Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ólafur G. Einarsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hl. fjh.- og viðskn. um frv, til laga um ráðstafanir í efnahagsmálum. N. varð ekki sammála í afstöðu sinni til frv. Meiri hl., fulltrúar stjórnarflokkanna, leggur til að frv, verði samþ., en minni hl., þeir hv. þm. Gylfi Þ, Gíslason og Lúðvík Jósepsson, skilar séráliti. Í áliti meiri hl., sem er á þskj, 363, segir svo, með leyfi hæstv, forseta: „ N. hefur athugað frv., en varð ekki sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. n, leggur til að frv. verði samþ., en tekur fram, að rétt sé að fela Kauplagsnefnd að meta sérstaklega þátt niðurgreiðslna í vöruverði svo og aðra þætti í tengslum við óbeina skatta. Þessi athugun fari fram í samráði við samtök atvinnuveganna og launþegasamtökin.“ Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um efni þessa frv., það gerði hæstv, forsrh, þegar hann mælti fyrir frv, við 1. umr. málsins s. l. föstudag. Ég hleyp þó á nokkrum helstu atriðum. Frv. skiptist í 7 kafla og er 14 greinar. Í I. kaflanum er rætt um verðbótaákvæði kjarasamninga og þar segir, að verðbætur á laun skuli hækka 1. mars þetta ár, 1. júní, 1. sept. og 1. des. sem svarar helmingi þeirrar hækkunar verðbótavísitölu og verðbótaauka sem Kauplagsnefnd reiknar samkv. ákvæðum kjarasamninga að hafi átt sér stað á næstliðnu þriggja mánaða greiðslutímabili. Í 2. gr. segir, að krónutöluhækkun verðbóta og verðbótaauka, sem launþegi fær samanlagt frá byrjun greiðslutímabils fyrir dagvinnu, yfirvinnu, ákvæðisvinnu og annað, skuli aldrei vera minni en sem svarar 880 kr. á mánuði fyrir hvert prósentustig í hækkun vísitölu. Til nánari skýringar við 2. gr. vil ég segja þetta: Það er ekki gert ráð fyrir að bætur samkv, þessari grein verði hluti af kauptaxta eða kaupgjaldsskrá, því hér er í reynd um persónubundinn rétt að ræða. Þannig skal eftir hvern mánuð eða viku metið hvort starfsmaður, sem unnið hefur reglulega dagvinnu, hefur fengið í auknar verðbætur eftir 1. mars 1978 samkv. ákvæðum 1. gr. sem svarar a. m. k. 880 kr. á mánuði, miðað við fulla dagvinnu, fyrir hvert 1% sem verðbótavísitala hefur hækkað umfram 114.02 stig. Þar sem 1. gr. felur í sér hálfar hlutfallslegar verðbætur þarf ekki að huga að þessum rétti hjá launþega, sem hefur 176 500 kr. eða meira í mánaðarlaun. Fái launþegi hins vegar lægri laun en þessu nemur fyrir dagvinnu þarf að meta hvort yfirvinna, vaktaálag, bónusgreiðslur, ákvæðisgreiðslur eða hvers konar aðrar aukagreiðslur, sem verðbætur samkv. 1. gr. skulu greiðast á, hafa komið mánaðarlaunum hans í heild upp í þetta mark. Hafi launþegi ekki náð 880 kr. hækkun verðbóta fyrir hvert 1%, sem verðbótavísitalan án frádráttar hefur hækkað umfram 114.02 stig eftir 1. mars 1978, skal vinnuveitandi hans bæta honum það með greiðslu eftir á eftir hvern mánuð, Nánari ákvæði um framkvæmd þessarar greinar verða sett með reglugerð í samráði við launþegasamtök og vinnuveitendur. Í 3. gr, segir, að 1. jan. 1979 skuli óbeinir skattar ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði í kjarasamningum. Í II kafla er fjallað um bætur almannatrygginga og sagt að þær skuli að undanskildum fæðingarstyrk 1. mars 1978, 1. júní og 1. sept. taka sömu hlutfallshækkun og laun almennt þessa daga. Þá er talað um heimilisuppbætur og að þær skuli hækka um 2 prósentustig 1. mars n. k. umfram hækkun almennra bóta þann dag. Í III kafla er talað um barnabætur, sem hækka samkv. skattalögum um 5%. Í IV, kafla er fjallað um skyldusparnað félaga og stofnana og sagt að þau skuli á þessu ári leggja til hliðar fé til varðveislu hjá ríkissjóði sem nemur 10% af skattgjaldstekjum. Skal féð vera vaxtalaust til 1. febr. 1984, en verðtryggt. Í V. kafla er fjallað um að vörugjald lækki um 2 prósentustig 15. febr. n. k. til ársloka, það fer úr 18% í 16%. Þá fjallar VI. kafli um, að heimilt sé að lækka fjárveitingar ríkisins um 1 milljarð þrátt fyrir ákvæði fjárlaga fyrir árið 1978, og enn fremur, að heimilt sé að gefa út spariskírteini að fjárhæð allt að 4.6 milljörðum kr. á þessu ári. Er það 1500 millj. kr. aukning frá heimild fjárlaga. Í VII. kafla er svo gildistökuákvæði frv. Þetta eru efnisatriði málsins og þarf í sjálfu sér ekki að fara um þau mörgum orðum. Umr. hér í hv. deild s. l. föstudag gefa þó tilefni til nokkurra athugasemda. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson taldi meginefni frv. koma fram í 1. og 2. gr. þess og raunar er það áréttað í nál. minni hl. nú, þ. e. a. s. að breytt skuli gildandi kjarasamningum launþega, Vissulega er hér verið að hreyfa við gildandi kjarasamningum, en eins og hæstv, forsrh. sagði í ræðu sinni s. l. föstudag, þá hljóta allir sanngjarnir menn að vera sammála um að glórulaust sé að hækka peningalaun um 10–15% á þriggja mánaða fresti. Með 1. gr, frv, er gerð tilraun til þess að láta skynsemina ráða, og þrátt fyrir helmingun verðbóta samkv. 1. gr, frv. er tryggt með ákvæði utan lágmarksverðbætur í 2, gr. að þessi frádráttur snerti lítið eða ekki hina tekjulægstu í hópi launþega. Þá eru einkum hafðir í huga þeir sem tekjur hafa af reglulegri dagvinnu einni og eru í lágum kauptaxta. Þess er vandlega gætt í umr. stjórnarandstæðinga um þetta mál að geta ekki um þessa tryggingu sem hinir lægst launuðu fá, Þess er einnig gætt, að gera sem minnst úr öðrum ákvæðum frv., nema 3. gr., sem ég kem að síðar. Í II. kafla frv. er lagt til að heimild til hækkunar almennra bóta verði beitt þannig, að bætur hækki jafnskjótt og laun og um sama hlutfall og laun almennt, þ. e. vegna grunnkaupshækkana og verðbóta samkv, 1. gr. frv., og hvað varðar tekjutryggingu og heimilisuppbót, sem ásamt elli- og örorkulífeyri mynda lágmarkslaun þau sem almannatryggingar veita, þá er gert ráð fyrir heldur meiri hækkun 1. mars 1978 en heimild laganna veitir. Þessi sérstaka hækkun er talin kosta um 80–100 millj. kr. á ári. Í III. kafla frv. er lagt til að barnabætur verði hækkaðar um 5% frá því sem ella hefði orðið með gildandi skattvísitölu, Við þessa breytingu aukast barnabætur um nærfellt 300 millj. kr. og koma þær þeim, sem hafa börn á framfæri sínu, til hagsbóta í formi lækkaðra greiðslna opinberra gjalda eða aukinni útborgun barnabóta. En um þessi atriði vilja stjórnarandstæðingar sem minnst tala. Mikið veður hefur hins vegar verið gert út af 3, gr. frv., en þar er lagt til að frá og með 1. jan. 1979 skuli breytingar á óbeinum sköttum ekki valda breytingum á verðbótum. Rökin fyrir þessu eru mætavel kunn og ég tek hér upp orð hæstv. forsrh., þar sem hann sagði í ræðu sinni s. l. föstudag, að í fyrsta lagi væru beinir skattar ekki meðtaldir í verðbótavísitölu, Það veldur því, að val löggjafans milli beinna og óbeinna skatta er að þessu leyti nokkuð bundið, sem hlýtur að teljast óæskilegt. Í öðru lagi stendur ómæld opinber þjónusta á móti óbeinum sköttum sem ekki er metin til kjarabóta, og má þá minna þm. á svokallað tappagjald sem rætt var hér fyrir jólin. Þegar ég talaði fyrir nál, um frv. um breyt. á vörugjaldinu, þ. e. a. s. ákvæðunum sem fólu í sér hækkun á svonefndu tappagjaldi, þá gerði ég grein fyrir hvað sú breyting, sem þar var lögð til, mundi þýða í auknum launagreiðslum hjá ríkinu. Frv. gerði ráð fyrir að svonefnt tappagjald skyldi hækka um 7 kr, og þá hefði það gjald numið 105 millj, kr. Af því áttu svo að renna 45 millj. til Styrktarsjóðs vangefinna. Það hefði þýtt a, m. k. 35 millj, kr. launahækkun hjá ríkinu á árinu 1978 vegna hækkunar á kaupgreiðsluvísitölunni. Sú hækkun, sem samþ. var hins vegar, 3 kr. á lítra, þýðir að launagreiðslur ríkisins hækka um 15–20 millj. kr. á árinu 1978, Allir hljóta að sjá að fyrirkomulag sem þetta getur ekki gengið. Í þriðja lagi má svo taka það fram, að stjórnvöld geta ekki með sama árangri og ella beitt breytingum á óbeinum sköttum til hagstjórnar vegna þess að þeir eru í grunni verðbótavísitölu. Í frv. er gert ráð fyrir að Kauplagsnefnd meti hvaða skattar skuli teljast óbeinir í þessu sambandi. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson spurði í umr. á föstudaginn, hvort 3. gr. frv. væri opinber tilkynning um framhald stjórnarsamstarfsins. Hann má skilja greinina svo ef hann vill. Ég skil hana þannig, að þetta sé tilkynning um það sem núv. stjórnarflokkar ætla sér að gera og ætla sér að standa að. Hér er ekki um að ræða neina stórkostlega hótun, eins og hv. þm, orðaði það, heldur ákvörðun um að gera tilraun til þess að koma á breytingu til bóta. Hins vegar fór hv. þm. Lúðvík Jósepsson ekkert dult með hótun sína, þar sem hann sagði að ef ríkisstj. beitti slíkum siðlausum athöfnum, þá teldu aðrir sig ekki bundna af neinum lögum. Það munaði ekki um það. Og hann bætti svo við, að „þeir“ - það eru sennilega stjórnarflokkarnir - mundu finna fyrir þessu bráðlega. Það hlýtur að vakna sú spurning, af hverju Alþ. sé yfirleitt að tala um þessi mál, af hverju er ekki ASÍ og BSRB afhent allt ákvörðunarvald um kaup og kjör manna og þær ákvarðanir sem til þessa hafa verið teknar af Alþ. Sú spurning hlýtur að vakna, hvort yfirleitt þurfi nokkurt Alþingi. Svo heldur hv. þm. áfram og segir að ríkisstj. hafi fyrirgert öllum rétti til að fara fram á samstarf við verkalýðsfélögin, slíkt samstarf sé útilokað með öllu, Þar er hann kannske kominn að kjarna málsins, þ. e. a. s. að það hafi aldrei verið ætlun Alþýðusambandsins og stjórnarandstöðuflokkanna að samstarf gæti tekist um þessi mál. En aðeins nokkur orð til viðbótar vegna ræðu hv, þm. Lúðvíks Jósepssonar. Hann talaði um að ógæfan byrjaði með núv. ríkisstj., 1975 hefði verðbólgan byrjað og orsökin verið sú, að hér sat ríkisstj. sem lækkaði gengið og lét það síga. Ég held ég hafi þetta orðrétt eftir hv, þm, Mér sýnist þurfa aðdáunarverðan kjark til að halda svona löguðu fram. Þetta gefur hins vegar tilefni til þess að rifja nokkuð upp það sem gerðist fyrir árið 1975, þ. e. a. s, á tímabili vinstri stjórnarinnar. Menn virðast gera ráð fyrir að almenningur sé fljótur að gleyma, en a. m. k. suma rekur minni til að verðbólga hafi verið hér nokkur fyrir árið 1975. Ég þarf varla að rifja það upp, hver var þá viðskrh. Vinstri stjórnin ætlaði samkv. málefnasamningi sínum að tryggja að verðbólga yrði hér ekki meiri en í nágranna- og viðskiptalöndunum. Árangurinn varð hins vegar nýtt Evrópumet í verðbólguaukningu. Hún ætlaði ekki heldur að beita gengisfellingu gegn efnahagsvanda. Hún felldi hins vegar gengið þrisvar. Auk þess fann hún upp hið svokallaða gengissig, en ekki núv. ríkisstj., en gengissig hefur að vísu verið beitt síðan. Vinstri stjórnin ætlaði líka að lækka vexti, Það sem gerðist var hins vegar það, að hún hækkaði þá verulega og var með tilburði um enn meiri hækkanir þegar hún fór frá völdum. Vinstri stjórnin ætlaði líka að fella niður söluskatt á nauðsynjavörum. Hún hækkaði hann hins vegar úr 11% í 17%. Þetta eru aðeins örfá atriði til upprifjunar fyrir hv. þm. Lúðvík Jósepsson, sem var viðskrh, í vinstri stjórninni, en talar nú með mikilli hneykslun um athafnir sem hann hefur sjálfur staðið að sem ráðh. Þá talaði hv. þm. um það atriði, sem hann telur eitt með öðru hafa valdið verðbólgunni nú á þessu kjörtímabili, þ, e. að núv. stjórn hafi heimilað verðhækkanir á opinberri þjónustu langt umfram verðlag í landinu, eins og hann orðaði það, og síðan hafi einkareksturinn komið á eftir. Þetta gefur tilefni til að rifja upp hvað gerðist í ráðherratíð hans sem viðskrh., þegar hann stóð gegn öllum verðhækkunum á opinberri þjónustu sem hann mögulega gat, bæði hjá opinberum fyrirtækjum og stofnunum og hjá fyrirtækjum sveitarfélaga. Það varð til þess, að skuldasöfnun hinna opinberu fyrirtækja varð óheyrileg og þau voru komin í algjört þrot með sín fjármál og mikinn skuldahala á eftir sér þegar núv. stjórn tók við. Núv, stjórn hefur ekki veitt þessum stofnunum og fyrirtækjum heimild til verðhækkana umfram almennt verðlag í landinu, þvert á móti hefur þar verið beitt aðhaldi, en viðurkennd hins vegar sú staðreynd, að þessi fyrirtæki þurfi að vera fær um að veita þá þjónustu sem þeim er ætlað samkv. lögum. Það verður ekki gert nema þau fái að breyta gjaldskrám sínum í samræmi við verðlagsbreytingar í landinu. Í sambandi við fjárfestinguna á þessu kjörtímabili minntist hv. þm, að lokum á virkjunarframkvæmdirnar, þær væru allar gerðar með stóriðjudraum fyrir augum, eins og hann orðaði það. Þessi orð hv. þm. gefa vissulega líka tilefni til að rifja upp athafnir sem áttu sér stað meðan hann var sjálfur ráðh. og einkum þó athafnir flokksbróður hans í vinstri stjórninni, Ég ætla ekki að rifja þá sögu upp, en ég held að því verði ekki á móti mælt, að þá voru vissulega stóriðjudraumar sem sátu í fyrirrúmi. Ég ætla hins vegar að gefa félaga hans, hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni, tækifæri til þess að rifja þessa sögu upp einu sinni enn. Hann hefur gert það áður í þinginu og gerði það svo vel, að ég held að aðrir geri það varla betur, og það væri gaman að fá svolitla upprifjun nú að þessu gefna tilefni. Skýrsla verðbólgunefndar og störf n. hefur verið nefnd nokkuð í þessum umr. Hv, þm. Lúðvík Jósepsson tók hér fram, að skýrslan væri ekki verðbólgunefndar sem heildar. Mér þykir hv, þm. gera heldur lítið úr starfi sínu og annarra með því að viðhafa þessi orð. N. sat að störfum í rúmt ár, og mér þykir satt að segja undarlegt þegar hv. þm. segir með þessum orðum sínum, að hann hafi haft nánast engin áhrif á störf n. eða þær niðurstöður sem greinir í skýrslu hennar, Þm. veit mætavel, að einstakir kaflar í skýrslunni voru endursamdir hvað eftir annað og tekið þar með tillit til athugasemda sem fram komu á einstökum fundum n. þegar viðkomandi kaflar voru ræddir. Þannig á þm. sem aðrir nm. sinn þátt í endanlegri mynd skýrslunnar. Eins og kunnugt er skiluðu 5 nm. sérstöku áliti. Það eru fulltrúar Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í verðbólgunefndinni. Það er svo mál út af fyrir sig, að þessir fimmmenningar skila þar að auki hver um sig ýmsum sérbókunum. Sérstök bókun er frá fulltrúum ASÍ og BSRB um að þeir lýsi sig reiðubúna til þess að eiga viðræður við ríkisstj. á grundvelli tillagna fimmmenninganna, og ég sé nú að þessi bókun hefur orðið tilefni hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar og Gylfa Þ. Gíslasonar til að flytja till. um rökstudda dagskrá. Gylfi Þ. Gíslason skilar sérstakri bókun, þar sem hann lýsir sig í meginatriðum sammála þeim hugmyndum sem settar eru fram í 4. og 5. kafla skýrslu verðbólgunefndar, en þar er fjallað í ítarlegu máli um umbætur á stjórn efnahagsmála og um nauðsyn samræmdrar efnahagsstefnu. Þá tekur hann fram varðandi hugmyndir þær, sem settar eru fram í 3. kafla um efnahagsráðstafanir nú, að hann sé aðili að þeim till., en í 3. kaflanum er fjallað um horfur í verðlagsmálum og aðgerðir gegn verðbólgu á næstu missirum. Ef ekki náist samstaða um þessar ráðstafanir og ríkisstj. vilji virða gerða kjarasamninga, þá mæli hann með þeirri leið sem felist í dæmi 2, og kem ég nánar að því síðar. Fulltrúi BSRB skilar svo séráliti, sem er raunverulega sérálit hans nr. 2 þar sem hann tekur fram að ein af meginorsökum hinnar hröðu verðbólguaukningar á síðari árum sé skipulagslaus fjárfesting á vegum hins opinbera og óhófleg skuldasöfnun erlendis. Hann telji, að jafnframt því sem gerðar séu ráðstafanir til lagfæringar á skipulagi fjárfestingarmála til langs tíma sé rétt að hefjast handa þegar á þessu ári og hægja nokkuð á fjárfestingu, sem unnt sé að fresta jafnvel þótt þörf sé. Þá vitum við það læknisráðið. Þá er sérbókun frá fulltrúa Vinnuveitendasambandsins, þar sem hann tekur fram að sér sé ljóst að þörf sé margvíslegra skammtímaráðstafana í efnahagsmálum vegna erfiðrar stöðu atvinnuveganna nú. Hann nefnir að stjórnvöld hafi þegar tekið ýmsar mikilvægar og stefnumarkandi ákvarðanir sem að þessu lúta, og telji hann því óhjákvæmilegt að þau ljúki nauðsynlegum aðgerðum með vali þeirra leiða sem best teljast fallnar til að falla að því sem þegar hefur komið til framkvæmda. Hann telur að ýmislegt af því, sem fram kemur í 4. og 5. kafla skýrslu verðbólgunefndar, geti verið til mikils gagns og til bóta í meðferð efnahagsmála, en hann telur þó starf n. að því er snertir langtímamarkmið ekki komið á það stig, að hún hafi lokið verkefni sínu, Svo mörg voru þau orð. Þá er sérbókun frá fulltrúa Stéttarsambands bænda, þar sem hann lýsir því, að hann telji nauðsynlegt og óhjákvæmilegt að gerðar verði efnahagsráðstafanir til að draga úr verðbólgu og tryggja rekstur atvinnuveganna og atvinnuöryggi launþega. Hann mælir með ráðstöfunum þeim, sem gert er ráð fyrir í dæmi 5 í nál., með að vísu vissum frávikum, sem felast í fyrirvara, og verðbótaráðstöfunum fyrir landbúnaðinn svo hagur hans verði tryggður. Fimmmenningarnir svokölluðu, það eru fulltrúar ASÍ og BSRB og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna þriggja, benda í sínu sameiginlega áliti á leið sem þeir kalla verðlækkunarleið. Ég ætla ekki sérstaklega að fara að lýsa henni, en bendi þó á, að með því að þeir skiluðu hinu sameiginlega áliti fyrir hádegi 8, febr., þá skrifuðu þeir raunverulega upp á gengislækkunina sem var gerð síðar þann sama dag. Með þessari verðlækkunarleið, sem þeir kalla svo, viðurkenna þeir á sinn hátt vandann og að þörf sé á að breyta genginu, en þeir færast hins vegar undan því að leysa vandann. Aðalinntak þeirrar leiðar er eins og fyrri daginn að leggja þyngri skatta á félög og fyrirtæki en áður hefur þekkst, um leið og viðurkennt er af öllum, að rekstrarstöðvun vofi yfir fjölda fyrirtækja í landinu. Þeir leggja sem sagt til að skattur á félögum verði hækkaður um 10% auk 5% skyldusparnaðar. Þeir leggja til veltugjald á sama skattstofn og aðstöðugjöld. Samtals gera þessir tveir liðir 5.2 milljarða kr. Ég hef ekki fengið nákvæmar skýringar á því, hvernig þessi veltugjaldsstofn skuli reiknaður eða hversu hátt veltugjald skuli vera. En mér sýnist í fljótu bragði að álögur á sjávarútveginn einan hljóti að vera um 2.5 milljarðar af þessari upphæð. Það skýtur dálítið skökku við að setja fram till. sem þessar þegar staðreynd er að sjávarútvegurinn berst í bökkum og fjölda fiskvinnslufyrirtækja hefur þegar verið lokað og öðrum er verið að loka. En þá er leiðin sú hjá þessum herrum að leggja þyngri álögur á viðkomandi fyrirtæki. Í stuttu máli: rekstrarerfiðleika í undirstöðuatvinnugreinum á að leysa með stórfelldri skattlagningu á þau fyrirtæki sem í þessum greinum starfa. Svona skrípaleikur er þm. til skammar. Hv. þm. Stefán Valgeirsson gerði í umr, á föstudaginn grein fyrir hvernig þessi skattur kæmi við landbúnaðinn og þarf ég þar engu við að bæta. Það eru öfugmæli hin verstu þegar þeir fimmmenningarnir segja að sú till., sem þeir leggi hér fram, stefni að því að hægja á verðbólgunni án þess að til atvinnuleysis þurfi að koma. Auðvitað fylgir leið sem þessari atvinnuleysi, slíkt er óhjákvæmilegt. Réttnefni á þessari leið fimmmenningana sýnist mér vera undanbragðaleið, en ekki verðlækkunarleið. Eins og ég greindi frá áðan, mælti hv, þm. Gylfi Þ. Gíslason með því, að leið 2 eða dæmi 2 í skýrslu verðbólgunefndar yrði valið, og eyddi nokkru máli í að lýsa því, að Jón Sigurðsson forstjóri Þjóðhagsstofnunarinnar, hefði talið þá leið færa og dæmið mundi ganga upp að undangenginni 10% gengislækkun og gildandi kjarasamningar mundu þá halda sér. Þessi leið felur á sér hækkun skatta og lækkun gjalda, breytta gengisskráningu um 10%, eins og ég sagði áður, og að vextir innlánsstofnana, aðrir en á vaxtaaukalánum og útlánum, verði hækkaðir þegar í stað um 3–4%. Um þessa leið nægir í raun að segja það sem fylgir með í áliti verðbólgunefndar, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Annað dæmið mætti nefna samdráttarleið, þar sem fyrst og fremst er beitt hefðbundnum fjármála- og peningaráðstöfunum. Árangurinn við að lækka verðbólgu á árinu 1918 yrði næsta lítill, en hins vegar kynni þessi leið að koma á betra jafnvægi milli heildarframboðs og eftirspurnar í hagkerfinu, þegar fram í sækti, og leggja þar með grunn að hjöðnun verðbólgu. Væri þessi leið farin kæmi að líkindum ekki til beins ágreinings við launþegasamtökin, þar sem ekki væri reynt að fá fram breytingu á kjarasamningum. Á hinn bóginn mætti búast við því, að atvinnuástand breyttist til hins verra á árinu og rekstrargrundvöllur undirstöðugreina yrði afar ótraustur, þannig að til stöðvunar veikustu fyrirtækjanna hlyti að koma og þar með væri hagur launþega og annarra skertur með einkar ójöfnum hætti. Samkvæmt meginstefnu þessarar leiðar yrði ekki úr þessu bætt með ívilnandi ráðstöfunum. Í þessu dæmi þyrfti þó að gera ráð fyrir, að til kasta ríkisins kynni að koma til þess að styrkja sjávarútveginn með fé úr Verðjöfnunarsjóði, en í því felst veruleg fjárhagsleg veila og um leið mismunun milli atvinnugreina, sem tvímælalaust er óæskileg og skaðleg til lengdar. Af tölum um afkomu í yfirlitinu hér að framan“ - sem vísað er til - „sést glöggt að afkoma sjávarútvegsins er algjörlega óviðunandi í þessu dæmi eins og í hinu fyrsta, ef stuðningur við fiskvinnsluna yrði ekki aukinn verulega. Til þess þyrfti annað tveggja, að skattleggja frekar til þess að styrkja útflutningsframleiðsluna eða fella gengið nokkru meira en um 10% þegar í upphafi ársins. En það kostar hins vegar enn kaupmáttarfórn og frekari hækkun verðlags. Niðurstaða þessa dæmis er því ekki í jafnvægi. Hins vegar er ekki annað í samræmi við kjarnann í þessari tilraun en að skammta sjávarútveginum naum kjör. En svona öflugt aðhald stæðust fá fyrirtæki Þetta er leiðin sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason vill fara. Eins og fram kemur í þessum tilvitnuðu orðum, þá má vel orða það að þessi leið sé fær, en hún tryggir hins vegar ekki atvinnuna og hún kallar í raun á meiri gengisfellingu en gert var ráð fyrir og hún hefur eflaust í för með sér lokun ýmissa fyrirtækja. Það verður því að teljast talsverð bíræfni af hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni að leggja slíka áherslu sem hann gerði á að þessi leið yrði farin fremur en sú sem ríkisstj. hefur valið. Það var dálítið skemmtilegt að heyra hvað hv. þm. Karvel Pálmason hafði til málanna að leggja umfram það sem þeir fimmmenningarnir höfðu látið frá sér fara varðandi verðlækkunarleiðina. Í verðlækkunarleiðinni eða undanbragðaleiðinni, sem ég nefndi svo, er gert ráð fyrir lækkun rekstrargjalda ríkisins um 1500 millj. kr. Þetta taldi hv. þm. lítilfjörlega upphæð og sagði að hægt væri að ná miklu betri árangri, miklu meiri niðurskurði eða allt upp í 3–4 milljarða með meiri hagræðingu, fækkun starfsliðs um 25% án þess að þjónustan minnkaði. Það væri vissulega fróðlegt að heyra frekari útlistun hv. þm. á þessum till. En þá verð ég að biðja hann að nefna eitthvað fleira en fækkun prófessora við Háskóla Íslands, en maður hefur haft grun um að það væri aðalleiðin til lausnar á efnahagsvanda þjóðarinnar eftir ræðum hans að dæma til þessa.  Þá nefndi hv. þm, að allar tillögur formanns verðbólgunefndar hafi lotið að niðurskurði í samgöngumálum, eins og þm. orðaði það. Ég kannast ekki við að till. formannsins hafi lotið að þessu einu, en hins vegar langar mig að fá upplýst hvað á að skera niður. Það er alltaf verið að tala um að ríkið eigi að skera meira niður en það hefur gert. En þegar hv. stjórnarandstæðingar koma upp í ræðustól, þá er sífellt tönnlast á því, að ekki megi skera niður framkvæmdir í samgöngumálum, það megi ekki skera niður framkvæmdir á sviðum skólamála, í sambandi við dagheimili, hafnargerðir, í sambandi við heilbrigðismál, og svona er farið nánast í gegnum öll fjárlögin. Það má ekkert skera niður, en þó er í hinu orðinu látið í það skína, að auðvelt sé að skera niður um milljarða kr. Það er ekki hægt að hafa uppi þennan málflutning án þess að greina í smáatriðum hvaða liðir það eru sem hægt er að lækka. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Ég legg áherslu á að undan því verður ekki vikist að gera ráðstafanir sem duga til að sporna við hinni óheillavænlegu verðbólguþróun. Það verður ekki gert án þess að einhver finni fyrir því. Með frv. þessu er hins vegar stefnt að því, að hagur hinna lægst launuðu sé tryggður. Það er meira en stundum hefur verið hægt að gera eða hefur verið gert með samningum verkalýðsfélaga. Frv. þetta er fyrsta skrefið í átt til þess, að með skipulegum hætti verði ráðist gegn verðbólgunni. Hið ítarlega álit verðbólgunefndar er leiðbeinandi fyrir ríkisstj. um þau úrræði sem í boði eru.

