Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Ólafsson) Jeg verð að lýsa yfir því, að landbn. hefir ekki haft neitt tækifæri til að bera sig saman um þessa allþýðingarmiklu breytingu, sem hv.Ed. hefir gert við frv. Þess vegna get jeg ekkert sagt um þetta fyrir nefndarinnar hönd; en jeg verð að minna á það, að þessar breytingar; sem gerðar voru á fyrirkomulaginu, og sem nefndin lagði til, voru allar til bráðabirgða, og þar sem milliþinganefnd í landbúnaðarmálum er ennþá starfandi, þá sýnist nefndinni ekki nauðsynlegt, að þingið ráðist í að gera þessar breytingar nú. Jeg vil ekki gera mikinn ágreining um þetta, ef það þykir nauðsynlegt, en jeg hefði kunnað betur við, að þessu atriði hefði ekki verið hraðar svo mjög, svo sem hv. efri deild vill vera láta, með jafnófullkomnum undirbúningi og að jafnlítt athuguðu máli og þetta virðist vera.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hygg, að það væri rjettast að láta frv. fara í gegn eins og það er. Jeg býst við, að allir sjeu sammála um það, að hafa þessa undirbúningsdeild og að betra sje að nota kenslustofurnar til þess en að láta þær standa auðar. Annars stóð jeg upp til að segja hv.þm. Borgf. það, út af ummælum hans við 1. umr., að búið á Hólum mun ekki verða þjóðnýtt á þessu ári.

Ásgeir Ásgeirsson Brtt. mín er þess efnis að breyta heitinu á vinnustofnun þeirri, sem ráðgert er að koma upp í sambandi við væntanlegt betrunarhús, þannig, að í staðinn fyrir „letigarður“ komi: vinnuhæli. Rjettara er, að stofnunin sje kend við tilgang sinn, sem er vinnan, heldur en að henni sje gefið óvirðulegt nafn, sem vekur eingöngu umhugsun um illa fortíð og minnir ekki á góðan tilgang. Orðið „letigarður“ er „stúdentaslang“ frá Höfn og ætti ekki að komast inn í íslenska löggjöf. Hinsvegar er auðvitað ekkert hægt að gera við því, hvort orðið almenningur vill heldur nota. En Alþingi ætti að stuðla að því að útrýma þessu leiðinlega orði úr málinu og festa annað, sem minnir á uppeldishlið stofnunarinnar.

Frsm. meiri hl. (Gunnar Sigurðsson) Eins og hv.þm. hafa sjeð, liggja hjer fyrir brtt. á tveimur þskj., 398 og 424. Fyrri brtt. eru frá nefndinni og mega skoðast sem leiðrjetting eða orðabreytingar, sem jeg tel sjálfsagt, að verði samþ. Brtt. á þskj. 424 eru frá háttv.þm. Dal. Jeg tók það fram í fyrstu ræðu minni við 2. umr. þessa máls, að margt væri það í hegningarlöggjöf vorri, sem þörf væri að breyta, þó að tími ynnist kannske ekki til þess í þetta sinn. En úr því hv.þm. Dal. hefir orðið til þess að auka við frv. það, sem hjer liggur fyrir, þá hefir nefndin ekki sjeð ástæðu til að bera fram fleiri brtt., enda getur hún fyrir sitt leyti fallist á brtt. á þskj. 424. Það er ekki nema sjálfsagt að nema dauðahegningu úr lögum, enda svo langt um liðið, sem betur fer, síðan henni hefir verið beitt. Hinar breytingarnar eru ekki nema, bein afleiðing af því, að við erum sjálfstætt ríki, og því sjálfsagt að fella úr lögunum alt, sem minnir á Dani eða það, sem er „danskt“. Þeir háttv. nefndarmenn, sem mættu á fundi í morgun, fjellust á allar brtt., og vænti jeg því, að hv. deild samþ. þær.

Sigurður Eggerz Jeg þarf ekki að láta mörg orð fylgja þessum brtt. mínum á þskj. 424 og vil þá byrja með að þakka háttv.allshn. fyrir hennar góðu undirtektir og hinn rjetta skilning, sem hún hefir lagt í þetta mál. Dauðahegning er yfirleitt algerlega móti þeirri rjettarmeðvitund, sem ríkir meðal allra menningarþjóða, enda óvíða í lögum þeirra. Í Noregi er hún afnumin 1902, í Svíþjóð 1901 og nú er verið að afnema hana úr lögum í Danmörku. Sama á sjer stað í Finnlandi, og gæti jeg haldið áfram að telja upp röð af löndum, sem hafa numið dauðahegning úr lögum sínum, en tel óþarft að tefja tímann með því og læt mjer nægja að nefna aðeins þær þjóðirnar, sem næstar okkur standa. Og þar sem endurskoðun hegningarlaganna hlýtur að taka nokkurn tíma, þykir mjer hlýða að afmá þennan blett á löggjöf okkar nú þegar. Að því er 3. brtt. snertir, sem er um landráð, þykir mjer ekki sjerstök ástæða til að tala um hana, en læt þess aðeins getið, að hegningin er mjög nálægt till. þeim, sem komu fram við endurskoðun hinna dönsku hegningarlaga. Orðin „ævarandi hlutleysi“ tók jeg upp úr sambandslögunum. Að öðru leyti eru brtt. mínar bornar fram til samræmis vegna breyttrar aðstöðu milli þjóðanna, sem skapast hefir við það, að við urðum fullvalda ríki. Jeg þykist þess fullviss, að þetta muni vera talað út úr hug allra, og sje því ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessar brtt. mínar, er verði skoðaðar sem sjálfsagðar. Aðalbreytingin er, að fyrir „danskt ríki“ komi: íslenskt ríki.

Pjetur Ottesen Jeg hafði sannast að segja búist við, að hæstv.atvmrh. hefði látið nokkur orð fylgja þessu frv. hjer, eftir þá limlestingu, sem það hefir hlotið í Ed. Jeg held það sje ekki of djúpt tekið í árinni að segja, að þetta frv. hafi orðið fyrir allharkalegri meðferð þar, þar sem kipt hefir verið út úr frv. einmitt þeim vörutegundum, sem almest hætta stafar af, að gin- og klaufaveiki geti borist með. Auk þess er svo háttað um þessar vörutegundir, að enginn nauður rekur til þess að flytja slíkar vörur inn í landið. Jeg verð að segja, að þær vörur eiga ekkert erindi inn í landið annað en það að flytja hingað gin- og klaufaveiki. Þegar svona stendur á, er jeg undrandi yfir því, að hæstv.atvmrh., sem mjer er kunnugt um, að hefir haft talsverðan áhuga á þessum málum, skuli nú sitja hljóður hjá og ekki bera fram nokkur varnarorð til heppilegri afgreiðslu þessa máls. Jeg ætla ekki nú að þessu sinni að fara langt út í þetta mál, en vildi aðeins gefa dálitla bendingu þeirri nefnd, sem fær mál þetta til meðferðar, að hjer verður einhverju um að þoka, ef það er nokkur alvara að verja þetta land fyrir þeim ógurlega vágesti, sem mundi geta lagt landbúnaðinn - og þar með þann grundvöll, sem öryggi þjóðarinnar byggist á - algerlega í rústir. Jeg vil vænta þess, að þessi hv. deild beri gæfu til þess að taka upp í frv. aftur þær vörutegundir, sem hafa verið feldar niður, og auk þess taka til mjög alvarlegrar íhugunar, hvort ekki sje ástæða til að gera ennþá víðtækari ráðstafanir til þess að verjast þessum vágesti heldur en nokkurn tíma fólst í þessu frv. upphaflega. Við vitum það um þessa veiki, að hún geisar ákaft í löndunum kringum okkur, og það seinast nú 28. febr. kom upp mjög alvarlegt tilfelli í Danmörku. Og hitt er einnig kunnugt, að veikin hefir nú á síðustu tímum geisað mjög á Englandi. Þessi veiki hefir að vísu legið niðri í Noregi nú um nokkurt skeið, en þar með er engin sönnun fyrir, að hún sje ekki enn við lýði í Noregi; því að eðli veikinnar er það, að liggja niðri um alllangt skeið og blossa svo upp, oft og tíðum í mörgum stöðum í einu. Við erum því eiginlega umgirtir af þessum háska. Og að hugsa sjer þá ljettúð og það ábyrgðarleysi, sem felst í því að vera að fella niður úr þessu frv. ráðstafanir til þess að berjast gegn þessum voða. Nei, mjer finst fullkomin ástæða til að taka á þessu máli með fullkominni ábyrgðartilfinningu og alvöru, þeirri alvöru, sem stendur dálítið í samræmi við þá hættu, sem hjer er um að ræða af þeim voðalega vágesti, sem á okkur getur herjað þá og þegar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þarf ekki að taka það fram, að jeg er algerlega sammála hv.þm. Borgf. viðvíkjandi þeim atriðum, sem feld voru úr frv. í Ed. Hinsvegar er það, að þegar komið er fram á nótt, taldi jeg ekki sjerstaka ástæðu til þess að ræða þetta nú, enda höfum við margrætt þetta mál hjer í hv. deild, svo að mjer þótti óþarfi nú að tefja fyrir að vísa því til nefndar. Jeg býst líka við, að hv.þm. Borgf. viti um atkvgr. í Ed., að allir flokksmenn hans greiddu atkv. með því fyrst að vísa frv. frá og því næst að taka þessi atriði úr frv., og því miður voru ekki nema fáir úr mínum flokki, sem stóðu fyllilega með frv. Og það er sá sorglegi sannleikur í þessu máli, að þó að jeg telji víst, að Nd. sje líks sinnis og í fyrra, þá er Ed. þannig skipuð, að jeg tel vonlítið, að við getum komið þeim atriðum í gegn, sem við bárum fram í fyrra og borin voru fram nú. En sjálfsagt er að taka það til nánari athugunar í nefnd. En jeg geri ráð fyrir, að háttv.þm. Borgf. hafi athugað þetta frv. eins og það er nú; í því eru enn atriði, sem löggjöfinni er undir öllum kringumstæðum mikill ávinningur. Það gefst vitanlega tækifæri að ræða þetta mál, þegar það kemur frá nefnd, og þar sem áliðið er kvöldsins, tel jeg ekki ástæðu að fjölyrða meira að sinni.

Pjetur Ottesen Það er ekki nein ástæða til að tala um þetta sem sjerstakt flokksmál. Mjer er ekki kunnugt, að það hafi verið flokksmál á undanförnum þingum. Það er enginn flokkur hreinn af því að hafa reynt að spilla þessu máli í Ed. Viðvíkjandi því, að þetta frv. innihaldi sjerstaklega nauðsynleg og mikilsverð ákvæði þrátt fyrir limlestinguna, þá kem jeg eiginlega ekki auga á það. Það skyldi þá bara vera sú heimild, sem hæstv. stj. er lögð í vald, að gera ráðstafanir, ef veikin bærist til landsins; þetta er aðalnýmælið í frv. eins og það var flutt nú, frá því sem var í fyrra, auk þess sem sett er í 5. gr. ákvæði um spendýr, sem kynnu að vera með skipum, sem hingað koma. Eitthvað lítilsháttar er einnig viðvíkjandi innflutningi á mönnum. Annað sje jeg ekki. En hinsvegar er það, að þetta frv. hefir sætt þeirri óskapa meðferð í Ed., að það má alls ekki við svo búið sitja. Og jeg kann því illa, að hæstv. ráðh. skuli hálfpartinn vera að telja kjarkinn úr deildarmönnum til þess að gera sína skoðun gildandi í þessu máli. Hann vildi halda því fram, að það stæði nokkuð á sama, hvort tryggingarákvæði væru sett inn í frv. nú, því að Ed. mundi fella þau niður aftur. Nei, þó að Ed. hafi orðið þessi vandræði á, þá vil jeg ekki líta þeim augum á þá hv. deild, að hún geti ekki bætt ráð sitt. Og jeg vil, að afstaða Nd. í málinu sje nú eins og í fyrra, þannig að hún samþ. öflugar ráðstafanir þessu máli viðvíkjandi, og í fullu trausti þess, að hv.Ed. fari ekki að brjóta niður þann varnarmúr, sem þessi hv. deild kynni að vilja hlaða gegn þessum vágesti.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi ekki blandað neinni flokkapólitík inn í þetta mál. Jeg nefndi atkvgr. í Ed. til þess að sýna, hvað eindregin skoðun kom fram. Jeg hefi ekki vissa von um nema tvo hv.þm. í Ed., sem eru okkur hv.þm. Borgf. fullkomlega sammála. Jeg vil þá benda hv.þm. Borgf. á eitt atriði í þessu frv., sem okkur báðum hefði þótt mikilsvert í fyrra. Við munum báðir telja það allþýðingarmikið, hvort leyft væri að flytja hey til landsins. Það er ekki fyr en nú, að Ed.samþ., að sú vara skuli algerlega bönnuð og ekki undir neinum kringumstæðum leyfð undanþága. Annars hefðu Norðmenn sennilega getað bráðum heimtað að fá að flytja hey hingað. Þetta er mjög þýðingarmikið atriði. Annars tek jeg alls ekki á móti neinum ákúrum frá hv.þm. Borgf. í þessu máli. Jeg hefi tekið á mig þá ábyrgð að leggja á fastara bann en nokkurn tíma hefir verið lagt í þessu efni, þrátt fyrir þó að það kæmi í ljós, að önnur þd. væri algerlega á móti því. Og jeg verð að segja, að af öllum þeim stjórnarráðstöfunum, sem jeg hefi gert, þá mun frekast orka tvímælis um þessa, hvort jeg hafi mátt taka svo djúpt í árinni. En undir öllum kringumstæðum vildi jeg þó reyna það. Þess vegna álít jeg mjög rangt af hv.þm. Borgf. út frá þeim málstað, sem hann stendur fyrir, að beina ásökunum til mín í þessu máli.

Jörundur Brynjólfsson Enda þótt jeg búist við, að máli þessu verði vísað í nefnd, sem jeg á sæti í, vil jeg láta þá skoðun mína í ljós þegar, að jeg tek undir ummæli hv.þm. Borgf., að jeg er alveg undrandi yfir því, hvernig hv.Ed. hefir skilist við þetta mál. Þessi sýki hefir strádrepið fjenað manna í heilum hjeruðum, þar sem hún hefir geisað erlendis, og aðrar þjóðir hafa varið svo miljónum króna skiftir árl. til að verjast veikinni og til að bæta mönnum það efnatjón, sem þeir hafa liðið, og þó ekki ráðið neitt við neitt. Það er alveg einstakt, að nærri heil þingdeild skuli haga sjer svo gálauslega í sambandi við slíkt mál. Jeg get lofað því þegar, að jeg mun gera mitt ítrasta til þess að flytja till. í málinu í þessari hv. deild. Manni þýðir lítið að segja, að hv.Ed. beri ábyrgð á gerðum sínum. Sú ábyrgð, sem þeir hv.þm. kunna að vilja taka á meðferð þessa máls, hún mun reynast lítils verð, ef veikin berst hingað fyrir það, að fylstu varúðar er ekki gætt, og ef menn þurfa að drepa niður búfjenað sinn. En eigi að síður á skömmin að skella á þeim, sem skömmina á skilið, og það er hreint og beint gáleysi af hv.Nd., ef hún fyrir sitt leyti gengur ekki frá þessu máli svo sem hún hefir best tök á. Jeg tek undir það með hv.þm. Borgf., að það er hart, ef veiki þessi á að berast inn í landið með vörum, sem engin nauðsyn ber til að flytja inn í landið, ef það á að fara að leggja annan aðalatvinnuveg þjóðarinnar í bráða hættu fyrir slíkt. Jeg vænti þess vegna, að þessi hv. deild hafi betri skilning á þessu máli en hv.Ed., og vildi jeg mjög gjarnan, að það kæmist til þeirrar hv. deildar aftur í þeim búningi, að henni gæfist kostur á að bæta fyrir sína yfirsjón. Og eftir því, sem fram kom í fyrra, þá er jeg ekki mjög hræddur um, að þessi hv. deild geri ekki þessi lög sæmilega úr garði. Sú ljettúð, sem sýnir sig í því, að menn telja eftir sjer að vera án þessara vörutegunda, sem feldar eru úr frv. stjórnarinnar, hún er algerlega óforsvaranleg. Það er óforsvaranlegt, þegar þeim mönnum, sem mikið vald er fengið í hendur, ferst svo lítilmannlega í svo miklu máli, aðeins fyrir löngun til þess að geta satt munaðarfýsnir sínar og sælkeralöngun, og hreint ekkert annað. Jeg held mjer sje óhætt að fullyrða og segja hv.þm. Borgf., að landbn. muni gera tilraun að bæta úr því, sem framið hefir verið. Jeg hefi ekki getað hlýtt á umræður um málið í Ed., en jeg vona, að hæstv.atvmrh. fylgi málinu með þeim krafti, sem hann getur, og leggi fast að þessari hv. deild að ganga vel frá frv. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar; síðar, þegar málið kemur til umr. í deildinni, verður tækifæri til að fara nánar út í málið og lýsa enn rækilegar en jeg hefi gert meðferð hv.Ed. á þessu frv. Og ef það skyldi reynast svo, að hún sýni eins mikið gáleysi í meðferð málsins hjer eftir eins og hingað til, þá óska jeg þess mjög, að sú háttv. deild hefði ekki vald til að setja lög. Jeg hefi áður greitt atkv. með till. um að minka vald hennar stórum, og jeg harma það nú, að sú till. komst ekki í gegn. Og manni getur dottið í hug, þegar hún hefir sýnt svo ófyrirgefanlegt gáleysi í slíku alvörumáli, hvort það væri ekki þarflegt að afnema hana með öllu.

Magnús Jónsson Mjer þykir veðurstofan senda heldur út stormfregnir í þessu máli, þegar hv.þm. standa upp, allir sammála, og rífast þó. Jeg ætlaði mjer alls ekki að taka til máls, en jeg kæri mig ekki um, að mál þetta fari svo í nefnd, að háttv. nefnd þurfi að halda, að allir sjeu sammála því, sem þessir hv.þm. hafa látið í ljós. Jeg fyrir mitt leyti álít ekki, að það sje meiri ástæða til að svifta hv.Ed. valdi fyrir meðferð þessa máls heldur en þegar einhver stakk upp á að svifta hana valdi vegna meðferðar á rakarafrv. hjerna um árið. Nei, þetta eru alt of smávægileg mál til þess að viðhafa slík stóryrði. Jeg álít, að þetta frv. í heild sinni sje yfirleitt bygt á svo litlum rannsóknum, að mjög vafasamt sje, hvort hægt sje að rjettlæta allan þann gauragang, sem er orðinn í kringum það. Hv. þm. er það kunnugt, hvernig það er fyrst til komið, - þannig, að nokkrir hv.þm. vildu fá verndartoll á nokkrar vörur, sem þeir vildu geta fengið meira verð fyrir hjá Reykvíkingum. Undir meðferð þess máls kemur alt í einu þessi nýi sannleikur í ljós, að nauðsynlegt sje að gera þetta vegna gin- og klaufaveiki, og úr því hætta allir að tala um verndartolla, en gin- og klaufaveikinni var veifað sí og æ. Enda sýnir það sig, hversu menn verða afarreiðir, þegar kipt var úr þeim vörum, sem þeir vildu fá vernd fyrir. Þegar búið er að kippa burt smjöri og eggjum, finst þeim alveg eins og alt sje farið í hundana. Nú hefi jeg fyrir satt, að vísindarannsóknir hafi leitt í ljós, að sýklarnir lifi ekki í smjöri, að smjörsýran drepi þá innan 2–3 daga, og sömuleiðis að sýkin berist ekki með osti. En jeg skil, hvað það er, sem kemur svo sárt við þessa hv.þm., því að þeir fá samkepni um ,þessar vörur. Og það er mál út af fyrir sig, hvort ætti að vernda innlenda framleiðslu á þessum vörum, en það á ekki að gera það undir þessu yfirskini um gin- og klaufaveiki. Það er orðið svo framorðið nú, en annars hefði jeg viljað heyra, á hvaða vísindum þessar varnir allar eru reistar. Eins og hv. þingheimi er kunnugt, hefir vörnin undanfarið verið þetta fræga eldsvíti, sem kynt er við suðurenda tjarnarinnar, þar sem hálmi er brent, og hafa bæði kýr og kindur vaðið í honum áður, eftir því sem sagt er. Jeg er að vona, að eitthvað annað hafi hlíft okkur hjer en sú ráðstöfun. En jeg ætla einnig að vona, að þessi hv. deild sýni sömu röggsemi og hv.Ed. í að rannsaka málið, og haldi því einu, sem best er til varna gegn þessari veiki. Mjer finst sitthvað í þessu frv. bera vott um það, að þetta sje hálfgert hjegómamál. Enginn vafi er á því, að það, sem helst getur borið gin- og klaufaveikina til landsins, fyrir utan lifandi skepnur, er einmitt fólkið. Og þetta ákvæði um það, að menn eigi að gefa skýrslu, ef þeir hafa ferðast um hjerað, þar sem er gin- og klaufaveiki, það er nokkuð svona hjáleitt. Ef jeg ferðast t. d. suður um Þýskaland, á jeg þá altaf og alstaðar að spyrja: Er hjer gin- og klaufaveiki? Og ekki er nóg með það. Eftir þessu mega því farþegar, sem koma til landsins, ekki hafa snert á vörum þessum, sem bannaðar eru, og því síður eta, t. d. smjör í útlöndum eða ost, nema þá að sótthreinsa sig utan og innan þegar þeir koma. Mjer finst því vægast sagt, að allar þessar ráðstafanir, sem hjer á að gera, sjeu hjegóminn einn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg verð að mótmæla því mjög eindregið, sem kom fram í ræðu háttv. 1. þm. Reykv., að frv. þetta sje bygt á litlum rannsóknum og að kastað hafi verið til þess höndunum. Það er þvert á móti bygt á eins miklum vísindalegum grundvelli eins og hægt er að byggja á í þessu efni hjer. Og hafi nokkurt frv., sem fyrir þinginu liggur, verið bygt á vísindalegum grundvelli, þá er það þetta. Að því hafa þeir menn unnið, sem best skyn bera á þessi mál hjer, sem sje dýralæknirinn og sá starfsmaður í Búnaðarfjelagi Íslands, sem þessi mál heyra undir þar. Og þeir höfðu sjer til hliðsjónar bestu erlendar fræðibækur um þetta efni. Það fer því fjarri, að frv. þetta hafi ekki verið bygt á vísindalegum grundvelli, eftir því, sem annars er hægt með lagafrumvörp. Þá vildi þessi háttv.þm. halda því fram, að sýklarnir gætu ekki borist með smjöri, en rannsóknir hafa þvert á móti virst leiða það í ljós, að sýklarnir gætu bæði borist með smjöri og osti.

Pjetur Ottesen Af því að jeg hefi aðeins rjett til þess að gera stutta athugasemd, verð jeg að hlaupa framhjá flestu í ræðu háttv. 1. þm. Reykv. Enda má vel vera, að síðar gefist tækifæri til þess að athuga hana nánar. Hann fór þannig á stað, háttv.þm., að sýnilegt er, að hann á enn eftir mikið ólært í þessu máli. Hann talaði um það brosandi og með mikilli ljettúð, og jeg sá, að orð hans fjellu í góðan jarðveg hjá sumum háttv. efrideildarmönnum, sem hjer eru staddir, einmitt þeim sömu mönnum, sem mest hafa reynt til þess að tefla úr höndum okkar öllum varúðarráðstöfunum í þessu máli. Annars var það út af orðum hæstv.forsrh., að jeg kvaddi mjer hljóðs, til þess að gera þessa stuttu athugasemd. Hann virtist taka orð mín svo, að jeg væri að saka hann um tómlæti í þessu máli. Það gerði jeg ekki beinlínis. Jeg fann aðeins að því, að hann hefði ekki reifað málið þegar við upphaf þessarar umræðu, og vil jeg vona í lengstu lög, að það sje ekki fyrirboði neins afsláttar hjá honum í málinu. En við ráðstafanir hans á milli þinga hafði jeg ekkert að athuga, því að þær voru einmitt bygðar á því, sem við báðir álitum á síðasta þingi, að nauðsynlega þyrfti að gera til varnar því, að gin- og klaufaveiki gæti borist hingað til landsins.

Magnús Jónsson Jeg skal fúslega játa, að jeg muni ennþá eiga mikið ólært í þessu máli. En það er ekkert undarlegt, þar sem mjer líka skildist það á orðum hæstv.forsrh., að veröldin öll ætti mikið ólært í því enn, og það er satt. Menn vita ekkert, hvernig veiki þessi berst. Vita ekkert, hvernig á því stendur, að hún, alt í einu, gýs upp hjer og þar. Vita ekkert, hvernig á því stendur, að hún ásækir stundum aðeins sjerstaka landshluta. Menn vita, sem sagt ekkert frekar um hana en um mænuveikina í fólkinu. Það er alveg rjett, að miklar ráðstafanir hafa verið gerðar víða til þess að hindra útbreiðslu sýki þessarar, en reynslan hefir sýnt, að ekkert dugir nema helst að skera búpeninginn nógu duglega niður. Það hneykslaði hv.þm. Borgf., að jeg skyldi tala brosandi um þetta mál. Jeg var nú alls ekki að brosa að málinu sjálfu. Það tel jeg mikið alvörumál og stórhættulegt, ef sýki þessi berst hingað. Það, sem jeg því var að brosa að, var, hvernig málið er upp tekið, því hjer er verið að vefja úlfhjeðni að höfðum manna, til þess að geta selt þeim vissar vörutegundir dýrara en annars. Mjer finst því, að óneitanlega hefði verið rjettara að flytja mál þetta í sinni upphaflegu og rjettu mynd, sem er frumvarp um verndartolla. Því að sem varnarráðstöfun gegn því, að gin- og klaufaveiki berist hingað til lands er það einskis vert. Fyrir þeirri hættu getum við ekki haft aðra vernd en aðrar þjóðir. Hæstv. atvmrh. sagði, að ekki væri enn búið að skera úr því með neinni vissu, hvort veiki þessi gæti borist með smjöri eða ekki. Þetta er ekki rjett. Það hefir verið rannsakað, að sýklarnir geta ekki lifað lengur í smjöri en 2–3 daga, smjörsýran hefir hreint og beint reynst drepandi fyrir þá. Þetta hefir verið reynt, meðal annars með því að gefa kálfum smjör með gin- og klaufaveikisóttkveikju í. Það er því orðið viðurkent, að smjör geti ekki sýkt, nema meðan það er nýtt. Annars er ekki til neins að vera að þrátta um þetta hjer. Jeg vildi aðeins láta þessa einu rödd heyrast, til þess að það kæmi fram, að ekki væru allir ánægðir með þessar ráðstafanir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg sagði alls ekki það, sem háttv. 1. þm. Reykv. hafði eftir mjer, að menn vissu ekki með neinni vissu, hvernig veiki þessi bærist, heldur sagði jeg, að menn vissu það ekki með fullri vissu. Þá kom þessi hv.þm. með það, að það væri sannað, að sýklar veiki þessarar gætu ekki lifað í smjöri lengur en 2–3 daga. Þetta hefir áreiðanlega ekki heyrst áður. Menn þekkja nefnilega alls ekki þessa sýkla. Hann er því óefað mesti vísindamaður heimsins á þessum sviðum, úr því að hann einn þekkir sýkla þessa (!). Jeg leyfi mjer því að skora á hann að semja doktorsritgerð um þetta efni, því að það veit áreiðanlega enginn eins mikið og hann um þessa hluti (!).

Jörundur Brynjólfsson Mjer var ekki ókunnugt áður um afstöðu háttv. 1. þm. Reykv. í þessu máli. Nú líkir hann því við rakarafrv., kallar það hjegómamál og smámál í byrjun ræðu sinnar, en kemst svo að þeirri niðurstöðu, að þetta sje alveg voðaleg veiki, og því stórhættulegt fyrir okkur, ef hún bærist hingað. Eina ráð til þess að verjast henni hafi verið að drepa skepnurnar niður. Jeg skil alls ekki samræmið í þessum hugsanagangi. Hann veit þó þau deili á veiki þessari, að útlit er fyrir, að ekkert dugi til þess að verjast útbreiðslu hennar, annað en að drepa skepnurnar niður, og samt kallar hann þetta hjegómamál. Jeg hefi aldrei heyrt annað eins regingáleysi viðhaft hjer á Alþingi sem þetta. Manni verður því á að halda að hann hugsi ekki neitt áður en hann talar, og að ganga út frá, að svo sje, held jeg að með því móti sje best farið með hv.þm. Það er nú alls ekki svo, sem þessi hv.þm. heldur, að menn viti ekkert um veiki þessa. Þvert á móti rekja menn feril hennar og vita með vissu, að hún berst með ýmsum vörum. En að heyra svo röksemdafærslu hans í þessu máli; hún tekur út yfir öll önnur meistaraverk hans hjer á Alþingi, og eru þau þó mörg. Hann segir meðal annars, að sýklarnir geti ekki lifað nema stutta stund í smjöri. En jafnframt segir hann, að veikin sje svo voðaleg, að hún geti borist með fólki, aðeins ef það jeti smjör. Jeg vil nú spyrja, hvernig þetta fær skeð, ef sýklarnir lifa aðeins stutta stund í smjörinu. Annars var ekki þetta það versta; það var kæruleysið, ábyrgðarleysið og ljettúðin gagnvart þessu alvörumáli, sem jeg kunni verst við. Því eins og hann lýsti veiki þessari í sumum köflum ræðu sinnar, skyldi maður hafa ætlað, að hann hefði verið fús á að gera allar mögulegar varúðarráðstafanir, en þvert á móti kemur hann með dylgjur og brigsl um það, að hjer sje ekkert annað en grímuklætt verndartollafrumvarp á ferðinni. Slíkar aðdróttanir sem þessar eru alls ekki sæmilegar, þar sem hjer er um ekkert annað að ræða en bráðnauðsynlegar varúðarráðstafanir. Jeg mótmæli því harðlega þeirri staðleysu hjá þessum háttv.þm., að hjer sje um nokkra verndartolla að ræða. Þar með er jeg þó ekki að segja það, að ekki gæti verið rjett að taka upp verndartolla í sumum tilfellum, en það er alt annað mál en hjer er til umr. og kemur því ekkert við. Að síðustu vildi þessi hv.þm. rjettlæta sínar fáránlegu skoðanir með því, að menn vissu bókstaflega ekkert, hvernig veiki þessi bærist. En eins og jeg hefi tekið fram áður, er þetta ekki rjett; menn vita, að hún berst með vörum, og það einmitt þeim vörum, sem bannaður var innflutningur á samkv. frv. stj.

Lárus Helgason Umr. um þetta mál eru þegar orðnar nokkuð langar; þess vegna skal jeg ekki orðlengja mikið. Jeg held, að það sje algerður óþarfi fyrir hv. 1. þm. Reykv. að vera að tala um kjarkleysi landbn., og jafnframt sje það óþarfa ómak fyrir hann að vera að reyna að telja í hana kjark. Hún mun hafa fulla einurð til þess að bera fram þau mál, sem henni sýnast rjettmæt. Háttv. þm. ætti því ekki að vera að gera sjer óþarfa erfiði og tefja tímann hennar vegna í þessum tilgangi. Annars er nú búið að benda honum á, að hjer er hvorki um hjegómamál eða broslegt mál að ræða. Heldur er hjer um að ræða mikið alvörumál, já, svo mikið alvörumál, að jeg held, að alt þingið ætti að vera samhuga um að banna innflutning á öllum þeim vörum, sem hætta getur stafað af í þessu efni, og það því frekar, þar sem við getum framleitt mikið af þeim sjálfir.

