Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er um breytingu á framfærslulögunum og er flutt af mér ásamt fimm öðrum hv. dm. Þess eru allmörg dæmi, að menn vanrækja framfærsluskyldu sína gagnvart maka, börnum og foreldrum vegna óreglu og hirðuleysis um meðferð fjármuna. Oftast nær stafar þetta af drykkjuskaparóreglu, þó að önnur atriði eða ástæður geti þar einnig legið til. Þegar svo ber við, að menn, sem hafa sæmilega eða lífvænlega atvinnu, vanrækja þannig skyldur sínar, þá eru að sjálfsögðu ýmsir möguleikar fyrir fjölskyldumeðlimina, sem fyrir þessu verða, til að afla sér framfæris á annan veg, og þá auðvitað fyrst og fremst með því að leita til sveitarstjórna eða framfærslunefnda. Eiginkonan t.d. í þessum tilfellum getur snúið sér til sveitarstjórnanna og fengið framfærslustyrk. Ef framfærslustyrkur hefur þannig verið veittur, þá hefur sveitarstjórnin heimild til þess samkv. 44. gr. framfærslulaganna að afla sér úrskurðar valdsmanns um, að vinnuveitandi styrkþega skuli greiða henni kaup hans, ef hann vanrækir að framfæra með því þá, sem hann hefur á framfæri sínu. En þetta ákvæði framfærslulaganna á því aðeins við, að þegar hafi verið leitað til framfærslunefndar eða sveitarstjórnar og styrkur verið veittur, m.ö.o., að maðurinn sé orðinn styrkþegi. Uppi hafa verið óskir um það, sem m.a. komu fram á síðasta landsþingi Kvenfélagasambands Íslands, að þeir heimilis- eða fjölskyldumeðlimir, sem verða fyrir slíkri vanrækslu heimilisföður, eigi að geta fengið útborgaðan í slíkum tilfellum frá vinnuveitanda nokkurn hluta af launum mannsins án þess að þurfa fyrst að segja sig til sveitar og fá úrskurð framfærsluyfirvalda um veitingu sveitarstyrks eða framfærslustyrks. Þessi mál eru ákaflega viðkvæm oft og tíðum, og reynslan hefur sýnt, að mörgum eiginkonum, sem fyrir þessu verða, þykir mjög sárt að þurfa að snúa sér til sveitarstjórnanna og biðja um framfærslustyrk fyrir sig og heimilið. Það er af þessum ástæðum, sem ég nú hef rakið, að þetta mál var tekið upp á 10. landsþingi Kvenfélagasambands Íslands, sem haldið var í september s.l. Þingið samþ. að kjósa mþn., sem geri athugun á því, á hvern hátt helzt megi koma til hjálpar heimilum, sem svo stendur á um, að heimilisfaðirinn hefur að meira eða minna leyti brugðizt framfærsluskyldu sinni, t.d. vegna drykkjuskapar. Kemur þá m.a. til álita, hvort ekki sé unnt að fá því til vegar komið, að lögtekið verði ákvæði þess efnis, að atvinnurekendum sé heimilt eða eftir atvíkum skylt að halda eftir ákveðnum hluta af kaupi slíkra manna vegna heimila þeirra. Þessi till. var samþykkt og n. þriggja kvenna kosin til að undirbúa málið. Frv., samhljóða því, sem hér er flutt, var svo samið að tilhlutan þessarar nefndar. Fulltrúar Bandalags kvenna í Reykjavík hafa rætt frv. og fallizt á það. Hinir 6 flm. hafa svo orðið ásáttir um að flytja málið hér inn í þingið. Aðalefni þess er sem sagt þetta, að ef maður með óreglu og hirðuleysi um meðferð fjármuna veldur hættu á því, að þeir, sem honum er skylt að framfæra, verði að leita aðstoðar um framfærslu eða líði nauð, þá skuli sveitarstjórn eða lögreglustjóri, sem til er leitað, leggja fyrir vinnuveitanda að halda eftir tilteknum hluta af kaupi. Gangur málsins yrði þá sá, að eiginkonan, í flestum tilfellum, eða aðrir þeir aðilar, sem þannig eru vanræktir, - það geta einnig verið börn eða foreldrar, sem maðurinn vanrækir framfærsluskyldu sína gagnvart, - geta þá snúið sér til annars hvors þessara aðila, sveitarstjórnar eða lögreglustjóra, ef heldur er kosið, og fengið þar úrskurð um það, að vinnuveitandinn skuli halda eftir hluta af kaupinu. Svo er ætlazt til, að þessi aðili, sveitarstjórn eða lögreglustjóri, ákveði, hver skuli taka við kaupinu. Mundi það að sjálfsögðu í flestum tilfellum vera eiginkonan, en ef sérstakar ástæður mæltu með því, að annar tæki við kaupinu, sem auðvitað á að renna til framfærslu heimilisins, þá er heimilt að ákveða það. Það er hér gert ráð fyrir, að halda megi eftir allt að 3/4 hlutum kaupsins, þó að frádregnum opinberum gjöldum. Ég vænti þess, að hv. dm. fallist á, að hér sé um mannúðarmál að ræða og réttarbót fyrir þau heimili, sem fyrir slíku óláni verða. Það er með þessu gerð nokkur tilraun til að rétta hlut þeirra heimila, sem helzt eiga um sárt að binda vegna vanrækslu heimilisföður á skyldum sínum við þau. Ég vil svo leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn., og vænti þess, að málíð fái góða afgreiðslu og góðan byr gegnum þingið.