Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (M. G.) Mjer sýnist háttv.frsm. (Sv. 0.) ekki kominn í sæti sitt, svo jeg vildi að eins upplýsa um það, að frv. þetta kemur óbreytt frá háttv.Ed., að öðru leyti en því, að aftan við síðustu gr. er bætt, að lögin skuli endurskoðuð fyrir árslok 1923. Mjer finst, eftir atvikum, rjett, að ákvæði þetta fái að standa, og vil leyfa mjer að mælast til, að frv. verði samþ. eins og það er nú.

Jakob Möller Háttv. Ed. hefir fært í sama horf og áður var það ákvæði frv. er snertir atkvæðisrjett fjelagsmanna. Nú hefir ekki unnist tími til að koma í tæka tíð með brtt. svo frv. komist í sama horf og það var, þegar það fór hjeðan síðast. Tíminn hefir verið svo stuttur, að ekki hefir verið hægt að prenta hana. Þess vegna hefi jeg skrifað upp brtt. í þessa átt, og vænti jeg, að hún fáist borin undir atkvæði þó hún komi ekki fram fyr en nú. Brtt. er við 31. gr. og hljóðar svo: í stað orðanna: „Enginn hluthafi .... í fjelaginu“ komi: Í samþyktum má ákveða, að enginn hluthafi geti farið með meira en 1/3 samanlagðra atkvæða í fjelaginu. Þetta mál er orðið svo þaulrætt, að óþarfi virðist að fjölyrða um það nú. Eftir þeim upplýsingum og skýringum, sem gefnar hafa verið hjer í háttv. deild, sýnist ákvæði frv. þýðingarlítið, því altaf má fara í kring um það, og þeir menn, sem eiga meira en einn fimta í hlutafjelagi, geta látið aðra fara með atkvæði sín á fundum fjelagsins. En þar sem háttv. deild hefir áður viljað breyta þessu til hins betra, geri jeg ráð fyrir, að henni hafi ekki svo snúist hugur, að hún vilji nú, að hjegómi þessi sje í lög leiddur. Vona jeg því, að hæstv. forseti taki þessa skrifuðu brtt. mína til greina og leiti afbrigða hjá háttv. deild um það, að hún megi koma fram og til atkvæða.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg leyfi mjer að mótmæla því, að brtt. þessi komi fram. Hún mun gera það að verkum, að málið lendi í sameinað þing, og til þess er enginn tími nú.

Jón Þorláksson Úr því að búið er að mæla á móti brtt. þessari, þá vildi jeg leyfa mjer að mæla með henni. Jeg mundi ekki telja það skaða, þó að brtt. yrði til þess, að málið færi í sameinað þing og dagaði uppi á þessu þingi; því þá yrði þó einhver von um, að hægt væri að afgreiða það á næsta þingi í því formi, sem hægt er að una við.

Sigurður Stefánsson Mjer er kunnugt um það, að Ed. stendur svo saman um frv. þetta, að verði því nú breytt, þá fer það í sameinað þing og getur kostað miklar umræður þar. Slíkan leik finst mjer, að við ættum að forðast, þegar komið er svo að segja að þingslitum.

Jakob Möller Það er þessi sami rökstuðningur, sem er svo kunnur orðinn nú á þessu þingi, að engu megi hleypa í sameinað þing. En jeg mótmæli því, að slík grýla eigi nokkru máli að skifta eða hafa áhrif á atkvæði háttv.þdm.Háttv. deild á að samþykkja málið eins og hún álítur að best fari. Slíkar mótbárur sem þær, er nú hafa verið fram bornar, eru og lítt sæmandi Alþingi. Þess vegna beini jeg því enn til hæstv. forseta, að hann verði við ósk minni og leiti afbrigða.  (M. P.: Það er ofbeldi, ef deildin leyfir ekki að afbrigði verði veitt)  .

Forseti (B. Sv.) Jeg leyfi mjer þá að skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort hún leyfi þessi afbrigði, og þar sem hún er því samþykk, þá ber jeg það undir deildina.

Magnús Pjetursson Þá leyfi jeg mjer, úr því að atkvæði hafa fallið þannig, að gera það að tillögu minni, að málið sje tekið af dagskrá.  (Gunn. S.: Jeg styð það)  .

Forseti (B. Sv.) Þá leyfi jeg mjer að bera það undir deildina, hvort málið skuli tekið af dagskrá eða ekki.

Jón Þorláksson Mjer skilst þá eftir báðar þessar atkvæðagreiðslur, að málið sje enn til umræðu. Mætti því vel svo fara, að tími sá, sem eftir er af þessum fundi, dygði ekki til þess að ræða frv. Því svo er efni þessa máls mikilsvert, að full ástæða er til, að frv. verði ekki flaustrað af. Þó skal jeg engu um það lofa að útenda fundartímann, en jeg vil með nokkrum orðum minnast á ágreiningsatriði það, er deilum veldur á milli deildanna. Það er skýrt svo frá, að Ed. hafi fundið þetta afar ófrjálslynda þvingunarákvæði, sem hún setti inn í frv., í sænskum lögum. Jeg hefi nú ekki getað kynt mjer þetta, en mjer hefir sagt fróður utanþingsmaður, að þetta væri þó ekki alment ákvæði um hlutafjelög í Svíþjóð, heldur um sjerstaka tegund þeirra. Þetta virðist því vera veigalítil ástæða fyrir því að taka þetta upp í íslensk lög. Mjer sýnist, að þetta lagaákvæði sje í samræmi við þá stefnu, sem hjer hefir talsvert bólað á, að setja í lög allskonar þvingunarákvæði, en hirða síðan ekkert um, hvort þeim ákvæðum er framfylgt eða ekki. Enda hefir þessi stefna einmitt haldist hjer uppi af því, að ekkert hefir verið hirt um að framfylgja slíkum ákvæðum; menn mundu hafa risið á móti þeim, ef þeim hefði verið beitt. Það ákvæði, sem hjer ræðir um, þýðir það, að löggjafarvaldið vill gera sig að forráðamanni einstakra manna um fjármál þeirra. Þetta á sjer að vísu stað í einstökum tilfellum, að löggjöfin tekur af mönnum umráðarjett yfir eignum þeirra. Það er gert um stundarsakir við þá menn, er komast í fjárþrot. Það er gert við þá menn, sem ekki eru taldir með fullu viti. Ennfremur er það gert við þá menn, sem eru svo hóflausir í ráðleysi, að vandamenn þeirra æskja þess, að fjárráðin verði af þeim tekin. Það er algert nýmæli í lögum hjer, að fara í ekkert slíkt manngreinarálit, heldur taka umráðarjettinn að nokkrum hluta eigna manna af þeim fyrir þá eina sök, að þeir eigi of mikið eða hafi of mikið undir höndum. Tel jeg þessa stefnu löggjöfinni til lítillar sæmdar, ekki síst þar sem lítið eða ekkert er hugsað um framkvæmd laganna. Úr því nú að allmikill ágreiningur hefir komið upp milli deildanna út af þessu atriði, þá sýnist rjettast, að þessi lög bíði til næsta þings. Mætti á þeim tíma leita álits þeirra manna, er þessi lög snerta mest, til dæmis Verslunarráðs Íslands og fjelags íslenskra botnvörpuútgerðarmanna. Jeg held, að hið íslenska löggjafarvald þurfi alls ekki að fyrirverða sig fyrir það, þótt ekki verði þessi lög hespuð af nú á þinginu. Jeg veit, að samskonar lög hafa meðal annara þjóða verið mörg ár á döfinni. Svo stórfelda lagabálka, sem þessi er, láta erlend þing ekki frá sjer fara, fyr en trygt er um það, að við þau megi búa. En jeg held, að ef þessi lög verða nú samþ., þá sjeu þau miklu fremur til tjóns en bóta. Það er og ekkert, sem rekur mjög eftir þessum lögum, og sýnist engum þurfa að vera bagi að því, að þau dragist um eitt ár. Jeg skal svo ekki ergja háttv.þdm. með umræðum, en vil aðeins lýsa yfir því, að jeg greiði atkvæði á móti því, að þetta frv. verði nú afgreitt.

1530Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg hefi ekki ástæðu til að halda svörum uppi fyrir ákvæði 31. gr. Það ákvæði er ekki runnið frá stjórninni. En það er víst, að ef þessu ákvæði verður breytt nú, þá verður frv. ekki afgreitt sem lög í þetta sinn. En jeg tel hinsvegar þetta ákvæði ekki svo mikilsvert, að mikið sje í húfi, þótt frv. sleppi nú í gegn. Jeg held það sje einmitt gott að lofa frv. að reyna sig áður en því er breytt meira. Það má sem sje breyta frumvarpinu seinna, ef reynslan sýnir, að þetta ákvæði og fleiri þurfa breytinga við. Jeg er ekki viss um, að málið græddi neitt verulega á þessari frestun, nema þá ef háttv.Ed. snerist hugur um þetta atriði. Það er allmikið búið að hafa fyrir þessu frv., og ef það gengur nú í gegn, þá verður fyr hægt að bæta úr göllum þess, þeim sem vera kunna, ef það kemur í framkvæmd sem lög.

Gunnar Sigurðsson Jeg var eini maðurinn um daginn, sem vildi láta vísa þessu frv. til stjórnarinnar, og mjer hefir ekki snúist hugur síðan. Jeg held, að það sje löngu nóg komið af bráðónýtum pappírslögum, sem fáir eða engir fara eftir, bæði frá þessu þingi og öðrum undanförnum. Hlýtur það að verða verksvið næstu þinga að skera niður að meira eða minna leyti slík óþarfalög. Jeg hefi þegar bent á það áður, að á þessum lögum hljóti að koma fram ljósir gallar, og þarf jeg ekki að endurtaka það hjer. Hæstv. atvrh. (P. J.) vill láta lögin reyna sig, og breyta þeim síðan, ef þörf þykir. En jeg tel æskilegast, að þessi lög, eins og líka öll önnur lög, sjeu þannig undirbúin, að ekki þurfi að breyta þeim þegar í stað. En það vantar mikið á, að slíkur undirbúningur sje fyrir hendi á þessum lögum nú. Jeg endurtek því eindregið þá tillögu mína, að málinu verði nú vísað til stjórnarinnar.