Magnús Jónsson Hv. þm. V.-Sk. vil jeg aðeins svara því, að .þó að jeg orðaði þetta þannig, að það þyrfti að tala kjark í landbn., þá var það ekki af því, að jeg teldi, að nefndin þyrði ekki að láta í ljós skoðanir sínar. Jeg sagði þetta til þess að nefndin vissi, að hún ætti von nokkurs styrks í deildinni, þótt hún gerði svo gott verk að leggja á móti þessu máli. Það var því ekkert ósæmilegt, þó að jeg orðaði þetta þannig. Hitt er aftur ósæmilegt, að brigsla mönnum, sem eru á annari skoðun en maður sjálfur, um ljettúð og ábyrgðarleysi, eins og hv. 1. þm. Árn. gerði. Annars fanst mjer, að rökin hjá honum og hæstv.atvmrh. vera harla ljettvæg. Hæstv. atvmrh. þóttist nú heldur en ekki hafa náð tangarhaldi á mjer út af því, að jeg sagði, að sýklar veiki þessarar gætu lifað dálítið í smjöri, því að sannleikurinn væri sá, að sýkillinn væri alls ekki fundinn. En hjer skautst, þótt skýr væri. Einmitt vegna þess, að sýkillinn er ekki fundinn, er tilraunum hagað eins og jeg gat um. Og þá sýnir reynslan, að kálfarnir sýkjast af smjörinu alveg nýju, en síðan ekki. Ef sýkillinn væri fundinn, þyrfti ekki að fara þessa krókaleið í rannsóknunum. Hjer er alveg því sama til að dreifa eins og í vítamín-rannsóknunum. Enginn hefir enn fundið þessi bætiefni, en verkanir þeirra sjást. Hv. 1. þm. Árn. þóttist hafa fundið fjarskalegt ósamræmi í ræðu minni. Jeg segði í öðru orðinu, að smjör gæti ekki sýkt, en í hinu orðinu segði jeg, að farþegar gætu verið sýktir af smjöráti í útlöndum. Jeg vona, að hv.þm. hafi heyrt, að jeg sagði, að smjör sýkti meðan það væri nýtt, en ekki þegar það væri orðið jafngamalt og það hlýtur að vera orðið, þegar það er komið hingað til lands. En galdurinn leysist alveg, þegar þess er gætt, að menn eta stundum nýtt smjör í útlöndum. Þar geta menn fengið sýkilinn í sig, og hann svo lifað í þeim áfram, þó að hann drepist í smjörinu. Hv. 1. þm. Árn. sagði, að þeir mundu hafa önnur ráð til þess að bera fram frv. um verndartolla; það má vel vera, en það er ekki altaf jafnauðvelt. Að minsta kosti var reynt að fara þá leið um sumt af þessum vörum, en það tókst ekki. Menn vildu ekki verndartollana, og þá var komið með þetta.

Hjer er ekki verið að tala um verndartolla

. Nei, en það er verið að tala um það, sem verra er, nefnilega að útiloka vöruna alveg. En jeg vil, að þetta komi hreint fram, en ekki grímuklætt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg verð enn að mótmæla því, að hjer sje um nokkurt hjegómamál að ræða, eða að málið sje illa undirbúið af stj. Það hafa verið sótt ráð til þeirra manna; sem best máttu vita í þessu efni, og allar þær upplýsingar, sem fengust, notaðar við samning frv. Hjer er eingöngu um óumflýjanlegar varnarráðstafanir gegn því að þessi vágestur berist til landsins að ræða, en alls ekki neina verndartolla. Jeg vísa algerlega á bug þeim ummælum, sem hv. 1. þm. Reykv. beindi til mín og stj. um slæman undirbúning þessa máls.

Jón Ólafsson Við 1. umr. þessa frv. gerði jeg grein fyrir skoðun minni á málinu í heild, og jeg held, að ekkert af því, sem jeg sagði þá, hafi verið hrakið. Hefir og fátt komið fram nýtt í málinu, er svara þarf, enda er tilgangur frv. slíkur, að ekki var raka að vænta frá hálfu flm. þess. En af því að jeg býst við, að talsverður hluti hv.þdm. sje frv. fylgjandi, vil jeg nú undir lok umræðunnar draga fram nokkur meginatriði málsins. Það er mín skoðun, að atvinnuvegir landsmanna, og þá sjerstaklega þeir tveir atvinnuvegir, sem flestir lifa á, eigi að standa hlið við hlið og rjetta hver öðrum hjálparhönd, þegar með þarf. Ef annar aðalatvinnuvegurinn er illa staddur, er ekki nema rjett og sjálfsagt, að hinn taki á sig meira en venjulega af skattabyrðinni, meðan sá ver stæði er að komast úr kreppunni. Jeg geri ráð fyrir, að þetta sje meginreglan fyrir hugsunarhætti flestra hv.þm. En ef svo er ekki, og ef upp kemur á milli atvinnuveganna einhverskonar metingur um að greiða nauðsynlega skatta, þá er voði á ferðum. Og sömuleiðis er voði á ferðum, ef farið er að heimta það af einum atvinnuvegi öðrum fremur, að hann fullnægi öllum kröfum, sem til hans kunna að vera gerðar, hvort þær eru sanngjarnar eða ekki. Það er heldur ekki sanngjarnt að gera tvent í einu, ætlast til þess, að hann beri meginhluta opinberra gjalda, og gera honum jafnframt sem erfiðast fyrir að bera þau. Það verður jafnan öllum atvinnuvegum farsælast að bera hver annars hagsmuni fyrir brjósti. Vegna þessa ber að gjalda varhuga við öllu því, sem hnekt getur aðstöðu atvinnuveganna til bjargar landi og lýð. Og það er m. a. með þetta fyrir augum, að jeg er á móti þessu frv. Jeg er andvígur því, að þessu sje smeygt inn í löggjöfina, til þess eins að ala á þeim óholla hugsunarhætti að heimta mikið, en draga úr því, að kraftar manna fái að njóta sín. Það þarf að vera til sameiginlegur skilningur allra, sem að fyrirtækjunum vinna, á því, sem nauðsynlegt er fyrir framfarir þjóðarinnar í heild sinni. Og það er skylda allra þeirra, sem með opinber mál fara, að standa á móti því, að hnekt sje framkvæmdaviðleitni manna, spilt fyrir atvinnu þeirra, sem dug vilja sýna, og þeim gert ómögulegt að starfa. Þá skal jeg minnast á þessa 2 tíma, sem á að bæta við hvíldartíma hásetanna. Þessi breyting sýnist ekki vera mikið atriði, þegar fljótt er á litið. En jeg hefi athugað þetta mál gaumgæfilega og komist að þeirri niðurstöðu, að eigi að fást sama afkast og áður eftir hverja skipshöfn, verði að bæta við hana 4 mönnum um saltfiskstímann og 2 mönnum á meðan veitt er í ís. En fjögurra manna viðbót eykur útgjöldin um 38 kr. á dag. Og ef gert er ráð fyrir, að skipið veiði í salt alt árið, vex útgerðarkostnaðurinn um 12 þús. kr., ef mannahaldið er aukið sem hjer segir. En veiði nú skipið hálft árið í ís og bæti þann tíma aðeins á sig 2 mönnum, má draga 1/3 af upphæðinni, og færa hana niður í 8 þús. kr. En minni kostnaðarauka getur lenging hvíldartímans ekki haft í för með sjer fyrir útgerðina. Venjulega er kvartað undan því, þegar nýir skattar eru lagðir á atvinnufyrirtæki. Og það er eðlilegt. Menn hafa áhyggjur út af því, að þær hinar nýju álögur muni verða til þess, að fyrirtækin beri sig ekki. Enginn veit fyrirfram, hve örlát náttúran muni verða og hve mikill fengurinn muni reynast. En það mætti háttv.þdm. vera ljóst, að sjá muni á útgerðinni, þegar á hana er lagður aukaskattur ekki minni en frv. fer fram á. Og minni verða framlög hennar til vegabóta, síma og annara nytsamlegra framkvæmda, þegar lagðar eru á hana aðrar eins kvaðir, og það að óþörfu. Og afleiðingin verður sú, að aðrir atvinnuvegir, sem ekki mega þó við því, verða að taka á sig þyngri byrðar en áður. Hv. aðalflm. þessa frv. (SÁÓ) ætti að vera það kunnugt, ef hann nenti eða vildi athuga, að þessi liður, kaup mannanna, er það eina, sem hreyfanlegt er í útgerðarkostnaðinum. Opinberum gjöldum verður ekki breytt, og verðið fyrir afurðirnar er undir markaðinum komið. Ef á að leggja kvöð á þennan eina hreyfanlega lið, og svo framarlega sem útgerðin á að halda áfram, verður það að koma niður á verkakaupinu. Á því lenda öll skakkaföll útgerðarinnar og kvaðir. Sje þetta athugað, er augljóst, að af frv. getur leitt meira þjóðarböl en hægt er að sjá í fljótu bragði. Á því er lítill vafi, að það mundi leiða af sjer kaupdeilur og vinnuteppu. Allir muna, að slíkt hefir komið fyrir áður og kostað þjóðina miljónir, eftir útreikningi kunnugra manna. Vænti jeg, að hv.þdm. gefi ekki tilefni til þess, að þeir atburðir endurtaki sig. Það er mikill misskilningur, að þeim mönnum, sem hjer er um að ræða, sje meira erfiði boðið en öðrum. Hásetar á togurum fá yfirleitt miklu meiri svefn að meðaltali en sjómenn á öðrum fiskiskipum. Jeg ætla, að þeir sofi ekki að jafnaði minna en 8 tíma á sólarhring í hverri veiðiferð. Jeg verð enn að minnast á fleira, sem mjer virðist koma þessu máli við, og það eigi alllítið. Mjer dylst ekki, að því bregður ósjaldan fyrir, að sumir menn leggja hatur á togaraútgerðina. Þeir halda, eða láta a. m. k. svo, að með henni sje að safnast óhóflega mikið fje á hendur einstakra manna. Jeg sýndi fram á það þegar við 1. umr. þessa máls, að svo er ekki. Samt halda flm. þessa frv. áfram að ala á því, að hjer sje að verða til hættulegt auðmagn. Jeg get nú sagt þeim það bæði um mig og hv. 2. þm. G.-K., að við höfum síst af öllu skorast undan að leggja fram sanngjarnlega til opinberra þarfa. Og jeg vil nú beina því til þeirra hv.þm., sem við höfum styrkt til þess að sjá fjárhag ríkisins sæmilega borgið, að þeir ljái nú lið sitt til þess að fella haturs- og hjegómamál þetta og koma þannig í veg fyrir, að útgjöld útgerðarinnar sjeu aukin að þarflausu. Jeg vænti, að svo verði litið á þetta mál, að ekki sje ástæða til að hafa horn f síðu þess atvinnuvegar, sem lætur af mörkum ríkulegan hluta til framkvæmda ríkisins - þess atvinnuvegar, sem nú hefir helst skilyrði til að hrinda því áfram, sem nú getur kallast mál málanna, nefnilega jarðræktinni. Undir ræktun landsins er framtíð þjóðarinnar að miklu leyti komin. Og síst vinna þeir menn gott verk, sem draga úr getu sjávarútvegsins til að styðja hana. Jeg mun nú brátt láta útrætt um þetta mál. Og jeg ætla að leiða hjá mjer að svara goluþyt þeim, sem jeg þykist eiga von á úr vissri átt. Tel jeg meiri alvöru en svo á ferðum hjer, að hirða beri um lítilfjörlegt gaspur. Ekki vil jeg fyrir hönd togaraútgerðarinnar mælast undan rjettmætum álögum. En mig uggir, að hjer sje aðeins byrjunin á því að skattleggja hana á þennan hátt. Og hvernig lítst hv. deild á það að ala upp hina komandi kynslóð í þeirri trú, að hún eigi sem minst að vinna, en sem mest að heimta. En nú er svo komið, að ekki þarf lengra að leita en í algenga vinnumanna- eða vinnukonustjett til að finna dæmi þess, að bestu og friðsömustu húsbændur geta ekki komist af við vinnufólkið fyrir ódygð þess og ótrúmensku. Og þessu valda fyrst og fremst áhrif þeirra uppeldisfeðra, sem þykjast beita sjer fyrir málstað alþýðunnar. Núlifandi kynslóð hefir tekið við landinu í litlu betra - og að sumu leyti verra - horfi en það var í á landnámstíð. Á fáum áratugum hefir mikið á unnist. En ef nú á að fara að draga úr því, að menn neyti krafta sinna, þá er þjóðin illa farin, og þá er hætt við, að stundir líði þangað til hún nær með tærnar þangað, sem aðrar þjóðir hafa hælana. Hjer er alvara á ferðum. Sú hætta er yfirvofandi, að sá hugsunarháttur, sem kemur fram í frv., gegnsýri allan þjóðarlíkamann. Það er að vissu leyti gott að þurfa lítið að vinna og fá mikið kaup. Og eðlilegt er, að hin vinnandi stjett hlusti með feginleik á orð þeirra manna, sem um slíka hluti tala, en afleiðingarnar koma fram á niðjunum.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Mjer þykir leitt, að hv. 3. þm. Reykv. er farinn út, því jeg hafði hugsað mjer að nota þennan hálftíma, sem eftir er fundartímans, til að ræða um röksemdir þær, sem hann bar fram.

Jeg skal hlusta!

. Og svara fyrir barnið? Ræða hv.þm. gekk út á að sanna, að ef frv. þetta yrði að lögum, gæti útgerðin ekki undir því risið. Maður gæti haldið, að slík ræða hefði verið haldin fyrir hundrað árum, en ekki af manni, sem lifir mitt í þeim straumum, sem nú ólga í atvinnulífi voru og á öðrum sviðum. Hann talaði um, að atvinnuveitendur ættu að rjetta hver öðrum hjálparhönd gegn slíkum vágestum. Gat jeg ekki skilið það öðruvísi en sem bónorð til bænda um að varna frv. framgangs. Annars hefi jeg ekki orðið var við, að útgerðarmenn hrópuðu til bænda um aðstoð nema þegar þeir hafa álitið sig vanta fólk til atvinnurekstrarins. Jeg skal nú sýna fram á, að tilraun til rökfærslu hjá háttv.þm. er annaðhvort vísvitandi röng, eða bygð á svo hróplegum misskilningi, sem ekki er að vænta hjá svo kunnugum manni. Það hefir þegar verið sýnt fram á það, að aukning hvíldartímans þarf ekki að hafa í för með sjer fjölgun manna á skipunum. Skal jeg ekki endurtaka það hjer. En það má líka sýna fram á annað. Hvíldartími sá, sem nú er lögleiddur, hefir aukið framleiðsluna að miklum mun. Jeg hefi hjer tölur úr hagskýrslunum, sem sýna, að framleiðslan hefir aukist við lögleiðingu hvíldartímans. Mannfjöldi á skipunum hefir og minkað í samanburði við stærð þeirra. Togararnir hafa fiskað að meðaltali 1211 skpd. árið 1919, 1426 skpd. árið 1920 og 2072 skpd. árið 1921. En árið 1922, og það er hvíldartímans fyrsta ár, er aflinn 2562 skpd., 1923 2651 skpd., 1924 5043 skpd., en þá var líka úthaldið lengra en venjulegt er, 1925 3861 skpd., 1926 1854 skpd., en þá var aflaár ljelegt og vertíð stutt, og 1927 3495 skpd. - Þessar síðustu tölur þriggja áranna eru teknar eftir „Ægi“. Þessar tölur sýna, að aflinn hefir aukist eftir að hvíldartíminn var lögfestur. Raunar mun hv.þm. hafa gengið inn á þetta, en þar með er því líka slegið föstu, að með aukinni hvíld verða afköstin betri. Og hafi svo farið með 6 tíma hvíldartímann, þá verða afköstin ennþá betri með 8 tíma hvíldinni. Það er og skoðun þeirra manna, sem kunnugir eru, að ekki muni þurfa að bæta mönnum við á saltfiski, þó að hvíldartíminn verði aukinn þetta. Að meðaltali munu togarar nú hafa 30 manna skipshöfn, þar af 21 vinnandi mann á þilfari. Það er ekki hægt að fjölga mönnunum að mun, því skipin hafa ekki svefnrúm fyrir þá. Þess er heldur ekki þörf. Og þó þeir vildu vera vel mentir og taka svo sem einum manni fleira, þá eru eins manns laun á lágmarkskaupi eins og dropi í hafið hjá útgerðinni. Hv. þm. vildi reikna kostnaðaraukann 11000 kr. Er það furðu djarft að bera slíkt fram. Hægt er að sýna fram á, að það er engin þörf á að fjölga mönnum. Þá reiknar hann og með 12 mánaða vinnu fjögurra manna. En það er víst ekkert ár, sem útgerðartíminn hefir verið svo langur; þykir gott, ef vinnan er 10 mánuði. Dæmið er því alrangt. Það er nógu gaman að gera sjer hugmynd um, hvers virði aflinn er, miðað við meðalafla á skip. Hagskýrslurnar birta tölur um það, en ólíklegt er, að öll kurl komi þar til grafar: Árið 1919 . 581681 kr. - 1920 .... 458704 - - 1921 .... 444509 - - 1922 .... 470905 - - 1923 .... 485031 - - 1924 .... 915062 - Lengra hefi jeg ekki skýrslur yfir verðmæti aflans. Hjer er og ótalið, að flest árin hafa síldveiðar verið stundaðar, og er sá afli ekki talinn hjer með. Menn fá hjer hugmynd um, að það eru ekki neinar smáupphæðir, sem skipastóllinn aflar. Væri þó gaman að geta rannsakað þetta nánar en gert er eftir hagskýrslunum. En útgjöldin? Sú hliðin er vandlega hulin; hana fær enginn að sjá. Maður fær hugmynd um, að þetta sje barlómur hjá útgerðinni. Ávalt þegar rætt er um bætt kjör sjómanna, mjálma útgerðarmenn um, að útgerðin sje á hvínandi kúpunni. En þó fær enginn að vita, hversu hún stendur sig. Háttv. þm. sagði, að allir útgjaldapóstar útgerðarinnar væru svo rígnegldir, að engu væri þar hægt um að þoka. Það er náttúrlega hægt að slá þessu fram í því trausti, að enginn hafi fullkomna þekkingu á þessu nema útgerðarstjórarnir sjálfir. Jeg skal þó benda á, að laun skipstjóra eru reiknuð af brúttóafla skips. Þetta hafa útgerðarmenn sjálfir viðurkent að væri rangt. Þó að tap verði á rekstri skipsins sjálfs í allstórum stíl, geta þeir gengið frá borði með mjög hátt kaup. Þetta fyrirkomulag þekkist hvergi nema hjer á landi. Jeg bendi aðeins á þennan lið í útgerðarkostnaðinum, og jeg veit, að skipstjórar gætu vel lifað sómasamlegu lífi af lægri launum en þeir nú hafa, margir hverjir. Það mætti benda á fleira. Laun útgerðarstjóra veit jeg að vísu ekki um með vissu. En eftir skattskránum munu það vera allgóðar tekjur, sem skattur sumra útgerðarstjóranna, t. d. útgerðarstjóra Kveldúlfs, er reiknaður af. Svo eru hin og þessi sníkjudýr, liggur mjer við að segja, á útgerðinni. Hvað fá þeir? Það eru stofnuð hlutafjelög, og ýmsir fjelagsmanna, þeir sem næstir útgerðarstjórninni standa, fá svo sitthvað, sem enginn fær að vita neitt um. Alt er þetta kostnaður á útgerðinni. Sumir fengu frí kol, þegar erfiðast var með kolaflutninga hingað til lands og þau dýrust. Dæmi eru til, að matvælum hefir verið úthlutað til ýmsra manna, og þau síðan skrifuð á kostreikningi skipsins. Alt eru þetta póstar, sem mætti hreyfa. Þá er og kolapósturinn stór. En það er mikið undir skipstjórunum komið, hvað kolin eyðast. Ef þeir fengju sín laun af nettóhagnaði skipsins, myndi sá póstur eflaust breytast mikið. Ef rannsókn fengist á útveginum, þá mundu efalaust koma ýmsir þeir kostnaðarliðir í ljós, sem athugaverðir væru. Áður en þingi lýkur hefi jeg í hyggju að biðja um slíka rannsókn. Háttv. þm. kvað ekki hægt að láta aukningu hvíldartímans koma niður á öðru en verkalaununum. Nú munu meðaltekjur háseta á togurum, með 10 mánaða vinnu, vera um 3600 kr. Af þessum launum þurfa þeir, að frádregnum kostnaði við sjóföt og önnur vinnuföt, sem er mikill á togurum, að framfleyta fjölskyldu sinni, með þeirri dýrtíð, sem hjer ríkir. Verða að greiða alt að 100 kr. á mánuði í húsaleigu. Þá geta menn sjeð, hvað eftir verður til annara þarfa, t. d. fyrir fjölskyldumann. Á þessu sjest, hvort þeir hafa of há laun, og það án þess að tillit sje tekið til þeirrar æfi, sem þeir eiga. Þeir eru sem útlendingar við heimili sín. Reynslan hefir sýnt, að þeir eru steinuppgefnir eftir nokkur ár. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje nein gæfa fyrir þjóðfjelagið að halda því sleifarlagi, að bestu og færustu menn þjóðarinnar verði að forðast þessa vinnu fyrir þröngsýni og óhagsýni útgerðarmanna. Háttv. þm. bauðst til að sýna mjer rekstrarreikning togarafjelags þess, er hann veitir forstjórn. Þetta er víst í fyrsta sinn, sem slíkt er boðið. Í kaupdeilu árið 1923 var t. d. lagður fram rekstrarreikningur skips. Hann var sýndur í stjórnarráðinu, en þess var vandlega gætt, að við, sem sömdum fyrir hönd sjómanna, fengjum ekki að sjá hann. Sjómönnum gefst yfirleitt ekki kostur á að sjá rekstrarreikninga útgerðarinnar. En það er ekki nóg að sjá tölurnar. Fylgiskjölin verða líka að vera með. Hv. þm. kallaði þetta hjegómamál. Mun hann yfirleitt nefna alt það því nafni, sem miðar að því að bæta kjör verkalýðsins og skapa honum viðunandi lífskjör. Í höfuðlandi auðmagnsins, Ameríku, er þó fiskimönnum við veiðar altaf trygð 8 tíma hvíld. Það hefi jeg úr brjefum frá Íslendingum, sem þar stunda atvinnu sína. Það er uppi sú stefna í heiminum að lögbjóða 8 tíma vinnudag við siglingar. Hafa Frakkar þegar riðið á vaðið. Skýtur það nokkuð skökku við, ef við viljum ekki unna okkar sjómönnum 8 stunda hvíldar, þegar aðrar þjóðir fara að veita sínum sjómönnum 16 tíma hvíld. Háttv. þm. hafði stór orð um það, að verið væri að ala fólk upp í því að heimta hátt kaup og litla vinnu. En jeg vil benda á, að svo virðist, sem nógu lengi sje unnið hjer, af því atvinnuleysi, sem ríkir. Að minsta kosti telja aðrar þjóðir það hagkvæmara að dreifa vinnunni milli sem flestra undir slíkum kringumstæðum heldur en að ofþjaka mönnum með of löngum vinnutíma. Framleiðslumagn þjóðarinnar eykst ár frá ári. Fullkomnari tæki og vjelar eiga sjálfsagt sinn þátt í því. En einnig það, að fólkið kann betur að haga sjer við vinnu sína, þ. e. a. s. unnið af viti og gætir meiri hagsýni en áður. Hagsýnir menn láta ekki vinna lengur en svo, að verkamennirnir haldi óskertum starfskröftum sínum. Útgerðarmennirnir njóta svo best starfsafls verkamanna, að þeir kunni með það að fara. Það er því best fyrir þá að lofa þeim að hvílast í 8 tíma á sólarhring og tryggja sjer þar með fullkominn starfskraft þeirra, meðan þeir eru að mala gullið handa þeim.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Það er þegar búið að ræða þetta mál svo mikið, að jeg geri ekki ráð fyrir, að fram verði færð nein þau rök, er breyti hugum hv.þm. Jeg get gefið þá játningu, að jeg er sjálfur orðinn hálfleiður á hinum margendurteknu fullyrðingum, sem hjer hafa verið hafðar í frammi, svo að jeg mun hlífa andstæðingum mínum við því að andurtaka nema að örlitlu leyti það, sem jeg hefi áður sagt. Háttv. frsm. meiri hl. hjelt hjer allmikla ræðu, en jeg get ekki sjeð, að hún gefi tilefni til mikilla andmæla fram yfir þau, sem þegar eru komin fram. Hann viðhafði margar skoplegar fullyrðingar, sem verða ekki teknar það alvarlega, að álíta þurfi, að háttv.þdm. hafi lagt frekari trúnað á þær. Hv. frsm. sagði, að 6 stunda lögboðinn hvíldartími hefði aukið vinnubrögð og afla. Jeg hefi ekki mótmælt því, að 6 stunda hvíldartími væri nauðsynlegur. En þegar hann var lögboðinn, var þegar búið að taka hann upp á mörgum skipum. Jeg get ekki stilt mig um að draga dár að rökum hv.frsm. fyrir því, að samkvæmt hagskýrslum hefði afli aukist mikið eftir að lögleiddur var 6 stunda hvíldartími. Hv. frsm. var svo óheppinn að geta um það, að meðalafli á togurum hefði verið árið 1919 1200 skpd., en árið 1921 yfir 2000 skpd., en þá var 6 stunda hvíldartími ekki lögfestur. Þegar aflinn í þessi tvö ár hefir verið svo misjafn, að hann er nálega tvisvar sinnum meiri 1921 en 1919, og eftir að hvíldartíminn var lögboðinn svo misjafn, að eitt árið var hann þriðjungur af því, sem hann var annað árið, má ekki tilfæra hagskýrslur sem sannanir fyrir ágæti hvíldartímans. Eftir því ætti afli að fara síminkandi eftir að hvíldartíminn var lögboðinn. (SÁÓ hlær). Þetta er ekki broslegra en það, að á meðan hvíldartíminn er ekki lögboðinn, tvöfaldast aflinn, en eftir að hann er lögboðinn, minkar hann frá 1924–1926 úr 5000 skpd. niður í 1800 skpd. Enda þótt því sje slegið föstu, að 6 stunda lögboðin hvíld sje heppileg, er það engin sönnun þess, að nauðsynlegt sje að lögbjóða 8 stunda hvíld. En um það er verið að deila, hvort sannanir sjeu fyrir því, að hvíldarauki sje nauðsynlegur. Háttv. frsm. gat um það, að ef lögboðin væri 8 stunda hvíld, væri örugg vissa fengin fyrir því, að mannsorkan hagnýttist sem best. Jeg álít, að það sje hvorki á hans færi nje annara að finna þá takmarkalínu, sem á að draga í þessu efni. Annars var hv.þm. ekki að rökræða við mig, sem þó hefi gefið honum tilefni til þess, heldur var hann að glíma við háttv. 3. þm. Reykv., svo að enn síður er tækifæri til langra andmæla frá minni hálfu. En jeg verð að benda háttv.þm. á, að það er eðlileg afleiðing af aukningu aflans, að eyðsla í sambandi við útgerðina fari einnig vaxandi. Það leiðir af líkum, að eftir því sem aflinn er meiri, eyðist meira í veiðarfæri, salt o. fl. Háttv. þm. benti á, að skipstjórar hefðu of hátt kaup og að óheppilegt væri að gjalda þeim af brúttóandvirði í stað nettó. Jeg get gefið þá yfirlýsingu, að jeg er ekki viss um, hvor leiðin er heppilegri. Og þeir skipstjórar eru margir, sem hugsa alveg eins mikið um að spara eins og að afla. Enda eru þeirra hagsmunir í raun og veru að eyða sem minstu, því að þegar verðleikar skipstjóra eru metnir, er líka farið eftir því, hve miklu hann eyðir. Margir þeirra hafa skilið þetta og hagað sjer eftir því. Jeg sagði í upphafi máls míns, að það væri ofraun fyrir háttv.þdm. að hlýða enn á ný á þau rök, sem fram hafa verið borin. Jeg mun því vera stuttorður úr þessu. En jeg vil aðeins benda á, að það er sannað í þessu máli, að venjulega njóta sjómenn miklu meiri hvíldar en hinna lögboðnu 6 stunda, og ennfremur er viðurkent, að það sje alveg óupplýst, hver nauðsyn sje á að lögbjóða aukinn hvíldartíma. Ef jeg hefði vitneskju um, að hvíldartíminn væri nauðsynlegur, þá hefði jeg hvorki vilja nje djörfung til að sporna á móti honum. Og jeg held, að því síður sje ástæða til að lögbjóða þennan hvíldartíma, sem það er ómótmælanleg staðreynd, að 1919 tóku sjálfir skipstjórarnir upp 6 stunda hvíld, svo að ástæða er til að ætla, að eins færi nú, ef nauðsyn bæri til. Það voru mestu aflamennirnir, sem tóku þetta upp. Þá má geta þess, að það er fyllilega upplýst, að hjer er um hagsmunamál fyrir útgerðina að ræða. Ef 8 stunda hvíld verður lögleidd, þarf að bæta mönnum á skipin, en það er ekki hægt að koma því við. En hverjum manni er ætlað að vinna meira gagn en hann tekur kaup fyrir, því mannakaup er vitanlega aðeins einn liður útgerðarkostnaðarins. Hjer er um tap að ræða fyrir útgerðina, sem nemur margföldu kaupi þeirra manna, sem þyrfti að auka við. En þegar málið liggur svo fyrir, að óupplýst er nauðsyn annars aðiljans, en upplýst mikið tap hins og svo á jafnframt að íþyngja útgerðinni með nýjum sköttum, verð jeg að skjóta máli mínu til hv. dm. og biðja þá að stíga ekki neitt ónauðsynlegt spor, ef þeir trúa því, að samþykt hvíldaraukans verði höft á útgerðinni. Jeg vil ljúka máli mínu með því að endurtaka þá yfirlýsingu, sem jeg gaf áðan, að ef jeg - að fengnum upplýsingum - áliti ástæðu til vegna heilsu sjómanna að lögbjóða hvíldarauka, mundi jeg vera með því, en ekki móti.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg skal segja hv. 2. þm. G.-K. það til lofs, að það er hægt að ræða við hann um það mál, sem fyrir liggur. Hv. þm. fór ekki út í það, að hrekja röksemdir mínar um aukningu aflabragðanna, enda var það ekki hægt. Hagskýrslurnar sýna 1200 skpd. árið 1919 og eykst síðan aflinn með hverju ári, að undanteknu árinu 1926. En jeg gaf þær upplýsingar í sambandi við árið 1926, að þá voru úthaldsdagar ekki nema 79, en árið 1927 voru þeir 176. Þetta ár var hið lakasta að aflabrögðum, ekki af því, að afli væri í sjálfu sjer tregur, heldur af því að skipunum var skemur haldið úti en venjulega. Árið 1927 enda meðalafli á skip. Þá var skipunum haldið úti lengri tíma og þar af leiðandi meiri afli. Jeg skal gefa hv.frsm. minni hl. rjett í því, að aflinn miðast ekki eingöngu við úthaldstímann. Það er margt fleira, sem stuðlar að því. En það sýnir, að meiri vinna er int af hendi, að auknum afla er skilað í lest. Eitt merkilegt atriði kom fram hjá háttv.þm., sem jeg átti ekki von á. Hann er meðmæltur 8 tíma hvíld.

