Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til fjáraukalaga fyrir árið 1965, sem hér liggur fyrir, er, eins og aths. við frv. bera með sér, flutt skv. till. yfirskoðunarmanna ríkisreikninga, en er í því fólgið að leita eftir aukafjárveitingum til þeirra umframgreiðslna, sem orðið hafa á einstökum liðum fjárlaga fyrir árið 1965. Frv. til l. um staðfestingu á ríkisreikningnum hefur verið lagt fyrir hið háa Alþingi enn fremur, en því miður hefur enn ekki verið útbýtt ríkisreikningnum sjálfum með athugasemdum. Honum var útbýtt í haust, án athugasemda, og er því hægt að bera saman allar niðurstöðutölur, en vegna seinkunar í prentsmiðju hefur dregizt í nokkra daga, að honum verði útbýtt, en ég vonast til, að það verði núna alveg næstu daga, sem hann verður lagður fram. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að gera að umræðuefni þær umframgreiðslur, sem hér hafa átt sér stað - ég gerði það ýtarlega í sambandi við 1. umr. fjárlaga - ef ekki gefst frekara tilefni til þess, en legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það er nú orðið svo langt síðan umr. fóru fram um þetta mál, að það er varla, að maður muni, hvar endað var. En mig minnir þó, að það, sem síðast gerðist og var rætt um málið, væri það, að ég skýrði frá því, að fyrrv. hæstv. utanrrh. hefði tjáð mér, að hann hefði ekki getað sýnt utanrmn. fullan trúnað og þess vegna ekki getað gefið henni þær upplýsingar, sem óskað hafði verið eftir. Þetta var, ef ég man rétt, dregið nokkuð í efa, að rétt væri með farið, svo að ég hef leitað í fundargerðum utanrmn., hvernig þetta hefur borið að, og mér þykir rétt, til þess að ekkert fari á milli mála, að ég lesi upp það, sem bókað er. En það er frá fundi, sem haldinn var þriðjudaginn 4, febr. 1964. Þar er til umr. fiskimálaráðstefnan í London. Bókað er þannig: „Þórarinn Þórarinsson óskaði upplýsinga um tvær till., sem komið hefðu fram á fundum þeim, sem nýverið hefðu verið haldnir í London, til þess að ræða um fiskimál. Guðmundur Í. Guðmundsson svarar þessu nokkuð fyrst, en segir síðan: Frekari upplýsingar um þetta kvaðst ráðh. ekki geta gefið. Í upphafi ráðstefnunnar hefði verið ákveðið, að hún skyldi haldin fyrir lokuðum dyrum og farið með það, sem þar gerðist, sem trúnaðarmál. Þeim trúnaði kvaðst ráðh. bregðast, ef hann skýrði utanrmn. frekar frá því, sem fram hafði farið á ráðstefnunni. Það hefði að vísu verið venja áður fyrr að skýra utanrmn. í trúnaði frá málum sem þessum, en á tímum landhelgismálsins hafi stjórnarandstaðan tekið upp þau vinnubrögð að birta viðstöðulaust í blöðum sínum allt, sem fram fór í n., og kveðst ráðh. áður hafa vakið athygli n. á því, að slík trúnaðarbrot leiddu til þess, að ekki væri unnt að ræða trúnaðarmál í n. Þessa afstöðu sína kvað ráðh. óbreytta og vildi hann ekki taka áhættuna af því, að birt yrði í blöðum frásögn af málefnum þeim, sem fara ætti með sem trúnaðarmál.“ Næstur tók til máls í n. Þórarinn Þórarinsson, sem andmælti þessari fullyrðingu ráðh. og sagðist ekki kannast við, að rofinn hefði verið sá trúnaður, sem ætti að gilda um mál, sem utanrmn. ræddi, a.m.k. hefði hann og flokkur sá, sem hann væri fyrir, ekki gerzt sekur um trúnaðarbrot. Þá tekur utanrrh. aftur til máls og sagði, að Þórarinn Þórarinsson hefði vitnað til þess, að á Norðurlöndum mundi það tíðkast, að utanrmn. fái ýtarlega skýrslu um sömu málefni og það, sem hér er til umr. Hann sagði, að það mætti vel vera, að það væri rétt, en menn yrðu að hafa í huga, að á Norðurlöndum væri farið með þau málefni, sem utanrmn. fengi upplýsingar um í trúnaði, sem trúnaðarmál og nm. hlypu ekki með þær í blöð sín. Hér væri reynslan allt önnur. Fyrir nokkrum árum hefði stjórnarandstaðan tekið upp þau vinnubrögð í utanrmn. að bregðast trúnaði og birt í blöðum nákvæmar fundargerðir utanrmn., þar sem trúnaðarmál væru rædd. Þetta gilti fyrst og fremst um Þjóðviljann, en flokkur Þórarins Þórarinssonar væri ekki eins saklaus og hann vildi vera láta. Það er svo eftirtakanlegt, hvernig Einar Olgeirsson svarar þessu í n. Einar Olgeirsson sagði, að öll blöð reyndu að fá fréttir eftir þeim aðferðum, sem þeim væri mögulegt, og diplómatíið hefði þá ekki aðrar aðferðir en að dementera, en slíkt væri í rauninni oft staðfesting á því, að fréttirnar í blöðunum væru réttar. Þetta segir Einar Olgeirsson og þó nokkuð fleira. Um þetta spunnust svo nokkrar umr., en ég vildi bara koma þessu hér á framfæri, til þess að það stæði, sem ég sagði við fyrri umr. um málið, að utanrrh. fyrrv. hefði fullyrt þetta og haft til síns máls sjálfsagt þau rök, sem hann taldi gild, og nú hefur útskrift úr fundargerðarbók utanrmn. staðfest þetta.



Herra forseti. Það er rétt, eins og hæstv. utanrrh. sagði, að það er svo langt um liðið síðan umr. fóru fram um þetta mál, að þráðurinn í þeim hefur að nokkru leyti slitnað, og ég geri ráð fyrir því, að margir séu búnir að gleyma ýmsu af því, sem fram kom í þeim umr. á sínum tíma. En þá hafði ég hripað hjá mér nokkur atriði, sem fram komu í ræðu hæstv. utanrrh. og ég vildi gera nokkrar aths. við, þar sem mér fannst gæta nokkurs misskilnings hjá honum, og ég vildi því ekki með öllu láta fara hjá óleiðréttan. Og ég ætla aðeins, þó að langt sé um liðið, að drepa á þessi atriði. En ég vil þó fyrst lýsa alveg sérstakri ánægju yfir þeirri yfirlýsingu utanrrh., sem fram kom í þeim umr., og var á þá lund, að hann vildi framvegis taka upp aðra starfsháttu varðandi utanrmn. en að undanförnu hefðu tíðkazt og hann væri allur af vilja gerður að hafa fullt samráð við utanrmn. Þessari yfirlýsingu vil ég sérstaklega fagna, vegna þess að þeir starfshættir, sem tíðkazt hafa í þessu efni, eru vægast sagt leiðinlegir og óviðunandi. Og þar sem hæstv. utanrrh. hefur gefið slíka yfirlýsingu, er þess að vænta, að þetta breytist hér á eftir, þar sem hér er einskis annars þörf til að breyta í þessu efni en vilja utanrrh. Vilji hans er allt, sem þarf í þessu efni. Ef hann hefur vilja til þess að láta utanrmn. fylgjast með málum, svo sem gera ber að lögum, er það auðvelt. Hann þarf þar ekki undir neinn annan að sækja, þannig að ef vilji og alvara fylgja þessum orðum hans, má vænta þess, að á næstunni verði upp teknir nýir starfshættir í utanrmn. Hitt skal ég ekki fara langt út í, sem hann gerði þó að nokkru atriði í sinni ræðu og talaði alveg sérstaklega um hér áðan, þ.e.a.s. réttlætingu á því, að sá háttur hefði verið á hafður, að utanrmn. hefði ekki verið kvödd saman. En þá ástæðu vili hann færa fram til réttlætingar þeim vinnubrögðum, að fyrrv. utanrrh. hafi lýst því yfir, að utanrmn. hafi gerzt sekir um trúnaðarbrot. Ég skal að sjálfsögðu ekkert um það dæma, hvað til er í þeim staðhæfingum. Ég kem þar ekki við sögu. En hitt vil ég nú segja, að