Einar Þorgilsson Jeg heyri, að þetta muni ætla að verða talsvert hitamál hjer í háttv. deild. En úr því farið er að ræða málið, þá get jeg ekki látið hjá líða að fara um það fáeinum orðum, enda þótt jeg ekki hafi miklu við að bæta það, sem jeg hefi sagt um málið við 2. umræðu. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) segir þetta ákvæði úr sænskum lögum tekið, og eigi það ákvæði þar ekki við, nema um vissa tegund hlutafjelaga. Mjer er nú um það kunnugt, að þessi ákvæði hafa gilt hjá sænskum í 10–12 ár. Og úr því þau hafa þótt nothæf þar svo lengi, þá ættu þau einnig að geta verið það hjer. Að þetta ákvæði sje þvingandi og geri löggjöfina að fjárráðamanni einstaklingsins, held jeg að ekki sje neitt sjerstakt. Slíkt má segja um mörg lög. En jeg tel að þetta ákvæði einmitt girði fyrir, að ofríki einstakra manna geti orðið öðrum til hnekkis. Mjer virðist að sá, sem eignast marga hluti í fjelagi, geti annars beitt valdi sínu til óhags öðrum fjelagsmönnum, ef hann á að hafa atkvæði fyrir hvern hlut, hversu marga sem hann á. Það hefir verið á það bent áður af þessum hv.þm., að þetta ákvæði gæti fælt menn frá að taka mikla hlutdeild í slíku hlutafjelagi. Um það skal jeg ekkert segja. En ef menn vilja taka hluti í fjelagi, bara til þess að verða þar einvaldir, þá get jeg ekki kallað það rjetta hugsjón í fjelagsskap. Jeg hefi því fylstu ástæðu til þess að ætla, að einmitt með þessu ákvæði geti fjelagsskapurinn þrifist betur en ella. Jeg get einnig bent á það í þessu sambandi, að þegar ríkissjóður hluttók Eimskipafjelag Íslands, þá var það ákveðið, að ríkið skyldi ekki hafa atkvæði eftir hlutamagni. Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) sagði, að þingið hefði hrúgað upp pappírslögum, sem enginn færi eftir. Þetta finst mjer nokkuð djarft sagt; því þó öll lög sjeu ekki vel haldin í þessu landi, þá býst jeg ekki við, að hið háa Alþingi vilji viðurkenna það sína sök. Og jeg held, að um þessi lög megi áreiðanlega segja, að þau sjeu ekki pappírslög, enda þótt það kunni að einhverju leyti mega fara í kring um ákvæði þeirra, ef vilji er með. Slíkt má segja um öll lög.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg játa það, að jeg er ekki jafnlöglærður og háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), en þó hygg jeg hann tæplega hafa reynslu til að kveða upp slíka dóma um lög og löggæslu, sem hann hefir nú upp kveðið. En það get jeg sagt, að jeg er kunnugri honum löggjafarsögu þingsins á síðastliðnum 20 árum. Eftir þeirri þekkingu vil jeg skýrá frá því, að það sem fljótfærnislegast hefir verið gert að lagasmíð, hefir komið frá þm. sjálfum, en ekki frá stjórninni. Eðlilega hefir hún þó búið frv. sín best úr garði að jafnaði, og þar á meðal þetta frv. Að vísu mun það hafa átt sjer stað framan af, að frv. stjórnarinnar væru ekki svo góð sem skyldi, heldur lítið annað stundum en miður góð þýðing á dönskum lögum. Var þetta ekki óeðlilegt þá. En síðan Háskólinn komst hjer á fót, hefir stjórnin hagað lagasmíð sinni á annan veg. Síðan hefir stjórnin ávalt notið aðstoðar bestu lögfræðinga við samningu meiri háttar lagafrv. Og má þar sem dæmi nefna siglingalög, sifjalög, vatnalög o. fl., og svo þetta frv., sem nú er hjer til umr. Held jeg að þetta sje algerlega rjett að farið hjá stjórninni, að taka sjerfróða menn sjer til aðstoðar í þessum efnum, en láta þingið sem allra minst eyða tíma sínum í að sitja yfir vandasamri lagasmíð. Þingið á í raun rjettri ekki að semja lögin, heldur líta yfir þau, og einkum athuga stefnu þeirra. Um þetta frv. hafa fjallað tveir viðurkendir lögfræðingar - jeg segi viðurkendir, vegna þess, að þeir eru nú báðir prófessorar í lögum við Háskólann. Hefir og annar þeirra áður verið bæði sýslumaður og ráðherra (Einar Arnórsson). Einar Arnórsson er, eins og allir vita, prófessor hjer við Háskólann, og hinn, Magnús Jónsson, er líka prófessor hjer, og ætti það að vera nægilegur vitnisburður um, að þeir væru vel fallnir til þess. En eins og jeg hefi tekið fram áður, þá eru þessi lög sniðin eftir því, sem er hjá öðrum þjóðum, og það getur komið sjer vel, meðan lögin eru í smíðum, að styðjast við það, sem er hjá grannþjóðum vorum, sem hafa haft miklu færari mönnum á að skipa og hafa átt kost á miklu meiri þekkingu á þessu sviði. Jeg held því, að ekki sje hægt að segja, að þetta frv. sje lauslega eða illa undirbúið, og af þeirri ástæðu mæla á móti því, að það gangi fram, þrátt fyrir að telja það heldur galla, að þessu ákvæði var bætt inn í það í Ed.

Gunnar Sigurðsson Það stendur á sama, hvað háttv.frsm. (E. Þ) eða aðrir segja um það, að lög sjeu hjer vel haldin og að þingið sje vandlátt og gætið í lagasetningu; það er alkunna, að hvorugt á sjer stað. Jeg býst við, að það muni koma bráðlega í ljós, að lög þessi eiga hjer ekki við eftir staðháttum, og þá verður að breyta þeim. 

