Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og grg. frv. ber með sér, er frv. þetta flutt að ósk sjútvmrh., og er í þeirri grg., sem frv. fylgdi frá honum, gerð grein fyrir því, hvernig á málinu stendur. En þetta sem sagt stafar í stuttu máli af því, að það hefur komið á daginn, að það þarf að auka mjög mikið síldarmatið og eftirlitið með frágangi síldar eftir reynslu þeirri, sem fékkst á s.l. sumri. Hér er gert ráð fyrir, að kostnaður verði, eins og reynslan hefur sýnt, meiri en sem svarar því gjaldi, sem innheimt hefur verið sem ákveðið gjald á tunnu vegna þessa aukaeftirlits. En það er gert ráð fyrir í frv., að það verði einmitt látið greiðast þannig, þessi viðbótarkostnaður, að söltunarstöðvarnar greiði tímakaup fyrir þá vinnu, sem fer fram á þeirra stöðvum. Þannig verður það í raun og veru á þann hátt, sem n. var raunar sammála um að væri það heppilegasta, að þeir menn, sem hefðu sína síld í verstu ástandi, yrðu að borga kostnaðinn, svo sem vera ber. Einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja brtt., en ég veit ekki, hvort það verður, a.m.k. mér er ókunnugt um, að nokkrar brtt. séu, og n. var yfirleitt sammála um frv. og sér ekki ástæðu til þess að leggja til, að því verði vísað til n. á nýjan leik.

Forseti (HÁ): Það lítur út fyrir, að frsm. n. sé ekki viðstaddur. Það hefur ekki legið nein ósk fyrir um að taka málið út af dagskrá. Þess má geta, að fjórir nm., sem skrifa undir nál., leggja allir til, að frv. verði samþ. óbreytt, en einn nm. hefur ekki verið viðstaddur á fundi, þegar málið var afgreitt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir og flutt er af okkur, mér og hv. þm. Borgf., er, eins og hv. þdm. sjá, mjög einfalt og stutt, og grg. segir að fullu til um það, hver nauðsyn er á, að það nái nú fram að ganga. Það miðar að því að hækka úr einni millj. kr. framlag ríkissjóðs til kirkjubyggingasjóðsins. Nú sem stendur er í lögum um kirkjubyggingasjóð, í 2. gr. laganna, að fram skuli leggja 500 þús. kr. næstu tíu ár, og leggjum við til, að þessi breyting verði á gerð, að það hækki upp í eina millj. króna. Um þörfina þarf ég í raun og veru ekki að ræða. Í 3. gr. laganna eru ákvæði um það, við hvað lánveitingar úr sjóðnum skuli miðast, og segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Lánsupphæðin miðast við stærð kirkju og má nema allt að kr. 200.00 á hvern teningsmetra, þó aldrei meiru en kr. 1000.00 á hvern fermetra gólfflatar. Byggingarlánin endurgreiðast með jöfnum árlegum afborgunum á 50 árum. - Til endurbóta eldri kirkna má eigi veita hærri lán en sem svarar 2/5 kostnaðar skv. reikningum, sem biskup úrskurðar.“ Það eru ekki lítil fyrirheit í raun og veru, sem hv. Alþ. gefur um hjálp eða aðstoð við að byggja og endurreisa kirkjurnar, enda hefur því verið það fullljóst. En þess hefur ekki verið gætt á sama hátt í 2. gr. að tryggja fé til, að það væri fyrir hendi til að uppfylla þessi loforð, sem gefin eru, og mun það vera algert einsdæmi í raun og veru um fjárveitingar eftir sérstökum lögum. Þegar við fyrstu lánveitingu úr sjóðnum kom í ljós, að enginn kostur var á að uppfylla þessi fyrirmæli. Og þó að tekið væri á s.l. ári 500 þús. kr. lán til sjóðsins úr prestakallasjóði með ábyrgð ríkissjóðs, stendur nú hagur hans þannig, eins og í grg. segir og hv. þingmenn hafa sjálfsagt kynnt sér, að rúmar 1200 þús. kr. eina millj. og 200 þús. kr. - þarf nú til þess, að unnt verði að greiða fyrir með þær kirkjubyggingar, sem kröfu eiga til skv. 3. gr. frá sjóðnum, er Alþ. sjálft hefur sett. Á fjárlögum eru hins vegar aðeins veittar 500 þús. kr., og af þeirri upphæð fara 232666 kr. til vaxtagreiðslna og afborgana, þannig að aðeins tæpar 270 þús. kr. verða til að veita lán upp í umsóknir, sem menn hafa í raun og veru kröfu til eftir 3. gr. laganna, 1 millj. og 200 þús. kr., þ.e.a.s. sjóðinn vantar hvorki meira né minna en 900 þús. kr. eða svo að segja allt, sem farið er fram á, á þessu ári til að geta staðið við það, sem hann á heimtingu á samkv. lögum. Það þarf engum að koma það á óvart, sem að þessari löggjöf stóðu í upphafi, að þannig er komið með fjárþörfina í þessu skyni. Undanfarið hefur ríkið verið algerlega skeytingarlaust um byggingu og viðhald kirkna, þó að sjálf stjórnarskráin kveði svo á, að ríkið skuli styðja og vernda þjóðkirkju landsins. Það er þó sú eina. stofnun, sem ákveðið er í stjórnarskrá að ríkið sjálft skuli styðja og styrkja. Styrkurinn er nú á þennan veg. Það hefur því að mestu hingað til lent á söfnuðunum sjálfum að sjá um byggingu og viðhald kirkna sinna og eðlilega með þeim afleiðingum víða, þar sem fámennustu söfnuðirnir eiga í hlut, að fjöldamörg guðshús þjóðarinnar eru henni, svo