sú staðhæfing utanrrh. getur náttúrlega á engan hátt sannazt með því, sem hæstv. utanrrh. las upp hér fyrir þingheimi, vegna þess að þar var ekki um neina sönnun að ræða, heldur aðeins staðhæfingu hæstv. fyrrv. utanrrh., sem var í rauninni alveg órökstudd af einstökum dæmum, aðeins talað almennt um það, að trúnaður hefði verið brotinn í sambandi við umr. um landhelgismál, og raunar naumast skiljanlegt af því, sem hann las, í sambandi við hvaða landhelgismál það var, sem slíkt hefði átt að gerast, því að í sömu andránni er í bókuninni talað um það, að þetta hafi gerzt fyrir nokkrum árum, en í hinni andránni var talað um það, að sérstaklega Þjóðviljinn og jafnvel Tíminn hafi gerzt sekir í þessu efni, að manni skildist þá skömmu áður. Slíkar staðhæfingar sem þessar er ekki hægt að taka alvarlega og í rauninni alveg óframbærilegt að koma fram með þær, nema styðja þær alveg ákveðnum dæmum, þar sem hér er um mjög alvarlegan áburð að ræða, þar sem því er haldið fram, að einstakir utanrmnm. hafi rofið trúnað, sem þeim var sýndur. En aðalatriðið er, að hvað sem þessu liður og hvað sem rétt er í þessu efni, er það vitaskuld svo fjarri öllu lagi, jafnvel þó að eitthvað slíkt hefði skeð fyrir nokkrum árum, að ætla að veifa því framvegis sem einhvers konar refsivendi yfir utanrmn. Slíkt nær auðvitað ekki nokkurri átt. Það er svo óviðeigandi sem mest má verða, og eftir að nýir menn eru komnir til sögu, bæði í utanrmn. og í sæti utanrrh., vil ég vona, að hæstv. utanrrh., eins og reyndar yfirlýsing hans síðast bar vitni um, láti þetta ekki standa í vegi fyrir sínum góðu áformum um það að taka upp góða samvinnu við utanrmn. Það er auðvitað sjálfsagt, og það vita allir, að um viss utanríkismál þarf að varðveita trúnað, og það er sjálfsagt, að utanrmnm. geri það. En hitt er líka jafnsjálfsagt, að í hvert eitt skipti, sem þann trúnað á að viðhafa, lýsi utanrrh. því yfir á fundi utanrmn. og láti bóka það, að þetta sé sagt í trúnaði, því að það er svo, að það eiga að koma fyrir utanrmn. fjöldamörg mál, sem mörg hver eru alls engin trúnaðarmál og engin ástæða til að krefjast þess, að trúnaður sé sýndur um þau. Ég skal svo láta útrætt um þetta atriði, sem segja má að sé algert aukaatriði í sambandi við það mikla mál, sem hér er um að ræða, en hefur spunnizt inn í það. Ég er alveg sammála hæstv. utanrrh. um það, að spurningin um landgrunnið og um það, hvort hægt sé að færa landhelgina út, er að sjálfsögðu mikið vandamál, og ég tók það skýrt fram í minni framsögu um málið hér í öndverðu. Og einmitt af því, að hér er í senn um lífshagsmunamál þjóðarinnar að ræða og sérstaklega vandmeðfarið mál, er einmitt að mínum dómi ástæða til að viðhafa þá starfsaðferð í þessu efni, sem gert er ráð fyrir í þeirri þátill., sem hér liggur fyrir til umr. Ég .er algerlega sammála hæstv. utanrrh. í því, sem hann sagði, að þessu máli, landgrunnsmálinu, eigi að halda, ef unnt er, utan og ofan við flokkspólitískar deilur. En þá er bara spurningin þessi: Hvernig verður það bezt gert? Hvernig verður því markmiði bezt náð? Verður það bezt gert með þeirri aðferð, sem mér skilst, að hæstv. utanrrh. vilji viðhafa, að stjórnarflokkarnir og þeirra trúnaðarmenn fari einir með málið, fyrst um sinn a.m.k., kynni sér það, sem kynna þarf í málinu, safni þeim gögnum, sem þörf er á og kynni öðrum þjóðum og trúnaðarmönnum annarra þjóða þær skoðanir og stefnur, sem hér eru uppi í þessu efni, en láti stjórnarandstöðuflokkana ekki fylgjast með í þessu efni, komi svo til þeirra eftir á og eftir dúk og disk og segi þeim þá hvað gert hefur verið í þessu máli. hvað áunnizt hefur og hvaða ákvarðanir nú eigi að taka? Ég held, að þessi aðferð sé ekki heppileg til þess að skapa þá æskilegu og ég vil segja nauðsynlegu samstöðu um þetta mál. Þá held ég, að sú aðferð, sem stungið er upp á í þessari þáltill., sé heppilegri, sem sé sú, að nú á frumstigi málsins sé kosin n. allra flokka til þess að fylgjast með því í öllum atriðum ásamt ríkisstj. og hafa á hendi ásamt ríkisstj. eins konar forstöðu og forustu í þessu máli, svo að það verði þannig tryggt frá öndverðu, að stjórnarandstöðuflokkarnir verði í raun og veru samábyrgir stjórnarflokkunum í þessu máli frá öndverðu. Þetta held ég, að sé sú rétta og heppilega aðferð, ef menn eru á þeirri skoðun, sem hæstv. ráðh. lét í ljós, að vilja halda þessu máli utan og ofan við flokkspólitískar deilur. Mergurinn málsins er sem sagt sá að við erum algerlega öll sammála um markmiðið í þessu máli, en greinir á um starfsaðferðir, og það er það, sem menn þurfa að gera upp við sig, hvor starfsaðferðin er heppilegri, að allir standi saman frá öndverðu í þessu máli, að allir eigi fulltrúa til þess að fylgjast með í málinu frá öndverðu eða að stjórnarflokkar, hverjir svo sem þeir eru á hverjum tíma, fari einir með þetta mál, en komi svo seint og síðar meir til stjórnarandstöðunnar, þegar ráðið hefur verið, hvaða ákvarðanir í því skuli teknar. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. geti að athuguðu máli fallizt á þau rök, að það sé heppilegra að hafa þá starfsaðferð í þessu máli, sem ég hef hér lagt til. Hæstv. ráðh. var eins og dálítið sár yfir því, að ég hefði gert lítið úr ræðu hans á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Það er alger misskilningur. Ég gerði ekki á neinn hátt lítið úr þeirri ræðu, og það var alls ekki meining mín á neinn hátt. Hins vegar bað ég um skýringu á því, hvers vegna hæstv. utanrrh. hefði ekki í svo mikilli ræðu á svo merkum vettvangi gert grein fyrir stefnuyfirlýsingu Alþ. og ríkisstjórnar í þessu þýðingarmikla máli. Sú skýring er fengin, hæstv. utanrrh. gaf hana. Hann taldi, að það hefði ekki verið vel til fallið að vekja máls á þessu - á stefnu Íslands í þessu máli - á þessum þjóðavettvangi. Það hefði ekki orðið til þess að vekja samúð með málstað Íslands að vekja athygli á stefnu Alþ. og ríkisstj., heldur hefði það þvert á móti, að mér skildist, getað orðið til þess að vekja upp óánægju og andúð á málstað Íslands í þessu efni. Þessi skýring ráðh. á því, hvers vegna hann í sinni annars ágætu ræðu vék ekki að þessu málefni, er þannig fengin, og má segja, að hann hafi að því leyti gert hreint fyrir sínum dyrum. Ég álít það eðlilegt, að hann skuli nú hafa gert það og þar með skýrt Alþ. frá því, á hverju hann byggði svo mikilsverða ákvörðun, að ræða ekki eða minnast ekki sérstaklega á þetta mál á þessum vettvangi. Hitt er svo annað mál, hvort menn fallast á eða eru sammála þeim sjónarmiðum, sem þessi skýring hæstv. utanrrh. byggist á. Ég hef enga aðstöðu til að meta, hvað bezt á við á slíkum vettvangi sem þessum, og mér er það fullljóst, að þar verður að haga sér eftir aðstæðum á ýmsan hátt. En ég get þó ekki fallizt á það, að