Frsm. minni hl. (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Eins og þegar hefur fram komið í þessum umr. varð fjh.- og viðskn. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Við, sem skipum minni hl. n., ég og hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, skilum sérstöku áliti á þskj. 360. Þar leggjum við til að frv. verði fellt. Sú afstaða okkar kemur eflaust engum á óvart, vegna þess að við höfum þegar gert í allítarlegu máli grein fyrir afstöðu okkar til þessa máls, og er það í fullt samræmi við það sem fram kemur í því nál. sem ég vitnaði til. Hér hafa nú þegar farið fram allmiklar umr. um þetta mál í heild. En þó að allmiklar umr. hafi farið fram um málið, þá er hreint ekki úr vegi að drepa hér á allmörg atriði sem enn hafa ekki dregist inn í umr., og mun ég nú gera það eftir því sem tími vinnst til. En áður en ég vík að einstökum atriðum langar mín til að víkja strax að nokkru af því sem kom fram hjá frsm, meiri hl. n., hv. þm. Ólafi G. Einarssyni. Hann vitnaði nokkuð í það sem ég hafði sagt áður í umr. um málið og mér fannst hann fara heldur illa með það sem ég hafði sagt, svo ekki sé sterkara til orða tekið. Ég þóttist heyra það rétt, að hv. þm. hefði talið mig segja að verðbólgan hafi byrjað hér í landi árið 1975, Það er mikill misskilningur að ég hafi sagt það, að þá hefði verðbólgan byrjað, enda held ég að sé mjög ólíklegt að nokkur maður hefði sagt það sem hefur staðið í þessari baráttu jafnlengi og ég. Auðvitað sagði ég ekkert í þá átt. Ég gerði nokkra grein fyrir vexti verðbólgunnar á liðnum árum benti m. a. á að það væri staðfest í nál. hinnar svonefndu verðbólgunefndar, að sú verðbólga, sem hér hefði verið á árunum 1972–1974, á aðalstarfstíma vinstri stjórnarinnar, hefði mjög einkennst af áhrifum erlendis frá. Ég las setningar úr þessu nál. upp um þetta, þar sem forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar bendir beinlínis á þetta, vitnar í tölur til sönnunar þessu, hve áhrif af erlendum verðhækkunum urðu gífurlega mikil á vöxt verðbólgunnar hér á þessum tíma. Þannig kom m. a. fram, að erlent verðlag, verðlag á innfluttum vörum til landsins, hefði hækkað í erlendri mynt talið um 14% árið 1973, þegar verðbólguvöxturinn hér var um 22%, og erlent verðlag hefði hækkað um 34% í erlendri mynt á árinu 1974, þegar verðbólguvöxturinn hér var 43%. Þetta eru tölur sem ekkert er hægt að hlaupa frá. Þær liggja hér fyrir staðfestar m. a. í skýrslu verðbólgunefndar, og ekki tjóir að þræta neitt um það. Þetta eru beinar staðreyndir sem liggja fyrir. Ég benti einnig á það, sem kemur greinilega fram í skýrslu verðbólgunefndar um þetta atriði, að einmitt á þessum árum hefði orðið sú mikla breyting á verðlagsþróun í okkar viðskiptalöndum, að þá hefði hráefni yfirleitt hækkað gífurlega mikið í verði. Ég hef m. a. í fórum mínum skýrslur, sem voru gefnar út í riti Vinnuveitendasambandsins og sýna að vísitala yfir verðlag á iðnaðarvörum, á verði á hráefni til iðnaðar, tvöfaldaðist einmitt á árunum 1972–1974 frá því sem verð á þessum vörum hafði verið um margra ára skeið áður. Þessi alþjóðlega verðbólga, sem þarna gekk yfir, setti vitanlega svip sinn á verðlagið hér og átti sinn stóra þátt í því sem hér var að gerast. Ég bætti því svo við í mínu máli, að áhrifin erlendis frá hefðu ekki ein komið til að hafa áhrif á verðbólguvöxtinn á þessum tíma, á árunum 1972–1974, heldur hefði einnig á þessum tíma orðið meiri kauphækkun innanlands en dæmi eru til um á hliðstæðum tíma. Sem sagt, mjög mikil kaupmáttaraukning almennt séð gekk yfir á sama tíma og hafði auðvitað sín áhrif. En síðan sagði ég, og það er sennilega það sem hv. þm. Ólafur G. Einarsson hefur villst á, að ég sagði að svo hefði hins vegar ógæfan komið í þessi mál fyrst á árinu 1975, þegar verðlagsþróunin erlendis hafði gjörbreyst og verð á innfluttum vörum til landsins hækkaði aðeins um 5% á árinu 1975 og aftur um 5% á árinu 1976 og á þessum árum, bæði 1975 og 1976 og fram a mitt árið 1977, var um verulega kauplækkun að ræða í landinu þar að auki, en eigi að síður jókst verðbólgan hér miklu meira á þessum tíma en nokkurn tíma áður. Það eru þessar staðreyndir sem menn eiga að ræða um, en ekki að reyna að snúa út úr þeim á þann hátt, sem hv, þm. gerði. Vitanlega hafði mér ekki dottið í hug og dettur ekki í hug að neita því, að það hafi verið verðbólga hér áður en að núv. ríkisstj. komst í valdastóla. Slíkt er vitanlega hrein fjarstæða. Fyrr má nú líka vera. En ég held að ég hafi skýrt frá því og skal fara yfir það í tölum, það liggur fyrir í skýrslum, hver verðbólgan var á þessum árum. Árið 1971 er verðbólgan á Íslandi minni hlutfallslega en í mörgum öðrum löndum, þá er hún aðeins 6,3%. Þar var fyrsta ár vinstri stjórnarinnar og síðasta ár viðreisnarstjórnarinnar, Árið 1972 var verðbólgan á Íslandi 14.5%. Og árið 1973 varð verðbólgan hér 22.1%, þegar erlendu vörurnar, sem voru fluttar til landsins, hækkuðu í verði um 14%. Og árið 1974, en það ár var vinstri stjórnin við völd á fyrri helmingi ársins, en núv. ríkisstj. við völd síðari hluta ársins, var verðbólguvöxturinn 43%, en á árinu hækkuðu innfluttar vörur um 34%. Í þessu sambandi er rétt að víkja að því, að það hefur endurtekið sig æ ofan í æ, bæði hér á hv. Alþ. og þó enn þá oftar auðvitað í blöðum stjórnarflokkanna, að því hefur verið haldið fram, að þegar vinstri stjórnin fór frá völdum hafi hraði verðbólgunnar verið kominn upp í 54%. Tíminn er ekki svo ósjaldan búinn að segja þetta, formanni sínum til heiðurs. Jú, þetta gæti ég lesið yfir formanni Framsfl. upp úr Tímanum. Hann hefur margendurtekið þetta. Það hefur nefnilega gerst í seinni tíð, að ritstjóri Tímans, hv. þm. Þórarinn Þórarinsson, er alltaf að læra af þeim á Morgunblaðinu og endurtaka sí og æ ósannindin úr Morgunblaðinu. Hann hefur ekki sparað kraftinn til þess að reyna að koma svertu á vinstri stjórnina til þess aðeins að reyna að fegra núv. stjórn, en það hefur tekist heldur báglega. Nú liggur þetta sem sagt alveg óumdeilanlega fyrir, bæði í skýrslu verðbólgunefndar og í ótal útgáfum frá Þjóðhagsstofnun, að verðbólguvöxturinn á árinu 1974 var 43%. En ef menn vilja svo athuga dæmið svolítið nánar, þ. e. a. s. taka frá upphafi ársins 1974 og fram að 1. sept. þegar ný stjórn tók við, þá var verðbólguhraðinn miklum mun minni á fyrri hluta ársins en seinni hluta ársins. Hraðinn byrjaði fyrst eftir að núv. ríkisstj. tók við á því ári, eins og skiljanlegt er, því hún byrjaði á því að fella gengið og hækka söluskatt og önnur gjöld sem hækkuðu verðlag. Það þarf ekki annað en að líta í þær skýrslur, sem liggja fyrir, til að átta sig á því, að hraðinn var miklu meiri seinni hluta ársins en fyrri hluta ársins, en meðaltalið var þetta 43%, þó að ritstjóri Tímans sé margsinnis búinn að segja þau ósannindi eftir Morgunblaðinu, að vinstri stjórnin hafi skilið við málið þannig, að hraðinn á verðbólgunni hafi verið 54%. Nei, sannleikurinn er sá, að hraðinn komst upp í 54%, en ef menn nenna að hafa fyrir því að líta í opinberar skýrslur um þetta mál, þá sjá þeir að þessi hraði á verðbólgunni kom ekki fyrr en í upphafi árs 1975, eftir að núv. ríkisstj. var búin að vera við völd í um 5 mánuði og fella gengið tvisvar. En þetta er svo sem eins og annað sem sagt hefur verið um þessi mál. Ég vil nú vænta þess, að hv. þm. Ólafur G. Einarsson leggi það á sig að skoða þessar tölur upp á nýtt og hann átti sig þá á því, að það var rétt, sem ég sagði, að það urðu veruleg þáttaskil í vexti verðbólgunnar þegar núv, hæstv. ríkisstj. tók við stjórn efnahagsmála í landinu. Á árinu 1975 rauk verðbólgan úr 43% árið 1974 upp í 49.5%, þó að verð á innfluttum vörum hækkaði aðeins um 5%. Gefur auðvitað auga leið hvernig á þessu stendur. Það stendur einfaldlega þannig á því, að hæstv. ríkisstj. hafði ekki séð aðra leið til þess að takast á við efnahagsmálin á fyrri hluta síns stjórnartíma, ekki aðra leið en þá að tvífella gengi krónunnar, sem hafði vitanlega verðhækkandi áhrif, og láta síðan krónuna halda áfram að síga og með því að leggja á nýja skatta eftir skatta, sem fóru út í verðlagið. Þetta leiddi vitanlega til þess að verðlagið hækkaði, verðbólgan jókst. Þetta voru, eins og ég hef oft sagt, voru ráð hæstv. ríkisstj. gegn verðbólgunni. Hún valdi þessa leið gegn verðbólgunni, að hækka verðlag. Það er ekkert nýtt hjá henni. Ég tók eftir því, að hv. þm. Ólafur G. Einarsson gerði fleiri athugasemdir við mitt mál. En það fór nú hjá hv. þm, eins og jafnan vill fara hér þegar þessi alvarlegu mál eru rædd, að þá gripa stjórnarsinnar gjarnan til þess, þegar þeir gefast upp á því að verja eigin gerðir; að verja það mál sem þeir flytja, að þeir segja aftur á móti: Hvað gerði Lúðvík þegar hann var í stjórn? Hvað gerðu þeir í vinstri stjórninni? - Það á að verða þeirra flotholt. Auðvitað eru þeir áður búnir að mála það út fyrir öllum og hafa meira að segja hlotið kosningu út á það hér á Alþ. að reyna að telja þá stjórn sem allra versta, en nú á sú stjórn að vera röksemd fyrir öllu því sem þeir eru að gera. Þetta er lágkúrulegur málflutningur. Það er ekki mikil reisn yfir honum. En svo er nú það, að farið er ranglega með allar staðreyndir í málinu. Jú, hv. þm. sagði: Vinstri stjórnin felldi gengið þrisvar. - Hann hefði átt að taka annað, sem er lítill vandi fyrir hann að taka upp úr skýrslum, líta t, d. á gengi dollarans þegar sú stjórn tók við völdum og hvert var gengi íslensku krónunnar gagnvart dollar þegar hún fór frá völdum. Það er alveg rétt, sem oft hefur komið hér fram í umr., að það kom fyrir í desembermánuði 1972, að vinstri stjórnin var knúin til þess að lækka gengið um 10.7%. Það var mjög eftirminnilegur atburður og hefur oft verið rætt um hann. Ég ætla að rifja hann aðeins upp, af því að ég held að það sé þörf lexía fyrir þá, sem fást við stjórn efnahagsmála, að hugsa til þess sem þá var að gerast. En mér finnst að þeir hafi ekki dregið eðlilegan lærdóm af því sem þá gerðist. Það gerðist nefnilega á árinu 1972, að þá varð nokkur samdráttur í framleiðslu okkar, sjávaraflinn minnkaði þá heldur, ekki mjög mikið og ekkert óskiljanlega, en hann dróst nokkuð saman, og verðlagshækkanir voru mjög litlar á erlendum mörkuðum. Þegar kom fram á haustmánuði 1972 ruku upp allir þessir venjulegu efnahagssérfræðingar þjóðarinnar og sögðu: Nú er allt að fara um koll, nú verður að gripa til efnahagsráðstafana. - Og í framhaldi af tillögum, sem hæstv. forsrh. þeirrar stjórnar lagði fram var skipuð nefnd fræðimanna til þess að gera tillögur um efnahagsráðstafanir. Þessi n. vann frá okt.–des. og skilaði frá sér þremur þykkum bindum. Þau eru öll geymd, við eigum þessar bækur. Það vantaði ekki fræðimannsbraginn yfir því sem frá þeim ágætu mönnum kom. Og hver var niðurstaðan? Þeir sögðu í nóvembermánuði, þegar þeir skiluðu skýrslunum: Hér er ekkert annað til ráða en að fella gengið. Um 19 6% - ég held ég muni töluna rétt - átti að fella gengið og skýrt tekið fram í ráðleggingunum: þó með þeim hætti að kaup hækki ekkert á móti. Auðvitað var á fræðimannslegan hátt búið að setja þetta upp í bókunum, það væru til þrjár leiðir, það væru niðurfærsluleið og millifærsluleið og gengislækkunarleið o. s. frv. Ég var einn í þeim hópi sem stimpaðist á móti og taldi engin frambærileg rök fyrir því að fara að gripa til efnahagsráðstafana af þessu tagi, taldi síður en svo að þróun mála hefði verið þannig að ástæða væri til að rjúka í að lækka gengið þó að minni háttar ágjöf hefði orðið hjá okkur. En þá gerðist það að einn af stjórnarflokkunum þremur, sá minnsti og órólegasti í hópnum, gripur til þess ráðs að segja: Ef menn samþykkja ekki að lækka gengið, þá slítum við stjórninni. Málið var auðvitað þæft, eins og menn kannast við, í alllangan tíma, og það endaði með því - (Gripið fram i.) Nei, það endaði samt með því, - ég skal gjarnan játa að forsrh. var ekkert hrifinn af þessari leið, - en hvað um það, svo fór að eftir að málið hafði verið rætt allmikið tókst að koma þessari órólegu deild innan stjórnarinnar niður í það að sætta sig við 10.7% gengislækkun og einnig að hún skyldi höfð með þeim einkennilega hætti, sem ekki hafði verið hafður á áður, að það skyldu ekki gerðar hliðarráðstafanir til að hafa nein áhrif á kaupið, sem sagt gengislækkun sem færi beint út í verðlagið, hækkaði kaupið á eftir að sjálfsögðu. Þá höfðu menn þó fengið sína gengislækkun, og eftir athugun töldum við að við hefðum það mikið verk að vinna í stjórninni, að það væri ómaksins vert að taka þessa kollsteypu þó hún væri ekki ýkjagáfuleg að mínum dómi og margra fleiri. Það virtist vera að efnahagssérfræðingunum væri miklu rórra þegar það væri þó farið í svona gengislækkun, þó þeir vildu hafa hana heldur meiri eftir öllum sínum bókum. Þetta gerðist dagana rétt fyrir jól 1972. Hvert var svo framhaldið? Þegar komið var fram um miðjan janúarmánuð var útlitið þannig, að það hefði verið algjör óþarfi að lækka gengið, og menn fóru þá þegar að tala um að hækka gengið sem ekki hafði gerst síðan 1926. Þá kom í ljós að hagur sjávarútvegsins var með ágætum, það var hækkandi verð og allt leit vel út, og þá var farið í það að hækka gengið.  Þetta dæmi, sem ég hef verið að skýra hér frá, er í rauninni einkar ljóst um það, hvernig okkar efnahagssérfræðingar hafa yfirleitt tekið á þessum málum og að allt of margar ríkisstjórnir hafa látið undan þeim. Þeir hafa aldrei séð neitt, ef komið hefur upp smávandamál annað en að lækka gengið, slíta í sundur kaupsamninga, færa niður kaupið. Þetta hafa verið þeirra tillögur, og oftast nær hafa þeir fengið að ráða a. m. k. of miklu. Menn hefðu átt að læra nokkuð af þessum kollhnís 1972. En það er sýnilegt að menn hafa ekkert af honum lært eða sáralítið, því er enn verið að reyna þessar sömu leiðir, bæði nú og áður, að halda að það sé ástæða til þess að gripa til gengislækkunar út af hverju sem er. Ég hef sagt það og segi það enn, að mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það geti aldrei komið til þess að það þurfi að lækka gengi íslenskrar krónu. Vitanlega geta þær aðstæður skapast að til slíks þurfi að grípa óhjákvæmilega. En vitanlega ber að forðast slíkt í lengstu lög og ekki grípa til þess fyrr en þá að aðrar leiðir eru með öllu lokaðar, því að gengislækkunarleiðinni fylgja miklir annmarkar, miklir gallar, og í sjálfu sér leysir hún engan vanda. Ég sagði við hv. þm. Ólaf G. Einarsson, að hann ætti að líta á hvert gengi íslenskrar krónu var t. d. gagnvart Bandaríkjadollar þegar vinstri stjórnin tók við og hvert gengið var á krónunni gagnvart dollar þegar hún fór frá. Þá mun hann veita því athygli, að sú gengislækkun, sem framkvæmd var á tíma þeirrar stjórnar, var tiltölulega mjög lítil, þrátt fyrir það sem var knúið fram algjörlega að óþörfu. Þá sagði hv. þm, að í tíð vinstri stjórnarinnar hefði hún ætlað sér að lækka söluskatt á ýmsum nauðsynjavörum, hún hefði auðvitað svikið það, því hún hefði hækkað söluskattinn úr 11% í 17%. Þetta er heldur frjálslega farið með staðreyndir. Nú efast ég ekki um það, að hv. þm. á að vita talsvert um það hvað gerðist á þessum tíma. E, t. v. er hægt að vorkenna honum það, að hann hafi rokið í einhverjar tölur, séð þær, en ekki hugað að því hvað á bak við lá. Hið rétta er að í tíð vinstri stjórnarinnar var söluskattur lækkaður í allmörgum greinum og mjög þýðingarmiklum greinum. Söluskatti var létt af ýmiss konar nauðsynjavörum almennings í landinu, eins og hafði verið heitið. En á tíma vinstri stjórnarinnar gerist það, að það er gert samkomulag í sambandi við skattgjaldsbreytingu sem samþ. er hér á Alþ. á árinu 1972, þá er gert það samkomulag við aðila vinnumarkaðarins um að gera ákveðna millifærslu á milli beinna skatta og óbeinna. Það er framkvæmd tiltekin lækkun á tekjuskatti og hækkun á söluskatti um leið. Þetta er gert um leið og verið er að leggja niður ákveðna nefskatta í landinu, eins og gamla sjúkrasamlagsgjaldið o. fl. Stór hluti af þessari breytingu á söluskattinum, sem hann er hér að ræða um, er fólginn í þessu, að með samkomulagi við aðila er söluskatturinn hækkaður gegn því að tekjuskatturinn og aðrir skattar séu lækkaðir um leið. Þar að auki gerist það svo á þessum tíma, að í formi söluskatts eru lögð á 2% til stuðnings við Viðlagasjóð vegna gossins í Vestmannaeyjum, og einnig gerist það á þessum sama tíma, að það verður hér samkomulag á milli allra flokka um að leggja eitt söluskattsprósentustig á til þess að mæta þeim sérstaka vanda sem þeir urðu fyrir sem þurftu að nota olíu við kyndingu íbúðarhúsa sinna. Ef hv. þm. hefði tekið tillit til þessara þriggja atriða sem ég hef nefnt, þá erum við búin að fá alla hækkunina sem gerð var að forminu til á söluskattinum, en eftir stendur hins vegar hitt, sem vinstri stjórnin hafði lofað, að hún hafði létt söluskatti af ýmsum nauðsynjavörum. Athugasemdir hv. þm, við það, sem ég hafði sagt hér, voru fleiri af þessu tagi. Hann minntist m, a. á vexti. Hann gæti sannfært sig um það, ef hann vildi líta eftir því, að á tíma vinstri stjórnarinnar voru vextir lækkaðir, að vísu ekki með glöðu geði Seðlabankans, en honum var fyrirskipað að lækka vextina með bréfi sem hann fékk frá ríkisstj., og slíka meðferð sagðist hann aldrei hafa fengið fyrr, sá banki. En hann var látinn lækka vexti á sérstökum framleiðslulánum til atvinnuveganna. Vaxtahækkunin, sem hv. þm. talar um, var fyrst og fremst framkvæmd á þeim tíma þegar talið var að vinstri stjórnin hefði í rauninni ekki lengur vald til þess að stjórna í landinu. Það var millibilstímabil á meðan var verið að rjúfa þing og ganga til kosninga. Þá notaði Seðlabankinn tækifærið til að hækka vexti. Svo var ein af ávirðingum mínum í vinstri stjórninni, sem ég hef heyrt áður, en ég skal segja hv. þm, það og fleirum, að ég tek mér þær skammir mjög til tekna, en það var að ég hefði staðið gegn öllum verðhækkunum á opinberum þjónustugjöldum eins og ég hefði haft máttinn til. Já, það var nú svo. Ég hef heyrt þetta nokkrum sinnum áður, að ýmsar ríkisstofnanir hafa kvartað undan því, að ég hafi mjög staðið á móti því að þær fengju að hækka sín þjónustugjöld. Ég hef sagt það og segi það enn og vil biðja þennan hv. þm. að koma og afsanna það, að ég held að þessir opinberu aðilar, sem hafa aðallega undan þessu kvartað, hafi fengið hækkun á þjónustugjöldum sínum á þessum tíma nokkurn veginn til samræmis við það sem annað verðlag í landinu hækkaði á þessum tíma. En þeir fengu ekki að hækka meira, ekki að því leyti til sem ég gat höndum á komið. En það voru fleiri sem höfðu ráð um það hvað mátti hækka en viðskrh., eins og er enn í dag. Það eru ýmsir fleiri sem geta komið við hækkunum, og því miður komu þeir höndum að og hækkuðu meira en ég hefði kosið. Það var skoðun mín þá og er enn, að opinberar þjónustustofnanir verði að sætta sig við það að fá ekki meiri hækkun á sínum þjónustugjöldum en almennt gerist um verðhækkanir í landinu eða til samræmis við launahækkanir á hverjum tíma. Þær verða að sætta sig við þetta þegar svo stendur á, að það er verið að reyna að koma í veg fyrir verðhækkanir almennt og það er verið að gera kröfu til annarra um að þeir verði einnig að taka á sig nokkurn vanda. Það er rétt, að það urðu algjör umskipti í þessum efnum eftir að vinstri stjórnin fór frá, Þá var hreinlega eins og stífla væri tekin úr, Þá ruku öll þjónustugjöld opinberra stofnana upp og fóru langt fram úr almennri vísitöluhækkun, fóru langt fram úr almennri verðhækkun í landinu. Þetta var afsakað opinberlega, bæði af hæstv. forsrh. og mörgum fleirum. Þeir sögðu opinskátt, og ég hef sérstaklega t. d. heyrt hæstv. menntmrh. tala mjög um að það hafi verið alveg nauðsynlegt að hækka þessi þjónustugjöld til þess að auka svigrúm þessara opinberu stofnana. Já, það kann vel að vera að einhverjar af þessum stofnunum hafi verið búnar að efna til skulda. En menn verða bara að glíma við eigin skuldir sjálfir. Ef Alþ. hefur ákveðið að þessar stofnanir skuli hafa tilteknar tekjur, þá verða þessar stofnanir að sætta sig við það. Ég veit að þeir, sem stjórnuðu sumum þessum stofnunum, vildu ekki sætta sig við það sem Alþ. hafði samþ, og það sem ríkisstj. hafði samþ. Þeir fóru á bak við ríkisstj, og fóru í banka og slógu sér lán. Svo kom góð stjórn á eftir og leyfði hækkanir á öllum þessum gjöldum og borgaði upp allar skuldir og leyfði þessum aðilum að ýta undir verðbólguna og dýrtíðina í landinu. En það komu margir aðrir á eftir sem heimtuðu hækkanir líka í kjölfar þessara aðila. Um þetta er auðvitað ágreiningur, Það er eflaust ágreiningur um það, hvort eigi að ríkja sú stefna sem ég held hér fram, að opinberar stofnanir verði að sætta sig við að fá ekki meiri hækkanir á sínum þjónustugjöldum en almennt gerist í landinu. Það er svo málefni út af fyrir sig, að það skuli vera ríkisstj. Sjálfstfl. sem segir: Þessi opinberi rekstur verður að fá miklu meiri hækkanir en aðrir. - En svo er það ég, ríkisrekstrarmaðurinn, sem stend gegn því að þessar ríkisstofnanir fái meiri hækkun. En það vil ég segja hæstv. ríkisstj., að hún mun aldrei ráða við þróun verðlagsins í landinu eða hemja það á nokkurn hátt ef hún heldur áfram þeirri stefnu að heimila verðhækkanir á opinberri þjónustu langt umfram það sem gerist hjá öðrum. Haldi hún áfram slíkri stefnu missir hún allt úr böndunum, eins og það hefur verið í hennar tíð. En sem sagt, ég á þessa einkunn frá hv, þm. Ólafi G. Einarssyni og talsmönnum Sjálfstfl. og geymi hana hjá mér, að það hafi verið ég sem stóð gegn umframhækkunum til þessara opinberu stofnana, en svo hafi það orðið hans hlutverk og Sjálfstfl. að rétta hlut þessara opinberu stofnana. Þetta er sem sagt bókað í þingtíðindi af hálfu okkar beggja. Ég sagði í upphafi máls míns að það væru hér ýmis atriði í sambandi við þetta mál sem gæfu tilefni til þess að að þeim yrði vikið. Ég ætla nú að víkja að nokkrum af þessum atriðum. Hv, þm. Stefán Valgeirsson beindi til mín nokkrum spurningum, sem snerta þetta mál, þegar málið var til 1. umr. Hann óskaði m. a. eftir að fá nokkru nánari skýringu á þeim till., sem við í stjórnarandstöðunni ásamt fulltrúa Alþýðusambands Íslands og fulltrúa BSRB í verðbólgunefnd höfðum gert þar um ráðstafanir til þess að 1ækka verðlag. Það var eðlilegt að þessi hv, þm. hefði sérstaklega áhuga á að kynna sér hvernig þessar till. okkar kynnu að verka fyrir landbúnaðinn, og ég ætla að víkja nokkru nánar að því. Eins og kunnugt er, þá er gert ráð fyrir því í þessum till. okkar, að til þess að gera verðlækkunarleiðina færa verði lagt sérstakt gjald á rekstur fyrirtækja og reyndar einstaklinga líka, svonefnt veltugjald, og að þetta veltugjald yrði þá lagt á sama gjaldstofn og aðstöðugjaldið til sveitarfélaga er lagt á nú, Í till, okkar gerum við ráð fyrir að þetta nýja gjald geti numið samanlagt um 4300 millj. kr., en ekki eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson talaði um, hann hélt að þetta þýddi tvöfalt hærra gjald en aðstöðugjaldið nemur nú. Það er misskilningur. Aðstöðugjaldið sem síðast var lagt á veltu ársins 1976, nam hjá sveitarfélögunum rétt um 3000 millj, kr. - 3091 millj. kr., og þá var að sjálfsögðu þetta gjald lagt á veltu ársins 1976. Sú velta, sem þetta gjald var lagt á, var þá talin vera 426 milljarðar kr., og eins og menn sjá er meðaltalsgjaldið, sem er lagt á í formi aðstöðugjalds, nokkuð innan við 1%, eða um 0.75%. Við gerum hins vegar ráð fyrir því, eftir upplýsingum sem við höfum fengið, að það megi reikna með að sambærileg velta á árinu 1977 verði um 600 milljarðar kr., og við áætlum, að gjaldið geti því gefið um 4300 millj, eða að meðaltalsgjaldið verði þá um 0.7%, mjög nærri því. Hér er því um að ræða gjald sem gæti verið álíka hátt og aðstöðugjaldið er, en þó líklega heldur lægra, eins og við höfum metið það. Hér er því ekki um að ræða gjald sem sé tvöfalt hærra, heldur gjald sem er álíka hátt og aðstöðugjaldið er. Við höfum einnig fengið upplýsingar um það, hvernig aðstöðugjaldið skiptist í aðalatriðum á atvinnugreinar. Samkv. upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun er talið að af þessari heildarveltu upp á 426 milljarða séu 20 milljarðar sem tilheyri landbúnaði og 81 milljarður sem tilheyri sjávarútveginum, annað er á iðnaði, verslun, byggingarstarfsemi, samgöngum og ýmiss konar þjónustu. Nú er það svo, að aðstöðugjaldið, gjaldstigi þess, er mjög mismunandi. Hann er t. d. á verulegum hluta af sjávarútveginum 0.3%, en þó af fiskiðnaði 0.65%, sem hæst er leyfilegt að fara. Gjaldstiginn er misjafn á hinum ýmsu stöðum. Hann er mun lægri en þetta, en þetta er hámarkið sem leyfilegt er að taka af gjaldi skv, lögunum af þessum greinum. Sé nú gert ráð fyrir að þetta gjald yrði, eins og við höfum gert ráð fyrir, mjög mismunandi, alveg eins og aðstöðugjaldið er, með misjöfnum gjaldstiga, og gert ráð fyrir því, sem mætti telja mjög eðlilegt, að gjaldið af landbúnaði yrði svipað og af sjávarútvegi, þá fer víðs fjarri að gjaldið sé eitthvað nærri því sem hv. þm. Stefán Valgeirsson talaði um. Það er líklegt að þetta gjald, sem gæti fallið á landbúnaðinn allan, gæti verið einhvers staðar á milli 70 og 90 millj. kr, á ári miðað við veltuna á árinu 1977, en hefði sennilega verið í kringum 60–70 millj, kr. árið á undan. En eins og ég segi, þá fer þetta auðvitað nokkuð eftir því hvað gjaldstiginn þarna yrði ákveðinn hár. Hér er því ekki um hátt gjald að ræða á meðalbúið. Það gæti verið 20–25 þús, kr. eða svo á meðalbú í landinu, en varla miklu meira. Eins og fram hefur komið af okkar hálfu kæmi fyllilega til mála að þessi gjaldstigi yrði sérstaklega lágur á útflutningsatvinnugreinum eða lægri en á öðrum greinum. En meginhluti gjaldsins mundi að sjálfsögðu hvíla á iðnaði, verslun, byggingarstarfsemi, samgöngum og þjónustu, eins og aðstöðugjaldið gerir nú að yfirgnæfandi meiri hluta. Það er líka rétt að átta sig á því um leið, hvað annað felst í till. okkar en álagning þessa gjalds og hvaða önnur áhrif, ef okkar till. væru framkvæmdar, það hefði t. d. fyrir landbúnaðinn. Í till. okkar er gert ráð fyrir að niðurgreiðslur á vöruverði verði auknar um 3200 millj, kr. Til glöggvunar má geta þess, að allar niðurgreiðslur, eins og þær eru nú á kjöti og kjötvörum, nema eftir áætlun 2500 millj. kr. Hér er sem sagt um auknar niðurgreiðslur að ræða sem nema hærri fjárhæð en heildarniðurgreiðslan er nú á kjöti, en nú er niðurgreiðslan á kjöti 210 kr. á kg. Við teljum að með því að beina þessum niðurgreiðslum að langsamlega mestu leyti á kjötið sé hægt að auka sölu á kjöti innanlands verulega frá því sem verið hefur og draga þannig úr útflutningi og útflutningsbótum. Því er það sem við setjum okkar dæmi þannig upp, að við gerum ráð fyrir að það verði hægt að spara í útflutningsbótum um 1000 millj. kr., þ. e. a. s. að þær fari úr rúmum 3 milljörðum niður í 2 milljarða kr, eða rétt þar um. En þó við gerum ráð fyrir þessu, sem ég hygg að flestir þeir, sem þekkja til þessara mála, telji að líklegt sé, að þetta mundi auka söluna á kjöti innanlands mjög verulega, t. d. um 1500 tonn, mundi þó salan á dilkakjöti hér innanlands ekki ná því sem hún var á árinu 1974, hún mundi enn vera talsvert minni en hún var þá, þó að innanlandssalan ykist um 1500 tonn. Ef það gerðist mundi þessi fjárhæð sparast greinilega í útflutningsuppbótum. Í till. okkar er hins vegar ekki gert ráð fyrir því á neinn hátt, að bændur láti af þeim rétti sínum að fá útflutningsuppbætur sem nema 10% af heildarframleiðsluverðinu, Ef hér yrði einhver skakki á, þá kæmi hann ekki niður á bændum, heldur mundi okkar áætlun þá ekki reynast rétt gagnvart ríkissjóði. En ég hygg að þessi áætlun sé fyllilega eins vel úr garði gerð og aðrar áætlanir sem hér hafa verið lagðar fram í sambandi við þessi mál. Svo er auðvitað þess að gæta, að í till. okkar felast líka aðrar ráðstafanir sem mundu koma landbúnaðinum að verulegu gagni og ekki aðeins landbúnaðinum, heldur öðrum atvinnurekstri í landinu. Við gerum ráð fyrir að vörugjaldið, 18%, verði fellt niður að fullu og öllu. Þar er um verðlækkun að ræða sem metin er fyrir ríkissjóð upp á 6800 millj. kr., en mundi líklega vera í kringum 9–10 milljarðar kr. í beinu útsöluverði, því eins Og kunnugt er leggst ofan á vörugjaldið bæði verslunarálagning og fleiri gjöld. Því er þarna um mjög verulega verðlagslækkun að ræða á þeim vörum sem þetta gjald hvílir á. Við nánari athugun kemur auðvitað í ljós, að þetta gjald hvílir með miklum þunga t. d. á alls konar vélum og tækjum sem landbúnaðurinn í landinu þarf að kaupa eins og aðrar atvinnugreinar, Það fer því ekkert á milli mála, að með því að létta þessu gjaldi af væri verið að létta af landbúnaðinum og öðrum atvinnurekstri í landinu allmiklum útgjöldum í sambandi við kaup á þeim vörum sem þarna er um að ræða. Þá vil ég benda á það, að undir vörugjaldið falla flestallar byggingarvörur og yrði því um verulega hagsbót að ræða fyrir þá sem kaupa þessar byggingarvörur og kemur landbúnaðurinn einnig inn í það dæmi, svo mér þykir mjög sennilegt, að að því leyti til sem veltugjaldið mundi auka á útgjöld landbúnaðarins, þá fengi landbúnaðurinn það uppborið og það fyllilega í sambandi við þá verðlækkun sem fram kemur í sambandi við tillögur okkar. Það er hins vegar sá mikli munur á till. okkar í þessum efnum gagnvart landbúnaðinum og till. þeim, sem ríkisstj. leggur fram í því frv. sem hér er til umr., að í frv, ríkisstj. er gert ráð fyrir að skerða launakjör bóndans sem nemur 10–12% frá því sem þau hafa verið nú að undanförnu og eru orðin, alveg nákvæmlega eins og hér er einnig lagt til að skerða launakjör annars launafólks í landinu sem þessu nemur, því laun bóndans í afurðaverðinu eru beinlínis bundin við þau laun sem gilda hjá öðrum launaaðilum í landinu. Það er því sá mikli munur á till. okkar, minni hl. í verðbólgunefnd, og till, hæstv. ríkisstj. og þeim till., sem þeir Framsfl. menn standa hér að, að þeir gera ráð fyrir í sínum till, að lækka laun bóndans frá því sem nú er og frá því sem samningar standa til um, en við gerum hins vegar ráð fyrir því í okkar till. að vernda þann kaupmátt launa sem bændur og aðrir hafa nú samkv. sínum samningum. Ég vil því vænta þess, að þeir, sem í þessum efnum hafa sérstaklega áhyggjur af afkomu landbúnaðarins, sjái nú og viðurkenni að það er mikill munur á till. okkar í minni hl. og till. ríkisstj. varðandi hag bændastéttarinnar og landbúnaðarins. Það var líka greinilegt á máli hv. þm. Ólafs G. Einarssonar, að hann taldi að með till. okkar um hið svonefnda veltugjald, sem leggja á á hliðstæðan hátt og aðstöðugjöld nú, værum við að gera till, um stórkostlega auknar álögur á sjávarútveginn í landinu. Þetta er, eins og ég hef þegar bent á, misskilningur að verulegu leyti, því að hlutur sjávarútvegsins í þessu gjaldi er tiltölulega lítill. Það eru allt aðrir aðilar sem bera þetta gjald uppi að yfirgnæfandi meiri hluta. En sjávarútvegurinn mundi líka njóta mjög góðs af því að fella niður 18% gjaldið, alveg eins og landbúnaður. Sjávarútvegurinn og þó sérstaklega fiskiðnaðurinn mundi njóta verulega góðs af því, ef ráðstafanir væru gerðar til þess að framfærsluvísitalan færðist raunverulega niður sem nemur 7% frá því sem annars mundi verða, því 7% lækkun þýðir verulega fjárhæð fyrir vinnufreka framleiðslu eins og fiskiðnaðurinn er. Ég ætla að víkja svolítið nánar að þessum till. okkar. Það er rétt, að í till, okkar felst að gerð er tilraun til að lækka verðlagið í landinu, að mínu mati um 15–16 milljarða kr. á ári, Þessi upphæð sundurliðast þannig: Niðurfelling vörugjaldsins kostar ríkissjóð í kringum 6800 millj. kr., en nemur raunverulega í eiginlegu útsöluverði á milli 9 og 10 milljarða. Síðan næmi niðurgreiðslan á vöruverði um 3200 millj. kr. Svo koma áhrifin af því, að verslunarálagningin yrði lækkuð í það sem hún var áður, og mundi sú verðlagslækkun sennilega nema í kringum 3000 millj. kr. M. ö. o.: í okkar till, er gerð tilraun til að lækka verðlag í landinu frá því, sem nú er, í kringum 15–l6 milljarða kr. á ári, Það mundi hafa, eins og nánar er gerð grein fyrir í nál. minni hl., áhrif til lækkunar á framfærsluvísitölu um u. þ. b. 7%. Þetta verður að sjálfsögðu ekki gert nema ríkissjóði verði aflað tekna á móti til þess að hægt sé að ná þessu fram, og við gerum till. í þeim efnum. Þar gerum við í fyrsta lagi ráð fyrir að um verði að ræða 10% hækkun á skatti félaga auk 5% skyldusparnaðar. Á þeim lið er ekki mikill munur á till, okkar og till. hæstv. ríkisstj. Hún mun gera ráð fyrir að skattur þessara félaga verði hækkaður um 800 millj, kr., en við gerðum ráð fyrir að skatturinn yrði hækkaður um 900 millj. kr. Við gerum auk þess ráð fyrir að þetta sérstaka veltugjald verði lagt á sem ég hef rætt hér nokkuð um, en vil þó aðeins bæta því við, að þetta gjald mundi lenda að verulegu leyti á þeim aðilum, á þeim félögum í landinu sem sannanlega borga engan tekjuskatt til ríkisins. Til eru fjölmörg félög í landinu sem hafa stórkostlega veltu á hverju ári, en borga engan tekjuskatt til ríkisins. Við teljum að þetta sé með öllu óeðlilegt og sé fullkomlega eðlilegt að þessi rekstur borgi nokkuð til ríkisins til þess að gera tilraun til að reyna að ná verðlaginu niður. Þá gerum við einnig ráð fyrir því í till. okkar, að hægt verði að spara í rekstrarútgjöldum ríkisins 1500 millj. kr. Þegar lagt er til að spara nokkuð í ríkisrekstrinum, þá er það merkilega að alltaf er sama viðkvæðið, að það sé með engu móti hægt. Ég vil samt benda á það, að forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar og formaður verðbólgunefndar gerir ráð fyrir í einni af till. sínum, að rekstrarútgjöld ríkisins verði lækkuð um 1000 millj. kr. Við leggjum að vísu til þarna 1500 millj. kr. lækkun, leggjum til að rekstrarútgjöldin verði færð aðeins meira niður en hann gerir. Ég hef í umr, um þessi mál oft áður bent þar á liði sem væru mjög tiltækir. Það mætti t. d. spara á útgjöldum í sambandi við framlag það sem er á fjárl. til Grundartangaverksmiðjunnar. Það er engin nauðsyn að leggja fram það fé sem þar er gert ráð fyrir á fjárl. Það er hvort tveggja hægt að gera, að fresta því, og þar að auki er auðvitað hitt, sem best væri, að hætta með öllu við þá framkvæmd og falla frá því að leggja fram það hlutafé sem þar er ráðgert að greiða. Það er líka hægt að hætta við það sem sýnilega var ekki einu sinni full samstaða um í ríkisstj., það er hægt að hætta við að ráðast í meiri háttar breytingar á svonefndu Víðishúsi. Það eru allar líkur til þess, að á þessu ári verði eytt í breytingar á því húsi um 300 millj. kr. Upplýsingar, sem liggja hér fyrir Alþ., eru um að það verði að eyða í þær breytingar um 400 millj. kr., til þess að fullgera það hús sem skrifstofuhúsnæði. Auðvitað er þetta hægt. Spurningin er bara um það, hvort menn vilja hætta við þessa framkvæmd eða hvort þeir vilja eyða nokkrum hundruðum millj, kr. í þessa framkvæmd. Það er auðvelt að benda á miklu fleiri liði, en þarf í rauninni ekki, til þess að sýna að þetta er framkvæmanlegt, að færa niður rekstrargjöld ríkisins um 1500 millj. kr. á ári þegar heildarútgjaldahlið fjárl, er komin upp í 140 milljarða. Þá er í till. okkar miðað við upplýsingar sem við höfðum fengið um að ríkissjóður mundi spara sér útgjöld, ef þessar till. okkar yrðu framkvæmdar, m. a. í lækkun á launagreiðslum, sem annars yrðu, Þegar framfærsluvísitalan lækkaði um 7% mundi ríkissjóður spara sér útgjöld sem næmu 2000 millj. kr. Vitanlega á að taka tillit til þessa þegar þetta dæmi er gert upp í heild. Þá er í till. okkar lagt til að gerðar verði sérstakar ráðstafanir til þess að gera innheimtu á söluskatti virkari og betri en hún er og að í þeim efnum notfæri ríkið sér allar þær heimildir sem eru nú þegar í lögum til þess að herða á þessari innheimtu. Við leggjum einnig til að gerðar verði breytingar á tekjuskattslögum sem tiltölulega er auðvelt að gera. Við ráðgerum að út úr þessum tveimur liðum, þ. e. a. s. bættri innheimtu á söluskatti og breytingum á tekjuskatti sé óhætt að áætla að tekjur ríkisins af þessu tvennu gætu aukist um 1000 millj. kr. og er sannarlega ekki mikið. Síðast gerum við svo ráð fyrir því að hér verði um að ræða aukasölu á spariskírteinum sem nemur 2000 millj. kr. Ætti engum að blöskra það, því að ríkisstj, er með lítið eitt lægri tölu í sínum tillögum. Ég tel því, eins og ég hef sagt hér, að við höfum rökstutt að það er hægt að koma fram þeirri verðlækkun, sem við gerum ráð fyrir í till. okkar. Það er hægt að koma þeim fram. Spurningin er sú, hvort menn telja ómaksins vert að leggja nokkuð á sig til þess að lækka verðlag í landinu sem nemur 15–16 milljörðum kr., hvort menn telja ómaksins vert að leggja það á sig að reyna að hamla gegn hækkun framfærsluvísitölunnar í landinu sem nemur 7%. Við álítum að till, af þessu tagi sýni vilja til þess að snúast gegn verðbólgunni. En hæstv. ríkisstj. vill auðvitað taka á þessum málum á allt annan veg. Hún bregst þannig við þessu, að hún kemur með till. sem raunverulega mundu leiða til verðhækkana í landinu. Og hún gerir síðan till, um að rjúfa gerða samninga um launakjör, sem hún veit að þýða það, að ófriður verður á vinnumarkaði, kjarasamningum verður sagt upp, ný átök myndast um launakjörin. Hún leysir nákvæmlega ekki neitt með þessari leið annað en það, að hún efnir hér til ófriðar. Mér sýnist vera alveg ljóst, að nú eins og áður er það svo, að hæstv. ríkisstj. sér enga aðra leið til þess að glíma við vandamál efnahagslífsins en þá að lækka kaupið. Allar aðrar leiðir telur hún ófærar. Svo ég víki hér nokkru nánar að tilteknum ákvæðum í þessu frv., langar mig að setja hér fram nokkrar fsp, um það, hvað tiltekin ákvæði í frv. raunverulega þýða. Það er í fyrsta lagi atriði sem snertir 3. gr. frv. Þar er ákvæði þar sem gert er ráð fyrir að óbeinir skattar skuli ekki hafa áhrif á verðbótavísitölu í kjarasamningum eftir 1. jan. 1979. Nú er spurning mín sú: Hvernig hugsar hæstv. ríkisstj. sér að standa að því að framkvæma þetta ákvæði? Hugsar hún sér að taka þessi gjöld, að því leyti til sem þau eru nú þegar í vísitölugrundvellinum, öll út úr grundvellinum, taka söluskattinn, tollana, vörugjaldið, bensíuskattinn og önnur hliðstæð skattgjöld út úr núverandi vísitölugrundvelli og byrja á slíkum grunni 1. jan. 1919, reikna eftir það ekki vísitöluhækkanir sem kynnu að verða á þessum gjöldum? Eða hugsar hún sér að framkvæma þetta á þann hátt, að sá hluti söluskattsins og vörugjaldsins, og þessara óbeinu gjalda, sem nú þegar er í vísitölugrundvellinum, þær upphæðir standi þar áfram, en eftir 1. jan. n, k. verði hins vegar ekki reiknað með hækkunum á þessum gjöldum frá því sem þau eru þá? Þetta skiptir talsverðu máli við útreikning þessarar vísitölu og því spyr ég um þetta, hvernig þetta atriði er hugsað af hálfu ríkisstj., hvernig hún ættar sér að framkvæma þetta. Ég þarf svo ekki að fara mörgum orðum um það, að ég er algjörlega á móti því að þetta ákvæði, sem er í 3. gr. frv., verði samþykkt. Ég tel að þó að margt megi um vísitölugrundvöllinn segja og mér sé ljóst að full þörf sé á að taka þar marga hluti til endurskoðunar, að sjálfsögðu í samráði við þá aðila sem hafa staðið að þessum grundvelli frá upphafi og notað hann á jafnþýðingarmikinn hátt við launaákvarðanir og launþegasamtökin hafa gert, þó að það komi fyllilega til mála að taka þar marga þætti til endurskoðunar, þá tel ég mjög óheppilegt að setja inn í löggjöf ákvæði eins og þetta í fullum fjandskap við launþegasamtökin. Það mundi rifta samningum þeirra t. d. hvað áhrærir opinbera starfsmenn, Samningar þeirra ná lengra fram en til 1. jan. n. k. og þetta mundi því beinlínis hafa áhrif á þeirra launakjör. Samningar Alþýðusambandsfélaganna renna að vísu út fyrir þennan tíma. En hitt er augljóst mál, að ef ákvæði eins og það, sem er í 3. gr., væri komið í lög, þá væri í rauninni búið að eyðileggja það fyrir hinum almennu verkalýðsfélögum, að þau gætu notað vísitöluna sem eðlilegan mæligrundvöll á eftir. Ég álít því að það hefði verið hyggilegast að fella atriði eins og þetta alveg niður úr frv. Það gerir aðeins illt verra að setja það á þann hátt sem þarna er gert ráð fyrir, því það má ríkisstj. vera ljóst, að ef ákvæði er í lögum á þann hátt sem þarna er gert ráð fyrir, þá jafngildir það því, að ríkisstj. geti ógilt kjarasamninga með breytingum á þessum sköttum strax eftir að kjarasamningar ern gerðir. Það hefði t, d. verið lítill vandi fyrir ríkisstj. á s. l. sumri, ef hún hefði talið að þeir samningar, sem þá voru gerðir, veittu launþegum t. d. 2% eða 3% of mikinn kaupmáttarauka frá því sem áður var, þá var auðvitað lítill vandi fyrir hana, ef hún hefði haft ákvæði eins og þetta, að bregða við og hækka bara söluskatt og vörugjald og aðra óbeina skatta og tolla sem þessu nam og kippa þeirri kauphækkun til baka, þannig að hún hefði þá haft það alveg í sínum höndum að ákveða gildi samninganna. Þetta er því alveg fráleitt, eins og það er í þessari grein, og á ekkert skylt við það að mínum dómi, að til greina getur komið að endurskoða vísitölugrundvöllinn og breyta þar ýmsum ákvæðum, eins og gert hefur verið oft áður og þá í samráði við þá sem að þessum málum standa. Þá vil ég leita eftir frekari skýringum en fram komu hjá hv. frsm, meiri hl. varðandi ráðgerða framkvæmd á þeim ákvæðum varðandi launagreiðslur sem er að finna í 2. gr, frv. og einnig í 4, gr. frv. Sú meginregla er sett upp í 1. gr. frv., að greiða skuli aðeins hálfar verðlagsbætur á laun. Í 2. gr. er hins vegar tekið fram, að þó skuli greiða a. m. k. 880 kr. á mánuði fyrir hvert 1% sem verðbótavísitalan hækkar um, það skuli vera lágmarksgreiðsla, 880 kr, miðað við prósentustig. Þetta ákvæði þýðir það, að lág laun gætu jafnvel haldið fullri vísitöluuppbót. T. d. er nú 1. mars n, k. reiknað með að vísitalan hækki um 10%. Ef það fyndist nú svo lágur kauptaxti, að hann væri 88 þús, kr. á mánuði, þá fengi sá aðili, sem hefði slíkt kaup, nákvæmlega sín 10% greidd eins og samningar standa til um, sem sagt fullar verðlagsbætur ef hann hefði aðeins 88 þús. kr. í kaup á mánuði, En nú er enginn kauptaxti svona lágur, sem um er samið hjá hinum almennu verkalýðsfélögum í landinu. Talið er að meðalkauptaxti verkamanna, þar sem er tekið meðaltal af nokkrum helstu kauptöxtunum, sé nú rétt í kringum 117 þús, kr. á mánuði miðað við dagvinnu. Slík dagvinna kæmi því undir skerðingarákvæðin sem felast í þessari grein, en þó ekki jafnmikla skerðingu og hærri laun mundu verða fyrir. Það er tekið fram í 2, gr., að þetta ákvæði skuli gilda í sambandi við yfirvinnu og ákvæðisvinnu og hvers konar aðrar greiðslur sem koma til viðbótar við fast umsamin laun. En þá er spurningin þessi: Hvernig á að fara með það ef launamaður tekur greiðslu fyrir vinnu sem yfirvinnu eða á annan hátt yfirborgaða vinnu, en sú vinna verður greidd honum út án þess að um mánaðarkaupsgreiðslu sé að ræða? Aðilinn hefur kannske unnið hjá vinnuveitanda aðeins 4 eða 6 tíma eða 10 tíma eða 50 tíma eða hvað það væri, en hann vinnur ekki meira hjá þeim vinnuveitanda. Lendir þessi aðili, sem hefur t. d. unnið yfirvinnu á þennan hátt, undir skerðingarákvæði samkv. 1. og 2, gr, frv. eða ekki? Á slíkur aðili að fá greidda sína tíma í yfirvinnu þannig, að hann fái aðeins hálfar vísitölubætur á kauptaxta sinn, þó að enginn viti um það, hvort heildarlaun hans á mánuði ná þeirri upphæð sem mörkin eru sett við? Við þessu hefur ekki komið enn þá fram neitt fullnaðarsvar. Það svar, sem hv. frsm. meiri hl. gaf varðandi þetta atriði, er alveg ófullnægjandi og svarar þessu ekki. Í rauninni segir það svar, sem hann gaf, aðeins til um það, hvernig með skuli fara þegar launamaður er hjá sama aðila allan mánuðinn og hægt er að finna út mánaðarlaun hans, hvort sem þau hafa verið í formi dagvinnutíma, yfirvinnutíma eða sérstakra hlunnindagreiðslna. Það er því alveg eftir að upplýsa hvernig hugsað er að framkvæma þetta atriði. Svipað er að segja um ákvæðin í 4. gr. frv. Það verður ekki séð annað af því, sem stendur í 4. gr., og þó sérstaklega af þeirri grg., sem fylgir með 4. gr., en að ætlunin sé að hafa þann hátt á, að bætur almannatrygginga verði greiddar eins og þar segir, á þann hátt, að þessar bætur, þessi laun skuli greidd með sömu hlutfallshækkun og laun almennt þessa daga hljóta. Eftir því sem kemur fram í grg., þá er að sjá að þetta þýði að þessar bætur eigi aðeins að fá hálfar vísitölubætur og þeir, sem njóta bóta samkvæmt síðari mgr. þessarar greinar, eigi að njóta vísitölubóta á sama hátt, fá aðeins hálfar vísitölubætur, þó þannig, að þeir eiga að fá til viðbótar 2% við þessar hálfu vísitölubætur 1, mars n. k. og svo ekki meir. Ég vil benda á það, að t. d. aðili, sem nýtur ellilauna eða örorkubóta, hefur sem einstaklingur, þó að hann fái þar tekjutryggingu til viðbótar, undir 88 þús, kr. Hann mun hafa 66 eða 67 þús. kr, í heildargreiðslur á mánuði, Samkvæmt ákvæðum þessa frv. virðist því vera ljóst, að aðili eins og þessi, sem hefur ellilaun og tekjutryggingu og samtals greiðslur sem nema 66 þús. kr. á mánuði eða þar um bil, eigi að fá vísitölubætur sem nema 5% á sínar greiðslur, að vísu 2% líka 1. mars, þá kemst hann í 7%, en annars eftirleiðis bara hálfar bætur, Hins vegar mundi launamaður, sem hefur þó 88 þú s. kr. á mánuði eða hefur hærri laun, geta komist í það að fá fullar vísitölubætur. Það er m. ö. o. gert ráð fyrir því, að þessir bótaþegar almannatrygginga verði fyrir meiri vísitöluskerðingu á greiðslum en þeir sem kunna að hafa hærri laun á mánuði en þeir. Á þessu hef ég vakið athygli og spurt um þetta og hef ekki fengið neitt annað svar en það sem fram kemur í grg. frv. með þessari grein, en þar virðist vera nokkuð augljóst að ætlunin sé að hafa þennan hátt á. Í þessu sýnist mér vera lítið réttlæti. Mér sýnist því af þessu, sem ég hef verið að segja, að þeir, sem sett hafa upp þessar reglur um skerðingu á vísitölubótum á laun, hafi alls ekki hugsað málið til fulls, þeir hafi alls ekki áttað sig á því, hvernig ætti að framkvæma ákvæði laganna. Ég spyr því enn: Hvernig er þessu varið? Hvernig hugsar hæstv. ríkisstj, sér að framkvæma þetta ákvæði? Getur verið að það sé ætlun hennar að skerða bæturnar til þeirra, sem minni tekjur hafa, meira en hjá hinum, sem hafa þó hærri laun þó 1ág séu. Hv. frsm, meiri hl., Ólafur G. Einarsson, hneykslaðist nokkuð á því, að ég hafði notað orðið siðleysi í sambandi við þá aðgerð ríkisstj. að ætla sér að rifta þeim kaupgjaldssamningum sem hún hefði sjálf gert nú fyrir stuttu. Ég sný ekki aftur með það að ég tel þá að gerð siðlausa, að fjmrh. landsins skuli fyrir hönd ríkisstj. gera launa- og kjarasamninga við opinbera e,tarfsmenn fyrir rétt liðlega þrem mánuðum og skrifa hátíðlega undir slíka launasamninga, en svo skuli komið eftir þrjá mánuði og þeir samningar ógiltir að verulegu leyti. Ríkisstj, hefur í rauninni ekkert sér til afbötunar í þessu máli. Það hefur ekkert gerst í rekstri þjóðarbúsins sem réttlætir þessa aðgerð. Það hefur verið upplýst, að aukning þjóðartekna er mun meiri á s. l. ári en reiknað hafði verið með þegar launasamningarnir voru gerðir. Hún getur því ekki afsakað sig með því, að þjóðarbúið hafi orðið fyrir einhverjum áföllum, því fer víðs fjarri. Ég er hræddur um að hæstv. ríkisstj. eigi eftir að finna að það geti verið erfitt fyrir hana að ná eðlilegum samningum hér eftir við stéttarsamtökin í landinu þegar svona er að málum staðið, Það var broslegt innan um og saman við hjá hv. þm. þm. Ólafi G. Einarssyni, frsm. meiri hl. n., þegar hann deildi á okkur í stjórnarandstöðunni fyrir að við gætum ekki hugsað okkur að skera neitt niður og deildum á þá í meiri hl. fyrir það, að þeir gerðu ráð fyrir að gripa til einhverra slíkra aðgerða og þá varðandi framkvæmdir, en við höfum gert ráð fyrir að hægt væri að skera niður í rekstrarútgjöldum heldur meira en ríkisstj. lagði til. Hv. þm, nefndi sérstaklega í þessum efnum vegamál, að nú mættum við ekki heyra það að neitt yrði skorið niður í sambandi við vegamál. Þetta minnti mig á fallegan tillöguflutning hans á þessu þingi og mikil ræðuhöld hér um að gera nú stórátak í vegamálum og 1eggja bundið slitlag á helst allan hringveginn í einu stóru átaki. Og auðvitað fylgdi á eftir ágætri ræðu þessa þm. um slíkt stórátak í vegamálum ágæt mynd af honum og mikill uppsláttur í Morgunblaðinu í tilefni af því, að hann væri forgöngumaður þess að gera þetta stóra átak. En nú er þetta sem sagt orðið í munni hans eitt af ávirðingaratriðum okkar í minni hl., að við getum ekki einu sinni hugsað okkur að skera niður vegamál, Það er rétt, það er afstaða t, d. okkar Alþb.- manna, að við teljum að það eigi ekki að 1eysa þann vanda, sem við stöndum frammi fyrir í okkar efnahagsmálum, á kostnað félagslegrar þjónustu í landinu, né heldur félagslegra framkvæmda og ekki á kostnað launa, nema þá að því leyti, sem ástæða væri til að skattleggja meira en nú er hæstu laun. Við bendum hins vegar á, að það er hægt að gera margt annað í þessu landi, sem hefði sín áhrif, en að gripa á þessum liðum. Við höfum t, d. bent á að það væri nær að gripa á þeim stóru vandamálum sem eru bundin við hina gífurlegu þenslu í þjóðarbúskap okkar í heild, við skulum segja t. d, í bankakerfinu, þar sem starfsliði fjölgar jafnmikið og tölur liggja fyrir um. Alþ. er búið að glíma við það mál í mörg ár, hvort ekki væri rétt að ríkið hefði þarna nokkra forgöngu, fækkaði eigin bönkum, sameinaði banka, sem nauðsynlegt er af mörgum ástæðum að sameina, og fækkaði þannig nokkuð bankaútibúum þar sem komin eru mörg útibú frá ríkisbönkunum á sama stað, jafnvel á litlum stöðum. En þegar kemur að málefni eins og þessu, þá segja þm, stjórnarflokkanna ævinlega: Þetta kemur ekki til mála, þetta er óraunhæf till., það er ekki hægt að grípa á þessu. Þessi kostnaður er sem sagt heilagur. Ætlum við þekkjum það ekki líka þegar á það er bent, hvaða nauðsyn sé til að við höldum hér uppi þreföldum kostnaði af olíudreifingarkerfi í landinu og þar undir þeim kringumstæðum þegar svo stendur á, að það er íslenska ríkið sjálft sem kaupir inn alla olíu, gerir innkaupin, og flytur olíuna til landsins líka. Íslenska ríkið semur um flutning á olíunni, Það er ekki fyrr en hún er komin hingað að bryggjum, að ákveðið er að afhenda alla olíuna, sem ríkið hefur keypt til landsins og flutt til landsins, þremur olíufélögum sem síðan geta farið í tilheyrandi samkeppni og byggt afgreiðslustöðvar sínar hvert á móti öðru, við sömu götuna, og eytt stórum fjármunum í þetta margfalda kerfi. En ef á það er minnst að gripa á þessu, þá er auðvitað alltaf sama útkoman, Menn segja: Þetta eru óraunhæfar till., það er ekki hægt að breyta þessu. Enda er svo haganlega frá þessu gengið, að báðir stjórnarflokkarnir eru samanþvældir í hagsmunamálum olíufélaganna. Af því verður það að vera eins og það er. Vissulega væri einnig þörf á því að taka sjálft ríkiskerfið til rækilegrar endurskoðunar, því það er enginn vafi á því, að í ríkiskerfinu sjálfu er búið að hlaða upp kostnaði af ýmsu tagi sem engin þörf er á og þar væri hægt að spara við nánari athugun á þeim málum. Á þetta höfum við bent líka, og það væri eðlilegra að gera ráðstafanir í þessa átt en að steypa sér í sífellu sama kollhnísinn og menn hafa verið að gera á undanförnum árum, þ. e. a. s. að rjúka alltaf í gengislækkun, svipta alltaf í sundur kaupgjaldssamningum og standa svo alltaf í sama farinu. Eitt af því, sem við þurfum að gera í okkar efnahagsmálum, er að við þurfum að gera ráðstafanir til þess að beina meira af okkar vinnuafli til framleiðsluatvinnuveganna. Við getum framleitt meira og við þurfum að framleiða meira, en til þess þarf að gera ákveðnar ráðstafanir, m, a, að beita fjármagni þjóðarinnar í þá átt að gera þetta kleift. En nú er staðið að þessum málum alveg þveröfugt. Nú er staðið að þessu þannig, að það er verulegur inndráttur á peningum, bankakerfið dregur til sín peninga frá framleiðsluatvinnuvegunum, og með vaxtastefnunni er búið að búa þannig að ýmsum atvinnugreinum í landinu, að það er ekki hægt að reka þær greinar, menn flýja úr þeim. Ég skal nú fara að ljúka máli mínu. Ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að svara þeim spurningum sem ég hef lagt fyrir hana varðandi skilning á ákveðnum atriðum í þessu frv. Mér hefði einnig þótt mjög vænt um að ríkisstj, hefði skýrt okkur frá því, því um það hlýtur hún að vita, hvað er áætlað um vaxtahæðina nú næstu daga. Það er komið að því, að það á að ákveða nýja vexti, útlánsvexti og innlánsvexti, samkvæmt þeim reglum sem ríkisstj. og Seðlabankinn hafa sett, Mér sýnist að miðað við þær upplýsingar, sem fyrir liggja, eigi almennir vextir að hækka nú á næstu dögum um 3–4%, ef farið er eftir þeirri viðmiðun, sem Seðlabankinn hefur gefið út, og þeim verðlagshækkunum, sem orðið hafa síðan vextir voru síðast ákveðnir. Nú sem sagt mun það liggja fyrir, að Seðlabankinn ætli sér að taka ákvarðanir í þessum efnum á morgun. Það væri eðlilegt í sambandi við þessar efnahagsráðstafanir, sem hér er nú verið að ræða, að hæstv, ríkisstj. hefði gert grein fyrir því, hvað á að hækka vextina mikið til viðbótar því sem orðið er, því að þá hefðu menn auðvitað séð þessa mynd enn þá betur, hversu dægilegt það verður fyrir atvinnureksturinn í landinu að taka við því sem honum er rétt, því að menn skulu átta sig á því, að vextir eru útgjöld í atvinnurekstri, þó að það virðist vera svo, að ýmsir af bankamönnum landsins hafi ekki skilið það enn þá. Það virðist vera að þeir hafi ekki skilið það að vextirnir séu neitt nema tekjur. Kann að vera að hjá þeim, sem taka við vöxtunum, séu þeir það. En þessir vextir eru greiddir af öðrum og þeir koma m. a. inn í þær áætlanir sem hér eru lagðar fyrir okkur, - áætlanir sem sýna taprekstur á framleiðslu og ráðstafanir til að reyna að draga úr þessum taprekstri, Það væri verulega fróðlegt ef hæstv. ríkisstj. hefði viljað gefa upplýsingar um hvað vextirnir eigi að verða háir sem ákveða á, eftir því sem ég best veit á morgun. Mér hefði einnig þótt vænt um það, ef ríkisstj. hefði upplýst hvaða uppákoma það hafði verið sem olli því varðandi fjárl., sem samþ. voru rétt fyrir jól, 21. des., að í ljós hafi komið að þau fjárl. hafi verið röng um hvorki meira né minna en 2.1 milljarð kr., að þar hafi verið um skekkju að ræða og nú vanti ríkissjóð tekjur sem þessari skekkju nemur. Ég vil því spyrja: Hvað var það sem gerðist. Ég hef nefnilega grun um það, en vildi gjarnan fá réttar upplýsingar um málið, að það, sem gerst hafi, hafi verið það, að hinir reikningsfróðu menn, sem reiknuðu út fjárl., áttuðu sig ekki á síðustu vaxtahækkun, hana vantaði í dæmið í mjög ríkum mæli. Það var ekki gert ráð fyrir því, að ríkið þyrfti að borga þessa vexti sem menn voru að ákveða, og dæmið var vitlaust upp á 2.1 milljarð. Og nú þarf auðvitað að gera efnahagsráðstafanir til þess að ríkið geti staðið við þessar vaxtagreiðslur sem voru ákveðnar í nóvembermánuði. Ég vænti þess, að gefnar verði upplýsingar um hvernig stendur á því, að forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar upplýsir að nú þurfi að afla fjár til ríkisins sem nemur 2.1 milljarði kr., vegna þess að þá vanti upphæð í fjárl. sem voru samþ. nú fyrir stuttu. Ég lýk svo þessum orðum mínum með því að endurtaka, að við, sem skipum minni hl. fjh.- og viðskn., leggjum til að þetta frv. verði fellt. Okkur finnst þó ástæða til að hér fari fram sérstök atkvgr. um rökstudda dagskrá í sambandi við afgreiðslu málsins, með sérstöku tilliti til þess, að ríkisstj, geri könnun með viðræðum við hin stóru stéttarsamtök, Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja um ráðstafanir í efnahagsmálum, en þessi samtök hafa opinberlega boðið ríkisstj. slíkar viðræður. Það er því till. okkar að þd. afgreiði þetta mál á þann hátt með rökstuddri dagskrá, að ríkisstj. verði falið að taka upp viðræður við þessa aðila og það komi þá í ljós, hvað út úr þeim viðræðum getur komið.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Ég hlýt að byrja á því að vekja athygli á að í dag, á þessum drottins degi, áður en 2. umr. um þetta frv. hófst, gerðist dálitið svipað og gerðist daginn sem 1. umr. hófst, en að því vék ég við 1. umr. Hún fór sem kunnugt er fram á föstudaginn var. En tveimur dögum áður hafði verðbólgunefndin svokallaða lokið störfum sínum. Fulltrúar stjórnarflokkanna í verðbólgunefndinni og þeir embættismenn ríkisins, sem þar sátu, höfðu mælt með ákveðnum valkosti af þeim sem formaður nefndarinnar og forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar hafði lýst og allir þm. hafa nú kynnt sér í riti verðbólgunefndarinnar sem kallað er Verðbólguvandinn. Kjarninn í þeim ráðstöfunum, sem fulltrúar stjórnarflokkanna í n. og embættismennirnir lögðu til, var, eins og öllum þm. og þjóðinni yfirleitt er nú væntanlega kunnugt, að helminga skyldi allar verðlagsuppbætur, að helmingurinn af vörugjaldi skyldi felldur niður, það lækkað úr 18% í 9%, niðurgreiðslur lækkaðar um 1900 millj. kr. og gerðar nokkrar ráðstafanir í félagsmálum. Þetta var kjarninn í þeirri leið sem fulltrúar stjórnarflokkanna og embættismennirnir í verðbólgunefndinni mæltu með um hádegið á miðvikudaginn var. En það kom í ljós eftir hádegið, að ráðh. höfðu, meðan nm. voru að undirskrifa verðbólguálitið, setið á fundi og verið að undirbúa allt aðrar ráðstafanir, verið að semja frv., sem hljóðaði allt öðruvísi en þær till. sem verið var að skrifa undir í Þórshamri. Eini ljósi punkturinn í því, sem ríkisstj. gerði þennan morgun, og það hefur hún líklega verið að gera næstu einn–tvo dagana áður, var að það voru teknar ákvarðanir um nokkrar bætur handa lægst launaða fólkinu. Það er satt að segja það eina af viti sem ríkisstj. hefur gert undanfarna daga, undanfarnar vikur og undanfarna mánuði, og er sjálfsagt að þakka það. En vörugjaldið átti ekki að lækka úr 18% í 9%, það átti að lækka úr 18% í 16%, eftir því sem ráðh. voru að bollaleggja. Niðurgreiðslurnar áttu ekki að lækka um 1900 millj, samkv. hugmyndum ráðh., heldur aðeins um 1300 millj. En þetta var allt saman hégómi hjá því sem reyndist rúsínan í pylsuendanum, en það var að ráðh, voru, þennan sama morgun og verðbólgunefndin var að ljúka störfum, að ráðgera að gerbreyta innihaldi frv., sem búið var að vera í undirbúningi í marga mánuði í verðbólgunefndinni, m. ö. o. að í stað þess að helminga vísitöluuppbæturnar, þá skyldu áhrif allra óhreinna skatta tekin út úr vísitölunni án þess þó að kveða um leið skýrt á um það, að áhrif niðurgreiðslna skyldu tekin út úr vísitölunni. Þannig var gengið frá frv. síðdegis á miðvikudag og það undirbúið til prentunar. En þá tók ríkisstj. upp á því þennan dag að ræða við stjórnir ASÍ og BSRB svo sem frægt er orðið, og hélt með þeim sögulegan fund sem lauk með ósköpum. Í framhaldi af þeim ósköpum urðu ráðh. hræddir við það, sem þeir höfðu verið að ráðgera um morguninn, og ákváðu að breyta til, þ. e. a. s. að hætta ekki við að helminga vísitöluuppbæturnar og breyta vísitölugrundvellinum í staðinn strax, heldur ákváðu að hafa frv. þannig að vísitöluuppbæturnar skyldu felldar niður út árið, en um áramótin næstu skyldi vísitölugrundvellinum breytt með lögum, án þess að hafa rætt þetta eða gert nokkra tilraun til þess að ræða þetta við launþegasamtökin. Þó er ráðh. jafnljóst og okkur öllum hinum þm., að það hefur aldrei áður verið gerð breyting á vísitölugrundvellinum, hvorki með frjálsum samningum né heldur með löggjöf, nema að undangengnu vandlegu samráði við launþegasamtökin. Þetta varð til þess, að 1. umr. seinkaði um heilan dag, þessi hringsnúningur ríkisstj., í fyrsta lagi fyrirætlanir um að breyta till. frá því sem ráðgert hafði verið á undanförnum vikum og fulltrúar í verðbólgunefnd undirskrifuðu um hádegi á miðvikudag, og síðan var horfið frá þessu aftur að hálfu leyti, með þeim árangri, að í stað þess að frv. væri útbýtt kl. 2 síðdegis, eins og lofað hafði verið, var því útbýtt eftir miðnætti þetta sama kvöld. Það undarlega gerist, að dálítið svipað á sér stað í dag. Fjh.- og viðskn. þessarar hv. d. var á fundi í morgun kl. 10. Við fulltrúar stjórnarandstöðunnar vorum satt að segja undir það búnir, að fundinum lyki fyrir hádegi, og vorum búnir að undirbúa afstöðu okkar, samræma okkar sjónarmið og undirbúa nál. Þá kemur í ljós að meiri hl. n., fulltrúar hv. stjórnarflokka, er ekki tilbúinn að ljúka nefndarstörfum, en ráðgera hlé, að vísu með feimnissvip, hálfskömmustulegir í framan, að það skuli standa á þeim að afgreiða málið úr n. í hendur hv. þd. Þegar við spyrjum hverju þetta sæti, hverju var þá svarað? Ríkisstj. situr á fundi og hún er að ræða hugsanlegar breytingar á frv. Við getum ekki tekið afstöðu fyrr en við vitum hvað ríkisstj. er að hugsa eða hvað hún ætlar sér að gera.  Svo kemur í ljós þegar klukkan er orðin 12, þá er búið að boða fundinn, að þeir hafa engin boð fengið. Í staðinn fyrir að segja okkur hvaða skoðun þeir hafi bjóða þeir okkur súpu og brauð. Við þáðum súpuna og brauðið, en þótti miklu miður að fá ekkert að vita hvað ríkisstj. hefði sagt nm. að þeir ættu að meina.  Niðurstaðan eftir tveggja klst. rifrildi í báðum þingflokkum var sú að gera engar breytingar á frv. En þetta millistig í öllu saman, sem minnir á millistigið eftir miðja s. l. viku, varð til þess, að í stað þess að umr. byrjaði kl. 2 í dag, eins og búið var að gera ráð fyrir, þá byrjaði hún ekki fyrr en í kvöld. Og þetta er áreiðanlega einsdæmi, að í stóru máli hringli ríkisstj. þannig með sína menn og tefli þeim fram og til baka fyrir 1. umr. og tefji málið í heilan dag og fyrir 2. umr. tefji þeir málið aftur í heilan dag. Guð veit hvað skeður á morgun, áður en 3. umr. á að fara fram. Það getur verið að umr. verði frestað ef ríkisstj. skyldi detta eitthvað í hug eða hún færi enn á ný að hringla í málinu. Við skulum vona að svo fari ekki. En óneitanlega er þetta í hæsta máta ekki bara spaugilegt, heldur í raun og veru líka hörmulegt, að ríkisstj. skuli vera svona hikandi, svona stefnulaus, svona viljalaus, vita svo litið um hvað hún sjálf raunverulega vill, að ég nú ekki tali um, að fylgismenn hennar í n. og þd. yfirleitt skuli vera þess háttar leikbrúður að láta fara svona með sig. Niðurstaðan er sem sagt sú, að frv. er óbreytt frá því það var lagt fram við 1. umr. Í því eru verulegar breytingar frá því sem gert var ráð fyrir af hálfu fulltrúa ríkisstj. í verðbólgunefndinni, en í frv. er enn þá hin illræmda og rangláta 3. gr., sem breytir vísitölugrundvellinum án þess að nokkurt samráð hafi verið haft við launþegasamtökin. Ég endurtek, að slíkt hefur aldrei gerst áður. Það er rétt að það komi fram hér, að fulltrúar frá stjórn Alþýðusambands Íslands og BSRB áttu viðræður við okkur hv. þm. Lúðvík Jósepsson, fulltrúa minnihlutaflokkanna í fjh: og viðskn., og báðu okkur að koma á framfæri þeim upplýsingum, að BSRB boðaði til landsfundar, fundur með formönnum allra BSRB-félaga um allt land, á morgun og miðvikudag, sem kannske dragist fram til fimmtudags, og þessi samtök, þessi voldugu samtök launþega, sem í eru um 60 þús. manns, óskuðu eindregið eftir að Alþ. afgreiddi þetta mál ekki endanlega áður en þessir landsfundir hefðu getað látið í ljós sína skoðun á málinu. Þeirri ósk komum við að sjálfsögðu á framfæri við hæstv. forsrh. strax kl. 2 í dag þegar við komum hingað til þingfundar. Það er líka rétt að láta það koma fram, að meiri hl. stjórnarflokkanna í fjh.- og viðskn. neitaði því í dag að senda frv. til umsagnar stjórnar ASÍ og BSRB. M. ö. o.: fulltrúar stjórnarflokkanna í n. höfðu engan áhuga á því að vita hvaða skoðun þessi fjölmennustu launþegasamtök landsins hefðu á frv. í heild og hinum einstökum greinum. Það er að vísu rétt, að hvor tveggja samtökin hafa mótmælt frv. Engu að síður gat vel verið og ekki nema eðlilegt að þeim væri veittur venjulegur réttur til umsagnar um einstök ákvæði frv. Nei, þeim var neitað um þennan rétt, og till. okkar stjórnarandstöðufulltrúa í n. um þetta efni var felld á fundi síðdegis í dag, sem er í hæsta máta óvenjulegt. Formaður n. og frsm., hv. þm. Ólafur G. Einarsson, ræddi í framsöguræðu sinni nokkuð till. okkar fimmmenninganna, þ. e. a, s. fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna og fulltrúa ASÍ og BSRB í verðbólgunefndinni, og hafði sitthvað út á þá tillögugerð að setja. Hv. frsm. minni hl. hefur þegar svarað þessari gagnrýni í öllum meginatriðum og rakið till. okkar fimmmenninganna, svo ég sé enga ástæðu til að lengja mál mitt með að endurtaka þær röksemdir, en vitna til þeirra. Hins vegar gerði hv. þm. Ólafur G. Einarsson sérbókun mína í verðbólgunefndinni varðandi skyndiúrræðin, sem prentuð eru sem fskj. 4 með skýrslu verðbólgunefndarinnar, að sérstöku umræðuefni. Þess vegna tel ég rétt að fara um það nokkrum orðum eða rökstyðja nokkru frekar þá skoðun mína, að ef ekki hefði getað náðst samkomulag um till. okkar fimmmenninganna, þá teldi ég leið 2, samdráttar- og niðurfærsluleiðina, í hugmyndum forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar vera þá leið sem miklu betra og vænlegra væri að fara heldur en þá leið sem meiri hl. vildi fara. Þetta væri varatill. af minni hálfu, sem hefði þann kost, sem við allir fimmmenningarnir lögðum megináherslu á, að samningarnir gætu haldist, að þeim þyrfti ekki að rifta. En áður en ég vík að þessari gagnrýni Ólafs G. Einarssonar á viðhorf mitt langar mig til að víkja nokkrum orðum að honum og stöðu hans í málinu öllu, því hún er satt að segja þannig að ég beinlínis vorkenni þeim staka sómamanni sem Ólafur G. Einarsson er, því að hann hefur lent í afar kostulegri aðstöðu. Má ég minna á hvað hann sagði og vildi á miðvikudaginn var. Um hádegisbilið á miðvikudaginn var vildi hann lækka vörugjaldið um helming, úr 18% í 9%. Hvað vill hann nú á mánudegi? Nú vill hann lækka úr 18% í 16%. Svona rækilega hefur hann skipt um skoðun í þessu máli. Hvað vildi hann lækka niðurgreiðslurnar á miðvikudaginn var? Þá taldi hann sjálfsagt og rétt og nauðsynlegt og hægt að lækka niðurgreiðslurnar um 1900 millj. kr. á þessu ári. Hvað vill hann nú, þegar kominn er mánudagur? Þá vill hann lækka þær um 1300 millj. Á miðvikudaginn var vildi Ólafur G. Einarsson, hv. þm., draga úr framkvæmdaframlögum á fjárlögum og í lánsfjáráætluninni um 2000 millj. kr. Nú má ekki lækka þessi framlög um neitt. Það er ekki skylt að 1ækka þau um krónu samkv. frv. Hins vegar er gert ráð fyrir að heimilt sé að lækka þau um helminginn af því, sem hann sagði nauðsynlegt að lækka þau á miðvikudaginn var, þ. e. a. s. um 1000 millj. kr. Og nú verður ekki komist hjá því að spyrja: Hefur hv. þm. Ólafur G. Einarsson virkilega skipt svona rækilega um skoðun frá því á miðvikudaginn og þangað til í dag, á fáeinum dögum, eða hefur honum verið skipað að skipta um skoðun? Hver er raunverulega skoðun hv. þm. Ólafs G. Einarssonar í þessum efnum? Er það miðvikudagsskoðunin, sem stendur hér í verðbólgunál., nefndarálitinu, eða er það mánudagsskoðunin, sem stendur í nál. sem var útbýtt í dag? Hvort er skoðun hv. þm.? Ekki getur hann haft tvær gerólíkar skoðanir á málinu, það samrýmist ekki (Gripið fram i.) Það skyldi nú ekki vera að það væri hvorugt, og það svo sem kemur heim og saman við það, að hér er um stakan sómamann að ræða sem er vís til þess að hafa miklu, miklu skynsamlegri skoðun en miðvikudagsskoðunin hans og mánudagsskoðunin hans eru. Ef hæstv. fjmrh. væri staddur hérna þá mundi ég nú spyrja: Er þetta hægt, Matthías? Mér finnst þetta ekki vera hægt, og þess vegna fannst mér satt að segja að hefði verið hyggilegra fyrir hv. þm. Ólaf G. Einarsson að fara svolítið varlega, fara svolítið hægar í sakirnar þegar hann fór að tala um afstöðu mína og stuðning minn við samdráttar- og niðurfærsluleiðina, sem varatillögu. Hv. þm. sagði ekki söguna alla um það, hvað ég segi raunverulega í þessum fyrirvara. Þess vegna leyfi ég mér að lesa það - það er örstutt - sem ég segi í raun og veru, með leyfi hæstv. forseta. Ég segi í seinni hluta fskj.: „Varðandi hugmyndir þær, sem settar eru fram í 3. kafla um efnahagsráðstafanir nú, er ég aðili að framangreindum tillögum“ - þ. e. a. s. till. fimmmenninganna - „og tel ríkisstj. eiga þegar í stað að taka upp viðræður við aðila vinnumarkaðarins og bændasamtakanna á þeim grundvelli. Ef ekki næst samstaða um þessar ráðstafanir, en í ljós kæmi, að ríkisstj. vildi virða gerða kjarasamninga, m. a. með því að draga úr rekstrarútgjöldum ríkisins og opinberum framkvæmdum, eins og gert er ráð fyrir í dæmi 2 í 3. kafla“ - þ. e. a. s. samdráttar- og niðurfærsluleið „og ef bændasamtökin gætu ekki fallist á lækkun útflutningsbóta“ - sem við höfum lagt til fimmmenningarnir - „mæli ég með því, að framkvæmdar verði þær aðgerðir, sem eru í dæmi 2, með þeirri breytingu“ - þessu sleppti hv. þm. - „með þeirri breytingu, að í stað tekjuskattshækkunar og útsvarshækkunar komi heimild til sveitarfélaga til þess að hækka aðstöðugjald á atvinnurekstur, enda gætu þau dregið úr framkvæmdum sínum, ef þau telja hækkun aðstöðugjaldanna varhugaverða: Hv. þm. vitnaði til þess, að formaður n. hefði vakið athygli á því, að talsvert væri þrengt að hag atvinnuveganna ef þessi leið væri farin. Þetta er vissulega rétt. Hann tók það fram og mér hefur auðvitað allar götur verið ljóst, að ef þessi leið yrði farin yrði hagur atvinnuveganna talsvert þrengri en hann hefði orðið með því að fara leiðina sem stjórnmálaflokkafulltrúarnir og embættismennirnir í verðbólgunefnd mæltu með, hvað þá ef sú leið yrði farin sem ríkisstj. leggur nú til að farin verði. En ég vil í því sambandi leggja sérstaka áherslu á það, sem höfundur skýrslunnar, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, segir um þessa leið, og vekja athygli á því, að hann taldi hana samrýmast óbreyttum kjarasamningum, en jafnframt sagði hann, eins og raunar hv. þm. las, ég vil lesa það aftur til þess að vekja á því sérstaka athygli, með leyfi hæstv. forseta: „Árangurinn við að lækka verðbólgu á árinu 1978 yrði næsta lítill, en hins vegar kynni þessi leið að koma á betra jafnvægi á milli heildarframboðs og eftirspurnar í hagkerfinu þegar fram í sækti og leggja þar með grunn að hjöðnun verðbólgu: M. ö. o.: það er hægt samkv. dómi þessa færasta efnahagssérfræðings landsins og reyndasta, að vernda samningana og jafnframt koma á betra jafnvægi milli heildarframboðs og eftirspurnar í hagkerfinu þegar fram í sækti og leggja þar með grunn að hjöðnun verðbólgu. Er það ekki einmitt þetta sem allir hugsandi og ábyrgir menn vilja? Menn vilja með ráðstöfunum leggja grunn að hjöðnun verðbólgu í framtíðinni. Það skiptir ekki mestu máli hvað skeður á árinu 1978, það skiptir mestu máli hvað skeður á næstu 3–4–5 árum. Það skiptir meira máli heldur en hitt, að bjarga sér nú með skyndiráðstöfunum yfir nokkra mánuði. Ég geri mér ljóst að hagur atvinnuveganna hefði orðið þrengri, en hagur launþeganna yrði betri. Það, sem um var að ræða, var að velja á milli þess að þrengja að launþegunum - það var leiðin sem Ólafur G. Einarsson vildi á miðvikudag og vill enn í dag þrengja hag launþeganna eða þrengja nokkuð hag atvinnuveganna í landinu, sem ég tel að megi gera eftir að þeir hafa fengið 15% gengislækkun frá áramótum, þ. e. a. s. 13% gengislækkun fyrir nokkrum dögum, sem samsvarar um það bil 15% frá áramótum. En hitt er rétt, að gengislækkunin í þessari leið, sem ég er hér að mæla með sem varatill., var aðeins 10%. Það hefði verið hægt, eins og forstöðumaðurinn sagði, að tryggja hag atvinnuveganna betur með því að hafa gengislækkunina 10–12%. Þá hefði hagur þeirra orðið mjög góður, en þá hefði aftur á móti hagur launþega orðið heldur þrengri, og þess vegna var það sem hann taldi 10% gengislækkun mögulega. Ég er ekki að segja að forstöðumaðurinn hafi talið hana æskilega, hann mælti að sjálfsögðu með annarri leið, en hann taldi hana mögulega og það var í mínum augum mergurinn málsins. Ég játa fúslega að samkv. þessum ráðstöfunum hefði hagur atvinnuveganna orðið þrengri en samkv. till. frá því á miðvikudaginn og frv. í dag. En spurningin er: Hefði hann orðið of þröngur? Í þessari merku skýrslu eru upplýsingar sem svara þessu. En áður en ég kem að upplýsingum um hag atvinnuveganna vil ég víkja að því, hver breyting hefði orðið á kauptöxtum. Samkv. till. Ólafs G. Einarssonar á miðvikudaginn og stjórnarflokkanna á miðvikudaginn var hefði kaupmáttur frá fjórða ársfjórðungi 1977 til fjórða ársfjórðungs 1978 rýrnað um 2%. Samkv. samdráttar- og niðurfærsluleiðinni hefði hann vaxið um 6%. Þetta lýtur að launþegunum. Þegar talað er um ráðstöfunartekjur á mann, þá hefði meðaltal 1978 orðið samkv. leiðinni, sem ég mælti með sem varaleið, orðið 51/2% meira en í fyrra, en samkv. leiðinni, sem formaður n., Ólafur G. Einarsson, mælti með, 11/2% meira. Vísitala kauptaxtanna hefði samkv. till. hans orðið 91 miðað við 100 1974, en samkv. till., sem ég mælti með sem varatill., hefði vísitalan orðið 97 á þessu ári miðað við 100 1974. Vísitala ráðstöfunartekna á mann hefði orðið 100, þ. e. óbreytt, samkv. till. Ólafs G. Einarssonar o. fl., en hefði orðið 104, aukist um 4%, samkv. till. sem ég mælti með. Þetta lýtur að launþegunum. Það var þessi bati kjara launþeganna, miðað við till. meiri hl. í nefndinni eða stjórnarflokkanna og embættismannanna, sem ég taldi skera úr um það, að ég vildi helst mæla með þessari leið sem varaleið í stað þeirrar stefnu sem þeir tóku. Þá er spurningin: Hefði hag atvinnuveganna verið ofboðið með þessum hætti? Upplýsingar um það eru á bls. 119 í skýrslunni. Hvað þýðir það fyrir hag alls sjávarútvegsins? Ef tekið er allt árið 1978, þá er reiknað með brúttóhagnaði af fob: verði í samdráttar- og niðurfærsluleiðinni sem nemi 7.7%, en í till. Ólafs G. Einarssonar og hans félaga í verðbólgunefndinni var reiknað með brúttóhagnaði sem nam 6.1%, minni hagnaði en í leiðinni sem ég mælti með sem varaleið, ef miðað er við sjávarútveginn allt árið.  Ef við tökum iðnaðinn, aðalatvinnuveg þjóðarinnar, þá er útkoman ákaflega svipuð. Þar er líka um hagnað að ræða. Brúttóhagnaður sem hundraðshluti af tekjum var samkv. leið stjórnarflokkanna í verðbólgunefndinni 5.6%, samkv. leiðinni, sem ég mælti með, 5.7%, svo að segja sama niðurstaða. En áhrifin voru allt önnur á afkomu ríkissjóðs, og þar er kannske skýringin á því, af hverju þeir völdu þá leið sem gert var. Till. þeirra í verðbólgunefndinni áttu að skila ríkissjóði 3.7 milljarða tekjuafgangi, en samkv. leiðinni sem ég mælti með sem varatill. aðeins 0.5 milljarða tekjuafgangi. Það er hins vegar rétt, að samkv. leiðinni, sem ég mælti með, var gert ráð fyrir að um algjöran jöfnuð yrði að ræða í viðskiptum þjóðarinnar, ekki halla, en ekki heldur hagnað. En þeir stefndu að 5 milljarða afgangi í viðskiptum þjóðarinnar við útlönd. Það hefur auðvitað sín áhrif og stendur í nánum tengslum við aukinn kaupmátt launþeganna og afkomu útflutningsatvinnuveganna. M. ö. o.: það stendur og mun standa algjörlega óhrakið, að það var til og er til leið sem að dómi okkar færustu sérfræðinga hefði verið hægt að fara samtímis því að varðveita kjarasamningana og það hefði verið hægt að láta launþega njóta nokkurrar tekjubótar í stað tekjuskerðingar, sem ríkisstj. nú leggur til. Og það, sem ég vil leggja sérstaka áherslu á, er að þetta hefði verið hægt án þess að stefna rekstri atvinnuveganna í hættu, án þess að framkalla tap hjá atvinnuvegunum og þar með auðvitað engin hætta á atvinnuleysi. Þetta voru atriðin sem ollu því, að ég hikaði ekki við að mæla með samdráttar- og niðurfærsluleiðinni sem varaleið, ef ekki tækist samkomulag um þær víðtæku ráðstafanir sem við fimmmenningarnir vorum fyrst og fremst sammála um að mæla með. Að síðustu vil ég svo vekja athygli á því, að það er einkennandi fyrir málflutning stjórnarflokkanna og hæstv. ríkisstj, í þessum mikilvægu umr., að þeir segja ekkert um framtíðina, þeir segja ekkert um hver eigi að vera meginverkefnin á sviði efnahagsmála í framtíðinni. Þeir tala eingöngu um þessar ráðstafanir sem öllum er ljóst að eru bráðabirgðaráðstafanir, eru ekki hugsaðar nema til bráðabirgða, til þess að gilda út þetta ár, þó að vísu eigi að taka gildi í byrjun næsta árs vanhugsuð breyting, sem snertir framtíðina. Það eina, sem þeir hafa um framtíðina að segja, er að breyta með lögum vísitölugrundvellinum án samráðs við launþegasamtökin. Annað hefur ekki heyrst um framtíðarstefnuna í efnahagsmálum, hver hún skuli vera. Ég hef fyrir nokkrum dögum lýst hér því óskaplega ófremdarástandi sem nú ríkir í efnahagsmálum þjóðarinnar: hallareksturinn hjá útflutningsatvinnuvegunum, viðskiptahallanum við útlönd, hallanum hjá ríkissjóði, skuldasöfnuninni við útlönd. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, því ég er nýbúinn að ræða það úr þessum ræðustól. En allt þetta eru afleiðingar af rangri stefnu í langan tíma, af margra ára rangri stefnu í efnahagsmálum, og það verður ekki leiðrétt nú í febrúarmánuði 1978 með bráðabirgðaráðstöfunum sem eiga að gilda út árið 1978. Ég endurtek um ófremdarástandið núna, sem vissulega er mikið og gerir nauðsynlegar einhverjar bráðabirgðaráðstafanir, að þar er um margra ára syndir að ræða. Orsökin er ekki sú, að árið í fyrra hafi verið eitthvert vandræðaár. Því fer víðs fjarri. Ég ætla að minna á nokkrar staðreyndir í því sambandi. Í fyrra voru þjóðartekjurnar 43% hærri en þær voru 1970, en þjóðarútgjöldin voru hvorki meira né minna en 49% hærri en þau voru 1970. Þetta er e. t. v. eitt skýrasta dæmið um óráðssíuna sem einkennt hefur stjórn efnahagsmála á undanförnum árum, að það hefur sífellt verið ráðstafað meiru en aflað var. Ríkisstj. hefur haft forustu um að notað væri meira en framleiðslunni nam. Það er einkennandi, að einkaneyslan var í fyrra 42% meiri en hún var 1970, en samneyslan aftur á móti ekki nema 37% meiri en í fyrra. M, ö. o.: samneyslan hefur síðan 1970 vaxið minna en einkaneyslan. Þetta segir sína sögu um raunverulegan kjarna í stefnu hæstv. ríkisstj. En hvernig stendur á því, að þjóðarútgjöldin hafa vaxið svona miklu meira en sjálf þjóðarframleiðslan? Í hverju er umframeyðslan fólgin? Í hverju liggur óráðsían? Hún liggur í því, að fjarfestingin - hvað skyldi hún hafa verið miklu hærri í fyrra heldur en 1970? Hún var 72% hærri. Hún hefur vaxið um 72% á 7 árum. Geta menn svo búist við því, að hér sé allt í lagi, þegar svona er haldið á málum? Þetta er auðvitað ein meginástæðan fyrir því, að hér hefur bókstaflega allt farið úrskeiðis. Það stenst ekkert þjóðfélag svona gífurlega aukningu fjárfestingar á fáeinum árum. Og það má ekki á milli sjá hvar aukningin hefur verið meiri: í atvinnuvegunum eða opinberum framkvæmdum. Hún jókst á sviði atvinnuveganna um 73%, og opinberar framkvæmdir jukust um 72%. Ríkið hefur ekki verið eftirbátur einkafyrirtækjanna að því er snertir aukningu framkvæmda. Hækkun vísitölunnar var í fyrra, miðað við árið þar á undan, 31%. Auðvitað er þetta ógnvekjandi tala. Í því sambandi verður þó að líta á það, að það var sérstakt góðæri í fyrra. Útflutningstekjurnar jukust í erlendri mynt um 30% í fyrra, og það hefði átt að geta stuðlað að því, að ekki hefði allt keyrst um koll, jafnvel þó að vísitalan hækkaði um 31%. Viðskiptakjörin bötnuðu í fyrra um 10%. M. ö, o.: hækkun innflutningsverðlags var mun minni en hækkun útflutningsverðlagsins. Árið 1977 var því einstakt góðæri. Í lok ársins 1977 er ástandið samt sem áður þannig, að sjávarútvegurinn er rekinn með stórkostlegum halla, við söfnum skuldum erlendis, það er viðskiptahalli, ríkið er rekið með halla, Seðlabankinn prentar seðla og útdeilir fyrir ekki neitt. Það er ekki harðæri á árinu 1977 að kenna. Ófremdarástandið nú er, eins og ég sagði áðan, afleiðing margra ára syndaferils. Það, sem hefur verið rangt í efnahagsstefnunni mörg undanfarin ár, er í fyrsta lagi of mikil fjárfesting - og þó kannske ekki fyrst og fremst of mikil fjárfesting, heldur röng, óarðbær fjárfesting. Það er höfuðsyndin sem drýgð hefur verið, að festir hafa verið milljarðar kr. í framkvæmdum sem allir áttu að geta séð að geta engan ávöxt borið. Þetta er höfuðsynd þessa áratugs á sviði efnahagsmála. Í öðru lagi hefur verið stórkostlegur halli á ríkisbúskapnum og það hefur átt sinn þátt í hinni gífurlegu verðbólgu ásamt hinni of miklu og óarðbæru fjárfestingu. Það hefur ekki tekist að mynda neina samræmda stefnu í launamálum, en það verður ekki gert án náins samráðs ríkisvalds annars vegar og aðila vinnumarkaðarins hins vegar. Fjórða atriðið, sem hefur verið ranggert á undanförnum árum, er misnotkun Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. Hann hefur, í stað þess að sporna gegn verðbólgu, verið notaður þannig, honum hefur verið stjórnað þannig, að hann hefur kynt undir verðbólgu. Samtímis því sem verðlag erlendis hefur verið að hækka og samkv. reglum Verðjöfnunarsjóðsins hefðu því átt að greiðast í hann 3/4 hlutar af verðhækkuninni hafa greiðslur úr honum verið auknar með opinberu tilstilli, vegna þess að viðmiðunarverðið, sem ákveðið er af stjórn sjóðsins með samþykki sjútvrh., sýnist vera hækkað í kjölfar kostnaðarhækkana innanlands og hækkað meira í sumum tilfellum heldur en erlendu verðhækkuninni nam. M. ö. o.: Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins, sem er eitt merkasta hagstjórnartæki, sem komið hefur verið upp á undanförnum áratug og átti að verka til jöfnunar á verðsveiflur og þar með draga úr verðbólgu eða hvata til verðbólgu innanlands, hefur verið misnotaður þannig, honum hefur verið ranglega stjórnað þannig, að hann hefur ýtt undir verðbólgu með því að greiða úr honum stórfé samtímis því sem verðlag var að hækka erlendis. Í fimmta og síðasta lagi vil ég nefna alranga stefnu í landbúnaðarmálum, sem að vísu er ekki allra síðustu ára fyrirbæri, heldur orðin áratugagömul, en hefur gengið sér algerlega til húðar, eins og merkur bóndi sagði í útvarpserindi um daginn og veginn í kvöld. Það er ánægjulegt að heyra slíkt úr munni greinds bónda, að landbúnaðarstefnan hafi gengið sér gersamlega til húðar, eins og sést t. d. á því tvennu, að skattgreiðendur í landinu þurfa að borga erlendum neytendum 3000 millj. kr. fyrir að borða íslenskar landbúnaðarvörur og bændur eru þrátt fyrir allt þetta tekjulægsta stéttin í landinu. Þrátt fyrir stórkostlegar útflutningsbætur, stórkostlegar niðurgreiðslur, mjög hækkuð lán til gífurlegrar fjárfestingar, þá eru bændur tekjulægsta stéttin á landinu. Er hægt að fella þyngri dóm um landbúnaðarstefnuna en felst í þessum staðreyndum? Þrátt fyrir það að þessi ranga stefna í fjárfestingarmálum ætti að vera hverjum hugsandi Íslendingi ljós er hér efnt til umr. af hálfu ríkisstj. um mikilvægar efnahagsráðstafanir og ekki á það minnst, í hverju hin ranga stefna undanfarandi ára hafi verið fólgin, sú ranga stefna sem leitt hefur til ægilegs ófremdarástands í dag. Það er ekki sagt orð um það, hvernig þessari stefnu eigi að beita í framtíðinni, hvernig eigi að leggja grundvöll að efnahagsþróun sem geti tryggt fulla atvinnu, án þess þó að efnt sé til óviðráðanlegrar verðbólgu, og tryggt framleiðni og varanlegar og tryggar kjarabætur sem ekki séu fólgnar í auknum fjölda krónupeninga, heldur raunverulega auknum kaupmætti teknanna. Nei, talsmönnum hæstv. ríkisstj. þykir ekki taka því að ræða um þetta. Það má segja að í því felist að vissu leyti nokkur kaldhæðni, að það skuli vera þm. stjórnarandstöðuflokks sem vekur athygli á því við þessar umr., að það er nauðsynlegt að leggja grundvöll að gerbreyttri grundvallarstefnu í efnahagsmálum. Það er nauðsynlegt að leggja grundvöll að gerbreyttri stefnu í efnahagsmálum ef okkur á að takast að komast út úr verðbólguhringiðunni eða okkur á að takast að tryggja varanlega trausta og stöðuga atvinnu og tryggja að hægt sé að reka fyrirtæki á Íslandi með sæmilegri og tryggri afkomu. Það er nánast neyðarlegt, að það skuli þurfa að falla í hlut stjórnarandstöðuþm. að benda á til hvaða grundvallarframtíðarráðstafana þurfi að gripa. En í því sambandi langar mig til að nefna fimm atriði, sem ég tel þurfa að vera grundvallaratriði í mótun nýrrar efnahagsstefnu. Í fyrsta lagi þarf að leggja áherslu á að móta tekjustefnu í samráði við samtök vinnumarkaðsins. Með öðru móti verður ekki komið í veg fyrir áframhaldandi verðbólgu. Það þarf að nást heils hugar samvinna milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins um slíka almenna tekjustefnu sem tryggi stöðugan vaxandi kaupmátt launa í kjölfar vaxandi þjóðartekna, ef um slíkt ástand er að ræða, án þess að samhliða sé um verðbólgu að ræða. Í öðru lagi tel ég nauðsynlegt að árlega séu samdar nákvæmar þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir sem hafi hliðsjón af þjóðhagslegum markmiðum, sem taki tillit til þess, með hverjum hætti traustastur grundvöllur verði lagður að heilbrigðu atvinnulífi í landinu og hvernig réttlátt sé og skynsamlegt að skipta þeim tekjum, sem þjóðin hefur til ráðstöfunar, milli neyslu annars vegar og arðbærrar fjárfestingar hins vegar, m. ö. o. að koma í veg fyrir það, sem átt hefur sér stað undanfarið, að fjárfestingin gleypi of mikinn hluta af ráðstöfunartekjum þjóðarinnar og að allt of mikill hluti fjárfestingarinnar gangi til óarðbærra framkvæmda, því að það er sóun sem fyrr eða síðar bitnar á neyslunni. En því aðeins er hægt að tryggja slíkt skynsamlegt hlutfall á milli neyslu annars vegar og arðbærrar fjárfestingar hins vegar, að gerðar séu fyrir fram árlegar þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir sem síðan séu framkvæmdar, en ekki farið á snið við, eins og átt hefur sér stað um þær lánsfjáráætlanir sem ríkisstj. hefur samið á undanförnum árum og ekki hafa verið framkvæmdar, þ. e. a. s. farið hefur verið langt fram úr þeim. Í þriðja lagi vil ég nefna nauðsyn á samræmdri stefnu í fjármálum: peningamálum, gengismálum og lánamálum. Það þarf að vera um að ræða náið samstarf, mér liggur við að segja náið mánaðarlegt samstarf á milli fjmrn. í fyrsta lagi, Seðlabankans í öðru lagi, viðskiptabankanna í þriðja lagi og stjórnar fjárfestingarlánastofnana í fjórða lagi. En sú hefur verið reynslan, að þessir fjórir aðilar hafa oft og einatt haldið sinn í hverja áttina. Fjmrn. hefur ekki vitað hvað bankarnir voru að gera, bankarnir ekki vitað hvað fjmrn, var að gera, Seðlabankinn hefur ekki vitað nógu vel, hvað stjórnir fjárfestingarlánasjóðanna voru að gera, og þær hafa haldið sína braut án þess að spyrja kóng eða klerk, fjmrn., Seðlabanka og auðvitað ekki víðskiptaþanka. Á þessu þarf að verða endir. Allir þessir fjórir aðilar, sem stjórna peningamálakerfi þjóðarinnar, þurfa að vinna saman og samræma stefnu sína. Í fjórða lagi vil ég nefna nauðsyn þess að endurskoða frá grunni allt félagsmálakerfi þjóðarinnar og gera vissar grundvallarbreytingar á tryggingakerfinu og heilsugæslunni, þ. e. a. s. að gera tryggingakerfið og heilsugæsluna að einu samfelldu heildarfélagsmálakerfi sem lúti einni stjórn og þar sem tryggingar og heilsugæsla séu í raun og veru skoðaðar sem tvær hliðar á sama hlutnum, þ. e. a. s. á stuðningi við þá sem ekki geta gengið óstuddir í þjóðfélaginu. Þann stuðning þarf að samræma og samhæfa. Þá fyrst kemur hann að því gagni sem hann getur komið, auk þess sem framkvæmd hans verður þá mun hagkvæmari og ódýrari en nú á sér stað. Í fimmta og síðasta lagi vil ég nefna nauðsyn þess að komið verði á fót samvinnunefnd ríkisins og aðila vinnumarkaðarins til þess að tryggja að um samræmda stefnu verði að ræða á tekjusviðinu varðandi samningu þjóðhags- og framkvæmdaáætlana, varðandi samræmingu stefnunnar í fjármálum og peninga-, gengis- og lánamálum og varðandi samræmingu eða heildarstjórn á tryggingakerfinu og heilsugæslukerfinu og sjúkraþjónustunni. Þessi samvinnunefnd ríkisins og aðila vinnumarkaðarins gæti verið lykillinn að því, að það tækist ekki aðeins vinnufriður, heldur starfsfriður almennt í þjóðfélaginu, en á því ríður okkur kannske meira en mörgu öðru. Þetta tel ég eiga að vera og þurfa að vera kjarninn í mótun nýrrar stefnu í efnahagsmálum og tel nauðsynlegt að þetta komi fram í sambandi við umr, um þetta mál. Framtíðin má ekki dæma þann dóm um Alþingi Íslendinga, að ræddar skuli hafa verið ítarlegar ráðstafanir í efnahagsmálum í febr. 1978, eins og ástandið er í efnahagsmálum þjóðarinnar í dag, án þess að nokkur þm. nefni það, hvað hefur farið aflaga um langt skeið og hvað þurfi að gera til þess að leggja traustan grundvöll að framtíðinni. Þess vegna taldi ég nauðsynlegt að benda á þessi meginatriði í nauðsynlegri framtíðarstefnu í efnahagsmálum Íslendinga.