Jakob Möller Það hefir verið mikið notað hjer, hvað undirbúningur þessa máls hafi verið gcður. Hæstv. atvrh. (P. J.) hefir hvað eftir annað vitnað í það, að lög þessi væru svo vel undirbúin og að svo vel væri til þeirra vandað af stjórnarinnar hálfu, sem frekast yrði ákosið. Því til sönnunar færir hann það, sem öllum er vitanlegt, að lög þessi eru samantekin af tveim viðurkendum lögfræðingum. Þetta er nú vitanlega þýðingarmikið atriði, og má gera ráð fyrir, að lögin sjeu að því leyti vel úr garði gerð, að ekki sjeu á þeim verulegir smíðisgallar. Það má gera ráð fyrir, að frv. þetta taki að þessu leyti talsvert fram frumvörpum, sem samin eru af ólögfróðum mönnum. En þó liggur það í hlutarins eðli, að það er ekki einhlítt, þó að slík lög sem þessi sjeu þannig úr garði gerð, að engir formgallar sjeu á þeim. En sá galli er á undirbúningi málsins, eins og oft hefir verið bent á undir umræðunum, að frv. hefir ekki verið borið undir álit þeirra manna, sem eiga að búa við lögin í framtíðinni. Þetta verður að teljast stórgalli á undirbúningi þessarar lagasetningar, sem hlýtur að snerta mjög atvinnu-og viðskiftalíf alt í landinu. Það eru að vísu höfð til fyrirmyndar samskonar lög ýmsra annara landa, en það hefir verið rjettilega bent á það, að það getur verið vafasamt, hversu vel þau eiga hjer við. Öllum er það vitanlegt, að aðstaðan er hjer ólík því, sem hún er í öðrum löndum, og þess vegna viðbúið, að lagasetningar þeirra eigi ekki við hjer. Það hafa nú verið sýnd ýms dæmi um, að þetta frv. hefir ýmsa galla, sem stafa af því, að ekki hefir verið tekið hæfilegt tillit til þeirra sjerstöku staðhátta, sem hjer eru. - Að öðru leyti tel jeg mig alls ekki færan til að dæma um það, hvernig undirbúningur málsins hefir verið af hendi leystur. En vegna þess hve mikið hæstv. atvrh. (P. J.) hefir lagt upp úr því, að frv. væri samið af hálærðum lögfræðingum, þá skal jeg geta þess, að jeg hefi heyrt hálærðan lögfræðing fara um það þeim orðum, að svo virtist, sem alt hið versta úr hlutafjelagalögum annara þjóða hefði verið tínt upp í það.  En svo er þá að athuga meðferð málsins hjer á þingi. Málið er fyrst athugað af nefnd í háttv.Ed., sem fyrst fjekk frv. til meðferðar. Efast jeg ekki um, að nefndin hafi lagt fulla alúð við málið, og talsverðar breytingar gerði hún þó á frv., og þar á meðal setti hún inn í það ákvæði það, sem nú er aðallega deilt um. En þetta ákvæði skilst mjer, að nefndin hafi „hent á lofti“, af því, að henni hafði verið bent á, að það væri til í hlutafjelagalögum í Svíþjóð, en það er ekki upplýst, hvort þar er um alment ákvæði að ræða, eða að þetta gildir aðeins um einstök fjelög sjerstakra tegunda. Jeg geri ráð fyrir því, að slíkt sje til í hlutafjelagalögum í Svíþjóð, eða hafi verið til. En hitt verð jeg mjög að efast um, að það nái jafnt til allra fjelaga. Fyrir mitt leyti gæti jeg fallist á að hafa slíkt ákvæði, að einstaka hluthafar geti ekki farið með ótakmarkaðan atkvæðafjölda í sumum hlutafjelögum, og þá sjerstaklega í þeim fjelögum, þar sem starfið snertir mjög hag almennings, eins og t. d. Eimskipafjelag Íslands, eða í þeim fjelögum, sem stofnuð eru í því skyni að framleiða eitthvað til almenningsnotkunar, eins og t. d. rafmagn til almenningsnota. Þá gæti slíkt ákvæði orðið og tti fyrst og fremst að verða trygging, ekki fjelagsmönnum, heldur viðskiftamönnum fjelaganna gegn því, að fjelagið notaði aðstöðu sína til þess að skara of mjög eld að sinni köku á kostnað almennings. Jeg geri ráð fyrir, að þetta hafi líka vakað fyrir þeim háttv.þm., sem fastast hafa haldið í þetta ákvæði. Það getur verið gott, þar sem það á við, að leggja einhver bönd á gróðafíknina, t. d. þegar hún kemur í bág við hag almennings. En því fer svo fjarri, að það sje svo algild regla, að gróðafíkn slíkra fjelaga fari í bág við hag almennings, að þar geti ekki verið undantekningar. Þau hlutafjelög, sem hjer eru til, eru flest svo vaxin, að hag almennings er svo best borgið, að þau græði sem mest. Þess vegna er ekki rjett að setja slíkt alment ákvæði í lög, sem stemma stigu fyrir því. Nú geng jeg út frá því sem gefnu, að þetta ákvæði sje sett í lögin fyrir helberan misskilning nefndarinnar í Ed., og svo þegar nefndin heldur fast við þetta, þá verð jeg að telja, að það stafi eingöngu af þráa, því að við nánari athugun mun hver maður sjá, að þetta ákvæði í frv. verður einber hjegómi. Jeg gat um það við 2. umr., að nokkur vafi gæti á því leikið, hvernig skilja bæri orðin: „enginn má eiga eða fara með meira en 1/5 samanlagðra atkvæða í fjelaginu“. Ef þau ætti að skilja þannig, að enginn einstakur maður gæti átt meira en 1/5 hlutafjármagns, þá hefði mátt gera ráð fyrir því, að þetta ákvæði gæti náð tilgangi sínum. Að vísu hefði engum verið gert ófært að fara kringum lögin og gerast eigandi að meiru, þá var það þó rjettlaus eign. En vitanlega er eins fyrir því átt á hættu, að menn gætu sölsað undir sig hluti, og ljetu svo aðra fara með atkvæði fyrir sig. En nú er það upplýst, að þetta er ekki meiningin, heldur er aðeins átt við atkvæðamagnið, að enginn megi fara með meira en 1/5 atkvæðamagns fjelags, hvað mikið sem hann á af hlutafjenu. Af því leiðir, að hver og einn getur eignast eins mikið og hann getur yfir komist, og yfirfært það svo „pro forma“ á aðra til að fara með atkvæðið fyrir sig á fundum. Þannig verður þetta ákvæði gersamlega þýðingarlaust. Jeg tek undir það með háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að það er sannarlega nóg af ákvæðum í lögum hjer, sem ekki eru framkvæmd, og stjórnarvöldunum dettur ekki í hug að láta hafa nokkurt eftirlit með, þó að hjer sje ekki verið að bæta við einu slíku ákvæði. Svo er þá eftir að minnast á meðferð málsins í þessari deild. Það eina, sem komið hefir frá allshn. viðvíkjandi málinu, er að jeg hygg tveggja línu nefndarálit, auk nokkurra athugasemda um brtt.hv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.). Vildi nefndin helst láta fella þær allar. Svo fór og um þá tillöguna, að fella burt ákvæðið um takmörkun atkvæðarjettarins. Hún var feld hjer við 2. umr. málsins. Að það var gert að órannsökuðu máli, má sjá af því, að samskonar till. var samþykt við 3. umr. með talsverðum meiri hl. atkvæða. Af því varð ljóst, að talsverður meiri hluti deildarinnar var þá búinn að gera sjer grein fyrir því, að ákvæði þetta mundi vera til skemda á frv. Svo fer frv. aftur til Ed., en af þráa setur hún þetta ákvæði aftur inn, og ætlar síðan að kúga þessa deild til að sætta sig við það, og háttv.allshn. veitir til þess aðstoð sína, á þann hátt að fella afbrigði frá þingsköpum, sem þurfti til að hægt væri að koma brtt. fram. Mig furðar satt að segja á því, hve mikið kapp allshn. hefir lagt á þetta, því að það virðist eins og þetta kapp hennar komi misjafnlega niður. Því að eins og kunnugt er, þá eru enn hjá henni ýms mál óhreyfð frá þingbyrjun, eins og t. d. bannlagafrv.; sem hún hefir haft til meðferðar og ekki er farið að bóla á. Má því ganga að því vísu, að það sjái ekki dagsljósið framar. Það er í raun og veru ekki alveg fráleitt að minnast á bannlögin einmitt í sambandi við þetta mál. Hjer er verið að deila um ákvæði, sem fyrirfram er vitað, að aldrei verður gerð gangskör að að framkvæma, eða farið eftir, og það minnir ósjálfrátt á bannlögin og meðferðina á þeim. Þó er þess að geta, að í bannlagafrv. því, sem nefndin hefir nú „lagst á“, er einmitt reynt að gera þau lög þannig úr garði, að þau geti komið að gagni. Má vera, að það sje einmitt það, sem háttv. nefnd er þyrnir í augum, og að henni finnist það meira um vert að hleypa af stokkunum nýjum lagaákvæðum, sem lítt verður hirt um að framfylgja, og ef til vill kynni að fara um eins og bannlögin, þannig að stjórnin ljeti menn sæta áminningum fyrir að hreyfa kærum út af brotum gegn þeim. Þá er og annað mál, sem háttv.allshn. hefir haft til meðferðar á þessu þingi, sem ekki er úr vegi að drepa á í þessu sambandi. Háttv. deild er það vafalaust í fersku minni, að hún skilaði af sjer einu af þýðingarmestu málunum, sem fyrir þetta þing hafa verið lögð, með þeirri tillögu, að það væri lagt undir dóm og álit sýslunefndanna í landinu. Þetta var frv. um berklaveikisvarnir, sem nú er orðið að lögum. Ef nú háttv. nefnd hefir álitið, að það frv., sem vissulega var ekki lakar undirbúið af sjerfræðingum en hlutafjelagafrv., gæti haft gott af því að fá frekari undirbúning hjá sýslunefndum, þá virðist manni, að ekki ætti síður að geta komið til mála að fresta afgreiðslu þessa máls, og leggja það fyrst undir dóm og athugun þeirra manna, sem við lögin eiga að búa og mesta „praktiska“ þekkingu hafa á því, hvað við á hjer á landi í þessum efnum. Það er augljóst, að þetta frv. er langt frá því að vera nægilega athugað, og því slæ jeg föstu, að af nefndarinnar hálfu er það alveg óathugað. Hv. deildarmenn hafa greitt atkvæði um einstök atriði frv. sitt á hvað við umræðurnar. Það sýnir, að þeim hefir ekki unnist tími til að athuga málið nógu vandlega, og virðist því alveg frágangssök að afgreiða það á þessu þingi. Geri jeg það því að tillögu minni, að frv. verði vísað til stjórnarinnar, til rækilegrar athugunar og undirbúnings undir næsta þing.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg skal forðast að lengja umræðurnar. Út af fjarstæðu þeirri, sem háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) kvaðst hafa eftir merkum lögfræðingi, þá skal jeg geta þess, að jeg legg ekki mikið upp úr því, einkum úr því hann vildi ekki gera manninum þá hneisu, að nefna nafn hans. Annað var það, að hann sagði, að enginn vissi úr hvaða lögum þetta ákvæði væri tekið. En jeg get nú frætt hann á því. Það er tekið úr þeim almennu lögum um hlutafjelög, sem samþykt voru fyrir 8–10 árum í Svíþjóð. Mjer virðist, að hjer sje ekki nema um tvent að gera, annað hvort að samþykkja frv. óbreytt eða fella það.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg þarf ekki upp að standa nú til þess að tala um málið, sem fyrir liggur. Það hefir ekkert nýtt komið fram í því, sem tilefni gefi til þess. Mjer er auk þess ókært að lengja umræðurnar mikið, því að jeg legg áherslu á, að þessu máli verði ráðið til lykta fyrir þingslit. Jeg get þó ekki gengið fram hjá ummælum háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), meður því að það var árás á mig sem persónu og allsherjarnefnd sem starfandi nefnd. Mjer hefir oft fundist það ærið óviðeigandi, sem þessi háttv.þm. (Jak. M.) hefir sagt í þessari háttv. deild, en þó vart heyrt jafnhjáleit ummæli sem þau, er hann hefir hjer um haft. Hann er að fást um það, hvernig þingmenn hreyfi hendur sínar eða tali úr sætum sínum. Jeg álít, að mjer sje heimilt að haga mjer þar sem mjer líst, svá fremi jeg geri það ekki óþinglega, og er þá forseta að víta. Jeg get hugsað, þótt jeg hafi hönd fyrir auga, en mjer hefir oft fundist, að háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hafi ekki veitt af að styðja hönd á höfuð sjer og hugsa, áður en hann talaði. Þá veittist þessi háttv.þm. (Jak. M.) að allsherjarnefnd mjög svo ómaklega. Þarf síst að bregða henni um, að illa hafi hún starfað og látið mál óathuguð frá sjer fara. Hún hefir nú haldið 48 fundi og afgreitt 29 mál. Hann hjelt því fram, að slíkt væri háttur þessarar nefndar að setjast á og salta góðar og nauðsynlegar breytingar á gildandi og gömlum lögum - svo sem bannlögunum - en ýta fram af þráa nýjum lagafrumvörpum, óathuguðum og illa undirbúnum, þar á meðal frumvarpi því, sem hjer er til umræðu í háttv. deild. En það er einber vitleysa, að nefndin hafi ekki athugað það. Hún tók það til rækilegrar yfirvegunar, eins og öll þau mál, er til hennar var vísað, og sem hún hefir nú afgreitt 29 af 31. Breytingar við bannlögin, sem fyrir nefndinni hafa legið, hefir hún einnig athugað, en af sjerstökum ástæðum hefir meiri hluti hennar ekki treyst sjer til að koma fram með tillögur sínar að þessu sinni, og er það mál því annað af tveim, er nefndin hefir ekki afgreitt, þeirra 31, er henni hafa borist á þessu þingi, og það af ástæðum, sem jeg ógjarna vil að þessu sinni greina. Þetta, eins og önnur ummæli þessa hv.þm. (Jak. M.) um nefndina, eru órökstuddir sleggjudómar og marklaust hjal. Og situr slíkt allilla á háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), því að ein nefnd, sem hann á sæti í, hefir legið nokkuð lengi á störfum sínum, og mun hann hafa átt drjúgan þátt í að tefja hana. Háttv. þm. (Jak. M.) sagði, að það yrðu að vera mismunandi ákvæði í lögunum eftir mismunandi staðháttum. Jeg get endurtekið það, að þetta ákvæði á við í öllum löndum. Það er vart hægt að hugsa það, að svo mikill lagabálkur, sem þessi er, sje svo vel ger, að engu þurfi að breyta er stundir líða fram. Hygg jeg, að þótt þessum lögum verði breytt með reynslunni, þá verði þetta ákvæði þó síst burtu numið. Jeg skal svo ekki eiga meiri orðaskifti við þennan háttv.þm. (Jak. M.) að sinni.

