Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Guðnason, fyrrverandi alþingismaður og prófessor, lést föstudaginn 27. október síðastliðinn, 95 ára að aldri. Bjarni var fæddur í Reykjavík 3. september 1928, sonur hjónanna dr. Guðna Jónssonar prófessors og Jónínu M. Pálsdóttur húsmóður. Að loknu stúdentsprófi var hann við enskunám í Lundúnum í eitt ár áður en hann hóf nám í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands. Bjarni varði doktorsritgerð í íslenskum fræðum við Háskólann árið 1963 og að frátöldum þeim árum sem hann sat hér á Alþingi var starfsferill hans á sviði íslenskra fræða, einkum bókmenntasögu fyrri alda. Bjarni sinnti kennslu á öllum skólastigum á starfsævi sinni, langtum lengst sem prófessor við Háskóla Íslands. Um nokkurra ára skeið var hann sendikennari í íslenskri tungu og bókmenntum við Uppsalaháskóla. Eftir hann liggja rannsóknir á miðaldabókmenntum og sagnaritum, fræðilegar útgáfur miðaldarita og skáldsagan Sólstafir. Haustið 1969 reis úr umróti á vinstri væng íslenskra stjórnmála nýr flokkur, Samtök frjálslyndra og vinstri manna. Bjarni Guðnason varð varaformaður hins nýja flokks og í hópi fimm þingmanna hans eftir kosningarnar í júní 1971. Brátt kom í ljós að Bjarni átti ekki samleið með flokki sínum og nýrri ríkisstjórn vinstri flokka, sem Samtök frjálslyndra og vinstri manna átti aðild að og varð ágreiningur um efnahagsmál til þess að Bjarni sagði sig úr Samtökunum í desember 1972 og stofnaði Frjálslynda flokkinn sem aðeins var við lýði skamma hríð. Hann gekk síðar í Alþýðuflokkinn og sat sem varaþingmaður hans á þremur þingum. Bjarni átti alls sæti á sex löggjafarþingum. Bjarni Guðnason var afreksmaður í íþróttum á yngri árum, lék m.a. með landsliðum Íslands í knattspyrnu og handknattleik. Oft gustaði um Bjarna en í hópi þingmanna fékk hann orð fyrir glaðlyndi sitt, góðvild og réttsýni í þingstörfum. Ég bið hv. alþingismenn að minnast Bjarna Guðnasonar, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. -  
            

Borist hafa bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Vilhjálmur Árnason verði fjarverandi á næstunni og frá varaformanni þingflokks Flokks fólksins um að Guðmundur Ingi Kristinsson muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir verði fjarverandi á næstunni. Þá hafa borist bréf frá Birni Leví Gunnarssyni og Hönnu Katrínu Friðriksson um að þau verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, Björgvin Jóhannesson, 2. varamaður á lista Flokks fólksins í Suðvesturkjördæmi, Sigurður Tyrfingsson, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Suðurkjördæmi, Halldóra Fríða Þorvaldsdóttir, 1. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi suður, Halldór Auðar Svansson, og 1. varamaður á lista Viðreisnar í Reykjavíkurkjördæmi suður, Daði Már Kristófersson. Björgvin Jóhannesson, Halldóra Fríða Þorvaldsdóttir, Halldór Auðar Svansson og Daði Már Kristófersson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Sigurðar Tyrfingssonar. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hans.

Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Sigurðar Tyrfingssonar sem 2. varaþingmanns á lista Flokks fólksins í Suðvesturkjördæmi. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir hún einróma með staðfestingu kosningar Sigurðar Tyrfingssonar.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Sigurðar Tyrfingssonar og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Sigurður Tyrfingsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Sigurður Tyrfingsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkomin til starfa á Alþingi.

Forseta hafa borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 217, um ákvörðun og framkvæmd þvingaðrar lyfjagjafar við brottvísanir, frá Andrési Inga Jónssyni, og á þskj. 253, um kaup á vopnum og varnarbúnaði í aðdraganda leiðtogafundar Evrópuráðsins, frá Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Einnig hafa borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 316, um fjórða orkupakkann, frá Lenyu Rún Taha Karim, á þskj. 323, um virkjunarkosti, frá Ingibjörgu Isaksen, og eftirfarandi fyrirspurnum frá Indriða Inga Stefánssyni: á þskj. 328, um skaðleg innihaldsefni í papparörum, þskj. 331, um raforku og rafmyntagröft, og á þskj. 351, um akstur um friðlönd. Þá hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 345, um mönnunarvanda í leikskólum, frá Bryndísi Haraldsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 322, um atvinnuþátttöku eldra fólks, frá Ingibjörgu Isaksen, og á þskj. 324, um búsetuúrræði fatlaðs fólks, frá Bryndísi Haraldsdóttur. Að lokum hefur borist bréf frá menningar- og viðskiptaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 275, um ferðakostnað, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og félags og vinnumarkaðsráðherra.