Karvel Pálmason Hæstv. forseti. Þegar þetta mál var hér til 1. umr. gerði ég allrækilega grein fyrir afstöðu minni til þess, en ég tel þó rétt að segja um það nokkur fleiri orð nú við 2. umr. málsins og kannske ekki síst vegna þess að við eigum ekki neinn fulltrúa í þeirri þn. sem um málið fjallaði, en það er nú búið að vera í n. og kemur hingað úr þeirri nefnd. Ég var satt að segja að vona að launþegasamtökunum í landinu, annars vegar Alþýðusambandi Íslands og hins vegar Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, hefði tekist með sínum sterku aðvörunum, eftir að þetta mál er komið hér fram á Alþ., að opna augu hæstv. ríkisstj. fyrir því að fara ekki hér fram með jafnmiklu offorsi að því er varðar kjaraskerðingu og ógildingu kjarasamninga allra launþega í landinu og þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég var að vonast til þess að hæstv. ríkisstj. sæi nú að það er full alvara á ferðum, ef hún ætlar sér með þessum hætti, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, að efna til stórkostlegs stríðs á vinnumarkaðnum. Það er augljóst mál, að verði þetta frv. samþykkt eins og það nú er, þá er það hæstv. ríkisstj. og sá þingmeirihl. hér á Alþ., sem hún styðst við, sem efnir til stórátaka á vinnumarkaðinum á næstu vikum eða mánuðum. Það er augljóst mál. Ég var í lengstu lög að vona að frá því yrði horfið, ekki síst vegna þess að það er hægt að leysa málið með öðrum hætti og farsælli en hér er gert ráð fyrir. Einnig er ástæðan fyrir því, að ég kom hér upp, nokkur atriði í ræðu hv. þm. Ólafs G. Einarssonar sem mig langar til að fara hér örfáum orðum um. Hv. síðasti ræðumaður, hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, að því er mér skildist, skildi ekkert í þeim sinnaskiptum sem hv. þm. Ólafur G. Einarsson hefði tekið að því er varðar skoðanir til úrbóta í efnahagsmálum frá s. l. miðvikudegi og þar til í dag, þar væri um skoðanaskipti að ræða á þessu tímabili. Það er nú ekki einu sinni svona, því að um hádegisbil s. l. miðvikudag skrifaði hv. þm. Ólafur G. Einarsson undir sérstakt nál. og valdi leið til lausnar þeim vanda, sem hér er verið að tala um, í hinni margumtöluðu verðbólgunefnd, en strax daginn eftir, þ. e. a. s. fimmtudaginn, síðari hluta fimmtudags, er þessi hv. þm. búinn að skipta um skoðun og orðinn stuðningsmaður að allt annarri leið en hann hafði lagt til í verðbólgunefnd á miðvikudaginn. Skoðanaskiptin höfðu átt sér stað á rúmum sólarhring, en ekki frá því s .l. miðvikudag og þangað til í dag. Hins vegar mun hafa staðið til að þessi hv. þm. fengi að hafa þriðju skoðunina í dag, en af því mun ekki hafa orðið. Það mun hafa staðið til í dag í þingflokkum stjórnarflokkanna að framkvæma einhverjar breytingar á því frv. sem hér er nú til umr., og hefði það gerst, þá hefði hv. þm. Ólafur G. Einarsson fengið til þess leyfi eða verið sagt að hafa nú þriðju skoðunina á þessu sama máli á þessum dögum sem liðnir eru frá miðvikudegi til mánudags. Og er nú að búast við góðu, þegar æðstu menn innan þingflokka stjórnarflokkanna eru staðnir að slíkum hringlanda í skoðunum eins og hér lýsir sér? Það er vitað mál, að ástæðan fyrir því, að frv. ríkisstj. til lausnar þeim vanda, sem nú er við að glíma, var ekki í formi þeirrar leiðar sem fulltrúar hennar í verðbólgunefnd lögðu til að farin yrði, - ástæðan fyrir því er sú, að það er víðs fjarri að nokkurt samkomulag hafi verið í stjórnarflokkunum um að fara þá leið. Menn hafa stigið sitt á hvað í stjórnarflokkunum að því er varðar að velja leið til lausnar vandanum. Þetta er fyrst og fremst ástæðan fyrir því, að sami einstaklingurinn, sami þm. í liði stjórnarliðsins hefur svo að segja skoðanaskipti daglega á vali leiða til lausnar þessum vanda. Þetta hefur hent hv. þm. Ólaf G. Einarsson eins og raunar fleiri hv. þm. stjórnarliðsins varðandi þetta mál. Það er auðvitað ástæða til að vekja athygli á því, að hæstv. ríkisstj. gerir sína stuðningsmenn hér á Alþ. að algeru viðundri með svona háttalagi og vinnubrögðum, og ekki bara þá, heldur og sjálfa sig um leið. Þessir hv. þm., eins og hv. þm. Ólafur G. Einarsson, eru orðnir að hreinu viðundri að því er varðar afstöðuna til þessara mála. Hv. þm. er búinn að hafa tvær skoðanir, búinn að mæla með tveimur leiðum, og hann átti samkv. skipan ofan frá hugsanlega að fá tækifæri til að hafa þriðju skoðunina í dag, en af því varð ekki. Hver veit nema komi að því áður en lýkur?  En þetta á ekki bara við um fulltrúa hæstv. ríkisstj. í verðbólgunefnd. Hæstv. ríkisstj. hefur leikið sama leikinn gagnvart öðrum þm. sínum í öðrum n., eins og t. d. fjvn. Menn muna kannske eftir því á s. l. ári, þegar óskað var eftir því af hálfu hæstv. ríkisstj. fulltrúa hennar í fjvn., að þeir framkvæmdu niðurskurð að tilteknu marki varðandi fjárlög. Þessir hv. þm. urðu við þessari beiðni hæstv. ríkisstj., og þegar þeir voru búnir að því neitaði hæstv. ríkisstj. að fara eftir þessum till., sem hún bað um, og gerði þar með þessa sína fulltrúa, meiri hl. í fjvn., að algeru viðundri, - neitaði að fara eftir þeim niðurstöðum sem þeir voru búnir að leggja til að beiðni ríkisstj. Það er eðlilegt að hv. þm. Ellert B. Schram brosi. Ég veit ekki hvort hann hefði farið að þessu hefði hann þá verið búinn að taka sæti í fjvn., en vel má svo vera. Nei, það er auðvitað augljóst á öllum þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð hafa verið að því er þetta mál og önnur mál varðar hjá hæstv. ríkisstj., að það er víðs fjarri að nokkur samstaða sé innan stjórnarflokkanna sjálfra um lausn á þeim vanda sem nú er við að glíma í efnahagsmálum. Það er ljóst í ræðu hv. þm. Ólafs G. Einarssonar áðan sem frsm, meiri hl. fjh.- og viðskn. vék hann hér að nokkrum atriðum. Hann sagðist ekkert skilja í þeim látum sem virtust vera, þó að verið væri að hreyfa aðeins við kjarasamningunum, og taldi slíkt raunar fásinnu og hlytu augu manna að opnast fyrir því, hversu glórulaust það væri ef launþegar í landinu fengju þá hækkun sem gildandi samningar gerðu ráð fyrir þeim til handa. Sem sagt, hv. þm. Ólafur G. Einarsson telur það glórulausa hækkun launafólki í landinu til handa ef það fengi 10% hækkun nú við næstu mánaðamót eins og samningar gera ráð fyrir. Þetta er glórulaust að hans áliti. Þau læti, sem hv. þm. Ólafur G. Einarsson er hér að tala um, eru vegna þess að verkalýðshreyfingin og launþegar almennt í landinu ætlast til þess af hæstv. ríkisstj., að hún standi við þá samninga sem hún sjálf var aðili að og lagði blessun sína yfir á s. l. sumri og s. l. hausti með samningunum við BSRB. Það er ekki til of mikils ætlast þó að til þess sé ætlast af hæstv. ríkisstj., að hún standi við gerðan hlut, eins og hún ætlast til af öðrum, og mönnum þarf ekki að koma á óvart þó að mótmælt sé aðferðum af því tagi sem hæstv. ríkisstj. hefur nú hér unni. Þá spurði hv. þm.: Af hverju er ekki Alþýðusambandi Íslands og BSRB afhent alræðisvald um kaup og kjör manna? Er það það sem þessi hv. þm. vill?  Þá tel ég nauðsynlegt að leiðrétta þá röngu fullyrðingu hv. þm. Ólafs G. Einarssonar áðan, þegar hann sagði að hver um sig af þeim 5 nm. í verðbólgunefnd. sem skiluðu sameiginlegu áliti varðandi leiðir til lausnar þessum vanda, hefði skilað séráliti, sérstakri bókun. Það er rangt. Hvorki ég né hv. þm. Lúðvík Jósepsson skilaði neinni sérbókun, þannig að þessi fullyrðing hv. þm. er röng. og ég vænti þess að hann viðurkenni það.