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er kunnugt, var á síðasta Alþingi samþ. allvíðtæk löggjöf um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þegar það frv. var til meðferðar hér í þessari hv. d., fluttum við 8. landsk. nokkrar brtt. við frv. Hin veigamesta þeirra fjallaði um stöðuveitingar hjá ríki og ríkisstofnunum, og freistuðum við þar að setja um það efni fastar reglur, sem við það voru miðaðar að verða veitingavaldinu nokkur leiðbeining og jafnframt nokkurt aðhald, svo að það yrði tryggt í löggjöf eftir föngum, að við embættaveitingar skyldi jafnan farið eftir dugnaði, menntun, reynslu og öðrum verðleikum umsækjenda, en ekki annarlegum sjónarmiðum. Okkur var að vísu ljóst, að ýmsum erfiðleikum var bundið að orða um þetta lagaákvæði, sem væru svo skýr og ótvíræð, að ekki yrði fram hjá þeim smogið, en við töldum, að nokkur trygging væri þó í því, ef löggjafinn hefði kveðið á um það, hverjum meginreglum skyldi fylgt í þessu efni. Reyndin varð því miður sú, að meiri hl. þessarar hv. deildar sá ekki ástæðu til að samþ. brtt. okkar. Skal ég engum getum að því leiða, hvað olli þeirri afstöðu. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breyt. á l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er samhljóða tillögum þeim, er við fluttum á síðasta þingi um þetta atriði. Þó að okkur virtust ríkar ástæður liggja til þess í fyrra, að slíkri grein sem þessari væri bætt inn í lögin, virðast þær enn ríkari og augljósari nú. Flytjum við frv. í því skyni að gefa þeim flokkum, sem nú á þessu hausti hafa gagnrýnt harðlega allmargar stöðuveitingar, kost á að draga réttar ályktanir af nýliðnum atburðum og reisa með löggjöf við því nokkrar skorður, að handhafar veitingavalds meti að litlu eða engu verðleika umsækjenda. Meginatriði frv. þessa eru þau, sem nú skal greina. Við ákvörðun um það, hver umsækjandi um stöðu skuli hreppa hana, er veitingavaldinu gert að skyldu að fara eftir því, hver verður með rökum talinn hafa til að bera mesta hæfileika til að hljóta stöðuna, svo sem dugnað, reglusemi og reynslu. Þegar um unga og lítt reynda umsækjendur er að ræða, skal tekið sérstakt tillit til námsafreka, en þá er eldri menn eiga í hlut, skal framar öðru farið eftir því, hverrar reynslu viðkomandi hefur aflað sér í sams konar eða sambærilegu starfi, einkum í opinberri þjónustu, og við hvern orðstír hann hefur gegnt starfinu. Eins og kunnugt er, eru í ýmsum tilfellum ákveðnir aðilar, sem gera tillögur til veitingavaldsins um veitingu embætta. Samkv. frv. þessu eiga umsækjendur um stöður rétt á vitneskju um það, hvaða tillögur hafa verið gerðar um veitingu stöðu þeirrar, er þeir hafa sótt um. Ráðherra eða forstjóri, sem stöðu veitir, skal skyldur að gera skriflega og rökstudda grein fyrir veitingunni. Sé staða veitt öðrum en þeim, sem réttir tillöguaðilar hafa lagt til að fengju hana, á viðkomandi rétt á því að fá afrit af rökstuðningi ráðherra eða forstjóra um veitingu stöðunnar. Sama rétt skal sá umsækjandi hafa, sem telur fram hjá sér gengið, þegar staða er veitt án fenginnar tillögu um veitingu hennar. Nefna mætti um það mörg dæmi, bæði frá gömlum og nýjum tíma, að við veitingu embætta hafa ríkt önnur sjónarmið en þau, sem vaka fyrir flm. þessa frv. Er þess skemmst að minnast, að nú á þessu hausti hefur hæstv. menntmrh. sætt harðri og í sumum tilfellum a. m. k. rökstuddri gagnrýni fyrir veitingar skólastjóra- og kennaraembætta. Ekkert blað hefur haft jafnmörg orð og stór um þessar embættaveitingar og blaðið Tíminn, aðalmálgagn Framsfl. Það blað hefur birt um þau efni hverja greinina á fætur annarri. Mætti því ætla, að hv. alþm. þess flokks væri nú orðin ljós nauðsyn þess, að lögfestar yrðu reglur um stöðuveitingar, - reglur, sem að því miðuðu að reisa við því nokkrar skorður, að ráðherrar fari gálauslega eða ranglátlega með veitingavald sitt. Okkur flm. er það að vísu ljóst, að mjög erfitt er að fyrirbyggja með löggjöf, að hlutdrægni verði beitt í þessum efnum, meðan veitingavald er í höndum pólitískra ráðherra, sem telja sér sæma að meta að litlu