Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf frá Þorgerði K. Gunnarsdóttur, 8. þm. Suðvesturkjördæmis, dagsett 16. nóvember sl., sem hljóðar svo: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að óska þess að 3. varamaður Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi, frú Bryndís Haraldsdóttir markaðsfræðingur, Mosfellsbæ, taki sæti mitt á Alþingi á meðan frá 18. nóvember til 5. desember nk. Sigurrós Þorgrímsdóttir 1. varamaður situr nú á Alþingi og 2. varamaður, Þórdís Sigurðardóttir, er forfölluð.“ Þá hefur borist símbréf frá 2. varamanni Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi, Þórdísi Sigurðardóttur, dagsett 17. nóvember 2005, þar sem segir að sökum anna geti hún ekki tekið sæti á Alþingi fyrir Þorgerði K. Gunnarsdóttur að þessu sinni. Kjörbréf Bryndísar Haraldsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Bryndís Haraldsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti. Í svari til mín á 131. löggjafarþingi fyrir nákvæmlega ári síðan um málefni heimilislausra kom fram hjá hæstv. félagsmálaráðherra að hann hefði haldið samráðsfund með fulltrúum Félagsþjónustunnar í Reykjavík, Kópavogi og Hafnarfirði og á þann fund hefði einnig komið fulltrúi frá heilbrigðisráðuneytinu og lögreglunni í Reykjavík til að ræða málefni heimilislausra. Niðurstaðan varð sú að ef leysa ætti vandann, sem væri margþættur, yrði félags- og heilbrigðiskerfið ásamt lögreglu að vinna saman. Aðilar stofnuðu því samráðsfund til að skilgreina hverjir féllu undir þennan hóp og í framhaldi af því átti að setja fram áætlun um samstillt viðbrögð til að koma í veg fyrir heimilisleysi á höfuðborgarsvæðinu. Á þessum tímapunkti fyrir ári síðan upplýsti ráðherra í svarinu til mín að sameiginleg skilgreining lægi fyrir um það hverjir féllu undir þennan hóp og verið væri að taka saman upplýsingar um viðkomandi einstaklinga sem að mati hópsins búa við heimilisleysi, stöðu hvers og eins, þá aðstoð sem viðkomandi fengi og meginorsök vanda hvers og eins en fyrir lá að nánast allur þessi hópur heldur til í Reykjavík. Í svari ráðherra segir orðrétt: „Þegar þessar upplýsingar liggja fyrir verður mögulegt að leggja til aðgerðir og tillögur um samráð með það að markmiði að koma í veg fyrir að fólk verði heimilislaust á höfuðborgarsvæðinu. Það er stefnt að því að samráðshópurinn skili mér skýrslu eigi síðar en 15. janúar nk.“ Hér er verið að vitna í 15. janúar á þessu ári. Nú eru tíu mánuðir eða meira síðan umrædd skýrsla og aðgerðaráætlun áttu að liggja fyrir og því er fyrirspurn beint til hæstv. ráðherra: „1. Hefur samráðshópur um úrlausn í málefnum heimilislausra skilað niðurstöðu og þá hvaða, en skýrsla hópsins átti að liggja fyrir eigi síðar en 15. janúar sl.? 2. Liggur fyrir tímasett áætlun eða tillögur að aðgerðum til að taka á vanda heimilislausra og hefur verið gert ráð fyrir fjármagni til úrlausna?“ Ég held, virðulegi forseti, að það sé til mikils vansa ef á annað hundrað manns eru heimilislausir og eiga hvergi höfði sínu að halla hér í borginni en sá fjöldi kom einmitt fram í svari ráðherra til mín og það kom m.a. fram að á annan tug þessara einstaklinga væru líka hættulegir umhverfi sínu. Það er orðið mjög brýnt að taka á þessu máli, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég skipaði samráðsnefnd um málefni heimilislausra á síðasta ári. Í hópnum voru fulltrúar félagsmálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og dómsmálaráðuneytis, sem komu frá lögreglunni í Reykjavík, auk fulltrúa Félagsþjónustunnar í Reykjavík, í Kópavogi og Hafnarfirði. Samráðshópurinn hefur nú skilað mér skýrslu með tillögum. Hópurinn komst eftir nokkra umhugsun að þeirri niðurstöðu að skilgreining á heimilisleysi nái til þeirra sem búa við húsnæðisleysi. Með því takist að beina sjónum að þeim sem búa við bágastar aðstæður. Með öðrum orðum að fjallað sé um þá sem ekki eiga þak yfir höfuðið, eiga ekki í nein hús að venda. Áður hafði komið fram tilhneiging frá sveitarfélögunum til að telja með heimilislausum fólk sem í raun hefði húsaskjól en byggi við erfiðar aðstæður. Hér er því einkum átt við útigangsfólk sem heldur til á götum Reykjavíkurborgar og gistir eina nótt í einu á hverjum stað í gistiskýli, yfirgefnu húsnæði hjá lögreglunni eða inni á félögum sem oft búa við slakan húsakost. Í ljós kom að langflestir sem teljast húsnæðislausir á Íslandi dveljast í Reykjavík. Sumarið 2004 reyndust alls 47 einstaklingar vera húsnæðislausir, mun færri en áður var talið, þar af fjórar konur, en í janúar 2005 voru þeir 49 og þar af 5 konur. Einungis var um einn einstakling að ræða í Kópavogi og annan í Hafnarfirði. Þess vegna byggjast tillögur samráðshópsins á úrræðum í Reykjavík. Um er að ræða 45–55 manns sem hvergi eiga höfði sínu að halla. Einkenni hópsins eru nokkuð skýr. Flestir eru karlmenn milli þrítugs og fimmtugs, eru einhleypir og margir einstæðingar. Þeir búa á götunni, í gistiskýlum eða eru inni á meðferðarstofnunum. Þeir hafa oft langvarandi samskipti við Félagsþjónustuna í Reykjavík. Ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um heilsufar þeirra. Öryrkjar eru 35 af hópnum eða 74% sem bendir til slakrar heilsu. Opinberar upplýsingar um ástæður og örorkumat liggja ekki fyrir en í ljós hefur komið að langflestir virðast með mikla geðræna kvilla og eru tvígreindir sem þýðir að þeir glíma bæði við fíkn og alvarlegar geðraskanir. Það má benda á að samkvæmt tölulegum upplýsingum frá nokkrum Evrópulöndum einkennist heilsufar húsnæðislausra af mikilli áfengis- og fíkniefnaneyslu, geðfötlun og öðrum sjúkdómum. Samráðshópurinn leggur tvennt til. Annars vegar að stofnuð verði í áföngum tvö heimili fyrir átta húsnæðislausa einstaklinga, hvort með sérhæfðri, öflugri félags- og heilbrigðisþjónustu. Hins vegar að teymi verði stofnað sem hefur innsýn yfir stöðu húsnæðislausra á höfuðborgarsvæðinu á hverjum tíma og úrræði til að leysa úr bráðum vanda meðan unnið er að varanlegri lausn. Lagt er til að Reykjavíkurborg, félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti gangi til samninga um stofnun heimilis fyrir húsnæðislausa þar sem þeim yrði boðið að búa án þess að gerð sé krafa um að þeir hætti neyslu. Að sjálfsögðu byðist heimilisfólki ráðgjöf og stuðningur til að fara í áfengis- og fíkniefnameðferð auk annarrar heildstæðrar félagslegrar ráðgjafar. Aðstaða verði fyrir átta heimilismenn. Um er að ræða tilraunaverkefni til þriggja ára og byggt á sterkum tengslum við heilbrigðisþjónustuna og lögregluna. Heimageðhjúkrunarteymi sem rekið er á miðstöð heimahjúkrunar innan heilsugæslunnar í Reykjavík mundi veita heimilinu þjónustu. Enn fremur er lagt til að vettvangsteymi geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss taki íbúana eftir atvikum til meðferðar en sviðið býður upp á meðferð og eftirfylgd geðsjúkra sem geta ekki nýtt sér hefðbundin úrræði innan heilbrigðisþjónustunnar. Lagt er til að ríkið leggi til rekstursins fjárhæð á móti Reykjavíkurborg sem aðilar geta komið sér nánar saman um. Hlutur ríkisins verði fenginn af fyrirætluðum fjárveitingum til þjónustu við geðfatlaða. Gert er ráð fyrir að rekstur heimilisins hefjist á árinu 2006. Að einu ári liðnu og að því gefnu að reksturinn gangi vel verður stofnað annað heimili fyrir átta manns á sömu forsendum og hið fyrra. Þá er einnig lagt til að stofnað verði teymi sem hafi yfirsýn yfir stöðu húsnæðislausra á höfuðborgarsvæðinu á hverjum tíma og bráðaúrræði. Fulltrúar í teyminu komi frá velferðarsviði Reykjavíkurborgar, Heilsugæslunni í Reykjavík og lögreglunni í Reykjavík. Tryggt verði að teymið eigi greiðan aðgang að sjúkrastofnunum og annarri lögbundinni þjónustu og vinni í nánu samstarfi við Landspítala – háskólasjúkrahús. Hæstv. forseti. Ég tek undir þessar tillögur samstarfsnefndarinnar og er reiðubúinn að ganga til samninga við borgaryfirvöld um að tryggja stofnun og rekstur framangreindra heimila. Þarna yrði vandi sex manna leystur. En þessar tillögur byggjast m.a. á farsælum rekstri húsnæðis fyrir heimilislausa sem staðsett er við Miklubraut í Reykjavík. Auk þess er fram undan þróunarvinna hjá Reykjavíkurborg til að bæta enn frekar stuðning og ráðgjöf við þá einstaklinga sem eru í þessum sporum, m.a. uppbygging gistiskýlis. Nú kann einhver að spyrja hvernig eigi að leysa vanda hinna sem eftir standa. Hér er um 40–50 manns að ræða en hin nýju heimili leysa aðeins vanda 16 manns. Rétt er að benda á að hér verður tekist á við vanda þeirra sem eru með langvarandi geðröskun en sá hópur er um það bil 30–35 manns. Ég tel að stofnun teymis með þátttöku velferðarsviðsins, heilsugæslunnar og lögreglunnar í Reykjavík leiði til þess að fyrr verði brugðist við vanda fólks og úrlausn í húsnæðismálum fundin jafnvel án þess að það fari inn á hin sérstæðu heimili sem lagt er til að stofnuð verði. Þannig leiði aukið og eflt samstarf lykilstofnana á þessu sviði til þess að það takist að draga úr þeim fjölda sem býr við algert húsnæðisleysi í höfuðborginni. Að lokum er það augljóst að samvinna milli félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og lögreglu er forsenda þess að þeir sem eru á götunni vegna heilsufarslegra og félagslegra vandamála komist í varanlegt húsaskjól. Þá skiptir verulegu máli að framkvæmd tillagnanna sem ég hef greint frá, hæstv. forseti, haldist í hendur við þá þróunarvinnu sem nú fer fram hjá Reykjavíkurborg á þessu sviði.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að fylgja þessu máli eftir á Alþingi og hæstv. félagsmálaráðherra fyrir svörin. Ég velti því fyrir mér hvort skilgreiningin sem lögð er til grundvallar í vinnu samráðshópsins sé kannski of þröng. Hún reyndar tekur til útigangsfólks, útigangsmanna, og vissulega er vandi þeirra mjög mikill og brýnn að leysa. Það er gott að það skuli vera lagt til að ganga í það en ég velti hins vegar fyrir mér hvernig eigi að leysa þann brýna vanda sem sá hópur býr við sem nær ekki inn í skilgreininguna, ef þannig má að orði komast, en er stöðugt við það að missa húsnæði sitt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að hreyfa þessu mikilvæga máli og vil taka undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um það að þarna tel ég ráðherra vera að skilgreina þennan hóp mjög þröngt en það kom fram á fundi með aðstandendum geðsjúkra fyrr í mánuðinum að það væru 70–100 geðsjúkir sem væru án heimilis. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær verður þeirra vandi leystur og hefur hann haft samráð við aðstandendur þeirra og fulltrúa geðsjúkra við það að finna réttu og bestu lausnirnar sem henta þeim í húsnæðismálum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og gleðst yfir því að lausn skuli vera í sjónmáli fyrir nokkra þessara einstaklinga. En ég segi það sama og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir að mér kemur á óvart hvað fækkað hefur í þessum hópi sem var á annað hundrað manns og maður veltir fyrir sér hvort þessi skilgreining sé of þröng. Ég spyr ráðherra hvort þessi hópur hafi skilað skýrslu sem við gætum fengið til þess að skoða rökin sem eru á bak við þá niðurstöðu sem þar kemur fram. Ég verð að segja það líka, virðulegi forseti, að það er auðvitað mjög hægt farið í sakirnar. Við erum búin að bíða eftir því í 2–3 ár að fá lausn á vanda þessa hóps. Við þingmenn verðum mjög vör við þennan hóp þar sem margir af þessum einstaklingum halda sig nærri Austurvellinum. Það á líka að fara mjög hægt af stað, einungis er hugað að lausn fyrir átta einstaklinga á árinu 2006 og þetta er tilraunaverkefni til þriggja ára. Ef vel tekst til á að huga að öðrum átta á árinu 2007. Ég hef áhyggjur af þeim 30 manna hópi sem stendur eftir og hugsanlega er líka ástæða til að hafa áhyggjur af þeim 50–60 manna hópi sem ekki hefur lent í þessari skilgreiningu. Ég er viss um að þar er hópur sem býr við mjög bága húsnæðisaðstöðu þó hægt sé að kalla að þeir hafi þak yfir höfuðið. En það er auðvitað til vansa fyrir okkur að þarna skuli vera þó þetta stór hópur sem býr hreinlega á götunni og veit ekki hvar hann á að gista frá einni nótt til annarrar. Þetta er auðvitað til skammar fyrir velferðarþjóðfélagið og auðvitað ber að fagna því sem ráðherra lýsti að farið sé að taka á vandanum. Virðulegi forseti. Ég spyr ráðherra: Er ekki hægt að gera betur fyrir þennan hóp? Það eru 30 sem standa þarna út af, bíður þeirra enn næstu 3–4 árin að gista hér undir berum himni kannski á köldum vetrardögum?