Forseti. Samfylkingin hefði viljað að Ísland samþykkti ályktun um tafarlaust vopnahlé á Gaza á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Það var hins vegar ekki gert en hæstv. utanríkisráðherra hefur þegar rakið ástæður þessa. Látum aðdraganda þeirrar ákvörðunar liggja á milli hluta núna. Ég vil spyrja um það sem gerðist í kjölfarið því að í humátt á eftir hæstv. utanríkisráðherra fylgdi höfuð ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra, og opinberaði andstöðu sína við ákvörðun utanríkisráðherra og þar með utanríkisstefnu Íslands eins og hún birtist á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Forystufólk ríkisstjórnarinnar hefur látið eins og þetta skipti engu máli, það sé aukaatriði að hæstv. forsætisráðherra grafi með þessum hætti undan stefnu hæstv. utanríkisráðherra, og fólkið í landinu er svo sem orðið vant því að ráðherrar tali þvers og kruss í mörgum málaflokkum. En þegar kemur að flestum öðrum málaflokkum en utanríkismálum þá höfum við a.m.k. fjárlögin sem gilda þegar upp er staðið og afhjúpa það hvaða stefna það er sem hefur verið rekin í raun og veru. Í utanríkismálum er það hvað við segjum og samþykkjum sem skiptir máli. Og tónn skiptir máli. Það skiptir máli að Ísland tali einni og skýrri röddu á alþjóðlegum vettvangi, ekki síst í ljósi þess að við erum smáríki sem leggur lítið til varnarmála. Forseti. Ég hefði talið eðlilegast að beina þessari spurningu beint til hæstv. forsætisráðherra en hún er að sinna öðrum verkefnum. Því spyr ég hæstv. utanríkisráðherra: Ef utanríkisráðherra segir eitt en forsætisráðherra annað, hvort gildir? Hvort gildir utanríkisstefna utanríkisráðherrans eða það sem höfuð ríkisstjórnarinnar segir í kjölfarið þegar hún lýsir opinberri andstöðu við ákvörðun utanríkisráðherra?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að það er allt of djúpt í árinni tekið og bara beinlínis rangt að sú afstaða sem birtist hjá forsætisráðherra og þingflokki Vinstri grænna sé í andstöðu við þá utanríkisstefnu sem Ísland kynnti á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Það sem máli skiptir hér er þá að gera grein fyrir því með hvaða hætti Ísland gerði grein fyrir sínu atkvæði á allsherjarþinginu. Mér er skapi næst að lesa hér frá orði til orðs þá yfirlýsingu sem við Íslendingar komum með inn á þingið og fulltrúi okkar flutti. Það er enginn efnislegur ágreiningur um þau meginatriði sem við höfum lagt áherslu á í allsherjarþinginu, sem er að það verði að gera vopnahlé, það verði að fylgja alþjóðalögum án undantekninga og það verði að koma neyðarbirgðum til fólks sem þjáist og er í algerri neyð. Við höfum síðan sýnt í verki vilja okkar til að koma meiri stuðningi til þeirra stofnana sem sinna sérstaklega mannúðarstarfi á svæðinu og höfum í tvígang, frá því að þessi hörmulega, hrikalega hryðjuverkaárás átti sér stað fyrir mánuði síðan, aukið við framlög okkar. Ég bara kannast ekki við að það sé ágreiningur um utanríkisstefnu Íslands þó að það komi mér ekkert á óvart að menn sjái einhver pólitísk sóknarfæri í því að halda því fram. Og ég verð bara og ætla að flytja hingað inn í þingsal og til hv. þingmanns skilaboð frá óbreyttum þingmanni sem hlustar á þennan málflutning hér í þinginu, þegar hann veltir upp þeirri spurningu við mig: Hefur stjórnarandstaðan ekkert uppbyggilegra til málanna að leggja en þetta?

Virðulegi forseti. Þetta snýst ekki um að taka djúpt í árinni eða einhver pólitísk sóknarfæri. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að hún hefði viljað aðra ákvörðun. Við sáum t.d. forsætisráðherra Noregs í framlínunni þarlendis þegar kom að ályktun Sameinuðu þjóðanna. Hann bar þá ákvörðun uppi í fjölmiðlum, enda höfuð ríkisstjórnarinnar. Það skiptir máli að hæstv. forsætisráðherra geti staðið á bak við stórar ákvarðanir í utanríkismálum. Átökin fyrir botni Miðjarðarhafs hafa bitnað nær einvörðungu á óbreyttum borgurum og það fæst ekkert öryggi fyrir fólkið á svæðinu með áframhaldandi stríðsrekstri. Alþjóðasamfélagið þarf að veita fólkinu sem þarna býr von um að það sé hægt að koma á friðsamlegri lausn, alveg sama hversu ólíklegt fólki finnst það í stöðunni í dag. Við erum í varnarbandalagi. Það var minn skilningur, forseti, á utanríkismálastefnu Íslands að innan þess og utan töluðum við fyrir friðsamlegum lausnum, sér í lagi í aðstæðum sem þessum. Ég segi alveg eins og er að mér þykir miður að þessi ríkisstjórn  
            

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að láta verða af því að lesa upp úr ræðu fulltrúa okkar á allsherjarþinginu, með leyfi forseta.  „Við verðum að brjótast út úr þessum vítahring ofbeldis og vinna að varanlegri pólitískri lausn. Alþjóðlegu viðmiðin fyrir sjálfbæra langtímalausn deilunnar eru skýr: Tveggja ríkja lausn sem byggir á alþjóðalögum, þar sem Ísrael og Palestína búa hlið við hlið í friði og öryggi og við gagnkvæma viðurkenningu.“ Í þessari yfirlýsingu er sömuleiðis kallað eftir því að það verði gert mannúðarhlé á átökunum. Mjög skýrt. Þannig að efnislegi ágreiningurinn sem hv. þingmaður er að kokka hér upp er ekki til staðar.  
            

