Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásmundur Sigurðsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál mitt, bæði vegna þess, að hv. form. n. og hv. 3. landsk. þm. hafa svarað mestu af því, sem fram hefur komið í málinu. Hv. þm. Barð. taldi nál. frá n. um þetta mál ómerkilegt og sagði, að það væri ekki frá allri n., heldur aðeins meiri hl. hennar. Til að svara því vildi ég bæta því við það, sem hv. 1. þm. Eyf. hefur sagt, að ég sýndi hv. 2. þm. Árn. nál., áður en það fór í prentun, og spurði hann, hvort hann vildi skrifa undir það með fyrirvara, sem hefði verið eðlileg afstaða hans til þess, ef hann hefði kært sig um. Hins vegar stendur hér greinilega í nál., að einn nm. var fjarstaddur, þegar málið var afgreitt, og hafði óbundnar hendur um afstöðu í málinu. Og þótt ég hafi ekki verið lengi á þingi, þá veit ég, að nákvæmlega sams konar afgreiðsla er algeng á málum undir svipuðum kringumstæðum. Þá var sami hv. þm. að tala um, að það skorti mjög á að menn gætu áttað sig á málinu af nál., af því að ekki væru prentuð með nál. skjöl, sem n. bárust. Ég skal játa, að nál. er stutt. Og ef sérstakar ástæður hefðu ekki verið fyrir hendi, þegar ég flutti mína framsöguræðu, hefði ég gert meiri grein fyrir málinu í þeirri ræðu. En hins vegar hefur hv. 3. landsk. þm. tekið af mér ómakið hvað það snertir, svo að þar er litlu við að bæta, en þó vildi ég víkja nokkuð að málinu sjálfu. Það er dregið í efa hér, að þörf sé á fleiri menntaskólum í landinu, og ástæðan fyrir því er sú, að talið er, að stúdentar séu kannske orðnir of margir í landinu, og geti verið vafasamt, hve mikla áherzlu skuli leggja á það, að margt fólk nái háskólaprófi, eins og hv. þm. Barð. orðaði það. Ég leyfi mér í þessu sambandi að benda á, að fyrir einum 20 árum síðan þótti mjög æskilegt fyrir ungt fólk, sem aðstöðu hafði til þess, að ljúka gagnfræðanámi. Þá var gagnfræðamenntun álitin mjög æskileg menntun fyrir hvern mann, sem ætlaði sér yfirleitt að taka þátt í einhvers konar störfum, sem kröfðust meiri þekkingar en aðeins líkamleg vinna. Síðan hafa orðið mjög miklar breytingar. Það má fullyrða, að gagnfræðanám, sem þá þótti mjög gott, er ekki að sama skapi jafnfullnægjandi lokatakmark nú. Og ég ætla, að ég fari ekki með fleipur, þó að ég fullyrði, að það líður ekki langur tími, þangað til jöfn nauðsyn þykir fyrir slíkt fólk að ljúka menntaskólanámi eins og þótti fyrir um 20 árum síðan að ljúka gagnfræðanámi. Þjóðlíf okkar er að breytast svo, að það eru gerðar meiri og meiri kröfur til fjölda fólks hvað þekkingu snertir, enda þótt það sé ekki þar með sagt, að þeir, sem ljúka menntaskólanámi, þurfi nærri allir að fara á háskóla á eftir. Enn fremur virðist, eins og ástatt er nú hjá okkur, að það fari fjarri því, að stúdentaframleiðsla sé hér of mikil. Og ég vil benda á, að það vantar hjá okkur tilfinnanlega menn með faglega þekkingu, til dæmis verkfræðiþekkingu, og er það sérstaklega áberandi viðkomandi þeirri breyt., sem er að verða á atvinnulífi þjóðarinnar. Og á næstu árum þarf að fjölga mjög nemendum við verkfræðinám. Og þegar á það er litið, sýnist vera mikil ástæða til að örva aðsókn að menntaskólanámi, vegna þess að hér sé beinlínis um nauðsyn að ræða, einnig hvað þetta snertir, sem ég gat um. - Enn fremur vil ég benda á það, að það er rétt, sem komið hefur fram hjá öðrum hv. þm., sem talað hafa hér í þessu máli, að það þarf auðvitað að gæta þess vel í sambandi við fjölgun menntaskóla, að til sé nægilegt af góðu kennaraliði. En einmitt það kennaralið verður ekki skapað öðruvísi en með því að tryggja, að nægilega margir nemendur gangi á menntaskóla og háskóla líka. Þetta vildi ég segja um þessa hlið málsins. Þá vildi ég undirstrika það, sem ég reyndar lagði sérstaka áherzlu á í framsöguræðu minni við 1. umr., sem komið hefur fram af gögnum, sem n. hefur fengið, að mjög mikill munur er á aðsókn að menntaskólum úr ýmsum héruðum landsins, og um það virðist mjög miklu ráða staðsetning skólanna. Að vísu viðurkenni ég það, sem hv. þm. Barð. talaði um, að nokkur bót væri ráðin í þessu efni, ef við menntaskólann hér í Rvík kæmi góð heimavist. En ég tel það samt ekki fullnægjandi bót í þessu efni. Það er mjög áberandi nú, að fólk utan af landi, sem langar til að koma börnum sínum til mennta, flytur til Rvíkur til þess að stunda atvinnu hér til þess að eiga hægra með að láta börn sín stunda skólanám. Þó að e. t. v. mætti ráða einhverja bót á í þessu efni með því að byggja heimavistir, þá tel ég það ekki fullnægjandi bót, og þess vegna sé nauðsynlegt að fjölga menntaskólum þannig, að einn verði í hverjum landsfjórðungi. Hv. 1. þm. Eyf. benti réttilega á það, að með sömu rökum væri nú mælt á móti þessu frv. og flutt hefðu verið fram á Alþ., þegar um stofnun Menntaskólans á Akureyri var að ræða hér á þingi. Ég hef litið yfir þær umr. og vil undirstrika, að þetta er rétt. Og reynslan hefur orðið sú, að þessi mótmæli hafa ekki haft við rök að styðjast. Hv. þm. Barð. (GJ) var að minnast á það, að enda þótt það kæmi til mála að byggja fleiri menntaskóla, mundi staðsetning þeirra eins og fram kæmi í frv. vera á röngum grundvelli byggð, og taldi réttara að byggja slíkan skóla vestur á Reykjanesi en Ísafirði. Ég býst við, að hv. 3. landsk. þm. (HV) taki þetta til frekari athugunar, en ég hygg réttara að byggja menntaskóla á Ísafirði og læt þar með útrætt um það atriði. Í sambandi við þetta mál vil ég sérstaklega minnast á Austurland. Á Eiðum er nú fjölsóttur gagnfræðaskóli, og hefur þessi staður verið menntasetur allt síðan búnaðarskóli var stofnaður þar árið 1880. Og þótt allmargir kaupstaðir eða bæir séu á Austurlandi, hygg ég, að Austfirðingar mundu ekki hvað sízt kjósa, ef ákveðið yrði að reisa menntaskóla á Austurlandi, að hann yrði á Eiðum. Þá álít ég, að við uppbyggingu menntaskóla á Austurlandi ætti að hafa sömu aðferð og notuð var við að koma á fót menntaskóla á Akureyri, sem sé að byrja á framhaldskennslu og síðan auka við hana, eftir því sem ástæður leyfa, því að ég álít hentugra fyrir þá unglinga, sem eiga ekki hægt um vik með að sækja nám til Rvíkur eða langar leiðir, að eiga þess kost að menntast nærri heimkynnum sínum og fá síðan að ganga upp eftir því, sem ástæður leyfðu og þörf væri á. Hv. 2. þm. Árn. (EE) lýsti þeirri afstöðu sinni hér, sem okkur var ekki kunn frá störfum hans í n., að hann mundi ef til vill koma fram með brtt. við frv. við 3. umr., er fjallaði um það, að næsti menntaskóli yrði reistur í sveit á Suðurlandi. Ég býst við því, að ég og aðrir hv. þm. séum sammála um það, að rétt sé að stefna að því, að menntaskóli verði reistur í sveit, til þess að þeir nemendur, sem kjósa heldur að stunda menntaskólanám sitt þar, eigi þess kost, en vil leyfa mér að benda á í sambandi við afstöðu hv. 2. þm. Árn., að nú þegar er hafin framhaldskennsla á Laugarvatni og því ekki sérstök ástæða til að reisa menntaskóla í sveit í nágrenni Rvíkur, heldur einmitt annars staðar á landinu, þar sem nemendur eiga erfiðara með að sækja nám til Rvíkur en úr þessu næsta nágrenni hennar. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, nema eitthvað sérstakt komi fram, sem gefur mér ástæðu til að taka til máls síðar.

Forseti (Bst) : Flm. brtt. á þskj. 142 hefur tjáð mér, að hann taki hana aftur til 3. umr. a. m. k. ef umr. lýkur nú, og liggur því sú brtt. ekki hér fyrir til umr.



