Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Jónsson) Fjvn. hefur athugað þetta mál og komizt að þeirri niðurstöðu einróma, að hér væri um svo eðlilegar framkvæmdir að ræða, að réttast væri að mæla með því. Eins og ég tók fram við fyrri umr., er þessi aflgjafi, Uxahver í Reykjahverfi, óvenjulegur; hann er með mestu hverum, sem til eru á Íslandi, þ.e.a.s. sem einstakur hver, og skilyrði til virkjunar þannig, að það virðist mega leiða vatnið án þess að dæla því frá Uxahver til Húsavíkur og í gegnum Reykjahverfi á leiðinni. Það, sem hér er farið fram á, er aðeins það, að ríkið láti rannsaka kostnað og möguleika vegna þessarar virkjunar. Og það er ekki aðeins Reykjahverfi og Húsavík, sem mundu njóta þessara þæginda af heita vatninu, heldur má gera ráð fyrir því, að Húsavík verði ein af stærstu iðnaðarstöðum norðanlands í sambandi við síldariðnað, þegar þar að kemur. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum, en ég vænti þess, að hv.þm. sjái sér fært að mæla með því, að þetta verði gert.

Frsm. (Lúðvík Jósefsson) Herra forseti. - Fjvn. hefur athugað till. þessa og sent hana til vegamálastjóra til umsagnar. N. hefur borizt umsögn vegamálastjóra, sem hún hefur látið prenta sem fskj. á þskj. 668. Eins og bréf vegamálastjóra ber með sér, þá telur hann mikla þörf fyrir, að brú á Jökulsá á Fjöllum hjá Grímsstöðum verði byggð hið fyrsta, en bendir á, að verða muni ýmsir erfiðleikar á því að koma verkinu í framkvæmd nú á næsta ári, þar sem örðugt muni verða að fá efni og vinnukraft. En viðvíkjandi fjárhagshlið málsins er það að segja, að samkvæmt l. um brúasjóð er gert ráð fyrir, að þessi brú verði byggð fyrst allra brúa fyrir fé brúasjóðs, svo að af þeirri ástæðu þyrfti ekki að tefjast bygging þessarar brúar. Nú er fé brúasjóðs talið verða um næstu áramót kringum eina milljón króna, og er það svipuð upphæð og gert er ráð fyrir, að Jökulsárbrúin muni kosta. Fjvn. vill mæla með þessari till. á svipaðan hátt og gert er í bréfi vegamálastjóra, að ríkisstj. sé falið að láta gera þessa brú á næsta ári, ef tök eru á að koma því verki í framkvæmd. N. leit hins vegar svo á, að rétt væri að gera smábreyt. á till.N. vill láta það koma fram í till., að því aðeins sé stj. falið að láta leysa þetta verk af hendi, að henni reynist kleift að fá viðunanlegt efni til þessa verks svo og annað, sem til þess þarf, svo sem æfða smiði og annan vinnukraft. Þá vill n. einnig, að það komi skýrt fram í till., að þessi brú skuli vera á Jökulsá hjá Grímsstöðum, en í till. kemur það ekki greinilega fram, þó að það muni hafa verið ætlun flm., að brúin yrði þar eins og brúarl. ákveða. Þetta kom einnig fram í bréfi vegamálastjóra, og þótti nefndinni rétt að taka einnig af öll tvímæli um þetta atriði. Ég vil segja það, að að mínum dómi er alveg sérstaklega nauðsynlegt, að þessi brú verði byggð. Það hefur mjög mikið að segja fyrir samgöngumál Austurlands. Það er vitað mál, að ef brúin kæmi, mundi bílvegurinn milli Norður- og Austurlands styttast um 90 km., og má því segja, að bílasamgöngur við Austurland gerbreytist við komu þessarar brúar. Auk þess má benda á, að brúin á Jökulsá í Axarfirði er gömul hengibrú og talin mjög veik fyrir þá miklu umferð, sem um hana er. Einnig af þessum ástæðum er mikil nauðsyn, að hafizt sé handa sem fyrst um að gera þessa brú. Ég fagna því, að fjvn. vill, að till. sé samþ., og ég hef orðið var við það hjá hæstv. samgmrh., að hann mun gera það, sem í hans valdi stendur, til að þessu verki verði hrundið í framkvæmd. Ég hef rætt um þetta mál við hann nokkru áður en þáltill. kom fram, og ég flutti hér við afgr. fjárl. á síðasta ári till. um að veita nokkurt fé til þessarar brúargerðar. Að vísu náði hún ekki fram að ganga þá, en ýmsir þeir, sem þá drógu úr, að lagt væri í smíði þessarar brúar að svo stöddu, skildu þó, að mikil nauðsyn var á, að þessi brú væri byggð svo fljótt sem nokkur kostur væri. Ég vil því eindregið mæla með, að till. verði samþ. í því formi, sem fjvn. leggur til.

Páll Zóphóníasson Ég vil leyfa mér að þakka n. fyrir, að hún leggur til, að þessi till. verði samþ. Þær breyt., sem hún vill gera, eru smávægilegar og sjálfsagðar, og hef ég ekkert við þær að athuga. Ég vil svo mega vænta þess fastlega, að hæstv. stj. geri sitt ýtrasta til að tryggja það, að á þessari brúarsmíði verði byrjað þegar á næsta ári. Það er svo mikið nauðsynjamál af þeim ástæðum, sem hv.frsm. nefndi, og ýmsum öðrum, að þegar fyrir liggur, að fé er nægjanlegt fyrir hendi til að byggja þessa brú, þá er það óforsvaranlegt með öllu að láta dragast að hefja framkvæmd á verkinu. Þessi orð vildi ég láta fylgja till.

Jörundur Brynjólfsson Það er fjarri því, að ég ætli að vera á móti samþ. þessarar till. Ég veit fullkomlega nauðsyn hennar. Það er því á allan hátt rétt, að Alþingi greiði, eftir því sem unnt er, fyrir því, að þetta mannvirki komist sem fyrst í framkvæmd. En fyrst þykkjur hv.þm. og skoðanir eru nú svo næmar fyrir því, að þannig sé greitt fyrir þessari umferð, sem ég tel sjálfsagt, þar sem vegalengdarmunur er 90 km eftir því sem talið er, þá er ég öruggur þess, að ekki muni standa á hv.þm. til að greiða fyrir samgöngum, sem oft verða að eiga sér stað, þar sem um 160 km krók er að ræða. Á ég þar við brú á Hvítá í Árnessýslu og þær ferðir, sem þykja þýðingarmestar, því að þótt mikil umferð sé yfir Hvítá á Iðu, þá er þó tilfinnanlegast, þegar verður að taka þennan krók í lækniserindum, því að eins og kunnugt er, klýfur Hvítá læknishéraðið í tvennt og veldur þessum krók, sem ég hef nefnt, fyrir helming íbúa læknishéraðsins. Mér þykir því vænt um þann velvilja til nauðsynlegra brúargerða, sem fram kemur hér, því að þá óttast ég ekki um liðsemd hv.þm. Ég veit, að þeir eru ekki þannig skapi farnir, að þeir láti standa á sér, þegar fullkomna á réttlætið líka í þessum efnum.

Páll Zóphóníasson Herra forseti. - Ég ætla ekki að andmæla í neinu því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði. En benda vil ég honum á það, að það eru til fjögur önnur sundvötn, sem kljúfa læknishéruð og gera álíka krók á leiðir manna og Hvítá gerir nú fyrir þá, sem þurfa úr Hreppum að Laugarási.

Jörundur Brynjólfsson Já, það má vel vera, að víðar séu erfiðleikar. En ekki hélt ég, að öðrum liði betur, þó að þeir vissu deili á því, að annars staðar liði einhverjum illa. Og nær mundi vera að gera sitt til að greiða fyrir þessu fólki öllu. Vil ég vera með í því verki, og hv. 2. þm.N.-M. er manna líklegastur til að ljá þar stuðning sinn, og þá erum við sammála.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Aðalefni þessa máls er þegar afgr. við 2. umr. fjárl., þegar samþ. var að veita 10 þús. kr. til framkvæmda á Rafnseyri, og á það að vera fyrsta greiðsla af þremur. Í grg.till. segir, hver sé tilgangur hennar, og hirði ég ekki að fara mörgum orðum að svo stöddu um þær framkvæmdir, sem hátíðarn. lýðveldisins hefur athugað og langar til að gerðar verði, og hefur hátíðarn. þótt rétt að leggja til, að sérstök n. yrði skipuð til þess að sjá um samstarf og samtök við þessi störf. Þessa n. hefði að vísu mátt skipa af ríkisstj. án þáltill., en þó þótti mér réttara að gera um þetta þáltill. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að eyða fleiri orðum um þetta nema tilefni gefist til. En ég óska að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til hv.allshn.

Sigurður Kristjánsson Herra forseti. - Það er alveg rétt, sem hv.flm. sagði, að það er búið að samþ. fjárveitingu til framkvæmda á Rafnseyri til minningar um Jón Sigurðsson, en fyrirkomulag þess er að öðru leyti alveg óháð Alþ., að mér skilst. Nú er það að sönnu vitað, að ætlazt er til þess af flm., að þessar framkvæmdir, sem um er að ræða, standi í sambandi við byggingu barnaskóla á Rafnseyri. Ég skal ekki fara út í það, - það er mál út af fyrir sig.

