Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að tefja ykkur lengi hér. Menn eru nú orðnir þreyttir á þingsetunni, en mig langaði til að spyrja hæstv. menntmrh. nokkurra spurninga. Að sjálfsögðu eru hæstv. ráðh. ekki skyldugur til að svara. Ég hef ekki talað um þetta við hann áður, en langar aðeins til að spyrja um það, hvort áætlun hafi verið gerð um fjárhagsleg áhrif þessarar lagabreytingar á rekstur kennaraskólans, m.a. hvað áætlað er, að þessir væntanlegu prófessorar og dósentar kenni marga tíma á viku í framtíðinni, hvort það eigi að vera hliðstætt kennsluskyldu prófessora í háskólanum eða hvort kennslustundir eigi að vera óbreyttar frá því, sem verið hefur. Í öðru lagi langar mig til að spyrja, hvort nokkur áætlun hafi verið gerð um þær launabreytingar, sem af þessu leiða, eða fjölgun kennara, ef um færri kennslustundir væri að ræða hjá hverjum kennara, og hversu mikilli fjárhæð það mundi nema. Það er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt, ef á að breyta l. um rekstur einhverrar stofnunar, að menn geri sér ljóst í byrjun, hver fjárhagsáhrif slíkt hafi. Ég talaði nokkur orð við 1. umr. þessa máls og benti þá á það eða lét í ljósi þá skoðun, að ég teldi, að þessar kröfur væru óþarflega miklar, þessi langa skólaseta fyrir kennara, sem ætlaði sér að kenna börnum. Ég hef ekki breytt um skoðun í því efni, því að það ræður ekki úrslitum um hæfni barnakennarans, hversu langt nám kennarinn hefur stundað, heldur er það hans eigin skapgerð og lagni við að kenna börnunum. Það þarf ekki að vera svo ýkjamikil þekking til að kenna börnum að lesa, skrifa og reikna, heldur þarf það að vera hæfileikinn til að kenna, þannig að ég lét það þá í ljós, að ég liti svo á, að það mundi vera að mörgu leyti hagfelldara að hafa þetta tvö stig. Við vitum það, að margir af okkar beztu kennurum hafa ekki verið neinir afburðanámsmenn, og við vitum það einnig, að meðal þeirra fáu vísindamanna, sem Íslendingar hafa átt, hafa ýmsir þeirra ekki verið neinir framúrskarandi námsmenn, en þeir höfðu bara hæfileika í þessa átt. Það má nefna menn eins og Finsen og Þorvald Thoroddsen og slíka menn. Þeir voru ekki neinir framúrskarandi námsmenn, en þeir höfðu þessa hæfileika í þessa átt. Það líður nú að kosningum og satt að segja veit enginn fyrir víst, hvað við tekur. Ég held því, að það væri á margan hátt hagkvæmara að geyma að afgreiða þetta mál þar til eftir kosningar. Vera má, að það verði sami menntmrh. Þá er hægt að leysa þessi mál skólakerfisins öll í einu lagi. Grunnskólafrv. á að geyma. Ef það kemur annar menntmrh., þá er ekkert ólíklegt, að hann vilji hafa eitthvað að segja um þessi mál og því engu lakara, að það sé ekki búið að samþykkja þetta frv. Fyrir mér vakir ekki að gera kennaraskólanum eða kennaraliði hans á nokkurn hátt ógreiða, og ég hef ekki heyrt það á nokkrum manni, að hann óski þess. Ég hygg, að það vilji allir kennaraskólanum vel, og það er skóli, sem hefur haft gott orð á sér. Hitt er annað mál, að það hefur ekki verið búið á réttan