Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja hér fram skriflega þrjár brtt. sem ekki eru efnisbreytingar, en við nánari athugun þykir rétt að víkja þar nokkuð til orðalagi. 1. brtt. er við 5. gr. frv., en þar er rætt um það að Rafmagnsveitur ríkisins og ríkissjóður svo og orkuveitur sveitarfélaga á Vestfjörðum skuli afhenda Orkubúi Vestfjarða til eignar sem stofnframlög mannvirki sem eru á Vestfjörðum í raforkuverum, rafstöðvum, kyndistöðvum og jarðvarmavirkjunum ásamt tilheyrandi flutnings- og dreifikerfi, síðan segir: „enda yfirtaki fyrirtækið skuldir sem svarar til stofnkostnaðar af mannvirkjum þeim sem það tekur við.“ Það hefur komið í ljós að hugsanlegt er að nokkuð ólíkur skilningur kynni að verða lagður í orðið stofnkostnaður, hvort ætti að miða við upphaflegan stofnkostnað eða við núgildi eða eitthvað annað, og til að taka þarna af tvímæli vil ég leggja til að niðurlag þessarar gr. hljóði svo: „enda yfirtaki fyrirtækið samkvæmt samkomulagi skuldir vegna mannvirkja þeirra, sem það tekur við.“ Þá er ljóst að um þetta verður að semja milli aðila. Félli þá niður orðið „stofnkostnaður“, en yrði miðað við samkomulag aðila. 2. brtt. er varðandi 12. gr. Þar er ríkisstj. heimilað að takast á hendur sjálfskuldarábyrgð á lánum sem Orkubú Vestfjarða tekur til orkuframkvæmda. Hámarksupphæð er ekki ákveðin í frvgr., en miðað við það sem algengast er um heimildir til ríkisábyrgðar. Þykir réttara að setja hér hámark, og legg ég því til að á eftir orðunum „orkuframkvæmda“ komi: „að fjárhæð allt að 2500 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt.“ Í grg. frv. kemur það fram að á næsta áratug er gert ráð fyrir allmiklum orkuframkvæmdum á Vestfjörðum og mun vera þar nefnd talan 5 milljarðar. Þegar af stofnun Orkubúsins hefur orðið og farið er að ráðast í framkvæmdir og ef þarf á hærri ríkisábyrgð að halda en hér er tilgreint, þá kemur málið að sjálfsögðu aftur fyrir Alþ. Þá er varðandi 15. gr. orðalagsbreyting sem er afleiðing af breytingu á 1. gr. Það var samþ. við 2. umr. að í stað þess að ríkissjóður Íslands og sveitarfélög skuli setja á stofn orkufyrirtæki, þá sé þeim það heimilt, og í samræmi við það þykir réttara að orða upphaf 15. gr. þannig, að þegar eftir gildistöku laga þessara skuli iðnrh. beita sér fyrir því að sameignarsamningur sé gerður. Ég vænti þess að um þessar brtt. þurfi ekki að verða ágreiningur. Þær eru fyrst og fremst til leiðréttingar og skýringar. Hv. 5. þm. Norðurl. v. hefur borið fram brtt. á þskj. 708. Það er ákvæði til bráðabirgða og segir þar að stefnt skuli að því „að endurskipuleggja skipan raforkumála á landinu öllu með það fyrir augum að allir landshlutar tengist saman í eitt orkuveitusvæði“ og svo nánar eins og till. greinir. Það er rétt að taka fram út af þessari brtt. að skipulag orkumála er hjá okkur mjög á aðra lund en vera þyrfti. Við höfum hér á Suðvesturlandi Landsvirkjun sem er sameignarfyrirtæki ríkis og Reykjavíkurborgar og hefur það verkefni að sjá þessum landshluta fyrir orku. Þetta fyrirtæki hefur starfað á mjög myndarlegan hátt og af mikilli fyrirhyggju, þannig að nú þegar Sigölduvirkjun er langt komin hefur fyrirtækið tilbúna áætlaða og hannaða næstu virkjun, Hrauneyjarfoss. Annars staðar á landinu er þessu á annan veg farið. Nú er að vísu stefnt að því með þessu frv. að koma á föstu skipulagi á orkumál Vestfjarða. Ef litið er t.d. á Norðurland, þá er þar Laxárvirkjun sem hefur sitt veitusvæði. En starfsemi og fyrirætlanir Laxárvirkjunar hafa oftar en einu sinni verið hindraðar og henni hefur ekki tekist að sinna því hlutverki vegna ýmissa erfiðleika, eins og kunnugt er. Bæði hafa fyrirætlanir Laxárvirkjunar í sambandi við frekari virkjanir í Laxá ekki náð fram að ganga og ekki heldur umsóknir og fyrirætlanir hennar um gufuveitu á sínum tíma í Bjarnarflagi eða stækkun þeirrar veitu. Sérstök n. starfar nú að því að gera till. um Norðurlandsvirkjun og vænti ég till. hennar nú alveg á næstunni. N. var skipuð fyrir nokkru fyrir Austurland. Hún hefur sent frá sér till., a.m.k. bráðabirgðatillögur, um skipulag þeirra mála. Varðandi orkumálin í heild vil ég taka það fram, að nú í rúmt ár hafa sérfræðingar unnið að allsherjarúttekt á orkumálum eða orkubúskap íslendinga og hefur verið lögð í það mikil vinna. Varðandi heildarskipulagið er í ráði að setja á næstunni n. á laggirnar til þess að kanna þau mál og gera till. um þau, og er ætlunin að sú n, geti starfað í sumar og haust þannig að till. frá henni gætu legið fyrir næsta þingi. Ég tel ekki æskilegt að till. eins og sú, sem liggur fyrir á þskj. 708, verði samþ. nú og sett inn í þetta frv., en vildi skýra frá þessu sem ég nú hef greint og legg til við hv. d. að hún samþ. ekki till. á þskj. 708.