Já, já, já.

Já, þá er það þar með úr sögunni. Margt fleira var rangt sem hv. þm. fullyrti, og kem ég að því síðar. En það sem manni finnst nokkuð sérkennilegt, - og á það ekki bara við um hv. þm. Ólaf G. Einarsson, það á við fleiri hv. stjórnarþm., það sem mönnum finnst sérkennilegt við þetta er að þessi hv. þm. ásamt öðrum fulltrúum ríkisstj. í verðbólgunefnd, og þá erum við að tala um þm. að sjálfsögðu, leggja blessun sína yfir það á miðvikudagsmorgni að fara hina svokölluðu fimmtu leið B, eina af þeim valkostaleiðum, sem forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar og formaður verðbólgunefndar lagði til að farin yrði, en strax daginn eftir hafa þeir skipt um skoðun og leggja til að fara aðra leið. Þetta þykir mönnum að vonum harla einkennilegt. Þessu hafa margir hv. þm. fundið að og bent á sem tvískinnung í málinu. Sjálfsagt hafa þessir hv. þm. einhver rök fram að færa þessum skoðanaskiptum sínum til frekari glöggvunar, en það breytir eigi að síður ekki því, að málið er svona. Þá sagði hv. þm. Ólafur G. Einarsson, að við fimmmenningarnir í verðbólgunefndinni hefðum skrifað upp á gengislækkunina sem gerð var síðar á miðvikudaginn, síðar sama daginn og verðbólgunefnd hætti störfum. Þetta er rangt hjá hv. þm., og ég vænti þess að hann viðurkenni það einnig. Formleg gengisfelling var ákveðin af stjórn Seðlabankans í samráði við ríkisstj. á þriðjudeginum áður, síðari hluta þriðjudagsins, og um það er hægt að fá staðfestingar. Formleg gengisfelling var ákveðin í stjórn Seðlabankans í samráði við hæstv. ríkisstj. á þriðjudeginum. Bæði hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh., sem áttu fund með fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna og fleirum úr þingliðinu á þriðjudeginum, þegar verið var að ræða meðferð þessa máls í þinginu, lýstu því yfir, að ákvörðun yrði tekin á þriðjudeginum, þannig að það er rangt hjá hv. þm. Ólafi G. Einarssyni, að við hinir svokölluðu fimmmenningar í verðbólgunefndinni höfum skrifað upp á gengisfellingu sem var gerð síðan sama dag og verðbólgunefnd hætti störfum. Sú gengisfelling var formlega ákveðin sólarhring áður, þannig að við stóðum frammi fyrir gerðum hlut. Þá sagði hv. þm., að það væri rangt hjá mér að í öllum þeim leiðum, sem formaður verðbólgunefndar, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, lagði fram sem vallrosti, væri gert ráð fyrir niðurskurði á framkvæmdum. Ég vil biðja hv. hm. Ólaf G. Einarsson að lesa eilítið betur þau fræði sem um var að ræða í verðbólgunefnd. Í öllum leiðunum nr. 2–5 er bent á niðurskurð bæði að því er varðar A-hluta fjárl. og einnig að því er varðar lánsfjáráætlun yfirstandandi árs, þannig að það stendur óhaggað að í öllum þessum valkostaleiðum gerir forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar ráð fyrir niðurskurði á A-hluta fjárl. annars vegar og/eða á lánsfjáráætlun hins vegar. Í öllum valkostunum er gert ráð fyrir þessu, þannig að þetta er rétt. Ég sagði s. l. föstudag við 1. umr. þessa máls, að ég teldi að það mætti skera verulega niður rekstrarútgjöld ríkissjóðs með meiri hagræðingu innan þeirra stofnana sem þar eiga hlut að máli. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson vék að þessu áðan og taldi að ég hefði með þessu gerst liðsmaður ungra sjálfstæðismanna undir kjörorðinu „Burt með báknið“. Það skiptir engu fyrir mig. Þó svo það séu sjálfstæðismenn sem hafa þessa skoðun, þá fell ég ekki frá henni þrátt fyrir það. Ég er sannfærður um það og ég hef sagt það áður, að ég er sannfærður um að það er hægt að draga verulega úr rekstrarútgjöldum ríkissjóðs, að vísu sem langtímamarkmiði, með meiri hagræðingu, og ég fullyrði að það er hægt að framkvæma sömu þjónustu þó að starfslið ríkisins væri skorið niður um 25%. Þetta segir Ólafur G. Einarsson að sé fjarstæða. En hvað sögðu núv. hæstv. ráðh., flokksbræður þessa hv. þm., veturinn 1974, þ. e. a. s. þeir nafnarnir, hæstv. núv. fjmrh. og hæstv. sjútvrh.? Ég man ekki betur en þeir legðu fram hér frv. til l. um niðurskurð á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs upp á 2.5 milljarða veturinn 1974, sem þýddi í dag líklega einhvers staðar á bilinu frá 8–9 milljarða a. m. k. Svo kemur hv. þm. Ólafur G. Einarsson, flokksbróðir þessara hæstv. ráðh., nú og segir að það sé út í hött að nefna niðurskurð í rekstrarútgjöldum af stærðargráðunni 3–4 milljarðar. (Gripið fram i.) Hv. þm. sagði þetta. Það er ekkert út í hött að nefna það, að það er hægt að spara verulega fjármuni í rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. En hv. þm. Ólafur G. Einarsson og fleiri sjá einungis þann kost til að spara að skera niður fjárveitingar til félagslegrar þjónustu eða framkvæmda, og þar greinir á milli. Hv. þm. bað um það áðan, að hann fengi að heyra í smáatriðum hvað ætti að skera niður, og það er ekkert óeðlilegt að um það sé spurt. En ég vil þá benda á það, að ekki liggur fyrir í till. hæstv. ríkisstj. hvað á að skera niður. Það lá ekki fyrir í till. eða valkostum formanns verðbólgunefndar, forstjóra Þjóðhagsstofnunar, þó að hann væri með niðurskurð í öllum sínum dæmum. Það var ekki um það talað, hvað ætti að skera niður, annað en hann talaði um samgöngumál í annarri leiðinni, hvergi tilgreint annað í neinum niðurskurði í hans tillögum. Það er auðvitað ýmislegt sem hægt er að draga úr í sambandi við rekstrarútgjöld ríkissjóðs. Það er ekki litið sem það mun kosta ríkissjóð, hefur kostað hann þegar og mun kosta hann á næstu árum, að taka á sig eignarhlut að járnblendiverksmiðjunni í Hvalfirði. Ég hef verið andvígur þeirri framkvæmd frá upphafi og tel að þar megi skera niður. Ég tel enga goðgá að skera niður framlag til þeirra framkvæmda sem meiri hl. Alþ. ákvað við afgreiðslu í fjárl., þ. e. a. s. kaupin á Víðishúsinu. Og það er engin goðgá að fresta um a. m. k. eitt til tvö ár ef ekki lengur, fleiri ár, framkvæmdum t. d. við Hrauneyjafossvirkjun sem nú er ákveðin. Það má víða drepa niður fæti og benda á að spara megi og fresta framkvæmdum, sem menn greinir að vísu á um hverjar eigi að vera, en eigi að síður er hér um áþreifanleg dæmi að ræða. Ég sagði við 1. umr. þessa máls, að í þessu frv. væri fyrst og fremst um að ræða að efnisinnihaldi tvö atriði, þ. e. a. s. ógildingu kjarasamninga og svo hina alræmdu 3. gr. frv. En ég er ekki viss um að mönnum þurfi neitt að koma á óvart þessi 3. gr. frv., ef menn líta aðeins í fjárlagafrv. frá s. l. hausti, fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. fyrir árið 1978, fjárlagafrv. sem að öllum líkindum var farið að vinna að þegar meðan samningur við aðila vinnumarkaðarins stóðu yfir á s. l. sumri, þ. e. í júnímánuði. Þetta fjárlagafrv. gefur mönnum vísbendingu um það, að hæstv. ríkisstj. var, á sama tíma og hún var að stuðla að og leggja blessun sína yfir samningsgerðina í júnímánuði, þá var hún þegar uppi með ráðagerðir um að kippa beinu sköttunum út úr vísitölu. Það staðfestir grg. fjárlagafrv. frá s. l. hausti. Á sama tíma og hæstv. ríkisstj. var í samningum við verkalýðshreyfinguna um lausn kjaradeilu var hún með ráðagerðir um að kippa óbeinum sköttum út úr vísitölunni. Í aths. með fjárlagafrv. segir með leyfi forseta: „Með frv. er gert ráð fyrir 15 kr. hækkun bensíngjalds og hliðstæðri hækkun þungaskatts í þessu skyni“ - þ. e. a. s. til þess að efla framkvæmdir Vegasjóðs. „Með tilliti til þess að allt þetta fé, og reyndar meira, rennur til þess að bæta þjónustuna við vegfarendur, þ. e. allan almenning, er ekki skynsamlegt“ - og taki menn eftir - „er ekki skynsamlegt að líta á þessa gjaldtöku sem tilefni verðbótahækkunar launa.“ Hér er það svart á hvítu, að hæstv. ríkisstj. var þegar á s. l. sumri, á þeim tíma sem hún var að semja við verkalýðshreyfinguna, með hugmyndir um að gerbreyta vísitölugrundvelli launa án nokkurs samráðs við verkalýðshreyfinguna eða þá aðila sem um þetta hafa samið. Að vísu hvarf ríkisstj. frá þessu. Hún lét þetta ekki koma til framkvæmda þá. En um þetta er hótun núna, að það skuli koma frá og með næstu áramótum. Þá sagði hv. þm. Ólafur G. Einarsson áðan, að það, sem skildi að varðandi þessar till., sem hér er um að ræða í frv. hæstv. ríkisstj., annars vegar og þeirrar stefnu, sem verkalýðshreyfingin hefði haft uppi, hins vegar, varðandi verndun launa þeirra lægst launuðu, væri framkvæmt með þessu frv. hæstv. ríkisstj. Hér væri verið að vernda þá lægst launuðu og verst settu í þjóðfélaginu. Ég er ekki viss um að aðrir hv. þm. stjórnarliðsins, sem í verkalýðsstétt eru, séu sömu skoðunar að því er þetta varðar. Ég trúi því ekki að t. d. hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson eða hv. þm. Pétur Sigurðsson, báðir úr öðrum stjórnarflokknum, - vandfundinn er fulltrúi verkalýðshreyfingar í þingliði Framsfl., - ég er efins í að þessir tveir hv. þm. fallist á þá skoðun Ólafs G. Einarssonar, að hér sé verið að vernda sérstaklega laun þeirra lægst launuðu og verst settu í þjóðfélaginu. Hver er meiningin t. d. að hví er varðar elli- og örorkulífeyrisþega? Liggur ekki fyrir að þeir verða fyrir skerðingu miðað við það að óbreytt ástand yrði? Liggur ekki fyrir að kjör þeirra, sem eru með tekjur undir 88 þús. kr., skerðast? Ég held að það sé alveg ljóst. Það var áðan beðið um skýringar varðandi þetta atriði og upplýsingar frá hv. þm. Ólafi G. Einarssyni eða öðrum þeim stjórnarliðum sem það geta og vilja upplýsa, hvernig ætti að framkvæma þetta atriði að því er varðaði elli- og örorkulífeyrísþega, hvort þeir mundu ekki verða fyrir 3% skerðingu miðað við óhreytt ástand. Ég held að það verði ekkert annað lesið út úr frvgr. eða grg. heldur en þetta eigi sér stað. Sé þetta ekki rétt, óska ég eftir að upplýsingar verði veittar um það. Ég segi því: Verði framkvæmdin þessi, sem ekki er hægt að sjá annað en að verði, þá er verið að skerða kjör og stöðu þeirra sem minnst hafa og verst eru settir. En vonandi er þetta ekki meiningin, en svona litur það út eins og það er núna. Ég skal ekki, herra forseti, eyða öllu lengri tíma að sinni varðandi þetta mál. Ég vil aðeins í lokin ítreka um það, sem hér hefur komið fram, í fyrsta lagi þetta: Hvernig stóð á því að fjárlög fyrir árið 1978 voru afgreidd með rúmlega tveggja milljarða greiðsluhalla eins og nú er orðið ljóst? Hver er ástæðan fyrir því, að í raun og veru voru fjárlög fyrir árið 1978 afgreidd með rúmlega tveggja milljarða kr. greiðsluhalla? Og í öðru lagi það sem ég vék að áðan og ég tel nauðsynlegt að fá upplýst: Hvaða reglur eiga að gilda varðandi uppbætur til elli- og örorkulífeyrisþega aðrar en þær sem frv, gerir ráð fyrir, eða eru einhverjar aðrar reglur fyrirhugaðar um framkvæmd þess ákvæðis? Og ég vil spyrja í þriðja lagi. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. sér að framkvæma það ákvæði frv. sem er í 2. gr., þar sem gert er ráð fyrir 880 kr. greiðslu á hvert 1% hækkunar á vísitölu. Ég hygg að það sé óframkvæmanlegt, eins og það virðist liggja hér fyrir í frv.-formi, eins og þar er gert ráð fyrir að framkvæma það. Það er því ástæða til að biðja um skýringar á því, hvernig hugsað er að framkvæma það sem gert er ráð fyrir í 2. gr. Ég vil svo að síðustu segja það og ítreka það, að hæstv, ríkisstj. tekur á sig mikla ábyrgð, ef hún ætlar sér að knýja hér í gegn þetta frv. í svo mikilli andstöðu við launþegahreyfinguna í landinn eins og raun ber vitni og komið er í ljós að nú er fyrir hendi. Með því að knýja þetta í gegn eins og það er er verið að efna til stórkostlegs styrjaldarástands á vinnumarkaðnum, - styrjaldarástands sem hægt hefði verið að komast hjá. Það liggur ljóst fyrir. En hæstv. ríkisstj. vill ekki fara þær leiðir og kýs fremur að ögra verklýðshreyfingunni og launþegum í landinu með því að fara þá leið sem hér er lagt til.