1538Jón Þorláksson: Aðrir þm. hafa notað mikið tímann í þessar umr., og vona jeg því, að mjer leyfist slíkt hið sama, enda er jeg þeirrar skoðunar, að þessu máli liggi ekkert á. Skal jeg þá fyrst víkja að því, sem hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, um undirbúning laga hjer á landi. Hann sagði, að það væri fljótfærnislegast í löggjöf vorri, sem komið væri frá einstökum þingmönnum, og oft hleypt gegnum þingið af kurteisi við höfundinn. Það má vel vera, að þetta sje rjett. En þannig er einmitt ástatt um ákvæði það, sem hjer er deilt um. Við höfum fundið að því, að stjórnin skuli ekki hafa borið frv. þetta undir þá menn, sem sjerþekkingu hafa á því, sem það fjallar um. Jeg er handviss um það, að það mundi ekki geta átt sjer stað annarsstaðar á Norðurlöndum, að slíku máli væri ráðið til lykta, án þess að það kæmi fyrst fyrir almenningssjónir. Mjer finst, að hæstv. atvrh. (P. J.) ætti ekki að vera að halda uppi vörnum fyrir ákvæðinu í 31. gr., sem vitanlega er komið frá einstökum þm. Það er að vísu að formi til borið fram af nefnd, en upphafsmaður þess er einungis einn nefndarmanna. Það er óheppilegt, að nefndin skyldi gerast til að bera fram þetta óheppilega ákvæði, því að það kemur af stað kappi. Þetta hefir á sjer öll einkenni þess, sem fljótfærnislegast er í löggjöf vorri. Því er skotið inn í fullsaminn lagabálk af einstökum þingmanni, borið fram af nefnd og haldið fram af miklu kappi. Þá skal jeg leyfa mjer að leiðrjetta það, sem háttv.frsm. (E. Þ.) sagði um atkvæðisrjettinn í Eimskipafjelagi Íslands. Atkvæðisrjettur ríkissjóðs er ekkert takmarkaður, því að hann hefir fengið undanþágu. Enginn má fara með meira en 500 atkvæði, en ráðherra fer með 4000, en það er fullur atkvæðisrjettur í hlutfalli við fjármagn ríkissjóðs í fjelaginu. En þrátt fyrir þessi ákvæði geta menn eins beitt ójöfnuði eftir sem áður, ef menn annars vilja slíkt, á „lögmætan“ hátt. En þetta fælir heiðarlega menn, sem ekki vilja líta á þetta sem þýðingarlaust pappírsatriði, frá því að taka meira en fimtung í hlutafjelagi. Hitt gæti komið til mála, að leyfa stjórnarráðinu að veita undanþágu, þegar ástæða þætti til, en það er óverjandi að láta þetta standa sem almenna reglu. Jeg tel því, að öllu athuguðu, langrjettast og sjálfsagðast að vísa máli þessu til stjórnarinnar, og hefi bæði jeg og aðrir fært fyrir því ýms rök áður hjer í þessari háttv. deild, og leyfi jeg mjer að vísa til þess, til að lengja ekki umræðurnar um of. En jeg vil leyfa mjer að bæta einu atriði við, sem mörgum mundi einnig þykja sæmileg ástæða. Hjer liggja fyrir eftirtektarverðar brtt., frá háttv.þm. V.-Ísf. (Ó. P.), brtt., sem háttv.flm. sjálfur hefir ekki getað skýrt hjer nje mælt með, þar sem hann hefir verið hættulega sjúkur. En nú er hann einmitt flestum þm. kunnugri þessu máli, og virtist það því ekki nema sanngjörn kurteisi við sjúkan samþingismann, að fresta úrslitum málsins, úr því að það er ekki meira aðkallandi en þetta er. Auk þess ætti, eins og oft hefir verið tekið fram af mjer áður, að bera þetta undir fulltrúa þeirra, sem helst eiga við lög þessi að búa, og er það líka innan handar, þó það hafi ekki verið gert. Jeg á svo aðeins eftir að ljúka máli mínu á því, að jeg mun nú á fundinum leyfa mjer að afhenda hæstv. forseta rökstudda dagskrá í þessu máli, sem fer í þá átt, að ráðið verði fram úr þessu máli á þann hátt, sem jeg hefi þegar lýst, með því sem sje að vísa því til stjórnarinnar.

Forseti (B. Sv.) Mjer hefir borist svofeld rökstudd dagskrá, frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.): „Með því að Alþingi hefir þegar samþykt áskorun til stjórnarinnar um undirbúning tryggingarlöggjafar, sem nær einnig til þess málefnis, er till. á þskj. 185 beinist að, þykir deildinni ekki þörf á að afgreiða þessa tillögu, og tekur fyrir nsta mál á dagskrá“.

Jakob Möller Það mun aðeins vera stutt athugasemd, sem mjer er ætlað að fá að gera. En ef jeg ætti hins vegar að leiðrjetta alt það, sem háttv.frsm. (E. Þ.) hefir misskilið, eða alls ekki skilið, þyrfti jeg lengri tíma. Jeg verð því að sleppa honum og lofa honum óáreittum að snúa atkvæði sínu sannfæringarlaust eftir vilja stjórnarinnar.

Frsm. (Einar Þorgilsson) Jeg vil ekki lengja þessar umræður meira en langlokur og athugasemdir háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hafa þegar gert, allra síst þegar þess er gætt, hve litlu ljósi hans mörgu orð hafa varpað yfir þetta þýðingarmikla mál. Jeg hefi áður lýst afstöðu minni til þessa máls svo skýrt, að þar getur ekki verið um að villast, og hefi í engu vikið frá því, og er atkvæði mitt þar auðvitað alveg óháð afstöðu hæstv. stjórnar til málsins, enda þótt frumvarpið sje stjórnarfrumvarp, og háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hafi fundið ástæðu til þess að slá fram þeirri fjarstæðu hjer, þegar hann hafði ekki annað til að segja. Þetta er ekki fyrsta fjarstæðan, sem hann heldur hjer fram, en þar sem hann er dauður, verður það líklega sú síðasta í þessu máli, svo að jeg get þess vegna sparað mjer að fjölyrða um það frekar.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki lengja umræðumar. En jeg við aðeins mótmæla ummælum háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um Eimskipafjelagið í þessu sambandi, þar sem hann sagði, að hag almennings væri svo best borgið, að hlutafjelögin græddu sem mest. En það ætti hver maður að sjá, að hag almennings er ekki best borgið með því, að Eimskipafjelagið græði sem mest, enda hefir því aldrei verið ætlað að vera okurstofnun.

Jakob Möller Jeg þarf varla annara háttv. deildarmanna vegna að leiðrjetta þennan hrapallega misskilning háttv.þm. Barð. (H. K.). Jeg nefndi Eimskipafjelagið einmitt sem undantekningu.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg býst ekki við, að þessi till. ætti að vekja svo miklar umræður hjer í deildinni. Þetta mál var eiginlega þrautrætt hjer, þegar breytingin á fátækralögunum var til umræðu, en mjer skildist, að hv.þm. þá ekki vildu ljá málinu atkvæði sitt, þar sem þeim ekki væri með öllu ljóst, hver áhrif breytingar á svo víðtækum lagabálki sem fátækralögunum gætu haft í framkvæmdinni, og svo af hinu, að hæstv. stjórn hafði ekki enn athugað málið til hlítar. Nú var á þinginu 1917 samþ.þál. um að skora á stjórnina að láta fara fram ítarlega endurskoðun á þessum lögum, og þessi till. er aðeins fram komin til þess að herða á stjórninni. Er vonandi, að hún beri þann árangur, að á næsta þingi sjáist einhverjar till. frá stjórninni í þessu máli, enda gat hæstv.forsrh. þess um daginn, að þess yrði ef til vill ekki langt að bíða, að stjórnin tæki málið til rannsóknar.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Það hefir lengi brunnið við, að bankarnir okkar hafa verið sundurlyndir og ósammála um flesta hluti. En eitt hafa þeir þó altaf verið sammála um og samtaka. Það er að okra á viðskiftamönnunum. þetta hefir sjerstaklega komið fram við hlutfallslega of háa forvexti. Bankarnir hafa verið fljótari til að hækka vexti í samræmi við erlendan peningamarkað en að lækka. Nú er svo komið, að vextir hjer eru orðnir 2% hærri en í bönkum nágrannalandanna. Á jeg þar við Bank of England og Nationalbanken í Danmörku. þetta er í sjálfu sjer næsta varhugavert, að þing og stjórn skuli ekki hafa haft hönd í bagga með þessu, þar sem Landsbankinn er þjóðareign og Íslandsbanki er mjög upp á landið kominn. þess vegna ætti þeim ekki að þolast að íþyngja viðskiftamönnum sínum um skör fram. Það hefir áreiðanlega haft nokkur áhrif á forvaxtahækkunina þetta vitlausa kerfi, sem tekið var upp, að láta bankastjórana hafa hlut af gróða bankanna. Þetta hefir orðið til þess, að bankarnir hafa teflt djarfara, sett vexti hærri og tekið minni og óöruggari tryggingu, í þeirri von að græða sem mest. En þetta hefir orðið til þess, að siglt hefir verið út í ógöngur, eins og raun ber vitni um Íslandsbanka. Jeg skal taka það fram, að þó að þetta mál virðist svipað því máli, sem var hjer til umræðu áðan, þá er það þó annars eðlis. Hjer er farið fram á, að þessi hv. deild láti uppi það álit, að hún vilji, að vextir verði hjer lækkaðir í samræmi við vaxtalækkun erlendis. Og svo er stjórninni falið að koma því á framfæri við bankastjórnirnar. Jeg ætla, að enginn hv. deildarmanna geti haft nokkuð á móti þessu. Enginn þarf að óttast það, að bankarnir sjái ekki um sig þrátt fyrir þetta. Jeg hygg, að jeg þurfi svo ekki að fjölyrða frekar um þetta að sinni.

Flm. (Pjetur þórðarson): Árangurinn af sauðfjárböðunum hjer á landi hefir ekki orðið eins mikill og skyldi. Það hafa smám saman verið gerðar ráðstafanir til að baða sauðfje árlega, og að síðustu var það talin slík nauðsyn, að það var lögboðið. Jafnframt var ákveðið, hverjar baðlyfstegundir ætti að nota. í framkvæmdinni hefir þessi lagasetning ekki reynst betur en svo, að ekki hefir tekist að halda fjárkláðanum í skefjum. Reynslan hefir sannað, að flestar hinar lögboðnu tegundir hafa ekki verið einhlítar. Það er alkunnugt, að kláði hefir náð útbreiðslu í ýmsum sýslum, þrátt fyrir hina lögskipuðu böðun. Þau baðefni, sem lögskipuð hafa verið, hafa reynst of áhrifalítil til útrýmingar kláða. Þau eru góð fyrir ullargæði, en ónýt gegn kláða. Það baðefni, sem reynst hefir best gegn kláða, er Coopers-baðduft, sem till. getur um. Sýslunefnd Mýrasýslu hefir skorað á mig að flytja þessa till. hjer á þingi, til þess að benda mönnum á að nota þetta baðlyf, að minsta kosti jafnhliða öðru. Það er náttúrlega ekki víst, að allir sjeu sammála um þetta á landinu, en hjer er ekki heldur farið fram á annað en að leyfa þetta jafnframt öðru. Jeg get sagt með sanni, að þessi skoðun er ekki eingöngu í Mýrasýslu, heldur er hún talsvert almenn. Þess vegna eru líka meðflytjendur mínir að till. mjög áfram um, að till. verði samþykt. Jeg vona, að hv. deild fallist á till. og samþ. hana eins og hún liggur fyrir.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg er hræddur um, að stjórnin geti ekki tekið við áskoruninni, þó að till. verði samþykt. Jeg skal skýra það nánar og vona, að hv. deild athugi aðstöðu stjórnarinnar. Samkvæmt lögum um sauðfjárbaðanir frá 10. nóv. 1913 er stjórninni falið að ákveða, hver baðlyf skuli notuð, og er það kölluð löggilding, sem stjórnin ákveður í því efni. Til þess þannig að löggilda baðlyf til þrifaböðunar hefir það í framkvæmdinni orðið svo, að dýralæknirinn hjer í Reykjavík hefir athugað baðlyfin og mælt með þeim til löggildingar, sem honum hafa þótt nægilega tryggileg. Önnur baðlyf hafa svo ekki fengist löggilt. Þetta var sú minsta trygging, sem stjórnin gat sætt sig við, til þess að löggilding hefði nokkuð að þýða. Það er ekki hægt að ætlast til, að ráðherra hafi vit á baðlyfjum, enda mun það tilviljun, ef þeir hafa reynslu í þeim efnum eins mikla og jeg hefi. En samt hefi jeg ekki þá reynslu í baðlyfjum, að jeg geti lagt dóm á það, hvort baðlyf, sem flutt eru inn í landið, eru brúkleg eða hættuleg. Þessari baðlyfstegund, Coopers-baðdufti, hefir dýralæknir ekki viljað gefa meðmæli sín. Það er því ekki hægt að búast við, að stjórnin löggildi það gegn hans ráðum. Það væri sama sem að kippa fótum undan löggildingunni. Það er ekki rjett að skipa stjórninni að gera það, sem hún ekki getur gert, og vil jeg því ráða alvarlega frá því, að þessi till. verði samþ.  (J. B.: Ætlar stjórnin þá að segja af sjer?)  .

