Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Út af aths. þeirri, sem hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson gerði á síðasta fundi þessarar hv. d. í sambandi við verkefnaskiptingu á milli d., hef ég látið gera skýrslu um framlögð stjfrv. í hvorri d. fyrir sig, og ég hef þegar beðið um að leggja þessa skýrslu á borð hv. þm. og sé, að svo hefur verið gert. Þessi skýrsla skýrir sig sjálf, og ég þarf ekki að hafa um hana mörg orð. Eins og hún ber með sér, hafa verið lögð fram á þessu þingi 28 stjfrv. í þessari hv. d., en 34 í Nd. Þetta er að vísu nokkur munur á tölu, en þó hygg ég naumast eins mikill og ætla mátti af orðum hv. þm. Mér er að sjálfsögðu ljóst og viðurkenni það fúslega, að talan ein segir hér ekki allt, og ég fellst á, að segja megi, að í Nd. hafi verið lögð fram fremur nokkur þau mál, sem búast hefur mátt við einhverjum deilum og umr. um, - ég vil ekki segja almennt veigameiri mál, því að ég tel, að þessi skrá beri fyllilega með sér, að það hafa verið lögð fram ekki síður veigamikil mál í hv. Ed. Ég nefni það t. d., að ég hef lagt hér fram frv. til l. um breytingu á hæstarétti, um skipulag og breytta starfsháttu hæstaréttar, sem ég tel mjög mikið mál. Það liggur hér enn í n. Ég hef líka lagt hér fram t. d. frv. um dómara í fíkniefnamálum og rannsóknardeild, og ég lagði hér fram í þessari hv. d. á sínum tíma frv. um staðfestingu á lögum um tímabundnar efnahagsráðstafanir. Samt sem áður hygg ég rétt vera hjá hv. þm., að vel megi segja, að það hafi viljað svo til, að til hv. Nd. hafi fremur farið þau málin, sem eru umfangsmeiri og búast hefur mátt við meiri umr. um. Ég bendi á, að þrír ráðh. hafa lagt fram fleiri mál í Ed. en í Nd., þannig að ég held, að það sé óhætt að segja, að það kveði minna að misskiptingu á milli deildanna nú en oft áður. Þetta vildi ég taka fram og taldi mér skylt að gefnu tilefni frá hv. þdm. að gera hreint fyrir mínum dyrum í þessu efni, því að mér er kappsmál, að það sé ekki gert upp á milli d. að þessu leyti. Og ég er þakklátur, eins og ég sagði síðast, fyrir ábendingu hv. þm. og veit, að hún muni verða til þess, að það muni verða hafðar á þessu nánari gætur í framtíðinni. Ég bendi aðeins á, að ekki er hægt að saka hv. Ed.-þm. um, að þeir hafi legið á liði sínu, því að eins og útbýtt dagskrá ber með sér, hafa þeir haldið í Ed., að ég hygg, 68 fundi, en ekki þó nema 63 í Nd. En ég vil ítreka það, að við munum reyna að taka þessa ábendingu þm. til greina og leggja kapp á, að það verði ekki gert upp á milli d. að þessu leyti. Ég minni líka á í þessu sambandi, að sá listi, sem ég hef lagt hér fram, er miðaður við síðasta miðvikudag. Þá er t. d. ekki komið til það mál, sem er á dagskránni hér og ég hygg, að menn séu sammála um, að teljist til veiga mikilla mála.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala hér langt mál, þó að af tilviljun séu nokkur blöð hér í skjalamöppu, sem ég er með. Menn þurfa ekki að óttast það. En mér þykir skylt að segja hér nokkur orð. Og þá vil ég byrja á því að þakka hæstv. forsrh. fyrir þær upplýsingar, sem fram hafa komið af hans hálfu, og fyrir að hafa látið gera yfirlit um það, hvernig háttað er um framlagningu stjfrv. í d., og gera samanburð þar á. Ég þóttist vita, að hæstv. forsrh. mundi taka alvarlega þetta mál, sem ég hreyfði s. l. miðvikudag, vegna þess, eins og ég sagði þá, að ég minnist þess, að hæstv. forsrh. hefur sjálfur staðið í sömu sporum og ég stóð þá og gert aths. um sama efni. Ég sagði þá, að annaðhvort væri hér um að ræða athugunarleysi, hirðuleysi eða skipulagsleysi í vinnubrögðum eða einhverjar sérstakar ástæður væru fyrir misskiptingu, sem ég taldi vera á milli deilda. Af því, sem hæstv. forsrh. sagði, mætti ætla, að það hefði kannske verið lítið tilefni fyrir mig að hreyfa þessu máli í síðustu viku. En þegar nánar er að gætt, kemur í ljós, að ég hygg, að það stenzt allt, sem ég sagði um það efni í fyrri viku. En gagnrýni mín beindist að því, hvernig málum hefði verið háttað í þinginu eftir jólaleyfið. Ég tók það fram, að það var tekið fram af hæstv. forsrh., að þetta, sem ég nefndi, hefði ekki verið yfirlit fyrir allt þinghaldið. Nú hefur hæstv. forsrh. gefið yfirlit fyrir allt þinghaldið, og þá kemur í ljós, að það er hvorki ýkjamikill munur á tölu stjfrv. né mikilvægi stjfrv., sem hafa verið lögð fyrir hvora d. fyrir sig. Þannig lítur þetta út, þegar litið er á þinghaldið í heild. En þetta gefur ekki réttar upplýsingar, ef við höldum okkur við þinghaldið eins og það hefur verið frá því eftir jólaleyfi, eins og ég gerði í upphafi. Vil ég aðeins víkja að því til þess að leggja áherzlu á þá gagnrýni, sem ég kom fram með í fyrri viku og hefur ekki verið hrakin með þeim upplýsingum, sem hæstv. forsrh. greindi frá. Það hlýtur nefnilega að vera eitthvað bogið við það, þegar við horfum upp á það viku eftir viku í Alþ., að það eru 15, 16 og upp undir 20 mál dag hvern á dagskrá í Nd., en 1–2 og hæsta lagi 3 mál í Ed. Og það er ekki tala málanna, sem skiptir höfuðmáli, heldur hver málin eru. Þegar við athugum þetta nánar, eins og ég kom reyndar að í fyrri viku, þá kemur í ljós, að frá því eftir jólaleyfi hafa orðið gagnger umskipti í þessu efni, hvernig ríkisstj. hefur lagt fram stjfrv. og skipt þeim milli d., - gagnger umskipti frá því, sem áður hefur verið. Ríkisstj. hefur lagt fram hin stærstu og veigamestu mál í Nd., svo að segja öll, sem komið hafa fram eftir jólaleyfi, mál sem fjalla um hina þýðingarmestu lagabálka, grundvallarmál og stórpólitísk mál, en hún hefur forðazt að leggja slík mál fyrir Ed. Þannig hefur hæstv. ríkisstj. haft þau vinnubrögð að leggja fyrir Nd. eftir jólaleyfi frv. til l. um skólakerfi, frv. til l. um grunnskóla, frv. til l. um skipulag ferðamála, stóran lagabálk, frv. til l. um breytingu á útreikningi kaupgreiðsluvísitölunnar, stór pólitískt mál, frv. til l. um Lyfjastofnun ríkisins, stórpólitískt mál, frv. til l. um lyfjaframleiðslu, veigamikið mál, frv. til l. um breyt. á l. nr. 53 frá 29. apríl 1967, orkulögum, sem er líka þýðingarmikil breyting, og frv. til l. um breyt. á l. um atvinnuleysistryggingar, sem er einnig veigamikið og pólitískt mál. Þetta hefur ríkisstj. allt lagt fram eftir jólaleyfi í Nd. En hvað er það, sem hún hefur lagt fram í Ed.? Það er nánast ekkert, nema hin veigaminni mál og mál, sem líklegt er, að stofni hvorki til deilna né mikilla umr. og í ýmsum tilfellum eru sjálfsögð mál. Það er t. d. frv. til l. um bráðabirgðabreytingu á dómsmálastjórn í Vestmannaeyjum, og það er annað frv. um breyt. á þessum lögum. Það er frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum, frv. um breyt. á l. um útflutningsgjald af sjávarafurðum, frv. um breyt. á l. um skipulagða löndun á loðnu til bræðslu og frv. um lögreglustjóra í Hafnarhreppi í Skaftafellssýslu. Það er upptalið. Berið þetta saman við hin þýðingarmiklu mál, sem hæstv. ríkisstj. hefur á sama tíma lagt fram í Nd. Ég sagði, að þetta væri upptalið. Það er ekki alveg nákvæmt. Þegar ég hreyfði þessum málum fyrst, var þetta full talning, en síðar hafa komið til tvö mál. Annað er mál, sem var á dagskrá, þegar ég hreyfði þessu máli í síðustu viku, frv. til l. um útflutningsgjald af sjávarafurðum. Það var lagt inn fyrirvaralaust þá á borð okkar þm. og farið þess á leit, að veitt yrðu afbrigði, til þess að við hefðum eitthvað að gera þann daginn. Og þannig hefur þetta verið. Til þess, að því er virðist, að bjarga andliti d., til þess að við hefðum þó eitthvað að segja í kannske 2–3–5 mínútur dag hvern, þá hefur þráfaldlega verið gripið til þess að leita afbrigða. Ég sagði, að hæstv. forsrh. hefði sjálfur staðið í mínum sporum og rætt þessi mál. Þá tók hann, sem mér er minnisstætt, svo til orða, að það væri óhæfa, ósiður að halda vinnu þessarar d. áfram með því að vera stöðugt að leita afbrigða, og hann sagði, hæstv. forsrh., að í því tilfelli hlyti hann að greiða atkv. gegn afbrigðum, því að hann væri á móti þessum vinnubrögðum. Þetta er einmitt það, sem hefur verið viðhaft í þessari hv. d. frá áramótum eða frá því að þing kom saman eftir jólaleyfið. En þetta og upplýsingar hæstv. forsrh. gefa tilefni til þess að koma með örfáum orðum nánar inn á það, sem ég taldi helzt koma til greina, að væri ástæðan fyrir þessu ástandi, sem við höfum búið við síðustu vikurnar. Annaðhvort væri um hirðuleysi eða skipulagsleysi eða um sérstakar ástæður að ræða. Ég held, að það sé augljóst mál og m. a. af uppl. forsrh., að hér sé ekki um neina tilviljun eða hirðuleysi að ræða af hálfu ríkisstj. Getur það verið tilviljun, að eftir jólaleyfi skuli öll hin þýðingarmiklu mál vera lögð fyrir Nd.? Getur það verið tilviljun? Þetta vekur aftur þá spurningu, sem ég hreyfði í síðustu viku, hvort það væri samband á milli þessa og þeirrar staðreyndar, að einn af fyrrv. stuðningsmönnum ríkisstj. hefur lýst því yfir, að hann muni ekki veita stjórninni óskiptan stuðning, eins og hann gerði áður, heldur muni hann dæma um í hverju einstöku tilfelli, hvort mál þau, sem ríkisstj. ber fram, njóti trausts hans og hann vilji styðja þau. Og kann það að vera svo, að hæstv. ríkisstj. sé svo uggandi og vilji fara með svo mikilli aðgát og varúð að þessum hv. þm., að hún telji ekki annað sæmandi en sýna honum málin fyrst eða Nd. til þess að fá þegar á frumstigi málanna úrslit um það, hvort stjórnin kemur hinum þýðingarmiklu málum fram eða ekki? Mér sýnist, að það sé tvennt, sem bendir til þess, að raunverulega sé málum svo háttað sem ég segi nú. Það kann að vera, að það séu nauðsynleg og heppileg vinnubrögð fyrir hæstv. ríkisstj. annars vegar meðan hún situr í valdastólunum og hins vegar til þess að framlengja valdatímabil sitt. En það eru greinilega ekki heppileg vinnubrögð fyrir Alþ. sjálft. Með því að ég tek hæstv. forsrh. algerlega trúanlegan og veit, að hann meinar það, að hann vill hafa sem skynsamlegust og bezt vinnubrögð í þessum efnum, þá vil ég spyrja hann, hvort það sé réttlætanlegt að fórna því viðhorfi fyrir það sjónarmið að leggja hin þýðingarmestu mál fyrst fyrir Nd. af annarlegum ástæðum.