Herra forseti. Ég man ekki svo vel, hvernig umr. stóð síðast. En hitt er mér ljóst, hvaða þskj. hér er um að ræða. Og það hefur verið rætt um þetta mál í menntmn. þessarar hv. d., og ég hef áskilið mér óbundnar hendur um afstöðu mína til málsins. Ég gerði það af því, að eins og frv. liggur fyrir, um það, að þessir skólar skuli vera fjórir eða fimm í landinu, þá hrýs mér hugur við svo hraðri aukningu á menntaskólunum. Það er ekki af því, að ég viðurkenni ekki, að full rök séu fyrir því, að aðstaða ungra og framgjarnra manna sé mjög mismunandi til náms í menntaskólum í þessu landi. Og ef hægt væri að liðka til á þann veg, að þeir sem hæfastir væru til að stunda stúdentsnám, fengju tækifæri til þess að geta það, hvar sem þeir annars eiga heima á landinu, þá væri slíkt mjög æskilegt. En það má setja lög um það atriði á misjafnlega hentugan veg, og má kannske líka kaupa þetta of dýru verði og þannig, að það komi ekki að eðlilegum notum. Og þó að segja megi, að auðveldast sé fyrir nemendur að sækja nám heimanað, fyrir þá sem hafa aðstöðu til þess, þá álít ég of dýru verði keypt að jafna aðstöðumuninn í þessu efni með því að fjölga menntaskólunum úr tveimur allt í einu upp í kannske fimm. Stúdentaframleiðslan í landinu þarf að vera eðlileg. Hún er nú úr þremur skólum í landinu, því að Verzlunarskólinn hefur rétt til að útskrifa stúdenta, og sýnist hún vera að höfðatölunni til nóg. Ég geri fyrirvara um það, hvort þeir menn, sem náð hafa stúdentsprófi, eru þeir, sem hentugast er frá þjóðhagslegu sjónarmiði, að nái því framar öðrum mönnum í landinu. Um slíkt verður seint nokkuð sannað. En ef setja á niður nýja menntaskóla á Ísafirði og Eiðum, þarf að athuga mjög vel, hvort nóg kennaralið væri fyrir hendi til þess. Ef slíkir skólar hafa ekki sæmilegum kennurum á að skipa, er verr farið en heima setið að stofnsetja þá. Og þetta er verulegt atriði í málinu. Jafnvel segja sumir, að ekki megi tæpara standa, að nóg kennaralið sé fyrir hendi til þess að annast kennslu í þeim menntaskólum, sem til eru nú. Þetta kann að vera rangt. En gott væri að fá skýringar á þessu, sem ég ber hér fram eftir umsögn, en ekki eftir eigin reynslu. Ég hygg, að stúdentar séu nógu margir að höfðatölu, og að þrátt fyrir allt okkar skólakerfi sé það á allt öðru sviði, sem menn hafa ekki fengið nægilega undir búningsmenntun hér á landi fyrir lífsstarf sitt. Ég vildi gjarnan að Vestfjarðarkjálkinn, sbr. till. um Ísafjörð, og Austfirðingafjórðungur, sbr. till. um Eiða, nytu sem beztra möguleika um fræðslu unga fólksins. 

Mundi ekki menntaskóli koma að sama gagni á Eiðum?

. Ef till. koma um það, eru þær til umr. Og á það er að líta, að mér hefur ekki verið falið neitt í sambandi við menntaskála á Suðurlandi. Það er ekki sérstakur áhugi fyrir því meðal Sunnlendinga, að þar verði settur menntaskóli. Það er allt annað skálakerfi, sem þeirra áhugi er fyrir. En ég vildi opna dyrnar fyrir því, að reynt væri, hvort sveitin markaði stúdentafræðslunni nokkuð annan farveg en kaupstaðirnir gera.