Virðulegi forseti. Ég held að hugur okkar allra sé fyrir botni Miðjarðarhafs, það er einfaldlega ekki annað hægt. Að miklu leyti finnst mér líka dapurlegt að sjá ákveðið máttleysi alþjóðasamfélagsins birtast okkur og þá skiptir auðvitað máli að þjóðir heims standi þétt saman í jafn alvarlegu máli og þessu sem er að gerast fyrir botni Miðjarðarhafs og það verði allt gert til þess að stöðva blóðbaðið. Íslensk stjórnvöld stóðu frammi fyrir þeirri risastóru ákvörðun í síðustu viku að styðja eða styðja ekki ályktun Sameinuðu þjóðanna um mannúðarhlé. Ísland sat hjá. Viðreisn hefði alltaf stutt báðar tillögur. Í kjölfarið hófst atburðarás sem að mínu mati var íslenskri þjóð ekki til mikils sóma. Þjóðin horfði upp á forsætisráðherra og utanríkisráðherra landsins þræta um það fyrir opnum tjöldum hver skrifaði tölvupóst og hvenær og hvenær hann var lesinn, hvort sem það voru 11 mínútur eða 56 mínútur eða einn og hálfur tími eða hvað það var sem klukkan sló. Það var grátlegt að verða vitni að því að forystufólk í ríkisstjórninni gæti ekki hreinlega komið sér saman um afstöðu íslenskra stjórnvalda af því að þau voru innbyrðis ósammála. Og þau sem voru búin að fara til Þingvalla og finna erindi sitt. Það entist í tvo daga. Í staðinn fyrir að rífast um tölvupósta þá fengum við ekki - eða það var greinilegt að það var ekkert talað við formann Framsóknarflokksins, það er greinilega að verða einhver lenska hjá þessari ríkisstjórn, og það var ekki haft samband við utanríkismálanefnd þingsins. Það var ekkert gert til þess að ná samstöðu hér í þinginu í jafn alvarlegu máli og við og heimurinn stöndum frammi fyrir. Ég er dálítið döpur yfir því hvernig stjórnvöld hafa farið með vald sitt í þessu máli og ég vil líka minna á að þetta er ekki eitthvað stjórn og stjórnarandstaða; þingflokkur Vinstri grænna ályktaði mjög skýrt. Það er ákall um að við bregðumst rétt og skynsamlega við og þá þýðir ekki að fara í einhverjar skotgrafir. Þessi samskipti upplýstu mjög mikið um ákveðin fálmkennd vinnubrögð, 

Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að ég var að langmestu leyti ánægður með þessa ræðu hér sem lagði áherslu á það að við Íslendingar ættum miklu fleira sem sameinar okkur þegar átök geisa eins og nú gerist bæði í Úkraínu og fyrir botni Miðjarðarhafs. Ég held að tíma okkar væri einmitt langbest varið í að þétta raðirnar um þann málflutning, að við leggjum áherslu á það, eins og við höfum gert vegna átakanna í Úkraínu, að halda á lofti þeim gildum sem við teljum að verði að verja og við Íslendingar teljum mikilvægast af öllu. Í þessu tiltekna máli sem hv. þingmaður spyr hér út í verð ég að segja alveg eins og er að það kemur mér á óvart að þingmönnum skuli finnast það einkennilegt að við Íslendingar skipum okkur í hóp með meiri hluta Evrópusambandsríkja og með öllum Norðurlöndunum utan Noregs og geri á því jafn mikinn grundvallarmun eins og lesa má út úr ræðum sem fluttar eru hér og því sem sagt er í fjölmiðlum, vegna þess að sá munur er ekki raunverulega jafn mikil hyldýpisgjá og hér er haldið á lofti. Það hljóta allir að sjá það; allir sem nálgast málið með opnum huga af einhverri sanngirni og setja í samhengi atkvæðagreiðsluna og skýringarnar sem fylgdu. Allir sem vilja raunverulega nálgast þetta mál af einhverri yfirvegun og sanngirni sjá að það er ekki sannfærandi málflutningur sem er haldið á lofti með þessum hætti. Að kalla eftir því á meðan staðan er jafn alvarleg og við horfum upp á fyrir botni Miðjarðarhafs að efna til einhverrar sérstakrar umræðu um það 

Virðulegur forseti. Mér finnst dapurlegt að hlusta á hæstv. utanríkisráðherra, að hann komi ekki hingað upp og segi: Við verðum að gera betur þegar kemur að stjórnsýslunni. Það er ekki bara það að allir hér innan lands sjái þessi innanmein ríkisstjórnarinnar, allt alþjóðasamfélagið sér það núna að stjórnsýslan hér er brotakennd. Og það er mikið tjón. Ég vil hins vegar segja það, af því að frumkvæði hefur ekki komið frá ríkisstjórninni af því að hún er sundruð í þessu máli, að Viðreisn ætlar hins vegar að leggja fram þingsályktunartillögu í dag sem verður vonandi rædd seinna í vikunni, efnislega þá sömu og Kanada lagði fram á allsherjarþinginu sem allar þjóðir Evrópu studdu, um að Alþingi fordæmi hryðjuverkaárásir Hamas á almenna borgara í Ísrael og árásir Ísraelshers gegn almennum borgurum og á borgaralega innviði á Gaza í kjölfarið. Réttur Ísraels til að verja sig er ótvíræður en hann er ekki takmarkalaus. Við viljum að Alþingi kalli eftir tafarlausu mannúðarhléi, að gíslum í haldi Hamas verið sleppt, að Ísland beiti sér samhent fyrir því að mannréttindi séu virt svo að almennir borgarar geti búið við frið frá átökum. Þessu viljum við 

