Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, innanríkisráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra.

Herra forseti. Mig langar að beina máli mínu til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Oddvitar ríkisstjórnarinnar hafa átt fundi með aðilum vinnumarkaðarins og heitið þar tilteknu framlagi af hálfu ríkisins þar sem dregið verði úr kostnaðarhækkunum sem afgreiddar voru í fjárlögum þannig að þær verði innan verðbólguviðmiðunarmarka Seðlabankans eða 2,5%. Eins og kunnugt er voru almennar verðlagshækkanir í fjárlagafrumvarpinu 3,2%. Nú skilst mér að eigi eftir að útfæra hvar verður borið niður í að lækka aftur álögur og því vil ég inna hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eftir afstöðu hans til þess að tækifærið verði þá notað og stórhækkun innritunargjalda í opinbera háskóla dregin til baka eða að minnsta kosti verulega dregið úr henni. Ég held að það sé kjörið tækifæri ef svo stendur á, sem upplýst var í efnahags- og viðskiptanefnd í gær, að eftir eigi að velja þá hækkunarliði sem gangi að einhverju eða öllu leyti til baka. Þetta var stórhækkun, úr 60 þús. kr. í 75 þús. kr., um fjórðungshækkun, langt umfram öll verðbólguviðmiðunarmörk og þarf ekki að fjölyrða um það. Það væri bragur að því ef hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra beitti áhrifum sínum innan ríkisstjórnar og mundi sækja það fast að slík lækkun yrði hluti af framlagi ríkisvaldsins, en það framlag gæti falið í sér um 600 millj. kr. tekjulækkun ríkisins á þessu ári. Þannig var það lagt fyrir í nefndinni í gær, að um þriðjungur af 1.800 millj. kr. tekjuauka sem ríkið ætlaði sér með krónutölu- og gjaldskrárhækkunum gengi til baka. Ég tel að gáfulegra væri að lækka þessi gjöld fremur en að bera niður í áfengis- og tóbaksgjaldi eða bensíngjöldum eins og einhverjar hugmyndir virðast vera uppi um. Það er tilvalið að lækka skráningargjöld í opinberu háskólana og komugjöld á heilsugæslustöðvar og ráðherra velferðarmála getur tekið það að sér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu. Þannig stendur á með innritunargjöld í háskólana að þau eru þannig ákveðin að háskólarnir sjálfir senda til menntamálaráðuneytisins greiningu á innritunarkostnaði, þ.e. kostnaði við innritun nemenda. Hér er því ekki um að ræða skólagjöld heldur á einungis að rukka fyrir innritunarkostnað. Það hafa opinberu háskólarnir gert, þeir hafa sent til menntamálaráðuneytisins útlistun á því í hverju sá kostnaður felst. Ég tel fyrir mitt leyti að rangt væri að vefengja þær tölur, þetta er sá kostnaður sem sannarlega fellur til vegna innritunarinnar. Því samþykkti ég að þessi gjöld yrðu hækkuð um þá krónutölu sem hv. fyrirspyrjandi nefndi í fyrirspurn sinni. Þetta er samkvæmt þeim reglum sem gilda um þessi gjöld. Svona á að fara að, ég hefði talið að það væri veigameiri ákvörðun að víkja frá röksemdafærslu skólanna sjálfra hvað þetta varðar. Reyndar er það svo að komið hefur fram hjá háskólunum, a.m.k. einum þeirra ef ég man rétt, tillaga að hærra gjaldi sem var rökstudd. En það var miðað við þá krónutölu sem kom frá stærsta opinbera skólanum, Háskóla Íslands, að þetta væri sú tala sem lögð yrði til grundvallar. Enn og aftur, það var gert með rökstuddum hætti þar sem farið var yfir lið fyrir lið hvaða kostnaður væri hér á ferðinni. Þetta var því ekki tala sem ákveðin var til dæmis í menntamálaráðuneytinu.

Herra forseti. Það er sá ofboðslegi veikleiki í þessu svari hæstv. menntamálaráðherra að háskólarnir nutu ekki hækkunarinnar nema að sáralitlu leyti vegna þess að opinber framlög til þeirra voru skert á móti. Þess vegna eiga þessi rök að sjálfsögðu ekki við. Reyndar má deila um það hvort ekki hafi verið gengið lengra en lög gera ráð fyrir í tilviki Háskóla Íslands eins og ég fór rækilega yfir við umræðuna um fjárlög fyrir áramót. Það var rúmlega verðbólguhækkun ofan á rauntölurnar úr bókhaldi Háskóla Íslands frá árinu 2012, eins og má fara betur yfir ef hæstv. menntamálaráðherra hefur áhuga á. Það má færa fyrir því sterk rök að hækkunin í tilviki Háskóla Íslands sé á gráu svæði miðað við lögin um innritunargjöld. Vegna þess að háskólarnir nutu þessa ekki í raunverulegum hækkuðum framlögum, raunverulegum auknum fjárveitingum á næsta ári, er kjörið tækifæri til að draga þetta til baka eða bakka að minnsta kosti með það og hækkun innritunargjaldanna á komandi árum gæti þá raunverulega nýst háskólanum ef opinber framlög 

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur farið fram hér áður. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem málið er rætt. Það er nauðsynlegt að hafa í huga að niðurskurðarkröfu var stefnt að háskólunum á sama hátt og að öðrum þeim stofnunum sem heyra undir mitt ráðuneyti og annan opinberan rekstur, 1,5%. Það að háskólarnir fengu innritunargjöldin með þeim hætti sem þeir lögðu sjálfir til gerir það að verkum að þeir eiga auðveldara með að mæta þessari niðurskurðarkröfu. Það verður að horfa á nettóniðurstöðuna, virðulegur forseti, hver hún verður fyrir háskólana. Það er það sem skiptir máli. Það kann vel að vera að sú niðurstaða hlægi hv. þingmann en hún skiptir máli, þ.e. sú ákvörðun að farið sé eftir því sem háskólarnir sjálfir leggja til en ekki brugðið þar út af þegar fyrir liggur rökstudd tillaga þeirra um hvaða kostnað er um að ræða. Reyndar má til dæmis skoða verðbólguþróunina aftur í tímann og sjá hvernig þetta gjald hefur haldið í við verðbólgu, reyndar er ekkert lagt upp með það, en ef það er skoðað 

Herra forseti. Umræðan um skort á heilbrigðisstarfsfólki, þá sérstaklega læknum, hefur farið hátt undanfarið. Fyrir áramót var mikið rætt um manneklu á lyflækningasviði Landspítalans og það alvarlega ástand sem var að skapast vegna þess. Þar vantar enn lækna í dag. Þá hafa læknakandídatar og aðrir af því verulegar áhyggjur að sérfræðilæknar skili sér ekki heim úr sérfræðinámi erlendis. Til þess séu aðstæður hér á landi hreint út sagt of lélegar, starfsumhverfið fornfálegt og starfsskilyrði almennt verri en læknar upplifa annars staðar. Það er skortur á sjálfstætt starfandi barnageðlæknum og aldur geðlækna almennt fer hækkandi. Margir þeirra fara að komast á eftirlaun og ekki þykir sýnt að yngri geðlæknar komi í þeirra stað. Árið 2001 fór velferðarráðuneytið af stað með að kanna menntun heilbrigðisstétta og vinna að mannaflaspá. Lagt var upp með að ráðuneytið gerði reglulega spár um mannaflaþörf heilbrigðiskerfisins. Hagfræðistofnun HÍ vann árið 2006 skýrslu þess efnis en hvatinn að henni var verulegur skortur á sjúkraliðum og hjúkrunarfræðingum. Mig langar til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig ráðuneytinu gangi að viðhalda þessari vinnu. Hvernig líta spárnar um mannafla í heilbrigðiskerfinu út núna miðað við þann veruleika sem við búum við eftir hrun?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Umræðan um skort á mannafla í heilbrigðisþjónustu hefur verið viðvarandi og ég skal verða fyrstur manna til að viðurkenna að þær upplýsingar sem ég hef kallað eftir frá mínum sérfræðingum og sérfræðingum úti í samfélaginu líka benda til þess að ekkert fullkomið yfirlit sé til yfir þessa stöðu. Í mikilli umræðu um málefni Landspítalans á síðasta ári, eftir mitt sumar og fram á haust, gerði ég ítarlega tilraun til að nálgast eðlilega og góða tölu um þetta. Það lukkaðist ekki. Þegar ég ræddi við forsvarsmenn Læknafélags Íslands meðal annars viðurkenndu menn einfaldlega að þeir hefðu ekki almennilegt yfirlit yfir þann mannafla innan þeirra vébanda sem er við störf hér á landi. Ég deili áhyggjum með hv. þingmanni af skorti á fólki til sérhæfðra starfa á tilteknum fagsviðum í heilbrigðisþjónustunni. Ég minni þó á samkomulag og viljayfirlýsingu sem gerð var af hálfu Landspítalans með ráðuneytinu síðasta haust varðandi lyflækningasvið, af því að það var hér sérstaklega nefnt. Ég veit ekki betur en að starfsemin þar hafi styrkst frá þeim tíma en eftir er að fullnusta ákveðin ákvæði í því samkomulagi sem ég bind vonir við að geti orðið til enn frekari styrkingar. Ég sat síðast í morgun á reglulegum fundi með forstjóra Landspítalans þar sem við fórum meðal annars yfir þessa stöðu. Að öllu samanlögðu erum við tiltölulega bjartsýnni á stöðuna til dæmis fyrir þetta ár miðað við það ástand sem við glímdum við á síðasta ári og mátti ætla að yrði.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra hreinskiptið svar. Það er bagalegt að ekki séu til tölur yfir þetta svo hægt sé að spá fyrir um framtíðina og að vinna út frá einhverju, gera áætlanir. Skýrslan sem var unnin 2006, um spá um þörf fyrir vinnuafl í heilbrigðiskerfinu, er um margt mjög góð en hún er úrelt. Við þurfum að fá aðra svona könnun því að forsendurnar sem þar eru eru auðvitað forsendur frá því fyrir hrun. Þar er til dæmis ekki gert ráð fyrir neinum atgervisflótta lækna, það var bara ekki líklegt í þeim veruleika sem við lifðum þá í. Hann er annar í dag. Ég hvet ráðuneytið til að halda áfram með þá vinnu sem farið var í árið 2006.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni brýninguna og tek heils hugar undir orð hennar, það er mjög nauðsynlegt að þessar upplýsingar liggi fyrir. Ég er sammála henni um að sú skýrsla eða úttekt sem gerð var árið 2006 er úrelt, það eru allt aðrar forsendur í dag. Ég nefni lítið dæmi frá umræðunni um læknaskortinn á síðasta hausti. Þá gáfu upplýsingar úr því bókhaldi sem til var um stöðugildi í læknisþjónustu í landinu til kynna að einungis hefði fækkað um fjóra lækna milli ára en umræðan gaf til kynna að það væri algjört hrun í stéttinni. Þetta gefur okkur tilefni til þess að draga þá ályktun að við höfum ekki nægilega góða vitneskju eða þá að menn ræða þetta kannski meira af tilfinningu en upplýstri vitneskju. Ég ítreka að ég fagna þessum ábendingum hv. þingmanns og heiti henni því að ég skal leggja mig fram um að reyna að koma þessum hlutum til betri vegar.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að bygging nýs fangelsis á Hólmsheiði mun ekki leysa allan vandann í fangelsismálum. Þar verða aðeins rými fyrir rúmlega 50 fanga en á móti verður lokað fangelsinu á Skólavörðustíg og í Kópavogi þannig að fjölgun rýma er mjög lítil. Á sama tíma eru tæplega 500 manns á biðlista eftir afplánun. Það er ljóst að það mun ekki fækka svo neinu nemur á þeim lista þrátt fyrir nýtt fangelsi á Hólmsheiði. Á gamla varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli er mikið af ónýttu húsnæði. Sem dæmi má nefna gömlu sjúkrahúsbygginguna. Þar erum við að tala um 4 þús. fermetra byggingu á einni hæð. Sú bygging er í góðu standi, búið að endurnýja lagnir og hreinsa allt út og eyða nokkrum tugum milljóna í þá framkvæmd. Þetta er sem sagt 4 þús. fermetra salur. Félagið Icelandic Health ætlaði að nýta sér bygginguna undir sjúkrahús fyrir erlenda sjúklinga en ekkert varð af því. Á sama tíma og þessir 4 þús. fermetrar eru ónýttir finnst ekki pláss fyrir tæplega 500 manns sem bíða afplánunar. Þá má ekki gleyma því að íslenskir skattgreiðendur eru nú þegar að borga um 600 millj. kr. á ári með gamla varnarsvæðinu. Því beini ég þeirri spurningu til hæstv. innanríkisráðherra hvort þetta umrædda húsnæði sem ég minnist hér á hafi verið skoðað sem möguleiki fyrir nýtt fangelsi eða annað húsnæði á gamla varnarsvæðinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessum málum sem eru auðvitað brýn. Þetta er alveg hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni. Þótt við séum ekki endilega að leysa þann vanda sem við stöndum hvað harðast frammi fyrir núna, sem er staðan í fangelsismálum þjóðarinnar, teljum við þetta samt sem áður eitt mikilvægasta framfaraskrefið. Ég er þeirrar skoðunar að eitt mikilvægasta framfaraskrefið sem stigið hefur verið á umliðnum árum og verður stigið sé sú ákvörðun sem var tekin á síðasta kjörtímabili og fest í núgildandi fjárlögum um að halda áfram með byggingu fangelsis á Hólmsheiði. Þar bætast við þau rými sem eru bráðarými og er mikilvægt til að tryggja að önnur fangelsi í landinu nýtist fyrir annað en bráðaúrræði. Hvað varðar það sem hv. þingmaður nefnir um ákveðið og tiltekið húsnæði hefur það ekki verið skoðað með hliðsjón af þessu. Ég árétta líka og ítreka að þrátt fyrir að við getum séð ákveðnar lausnir, það er víða laust húsnæði og við gætum auðvitað spurt okkur hvort það nýtist undir fangelsi, þá eru gerðar mjög ríkar, afgerandi og afdráttarlausar kröfur til húsnæðis sem á að nýta í þessum tilgangi og ekki einfalt að finna slíkt húsnæði. Fyrir utan það er það mjög kostnaðarsamt, menn hafa nefnt húsnæði sem er til staðar og hefði getað komið í staðinn fyrir að byggja á Hólmsheiðinni en það er dýrt að taka húsnæði sem ekki var byggt sem fangelsi og gera það þannig að það geti rúmað þá hluti sem við ætlumst til að séu í fangelsum. Þessi staður hefur því ekki verið skoðaður og ekki yfirfarinn í þeim skýrslum og úttektum sem ég hef lesið um mögulega nýtingu húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu undir fangelsi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir svörin. Það eru ákveðin vonbrigði að menn skuli ekki hafa skoðað þá möguleika sem eru í boði áður en ákvörðun var tekin um nýtt fangelsi. Reyndar er ég, þegar ég minnist á þessa byggingu þarna suður með sjó, ekki að tala um að þetta sé neitt öryggisfangelsi. Við höfum það á Hólmsheiðinni, við erum að tala um fangelsi sem mundi hugsanlega nýtast fyrir aðra fanga sem eru ekki hættulegir samfélaginu. Ég get ekki séð að það ætti að vera svo gífurlega kostnaðarsamt að innrétta slíkt fangelsi þegar byggingin er til staðar, það er búið að hreinsa allt út, það er búið að endurnýja lagnir, byggingin er tilbúin að öllu leyti þannig að ég er mjög undrandi á því að menn skuli ekki skoða þá möguleika sem eru í boði.

Virðulegur forseti. Til að árétta það er til sérstök skýrsla sem hægt er að nálgast þar sem tekið var út það húsnæði á höfuðborgarsvæðinu sem var talið geta nýst undir nýtt fangelsi. Það var gert. Þetta húsnæði hefur þá ekki verið talið vera til þess bært eða hæft. Það er til sérstök skýrsla sem gerð var í tíð síðustu ríkisstjórnar um hvaða kostir væru taldir nýtilegir en það er auðvitað alveg hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni, þá voru menn að leita að fangelsi sem væri undir öryggisgæslu vegna þess að slíkt fangelsi þarf að vera í Reykjavík. Hvað varðar aðra kosti í fangelsisnotkun og lýtur þá að langtímalausnum hefur það verið afdráttarlaus stefna hér að sú vistun og þær lausnir væru á Litla-Hrauni. Menn hafa ekki verið að skoða langtímamöguleika í vistun, þ.e. annars konar fangelsi en öryggisfangelsi, annars staðar en á Litla-Hrauni. Þær skoðanir sem hafa farið fram um þess háttar fangelsi hafa lotið að því að stækka Litla-Hraun, bæta aðstöðuna þar og tryggja að Litla-Hraun geti verið vistunarmöguleiki til framtíðar. Menn hafa ekki 