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Frv. þetta til l. um Iðnrekstrarsjóð er þáttur í margvíslegum verkefnum, sem nú er unnið að á vegum iðnrn. í þeim tilgangi að auka framleiðni íslenzks iðnaðar í bráð og lengd, en eins og oft hefur komið fram, er núverandi ástand iðnaðarins á þessu sviði langt frá því að vera ákjósanlegt. Í reynd er það risavaxið verkefni að koma iðnaðinum í það horf, að hann geti staðizt í erlendri samkeppni, hvort heldur er á heimamarkaði eða á milljónamörkuðum þeirra stóru viðskiptaheilda, sem verið hafa að myndast umhverfis okkur á síðustu tímum. Mér þykir rétt að gera stutta grein fyrir þeirri vinnu, sem unnin hefur verið og enn er verið að vinna á vegum iðnrn. á þessum sviðum. Í fyrsta lagi hefur mikið starf verið unnið við gerð iðnþróunaráætlunar fyrir Ísland, en hún miðast við árabilið 1973–1980. Það starf hefur einkum verið unnið af starfsmönnum frá UNIDO eða Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna, en í des. 1970 hafði fyrrv. ríkisstj. formlega sent umsókn til Sameinuðu þjóðanna, þar sem óskað var aðstoðar við áætlanagerð og aðgerðir til að efla iðnþróunina. Í meðförum Sameinuðu þjóðanna var heildarverkefninu skipt milli tveggja undirstofnana Sameinuðu þjóðanna. Annars vegar var aðstoð við að móta og framkvæma áætlanir um eflingu útflutningsiðnaðar, en það kom, eins og fyrr segir, í hlut UNIDO með Iðnþróunarstofnun Íslands sem samstarfsaðila. Hins vegar var aðstoð við að móta og framkvæma áætlanir til að efla útflutning iðnaðarvara, en það verkefni var falið Viðskiptastofnun Sameinuðu þjóðanna með Útflutningsmiðstöð iðnaðarins sem samstarfsaðila. Ég vil láta það liggja á milli hluta, hvort þessi tvískipting verkefnanna hafi verið æskileg og hvort ekki hefði í reynd verið eins heilladrjúgt, ef Íslendingar hefðu fengið sér sína eigin erlendu sérfræðinga. En slíkar hugleiðingar eftir á eru tilgangslitlar. Við þetta tækifæri ætla ég mér ekki að gera ítarlega grein fyrir iðnþróunaráætluninni, starfi við hana eða uppbyggingu á hlutverki hennar, enda mun gefast tækifæri til þess seinna. Áætlunargerðinni sjálfri er nú lokið, og var iðnþróunaráætlunin formlega afhent mér 28. febr. s. l. Mun hún þurfa staðfestingu UNIDO, og jafnframt er nú verið að þýða hana á íslenzku, og mun ég síðan kynna hana og dreifa hér á Alþ. Ég geri mér vonir um, að það geti orðið í lok yfirstandandi þings. Að sjálfsögðu verður jafnumfangsmikil áætlunargerð sem þessi ekki framkvæmd án fjármagns, og er iðnrekstrarsjóði þeim, sem þetta frv. fjallar um, m. a. ætlað það hlutverk að auðvelda þá fjármögnun á byrjunarstigi, þótt vissulega þurfi þar að koma til fleiri aðilar. Í öðru lagi er á vegum rn. unnið að því að efla útflutning iðnaðarvara, eins og ég gat um að framan, og mun ég síðar koma að því verkefni sérstaklega. Það starf er fremur fólgið í margs konar aðgerðum, markaðsrannsóknum, þjálfun og heimsóknum til fyrirtækja en í skriflegum áætlunargerðum, þótt ýmsar uppástungur og hugmyndir liggi þegar fyrir. Í þriðja lagi eru hafnar aðgerðir innan einstakra iðngreina til að auka hagræðingu og framleiðni. Þetta eru skammtímaaðgerðir unnar í samvinnu við iðnþróunarsjóð. Hafa sérstakar iðngreinanefndir starfað að þessum verkefnum, og hefur starfi þeirra miðað vel. Það liggur í augum uppi, að starfsemi þessara n. hlýtur að falla saman við iðnþróunaráætlunina, þegar hún verður framkvæmd, og munu þá n. að öllum líkindum hætta störfum. Í fjórða lagi er unnið að mörgum einstökum fyrirætlunum, svo sem athugunum á basaltframleiðslu, vinnslu á perlusteini, sjóefnavinnslu o. fl. Gosefnanefnd er starfandi á vegum rn. og nýlega voru sem kunnugt er samþykkt lög um stofnun undirbúningsfélags til þangvinnslu að Reykhólum við Breiðafjörð. Í fimmta lagi hefur svo viðræðunefnd um orkufrekan iðnað verið að störfum á vegum rn., en hún kannar möguleika á samstarfi við erlenda aðila um að stofna stóriðjufyrirtæki hér í tengslum við virkjun hjá Sigöldu. Allt er þetta þó í mynd sama verkefnið, efling íslenzks iðnaðar, og nauðsynlegt er að stjórna því þannig, að tryggt sé, að takmarkaðir fjármunir og sérfræðingar nýtist sem bezt. Sú hætta er einnig fyrir hendi, að um nokkra skörun verkefna sé að ræða, þegar margir aðilar annast ýmsar hliðar sama verkefnis. Rn. mun á næstunni gera ráðstafanir, sem koma í veg fyrir tvíverknað, og samræma meira en verið hefur ofangreinda starfsemi. Augljóst er, að vandaðar og vel unnar áætlanir eru lítils virði, ef framkvæmd þeirra er ekki tryggð sem bezt. Eins eru margvíslegar framkvæmdir gagnslitlar og jafnvel skaðlegar, ef þær hyggjast ekki á áætlunum og útreikningum. Frv. það, sem hér liggur fyrir d., þar sem lagt er til, að stofnaður verði sjóður til skipulagsbreytinga í iðnaði, er beint áframhald þeirrar margvíslegu starfsemi, sem ég gat um að framan. Hann á að vera eitt af þeim tækjum, sem tryggja framkvæmd iðnþróunaráætlunar innar, en án fjármagns verður ekkert gert. Eins og ég gat um í upphafi, er aukinn útflutningur iðnaðarvara eitt þeirra verkefna, sem nú er unnið að. Verulega aukinn útflutningur er forsenda fyrir þeirri iðnþróun, því að heimamarkaður okkar er allt of lítill til þess, að hagkvæm og ódýr framleiðsla geti átt sér þar stað í stórum stíl. Markaðsöflun og útflutningsstarfsemi eru því mjög mikilvægur þáttur í iðnþróun sérhvers lands, enda tilgangslaust að framleiða vöru, sem enginn vill kaupa, hversu mikil gæðavara sem það annars kann að vera. Mér þykir hæfa að geta þess hér, að fyrstu vikuna í apríl verður haldinn sérstök ráðstefna um útflutningsmál, þar sem sérfræðingar frá Sameinuðu þjóðunum munu halda fyrirlestra um hinar margvíslegu hliðar útflutnings og markaðsstarfsemi. Þátttakendur verða íslenzkir iðnrekendur og aðstoðarmenn þeirra. Einnig er fyrirhuguð sérstök áróðursherferð innanlands og utan til þess að örva útflutning og kynna íslenzkar vörur. Innganga okkar í EFTA og viðskiptasamningur okkar við Efnahagsbandalag Evrópu, sem nýverið hefur verið staðfestur, nema hlutverk útflutningsiðnaðarins enn mikilvægari. Sölu- og markaðsmál hafa hins vegar ætið verið í heldur lágu gengi hér á landi. En það á orsakir sínar í verðbólgu innanlands, sem hefur gert það að verkum, að hægt er að selja hvað sem er fyrir nærri því hvaða verð sem er. Þess vegna hafa íslenzkir iðnrekendur ekki beitt sér sem skyldi að því að afla markaða erlendis, og er nú svo komið, að við erum komnir nokkuð aftur úr og gera þarf stórátak til að bæta um á þessu sviði. Skömmu eftir að gosið í Heimaey hófst og þegar sýnt var, að við yrðum fyrir verulegu útflutningstapi vegna þess, kallaði ég á minn fund 20 helztu útflytjendur iðnaðarvara og lagði til við þá, að þeir einbeittu sér að því að auka verulega útflutning iðnaðarvara á yfirstandandi ári til að vega upp á móti útflutningstapi því, sem Vestmannaeyjagosið hefði í för með sér. Rn. hafa þegar borizt svör frá ýmsum aðilum, þ. á m. frá 7 stærstu aðilunum, með grg. um útflutningsstöðu þeirra nú. Samkv. áætlunum þeirra búast þessi 7 fyrirtæki við því að geta aukið útflutning sinn úr 1000 millj. kr. í 1800 millj. kr. á næstu 12–18 mánuðum. En ef allur iðnaðurinn er talinn, telja sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna, að unnt sé að tvöfalda iðnaðarútflutninginn á 12–18 mánuðum eða úr 1200 millj., eins og hann var í fyrra, í ca. 2500 millj. En til þess að þetta geti orðið, þurfa fyrirtækin á ýmiss konar fyrirgreiðslu að halda, einkum í formi rekstrar- eða fjárfestingarlána; sem ætla má, að séu á bilinu 50–80 millj. kr. Iðnrekstrarsjóði er m. a. ætlað að hlaupa hér í skarðið, þótt hann ráði engan veginn einn við þetta verkefni. Mér þykir rétt til fróðleiks að skýra mönnum frá aðalatriðunum í svörum þessara 7 stærstu útflytjenda um möguleika sína á að auka útflutning sinn á næstu 12–18 mánuðum: Fyrirtækið Álafoss