Ef hún er nauðsynleg

. En hann vill ekki lögleiða hana. Þetta er hin herfilegasta meinloka. Hann heldur, að 8 tíma hvíld kæmi af sjálfu sjer, ef hún er nauðsynleg. 6 tíma hvíldin hefði aldrei orðið almenn, ef hún hefði ekki verið lögboðin. Það þarf ekki nema einn gikkinn í hverri veiðistöð. Það kann að hittast einn rjettlátur af 20, sem lætur fólk sitt fá skynsamlega hvíld. Svo var það áður en vökulögin gengu í gildi, að það voru einn eða tveir skipstjórar, sem ljetu háseta sína hvílast eftir að hafa unnið sólarhringinn út. Jeg skal minna háttv. 2. þm. G.-K. á það, sem hann sagði við mig einu sinni eftir að lögin um 6 tíma hvíld háseta á togurum voru komin á og reyndust öllum til góðs. Þá ljet hann svo um mælt í mín eyru, að hann hefði farið eftir öðrum og því verið á móti, en ekki sjálfur persónulega þekt til, hvort þessi lög mundu reynast happadrjúg eða ekki. Hann var svo hreinskilinn að játa þetta og viðurkenna skammsýni sína. - Jeg hygg, að sama verði nú uppi á teningnum. Háttv. þm. fer enn sem fyr eftir tillögum annara, en hefir sjálfur ekki persónulega reynslu í þessum sökum. Hann hefir aldrei verið úti í skipunum, þegar vinna fer fram. Hann ætti að sigla nokkra „túra“ og vinna með körlunum. Þá mundi hann taka öðruvísi í þetta mál. Jeg hefi trú á, að háttv.þm. sje svo hreinskilinn, að hann vilji kannast við þetta. Hve mikil aukahvíld er á togurunum, fer eftir atvikum. Stundum er hún dálítil, oftast nær engin. Því þarf að tryggja með löggjöf, að sjómennirnir fái fasta hvíld, svo að heilsu þeirra sje ekki ofboðið. Það er heimild í lögunum fyrir því, að kalla megi alla menn á þilfar til þess að koma fyrir fiski í lest, er sjerstakar ástæður eru til. Jeg sýndi fram á það áðan, að lögboðinn 6 tíma svefn var svo fjarri því að hafa reynst útgerðinni baggi, að hann hefir þvert á móti gefið stórkostlegan gróða í aðra hönd. Nú er farið fram á 2 tíma viðbótarhvíld fyrir hvern mann á sólarhring, til þess að hver háseti geti fengið 6–7 tíma svefn. Mannfjöldi á skipunum verður eftir sem áður hinn sami. Og reynslan mun sýna, að það kemst eins mikill fiskur í lest fyrir því. Menn eru skarpari í vinnubrögðum, er þeir hafa sofið eðlilegan svefntíma. Hásetar á togurum verða að vinna eins og orkan leyfir stanslaust. Þeir eru áreiðanlega búnir að fá sig fullþreytta eftir 16 klt. Fái þeir svo að hvílast nokkurnveginn eftir þann sprett, verða þeir þeim mun frískari í næstu lotu. Jeg verð að halda því fram, að reynslan hafi sýnt og sannað, að hjer fari saman hagsmunir útgerðarinnar og þægindi sjómannanna. Útgerðinni hefir vegnað svo vel undanfarið hvað aflabrögð snertir, og þó að verð á fiski hafi eitthvað lækkað, þá hlýtur hún að standa fastari fótum nú en útgerðarmenn láta í veðri vaka. Það er altaf verið að flagga með því í útlendum blöðum, hve geysilegur afli það sje, sem togararnir íslensku sigla þar inn með. En hjer gengur barlómur útgerðarmanna fjöllunum hærra: ekkert nema tap. Jafnvel Danir hafa hug á að setjast að krásinni af því hve glæsilega gengur með aflabrögðin hjer. Það er ekkert smáræði, þegar hæsta aflaskipið flytur á land 10 þús. skpd. af fiski. Það hlýtur að vera stórgróði á slíkri útgerð, sem betur fer. Allflestir útgjaldaliðir útgerðarinnar hafa lækkað síðan á lággengistímunum, kol, salt og matvæli, alt hefir þetta lækkað, og kaupið fer stórlega lækkandi árlega. Samt kemur altaf sama upphæðin á móti í andvirði fiskjarins. Jeg er ekki að lasta það. Jeg er ánægður yfir því, að vel gengur og útgerðin gefur þjóðarbúinu tekjur. En um leið ætti hún að geta gert svo vel við þá, sem að henni vinna, að þeir geti lifað heilbrigðu menningarlífi. Togaraútgerðin hjá okkur er nú á því stigi, að hún ætti að geta það, ef viljinn er til. Þá skal jeg ekki hafa lengri formála fyrir þessu. Ræða hv.frsm. minni hl. var hógvær og er fátt að hrekja. Það gleður mig, að í hjarta sínu sjer hann og viðurkennir, að þessi hvíld er nauðsynleg. Það get jeg sagt honum til lofs fram yfir stjettarbræður hans.

Þetta held jeg sje oflof

.

Jóhann Jósefsson Jeg hefi ekki tekið þátt í þessum umr. hingað til. En mjer þykir rjett að árjetta það, sem minni hl. hefir fært fram sem ástæður fyrir því að vera á móti frv., einkum vegna þess, að háttv. meiri hl. leitast ekki við í nál. sínu, sem er hálf önnur lína, að færa rök fyrir aðstöðu sinni til málsins. Verð jeg því að álíta, að háttv. meiri hl. geri rök háttv.frsm. að sínum og láti það nægja. Háttv. frsm. meiri hl. hefir nú haldið ýmsu fram um þessi togaramál, bæði íslensk og útlend, og að mörgu leyti ekki farið rjett með það, sem hann hefir viljað leggja fram fyrir háttv. deild til þess að „upplýsa“ málið, t. d. það, sem hann hefir sagt um vökulög hjá öðrum þjóðum. Við 1. umr. þessa máls gaf hv.frsm. sem flm. það í skyn, að með þessu frv. væri ekki farið fram á annað en það, sem gerðist með öðrum veiðiþjóðum. Jeg veit með vissu, hvern veg þessu er háttað hjá Þjóðverjum og Bretum; hjá þeim er ekki til nein löggjöf um vinnutíma á togurum sjerstaklega. Á breskum togurum hefir það verið venja um nokkuð langt skeið, að hásetar fengju að hvílast minst 4 tíma á sólarhring. Vitneskju um þessa venju hefi jeg eftir heimildum, sem er viðtal við sjómenn sjálfa. Þessi venja skapaðist á sama hátt og 6 tíma hvíldin hjer á íslensku togurunum, af því að skipstjórarnir sáu, að þrotlaus vinna var til skaða. Síðan þessi hefð komst á, hvílast hásetar á breskum togurum undantekningarlaust minst 4 tíma, þótt afli sje góður og veiði stunduð af mesta kappi. Á þýskum togurum er ekki nein föst venja um hvíldartíma háseta og engin löggjöf. Þeir vinna ákaflega hart og strangt meðan þeir eru að fiska, en fiska þó ekki eins mikið að tiltölu og Íslendingar. Það er staðreynd, sem ekki verður mótmælt, að löggjöf um hvíldartíma á togurum Þjóðverja er ekki til. Þá mintist háttv.frsm. meiri hl. í ræðu sinni á kjör skipstjóra á íslenskum veiðiskipum og sagði, að þeir hefðu hátt kaup, of hátt kaup. Aðalgallinn við kaupgreiðslu þeim til handa væri sá, að þeim væri goldinn ágóðahlutur af brúttóafla; slíkt ætti sjer ekki stað annarsstaðar. Það er ekki rjett. Hjá Þjóðverjum fær skipstjórinn prósentur af andvirði aflans, að frádregnum uppskipunar- og uppboðskostnaði. Þar með er sýnt, að þessi þjóð a. m. k. greiðir skipstjórum á fiskiskipum kaup miðað við brúttóafla. Jeg kalla það „brúttó“, þótt þessir tveir litlu liðir sjeu dregnir frá. Á breskum togurum er frádrátturinn meiri; þar mun vera dregið frá þeirri upphæð, sem selt er fyrir, kol, salt, ís og veiðarfæri, og útgjöld til útgerðarinnar, önnur en fæði. Þá gat hv.frsm. þess, að laun íslenskra togaramanna - hann sagði fiskimanna, en jeg býst við, að hann hafi átt við háseta á togurum - væru vesalli en hjá öðrum þjóðum. Þetta er hæpin fullyrðing. Að minsta kosti er mjer fullkunnugt um, að þýskir togaramenn hafa miklu lakari kjör.

Hvað hafa þeir?

. Þeir hafa bæði prósentur af afla og mánaðarlaun. En mánaðarlaunin eru svo lág, að okkar menn vilja ekki líta við þeim. Það var til dæmis í Vestmannaeyjum núna nýlega, að þýskur togari kom inn og vildi fá háseta í viðbót. Maður nokkur hugðist að nota tækifærið og taka skiprúmið, en er hann heyrði um kaupið, fjell honum allur ketill í eld og sá hann sjer ekki fært að sinna boðinu.

Hvað er kaupið hátt? Vill hv.þm. upplýsa það?

. Fastakaupið er núna í kringum 90–95 gullmörk á mánuði.

100

. Auk þess hafa þeir lifrarhlut. En það er aðeins helmingur lifrarinnar, sem fer til hásetanna.

3/4

. Nei, helmingur, en hinn parturinn fer til útgerðarinnar. Að öllu samanlögðu er þeirra hlutur óneitanlega miklu lakari heldur en stjettarbræðra þeirra á íslensku togurunum. Það er ekki út í bláinn sagt, að yfir höfuð er miklu betur með háseta á íslenskum togurum farið heldur en á skipum annara þjóða. Hvar veit hv.þm. t. d. til þess, að hásetar fái landleyfi meðan verið er að flytja ísfisk til Englands, og fái þó fult kaup, nema hjer? Vitaskuld hagar hjer svo til, að það þykir ekki heppilegt að sigla til Englands til þess að selja aflann með alla hásetana, og eru því ávalt einhverjir eftir heima, en kaup þeirra skerðist ekki við það. Jeg hefi átt tal við einstaka fiskimenn og spurt þá um álit þeirra á kjörum háseta á togurum, og síðan þetta frv. kom fram, hvað þeir hefðu um aukinn lögboðinn hvíldartíma að segja. Jeg ætla sjerstaklega að geta ummæla eins sjómanns, sem var áður bátaformaður í Vestmannaeyjum, en hefir nú verið 3 ár á togara. Þessi maður, sem er bæði skilorður og greindur, ljet svo um mælt, að þeir, sem ekki hefðu heilsu til þess að stunda sjósókn á togurum eins og vinnan og vistin gerðist þar nú orðið, hefðu ekki heilsu til þess að vera á sjó yfirleitt. Munurinn á því að vera á vjelbát og á togara væri svo mikill, að hann vildi ekki fyrir nokkurn mun breyta til aftur, fara af togaranum og taka til að stunda sjó á mótorbát, eins og hann gerði áður. Hann ljet þess getið, að sjer væri út af fyrir sig engin þökk á, að verið væri að flytja frv. sem þetta; hann óttaðist, að það yrði til þess að rýra lifrarhlut hásetanna. Jeg veit, að það er ekki mikið á því að byggja, sem einn maður segir um þetta. Það verður vitanlega ekki tekið sem heildarskoðun sjómanna, En jeg læt þess getið, að þá er jeg benti honum á, að fyrir lægi samþykt frá Sjómannafjelaginu um þetta, sagði hann, að það væri svo margt samþykt í landi, sem þeir, sem á sjónum eru, fengju ekki að hafa áhrif á sem skyldi.

En undirskriftirnar?

. Já, nú trúi jeg undirskriftir og áskoranir hafi komið frá togarahásetum sjálfum. Það getur vel verið, að þetta mál hafi verið svo flutt fyrir þeim hluta hásetanna, sem litu öðruvísi á þetta mál en þessi sjómaður, að þeir hafi fúslega skrifað undir áskorun um aukinn hvíldartíma, í þeirri trú, að þeir mistu einskis í við það. Jeg hefi líka talað við annan háseta, sem sagði mjer hlut, sem mig furðaði mjög á. Hann hjelt því fram, að þorskveiðatíminn væri ekki strangari á togurunum en ísfiskitíminn, heldur oft þvert á móti. Um þetta mál eru deildar meiningar. Jeg verð að taka undir með háttv.frsm. minni hl., að ekki er sannað, að nein ný þörf liggi fyrir á að auka löggjöf um hvíldartíma á togurum. Þegar togaraútgerðin var tekin upp hjer á landi, fóru menn að veiðum með meira kappi en forsjá. Íslendingar eru svo óvanir að fást við vinnu með öðru en höndunum einum, að það hefir sýnt sig, að þeir hafa á sumum sviðum, og sjerstaklega á sjónum, gert ráð fyrir, að vjelavinnan ljetti meira af mönnum en reynslan hefir sýnt. Sjómenn endast ekki eins vel á vjelbátunum nú eins og á opnu skipunum áður: Það var algengt, að menn stunduðu sjósókn alla sína æfi, svo að segja frá því þeir fyrst gátu snert á ár og alla tíð upp frá því, og hjeldu þreki og kröftum fram á háan aldur. Það hefir sýnt sig sjerstaklega á vjelbátunum, að menn endast nú ekki eins vel og fyrrum. Hv. frsm. meiri hl. gat þess í fyrstu framsöguræðu sinni, til þess að sýna, hve lítilfjörlega aukning á kröfum til útgerðarinnar hjer væri farið fram á, að sjer kæmi ekki á óvart, þótt þær kröfur yrðu auknar áður langt liði. Jeg skrifaði þetta niður hjá mjer, vegna þess að mjer hefir fundist hann vilja halda því fram, að því meir sem hvíldartíminn væri lengdur á togurunum, því betur aflaðist. Það leiddi meðal annars af sjer aukna vinnu. Það hljóta þó að vera einhver takmörk fyrir því, hvað teljast má hæfilegur hvíldartími. Fiskiveiðarnar eru háðar veðri og fleiru. Verður því einatt að vinna í skorpum. Höfuðstyrkur þessa atvinnuvegar hefir legið í því að grípa aflann þegar hann gefst. Hann er því næsta ólíkur verksmiðjuiðnaðinum, sem hægt er að setja af stað og stöðva, þegar hver vill. - Jeg vil taka undir það, sem hv.þm. Ísaf. sagði við 1. umr. þessa máls, að þjóðfjelagið hefði heimild til að gera ákvarðanir um öryggi verkamanna. Jeg vil kveða fastar að orði og segja, að því beri skylda til þess. Þess gætir líka allmikið í löggjöf allra þjóða. Þótt svo sje máske ekki litið á af þeim, er berjast fyrir rjetti vissra manna hjer á landi, þá hefir þó einnig verið gert talsvert hjer til þess að auka öryggi verkamanna bæði á sjó og landi. En jeg vil benda á það, að löggjöfin þarf að stilla mjög til hófs á þessu sviði og fara ekki lengra en það, sem reynslan og skynsemin benda til, að sje heppilegt. Ef fylgt væri þeim rökstuðningi hv.frsm., sem kemur fram í þessu frv., þá er gefið, að þangað myndi reka, að þá yrði atvinnuvegunum bundinn svo þungur baggi með ýmsum kröfum, að ekki yrði hægt að halda sumum greinum atvinnuveganna áfram, og yrði þá skaðinn beggja. Meiri hl. nefndarinnar þarf ekki að líta svo á, að við, sem erum í minni hl., sjeum mótfallnir því, að hásetarnir fái nauðsynlega hvíld. En þeir verða að kannast við það, að við höfum eins mikið til okkar máls, þegar við höldum því fram, að til þess þurfi ekki aukna löggjöf. Það hefir þegar verið bent á það, að áður en vökulögin gengu í gildi, voru útgerðarmenn og skipstjórar sjálfir farnir að sjá það, að best var unnið með því, að hásetarnir fengju næga hvíld. Jeg fæ tæplega annað skilið en þar sem atvinnan er komin á þennan rekspöl og þeir, sem um hana sjá, eru búnir að fá þann þroska, sem þeir að vísu höfðu ekki fyrst, að þeir muni stilla vinnunni svo í hóf, að mönnunum sje ekki ofboðið. Stjórnir togarafjelaganna virðat yfirleitt sýna nú orðið svo mikla sanngirni og vit, að ekki ætti að þurfa að lögbjóða meiri hvíld handa hásetum. Að minsta kosti þola íslensku togaraskipstjórarnir vel samanburð við skipstjóra annara þjóða. Og þar sem í öðrum löndum er engin löggjöf um þetta efni og hennar ekki talin þörf, þá ættum við ekki að þurfa að lögbjóða ný ákvæði um þetta. Enda er vitanlegt, að hásetar fá að njóta þeirrar hvíldar, sem starfið leyfir. Einn þeirra; sem um þetta mál hefir talað, sagði, að versta verkið á togurunum hefði verið netabætingin. Jeg get vel trúað því, að svo hafi verið áður, meðan menn kunnu illa til þeirra verka og þurftu því mikinn tíma til þess. En eftir því sem leikni hefir aukist, hefir starfið minkað, enda munu íslenskir hásetar nú standa þar erlendum sjómönnum fyllilega á sporði. Jeg er sannfærður um það, að ef þingið vill fara að hlutast frekar til um það, hvernig verkum yrði hagað, sem jeg tel þó enga þörf, þá er önnur tegund skipa, sem engu minni ástæða er, að hlutast sje til um vinnutíma á, en það eru línuveiðararnir og stærri útilegubátar. Eftir því, sem mjer hefir verið sagt, þá er oft og einatt um miklu meiri vökur þar að ræða en á togurunum. Jeg vil ennfremur leiða athygli að því, að ef þingið á annað borð vill fara að skifta sjer af þessu máli eða gera ráðstafanir um vinnubrögð manna, þá er sjálfsagt ekki minni ástæða til að gera ákvarðanir um ýmsa landvinnu. Hví á þetta ekki að ná til sveitanna líka, t. d. til sláttarins? Við hann er þó oft lagt allmikið að sjer. Mætti því með sömu rökum lögbjóða vissan hvíldartíma við sveitavinnu. Þá hefir meiri og minni hl. nefndarinnar greint á um það, hvort auka þyrfti starfskrafta á skipunum. Hv. frsm. meiri hl. vildi ekki kannast við, að þess þyrfti. En allir, sem jeg hefi talað við, hafa talið það óhjákvæmilegt. Afleiðingin af fjölgun háseta á togurunum er í bili sú, með þeim hætti, sem nú er á kaupgjaldi, að sá hluti hásetakaupsins, sem byggist á aflanum, yrði minni en nú, en jeg tel það víst, að krafa háseta verði sú, að hvergi skerðist þeirra hlutur af þessum ráðstöfunum.

Ásgeir Ásgeirsson Framsóknarflokksmenn hafa lítið gefið sig að þeim umr., er fram hafa farið um vökulögin að þessu sinni. En eigi að síður er það kunnugt, að margir þeir, er nú eiga sæti í þeim flokki, voru þessu máli fylgjandi, þegar það var áður til umr. á Alþingi, enda orðið ljóst, að þetta frv. á vinsældum að fagna innan flokksins. Þar sem þetta er kunnugt, þá tel jeg mjer skylt að vekja athygli á því, hve kurteislega umr. um þetta mál hafa farið fram og hve fáar hnútur hafa flogið, eins og maður átti að venjast, er t. d. skifting Gullbringu- og Kjósarsýslu var á ferðinni. Þetta hefir valdið mjer ánægju. Okkur framsóknarmönnum er það ljóst, að á okkar atkv. velta úrslit þessa máls. Um það hafa að vísu orðið snarpar deilur hjer, en þær hafa þó oft áður orðið snarpari. Deilur verða einmitt oft mjög snarpar um þessi mál, bæði hjer og ekki síður annarsstaðar, með öðrum þjóðum, sem lengra eru komnar á þessari braut en við. Það verður einatt viðkvæmur hlutur. þegar breytt er frá frumlegum atvinnuháttum landbóndans eða útgerðarbóndans, sem hefir fáa menn í sinni þjónustu. Tímamótin milli hinna frumlegu atvinnuhátta og vjelaiðjunnar eru viðkvæm í sögu allra þjóða. Hjer er það eins og annarsstaðar. Og þegar þessi breyting krefst nýrrar löggjafar, þá er ekki að undra, þó barátta verði, og hún snörp. En baráttunni milli hins eldra og yngra skipulags hefir jafnan lokið á einn veg þannig að þjóðfjelagið hefir talið sjer skylt að hafa afskifti af þessum málum. Það hefir skorið úr, að því leyti sem heilsu og vinnuþoli verkamannanna var hætta búin. Slíkar reglur um heilsusamleg starfskjör hafa verið settar í öllum löndum. Þarf ekki hjer að færa rök fyrir því, að rjettmætt sje, að þjóðfjelagið skifti sjer af slíkum málum. Aðalrökin, sem færð voru gegn því, að löggjöfin ákvæði vissan hvíldartíma á togurunum, voru þau, að þessi atvinnuvegur heimtaði það, að þegar uppgrip væru fyrir hendi, þá væri unnið hvíldarlaust og stanslaust heila sólarhringa. En þessi ástæða er tæpast lengur við lýði. Hún var máske beittasta vopnið áður fyrri, þegar sú var venjan, að unnið var 2–3 sólarhringa án þess hvílst væri, beittasta vopnið gegn þeirri kröfu, að ætlaður væri viss hvíldartími á hverjum sólarhring. Þessi röksemd var notuð, þegar verið var að koma fyrri vökulögunum á. En nú, þegar gera á út um það, hvort hvíldin skuli heldur vera 6 eða 8 tímar í sólarhring, er deilan um þessar aflahrotur eiginlega úr sögunni, enda mun sú skoðun nú orðin almenn, að bæði hásetar og útgerðarmenn hafi grætt á því, að hásetunum var lögákveðin hvíld á hverjum sólarhring. - Sú breyting, sem verður á viðhorfi þjóðfjelagsins til atvinnuveganna, þegar horfið er frá hinum frumlegu atvinnuháttum, er því orðin viðurkend af öllum. Hjer er því aðeins um stigmuninn 6 og 8 að ræða. Um þennan stigmun hefir nú verið deilt, og hefir verið reynt að færa rök fyrir því, að ósanngjarnt væri að lengja hvíldartímann. Jeg hygg þó, að naumast þurfi að gera tilraun til að sanna það, að 5–6 tíma svefn á sólarhring svo mánuðum skiftir, aukahvíldarlítið, muni ekki nægja. Sú nauðsyn, að lengja þennan tíma, liggur svo í augum uppi, að jeg hygg, að bændur þessa lands krefjist engra sannana fyrir slíku. Í sveitum landsins hefir mikil breyting á vinnutíma gerst af sjálfu sjer, án allrar íhlutunar löggjafarvaldsins. En hvernig stendur þá á því, að ekki er hægt að vænta hins sama með útgerðina? Það er af því, að í sveitunum búa húsbændurnir og hjúin á sama heimili, við sömu starfskjör og mótast af sameiginlegri lífsskoðun hins vinnandi manns. En hjá útgerðinni er búið að kljúfa hagsmunina þannig, að lífskjör og aðbúð útgerðarmanna og skipstjóra annarsvegar og háseta hinsvegar eru orðin gerólík; þá er ekki að undra, þótt fara verði sömu leiðir hjer og fara þurfti annarsstaðar, þegar stóriðnaðurinn var að ryðja sjer til rúms, eins og t. d. á Englandi alla 19. öld. Jeg hefi nokkuð kynt mjer þessa baráttu, er fram fór á 19. öldinni milli enskra vinnuveitenda og verkamanna. Og við það að hlýða á umr. þær, er hjer hafa farið fram, fá finst mjer, að jeg hafi komist í eitthvað svipað loftslag og ríkti í þeim deilum. Annarsvegar hefir verið fullyrt, að þetta myndi íþyngja atvinnugreinunum stórlega og allir myndu bíða tjón við slíka breytingu. Hinsvegar, að stytting vinnutímans og aukin hvíld verkamanna myndi bæði þeim og atvinnugreinunum til gagns. Um þetta er nú deilt hjer. Í því sambandi er gaman að rifja það upp, að einn af þeim fyrstu, er hjelt því fram, að stuttur vinnutími, góð laun og góð aðbúð og starfsvenjur væru öllum til góðs, bæði vinnuveitendum og verkamönnum, var sjálfur Adam Smith, faðir þeirrar hagfræði, sem þjóðfjelögin eru nú mótuð eftir, faðir hinnar frjálsu samkepni. Þótt þessari kenningu hafi ekki ætíð verið hossað af hans fylgismönnum, þá hefir hún þó eigi að síður reynst rjett í flestum tilfellum. Í flestum tilfellum mun þessi kenning hafa reynst rjett, þó að fáir vinnuveitendur og fáir verkamenn hafi aðhylst hana, en kjarni hennar er, að í raun og veru hafi verkamenn og vinnuveitendur sömu hagsmuna að gæta. Þessi kenning hefir m. a. sannast af dæmi Robert Oven og Henry Ford. Hún byggist á því, að afraksturinn standi ekki í rjettu hlutfalli við lengd vinnutímans. Það sje ekki hægt að reikna með því, að 16 tíma vinna á sólarhring gefi helmingi meira í aðra hönd en 8 tíma vinna. Það, sem athuga ber í þessu sambandi, er sem sje það, að mannssálin kemur inn í þetta. Það þótti lengi vel fjarstætt að halda því fram, að stytting vinnutímans gæfi jafnan arð eða meiri. En nú hafa verið færðar margvíslegar sönnur á það. Vitanlega er það svo, eins og rjettilega var bent á af hv.þm. Vestm., að það er alls ekki takmarkalaust, hvað hægt er að stytta vinnutímann mikið, til þess að ekki dragi úr afrakstrinum. En jeg vil halda því fram, þó að jeg hafi ekki skýrslur við hendina því til sönnunar, að sá maður, sem hefir 7 tíma svefn, muni að öðru jöfnu afkasta meiru en sá, sem aðeins fær 5 tíma svefn. En ef jeg væri nú spurður, hvar takmörkin eigi að vera, þá er mitt svar hiklaust, að takmörkin sjeu þessi: að ákveða 8 tíma hvíldartíma á togurum, svo að það sje trygt, að mennirnir fái 7 tíma svefn. Takmörkin verðum við að setja einhversstaðar. Þó að nú verði löggilt 8 tíma hvíld á togurunum, þá sje jeg heldur ekki ástæðu til að óttast, að þingið muni ekki kunna sjer hóf í því að lengja hvíldartímann í framtíðinni. Trú þeirra manna, sem þessu frv. fylgja, á því, að framleiðsla mannsaflsins minki ekki við það, að hvíldin sje aukin þetta, er bygð á þeirri auðskildu staðreynd, að maðurinn er ekki dauður hlutur, sem alveg sje sama, hvernig með er farið. Um vjelar er kappkostað að fara sem best með þær og halda þeim vel við, svo að þær endist sem lengst og vinni sem best, og við megum þá ekki gleyma því, að maðurinn sjálfur er ekki síður viðkvæm vjel og hann er áreiðanlega ekki of vel trygður, þó að honum sje ætlaður 7 tíma svefn, eða samtals 8 tíma hvíld. Viðvíkjandi þeim útreikningum, er hjer hefir verið komið fram með, skal jeg segja það, að jeg legg ekki sjerstaklega mikið upp úr þeim. Jeg hygg, að hjer á landi hafi enn ekki verið gerðar þær skýrslur, sem sanni neitt. En þó að slíkar skýrslur sjeu ekki til hjer, þá hafa þær verið gerðar annarsstaðar. Einna merkilegastar af slíkum skýrslum munu vera skýrslur Brassey's nokkurs, ensks þingmanns. Hann var sonur ensks járnbrautarkonungs, og eru skýrslur hans unnar úr starfsskýrslum föður hans. Þessar skýrslur sýna, að þar, sem hvíldartíminn var lengstur og hæst laun greidd, þar fjekk faðir Brassey's mesta vinnu fyrir sína peninga. Þessar skoðanir erlendra hagfræðinga hafa haft sín áhrif á afstöðu mína til þessa máls. Jeg svara þeim spurningum, sem hjer hafa komið fram um, hvort þörf væri á þessari lengingu hvíldartímans, á þann hátt, að mjer finst alls ekki hægt að deila um þörfina. Jeg fullyrði, að sjómennirnir þurfi öruggan 7 tíma svefn, og það því fremur, sem yfirleitt er um litla aukahvíld að ræða á skipunum, en oftast sífelt erfiði. Hvað það snertir, að þessi breyting valdi útgerðarmönnum gífurlegu tapi, er það trúa mín, að svo muni ekki verða, og sú trú er bygð á þeirri staðreynd, að maðurinn er viðkvæmasta vinnuvjelin og að mannsaflið og mannslífið sje svo dýrmætt, að þjóðfjelaginu beri skylda til að tryggja mönnum hæfilegan vinnutíma, þar sem hætta kann að vera á misfellum. Jeg skal játa, að jeg var hikandi á síðasta þingi, af því að jeg taldi mig ekki hafa kynt mjer málið nógu vel. En niðurstaða mín, eftir íhugun og viðtöl við sjómenn, er sú, að þörf sje á löggjöfinni. Eins og jeg sagði í upphafi, eru auðvitað takmörk fyrir því, hvað langt þjóðfjelögin geta gengið í því að skifta sjer af lengd vinnutímans. En jeg lít svo á, að þegar framleiðslutækin eru orðin svo óháð veðri og vindi eins og togararnir, þá eigi og verði að setja reglur um lágmarkssvefntíma, sem fullnægi kröfum heilsufræðinnar. Hjer eru takmörkin, og lengra verður ekki gengið. - Það má vel vera, að rjett væri að löggilda sömu eða svipaðar reglur um hvíldartíma á einhverjum öðrum skipum, svo sem línubátum, sem liggja úti við veiðar og koma ekki í höfn fyr en þeir eru fullir. Um það skal jeg ekki dæma að svo stöddu. Jeg greiði atkv. með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, í þeirri öruggu trú að með því sje þessum atvinnuvegi í heild sinni unnið gagn, bæði verkamönnum og vinnuveitendum. Jeg geri líka ráð fyrir, að dómur reynslunnar verði á þann veg, að hvíldartíminn verði ekki styttur aftur, jafnvel þó sá flokkur, sem nú stendur á móti frv., komist í meiri hl. í þinginu. Lögunum frá 1921 hefir verið sýnd fylsta sanngirni af öllum, þótt mikill ágreiningur væri um þau á sínum tíma, og jeg þykist viss um, að allir flokkar sýni einnig þessum væntanlegu lögum sömu sanngirni. Þegar baráttunni er lokið, verða allir á eitt mál sáttir á skömmum tíma.

Halldór Stefánsson Út af ummælum hv.þm. Vestm. um það, að ef þetta frv. væri samþ., mætti svo vera, að einnig þyrfti að lögleiða ákveðinn hvíldartíma í sveitum landsins, vil jeg segja það, að jeg þekki það ekki, að nokkursstaðar sje svo lengi unnið í sveitum, að þörf sje á að lögákveða vissan hvíldartíma, eins og hjer er farið fram á. En vera má, að svo sje einhversstaðar, þó jeg þekki það ekki, en ef svo væri og ef ósk kæmi fram um slíkt, þá get jeg sagt það hjer, að jeg mundi hiklaust fylgja því. Jeg fyrir mitt leyti mundi ekki einasta vilja leyfa mínu starfsfólki 8 tíma hvíld, heldur beinlínis heimta það, að það hvíldist minst 8 tíma, þegar það á að gegna erfiðum störfum. Það er mín reynsla, og jeg hygg, að það sje almenn skoðun, a. m. k. austan lands, að vinnuafkast manna hafi aukist við það, að vinnutíminn hefir verið styttur, og vantar þó stórmikið á, að hann hafi verið svo langur, sem frv. þetta leyfir.