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða um mál sem nokkuð hefur verið í umræðunni, um innflutning á landbúnaðarafurðum. Ástæðan fyrir því að það hefur verið nokkuð í umræðunni eru ýmsir þættir. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni því að mér hefur ekki fundist hann fá hrós fyrir að hafa bent á það sem ég held að flestum hafi komið á óvart, í það minnsta mér, að hér væru innfluttir kjúklingar seldir sem íslenskir. Einnig kom fram í fjölmiðlum að við hefðum verið að kaupa, að við töldum, íslenskar landbúnaðarafurðir en þær hefðu í rauninni verið frá Írlandi, nánar tiltekið unnar úr írsku smjöri. Nú er það svo sannarlega ekki þannig að þessar vörur séu eitthvað sérstaklega hættulegar, en hins vegar er ekki hægt að gera íslenskum landbúnaði neitt verra en að ganga fram með þessum hætti. Staða íslensks landbúnaðar og styrkleiki felst í því að hér er vönduð vara miðað við þær upplýsingar sem maður hefur bestar. Til dæmis sýnist manni að minna af lyfjum sé nýtt til íslenskrar landbúnaðarframleiðslu en í þeim löndum sem við berum okkur saman við og í öðrum löndum sem við flytjum vöruna til er hún seld sem sú hágæðavara sem hún er. Umræðan um innflutning á landbúnaðarvörum hefur verið því marki brennd að mikið hefur upp á vantað að hún sé hófstillt og málefnaleg. Af minnsta tilefni verður umræðan nokkuð heit og ég held að það sé ekki hagur neins. Við erum aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni og skrifuðum undir síðasta stóra samning hennar 1994 sem ýtir undir fríverslun í heiminum og þar með talið á landbúnaðarafurðum og undirgengumst ákveðna hluti sem væri vel þess virði að fara yfir og sjá hvernig hefur gengið með framkvæmdina. Það er algjörlega hagur okkar Íslendinga að hér séu frjáls milliríkjaviðskipti og reyndar eru allar líkur á því, annað er nokkurn veginn útilokað, að við værum mjög fátækt ríki ef við hefðum ekki aðgang að mörkuðum annars staðar frá. Við flytjum inn mikið af landbúnaðarvörum sem við alla jafna köllum ekki landbúnaðarvörur eins og hveiti, ávexti, korn og ýmislegt annað en eru svo sannarlega landbúnaðarafurðir. Ég vildi í þessari stuttu umræðu, og ég vona að við munum taka málefnalega og góða umræðu um þennan mikilvæga málaflokk í nútíð og nánustu framtíð, spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga. Ég vildi fá viðhorf ráðherra til þess að upplýsa um upprunaland búvöru. Ég held að öllum sé þó ljóst að það getur verið ákveðið flækjustig í því en að mínu áliti er mjög mikilvægt og skýlaus réttur neytenda að við fáum eins góðar upplýsingar um uppruna og eðli vöru og mögulegt er. Svo mikið er víst að sú ofuráhersla á ódýra matvöru í heiminum, sérstaklega hinum vestræna, hefur vikið mikið frá því að menn vilja fá heilnæma og góða vöru. Það er ástæðan fyrir því sem við höfum oft rætt á þinginu og ég ætlaði ekkert að fara sérstaklega í. En þessar hefðbundnu íslensku landbúnaðarvörur uppfylla svo sannarlega þau skilyrði til vöru sem við viljum sjá. Númer 2: Hvert er viðhorf ráðherra til endurskoðunar á úthlutun tollkvóta og þá hvernig? Þetta var gert á sínum tíma og við undirgengumst þetta til að auka samkeppni á þessum markaði. Spurningin er og væri skynsamlegt að fara yfir hvort það hafi í raun gert það og þá hvernig. Númer 3: Vill hæstv. ráðherra auka sveigjanleika á innflutningi á hvítu kjöti? Flestar þær þjóðir sem við berum okkur saman við styðja landbúnað að stærstum hluta út af menningarlegum forsendum. Það á svo sannarlega við í okkar tilfelli þegar kemur að því sem við köllum hefðbundnar íslenskar búvörur en á síður við þegar kemur að hvíta kjötinu. Spurningin er hvort það geti ekki verið hagur okkar allra að auka sveigjanleika þar. Númer 4: Hvert er viðhorf hans að afnema undanþágu búvörulaga sem undanskilja vissa þætti í starfsemi mjólkurframleiðslu frá samkeppnislögum? Það þarf kannski ekki að rökstyðja það neitt sérstaklega. Númer 5,  Númer 6: 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrirspurn hv. þingmanns og þá sérstöku umræðu sem hér fer fram. Hvað varðar upprunaland og merkingar tel ég mjög mikilvægt að neytandi sé upplýstur um uppruna vörunnar og innihald hennar. Um þetta hafa ekki gilt skýrar reglur. Þó eru í gildi upprunareglur um ferskt og frosið nautakjöt, þær voru settar árið 2011 vegna kúariðu. Í ráðuneytinu er verið að vinna að innleiðingu á ESB-reglum sem eiga að taka gildi í desember nk. Reglugerðin er í sjálfu sér að verða tilbúin. Samkvæmt þeim reglum verður skylt að upprunamerkja ferskt og fryst svínakjöt, kindakjöt, geitakjöt og alifuglakjöt. Á sama tíma verður einnig skylt að merkja uppruna aðalhráefnis vöru ef uppruni þess er annar en vörunnar og uppruni vörunnar er gefinn upp. Ég tek dæmi, ef merking á kjötbollum segir að uppruni sé Ísland en kjötið erlent verður að merkja hver uppruni kjötsins er eða taka fram að hann sé annar en upprunamerking vörunnar segir til um. Um mjólkurvörur munu einnig gilda almennar reglur. Þó hefur komið fram í umræðunni að í sjálfu sér sé ekkert því til fyrirstöðu að aðilar á markaði og þá allir aðilar, og þá er ég að tala um Samtök verslunar og þjónustu, Bændasamtökin, Samtök iðnaðarins og búgreinafélögin, gætu tekið höndum saman og komið þessum merkingum á. Ég tel að þetta sé stærsta tækifæri innlendrar framleiðslu, að tryggja upprunamerkingu á vörunni. Einnig má nefna að hér í þinginu tekur mál nr. 13, frumvarp um fánamerkingar, sem þingmenn Framsóknarflokksins undir forustu hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur hafa lagt fram, á þessu að hluta til. Varðandi úthlutun tollkvóta og endurskoðun hans hef ég ekki í hyggju að breyta úthlutun tollkvóta frá þeim lögum sem nú eru í gildi að því undanskildu að til meðferðar er í þinginu mál nr. 137, um lítils háttar breytingu á úthlutun tollkvóta. Árið 2012 var gerð viðamikil breyting, samanber lög nr. 160/2012, á búvörulögum og tollalögum, en hún var gerð í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis í framhaldi af kvörtun hagsmunaaðila um breytt fyrirkomulag þáverandi ráðherra, Jóns Bjarnasonar, um útreikning á WTO-tollum. Kannski rétt að við fáum aðeins reynslu af þeim lögum áður en við förum í stórkostlegar breytingar. Varðandi hugsanlegan sveigjanleika og að auka innflutning á hvítu kjöti eru engin sérstök áform um það núna. Ég vil þó benda á að Ísland á í tvíhliða viðræðum við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur og vil því ekki útiloka að eitthvað verði samið um frekari markaðsaðgang til landsins með þær vörur. Þó er rétt í þessu samhengi að menn taki ríkt tillit til þess að við erum örmarkaður. Það eru fleiri þættir en bara menningarlegir þættir sem gera það að verkum að lönd styrkja landbúnaðarframleiðslu sína, þeir eru ekki síður atvinnulegir og fleiri þættir koma þar við sögu, fæðuöryggi o.s.frv. Hvort afnema eigi ákveðna þætti og undanskilja mjólkurframleiðslu frá samkeppnislögum þá vil ég vísa til stjórnarsáttmálans en þar er kveðið á um að endurskoða eigi núgildandi búvörusamninga. Í ráðuneytinu er þegar hafinn undirbúningur að þeirri vinnu og geri ég ráð fyrir að sá þáttur löggjafarinnar verði ekki undanskilinn í þeirri umfjöllun. Rétt er að benda á að fyrirkomulagið hefur skilað mikilli hagræðingu sem hefur skilað sér til neytenda og bænda. Í því sambandi er rétt að minna á að matur hefur sjaldan verið ódýrari á Íslandi og mjólkurvörur einna helst. Aðilar vinnumarkaðarins, BSRB, ASÍ og Samtök atvinnulífsins, hafa bakkað þetta kerfi upp en það er sjálfsagt að taka það til skoðunar þegar við skoðum það í heildinni. Varðandi aukið gegnsæi í verðmyndun í smávöruverslun með búvörur verð ég að viðurkenna að mér er ekki alveg ljóst hvað þingmaðurinn á við, en ef hann er að spyrja um framlegð verslunarinnar af sölu á einstökum búvörum þá er ég því hlynntur. Í því sambandi vil ég benda á að hægt er að nálgast afurðastöðvaverð fyrir einstakar kjöttegundir á heimasíðu viðkomandi fyrirtækja. Hið sama á við um opinbert heildsöluverð á mjólkurvörum. Gegnsæi í verðmyndun tel ég mjög mikilvægt. Í þessu tilliti vil ég nefna að til dæmis hafa bændur í nágrannalöndum gagnrýnt stórar verslunarkeðjur fyrir það að taka í æ ríkari mæli stærri sneið af verðinu í sínar hendur. Benda má á að hérlendis eru stærstu birgjar stóru verslunarkeðjanna, þar á meðal í innflutningi, í þeirra eigu og þar af leiðandi ekki gegnsætt hvar þeir taka ávinninginn af verðinu sem neytendur greiða að lokum eða þurfa að sætta sig við. Að lokum hvort ráðherra finnist eðlilegt að stór framleiðandi búvöru bjóði í tollkvóta til að vernda stöðu sína á markaði, þá er alveg umhugsunarefni hvort það fyrirkomulag geti talist eðlilegt. Þetta á þó jafnt við um stóra framleiðendur búvara en ekki síður eins ráðandi smásöluaðila á markaði. Litlir aðilar telja á sér brotið þegar þessir stóru hrifsa til sín stærsta hluta kvótans og stundum í krafti fjárhagslegra yfirburða. Ef hins vegar á að útiloka einn lögaðila umfram annan er umhugsunarvert hvar á að draga 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka upp þessa umræðu um innflutning á landbúnaðarafurðum og landbúnaðarkerfið. Íslenskur landbúnaður og íslenskar landbúnaðarvörur hafa notið mikils trausts íslenskra neytenda í gegnum árin, þar hafa íslenskar vörur haft ímynd hreinleika og gæða og oft hefur verið talað um sérstöðu íslensku landbúnaðarvaranna og jafnvel heyrist notað hið vinsæla orðtak ríkisstjórnarinnar að þar séum við best í heiminum. En hvað er að gerast? Í ljós kemur að í krafti einokunarinnar og til að hindra samkeppni flytur Mjólkursamsalan inn írskt smjör og blandar í íslenskar vörur af því að innlend framleiðsla smjörs annar ekki eftirspurn og til að koma í veg fyrir innflutning og samkeppni. Jafnframt hefur komið fram að áður hefur ostur verið fluttur inn samkvæmt takmörkuðum kvóta, bræddur og blandaður fyrir íslenska osta án þess að þess sé getið á pakkningum. Þá er upplýst að töluvert af beikoni hefur verið selt hér eða notað. Það kemur erlendis frá og þess er hvergi getið hver uppruninn er. Enn má nefna alifuglakjötið sem hefur verið flutt inn og selt undir íslensku vörumerki. Hvar eru hagsmunir neytenda og gildi hreinleikans og matvælaöryggið og sjúkdómahættan o.s.frv. þegar menn líta á þessar staðreyndir? Ég spyr áfram: Er rétt að verja sérstaklega framleiðslu á íslenskum sykurvörum undir heiti jógúrts? Það er ekki nóg að umpakka vöru erlendis frá og blanda við hina íslensku vöru og selja hana síðan sem íslenska. Það er kominn tími til að við hefjum gagnrýna, málefnalega umræðu um íslenskan landbúnað. Menn verða að horfast í augu við og ræða hreinskilnislega kosti og galla núverandi landbúnaðarkerfis sem um margt virðist verja meira sérhagsmuni ákveðinna fyrirtækja en hagsmuni neytenda og bænda. Þar vitna ég í orð formanns Bændasamtakanna í Bændablaðinu sem „segir ólíðandi að góðri ímynd íslenskra landbúnaðarafurða sé fórnað fyrir stundargróða einstakra fyrirtækja“. Það segir eiginlega allt sem segja þarf. Það þarf að skoða 

Herra forseti. Það er eins nöturlegt og nokkuð getur verið að þeir aðilar sem sérstaklega leggja upp úr því að þeir séu að bjóða holla og góða innlenda framleiðslu standi sig svo ekki gagnvart neytendum þegar þeir í einhverjum tilvikum eru að selja innflutta vöru eða nota innflutt hráefni í sína framleiðslu. Þetta er ekki bara skaðlegt fyrir orðspor íslensks landbúnaðar og matvælaiðnaðar, þetta er algerlega gegn þeirri þróun sem menn hafa verið að vonast til að miðaði eitthvað áfram í sambandi við upprunamerkingar og rekjanleika vöru. Mér er miklu umhugaðra um að þetta sé sett í það samhengi hvernig við viljum að þessir hlutir almennt þróist og séu. Er ekki krafan sú að vörur séu rétt merktar hvað uppruna snertir og að ferlið sé rekjanlegt þannig að menn viti hvað þeir eru að kaupa eða borða? Þetta má einfaldlega ekki líðast. Með þessu eru menn að skjóta sig harkalega í fótinn og við verðum að vona að menn hafi eitthvað af þessu lært. Á hinn bóginn held ég að það sé sömuleiðis ekki uppbyggilegt að ræða stefnu Íslands hvað varðar matvælaöryggi, hollustu og heilnæmi og landbúnaðarstefnuna þess vegna út frá einstökum atburðum af þessu tagi. Þar koma svo mörg önnur sjónarmið við sögu sem við þurfum að hyggja að og verulegar breytingar hafa þegar orðið eða eru í farvatninu hvað varðar matvælaframleiðslu og þörf og eftirspurn í heiminum. Ísland þarf að huga að stöðu sinni í þeim efnum sem eitt það land sem er hvað háðast öðrum varðandi það að brauðfæða sig því um helmingur af fæðuþörf þjóðarinnar er innflutningur. Ég er í þeim hópi sem hefur bundið vonir við að íslensk framleiðsla ætti mikil sóknarfæri og við gætum styrkt okkar stöðu inn í framtíðina með því til dæmis að auka kornrækt, skógrækt, ylrækt og það eru meira að segja mörg svið hefðbundins landbúnaðar þar sem eru sóknarfæri og framleiðslan annar ekki eftirspurn eins og í framleiðslu nautakjöts til dæmis.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er mjög mikilvægt að við ræðum landbúnaðarmál á þinginu ofan í kjölinn. Við í Bjartri framtíð erum þeirrar skoðunar að nú eigi að auka heldur innflutning í landbúnaðarvörum og trúum því að frjáls samkeppni sé algjört grundvallaratriði fyrir neytendur og ekki bara fyrir neytendur heldur líka fyrir fyrirtæki. Samkeppni heldur fyrirtækjunum á tánum og samkeppni tryggir neytendum úrval, gæði eða hagstætt verð, allt eftir því hverju neytandinn sækist eftir. Það er jú hann sem velur og hafnar. Við getum svo deilt um það hversu mikið eftirlit á að vera og hversu miklar upplýsingar neytendur eiga að fá, en ég held að í raun deili enginn um að samkeppni er af hinu góða. Þess vegna er svolítið merkilegt að við séum með heilan geira hérna þar sem samkeppni gildir í rauninni ekki. Jafnvel frjálslyndustu flokkarnir hafa haldið verndarhendi sinni yfir landbúnaðarkerfinu í gegnum árin og áratugina. Ég segi því að annaðhvort trúum við á frjálsa samkeppni eða ekki. Svo finnst mér líka mikilvægt að halda því til haga að það er eitt að niðurgreiða landbúnaðarvörur og það er gert víða um heim. Við göngum hraustlega til verks á Íslandi og það er ástæða fyrir því, það eru erfiðar aðstæður hér. Það er í rauninni pólitísk ákvörðun hversu mikið við styrkjum og hvað við styrkjum. Mér finnst til dæmis merkilegt hvað við gerum lítið í að styðja við lífræna ræktun en það er pólitísk ákvörðun. Hitt er síðan verndarstefnan. Það er merkilegt að stjórnvöld ákveði beinlínis að Íslendingar eigi að borða lambakjöt en ekki innflutt dádýrakjöt, þeir eiga að borða íslenska osta en ekki innflutta osta. Það gerum við með því að leggja á gjöld og tollkvótarnir, sem þó eru og eiga að auka samkeppni, eru boðnir út þannig að þá þarf einhver að kaupa tollkvóta og það fer út í verðlagið og neytandinn borgar fyrir það.

Forseti. Ég fagna þessari umræðu. Mér finnst þetta góðar spurningar sem komu frá frummælanda í þessari umræðu. Mér finnst þetta eiga að vera einhvers konar hvati til þess að við vöknum aðeins og förum ekki af þeirri braut sem við vorum byrjuð að feta. Það var mjög ruglandi ef maður ætlaði að kaupa sér grænmeti, það var með íslenskum fána og það er enn þá þannig en svo kemur í ljós að það er frá Bandaríkjunum eða einhverju öðru landi. Það er þó byrjað að merkja það þannig. Auðvitað eiga neytendur að hafa skýlausan rétt til að vita hvaðan vörurnar koma, hvort sem þær eru hefðbundnar íslenskar landbúnaðarvörur eða eitthvað annað. Svo er annað líka mjög mikilvægt og mig langaði að spyrja ráðherra hvort til standi að breyta eða hvort búið sé að breyta því. Einu sinni var það þannig að besta smjörið kom frá einhverjum bæ. Það er ómögulegt að vita hvaðan besta smjörið kemur eða besta mjólkin af því að þessu er öllu hrúgað saman í eina stóra púllíu. Er það enn þá þannig og stendur til að breyta því? Ég mundi gjarnan vilja versla við bóndann sem er með besta smjörið eða bestu mjólkina. Þá er kannski auðveldara að vita hvort smjörið sé í raun og veru frá Íslandi eða Írlandi. Síðan finnst mér mjög mikilvægt að við höldum áfram þeirri þróun að tryggja að neytendur viti hvort matvæli séu erfðabreytt og hvaðan þau koma því að það eru mjög mismunandi reglugerðir eftir löndum. Þeir eru töluvert strangari til dæmis í Evrópu um það en í Bandaríkjunum. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða að tryggja að íslenskir neytendur viti hvað þeir eru að borða.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að opna þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hans svör og ræðu. Neytendur og bændur hafa náð vel saman í umræðu undanfarna daga og ár þar sem er vel upplýst hvaðan matvælin eru og íslenskir bændur geta treyst því að ekki sé verið að blekkja neytendur með því að láta búvöru af erlendum uppruna sigla í skjóli innlendrar vöru sem neytendur treysta að sé góð. Það er ekki ný stefna bænda. Árum saman hefur verið óskað eftir því að sett yrði traust umgjörð um slíkar merkingar og þær reglur séu trúverðugar og ekki misnotaðar. Tollverndin er grundvöllur landbúnaðarstefnu okkar ásamt búvörusamningum. Raði ég í mikilvægisröð tel ég tollverndina vera mikilvægari. Það verður líka að beita henni rétt. Tollverndin á ekki að viðhalda óeðlilegu verðlagi á matvöru, hún er heldur ekki ætluð til þess að þröngva niður kjörum bænda í bjargarleysi. Framkvæmd tollverndarinnar verður að vera lifandi. Ég tel reyndar að tollvernd eigi að vera hluti af búvörusamningum og þannig virkt stýritæki til að ná þeim markmiðum okkar um landbúnaðarstefnu, landbúnaðarstefnu uppbyggingar öflugri sveita og fjölbreyttara atvinnulífs í landinu. Ég tel líka að búvörusamningar í því formi sem þeir eru nú hafi lifað sinn tíma. Ég vil sjá þessa tvo meginþætti landbúnaðarstefnunnar, tollvernd og búvörusamninga, saman í einum samningi brotið niður á búgreinar, ekki síður til þess að við getum sett okkur ný tækifæri um öflugri sveitir og sterkan íslenskan landbúnað. Ég minni á að við flytjum inn verulegt magn af búvöru hingað til lands án tollverndar. Vöruskiptajöfnuður búvöru okkar er óhagstæður um 22 milljarða samkvæmt tölum OECD. Afnám tollverndar er engin trygging fyrir lægra verði til neytenda, enda hefur verslunin engu lofað, bara slegið fram staðhæfingu um að verðið muni lækka án þess að færa fyrir því nokkur rök. Verslunin þiggur líka tollvernd þegar hún er í boði, samanber þegar hún kvartar yfir verslunarferðum Íslendinga til útlanda og beitir sér gegn hugmyndum um eflingu póstverslunar. Það á ekki við lengur, herra forseti, að tala um ofverndaðan íslenskan landbúnað. Staðan er sú að í einstökum búgreinum er tollverndin orðin veik og er vá fyrir dyrum. Ég vil minna á að nú er staðan sú að sauðfjárbændur ná ekki nema 2/3 af heimsmarkaðsverði fyrir afurðir sínar. Ég vil að lokum nefna hér búgrein sem ég kalla á válista, sem er kartöflurækt. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir nauðsynlega umræðu. Íslenskur landbúnaður er umtalaður erlendis fyrir þær varúðarráðstafanir sem gilda í lögum hérlendis. Við getum alltaf gert betur að sjálfsögðu og þurfum að axla ábyrgð á okkar eigin framleiðslu og því sjálfsagt að bæta upprunamerkingar hérlendis. Í dag er lambakjötið til dæmis það vel sett að neytandinn getur rakið sunnudagslærið sitt aftur til þess haga þar sem lambinu var beitt. Þetta er í raun vinnan og ferlið í gegnum þá framleiðslu sem við höfum búið til hérlendis. Það er auðvitað nauðsynlegt að vita hvaðan maturinn kemur. Í störfum þingsins í gær talaði ég um frjálsan innflutning og afleiðingar þess að við mundum ganga svo langt, hættuna á því að treysta á lönd sem eru farin að treysta á önnur lönd til að hafa ofan í sína eigin þjóð. Sá innflutningur sem er leyfður skal auðvitað sæta ströngum reglum. Við þurfum að gæta fyllstu varúðar. Allur flutningur dýra og dýraafurða hefur alltaf í för með sér ákveðna áhættu. Ég tek því undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þegar hann segir að við megum ekki tala um framtíðarlandbúnaðarstefnu Íslands í samhengi við það mál sem kom hér upp um að neytendum fannst þeir vera blekktir, það var dæmi sem við getum í raun tekið á. Það er okkar stjórnvalda að taka því á þegar þannig mál koma upp. Við verðum líka að hugsa í þessu samhengi: Hvað værum við að reyna að gera og hvað værum við að tala um í þessu samhengi ef ekki væri möguleiki að fá innflutt matvæli frá öðrum löndum, sér í lagi í ljósi þessa ástands sem ríkir í heiminum í dag? Það hefur verið minnst á upprunamerkingar hérna. Það er ekki nóg að við bætum okkur í þeim málum, því að nú hafa komið upp dæmi þar sem kjúklingi var slátrað í Lettlandi eða Litháen, hann var fluttur til Danmerkur, pakkaður þar og síðan var hann fluttur annað og seldur þar, meðal annars á Íslandi. Þannig að við þurfum líka að hvetja önnur lönd, sem við erum að skipta við í þessu samhengi, til að bæta sínar upprunamerkingar.