Herra forseti. Það hefur mjakazt heldur seint áfram þetta frv., eins og fleiri mál hér á Alþ. Frv. var útbýtt þann 3. nóv. fyrra árs. Til 1. umr. kom það fram 6. nóv. Þá var því vísað til 2. umr. og menntmn. Menntmn. hélt fljótlega fund um málið. En með því að þá hafði ýmsum spurningum, er málið snertu, verið beint til n., var ákveðið að senda það til umsagnar fræðslumálastjóra og mþn. í skólamálum, m. a. til þess að fá svör við áður nefndum spurningum. Eftir að svör höfðu borizt frá þessum aðilum, var hvað eftir annað boðað til fundar í menntmn., og var rætt um málið, en jafnan vantaði þar til nefndarstarfa fulltrúa Sjálfstfl. Þar sem um allþýðingarmikið mál var að ræða, þótti rétt að afgreiða málið á fundi fullskipaðrar n., ef unnt væri, eða a. m. k. fá það rætt að öllum nm. viðstöddum. En þrátt fyrir margítrekaðar tilraunir í þessa átt tókst það aldrei. Loks - þann 16. febr. hygg ég að það hafi verið - náðust þó fjórir nm. á fund. og var frv. þá afgr. með sameiginlegri afstöðu þriggja nm. og þar með meiri hl. menntmn., en einn tók ekki afstöðu til málsins og áskildi sér rétt til að gera síðar grein fyrir atkv. sínu. Hefur þessi nm., hv. 2. þm. Árn. (EE), nú lýst afstöðu sinni hér í hv. d., og skildist mér af hans löngu grg., að hann mundi varla greiða málinu atkv., nema með einhverri breyt., sem hann óljóst gerði grein fyrir og boðaði, að hann mundi bera fram við 3. nmr. Loks komst málið á dagskrá á ný 23. febr. Þá bar annað mál svo brátt að, að frsm. menntmn. gafst rétt með naumindum tóm til að ljúka máli sínu, og þó aðeins með því að stytta ræðuna. Ástæðan var sú, að sá sjaldgæfi atburður gerðist, að með mikilli fyrirhöfn hafði tekist að smala öllum dm. til atkvgr. um mál, sem mikið þótti við liggja að geta stöðvað, og varð því að rjúfa umr. um þetta mál, til þess að ljúka atkvgr. hins málsins, sem hvað eftir annað hafði orðið að fresta vegna fjarvista þm. Í það sinn var því þetta mál tekið af dagskrá og umr. frestað. Þann 24. febr. kom málið aftur á dagskrá og var enn tekið af dagskrá. Þann 27. febr. sést það enn á dagskrá og er þá einnig tekið af dagskrá og nú að beiðni hæstv. fjmrh. vegna fjarveru hæstv. dómsmrh. Nú, hinn 1. marz. er þá málið enn þá einu sinni komið á dagskrá og til umr., hvort sem afgreiðsla fæst á því í þetta sinn eða ekki. Ég taldi rétt að rekja þessa sögu seinlætis og vafninga, ekki af því, að hún sé einstök í þessu máli, heldur miklu fremur vegna hins, að hún er hin sameiginlega skipbrotssaga flestra mála, sem einstakir þm. flytja og þingið á um að fjalla. Mönnum liggur við að sturlast og missa alla þolinmæði af að sitja hér dag eftir dag, viku eftir viku og mánuð eftir mánuð og hafast ekkert að, vegna þess að allt stendur fast. Þm. hafa ekki tíma mánuðum saman til þess að mæta á fundum þeirra n., sem þeir hafa verið kosnir I. og ekki heldur tíma til að mæta á þingfundum til að greiða atkv. um þau fáu mál, sem úr dauðadái nefndanna rakna seint og síðar meir. Þegar í óefni er svo komið, eru forsetar beðnir dag eftir dag. Í hverju málinu á fætur öðru, að bíða nú með atkvgr. í dag, því að þennan eða hinn þm. vanti - og venjulega fleiri en einn. Það er því ekki réttmætt, þegar forsetunum er í opinberum ádeilugreinum kennt um værð Alþ. Þar eru aðrir sekari, eins og hrakningasaga þessa máls sýnir. Það eru þm. almennt, sem stefna heiðri Alþ. í voða með vanrækslu í nefndarstörfum og þingfundasókn. Og slíkar vanrækslur ásamt þeim silabrag í lausn allra vandamála, sem ávallt fylgir sambræðslustjórnum, eru tvímælalaust orsakir þeirrar værðar, sem nú er orðin höfuðeinkenni á störfum Alþ. á þessari öld hraðans allt í kringum okkur. Þetta var nú um meðferð málsins fram til þessa, en nú hverf ég að efni þess. Er þá held ég rétt að geta þess fyrst, að nokkru eftir að við hv. þm. N-M. bárum fram frv. okkar, bar hæstv. dómsmrh. fram brtt. við það. Sú till. er á þskj. 142. Leggur ráðh. til, að 1. gr. menntaskólal. orðist svo: „Menntaskólar skulu vera í Reykjavík og á Akureyri. Ef fé er veitt til þess í fjárl., er heimilt að koma upp fleiri menntaskólum, þar sem Alþingi þá ákveður. Menntaskólinn í Reykjavík skal vera á sama stað og nú er, en heimilt er að reisa í Reykjavík fleiri skóla samkv. ákvæðum næstu málsgr. á undan. Kostnaður við stofnun og rekstur menntaskóla greiðist úr ríkissjóði.“ Það, sem fyrir ráðh. vakir með brtt. þessari, er þá í fyrsta lagi það að koma í veg fyrir, að lögfest verði menntaskólasetur í öllum landsfjórðungum. „Menntaskólar skulu vera í Reykjavík og á Akureyri,“ segir hann. Þannig vill hann meira að segja láta fella niður ákvæði gildandi laga um menntaskóla í sveit á Suðurlandi, þegar fé sé veitt til þess á fjárl. Heimild vill þó ráðh. hafa í l. til að koma upp fleiri menntaskólum, þar sem Alþ. þá ákveður, þegar þar að kemur. En nú á þessari stundu má enginn stafkrókur frv. benda á neinn ákveðinn stað vestanlands, sunnan- eða austanlands. Hins vegar finnst ráðh. ekki nóg, að 1. gr. laga um menntaskóla byrji á menntaskóla í Rvík. Hún verður líka að enda á ákvæðum um, á hvaða þúfu Menntaskólinn í Rvík skuli vera staðsettur í framtíðinni. Í niðurlagi gr. vill ráðh. líka hafa ákvæði, sem bendi sérstaklega til hinna óljósu ummæla fyrr í gr. um heimild til að fjölga menntaskólum, og áréttar hann þar í till. sinni, að þau eigi að þýða það, að heimilt sé að reisa í Rvík fleiri menntaskóla. Þetta virðist mér vera efni brtt. á þskj. 142. Á fundi menntmn. var till. rædd. og töldu engir nm. það vera lagasetningaratriði, hvar í Rvík menntaskóli skyldi vera settur. Ákvörðun um það hlyti miklu fremur að heyra undir stjórnarvöld Rvíkur og í annan stað koma sem beint framkvæmdaatriði undir fræðslumálastjórnina. Auk þess skildist mér, að nm. teldu þetta heita ágreiningsatriði Reykvíkinga, svo fjarskylt efni frv., að það ætti ekkert erindi inn í menntaskólalögin. Þeir menntamálanefndarmenn, sem að nál. standa, telja því, að till. á þskj. 142 beri að fella, þar sem efni hennar samrýmist á engan hátt efni frv. Hv. frsm., 8. landsk. (ÁS), tók það fram, að n. hefði ritað bæði fræðslumálastjóra og mþn. í skólamálum bréf vegna fyrirspurnar. sem hv. 1. landsk. bar hér fram við 1. umr. málsins. Svör bárust frá báðum þessum aðilum, og er það ekki n. sök, að fremur lítið var á svörum þessara aðila að græða. Fræðslumálastjóri kvaðst hafa leitað til skólastjóra menntaskólanna og upplýsingaskrifstofu stúdentaráðs og fengið þau svör, að ekki væri unnt á skömmum tíma að fá fullnægjandi svör nema við nokkrum þeim spurningum, sem fram væru bornar. Vil ég vænta þess, að hv. 1. landsk. sætti sig við þau svör, sem hægt var að afla, þótt ófullkomin væru, enda skal það fram tekið, að ekkert hefði n. verið kærara en að unnt hefði reynzt að upplýsa allt sem bezt varðaði þetta mál. Held ég líka, að allt, sem verulegu máli skiptir fyrir afgreiðslu þess á þessu stigi, megi heita nokkurn veginn fullljóst. Ég er sannfærður um það, að framgangi málsins er það hollast, að það sé grannskoðað og athugað sem vandlegast frá öllum hliðum. Réttlætismál eins og þetta græðir en tapar ekki á gaumgæfilegri athugun. Í svörum mþn. er það látið í ljós, að það muni verða dýrara að hafa fleiri og smærri menntaskóla en fáa og stóra. Einnig dregur n. það í efa, að íbúafjöldinn á Vestfjörðum og Austfjörðum tryggi menntaskólum í þessum landshlutum nægilegan nemendafjölda. Að þessum atriðum báðum skal ég koma síðar. Þá er þess að geta, að báðum svarbréfunum, sem n. bárust, bæði frá fræðslumálastjóra og eins frá mþn., fylgdu yfirlitsskýrslur um það, hvaðan af landinu þeir nemendur voru, sem sátu í menntaskólunum báðum veturinn 1946–47, þ. e. í fyrravetur. En um það hafði einmitt verið spurt, hvaðan af landinu þeir nemendur, sem setið höfðu í menntaskólunum 3 ár, hefðu verið. Kveðst fræðslumálastjóri gera ráð fyrir því, að svipað því sem í þessari skýrslu kemur fram hafi hlutfallið verið þau þrjú ár, sem um var spurt. Þó játar hann, að ekki hafi unnizt tími til að sannprófa það. Ég skal taka það fram, að ég er mjög ánægður með að hafa fengið þessa skýrslu frá fræðslumálastjóra, þó að hún sé engan veginn tæmandi. Um eitt atriði er hún þó beinlínis villandi. Eins og allir vita, útskrifar Verzlunarskóli Íslands einnig stúdenta og hefur gert það í nokkur ár. Þessa er að engu getið í skýrslunni, og gefur hún þannig beinlínis ranga hugmynd um tölu menntaskólanemenda í höfuðborginni og þá jafnframt ranga. þ. e. of lága hlutfallstölu menntaskólanema hér miðað við íbúatölu hér í Rvík. Röng verður því hlutfallstala Rvíkur líka af þessum sökum, miðað við hlutfallstölur annarra staða á landinu. Þetta ber mjög að harma, þar sem hér er um að ræða skýrslu frá sjálfri fræðslumálastjórninni, skýrslu sem vitað var, að nota átti sem óyggjandi sönnunargagn um undirstöðuatriði í mikilvægu máli. Samkvæmt viðtali, sem ég hef átt við skólastjóra Verzlunarskólans, herra Vilhjálm Þ. Gíslason, eru nú 27 nemendur í tveimur efstu bekkjum Verzlunarskólans. Þetta þýðir það, að ef miðað væri þar við fjögurra vetra lærdómsdeild, eins og í menntaskólanum í Rvík og eins og skólalöggjöfin nýja ætlast til, þá væri þarna um 54–60 nemendur að ræða við menntaskólanám. Sýnir þetta, að þarna er því um miklu meira en smáónákvæmni að ræða í umræddri skýrslu. Þá er þess enn að geta, að ekkert minnist fræðslumálastjóri á það í bréfi sínu eða í sambandi við skýrsluna, að við Laugarvatnsskólann starfar nú í vetur einn bekkur menntaskóla samkvæmt sérstöku leyfi ráðh. Er þar að vísu ekki um háa tölu nemenda að ræða, enda fyrsta tilraun, og ekki auglýst um starfrækslu þessarar deildar fyrr en rétt áður en skólar tóku til starfa s. 1. haust. Samkvæmt símskeyti Bjarna Bjarnasonar skólastjóra á Laugarvatni til mín, dags. 19. des. s. l., eru 8 nemendur í Skálholtsdeild Laugarvatnsskólans, en svo nefnist hinn nýi vísir að menntaskóla Sunnlendinga, sem þegar er farinn að skjóta rótum og vaxa úr grasi að Laugarvatni. Væri þarna um fjóra árganga að ræða aðeins með 8 nemendur í hærri ársdeild, og þarna ekki gert ráð fyrir neinum vexti frá hinum fyrsta vísi, sem auðvitað væri þó rangt, þá væri þarna samt um 32 menntaskólanemendur að ræða. Hefur þetta því þýðingu í þessu máli, þegar verið er að mynda sér skoðanir um hlutfallsaðstöðu íbúa Rvíkur og nágrennis hennar til menntaskólanáms miðað við t. d. sams konar aðstöðu Vestfirðinga og Austfirðinga. Sé þeim nemendum, sem menntaskólanám stunda í Verzlunarskólanum, bætt við nemendur Menntaskólans í Rvík, verða það 500 nemendur samtals og verður þá hlutfallstala höfuðborgarinnar, miðað við 50 þús. íbúa, rétt 1% menntaskólanemenda, eða 10 af þúsundi, en ekki 0,72%, eins og í skýrslunni segir. Skýrslan frá fræðslumálastjóra er samt að mínu áliti sterkt sönnunargagn í þessu máli. Hún sýnir að Rvík skilar hlutfallslega nálega fjórfalt fleiri unglingum til menntaskólanáms en Ísafjörður, og að Akureyri, hitt menntaskólasetrið, skilar meira en sexfalt fleiri unglingum til menntaskólanáms en Ísafjörður. Kaupstaðirnir Ólafsfjörður og Siglufjörður hafa hátt hlutfall og sömuleiðis sýslufélögin til beggja handa við Akureyri. Alveg sömu sögu er að segja um kaupstaðina í námunda við Rvík. Hafnarfjörð og Akranes. Þeir hafa hátt hlutfall og njóta þannig bersýnilega nálægðar sinnar við menntaskólann hér. Jafnskýrt er það, að Ísafjörður og sýslurnar á Vestfjörðum gjalda fjarlægðar sinnar og einangrunar í þessu efni mjög tilfinnanlega. Skýrslan sýnir, að hlutfallið milli íbúatölu Rvíkur og menntaskólanemenda þar er 0,72%. En með nemendum Verzlunarskólans verður hlutfallstala höfuðborgarinnar 1%, eins og fyrr segir. Hlutfallstala Akureyrar er hins vegar 1,81%. Meðaltala kaupstaðanna er 0,72% og meðaltala sýslufélaga 0.36%, en meðaltala landsins alls er 0,56%. Hins vegar er meðalhlutfallstala Ísafjarðar aðeins 0,28%, meðaltala sýslufélaganna á Vestfjörðum 0,16% og meðaltala Vestfjarða allra 0,19%. Á Vestfjörðum er Strandasýsla harðast úti með 0,05%. Á Austfjörðum er sömu sögu að segja. Múlasýslur báðar og Skaftafellssýslur eru með mjög lágar hlutfallstölur. Af þessu er bert, að ef menntaskólar kæmu á Vestfjörðum og Austfjörðum, mundi aðstaða unga fólksins til að stunda menntaskólanám eins og hæfileikar standa til jafnast mjög verulega, og er það fullkomið sanngirnis- og réttlætismál. Vil ég enn undirstrika þau ummæli hæstv. dómsmrh. (BBen), er hann lét falla í umr. um mál þetta í vetur, þegar það var lagt fyrir d. Hann sagði : „Ytri aðstæður, svo sem efnahagur eða það, hvar menn eru búsettir á landinu, eiga ekki að ráða embættismannavali þjóðarinnar eða því, hverjir geti notið menntaskólanáms.“ Þetta er hverju orði sannara, en hingað til hefur þetta þó ráðið óeðlilega miklu um embættismannaval þjóðarinnar. Efnahagur og búseta hafa útilokað fjöldamarga bráðgáfaða unglinga á Vestfjörðum og Austfjörðum frá að stunda langskólanám. Eru mér slík dæmi mörg kunn frá 10 ára skólastjórn fjölmenns gagnfræðaskóla á Vestfjörðum. Ég gat þess í upphafi máls míns, að ég mundi síðar víkja að svari mþn. í skólamálum. Nú vil ég efna það, en - get þó orðið fremur fáorður um það. Svari n. fylgdi afrit af sömu skýrslunni og um hefur verið rætt hér á undan, og einnig var fskj. með bréfi fræðslumálastjóra. Er skýrsla sú, eins og áður er að vikið, óhrekjandi sönnun þess, að aðstaða unga fólksins til menntaskólanáms sé næsta ójöfn, svo að fyllsta þörf sé úr að bæta. Að öðru leyti taldi n. sig ekki geta mælt með nýjum menntaskóla á Ísafirði og Eiðum. Í fyrsta lagi af því, að tveir slíkir skólar yrðu dýrari en færri menntaskólar og stærri, og svo af því, að þeir teldu ekki líkur til, að menntaskólar á þessum stöðum fengju nægilega marga nemendur. Báðar þessar staðhæfingar eru vægast sagt næsta vafasamar. En þegar slíkur aðili sem mþn. í skólamálum setur fram slíkar fullyrðingar, tel ég samt rétt að ræða þær nánar. Það má nú telja víst, að sú lausn verði á menntaskólanáminu hér, að gamla menntaskólahúsið verði notað sem framtíðarskólahús. Því fylgir kaup á mikilli lóðarspildu í miðbænum. Upplýst er, að sú lóðarskák, sem þar takmarkast af næstu götum, muni með þeim byggingum, sem á henni eru. kosta 5–6 millj. kr. Fyrir þá upphæð - ég mundi jafnvel vilja segja fyrir helming þeirrar upphæðar mætti byggja hæfilega stóra menntaskóla bæði á Eiðum og Ísafirði. En þá væri þó eftir bygging ýmissa viðbótarbygginga, og þær mundu kosta mikið fé, margar millj. í viðbót, ef byggja ætti upp framtíðarlandsskóla móti Akureyrarskólanum. En verði engir skólar byggðir vestanlands og austan, yrði auk þess byggður hér annar menntaskóli, eins og þegar hefur verið farið fram á. Stofnkostnaðurinn væri ekki meiri, þótt skólarnir yrðu fleiri og smærri. Um rekstrarkostnaðinn er það að segja, að eftir að skóli hefur náð þeirri stærð, að bekkir séu fullskipaðir, dregur ekki úr rekstrarkostnaði með vaxandi stærð, heldur þvert á móti. Eftir því sem skólar verða stærri umfram meðalstærð, fer fleira og meira í súginn, enda skiljanlegt, að stjórn verði lausari og nái til færri smáatriða. En margt smátt gerir þó eitt stórt, eins og spakmælið segir. Þessi varð og niðurstaða menntaskólakennara í vetur, er þeir skrifuðu um einn eða tvo menntaskóla í Rvík. Stórt bákn mundi verða dýrara, mundi verða dýrara í rekstri, sögðu þeir, en tveir skólar af hóflegri stærð. Þessu hefur ekki verið mótmælt og verður heldur ekki hnekkt með rökum. Fullyrðing mþn. um. að fleiri og smærri skólar yrðu dýrari, styðst því ekki við góð og gild rök, hvort sem litið er á stofnkostnað eða rekstrarkostnað. - Skal ég svo ekki eyða fleiri orðum að því atriði. En þá er það nemendafjöldinn. Ég hef áður látið í ljós, að reynsla bendi til, að í gagnfræðaskóla með ca. 300 nemendur komi um það bil 15 nemendur á ári með góðum hæfileikum til menntaskólanáms. Þótt talan sé ekki há, gætu kannske einhverjir samt álitið, að hún væri ýkt, og skal ég því sanna mál mitt um þetta atriði og nota til þess skýrslu fræðslumálastjóra. Flestum kennurum mun koma saman um það, að æskilegasta nemendatala - til góðs árangurs af kennslu - sé um 20–25 nemendur í bekk. Ef reiknað er með hlutfallstölu landsins alls, ætti Ísafjörður og nágrannasýslur hans að hafa ca. 70 menntaskólanemendur. Væri Dalasýsla tekin með og miðað þar við meðaltal sýslufélaganna, ætti hún að koma út með 9 nemendur, og verður þá þarna um að ræða rétt um 80 menntaskólanemendur. eða 20 í bekksögn. Réttara væri þó að taka Ísafjörð sér, annaðhvort með hlutfallstölu Akureyrar eða Rvíkur, og væri þá réttara að gera þar samanburðinn við þann kaupstaðinn, sem sambærilegri er um flesta hluti, sem sé Akureyri. Þá kæmi dæmið þannig út: Ísafjörður með 60 nemendur, en með meðaltölu sýslnanna yrðu það 33 nemendur. Þannig reiknað yrðu þá Vestfirðirnir samtals með 93 nemendur, það er í bekksögn 23–24 nemendur. Væri Dalasýsla meðtalin með 9 nemendur, eins og í fyrra dæminu, væri þannig um 102 nemendur að ræða, eða 25–26 nemendur í bekk. Nú hefur með þessum tölum ekki verið tekið tillit til þeirrar breytingar, sem verður með framkvæmd skólalöggjafarinnar nýju á næstu árum. En sú breyting, að unglingaskólar koma upp í öllum kauptúnum, og reyndar í flestum sveitarfélögum líka, mun auka mjög tölu þeirra, sem miðskólaprófi ljúka. En það þýðir, að allar þær tölur sem hér hefur verið miðað við, verða mun hærri að fáum árum liðnum. Það er því út í bláinn sagt hjá mþn. og varpað fram að óathuguðu máli, er hún telur að grundvöll skorti fyrir menntaskóla á Vestfjörðum vegna of lítillar aðsóknar. Um Austfirði er það að segja, að fólksfjöldi er að vísu nokkru minni í fjórðungnum, en á það má benda, að vafalaust mundi menntaskóli á Eiðum með heimavistum fá nemendur víðs vegar af landinu, og ekki aðeins úr sveitum, heldur einnig úr kaupstöðum landsins. Með þessum orðum þykist ég hafa leitt rök að því, að hvorug mótbára mþn. sé vel rökstudd, og skal ég ekki eyða fleiri orðum að því. En hinu er ég mest hissa á, að n. skuli ekki jafnframt því sem hún sá ástæðu til að flíka þeirri vafasömu skoðun sinni, að dýrara verði að hafa fleiri menntaskóla og smærri, víkja einu orði að því, hvað sé uppeldisfræðilega réttari leið og farsællegri, að hafa menntaskóla fleiri og smærri eða færri og stærri. Það er þó meginatriði málsins og furðulegi, að n. skuli hafa gleymt þeirri hlið þess eða leitt hana hjá sér. En um það atriði er sama, hvaða uppeldisfræðingar væru spurðir og hvar sem væri í heiminum, að hin stóru skólabákn hafa hvarvetna gefizt illa sem uppeldisstofnanir og eiga nú formælendur fáa meðal skólamanna. Einn nm. í hv. menntmn. varpaði fram þeirri spurningu, hvort ekki gæti hugsazt, að af staðsetningu menntaskóla í öllum landsfjórðungum leiddi viðsjárverða örvun til menntaskólanáms. Þetta viðhorf er sjálfsagt að athuga. Nú öðlast allir þeir unglingar rétt til menntaskólanáms, sem ljúka miðskólaprófi. Enginn hefur lagt til að breyta þeim lagaákvæðum hið minnsta. Staðsetning menntaskólanna í öllum landsfjórðungum fjölgar því ekki miðskólaprófsfólki um einn einasta. Aðeins er hugsanlegt, að af því leiði það, að fátækir nemendur, sem þessa prófraun hafa staðizt austanlands eða vestan, þurfi ekki að gjalda fátæktar sinnar eða þess, hvar þeir eru búsettir, og geti notað rétt sinn til framhaldsnáms, ef menntaskólarnir eru í öllum landsfjórðungunum, en yrðu annars að neita sér um það. Ég skal taka það fram, að ég tel, að strangar námskröfur eigi að gera til þeirra unglinga, sem leggja út á braut langskólanáms. Og fyrir því er vissulega séð í nýju skólalöggjöfinni. Miðskólaprófið er að allra dómi, sem það hafa kynnt sér, langþyngsta prófraun á öllum námsferlinum, að undanteknu háskólaprófi. Og ég tel, að þannig eigi það líka að vera. Það próf standast engir aðrir en þeir, sem gæddir eru mjög góðum námsgáfum eða varið hefur verið miklu fé til að kaupa vit í, með mikilli ítroðslu og aukakennslu. En það er hvergi algengara en einmitt hér í Rvík, og mælir það reyndar sízt með því að staðsetja stærsta menntaskóla landsins hér. Eins og nú standa sakir, hefur rektor menntaskólans hér verið skipað að taka við öllum þeim, sem lokið hafa miðskólaprófi og um skólavist sækja. Af þessu leiðir það, að það eru miðskólaprófin, sem ráða tölu menntaskólanema á hverjum tíma. Ef menntaskólarnir eru aðeins á Akureyri og í Rvík. eru nemendur bara keyptir þangað og þeir skólar þandir út eftir þörfum landsins alls. Með því móti gætu aðeins nokkrir fátækir unglingar í afskekktum héruðum eða landshlutum útilokazt frá langskólanámi, en þó kæmi það jafnan á skýrslum, að engum hefði verið synjað um skólavist, eins og rektor hefur nú upplýst vegna spurningar, sem til hans var beint um það atriði. Einnig hefur það verið rætt, hvort örðugleikar á að fá næga kennara til menntaskólanna gætu ekki staðið í vegi fyrir framkvæmd málsins, þó að frv. þetta væri samþykkt. Það er rétt, að ef hinir nýju menntaskólar væru með mjög fáa nemendur, svo að bekksagnir fengjust ekki fullskipaðar, þyrfti fleiri kennara með fleiri skólum. En ef bekksagnir eru fullskipaðar, þarf ekki fleiri kennara til að kenna því fólki, sem miðskólaprófi lýkur, þó að kennslan fari fram í fleiri skólum og smærri. Það þyrfti t. d. nákvæmlega jafnmarga kennara til að kenna 2000 nemendum í einum skóla með þeim nemendafjölda og í 10 skólum, sem hver um sig hefði 200 nemendur. Þetta skilja allir, og þarf ekki að eyða fleiri orðum að því. Nú skal ég fara að stytta mál mitt. Þó vil ég að lokum minna á það, að bæjarstjórn Ísafjarðar hefur sent Alþ. svo hljóðandi áskorun, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn Ísafjarðar samþykkir að skora á hið háa Alþingi að samþykkja frv. það til l. um menntaskóla, er þeir Hannibal Valdimarsson og Páll Zóphóníasson flytja. Jafnframt samþykkir bæjarstjórnin. að ákveðið verði að reisa menntaskóla á Ísafirði. og er hún þess reiðubúin að leggja skólanum til ókeypis lóð á hentugum stað.“ Ályktun þessi var gerð með samhljóða atkvæðum bæjarfulltrúa úr öllum stjórnmálaflokkum, sem þar eiga sæti. Svo mikla áherzlu lagði bæjarstjórnin á, að málinu væri fylgt fast eftir, að hún fól tveimur bæjarfulltrúum - einum fyrir hönd meiri hlutans og öðrum frá minni hlutanum - að semja ýtarlegan rökstuðning með áskoruninni. Hefur hv. menntmn. kynnt sér áskorun þessa ásamt grg. Það sýnir einnig áhuga Ísfirðinga fyrir þessu máli, að ég hef fengið fjölda bréfa, þar á meðal frá ákveðnum pólitískum andstæðingum mínum, þar sem ég er hvattur til að fylgja málinu fast fram og fullvissaður um almennan áhuga í héraði fyrir framgangi þess. Ég get því fullvissað hv. alþm. um það, að hvort sem brugðið verður fæti fyrir mál þetta nú eða ekki, þá er það víst, að gegn því verður ekki staðið til lengdar. Það er fullsannað, að nemendafjöldi er þegar fyrir hendi - og mun stóraukast, þegar unglingaskólarnir eru alls staðar teknir til starfa samkvæmt nýju skólalöggjöfinni. Það er sannað, að bezt sé séð fyrir jafnréttisaðstöðu íslenzkrar æsku til menntunar með menntaskóla í hverjum landsfjórðungi. Og það er einnig sannanlegt, að uppeldishlið málsins er betur borgið með fleiri skólum og smærri en færri og stærri. Þegar á öll þessi meginatriði er litið, get ég ekki efazt um úrslit málsins í þessari hv. d. og læt því lokið máli mínu í þetta sinn.



