Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra: Frv. þetta er stjórnarfrumv., og var lagt fram í hv. Ed. og er nú þaðan komið hingað með nokkrum breytingum. Jeg býst við því, að það muni þykja hlýða, að það sje athugað í nefnd, og leyfi mjer þá að leggja það til, að því verði vísað til dýrtíðarnefndar.



Eins og nefndarálitið ber með sjer, leggur nefndin það til öll í einu hljóði, að frv. verði samþykt. Og enda þótt annannað frv. sje hjer á ferðinni, sem þessu máli kemur við, frv. um verðtoll, þá telur nefndin þetta frv. engu að síður nauðsynlegt og sjálfsagt, að samþ. þetta frumvarp, því að þótt hitt frv. fengi framgang, þá kæmist það aldrei í gagn til fullnustu frá þessu þingi. Jeg sagði víst við 1. umr., að mjer þætti ekki ástæða til, að binda framlengingartíma þessara laga við 1. jan. 1917, en ekki mun jeg þó gjöra ágreining út úr því ákvæði frumvarpsins.



Um leið og þetta frv. kemur til umræðu hjer, get jeg ekki stilt mig um að segja nokkur orð, þótt ef til vill eigi þau ekki sjerstaklega heima við 2. umræðu. Þegar þetta mál, vörutollsmálið, var hjer fyrst til umræðu á þinginu 1912 þá taldi jeg heppilegra, að miða tollinn við verð vörunnar en þunga hennar, og þeirri skoðun minni hefi jeg ekki breytt enn þá. Hinn tollurinn varð nú samt ofan á þá, og síðan hefir verið reynt að laga hann svo, að hann kæmi þolanlega niður. Nú er hjer fram komið frv., sem er sama efnis og það, sem vjer verðtollsmenn vorum með 1912.  (Bjarni Jónsson: Það er sama frv., eins og það var þá við 3. umr.)  . Nú skyldu menn ef til vill ætla, þar sem jeg var einn af flutningsmönnum þess, að jeg vilji nú ekki fallast á það, að framlengja þungatollinn, heldur hallast þegar á sveif með hinu frumvarpinu. Það liggur svo beint við. En jeg lít nú svo á, að úr því að vörutollurinn komst á, og úr því að skattamálin hafa ekkert verið undir búin af stjórninni, þá verði því varla komið við, að gjöra neinar róttækar breytingar á toll- og skattamálum á þessu þingi, og þá vil jeg ekki eyða tímanum í gagnslaust þref. Jeg hygg ekki, að verðtollurinn nái fram að ganga nú, og þetta gjörir það að verkum, að jeg get ekki verið með framgangi verðtollsfrumvarpsins að þessu sinni. En hins vegar hefir mjer hugsast, að nefndin gæti unnið að verðtollsfrumvarpinu til undirbúnings í framtíðinni; því hefi jeg ekki á móti að minsta kosti. En nú mun verða samþykt framlenging vörutollslaganna hjer í deildinni, og jeg get ekki verið með því, að hafa tvenn lög samsíða, önnur um þungatoll og hin um verðtoll. Mig langaði mjög mikið til, ef jeg hefði treyst mjer til þess, að flytja hjer á þinginu skattamálin á þeim grundvelli, sem milliþinganefndin frá 1908 hefir lagt. Jeg álít afar nauðsynlegt, að koma okkar beinu sköttum í sams konar horf og nú tíðkast hjá öðrum þjóðum, þar sem best er, og það sem fyrst. Jeg skal að vísu játa, að af beinum sköttum er tæpast hægt að vænta mikilla tekna fyrst um sinn. En það er trú mín, að smátt og smátt megi þoka þeim upp og í fyrri rúm, og þá því fyrr, sem fyrr er byrjað. Og í sambandi við beinu skattana á nýjum grundvelli, vil jeg, að verðtollurinn sje tekinn til meðferðar. Ætti þingið nú að skora á stjórnina að taka mál þessi til með ferðar til næsta þinga. Það er ekki minni þörf fyrir sveitar- og bæjarfjelögin á nýjum skattalögum í þá átt, sem milliþinganefndin lagði til. Rjettlátir, beinir skattar með tilstyrk hæfilegs verðtolls, er það, sem jeg vil að komið sje á. Mjer finst skattamálin vera mikilsvert menningaratriði, sem við verðum að taka fyrir sem fyrst, og álít stórt spor stigið í menningaráttina með innleiðslu skatta, bygðum á þeim »principum«, sem nú er viðurkend fullkomnust um allan heim.

Matthías Ólafsson : Jeg er samdóma síðasta hv. ræðumanni (P. J.) um, að beinu skattarnir sjeu nauðsynlegir og æskilegir. En jeg gjörði það ekki að ágreiningsatriði í nefndinni, sökum þess, að jeg vildi ekki valda ruglingi á nefndarstörfum. Tel jeg verðtollinn betri, en færi ekki frekar rök að því nú, því jeg býst við að fá tækifæri til þess, að rökstyðja mál mitt betur síðar. Sá jeg ekki færi á að taka fyrir verðtollinn nú, en vil koma í veg fyrir, að slegið verði föstu um aldur og æfi að vörutollurinn eigi að haldast. Svo er og sú ástæða, að allar vörur eru nú í geypiverði, og tíminn þess vegna að mjer finst sjerlega óhentugur til þess, að leggja mjög hátt gjald á neytsluvörur landsmanna. Tel jeg annars þarflaust að fara fleiri orðum um verðtollinn í þetta sinn, vegna þess, að jeg mun á sínum tíma tala rækilegar um hana: Jeg vil annars geta þess, áður en jeg setst niður, að jeg skil ekki hvers vegna á að fjölga mönnum í nefndinni, sem um þetta mál fjallar, því jeg fæ ekki skilið annað en að 5 menn geti þar unnið eins mikið og sjö.



Jeg get fljótlega skýrt frá því, að orsökin til þess, að jeg gekk inn á að bæta fleiri mönnum í nefndina, var sú, að háttv. þm. Dal. (B. J.) ljek hugur á að vera í nefndinni, vegna þess, að hann var flutningsmaður að frumvarpi því, verðtollafrumv., sem sem vísað var til nefndarinnar. Hefir það einatt átt sjer stað, að flutningsm. hafa öðrum fremur verið kosnir í þær nefndir, sem frumvörpin hafa lent í. Er þess vegna óþarfi að furða sig frekar á þessu, enda get jeg ekki skilið, að það ætti að verða nefndarstörfum neitt til talar. Hvað frumvarpið snertir, þá sje jeg ekki ástæðu til þess, að fara um það fleiri orðum en þegar eru heyrð.

Bjarni Jónsson : Málshátturinn gamli: »Svo bregðast krosstrje sem önnur trje«, datt mjer í hug, er jeg heyrði hv. þm. S.-Þing. (P. J.) tala, og lýsa yfir því, að hann vildi ekki styðja verðtoll á þessu þingi. Reyndar er þetta ekki í fyrsta sinni, sem jeg verð fyrir vonbrigðum, að því er framkomu manns snertir, í ýmsum málum, en þá þykir mjer slíkt ætíð leitt. Þó gladdi það mig að þeir háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) og V.-Ísf. (M. Ó.) lýstu yfir því, að þeir væru fylgjandi þessari stefnu. En mjer finst einkennilegt, að þeir skuli ekki treysta sjer til þess, að koma málinu í framkvæmd á þessu þingi. Nú er þó skamt liðið á þingtímann, og finst mjer einnig sem meir ríði á því, að vanda sig sem best en að geysast sem harðast, enda er enginn sem segir: »Flýttu þjer«. Efast jeg ekki um, ef þingmenn vildu leita sjer upplýsinga um málið, þá gæti þetta þing gengið svo frá því, að vel mætti við una. Kemur þar til hjálpar, að þingið 1912 bjó svo vel í hendurnar á þessu þingi, að ekki þarf að taka langan tíma fyrir háttv. þingmenn, að kynna sjer málið til fulls. Og ekki treysti jeg stjórninni neitt betur til þess, að ganga vel frá frumvarpinu heldur en Alþingi. Jeg skal og geta þess, að mjer finst sem einnig mætti fara þá leið, að samþykkja bæði frumvörpin á þessu þingi. Mætti þá útbúa það þannig, að verðtollurinn kæmi þá er vörutollurinn gengi úr gildi.  (Hannes Hafstein: »Den Tid den Sorg«)  . Já, hverjum degi nægir sín þjáning, myndi háttv., þingmaður viljað hafa sagt. Það er nú svo, en óvíst tel jeg þó, að betra sje að geyma þau vandaverk til morguns, sem hægt er að gjöra í dag. Annars veit jeg að háttv. þm. (H. H.) á eftir að bæta fyrir gjörðir sínar í þessu máli 1912, er hann lagði á móti því frumvarpi, sem í raun og veru var honum miklu kærara, en með því, sem hann hafði skammað allra manna mest.  (Hannes Hafstein: Þetta er ekki satt)  . Jú, það er áreiðanlegt.  (Hannes Hafstein: Nei)  . Jú, það er nú satt samt. Jeg hefi annars heyrt, að mjer hafi verið bætt í nefndina fyrir hæversku sakir, og er jeg þakklátur fyrir, enda skal jeg lofa því; að verða þeim ekki alt of þungur í skauti.



Jeg stend upp að eins til þess, að gjöra stutta athugasemd við ræðu. síðasta háttv. þm. (B. J.), þar sem. hann sagði, að enginn ræki á eftir oss, til þess að flýta oss. Þetta er ekki rjett hjá háttv. þingm. Satt er það að vísu, að menn vilja að vjer vöndum oss, en jafnframt að vjer flýtum oss, sem auðið er. Enda er lítið vit í því, að hrúga saman málum sem mest, sama efnis, og láta svo tímann ganga í eilíft rifrildi. Jeg skal og geta þess, áður en jeg lýk máli mínu, að mjer er, enn sem komið er, ókunnugt um afstöðu nefndarinnar til málsins, en álit þó, að samþykkja mætti, ef til vill bæði frumvörpin.