Virðulegi forseti. Ég get bara fyrir fram lýst mig 100% sammála hverju einasta orði sem hv. þingmaður las hér upp úr væntanlegri þingsályktunartillögu. Ég verð nú að velta því fyrir mér af þessu tilefni hver þörfin eða tilgangurinn er, annar en til einhvers heimabrúks í íslenskri pólitík. Ég vona að einhver göfugri tilgangur sé að baki því að leggja nú fram hverja þingsályktunartillöguna á eftir annarri þar sem þingið virðist ætla að vera sundrað. Mér skilst að það séu nokkrar á leiðinni inn í þingið, alltaf með þeim orðum að þær séu lagðar fram til að sameina og senda út skýr skilaboð. Vonandi tekst það fyrir hv. þingmenn, en það sem hv. þingmaður boðar með þessari tillögu er bara nákvæmlega það sem ég hef verið að segja í öllum viðtölum á opinberum vettvangi, á Norðurlöndunum og annars staðar, og íslensk stjórnvöld hafa verið að segja á allsherjarþinginu. Það er bara svo einfalt. Ég fagna því sérstaklega að hv. þingmaður hyggist setja í þingsályktunartillöguna það sem af óskiljanlegum ástæðum sumar þjóðir komu í veg fyrir að yrði hluti af ályktun allsherjarþingsins, vegna þess að það er einmitt rétt mánuður liðinn frá því að gíslarnir voru teknir og þeir eru enn í haldi hryðjuverkamanna.

Virðulegi forseti. Aðspurð í Silfrinu þann 23. október hvers vegna við næðum ekki tökum á verðbólgunni og hvað væri að í hagstjórninni svaraði fjármálaráðherra: Verðbólgan er há, m.a. vegna þess að við höfum einfaldlega hækkað laun umfram það sem er til skiptanna. Hæstv. ráðherra fannst ekki ástæða til að ræða um nokkur mistök í hagstjórninni heldur beindi spjótum sínum strax að launafólki og verkalýðshreyfingunni. Nú er það staðreynd að bankarnir hafa hagnast um 60 milljarða það sem af er þessu ári og hagnaður þeirra stefnir í 80 milljarða á árinu, sem gerir um 219 milljónir á hverjum einasta degi allt árið um kring. Þetta fé kemur frá fólki sem í mjög mörgum tilfellum stendur ekki undir þessum auknu álögum en má samt ekki hækka tekjur sínar því að verðbólgan er því að kenna ef marka má orð hæstv. ráðherra. Á sama tíma hafa útlán bankanna aukist um 114 milljarða á milli ára hjá tveimur af þremur bönkum. Engar hömlur hafa verið settar á útlán bankanna, en svona prenta þeir peninga og setja út í hagkerfið. Fátt er jafn þenslu- og verðbólguhvetjandi og peningaprentun í þessum mæli. Hvert fyrirtækið á fætur öðru, auk bankanna, hefur skilað methagnaði á árinu. Tekjur Haga jukust t.d. 19% í fyrra með afkomuspá upp á 11 milljarða í hagnað og Festi, móðurfélag Krónunnar, Elko og N1, gaf fyrir skömmu út afkomutilkynningu og uppgjör fyrir þriðja ársfjórðung 2023. Hagnaður á ársfjórðungnum var 1,8 milljarðar kr. og samkvæmt tilkynningu hefur afkoma samstæðunnar aukist um 16,2% frá sama tímabili á fyrra ári. Ég vil því spyrja ráðherrann hvort henni þyki þessar upplýsingar benda til að launahækkanir séu vandamálið, hvaðan hún hafi þær upplýsingar að launahækkanir séu vandamálið og hvaða gögn og rannsóknir liggi því að baki því, því að allt þetta sýnir með skýrum hætti fram á að við glímum við hagnaðardrifna verðbólgu. Og þar sem það er staðreynd að kostnaður fyrirtækja vegna hærri vaxta hefur aukist um a.m.k. 105 milljarða á sama tíma og kjarasamningar á almennum vinnumarkaði hafa ekki kostað nema um 74 milljarða, 