Herra forseti. Það má vel vera, að menntaskólar eigi að verða fimm í framtíðinni og rétt sé að reisa þá á þeim stöðum, sem lagt er til í frv., en það liggja bara fyrir nærtækari verkefni, og þess vegna tel ég ekki ástæðu til að lögfesta frv. sem þetta, og mun því greiða atkv. á móti því. Það er röng stefna að hafa menntaskólana fleiri en þörf krefur og ástæður leyfa, og það rýrir áreiðanlega gildi stúdentsmenntunarinnar. Hv. 3. landsk. hélt því fram, að skólar ættu ekki að vera mjög stórir, og þetta er rétt, ef skólarnir fara yfir visst mark. Að mínu áliti er skóli með fimm hundruð nemendur heppilegur. Með því að hafa skólann það fjölmennan, er hægt að nýta til fulls fullkomna kennslukrafta í hverri grein, og miklu betur en í fámennari skólum. Hv. þm. hélt því fram, að eftir að bekksagnir væru fullskipaðar, þyrfti ekki fleiri kennara, þó að skólarnir væru fámennir, en þetta er ekki hægt að leysa með einfaldri samlagningu, því að það er áreiðanlega erfiðara að fá vandaða kennslu, ef sá háttur er á hafður. T. d. mundu starfskraftar kennara ekki nýtast eins vel, því að það er of lítið verkefni fyrir valinn stærðfræðikennara að kenna í þremur bekkjum, en ekki líklegt, að hann kærði sig um að taka að sér aðra kennslu. En auðvitað er það aðalatriðið að fá sem vandaðasta kennslukrafta. Verkefni það, sem nú liggur fyrir og er aðkallandi, er að byggja menntaskóla í Rvík. Og bygging menntaskóla í Rvík með 500 nemendum fullnægði þörfinni í bili. Að sjálfsögðu yrði þessi skóli að hafa heimavist, sem tæki við nemendum utan af landi, en ef heimavist væri fyrir hendi, þar sem nemendur hefðu nægilega og ódýra aðbúð, skiptir ekki verulegu máli, hvort skólinn er hér í Rvík eða einhvers staðar annars staðar, þar sem nemendurnir hljóta að verða að dvelja frá heimilum sínum. Það vantar ekki einungis húsnæði fyrir skóla hér, heldur vantar líka fullkomin kennslutæki, og það er auðveldara að afla þeirra í einn fjölmennan skóla en marga litla. Hvort fleiri eða færri stúdentar útskrifast utan af landsbyggðinni, ræðst ekki af því, hvar skólarnir eru staðsettir, heldur ræður það úrslitum, hvaða möguleikar eru til að sækja skólana, og það er þess vegna aðstaða nemenda utan af landi, sem veldur því, hve fáir koma þaðan. Og þessi aðstöðumunur stafar af því, að það eru ekki til heimavistir, sem geta tekið við þessum nemendum. Það er því aðkallandi verkefni að bæta aðstöðu landsbyggðarinnar með því að koma upp þægilegri og ódýrri heimavist hér í Rvík, sem gæti tekið við nemendunum utan af landi. Röð verkefnanna í þessu máli er því í fyrsta lagi að byggja menntaskólahús í Rvík. Hv. 3. landsk. sagði, að ákveðið væri að byggja nýtt skólahús á gömlu lóðinni og nota gamla skólahúsið. Ég álít mjög misráðið að leggja í þann kostnað, sem af því mundi leiða, sem auk þess mundi sennilega verða það mikill, að hægt væri að byggja fyrir hann meira en einn skóla. Ég get ekki skilið, að þetta eigi að verða tilfinningamál, enda munu flestir vera því sammála, þegar þeir athuga málið í rólegheitum. Þegar lokið væri þessu fyrsta verkefni, að byggja fullkominn skóla hér í Rvík, þá kæmi að því, sem væri þá annað verkefnið, að reisa heimavist hér fyrir nemendur utan af landi, þar sem þeir gætu haft góða og ódýra aðbúð. Þriðja verkefnið gæti svo ef til vill verið að byggja menntaskóla í sveit. Ég álít misráðið að lögfesta nú þetta frv. og tel, að það gæti orðið til þess að tefja eðlilegan gang þessara mála. Hvað snertir brtt. frá dómsmrh., þá lít ég á hana sem svo mikla fjarstæðu, að hún komi ekki til mála, og vænti ég að þm. taki hana ekki alvarlega. Annars er hún víst tekin aftur til þriðju umr., og mun þá væntanlega gefast tækifæri til að ræða hana.