hátt að honum með því að leyfa þessa ótakmörkuðu aðsókn. Það er sama, hvaða skóli það væri. Það getur enginn skóli búið við það. Nú er það svo, að ef þetta frv. verður samþykkt, þá á að gera stúdentspróf að inntökuskilyrði, þannig að það eru nú ekki líkur til, að það gerði nein ósköp til, þó að frv. yrði ekki samþ. nú og ekki yrðu teknir nýir nemendur að hausti. Vitanlega getur skólinn ekki tekið við jafnmörgum nemendum og hann hefur haft í vetur, og það verða þá einhverjar leiðir færar fyrir þessa menn, sem taka stúdentspróf nú, þó að þeir fari ekki í kennaraskólann endilega í haust. Og meiningin er nú að lofa þeim að stunda nám áfram við svipuð skilyrði, skilst mér, þ.e. þeim, sem komnir eru í skólann, og ljúka þar námi, þannig að það ætti ekki að breyta miklu, þó að frv. væri ekki endanlega samþykkt núna. Það eru þessar ástæður m.a., sem valda því, að ég hef gerzt meðflytjandi að því að fresta málinu eða vísa því frá dagskránni. Og ég hygg, að skólakerfi okkar sé orðið ískyggilega dýrt og það væri sannarlega þörf á að nota sem mesta hagsýni í því. Mér hefur ofboðið þessi eyðsla á öllum sviðum, sem nú er, og ég efast um, að ráðamenn þjóðfélagsins geri sér það fyllilega ljóst, hvort þetta er óhætt eða ekki. Það var gott ár í fyrra. Það var mikill afli og alveg stórkostlegar verðhækkanir á útflutningsvörum okkar, en það er engin vissa fyrir, að svo verði áfram og m.a.s. takmarkaðar líkur fyrir, að aflinn verði nærri eins mikill. Við höfðum eftir atvikum haft tiltölulega frjálsar hendur með fjárhag s.l. ár og svona í byrjun þessa árs a.m.k., en það er engin sönnun fyrir, að svo verði. Nú er gert ráð fyrir stórkostlegri launahækkun að ári, og þá eiga tryggingaútgjöld að hækka og skattar í sambandi við það og annað slíkt, þannig að ég held, að það sé siglt dálítið óvarlega í fjármálunum, svo að ekki sé meira sagt. Má vera, ef byrinn verður hagstæður, að það gangi allt vei, en ef byrinn breytist, þá getur orðið erfitt um siglinguna, þannig að ég held, að það yrði á engan hátt neikvætt, þó að við frestuðum að afgreiða þetta. En vafalaust er þetta mál - svona bak við tjöldin - ákveðið endanlega, svo að það hefur ekki endanlega mikið að segja, þó að maður ræði þetta lengi.



Herra forseti. Ég vildi svara fsp. hv. þm. með því einu að vitna til þess, að í lok hinnar ítarlegu grg., sem stjfrv. fylgdi á sínum tíma í Viðauka III, er áætlaður rekstrarkostnaður Kennaraháskóla Íslands, nákvæm áætlun um hann, og er niðurstaða bennar, að rekstrarkostnaður Kennaraháskóla Íslands verði áætlaður að meðaltali á árunum 1975–1980 15.3 millj. kr. á ári. En í fjárl. 1971 er rekstrarkostnaður kennaraskólans áætlaður 34.6 millj. kr. á ári, og stafar lækkunin að sjálfsögðu af því, að gert er ráð fyrir mikilli fækkun nemenda í kennaraháskólanum við það, að stúdentar eingöngu eigi þar að fá nám. Það kemur einnig fram í þessum Viðauka III um áætlaðan rekstrarkostnað, að gert er ráð fyrir því, að prófessorar starfi 18 vikustundir, en dósentar 21 og lektorar 12 vikustundir. 