Kemur það fram einhvers staðar?

Það er margyfirlýst og tekið fram í samráði við skólan. og fræðslumálastjórn. Ég skal ekki fara langt út í það mál, heldur vil ég benda á hitt, að þegar um er að ræða einhverja verulega minningu um Jón Sigurðsson, virðist mér ekki geta komið til mála, að hæstv.Alþ. afsali sér allri íhlutun, hvað verður gert. Ég held, að það hljóti að vera misskilningur hjá hv.flm. að hugsa sér, að með samþ. þessarar þáltill. verði kosin þriggja manna n., alveg án íhlutunar Alþ., sem skuli gera á kostnað landsins og ábyrgð Alþ. það, sem henni sýnist, til minningar um Jón Sigurðsson. Ég mun þess vegna, áður en þessu máli lýkur, bera fram brtt. um það, að framkvæmdirnar verði bornar undir vilja Alþ. og komi þá aðeins til framkvæmda, að Alþ. samþ., hverjar þær skuli vera. Ég get ekki skilið, að hæstv.Alþ. hafi neitt á móti, að þessi aðferð verði við höfð. Og ekki heldur get ég skilið, að það muni koma mjög í bág við vilja hv.flm., því að sjálfir hafa þeir ekki ætlað sér að taka neitt fram fyrir hendur Alþ. um þetta mikilsverða atriði, og maður verður í því sambandi að gera sér það vel ljóst, að það er ekki alveg vandalaust að gera veglega og varanlega minningu Jóns Sigurðssonar. Því hefur margsinnis verið yfir lýst, að Íslendingar litu svo á, að Jón Sigurðsson hafi verið langmerkasti maður Íslands á síðari tímum og Alþingi beri því í hvívetna að halda uppi með öllu minningu hans. En það væri alls ekki að mínu viti viðeigandi vinnubrögð, ef hæstv.Alþ. leyfði, að kosin væri einhver n. til þess að gera það, sem henni sýndist, á kostnað landsins. Í þessu sambandi get ég ekki komizt hjá því að minnast á það, sem ég held, að hátíðarn. hafi hugsað sér, að gert yrði á þessum stað til minningar um Jón Sigurðsson. Það er nú út af fyrir sig ákafIega vafasamt, að varanleg minning um Jón Sigurðsson eigi að standa á Rafnseyri, því að hann er náttúrlega ekki sérstakt tákn fyrir einhverja þúfu eða laut og hóla í þessu landi, þar sem hann af tilviljun er fæddur, heldur auðvitað fyrir þjóðina og landið í heild, og mér virðist, að minning eftir slíka menn eigi fyrst og fremst að vera á þeim stöðum, þar sem fjölmennt er og hver maður getur séð. Þetta er mál út af fyrir sig. En svo er framkvæmd þessa minningarstarfs, sem ekki er farið dult með, að eigi að reisa barnaskóla á Rafnseyri. Nú skil ég ekki, satt að segja, hvernig mönnum hefur dottið í hug, að það væri sérstaklega viðeigandi að láta minningu um Jón Sigurðsson vera bundna við barnaskóla, en ef svo ætti nú að vera, þá ætti sá skóli a. m. k. að standa á þeim stað, þar sem skilyrði eru til þess, að sá skóli gæti orðið þjóðfélaginu að gagni. En nú er útlitið svo þarna vestra, að þrátt fyrir það, þótt þessi mikli maður sé fæddur þar, þá er það að verða ískyggilegt með þetta byggðarlag, að það fari í eyði, það fækkar alltaf þeim jörðum, sem eru byggðar. Ég hef hér fyrir mér skýrslu frá landlækni, sem honum var send frá héraðslækninum, ekki í sambandi við þetta mál, heldur aðeins hans embættisskýrsla, og segir þar m. a., að byggðarlagið sé að fara í eyði, meiri hluti af jörðum í þessari sveit sé að fara í eyði á fáum árum, og það er engin ástæða til þess að véfengja skýrslu læknisins, er segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Í Auðkúluhreppi er lítið að gera af þessum ástæðum, enda er sá hreppur að fara í eyði og fullur helmingur býla mannlaus. Þó má telja, að þarna séu hin beztu lífsskilyrði til lands og sjávar, en fólkinu þykir þar of afskekkt, og það verður ekki við það ráðið, að byggðin er að leggjast í eyði.“ Og eftir skýrslu sama læknis eru barnsfæðingar að hverfa úr sögunni, t. d. var ein barnsfæðing í hreppnum árið 1941, en landlæknir segist ekki hafa fengið skýrslu um þetta síðan, svo að slíkir atburðir geta hafa komið fyrir. Mér finnst það út af fyrir sig ekki nema eðlilegt, þó að menn í þessari fámennu og deyjandi sveit séu tregir til þess að leggja út í barnaskólabyggingu, og ég get skilið, að þeir vilji gjarnan velta því af sér, ef þeir eiga þess kost á annað borð. En þó að við sleppum nú þessari firru með barnaskólabygginguna, þá er ekki sama, hvaða aðrar framkvæmdir verða gerðar. Ég mun bera fram brtt. fyrir síðari umr. um það, að í staðinn fyrir niðurlag aðalmálsgr. þáltill., að n. skuli ráðstafa því fé, sem veitt er á fjárl., og skuli starfa í samráði við skipulagsstjóra ríkisins og fræðslumálastjóra og einnig við sóknarn. Auðkúluhrepps og skólan. komi: Nefndin fær til umráða það fé, sem verður á fjárl. í þessu skyni, þegar hæstv.Alþ. hefur samþ. framkvæmdir. - Sem sagt, nefndir geta ekki ráðizt í neinar framkvæmdir, fyrr en hæstv.Alþ. hefur sagt þar síðasta orðið um.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Hæstv. Alþ. hefur þegar tekið ákvörðun á grundvelli þessa nál. frá hátíðarn. og sú fjárveiting, sem samþ. hefur verið við 2. umr. fjárl., var samþ. með þeirri röksemd, sem felst í því nál. En það þýðir viðurkenning hæstv.Alþ. á því, að það vildi fyrir sitt leyti hjálpa til þess, að prestssetrið verði byggt upp og byggður heimavistarbarnaskóli, sem um leið væri notaður sem gistihús á sumrin. Þessi ákvörðun er þegar tekin, og þó að hv. 7. þm. Reykv. beri fram aðrar till., þá sé ég ekki, að það breyti neinu, því að fjárveitingin er byggð á þessum grundvelli, og þar með er þeirri n., sem hér yrði sköpuð, ákveðið starfssvið. Þingið afsalar sér ekki því, á hvern hátt Jóns Sigurðssonar verði minnzt á Rafnseyri. Þingið hefur tjáð sig samþ. því, að hans verði minnzt á fæðingarstað hans með því að vinna fyrir héraðið að menningarmálum í nútíð og framtíð. Ég verð að segja, að mér þykir alveg óþarfi að tala um barnaskóla í óvirðingartón og Jóni Sigurðssyni sé sýnd lítilsvirðing með því, að á fæðingarstað hans verði komið upp barnaskóla. Slíkt held ég hefði verið fjarri honum sjálfum. Hv. þm. veit betur en hann segir, þegar hann ræddi um fæðingar barna á þessum slóðum, því að þessi skóli er hugsaður fyrir allan Arnarfjörð, en þar munu skólaskyld börn vera um 40–60, sem búa í dreifbýli og þyrftu að komast í heimavistarskóla. Þessi áhugi, sem landlæknirinn hefur sýnilega með því að gefa þessar upplýsingar, er ákaflega mikils virði, en þær sýna, að þarna eru ágæt lífsskilyrði, og ég veit ekki, hvaða trygging er betri fyrir, að þarna verði byggð áfram, en mér skilst á hv.þm., að honum sé hugleikið að stöðva þessa þróun og láta byggðina í fæðingarstað Jóns Sigurðssonar deyja út samkvæmt landlæknis ráði. Ég get vel skilið, að menn geti verið ósammála um, hvað skuli gera á slíkum menningarstöðum sem þessum. En mér finnst þó, að þegar Alþingi telur einn mann hafa unnið svo mikið fyrir land og þjóð, að við eigum að kenna endurreisn lýðveldis okkar við hann, þá sé ekki úr vegi að veita smáfjárhæð til að halda við byggð og menningarlífi á fæðingarstað hans. Hér á Íslandi höfum við að vísu minnzt merkra manna á mismunandi hátt. Það vill svo einkennilega til, að hér í Reykjavík bjó fyrsti landnámsmaður Íslands, og ég veit ekki til, að hans hafi verið minnzt á neinn hátt annan en þann, að á húsvegg, þar sem talið er, að bær hans hafi staðið, var til skamms tíma skrifað: Hér fást ánamaðkar. En svo er annað. Rafnseyri er nú að verða í þjóðbraut, og það er svo aðkallandi, að ekki verður hjá því komizt að gera þar eitthvað til þess, að hægt sé að taka móti öllum þeim ferðamannastraum, sem þar liggur um. Ég vildi, að hv.þm. kæmi á þessar slóðir eftir 5–10 ár, og þá mundi hann sjá, að eitthvað hefði munað um þær ráðstafanir, sem hér er verið að gera, og þá mundi hann kjósa, að hann hefði sagt færra til að draga úr, að það megi vel fara.