verðleika umsækjenda. Ef til vill sér n. sú, er væntanlega fær mál þetta til meðferðar, einhverjar leiðir til að búa betur og traustar um hnúta en gert er í frv. þessu enn sem komið er, og væri þá vel. Frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins mun á síðasta þingi hafa verið í fjhn. beggja deilda, en þar sem þetta frv. fjallar á engan hátt um fjárhagsmál, sé ég ekki ástæðu til að gera till. um fjhn., en virðist, að þetta mál mundi einna helzt eiga heima í allshn. Geri ég það að till. minni, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. samhljóða þessu var flutt á síðasta Alþingi, en varð þá ekki útrætt. Efni þess er, að lagt verði aukagjald á innflutt benzín, fimm aurar á lítra, og verði þessu gjaldi varið til að endurbyggja stórbrýr, sem eru orðnar svo ótraustar, að slysahætta getur stafað af að dómi vegamálastjórnarinnar. Í 3. gr. frv. eru ákvæði um, að fyrstu tekjunum af þessu gjaldi skuli varið til endurbyggingar Jökulsárbrúar í Öxarfirði. Það er gert ráð fyrir því, að þetta aukagjald renni í brúasjóðinn og að það verði svo greitt úr brúasjóðnum til þessara sérstöku framkvæmda. Á síðasta Alþingi gerði ég nokkra grein fyrir þessu máli og þeirri nauðsyn, sem ég hygg á því vera að verja nú nokkru fé til endurbyggingar á brúm, sem slysahætta stafar af, og skal ég ekki hafa langt mál um þetta að þessu sinni. Það er, eins og ég gat um áðan, lagt til í 3. gr. frv., að fyrstu tekjum brúasjóðs af þessu gjaldi verði varið til að endurbyggja brúna á Jökulsá í Öxarfirði. Þessi brú á Jökulsá í Öxarfirði er nú hálfrar aldar gömul. Bygging hennar var, ef ég man rétt, hafin vorið 1904. Hún er hengibrú og var í öndverðu ekki sterklega byggð, enda ekki ætluð fyrir þá umferð, sem hún hefur orðið að bera síðustu áratugina. Fyrir 50 árum voru engar bifreiðar hér á landi, og umferð um brýr eins og þessa var þess vegna í þann tíð umferð gangandi manna og hesta, einstaka sinnum hestvagna, og þess var vart að vænta, að þær brýr, sem byggðar voru á stórvötn landsins í þann tíð, væru miðaðar við þá styrkleikaþörf, sem nú er. Það munu nú vera 20–25 ár síðan bifreiðar fóru að fara austur fyrir Reykjaheiði, og um skeið var ákaflega mikil umferð um Jökulsárbrú í Öxarfirði af áætlunarbifreiðum, sem fóru milli Norður- og Austurlands, því að áður en vegur var lagður um Mývatnsöræfin og áður en efri brúin var byggð á Fjöllum, þá lá áætlunarleiðin milli landsfjórðunga um Reykjaheiði og Kelduhverfi og austur. yfir Jökulsá og þaðan upp á Hólsfjöll. Þessar áætlunarbifreiðar milli Norður- og Austurlands fara að vísu ekki lengur um Jökulsárbrú í Öxarfirði, en umferð annarra bifreiða hefur hins vegar mjög aukizt í seinni tíð, og þetta hefur reynt mjög á þessa tiltölulega veikbyggðu hengibrú, sem í öndverðu var alls ekki byggð fyrir þá umferð sem hún hefur orðið að þola í seinni tíð. Eftir að þau tíðindi urðu, sem flestum landsmönnum eru minnisstæð, að brúin á Ölfusá hrundi, eða um það leyti, sem var haustið 1944, ef ég man rétt, voru gerðar ráðstafanir til þess að hafa vörzlu við Jökulsá í Öxarfirði til þess að tryggja það, að bifreiðar færu ekki með þungan farm um brúna, og það var þá um tíma sameinað, að vörðurinn við brúna, sem hafði eftirlit með því, að ekki færu of þungar bifreiðar um brúna, var jafnframt girðingarvörður vegna fjárpestanna. Síðan fjarskipti voru höfð á milli Jökulsár og Skjálfandafljóts, hefur ekki verið talin þörf á að hafa þarna vörzlu vegna fjárpestanna, og nú í seinni tíð hefur engin varzla verið við brúna, enda er það í sjálfu sér ekki neitt úrræði í þessu máli, þó að varzla sé við brúna. Það, sem nú liggur fyrir og ekki verður komizt hjá, ef menn vilja ekki loka augunum fyrir þeirri slysahættu, sem þarna er á ferðinni, er að endurbyggja þessa brú. Ég hef nýlega verið staddur á þessum slóðum og hef átt tal við marga bifreiðarstjóra, sem að staðaldri flytja um brúna bæði vörur og farþega. M. a. hef ég talað við bifreiðarstjóra af Austurlandi, sem er í ferðum milli Austfjarða og Akureyrar, fer ekki um þessa brú að staðaldri, en þó einstaka sinnum. Það er sammæli allra þessara manna, að hér sé svo mikil hætta á ferðum, að með engu móti geti talizt forsvaranlegt að láta við svo búið standa. Ályktanir, sem samþykktar hafa verið á fundum þar í nærsveitum, bera