Herra forseti. Við 2. umr. þessa frv. í gærkvöldi urðu nokkrar orðræður milli mín og hv. 4. þm. Reykv. í sambandi við lántökuheimild til rannsókna á landgrunninu, en í grg. þeirri, sem fylgir þáltill. ríkisstj. um ályktun í landhelgismálinu, þá er að finna skýrslu um rannsóknir, sem talið er nauðsynlegt að gera á landgrunninu og hraða sem mest. Ég lýsti þar þeirri skoðun minni, að þess gerðist ekki þörf að afla sérstakrar lántökuheimildar í þessu skyni, það mundi verða séð fyrir því fé með bráðabirgðaláni eða fjárveitingu úr ríkissjóði, ef á þyrfti að halda, og ekki væri sjáanlegt, eins og sakir stæðu nú, hver fjárhæð kæmi hér til álita: Hv. 4. þm. Reykv. hélt hins vegar fast við till. sína og vonaðist til þess, að ég svæfi vel í nótt og mundi íhuga minn gang. Ég skal játa það, að ég svaf nú ekki vel í nótt, en hef kannske þess vegna íhugað minn gang og niðurstaðan úr þeirri athugun er sú, að enda þótt ég hafi að engu leyti skipt um skoðun í þessu efni þá mundi ég telja það mjög óheppilegt og geta leitt til gagnályktunar, bæði fyrir fjmrh. í sambandi við fjáröflun og enda óheppilegt út á við einnig, ef við færum að eiga hér í orðakasti um þetta mál og atkvgr. gengi á þann veg, að till. um fjáröflun í þessu skyni yrði felld. Af þessum sökum, enda þótt ég telji það ekki skipta neinu höfuðmáli, þá tel ég samt rétt og vonast til, að við hv. þm. getum þá orðið sammála um það að leggja til skriflega brtt. við 6. gr. frv. þess efnis, að enn fremur verði ríkisstj. heimilað að taka lán allt að 30 millj. kr. til rannsókna á landgrunninu. Eins og ég benti á í gær, þá rúmast þessi fjáröflun ekki innan fjáröflunar 7. gr., þannig að hér yrði að koma til sérstök fjáröflun og það kemur þá til álita, að hve miklu leyti þarf á þessu fé að halda eða ekki. Hér er um algera hámarksupphæð að ræða, því að eins og ég sagði í gær þá kæmi ekki til álita, ef einhver af skipum ríkisins a.m.k. yrðu notuð til úthalds í þessu sambandi, að fara að greiða það með lántöku, þar sem hér væri um hrein rekstrarútgjöld að ræða, þannig að hér er um algert hámark þess að tefla, sem líklegt er að kynni að verða gripið til í þessu skyni. En í von um það, að samstaða geti orðið um þetta, þannig að á þessu verði ekki sá blær, að það sé nein deila um það, að allir stefni hér að sama marki, sem við enda lýstum báðir yfir í gær, að væri sameiginlegt og hæstv. forsrh. var búinn að taka greinilega fram af sinni hendi, þá er þessi till. fram lögð og ég vona, að við getum orðið sammála um að afgreiða málið með þessum hætti og hv. þm. þá og flm. þeirrar till., sem hann er 1. flm. að, fallizt á að draga till. sína til baka. Þessi till., herra forseti, er skrifleg og of seint fram komin og verð ég því að biðja um, að afbrigða verði leitað fyrir henni.



Herra forseti. Mér þótti að sjálfsögðu leiðinlegt að heyra það, að sú ósk mín hefði ekki rætzt, að hæstv. ráðh. mundi sofa vel í nótt, en ég sé, að hann hefur hugsað málið þeim mun betur og hugsað rétt, komizt að réttri niðurstöðu, og í eðlilegu áframhaldi af því fellst ég á það og meðflutningsmenn mínir að draga til baka þá brtt., sem við höfum lagt fram á þskj. 879, og sættum okkur við þá till., sem hæstv. ráðh. hefur flutt.