hér sé um að ræða neitt feimnismál, og ég held, að það sé ekki vænlegt fyrir framgang stefnu okkar í þessu máli, ef við teljum okkur ekki á alþjóðavettvangi geta talað tæpitungulaust um það, hver er okkar stefna og hver er okkar vilji í þessu efni. Það er enginn að tala um það, að hæstv. ráðh. hefði átt að fara að berja í borðið á þessum stað. En ég efast ekki um það, að hæstv. ráðh. hefði getað hagað orðum sínum um þetta efni á þann diplómatíska hátt, sem við á á þeim stað. En ég býst við því, að það verði seint, sem, okkur verður færður heim sigur í þessu máli á einhverju silfurfati, án þess að við sjálfir berum fram stefnu okkar og vilja í því efni. Það var vissulega ágætt hjá hæstv. ráðh. á þessu þingi að vekja athygli á fiskinum sem fæðutegund, og vissulega var það ágætt, að það skyldi vera samþ. á þessu allsherjarþingi ályktun um að rannsaka auðæfi hafsins og fiskstofnana, og það er ánægjulegt út af fyrir sig, að Íslendingur skuli hafa fengið sæti í þeirri n. Ég vil á engan hátt gera lítið úr þeirri samþykkt, sem þar var gerð. Hún getur e.t.v. og vonandi orðið undanfari einhverra friðunaraðgerða. En í því sambandi má þó minna á það, að þegar áður hefur verið gerð samþykkt á sjóréttarráðstefnunni í Genf 1958, 7. gr., þar sem það er sagt, að strandríki geti gert einhliða ráðstafanir um takmarkaðan tíma til verndar fiskstofnum á landgrunninu utan landhelgislínu. Þær ráðstafanir verða að vísu að vera reistar á vísindalegum niðurstöðum og þeirra verður að vera greinilega þörf og þær mega ekki skapa nein forréttindi til handa fiskimönnum strandríkis. Þessi samþykkt hefur, að því er ég bezt veit, verið fullgilt af nægilegum fjölda ríkja, þannig að hún er út af fyrir sig í gildi. Það er því til grundvöllur að vissu leyti fyrir friðunaraðgerð með þessum hætti. En því drep ég aðeins á þetta og tek þetta fram í sambandi við þessa samþykkt, sem allsherjarþingið gerði á sínu síðasta þingi um rannsókn á auðæfum hafsins og vernd fiskstofnanna, - ekki til þess á nokkurn hátt að gera lítið úr þeirri samþykkt, heldur þvert á móti, heldur aðeins til að undirstrika það, að þar er um allt annað mál að ræða en það, sem hér er um að tefla, - það, hvort landgrunnið eigi að tilheyra hlutaðeigandi ríki. Það eru alveg tvö mál, gerólík og má þess vegna ekki blanda þeim saman á neinn hátt. Samþykkt allsherjarþingsins leysir því ekki á neinn hátt þetta vandamál okkar, sem við erum að fjalla um, hvernig Ísland geti fengið fullan yfirráðarétt yfir landgrunninu. En þrátt fyrir það getur hins vegar þessi ályktun eða samþykkt. sem allsherjarþingið gerði, verið á allan hátt góðra gjalda verð og getur haft ýmislegan gagnlegan árangur. Þá get ég ekki látið hjá líða að leiðrétta annan misskilning, sem mér virtist koma fram í ræðu hæstv. utanrrh., þegar þetta mál var rætt hér fyrir áramót. En hann var á þá lund, að hann lét að því liggja, að mér skildist, að ég hefði gert lítið úr Hans G. Andersen þjóðréttarfræðingi. Þetta er fjarri öllum sanni og alger misskilningur, sem ég vil ekki láta ómótmælt, því að ég fór einmitt mjög miklum viðurkenningarorðum um Hans G. Andersen í ræðu minni og sagði þá og ég get sagt enn, að ég tei engan efa á því, að Hans G. Andersen er fróðastur allra íslenzkra manna um þessi efni, og ég efa það ekki, að af þeim mönnum, sem nú er völ á, sé hann færastur og hæfastur til þess að fjalla um þessi mál. Ég fæ þess vegna ekki með neinu móti skilið, að þetta sé hægt að leggja svo út, að ég hafi gert lítið úr honum. Hins vegar lýsti ég þeirri skoðun minni, að það hefði einmitt ekki verið úr vegi þrátt fyrir það, þó að allir séu sammála um ágæti þessa ágæta manns, að hafa samráð við aðra flokka og hafa samráð við utanrmn., áður en honum var falinn sá starfi, sem utanrrh. skýrði frá, að honum hefði verið fenginn. En mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið haft neitt samráð við stjórnarandstöðuna í því efni. Ég geri ekki ráð fyrir, að það hefði orðið neinn ágreiningur um þetta atriði. En ef menn vilja, að höfð sé samstaða í þessu máli, var eðlilegt, að atriði eins og þetta væri borið undir utanrmn. eða fulltrúa flokka. Hitt get ég ekki fallizt á að það sé á neinn hátt gert lítið úr Hans G. Andersen, þó að ég legði það til eða benti á, að það gætu verið heppileg vinnubrögð í þessu máli að fá nú til unga menn eða ungan mann til þess að setja sig alveg sérstaklega inn í þessi mál og kynna sér þau alveg sérstaklega og gera þau að sínu viðfangsefni og lífsstarfi, því að það er nú svo, að það þarf mikið til þess að verða „átoritet“ í þessum efnum og „átoritet“ í þjóðarétti og það verða menn ekki og geta ekki orðið, nema þeir veljist til þess á ungum aldri og helgi sig þessu algerlega Og þetta er svo mikið mál fyrir okkur, að ég held, að það væri ástæða til þess að sinna því með þeim hætti að fá ungan mann eða unga menn til þess að undirbúa sig alveg sérstaklega í þessum málum og reyna að ná þeirri stöðu í þeim að verða viðurkenndir kunnáttumann, ekki aðeins hér og ekki aðeins kannske í næstu löndum, heldur meðal þjóða. Það er erfitt mark og það er ekki víst, að því yrði náð, þó að tilraun yrði gerð til þess, því að mér vitanlega er nú ekki hægt að tala um og hefur aldrei verið hægt að tala um t.d., að Norðurlandaþjóðirnar ættu neitt „átoritet“ í þjóðarétti á heimsmælikvarða. Ég skal svo, herra forseti, ekki hafa þessi orð öllu fleiri. Ég vil aðeins segja það að lokum, að það getur að sjálfsögðu verið mismunandi trú á gagnsemi þessarar nefndarskipunar, sem fjallað hér um í þessari þáltill. Við skulum láta það liggja milli hluta. En ég spyr aðeins: Hverju gæti slík nefndarskipun spillt í þessu máli? Ég geri ráð fyrir því, að þessi n. mundi starfa kauplaust, þannig að það ætti ekki að vera að stofna til neinna útgjalda fyrir ríkissjóð eða aukinna útgjalda í þessu sambandi. Hverju getur það þá spillt, að allir flokkar fái að vera með í því í byrjun og fylgist með því frá öndverðu, hvernig á máli þessu er haldið, hvernig stefnt er að því marki, sem við erum allir sammála um, að Ísland fái og eigi að fá viðurkenndan fullan yfirráðarétt yfir öllu landgrunninu? Ég get ekki séð, að stjórnarflokkunum sé nein hætta búin af slíkri nefndarskipun. N. er þannig saman sett, að þeir hafa fullt vald á málinu eftir sem áður í þessari n. Stjórnin og stjórnarflokkarnir og þeirra talsmenn segja stundum, að stjórnarandstæðingarnir snúist gegn öllum málum, sem stjórnin komi með, hvort sem góð eru eða hvernig sem þau eru úr garði gerð. En ég held, að það geti verið hollt fyrir hv. stjórnarmenn að íhuga það þá, hvernig þeir snúast við, stjórnarflokkamenn, þegar stjórnarandstaðan býður upp á samvinnu um mál, sem er ekki ómerkara en þetta mál, sem hér er um að ræða.



