Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frams.m. (Ágúst Flygenring): Eg hefi lítið um frv. þetta að segja umfram það, sem tekið er fram í nefndarál. Frumv. er fram komið að tilstilli nokkurra verzlunarmanna og sniðið að mestu eftir lögunum um iðnaðarnám frá 16. sept. 1893. Það er lagað eftir því, sem hentugt þykir í kaupstöðum, og á að eins að ná til þeirra, sem mun stafa af því, að flutningsmenn frumv. hafa álitið erfitt, að útvega nemendum þá fræðslu í kauptúnum alment, sem nauðsynleg er eftir frumvarpinu. Þá vil eg víkja nokkrum orðum að breytingartillögum nefndarinnar. Fyrst er sú breyting, að nefndin vill lengja reynzlutímann eða þann tíma, sem ætlaður er til þess, að nemandi og húsbóndi geti komist að fastri niðurstöðu um það, hvort þeir vilji standa við námssamninginn. Þetta tímabil er eftir frumv. 1 mánuður, en nefndin leggur til að það verði 3 mánuðir. Tíminn má ekki vera styttri, þegar litið er til þess, hve unglingum er oft erfitt að komast að niðurstöðu um það, hverja lífsstöðu þeir vilji velja sér. Á einum mánuði getur unglingurinn ekki fengið neina verulega hugmynd um starfið, og húsbóndinn ekki heldur kynst unglingnum svo að ábyggilegt sé. Þá er ákvæði 6. gr. um, að húsbónda skuli skylt að reka nemanda burt úr vistinni, ef hann gerir sig sekan í óráðvendni. Þetta þykir nefndinni alt of hart ákvæði og leggur til, að í stað skyldunnar sé húsbónda að eins gefið til leyfis, að reka unglinginn frá námi af þessum ástæðum. Smávegis óráðvendni getur oft komið til af gáleysi eða slæmu uppeldi, og getur vel staðið til bóta, ef vel er að farið. En ef það væri bein skylda, að reka nemanda burt fyrir slíkar smásakir, gæti það oft orðið til þess, að beina honum inn á glæpamannsbraut. Nefndin álítur hitt fullnægjandi og í alla staði heppilegra, að leggja húsbónda það í sjálfsvald, hvort hann rekur unglinginn frá sér eða ekki. Taki hann það ráð, að halda honum alt að einu, er óhætt að treysta því, að hann geri það sem í hans valdi stendur til þess, að hafa góð áhrif á hann og gera nýtan mann úr honum eftir föngum. Enn vill nefndin gera litla breytingu við 7. gr. frumv. Þar er svo fyrir mælt, að vinnutími megi ekki fara fram úr 12 stundum á dag, og að verzlunarstjórnandi megi ekki að jafnaði láta nemanda vinna frá kl. 9 á kvöldin til kl. 6 að morgni. Þarna sýnist það vera tekið aftur með annari hendinni, sem gefið er með hinni, því að það virðist vera óbeinlínis leyft, að vinnutími sé stundum 15 tímar, þó að það megi ekki vera »að jafnaði«. En svo er bætt við, að stjórnarráðið geti veitt undanþágu frá þessu, ef því þykir brýn ástæða til. Þetta ákvæði vill nefndin fella burt. Henni finst að þessi óbeina heimild, sem eg gat um áðan, til þess að hafa vinnutímann stundum alt að 15 tímum, sé ærið nóg, og engin ástæða til að heimila lengri vinnutíma undir nokkrum kringumstæðum. Því álítur nefndin sjálfsagt, að fella burtu þetta viðbótarákvæði, og vonar að háttv. deildarmenn séu á sama máli. Fleiri breytingartillögur hefir nefndin ekki komið með, nema að fella burtu orðið »viðkomandi« í 4. línu 13. gr. Það er hortittur, sem vel má missa sig. Nefndin vill mæla með því, að þetta frv. verði látið ganga fram. Að vísu hygg eg, að venja sú, sem skapast hefir af sjálfu sér á þessum svæðum, sé ekki mjög ólík því, sem frumvarpið mælir fyrir. Má því segja, að frumv. sé fremur þýðingarlítið. En það er þó fremur réttarbót en hitt, og því engin ástæða að hefta framgang þess.

Lárus H. Bjarnason : Eg álít allar breytingartillögur nefndarinnar til bóta. Þær eru allar í mannúðaráttina. En eg vildi að eins skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki væri ástæða til að gera enn nokkrar breytingar á frumvarpinu. Væri ekki rétt, að miða aldurstakmarkið í 1. gr. við 16 ár í stað 18 ár? Hér er um persónulega ráðstöfun að ræða, er hver persónulega myndugur maður ætti að geta gert upp á eigin spítur. En persónulegur myndugleiki verður að teljast byrja með 16 ára aldri hér á landi, og því finst mér réttara að miða við þann aldur, enda þó að 18 ára aldur útheimtist nú eftir iðnaðarnámslögunum frá 16. sept. 1893 til að ráða sig til slíks náms. Þá er ákvæðið í 7. gr.: »Að jafnaði má verzlunarstjórnandi ekki láta nemandann vinna frá kl. 9 á kvöldin til kl. 6 á morgnana«. Mér líkar ekki þetta »að jafnaði«. Vildi heldur að vinna á þessum tíma væri bönnuð, »nema brýna nauðsyn bæri til«. 8. gr. fyrirskipar einnar viku sumarfrí. Úr því að gert er ráð fyrir sumarfríi á annað borð, finst mér það ekki mega vera minna en hálfur mánuður. Það mundi verða tíðast, að nemendurnir leituðu til sveitanna í sumarfríi sínu og þá er ein vika alt of lítið; hún mundi oft ganga mest í ferðina fram og aftur. Enn vil eg benda á ákvæði 10. gr. um það, er nemandi veikist, í sambandi við sams konar ákvæði í 27. gr. fátækralaganna frá 1905 og í lögum 16. sept. 1893. Í þessum lögum er skyldan til að ala önn fyrir sjúklingnum bundin því skilyrði, að sjúklingurinn sé á heimili húsbónda og helzt þá í 6 mánuði. En í frv. því, sem hér er um að ræða, er þessi skylda engu dvalarskilyrði bundin, en nær aftur á móti ekki lengra en til 6 vikna. Það er víst vafasamt, hvort betra er, og þá finst mér réttast, að hafa þessi ákvæði í samræmi hvert við annað. Í 12. gr. held eg, að »verzlunareigandi« ætti að koma í stað »verzlunarstjórnandi«. Það er engin ástæða til, að námssamningurinn skuli vera ógildur, þó að verzlunarstjórnandi deyi, ef verzlunin heldur áfram samt sem áður. Loks hefi eg það út á frumvarpið að setja, að það vantar öll niðurlagsákvæði. Það er ekkert ákveðið um það, hvað gera skuli, ef lögin eru brotin. Mörg af lögum vorum eru pappírslög og sízt ástæða til að fjölga þeim. En það er því meiri hætta á, að þessi lög bætist við þeirra tölu, ef öll niðurlagsákvæði vantar. Eg vil biðja hina háttv. nefnd að athuga þetta og þá getur hún komið með breytingartillögur til 3. umr., ef henni sýnist ástæða til.

Framsögum. (Ágúst Flygenring) Eg er þakklátur háttv. 5. kgk. þm. fyrir hans góðu bendingar. Um athugasemdir hans að því er snertir 7. og 8. gr. er eg honum samdóma, og vona að nefndin geti orðið á einu máli um það. Sama er að segja um aldurstakmarkið, það er sjálfsagt réttara að miða við 16 ára aldur, úr því að menn öðlast persónulegan myndugleika á þeim aldri. - Athugasemdin um 12. gr. er alveg rétt; það þarf að breyta »verzlunarstjórnandi« í »verzlunareigandi«, enda býst eg við, að það sé samkvæmara tilgangi ákvæðisins. Eg gleymdi að geta þess, hvað sumarfríið snertir, að það er að vísu ekkert á móti því, að hafa það 14 daga, enda mun það vera tíðkað sumstaðar; en það væri ef til vill hentugra að gefa til leyfis að tvískifta því. Ef húsbónda væri gert að skyldu, að sjá um nemanda, sem sýkist, í 6 mánuði, væri sjálfsagt að hafa ákvæðið í samræmi við ákvæði fátækralaganna, þannig að skyldan væri bundin því skilyrði, að sjúklingur væri á heimili húsbónda. En eg vil ekki, að hjálp sé alveg útilokuð, þótt sjúklingur sé utan heimilis, og þá er sanngjarnt að hafa tímann styttri. Eg vil því mæla með því, að hafa það ákvæði svipað því, sem það er nú. Hvað niðurlögin snertir, mun nefndin fara eftir því, sem lögfræðingar leggja til, og mun vonandi takast að leiðrétta það, sem kann að vera ábótavant að því leyti.

Júlíus Havsteen Út af athugasemd háttv. 5. kgk. þm. um 12. gr. frv. skal eg geta þess, að »verzlunarstjórnandi« þar svarar til þess, sem talað er um í 1. gr., þar sem nefndir eru »kaupmenn, kaupfélagsstjórar og aðrir þeir, sem reka verzlanir eða veita verzlunum forstöðu«. Meiningin var að nota eitt orð yfir þessar hugmyndir og getur verið vafasamt, hvaða orð er heppilegast. Eg sé ekkert á móti orðinu »verzlunarstjórnandi«, sem nú er í frumv. En nefndin mun taka þetta til yfirvegunar.