Sveinn Björnsson : Jeg vil ekki láta hjá líða að standa upp, til þess að láta í ljós álit mitt á, stefnu frumvarps þessa. Er jeg í því máli á sömu skoðun sem háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Mun jeg greiða atkvæði með því hjer í deildinni, er þar að kemur, með því að jeg álit, sem stendur, að ekki sje hægt, að fara aðra heppilegri leið, enda hygg jeg að flestir munu vera mjer sammála um það. Jeg get alls ekki verið samþykkur stefnu þeirra laga, sem ganga í þá átt, að slá sjer algjörlega á óbeinu skattana. Það er fullsýnt og sannað, að þeir eru að öðru jöfnu miklu lakari. Hið eina gagn, sem þeir gjöra, ef gagn skyldi kalla, er það, að þeir gjöra stjórninni oft hægra fyrir um það, að fara í vasa manna og ná fje þaðan. En reynslan hefir sýnt, að sú aðferðin, sem notuð er með óbeinu sköttunum, verður landsmönnum ætíð dýrari, vegna þess m. a., að kaupmenn, sem að jafnaði greiða tollinn fyrir fram í peningum, reyna að halda sjer skaðlausum af vaxtatapi, með því að leggja það á vöruna, og auka-ábata um leið. Jeg vil og einnig taka undir það með háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), að skora á stjórnina að undirbúa málið sem allra best, til þess að hún gæti stansað á beinu skattaleiðinni og halda hina leiðina, sem giftusamlegri mun verða.

Magnús Kristjánsson : Þegar verðtollsfrumv. var á ferðinni, þá lýsti jeg skoðun minni á því, og jafnframt á þessu máli, og vil ekki endurtaka það nú, sem jeg þá sagði. Jeg stend upp í þetta skifti mest til þess, að gjöra grein fyrir atkvæði mínu. Má það vel vera að ýmsum háttv. þingmönnum þyki undarleg afstaða mín til málsins. Það er í stuttu máli að segja, að jeg er mótfallinn vörutollslögunum, eina og þau eru nú. Sjerstaklega álít jeg flokkun vörunnar óhafandi, og með þeim ýmsar skyldur lagðar mönnum á herðar, sem þeir alls ekki ættu að bera; t. d. er það nálega ómögulegt fyrir skipstjóra að fullnægja skilyrðum laganna með slíku fyrirkomulagi; uppskipun getur naumlega átt sjer stað tafarlauat á sumum stöðum, nema með því móti, annaðhvort að tollur sje greiddur fyrirfram, eða þá að skipstjórar taki á sig ábyrgð á greiðslunni. Þetta óeðlilega fyrirkomulag m. fl., gjörir það að verkum, að jeg get tæpast greitt atkvæði með því, að það haldist. Á hinn bóginn sje jeg ekki að hægt sje, að kippa þessu í burtu, nema með því, að nema lögin úr gildi og setja annað í staðinn, og lægi þá að sjálfsögðu næst að taka upp verðtollinn. En þar sem jeg sje fram á, að það muni verða felt, þá hefi jeg ásett mjer að greiða ekki atkvæði um framlengingu vörutollalaganna að þessu sinni, í þeirri von að eitthvað betra megi finna, sem geti komið í þeirra stað.



Jeg bjóst nú ekki við, að þurfa að standa upp í þetta sinn, þar eð jeg bjóst við að umræðum um þetta yrði frestað, uns hitt frv. um verðtoll kæmi á dagskrá. En jeg vil taka það fram, að jeg mun leggja á móti því, að verðtollsstefnan verði ofan á og nái fram að ganga í staðinn fyrir vörutollsstefnuna. Jeg læt mjer ekki ant um að færa ástæðu nú frekar fyrir máli mínu, vegna þess, að jeg býst við, að fá tækifæri til þess að skrifa rækilegt nefndarálit um þetta á sínum tíma, svo að háttv. þingmenn geti gjört sjer það ljóst, að ekki er hægt að koma hinni stefnunni við, og hún því óframkvæmanleg á þessu landi, og hætt við að hún myndi af sjer leiða ýmiskonar siðspilling. En um vörutollslögin er það að segja, að jeg hygg að allir lögreglustjórar munu vera mjer samdóma í því, að eftir þeim muni kaupmenn eiga afarerfitt með að smeygja sjer undan tollgreiðslu. Með hinu mótinu yrði afarauðvelt að koma sjer hjá tollgreiðslu. Það eitt út af fyrir sig, að innheimtum. á að byggja tollinnheimtuna á innkaupareikningum kaupmanna, gjörir þessa tollálöguleið alveg óaðgengilega. Það mætti þá úr því lögheimila, að menn alment megi opna annara manna brjef. Það er helgur rjettur kaupmanna, að fá að halda sínum verslunarsamböndum út af fyrir sig, enda er slíkt nauðsynlegt, og skil jeg ekki í því, að háttv. þingmenn ljái því fylgi sitt, að raska þessari friðhelgi verslunarbrjefa. Loks er og það, að verðtollur verður ætíð mismunandi hár árlega, eftir því sem varan stendur eða fellur, og því ekki hægt að gjöra um hann ábyggilega áætlun. Það er því ekkert rjettlæti, að leggja ákveðið gjald, 3%, á vöruna, því ekki er heldur hægt að fá neina vissu fyrir því, að kaupmenn leggi tollinn á vöruna samkvæmt lögunum, 3%. Þeir munu leggja tollinn á eftir geðþótta og eftir því, sem samkeppnin heimtar, á sumar vörur engan toll, á aðrar miklu hærri toll en lögin ætlast til o. s. frv. Alt annað mál er að leggja á einhverja beina skatta, því að það er framkvæmanlegt, þó að vísu sjeu margar lykkjur á þeirri leið, uns svo langt sje komið, að verulega fari að muna um þær tekjur. Mjög mikill vafi er á því, hvort rjett væri að taka landssjóðstekjur með beinum sköttum. Mjer er kunnugt um, að sum önnur lönd sneiða hjá því, t. d. Canada. Kunnugur maður þeim efnum hefir sagt mjer, að þar fái landssjóður allar sínar tekjum með óbeinum sköttum. Það hefir verið talað um, að óbeinu skattarnir væru afar dýrir, að kaupmenn legðu svo mikið á tollinn, en slíkt er fjarstæða, enda geta hv. þm. kynt sjer það, þótt ekki væri nema með því að lesa blaðaauglýsingar. Geta þeir á þeim sjeð, hvort tollvörur eru ódýrt seldar. Þeir leggja vanalega lítið á tollvöruna, og þá ekkert á tollinn. Er það sökum þess, að oft er þeim gefinn frestun á tollgreiðslunni og að þeir því oft eru búnir að selja vöruna áður en þeir hafa borgað tollinn. Jeg ætla ekki að fjölyrða um málið að sinni. En í nefndinni mun jeg gjöra grein fyrir skoðun minni á hinum ýmsu tollleiðum, fasteignatollinum, vörutollinum og verðtollinum. Jeg vona að hv. deild velji síðan þá leiðina, sem þjóðinni er hollust, þá leiðina, að tekjurnar komi sem beinas í landsjóð, án þess að siðspilla kaupmannastjett landsins.



Jeg hafði ekki búist við miklum umræðum um þetta mál, á þessu stigi þess, sjerstaklega vegna þess, að frumvarpið um verðtollinn liggur alls ekki fyrir enn, og hefir ekki verið athugað í næði til hlítar. Jeg bjóst við því, að umræður manna um það, hvorri tollstefnunni þeir fylgja fremur, myndi bíða að minsta kosti 3. umræðu þessa máls, þegar verðtollsfrv. lægi jafnframt fyrir deildinni. Þá hafði jeg því hugsað mjer að gjöra grein fyrir stefnu minni í þessu máli, líkt og aðrir. Að því er snertir beinu og óbeinu skattana, þá hefi jeg áður látið það uppi hjer á Alþingi, að jeg hallast meira að óbeinu sköttunum en þeim beinu, og það af gildum og góðum ástæðum. Vjer vitum það allir, þegar um gjöld er að ræða, þá er það ávalt viðkvæmt mál fyrir gjaldendur, hvernig sem gjöldunum er fyrir komið. En reynslan sýnir það tvímælalaust, að menn finna miklu sárar til þess, sem þeir þurfa að gjalda beint heldur en óbeint, og þeir geta meira eða minna lagt á sig sjálfir eftir eigin geðþótta. Allir kannast t. d. við þá almennu skoðun hjer á landi, að í Ameríku sjeu engin gjöld; þar sje ekki verið, eins og hjer, að knýja menn og pína með sköttum, þó það ætti öllum að vera vitanlegt, að þar er ekki síður goldið til almennra þarfa en hjer. En þar eru allir, eða því sem næst allir, skattar óbeinir en ekki beinir. Það er sem gjörir allan mismuninn. Fyrir þær sakir hefir Ameríka staðið og stendur enn í meðvitund fólksina sem frelsisins land gagnvart þeim löndum eða þjóðfjelögum, sem byggja meira á hinu beina skattafyrirkomulagi. Beinu skattarnir eru og verða mönnum ávalt sárastir þyrnar í augum. Og þess vegna hallast jeg fremur að óbeinu sköttunum, að jeg tel rjett, að fara þá leiðina, sem vinsælli er í þessum efnum. Það er nú sýnt, að hjer verður ekki undan því komist, að samþykkja það frumvarp, sem hjer liggur fyrir, eða þá annars kostar að samþykkja eitthvað nýtt í þess stað. En væri nú að því ráði horfið, að breyta til, þá mundi verðtollurinn að sjálfsögðu koma fyrst af öllu til greina. Jeg verð nú að segja fyrir mitt leyti, að þar sem jeg hefi alt af hallast fremur að verðtolli, þá þykir mjer ilt að greiða atkvæði með þessu frumvarpi, vörutollsfrumvarpinu, meðan jeg veit ekki hvort verðtollsfrv. verður felt, eða ekki. Mjer þykir leitt að binda atkvæði mitt þannig fyrirfram. Jeg hefði því fremur kosið, að verðtollshv. hefði komið til atkvæða á undan þessu frumv., svo að hægt hefði verið að sjá afdrif þess, áður en þetta frv. kom til atkvæða, því ef verðtollsfrumv. hefði ekki náð samþykki deildarinnar, þá hefði jeg með fúsu geði getað greitt þessu frumv. atkvæði mitt, til þess að landsjóður lenti ekki í vandræðum af fjárskorti, heldur en nú á meðan jeg veit verðtollsfrv. verandi á lífi. Annars tel jeg rjett, að við þessa umræðu verði það látið koma skýrt fram, hvorri stefnunni menn vilja heldur hallast að, í framtíðinni, verðtollinum eða vörutollinum. Það er leitt, að þurfa að vera að burðast með þetta mál á hverju þinginu eftir annað. Nú er farið fram á, að framlengja vörutollslögin til ársloka 1917. Má svo búast við því sama á næsta fjárlagaþingi, og svo koll af kolli. Þetta er mjög óheppilegt. Jeg tel miklu rjettara, að menn reyni að komast að fastri niðurstöðu í þessu máli, svo að ekki þurfi að miða þessi tollalög við hvert fjárhagstímabil út af fyrir sig og syngja sama sönginn á hverju þinginn eftir annað. Þar sem sakir standa þannig, sem jeg hefi lýst, þá mun jeg helst kjósa að fylgja dæmi háttv. þm. Ak. (M. K.), að greiða ekki atkvæði um málið að svo stöddu, en bíða þangað til jeg hefi sjeð, hvað nefndin leggur til að gjört verði við verðtollafrv., bæði meiri og minni hluti hennar, því fyrir klofningi sýnist nú þegar mega gjöra ráð, eftir því sem vindurinn hefir við þessa umræðu blásið.