Hæstv. forseti. Í svari mínu við fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur vorið 2004 var greint frá því að líklega væru um 102 einstaklingar heimilislausir á öllu landinu. Við nánari athugun kom í ljós að hér er um mun fámennari hóp að ræða. Við vinnslu þess svars í félagsmálaráðuneytinu birtist verulega mismunandi skilningur sveitarfélaganna á því hvað fælist í heimilisleysi þrátt fyrir að fyrirspurnin væri á þá leið að átt væri við þá sem ekki ættu fastan samastað og væru samkvæmt orðanna hljóðan á götunni. Í svarinu var greint frá tölum í samræmi við upplýsingarnar sem bárust ráðuneytinu frá sveitarfélögunum. Nánari könnun hjá öllum félagsþjónustum sveitarfélaganna leiddi í ljós að mun færri byggju við þessar aðstæður en fram hafði komið í svörum þeirra við fyrstu athugun. Það er skýringin á þeim verulega mun á fjölda sem fram kom í svarinu þá og því sem hér er borið á borð í dag. Enn fremur lagðist samráðshópurinn yfir skilgreininguna á hugtaki sem ætti við um þá sem hvergi eiga höfði sínu að halla og einsetti sér að finna skilgreiningu sem væri nothæf til að fá greinargóðar upplýsingar um þá sem nauðsynlegt er að koma til móts við og gera má ráð fyrir að þarfnist sérhæfðra úrræða. Í skýrslu samráðshópsins, sem er að finna á heimasíðu félagsmálaráðuneytisins, er miðað við tiltölulega þrönga skilgreiningu á heimilisleysi sem taki til þeirra sem verst eru settir á hverjum tíma. Það er ástæða til þess, hæstv. forseti, að undirstrika það hér að við höfum tekið um það ákvörðun að ganga til samstarfs við Reykjavíkurborg um uppbyggingu þessara heimila sem tilraunaverkefni til að byrja með. Við sjáum svo hvernig það gengur og vonandi gengur það vel. Hér er um samspil ríkis og sveitarfélaga að ræða. Hér er um samspil heilbrigðiskerfisins, félagsmálakerfisins og félagsþjónustu sveitarfélaganna að ræða. Ég minni á það líka, hæstv. forseti, að ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja 1,5 milljarða í sérstaka uppbyggingu úrræða fyrir geðsjúka og að sjálfsögðu verður staðið við þau stóru orð. Það verkefni er að fara af stað núna á næstu dögum. Ég er að skipa verkefnisstjórn og til að svara spurningu hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur þá mun verða haft náið samráð við geðfatlaða og aðstandendur þeirra um það mál.

Frú forseti. Hæstv. núverandi félagsmálaráðherra hefur gefið fyrirheit um að staða atvinnulausra verði bætt og hefur nefnd á hans vegum starfað til þess m.a. að endurskoða lögin um atvinnuleysistryggingar og að skoða vinnumarkaðsaðgerðir, einkum fyrir þá sem eru atvinnulausir til langs tíma. Atvinnulausir, einkum þeir sem eru atvinnulausir til langs tíma, lifa margir við mjög bág kjör og ekki verður komist hjá því að bæta kjör þeirra verulega. Þetta fólk er oft í sárri neyð, atvinnuleysisbætur duga hvergi og það þarf iðulega að leita á náðir hjálparsamtaka. Kjör atvinnulausra voru skert verulega þegar ríkisstjórnin rauf tengsl atvinnuleysisbóta og launa á árinu 1996 og hefur fyrrverandi félagsmálaráðherra svarað því til að um sé að ræða 15 þús. kr. skerðingu á mánuði, eða 180 þús. kr. á ári, en fyrir tilstilli verkalýðshreyfingarinnar hafa kjör atvinnulausra verið bætt lítillega frá því sem var þegar ríkisstjórnin tók við og enn virðist það vera svo að verkalýðshreyfingin er í fararbroddi fyrir því að bæta enn frekar kjör þessara hópa. Við í Samfylkingunni höfum talað mjög fyrir bættum kjörum atvinnulausra og m.a. flutt frumvarp um að lögfest verði ákvæði um sérstaka desemberuppbót til þeirra einstaklinga sem eiga rétt á atvinnuleysisbótum. Elli- og örorkulífeyrisþegar eiga rétt á 30% uppbót í desember á fjárhæðum tekjutryggingar og tekjutryggingarauka og hið sama gildir um þá sem starfa á almennum vinnumarkaði auk þess sem þeir fá sérstakar orlofsuppbætur. Því er það með öllu óskiljanlegt að atvinnulausir, þeir sem verst eru staddir í þjóðfélaginu, fái ekki þessar uppbætur á sín kjör. Ég man ekki betur en þessar jólauppbætur hafi verið til staðar áður en þessi ríkisstjórn tók við á árinu 1995. Um það er spurt hvort fyrirhugað sé að atvinnulausir fái desember- og orlofsuppbót eins og aðrir á vinnumarkaði sem og lífeyrisþegar. Hér er ekki um háar fjárhæðir að ræða, sennilega 150–175 millj. kr., og auðvitað sanngirnismál að atvinnulausir séu ekki á einhverjum sérbás og fái ekki orlofs- eða desemberuppbætur líkt og aðrir. Þessi fyrirspurn var lögð fram í byrjun þings en nú hefur komið fram að verkalýðshreyfingin hefur náð fram í tengslum við kjarasamninga verulegum breytingum á atvinnuleysisbótum, m.a. á tekjutengingu þeirra, sem ber að fagna. Ágætt væri að fá fram hjá hæstv. ráðherra hvernig útfærslan er hugsuð, hvenær breytingarnar taka gildi og hvort áhorf séu uppi um lögfestingu þeirra nú fyrir jólaleyfi eða a.m.k. þeim hluta sem lýtur að hækkun grunnbóta. Einnig væri áhugavert að heyra, eins og ég hef áður nefnt, frá ráðherranum hvort greiðslur til foreldra langveikra barna, sem áformað er að flytja frumvarp um, taki mið af þessum breytingum. Ég hef áður spurt um vinnumarkaðsaðgerðir og spyr enn og aftur hvað sé á döfinni varðandi vinnumarkaðsaðgerðir fyrir þá sem eru atvinnulausir til langs tíma, hvort fyrirhugað sé að bæta stöðu þeirra. Ég veit að hæstv. ráðherra þekkir vel stöðu þessa hóps og munar lítið um að svara hér.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur beint til mín fyrirspurn um það hvort vænta megi úrbóta í málefnum atvinnulausra á yfirstandandi þingi, m.a. hvað varðar hækkun bóta á tekjutengingu. Enn fremur hvort fyrirhugað sé að atvinnulausir fái desember- og orlofsuppbót eins og aðilar á vinnumarkaði sem og lífeyrisþegar. Því er fyrst til að svara að um miðjan apríl 2004 skipaði ég nefnd til að endurskoða málefni er varða atvinnuleysistryggingar og vinnumarkaðsaðgerðir. Þar undir féllu lög um atvinnuleysistryggingar, nr. 12/1997, lög um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga, nr. 46/1997, og lög um vinnumarkaðsaðgerðir, nr. 13/1997. Markmiðið með endurskoðuninni var skilgreint þannig að stefna ætti að því að bæta stöðu og öryggi fólks sem er atvinnulaust, fjölga úrræðum vinnumiðlunar til að gera atvinnuleitendum kleift að bæta starfshæfni og skipta um starfsvettvang og auka skilvirkni almennt. Nefndinni var einkum falið að fjalla um eftirfarandi þætti og koma eftir atvikum með tillögur til breytinga eða úrbóta. Í fyrsta lagi er fjallað um stjórnsýslu og ábyrgð í málaflokknum, þar með talið að leita leiða til að samræma betur yfirstjórn þessara málaflokka og einfalda ákvörðunartöku, fækka stjórnum, ráðum og nefndum og tryggja betri yfirsýn yfir málaflokkinn. Í öðru lagi að endurskoða rétt til bóta, bótatíma og bótafjárhæðir, m.a. með tilliti til þróunar annarrar tryggingaverndar hér á landi, breytinga á samfélagsháttum og viðhorfs og þróunar á hinum Norðurlöndunum og á Evrópska efnahagssvæðinu. Í þriðja lagi að fara yfir þau úrræði sem eru á færi Vinnumálastofnunar og vinnumiðlunar til að aðstoða atvinnuleitendur og skipulag þeirra þar með talið aðferðir og árangur og styrki og stuðning við starfstengda menntun. Í nefndinni sátu fulltrúar Alþýðusambands Íslands, samtaka atvinnulífsins, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja auk fulltrúa stjórnvalda. Nefndin hefur unnið mjög vel að því verkefni sem henni var falið. Hún hélt fjölda funda, átti samráð við ýmsa aðila sem láta sig varða málefni vinnumarkaðarins og stöðu atvinnulausra og kynnti sér skipulag atvinnuleysistrygginga og þjónustu við atvinnuleitendur í næstu nágrannalöndum okkar. Afrakstur nefndarstarfsins er ítarleg skýrsla sem ég fékk í hendur fyrr í þessum mánuði. Í henni eru lagðar til grundvallarbreytingar á skipan atvinnuleysistrygginga hér á landi auk fjölmargra tillagna við umbætur og starfsemi Vinnumálastofnunar að því er varðar þjónustu við atvinnuleitendur. Tími minn leyfir ekki að ég fari yfir tillögur nefndarinnar í smáatriðum, hæstv. forseti. Ég get einungis stiklað á stærstu breytingunum. Mikilvægasta breytingin er að mínu mati sú grundvallarbreyting sem felst í tekjutengingu atvinnuleysisbóta. Með henni er dregið verulega úr því fjárhagslega áfalli sem einstaklingar og fjölskyldur verða fyrir við atvinnumissi. Einnig er lagt til að bætur atvinnuleysistrygginga verði hækkaðar. Í tillögunum er einnig að finna tillögur um einföldun stjórnsýslu. Þar er einnig lögð áhersla á að breyta þurfi viðhorfi til vinnu og fjölga úrræðum vinnumiðlunar til að gera fólki kleift að verða virkir þátttakendur í atvinnulífinu þrátt fyrir skort á vinnufærni eða rekstrarerfiðleika einstakra fyrirtækja eða starfsgreina. Þetta ber að gera með eflingu starfsmenntunar og fjölgunar tækifæra til að njóta endurhæfingar. Frá því að ég fékk skýrslu nefndarinnar í hendur, hæstv. forseti, hafa hlutir gerst hratt eins og hv. þingmaður rakti. Síðasta þriðjudag náðist mjög þýðingarmikið samkomulag á milli heildarsamtaka atvinnurekenda, launafólks og ríkisins um að hrinda í framkvæmd tillögum endurskoðunarnefndarinnar. Samkomulag er um að tekjutengja atvinnuleysisbætur. Tekjutengingin verður miðuð við 70% af heildartekjum samkvæmt launaseðlum síðustu sex mánuði að undanskildum síðasta mánuði fyrir atvinnumissi. Þak er sett á hámarksbætur sem geta ekki orðið hærri en 180 þús. kr. á mánuði. Rétturinn til tekjutengdra bóta verður að hámarki þrír mánuðir á þriggja ára tímabili og hefst þegar sá atvinnulausi hefur verið í tíu virka daga á grunnbótum. Jafnframt verða lágmarksbætur hækkaðar úr rúmlega 91 þús. kr. í 96 þús. kr. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þann 15. nóvember sl. kemur m.a. fram að forsætisráðherra mun skipa nefnd sem í eiga sæti fulltrúar stjórnvalda, fulltrúar aðila á vinnumarkaði og fulltrúar lífeyrissjóða. Meðal verkefna þeirrar nefndar verður að fjalla um leiðir til að efla starfsendurhæfingu í því skyni að hjálpa einstaklingum sem ekki hafa fest rætur á vinnumarkaði eða hafa þurft að hverfa af honum vegna atvinnuleysis eða örorku. Jafnframt er kerfið gert einfaldara og skilvirkara og tryggð betri yfirsýn yfir þau úrræði sem eru í boði hverju sinni. Í skýrslunni sem hér er gerð að umtalsefni er ekki fjallað um desember- eða orlofsuppbót á atvinnuleysisbætur. Ég get hins vegar, hæstv. forseti, upplýst það hér að ríkisstjórnin ákvað á fundi sínum í morgun að það sama ætti að gilda gagnvart atvinnulausum og þeim sem hafa atvinnu þannig að þeir munu njóta sérstakrar eingreiðslu til samræmis við það sem aðilar vinnumarkaðarins sömdu um sín í milli í vikunni. Nákvæm útfærsla á þessu liggur ekki fyrir en mun gera það næstu daga. Hæstv. forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka öllu því ágæta fólki sem hefur undirbúið þær breytingar á atvinnuleysiskerfinu sem nú eru að verða að veruleika. Ég leyfi mér jafnframt að taka undir með forseta Alþýðusambands Íslands þegar hann segir í viðtölum við fjölmiðla að þetta muni verða mestu breytingar á atvinnuleysisbótalöggjöfinni frá upphafi. Það eru orð að sönnu, hæstv. forseti, og ástæða til að fagna þeim tímamótum alveg sérstaklega.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin og það ber vissulega að fagna því sem hér er upplýst að atvinnulausir, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, eigi að fá þessa eingreiðslu, 26 þús. kr., núna í desember. Þeir fjármunir fara sannarlega í réttar hendur, að atvinnulausir sjái örlítið ljós í myrkrinu í öllum fjárhagsþrengingunum rétt fyrir jólin. Vissulega er ekki um háar fjárhæðir að ræða en þó gerir þetta sitt. Það kom fram hér á þingi í gær að lífeyrisþegar eigi ekki að fá þessar eingreiðslur og verð ég að lýsa furðu minni á því. Ég skil ekki hvar og hvernig ríkisstjórnin dregur línur í því efni að skilja eftir hóp sem er líka mjög illa staddur og spyr ráðherrann hvort hann hafi einhverjar haldbærar skýringar á því. Engu að síður upplýsir ráðherrann ekkert sérstaklega um að það sé fyrirhugað í framhaldinu að atvinnulausir fái áfram desember- og orlofsuppbót en ég bið ráðherrann að huga sérstaklega að því vegna þess að það gengur auðvitað ekki að skilja undan þennan eina hóp í þjóðfélaginu. Þessi hópur er illa staddur og er einna fjölmennastur meðal þeirra sem fá fjárhagsaðstoð hjá Reykjavíkurborg svo dæmi sé tekið. Mig minnir að talan sé 42%, þannig að það er mjög slæmt. Hæstv. ráðherra nefndi vinnumarkaðsaðgerðirnar. Ég renndi aðeins yfir þessa skýrslu rétt áður en ég kom í ræðustól og spyr: Er það rétt að verið sé að þrengja verulega skilyrði til bóta og að í ýmsum tilvikum eigi þeir sem eru atvinnulausir að vera bótalausir fyrstu dagana? Er það rétt að komið verði á einhverjum biðtíma eftir bótum í sérstökum tilvikum? Þetta stakk mig mjög þegar ég sá þetta og mér sýndist líka að það eigi að takmarka lengd bótatímabils, stytta hann úr fimm árum í þrjú ár. Tekur hæstv. ráðherra undir þetta?