Eiríkur Briem Eg vil að eins geta þess, að mér finst betra að halda orðinu »verzlunarstjórnandi«, en að setja »verzlunareigandi« í þess stað. Eg get ímyndað mér, að þegar námssamningar eru gerðir, sé oft tekið mikið tillit til persónulegra eiginlegleika og mannkosta verzlunarstjórans. Og því finst mér eðlilegt, að unglingurinn sé ekki bundinn við samninginn, þegar nýr maður tekur við stjórninni. Eg vildi líka benda á, að ákvæði 11. gr. mætti falla burtu. Þar stendur: »Fyr en námssamningi er löglega slitið, má enginn taka nemanda annars manns í kenslu«. Eg skil ekki hvað meint er með þessu. Ef meint er hvers konar kensla, sem vera skal, er ákvæðið mjög ósanngjarnt. Það er alveg ótækt, að banna unglingnum að leita sér tilsagnar í nokkurri fræðigrein, þó að hann hafi tíma eg tækifæri til, án þess að brjóta bág við skyldur sínar gegn húsbónda. En ef að eins er átt við kenslu í verzlunarfræði, er ákvæðið alt of ónákvæmt og auk þess alveg óþarft, því að slíkt leiðir af hlutarins eðli og almennum réttarreglum.

Lárus H. Bjarnason Ef ekki er hægt að finna eitt orð yfir þá menn, sem átt er við í 12. gr., þá má alt af hafa 2 orð, t. d. verzlunarstjórnandi eða verzlunareigandi. Og það má komast hjá þeim annmarka, sem háttv. 2. kgk. þm. gat um, með því að gefa verzlunarnemanda heimild til að segja samningnum upp, ef verzlunarstjórnandi deyr. En að samningurinn skuli vera ógildur í því tilfelli, finst mér ekki rétt. Eg er á sama máli og háttv. 2. kgk. þm. um það, að 11. gr. má vel missa sig.

Framsögum. (Ágúst Flygenring); Eins og kunnugt er, er frv. þetta fram komið af því að slík ákvæði eru ekki til í lögum vorum áður. Það fer fram á það, að kaupmönnum sé gert að skyldu að halda verzlunarbækur, og gert ráð fyrir, hverjar bækur þeir eigi að halda. Frá almennu sjónarmiði er full þörf á slíkum lögum, þar sem mestöll viðskifti hér á landi fara gegn um greipar verzlananna, og meginhluti viðskiftanna eru enn þá bókfærð, og á það vafalaust langt í land, að svo langt komist, að hönd selji hendi. Atvinnuvegir vorir eru flestir reknir á vissum tímum árs, og af því leiðir, að þeir, sem atvinnu reka, verða að leita lána hjá verzlunum. Verzlunarbækur eru trygging bæði fyrir kaupanda og seljanda. Nefndin hefir því fallist á, að frv. sé þarflegt. Þó nýlega hafi verið samþykt hér í deildinni í þingsályktunartillögu áskorun til stjórnarinnar um að taka verzlunariðggjöf landsins til athugunar, þá áleit nefndin þó ekki rétt að fresta þessu frumvarpi, þar sem þörfin fyrir það er mikil, og það getur ekki að neinu leyti komið í bága við uppástungur um aðrar umbætur, er fram kunna að koma frá stjórninni. Frá nefndinni, er kosin var í Nd. til að íhuga verzlunarmál, hefir ekkert orð komið um þetta frumvarp; hún hefir víst ekki álitið þess þörf, og hefir ekkert haft við það að athuga. Eg skal lýsa stuttlega breyt.tillögum nefndarinnar. Aðalbreyt.til. er við 2. gr. Frumvarpsgreinin gerir ráð fyrir, að frumbókin, sem alment er kölluð »kladdi«, sé gegnumdregin og löggilt Þessu ákvæði vill nefndin sleppa. Við sjáum ekki að nein trygging sé í því falin fyrir því, að viðskifti manna séu rétt skráð, þó frumbókin sé gegnumdregin og löggilt, ef ekki er neitt annað til skilið til að tryggja að rétt sé bókað. Við álítum þvert á móti að löggilding gæti orðið til skaða, því að sá kaupmaður, sem vildi nota sér það, gæti misbrúkað þetta sönnunargagn til að færa ranga reikninga. Löggildingin út af fyrir sig er gagnslaus, ef ekki er neitt annað til skilið, sem getur gefið upplýsingar, t. d. að bókfæra skuli nafn þess, sem leggur vöruna inn og tekur hana út, og fyrir hvers reikning það er gert. Þetta leggur nefndin mikla áherzlu á, og leggur til, að það að tekið upp sem ákvæði í lögin. Það er óhætt að fullyrða, að meir en helmingar þeirra, sem taka út og leggja inn vörur, gera það fyrir reikning annara, en ekki sinn eigin reikning. - Auk þess sem við viljum, að bóka skuli, hver tekur út og leggur inn o. s. frv., viljum við að það ákvæði sé sett í lögin, að skiftavinum skuli látið í té samrit af viðskiftunum í hvert sinn sem þau fara fram bóklega. Hagkvæmast væri, að hafa frumbókina þannig útbúna, að öll blöðin séu tvöföld og »perfóreruð«; þegar skrifað er á fremra blaðið, kemur það sama fram á aftara helmingnum og verður hann eftir, þegar fremri helmingurinn er rifinn frá. Sömuleiðis má nota þá aðferð, að leggja laust blað ofan á blaðsíðuna í bókinni; er það mjög algengt við verzlun í »pakkhúsum«. Með tímanum finna kaupmenn vafalaust sjálfir hagkvæmasta ráðið til að haga þessu sem bezt. Við 2. gr. hefir nefndin og gert þá breytingartillögu, að útlendu orðin innan sviganna falli burt. Henni virtist það með öllu óþarft að halda útlendu orðunum, þar sem íslenzku orðin eru nægilega skýr og öllum skiljanleg. Breytingartillagan við 5. gr., að í stað »löggiltar« komi »lögskipaðar«, er bein afleiðing af því að nefndin leggur til, að frumbækurnar séu ekki löggiltar. Breytingartillagan við 7. gr., að á eftir »fangelsi« komi »við vatn og brauð«, er gerð eftir bendingu lögfræðings þess, er sæti átti í nefndinni, og hygg eg að hún sé fyllilega á rökum bygð. Breytingartillagan við 8. gr. miðar að því, að gera tíma þann, er frumbókin hefir sönnunargildi, jafnlangan, hve nær á árinu sem skuldin er stofnuð. Hitt, að láta tímann vera mismunandi langan, eftir því hvort skuldin er stofnuð fyrir eða eftir 1. júlí, telur nefndin ekki rétt, enda mun það bygt á þeirri röngu hugmynd, að viðskiftamenn fái reikning að eins einu sinni á ári, 31. desember. En bæði er það, að sú venja er nú óðum að leggjast niður, að gera að eins upp um áramót, og auk þess vildi nefndin styðja að því með breytingartillögu sinni, að sá siður - eða réttara sagt ósiður - legðist af með öllu. Það er í alla staði mjög heppilegt, að viðskiftamenn á öllum tímum ársins viti sem bezt, hvernig reikningur þeirra stendur. Eg legg því talsverða áherzlu á, að tillaga þessi verði samþykt. Síðustu málsgrein 8. gr. um ósamkvæmar innfærslur, telur nefndin óþarfa, því að hún álítur, að löggildingin út af fyrir sig hafi ekki sönnunargildi. - Hinni nýju 13. gr. um brottfall ákvæða í tilskipun 13. júní 1787, er bætt við að ráði lögfræðingsins í nefndinni, er taldi það réttara, enda þótt þess væri naumast þörf, því að tíminn hefir í raun og veru afnumið þessi ákvæði. Skal eg svo ekki fara frekari orðum um málið, en vona að bæði frumvarpinu og breytingartillögum nefndarinnar verði vel tekið af hinni háttv. deild.

