að bæta fram yfir það, sem ég sagði áðan, og get endurtekið það, að ef horfið hefði verið að hans ráðum um skipakaup landsmönnum til handa, þá hefði ekkert orðið úr neinu, og get ég tekið undir þau ummæli hv. þm. og einmitt sem umboðsmaður einkaframtaksins. Til þess hafa menn ríkisstj., að geta beitt henni fyrir sig, þegar nauður rekur til. Og eins og þessi mál liggja fyrir, þá veit hver maður, sem á annað borð vill kynna sér þau mál, að ef Íslendingar ættu ekki að sitja sig úr færi til þess að afla slíkra tækja erlendis frá, þá varð ríkisstj. að hafa þar forgöngu, eftir þó að hafa borið sig saman um, hvað heppilegast væri, við þá menn, sem dómbærir eru. Ef ríkisstj. hefði ekki tekið þennan kost, hefði einkaframtakið í landinu verið dauðadæmt með að afla slíkra tækja, en nú er einkaframtakinu meðal allrar þjóðarinnar opin leið til þess að hefjast handa til þess að eignast fullkomin tæki og efla atvinnuvegina, sem að öðrum kosti hefði verið ókleift. En nú fer saman máttur einstaklingsframtaksins, rétt hagnýting auðmagnsins og aukið öryggi fyrir alla menn í landinu til þess að njóta sæmilegra lífskjara. Eins og ég hef tekið fram, er þetta meginstefna núverandi ríkisstj., og það er gegn þeirri stefnu, sem hv. 2. þm. S.-M. hefur valið sér það auma hlutskipti að berjast gegn. Hv. 2. þm. S.-M. þarf ekki að hugsa sér, að enginn taki mark á því, sem ég segi á meðan ég vinn fyrir þennan málstað, og meðan hann tekur jafnmikið mark á mér og því, sem ég geri, og hann gerir nú, því að hann eyðir allri sinni ævi og kröftum til þess að reyna að koma í veg fyrir það. Ég er ánægður, ef enginn tekur minna mark á mér í landinu en þessi hv. þm.

Þá er hann lítilþægur

.



Ég get verið stuttorður, en það var í sambandi við styrktarlánin, sem ég vildi segja nokkur orð, til þess að forðast misskilning. Þessi lán eru til þess að hvetja menn, sem vilja leggja út, í það á þessum dýru tímum að eignast fiskiskip og gera þau út, sem annars mundu ekki gera það vegna hins háa byggingarkostnaðar. Það væri alls ekki sanngjarnt, að maður, sem kaupir bát á 340 þús. kr. eftir að Danmörk opnaðist, og maður, sem kaupir bát á 500 þús. kr. innanlands, hefðu sama aðgang að styrktarlánum. En meiningin var með styrktarlánunum, að hafizt væri handa strax um smíði fiskibáta, áður en við vissum nokkuð um tilboðin frá Danmörku. Og vitanlega var það tilgangurinn að gera mönnum kleift að reka þessa báta. Hins vegar er nú búið að gera samninga um svo marga báta, að ríkisstj. hefur ekki viljað gefa nein skuldbindandi loforð um styrktarlán meira en búið er að gera. Það liggur í höndum þ., hvort meira verður veitt til þessara lána, en á meðan er ekki hægt að gefa loforð um þessi styrktarlán á þá báta, sem verið er að smíða nú og kann að verða samið um.