flutti út. á árinu 1972 fyrir 200 millj. kr. Fyrirtækið áætlar, að það geti aukið útflutning sinn upp í 400 millj. kr., á árinu 1973, þ. e. a. s. tvöfaldað framleiðsluna og aukningin verði 200 millj. Til þess að þetta sé mögulegt, telur fyrirtækið sig þurfa aukið rekstrarfé, sem nemi 50 millj. kr., og aukið fjárfestingarfé, sem nemi 30 millj. kr., og þurfi að bæta við sig um 20 manns. Samband ísl. samvinnufélaga flutti út á árinu 1972 fyrir 340 millj. kr. Sambandið áætlar, að það geti aukið útflutning sinn á árinu 1973 í 500 millj. kr. eða um 160 millj. Til þess að svo geti orðið, þurfa fyrirtæki Sambandsins að auka rekstrarfé sitt um 8 millj. og fjárfestingarfé um 15–20 millj. og mannaflaþörf þeirra yrði 40–60 manns. Hér er átt við fyrirtækin á Akureyri. Sölustofnun lagmetisiðnaðarins flutti út á árinu 1972 fyrir 200 millj. kr. Sölustofnunin áætlar, að hún geti aukið þennan útflutning í 400 millj. kr., á árinu 1973 eða um 200 millj. kr. án þess að þurfa á að halda auknu rekstrarfé eða auknu fjárfestingarfé. Hins vegar er mannaflaþörfin um 60 manns, og er það aðallega átt við fólk utan Reykjavíkur. Kísiliðjan flutti út á árinu 1972 fyrir 195 millj. kr. Hún áætlar að geta aukið útflutning sinn á árinu 1973 í 300 millj. eða um 105 millj. kr., án þess að til þurfi að koma aukið rekstrarfé, fjárfestingarfé eða mannafli. Sláturfélag Suðurlands flutti út á árinu 1972 fyrir 55 millj. kr. Það áætlar að geta aukið útflutning sinn á árinu 1973 í 100 millj. eða um 45 millj. kr. án þess að til komi aukning á rekstrarfé, fjárfestingarfé eða mannafla. Fyrirtækið Hekluvikur flutti út á árinu 1972 fyrir 20 millj. kr. Það fyrirtæki áætlar að geta aukið útflutning sinn í 80 millj. eða um 60 millj. kr., en þarf til þess aukið rekstrarfé, sem nemur 10 millj. kr., og tvo menn í viðbót. Fyrirtækið Glit flutti út á árinu 1972 fyrir 3 millj. kr. Það áætlar að geta tífaldað útflutning sinn á árinu 1973 eða í 30 millj., þ. e. aukning um 27 millj. kr., en þá þurfi að koma. til aukning á rekstrarfé, sem nemur 10 millj. kr. Samtals er þannig háttað um þessi 7 fyrirtæki, að þau fluttu út á árinu 1972 fyrir 1013 millj. kr., en telja sig geta aukið útflutning sinn á árinu 1973 upp í 1810 millj. eða um 800 millj. kr. Það má marka af þessum tölum, að útflutningsaukningin er fyrst og fremst bundin við hærra nýtingarhlutfall véla og mannafla. Sú fjármagnsþörf, sem ég vék að, er alls um 120 millj. kr., og með þeirri upphæð væri hægt að veita 120–140 manns atvinnu, en það þýðir, að það kostar 1 millj. kr. að auka vinnumagn um eina einingu, þ. e. a. s. um einn mann. Þetta er fjármagnskostnaður, sem er tiltölulega mjög lágur í samanburði við það, sem þarf að fjárfesta til að auka mannafla, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði, þannig að þjóðhagslega yrði hér um mjög hagkvæma framkvæmd að ræða. Auk þessa er þörf á stórbættu skipulagi í sölustarfsemi, og ýta þarf undir áhuga allra til að auka útflutning okkar, því að hann er hornsteinn afkomu þjóðarinnar. En þótt aukinn útflutningur skipi háan sess, eru mörg önnur verkefni. sem bíða óleyst og taka þarf sérstaklega til úrlausnar. Breyta þarf öllu innra umhverfi iðnaðarins hér á landi, hví að án meiri framleiðslu og betri gæða verður enginn útflutningur aukinn. Þær aðgerðir, sem nauðsynlegar eru til að tryggja þessa útflutningseflingu, koma fram í 6. gr. frv.: „að stuðla að aukinni ráðgjöf, þjálfun og tækniþjónustu með framlögum eða lánum til stofnana, sem starfa einvörðungu í þágu iðnaðarins; að auka framleiðni með stuðningi við aðgerðir, sem stefna að aukningu afkasta í iðnaði, meiri sérhæfingu í framleiðslu iðnfyrirtækja og virkari stjórnun þeirra; að hvetja til samvinnu og samruna iðnfyrirtækja með lánum eða styrkjum í þeim tilgangi að byggja upp stærri eða hagkvæmari rekstrareiningar, þó þannig að ekki verði dregið úr eðlilegri samkeppni innanlands.“ Þetta verður hins vegar ekki gert að óbreyttri fjárhagsuppbyggingu fyrirtækja, en hún er í flestum tilvikum slæm. Því er sjóðnum heimilað að kaupa hlutabréf í starfandi fyrirtækjum, taka þátt í stofnun nýrra og afla sér með öðrum hætti eignarhalds í fyrirtækjum. Hér er þó ekki á ferðinni nein þjóðnýtingarstefna, heldur á þetta að vera trygging fyrir því, að ýmis fyrirtæki, sem hafa lítið eigið fé, sem er forsenda fyrir endurbótum í ýmsum tilvikum, geti ekki staðið í vegi fyrir þeirri framleiðsluaukningu og þar með atvinnuaukningu, því að það er skylda ríkisins að tryggja fulla atvinnu, og til þess verður að hafa tæki. Eins og greint er í 5. gr., er fjármagn sjóðsins þannig til komið, að í hann á að renna gengishagnaður sá, sem heimilað var að taka í sambandi við gengislækkunina í des. s. l., og enn fremur gengishagnaður, sem verið hefur ónotaður á sérstökum reikningi hjá Seðlabankanum og kom til í sambandi við gengislækkunina 1968. Þá er þarna getið um framlög ríkissjóðs, án þess að nokkra upphæð sé hægt að tilgreina. Þegar verið var að semja þetta frv. í haust, stóð til og var raunar fastmælum bundið, að til sjóðsins rynni verulegt fjármagn úr ríkissjóði. Hins vegar er óvissan um stöðu ríkissjóðs þannig nú eftir náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum, að það er mjög erfitt að leggja slíkar byrðar á ríkissjóð á þessu stigi málsins, þannig að þetta er haft þarna með sem tekjuliður, án þess að nokkur upphæð sé tilgreind á þessu stigi. Hins vegar hef ég haft samband við íslenzka forráðamenn Iðnþróunarsjóðs og hef spurt þá að því, hvort þeir muni ekki telja það vera eðlilegt verkefni fyrir Iðnþróunarsjóðinn að útvega Iðnrekstrarsjóði fjármagn, sem hægt yrði að nota þegar á þessu ári, því að það skiptir mjög miklu máli, að þessi sjóður geti tekið til starfa á þessu ári. Og undirtektir þeirra hafa verið svo jákvæðar, að ég hygg, að það sé alveg vafalaust, að Iðnþróunarsjóðurinn gæti komið í staðinn fyrir þær upphæðir, sem áður voru ætlaðar úr ríkissjóði, þannig að þessi sjóður gæti á árinu haft til umráða á annað hundrað millj. kr., en það er algert lágmark hygg ég, ef sjóðurinn á að gegna hlutverki sínu. Og í grg. með frv. koma fram ýmsar staðreyndir, sem ég hygg, að fróðlegt sé fyrir menn að velta fyrir sér. Ég vil t. d. benda á töflu á bls. 4 í kaflanum „Vandi iðnaðarins og staða hans nú.“ Þar segir, að stærð þess almenna vanda, sem við er að glíma, megi nálgast með því að bera saman vinnsluvirði á mannár í verksmiðjuiðnaði í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Íslandi á árabilinu 1968–1971. Af töflunni kemur í ljós, að á árinu 1968 var vinnsluvirði á mannár á Íslandi aðeins 35% af því, sem var í Svíþjóð, á árinu 1969 40% og á árinu 1970 49%. Við vorum þannig ekki hálfdrættingar í samanburði við þá Norðurlandaþjóð, sem lengst er kominn á sviði iðnaðar. Og þessi samanburður sýnir okkur einkar vel, hversu mikið verk er óunnið að því að auka framleiðni og hagkvæmni í fyrirtækjunum, og á það verður að leggja aðaláherzlu. Í verksmiðjuiðnaði, og þá er fiskiðnaður ekki meðtalinn, störfuðu árið 1965 alls tæplega 13 þús. manns, en árið 1970 um 14 200 manns. Á þessum 5 árum hafði heildarmannafli í iðnaði því aukizt um 10%. Þetta er um 16% af heildarvinnuafli þjóðarinnar, en framlag iðnaðarins til þjóðarframleiðslu nam 15.8% árið 1969. Mannaflaþróun innan einstakra iðngreina var þó afar misjöfn. Mest var aukningin í efnaiðnaði, leðuriðnaði og ýmsum nýrri iðngreinum. Árið 1970 störfuðu í ýmiss konar matvælaiðnaði öðrum en lagmeti 2340 manns. Í vefja-, fata- og skóiðnaði um 20–30 manns og í málmiðnaði og bifreiðaviðgerðum um 4300 manns. Í öðrum iðngreinum, svo sem mjólkur- og sláturiðnaði, varð samdráttur í vinnuafli, en einnig í skóiðnaði og málmiðnaði, öðrum en smíði raftækja og samgöngutækja, þar sem mikil aukning varð. Ég vil einnig benda mönnum sérstaklega á töflu, sem er að finna á bls. 5, en þar er á það bent, að verksmiðjuiðnaðurinn á Íslandi einkennist af mörgum litlum fyrirtækjum og tiltölulaga lágu tækni- og vinnslustigi. Um stór fyrirtæki með sjálfvirkri framleiðslutækni er varla að ræða. Þetta kemur í veg fyrir nauðsynlega sérhæfingu, en hún er forsenda mikillar framleiðni og samkeppnishæfni á mörkuðum. Ef menn líta á þessa töflu, kemur í ljós, að fjöldi fyrirtækja í iðnaði er alls 2157, en af þessum fyrirtækjum eru 743 eða rúmur þriðjungur, sem aðeins hafa í þjónustu sinni einn mann eða minna í heild, 1087 fyrirtæki, eða um það bil helmingur, hafa í þjónustu sinni 2 menn eða minna. Þetta eru afar lítil fyrirtæki, sem hljóta að eiga mjög erfitt uppdráttar, þegar að því kemur að takast á í fullri alvöru í samkeppni við vörur frá miklu stærri þjóðfélögum, þar sem fyrirtækin eru betur undir það búin að beita nútímatækni og nútímaaðferðum. Taflan sýnir, að vinnuafl í 86.6% allra iðnfyrirtækja er aðeins frá 1–10 mannár og í þeim vinna tæp 40% alls mannafla, 11.3% iðnfyrirtækja eru með vinnuafl, sem jafngildir 10–20 mannárum, en veita 37.6% mannaflans atvinnu, en það eru aðeins 