Sigurður Kristjánsson Þetta mál á að ganga til síðari umr., og það er ekki ástæða til að deila nú um þetta efni. Ég held, að ekkert geti borið á milli að svo komnu máli, að það er þingið, sem á að leggja síðustu hönd á þetta verk. Það er alls ekki rétt hjá hv.flm., að fjvn. hafi lagt nokkurn dóm á, hvað þarna eigi að gera. Fyrir henni hefur aðeins legið að leggja til, að veitt yrði fé til framkvæmda til minningar um Jón Sigurðsson, en alls ekki komið til mála að samþ. neinar vissar aðgerðir. Ég vil ekkert segja um, hvernig það mundi standa í fjvn. Annars tel ég, að það sé ekki fjvn., heldur Alþ., sem á að segja síðasta orðið um, hvað gera skuli til minningar um Jón Sigurðsson. Um afstöðu landlæknis er óþarft að fjölyrða. Ég hef beðið opinberan starfsmann um upplýsingar úr opinberri skýrslu, og það er enginn áróður um þetta mál frá hans hendi og ekki heldur læknisins, því að hann gefur sína skýrslu löngu áður en þetta mál kom til umr. En hvað þau rök snertir, að þetta eigi að vera skóli fyrir allan Arnarfjörð, þá er hægt að segja slíkt, en það verður ekki framkvæmt, og þýðir ekki að tala um það, að menn fyrir vestan Arnarfjörð taki þátt í skólahaldi á Rafnseyri. Það væri álíka og að ætla að byggja barnaskóla á Suðurnesjum og ætla að taka í hann börn af Snæfellsnesi. Það er yfir stóran flóa að fara og kemur ekki til mála. Ég er viss um, að þeir á Rafnseyri yrðu að horfa yfir hafið um haust af auðri strönd eftir börnum vestan úr Ketildalahreppi. Það kemur ekki til greina, að börn þaðan sæki skóla að Rafnseyri. Ég hef lofað hæstv. forseta að lengja ekki umr. nú og skal standa við það. Ég vil aðeins undirstrika, að fjvn. hefur enga afstöðu tekið til þess, hvað gert verði til minningar um Jón Sigurðsson, heldur aðeins mælt með fjárveitingu til þess, án tillits til, hvað gera skuli, að sjálfsögðu í trausti þess, að það yrði eitthvað skynsamlegt.

Gísli Jónsson Ég vil í tilefni af till.hv. 7. þm. Reykv. minna á, hvort ekki sé heppilegra að bera hana fram sem brtt. við fjárl., því að mér finnst, að hún eigi frekar þar heima sem skilyrði við fjárveitinguna. Ég vil benda á þetta nú, áður en gengið er til atkv. um till., þar sem hv.flm. gæti þá tekið hana aftur og borið hana síðan fram í fjvn. í stað þess að láta hana fara ti1 allshn. Að öðru leyti skal ég benda hv. 7. þm. Reykv. á það vegna vanþekkingar hans, að hvergi hafa betri námsmenn komið fram en einmitt úr Ketildölum til að vera í heimavist hjá prestinum á Rafnseyri, og ekki hafa komið meiri vísindamenn og stórmenni frá neinum stað á Íslandi en einmitt úr Arnarfirði.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil aðeins taka fram, að ég hef ekkert sagt um, að fjvn. hafi á einn eða annan hátt útkljáð neitt sérstakt í þessu máli, heldur að Alþ. hafi nú þegar tekið ákvörðun á grundvelli þeirrar grg., sem fyrir lá. Þetta hefur Alþ. gert, en fjvn., sem er að vísu mesta n. þingsins, stendur þar ekki yfir um ákvarðanir. Að öðru leyti skal ég ekki fara lengra út í þetta mál, en ef hv. 7. þm. Reykv. ætlar að byggja mál sitt á því, að Arnarfjörður sé eins breiður eða breiðari en Faxaflói, þá býst ég við, að árangurinn verði eftir því.

Sigurður Kristjánsson Út af þessari till.hv.þm. Barð., að þetta komi í sambandi við fjárl., þá vil ég geta þess, að okkur hefur virzt, að það gæti komið í bága við till. sjálfa eða að það þyrfti þá að breyta till., því að ályktunin sjálf og fjárlagaákvæði mega ekki rekast á.

Flm. (Lúðvík Jósefsson) Ég vil reyna að hafa sem fæst orð um mál þetta, ef það gæti flýtt till. til n. til athugunar ásamt öðrum till. um sams konar efni, sem þegar liggja hjá fjvn. Þessi till. er flutt samkv. samþ. bæjarstj. Neskaupstaðar. Hún er flutt vegna þess, að það stendur fyrir dyrum í Neskaupstað að umbreyta og lagfæra mjög rafveitukerfi bæjarins. Rafmagn er framleitt þar með olíumótorsstöð. Er það lítið magn og óhagstæð framleiðsla á allan hátt. Hins vegar hefur þörf bæjarbúa fyrir rafmagn vaxið mjög undanfarin ár, og er nú ekki lengur hægt að víkjast undan því að auka nokkuð rafmagnsframleiðsluna. En til þess að það sé hægt, verður að breyta því rafveitukerfi, sem nú er í bænum. Það hefur verið jafnstraumskerfi, en ekki fæst að leiða um þetta kerfi meiri orku en nú er nema koma upp riðstraumskerfi, eins og er í öllum stærri kaupstöðum. Hins vegar kostar þetta talsvert, og er áætlunin um 750 þúsund kr., gerð af Rafmagnseftirliti ríkisins. Og þegar Neskaupstaður fer fram á ríkisábyrgð fyrir láni, er það gersamlega til samræmis við það, sem gert er fyrir aðra kaupstaði. Ég vil benda á, að þessi till. er að öllu leyti nákvæmlega eins og till., sem lá fyrir þinginu fyrir örfáum dögum, nema mun lægri. Sú till. var flutt af þm. Vestm. Ég vildi mælast til þess, að þessi till. fengi sams konar afgreiðslu og yrði vísað til fjvn.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) Mál það, sem hér liggur fyrir, hefur nú komið til þingsins áður, í öðru formi að vísu, og má segja sem svo, að þetta sé sá hörmulegasti þáttur þessa máls hér á þingi. Svo er mál með vexti, að Siglufjarðarkaupstaður leggur út í að virkja Fljótaá, fallvatn, sem talið var af sérfræðingum bezt fallið til virkjunar af þeim fallvötnum, sem eru í nánd við Siglufjörð. Samkvæmt áætlunum, sem fyrir lágu, skyldi virkjunin kosta 6 millj. kr. Á þeim grundvelli voru framkvæmdir hafnar. Ríkisábyrgð var samþ., bæjarstj. keypti vélar, gerði samninga um verkið, og síðan var því hrundið af stað, sem þarna er búið að gera. En það hefur komið á daginn, að þessi áætlun fór svo gersamlega út um þúfur, að verkið mun kosta 13 millj. kr. í staðinn fyrir 6. Það eru náttúrlega engir hryggari yfir þessu en Siglfirðingar sjálfir. Sama get ég og sagt um mig sjálfan, sem hef mikið staðið að þessu máli á þingi ásamt ýmsum öðrum. Og ég veit, að slíkt tilfelli sem þetta hlýtur að vera áhyggjuefni jafnvel þjóðarinnar í heild. Það er náttúrlega óskaplega einfalt mál að standa upp og segja: Það á bara að hætta við þetta. - En þetta er ekki hægt að gera. Það er búið að verja til þessara framkvæmda millj. kr., sem ríkissjóður ber ábyrgð á, og auk þess nokkrum millj., sem Siglufjarðarkaupstaður ber ábyrgð á. Og að segja nú, að við eigum ekki að bæta við nokkrum millj. til þess að komast úr öngþveitinu, heldur láta þessar millj. verða að engu, slíkt er engin leið. Og ég veit, að þeim, sem láta sér þetta um munn fara, dettur ekki í hug sjálfum, að slíkt nái nokkurri átt. En það var hv. 2. þm. S-M., sem beindi þeirri aðdróttun fyrst og fremst að mér, sem hef haft eðlilega mest þingmanna með þetta mál að gera, að það hafi legið fyrir í upphafi málsins, að verkið mundi verða allmiklu dýrara en áætlað var, jafnvel kannske eins dýrt og það nú er orðið, en þingið hafi verið leynt þessu og þannig framin bein svik og borinn fram loginn málstaður. Þetta er náttúrlega gersamlega óforsvaranleg röksemdafærsla, og gegnir furðu, að nokkur hv.þm. skuli leyfa sér annað eins. Hins vegar þarf að vísu ekki að kippa sér upp, þó að úr hópi þeirra þm., sem þessi hv.