Herra forseti. Það eru ýmsar ástæður fyrir því að við erum með of háa verðbólgu. Það sem ég sagði um það að laun hafi hækkað umfram þá verðmætasköpun sem hér er og þá framleiðniaukningu sem hér er, það er einfaldlega staðreynd að svo er. Við höfum hækkað laun á Íslandi meira en löndin í kringum okkur og almennt gagnvart þeim löndum sem við almennt viljum bera okkur saman við og tölum um að vinnumarkaðsmódel þar sé að mörgu leyti betra en hér, þar t.d. byrja menn á að finna út úr því hvað sé til skiptanna og takast svo á um hvernig því er skipt. Kjarasamningar eru auðvitað ekki eingöngu ábyrgð verkalýðshreyfinga, enda eru það samningar milli aðila vinnumarkaðarins. Þannig að ég bendi á hið augljósa, að mér finnst: Byggt á þeim tölum sem við sjáum um launahækkanir undanfarin ár er ekki einn aðili sem þar ber ábyrgð heldur eru þær niðurstaða af kjaraviðræðum. Ég hef líka sagt að það sé sameiginlegt verkefni að ná tökum á verðbólgunni. Það dugar ekki að einn geri allt hið rétta og hinir spili ekki með. Það þýðir að við þurfum að reyna að koma okkur upp úr þeim skotgröfum að þegar rætt er um af hverju verðbólgan er há þá sé hjólað í einn aðila og sagt að það sé allt honum að kenna. Það hef ég ekki gert. Ég hef ekki sagt að það sé verkalýðshreyfingunni í landinu einni að kenna að hér sé verðbólga of há. Verðbólgan er of há, það er staðreynd. Laun hafa hækkað mikið, það er staðreynd. Hins vegar þurfum við líka að huga að því hér hvernig við afgreiðum fjárlög. Það þarf að huga að öðrum gjaldahækkunum og öðrum fyrirtækjum sem koma sínum kostnaðarhækkunum út í verðlag. Allt hefur áhrif. Af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega matvæli þá til að mynda þegar kemur að innlendri matvælaframleiðslu er 70% kostnaðarins launakostnaður. Þannig að allt hangir þetta jú saman og það sem ég óska er að við getum aðeins oftar talað um þetta út frá þeim grunni.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagði að 70% hjá matvælafyrirtækjum væru vegna launakostnaðar. Förum aðeins nánar yfir áhrif launa á þennan mikla hagnað íslenskra fyrirtækja. Ef tekið er tillit til þess að laun og starfsmannakostnaður Festis fyrstu níu mánuði ársins voru 11,3% af veltu Festis voru áhrif kjarasamninga um 1,23% á heildarveltu. Kjarasamningar ollu 10,9% hækkun launa og starfsmannakostnaðar hjá Festi fyrstu níu mánuði ársins miðað við sama tímabil í fyrra og sú hækkun nam 1,25% heildarkostnaðar. Ég vil því spyrja ráðherra: Hvernig skýrir 1,25% hækkun á heildarkostnaði 9,1% hækkun verðs á matar- og drykkjarvörum frá undirritun kjarasamninga í byrjun desember 2022 til loka þriðja ársfjórðungs 2023? Getur verið að þetta sé ekki því að kenna að fólk á nánast lægstu launatöxtum samfélagsins fékk launahækkun, heldur sé frekar um hagnaðardrifna verðbólgu að ræða? 

Herra forseti. Ég bara nefni aftur að það eru ýmsar ástæður fyrir því að verðbólgan hefur þróast eins og hún hefur þróast. Við vitum öll, ef við bara lítum á staðreyndir málsins með yfirveguðum hætti, hvað við þurfum að gera sem samfélag til að ná tökum á verðbólgunni. Það er enginn einn aðili sem gerir það og leysir vandann fyrir okkur hin. Þetta er sameiginlegt verkefni og við þurfum að ganga í takt og það á við um alla. Það á við um atvinnurekendur, það á við um verkalýðshreyfinguna, það á við um okkur hér sem förum með fjárveitingavaldið, það á við um Seðlabankann o.s.frv. Það er hægt að spyrja: Er launakostnaður á Íslandi hár? Hann er það. Hann er nánast hvergi annars staðar eins hár. Við hljótum að geta sammælst um þá staðreynd að launakostnaður á Íslandi er hár. Er jöfnun almenn þegar kemur að tekjum? Ja, sú mesta innan OECD. Það er ýmislegt sem betur má fara í íslensku samfélagi 

Forseti minnir bæði hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að ræðutími í óundirbúnum fyrirspurnum er tvær mínútur í fyrri ræðu og ein mínúta í síðari ræðu.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra sagði í viðtali við Ríkisútvarpið fyrir helgi, með leyfi forseta: „Við getum ekki staðið með Ísraelsmönnum í þeirra rétti til að halda uppi sjálfsvörnum þegar þeir ganga of langt og það sem íslensk stjórnvöld hafa sagt beint við Ísraelsmenn og á alþjóðavettvangi er það að allar vísbendingar um það að menn gangi of langt séu brot á lögum, allar slíkar vísbendingar eigi að rannsaka og þær verði að hafa afleiðingar.“ Ísraelsher hefur staðfest að hann hafi gert loftárásir á sjúkrabíl á Gaza þar sem fjöldi manns lét lífið og tugir slösuðust. Ísraelsher staðfesti einnig fyrr í vikunni að þeir hafi gert loftárásir á flóttamannabúðir í Gaza tvo daga í röð en talið er að um 200 manns hafi látið lífið við árásirnar. Stöðugar loftárásir Ísraelshers gera það að verkum að ekki er hægt að leita að fólki sem er fast í rústunum. Á þeim fjórum vikum sem hafa liðið frá árásum Hamas-samtakanna á óbreytta borgara Ísraels, þar sem 1.400 voru myrt og 200 tekin í gíslingu, er talið að um 10.000 Palestínumenn hafa látið lífið og af þeim að minnsta kosti 3.500 börn. Mannréttindasérfræðingar Sameinuðu þjóðanna hafa lýst yfir þungum áhyggjum af því að þjóðarmorð Palestínumanna sé yfirvofandi og lýsa því afdráttarlaust yfir að árásin á Jabalia-flóttamannabúðirnar hafi verið stríðsglæpur. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti að kalla eftir mannúðarhléi svo að hægt verði að koma neyðaraðstoð til Gaza. Utanríkisráðherra Bandaríkjanna fundaði um helgina með forsætisráðherra Ísraels um vopnahlé til skamms tíma til að hægt verði að koma mat vatni, eldsneyti og lyfjum til nauðstaddra Palestínumanna. Forsætisráðherra Ísraels segir það hins vegar ekki koma til greina. Finnst hæstv. ráðherra þessi upptalning innihalda nægar vísbendingar um að Ísraelsmenn hafi nú þegar gengið of langt, 