2% stærstu fyrirtækjanna, sem hafa 23% vinnuaflsins í þjónustu sinni. Framleiðsla þessara fyrirtækja hefur verið svo til eingöngu fyrir heimamarkað. Innan við 10% af iðnaðarframleiðslunni er flutt út. Framleiðsla fyrirtækjanna er gerð eftir pöntunum, en ekki er framleitt á lager, eins og tíðkast í þróuðum iðnaði. Þetta bendir til árlegrar nýtingar véla og mannafla. Iðnaðarhefð er hér hverfandi lítil og margar handiðnir týndar niður, þótt á síðustu árum hafi átt sér stað nokkur endurvakning þar. Ungar iðnaðarþjóðir eiga alltaf í höggi við eitt vandamál, sem oft reynist örðugt fyrir þær að leysa, en það eru hvers konar aðstæður til iðnrekstrar. Framboð hráefna, vélakosts og sérstakra tækja getur verið illa skipulagt. Á vinnumarkaðinum er erfitt að fá nægilegt framboð sérhæfðs fólks, og fjármagnsmarkaðurinn býður ekki fram fjármagn til að fullnægja mismunandi og síbreytilegum þörfum fyrirtækjanna. Síðast, en ekki sízt skortir mjög á ýmsa ráðgjöf og þjálfun á sviði hagfræði, stjórnunar, tækni, markaðsmála, sem sérhæfð framleiðsla þarfnast. Þó að nokkur vísir sé hérlendis til þess að fullnægja þessum þörfum, skortir enn mjög mikið á, að nægilegt sé. Af þessum ástæðum hefur n, á vegum iðnrn. unnið að athugun á samhæfingu á tækniþjónustu iðnaðarins, og hefur hún nýlega skilað áliti til rn., en ráðgert er að leggja fram frv. til l. um það efni á næsta þingi. Eins og fram hefur komið af þessum orðum, - er mikil þörf fyrir umbreytingar í iðnaði, svo að hann geti tekið við þeim aukna mannafla, sem nauðsynlegur er, ef halda á áfram að keppa að fullri atvinnu handa landsmönnum. Nauðsynlegt er að auka mjög verulega fjárframlög til tæknistofnana iðnaðarins, sem til stendur að sameina í Iðnþróunarmiðstöð Íslands. Þótt stefna beri tvímælalaust að því, að iðnaðurinn geti sjálfur greitt í sem mestum mæli þá þjónustu, sem honum er veitt, er ekki hægt að búast við því enn sem komið er, að hann greiði hana að fullu. Skilningur á þessari auknu þörf hefur ekki enn fengizt staðfestur á fjárl., og er því gert ráð fyrir, að veita megi fjárframlög úr sjóðnum til þeirra stofnana, sem starfa í þágu iðnaðarins, hvort heldur er um að ræða aðstoð við þróun framleiðslunnar eða við að koma vörum á markað. Ber að undirstrika það síðarnefnda vegna þess, hve útflutningsverzlunin er mikilvæg landsmönnum. Iðnaðurinn þarf á mjög skömmum tíma að laga sig að markaðsaðstæðum í Evrópu, en þær eru undirorpnar stöðugum breytingum. Stórir markaðir krefjast stórra framleiðslueininga á háu tæknistigi og mikillar sérhæfingar, þar sem knappar auðlindir hagnýtast sem bezt. Þess háttar framleiðslueiningar heyra hérlendis til algerra undantekninga, eins og ég vék að áðan. Ef fyrirtæki eða iðngrein á að geta staðið sig og aukið framleiðslu sína, verða þau að laga sig að þessum ytri aðstæðum, sem geta tekið á sig mjög misjöfn form. Skipulagsbreytingar innan fyrirtækja munu oft hafa í för með sér verulega fjárfestingu, svo sem breytingar á vélakosti, húsnæði, vinnutilhögun og mörgu fleiru. Þegar talað er um vandamál, sem tengd eru innri gerð fyrirtækja, er verið að benda á margs konar aðstæður, sem koma í veg fyrir umbreytingar og aðlögun, sem í sífellu þarf að eiga sér stað í atvinnulífinu. Breytingar eru í sjálfu sér ekki vandamál, heldur er aðlögun atvinnulífsins að ytri aðstæðum erfiðari og krefst stundum stærri fórna en æskilegt og nauðsynlegt er. Þetta gerist, ef lögmál efnahagskerfisins eru látin óheft. Ef leggja þarf niður fyrirtæki og stofna ný eða auka hagkvæmni í rekstri, myndast mörg vandamál, ekki sízt félagsleg, sem leysast ekki af sjálfu sér og þarfnast utanaðkomandi afskipta. Við samvinnu eða samruna margra fyrirtækja á að vera hægt að nýta sameinaðar auðlindir betur en einstök fyrirtæki geta gert. Það er ekki kappsmál að fá stór fyrirtæki. Samruni tveggja eða fleiri minni fyrirtækja gerir hins vegar oft kleift að ná hærra hagkvæmnistigi, en það getur leitt til lægri meðalkostnaðar eða til þess, að meðalkostnaður hækki minna en ella hefði orðið. Á þessu sviði er afar margt ógert hér á landi, og það hlýtur að vera eitt af helztu verkefnum ríkisvaldsins að aðstoða við að framkvæma þessa aðlögun á sem snurðulausastan hátt og án þess að valda samfélagslegu öngþveiti. Í sambandi við þá aðferð að stofna hér sérstakan iðnrekstrarsjóð, er rétt að geta þess, að fyrir eru í landinu 3 fjárfestingarsjóðir, sem auk viðskiptabankanna veita fjármagn til iðnaðarins. Þeirra elztur er Iðnlánasjóður. Hann veitir einkum stofnlán til véla- og tækjakaupa og til byggingar verksmiðju- og iðnaðarhúsa. Í lögum nr. 68 frá 1967 er Iðnlánasjóði heimilað að veita lán til endurskipulagningar iðnfyrirtækja svo og til hagræðingar í iðnrekstri. Voru í þeim tilgangi boðin til sölu vaxtabréf. Alls á sjóðurinn nú 7.1 millj. kr. útistandandi í hagræðingarlánum, þar af eru tæpar 6 millj, kr. fjármagnaðar með útgáfu vaxtabréfa. Reynt hefur verið að taka tillit til hagræðingaráforma við veitingu lána til vélakaupa og hagræðing orðið þannig tilefni til lánveitinga. Þetta er þá eingöngu við það bundið, að sótt sé um stofnlán til fjárfestingar í vélum eða tækjum. Samkvæmt heimild í lögum skal veita allt að 10% af árlegu iðnlánasjóðsgjaldi til almennra hagsbóta og hagrannsókna í iðnaði. Hefur fé þetta verið veitt til ýmissa verkefna á vegum hagsmunasamtaka atvinnurekenda. Meðal verkefna má nefna fjármögnun hagsveifluvogar iðnaðarins, en á s. l. ári nam framlagið til hagrannsókna 3.6 millj. kr. Iðnþróunarsjóði er í sérstökum tilvikum heimilt að veita lán með sérlega hagstæðum kjörum eða framlög m. a. til tækniaðstoðar, rannsókna og markaðsathugana. Slík lán eða framlög mega samtals ekki nema meiru en 10% af stofnfénu eða um 120 millj. kr. alls. Af þessu hafa verið samþykktar 14 millj. kr., en þar hafa verið útborgaðar 11.9 millj, kr., sem skiptast á milli lána að upphæð 3.8 millj. kr. og styrkja 5.1 millj. Til þess að koma í veg fyrir skörun verkefna við Iðnþróunarsjóð er gert ráð fyrir, að hann tilnefni einn mann í stjórn Iðnrekstrarsjóðs. Þriðji sjóðurinn, sem veitir lán til iðnaðarins, er Útflutningslánasjóður, sem stofnaður var með lögum nr. 47 1970. Hlutverk hans er fyrst og fremst að veita lán til að bæta samkeppnisaðstöðu íslenzks iðnaðar gagnvart erlendum iðnaði. Minni hætta er á skörun verkefna eða ósamræmdri lánastefnu við hann. Af þessu yfirliti má sjá, að enginn þeirra sjóða, sem fyrir eru nú, gegnir sams konar hlutverki og Iðnrekstrarsjóði er ætlað að hafa. Sérstaka aðstoð til rannsókna og markaðsathugana er samkvæmt framansögðu hægt að veita úr Iðnþróunarsjóði, en bæði er, að ekki er beinlínis gert ráð fyrir hagræðingar- og framleiðniaukandi framlögum, og einnig mun sjóðurinn aðallega miða við hóp fyrirtækja eða eina iðngrein, þegar slík framlög eru veitt. Vissulega hefði verið æskilegt að sameina eitthvað af fyrrnefndum sjóðum nú, og verður að stefna að því mjög bráðlega. Það þótti þó ekki tímabært nú, enda þarf að athuga það mál betur, og ég tel, að það sé mjög nauðsynlegt að geta tekizt á við þetta verkefni þegar á þessu ári. Hins vegar geri ég ráð fyrir, að þetta heildarverkefni geti fallið inn í þá heildarlöggjöf, sem áformað er að leggja fyrir næsta þing og getið var hér að framan. Við samningu þessa frv. hefur verið haft samband við ýmsa forustuaðila í iðnaði, og þeir hafa látið í ljós mikinn áhuga á því, að þetta mál gæti náð fram að ganga á þessu þingi. Ég vona, að afstaða hv. alþm. verði á sömu lund og sú meginhugmynd, sem í frv. felst og hljóti hér góðar undirtektir. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í iðnn., skal ég reyna að vera fremur stuttorður, þótt ég finni hvöt hjá mér til þess að drepa á einstök atriði þessa frv. og enn fremur eftir ræðu hæstv. iðnrh. að fjalla e. t. v. um nokkur atriði, sem hann gerði að umtalsefni. Hæstv. iðnrh. nefndi ýmis þau verkefni, sem iðnrn. ynni nú að, og tiltók þar í 5 liðum iðnþróunaráætlunina, eflingu útflutningsiðnaðarins, sérstakar aðgerðir innan sérstakra iðngreina á vegum Iðnþróunarsjóðsins, einstök verkefni í sambandi við möguleika á vinnslu perlusteins, sjóefnavinnslu og því um líku og loks viðræður þær, sem færu fram um sölu á orku og möguleikum á því að koma á orkufrekum iðnaði umfram það, sem nú á sér stað í landinu. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. iðnrh. og iðnrn. í heild sinni hefur haldið áfram að vinna að þessum verkefnum, en vinnan við öll þessi verkefni var hafin í tíð fyrrv. ríkisstj. Að minni hyggju á hæstv. iðnrh. þakkir skilið fyrir að halda þeirri stefnumörkun fyrrv. ríkisstj. óbreyttri. Þegar rætt er um iðnaðarmál, kemur fjármagnsþörf iðnaðarins þar hvað greinilegast í ljós, ef við viljum efla iðnaðinn í landinu, að við tölum nú ekki um útflutningsiðnaðinn sérstaklega. Því er eðlilegt, að athyglin beinist að því að kanna, með hvaða hætti unnt er að efla fjármögnun iðnaðarins. Með sjóðmyndun þeirri, sem þetta frv. fjallar um, finnst mér hins vegar ekki á þessu stigi vera um að ræða nýtt fjármagn iðnaðinum til handa, eins og hæstv. iðnrh. gat um. Það er gert ráð fyrir því, að þessi sjóður fái fyrst og fremst gengishagnað samkvæmt lögum frá 1968 og 1972, en hvort tveggja var í löggjöf ætlað iðnaðinum. Þetta frv. fjallar eingöngu um það, með hvaða hætti nýta skuli það iðnaðinum til hagsbóta í einstaka atriðum. Þannig er þarna ekki um að ræða nýtt fjármagn iðnaðinum til handa. Hæstv. iðnrh. gat um, að ætlazt hefði verið til, að framlag kæmi úr ríkissjóði, en frá því hefði verið horfið vegna erfiðra aðstæðna ríkissjóðs. Í staðinn kæmi væntanleg lánveiting frá Iðnlánasjóði. Með þeirri lánveitingu er ekki heldur um neitt nýtt fjármagn að ræða iðnaðinum til handa. Þess vegna er gildi þessa frv. ákaflega takmarkað að þessu leyti. Þá vildi ég enn fremur láta þá skoðun í ljós á þessu stigi málsins, að eðlilegra hefði verið að kanna, hvort uunt hefði verið að útvíkka nokkuð hlutverk þeirra lánastofnana og sjóða iðnaðarins, sem fyrir eru í landinu, að svo miklu leyti sem ekki var talið, að lög þeirra og reglur heimiluðu framlög og lán til þess verkefnis, sem þessi sjóður á að sinna, áður en efnt er til stofnunar nýs sjóðs. Í þessu sambandi vil ég taka undir það, sem hæstv. iðnrh. sagði og í grg. frv. segir, að vissulega hefði verið æskilegt að sameina þá sjóði, sem fyrir eru, í stað þess að bæta einum sjóðnum við. Ég tel sem sagt, að þessi sjóðmyndun stefni í þveröfuga átt við það, sem hæstv. iðnrh. og grg. frv. segja æskilega þróun að því er snertir sjóðamál iðnaðarins. Það er sem sagt verið að fjölga sjóðum til þess svo aftur síðar að geta fækkað þeim frá því, sem var, áður en þessi sjóður var stofnaður. Hér finnst mér vera um handarbakavinnu að ræða. Getið er um það í grg., að Iðnlánasjóður geti veitt lán til hagræðingar í iðnrekstri, þótt það hafi eingöngu verið við það bundið, að sótt sé um stofnlán til fjárfestingar í vélum og tækjum. Þarna hefði vissulega verið möguleiki á því að víkka út starfsemi Iðnlánasjóðs og veita honum víðtækari og rýmri heimildir til þess að vinna sérstaklega að verkefnum, sem þessum nýja sjóði eru ætluð. Jafnframt gat hæstv. ráðh. þess og í grg. er á það minnzt, að Iðnþróunarsjóður hafi og á stefnuskrá sinni og hafi heimild til að veita lán með sérlega hagstæðum kjörum, m. a. til tækniaðstoðar, rannsókna og markaðsathugana og í þeim efnum geti verið um nokkra skörun viðfangsefna að ræða milli Iðnþróunarsjóðs og hins nýja Iðnrekstrarsjóðs. Ég hefði í fljótu bragði haldið, að þarna hefði fremur átt að fara þá leið að veita Iðnþróunarsjóði rýmri heimildir eða gera verkefnaskil hans og Iðnlánasjóðs að þessu leyti skýrari heldur en að bæta nýjum sjóði við, sérstaklega þar sem ekki er ætlazt til, a. m. k. ekki á þessu stigi málsins, að veita nýju fjármagni til þessa nýja sjóðs. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var samþ. ýmiss konar löggjöf til þess að efla möguleika iðnaðarins í landinu til þess að eiga aðgang að lánsfjármagni. Á ég þar við endurbætta löggjöf um Iðnlánasjóð og þ. á m. stofnun sérstakrar hagræðingardeildar innan hans. Þar á ég við stofnun Iðnþróunarsjóðs, sem m. a., eins og ég gat um áðan og hæstv. ráðh, raunar einnig, hefur heimild til ýmiss konar fyrirgreiðslu, sem horfir til hagræðingar í rekstri iðnfyrirtækja. Það var enn fremur samþ. löggjöf um útflutningslánasjóð iðnaðarins, þ. á m. var veitt heimild til sérstakra samkeppnislána íslenzkum iðnaði til handa til þess að auðvelda samkeppnisaðstöðu hans gagnvart erlendum iðnaði á innlendum markaði. Loks voru svo a. m. k. tvívegis samþykkt lög um að breyta lausafjárskuldum iðnaðarins í lengri lán. Allt þetta var út af fyrir sig góðra gjalda vert og hefur gert iðnaðinum mikið gagn, m. a. í sambandi við þá samkeppni, sem hann hefur staðið í, eftir að aðild okkar að EFTA varð að veruleika. Það fer þó ekki á milli mála, að iðnaðurinn er ekki enn þá nægilega fjármagnaður til þess að takast á við verkefni, sem við ætlum þessari atvinnugrein í framtíðinni og þá ekki sízt í sambandi við þann viðskiptasamning, sem nú hefur verið fullgiltur við Efnahagsbandalagslöndin í kjölfar aðildar okkar að EFTA. Ég get því mjög vel tekið undir með hæstv. iðnrh., að hér verði að taka til hendinni, ef við viljum láta vonir okkar um framtíðarvöxt iðnaðar á Íslandi rætast. Ég er með þessum orðum mínum og ábendingum ekki að lýsa endanlegri afstöðu minni til þessa frv. eða til þess að stofna þennan sjóð. Ég hef fremur komið með þessar ábendingar á þessu stigi málsins til þess að segja, hvað mér býr í brjósti og hvað ég mun í iðnn. sérstaklega óska eftir, að verði kannað og athugað. Enn fremur geri ég þetta á þessu stigi málsins til þess, að hæstv. iðnrh. geti komið að aths. sínum við þessar hugleiðingar mínar og ábendingar, svo að iðnn. fái það einnig í vegarnesti. Ég skal svo, áður en ég lýk máli mínu, taka það fram, að ég er sammála hæstv. iðnrh., þegar hann telur, að sölu- og markaðsmál hafi löngum verið með okkur Íslendingum í lágu gengi. Hann nefndi þá ástæðu sérstaklega, að það væri verðbólgan, sem hér væri orsökin. Ég skal ekki út af fyrir sig draga það í efa, að verðbólguþróun hér innanlands hefur átt sinn þátt í því, að sölu- og markaðsmálum hefur ekki verið sinnt sem skyldi. En ég held, að í þessu eigi nokkurn þátt áróður ákveðinna pólitískra flokka, sem telja sölu- og markaðsstarfsemi til ónauðsynlegrar, ef ekki skaðlegrar milliliðastarfsemi. Ég hygg, að sá áróður hafi átt töluverðan þátt í því að draga úr gildi sölumennsku og útbreiðslu á ágæti okkar framleiðslu. Þetta er út af fyrir sig mjög óheilbrigður hugsunarháttur, því að í góðri sölu- og markaðsstarfsemi er fólgin verðmætaaukning fyrir þjóðarbúið, og hún er grundvöllur þess, að útflutningsiðnaðurinn í landinu fái að þróast. Ég held líka, að það sé ákaflega athyglisvert, sem stendur í grg. þessa frv., að eigið fjármagn íslenzkra iðnfyrirtækja sé aðeins 26%, og sammála er ég því, er segir í grg., að það hljóti að teljast mjög lágt. Hér er um það að ræða, að til þess að auka þetta eigið fjármagn þarf að bæta rekstrarafkomu iðnaðarins í landinu. Það er skilyrði fyrir því, að eigið fjármagn myndist. Og það er ekki unnt nema með því að breyta svo skattal. í landinu, að unnt sé að safna eigin fjármagni, ef iðnfyrirtækin skila einhverjum hagnaði. Þetta er fyrst og fremst áminning um það, að kostnaðarþróunin innanlands verður að vera slík, að fyrirtækin hafi möguleika til þess að sýna hagnað. Við höfum heyrt, að launakostnaður innlendra fyrirtækja hafi aukizt á 1½ ári um 56–60% og muni aukast á tveim árum e. t. v. um 70%, ef ekki meir. Hér er um alvarlega þróun að ræða, sem leiðir skýrlega í ljós, að atvinnurekstur okkar getur ekki verið samkeppnisfær við atvinnurekstur í öðrum löndum, þar sem tilkostnaðarþróunin er ekki viðlíka eins og þessar tölur gefa til kynna. Afleiðingin af þeirri þróun, sem við búum við, er auðvitað síendurteknar gengisfellingar til þess að skapa útflutningsiðnaðinum jafnmiklar tekjur í krónutölu og þar af leiðandi vantrú og vantraust á gjaldmiðlinum, auk þess þáttar, sem slík verðbólguþróun á í því að skapa öllum atvinnurekstri óvissu og erfiðleika að meta framtíðarþróun og skapa sér langtímamarkmið, sem unnt er að keppa að. Í þessu er fólgin mikil hætta, að okkur takist ekki að ná þeirri framleiðni, sem nágrannaþjóðir okkar hafa náð á sviði iðnaðar og um er getið í grg. með þessu frv. Í þessu tvennu, afkomumöguleikum atvinnuveganna í landinu annars vegar og skattlagningu á fyrirtækin hins vegar, ef þau skila einhverjum hagnaði á annað borð, er að mínu viti fólgin skýringin á lágri framleiðni íslenzkra iðnfyrirtækja og á því, hve íslenzk iðnfyrirtæki eru lítil og smá, en frá því er líka greinilega skýrt í grg. Til þess að byggja upp stærri fyrirtæki þarf að koma upp almennum hlutabréfamarkaði, verðbréfamarkaði í landinu, þar sem almenningur getur lagt fram áhættufé í íslenzk iðnfyrirtæki og stuðlað þannig að vexti og viðgangi iðnaðarins. Ég skal svo aðeins gera þá aths. við þá heimild þessarar sjóðsstjórnar, sem ætlað er að koma á fót með þessu frv., að mér sýnist ekki nauðsyn, úr því að hún hefur heimild til að kaupa hlutabréf, að sérstakt samþykki Alþ. þurfi til að koma, til þess að hún geti afsalað sér hlutabréfinu. Í fljótu bragði finnst mér það ekki sambærilegt að selja jarðir og hlutabréf, þar sem annars vegar er um fasteignir að ræða og hins vegar um lausafé. Ég skal, herra forseti, ekki hafa mál mitt lengra á þessu stigi. Ég tel hér hreyft þörfu máli, að svo miklu leyti sem það er ekki þegar í lögum og reglum annarra lánastofnana iðnaðarins, og tek undir það, að æskilegra væri að samræma lánsstofnanir iðnaðarins og hina ýmsu sjóði, sem vinna eigi iðnaðinum gagn, heldur en að stofna fleiri sjóði á þessu sviði. Ég áskil mér þó rétt til að skoða mál þetta allt betur í n. og afla þar þeirra upplýsinga, sem að lokum hljóta að ráða skoðanamyndun minni og annarra hv. þm.