Lárus H. Bjarnason Eg hefi því miður ekki getað athugað þetta mál nógu rækilega, jafnmerkilegt og það er. Það er merkilegt vegna þess, að það miðar að því að tryggja viðskifti manna, og er sízt vanþörf slíkra laga nú á tímum. Það er þó ýmislegt í frv. og tillögum nefndarinnar, sem eg tel athugavert. Eg tel að það geti verið til mikilla nota, að löggilda frumbókina. Inn í hana er fært alt það, sem látið er út úr verzluninni, jafnótt og það er afhent, sé það ekki borgað við móttöku. Víða er og alt, sem lagt er inn í verzlunina, fært inn í frumbók, ef ekki er tekið út á það um leið. En víða er ekki fært inn í höfuðbókina úr frumbókinni, nema á vikufresti.  (Gunnar Ólafsson: Daglega)  . Það má vera, að nú sé orðinn siður að færa inn í höfuðbókina daglega, en það er eigi að síður mjög nauðsynlegt að frumbókin sé löggilt og gegnumdregin, svo að eigi sé unt að rífa blöð upp úr henni, án þess að á beri, og helzt vildi eg hafa allar verzlunarbækur löggiltar, enda þótt eg játi að það sé töluvert kostnaðarsamt fyrir kaupmennina. Hins vegar játa eg að löggilding er hvergi nærri einhlít, og er alveg samdóma nefndinni um, að ágætt sé að hafa frumbókina þannig út búna, að hvert blað í frumbókinni hafi viðfest samritsblað þannig, að það, sem skrifað er á fremra blaðið, komi fram á aftari helmingi blaðsins í samriti, og að viðskiptamaður fái frumritið, en verzlunin haldi hinu eftir. Í 3. gr. er þess krafist, að haldin sé bréfabók, er hafi að geyma samrit af öllum þeim bréfum frá verzluninni, er lúta að verzlunarviðskiftum, en eigi slík bók að koma að fullu gagni, ætti að halda saman öllum viðskiftabréfum, er verzlunin fær. Þá er og ofþung refsing lögð við því, að breyta því sem eitt sinn hefir verið ritað í verzlunarbók. Sektir eru nægilega hörð hegning, ef ekki er um fjárdrátt að ræða. En eins og greinin er orðuð nú, væri hægt að refsa manni með fangelsi eða betrunarhúsvinnu jafnvel fyrir það eitt, að hann leiðrétti það er misritast hefði hjá honum, þótt hann hefði engan sviksamlegan tilgang haft. Það ætti því að fella burt fangelsi og betrunarhúsvinnu, því að sektir eru næg refsing, ef ekki er um svik að ræða, en annars fellur brotið undir ákvæði hinna almennu hegningarlaga, og þau eru nægilega hörð. Af ástæðum þeim, er eg áður hefi tekið fram, er eg mótfallinn breytingartillögu nefndarinnar við 5. gr., að í stað »löggiltar« komi »lögskipaðar«. Eg vil með engu móti missa löggildinguna. Í 7. gr. er lagt fangelsi við vatn og brauð, eða betrunarhúsvist, við því að falsa verzlunarbækur. Það er nú vafasamt, hvort rétt er að kalla það fölsun, þótt bókari breyti því, er hann áður hefir ritað. Með fölsun meina menn venjulega að breyta því, er aðrir hafa ritað, eða gefa heimildarlaust út skjal í annara nafni. En það skiftir nú ekki miklu máli, þótt orðalagið sé ekki alveg nákvæmt, hitt er lakara, að grein þessi er ekki í samræmi við 264. gr. almennra hegningarlaga, að því er hámark refsingarinnar snertir. Í 264. gr. hegningarlaganna er hámarkið 2 ár, en hér getur refsingin orðið 6 ára betrunarhúsvinna. En enda þótt 264. gr. hegningarlaganna ræði um sama eða svipað brot, álít eg þó ekki heppilegt, að í lögum þessum verði aðeins vísað til hennar, því að henni mun því aðeins verða beitt, að kaupmaðurinn verði gjaldþrota. En hitt álít eg sjálfsagt, að setja hámark refsingarinnar í samræmi við 264. gr. hegningarlaganna. Þá vildi eg skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki væri rétt að taka það beinlínis fram í 8. gr., að bókin yrði að vera færð samkvæmt fyrirmælum 2. gr., ætti hún að hafa sönnunargildi. 8. breytingartillöguna tel eg meinlausa en óþarfa; 17. og 18. gr. tilskipunarinnar frá 13. júní 1787 er aldrei beitt nú á dögum, þótt þær hafi ekki verið formlega úr gildi feldar. Skal eg svo ekki orðlengja þetta frekar, en vona að háttv. deildarmenn hugsi sig vel um, áður en þeir fella burtu löggilding frumbókarinnar, því að það er mjög athugavert.

Framsögumaður (Ágúst Flygenring) Það er talsverður kostnaður við að löggilda frumbækurnar, sérstaklega þegar þess er gætt, að nú er farið víða að nota litlar bækur, og rita aðeins eina úttekt á hverja síðu, sem er miklu greinilegra. Auk þess hefir reynslan ekki sýnt, að nein hætta stafaði af því, að hafa frumbækurnar ólöggiltar. Mér vitanlega hefir aldrei fallið grunur á nokkurn kaupmann um að hafa rifið upp úr frumbókinni. Hins vegar hafa oft orðið þrætur um viðskifti, vegna þess að ekki varð séð af frumbókinni, hver tók á móti vörunni, né við hvaða verði hún var seld, og jafnvel stundum ekki, hvað mikið hafði verið tekið út af henni. En eg skal reyna að hugsa um, hvort ekki er hægt að finna neitt praktískara form til þess að ná þeim tilgangi, er hér er um að ræða, heldur en að löggilda frumbókina.  (Lárus H. Bjarnason: Færa gjaldið niður)  . Ef hinn háttv. 5. kgk. þm. getur fundið leið til þess, án þess að koma í bága við aukatekjulögin, þá skal eg ekki verða því mótfallinn, að skylt sé að löggilda frumbækurnar. Hvað snertir bréf, er verzlanir fá, sem háttv. 5. kgk. þm. vildi að færð væru inn í bréfabók, þá er það siður að raða þeim í möppur, þar sem mjög auðvelt er að finna hvert einstakt bréf, svo að óþarfi virðist að færa þau inn í sérstaka bók, sem væri mikill starfsauki fyrir allar stærri verzlanir. Viðvíkjandi því, sem háttv. 5. kgk. þm. sagði um hegningarákvæði 7. gr., skal eg geta þess, að það var talið nauðsynlegt, sakir þess að fölsun væri ekki nefnd í hinum almennu hegningarlögum, en ef svo er, þá er sjálfsagt að hafa greinina í samræmi við ákvæði hegningarlaganna. Eg felli mig vel við að vísað verði til 2. gr. í 8. gr., eins og háttv. 5. kgk. þm. stakk upp á. Annars mun nefndin taka þær athugasemdir og bendingar, sem fram eru komnar, til rækilegrar íhugunar, og gera sér alt far um, að öll ákvæði laganna verði sem skýrust, og geri viðskiftin tryggari.

Lárus H. Bjarnason Eg þakka hinum háttv. framsögumanni fyrir hvernig hann tók uppástungum mínum. Það er hægðarleikur að breyta gjaldi því, sem samkvæmt lögunum frá 2. febr. 1894 á að borga fyrir löggilding verzlunarbóka. Einstökum ákvæðum þeirra laga má breyta sem öðrum lagaákvæðum. Viðvíkjandi bréfunum til verzlunarinnar skal eg geta þess, að mér er auðvitað ekkert kappsmál, að þau séu færð inn í sérstaka bók, heldur aðeins að þeim sé haldið saman, svo að aðgangur sé að þeim, ef nauðsyn rekur til, því að þau eru fult svo þýðingarmikil, sem bréf þau, er frá verzluninni eru send. Það er talað um fölsun verzlunarbóka í 264. gr. hinna almennu hegningarlaga, en þar sem hún aðeins á við gjaldþrotaskifti, eins og eg gat um áðan, er ekki nóg að vísað sé til hennar, en hegningarákvæði þessara laga eiga eigi að síður að vera í samræmi við hana.

Júlíus Havsteen Það var aðeins af gáleysi, að 2 ár sem refsingarhámark féll burt úr 7. gr., og kom af því að við höfðum ekki hegningarlögin við hendina. Eg sé ekki að það væri neinn galli, að vísað væri til 264. gr. Gjaldþrot eru þar aðeins nefnd sem dæmi, en eru ekki skilyrði fyrir því, að greininni verði beitt. Eg hafði hugsað mér 7. gr. alt öðru vísi, og að í henni væri aðeins vísað til hinna almennu hegningarlaga. Hvað löggildingarnar snertir, þá get eg ekki álitið það hátt gjald, að borga 2 kr. af hverri bók. Það er ekki mikil verzlun, sem ekki þolir þau útgjöld. Það er ekki hægt að breyta aukatekjulögunum með þessum lögum, enda óheppilegt að fara að breyta í lagaboði um alt annað einum lið úr »systematiskri« lagaheild. Eg veit heldur ekki til að aukatekjulögunum hafi nokkru sinni verið breytt.