Herra forseti. Ég skal nú ekki vera fjölorður um málið, en aðeins segja örfá orð í tilefni af þeim brtt. sem liggja fyrir. Hæstv. iðnrh. hefur nú skýrt till. þær sem hann hefur lagt fram á þessum fundi, og ég vil að það komi hér fram, að ég hef ekkert á móti þessum brtt. Það er, eins og hæstv. ráðh. gat um, lagt til að í 5. gr. skuli ekki miðað við stofnkostnað af mannvirkjum, heldur að það skuli gert ráð fyrir að yfirtaka fari fram á skuldum vegna mannvirkjanna skv. samkomulagi. Í raun og veru lít ég svo á að hér sé ekki neinn beinn efnismunur sem felst í þessari till. frá því sem er í frv., vegna þess, eins og kom fram við 2. umr. í því sem ég sagði þá, að það er grundvallaratriði varðandi frv. um Orkubú Vestfjarða að það náist samkomulag um yfirtöku þessara eigna, eigna Rafmagnsveitna ríkisins og eigna sveitarfélaganna á Vestfjörðum í orkumannvirkjum. Þetta er fyrsta brtt. Önnur brtt. kveður á um að það skuli tiltaka ákveðna fjárhæð varðandi heimild til ríkisábyrgðar. Ég hef að sjálfsögðu heldur ekkert við það að athuga. Þá er það þriðja brtt., að í stað orðanna „gangast fyrir“ komi: .,beita sér fyrir“, en þetta á við 15. gr. frv. þar sem fjallað er um hlutverk iðnrh. varðandi það verkefni að koma á sameignarsamningum. Ég fellst einnig á þau sjónarmið sem hæstv. ráðh. setti fram varðandi þessa brtt. og hafði áður verið sett fram af hv. 6. þm. Norðurl. e. Þá er sú brtt. sem lá fyrir við 2. umr. og var tekin aftur til 3. umr., þ.e. brtt. Ragnars Arnalds. Ég hef ekkert við það að bæta sem hæstv. iðnrh. sagði um þessa brtt. En ég vil aðeins að það komi fram, að ég tel að ef þessi brtt. verður samþ., þá sé þessu máli stofnað í fullkomna óvissu, svo ekki sé meira sagt. Ég held að þá geti svo farið að það verði ekkert að stofnun Orkubús Vestfjarða. Það er ekki vegna þess að í þessari brtt. komi fram sérstök stefnumörkun í orkumálum landsmanna, heldur einfaldlega vegna þess að það er gert ráð fyrir að þær ráðstafanir, sem yrðu nú gerðar í sambandi við stofnun Orkubús, gætu orðið aðeins bráðabirgðaráðstafanir. Ég tel að mér sé óhætt að lýsa því hér yfir að þá muni ekki vera áhugi hjá sveitarfélögum á Vestfjörðum, sem eiga eignir í orkumannvirkjum, að leggja þær fram til fyrirtækis sem væri einungís ætlað að standa til bráðabirgða. Auðvitað er það svo, að hvað sem við ákveðum nú í dag um framtíðarskipan þessara mála, þá er það að sjálfsögðu alltaf á valdi Alþ. að gera þær breytingar á sem það telur að sé rétt á hverjum tíma. Ég held að m.a. af þessum ástæðum væri ákaflega óeðlilegt að samþ. þessa brtt. hv. 5. þm. Norðurl. v. Með því að ég veit að bæði þessi hv. þm. og flokksmenn hans á Vestfjörðum eru - og ég legg sérstaka árherslu á flokksmenn hans á Vestfjörðum - eru áhugamenn um að koma á þeirri skipan sem flest í frv. um Orkubú Vestfjarða, þá vildi ég leyfa mér að mega vona að 5. þm. Norðurl. v. gæti hugsað sér að taka þessa till. aftur af þessum ástæðum.



Herra forseti. Ég lagði á það áherslu við 1. umr. þessa máls að mér fyndist það á allan hátt óeðlilegt að áður en slík ákvörðun sem þessi væri tekin, þá lægju ekki fyrir skýrar línur um það hvernig heildarskipulag yrði í raforkumálum þjóðarinnar. Að vísu hefur orðið sú breyting á, að hér er aðeins um heimild að ræða. En ég hefði talið að það hefði verið á allan hátt eðlilegra að fyrst hefði verið mótuð heildarstefna um framtíðina, sem ég veit að hæstv. iðnrh. vinnur að, og ég veit einnig að það er mikið verk að vinna slík mál og ég skil fyllilega að það taki alllangan tíma. Hins vegar þykist ég vita að það muni ekki líða á löngu þangað til slíkt liggur fyrir, og hefði ég talið eðlilegra að þetta mál biði betri tíma eða fram til haustsins. Það hefur verið gerð sú brtt. við 5. gr. að eignir Rafmagnsveitna ríkisins skuli afhentar Orkubúi Vestfjarða miðað við stofnkostnað, að því er mér skilst, en aftur skuldir skv. samkomulagi. Hér hlýtur að vera um afskaplega þýðingarmikið mál að ræða varðandi rekstrarafkomu þessa væntanlega fyrirtækis, því það hlýtur að skipta sköpum fyrir væntanlegt Orkubú á hvaða verði þessar eignir eru yfirteknar og hvaða skuldir fylgja þar með. Það kom hér fram í umr. að Rafmagnsveitur ríkisins legðu á það áherslu að Orkubúið ætti að sjálfsögðu að yfirtaka hlutdeild í rekstrarskuldum. Hins vegar virtist mér að það hefði ekki verið gert ráð fyrir því þegar frv. var samið. Svona óvissuatriði, sem nú er verið að athuga betur, hefði ég talið að þyrfti að skoða gaumgæfilega og hvaða áhrif það hefði á rekstrarafkomu þessa væntanlega fyrirtækis. Mér finnst á allan hátt óeðlilegt að þetta mál sé afgr. með slíkum hraða að það liggi ekki betur fyrir hv. Alþ., vegna þess að ég trúi því vart að það sé í slíkt óefni komið í þessum málum fyrir vestfirðingum að þeir geti ekki beðið með að stofna fyrirtæki sitt fram til haustsins. Mér finnst á allan hátt óeðlilegt að Alþ. sé