Virðulegur forseti. Það segir allt sem segja þarf um ógöngur einokunarkerfisins í íslenskum landbúnaði að menn flytji inn erlendar landbúnaðarafurðir og selji hér undir fölsku flaggi. Það er ástæða til að þakka hv. málshefjanda fyrir að taka málið upp og sömuleiðis að draga það fram að hér er von á evrópskum reglum um upprunamerkingar sem munu að nokkru bæta úr þessu. Um er að ræða eitt af mörgum framfaraskrefum sem við höfum séð í neytendarétti hér á Íslandi eftir að við urðum aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Það er vissulega þörf á því að ekki er að vænta sérstakra framfaraskrefa, hvorki í neytendarétti né í verslunarfrelsi í landbúnaðinum, fyrir tilstuðlan þessarar ríkisstjórnar, en hugsanlega, eins og hæstv. ráðherra upplýsti, mun það nást fram í samningaviðræðum Evrópusambandsins við landið. Hvað er það sem við þurfum að taka á? Það er auðvitað fjölmargt. En eitt af því er auðvitað enn ein evrópsk réttarbótin, samkeppnisrétturinn. Landbúnaðurinn er undanskilinn samkeppnislögum. Svo óeðlilegir viðskiptahættir tíðkast í landbúnaðinum að sérstaklega þarf að undanskilja hann samkeppnislögum. Ég hef flutt hér í þessum sal tillögu um það að greinin einfaldlega falli undir samkeppnislög og lög um eðlilega viðskiptahætti. Hún hefur verið felld í þessum sal og það er auðvitað verulegt umhugsunarefni. Það er synd vegna þess að við erum öll sammála um að íslenskur landbúnaður á mikil sóknarfæri. Við erum líka öll sammála um að standa vörð um hefðbundinn íslenskan landbúnað, sauðfjárræktina, mjólkuriðnaðinn. Það er, eins og hv. málshefjandi vekur athygli á, löngu tímabært að til dæmis í hvíta kjötinu aukum við verulega verslunarfrelsi og samkeppni á markaði, vegna þess að sú varðstaða sem staðin hefur verið um þá framleiðslu er auðvitað varðstaða um örfá iðnfyrirtæki, alla jafna í eigu íslenskra fjármálastofnana, og þau fara á hausinn með reglulegu millibili eins og við þekkjum, en ekki varðstaða um hið hefðbundna 

Herra forseti. Það gleður mig að hæstv. málshefjandi hefur á því mikinn áhuga að ég skuli taka aftur til máls hér en þannig er tímanum skipt að þingflokkar hafa tvisvar sinnum tvær mínútur og ráða því sjálfir hvernig þeir ráðstafa þeim tíma. Ég vil halda aðeins áfram að ræða þetta út frá æskilegri þróun hvað varðar upprunamerkingar og rekjanleika vörunnar af því ég tel að við eigum að taka þessar hörmulegu uppákomur sem upplýst hefur verið um nú og sumar voru þekktar fyrir, sem verulega aðvörun um að það eru frávik frá því sem ætti að vera reglan. Reglan ætti að vera sú að menn gengju alltaf eins langt og aðstæður mögulega leyfa, eins og upplýsingar bjóða upp á, eins og framleiðsluferlin bjóða upp á, í því að neytendur fái sem mestar upplýsingar með vörunni sem þeir kaupa. Hv. þingmaður nefndi að í mörgum tilvikum finnst neytendum æskilegt að vita beinlínis frá hvaða býli varan er sem þeir kaupa. Það verður nú handleggur sennilega að tryggja þá vitneskju í þeim tilvikum sem menn eru að flytja inn matvæli, hvort sem það er írskt smjör eða kjúklingar með viðkomu í Lettlandi og Danmörku og jafnvel víðar, hvaða bóndi stóð upphaflega fyrir þeirri framleiðslu. En við getum gert það hér innan lands. Við höfum kjöraðstæður til þess að vera með óvenjumikið gagnsæi og rekjanleika í innlendri framleiðslu. Það gefur augaleið. Við eigum að nýta okkur það. Það á að vera eitt af því sem styrkir innlenda framleiðslu, hvað sem svo líður breytingum á komandi árum í sambandi við samkeppnisstöðu innlendrar framleiðslu, innflutning, tollvernd eða annað. Það ætti að vera eitt af því sem væri styrkur hinnar íslensku framleiðslu á þessu sviði að við værum fær um að veita meiri upplýsingar, tryggja mönnum meira öryggi í gegnum merkingar og rekjanleika framleiðslunnar. Í því ljósi séð er þessi uppákoma enn þá dapurlegri, herra forseti, vantar eiginlega ekkert nema vasaklúta til þess að takast á við það.

Forseti hefur nú ekki neinu slíku á að skipa.

Virðulegi forseti. Ég kom ekki inn á það í fyrri ræðu varðandi merkingar á matvælum, mér finnst sú krafa svo sjálfsögð að varla þurfi að hafa orð á henni, þetta er eitthvað sem Neytendasamtökin hafa barist fyrir um árabil og mörg stjórnvöld hafa haft tækifæri til að gera eitthvað í því máli. Það stendur vonandi til bóta núna. Mig langar að koma aðeins inn á verndarstefnuna sem í rauninni hefur verið sett fram eða er alla vega lögð fram í nafni matvælaöryggis, að það þurfi að vernda neytendur því að þeir muni hamstra hættulegt innflutt kjöt ef samkeppnin er of mikil. Ég kann aldrei við þegar gefið er í skyn að neytendur hafi ekki vit fyrir sjálfum sér. Ef stjórnvöld tryggja neytendum allar upplýsingar sem máli skiptir taka neytendur rétta ákvörðun. Hvað gerðist þegar tollar á grænmeti voru lagðir af? Íslendingar velja íslenska framleiðslu. Hún er dýrari, en þeir gera það samt. Við verðum að treysta neytendum. Mér þykir miður að það sé ekki gert í meira mæli. Málið er að verndarstefnan er til að tryggja innlenda framleiðslu. Hún er ekki til að vernda neytendur. Við skulum segja það eins og það er. Síðan kemur í ljós að innlendir framleiðendur flytja inn kjöt og setja í framleiðsluna sem er reyndar ekki hættulegra en svo að neytendum hefur ekki orðið meint af, svo ég viti, en vissulega eru þeir að villa um fyrir fólki. Það er alvarlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu, öllum sem hafa tekið þátt í henni. Mér hefur fundist hún málefnaleg og góð og ég vonast til þess að þetta sé bara upphafið að því að við ræðum þessi mál á þennan hátt. Ég þakka sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru skýr. Ég þarf eðli máls samkvæmt ekki að vera sammála hæstv. ráðherra í öllu, það er nú aldrei þannig, en mér fannst ráðherra gefa góðan tón í mörgu. Mér finnst þetta í grunninn snúast um það hvað við viljum vernda. Ég held að við þurfum aðeins að skilgreina það. Ég vil vekja athygli á því að sá tími er löngu liðinn að menn líti bara á verð þegar kemur að landbúnaðarvörum. Menn verða líka að horfa til gæða. Í því felst styrkleiki íslensks landbúnaðar. Þegar kemur að þessum hefðbundnu búgreinum stöndum við mjög sterkt. Það þarf hins vegar að sannfæra mig um af hverju hvítt kjöt er í sömu stöðu og mjólkurframleiðslan og sauðfjárbúskapurinn og það var ekki gert í þessari umræðu. Ég vil vekja athygli á því að ég upplifði það nú bara sjálfur að ég keypti mér nautasteik fyrir fjölskylduna um áramótin í einu fylki Bandaríkjanna, Texas. Þar var það sem okkur finnst eðlilegt að kalla „grass fed“ helmingi dýrara en hefðbundið kjöt. Hefðbundið kjöt þar er að mínu áliti ekki mjög - já, við skulum ekkert ræða það. Við þurfum eðli málsins samkvæmt að líta á þetta. Hæstv. ráðherra var að velta því fyrir sér hvort ég væri að spyrja út í verslunina. Ég var að spyrja út í verslunina. Hún er ekkert undanskilin. Það er eitthvað snúið ef við erum með kerfi sem er þannig að við séum með tiltölulega hátt verð til neytenda en hins vegar fái bændur mun minna en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Við þurfum að skoða það sérstaklega. Mér finnst hún frábær þróunin sem kallast Beint frá býli. Lítið er oft fallegt í þessu efni, að við vitum nákvæmlega hvaðan varan kemur, hún er heilnæm og góð og gott að við séum að keppa á þeim markaði. Það hefur ekki bara með íslenska neytendur að gera, það hefur líka með 

Virðulegi forseti. Varðandi ræður einstakra þingmanna vil ég segja að ég tel ekki að umræddur innflutningur á þessu sméri hafi verið til þess að hefta samkeppni, frekar til að tryggja vöruframboð. Staðreyndin er nefnilega sú að innflutningsverð er hærra en heildsöluverð innan lands, sem er enn ein staðfesting á því að matarverð er lágt og lægra hlutfallslega af launum en oft áður, samanber frétt í Morgunblaðinu um greiningu Analytica sem var birt fyrir nokkrum vikum. Varðandi þá fyrirspurn hvort menn geti leitað eftir vörum eins og kom fram hjá hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, er alveg rétt að Beint frá býli svarar því kalli. Það er held ég sterkt ákall um það og er gott dæmi um hve vel hefur tekist til þar sem menn geta valið sér vöru ef þeir vilja einhverja sérvöru. Ég vil einnig nota tækifærið og svara kannski að hluta til útúrsnúningum hv. þm. Helga Hjörvars. Hann fullyrti að hér væri allur landbúnaður laus við samkeppni. Það er rangt. Það eru nokkrar tegundir mjólkurafurða sem eru undanþegnar þessu atriði. Það þarf auðvitað ekki ESB-reglur til þess að setja á einhverjar merkingar. Það má minna á garðyrkjuna sem gerir það sjálf. Það má minna á frumvarp framsóknarþingmannanna og eins og ég sagði í inngangsorðum mínum geta aðilar á markaði sammælst um að gera þetta af sjálfsdáðum, en ríkisvaldið er að vinna að þessu. Að lokum vil ég taka undir með fyrrverandi landbúnaðarráðherra, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, um sóknarfærin sem sannarlega hafa aldrei verið meiri. Sóknarfærin liggja m.a. í þessu og það er lykilatriði að nýta þetta tækifæri til sóknar til aukinnar framleiðni í landbúnaði, aukinnar framleiðslu sem skilar sér m.a. í gjaldeyrissparnaði, auknum tekjum innan lands, aukinni atvinnu og öflugra samfélagi. Og ég ítreka þá skoðun mína að stærsta sóknarfæri og markaðstækifæri innlendrar framleiðslu sé upprunamerking eigin framleiðslu.

Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram nefndarálit með breytingartillögu á þskj. 396 sem mér þykir mikilvægt að fái umfjöllun í nefnd. Því óska ég eftir því að málið verði aftur tekið til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd milli 2. og 3. umr. Í trausti þess kalla ég breytingartillögu mína til 3. umr. Í ljósi þessa munu Píratar sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið mikið til umræðu í nefndinni og margir farið yfir það og það eru ekki miklar breytingar sem þarna eru. Í ljósi samstöðunnar samþykkjum við að málið komi aftur til nefndarinnar svo að við getum átt frekari umræður um það, það er ekki nema sjálfsagt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lyfjalögum. Frumvarpið er samið í velferðarráðuneytinu í samvinnu við Lyfjastofnun þar sem brýnt þótti að gera breytingar og lagfæringar á lögunum, m.a. til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA, en ráðuneytinu bárust athugasemdir frá stofnuninni varðandi veitingu leyfa fyrir samhliða innflutningi lyfja til landsins. Auk þess var talið nauðsynlegt að skjóta styrkari stoðum undir heimild Lyfjastofnunar til að innheimta gjald vegna hins lögbundna verkefnis stofnunarinnar að taka efni til flokkunar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir tveimur breytingum. Annars vegar er lagt til að ákvæði laganna sem snúa að samhliða innflutningi á lyfjum til landsins verði breytt, en sú tillaga er eins og áður sagði komin fram vegna athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA. Með samhliða innflutningi lyfja er átt við þá framkvæmd þegar annar aðili en markaðsleyfishafi eða aðili á hans vegum óskar eftir því að flytja inn til dreifingar lyf sem hefur markaðsleyfi hér á landi. Lyfjastofnun hefur um langt árabil afgreitt umsóknir um leyfi til samhliða innflutnings með þeim hætti sem gert er annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu og innheimt gjald fyrir þjónustuna þrátt fyrir að í lyfjalögum hafi þessi framkvæmd verið nefnd útgáfa markaðsleyfa. Breytingin er fyrst og fremst formlegs eðlis og til þess gerð að samræma íslenskan lagatexta að ákvæðum EES-samningsins. Þannig verður horfið frá því að gefa út markaðsleyfi þegar um samhliða innflutning er að ræða, en í staðinn verður gefið út samhliða innflutningsleyfi. Önnur breytingin sem lögð er til í frumvarpinu varðar gjaldtökuheimild fyrir flokkun lyfja hjá Lyfjastofnun. Samkvæmt lyfjalögum hefur Lyfjastofnun það hlutverk að skera úr um hvort einstök efni eða efnasamband teljist lyf leiki vafi á því. Framkvæmd þessi er yfirleitt með þeim hætti að þegar heilbrigðisnefndir sveitarfélaga hyggjast banna formlega markaðssetningu á fæðubótarefni sökum þess að það innihaldi lyf eða lyfjavirkt efni, þá óska heilbrigðisnefndirnar eftir því við viðkomandi fyrirtæki að farið sé með vöruna í flokkun til Lyfjastofnunar sem sker formlega úr um hvort varan innihaldi lyf, eða lyfjavirk efni, eða ekki. Lyfjastofnun hefur alla tíð tekið gjald fyrir þetta verkefni, en það gjaldtökuákvæði sem stofnunin styðst við þykir ekki nægilega skýrt. Nauðsynlegt þykir því að skjóta styrkari stoðum undir heimild stofnunarinnar til að innheimta gjald vegna verkefnisins. Þessi breyting er fyrst og fremst gerð til að eyða öllum vafa sem kann að rísa vegna heimildar Lyfjastofnunar til að innheimta gjald fyrir þá þjónustu. Virðulegi forseti. Ég hef í stuttu máli fjallað um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum. Eins og fram hefur komið fjallar frumvarpið ekki um efnislegar breytingar á vinnulagi Lyfjastofnunar er varða veitingu samhliða innflutningsleyfa og flokkun á vöru. Frumvarpinu er fyrst og fremst ætlað að styrkja framkvæmd lyfjalaga, auka gagnsæi í gjaldtöku stofnunarinnar, ásamt því að samræma ákvæði laganna réttarframkvæmd á Evrópska efnahagssvæðinu á samhliða innflutningi lyfja. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að samþykkt frumvarpsins mun ekki hafa í för með sér íþyngjandi áhrif á atvinnulífið hér á landi og leyfi mér hér, virðulegi forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri breytingu sem þarna er á samhliða innflutningi lyfja. Ég hef ekki kynnt mér gjaldtökuna og þau ákvæði sem þar fara fram, en ég er þeirrar skoðunar að fara þurfi mjög rækilega í gegnum öll lög er varða Lyfjastofnun og þar með gjaldtökuna. Lyfjastofnun hefur um árabil ákveðið starfssvið sitt nokkurn veginn sjálf og fer iðulega fram úr fjáráætlunum, en hún getur tekið gjöld fyrir það. Ég held að það sé eitthvað sem þurfi mjög að athuga. Mig langar til að spyrja að tvennu. Í fyrsta lagi: Hvernig kemur þessi athugasemd frá Eftirlitsstofnuninni fram? Var einhver sem kvartaði eða fóru þeir allt í einu núna að lesa yfir íslensku lögin? Ég var þeirrar skoðunar þegar ég vann í þessum bransa að tilskipanirnar frá Evrópusambandinu væru mjög þröngt og einkennilega túlkaðar hér á landi. Mig langar því að spyrja hvernig athugasemdin kom fram Það kemur fram í máli ráðherrans og einnig í greinargerð að hinn rétti háttur sem núna er verið að færa lögin til hafi verið viðhafður af Lyfjastofnun um árabil. Mig langar að spyrja: Hvaða langa árabil er það? Síðan hvenær?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil fyrst víkja að orðum hennar um Lyfjastofnun og fjárhagsmál hennar. Ég tek undir þær athugasemdir. Þau mál hafa komið til umræðu hvoru tveggja innan ráðuneytisins og einnig í fjárlaganefnd, síðast í tengslum við fjárlagagerð fyrir árið 2014. Það er alveg ljóst, og ég deili þeirri skoðun, að þar eru ákveðnir þættir sem þarf að skoða, taka á. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvernig þetta mál beri að er mér tjáð og þekki ekki forsöguna að öðru leyti en því að þetta muni vera á grunni dómsmáls sem var höfðað. Í annan stað spyr hv. þingmaður um verklagið sem hefur verið tíðkað hjá Lyfjastofnun um langt árabil. Eftir því sem ég kemst næst má gera ráð fyrir því að það hafi verið allt frá árinu 2000 sem þetta hefur verið stundað, þegar lögin voru sett um stofnunina.

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að verklagið hafi tíðkast frá árinu 2000. Lögin voru sett um það bil árið 2000, en ég er ekki alveg viss um að þessi háttur hafi verið hafður á. Ég ætla þó ekki að fara nákvæmlega út í það hér án þess að vita allt um háttalagið. Ef lögunum er breytt á grundvelli dómsmáls finnst mér það benda til þess að líkur séu á því að þetta hafi verið framkvæmt einhvern veginn öðruvísi, en ég ætla ekki að segja til um það. Ég fagna því að búið er að færa þetta til rétts vegar. Ég vil beina því til ráðuneytisins og ráðherrans að farið verði ítarlega í tilskipanir er varða lyfjalög, vegna þess að við vitum að lyfjaverð hér er mjög hátt og hluti af því kann að stafa af því að girðingarnar sem eru settar upp séu þrengri en þær þurfa að vera.