Sigurður Stefánsson Eg skal leyfa mér að skýra hinni háttv. deild frá, hvernig á því stendur að eg hefi ekki flutt þetta frumv. fyr á þinginu. Bæjarstjórnin á Ísafirði vill bæta við skólahúsbyggingu sína, en hún stendur við eina aðalgötu bæjarins á jaðri lóðar sem er prívateign, og kaupstaðurinn hefir því ekki ráð yfir. Á bæjarstjórnarfundi hefir verið samþykt áskorun um það, að fá löggjafarvaldið til að veita bæjarstjórninni heimild til að láta eignarnám fara fram á lóðinni, en bæjarfógeti gleymdi að afhenda mér skjölin. Fyrir nokkrum dögum talaði bæjarfógeti við mig í síma og spurði mig hvernig stæði á því að frumvarpið væri ekki komið fram, og svaraði eg að það kæmi til af því, að eg hefði ekki enn fengið neina vitneskju um mál þetta. Það varð að samkomulagi með okkur, að eg skyldi samt flytja þetta frumvarp, þó áliðið væri þingtímans. Bæjarstjórnin vill byrja á byggingunni á næsta ári, en vilji eigandi ekki selja lóðina, þá getur hún það ekki nema þessi heimild til eignarnáms fáist. Eg skal taka það fram, að lóðin er sérstakt tún, sem er eign einnar stærstu verzlunarinnar á Ísafirði, Tangsverzlunar. Jafnframt skal eg geta þess, að auðvitað mun bæjarstjórnin ekki neyta þessarar heimildar, ef hún kemst að góðum kjörum við eigandann. Eg vona að háttv. deild veiti undanþágu frá 18. gr. þsk. og leyfi að málið sé tekið til meðferðar í deildinni þó seint komi. Við 2. umr. mun eg gera grein fyrir hinum einstöku greinum frumv. Annars mun eg taka með þakklæti bendingum frá lögfræðingum um það.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg ætlaði eiginlega ekki að segja neitt við þessa umr. Eins og málið liggur nú fyrir, þá er það að mestu óbreytt og eins og það kom frá nefndinni í Ed., og í nefndarálitinu hefir hún gert grein fyrir breytingum sínum og því er engin ástæða til þess að telja þær upp aftur. Eg sé að br.till. er komin fram við þessa umr., sem fara í þá átt, að breytt sé skilyrðunum fyrir styrkveitingu úr sjóðnum. Eg hefi ekki getað borið mig saman við meðnefndarmenn mína um þetta atriði, en eg hygg þó að mér sé óhætt að lýsa því yfir fyrir nefndarinnar hönd, að hún sé mótfallin br.till. Það var meiningamunur á milli þingsins 1907 og stjórnarinnar um það, hvort lögin ættu einungis að ná til þeirra manna, sem fyrir ellilasleika gætu ekki unnið sér fyrir brauði, eða hvort þau einnig ættu að ná til þeirra, sem þyrftu á styrk að halda, þótt það væri ekki fyrir ellilasleik. Háttv. Ed. hefir að mestu leytihallast að till. stjórnarinnar, og bundið styrkveitinguna við ellilasleika, en hún hefir þó farið dálítinn milliveg í málinu. Eg verð að álíta, að heppilegast sé í bráðina að binda styrkveitinguna og verksvið laganna við þá menn, sem ekki geta unnið fyrir sér. Ef taka ætti þessi takmörk í burtu, þá yrði ekkert gagn að sjóðnum að minsta kosti fyrst í stað. - Eg verð því að álíta, að rétt sé að fara ekki lengra en háttv.Ed. hefir gert. Eg skal viðurkenna að það eru að vísu engin slík takmörk sett fyrir styrkveitingu, að því er alþýðustyrktarsjóðinn snertir, en þótt það sé ekki, þá hefir það samt reynst svo í framkvæmdinni, er um styrkveitingu hefir verið að ræða úr sjóðnum. Þessi sjóður er öflugri, en fyrstu árin er hann þó ekki stærri en svo, að hann mun trautt geta komið að gagni ef þau takmörk fyrir styrkveitingum eru ekki sett, sem háttv.Ed. hefir fallist á.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Sú breyt.till. sem eg hefi komið fram með í málinu, sýnist mér að vera fremur meinlaus, og því ekki varhugavert að samþykkja hana. Það eru nokkur atriði í frv. þessu, sem eg er ekki ánægður með, t. d. líkar mér það ekki hvað mikið fé er veitt til sjóðsins úr landssjóði, og eg vildi gjarnan draga úr því ákvæði, að að eins 60 ára gamlir menn gætu orðið aðnjótandi styrks; mér sýnist það atriði í 14. gr. vera óþarflega sterkt orðað, með því að aldrei er hægt að neita því, að það er mjög svo þýðingarmikið atriði, að geta styrkt menn undir ýmsum kringumstæðum, sem hafa við bág kjör að búa. Eg vona því að deildin taki ekki hart á breyt.till., og að hún sjái að hún er sanngjörn og greiði henni því atkv.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Eg gat þess þegar við 1. umr. þessa máls, að nefndinni þætti frumv. þetta gott og vildi taka því vel. Nauðsynin á að koma á fót innlendum vátryggingarsjóð er svo brýn, að löggjafarvaldið verður að taka það mál til meðferðar og ráða fram úr því og það á þessu þingi. Hins vegar hefir nefndin þó leyft sér að koma með nokkrar breytingar við frumv. Sumar eru efnisbreyt., en flestar eru þó breyt. á formi, orðalagi til að fyrirbyggja misskilning og eg held eg megi fullyrða, að þær miða allar til bóta. Fyrsta breyt.till. nefndarinnar er að framan við frumv. komi ný grein, sem verði 1. gr. og skýri frá hvað lögin nái yfir, svo hljóðandi: Skip er í lögum þessum haft um öll skip og báta, stór og smá. Þá er við 1. gr. (sem verður 2. gr.) breytt 30/100 í ?, það er að eins stytting brotsins. 35/1oo breytt í ?, með það fyrir augum, að heppilegast væri að sem minstur hluti eignarinnar væri í eigandans sjálfsábyrgð - eftir þessum ákvæðum þá að eins ?. - Það liggur líka í augum uppi, að því meiri hluti skipsins, sein er í eigandans sjálfsábyrgð, því ver gengur honum að koma skipinu fyrir sig, fá lán út á það o. s. frv. Það er honum minni og síður arðbærri eign. Þetta hlutfall þótti og einkar sanngjarnt borið saman við seinni liðinn (b.), þar sem sjálfsábyrgðin líka er að eins ?. Nefndinni hefir líka þótt rétt að setja trygging í stað hagsmunatrygging, sem er tvírætt orð og gæti þýtt þann óbeina hagnað eða ágóða af aflanum o. s. frv. Svo vill nefndin breyta við 2. gr. 4% í 4½% vegna þess að ekki er hægt að fá lán svo ódýrt, annars væri það að nokkru gjöf frá landssjóði, en það er ekki tilætlast. Landssjóður verður líka að borga 4½% af sínum lánum. Það sem við höfum lagt til að komi aftan við 2. (3.) gr.: »þó svo, að sú upphæð sé ekki skert«, er ekki efnisbreyting heldur að eins til skýringar. Ef þeim orðum hefði ekki verið bætt við, kynni sumum, ef til vill, að hafa þótt vafasamt, hvort taka ætti þá upphæð alla til að borga lánið eða að eins það, sem eftir það inn kæmi. Viðaukinn tekur af öll tvímæli. Við 6. gr. er fyrst nánara í stað nánar; það er að eins málfræðileg breyting. Því næst höfum við talið heppilegt, að skýrt sé ákveðið, fyrir hvaða tjón ábyrgðin nái. Fyrir því vill nefndin bæta inn nýrri grein, er verði 8. gr. svo hljóðandi: Félagið bætir tjón og skaða, er verður af völdum sjávar, storms eða annars óveðurs, af strandi, af því, að skipið ber á sker eða grunn, af skipbroti, kollsigling, ásigling, árekstri, eldi og öðrum slysum. Af þessu leiddi að breyta varð 7. gr. (sem látin var verða 9. gr.) þannig að sú grein ætti við sérhvert tjón, sem bóta er fyrir krafist eftir þessum lögum. Aðrar breyt. eru annaðhvort einungis orðabreytingar eða svo auðsæjar efnisbreytingar, að eg þarf ekki að fara neinum orðum um þær. Skal eg svo ekki orðlengja meir um þetta mál, en vona, að háttv. deild sjái sér fært að samþ. frumv. með þeim breytingum, sem nefndin hefir lagt til.

Hannes Hafstein Það voru að eins örfá orð, sem eg vildi segja. Ein af breyt.till. nefndarinnar fer fram á að færa sjálfsábyrgðina niður úr niður í ?. Aðalatriðið í þessu máli er að fá endurtrygging í erlendum vátryggingarfélögum. Í athugasemdum stjórnarinnar aftan við frumv. var þess getið, að leitað hefði verið hófanna við erlend vátryggingarfélög um endurtrygging og að von mundi vera um að fá hjá þeim endurtrygt, einmitt með þeim sjálfsábyrgðarákvæðum, sem sett eru í stjórnarfrumv. Þar sem nú sjálfsábyrgðin er minkuð, getur vel svo farið, að endurtrygging fáist ekki, eg segi ekki að svo þurfi nauðsynlega að fara, en eg álít ákvæðið um það hættulegt, af því það er út í óvissu sett, og lítt við það unnið að öðru leyti, en getur girt fyrir það, sem er skilyrði fyrir framkvæmd laganna. Eg vildi því vara við því, að samþykkja þessa breyting.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Nefndin hafði líka íhugað þetta, en þótti það ekki svo varhugavert, að hún teldi neina hættu á, að breyta ákvæðinu um sjálfsábyrgð, enda það sem fyrir nefndinni vakti, var, að heppilegast væri, að því er eigandann snertir, að sjálfsábyrgðin væri sem minst, af ástæðum, sem eg þegar hef tekið fram hér að framan.