Herra forseti. Í 1. umr. þessa máls hér í hv. d. þá lýsti ég því yfir, að ég mundi bera fram brtt. vegna Rifshafnar, ef ekki yrði úr bætt í meðferð þingsins. Í samtölum, sem ég og fleiri höfum átt við hæstv. ráðh., bæði samgmrh., sem fer með hafnamál, og hæstv. fjmrh., hafa þeir báðir lýst því yfir, að þessu máli skuli verða bjargað í sambandi við lántöku Hafnarbótasjóðs eða fjármagn fáist til framkvæmdanna, sem unnið er að. Af þeirri ástæðu hef ég horfið frá því ráði að flytja þessa brtt. í þeirri von, að það takist að leysa málið á þann hátt.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir og komið er frá hv. Ed., er flutt að beiðni Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum. Frv. er þess efnis, að í stað þess að stjórnir bátaábyrgðarfélaga séu skipaðar 5 mönnum, þá skuli þær skipaðar 3 mönnum og að stjórn Samábyrgðar Íslands tilnefni einn þessara þriggja stjórnarmanna. Eins og hv. þdm. e.t.v. vita, þá eru umdæmi bátaábyrgðarfélaganna mjög stór. Utan Vestmannaeyja eru bátaábyrgðarfélögin aðeins 8 á landinu, og það hefur reynzt mjög þungt í vöfum að hafa 5 stjórnarmenn í þessum félögum, því þeir hafa verið búsettir á við og dreif í þeim stóru umdæmum, sem bátaábyrgðarfélögin ná yfir. Þess vegna var það, að 3 bátaábyrgðarfélaganna fóru þess á leit við Samábyrgð Íslands, að hún beitti sér fyrir þeirri breytingu, sem hér er gert ráð fyrir. Önnur bátaábyrgðarfélög hafa síðan samþykkt þetta fyrir sitt leyti á fulltrúaráðsfundi Samábyrgðarinnar, sem haldinn var nýlega. Ég leyfi mér að mæla með því, herra forseti, fyrir hönd sjútvn., að frv. þetta verði samþ.



Herra forseti. Ég heiti því að tefja ekki að ráði þennan fund, en ástæðan til þess, að ég kveð mér hljóðs utan dagskrár, er sú, að nú í síðustu viku var á ferðinni maður um Snæfellsnes til þess að afla sér upplýsinga frá skólanemendum, börnum og unglingum. Hann lagði fyrir börn þessi og unglinga hátt á þriðja hundrað spurningar, mjög nærgöngular sumar. Þessi athugun, þessi rannsókn, er skipulögð af dr. Braga Jósefssyni, en með honum starfar Bandaríkjamaður, sem heitir Thomas Dunn, og þeir hafa styrk, segja þeir, til þessarar rannsóknar frá vísindastofnun Bandaríkjanna, og mun þessi styrkur nema 5–6 millj. kr. Á það blað, sem nemendurnir skila sínum spurningum á, eru þeir látnir skrifa nöfn sín, þannig að hér er ekki um að ræða ópersónulega könnun, heldur liggur það fyrir, hver svarar á hverju blaði. Það yrði of langt að rekja hér allar þessar spurningar, en sem dæmi um það, hve nærgöngular þær eru, er t.d., að þarna er spurt: „Er fjölskylda þín áskrifandi að nokkru dagblaði og ef svo er, þá hvaða dagblaði?“ Hérna er greinilega um að ræða athugun á pólitískum skoðunum foreldranna. Margar, margar fleiri slíkar spurningar eru þarna mjög nærgöngular. Það liggur í augum uppi, að hér er um mjög grunsamlega starfsemi að ræða. Að vísu mun látið heita, að þetta sé til þess að kanna, að mér skilst, áhrif sjónvarps á afbrotahneigð unglinga. En það er greinilegt, að þarna er maðkur í mysunni. Það er allt annað, sem vakir fyrir þessum könnuðum. Eins og ég segi, það er margt, sem sætir furðu í þessari athugun, og þó sætir það kannske einna mestri furðu, að Bragi þessi Jósefsson segir, að könnun þessi fari fram með leyfi menntmrn., og þess vegna leyfi ég mér að beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., hvort það sé satt, að menntmrn. hafi leyft þessa ósvinnu.