Það er að eina stutt athugasemd. Eins og nefndarálitið ber með sjer, leggjum við nefndarmennirnir til, að frumvarpið verði samþykt óbreytt. Það er þó ekki fyrir það, að við sjeum allir ánægðir með það, heldur sáum við ekki aðra leið færa en að framlengja vörutollslögin eitthvað, og þá vildum við tiltaka sama takmark fyrir framlengingunni og stjórnin hafði gjört í frumvarpi sínu. En jafnframt vakti svipuð skoðun fyrir meiri hluta nefndarinnar, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) og háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) hafa látið í ljós, að heppilegast væri að stjórnin undirbyggi skattamálin undir næsta þing, svo að þá væri hægt að taka ákvörðun um, hvort haldið væri áfram með þessi lög eða vörutollinum breytt í beina skatta að einhverju leyti. Þetta er okkar tillaga um það atriði. Hins vegar höfum við ekki tekið ákvörðun um verðtollsfrv. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að ekki sje tiltækilegt að samþykja slík lög nú. Úr því að vörutollurinn hefir einu einni komist á, og alt það kerfi hefir verið sett í framkvæmd, kostar það ekki litla fyrirhöfn að fara nú að breyta til, og einkanlega er í mikið ráðist, þegar ekki er vissa fyrir því, að skift sje um til hina betra. Jeg hygg, að verðtollurinn verði erfiður til framkvæmda. Einnig hygg jeg, að það sje mikið spursmál, hvort ekki sje rjettara að stefna meira að föstum sköttum. Skattalögin frá 1877 eru orðin of gömul; eignir í landinu hafa afarmikið breytst síðan. Hitt er bersýnilegt, að það þarf sterkan tollstofn, til þessa að vinna upp á móti vörutollinum, og til þess duga ekki beinir skattar einir. Mjer þykir því líklegt, að vörutollslögin þyrfti að framlengja að einhverju leyti, en draga úr þeim það, sem fengist með beinum sköttum, ef þeir yrðu á einhvern hátt lögleiddir. Jeg get ekki verið á sömu skoðun og háttv. framsm. (B. K.), að vörutollurinn eigi að gilda endalaust. Jeg álít, að hann komi að ýmsu leyti misjafnlega niður, og sje þar af leiðandi talsvert ósanngjarnt. Þetta mál þarf að athuga rækilega. Það er síst vanþörf á, að það sje rætt á milli þinga, svo að bæði stjórninni og landsbúum gefist tækifæri til að láta uppi álit sitt á því. Jeg get tekið undir með háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að það sje vilji okkar þingmanna flestra, að flýta þinginu fremur en seinka því. Jeg hygg, að það yrði því ekki til annars en að auka fyrirhöfn, að fara að samþykkja verðtollslög nú, sem svo yrðu afnumin aftur á næsta þingi, sem vel mætti búast við eftir öðru lagahringli nú. Mjer skildist á háttv. þm. Dal. (B. J.), að ekki lægi á að flýta þinginu. Jeg skal taka það fram, að jeg vil ekki að við flaustrum neinum málum af um skör fram, en hina vegar vil jeg ekki, að við höngum hjer lengur en þörf er á. Og það verð jeg að segja, að ekki er alt, sem við gjörum hjer, mjög mikils virði fyrir þjóðina, að minsta kosti ekki það, sem við höfum verið að starfa nú dagana undanfarið, þar sem þrír dagar hafa gengið til þess, að þvæla um mál, sem alveg var til lykta leitt.

Flutnm. (Stefán Stefánsson) : Fyrir 2 árum flutti jeg hjer á þingi að nokkru leyti sams konar frumv. og við þingmenn Eyfirðinga flytjum nú, sem sje um sjerstaka dómþinghá í Öxnadalshreppi. Fylgdu þeirri málaleitun þá undirskriftir fjölda bænda í hreppnum. Svo stóð á, að Öxnadalshreppur var þá nýlega aðskilinn frá Skriðuhreppi hinum forna, en Öxdælir höfðu bygt sjer nýtt fundarhús. Töldu því hreppsbúar æskilegt, að ,,hreppurinn væri sjerstök dómþinghá. Máli þessu var vel tekið hjer í deildinni, en í Ed. var frv. fargað við 1. umræðu. Síðan þetta var, hefir Arnarneshreppur skifst í 2 hreppa, Árskógshrepp og Arnarneshrepp. Árskógshreppur á myndarlegt fundarhús og Arnarneshreppur sömuleiðis; er það steinhús all vandað og vel frá gengið. En þar sem hvorugt þetta hús verður notað til manntalsþinga, eins og nú er ástatt, verða báðir hrepparnir að leigja sjer hús til þess á Hjalteyri. Við þetta þykir mönnum lítt unandi: Því var það, að á manntalsþinginu í vor, sem leið, var viðkomandi sýslumaður spurður um það, hvort hann hefði nokkuð á móti því; að þessir tveir hreppar yrðu hvor um sig sjerstök dómþinghá. Svaraði hann því á þá leið, að hvað sig snerti sæi hann því ekkert til fyrirstöðu. En því var sýslumaðurinn spurður að þessu, að helsta mótbáran, sem kom fram á móti málinu í Ed., var sú, að þetta hefði í för með sjer svo mikinn kostnað og aukna fyrirhöfn fyrir sýslumanninn. Álit sýslumanns var fært inn í þingbókina, og var það gjört til þess, að ef sama mótbáran kæmi hjer fram nú, þá væri hægt að fá það með símskeyti, eða á annan hátt. Jeg vona, að háttv. deild taki málinu vel, eins og áður, og afgreiði það tafarlítið til háttv. Ed. Jeg sje ekki neina ástæðu til, að nefnd verði sett í málið, þar sem það liggur svo ljóst fyrir. Það skal jeg taka fram, að því. var hreyft í Ed., þegar frv. fjell þar, að ekkert mundi vera á móti því, að 2 manntalsþing væru haldin í sömu dómþinghánni. Jeg vil ekki fullyrða neitt um það atriði, en það hygg jeg að eigi sjer mjög óvíða stað hjer á landi; enda lögfræðinganna að skera úr því, hvort slík tilhögun er með öllu lögleg. En þegar viðkomandi sýslumaður sjer ekkert á móti þessari breytingu, sem frumvarpið fer fram á að gjörð sje, þá get jeg ekki sjeð, að löggjafarvaldið hafi nokkra verulega ástæðu lengur, til þess að neita um hana.

Flutningsm. (Magnús Kristjánsson) : Það ætti ekki að þurfa langa framsögu í þessu máli. Það hefir verið vandlega undirbúið af bæjarstjórninni á Akureyri, og er hún að sjálfsögðu málinu best kunnug. Ástæðurnar til þess, að þetta frumv. kemur fram, eru þær, að það hefir komið í ljós, að talsverðir erfiðleikar eru á að koma í framkvæmd ýmsum mannvirkjum til hafnarbóta á þessum stað, og lítur helst út fyrir, að þeir örðugleikar fari vaxandi. Þessir örðugleikar stafa af því, að mikill hluti strandlengjunnar, sem að höfninni liggur, er eign einstakra manna, eða rjettara sagt, útlendra auðmanna og fjelaga, sem eðlilega hugsa mest um eiginn hag. Það er alls ekki tilgangurinn, þó að þetta frumv. næði fram að ganga, að þröngva kosti þessara manna um skör fram. En aðaltilgangurinn er sá, að lög verði sett, er myndi nokkurs konar undirstöðu undir reglugjörð,. er væntanlega verður samin síðar við víkjandi ýmislegu, snertandi hafnarmál kaupstaðarins. Jeg býst við, að deildin álíti þetta eðlilega og heppilega ráðstöfun, og finn jeg því ekki ástæðu til að fjölyrða um málið að sinni, en leyfi mjer að vænta góðra undirtekta háttv. deildar. Jeg sje ekki ástæðu til að setja málið í nefnd, en hygg, að það geti sem best gengið áfram sinn gang án þess. Þó hefi jeg orðið var við, að sumir háttv. deildarmenn telja það heppilegra, og í rauninni hefi jeg ekkert á móti því, þótt jeg hins vegar telji það óþarft.