Virðulegi forseti. Örlítið, til frekari upplýsinga. Breytingin sem hér er lögð fram mun byggja á ráðgefandi áliti frá EFTA-dómstólnum í kjölfarið á því að dvalarheimilið Grund kærði þá framkvæmd sem þarna hefur verið stunduð fyrir íslenskum dómstólum. Þá var fengið ráðgefandi álit frá Eftirlitsstofnun EFTA og á grunni þess eru breytingarnar meðal annars lagðar til. Þetta eru þær upplýsingar sem ég hef ferskastar frá embættismönnum mínum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu. Frumvarpið er samið í velferðarráðuneytinu að höfðu samráði við embætti landlæknis og Landspítala. Tilefni frumvarpsins er innleiðing á tilskipun nr. 2010/53/ESB, um kröfur varðandi gæði og öryggi líffæra úr mönnum sem ætluð eru til ígræðslu. Yfir landamæri ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu eiga sér stað á hverju ári töluverð skipti líffæra til ígræðslu í menn, en reglur einstakra ríkja misjafnar og með tilskipuninni verður þannig komi á samræmdum reglum í því skyni að tryggja öryggi líffæraþega og líffæragjafa. Í tilskipuninni er lögð rík áhersla á að skrásetja skuli eins mikið af upplýsingum og mögulegt er um líffæragjafann og líffærið sjálft, en skráningin er á hendi lögbærs yfirvalds sem tilskipunin kveður á um að tilnefna eigi í hverju aðildarríki. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að embætti landlæknis taki að sér hlutverk lögbærs yfirvalds og skrásetji upplýsingar um líffæri og líffæragjafa, enda er embættið umsjónaraðili með líffæragjöfum og líffæraígræðslu hér á landi. Þá er í frumvarpinu tekið fram að við skráningu slíkra upplýsinga skuli gæta þess að fullnægt sé ákvæðum laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir tveimur efnisbreytingum á lögunum um heilbrigðisþjónustu. Annars vegar er um að ræða heimild til að innleiða ákvæði tilskipunar nr. 2010/53/ESB í íslenskan rétt, hins vegar er um að ræða heimild til að kveða nánar á í reglugerð um gæða- og öryggisviðmið við veitingu heilbrigðisþjónustu á öðrum sviðum eins og til dæmis um meðferð og varðveislu á frumum á söfnum, meðferð, varðveislu og dreifingu blóðs. Um þessi atriði er fjallað í tveimur reglugerðum, nr. 441/2006 og nr. 1288/2008, sem eru til komnar vegna innleiðingar á EES-gerðum og eiga sér stoð í þeim lögum sem frumvarpinu er ætlað að breyta. Því þykir rétt að kveðið sé á um heimild til að innleiða allar framangreindar gerðir með reglugerð í einu reglugerðarákvæði laga um heilbrigðisþjónustu og skjóta þannig styrkari stoðum undir viðkomandi reglugerðir. Verði frumvarpið að lögum mun það hafa minni háttar áhrif á þá heilbrigðisþjónustu sem um ræðir, en með setningu reglugerðar með reglum um brottnám líffæra, meðferð þeirra og ígræðslu í sjúklinga, væri aðeins verið að festa í sessi þekkt verklag og þau gæða- og öryggisviðmið sem þegar er unnið eftir á Landspítalanum. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr. að lokinni þessari umræðu hér.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um siglingavernd, nr. 50/2004, lögum um loftferðir, nr. 60/1998, vopnalögum, nr. 16/1998, og lögreglulögum, nr. 90/1996, með síðari breytingum. Eins og fram kemur í frumvarpinu sem liggur hér frammi eru lagðar til breytingar samkvæmt þessu frumvarpi á lögum um siglingavernd og lögum um loftferðir vegna endurtekinna innbrota á haftasvæði flugverndar og siglingaverndar, en einnig til að auka skilvirkni við framkvæmd laganna gagnvart eftirlitsskyldum aðilum. Jafnframt eru lagðar til breytingar á vopnalögum í tengslum við flugvernd. Þá eru lagðar til breytingar á lögreglulögum vegna framkvæmdar bakgrunnsathugana eins og það er kallað. Meginmarkmið frumvarpsins er að draga úr tilraunum til innbrota á haftasvæði flugverndar og siglingaverndar í loftför og skip. Lagt er til að kveðið verði skýrt á um það í lögunum að óheimilt sé að fara inn á slík svæði nema með tilskyldum heimildum að viðlagðri refsingu geri menn slíkt án heimildar. Það liggur ljóst fyrir að talsverð ógn við öryggi og sérstaklega hvað varðar flug- og siglingavernd felst í því þegar óviðkomandi aðilar komast inn á þessi svæði. Það er því afar brýnt að tekið verði á slíkum brotum með skýrum hætti í löggjöf okkar. Þess vegna er lagt til að refsingar fyrir innbrot í loftför og skip verði samræmdar, enda er um sambærileg brot að ræða. Hvað varðar innbrot á haftasvæði flug- og siglingaverndar er hins vegar lagt til að refsirammi vegna flugverndarbrotsins verði harðari þar sem telja má að um alvarlegra brot sé að ræða m.a. vegna strangrar umferðarstýringar á flugvöllum. Ljóst er að sé um enn alvarlegri brot að ræða kemur jafnframt til beitingar almennra hegningarlaga og getur því verið um þyngri refsingu að ræða á grundvelli þeirra laga. Þetta kemur ágætlega fram, virðulegur forseti, í greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Þau ákvæði sem lagt er til að sett verði í lög um loftferðir og lög um siglingavernd eiga því ekki að hafa nein áhrif á möguleikann á beitingu almennra hegningarlaga. Virðulegi forseti. Eitt af markmiðum frumvarpsins er þannig að lögfesta þá framkvæmd sem viðgengist hefur í samskiptum Samgöngustofu, áður Siglingastofnunar Íslands, og eftirlitsskyldra aðila sem falla undir lögin um siglingavernd. Stofnuninni eru af þessu tilefni færðar heimildir til að grípa til annarra úrræða en áður gagnvart eftirlitsskyldum aðilum, þ.e. stjórnvaldssektir og dagsektir í stað sektar eða tveggja ára fangelsis. Slík úrræði eru talin markvissari fyrir stofnunina og gera henni betur kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu samkvæmt lögum. Er þetta líka og meðal annars lagt til í kjölfar ábendinga frá ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, sem hefur haft í frammi ákveðnar ábendingar og athugasemdir gagnvart úrræðaleysi stofnunarinnar til að framfylgja ákvæðum laga gagnvart þeim eftirlitsskyldu aðilum sem ég hef farið yfir. Jafnframt er í frumvarpinu kveðið á um heimild Samgöngustofu til að leggja á einstakling stjórnvaldssekt hafi hann gerst sekur um aðgangsbrot á flugvelli og þar með brotið á lögboðnum skyldum sem á honum hvíla á grundvelli aðgangsheimildar. Samkvæmt gildandi lögum er einungis heimilt að færa slík mál í farveg refsimeðferðar þar sem viðurlögin eru sekt eða fangelsi allt að fimm árum. Breytingin sem nú er gerð felur í sér heimild Samgöngustofu til að fara vægari leið og sekta viðkomandi eða svipta hann aðgangsheimild hafi rekstraraðili flugvallar ekki þegar gripið til þeirrar ráðstöfunar. Þá er lögð til hækkun á lágmarksviðmiðum dagsekta vegna brota á lögum um loftferðir svo ákvæðið hafi tilætluð varnaðaráhrif. Einnig er lögð til breyting á lögum um siglingavernd vegna vandkvæða tollstjóra við að fylgja eftir reglum um farmvernd. Virðulegur forseti. Til að auka skýrleika í framkvæmd eru lagðar til breytingar á ákvæðum um bakgrunnsathuganir líkt og ég kom inn á í upphafi á grundvelli laga um loftferðir og laga um siglingavernd annars vegar og lögreglulaga hins vegar. Hvað varðar lög um loftferðir og lög um siglingavernd felur frumvarpið ekki í sér efnislegar breytingar nema að litlu leyti. Breytingarnar eru þannig fyrst og fremst til einföldunar vegna þeirrar framkvæmdar sem viðgengist hefur á undanförnum árum og til margra ára. Hvað varðar heimild til bakgrunnsathugana á grundvelli laga um loftferðir er lagt til að uppsetning ákvæðisins verði gerð skýrari auk þess sem bætt er við heimild lögreglu til öflunar gagna um einstakling sem gengst undir slíka bakgrunnsathugun. Ein af ástæðum þess að talið er mikilvægt að leggja til þessar breytingar á lögunum er úrskurður Persónuverndar um afgreiðslu mála vegna bakgrunnsathugana flugáhafna. Tilgangur breytinganna er ekki síst sá að koma til móts við þær ábendingar sem þar koma fram og hafa ítrekað komið fram, en jafnframt að teknu tilliti til alþjóðlegra krafna. Lögð er hins vegar sérstök áhersla, eins og í íslenskri löggjöf almennt, á að málefnaleg sjónarmið séu ávallt lögð til grundvallar við ákvarðanir lögreglu um úrlausn einstakra mála og meðalhófs sé gætt í hvívetna. Samhliða er lagt til að ákvæði laga um siglingavernd er lýtur að bakgrunnsathugunum verði gert mun skýrara og afdráttarlausara en samkvæmt gildandi lögum. Höfð var hliðsjón af ákvæði laga um loftferðir við vinnslu þess ákvæðis. Hvað varðar hins vegar breytingu á lögreglulögum er lagt til að kveðið verði með almennum hætti á um heimild lögreglu til bakgrunnsathugana sem eitt af þeim verkefnum sem henni ber að sinna. Skilyrði þess að lögreglu sé heimilt að framkvæma bakgrunnsathugun á einstaklingi er að jafnframt sé kveðið á um heimildina í sérlögum. Því er lagt til að ríkislögreglustjóri fari með þetta verkefni en að hann geti falið öðrum lögregluembættum að sinna því. Þetta er í samræmi við þá framkvæmd sem hefur verið viðhöfð á grundvelli ákveðinna sérlaga til margra ára. Þá verður ráðherra heimilt að setja reglugerð á grundvelli lagaheimildarinnar nái breytingin fram að ganga. Breytingin felur í sér almenna heimild fyrir lögreglu til að framkvæma bakgrunnsathuganir sem önnur lög geta vísað til vegna þarfar á bakgrunnsathugun einstaklinga án þess að þurfi í hvert og eitt sinn sem lagaákvæði er sett sem áskilur bakgrunnsathugun að tiltaka í smáatriðum hvernig lögreglan eigi að framkvæma umræddar athuganir. Hið sama gildir um reglugerðir sem settar verða á grundvelli sérlaga. Þær munu geta vísað með almennum hætti í reglugerð sem sett verður á grundvelli lögreglulaga og þurfa því einungis að tiltaka þau atriði sem sérstaklega lúta að sérmeðferð af einhverjum orsökum. Það er ljóst að þetta fyrirkomulag mun einfalda laga- og reglugerðarsetningu hvað varðar bakgrunnsathuganir til muna. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg hér með til að að þessari umræðu lokinni verði meðferð þess og umfjöllun vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og síðar til 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á hafnalögum, nr. 61/2003, með síðari breytingum. Frumvarpið byggist á tillögum starfshóps um endurskoðun hafnalaga sem falið var að endurskoða hafnalögin til að styrkja rekstrargrundvöll hafna og gera þeim kleift að aðlagast breyttri notkun. Markmið frumvarpsins, virðulegur forseti, er fyrst og fremst að bregðast við fjárhagsvanda hafna og styðja betur við endurnýjun hafnarmannvirkja, en einnig eru aðrar breytingar gerðar. Meðal þeirra eru ákvæði um neyðarhafnir sem nokkuð hafa verið í umræðunni að undanförnu og um heimild ríkissjóðs til að eiga og reka mannvirki vegna ferja. Hafnir landsins búa sumar eins og við þekkjum við bágan rekstrargrundvöll og eiga erfitt með að bæta afkomu sína, þ.e. auka tekjur eða deila kostnaði af rekstri með því að finna samlegð með öðrum rekstri. Reynslan bendir því miður til að hafnarsjóðir séu einfaldlega of margir og eftir tilvikum of smáir til að geta staðið undir rekstri og nauðsynlegri fjárfestingu. Erfitt er að sjá fyrir hvenær allir hafnarsjóðir verða færir um að standa undir nauðsynlegri fjárfestingu, en þangað til þarf að skapa þeim forsendur til að takast á við eðlilegan rekstur og nauðsynlegar fjárfestingar. Með aukinni sérhæfingu, raunhæfara mati á arðsemi nýframkvæmda og forgangsröðun verkefna innan stærri heildar standa efni til þess að fleiri hafnir geti ráðið við verkefni sín án stuðnings ríkissjóðs eða a.m.k. með minni stuðningi en nú. Virðulegur forseti. Þær breytingar sem snúa að fjárhagsvanda hafna eru helst eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til í frumvarpinu að eigendur hafna geti gert með sér samning um samrekstur einstakra þátta í starfsemi hafna í stað þess að samstarfið taki til starfseminnar í heild í formi hafnasamlags. Heimild stofnunar hafnasamlags er þó enn fyrir hendi. Í öðru lagi er lagt til að hafnir geti innheimt önnur þjónustugjöld en núgildandi lög gera ráð fyrir. Markmið þess er að auðvelda höfnum að takast betur á við breyttar aðstæður í rekstri. Slík gjöld verða þó eftir sem áður að uppfylla kröfur hafnalaga um að gjaldtakan miði við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt er ásamt sameiginlegum kostnaði eftir því sem við á. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um þá hagsmuni og þau sjónarmið sem leggja ber til grundvallar með tillögugerð og forgangsröðun framkvæmda í samgönguáætlun. Loks er í fjórða lagi lagt til að ákvæðum hafnalaga um ríkisstyrki verði breytt. Þær breytingar fela helst í sér skýrari skilgreiningar á formi ríkisstyrkja. Þó er rétt að taka fram að ekki er um að ræða auknar fjárhæðir úr vasa ríkisins umfram sem þegar er ákveðið í fjárlögum. Þau verkefni sem lagt er til að ríkissjóður geti samkvæmt frumvarpinu, virðulegur forseti, styrkt eru flokkuð í fimm þætti: a. Endurbygging og endurbætur á skjólgörðum og dýpkun þar sem reglulegrar viðhaldsdýpkunar er þörf. Greiðsluþátttaka ríkissjóðs fyrir þessi verkefni verður allt að 75% samkvæmt umræddu frumvarpi. b. Endurbygging og endurbætur á bryggjum og niðurrif hafnarmannvirkja sem þarf að fjarlægja vegna slysahættu sem af þeim stafar. Í frumvarpinu er lagt til að greiðsluþátttaka ríkissjóðs í þessum verkefnum verði allt að 60%. c. Skýrari skilyrði fyrir styrkjum vegna nýframkvæmdar við bryggjugerð, skjólgarð og dýpkun í innsiglingu og innan hafnar. Stofnkostnaður við hafnsögubáta á stöðum þar sem aðstæður í höfn og nágrenni hennar kalla á slíkt öryggistæki og innsiglingamerki, svo og löndunarkrana og hafnarvogir. Gera skal grein fyrir nauðsyn og arðsemi þessara framkvæmda og liggja þarf fyrir staðfesting að höfn hafi skilað jákvæðum rekstrarafgangi að teknu tilliti til vaxta. Með frumvarpinu er lagt til að greiðsluþátttaka ríkissjóðs verði hér allt að 50%. Heimild þessi tekur þó ekki til framkvæmda í þágu einstakra fyrirtækja þar sem gerður er sérstakur afnotasamningur til lengri tíma. d. Aðgerðir eiganda hafnar sem miða að því að hætta eða draga úr hefðbundnum hafnarrekstri. Lagt er til að greiðsluþátttaka ríkissjóðs geti samkvæmt sérstöku samkomulagi numið allt að 60% af neikvæðu eigin fé hafnar. e. Aðgerðir hafnarsjóða vegna fyrirhugaðrar sameiningar. Greiðsluþátttaka ríkissjóðs samkvæmt þessum þætti skal ákveðin með sérstöku samkomulagi milli viðkomandi hafnarsjóða annars vegar og ríkisins hins vegar. Þá er lagt til að heimilt verði að veita viðbótarframlög úr ríkissjóði til lítilla hafnarsjóða innan skilgreinds byggingasvæðis samkvæmt ákvörðun Eftirlitsstofnunar EFTA með tekjur undir 40 millj. kr. og þar sem verðmæti meðalafla síðustu ára er undir 1 milljarði kr. Viðbótarframlagið sem hér um ræðir getur orðið allt að 15%. Skilyrði, virðulegur forseti, fyrir úthlutun ríkisstyrkja verða þau að um sé að ræða framkvæmd sem hefur mikla þýðingu fyrir almannahagsmuni á viðkomandi stað. Viðkomandi höfn þarf að vera og verður að hafa skilað jákvæðum rekstrarafgangi að teknu tilliti til vaxta eða hafa nýtt kosti sína til tekjuöflunar með eðlilegum hætti og framlag ríkissjóðs má ekki raska samkeppni milli hafna. Hæstv. forseti. Ég hef hér gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og legg að lokum til að því verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og síðar til 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tveimur frumvörpum í einni ræðu, líkt og virðulegur forseti hefur gert grein fyrir, og þakka fyrir heimild forseta til að gera það, enda eru þessi mál svo tengd og verða sjálfsagt til sameiginlegrar umfjöllunar á vettvangi nefndar og þings í framhaldinu. Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra laga um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði. Samhliða því mun ég mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum. Þar sem frumvörpin tvö tengjast mikið, líkt og ég hef sagt, mun ég fara yfir þau samtímis þó að ég aðgreini þau auðvitað í umræðunni. Eins og þingheimur þekkir, og einhverjir mundu segja þekkir of vel, hefur verið unnið að heildarendurskipulagningu og framtíðarstefnumótun í málefnum sýslumanna og lögregluembætta um margra ára skeið og í nánu samstarfi við sýslumenn og aðra hagsmunaaðila. Frumvörpin fela því í sér umtalsverða breytingu, umbætur í þjónustu að mínu mati, verulega fækkun stofnana og vonandi og það sem mestu skiptir betri þjónustu við almenning um allt land og aukin tækifæri til þess að færa þjónustu frá miðlægum stofnunum í Reykjavík til annarra stofnana víða um land. Ég ætla að byrja á því, virðulegur forseti, að ræða hið svokallaða sýslumannsfrumvarp, frumvarp til laga um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á gildandi lögum nr. 92/1989, um framkvæmdarvald ríkisins í héraði, en þau lög leggja grunn að stjórnsýslu og skipulagi sýslumannsembætta landsins. Frumvarpið felur í sér tvær meginbreytingar frá gildandi lögum. Annars vegar verður ákæruvald og löggæsla aðskilin frá embættum sýslumanna og færð til sjálfstæðra embætta lögreglustjóra með sama hætti og þegar hefur verið gert og við þekkjum héðan frá höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum. Hins vegar verður embættum sýslumanna fækkað úr 24 í níu. Við það verða 22 núverandi umdæmi sýslumanna sameinuð í sjö ný umdæmi; Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland og höfuðborgarsvæðið. Núverandi umdæmi sýslumannsins á Suðurnesjum verður óbreytt og embætti sýslumanns í Vestmannaeyjum verður lítið breytt samkvæmt því frumvarpi sem nú liggur fyrir. Virðulegur forseti. Ég vil hafa sagt það hér til áréttingar að sýslumannsembættin eru að sjálfsögðu gamalgrónar og afar traustar stjórnsýslu- og þjónustustofnanir sem gegna mikilvægu hlutverki í okkar samfélagi. Núverandi umdæmaskipan sýslumanna hefur um langa tíð verið óbreytt en á síðustu rúmum tveimur áratugum hafa hins vegar orðið verulegar breytingar á starfsemi sýslumanna, fyrst með aðskilnaði dómsvalds og framkvæmdarvalds árið 1992 og síðar með breytingum á réttarfarslögum. Frumvarpið sem hér er lagt fram felur í sér sem fyrr segir sameiningu en auðvitað um leið talsverða fækkun sýslumannsembætta í þeim tilgangi að auka og bæta þjónustu ríkisins í héraði. Einhverjum gæti þótt, virðulegur forseti, að hér væri á ferðinni eitthvað sem ekki færi saman en eftir langa og ítarlega skoðun í innanríkisráðuneytinu og fyrrverandi dómsmálaráðuneyti og víðar í stjórnkerfinu og með aðkomu sýslumanna um allt land er það mat flestra að þessi þróun sé einmitt til þess að bæta þjónustu á hverjum stað og tryggja það að embættin séu reiðubúin að taka að sér stærri og mikilvægari verkefni, þ.e. önnur verkefni en hafa endilega verið á þeim stöðum til þessa. Þess vegna er það svo ánægjulegt við þetta að til lengri tíma verður hægt að færa verkefni úr ráðuneytum, úr öðrum stofnunum til sýslumannsembætta og efla þannig þjónustu á landsbyggðinni enn frekar. Stjórnsýsluumdæmi sýslumanna eru 24 talsins. Embættin eru misstór landfræðilega, spanna allt frá 9 þúsund ferkílómetrum upp í 18 þúsund og hið sama má segja um þann fólksfjölda sem þau þjóna. Alls starfa um 300 manns hjá öllum sýslumannsembættum landsins í um 280 stöðugildum. Eins og gefur að skilja eru stöðugildin mismörg meðal embætta, allt frá þremur upp í fimmtíu. Virðulegur forseti. Helstu forsendur sem liggja til grundvallar þeirri endurskoðun sem þetta frumvarp felur í sér, þ.e. frumvarp til laga um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, eru í fyrsta lagi að gera fyrirhugaðar breytingar á skipan löggæslumála utan höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja. Það er óhjákvæmilegt miðað við þær breytingar sem orðið hafa á undanförnum árum. Við þá breytingu að ákæruvald og löggæsla verði skilin frá embættum sýslumanna dragast saman verkefni hjá þeim 13 sýslumannsembættum sem fara nú með löggæslumál, og með þessu verður í raun algjör gjörbreyting á starfsemi þeirra. Í öðru lagi er það svo að byggðaþróun og bættar samgöngur undanfarinna ára kalla á þessa endurskoðun og gera hana nauðsynlega. Núverandi umdæmaskipan hefur verið óbreytt um langa hríð og augljóst að forsendur hennar hafa breyst í veigamiklum atriðum. Má til dæmis nefna verulegar breytingar í samgöngum, eins og ég nefndi, tilkomu jarðganga og betri vegi sem auðveldað hafa samgöngur og stytt vegalengdir innan landshluta. Í þriðja lagi skiptir miklu að öll þróun á sviði sveitarstjórnarmála hefur verið í þá átt að fækka sveitarfélögum í landinu, þ.e. vinna með stærri einingar en áður. Sveitarfélög hafa verið sameinuð og þau hafa verið gerð að öflugri stjórnsýslueiningum. Þegar sýslunefndir voru lagðar niður 1986 voru sveitarfélög hér á landi yfir 200 talsins en eru í dag 74. Því er eðlilegt er að stjórnsýsla ríkisins í héraði fylgi þeirri þróun enda eiga sömu sjónarmið við í flestum tilfellum. Í fjórða lagi hefur orðið mikil breyting, sem við öll þekkjum, á allri samskiptatækni. Rafræn stjórnsýsla er í auknum mæli að ryðja sér til rúms sem gerir það að verkum að staðsetning sýslumanns er ekki höfuðatriði heldur fyrirkomulag og inntak þjónustunnar. Má nefna í því sambandi að unnið hefur verið að mótun og innleiðingu rafræns þinglýsingarkerfis og mikil áhersla lögð á að bæta og þróa öll starfs- og upplýsingakerfi þannig að þau mæti sem best þörfum rafrænnar stjórnsýslu og upplýsingamála og feli um leið í sér ákveðna gagnvirkni. Í fimmta lagi, virðulegur forseti, hafa alls staðar í rekstri hins opinbera verið gerðar kröfur um hagræðingu og þar geta sýslumannsembættin og hafa sannarlega ekki verið undanskilin. Á síðustu árum hafa heildarfjárveitingar til embættanna lækkað að raungildi og er óhjákvæmilegt að bregðast við því með hagræðingu og skipulagsbreytingum um leið og leitast er við að vernda þá grunnþjónustu og meginstarfsemi sem sýslumönnum er ætlað að sinna og munu áfram sinna. Í sjötta lagi má segja að hugmyndin með þeirri tillögu sem lögð er fram í frumvarpinu um fækkun og stækkun embætta, eins og ég hef áréttað hér á undan, sé að efla embættin bæði faglega og fjárhagslega og gera þau betur í stakk búin til þess að sinna nýjum verkefnum sem þeim geta verið falin. Minnstu embættin eru, eins og við öll þekkjum, tæplega nógu sterk til að halda uppi nægilega öflugri þjónustu í samanburði við stærri embættin og þess er vænst að stækkun og sameining embætta leiði til þess að þau verði öflugri þjónustueiningar. Almennt má gera ráð fyrir því að sérhæfing og afköst starfsmanna aukist við stærri embætti og að stærri og færri embætti muni tryggja betur samræmt verklag. Með vísan til þessara forsendna, virðulegur forseti, hafa þrjú meginmarkmið verið höfð að leiðarljósi við þá endurskoðun sem frumvarpið felur í sér. Segja má að það séu sömu leiðarljós og hafa verið viðhöfð í þessum málum í tíð núverandi ríkisstjórnar og eins í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar, og að okkur hefur í raun og veru auðnast það í þessu stóra verkefni að stíga með svipuðum hætti til jarðar í því og ég held að allir séu sammála um að þetta sé mikilvægt framfaraskref. Ef maður rammar inn þá umræðu felur þessi breyting í sér þau þrjú meginmarkmið að þjónusta við borgarana úti um allt land verði eins góð og kostur er, að rekstur embættanna verði eins hagkvæmur og kostur er og að stjórnsýsla sýslumannsembættanna verði efld þannig að þau verði betur í stakk búin til að taka að sér aukin verkefni. Þetta eru lykilþættirnir. Sem fyrr segir, virðulegur forseti, gerir frumvarpið ráð fyrir að embættum sýslumanna verði fækkað úr 24 í níu. Þau embætti sem nú eru starfandi sameinast í hinum nýju embættum utan embættum sýslumanna í Reykjanesbæ og í Vestmannaeyjum. Embætti sýslumannsins í Reykjanesbæ breytist ekki að öðru leyti en því að það mun framvegis bera heitið Embætti sýslumanns á Suðurnesjum, en í Vestmannaeyjum verður lögreglan skilin frá embætti sýslumanns og færð undir nýtt embætti lögreglustjóra á Suðurlandi líkt og liggur fyrir í frumvarpinu sem hér er til umræðu. Ég geri fastlega ráð fyrir því, virðulegur forseti, að þessi tilhögun hvað varðar Vestmannaeyjar verði rædd nokkuð á vettvangi nefndarinnar, enda hafa Vestmannaeyingar lýst því yfir að þeir telja að það þurfi aðra tilhögun á þeirra svæði. Ég vonast til þess og treysti því að nefndin komist að góðri niðurstöðu í því eins og öðru er varðar þetta frumvarp. Samkvæmt frumvarpinu verða umdæmamörk embætta sýslumanna því með sama hætti og nú eru ákveðin í reglugerð, að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og sýslumenn, með hliðsjón af skipulagi annarrar opinberrar þjónustu. Gert er ráð fyrir að ný umdæmamörk sýslumannsembætta verði að meginstefnu til hin sömu og ný umdæmamörk lögregluumdæma en Vestmannaeyjar verði þó áfram sérstakt umdæmi sýslumanns. Kveðið verður á um það í reglugerð hvar aðalskrifstofa sýslumanns í hverju umdæmi verður staðsett og jafnframt að samráð verði haft við sýslumann um staðsetningu annarra sýsluskrifstofa umdæmisins og hvaða þjónusta þar verði veitt. Jafnframt verður horft til þess hvernig skipulagi lögreglu innan umdæmisins verði háttað. Það nýmæli er í frumvarpinu að til viðbótar því gjaldi sem sýslumönnum er heimilt að innheimta samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs - og ég vil sérstaklega láta þess getið, virðulegur forseti, að þetta er líka afsprengi af umræðu sem verið hefur talsverð á umliðnum missirum - verði þeim gert heimilt að taka gjald samkvæmt gjaldskrá sem samsvarar kostnaði vegna verka sem framkvæmd eru utan hefðbundins vinnutíma og starfsstöðva þeirra og lög um aukatekjur ríkissjóðs ná ekki til. Sem dæmi um þetta má nefna að fallist sýslumaður á að gefa hjón saman utan starfsstöðvar sinnar eða utan afgreiðslutíma skrifstofunnar verður að gera ráð fyrir því að sá sem um það biður greiði sérstakt gjald sem sýslumaður geti innheimt á grundvelli gjaldskrár. Þetta á einnig við um aðra þætti sem ég geri ráð fyrir að þingheimur þekki nokkuð vel til. Frumvarpið kveður á um að hið nýja skipulag sem hér er kynnt taki gildi þann 1. janúar árið 2015. Fram að þeim tíma gefst færi á að undirbúa innra skipulag hinna nýju embætta, þjónustu þeirra og starfsemi að öðru leyti. Frumvarpið gerir einnig ráð fyrir að hægt sé að stíga ákveðin skref í átt að hinu nýja skipulagi fyrr, t.d. með sameiningu embættisverka tveggja eða fleiri embætta þar sem sami sýslumaður gegnir embættum eða með sameiningu sé slík leið fær. Nokkuð hefur verið rætt um það, virðulegur forseti, að horfa þurfi til þess við innleiðingartímann að sýslumannsembættin um allt land þykja ekki nægilega vel búin tæknilega þannig að það gæti verið eitthvað sem mundi valda því að rýna þyrfti sérstaklega tímaviðmiðin og innleiðingartímann. Svo vikið sé að starfsmannamálum er tengjast þessu frumvarpi munu starfandi sýslumenn samkvæmt frumvarpinu njóta forgangs til skipunar í ný embætti. Hið sama gildir um starfsmenn þeirra embætta sem lögð verða niður, þeim verða boðin störf ýmist hjá hinum nýju embættum sýslumanna, lögregluembættum eða annars staðar á umsýslusviði ráðuneytisins. Hér er því ekki gert ráð fyrir uppsögnum starfsmanna þrátt fyrir hagræðingu í rekstri. Það er mikilvægt að þetta komi fram og einnig er mikilvægt að taka fram að á umliðnum árum, sérstaklega síðustu þremur til fjórum árum þegar umræðan um þessar breytingar hefur verið í gangi, hafa skipanir sýslumanna nokkuð tekið mið af þeirri umræðu og undirbúningi frumvarpsins þannig að sumir sýslumenn, eins og þingheimur þekkir, gegna embættum víðar en á einum stað. Virðulegur forseti. Eins og fram kom í upphafi mæli ég einnig fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum, sem liggur sömuleiðis frammi, sem lýtur líkt og fyrra frumvarp að mestu leyti að sameiningu og um leið stækkun lögregluumdæma. Frumvarpið felur um leið í sér, líkt og áður var nefnt um frumvarpið er tengist sýslumönnunum, aðskilnað löggæslu frá starfsemi sýslumannsembætta en einnig hæfisskilyrði þeirra er starfa innan lögreglunnar auk annarra breytinga á lögreglulögum. Frumvarpið tekur tillit til þess að kröfur til löggæslu hafa aukist verulega á undanförnum árum og er mikilvægt að lögreglustjóri á hverjum stað geti óskiptur sinnt verkefnum lögreglustjóra til að standa undir þeirri ábyrgð sem hann ber lögum samkvæmt. Í frumvarpinu er mælt fyrir um að lögregluumdæmum verði fækkað úr 15 í átta. Þau verði óbreytt á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum, líkt og áður var nefnt vegna fyrri breytinga, en ný embætti verði á Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra, Norðurlandi eystra, Austurlandi og Suðurlandi. Líkt og þingheimur þekkir hafa umfangsmiklar breytingar orðið á skipulagi löggæslunnar á undanförnum áratugum. Lögregluembættum var árið 2007 fækkað úr 25 í 15 og árangurinn af þeim skipulagsbreytingum var metinn góður af nefnd þáverandi dómsmálaráðherra sem skilaði skýrslu um skipulagsbreytingarnar árið 2008. Nefndin benti þó á að breytingarnar hafi ekki verið nægilega róttækar til þess að tryggja sem besta nýtingu mannafla innan lögreglunnar alls staðar á landinu. Sum lögreglulið væru enn of fámenn, hlutfall stjórnenda of hátt og markmið um sérstakar rannsóknarheimildir hefðu ekki fyllilega gengið eftir. Var það mat þeirrar nefndar að meiri stækkun lögregluembætta gæti enn aukið slagkraft þessara verkefna og væri mikilvæg til þess að tryggja eins góða og öfluga löggæslu og við viljum hafa í þessu landi. Í ljósi góðrar reynslu af fækkun lögregluumdæma var því ákveðið árið 2009 að fara yfir stofnanauppbyggingu innan lögreglunnar ásamt umdæma- og verkefnaskiptingu. Slík endurskoðun þótti brýn í ljósi erfiðra aðstæðna í fjármálum ríkisins þar sem leita þurfti leiða til að tryggja að þeir fjármunir sem veittir væru til löggæslu nýttust sem allra best. Meginmarkmiðið með fækkun lögregluembætta er því ekki síst það, og brýnt að hafa það í huga, að komist verði hjá því að vegið verði að grunnþjónustu lögreglunnar. Það er gert með því að leita skynsamlegra og góðra leiða til að hagræða frekar en að skera niður í þjónustu við almenning. Með þeirri breytingu sem hér er kynnt er stefnt að því að til verði öflug lögreglulið um land allt sem njóti styrks af stærri liðsheild með færri stjórnendum, skýrari verkaskiptingu og verði þannig hagkvæmari rekstrareiningar til lengri tíma litið. Í stað þess að lögbinda umdæmismörk verður ráðherra veitt heimild, samkvæmt þessu frumvarpi, til að afmarka þau nánar í reglugerð, að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Rökin fyrir því eru að fjöldi sveitarfélaga í landinu hefur tekið breytingum undanfarin ár. Því gæti verið nauðsynlegt að hnika til umdæmum, t.d. ef kemur til frekari sameining sveitarfélaga. Þá skal ákveðið í reglugerð hvar aðalstöð lögreglustjóra skuli vera staðsett. Tækniframfarir, bættur búnaður lögreglu, ekki síst fjarskiptabúnaður, og síaukin áhersla á sýnileika löggæslu stuðlar að því að starfsemi lögreglunnar innan umdæmisins sé skipulögð með markvissum hætti þannig að löggæslu gæti sem víðast í umdæminu. Það verður þannig hlutverk lögreglustjóra á hverjum stað að skipuleggja starfsemi lögregluliðanna og verður það jafnframt ákvörðun lögreglustjóra hvaða starfslið hefur aðsetur á aðalstöð og hvaða starfslið hefur aðsetur á öðrum varðstöðvum. Það er lagt til, líkt og í fyrra frumvarpi, að umdæmabreytingarnar taki gildi 1. janúar árið 2015. Einhverjir mundu telja, og það er rétt að það komi fram, virðulegur forseti, að innleiðingarferlið hvað varðar lögregluumdæmin væri að mörgu leyti einfaldara sökum forsögu og aðstæðna en sýslumannsembættin, en hér er lagt til að þetta fari saman hönd í hönd. Virðulegi forseti. Samhliða fækkun lögregluumdæma er lagt til að ákvæði um sérstakar rannsóknardeildir sem starfræktar hafa verið hingað til í sjö af 15 lögregluumdæmum verði felldar niður, enda er það talið óþarft þar sem lögreglurannsóknir munu framvegis samþættast almennu lögreglustarfi í hinum nýju umdæmum. Lögregluembættin eru betur í stakk búin vegna þeirrar stækkunar sem hér er lögð til til að takast á við rannsókn sakamála innan síns umdæmis með skilvirkum hætti og um leið og þau koma upp. Er við það miðað að lögregluliðin vinni saman að rannsóknum mála svo sem tilefni er til á grundvelli reglna sem ráðherra setur samkvæmt tillögu ríkissaksóknara um stjórn lögreglurannsókna og samvinnu lögreglustjóra við rannsókn sakamála. Þá er mælt fyrir um að fella á brott þá heimild að koma á fót greiningardeild er leggi mat á hættu af hryðjuverkum og skipulagðri glæpastarfsemi í einstökum lögregluumdæmum, enda hvorki talið hagfellt né hagkvæmt að hafa fleiri en eina greiningardeild innan lögreglunnar. Þess utan hefur þessi heimild aldrei verið notuð. Í frumvarpinu er einnig mælt fyrir um hæfisskilyrði ríkislögreglustjóra, aðstoðarríkislögreglustjóra, lögreglustjóra, aðstoðarlögreglustjóra og skólastjóra Lögregluskóla ríkisins. Rétt og eðlilegt þykir að kveðið sé á um hæfisskilyrði ofangreindra í lögreglulögum. Þá er gerð sú tillaga að lögreglustjóri skipi alla lögreglumenn nema yfirlögregluþjóna og aðstoðaryfirlögregluþjóna, þeir skuli skipaðir af embætti ríkislögreglustjóra. Þá mun sérstakur saksóknari geta með sama hætti skipað lögreglumenn við embætti sitt. Rökin fyrir því, virðulegur forseti, að færa ekki allar skipanir til lögreglustjóra í einu lagi eru annars vegar þau að heppilegra sé að gera breytingar að þessu leyti í áföngum og hins vegar það sjónarmið að mikilvægt sé að haldið sé á skipunarmálum stjórnenda embættanna með samræmdum og tryggum hætti eftir að hin nýju sameinuðu embætti taki til starfa. Í frumvarpinu er einnig mælt fyrir um það nýmæli að lögreglumenn og aðrir sem starfa innan lögreglunnar skuli ekki hafa gerst sekir um refsivert athæfi sem telja má svívirðilegt að almenningsáliti né sýnt af sér háttsemi sem rýrt getur það traust sem starfsmenn lögreglu verða almennt að njóta. Sambærilegar kröfur eru nú gerðar til hæstaréttar- og héraðsdómara, samanber lög um dómstóla. Það skal tekið fram að samhliða framlagningu frumvarps þessa er hafin á vegum ráðuneytisins, í náinni samvinnu við starfsmenn og hagsmunasamtök innan lögreglunnar, mjög umfangsmikið umbótaverkefni sem ætlað er að styðja við eflingu lögreglunnar með ýmsum hætti, svo sem um skilgreiningu á grunnþjónustu, skiptingu fjárveitinga og aukið rekstraröryggi og ekki síst framtíðarsýn lögreglunnar og framtíðarsýn samfélagsins á grundvelli skýrrar stefnumótunar um það hvernig lögreglumálum og öryggi almennings í breiðum og víðum skilningi skuli fyrir komið til framtíðar. Það er mikilvægt og stórt verkefni sem hefur verið í vinnslu í nokkur ár innan ráðuneytisins og innan stjórnkerfisins alls. Það er sérstakt markmið núverandi ríkisstjórnar að efla löggæslu í landinu og tryggja að almenningur telji að öryggi hans sé tryggt í því samhengi. Ég er mjög þakklát fyrir það hvernig þingheimur hefur tekið í þá viðleitni mína sem innanríkisráðherra að tryggja það að við getum boðið almenningi um allt land, sérstaklega í dreifðum byggðum, þá tilfinningu, þá upplifun og sannarlega fært þá tilfinningu til verka að hér sé þannig unnið að málum að öryggi sé tryggt. Það er einungis gert í samræmi við þá fínu vinnu sem unnin var í tíð síðustu ríkisstjórnar, lögð fram í mars á síðasta ári, þar sem var lögð fram áætlun um hvernig væri hægt að efla almannaöryggi og efla starfsemi lögreglunnar. Við vinnum eftir þeirri áætlun og í samræmi við þá þverpólitísku vinnu. Í því samhengi vil ég nýta tækifærið og upplýsa að ég hef þegar fengið til skoðunar og til afhendingar tillögur þverpólitískrar þingmannanefndar sem undir forustu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar hefur verið í mikilli vinnu á umliðnum mánuðum og vikum við að útfæra það sem samþykkt var af þingheimi, um að veita 500 millj. kr. viðbótarframlag til löggæslu í landinu, sérstaklega til eflingar lögregluliðum á hverjum stað og til fjölgunar í lögregluliðum sem við höfum og til fjölgunar á lögreglumönnum og vonandi lögreglukonum. Sú nefnd skilaði á þriðjudaginn til ráðherra tillögum um dreifingu á þessum 500 milljónum og ég er mjög þakklát fyrir þá góðu og miklu vinnu. Ég hvet þingheim til að kynna sér þær tillögur, ég veit að þær hafa verið kynntar í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem farið var yfir málið á fundi nefndarinnar í morgun. Ég ætla svo sem ekki, virðulegur forseti, að fara yfir það í smáatriðum en get þó upplýst að ég á von á því að samþykkja óbreyttar þær tillögur sem lagðar hafa verið fram enda sé ég ekki ástæðu til annars, eins skynsamlega og þær eru fram bornar og skipulega uppbyggðar. Þær fela í sér að 1. mars næstkomandi verður hægt að ráða 50 nýja lögreglumenn og vonandi lögreglukonur til starfa um allt land. Þessi fjölgun er að mestu leyti utan höfuðborgarsvæðisins í samræmi við umrædda skýrslu. Það að við séum að ná þeim árangri í þessari þverpólitísku vinnu að ná sátt um að tryggja 50 lögreglumenn til viðbótar í löggæslu og öryggisþætti er varða almannaþjónustu um landið, og að það takist á þessu ári, er að mínu mati risastórt skref til að auka öryggi almennings og tryggja að þessir þættir séu eins vel úr garði gerðir og við ráðum við við núverandi aðstæður. Þetta er því mikið fagnaðarefni og ég vil nota tækifærið og þakka öllum þingflokkum fyrir aðkomu þeirra að málinu og þá miklu samstöðu sem náðist um þessar tillögur sem fela í sér að um 50 nýir lögreglumenn taka til starfa á þessu ári. Tillögurnar fela einnig í sér eflingu á tækjum, búnaði og þjálfun lögreglumanna. Ég tel að þessu fjármagni sé vel ráðstafað miðað við tillögur þingmannahópsins og vona innilega að almenningur muni finna fyrir auknu öryggi um land allt. Í framhaldi af þeirri vinnu mun þessi þverpólitíski þingmannahópur áfram vera til ráðgjafar fyrir innanríkisráðherra og fyrir innanríkisráðuneytið og lögreglumálin um allt land og koma að því. Eins og ég sagði áðan munum við halda áfram þeirri vinnu og í framhaldi tryggja það að við mörkum okkur skýra og afdráttarlausa sýn um eflingu löggæslunnar í landinu. Það mun ekki aðeins taka mið af þessu viðbótarframlagi heldur einnig af hugmyndum okkar um hvernig við getum gert enn betur og tryggt að þær breytingar sem felast í því frumvarpi sem við ræðum hér nýtist sem best og eins og við viljum öll. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpanna tveggja og legg til að þeim verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr. Ég vona innilega að ég eigi gott samstarf við alla þingmenn um þessi mál. Ég vil einnig upplýsa þingheim um það að ég mun ásamt fulltrúum úr nefndinni fara til fundar við landshlutasamtök og sveitarfélög víða um land til að ræða þessar breytingar og tryggja að þær fari þannig fram að þær séu sem mest í samræmi við væntingar þeirra sem búa á staðnum. Við munum því líka gefa okkur tíma í að kynna almenningi breytingarnar eins vel og mögulegt er vegna þess að það er mikilvægt fyrir almenning að við mætum þeim með jákvæðni og bjartsýni, fullviss um að þetta muni tryggja öflugri og betri þjónustu við almenning um allt land.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir framsöguna í þessu máli. Hér er verið að endurflytja mál, að einhverju leyti uppfærð og endurskoðuð. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að ræða frumvörpin, einfaldlega vegna þess að ég fæ tækifæri til þess í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, en fagna því sem hæstv. ráðherra sagði í lokin að þetta muni fara í góða kynningu út um landið, bæði hjá fagfólki og hjá þeim sem þetta fjallar um, sem eru embættin úti á landi, en einnig hjá sveitarfélögum. Hæstv. ráðherra gerði grein fyrir hinni jákvæðu viðbót hvað varðar löggæslu á landsbyggðinni í dag, verið er að gera tillögu þar um 50 lögreglumenn. Ég geri mér grein fyrir því að sú tillaga hefur ekki verið lögð fyrir ríkisstjórnina, aðeins lítillega verið kynnt í nefndinni, en ég var því miður ekki á þeim fundi. Mig langar aðeins að spyrja hæstv. ráðherra, bara til að grípa tækifærið, hvort sú viðbót sem kom á síðasta ári vegna kynbundins ofbeldis - þar var bætt inn í löggæsluna - hvort ekki sé alveg öruggt að hún verður áfram sem varanlegur hluti af löggæslunni og dómskerfinu. Bara svona til að einfalda mér lesturinn og skoðunina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og góð orð í garð þess sem ég vona að verði tilkynnt í dag. Þær tillögur sem ég nefndi áðan voru kynntar í allsherjar- og menntamálanefnd í morgun og síðan verður það kynnt frekar í dag, þ.e. þessi skipting. Varðandi nákvæmlega tilhögunina á fjármagninu gerir þingmannanefndin tillögur til mín um ráðstöfun umræddra 500 milljóna. Það felur í sér aukningu á lögreglumönnum um rúmlega 40, mér sýnist að það gæti stefnt í 43 miðað við þá aukningu. Ástæðan fyrir því að við nefnum þessa tölu sem er nær 50 er einmitt vegna þess að viðbótarframlagið til rannsókna er vegna kynferðisbrota og einnig vegna skipulagðrar glæpastarfsemi. Það kom viðbótarframlag bæði til lögreglunnar í Reykjavík, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu, og til lögreglunnar á Suðurnesjum sem gerir það mögulegt að hægt er að halda í þann starfsmannafjölda sem annars hefði þurft að minnka. Það er því hárrétt sem fram kemur hjá þingmanninum. Ég tek hjartanlega undir með honum að mikilvægt er að halda því áfram. Þess vegna tekst okkur að tryggja það að þessi fjöldi sé nálægt 50. Og það er vegna þess að ákvörðun var tekin og mikil samstaða var um það eins og menn muna hér á þingi að tryggja - ég held tvisvar sinnum, ef ég man rétt, 35 milljónir til hvors embættis sem gerir okkur kleift að við getum haldið þeim fjölda eða tryggt þann fjölda sem þarf til þess að efla rannsóknir er varða kynferðisafbrot og eins varðandi skipulagða glæpastarfsemi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir svarið og lýsi ánægju minni yfir því að það skuli vera tryggt að einmitt þeir peningar sem voru settir í sérstakt átak eða viðbrögð við alvarlegu ástandi hvað varðar kynferðislegt ofbeldi skuli vera tryggðir inn í framtíðina. Það er auðvitað fleira sem tengist því sem þarf að tryggja líka sem er uppbyggingin í Barnahúsi og endurbætur á öllu umhverfinu, allt sem var í fullum gangi og ég treysti á að fylgt verði eftir, enda hafa menn ekki haft orð um annað. Það kemur nefnilega ágætlega fram hjá hæstv. ráðherra að af þeim 500 milljónum sem verið er að tala um núna voru í rauninni, held ég, um það bil í 200 milljónir komnar, en þær eru svo festar í sessi hér. Ég lýsi því stuðningi við að þarna komi inn aukningar og hlakka til að sjá útfærsluna á því og treysti á að sú sátt náist um þær tillögur sem mér heyrist að hæstv. ráðherra reikni með.