hins sama vott. Og það er vaxandi beygur í öllum, sem einhver kynni hafa af þessum málum, við það, að framkvæmdir þarna kunni að verða of seint á ferðinni. Það er alkunna, hvernig fór með Ölfusárbrúna. Það var lán, það var sérstök heppni, að ekki varð slys á mönnum, þegar brúin hrundi undan bifreiðum um miðja nótt í myrkri. Það var lán og sérstök gæfa, að þar varð ekki slys á mönnum. Nú er Jökulsá í Öxarfirði þvílíkt vatnsfall á þessum slóðum, þar sem brúin er yfir hana, að það eru ekki neinar líkur til þess, að menn, sem væru í farartæki, sem lenti út í það vatnsfall, mundu geta borgið sér úr ánni. Margt af því, sem ég hef sagt nú um þessa brú og hættuna í sambandi við hana, hef ég áður sagt í framsöguræðu minni um þetta frv. í fyrra. Ég vil nú vænta þess, þó að mörgu sé að sinna á þessu þingi að venju, að hv. þm. gefi gaum að þessu máli, því að ég tel, að það verði nú með engu móti lengur dregið, svo að forsvaranlegt megi teljast. Það gjald, sem hér er lagt til að lagt verði á benzín, eða fimm aurar til viðbótar við benzínskattinn eins og hann er nú, er að vísu nokkur upphæð fyrir þá, sem bifreiðar eiga eða nota. En ég hygg, að þeir, sem þarna eiga hlut að máli, muni þó heldur kjósa að inna af hendi þetta tiltölulega lága viðbótargjald en að láta þessa brú standa þarna eins og hún er. Og vitanlegt er það, að hér er ekki um sérmál héraðs að ræða. Það er ákaflega mikil umferð á þessum slóðum, sérstaklega á sumrin, fólks víðs vegar að af landinu. Endurbygging Jökulsárbrúar er því miklu fremur landsmál en héraðsmál. Auk þess er í frv. gert ráð fyrir; að fleiri brýr verði endurbyggðar fyrir viðbótargjaldið af benzíni. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Málefni það, sem hér liggur fyrir, þ. e. a. s. um aðstoð við togaraútgerðina, hefur nú verið til umr. hér í þessari hv. d. fyrir stuttu, aðeins fyrir nokkrum dögum, þegar frv. hæstv. ríkisstj. um aðstoð við togaraútgerðina 1954 var lagt hér fram til 1. umr. En mér þykir þó hlýða í sambandi við þetta mál, sem ég hef leyft mér að bera hér fram, að rifja nokkuð upp aðalatriði þess. Þegar leið á árið 1953, sáu útgerðarmenn flestir og líklega allir, að togaraútgerðin var rekin með mjög miklu tapi og að það mundi ekki vera fært að halda þessum rekstri áfram á sama hátt til lengdar. Samtök togaraeigenda munu þá hafa gert út menn á fund ríkisstjórnarinnar til þess að ræða við hana um þennan vanda og hvaða möguleikar væru til þess að ráða þar bót á. Það er þó ekki vitað um önnur viðbrögð þá af hálfu ríkisstj. en þau, að þegar kom út á vetur 1954, var að hennar tilhlutan skipuð n, til þess að athuga um hag togaraútgerðarinnar í heild og til þess að gera till. til úrbóta, ef svo sýndist. N. tók til starfa í aprílmánuði og hafði lokið störfum í júlímánuði s.l. Hún gaf ríkisstj. skýrslu um hag útgerðarinnar, en hún gerði ekki till. um úrbætur, og var því lýst í umr. hér um daginn, þegar frv. ríkisstjórnarinnar var til umr., hvernig á því hefði staðið, þ. e. a. s. þannig, að ríkisstj. óskaði ekki eftir því, að n. legði þessar till. fram, þó að hún hins vegar hefði rætt ýmsar till. og ýmsar leiðir, sem mættu verða að gagni í þessu máli. Niðurstöður n. um hag togaraútgerðarinnar voru þær, að n. taldist til, að meðaltap á 21 togara af eldri gerð, sem hún hafði reikninga fyrir, væri um 404 þús. kr. á árinu 1953, og var þá ekki reiknað með neinum fyrningarafskriftum. Við nánari athugun kom þó í ljós, að þessi tala mundi vera frekar of lág en of há, ef hreinn rekstur ársins 1953 er lagður til grundvallar, en inn í rekstrarreikning þess árs hafði blandazt uppbót á sölu afla frá fyrra ári, og gerði það þess vegna töluna nokkru lægri en ella mundi hafa verið, ef eingöngu hefði verið reiknað með hreinum rekstri ársins 1953. Ástæðurnar til þess, að svo hafði sigið á ógæfuhlið, voru að áliti n. einkum tvær: Í fyrsta lagi vegna minni afla á árinu en að undanförnu og í öðru lagi vegna lakari sölu á afurðunum en áður hafði verið. Þar við bættist svo, að þegar tók að líða á árið 1953 og á árinu 1954 fór mjög að bera á því, að erfitt væri að fá vana og góða menn á skipin, vegna þess að launakjör togarasjómanna voru þá þannig, að þau voru engan veginn samkeppnisfær við ýmsa atvinnu aðra, sem þessir menn áttu kost á, bæði í landi og á