Herra forseti. Fyrst aðeins nokkur orð um það, sam var tilefni til þess, að ég fór að ræða málið hér á ný, þ.e.a.s. fundargerð utanrmn. frá 1964. Hv. 3. þm. Norðurl. v., sem hér var að ljúka máli sínu, taldi, að sú staðhæfing, sem kemur fram í fundargerð n., sé ekki nægilega rökstudd, og ég skal ekki fara út í að ræða það frekar. En það, sem fyrir mér vakti, var aðeins að sanna það, að ég hafði sagt rétt frá - það er ekkert annað, sem fyrir mér vakti, - að fyrrv. utanrrh. hefði virkilega lýst þessu yfir um stjórnarandstöðuna í n., og ástæðan til þess, að hann skýrði ekki n. frá trúnaðarmálum, væri þessi, sem ég greindi frá. Og það tel ég að komi alveg skýrt og greinilega fram í fundargerðinni. Þá skal ég víkja nokkrum orðum að þeim efnisatriðum, sem hv. síðasti ræðumaður hér, hv. 3. þm. Norðurl. v., minntist á. Hann taldi og var mér sammála um það, að mjög æskilegt væri, að meðferð þessa máls, þessa þýðingarmikla og kannske þýðingarmesta máls okkar, landhelgismálsins, væri ópólitísk, og ég er því fyllilega samþykkur. En þá er spurningin, hvaða hátt á að hafa, til þess að þessi málsmeðferð geti komið til framkvæmda. Till., sem hér liggur fyrir til umr., er um að kjósa 7 manna n. hlutfallskosningu til þess, eins og í till. stendur. „að vinna ásamt ríkisstj. að því að afla viðurkenningar á rétti Íslands til landgrunnsins, svo sem stefnt var að með l. um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948, sbr. ályktun Alþingis frá 5. maí 1959 og yfirlýsingu ríkisstj. í auglýsingu nr. 4 frá 1961.“ Þetta er lofsverður tilgangur, og sjálfsagt finnst mér að taka undir hann. En það, sem var ástæðan til þess, að ég taldi það ekki beinlínis nauðsynlegt að kjósa þessa n., er það, að ef samstarf tekst við utanrmn., höfum við þar nákvæmlega sömu n. sem hér er stungið upp á. Og það vona ég, að geti komið til. Við höfum 7 manna n. Það eru 7 menn, sem ganga saman í utanrmn. og ræða þar saman. Þar eru allir flokkar, og þeir eru þar í sömu hlutföllum og mundi verða í nýrri 7 manna n., þannig að ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til að ætla, að þessi 7 manna n. mundi vinna nokkuð meira en utanrmn. getur gert, ef á annað borð tekst gott samstarf á milli hennar og ríkisstj., sem ég vil vona. Og ef ekki tekst gott samstarf á milli ríkisstj. og utanrmn., er ekki heldur að búast við, að það verði neitt sérstáklega gott samstarf á milli þessarar nýju 7 manna n. og ríkisstj., þannig að mér sýnist það alveg koma út á eitt, hvort þessi 7 manna n. verður kjörin og henni fengin málin til meðferðar eða utanrmn. Þá minntist hv. síðasti ræðumaður á þá ræðu, sem ég hafði flutt á þingi Sameinuðu þjóðanna, og endurtók það, sem hann sagði hér fyrir jólin, að ég hefði átt að leggja meiri áherzlu á kröfu Íslendinga til landgrunnsins. Nú vil ég í fyrsta lagi benda á, að þessar umr., sem ég tók þátt í, voru almennar umræður eða eldhúsdagsumræður, það voru ekki umr. um sérstakt mál, heldur almennar pólitískar umr., og þess vegna meiri ástæða til að tala um málið almennt, en taka upp sérstök mál til meðferðar þar. En það, sem fyrir mér vakti við þá umr., var að undirstrika þá almennu þýðingu á því, að fiskstofnarnir yrðu varðveittir, og hvaða þýðingu það hefði, sérstaklega fyrir þær mörgu nýju þjóðir, sem voru orðnar meðlimir Sameinuðu þjóðanna, sem eru í fisksvelti, sem eru í prótein-svelti og ég held, að það hafi haft nokkra þýðingu, a.m.k. varð ég nokkuð var við það. Og ef hægt er að gera þessar þjóðir „interessaðar“ í því, að gerðar verði sératakar ráðstafanir til verndunar fiskstofnanna, er mikið unnið. Og það var það, sem ég lagði áherzlu á í þeim orðum, sem ég fór um þetta fyrir jólin, og ég taldi þetta ekki óheppileg vinnubrögð á fyrsta stigi málsins. Á öðru stigi málsins, þegar till. kom frá annarri n. þingsins um kosningu n. til að rannsaka auðæfi hafsins og á hvern hátt þau yrðu varðveitt og komið í veg fyrir eyðileggingu þeirra, tók fulltrúi okkar til máls og tók einmitt þetta atriði til greina um afstöðu okkar til landhelgismálsins, og ég held, að það sé gagnlegt til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að ég lesi það, sem hann sagði þar. Það er svo, með leyfi forseta, - hann er búinn að halda þó nokkurn ræðustúf áður, en segir svo, - þá var einmitt til umræðu þetta, hvort ætti að kjósa nefnd til rannsóknar og varðveizlu á auðæfum hafsins, og hann segir: „Allir, sem hér eru, vita, að ráðstefnurnar í Genf árin 1958 og 1960 gerðu sér fyllilega grein fyrir forgangsrétti strandríkis á sviði fiskveiða og verndarráðstafana. Það mál er ekki hér til umræðu að þessu sinni. En sendinefnd Íslands vill leggja áherzlu á það, að ráðstafanir af hálfu strandríkisins beri að taka með í yfirliti því, sem ráðgert er. Að öðrum kosti mundi yfirlitið verða algerlega óraunhæft. Að því er Ísland varðar, er það grundvallaratriði í stefnu ríkisstj. að halda áfram að vinna að þessum málum á grundvelli laganna um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948, þ.e. innan þess svæðis, sem nokkurn veginn svarar til landgrunnsins. Af Íslands hálfu hefur með hlýjum hug verið metinn hinn vaxandi skilningur á þessari nauðsyn að því er Ísland varðar og einnig að því er tekur til annarra landa, þar sem ný löggjöf varðandi fiskveiðitakmörk hefur verið sett eða er í undirbúningi. Á Íslandi samþykkti Alþingi ályktun árið 1959 þess efnis, að ríkisstjórn Íslands mundi gera allt, sem í hennar valdi stæði, til að afla viðurkenningar annarra þjóða á nauðsyn þess að framkvæma landgrunnslögin. Rétt og nauðsynleg framkvæmd þeirra laga byggist á þróun þjóðaréttar. Við vonum, að hin nýju ríki taki þátt í þeirri þróunarviðleitni og vissulega standi þar fremst í flokki.“ Ég þarf ekki að lesa meira en þetta, til þess að hv. 3. þm. Norðurl. v. sannfærist um, að það hafi ekki verið óheppileg vinnubrögð að ræða málið fyrst almennt og gera grein fyrir, hvað í húfi var fyrir heimsbyggðina bókstaflega alla, ef fiskstofnarnir minnkuðu og drægjust saman, og síðan, þegar málið var að koma úr annarri nefndinni og till. um nefndarkosninguna, væri gerð sérstök grein fyrir áhugamálum Íslands og hvernig Íslendingar hugsuðu sér að reka málin. Það má náttúrlega sí og æ deila um það, hvað sé heppileg aðferð, hvað sé heppilegur málflutningur í þessu efni. En ég held, að þessi málflutningur, sem við höfðum uppi hjá Sameinuðu þjóðunum í haust sem leið, hafi ekki verið óheppilegur, og alveg sérstaklega sá árangur, sem náðist, þegar nefndin í fyrsta lagi gat komið rannsókn á fiskstofnunum inn í verkefni þessarar rannsóknarnefndar, og síðan, að við gátum fengið Íslending í nefndina, Íslending, sem er mjög mikið „átoritet“ á sínu sviði, þá held ég, að málunum hafi verið þokað eins vel áfram á þessum vettvangi og þá var mögulegt. Það var, þegar við töluðum áður um landhelgismálið, viðurkennt, að það gæti tekið tíma og það gæti tekið langan tíma að koma þessu máli í framkvæmd. Það verðum við að gera okkur ljóst, og það er líka viðurkennt af öllum. En ég held, að þessi byrjun, sem komst af stað núna hjá Sameinuðu þjóðunum, sé gagnleg og miði verulega í rétta átt. Sameinuðu þjóðirnar eru að mínu viti alveg ákjósanlegur vettvangur til þess að taka þetta mál upp, eins og reyndist áður, með sinni meðhöndlun í laganefndinni, alþjóðalaganefndinni, og á þeim fiskveiðiráðstefnum, sem um þetta mál voru haldnar, svo að ég held, að Sameinuðu þjóðirnar séu örugglega sá vettvangur, sem við eigum að halda okkur að, a.m.k. fyrst í stað og raunar framvegis líka, af því að það, sem gildir í þessu máli, er að fá alþjóðlega viðurkenningu á því, að það þurfi fiskstofnanna vegna að vernda landgrunnið. Það er ekki nóg að segja, eins og hv. síðasti ræðumaður kom nú nokkuð inn á að ég hefði sagt áður, það er ekki nóg að koma og segja: Ég vil eigna mér þetta hafsvæði, sem er yfir landgrunninu, og allt, sem í því er. - Hitt er að mínu viti miklu vænlegra til árangurs, ef við getum komið og sýnt fram á að það sé fræðileg nauðsyn og meira en fræðileg, það sé raunveruleg nauðsyn til þess, að fiskstofnarnir verði varðveittir, og það verði ekki gert nema með því að færa landhelgina út. Hv. þm. vildi gera greinarmun á þessu tvennu, á verndun fiskstofnanna og yfirráðum yfir landgrunninu, og sagði raunar eitthvað á þá leið, að þetta væru tvö aðgreind mái, sem mér skildist að hann vildi halda fram að væru nánast óskyld. En það álít ég, að sé mikill misskilningur, því að ég álít, að rakanna fyrir því, að við fáum yfirráðin yfir landgrunninu og fáum okkar fiskveiðilandhelgi færða út, þeirra raka sé fyrst og fremst að vænta frá þeim bíólógísku rannsóknum, sem fram hafa farið og fara enn á fiskstofnunum og þeim möguleikum, sem séu til þess að viðhalda þeim. Þess vegna, held ég, að það sé alveg óvefengjanlegt, að þessi tvö mál séu skyld og að annað málið styðji hitt eða að þau styðji hvort annað gagnkvæmt. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, í öllum aðalatriðum erum við, skilst mér, sammála. Það getur verið einhver blæmunur á því, hvaða aðferð er höfð, en ég er á því, að sú aðferð, sem við höfum enn þá haft uppi í þessu máli, sé heppileg, og að mínu viti líklegust til að bera árangur. Það hefur nú á örstuttum tíma tekizt að fá 12 mílna landhelgina viðurkennda um - ég vil segja allan heim og af öllum þeim, sem um þessi mál fjalla. Hins vegar koma svo lönd í SuðurAmeríku með ótrúlega landhelgi fyrir utan sín lönd, en á því tekur enginn mark, og þess vegna held ég, að sú undirbygging, sem við þurfum að hafa, sé einmitt sú undirbygging, sem fæst í starfi þessarar n., sem kosin var til að rannsaka og tryggja verndun auðæfa hafsins.