Jón Magnússon : Jeg verð fyrir mitt leyti að álíta heppilegra, að málið verði athugað í nefnd. Leyfi jeg mjer því, að gjöra það að tillögu minni, að því verði vísað til sjávarútvegsnefndarinnar.

Flutnm. (Guðm. Hannesson) : Jeg hefi flutt þetta frumvarp eftir ósk læknadeildar Háskólans, með því að hún hefir álitið það rangt, að segja ekki til þarfa sinna og láta svo þingið skera úr, hvort það hefir fje til að bæta úr þeim. Jeg veit, að öllum muni vera það ljóst, að læknadeildin hefir athugað málið rækilega og að hún hefir ríkan áhuga á því, að fá þessari kenslu komið á fót. Áður hefir verið farið fram á að stofna prófessoraembætti í þessu skyni, en af sparnaðarástæðum er hjer nú að eins beðið um »dócent«. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið að sinni. Jeg gjöri ráð fyrir, að rjett þyki, að setja það í nefnd, og vil þá stinga upp á 5 manna nefnd. Það mun þá gefast tækifæri til að skýra það nánar, þegar nefndarálitið kemur fram.



Jeg get ekki látið þessa umræðu liða svo hjá, að jeg segi ekki örfá orð um það, hverjar skyldur á oss hvíla við Háskólann. Það er mín skoðun, eins og jeg sagði áður, þegar Háskólalögin voru samþykt og fjárveitingin til hans, að það mál ætti að standa fyrir ofan allar flokkadeilur, að stofna þenna Háskóla vorn og efla hann og auka síðan. Stofnun hana hlýtur að vera eitt af happadrýgstu sporum á þeirri leið, að verða sjálfstæð þjóð, sem haldi sæti sínu með heiðri. Jeg veit að minsta kosti ekkert stærra spor, sem enn hefir verið stigið, og ekkert, er leggja megi til jafns við það; nema stofnun Eimskipafjelags Íslands. En ljóst mátti það vera öllum, að þótt þessi byrjun væri gjörð, þá mætti hún skamman tíma óbreytt standa, heldur yrði þegar að fara að smá bæta við hana. Og það mega allir vita, að hjeðan af líður ekki svo þing, að ekki verði við hana bætt, því að enn er hún ekki nema vísir, sem hlynna þarf að. Og í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að þótt oft sje kvartað um óþörf embætti, þá er hjer annan veg ástatt en um nokkur önnur embætti. Þau hafa verið nokkur til, sem nú eru við Háskólann, áður en hann kom, og verið sæmilega þjónað í nokkur ár. En það er sitt hvað, hvort á að fjölga sýslunarmönnum í þeim stöðum, sem þó hafa verið til áður, eða að fá menn til þeirra starfa, sem enginn hefir verið til að gegna áður, en alls ekki mega niðri liggja. Þá verður þjóðin, bæði sóma síns og hagsmuna vegna, að vinda bráðan bug að því, sem allra fyrst. Það er staðföst reynsla, að í sambandi við frelsi og framfarir landa er háskóli ein hin dýrasta hnoss, sem hugsast getur. Það er hverri þjóð hið mesta mein, að þurfa að senda sonu sína til annara landa til allrar æðri mentunar, og láta þá verða þar fyrir óþjóðlegum og óhollum áhrifum. Jeg þarf eigi að nefna oss Íslendinga eina til dæmis um þetta, því að enn er það í minni manna, hve sárt Norðmenn fundu til þessa fyrr á tímum, og þá muna menn hitt, hve mikil var gleði þeirra, þá er þeir mintust fyrir skemstu 100 ára afmælis þess viðburðar, er þeir fengu svipaðan vísi til háskóla, sem okkar er nú. Það er því annað og meir, sem hjer er um að ræða en að fjölga sýslunarmönnum ann arsstaðar, þar sem nógir eru starfskraftar fyrir. Jeg heyri eitthvað umla í 1. þingm. Árn. (S. S.), og mundi hann vilja sagt hafa, að nóg væri fyrir af ráðunautum sem ættu eftir að sanna tilverurjett sinn, og skal jeg sýna honum það betur seinna, ef jeg hefi tíma til. En svo að jeg víki að þessu litla frumv., sem hjer er fram komið eftir tilmælum læknadeildarinnar, þá veit jeg það, að áður hefir verið farið fram á það að fá settan á stofn fullkominn kennarastól í þessum fræðum og að þörfin er svo mikil, að það væri fásinna, ef þessu væri neitað nú. Það vita allir, svo að jeg nefni að eins einn af kennendum þessarar deildar að Guðm. prófessor Magnússon hefir unnið þar að undanförnu það sem er fjögra manna verk annarsstaðar. Og líkt má segja um háttv. flutntn. þessa frumv. (G. H.), að hann hefir oft unnið þar þriggja til fjögra manna verk. »Varaðu þig Valnastakkur«, mætti segja við ráðunautana, »fallinn er hann Fjögramaki«. Þegar þessir fjögramakar eru fallnir í valinn, hvern á þá að fá, sem stígi í þeirra spor? Jeg nefndi áðan Guðm. prófessor Magnússon. Hann er nú á miðjum aldri nær útslitinn maður, og líkt hygg jeg sje um háttv. 1. þingm. Húnv. (G. H.), að hann hafi oftast haft of mikið að gjöra, og segi jeg ekki þetta af því, að jeg vorkenni honum, heldur af því, að það er satt. Hjeraðslæknirinn hefir og, svo sem kunnugt er, hlægilega litla borgun fyrir þá kenslu, sem hann hefir á hendi, móts við það, sem annarstaðar gjörist, og það má segja, að Alþingi sje undarlega innrætt, ef það vill níðast á mönnum fyrir vel unnið starf. Jeg tala þessi orð ekki af því, að jeg búist við, að margir háttv. þingmenn verði andvígir þessu frumv., heldur af því, að enn er til þessi andi, ef anda skyldi kalla,  (Sigurður Sigurðssom: Dragsúgur!)  , nei, þetta staðvindi austan úr Flóa, sem heimtar 5 miljónir handa sjálfu sjer, en sparnað við alla aðra.

Ráðherra: Jeg stend að eins upp vegna þess, að mjer virtist háttv. þingm. Dal. (B. J.) vilja drótta því að kjósendum í Árnessýslu, að þeir mundu hafa »asklok fyrir himin«. Út af þessu vildi jeg mega benda honum á það, að á þingmálafundi, sem haldinn var nýlega á Húsatóftum, var það samþykt, að láta skáld og aðra andans menn njóta styrks af almanna fje.  (Bjarni Jónsson: Vel verði þeim fyrir það!)  Svo að hann sjer þá vonandi, að staðvindið; sem hann talaði um, kemur ekki frá öllum Árnesingum.  (Bjarni Jónsson: Þetta var ekki mælt til allra Árnesinga)  .

Flutningsm. (Sveinn Björnsson) Jeg skal vera fáorður mjög. Okkur flutningsmönnum kom saman um að bera fram frumv. þetta, af því, að okkur ógnaði, hve mikið hefir verið selt af fasteignum landsins, síðan þessi lög gengu í gildi. Og þar sem það er nú auk þess staðhæft af mörgum, að þjóðjarða og kirkjujarðasölulögin hafi þó ekki náð þeim aðaltilgangi sínum, að koma jörðunum í sjálfsábúð, þá virðist þeim mun meiri ástæða til að athuga þetta mál. Jeg skal svo geyma það þangað til seinna, að reifa þetta mál nákvæmar. Jeg vænti þess, að best fari á, að því verði vísað til landbúnaðarnefndar, með því að þar mun vera niður komið annað mál, skylt þessu.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi ætíð verið fremur á móti sölu þjóðjarða. Jeg ætla, að það sje miklu hyggilegra af þinginu að tryggja sem best það getur ábúð ættanna á jörðunum, heldur en selja þær og láta þær ganga úr eign landsins. Þjóðjarðasalan hefir mest verið heimtuð sakir þess, hve ábúðarlögunum hefir verið ábótavant. Hjer er engin erfðafestuábúð. Búandinn fær ábúðina í lengsta lagi sína lífstíð. En það er hart, þegar bóndi hefir búið á sömu jörðinni langa lengi, ef til vill nokkra tugi ára, og hefir gjört margvíslegar umbætur á jörðunni, og fellur svo frá, þá skuli afkomendur hans vera flæmdir á burt. Þetta hefir staðið hag lands og lýðs fyrir þrifum. Jarðirnar eru betur setnar, ef sama ættin situr á þeim um langan tíma. Bóndinn veit það þá, að hann er að búa í haginn fyrir afkomendur sína. Það væri því nauðsynlegt, að Alþingi reyndi að koma því einhvern veginn þannig fyrir, að jarðirnar gætu haldist sem lengst í sömu ættinni. Það var að vísu tilgangurinn með þjóðjarðasölulögunum, að stuðla að því, að jarðirnar komist í sjálfsábúð. Það er því miður engin trygging fyrir því, að þessi tilgangur náist; hætt við að einstakir menn noti lögin til að ná eignarhaldi á jörðunum með góðum kjörum og selji svo aftur, er þeim lítst. Mjer virðist það því í alla staði heppilegra, að þjóðin sje eigandi jarðanna. En nú hafa þessi lög verið sett, og þá eiga allir leiguliðar á þjóðjörðum jafnan rjett til þess að kaupa jarðir sínar, með þeim takmörkunum, sem lögin setja. Ef frv. þetta verður að lögum, kemur það mörgum að óvörum. Vil jeg því beina því til þeirrar háttv. nefndar, sem jeg býst við að þessu máli verði vísað til, að hún athugi það gaumgæfilega, hvort ekki sje sjálfsagt, að þeir, sem þegar hafa lagt drög fyrir að fá ábýlisjörð sína keypta, geti fengið hana, þótt kaupin, verði ekki fullgjörð fyrir 1. nóv. n. k. Mjer finst það nokkuð hart, að þeir, sem fengið hafa vilyrði fyrir ábýlisjörð sinni, verði að hætta við að kaupa hana, vegna þessara frestunarlaga, og mjer finst þeir vera beittir órjetti í samanburði við aðra, sem fengið hafa sínar ábýlisjarðir keyptar. Því að það er víst, að það eru stór hlunnindi, sem þeir leiguliðar fá, sem fá ábýlisjarðir sínar keyptar með þeim kjörum, sem þjóðjarðir og kirkjujarðir hafa verið seldar, og þau hlunnindi ættu þá að ganga sem jafnast yfir alla. Jeg vona að háttv. nefnd athugi þetta og reyni að skirrast við að gjöra nokkrum rangt til.