þm. tilheyrir, komi önnur eins ósvífni og felst í þessu. Hv. þm. las upp eina þál. um málið. og sagði, að það hefði alltaf komið fram fyrir þingið skýringalaust. En hann er nákunnugur öllum þskj., sem lögð hafa verið fram, öllum umr. um málið allt frá fyrstu byrjun, og efast ég ekki um, að hann hafi glöggvað sig á þeim áður en hann tók til máls. Hann hefur þess vegna vísvitandi valið þessa þál., sem ekki er grg. með, til þess að geta fengið orðum sínum stað, ef vera kynni, að hann yrði látinn sleppa í gegn með þessar fullyrðingar. Ég vil þá rekja þskj. í þessu máli frá byrjun. Í fyrsta lagi var þetta mál borið fram á sumarþinginu 1942 í þál.formi, og flm. voru Garðar Þorsteinsson, Einar Árnason, Finnur Jónsson og ég. Með þeirri þáltill. fylgdi grg. Á eftir grg. var prentaður nokkuð langur útdráttur úr álitsgerð rafmagnseftirlits ríkisins, undirritaður af forstöðumanni þess, Jakobi Gíslasyni rafmagnsverkfræðing, og ýtarleg umsögn Steingríms Jónssonar, undirrituð af honum. Auk þess fylgdi þáltill. útdráttur úr gerðabók bæjarstjórnar Siglufjarðar, þar sem samþ. er gerð um að fara fram á þessa ríkisábyrgð. Þá er farið fram á 6 millj., og er það byggt á þeim áætlunum, sem þá höfðu farið fram, sem vegamálastjóri f. h. ríkisstj. og á vegum hennar hafði farið yfir og viðurkennt að sínu leyti, sem leiddi til þess, að ríkisstj.samþ. að ráðast í verkið. Þarna eru dregnar saman í stuttu máli niðurstöður færustu sérfræðinga á sviði rafmagnsmálanna, sem við eigum völ á hér á landi, og látnar fylgja þáltill. Þessi till. var ekki afgr. á sumarþinginu 1942; vegna anna varð ekki af því. Málið kom svo aftur fyrir á þinginu, sem kom saman eftir kosningar í október 1942. Var það þá í frv.formi og flutt af mér, Finni Jónssyni og Garðari Þorsteinssyni. Því frv. fylgdi grg. Reyndar er í byrjun vísað til þeirrar grg., sem fylgt hafi till. til þál., sem áður var lögð fyrir. En auk þess var birt nýtt álit Steingríms Jónssonar um málið, þar sem gerð var grein fyrir hinum breyttu viðhorfum. Hv. 2. þm. S-M. hélt fram, að kostnaður verksins hefði verið miðaður við allt annað verðlag heldur en hefði átt sér stað, meðan þetta var samþ., og að við flm. hefðum vitað þetta. Hér er líka farið með algerlega rangt mál, vegna þess að það er beinlínis tekið fram í álitsgerð Steingríms Jónssonar, sem fylgdi frv., sem lagt var fram í nóvemberlok eða desemberbyrjun 1942, að kostnaðaráætlun vegna virkjunar Skeiðsfoss í Fljótum hafi verið endurskoðuð 1942 og leiðrétt samkv. breyttum aðstæðum. Þetta gerðist í okt. 1942, sem sagt nokkrum vikum áður en málið var lagt fyrir þingið. Þá höfðu menn komizt að raun um, að virkjunarkostnaður mundi hækka um 750 þús. kr. Hins vegar kvað Steingrímur ekki hafa fengizt leyfi hjá Bandaríkjastjórn nema fyrir annarri vélasamstæðunni, 750 þús. kr., sem lækkaði kostnaðinn um þá upphæð. Þegar því frv. var lagt fram, hafði verðlag breytzt, þannig að kostnaðurinn hækkaði að mun. Þannig vantar á hverjum tíma áætlun í sambandi við ríkisábyrgðarheimildina, miðað við það, sem allir aðilar og verkfræðingar þar með vinna sannast og réttast á hverjum tíma. Það er því algerlega rangt, að það hafi verið gerð nokkur tilraun til þess að halda fyrir hv.þm. upplýsingum um málið. Hins vegar hefur frv. dregizt nokkuð lengi, því að það var lagt fram í nóv. eða des. 1942, en ekki samþ. fyrr en í febrúar 1943, að mig minnir, og ekki staðfest af ríkisstj. fyrr en 2. apríl, og þessi mikla töf hér í þinginu orsakaðist af því, að fjhn. sendi málið til mþn. í raforkumálum, sem samdi langt álit, sem hún svo sendi þinginu, og tók það hana svona langan tíma að semja álitið. Meiri hluti fjhn, lagði til, að ríkisábyrgðin yrði ekki veitt, og vildi gefa Siglfirðingum ávísun á rafveitu Akureyrar; hins vegar lagði minni hl. til að frv. yrði samþ. og ríkisábyrgðin veitt. En þessar umr. leiddu í ljós margt af þeim upplýsingum, sem fyrir lágu um þessa virkjun, og ég efast ekki um, að þeir, sem töldu rangt að veita þessa ábyrgð, hefðu vafalaust bent á, hefði það legið fyrir, að hún yrði sýnilega helmingi hærri. Þeir gizkuðu á, að hún mundi geta hækkað allverulega, og er það einfalt mál. Það fór eftir því, hve framkvæmdir gengju fljótt og hve verðhækkun yrði mikil. En ef maður ætti aldrei að leggja í framkvæmdir, sem maður væri ekki viss um að færu aldrei fram úr áætlun, þá væri lítið gert. Þó virðist það vera skoðun hv.þm., að á verðbólgutímum eins og nú sé réttast að leggja árar í bát og gera ekki nokkurn hlut. Ég skil ekki, hvað liggur á bak við slíka skoðun og hvernig fólk eigi yfirleitt að lifa, því að það verður að borða á sama tíma og verðbólga gengur yfir ekki síður en á öðrum tímum. Þetta frv. er síðan samþ. og ríkisábyrgðin veitt. Meiri hluti þm. komst að þeirri niðurstöðu eftir ýtarlegar umr. og eftir að hafa kynnt sér álitsgerð okkar færustu manna, að rétt sé, að Siglfirðingar virki Fljótaá til raforkuframleiðslu fyrir sig. En þá bregður svo einkennilega við, að fyrrv.ríkisstj. telur sér ekki skylt að framkvæma málið. Samkvæmt venju var þetta frv. orðað á þá leið, að ríkisstj. sé heimilt gegn þeim tryggingum, er hún metur gildar, að veita þessa ríkisábyrgð. Og fyrrv.ríkisstj. vildi leggja í þessi orð þann skilning, að hún þyrfti ekki að gera þetta, né heldur að gefa ákveðna yfirlýsingu. Og hún neitaði að láta ríkisábyrgðina, en lét um síðir til leiðast með fyrri helminginn, 3 millj. kr., en sat við sama keip fram á haust 1943, og þá fyrir beiðni bæjarstjórnar Siglufjarðarkaupstaðar var það, að formenn 3 flokkanna, Sjálfstfl., Sósfl. og Alþfl., fluttu hér þáltill. um að fela ríkisstj. að gefa út þessa ríkisábyrgð. Sú þáltill. var ekki annað en yfirlýsing um það, hvað þingið átti við, þegar það samþ. lögin um vorið. Þessi þáltill. var skýringarlaus, af því að hún þurfti engrar skýringar við, - það var aðeins verið að taka af öll tvímæli um það, að þeir vildu, að þessi ríkisábyrgð yrði veitt. Þannig liggur málið fyrir, og síðan er, eins og þm. er kunnugt, búið að samþ.þál. um 2 millj. kr. hækkun á ríkisábyrgðinni. Og þá var fullyrt af þeim, sem báðu mig um að flytja málið og með stuðning þeirra fagmanna, sem þeir höfðu sér við hlið, að það mundi verða nægilegt til þess að ljúka við verkið. Ég get fyllilega sagt, að það var mér ekki minna undrunarefni en hverjum öðrum þm., að svo hörmulega skyldi til takast, að þessar 2 millj. kr. skyldu ekki nægja, heldur þyrfti 5 millj. í viðbót. Þess vegna er engin ástæða að vera með dylgjur um, að maður hafi verið að halda upplýsingum fyrir þm. Það er óhjákvæmilegt að rifja upp nánar sögu þessa virkjunarmáls Siglfirðinga. Frá því 1927–28 hefur staðið yfir rannsókn meira og minna á hverju ári fram að þeim tíma, að virkjunin hófst, og allir sérfræðingar, sem þar hafa komið nærri, sem eru Steingrímur Jónsson, sem gerði fyrstu áætlunina 1929, vegamálastjóri og Jakob Gíslason, sem gerðu aðra áætlun 1937, og síðan Kay Langvad, sem gerði breytingu á þeirri áætlun 1941–42, töldu, að Fljótaá væri sjálfsagt fljót fyrir Siglfirðinga til að virkja. Þær breytingar, sem gerðar voru hjá Kay Langvad verkfr. frá áætlun vegamálastjóra og Rafmagnseftirlits ríkisins, voru, að stíflan var færð niður um 330 metra, en þar með þurfti stíflan að hækka um meira en helming til þess að halda sömu vatnsborðshæð. Þetta var byggt á því, að grundvöllurinn undir stífluna væri betri, þegar komið væri þangað niður eftir, heldur en var á upphaflega staðnum og átti þess vegna að geta sparað Siglufjarðarkaupstað kostnað. Það hefur hins vegar komið á daginn, þótt ekki sé hægt að segja fyrir víst, hvort