Stefán Stefánsson Mig furðar satt að segja stórlega á því, að þetta frv. skuli hafa sloppið gegnum efri deild. Það sem fyrst verður að athuga við þetta mál, er það, hvort Akureyri hafi knýjandi ástæðu til að kaupa jörðina. Það er aðgætandi, að kaupstaðurinn hefir keypt aðra stóra jörð fyrir nokkrum árum, sem hefir mikið land, stórt tún og miklar engjar; og það er alveg víst, að kaupstaðurinn getur ekki notað það land að fullu, heldur hefir selt það á leigu. Auk þess er þar móland svo mikið, að vafasamt er, hvort lengur endist mótakið eða Akureyri. Auk þessarar jarðar, Eyrarlands, sem lögð var undir Akureyri fyrir nokkrum árum, hefir þingið nú samþykt að leggja jörðina Naust undir kaupstaðinn. Það er því síður ástæða til að auka enn við bæjarlandið. Eg ímynda mér, þótt ekki sé eg vel kunnugur því, hve mikið land Reykjavík á, þá sé það þó örlítið í samanburði við Akureyrarland og er það torskilið, hvers vegna það er nauðsynlegt fyrir Akureyrarkaupstað að eiga meira land en Rvík. Af þessum ástæðum sé eg ekki, að brýn nauðsyn sé, að samþykkja þetta frumv., heldur þvert á móti. Akureyri hefir notað hagbeit í Kjarnalandi, og þar sem það hefir að eins verið nokkur hluti bæjarins, þá þykir mér sennilegt, að bærinn geti fengið þar leigða hagabeit framvegis, svo að engin þörf sé á, að kaup fari fram á jörðinni. Það er heldur ekki nauðsynlegt fyrir bæinn að fá jörðina, til þess að byggja þar grasbýli, því að Akureyri á mikið land ónotað nær sér, sem liggur vel við til ræktunar. Auk þess er jörðin Hamrar á milli Kjarna og Akureyrar og væri þá eðlilegra að bæjarfélagið keypti hana fyrst. Með öðrum orðum eg sé enga brýna ástæðu til þess að svo komnu að ásælast jörðina. Á hina hliðina er og vert að athuga, hvað á undan er gengið í þessu máli. Árið 1905 bað ábúandinn um kaup á jörðunni, en sýslunefndin synjaði um það af þeirri ástæðu, að talað var um að hið opinbera mundi að líkindum nota jörðina sem skólasetur. Það er ekki víst að svo verði, en eg verð að telja það mjög óheppilegt að taka fram fyrir hendur sýslunefndarinnar og brjóta þannig þjóðjarðasölulögin, veita það á öðru þinginu, sem það svo sviftir á hinu. Með þessu er ekki eingöngu sveitarfélaginu, sem hefir forkaupsrétt næst eftir ábúanda, misboðið, heldur og sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu, sem lagt hefir áherzlu á, að jörðin verði ekki seld að svo stöddu. Af þessum ástæðum vona eg, að h. þd. hugsi sig vel um, áður en hún sþ. þetta frumv.

Björn Kristjánsson Mér þykir full ástæða til þess að leita upplýsinga um kaupþörf á þessari jörð. Háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) telur söluna með öllu nauðsynjalausa, en í nefndarál. á þskj. 311, einhverju hinu ítarlegasta áliti, sem fram hefur komið á þessu þingi, stendur, að bærinn hafi keypt forkaupsréttinn af ábúandanum fyrir 200 kr. á ári æfilangt. Hér hlýtur að vera að ræða um þörf fyrir bæinn, þar sem hann vill svo mikið til vinna. Eins telur háttv. þm„ að brotinn sé réttur sveitarfélagsins, en í nefndarálitinu er sýnt, að enginn réttur hefir verið brotinn. Það getur vel verið, að sýslun. hafi lagt áherzlu á, að jörðin væri ekki seld, en hún hefir ekkert yfir því að segja. Eg vona, að háttv.þm. kynni sér nefndarálitið vel, áður en til atkv. kemur.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Mér þykir sem til álita geti komið, hvort verð jarðarinnar er ekki sett of lágt, vegna þess að jörðin er góð og vel í sveit sett nálægt kaupstað. Eg skal líka geta þess, að eftir því sem jarðir ganga kaupum og sölum í mínu bygðarlagi, verður hundraðið þar talsvert dýrara en á þessari jörð, sem mun vera kostajörð, þar sem bent var á hana fyrir skólasetur.

Stefán Stefánsson Háttv. 1. þm. G. & K. (B. K.) kvað það sýna, að bænum væri þetta áhugamál, að hann hefði keypt forkaupsréttinn af ábúandanum fyrir 200 kr. árlega. Við þetta er það að athuga, að ábúandinn hefir ekki rétt til að selja forkaupsrétt sinn. Eg verð að skilja svo lögin um forkaupsrétt leiguliða, að noti ábúandi ekki forkaupsréttinn á hlutaðeigandi sveitarfélag hann. Í annan stað er þetta ekki svo ýkja mikið í sölurnar lagt, því að ábúandinn er gömul kona, komin á grafarbakkann, svo að ólíklegt er, að bærinn þurfi að greiða þetta 200 kr. árgjald um langa tíð. Það er annars leitt, hvað háttv, þd.menn eru ókunnir staðháttum og hvernig landi hagar í grend við Akureyri. Væru þeir þessu nokkuð kunnugir mundu þeir fallast á það með mér, að ekki bæri svo brýna nauðsyn til þessarar sölu, að þinginu sé skylt að brjóta bág við gildandi lög. Eg vona, að ekki þurfi til þess að taka að hækka verð jarðarinnar, jafnvel þótt mér þyki sennilegt, yrði Hrafnagilshreppi unt þess að nota sinn forkaupsrétt, að þá mundi hann ekki sleppa þeim rétti, þótt verðið væri sett til muna hærra. En sem sagt, vona eg, að það komi ekki til, heldur sýni háttv. þingd. þá einurð, hvað sem líður »agitationum« einstakra manna, að hún felli frumv.

Magnús Blöndahl Frv. það, sem hér liggur fyrir, fer fram á það, að veita landsstjórninni heimild til að selja Akureyrarbæ jörðina Kjarna. Mál þetta finst mér svo réttmætt í alla staði, að eg vænti þess, að hin háttv. deild taki því vel, þrátt fyrir andmæli háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) sem eg ekki veit, hvort getur skoðast sem algerlega óhlutdrægur í þessu máli. Hv. sami þm. talaði mikið um það í ræðu sinni, að Akureyrarbær hefði ekkert með þetta land að gera. En þótt því væri nú í augnablikinu þannig varið, er þar með engan veginn sagt, að hann ekki kunni að þurfa þess með síðar meir. Það er ómögulegt að bera saman landareign Reykjavíkur við þetta land, sem hér um ræðir. Reykjavíkurbær á svo lítið land, að til stökustu vandræða horfir; hann hefði því fyrir löngu átt að kaupa miklu fleiri nærliggjandi jarðir, en hann hefir gert. Þá hefir því verið slegið fram, að ekki bæri að selja jörðina, vegna þess að hún yrði kannske einhverntíma notuð fyrir skóla. Ekki veit eg til að í ráði sé að stofna þar neinn skóla, en þó svo færi að einhverjum nýjum skóla yrði komið upp norðanlands hygg eg ekki að mundi standa á því, að staður fengist undir hann. Þá þótti hv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) ósamkvæmni í því, að þeir, sem vildu styðja landbúnaðinn, skyldu vilja selja jarðir og leggja þær undir kaupstaðina. En veit hinn h. þm. ekki það, að einmitt skilyrðið fyrir þroska og framtíð bæjanna er það, að þeir hafi nægilegt landrými til eignar og umráða, og þess utan mun land það, sem bæirnir eiga í kringum sig, verða miklu fyr ræktað upp með því móti og mætti í því efni benda á holtin og mýrarnar hér við höfuðstaðinn. Eg er töluvert kunnugur á Akureyri, þó langt sé að vísu síðan eg hefi verið þar, og mér er það fullljóst, að eðlilegt er, þótt bærinn vilji tryggja sér nægt land í framtíðinni. Eg vænti fastlega, að háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) sjái, að hér er ekki um neina ósanngirni að ræða, ef hann hefir kynt sér nefndarálitið. Eg vil því leyfa mér að mæla hið bezta fram með þessu frumv. og vona það komist klakklaust gegn um hina h. deild.