Sigurður Stefánsson Jeg er hlyntur þessari till., án þess jeg ætlist til, að hæstv. stjórn segi af sjer hennar vegna. En jeg legg lítið upp úr henni. Jeg veit, að þar, sem jeg þekki til, nota menn þetta baðlyf og vita, að það er einhlítt til þess að eyða óþrifum. En þeir, sem hafa reynt hin löggiltu lyf, vita, að þau geta ekki drepið svo mikið sem eina íslenska færilús. Jeg hefi sjálfur notað Coopers-baðlyf í 20 ár, og það er svo grandvart um, að nokkur vargur lifi á skepnunni heilt og hálft missiri eftir baðið. Jeg hefi sagt dýralækninum, að jeg noti það og að reynslan sýni, að það sje best. Jeg hygg, að þeir, sem hafa notað það hingað til, noti það líka framvegis, hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki.

3492Björn Hallsson: Jeg er í vafa um, hvort rjett sje að samþykkja till. Þó að jeg hafi ekki eins langa reynslu að baki mjer og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þá hefi jeg reynt þetta baðlyf, og hefir reynst það mjög illa. Það er gert ráð fyrir því af umboðsmönnum baðlyfsins, að blanda megi með 1 á móti 150, og telja þeir það ágætt bað. En það er bráðónýtt, og veitir ekki af að blanda það með 1 á móti 60. Auk þess er ábyggilegt, að það eyðileggur ullina, af því að töluvert af „arsenik“ er í því, enda hefir dýralæknirinn lagt á móti því, að það yrði löggilt, og sömuleiðis fjárræktarmenn, svo sem t. d. Jón H. Þorbergsson. En ef það er lítið blandað, skemmir það auðvitað meira ullina. Jeg hefi reynt ýms kláðaböð, sem mjer hafa gefist langtum betur, og vil jeg þar fyrst tilnefna Mc. Dougalls bað, sem er fitumikið og freyðir við blöndun, eykur ullarvöxt og helst vel í fjenu. Jeg hefi vitað fje drepast af Coopersbaði, vegna þess, að það hefir ekki þolað eiturloftið af uppgufuninni. Mjer finst ekki rjett að fara því að löggilda slíkt bað hjer, þegar nóg er af betri böðum. Mjer virðist mest eiga að fara eftir tillögum dýralækna í þessu máli.  (S. St.: En reynslunni?)  . Jeg hefi nú verið að skýra frá reynslunni, og þótt jeg sje ekki sextugur eða sjötugur, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), þá er jeg þó á fimtugsaldri og hefi því nokkra reynslu í þessu efni, þar sem jeg hefi reynt mörg baðlyf og flest þessu betri. Jeg verð að telja dýralækna hafa betur vit á þessu máli en hv. þingmenn, þar sem þeir þekkja efnasamsetningu lyfjanna. Jeg hefi góðar heimildir fyrir því, að kreólín og lysól drepi betur kláðamaurinn en þetta baðlyf, en þau böð eru ekki skaðleg ullinni. - Jeg mun því greiða atkv. á móti þessari þál.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Jeg skal nú ekki vera margorður. Jeg verð að segja það, að það er þó ekki til einskis barist, fyrst maður fær að heyra það hjá stjórninni, að hún metur meira álit dýralæknisins eins en margra ára reynslu bænda í sveitum og sýslum um land alt. Jeg ætla nú ekki að berjast neitt fastlega með þessari þál. Jeg tek undir með háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að þeir, sem nota vilja þetta bað og álíta það best til kláðalækninga, munu geta náð í það hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki. Þessi till. er einungis gerð til þess að þurfa ekki að ganga á svig við lögin til þess að ná í þetta baðlyf. Því að sumum mönnum er nú þannig farið, að þeir vilja ekki brjóta lögin nema mikið liggi við.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg vil vara hv. deildarmenn við því að vera langorða um baðlyf. Jeg hefi eytt hálfum og heilum dögum í umræður um þau á fundum, þó ekki hjer á þingi, en aldrei vitað til þess, að menn hafi orðið sammála um, hvert baðlyf væri best. Það er svo sem auðvitað, að stjórnin getur ekki farið í bága við tillögur dýralæknis í þessu efni. Annað er nær til að losna við dýralækninn og losa stjórnina við vandræði, en það er að breyta lagagreininni og gera það alveg frjálst, hver baðlyf nota skuli. Það er þinginu heimilt. En hitt er óhugsandi, að stjórnin fari í bág við fagmenn í þessu efni. það er þá þingmeirihl., sem löggildir baðlyfin.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Það, sem fyrir mjer vakir, er jeg kem fram með þessa þál., er hreyfing sú, sem nú er að rísa í sveitunum og miðar að því að koma á stofn hjeraðaskólum, er taki við fræðslu unglinga eftir ferminguna. Mjer er kunnugt um, að í Suðurlandssveitunum er mikill áhugi fyrir þessu máli og farið að safna fje í þeim tilgangi. En það er erfitt að koma slíkum fyrirtækjum á stofn án drjúgs styrks frá landssjóðs hálfu. Jeg ber því fram till. til þess að heyra álit deildarinnar á þessu, hvort hún telur þetta góð fyrirtæki og þarfleg og vilji stuðla að þeim. Um annað atriðið í þessari þál., að viðleitni til barnafræðslu á heimilum verði studd og efld, skal jeg geta þess, að það er ekki af mínum völdum þar komið, þótt jeg sje fyllilega sammála því. Það var annar háttv.þm., sem átti frumkvæðið að þessu, og mun hann mæla fyrir því, ef honum virðist svo. Eina hugsanlega mótbáran, sem komið gæti í þessu máli, hygg jeg vera þá, að önnur till. sje fyrir, sem stefni í sama horfið, en það er till. frá 1919 um fræðslumál. En þar er aðeins gert ráð fyrir fræðilegri rannsókn, en hjer er spurt, hvort þingið sje hlynt og vilji stuðla að því, að hið opinbera komi slíkum skólum á. Það er því sýnilegt, að okkar till. á ekkert skylt við till. frá 1919, og vænti jeg, að hv. deild samþ. hana án langra umr.

Sveinn Ólafsson Jeg hafði alls ekki ætlað mjer að taka til máls hjer í dag, en hv.flm. (E. E.) gaf mjer tilefni til þess. Jeg er meðflytjandi þessarar till„ en jeg skal taka það fram, að það er aðeins vegna einnar setningar, sem í henni er. Að öðru leyti er till. svo rúm og almenns efnis, að jeg hefði ekki gerst meðflytjandi, ef þessi setning hefði ekki flotið með. En setning þessi lýtur að því, að viðleitni til barnafræðslu á heimilunum verði studd og efld. Jeg hefi fylgst allvel með í fræðslumálamoldviðrinu, sem staðið hefir frá því um aldamót. Og síðan fræðslan fór að taka upp þann útlenda búning, sem virðist hafa verið sniðinn á hana með fræðslulögunum frá 1907, þá hefir, að minni hyggju, hinum gamla, þjóðlega búningi, barnafræðslunni á heimilunum, hnignað að mun. Það munu vera fá heimili, sem lagt hafa áherslu á hana síðan. En jeg þekki það af eigin reynslu, hvers virði heimilisfræðslan er, þar sem hún er rækt með alúð og samviskusemi, því að jeg hefi aldrei notið neinnar fræðslu í barna- eða unglingaskólum. Jeg hygg, að jeg megi fullyrða það, að fræðsla skólanna, jafnvel þar, sem þeir eru bestir, sem mun vera í kaupstöðunum, muni standa að baki heimilisfræðslu í sveitum. Þetta er þá ástæðan til þess, að jeg ljet nafn mitt fljóta með á þessa þál., og vona jeg, að þetta mikilsverða atriði gleymist ekki, þegar málum þessum verður skipað.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) það er búið að ræða þetta mál, og það hefir komið fram, að auk þess, sem Sunnlendingar hafa verið látnir greiða kostnað að jöfnu við Norðlendinga, sem ekki getur talist sanngjarnt, hafa þeir fengið lægra verð fyrir hross sín. það getur verið, að þetta hafi verið af misskilningi gert, en síðastliðið ár er því þó varla til að dreifa. Jeg vil ekki ganga slyppur frá borði í þessu máli, sökum þess, að hjer er um sanngirnis- og rjettlætiskröfu að ræða. Og þó að oft sje erfitt að sækja rjettlæti í greipar þessarar hv. deildar, þá vona jeg, að hún sinni þessari kröfu. Það minsta, sem hægt er að fara fram á, er, að sjóði þeim, sem safnast hefir saman, verði skift milli þeirra, sem órjetti hafa verið beittir. Hann nemur 3 þús. kr., og verður því uppbótin ekki nærri því eins mikil og hún ætti að vera í raun og veru. Verði þetta felt, en það væri gert þvert ofan í alt vit og sanngirni, verð jeg að skoða það sem svo, að beinst sje að mjer persónulega.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg get verið hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) þakklátur fyrir það, hvað stuttorður hann var, og þarf jeg ekki að viðhafa mörg orð. Jeg hefi áður skýrt frá því, hvernig á þessu stendur, og verður stjórninni ekki um það kent. Það getur hver sagt sjer sjálfur, að þegar hrossin eru keypt eftir mati, þá getur altaf sprottið upp einhver óánægja út af matinu, en ekki má setja þeim, sem kaupa, of þröngar skorður. Jeg hafði hugsað mjer að rannsaka þetta mál, þótt engin till. hefði komið fram hjer á þingi, og er till. að því leyti óþörf. Aðaltill. getur auðvitað alls ekki komið til greina, því að stjórnin hefir ekki yfir neinu fje að ráða í þessu skyni, enda óvíst, hvort því ætti að verja svo. Sama er að segja um varatill. En það er vitanlega hægt að samþykkja þrautavaratill., ef mönnum sýnist svo. Þessi sjóður er til, og honum má auðvitað skifta meðal þessara manna eftir því, sem rjettast þykir, en rjett verður það ekki fyrir því. En jeg vil benda hv. deild á það, að lögin um hrossasöluna, sem þingið samþykti, eru aðeins heimildarlög, og ef fara á að binda um of hendur stjórnarinnar viðvíkjandi framkvæmd þeirra, getur það orðið til þess, að hún noti ekki heimildina.