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka það sem fram kom í ræðu minni áðan að ég tel að við séum að stíga mikil framfaraskref innan atvinnuleysistryggingakerfisins með því að tekjutengja atvinnuleysisbætur og gera aðrar þær breytingar sem ég rakti áðan. Til að eyða öllum misskilningi og fyrirbyggja hann vil ég taka fram að á fundi sínum í morgun ákvað ríkisstjórnin ekki einungis að atvinnulausir nytu þessarar eingreiðslu heldur líka öryrkjar og ellilífeyrisþegar. Ég veit að það mun gleðja hv. þingmann. Þetta er þá til samræmis við það sem aðilar vinnumarkaðarins sömdu um sín í milli í vikunni og miðað er við að þessar greiðslur komi til útborgunar 1. desember nk. Hvað varðar einstaka þætti í þeirri skýrslu sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, bæði af þeim sem hér stendur og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, þá hef ég ekki tekið afstöðu endanlega til einstakra tillagna þar. Ég get þó upplýst að ég mun ekki beita mér fyrir því að fólk verði bótalaust í atvinnuleysi. Hins vegar fær fólk ekki tekjutengdar bætur fyrr en eftir tiltekinn tíma á grunnbótum, eins og fram kom hér áðan. Ég á von á því, hæstv. forseti, að mér takist að leggja fyrir þingið að vori frumvarp til breytinga á þeim lögum sem hér um ræðir og þar verður að sjálfsögðu fjallað um útfærslu þeirra hugmynda og tillagna sem fram koma í nefndarálitinu. Ég hlakka til að eiga orðastað við þingmenn um það og vonast til að við getum náð góðri samstöðu um þær framfarir.

Frú forseti. Að mínu mati fá börn of stutta samveru með foreldrum sínum fyrstu mánuði eftir fæðingu eða sex til níu mánuði eftir samsetningu fjölskyldna þeirra. Börnin fá að mínu mati of lítinn tíma með foreldrum sínum áður en foreldrarnir þurfa að fara aftur út að vinna, flestir fullan vinnudag og gott betur til að ná endum fjölskyldunnar saman. Á þessum tíma taka börnin gríðarlegt þroskastökk. Þau byrja að sitja, borða venjulegan mat, standa upp, skríða og sum jafnvel að taka fyrstu skrefin. Það er rétt hægt að ímynda sér þann andlega þroska sem á sér stað á þessum tíma samhliða öllum þessum líkamlegu afrekum. Þarna myndast grunntengsl barna við foreldra sína og á þeirri reynslu byggja börnin tengsl sín til framtíðar og alla tengslamyndun. Það er því mín einlæga skoðun að lengja beri fæðingarorlofið í skrefum þar til það hefur náð allt að 18 mánaða samveru foreldra og barns. Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á er fæðingarorlof hér sex til níu mánuðir eftir því hvernig samsetning fjölskyldna er. Í samanburðarlöndum, eða á hinum Norðurlöndunum, er fæðingarorlofið yfirleitt lengra eða sem nemur allt að 68 vikum í Svíþjóð. Í Danmörku er það 52 vikur, í Finnlandi getur það orðið allt að 44 vikur og í Noregi 52 vikur og hér á landi 39 vikur. Við erum því þarna töluvert á eftir. Við þekkjum það að hér er töluvert bil og getur liðið töluverður tími þangað til fæðingarorlofi lýkur og þangað til vist á leikskóla hefst. Þarna tel ég að það liggi ákveðin hætta hvað varðar markmið laganna um jafnrétti þar sem hætt er við því að þetta tímabil vinni gegn markmiðum laganna hvað jafnréttisþáttinn varðar vegna þess að ef ekki fæst inni - og það hefur verið töluvert erfitt nú orðið að fá inni hjá dagmæðrum og fá dagvistunarúrræði fyrir börn á þessum aldri upp að leikskólaaldri, frá lokum fæðingarorlofs og upp að leikskólaaldri - því er hætt við, miðað við hvernig samfélag okkar er upp byggt, að það verði konurnar sem brúi þetta bil þangað til leikskólinn hefst. Það er því mín skoðun að við verðum að skoða þetta vel. Því hef ég lagt fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra: 1. Telur ráðherra að til greina komi að lengja fæðingarorlof enn frekar, t.d. í 12 mánuði þar sem móðir fengi fimm mánuði, faðir fimm mánuði og sameiginlega fengju foreldrar tvo mánuði? 2. Hver yrði útgjaldaauki Fæðingarorlofssjóðs við slíka framkvæmd? 3. Hver er núverandi kostnaður ríkis og sveitarfélaga vegna dagvistunarúrræða fyrir börn að 12 mánaða aldri?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hefur beint til mín fyrirspurn í nokkrum liðum um lengingu fæðingarorlofs. Í fyrsta lagi spyr þingmaður hvort að til greina komi að lengja fæðingarorlof enn frekar, t.d. í 12 mánuði þar sem móðir fengi fimm mánuði, faðir fimm mánuði og sameiginlega fengju foreldrar tvo mánuði. Ég kýs, hæstv. forseti, að svara þessari spurningu þannig að auðvitað tel ég lengingu fæðingarorlofs koma til greina. Hins vegar tel ég ekki tímabært að leggja drög að frekari lengingu. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Ég vil fyrst nefna að það eru ekki nema um fimm ár síðan lögin um Fæðingarorlofssjóð voru samþykkt á Alþingi. Fljótlega eftir að þau voru komin til fullrar framkvæmdar reyndist nauðsynlegt að leggja til ýmsar breytingar á þeim. Ég nefni sérstaklega að útgjöld sjóðsins voru mun meiri en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir. Við þessu þurfti að bregðast og það hefur gert með ýmsum hætti eins og þingmönnum er kunnugt. Ég tel mikilvægast að nú verði haldið þannig á málum að fjármál sjóðsins komist í jafnvægi og við öðlumst reynslu af nýlegum breytingum á lögum um sjóðinn áður en við tökum frekari skref til breytinga. Rétt er að árétta að áhrifin af þeirri breytingu sem gerð hefur verið á viðmiðunartímabili launa koma ekki að fullu fram fyrr en á fyrri helmingi ársins 2006 þannig að við eigum enn eftir að sjá hver raunveruleg áhrif þeirra breytinga verða. Í öðru lagi spyr þingmaðurinn um kostnaðinn sem mundi leiða af þeirri breytingu sem fyrsta spurning þingmannsins fjallar um. Óskað hefur verið eftir mati Tryggingastofnunar ríkisins á þessu atriði en stofnunin fer með daglegan rekstur Fæðingarorlofssjóðs. Í svari stofnunarinnar kemur fram að niðurstaðan fari eftir þeim forsendum sem byggt er á að sjálfsögðu. Stofnunin telur eðlilegast að byggja á reynslu af framkvæmd laganna. Hún leiðir í ljós að algengast er að mæður nýti sinn sjálfstæða rétt og sameiginlega réttinn til viðbótar en flestir feður nýti eingöngu þann þriggja mánaða sjálfstæða rétt sem þeir hafa. Sé gengið út frá þessari forsendu og óbreyttu kerfi, þ.e. að konur hafi sjálfstæðan rétt til þriggja mánaða orlofs, það sama gildi um karla og að sameiginlegur réttur sé þrír mánuðir, áætlar Tryggingastofnun að heildarkostnaður Fæðingarorlofssjóðs vegna fæðingarorlofs foreldra sem eiga barn árið 2005 yrði rúmir 5,4 milljarðar kr. Sé hins vegar miðað við að hvort hjóna um sig öðlist rétt til fimm mánaða orlofs og sameiginlegur réttur verði tveir mánuðir telur Tryggingastofnun að árlegur heildarkostnaður verði tæpir 7,5 milljarðar kr. Breytingin, hæstv. forseti, mundi þannig leiða til rúmlega 2 milljarða árlegrar útgjaldaaukningar fyrir Fæðingarorlofssjóð. Tryggingastofnun vekur á því athygli að þar sem breyting hafi orðið á viðmiðunartímabili útreiknings um síðastliðin áramót þá hafi við þessa útreikninga aðeins verið hægt að miða við fæðingarorlof foreldra sem eiga börn á þessu ári. Gert er ráð fyrir 7% mótframlagi í lífeyrissjóð við útreikningana. Það er tekið fram að útgjaldaauki vegna fæðingarstyrks sé ekki með í þessum tölum. Í þriðja lagi er spurt um núverandi kostnað ríkis og sveitarfélaga vegna dagvistunarúrræða fyrir börn að 12 mánaða aldri. Ekki liggur fyrir, hæstv. forseti, að ríkið beri neinn kostnað við dagvistunarúrræði fyrir börn á þessum aldri. Kostnaður sveitarfélaga sem rekja má til dagvistarúrræða liggur ekki fyrir þar sem í ársreikningum þeirra eru eingöngu birtar upplýsingar um heildarkostnað vegna dagvistunar í heimahúsum. Samkvæmt ársreikningum fyrir árið 2004 var heildarkostnaður vegna þessa úrræðis um 223 millj. kr. Samkvæmt upplýsingum sem fengnar eru frá hlutaðeigandi, Reykjavíkurborg, eru börn hjá dagforeldri frá lokum fæðingarorlofs þar til þau eru um það bil 20 mánaða gömul. Gróflega má því áætla að allt að 60% af heildarkostnaðinum séu vegna dagvistunar barna að 12 mánaða aldri hjá dagforeldri eða um 134 millj. kr.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda Katrínu Júlíusdóttur kærlega fyrir þessa fyrirspurn sem að mínu mati snertir afskaplega mikilvægt mál og málið snertir fjölskyldur þessa lands og ekki síst atvinnulífið hér á landi. Við stöndum frammi fyrir þeim veruleika að flestir foreldrar lenda í ákveðnum erfiðleikum þegar fæðingarorlofinu sleppir og þangað til viðkomandi barn kemst í leikskóla. Þetta er tímabil sem getur verið allt að níu mánuðum ef ekki lengra og þetta tímabil þurfa foreldrar að brúa með einhverjum hætti. Til að brúa það tímabil tel ég að við ættum að hafa það að markmiði að lengja fæðingarorlofið og það er miður að ráðherra skuli ekki vilja beita sér fyrir því En til er annað úrræði sem við ættum að efla að mínu mati og það er þjónusta dagforeldra. Þar sem við erum fá hérna í salnum langar mig að vera á persónulegum nótum. Við konan mín erum búin að hringja í 30 dagforeldra en fáum hvergi inni fyrir barnið okkar eftir næstu áramót. Það er því ljóst að ófremdarástand ríkir í þjónustu dagforeldra. Þetta hefur auðvitað áhrif á aðkomu fólks á vinnumarkaðinn. Við þurfum, bæði ríki og sveitarfélög, 

Hæstv. forseti. Ég fagna innilega þeirri umræðu sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttur kemur af stað hérna um fæðingarorlofið. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt mál sem hefur nú þegar og mun í framtíðinni hafa mikil áhrif á þjóðina alla. Þetta er eitt stærsta jafnréttismál seinni tíma þar sem réttur beggja foreldra til að vera með barninu er tryggður. Lögin um fæðingarorlof hafa ekki síður haft mikil áhrif á atvinnulífið og tryggja betri nýtingu á mannauði okkar. Þar af leiðandi er nauðsynlegt að sveitarfélögin standi sig vel í að útvega daggæslu. Ég þekki þetta líka af mínum eigin raunum varðandi dagforeldra. Það er mjög mikilvægt að sveitarfélögin komi þarna sterkt inn til að tryggja þessa daggæslu.

Frú forseti. Þetta mál er mjög brýnt að ræða. Ég held að það sé verkefni okkar allra hér að horfast í augu við að auðvitað hlýtur þróunin að verða sú að lengja fæðingarorlofið. Frú forseti. Það er ekki sama hvernig að því er staðið. Ég vil benda á að þó að lögin byggi á stöðu fólks á vinnumarkaði þá snúast þessi mál líka um réttindi barnsins, réttindi barns til samvista við foreldra sína. Eins og staðan er núna þá eru réttindi barna einstæðra foreldra minni en réttindi annarra barna. Ég vona að hv þingmenn geri sér allir grein fyrir því. Við hljótum líka að þurfa að taka það til greina þegar við tölum um lengingu fæðingarorlofs.