Guðmundur Eggerz Jeg vil einnig beina máli mínu til háttv. tilvonandi nefndar. Mjer er sagt, að það, sem best hafi stutt að jarðræktinni í öðrum löndum, sje það, að jarðeignirnar hafi verið í sjálfsábúð.  (Sveinn Björnsson: Það er ekki rjett)  . Jeg ætla ekki að deila við háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) um þetta mál, en jeg vil benda honum á, að jeg hefi þetta eftir manni, sem áreiðanlega hefir betur vit á búskap og búnaðarmálum en hann, og maðurinn er biskupinn, herra Þórhallur Bjarnarson. Árið 1905, þegar þjóðjarðasölulögin voru samin, var áætlað, að á öllu landinu væru hjer um bil 500 landssjóðsleiguliðar. Jeg sje að þetta frumv., sem nú liggur hjer fyrir, er flutt af sama manni (P. J.), sem þá barðist heitast á móti þjóðjarðasölulögunum. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp það, sem hann sagði meðal annars um þjóðjarðasölulögin þá. Menn geta þá frekar glöggvað sig á skoðun háttv. þingmanns S.-Þing. (P. J.) í þessu máli. Hann kemst svo að orði í einni ræðu sinni á þinginu 1905: »Ef það hefir verið aðalprincipið, að selja jarðirnar leiguliðunum, þá játa jeg, að tvö princip komi fram í þjóðjarðasölufrumvarpi okkar, en hafi hitt verið aðalatriðið, að koma» jörðunum í sem bestar hendur, þá hefir ekki komið fram nema eitt princip, og það er að mínu áliti rjett«. Þetta sýnir, að háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) hefir ekki álitið lögin principlaus 1905, og þá býst jeg við, að þau sjeu það ekki fremur enn í dag. Jeg sje því enga ástæðu til, að Alþingi fari að samþykkja þessi frestunarlög, sem hjer er farið fram á. Við vitum það, að nú á tímum þyrpist fólkið til sjávarins og bændur eiga mjög erfitt með að fá nægan vinnukraft, til þess að rækta jarðir sínar. Það væri því hart, ef þingið færi að gjöra þeim enn örðugra fyrir, og draga úr áhuga þeirra á jarðræktinni, með því að samþykkja þessi frestunarlög. Jeg býst einnig við því, að það sje principið með þessum frestunarlögum, að fá þjóðjarðasölulögin numin úr gildi fyrir fult og alt. Mjer finst nú að það hefði verið miklu hreinlegra princip af þessum háttv. flutnm. þessa frumvarps, að koma heldur með frumv. um að fella lögin úr gildi nú þegar. Jeg vil einnig benda mönnum á, að heimild sú, sem þjóðjarða- og kirkjujarðasölulögin veita ráðherranum til að selja jarðir, er mjög takmörkuð. Það eru margir hreinsunareldar, sem kaupsbeiðnin þarf að fara í gegnum, áður en viðkomandi fær jörðina keypta. Fyrst þarf kaupbeiðnin að fara til sýslunefndar, og hún þarf að gefa sín meðmæli með því, að jörðin verði seld, þá fær umboðsmaður klausturjarðanna næst beiðnina til athugunar, og því næst sendir hann hana með sinni umsögn til stjórnarráðsins. Og enn er það að athuga, að því hefir margsinnis verið hreyft á þinginu, að ekki væri rjett að selja þjóðjarðirnar, og því er eðlilegt, að ráðherrarnir sjeu varasamir með að selja. Þetta sýnir það, að ólíklegt er, að nokkur jörð sje seld, nema fylsta sanngirni mæli með því, að ábúandi fái hana keypta. Jeg trúi því illa, að bændur þeir, sem sæti eiga hjer í þinginu, vilji ekki unna sjettarbræðrum sínum út um land þess, að fá að verða aðnjótandi sömu sanngirni og aðrir hafa orðið aðnjótandi, og vona því, að hver einasti þeirra greiði atkvæði á móti þessum frestunarlögum. Jeg vil benda mönnum á, hver afleiðingin yrði af því, ef þessi frestunarlög næðu fram að ganga. Afleiðingin yrði sú, að hjer yrði á hverju einasta þingi framvegis, fult af frumvörpum um sölu á þjóðjörðum, fult af bænaskrám til Alþingis frá einstökum mönnum um, að þeir fengju jarðir sínar keyptar. Tími þingsins mundi því eyðast mjög í slíkt. Og reynsla fyrri ára hefir sýnt, að oftast nær komast slík frumv. í gegn um þingið. Þetta verð jeg að telja mjög óheppilegt; þarna yrði tekin í burtu sú trygging, sem áður hefir verið fyrir því, að jarðirnar verði ekki seldar, nema nauðsyn beri til og öll sanngirni mæli með, en lítil sem engin trygging sett inn í staðinn, því að vitanlega hefir þingið miklu minna vit á, hvenær beri að selja einhverja jörð, heldur en þeir, sem nú samkvæmt þjóðjarðasölulögunum eiga um málið að fjalla. Það var áhugmál þjóðarinnar 1905, að þjóðjarðasölulögin kæmust í gegn um þingið, og það er ekki síður áhugamál hennar nú, að þau fái að standa óhreyfð. Enda er það ósanngirni mikil af þinginu, ef það færi að gjöra sjer mannamun og veita sumum rjett til að kaupa, en neita öðrum um sömu sanngirniskröfu. Það hefir verið bent á það, að það gæti veikt lánstraust landsins, ef þjóðjarðirnar yrðu seldar. Hitt gæti ekki síður veikt lánstraust landsins, ef þingið færi að hætta að hlúa að bændastjettinni. Það eru fá lög, sem tryggja rjettindi leiguliðanna, og þeir fá litla uppbót fyrir vinnu sína. Það vakir sennilega fyrir háttv. flutningsmönnum þessa frumvarps, að það sje hættulegt að veikja lánstraust landsins, með því að selja jarðirnar, og því vildi jeg benda þeim á, að það getur verið enn hættulegra fyrir lánstraustið að selja þær ekki. Og enn er eitt atriði, sem taka verður til greina í þessu máli og snertir tilfinninguna. Jeg býst varla við, að hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) þekki það atriði, því að hann er uppalinn hjer í Reykjavík.  (Sveinn Björnsson: Á sama stað og háttv.þm. (G. E.), sem talar)  . Ónei, jeg er nú upp alinn í sveit. Það atriðið, sem jeg mintist á, og mjer finst skifta miklu máli í þessu efni, er það, að þegar menn eru búnir að búa á sömu jörðinni í 20–25 ár, þá eru þeir búnir að taka ástfóstri við jörðina og þeim er beinlínis farið að þykja vænt um hana, og þá tekur það feikilega sárt að þurfa að hrekjast burtu þaðan, eða börn þeirra. Einmitt þetta atriði hefir mikla. »praktiska« þýðingu, því ábúendurnir vita, að fái þeir jörðina keypta, þá gengur hún í erfðir til afkomendanna, og þeir leggja sig miklu meir í framkróka með að bæta jarðir sínar þá en ella. Það hefir verið ofmikið gjört úr því, að þjóðjarðasölulögin komi ekki að notum, sökum þess, að jarðirnar gangi brátt aftur úr sjálfsábúð. Það getur verið, að hætta sje á, að þetta komi fyrir hjer nálægt Reykjavík, þar sem einstakir »spekúlantar« beita sjer eins og þeir geta, til þess að ná í sem flestar jarðir. En uppi í sveitum stendur öðru vísi á, og skal jeg ekki fara frekar út í það nú. En benda skal jeg á það, að stjórnarráðinu er hægurinn hjá að sjá við þessum leka og setja undir hann, með því að segja upp hinum hagstæðu kjörum, sem jarðirnar eru seldar með, því til þess hefir það fulla heimild, svo framarlega sem það vill beita henni, ef »spekúlerað« er með jarðirnar.