Herra forseti. Mér þykir rétt að gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Ég vil byrja á því að gera aths. við meðferð málsins, því að hún virðist vera harla einkennileg. Málið kom til menntmn. Ed. þann 6. nóv. s. l. Nú er búið að útbýta frá n. áliti, þar sem afstaða er tekin með þessu máli, þó að upplýst sé, að 2. þm. Árn. sé á móti málinu og 1. þm. Reykv. hafi ekki tekið þátt í afgreiðslu þess. Það má kannske segja, að þetta skipti ekki miklu máli, en það virðist þó harla einkennilegt að senda málið til umsagnar og láta ekki fylgja því nein skjöl, svo að þm. gætu kynnt sér málið, en gefa þess í stað út nauðaómerkilegt nál. En svo kemur einn nm. með langa ræðu, þar sem hann mælir mjög fast með málinu, og það verður ekki annað skilið en að hinir nm. hafi drattazt með til þess að hefta ekki hinn brennandi áhuga hv. 3. landsk. Þegar rætt er um byggingu nýrra menntaskóla, þá er fyrsta atriðið að vita, hvort við þurfum á þeim að halda, en um það kom ekkert fram í fyrirlestri hv. 3. landsk., heldur lagði hann áherzlu á, að skólum yrði dreift um landið. Það hefði verið æskilegra að fá upplýsingar frá fræðslumálaráðherra, hvort raunverulega væri æskilegt, að fleiri gengju háskólabrautina. En hvorki ráðh. né fræðslumálastjóri hafa látið neitt í ljós um þetta mál, þó að þeir beri í raun og veru ábyrgð þessara mála. Ef þetta mál væri vandlega undirbúið og rannsókn hefði leitt í ljós, að nauðsyn væri að fjölga menntaskólum, þá hefði málið horft allt öðruvísi við. En ég segi fyrir mig, að ég er ekki dómbær á það. Þó að allir séu sammála um, að það sé nauðsynlegt að mennta þjóðina, þá verður bara spurningin sú, hvort rétt er, að sú menntun fari fram sem menntaskólanám og háskólanám eða með einhverjum öðrum hætti. Um hitt atriðið, það er að segja staðsetningu skólanna, ef þeir væru taldir heppilegir og nauðsynlegir, er ég algerlega ósammála frv. Ég tel það t. d. alveg vanhugsað atriði að staðsetja slíkan skóla á Ísafirði, þó að reisa ætti skóla fyrir Vestfirðingafjórðung. Reykjanes væri miklu heppilegri staður. Ísafjörður hefur engin skilyrði upp á að bjóða. Þar er ekkert landrými og ekki einu sinni hægt að fá mjólk. Staðurinn er fyrst og fremst fiskiþorp, og þess vegna teldi ég miklu nær að reisa þar fiskiðjuver, eins og rætt var um í fyrra, eða grútarbræðslu, en sízt af öllu ætti að byggja menntaskóla. Um Eiða er það að segja, að ég fæ ekki séð, að það sé heppilegt að reisa þar menntaskóla nú, meðan samgönguerfiðleikar eru jafnmiklir þar eystra og nú er, en auk þess hljóta öll skilyrði að vera margfalt erfiðari á slíkum stöðum. Ég held, að skólarnir verði að rísa þar, sem skilyrðin eru bezt og auðveldast er að búa skólann sem bezt úr garði, því að nemendurnir verða alltaf að fara að heiman alveg eins, þó að skóli væri á Ísafirði eða Eiðum, og þá verður aðalatriðið, að vel sé búið að skólanum og nemendunum. Þá má benda á, að við háskólann er fjöldi nemenda utan af landsbyggðinni. Það hafa risið upp stúdentagarðar fyrir þessa nemendur, og þessi skólaheimili hafa gefist vel, svo að það eru margir, sem jafnvel vildu heldur búa þar en heima hjá sér í bænum. Þar er ódýr húsaleiga og góð aðbúð. Slík heimili þarf að reisa við skólana, og þá verður ekki lengur talið mikilvægt atriði, hvar þeir standa, í sambandi við þá hlið málsins. Ég hygg, að ef það yrði ákveðið að bæta við einum skóla í sveit, gæti komið til álita að setja hann á einhvern þeirra staða, sem tengdar eru við sögulegar minningar. Á ég þar við Skálholt eða Hóla, en auk þess mætti nefna Rafnseyri. Hins vegar er sennilegt, að á slíkan stað yrði mjög erfitt að fá kennara. Annars er ég undrandi yfir, að 1. þm. Eyf. skuli fylgja þessu frv. án fyrirvara. Ég minnist þess, að hann hefur mjög ráðizt á eyðslusemi fyrrv. stjórnar, og ég veit ekki betur en miðstjórn flokks hans hafi nú gefið út nýja vasabók til þess að skýra frá, hversu illa hafi verið farið með fé landsmanna. En það er einmitt ein aðalfjárfesting fjárhagsráðs nú, sem fer til fræðslumálanna. T. d. á að verja nálega 17 millj. kr. til skólabygginga 1948, á meðan ekki eru áætlaðar nema 14,4 millj. til vega, en það er svipuð upphæð og varið var til viðhalds s. l. ár. Þetta framlag til skólabygginga núna er afleiðing af stjórn Ólafs Thors, sem þessi þm. sleppir engu tækifæri til að svívirða fyrir óhóf og eyðslusemi, en svo leggur hann bara sjálfur til, að byggðir verði bara hvorki meira né minna en þrír menntaskólar til viðbótar. Það virðist vera dálítið einkennilegt samræmi í þessu. Og þetta er ein af ástæðunum fyrir því, að víkja verður burt nauðsynlegum framkvæmdum við hafnargerðir og vegaframkvæmdir í landinu, að það verði að láta ganga fyrir að uppfylla þessi lagafyrirmæli. Svo er komið fram hér með nýjar till. um, að haldið verði miklu stór stígar áfram á þessari braut, þannig að ekki verði tveir menntaskólar í landinu, heldur fimm. Svo eru þessir menn með iðnskóla í sveitum á stefnuskrá sinni, sem mundi kosta nokkrar milljónir. Mér finnst nokkuð mikið búið milli orða og athafna hjá þessum ágætu mönnum. Ég verð að segja það. Ég mun því ekki greiða þessu máli atkv. Ég mun greiða atkv. á móti brtt. þegar við þessa umr. Ég mun einnig greiða atkv. á móti frv. sjálfu, vegna þess að ég tel, að það séu ýmis önnur þörf landsmál, sem séu meir aðkallandi en þær skálabyggingar, sem hér er um að ræða. Þær kunna að vera aðkallandi. En ég tel aðrar framkvæmdir miklu meir aðkallandi. Að vísu stendur hér í 2. gr. frv., að þetta skuli gert jafnóðum og fé er veitt til þess á fjárl. Þetta á að réttlæta það, að slík fjarstæða, sem hér er á ferð, sé samþ. En ég tel það ekki vera alveg öruggt til þess, að ekki yrði veitt fé til þessara hluta á fjárl. Því að ef ég þekki þessa menn rétt, sem eru með þessu máli, þá yrði þeim ekkert flökurt af því að koma sér saman um að samþ. einhverja upphæð á fjárl., til þess að hægt væri að byrja á að byggja slíka skóla.