Jón Auðunn Jónsson Háttv. frsm. meiri hl. hjelt því fram, að skipstjórarnir á togurunum hefðu haft óhófleg laun, sem ekki væru í neinu samræmi við laun annara skipverja. Það má nú vel vera, að finna mætti rjettari mælikvarða á kaup þessara manna. En þó vil jeg upplýsa það, að hjá því fjelagi, sem jeg hefi starfað við, hefir skipstjórinn aldrei haft meira en tæp 15 þús. kr. þau þrjú ár, sem það hefir starfað. Laun hans hafa verið minst 9800 kr. og mest 14700 kr. þessi þrjú ár. Framkvæmdarstjórinn hefir haft 6000 kr. laun „brúttó“. Þar af hefir hann orðið að greiða húsaleigu, ljós, hita, síma og alla aðstoð á skrifstofunni, svo að „nettó“-launin hafa aldrei farið fram úr 4000 kr., en það er ekki meira en laun háseta hafa orðið með lifrarhlut, ef talið er, að þeir hafi atvinnu 9 mánuði af árinu, og auk þess vitanlega fæði. Það, sem lesið var hjer upp úr útlendu tímariti um afla þessa manns, sem hjer gerði út togara árið 1925, sannar í rauninni ekkert. Afli togarans þennan 4½ mánuð, sem skipinu var haldið úti, mun alls hafa orðið 1200 skippund. Jeg vildi aðeins leiðrjetta þetta. Hvað laun skipstjóranna snertir, þá hygg jeg, að þau sjeu nú alment nær því, sem jeg nú hefi skýrt frá, að þau sjeu hjá því fjelagi, sem jeg hefi starfað við, en 30 þús. kr. Slík laun hygg jeg, að enginn skipstjóri hafi, nema þá að óvenjulega mikið aflist, svo að „premía“ verði mjög há. Annars mun nú ekki þýða að fjölyrða mikið um þetta mál, eftir ræðu hv.þm. V.-Ísf. að dæma, með því að ætla má, að hann hafi talað fyrir hönd síns flokks, því að ef svo er, er auðsætt, að úrslit málsins eru ráðin.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg þarf að svara hv. 4. þm. Reykv. örfáum orðum. Hann hældi mjer fyrir það, að jeg teldi 8 tíma hvíld alveg nauðsynlega. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm., því að jeg álít hana alls ekki nauðsynlega. Hinsvegar sagði jeg það, að ef svo reyndist, þá treysti jeg því, að sá dómur staðfestist, eins og 6 tíma hvíldin, án lögfestingar, og væru því afskifti löggjafans af þessu máli alveg óþörf. Þá gat hv.þm. þess, að fjárhagshlið útgerðarinnar væri haldið eins og einhverju ægilegu leyndarmáli og ættu engir aðgang að ársreikningum útgerðarfjelaganna aðrir en ef til vill framkvæmdarstjórar og stærstu hluthafar. Því er þar til að svara að ársreikningar hafa oft verið prentaðir og þeim útbýtt, en annars eru þeir ekki flóknari en svo, að hver sæmilega skynsamur maður getur myndað sjer um þá nokkurnveginn rjetta skoðun. T. d. ætti formanni Sjómannafjelagsins ekki að vera óhægt um að vita, hve mikið af kolum fer á hverjum togara, hve mikið þarf af veiðarfærum og salti og hve stór liður kaupgjald manna er í gjöldunum o. s. frv. Hitt eru engin rök, að tilgreina, að árlegt andvirði aflans sje ½ milj. kr. Hjer er ekki spurt um það, heldur hve mikill tekjuafgangur verði árlega. - Heildarútkoman er sú, að útgerðin blessast sæmilega, sumir tapa töluverðu, aðrir hagnast dálítið, en enginn græðir mikið. Hv. þm. sagði, að jeg hefði farið eftir till. annara, þegar 6 tíma hvíldartíminn var til umr. hjerna um árið. Jeg veit sannarlega ekki, hversu slíkt mátti verða; jeg var alls ekki orðinn þingmaður þá og hafði þar enga umsögn, og þar að auki var jeg alls ekki hjer á landi. Annars gaf hann mjer það ráð, að jeg skyldi fara á togara og vinna eins og sjómaður. Jeg er viss um það, ef hv. 4. þm. Reykv. og jeg rjeðumst á togara og ynnum þar líkt og aðrir menn, mundum við steinhætta að rífast um þetta, því þar yrði gengið af okkur dauðum. Það er hvorugum okkar ætlandi að vinna á við hrausta sjómenn, aðrir eins slæpingjar og við erum í þeirri grein, en það sannar ekkert, að hraustir og fílefldir karlmenn þurfi meiri hvíld en þeir hafa. Jeg ætla nú að skilja við hv. 4. þm. Reykv. og snúa máli mínu að hv.þm. V.-Ísf. Hann stóð upp sem nokkurskonar dómari yfir okkur hinum, til þess að úrskurða það, að við hefðum ekki komist að kjarna málsins, og mælti hann þar fyrir munn Framsóknarflokksins. Jeg hlýði vanalega með mjög mikilli athygli á það, sem þessi hv.þm. segir, og svo var einnig nú, því mjer ljek hugur á að vita, hvaða ný rök hann myndi færa fram. nú þegar hann stóð upp til þess að segja okkur, hvernig við ættum að líta á þetta mál. En jeg varð fyrir vonbrigðum. Raunar var það ekki nema eðlilegt, því að eins og jeg hafði hugsað mikið um þetta mál, þá átti jeg ekki að ganga þess dulinn, að það var ekki á hans færi að bera fram ný rök í því. Ræða hans var aðallega um afskifti breska löggjafans af hvíldartíma verkamanna eftir að vjeliðjan jókst þar í landi. Jeg veit ekki hvort allir háttv.þm. vita, að afskifti breska löggjafans voru alveg nauðsynleg, því að þau gengu í þá átt að sjá um, að börnum og konum væri ekki ofboðið með vinnu í verksmiðjunum, þar sem vinnan var söm og jöfn dag eftir dag allan ársins hring, en ekki eins og hjer, þar sem tafir verða oft miklar af óveðri og aflaleysi. En til þess að benda hv.þm. V.-Ísf. á það, svo og gervöllum þingheimi, hve mjög ræða hans var fyrir utan kjarna þessa máls, sem hjer liggur fyrir, vil jeg spyrja, hvað breski löggjafinn hafi gert til þess að vernda líf og heilsu sjómannanna á líkan hátt og hjer um ræðir. Það finst mjer, að hljóti þó að vera aðalkjarninn og skifta mestu máli um það, sem hjer er til umræðu. Jeg hygg, að háttv.þm. viti það, að breski löggjafinn hefir ekkert gert fyrir þessa menn; hann hefir ekki talið ástæðu til þess að hafa afskifti af því máli. Aftur á móti hafa útgerðarmenn og skipstjórar annarsvegar og skipverjar hinsvegar orðið sammála um það af reynslunni að láta hvíldartíma sjómanna ekki vera minni en 4 klukkustundir á sólarhring. Hjer er hvíldin 6 tímar og nú á að löggilda hana 8 tíma. Hjer stendur alt öðruvísi á en í verksmiðjunum bresku, og því álít jeg enga þörf á afskiftum hins íslenska löggjafa í þessu máli; því að það er töluverður munur á því, hvort altaf er unnið jafnt og þjett eða í skorpum. Hv. þm. V.-Ísf. hefir hjer skotið yfir markið, því að þótt breski löggjafinn hafi afskifti um vinnutíma í verksmiðjunum, er það þessu máli alveg óviðkomandi. Jeg skal auðvitað láta það, að þessi kafli í ræðu hv.þm. var mjög greindarlegur og skemtilegur, eins og flest frá þessum hv.þm., en jeg treysti mjer vel til þess að lesa upp einhvern kafla úr veraldarsögunni, sem væri einnig skemtilegur og fróðlegur, og gæti þá vel verið, að jeg gæti hitt á eitthvað, sem snerti mál þetta ekki minna en sá boðskapur, sem hv.þm. flutti okkur í ræðu sinni. Hv. þm. heldur því fram, að nauðsynlegt sje að ofbjóða ekki vinnuþoli manna, alveg eins og enginn hafi sagt það áður, hve mikil nauðsyn sje á því og hve það er sjálfsagt að vernda líf og heilsu sjómanna. Hjer er alls ekki deilt um það, því að um það eru allir sammála. Hitt er verið að deila um, hvort til þess sje nauðsynlegt að lögfesta þennan hvíldartíma, sem hjer er farið fram á. Í lok ræðu sinnar gaf hann mjer það svar, að þörfin lægi alveg í augum uppi, og rökstuddi þá skoðun sína með því að segja, að sá, sem að jafnaði fær aðeins 5 tíma hvíld, hljóti að þurfa á meiri hvíld að halda. Það blandast engum hugur um, að 5 tíma hvíld að jafnaði sje öllum ónóg, en kórvillan hjá háttv.þm. er sú, að hann blandar saman meðalhvíld og minstu hvíld eins og það sje eitt og hið sama. Á þessari villu byggir svo hv.þm. þá í sjálfu sjer óhrekjandi staðhæfingu, að sá, sem sefur 7 tíma að meðaltali á sólarhring, afkasti ekki minnu en hinn, er aðeins sefur 5 tíma, og nú er aðeins ein trappan ófarin, svo háttv.þm. komist í það friðland, sem hann sýnilega langar til, nefnilega, að úr því þetta sje nú alt svona. þá sje hitt líka víst, að útgerðin skaðist ekki af þessum lagafyrirmælum. Jeg hygg nú, að þessi bygging háttv.þm. sje á sandi bygð, og það er fyrst og fremst vegna þess, að honum hefir skotist yfir það veigamikla atriði, að sjómenn hafa altaf miklu meiri meðaltalshvíld en hv.þm. skýrði frá. Jeg hefi skýrt frá þessu hjer áður, og jeg veit, að hv.þm. er svo eftirtektarsamur og minnugur, að það hefir varla farið framhjá honum, ef háttv.þm. hefir verið inni í deildinni. En jeg skal ekki telja það eftir mjer að endurtaka þau orð mín, svo að jeg viti, að háttv.þm. hafi hlýtt á þau. Jafnvel um háannatímann, vertíðina, hafa sjómenn miklu meiri meðaltalshvíld en 6 tíma, því bæði fá þeir aukna hvíld vegna frátafa, sem stafa af óveðri og við siglingu úr höfn og í, en eiga auk þess algert frí meðan skipin eru fermd og affermd í höfn. Á ísfiski eru vinnubrögð þeirra miklu minni, vegna þess að fyrst og fremst fá þeir mikla hvíld við frátafir sakir óveðurs, en auk þess vinna þeir aðeins 8 tíma, en hvílast 16, meðan siglt er til erlendra hafna og heim aftur, en til þess fer venjulega lengri tími en til veiða. Þetta er nú í raun og veru það, sem sanna þurfti í þessu máli: hvort hjer væri um þörf að ræða, en ekki hitt, hvort auka ætti hvíldina, ef nauðsyn bæri til. Jeg hefi verið að reyna að leita mjer upplýsinga um það, með því að spyrja þann aðiljann, sem á við þetta að búa, sjómennina sjálfa. Sumir segja, að þess sje full þörf, en aðrir, að þess sje engin þörf. Jeg veit nú ekki, hvaða ályktun jeg á að draga af þessu, - eða er það ekki eðlilegt, að af þessum svörum verði dregið það, að það sje ekki þörf á þessari auknu hvíld? Út frá því verð jeg að ganga, því að innan sinna vjebanda mun hver stjett eiga menn, sem telja þörf á meiri hvíldartíma; en svo kemur hv.þm. og segir, að þessa sje full þörf. Jeg get ekki að því gert, að mjer koma í hug orðin: „Ræða yðar sje já, já, nei, nei, alt það, sem fram yfir er, er frá hinum vonda“. Jeg held, að ræða hv.þm. hafi átt að vera fullyrðingin ein, því að sönnun fann jeg hvort eð er enga hjá háttv.þm. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á það, að rök hv.þm. eru ekki alveg óyggjandi, og þó að ræða hv.þm. væri, eins og hans er venja, greindarleg og snjöll, þá kom hún þessu máli sáralítið við. Í lok ræðu háttv.þm. vottaði fyrir meðvitundinni um, að þingið hefði nú þegar gengið fulllangt í þessu máli, og háttv.þm. skýrði frá því, að það væri óhætt að treysta því, að þingið myndi ekki ganga lengra í þessu efni, og sagði, að hann fyrir sitt leyti teldi, að 8 tíma hvíld væri nóg. Jeg veit nú ekki, hvort það er á færi hv.þm. að fullyrða neitt um það, hvað þingið muni framvegis gera í þessu máli, en jeg vil leyfa mjer að benda á það, að þingið 1921 kveður upp þann úrskurð, að gefnu tilefni, að það þurfi ekki 8 tíma hvíld, heldur 6 tíma, og ef þingið 1928 kveður upp þann dóm, að það sje ekki nóg að hafa 6 tíma hvíld. heldur þurfi 8 tíma, þá veit jeg ekki, hvar takmörk verða sett fyrir framhaldi í svipaða átt. Getur nú hv.þm. bygt á þessu þann dóm, að t. d. þingið 1930 eða 1940 gangi ekki lengra í þeirri breytingu, sem hv.þm. er farið að þykja nóg um? Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, og á heldur ekki eftir nema örstutta athugasemd, en jeg vil minna háttv. þingbændur á það, að þess er krafist í ár, að útgerðin greiði háan skatt, og um leið er vegið að henni með því að lengja hvíldartímann á skipunum. Það getur verið, að hv. þingbændur álíti, að þeim sje óhætt að stíga þessi spor, því að það sje endirinn. En jeg veit, að margir munu sjá, að það sje óþarfi og rangt að leggja þennan skatt á útgerðina, og það kemur dagur eftir þennan dag, og ekki þykir mjer ólíklegt, að jafnaðarmenn muni krefjast afgjaldsins reglulega, á meðan þeir styðja þá stjórn, er nú situr að völdum, og er bændum því rjettast að gera það upp við sjálfa sig, hve langt þeir vilja ganga í því að fylgja jafnaðarmönnum. Og þótt hv.þm. V.-Ísf. hafi leyft sjer að tala í nafni flokksins, þá vona jeg, að það hafi ekki verið ákveðin heimild til þess.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi ekki fylgst alveg með þessum umræðum, og hefði líklega ekki talað, ef síðasti ræðumaður hefði ekki beint fáeinum aðvörunarorðum til Framsóknarflokksmanna, um að forðast þá villu, sem í því væri fólgin að standa með þessu frv. Jeg verð að segja það, að mjer finst þeir menn vera undarlegir, sem í gær fylgdu 10 kistum druknaðra sjómanna til grafar, þar sem allur bærinn var með. Í kirkjunni voru töluð mörg alvöruþrungin orð um áhættu sjómannanna sem fórnuðu lífi, starfi og kröftum til að draga auðinn úr djúpinu fyrir sína þjóð. Í dag er verið að tala um þá sem eftir lifa, sem eiga eftir að starfa á þessum skipum, og þá koma eigendur þeirra, eins og háttv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K., og segja, að sjer þyki of mikið að láta þessa hermenn guðs, eins og þeir hafa verið kallaðir, fá 8 tíma hvíld á sólarhring. Jeg verð að segja það, að það er alveg óskaplegt, að það skyldi koma fyrir eftir daginn í gær, að deilt yrði um það, hvort sú stjett, sem á við erfiðust kjör að búa hjer á landi, skuli fá að sofa eins og læknisfræðin og allir, sem þekkingu hafa á þeim hlutum, segja, að nauðsynlegt sje fyrir starfandi menn. Jeg vona, að hv.þm. skilist það, að illa fer á því að gera hvorttveggja í einu, að syrgja þessa látnu menn og kvelja þá, sem eftir lifa.

Jóhann Jósefsson Jeg skal ekki vera langorður. En jeg held helst, að það sje óhætt að segja hæstv.dómsmrh. það, að honum hefði verið sæmra að hlusta á þá menn, sem hjer hafa talað í gegn því frv., sem um er að ræða, áður en hann greip til þess óyndisúrræðis að nota stórkostlegt sjóslys, sem hjer hefir átt sjer stað, til þess að vekja andúð á móti þeim mönnum, sem hafa talað í gegn því, að lögleiddur aukinn hvíldartími væri nauðsynlegur. Hv. 2. þm. G.-K. undirstrikaði það greinilega í sinni ræðu, að það væri ekki verið að deila um það hjer, hvort menn vildu unna sjómönnunum þeirrar hvíldar, sem nauðsynleg væri, heldur væri verið að deila um það, hvort nauðsynlegt væri að lögbjóða þennan minsta hvíldartíma. Jeg held að mjer sje óhætt að fullyrða það, að við, sem höfum lagst á móti þessu frv., höfum ekki með daglegri framkomu okkar sýnt það, að við bærum nokkuð þyngri hug til sjómannastjettar þessa lands heldur en hæstv.dómsmrh., og vil jeg í því efni vísa á ummæli í þingtíðindunum, sem hæstv.dómsmrh. sjálfur hefir haft um Sjómannastjett landsins, sem ekki er hægt að má út, þegar hann hefir verið að kalla þá veiðiþjófa.  (Dómsmrh. JJ: Eru það hásetarnir?)  . Hæstv. ráðh. hefir ekki dregið neina undan, þegar hann hefir verið að tala um það. Það er svo ósæmilegt að draga sjóslys inn í þessar umræður, enda engum ætlandi nema hæstv.dómsmrh.  (Dómsmrh. JJ: Kom það illa við kaunin?)  . Það kom ekkert illa við nein kaun hjá mjer. Mjer er óhætt að fullyrða það, að jeg hefi að baki mjer það starf fyrir sjómannastjett þessa lands, sem hefir verið þeim hollara en alt skraf hæstv.dómsmrh. En annað eins endemi og hent hefir hæstv.dómsmrh., sem kemur hjer skyndilega inn í deildina, hendir fáein orð á lofti og fer svo að glóða með ósæmilegan áburð á okkur, mótstöðumenn þessa frv., mundi gera það að verkum, að allir stæðu undrandi, ef það væri ekki einmitt þessi hæstv. ráðh., sem hjer væri að verki, en allir vita, að úr þeirri átt er von á þeim ummælum, sem engum öðrum dettur í dug að viðhafa, hvorki í þessu máli nje öðrum.

Ásgeir Ásgeirsson Mjer er ánægja að því, hve þessar umr. hafa farið stillilega og rökvíslega fram á margan hátt, og þó að þeir hv.þm., sem talað hafa, finni sumir eða haldi, að þetta komi við þeirra buddu eða hagsmuni þeirra fjelaga eða fyrirtækja, sem þeir, margir hverjir, standa að, þá hefir í þessum umr. ekki verið neinn sá ofsi, sem oft vill fram koma, þegar hagsmunum manna lendir saman. Að þessu leyti hafa umr. um „vökulögin“ til þessa verið til fyrirmyndar. En það þarf þó engu síður, þótt umræðurnar hafi verið kurteislegar, að leiðrjetta ýmislegt, sem fram kom hjá hv. 2. þm. G.-K. Hv. þm. vildi gefa þá skýringu, að öll mín ræða hefði snúist um verksmiðjumenn á Englandi, en hjer væri að tala um vinnu á sjó, og vissi jeg það áður, að það er munur á vinnu á sjó eða í landi, en hitt vil jeg benda hv.þm. á, að maðurinn, sem vinnur, er einn og hinn sami, og það gilda hin sömu lögmál um líkama hans og heilsu, hvort sem hann vinnur á sjó eða í landi, og það er þess vegna náskylt að taka dæmi af baráttu um vinnu tíma í ensku verksmiðjunum, þegar um er að ræða vinnu á íslensku togurunum. Hvort sem menn vinna á sjó eða landi, þarf að fullnægja sömu skilyrðum, þó að misjafnlega langt sje gengið. Jeg bar saman rjett þeirra, sem á sjó eru, við viðurkendan rjett þeirra, sem starfa í landi, en hitt bar jeg ekki saman, hversu marga vinnutíma þeir hafa, sem vinna á sjó, samanborið við þá, sem vinna í landi. Í Verksmiðjum er vinnutíminn 44–60 stundir á viku ; algengast er, að hann sje 48–54 stundir. Eftir þessu frv. yrði hámarksvinnutími á togurunum 112 stundir á viku. Þetta er allmikill munur, og verður ekki annað sagt en að hjer sje gert fyllilega fyrir því, að sjerstaklega horfi við um sjómensku og fiskveiðar. Á landi vinna menn, eftir vinnutíma verksmiðjanna, 7–10 stundir daglega, og hafa þó hvíld á sunnudögum og oft seinni hluta laugardags. En á sjónum gilda ekki einu sinni tíu boðorð Guðs um hvíldardagshald. Sýnist því meiri ástæða til, að sjómennirnir fái að hafa nóttina í friði, þar sem svo gamlar reglur um hvíldartíma eru þverbrotnar á sjónum. Hv. 2. þm. G.-K. spurði, hvað Englendingar hefðu gert fyrir sjómenn sína og fiskimenn, og sagði, að það væri aðalatriðið. Það er rjett, að parlamentið hefir ekki gefið út nein lög um hvíldartíma á fiskiskipunum, nje heldur á kaupförum, og er það enn undarlegra, þar sem það hefir verið gert víðast annarsstaðar. Þetta er um suma hluti venja í landi hinna óskráðu laga, sem eru tryggari þar en víðast hvar annarsstaðar í heiminum. Það er sjerstaklega eftirtektarvert, að parlamentið hefir ekki sett nein lög um hvíldartíma á kaupförum. Orsökin er sú, að svo vel hefir samist með vinnuveitendum og vinnuþiggjendum, að þingið hefir ekki sjeð ástæðu til að grípa í taumana. Það hefir víðast hvar verið sett í lög, að farmenn skuli hafa 12 stunda svefn á sólarhring, og á Nýja-Sjálandi er jafnvel lögtekin 8 stunda vinna á sjó sem landi.

Líka á Frakklandi

. Það mun rjett vera að nokkru leyti, en Frakkar gera mun á „effektívri“ vinnu og hinu, að vera ávalt viðbúinn því að vera kallaður til vinnunnar. Jeg hygg, að í frv. sje tekið það tillit, sem þarf, til eðlismunarins á vinnu á kaupförum og fiskiskipum, með því að ákveða vinnutíma á togurum 4–8 stundum lengri en á kaupförum. Þetta hafa Bretar einnig gert, þótt ekki sje um það ákveðið í lögum. En fyrir okkur liggja jafnsterk rök í lögum þeirra um hvíldartíma í verksmiðjum. Ákvæðin um þann hvíldartíma sættu hinni hörðustu mótspyrnu um langan tíma, og varð engu um þokað fyr en löggjafarvaldið tók í taumana. Hv. 2. þm. G.-K. kvaðst geta komið með mörg skemtileg atriði úr veraldarsögunni um vinnu- og hvíldartíma, eins og jeg hefði gert, án þess að þau snertu þetta mál. Jeg held, að öll þau dæmi, sem jeg nefndi, hafi snert þetta mál. Jeg held, að það sje einmitt gott fyrir skilning manna á þessu máli, að kynna sjer baráttuna um hvíldina, eins og hún kemur fram í sögu 19. aldarinnar. Jeg nefndi Adam Smith til stuðnings máli mínu, þótt hægt hefði verið að nefna hundruð hagfræðinga, sem hafa verið sömu skoðunar og hann. Jeg nefndi hann sjerstaklega, af því að hann má telja föður þess skipulags, er nú ríkir í heiminum og Íhaldsflokkurinn viðurkennir. Þótt heimurinn eða hinn mentaðri hluti hans sje talinn kristinn, má hann þó öllu fremur heita ríki Adams Smiths. En fyrst hann er ríki Adams Smiths, þá finst mjer ekki úr vegi að minna á þann boðskap hans, sem á mest skylt við gleðiboðskapinn, en það er nægileg hvíld og nægilegt kaup. Í baráttunni fyrir betra skipulagi er það ekki aðalatriðið að ræna frá þeim, sem eitthvað hafa, og skifta á milli þeirra, sem lítið hafa eða ekkert, heldur að auka framleiðsluna, svo sem flestir geti hlotið sem mest lífsgæði, og besta ráðið til að auka framleiðsluna er það, að þeir, sem að henni starfa, öðlist bætt lífskjör, hæfilega hvíld og nægilegt kaup. Háttv. 2. þm. G.-K. sagði, að jeg blandaði saman meðaltalshvíld og minstu hvíld. Jeg get ekki fallist á, að jeg hafi gert það, en jeg nefndi einkum minstu hvíld, af því að hún mun vera algengust. Meðaltalshvíldin skiftir miklu minna máli í þessu sambandi. eins og hægt er að sýna með dæmi, sem að vísu er öfgafult, en skýrir þó, hvað hjer er um að ræða. Ef maður sefur í hálft ár og vakir í hálft ár, þá má að vísu segja, að hann hvílist hlutfallslega nógu lengi. En mundi ekki kröftum hans vera ofboðið fyrir því? Það er ekki meðaltalshvíldin, sem hjer er aðalatriðið, heldur hve langir kaflar það eru, sem menn njóta aðeins minstu hvíldar. Eftir því sem hásetar segja, eru þessir kaflar oft svo langir á íslenskum togurum, að kröftum manna og heilsu er misboðið. Það væri mjög þarflegt, ef hægt væri að leggja fram skýrslur um meðaltalsvinnutíma á íslenskum togurum, en jeg hygg, að hvorki jafnaðarmenn nje andstæðingar málsins geti lagt slíka skýrslu fram. En ef slík skýrsla væri til, hygg jeg, að það kæmi fram, að hvergi er vinnutíminn lengri en á togurunum, þrátt fyrir hvíldarkafla þá, sem menn fá stundum, og að vísu koma að nokkru gagni, en þó alls ekki að slíku gagni sem aukin dagleg hvíld að sama skapi hefði í för með sjer. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að jeg hefði fundið, að jeg hefði þurft einhverrar afsökunar. Jeg hvorki þarf hennar með nje hefi beðið um hana. En jeg sagði, að að mínu leyti ljeti jeg mjer nægja, að því marki væri náð, að lögfestur væri 8 stunda hvíldartími, en jeg get vitanlega enga tryggingu gefið fyrir því, að ekki verði reynt til að auka hann, aðra en þá, að svefnþörf manna mun verða svipuð framvegis og hún hefir verið til þessa. En við svefnþörfina eru ákvæði frv. miðuð. Þetta er sú trygging, sem menn verða að sætta sig við. En hví er annars verið að biðja um tryggingu? Ef beðið er um tveggja tíma hvíld, má búast við, að síðar verði farið fram á fjögurra tíma hvíld - segja andstæðingarnir. Meðan hvíldin er of lítil, má ávalt búast við, að krafist verði aukins hvíldartíma, - en lengur ekki. Ef menn á annað borð viðurkenna svefnþörfina, verða menn að beygja sig undir úrskurð þeirra, sem völdin hafa á hverjum tíma. Mín yfirlýsing fól það í sjer, að jeg myndi ekki halda fram kröfum um meira en 7–8 stunda svefn á meðan jeg er þingmaður, en þar með segi jeg ekki, að ekki geti verið rjett, að skipstjóri veiti nokkra hvíld þar að auki. Það gæti ef til vill orðið til að auka afköst hásetanna og verðmæti framleiðslunnar. Gerðar hafa verið tilraunir um það, hvaða hvíldir borgi sig best. Og jeg tel alveg víst, að það borgi sig ekki best að láta menn strita eins og vjelar á togurunum alla þessa 16 tíma, heldur strita með viti og hæfilegum hvíldum. Hjer er ekki um neina þvingunarstefnu að ræða, heldur álit margra þeirra, sem atvinnu reka og vilja hafa sem mest upp úr atvinnurekstri sínum. Það, sem mjer líkaði verst í ræðu hv. 2. þm. G.-K., voru þau ummæli hans, að jafnaðarmenn myndu krefjast síns árlega gjalds af Framsóknarflokknum fyrir að styðja stjórn þá, er nú fer með völd. Eins og liggur í augum uppi, getur samvinna um stjórnarmyndun því aðeins átt sjer stað, að samkomulag geti orðið milli stuðningsflokkanna um ýms mál. Þeir, sem alt leggja út á versta veg, tala um, að jafnaðarmenn beiti Framsóknarflokkinn kúgun, en við, sem tökum þátt í samvinnunni, vitum, að við getum átt samleið með þeim að vissu takmarki, sem við förum ekki yfir. Eins og flestum mun vera kunnugt, er það algengt í öllum þingræðislöndum, að vinstri flokkarnir sjeu í samvinnu við jafnaðarmenn, og yfirleitt er það algild regla, að miðflokkur myndi ekki stjórn með tilstyrk annara flokka en þeirra, sem eru til vinstri handar. En þegar Framsóknarflokkurinn er kominn að takmörkum sinnar stefnu, þá mun hann nema staðar. Það eru einkum tvö mál, sem Fram. sóknarflokkurinn hefir hlotið ámæli fyrir að ljá fylgi sitt. Annað er skifting Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö kjördæmi, og hitt það mál, sem hjer er til umræðu. Jeg þykist þess fullviss, að þegar bæði þessi frv. eru orðin að lögum, þá detti engum í hug að hverfa aftur til hins gamla fyrirkomulags. Hvíldartími háseta verður aldrei styttur aftur, og þingmaðuririn verður aldrei tekinn af Hafnarfirði, nema stórfeld hnignun og mannfækkun eigi sjer þar stað. Framsóknarflokkurinn hefir hjer stutt góð mál af fullri sannfæringu og hefir ekki látið það fæla sig frá þeim, þótt stuðningsflokkurinn ætti hagsmuna að gæta. Menn verða líka að muna, að hagsmunamál geta líka verið fullkomin rjettlætismál.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg var hissa á því, hve illa hv.þm. Vestm. tók það upp, að jeg sagði, að ekki væri viðkunnanlegt að vera að deila um daginn eftir allsherjarsorg bæjarins og landsins við útför hinna druknuðu sjómanna, hvort 8 stunda svefn á sólarhring væri of mikill hvíldartími fyrir sjómenn á ísl. togurum. Veraldarreynslan hefir stefnt að þeirri niðurstöðu í heila öld, að hlífa beri mönnum við þrældómi og ofþjökun af erfiði. Þegar iðnaðaröldin kom fyrst yfir England, var það siður að láta verkafólkið vinna, uns það hneig niður af þreytu. Ýmsar iðnaðarborgir í Englandi, svo sem Manchester, Bristol o. fl., bera þess merki enn í dag, hversu brotnar voru allar reglur fyrir mannlegu lífi á þessum tímum. Fyrir harða og þrotlausa baráttu mannvina og lækna tókst smátt og smátt að ráða bót á þessu böli og fá löggjöfina til að taka í taumana. Nú mælir enginn, nema annaðhvort gerómentaðir eða grimmlyndir menn, slíku ófremdarástandi bót lengur. Hver sá, sem hefir þekkingu, vill láta halda, að hann hafi þekkingu eða beygir sig fyrir þekkingu, viðurkennir allar rjettmætar kröfur um svefn og hvíld, sem menn þarfnast til að lifa lífinu. Það samrímist heldur illa að tala um, að velmegun þjóðarinnar hvíli að miklu leyti á baki sjómannanna, og telja um leið nægilegt, að þeir hafi 6 tíma hvíld á sólarhring og eitt hlje til að gleypa í sig matarbita. Ef hv.þm. Vestm. hefir nokkra nasasjón af vísindum og mannúð síðustu aldar, hlýtur honum að vera kunnugt, hversu þekkingin hefir stöðugt sótt á í þessu efni, en vanþekkingin og harðneskjan látið í minni pokann. Framsóknarmenn hafa ekki beinna hagsmuna að gæta í þessu máli, en þeir hafa litið á, hver málstaðurinn er. Ef okkur væri sama, þótt fólkið við sjóinn úrkynjaðist og væri þrælkað og illa meðfarið, - ef okkur væri sama um, þótt þjóðarstofninn væri veiktur, þá er ekki víst, að við hefðum lagt lóð okkar á þá metaskálina, þar sem þekkingin og reynslan voru fyrir, og unnið þjóðarheildinni gott og gagnlegt verk með því að ljá máli þessu brautargengi. Hv. þm. Vestm. sagði, að jeg hefði farið óviðurkvæmilegum orðum um sjómannastjettina með því að kalla hana veiðiþjófa og landhelgibrjóta. Jeg hefi nú hvorki sagt það, nje býst við því, að það sjeu hásetar, sem fyrir landhelgibrotunum standa, heldur yfirmenn á skipunum og stundum útgerðarmennirnir í landi. Hinir sönnu veiðiþjófar togaranna eru flestir í landi, og í viðbót við framferði sitt í landhelgimálum bæta sumir þeirra grimd og siðleysi í aðbúð við verkafólk sitt, eins og best sjest á mótstöðunni gegn þessu frv. Hv. þm. þýðir því ekki að ætla sjer að draga hásetana undir þá syndasekt, sem Ágúst Flygenring lýsti á hendur útgerðarmönnum hjer á þingi fyrir nokkru síðan. Jeg hefði talið eiga best við, að frv. þetta hefði verið samþ. umræðulaust í dag, vegna þess, sem fram fór í gær, 8. mars.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg hefði ef til vill haft ástæðu til að svara hv.þm. V.-Ísf. nokkrum orðum, en af því að jeg hefi þegar tekið það flest eða alt fram, er hefði þurft til andsvara síðustu ræðu hans, mun jeg láta það hjá líða. Jeg kvaddi mjer hljóðs til þess að láta hæstv.dómsmrh. vita, hvers vegna jeg gekk út úr deildinni áðan undir ræðu hans.  (Dómsmrh. JJ: Það var rjett hjá þm. að fara út)  . Jeg gekk út vegna þess, að jeg fyltist slíkum viðbjóði, þegar hæstv. ráðh. fór að draga viðkvæma minningu gærdagsins inn í æstar umræður hjer í deildinni, að jeg sá þann kost vænstan að hverfa á burtu. Jeg veit, að þegar hæstv. ráðh. hugsar um þessa framkomu sína í einrúmi og sjer, hversu ódrengileg hún var, þá muni hann skammast sín, ef hann kann það.  (Dómsmrh. JJ: Það er sjálfsagt af hv. 2. þm. G.-K. að skammast sín)  .