Pjetur Jónsson Jeg býst við, að þessu máli verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar, og vildi benda henni á eitt atriði. Það er haft sem ástæða, og ein af höfuðástæðum, fyrir sölu opinberra jarðeigna, hve kjör leiguliðanna sjeu slæm. Þetta er í rauninni að eins grýla, sem sprottin er af ókunnugleika. Mjer er vel kunnugt um þetta mál, og veit það, að í Þingeyjarsýslu, að minsta kosti, er ekki hægt að sjá það, að leiguliðar á landssjóðsjörðum gjöri minni jarðarbætur en aðrir. Og svo mun þetta vera víðast annarstaðar. Þetta bendir því ekki á, að leiguliðar láti leiguliðakjörin mjög aftra sjer frá umbótum á ábýlisjörðum sínum, þegar þeir hafa varanlega ábúð, eins og reglan er. Hitt er satt, að flestir vilja láta afkomendurna njóta góðs af umbótum sínum. Enda má segja, að það sje orðið að reglu, að erfingjarnir fái ábúðarjarðir foreldra sinna, svo framarlega sem þeir vilja og eru í færum til þess. Jeg skal benda á eitt dæmi þessu til sönnunar. Það kom fyrir í vetur, að ein af mínum umboðsjörðum losnaði, og var boðið mikið í hana, til þess að fá hana til ábúðar. Einn af umsækjendunum um jörðina var erfingi þeirra, sem áður höfðu búið á henni. Hann treysti sjer ekki til að bjóða í kapp við hina umsækjendurna. Mjer þótti samt sem áður leitt að þurfa að neita manninum um jörðina, af því að jeg áleit, að boð hans um eftirgjald væri í hæsta lagi, þótt aðrir byðu hærra, og spurðist fyrir um það hjá stjórnarráðinu, hvað gjöra ætti, þegar svona stæði á. Stjórnarráðið fjelst á, að láta erfingjann fá jörðina, þótt hann byði í hana nærfelt fjórða parti lægra en hæstbjóðandi. Þetta sýnir, að kjör leiguliða þurfa ekki að vera nein grýla. Jeg ímynda mjer, að sama megi segja um kirkjujarðir, þótt jeg sje því ekki eins kunnugur. Það hefir til skamms tíma staðið öðru vísi á með þær en þjóðjarðirnar, á meðan prestar höfðu af þeim beint tekjur sínar. En nú er þetta breytt, og jarðirnar komnar undir hreppstjórana og yfirumsjón landstjórnar, og er þá hægur hjá, að hafa leiguliðakjörin góð og tryggileg. Þetta frumvarp fer ekki fram á annað en að þjóðjarðasölulögunum verði frestað um 5 ára tíma. Það eru þeir tímar nú, að verðgildi peninga er á völtum fæti. Verðið á vörunum hækkar og lækkar, svo miklu nemur á skömmum tíma, og því er mjög örðugt að ákveða sannvirði jarðeignanna. Meðal annars hefir þetta þær afleiðingar, að auka »spekúlations«-andann hjá þjóðinni og koma opinberum jarðeignum inn í þann straum, En ekkert er hættulegra en slíkt fyrir tilgang þjóðjarðasölulaganna, svo sem hópakaup á jörðum o. fl. Jeg get ekki sjeð, að nokkru sje spilt með því að fresta lögunum um svo sem fimm ára skeið, og vildi því óska, að þetta frumv. kæmist í gegn um þingið.

Jóhann Eyjólfsson Jeg skal byrja með að lýsa yfir því, að jeg er algjörlega á móti þessu frumv. Jeg hefi ekki sjeð önnur lög gjöra meira gagn. Að minsta kosti var það svo í mínu bygðarlagi, að þau stuðluðu betur en nokkuð annað að því, sem jeg vildi helst, að allir legðu sem mesta áherslu á, og það er grasræktin. Það er ómótmælanlegur sannleikur, að menn vinna miklu meira á þeim jörðum, sem þeir eiga sjálfir, heldur en á annarra jörðum. Það eru allir, eða að minsta kosti flestir, svo eigingjarnir, að þeir hugsa meira um sitt en annarra. Það þýðir ekkert að mæla á móti því. Menn byggja miklu fremur dýr mannvirki, er þeir vita, að þeir eru að vinna fyrir sjálfa sig en ekki aðra. Ef ábúandinn fær ekki jörðina keypta, þá hverfur áhugi hans fyrir því, að gjöra henni mikið til góða, en það hefir verið svo víðast þar, sem jeg þekki til, að þegar ábúandinn hefir fengið jörðina keypta, þá er alvarlega tekið til verka, bæði að húsa- og jarðabótum. Það hefir verið talað um það, að það mætti ná tilgangi þjóðjarðasölulaganna með því, að tryggja erfingjum leiguliðanna á þjóðjörðunum ábúðina eftir þeirra dag. Þetta er ekki rjett. Því hvernig yrði slíkum arfi skift á milli erfingjanna? Ekki yrði farið að skifta jörðinni á milli þeirra, heldur fengi einn erfinginn alt og hinir ekkert. Það getur líka staðið svo á, að börnin geti ekki notað þennan rjett sinn. Jeg er því ekki í neinum vafa um það, að það dregur mjög úr jarðabótum á landinu, ef ekki verður hægt að fá þjóðjarðirnar keyptar. Það verður reglan hjer sem annarstaðar, að það er ljúfara að vinna hjá sjer en öðrum. Jeg er viss um, að ef þetta stöðvaðist, þá stöðvuðust um leið þessar framkvæmdir. Jeg lít svo á, að sýslunefndirnar eigi að líta eftir því, að þær jarðir verði ekki seldar, sem telja má óheppilegt, að verði einstakra manna eign, af því, að þær sjeu vel fallnar til opinberra þarfa, eða þeim sje haldið óseldum í einhverju sjerstöku augnamiði, enda myndi jeg aldrei samþykkja að selja jörð, ef sýslunefnd legði á móti sölunni. Jeg treysti því, að þessi deild vilji hlynna að grasrækt landsins, og það gjörir hún best með því að styðja að því, að jarðirnar komist í sjálfseign. Jeg skal bæta því við, að jeg legg ekki mikið upp úr þeirri mótbáru, sem komið hefir fram móti þessu atriði, að hætta sje á, að jarðirnar gengju kaupum og sölu. Það hefir mjög lítið brytt á því þar, sem jeg þekki til, þó ómögulegt sje að taka ábyrgð á, að slíkt geti komið fyrir, enda engin hætta á ferðum, þó slíkt komi fyrir við og við. Það mun oftast verða svo, að hver einstök jörð verður í höndum þess manns, sem á henni býr. Aðaláhersluna verður að leggja á það, að bændur búi á sínum eigin jörðum.

Benedikt Sveinsson Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) heykslaðist á því, að jeg og aðrir hafa kvartað yfir því, að kjör leiguliða væru ekki eins góð sem skyldi. Jeg held þó, að sú kvörtun sje rjettmæt, því að einmitt þess vegna er eftirsóknin eftir að fá jarðirnar keyptar eins mikil og hún er. Það ætti að gjöra landsdrotni að skyldu, að tryggja leiguliðanum svo góð kjör, að hann finni ekki til þess, hvort hann á jörðina sjálfur eða ekki. Það þýðir ekki fyrir hv.þm. (P. J.), sem jafnframt er umboðsmaður, að skjóta því fram, að það sje venja í hans hjeraði, að láta erfingja ábúanda sitja fyrir ábúðinni. Þó að þetta kunni að vera venja hjá honum, þá er það ekki svo annarstaðar. Annars mintist hann á einstakt dæmi sem sönnun þess, hve erfðaábúðin væri nú trygg; - stjórnarráðið hefði talið rjett að byggja erfingja fyrri ábúanda jörðina, þótt hann byði ekki eins hátt og aðrir. En það sýnir einmitt, hve valt það fyrirkomulag er, sem nú gildir, að umboðsmaðurinn sá sjer ekki annað fært, en að skjóta málinu til stjórnarráðsins. Erfinginn náði að vísu ábúðinni með herkjum, en þó með því að borga miklu hærra eftirgjald en áður hafði verið, af því að hinir og þessir tóku til að bjóða í jörðina, hver í kapp við annan, ef til vill meira en nokkurt vit var í. Það er bágborin erfðaábúð að þurfa að hlíta því, að afgjaldið hækki eftir því, sem Pjetri eða Páli kann að detta í hug að bjóða í ábúðina í kapp við erfingja fyrri ábúanda. Þótt hv.þm. (P. J.) sem umboðsm. hafi sýnt sanngirni í þessu efni, þá er það ekki sem tryggilegast, að stjórnarráðið þurfi að hlutast til um ábúð jarða norður á landshorni. Það getur brugðið til beggja vona um það, hvort tillögur stjórnarráðsins verði affarasælar eða rjettlátar í slíkum efnum. Jeg fæ ekki betur sjeð en að það sje mest um vert, að athuga ábúðarkjör leiguliða í sambandi við þjóðjarðasöluna.