að gefa heimildir, ýmiss konar heimildir, án þess að það liggi ljóst fyrir hvort þær verði notaðar eða ekki. Mér finnst að það hafi komið fram vissar efasemdir við þessar breyt. sem hér hafa komið fram, og sýnist mér málið hafa verið sótt af heldur miklu kappi og vantað meiri forsjá. Þá kemur fram það innskot í 12. gr. að það eigi að heimila allt að 2500 millj. kr. lántöku. Ég veit ekki betur en að ríkisstj. hafi mótað þá stefnu í haust að það skyldi lögð lánsfjáráætlun fyrir Alþ. á hverju þingi, og mér þykir það á margan hátt óeðlilegt að nú sé komin lánsfjárheimild inn í þetta frv. Það er að vísu rétt að það hafa verið samþ. ávallt sérstök lög um lánsfjárheimildir fyrir Landsvirkjun. En ég hefði talið að þær upphæðir ættu einnig að vera í lánsfjáráætlun, og ég tel á allan hátt óeðlilegt að fara nú að setja lánsfjárheimildir inn í þessi lög. Það er eðlilegt að slíkar lánsfjárheimildir séu skoðaðar betur með tilliti til framkvæmdanna, arðsemi þeirra. Við höfum yfir litlu fjármagni að ráða, og mér er ekki kunnugt um að það séu til mjög hagkvæmir virkjunarmöguleikar á Vestfjörðum. Þess vegna tel ég varhugavert að ráðast í vatnsaflsvirkjanir þar og hefði verið hagkvæmara að leggja þangað línur. Hins vegar geri ég mér grein fyrir því að það, sem er kannske þýðingarmest fyrir vestfirðinga nú, það er að koma hitaveitumálum sinum áfram. Ég hef grun um að það liggi ekki heldur nægilega vel fyrir hvaða árangurs er þar að vænta af þeim borunum sem nú fara fram. Ég vil sem sagt taka það fram, að mér finnst hafa komið upp mikil óvissa í sambandi við þessi mál í þeim umr. sem hér hafa farið fram. Ég viðurkenni það að ég hef ekki átt sæti í þeirri n. sem um það hefur fjallað, en ég hef ekki fengið sannfæringu fyrir því að hér sé verið að stíga rétt spor, hvorki fyrir þjóðina né vestfirðinga, og því mun ég ekki treysta mér að standa að afgreiðslu þessa frv.



Herra forseti. Ég er sammála þeirri meginstefnu sem fram kemur í þessari brtt. Ég tel hins vegar óeðlilegt að hnýta við þetta frv. svo mikilvægri ákvörðun um stefnumörkun í raforkumálum landsins í heild. Ég fagna jafnframt þeirri yfirlýsingu sem kom fram hjá hæstv. ráðh. áðan, að að þessu muni verða unnið í sumar og till. þá liggja fyrir í haust. Ég segi því nei.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til aðildar að Iðnþróunarsjóði fyrir Portúgal til athugunar og hefur orðið sammála um að mæla með að það verði samþ. Það kom fram að menn töldu að vísu að við hefðum ekki yfir fjármagni að ráða til að leggja til slíkra hluta, en með tilliti til þess hve mikið við flytjum af vörum til Portúgals og hvað Portúgal er þýðingarmikið viðskiptaland okkar, þá taldi n. ekki annað fært en að standa að því að Island yrði aðill að þeim Iðnþróunarsjóði sem hér er gert ráð fyrir. Mælir n. því með að frv. verði samþ.



Herra forseti. Þetta frv. er komið hingað frá Nd. og fékk þar skjóta fyrirgreiðslu. Það er um breyt. á lögum um Háskóla Íslands. Það er orðinn töluverður aðdragandi að gerð þessa frv., en efni þess er komið frá háskólaráði. Breyt. þær, sem frv. inniheldur, varða þrjú atriði: kjör rektors og stjórn deilda, stofnun nýrrar deildar, félagsvísindadeildar, og í þriðja lagi fyrirkomulag prófa, einkum varðandi prófdómara. Það fylgja þessu frv. nokkuð ítarlegar athugasemdir og m.a. vegna þess held ég að ég geti látið nægja örstutta framsögu fyrir því hér, en ég skal þó aðeins víkja að hverjum þessara þriggja þátta. Aðild stúdenta og starfsmanna Háskólans, annarra en prófessora, að rektorskjöri og stjórn deilda hefur mjög verið til umr. í háskólaráði undanfarin tvö ár. Það hefur orðið samstaða í háskólaráði um þá tilhögun sem greinir í 1.-5. gr. frv. og svo í 7.–9, gr. Kveðið er á um atkvæðisrétt allra sem fastráðnir eru, settir til fullra starfa við Háskólann og stofnanir hans og hafa háskólapróf. Þá eru ákvæði um breytta aðild stúdenta að rektorskjöri. Samkv. ákvæðum frv. fá þeir þriðjungsaðild og hafa allir stúdentar atkvæðisrétt, í stað þess að nú eiga atkvæðisrétt fulltrúar stúdenta í háskólaráði og tveir fulltrúar stúdenta í háskóladeildum. Aðild stúdenta að stjórn deilda er einnig rýmkuð. Ég vil taka það fram að hér er þó ekki gengið lengra með aukna aðild stúdenta í stjórnun Háskólans heldur en títt er í nálægum löndum, nema síður sé. Þá er annað atriðið. Það er lagt til að hin nýja deild, félagsvísindadeild, verði til með þeim hætti að sálarfræði, uppeldisfræði og bókasafnsfræði, sem nú er skipað í heimspekideild, flytjist þaðan í hina nýju deild, þar sem einnig verða greinar þær sem nú falla undir námsbraut í almennum þjóðfélagsfræðum. Þá er einnig gert ráð fyrir því að kennsla í félagsráðgjöf fari fram í deildinni, þegar sú kennsla er komin á laggirnar. Það er álit háskólamanna að hér sé um beina hagræðingu að ræða, en þessi till. um stofnun félagsvísindadeildar er reist á álitsgerð