Hannes Hafstein Eg stend upp að eins til þess að segja örfá orð fyrir hönd háttv. samþm. míns (St. St.), af því hann er »dauður« og forseti vill ekki leyfa honum að tala oftar. Ef svo er, sem hv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) sagði, að það mundi geta rekið að því einhverntíma í framtíðinni, að bærinn hefði gott af því að tryggja sér meira land, en hann hefir nú, en þar í liggur, að þörfin sé ekki enn orðin brýn, ekki nútíðarþörf, sem úr þurfi að bæta. En hversvegna getur Akureyri þá ekki beðið með þessa málaleitun, þangað til þörfin er komin? Sé engin hætta á því að taka þurfi jörðina til almenningsnota fyrir sýslufélagið eða hreppinn, þá gengur hún ekki bænum úr greipum, því sýslunefnd er á móti því, að hún verði seld ábúanda. Ástæðan fyrir því að eg hefi verið á móti þessu frv. er ekki sú, að eg vilji ekki unna Akureyri als góðs, heldur erum við þm. Eyf. móti frv., af því það er sannfæring okkar, að ekki sé rétt að fara hér að nauðsynjalausu þvert á móti vilja sýslunefndar og sveitarfélags og allra hreppsbúa. Við sjáum ekki nauðsynina á slíkri ráðstöfun. Þó að kaupstaðurinn gæti grætt á kaupunum með því að selja jörðina aftur eða að stykkja hana út, þá væri það að vísu gott fyrir gjaldendur þar, en ekki er þó hægt að segja, að almenningsheill heimti, að landið leggi Kjarna fram í því skyni. Okkur þm. Eyf. barst ítarlegt bréf, þar sem allar ástæður eru raktar röksamlega fyrir því, að sveitin teldi sér óhagkvæmt og hættulegt, að Akureyri fengi Kjarnaland til umráða í hreppnum; þetta bréf var lagt hér fram á lestrarsalnum ásamt öðrum skjölum tilheyrandi málinu, en mér til mikillar undrunar sé eg, að það er horfið; þar var að ending sú ósk upp borin, að vilji þingið gera jörðina fala, þá láti það hreppinn njóta forkaupsréttar að henni í samræmi við forkaupsrétt leiguliða o. fl.

Jón Ólafsson Herra forseti! Má eg sem annar flutningsmaður þessarar tillögu lýsa því yfir, að eg tek seinni hluta tillögunnar (b-liðinn) aftur.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Eg heyri það að háttv. meðflutningsm. minn hefir tekið sinn hluta tillögunnar aftur. Sömuleiðis skal eg geta þess, að það er eftir ósk héraðslæknisins að þessi tillaga var borin upp hér í deildinni. Það hefir hingað til verið regla þingsins að stuðla til þess að starfsmenn landsins og þá sérstaklega læknar gætu verið á þeim stöðum, þar sem almenningur ætti sem hægast með að ná í þá. Hér stendur svo á, að mjög örðugt er að fá hentugan stað hér í bænum til að byggja á og þess vegna fer héraðslæknirinn fram á, að sér verði leigð lóð úr Arnarhólstúni. Hér er því hvorki um styrk eða lánbeiðni að ræða. Læknirinn vill borga 10 aura í leigu fyrir hverja ferh. alin, og getur það ekki, borið saman við það sem nú er goldið af lóðum hér í bænum, 3 aurar af ferh. alin af bygðri lóð, en ¼ af óbygðri - skoðast annað en fullsæmileg borgun. Menn kunna nú að segja, að þetta sé ekki í samræmi við það, að nýlega var felt hér í deildinni að selja ekki þessa lóð fyrir minna en 5 kr. feralin; þó vil eg benda á það, að engin líkindi eru til þess, að lóð þessi seljist fyrst um sinn fyrir þetta verð, og óhætt má gera ráð fyrir, að seinasti bletturinn muni ekki verða seldur fyr en eftir svo sem 20 ár. Nú skal eg benda á það, að eftir 10 ár verður læknirinn búinn að borga 1034,33 kr. með vöxtum - eða ? hluta af söluverði lóðarinnar. Þetta getur því ekki orðið til skaða, þvert á móti hlýtur landsjóður að græða á þessu. Eg bendi að eins á þetta til að fyrirbyggja misskilning. Tíminn 99 ár er miðaður við það, sem er á Englandi, þar sem menn hafa þessa reglu og er farið eftir því sem vel bygt timburhús á að geta staðið, lengri tími ef um steinhús er að ræða. Eg ímynda mér, að allir verði mér samdóma um það, að nauðsynlegt sé að héraðslæknirinn geti búið á þeim stað í bænum, þar sem flestir eigi hægast með að ná til hans, - og þar sem hann ekki getur fengið lóð á viðunanlegum stað í bænum, nema með afarkostum, þá vona eg að þingið verði svo sanngjarnt að veita honum þetta, sem hann fer fram á, einkum þar sem það er peningalegur gróði fyrir landssjóðinn.

Jón Þorkelsson Eg get ekki neitað því, að mér þykir nú taka að gerast allreimt hér á þingi. Frá Ed. hafa þeir sent hingað draug, sem er talsvert viðsjárverður, og það engu síður fyrir það, að honum er hnýtt aftan í taglið á meinleysisflækingi, sem hefir verið hér á rölti milli deildanna og menn hafa látið sig litlu skifta. Og nú vekur h. 1. þm. G. & K. (B. K.) upp annan draug, sem nauðsyn er á að kveða niður hið allra bráðasta. Löggilding Viðeyjar var sungin til moldar hér í þessari deild snemma í f. m., hitt frumv. 11. s. m. Þá var felt frumv. um að það að veita stjórninni heimild til þess að selja lóðir á Arnarhólstúni fyrir minna en 5 kr. feralin, en stjórnin fór fram á að mega selja feralin fyrir 2,50. Ed. færði það upp í 3 kr. en Nd. feldi síðan frv., svo sem eg hefi tjáð. Málefni þetta kom til tals og ályktana á þingmálafundi hér í Reykjavík 13. febrúar í vetur og þá var það álit margra góðra manna, að ekki bæri að selja þessa lóð að svo stöddu og als ekki nema fyrir viðunanlegt verð og því hefir deildin hér verið samþykk með því að lóga frumv. um sölu lóðarinnar. En nú kemur héraðslæknirinn í Rvík og biður um að leigja sér lóð fyrir einmitt það sama verð, sem þessi deild hefir neitað að selja lóðina fyrir og fyrir minna verð en Ed. hafði séð sér fært að veita heimild til. Það virðist því ekki vera langt frá ósvinnu, sem hér er nú verið að fara fram á. Það er ekki til meira mælst en að eins þess að þingið vilji nú eta ofan í sig það, sem það hefir ályktað fyrir mánuði síðan! Til slíkra hluta þarf góða einurð. Flutningsmaður sagði, að læknirinn gæti ekki fengið lóð á hentugum stað fyrir hæfilegt verð. En mér er spurn. Mælist læknirinn þá til að fá lóð fyrir óhæfilegt, óhæfilega lágt verð? Og hvað mundi það þá vera, sem hann vill gefa fyrir lóð? Eftir því, sem hér er farið fram á, þá er það að sér sé seld lóð eða leigð fyrir helmingi minna verð en öðrum. Er nú nokkur ástæða til að fara að ívilna þessum eina manni og verðlauna svo þá bíræfni, sem fer þess á leit, að þingið fari að gera sig ómerkt orða sinna og gerða? Við kærum okkur þess utan ekki um hentugri stað fyrir héraðslæknirinn en hann nú hefur. Hann býr á nógu hentugum stað og það hefir enginn kvartað yfir því að hann byggi óhaganlega fyrir bæjarmenn. En sé honum hugleikið að vera á öðrum stað en þeim, sem nú býr hann á, hvers vegna bauðst hann þá ekki til að kaupa lóð af þinginu á Arnarhólstúni, úr því hann endilega vill vera þar? Hitt getur ekki komið til mála að leigja lóðina, því að lögin heimila það ekki, og til þess að breyta þeim, þarf meira en þingsályktun - til þess þarf lög - og þess vegna hefði í raun réttri átt að vísa þessu máli frá í þessu formi. En ef þingið nú færi að sinna þessari rollu og þessu kvabbi, sem raunar er þinginu ósamboðið, - þá getur það átt á hættu að menn komi hver um annan þveran og heimti hið sama. Þessi heiðursmaður getur án als efa fengið nóga staði hér í bænum með sanngjörnu verði - og þó að eg játi, að góður maður eigi í hlut, þar sem hann er, þá er hann ekki þó ofgóður til þess að gefa sama verð fyrir lóðir og aðrir. Af þessu sem eg hefi tekið fram, vona eg að háttv. deild sjái, að það er ekki einungis ástæðulaust að veita lækninum þessa bón hans, því að hún er hvorki í þörf né þágu bæjarbúa, heldur er það hreint og beint móðgun við þingið að fara fram á það, að þingið fari að gera ólöglega ákvæði, sem brjóta beint bág við gildandi lög.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Eg hélt að þessi meinlausa þingsál. mundi ekki mæta svo miklu harki. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) fór að bera þingsál.till. saman við Viðeyjarlöggildinguna. Eg skil ekki að hægt sé að bera slíkt saman, heldur enginn sérlegur vandi fyrir þessa deild að laga það, þótt það hafi slæðst inn. En að þingið geri sig ómerkilegt, þótt það veiti stjórninni heimild til þess að leigja blett af þessari lóð, þar sem lögin ákveða að lóðina skuli selja, fæ eg ómögulega séð. Ef selja á lóðina fyrir 5 kr. feralin getur langur tími liðið, þangað til yfir höfuð nokkuð selst af henni, og er þá nokkuð að því, þótt landssjóður hafi nokkuð upp úr henni á þennan hátt? Hér er heldur als ekki verið að fara fram á að slá neinu af lóðinni, það hefi eg áður sýnt. Lóð þessi hefir ekki selst enn þá, og það lítur út fyrir, að það bíði dálítið enn þá, en þó sá tími komi, að hægt verði að selja lóðina fyrir 5 kr. feralin, þá skaðast landssjóður ekki á að leigja þennan blett, hann mundi þvert á móti græða á leigunni á þennan hátt og því meir sem salan drægist lengur. Hins vegar er það mikils virði fyrir hina fátækari bæjarbúa, að læknirinn sé á hentugum stað í bænum og als ekki víst, að hann geti verið þar sem hann nú er. Held mig við það, sem eg hefi sagt, að læknirinn getur ekki fengið hentuga lóð í bænum fyrir hæfilegt verð.