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur farið gegnum hendur allshn. Þegar n. barst frv., sneri hún sér fyrst til Stórstúku Íslands til þess að heyra undirtektir hennar gagnvart þessu máli og hvaða till. hún hefði fram að færa í málinu. Álit Stórstúkunnar hefur borizt til n. í bréfi, og fylgir það hér með nál. sem fylgiskjal, þar sem Stórstúkan lýsir ánægju sinni yfir þeim skilningi, sem frv. virðist bera vott um, að góðtemplarareglunni sé nú mikil nauðsyn á allmiklu fé til þess fyrst og fremst að geta eignazt hæfilegt húsnæði í höfuðborginni fyrir starfsemi reglunnar, og að ríkinu beri skylda til þess að gera reglunni þetta fjárhagslega kleift. Þetta er náttúrlega alveg rétt hjá Stórstúkunni, og ég verð að játa, að það er miklu viðkunnanlegra að gefa ríkisstj. í eitt skipti fyrir öll heimild til þess að verja fé til bindindisstarfsemi í landinu og þar með góðtemplarareglunni en að reglan sé alltaf að betla um styrki, sem þingið lætur henni í té með hangandi hendi og allmiklum eftirtölum. Það er því ekki nema eðlilegt, að stúkan tæki fegins hendi þessari hreyfingu, sem nú er hér á þingi. Það hefur verið ýmsum breytingum háð, hvað framlagið hefur verið til Stórstúkunnar, - ég held frá 100 þús. kr. upp í allt að 200 þús. kr. Okkur í meiri hl n. þótti nokkuð stórt spor stigið, ef frv. væri samþ. eins og það liggur fyrir, og þótti því rétt að takmarka framlagið, að minnsta kosti þar til séð yrði, hver geta ríkissjóðs væri til þess að leggja fram féð. Við tókum því það ráð að draga mikið úr þessu, þannig að það væri 0,75% af hreinum ágóða áfengisverzlunarinnar, sem lagður væri fram til bindindisstarfsemi. En færi svo, að hagnaður áfengisverzlunarinnar yrði meiri en 40 millj. kr., þá hækkaði einnig framlagið til reglunnar. Því að eins og allir sjá, er rýmra um fé í ríkissjóði, ef almenningur hefur ráð á að kaupa svo mikið áfengi. Og í öðru lagi, að þegar selt er mjög mikið áfengi, þá er um leið vissulega meiri þörf að efla regluna og bindindisstarfsemi í landinu. Því töldum við þetta rétt ráðið í þessu efni, en stilla þó í hóf fjárframlaginu og sjá, hvernig útlitið yrði. Ég veit, að þetta má telja að einhverju leyti vonbrigði fyrir Stórstúkuna, að n. vill ekki samþykkja frv. eins og það var lagt fram, en allir hljóta þó að sjá, að með till. n. er þó stigið mikið spor í áttina, Því að þarna mundi góðtemplarareglan fá eitthvað um 500 þús. kr., þó að það sé ekki endilega víst, að það fari allt til reglunnar, en gera má ráð fyrir, að því yrði varið til bindindisstarfsemi í landinu. En þetta er aðeins heimild fyrir ríkisstj., sem hér er um að ræða. Hún er ekki skyldug til þess að leggja fram þetta fé, ef hún telur sig févana til þess. Eins og ég hef tekið fram, þótti okkur meiri hl. n. of mikið að samþykkja frv. eins og það lá fyrir, og ég geri ráð fyrir, að sá nm., sem er fjarstaddur, hafi svipaða skoðun og við hinir, en um skoðun fimmta nefndarmannsins er mér ekki til hlítar kunnugt í þessu máli.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Ég sá ekki þessar brtt., sem fram eru komnar við frv., fyrr en nú á fundinum, og þó að ég hafi vitað áður, að brtt. mundu koma fram í þessa átt, þá er ég hins vegar ekki reiðubúinn til þess að ræða þær í einstökum atriðum. Ég veit þó, að Stórstúkan og bindindismenn telja það form á frv., sem brtt. gera ráð fyrir, óaðgengilegt. Ég legg því eindregið á móti því, að þessar brtt. verði samþ. En til frekari athugunar á málinu vil ég stinga upp á því, að n. taki brtt. aftur til 3. umr. til athugunar, en frv. verði látið ganga til 3. umr. í dag.



Herra forseti. Síðan ég kom hér á Alþ., hef ég þótzt verða þess var, að þau mál, sem flutt eru varðandi bindindisstarfsemina í landinu, eru flutt af óheilindum gagnvart þeirri stefnu að draga úr neyzlu áfengis. Það hefur komið hér fram till. í frumvarpsformi frá hæstv. dómsmrh. um það, að varið sé fé til bindindisstarfsemi, og skyldi upphæð þess fara eftir því, hvernig ríkinu gengi að selja þjóðinni brennivín og aðra áfenga drykki. Þetta fé, sem varið skyldi til bindindisstarfsemi, skyldi vera viss hundraðshluti af þessum tekjustofni ríkissjóðs. Með öðrum orðum, að það, hve bindindismenn fá mikið fé til þess að berjast móti böli áfengis, ætti að fara eftir því, hversu sú starfsemi gengi fyrir ríkið að sá til þess, sem stúkan svo á að uppræta með þessu fé. Ég get því varla séð, að þetta frv. sé af heilindum fram borið, þegar ég sé það. En ég þóttist sjá, að hyggindalega væri breitt yfir hinn sanna tilgang frv., að reyna að fá bindindismenn í landinu til þess að sætta sig við ofdrykkju áfengis, af því að þeir ættu þar undir sína tekjumöguleika. Ég verð að játa, að yfirbreiðslan var nokkuð vel framkvæmd í frv. hæstv. ráðh., þar sem gert er ráð fyrir, að bindindismenn ættu að fá hækkaðan hundraðshluta af tekjum af áfengissölu eftir því, sem minna seldist af áfengum drykkjum. En þegar málið er komið til hv. n., er grímunni kastað. Þá eru tekjur bindindismanna af sölu áfengra drykkja látnar vaxa að hundraðshluta eftir því, sem ágóði ríkisins af áfengissölunni eykst. Af fyrstu 40 millj. kr. ágóðanum eiga bindindismenn að fá 3/4%, en seljist betur, fer hlutur þeirra vaxandi, eða sem nemur 1% af þeim hreina hagnaði, sem er yfir 40 millj. kr. á ári. Er þá ekki jafnframt verið að vona með þessum till., að áhugi bindindismanna verði minni fyrir því að draga úr neyzlu áfengis, og þeir fari að hugsa meir um sínar auknu tekjur? Hér er blaðið Einingin. Á forsíðu þess er mynd af veglegri vonarhöll bindindismanna í Rvík og kannske víðar. Það kom hingað til mín fyrir nokkrum dögum góður bindindismaður utan af landi og sagði við mig: „Hve lengi skyldum við þurfa að bíða eftir, að þessi vonarhöll okkar bindindismanna verði að veruleika?“ Eftir því, sem hér liggur fyrir, á hún að verða reist því fyrr, sem meira af áfengi er hægt að koma niður í þjóðina. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta mál. Ég hef mesta viðbjóð á því eins og það er flutt hér. Ég er alveg hissa á því, að nokkur hv. þm. skuli telja sér það sæmandi að gera þannig gabb að bindindisstarfseminni í landinu og koma með aðra eins till. og þetta. Og hæstv. dómsmrh. hefur einnig fengið ógeð á þessu, og þess vegna mælist hann til þess, að þessar brtt. verði teknar aftur og ekki hleypt í gegnum þingið.

Dómsmrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Ég skal vekja athygli hv. síðasta ræðumanns á því bréfi, sem Stórstúkan sendi allshn. Ed. og er dagsett 19/11 1947 og er á þessa leið: „Stórstúkan lýsir ánægju sinni yfir þeim skilningi, sem frv. virðist bera vott um, að góðtemplarareglunni sé nú mikil nauðsyn á allmiklu fé til þess fyrst og fremst að geta eignazt hæfilegt húsnæði í höfuðborginni fyrir starfsemi reglunnar og að ríkinu beri skylda til að gera reglunni þetta fjárhagslega kleift. Jafnframt vill Stórstúkan taka fram, að eðlilegra hefði verið og í fyllra samræmi við óskir Stórstúkunnar, að ríkið veitti góðtemplarareglunni fé til húsbygginga og annarra framkvæmda reglunnar beint úr ríkissjóði, án þess að slík fjárframlög væru háð sölu Áfengisverzlunar ríkisins, eins og hún kann að verða á hverjum tíma. En með því að sú leið hefur verið reynd án árangurs og frekari tilraunir virðast hæpnar, eins og sakir standa, en málið þolir hins vegar enga bið, treystir Stórstúkan því, að frv. verði vel tekið af Alþ., og mælir með samþykkt þess.“ Þetta er orðrétt tekið upp úr bréfi frá Stórstúku Íslands, þannig að Stórstúkan hefur mælt eindregið með samþykkt frv., sem ég hef borið hér fram. Að öðru leyti vil ég ekkert vera að skattyrðast við þennan hv. þm. Ég veit betur en hann, hvað fyrir mér vakir með flutningi þessa frv. Ef hann telur það vera flutt af óheilindum og fláttskap, þá hann um það. Ég deili ekki um innræti mitt við hann. Ég vil aðeins endurtaka ósk mína um, að brtt. verði teknar aftur til 3. umr. Ég veit, að bindindismönnum er sú leið, sem þar er stungið upp á, ógeðfelld. Þeim er ógeðfellt að taka við peningum þannig, að tekjur þeirra séu þannig bundnar við sölu áfengis eins og þar er stungið upp á. En hins vegar hafa þeir fallizt á það fyrirkomulag eins og gert er ráð fyrir í frv. vegna þess, að þar eiga þeir að fá þeim mun meira sem minna er drukkið. Varðandi það, að þeir eigi að græða á vínsölunni, þá er því til að svara, að ef engin vínsala væri, mundi engin bindindisstarfsemi þurfa að eiga sér stað.