sjó. Þess má t. d. geta, að afkoma sjómanna á vélbátum var sýnu betri en þetta, og átti það vitanlega rót sína að rekja til þess, að afurðir vélbátanna eru greiddar með miklu hærra verði en afurðir togaranna. Þar kemur til greina hið svokallaða bátagjaldeyrisálag, sem vélbátaútgerðin fær, en togararnir ekki, og hefur það orðið til þess, að afli vélbátanna hefur verið greiddur með talsvert hærra verði en afli togaranna, þó að um mikið til sams konar afla sé að ræða. Það getur náttúrlega ekki gengið til lengdar, að sams konar eða svipuð vara sé greidd í landinu með mjög ólíku verði, - svo ólíku, að skeikar í sumum tilfellum allt upp í 50 af hundraði. Þetta eru sem sagt að dómi n. aðalástæðurnar fyrir því, að svo hefur sigið á ógæfuhlið sem gert hefur hjá togurunum, að aflinn hefur verið minni, að salan hefur verið lélegri og að erfiðara hefur verið að fá góða menn til starfa, vegna þess að ekki hefur verið unnt að greiða þeim sambærilegt kaup við aðra menn í hliðstæðri atvinnu, þannig að togarasjómenn hafa getað flutt sig af þeim og yfir í aðra vinnu, sem hefur gefið þeim betri fjárhagsafkomu. Þessi útkoma, sem ég nú nefndi, er miðuð við gömlu togarana, sem nú eru kallaðir svo, þ. e. togarana, sem komu hingað fyrir gengisfellinguna og kostuðu ekki nema rúmar 3 millj. kr. hver togari. En afkoma nýjustu togaranna, sem hafa verið keyptir hingað fyrir um 9 millj. kr., þó að enn þá liggi ekki nákvæmlega fyrir endanlegt verð þeirra, hefur orðið sýnu verri, sem svarar vöxtum og vátryggingu af þessu aukna verðmæti, sem er meira en helmingi og allt upp í þrefalt á við það, sem hinir fyrri togarar kostuðu. Nú hefur þetta lagazt nokkuð hvað snertir hásetana eða togarasjómennina, þar sem nýir samningar hafa verið gerðir, sem hafa bætt kjör togarahásetanna það verulega, að ætla má, að menn fáist nú ekki síður til að starfa á þeim en á öðrum skipum eða við aðra vinnu. Enn hafa með auknum hagkvæmum sölum á hraðfrystum fiski opnazt möguleikar til lítils háttar hagkvæmari rekstrar fyrir togarana en áður var, svo að gera má ráð fyrir, þó að það muni kannske ekki mjög miklu, að afkoman sé nú síðan í sumar, hjá sumum eða flestum togurunum, nokkru betri en hún var á vertíðinni s.l. Þó er það svo enn, að endarnir ná ekkert líkt því saman, og veldur þar náttúrlega líka miklu um sú hækkun, sem orðið hefur að gera á launagreiðslum til skipverja og talið er að muni nema, þegar öll kurl koma til grafar, hátt í 400 þús. kr. Útkoman verður þá sú, að ef miðað er við 400 þús. kr. meðaltap án afskrifta, 250 þús. kr. í afskriftir og 400 þús. kr. hækkun á launagreiðslum, að hallinn, að öðru óbreyttu frá 1953, mundi verða í kringum 1050 þús., eða rúm ein millj. kr. á ári. Nú hefur ríkisstj. gengið nokkuð til móts við togaraeigendur með því að ákveða, að skattgjald skuli lagt á innflutta bíla og af því gjaldi skuli greiddar 2000 kr. á dag til hvers togara þá daga, sem hann er gerður út. En þessi aðstoð, þó að mikilsverð sé, nægir ekki til þess, að endarnir geti náð saman. Þess vegna hef ég leyft mér að bera hér fram þessa þáltill., sem liggur hér fyrir á þskj. 35, um aðstoð við togaraútgerðina. Í þeirri till. er minnzt á fjögur atriði, sem ég held ég megi fullyrða að togaranefndin á sínum tíma væri sammála um, að æskilegt væri, að ríkisstj. tæki til meðferðar og greiddi úr. Þessi fjögur atriði eru: Í fyrsta lagi, að stofnlán togaranna verði lengd um tvö ár og falli niður afborganir annaðhvort fyrir árin 1953 og 1954 eða fyrir árin 1954 og 1955. Um þetta er það að segja, að allmargir togaranna munu enn eiga eftir að greiða afborgun af stofnlánum sínum, þ. e. afborgun til stofnlánadeildar sjávarútvegsins, fyrir árið 1953. Ef ég man rétt, þá var tala þeirra, þegar n. starfaði, 11. Kemur þetta til af því, að tap undanfarinna ára hefur gert þeim með öllu ókleift að standa í skilum með þessar afborganir. Árleg afborgun hvers skips er um 150 þús. kr. Næsta afborgun fellur í gjalddaga í nóvembermánuði í haust, og togararnir hafa átt erfitt með flestir og ómögulegt sumir að standa í skilum með þessar greiðslur. Þetta mundi vera sérstaklega ódýr aðstoð fyrir ríkissjóðinn, en vel þegin af hálfu togaraeigenda. Hún er ódýr fyrir ríkissjóðinn, því að hún kostar hann nákvæmlega ekki neitt, eingöngu að ákveða - með lögum