Herra forseti. Hér er vissulega um stórt mál að ræða, og það var ánægjulegt að heyra þær upplýsingar, sem hæstv. iðnrh. gaf hér áðan um þá möguleika, sem ýmsir aðilar telja á því að auka verulega framleiðslu í iðnaði til útflutnings. Ég hygg, að allir séu sammála um, að það þurfi rækilega að gefa gaum að þeim þáttum í okkar framleiðslumöguleikum, sem bezt gætu bætt við sjávaraflann til þess að auka gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Ég hygg einnig, að flestir muni sammála um, að þar sé um iðnaðinn að ræða. Með tilliti til þess, sem fram kom hjá hæstv. iðnrh. í sambandi við væntanlega möguleika á þessu sviði, væri ekki óeðlilegt, að hið opinbera eða ríkissjóður kæmi verulega til móts við þessa atvinnugrein og legði af mörkum allverulegt fjármagn til eflingar, þar sem virðist blasa við, að þarna sé hægt að gera stórt átak. En því miður varð ég fyrir vonbrigðum, þegar þetta frv. var lagt fram. Mér sýnist, að það fjármagn, sem lagt er til grundvallar og má segja, að sé beint framlag í þessu skyni, sé aðeins um 15 millj. kr., því að 1, tölul. varðandi stofnfé sjóðsins, sem er áætlaður um 20–40 millj. kr., er fjármagn, sem kemur frá iðnaðinum sjálfum við síðustu gengisbreytingu, sem átti sér stað, og þessi mismunur verður að verulegu leyti til vegna þess, að nú er haldið öðruvísi á málum fyrir iðnaðinn hvað þetta snertir en hefur átt sér stað við undanfarandi gengisfellingar. Það er svo með ýmsan iðnað og ég vil sérstaklega minnast á niðursuðuiðnaðinn, að mikill meiri hluti kostnaðar við framleiðslu niðursuðuvara er erlendur og þar er um mikinn mismun að ræða miðað við þá framleiðslu, sem á sér stað t. d. á öðrum sjávarafurðum, þar sem framleiðslan fer fram á annan hátt, eins og við frystingu fisks, saltfisk og annað þess háttar. Og einmitt með tilliti til þess hefur það verið regla að undanförnu, að niðursuðuiðnaðurinn, sem vitanlega hefur ekki verið stór allt til þessa, hefur fengið til ráðstöfunar það fé, sem hefur komið um leið og gengisskráning hefur átt sér stað, og það hefur verið með tilliti til þess, hvað mikill hluti af framleiðslukostnaðinum, eins og umbúðir og efnivörur til iðnaðarins, er greitt í erlendum gjaldeyri. Vegna fjárhagserfiðleika þessara fyrirtækja, sem hafa átt við mjög þröngan kost að búa, hafa þau orðið að nota sér að geta fengið vörukaupalán til stutts tíma gegn víxlum, bæði efnivörur og umbúðir, sem hafa verið keyptir fyrir framleiðsluna erlendis frá. En með þeirri ráðstöfun, sem hér er ákveðin, kemur þetta af fullum þunga á framleiðendur. Ég tel, að það sé ekki stefnt í rétta átt með þessu frv. að þessu leyti. Í 1. tölul. 5. gr. segir, að gengishagnaður samkv. 3. og 4. mgr. 2. gr. l. nr. 97 frá 1972, og einnig annars staðar í frv., þar sem er um upplýsingar að ræða varðandi þennan lið, að það verði að vísu ekki að fullu sagt enn þá, hvað hér muni verða um stóra upphæð að ræða, en sennilega muni upphæðin, sem verður til ráðstöfunar, verða eitthvað á bilinu 20–40 millj. kr. En í 3. mgr. 2. gr. laga um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um nýtt gengi íslenzkrar krónu, sem afgreitt var hér á s. l. hausti, segir svo, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. er heimilt að ákveða, að þá er skilað er til baka gjaldeyri fyrir útfluttar iðnaðarvörur framleiddar fyrir 1. jan. 1973, skuli hann greiddur útflytjanda á gamla genginu. Ríkisstj. kveður nánar á um, til hvaða vara þetta ákvæði skuli taka, og eru ákvarðanir hennar þar að lútandi fullnaðarúrskurðir. Mismunur andvirðis skilaðs gjaldeyris á gamla genginu og andvirðis hans á hinu nýja gengi samkv. þessari mgr. skal færður á sérstakan reikning á nafni ríkissjóðs í Seðlabankanum: Það er þessi gr., sem kemur til framkvæmda og lendir að þessu leyti, eins og ég hef hér greint frá, á framleiðendum. Það getur verið gott út af fyrir sig að stofna sjóði, og það getur líka verið gott að geta lagt fé og fjármuni inn á sparisjóðsbók og annað þess háttar, en peningarnir verða bara að vera til hjá viðkomandi. Í þessu tilfelli álít ég, að þessar verksmiðjur, sem við þröngan kost eiga að búa og eru að reyna að framleiða til útflutnings, megi ekki við þessu, þó að þær eigi að njóta góðs af peningunum síðar á annan hátt. Ég verð að segja það, að mér finnst, að það hefði verið önnur mynd á þessu frv., sem hér liggur fyrir, ef það hefði þegar í upphafi legið fyrir, hvað ríkisstj. hugsar sér, að ríkissjóður leggi árlega fram fyrstu árin til þess að efla þennan sjóð. Ég er líka þeirrar skoðunar og ég tel, að n., sem fær þetta mál til meðferðar, eigi að athuga rækilega, hvort ekki er réttara að efla t. d. Iðnlánasjóðinn, stofna deild við hann, heldur en fara að koma upp nýjum sjóði fyrir iðnaðinn með nýrri stjórn. Ég tel, að það sé mjög hæpin hagræðing í því eða hagkvæmni fyrir hið opinbera að fjölga sjóðunum, nema því aðeins að það sé þá um mjög mikla aukna fjármuni að ræða og verkefni á breiðum grundvelli. En mér sýnist, að eins og hér er lagt til, að lagðar verði fram aðeins 15 millj. kr. umfram það, sem 1. tölul. segir til um og þar til viðbótar sé aðeins um lánsmöguleika að ræða og taka lán hjá Iðnþróunarsjóðnum, þá sé varla tilefni til þess að stofna sérstakan sjóð eða sérstaka stofnun til að láta þetta koma til framkvæmda. Ég hygg, að n. ætti að athuga nánar og reyna að gera sér grein fyrir því, hvort það sé ekki hagkvæmara að láta Iðnlánasjóðinn hafa þessi málefni með höndum. Ég skal ekki fjölyrða miklu meira um þetta mál, en tek undir það, sem kemur fram í aths. við frv., að inngangan í EFTA og viðskiptasamningurinn við EBE-löndin gjörbreyta aðstæðunum fyrir íslenzkan iðnað og gefa okkur vonir um að geta tekið þátt í þeirri samkeppni, sem á sér stað í markaðslöndunum. Eftir það getum við staðið nokkurn veginn jafnfætis við aðrar þjóðir hvað því viðkemur, að tollar verði felldir niður, og við sitjum við sama borð og aðrir í þeim efnum. Það skiptir vitanlega höfuðmáli, því að það segir sig sjálft, að við yrðum að hafa miklu meiri og betri tækni, ódýrara vinnuafl og ódýrara hráefni til að vinna með, ef við ættum að geta staðið jafnfætis þeim þjóðum, sem við skiptum við og verðum að greiða 20–30–40% af okkar framleiðsluvörum, þegar þær koma til markaðslandanna. Þessi nýi samningur við EBE-löndin og EFTA-samningurinn við fríverzlunarlöndin geta vissulega markað þau spor í sambandi við íslenzkan iðnað, að hann eigi sér mikla framtíð fyrir höndum og möguleikar verði á því að efla hann eitthvað í líkingu við það, sem hæstv. iðnrh. vék hér að áðan.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég vil þakka þeim tveimur hv. þm., sem hér hafa talað, fyrir stuðning við þá meginhugsun, sem í frv. felst, þótt komið hafi fram miklir fyrirvarar um fyrirkomulag. Ég held, að það sé varla ástæða til að fara í almenna umr. um iðnþróunarstefnu hæstv. núv. ríkisstj. og þeirrar fyrrv., þó að hv. þm. Geir Hallgrímsson teldi það mér nú helzt til ágætis, að ég hefði haldið fyrri meginstefnu óbreyttri. Hygg ég, að svo muni ekki vera. Hv. þm. sagði hér áðan, að fram færu á vegum rn. viðræður um sölu á orku. Það fara ekki fram neinar viðræður um sölu á orku. Það fara fram viðræður um að stofna fyrirtæki, sem verða að meiri hl. til í eigu Íslendinga, og reynt er að fá erlenda aðila í samvinnu um slík fyrirtæki, sem síðan safni arði, eftir því sem vonir standi til, og sá arður verði að meiri hl. til eftir í landinu, - en ekki bara að selja þeim orku. Einmitt í þessu sjónarmiði koma fram æðiólík grundvallarviðhorf hjá núv. ríkisstj. og fyrrv., án þess að ég ætli að fara að tala lengra mál um það. Á það hefur verið bent, að ekki sé um að ræða ýkjamikið nýtt fjármagn í sambandi við þetta frv., vegna þess að þarna kemur ekki til framlag ríkissjóðs, eins og upphaflega var áformað og raunar ákveðið, áður en þau vandamál komu upp, sem allir kannast við. Engu að síður er með þessu frv., ef að lögum verður, tryggt mjög aukið fjármagn til notkunar á þessu ári fram yfir það, sem orðið hefði að óbreyttum aðstæðum. Eins og menn vita hefur Iðnþróunarsjóðurinn aðeins veitt takmarkaðar upphæðir í því skyni, sem þarna er fjallað um, þ. e. a. s. til að auka framleiðni og hagkvæmni, og framlög hans hafa einvörðungu verið bundin við atvinnugreinar. Það hafa verið kannaðar sérstakar atvinnugreinar út af fyrir sig í heild, en hann hefur ekki talið verkefni sitt að fara ofan í vandamál einstakra fyrirtækja eða leysa úr vandamálum þeirra á þessu sviði nema þá í sambandi við ákaflega stórar umsóknir. Smærri fyrirtækjum hefur verið vísað til Iðnlánasjóðs, og fjárveitingar hans til framleiðni og bættrar stjórnunar hafa numið ákaflega lágum upphæðum og eins og ég rakti áðan fyrst og fremst verið bundnar við tiltekin vélakaup í því sambandi. Hér er hins vegar um að ræða sjóð, sem á að stuðla að auknum útflutningi iðnaðarvarnings, breyttu