Virðulegi forseti. Ég hef sagt það mjög skýrt að við séum með skýrar vísbendingar um að mannúðarlög séu brotin, m.a. með því að það er komið í veg fyrir að nauðþurftir berist inn á neyðarsvæði. Ég veit ekki hvernig gæti verið skýrari með þetta atriði. Ég er sömuleiðis búinn að vera mjög skýr allan tímann um að við veitum engan afslátt á því að það beri að virða alþjóðalög. Í því felst m.a. að margt af því sem við höfum séð getur ekki flokkast öðruvísi en að menn hafi gengið allt of langt miðað við það að menn eru að bregðast við þeirri árás sem varð hér 7. október, það eru sömuleiðis brot sem beri að rannsaka og eigi að hafa afleiðingar. Ég held að ég geti ekki verið mikið skýrari með þessa hluti og ef hv. þingmaður heldur að ég sé kominn hingað upp til þess að verja það sem við erum að horfa á í fréttum þá verð ég að valda honum vonbrigðum. Ég hef hins vegar töluvert miklar áhyggjur af því hvernig umræðan um þessi mál er. Maður verður var við mjög mikla skautun, það verður ákveðin pólarísering í umræðunni. Ég tek eftir því að hv. þingmaður minnist sérstaklega á árásirnar sem skæruliðar gerðu og Hamas og taldi upp mannfallið og gíslatökuna og ég hef reynt að gera það sömuleiðis, að halda því samhengi hlutanna til haga í umræðu um þessi mál. En ég finn að það er gríðarlega viðkvæmt og ég skil að það sé mjög viðkvæmt, ég skil það bara mjög vel vegna þess að við erum öll að kalla eftir því að átökunum linni. Ég er í þeim hópi líka. Ég hef engan áhuga á því, ef einhver heldur það, að sjá átök halda áfram á þessum svæðum. 

Virðulegi forseti. Það er ekki fordæming að kalla eftir mannúðarhléi. Fordæming felur í sér skýra afstöðu frá ríkisstjórninni opinberlega á alþjóðavettvangi, ekki í gegnum viðtöl eða Facebook-statusa þar sem þarf að lesa milli línanna hver afstaða ríkisstjórnarinnar er. Íslensk stjórnvöld hafa nú þegar opinberlega fordæmt árásir Hamas-samtakanna, og árásir Ísraelshers á almenna palestínska borgara og takmarkanir á nauðsynjum fela í sér ólögmætar ofsóknir sem ber að fordæma opinberlega. Við í Pírötum erum búin að leggja fram þingsályktunartillögu sem bæði þingmenn Samfylkingar og Vinstri grænna taka undir og við hvetjum þingmenn allra flokka, þ.m.t. auðvitað hæstv. utanríkisráðherra, til að styðja tillögu þessa og þar með fordæma opinberlega aðgerðir Ísraelshers í Palestínu.

Virðulegi forseti. Ég hef margoft sagt að við fordæmum öll brot á alþjóðalögum. Það hef ég margoft sagt. Ég ætla að beina orðum mínum aftur í þennan farveg sem ég var að gera hérna áðan, að ég held að það færi betur á því hérna í þinginu að menn gerðu tilraun til þess að stilla saman strengi á Alþingi Íslendinga í stað þess að vera að leggja hér fram hverja þingsályktunartillöguna á fætur annarri, gegn hver annarri og sundra þingliðinu í marga hópa um orðalag. Ég held að við gerum lítið gagn með því sem þjóðþing. Ég tel að hitt sé miklu farsælla og ég tel að það sé miklu líklegra að kröftum okkar sé betur varið í að sameinast um afstöðu, sem ég finn engan grundvallarmun á hér í þinginu, og koma henni þá á framfæri skilmerkilega frá Alþingi Íslendinga.