verður það víst að vera - að framlengja skuli lánstíma stofnlánanna um tvö ár og að greiðslufrestur á afborgunum sé gefinn annaðhvort fyrir árin 1953 og 1954 eða fyrir árin 1954 og 1955. Vextir af þessum lánum eru hagstæðir, eins og öllum er kunnugt, og það mundi þess vegna ekki einasta létta á togaraútgerðarmönnunum við það að þurfa ekki að snara út afborgunum, heldur mundi það líka hjálpa þeim, að þeir fengju þarna að halda 300 þús. kr. með lægri vöxtum en þeir mundu annars hafa möguleika til að fá nokkurs staðar annars staðar. Í öðru lagi er lagt til, að ríkisstj. hlutist til um útvegun bráðabirgðalána handa þeim útgerðarfélögum, sem þess þurfa með, til þess að geta haldið uppi eðlilegum rekstri. Nokkur fyrirtæki, - þau voru talin, þegar n. starfaði, hafa til umráða um 7.2–15 skip, - eru þannig á vegi stödd, að þau geta tæpast haldið áfram rekstri á nokkurn veginn heilbrigðum grundvelli; nema því aðeins að þau fái eitthvert innskotsfé eða aukið rekstrarfé frá því, sem þau nú hafa. Var áætlað, að þetta þyrfti að vera 4–6 millj. kr. í heild, sem þyrfti að útvega skipunum, og getur það varla talizt mjög há upphæð. Í þriðja lagi er lagt til, að togaraútgerðarfélögunum verði tryggð stofnlán til þess að koma á fót fiskverkunarstöðvum og fiskiðjuverum eða eignast þau, sem þegar eru fyrir hendi, svo að togaraútgerðarfélögin hafi sjálf aðstöðu til þess að vinna úr öllum sínum afla án kostnaðar til milliliða. Það kom nefnilega mjög greinilega í ljós við athugun reikninga þessara togarafélaga, að þau félög, sem höfðu aðstöðu til þess að verka afla sinn sjálf, skiluðu yfirleitt betri afkomu en hin, sem urðu að selja aflann úr skipi. Mörg togaraútgerðarfélög hafa þegar fiskvinnslustöðvar, bæði möguleika til þess að verka saltfisk og til þess að herða fisk, en mjög fá hafa hins vegar yfir frystihúsum að ráða, en það er mjög þýðingarmikið atriði, eins og nú er komið verkun aflans, þar sem mikill meiri hl. hans um skeið hefur farið til frystihúsanna. Það verður því að teljast mjög mikið nauðsynjamál og hagsmunamál fyrir togaraútgerðina, að hún fái aðstöðu til þess að byggja eða kaupa fiskiðjuver af ýmsu tagi og halda uppi verkun sjálf, til þess að geta náð sem mestu út úr fiskinum og dregið þannig úr hallanum, sem á rekstrinum er. Þá er loks síðasta atriðið, sem ég hef leyft mér að bera hér fram. Það er um, að söluverð nýjustu togaranna verði lækkað með hliðsjón af því, að ekki hefur tekizt að hagnýta fiskimjölsvélar þeirra. Eins og kunnugt er, voru nýju togararnir keyptir með fiskimjölsvélum, og var gert ráð fyrir því, að þessar fiskimjölsvélar mundu að verulegu leyti nægja til að standa undir þeim verðmismun, sem væri á nýju togurunum og þeim eldri. Þetta hefur nú svo gersamlega brugðizt, að fiskimjölsvélarnar munu hafa verið teknar úr flestum eða öllum þessum togurum og þær ekkert notaðar, því að þær hafa reynzt á ýmsan hátt óstarfhæfar. Þetta er, eins og skiljanlegt er, mjög mikið áfall fyrir þá, sem nýju togarana keyptu, en við því er ekkert að gera, úr því sem komið er, annað en á einhvern hátt að færa niður það verð, sem um hefur verið talað að selja þá á, og gera eigendunum þannig kleift að lækka sína vaxta- og vátryggingabyrði, svo að þeir geti komizt niður eitthvað í nánd við það, sem önnur sambærileg skip þurfa að greiða til þessara hluta. Það hefur verið talað um, að ríkisstj. beitti sér fyrir málarekstri við þá, sem seldu skipin og þessar vélar, og reyndi á þann hátt að fá verðið lækkað, en hvort það tekst eða ekki, skal ég ekki um dæma, en hitt er víst, að á einhvern hátt verður að fá þessa upphæð lækkaða. Eigendur geta engir - það er sama, hver það verður - staðið undir því verði, sem minnzt hefur verið á í þessu .sambandi, 9–10 millj. kr.; það er alveg útilokað. Þetta eru þær till., sem ég hef leyft mér að koma hér á framfæri, og ég vildi vænta, að þeim yrði tekið með vinsemd og skilningi af hv. dm. Ég hef valið þá leiðina að flytja þetta sem þáltill. hér í hv. Nd., til þess að málið mætti fá fljótari afgreiðslu en ef það væri borið fram í Sþ. En sá galli er þá á, að þessi flutningur málsins felur ekki í sér möguleika til fjárstuðnings, svo að þetta verður eingöngu að orðast sem tilmæli til ríkisstj. um að taka þessi mál upp til afgreiðslu á þann hátt, sem hún