þetta hafi sparað, því að við vitum ekki, hvað það hefði kostað á upphaflega staðnum, að bergið, sem byggt var á, var ekki nógu sterkt til að bera stífluna, því að stíflan er gífurlega há, 25 metrar, mjög miklu hærri en nokkur önnur stífla hér á landi, og hefur sennilega ekki verið tekið nægilegt tillit til þess kostnaðar, sem fór í að styrkja bergið undir stíflunni, áður en hægt væri að reikna með því, að það gæti borið þessa stíflu. En sem sagt, þessi áætlun var send ríkisstj., sem svo sendi hana til vegamálastjóra, og hann fór, eftir því sem ég veit bezt, mjög ýtarlega yfir áætlunina og sendi það álit til ríkisstj., að hann teldi rétt að ráðast í þessa framkvæmd. Hann hafði að vísu tekið fram, að hann drægi í efa, en vildi þó ekki fullyrða neitt um það, að stíflan yrði hentugri og ódýrari á þeim stað, sem gert var ráð fyrir á áætlun Kay Langvad, heldur en á þeim stað, sem gert var ráð fyrir á upphaflegri áætlun vegamálastjóra. En hann var þó ekki það ákveðinn, að hann teldi, að stöðva ætti framkvæmdir af þeim sökum og gera ýtarlega rannsókn, þannig að það varð til þess, að ríkisstj.samþ., að út í verkið yrði farið. Það má segja sem svo, að það sé óleyst spurning enn þá, hvort rétt hafi verið að fara út í þessa breytingu og byggja stífluna eina og hún er nú. En það þýðir ekki að sakast um það úr því sem komið er. Hún verður að notast þar, sem hún er, og enda þótt hún sé dýr, er hún að áliti verkfræðinga orðin það traust, að ekki þarf að óttast, að hún bili. Kostnaðurinn við verkið hefur hækkað gífurlega. Í grg., sem fylgir þáltill., er fskj. frá rafmagnsstjóranum í Reykjavík, þar sem hann gerir grein fyrir þessari hækkun og bendir á, að verkamannskaup hafi á þessum tíma hækkað úr kr. 2,37 upp í kr. 7,05 á klst. og trésmiðakaup úr kr. 3,64 upp í 11,40 á klst. Það er óþarfi að draga inn í umræður um þetta mál ástæðuna fyrir þessari hækkun. Við vitum, að verðlag hluta er af þessum ástæðum ekki kauphækkun, heldur dýrtíðarvísitalan, sem orsakast af hinni almennu dýrtíð, sem er í landinu. Ég ætla að leiða deilur um orsakir fyrir dýrtíðinni, sem svo oft hafa komið inn í ýmsar umr., framhjá mér í þessu sambandi. En það sér hver einasti maður, að það er ekki óeðlilegt, þó að þarna verði nokkur stækkun upp á við, en þessi hækkun á kaupgjaldinu skýrir engan veginn þessa gífurlegu hækkun. Lítils háttar hækkun, um nokkur hundruð þús., orsakast af hækkun á farmgjöldum, en töluvert mikil hækkun stafar af því, að timbur var látið liggja í marga mánuði í Ameríku og fékkst ekki flutt hingað, þannig að ekki var hægt að hefja vinnu fyrr en síðar, eftir að kaupgjaldið var orðið allmiklu hærra. Ég tel, að langveigamesta orsök hækkunarinnar sé sú, að verkfræðingarnir hafi ekki getað séð fyllilega rétt fyrir, hvað þetta var mikið verk, sem verið var að ráðast í, og að stíflan hafi verið stórbrotnara verk en þeir gerðu sér í hugarlund. T. d. aðeins eitt atriði af mörgum, að gera ráð fyrir árbotninum. Ég fyrir mitt leyti gat ekki hugsað annað en búið væri að gera rannsókn á því fyrirfram, en það er verkefni verkfræðinganna að rannsaka, hve langt sé á fastan botn í ánni, og það kemur fram, þegar verkið hefst, að það er 6 metra gljúfur, sem fullt var af sandi og möl, sem þurfti að ná burtu. Það segir sig sjálft, að kostnaðurinn eykst geysilega, þegar þarf að koma vatninu frá sér í gegnum rás, sem höggvin var í þessi gljúfur, og þegar þarf að stífla ána fyrir ofan og neðan virkjunarstaðinn, og vegna þess, hve jarðvegurinn var gljúpur, þá rann nærri stöðugt í holuna, svo að vélar urðu að vera í gangi til þess að dæla vatninu úr holunni. Þetta var vandamál, sem verkfræðingunum sást yfir. Vitanlega segir sig sjálft, að það er engin afsökun fyrir fagmenn að sjá ekki út svona hluti, og er þetta byggt á því, að þeir hafi ekki framkvæmt þá undirbúningsrannsókn, sem nauðsynlegt var að framkvæma, til þess að þær fullyrðingar, sem þeir gáfu út um kostnaðinn, væru ábyggilegar. En það er ekki hægt að gera kröfu til þess, að þeir hafi varað sig á þessu, þegar þeir fylgdust ekki með í einstökum þáttum í rannsókninni. Í sambandi við þessa virkjun Fljótaár hafa komið fram ýmis vatnavirkjunarvandamál, sem við höfum ekki áður orðið að horfast í augu við hér á landi. Það er t. d. hæð stíflunnar og þungi. Við höfum ekki áður þurft að horfast á augu við það vandamál, að það þyrfti að gera stórfelldar ráðstafanir til þess að styrkja bergið undir stífluna, svo að það haldi uppi stíflunni. Þetta er hæsta stífla hér á landi. Það hafa orðið mistök við hana, en það er enginn vafi á því, að þessi mistök verða til þess að leiðbeina við virkjun hér á landi. Það er vitanlega skellur, sem Siglfirðingar verða að taka á sig, en þó hefur málið þá jákvæðu hlið fyrir þjóðina í heild, að það má í framtíðinni varast þá skelli, sem skollið hafa yfir Siglfirðinga. Þá er vert að gera sér ljóst, hvað hefði mátt gera til þess að fyrirbyggja þau mistök, sem hér hafa orðið. Ég álít, að það hafi verið mistök í undirbúningi málsins að láta ekki trúnaðarmenn ríkisstj., rafmagnsstjórann og vegamálastjórann, fylgjast nákvæmlega með í hverjum einstökum lið áætlunarinnar og þeirri breytingu, sem Kay Langvad framkvæmdi. Það sýnir sig, að það er ekki nóg að afhenda þeim áætlunina eftir á og ætlast til þess, að þeir gætu á tiltölulega skömmum tíma, með því að athuga staðinn, gefið fullnægjandi umsögn í þá átt, að á því sé byggjandi. Það væri nauðsynlegt, að þeir gætu fylgzt nákvæmlega með og sjálfir gert áætlunina upp aftur. Ég býst við, að þetta kenni okkur, að ekki sé rétt að ráðast út í nein verk, fyrr en búið er að gera slíka ýtarlega áætlun af trúnaðarmönnum ríkisstj. og þeim, sem Alþ. treystir bezt í þessum efnum. Ég hef orðið var við það, að ýmsir þeirra manna, sem virtust andvígir því, að Siglfirðingum væri gert kleift að halda áfram við þessa virkjun, hafi haldið því fram, að Kay Langvad verkfr., sem er framkvæmdastjóri fyrir Høgaard og Schultz, hafi haft tilhneigingu til að láta áætlunina vera lægri, til þess að meiri líkur væru til, að lagt væri út í verkið og þar með, að hans félag fengi þá starfrækslu, sem því var samfara. Ég vil ekki halda þessu fram, og ég tel enga ástæðu til þess, og það liggja engin rök fyrir því. Ég álít, að það væri Siglfirðingum fyrir beztu, að látin væri fara fram á Siglufirði og hjá okkur hér á þingi, sem höfum mestan áhuga fyrir þessu máli og höfum mest starfað að því, og enn fremur þeim verkfræðingum, sem starfað hafa við það, ýtarleg rannsókn á öllum liðum, á efni og verkfræðilegum undirbúningi verksins allt frá byrjun og hvort nauðsynlegt er, að það komi fram við rannsóknina, hvort málinu sé þannig farið, að einhver eigi sök á þeim mistökum, sem orðið hafa, og láta ýtarlega rannsókn á gangi málsins hér á þinginu og hvað lagt hafi verið fyrir þingið og hvort orðrómur og staðhæfingar þm. hafi við rök að styðjast, að við stuðningsmenn þessa máls hér á þingi höfum verið að leyna fyrir þm. upplýsingum um málið, og að lokum að láta fara fram fjárhagslega rannsókn á verkfræðilegum framkvæmdum verksins. Ég álít líka rétt, að ríkisstj. beinlínis skipi eftirlitsmann til þess að hafa eftirlit með framkvæmdum, sem eftir er að framkvæma við virkjunina. Ég býst við því, að af þeim mistökum, sem þessi mál hafa leitt í ljós, sé rétt af ríkisstj. og