Bjarni Jónsson Jeg vildi aðeins gera örstutta athugasemd, sem er óháð því, hvernig till. fer. Jeg vildi mælast til þess við hæstv. stjórn, að hún ljeti frádráttinn verða Norðlendingamegin næstu fjögur árin til jafnaðar.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg vil ekki þola nein smánaryrði frá hv.þm. Dala. (B. J.), og ætti hann að kunna sóma sinn svo, að hann gerði stjórninni ekki upp svívirðilegar hvatir.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Það var ætlun mín að láta nokkur orð fylgja þessari till. og gera grein fyrir henni, en af því að jeg veit, að það er ósk allra þm„ að umræður sjeu nú sem stystar, þá er jeg að hugsa um að láta mjer nægja að vísa til þeirrar stuttu greinargerðar, er till. fylgir, nema þau mótmæli komi fram frá hv.þm., er gefa mjer tilefni til að taka til máls aftur. Jeg býst við, að þeir, sem eru landbúnaðarvinir meira en í orði, sjái, hversu þýðingarmikil þessi till. er, og ljái henni fylgi sitt.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vildi beina þeirri fyrirspurn til hv.flm.þál. (E. E.), hvernig hann ætlist til, að stjórnin fari að því að fá þessu framgengt við bankana. Hjer er um 2 banka að ræða. Er annar þeirra hlutabanki og að mestu leyti eign erlendra manna, og þykir mjer ekki sennilegt, að hann taki það mikið til greina, þó að stjórnin fari að skipa honum að lána með vissum vaxtakjörum, honum í óhag. Um hinn bankann, Landsbankann, er það að segja, að eigi að skipa honum að lána með lágum kjörum, þá er það sama og veita fje úr ríkissjóði, og sýnist þá dálítið einkennilegt að ætla sjer að veita það fje með þál. Þessu vona jeg, að hv.þm. (E. E.) svari skýrt.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Það hittist nú svo á, að Alþingi hefir þessa dagana samþykt lög um ríkisveðbanka á Íslandi, er á að hafa það verkefni, að veita hagfeldari fasteignalán en nú er kostur á, og á landbúnaðurinn fyrst og fremst að verða þessa aðnjótandi. Einhverjum kynni því í fljótu bragði að þykja till. minni ofaukið, er á þennan hátt hefir verið ráðin bót á lánskjörum landbúnaðarins, og að það sje frekja og ósanngirni að láta það ekki nægja. En slíkt væri misskilningur. Þótt mönnum megi vera fagnaðarefni að ríkisveðbankafrv. náði fram að ganga, og hægt sje að gera sjer góðar vonir um þá stofnun, getur þó engum dulist, að bankanum verður ekki hægt að afla þess starfsfjár og verða svo öflugur nú á fyrstu árunum, að hann geti á nokkum veg fullnægt lántökuþörf bænda, jafnmikil og hún er, og með þeim skuldum, er á þeim hvíla nú í mörgum hjeruðum landsins. Að ætla slíkt, væri alveg ofætlun og enda fjarstæða. Auk þess er vitanlega á það að líta, að veðbankinn tekur einungis til fasteignatrygginga, en þarfir bænda, þótt ekki væri nema leiguliðanna, verða ekki allar trygðar með fasteignum. Þá kynnu og einhverjir, þótt hlyntir væru tillögu minni, að telja það álitamál, hvort hægt sje að breyta vaxtakjörum, eins og hjer er gefin bending um. Hvort bankarnir sjeu ekki þeim skorðum bundnir og óljós takmörk milli lána til landbúnaðar og annars, að ómögulegt sje að gera þar upp á milli. En þetta á ekki að vera neinn ógerningur. Bankarnir hækka og lækka vexti eins og þeim þykir ástæða til, og það er ekkert, sem varnar þeim he1dur að breyta vaxtakjörum ákveðinna lánaflokka, eða lána, er veitt eru í sjerstöku skyni. Í þessu efni hefir 1öggjöfin sjerstakar varnarreglur fyrir lántakendur, bann við okri, en ekkert ákvæði, er hindri umbæturnar. Í tillögu minni er lögð áhersla á, að bændur njóti bættra kjara, þegar þeir geta boðið fasteignaveð; er alveg skýlaust, hvaða lán yrði þar um að ræða. Ábyrgðarlán bænda, svo sem til 1eigu1iðaþarfa, yrði og tiltölulega auðvelt að færa í flokk sjer með gætni og góðum vi1ja. Það væri að minsta kosti ómaksins vert, að bönkunum yrði fengið til athugunar, hve langt þessi aðgreining gæti náð. Spurningu hæstv. fjrh. (M. G.) um það, hvort jeg álíti, að stjórnin geti skipað bönkunum að breyta vöxtum, er í rauninni svarað með því, er jeg hefi hjer tekið fram. En eins og hann telst spyrja hreint og beint að þessu og heimtar skýrt svar, get jeg sagt honum það í fáum orðum, að í tillögu minni ræðir ekki um neina skipun, heldur að stjórnin hlutist til um, eða komi því til leiðar, að landbúnaðarlánakjör verði bætt eftir því, sem farið er fram á. Þetta á að vera innan handar fyrir stjórnina að gera, af því að krafan er rjettlát, og það er stjórnin ein, sem hefir íhlutunarrjett fyrir hönd almennings til að færa þetta í lag. Þar er yfirstjórn bankanna beggja, og á stjórnin að gæta þess, að þeir fari sanngjarnlega að ráði sínu. Hagi vöxtum eftir tryggingum og ekki síst, að þeir beiti bændastjett landsins ekki ósanngirni. Þetta á engu síður við um Íslandsbanka, prívatstofnunina friðhelgu, sem ráðherrann (M. G.) virðist ekki muna, að á að haldast til sanngjarnra viðskifta undir eftirliti landsstjórnarinnar, samkvæmt lögum þeirrar stofnunar. Og þótt stjórnin sje deig og viljalítil í þessum efnum, ætti henni þó altaf að vera innan handar að fá hrein fasteignatryggingarlán (jarðaveð) færð í lögmælta vaxtagreiðslu úr 7%, sem nú er komið í. Skal jeg þá fara nokkrum orðum um efni tillögunnar, og sýna fram á, að með henni sje stefnt í rjetta átt og að rjett sje að bæta vaxtakjör til landbúnaðarins, eins og farið er fram á. Hjer er best að hafa ti1 leiðbeiningar, sem er almennur mælikvarði á vaxtakjör og lánaflokkun: Hverjar eru tryggingarnar og ti1 hvers er verið að 1ána. Maður þarf ekki annað en minnast á lögmælta hámarksvexti af lánsfje gegn fasteignatryggingu, veðdeild Landsbankans, ræktunarsjóðinn, viðlagasjóð og fleiri slíka sjóði, til þess að sjá, að bæði þessi atriði koma mjög til greina í lánveitingareglum íslenskrar löggjafar. Fjármála- og viðskiftaglundroði síðari ára hefir aftur á móti raskað þessum sjálfsögðu reglum, er verða sem allra fyrst að komast í rjett horf á ný. Fjárkreppan, sem nú er að koma öllu í vandræði, er jafnvel að mestu leyti kend óvarlegum og stórum lánveitingum til áhættumikilla og ótryggra fyrirtækja. Þar rekur hvað annað, síldin, trollararnir, húsabyggingar í kaupstöðum, óviss verslunarfyrirtæki og „ýmsar spekúlationir“. Þetta er syndaregistur viðskifta- og fjármálalífsins. Sumt af því, er upprunalega gat talist forsvaranlegt, hefir að vísu gefist ver en gera mátti ráð fyrir, og sjerstök óhöpp átt sjer stað. En til margs hefir verið stofnað í þessum efnum, sem frá öndverðu hefir verið óráðlegt og óforsvaranlegt, og hlaut að enda með ósköpum. Alt á það sammerkt um það, að vera áhættusamt og ótrygt. - Landbúnaðurinn er aftur á móti sá atvinnurekstur, sem býður bestar tryggingar og hann er þess eðlis, að honum fylgir lítil áhætta, eins og hann er eigi heldur neinn uppgripaatvinnuvegur. Það er því margra hluta vegna, að hann á ekki samstöðu við önnur fyrirtæki. Fasteignatryggingarnar eru meir og meir að verða ólíkt á sig komnar. Nægir að nefna þar til dæmis veð í jarðeign og hins vegar veð í skipum sumra trollarafjelaganna, eða t. d. húsum í Reykjavík, sem bygð eru í spekúlaions-skyni. - Með jarðarveði fær lánstofnunin góða tryggingu. Með hinum veðunum varúðarverða tryggingu og fyrningu undirorpna. Lánveitingar, sem vel trygð skuldabrjef eru fyrir, styrkja hana inn á við og út á við. Lánveitingar með veikri eða óvissri tryggingu spilla lánstrausti stofnunarinnar og gera hana valta á fótum og geta fyr en varir, bakað henni stórskaða. Alls þessa verða þeir að gjalda, sem bjóða góðar tryggingar, en settir eru á bekk með hinum. Þennan reikning þarf að gera upp. Það þarf að flokka fasteignatryggingarnar eftir því, hvers konar þær eru. Bestu lánskjörin eiga að fást þar, sem bestar tryggingar eru boðnar. Bóndi, sem kaupir á býli sitt eða gerir þar jarðabætur gegn veði