að vægast sé tekið til orða, lítt til sóma. Út yfir tekur þó, að þær tiltölulega fáu kirkjur, sem ríkið á sjálft enn þá og á að sjá um viðhald á og endurbyggingu á, eru aumastar allra og margar þeirra alls ekki messuhæfar. Margir söfnuðir hafa sýnt frábæra fórnfýsi við að endurbyggja og bæta kirkjur sínar. Mér er kunnugt um, að mörg heimili hafa lagt þar tillög, svo að þúsundum króna skiptir, og greiða síðan um og yfir 100 kr. árlega í kirkjugjald á hvern gjaldþegn sinn á heimili. Mér er kunnugt um gamalt fólk, sem hefur engar aðrar tekjur en ellilaun sín, sem gefið hefur hundruð króna til þess að reyna að bæta úr viðhaldi á kirkjum sínum. Mætti svo lengi telja. En það sýnir ljósar en allt annað, að fólkið, þjóðin sjálf ber hlýjan hug til kirkna sinna og vill miklu fórna, til þess að þær geti verið í sómasamlegu ásigkomulagi, en getan er vitanlega mismunandi og ekki sízt hjá mjög fámennum söfnuðum, eins og gefur að skilja. Til að byggja skóla og íþróttahús ver ríkið nú, að mig minnir, um 14 millj. kr. á ári eða eitthvað nálægt því. Til að byggja samkomuhús og félagsheimili ver það mörgum milljónum kr. á hverju ári. Til að byggja upp og reka leikhús og leikstarfsemi er veitt fé, svo að milljónum skiptir. Eitt orlofsheimili, aðeins eitt, er á þessum fjárl. tekið upp með einnar millj. kr. framlagi til að byggja það upp af ríkinu, þ.e.a.s. helmingi meira en til allra þeirra hundraða kirkna, sem með þjóðinni eru og hún þarf að sjá um. Ég er ekkert að mæla gegn þessu. Það er ekki nema eðlilegt, að það kalli eftir þörfum víða. En menn verða vissulega að líta þá til þeirrar stofnunar, sem sjálf stjórnarskráin ákveður að skuli styrkt af ríkinu, en er gert með þessu móti, eins og hér er sagt. Og þó hefur ríkið tekið allar eignir kirkjunnar undir sína vörzlu og slegið eign sinni á þær, stórkostlegar fjárupphæðir, sem kirkjan átti, þegar ríkið tók þessar eignir að sér. Aðeins ein hálf milljón er lögð fram til lánastarfsemi til safnaðanna til að koma upp kirkjum um allt land og endurbæta þær. Þetta er svo ósæmandi aðbúð að þessari elztu menningarstofnun þjóðarinnar, að það er alveg furðulegt, að slíkt skuli geta átt sér stað í öllum þeim austri til almennra framkvæmda, sem undanfarið hafa átt sér og eiga sér enn stað. Á Norðurlöndum er alls staðar lagt fram fé til viðhalds kirknanna og einnig til nýbygginga. Um það hef ég þó ekki í höndum enn þá fullnægjandi eða tæmandi upplýsingar, en mun hafa þær, áður en meðferð málsins lýkur. Þó er ekki saman berandi aðstaða kirknanna á öðrum Norðurlöndum og hér hjá okkur. Á öðrum Norðurlöndum hefur verið miklu minni þörf þessa en hér, þar sem þar hafa söfnuðirnir erft fornar og fagrar kirkjur úr varanlegu efni svo að segja um allt landið hjá sér. En vér hins vegar höfum verið svo settir um kirkjubyggingar eins og í öðrum byggingarmálum þjóðarinnar, að allt hefur verið þar gert af vanefnum og hver kynslóð orðið að byggja sín kirkjuhús að nýju. Úr þessu hefur, eins og kunnugt er, verið bætt með stórkostlegum fjárframlögum úr ríkissjóði undanfarandi áratugi hvað allar aðrar byggingarframkvæmdir snertir í landinu en kirkjurnar. Kirkjurnar einar hafa verið þar látnar sitja á hakanum og með þeim eðlilega árangri, að víða eru þær nú lélegustu byggingarnar, sem þjóðin á, byggingar sem þjóðin í mestu eymd sinni, mestu fátækt sinni og niðurlægingu kepptist þó jafnan við að búa betur að en flestu öðru. Er þetta ástand nútímakynslóðarinnar sízt henni til sóma, svo að ekki sé meira sagt, og hún verður að gera þar átak, ef hún vill gæta skyldu sinnar, stjórnarskrár og heiðurs síns. Það hefur ekki verið talið fært að leggja kirkjubyggingasjóði meira fé á fjárlögum en lögin um hann ákveða, þ.e.a.s. 11/2 millj. kr. Og því er þetta frv. flutt til að greiða þar lítils háttar fyrir, að við næstu ákvörðun fjárveitingar til sjóðsins sé hægt að rýmka þar eitthvað til. Leggur þá ríkið fram sömu upphæð til kirkjubygginga á öllu landinu, ef frv. er samþykkt, eins og Reykjavíkurbær leggur nú einn fram til kirkjubygginga hér í höfuðborginni. Sýnist það ekki vera nein sérstök ofrausn, þar sem um mörg hundruð kirkjuhús er að ræða. Hitt er svo augljóst mál, að hér er aðeins um bráðabirgðaúrlausn að ræða, en á eftir verður að koma löggjöf um fastákveðin framlög ríkissjóðs um ákveðinn hluta af byggingarkostnaði kirknanna, eins og nú gildir um flestar eða allar félagslegar og almennar byggingar í landinu, allar aðrar en kirkjurnar. Þá fyrst hefur Alþ. fullnægt skyldum sínum og gætt sóma síns gagnvart stjórnarskrá og öllum almenningi í landinu. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en vil óska þess, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.