telur hyggilegast. Samþykkt þessarar till. verður því ekki annað og ber ekki að skoða öðruvísi en sem viljayfirlýsingu d. til hæstv. ríkisstj. um, að hún taki málin upp á þeim grundvelli, sem hún kynni að telja heppilegastan. Hæstv. sjútvmrh. sagði að vísu hér í umr. um daginn, þegar hans frv. var hér til umræðu, að hann vænti þess, að það þyrfti ekki að mata togaraeigendur eins og hvítvoðunga eða sjá þeim fyrir öllum þeirra þörfum, leggja allt upp í hendur þeirra. Ég hygg, að það skorti enn svo mikið á, að þetta verði sagt með réttu um afstöðu ríkisstj. til þeirra, að það væri vel óhætt að fara út í lausn þessara atriða, sem hér eru nefnd, án þess að hægt yrði að kalla það því nafni. Togaranefndin hafði enn fremur til umr. ýmsar aðrar till. og þá fyrst og fremst um lækkun á rekstrarkostnaði skipanna. Hún hafði til athugunar lækkun á vátryggingargjöldum, hún hafði til athugunar lækkun á olíuverði og lækkun á vöxtum rekstrarlána bankanna til samræmis við það, sem bátaútvegurinn nú greiðir. Hún hafði líka til athugunar, að flutningaskipaeigendur lækkuðu flutningagjöldin á hraðfrystum fiski nokkuð til þess að auðvelda frystihúsunum að borga togaraeigendum þeim mun hærra verð. Hún hafði enn fremur til athugunar möguleikana á því, að frystihúsin greiddu hærra verð fyrir fiskinn en þau nú gera vegna miklu betri nýtingar en nokkurn tíma áður hefur átt sér stað. Þessi atriði öll hafa verið flutt hér áður af öðrum en mér, og ég hef þess vegna ekki tekið þau upp í mína till., en fari svo, að þau komi hér ekki fram á ný, þá mundi ég vilja leyfa mér að flytja þau sem viðaukatill., því að þau eru alveg jafnsjálfsögð og hinir liðirnir, sem ég hef tekið hér upp, og kannske sum þeirra enn sjálfsagðari. Togaranefndin reyndi að mynda sér skoðun um það, hvað þessar ráðstafanir mundu þýða í bættri afkomu togaranna, og hún komst oð þeirri niðurstöðu, að tekjuaukning vegna lækkunar trygginga eins og hún gerði ráð fyrir mundi nema um 20 þús. kr. á skip á ári, vegna lækkunar á olíuverði 55 þús. kr., vegna lækkunar vaxta 20 þús. kr., vegna lækkunar farmgjalda 60 þús. kr. og vegna hækkaðs fiskverðs, sem hún miðaði þá við, ef ég man rétt, í kringum 7 aura, um 165 þús. kr., eða samtals um 320 þús. kr. Ef þessar 320 þús. kr. kæmu til viðbótar við þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar, mundi mjög fara að nálgast, að endarnir næðu saman fyrir útgerðina, sérstaklega ef útgerðarmönnum væri hjálpað til þess að eignast sínar fiskvinnslustöðvar og gefinn frestur á stofnlánunum, eins og gert er ráð fyrir í þessum till., sem ég hef nú leyft mér hér að bera fram. Það hagar nú svo til, að margir af þessum togurum, sem keyptir hafa verið til landsins upp á síðkastið, eru keyptir að einhverju leyti - og sums staðar alveg - af bæjarfélögum og beinlínis til þeirrar útgerðar stofnað til þess að ráða bót á atvinnuleysi á viðkomandi stað eða a. m. k. til að bæta úr atvinnuástandinu á viðkomandi stað. Það er því alls ekki hér um nein einkafyrirtæki að ræða í venjulegum skilningi. Það eru miklu fleiri hagsmunir tengdir togaraútgerðinni en einungis eigenda togaranna. Þetta gefur aukið tilefni til þess, að Alþingi geri sér far um það, að þessar ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar með kaupum togaranna og með útgerð þeirra til þess að bæta hag fólksins, verði studdar og þeim komið á þann rekspöl, að þær geti gengið sem bezt og komið að sem beztum notum fyrir viðkomandi stað og fyrir það fólk, sem þar býr og á að njóta atvinnunnar af þeim. Ég vænti svo, að hv. d. taki þessu máli með skilningi og vinsemd og afgreiði það fyrst í því formi, sem það hér er borið fram í, og að ríkisstj, síðan taki það til athugunar og leysi þau atriði, sem bent hefur verið á. Ég hefði talið ekki óeðlilegt, af því að mér skilst, að ein umr. hafi verið ákveðin um málið, að umr. yrði frestað á þessu stigi, þegar menn hafa látið í ljós skoðanir sínar á því nú, eftir því sem þeir óska, og málinu vísað til sjútvn., sem einnig fengi þá tækifæri til þess að segja sitt álit á því.