Virðulegi forseti. Hér er verið að fjalla um eitt af stærstu hagsmunamálum ungbarnafjölskyldna og ástæða til að þakka fyrirspyrjanda að taka þetta mál upp hér. Þetta er mál sem minn flokkur er mjög að skoða, þ.e. hvernig hægt sé að brúa þetta bil fyrir ungbarnafjölskyldu frá því að fæðingarorlofi lýkur og þar til ungbörnin fá vist á leikskólum. Full ástæða er til þess að stjórnmálaflokkar átti sig á því að þetta er mál sem verður að setja í forgang og leysa á næstu missirum. Ég er ekkert mjög bjartsýn, virðulegi forseti, meðan núverandi stjórnarflokkar eru við völd á að það takist vegna þess að þegar er byrjað að grafa undan núgildandi fæðingarorlofslögum eins og hæstv. ráðherra veit. Fæðingarorlofslögin kveða á um að greiða eigi 80% af tekjum og við lögðum af stað með að miða við síðustu 12 mánuði. En nú er búið að lengja viðmiðunartímann með þeim afleiðingum að fæðingarorlofið er í raun og sanni ekki nema 70% af tekjum viðkomandi sem fer í fæðingarorlof og þetta vill hæstv. ráðherra ekki leiðrétta. Það hefur komið fram m.a. í félagsmálanefnd.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það að verja þurfi fæðingarorlofið og styrkja tilveru þess. En ég vil vekja athygli á því og hvetja hæstv. félagsmálaráðherra til að gefa gaum að því að ekki er minni ástæða til þess að auka möguleika fólks til að eiga samskipti við börnin sín eftir að þessum tíma lýkur. Ég held að sveigjanlegur vinnutími og sú fjölskyldustefna að gefa fólki sem á ung börn - þá er ég að meina kannski börn til átta eða níu ára aldurs eða eitthvað svoleiðis - meiri möguleika til samskipta við þessi börn sín yfir daginn. Það er ekki heppilegt að báðir foreldrar vinni úti langan vinnudag eða fullan vinnudag og að samskipti við börnin séu eingöngu í stressinu við að koma þeim í skóla á morgnana, leikskóla, og svo þegar allir eru orðnir þreyttir á kvöldin. Þessu þarf líka að gefa gaum. Ég hvet hæstv. félagsmálaráðherra til þess að skoða þennan þátt líka.

Hæstv. forseti. Ég þakka þá umræðu sem hefur orðið um þetta merka mál, fæðingarorlof. Það er alveg ljóst og hefur komið fram í umræðunum að þetta er sérstaklega núna vandi foreldra og barna þeirra þegar fæðingarorlofinu lýkur og áður en börnin komast á leikskóla. Þennan vanda verður með einhverjum hætti að leysa. Á þessu hefur verið vakin athygli núna í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga. Ég á von á því að núna þegar sveitarstjórnarmenn hefja kosningabaráttu sína þá íhugi þeir mjög verulega hvaða úrræði þeir ætla að bjóða upp á í sínum sveitarfélögum. Það kom sérstaklega fram í prófkjöri okkar sjálfstæðismanna að boðið var upp á margar lausnir í málflutningi þeirra sem bjóða sig fram í borgarstjórnarkosningum í Reykjavík. Ég trúi því að Sjálfstæðisflokkurinn muni koma með góðar lausnir á vanda þessara barna.

Frú forseti. Ég vil þakka þær góðu umræður sem hér hafa orðið en ég verð að lýsa verulegum vonbrigðum með svör hæstv. félagsmálaráðherra. Ég hefði talið að miðað við þau góðu lög sem sett voru árið 2000 væri eðlilegt að stíga næst það skref að lengja fæðingarorlofið þannig að við stæðum þá a.m.k. á pari við nágrannaríki okkar á Norðurlöndum hvað lengd fæðingarorlofs varðar. Réttilega hefur verið komið inn á það að þetta mál snýst annars vegar um samveru og samvistir barna og foreldra og rétt barna til samvista við foreldra sína og hins vegar um aðkomu kynjanna að vinnumarkaði eftir að fæðingarorlofi lýkur. Þetta eru að mínu mati, virðulegi forseti, verkefni sem við verðum að ráðast í og ég tel mjög eðlilegt að við ræðum þetta einmitt núna fimm árum eftir að lögin voru sett, þessi nýju, fínu lög. Það gagnast ekki að setja góð lög með góðum markmiðum, eins og að auka samvistir foreldra og barna og bæta aðstöðu og aðkomu kvenna að vinnumarkaði, og senda fólk síðan út í óvissuna að níu mánuðum liðnum. Þá er ég ekki að tala um foreldra eingöngu heldur börn líka. Það er ekki hægt að benda á sveitarstjórnirnar í þessum efnum, þetta er verkefni okkar allra. Ég tel að við eigum að fara þá leið sem farin hefur verið á Norðurlöndunum. Við eigum að lengja fæðingarorlofið, það er eðlilegt að það verði næsta skref. Þess vegna lýsi ég enn og aftur vonbrigðum mínum með þessi svör vegna þess að ég hefði haldið að hæstv. félagsmálaráðherra væri á sömu skoðun og við í Samfylkingunni hvað þetta varðar. Við verðum að renna styrkum stoðum undir þá góðu lagasetningu sem við erum með núna, ekki veikja hana.

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með þessa góðu umræðu. Það er auðvitað ánægjulegt að hv. þingmenn skuli deila ánægju ríkisstjórnarinnar með þau góðu lög sem voru að hennar frumkvæði samþykkt í þinginu á sínum tíma um fæðingarorlof sem á sennilega ekki sinn líka í heiminum. Að mínu frumkvæði fer nú fram norræn samanburðarrannsókn á mismunandi fæðingarorlofskerfum Norðurlandanna og ég er ekki í nokkrum vafa um að íslenska kerfið er í fremstu röð, ekki bara á Norðurlöndunum heldur í heiminum öllum. Það finn ég á viðbrögðum allra þeirra sem fá kynningu á kerfinu hvar sem maður kemur. Ég vil sömuleiðis, hæstv. forseti, geta þess að málefni yngstu barnanna eru til sérstakrar skoðunar í fjölskyldunefnd forsætisráðherra. Verið er að skoða hvaða úrræði skuli standa til boða börnum sem eru á þeim aldri að fæðingarorlofs nýtur ekki lengur við og ekki er komið að því að þau fái inni á leikskólunum eins og rætt hefur verið hér. Hv. þm. Jóhann Ársælsson minntist á nauðsyn þess að foreldrar hefðu tíma með börnum sínum, ekki bara meðan þau væru hvítvoðungar heldur líka á seinni skeiðum æskunnar og bernskunnar. Lögin um foreldraorlof kveða á um rétt foreldra til þess að taka orlof með börnum sínum til 8 ára aldurs en ég geri ráð fyrir því að í frumvarpi sem ég mun leggja fyrir þingið, um rétt langveikra barna og breytingar á lögunum um foreldraorlof, verði einmitt gerð tillaga um það að foreldraorlof gildi ekki einungis gagnvart börnum til 8 ára aldurs heldur til 18 ára aldurs. Þar erum við að stíga enn eitt skrefið í framfaraátt, þessi góða ríkisstjórn, hæstv. forseti.

Frú forseti. Á 100. löggjafarþingi, fyrir um einu og hálfu ári, var samþykkt nokkuð metnaðarfull áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára. Í þá áætlun var lögð töluverð vinna í félagsmálanefnd og reynt að ná samstöðu milli stjórnar og stjórnarandstöðu um það mál. Víðtæk samstaða tókst og gerðar voru töluverðar breytingar á þeirri áætlun frá því sem var þegar hún var upphaflega lögð fram af hæstv. félagsmálaráðherra. Það er mikilvægt að hér sé vel fylgst með því að þessari áætlun sé fylgt eftir. Það mæðir auðvitað mjög á félagsmálaráðherra í því efni þó að áætlunin sé þannig gerð að hvert ráðuneyti hefur sín verkefni að vinna að í þessu sambandi. Áætlunin nær sem sagt til allra ráðuneyta, m.a. með fræðslu um jafnréttismál, hvernig ná eigi jafnrétti á vinnumarkaði, hvernig vinna eigi að jafnréttisáætlun ráðuneytanna, eftirfylgni með framkvæmd áætlunarinnar og ýmsar kannanir áttu að fara fram innan nokkurra ráðuneyta til að meta stöðuna, m.a. í launamálum, og gera úttekt á hvaða árangur hefði orðið af verkefnum undanfarinna ára sem hafa það að markmiði að örva frumkvæði kvenna í atvinnurekstri. Það átti að efla starfsmenntun til að bæta stöðu ófaglærðra kvenna og svo mætti lengi telja og gæti ég, virðulegi forseti, vissulega farið lið fyrir lið í þessa áætlun. En það er ekki nóg að hæstv. ráðherra haldi fast um taumana og sjái til þess að hún komist í framkvæmd heldur kostar það peninga að hrinda henni í framkvæmd. Það var þannig að nokkur ráðuneyti settu fram tímaáætlun, innan hvaða tímamarka ætti að koma viðkomandi verkefnum í framkvæmd. Í sumum tilvikum voru þau kostnaðargreind en alls ekki í öllum ráðuneytum þannig að sjálfsagt liggur kostnaðurinn við framkvæmdina ekki alveg fyrir. Þar sem reynt var að kostnaðargreina var kostnaður, og aðeins við hluta verkefnanna, ég ítreka það, virðulegi forseti, um 80 millj. kr. og var hann langmestur í heilbrigðisráðuneytinu. Því er nú spurt: 1. Hve mikið fjármagn hefur verið sett til að hrinda í framkvæmd áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára sem samþykkt var á Alþingi 28. maí 2004? Hvaða áform eru um árlegt fjármagn til verkefna sem tengd eru áætluninni fram til loka hennar árið 2008 og hefur verið gerð markviss áætlun um fjárþörf á tímabilinu? 2. Hvað hefur verið gert til að efla starfs- og endurmenntun ófaglærðra kvenna á vinnumarkaðinum, samanber áætlunina frá maí 2004, og hefur verið lagt aukið fjármagn í það verkefni? 3. Hvað líður þeim áformum í áætluninni að ráðuneyti og stofnanir setji sér samræmdar jafnréttisáætlanir fyrir árslok 2005? En það hefur verið mjög mikil brotalöm á undanförnum árum varðandi framkvæmdina á því. 4. Hvað líður úttekt á áhrifum launakerfis ríkisins á launamun kvenna og karla sem taka átti til launa og hvers konar frekari þóknana í samræmi við 2. mgr. 14. gr. jafnréttislaga og hvenær má vænta niðurstöðu?

Hæstv. forseti. Í tilefni af fyrirspurn hv. þingmanns var aflað upplýsinga frá öllum ráðuneytum um þessi atriði. Þar sem ég hef skamman tíma til að svara þessari ítarlegu fyrirspurn mun ég reyna að draga upplýsingarnar saman svo sem kostur er og vonandi tekst það innan tilskilins tímaramma. Sum ráðuneyti og stofnanir hafa unnið verkefni sín innan fjárlagaramma eins og gera má ráð fyrir þegar um er að ræða endurskoðun á löggjöf eða nálgun í verkefnum við úttektir út frá kynjasjónarmiðum. Verkefni tengd framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og sérmerkt jafnréttismálum eru sem hér segir: Félagsmálaráðuneytið gerir ráð fyrir að verja 11,2 millj. kr. árlega næstu þrjú ár til verkefna á framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og að auki 6,5 millj. kr. til verkefnisins Karlar til ábyrgðar. Umhverfisráðuneytið gerir ráð fyrir að verja hálfri millj. kr. á þessu ári og næsta vegna verkefnisins Konur og Staðardagskrá 21. Dómsmálaráðuneytið ver á þessu stigi um 1,5 millj. kr. til vinnu að markmiðum áætlunarinnar. Áætluð bein útgjöld menntamálaráðuneytisins vegna framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum í ár og á næsta ári eru 6,7 millj. kr., sjávarútvegsráðuneytið áætlar kostnað vegna tveggja verkefna árin 2005 og 2006 allt að 1,3 millj. kr., sérgreind framlög heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis hafa frá gildistöku verið 1.850 þús. kr. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið hefur hingað til varið um 2,5 millj. kr. til verkefna á grundvelli áætlunarinnar. Auk þess hefur ráðuneytið ásamt landbúnaðarráðuneytinu tekið þátt í verkefninu Lifandi landbúnaður en kostnaður við það er að hluta til greiddur af Evrópusambandinu. Árið 2004 greiddi landbúnaðarráðuneytið 800 þús. kr. til þessa verkefnis og 200 til annarra. Árið 2005 hefur landbúnaðarráðuneytið varið hálfri millj. kr. til verkefnisins Lifandi landbúnaður og 450 þús. kr. til annarra. Áætlaður heildarkostnaður fjármálaráðuneytisins vegna þeirra verkefna sem tilgreind eru í áætluninni er 1,5 millj. kr. Utanríkisráðuneytið hefur árlega veitt 2,5–3 millj. kr. til verkefna sem tengjast framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum en á næsta ári er áætlað að framlag til jafnréttisstarfs á vegum UNIFEM hækki í 20 millj. kr. Kostnaður tengdur jafnréttisáætlun utanríkisráðuneytisins er áætlaður um 300 þús. kr. á ári. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um eflingu starfs- og endurmenntunar ófaglærðra kvenna á vinnumarkaði vil ég nefna eftirfarandi atriði: Félagsmálaráðneytið sendi starfsmenntaráði erindi fyrr á þessu ári þar sem vísað er í gildandi framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og verkefnið Starfs- og endurmenntun sem ætlað er að gera konur hæfari til að takast á við verkefni í ört vaxandi tækniþróun á vinnumarkaðinum. Starfsmenntaráð hefur þegar tekið málið fyrir og samþykkt að taka mið af því við úthlutanir á næsta ári að efla starfs- og endurmenntun ófaglærðra kvenna á vinnumarkaði. Ekki er á þessu stigi hægt að fullyrða hve miklu fé verður úthlutað til þeirra verkefna. Heildarúthlutanir sjóðsins á næsta ári munu nema 50–60 millj. kr. og talsverðum hluta þess fjár verður varið sérstaklega í þágu þess hóps sem hér um ræðir. Í tengslum við gerð kjarasamninga beitti ríkisstjórnin sér fyrir því að til ársins 2007 yrði árlega varið 130 millj. kr. í Atvinnuleysistryggingasjóð sem skyldi greiðast til fræðslusjóða verkalýðsfélaganna. Ég treysti því, hæstv. forseti, að hluti af þeim fjármunum nýtist ófaglærðum konum á vinnumarkaði. Síðast en ekki síst vil ég nefna yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem gefin var í tengslum við mat á gildandi kjarasamningum þann 15. nóvember sl. Þar kemur fram að ríkisstjórnin hafi ákveðið í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins að beita sér fyrir sérstöku átaki til að efla starfs- og endurmenntun ófaglærðra og einstaklinga með litla menntun. Áætlað er að kostnaður vegna þessa nemi um 100 millj. kr. Hér er ýmislegt tínt til, hæstv. forseti. Fyrir liggur, í þriðja lagi, að það er verkefni ríkisstjórnarinnar og allra ráðuneyta að setja sér jafnréttisáætlanir. Í handbók Stjórnarráðsins er þegar til samræmd jafnréttisáætlun sem sum ráðuneyti vinna eftir. Önnur ráðuneyti og stofnanir hafa sett sér ítarlegri jafnréttisáætlanir með áætlun um aðgerðir á grundvelli leiðbeininga frá Jafnréttisstofu þannig að jafnréttisáætlanir ráðuneytanna eru að einhverju leyti þegar samræmdar. Jafnréttisfulltrúar ráðuneytanna munu í samvinnu við Jafnréttisstofu sjá til þess að áætlanirnar séu að fullu samræmdar og að því er unnið, hæstv. forseti. Í fjórða lagi spyr hv. þingmaður hvað líði úttekt á áhrifum launakerfis ríkisins á launamun kvenna og karla sem taka aftur til launa og hvers konar frekari þóknana og hvenær megi vænta niðurstöðu. Í yfirlýsingu sem gefin var í tengslum við gildandi kjarasamninga við opinbera starfsmenn er m.a. að finna þessi orð, með leyfi forseta: „Það er yfirlýst stefna ríkis að draga úr þeim launamun karla og kvenna sem ekki verður skýrður nema á grundvelli kyns. Með nýju launakerfi gefst tækifæri til að vinna að því markmiði. Með það í huga mun fjármálaráðherra láta gera úttekt á áhrifum nýs launakerfis á launamun karla og kvenna sem starfa hjá stofnunum ríkisins á samningstímabilinu“ Samkvæmt upplýsingum frá fjármálaráðuneytinu liggur fyrir að þar sem nýja launakerfið tekur ekki gildi fyrr en í maí á næsta ári og verður ekki endanlega útfært fyrr en ári síðar verður ekki hægt að vinna að slíkri úttekt á áhrifum launakerfisins fyrr en á seinni hluta samningstímabilsins. Lögð er áhersla á að það verði gert og því verður fylgt eftir af minni hálfu. Að lokum vil ég geta þess, hæstv. forseti, að í félagsmálaráðuneytinu réðumst við gegn kynbundnum launamun strax á síðasta ári. Við munum viðhalda þeirri rannsókn sem þá hófst. Það er nauðsynlegt að gera það reglulega. Ég hef sömuleiðis lagt á það þunga áherslu gagnvart öllum stjórnendum stofnana sem undir félagsmálaráðuneytið heyra að það verði gert í þeim stofnunum líka. Það verkefni er farið af stað. Vinnumálastofnun ríður þar á vaðið. Ég hef skrifað samráðherrum mínum bréf og hvatt þá til hins sama og önnur ráðuneyti hafa þegar haft samband við félagsmálaráðuneytið og óskað leiðbeiningar um þau mál.