Magnús Blöndahl Háttv. samþingismaður minn (J. Þ.) hefir rökstutt mótmæli sín gegn þessu máli svo vel, að litlu þarf við að auka. Þó vil eg bæta við örfáum orðum. Mér þykir nokkuð kynlegt, að tillaga þessi til þingsályktunar skuli vera komin fram hér í deildinni, þar sem mér finst hún bæði ástæðulaus og enda jafnvel benda inn á hættulega braut, ef hún yrði samþykt í deildinni; þess utan verð eg einnig að ætla, að hún komi í bága við gildandi lög. Að tillagan sé ástæðulaus, vona eg allir játi, þegar ekki er hægt að færa henni annað betra til gildis eða stuðnings, en það, að umsækjandinn  Háttv. flutningsm. (B. Kr.) gat þess, að læknirinn gæti enga lóð fengið á viðunanlegum stað, og heppilegum fyrir almenning. Slíkt er fjarstæða, því í miðbænum eru enn þá fáanlegar ágætar lóðir, og í Vonarstræti t. d. er gnægð góðra lóða, og þar er mjög fögur útsjón, og enginn mundi telja sér erfitt, að vitja hans þangað. Það var sagt, að þær lóðir fengjust ekki fyrir hæfilegt verð, en eftir því sem eg veit bezt, þá fást þær með góðu verði. Þess utan er lóðargjald það, sem farið er fram á í tillögunni svo afarlágt, að fjarri er öllum sanni, að það yrði beint tap fyrir landssjóðinn, og vænti eg, að háttv. flutningsm. (B. Kr.) sjái það við nánari athugun. Eða hver á þá að borga landssjóði hallann? Hafi nú maður sá, er hér á í hlut, ráð á að byggja - og um það efast eg als ekki - hefir hann einnig ráð á því, að eignast 

Skúli Thoroddsen Eg tek í sama streng, sem háttv. 2. þm. Rvík. (M. Bl.), að ef deildin samþykkir þetta, þá er það sama, sem hún skori á stjórnina, að fremja lagabrot, og eg vil benda háttv. flutningsm. (B. Kr.) á það, að samkvæmt fyrirmælum laga 20. okt. 1905, er lóðin eign byggingarsjóðs Íslands. Stjórnin hefir því heimild til þess að selja hana með ákveðnu verði, 5 kr. feralin, en brestur heimild til þess að leigja hana, og ákvæðum gildandi laga verður eigi breytt með þingsályktun, heldur að eins með nýjum lögum. - Þingdeildin hlýtur því, sóma síns vegna, að fella nefnda þingsályktunartillögu. Eg er og háttv. 2. þingm. Rvík. (M. Bl.) sammála um það, að menn mundu koma í stór-hópum og beiðast þess, að verða hins sama aðnjótandi, ef héraðslækninum væri leigð hin umbeðna lóð, og ekki sízt mundu ýmsir embættismanna í Reykjavík þá þykjast eiga tilkall til hins sama, t. d. bæjarfógeti, og yrði þá örðugra að synja. Þingsályktunartillagan fer og fram á það, að baka byggingarsjóði mjög mikið fjártjón, þar sem vextir af andvirði lóðarinnar, væri hún seld á 5 kr. feralinin, eins og gildandi lög áskilja, mundu - þótt rentan væri að eins reiknuð 4% - nema 200 kr. árlega, og næmi þá tapið, þar sem tillagan gerir að eins ráð fyrir 100 kr. eftirgjaldi, hundrað krónum á hverju ári, og mundi sú upphæð með vöxtum og vaxtavöxtum í 99 ár skifta mörgum tugum þúsunda, og yrði það því ekkert smáræði, sem héraðslækninum yrði gefið á þennan hátt, og færi því bezt á því, að háttv. flutningsm. (B. Kr.) tæki tillöguna aftur, en að öðrum kosti á deildin að sjálfsögðu að fella hana.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Eg ætla að taka það fram, að mér er þetta ekkert kappsmál. En það hafa komið fram ýmsar fjarstæður og mótbárur, er ekki eru á rökum bygðar, og verð eg að svara þeim nokkrum orðum. Þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði að þessi till. færi í bága við gildandi lög. Eg bar hana að vísu undir hann og dróg hann í efa, að svona löguð heimild nægði. Eg leitaði líka álits fleiri lögfróðra manna og leist þeim hún í alla staði góð. Minn skilningur er sá, að þó að stjórninni sé gefin heimild til að selja lóðir fyrir ákveðið verð, þá hafi þingið ekki afsalað sér neinum rétti yfir lóðunum, sem óseldar eru á hvaða tíma sem er. Og hér er ekki um neina sölu að ræða heldur leigu á lóð, sem enginn veit um, hvað lengi getur dregist að fá kaupanda að. Það er gott og gagnlegt að geta leigt lóð strax, er getur annars ekkert gefið af sér í mörg ár, því það verður að gæta þess, að þessi eign gefur ekki af sér neina vexti, svo að vaxtareikningur háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) á hér ekki við. Það er bæði mitt álit og lögfróðra manna hér á þinginu, að þetta sé fremur gróði en tap fyrir byggingarsjóð. Ef lóðin t. d. ekki selst á fyrstu 10 árunum, þá hefir læknirinn greitt í leigu talsvert á annað þúsund krónur og á lóðin öll þó eigi að kosta meira en 5000 kr., ef hún er seld. Svo sný eg mér að 2. þm. Rvk (M. Bl.), er sagði að vel færi um læknirinn, þar sem hann væri og enga nauðsyn bæri til að hann flytti sig úr þeim stað, enda kvað hann fleiri embættismenn mundu eftir fylgja t. d. bæjarfógeti o. fl. Þá er þar til að svara að eg veit ekki til að læknirinn hafi neinn eignarrétt á húsi því, er hann býr í, og eins veit eg ekki til, að háttv.þm. geti veitt honum þann rétt. Bæjarfógeti er afarilla settur að vera upp í Þingholtum. Það er t. d. örðugt fyrir útlenda skipstjóra að finna hann þar. Hann ætti því að búa sem næst sjónum og sé eg ekkert á móti því að honum væri einnig leigð lóð á þessu svæði, ef hann færi fram á það. Mér er ómögulegt að fallast á, að allir geti heimtað leigurétt á lóðum þessum, þó héraðslækninum væri heimilað að búa á þessum stað, bæjarbúum til hagræðis. Verstu öfgarnar og fjarstæðurnar hefi eg leitast við að leiðrétta og vonast eftir að þær leiðréttingar verði teknar til greina.

Jón Þorkelsson Spurningu hins hv. flutningsmanns til mín get eg fljótlega svarað. Eg hefi að vísu ekki spurst fyrir um það, hvort héraðslæknirinn geti fengið að búa framvegis í húsi því, sem hann nú býr í, en eg hugsa, að eg megi fullyrða að á því geti varla verið fyrirstaða. Fósturmóðir konu hans á húsið. Hún á enga skaparfa og er einstæð kona, og mundi vera vandræðalítið fyrir lækninn að ná kaupum á húsinu af henni, og búa í því framvegis. Að öðru leyti gerir það svo sem minst til, hvar hann býr í bænum, því allir vita, að hann er skjótur og vaskur í förum og »á hjólum« fram og aftur um allan bæ. Þingið hefir annars hingað til ekki heimilað nokkra aðra meðferð, en sölu á þessum fasteignum. Og hver ástæða væri svo nú til þess að fara að leigja þessa lóð helmingi ódýrara, en skaðlaust er eftir því verði, sem á henni er nú, og þó getur hækkað, þegar frá líður, meira en nokkrum kemur nú til hugar? Og hvernig ætlar háttv. flutnm. að fara að því að tryggja það, að þetta verði alt af óslitið læknissetur í 100 ár? Á landssjóður kanske að fara að kaupa bústað handa héraðslækninum? Ef svo er, má þá ekki segja berum orðum til hvers refarnir eru skornir? Eg sé ekki betur en að alt mæli á móti því, að þessi till. nái samþykki deildarinnar.

Flutningsmaður (Björn Kristjánsson) Eg ætla að eins að benda á, að ef eignin stígur í verði á meðan læknirinn notar lóðina, þá fellur sú verðhækkun ekki í vasa hans heldur landssjóðs, því ekki er ætlast til, að landssjóður gefi neitt fyrir lóðina, þegar læknirinn skilar henni aftur. Það var talað um að læknirinn væri »á hjólum«. Eg vil spyrja: Geta fátækir og umkomulitlir sjúklingar þá einnig verið á hjólum, þegar þeir nauðsynlega þurfa að leita hjálpar hans?