Haraldur Guðmundsson Út af því, sem hv.þm., er síðast talaði, sagði, vildi jeg segja það, að það eru skopleg látalæti og jafnframt sorgleg, að rjúka upp með hávaða og látum og þykjast hneykslaður, þó það sje nefnt, sem nú hlýtur að vera efst í hugum allra. Það eru látalæti, uppgerð og yfirdrepskapur að láta sem honum komi það á óvart, þótt nefnt sje slysið ægilega í þessu sambandi, og fjarri öllu velsæmi að taka því eins og hann gerði. En það, sem kom mjer aðallega til að standa upp, eru ummæli þau, er hv. 3. þm. Reykv. ljet falla í kvöld. Þau eru að vísu ekki óvanaleg, en þau sýna betur en nokkuð annað viðhorf ekki svo fárra af stjórnendum togarafjelaganna til manna þeirra, er vinna hjá þeim. Hann sagði, að verkafólk væri nú yfirleitt svo, að það vildi hafa meiri laun, minni vinnu og meira sjálfræði. Andinn væri sá, að heimta mikið, en afkasta litlu. Varla væri gerlegt að ráða hjú vegna ódygða þeirra og eftirtalna, og fleira þessu líkt. Það er svo sem ekkert nýstárlegt að heyra þessu slegið fram, en það er sorglegt tímanna tákn, að einn af stærstu atvinnuveitendum þessa lands skuli leyfa sjer að gefa starfsfólki sínu slíkan vitnisburð, og það á sjálfu Alþingi. Það er slíkur óþokkaskapur og ósvífni, að slíks eru fá dæmi. Þetta eru þakkirnar, er hann geldur fólkinu, sem með vinnu sinni hefir skapað velmegun hans. Því hefir verið haldið fram, að ef þessi vökulög yrðu samþykt, þá væri það nýr skattur á útgerðina. En þá mætti með sama rjetti segja, að allar kaupgreiðslur væru skattar á útgerðina. En hjer er ekki um neina skatta að ræða. Hjer er um það að ræða, hvort ástæða sje til að skifta sjer meira af rekstri útgerðarinnar en verið hefir í þessu efni. Því að það hljóta allir heilvita menn að sjá, að ef nokkur meining er í rekstri útgerðar yfirleitt frá sjónarmiði alþjóðar, hlýtur hún að vera sú, að tryggja fyrst og fremst viðurværi og sæmilega afkomu þeirra, sem stunda þá atvinnu, en ekki sú, að útgerðarstjórarnir raki saman fje. Vitaskuld eiga allir, sem að útgerðinni starfa, bæði á landi og sjó, forstjórar og verkafólk, að búa við sæmileg kjör, eftir því sem útgerðin frekast leyfir. Væri fylsta ástæða til þess að athuga, hvort ekki mætti ganga betur frá skiftunum og tryggja þeim betur sitt, er kröfurjett eiga, ef svo mætti segja; það eru sjómennirnir. Það er svo sem ekki ný kenning, að hver ný rjettarbót starfsmannanna sje skattur á fyrirtækin. Nei, hún er bæði gömul og margtuggin. En það má undarlegt heita, að forstjórar stórra útgerðarfjelaga skuli halda slíku fram eftir að það hefir verið sýnt og sannað, að öll þau ár, síðan togararnir tóku að starfa hjer, hefir aflinn farið sívaxandi, hvort heldur miðað er við meðalafla á skip eða meðalfeng á veiðidag. Og eftir að vökulögin frá 1921 voru sett, hefir hann farið mjög vaxandi. Það stafar vitanlega af fleiru en einu. Það er bæði af því, að tækin eru betri, skipstjórarnir vanari orðnir og kunnugri, og síðast en ekki síst af því, að skipverjar afkasta nú meiru en áður en hvíldartíminn var lögleiddur. Enda hefir hv. 2. þm. G.-K. viðurkent, að sex tíma hvíldin hafi verið til hagnaðar fyrir útgerðina. Jeg sje, að nál. minni hl. sjútvn. er að mestu samhljóða nál. meiri hl. frá í fyrra, enda taka minnihl.menn það fram, að sökum þess að aðstæður sjeu óbreyttar frá því í fyrra, þá geti þeir að mestu leyti gert orð þau, er standa í nál. meiri hl. frá í fyrra, að sínum. Nál. er að mörgu leyti svo merkilegt, að jeg ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa smáklausur upp úr því. Þar segir meðal annars svo: „Það er alkunna, að útgerðin stendur nú svo höllum fæti, að mjög varhugavert verður að teljast að leggja á hana nýja bagga“. Hjer er slegið fram fullyrðingum án þess að reynt sje að færa nokkur rök fyrir þeim. Nefndarmenn segjast geta tekið undir orð nefndarinnar frá í fyrra um það, „að útgerðin standi höllum fæti“. Það hefir máske mátt segja þetta með nokkrum rjetti árið 1926, en 1927 var mjög gott ár, og nú er útlitið ágætt fyrir þessa útgerð. Samt voga þeir sjer að halda þessu fram nú. Annars er það altaf viðkvæðið hjá útgerðarmönnum, þegar rætt er um kaup og kjör verkafólks og sjómanna, að útgerðin þoli ekki, að kjörin sjeu bætt. Þeir segjast altaf vera að tapa, en altaf fjölgar þó skipunum. Líklega eru þau keypt fyrir töpin. Þeir ættu að birta reikninga sína, svo almenningur fengi lausn þessarar gátu. Nú vil jeg spyrja þá, sem eru svo heimtufrekir á sannanir frá öðrum: Hvað er það, sem sannar, að útgerðinni sje þetta um megn? Hvar eru sannanirnar fyrir því, að útgerðin standi höllum fæti? Hvar eru sannanir fyrir, að fjölga þurfi skipverjum? Hví sanna þeir ekki, að útgerðin þoli ekki, að bætt sje einum manni á skip? Þetta er alt ósannað ennþá. Og hvers vegna? Jú, af því að það er ekki hægt að sanna það. Ein er þó sú klausa í þessu nál., er tekur öllu öðru fram. Eftir að nefndin þykist hafa lagt á sig erfiði mikið og spurt marga af þeim, er við lögin hafa búið, hvað þeir álíti um það, hvort þörf sje á þessari breytingu, segjast þeir hafa fengið þrenskonar svör. Í fyrsta lagi: Hvíldaraukinn er hvorki nauðsynlegur nje æskilegur. Í öðru lagi: Hvíldaraukinn er að vísu ekki nauðsynlegur, en æskilegur. Og í þriðja lagi: Hann er nauðsynlegur. Með þessum svörum ætla þeir svo að sanna, að hvíldaraukans sje ekki þörf. En slík svör og þessi sanna ekki neitt. Hugi sjómannanna, sem við lögin búa, hafa þeir ekki rannsakað; ekki heldur rannsakað heilsufar þeirra. En sjómennirnir hafa sagt óskir sínar og kröfur í þessum efnum; þeir vita best, hvar skórinn kreppir. Áskoranir þeirra sanna þörfina. Að lokum gefur minni hl. nefndarinnar í skyn, að ekki sje mikið leggjandi upp úr kröfum þeirra, er flytja frv., og komast þar svo að orði: „Hitt er ekki nema eðlilegt, að þeir, sem bæði hafa áhuga fyrir og framfæri af því að halda á lofti kröfum sjómanna, þurfi að sýna uppskeru og vilji því gjarnan láta lögfesta ýmislegt, sem meiri hl. skjólstæðinganna telur ýmist æskilegt eða nauðsynlegt. En löggjafanum er síst ofraun að skilja, að valt er að treysta staðhæfingum þeirra, sem hvorki vinna verkið nje greiða fyrir það, en eiga þó sjerhagsmuna að sæta“. Þetta getur ekki verið meint til annara en okkar, flm. frv. En nú vil jeg leyfa mjer að spyrja hv. minni hluta: Hverra sjerhagsmuna eigum við að gæta í þessu máli? Og hvað meina þeir eiginlega með þessu? Varla hafa þeir gerst til að láta prenta þetta án þess einhver meining væri í því. Hv. þm. Vestm. var allra manna kröfuharðastur um það, að sannanir væru færðar fyrir nauðsyn hvíldaraukans. Hvaða sannanir vill hann? Vill hann, að komið sje hjer inn í deildina með úrvinda sjómann, sem vakað hefir 19 tíma úr sólarhring marga daga samfleytt og varla veit, í hvorri hendinni hann hefir hnífinn? Hvaða sannanir lágu fyrir, þegar 6 tíma hvíldin var lögleidd? Hvaða sannanir voru fyrir hendi, þegar barnaþrælkunin í Englandi var afnumin? Hvaða sannanir lágu fyrir, þegar 8 tíma vinnudagur var lögleiddur víða um heim í fjölda atvinnugreina? Jeg held þessum mönnum væri nær að sanna sinn eiginn málstað heldur en æpa svo hátt á sannanir frá öðrum. Hjer liggja fyrir margar áskoranir og fundarsamþyktir frá sjómönnum, og þeir vita best, hvar skórinn kreppir. Þetta eru einu sannanirnar, sem heilbrigð skynsemi getur krafist. Nokkrir þm. hafa spurt, hvers vegna þyrfti frekar að setja lög um hvíldartíma við þessa vinnu en aðra. Þar er því til að svara, að við þessa vinnu verður að sæta færi og grípa gæs meðan gefst, en það skapar freistinguna til þess að gæta ekki hófs. Það er engin freisting fyrir bóndann að láta slá í 18 til 20 tíma, en það er skiljanleg freisting fyrir skipstjóra að halda áfram meðan mennirnir geta staðið, þegar gnægð er fiskjarins. Og það er mannlegt, þó þeir falli fyrir freistingunni og ofbjóði þreki þeirra manna, er þeir ráða yfir. Það eru einmitt hinir sjerstöku hættir þessa atvinnuvegar, sem heimta lagasetningu um þessi atriði. Það er sú margfalda hætta, sem hjer er, samanborið við það, sem er á öðrum sviðum. Það hefir verið spurt, hví ekki væri heimtuð 8 tíma lögboðin hvíld við slátt. Það er aðeins af því, að þess gerist ekki þörf. Það væri blátt áfram hlægilegt að heimta slíkt. Það er sorglegt að þurfa að segja það, en samt er það satt, að það er helst svo að sjá, sem andstæðingar þessa frv. líti á mennina, sem hjá þeim vinna, eins og hluta af skipinu, hluta af kostnaðinum við útgerðina. Líti sömu augum á skipverja og vinnu þeirra eins og á saltið, olíuna og kolin og aðrar nauðsynjar, sem þarf til þess að skipið geti gengið. Þetta er sú argvítugasta villa, að setja vinnandi menn á bekk með dauðum hlutum. Það er, eins og hv.þm. V.-Ísf. tók rjettilega fram, hreinasta glapræði að ætla sjer að leggja sama mælikvarða á lifandi menn og dauða hluti. Það er ómögulegt að finna það meðaltal, er gildi jafnt um menn og dauða hluti. Það er gömul og algild regla, enda viðurkend af öllum, að afkast manna aukist, að vissu takmarki, að sama skapi og vinnutíminn styttist. Menn greinir aðeins á um það, hvar takmörkin sjeu. Engum óvitlausum dettur í hug, að farið verði niður fyrir þau takmörk, þó vinnan sje ákveðin eigi lengri á dag en 16 tímar. Það er deilt um 6, 7, 8 eða 10 tíma, því þar einhversstaðar neðan til eru takmörkin. Og því hefir ekki verið haldið fram fyr en hjer, að ekki væri hægt að auka framlag mannsins með að stytta vinnutímann niður úr 18 stundum. Það hefir komið fram hjá andstæðingum þessa frv. Sú skoðun, að kröfum þessa frv. væri ekki stilt svo í hóf sem skyldi með tilliti til útgerðarinnar. En þetta er viðkvæðið í hvert skifti, sem farið er fram á einhverja rjettarbót til handa verkamönnum. Það á þá að vera gert af fjandskap við útgerðina og illum hug til útgerðarmanna. En þetta er sá mesti misskilningur. Hjer er einmitt verið að viðurkenna, að sjerstaklega stendur á með þessa atvinnugrein, því það er aðeins farið fram á, að þeir, sem vinna á togurum, fái 8 tíma hvíld á sólarhring. Ef um aðra vinnu væri að ræða, mundi engum detta í hug að fara þessa leið. Þá mundi verða ákveðið, hvað vinnutíminn mætti vera langur. Það, að hjer er leyft og liðið, að unnið skuli dag eftir dag í 16 tíma er full viðurkenning þess, að sjávarútvegurinn er frábrugðinn öðrum atvinnugreinum og veiðin stopul og veðrátta misjöfn. Það er svo fullkomin viðurkenning þess, að frekari verður ekki krafist. Hv. 2. þm. G.-K. vildi ekki aðeins gefa í skyn, heldur fullyrti, að fylgi Framsóknar við þetta frv. væri nokkurskonar skattur til jafnaðarmanna. Það er ekki óeðlilegt, þótt honum komi í hug skattgreiðslan og kaupskapur. Hann er því ef til vill vanastur og finst það eðlilegt, að alt fáist keypt, að skoðanir gangi kaupum og sölum. Og jeg býst við því, að hann trúi mjer ekki, þótt jeg segi honum, að samvinna Framsóknar og jafnaðarmanna er ekki bygð á neinum kaupmála, heldur á því, að þessir flokkar líta sömu augum á mörg mál og hjálpast því eðlilega að að koma þeim fram. Hjer er því aðeins um eðlilega samvinnu að ræða.

Jóhann Jósefsson Það er einkennilegt við þessar umr., að þær hafa, eins og hv.þm. V.-Ísf. tók rjettilega fram, verið mjög stillilegar, alt til þess er það kom fram, að hjer mundi vera að ræða um fyrirfram gerð samtök milli Framsóknar og jafnaðarmanna um að hrinda þessu máli í gegn. En þá fór að koma meiri æsing í umr., og kendi þess allgreinilega hjá hv.þm. Ísaf. Jeg get nú ekki kannast við það að hafa hrópað svo hátt á sannanir í fyrri ræðu minni. Jeg hefi aðeins haldið því fram, að það væri ennþá ósannað, að þörf væri á aukinni löggjöf í þessum efnum, og við það stend jeg. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þeir, sem fara með stjórn ísl. togaranna, standi útl. togaraskipstjórum svo neðar að mannkostum, að þess sje þörf, að löggjafinn ákveði frekar um hvíld á þessum skipum. Til að byrja með fóru þeir að vísu óvarlega. Þeir voru óvanir skipunum og kunnu sjer ekki hóf. Nú mun sanni nær, að þeir hafi öðlast þann þroska, að það sje fullkomlega óhætt að láta þá leggja frá landi með skipverja sína án frekari íhlutunar frá löggjafans hálfu en orðið er. Hv. 4. þm. Reykv. vildi draga í efa, að það væri rjett, sem jeg sagði um kaupgjald á þýskum togurum. Jeg skal láta, að jeg hefi þetta ekki úr neinum skýrslum, heldur úr viðtali við þýska sjómenn, sem sumpart hefir átt sjer stað síðastl. viku. Jeg vildi vita, hvernig þetta væri hjá þeim, með hliðsjón af því, sem hv. 4. þm. Reykv. hefir sagt um þetta. Þetta gerði jeg alveg hlutdrægnislaust og fer jeg hjer með rjett mál, því jeg hermi það eins og mjer hefir verið sagt það. Jeg er þess fullviss, að það er rjett, sem jeg hefi sagt, að þeir (skipstjórarnir þýsku) fá 6% af „nettó“-afla skipsins, eins og þeir kalla það, en sem við mundum kalla „brúttó“, því aðeins dregst frá uppboðs- og uppskipunarkostnaður. Jeg hefi aldrei sagt, að útl. togaramenn fengju ekkert landleyfi, en hitt sagði jeg, að ísl. togaramenn hefðu lengra frí í landi, og stafar það af eðlilegum ástæðum, því þegar skipin sigla til Englands, tekur það ætíð 2 vikur. Þennan tíma fá þeir full laun, og eru það þægindi, sem engir útlendingar hafa. Hv. þm. Ísaf. var að vitna í það, sem við höfum tekið í nál. okkar úr nál. meiri hl. sjútvn. á síðasta þingi. Jeg held nú, að það sje vart treystandi á það, að fjárhagur útgerðarinnar hafi breytst svo mikið til batnaðar frá í fyrra, að yfir höfuð megi ekki segja það sama og þá. Eftirtektarvert er það, að sami maður, sem nú er í meiri hl. nefndarinnar og leggur til, að frv. verði samþ., hjelt því fram í fyrra, að ef aukinn væri hvíldartími. hlyti kaupið að lækka. Þetta er núverandi formaður nefndarinnar. Hann leit svo á í fyrra, að útgerðin stæði það höllum fæti, að ófært væri að leggja á hana nýja bagga, sem mundu óhjákvæmilega leiða af sjer lækkun kaupgjalds. Nú finst honum öðru máli að gegna. Hv. þm. Ísaf. var harðorður út af því, sem stendur í nál. minni hl., að hæpið sje að treysta staðhæfingum þeirra, er hvorki vinna verkið sjálfir nje greiða fyrir það, en eiga þó sjerhagsmuna að gæta, og þótti hart, ef þar væri átt við meiri hl. sjútvn. En jeg veit ekki betur en hv.frsm. nefndarinnar eigi sjálfur sjerhagsmuna að gæta, þar sem hann er á launum hjá Sjómannafjelagi Reykjavíkur. Annars mætti yfirleitt minna þessa hv.þm. á, að þau eiga enn við orðin, sem Bjarni Jónsson frá Vogi hafði um flokksbróður þeirra, er hann talaði um þá menn, sem stæðu utan við atvinnureksturinn, en skriðu eftir breiðum bökum alþýðunnar upp í valdasessinn. Úr því að nú er upplýst, að samband er komið á milli tveggja flokka um að málið gangi fram, er til lítils að hafa um það fleiri orð. Síst af öllu ætti að vera þörf á að draga inn í umræðurnar þá sorglegu atburði, sem hjer gerðust fyrir nokkrum dögum, eins og hæstv.dómsmrh. og hv.þm. Ísaf. hafa látið sjer sæma. Jeg verð enn að minna á, að frá báðum hinum flokkunum (Framsókn og jafnaðarmönnum) hafa fallið ummæli um það, að sjómannastjett okkar sje atgerfisstjett og sómasamleg, eins og við minnihl.menn höfum sagt. Þau orð hljóta einnig að ná til skipstjóranna. En það er vantraust á þeim, að setja þessi lög þeim til höfuðs, og í því vil jeg ekki eiga nokkurn þátt. Jeg trúi því fastlega, að íslenskum veiðiskipstjórum sje eins trúandi fyrir hásetunum eins og útlendum stjettarbræðrum þeirra.

Jón Ólafsson Jeg hafði ætlað mjer að sneiða hjá að tala meira, því að jeg verð að segja, að það er lítil ánægja að ræða mál við þá menn, sem ekki vilja skilja rjett rök. Það þýðir ekkert að tala um þetta mál af þekkingu. Hv. þm. vaða um alt annað efni, en gleyma því, að það eru aðeins örfáir dagar á ári hverju, sem ríður á öllum þeim krafti, sem til er um borð í skipunum, máske aðeins fáar klukkustundir í senn. Jeg mótmæli því sem alröngu, að nokkurntíma sje vakað 112 stundir á viku, eins og hv.þm. V.-Ísf. talaði um. Það eru svo sárfá tilfelli, sem vakað er 18 klst. tvo daga í röð, hvað þá meira, að þetta nær ekki nokkurri átt hjá hv.þm. - Hv. fylgismenn frv. gleyma því og enn, að við aðrar fiskveiðar er oft vakað 2 sólarhringa samfleytt til þess að ná þeim afla, sem ekki fæst að öðrum kosti. En það er ekki til neins að tala um þessa hlið málsins við þá menn, sem vilja ekki eða mega ekki skilja hana. Meira að segja komst hv.þm. V.-Ísf. svo langt, að hann fór að tala um sálarlíf sjómannanna, og vildi víst jafna því til þeirra manna, sem starfa að verksmiðjuiðnaði. En það er alt annað að vera við veiðiskap heldur en yfir „skrallandi“ vjelum í verksmiðjum. Eiginlega var það hv.þm. Ísaf., sem „jagaði“ mig upp úr sætinu. Þótt jeg segi eitthvað af þekkingu og skynsemi um þetta mál, er mjer ekki trúað, en það er satt hjá háttv.þm., að mjer hrýs hugur við því starfi, sem hann og hans nótar láta eftir sig.

Var hv.þm. að tala um okkur áðan?

Hv. þm. veit vel, að jeg var að tala um upneldisstarfsemi þeirra kumpána meðal ungu kynslóðarinnar. Hann talaði um, hvort jeg hefði slíkt fólk í minni þjónustu. Nei, og aftur nei. Enda hefir háttv.þm. ekki þann aldur, að hann hafi getað alið upp starfsfólk mitt. Og jeg vona, að jeg þurfi aldrei á hans uppeldum að halda. - Um leið og verið er að gera þær kröfur, sem sjálfsagðar eru hjá dugandi þjóð, um meira kaup og aukin þægindi, má ekki draga úr því, að menn leggi fram alla sína krafta. Það er það ódæðisverk, sem jeg víti. Það verður ekki hrakið, sem jeg sagði; að með því að krefjast minni vinnu og meira kaups eru einhver takmörk fyrir því, hvað bjóða má hinum fátæku atvinnuvegum okkar. Jeg held því fram með fullum rökum, að minna verður afkastað, þegar ekki er hægt að hafa fólk til að vinna að öllu þær fáu stundir á hverju ári, sem ríður á kröftum allra, svo að hægt sje að koma aflanum undan. Ef menn eiga að hlífa sjer þessa fáu daga, er langt í hið fyrirheitna land, að öllum geti liðið vel. En þetta leitar alt jafnvægis á sínum tíma. Eins og tekið hefir verið fram, er enginn kostnaðarliður við sjávarútveginn hreyfanlegur, nema mannahaldið. Alt annað er háð útlendum markaði og óviðráðanlegum atvikum. Ef dregið er úr framtakinu, hlýtur það því að fara svo, að kaupið lækki; annars er engin leið, að útgerðin standist. Hv. þm. Ísaf. getur komið til mín og fengið að sjá, hvernig útgerðin stendur hjá því fjelagi, sem jeg er riðinn við.

Má jeg það?

. Já, háttv.þm. getur fengið að sjá mína pappíra og hve glæsilegir þeir eru: Samt hygg jeg, að margir hafi ljótari pappíra að sýna. En það er ekkert leyndarmál, sem í þessum skjölum segir; þau eru send bæði lögreglustjóra og skattstjóra. Og af þessum pappírum getur hv.þm. áreiðanlega sannfærst um það, að útgerðin stendur höllum fæti og að fremur þarf að vægja henni en íþyngja. Jeg hefi haldið því fram, og það er enn óhrakið, að aldrei hefir verið þörf á löggjöf um þetta efni. Því að málið var komið í eins gott horf eða betra, áður en lögin voru sett. Tíminn hafði búið svo um, að alla daga var nógur svefn, nema örfáa sólarhringa á hverju ári, þegar uppgripaafli var. Þá var hv.þm. að bera fyrir sig, að þetta væru fundarsamþyktir - fundarsamþyktir! En þeir menn, sem vinna á sjónum, eru ekki altaf á fundum. Það eru einhverjir aðrir, vanalega 20–30 menn, sem aldrei koma á skip og eru ekki eftirsóknarverðir. Það er rangt, að vakað sje 18 stundir svo og svo marga sólarhringa í röð. En jeg ætla ekki að gefa mig meira við útúrsnúningum og rangfærslum hv.þm. Það endist enginn til að mótmæla því þvaðri öllu. Og jeg vil heldur forsmá það, sem hann og aðrir segja í þessu máli af þekkingarleysi og máske öðru verra.

Haraldur Guðmundsson Mjer þótti háttv. 3. þm. Reykv. ljúka ræðu sinni á viðeigandi hátt og honum sæmandi einum. Hann sagðist ætla að forsmá orð andstæðinganna. Þetta var viðeigandi endir hjá hv.þm., því að í öllum ræðum sínum hefir hann forsmáð rök okkar, en borið fram aðeins fullyrðingu eftir fullyrðingu. Svona verður þetta sennilega lengstum hjá honum. Því eru það ágæt einkunnarorð handa honum, sem hann klykti út með. Honum hefir sjálfsagt runnið í skap, þegar jeg rifjaði upp orð hans áðan, og dró nú heldur úr þeim. Það væri ekki verkafólkið, sem væri kröfufrekt, latt og hyskið, heldur forsprakkarnir, sem æsa upp lýðinn, - sagði hann nú. En það er vonlaust fyrir hann að ætla að taka aftur orð sín um verkafólkið. Hv. þdm. muna vel, hvað hann sagði. Það er bara til að forðast, að hæstv. forseti víti mig aftur, að jeg nota nú ekki sama orðið að nýju um hv.þm. Jeg þekki ekkert þinglegt orð um framkomu hans. - Þótt hv.þm. kasti því að mjer og flokksbræðrum mínum, að við sjeum að leiða lýðinn á villigötur, er ekki ástæða fyrir okkur að taka okkur það nærri. Þetta hefir altaf verið borið fram gegn þeim, sem reynt hafa að bera fram kröfur verkalýðsins og berjast fyrir veraldargæðunum. En úr því að háttv.þm. er að tala um uppeldismál, get jeg sagt honum eitt. Það eru ekki foringjar verkamanna einir, sem ala upp verkalýðinn, heldur öllu fremur atvinnurekendur sjálfir. Hugur verkamanna til þeirra er alveg undir því kominn, hvernig aðbúðar þeir njóta. Ef verkamenn bera kala til atvinnurekenda, stafar það af því, að þeir hafa unnið til þess. Það væri ekki til neins fyrir mig nje aðra að tala um bág kjör og of lág laun verkalýðsins við hann, ef reynslan væri ekki búin að sýna honum áþreifanlega fram á sannindi þeirra ummæla. Því aðeins hafa orð leiðtoga verkamanna áhrif, að verkamenn sjálfir viti af eigin raun, að þau eru sönn og rjettmæt. Þessi hv.þm. talaði um það, að engan lið í útgerðarkostnaðinum væri hægt að lækka, nema kaupið. Þetta sannaði tvent. Fyrst það, hve gjarnt hv.þm. er að koma með fullyrðingar án þess að rökstyðja þær. Í öðru lagi, að hann lítur á fólkið eins og hverja aðra hrávöru til framleiðslunnar, eins og salt eða kol eða olíu eða veiðarfæri. Hann leggur það alt að jöfnu og kallar það „kostnaðarliði útgerðarinnar“. Því þarf engan að furða, þótt hann undraðist ræðu háttv.þm. V.-Ísf., sem hann sagði, að hefði komist svo fjarri efninu, að hann hafi farið að tala um sálarlíf sjómanna. - „Sálarlíf sjómanna“! - Argari fjarstæðu gat stórútgerðarmaðurinn hv. 3. þm. Reykv. ekki hugsað sjer. Nei, það á ekki að tala um sálarlíf sjómanna, heldur kostnað við útgerðina. Þessum augum líta útgerðarmenn á verkalýðinn, og svo emja þeir og skrækja, þegar einhverjir dirfast að horfa á stjórnsemi þeirra öðruvísi en fullir aðdáunar. - Mig skortir aftur þingleg orð. Jeg þekki ekki meiri skort á velsæmistilfinningu en þetta athæfi og orðbragð hv. 3. þm. Reykv. sýnir. - Jeg vona, að þessi orð varði ekki þingvítum. Háttv. þm. segir, að reikningar útgerðarfjelaganna sjeu ekkert leyndarmál. Það var gott að heyra frá honum. Fyrir hv. deild liggur nú frv. um, að þeir verði framvegis opinberir. - Vænti jeg, að hv.þm. ljái því lið, þegar það kemur hjer til atkvæða. En þótt hann hafi góð orð núna, er jeg ekki alveg viss um, að breytnin verði í fullu samræmi við þau síðar. Þá hefir þessi háttv.þm. og fleiri sagt, að ekki væri þörf á að lögfesta 8 stunda hvíldartíma, því að hann mundi koma af sjálfu sjer ef hans væri þörf vegna sjómannanna. Nú snýr jeg háttv. deild, hvort hún telji líklegt, að hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K. muni taka upp 8 stunda vinnu á skipum sínum.