Virðulegur forseti. Varðandi framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára vil ég sérstaklega draga út verkefni sem lýtur að samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða í fjárlagagerð. Það er hluti af stærra norrænu verkefni en í íslenska tilraunaverkefninu á að skoða hvernig fjármunum á sviði almannatrygginga er dreift milli kynja. Verkefnisstjórn vinnur nú að þessu verkefni og þar er Jafnréttisstofa með forustu en þar eru líka fulltrúar fjármálaráðuneytis og Tryggingastofnunar ríkisins. Hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrr á árinu að ólíklegt væri að niðurstaða fengist sem gæti nýst við fjárlagagerð á yfirstandandi ári, þ.e. fyrir árið 2006, en hugsanlega strax í kjölfarið. Ég vil sérstaklega koma þessari ábendingu á framfæri vegna þess að fjárlögin eru stýritæki sem hefur geysilega mikil áhrif á þróun jafnréttissamfélags hér. Það væri mjög æskilegt að niðurstaða fengist sem fyrst úr þessu verkefni og þess vegna vil ég sérstaklega benda hæstv. félagsmálaráðherra á það.

Frú forseti. Svör hæstv. félagsmálaráðherra beina sjónum okkar að því hversu lítið fjármagn fer til að hrinda framkvæmdaáætlun um jafnrétti í framkvæmd. Ég var að reyna að telja þetta saman og eftir hröðum upplestri, fljótt á litið, sýndist mér þetta vera í mesta lagi 30–40 millj. kr. Svipaðar upphæðir hafa landbúnaðarráðuneytið, og reyndar önnur ráðuneyti, verið að leggja til embættis sem kallað hefur verið umboðsmaður hestsins á undanförnum árum. Þegar hann fékk mest, sá maður, held ég að það hafi verið 50 millj. kr. á íslenskum fjárlögum. Er það þá svo, frú forseti, að hesturinn sé mikilvægari en jafnréttismálin öll til samans í íslensku samfélagi? Hér þarf að forgangsraða upp á nýtt, það er augljóst, og það þarf ekki aðeins að forgangsraða fjármununum, ég er fullviss um það að þarf að færa allan málaflokkinn undir forsætisráðuneytið svo honum sé sinnt almennilega og það sé boðvald yfir öðrum ráðherrum.

Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra talaði um að sum ráðuneyti hefðu farið eftir þessum jafnréttisráðstöfunum og ég óska eftir því að hæstv. ráðherra geri nánari grein fyrir hvað hann á við með því. Það vakti einnig athygli mína að hæstv. ráðherra virðist vera á þeirri skoðun að það sé ríkjandi vanmáttur frá hans hendi eða hans embætti til að takast á við þessi mál því hann hefur lýst því yfir að þessi málefni ættu að heyra undir forsætisráðuneytið. Hvað er það sem gerir ráðuneyti hans svo vanmáttugt til að taka á þessum málum? Nú veit ég ekki hvort menn eru fljótir til að færa málaflokk eins og þennan á milli ráðuneyta en það gæti samt tekið einhvern tíma að ná pólitískri sátt eða niðurstöðu um það, þannig að ég sé ástæðu til þess að hæstv. ráðherra geri betri grein fyrir því hvað það er sem hann á við að glíma sem er svona erfitt að hann telur að verkefnin verði að fara til forsætisráðuneytisins.

Frú forseti. Vegna ummæla hæstv. ráðherra áðan um vinnuhóp til að skoða ástæður launamunar þá vil ég rétt vekja athygli á því að þessi tillaga kemur frá SFR, stéttarfélagi í almannaþjónustu, og það er athyglisvert að frumkvæðið þarf yfirleitt að koma þaðan, það kemur ekki frá ríkisvaldinu sjálfu. En í bókun með kjarasamningi segir, með leyfi forseta: „Við úttekt sem framkvæmd var af samningsaðilum, þar sem borin voru saman meðallaun karla og kvenna innan SFR í október 2004 og störfuðu hjá sömu stofnun í október 2003 kom í ljós nokkur launamunur. Eru aðilar sammála um að leita þurfi frekari skýringa á því hvað valdi þessum launamun. Skipa skal vinnuhóp sem skoða skal nánar ástæður þessa launamunar. […] Vinnuhópurinn skal ljúka störfum fyrir 1. maí 2006 og leggja fyrir samningsaðila tillögur til úrbóta.“ Ég vek athygli á því, forseti, að enn og aftur eru það aðilar á vinnumarkaðnum sem þurfa að hafa frumkvæði að því að jafna launamun kynjanna.

Virðulegi forseti. Mér fannst þetta alveg ágætis samlíking hjá hv. 4. þm. Suðvesturkjördæmis þegar hún bar fjárveitingar sem ráðherrann taldi upp saman við það sem landbúnaðarráðherra fær vegna íslenska hestsins. Þó að hann sé alls góðs maklegur þá er um miklu stærra mál að ræða þegar verið er að tala um að það þurfi fjármagn til þess að jafnréttisáætlunum sem gerðar eru og áætlunum sem samþykktar eru á Alþingi sé fylgt eftir. Ég vil þakka ráðherranum fyrir svörin og segja það að ég hef fulla trú á því að ráðherrann vilji leggja metnað sinn í að ýta jafnréttismálunum áfram og ég óska honum alls góðs í því. En þetta er verkefni sem þýðir að það þarf að sýna mikla árvekni, m.a. gagnvart öðrum ráðuneytum. Það þarf reglubundið að fylgjast með því að þau sinni þeim áætlunum sem þau eiga að gera og það hefur verið brotalöm á allri framkvæmdinni. Við höfum farið yfir þetta hjá hverju ráðuneyti fyrir sig. Ég gerði það t.d. í fyrra og það vantaði mikið upp á að síðustu áætlanir á undan þessari sem var samþykkt fyrir einu og hálfu ári hefði verið hrint í framkvæmd. Ég tek eftir því í þessari fjárveitingu að það eru 1.850 þús. frá heilbrigðisráðuneytinu, en þó kemur fram í áætluninni að þeir ætluðu að verja 70 millj. í þetta. En hér erum við að ræða áætlun fram til ársins 2008 en nú er árið 2005 og það hefur einungis litlu verið varið í þetta til þessa. Ég beini því til ráðherrans varðandi jafnréttisáætlanirnar, að þær verða að vera samræmdar og það verður að taka á í þessum áætlunum þannig að forstöðumenn ríkisstofnana veiti viðbótarlaun til karla jafnt sem kvenna, en þar er mikil brotalöm á.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi vekja athygli á því að á eftir munum við, að frumkvæði hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, ræða sérstaklega um launamuninn þannig að við höfum tækifæri til þess í framhaldinu. Hv. þm. Jóhann Ársælsson spyr hvort það sé vegna vanmáttar þess er hér stendur að ég hef viðrað þá skoðun mína og lagt á það áherslu að ég tel að málaflokkurinn jafnréttismál eigi að færast undan félagsmálaráðuneyti til forsætisráðuneytis. Ég get svarað hv. þingmanni alveg skýrt í þeim efnum. Nei, það er ekki vegna vanmáttar. Það er fyrst og fremst vegna þess að ég tel að jafnréttismálin séu málaflokkur sem er í grundvelli sínum mannréttindamál sem okkur hefur kannski ekki tekist að þoka til þess vegar sem við flest óskuðum og ég tel að með því að vista þann málaflokk í forsætisráðuneytinu þá fái hann þann sess sem honum ber og þá vigt sem honum ber. Það kann vel að vera að það verði tímabundin ráðstöfun. En ég tel engu að síður að það sé nauðsynlegt að gera þær breytingar á verkaskiptingu í Stjórnarráðinu. Það er auðvitað þannig, hæstv. forseti, að ýmist hælist Samfylkingin úr þessum ræðustóli yfir hugmyndaauðgi sinni að hafa að hennar sögn fyrstur flokka lagt þetta til  Það er talað um hver kostnaðurinn við þetta allt saman sé og ég tók það fram í upphafi máls míns, hæstv. forseti, að það væri ekki auðvelt að gera grein fyrir því á þeim stutta tíma sem okkur er markaður hér. Mér telst til hann sé nálægt 100 millj. Það má auðvitað lengi halda því fram að það sé of lítið og er sjálfsagt allt of lítið ef við ætlum okkur að ná árangri í þessum efnum. Ég tel hins vegar að við þokumst í rétta átt og það er það sem er mest um vert, hæstv. forseti.