Flutnm. (Sveinn Björnsson) Jeg ætla mjer ekki að lengja umræðurnar að þessu sinni, því að jeg þykist vita, að það sje eftir að ræða málið töluvert, þegar það kemur úr nefnd, og ættu menn heldur að gjöra sjer að reglu, að endurtaka ekki við hverja umræðu það, sem þeir hafa áður sagt, eins og jeg hygg að 2. þm. S.-M. (G. E.) ætli nú að gjöra. Hann las áðan kafla úr þingtíðindunum frá 1905, og mjer heyrðist á honum, að hann ætli að lesa annan kafla, þegar málið kemur aftur úr nefnd. Annars get jeg tekið undir það með háttv.þm.N.-Þing. (B. S.), að sá stóri landsdrottinn, landssjóður, ætti að gjöra byggingarkjör leiguliða svo góð, að maður geti með sanni sagt, að hann sje besti landsdrottinn í landinu. Jeg skal játa, að jeg hefi ekki jafnmikla landbúnaðarþekkingu, eins og sumir háttv.þm. hjer í deildinni, en jeg er sannfærður um, að þegar það er orðið, að landssjóður hefir bætt ábúðarkjör leiguliða, þá verður ekki langt á milli þess, að vera leiguliði landssjóðs og hins, að eiga jörðina sjálfur. En jeg tel það nauðsynlegt fyrir landssjóð, að eiga jarðirnar. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar frekar, en vænti þess, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Jeg ætla ekki að ræða langt mál um þessa tillögu, enda mælir hún með sjer sjálf. Eins og kunnugt er, hafa víða komið fram umkvartanir yfir því, að strandgæsluskipið gæti ekki komist yfir að annast landhelgisvörnina svo rækilega, sem þörf er á, eins og vel er skiljanlegt, er á víðáttu landhelgissvæðisins er litið, og þar sem fjöldi erlendra fiskiskipa dvelur hjer við land. Að mínu áliti, og margra annara, væri það því miklu heppilegra, að strandvarnirnar væru faldar fáeinum bátum, á stærð við botnvörpungana sjálfa, er ekki þyrftu að kosta meira, en 150–200 þús. kr., hver þeirra, eða þá þar um. Jeg skil og ekki, að það ætti að gjöra Dönum mikið til, þó að þeir höguðu því þannig, að láta »Íslands Falk« ganga inn í flotann, en ljetu í hans stað smíða nokkra fallbyssubáta, til að sjá um strandvarnirnar. Eins og kunnugt er, heldur Danastjórn því fram, að Danir eigi að sjá um landhelgisvarnirnar hjer við land. En fengjust þeir til að samþ., að vjer Íslendingar tækjum að oss strandvarnirnar, þá væri það vitanl. ákjósanlegast, og ætti oss þá síst að verða skotaskuld úr því, að geta leyst þær engu verr af hendi, en Danir gjöra. Vjer eigum vísi til landhelgissjóðs, sem vjer getum látið taka lán, til þess að smíða t. d. 1–2 fallbyssubáta, til byrjunar. Sjóðnum mundi ekki vera það ofvaxið, að borga rentur og afborgun af því láni, ekki síst ef frv. þeirra háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) og háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.), um aukið landssjóðstillag til sjóðsins næði fram að ganga, og þó allra helst, ef það væri þá haft nokkuð hærra, en þeir hafa farið fram á. Nú hafði jeg og hugsað sem svo, að ef þingið samþykti þessa till., og ef Danir vildu ekki verða við þeim tilmælum, að haga landhelgisvörninni, eins og hún fer fram á, þá gæti Danastjórn því síður haft á móti því, að vjer tækjum sjálfir að oss strandgæsluna. Sýnist mönnum á hinn bóginn rjettara, að vjer Íslendingar tökum þegar að oss strandgæsluna, þá álít jeg og rjett, að bíða ekki, en samþykkja þegar á þessu þingi lög, sem heimila landhelgissjóðnum lántöku, til þess að láta smíða fallbyssubát til þessa starfa. Hitt hlyti á hinn bóginn að taka eigi allfá ár - þrátt fyrir það, þótt frv., sem jeg gat um áðan, nái fram að ganga - að sjóðurinn verði þess megnugur að kosta strandvarnirnar, án lántöku. En hjer veltur mikið á því, hvort hæstv. ráðherra telur þetta hyggilegt. Álítur hann, ef vjer samþykkjum slík lög, er nú gat jeg um, að Danastjórn sætti sig við það, og rísi ekki upp á móti því? Ef hæstv. ráðherra lítur svo á, sem frá Dönum sje ekki von neinnar mótspyrnu, þá er sjálfsagt, að hika ekki við að fara þessa leið. Mörgum hefir oft fundist, að Íslendingum væri ekki fær vegur til fullkomins sjálfstæðis, vegna þess, að þeir gætu ekki varið strendur landsins; en jeg hefi nú sýnt fram á, að ekki þarf það að vera oss steinn í götu. Ef hæstv. ráðherra heldur á hinn bóginn, að Danir vilji hafa strandvarnirnar sjálfir á hendi, þá er sjálfsagt, að ýta svo við þeim, að þeir framkvæmi þær þá þannig, að þær verði oss að verulegu gagni. Því er og ekki svo varið, að Danir hafi strandgæsluna á hendi fyrir oss Íslendinga eina, heldur hafa þeir hana og á hendi fyrir sjálfa sig og Færeyinga, alla þá tíð, sem vjer leyfum, að þeir njóti jafnrjettis við oss á landhelgissvæðinu, að því er til fiskveiðanna hjer við land kemur. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið að sinni. Jeg vil að eins stinga upp á, að því verði vísað til nefndarinnar sem skipuð var í frv. um landhelgissjóðinn.

Ráðherra: Háttv. flutningsm. till. á þgskj. 42 (Sk. Th.) beindi, að því er mjer virtist, fyrirspurn til mín. Jeg heyrði því miður ekki alla ræðu hans, vegna þess, að jeg var inni í Ed. En mjer skildist fyrirspurnin vera á þá leið, hvort jeg teldi að Danastjórn mundi rísa upp á móti því, ef við samþyktum lög, sem heimiluðu landhelgissjóðnum lántöku til þess, að hann gæti látið smíða strandvarnarskip.  (Skúli Thoroddsen: Já, fyrirspurnin var á þá leið)  . Jeg get ekki svarað spurningunni, svo feginn sem jeg vildi, hefi ekki hugmynd um, hverju Danir myndu svara, enda ekki haft tilefni til þess að grenslast eftir því. En fari þingið þess á leit við mig, þá færi jeg það auðvitað í tal.  (Bjarni Jónsson: Hvað álítur ráðherra sjálfur?)  . Jeg er að svara fyrirspurn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hvað jeg álít persónulega, getur engar upplýsingar gefið um það, sem að er spurt - og jeg er ekki hjerna fyrir neinum rannsóknarrjetti háttv.þm. Dal. (B. J.). Ef háttv.þm. Dal. (B. J.) vill endilega fá fram mitt álit, er fyrirspurn, þingsköpum samkvæmt, vegur til þess. Um sjálfa tillöguna þarf ekki mörg orð. Hún er auðvitað sprottin af góðum vilja háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), til þess að strandgætslan verði sem best af hendi leyst. Jeg er ekki jafn viss um það, að till. sje heppileg, sjerstaklega þar sem komið er fram lagafrv. skylt þessari till., um að auka landhelgissjóðinn með ákveðinni árlegri upphæð. Það frv. fer í alt aðra átt en till.háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), og samþykt hennar gæti trauðla komist í samræmi við framgang þess frv. Vitanlega er hægt að hugsa sjer, að það sje tilgangur háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) að auka strandgætsluna á þennan hátt, þangað til landhelgissjóður væri orðinn svo stór, að hann gæti annast útgjöldin til strandgætslunnar, en jeg er hræddur um, að það kynni að verða lagt Nd. til ámælis, hún sökuð um ósamkvæmni við sjálfa sig, ef þessi tillaga yrði samþykt, jafnframt landhelgissjóðsfrv. Enn fremur er það nokkuð óviðfeldið, að vera alt af að tala um sjálfstæði annað veifið og að við sjeum sjálfir færir um að annast landhelgisvarnirnar, en vera svo hitt veifið að fara fram á aukinn stuðning til strandvarnanna frá Dönum. Jeg segi þetta ekki vegna þess, að mjer megi ekki á sama standa, þótt till. verði samþykt; hún fer ekki fram á neitt, sem jeg get ekki vel reynt að gjöra.

Bjarni Jónsson Jeg skal ekki vera myrkur í máli, en lýsa því þegar yfir, að jeg er ósamþykkur till. þeirri, er hjer liggur fyrir. Jeg vil ekki skora á Dani, að auka skipastól sinn hjer við land. Jeg vildi miklu fremur skora á þá, að taka heim til sín þenna dall, sem hefir verið að skrölta hjer undanfarin ár, okkur til lítillar þurftar. Hann hefir alt af verið talinn eftir af Dana hálfu; þeir hafa kallað það hjálp til Íslendinga, að hann hefir skrölt hjer á milli hafna, Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, og Danir hafa jafnvel sagt, að þeir væru að framkvæma einhvern ímyndaðan herradóm hjer á sjónum með honum. Hefir það komið fram hjá sumum stjórnmálamönnum þarlendum, eins og t. d. fyrrverandi forsætisráðherra Neergaard í ræðu, sem hann hjelt einu sinni út af ákæru, sem kom fram á íslenska viðskiftaráðunautinn. Það væri æskilegt, að þessi eini vottur þessa herradóms hyrfi hjeðan sem fyrst. Ef háttv. flutnm. (Sk. Th.) þykir það betra, þá skal jeg ekkert hafa á móti því, að málið fari í nefnd, en mjer þykir ólíklegt, að sú nefnd geti gengið að því. Jeg sje, að hæstv. ráðherra er horfinn - jeg þurfti að spyrja hann að dálitlu. Jeg gegndi fram í ræðu hans áðan, ekki af því, að jeg ætlaði að halda yfir honum neinn rannsóknarrjett, heldur til þess, að komast hjá því að halda ræðu. Jeg vildi vita það, hvort hæstv. ráðh. telur, að það gæti komið til mála, að Danir færu að skifta sjer af því, þótt Íslendingar gjörðu út skip til strandgætslu á eigin kostnað. Slík afskiftasemi ætti engan rjett á sjer og væri hin stakasta óhæverska, ef danskir valdhafar reyndu að koma í veg fyrir þetta eða láta það líta svo út, sem þeir hefðu nokkurn rjett eða vald til slíkra afskifta. Jeg vildi heyra, hvort hæstv. ráðherra væri ekki á sama máli og jeg um þetta. Jeg vil enda ræðu mína á því, að mjer fjell vel í geð hin óprentaða uppástunga háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um að auka þennan sjóð, til þess að hægt væri að koma því í framkvæmd, að við tækjum að okkur varnirnar. Þá væri það bara tímaspursmál, að taka lán upp á hinn vaxandi sjóð. Því ætti að flýta sem mest, og hygg jeg, að þess yrði þá ekki langt að bíða, að við fengjum jafngóðar varnir og við höfum nú, þar sem ekki er nema eitt skip, og það hefir jafnvel fyrirskipun um, að eyða ekki nema ákveðnu tonnatali af kolum á skrölti sínu milli hafna.

Guðmundur Hannesson Jeg býst við, að háttv.þm. telji það auðveldara, að vjer tökum að oss strandvarnirnar sjálfir en það í raun og veru er. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga um kostnaðinn við úthald eins gætslubáts á stærð við vænan botnvörpung, og komist að raun um, að hann er því nær helmingi meiri en jeg gjörði ráð fyrir 1906, og gjört er ráð fyrir í tillögu þessari; í stað 50 þús. kr. á ári verði ekki komist af með minni upphæð en 90 þús. kr. Kolin ein mundu t. d. kosta ca. 50 þús. kr. á ári. Fyrir þessu hefi jeg orð manns, sem vel er kunnugur botnvörpuútgjörð. Jafnvel þótt hægt væri að nota skipið jafnframt sem æfingaskip fyrir sjómannaskólanemendur, sem þó mundu verða talsverðir erfiðleikar á, þá verður samt ekki hjá því komist, að borga mörgum föstum mönnum kaup, og þetta eykur kostnaðinn að mun. Ef árleg útgjöld verða 90,000 kr. við eitt strandvarnarskip, þá er það auðsætt, að strandgætslusjóðurinn muni ekki vaxa hratt, eftir að vjer tækjum að gæta landhelginnar, þó honum væru lagðar 30,000 kr. á ári. Þessi upphæð segði lítið til útgjörðar á einu gætsluskipi. Að sumu leyti getum við verið Dönum þakklátir fyrir strandvarnirnar. Þær hafa gjört talsvert gagn, eins og sjest af sektum þeim, sem árlega greiðast landssjóði fyrir landhelgisbrot. Vjer verðum að gjöra oss það ljóst, þegar vjer erum að tala um að taka að oss strandvarnir, þá tjáir ekki að byggja á öðru en áreiðanlegum tölum. Jeg hygg, að fjárhagur vor sje svo þröngur, því miður, að oss veitist þetta fullerfitt enn sem komið er, þó ókleift sje það engan veginn. En það gleddi mig, ef við gætum framkvæmt þessa hugmynd, og hefðum sjálfir bolmagn til þess að halda uppi vörnunum. Tillaga sú, er hjer liggur fyrir, er að mínu áliti óheppileg; Danir mundu taka henni illa, og hún er í ósamræmi við það, að vjer stefnum að því, að taka að oss strandferðirnar sjálfir.