Alþingi, að í hvert skipti, sem lagt er í verk, þá verði beinlínis tilnefndur ákveðinn trúnaðarmaður, sem Alþingi og stjórnin bera traust til, til þess að fylgjast með í framkvæmd verksins. Það segir sig sjálft, að þegar lagt er í stór verk, þá er ekki hægt að hætta í miðju kafi, hvað þá þegar 20% eru eftir. Það vita allir, sem vilja æsingalaust tala um svona mál, að þegar búið er að festa svona mikla peninga, þá er ekki hægt að snúa við, og því þarf að gera kröfu til þess, að undirbúningur sé góður og fulltrúi ríkissjóðs fylgist með í framkvæmd frá byrjun til enda. Eins og nú er, þá hafa forstöðumaður Rafmagnseftirlits ríkisins, ráðunautur ríkisstjórnarinnar í vatnavirkjunarmálum og vegamálastjóri ekki fylgzt neitt með framkvæmdum verksins og þess vegna ekki heldur gert aðvart og lagfært í tæka tíð, þegar á hefði þurft að halda, og ég tel, að það sé ein ástæðan til þess, að svo illa hefur nú til tekizt og raun hefur á orðið. Ég álít þess vegna fulla ástæðu til þess að taka þetta Siglufjarðardæmi til aðvörunar framvegis og koma því lagi á, að slíkt eftirlit verði haft með stórvirkjun eins og ég hef nú lýst. Það hefur verið ráðizt í tvær stórvirkjanir, sem hægt er að bera saman við þessa virkjun, sem hér er um að ræða; það er virkjunin hér í Reykjavík og á Akureyri. Það er svo, að Reykjavík hafði mjög góðan undirbúning, enda svo stór bær, að hann hafði ráð á því að ráða í þjónustu sína verkfræðinga og framkvæma mjög ýtarlega og fullkomna undirbúningsrannsókn. Hann hafði þess vegna líka aðstöðu til þess að fylgjast vel með allri framkvæmd verksins hjá sér, en það var látið í akkorði til sama félags og nú hefur starfað að virkjun fyrir Siglufjarðarkaupstað. Á Akureyri mun það hafa verið svo, að Rafmagnseftirlit ríkisins og vatnavirkjunarráðunautur ríkisins höfðu allnáið samstarf og eftirlit með framkvæmd virkjunarinnar frá byrjun, enda voru þeir þá svo heppnir, að þeir gátu séð þetta miklu greinilegar fyrir, og má segja, að það hafi líka átt sér stað í Soginu, sem var miklu einfaldara verk, eftir því sem verkfræðingarnir telja, og miklu þekktara vandamál við þá virkjun heldur en þau, sem leysa þurfti við virkjunina á Skeiðsárfossi, enda kom ekki til, að önnur eins mistök yrðu þar, að virkjunarkostnaðurinn færi svo fram úr áætlun. Vitanlega er það að athuga, að þetta var gert á allt öðrum tímum og töluvert mikill þáttur í hækkun virkjunarkostnaðarins orsakaðist að talsvert miklu leyti af breytingu á verðgildi peninga, breytingum á kaupgjaldi og öðrum tilkostnaði. Hv. þm. S.-Þ. var að segja sögu af því, hvernig þessi virkjun hafi verið framkvæmd, og skildist mér, að það hafi verið samtök hjá bifreiðastjórum, sem keyrðu efni, að vera svo lengi og hafa eins lítið á hverjum bíl og hægt væri. Svona sögur eru búnar til, og það getur ekki verið, að tilgangurinn hjá hv.þm. sé, að þær séu beinlínis teknar í alvöru. Mér er ókunnugt um, hvernig verkið hefur verið framkvæmt, en ég efast ekki um, að reynt hefur verið að hafa eftirlit með því, hvort bifreiðastjórar sem aðrir hafi framið svik á ráðningarsamningi sínum og reynt að afla sér peninga fyrir enga vinnu. Annars er þetta það, sem verkamenn verða oft að þola, að kastað sé á þá, og eru þeir oft látnir gjalda fárra einstaklinga, sem leyfa sér þau vinnubrögð að svíkjast undan þeirri vinnu, sem þeir hafa tekizt á hendur. Þá kemur það líka til, hvort þessi virkjun geti staðið undir sér. Það atriði liggur fyrir í áliti Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra, þar sem hann telur, að líkur séu til þess, að stöðin geti staðið undir sér með 1600 kw afkastagetu. Þá gerir hann ráð fyrir, að hægt verði að selja rafmagn til síldarverksmiðjunnar fyrir 250 þús. kr. árlega og rafmagn til hita fyrir 250 þús. kr. Við skulum segja, að ekki verði hægt að setja í þessa 2 liði nema sem svarar helming af því, sem gerð er áætlun um, sem sagt, að það verði rúmlega 200 þús. kr. tekjuhalli á fyrsta rekstursári. Þýðir það, að það sé endilega rangt að ráðast í þessa virkjun? Ég veit ekki annað en gert hafi verið ráð fyrir tekjuhalla fyrstu 3 árin af Sogsvirkjuninni. Reyndar varð tekjuhallinn enginn. Þó var ekki hikað við að leggja út í þetta, og þegar athugað er, að hér er lagt út í mannvirki, sem getur því sem næst viðhaldslaust rúllað áfram í 60 til 70 ár, þá sjáum við í hendi okkar, að það er ekki stórt atriði, hvort fyrirtækið ber sig fyrsta árið eða fyrstu árin. Á Siglufirði er túrbína, - með alelztu vatnstúrbínum á landinu -, sem er í jafngóðu standi núna eins og þegar hún var sett niður. Viðhaldið er svo hverfandi, að það er ekki hægt að nefna það neinum tölum, og hún er mörg hundruð sinnum búin að borga sig niður á þessum árum, sem liðin eru. Vatnsvirkjunin er ekki fyrir 1, 2 eða 3 ár, og þess vegna er nauðsynlegt, að við séum ekki of skammsýnir, þegar við dæmum um hagkvæmi vatnsvirkjunarinnar. Það er ósköp eðlilegt, þó að framsóknarmönnum í þingflokknum, sem eru þekktir að því að vera skammsýnir í skoðunum á atvinnuháttum þjóðarinnar, finnist eðlilegt, að við miðum okkar framkvæmdir í rafveitumálum við, að þetta geti borið sig kannske fyrsta árið. Þó að það komi ekki fram hjá Steingrími Jónssyni, þá höfum við fulla ástæðu til að ætla, að stöðin geti staðið undir sér fyrsta árið, og þótt svo verði ekki, þá er aðeins örskammur tími, þangað til verður svo. Síldarafköst verksmiðjunnar á Siglufirði eru ekki minni en 14 til 15 þús. mál á sólarhring. Það er verið að stækka hana um 5 þús. mál. Það liggur fyrir að stækka hana fyrir vertíð 1946 um 15 þús. mál. Siglufjörður er nú þegar, áður en hin mikla stækkun fer fram, sem búið er að ákveða, stærsti verksmiðjubær á landinu. Ég horfi náttúrlega þarna burt frá Reykjavík, því að það gilda allt önnur lögmál í Reykjavík og vandamálin horfa öðruvísi við, þar sem það er svo miklu stærri borg. En Siglufjörður er stærstur, að undantekinni Reykjavík. Siglufjörður er í sambandi við einn höfuðþátt í atvinnulífi Íslands, hagnýtingu á síldaraflanum, og á kreppuárunum fyrir stríð var það ekki sízt Siglufjörður og atvinnutækin þar, sem átti sinn verulega þátt í að skapa þjóðinni þann gjaldeyri, sem gerði henni þó fært að treina í sér lífið á þeim erfiðu árum. Nú er hins vegar fyrirsjáanlegt, að Siglufjörður verður miklu þýðingarmeiri, því að síldarverksmiðjan þar verður miðstöð síldarsöltunar, a. m. k. um ófyrirsjáanlega framtíð, og allar frekari verksmiðjur, sem byggðar verða til vinnslu síldarafurða, verða að mestu leyti byggðar á Siglufirði. Eins og sakir stóðu á þeim árum, sem ég var kunnugastur málum Siglufjarðar, þegar ég var bæjarstjóri þar, þá var raforkuþörf síldarverksmiðju ríkisins þúsund hestöfl á sama tíma sem vélar rafveitunnar, sem námu 400 hestöflum, gátu annazt alla neyzlu bæjarbúa. Þegar svona stendur á, er alls ekki sanngjarnt að miða kostnaðinn eingöngu við höfðatölu íbúanna. Þegar svona stórkostlegur iðnrekstur á sér stað í bænum, verður vitanlega að taka tillit til hans, þegar rætt er um, hve mikill kostnaður sé lagður í svona fyrirtæki. Ef við nú athugum þessa vaxtarmöguleika og hvað þarf að bæta við af verksmiðjum á Siglufirði, þá sjáum við líka í hendi okkar, að fólksfjöldinn þar verður að stóraukast. Það þarf ekki færri en 100 verkamenn í viðbót, þegar verksmiðjan verður byggð. Á árinu 1938 var svo mikil verkafólksekla á Siglufirði, að skipin voru alveg í vandræðum með að fá fólk til að salta síldina, og það tókst ekki að salta svo fljótt, að hún skemmdist ekki. Verði söltun tekin upp, er alveg fyrirsjáanlegt, að Siglufjörður á ekkert fólk til að standa í því verki. Fyrir 10 þús. hestafla verksmiðju þarf 100 verkamenn í viðbót, og ef maður reiknar með, að hver verkamaður sé fjölskyldufaðir, þá er ekki óeðlilegt að margfalda með 4 til að finna þá réttu fólksfjölgun. Þá hefur íbúatala Siglufjarðar aukizt um 400 íbúa. Íbúatalan verður að aukast, ef þessi verksmiðjubygging á að fara fram. Um leið breytir það öllum hlutföllum og allri afstöðu Siglufjarðar til þess að geta staðið undir þeirri virkjun, sem þar er nú verið að framkvæma. Það er vert fyrir menn að gera sér þetta ljóst. Því hefur verið haldið fram hér af hv.