Virðulegur forseti. Já, ég á ekki von á öðru en að góð og almenn sátt náist um aukningu í lögregluliðum landsins um tæplega 50. Ég held að góð sátt verði um það. Það er hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að það er ekki stefna þess innanríkisráðherra sem hér stendur að breyta þeirri forgangsröðun sem kom fram hjá síðustu ríkisstjórn um að efla þá þætti sérstaklega er lúta að kynferðisofbeldi og rannsókn þeirra mála hjá lögreglu. Ég tel að það hafi verið mjög mikilvægt og gott skref. Ég er þakklát fyrir það að okkur tókst að halda miklu af þeirri aukningu inni í fjárlögum þessa árs, sem skiptir máli, því að það starf var komið vel á veg og í ákveðinn farveg sem er mikilvægt að viðhalda. Ég held að samstillt átak allra sem hér sitja tryggi það og okkur takist að ná vel utan um löggæslumál í landinu og sannarlega sagt við almenning að við séum að gera það eins vel og mögulegt er. Ég veit einnig að fyrrverandi velferðarráðherra þekkir það að núverandi félags- og húsnæðismálaráðherra hefur beitt sér mjög öfluglega fyrir því að áfram verði haldið á sömu braut innan ráðuneytis hennar, þ.e. varðandi þjónustu við börn hvað þetta varðar og uppbyggingu í Barnahúsi. Ég held því að sú samstaða sem verið hefur í þessum sal um þau mál muni ekki breytast.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga. Með frumvarpinu er lagt til að almenn kæruleið í málum samkvæmt lögunum verði færð til sjálfstæðrar úrskurðarnefndar sem mun hafa sömu valdheimildir og ráðherra hefur nú til að úrskurða í kærumálum samkvæmt 30. gr. laganna. Ráðherra mun skipa kærunefnd útlendingamála til fimm ára í senn samkvæmt fyrirliggjandi frumvarpi. Endurskoðun ákvarðana Útlendingastofnunar hefur verið í umræðu um nokkurt skeið hér á landi. Núverandi fyrirkomulag er með þeim hætti að innanríkisráðuneytið endurskoðar ákvarðanir stofnunarinnar í samræmi við ákvæði 30. gr. laganna. Þessi framkvæmd íslenskra stjórnvalda hefur verið gagnrýnd. Hún hefur verið gagnrýnd á þeim forsendum að ráðuneytið geti ekki talist óháður og óhlutdrægur úrskurðaraðili í málum þar sem undirstofnun þess tekur hina kæranlegu ákvörðun. Gagnrýnin hefur komið frá umdæmisskrifstofu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna fyrir Norður-Evrópu bæði árin 2009 og 2012 og hefur svo verið ítrekuð af hálfu Evrópunefndarinnar gegn kynþáttafordómum og umburðarleysi. Þá hafa svipuð sjónarmið verið sett fram af hálfu Rauða krossins á Íslandi. Ég tek undir þá gagnrýni og tel þess vegna að brýnt sé að skipuð verði úrskurðarnefnd sem starfar óháð innanríkisráðuneytinu. Þá tel ég jafnframt mikilvægt að mannréttindasamtök eigi aðild að nefndinni til að tryggja enn frekar sjálfstæði hennar. Í þessu sambandi er einnig vert að geta þess að innanríkisráðuneytið réðst í mikið átak til styttingar málsmeðferðartíma hælisumsókna vorið 2013 í tíð forvera míns í starfi. Í tengslum við átakið hefur verið unnið að tillögum til úrbóta á lagaumhverfi og verklagi í öllum málaflokknum. Í því skyni var m.a. leitað fanga hjá Norðmönnum enda byggja gildandi íslensk lög um útlendinga að meginstefnu til á eldri lögum um útlendinga í Noregi. Ég átti þess kost ásamt embættismönnum innanríkisráðuneytisins að hitta dómsmálaráðherra Noregs og þá aðila sem aðallega koma að þessum málum í Noregi. Og hvar sem komið er í heiminum, og spurt um hverjir standi best að þessum málum og hverjir séu með þá stefnu sem hægt væri að kalla farsælasta í þessum málefnum er Noregur nefndur. Við vildum auðvitað leita til þeirra sem taldir eru gera þetta best og þess vegna höfum við leitað til Noregs. Allt það sem fram kemur í þessu frumvarpi byggir á því að við breytum löggjöf okkar til samræmis við metnaðarfulla löggjöf Norðmanna í þessu máli. Það felur m.a. í sér að stofna sjálfstæða kærunefnd sem tæki til meðferðar kærur á úrskurðum Útlendingastofnunar. Við teljum að það sé heillaspor fyrir málaflokkinn og bendum á að Noregur, Svíþjóð, Finnland og Danmörk eru öll með slíka sjálfstæða úrskurðarnefnd eða úrskurðardómstól vegna mála er varða komu, dvöl eða hælisumsókn útlendinga. Við undirbúning þessa frumvarps hefur því, eins og ég sagði áðan, verið litið til reynslu þessara nágrannaþjóða okkar með það að markmiði að bæta úr og tryggja að við gerum eins vel og við getum varðandi mannréttindi, málshraða og jafnframt varðandi kostnað. Í öðru lagi miðar frumvarpið að því að innleiða tvær tilskipanir Evrópusambandsins. Annars vegar er um að ræða tilskipun Evrópuþingsins og Evrópuráðsins 2004/38, um rétt borgara sambandsins og aðstandenda þeirra til frjálsrar farar og dvalar á yfirráðasvæði aðildarríkjanna. Tilskipunin var innleidd að hluta til með lögum nr. 86/2008 og með lögum nr. 83/2012, en frumvarp þetta miðar að því að innleiða tilskipunina að fullu og koma til móts við athugasemdir frá Eftirlitsstofnun EFTA, ESA um að Ísland hafi ekki innleitt tilskipunina með fullnægjandi hætti. ESA hefur gert athugasemdir við innleiðingu tilskipunarinnar og gaf stofnunin út rökstutt álit í desember 2012 þar sem íslenskum stjórnvöldum var veittur ákveðinn frestur til að ljúka innleiðingunni. Til að komast hjá málshöfðun fyrir EFTA-dómstólnum og tryggja fullan rétt þeirra einstaklinga sem tilskipunin nær til er afar brýnt að sá kafli frumvarpsins sem hefur að geyma ákvæði til innleiðingar á tilskipuninni nái fram að ganga og verði að lögum. Hins vegar er um að ræða tilskipun um brottvísun útlendinga í ólögmætri dvöl, þ.e. tilskipun Evrópuþingsins og Evrópuráðsins 2008/115, um sameiginleg viðmið og skilyrði fyrir brottvísun ríkisborgara utan EES sem dveljast ólöglega á svæði aðildarríkjanna. Tilskipunin öðlaðist gildi 24. desember 2010 og var Ísland bundið af henni frá þeim tíma vegna þátttöku sinnar í Schengen-samstarfinu. Ísland er hins vegar eina ríkið sem ekki hefur enn innleitt tilskipunina. Tilskipunin hefur að geyma sameiginleg viðmið og málsmeðferðarreglur vegna útlendinga sem dveljast í ólögmætri dvöl, þar á meðal reglur um í hvaða tilvikum skuli brottvísa útlendingi í ólögmætri dvöl. Auk ákvæða í frumvarpinu sem leiðir af þeim skuldbindingum sem hér hafa verið nefndar er lögð til ein minni háttar breyting á lögunum vegna nýrrar Dyflinnar-reglugerðar sem margir þekkja í þessum sal, sem tók gildi í upphafi þessa árs. Afar brýnt er að ljúka innleiðingu þeirrar gerðar sem ég hef getið hér svo ekki komi til frekari eftirmála fyrir íslensk stjórnvöld hvað það varðar. Virðulegi forseti. Til að fara aðeins yfir söguna í þessum málaflokki þá var í byrjun síðasta árs hröð og nokkuð óvænt fjölgun umsókna um pólitískt hæli hér á landi. Í kjölfar hennar samþykkti fyrrverandi ríkisstjórn tillögu þáverandi innanríkisráðherra um að efna til tímabundins átaks í stjórnsýslu- og búsetumálum hælisleitenda. Ég er þeirrar skoðunar að það átak hafi verið mjög mikilvægt og að það skili okkur ákveðinni grunnhugsun inn í það verkefni sem við verðum að vinna áfram með. Á þeim tíma var ráðinn verkefnisstjóri, skipuð sérstök verkefnisstjórn og starfsmönnum fjölgað tímabundið hjá Útlendingastofnun og innanríkisráðuneytinu til að takast á við þá áskorun sem stjórnvöld stóðu þá frammi fyrir, sem var stóraukinn fjöldi umsókna og afgreiðslutími sem í engu samhengi getur talist viðunandi. Þess vegna var lagt upp með tvíþætt markmið á þeim tíma, annars vegar að vinna niður þann mikla fjölda mála sem var til meðferðar hjá stjórnvöldum og hins vegar að setja fram tillögur um skilvirkara fyrirkomulag við afgreiðslu hælismála til framtíðar, fyrst og síðast skilvirkara fyrirkomulag að því leyti að forgangsraðað verði í þágu þeirra sem taldir eru þurfa á pólitísku hæli að halda og geta ekki beðið við þær aðstæður sem þeir búa við vegna þess langa afgreiðslutíma sem er á þessum málum. Markmið okkar er það sama; að stytta þann tíma sem hælisleitendur þurfa að bíða eftir niðurstöðu í máli sínu hér á landi en einnig að lækka kostnað ríkisins við umönnun hælisleitanda sem hlýst af svo löngum biðtíma. Eins og áður hefur verið rætt um í þessum sal var sá kostnaður á síðasta ári um 600 millj. kr. Við viljum ráðstafa því fjármagni vel og kröftuglega í þágu þeirra sem hafa þennan rétt og það verður best gert með því að stytta málsmeðferðartímann. Ég vil líka ítreka það sem ég hef nokkrum sinnum sagt áður í þessum ræðustól að í innanríkisráðuneytinu er nú unnið af miklum og umfangsmiklum úrbótum í þessum málaflokki. Sú vinna er nú leidd af Ernu Kristínu Blöndal, lögfræðingi hjá ráðuneytinu og sérfræðingi í málefnum flóttamanna. Vinnan er nú á lokastigum og má vænta þess að frekari tillögur verði kynntar seinni partinn í febrúar. Markmiðið er að einfalda til muna bæði móttöku- og meðferð þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd hér á landi, auka gæði í málsmeðferð hælisumsókna og jafnframt tryggja aukið upplýsingaflæði og skilvirkni í kerfinu. Við viljum klárlega öll og eigum að nálgast þessi mál af mannúð, sinna þeim eins vel og við mögulega getum og vera jákvæð gagnvart því að taka inn til landsins þá einstaklinga sem sannarlega þurfa á alþjóðlegri og pólitískri vernd að halda. Það er mín skoðun og hefur verið lengi og ég hef áður viðrað hana úr þessum ræðustóli að við getum lagt meira af mörkum til þessa málaflokks. Síðustu ár hafa verið stigin ýmis framfaraskref en betur má ef duga skal. Það er enn svigrúm til úrbóta og við eigum að hlúa betur að þeim sem sannarlega þurfa á slíkri vernd að halda. Ég hef þegar rætt það við félagsmálaráðherra og við erum sammála um að það sé mikilvægt að við Íslendingar skoðum vel t.d. að taka í auknum mæli á móti svokölluðu kvótaflóttafólki, þ.e. einstaklingum sem hafa fengið viðurkenningu á stöðu sinni sem flóttamenn og hafa mikla þörf og sannarlega þörf fyrir að fá landvist í öðru ríki. Við höfum góða reynslu af þessum verkefnum hér. Við vitum að við höfum innviði sem geta tekist á við það og við eigum að vera hugrökk hvað þetta varðar. Þetta eru einstaklingar og fjölskyldur sem þurfa sannarlega á vernd að halda en komast ekki til að sækja um hana í formi pólitísks hælis heldur bíða þess að þeim verði boðin slík vernd. Við eigum þess vegna að huga að því að skoða það að fjölga þessum einstaklingum sem kallaðir eru kvótaflóttafólk. Rauði krossinn og önnur mannúðarsamtök hafa ítrekað bent á þetta atriði, að það sé erfitt fyrir þá sem hafa þörf fyrir slíka vernd að koma þessa leið og sækja um hæli þannig að við eigum að sýna frumkvæði í því sambandi. Skilvirkasta leiðin er auðvitað sú, eins og menn þekkja hér, að hjálpa því fólki með því að auka samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um móttöku kvótaflóttamanna og auka þannig fjölda þeirra einstaklinga sem tekið er á móti hér á hverju ári. Íslensk stjórnvöld og íslenskt samfélag hefur forgangsraðað í þágu þessa og við þekkjum öll mörg falleg og góð dæmi um það hversu vel hefur tekist til, sérstaklega þegar Ísland hefur t.d. forgangsraðað í þágu kvenna og barna sem eru föst í flóttamannabúðum víða um heim og komast hvergi. Ég tel að okkur beri skylda til að huga að því vandlega hvernig við getum gert betur hvað þetta varðar. Síðan eru það auðvitað önnur málefni sem tengjast málefnum innflytjenda í þessu landi. Það er bæði það sem fjallað er um í þessu frumvarpi, sem lýtur aðallega að því að tryggja að sá mikli fjöldi sem sækir um að fá hér pólitískt hæli eða að vera hér í skjóli alþjóðlegrar verndar, fái svör skýrt og örugglega. Það þýðir því miður ekki að við getum svarað öllum þeim beiðnum jákvætt. Þar búum við við alþjóðlega löggjöf og íslenska löggjöf og það er ákveðinn rammi í kringum þá alþjóðlegu vernd sem felst í pólitísku hæli. Við verðum auðvitað að virða það og vinna það þannig enda er markmið allra alþjóðlegra stofnana sem koma að því einungis það að forgangsraða í þágu þeirra sem mest eru taldir þurfa á slíkri hjálp að halda. Við verðum að forgangsraða í þágu þess og þess vegna er svo mikilvægt að koma á fót kærunefnd útlendingamála til að tryggja að það gerist eins hratt og eins örugglega og mögulegt er. Virðulegi forseti. Ég vil einnig nýta þetta tækifæri til að hvetja okkur til að hugsa ekki alltaf um þessi mál í ákveðnum hólfum. Við tölum um kvótaflóttamennina, við tölum um hælisleitendur, sem eru auðvitað sérstakt viðfangsefni og við erum bundin af mjög ríkri og sterkri alþjóðlegri löggjöf og innlendri löggjöf hvað það varðar að forgangsraða í þágu þeirra sem þurfa og eiga rétt á slíkri hjálp. Síðan eru það innflytjendamálin almennt. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja þingheim til að vinna sameiginlega að þeim málum og hugsa þau mál með aðeins öðrum hætti en við höfum oft gert. Ég hvet okkur til að hugsa ekki um innflytjendur sem einn hóp. Þeir eru jafnólíkir og við sem búum í þessu landi. Ég hvet okkur líka til að gera það sem er sérstaklega mikið í umræðunni núna víða í Evrópu, að hugsa um innflytjendur sem tækifæri, ekki nálgast verkefnið sem ógn heldur að nálgast það sem tækifæri. Það er tækifæri fyrir íslenskt samfélag að fá fólk af af ýmsu tagi, frá ýmsum stöðum til að setjast að á Íslandi. Við eigum að vera umburðarlynd gagnvart því. Við eigum að halda okkur við reglur, að sjálfsögðu. Regluverkið á að vera skýrt en við eigum að taka þeim opnum örmum sem vilja búa og starfa hér og vera hluti af samfélagi okkar og eiga rétt á því. Ég hvet okkur til að nálgast verkefnið þannig. Þannig vil ég nálgast það og ég held að það sé mikilvægt að við sem samfélag gerum það. Ég hef áður sagt það í þessum ræðustóli að ég hef setið marga fundi frá því ég varð innanríkisráðherra með ráðherrum sem takast á við sömu verkefni, sérstaklega á vettvangi Evrópusambandsins og Evrópusamstarfsins. Þar hefur komið fram að ráðherrarnir líta nú á það sem eina helstu ógnina við Evrópu, hagfræðilega og efnahagslega, að innflytjendur fari nú fram hjá álfunni. Ég hvet okkur til að tryggja að hér sjái fleiri en bara við sem hér búum, tækifæri til að búa, lifa og starfa. Þannig vil ég beita mér í þessum málaflokki innan þess skýra ramma sem við höfum, þ.e. að það sé forgangsraðað í þágu þeirra sem þurfa á hjálp að halda, en þegar umræðan snýst um innflytjendur almennt, dvalarleyfi og atvinnuleyfi, þá reynum við að sýna umburðarlyndi, skilning og líta á það sem tækifæri. Þetta eru þau sjónarmið sem eru áberandi í því frumvarpi sem hér er lagt fram og ég vona að við vinnum að því sameiginlega og tryggjum að við gerum eins vel og við getum í þessum málum. Það er líka rétt að geta þess að innan innanríkisráðuneytisins er unnið að breytingum er varða útlendinga almennt og þá er með ríkari hætti tekið á þeim viðfangsefnum er nálgast búsetuóskir, dvalarleyfi, atvinnuleyfi o.s.frv. Við erum að skoða það allt í stóru samhengi en það er stærra mál en fjallað er um í þessu frumvarpi sem lýtur aðallega að því að tryggja að málsmeðferðarhraðinn verði meiri, að svörin verði skýrari, að svörin berist fyrr og að þeir sem eiga rétt á alþjóðlegri vernd fái þá vernd eins fljótt og mögulega er hægt og að þeir sem ekki eiga rétt á þeirri alþjóðlegu vernd fái líka svar fljótt og örugglega. Það mun virka best að mínu mati fyrir íslenskt samfélag og tryggja að við nálgumst þessi mál með þeim hætti sem við helst viljum. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni verði frumvarpinu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem ég hef haft tækifæri til að ræða um þessi mál við á fyrri stigum. Ég veit að málið kemur til góðrar meðferðar hér á þinginu eftir það.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram en kannski fyrst og fremst fyrir þann tón sem hæstv. ráðherra sló í framsögu sinni með málinu áðan. Hann er allt annar en sá sem hefur heyrst frá talsmönnum ríkisstjórnarinnar á undanförnum vikum og mánuðum. Ég heiti á hæstv. ráðherra að halda þessum tóni áfram, halda áfram að tala um mannúð, umbætur, réttláta meðferð, jákvæðni gagnvart því fólki sem hingað kemur, að líta á innflytjendur sem tækifæri en ekki ógn. Allt eru þetta hlutir sem mér finnst vera þóknanlegir og líka að forgangsraða og standa við okkar skuldbindingar hvað varðar kvótaflóttamenn og ekki síst að horfa til ákveðinna hópa eins og barna og mæðra. Það sem mig langar aðeins að spyrja um og hefði auðveldað umfjöllun um málið, þótt það sé í sjálfu sér að einhverju leyti aukaatriði og hægt að svara því í nefndinni þar sem ég fæ tækifæri til þess að fjalla um málið, er við hverja hefur verið haft samráð. Í einum kafla greinargerðarinnar er minnst á samráð en svolítið kæruleysislega farið með, það má skilja það þannig að þarna hafi eingöngu komið að sjálft ráðuneytið og síðan Útlendingastofnun, lögreglan og einhverjir aðrir. Ég geri ráð fyrir að samráðið hafi verið miklu víðtækara. Ég held að það sé mikilvægt að það komi fram hverjir hafa þegar fjallað um málið. Þetta er gríðarlega viðkvæmur málaflokkur og skiptir mjög miklu máli að við vöndum okkur, förum vel yfir þetta og reynum að tryggja skilvirknina og hraðann í kerfinu en um leið mannúð og það réttlæti sem við viljum öll sjá þegar fjallað er um þessi mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni hvatninguna til að gera vel í þessum málum. Ég er þeirrar skoðunar og hef lengi verið og hef margítrekað sagt það bæði hér á þessum vettvangi og þegar ég var í borgarstjórn Reykjavíkur, að Reykjavíkurborg nálgast að mínu mati málefni innflytjenda með umburðarlyndum og farsælum hætti. Það sem ég hef orðið eilítið vör við í störfum mínum sem innanríkisráðherra er að mér finnst eins og þessi mál séu flokkuð eftir ákveðnum hólfum en svo þegar það hentar kjósum við að rugla öllum hólfunum saman. Málefni hælisleitenda eru eitt og þar þarf klárlega að forgangsraða mjög ákveðið og skýrt enda getum við ekki öðruvísi staðið við alþjóðlegar skuldbindingar. Það verður að gerast. Í því felst auðvitað að ákveðnir aðilar fái ekki slíka vernd en það þýðir ekki að sömu reglur þurfi að gilda eða skuli gilda um beiðnir um að setjast að í landinu, vinna hér og búa hér. Það er tvennt ólíkt. Mér finnst eilítið að í umræðunni sé þessu öllu ruglað saman og ég hvet okkur til að nálgast málin öðruvísi. Hvað varðar samráðið hefur verið haft ansi víðtækt samráð við mjög marga, bæði í tíð fyrrverandi innanríkisráðherra og á undanförnum mánuðum. Þetta hefur verið rætt á vettvangi Rauða krossins. Þetta hefur verið rætt við Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, við ákveðin mannréttindasamtök o.s.frv. Hins vegar er það líka skilið eftir í höndum nefndarinnar að fara betur yfir það. Ég skal hins vegar með mikilli ánægju láta taka saman ítarlegri lista ef listinn er ekki nægilega greinargóður í greinargerð með frumvarpinu og koma honum til þingmanna.