Jeg læt skipstjórana ráða öllu um það, nú sem áður

. Góð orð, ekkert annað. Adam kendi Evu forðum. Hv. 2. þm. G.-K. kennir skipstjórunum um. Hv. 3. þm. Reykv. nefndi fundarsamþyktir, og púaði lengi á eftir. Slík endemi og býsn, að leggja upp úr fundarsamþyktum, undirskriftum og þvílíku. En jeg veit þá ekki, upp úr hverju hann vill leggja í svona málum, ef ekki samþyktum og áskorunum þeirra manna, sem lögin eiga að ná til fyrst og fremst. Þá kem jeg að hv.þm. Vestm. Við hann er þó hægt að tala með fullri hæversku. Hann vildi ekki viðurkenna, að hann hefði „hrópað“ á sannanir. Sagðist aðeins hafa sagt, að þær vantaði. Finst mjer óþarft að deila um það, enda gæti það sjálfsagt orðið eilíft ágreiningsefni, hvort hann hrópaði eða ljet sjer nægja að tala. - Hann gerði mikið úr því, að sjómenn hjeldu fullu kaupi þann 2 vikna tíma, er þeir væru í landi. Jeg get nú upplýst, að þeir hafa ekki fult kaup þennan tíma, þar sem þeir eru ráðnir upp á fæði og lifrarhlut, en halda því ekki á meðan landleyfið varir. Samt sem áður eru þetta nokkur fríðindi. - Hv. þm. hjelt því fram, að við jafnaðarmenn hefðum sjerhagsmuna að gæta í þessu máli. Vildi hann finna orðum sínum í nál. stað með því að segja, að hv. 4. þm. Reykv. væri á launum hjá Sjómannafjelaginu. Hann hefir áður haft laun frá Sjómannafjelaginu, en hefir þau nú ekki lengur; en það skiftir ekki máli. Þótt þetta væri rjett, þá væru laun hans söm, hvort sem þetta frv. gengur fram eða ekki. Og það er ósæmilegt að bera fram þessa aðdróttun í nál. eða þingræðu og alveg ósamboðið virðingu þingsins. Hv. þm. vildi ekki heldur láta okkur meðflm. hv. 4. þm. Reykv. fara varhluta af þessari ásökun um sjerhagsmunina. Hann komst svo að orði, að við gerðum þetta til að geta skriðið eftir bökum alþýðunnar upp í valdasessinn. Meiningin með þessari smekklegu líkingu er sjálfsagt sú, að með þessu ætlum við að afla okkur kjörfylgis. Við skulum hugsa okkur, að svo væri - sem auðvitað er fjarri sanni -, að við fylgdum málinu eingöngu til að ná í atkv. Hvað mundi það þá sanna? Að ekkert væri betra til að afla sjer fylgis en einmitt að halda fram þessu máli. En það sannar þá aftur, samkv. orðum háttv.þm., að engu máli fylgja verkamenn og sjómenn fastar en þessu, úr því að hann gerir ráð fyrir, að þeir kjósi fyrst og fremst með tilliti til þess, að breytingin nái fram að ganga. Þannig hefir þessi hv.þm. gert yfirlýsingu um vilja sjómanna í þessu máli og einbeitta kröfu og þar með sjálfur borið fram þá sönnun fyrir nauðsyn þessarar breytingar á lögunum, sem hann hefir hrópað hæst á.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. hjelt dálítinn ræðustúf við 2. umræðu þessa máls eftir að jeg hafði talað tvisvar. Ekki ætla jeg að svara þeirri ræðu hans, en vil aðeins skjalfesta þau ummæli hæstv. ráðh., er hann þá hafði á orði að taka allar fjárveitingar frá þeim kjördæmum landsins, er kosið hefðu íhaldsmann á þing, og í niðurlagi ræðu sinnar gerði hann ráð fyrir manndrápum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg heyri sagt, að hv. 3. landsk. hafi notað sjer það að segja ósatt í von um, að jeg væri ekki viðstaddur í deildinni og gæti því ekki leiðrjett hann. Hann hafði þó kjark í sjer 1922 að hefna sín á andstæðingastjórninni og hann þagði meðan miljón kr. tekjuhallinn var að myndast, og nú hefir hann lýst yfir því í blaði sínu, að, hann sje tilbúinn að leika sama leikinn enn á ný og hefir í þeim tilgangi látið 2 af fylgismönnum sínum í Nd. bera fram till. til þess að stofna til tekjuhalla á fjárlögunum. En það er alveg undraverður skortur á þekkingu, að þekkja ekki þá málmynd, sem jeg notaði í þessu sambandi við umr. síðast, úr Sturlungu, hvernig Jón Loftsson knjesetti einhvern óstýrilátasta íhaldsmann sinnar samtíðar með þeim orðum, er jeg tilfærði. Sama máli er hjer að gegna. Hv. 3. landsk. er búinn að segja það, að hann ætli sjer að hefja að nýju þann leik, er hann ljek um og eftir 1922. Það er vitanlegt, að þetta átti að vera herkænska, til þess að hefna sín á stjórninni. Þessu verður að taka á sama hátt og Jón Loftsson fór að við Hvamms-Sturlu. Ef form Íhaldsflokksins vill stuðla að því að demba svo miklu í fjárlögin, að á þeim verði tekjuhalli, þá verður að koma krókur á móti bragði, - og hvað er þá eðlilegra en að spara á þeim ófullkomnu heilum, sem gátu látið sjer detta þá fásinnu í hug að kjósa íhaldsmann á þing? Hjer verður að láta framkomu þeirra bitna á þeim sjálfum. Hv. 3. landsk. verður að skilja, að mönnum líðst ekki alt. Þeir ofsa- og ofstopamenn í Hnífsdal, sem settu sig upp á móti lögunum, verða látnir sæta hegningu. En eins og þörf er á að setja suma menn í betrunarhús, eins þarf að setja aðra í skyrtu, sem heldur að þeim, þegar þeir með óstjórn sinni ætla að steypa öllu um koll.

Frsm. l. minni hl. (Jón Þorláksson): Jeg sagði þessi fáu orð vegna þess, að jeg var dálítið hræddur um, að hæstv.dómsmrh. mundi fella niður þessi ummæli sín, er hann færi að leiðrjetta handrit þingskrifaranna. Þegar hann viðhafði þessi orð, var hann í mjög miklum hita og var gersamlega búinn að sleppa sjer, sem raunar er ekkert óvanalegt. - Hæstv. dómsmrh. byrjaði ræðu sína á því, að jeg hefði sagt ósatt, en síðar í ræðu sinni hafði hann þó upp aftur bæði þessi ummæli, sem jeg hafði viljað skjalfesta, og kannaðist þannig við að hafa sagt þau. Jeg ætla við þetta tækifæri aðeins að benda mönnum á, hve það er viðeigandi að heyra slík ummæli úr ráðherrastóli og hve þau eru sæmandi þeim manni, sem fer með æðstu völdin í landinu. - Jeg get geymt mjer þangað til fjárl. verða hjer til umr. að tala um þær till., er jeg gat um, að fram kynnu að koma við 3. umr. fjárlaganna í hv.Nd. frá íhaldsmönnum þeirrar deildar, en þær till. eru um auknar fjárveitingar til vega- og brúargerða, síma og vita og annara verklegra framkvæmda. Nú í þessari síðustu ræðu sinni líkti hæstv.dómsmrh. þessum mönnum, er kynnu að gerast svo djarfir að bera fram slíkar till., við verstu ribbalda sturlungaaldarinnar og titlaði þá sem ofsamenn, uppreistarmenn og oflátunga.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það fer hjer eins fyrir hv. 3. landsk. og þegar hann margfaldaði vitlaust í skýrslu sinni, sem nú mun þjóðfrægt orðið, að hann byrjar altaf á einhverri undirstöðuvitleysu, svo að hann getur að lokum ekkert sagt. Það er ekki til neins fyrir hv.þm. að ætla, að tekin verði upp sama stefnan í fjármálum og 1922, enda er í einu vikublaðinu búið að húðfletta þá stefnu að vilja eyða meiru úr landssjóði en aflað er. Það vita líka allir, að fyrir háttv. 3. landsk. vakir að hefna sín á andstæðingastjórninni með þessari herkænsku sinni. Honum er það vel vitanlegt, að hans stjórn skildi við með 800 þús. kr. tekjuhalla, og sá tekjuhalli mundi sennilega haldast yfirstandandi ár, ef ekki fást samþ. tekjuaukafrv. Jeg verð að segja, að þetta er ekki annað en fjármálaleg uppreisn, því að hann og hans flokkur hafa felt niður tekjustofna síðustu ára þrátt fyrir harða baráttu og dygga viðleitni hinna flokkanna að halda þeim við. Eftir að hafa skilið við landið með þessum óvirðulega tekjuhalla, eftir alt glamrið og gortið um fjármálavitið, rís hv. 3. landsk. á móti tekjuaukafrv. hjer í deildinni, en jafnframt lætur hann flokksbræður sína í Nd. bera fram till. um aukin gjöld ríkissjóðs, vel vitandi, að þá muni myndast tekjuhalli. Þetta er það ljótasta athæfi, sem nokkur stjórnmálaflokkur hefir haft í frammi, því að enginn flokkur hefir boðað það fyrirfram, að hann væri að gera sjer leik að því að koma tekjuhalla á fjárlög landsins. Það, sem vakir fyrir núverandi stjórn, er að koma fram með ný gjöld á móti tekjuaukafrv., ef þau verða samþ., en háttv. 3. landsk. hefir engan heiður af því að reyna að bæta við nýjum útgjöldum, þegar hann gerir um leið tilraun til þess að rýra tekjurnar, því að ekki fara flokksmenn hans í Nd. að bera fram till. sínar án hans vilja. Jeg hefi ekkert á móti því, að orð Jóns Loftssonar verði bókfest aftur í þingtíðindunum. Morgunblaðið orðaði það nú svo, að jeg hefði lofað að drepa 3 menn af íhaldinu. Það er auðvitað samboðið gáfum þeirra Morgunblaðsmannanna að taka þessi orð þannig, er þau eru notuð í nútímamerkingu. Hjer var auðvitað átt við, að þegar íhaldsmenn ætla sjer að koma tekjuhalla á fjárlögin, verður að fara eins að og þegar Jón Loftsson tók í lurginn á Hvamms-Sturlu. Svarið við eyðslu hv. 3. landsk. og hans manna verður ekki heiður þeim til handa, því að þá verða hreinsaðar út af fjárlögunum allar fjárveitingar til þeirra kjördæma, sem kosið hafa íhaldsmenn, og er það gert bæði til þess að bjarga landinu og hegna þessum ofstopamönnum, því að það er sú eina hegning, sem þeir skilja. Jeg skil þess vegna ósköp vel, hvers vegna hv. 3. landsk. vill ekki nýtt fangelsi. Hann finnur auðsjáanlega til með þeim afbrotamönnum þjóðfjelagsins, sem nú leika lausum hala. Það virðist nefnilega hafa vakað fyrir honum og flokksbræðrum hans undanfarið, að lögin væru ekki til fyrir aðra en andstæðingana. Það hefir komið skýrt fram, að ýmsir skoðanabræður hans vilja gjarnan láta taka erlend fiskiskip, sem eru að veiðum í landhelgi hjer við land, en þegar gera átti ráðstafanir til þess að hindra, að íslenskum landhelgibrjótum væru sendar fregnir af varðskipunum með loftskeytum, þá ætluðu þessir sömu menn alveg að ærast. Lögin áttu aðeins að vera til fyrir útlendingana, en ekki fyrir þá sjálfa. Þetta sama kom fram á Ísafirði í vor. Þegar sjómennirnir fjórir voru teknir höndum, þá var engin uppreisn gerð gegn rjettvísinni, nje heldur símaðar rangfærðar og ósvífnar sögur til blaða úti um land. En þegar farið er að yfirheyra vini hv. 3. landsk. bar vestra, þá brýst út uppreisn bæði á Ísafirði og í Bolungarvík meðal fylgifiska íhaldsins, og þegar einn hv. þingfulltrúi, sem er flokksbróðir hv. 3. landsk., er spurður um sjálfsögð atriði í rjettinum, þá veður hann þar upp með dylgjur og ókvæðisorð. Sama sagan endurtekur sig, þegar farið er að rannsaka mál Einars M. Jónassonar, sem nú er sannað um, að 140 þús. af opinberu fje vantar hjá honum. Þá er gerð uppreisn í Mgbl., sem nú segir, að jeg vilji drepa þrjá íhaldsmenn. Allir muna, með hverri velþóknun Mgbl. flutti „úrskurð“ sýslumannsins. Jeg skil mætavel afstöðu hv. 3. landsk. og manna hans. Hún kom í ljós, þótt í smáu væri, þegar hv. 3. landsk. braut landslögin með því að smygla inn víni, svo sem bókfært er hjá bæjarfógetanum hjer í Reykjavík. Þetta var nú að vísu minni háttar afbrot, en sama lífsskoðun og lá á bak við þetta lítt virðulega lagabrot kemur nú fram í enn skýrara ljósi. Nú hugsar hv. 3. landsk. sem svo: Nú skal jeg gera uppreisn gegn peningamálum landsins. Jeg skil við fjárlögin með tekjuhalla, til að koma andstæðingunum í vandræði. Síðan kem jeg með ýmsar brtt. um hækkuð framlög til brúa, vita og síma, og ef þær verða feldar, þá segjum við sem svo: Þarna sjáið þið, við vildum framfarir, en andstæðingarnir drápu þær fyrir okkur. - Þetta er uppreisnaraðferð hv. 3. landsk. í þetta sinn. Fyrst á að svifta ríkissjóð tekjum til að standast nauðsynleg útgjöld, og koma síðan með brtt. um aukin útgjöld. Ef þetta er ekki fullkomin uppreisn, þá veit jeg ekki, hvað á að kalla slíkt athæfi. En það vill nú svo vel til, að aðstaða Framsóknarflokksins er sú, að hann hefir ráð hv. 3. landsk. og fylgifiska hans í hendi sjer. Stjórnin getur þess vegna verið róleg, því hv. 3. landsk. og flokkur hans koma engu fram af uppreisnaráformum. Þessi stjórn ætlar sjer ekki að fara í fötin af þeim Magnúsi Guðmundssyni og Jóni heitnum Magnússyni og taka við tekjuhalla fjárlögum. Alveg eins og ráðstafanir hafa verið gerðar til að rannsaka uppreisnina í Bolungarvík, munu ráðstafanir vera gerðar til að tyfta hv. 3. landsk., ef hann heldur áfram hinni sömu glæpsamlegu stefnu í peningamálum þjóðarinnar og 1922 og nú á þessu þingi. Hvamms-Sturlu-eðlið fær þá sín makleg málagjöld.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Þorláksson) Það fer nú altaf að verða auðveldara og auðveldara að hleypa hæstv.dómsmrh. upp, og þarf talsverða varúð að viðhafa til þess að hann geti haldið þeirri stillingu, sem með þarf til að geta borið ábyrgð orða sinna. Í seinustu ræðu sinni kallar hann afstöðu mína til fjármálanna glæpsamlegt athæfi, og lætur sjer jafnvel sæma að hóta mjer tyftun úr sæti dómsmálaráðherra. Hvað er svo þetta glæpsamlega athæfi? 1922 bar jeg fram till. um fjárveitingu til símalagninga með þeirri athugasemd, að ef ekki væri fje fyrir hendi, fjelli framkvæmdin niður. Sá maður, sem kallar þetta eða tilsvarandi till. nú glæpsamlegt athæfi, er sannarlega ekki fær um að bera ábyrgð orða sinna. Þeim manni, sem lætur sjer slíkt um munn fara, er framar öllu þörf á læknisaðhlynningu. Nú sá hæstv.dómsmrh. uppreisnir alstaðar, á Ísafirði, í Bolungarvík og hjer á Alþingi. - Hann kallar það uppreisn, ef fram eru bornar tillögur, sem ekki falla honum í geð. Hvenær skyldi nokkur maður á nokkru löggjafarþingi hafa látið sjer annað eins um munn fara? Mjer finst æ verða meiri og meiri ástæða til þess að biðja flokksbræður hans að athuga í fullri alvöru, hvort slík framkoma samrímist þeim kröfum, sem gera verður til manns í ráðherrasæti. Það stendur sannarlega ekki á því að hann dragi ályktanirnar. Ef menn hafa aðra skoðun en hann um fjárhagsatriði og bera fram brtt. á þann hátt, sem þingsköp mæla fyrir, þá kallar hann það uppreisn. Ekki stendur heldur á hótunum, því að nú endurtekur hann í þriðja sinni þá hótun sína að strika út úr fjárlögunum allar fjárveitingar til þeirra kjördæma, sem kosið hafa íhaldsmenn á þing. Þetta gefur góða bendingu um það, hvað hæstv. ráðh. ætlast fyrir, ef hann næði því takmarki, sem hann keppir að, nefnilega að vera einvaldur í landinu. Það yrði nú að vísu aldrei lengi, sem veldi hans stæði yfir, en þetta yrði auðsjáanlega eitt af því, sem gerast myndi. Það erum ekki við íhaldsmenn, sem berum fram hóglátar till. um fjárveitingar til síma, brúa og vita, sem. erum að eyðileggja Framsóknarflokkinn. Það er hæstv. ráðh. sjálfur, sem sýnir betur og betur með degi hverjum, hve hraparlega flokknum hefir mistekist um ráðherravalið, þegar hæstv.dómsmrh. var skipað í þann sess.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er nú komið að því, eins og oftast verður, þegar tekið er ofan í hv. 3. landsk., að hann fellur frá fyrri fjarstæðum sínum og reynir að vera góða barnið. Þetta er nú auðvitað allra góðra gjalda vert. Hann reynir nú að gleyma, að árás hans á peningamál þjóðarinnar 1922 var önnur og meiri en sú, að hann bæri fram skilyrðisbundna till. um fjárveitingu til símalagninga. Hv. 3. landsk. lýsti þá yfir því í þingræðu, að stjórnin verðskuldaði ekki; tekjuhallalaus fjárlög. Það er því ekki annað en ósvífni og vísvitandi fals að halda því fram nú, að hjer hafi aðeins verið um skilyrðisbundna fjárveitingu til síma að ræða. Það var þessi ósvífni uppreisnarhugur, sem jeg áfeldist rjettilega. Hv. 3. landsk. getur ekki varið, og reynir ekki að verja, að hann skildi sjálfur við fjárlögin með tekjuhalla og kastaði tekjum frá sjer. Hefði að vísu verið afsakanlegt, þótt tekjuhalli hefði verið á fjárlögunum, ef tekjurnar hefðu verið skildar eftir. Ef hv. 3. landsk. hefði nú viljað vera góður borgari, þá hefði hann átt að viðurkenna, að tekjuhalli hefði áð vísu orðið hjá sjer, fyrir vöntun á framsýni, en nú vildi hann vera með tekjuaukningu til framkvæmda. Þessa afstöðu hefði hann átt að taka, ef nokkurri vitglóru hefði verið fyrir að fara. En nú hefir hann lýst yfir því, að hann vilji ekki vera með neinni álagningu til að afstýra tekjuhalla, hvað þá til nýrra framkvæmda. En það er alveg eins um hv. 3. landsk. og hina uppreisnarmennina, flokksbræður hans, að hann heldur, að sjer muni haldast uppi athæfi sitt og verði ekki látinn bera ábyrgð á framkomu sinni, þótt hann vilji setja landið á hausinn. Hjer kemur það sama fram og þegar Pjetur Oddsson og Einar M. Jónasson hjeldu, að þeim gæti haldist uppi að sparka í lög landsins og svívirða rjettvísina. Hv. 3. landsk. hagar sjer eins og Einar M. Jónasson. En honum verður haldið í skefjum og hann verður látinn bera ábyrgð á gerðum sínum. Jeg get ákaflega vel skilið það, að hann vilji ekki hafa mig fyrir dómsmálaráðherra. Þeir, sem sannir eru að sök um atkvæðafalsanir og sjóðþurð, eru ekki ánægðir með mig heldur. Hv. 3. landsk. fullkomnar myndina, með því að skipa sjer í flokk þessara manna og annara, sem jeg hefi komið óþægilegast við: landhelgibrjóta, fyllirafta, þjófa, eyðsluklóa og ýmiskonar lögbrjóta. Engir þessara manna vilja hafa mig í ráðherrasæti, en með því er ekki sannað, að jeg sitji þar í óþökk góðra manna.

Páll Hermannsson Þetta er nú víst í þriðja skifti, sem hv. 3. landsk. gefur Framsóknarflokknum bendingu viðvíkjandi hæstv.dómsmrh. Hafði jeg ætlað að taka þessu með þögninni, enda hefði það ef til vill verið rjettast. Jeg get fullvissað hv. 3. landsk. um það, að þegar hann gefur bendingar, sem bornar eru fram af velvild til lands og þjóðar og með hag almennings fyrir augum, þá skal jeg vera fús til að taka þær bendingar til greina, og sama veit jeg, að er um flokksmenn mína. En þegar hann gefur Framsóknarflokknum slíkar bendingar um hæstv.dómsmrh. og hann hefir gert undanfarið, getur hann verið viss um, að þær verða ekki teknar til greina, eða a. m. k. ekki á þann hátt, sem hann mun hafa ætlast til.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg hefi eiginlega ósköp lítið um þetta mál að segja. Jeg vænti þess, að hv. deild hafi kynt sjer efni frv., en það er aðalefni þess að heimila notkun á dálitlum hluta af fje kirkjunnar til uppgræðslu á landinu. Á þetta felst landbn., en vill, að Strandarland alt verði eign kirkjunnar undir eins og hún leggur fram fje til að græða upp landið. Nefndin sjer ekki ástæðu til, að kirkjan aðeins fái það land, sem hún græðir upp, heldur fái hún alt land jarðarinnar til eignar og umráða, og hefir leyft sjer að bera fram brtt. í þessu skyni, sem er á þskj. 405. Önnur brtt. er aðeins smávægileg, um það, hvenær lögin skuli öðlast gildi. Jeg hygg, að það geti ekki verið neinum efa undirorpið, að ekki verði betur varið fje kirkjunnar heldur en til að græða upp þá eyðimörk umhverfis kirkjuna, sem áður var blómlegt land, en er nú sandauðn, og sem fróðum mönnum kemur saman um, að lítið meira þurfi að gera við en að friða, því að þá muni landið gróa upp. Jeg held, að það sje alveg sjálfsagt, að ekki verði betur varið fjenu en til að gera þarna grösugan reit, sem áður var sandauðn. Jeg vona, að hv. deild taki málinu vel og leyfi því að ganga fram hindrunarlaust.

Einar Jónsson Það hefir að vísu ekki verið mikið talað um þetta mál í landbn., og er með orðum hv.frsm. að mestu leyti rjett frá skýrt. En jeg er ekki samþykkur meðnefndarmönnum mínum um það, að þetta frv., eins og það liggur nú fyrir, hafi nokkurn rjett til að ganga fram, og sjerstaklega er jeg á móti því, að hjer er verið að veita heimild til að stofna nýtt prestakall. Jeg get ekki sjeð, að það sje þörf á því, þegar ríkið einmitt gerir mikið til að sameina kirkjusóknir og fækka prestum. En hvað frv. sjálft snertir, þá er jeg samþykkur því, að sú sandgræðsluheimild, sem þar er talað um, sje mjög nauðsynleg, en jeg skal ekki fullyrða neitt um, hvort sú leið sje rjett, sem hjer er farin, með að verja fje kirkjunnar til þess. Mjer fróðari menn hafa efast um, að þingið hefði vald til að ákveða, að fje kirkjunnar skuli verja. þannig, en þegar það er tilskilið, að land Strandar skuli falla til kirkjunnar, þá kemur að vísu nokkuð í móti. Hvernig sem jeg nú hugsa um þetta mál, þá finst mjer, að hjer sje nokkuð hratt á stað farið, og kannske ekki sem hyggilegast. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvernig orðum er hagað í greinargerð frv., þótt mjer þyki tilgerðarlega talað, svo sem „gróið upp árförum“, „ófa fje“ og fleira þessu líkt; en þar sem það er sá hinn fróði íslenskumaður, sem þessum orðum hefir fyrir komið, þá býst jeg við, að það hafi ekki mikið að þýða, þótt jeg geri einhverjar aths. við þau. Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara. Það er af því, að jeg er á móti 4. gr. frv. Jeg efast um, að það sje rjett, að alt það land, sem áður heyrði Strandarkirkju til, verði hennar eign, þótt sandgirðing sje sett um það, en það er náttúrlega rjett að girða landið, og ef það er með fje kirkjunnar gert, þá er máske rjettara, að hún eignist það land alt, sem er innan þeirrar girðingar.

Magnús Jónsson Jeg gerði við 1. umr. nokkrar aths. við þetta frv., og jeg verð að segja, að mjer urðu það mikil vonbrigði, þegar jeg sá, að hv. landbn. skyldi geta óskift fallist á það og afgreitt frv., enda þótt einn nefndarmaður hafi skrifað undir það með fyrirvara. Sá hv.þm. hefir nú gert grein fyrir þeim fyrirvara þannig, að vel má skilja það svo, sem hann klofni frá hinum nefndarmönnunum. Jeg er hissa á því, að þessi nefnd þingsins skyldi geta fallist á að fara þannig að gagnvart hinni fornu, og jeg vil segja heilögu Strandarkirkju, því að eins og jeg gat um við 1. umr. þessa máls, get jeg ekki sjeð annað en að hjer sje farið býsna hranalega að kirkjunni. Jeg vil ekki segja, að það sje beinlínis gerð ránsferð á hendur henni, en það er að minsta kosti farið að henni með miklum hranaskap og fje hennar tekið í það, sem hana varðar í rauninni ekkert um. Það hefir verið ætlast til, að kirkjusjóður væri notaður til alls annars en sjóður kirkjunnar er ætlaður til, og þeir, sem hafa gefið henni, hafa haldið, að fjenu myndi varið til þess að kaupa muni handa henni og til að fegra hana á allan hátt, en þá hefir naumast órað fyrir því, að kirkjan yrði látin ráðast í að leggja fje í landrækt, sem auk þess er mjög áhættusöm. Jeg vil aðeins viðvíkjandi nál. minnast á það, að þar sem nefndin segist álíta, að það fje, sem kirkjan hafi í sjóði á hverjum tíma, skuli standa áfram í hinum almenna kirkjusjóði, þá þykir mjer ákaflega undarlegt, að hv. nefnd skuli ekki hafa flutt brtt. um það atriði, sem getur í 5. gr., þar sem gerð er sjerstaða um stjórn á fje hennar. Mjer skilst, að það yrði að fella þessa grein niður, eða breyta henni, ef fje hennar á að halda áfram að vera í kirkjusjóði, og vil jeg hjer með beina þessu til formanns nefndarinnar. Viðvíkjandi undirbúningi málsins heima í hjeraði segist nefndin hafa spurt háttv. 1. flm. málsins, og segir hann, að undirbúningur málsins hafi verið lögum samkvæmt. Jeg veit nú ekki, samkvæmt hvaða lögum það hefir verið, en jeg býst við, að fundurinn, sem hefir samþykt þetta, hafi átt að hanga í því að vera lögmætur. Nú er það svo, að þessi fundur mun vera sá, sem haldinn var 16. des. síðastl., en þar voru saman komnir 14 búendur í Selvogshreppi af 17. En jeg vil benda á, að þar eru 60 atkvæðisbærir safnaðarmenn, og af þeim greiða einir 14 atkv. með þessari till. Það má kannske hanga í því, að ef löglega hefir verið boðað til fundarins, þá megi hann teljast lögmætur, hvað fáir sem mæta, en þá er þó óhætt að segja, að hjer er um ákaflega fámennan fund að ræða, þegar af 60 atkvæðisbærum sóknarmönnum skuli vera 14 einir, er samþykkja tillöguna. Svo vil jeg leyfa mjer að minnast á, hvað samþ. er á þessum fundi. Jeg sje ekki að það styðji nema að mjög litlu leyti frv. það, sem hjer liggur fyrir. Það er sagt, fyrir það fyrsta, að þar hafi verið mættur Magnús Torfason sýslumaður, er hefir sennilega eitthvað verið að vinna að þessu máli, og er ekkert að því, úr því að hann telur þetta þarft og gott mál. Er sagt, að málið hafi verið rætt frá ýmsum hliðum og borin upp þessi till. (með leyfi hæstv. forseta): „Fundurinn mælir með því að gerðar verði ráðstafanir til að Strandarkirkjusandur verði græddur. Tillagan var samþykt með öllum atkvæðum“. Nú veit jeg ekki, hvernig þetta örnefni er til komið hvort það byggist á því einu, að Strandarkirkja eigi sandinn, eða sandurinn er aðeins kendur við hana. Jeg er ekki svo kunnugur bar, að jeg geti sagt um, hvernig þetta örnefni er til komið. Þarna er ekkert sagt um, hvernig skuli unnið að þessu, en þá er samþykt önnur till. (með leyfi hæstv. forseta): „Fundurinn samþykkir fyrir sitt leyti, að varið verði alt að 10000 kr. á næsta eða tveim næstu árum til girðinga um sandsvæðið og annars stofnkostnaðar, en þar á eftir alt að 1000 kr. til græðslu árlega. Tillagan samþykt með öllum atkvæðum“. Það er nú fyrir það fyrsta, að fundurinn hefir það fororð, sem sjálfsagt er, að hann samþykkir þetta fyrir sitt leyti, vegna þess að það er alveg tvímælalaust, að safnaðarfundur hefir ekki heimild til að ráðstafa fje kirkjunnar á þennan hátt. Þá er ekkert getið um, hvaðan á að taka þessar 10000 kr., ekki sagt, að því skuli varið af sjóði Strandarkirkju, heldur aðeins, að varið verði 10000 kr. til girðingar og sandgræðslu, og það er mjög einkennilegt, að það skuli ekki vera nefnt, úr hvaða pyngju það skuli tekið.