þm. S.-Þ., að það sé ósköp eðlilegur hlutur, að lagt sé út í virkjun, sem kosti 6 millj. kr. og sem kosti svo 13 millj. Þetta sé aðeins vel skipulögð kommúnistastarfsemi og það sé allt þaulhugsað fyrirfram. Sennilega hafi ég og kommúnistar frá Siglufirði átt að setja á fullkomna áætlun um, að þetta mundi kosta 13 millj. og narra svo alla í að leggja út í þetta, svo að algert hrun eigi sér stað. Þetta átti víst að vera sönnun fyrir því, að kommúnistar væru ágætir, ef okkur tækist að skapa hrun á Siglufirði. Það er ekki hægt að taka svona orð nema sem raus, sem ekki er svaravert, en af því að ég veit, að það eru margir, sem ekki hafa fylgzt með í opinberum málum á Siglufirði, þá vil ég gefa nokkra skýringu á aðstöðunni þar. Fyrir bæjarstjórnarkosningarnar 1938 gerðu sósíalistar og Alþfl. bandalag og fengu meiri hluta. Ég var ráðinn bæjarstjóri og tók við því starfi í febrúar það ár, en lét af því starfi í jan. 1942, er sameiginlegur listi Alþfl. og Sósfl. fékk minni hluta og náði aðeins 4 mönnum af 9, en meiri hlutinn var myndaður af Framsfl., Sjálfstfl. og óháðum borgaralista, sem hafði engan sérstakan flokk að baki sér, heldur ýmsa menn og sundurleita úr öllum 4 flokkunum, sem til voru í bænum. Sú stjórnarsamvinna, sem varð því upp úr þeim kosningum, var aðallega undir forustu Framsfl. og Sjálfstfl. Þeir gerðu samtök um að leysa mig frá störfum, - það var auðvitað sjálfgert -, og ráða annan bæjarstjóra, Óla Hertervig, sem var einn af bæjarfulltrúum sjálfstæðismanna, og hefur hann gegnt því starfi síðan. Meiri hlutinn í bæjarstjórn Siglufjarðar og sá hluti, sem markaði stefnuna, er því myndaður af 2 bæjarfulltrúum Sjálfstfl., 2 framsóknarmönnum og einum fyrir þennan óháða lista. Það er alls ekki tilgangur minn með þessu að vera á nokkurn hátt að losa mig eða flokk minn við ábyrgðina af því máli, sem hér liggur fyrir. Ég vil taka fram, að meðan ég var bæjarstjóri, fylgdi ég því mjög eindregið, að hiklaust væri lagt út í virkjunina strax og hægt væri, og ég taldi óhjákvæmilega nauðsyn fyrir bæjarfélagið á Siglufirði og allt fólkið á Siglufirði og atvinnulífið í landinu, að Siglufjörður yrði aðnjótandi rafmagns, sem væri framleitt með vatnsorku. Árið 1942, þegar bæjarstjórn Siglufjarðar ákvað að fara út í þessa virkjun og fá ríkisábyrgð, þá var það samþykkt af öllum bæjarfulltrúunum, sem voru 9 talsins. Ég vil því telja upp þá menn, sem þarna tóku þátt í þessari ákvörðun, sem átti að verða og ég er sannfærður, að á eftir að verða Siglufirði og landinu í heild til mikillar blessunar, þó að það slys hafi orðið, sem nú er komið á daginn, að verkið hafi ekki staðizt áætlun og hækkað um meira en helming. Mennirnir voru þessir: Bæjarfulltrúar Sjálfstfl., Óli Hertervig bæjarstjóri og Egill Stefánsson kaupmaður. Af hálfu Framsfl. Jóhann Torfason og Þormóður Eyjólfsson. Þormóður mun vera heimildarmaður hv. 2. þm. S.-M., og er það óeðlilegt, vegna þess að hann átti fullan þátt í þessum framkvæmdum og talaði fyrir því, að Siglufjörður legði út í þær á sínum tíma. Ég vil líka taka fram, að þessir menn þarna eru einhverjir beztu baráttumenn Framsfl. á Siglufirði og hafa vafalaust talið sig vera að gera rétt, Framsfl. vegna, þegar þeir ákváðu að vera með í þessu. Þá er fulltrúi fyrir óháða borgaralistann Pétur Bóasson, sem var áður í Sjálfstfl. og stendur nálægt honum að skoðunum. Fulltrúar Alþfl. voru Erlendur Þorsteinsson og Ólafur H. Guðmundsson afgreiðslumaður, en fulltrúar Sósfl. Gunnar Jóhannsson og Otto Jörgensen. Þarna sameinuðust allir aðalmenn Siglufjarðar í opinberu lífi um þetta, og eru allir með tölu sammála og enginn ágreiningur að neinu leyti. Allir forustumenn Siglufjarðar í opinberu lífi eru sammála um það, að það sé óhjákvæmileg nauðsyn fyrir Siglufjörð að leggja út í þetta verk, virkjun Fljótaár. Það er því alveg tilhæfulaust að vera að tala um það hér, að það sé einhver einn flokkur, kommúnistar, sem séu að leika sér að því að koma Siglufirði út í eitthvert öngþveiti. Ég veit, að þeir menn, sem eru kunnugir þessum málum, leggja ekki eyra að svona hégóma, svona sjúklegu tali, en ég vildi aðeins segja þetta til leiðbeiningar þeim, sem ekki hafa aðstöðu til að fylgjast með opinberum málum á Siglufirði. Ég vil undirstrika það, að ég vil á engan hátt losa sjálfan mig undan neinni ábyrgð í sambandi við þessa virkjun, og ég hefði, ef borið hefði verið undir mig að taka þessa ákvörðun, gert nákvæmlega það sama. Það er hægt að sjá það núna, - og ég býst við, að þessir 9 menn sjái það allir, - að æskilegt hefði verið að láta trúnaðarmenn ríkisstj. framkvæma nákvæma rannsókn frá fyrstu byrjun til enda og láta trúnaðarmenn ríkisstj. fylgjast nákvæmlega með framkvæmd verksins frá byrjun. Ég benti ekki á það á þeim tíma. Mér yfirsást það á nákvæmlega sama hátt og þeim. Þess vegna er ég ekki að áfellast neinn eða losa mig undan þeirri ábyrgð, sem ég hef á því. Ég veit líka, að ég tala fyrir munn flokksbræðra minna, sem tóku þátt í þeirri ákvörðun. Þeir kæra sig ekkert um að skorast á neinn hátt undan þeirri ábyrgð, sem þeir tóku á sig með að samþykkja þetta, og ég býst við, að þannig sé með fleiri. En svo er eftir eitt atriði. Var rétt að leggja út í þessa virkjun, ef það hefði legið fyrir á árinu 1942, að hún mundi komast upp í febrúar 1944 og kosta 13 millj. kr.? Var rétt að leggja út í þessa virkjun, ef við hefðum vitað á árinu 1942, að hún yrði ekki til fyrr en í febr. 1944 og mundi kosta þetta? Ég vil lýsa því hér yfir, að ég fyrir mitt leyti hefði hiklaust greitt atkv. með því, að lagt yrði út í þessa virkjun, í fyrsta lagi með tilliti til hagsmuna Siglfirðinga sjálfra, og í öðru lagi með tilliti til atvinnulífsins í landinu, til þessa vaxtar, sem er óhjákvæmilegur og nauðsynlegur í síldarverksmiðjuiðnaðinum á Íslandi. Ef ég hefði séð fyrir á árinu 1942, að verksmiðjan færi svona gífurlega hátt, hefði ég samt talið óhjákvæmilega nauðsyn að leggja út í það. Ég vil benda á í þessu sambandi, að það er vissulega stór upphæð, 13 millj. kr., en þegar menn taka tillit til þess, að 13 millj. kr. eru lagðar fram til þess að fullnægja raforkuþörf 3 þús. íbúa í mjög efnilegum kaupstað á Íslandi og þar að auki fullnægja raforkuþörf stórfelldustu síldarverksmiðju á landinu, a. m. k. um nokkurn tíma og sennilega um töluverðan tíma, þá álít ég, að við þurfum ekki að hrökkva við, þegar við erum orðnir því vanir, að séu settar - ekki aðeins ein millj. - heldur tugir millj. í það, sem ekkert skilur