n. sem háskólarektor skipaði í jan. 1975 til þess að kanna hvort stofna bæri nýja deild við Háskólann er nái yfir áður nefnd fræði. Álitsgerð þessarar n. er allitarleg og þar eru færð fram rök fyrir því að hagkvæmast sé beinlínis að stofna til þessarar nýju deildar. Og ég vil taka það sérstaklega fram, að það er alls ekki gert ráð fyrir því að stofnun hennar hafi aukinn kostnað í för með sér, nema síður væri. Um undirbúning að breyttu prófdómarafyrirkomulagi er það að segja, að menntmrn. skipaði í nóv. 1975 að frumkvæði háskólaráðs n. til að kanna möguleika á lækkun prófkostnaðar við Háskóla Íslands sem satt að segja er orðinn ansi mikill. Þessi n. skilaði áliti litlu síðar og það fylgir raunar með frv. sem fskj. En það er sem sagt í þessu frv. gert ráð fyrir gjörbreytingu prófdómarafyrirkomulagsins, þannig að prófdómarar eru felldir niður nema sérstaklega standi á við skrifleg próf. En hins vegar er haldið fyrri hætti að því er varðar munnlegu prófin. Eins og ég sagði áðan, með vísun til þess að ítarlegar aths. fylgja frv. og svo álit n. sem prentað er með því fskj., þá held ég að ég sleppi að fjölyrða frekar um málið hér. En ég vil leggja áherslu á tvennt: Í fyrsta lagi er þetta beinlínis sparnaðarfrv. Breytingin á stjórn Háskólans hefur engin útgjöld í för með sér, en að vísu ekki sparnað heldur og ekki stofnun hinnar nýju deildar. En breytingin á prófdómarafyrirkomulaginu er talin spara á ári hverju 7–8 millj. kr. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til menntmn.



Herra forseti. Vegna tilmæla, sem komu fram í umr. um jarðalagafrv. á síðasta fundi þessarar hv. d., vil ég upplýsa að ekki hefur tekist að ná til forstöðumanns lagadeildar Háskólans til þess að fá umsögn deildarinnar um það hvort ákvæði 28. gr. frv. væru andstæð stjórnarskránni. Hins vegar tókst að lokum að ná sambandi við dr. Gauk Jörundsson prófessor sem staðfesti fyrra álit sítt varðandi þetta efni. Hann telur eins og áður að ákvæði 28. gr. stangist ekki á við ákvæði stjórnarskrárinnar. Landbn. þessarar hv. d. hefur tekið þetta atriði til umr. að nýju, og n. hefur orðið sammála um að flytja brtt. sem birtist á þskj. 729 og nýlega hefur verið lögð fram hér í d., og hefur orðalag 28. gr. með þeirri breyt. verið fært til samræmis við ákvæði í gildandi lögum um Jarðeignasjóð sem er að finna í 6. gr. þeirra laga, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jarðir, sem ríkið eignast samkv. 1. gr. þessara laga, má selja sveitarfélögum eða upprekstrarfélögum sem jörðin heyrir til, enn fremur einstaklingum til varanlegrar ábúðar.“ Einnig segir síðar í gr.: „Heimilt er og, að fengnum meðmælum Landnáms ríkisins, Búnaðarfélags Íslands og hlutaðeigandi sveitarstjórnar, að selja jarðir þessar öðrum jarðeigendum í sama sveitarfélagi til að bæta búrekstraraðstöðu þeirra.“ Landbn. leggur einróma til að hv. d. samþ. þessa brtt. og vænti ég þess að dm. geti þá orðið ásáttir um frvgr. með þessari breyt., þar sem hún er gjörsamlega færð til samræmis við orðalag hliðstæðrar gr. í gildandi lögum um þetta efni.



Herra forseti. Með skírskotun til þess, sem ég sagði við umr. um þetta frv. í gær, legg ég til að frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég skrifaði undir álit meiri hl. menntmn. með fyrirvara, og þykir mér rétt að gera í nokkrum orðum grein fyrir þeim fyrirvara. Ég vil í upphafi lýsa nokkrum grundvallarsjónarmiðum mínum í sambandi við námslán. Ég er því sammála að með námsláni á að gera öllum íslendingum kleift að sækja langskólanám sem til þess eru hæfir af öðrum ástæðum, og á þannig að reyna að jafna svo aðstöðu sem frekast má vera á milli landsmanna. Ég legg hins vegar á það ríka áherslu að námsmenn mega gjarnan hafa nokkuð fyrir sínu námi og ég tel æskilegt að námsmenn stundi nokkra vinnu, t.d. að sumri til, og er því að ýmsu leyti ekki fyllilega ánægður með það hvernig reiknuð er út umframfjárþörf námsmanna. Ég er einnig þeirrar skoðunar að það eigi að vera grundvallaratriði að menn endurgreiði sín lán. Ég fellst hins vegar á það að námslán eigi ekki að vera eins og myllusteinn um háls námsmanna þegar þeir hafa lokið námi, þannig að þeir, sem af einhverjum ástæðum ná ekki viðundandi tekjum, þurfi ekki að hafa af þessu sérstakar áhyggjur. Fyrir um það bil þrem árum voru námslán tekin til endurskoðunar, enda þá orðin brýn þörf þar sem ljóst var að það kerfi, sem við höfum búið við, er alls kostar ófullnægjandi, endurheimtur af lánum slíkar að það getur hvergi nærri talist fullnægja því sjónarmiði sem ég lýsti áðan, að menn endurgreiði sín lán. Ég tók þátt í þeirri endurskoðun og þótti mér þá ánægjulegt að sá hópur námsmanna, sem einkum vann að þessu, sýndi mikinn skilning og mér fannst raunar að mín sjónarmið og þess hóps færu mjög saman. Mér sýndist þessi hópur vera reiðubúinn til að endurgreiða sín lán, en vildi þó hafa nokkra tryggingu