í jörðinni, þolir ekki og verðskuldar ekki sömu 1ánskjör og t. d. trollara- eða síldarfjelag, sem má ske aldrei var stofnað til af viti. En þessi munur á tryggingunum nær auðvitað lengra en til fasteignanna. Það er auðsætt, að bóndi, sem er leiguliði, en þarf smálán og tryggir það fullkomlega, svo að um enga áhættu er að ræða fyrir lánsstofnunina, verðskuldar ekki að vera, hvað lánskjör snertir, settur á bekk með örvæntu síldarfjelagi, tryggingarlausu og úrkula vonar um að geta staðið í skilum, með kann ske 1/2 miljón króna skuld til banka, er vegna slíkra lánveitinga verður að neita sjálfsögðustu og best trygðu lánbeiðnum þeirra, sem ekki biðja um hjálp til annars en þeir þurfa til sinnar nægjusömu sjálfbjargar. Einnig þarna þarf að gera upp á milli, af því það er bæði rjettlátt og nauðsynlegt. Ef ekki verður breytt um stefnu í þessum efnum, gæti svo farið, að bankarnir sætu að síðustu uppi með eintóm vandræðalán, en hinum yrði vísað á bug. Eins og jeg drap á, hafa lánskjörin einnig verið undir því komin, til hvers fjenu skyldi varið. Þetta sýnir ræktunarsjóðurinn meðal annars. Allar peningastofnanir vorar hafa komist á í því augnamiði, að verða til þjóðnytja. Sú stofnunin, sem helst hefir verslunarkeim, Íslandsbanki, hefir einnig fengið bendingar um þetta, samkvæmt löggjöf þeirri, er hann býr við. Á Landsbankanum hvílir sú skylda vitanlega enn þá brýnni. Þegar þess er gætt, að það fer mjög saman, að peningavelta bankanna eykst hröðum skrefum frá ári til árs, og húsabyggingar í kaupstöðum, trollaraútvegur, sí1darútvegur og fleiri þesskonar vex framúr hinum fyrri atvinnuvegum, landbúnaði og bátaútveg, er auðsætt, hvert fjárafla þeim, sem landsmenn eiga yfir að ráða, er stefnt. Öll þessi nýbreytni hefir orðið til þess, að kaupstaðirnir, og þá fyrst og fremst Reykjavík, hafa í skjóli bankanna vaxið yfir sig, dregið mannafla og þrek frá sveitunum, án þess þó að geta verið sjálfum sjer nógir. Þetta er hið mikla öfugstreymi peninganna. Því fleiri kaupstaðahús, sem reist eru handa fólki, er nýtur stopullar eða engrar atvinnu, því ver er því bæjarfjelagi gert til. Reykjavík væri farsælli bær ef hún væri minni, en betur grundvölluð, og atvinnuvegum bæjarins betur stilt í hóf. Þá ætti hún að baki sjer bændalýð, er betur gæti hlaupið undir bagga, er þrengir fyrir dyrum. - Peningar hafa fengist, án tillits til þess, til hvers þeim hefir verið varið, og ekki gerður greinarmunur góðs og ills. Ef þetta á að geta í breyst til batnaðar, þarf að átta | sig á, hvað helst verður gert til þjóðþrifa, og styðja þjóðþrifin með afli þeirra hluta, sem gera skal, peningunum. Ef íslenskar sveitir leggjast í auðn, hlýtur þessi þjóð einnig að glatast. Bæri að einu um það, hvort sem landið yrði heldur autt og yfirgefið eða fiskiver við nokkrar hafnir og ekki annað. Bændastjett landsins hefir varð veitt þjóðina og þjóðernið í margar aldir, og hefir þó oft skygt í álinn. Það hið sama getur hún gert enn um aldaskeið, ef hún fær að lifa. En til þess þarf hún aðhlynningar og rjettsskilnings þeirra, sem ráða kjörum hennar. Eitt af því, er háir þeirri stjett nú, eru fjárhagslegir erfiðleikar, sem hún á við að búa. Ekki kann ske svo mjög, að almenningur eigi ekki kost á að fá þá peninga, sem nauðsynlegir eru til næsta mánaðarins. En það er alt með svo þunglamalegu og erfiðlegu fyrirkomulagi, að slíkt er að verða ofraun. Hinn síðgróni íslenski jarðvegur greiðir ekki háa vexti og mikla afborgun á fyrsta ári af því, sem til hans er kostað. Af því fje, sem verja skal til þarfa bændanna, má ekki heimta hærri vexti nje meiri afborganir en atvinna þeirra getur staðið straum af. Þar eru engin uppgrip, en víst lífsviðurværi. Að lána bændum til búskapar til stutts tíma, með framlengingargjaldi og sömu vöxtum og lánað er fje í síldar- og trollaravandræðin, er rangt og skað1egt. Slík lán verða, þótt þau sjeu ekki í víxlaformi, einskonar hengingarvíx1ar, sem jeg hefi orðið var við, að sumir háttv. deildarmenn álitu hjerna á dögunum guðlasti næst að nefna, og skildu alveg bókstaflega, hjeldu, að átt væri við hálsinn á ákveðnum náungum. Það er ekki, heldur er s1íkt fyrirkomu1ag, ef haldast ætti, banaráð við heillavænlegustu stjett landsins. Jeg vil því með till. gera mitt til þess, að bændum verði útveguð þau lánskjör, sem eru við þeirra hæfi og þeir fá undir risið, lækkaða vexti og 1engdan lánstíma, eins og á sjer stað um landbúnaðarlán annarsstaðar en hjer. Þar sem þarfir landbúnaðarins eru enn sem komið er litlar í samanburði við t. d. trollaraútveginn, er vitanlega því auðveldara að sjá honum borgið á hagfeldan hátt. Þessar umbætur á vaxtakjörum landbúnaðarins ættu að vera þeim mun auðveldari, sem það er vitanlegt, að bankarnir hafa nú á síðari árum grætt drjúgum fje. Íslandsbanki úthlutað háum arði þrátt fyrir alt, og Landsbankinn líka verið góð verslun. Þessi bankagróði má alls ekki eiga sjer stað á ósanngjarnan kostnað viðskiftmannanna. Er hæstv. landsstjórn falið með tillögu þessari að láta bankana bæta bændum landsins órjett, sem þeir hafa orðið fyrir í þessum efnum. Veit jeg, að skynsamir menn, er fremur eru málsvarar annara atvinnuvega, svo sem kaupstaða og sjávarútvegs, muni sjá, að jeg vil alls ekki halla á þá með því að halda fram rjetti hinna. Það er rætt og deilt um seðlaútgáfuna og úr1ausn fjárkreppumálanna gagnvart öðrum ríkjum. Þetta er hvorttveggja mjög mikilsvert. En jafnvel mikilsverðasta atriði fjármálanna er að mestu órætt og í óreiðu, en það er sterkt og víðsýnt eftirlit og yfirlit allra peningamálanna inn á við. Hvernig á peningunum skuli haldið og hvaða atvinnuvegir verðskuldi helst aðhlynningu og hverjir síst. Meðan þing og stjórn hefir ekki komið auga á þetta meginatriði, er ekki góðs að vænta í þeim efnum.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg bað hv.flm. (E. E.) að gefa mjer stutt og ákveðið svar við stuttri fyrirspurn. Hann svaraði með hálftíma ræðu og jeg er engu nær eftir en áður, svo að jeg held, að jeg spyrji ekki frekar. Hv. flm. (E. E.) sagði, að ekki væru til nein tálmunarákvæði, sem heimiluðu að setja niður vexti. Jeg bjóst við, að lögfræðingurinn þekti ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarrjettarins. Jeg leyfi mjer að spyrja þennan hv.þm. og bankastjóra (E. E.) og vil fá skýrt og greinilegt svar, en engan hálftíma þokumökk, hvort hann teldi sjer skylt að lána t. d. eigin fje gegn þeim vöxtum, sem stjórninni sýndist að ákveða. En má jeg spyrja herra bankastjórann (E. E.), hví lánar hann ekki sjálfur með góðum kjörum? Og hví dirfist hann að drótta því að húsbændum sínum í Landsbankanum, að þeir okri á landbúnaðarlánum? Og hví lánar þm. (E. E.) hina þráttnefndu hengingarvíxla? Hefir hann þá engin ráð í sínum banka? Hv. þm. (E. E.) sagði, að orðin „að hlutast til um“ þýddu, að stjórnin gerði það, sem hún gæti. En „hlutast til um“ þýðir að sjá um, að eitthvað verði. Jeg sje ekki, að stjórnin geti gert neitt í þessu efni. Það er hægt að skipa svo fyrir, að Landsbankinn skuli lána gegn ákveðnum vöxtum, en sú skipun verður að koma í lögum. En þó að hv. bankastjórinn (E. E.) vilji lána með góðum kjörum, þá meinar stjórnin honum það ekki. Þessi hálftíma ræða var öll í þoku eins og aðrar þingræður þessa þm. (E. E.). það var sagt hjer á þinginu snemma af einum hv.þm., jeg held þm. Ak. (M. K.), að hugsun þm. (E. E.) væri eins og þoka, en einhver ljóshnöttur mundi vera inni í þokunni. En það er nú komið á daginn, að þar mun enginn ljóshnöttur vera, heldur alt tóm þoka. Ef einhver ljóstýra væri, hlyti sem sje að hafa glórt í hana einhverntíma, því að alt misvindið á þinginu hefir svo oft sveipað til þokunni. Annars er ástæðulaust að svara frekar, því deildin mun vel sjá og skilja, að þessi till. getur ekki orðið samþykt.