Það á auðvitað að taka það af fje Strandarkirkju

. Jæja, en þá væri viðkunnanlegra, að það væri tekið fram. En nú er það svo um þetta fje, að það er að mínu viti alls ekki þess eðlis, að fundurinn geti ráðstafað því. Jeg hefi talað við biskup um þetta atriði, og hann hefir látið það álit í ljós við mig, að það væri alls ekki heimilt að verja kirkjufje til eins og annars, heldur eigi að verja því til að bæta hana og halda henni við og til að kaupa gripi handa henni en alls ekki til að rækta upp land. Eftir kirkjurjetti Einars Arnórssonar er ekki álitið, að kirkjufje sje eign safnaðar; maður getur sagt, að kirkjan eigi það sjálf, og líklega er það þá ríkið, sem myndi sitja uppi með þetta fje, ef kirkjan legðist með öllu niður, en ekki söfnuðurinn, og hann hefir ekkert leyfi til að ráðstafa því sem sinni eign. Einar Arnórsson prófessor segir á bls. 178 í kirkjurjetti sínum (með leyfi hæstv. forseta): „Söfnuður verður ekki fremur eigandi kirkju en prestur var það áður. Ef t. d. þjóðkirkjan væri lögð niður, ætti landið óefað kirkjuna með sjóði hennar og öðrum eignum. Eða ef menn hugsa sjer, að allir í einni sókn segðu sig úr þjóðkirkju landsins og mynduðu utanþjóðkirkjusöfnuð, þá mundi varla litið svo á, sem sá söfnuður ætti kirkjuna“. Um eignarrjett að bændakirkjum, sem fengnar eru söfnuðunum í hendur, segir hann svo, að söfnuðunum eru fengin umráð kirknanna, umsjón með því, hvernig kirkjusjóði er varið, hvernig hann er notaður til þess að byggja upp kirkjuna eða halda henni við eða annað slíkt. En söfnuður hefir ekkert vald til að segja, að 10000 kr. af kirkjusjóði skuli varið til hins eða þessa: þar er verið að seilast í vald, sem alls ekki er hjá safnaðarfundum. Þá finst mjer liggja mjög nærri, að hjeraðsfundur hefði átt af fjalla um þetta mál. Í Kirkjurjetti Einars Arnórssonar, bls. 96 eru talin upp þau mál sem heyra undir hjeraðsfund, og eru það meðal annara þessi: Till. um breyting á skipun sókna, takmörkun prestakalla o. s. frv., till. um afhending kirkju í hendur söfnuði til forræðis. Og meira að segja, þarf samþykki hjeraðsfundar til hljóðfærakaupa og til þess að forráðamaður ljens- eða bændakirkju kosti kirkjusöng af fje hennar. Það er svo nákvæmlega farið út í þetta, að söfnuðir geta aðeins ráðstafað fje kirkju að því er snertir byggingu hennar eða viðhald. Og nú þegar farið er fram á að ráðstafa svo miklu fje sem hjer um ræðir til alt annars, þá virðist sjálfsagt, að minsta kosti eftir „analogi“, að samþykki hjeraðsfundar og biskups hefði legið fyrir. Svo er verið að tala um, að þetta mál hafi fengið löglegan undirbúning. Þetta er bara hreinn og beinn hjegómi með þennan undirbúning. Þá kem jeg að því atriði í frv., þar sem verið er að tala um Strandarland og svo sagt, að landið skuli vera eign kirkjunnar. En hvaða land er þetta? Og hvað á kirkjan að gera við það? Hún hefir ekkert að gera við það, annað en að eyða fje sínu í að rækta það upp. Þeir, sem með þessi mál fóru í fyrstu, hafa ekki varað sig á því, að kirkjan átti ekki landið; hefir hinsvegar þótt óviðkunnanlegt að láta hana kosta græðslu á annara landi og því fundið upp það snjallræði að gefa henni það til ræktunar. En hver von er nú, að græðsla takist? Það er ekki fengin slík reynsla í þessu, að þetta verði ekki að teljast hæpin jarðabót. Og eins líklegt er, að þessu fje væri sama sem hent í sjóinn. Jeg held það sje miklu betra, að kirkjan eigi sjóðinn, en sje laus við þetta land, sem á að gefa henni til þess að rækta upp. Hún hefir aldrei beðið um það. Sama er að segja um endurreisn Selvogsprestakalls. Þetta er hvorttveggja ósæmileg beita, sem sett er á öngulinn til þess að ná í þetta fje. Það má heita í meira lagi undarlegt, að nú, þegar alt gengur út á það að leggja niður og sameina prestaköll, og margra ára stríð kostar að fá sjerstakt prestakall stofnað þar, sem um fjölmenn kauptún er að ræða, að þá skuli eiga að búa til sjerstakt prestakall með 80–90 sálum. Auk þess mun annexíuvegurinn ekki erfiðari en svo, að þangað mun vera þriggja tíma ferð frá Arnarbæli. Jeg er annars ekki mótfallinn fjölgun prestakalla, en mjer finst, að einhversstaðar sje hennar meiri þörf en hjer. Það væri beinlínis hróplegt, ef byrjað væri hjer. Þá á og að kosta prestinn af fje kirkjunnar, og er þá hætt við, að það verði ekki lengi að fara með þessum aðgerðum. Það er eins og mönnum hafi blætt í augum að sjá alt þetta fje safnast þarna hjá þessum „dýra guðsdómi“, eins og hún er nefnd í greinargerð frv. Nú er þessi kirkja líka orðin gömul; mun vera bygð 1886, eftir því sem biskup hefir sagt mjer. Og eftir vanalegri endingu húsa hjer á Suðurlandi, sem ekki er meira í borið, er mjög sennilegt, að bráðlega þurfi að byggja hana upp, og þá sjálfsagt að nota sjóð hennar til þess, með því líka, að flestar gjafir, sem hún fær, munu einmitt vera gefnar með það fyrir augum. Þessa kirkju á líka að byggja veglega upp, og sennilega mundi það ekki kosta minna en 80–90 þús. kr. En svo þegar búið væri að byggja hana upp og hún hjeldi þá áfram að fá fje, eins og miklar líkur eru til, þá fyrst gæti komið til mála að taka peninga úr sjóði hennar, sem hún kynni þá að eiga, en hefði ekkert að gera við sjálfri sjer til viðhalds og skreytingar, til þess að rækta upp landið. Eins og jeg hefi áður tekið fram, fæ jeg ekki sjeð, að löglegur undirbúningur hafi farið fram í þessu máli, og get ekki skilið, að slíkur undirbúningur hafi átt sjer stað, þó nokkrum sóknarbörnum hafi verið hóað saman. - Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta; vona aðeins, að þó svo slysalega tækist til, að landbn. skyldi samþykkja þetta frv., þá vona jeg samt. að hv. deild unni sjer þeirrar sæmdar að fella þetta frv., en láti ekki hv.Ed. hafa heiðurinn af því. Fyrst verður sjóðurinn að gera það, sem honum er sjerstaklega ætlað. Að því loknu og eftir löglegan undirbúning kemur til mála að hlusta á það, að honum sje varið til annara þarfa. Þetta er guðsþakkafje, sem á að verja til guðsþakka, sem sje til þess að byggja upp og prýða kirkjuna. Samkv. Persatrú er það að vísu guðsþakkarverk að græða upp landið, en það er áreiðanlegt, að þeir, sem hafa gefið þetta fje, ætlast til, að það verði notað til kirkjunnar og einskis annars. Vona jeg svo að lokum, að hv. deild beri gæfu til þess að hrinda þessu frv. af höndum sjer.

Magnús Guðmundsson Örfá orð. Jeg vildi aðeins gera þá fyrirspurn til háttv. landbn. út af þeim orðum, sem standa í 4. gr. frv., að Strandarkirkju skuli skilað fornum eignum sínum, hvort ekki hafi verið selt eitthvað af þessum eignum. Mjer er sagt að seldar hafi verið jarðir, sem kirkjan átti áður, og þá þykir mjer tvísýnt, hvort hægt sje að afhenda aftur þær eignir. Það má nú vera, að þetta sje ekki rjett, en ef svo er, að jarðir hafi verið þannig seldar, getur erfitt orðið að ná þeim aftur. Það mætti náttúrlega hugsa sjer, að andvirði þeirra yrði endurgreitt, en það liggur næst að skilja orðalag greinarinnar þannig, að það eigi að skila aftur eignunum sjálfum. Ef hv. nefnd hefir ekki athugað þetta, liggur ekki á svari fyr en við 3. umr.

Jón Ólafsson Hv. 1. þm. Reykv. gaf mjer tilefni til að segja nokkur orð. Hann varð alveg gapandi hissa á því, að við hefðum leiðst út á þessa voðabraut að leggja þessu máli lið í nefndinni. Hann kallaði þetta að ganga svo nærri hinni heilögu kirkju - og hann talaði um skollaleik og ránsferð á hendur kirkjunni. Jeg hefði kunnað betur við, að hv.þm. hefði talað af minni guðhræðslu og dálítið meiri þekkingu á staðháttum þarna eystra; því að ef hann væri þarna kunnugur og hefði til dæmis staðið undir kirkjuveggnum einhvern góðan norðaustan rokdag, þá held jeg, að hann mundi segja, að þar færi voðagestur á hendur kirkjunni, byggingunni sjálfri og öllu nágrenni. Hefði hann viljað athuga málið frá þessari hlið, þá held jeg, að hann mundi ekki segja, að verið væri að fara með fjeð út í bláinn eða í annara þágu en sjálfrar kirkjunnar. Jeg hygg þessum hv.þm. geti ekki verið fyrirmunað að sjá það, hversu óveglegt það er fyrir hina heilögu kirkju að standa á þessum sandi, venjulega í sandfoki og moldroki. Þá var hann að tala um undirbúning á þessari löggjöf. Jeg verð að segja, að það mundi yfirleitt talið nægilegt, þegar húsbændur eða ráðamenn á 14 heimilum af 17 mæta, og má gera ráð fyrir, að það sje líkt hljóðið í þeim, sem á heimilunum búa, um það mál, sem húsbóndinn fer með. Hv. þm. áleit, að formsins vegna mætti hafa að engu þessa samþykt, þar sem ekki voru mættir menn nema frá 14 heimilum af 17; en hv.þm. þekkir kosningar og allar slíkar atkvgr., og hjer hefði samþ. fallið á líka leið, þó að öll heimili hefðu tekið þátt í atkvgr. Um annan undirbúning málsins get jeg sagt hv.þm. það, að jeg hefi farið til eins ekki ómerks lögfræðings og spurt hann ráða um málið í heild sinni; því að þótt hv.flm. sje lagamaður, þótti mjer álitlegra að leita til lagamanns, sem var málinu algerlega óviðkomandi. Hann kvað málið á allan hátt löglega undirbúið, nema ef vera kynni, að hægt væri að vjefengja atkvgr., en taldi það í sjálfu sjer ekkert atriði. Söfnuðurinn hefir aðeins tillögurjett í þessu máli, en ekki ákvörðunarvald, og hefir látið þá ósk sína í ljós, að hann geti ekki annað gert en mælt með þessu, er Selvogsmenn telja algert nauðsynjamál fyrir hjeraðið. Þá spurði hv. 1. þm. Reykv. að því hvort þetta mundi hepnast. Hann efaðist um að það mundi hafa hina minstu þýðingu. En fróðir menn í þeim efnum segja mjer, svo sem Sigurður búnaðarmálastjóri sem jeg leitaði álits til um það, hvort þetta fje mundi koma að tilætluðum notum, að þetta mundi vera hið albesta land til þess að græða upp og mundi þurfa sáralítið fyrir því að hafa annað en girða það, og til þess er í raun og veru þetta fje ætlað. Það eru ýms atriði, sem hv.frsm. er búinn að svara svo rækilega, að jeg þarf ekki við að bæta. Hvað því viðvíkur, að söfnuður verði þarna stofnaður, þá sje jeg ekki betur en að þótt það yrði ekki, hafi kirkjan gott af að eiga þetta land, sem við förum fram á, að verði lagt við land kirkjunnar, sem sje það land, sem ekki er ennþá látið af hendi af Strandarlandi ásamt því, sem yrði grætt upp. Það hefði að vísu mátt orða eitthvað skýrar viðvíkjandi kirknasjóðnum, en við höfum tekið það nógu vel fram, að ekki mætti taka fje úr honum. Við vitum, að ríku kirkjurnar hafa orðið að lána þeim fátækari og þær þannig getað fengið lán af sjóðnum í skjóli auðugu kirknanna, sem ekki þurftu á fjenu að halda til endurbyggingar. En jeg verð að segja, að meðan Strandarland er svo sandfokið eins og það er nú, þá er mjög hæpið, hvort ætti að byggja þetta 80–100 þús. kr. hús, sem háttv.þm. mintist á, fyr en landið væri það grætt, að sandurinn argaði ekki og sargaði á kirkjunni nótt og dag. Mjer finst byrjað á öfugum enda að byggja þetta 100 þús. kr. hús áður en hafist er handa að bæta landið í kring svo, að hæfði jafndýru húsi að standa þar. Þótt hv. 1. þm. Reykv. heiti nú á Strandarkirkju um, að þetta frv. falli þá held jeg það nægi ekki: hvað þá heldur ummæli hans um málið í heild sinni sem voru kannske meir frá kristilegu sjónarmiði heldur en því verklega og virkilega sjónarmiði, sem hjer liggur til grundvallar.

Magnús Jónsson Það geta, náttúrlega verið margar ljótari ástæður til að mæla með einhverju máli en að gera það frá kristilegu sjónarmiði, og jeg er mjög ánægður, ef jeg berst í kristindómsins þágu; það er samboðið minni stöðu og fer enda vel á því fyrir hvern mann. Annars harma jeg mjög, að háttv. samþm. minn (JÓl) hefir látið leiðast svo illa afvega í þessu máli, og hefði óskað, að hann hefði klofið nefndina og að við hefðum getað staðið hjer saman með hinni gömlu kirkju á sandinum  Það má satt vera, að það sje ekki veglegt fyrir kirkjuna að standa á þessum sandi; en jeg býst þó við, að einmitt það, að þessi kirkja er það eina, sem hefir staðið þarna eftir, þegar öll bygð fór þarna í auðn, einmitt þessi einmana kirkja á svörtum sandinum og í sandhríðinni, það sje það, sem mest hefir dregið huga fólksins. Menn heita ekki á þær kirkjur, sem standa á blómlegum og fögrum túnum; menn hugsa með lotningu til þess æðri kraftar, sem hefir hafið upp þetta guðshús, þegar sandurinn hækkaði og alt annað sokk. Jeg er ekki svo viss um, að sandgræðstan mundi auka á dýrð og veg kirkjunnar út af fyrir sig, þó að það sje kannske fallegt verk að græða sandinn. Jónasi Hallgrímssyni þótti hulinn verndarkraftur hafa hlíft Gunnarshólma, einmitt vegna auðnanna alt umnverfis; eins finst almenningi um þessa kirkju, þegar öll bygð fjell í auðn. Þó að sandurinn sje ekki fallegur, þá vekur hann þessa hlýju kend í hugum manna til kirkjunnar einmana. Hv. samþm. minn benti á atriði, sem jeg hafði ekki tekið fram, en er tilstuðnings mínu máli, nefnilega hvernig hinum almenna kirkjusjóði er varið til að lána fátækum kirkjum, sem þarf að byggja upp. Þetta er ein ástæðan gegn því að taka fje úr þessum sjóði til búskaparfyrirtækja, sem kirkjunni koma ekkert við. Þetta fje er ekki einungis tekið frá Strandarkirkju, en lánamöguleiki fátækra kirkna úr þessum sjóði er skertur. Og jeg þakka hv.þm. fyrir þessa nýju röksemd á móti frv. Hv. þm. þótti byrjað á öfugum enda, að fara að byggja húsið áður en græddur yrði sandurinn. Þetta er sá hugsunarháttur, sem jeg ekki skil í þessu máli. Jeg gat um, að þegar búið væri að reisa húsið, væri sök sjer að fara að athuga, hvort hægt væri að fá til láns eða á annan hátt eitthvað af fje Strandarkirkju, ef henni heldur áfram að safnast mikið fje. En að byrjað sje á öfugum enda með því að byrja á því eina, sem hægt er að verja fjenu til samkv. lögum, er mjer óskiljanlegt, og að það eina rjetta sje að verja því gagnstætt því, sem það er ákvarðað til, og ekki fyr en slíkum framkvæmdum sje lokið megi taka eitthvað til þeirra hluta, sem sjóðurinn er ætlaður til. Það vita allir, að kirknasjóður er fyrst og fremst ætlaður til þess að byggja upp kirkjurnar og halda þeim við, en ekki til sandgræðslu og túnræktar. Það hafa komið fram ýmsar uppástungur um það, til hvers nota mætti fje Strandarkirkju, svo sem til Hallgrímskirkju og jafnvel til að gefa eitt eða tvö herbergi í stúdentagarðinum. Þetta eru nú ljómandi fögur verkefni og mundu halda uppi hennar hróðri, en sjóðurinn er bara ekki ætlaður til þess arna, heldur til þess að byggja kirkjuna. Að byggja kirkjuna er því að byrja á rjettum enda. Háttv. frsm. hafði ekki rjett eftir mjer í byrjun ræðu sinnar, er hann sagði mig hafa gefið í skyn, að hvorki söfnuðurinn nje þingið hefðu neitt að segja um þetta. Jeg hefi alls ekki nefnt þingið í þessu sambandi, og jeg efast ekki um það, að þingið hefir vald til þess að löggefa um þetta mál, - enda þótt jeg ljeti í ljós við 1. umr., að athugunarmál væri fyrir nefndina, hvort ekki væri fullnærri gengið stjórnarskránni, sem jeg þó ekki vil halda fram. Alþingi hefir yfirleitt afskaplega víðtækt vald. En einmitt af því að það hefir svo mikið vald, þá hvílir þessi brýna skylda á þm., að nota ekki sitt vald nema heppilega. Við vitum, að Alþingi getur látið greipar sópa um eignir manna og seilst djúpt ofan í pyngjur manna. Alþingi verður því að halda gætilega á sínu valdi. Hvað söfnuðinum viðvíkur, þá hefir hann vitanlega ekkert vald; aðeins getur hann farið fram á við þingið að gera eitthvað og eitthvað viðvíkjandi kirknasjóðnum. Um „löglegan undirbúning“ er hjer hreint ekki að tala fremur en það t. d. væri kallaður löglegur undirbúningur, þegar sótt er um styrk, að styrkbeiðni er send. En þar að auki hefi jeg sýnt fram á, að undirbúningi þessum var mjög ábótavant; bæði voru atkvæði með þessu mjög fá og enginn hjeraðsfundur um þetta spurður, þó að jafnvel þurfi að spyrja hjeraðsfund, ef á t. d, að kaupa hljóðfæri í kirkju. Sýnist meiri ástæða að leita álits slíks fundar um það, hvort verja ætti þúsundum úr þessum sjóði gagnstætt tilgangi sjóðsins. Hv. þm. sagði, að ekkert sjerstakt væri að athuga við það, þótt sjóðurinn yrði lagður undir dóms- og kirkjumálaráðuneytið. Það er skýrt tekið fram í lögum frá 1890, að slíkt fje standi undir umsjón biskups, og sje sjóðurinn lagður undir dóms- og kirkjumálaráðuneytið, þýðir það ekkert annað en það, að fjeð eigi að ávaxtast í einhverjum sjerstökum sjóði, sem það ráðuneyti sjái um. Nú hefir nefndin horfið frá þessu, og þykist jeg vita, að hún beri fram brtt. um að fella þá grein úr frv.; en það er tvímælalaust, að þessi síðasta grein frv. kveður svo á, að fjeð skuli ekki geymt í hinum almenna kirknasjóði.

Þetta er alveg skakt

. Það er undarlegt að heyra þetta hjá hv. þingmönnum, þegar lögin um almenna kirknasjóðinn mæla svo fyrir, að slíkt fje sje undir umsjón biskups, en hjer er tekið fram, að stjórnin skuli hafa umsjón með því. Með því er ætlast til, að fje þessarar kirkju sje alveg sjerstaklega geymt. Jeg ljet í ljós, að efasamt væri, að sandgræðsan mundi lánast; jeg er ekki fagmaður á því sviði, en efast ekki um, að mörg skynsamleg rök mæli með, að þetta gæti tekist. En jeg segi: Þetta er þó alls ekki víst; það er áhættuspil, sem peningarnir eru lagðir í. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að jeg hefði enga till. gert í þá átt að fella niður styrk til sandgræðslu. Nei, fjarri því; jeg hefi altaf greitt atkv. með slíkum framkvæmdum til þess að verja bygð fyrir sandfoki. Og það er nokkuð annað en að taka fyrir einn eyðisand, sem ekki eyðileggur annað en sjálfan sig áframhaldandi. En þrátt fyrir það hefi jeg ekki á móti því, að fje sje lagt frá ríkinu til sandgræðslu á þessum stað. En að fara að gefa kirkjunni landið til þess eins að spila fje sínu í áhættufyrirtæki, það minnir nokkuð mikið á það, þegar Vermundur mjóvi ætlaði að gera styr bróður sínum þann greiða að gefa honum berserkina og gylti það fyrir honum, hve mikið brautargengi honum gæti orðið að slíkum mönnum. Yrði það álíka hefndargjöf að gefa kirkjunni sandinn til að fleygja fje sínu í. Hitt er annað mál, að þegar ríkið hefir tekið að sjer að græða upp sandinn og kirkjan hefir verið vel bygð á ný, hvort hún gæti þá rjett hjálparhönd til sandgræðslunnar, líkt og þegar Styr bauð Vermundi að leysa vandræði hans með því að taka að sjer berserkina. Þá vildi hv.þm. gera mikið úr því, að jeg sagði, að menn hefðu kannske ekki þolað að sjá þessa peninga, og tók það sem heljarhnútukast til sóknarbarna í Selvogi. Jeg skal ekkert um þetta segja, því að jeg er alveg ókunnugur því, en mjer virðist, að einhver hafi verið þarna á fundinum, sem myndi þá eiga þessa hnútu, og hvorki var sóknarmaður nje heldur neitt barn; jeg á við sýslumann Árnesinga. Þá sagði hv.frsm., að biskup hefði skrifað móti þessum áheitum á kirkjuna fyrir nokkrum árum. Jeg man ekkert eftir þessu, en rengi þó ekki hv.þm. En annars varðar mig ekkert um það, því að þó að jeg leiti upplýsinga biskups á þessu máli, þá er mjer að öðru leyti sama um skoðun hans yfirleitt á því. Að hann er mótfallinn þessu frv., er af sömu ástæðu og hjá mjer, að hjer er verið að fara með hæpið mál. En hafi hann hinsvegar skrifað móti áheitunum, hefir það verið út frá þeim forsendum, að eitthvað væri hjátrúarkent við þau. Það er dálítið deilt um, hvort rjett sje að ala upp hjá mönnum trúna á áheitin, og skal jeg ekkert um það segja. Jeg hefi heitið tvisvar eða þrisvar á Strandarkirkju og aldrei orðið við.

Þessu get jeg trúað!

. Jeg býst við, að áheitin sjeu gerð eins og svo margt annað, sem menn gera sjer til gamans. Að vísu skal jeg játa, að jeg hefi heyrt getið um margar og merkilegar jarteiknir í sambandi við Strandarkirkju, og efast heldur ekki um, að margt af því er satt. En það er um þetta að segja eins og ýmsa trú, sem bundin er við viss örnefni; hún getur haldist árum saman. Hv. frsm. talaði um, að hann treysti því, að gifta kirkjunnar væri svo mikil, að málið mundi ná fram að ganga. Það vilja allir hafa giftu kirkjunnar með sjer. Og jeg tel svo, að gifta kirkjunnar hljóti fremur að fylgja þeim, sem hjer eru að reyna að verja eignir hennar fyrir ásælni. En kannske best sje að halda giftu kirkjunnar alveg utan við málið og fara með það eins og venjulegt þingmál. Mjer finst farið út á hættulega braut að taka kirknafje og verja því til framkvæmda, sem ríkið á að kosta, og þess vegna er jeg á móti stefnu frv. um fjárframlagið. Hinsvegar hefi jeg ekkert á móti því, að landið umhverfis Strandarkirkju verði grætt upp. En jeg vil, að ríkið sem landeigandi beri kostnaðinn af þeirri græðslu. Í sambandi við þetta, sem jeg hefi nú sagt, leyfi jeg mjer að bera fram till. til rökstuddrar dagskrár, er hljóðar svo: „Í því trausti, að stjórnin láti rannsaka, hvort ekki væri rjett, að ríkið ljeti græða upp nokkuð af landi sínu umhverfis Strandarkirkju, tekur deildin fyrir næsta mál á dagakrá“. Þessa dagskrártill. leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta. Með henni hefi jeg sýnt, að jeg er ekki á móti því, að landið sje grætt upp, sem hv.frsm. hefir upplýst um, að sje ekki áhættusamt, en jeg lít svo á, að það sje skylda ríkisins að gera það.

Magnús Torfason Jeg vil byrja með að leyfa mjer að þakka háttv. landbn. fyrir góðar undirtektir þessa máls, eins og hennar var von og vísa. Annars hafði jeg ekki hugsað mjer að taka til máls að þessu sinni, en vegna þess að bornar hafa verið fram svo rakalausar staðhæfingar í sambandi við þetta mál, neyddist jeg til að kveðja mjer hljóðs. Jeg var ekki fyr kominn til sýslunnar, en strendur byrjuðu að tala við mig um þetta sitt stóra mál. Jeg hefi aldrei stigið eitt einasta fótmál í þessu máli nema að þeirra vilja og fyrirlagi. Hitt er satt, að jeg hefi borið áður fram óskir um, að Strendum væri hjálpað í þessu skyni, en enga áheyrn fengið. Á fundinn í vetur kom jeg eftir umtali, en kallaði hann ekki saman sjálfur. Til skýringar skal jeg geta þess, að Búnaðarfjelag Íslands hefir látið þá Sigurð Sigurðsson búnaðarmálastjóra og Gunnlaug sandgræðsluvörð Kristmundsson rannsaka sandsvæðið í Selvogi, og minnist jeg ekki að hafa sjeð fastari röksemdir færðar fyrir nauðsyn nokkurs máls en finna má í hinni glöggu og ítarlegu skýrslu, er menn þessir hafa birt um málið. Þá skal jeg svara hv. 1. þm. Skagf. því, að mjer vitanlega hafa engar af jörðum Strandarkirkju verið seldar undan henni. Jeg hefi látið spyrja um þetta hjá Skrifstofustjóranum í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu og fengið það svar, að jarðir kirkjunnar hefðu um langt skeið verið þrjár, og væru það enn, en það er Stakkavík með hjáleigunni Hlíð og Vogshús. Þá vil jeg benda á, að það er alls ekki meiningin að leita neitt til kirkjusjóðs um fjárframlög til sandgræðslu í Strandarlandi, heldur verja til hennar eingöngu af tekjum kirkjunnar, og mín er spá, að þær muni lengi hrökkva til. Nú hefir það einmitt atvikast þannig, að síðan þetta sandgræðslumál kom á dagskrá hafa áheitin á Strandarkirkju aldrei verið meiri. Slíkar eru vinsældir kirkjunnar, og munu þær vart fara þverrandi. Að það standi kirkjunni fyrir þrifum að verja nokkru af sjóði hennar og árlegum tekjum til sandgræðslu, er hinn mesti misskilningur. Kirkjan sjálf er í ágætu standi, og þeir, sem hafa skoðað hana, fullyrða, að hún geti staðið enn 20–30 ár, ef henni er vel við haldið. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að engin tilmæli hefðu komið fram um það frá Strandarkirkju að græða upp sandinn. Þetta er að vísu rjett, sem væntanlega stafar af því, að kirkjan er mállaus. Að minsta kosti lítur þm. svo á, að hjer sje um dauðan stein eða timburkumbalda að ræða. En jeg lít svo á, að með kirkjunni felist mikið líf, sem haldið hafi vörð um hana frá ómuna tíð. Og hún talar sínu máli. Síðan frv. kom fram, og þó sjerstaklega eftir að eitt dagblaðið birti mjög óvingjarnlega grein um þetta mál, sem haft er fyrir satt, að rituð sje af einum höfuðpresti landsins, hefi jeg fundið svo mörg vináttumerki og svo mikla samúð hjá velunnendum Strandarkirkju, að jeg hefi aldrei fundið meiri eða dýpri áður. Nú láta andófsmenn sem þeir beri fyrir brjósti hagsmuni kirkjunnar, að þeirra verði að gæta, og væri ekkert um það að segja, ef það kæmi frá vinum kirkjunnar. En þegar það kemur frá hatursmönnum kirkjunnar og sannreynt um suma þeirra, að þeir hafa horn í síðu Strandarkirkju, þá er minna mark takandi á ráðleggingum þeirra. Þá er sagt, að jeg væri að þjappa að Strendum og vildi ráða fyrir þá. Þessu þarf jeg litlu að svara. Hvað ætti mjer svo sem að ganga til? En frjett hefi jeg, að legið hafi verið í símanum undanfarið af mönnum hjer syðra til þess að fá Strendur til að hverfa frá þeim óskum, sem fram eru bornar í frv. þessu. En það hefir ekkert stoðað; vilji Strenda í þessu máli er stöðugur. Annars veit jeg, að hv. 1. þm. Reykv. er svo góður maður, að óneyddur er hann ekki á móti þessu máli. En hann talar ekki af sjálfum sjer: Óvinurinn er í honum og fyrir hans munn talar hann. Það, sem skilur milli mín og hans, þótt merkilegt sje, er, að hann vantar alla trú á þetta mál. Því skulum við báðir biðja: Auk þú oss trúna!