fyrir því að þar yrði ekki um óeðlilegan bagga að ræða. Þá munaði raunar litlu að samkomulag næðist. Það varð því miður ekki og málið hefur síðan dregist og færst í stórum meira óefni. Í vetur og í fyrra hefur verið unnið á vegum hæstv. menntmrh. að því að athuga þetta mál, og var þá sett á fót n. sem námsmenn áttu sæti í. Mér hefur sýnst, eftir því sem ég best sé, að sú n. hafi unnið athyglisvert starf og það hafi satt að segja ekki munað miklu að þar næðist samstaða þegar af einhverjum ástæðum það samstarf var rofið og menntmrn. á eigin vegum gekk frá því frv. sem hér hefur síðan verið lagt fram. Ég harma þessi málalok og tel að ekki hafi verið eins vandlega eftir því gengið að ná samstöðu og rétt hefði verið, og mér fannst frv. bera þess merki þegar það var lagt fram. Mér sýndist t.d. á nefndarfundi um þetta frv., þar sem fulltrúar námsmanna mættu, að þeir væru stórum betur undirbúnir til umr. um málið en fulltrúar menntmrn. Þeir höfðu lagt í það mikla vinnu að reyna að gera sér grein fyrir þeirri endurgreiðslu sem hér um ræðir, og þótt ég taki það fram fyrir mitt leyti að mér finnst 60% endurgreiðsla ekki mikil og geri raunar ráð fyrir því að menn, sem stunda langskólanám, fái þær tekjur að endurgreiðslan verði í raun langtum meiri þá var þar um ákveðna viðmiðun að ræða, ákveðna tekjuskiptingu að ræða sem námsmenn lögðu til grundvallar og ákveðin hámarkslán. Um þær forsendur mátti að sjálfsögðu allar deila og þær geta orðið aðrar. En ljóst var að þeir höfðu unnið mjög vandlega sínar till. og sínar hugmyndir á þeim forsendum sem þeir þá gáfu sér. Mér þótti illt að ekki skyldi í þeirri n., sem hafði starfað, nást samkomulag um slíkar forsendur svo að þær gætu þá einnig legið til grundvallar fyrir þeim till. sem stjórnvöld lögðu fram. En svo var ekki, og satt að segja, þrátt fyrir nokkuð ítrekaðar tilraunir, hefur ekki tekist að fá slíkan grundvöll. Að vísu met ég það álit sem komið hefur frá Þjóðhagsstofnun eða einum ágætum starfsmanni þar. Ég hygg nú satt að segja að niðurstöður þessa álits hafi komið ýmsum á óvart og sýnt töluvert meiri endurgreiðslu heldur en ráð var fyrir gert. Byggt er á þeim forsendum sem námsmenn höfðu gefið sér og, eins og ég sagði áðan, eru alls ekki að sjálfsögðu hinar einu réttu. Mér sýndist að 8. gr., endurgreiðslugreinin í þessu frv., væri dálítið úr lausu lofti gripin þar sem ekki lágu fyrir nægilegar athuganir á þeirri endurgreiðslu sem hún hefur í för með sér, og þetta var staðfest af því áliti sem fékkst frá Þjóðhagsstofnun að mínu mati. Ég t.d. tel að unnt hefði verið með meiri vinnu að festa betur í frv. þá aukagreiðslu sem námsmönnum fyrir ofan viðmiðunartekjur er ætlað að greiða. Það er mjög opið í þessu frv. og alls ekki heldur ljóst hvað hin fasta greiðsla, 50 þús. kr., eins og lagt var fram, leiðir til í endurgreiðslu. Þetta er nú heldur ljósara eftir niðurstöðu Þjóðhagsstofnunar og er þar um töluvert hærri upphæð að ræða en fulltrúar menntmrn. töldu þegar við þá var rætt. Sýnir það ljóslega hve málið var satt að segja lítið skoðað. Ég verð að segja það, að ég tel út af fyrir sig ekki erfitt fyrir langskólagenginn mann, að greiða 50 þús. kr. á ári, og ég hygg að þeir verði ákaflega fáir, sem eiga í erfiðleikum með það. Hins vegar get ég fallist á að einhverjir geti orðið svo undir í lífsbaráttunni og fallið svo niður í tekjum eða lent í erfiðleikum að það reynist erfitt. Slíkt er alltaf mögulegt, og 50 þús. kr. greiðsla getur þá orðið erfið. Því var ég í n. á þeirri skoðun að réttara væri að miða þessa endurgreiðslu við ákveðinn hundraðshluta af tekjum. Ég nefndi t.d. 3%, þannig að fullar viðmiðunartekjur væri þessi endurgreiðsla yfir 30 þús., e.t.v. 34–35 þús. Ég óskaði eftir því að þetta yrði skoðað og þá jafnframt gert ráð fyrir því að þessi hundraðshluti færi hækkandi þegar yfir viðmiðunartekjur kæmi. Því miður treystir Þjóðhagsstofnun sér ekki til þess að gera sér og okkur grein fyrir því hver endurgreiðsla yrði með þessu kerfi. Það er fyrst og fremst með tilliti til þessa að ég skrifa undir með fyrirvara. Ég skrifa undir með fyrirvara til að lýsa óánægju minni með að fá eftir allt það starf, sem menntmrn. hefur lagt í þetta mál, ekki a.m.k. sæmilegar ágiskanir um hvað t.d. slíkt hundraðshluta endurgreiðslukerfi hefði í för með sér í endurgreiðslu miðað við þær forsendur sem gefnar eru um laun, sem - eins og ég vil enn endurtaka - ég tel satt að segja ákaflega varlegar. Ég vildi því sjá þær brtt. sem fram kæmu frá minni hl. sem mér var ljóst að var heldur á þessari skoðun. Ég felli mig ekki við brtt. minni hl. við 8. gr., þar sem þessi endurgreiðsla er færð niður í 2% og felld að öllu niður við hálfar viðmiðunartekjur. Ég tel þarna farið of langt niður og námsmönnum enginn greiði gerður með svo lítilli endurgreiðslu. Ég held að þeir gætu vel staðið við nokkru hærri hundraðshluta og mun