Hæstv. forseti. Ég treysti á það, ég held að ágætt sé að fá upplýsingar um hverjir hafa komið að málinu, líka til að auðvelda nefndinni að fylgja því eftir sem þegar hefur verið rætt. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að auðvitað getum við ekki flokkað fólk í hópa en þó verðum við að viðurkenna að hælisleitendur hafa sérstöðu um margt. Þau mál kalla á öðruvísi vinnubrögð hvað varðar afgreiðslu og hraða og við vitum líka að það er til fólk sem er jafnvel sent nánast á milli landa til að reyna að komast til annarra landa í gegnum Ísland o.s.frv. Það sem mig langaði aðeins að nefna í seinna andsvari var ábending sem kom fram í fyrri umræðunni um innflytjendur og þann auð sem við eigum í því fólki sem hingað hefur flutt en samtímis það vandamál sem hefur einmitt verið hluti af umræðunni. Menn áttu, undarlegt nokk, einhvern veginn ekki von á því að þeir sem fluttust hingað sem vinnuafl þegar þenslan var hvað mest fyrir hrun, yrðu um kyrrt en það vissu allir sem höfðu fylgst með sömu þróun á Norðurlöndunum og víðar í Norður-Evrópu að þessi hópur mundi ekki fara til baka heldur kæmu fjölskyldur þeirra hingað í framhaldi og búsettu sig hér. Ég tek undir það sem kom fram í ræðu hæstv. ráðherra að líta á það sem styrkleika fyrir íslenskt samfélag, bæði menningarlega, atvinnulega og félagslega, að fá þessa fjölbreytni inn í samfélagið.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmaður nefnir um sérstöðu hælisleitenda. Það er mjög klár og skýr sérstaða vegna þess alþjóðlega lagaramma sem í kringum þau mál er og við verðum að tryggja að við vinnum þau með eðlilegum hætti. Öll þessi mál eru erfið, þau eru viðkvæm, þau eru persónuleg og það tekur á að vinna með þau fyrir alla sem að þeim koma. Þess vegna er einmitt svo mikilvægt og ég veit og treysti því að við höfum þann þroska, íslenskt samfélag að ræða þessi mál án þess að gera það með mjög öfgafullum hætti í aðra hvora áttina. Málefni innflytjenda, málefni hælisleitenda, málefni flóttafólks eru erfið mál vegna þess að þau eru persónuleg og viðkvæm og öfgarnar í aðra hvora átt eru aldrei til góða. Ég hvet okkur til að ræða þau málefnalega, ekki í upphrópunarstíl, fara faglega yfir þau, tryggja að þau séu ekki í pólitískum farvegi og tryggja að það gerist ekki á Íslandi eins og hefur því miður gerst í sumum samfélögum að þessi mál verði eldfim og erfið. Þau eiga ekki að þurfa að vera það, ef við nálgumst þau út frá þeim reglum sem við búum við, því alþjóðlega regluverkið sem við höfum skuldbindur okkur til að forgangsraða í þágu ákveðinna aðila þegar kemur að hælisleitendum og að forgangsraða með umburðarlyndið að sjónarmiði, líka þegar um er að ræða innflytjendur sem ég ítreka að eru ekki hælisleitendur. Þegar við tölum um innflytjendur sem hafa áhuga á að setjast hér að, færa inn í íslenskt samfélag ákveðinn auð, ákveðna fjölbreytni eigum við ekki að taka því eins og ógn heldur líta á það sem tækifæri, tækifæri sem það er. Ég vonast til þess og veit að við höfum burði og þroska til að nálgast verkefnið þannig.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra framsöguna og fagna framlagningu málsins. Ég tek undir þau meginsjónarmið sem hafa komið fram í andsvörum og samtali hæstv. ráðherra við hv. þm. Guðbjart Hannesson varðandi tóninn í umræðunni og þá meginafstöðu sem er að taka þeirri miklu samfélagsbreytingu sem viðvarandi er og fram undan er í enn ríkari mæli með opnu hjarta og með opin augun og fyrst og fremst með mannúðarsjónarmið að leiðarljósi. Mig langar aðeins að spyrja hæstv. ráðherra vegna þeirrar umræðu sem hefur verið uppi í tengslum við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna og það að hve miklu leyti okkar framkvæmd samræmist þeim samningi. Hér er aðeins um stutt andsvar að ræða og við eigum auðvitað eftir að fara betur yfir þetta mál og þessi mál í nefndinni en mig langar að spyrja um þá framkvæmd að saksækja og dæma þá umsækjendur um alþjóðlega vernd sem koma til landsins með fölsuð skilríki, hver staða þeirra verði. Ég heyrði ekki í framsögu ráðherrans að það væri sérstakt efni til skoðunar en þetta er afar mikilvægur punktur sem flóttamannasamningurinn tekur á, þ.e. hver staða þessar aðila er, því að framkvæmdin hefur verið með mjög afgerandi hætti á Íslandi en er sannarlega ekki hafin yfir vafa að því er varðar þann ramma sem flóttamannasamningurinn setur sér. Svo vildi ég líka spyrja hæstv. ráðherra um viðmiðunartímamörk varðandi málsmeðferðartímann. Það kom kannski fram í framsögunni en málsmeðferðartíminn hefur auðvitað sætt gagnrýni og ég spyr hvort það sé klárt í þessu frumvarpi 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Helstu athugasemdir sem við höfum fengið vegna afgreiðslu okkar er lýtur að þessum málum er of löng málsmeðferð. Það er heilt yfir gagnrýnin sem við stöndum frammi fyrir og það er í samræmi við það sem ég sagði áðan og er auðvitað ekki boðlegt, að hvorki þeir sem eiga réttinn né þeir sem eiga hann ekki fái ekki slíkt svar. Það hefur verið stærsta gagnrýnin, til að halda henni til haga. Hvað varðar fölsuðu skilríkin og sérstaka þætti er lúta að þeim hópum hefur verið og var hluti af þeirri heildarendurskoðun útlendingalaga sem var í gangi af hálfu fyrrverandi innanríkisráðherra - og ég ákvað, eins og ég hef upplýst þingheim um áður, að fá lengri tíma og aukið rými til að fara yfir þau eftir að ég kom inn í ráðuneytið vegna þeirra breytinga sem við töldum að þyrfti að fara í strax vegna gagnrýninnar um málsmeðferðina - að fara sérstaklega yfir það sem hv. þingmaður nefndi. Ég get því fullvissað hv. þingmann um að málið er í mikilli skoðun, hefur verið rætt af fulltrúum Sameinuðu þjóðanna, og þeir hafa komið til fundar í ráðuneytinu, og er hluti af þeirri vinnu sem ég nefndi að væri í gangi í ráðuneytinu. Einnig er til skoðunar hvort hægt er að fara inn í það verkefni með einhverjum hætti gegnum reglugerð. Þetta get ég upplýst þingheim um betur þegar þeirri vinnu lýkur, eins og ég sagði áðan, í lok febrúar og nákvæmlega hvaða skref við þurfum að taka næst. Hvað varðar málsmeðferðarhraðann erum við í þeirri vinnu allri saman að miða við í orði en það er kannski erfiðara að gera það í frumvarpinu. Við erum að vinna út frá þeirri hugsun sem er í Noregi um að viðkomandi fái svar um hvort hann eigi rétt á umsókn um pólitískt hæli eða ekki innan 48 tíma. Það er hugsunin á bak við sérstaka kæruleið og að fullu starfandi og stöðugt starfandi teymi. Það gengur út á að viðkomandi fái svar um hvort hann eigi ekki rétt á pólitísku hæli og eigi samkvæmt Dyflinnar-samningnum að fara annað s o.s.frv. eða eigi fara í málsmeðferðina. Það þýðir hins vegar ekki að viðkomandi fái já innan þess tíma heldur tekur endanlegt jáyrði lengri tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hún vísar hér til heildarendurskoðunarvinnunnar og að þar verði tekin afstaða til þeirra mikilvægu spurninga sem er staða þeirra hælisleitenda sem koma með fölsuð skilríki til landsins. Mig langar að leita eftir afstöðu ráðherrans til þess máls sérstaklega og þá kannski líka þeirrar hugmyndar sem raunar kom fram í frumvarpi fyrrverandi innanríkisráðherra, hv. þm. Ögmundar Jónassonar, þar sem gert var ráð fyrir að leiða í lög að taki meðferð máls lengri tíma en 18 mánuði skuli viðkomandi umsækjandi eiga rétt á að fá dvalarleyfi af mannúðarástæðum þótt niðurstaðan verði á endanum neikvæð, að því gefnu að tafirnar séu á ábyrgð stjórnvalda en ekki umsækjandans sjálfs. Þetta eru ákveðin mannúðarsjónarmið sem eru þarna undir og það má segja að þá snúist sú nálgun um að hagsmunir hælisleitandans séu svo ríkir að ekki verði við það unað að hann verði dreginn um svar eða niðurstöðu í sínu máli svo lengi öðruvísi en að lagabókstafurinn eða löggjafinn í raun og veru grípi inn í með þeim hætti að dvalarleyfið sé einfaldlega í hendi eftir þann tíma. Þetta er róttæk nálgun en ég hefði áhuga á því að heyra afstöðu hæstv. ráðherra til að skoða þau sjónarmið líka. Auðvitað var þetta í frumvarpi fyrrverandi innanríkisráðherra og þá geri ég ráð fyrir að þetta sé undir í skoðun þeirrar nefndar sem hæstv. ráðherra nefndi, en það væri áhugavert að heyra hvort ráðherrann hefur mótaða afstöðu til þessara þátta.