Og mundu bindindismenn sízt harma það

. Já, ég veit, að þeir mundu sízt harma það. En vegna þess að víndrykkja er í landinu, er nauðsynlegt að halda uppi bindindisstarfsemi. Ég sé ekki heldur, að öðru fé sé betur varið til þess að draga úr áfengisneyzlunni en að taka af þeim lúxusskatti, sem kallaður er áfengisgróði og er ekki sölugróði af áfengi, heldur stærsti eyðsluskattur, sem þekkist í landinu.

Frsm. meiri hl. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Ég get lýst yfir hvað mig snertir og meðnm. mína í allshn., að við höfum ekkert á móti því, að brtt., sem við höfum lagt fram, bíði til 3. umr. og get ég óskað þess þá, að það verði gert. Ég ætla að taka mér betri manna dæmi og fara ekki að skattyrðast við hv. 3. landsk. (HV). Hann má ekki heyra brennivín nefnt, og það var varla brennivín nefnt, þegar hann þaut upp. Ég held, að slík uppþot hrindi ekki áfram byggingarmálum templara eða öðrum góðum málum. Ég sé ekki, að ástæða sé til að ætla, að áhugi fari vaxandi hjá templurum fyrir brennivínssölu ríkisins, þó að þetta frv. verði að l., því að ég geri ekki ráð fyrir, að þeir séu svo skapi farnir, að ef þeir fá nokkrar krónur, þá agiteri þeir fyrir því, að það sé sem mest drukkið. Ég væni ekki heiðarlega templara um þá hluti. Nú koma þessar brtt. hér ekki til atkvgr. í þetta skipti, og því er ekki ástæða til að skattyrðast neitt nú um þessa hluti sérstaklega. Mun ég geyma mér að svara frekar hv. 3. landsk. þm., þangað til við 3. umr. málsins. En eftir því sem keypt er fyrir meira fé vín, þá er hætt við því, að starfið verði meira fyrir þá menn, sem vilja halda uppi reglu og bindindisstarfsemi í landinu, og því er eðlilegt, að í því tilfelli fái þessir starfsmenn meira fé í hendur til starfsemi sinnar. Við í meiri hl. n. tökum brtt. okkar aftur til 3. umr.

Forseti (BSt) : Brtt. á þskj. 371 er tekin aftur til 3. umr.



Herra forseti. Ég vona, að hv. þm. Dal. (ÞÞ) þurfi ekki að hafa miklar áhyggjur út af taugaóstyrk mínum, og ég vil vænta þess, að hann létti þeim áhyggjum alveg af sér. Ég tók eftir því í ræðu hæstv. dómsmrh. (BBen). að hann taldi sig hafa borið sig saman við forráðamenn góðtemplarareglunnar áður en hann hefði samið þetta frv. Játaði hann, að þeim hefði ekki verið með öllu geðfellt, að tekjur þær, sem bindindismenn fái til þess að berjast gegn áfengisbölinu í landinu, væru bundnar við hundraðshluta af áfengissölu hjá ríkinu. En hæstv. dómsmrh. sagði: Þó fengust þeir til að sætta sig við það. - Síðan vitnaði hann til þess, að fyrir lægju eindregin meðmæli góðtemplara til fylgis við þetta frv., sem hér er til umr., eins og það lægi fyrir frá sinni hendi. Ég get nú ekki samþykkt, að það sé rétt mælt af hæstv. dómsmrh., að hér liggi fyrir þessi eindregnu meðmæli með frv. frá góðtemplurum, sem hann talaði um. Þeir segja, að þar sem ekki séu líkur á því, að þeir fái nauðsynlegt fé til þessarar starfsemi með öðrum hætti en þessum, vilji þeir mæla með samþykkt frv. Mér virðist það skína í gegnum þessi ummæli, að þeir telji sig verða að sætta sig við þetta frv., þar sem þeir muni ekki fá fé til sinnar starfsemi að öðrum kosti. Það lá hér fyrir till. um 300 þús. kr. fjárveitingu til bindindishallar í Rvík. Þeirri beiðni var synjað. Templarar hafa því rekið sig á það, að þeim hefur verið neitað um fé úr ríkissjóði eins og þeir telja sig þurfa til þess að starfrækja bindindisstarfsemi hér í höfuðstaðnum. En þá er þeim boðið upp á að fá fé. - eftir till. hv. þm. Dal. hvorki meira né minna en 300 þús. kr., ef áfengissala ríkisins nær vissu hámarki. Ég endurtek það, að ég álít, að þetta sé það svívirðilegasta form, sem hægt sé að hafa á því að verja fé af hálfu þess opinbera til þess að vinna á móti því böli, sem áfengisneyzla hefur í för með sér. Og ég tel, að það að hafa þetta form á þessu geti ekki verið af heilindum sprottið. Og hvað snertir brtt. n. þá eru þær grímuklæddar. Ég skil ekki, ef ríkissjóður er á annað borð fær um að verja 300 þús. kr. eða 400–500 þús. kr. til þessara mála, eftir þeim leiðum að setja þessa greiðslu í samband við áfengissölu ríkisins, að hann sé það þá ekki eins með því að verja þessu fé beint úr ríkissjóði. Því að í ríkissjóði lenda blóðpeningarnir af áfengissölunni fyrr eða síðar. Ég sé ekki annað en hagur ríkissjóðs leyfi það sama í báðum tilfellum, hvort sem farið er eftir aðferð frv. eða peningarnir eru greiddir beint úr ríkissjóði. Það var ekki að mínu áliti nein getsök, að heilindi hefðu ekki ráðið því formi, sem haft er á þessu frv., heldur tel ég mig byggja það á reynslu frá síðasta þingi. Þá flutti ég till. um héraðsbönn. Það mál kom á dagskrá snemma á þinginu, og svo kom það aftur á dagskrá, eftir að ég hafði rekizt í því. En eftir að það var tekið á dagskrá aftur, urðum við flm. varir við, að það var tekið aftur út af dagskrá. Og þegar spurt var, hvers vegna það væri tekið af dagskrá, var gefið upp, að það væri eftir ósk frá hæstv. dómsmrh., að það væri tekið af dagskrá. Þá var ekki bindindisáhugi hans meiri en það, að hann vildi ekki greiða götu þeirrar þáltill., sem þá lá fyrir um héraðsbönn, heldur tafði hann fyrir henni, og hún var tekin af dagskrá eftir beiðni frá honum. Þess vegna tel ég mig hafa fulla ástæðu til að ætla, að hæstv. ráðh. hafi ekki tekið slíkum sinnaskiptum frá því í fyrravetur, að hann sé svo iðrandi út af þessum aðgerðum eða öðrum í garð bindindismanna, að honum hefði þótt sjálfsagt að bjóða bindindismönnum fé til starfsemi sinnar. Og ég byggi á þessu, sem ég hef nú sagt, að ekki sé af heilindum fram borið þetta frv. En ég þóttist sjá, að með birtingu bréfsins, sem fylgir nál., hefði hv. allshn. viljað láta það verða öllum landslýð kunnugt, hvert álit góðtemplarareglan hefði á þessari aðferð. Nú hefur hér verið í ræðum vitnað til þess, að meðmæli Stórstúkunnar séu fyrir hendi um þetta frv. En það sést af bréfi Stórstúkunnar, sem prentað er sem fskj. með nál, meiri hl. n., að hún sætti sig við þá leið, sem farin er í frv., þar sem önnur leið „hafi verið reynd án árangurs,“ en telur eðlilegra, að fé hefði verið veitt „beint úr ríkissjóði, án þess að slík fjárframlög væru háð sölu Áfengisverzlunar ríkisins,“ eins og stendur í bréfi Stórstúkunnar. Ég held, að það liggi fyrir mótmæli gegn forminu á því rausnarlega tilboði, sem hv. allshn. hefur tekið upp í brtt. sinni.

Ekki hafa þau verið send n.

Nei, ég hefði varla búizt við því, að n. væri sýnd sú kurteisi, því að ekki hefur n. sýnt Stórstúkunni þá kurteisi að sýna henni brtt. A. m. k. er það ekki prentað sem fskj. hér með brtt. n. Það má furðu sæta, ef Stórstúkan mótmælir ekki þessari brtt. og nál., sem fylgir. Ég gæti hugsað mér, að hv. allshn. ætti eftir að fá svipuð mótmæli frá bindindisstarfseminni í landinu, eins og hetjurnar, sem að ölfrv. standa, hafa fengið. Óheilindin þar í garð bindindismanna áttu að hyljast með till. um sjúkrahúsbyggingar, sem hefði verið nær að láta vera till. um að byggja drykkjumannahæli eða vitfirringahæli. Það hefði verið drengilegra. Og hér hefði í þessu máli, sem fyrir liggur, verið drenglegra að láta skína í eitthvað annað en bindindishöll, að bindindismenn skuli fá svo eða svo mikið hækkandi framlag sem hundraðhluta af áfengissölu í landinu - jú, guðvelkomið -, ef þeir vilji lúta svo lágt að þiggja það. Ég veit ekki, hvort bindindismenn eru fjölmennir í Dalasýslu. En ég vona, að þeir séu það sterkir, að þeir eigi eftir að þakka fyrir þessar trakteringar við kjörborð.