eftir sig. Og það er næsta undarlegt, að hörðust skuli vera gagnrýnin yfir þeim ráðstöfunum einmitt úr hópi þeirra manna, sem ekki hika við að samþykkja hér á þ. - og hindra meira að segja, að n. fái að rannsaka málið - að greiða á einu bretti kannske 20 eða 25 millj. kr. til ákveðins atvinnuvegs í landinu. Það er næsta furðulegt, að þessir menn skuli nú þjóta upp til handa og fóta og finnast, að öllu sé stefnt í óefni með fjárhag ríkisins, þegar við erum búnir að borga og skuldbinda okkur til að borga fast að 100 millj. kr., sem ekkert skilur eftir sig. En það er enginn vafi á því, að þetta er allt saman með ráðum gert hjá Framsfl. og þeim mönnum, sem sérstaklega hafa beitt sér gegn því, að þessu máli yrði haldið áfram, og ég tel, að sú tregða stafi af því, að þeir vilji hindra allar þær framkvæmdir, sem geti leitt til atvinnuaukningar í bæjunum, til aukningar á sjávarútvegi okkar og iðnaði í samhandi við sjávarútveginn. Sú tregða, sem m. a. kemur fram í því, að Framsfl. sá sér ekki fært að vera þátttakandi í núv. ríkisstj. Það er nýbúið að skila áliti til ríkisstj. frá meiri hl. svokallaðrar raforkumálan., og mér hefur dottið í hug að bera saman nokkrar tölur í þessu áliti við þetta gífurlega dýra mannvirki, sem Siglufjörður er að ljúka við að reisa. Það er í þessu áliti gert ráð fyrir, að allir íbúar landsins fái raforku, sem svarar 500 kw á hvern mann, og þær nýju virkjanir, sem þarf ti1 þess að afla 36 þús. mönnum, sem ekki hafa raforku núna, þessarar raforku á mann, eiga að kosta 126 millj. kr. Það eru 4722 kr. á hvern mann. Nú vil ég bera þetta saman við Siglufjörð. Þar eru ætluð 1100–1200 kw á mann. Jakob Gíslason verkfræðingur, sem ég talaði við áðan, sagðist álíta, að ef maður reiknaði með 500 kw á hvert höfuð á Siglufirði, þá samsvaraði það 1969 kr. á móti 4722 kr. á mann. Samkv. áliti þessarar mþn. í raforkumálum ættum við að leggja út í framkvæmdir, sem eru meira en helmingi dýrari en þessi virkjun á Siglufirði verður, sem þeir eru núna að hneykslast yfir. Ég býst við, að þessir menn ætlist til að vera teknir alvarlega og þeir ætlist til, að lagt sé út í þessar framkvæmdir. Ég álít, þó að æskilegt væri, að svona margt fólk gæti fengið raforku, að við höfum ekki ráð á að dreifa orkunni eins mikið og þeir gera ráð fyrir í þessu áliti, en hins vegar efast ég ekki um, að láta má marga fá raforku af þeim, sem ekki hafa raforku núna, og þá gætu ýmis ákvæði í nál. orðið til leiðbeiningar. Svo að ég býst við því, að framsóknarmenn í raforkumálan. hljóti að vera í öðrum hvorum arminum, svoleiðis að skoðanir þeirra um rafveitu Siglufjarðar séu svipaðar, þó að ég viti, að margir framsóknarmenn eru alls ekki á sömu skoðun í þessu máli. Þá vil ég að lokum taka það fram, að ég er því fylgjandi og tek undir það með hv. 2. þm. S.-M. og hv.þm. Barð., að það verði látin fara fram ýtarleg rannsókn á öllum atriðum í sambandi við þetta mál og ríkisstj. hlutist til um það, að sú rannsókn verði framkvæmd undir verkfræðilegu eftirliti ríkisstj.; það væri mér mjög kærkomið, að slík rannsókn færi fram. En ég get ekki fallizt á, að það sé hyggileg ráðstöfun, þegar búið er að binda 11 millj. í þessari framkvæmd, að skirrzt sé við að veita þessa viðbótarábyrgð og stöðva þar með þessar framkvæmdir og baka bæjarfélagi Siglufjarðar og þar með ríkissjóði hundruð þús. kr. skaða. Það verður því ekki snúið til baka, en það, sem ríkisstj. og Alþ. geta gert, er að láta framkvæma undir opinberu eftirliti það, sem þarf að framkvæma úr þessu, en halda verkinu áfram, til þess að fyrirtækið geti farið að gefa eitthvað af sér. Ef verkið verður ekki stöðvað, þá búumst við við því, að rafmagnið verði sett á í febrúarmánuði. Það yrði því hvorki til sparnaðar fyrir ríkissjóð né Siglufjörð eða til gagns fyrir atvinnuvegina, að framkvæmdin verði stöðvuð, enda óþarft til þess að framkvæma rannsókn. Þess vegna styð ég þá till. að fresta umr. og vísa málinu til hv.fjvn. til frekari athugunar.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég hef leyft mér að hreyfa þessu máli í þáltill., af því að það hefur gengið nokkuð seint fyrir Alþ., sérstaklega Nd., að komast að niðurstöðu, hvernig ætti að haga þessum málum. Eins og ég tek fram í grg., hefur Akureyrarspítali í raun og veru verið landsspítali frá því um aldamót. Á síðustu árum hefur þetta verið mjög áríðandi, því að í vissum veikindatilfellum hafa menn leitað þangað hvaðanæva. En spítalinn er gamall og nú úreltur, þó að hann væri góður einu sinni. Og það er eiginlega engin hugsanleg leið til að komast hjá því að endurbyggja þennan spítala. Nú er hins vegar alveg ljóst, þegar við athugum það, að Landsspítalinn í Reykjavík er rekinn með árlegum tekjuhalla fyrir ríkissjóð, að það er ekkert vit að ætlast til þess, að Akureyri taki á sig að byggja spítala, sem verður a. m. k. eins og helmingur af Landsspítalanum með rekstrarkostnaði. En í raun og veru krefst þörfin á Norðurlandi eins og víðar, að þarna sé slíkur spítali. Nú hefur þetta mál haft mikið fylgi á Akureyri, og þar hafa verið gefnar stórar upphæðir, bæði af einstökum mönnum og sérstaklega Kaupfélagi Eyfirðinga. Málið hefur og almennan stuðning frá Skagfirðingum, Eyfirðingum, Þingeyingum og jafnvel sumum Austfirðingum, þannig að það er hafið yfir alla flokka á Norðurlandi, að þessu máli vilja menn fram koma. Hins vegar hefur ekki frá Alþ. verið vikizt undir þetta. Það hefur verið tregt til fjárveitingar í þessu efni. Þess vegna, þegar þm. Ak. bar fram frv. á þeim grundvelli, að á Akureyri yrði annar af tveimur landsspítölum, eða einn af fjórum, þá var því ekki vel tekið. Um sama leyti var starfandi n., sem landlæknir átti sæti í og fleiri merkir menn, og komst hún að þeirri niðurstöðu, sem ég hygg, að Akureyringar og menn úr öðrum landsfjórðungum muni sætta sig við, nefnilega að ríkið kosti byggingu þessa spítala að ¾, en ¼ komi annars staðar frá. Þetta var líka í raun og veru réttlátt hlutfall, borið saman við Reykjavík og Landsspítalann, þegar hann var byggður. En sjálfsagt er, að ef fjórðungsspítali kemur á Akureyri, þá eigi líka að koma hliðstæðir spítalar á Vesturlandi og Austurlandi. Ég nefndi áðan, að landlæknir hafi verið í þessari n. En af einhverjum ástæðum hefur heilbrigðismálaráðh. ekki séð fært að fylgja þessari till., heldur hefur beitt sér fyrir nokkru erfiðara fyrirkomulagi um framlag til slíks spítala heldur en Akureyringar vilja ganga inn á og landlæknir fyrir sitt leyti. Nú er að vísu hugsanlegt, að á þessu þingi gangi fram frv. nokkurt, sem hefur komið úr n., eftir að ég skrifaði till. mína. Fari svo, þykist ég vita, að Norðlendingar muni til að byrja með sætta sig við þessa lausn, en ekki nema til þess að byrja með, því að sú tilhögun er ranglát og ekki skynsamlegt að halda það, að t. d. Akureyringar og Eyfirðingar eigi að bera meira en ¼ af svo stórum spítala, sem þar um ræðir. Ég hef þess vegna með þessari till. viljað halda fram því, sem kalla mætti ýtrustu varatill. Norðlendinga í þessu máli. Og allt, sem minna er en þetta, verður að líta á sem nauðungarsætt. Málinu verður haldið áfram engu síður, að ég hygg, til réttra laga. Ég vildi svo óska, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til n., og þykist ég vita, að það muni, vegna hins góða málstaðar, styrkjast með ýtarlegri rannsókn.