Virðulegur forseti. Hvað varðar þennan einstaka þátt er það alveg rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, alveg hárrétt eins og hún lýsir upplegginu sem var í frumvarpi fyrrverandi innanríkisráðherra um ákveðna nálgun í því. Við erum hins vegar með áherslubreytingu okkar, með innleiðingu á 48 tíma reglunni, með hraðari málsmeðferð að vonast til þess, og í því felst sú rýni sem við erum í núna og ég upplýsti hér áðan að lyki vonandi í lok febrúar, við gerum auðvitað ráð fyrir því að þessir 18 mánuðir verði aldrei 18 mánuðir, að við stöndum aldrei frammi fyrir 18 mánuðum. Reynsla Norðmanna er sú að þrátt fyrir að þeir séu með 48 tíma regluna sé ákveðinn hópur sem tekur alltaf lengri tíma. Það getur verið að á endanum sé það einmitt sá hópur þannig að við þurfum einhverjar sérstakar leiðir hvað það varðar, en við vonumst að sjálfsögðu til þess að standa aldrei frammi fyrir því. Vegna þess vil ég ekki fella dóma um hvort ég sæi það fyrir mér nákvæmlega með þeim hætti sem hv. þingmaður lýsti, enda hef ég áður sagt að ég teldi rétt að fara aðeins betur yfir frumvarpið eins og það lá fyrir og þetta er eitt af því sem er verið að skoða af sérfræðingum og öðrum aðilum í ráðuneytinu og víðar. Við erum vonandi að fara inn í mjög öflugt samráð og samstarf við Rauða krossinn um þessi mál og erum að leita í smiðjur þeirra líka, bæði alþjóðlega og hér á landi, og ég vona innilega að við getum að einhverjum tíma liðnum sagt: Hér þarf enginn að bíða eftir svari í 18 mánuði.

Virðulegi forseti. Við Píratar munum sitja hjá í þetta sinn vegna þess að við lögðum fram breytingartillögu sem við viljum fá umræðu um í nefnd. Þó varðar breytingartillaga okkar ekki þetta tiltekna ákvæði og við styðjum það heils hugar enda frábært ákvæði, komum til með að styðja það eftir 3. umr. En þar sem breytingartillagan hefur ekki fengið umræðu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, eins og hún mun gera, þá sitjum við hjá í bili.

Virðulegi forseti. Ég vil í þessari umræðu eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um stöðu aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Eins og öllum er kunnugt hefur umsóknarferlið verið stöðvað af ríkisstjórninni en eftir stendur spurningin um hvað beri að gera næst. Það liggur fyrir af hálfu viðsemjandans, Evrópusambandsins, skýr vilji til áframhaldandi samninga sem hefur verið staðfestur af Evrópuþinginu og nú síðast í gær í umræðu í Evrópuþinginu og í ræðu stækkunarstjórans þar sem ítrekaður er vilji Evrópusasmbandsins til að semja við Ísland og sú fullvissa að hægt sé að ganga frá aðildarsamningi sem gæti grundvallarhagsmuna íslensku þjóðarinnar. Forusta stjórnarflokkanna gaf skýr fyrirheit fyrir síðustu kosningar. Hæstv. fjármálaráðherra sagði skýrt að hann teldi eðlilegt að þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna færi fram á fyrri hluta kjörtímabilsins. Hæstv. forsætisráðherra sagðist opinn fyrir atkvæðagreiðslu á fyrri hluta kjörtímabilsins en það kæmi líka til greina að hafa hana síðar á kjörtímabilinu og sagði ítrekað fyrir kosningar að hann væri opinn varðandi dagsetningar. Það var því skýrt fyrirheit núverandi stjórnarflokka að hægt væri að kjósa þessa flokka til valda en þjóðin gæti samt í þjóðaratkvæðagreiðslu ákveðið að halda áfram með aðildarumsóknarferlið. Við sjáum síðan núna og höfum á undanförnum vikum orðið vitni að krampakenndum tilraunum forustu ríkisstjórnarinnar til að komast hjá því að efna þau fyrirheit sem gefin hafa verið. Þær tilraunir taka á sig ótrúlegustu myndir en þó held ég að steininn hafi tekið úr í morgun í Morgunblaðinu þar sem hv. þm. Ásmundur Einar Daðason, sérvalinn aðstoðarmaður hæstv. forsætisráðherra, útskýrir að jafnvel þó að þjóðin kjósi að halda áfram aðildarumsóknarferlinu sé einbeittur vilji núverandi ríkisstjórnar að spilla því ferli með öllum tiltækum ráðum og setja til verka við aðildarumsóknarferlið menn sem láta einskis ófreistað að skaða ferlið, skemma og spilla fyrir því. Það er sjaldgæft að fá slíka innsýn í hugarfar forustumanna í ríkisstjórn og sjá þá fyrirlitningu á þjóðaratkvæðagreiðslum og þjóðarvilja sem birtist í þessum orðum. Við höfum gengið í gegnum þjóðaratkvæðagreiðslur á Íslandi og ríkisstjórn sem ætlar sér að sitja eftir niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu verður auðvitað að virða vilja þjóðarinnar og finna hjá sér stolt til að framfylgja honum fram yfir eigin tiktúrur eða forgangsröðun. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort ekki sé einboðið að nýta það lag sem nú er þegar fyrir liggur að gengið verður til almennra kosninga í vor í sveitarstjórnarkosningum og efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna samhliða sveitarstjórnarkosningum 31. maí í vor. Í fyrsta lagi liggur fyrir að mikill meiri hluti þjóðarinnar vill fá aðkomu að þessari ákvörðun. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar vill að þjóðin fái að segja álit sitt á þessu máli. Mikill meiri hluti vill ljúka aðildarsamningi vegna þess að meiri hluti Íslendinga er, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur útskýrt svo ágætlega, viðræðusinnar, menn eins og ég sem vilja fá að sjá aðildarsamning áður en þeir kveða upp úr um það hvort þeir treysta sér til að styðja aðild eða ekki. Það er málefnaleg afstaða, afstaða sem á rík fordæmi vítt og breitt um Evrópu og það er afstaða sem nýtur fulls skilnings hjá viðsemjanda okkar að menn vilji fá að sjá samning áður en þeir kveða upp úr um það hvort þeir séu tilbúnir að gerast aðilar að Evrópusambandinu eða ekki. Það liggur líka fyrir skýr samningsvilji Evrópusambandsins, ítrekaður síðast í gær. Á næstu mánuðum munu liggja fyrir tvær vandaðar háskólaúttektir, önnur sú sem ríkisstjórnin hefur óskað eftir frá Hagfræðistofnun háskólans og hin úttekt sem aðilar vinnumarkaðarins hafa óskað eftir frá Alþjóðamálastofnun háskólans. Þessar tvær úttektir verða glænýjar fyrir kjördag í sveitarstjórnarkosningum í vor og því erfitt að finna betri og heppilegri tímasetningu fyrir þjóðina að mynda sér skoðun með málefnalegum hætti á þessu álitamáli en akkúrat kjördag við almennar sveitarstjórnarkosningar í vor. Er þá ekki ljóst að best sé að taka næsta skref með þjóðaratkvæðagreiðslu 

Virðulegur forseti. Ég hef fullan skilning á því að hv. þm. Árni Páll Árnason vilji viðhalda sem mestri umræðu um það mál sem flokkur hans berst fyrir og hefur barist fyrir frá upphafi, raunar frá stofnfundi ef ég man rétt fyrir um það bil 15 árum. Þá þegar ákvað stjórnmálaflokkur hv. þingmanns að hann ætlaði að beita sér fyrir aðild að Evrópusambandinu. Þá þurfti ekki að klára fyrst samningaviðræður og kíkja í pakkann. Nei, fyrir 15 árum var Samfylkingin tilbúin að taka afstöðu til Evrópusambandsins og sú afstaða hefur ekki farið fram hjá neinum síðan þá. Flokkurinn og raunar forveri flokksins, Alþýðuflokkurinn, hafa barist fyrir aðild að Evrópusambandinu og talað fyrir slíkri aðild árum ef ekki áratugum saman. Staða aðildarviðræðna nú er alveg ljós þó að ég ítreki skilning minn á þeim vilja hv. þingmanns til að viðhalda umræðu um mál flokks hans. Staða aðildarviðræðnanna er í fullu samræmi við afstöðuna sem birtist í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem gert er ráð fyrir nálgun í þremur þrepum. Í fyrsta lagi að gert verði hlé á aðildarviðræðunum. Það hlé hefur þegar verið gert og tilkynnt um það formlega í Brussel, fyrst af utanríkisráðherra og svo átti ég viðræður við forustumenn Evrópusambandsins skömmu síðar. Þar ríkti góður skilningur á ákvörðun nýrrar ríkisstjórnar Íslands enda er hún í fullu samræmi við stefnu þeirra flokka sem hana mynda og jafnframt var skilningur á vilja ríkisstjórnarinnar til að viðhalda og byggja á góðu sambandi Íslands og Evrópusambandsins. Í öðru lagi var gert ráð fyrir að gerð yrði úttekt á stöðu viðræðna og þróun mála innan ESB frá árinu 2009 þegar aðildarumsókn Íslands var lögð fram. Sú þróun hefur verið töluverð. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands var falið að gera úttektina og mun skila henni á næstunni. Þá gefst tækifæri til að ræða málið á grunni þeirra upplýsinga sem þar birtast, ræða málið á upplýstum grunni í þinginu og í samfélaginu almennt. Þetta tel ég afar mikilvægt enda hefur vantað mikið upp á umræðu um Evrópusambandið og eðli þess á Íslandi. Hér hefur umræðan verið látin snúast um það hvort hægt væri „að kíkja í pakkann“ eins og það er iðulega kallað, ekki um eðli Evrópusambandsins og hvað í því felist að sækja um aðild að ESB. Þeir talsmenn Evrópusambandsins sem hafa átt samskipti við íslensk stjórnvöld frá því að umsóknin var afhent hafa verið mjög skýrir um það að þegar ríki sækir um aðild að Evrópusambandinu þá sé það að sækja um að vera þátttakandi í því sem Evrópusambandið gengur út á og aðlaga sig að reglum þess, ekki fari fram samningaviðræður um samruna Íslands og ESB. Í Bretlandi á sér stað mjög áhugaverð umræða um þróun Evrópusambandsins og þarlend stjórnvöld hafa tilkynnt að annaðhvort þurfi Evrópusambandið að breytast, eins og bresk stjórnvöld telja nauðsynlegt, eða Bretland muni ganga úr sambandinu. Í öllu falli er ljóst að Evrópusambandið mun taka miklum breytingum á næstu árum og því er mjög mikilvægt að Íslendingar skoði þær breytingar, fylgist með þeim og meti hversu vel þær henta Íslendingum. Í þriðja lagi lá fyrir samkvæmt stjórnarsáttmála að ekki yrði haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Í mínum huga skiptir sú umræða sem hér mun fara fram í kjölfar skýrslu Þjóðhagsstofnunar í þinginu og í samfélaginu miklu máli upp á framhaldið. En báðir stjórnarflokkarnir eru andvígir aðild að Evrópusambandinu og Evrópusambandið sjálft hefur, eins og ég gat um, ítrekað gert Íslendingum grein fyrir því að umsóknarríki þurfi að vilja ganga í sambandið og skýr forusta stjórnvalda þurfi að leiða viðræðurnar með það að markmiði að koma landinu inn í sambandið enda þótt staðfesta þurfi aðildina í þjóðaratkvæðagreiðslu. Aðildarviðræður við Evrópusambandið snúast nefnilega um það að gerast aðili að Evrópusambandinu eins og það er. Að þessu leyti var vegferð síðustu ríkisstjórnar kannski víti til varnaðar því þar sáum við hversu erfitt það reyndist að vera í aðildarviðræðum þar sem ríkisstjórn var klofin í afstöðu sinni til málsins, hvað þá fyrir ríkisstjórn sem er andvíg aðild. Það er líka miklu heiðarlegra gagnvart viðsemjanda okkar ef niðurstaða liggur fyrir, þ.e. að menn vilji ganga í sambandið áður en sótt er um aðild og það er í rauninni það sem Evrópusambandið ætlast til. Það er ekkert til sem heitir könnunarviðræður, ekkert sem heitir „að kíkja í pakkann“. Ef menn sækja um aðild að Evrópusambandinu vilja menn ganga í Evrópusambandið á forsendum þess og þessi ríkisstjórn vill ekki ganga í Evrópusambandið.