skipulagi og aukinni framleiðni með þeim aðferðum, sem raktar eru í 6. gr. frv., og það er enginn annar aðili en þessi sjóður, sem mundi beita sér að slíkum verkefnum. Þarna tel ég vera ekki aðeins um mikilvæg verkefni að ræða, heldur er mjög brýnt, að á þeim verði tekið án tafar. Ég vék að því hér áðan, að ég hefði átt viðræður við ýmsa forustumenn í útflutningsiðnaði. Það gerðist skömmu eftir að eldgosið hófst í Vestmannaeyjum og þegar sérfræðingar spáðu því, að afleiðingarnar af þeim hamförum gætu leitt til þess, að útflutningsverðmæti okkar minnkuðu um 1–2 milljarða kr. Mér sýndist þá, að sá eini aðili, sem gæti fyllt upp í þetta skarð, væri útflutningsiðnaðurinn, og ég ræddi við þessa forustumenn á þeim forsendum, hvort þeir vildu ekki einbeita sér að því á þessu ári að auka útflutning sinn svo mikið, að bætt yrði eftir megni upp í þetta mikla skarð. Og eins og fram kom hjá mér, hefur reynzt vera mikill áhugi hjá þeim á því að taka á sig þetta verkefni. En til þess að það gæti orðið, verður iðnrn. og sjóður í tengslum við iðnrn. að hafa tiltækt fjármagn á þessu ári til þess að einbeita sér að þessu verkefni. Ég er alveg sammála því, sem fram hefur komið, að þetta fyrirkomulag verður áreiðanlega ekki varanlegt. Það verður að finna heildarskipulagningu, sem gerir sjóstarfsemi í þágu iðnaðarins samfelldari en þarna yrði. Þarna er að vísu ekki um mikla breytingarmöguleika að ræða, vegna þess að Iðnþróunarsjóðurinn er sjálfstæð stofnun og honum breytum við ekki. Hins vegar væri hægt að breyta Iðnlánasjóðnum, þannig að það væri þá meira jafnvægi á milli stofnlána annars vegar og hins vegar lána, sem veitt eru í þessum sérstaka tilgangi. En ástæðan til þess, að ríkisstj. leggur til, að þessi sérstaki sjóður verði stofnaður, er, að með því er verið að leggja megináherzlu einmitt á þessi atriði, á aukna ráðgjöf, þjálfun og tækniþjónustu, á aukna framleiðni með meiri sérhæfingu í framleiðslu iðnfyrirtækja og virkari stjórnun þeirra og með því að hvetja til samvinnu og samruna í iðnfyrirtækjum með lánum eða styrkjum. Þetta er ákaflega sérhæft verkefni, en einnig ákaflega brýnt verkefni, og ég hef ekki trú á því, að að þessu yrði unnið á annan hátt en þann að leggja á þetta mjög þunga grundvallaráherzlu þegar á þessu ári og reyna að ná í ár þeim árangri, sem að er stefnt. Ég er alveg sannfærður um, ef þessi árangur næðist, ef okkur tækist að tvöfalda á næstu 12–18 mánuðum útflutning á iðnaðarvarningi, að þá mundu mörg viðhorf breytast mjög ört í okkar þjóðfélagi. Þá er ég sannfærður um, að ýmsir þeir, sem bæði í orði og ekki síður í verki hafa verið vantrúaðir á getu íslenzks iðnaðar, mundu breyta um skoðun, og ég er sannfærður um, að þá yrði auðveldara að afla fjármagns í þessu skyni en nú er. Þess vegna held ég, að með þessum aðgerðum, sem alla vega tryggja, að fjármagn í þessu skyni verði tiltækt á þessu ári langt umfram það, sem ella hefði orðið, sé stuðlað ákaflega jákvætt að þróun iðnaðarins og geti, ef skynsamlega er á haldið, stuðlað að enn örari þróun á þessu sviði. Hv. þm. Geir Hallgrímsson vék hér dálítið að almennum atriðum og forsendum fyrir iðnþróun á Íslandi. Ég veit ekki, hvort á að fara að vekja miklar umr, um það frekar. Iðnaðurinn hér á Íslandi framleiðir, eins og ég gat um áðan, mestmegnis fyrir innlendan markað. Það eru 90% af iðnaðarframleiðslunni, sem seld eru hér innanlands. Af því leiðir, að framleiðsla í iðnaði er ákaflega háð almennri kaupgetu launafólks á Íslandi. Sú mikla aukning, sem varð eftir 1968 á iðnaðarframleiðslu, var bein afleiðing af þeirri aukningu á kaupgetu, sem þá fór sívaxandi. Iðnaðurinn hefur síðan notið þess, að þessi kaupgeta hefur haldið áfram að vaxa. Jafnvel þótt maður voni, að sú þróun haldi áfram, er þessi markaður svo þröngur, að honum eru óhjákvæmileg takmörk sett, og ef iðnaður okkar ætlar í raun og veru að berjast á þessum stóru mörkuðum, sem við erum nú orðnir tengdir, verður hann að hætta að framleiða einvörðungu fyrir markaðinn við dyrnar hjá sér, hann verður að leggja á sig þann vanda að fara að berjast á erlendum mörkuðum. Ég á erfitt með að skilja að ástæðan fyrir því, að illa hafi gengið að selja íslenzkar vörur, sé sú, að menn hafi gagnrýnt óeðlilega milliliðastarfsemi. Ég held, að það geti enginn maður verið hlynntur óeðlilegri milliliðastarfsemi. Það þarf auðvitað að stunda sölustarfsemi eins og hvert annað eðlilegt verkefni. Gæta þarf þess vandlega, að engar annarlegar upphæðir fari til annarlegra aðila, heldur skili ágóðinn af iðnaðinum sér til atvinnugreinarinnar sjálfrar. Hv. þm. taldi, að það ætti að breyta skattal., svo að fyrirtæki í iðnaði skiluðu hagnaði í ríkari mæli en verið hefur. Ég held, að þarna þurfi að gera æðimikið meira en það. Staðreyndin er sú, að það, sem háir iðnaði okkar ekki sízt, er þetta, sem ég rakti áðan í framsöguræðu minni, hvað fyrirtækin eru ákaflega mörg á hverju sviði. Þarna er um að ræða á fjölmörgum sviðum ákaflega mikla yfirfjárfestingu. Þessi litlu fyrirtæki búa yfir tækjabúnaði, sem nægir til að framleiða miklu meira en þau gera. Þar er búið að binda ákaflega mikið fjármagn, sem skilar hins vegar ekki nægilegum arði, vegna þess að tækin og eignirnar eru ekki nýttar eins og vert væri að gera. Ef hægt væri að stuðla að verkskiptingu og samvinnu og samruna slíkra fyrirtækja, þá leiddi það af því, að eigin eign þeirra mundi aukast að sama skapi. Og ég held, að þetta sé ekki síður brýnt en að breyta skattal. Það má vel vera, að það sé nauðsynlegt að breyta skattal., en þá yrði það fyrst og fremst að minni hyggju að vera til þess að ýta undir vaxandi útflutning, til þess að menn sæju ástæðu til að einbeita sér að því að auka útflutning á iðnaðarvarningi. Það hefur einnig verið talað um launakostnað í þessu sambandi. Sú var tíðin, að það var talið hluti af iðnþróunaráformum fyrrv. ríkisstj., að í vissum starfsgreinum gætum við boðið upp á ódýrt vinnuafl. Af þessu var margsinnis vikið í skýrslu, sem dreift var hér á hinu háa Alþ. um iðnþróunaráform í sambandi við inngönguna í EFTA. Ég er ákaflega andvígur iðnþróun af þessu tagi, og ég held, að hún eigi á engan hátt við aðstæður hér á Íslandi. Það má vel vera, að mönnum, sem búa í stórum þjóðfélögum, þar sem fólk er illa menntað til starfa, finnst eðlilegt að útrýma atvinnuleysi með því að gefa fólki kost á að vinna gegn mjög lágu kaupgjaldi. En hér á Íslandi hlýtur það að vera meginverkefni okkar að hafa sem mest af sérmenntuðu vinnuafli, vel verki förnu, og að flytja út verkmenningu, verkkunnáttu, eins og við erum menn til. Það gera þær þjóðir, sem eru forustuþjóðir í iðnaði og hafa náð lengst á því sviði. Þess vegna held ég, að iðnaðurinn eigi ekki að einbeita sér að því að halda vinnuafli sem ódýrustu hjá sér, heldur eigi að reyna að tryggja það, að launafólk í iðnaði hafi sem beztar tekjur, enda verður naumast á annan hátt hryggt, að iðnaðurinn fái þá festu í vinnuafli, sem hann þarf mjög á að halda. Ég held, að það sé ein helzta veilan í iðnaði hér, hvað menn eru þar óstöðugir, hvað innstreymi og útstreymi er mikið á hverju ári, og úr þessu verður ekki bætt, fyrr en laun eru orðin svo góð, að mönnum sé keppikefli að starfa í iðnaði, og auk þess, að menn fái þá sérmenntun, sem þarf til iðjustarfa. Þar er ég ekki að hugsa um iðnnám, heldur hvers konar sérmenntun í sambandi við verksmiðjustarfsemi. Um þetta væri hægt að ræða lengi, en ég ætla ekki að gera það nú. Hv. þm. Jón Árnason gagnrýndi nokkuð, að því er mér skildist, gengishagnað af iðnaðarvörum nú í fyrsta skipti. Þetta hefur ekki áður verið gert. Það er rétt, þetta hefur ekki áður verið gert. En það er til marks um það, að útflutningur á iðnaðarvarningi er nú orðinn mun meiri hlutfallslega en hann hefur nokkru sinni verið áður. Hann jókst á síðasta ári um það bil þriðjung og hefur haldið áfram að aukast á undanförnum árum. Ég held, að það sé í sjálfu sér metnaðarmál fyrir iðnaðinn, að hann geti borið gjöld af þessu tagi alveg til jafns við sjávarútveginn. Varðandi það að þeir aðilar, sem hafa orðið að borga þennan gengishagnað, hafi orðið illa úti í samanburði við aðra, þá held ég, að það sé ekki hugsað á réttan hátt. Þarna er um að ræða aðila, sem hefðu fengið óeðlilegar tekjur í sambandi við gengislækkunina í samanburði við aðra, og ástæðan til þess, að gengishagnaður er tekinn, er að koma í veg fyrir, að einstakir framleiðendur geti fengið án eigin tilverknaðar tekjur, sem þeir reiknuðu ekki með og fjölmargir aðrir atvinnurekendur fá alls ekki. Ég held, að það sé mjög eðlilegt að taka slíkan gengishagnað og leggja hann í sérstakan sjóð í þágu atvinnugreinarinnar í heild. Hitt er svo annað mál, að ég lít svo á varðandi þá, sem þarna eiga hlut að máli, að það hljóti að verða tekið tillit til þess, hvað þeir hafa greitt til þessa sjóðs, þegar farið verður að veita fjármuni úr honum.