Herra forseti. Áður en ég hef mál mitt yfir 57 tómum stólum þm. hér í þingsalnum kemst ég ekki hjá því að víta einu sinni enn þau vinnubrögð sem höfð eru í frammi við meðferð þessa máls. Ríkisstj. hefur ætlað sjálfri sér og stjórnarflokkunum eðlilegan vinnutíma á daginn til að þrátta um hvað hún eigi að gera eða gera ekki í þessu máli, en svo fáum við nóttina til hinnar almennu umr. hér í d. Ég gæti sagt: svo fær stjórnarandstaðan nóttina til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Það getur varla mikilvægari mál en það sem við fjöllum nú um, og kemur varla frv. fyrir þetta þing eða önnur sem fleiri landsmenn snertir. Það ber að þakka sem gert er, og ég vil því láta í ljós ánægju mína yfir því, að flm. og verjandi málsins, hæstv. forsrh. er hér enn, en ekki er hátt risið á félögum hans, sérstaklega samstarfsflokknum, því að á sama tíma og deilt er hér alla nóttina og hv. frsm. n. verður að sitja eins og skotspónn fyrir gagnrýni þm. sofa ráðh. Framsfl., væntanlega værum svefni og við skulum vona að þá dreymi vel. Það er að vísu ekkert nýtt í slíku máli sem þessu að stjórnarþm. segi lítið sem ekki neitt. Utan ráðh. og frsm. hygg ég að aðeins einn stjórnarþm, hafi látið í ljós skoðun á málinu. Þetta þekkjum við vel sem höfum starfað í þessu húsi lengi, og það eru því miður fyrirskipanir ríkisstj. til sinna stuðningsmanna að halda sér saman og tefja ekki málin, jafnvel ekki þegar öll nóttin er til umráða. Annað atriði, sem mér finnst óhjákvæmilegt að láta í ljós viðurkenningu í sambandi við, er að verkalýðsdeild Sjálfstfl, er 100% mætt. Hitt þykir mér lakara, að hún hefur enn þá ekki látið heyra í sér eða sagt aukatekið orð. Stingur það nokkuð í stúf við þær ályktanir og skoðanir, sem rignt hefur yfir okkur frá verkalýðsfélögum og öðrum launþegafélögum í öllum stéttum víðs vegar um landið. E. t. v. er þetta dæmi um hvaða tilgangi það þjónar, sem mikið var talað um í sambandi við prófkjör Sjálfstfl. í Reykjavík, að kjósa verkalýðsforingja til þingsetu fyrir Sjálfstfl. Það er ekki hægt að taka þögn þeirra sem annað en samþykki við það sem verið er að gera. Samkv. lögum og venjum hér á Íslandi eiga ýmsir aðilar í efnahagslífinu að semja sín á milli um veigamikla þætti tekjuskiptingar með þjóðinni. Þetta á ekki síst við um sjálft kaupgjaldið, en það á líka við um fiskverðið og um landbúnaðarverðið. Til viðbótar við aðila sjálfa kemur ríkisvaldið við þessa sögu og er eins konar oddaaðili eða í vinnudeilum sáttasemjari, og á síðari árum hefur það viðgengist í vaxandi mæli og verið talið nauðsynlegt að ríkisstj. væri allt að því þátttakandi í a. m. k. kaupgjaldssamningum, ef ekki líka samningum um fiskverð og landbúnaðarverð. Við skulum gera okkur grein fyrir þessari heildarmynd. Þetta er hluti af stjórnkerfi okkar og þó að svo fari að það hrikti í húsum öðru hverju, þegar harðar ákvarðanir eru teknar, ekki síst þegar pólitískt vald á Alþ. er notað til þess að brjóta niður það samkomulag sem aðilar ná, þarf engan að undra og það er ekki þar fyrir ástæða til að vera með stóryrði um að Alþ. sé óþarft og það séu Alþýðusambandið og BSRB sem ætti sér að stjórna landinu. Þetta er hrein fjarstæða, algerlega út í hött. Er rétt að menn geri sér grein fyrir að stjórnkerfið gerir ráð fyrir að ákvarðanir eins og kaupgjald, fiskverð og landbúnaðarverð séu teknar af viðkomandi aðilum, og ríkisvaldið á að virða það samkomulag sem næst, enda þótt því sé ætlað að koma til, ef samkomulag næst ekki. Á þessu er mikill munur. Við verðum því að taka því af skynsemi og sanngirni þegar samningsaðilar um kaupgjald mótmæla harðlega, ekki síst þegar aðeins eru þrír mánuðir síðan sjálft ríkið undirskrifaði samninga við alla starfsmenn sína, en beitir nú meiri hl. sínum á Alþ. til að ónýta þá samninga og taka til baka hluta af því sem launþegum var þá veitt. Allir menn eru í orði sammála um þörfina á samstarfi milli ríkisvaldsins annars vegar og þeirra aðila, sem standa að samkomulagi, launþega og atvinnurekenda, á vinnumarkaðnum. Þetta eru ekki ný sannindi. Fyrir einum áratug var reynt að festa þetta í ákveðinni stofnun sem hlaut nafnið Hagráð. Sú tilraun mistókst, vafalaust af því að það var ekki rétt að henni staðið. Hagráð var allt of stórt og þungt í vöfum. Nú liggur fyrir álit verðbólgunefndar sem búin er að starfa að verkefni sínu í rúmlega ár, og eitt meginatriðið, sem hún leggur til, er að sett verði upp samstarfsnefnd ríkisvaldsins, launþegasamtaka og atvinnurekendasamtaka. Um þetta eru allir nm. sammála. Þetta eru síðustu orðin í skýrslunni. Hæstv. forsrh. tók þau upp í ræðu sinni og tók undir þessa till. verðbólgunefndar. En hvernig hefur ríkisstj. komið fram í þessu máli? Eru gerðir hennar í nokkru samræmi við þennan almenna vilja um samráð sem fram hefur komið á svo mörgum sviðum? Því miður hefur ríkisstj. sýnt í þessu máli þveröfuga framkomu við það sem þyrfti að vera til þess að koma á eða stuðla að því samstarfi sem allir eru sammála um að sé þjóðfélaginu lífsnauðsyn. Skömmu áður en mál þetta komst á dagskrá upplýsti forsrh, að hann hefði átt örfá óformleg viðtöl við forustumenn launþegasamtakanna. Það var ekki fyrr en á elleftu stundu að formenn Alþýðusambandsins og BSRB voru boðaðir á fund með ráðh, í fundarsal ríkisstj. Þegar þessir forustumenn voru þangað kallaðir töldu menn sig hafa ekki aðeins munnlega vitneskju, heldur beinlínis undirskrifað í áliti verðbólgunefndar, að um fjóra kosti sé að ræða til lausnar á þeim skammtímavanda sem blasir við. Það var vitað að fulltrúar ríkisstj. í þessari n. vildu fara þá leiðina sem kölluð var 5 B. En á síðustu stundu sneri ríkisstj, við og hafnaði öllum leiðunum, en dró út úr erminni algerlega nýja leið. Ríkisstj. vildi sem sagt ekki leið 2, ekki leið 3, ekki 4. leið, ekki 5. leið, en eigum við ekki að kalla það óleið sem hún valdi sér? Hún fleygði fram nýju stórmáli um að óbeinir skattar skuli út úr vísitölunni og mátti þó vita að það mál er þess eðlis að slík meðferð á því hlaut að vekja harðar deilur og vandræði. Þetta er veigamikið mál og hefði þurft að hafa verulegan og langan aðdraganda að því að fara inn á þetta svið, og það hefði aldrei átt að gerast nema með samkomulagi aðila. Ég vil leyfa mér að fullyrða að það sé engin ástæða til annars en ætta að eitthvert slíkt samkomulag hefði getað náðst, ef rétt hefði verið að farið og tími hefði verið til. En þessu máli var fleygt fram á þann hátt, að forustumenn ASÍ og BSRB gripu til þeirra einstæðu viðbragða að standa upp og ganga út af fundi ríkisstj. Meðferð ríkisstj. á þessu var eins og vísvitandi ögrun við launþega. Mikið hefur verið um það talað í þessum umr., hvað hafi raunverulega gerst, svo furðulegir hafa þessir atburðir allir verið. Nú veit meiri hl. þm., stjórnarsinnar, að sjálfsögðu meira eða minna um hvað gerðist. En við hinir erum í þeirri aðstöðu, að fyrir utan smáfréttir, sem berast um króka og kima þessa húss, verðum við að beita tilgátum. Og tilgátur okkar hljóta að beinast í þá átt, að hér hafi átt sér stað og standi kannske enn þá yfir valdatafl á milli stjórnarflokkanna. Það er skoðun fjölmargra þm., þ. á m. nokkurra sem hafa þjónað undir formanni Framsfl. í ríkisstj. og ættu að þekkja nokkuð til fyrrv. húsbónda síns, að mál þetta beri öll einkenni þess að vera fyrst og fremst frá honum runnið. Og það er freistandi að spyrja, hvort það sé ekki rétt og hvort Framsfl. hafi ekki í þessum lokasviptingum, sem eru honum miklu líkari heldur en t. d. hæstv. forsrh., knúið vilja sinn fram. M. ö. o.: það er Framsfl., ráðh. sem sofa, - allir nema einn og veri hann velkominn í salinn, - sem mótuðu þessa stefnu. Sjálfstfl. beygði sig undir hana. Við þessar aðstæður þarf engan að undra þó að Framsfl. komi því um leið að, að hann ætli að stjórna annað kjörtímabil, en það er almenn túlkun manna á 3. gr. Hví skyldu þeir ekki gera það, þegar þeir komast upp með annað eins og þetta, og er þetta líklega ekki einsdæmi? Tilgátur eru um það, hvað formaður Framsfl, kunni að hafa ætlað sér annað en að sýna vald sitt og mátt. Var það ætlun hans að reyna að sprengja stjórnina á þessu og standa sjálfur uppi með hin nýju úrræði sem hann dró fram úr erminni, veifa þeim framan í þjóðina og segja: Sjáið þið, það er ég sem hef úrræðin og vil stjórna. Það eru hinir sem hlaupa burt. - Af hverju koma menn með tilgátu eins og þessa? Það er vegna þess að þetta er svo líkt atburðum sem hafa gerst áður. Þetta er svo líkt hlutverki sem formaður Framsfl. hefur leikið áður. Hann dreymir sem sagt um það, ef þessi tilgáta er rétt, að endurtaka leikinn frá vorinu 1974. Ýmsar aðrar tilgátur kunna að koma fram, en ég skal ekki fara lengra út í það, þó að í raun og veru kunni að vera um kjarna málsins að ræða, vitneskjuna um það, hvað raunverulega gerðist í ríkisstj., hvað olli því, að framkoma hennar í þessu máli var með þeim endemum, sem fram hefur komið og hraut algerlega í bága við margyfirlýsta trú ráðamanna bæði í stjórnarflokkunum og stjórnarandstöðuflokkunum þess efnis, að samstarf milli ríkisstj. annars vegar og aðila vinnumarkaðarins hins vegar sé lífsnauðsyn. Framferði ríkisstj., framkoma hennar gagnvart launþegasamtökunum, umskiptin sem urðu á till., að fleygja fyrir borð að mestu leyti heils árs starfi fjölmennrar n. ágætra og sérfróðra manna, eru aðgerðir sem hljóta að vekja furðu á pólitískum vettvangi. Þetta hefur verið og er pólitískt glæfraspil. Þetta er olía á eld sundrungar og átaka í landinu á tímum þegar við hefðum þurft stéttarfrið. Þegar við hefðum einu sinni þurft að finna það, að raunverulegir ráðamenn þjóðarinnar, sjálfstæðismenn. fylgdu hinu gamla slagorði sínu og reyndu að vinna að því að stétt stæði með stétt. Þá fleygja þeir framan í launþegasamtökin þessum úrræðum á þennan furðulega hátt, að það getur ekki orðið til annars en að brjóta niður möguleika á stéttafriði. Þetta er ógæfa sem er þjóðinni til tjóns. Þetta er tvímælalaust mesta glappaskot í stjórn landsins a. m. k. síðasta kjörtímabil. Í till. verðbólgunefndarinnar eru ekki aðeins hugmyndir um bráðabirgðalausn á þeim vanda sem við stöndum nú andspænis, heldur er meiri hluti skýrslunnar um það, hvað valdi hinum stöðugu verðbólguvandræðum Íslendinga svo og hvaða leiðir þurfi að fara til að komast út úr þessum vanda. Í framsöguræðu sinni vék hæstv. forsrh. undir lokin að nokkrum þessara leiða, sem ég hygg að menn í verðbólgunefnd hafi verið að mestu leyti sammála um í grundvallaratriðum, með örfáum undantekningum. Í þessu sambandi er ástæða til að beina nokkrum spurningum til hæstv. forsrh. í sambandi við það, þegar hann í hinum besta ásetningi telur upp meginúrræði sem nú þurfi að gripa til. Þar er efst á blaði hjá honum margnefndir jöfnunarsjóðir í sjávarútvegi sem hafi verið misnotaður og þurfi að gera öflugri. En þá vaknar spurningin: Af hverju hefur ríkisstj. ekki gert neitt slíkt undanfarin fjögur ár sem hún hefur setið við völd? Hvers vegna er hún að taka þetta upp eins og það sé einhver nýr sannleikur, rétt áður en kjörtímabili hennar lýkur? Þessir sjóðir voru settir á í tíð viðreisnarstjórnarinnar, að ég hygg þegar Emil Jónsson var sjútvrh., og tilgangur þeirra er öllum mönnum ljós sem eitthvað hugsa um þessi mál. En samt hefur ríkisstj. snúið þessu öllu við, misnotað sjóðina og talar nú um það sem einhvern nýjan sannleika, að það þurfi að bæta úr þessu. Hæstv. forsrh. talar um styrkari fjárfestingarstjórn með samræmingu útlánakjara. Er þetta eitthvað nýtt? Af hverju hefur ríkisstj. ekki stuðlað að þessu og gert þetta undanfarin fjögur ár? Hvað hefur hún verið að gera? Það er talað um traustari fjármálastjórn, og höfum við þó heyrt sönginn um það ár eftir ár, hvað fjármálastjórnin væri óskaplega traust, þó að það hafi stundum komið í ljós eftir áramótin að það varð þrátt fyrir allt töluverður halli á búskapnum og prentunarstarfsemin, sem Seðlabankinn er látinn stunda fyrir ríkisstj., hefur aukist. Að tala um þetta núna eins og eitthvert nýtt úrræði sem við höfum þurft að hafa á annan tug sérfræðinga í heilt ár til að finna, það er nánast broslegt. Hvað hefur ríkisstj. verið að gera undanfarin fjögur ár? Það er talað um samræmdar tekjuákvarðanir og launasamninga. Jú, þetta er úrræðið, það á að setja upp n. til að hafa samráð, eins og ég gat um áður. En af hverju hefur það ekki verið gert í fjögur ár, og af hverju tekur ríkisstj. á móti formlegum till. verðbólgunefndar með því að sparka í andlitið á launþegasamtökunum? Það er talað um bætta skipan verðlagseftirlits í ræðu hæstv. forsrh. Þessu var lofað í upphafi, alveg eins og lofað var stórbreytingum til batnaðar á skattakerfi. En ekkert af þessu hefur gerst. Það hefur ekkert gerst. Sagan mun segja um vinstri stjórnina, að það gerðist ýmislegt, að vísu umdeilanlegt. En hjá núv. stjórn er eins og ekkert af því, sem hún ætlar sér, gerist. Og nú rétt fyrir kosningar að fjögurra ára stjórn liðinni, er þetta sakleysislega flutt af hæstv. ráðh. og prentað í Morgunblaðinu sem nýr sannleikur, nýr boðskapur, en eru meginatriði sem mönnum hafa verið ljós í langan tíma. Það er sorglegt að líta yfir kjörtímabilið sem nú er senn á enda. Núv. ríkisstj. kom til valda á tímum vægrar kreppu, en þó nokkuð erfiðrar miðað við okkar aðstæður. Allt kjörtímabilið hefur ástand í efnahagsmálum verið að batna. Samt sem áður byrjaði hún feril sinn á því að lofa að verðbólgan skyldi a einu ári fara niður í 15%. En eftir heilt kjörtímabil er viðurkennt að horfur séu á 40% verðbólgu á þessu ári og með núverandi aðgerðum kunni að vera hægt að koma henni niður í 36%. Eftir fjögurra ára kjörtímabil ber þjóðin meiri erlenda skuldabyrði en nokkru sinni í sögunni, og allar horfur eru á því að kynslóð okkar muni velta yfir á börnin þungum skuldaböggum. Eftir fjögurra ára setu þessarar stjórnar er verðbólgubrask í landinu í hámarki, svo að yfirgengur allt sem við höfum áður séð, og er þó langt til jafnað. Eftir fjögurra ára stjórn þessarar ríkisstj, er ótti þjóðarinnar við efnahagslega framtíð sína og efnahagslegt sjálfstæði meiri en nokkru sinni. Þess vegna má færa líkur að því, að grundvöllur sé fyrir skynsamlegum aðgerðum sem byggðar væru á að reyna að sameina þjóðina, en ekki sundra henni. Það hefði átt að færa okkur verulega fram á veg í baráttu við vandamálin. En núv. ríkisstj. hefur forklúðrað þessu tækifæri og gert samkomulag stéttanna verra en það hefur verið árum saman. Fjárfestingin í landinu hefur aldrei verið fráleitari heldur en hún er í dag. Spillingin og verðbólgugróðinn hafa aldrei verið meiri. Ég held að því miður muni þetta verða talin ógæfustjórn sem ekki tókst að ráða við neitt af þeim verulegu vandamálum sem hún hafði við að glíma, að undanteknu landhelgismálinu, þó að engin afsökun sé fyrir því að glopra svo að segja öllu öðru niður. Svo að ég láti ekki mitt eftir liggja í að skjóta á minn ágæta vin og hv. samþm. Ólaf G. Einarsson, finnst mér það verðug eftirmæli eftir þessa ríkisstj., sem hann viðhafði í lok ræðu sinnar í kvöld, þegar hann sagði að þetta frv. væri „fyrsta skrefið til að ráðast skipulega gegn verðbólgunni“. Það var tími til kominn fyrir ríkisstj. á Íslandi, sem hefur búið við 30–50% verðbólgu heilt kjörtímabil, að hún færi síðustu daga kjörtímabilsins að stíga fyrsta raunverulega skrefið gegn verðbólgu. En hvílíkt skref !



Herra forseti. Fleyg urðu á sínum tíma þau ummæli sem Winston Churchill viðhafði um breska orrustuflugmenn. Það var undir lok orrustunnar um Bretland í síðustu heimsstyrjöld sem hann mælti: „Aldrei hafa jafnmargir átt jafnfáum jafnmikið að þakka.“ Sjálfsagt er það í stíl við þessi orð Churchills sem nú er það almennt viðkvæði hér í borginni, að aldrei hafi jafnstór þingmeirihl. og nú ræður hér á Alþ. gert jafnmörg og jafnstór axarsköft á jafnskömmum tíma. Ég mun ekki freista þess í tiltölulega stuttri ræðu um miðja nótt að fara að rekja í einstökum atriðum þriggja og hálfs árs hrakfallasögu hæstv. núv. ríkisstj., - hrakfallasögu að því er varðar flest helstu stefnumál hennar. Á fátt eitt vil ég þó drepa, sem varpar nokkru ljósi á það, hvernig nú er komið og hverjir það eru sem bera á því ábyrgð. En áður en ég v!k að því langar mig til að beina fáeinum orðum til hæstv. menntmrh. sérstaklega sem heiðraði þennan sal með nærveru sinni í 5 mínútur. Annars er það svo, að því er mér virðist, að fyrir utan hæstv. varaforseta og þá hæstv. menntmrh. virðist allur Framsfl. sofa svefni hinna réttlátu í nótt. Ég vil víkja þeim orðum sérstaklega til hæstv. menntmrh., hvort ekki hafi í sambandi við þessa gengisfellingu, sem nú er orðin staðreynd, neitt verið hugað að málefnum íslenskra námsmanna erlendis. Það er nú svo, að þeir verða í verulegum mæli að treysta á lán frá íslenska ríkinu til þess að sjá sér farborða og geta haldið áfram námi. Gengislækkanir hafa alltaf komið illa við íslenska námsmenn erlendis.  (Gripið fram i: Ráðh. er kominn.)  Já, mér þykir vænt um að hæstv. menntmrh. skuli heyra mál mitt. Ég var að ræða um þann vanda sem íslenskum námsmönnum erlendis er búinn við þessa nýjustu gengislækkun. Gengislækkanir hafa alltaf komið illa við námsmenn erlendis, þó misjafnlega og þá gjarnan eftir því hvernig á hefur staðið og þá m. a. hvenær árs gengisfelling hefur átt sér stað. Slík gengisfelling hefur minni áhrif á hag námsmanna þegar hún gerist seint á skólatímabili eða skömmu áður en upphæð lána næsta tímabils er ákveðin við fjárlagaafgreiðslu. En þegar slík gengisfelling, eins og nú hefur átt sér stað, er framkvæmd tiltölulega skömmu eftir fjárlagaafgreiðslu - og fjárlagaafgreiðslu af því tagi að því er varðar Lánasjóð námsmanna að þar var allt klippt og skorið og í allra knappasta lagi, þá er þetta býsna alvarlegt mál. Mér er um það kunnugt, að það er hið mesta áhyggjuefni námsmanna og aðstandenda þeirra margra, hvernig með verður farið í sambandi við lánamál þeirra. Þegar tekið er tillit til þess, að ekki er aðeins um að ræða þá 15% gengisfellingu, sem nú var formlega ákveðin, heldur bætist þar við það gengissig sem orðið hefur síðan fjárlög voru afgreidd eða sú upphæð ákveðin, sem Lánasjóður skyldi fá á fjárlögum, þá gefur auga leið að hér er um býsna alvarlegt mál að ræða. Ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. hafi annaðhvort þegar hugað að þessu máli eða muni gera það og námsmenn fái einhverja umtalsverða leiðréttingu sinna mála. Það er ljóst, ekki síst eftir að fjárlög höfðu verið afgreidd þannig að fjárveitingar til lánasjóðsins voru í algeru lágmarki, að menn þola ekki allt að 20% gengisfall á örskömmum tíma. Þess vegna spyr ég hvort ekki verði eitthvað gert til leiðréttingar þessu. Hv. 5. þm. Reykn., Ólafur G. Einarsson, frsm. meiri hl. í þessu máli, flutti hér sína sérkennilegu og sérstöku útgáfu af sögu vinstri stjórnarinnar sem sat hér 1971–1974. Því miður var það svo, að hv. þm. féll í þá freistni, sem henti m. a. einn brennumanninn úr Njálsbrennu forðum, að „hann ló víða frá“. Því miður var býsna mörgu öfugt snúið í þessari sagnfræði þm. og borið eitt og annað á borð sem er margbúið að reka öfugt jafnt ofan í þennan hv, þm. sem og aðra þm. Sjálfstfl. sem verið hafa með svipaða sagnfræði. Það er e. t. v. aukaatriði, að þessi tillærði ósannindabálkur hv. þm. og fleiri þm. úr Sjálfstæðisherbúðum virðist vera alveg sérstök, heiftarleg og býsna illvíg árás á samstarfsaðilann, Framsfl., og þó einkum á formann flokksins og fyrrv. forsrh., Ólaf Jóhannesson. Að vísu var vakin á því athygli í umr. fyrr í kvöld, að nú í seinni tíð eru fleiri en þm, úr Sjálfstfl. sem iðka þessa einkennilegu sagnfræði um vinstri stjórnina. Var þar til nefndur ritstjóri Tímans, Þórarinn alþm. Þórarinsson. Þetta er að vissu leyti rétt. Ég man að fyrstu mánuðina eftir að þessi stjórn var mynduð skrifaði hann öðru hvoru leiðara til að rétta hlut vinstri stjórnarinnar og skýra frá gerðum hennar þegar samstarfsflokkarnir úr Sjálfstfl. hölluðu þar réttu máli. En í seinni tíð virðist hv. þm. Þórarinn Þórarinsson vera kominn á alveg sömu línu og hv. þm. Ólafur G. Einarsson og Morgunblaðið, að það er í rauninni eins og hæstv. viðskrh. og hæstv. fyrrv. forsrh., Ólafur Jóhannesson, heyri það nú öðru hvoru úr sínu heimilisblaði, að þetta hafi verið heldur slök stjórn. Raunar kemur það nú gjarnan fyrir í þessum leiðurum hv. þm. Þórarins Þórarinssonar, að hann virðist vera alveg búinn að gleyma því, að í þessari stjórn hafi nokkrir menn setíð aðrir en Lúðvík Jósepsson og Magnús Kjartansson. Það voru þó þrír framsóknarmenn í stjórninni, ef ég man rétt. Eitt af því, sem hv. 5. þm. Reykn., frsm. meiri hl., lét sér um munn fara, var sú staðhæfing, að vinstri stjórnin hefði sett met í verðbólgu. Þetta er að sjálfsögðu algerlega rangt. Verðbólga þau þrjú ár, sem hægt var að segja, að vinstri stjórnin stjórnaði og hefði til þess þingmeirihl., mun hafa verið innan við 20% að meðaltali á ári. Þetta er að vísu of mikil verðbólga, því skal ekki neitað. En metið, það er enginn efi á því hver á það. Það er núv. hæstv. ríkisstj. Því er svo að sjálfsögðu gleymt, þegar verið er að ræða um vinstri stjórnina, að tvennt átti ríkan þátt í því að ekki tókst að hemja verðbólgu betur en þó var gert á vinstristjórnarárunum. Annars vegar voru miklar hækkanir á erlendum vörum, þ, á m. margföldun olíuverðs og tvöföldun eða jafnvel margföldun ýmissa annarra mikilvægra vara. Hitt var Vestmannaeyjagosið, sem hafði óneitanlega mjög veruleg verðbólguáhrif. Hv. 2. þm. Austurl. er að vísu búinn í ræðu sinni hér í kvöld að gera málflutningi frsm. meiri hl. það mikil skil, að e. t. v. er ekki verulega á það bætandi. Þó vil ég segja það, að það er e. t. v. skiljanlegt og skýranlegt, að hv. þm. varð dálitið úrillur í sinni framsögu, því að það er búið að leggja á hann ýmislegt nú hina síðustu daga. M. a. er ljóst, að heldur lítið tillit hefur verið tekið til tillagna hans og félaga hans í verðbólgunefndinni, þeirra sexmenninga, sem á þriðjudag og miðvikudag skiluðu af sér miklu starfi og gerðu ákveðnar till. Hann var einn í röð þessara manna. Þeir bentu á hvorki meira né minna en fimm valkosti, höfnuðu að vísu hinum fyrsta, þ. e. a. s. að gera ekki neitt, en töldu alla hina fjóra hugsanlega og mæltu alveg sérstaklega með að fimmti valkosturinn yrði valinn. En það var nú ekki aldeilis að þetta væri gert. Hæstv. ríkisstj. tók ekki meira tillit til þessa starfs eða tillagna þeirra sérstöku fulltrúa, sem hún átti í verðbólgunefndinni, en það, að hún hafnaði í raun og veru algerlega öllum þeim leiðum, hverri um sig, sem þessi nefndarhluti lagði til. Í staðinn var eitt hrifsað héðan og annað þaðan og síðan búið til það frv. sem hv. þm. Ólafur G. Einarsson hefur nú orðið að fallast á og orðið að mæla fyrir. Er þá e. t. v. ekki óeðlilegt þó að heldur reyndist vera þungt í honum þegar hann þurfti að stiga þau skref og mæla þau orð, sem hann taldi sig þurfa að gera hér í kvöld. Hv. þm., Ólafur G. Einarsson, gerir sér það áreiðanlega ljóst, hann er það glöggur maður, að ekki er sérlega gæfulegt að ætla að berja fram í krafti þingmeirihl. löggjöf sem alveg tvímælalaust kallar fram slíkt óvissu- og hættuástand á vinnumarkaði að enginn veit í dag til hversu alvarlegra tíðinda kann að draga. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson er það vaskur maður, að hann á ekki að láta flokksbræður sína þrýsta sér til að fara með útúrsnúninga og rangar staðhæfingar, jafnvel þó að hann hafi talið sig verða að taka að sér að verja slæman málstað fyrir stjórnina sína. Eitt af því, sem hv. 5. þm. Reykn. fullyrti í sinni ræðu, var að vinstri stjórnin hefði framkvæmt þrjár gengisfellingar, og hann notaði það til að reyna að réttlæta allar þær gengisfellingar sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur yfir okkur kallað. Sannleikurinn er sá, að gengið lækkaði tiltölulega lítið í tíð vinstri stjórnarinnar. Ef ég man rétt mun það hafa lækkað samtals um 11 eða 12% á þeim stjórnarferli. En hvað hefur gerst í tíð núv. ríkisstj.? Það er vitað og margupplýst, að það er ekkert smáræði. Dollarinn t. a. m. hefur hækkað úr 98 kr. í 255 kr. Þetta mun vera yfir 150% gengislækkun. Þetta er eitt af þeim mörgu ömurlegu metum sem þessi hæstv, ríkisstj. hefur sett. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson á að hafa alla burði til að neita því, jafnvel þótt hann sem formaður í n. verði að taka að sér heldur leiðinlegt verk, að ata sig út með því að gripa til leiðinlegra rangfærslna eða hreinna ósanninda í málflutningi sínum. Menn muna það, að um það leyti sem vinstri stjórnin var að fara frá deildu fulltrúar Sjálfstfl. hart á þá ríkisstj. fyrir verðbólguna sem þá ríkti fyrir, að hafa ekki komið í veg fyrir hana. Þó var það svo, að þegar verðbólguvöxturinn var að verða geigvænlega mikill, þegar kom fram á árið 1974, þá lokuðu sjálfstæðismenn öllum leiðum og raunar stjórnarandstaðan öll. Hún var ekki til viðræðu um neinar varnaraðgerðir í samþandi við þá atburði sem gerðust varið 1974. Þess vegna hlýtur verulegur hluti ábyrgðarinnar á þeim verðbólguvexti, sem varð á því ári öllu, að falla í skaut Sjálfstfl., þess flokks, sem á fyrri hluta árs kom í veg fyrir að hægt væri að framkvæma þær varnaraðgerðir, sem allir vissu þó að voru nauðsynlegar, og var síðan stjórnarforustuflokkur seinni hluta ársins. Sú stjórn, sem mynduð var eftir mitt ár 1971, stjórn Geirs Hallgrímssonar, lýsti því sem höfuðviðfangefni sínu að koma á jafnvægi í efnahagsmálum. Fyrsta og stærsta verkefnið átti að vera það að vinna bug á verðbólgunni. Ríkisstj. lýsti því yfir sem markmiði sínu að koma verðbólguvextinum niður í 15% á tveimur árum. Um það þarf ekki að hafa mörg orð, hvernig til tókst. Það er alkunnugt, að þessi hæstv. ríkisstj. hefur í verðbólgumálunum sett það met sem vonandi verður aldrei slegið. Hinar síendurteknu gengislækkanir og gengissig eru dæmi um það, hvernig þessi hæstv. ríkisstj. hefur staðið að málum. Á valdaferli hennar, tæplega hálfu fjórða ári, hefur verð dollarans, miðað við íslenska krónu, hækkað um 157%, eins og ég sagði áðan. Í staðinn fyrir að einn dollar var jafngildi 98 kr. þegar ríkisstj. tók við völdum, þá er hann nú jafngildi 255 kr. Áhrif gengislækkunar- og verðþenslustefnunnar á öllum sviðum hafa síðan orðið þau, að á valdaferli þessarar stjórnar hefur verðlag í landinu meira en þrefaldast. Framfærsluvísitalan hefur á þessum einstæða valdaferli, á tæplega hálfu fjórða ári, hækkað úr tæplega 300 stigum í 934 stig, og nú hefur verið bætt við enn einni gengisfellingunni um 15%. Jafnframt á nú að slíta í sundur og ómerkja þá kjarasamninga sem í gildi eru, ekki aðeins kjarasamninga milli verklýðshreyfingarinnar og viðsemjenda hennar, heldur einnig þá samninga sem hæstv. fjmrh. undirritaði við opinbera starfsmenn fyrir þremur mánuðum, - samninga sem hann undirritaði að sjálfsögðu fyrir hönd ríkisstj. allrar. Þetta er gert til þess að ná árangri í baráttunni við verðbólguna. Samkvæmt mati ríkisstj. verður árangurinn af öllu þessu sá, að meðal`alsverðlagshækkanir á árinu 1978 verða 37% í stað 40%, ef ekkert hefði verið að gert. Til þess að ná þessu fram, ekki meira en þetta virðist vera, á jafnvel að fara út í heiftarlegt stríð við flestar, ef ekki allar launastéttir þessa lands. Maður verður satt að segja býsna hissa á því, að þeim mönnum, ágætum mönnum hverjum um sig, sem skipa ríkisstj. og þingmeirihluta, virðist stundum varla sjálfrátt þegar þeir koma allir saman og leggja á ráðin sameiginlega. Það hefur verið rætt svo mikið af öðrum ræðumönnum úr stjórnarandstöðu, hvernig sú framkoma ríkisstj. við launþegasamtökin hlýtur að vera sem nú blasir við, að ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma. Þó vil ég nefna tvö atriði eða svo. Hæstv. ríkisstj. þóttist vera að greiða fyrir samningum á s. l. sumri, og mönnum sýndist svo sem hún hefði uppi ýmsa tilburði til þess. M. a. var þá loforð um það gefið til að greiða fyrir samningum, að skattalækkanir skyldu framkvæmdar sérstaklega snertandi hinar lægri tekjur, - skattalækkanir sem næmu a. m. k. 2 milljörðum kr. Nú skyldi ríkisstj. sýna bæði veglyndi og áhuga á því að greiða fyrir samningum. Þetta fór síðan fram, og má segja að við þetta væri staðið í orði kveðnu. Það var býsna hreykin hæstv. ríkisstj. sem var að sýna það á haustdögum, að hún ætlaði ekki aldeilis að bregðast þessu loforði sínu. En hvað gerðist síðan við fjárlagaafgreiðsluna og eftir hana? Í fyrsta lagi gerðist það, að með því að nota nýjar viðmiðunarreglur við ákvörðun skattvísitölu, þ. e. með því að nota framfærsluvísitölu í stað breytingar á meðallaunum, eins og gert hafði verið áður, náði ríkisstj. sér í 1800–2000 millj. kr. auknar skatttekjur í ríkissjóð á þessu ári. Í öðru lagi voru svo teknar til baka af launafólki um 2000 millj. kr. með því að tvöfalda sjúkratryggingagjaldið, en það leggst á sama skattstofn og útsvar og nær því til allra gjaldenda að heita má. Það var veitt af nokkru örlæti með annarri hendinni, en tekið síðan tvöfalt með hinni. Nú er að því komið, að það er staðhæft að gera þurfi margvíslegar ráðstafanir vegna þess að kaupið sé allt of hátt. Það er fróðlegt að rifja upp í stuttu máli hvað hefur gerst á þeim ferli þessarar ríkisstj. þegar kaup hækkaði lítið að krónutölu og kaupmátturinn annaðhvort stóð í stað eða minnkaði. Árið 1976 er býsna glöggt dæmi um þetta. Samkvæmt opinberum skýrslum hækkaði útflutningsverð sjávarafurða það ár að meðaltali í dollurum um 19% og meðalverð alls útflutnings hækkaði um 18% í erlendri mynt. Magn vöruútflutnings jókst um 16% þetta ár og heildarverðmæti útflutningsins jókst um hvorki meira né minna en 34%. Hver var hlutur launþega í þessum stórauknu þjóðartekjum á árinu 1976? Samkv. opinberum skýrslum minnkaði kaupmáttur launataxta verkafólks og iðnaðarmanna um 4.5% á þessu ári. Þó jukust þjóðartekjur á mann um 4–5%. Þess skal að vísu getið, að með enn auknu vinnuframlagi og með auknum yfirborgunum umfram hina lágu kauptaxta munu ráðstöfunartekjur heimilanna að vísu hafa haldið kaupmætti frá fyrra ári, en þó engan veginn í hlutfalli við aukningu þjóðartekna. Það er því sama hvernig á málið er litið. Bætt viðskiptakjör og stóraukin verðmætasköpun launafólks lenti þetta ár að mestum hluta hjá öðrum en launafólkinu sjálfu. Það er líka eftirtektarvert, að þetta ár, 1976, þegar allur útflutningur, eins og ég sagði áðan, hækkaði að meðaltali um 18%, þá var gengi íslensku krónunnar lækkað eða látið síga um 13%. Áætla má að sú aðgerð ein hafi hækkað verð á innflutningi landsmanna í íslenskum krónum talið um 9 milljarða á heilu ári. Ofan á þá upphæð bættust síðan býsna riflegar fúlgur, svo sem tollar, vörugjald, álagning í heildsölu og smásölu og loks 20% söluskattur sem leggst ofan á alla þessa súpu. Það mun því óhætt að fullyrða að á þessu ári, þegar kaupmáttur launataxta verkafólks lækkaði, hafi sú gengislækkun, sem framkvæmd var, samtímis verulega bættum viðskiptakjörum og auknu útflutningsmagni haft í för með sér allt að 18–20 milljarða kr. hækkun verðlags í landinu þegar allt er talið. Og svo eru ráðamenn jafnvel að furða sig á því, að við skulum búa við óðaverðbólgu, og staðhæfa jafnvel blygðunarlaust að kaupskrúfupólitík verkalýðsins eigi mesta sök á þessu. Þetta ár, 1976, er dæmigert um verðbólgustefnu hæstv. núv. ríkisstj. Það ár er verðbólgan 32%. Þó er það svo ljóst sem verða má, að það ár er orsakanna ekki að leita í því, að launafólk hafi fengið í sinn hlut of mikið af afrakstri þjóðarbúsins. Eins og ég hef sagt áður, kauptaxtar rýrnuðu, menn fengu minna að raungildi fyrir dagvinnu ef greitt var samkvæmt taxta, þrátt fyrir verulega bætt ytri skilyrði. Það var haldið áfram að fella gengið, og svo miklu var varpað á verðbólgubálið að verðbólga reyndist 32%. Framkoma gagnvart launþegasamtökunum sem framlagning þessa frv. og öll vinnubrögð í sambandi við undirbúning þess síðustu dagana er með þeim hætti, að þar hæfa sennilega ekki nema stór orð, og það er eðlilegt að þau séu viðhöfð. Ég ætla samt að stilla mig sem mest um að viðhafa um þetta mjög stór orð. Þó verð ég að segja það, að ekki er annað sýnna en að bæði sjálf s`efna hæstv. ríkisstj. og jafnframt og e. t. v. ekki síður ógæfuleg framkoma hennar sé að hleypa öllu í illleysanlegan eða jafnvel óleysanlegan hnút, sé að knýja fram gagnaðgerðir sem enginn veit til hvers kunna að leiða. Í stað friðar á vinnumarkaði út þetta ár, sem margir höfðu gert sér vonir um eftir þá samninga sem gerðir voru á síðasta ári, eru nú ófriðarblikur að hrannast á loft. Áskoranir um uppsögn samninga dynja yfir, og það er ekki aðeins Alþýðusamband Íslands, það er Sjómannasambandið, það er Farmanna- og fiskimannasambandið, sem hvetja sín sambandsfélög til að segja upp samningum. Það er þess vegna ekki líklegt þessa stundina og raunar mjög ólíklegt að harkalegar og lítt skiljanlegar ákvarðanir ríkisstj, í sambandi við þetta mál komi nokkru jákvæðu til leiðar, heldur mun því miður verða um hið gagnstæða að ræða. Það er sagt að þetta frv., sem hér er flutt í tengslum við eða eftir þá gengisfellingu sem þegar er orðin, eigi að vera stoð fyrir atvinnuvegina. Ég held að það leiki ákaflega mikill vafi á því, að sú stoð verði nokkur, þegar það er haft í huga hvaða dilk slík framkoma sem hér er um að ræða á eftir að draga á eftir sér. Það er sagt að þessar ráðstafanir eigi að draga úr verðbólgunni, að vísu ekki mikið, en lítið eitt. Ekki er sennilegt að svo verði, eins og allt er í pottinn búið. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson, frsm. meiri hl. n., lagði á það áherslu, að ýmsar hliðarráðstafanir fylgdu gengisfellingunni og þeim ákvæðum í þessu frv. sem segja mætti að væru öndverð og erfið fyrir launþegahreyfinguna. Jú, það er rétt, það á að lækka vöruverð um nokkra upphæð, - eru það ekki einir 2 milljarðar? Þetta er töluverð fjárhæð, er ekki svo? En hvað hækkar 15% gengisfelling verðlag í landinu í íslenskum krónum talið? Verðmæti innflutnings mun hafa verið 120 milljarðar 1977. Segjum að það verði sama upphæð. Verðmæti innflutnings hækkar þá um 18 milljarða beinlínis vegna gengisfellingarinnar. Við það bætast síðan tollar, vörugjald, verslunarálagning og síðan kemur söluskatturinn ofan a allt saman, þannig að í heild er hér um um að ræða líklega 30–35 milljarða hækkun innflutningsverðs í íslenskum krónum talið. Svo koma hinir vísu landsfeður og segja - og talsmaður þeirra belgir sig dálitíð út þegar hann leggur áhersla á þetta: Við ætlum að lækka vöruverðið um eina tvo milljarða. - Að vísu eru þeir búnir að hækka það áður um 35 milljarða eða svo. Þetta er nú ráðsnilld í lagi. Við alþm. fennum á dögunum á borðin bækling eða bók frá þeirri verðbólgunefnd sem starfað hefur alllengi og nú hefur skilað af sér. Margvíslegur fróðleikur er festur á blöð í þessari skýrslu verðbólgunefndar eða skýrslu formanns hennar, eins og sumir segja að sé e. t. v. meira réttnefni. Þar eru að sjálfsögðu ýmsar umdeilanlegar staðhæfingar, en hitt er ótvírætt, að þar eru líka margvíslegar upplýsingar og gagnlegar ábendingar og tillögur í ýmsum efnum. Hinn glöggi og starfhæfi nefndarformaður, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, eða n., ef svo er, segir eitt og annað í þessari skýrslu sem hæstv. ríkisstj. hefði þurft að átta sig betur á en hún virðist hafa gert áður en hún anaði út í þá ófæru sem hún er farin út í með því frv. sem hér er til umr. Ég ætla aðeins að minna á eitt atriði í þessari skýrslu, en það atriði er ákaflega veigamikið. Það er þetta: Á það er bent í skýrslunni, að útilokað sé að ná tökum á efnahagsvanda þjóðarinnar án samstarfs og án ákveðins trúnaðar milli ríkisstj. og Alþ. annars vegar og launþegasamtakanna í landinu hins vegar. Töluvert hefur allt frá upphafi ferils þessarar ríkisstj. skort á að slíkt samstarf og slíkur trúnaður væri fyrir hendi. Þó hafa stjórnvöld alltaf annað veifið sýnt nokkra tilburði til þess að taka tillit til hinna stóru og öflugu launþegasamtaka, en nú virðist öllu slíku lokið. Á síðasta skeiði þessarar ríkisstj, ákveðnar hún og þykist hafa efni á að rjúfa með öllu það litla traust sem hluti launþega og einhverjir forsvarsmenn samtaka þeirra kunna að hafa haft á þessari ríkisstjórn. Það sýna aðgerðirnar nú og aðferðin sem er viðhöfð. Furðulegast í öllum þeim málatilbúnaði er þó e. t. v. 3. gr. þess frv. sem hér er til umr., þar sem eru ákvæði sem eiga að taka gildi frá næstu áramótum, ákvæði sem að dómi fulltrúa launþega geta gert að engu alla samningagerð um vísitölu, geta fært ríkisstj. fullt vald til að hrifsa til baka allar kjarabætur með einu pennastriki, ákvæði sem veitir stjórnvöldum sjálfdæmi um að skammta launþegum kaup og kjör, hvað sem öllum launasamningum liður. Þetta ákvæði um að óbeinir skattar, eins og söluskattur, vörugjald og tollar, skuli ekki hafa áhrif á verðbólguáhrif kjarasamninga á, eins og margsagt hefur verið, að koma til framkvæmda um næstu áramót. Sumir telja að þetta ákvæði hafi upphaflega átt að koma fram strax, en hæstv, ríkisstj. hafi heykst á því vegna harðra viðbragða fulltrúa launafólks. En þetta ákvæði stendur þó þarna í frv. og það á að koma til framkvæmda eftir tæpt ár. Hvers vegna stendur það þarna? Er það, eins og sumir telja, yfirlýsing um áframhaldandi stjórnarsamstarf þessara tveggja flokka, Sjálfstfl. og Framsfl., eftir kosningar, verði þess auðið, og er það þá jafnframt yfirlýsing um þá stefnu sem þá skuli fylgt gagnvart launafólki? Þannig er þetta skilið, og það er vissulega erfitt að leggja í þetta ákvæði annan skilning en þennan. En þá, ef þetta er réttur skilningur, veit launamaðurinn í dag enn þá betur en áður hvers er að vænta af ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. auðnist henni að ganga í endurnýjun lífdaga eftir kosningar. Stendur ekki einhvers staðar í Úlfarsrimum, þegar Skjaldvör tröllkona kom til bardagans afturgengin, eitthvað á þá lund, að hún væri hálfu verri en áður? Ekkert bendir til þess, að hæstv. ríkisstj, ætli að breyta um stefnu gagnvart launþegum, heldur bendir allt til þess að hún ætli að herða þá stefnu sem upp hefur verið tekin nú. Hún virðist ekkert hafa lært af reynslu síðustu missira. En vera kann að launþegarnir í landinu verði reynslunni ríkari. Mér þætti það ekki ólíklegt, en læt alla spádóma um það eiga sig. Það kemur í ljós og það heldur fyrr en seinna.



Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar fara nokkrum orðum um hvernig þetta mál ber að hér í hv. deild. Eins og kunnugt er starfaði n. nokkuð lengi á vegum ríkisstj. að tillögugerð um verðbólgumál. Í þeirri n. áttu sæti fulltrúar stjórnarflokka, stjórnarandstöðu og launþegasamtaka, auk annarra. Sú n. lauk störfum m. a. á þann hátt, að fulltrúar launþegasamtakanna og stjórnarandstöðunnar í n. komu sér saman um ákveðna leið til lausnar á þeim efnahagsvanda sem við var að etja, og fulltrúar launþegasamtakanna gerðu hæstv. ríkisstj, tilboð um viðræður á þeim grundvelli. Þær viðræður fóru aldrei fram. Því boði var ekki tekið. Síðan gerðist það tæpum tveimur sólarhringum áður en málið var sýnt hér í hv, d., að hæstv, ríkisstj, hafnaði öllum þeim hugmyndum sem fram höfðu verið settar í skýrslu þessari, og kom sjálf með nýjar. Þessar hugmyndir höfðu ekki áður verið ræddar og enginn átti von á að þær kæmu fram. Samt sem áður hafnaði fjh.- og viðskn. þessarar hv, d. þeim óskum fulltrúa stjórnarandstöðunnar í n., að verkalýðshreyfingunni væri sent málið til umsagnar. Og það var ekkí nóg með að hv. n, hafnaði þessari eðlilegu og sjálfsögðu ósk, heldur gaf hún forsvarsmönnum launþegasamtakanna í landinu ekki einu sinni færi á því að koma til fundarins sem haldinn var í dag. Fram hefur komið í niðurstöðum verðbólgunefndar, að samstaða hefur tekist um úrræði milli launþegasamtakanna og stjórnarandstöðunnar. Þeir aðilar, sem geta flutt sjónarmið launþegasamtakanna, sjónarmið samtaka 60 þús. Íslendinga, inn á hið háa Alþ. í umr. um þessi mál, eru því við stjórnarandstæðingar, Og okkur er gefinn kostur á að gera þetta að nóttu til - nú er klukkan farin að ganga þrjú, - fyrir auðum stólum hæstv. ráðh. Ég vil taka fram að sex hæstv. ráðh. eiga sæti í þessari deild: ráðh. Gunnar Thoroddsen, Halldór E. Sigurðsson, Matthías Bjarnason, Matthías A. Mathiesen, Ólafur Jóhannesson og Vilhjálmur Hjálmarsson. Þeim er ætlað að starfa í þessari þd., eins og okkur er ætlað að starfa hér alþm. Nú vil ég óska eftir því við hæstv. forseta, að hann láti kanna hverjir af þessum ráðh. eru viðstaddir. Ég vil ekki fullyrða að þeir séu allir fjarri fundarhöldum í þessari hv. d., en ég vek athygli á því, að að frátöldum hæstv. menntmrh. hafa þessir hæstv. ráðh., sem ég nefndi, ekki sést hér í þingsal eftir klukkan hálfellefu í kvöld. Ég vil eindregið fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann láti kanna hvaða ráðh. af þeim, sem sæti eiga hér í d., eru viðstaddir þingfund, hvaða ráðh. telja eðlilegt að taka þátt í störfum þeirrar þd., sem þeir eru kjörnir til setu í, þegar rætt er um mál sem varðar hagsmuni 60 þús. Íslendinga. Ég vil ekki fullyrða að þeir séu ekki í húsinu, ég vil að það verði kannað, hæstv. forseti.  Þá vil ég gera smáathugasemd við frásögn, sem ég heyrði í kvöldfréttum útvarpsins í kvöld. Þar var haft eftir hæstv. forsrh., að ástæðan fyrir því, að fundur Nd, um frv. þetta hefði ekki getað hafist fyrr en klukkan 9 í kvöld, væri sú að áætlanir um prentun nál. hefðu ekki staðist. Ég tel að sjálfsögðu að hér hafi verið rétt haft eftir hæstv. forsrh., að þetta væri það sem hann hefði ætlað sér að koma á framfæri við þjóðina fyrir milligöngu útvarpsins. Ég vil koma fram leiðréttingu á þessu. Ég vil ekki að þjóðin standi í þeirri trú, að ástæðan fyrir því, að fundum þessarar d, hefur tvívegis í dag verið frestað, hafi verið sú, að prentarar í Ríkisprentsmiðjunni Gutenberg hafi ekki staðist áætlun um frágang nál. Það er rangt. Fundur var boðaður í hv. fjh.- og viðskn. í morgun, en síðan frestað, ekki að frumkvæði fulltrúa stjórnarandstæðinga í n., heldur að frumkvæði fulltrúa stjórnarsinna þar, vegna þess að þeir höfðu ekki fengið dagsboðskapinn frá hæstv. ríkisstj. Þegar fundur var boðaður hér klukkan 2 í dag hafði fundur fjh: og viðskn., þar sem átti að afgreiða nál., því ekki verið haldinn. Hins vegar var fundi þá frestað í hv. d., m. a. til þess, að þingflokkar stjórnarliða gætu komið saman. Þeir höfðu ekki lokið sínum fundi fyrr en á fimmta tímanum, en framhaldsfundur í d, hafði verið boðaður klukkan fimm. Á fimmta tímanum gafst sem sé fyrst færi á því, að hv, fjh.- og viðskn. kæmi saman til framhaldsfundar. Honum lauk ekki fyrr en um fimmleytið eða á þeim tíma þegar framhaldsfundur d, hafði verið boðaður. Þetta er ástæðan fyrir því, að ekki tókst að halda gerðri áætlun um fundartíma í þessari hv. d., eins og boðað hafði verið, og ég tel mjög varhugavert af hæstv. forsrh. að láta í það skína, að ástæðan hafi verið sú, að einhverjir aðilar, sem áttu að framkvæma einhverja áætlun um prentun og frágang þinggagna, hafi ekki staðið við sitt. Það var ekki ástæðan, að seint gengi að prenta í Ríkisprentsmiðjunni Gutenberg. Sú var ekki ástæðan fyrir því, að fundum d. var tvívegis frestað og málið ekki tekið til umr. fyrr en klukkan 9. Ástæðan var sú, að hæstv. ríkisstj, var ekki tilbúin með sínar niðurstöður fyrr en á fimmta tímanum í dag og ekki reyndist ráðrúm til að halda afgreiðslufundinn í hv. fjh.- og viðskn. fyrr en á fimmta tímanum í dag, þegar framhaldsfundur í þessari hv. d. átti að vera hafinn. Við stöndum nú frammi fyrir einni kollsteypunni enn í íslenskum efnahagsmálum, Og nú eru alvarlegri blikur á lofti en oft áður. Í því sambandi er vissulega tilefni til þess að ræða stefnu ríkisstj., því það er að sjálfsögðu ríkisstj. og hennar stefna sem hefur ráðið ferðinni undanfarin 31/2 ár. Fimmtudaginn 29. ágúst 1974, klukkan 2 miðdegis., kom Sþ, saman til þess að hlýða á boðskap forsrh. nýrrar ríkisstj., til þess að hlýða á boðskap hæstv. forsrh. Geirs Hallgrímssonar. Sjálfsagt á oft eftir að verða til þeirrar ræðu vitnað, en ég ætla að láta mér nægja, með leyfi virðulegs forseta, að vitna aðeins í nokkur upphafsorð hæstv, forsrh. þá. Hæstv. forsrh, sagði m. a., að ríkisstj. muni nú þegar beita sér fyrir nauðsynlegum ráðstöfunum til að koma í veg fyrir rekstrarstöðvun atvinnuvega, tryggja atvinnuöryggi, bæta gjaldeyrísstöðu, treysta hag fjárfestingarsjóða og ríkissjóðs, sporna við hinni öru verðbólguþróun og tryggja sem best lífskjör. - Þetta var inngangurinn, þetta var markmiðið sem hæstv. ríkisstj. setti sér fyrir 3 1/2 ári. En hvernig hefur til tekist? Hvernig hefur ríkisstj. tekist að tryggja rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Núna, 31/2 ári síðar, er talið að halli sjávarútvegsins verði um 12 þús. millj. kr. ef ekkert er að gert, Að vísu er það rétt, að hagur fyrirtækja í sjávarútvegi er mjög mismunandi. Hann getur verið góður og meira að segja mjög góður sums staðar, en er mjög slakur á öðrum stöðum. En meginatriðið, sem því veldur, er skipulagslaus fjárfesting í þessari atvinnugrein. Þar sem tekist hefur að sameina mörg smá fyrirtæki í þessum atvinnuvegi, mynda úr þeim stórar og öflugar einingar, þar stendur sjávarútvegurinn traustum fótum, jafnvel við það árferði sem við búum við nú, Þar sem hins vegar er um að ræða fjöldann allan af smáum og dreifðum fyrirtækjum, sem hvert um sig hefur ekki nægilegt hráefni til að geta staðið í eðlilegum rekstri og býr því við mjög bága afkomu, þar er staðan mjög örðug. Ríkisstj. hefur bókstaflega ekkert gert, í þessi 31/2 ár til þess að koma einhverri skynsamlegri skipan á þessi mál. Afleiðingin er sú, að reikningurinn fyrir hallarekstrinum er ýmist sendur sjómönnum og útgerðarmönnum í formi lægra fiskverðs hér en í helstu nágrannalöndunum eða, þegar það þrýtur, þjóðinni í heild, eins og nú er verið að gera. Hvernig er staðan í landbúnaðinum? Henni var lýst nokkuð áður í umr. í kvöld, en er sennilega best lýst í fjölmörgum samþykktum fjölmargra bændafunda sem haldnir hafa verið að undanförnu. Um er að ræða 35% offramleiðslu á einni helstu búgreininni, dilkakjötsframleiðslu. Um er að ræða 2.9 milljarða, sem á einu ári þarf að verja í útflutningsuppbætur, og margfalda þá upphæð, sem varið er í niðurgreiðslur. En þrátt fyrir þetta eru bændur tekjulægsta stétt þjóðfélagsins, eins og minnst var á hér áðan. Ríkisstj. og flokkar hennar sækja oft að þeim aðilum, sem hafa leitt Alþýðusamband Íslands í kjarabaráttu Alþýðusambandsins undanfarin ár, og kennt þeim um það sem á hefur bjátað. En ekki þarf um það að sakast gagnvart bændastéttinni, að þeir flokkar, sem ráðið hafa ferðinni hjá Alþýðusambandi Íslands, hafi þar haldið á málum. Ekki hafa það verið Alþfl.-menn eða Alþb.-menn sem stjórnað hafa málefnum landbúnaðarins. Þar hafa aðrir menn fengið öllu að ráða, Þar hafa núv. stjórnarflokkar, Sjálfstfl. og Framsfl., skipst um að hafa einir öll tögl og hagldir. Þeir hafa ráðið stefnunni í landbúnaðarmálunum, eins og hún hefur verið mörkuð af stjórnvöldum og Alþ. Þeir hafa ráðið stefnunni í verðlagsmálum landbúnaðarins. Og þeir hafa farið með stjórnina í samtökum landbúnaðarins, hvort heldur er í Búnaðarfélagi Íslands eða Stéttarsambandi bænda. Og hver er niðurstaðan fyrir þá launastétt í landinu sem þessir tveir flokkar hafa stjórnað öllum málum fyrir, allt frá stefnu hins opinbera til stéttarsamtaka? Hvernig hefur tveim stærstu flokkum þjóðarinnar, Framsfl. og Sjálfstfl., sem hafa verið einráðir í málefnum bændastéttarinnar, tekist að halda á málefnum bænda? Þannig, að bændur eru nú tekjulægsta stéttin á Íslandi. Þannig, að framleiðslumál landbúnaðarins eru með því móti, að fjárhagsgeta íslensku þjóðarinnar til að standa undir útflutningi á offramleiðslu landbúnaðarins er brotin. Þeir menn, sem þarna hafa verið í forustunni, eru ekki þau þjóðhættulegu öfl, svo að notað sé orðalag stjórnarherranna, sem ráða ferðinni í Alþýðusambandi Íslands. Nei, þarna hafa framsóknarmenn og sjálfstæðismenn fengið að ráða einir og óáréttir um áratugaskeið. Og þetta er niðurstaðan, Það er ekki ónýtt fyrir þessa tvo stærstu flokka þjóðarinnar, að jafnað sé við okkur Alþfl.-menn og Alþb.- menn, sem hafa verið í forustu fyrir launþegum við sjávarsíðuna. Það er ekki ónýtt fyrir þá að bera saman afrek sín fyrir bændastéttina, þá einu launþegastétt sem þeir hafa verið algerlega einráðir yfir nú áratugum saman. Ekki geta þeir kennt forustu Alþýðusambandsins um það.

En hvað um kjör iðnaðarmanna?

Já, vel á minnst, um iðnaðinn. Hvernig hefur verið haldið á málefnum iðnaðarins á tímabili núv. hæstv. ríkisstj.?  Í stuttu máli var þetta árangurinn af þeirri tilraun hæstv. forsrh, og ríkisstj. hans að tryggja rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Þetta er niðurstaðan af því markmiði sem ríkisstj. setti sér í upphafi, Þar var líka talað um að bæta gjaldeyrísstöðuna. Hvernig skyldi hæstv, ríkisstj, hafa bætt gjaldeyrisstöðuna? Þannig, að erlendar skuldir um áramót nema 129 milljörðum kr. eða sem svarar tæplega 600 þús, kr. á hvern Íslending. Þegar sá ágæti maður Magnús Jónsson var fjmrh. á Íslandi var þeirri reglu fylgt út í ystu æsar að erlend framkvæmdalán voru aðeins tekin sem svaraði erlendum kostnaði við framkvæmdirnar, en allur innlendur kostnaður var borgaður án erlendrar lántöku. Þessi regla var fyrst brotin í tíð vinstri stjórnarinnar, og hæstv. núv. fjmrh, hefur haldið áfram að brjóta hana með þeim afleiðingum, að erlend framkvæmdalán hafa ekki aðeins verið tekin fyrir erlendum kostnaði við framkvæmdir, heldur líka til þess að greiða innlendan kostnað, eins og launakostnað o. fl., enda sýnir niðurstaðan sig: erlendar skuldir 129 þús, millj, kr, um s. l. áramót og greiðslubyrði sem samsvarar 1/5 af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Í slíka greiðslubyrði er nú stefnt. Þá talaði hæstv, forsrh, líka um að treysta hag ríkissjóðs. Hvernig hefur það verið gert? Hér var á það minnst áðan, að skuld ríkissjóðs við Seðlabanka Íslands um s. l. áramót hafi verið 15 þús. millj, kr. Seðlabankinn hefur sem sé verið látinn prenta seðla fyrir ríkisstj. til þess að grípa til, þegar hún átti ekki meira fé í kassanum, fyrir sem svarar 15 þús. millj. kr. Og ekki vantar það þó, að hæstv. ríkisstj. hefur á þessu þremur og hálfu ári, sem hún hefur verið við völd, gert ýmislegt til þess að auka tekjur ríkissjóðs. Hún hefur innleitt nýja skatta, - skatta sem upphaflega áttu aðeins að vera til bráðabirgða, en hafa reynst til frambúðar. Þannig borgum við t. d. á árinu 1978 17 þús, millj, kr. í skatta sem ýmist voru ekki til, áður en þessi ríkisstj tók við völdum, eða voru lægri sem því nemur. Ríkisstj, hefur bæði hækkað á árinu 1978 tekjuskattsinnheimtu um 2000 millj. kr, nettó, og hún hefur hækkað óbeina skatta, og samtals nema nýir skattar, sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt á, 17 þús. millj. kr, á árinu 1978. Samt sem áður er ástandið þannig í ríkisfjármálunum, sem ég lýsti hér áðan. Hæstv. ríkisstj. ætlaði líka að sporna við verðbólguþróuninni, en við vitum allir hvernig farið hefur þar. Auðvitað er hér um að ræða rót þess vanda sem við er að fást. Það veldur hver á heldur, og það er vanstjórn sem veldur og óstjórn sem á heldur. Niðurstaðan er sú eftir 31/2 árs stjórnartíð hæstv, núv, ríkisstj., að þjóðin rambar á barmi hengiflugs og fram undan eru átök, stéttaátök, sem við e. t. v. þekkjum engin dæmi til úr sögu landsins. Enginn neitar því nú að við mikinn vanda í efnahagsmálum er að etja. Mér dettur ekki í hug að neita því. Um það voru líka allir sammála sem í verðbólgunefndinni störfuðu og þeim vanda er m. a. lýst í skýrslu hennar. Í skýrslunni voru gefnir nokkrir kostir. Þeir voru ræddir í n., og stjórnarliðar í n. þessari samþ. að mæla með ákveðnum valkosti ásamt embættismönnum sem í n. voru. Hins vegar hafnaði ríkisstj, á síðustu stundu þeim leiðum, sem bæði sérfræðingar hennar og fulltrúar hennar í verðbólgunefnd mæltu með, og greip til till. sem ég býst við að hafi ekki verið mjög ígrundaðar og bera á sér svipmót vendettu eða blóðhefnda gegn ákveðnum aðilum í þjóðfélaginu, bera á sér það svipmót, að verið sé að koma fram hefndum á íslenskum launþegasamtökum og forustu þeirra fyrir atburði sem hafa gerst í samskiptum manna. Ég vil aðeins í þessu sambandi minna á að ýmsir þeir hlutir gerðust í forustuflokki ríkisstj. nú fyrir nokkrum vikum hér í Reykjavík sem bentu til þess, að íhalds- og afturhaldsöflin í flokkunum væru í mikilli sókn eins og jafnan hefur verið þegar Sjálfstfl. hefur starfað með Framsfl. Þegar þessir tveir flokkar hafa náð saman í ríkisstj. er eins og þau afturhaldsöfl, sem í þessum flokkum báðum er að finna, magni hvort annað upp og nái yfirtökunum í flokkunum, nái yfirtökunum yfir þeim mönnum, sem vissulega eru í flokkunum báðum, sem eru frjálslyndir og viðsýnir. Það er eins og þessir tveir flokkar megi ekki koma saman í ríkisstj. öðruvísi en svo fari. Svo hefur ávallt farið og svona er enn að fara. Það gerðist sem sé fyrir nokkrum vikum, að það kom í ljós hér í Reykjavík, að afturhaldsöfl í Sjálfstfl. voru mjög farin að eflast. Það kom m. a. í ljós þegar þeim tveimur alþm., sem sæti eiga í þessari hv. d. og tilheyra verkalýðshreyfingunni og hafa setið hér og hlustað í allt kvöld þegar flestir ráðh. þeirra hafa verið fjarverandi, þegar þessum tveimur mönnum var skipað til sætis á listanum. Nú veit ég að báðir þessir þm., bæði hv. 8. þm. Reykv., Pétur Sigurðsson, og hv. 6. landsk. þm., Guðmundur H. Garðarsson, eru menn sem eru aldir upp í verkalýðshreyfingu og þekkja mjög vel til mála þar, og mig langar til að bera spurningu fram til þeirra úr þessum ræðustól, sem ég vænti að þeir svari. Þar sem fyrir liggur í skýrslu verðbólgunefndar, sem samin er af helstu sérfræðingum ríkisstj., að unnt sé að ná árangri við lausn efnahagsvandans nú á þann hátt að komist sé algerlega hjá að ógilda þá kjarasamninga sem gerðir hafa verið, þá vil ég spyrja þessa tvo hv. þm., forustumenn í verkalýðshreyfingunni, hvort þeir séu þá samþykkir þeim kosti sem flokkar þeirra tóku og byggist á því að brjóta samkomulag sem þeir sjálfir hafa verið aðilar að því að gera sem fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar. Það liggur fyrir í skýrslu verðbólgunefndar, að hægt er að takast á við efnahagsvandræðin nú og fá fram á þeim ákveðna lausn án þess að virða kjarasamningana að vettugi. Fulltrúar launþegasamtakanna í verðbólgunefnd og stjórnarandstæðingar hafa lagt á það áherslu, að þessi leið yrði farin. Fulltrúar stjórnarflokkanna beggja hafa harðlega neitað. Ég vil fá að vita hvar þeir standa, hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og Pétur Sigurðsson. Ég vænti þess, að þeir muni svara hér á eftir. En mig langar að vita meira um afstöðu þessara tveggja hv. þm. Í frv. því, sem hér um ræðir, er grein, 3. gr., sem hefur valdið verkalýðshreyfingunni miklum erfiðleikum, sárindum og vonbrigðum. Þar er um það að ræða, að án nokkurs samráðs við verkalýðshreyfinguna er kastað fram hér á Alþ. lagaþvingun um breytingu á vísitölugrundvelli sem allar ríkisstjórnir á Íslandi, hvort sem þær hafa talið síg til hægri eða vinstri eða í miðju eða hvar svo sem þær hafa skipað sér í hinu pólitíska litrófi, hafa talið skyldu sína að gera ekki breytingar á nema eftir samkomulagi við verkalýðshreyfinguna. Eins og þetta er sett fram í frv., er hér um að ræða aðgerð sem er algerlega þarflaus, algerlega að nauðsynjalausu, miðað við þær ráðstafanir sem nú á að gera, vegna þess að þessi aðgerð á ekki að koma til framkvæmda fyrr en um næstu áramót. Ég vil fá að vita það frá hv. þm. Pétri Sigurðssyni og hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni, hvort þeir séu samþykkir þessu.  Ég vil enn fremur benda þessum ágætu þm. og þingheimi öllum á það, að allir stjórnarandstöðuflokkarnir hér á þingi hafa lýst því yfir, að þeir séu andvígir þessari grein, hafa lýst því yfir, að þeir vilji að þessi grein verði felld brott. Sú yfirlýsing jafngildir því, að þeir muni ekki, jafnvel þótt þeir yrðu aðilar að ríkisstj. eftir kosningar, taka þátt í því að framkvæma þau fyrirmæli sem á að binda í lög með samþykkt þessa frv. Með því að halda til streitu að þetta sé afgreitt svona eru núv. ríkisstj. flokkar að sjálfsögðu að lýsa því yfir, að það séu þeir sem ætli að taka að sér að sjá um að þessi lagasetning verði framkvæmd um næstu áramót, því að það vilja engir aðrar flokkar í þinginu heldur en þeir tveir. Þetta er sem sé yfirlýsing um að Framsfl. og Sjálfstfl. hyggist halda áfram stjórnarsamvinnu að kosningum loknum, því að ef þeir væru ekki orðnir staðráðnir í að gera það hefðu þeir ekki haldið því til streitu að hafa 3. gr. í frv. gegn mótmælum allra annarra flokka í þinginu. Hér er því um að ræða, að flokkarnir gefa með þessu þá yfirlýsingu, að þeir hyggist starfa saman áfram að kosningum loknum til þess m. a. að framkvæma það sem 3. gr. frv. gerir ráð fyrir að gert verði um næstu áramót. Og ég vil spyrja þá að lokum, hv. þm. Pétur Sigurðsson og hv. þm. Guðmund H. Garðarsson, að því, hvort þeir hugsi sér að styðja ríkisstj. til slíkra framkvæmda. Undir kringumstæðum eins og nú eru í þjóðfélaginu verður ríkisstj. að búa yfir þeim skilningi, að vandamál efnahagslífsins á Íslandi verða ekki leyst nema með því að laða til samstarfs þau öfl í þjóðfélaginu sem eru ráðandi um þann farveg, sem efnahagsmál falla i. Sú ríkisstj., sem ætlar sér að takast á við lausn slíks vanda, verður að búa yfir hæfileikum til þess að geta laðað slíkt samstarf fram. En hæstv, núv. ríkisstj. býr ekki yfir slíkum hæfileikum. Hún hefur sýnt það og sannað. Eftir framlagningu þessa frv. er útilokað með öllu að hún nái nokkurn tíma höndum saman við launþegasamtökin í landinu, ekki vegna þess að kjarasamningum hafi verið breytt, vegna þess að það hafa fjölmargar aðrar ríkisstj, gert þegar þær hafa talið nauðsyn bera til og samt sem áður náð samkomulagi við verkalýðshreyfinguna, heldur vegna hins, hvernig á þessum málum hefur verið haldið af hæstv. ríkisstj., þegar hún fyrirvaralaust hendir fram í lagaformi kröfu um breytingu á grundvelli vísítöluútreiknings án þess að reyna að hafa um það nokkurt samráð við verkalýðshreyfinguna. Ég er sannfærður um að þessa afstöðu ríkisstj. tekur verkalýðshreyfingin sem algera ögrun við sig. Með því að grípa til þessa ráðs hefur hæstv. ríkisstj, raunar manað verkalýðshreyfinguna til gagnaðgerða sem e. t. v. hefði verið hægt að komast hjá, ef ríkisstj. hefði sýnt skilning og vilja til samstarfs og samkomulags. Það er dálítið undarlegt í þessu sambandi, að einmitt um svipað leyti og hæstv. ríkisstj. gripur til slíks ráðs skuli tveir þm. Framsfl., þeir hv. þm. Gunnar Sveinsson og Ingvar Gíslason, leggja fram hér í þinginu till. til þál. um að ríkið sé virkur aðili að kjarasamningum vinnumarkaðarins, þar sem m. a. segir í grg., að markmiðið með þeirri till. sé að ríkisvaldið taki fulla ábyrgð á framkvæmd kjarasamninga, á svipaðan hátt og um eigin starfsmenn væri að ræða. Ríkisstj. hefur tekið fulla ábyrgð á framkvæmd kjarasamninga, þeirra kjarasamninga sem ríkisvaldið gerði við starfsmenn sína fyrir þremur mánuðum. Hvernig hefur sú ábyrgð orðið í reynd? Hún hefur orðið þannig, að nú, þremur mánuðum eftir að þessir samningar voru gerðir, koma hæstv. ráðh., sem skrifuðu sjálfir með eigin hendi undir þessa samninga og tóku á sig ábyrgð á framkvæmd þeirra, og gera þá að engu með lagasetningu hér á Alþ. Svo leyfa stjórnarsinnar sér að koma og bera fram till. eins og þessa, á sama andartaki og þetta er gert, bera fram till. um að nauðsynlegt sé að ríkisvaldið taka fulla ábyrgð á kjarasamningum á svipaðan hátt og um eigin starfsmenn væri að ræða. Hvaða stéttarfélag í landinu halda menn að tæki slíka ábyrgð gilda að einu eða neinu leyti eftir þá reynslu sem opinberir starfsmenn hafa fengið af slíkri ábyrgð hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Ég óttast það og ég segi það satt, að nú hafi blað verið brotíð í samskiptum ríkisvaldsins og launþegasamtakanna. Ég er hræddur um að hér sé um að ræða kaflaskipti í slíkum samskiptum. Oft hefur að vísu verið þungt á milli ríkisvalds og launþegasamtaka, en ég held að það hafi aldrei verið jafnþungt og núna. Og ég óttast að við sjáum ekki fyrir endann á þeim atburðum, sem nú kunna að vera í aðsigi. Ég vil taka það fram sérstaklega, að hér er ég ekki að setja fram neinar hótanir, vegna þess að ég er ekki í þeirri stöðu að geta hótað né vil ég hóta neinu. Ég er ekki heldur að setja fram neinar illspár, vegna þess að ég tel enga ástæðu til þess að vera með slíkar spár. Ég er aðeins að setja fram grun minn, ég er aðeins að benda hæstv. ríkisstj. á að það getur verið að fram undan séu í samskiptum ríkisvalds og stéttarfélaga ástand sem á sér ekkert fordæmi, a. m. k. ekki í síðari tíma sögu íslenskra stjórnmála og stéttabaráttu. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að eitt af því nauðsynlegasta í sérhverju samfélagi er að það ríki sæmilegt traust á milli þeirra stofnana sem eiga að stjórna þjóðfélaginu, hvort heldur þær stofnanir eru stjórnsýslustofnanir, ríkisstj., löggjafarsamkunda eða fjölmenn samtök þegnanna. Þessu trausti er ekki fyrir að fara nú þessa dagana, og af blaðafregnum má marka að um sé að ræða mjög eindregna og ákveðna samstöðu stéttafélaganna, bæði innan Alþýðusambandsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, um afstöðu í þeim málum. Og eins og ég sagði áðan, ég er ekki með neinar hótanir. Ég hef ekki aðstöðu til slíks og mundi ekki gera slíkt heldur. Ég er ekki með neinar hrakspár eða illspár í þeirri von að illa muni fara. Ég er aðeins að setja fram ugg um að með þeim vinnubrögðum, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp, sé hún að fitja upp á nýjum kafla í samskiptum ríkisvalds og stéttarfélaga sem við sjáum því miður ekki fyrir endann á. Og ég vil leggja mjög þunga áherslu á það við hæstv. ríkisstj., að hún geri allt sem hún mögulega getur til þess að afstýra því að svo fari. Það getur hún gert enn, hún hefur enn þá ráðrúm til þess, og ég vil hvetja hana til þess að nota hvert það tækifæri, sem hún getur, til þess að öðlast á ný traust stéttarfélaganna, traust viðsemjenda sinna, opinberra starfsmanna og Alþýðusambands Íslands, vegna þess að það samfélag þrífst ekki til lengdar þar sem um er að ræða styrjöld á milli ríkisvaldsins annars vegar og samtaka launafólksins hins vegar með því sniði sem getur orðið, ef ekki verður gripið til þeirra ráðstafana sem skynsamir og fróðir menn vita að enn eru til reiðu til þess að forða því að illa fari. Ég vil að lokum leggja mjög þunga áherslu á að reynslan hefur sýnt, að það var rétt, sem við Alþfl.-menn héldum fram fyrir síðustu kosningar og gerðum að skilyrði fyrir hugsanlegri stjórnarþátttöku okkar að kosningum loknum. Við settum þá það skilyrði, að tekið yrði upp ekki bara samstarf, heldur gert samkomulag við aðila vinnumarkaðarins um lausn efnahagsmála. Betur væri ef það hefði verið gert fyrir fjórum árum. Það, sem nú þarf að gera og ríkisstj., hver svo sem hún verður, sem tekur við störfum að kosningum loknum, verður að gripa fyrst upp, er að gera samkomulag um starfsfrið, gera samkomulag um félagsmál, gera samkomulag um lausn efnahagsmála við aðila vinnumarkaðarins og verkalýðshreyfinguna, fyrst og fremst þannig að allir aðilar á Íslandi, sem einhver áhrif geta haft, geti sameinast í því að vilja stefna að einu og sama marki til þess að losa þjóðfélagið út úr því verðbólgu- og skuldafeni, sem við erum sokkin i. En það tekst að sjálfsögðu ekki nema gagnkvæmt traust ríki á milli launþegasamtaka og ríkisvaldsins.