því ekki fylgja þessari brtt. Ég tel að lækkun niður í 40 þús. kr. fasta greiðslu á ári sé til bóta í till. meiri hl. og mun fylgja því, þó ég hefði kosið, eins og ég hef sagt, nokkuð aðra leið. Ég tel reyndar að allar aðrar breyt. meiri hl. séu til bóta og mun því greiða atkv. með þeim. Ég get fallist á sumar athugasemdir sem komu fram í sambandi við brtt. minni hl. og mun skoða þær. Ég lít ekki svo á að orðalag í 3. gr.: „Stefnt skal að því að opinber aðstoð við námsmenn samkv. lögum þessum nægi hverjum námsmanni til að standa straum af eðlilegum náms- og framfærslukostnaði“ - sé hættulegt. Ég get ekki séð það. Þetta er að sjálfsögðu háð því sem veitt er á fjárlögum hverju sinni. Staðreyndin er sú að þarna eru aðrir endar opnir, eins og t.d. eðlilegur náms- og framfærslukostnaður, hver er eðlilegur náms- og framfærslukostnaður og hvað er eðlilegt tillit tekið til tekna námsmanna o.s.frv. Ég vil að þetta sé gert þannig að það sé hvatning til námsmanna til að ná sér í tekjur. Ég hef ekki sætt mig við það, að þegar duglegir námsmenn ná sér í meiri tekjur en gert er ráð fyrir sem lágmark, þá sé lánið lækkað svo sem gert hefur verið. Ég held það mætti gera ráð fyrir heldur meiri tekjum, en binda þær þar fast, svo mér sýnist þetta „stefnt að“ algjört aukaatriði. Ég held einnig að gagnrýni námsmanna sé misskilningur í sambandi við stjórn þessa sjóðs. Mér sýnist að þar sé hlutur námsmanna ekkert síður góður heldur en nú er, og raunar er það staðreyndin, ekki síst í sambandi við það sem kemur siðar í þessu frv., að öll ákvörðun þar er í höndum ráðh. fyrst og fremst og hefur raunar verið það, og e.t.v. má því um kenna, hvernig farið hefur, að menntmrn. hefur alls ekki gætt þess eins og skyldi að skoða vandlega þær reglur sem gilt hafa um úthlutun námslána. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð þó margt mætti segja. Ég vil ljúka þessu með því að segja að ég fagna því mjög hvað ákveðinn hópur námsmanna hefur tekið þessum grundvallarsjónarmiðum vel, að endurgreiða sín lán og auka og styrkja námslánasjóðinn, hefur tekið því vel að verðbinda þessi lán. Ég tel það töluverða fórn frá því sem nú er. En miðað við það að menn stefna að því að endurgreiða sín lán, þá er eðlilegt að til móts við þá sé hins vegar gengið með því að leggja ekki á vaxtabyrði. Ég mun fylgja breyt. meiri hl., en ég vil endurtaka það að ég harma og átel það að ekki skyldi langtum betur vera að því gengið að ná samstöðu við námsmenn sem mér sýnist að hefði getað verið alveg á næsta leiti ef að því hefði verið stefnt.



Herra forseti. Hér er nú á lokastigi, að því er mér virðist, mál sem lengi hefur verið lofað að yrði ráðin bót á, þ.e.a.s. fjármagnsþörf fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna. Á sínum tíma var það sett sem markmið að innan tiltölulega fárra ára skyldi vera mætt svonefndri umframfjárþörf námsmanna 100%. Það hefur nú fallið í hlut þriggja ríkisstj. að reyna að ná þessum áfanga, en ekki tekist. Og nú á að staðfesta um óákveðinn tíma fram í tímann að ekki verði staðið við þetta gamla fyrirheit, sem ég held að séu nærri 9 ár síðan var fyrst gefið, og orðalag 3. gr. á aðeins að vera: „Stefnt skal að því að opinber aðstoð við námsmenn samkv. lögum þessum nægi hverjum námsmanni“ - og svo eru fyrirvarar og svo eru fyrirvarar og möt og möt. Lengra treystir hv. Alþ. sér ekki að ganga og er það slæmt. Í fyrstu ræðu hæstv. núv. fjmrh. boðaði hann að frv. um námslán og námsstyrki kæmi þá þegar fram og yrði afgr. við fyrstu fjárlög er hann stæði að. Það stóðst ekki. Og ríkissjóður stendur höllum fæti og glymur í tómum kassanum. Það er úr vöndu að ráða, og til þess að reyna að bæta hér úr hafa menn loksins náð samstöðu um að reyna að samþ. frv. er hafi eiginlega ekki hljómgrunn hjá neinum manni almennt talað. En það er kannske með þetta eins og margt annað, að það er ómögulegt að fá frv. er allir verða ánægðir með og þess vegna verði að höggva á hnútinn með eins konar Salómonsdómi. Og þetta er sá dómur sem meiri hl. hefur komið sér saman um nú að skuli gilda þar til annað verður ákveðið síðar meir. Við, sem stöndum að minni hl., höfðum í tíð vinstri stjórnar unnið að því í menntmn. að ná samkomulagi við fulltrúa námsmanna, og eins og frsm. minni hl. drap hér á, þá var vel á veg komið að ná samstöðu, en vegna annarra atvika brast hún á síðustu stundu. Tel ég að það hafi verið slæmt, því ella hefði staða þessa sjóðs verið miklu betri í dag og menn komið á raunhæfara samkomulagi milli ríkisvaldsins og námsmanna. Það þýðir ekki að fárast um það sem ekki getur átt sér stað aftur. Það er liðinn tími. Við erum hér að fjalla um tiltekið frv., og meiri hl. leggur til að það verði samþ. eins og hann hefur frá gengið. Ég tel þetta slæmt. Ég tel það slæmt vegna þess að mikið undirbúningsstarf hafði farið fram, eins og síðasti ræðumaður drap á, og hér í