Herra forseti. Á s.l. hausti mun dr. Bragi Jósefsson hafa snúið sér frá Bandaríkjunum til utanrrn. í sambandi við umsókn, sem hann hafði þá sent til bandarískra aðila um styrk til handa honum og öðrum bandarískum aðilum til rannsókna á áhrifum sjónvarps og annarra fjölmiðlunartækja á Íslandi á afbrot unglinga. Utanrrn. leitaði umsagnar menntmrn. um þetta bréf dr. Braga Jósefssonar, og svaraði menntmrn. utanrrn. 19. nóv. 1969 á þá leið, að það væri því mjög hlynnt, að slík rannsókn færi fram, en benti jafnframt á, að fyrir milligöngu íslenzku UNESCO-nefndarinnar hafi Þorbjörn Broddason félagsfræðinemi á árinu 1967-1968 fengið styrk til þess að rannsaka áhrif sjónvarps á skólabörn hér á landi. Í framhaldi af því skýrði menntmrn. utanrrn. frá því, að enn fremur hafði fengizt styrkur frá sömu stofnun, UNESCO, til þess að rannsaka áhrif sjónvarps á fullorðna. Væri væntanlega æskilegt, að rannsóknir dr. Braga verði, eftir því sem unnt er, samræmdar framangreindum rannsóknum eða samráð haft við stjórnendur þeirra. Síðan var utanrrn. gefið upp heimilisfang Þorbjarnar Broddasonar, sem þá var við nám í Svíþjóð. Hinn 28. nóv. skrifaði dr. Bragi Jósefsson frá Western Kentucky University í Bandaríkjunum menntmrn. svo hljóðandi bréf, með leyfi hæstv. forseta: „Herra ráðuneytisstjóri. Með tilvísun til meðfylgjandi afrits til utanrrn. vil ég láta í ljós þakklæti fyrir afstöðu menntmrn. til fyrirhugaðra rannsókna minna á áhrifum sjónvarps og annarra fjölmiðlunartækja á afbrot unglinga á Íslandi. Með mér við undirbúning þessara rannsókna er dr. Thomas P. Dunn, prófessor í þjóðfélagsfræði og massmedia, sem einnig starfar við þennan háskóla. Eins og tekið er fram í bréfi mínu til utanrrn., hef ég einnig haft samband við Þorbjörn Broddason, prófessor Símon Jóh. Ágústsson og rektor Háskóla Íslands, prófessor Magnús Má Lárusson. Þá hef ég haft samband við forstjóra Norræna hússins, Ivar Eskeland, sem hefur allmikla reynslu af sjónvarpsmálum í Noregi. Við undirbúning að heimildasöfnun um sögu sjónvarpsins á Íslandi vænti ég þess að mega njóta góðrar fyrirgreiðslu hjá stjórn útvarpsins, sérstaklega að því er varðar skýrslur um efni, val á efni, fjölda sjónvarpsnotenda og fjölgun, kostnað við sjónvarp og þess háttar. Einnig tel ég mikilsvert að mega vænta ábendinga og tillagna frá rn., ekki sízt varðandi góða starfskrafta. Endanleg styrkumsókn okkar verður lögð fram í marz og munum við senda rn. eintak, svo fljótt sem hægt er. Til viðbótar bréfi utanrrn. vildi ég mega fara þess á leit við menntmrn. að mega tilgreina stuðning rn. við væntanlega rannsókn, svo og aðstöðu til rannsóknarstarfa í samvinnu við skrifstofu útvarpsins og aðrar stofnanir, er hér koma til greina og heyra undir Stjórnarráð Íslands. Vegna fyrri reynslu af árekstri við orðalag vil ég fullvissa rn. um, að við munum ekki láta frá okkur opinberlega neinar staðhæfingar varðandi rn. án þess að bera það fyrst undir viðkomandi rn. Frekari upplýsingar og ábendingar frá rn. yrðu vel þegnar. Að öðru leyti munum við skýra yður nánar frá gangi þessa máls. Ég tel hér um mjög athyglisvert verkefni að ræða, og ef úr framkvæmdum verður, ætti að vera gullið tækifæri að nýta góða starfskrafta meðal stúdenta háskólans, en rannsóknir af þessu tagi eru mannfrekar og tímafrekar. Einnig er ekki úr vegi, að nýta megi fyrirhugaðar rannsóknir í kennslu á rannsóknartækni í félagsvísindum, en slíkar rannsóknir eru nauðsynlegar til að kynna og útfæra teoríu fyrirlesarans. Að svo mæltu mun ég ekki hafa þetta lengra að sinni. Virðingarfyllst, Bragi Jósefsson.