Ráðherra: Mjer virtist það á hv. flutningsm. (Sk. Th.), að hann hefði fengið það svar, sem hann hafði óskað, við fyrirspurn sinni. En nú hefir hv.þm. Dal. (B. J.) risið upp og auðsjáanlega ætlað að »klemma« mig. Hann spyr mig um það, hvort jeg telji, að það geti komið til mála, að dönsk stjórnarvöld færu að skifta sjer af því, að við Íslendingar gjörðum sjálfir út skip til strandvarna. Jeg var búinn að segja það áður, að jeg vissi ekkert um, hvað Danir mundu gjöra; jeg hefði ekki leitað hófanna um það. Hvaða skoðun jeg hefi persónulega, er fræðilegt atriði, sem ekki kemur þessu máli við, og mjer kemur ekki til hugar, að vera að lengja umræðurnar með að tala um. Vilji háttv.þm. Dal. (B. J.) vita hana, þá getur hann borið fram fyrirspurn þar að lútandi á þingskapalegan, rjettan hátt. En jeg get trúað því, að Danir telji sjer málið ekki óviðkomandi. Þeir hafa svo margar aðrar skoðanir á sambandi landanna en við.

Benedikt Sveinsson Jeg get ekki fylgt þessari tillögu, jafnvel þótt jeg skilji vel tilgang flutningsmanns með henni, að það sje ekki nema rjettlátt, að láta Dani finna, hvað þessi yfirráð kosta, sem þeir eru alt af að tala um. Þeir vilja halda dauðahaldi í þenna rjett, sem þeir þykjast hafa yfir landinu, en tíma samt engu til að kosta. Jeg hefi þess vegna alt af verið mótfallinn því, að Íslendingar borguðu Dönum með sektafje landssjóðs tillag til strandgætslunnar, meðan það fengist ekki viðurkent, að vjer værum einráðir um landhelgisvarnirnar. Jeg hefi ekki talið rjett, að Ísland ljetti undir með Dönum, til þess að beita valdi og ofríki. Fyrirspurn háttv.þm. Dal. (B. J.) til hæstv. ráðherra um það, hvernig hann liti á rjett Dana í þessu máli, var alveg óþörf, vegna þess, að skoðanir hans sjást skýrar í ritum hans, t. d. Rjettarstöðu Íslands.  Fyrst þessi tillaga er fram komin, þá tel jeg rjett, að hún sje athuguð í nefnd, og þar sem þegar hefir verið kosin nefnd í landhelgissjóðsfrumv., þá tel jeg einlægast, að vísa þessu máli til þeirrar nefndar. Það þýðir ekki að fara hjer mikið út í kostnaðinn; það atriði getur ekki orðið rannsakað við þessa umræðu. Dálítið mun það samt hafa verið athugað, og get jeg um það efni skírskotað til smágreinar, sem birtist í Andvara fyrir svo sem þrem árum. Jeg tel það ekki brýna nauðsyn, að taka við strandvörnunum í ár eða að ári, vegna þess, að ágangur botnvörpunga verður miklu minni fyrst um sinn, vegna ófriðarins. Það er nú búið að sökkva fjöldanum öllum af botnvörpuskipum, og þó að ófriðurinn taki bráðum enda, sem óvíst er um, þá tekur það talsverðan tíma að smíða ný skip. Þessu máli bráðliggur því ekki á, enda er tíminn nú óheppilegur að kaupa strandvarnaskip, þar sem skipasmíð er bæði erfið og dýr. Eins mætti í þessu sambandi drepa á það, hvort ekki væri heppilegt, að landið eignaðist kafbát til strandvarna. Jeg veit ekki, hvað hann mundi kosta; hann þyrfti ekki að vera stór eða eins vel úr garði gjörður og kafbátar ófriðarþjóðanna, en gæti komið að góðu haldi og komið lögbrjótum að óvörum. Einn bátur slíkur væri meira virði en margir ofansjávarbátar. Þetta er engin tillaga, en að eins bending, sem varpað er fram til athugunar. Það eru ekki mörg ár síðan slík hugmynd mundi talin mesta heimska, - »íslenskur« og »kafbátur« mundi til skamms tíma hafa verið talin ósamrýmanleg hugtök -, en nú er okkur þó vaxinn svo fiskur um hrygg, að enginn mun telja slíkt fjarstæðu. Jeg skal svo ekki orðlengja málið frekara, en vænti þess, að tillögunni verði vísað til landhelgissjóðsnefndarinnar.

Bjarni Jónsson Jeg er svo óheppinn, þegar jeg yrði á hæstv. ráðherra, að hann heldur alt af, að það sje einhver hrekkur - jeg sje að setja hann í »klemmu«. Jeg hjelt satt að segja, að við hæstv. ráðherra værum svo sammála í þessu máli, að hann hefði getað látið sjer nægja að svara fyrirspurn minni játandi. Enda þótt jeg þekki skoðanir Einars Arnórssonar í þessu máli af skrifum hans, þá þótti mjer gott að heyra, að hann væri sama sinnis, er hann sæti í þessum sessi, og vænti því, að hann svaraði spurningu minni með einu »jái«. Það er svo, að ekki virðist mega brjóta upp á nýjum lögum, því að allir þykjast þurfa að flýta sjer heim til sín af þinginu. Þess vegna er ástæða til að leita fyrirspurna hjá hæstv. ráðherra, til þess að gjöra þeim ekki gramt í geði, sem vilja halda heim. En jeg skil ekki, að hæstv. ráðherra vilji það heldur, að jeg komi fram með fyrirspurnina á þann hátt, sem fara má samkvæmt þingsköpum.

Sveinn Björnsson Jeg get sagt eins og háttv.þm. Dal. (B. J.), að mjer þykir till. benda í öfuga átt við það, sem jeg hjelt, að Íslendingar væru nú að hugsa um. Sjálf stofnun Landhelgissjóðsins bendir á það, að vjer ætlum oss að taka að oss strandvarnirnar sjálfir, og nú liggur hjer fyrir þinginu annað frumv., sem bendir í sömu átt, og heldur vill hraða oss á þessari leið en gefast upp við hana, enda álít jeg að hún sje gagnlegri og hagfeldari en þótt vjer fengjum 1 eða 2 báta, slíka sem hjer er stungið upp á í þessari till. Vegna þessa, og með því líka, að ástæða er til að hraða því, að vjer tökum að oss strandvarnirnar, vegna þess, að okkur vantar einnig bæði skólaskip fyrir skipstjóraefni og spítalaskip, - en hugmyndin er, að sameina megi þetta þrent - þá hygg jeg, að þessi tillaga myndi heldur verða til þess, að draga áhugann frá hinu, og þannig fresta framgangi málsins. Það kemur og fram, að menn vilja helst snúa sjer að frumv., en ekki taka í streng með tillögunni, enda verður málið miklu hreinna, ef það er gjört.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Jeg hefi ekki ástæðu til að tala mikið út af umræðum þeim, sem orðið hafa um þessa þingsályktunartillögu. Jeg þóttist benda rækilega á það í fyrri ræðu minni, að tilgangurinn, með tillögu þessari, væri, meðal annars, sá, að knýja fram svar frá Dönum um það, hvort vjer fengjum ekki að taka sjálfir að oss strandvarnirnar, án mótspyrnu af hálfu Dana. Því að vilji þeir ekki til þeirra leggja það, sem vjer getum sýnt og sannað, að með þarf, þá verðum vjer auðvitað sjálfir að heimta, að vjer fáum að hafa þær á hendi, sem vjer best getum. Till. er því í samræmi við þarfir, og óskir þjóðarinnar, og auðvitað höldum vjer áfram, að efla Landhelgissjóðinn, eftir sem áður. En jeg hygg, að margir landsmanna muni verða orðnir ærið óþolinmóðir, ef þeir ættu að bíða þangað til hann væri orðinn nógu öflugur til þess, að geta, án lántöku, látið smíða báta þá, sem vjer þurfum, og kostað útgjörð þeirra. Jeg skal játa, að mjer er það ekki vel ljóst, hvað útgjörðin myndi kosta, eða hvort það er t. d. nokkuð nærri lagi, sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) gat upp á. En vjer gætum vel byrjað, þótt vjer hefðum jafnvel ekki nema 1–2 báta, og síst ætti oss að vera það um megn, að styðja Landhelgissjóðinn svo, að hann gæti þó innan skamms staðið straum af þeim. Sektir, sem og fje fyrir upptækan afla, og veiðarfæri, ætti að verða nóg til þess, að kosta útgjörð annars þeirra, að minsta kosti. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en að eins halda því fram, að tillögu þessari verði vísað til Landhelgissjóðsnefndar, og jafnframt, að íhuguð verði tillagan um lántöku, og loks, að að nefndin íhugi það sem rækilegast, hvort ekki sje brýn nauðsyn á því, að lengra sje gengið í framlögum úr landssjóði til landhelgissjóðsins en farið er fram á í frumvarpinu, svo að landhelgisvarnirnar verði sem fyrst svo úr garði gjörðar, sem nauðsyn krefur.