hv. d. situr einn þm. er starfaði að þessu, og mér skildist á fulltrúum námsmanna að þeir hafi orðið fyrir miklum vonbrigðum, þegar þeir sáu þetta frv., og alls ekki átt von á því. Það er eðlilegt að fulltrúar námsmanna vilji halda dauðahaldi í þau góðu kjör sem þeir höfðu á sínum tíma. En þó gerðu menn sér ljóst að slíkt gat ekki haldið óbreytt áfram. Þess vegna er það rétt, og það munu allir staðfesta, að þeir voru tilbúnir og eru tilbúnir að taka á sig verulegar kvaðir og jafnvel miklar kvaðir fyrir suma hópa, að endurgreiðsla lána hækki verulega og vísitala komi inn, þannig að sjóðurinn fái árlega verulega stóran hluta af sínu fjármagni aftur, því það er viðurkennt af öllum, hvort sem menn eru fulltrúar stjórnar eða stjórnarandstöðu, að óhægt er fyrir ríkissjóð og vonlaust í framtíðinni að punda út milljörðum í þetta sem beinum styrkjum. Það dettur engum slíkt í hug. Hins vegar taldi ég alltaf, eins og var á sínum tíma, fyrir 3 árum, rétt að hafa þessi lán í tvenns konar formi, og harma ég að það skuli ekki vera tekið upp og því haldið áfram. Ég vildi hafa A-lán, ef við köllum það svo, og B-lán, sem ég mundi þá kalla styrki, hafa þá minni. Og einmitt vegna þess, eins og síðasti ræðumaður drap á, að margir vilja vinna vel yfir sumarið og maður má ekki refsa slíkum mönnum sem vilja leggja á sig mikla vinnu, bæði til lands og sjávar, og tengjast þjóðlífinu miklu betur en margir hafa talið æskilegt að menn geri, og það tel ég plús, þá var skynsamlegra að mínu mati að rétta mönnum styrki, hafa þá tölu lægri, hafa nokkra tugi milljóna til reiðu í því skyni eða jafnvel á annað hundrað milljónir og hvetja menn til að spjara sig og fá um það góðar umsagnir og láta menn velja og hafna. Ég tel að ríkissjóður hefði sloppið betur út úr því og viðkomandi maður getað ráðið því hvaða kerfi hann vildi fara inn í. Þetta fékk ekki hljómgrunn núna í þessu frv., hvað sem hefur valdið. Þó að á sínum tíma væri verulegur áhugi á þessu, að mér skildist, hjá öllum aðilum, þá hefur ekki orðið niðurstaðan á að hafa þetta í þessu formi. Við í minni hl. viljum hafa meira svigrúm í 8. gr., sem er raunar aðalgrein þessa frv., um veitingu lánanna og hvernig á að mæta þörfum námsmanna við hinn mikla og vaxandi námskostnað, sem er mikill hér á landi og ekki síður erlendis. Það kom skýrt fram hjá fulltrúum námsmanna að tekjur langskólamanna eru afar misjafnar, og það er hv. þdm. mætavel kunnugt um. Það má segja að í eðli sinn sé lánið fjárfesting og fjárfestingin eigi að skila sér aftur í auknum tekjum og jafnvel betri lífsafkomu. En reynslan sýnir samt sem áður að ekki bera allir það mikið úr býtum að þeir séu til stórra átaka í framtíðinni, hverju sem um er að kenna. Ég tel því eðlilegt að nokkuð rúmt svigrúm sé fyrir hendi í löggjöfinni að íþyngja mönnum ekki um of, þó ég styðji það eindregið að þegar menn hafi miklar tekjur og tryggar, þá greiði þeir mjög hátt hlutfall, mjög hátt og fast að fullu. Annað er ekki sæmandi fyrir nokkurn mann er tekur við miklum launum og háum í þjóðfélaginu en að standa skil á því fjármagni sem hann hefur fengið að láni frá ríkisvaldinu til að skapa sér þessar tekjur. Með þessu frv. verður að vera tryggt, en það tel ég að sé ekki gert, að allir eigi jafnrétti til náms. Fulltrúar námsmanna, fjölmargir, ólíkir hópar, margtaka fram í fjölmörgum bréfum, og ég efast ekki um að það sé rétt staðhæfing, að þetta frv. tryggi ekki þennan rétt og að því leyti förum við aftur á bak. Það er hálfslæmt að hæstv. menntmrh. skuli ekki geta sinnt hv. d. með því að vera hér viðstaddur, því hann var borinn þungum sökum af frummælanda minni hl. hér í gærkvöldi og nótt, og ég vil endurtaka það, að það eru þungar sakir að staðfesta það - og ég hef þá skoðun - að þetta frv. geri mönnum mishátt undir höfði. Það nær ekki nokkurri átt að afgreiða lög um þessi mál er gera mönnum mishátt undir höfði. Frv. verður að tryggja það að hver sá maður, sem til þess hefur hæfileika, eigi kost á því námi er hann vill stunda. Annað er ekki sæmandi í dag á Íslandi. Ef þetta sjónarmið verður ekki viðurkennt í þessum lögum með breytingum, þá er illa farið og til þess að ná þessari túlkun fram og þessum tilgangi verður að fallast á brtt. minni hl. Annars tryggir löggjöfin ekki þetta grundvallaratriði sem ég trúi ekki öðru en allir séu sammála um. En menn brestur aðeins kjark til að takast á við þann vanda sem er að tryggja þennan eðlilega og sjálfsagða rétt í nútímaþjóðfélagi öllum til handa, sama hvaðan námsmaðurinn kemur og hverja hann á að. Menn hafa látið í það skína að 60–80% greiðslukvöð væri sanngjörn, og hún er sanngjörn fyrir einstaka hópa manna, en hún er gjörsamlega ofviða öðrum. Því er óhjákvæmilegt að svigrúm um endurgreiðslu sé allrúmt og verði að fara eftir ýmsu í því efni. Það er ekki tryggt með því að setja fasta tölu inn sem lágmarkstölu. Þetta liggur fyrir hér