Herra forseti. Í síðustu viku undirritaði hæstv. matvælaráðherra breytingu á reglugerð um útrýmingu á riðuveiki í sauðfé. Það er afar ánægjulegt að sú breyting hafi gengið í gegn og ástæða til að hrósa ráðherranum fyrir það, enda tel ég að um umtalsverð tímamót sé að ræða í baráttunni gegn riðuveiki. Það er afar mikilvægt að vel takist til í framhaldinu. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til að beina spjótum að öðrum þætti þessa máls sem er útistandandi. Það snýr að bótagreiðslum til bænda sem þurfa að sæta niðurskurði. Það er til að mynda enn ósamið við bændur í Miðfirði um bótagreiðslur frá því í apríl síðastliðnum eða þegar sá niðurskurður átti sér stað. En í reglugerðinni sem hér um ræðir, 651/2001, er kveðið skýrt á um að greiðslur til bænda skuli berast eigi síðar en 45 dögum eftir að förgun lauk. Við þekkjum dæmi um það á undanförnum árum þegar þessi tilvik hafa komið að það eru erfiðleikar hjá bændum að ná samningum við ráðuneytið um fullar bætur. Þetta eru atriði sem snúa að vinnulaunaþætti eða kostnaði við förgun og fleiru. Ég vil því freista þess að spyrja ráðherrann þriggja lykilspurninga. Í fyrsta lagi: Hvað veldur því að ekki hefur tekist að semja við bændur í Miðfirði? Í öðru lagi: Hver er afstaða ráðherra til þarfar á því að fara að endurskoða ákvæði reglugerðarinnar, IV, kafla, sem snúa að bótagreiðslum? Í þriðja lagi: Telur ráðherra að gildandi lög og reglur og sú framkvæmd sem er viðhöfð tryggi nægjanlega að komið sé að fullu til móts við þá bændur sem verða fyrir tjóni vegna niðurskurðar á fé?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni að vekja máls á þessum atriðum og taka undir þau orð sem komu fram í fyrirspurn þingmannsins um það hversu mikið gleðiefni það er sannarlega að nú eru að renna upp nýir tímar þar sem við getum loksins reynt ný meðul til að ná þeim árangri sem hefur verið stefnt að síðastliðin 40 ár, sem er að útrýma riðu á Íslandi. Það eru auðvitað mörg skref eftir þangað en við erum lögð af stað og ég finn að það er aukin bjartsýni hvað þessa hluti varðar og með hverri rannsókn vitum við meira og þá skiljum við þetta jafnframt betur. Eins og þingmaðurinn tekur fram var reglugerð undirrituð og birt í síðustu viku um það að unnt væri að gefa kost á því að hlífa þeim hluta hjarðarinnar sem sannarlega væri með verndandi arfgerð gegn riðu. Varðandi spurningu hv. þingmanns um bótagreiðslur og bótauppgjör þá er ekki hárnákvæmt að segja að það sé ósamið, það er búið að greiða megnið af því sem þarna var rætt um. Staðan er í raun og veru þannig að það standa út af ýmis álitamál sem er mikilvægt að leiða í jörð og þannig er staðan í mínu ráðuneyti að samskipti eru í gangi og eiga sér stað við hagsmunaaðila þarna. Ég hef sjálf lagt mikla áherslu á að það takist og náist farsæl niðurstaða í þeim málum. Og það sem hv. þingmaður spyr um varðandi stöðuna og ástæðuna fyrir henni þá er það auðvitað þannig að það er ákveðinn rammi sem lögin setja okkur sem ekki er unnt að fara út fyrir. En ég tel að það sé mikill vilji beggja vegna borðs að ná niðurstöðu í þessu máli.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir svarið. Það er rétt að greiðslur hafa borist til bænda í Miðfirði en það er ósamið, enda standa veigamiklir þættir út af, eins og hæstv. ráðherra kemur inn á, atriði sem snúa að vinnulaunum og hefur verið ágreiningur um í töluverðan tíma. Hægt er að vísa til dóma frá því fyrir um tíu árum eða svo um vinnulaunaþáttinn. Það er eins ágreiningur um þætti sem snúa að því hvert sé hið rétta verð fyrir líflömb o.s.frv. En það eru akkúrat þessi atriði sem ég vil koma inn á. Telur ráðherrann, eins og ég spurði hér í minni fyrri spurningu, ekki þörf á að fara í endurskoðun á þessu regluverki þannig að réttarstaða þeirra sem lenda í þessu hræðilega tjóni verði skýrð, en það sé ekki dregið af hálfu stjórnvalda að fullar bætur komi fyrir?

Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í máli hv. þingmanns er staðan sú að lög um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim kveða á um tiltekinn bótarétt þeirra sem sæta ákvörðun stjórnvalda um niðurskurð og um þær bætur er fjallað í reglugerð um útrýmingu á riðuveiki og bætur vegna niðurskurðar. Það er unnið að samningagerð vegna þessara tilteknu bótagreiðslna sem hv. þingmaður nefnir. En það má jafnframt nefna það að þegar við erum að draga saman í raun og veru bæði það félagslega og efnahagslega tjón sem bændur verða fyrir og hafa orðið fyrir í gegnum árin þá er það alveg á hreinu að sú ráðstöfun sem gripið hefur verið til, og fjárveitingavaldið hefur stutt mig í, er að gera ráð fyrir aukinni fjárveitingu til að innleiða verndandi arfgerð gegn riðuveiki vegna þess að sú ráðstöfun fjár mun leiða til þess að þessi mál verði að baki. Það er gert ráð fyrir að þessi útgjöld mæti kostnaði vegna arfgerðargreiningar til að innleiða sem hraðast 