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Í nefndaráliti þessa máls er þess getið, að gerð muni frekari skýringagrein fyrir frumv. þessu frá nefndarinnar hálfu. Við nefndarálitið hefi eg reyndar litlu að bæta. Fáar breytingar hafa í nefndinni verið gerðar á frumv., sem mikla þýðing hafi. Einar tvær þeirra eru efnisbreytingar, en hinar aðrar eru að eins orðabreytingar. Önnur aðalbreyting vor er sú, að tekinn verði upp fyrir kristna menn bókareiðurinn, sem tíðkaðist hér á landi fram í byrjun 18. aldar, og enn tíðkast í öllum brezkum löndum. Það er eigi ómögulegt, að verði haft á móti breytingu þessari, að erfitt sé að flytja biblíuna með sér, er réttarhöld eru haldin víðsvegar í héruðum. En svo mun nú þó víðast bókinni varið, að hin heilaga ritning sé til á flestum heimilum landsins, og því eigi ókleyft að fá hana léða. En þó svo væri nú eigi, mætti láta nægja fyrsta kapítulann af Jóhannesar guðspjalli eins og áður tíðkaðist. Þá var hann ritaður fremst í lögbækurnar, og var það látið duga. Hin aðalbreytingin frá núgildandi lögum er sú, að eiður skuli unninn og drengskapur við lagður, áður vætti sé borið. Virðist og svo sem menn fyrr á tímum hafi unnið eiða hér á landi á undan því að vætti væri borið, og svo er enn með brezkum þjóðum. Skal eg eigi um það segja, hvort sé í raun og veru heppilegra, og mér það atriði kapplaust. Áminningar við eiðatökur höfum vér eigi samið. Álítum vér að landstjórninni beri að sjá um slíkt. Hins vegar látum vér fylgja áliti voru þrjár fornar útskýringar eiða. Eru þær frá ýmsum tímum, og ætlumst vér til, að þær séu til hliðsjónar og fróðleiks.

Jón Magnússon Eg verð að játa, að eg hefi eigi haft tíma til að athuga frumv. þetta til hlítar, en vil samt leyfa mér að geta þess, að mér virðast till. nefndarinnar miða að því að spilla mjög frá því sem áður var. Það mun óhætt að segja, að sjaldnast þarf að staðfesta vitnisburð með eiði, enda er það heppilegra, því það mundi mjög rýra tign eiðsins. En mjög er hætt við, ef eiður væri unninn á undan vætti, að það yrði að fastri reglu. Það er og eigi til neins að vísa til brezks réttarfars, og eigi er unt að taka upp sem endurbætur atriði úr því, nema með gagnbreytingum á voru eigin réttarfari. Er ætíð varhugavert að breyta einu atriði en hugsa eigi um heildina. Efast eg um, að frumv. þetta sé til bóta, en er hræddur um, að flestir, sem hafa ættu eftir formálann í þriðju grein, rugluðust í honum. Slíkir formálar þurfa að vera sem styztir. Jafnvel formálinn í 2. gr. er oflangur. Eg fullvissa hina háttv.þm. um, að vitni skilja eigi hin fornu orðatiltæki, sem eru í frumv. þessu. Myndi heppilegra að nota nútíðarmál. Eg er þakklátur háttv. flutnm. þessa frumv. (J. Þ.), fyrir hinn góða vilja, en álít, að vanir dómarar þurfi að fjalla um þetta mál, en óheppilegt að ætla þessu þingi að fást við það. Þingið hefir tæplega tíma til slíks, og eigi er vert að breyta nema víst sé, að séu verulegar umbætur frá því sem áður var, ekki sízt, ef um mál er að ræða, sem snertir tilfinning manna jafnmikið og þetta.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Eg ætla, - þó að eg skuli játa það, að eg sé ekki nógu kunnugur dómsstörfum hér á landi, að það sé misskilningur hjá háttv.þm. Vestm. (J. M.), að alt af þurfi eftir frv. þessu að taka eiða á undan vætti. Menn geta, að því er mér skilst, tekið væntanlegan framburð manns gildan, þótt eiður sé eigi unninn að honum fyrir fram, eins og menn geta nú tekið framburð gildan eiðlaust, eftir að vætti er borið, sé vitnið talið svo skilríkur maður, að orð hans sé eins góð og eiður. Viðvíkjandi orðatiltækjum í frumvarpinu, að þau séu of forn, og forsagnirnar heldur langorðar, þá má það til sanns vegar færa á þá leið, að fæst orð hafa minsta ábyrgð. En á því hefi eg enga trú, að málið á eiðstöfunum sé svo fornyrt, að mönnum skiljist það ekki. Eg veit ekki hvort hæstv. forseti leyfir mér að lesa upp ofurlítið af frumvarpi þessu, til þess að vita, hvort ekki skilji það allir, sem viðstaddir eru og orð mín heyra. Tökum t. d. eiðinn í 3. gr. »Svo skýt eg máli mínu til sæmdar minnar og samvizku, og svo vil eg sjálfur framast sanninda njótandi verða af öðrum mönnum, sem eg fer með fullan sannleik um það, er nú hefi eg flutt og fram borið. Þetta vitni ber eg fyrir engra muna skyld, heldur sökum rétts máls og sanninda. Njóti eg svo drengskapar míns og mannorðs sem eg satt segi. Níðingur ef eg lýg«. Skilur ekki háttv.þm. Vestm. (J. M.) hvert orð af þessu? Eg sé ekkert á móti því, þótt fornt sé orðað, ef allir skilja. Og hinir gömlu formálar eru einmitt miklu betur og öflugar orðaðir en nú kunnum vér alment að orða. Eg tek það enn fram, að mér er ekkert kappsmál um það, að eiður sé unninn, áður vætti sé borið. Einungis tel eg þörf á því, að löggjöf vorri, sem er, sé breytt um eiðafar til batnaðar og bröggunar. Eg skal ekki gera minna úr dómurum landsins en þeir eiga skilið, en eg tek það líka fram út af orðum hins háttv.þm. Vestm. (J. M.), að eg trúi hvorki þeim né öðrum lögfræðingum vorum fyrir því að ganga einum sæmilega frá löggjöf vorri, því að það er margsýnt, að þeir eru því ekki vaxnir.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla ekki að leggja hér mikið orð í belg í þrætu háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) og háttv.þm. Vestm. (.1. M.), um það, hvort eiðstafurinn sé lengri en þörf er á að hafa hann. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) getur komið með breyt.till. við 3. umr. um að fella aftan af eiðstafnum orðin: »Guð sé mér hollur sem eg satt segi, gramur ef eg lýg«. Eg er meðmæltur því að fá eið handa þeim, er ekki heyra til neins sérstaks trúarfélags og þykir þó galli mikill á 3. gr. Hefði óskað, að sleginn væri líka varnaglinn gagnvart þeim mönnum, sem vegna trúar sinnar eigi mega eiða vinna, t. d. kvekara. Það var aðallega eitt, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) virtist vera verst við, að eiður væri unnin á undan vætti. Þetta álít eg til stórmikilla bóta. Veit eg, að hann muni oft hafa veitt því eftirtekt, hve gálauslega menn fara máli sínu fyrir rétti; mun það mest af því, að þeir halda, að eigi muni framburður þeirra eiðfestur. Veit eg, að menn muni fremur kinnoka sér við að taka aftur það, sem þeir hafa sagt en að láta vera eða hætta við að segja það. Legg eg sérstaklega mikla áherzlu á þetta atriði, því eg hefi sem áhorfandi veitt því eftirtekt, að vitni, sem hugðu þau slyppu hjá eiði og því ef til vill haft oflítið gát á tungu sinni, fölnuðu upp, er þau áttu að staðfesta framburð sinn með eiði. Verðum vér að ganga að því vísu, að ef tekið er inn í lögin, að eiður skuli unninn á undan vætti verði það til að gera menn varkárari. Eins og nú er komið er virðingin fyrir eiðnum harla lítil, en væri frv. þetta samþ. mundi hún aukast aftur.

Jón Magnússon Það gleður mig, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) er á minni skoðun um, að alt af verði að taka eiðinn á undan, ef ákvæðið er þannig í lögunum. Háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) áleit, að hægt væri að undanþiggja vitni frá eiðstaðfestingu, en til þess þarf sökudólgurinn að vera við ransóknina þegar frá byrjun og álít eg slíkt mjög óheppilegt fyrir allan gang málsins. Eg get ekki verið sammála háttv. 2. þm. S.-Múl um það, að vitni hér séu svo ákaflega, og efast eg um að nokkuð væri til bóta að taka eiðinn á undan. Eg er algerlega á móti þessu atriði, og get eg eigi trúað því, að þetta meðal sé nauðsynlegt til þess að fá sannleikann fram. Á það síður en vel við hér á landi, en ekkert til fyrirstöðu, ef kviðdómar eru notaðir. En háttv. nefnd getur enn breytt þessu, háttv.Ed. sömuleiðis; vona eg, að hún ekki sendi ákvæði þessi frá þinginu sem lög í þetta skifti.