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Svo hefir farið hjer sem oftar, að allshn. hefir klofnað um þetta mál. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. með nokkrum breytingum. Eru 3 brtt. á þskj. 337 frá meiri hl. allshn. Tvær fyrstu brtt. hafa verið bornar undir lögfræðing, og taldi hann þær til bóta, 1. brtt. er eiginlega aðeins orðabreyting, til að gera ákvæði 2. gr. skýrari. - 2. brtt., við 7. gr., er borin fram í því skyni, að ákveðið sje, að embættismenn þessir hafi ekki neinar aukatekjur, nema ákveðnar sjeu með reglugerð, einkum með tilliti til innheimtulauna af uppboðsandvirði. 3. brtt., við 8. gr., er um launakjör þessara embættismanna. Meiri hl. nefndarinnar telur, að þessum mönnum verði að launa sómasamlega, þótt hún telji ekki ástæðu til, að laun þeirra byggist á aukatekjum, sem út af fyrir sig eru hærri en laun allra annara starfsmanna ríkisins. Lítur meiri hl. svo á, að tilgangur þessa frv. sje sá, að færa launin niður í samræmi við önnur embættislaun í landinu, og teljum við þeim tilgangi náð á þennan hátt. Meiri hl. vill láta launa þessi embætti sem virðulegustu embætti landsins, og leggur því til, að launin verði færð upp, svo sem til er tekið í 3. brtt. - c-liður 3. brtt. er settur í því skyni, að skýrt sje tekið fram um það, að fje það, sem þessir embættismenn hafa undir höndum vegna embættis síns, verði ávaxtað til hagnaðar fyrir eigendur þess. Ef miklar upphæðir eru í vörslum embættismanna þessara um mörg ár, er tapið, sem af drætti þeim leiðir, ærið nóg fyrir eigendur fjárins, þótt ekki standi það vaxtalaust þennan tíma, jafnvel þótt embættismenn ávaxti það ekki til hagsbóta sjer. Má ekki skilja þetta svo, að hjer í Reykjavík hafi átt sjer stað óviðurkvæmilegt athæfi í þessum efnum, en þvílíkt hefir komið fyrir úti um land. Hjer er því aðeins varnagli sleginn. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um nál. minni hl. Tel jeg það heimilt að taka hið prentaða álit hans nokkuð til meðferðar, enda þótt framsögumaður hans hafi ekki enn tekið til máls. - Í fám orðum sagt má segja um tölur þær, sem þar eru tilfærðar, að eitt reki sig á annars horn. Í nál. minni hl. eru laun þessara manna, er nú gegna bæjarfógeta- og lögreglustjóraembætti í Reykjavík, talin 13– 800 kr. Jeg býst við, að þetta sje á vissan hátt rjett, og ríkissjóður greiði ekki meira beinlínis. En það er játað, að árslaun þessara embættismanna eru að minsta kosti 22 þús. kr. hjá öðrum þeirra og ekki minna hjá hinum. Mjer dettur nú í hug að spyrja, hver greiði þennan mismun. Er það kannske eitthvert góðgerðafjelag? Nei, það er ríkissjóður, sem gerir það, og tekjur hans rýrna um þessa upphæð. Hjer er farið svo mjög á svig við sannleikann, sem frekast er unt í opinberu skjali. Hitt er náttúrlega satt og rjett, að þessar tekjur hafa aldrei komist í hendur ríkisfjehirðis. Í nál. minni hl. er gert ráð fyrir, að það verði 33700 kr. aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, ef þessi breyting kemst á. Jeg sje ekki, að þetta geti verið rjett. Ef litið er á frv. og gengið út frá því, að þeir, sem nú gegna embættunum, geri það ekki áfram, þá koma nýir menn, sem fá byrjunarlaun samkv. frv. Þau eiga eftir till. meiri hl. að vera 8 þús. kr., en með núverandi dýrtíðaruppbót verða það 9500 kr. 3 sinnum 9 þús. eru 27 þús., og 3 sinnum 500, - ja, það ætti nú ekki að vera vandasamara að reikna það en 5X19. Jeg býst við, að allir sjái, að ekki kemur út upphæðin 33700. M. ö. o., laun mannanna verða 28500 kr. Svo gengur háttv. minni hl. út frá biðlaunum þeirra manna, er nú gegna embættunum, 19 þús. kr. á ári handa báðum. Þá verða útgjöldin samtals 47500 kr. Með því að draga frá embættislaun þeirra, er nú gegna embættunum, fær hv. minni hl. svo þessar 33700 kr., er hann telur vera útgjaldaauka. af frv. En hann nefnir ekki aukatekjurnar, lætur eins og þær komi frá einhverjum alt öðrum aðilja. Sú villa sýnist ganga eins og bláþráður gegnum alt álit hv. minni hl. En það verður að líta á, að þegar aukatekjurnar hætta að ganga til þessara embættismanna, þá ganga þær til ríkissjóðs og eru græddur eyrir fyrir hann. M. ö. o., þessi dæmi, sem hv. 3. landsk. hefir sett upp í áliti sínu, eru ekki nema hálfur sannleikur. Þá telur hv. minni hl. sjálfsagt, að þeir, sem nú gegna embættunum, setjist á biðlaun og líti ekki við þessum nýju embættum. Jeg tel þvert á móti líklegt, að þeir sæki um tvö þeirra, og fái þau að sjálfsögðu. Jeg veit ekki, hvaða ástæðu hv. minni hl. getur haft til að álykta svona. Líklega er hún helst sú, að mismunurinn á laununum sje svo mikill, að þeir sæki alls ekki um embættin. Það getur ekki annað verið. En þetta er miklu meira last um þessa embættismenn en jeg hygg, að þeir eigi skilið. Jeg er þess fullviss, að þeir sitja ekki í embættum peninganna einna vegna. Jeg er jafnframt viss um, að þeir geta lifað sómasamlegu lífi af launum þeim, sem brtt. meiri hl. ætla þeim. Ef þeir sæktu um embættin og fengju þau, yrði vafalaust litið svo á, að þeir ættu þegar í stað að fá hæstu laun. Þar sem báðir þessir embættismenn eru á þeim aldri, að þeir hljóta að hafa bæði þrek og löngun til að starfa, þá er óhugsandi önnur ástæða fyrir því, að þeir færu á biðlaun, heldur en sú, að þeir þættust verða fyrir of mikilli launalækkun. En eins og jeg sagði, vil jeg alls ekki ætla þessum mönnum slíkan hugsunarhátt, og jeg held, að það sje ekki rjett af hv. 3. landsk. að gera það. Þá er eftir að athuga það, sem í nál. segir, að ekki sje líklegt, að sparnaður fáist með frv., heldur jafnvel hið gagnstæða. Þar er ekki sagt neitt um raunveruleg laun, þ. e. a. s. embættistekjur, þessara manna nú, og get jeg ekki sagt, hver þau eru með neinni vissu. - En annar embættismannanna, sem sæti á í þessari hv. deild, hefir lýst yfir því í deildinni, að embættistekjur sínar hafi ekkert ár farið fram úr 25 þús. kr. Með því er jafnframt sagt, að þær hafi þó einu sinni eða oftar komist upp í þá upphæð. En við skulum hugsa okkur, að það hafi verið honum sjerstakt tekjuár og að nokkru muni hjá honum frá ári til árs. Nú vita menn, að tekjur bæjarfógeta eru svo vaxnar, að árlegur mismunur getur ekki oltið á mörgum þúsundum króna. Ef hámarkið er 25 þús. kr., er áreiðanlega varlega áætlað að setja lágmarkið 20 þús. kr. Þá sýnist mjer, að hjer mætti nota meðaltalsregluna, sem háttv. 3. landsk. notar svo oft, - þótt hann hafi einhverra orsaka vegna ekki þótst þurfa á henni að halda hjer. En hjer virðist mjer hún einmitt eiga sjerlega vel við, og það er þá best, að annar en hv. 3. landsk. taki hana einu sinni upp. Samkvæmt meðaltalsreglunni sýnist mjög varlegt að gera ráð fyrir, að tekjur bæjarfógeta sjeu 22 þús. kr. Er þá fundið það, sem að var leitað um hann, þótt ekki sje með fullkominni nákvæmni. Um hinn embættismanninn, lögreglustjóra, stendur ver á, því að ekki er til nein yfirlýsing frá honum um þau launakjör, er hann býr við. Þar verður því varla um eins góðar heimildir að ræða. En jeg veit, að ekki þarf að fara langt út fyrir þinghúsið til að finna menn, sem lengi hafa verið búsettir hjer í bæ og þekkja vel til þessa embættismanns og álíta, að sum árin hafi embættistekjur hans komist upp í 80 þús. kr. En við skulum gera ráð fyrir, að almenningsálitinu hafi skakkað þarna og skakkað mikið, um ¼ hluta, svo að tekjurnar hefðu mestar verið 60 þús. kr. Gerum jafnframt ráð fyrir, að aukatekjurnar sjeu mjög mismunandi frá ári til árs og að þetta sje óvenjugott ár, eins og hjá hinum embættismanninum. Jeg vil fara varlega og áætla aukatekjurnar margfalt meira mismunandi hjá þessum embættismanni, svo að skakkað geti helmingi um launahæðina samtals. Hámarkið er þá 60 þús. kr. og lágmarkið 30 þús. Þá skyldi maður ætla, að óhætt væri að nota meðaltalsregluna, en samt vil jeg gera ráð fyrir, að það sje nokkuð varasamt, því að hætt er við, að þau árin sjeu færri, sem launin ná hámarki. Jeg færi mig því neðar, niður í 40 þús. kr. árstekjur að meðaltali. - Þetta er nokkuð erfitt viðfangs, þar sem engar fastar tölur eru á að byggja, en jeg vil hugga hv.þdm. með því, að sennilega verða ekki margir mánuðir liðnir, þegar hægt verður að fá þær tölur. Þá mun reynslan skera úr um það, hve nærri sannleikanum þessi áætlun mín er. Ef þá er reiknað með því, að laun þessara embættismanna sjeu að meðaltali 62 þús. kr. á ári samtals, og síðan er gert ráð fyrir öllum þeim kostnaði, sem hugsanlegur er fyrir ríkissjóð vegna hinna nýju embætta, þá verður gróðinn samt býsna mikill, að minsta kosti um 15 þús. kr. Og það þyrfti ekki annað en að taka dæmið um bæjarfógeta einan. Það er á allra vitorði, að laun lögreglustjóra eru miklu meiri. En þótt þau væru hin sömu, væri samt sparnaður að frv. Það er því áreiðanlega ekki rjett í nál.hv. minni hl., að breytingin í heild sinni muni verða til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Þá er loks bent til þess í niðurlagi nál., að af breytingunni gæti leitt kostnaðarauka fyrir ríkissjóð í auknu mannahaldi, t. d. við tollgæsluna, því að þá yrði ekki hægt að nota lögreglu Reykjavíkur í því skyni. En þetta er alveg óskylt mál því, sem hjer um ræðir. Það getur komið fyrir hvenær sem er, að Reykjavíkurbær heimti kaup fyrir það, sem lögreglan er notuð í þágu landsins, og það jafnt hvort sem þetta frv. verður samþ. eða ekki. Jeg veit, að Reykjavík þykist verða hart úti, að þurfa ein að kosta lögregluna, og mjer þykir trúlegt, að ekki líði mörg ár þangað til hún sættir sig ekki við það lengur. Þá hefi jeg, að því er mjer virðist, fært að því nokkur rök, að aðalmótbára hv. minni hl., kostnaðaraukinn, sje ekkert annað en fjarstæða. Geti hv. minni hl. gefið einhverja leiðrjettingu á þeim tölum, sem jeg hefi komið með, þá er það gott. Hann stendur þar að sumu leyti betur að vígi. En jeg hygg, að hann muni eiga erfitt með að hrekja það, sem jeg hefi sagt.  Þá get jeg látið staðar numið að sinni. Býst jeg við að þurfa að svara hv. minni hl., þegar hann hefir talað fyrir sínu máli, og gefst þá kostur á að sjá til fulls, á hverju hann byggir staðhæfingar sínar.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Í nál. mínu á þskj. 413 hefi jeg aðeins tekið launatölurnar, en ekki sett þar neitt um það, hverjar aukatekjurnar eru nú; aðeins hefi jeg sagt, að nánari grein verði gerð fyrir málinu í framsögu, og staðhæfði jeg, að breytingin í heild yrði til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Hv. frsm. meiri hl. var fyrst nokkuð að vjefengja tölur mínar um samlögð biðlaun og embættislaun þeirra embættismanna, er hjer er um að ræða samkv. frv. og brtt. meiri hl. Honum þótti ólíklegt, að biðlaun hvors um sig, bæjarfógeta og lögreglustjóra, yrðu 9500 kr., þar sem laun þeirra beggja úr ríkissjóði eru nú ekki meira. en 13800 kr. En þessu er samt þann veg farið. Þeir eru báðir svo gamlir embættismenn, að þeir taka þau biðlaun, sem voru í lögum áður en launalögin 1904 voru sett. Ákvæðin um þau eru frá miðri 19. öld og eru á þá leið, að biðlaunin miðast við bæði föst laun og aukatekjur; eru 2/3 hlutar af meðaltali síðustu 5 ára, en þó ekki yfir 4000 ríkisdalir. Báðir þessir embættismenn hafa að undanförnu haft svo háar tekjur, að þeir mundu fá hæstu biðlaun, þ. e. 8000 kr., en það yrði með dýrtíðaruppbót 9500 kr., sem sagt hæstu embættislaun. Eftir till.hv. meiri hl. eiga hinir nýju embættismenn að fá 9500 kr. á ári hver, þegar dýrtíðaruppbótin er lögð við. Í því sambandi skiftir ekki máli, hvort þeir fá byrjunarlaunin eða lokalaunin, því að með dýrtíðaruppbótinni verður hvorttveggja sama upphæð, samkv. ákvæðunum um hana. Eftir þessu sýnist mjer óvjefengjanlegt það, sem jeg sagði í nál., að launin verða samtals 5X9500 = 47500 krónur, ef núverandi embættismenn setjast á biðlaun, en jeg kem síðar að því atriði, hvort líkur sjeu til þess. Núverandi embættislaun þessara manna eru 13–800 kr., og stafar það af því, að aðeins annar þeirra hefir dýrtíðaruppbót. Hinn gekk ekki undir ákvæði launalaganna 1919; kaus heldur að fá laun sín eftir eldri fyrirmælum. Þá er að athuga líkurnar fyrir því, hvort núv. embættismenn velji heldur að sækja um tvö hinna nýju embætta eða setjast á biðlaun. Jeg byggi mína skoðun um þetta atriði einfaldlega á því, að í 5 ár eiga þeir að njóta sömu launakjara, hvort sem þeir gegna embættunum eða ekki. Undir þeim kringumstæðum hygg jeg, að flestir mundu kjósa að eiga heldur starfskraft sinn sjálfir. Hinsvegar hefi jeg alls ekki spurt viðkomandi menn um persónulega skoðun þeirra eða ætlun, ef til kæmi, og get því ekki um það dæmt. Jeg skil ekki, fyrir hverja sök farin er sú leið, sem gert er í frv., til að ná því marki, sem það virðist hafa. Mjer virðist það mjög illa til fundið og óheppilega að leggja núverandi embætti niður. Um bæjarfógetaembættið sje jeg ekki, að munurinn sje annar en sá, að taka sakamál og lögreglumál undan dómsvaldi hans. Jeg hugsa, að embættismaðurinn gæti ekki haft mikið á móti því, enda er það fyllilega heimilt að ljetta þannig störfum af embættismönnum án þess að leggja niður embætti þeirra. Sama er um lögreglustjóra að segja. Ef menn vilja nýtt tollstjóraembætti, þá er fyllilega heimilt að taka tollmálin undan lögreglustjóra án þess að leggja hans eigið embætti niður. - Jeg hugsa, að þeim, sem frv. sömdu, hafi ekki hugkvæmst, að fara mætti þessa leið, nje þeim hafi verið ljóst, hvílíkt fjárhagsatriði hjer er um að ræða. Þá er að gera grein fyrir því, á hverju jeg byggi ummæli mín í sambandi við aukatekjurnar. Í aths. frv. stendur, að aukatekjurnar hafi sum árin verið um 80 þús. kr., án þess að nánari grein sje fyrir því gerð. Mjer var kunnugt um, að hlutaðeigandi ráðuneyti hafði beðið um skýrslu um aukatekjur þessara manna. Er hún nú nýlega komin, og hefi jeg fengið leyfi til að líta á hana. Svo margar sögusagnir og getgátur ganga manna á milli um aukatekjurnar, að jeg tel rjett, að fólk fái nú að vita hið sanna, og skal jeg hjer skýra frá, hverjar þær voru á síðasta ári. Tel jeg þá fyrst aukatekjur bæjarfógeta, þær sem fara eftir eldri fyrirmælum en launalögunum frá 1919 og hann var þá látinn halda. Það eru ritlaun kr. 3756,50, fyrir afrit úr bókum embættisins. - Svo eru 2% af stimpilmerkjum þeim, sem ganga í gegnum hendur embættisins. Nam sá póstur síðastl. ár kr. 1079.50. - Þar næst koma innheimtulaun af uppboðum. Það hygg jeg, að mjer og háttv. meiri hl. komi saman um, að ekki sje fært að afnema þau með öllu, ef embættismaðurinn á að annast innheimtuna og bera ábyrgð á henni. Því að svo er ákveðið, að hann verður að svara til andvirðis alls þess, sem ekki heimtist. Innheimtulaun af fasteignauppboðum námu kr. 1977,75, og af lausafjáruppboðum kr. 8314,38. Aukatekjur bæjarfógetans námu þannig 1927 samtals kr. 15128,30. Fyrir vanhöldum á uppboðsinnheimtum mun þá vera frádregið sem svarar 1/3 af innheimtulaununum fyrir lausafjáruppboð. Það getur nú verið álitamál, hve mikið af innheimtulaununum verði skilið eftir með hinu nýja embætti. Þó þykir mjer sennilegt, að það verði öll innheimtulaun af lausafjáruppboðum og að einhverju leyti innheimtulaunin af fasteignauppboðum. Þá kem jeg að lögreglustjóraembættinu. Það hefir samkv. eldri lögum haft aukatekjur árið 1927, sem nema kr. 6281,50. En mesta tekjulindin er það, sem löggjafarvaldið lagði embætti þessu til með lögum frá 1921, það er 2% af stimpilgjaldsmerkjum, sem ganga gegnum lögreglustjóraskrifstofuna. Þetta nam síðastliðið ár kr. 13098,75. Þá koma innheimtulaun fyrir slysatryggingargjöld kr. 2460,97, innheimtulaun á skemtanaskatti námu kr. 878,92, og loks innheimtulaun fyrir ellistyrktarsjóðsgjöld kr. 250,00. Þetta gerir alt samtals kr. 22970,14. Nú eru innheimtar hjer hjá lögreglustjóranum í Reykjavík ríkissjóðstekjur, sem nema fullum 6 milj. kr. árlega, og eigi að halda áfram að láta þennan embættismann hafa þessar miklu innheimtur á hendi upp á eigin ábyrgð, þá virðist alveg óumflýjanlegt að láta hann hafa eitthvað fyrir ábyrgð á svona miklum fjárreiðum. En hve mikið það yrði, getur verið álitamál. Annars eru sumar aukatekjur þessa embættis ákveðnar með ákvæðum í sjerstökum lögum, eins og t. d. innheimtulaunin á skemtanaskattinum; þau eru beint ákveðin í skemtanaskattslögunum, og það er ekki fjarri mjer að halda, að embættið haldi þeim áfram og fleiri innheimtulaunum, sem líkt er ástatt um, enda þótt frv. þetta, sem hjer er til umr., verði að lögum. Og mjer virðist ekki nema sanngjarnt, að svo verði. Ef tekin eru frá innheimtulaun fyrir uppboð, verður niðurstaðan sú, að aukatekjur þessara embætta verða um 27–28 þús. kr. á ári. Verður tapið fyrir ríkissjóð, ef breyting þessi á að ganga í gegn, samt um 7000 kr., en það er eingöngu af því, að breytingin er gerð á þennan hátt, að leggja embættin niður og stofna ný í þeirra stað. Það má eflaust með rjettu benda á einhver undangengin ár, sem aukatekjur þessar hafi verið meiri en 27000 kr., t. d. þegar innheimtumenn höfðu öll gjöld af erlendum fiskiskipum. En nú hefir það verið lagfært fyrir nokkru, svo að um það er ekki lengur að ræða. Ef menn vilja nú halda því fast fram, að rjett sje að færa eitthvað niður aukatekjur þær, sem nú fylgja lögreglustjóraembættinu, þá álít jeg, að það eigi að gerast á annan hátt en að leggja embættið niður til málamynda og endurreisa í breyttri mynd. Jeg teldi miklu rjettara að breyta framkvæmd stimpilgjaldslaganna á þann hátt, að fella niður þessi 2% af stimpilgjaldinu til lögreglustjóra. Þegar lög þessi voru sett 1921, töldu menn þessi 2% ekki nema sanngjarna þóknun til lögreglustjóranna fyrir að bera ábyrgð á stimpilmerkjunum. En nú horfir mál þetta öðruvísi við, þegar farið er að nota merki þessi við stórar greiðslur, eins og gert hefir verið síðan verðtollslögin gengu í gildi. Og verði nú að því horfið að hækka verðtollinn frá því, sem hann er nú, er ennþá brýnni ástæða til þess að athuga þetta, og jeg fyrir mitt leyti sje ekkert því til fyrirstöðu, að framkvæmdinni á þessu verði breytt, að minsta kosti að því er snertir lögreglustjóraembættið hjer í Reykjavík. Jeg veit að vísu, að til eru þeir lögfræðingar, sem halda hinu gagnstæða fram um þetta efni, en rjettarmeðvitund mín segir mjer, að embættismenn verði að sætta sig við það, þó að löggjafarvaldið geri breytingar á þeim ákvæðum, sem snerta embætti þeirra og sett hafa verið eftir að hlutaðeigandi embættismaður tók við. Ef því þessi breyting yrði gerð, að þessi 2% af stimpilgjaldinu yrðu látin renna í ríkissjóð, þá yrði ekki eftir af auka tekjum lögreglustjóraembættisins nema sanngjörn innheimtulaun, miðað við þá miklu áhættu, sem því fylgir að innkalla þetta mikla fje. Það, sem nú alls ekki er hægt að taka af lögreglustjóraembættinu, eru aukatekjur þær, sem því fylgja samkvæmt eldri lögum, sem námu síðastliðið ár kr. 6281,50. Mjer virðist því, að tekjur lögreglustjórans gætu orðið hóflegar með því að láta þetta halda sjer, sem var þegar embættið var stofnað og núverandi lögreglustjóri tók við því. Ef litið er á málið frá sjónarmiði þessara embættismanna, þá er betra fyrir þá að fara á biðlaun heldur en taka við nýju embættunum með þeim launum, sem þeim fylgja. Þá kem jeg að því atriðinu, að skifta lögreglustjóraembættinu og setja sjerstakan tollstjóra. Jeg fyrir mitt leyti verð að telja slíka skiftingu alveg ótæka; fyrst og fremst af því, að hún verður dýrari fyrir ríkissjóðinn en það fyrirkomulag, sem nú er. Og í öðru lagi ber okkur í fámenninu að leggja áherslu á að sameina sem mest öll skyld störf, til þess að starfsmannafjöldinn vaxi okkur ekki yfir höfuð. Eins og þessum málum er nú háttað, ræður lögreglustjóri yfir lögregluþjónum, tollvörðum og því fólki, sem hann að öðru leyti nauðsynlega þarf til skrifstofuhalds. Og því verður ekki neitað, að hann notar lögregluþjónana til aðstoðar við tollgæsluna. Slíkt er líka gert úti um land, og virðist ekkert við það að athuga, þó að lögregluþjónarnir sjeu notaðir til þess að afstýra og koma upp lögbrotum á því sviði eins og öðrum. En verði horfið að skiftingu embættisins, þá dragast lögregluþjónarnir alveg út úr þessu starfi, og óumflýjanlegt verður að bæta nýjum mönnum við tollgæsluna. Það getur vel verið rjett, sem háttv.frsm. meiri hl. sagði, að bæjarstjórnin hjer væri ekki ánægð með að þurfa að borga þeim lögregluþjónum kaup, sem notaðir væru í þarfir landsins við tollgæslu. Þetta má vel vera rjett, - en hvað munu þá hinir kaupstaðirnir segja, ef Reykjavík verður losuð við tollgæsluna að þessu leyti! Því að víðast hvar í bæjunum eru lögregluþjónarnir einu aðstoðarmennirnir, sem lögreglustjórarnir hafa á að skipa í þessum efnum. Jeg ímynda mjer því, að afleiðingin verði sú, ef farið verður að breyta því fyrirkomulagi, sem nú er hjer í Reykjavík á þessum málum, að hinir bæirnir reyni líka að losa sig við þessa kvöð. Sömuleiðis tel jeg ekki ósennilegt, að lögreglustjórum kaupstaðanna utan Reykjavíkur fari að finnast það ósanngjarnt að láta sig hafa tollmálin á hendi, eftir að búið er að losa starfsbróður þeirra í höfuðstaðnum við þau. Jeg lít því svo á, að þetta geti orðið byrjunarspor í þá átt að losa lögreglustjóra landsins yfirleitt við tollgæsluna, en slíkt teldi jeg spor í öfuga átt. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg vil eindregið vara við að leggja inn á þá braut, sem hjer virðist stefnt að, af því að jeg sje fram á, að það hefir mikinn aukinn kostnað í för með sjer, bæði hjer í Reykjavík og annarsstaðar á landinu.

Halldór Steinsson Jeg vil gera örstutta grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Mjer hefir altaf fundist, að þessi laun væru of há í samanburði við laun annara starfsmanna ríkisins, og hefi verið því hlyntur og er enn, nú tilraunir væru gerðar til að samræma þessi laun við laun annara embættismanna. En eins og háttv. 3. landsk.þm. hefir bent á, nær þetta frumvarp ekki tilgangi sínum; svo framarlega sem þessir embættismenn verða á biðlaunum, verður sparnaðurinn lítill eða enginn. Það hefir verið bent á aðra leið, að afnema stærstu tekjuliðina, svo sem stimpilgjaldið, og það má gera á einfaldari hátt. Jeg mun greiða atkv. með frv. til 3. umr., en geri það í því trausti, að sú leið verði farin.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hæstv. dómsmrh. byrjaði ræðu sína með því að segja, að jeg væri á móti sparnaði. Þetta er rangt. Jeg er ekki fyrst og fremst á móti þessu frv. af því, að jeg telji tilhögunina lakari, heldur af því, að jeg tel hana dýrari, sjerstaklega ef hún er framkvæmd eins og frv. gerir ráð fyrir, með því að leggja niður tvö embætti og bjóða viðkomandi mönnum upp á biðlaun. Hæstv. ráðh. sagðist hafa heyrt, að lögreglustjórinn hefði 80 þús. kr. í laun og að skrifstofukostnaður beggja embættanna væri 120 þús. kr. Auk þess hefði verið lagt 9500 kr. útsvar á lögreglustjórann og hann ekki kvartað undan. Það er nú náttúrlega ekki mikið að marka, hvað menn ímynda sjer, og auk þess mun lögreglustjórinn ekki einungis greiða útsvar af aukatekjum sínum, heldur líka af eignum. Og jeg vil benda á það, að aukatekjur lögreglustjórans hafa oft verið hærri en nú. Á miðju sumri 1922 fann eitthvert klókt höfuð meðal embættismanna á Norðurlandi það út, að skilja mætti lög, sem gengu í gildi það ár og snertu rjettindi útlendra fiskiskipa, á þá leið, að gjöldin af þeim, sem þangað til höfðu runnið í ríkissjóð, ættu að verða eign þeirra, sem innheimtu þau. Þessa skoðun, sem jeg að mínu leyti tel að sje röng, staðfesti svo þáverandi ráðh., Klemens Jónsson, svo að þeir embættismenn, sem þetta vissu, fóru að hirða gjöldin sjálfir. Þessi úrskurður var aldrei birtur, og allmargir embættismenn, sem ekki datt þessi lögkænska í hug, skiluðu gjöldunum áfram til ríkisins. Eftir stjórnarskiftin 1924 lenti svo í töluverðu stappi milli mín og embættismannanna út af þessu. Málið kom fyrir þing og þar áttu embættismennirnir marga stuðningsmenn, en málinu lauk með þeirri miðlun, að ráðuneytinu var heimilað að veita alt að 25% fyrir innheimtuna. Þetta gjald er allmikið hjer í Reykjavík af svo mörgum skipum, sem hingað koma, og nemur um 50 aura af hverri smálest. Og mjer þykir ekki ólíklegt, að lögreglustjórinn hafi haft 80 þús. kr. með þessu gjaldi, því að jeg veit, að þetta gjald gaf hærri tekjur en allar aukatekjur 1927, eða nálægt því. Nú er búið að leiðrjetta stærstu misfellurnar á þessu, og því er ekki rjett, að um vanrækslu hafi verið að ræða hjá mjer í þessu efni. En jeg get vel gengið inn á, að lengra sje farið. Það sýnist rjett að líta á, hvort innheimtulaunin á stimpilgjaldinu eigi að haldast eða ekki, og ef þau falla niður, eru ekki svo miklar aukatekjur eftir, að ástæða sje til þess að leggja embættin niður til þess að gera frekari breytingar. Og það virðist ekkert því til fyrirstöðu, að sett sjeu sjerákvæði í lög um tekjur embættismannanna í Reykjavík, þar sem í lögum eru sjerákvæði um embættisfærslu þeirra. Þá sagði hv.frsm., að hann byggist ekki við, að þessir menn færu að lifa í hvíld og iðjuleysi. Jeg býst ekki heldur við því, en þeim er í raun og veru gefin lausn með því að leggja embættin niður og fá rjett til biðlauna. Og ef þessir menn sækja um hin nýju embætti og fá þau, - hvaða ástæða er þá til að leggja embættin niður, þegar ná má aukatekjunum á annan hátt? Jeg hefi annars skilið þetta frv. svo, að skifta ætti um menn, en ef svo er ekki, vil jeg skora á hv.frsm. að sjá svo um fyrir 3. umr., að mennirnir verði ekki settir á biðlaun með sjálfum lögunum. Mjer finst það ekki ná nokkurri átt að leggja embættin niður, nje að þessir menn muni heldur kjósa að vinna embættisstörf en að sitja á biðlaunum. Það er á engan hátt ámælisvert, þó að þeir taki við því, sem löggjafarvaldið rjettir þannig að þeim. Þá mintist hæstv.dómsmrh. á landritaraembættið, sem lagt var niður 1917. Hann sagði, að maðurinn, sem gegndi því, hefði viljað fá embætti áfram. Hann sat nú samt á biðlaunum í 5 ár og síðan á eftirlaunum. Hann hefir ekki sótt um neitt embætti, hefir líklega ekki viljað hætta á, að sjer yrði neitað, en aldrei fengið loforð um að fá embætti fyrirfram. Jeg gæti trúað, að eins fær í með þessa embættismenn, að þeir sætu á biðlaunum sinn tíma, og svo á eftirlaunum, sjerstaklega sá þeirra, sem er svo aldraður, að búast má við, að hann fari á eftirlaun eftir 5 ár hvort sem er. Jeg hefi ekkert á móti því að samþykkja ákvæði, sem gengi í þá átt, að þeir, er hafa fje þess opinbera undir höndum, ávaxti það á reikning eigandans, en jeg veit ekki til, að nokkuð það sje í lögum, sem hindri stj. í að heimta þetta af embættismönnunum. Mjer skildist á hæstv.dómsmrh., að hann væri í vafa um þetta hvað snerti dánarbú og þrotabú. Jeg skal ekkert um það segja, en alt það fje, sem í ríkissjóð rennur, má krefjast að sje ávaxtað ríkinu til hagnaðar, án þess að nýja lagasetningu þurfi. Hæstv. dómsmrh. vildi gera lítið úr starfsmannafjölguninni, er leiddi af skiftingunni. Hann sagði, að lögreglustjóri hefði fengið menn eftir þörfum til að aðstoða við tollgæslu. Þetta mun vera rjett. Hann hefir fengið þrjá menn eða fleiri eftir stjórnarskiftin, sem hann ekki bað um, en auðvitað þótti gott að fá, þegar stj. sendi honum þá. Jeg er tilbúinn til samvinnu um að setja ákvæði, sem hafa í för með sjer lækkun á aukatekjum þessara embættismanna í áframhaldi af því, sem fyrverandi stj. gerði og átti í stríði með að fá framgengt. Hv. frsm. meiri hl. hefi jeg því að svara, að hann hafði ekki rjett eftir tölur, sem hann fór með, í einu atriði, og það er full von, því að jeg fór með margar tölur í minni ræðu. Jeg geri ráð fyrir, að ekki yrði ágreiningur milli minni hl. og meiri hl. um það, að greidd yrðu innheimtulaun fyrir uppboð, eins og venja er til, og einnig að skildar yrðu eftir aukatekjur vegna þeirrar áhættu, sem lögreglustjóri hefir af innheimtu. Jeg reiknaði svo út tekjur bæjarfógeta og tollstjóra í samræmi við þetta, og þær reyndust 7000 kr. lægri en launagreiðsla ríkissjóðs eftir þessu frv., þegar biðlaunin eru meðtalin. En ríkissjóður er skaðlaus meðan mennirnir eru ekki á biðlaunum. Svo kemur aukinn kostnaður við skrifstofuhald, sem jeg treysti mjer ekki til að meta, en jeg veit, að sú ráðstöfun hefir ill eftirköst utan Reykjavíkur. Það er altaf hægt að segja, að með skiftingu embætta fáist betri tilhögun á starfrækslunni, og slíkt er altaf borið fram til varnar eyðslufyrirkomulagi. En jeg álít, að núverandi tilhögun á þessum embættum sje allgóð, og því er sjálfsagt að spara kostnaðaraukann. Hv. frsm. var að finna að því, að jeg hafði reiknað út aukatekjurnar á árinu 1927. Ef fleiri ár hefði átt að taka, hefði orðið að taka tillit til breyttrar löggjafar, t. d. hvað verðtollinn snertir, en til þess hafði jeg ekki gögn í höndum, og því miðaði jeg við það ástand, sem nú er. Hv. frsm. hjelt því fram, að engin hætta væri á, að kröfur mundu koma frá öðrum um að losna við tollgæsluna, af því að engar kröfur hefðu komið, þótt tvískift hefði verið í Reykjavík. Þetta er rjett, enda ekki sanngjarnt, þó að hjer væri tvískift. En þegar búið er að þrískifta hjer og fjórskifta, má ganga að því vísu, að t. d. bæjarfógetinn á Akureyri komi með þá kröfu, að skift verði hjá sjer. Jeg segi ekki, að það sje komið að þessu, en það verður áreiðanlega afleiðingin. Hv. frsm. sagði, að mjer hefði tekist að sanna, að halli yrði einungis af þeim í 5 ár. Ja, mjer finst það þungvæg ástæða á móti frv., sem er borið fram sem sparnaðarráðstöfun, að halli er á því, þó að ekki sje nema í 5 ár. Auk þess er jeg sannfærður um það, að mikinn kostnaðarauka leiðir af auknu starfsmannahaldi vegna þessarar tilhögunar. Og jeg álít, að það megi koma fram sparnaði með því að láta embættin haldast, er draga í ríkissjóðinn stærstu aukatekjurnar, svo sem stimpilmerkjagjaldið, en það má gera með einfaldri lagabreytingu, og jeg hygg, að það mundi nema um 10 þús. kr. á ári. Og jeg get tekið undir með hv.þm. Snæf., að rjett sje að gera strax ráðstafanir í þá átt.