Herra forseti. Áður en ég vík að því atriði, sem varð þess sérstaklega valdandi, að ég kvaddi mér hljóðs, finnst mér rétt að segja örfá orð um það mál, sem hér liggur fyrir, en þó ekki beint um það. En það, sem ég vildi um það segja, er í stuttu máli, að ég dreg í efa, að við fáum nokkru um þokað í landhelgismálinu, fyrr en við erum búnir að losa okkur undan því oki, sem á okkur var lagt með brezka landhelgissamningnum 1961. Alveg eins og við þurftum að segja upp brezka landhelgissamningnum frá 1901 til þess að gera þær útfærslur, sem farið var í 1954 og 1958, óttast ég, að það verði reyndin, að nýjar útfærslur á fiskveiðilandhelgi Íslands geti ekki átt sér stað, fyrr en við erum búnir að leysa okkur undan oki þessa nýja samnings. Að vísu er svo háttað um þann samning, ólíkt öllum öðrum samningum, sem Ísland hefur gert, að í honum er ekkert uppsagnarákvæði. Hins vegar má mikið vera, hvort það getur ekki verið okkur til stuðnings í þeim efnum, að í sambandi við stofnun Sameinuðu þjóðanna var sú hefð sköpuð, að ef í samningi er ekkert, sem bannar uppsögn hans, eða leyfir uppsögn hans, sé hún eigi að síður leyfileg. Í sáttmála Sam. þj. eru engin ákvæði um það, sem leyfa ríki að ganga úr Sameinuðu þj., en hins vegar var sú lagaskýring veitt á þessu ákvæði í sérstakri n., sem um málið fjallaði, að úrganga úr Sameinuðu þjóðunum ætti að teljast heimil undir vissum kringumstæðum, vegna þess að það væri ekkert ákvæði í sáttmálanum, sem bannaði úrgöngu úr Sameinuðu þjóðunum, þó að hún væri ekki heldur leyfð. Og það má mikið vera, hvort þetta ákvæði eða það fordæmi, sem hér var skapað, getur ekki síðar orðið okkur að gagni til þess að losa okkur undan oki brezka landhelgissamningsins. En það er atriði, sem ég álít, að mjög eigi að koma til greina í sambandi við meðferð þessara mála, hvernig við getum losnað við brezka landhelgissamninginn frá 1961, því að ég óttast það, eins og ég áðan sagði, að hann reynist það helst á okkur, að það verði lítið um aðgerðir í landhelgismálunum, fyrr en við höfum losnað við hann. Ég ætla þá að víkja sérstaklega að því atriði, sem gaf mér tilefni til þess að kveðja mér hljóðs, en það var sú ásökun fyrrv. utanrrh., að utanrmn. hafi í tíð hans gert sig seka um trúnaðarbrot. Mér þótti vænt um það, að hæstv. núv. utanrrh. vildi ekki á neinn hátt gera þessi ummæli fyrrv. utanrrh. að sínum orðum, heldur vitnaði eingöngu í það, sem hann hafði sagt í utanrmn. fyrir nokkrum árum og þá var mótmælt af mér og fleiri nm. Það er vitanlega mesti misskilningur, að það sé bannað að segja frá öllu því, sem gerist í utanrmn. Sú regla hefur aldrei gilt og sú regla gildir ekki heldur um slíkar n., sem ég þekki til. Það gerist fjöldamargt í störfum utanrmn. sem er þannig vaxið, að það er ekkert óeðlilegt og ekkert, sem bannar það, að frá því sé sagt. Það eitt, sem óeðlilegt og rangt er að sagt sé frá í störfum utanrmn., er það, sem ráðh. eða einhver einstakur nm. kann að óska eftir að farið sé með sérstaklega sem trúnaðarmál. Og ég vil fullyrða það, að a.m.k. á þeim tíma, sem ég átti sæti í utanrmn. í tíð fyrrv. utanrrh., hafi nm. ekki gert sig brotlega um það atriði að segja frá einhverju því, sem ráðh. eða einhver annar í n. hefur óskað eftir að væri farið með sem trúnaðarmál. Ég endurtek það, sem ég hef áður sagt um þetta atriði, að ég álit það rangt og ósatt hjá fyrrv. utanrrh., að þetta hafi átt sér stað. Í sjónvarpsviðtali, sem blaðamenn áttu við núv. hæstv. utanrrh. fyrir nokkrum kvöldum, vék hann að því, að því er mér heyrðist, að það mundi hafa verið sérstaklega á árunum 1960 og 1961, sem trúnaðarbrot hefðu átt sér stað í utanrmn. skv. frásögn fyrrv. utanrrh. Mér finnst rétt í tilefni af því að rifja upp í örstuttu máli það, sem gerðist á fundum utanrmn, á þessum starfstíma hennar. Þetta er á árunum 1960 og 1961, - var það ekki rétt? - það, sem ráðh. sagði í sjónvarpsviðtalinu, var 1960 og 1961. Ég vil þá fyrst skýra frá þeim fundum, sem haldnir voru í utanrmn. á árinu 1960. Fyrsti fundurinn í utanrmn. á því ári er haldinn 14. marz 1960. Hann er haldinn í tilefni af því, að hér er þá stödd n. frá þjóðfrelsishreyfingu Nýasalands, sem sneri sér til ríkisstj. og stjórnmálaflokkanna með tilmælum um það, að Ísland kærði Breta fyrir brot á mannréttindasáttmála Evrópu, vegna þess að dr. Banda og fleiri forustumenn þessara samtaka hefðu verið hnepptir í fangelsi, að því er þeir töldu alveg ranglega. Í mínum flokki var samþykkt að verða við þessari beiðni frá. þjóðfrelsishreyfingu Nýasalands, og þess vegna óskuðum við, fulltrúar flokksins í utanrmn., eftir því, að það yrði haldinn sérstakur fundur um málið. Og það gerðist ekki annað en það, að utanrrh. taldi, að nauðsynlegt væri að afla frekari gagna um málið, áður en nokkuð frekara væri gert, og fundinum lauk með þeirri niðurstöðu. Ég get ekki séð, að hér hafi verið neitt trúnaðarmál á ferðinni, og áreiðanlegt, að utanrrh. þáv. óskaði ekki neitt eftir því, að það, sem hann sagði um þetta mál, væri meðhöndlað eins og um trúnaðarmál væri að ræða. Annar fundur í utanrmn. á árinu 1960 er svo haldinn 8. apríl að ósk fulltrúa Alþb. í n., Finnboga R. Valdimarssonar. Og tilefnið var það, að hann er að óska eftir upplýsingum um ýmsa málsmeðferð af Íslands hálfu í sambandi við fiskveiðiráðstefnuna, sem þá stóð fyrir dyrum að halda í Genf eða kannske verið hafin þá. Sá ráðh., sem mætti á þessum fundi og varð fyrir svörum af hálfu ríkisstj., var hæstv. núv. utanrrh., vegna þess að Guðmundur Í. Guðmundsson var þá staddur erlendis. Og ég minnist þess ekki, - og ráðh. getur þá gert grein fyrir því, ef svo er, - ég minnist þess ekki, að það hafi á þeim fundi verið gefnar neinar þær upplýsingar, sem hægt hafi verið að telja beinlínis trúnaðarmái eða ráðh. hafi óskað eftir að væri farið með sem trúnaðarmál. Næsti fundur í n., sá þriðji á árinu, er haldinn 22. apríl í tilefni af því, að ég hafði borið fram ósk um það, að hann yrði haldinn. Tilefnið var það, að forsrh. hafði þá farið snögglega til London. Þetta var á þeim tíma, þegar Genfarráðstefnan stóð yfir, og mönnum þótti þetta ferðalag hans kannske grunsamlegt og gæti staðið í sambandi við það, að hann ætti í sérstökum samningum við brezku stjórnina, og það var það, sem ég apurði um á þessum fundi. Á þeim fundi varð hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason. fyrir svörum og kvað sig geta upplýst það, að forsrh. hefði farið í þetta ferðalag eingöngu í einkaerindum. Frá þessu var að sjálfsögðu sagt á eftir, en ég held, að enginn hafi þá litið svo á, að það væri neitt sérstakt trúnaðarmál eða trúnaðarbrot, þó að það væri upplýst, sem hafði komið fram á þessum fundi, að ríkisstj. teldi, að forsrh. hefði farið til London í einkaerindum. Fjórði fundur í n. á þessu ári er haldinn 25. apríl til þess að ræða um þróun framvindu mála á Genfarráðstefnunni, og það var hæstv. núv. utanrrh., sem gaf þá skýrslu af hálfu ríkisstj. vegna fjarveru Guðmundar Í. Guðmundssonar. Reyndar tók hann það strax fram, að það væru engar nýjar upplýsingar, sem hann gæti gefið á þessum fundi, því að áður en hann var haldinn, sama dag, hafi verið gefin skýrsla af