Hæstv. forseti. Seinna í þessum mánuði hefst þing aðildarríkja loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna í Sameinuðu arabísku furstadæmunum. Það er hið 28. í röðinni og gengur í daglegu tali undir nafninu COP28. Eins og við öll vitum hefur ríkisstjórn Íslands sett sér markmið um að ná svokölluðu kolefnishlutleysi árið 2040 og samtals 55% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda eigi síðar en 2030. Þangað til eru rétt rúmlega sex ár þannig að tíminn líður hraðar en nokkurn órar fyrir í þessu samhengi. Við vitum líka að útblástur gróðurhúsalofttegunda hefur aukist frá allri starfsemi hér á landi, með svolitlum samdrætti vegna heimsfaraldursins. Á COP28 á í fyrsta sinn að birta og lýsa svokölluðu stöðumati, „Global Stocktake“ heitir það á ensku, þar sem hvert einasta aðildarríki samningsins lýsir stöðunni heima fyrir. Þannig næst vonandi sem best yfirsýn yfir það hvar við stöndum með tilliti til þeirra markmiða sem við öll ríki heims skuldbundum okkur til að ná í París árið 2015. Mig langar af þessu tilefni, og vegna þess að það líður að upphafi COP-sins, að inna hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra eftir því hvað líði vinnu við þetta stöðumat, hvar það verði kynnt og hvernig það verði í raun „presenterað“ á fundinum sem fram fer núna í Sameinuðu arabísku furstadæmunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þar sem hv. þingmaður er hér að vísa til er auðvitað frekar stórt mál sem ég myndi vilja að við myndum ræða meira hér í þinginu því að það er svolítil upplýsingaóreiða þegar kemur að þessum málum. Til dæmis gefa fullyrðingar um það að útblástur hafi aukist kannski ekki alveg rétta mynd vegna þess að við erum að vinna með öðrum þjóðum eftir ákveðnu fyrirkomulagi og þetta eru í rauninni þrjú bókhaldskerfi og það skiptir mjög miklu máli að menn ræði þetta út frá því. Af hverju eru þau þrjú? Það er ákveðin hugmyndafræði á bak við það. Í fyrsta lagi ETS-kerfið. Þar erum við með stóriðjuna, millilandaflugið og millilandasiglingarnar og þar erum við með öðrum EES-ríkjum. Af hverju eru þau þar? Vegna þess að þetta er alþjóðlegt. ETS-ið fór t.d. mjög niður hjá okkur Íslendingum þegar WOW fór á hausinn. Ég efast um að það hafi haft mjög mikil áhrif hins vegar á útstreymi gróðurhúsalofttegunda á því svæði sem við erum á í heiminum, ég er eiginlega alveg viss um að það var ekki. Hugsunin er sú að hvert fyrirtæki sé á jafnræðisgrundvelli inni á þessu svæði og síðan fá menn þar úthlutað kvóta, ekkert ósvipað eins og er í aflamarkskerfinu og það er í rauninni eitt af því sem byggt er á. Síðan eru framseljanlegir kvótar á því hvort sem menn minnka losun eða auka meira o.s.frv. Svo erum við með það sem mér finnst vanta augun á og það er það sem er á beinni ábyrgð Íslands, ESR-kerfið eða samfélagsábyrgðin. Þar liggur okkur á því þar eru ákveðin markmið fyrir 2030 og við höfum verið að vinna að aðgerðaáætlun og aðlögunaráætlun núna í mjög langan tíma og ég vonast til þess, og það tengist svo sannarlega matinu okkar, að það verði tilbúið sem fyrst. En það hefur tekið langan tíma vegna þess að þetta er ekki eitthvað sem stjórnvöld geta gert ein. Aðrar þjóðir voru komnar lengra, voru búnar að vinna þetta með hverjum geira atvinnulífsins fyrir sig og það er það sem við erum búin að gera. Ég vonast til þess að um leið og þetta er tilbúið, það er komið mjög langt á veg, þá getum við rætt þetta - og ekkert vonast til þess, ég rétt leyfi mér að vona að við ræðum þetta hér í þinginu og förum yfir þessa þætti.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er mjög brýnt að við ræðum þessi stóru mál oftar á þingi. Auðvitað er það líka rétt að þessi ólíku bókhaldskerfi geta reynst flókin fyrir umræðuna en það er hins vegar einfalt að ræða um það sem er á beina ábyrgð Íslands og hvert við erum komin hvað það varðar. Mér er kunnugt um að það er verið að uppfæra aðgerðaáætlun og aðlögunaráætlun hefur líka verið kynnt, en það sem mig langar að vita er þetta: Hvar stöndum við með tilliti til þess sem er beðið um að við mætum með til Dúbaí? Það er talað um stöðumat hvers einasta ríkis; hvernig munum við skila því og getum við á COP28 sýnt fram á bæði nauðsynlegan árangur með tilliti til Parísarsamkomulagsins og einnig að við getum náð þeim markmiðum sem við höfum sett okkur, bæði árið 2030 og 2040?

Virðulegi forseti. Allt tengist þetta nú. Ég ræddi ekki þriðja bókhaldskerfið sem er LULUCF, sem er Landgræðslan og Skógræktin, en látum það liggja á milli hluta, það er ekki annað hægt í svona stuttu andsvari. Loftslagsbókhaldið sýnir náttúrlega stöðu okkar á hverjum tíma fyrir sig og frá árinu 2005, sem er viðmiðunarárið og þá voru 300.000 Íslendingar og 300.000 ferðamenn, erum við búin að minnka losunina um 12%. Samkvæmt nýjustu upplýsingum erum við miðað við þær sviðsmyndir sem uppi eru að minnka losunina um 24% en með því að nota þær heimildir sem við höfum annars staðar frá þá ættum við að geta náð því sem við erum nú þegar búin að skuldbinda okkur til að gera, sem er 29%. Þetta hefur nú allt komið fram en kannski ekki vakið mikla athygli. Síðan er aðgerðaáætlun sem er grunnurinn að því að sjá hvort við getum náð þeim árangri sem menn vonast til. Það er auðvitað, eins og ég er búinn að nefna margoft, mikið og stórt verkefni og mikilvægt. Við erum svo sem ekkert ein í því að þetta sé stórt verkefni,