Forseti (BSt): Þar sem hæstv. dómsmrh., flm. frv., hefur fengið fjarvistarleyfi af fundinum, er málið tekið af dagskrá og umr. frestað.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. (HV) var hér með nokkrar ádeilur um það, hvernig afgreiðsla þessa máls hefði gengið. Og þó að ég viti það nú, að hann er því máli svo kunnugur sjálfur, að hann beindi ekki þeim ádeilum til mín, þá mundi það þó geta skilizt svo af þeim, sem ekki væru málinu mjög kunnugir, þar sem ég er form. þeirrar n., sem um þetta mál hefur fjallað, og einnig forseti þessarar hv. d. Ég ætlaði nú, þegar ég ákvað að taka til máls, aðeins að tala um þessa hlið málsins og hvernig málinu hefði þokað áfram og hvaða ástæður lægju til þess, að gefnu tilefni frá hv. 3. landsk. En ég býst við, að ég verði þó að bæta við nokkrum orðum út af ræðu hv. þm. Barð. Það er alveg rétt, eins og hv. 3. landsk. þm. tók fram, að það leið mjög langur tími frá því, að þessu máli var vísað til menntmn., og þangað til hún skilaði áliti. Hann gerði nú sjálfur grein fyrir því. Þetta var að nokkru leyti því að kenna, að menntmn. bað um umsögn ýmissa aðila, og það stóð á þeim umsögnum, en þó var það ekki hvað sízt því að kenna, hvernig fundir voru sóttir í menntmn., og skýrði hv. 3. landsk. þm. frá því að nokkru. Ég boðaði hvað eftir annað fundi í menntmn. Var það sí og æ, að á þessum fundum mættum við aðeins þrír nm., - þeir af okkur, sem skrifum undir nál. á þskj. 365. En okkur þótti viðurhlutamikið að afgreiða málið án þess svo mikið sem að heyra álit hinna nm., sem þó ekki mættu. Og einu sinni kom það fyrir, þegar ég hafði boðað fund í n. með nægum fyrirvara, að við mættum aðeins tveir nm. á fundi, form. og ritari n., sem er hv. 3. landsk. þm. - Hér í d. kannast ég heldur ekki við að hafa tafið málið. Þegar það var tekið af dagskrá hið fyrra sinn, var alveg komið að fundarlokum og maður var búinn að kveðja sér hljóðs. Það var því sýnilegt, að málinu yrði ekki lokið á þeim fundi, þó að ég hefði atkvgr. um annað mál, sem ekki tók langan tíma, eftir að þetta mál var tekið af dagskrá. Og þannig stóð á, þegar málið var tekið af dagskrá hið síðara sinn, að þá var það eftir beiðni hæstv. fjmrh. fyrir hönd hæstv. utanrrh., sem þá var á leiðinni til landsins, en hann á hér brtt., svo sem kunnugt er, og þótti mér sanngjarnt að verða við þeim tilmælum. - En nú skal málið ekki verða tekið af dagskrá. Því að þótt fundartími til kl. 4 endist e. t. v. ekki til að ljúka því, þá gefst tími til þess í kvöld. - Þarf ég svo ekki að ræða meira um þetta, að því leyti sem ræða hv. 3. landsk. þm. gaf tilefni til. En þá kem ég að ræðu hv. þm. Barð. Það hefur nú áður borið á góma á máli okkar, að hann hefur fundið að því. að meiri hl. n., sem ég hef átt sæti í. hafi skilað áliti og áliti frá n., en þess hafi ekki verið getið, að það væri meiri hl. n. En ég bara fullyrði það - ég er nú eldri þm. en hv. þm. Barð. - ég bara fullyrði, að þetta er siður og hefur alltaf verið siður, þegar þeir menn, sem á fundum sitja, koma sér saman um einhverja afgreiðslu. Þá kalla þeir sig nefnd, en taka alls ekki fram, að það sé meiri hl. n., því að það er ekki víst, að n. sé neitt klofin í málinu. Þegar við afgreiddum þetta mál í menntmn., vorum við þrír sammála um að mæla með frv. með þeim breyt., sem eru á þskj. 365. og skrifuðum þann veg undir nál. Hv. 2. þm. Árn. (EE) var á fundinum og tók það eitt fram um sína afstöðu, að hann hefði óbundið atkv. um málið, og það var því ómögulegt að telja hann minni hl. n. Þegar hann hafði óbundið atkv. um málið, gat hann alveg eins greitt atkv. með okkar till., en um það vissum við ekkert, hvar hann mundi koma niður. En ég skal játa, að þar sem hann ekki klýfur n., hefði verið réttara, að hann hefði skrifað undir nál. og þá með fyrirvara. Ég veit nú ekki, satt að segja, hvers vegna hann hefur ekki gert það. Á því hef ég enga skýringu fengið. En ég býst við, að það hefði nú mátt bíða nokkuð lengi eftir áliti fimmta nefndarmannsins. Því að ég man nú yfirleitt ekki eftir honum á fundum í menntmn., a. m. k. ekki, þegar þetta mál hefur verið til umr. Þá var hv. þm. Barð. að tala um það, að þau svör, sem n. hefði fengið frá ýmsum aðilum, hefðu ekki verið birt. En það er nú alltaf álitamál, hvað á að prenta. Það kostar töluvert fyrir ríkissjóð að prenta hvert bréf, sem prentað er. En ég hygg, að hv. 3. landsk. þm. hafi nú gefið hv. þd. allglögga hugmynd um þessi svör, þannig að bæði hv. þm. Barð. og aðrir geti verið ánægðir með það. Þá var hv. þm. Barð. að tala um, að þetta væri mjög ómerkilegt nál., sem við hefðum gefið út. Það kann vel að vera, að nál. hefði átt að vera ýtarlegra og betur undirbyggð skoðun okkar á málinu í nál., enda þótt það séu nú mörg nál., sem koma fram hér á Alþ., sem jafnvel hv. þm. Barð. skrifar undir. ómerkilegri en þetta. Því að það tíðkast nú mjög, að í nál. stendur aðeins þetta: Nefndin er sammála um að mæla með málinu, - eða eitthvað slíkt. Hér er þó ofurlítið vikið að málinu í okkar nál. Ég ætlaði nú ekki að tala um efnishlið málsins. En ég get ekki stillt mig um að minnast á það, að mér virðast umr. um þetta mál nú minna ákaflega mikið á umr. um það fyrir mörgum árum, hvort það ætti að vera menntaskóli á Akureyri. Þá var af sumum talið alveg óþarft að koma upp menntaskóla á Akureyri og talið, að menntaskóli í Rvík dygði, þetta mundi verða til þess að fjölga stúdentum í landinu, og stúdentar væru óþarfir, nema mjög takmörkuð tala þeirra o. s. frv. Og meira að segja þm. Akureyrarkaupstaðar var þá mjög framarlega í flokki þeirra, sem litu svo á, að það væri mjög óviðeigandi að hafa menntaskóla annars staðar en í höfuðstaðnum. En hver vildi nú óska þess, að Menntaskólinn á Akureyri hefði ekki verið stofnaður? Ég hygg enginn, tæplega hv. þm. Barð. heldur. Það má deila um það, hvort stúdentafjöldi í landinu sé of mikill, hæfilegur eða of lítill. Ég held fyrir mitt leyti, að það geri nú engum manni neitt til, þó að hann - verði stúdent, hvaða stöðu sem hann ætlar að leggja fyrir sig síðar í lífinu. Og óska vildi ég þess, að ég væri stúdent. Ég hefði sennilega orðið það, ef heilsuleysi hefði ekki komið til greina, þegar ég var unglingur. Hitt er annað mál, að ég býst við, að það sé töluvert takmarkað, hvað æskilegt sé, að margir æskumenn gangi í háskóla til þess að búa sig þar undir embættispróf. Og álít ég, að það væri mjög til athugunar, hvort ekki ætti að vera lás, - ekki óopnanlegur lás, en einhver lás fyrir dyrum háskólans fremur en fyrir dyrum menntaskólanna. En svo er það alveg óvíst, hvort stúdentar yrðu fleiri, - sennilega þó eitthvað fleiri, - ef þetta frv. væri samþ. og ákvæði þess framkvæmd um fjölgun þessara skóla. En eins og hv. 3. landsk. veik að, þá er líka mikill vafi á því, að þær framkvæmdir yrðu dýrari en það, sem kom svo greinilega fram í ræðu hv. 4. landsk. og vitað er, að er stefna Reykvíkinga í þessum málum og margra annarra, þ. e. að koma upp stóru menntaskólabákni hér í Rvík. Svo fór hv. þm. Barð. að tala um Framsfl. og fjármálin og mig sérstaklega í sambandi við það. Það er rétt, að við framsóknarmenn höfum deilt á fyrrv. ríkisstj. fyrir ógætni í fjármálum og fyrir það m. a. að ákveða fjárframlög til ýmissa hluta, sem nú væri ekki hægt að efna vegna féleysis. En eftir till. okkar nm. í menntmn., þá víkur hér allt öðruvísi við. Það stendur skýrt í l., að ríkið á að útvega t. d. Stofnlánasjóði ákveðna fjárupphæð, og ríkið á að útvega Ræktunarsjóði ákveðna fjárupphæð. En samkvæmt till. menntmn. í þessu máli er hér ekkert annað lagt til en að það sé takmarkið að koma upp þessum menntaskólum, og að 1. um það komi til framkvæmda jafnóðum og fé er veitt til þess á fjárl. Hv. þm. Barð. var að tala eitthvað um hrossakaup í þessu sambandi og um það, að mér skildist. að flm. frv. mundu nú hafa einhver hrossakaup um það að fá fé í þessa menntaskóla, jafnvel þó að ríkissjóður væri ekki fær um það. Ég veit nú um það álit, sem þessi hv. þm. hefur á Framsfl. Og þó að það beri minna nú á reiðiköstum hans við Framsfl. en áður var, þá er grunnt á því. En við hvern ætti Framsfl. að hafa hrossakaup í þessu máli? Við hvern á hann yfirleitt í því efni að hafa hrossakaup, eins og þingið nú er skipað? Það skyldi þó aldrei vera hv. þm. Barð. og Sjálfstfl., sem hann ætti að hafa hrossakaup við? Og ég held, að þá væri ekki annað fyrir þennan hv. flokk en að neita hrossakaupunum, ef hann telur ekki fjárhag ríkisins þess megnugan að koma þessu í kring. Ég lagði áherzlu á það, að þessi brtt. kæmi inn í frv. Og með því álít ég, að það sé engin sanngirni í því að bera okkur nm. á brýn glæframennsku í fjármálunum. Því að Alþ. á að vera sú stofnun, að það leggi ekki fram fé til svona framkvæmda nema það sjái sér það fært fjárhagsins vegna. En þó að ekki væri lagt fram fé svo mikið í næstu framtíð, þá eru þessi l., ef frv. yrði samþ., ekki þýðingarlaus fyrir því. Þetta er þá takmark, sem þarna er sett fram og ríkið ætlar að ná. Og auk þess hafa lögin þá þýðingu, að þetta á að sitja fyrir því að sjálfsögðu, að farið verði að byggja tvo menntaskóla í Rvík. Það er líka stefnuyfirlýsing, að því er þetta snertir,