ríkisstj. hálfu um málið á opnum fundi í Sþ., og þar taldi hann að hefðu komið fram allar þær upplýsingar, sem einhverju máli skiptu. Fimmti fundurinn í utanrmn. á þessu ári er haldinn 18. maí, en það er til þess að ræða um þingmál, eða þáltill., sem ég og nokkrir aðrir þm. höfðum flutt um endurskoðun á skipan utanríkisþjónustunnar. Að sjálfsögðu kom ekki neitt fram í sambandi við það efni, sem ætti að telja til trúnaðarmála. Sjötti fundur n. á þessu ári er haldinn 13. júlí um sumarið að beiðni Hermanns Jónassonar, og er tilefnið það, að brezkir togarar höfðu gert sig seka um margvíslegan yfirgang á fiskimiðunum, m.a. oft og tíðum innan fiskveiðimarkanna nýju, og mörgum þótti, að stjórnin stæði sig allslælega í þessum viðskiptum við brezku togarana og gerði lítið að því að halds uppi rétti landhelgisgæzlunnar í skiptum sínum við þessa landhelgisbrjóta. Fundurinn var haldinn til þess að krefjast þess, að ríkisstj. gengi röggsamlegar fram í þessum málum en átt hefði sér stað að undanförnu. Ég held, að hæstv. dómsmrh. þáv., núv. forsrh., hann mætti líka á þessum fundi, og ég held, að í svörum þeirra við þessum ásökunum hafi lítið eða ekkert komið fram, sem hægt er að kalla trúnaðarmál, og áreiðanlega óskuðu þeir ekki heldur eftir því, að það væri farið með það á þann veg. Það bar á góma á þessum fundi fsp. um það, hvort ríkisstj. hugsaði sér að hefja nokkra samninga við Breta um landhelgismálið, vegna þess að þá gekk orðrómur um það. Þáv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, gaf um þetta mjög ákveðna yfirlýsingu, sem hann óskaði ekki á neinn hátt eftir að væri farið með sem trúnaðarmál, en mér finnst rétt sögulega séð að greina frá henni hér, vegna þess að það var líka sagt opinberlega frá henni þá, en kannske ekki eins ýtarlega, en samkv. bókun utanrmn. fórust ráðh. orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þá tók ráðh. fram, að engar samningaviðræður hefðu farið fram milli ríkisstj. Bretlands og Íslands um þessi mál. Hins vegar hefði það oft komið fram hjá Bretum, að þeir legðu áherzlu á að taka upp viðræður við Íslendinga um málið. Afstaða ríkisstj. væri sú sama og fyrri ríkisstj., að hafna tilmælum Breta um samningaviðræður, þar eð ekkert væri við Breta að semja um viðáttu fiskveiðilandhelgi við Ísland.“ Sem sagt, á þessum fundi var þarna af hálfu utanrrh. gefin sú skelegga yfirlýsing, að öllum samningaviðræðum við Breta hefði verið hafnað og mundi að sjálfsögðu verða hafnað, því að það væri ekkert við Breta að tala af Íslands hálfu um viðáttu fiskveiðilandhelgi við Ísland. Það gerðist svo tæpum mánuði síðar, eða 10. ágúst, að haldinn er 7. fundurinn í utanrmn., og þá var til hans boðað af utanrrh. og tilefnið að tilkynna það, að íslenzka ríkisstj. hefði fallizt á að hefja samningaviðræður við Breta um landhelgismálið. Það var ekki óskað eftir því, að með þessa tilkynningu væri farið sem neitt trúnaðarmál, enda voru blöðin búin að fá tilkynningu um, að þessar viðræður ættu að hefjast, voru búin að fá tilkynningu um það, áður en fundurinn var haldinn í utanrmn. Þetta eru allir fundirnir, sem haldnir voru í n, á þessu ári. Og þá vík ég að þeim fundum, sem haldnir voru í n. árið 1961. Fyrsti fundurinn í n. það ár er haldinn 27. jan., og hann er eingöngu haldinn til þess að kjósa n. formann, og það var vitanlega ekki neitt trúnaðarmál. 3. marz er svo haldinn annar fundur í n. á árinu, og hann er haldinn eingöngu til þess að fjalla um brezka landhelgissamninginn, sem þá lá fyrir Alþ. til samþykktar, og að sjálfsögðu var fjallað um hann í n. eins og hverja aðra þáltill. eða lagafrv., sem fyrir liggja á Alþ., og ekkert kom fram í þeim umr., sem hægt er að telja trúnaðarmál eða óskað var eftir, að væri farið með sem trúnaðarmál. 3. fundurinn í n. á þessu ári, 1961, er haldinn 26. apríl, og er efni hans að ræða um handritamálið við Dani, og þar er það menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, sem skýrir frá gangi þess af hálfu ríkisstj., og hefur engin ádeila komið frá honum um það, að trúnaðarbrot hafi átt sér stað í sambandi við þann fund. 4. fundur n. á þessu ári haldinn 2. júní og er haldinn að frumkvæði viðskmrh., Gylfa Þ. Gíslasonar, til að gefa skýrslu um markaðsbandalögin, Efnahagsbandalagið og EFTA, og hefur ekkert komið fram um það, að í sambandi við þann fund hafi neitt trúnaðarbrot átt sér stað, enda hygg ég, að ekki hafi verið þar skýrt frá neinu, sem hægt hafi verið að færa undir sérstök trúnaðarmál. 5. fundur í n. á þessu ári er svo haldinn 15. júlí að ósk utanrrh. til þess að gera grein fyrir því, að hafnar séu viðræður við Vestur-Þjóðverja um svipaðan landhelgissamning og búið sé að gera við Breta og það séu einnig hafnar viðræður eða hugsanlegt, að hafnar verði viðræður við Færeyinga í tilefni af ósk þeirra að mega stunda handfæraveiðar innan íslenzku fiskveiðilandhelginnar. 6. fundur n. á þessu ári er svo haldinn fáum dögum seinna, eða 25. júlí, og hann er eingöngu haldinn til þess að ræða um þessi tilmæli. Færeyinga um handfæraveiðar innan fiskveiðilandhelginnar. Ég var að vísu ekki á þessum tveimur fundum, en mér sýnist það á fundargerðum utanrmn., að ótrúlegt sé, að nokkuð hafi komið fram á þeim, sem ætti að færa undir trúnaðarmál. 7. fundurinn á árinu í n. er svo haldinn 27. okt., eingöngu til þess að kjósa n. formann. Síðasti fundurinn er svo haldinn 30. nóv. þetta ár og er haldinn til þess að ræða um þál. um staðfestingu á þýzka landhelgissamningnum, sem ríkisstj. hafði þá undirritað við Vestur-Þjóðverja, og þar kom að sjálfsögðu ekkert fram, sem hægt var að færa undir trúnaðarmál, því að það var fjallað um þessa till. eins og venjulegt þingmál. Þetta er allt það, sem hefur gerzt í utanrmn. á þessum tveimur árum, og ég fullyrði það alveg hiklaust, a.m.k. á öllum þeim fundum sem ég var staddur á, að það hafi ekki verið óskað eftir af hálfu ríkisstj., að farið væri með nokkurt atriði, sem hún bar fram, eða upplýsingar, sem hún gaf, sem neitt sérstakt trúnaðarmál. Og ég held ekki, a.m.k. kemur ekki annað fram í fundargerðabókum utanrmn., að nokkurt atriði eða nokkrar upplýsingar hafi þar verið gefnar, sem megi færa undir það, að um trúnaðarmál sé að ræða Ég tel samkv. þessu og öðru, sem ég hef sagt um þetta mál, að sú fullyrðing hæstv. fyrrv. utanrrh., að nm. í utanrmn. hafi gert sig seka um trúnaðarbrot í hans stjórnartíð, sé með öllu röng og það sé ósatt hjá honum, sem hann segir um þessi efni. En mér finnst hins vegar rétt, að hér sé ekki látin standa fullyrðing á móti fullyrðingu, vegna þess að hér er um alvarlega ásökun að ræða, og þess vegna hef ég ákveðið það í samráði við flokksbróður minn, sem á sæti í utanrmn., að það verði óskað eftir því, að samkv. stjórnarskránni verði skipuð sérstök rannsóknarnefnd til þess að rannsaka þá ákæru á hendur nm. í utanrmn., sem fyrrv. utanrrh. hefur borið fram. Og ég vil vænta þess, að sú till. fái góðar undirtektir, þegar hún kemur fram, því að það hljóta allir að sjá að hér er um svo stóra ásökun að ræða á hendur þeim, sem fyrir henni verða, að það er sjálfsagt, að þetta mál verði upplýst til hlítar.