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja þessar umr. ekki að miklum mun, en vil þó aðeins geta nokkurra atriða, sem komu fram í síðari ræðu hæstv. iðnrh. Við höfum áður deilt um það, ráðh. og ég, að hve miklu leyti stefnubreyting hefur orðið í tíð núv. ríkisstj., að því er snertir stofnun fyrirtækja, er byggja starfsemi sína á orkufrekum iðnaði. Hann telur þá stefnubreytingu hafa orðið, að nú sé rætt um stofnun slíkra fyrirtækja eingöngu með því skilyrði, að Íslendingar eigi meiri hl. í þeim, svo að ágóðinn af starfsemi fyrirtækjanna fari ekki út úr landinu. Ég vil benda á það, að stefna fyrrv. ríkisstj. var sú, að í þessum efnum ætti að meta hverju sinni, hvort væri hagkvæmara fyrir okkur Íslendinga að eiga hlut í fyrirtækjunum sjálfum, meiri hl. eignaraðildar, eða ekki neitt, um leið og við í báðum tilfellum seldum íslenzka orku til fyrirtækjanna. Það er ekki skoðanaágreiningur okkar á milli um það, að í báðum tilfellum munum við selja íslenzka orku til fyrirtækjanna. Og í tíð fyrrv. ríkisstj. eru dæmi um hvort tveggja, að Íslendingar eignuðust meira en helming af fyrirtækjunum, eins og t. d. í Kísilverksmiðjunni við Mývatn, erlent fyrirtæki hafði að öllu leyti eignaraðildina að iðnfyrirtækinu sjálfu, eins og á sér stað um álverksmiðjuna í Straumsvík. Þar byggðist matið á því, að í fyrstu umferð væri eðlilegt, að áhættan og fjármögnunin væri algerlega á hendi útlendinga, með því að við þyrftum sjálfir að leggja í mikla fjármögnun að því er orkufyrirtækið sjálft snertir. Eftir því sem okkur vex fiskur um hrygg, verður auðvitað eðlilegt og sjálfsagt, að við tökum meiri þátt sem eignaraðilar í fyrirtækjunum, iðnaðarfyrirtækjunum sjálfum. Um þetta er þess vegna ekki neinn skoðanaágreiningur í grundvallaratriðum, heldur er hér um eðlilega þróun að ræða. Þá vil ég ítreka það, að mér finnst óþarfi að gera mjög mikið úr því aukna fjármagni á þessu ári, sem fáist með stofnsetningu Iðnrekstrarsjóðs, því að þeir milljónatugir, sem til staðar verða af gengishagnaði 1968 og 1972, nema frá 35–55 millj, kr., og það er skilyrði löggjafans, hygg ég, í báðum tilvikum, að þessu fjármagni verði varið til hagsbóta iðnaðinum. Þá er til viðbótar þessari upphæð eingöngu gert ráð fyrir láni úr Iðnþróunarsjóði, sem auðvitað er skuldbundinn til þess að veita fjármagni sínu iðnaðinum til hagsbóta. Spurningin er þá, hvort þetta fjármagn sé veitt til sérstakra þarfa, sem fjármögnunarstofnanir iðnaðarins hafa ekki heimild til að styðja og efla. Ég dró ekki úr því, að svo kynni að vera. En það þyrfti tiltölulega litla breytingu á 1. um Iðnlánasjóð eða l. um Iðnþróunarsjóð til þess að veita þessum stofnunum slíka heimild. Og ég hygg, að það sé eðlilegri málsmeðferð. Það mætti e. t. v. segja, að við séum bundin að því er snertir löggjöf um Iðnþróunarsjóð, þar sem löggjöfin byggist á samningum við Norðurlandaþjóðirnar. En í því efni mætti gjarnan hugsa sér að fara þá leið, að sérstakri deild, sem falin væri forstjórn framkvæmdastjórnar Iðnþróunarsjóðs og skipuð er íslenzkum mönnum eingöngu, væri fengið þetta verkefni til meðferðar. Hæstv. iðnrh. gat um það um leið og hann var að sannfæra okkur um nauðsyn á fjármagni til þess verkefnis, sem þessum sjóði væri ætlað að sinna, að fjármagnsþörf þeirra 7 fyrirtækja, sem hann hefði upplýsingar frá um útflutningsaukningu á þessu ári, næmi 120 millj, kr. Ég hygg, að þessi fjármagnsþörf sé ekki nema að mjög litlu leyti byggð á ætlunarverki Iðnrekstrarsjóðs. Mér segir svo hugur um, að þarna sé að vísu minni hluti fjárþarfarinnar fólginn í fjárfestingu, en meiri hl. fjárþarfarinnar í auknu rekstrarfé, og það auka rekstrarfé sé bundið fyrst og fremst í auknum hráefniskaupum, í nauðsyn þess að hafa aukið rekstrarfé til að standa undir gjaldfrestum og stutttímalánum til kaupenda o. s. frv., en þessi fjárþörf stafi ekki af hagræðingaratriðum, sem eru meginhlutverk þessa sjóðs samkv. 6. gr. Með þessu er ég ekki að draga úr skjótri þörf íslenzks iðnaðar til þess að hafa aðgang að slíkum hagræðingarlánum umfram það, sem heimildir Iðnlánasjóðs og Iðnþróunarsjóðs segja til um nú. En ég bendi aðeins á það, að fjárþörf þessara 7 fyrirtækja verður ekki leyst samkv. orðalagi þessa frv. með lánveitingum úr þessum sjóði, og að því leyti til mun frv. tæpast verða til þess að tvöfalda útflutning iðnaðarvara á þessu ári, eins og stefnt er að. Slík hagræðingarlán eða framlög eru miklu fremur til þess að afla hagnaðar eða stuðla að auknum útflutningi til lengri tíma. Áhrif slíkra hagræðingarráðstafana koma fram almennt séð á lengri tíma en þarna er um að ræða. Þótt ég geri ekki lítið úr aðgerðum hæstv. iðnrh. til þess að vega upp á móti þeirri minnkun á útflutningi, sem við megum búast við af völdum Vestmannaeyjagossins, verð ég að segja það, að mér finnst hann sérstaklega og kannske ýmsir fleiri nota þá ástæðu á ýmsum þeim stöðum, sem óþarfi er, vegna þess að þörf fyrir aukinn útflutning er til staðar burt séð frá þeim náttúruhamförum. Það hljómar dálítið óeðlilega í munni þeirra manna, sem áður fyrr töldu það engu máli skipta, þegar sú þróun varð, að útflutningsverðmæti okkar minnkaði um helming á 2 árum, að segja í öðru hverju orði nú, að 5% minnkun verði á útflutningi okkar, ef við gerum ráð fyrir rúmlega helmingsminnkun þess, sem Vestmanneyingar hafa áður flutt út. Ég vil leggja áherzlu á, að þróun íslenzks iðnaðar hlýtur fyrst og fremst að byggjast á því, að skilyrði skapist fyrir útflutningi iðnaðarvara. Þótt þróunin hafi stundum hingað til byggzt á innlendri kaupgetu og þess vegna sé það ekki einhliða baggi á iðnaðinum að greiða hátt kaupgjald, heldur sé það til þess fallið að skapa betri markað fyrir iðnaðarvörur, þá er þess að geta í því sambandi, að með viðskiptasamningum okkar, bæði við EFTA og Efnahagshandalagið, opnum við íslenzkan markað fyrir erlendum vörum og innlendi iðnaðurinn verður líka að keppa á heimavígstöðvunum við erlendar vörur. Þess vegna verður tilkostnaðarþróunin á Íslandi að fylgja tilkostnaðarþróuninni erlendis. Við viljum auðvitað geta greitt hér hæsta kaupgjald, sem nágrannalönd okkar greiða, og ég held, að reynsla okkar af því að hafa gert samninga um orkufrekan iðnað hér og orkusölu til iðnaðarfyrirtækja, sem eru í eigu útlendinga algerlega, sé sú, að það hafi síður en svo orðið til þess, að vinnuafl hér sé ekki greitt með samsvarandi hætti og í nágrannalöndum okkar. Miklu frekar er um það að ræða, að þessi orkufreki iðnaður greiði jafnhátt eða hærra kaupgjald en bæði er um að ræða hér innanlands og í ýmsum okkar nágrannalöndum. Við erum sammála um það, hæstv. iðnrh. og ég, að fyrirtækin hér á Íslandi séu of mörg, og það er eðlilegt og sjálfsagt að vinna að samruna þeirra, m. a. á þann hátt, að þau séu betur til þess fallin að standa undir og standa að vaxandi útflutningi iðnaðarvara. En hæstv. iðnrh. dró í efa, að breyting á skattal. hefði þar gildi. Ég er aftur á móti þeirrar skoðunar, að sé rekstrargrundvöllur á annað borð fyrir iðnfyrirtæki í landinu eða atvinnurekstur í landinu, þá sé breyting á skattal. grundvallarskilyrði þess, að fyrirtækin stækki, að rekstrareiningarnar verði stærri en nú er. Oft á tíðum eru iðufyrirtækin á Íslandi byggð upp sem atvinnuspursmál fyrir eigandann. Það er heilbrigð byrjun í iðnaðarstarfsemi. En í því geta ekki fólgizt áframhaldandi vaxtarskilyrði fyrir iðnaðinn í landinu, sem verður að byggjast á stærri rekstrareiningum. Það verður því að vera svo, að fleiri en eigandinn og þeir, sem vinna við sjálft fyrirtækið, hafi hagsmuna að gæta af rekstri þess. Það verða fleiri að leggja fram áhættufjármagn, til þess að slíkt fyrirtæki geti fjárfest í nauðsynlegum vélum og tækjum, og þessir eigendur verða að sjá eitthvað unnið við það að spara við sig eyðslu til þess að leggja í slík fyrirtæki. Þessir eigendur verða að fá vexti af sínu sparifé, sínu áhættufé, sem þeir leggja fram sem hlutafé. Og til þess að þeir fái slíka vexti og umbun síns sparnaðar, verða að eiga sér stað breytingar á skattal. Það hlýtur einnig að vera ljóst, að breytingar á skattal. eru nauðsynlegar til þess að auka á eigið fjármagn iðnfyrirtækjanna sjálfra með rýmri fyrningarreglum og rýmri möguleikum að leggja í endurnýjunar- og varasjóði til þess að mæta sveiflum, sem ávallt kunna að verða á rekstri iðnfyrirtækja. Ég held, að ekki sé rétt að orðlengja frekar um þetta mál á þessu stigi, tækifæri gefst til þess við 2. umr. málsins. Við höfum hér talað að ýmsu leyti vítt og breitt um íslenzkan iðnað og skilyrði þau, sem uppfylla verður til þess að auka útflutninginn. Svið þessa frv. er miklum mun takmarkaðra en umr. hér, og ég vil að vissu leyti segja, að það ber fremur að harma, að svið þessa frv. er svo þröngt, að umr. hér byggjast ekki á því, heldur á almennum hagsmunamálum iðnaðarins í landinu. Hitt er svo annað mál, að hér er um verkefni að ræða, sem nauðsynlegt er að sinna ásamt ýmsum og mörgum fleiri til hagshóta íslenzkum iðnaði. Í ljósi þess tel ég sjálfsagt, að iðnn. kanni málið frá öllum hliðum og sérstaklega kanni það á þeim grundvelli, hvort ekki er unnt, þar sem hér er ekki um að ræða neitt nýtt fjármagn iðnaðinum til handa, að fela verkefni þetta þeim stofnunum og sjóðum, sem fyrir eru í landinu.