Frú forseti. Í þá framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna sem við ræddum áðan var felld inn í áætlunartillaga sem ég og fleiri þingmenn Samfylkingarinnar höfðum flutt um framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna. Eins og ég nefndi áðan er eitt og hálft ár liðið frá því að þessi áætlun jafnréttismála var samþykkt og ég sé því ástæðu til að spyrja hvernig hæstv. ráðherra hefur unnið með þann vilja Alþingis, þ.e. að undirbúin verði framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna en um það segir í nefndaráliti félagsmálanefndar, sem samþykkt var fyrir einu og hálfu ári, með leyfi forseta: „Framkvæmdaáætlun um launajafnrétti. Að félagsmálaráðuneyti vinni í samstarfi við heildarsamtök starfsmanna ríkis og sveitarfélaga að undirbúningi framkvæmdaáætlunar til að ná fram fullu launajafnrétti. Við gerð áætlunarinnar verði tekið tillit til 14. og 22. gr. laga nr. 96/2000 og niðurstaðna rannsókna, m.a. skv. 19. og 20. tölul. II. hluta áætlunarinnar, um launamun kynjanna. Þá hefji félagsmálaráðuneyti viðræður við aðila vinnumarkaðarins um að sambærilegar áætlanir verði gerðar sem taki til almenna vinnumarkaðarins. Í þessari tillögu hefur nefndin tekið mið af þingmáli 15 á yfirstandandi þingi, tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlanir til að ná fram launajafnrétti kynjanna, […]“ Þær greinar sem verið er að vísa í eru kannanir sem á að gera sem eiga að vera undanfari framkvæmdaáætlunarinnar en þá á að styðjast við ákvæði 14. gr. þannig að inn í könnunina verði tekið endurgjald fyrir störf og hvers konar frekari þóknanir, beinar og óbeinar hvort heldur er með hlunnindagreiðslum eða með öðrum hætti sem atvinnurekandi greiði starfsmanni sínum fyrir vinnu hans, vegna þess að við vitum að hluti af launamuninum er falinn í ýmiss konar duldum greiðslum og hlunnindum. Í þessari áætlun á líka að taka mið af því sem fram kemur í jafnréttislögum, þ.e. að kveðið er á um að heimilt sé að beita jákvæðri mismunun til þess að ná fram launajafnrétti kynjanna sem ég held að sé afar mikilvægt að menn skoði í þessu sambandi. Standi hæstv. ráðherra að framkvæmd málsins eins og forskrift héðan frá Alþingi gefur honum og ég hef hér lýst þá er ég sannfærð um að framkvæmdaáætlunin verður mikilvægt innlegg í þá baráttu sem er fram undan við að ná fram launajafnrétti kynjanna og þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hvað líður undirbúningi framkvæmdaáætlunar um launajafnrétti kynjanna sem samþykkt var á Alþingi í áætlun um jafnréttismál hinn 28. maí 2004 og hvernig hefur verið staðið að undirbúningnum? 2. Er unnið í samræmi við 22. gr. jafnréttislaga, um jákvæða mismunun, og 14. gr. sömu laga, um að hvers konar þóknanir og hlunnindagreiðslur reiknist til launa, eins og kveðið var á um í jafnréttisáætluninni? 3. Er áætlunin unnin í samráði við heildarsamtök starfsmanna ríkis og sveitarfélaga og hefur ráðherra hafið viðræður við aðila vinnumarkaðarins um að gerðar verði sambærilegar framkvæmdaáætlanir sem taki til almenna vinnumarkaðarins? 4. Hvenær er stefnt að því að áætlunin verði að fullu komin til framkvæmda?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spyr hvað líði undirbúningi framkvæmdaáætlunar um launajafnrétti kynjanna. Ber þá fyrst að nefna að gerð þessarar áætlunar er einn af 16 liðum í gildandi framkvæmdaáætlun um jafnréttismál sem félagsmálaráðuneytið ber ábyrgð á eða er samstarfsaðili um. Þar fyrir utan ber félagsmálaráðuneytinu að sjálfsögðu að vinna að þeim tólf verkefnum öðrum sem skilgreind eru á ábyrgðarsviði ríkisstjórnarinnar og allra ráðuneyta. Ég hef beitt mér fyrir mörgum verkefnum sem sérstaklega tengjast launajafnrétti kynjanna. Ég hef ritað öllum fyrirtækjum og stofnunum hér á landi sem hafa fleiri en 25 starfsmenn erindi þar sem ég hvet til þess að atvinnurekendur komi í veg fyrir kynbundinn launamun og nú hef ég sett saman hóp sem ætlað er að vinna að sérstakri gæðavottun jafnra launa fyrirtækja. Þá hef ég farið yfir þessi mál í ráðuneytinu hjá mér, eins og kom fram fyrr í dag, og ýtt úr vör jafnlaunaskoðunum í öllum stofnunum félagsmálaráðuneytisins. Vinnumálastofnun mun hefja það verkefni fyrir okkar hönd. Ég ritaði jafnframt þann 24. október síðastliðinn ráðherrum ríkisstjórnarinnar bréf þar sem ég hvatti til þess að þeir gerðu slíkt hið sama og hafa ráðuneytin þegar leitað til félagsmálaráðuneytis varðandi þá vinnu. Þá hafði ég frumkvæði að því, hæstv. forseti, að hrint var af stað norræna verkefninu um mælistikur á launajafnrétti þar sem markmiðið er að gera norrænar tölfræðiupplýsingar skýrari svo þær gefi gleggri mynd af orsökum kynbundins launamunar og verði samanburðarhæfar milli landa. Lok þess verkefnis eru áætluð árið 2006. Ég hef jafnframt ýtt úr vör vandaðri og góðri könnun um launamyndun og kynbundinn launamun sem er endurtekning á viðurkenndri könnun sem Félagsvísindastofnun vann árið 1995 og var einmitt eitt þeirra 16 verkefna sem getið er um í framkvæmdaáætluninni. Það er mikilvægt að endurtaka þá ítarlegu könnun þannig að við höfum vandaðan grunn til að vinna á og ég vænti þess að niðurstöður hennar liggi fyrir á næsta ári eins og í norræna verkefninu. Jafnframt vil ég nefna hér að í gildandi kjarasamningum við opinbera starfsmenn voru gerðar breytingar sem ætlað var að jafna launamun kynjanna. Fyrir liggur að nýtt launakerfi sem byggir á nýjum stofnanasamningum mun taka gildi 1. maí 2006 og verður að fullu komið til framkvæmda 1. maí 2007. Nú í nóvembermánuði er að hefjast vinna við útfærslu hins nýja launakerfis. Hæstv. forseti. Ég hef ákveðið með vísan til þeirrar vinnu sem nú er að hefjast við gerð útfærslu launakerfis hjá hinu opinbera og hinnar viðamiklu jafnlaunakönnunar sem tekur bæði til opinbers og almenns vinnumarkaðar að byggja gerð framkvæmdaáætlunar um launajafnrétti kynjanna á þeim niðurstöðum sem þar fást. Ég hef ítrekað sagt að mér finnst skorta á rannsóknir sem grundvöll opinberrar stefnumótunar í jafnréttismálum og þau vinnubrögð sem ég hyggst nú byggja á eru í fullu samræmi við þá skoðun. Hv. þingmaður spyr einnig hvort unnið sé í samræmi við 14. og 22. gr. jafnréttislaga. Ég get fullvissað hv. þingmann um að svo er þegar verið er að skoða launamuninn. Það eru heildarlaunin sem skipta máli, það sem fólk fær raunverulega í hendur. Á því leikur enginn vafi. Hvað varðar beitingu 22. gr. jafnréttislaga um jákvæða mismunun þá má segja að í nýgerðum kjarasamningum, fyrrtilvitnuðum á opinberum markaði, hafi henni verið beitt við ná fram leiðréttingum. Það er von mín og trú að þegar vörpun yfir í nýjan kjarasamning verði lokið muni þær konur sem teljast með lægri laun en karlar í sambærilegum störfum hafa fengið leiðréttingu launa sinna og þar af leiðandi meira úr þeim potti sem aðildarfélögin hafa úr að spila. Það er t.d. svo með Starfsmannafélag ríkisstofnana, SFR, að þar er tiltekið hlutfall merkt sérstaklega leiðréttingum og kynbundnum launamun. Það er ekki einungis jákvætt, hæstv. forseti. Það er sjálfsagt mál. Hvað varðar opinbera vinnumarkaðinn þá hefur verið fjallað um launamun kynjanna meðal ráðherra, ráðuneyta og stofnana í gildandi kjarasamningum eins og ég sagði hér fyrr. Heildarsamtök starfsmanna ríkis og sveitarfélaga koma að sjálfsögðu að þeim og munu einnig koma að útfærslu kjarasamninga og stofnanasamninga sem m.a. miða að því að útrýma kynbundnum launamun. Öll sú vinna mun vonandi skila okkur árangri og að sjálfsögðu verða veganesti við smíð framkvæmdaáætlunar sem ef vel gengur getur hafist af fullum krafti á næsta ári. Eins og áður hefur komið fram hefur ekki verið hafin formleg vinna að því en fyrirtæki og stofnanir hafa verið hvött til að setja sér jafnréttisáætlanir sem lúta að þeirra eigin fyrirtækjum, þ.e. þeirra sem hafa fleiri en 25 starfsmenn. Var það gert með sérstöku átaki á síðastliðnu ári þegar send voru út tæplega þúsund bréf til allra fyrirtækja og stofnana sem féllu undir þessa skilgreiningu eins og áður sagði. Jafnframt var á þessu ári sent annað bréf til sömu aðila og hvatt sérstaklega til aðgerða til að koma í veg fyrir kynbundinn launamun. Þá er sérstök gæðavottun launa nú í undirbúningi eins og áður sagði. Hv. þingmaður spyr hvenær stefnt sé að því að áætlunin verði að fullu komin til framkvæmda. Það er stefnt að því að framkvæmdaáætlunin komi til fullra framkvæmda á gildistíma framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum sem tekur til fjögurra ára og mun það skýrast á næsta ári hvernig hún verður útfærð eins og ég hef rakið í máli mínu, hæstv. forseti. Það liggur fyrir að framkvæmdaáætlunin er í fullu gildi og mun svo verða fram í maí 2008. Félagsmálaráðuneytið er að sinna þeim verkefnum sem því var falið í áætluninni enda þótt ógerningur sé að vinna að þeim öllum í einu eins og ég veit að hv. þingmenn skilja. Það var mitt mat, hæstv. forseti, að rétt væri að framkvæma verkefnin í réttri röð svo unnt væri að byggja þau hvert á öðru. Eins og fram kom í máli mínu hér að framan hef ég ákveðið að byggja gerð framkvæmdaáætlunarinnar um launajafnrétti á þeim niðurstöðum sem fást við útfærslu launakerfis hjá hinu opinbera og á viðamikilli launakönnun sem ég gerði grein fyrir í máli mínu.

Virðulegi forseti. Í þeirri framkvæmdaáætlun sem samþykkt var fyrir einu og hálfu ári var það raunverulega lykillinn að því hve breið samstaða náðist milli stjórnar og stjórnarandstöðu um þá áætlun að fallist var á af hálfu stjórnarliða að ráðist yrði í framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna. Ég vil þess vegna og sé ástæðu til að fagna svari ráðherrans. Ég heyri af orðum hans að hann er með undirbúninginn í góðum gír, ef hægt er að orða það svo, hvað varðar framkvæmdaáætlunina og farið verði á fullu í þetta á næsta ári og undirbúningur er í gangi. Hæstv. ráðherra nefnir að framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna verði að fullu komin til framkvæmda við lok framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum sem er þá á árinu 2008 ef ég skil það rétt. Það er fagnaðarefni að ráðist skuli svona skipulega í gerð framkvæmdaáætlunar um launajafnrétti kynjanna. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra fari líka í viðræður við aðila vinnumarkaðarins eins og nefnt var í þessari áætlun þannig að framkvæmdaáætlunin geti tekið bæði til opinberra starfsmanna og þá líka til almenna vinnumarkaðarins sem er nauðsynlegt líka. Ég held að þetta hafi einmitt vantað, þ.e. að skipulega sé ráðist í það verkefni að ná fram launajafnrétti kynjanna sem ég hef trú á að hægt sé að gera með umræddri framkvæmdaáætlun ef fullur hugur fylgir máli, sem ég ætla ekkert að efast um miðað við það sem ráðherrann segir. Því fagna ég þessu mjög en spyr ráðherrann í lokin hvort hann sé sammála því sem margir hafa verið að tala fyrir og hér í þessum sal líka, að rétt sé að afnema launaleyndina sem er mikilvægt atriði til að ná fram launajafnrétti kynjanna.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst segja að að sjálfsögðu verður haft ríkulegt samráð við aðila vinnumarkaðarins við undirbúning þeirrar áætlunar sem við erum að ræða, annað kemur ekki til greina. Það er hárrétt hjá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að lykillinn að breiðri samstöðu í þinginu við afgreiðslu framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum var einmitt það að samstaða náðist um þessa framkvæmdaáætlun, sérstaklega í launajafnréttinu sem var felld inn í hina. Ég vil, hæstv. forseti, eins og kom fram í fyrri ræðu minni undirbyggja þá vinnu eins vel og nokkur kostur er, enda deilum við hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir einlægum áhuga á því að kynin hafi sömu laun fyrir sömu vinnu og til þess er þessi leikur, hæstv. forseti. Mér finnst allt koma til greina í þeim efnum og ég tel að við eigum ekki að útiloka neitt í þeirri vinnu sem fram undan er. Þar er launaleyndin eitt þeirra atriða sem ég tel fulla ástæðu til að menn fari yfir með aðilum vinnumarkaðarins. Við verðum að beita þeim ráðum sem við trúum að muni duga til að útrýma þessum óþolandi launamun.