skjalfest í mörgum bréfum, en er of langt mál að fara að rekja það. Hv. þdm. hafa fengið þessi bréf, og ég verð að ætlast til þess að þeir líti á þau og hlusti á þau rök sem þar eru skriflega sett fram. Ef ekki er hlustað á þessi rök, þá er það trú mín að margir hverfi frá námi, og þá er illa farið og þá hefur þetta frv. og þessi lög neikvæð áhrif fyrir jafnvel hundruð ungra námsmanna. En það er öðru nær að þau eigi að túlka slíkt, lögin, þau eiga að hjálpa mönnum. Það er athyglisvert að við erum hér í þann veginn að afgreiða frá d. frv. sem felur í sér að þeir, sem taka þessi lán með aðstoð ríkisvaldsins, sæti verri lánskjörum en nokkrir aðrir þegnar í þjóðfélaginu. Það hefur þó verið talið hingað til að heilbrigt nám og skynsamlegt nám væri hin besta fjárfesting sem hægt væri að gera í þjóðfélaginu. En af því að fjárfestingin er svona góð, eiga þá kjörin að vera verri en nokkurs staðar annars staðar í þjóðfélaginu? Eru það rökin fyrir því að hafa kjörin svona slæm? Það þykir mér undarleg röksemdafærsla. Borið er við einni ástæðu í fyrra og nú - og hvað á næsta ári? Árferðið er svo slæmt, segja menn, að ekki sé hægt að ganga lengra. Er hæstv. ríkisstj. þá tilbúin, ef árferðið verður betra á næsta ári, að breyta lögunum og rýmka um lánsheimild? Ég held að enginn maður taki mark á slíkri yfirlýsingu, það eru þegar komnar svo margar yfirlýsingar að þær eru orðnar fleiri en legíó, og nennir enginn að eltast lengur við slíkar yfirlýsingar. Þær hafa ekki staðið deginum lengur. Það er því ekkert val um annað en að hlusta á þær brtt. sem við flytjum í minni hl., ef menn hafa það að markmiði, eins og núv. ríkisstj. og tvær ríkisstj. áður hafa margstaðfest og raunar allir stjórnmálaflokkar þess vegna staðfest og gefið yfirlýsingar um eða talsmenn þeirra, að stefnt skuli að því að umfram fjárþörf námsmanna verði að fullu mætt. En þetta frv., sem á nú að verða að lögum, gerir það ekki. Þess vegna eru það brigðmæli að standa ekki að því. Ég trúi því ekki að menn vilji ekki sameinast um þetta nú, þrátt fyrir að nú sem stendur er heldur þungt fyrir fæti hjá ríkissjóði og þjóðarbúinu í heild. En það léttir ekki á að láta marga hverfa frá námi, sem þegar eru byrjaðir, vegna þess að þeir treysti sér ekki til að taka lánin, bókstaflega treysti sér ekki. Og það er líka trú mín að ábyrgðarmenn fáist ekki til að standa á bak við skuldbindingar með þá greiðslubyrði sem þetta frv. á að leggja lántakanda á herðar. Ég vil vænta þess a.m.k. að því atriði, að krefjast þess ekki af lántakanda að hann útvegi tvo ábyrgðarmenn í viðbót við sínar tryggingar, sé haldið til streitu. Yrði stórhjálp fyrir marga að fella burt það atriði. Ef stjórn Lánasjóðsins getur ekki tryggt með öðrum hætti að námsmaðurinn geti staðið í skilum, þá á Alþ. og löggjöfin ekki að knýja það fram að mínu mati, alls ekki. Það er ekki sanngjarnt ákvæði, ekki undir neinum kringumstæðum, og alls ekki þegar svona er staðið að verki. Ég ætla því að vænta þess, að þó meiri hl. vilji ekki hlusta á allt sem við leggjum til, verði a.m.k. samþ. að þetta ákvæði falli burt. Ef þeir ágætu menn, sem veljast í stjórn þessa sjóðs, eru ekki færir um að meta hvað er raunhæf trygging, þá eru þeir raunverulega ekki færir um að sjá um rekstur á þessu mikla kerfi sem hér er fyrir hendi þegar í dag og á að vera fyrir hendi og veltir milljörðum. Gífurleg skriffinnska er kringum þetta ákvæði, það er óeðlilegt, það er óheilbrigt og það er ósanngjarnt. Það mætti fjalla um þetta mál mun lengur og vitna hér í ýmis erindi sem til okkar hafa komið, og við, sem höfum fjallað um þetta mál undanfarin mörg ár raunar og hlýtt á marga námsmenn og margar sendinefndir, gætum innbyrðis skipst á skoðunum hér lengi. En ég held að í sjálfu sér séum við ekki svo langt frá því að vilja allir takast á við þennan vanda og leysa hann sómasamlega. Það skortir aðeins í dag þrek til að þora að spá fram í tímann og hafa löggjöfina þannig að hún fullnægi því gamla loforði sem allir stjórnmálaflokkar hafa lýst yfir, að innan fárra ára fái námsmenn 100% fjármagn fyrir sínar umframþarfir, til þess að hver maður á Íslandi eigi þess kost að læra það sem hugur hans stendur til. Og annað er ekki sæmandi fyrir Alþ. en að tryggja slíka löggjöf.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að greina hér frá brtt. sem ég hef flutt á þskj. 730. Fallið hafði niður úr brtt. 3, við 12. gr., en upphaf hennar er þannig: „Stjórn Lánasjóðsins er heimilt að veita aðstöðujöfnunarstyrki til námsmanna sem verða að kosta sig fjarri eigin heimill sínu vegna náms sem er aðstoðarhæft samkv. 1. gr.“ Brtt. er um að í stað „samkv. 1. gr.“ komi: samkv. 1. og 2. gr. - Þetta skýrir sig sjálft, en eins og ég sagði áður, herra forseti, þá hefur þetta fallið niður og leiðréttist hér með. Ég skal svo ekki vekja upp frekari umr. á þessu stigi um málið og læt máli mínu lokið.