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg, þessarar þáltill., er efni hennar að verulegu leyti samhljóða þeim till., sem mþn. í togaramálum, sem sat á rökstólum í sumar, hafði komið sér saman um til stuðnings togaraútgerðinni. En efni þessarar till. er þó ekki nema hluti af þeim till., sem mþn. hafði komið sér saman um. Flm. till. hefur minnzt nokkuð á fleiri till., sem fram höfðu komið í mþn. og fullt samkomulag var þar um, eins og tillögu um að fyrirskipa nokkra lækkun á olíuverði til togaranna, en um þá till. var öll mþn. sammála, till. um að lækka nokkuð vátryggingarkostnað skipanna, um þá till. var líka öll n. sammála, og um að fyrirskipa flutningaskipum að lækka nokkuð sína fragttaxta á afurðum, sem fluttar eru út á erlendan markað, og einnig um að lækka nokkuð vaxtakjör togaraútgerðarinnar. Um allar þær till., sem fram koma í þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, svo og þessar till. sem ég minntist á, var mþn. í togaramálum fullkomlega sammála. Eina till., sem ekki hafði náðst fullnaðarsamkomulag um í n., var till. um bílaskattinn, sú till., sem ríkisstj. hefur nú fært út í veruleikann á þann hátt, sem hún kom sér saman um þá framkvæmd. Ég tel sjálfsagt, eins og nú er komið, að vandamál togaranna verði tekin til athugunar á þessu þingi og að n. sú hér í þinginu, sem þegar hefur fengið frv. ríkisstj. um staðfestingu á brbl., sjútvn. þessarar deildar, taki þetta mál fyrir til athugunar sem heild, kynni sér allar till. mþn. og grg. hennar og athugi þá um leið þessa þáltill., sem hér liggur fyrir og er aðeins hluti af þeim till., sem fram höfðu komið í mþn. Ég geri mér vonir um það, að í beinu framhaldi af því verði fluttar hér í þessari hv. d. tillögur um það, sem nauðsynlegt er að gert verði til stuðnings togaraútgerðinni, og um það, sem framkvæmanlegt ætti að vera nú fljótlega. Ég er fyllilega samþykkur þessari þáltill., eins og hún liggur fyrir, enda er hún, að ég ætla, nokkurn veginn orðrétt eins og það, sem n. hafði komið sér saman um. En ég held, að það sé alveg nauðsynlegt að fá efni þessarar þáltill. lögfest á þessu þingi. Það mun varla duga að skora aðeins á ríkisstj., að hún beiti sér fyrir því, að stofnlánum skipanna verði breytt frá því, sem nú er. Reynslan hefur sýnt, að það virðist ekki duga, nema um það séu sett ákveðin lög. Ég tel að vísu, að það sé gott, að þessi till. kemur fram. Hún bendir þarna á ákveðnar leiðir. En ég held, að samþykkt hennar mundi ekki koma nema að tiltölulega litlu gagni, nema efni hennar verði beinlínis samþykkt hér í lagaformi. Vegna þess að sjútvn. fær væntanlega þessa till. til athugunar ásamt málinu í heild, skal ég fresta á þessu stigi málsins að ræða ýtarlega um vandamál togaranna og störf mþn., af því að ég veit, að það gefst tækifæri til þess að ræða það hér ýtarlega síðar. En hér kom fram í umræðunum á dögunum, og var nú aftur lítillega minnzt á það af flm. þessarar till., að hæstv. forsrh. lét orð falla eitthvað á þá lund, að það væri ekki um það að ræða, að togaraútgerðarmenn gætu búizt við að þeir yrðu mataðir eins og einhverjir hvítvoðungar, og tók þar auðvitað nokkuð stórt upp í sig, án þess að ég sé alveg viss um, að hann hafi meint það í verunni. En þessu bregður æði oft fyrir: Því er haldið að mönnum, að togarareksturinn í landinu sé mesti vandræðarekstur. Þar er um taprekstur að ræða, og þar þarf eitthvað að koma til hjálpar, og því eru jafnvel orð eins og þessi viðhöfð, áð það þurfi að mata þetta eins og einhverja hvítvoðungá, ef eitthvað á að gera. Í þessu efni vildi ég aðeins segja það, að það liggur fyrir athugun, sem leitt hefur í ljós, að ef togararnir hefðu notið sömu réttinda og bátaútvegurinn hefur notið í sambandi við hin svonefndu bátagjaldeyrisfríðindi eða ef togararnir hefðu fengið nákvæmlega sama fiskverð og bátarnir, þá hefði gróði á meðaltogara verið s.l. ár rösklega 2.2 millj. kr. Aðeins þessi staðreynd sýnir það, að togaraútgerðin er ekki neinn baggi á þjóðfélaginu. Hins vegar hefur henni verið boðið upp á það að halda úti sínum rekstri við allt önnur skilyrði en yfirleitt nokkur önnur starfsgrein í landinu þarf að búa við. Ég veit, að allir, sem kynna sér það mál, munu komast að raun um, að það er ofur eðlilegt, að það þurfi að grípa til nokkurra ráðstafana eins og nú er komið til stuðnings togaraútgerðinni, og það mun reynast öllum landsmönnum fyrir beztu, að það verði gert, en ekki hitt, að aðgerðaleysi verði látið ríkja og skipin liggi tímunum saman óstarfrækt eins og verið hefur.