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. vék hér nokkrum orðum að okkur í Alþb. og fulltrúum okkar í utanrmn. og vitnaði líka nokkuð í það, sem ég hafði sagt á einum fundi. Mér skilst á hæstv. utanrrh., að hann vilji gjarnan taka upp eðlilegt samstarf, eins og vera ber lögum samkv., af hálfu utanrrh. við utanrmn., en það standi eins og kökkur í hálsi hans, að fyrrv. utanrrh. hafi, eins og hann nú hefur vitnað í, sagt vissa hluti 1964, og ég skil það vel, að hæstv. núv. utanrrh. á bágt með annað en trúa þeim utanrrh., sem áður var. En það, sem ég er hræddur um að komi í ljós, eins og hv. 5. þm. Reykv. nú þegar hefur nokkuð rakið, er, að það, sem fyrrv. utanrrh. hefur sagt í þessum efnum, hafi ekki við staðreyndir að styðjast Ég mundi skýra þetta þannig sálfræðilega, að árið 1964 hafi hæstv. fyrrv. utanrrh. verið orðinn svo taugaveiklaður út af alls konar meðferð á utanríkismálum, að hann hafi verið farinn að ímynda sér það og þyrfti þess vegna að fá einhverjar átyllur til þess að þurfa helzt ekki að hafa með utanrmn. að gera og hafi þess vegna slengt þessu fram. Hann segir það beinlínis, að fyrir nokkrum árum hafi stjórnarandstaðan tekið upp þau vinnubrögð í utanrmn. að bregðast trúnaði. Það er náttúrlega alveg gefið mál, að svo framarlega sem þetta hefði gerzt, hefði utanrrh. þá, þ.e. fyrir nokkrum árum, sem mun líklega eiga við árin 1960, 1961 eða frá 1959-1961, meðan landhelgismálin voru mest á dagskrá, því að það er vitnað í þau seinna, þá hefði hann auðvitað komið fram með þetta þá strax. Við skulum segja, að blað eins og Þjóðviljinn eða kannske blað eins og Tíminn hefði skýrt frá einhverju, sem hann hefði beðið fyrir sem trúnaðarmál, þá hefði utanrrh. náttúrlega komið fram með það undireins á þinginu og tilkynnt: Nú hafa þessi blöð brotið trúnaðarheit, nú get ég ekki haft svona samstöðu með utanrmn. - Það gerir hann ekki, heldur kemur hann nokkrum árum seinna, sem sé 1964, og fer þá að afsaka sig með þessu. Hvernig hefur þetta raunverulega verið? Hér er búið að rekja nokkuð af hv. 5. þm. Reykv. einstök mál í þessum efnum. Sannleikurinn er sá, að fyrrv. utanrrh. vildi helzt aldrei hafa neitt með þn. að gera í þessum efnum, hann vildi sniðganga þingið að öllu leyti, og hann vildi hafa utanríkismálin sem sín einkamál svo að segja, og í hve ríkum mæli þetta var, skal ég færa nokkrar sönnur á. Núna stendur svo í l., þ.e. í dögum um utanríkismálanefnd, eins og þau eru núna 1965: „ Utanrmn. starfar einnig milli þinga, og skal rn. ávallt bera undir hana utanríkismál, sem fyrir koma milli þinga“. Þarna er alveg ótvíræð lagaskylda, sem ekki verður undan skorazt, nema eitthvað sérstakt liggi við, og skal rn. ávallt bera undir hana utanríkismál, líka á milli þinga. Það er bein fyrirskipun í l., svo að allt annað er lögbrot En svona var þetta í gamla daga líka, en eftir 1953 var þingsköpunum nokkuð breytt. Eftir hernámið 1951 var þingsköpunum breytt og það var þá gert vafalaust með tilliti til þingflokks Sósfl., af því að hann átti fulltrúa í utanrmn., að þáverandi hernámsflokkar vildu ekki hafa hann í þeirri n. Þá hljóðaði ákvæðið um utanrmn. svona: „Til utanríkismálanefndar skal vísa utanríkismálum. Utanrmn. kýs úr sínum hópi með hlutfallskosningu 3 menn til ráðuneytis ríkisstj. um utanríkismál, enda skal stjórnin ávallt bera undir þá slík mál, jafnt milli þinga sem á þingtíma.“ Þetta var þessi svonefnda leyninefnd, sem átti að vera leyninefnd hernámsflokkanna og átti að geta fjallað sérstaklega um þau mál, sem snertu hernaðarleyndarmál eða eitthvað, sem við kom Íslandi vegna hernámsins. Ég hef tvívegis staðhæft það hér áður og því hefur ekki verið mótmælt, að þessi n. hafi aldrei verið kölluð saman, þessi undirnefnd hafi aldrei verið kölluð saman. Hvað sýnir það? Það sýnir, að utanrrh. á þessu skeiði og meiri hl. þess tímabils, sem um er að ræða, þ.e. frá 1956, er Guðmundur Í. Guðmundsson varð utanrrh., hefur hann ekki kært sig um að hafa neitt samband við kjörna fulltrúa Alþ., hve örugglega sem þar væri gengið frá því, að þeir menn væru honum sammála, í veigamiklum pólitískum málum. Hann hefur ekki viljað hafa neitt samneyti við þingkjörna nefnd í þessum efnum, ekki heldur þó að í gegnum alls konar krúsidúllur væri búið að útiloka þá menn, sem voru á annarri skoðun en hann. Það er alveg greinilegt, að það, sem þarna hefur verið um að ræða, er mótvilji þáv. utanrrh. að hafa nokkurt samband við þingkjörna n. Hann hefur viljað ganga fram hjá þessum n., og síðan 1964 fer hann að nota þetta sem átyllu, og þegar hæstv. núv. utanrrh. tekur við, segir hann þetta við hann. Þetta er orðið ástand, sem er alveg óþolandi. Utanrmn. var ekki svona áður fyrr. Frá 1942 var utanrmn. með mikilvirkustu n. Alþ. Þegar þetta kom fyrir 1964, - ég var mættur á þeim fundi, ég var þá víst orðinn aðalmaður frá hálfu Alþb. í utanrmn., og hæstv. ráðh. las upp fyrri partinn af því, sem ég hafði sagt, - ég ætla að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það allt: „Einar Olgeirsson sagði, að öll blöð reyndu að fá fréttir eftir þeim aðferðum, sem þeim væri mögulegt, og diplómatíið hefði þá ekki aðrar aðferðir en að dementera, en slíkt væri raunar oftast staðfesting á því, að fréttirnar í blöðunum væru réttar. Honum fannst það óþolandi ástand, að utanrmn. gæti ekki rætt þýðingarmikil mál í trúnaði. Áður fyrr hefði þetta alltaf verið gert, en svo hefði viðhorfið breytzt. Nú væri nauðsynlegt að innleiða á ný, að hægt væri að ræða þýðingarmikil mál í n. Hann vildi mjög gjarnan taka þetta mál til nánari meðferðar.“ Ég undirstrikaði þarna, að þetta væri alveg ófært, að utanrmn. væri sett í þessa aðstöðu, sem þáv. utanrrh. hafði bæði sett hana í og undirn. hennar, sem sé að sniðganga Alþ og sniðganga n. Alþingis. Hins vegar viðvíkjandi því, hvað kæmi í blöðum, er það vel upplýst, hvernig þau mál hafa legið fyrir 1960-1961, eftir því sem hv. 5. þm. Reykv, hefur upplýst hér úr fundargerðum utanrmn. Hitt aftur á móti er alveg vitað mál, að öll blöð reyna alltaf að fá upplýsingar um það, sem er að gerast í alls konar n. og líka bak við tjöldin. Og ég get sagt alveg hreinskilnislega, ég hef líka um skeið verið ritstjóri Þjóðviljans og líka. þegar við höfum ekki átt neina menn í utanrmn. Það hefur verið venjulega þægilegast fyrir okkur að geta sagt frá málunum, þegar okkur hefur ekki verið trúað fyrir neinu í trúnaði. Ef okkur hafði verið trúað fyrir einhverju, vorum við bundnir. En hitt gat maður verið nokkurn veginn öruggur um, að væru einhver leyndarmál á döfinni og maður kæmi hvergi þar nærri, síuðust þau þannig út, að maður næði þeim í snakkinu hér í bænum eftir nokkra daga, í hæsta lagi 1-2 vikur. Og það hefur líka sýnt sig. Þess vegna held ég og ég ætla nú, að hæstv. ríkisstj. hafi tekið upp á því, t.d. í sambandi við alúmínmálið, að hafa miklu heldur þann hátt á, að vígja stjórnarandstöðuna inn í málið, láta hana fylgjast með því. Hitt er vitað, að hér er það svo, að menn komast alltaf í þessa hluti. Ég skal bara minna á t.d., þegar Framsókn og Alþfl. voru hér í ríkisstj. 