“ Þetta bréf er skrifað 28. nóv. 1969. Rn. svarar þessu bréfi dr. Braga 20. jan. 1970 með þessu stutta bréf í : „Rn. hefur borizt bréf yðar dags. 28. nóv. s.l., varðandi fyrirhugaðar rannsóknir yðar á áhrifum sjónvarps og annarra fjölmiðlunartækja á afbrot unglinga á Íslandi. Rn. er að sjálfsögðu reiðubúið að veita yður alla þá eðlilegu fyrirgreiðslu við þessar rannsóknir, sem í þess valdi stendur, en eins og þér hafið tekið fram, kemur allur fjárhagslegur stuðningur við rannsóknir yðar frá öðrum aðilum.“ Þetta eru einu bréfaskiptin, sem milli menntmrn. og Braga Jósefssonar hafa farið, og eru orðin meira en ársgömul. Eftir að þetta bréf Braga var skrifað til rn. og rn. skrifaði honum aftur, hefur hann ekkert samband haft við rn. Við höfum engar upplýsingar um, hvaða styrkfjárhæð hér er um að ræða, né heldur hver veitir þennan styrk. Þær eru ekki fyrir hendi hjá rn. og sem sagt, rannsóknarmaðurinn hefur ekkert samband haft við rn. um þessar rannsóknir sínar. Við höfum frétt af þeim, heimsókn hans, eins og hv. þm. tók fram í fsp. sinni, en það er augljóst af þessum samskiptum dr. Braga Jósefssonar og menntmrn., að menntmrn. ber enga ábyrgð á athöfnum hans við þessar rannsóknir, hvað þá á rannsóknunum sjálfum, og hefur ekkert leyfi til slíkra rannsókna veitt eða til þeirra heimsókna í skóla, hvað þá á heimili, sem þarna kann að vera um að ræða. Og rn. hefur raunar aðeins haft óljósar fregnir af hálfu nokkurra skólastjóra. Þeir skólastjórar, sem hafa snúið sér til menntmrn. með fsp. um það, hvort þessi rannsóknarmaður heimsæki skólana í umboði rn., hafa að sjálfsögðu fengið þær upplýsingar, að svo sé ekki.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans. Þau eru ánægjuleg, a.m.k. að því er varðar rn. hans. Hann lýsir því hér yfir, að það beri enga ábyrgð á þessari könnun, á starfsemi þeirra manna, sem nefndir hafa verið, Braga Jósefssonar og þessa Bandaríkjamanns, Thomas Dunn. Þá er spurningin. Hver ber ábyrgðina? Eitthvert rn. hlýtur að bera ábyrgðina, virðist manni, því að það er augljóst af þeim spurningum, sem lagðar eru fyrir börnin, að hér hlýtur að vera um lögbrot að ræða. Ef þetta er ekki brot á íslenzkum lögum, þá vantar eitthvað í íslenzk lög, að því er varðar mannréttindi og friðhelgi einstaklinga. Það er sannarlega alvarlegt mál, að útlendir aðilar geti efnt til slíkrar könnunar hér og flutt til útlanda, í þessu tilfelli til Bandaríkjanna, upplýsingar um einkahagi fólks og skoðanir, svo að skiptir hundruðum og jafnvel þúsundum. Og það verður að sjálfsögðu að stöðva þessa starfsemi, alveg skilyrðislaust að stöðva hana. En þetta er ekki nóg. Það er krafa þess fólks vestur á Snæfellsnesi, sem á börn í þeim skólum, þar sem þessi könnun fór fram, - margt af þessu fólki hefur haft samband við mig, - það er krafa þess, að þessum gögnum verði skilað aftur til foreldranna og minna dugir ekki. Og mér virðist, að hér komi til kasta dómsmrn. að beita sér fyrir þessu. Ég trúi því ekki, að í þessu tilfelli þurfi að leita álits annarra en okkar sjálfra. Ég trúi því ekki, að í þessu tilfelli þurfi að spyrja þá í Washington, hvað leyfilegt sé.