Herra forseti. Þegar hefur verið talað bæði lengi og mikið og í svo langan tíma og í svo mörgum orðum fer ekki hjá því að minnst hafi verið á flest efnisatriði sem máli skipta varðandi það frv. sem hér liggur fyrir. Þess vegnar er varla hægt að flytja hér langt mál án þess að um nokkrar endurtekningar verði að ræða. Ég vil hins vegar reyna að stytta mál mitt, ekki síst með tilliti til þess að liðið er langt fram á nýjan dag og fólk orðið að vonum þreytt að hlýða á svo mikinn málflutning. Það, sem hefur vakið einna mesta athygli mína í sambandi við meðferð málsins hér og það, hvernig talað hefur verið fyrir því, er kannske ekki fyrst og fremst þær orðaskylmingar, sem hér hafa farið fram, eða þær röksemdir, sem menn hafa flutt fyrir máli sínu, hver með sínum hætti og lagi, eftir þeim skoðunum sem þeir hafa í því efni sem hér hefur verið flutt. En það er fyrst og fremst það, að málsvarar gengisfellingarstefnu ríkisstj. hafa að mínum dómi verið ansi hressir og jafnvel býsna borubrattir hér í kvöld, þrátt fyrir það að kjarni þessa máls sé ný kollsteypa í efnahagsmálum og nýgerðir kjarasamningar brotnir með riftun verðbótaákvæða og áhrif 15% hækkunar erlends gjaldeyris sem kemur öll út í verðlagið áður en við er litíð og veldur 10–12% rýrnun vinnulauna miðað við samninga sem blekið er varla þornað á. Einn allra glaðbeittasti talsmaður þessarar nýju stefnu, sem þó er gömul í þessum sömu herbúðum, lýsti mikilli vandlætingu sinni á skilningsleysi okkar stjórnarandstæðinga á ágæti þessara ráðstafana og vantrú okkar á að þær væru lokabragðið í glímunni við verðbólguna. Sannleikurinn er hins vegar sá, að með þessari stórkostlegu árás á verkalýðsstéttirnar, sem hlýst af gengisfellingunni og skerðingu verðbótaákvæðanna, er ekki meira unnið en svo, þótt allt gengi eins og til er ætlast, að verðbólguhraðinn minnkar aðeins úr 40% á ári í 36–37% á ári. Þetta er allt sem vinnst. Þó búast raunar fæstir við að verðbólguhraðinn dragist einu sinni svona litið niður eins og sagt er, heldur verði verðbólguhraðinn á árinu að meðaltali um eða yfir 40%. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson sá enga aðra leið en þessa, þrátt fyrir að þessi leið sé auðvitað margreynd og það sýni síg og hefur sýnt sig hvað eftir annað að hún dugar ekki. Þrátt fyrir þetta gat hv. þm. Ólafur G. Einarsson enga aðra leið séð en að fella krónuna og skerða kaupið. Hann lagði sérstaka áherslu á það, að þetta væri nú ekki annað en það sem vinstri stjórnin hefði gert, hún hefði lækkað gengið þrisvar. Hann gleymdi samt að minnast á gengishækkunina okkar vinstristjórnarmanna. Hann gleymdi einnig að geta þess, hversu mikil gengislækkunin var eða þær gengislækkanir sem við gripum til - og Alþb: menn að vísu nauðugir - á tímum vinstristjórnarinnar. 

Er ekki tími til að taka í taumana?

Það er nú það, hæstv. ráðh. spyr, hvort það sé ekki tími til að taka í taumana. En það er að mínum dómi of seint, því að fyrsta verk hæstv. ríkisstj. var að slíta taumana út úr verðbólguhrossinu sem þeir hafa nú riðið taumlaust hátt á fjórða ár.  Hæstv. forsrh. virtist ekki aðeins hress, þegar hann mælti fyrir ósómanum við 1. umr, þessa máls, það, sem skein út úr ekki aðeins andliti hans, heldur einnig orðum, var það, að nú hefði hann fundið leiðina - hann hefði loksins fundið réttu leiðina, nú væri gengisfellingum lokið á Íslandi, nú væri málinu bjargað. Hver skyldi nú trúa þessu, þegar tekið er mið af því sem ég rakti áðan? Hann gerði þá skyssu, hæstv. forsrh., að minnast á stefnuræðu sína frá því s. l. haust, Hann hefði að mínum dómi fremur átt að lesa nú úr sinni fyrstu stefnuræðu, sem hann flutti haustið 1974, og leyfa þingheimi að heyra að nú yrði verðbólgan hamin, a. m. k. færi hún ekki yfir 15% markið, að því væri stefnt, þetta væri fyrsta og helsta baráttumálið. Efnahagsstefnan átti að vera aðhaldsstefna. Fjárlögum skyldi haldið í skefjum, skuldir við útlönd lækkaðar og skuldir ríkis við Seðlabanka skornar niður við trog. En hvernig tókst þetta? Hvernig tókst hæstv. forsrh. að efna þetta loforð? Loforðin voru fleiri, en ég vil ekki eyða tímanum í að telja þau öll upp, því að sannleikurinn er sá, að hæstv, ríkisstj. hefur unnið það afrek að svíkja meira en hún lofaði. Og hverjar hafa efndirnar þá verið? Í stað þess að draga verðbólguna niður í 15% markið hefur hún verið meiri en nokkru sinni fyrr og enn er stefnt í nýjan hring í þessu verðbólgukapphlaupi. Og fyrst við minntumst á verðbólguhrossið áðan, þá er kannske rétt að halda aðeins áfram þeirri samlíkingu. Það skokkaði í rólegheitum með þó nokkru taumhaldi. Þetta verðbólguhross hefur nú breyst í ófreskju sem veður taumlaust fram, enda er, eins og ég sagði áðan, beislinu sleppt og það eina, sem notað er á skepnuna, eru sporarnir, gjöf frá heildsölum og bröskurum í þessu landi. Verðbólgan er fyrst og fremst öllum heilbrigðum rekstri í landinu í óhag, svo ekki sé minnst á það stóra mál, að með slíkri verðbólgu er sífellt verið að færa til fjármagn í þjóðfélaginu frá hinum efnaminni til hinna efnameiri. Hvað varðar loforðið um fjárlög ríkisins, að halda hækkun á þeim í skefjum, þá vita nú flestir hvernig það er komið. Fjárl. núna fóru upp í 140 milljarða kr. Þan hafa sem sagt margfaldast á þessum tæplega fjórum árum. Þó voru síðustu fjárlög vinstri stjórnarinnar um 29 millj. kr., minnir mig hafi verið. Sama er að segja um skuldirnar við útlönd. Þær voru 29 milljarðar kr, í lok vinstristjórnartímans, en eru núna eftir þessa gengisfellingu komnar yfir 155 millj. kr. Staðan við Seðlabankann, sem þótti alveg óguðlega slæm þegar vinstri stjórnin lét af störfum, hefur tífaldast eða meira en það og er nú komin í 15 milljarða kr. um s. l. áramót. Sannleikurinn er sá, að allt hefur brugðist í þeirri stefnu sem hæstv. forsrh. boðaði haustið 1974. Þegar ríkisstj. hefur gefist upp á að framfylgja þeirri stefnu sem hún boðar og þar sem allt hefur mistekist og farið úr böndunum, þá á slík ríkisstj. að segja af sér. Það er gert í öllum venjulegum þingræðislöndum. En hún lafir, þó að varla sé hægt að tala um líf í stjórninni á þessum dögum. Í ræðu hæstv. forsrh. nú við 1. umr. talaði hann að sjálfsögðu um þann vanda sem við er að glíma. Kannske er það ekki meginmálið hvaða leiðir eru valdar til að glíma við þann vanda. Auðvitað má fara misjafnlega að því. Það getur komið misjafnlega hart niður á fólkinu í landinu og haft misjafnlega slæmar afleiðingar. Það er við mikinn vanda að etja, því neitar enginn maður sem hefur augun opin, og þær till., sem við komum með í sambandi við niðurfærslu verðlags í minni hl., duga engan veginn til þess að leysa allan þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Höfuðspurningin er í raun og veru: Hvernig stendur á því að við stöndum frammi fyrir þessum vanda? Af hverju skapast alltaf þessi sami vandi aftur og aftur? Okkur er nú orðið ljóst, þeim, sem fylgst hafa með þessu í mörg ár, að þessi gengislækkunaraðferð og þessi sífellda hringrás dugar ekki lengur. Þess vegna er þetta röng stefna. En aðalspurningin er: Hvernig stendur á því, að þessi vandi kemur í sífellu upp á nýjan leik? En þegar hæstv. forsrh, stóð hér keikur í ræðustólnum, hinu glaðasti, þegar hann flutti sitt mál, lét hann eins og þessi vandi kæmi honum á óvart. A. m. k. var alls ekki að heyra á hæstv. forsrh., að honum dytti í hug að hans stjórn og hans stefna ætti þar nokkra sök á. En það er augljóst, að ríkisstj. hefur alla sína stjórnartíð haldið svo á öllum efnahagsmálum, að það fór ekki hjá því, hvernig sem áraði og hversu vel sem gengi, að það hlaut að enda í einni kollsteypunni enn. Þar hefur ríkisstj. svikist um að stjórna, og hefði það þótt skrýtið fyrir allmörgum árum að halda því fram, að núv. hæstv, forsrh., Geir Hallgrímsson, væri einn alharðasti stjórnleysingi á Íslandi, því að ríkisstj. hefur ekki gert tilraun til að hafa neina stjórnartauma í höndum sér og látið skeika að sköpuðu í þessum efnum. Hæstv, forsrh, minntist m. a. á það í ræðu sinni, að hann bæri mikla umhyggju fyrir sparifjáreigendum og væri nauðsynlegt að hækka vextina enn til að tryggja þeirra hag. En þessi gengisfelling, 15% gengisfelling ein, hefur skert spariféð í landinu um jafnháa prósentu og hefur tekið fyrir fram alla vaxtahækkunina, sem þessir sparifjáreigendur hefðu getað fengið, og miklu meira en það. Þetta er hin raunverulega umhyggja fyrir sparifjáreigendum. Með þessum háu vöxtum er verið að reyna að blekkja fólk til þess að leggja fé inn í bankana, en síðar er grípið til gengisfellingar sem tekur af þeim alla vextina og miklu meira en það. Þar á ofan bætist, að það verður ekkert hægara fyrir hinn vinnandi mann í landinu að spara eftir að kaupgetan lækkar um 10–12% við þessar efnahagsráðstafanir. Það leggst allt á eitt. Gengisfellingin hirðir vextina, og kauplækkunin gerir það að verkum, að þeir geta ekki sparað. Þarna er umhyggjan í raun, hversu fagurlega sem menn tala úr þessum ræðustól. Þannig kemur þessi vaxtahækkun þessu fólki alls ekki til góða, og ég kem raunar alls ekki auga á það, hverjum þessi vaxtahækkun getur komið til góða. Vegna þess að hér í salnum er nú hv. 1. ambassador Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna hér á Alþ., þá væri hægt að beina þeirri spurningu til hans, hvort hann telji að þessi vaxtahækkun komi framleiðsluatvinnuvegunum til góða. Ég þarf ekki að biða eftir svari. Það vita allir, að ofsavextir af þessu tagi koma rannar í veg fyrir allan heilbrigðan rekstur í landinu. Sjómenn og útgerðarmenn fengu fyrir skömmu 13% hækkun á fiskverði. Það var þeirra kauphækkun. Almennt kaupgjald í landinu hækkaði milli 50 og 60% á s. l. ári. Sjómenn fengu að vísu fiskverðshækkun á miðju s. l. ári, en fiskverðshækkunin núna eftir áramótin nam 13%. Þessi hækkun átti að vera þeirra kauphækkun og var ekki í neinum takt við þá kauphækkun sem hafði orðið hjá öðrum launþegum í landinu. Þetta fiskverð átti einnig að reyna að fleyta útgerðinni áfram, sem eins og allir vita gengur afar misjafnlega eftir skipastærðum, gerðum og fiskveiðiaðferðum o. s. frv. Við þessa gengisfellingu, sem nú er gripið til, er þessi hækkun auðvitað hirt strax af sjómönnum eða svo til öll. Sú kjaraskerðing, sem þeir verða fyrir vegna þessara laga, sem nú er verið að tala um, og þess frv., sem nú er verið að ræða hér um, þá er þessi kauphækkun raunar öll saman runnin út í sandinn. Þeir hafa sjálfsagt ekki fengið neina leiðréttingu. Ég vil leyfa mér að spyrja - hér eru menn úr öllum hornum þjóðfélagsins, útgerðarstjórar og togaraeigendur: Kemur þessi gengisfelling útgerðinni til góða og þá með hverjum hætti? Útgerðin þarf á mjög miklum rekstrarvörum að halda sem keyptar eru frá útlöndum fyrir erlendan gjaldeyri, Allar þessar rekstrarvörur hækka um 15% a. m. k, Það er olían, sem er nógu dýr fyrir, það eru veiðarfærin af öllu tagi og tæki, viðhald, lagfæringar, breytingar, lengingar, byggingar o. s. frv., en síðast, en ekki síst hækka skuldir útgerðarinnar sem eru að langmestu leyti gengistryggðar. Á móti kemur, ég skal viðurkenna það, - á móti kemur hluti þeirra úr gengishagnaðarsjóði. Úr gengishagnaðarsjóði eiga 65% að renna í Verðjöfnunarsjóð. Afgangurinn, 35%, skiptist milli fiskvinnslu og útgerðar. Af þessum afgangi á útgerðin að fá til þess að standa undir hækkun vegna erlendra lána 57%, og menn geta reiknað 57% af 35, það gerir 19.55%. Það er aðeins innan við 20% af gengishagnaðarsjóði sem fer til þess að bæta útgerðinni stórhækkaðar skuldir vegna hækkunar á erlendum gjaldeyri. Það dugar auðvitað engan veginn. Hvar er þá gróði útgerðarinnar vegna gengisfellingarinnar? Hann er hvergi. Allt er þetta á eina bókina lært. Gróðinn af þessum ráðstöfunum finnst ekki. Svona mætti auðvitað miklu lengur telja. En ég vil benda á það, að í því ágæta kveri, sem við alþm. höfum hér á borðum okkar, sem heitir því skemmtilega nafni: Verðbólguvandinn, eru m. a. - ég segi: þar eru m. a. eftirtalin atriði sem eru talin valda sérstaklega verðbólgu: Það er gengislækkunaraðferðin. Það eru of háir vextir. Það eru miklar erlendar lántökur, þ. e. a. s. innflutningur erlends fjármagns. Það er óhóflega mikil fjárfesting í landinu, og vitað er að næstum helmingur fjárfestingar í landinu er runnin frá útlöndum og það er fjárfesting sem skilar ekki arði. - Þetta má vera hverjum manni ljóst. Þarna er þetta talið upp í bókinni. Þetta er verðbólguhvetjandi. Einmitt þetta hefur ríkisstj. gert. Þetta hefur hún lagt áherslu á, allt sem eflir verðbólguna. Kannske sjá menn þetta ekki kannske gera þeir það viljandi eða þá þeir geta með engu móti komið auga á nokkra aðra leið en þessa, og það væri aldeilis voðalegt, því að með þessu áframhaldi á nýju kjörtímabili með þessum sömu stjórnarherrum og sama gengi verður erlendur gjaldeyrir orðinn fjórum sinnum dýrari en nú er. Hann hefur þrefaldast á þremur árum og fjórfaldast sjálfsagt á næstu fjórum árum. Dollarinn ætti þá samkv. því að vera farinn að nálgast þúsund kr. Það er þess vegna augljóst, að við þessar aðferðir getum við ekki haldið okkur. Það þarf að grípa til allt annarra ráðstafana. Við höfum minnst hér á niðurfærsluleið, að færa niður verðlag, og það er nefnt í nokkrum greinum, nokkurs konar tilraun til smáskammtalækninga á verðbólguvandanum, að reyna að færa verðbólguna niður með þeim hætti. Það er sem sagt verið að reyna að gera eitthvað annað en að hlaupa alltaf sama vitlausa hringinn. Ég skal ekki leggja mat á það, hvort allir þessir liðir eru það besta, sem hægt er að fá, og hvort þeir eru rétt út reiknaðir og hvort ekki hefði mátt sleppa sumum og breyta öðrum. Ég er ekki alveg sammála um þessa uppstillingu sem þarna er. Þar er ýmislegt sem orkar tvímælis í mínum augum, og ég hirði ekki um að fara að nefna það, það er nægur tími til þess síðar. En þetta var þó tilraun af okkar hálfu. Það getur enginn neitað því, að þarna er verið að benda á leið sem óneitanlega getur hægt á verðbólgunni. Það hafa verið umræður hér um einstaka þætti, eins og t. d. að leggja nýjan veltuskatt á fyrirtæki í landinu. Það er hægt að haga því með ýmsum hætti, en að mínum dómi er rétt að gera það a. m, k. við þau fyrirtæki sem velta gífurlegum fjármunum, hundruðum milljarða á ári, til þess að þau greiði nú einu sinni skatt sem sloppið hafa algerlega við það á undanförnum árum. En þegar hér er talað um niðurfærsluleið, þá þarf maður ekki annað en að líta augnablik á hæstv. ráðh., svo ég tali nú ekki um hv. yfirmann fjh.- og viðskn., hinn sanntrúaða Ólaf G. Einarsson, hv, þm. Þá kemur bara meðaumkunarbros í munnvikið og jafnvel bæði á þessum mönnum, hvers konar vitleysa sé þarna á ferðinni. Það má sem sagt ekki minnast á nokkurn skapaðan hlut annan en að það eina, sem rétt sé að gera, sé að fara í nýja kollsteypu með nýrri gengisfellingu. Það er ekki von að vel fari, þegar menn geta ekki einu sinni hlustað á þegar verið er að reyna að rökstyðja aðrar leiðir heldur en þessa vitlausu leið, sem allir vita að er vitlaus vegna þess að hún hefur alltaf mistekist. Herra forseti. Ég hef nú talað miklu lengur en ég ætlaði mér. En varla er hægt að skilja svo við þetta mál, að ekki sé minnst á eitthvað af því sem væri hægt að laga í þessu þjóðfélagi, þó að mér detti ekki í hug að ætla að setja á örfáum mínútum hér fram það sem gæti kallast ný kenning eða ný hagfræði, Það er nóg af þessari lærðu hagfræði komið til okkar á undanförnum vikum. En ég held að það megi vera augljóst mál, að í svo litlu þjóðfélagi, með liðlega 200 þús. íbúum, þar sem kannske innan við helmingurinn er vinnandi eða kannske liðlega helmingurinn, þar er yfirbyggingin á þjóðfélaginu orðin allt of stór. Ég held að það sé ljóst, bara ef maður vill sjá það. Það væri gaman að athuga hversu marga menn þarf í verslun í útlöndum á hverjar 100 þúsund hræður. Ætli þeir séu ekki mörgum sinnum færri en hér gerist? Auðvitað þurfa þeir að vera fleiri hér, vegna þess að landið er stórt og byggðin dreifð, en þeir þurfa ekki að vera mörgum sinnum fleiri en gerist annars staðar, Það er ekki nokkur vafi á því, að það er hægt að komast af með færri innflytjendur í landinu heldur en á milli 1 og 2 þúsund. Það er þó vitað mál og upplýst úr opinberum plöggum, að það eru milli 1500 og 2000 manns á Íslandi sem fá umboðslaun fyrir innflutning. Það af þessum umboðslaunum, sem skilar sér til banka, er meira en 2.5 milljarðar kr. og dugar til að borga 1500 verkamönnum kaup, umboðslaunin ein. Það eru margir fleiri í þjóðfélaginu, sem geta skammtað sér kaup, heldur en þessir menn og það riflegt, og það þarf enginn að segja mér að nú verði þeir fyrir kjaraskerðingu sem þannig stendur á um. Þeir fá kauphækkun þegar almenningur verður fyrir kjaraskerðingu. Ég er alveg sannfærður um það, að eins og það eru alltof margir sem stunda þessa iðju, að flytja inn vörur til landsins, þá eru einnig allt of margir, sem eru að gutla í smásöluverslun hér á Íslandi. Það mætti svo sannarlega fækka um mjög margt fólk í þessum greinum. Við vitum að starfsmenn banka, sparisjóða og allra sjóða í landinu eru næstum eins margir og þeir sem stunda sjó hér á Íslandi. Það þarf enginn að segja mér að það þurfi svo margt fólk til að sinna þessum verkefnum. Við erum með sjö banka. Ég er viss um, að okkur dygðu tveir. Og það bankamálafrv., sem hv. 2. þm. Austurl. hefur nú lagt fram, er svo sannarlega spor í áttina, en þó ekki nálægt því nóg. Að mínum dómi væri hægt að fækka þarna um geysilega margt fólk og nota það húsnæði, sem losnaði við það, til þess að koma í veg fyrir að þurfa að byggja á næstu árum skrifstofuhúsnæði af þessu tagi í landinu. Það er ofvöxtur í alls konar stofnunum hér í þjóðfélaginu. Það er ofvöxtur að mínum dómi í Framkvæmdastofnun, sem sendir frá sér fleiri bækur á ári en Halldór Laxness hefur gert alla sína ævi, um alls konar fræði, athuganir og áætlanir, sem síðan fara yfirleitt beint í ruslakörfuna. Þessi stofnun er að mínum dómi orðin alltof stór, svo að ekki sé talað um Seðlabankann með hátt á annað hundrað manns í vinnu. Það eru 20 tryggingafélög í landinu í staðinn fyrir að við gætum með sóma komist af með eins og þrjú stykki. Þarna er yfirfjárfest og þarna er allt of margt fólk að störfum. Og þegar allt er lagt saman, það hef ég að vísu ekki gert, þá er ég sannfærður um að þarna eru þúsundir manna í vinnu sem gæti verið leyst af hendi hjá öðrum án þess að það sæist högg á vatni, það þyrfti að bæta við sig nokkurri yfirvinnu. Það eru sem sagt mörg þúsund manns í vinnu í þessu landi sem taka kaup í peningum fyrir að gera í rauninni ekki neitt. Það er auðvitað að puða, þetta blessað fólk, allan daginn, en miklu færri gætu séð um þetta. Það kaup, sem þessu fólki er borgað, skapar hluta af umframeftirspurn, eins og það er kallað, og bak við þessa peninga er ekki framleiðsla og ekki raunveruleg verðmæti, en fyrir þá er samt hægt að kaupa dollara og gull. Þarna er einn þátturinn af umframeftirspurninni og einnig hjá þeim aðilum sem ég nefndi áðan og væri hægt að draga mikið úr. Það er að mínum dómi háskaleg stefna að kaupa ár eftir ár sífellt miklu meira frá útlöndum heldur en við getum borgað með okkar framleiðslu. Þarna þarf vissulega að taka í taumana. En þá koma upp menn og segja: Þá koma biðraðirnar og skömmtunarseðlarnir o. s. frv. Ég held að þess þurfi ekki. Við getum bara ósköp einfaldlega sagt: Við kaupum bara meðan við eigum peninga fyrir því, en ekki lengur. Það dugar ekki um áraraðir að kaupa fyrir gífurlegar upphæðir meira en við eigum sjálfir af peningum og safna þar með skuldum erlendis til eyðslu innanlands. Það mætti auðvitað nefna mörg dæmi um það, hversu vitlaust við höfum fjárfest í þessu landi. Það sér hver maður og er enginn ágreiningur um auðvitað, að hér hefur fjárfesting verið óhóflega mikil og fjárfesting í þjóðfélaginu í heild nemur nú á þessu ári á annað hundrað milljarða kr. Þetta er allt of mikið að mínum dómi. Og mikið af þessari fjárfestingu er fjárfesting sem skilar ekki neinum arði. Hlutfallið á milli arðbærrar og óarðbærrar fjárfestingar í landinu er hér öfugt við það sem alls staðar annars staðar gerist. Það getur varla verið að svo klókir peningamenn eins og t. d. Vestur-Þjóðverjar og aðrir slíkir, þar sem þetta hlutfall er þveröfugt, hafi rangt fyrir sér, eins og þeim gengur þó þokkalega í sínum efnahagsmálum, Ég tel að þarna þurfi að snúa blaðinu við, ekki aðeins í sambandi við þessi fjárfestingarmál, heldur að snúa við hlutfallinu milli þess vinnuafls, sem er í þjónustugreinum, og þess vinnuafls, sem er í framleiðslugreinum. Á næstu árum þurfum við að leggja vaxandi áherslu á það og nota sífellt meira fjármagn til þess að láta í þær greinar, sem skapa okkur verðmæti, og til þess að efla framleiðslugreinarnar í landinu. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég vil þó að lokum segja það, að þó um það megi deila nú, hvaða aðferð hafi verið best að nota í sambandi við þá röskun sem hefur orðið í hagkerfinu nú á síðustu mánuðum, þá tel ég að þessi gengislækkunarleið, sem við höfum fylgt allt of lengi., sé röng og við séum aðeins einu sinni enn að endurtaka það sem hefur sannast að dugar ekki. Það er skammgóður vermir að pissa í skóinn sinn, eins og þar stendur, og þess vegna mun ég leggja til að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Í sjálfu sér væri eðlilegt, miðað við önnur viðbrögð þeirra sem teljast til stuðningsmanna ríkisstj., að gera ekki annað hér en að þegja í stað þess að svara persónulegum spurningum sem til mín var beint af hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, hv. 8. landsk. þm. En þar sem búið er að ræða þetta mál svo vítt og breitt sem raun ber vitni um hér í þingsalnum, þá sé ég í sjálfu sér ekki ástæðu til annars en að taka nokkurn þátt í þeim umr., m. a. vegna þess, að við erum búnir að sjálfsögðu að ræða þetta fram og aftur í þingflokkum stjórnarflokkanna, og einnig vegna þess, að ég er á margan hátt og í mörgum atriðum sammála þeim hv. þm. sem hafa talað hér úr röðum stjórnarandstöðunnar, t. d. hv. síðasta ræðumanni, sem benti réttilega á að það væri ansi hart við það að búa, ekki ár eftir ár og ekki stjórn eftir stjórn, heldur áratugum saman, að lausnir í efnahagsvanda gengju alltaf að lokum í eina átt, sem þó má kalla tvískipta, þ. e. til kaupbindingar eða kauplækkunar. Þessi staðreynd í sögu allra ríkisstj. hér á Íslandi minnir ósjálfrátt á söguna úr einræðisríkinu, hvar notuð var sú aðferð við aftökur að setja þá, sem átti að lífláta, í rafmagnsstól. Einn sat í slíkum stól og beið aftöku sinnar þegar aftökumeistarinn kom til hans og sagði við hann: „Við ætlum að sjálfsögðu að veita þér þína síðustu ósk. Hvort viltu riðstraum eða jafnstraum?“ Það má segja, að verkalýðshreyfingin íslenska hafi oft staðið frammi fyrir því að svara þessari spurningu: Viltu jafnstraum eða riðstraum? Andstæðan við þetta er svo aftur á móti fullyrðingar þessara sömu manna hér í nótt um það, að þeir hafi lagt fram till., og vitna til þeirra og annarra tillagna sinna eins og þar sé um að ræða gagnverkandi júdóbrögð í efnahagsmálum. Nú kemur það fram skýrt og skorinort, að það, sem vitnað er til, hafi verið sett fram sem dæmi um „hugsanleg úrræði til þess að hamla gegn verðbólgu á þessu ári“, eins og segir orðrétt í því nál. verðbólgunefndar sem okkur var afhent fyrir nokkru. Og allar þær leiðir, sem þar er bent á, eru aðeins bráðabirgðaleiðir. Í þeim öllum felst einhver skerðing kaupmáttar. Í þeim öllum felst líka einhver gengislækkun. Þessar fjórar leiðir, sem getið er um á bls. 10, þar er valinn úr öllum till, einhver lítill hluti og farin svokölluð málamiðlunarleið. Stjórnarandstaðan hefur ekki komið með neinar till. til frambúðarlausnar þess vanda sem við er að glíma og hefur verið glímt við hér á Íslandi í sambandi við verðbólguvandamálin. Það má helst heita að það hafi komið frá hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni, sem benti á fimm atriði sem hann teldi nauðsynlegt að koma í framkvæmd til þess að ráðast gegn eða leggja grunn að hjöðnun verðbólgu á næstu 2–3 árum, þ. á m. var eitt atriði um að gera þyrfti enn ítarlegri þjóðhags- og framkvæmdaáætlanir en gerðar hefðu verið á undanförnum árum og áratugum. Hvernig lýsti hv. síðasti ræðumaður, Garðar Sigurðsson, slíkri áætlunargerð? Hann sagði að Framkvæmdastofnunin og Seðlabankinn, að mér skildist einnig, hauguðu upp slíkum skýrslum og áætlunum, sem væru ekki til annars en að setja á sorphaugana, og benti sérstaklega á til samanburðar við mikilvirkni í þessu efni hjá Framkvæmdastofnuninni afköst Nóbelsskáldsins. Það mætti auðvitað ræða ítarlega eitt og annað, sem hér hefur verið sagt í kvöld, og finna að því, miðað við það að ég er enn þá stjórnarstuðningsmaður, þótt ég styðji að sjálfsögðu ekki núv. ríkisstj. í öllum málum og muni ekki gera nú að öllu leyti frekar en oft áður. Hins vegar finnst mér nokkuð stórt upp í sig tekið þegar hv. þm., formaður Alþfl., Benedikt Gröndal, fer að bera okkur á brýn, þm. í stjórnarstuðningsflokkunum, að við höfum haft fyrirskipun um að halda kjafti, eins og hann orðaði það svo kurteislega. Nú minnist ég þess vel, þegar við sátum hér saman á hinum góðu, gömlu viðreisnarárum, að við supum þá marga fjöruna saman og hann var þá ekki alltaf með tvo utanborðsmótora í munnvikunum þegar þurfti að tala um efnahagsmál eða aðgerðir gegn verkalýðshreyfingunni, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var með hér áðan. Hann gat vel haft sinn rennilás í lagi þá eins og við teljumst hafa nú. Þeir hv. stjórnarandstæðinga, sem hér hafa talað í kvöld, eru að mínu mati allir gegnir og góðir menn. Hins vegar eru meðal þeirra þeir sem kannske koma hvað mestu óorði á Alþ., ekki vegna kaupupphæðar alþm., heldur vegna dómadagsumr. eins og hér hafa átt sér stað við þessa umr. Ég endurtek: þetta eru hinir gegnustu menn þegar þeir eru búnir að skera af sér þá pólitísku kryppu sem þeir bera hér í þingsölum. Ég endurtek enn: þetta eru menn sem sjálfsagt vilja vel, ég er ekki í nokkrum vafa um það. En þeir eru hins vegar, því miður, of oft á rangri leið. Það er t. d. eftirtektarvert, að hér er talin hin versta goðgá að staldra við á óheillabraut, sem við hljótum að vera komnir á þegar kaupgjald hækkar á einu ári í jafnmiklum mæli og raun ber vitni um. Nú ætla ég ekki að fara að kenna einum eða neinum um af hverju það hafi verið. Það átti sína orsök af hverju var sótt eftir svona mikilli kauphækkun. Það var m. a. vegna hinnar gegndarlausu verðbólgu sem á undan var gengin. Það var ein ástæðan. En það sjá auðvitað allir, að þegar stjórn jafnaðarmanna í Bretlandi setur algert bann við að fram úr 10% kauphækkun sé farið, m. a. með þeim afleiðingum sem við höfum lesið um og fylgst með í sambandi við slökkviliðsmennina í Bretlandi, meðan þeir þar telja sig þurfa að staldra við 10%, þá þarf ekki að undra þótt hér yrði staldrað við þegar hún er komin yfir 70%o hjá stórum hópi launþega. Hér er gerð nokkur gengisfelling til þess að ráða fram úr brýnum vanda sem við höfum staðið frammi fyrir á nýliðnum vikum og mánuðum og fram undan er hjá okkur ef ekki er að gert, og þótt nokkur gengisfelling fari þar með og því miður sé farið eftir gömlum leiðum, þá höfum við það fyrir okkur sem gert er hjá jafnaðarmannastjórnum í nágrannalöndum okkar. Þær telja sér nauðsynlegt að fella gengið, nú síðast í Noregi um 8%. Við höfum verið lausir við áhyggjur vegna atvinnuleysis og höfum vafalaust haft nokkra aukningu verðbólgu vegna þess. Hér hefur verið of mikið gert í því að gefa lausan taum til fjárfestingar. M. a. hefur það verið gert af ásettu ráði til þess að halda uppí fullri atvinnu. En við höfum ekki þurft, guði sé lof, að glíma við þetta vandamál hér á landi, og ég óska engum þess, að til þess þurfi að koma. Ég minnist þeirra ára úr minni barnæsku og frá unglingsárum, þegar sá voði hvíldi yfir alþýðuheimilum hér í Reykjavík og víðar og ég þekkti þá til. Alþfl.- forsrh. í Danmörku stendur frammi fyrir þessu vandamáli. Hann hefur ekki getað náð verðbólgunni niður hjá sér, og hann býr líka við bullandi atvinnuleysi. Helsta ráð hans í dag eða till. eru um það, að tíundu hverja viku taki þeir, sem vinnu hafa, atvinnuleysið á sínar herðar til þess að aðrir komist að. Við erum ekki neitt einsdæmi hér á Íslandi að búa við verðbólguvandamál. Og við skulum hafa það líka í huga, að okkar vandamál eru fljótari að koma upp og verða okkur erfiðari vegna þess, hvað við búum við einhæfan atvinnuveg - ég segi hiklaust: einhæfan atvinnuveg, og á þá að sjálfsögðu við þann atvinnuveg sem stendur að mestu undir okkar gjaldeyristekjum. Það eru vissulega atriði, sem hafa komið hér fram, sem ég tel nauðsynlegt að ríkisstj. komi með svör við áður en þetta mál fer út úr þinginu. Þ. á m. er sú spurning sem beint var til hæstv. menntmrh. frá hv. þm. Gils Guðmundssyni um þá námsmenn okkar sem stunda nám erlendis. Ég þykist sjá og hef reyndar fylgst með því við undirbúning þessa máls, að ríkisstj. hefur leitast við að láta þær aðgerðir, sem þarf að gera núna, nauðsynlegu aðgerðir að hennar og okkar mati - og reyndar að allra mati koma sem réttlátast niður á alla aðila og létta undir með þeim sem verst standa í okkar þjóðfélagi. Það er enginn vafi á því, að það er réttilega á það bent af hv. þm. Gils Guðmundssyni, að þessir aðilar, sem stunda nám erlendis og þurfa fé að heiman til þess, lenda í vissum erfiðleikum sem verður að reyna að koma á móti og létta undir með. Og ég tel að fleiri dæmi eigi eftir að koma upp á yfirborðið sem þurfi að líta til. Hv. síðasti ræðumaður minntist nokkuð á fiskverðshækkunina, - fiskverðshækkun sem ekki var skömmtuð af ríkisstj., heldur fiskverðhækkun sem var samþykkt af fulltrúum sjómanna og útgerðarmanna ásamt oddamanni. Það má ekki gleyma því, og hann verður líka að muna það, vegna þess að hann er sanngjarn maður og réttsýnu eins og hann á flokk til að bera, ef ég mætti orða það þannig, hann verður að hafa það í huga, að það er öðruvísi farið nú með íslenska fiskimenn heldur en oft áður. Þegar áður fyrr þurfti að gera efnahagsaðgerðir, þá var það oft og tíðum gert einmitt í þann mund sem að íslenskum fiskimönnum var komið. Þá var skorið á hnútinn og aðgerðirnar gerðar. En það var þó með harðfylgni séð svo um núna, og ég þakka það mest hæstv, sjútvrh., og reyndar allri ríkisstj., ríkisstj. samþykkti í heild að fiskverð yrði að hækka til þess að fiskimenn kæmust til jafns við þá sem hefðu á undanförnum missirum fengið launahækkanir. Ég nenni ekki að fara að rifja upp fyrir hv. þm. Garðari Sigurðssyni sögu fiskverðshækkunar á liðnum árum og ekki heldur fyrir þá hv. þm. Alþfl., sem hér hafa talað í kvöld. Kannske hefði mátt rifja upp nokkur dæmi frá viðreisnarárunum fyrir hv. núv. formann Alþfl. Hefði þar satt að segja verið af ýmsu að taka. Þeir Alþfl: menn þekkja þetta eins og margt annað, sem er efni í nokkur ævintýri ef sett væri á skrá það sem þá skeði og allt sem þá var gert, þótt öðruvísi sé talað í dag heldur en þá. Það kom fram hjá hv. 8. landsk. þm., sem beindi nokkrum spurningum til mín og hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar, eins og reyndar öllum öðrum þm. sem hér hafa talað í kvöld, að það væri við mikinn vanda í efnahagsmálum að etja og það hefðu komið fram nokkrir valkostir. Hins vegar kom ekki fram hjá neinum þeirra að um væri að velja einhverja frambúðarlausn. Áður en ég kem að því er kannske rétt að koma að þessari undarlegu hugvekju sem hann kom inn á áður en hann stillti mér upp við vegg og fór að leggja spurningar fyrir mig, - þessari undarlegu hugvekju um að afturhaldsöflin í Reykjavík væru farin að eflast og þá sérstaklega í Sjálfstfl., sem m. a. hefði haft það í för með sér, að tveimur af þm. Sjálfstfl., og þar var átt við mig og hv. þm. Guðmund H. Garðarsson, sem værum með uppruna okkar og meginhluta starfs innan íslenskrar launþegahreyfingar, okkur hefði verið skipað til sætis á lista í prófkjöri Sjálfstfl. af þessum sömu afturhaldsöflum. Það er afskaplega fróðlegt að fá að heyra þetta mat þessa hv. þm., sem sjálfsagt á eftir í framtíðinni að mynda ríkisstj. fyrir Alþfl., sem guð forði okkur vonandi frá. En við skulum hafa í huga að það ganga mjög háværar sögur í Reykjavík um að þau hin sömu öfl, sem skipuðu okkur í þessi lágu sæti, hafi m. a. komið hans hv. nýkjörna formanni í sitt sæti hér í Reykjavík, sem hann skipar í dag, og um leið hinum nýja fulltrúa borgaranna, Vilmundi Gylfasyni, í það sæti sem hann mun skipa á þinglistanum í næstu kosningum, þannig að þau virðast eiga víðar innangengt, þessi afturhaldsöfl, heldur en í Framsfl. og Sjálfstfl. hér í Reykjavík.