Virðulegi forseti. Eitt það mikilvægasta til að ná fram jafnrétti kynjanna er að stjórnarherrarnir séu vakandi í því máli og fylgi því vel eftir að lögum sem fjalla um jafnréttismál, jafnréttislögunum, sé fylgt eftir. Ég hef lagt fram fyrirspurn til ráðherra um jafnréttisfræðslu fyrir ráðherra og stjórnendur opinberra stofnana og spyr: Hvað hefur ráðherra gert til að hrinda í framkvæmd fræðslu um jafnréttismál fyrir stjórnendur og starfsmenn ráðuneyta og að koma á jafnréttisfræðslu fyrir pólitískt kjörna fulltrúa hjá framkvæmdarvaldinu? Þetta var einn liður í þeirri ágætu tillögu sem við höfum verið að fara í gegnum. Þar var tekið mjög ákveðið á fræðslu um jafnréttismál og að fræðsla jafnréttisáætlunar ætti að ná til allra stjórnenda í stjórnsýslunni og þá var sérstaklega tekið fram að jafnréttisfræðsla ætti að ná til allra ráðherra. Ég hef þess vegna hug á að heyra hvað hefur verið gert í því máli. Þessi leið var farin t.d. í Svíþjóð með góðum árangri, þar var skipulega tekið á jafnréttisfræðslu til allra, bæði stjórnenda og ráðherra og það skilaði alveg ágætisárangri. En það hefur auðvitað sýnt sig, þó ég ætli ekki að tiltaka neitt sérstakt dæmi um það þó ég geti það, að ekki veitir af hjá mörgum hæstv. ráðherrum að fá fræðslu í jafnréttismálum. Þess vegna er mikilvægt að heyra hér og nú hvað hæstv. ráðherra hafi gert í því máli, hvort það hafi verið rætt í ríkisstjórn og hvort það hafi ekki fengið góðar undirtektir að stjórnendur og pólitískt kjörnir fulltrúar hjá framkvæmdarvaldinu, þar með taldir ráðherrar, fái slíka jafnréttisfræðslu. Ég vil taka fram að í álitinu var líka rætt um að alþingismenn og stjórnendur þingsins ættu að fá slíka jafnréttisfræðslu og ég hef hreyft því máli í forsætisnefnd að hún taki það upp þannig að hægt sé að undirbúa hér líka slíka jafnréttisfræðslu. Þetta er auðvitað einn liðurinn af mörgum, að jafnréttisfræðsla nái upp allan stigann til stjórnenda og æðstu pólitísku fulltrúa til að við náum árangri í þessu efni. Þess vegna er fyrirspurnin lögð fram, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Í gildandi framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum er fræðsla um jafnréttismál fyrir stjórnendur og starfsmenn ráðuneyta eitt af þeim sjö verkefnum sem eru á borðum allra ráðherra í ríkisstjórninni undir liðnum Verkefni allra ráðuneyta. Að auki er sérstakur liður í framkvæmdaáætluninni undir yfirskriftinni Fræðsla um jafnréttismál á ábyrgðasviði ríkisstjórnarinnar. Nátengt fræðslu um jafnréttismál er jafnframt verkefnið Útgáfa jafnréttisgátlista til notkunar við stefnumótunarvinnu, en gátlisti er nytsamlegt tæki fyrir Alþingi, ráðuneyti, sveitarstjórnir og aðila á þeirra vegum til að tryggja að jafnréttissjónarmiða verði gætt við stefnumótunarvinnu. Að mínu mati er þetta grundvallaratriði þegar við ræðum fræðslu. Gátlisti til notkunar við stefnumótunarvinnu er á ábyrgð forsætisráðuneytis og Jafnréttisstofu og ég bind vonir við að slíkt tæki geti haft áhrif á stefnumótun hér á landi í framtíðinni. Allir ráðherrar, hæstv. forseti, bera ábyrgð á henni og þá einnig gagnvart undirstofnunum sínum. Ég vil nota þetta tækifæri til að segja frá því sem gert hefur verið í ráðherratíð minni við að fræða og upplýsa stjórnendur og starfsmenn ráðuneyta og stofnana og hvað áformað er að gera í náinni framtíð. Ég hef sett jafnréttismál í forgang á þeim fundum sem eru reglulega skipulagðir á vegum ráðuneytis míns svo sem árlegum fundum með forstöðumönnum. Þannig ákvað ég að helga forstöðumannafundinn árið 2004 eingöngu jafnréttismálum. Þar gerði framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu og sérfræðingar stofunnar grein fyrir vinnu að jafnréttismálum og gerð jafnréttisáætlana. Á árlegum fundi með forstöðumönnum fyrir skömmu var hins vegar lögð áhersla á launajafnrétti kynjanna og fræðslu um mögulegar aðferðir við að vinna á kynbundnum launamun. Þá hefur jafnréttisráð gengist fyrir ítarlegri fræðslu um gerð jafnréttisáætlana sem ég kom að og verð að segja að var sérstaklega fróðlegt og ánægjulegt og vel sótt. Ég hef vissulega velt fyrir mér hvernig nálgast megi samráðherra mína og stjórnmálamenn almennt þegar jafnréttismálin eru annars vegar. Meðal annars hefur verið litið til fordæmis í Svíþjóð og hv. þingmaður minntist á, þar sem sænska ríkisstjórnin fræddist saman um jafnréttismál og eftir því var tekið víða um heim og ég finn það reyndar á kollegum mínum þar í landi að hafði veruleg áhrif. Ákveðnar áhugaverðar hugmyndir eru á mínu borði varðandi þetta sérstaklega sem ekki er tímabært að greina frá hér og nú, hæstv. forseti, en vonandi innan skamms. Sjálfur sat ég námskeið sem haldið var um samþættingu jafnréttissjónarmiða og boðið var til æðstu stjórnendum í Stjórnarráðinu. Það námskeið var haldið að frumkvæði félagsmálaráðuneytisins og sérstaklega óskað eftir því að ráðuneytisstjórar og skrifstofustjórar sæktu það. Það var hins vegar að mínu mati alls ekki nógu vel sótt og við höfum velt fyrir okkur hvort við eigum að gera aðra tilraun í þeim efnum. En áfram með einstök verkefni sem hafa verið á mínu borði. Ég hef ásamt framkvæmdastjóra Jafnréttisstofu ritað bréf til forsvarsmanna allra stjórnmálaflokka þar sem við hvetjum til þess að hlutur kvenna í sveitarstjórnum verði aukinn í sveitarstjórnum næsta vor. Jafnframt vekjum við athygli á því að ráðuneytið og Jafnréttisstofa vinna nú að gerð svokallaðrar jafnréttisvogar þar sem safnað verður upplýsingum um stöðu kynja í hverju sveitarfélagi landsins. Vogin verður m.a. nýtt til þess að hvetja konur til þátttöku í sveitarstjórnarmálum og vekja umræðu um þessi mál meðal stjórnmálaflokkanna. Þá verður innan skamms hafist handa við fræðslu og verkefni til að hvetja konur til þátttöku í alþingiskosningunum vorið 2007. Meðal annars hefur verið rædd sú hugmynd að kalla saman starfshóp þar sem fulltrúar þeirra stjórnmálaflokka sem nú eiga fulltrúa á Alþingi eigi sæti og ræði um árangursríkar aðgerðir. Margt fleira mætti nefna, hæstv. forseti, svo sem samþættingarverkefni til að kanna hvort þjónusta stofnana sem starfa á málefnasviði félagsmálaráðuneytisins nýtist körlum og konum jafn vel og sé ekki kynbundin. Við höfum valið Vinnumálastofnun til að hefja þessa vinnu og ef vel tekst til munum við útvíkka þetta verkefni til annarra stofnana okkar. Að lokum vil ég nefna að margir aðilar koma að fræðslu á vegum eða í samvinnu við félagsmálaráðuneytið. Þar nefni ég Jafnréttisstofu, jafnréttisráð og núna síðast rannsóknarsetur í vinnurétti og jafnréttismálum við Viðskiptaháskólann á Bifröst. Þessir aðilar miðla m.a. þekkingu til annarra ráðuneyta og eftir atvikum pólitískt kjörinna fulltrúa og það er vel. Þá vil ég nefna sérstaklega mikilvægi jafnréttisfulltrúa sveitarfélaganna sem að mínu mati hafa svo sannarlega sannað gildi sitt á undanförnum árum og átt góða samvinnu við Jafnréttisstofu. Ég gæti haldið áfram um stund við að greina frá ýmsum áhugaverðum verkefnum sem við erum að ræða, hæstv. forseti, en læt þetta nægja að sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að koma með þessa góðu fyrirspurn hingað inn um jafnréttisfræðslu fyrir ráðherra og stjórnendur opinberra stofnana. Ég tel satt best að segja að ekki veiti af slíkri fræðslu í mörgum tilvikum vegna þess að nú er ekki nema ár síðan t.d. fjármálaráðherra skipaði nefnd sem var einungis skipuð körlum. Á þessu ári hafa orðið á vegi manns starfshópar og vinnuhópar á vegum ráðuneytanna og opinberra stofnana sem eru einungis skipaðir körlum. Þetta er auðvitað eitthvað sem við verðum að taka á og hið opinbera, ráðuneytin og opinberar stofnanir, verður að ganga á undan í þessum efnum og það þýðir ekki bara að samþykkja jafnréttisáætlanir sem hafa fín og fögur markmið ef þeim er ekki fylgt eftir. Eftirfylgni þeirra hefur verið ábótavant hjá hinu opinbera og í ráðuneytunum. Þess vegna tel ég að slík fræðsla sem hér er nefnd af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sé algert grundvallaratriði.

Frú forseti. Það gleður mig að heyra að hæstv. ráðherra jafnréttismála hefur velt fyrir sér hvernig hann getur nálgast samráðherra sína með jafnréttismálin því tilefnin eru ærin. Ég vil minna á niðurstöðu sem kom úr fyrirspurn minni eða utandagskrárumræðu held ég nú að það hafi verið við hæstv. landbúnaðarráðherra á síðasta þingi en þar kom einmitt í ljós að hann stendur sig allra ráðherra verst varðandi jafnréttismál. Það er líka öllum í fersku minni hvernig gengið var fram hjá hæfri konu við skipan í ráðherraembætti þegar síðasta ríkisstjórn var sett á fót.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt sem hér hefur komið fram, að það er brýnt að ráðherrar fari á jafnréttisnámskeið. Maður heyrir allt of oft að menn telja sig hafa skilning á jafnréttismálum en svo þegar til kastanna kemur vantar ýmislegt þar upp á. Maður heyrir stundum að menn fara að tala um dætur sínar, að menn séu svo góðir við dætur sínar og þá sé allt í lagi. Maður er svolítið hissa á þeirri orðræðu. Ég heyri að hæstv. félagsmálaráðherra hefur í hyggju að halda námskeið fyrir ráðherrana og það er mjög jákvætt. Varðandi það að efla hlut kvenna í sveitarstjórnum þá er mjög fínt að senda bréf en það þarf svo miklu meira, mikinn sýnileika til að hvetja konur. Ég vona að Jafnréttisstofa hafi svigrúm til að gefa gott trukk í þá baráttu, að efla hlut kvenna í sveitarstjórnum. Þær eru 30%. Það er hneyksli, hvað þetta er lágt. Það er algert hneyksli. Okkur fækkaði í þinginu í síðustu kosningum, niður í 30% á Alþingi. Það er líka hneyksli. Það þarf miklu meira átak.

Frú forseti. Ég tel að það yrði stórkostlegt afrek hjá hæstv. félagsmálaráðherra ef honum tækist að draga karlkyns kollega sína á námskeið til að kenna þeim hvernig iðka eigi jafnrétti í framkvæmd. Ég er viss um það að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir kann að vera honum laundrjúg í þeirri viðleitni. Ég tek undir með stallsystur minni, hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur, að sérstaklega væri eftirsóknarvert ef tækist að koma hæstv. landbúnaðarráðherra á slíkt námskeið. Hins vegar er ég stöðugt á einu slíku námskeiði. Það að vera í Samfylkingunni og í þingflokki Samfylkingarinnar, þar sem jafnrétti sést í reynd, er sennilega heilladrýgst öllum þeim sem með einhverjum hætti búa yfir leyndum fordómum. Þess vegna vil ég segja að kannski ætti hæstv. félagsmálaráðherra að íhuga að koma þessum ráðherrum, sérstaklega hæstv. landbúnaðarráðherra, í starfskynningu hjá þingflokki Samfylkingarinnar.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir svörin og það yfirlit sem hann gaf yfir þau verk sem hann vinnur að varðandi fræðsluþáttinn í jafnréttismálunum. Ég gat ekki annað heyrt á hæstv. ráðherra en hann hefði fullan hug á að koma kollegum sínum í ríkisstjórninni á jafnréttisnámskeið og hefði hugleitt hvernig hann ætti að fara að því. Ég býst við að það verði þrautin þyngri hjá hæstv. ráðherra að draga ráðherrana í jafnréttisfræðslu, jafnnauðsynlegt og það er. Hæstv. ráðherra vitnaði með réttu til Svíþjóðar þar sem allir ráðherrar fóru á jafnréttisnámskeið sem vakti athygli víða um heim. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að drífa í því. Að vísu áttaði maður sig ekki alveg á hvert ráðherrann var að fara. Ég skil ekki af hverju einhver leynd þarf að hvíla yfir þeim leiðum sem hann ætlar að fara í þessu efni. Hæstv. ráðherra sagði að hann hefði áhugaverðar hugmyndir á sínu borði, ef ég skildi hann rétt, um hvernig hann ætti að draga ráðherrana í jafnréttisfræðslu en það væri ekki tímabært að greina frá því. Það getur varla hvílt svo mikil leynd yfir því að hæstv. ráðherra geti ekki deilt því með okkur, þeim fáu sem hér sitjum, hvaða leiðir hann ætlar að fara í því efni. Það væri áhugavert ef ráðherrann upplýsti um hvort hann er búinn að boða ráðherrana, senda þeim sérstakt boðskort eða boða þá sérstaklega á karlaráðstefnuna. Það verður fróðlegt að fylgjast með því hve margir ráðherrar mæta þar en þetta er mjög brýnt mál að taka á. Ég heyri að ráðherrann hefur fullan hug á þessu og veltir því fyrir sér kvölds og morgna hvernig hann geti dregið ráðherrana í jafnréttisfræðslu. En ég bið ráðherrann lengstra orða að gefa okkur frekari upplýsingar um hvaða leynivopn hann er með í sínum fórum til að koma ráðherrunum á jafnréttisnámskeið. Og ég skal verða fyrst til að óska hæstv. ráðherra til hamingju þegar honum tekst það.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að upplýsa nákvæmlega það sem ég gaf í skyn áðan, þ.e. með hvaða hætti ég ætlaði mér að ná til samráðherra minna um fræðslu í jafnréttismálum. Það kemur í ljós. Hins vegar, af því að minn góði vinur landbúnaðarráðherra Guðni Ágústsson er gjarnan nefndur til sögunnar við þessa umræðu, þá væri sennilega besta leiðin til að lokka hann á slíkt námskeið að bera fram vel kryddað lambaket til að hafa í hádeginu. En um þann ágæta mann, hæstv. landbúnaðarráðherra, ég vil líka bera blak af honum, hæstv. forseti, hefur verið haldið fram í umræðunni að hann hafi staðið sig manna verst í þessum málum, sem ég vísa á bug. Landbúnaðarráðuneytið hefur unnið og samþykkt sérstaka jafnréttisáætlun fyrir ráðuneytið þannig að þeim málum hefur verið kippt í liðinn. Ég mun að sjálfsögðu hvetja, ekki bara ráðherra heldur alla karla, þingmenn og aðra og ekki síst hv. þm. Össur Skarphéðinsson til að koma á karlaráðstefnuna sem haldin verður á fullveldisdaginn 1. desember næstkomandi. Ég er viss um að þar verður safn góðra karla sem láta sig jafnréttismálin varða og eru ákveðnir í því að þoka þeim í rétta átt með fulltingi góðra kvenna.