1935, þá var gerður samningur, sem átti að vera mikill leynisamningur, við Þýzkaland. Við birtum þennan samning þá í Verkalýðsblaðinu. Við náðum honum orðréttum. Við vorum ekki á þingi og höfðum enga aðstöðu, en við birtum samninginn orðréttan í Verkalýðsblaðinu nokkru seinna. Blöð reyna að ná í svona hluti. Það hefði verið erfitt, ef við hefðum átt sæti í utanrmn. og samningurinn hefði verið lagður fyrir sem trúnaðarmál, þá hefði maður ekki getað gert það. En með því að vera utan við var þetta sem sé hægt. Ég vil þess vegna taka fram, að það dugir ekki, þó að einn utanrrh., eins og fyrrv. utanrrh., sé eitthvað „irriteraður“ yfir því, að blöð í landinu reyni að ná sér í upplýsingar, það gera öll blöð í heiminum og birta þær. Hann hefði kannske getað komizt hjá ýmsu, sem hefði verið birt þannig, ef hann hefði trúað mönnum fyrir því. Þess vegna vil ég ítreka það, sem ég sagði á þessum fundi 1964: Þetta ástand er algerlega óþolandi. Ég álít, að hvorki við Alþb.-menn né aðrir fulltrúar hér á Alþ. hafi brotið neinn trúnað við fyrrv. utanrrh. Ég held miklu frekar, og það mætti gjarnan athuga það, þegar farið væri að rannsaka þessi mál öll saman betur, eins og nú kemur fram till. um, hvort sá hæstv. utanrrh. hefur ekki nokkuð oft brotið trúnað við Alþ. Og hitt er alveg ótvírætt, að um lagabrot hefur hann gerzt sekur 4 hverju einasta Alþ. með því, hvernig hann hefur gengið fram hjá utanrmn., fram hjá þeirri n., sem hann átti að leggja ýmis veigamikil mál fyrir. Þetta var sem sé tilraun frá hálfu þess utanrrh. til að gera utanríkismál Íslands að sínum einkamálum, og það er óþolandi ástand. Utanríkismál Íslands eru mál þjóðarinnar og Alþ., og einn utanrrh., sem reynir að gera þessi mál að sínum einkamálum, er raunverulega að brjóta bæði lög og stjórnarskrá. Þess vegna held ég, að við ættum alveg að hætta því að deila um afstöðu þess utanrrh. nú meir og reyna hins vegar að taka upp það að hafa eðlilegt og sjálfsagt samstarf í þessum málum, eins og tíðkaðizt á þeim tíma, sem utanrmn. var einna mikilvirkust hér á Alþ., frá 1942-1949, og eins og ég þykist hafa hugmynd um, að hæstv. núv. utanrrh. vilji að sínu leyti gjarnan, og hefur raunar sagt, að hann vilji að sínu leyti mjög gjarnan taka þann hátt upp. Við skulum í þessu sambandi alveg sérstaklega athuga eitt þýðingarmikið mál, og það eru öll þau mál, sem koma fyrir Sameinuðu þjóðirnar. Yfirleitt er ekkert af þeim málum þannig, að það séu einhver sérstök trúnaðarmál. Það eru mjög opinber mál, sem ber að athuga og undirbúa sem bezt hér á Alþ, og ég held, að við gætum haft forgöngu um svo margt fleira í þeim efnum en við gerum nú þegar á þingi Sameinuðu þjóðanna, og ég held, að það væri mjög lítils vandi fyrir hæstv. núv. utanrrh. að skapa mjög heilsteypt þing á bak við sig í ýmsum þeim málum, sem við þar gætum flutt. Og Sameinuðu þjóðirnar eru því, eins og ég held, að hann hafi einmitt sagt í ræðu sinni áðan, hæstv. ráðh., mjög ákjósanlegur vettvangur fyrir okkur, og ég held, að við ættum að hafa samtök hjá okkur um það að fara að gera þær að slíkum vettvangi og framkvæma þá um leið þær ákvarðanir, sem eru í þingsköpum, sem eru í l. um, að ráðuneytið skuli alltaf bera undir utanrmn. öll utanríkismál, sem fyrir koma milli þinga, og þá náttúrlega tala ég ekki um líka á þingum, öll þau mál skulu koma fyrir utanrmn. Öll þau mál, sem á t.d. að leggja fyrir Sameinuðu þjóðirnar, eru allt saman mál, sem á að ræða í utanrmn. Ég vildi því vonast til þess, að við gætum alveg brotið við blað í þessum efnum. Ég vil undirstrika, að það væri alveg sérstaklega nauðsynlegt, að það gæti gerzt nú á þessu ári. Það eru framundan einhver allra erfiðustu mál fyrir Ísland að ráða fram úr, sérstaklega t.d. á því ökonómíska sviði, þar sem er afstaðan til EFTA og til Efnahagsbandalagsins, og við skulum segja, ef það kæmi til t.d. um nánari norræna samvinnu á þeim sviðum, mál, sem fara að krefjast af okkur ákvarðana, en þær ákvarðanir krefjast í raun og veru áraundirbúnings, þar sem allir hinir beztu menn legðu sína þekkingu sem bezt fram. Sömuleiðis yrði kannske meiri hl. þingsins meira sammála, ég skal ekkert um það fullyrða. Sömuleiðis verður nú á næsta kjörtímabili afstaða tekin til, hvort við eigum að halda áfram í Atlantshafsbandalaginu eða ekki, þannig að þetta er hvert stórmálið á fætur öðru. Hvernig sem menn annars vilja líta á þau og á ýmsum þeirra munu menn ekki hafa mjög fastar skoðanir, þá geta menn ekki frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar haft á móti því, að þessi mál verði rædd sem allra bezt og undirbúin, ekki aðeins í stjórnarráðinu sjálfu og utanrrn., heldur einmitt af hálfu Alþ. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að einmitt þessar umr., sem nú hafa orðið, mættu verða til þess, að hér yrði alveg brotið við blað og Alþ gæti nú hafið þau samskipti við hæstv. utanrrh., sem bæði Alþ. og ríkisstj. er nauðsyn á og Alþ. og ríkisstj. höfðu áður, meðan bezt var ástatt fyrir okkur í þinginu.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Þessi ummæli, sem hæstv. fyrrv. utanrrh. hafði um meðlimi utanrmn., féllu árið 1964, og þá var þeim að vísu mótmælt af einum nm., en Einar Olgeirsson, hv. 3. þm. Reykv., hafði ekki annað svar við þeim þá en blöðin reyndu að ná sér í fréttir á sem allra víðtækastan hátt, og hann endurtekur það enn nú. Ef þetta hefði sært þeirra tilfinningar þá, finnst mér, að þeir hefðu átt að rísa upp og krefjast skýrra svara. Það er ekki þar fyrir, það er ekkert of seint að gera það nú, en eðlilegast hefði verið, að þeir hefðu gert það strax, en bíða ekki í 3 ár eftir að taka málið upp. En ég skal ekki deila um það frekar. En það, sem er kjarni þessa máls alls, er það, að það þarf að takast betra samkomulag við n., og ég er á því. Og ég vona það einmitt, að þessi umr. hér geti orðið til þess, að það verði gert. Mér er sagt, ég veit ekki um sönnur á því, og bezt að tala nú varlega, að sú n., sem sé að athuga þingsköpin, hafi uppi till. um það að setja ákveðnar reglur fyrir utanrmn. og um það, að utanrmn. skuli þá sýna sérstakan trúnað, því að það verður að fylgja með, því að það er óhjákvæmilegt, og það geta verið mál, sem ekki er eðlilegt, að komist út, þó að þau séu rædd í utanrmn. Þó að hv. 5. þm. Reykv. hafi tekizt að finna þarna 2 ár, þar sem ekki var neitt svo mikið trúnaðarmál, að það þyrfti að takast fram, þá er alveg örugglega mikið af málum hjá utanrmn., sem þarf að fara með sem trúnaðarmál. Og þó að það sé gott og blessað út af fyrir sig, eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði á utanríkismálafundinum 1964, að blöðin birti kannske það, sem þau mega ekki birta og diplómatíið komi svo á eftir og dementeri, er það oftast til þess að staðfesta það, sem sagt hefur verið, segir hv. þm. En þá er búið að birta það, sem ekki átti að birta. Og þess vegna held ég, að það væri ákaflega æskilegt að geta tekið upp önnur vinnubrögð, geta sýnt n. fullan trúnað og hún sýni þá utanrrh. og þeim, sem með honum starfa, fullan trúnað líka og birti ekki. Hvort þessi breyting á þingsköpum, sem ég minntist á, kemur fyrir nú eða ekki, þá breytir það út af fyrir sig ekki því, að það á að vera hægt að taka þetta mál upp, ef það er gert á þeim grundveili, sem ég nú hef sagt.