Telur hv. þm. þetta sennilegt?

Við skulum ekki ræða um hvað ég tel sennilegt, en hins vegar vitum við hvað út úr þessu kom. M. a. kom það, að við héngum á lista, ég og Guðmundur H. Garðarsson, en síðustu tengsl reykvíska Alþfl. á Alþ. í gegnum launþegahreyfinguna - það var skorið á þau í þessu sama prófkjöri hjá Alþfl.

Það er mesti misskilningur, Við eigum fulltrúa -

Ég veit að hv. þm. og hv. formaður Alþfl. telja sig standa föstum fótum í jötu íslenskrar verkalýðshreyfingar, þeir hafa gert það frá fyrstu tíð, enda hafa verkin þeirra sýnt það. Hins vegar hef ég grun um að sárindi þm., sem taka upp þykkju annarra sem utan þings standa, séu m. a. komin til vegna þess að það sé verið að stiga sömu spor og þeir ætluðu sér að stiga, en höfðu ekki þrek eða getu til vegna þess að þeir nutu ekki trausts til þess lengur en raun ber vitni um, og er ég þá að tala um síðustu vinstri stjórn og einstaklinga þar. Um frv. það til l., sem hér liggur fyrir um ráðstafanir í efnahagsmálum, má segja um 3. gr. frv., sem mönnum hefur orðið til mikilla umr. og útlegginga og fsp., m. a. til mín, að þar sé verið að benda á leið sem geti verið hluti aðgerða að mínu mati - aðeins hluti aðgerða til þess að vinna gegn verðbólguþróuninni í framtíðinni. Um leið og ég svara þessari fsp., sem til mín kom, vil ég segja það, að ég tel að á þessum stað og á þessum tíma hafi þessi tillögugerð ekkert þarna að gera og alls ekki eins og hún er orðuð. Ég hefði talið algert lágmark, að með þessu orðalagi, sem í 3. gr. er, hefði komið fram sú staðreynd, að til viðbótar kæmu ákvæði um niðurgreiðslur vöruverðs, vegna þess að niðurgreiðslur vöruverðs eru óbeinn skattur, neikvæður. Þetta eru tveir hlutir á sama meiði. Og þótt ég óttist ekki að núv. hæstv. ríkisstj. noti sér það að hækka óbeina skatta, eftir að þetta væri orðið að lögum, og um leið að nota það fé, sem þá sparaðist, til þess að greiða niður t. d. landbúnaðarvörur, þá er ekki þar með sagt að það verði ekki aðrir menn við völd eftir næstu kosningar sem gætu beitt þessu. Þess vegna tel ég ákaflega varasamt að vera með þetta eitt sér og hefði talið að það hefði þurft að vera viðtækara. Þar að auki tel ég að það eigi alls ekki að standa á þessum stað. Þetta er kosningastefnumarkmið, að mínu mati, sem tveir stærstu flokkarnir eru sammála um að gera skuli, ekki vegna þess að þeir séu að gefa yfirlýsingu um að þeir ætli að vinna saman eftir kosningar, heldur, eins og þegar hefur komið fram hjá hæstv. forsrh., að þeir séu að undirgangast þá skyldu sína eftir kosningar, verandi stærstu stjórnmálaflokkar þjóðarinnar enn þá og að öllum líkindum eftir kosningar, skulum við vona, - þeir undirgangast þá skyldu hvor um sig eða báðir eða með fleirum að fara þessa eða skyldar leiðir. Og það er enginn vafi á því - það verðum við að viðurkenna - að uppskurður á öllu vísitölukerfinu er nauðsynlegur. En ég er hjartanlega sammála þeim, sem hér hafa talað, um að við eigum ekki að gera það á þennan hátt, að samþykkja það með meiri hl. atkv. hér á Alþ., þegar við þurfum ekki á því að halda og meðan við erum að gera bráðabirgðaráðstafanir til að komast út úr ríkjandi vanda. Persónulega hefði ég óskað eftir að þetta hefði komið sem sérstakur kafli í frv., þetta og fleiri atriði sem hefðu verið stefnumarkandi hjá ríkisstj. og báðir flokkarnir saman eða hvor um sig í næstu kosningum hefðu notað fyrir kjósendur sína og sagt þeim hreinskilnislega að þessa leið vildu þeir fara. Ég get því svarað hv. þm. því, að á móti þessari 3. gr., eins og hún er í frv., mun ég greiða atkv. Ég mun greiða atkv. gegn 3. gr. Að vísu er komið nokkuð á móti skoðunum mínum í sambandi við niðurgreiðslu vöruverðs í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. og reyndar var það útskýrt af hv. frsm. n., hv. þm. Ólafi G. Einarssyni. En með leyfi forseta segir í þessu nál.: „Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþykkt, en tekur fram, að rétt sé að fela Kauplagsnefnd að meta sérstaklega þátt niðurgreiðslna í vöruverði, svo og aðra þætti í tengslum við óbeina skatta: Þetta er gott, svo langt sem það nær, en ég hefði gjarnan viljað hafa þetta í lagagr. sjálfri. Þetta var sú fsp. sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson lagði fyrir mig. Hann spurði jafnframt, hvort hér væri um yfirlýsingu um samvinnu að ræða. Fyrir mig persónulega get ég líka sagt það, en það má vera að til mín verði ekki leitað um það atriði, vegna þess að ég eigi kannske ekki afturkvæmt á þing eftir næstu kosningar, en alla vega vænti ég þess, að mér auðnist að koma vini mínum Guðmundi H. Garðarssyni inn, og við erum nokkuð sammála í þessu máli, þannig að hann mun þá geta svarað fyrir okkur báða þar um, að við erum ekki reiðubúnir til að lýsa því yfir, að við ætlum að vinna með þessum eða öðrum stjórnmálaflokki að þessum kosningum loknum. Ég geri ekki ráð fyrir að neinn af ráðh. Sjálfstfl. í ríkisstj. hafi nokkurn tíma látið það á sér heyra eða vilji gera það að svo stöddu. Mitt persónulega mat á þessu er það, að ég álít að sá vandi, sem íslensk þjóð stendur frammi fyrir í efnahagsmálum og reyndar á fleiri sviðum, sé svo geigvænlegur að það þurfi fleiri til en tvo stærstu flokka þjóðarinnar, þótt þeir hafi mikinn og góðan þingmeirihl., það þurfi að fara viðar og á fleiri vígstöðvar til þess að leita að þeim vopnum sem við þurfum að brynja okkur með og brýna til þess að sigrast á verðbólguvandanum. Reyndar er þetta búin að vera skoðun mín frá því að umr. um síðustu stjórnarmyndun fóru fram, og það hefur aldrei verið nein launung hjá mér um þetta. Hitt er svo annað mál, að vera má að ekki sé geðfellt fyrir ríkisstj., sem vill eiga samstarf og býður samstarf, að standa og bíða eftir því að menn komi, þótt boðnir séu, sérstaklega þó ekki eftir að þeir skella hurðum á menn þegar boðið er til upplýsinga og viðræðna um ákveðna hluti. Ég er hins vegar því fylgjandi og hef alltaf verið því fylgjandi, að það eigi að reyna til hins ítrasta að ná samkomulagi við þýðingarmikil samtök vinnumarkaðarins og það hljóti að vera til hins betra að reyna það. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því, að það getur komið fyrir og hefur margoft komið fyrir, að slíkar samkomulagsumleitanir hafi ekki borið árangur. Þá verða stjórnvöld að sjálfsögðu að fara þá hina skynsamlegustu leið sem þeir telja. En enginn þarf að segja mér að stjórnarflokkarnir og forustumenn stjórnarflokkanna séu nú, skömmu fyrir kosningar, að gera sér einhvern sérstakan leik að því að stofna til ófriðar við tvenn þýðingarmikil samtök launþega. Ég hef a. m. k. ekki þá þekkingu til að bera, að ég væni neinn ráðh. núv. hæstv. ríkisstj. um neitt slíkt og reyndar engan einstakan þm. í stjórnarliðinu heldur. Og þótt menn tali hér í hita umr. þannig, að helst megi skilja sem hálfgildings hótanir um að ákveðnir þm. ætli að beita sér fyrir utan þings að fastar verði tekið á en ætla mætti að þörf væri á, þá hef ég ekki trú á því, að sú verði raunin á, þó að sumir gætu skilið orð þeirra á þann veg. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til lengri ræðu, enda held ég að ég hafi svarað þeim persónulegu spurningum sem var beint til mín, og ég hef látið koma fram nokkra skoðun á málinu sjálfu. Ég tel að að frágenginni þessari umræddu 3, gr. frv. sé með frv. sjálfu verið að leysa brýnan vanda sem við stöndum frammi fyrir. Ég sakna þess hins vegar í þessu frv., vegna þess að í 3. gr. er nokkur vísir að því að menn vilji líta á sjálft vandamálið, að það skuli þá ekki vera gengið hreinna til verks og jafnvel einum kafla frv. offrað til þess að koma því til hv. kjósenda og þá sérstaklega til þeirra sem þetta varðar hvað mest, sem er íslensk verkalýðshreyfing, að þeim sé þá boðið að taka þátt í endurskoðun nauðsynlegs uppskurðar á þessu kerfi sem við búum við, enda eiga þessi ákvæði ekki að taka gildi fyrr en um næstu áramót. Hins vegar má segja að það sé nægur tími til þess, vegna þess að samningar Alþýðusambandsfélaganna renna út á þessu hausti og þá að sjálfsögðu, ef þessi frvgr. verður samþykkt, munu þau félög, sem þá ganga til samninga, taka einmitt þetta ákvæði til umræðu og viðræðna við samningsaðila sína. En þá stendur eftir sá galli, sem hér hefur verið bent á, að samningar BSRB gilda lengur. En ég hef enga trú á, eins og ég sagði áðan, að það sé verið að reyna að eltast við neinn fram yfir annan til þess að valda neinum skaða, sbr. hvað gert var að þessu sinni í sambandi við fiskverð sjómanna, heldur öfugt, að það sé verið að reyna að jafna byrðunum sem jafnast niður. Þá hef ég ekki trú á því, að ef hægt væri að ná samkomulagi við félög Alþýðusambandsins á komandi hausti um skynsamlegar aðgerðir, skynsamlega samninga, þar sem tekið væri tillit til nauðsynlegs uppskurðar á öllu vísitölukerfinu og verðbótakerfinu okkar hér heima, að opinberir starfsmenn mundu verða látnir sitja eftir. Það er auðvitað ekki hægt að halda því fram - og ég skal láta það vera mín lokaorð, - það er auðvitað ekki hægt að halda því fram með neinum drengskap, að um sé að ræða bein svik ríkisstj, við þessi þýðingarmiklu launþegasamtök þótt til þessara aðgerða þurfi að gripa, eins og allar stjórnir hafa þurft að grípa á undanförnum áratugum. Það er ekki hægt að segja það, hafandi í huga að ríkisstj. varaði við og benti á hvað langt mætti fara og hvað hún treysti sér til þess að ganga í sambandi við þá samninga sem gerðir voru á s. l. ári. Það var margbent á þetta og aðvarað. Og hver segir að hægt hafi verið að stöðva eða gera eitthvað annað betra en gert var á s. l. hausti til að ná samkomulagi við opinbera starfsmenn undir þeirri nauðung, sem óneitanlega er þegar verið er í verkfalli? Ég efa að nokkur annar hefði getað gert það betur eða á annan hátt.



Herra forseti. Það er nú kannske ekki beint viðeigandi að standa upp til þess að vera hér í einhvers konar spurningatíma og svara spurningum þm. sem tala hér þindarlaust og ég vil segja, því miður, ekki alltaf af nægilega mikilli skynsemi um ýmsa þætti þessa máls. En það er nú skylda okkar að svara þeim spurningum sem til okkar er beint. Ég vil taka það strax fram, að ég er auðvitað hér staddur sem þm. og svara sem slíkur, en ekki sem forustumaður í verkalýðsfélagi, Samkv. öllum lýðræðisvenjum er það auðvitað á valdi þess fólks, sem myndar það félag sem ég er í forustu fyrir, að taka afstöðu til þess máls sem hér um ræðir, með sama hætti og ég geri á grundvelli þess frelsis sem ríkir innan félaganna sem mynda Alþýðusambandið og BSRB, en ekki endilega samkv. vilja forustumannanna og formannanna. Það væri vissulega ástæða til þess að ræða hér nokkuð í kvöld í sambandi við þessa umr. og yfirleitt í sambandi við þjóðmálaumræður almennt á Íslandi, hvernig komið er fyrir þingræði og lýðræði í landinu og hvernig komið er í sambandi við stéttavaldið í landinu. Á ég þar ekki einfarið við stéttavaldið í verkalýðshreyfingunni, heldur stéttavald almennt. Þá væri ekki síður ófróðlegt að fjalla nokkuð um ríkiskerfið og það mikla vald sem þar er fólgið, - vald sem fáir virðast geta hróflað við, hvort sem hérlendis sitja vinstri eða hægri stjórnir og hvort sem verkalýðsforingjar sitja í ríkisstj. eða ekki. Mér finnst það alltaf vera á sömu bókina lært, að gagnvart ríkiskerfinu og embættismannavaldinu svonefnda fær enginn neinu breytt, og kannske vantar viljann hjá mörgum hv. þm. og jafnvel sumum hverjum sem hér eru staddir í kvöld enn þá. En allt of margir þm. eru farnir, sem hefðu átt að halda út eina nótt til þess að ræða um þessi þýðingarmiklu mál. Ekki væri vanþörf á því að fá fjórða valdið í þjóðfélaginu, ef ég mætti flokka þetta með einföldum hætti: svokallað flokkavald, prófkjörsvald, flokksstjórnarvald. Þá er eftir það eina, sem mér finnst einhverju máli skipta, sem þyrfti að verja fyrir öllu þessu ofurvaldi, valdi flokkanna, stéttarfélaganna, ríkiskerfisins og hugsanlegri misnotkun á þingræðinu, og það er einstaklingurinn. Það er sjaldan sem talað er um stöðu einstaklingsins í ræðum á hv. þingi. Það er meira talað um það, að menn eigi að beygja sig fyrir stéttavaldinu, úr hvaða átt sem það beinist að hv. þm. Ég segi það fyrir mig og get svarað hv. þm. strax, að ég hef tekið þátt í hluta af stéttavaldinu í 20 ár og hann þarf ekkert að brýna mig í þeim efnum. En ég tel meira um vert að ég reyni að standa sem maður og einstaklingur í þeirri stöðu heldur en sem beygður þræll. Það er betra að vera minnihlutamaður í sinn stéttarfélagi heldur en vera skoðanalaus ræfill og fylgja því sem maður heldur að meiri hl. vilji. En það er líklegast ekki ætlast til þess, að það verði talað við hv. þm, í þessum dúr í þessu máli, heldur átti maður að hlusta á þann boðskap frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, að nú skyldu menn vara sig, því að það væri kannske ýmislegt hættulegt á ferðinni utan þingsala sem hv. þm. skyldu átta sig á og beygja sig fyrir og hræðast. En það dugir ekki, því að meðan lýðræði er í landinu og þingræði, þá eru til einstaklingar sem þora að hafa sannfæringu og það jafnvel þó að skoðanir þeirra og túlkun á málefnum hér í hv, þingi komi ekki fram sem skyldi í fjölmiðlum, vegna þess að meginþorri fjölmiðla hefur tileinkað sér afstöðu með þessum eða hinum hluta þess valds sem ég skilgreindi hér lauslega áðan, því miður. En á því þyrfti auðvitað að verða breyting, og sérstaklega þyrfti að verða breyting á því hjá ríkisfjölmiðlum. Þeir ættu nefnilega að taka það upp að virða stöðu einstaklingsins og láta rödd einstaklinga hér á þingi sem annars staðar koma meira fram, en ekki vera að tönnlast sífellt á afstöðu stéttahópa og stéttavalds. Ég skal ekki þreyta hv. þm. með því að fara nánar út í þetta atriði. En það er vissulega einnar messu virði að ræða það nánar. Hins vegar mun ég í lok ræðu minnar gera grein fyrir afstöðu minni til þess frv., sem hér er til umr. Áður en ég geri það, ætla ég að koma lítillega inn á nokkur atriði hjá hv. þm., sem töluðu hér á undan, vegna þess að í þeim ræðum var farið með svo rangt mál og farið svo ranglega með upplýsingar eða um var að ræða svo mikið þekkingarleysi, að það er ærin ástæða til að leiðrétta nokkuð og upplýsa í þeim atriðum sem hér komu fram. Ég vil fyrst svara hv. þm. Benedikt Gröndal, formanni Alþfl., þegar hann sagði í ræðu sinni að verkalýðsdeild Sjálfstfl. þegði hér þunnu hljóði, á sama tíma sem verkalýðshreyfingin mótmælir. Ég vil vekja athygli hv, þm. á því, að ég fór ekki dult með afstöðu mína þegar hér á föstudagskvöld, þegar 1. umr. fór fram um þetta frv. Að vísu gerði ég það ekki í ræðu, heldur kom blaðamaður hér að máli við mig og leitaði álits hjá mér. Það álit birtist í einu dagblaðanna í Reykjavík á laugardaginn var á forsíðu. Og það fór ekkert á milli mála, hver væri hugur minn til þessa frv. Hins vegar finnst mér ástæðulaust, að þm. séu að mótmæla utan þings frv. sem eru hér í meðförum, áður en þau hafa verið endanlega afgreidd. Þau geta tekið breytingum, og þær breytingar geta orðið með þeim hætti, að það sé ástæðulaust að framkalla mikil mótmæli hjá verkalýðshreyfingunni eða öðrum aðilum sem hlut eiga að máli. Ég vek einnig athygli á því, að ekkert hinna stóru verkalýðsfélaga á Reykjavíkursvæðinu hefur enn birt nein mótmæli í sambandi við þetta frv. Hins vegar hefur miðstjórn Alþýðusambandsins gert það og stjórn BSRB. Og það er boðað til formannaráðstefnu. Það fer ekki á milli mála. Ég hef ekki orðið var við nein mótmæli t. d, frá Verkamannafélaginu Dagsbrún, enda er þar mjög skynsamur maður í formennsku, Eðvarð Sigurðsson, hv. þm., sem nýtur mikillar virðingar innan verkalýðshreyfingarinnar. Varðandi það, sem hv, þm. Gils Guðmundsson sagði í sambandi við hinn mikla tekjuauka útflutningsatvinnuveganna árið 1976, þá er óhjákvæmilegt að vekja athygli á því, að einmitt á því ári átti sér stað mjög hröð uppskipting á þeim tekjum, sem mynduðust hjá útflutningsatvinnuvegunum, bæði í sambandi við ákvörðun um fiskverð og einnig í sambandi við launahækkanir. Skal ég greina nokkuð frá því, því að menn verða náttúrlega að gera sér grein fyrir því og skilja það, hvert peningarnir fara. Hvert streyma peningarnir helst vegna aukinna tekna útflutningsatvinnuveganna? Þeir fara í fyrsta lagi í hækkun fiskverðs, í öðru lagi í vinnulaun, og í þriðja lagi og ekki hvað síst hefur verulegt fjármagn bæði á árinu 1976 og 1977 farið í það að borga afborganir og vexti vegna hinnar miklu endurnýjunar á togaraflotanum sem hófst í stórauknum mæli í tíð vinstri stjórnarinnar. Það þarf að greiða niður dýr framleiðslutæki. Þetta gerist ekki af sjálfu sér. Auk þessa hefur verulegum fjármunum verið varið í endurnýjun hraðfrystihúsa og fiskvinnslustöðva, jafnframt því sem aðrir kostnaðarliðir í sambandi við framleiðslu og rekstur útgerðar, eins og olíur og fleira, hafa hækkað stórlega, enda gat hv. þm. Garðar Sigurðsson um það og skýrði það allt mjög greinilega fyrir þm, og hafði góðan skilning á þessum atriðum. En við skulum líta nokkuð á það, hvernig vísitala aflahlutaverðs fyrir þorskaflaun hefur breyst frá því í jan.-maí 1974 og til septemberloka árið 1977 eða til þess dags þegar fiskverð var ekki hækkað á s. l. ári. En áður hefur það hækkað um 13%. Vísitala aflahlutaverðs fyrir þorskafla hefur hækkað úr 100 í jan.-maí 1974 í 277 í júlí-sept. 1977 eða um 177%. Á sama tíma hefur vísitala kauptaxta allra launþega hækkað úr 100 í 268 eða um 168%. Hv. þm. Garðar Sigurðsson benti á það, að gengisfelling gagnvart dollaranum hefði á sama tímabili verið 160%, þannig að það er ákveðin samfylgni í þessum breytingum, annars vegar breytingu aflahlutaverðs og hins vegar vísitölu kauptaxta og gengisbreytingunni. Það þýðir að verulegur hluti þeirra tekna, sem sveifluðust umfram, hefur farið í að greiða niður rándýr framleiðslutæki og borga niður annan og hækkaðan framleiðslukostnað. Þetta er mjög einfalt mál. En það er önnur mynd, sem skýrir auðvitað enn þá betur og undirstrikar, að þessi framleiðslutæki hafa skilað þjóðarbúinu miklum auði. Ef við tökum t. d. vísitölu fiskverðs, skiptaverð frá 1974 til septemberloka 1977, kemur í ljós að skiptaverð þorskafla hefur frá því í ársbyrjun 1974 hækkað um hvorki meira né minna en 224%. Ef allur afli er tekinn á sama tímabili, þorskafli, humar, rækja, hörpudiskur og loðna til bræðslu og frystingar og það samanvegið, kemur í ljós að það er um að ræða 217% hækkun. Við skulum svo líta á, hvaða hækkanir urðu á árinu 1974. Þær hækkanir urðu aðeins 1.8%, ársmeðaltal fyrir þorskaflann, og aðeins 1.5% fyrir allar greinarnar samvegnar, þannig að stökkbreytingin verður frá og með árinu 1975 raunveruleg. Þetta hefði einhvern tíma þótt góður árangur í sambandi við rekstur og uppbyggingu einnar atvinnugreinar. Og ég leyfi mér að fullyrða, að þrátt fyrir allan barlóm hefur aldrei átt sér stað stærri eða meiri stökkbreyting í sjávarútvegi og fiskiðnaði á Íslandi heldur en frá því í ársbyrjun 1975 til dagsins í dag. Þetta er tölulega sannað í þeirri skýrslu sem ég las upp úr og gefin var út í okt. af Þjóðhagsstofnuninni um athugun á afkomu hraðfrystihúsa. Að öðru leyti vita nú flestallir það, að heildarafkoma þjóðarinnar s. l. þrjú ár hefur verið mjög góð þrátt fyrir verðbólguna. Ég tel þess vegna að ég hafi svarað nokkuð spurningu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar þegar hann spurði: Hvernig hefur tekist að tryggja hag atvinnuveganna? Það hefur tekist þrátt fyrir verðbólguna. Hins vegar er því ekki að neita, að nú er verðbólgan orðin of mikil, Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vildi halda fram, að það hafi verið illa staðið að atvinnuvegunum. Ég vil spyrja hann: Er ástand atvinnuvega á Vestfjörðum með þeim hætti núna, að það beri vott um að það hafi ekki gengið vel og að ekki hafi verið vel uppbyggt í sjávarútvegi og fiskiðnaði? Hefur ekki orðið bylting í útgerð og fiskvinnslu á Vestfjörðum á síðustu árum? Ég veit að hv. þm, Karvel Pálmason mundi taka undir þau orð mín og segja að vissulega hefði orðið mikil bylting. En þá kem ég að öðru atriði sem var mjög athyglisvert í ræðu hv, þm. Sighvats, og það var afstaða hans til litlu fyrirtækjanna. Hann vildi halda því fram, að vegna hins mikla fjölda smáfyrirtækja á Íslandi væri alveg gífurlegt skipulagsleysi í atvinnulífinu. Allt er skipulagsleysinu að kenna, sagði hv. þm. Það þarf að fækka litlu fyrirtækjunum.

Ég sagði smáfyrirtæki í hráefnisvinnslu í fiskiðnaðinum.

Það þarf að fækka smáu fyrirtækjunum í fiskvinnslu, segir hv, þm. Þetta eru hlýjar kveðjur frá þm. Alþfl. til hinna litlu og smáu fiskframleiðenda um allt land, til þeirra sem gera út trillurnar, reka litlu saltfiskstöðvarnar, sem eru með litlu skreiðarhjallana um allt land, sem skipta tugum og hundruðum, Þetta eru hlýjar kveðjur. En þm. eru að reyna að skríða út úr því sem hann sagði um litlu fyrirtækin, enda kannske hollast fyrir hann, því að hér á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu eru hundruð smáfyrirtækja sem eru þessu þjóðfélagi mjög mikilvæg, einmitt með tilliti til þess, að í þeim felst mikil valddreifing. Það er ekki æskilegt að hafa fyrirtækin allt of fá og allt of stór, ekki á þessum sviðum.  Varðandi það sem hv. þm. sagði, að hér væri lægra fiskverð en í nágrannalöndunum, þá vil ég mótmæla því sem rangri fullyrðingu. Því miður er ég ekki með þau plögg hér við höndina sem afsanna þetta, En ég minni á það, að s. l. haust var þessari fullyrðingu haldið fram hér innanlands. Þá var aflað upplýsinga frá Færeyjum um fiskverð og um launagreiðslur, og það var sannað að það væri sambærilegt hérlendis eða svipað og er í Færeyjum. En þrátt fyrir það minnist ég þess, að þegar skýrt var frá þessu í sjónvarpinu, í fréttatíma eða spurningatíma, þá var ítrekuð skreytnin um að hér væri fiskverð lægra en í Færeyjum. Það er velkomið að afhenda hv. þm. þessi plögg hér á morgun, í upphafi þingfundar kl. 2, þá skal ég vera búinn að afla mér þeirra, þannig að hann geti staðfest það sem ég segi. En svona, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði, er ekki hægt að tala á hv. Alþ. Menn verða að segja hlutina eins og þeir eru. Það er ekki hægt að fara með fleipur eða fara rangt með. Um það atriði, að ríkisstj, sé að koma fram hefndum á launþegahreyfingunni með þessum ráðstöfunum sínum, - ég vona, að ég hafi misskilið hv. þm.

Já, já, það gerðirðu, þú hefur misskilið hvert einasta orð, sem ég sagði.

Það var eins gott. Það hefur kannske allt verið tóm vitleysa sem hv. þm, sagði í sinni ræðu. Þá tekur því ekki að svara ræðunni. En hann sagði það nú samt, því að ég skrifaði það hjá mér, alla vega var hægt að skilja það þannig, að ríkisstj. væri vond og þyrfti að hefna sín á launþegahreyfingunni með einhverjum voðalega vondum ráðstöfunum, eða kannske einhver ráðh. innan ríkisstj. væri að gera þetta af einhverjum klókindum að koma einhverjum atriðum inn í þessar ráðstafanir sem mætti túlka sem hefnd á einhverja ákveðna menn. Ég skildi vel hvað hv. þm, var að fara. Ég held að þetta sé alrangt. Síðan kom hann að spurningunum og spurði mig og hv. þm. Pétur Sigurðsson að því, hvort við værum samþykkir þeim leiðum sem ríkisstj. hefði valið, en þær eru, eins og vitað er, þannig, að í þeim felst takmörkuð skerðing á verðbótum auk annarra atriða. Ég vil svara því fyrst, að hin svokallaða samdráttarleið, sem hv. þm. virðist leggja áherslu á, er leið sem ég tel ófæra, og yfirleitt allar aðrar leiðir sem stjórnarandstæðingar hafa bent á, vegna þess að þessar leiðir, bæði samdráttarleiðin og niðurfærsluleiðin, mundu stofna atvinnu hundraða, ef ekki þúsunda launþega í hættu, framkalla atvinnuleysi og leiða til stöðvunar útflutningsatvinnuveganna, og þær hefðu ekki gert kleift að hækka fiskverð, eins og gert var fyrir nokkru, um 13%. Það tel ég mikið atriði og mikilvægt. Það er skoðun mín, að niðurfærsluleiðin og samdráttarleiðin hefðu ekki skilað þeim árangri né fullnægt þeirri meginkröfu verkalýðshreyfingarinnar að tryggja fulla atvinnu í landinu. Það getur vel verið, að einhverjir hv. þm. treysti á þá sem ég hef stundum viljað kalla hálfgerða blýantangara, sem semja langar og ítarlegar skýrslur. Ég legg ekki afar mikið upp úr skýrslum, hvorki verðbólguskýrslunni né öðrum skýrslum. Ég legg miklu meira upp úr því sem skilar raunhæfum árangri, og þær leiðir, sem hæstv. ríkisstj. er að reyna að fara, skila að mínu mati raunhæfari árangri heldur en þau pappírsgögn segja til um sem liggja fyrir í ítarlegum og löngum skýrslum. Tek ég þar undir orð hv, þm. Garðars Sigurðssonar um það, að skýrslur geta verið allt of margar og oft á tíðum mjög óþarfar. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði töluvert um samstöðu ASÍ og BSRB og sagði einnig að það samfélag þrifist ekki þar sem er styrjöld milli ríkisvalds og verkalýðsstétta. Þetta voru mjög athyglisverð orð: að tala um styrjöld milli ríkisvalds og stétta. Ég lít þannig á, að það sé ekki hægt að einfalda stöðuna eins og hv. þm. gerði, og mér finnst einmitt þessi einföldun af hans hálfu bera vott um það, að hann sé mjög reynslulaus í þeim efnum er lúta að samskiptum manna innan verkalýðshreyfingarinnar eða yfirleitt innan þjóðfélagsins, ef hann heldur að stéttaforingjar geti blásið í lúðra og þá hljóti stéttahreyfingin að snúast alfarið gegn ríkisvaldinu. Svo einfalt er málið ekki. Hins vegar geri ég mér grein fyrir því, að til eru þeir foringjar í stéttahreyfingunni sem kynnu að svífast einskis ef því er að skipta, þegar þeir eru farnir að tala um að hinn svokallaði siðferðisréttur sé lögum æðri. Ég get verið sammála hv. þm. um það, að leita beri samkomulags um starfsfrið á sviði félagsmála og efnahagsmála og leysa aðsteðjandi vandamál, svo sem verðbólguvandann, sem hann og fleiri hv. þm. hafa talað hér mikið um. Ég held að ég hafi ræðu mína ekki lengri, en þó get ég ekki látið hjá líða að koma örlítið inn á eitt atriði sem hv. þm. Garðar Sigurðsson drap á. Mér fannst ræða hans einstaklega athyglisverð og einkennast af ríkri ábyrgðartilfinningu fyrir því vandamáli sem við stöndum frammi fyrir. Hann viðurkenndi að við mikinn vanda væri að etja. Hv. þm. velti því auðvitað fyrir sér, eins og allir skynsamir og góðviljaðir menn hljóta að gera, hvernig stendur á því að við erum alltaf að fara þessar kollsteypur. Ég held að ástæðan sé m. a. sú, að heildareyðslan í þjóðfélaginu, bæði einka- og samneysla, ásamt mikilli fjárfestingu sé meginorsök þess, hvernig komið er fyrir okkur. Ég held að við öll höfum tekið þátt í því að gera of miklar heildarkröfur til þjóðfélagsins og til getu okkar og atvinnuveganna í þeim efnum. Ég held að ég ræði ekki sérstaklega um það atriði í ræðu hv. þm. Garðars Sigurðssonar, þegar hann talaði um þann mikla fjölda sem vinnur við þjónustustörf. Hann talaði um að það mætti draga mikið saman á því sviði. Það getur vel verið. En ég vil aðeins vekja athygli hans á því, að af heildarvinnuafli á þessu sviði eru um 60–70% kvenfólk. Framlag þessara kvenna er mjög mikið til þjóðarbúsins. Það væri engin lausn að draga saman með þeim hætti að gera þessar konur atvinnulausar eða atvinnutekjur heimilanna minnkuðu vegna þess. Herra forseti. Ég skal nú stytta mál mitt og vil að lokum segja eftirfarandi varðandi afstöðu mína til þess frv. sem hér er til meðferðar, og get ég þá væntanlega sleppt því að gera sérstaka grein fyrir atkv. mínu umfram það sem ég hef þegar gert, þegar til atkvgr. kemur í lok umr. Ég er í grundvallaratriðum á móti því, að frjálsum samningum aðila vinnumarkaðarins í kjaramálum sé breytt með lögum, Þau atvik geta þó átt sér stað í efnahags- og atvinnumálum sem gera nauðsynlegt að löggjafinn gripi inn í ákveðin atriði samninga að takmörkuðu leyti. Fjöldi fordæma er fyrir því í sögu Alþingis. Mikil verðbólga hefur hrjáð landsmenn í fjölda ára. Virðist nú mál að linni. Verði ekkert að gert til að reyna að hefta verðbólguna nú horfir til vandræða með ófyrirsjáanlega skaðlegum afleiðingum fyrir þjóðina í heild. Afstaða mín til þeirra aðgerða, sem nú hefur þurft að gripa til í gengismálum og með því frv. til l. um ráðstafanir í efnahagsmálum sem hér er til afgreiðslu, byggist m. a. á eftirfarandi atriðum: 1. Ég tel að ráðstafanirnar dragi úr verðbólgunni. Það er brýnt og þjóðinni lífsnauðsyn. 2. Þær stuðla að því að tryggja áframhaldandi fulla atvinnu. Það er grundvallarkrafa alls verkalýðs í landinu. 3. Ráðstafanirnar fela í sér ákveðna launajöfnun, þar sem láglaunafólki eru tryggðar hlutfallslega hærri verðbætur en hálaunafólki. Vegna eðlis og uppbyggingar svonefndra uppmælingataxta var á þessu stigi ekki unnt að tryggja láglaunafólki fullar verðbætur við ríkjandi aðstæður. Í nánustu framtíð verður að finna leið til þess. 4. Verðbætur eru að vísu nokkuð skertar, en öll önnur ákvæði kjarasamninga halda fullu gildi og koma til framkvæmda svo sem samningar segja til um. 5. Þessar ráðstafanir ásamt gengislækkun eru óumflýjanlegar til að tryggja rekstrargrundvöll útflutningsatvinnuveganna. 6. Aðrar skárri eða raunhæfari till, um lausn þeirra vandamála í efnahags- og atvinnumálum, sem landsmenn allir hafa tekið þátt í að framkalla á síðustu árum, eru ekki fyrir hendi. 7. Síðast, en ekki síst, tel ég brýnt að ábyrgðarlausri sýndarmennsku í viðkvæmum málum sé mætt af festu og þær ráðstafanir gerðar sem tryggja atvinnuöryggi og jafnar atvinnutekjur. Ég mun því samkv, framansögðu greiða frv, því, sem hér er til umr., atkv. mitt, með þeirri undantekningu er lýtur að 3. gr. frv., en þá grein vil ég fella niður m. a. af eftirgreindum ástæðum: 1. Áður en ákvörðun er tekin um breytingar á grundveili verðbótavísitölunnar þarf að hafa náið samráð við þá aðila sem eiga ríkra hagsmuna að gæta í sambandi við sérhverjar breytingar á núgildandi verðbótakerfi. Í því tilviki, sem hér um ræðir, hefur það ekki átt sér stað og er þetta ekki bundið aðeins við verkalýðsstéttina. 2. Ef samræmi á að vera í framkvæmd þess að óbeinir skattar hafi ekki áhrif á verðbótavísitölu eða verðbótaákvæði kjarasamninga, þurfa niðurgreiðslur á vöruverði að koma inn í myndina þannig að komið sé í veg fyrir hugsanlega misnotkun eða áhrif óbeinna skatta verði tekin út. En þetta vantar í 3. gr. frv. Síðan vil ég að lokum lýsa því yfir, að ég tel mjög koma til greina að ákveðnir óbeinir skattar hafi ekki áhrif á verðbótavísitölu í framtíðinni.