Forseti (B. Sv.) Mjer hefir borist rökstudd dagskrá frá hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), svohljóðandi: „Þar sem deildin lítur svo á, að þál. geti ekki haft tilætluð áhrif á vaxtakjör bankanna, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Er þessi rökstudda dagskrá því einnig til umræðu.

Jón Auðunn Jónsson Hin langa ræða hv. 1. þm. Árn. (E. E.) hefir víst sannfært flesta deildarmenn um það, að þessi till. hans getur engu þokað um vaxtakjör bankanna. Hv. þm. (E. E.) benti ekki á neina leið fyrir stjórnina til að framkvæma það, sem hann ætlast til, enda mun hún vandfundin. Sje jeg annars ekki ástæðu til að fjölyrða um þennan barnaskap.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Hæstv. fjrh. (M. G.) talaði um friðhelgi eignarrjettarins í sambandi við breytt vaxtakjör. Þetta eru óskyld mál. Það væri fallegt t. d., ef hver verslun gæti afsakað sig með friðhelgi eignarrjettarins, ef hlutaðeigandi stjórnvöld hniptu í hana þegar hún gengi á okurvegum. Jeg er ekki að segja, að bankarnir geri það, en hver almennileg landsstjórn á að halda þeim í skefjum og við sanngirni um vaxtatöku. það mætti öllu fremur segja, að eignarrjettur bænda sje friðhelgur, og því megi ekki taka af þeim hærri vexti en þeim ber að greiða. Fjrh. (M. G.) virtist næmari fyrir eignarrjetti hluthafa Íslandsbanka en bænda. Hæstv. ráðherra (M. G.) er sjálfráður um, hvaða merkingu hann leggur í orðin „hlutast til um“. Það, sem í þeim felst er vel framkvæmanlegt í þessu efni, ef viljagóð stjórn ætti í hlut. En það er öðru nær, eftir framkomu fjrh. (M. G.) að dæma. Annars skal jeg ekkert fullyrða um, hvað hæstv. núverandi stjórn muni gera.  (M. G.: Því gerir ekki bankastjórinn þetta sjálfur)  . Þó að hæstv. ráðherra (M. G.) láti svona, þá veit hann vel, að jeg er ekki bankastjóri, heldur útibússtjóri, og að jeg hefi engan ákvörðunarrjett um hækkun og lækkun vaxta. Þetta er vísvitandi rangsnúningur hjá hæstv. ráðherra (M. G.), því að hann veit vel, hvernig starfi mínu er háttað, hvort sem hann þekkir sitt eigið starf og skyldur. Till. mín fer aðeins fram á, að stjórnin geri sitt til þess að hrinda málinu í rjett horf og bæta að þessu leyti verslunarfyrirkomulagið, þar sem hún hefir einmitt yfirráðin til varnar viðskiftamönnunum. Stjórnin ætti að minsta kosti að hafa mannskap í sjer til þess að segja bönkunum meiningu sína og hvað hún teldi rjett. Það er þó ekki til of mikils ætlast. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að ummæli mín væru í þoku fyrir sjer. Jeg verð þá að halda, að hæstv. ráðherra (M. G.) sje blindur.  (Fjrh. M. G.: Jeg er þá ekki í þoku)  . Nei, það er myrkur fyrir sjónum hans, eða að minsta kosti sýnir aðstaða hans til þessa máls, sem fleiri þýðingarmikilla mála, víðsýni hans. Það er að vísu skiljanlegt frá sjónarmiði hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), að hann ber fram rökstudda dagskrá. Það er svo ósköp auðvelt að tala mjúklega til allra og klappa á öxlina á mönnum, en það er ekki eins auðvelt að ráða vel fram úr vandamálum og vera þeim heill, hvað sem hagsmununum líður. Jeg bjóst þó við því, að hv.þm. (J. A. J.) mundi sjá, að það er ranglátt, að fátækir bændur skuli hafa sömu lánskjör og fífldjarfir síldarspekúlantar. Það er ekki svo að skilja, að jeg vilji kasta hnjóðsyrðum á þá, er fyrir óhöppum hafa orðið í útgerð. En á hv.þm. (J. A. J.) situr það síst að standa upp úr sæti sínu og minna á sig, eins og hann gerir þegar um það er að ræða, að bændur fái leiðrjettingu á því, sem þeir verða að þola í óhagfeldum bankaviðskiftum, vegna þess, hve miklu fje hefir verið varið gálauslega til vafasamra aðgerða. Hv. þm. (J. A. J.) talaði um barnaskap. Mjer finst það vera barnaskapur af honum að koma fram með þessa rökstuddu dagskrá, en barnið vantar sakleysið.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefi ekki öðru að svara hv. 1. þm. Árn. (E. E.) en því, að jeg álít hann vera barn, sem ekki hefir neitt vit á þeim málum, sem hann ber inn í þingsalinn. Það er fásinna að hugsa sjer, að landsstjórnin geti ráðið vaxtakjörum bankanna. Jeg er viss um, að hv.flm. (E. E.) stendur einn uppi hjer á landi með þá skoðun. Þessi hv.þm. (E. E.), sem nú heimtar, að vextir af landbúnaðarlánum sjeu lækkaðir, gekk manna æstastur fram í því að fá þing og stjórn til þess að setja nú þegar á stofn sjerstaka lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, sem vitanlega getur alls ekki lánað undir 7–71/2%.  (E. E.: Jeg hjelt, að hv.þm. (J. A. J.) væri búinn að fá nóga húðstrýkingu í veðbankamálinu)  . Já, jeg efast um, að mikið verði eftir af skinni hv.flm. (E. E.) eftir þessa frammistöðu. Það er annars ekki tími til kominn að dæma starf okkar beggja, en jeg er óhræddur við þann dóm, þegar hann fellur á sínum tíma. En jeg mun ekki gleðjast af því, þótt hans dómur verði harður.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það getur nú verið, að þessi till. gangi ekki jafnhljóðalaust gegn um hv. deild og hin fyrri (um endurskoðun fátækralaganna), þótt svo ætti að vera, þar sem hjer er að ræða um mikið framtíðar- og nauðsynjamál fyrir þjóðina. Þörfin á þessum tryggingum sjest hvað greinilegast á því, að varla er það fjelag stofnað í landinu, sem ekki byrjar starfsemi sína með því að stofna sjúkra- eða tryggingasjóði. En allir slíkir sjóðir eru auðvitað mjög máttarlitlir og geta ekki eflst svo nokkru nemi, eða veitt nokkurn styrk svo teljandi sje. Jeg verð nú að leggja mesta áherslu á það, að slysatryggingar verði almennar. Svo er og hjá bræðraþjóðum okkar, að þar er búið að koma á almennum slysatryggingum. Í Danmörku komust þær á með lögum frá 6. júní 1916, og var þar bygt á sama grundvelli og í þingsályktunartillögu þeirri, er jeg ber hjer fram. Það er sem sje skyldutrygging, þar sem hver og einn, er lætur annan vinna fyrir sig, er skyldur að hafa trygt hann áður, og það verður þannig á atvinnurekanda, sem tryggingarskyldan hvílir. Í slysatryggingum sjómanna er skyldutryggingin að vísu ekki bygð á þeim grundvelli, en þess verður ekki langt að bíða, að svo verði. En þessi litla slysatrygging sjómanna opnar best augu manna fyrir tryggingarleysinu á öðrum sviðum en nokkuð annað. Ef t. d. verkamaður og lögskráður sjómaður eru að vinnu úti í skipi, og verða báðir fyrir slysi, þá fær verkamaðurinn ekkert, en sjómaðurinn þó dálítinn styrk. Verkamenn og aðrir starfsmenn fá ekki neinar bætur fyrir slys, sem þeir verða fyrir, og úrræðið verður venjulegast það, að leita verður á náðir sveitarinnar. Þetta atriði var nú svo ítarlega rætt um daginn í sambandi við fátækralögin, að jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í það hjer. Hjer var á dögunum samþykt till. um innlendar elli- og líftryggingar, þar sem hæstv. stjórn var falið það mál til frekari rannsóknar.  (Fjrh. M. G.: Þar var einnig átt við slysatryggingar)  . Nei, með leyfi hæstv. forseta, þá segir svo í till.: „Alþingi ályktar að skora á stjórnina að halda áfram rannsóknum um innlendar elli- og líftryggingar o. fl. hjer að lútandi, svo og athuga, hvort ekki sje tímabært að lögleiða almennar skyldutryggingar, einkum ellitryggingar.“ Hjer er ekki svo greinilega að orði komist, að hæstv. stjórn geti ekki hummað það fram af sjer, þótt hún líka með góðum vilja gæti eitthvað gert, og þar er ekki lagður sá grundvöllur, sem jeg vil láta leggja, að ellitryggingar ættu að vera skylda og að iðgjöld ætti hver maður að byrja að greiða þegar hann er 15 ára. Í greinargerð þál.till., sem samþykt var, var bent á þá leið í ellitryggingum, að hver maður á tvítugsaldri eigi að geta keypt sjer ellitryggingu í eitt skifti fyrir öll; þá verð jeg að álíta, að slíku ákvæði verði ekki hægt að koma við, enda eru kringumstæður manna á þeim aldri ærið misjafnar, t. d. verða margir menn á þeim aldri að sjá fyrir vandamönnum sínum, þótt þeir sjeu ekki sjálfir orðnir fjölskyldumenn. Því er betra að fara heldur hina leiðina, að gjaldið sje tekið af mönnum árlega, mánaðarlega eða vikulega, svo að þeir, er þeir hafa náð sextugsaldri, hafi rjett til þess að fá útborgaða smáupphæð mánaðarlega. Eins og kunnugt er, er til ellistyrktarsjóður, en þar er ekki um neinn rjett til styrktar úr honum að ræða, heldur er það nokkurskonar náðarbrauð, sem sækja verður um og fátækrastjórnin úthlutar. Auk þess eru upphæðir þær, sem veittar eru, svo litlar, að lítið munar um þær, þótt það geti ef til vill kallast lítils háttar glaðningur. Þessu fyrirkomulagi verður auðvitað ekki komið á alt í einu. Það verður að byrja smátt og smátt og leggja grundvöllinn sem tryggilegastan, og sem líkastan því, sem hann er hjá öðrum menningarþjóðum. Jeg finn svo ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar. Jeg geri ráð fyrir, að menn sjeu orðnir allbráðir í að komast hjeðan.

Jón Þorláksson Jeg vil aðeins lýsa yfir því, að jeg get ekki betur sjeð en að Alþingi hafi, með þál.till. á þskj. 309, afgreitt til landsstjórnarinnar ályktun um að taka það sama mál til meðferðar og hjer ræðir um. Jeg fyrir mitt leyti gæti nú látið mjer standa á sama um það, þó að tvær þál.till. yrðu afgreiddar um sama efni, en mjer þykir þessi till. vera alt of einskorðuð um það, hvernig og á hvaða grundvelli skuli framkvæma hana, og mjer finst óviðeigandi, að þing og stjórn bindi svo fyrirfram hendur sínar um það mál, sem fyr á þinginu er búið að vísa til stjórnarinnar. Þess vegna vil jeg leyfa mjer að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Með því, að Alþingi hefir þegar samþykt áskorun til stjórnarinnar um undirbúning tryggingarlöggjafar, sem nær einnig til þess málefnis, er till. á þskj. 485 beinist að, þykir deildinni ekki þörf á að afgreiða þessa till. og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir tekið af mjer ómakið með að svara hv.flm. (J. B.). það var einmitt þessi einskorðun í till. við ákveðna stefnu, sem mjer finst ekki eiga við. Jeg skal játa það, að getur verið stuðningur fyrir stjórnina, að málið skuli einnig hafa komið fram á þessum grundvelli. En eins og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gat um, þá er það ekki hentugt, að þingmenn bindi svo hendur sínar um eina ákveðna stefnu, eins og fram kemur í greinargerðinni. Þar er svo að orði komist: „- - - að þingið sýni ákveðinn vilja, ekki aðeins um það, að rannsókn fari fram, heldur einnig, að frv. verði lagt fram um þessi mál þegar fyrir næsta þing, og mörkuð ákveðin stefna um tryggingar þær, sem fyrst geta komist á, en það eru almennar slysa- og ellitryggingar.“ Það er að vísu gott, að sem flestar skoðanir komi fram, en þær geta einnig komið fram í blöðum og tímaritum, auk þess sem menn geta snúið sjer með till. sínar beint til stjórnarinnar. Eitt er enn, sem mjer þykir athugavert við þessa till., en það er, að í stað þess, að í hinni till. er sagt, að he1st eigi að leggja málið fyrir næsta Alþingi, þá er hjer kveðið svo á, að það skuli lagt fyrir næsta þing. Jeg veit ekki betur en að 10 ár hafi gengið í það að undirbúa þau lög, sem samþykt voru í Danmörku 1916, því að jeg talaði við danskan þingmann, sem var hjer í konungsförinni 1907, og hann var þá í milliþinganefnd í þessu máli, og lofaði hann að senda mjer nál., þegar það kæmi út. Jeg tel það litla sanngirni að heimta þetta mál lagt fyrir með svona takmörkuðum fresti, eftir því sem reynsla annara þjóða er um undirbúning slíkra mála.

Flm. (Jón Baldvinsson) Út af síðustu orðum hæstv. atvrh. (P. J.) vil jeg geta þess, að þessi slysatryggingarlög, sem nú eru í Danmörku, eru þannig til komin, að sjerstök nefnd var skipuð 1910 til að samræma þau lög, er þá voru til um þetta efni, og leggja fastan grundvöll undir tryggingarnar, en í það er sami grundvöllurinn og bygt er á í till. minni. þessari endurskoðun var lokið 1911, en vegna veikinda innanríkisráðherrans tafðist það nokkuð lengi, og kom ekki fram aftur fyr en á árinu 1915. Tryggingarmál hafa oft verið til umræðu hjer á Alþingi, en þau hafa, að því er mjer virðist helst, beinst að því að koma á innlendri líftryggingu, en minna um slysa- eða ellitryggingar. Þess vegna fanst mjer ástæða til að koma fram með þetta sjerstaklega. Og jeg álít það ekki lakara fyrir stjórnina, þótt þessi ákveðni grundvöllur, sem bygt er í till. minni, sje þegar lagður í tryggingarmálum okkar, og það því fremur sem einnig er bygt á því sama, hjá nágrannaþjóðunum, og verður fyr eða síðar ofan á hjer. Löggjöf okkar er líka í flestu sniðin eftir löggjöf frændþjóða okkar á Norðurlöndum, og því þá ekki að fara að þeirra ráði einnig í þessari löggjöf? Dagskrána get jeg auðvitað ekki samþykt. Jeg tel ljettara fyrir stjórnina að starfa, þegar hún veit, á hvaða grundvelli hún á að vinna, og það er sú stefna, sem fyr eða síðar verður ofan á hjá okkur í tryggingarmálunum.