Frú forseti. Fyrir landsfund sjálfstæðismanna, sem haldinn var í október síðastliðnum, sá ég frétt um að fyrir fundinum lægi ályktun um barnabætur þess efnis að þær yrðu ótekjutengdar. Ég hef hug á að heyra afstöðu nýs fjármálaráðherra til þeirra hugmynda sjálfstæðismanna, ekki síst í ljósi þess að barnabæturnar hafa verið skertar verulega í tíð núverandi ríkisstjórnar. Það er mikilvægt að allir séu meðvitaðir um að þótt barnabæturnar verði hækkaðar um 2,4 milljarða kr. á næstu tveimur árum þá hafa barnabæturnar samt lækkað verulega í raungildi frá því að núverandi stjórnarflokkar tóku við taumunum fyrir tíu árum. Allt og sumt sem ríkisstjórnin ætlar að gera á árunum 2006 og 2007 er að skila einhverjum hluta af því sem barnafjölskyldur hafa í besta falli verið hlunnfarnar um á undanförnum árum. Ef við lítum t.d. á tekjutengingu barnabóta þá var hún um 44% á árinu 1995, þ.e. þegar stjórnarflokkarnir taka við, en er orðin 81% á árinu 2004. Hlutur tekjutengdra barnabóta af heildargreiðslu, sem allir foreldrar barna fá óháð tekjum, var 56% á árinu 1995 en var komin niður í 19% á síðasta ári. Staðreyndin er sú að barnabætur hafa hreinlega breyst í láglaunabætur. Það er ekki lengur hægt að kalla þetta barnabætur heldur eru þetta láglaunabætur, sem endurspeglast t.d. í því að þegar ég var að skoða þetta á árinu 2003 fengu alls 11,3% einstæðra foreldra ótekjutengdar barnabætur en aðeins 3% hjóna. Áður en þessi ríkisstjórn tók við voru greiddar ótekjutengdar barnabætur til allra barna að 16 ára aldri en nú eru þær einungis greiddar til barna að 7 ára aldri. Miðað við forsögu stjórnarflokkanna í barnabótum velti ég fyrir mér hvort orðið hefði einhver stefnubreyting hjá sjálfstæðismönnum miðað við ályktunina sem lögð var fyrir landsfundinn, um að barnabætur verði ótekjutengdar. Það hefur ekkert heyrst opinberlega af því hvaða umfjöllun eða niðurstaða varð um þá ályktun. En þar sem nú er nýr fjármálaráðherra í stólnum hafði ég hug á að heyra hug hans til þessa máls og hvort hann teldi ekki eðlilegt að beita sér í átt að því sem einhverjir landsfundarfulltrúa, ég veit ekki hve margir, lögðu til að því er þessa ályktun varðar. Ég spyr því ráðherrann: 1. Hver er afstaða ráðherra til þess að greiðslur barnabóta verði ótekjutengdar og hver yrði kostnaðurinn fyrir ríkissjóð? 2. Hve mörg lönd innan OECD greiða ótekjutengdar barnabætur og hve mörg tekjutengdar? 3. Hver er afstaða ráðherra til þess að greiða barnabætur til 18 ára aldurs og hvaða útgjöld hefði það í för með sér fyrir ríkissjóð?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Fyrsta spurningin er: „Hver er afstaða ráðherra til þess að greiðslur barnabóta verði ótekjutengdar og hver yrði kostnaðurinn fyrir ríkissjóð?“ Einn af áhersluþáttunum í stefnu núverandi ríkisstjórnar er, eins og sjá má í stefnuyfirlýsingu hennar, að auka beinan stuðning við barnafjölskyldur. Það skref hefur þegar verið tekið með umfangsmiklum breytingum á ákvæðum barnabóta í tekjuskattslögum sem samþykktar voru í lok síðasta árs og koma til framkvæmda í tveimur áföngum, þ.e. á árunum 2006 og 2007. Breytingarnar, sem fyrst og fremst miða að því að draga verulega úr tekjutengingu barnabóta, munu kosta ríkissjóð 2,4 milljarða kr. árlega þegar þær eru að fullu komnar til framkvæmda. Sú fjárhæð kemur til viðbótar 5,1 milljarði kr. sem áætlað er að verði greiddar barnabætur á árinu 2005, þ.e. samtals 7,5 milljarðar kr. á árinu 2007. Þetta svarar til 47% hækkunar á greiðslu barnabóta á næstu tveimur árum. Sem fyrr segir fela umræddar breytingar á barnabótakerfinu í sér að verulega er dregið úr tekjutengingum þeirra. Breytingunum má skipta í tvennt: Í fyrsta lagi er hlutur ótekjutengdra barnabóta sem greiddur er með börnum yngri en sjö ára aukinn með 50% hækkun bótafjárhæða. Þannig fara bætur með hverju barni úr liðlega 37 þús. kr. á ári 2005 í 48 þús. kr. 2006 og síðan í 56 þús. kr. árið 2007. Heildarfjárhæð ótekjutengdra barnabóta fer því úr 1,1 milljarði kr. í tæpan 1,7 milljarða. Í öðru lagi eru fjárhæðir tekjutengdu barnabótanna hækkaðar um 10% frá ársgrunni 2006. Í þriðja lagi munu viðmiðunarmörk tekna vegna tekjutengdra barnabóta hækka um 50% á næstu tveimur árum eða um 25% hvort ár. Í fjórða lagi er skerðingarhlutfall tekna við ákvörðun barnabóta lækkað um 1% eða úr 3% í 2% með einu barni, úr 7% í 6% með tveimur börnum og úr 9% í 8% með þremur börnum eða fleiri. Þessar breytingar munu hafa í för með sér verulegar kjarabætur fyrir barnmargar fjölskyldur með lágar tekjur. Þannig munu barnabætur hjóna með þrjú börn, tvö yngri en sjö ára, með 250 þús. kr. í mánaðarlaun, hækka úr 368 þús. kr. á ári í 512 þús. kr. á ári eða um 40% þegar breytingarnar eru að fullu komnar til framkvæmda á árinu 2007. Þessar breytingar á barnabótum fela í sér 12 þús. kr. hækkun á mánaðarlegum ráðstöfunartekjum umræddrar fjölskyldu. Ef ríkisstjórnin hefði valið þá leið sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spyr um, þ.e. að afnema tekjutengingu barnabóta að óbreyttum þeim fjárhæðum og viðmiðunarmörkum sem gilda fyrir árið 2005, hefði kostnaður ríkissjóðs meira en tvöfaldast, farið úr rúmlega 5 milljörðum kr. í tæplega 12 milljarða kr., þ.e. aukist um tæpa 7 milljarða kr. Ráðstöfunartekjur ofangreindrar fjölskyldu hefðu þrátt fyrir þá miklu útgjaldaukningu hækkað minna við þá breytingu, þ.e. um 11 þús. kr. á mánuði, samanborið við þær breytingar sem þegar hafa verið samþykktar. Við þá breytingu, þ.e. brottfall tekjutengingar hefðu ráðstöfunartekjur jafnstórrar fjölskyldu með 1,5 millj. kr. á mánuði, þ.e. sexfalt hærri tekjur, hins vegar hækkað um 42 þús. kr. á mánuði eða hálfa milljón á ári. Þetta dæmi sýnir glöggt hvers vegna sú leið sem ríkisstjórnin ákvað að fara varðandi breytingar á barnabótakerfinu varð fyrir valinu en ekki sú sem þingmaðurinn spyr um. Hv. þingmaður spyr síðan hver staðan sé í OECD-löndum. Innbyrðis samanburður á barnabótakerfum einstakra aðildarríkja OECD er ýmsum annmörkum háður, ekki síst vegna þess hversu misjafnlega þau eru uppbyggð. Flest aðildarríkjanna meðhöndla barnabætur sem félagslegar bætur án nokkurrar tekjutengingar og án nokkurs samspils við skattkerfið. Hins vegar eru einhver dæmi þess að veittur sé sérstakur skattafsláttur vegna barna, þ.e. frádráttur frá skattstofni án þess að hann komi til beinnar útborgunar. Að minnsta kosti þrjú ríki, auk Íslands, eru með blandað kerfi, þ.e. bæði tekjutengdar og ótekjutengdar bætur. Það eru Ítalía, Lúxemborg og Tékkland. Tvö ríki, Kanada og Nýja-Sjáland, hafa eingöngu tekjutengdar bætur meðan þrjú ríki, þ.e. Grikkland, Kórea og Mexíkó, greiða engar barnabætur. Þá var spurt um afstöðu ráðherra til þess að greiða barnabætur til 18 ára aldurs og hvaða útgjöld það hefði í för með sér fyrir ríkissjóð. Ýmis vandamál væru samfara því að færa barnabótaaldurinn upp í 18 ár. Gildandi skattkerfi byggir alltaf aldursviðmiðun við 16 ár og tengir þannig saman fjölskyldur. Eftir að þeim aldri er náð verður barnið hins vegar sjálfstæður skattþegn með öllum þeim kostum og göllum sem því fylgja. Þannig fær 16–18 ára barn sjálfstæðan rétt til persónuafsláttar sem gjarnan er nýttur, a.m.k. að hluta. 15 ára barn hefur hins vegar ekki þennan rétt og afli það tekna ber því að greiða 4% tekjuskatt fari tekjurnar yfir tæpar 100 kr. á ári. Á hinn bóginn njóta foreldrar þessa barns barnabóta ef tekjur þeirra eru undir viðmiðunum barnabóta, sem eru undir 125 þús. kr. á mánuði. Breytingin sem hv. þm. spyr um mundi því kosta verulega uppstokkun á gildandi skattkerfi. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu eru börn á aldrinum frá 16 upp í 18 ára tæplega 9 þúsund talsins. Engin leið er að áætla kostnað við upptöku barnabóta fyrir 16 og 17 ára, sé miðað við gildandi kerfi, þar sem engar upplýsingar liggja fyrir í gagnabönkum skattkerfisins um foreldra viðkomandi einstaklinga þar sem þeir eru taldir sjálfstæðir skattþegnar.

Frú forseti. Ég veit ekki hvort það er guðsþakkarvert að ríkisstjórnin ætli að skila til baka 2,5 milljörðum kr. af þeim 9,5 milljörðum kr. sem hún hefur kroppað af barnafólki síðan þessi ríkisstjórn hóf störf. Hafi hins vegar einhver efast um af hverju hæstv. ráðherra var lyft til þeirrar fremdar að fara með fjármál þjóðarinnar þá skildu menn það af þessari ræðu. Honum tókst að reikna út að með því að hækka barnabætur um 2,4 milljarða kr. mundu ráðstöfunartekjur barnafólks, eins og hann sagði það, aukast nánast jafnmikið og ef þær yrðu hækkaðar um 10 milljarða kr., þ.e. ef önnur leiðin yrði farin. Niðurstaðan í máli ráðherrans er þessi: Hann gefur ekki neitt fyrir yfirlýsingu landsfundar Sjálfstæðisflokksins. Hann hefur fordæmin fyrir sér. Ég minnist þess að forvígismaður breska Íhaldsflokksins sagði einu sinni að það væri álíka gáfulegt að taka mark á hundinum sínum og flokkssamþykktum landsfunda íhaldsmanna í Bretlandi. Mér þótti það heldur hrokafullt en mér sýnist hæstv. ráðherra renna í sama farið hér heima.

Hæstv. forseti. Mig langaði að leiðrétta það sem kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Það var ekki ályktað á landsfundi að barnabætur skyldu vera ótekjutengdar. Það var ákveðin umræða sem fór þar fram en landsfundur samþykkti ekki ályktun svohljóðandi.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst af svörum ráðherra að það verður engin stefnubreyting að því er varðar meðferðina á barnabótum þó að nýr fjármálaráðherra sé kominn í stólinn og það er alveg ljóst að hæstv. ráðherra ætlar að gefa þeirri tillögu sem var lögð fyrir þingið, þó að hún væri ekki samþykkt, langt nef og og finnur henni allt til foráttu. Ég skil ekki reikningskúnstir ráðherrans þegar hann segir að með því að bæta 7 milljörðum inn í barnabótakerfið þá muni það draga úr ráðstöfunartekjum. Hann er væntanlega að tala um þá örfáu sem fá ótekjutengdar barnabætur en það voru, eins og ég nefndi áðan, 3% hjóna þegar þetta var skoðað á árinu 2003 vegna þess að þetta eru auðvitað ekkert annað en láglaunabætur. Þegar ég skoðaði þetta síðast, þar sem mér fannst ráðherrann fara út og suður þegar hann gerði þinginu grein fyrir því hve mörg lönd innan OECD væru með ótekjutengdar barnabætur, voru örfá lönd, og Ísland þar á meðal, með tekjutengdar barnabætur en mjög mörg lönd voru með þær ótekjutengdar og er þá horft til þess að um sé að ræða rétt barnsins sem ekki eigi að skerða. Ráðherrann var líka með útúrsnúning þegar ég nefndi hér ákveðinn aldur og hann segir að það þýði uppstokkun á barnabótakerfinu ef farið verði að greiða barnabætur til 18 ára aldurs. Ef það flækir svona skattkerfið hvað þá með það að greiða ótekjutengdar barnabætur til 16 ára aldurs eins og var 1995 áður en stjórnarflokkarnir tóku við taumunum? Ég bið ráðherrann að svara því. Nú eru bæturnar einungis greiddar til 7 ára aldurs og það er auðvitað skömm að því hvernig þessir flokkar hafa farið með barnabæturnar og dregið úr þeim að raungildi ef miðað er við 1995. Hvernig sem málið er skoðað þá er ekki hægt að horfa á hlutina í öðru ljósi.

Frú forseti. Ég hafna því algjörlega að ég hafi verið með einhverja útúrsnúninga, það er fjarri mér. Hins vegar er ég svolítið undrandi á því að hv. þingmaður hafi vænst stefnubreytingar þótt það kæmi nýr fjármálaráðherra. Hér situr sama ríkisstjórnin og hún vinnur eftir sama stjórnarsáttmála og í þeim sáttmála eru mjög skýrar yfirlýsingar um það hvað ríkisstjórnin hyggst gera í þessum efnum. Hún hyggst draga úr tekjutengingunni og auka þá fjármuni sem fara til barnabóta. Það má segja að hvað barnabætur varðar í heild sinni, ef við miðum við verðlag ársins 2003 og þá miðað við þær tölur sem við erum að vinna með fyrir næsta ár - sem eru auðvitað ekki alveg nákvæmlega sambærilegar en í meginatriðum - erum við að tala um sams konar upphæðir sem eru þá u.þ.b. 6 milljarðar kr. Mig minnir að hv. þingmaður hafi setið í þeirri ríkisstjórn sem sat á árunum 1991–1995, hún hafi alla vega verið í ríkisstjórninni árið 1993 þegar barnabætur voru innan við 6 milljarðar miðað við verðlag ársins 2003.  Hvað það varðar að fara eftir samþykktum landsfundarins þá held ég að ég sé frekar þekktur að því að fara eftir þeim heldur en hitt og hvað varðar ummæli íhaldsmanns í Bretlandi þá er hv. þingmaður greinilega betur uppfræddur um það hvernig þeir vinna heldur en ég.