Herra forseti. Það er mikilvægt að festa ríki í samskiptum okkar við önnur lönd. Evrópusambandið er hvað sem öllu líður einn af okkar mikilvægustu samstarfsaðilum en samskiptin við Evrópusambandið eru því miður í óvissu og þeirri óvissu þarf að eyða sem fyrst og koma samskiptum í viðunandi farveg. Það er vissulega svo að mikil umræða hefur farið fram um það á undanförnum árum hvernig hagsmunum okkar er best fyrir komið innan Evrópusambandsins, utan Evrópusambandsins, og ef farið yrði í viðræður við Evrópusambandið um aðild hverjir væru okkar mikilvægustu hagsmunir. Hæstv. forsætisráðherra segir að það sé ekkert til sem heitir að kíkja í pakkann og þetta höfum við heyrt ítrekað í umræðunni. Árið 2009 lagði þáverandi ríkisstjórn fram tillögu um aðildarviðræður við Evrópusambandið og þá kom fram í kjölfarið tillaga frá hæstv. núverandi ráðherrum, Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni og Bjarna Benediktssyni, og öllum öðrum þingmönnum flokka þeirra þar sem sagði að Alþingi ályktaði að fela utanríkismálanefnd að undirbúa mögulega umsókn um aðild að Evrópusambandinu þar sem setja ætti saman greinargerð um mikilvægustu hagsmuni Íslands í aðildarviðræðum og vinna vegvísi um mögulega aðildarumsókn. Þetta gerði utanríkismálanefnd og þessi málsmeðferð af hálfu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á þeim tíma er til vitnis um það að ekki liggur ljóst fyrir - meira að segja þeir flokkar töldu á þeim tímapunkti að það lægi ekki ljóst fyrir hvað fælist í aðild, það þyrfti að vinna undirbúningsvinnu. Gott og vel. Þessir flokkar eru þeirrar skoðunar að ekki eigi að halda áfram viðræðum en hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra lýstu því yfir fyrir kosningar í fjölmiðlum, til dæmis hæstv. fjármálaráðherra í fréttum við Ríkisútvarpið 23. mars 2013, að efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu. Og 22. maí 2013 segir hæstv. forsætisráðherra það sama í viðtali við Ríkisútvarpið þegar spurt er um hvort því megi treysta að það verði þjóðaratkvæðagreiðsla. Að sjálfsögðu kemur til þjóðaratkvæðagreiðslu, sagði hæstv. forsætisráðherra en vildi ekki tjá sig frekar um tímasetningu. 

Virðulegur forseti. Ýmsu er haldið fram, m.a. af hæstv. forsætisráðherra, um það hvað muni standa í samningi Íslendinga og Evrópusambandsins. Ég hef miklar efasemdir um að það sé rétt sem hæstv. forsætisráðherra segir um það en ég veit að einungis samningur, þegar við sjáum samning, mun afsanna skoðanir hæstv. forsætisráðherra. Til að geta tekið upplýsta ákvörðun um það hvort hag Íslendinga sé best borgið innan Evrópusambandsins eða t.d. með áframhaldandi veru einungis í Evrópska efnahagssvæðinu þá þurfum við að klára aðildarviðræður. Við þurfum að sjá samning, öðruvísi getum við ekki afsannað ýmsar bábiljur sem eru núna ansi fyrirferðarmiklar í umræðunni um það hvað muni standa í samningnum. Einu sinni sögðu menn að ef við mundum gera samning við Evrópusambandið þyrftu íslensk ungmenni að ganga í evrópskan her. Nú er búið að loka kaflanum um varnar- og öryggismál. Þar stendur alveg skýrt og skorinort í sérstökum íslenskum fyrirvara að ekkert slíkt verði uppi á teningnum. Samningaviðræðurnar byggja auðvitað á eðli og gerð Evrópusambandsins en líka á sérstöðu þjóðanna. Það sem við þurfum að fá úr skorið er upp að hve miklu marki mun samningurinn byggja á sérstöðu Íslendinga. Þetta þarf að koma fram. Það á alltaf að hringja viðvörunarbjöllum í lýðræðissamfélagi þegar ríkjandi stjórnvöld reyna að koma í veg fyrir ferli sem miðar að því veita okkur sem bestar upplýsingar til að taka skynsamlegar ákvarðanir. Það á alltaf að hringja viðvörunarbjöllum. Við eigum að geta tekið upplýstar ákvarðanir. Við eigum að fá að sjá samninginn í þessu tilfelli. Yfirleitt og nánast alltaf, leyfi ég mér að segja, er aðeins ein ástæða fyrir því að svona ferli er hindrað. Hún er sérhagsmunir. Það eru einfaldlega sérhagsmunir í íslensku samfélagi sem ráða för í þessu máli, sem njóta góðs 

Hæstv. forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að útskýra enn einu sinni á hvaða stefnugrundvelli ríkisstjórnarflokkarnir byggja í þessum efnum. Ég held að menn verði að átta sig á því hvað liggur til grundvallar þeirri stefnumörkun og því starfi sem ríkisstjórnarflokkarnir vinna að og best er að gera það með því að líta í þá texta sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um og liggja fyrir. Hæstv. forsætisráðherra vísaði áðan í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þar er skýrt tekið fram að þetta verði í þremur skrefum; hlé á viðræðum, úttekt gerð á stöðu viðræðna, málið lagt fyrir Alþingi og við erum að nálgast það skref. Í raun og veru er annað í þeirri umræðu ótímabært vegna þess að það liggur fyrir að hin eiginlega umræða mun fara fram á grundvelli þeirrar skýrslu sem væntanleg er innan skamms, eins og hæstv. forsætisráðherra lýsti. Það er líka skýrt að það er vilji stjórnarflokkanna að ekki verði haldið áfram viðræðum nema slíkt verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í því felst auðvitað ekki ákvörðun um að halda þjóðaratkvæðagreiðslu eða hvenær hún verður haldin, enda byggir texti stjórnarsáttmálans á skýrum ákvæðum í landsfundarályktunum beggja flokkanna sem hér um ræðir. Báðir flokkarnir taka fram að þeir telji hagsmunum Íslands betur borgið með því að standa utan Evrópusambandsins. Það kemur skýrt fram í landsfundarályktunum beggja flokkanna. Og báðir flokkarnir nota, hvor með sínu orðalagi, líka þann skýra fyrirvara að ekki verði haldið áfram í þessum viðræðum nema komi til þjóðaratkvæðagreiðsla en ekki er neitt tekið fram um hvort eða hvenær slík þjóðaratkvæðagreiðsla eigi að fara fram. Sjálfstæðismenn segja í sinni landsfundarályktun: Áréttað er að aðildarviðræðum við ESB verði hætt og þær ekki teknar upp aftur nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Framsóknarmenn segja: Ekki verði haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. En umræðan mun auðvitað fara fram innan skamms á þinginu á grundvelli þeirrar skýrslu sem boðuð hefur verið.

Forseti verður að vekja athygli þingmanna á því að ræðutíminn er tvær mínútur en ekki tvær mínútur og 15–18 sekúndur eins og hent hefur að undanförnu.

Virðulegi forseti. Hér er ágætistækifæri til að sóa nokkrum sekúndum í að kvarta undan stuttum ræðutíma. Hv. 9. þm. Reykv. n., Birgir Ármannsson, nefndi hér að stefna beggja stjórnarflokkanna væri sú að halda ekki áfram viðræðum nema að undangengnum þjóðaratkvæðagreiðslum. Sömuleiðis hefur hæstv. forsætisráðherra sagt hér áður að stefnuyfirlýsingin sé í góðu samræmi við stefnu stjórnarflokka. Þá á eftir að útskýra hvers vegna samt sem áður er ekki hægt að segja: Já, það verður þjóðaratkvæðagreiðsla eftir úttektina. Gott og vel, það þarf að gera úttekt á stöðu mála, gott og vel, fínt. Fáum þá úttekt og síðan skulum við halda þjóðaratkvæðagreiðslu. Það sem gengur ekki er að síðan sé ekki einu sinni haldin þjóðaratkvæðagreiðsla heldur fari málið eingöngu fyrir Alþingi þegar hæstv. forsætisráðherra hefur ítrekað talað þannig fyrir kosningar eins og það sé bara sjálfsagt mál að setja þetta í þjóðaratkvæðagreiðslu og því er ég sammála. Mig langar að vitna í gamlan bloggpistil frá hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Sú íhaldssemi að stjórnmálamenn taki einir ákvarðanir var sem betur fer brotin þegar þjóðin hafnaði Icesave-samningum í trássi við vilja þeirra flokka sem nú vilja ná stöðugleika með aðild að efnahagslegum rústum ESB. Við fetum nú í átt til frjálslyndari stjórnarhátta og ESB-umsóknin er tilvalið prófmál.“ Tilvalið prófmál. Hvaðan kemur þessi ótti við þjóðaratkvæðagreiðslu? Er það þannig, hæstv. forsætisráðherra og virðulegur forseti, að þjóðin hafi alltaf rangt fyrir sér? Er það reynslan á Íslandi af þjóðaratkvæðagreiðslu? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Er hann ósammála þjóðinni þegar kom að Icesave eða öðrum þjóðaratkvæðagreiðslum sem hafa átt sér stað hér? Ég held ekki. Þegar við á þingi spyrjum og þegar þjóðin spyr hvort það verði þjóðaratkvæðagreiðsla - burt séð frá tímasetningu - ætti hæstv. forsætisráðherra að segja: Já, það þarf úttekt og við þurfum að taka upplýsta afstöðu til málsins, þess vegna þarf úttekt, en svarið er: Já. 

Virðulegur forseti. Þetta er svolítið dæmigerð umræða í þingsölum um mikilsvert mál þar sem menn leggja mest upp úr því að snúa út úr aðalatriðum. Forsætisráðherra gerir lítið úr því að það hafi verið stefna Alþýðuflokksins á sínum tíma og síðan stefna Samfylkingarinnar að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Forsætisráðherrann á að vita, vegna þess að honum hefur verið sagt það svo oft, og hann á að hafa kynnt sér starfsemi Evrópusambandsins nógu vel undanfarin ár meðan hann var í utanríkismálanefnd, og síðan ég hitti hann fyrst í þessu starfi, að vita að samningar að Evrópusambandinu eru forsenda þess að ganga þar inn. Þjóðir taka ákvörðun eftir að þær hafa lokið samningi. Ef maður vill ekki ganga til samninga gengur maður ekki til samninga, en ef maður vill ganga til samninga gengur maður til samninga. Síðan undirritar maður samninginn, samþykkir samninginn þegar hann liggur fyrir en ekki um eitthvað ímyndað um að verið sé að draga þjóðir út í einhverjar ófærur. Samvinnan í Evrópusambandinu gengur út á það að tryggja sameiginlega hagsmuni þjóða. Eitt er þó ljóst í þessu öllu saman sem hæstv. forsætisráðherra endaði mál sitt á, að þessi ríkisstjórn vill ekki ganga í Evrópusambandið. Henni er alveg sama þótt hún svíki alla kjósendur um allt sem hún hefur sagt og snúi út úr endalaust. Síðan er sagt: Lesið það sem stendur í stjórnmálaályktunum. Annar flokkurinn segir: Við ætlum að hætta. Hinn segir: Við ætlum ekki að fara lengra. 
             Hvort ætlið þið að gera, hætta eða fara ekki lengra? Og af hverju spyrjið þið ekki þjóðina? 
            

Virðulegi forseti. Í síðustu kosningum fóru Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur fram með afar skýra afstöðu gegn ESB-aðild og aðildarferlinu. Þing beggja flokka höfðu þá ályktað að hagsmunum Íslands væri betur borgið utan Evrópusambandsins. Landsfundur Sjálfstæðisflokksins ályktaði að aðildarviðræðum skyldi hætt. Flokksþing Framsóknar ályktaði að ekki yrði haldið lengra í aðildarviðræðunum. Báðir flokkar ályktuðu að aðildarviðræður yrðu ekki teknar upp aftur nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Þegar þessar ályktanir voru gerðar var ekki hægt að vita hvaða flokkar mundu enda í ríkisstjórn. Þessir flokkar, sem voru einlægt andvígir aðild og þar með aðildarferlinu, gátu ekki útilokað að mynda ríkisstjórn með flokki sem hefði aðild á stefnuskránni. En færi svo gátu kjósendur Framsóknar og Sjálfstæðisflokks treyst því að aðildarferlinu yrði ekki haldið áfram án þjóðaratkvæðis. Niðurstaða kosninganna varð sú að ríkisstjórnin er mynduð af flokkum sem lofuðu kjósendum sínum að stöðva aðildarferlið. Báðir flokkar telja hagsmunum Íslands betur borgið utan Evrópusambandsins. Stefna flokkanna er áréttuð í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Aðildarferlið hefur verið stöðvað og því verður ekki haldið áfram án þjóðaratkvæðis, en á þann varnagla mun ekki reyna meðan báðir stjórnarflokkar eru andvígir aðild. Flokkarnir sem hófu aðildarferlið lögðust alfarið gegn því að þjóðin yrði spurð leyfis. Aðildarferlið var þess vegna á þeirra pólitísku ábyrgð og nú hafa þeir ekki þingstyrk til að halda ferlinu áfram. Þá finnst þeim tímabært að leita álits þjóðarinnar. En álit þjóðarinnar er vel þekkt. Frá því að aðildarumsóknin var lögð fram hafa allar viðhorfskannanir sýnt yfirgnæfandi andstöðu þjóðarinnar við aðild. Evrópusambandinu er þetta fullljóst og því er líka ljóst að það gengur ekki að standa í viðræðum við þjóð sem hefur ekki einlægan áhuga á aðild að bandalaginu. Það tókst ekki að ljúka aðildarviðræðum við ríkisstjórn sem var bæði með og móti aðild og það er enn síður mögulegt að ljúka aðildarferlinu með ríkisstjórn sem er alfarið á móti aðild.

Herra forseti. Allt frá því að þessi ríkisstjórn tók við valdataumunum hefur verið ótrúlegur vandræðagangur í þessu umdeilda máli og misvísandi skilaboð til þjóðarinnar. Ekki treystu menn sér til að slíta viðræðunum, sem hefði mátt ætla miðað við yfirlýsingar margra stjórnarliða fyrir kosningar og allt síðasta kjörtímabil. Ekki hafa menn treyst sér til að efna kosningaloforð beggja stjórnarflokkanna um að þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um áframhaldandi aðildarviðræður við ESB að loknum kosningum. Nú er beðið eftir úttekt og skýrslu um stöðu viðræðna og þróun mála innan ESB sem þinginu er ætlað að fjalla um, gott og vel. En það er eins og núverandi stjórnarflokkar eigi mjög erfitt með að höndla þetta átakamál sem einhvern tíma verður að fá botn í, hvort sem við viljum vera utan ESB eða ganga þar inn. Það er líka ótrúlegt að stjórnvöld vilji áfram fá IPA-styrki miðað við fyrri yfirlýsingar um þau mál og núverandi stöðu viðræðna. Landsfundarsamþykktir VG eru skýrar. Við teljum að hagsmunum þjóðarinnar sé betur borgið utan ESB. En við höfum þá lýðræðislegu hugsjón að leiðarljósi að þjóðin eigi að hafa aðkomu að þessu umdeilda og erfiða máli og eigi rétt á að taka upplýsta afstöðu til skýrra valkosta miðað við hvar málið er statt í dag. Við skulum ekki gleyma því að þingið hefur haft þetta mál í meðförum sínum allt frá því að aðildarumsóknin var samþykkt hér og þar höfðu menn mismunandi afstöðu þvert á flokka. Ég var ein af þeim sem greiddu atkvæði á móti, en ég lýt þeirri lýðræðislegu niðurstöðu sem var afgreidd hér af þinginu og tel að við stjórnmálamenn eigum ekki að taka þann rétt af þjóðinni að ákvarða næstu skref.

Virðulegi forseti. Við í Bjartri framtíð höfum gjarnan talað fyrir því að langtímahugsun verði bætt og hugað verði að framtíð og lagt undir stöðugleika. Við Íslendingar erum alin upp við margvíslegt og breytilegt veður, eldgos, aflabrest versus gósentíð o.s.frv., og það veldur því kannski að í eðli okkar er dálítið ríkt að vera alltaf að hugsa bara um næsta haust eða að bregðast við því sem kemur upp. Það er stundum talað um að pissa í skóinn sinn eða að sveiflast eftir veðri og vindum og hvort tveggja eru í raun og veru afskaplega góðir og gildir og þjóðlegir íslenskir siðir. En þegar kemur að því að halda á málum samfélagsins og hugsa til framtíðar fyrir framtíðarkynslóðir er það aðferðafræði sem kann ekki góðri lukku að stýra. Það er gott að halda í góða þjóðlega siði og vana en að halda í ósiði þegar þeir eiga ekki við er ekki mjög heillavænlegt. Evrópusambandið er ekki eins og íþróttalið þar sem maður gengur í liðið og er allt í einu kominn í þá treyju og getur ekki gert neitt annað. Evrópusambandið er samband og fyrst og fremst markaðs- og tollasamband frjálsra og óháðra ríkja þar sem menn hafa komið sér saman um að vinna saman að langtímamarkmiðum og nýta sér stærð og samlegð. Við eigum ekki að neita okkur um það án þess að vita hvernig okkur farnast.

Virðulegi forseti. Það kemur mér dálítið á óvart í þessum umræðum í hvaða farveg þær eru komnar. Ég las í gegnum þingskjöl frá því sótt var um aðild fyrir rétt um fimm árum, fjórum og hálfu ári og þá fannst mér býsna lítill munur á afstöðu stjórnarflokkanna annars vegar sem skiluðu sameiginlega mjög ítarlegu nefndaráliti og hins vegar nefndarálitum minni hluta þar sem Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur skiluðu hvor sínu álitinu. Þótt ég sé fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í þessu máli vita allir afstöðu mína en ég tel að halda eigi viðræðunum áfram. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að mjög erfitt er að halda áfram þar sem meiri hluti þingmanna í þeim flokki er á móti. Eftir sem áður eru vandamálin brýn í þessu landi, t.d. í lykilflokkum okkar, sjávarútvegi, landbúnaði og gjaldeyris- og myntmálum. Þeim málum þurfum við að vinna í. Ég hef ekki orðið var við að farið hafi fram nein sérstök vinna í þeim á þeim tíma sem ég hef setið á þingi. Svo má kannski rifja upp að við sjálfstæðismenn vorum tvískiptir á landsfundi þar sem sú málamiðlun, sem margoft hefur verið lesin, var farin að leita eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Sjálfstæðisflokkurinn hefur staðið heill og óskiptur að aðild að EFTA og EES en nú bregður öðruvísi við 

Forseti. Ég var í liði með hæstv. forsætisráðherra, sem þá var í minni hluta, og sjálfstæðismönnum þegar við vorum að berjast fyrir því að Icesave færi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Og þegar búið var að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu hefði verið býsna furðulegt ef sitjandi ríkisstjórn hefði ekki hlýtt þjóðarvilja. Kallað er eftir því og meiri hluti Íslendinga vill fá að halda áfram þessum samningaviðræðum. Ég geri mér grein fyrir að það er erfitt fyrir ríkisstjórnina. En ég vil hvetja þá stjórnarliða sem eiga erfitt með þetta að taka sér VG til fyrirmyndar þegar var verið að vinna í aðildarviðræðunum síðast  
             Mér finnst gríðarlega mikilvægt að við temjum okkur það að gera allt sem við mögulega getum til að tryggja, burt séð frá því hvar í flokki við stöndum, að við framfylgjum þjóðarvilja eftir bestu mögulegum leiðum. Kallað er eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál og mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra, sem barðist mjög fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum um Icesave, hvort hæstv. forsætisráðherra þætti ekki eðlilegt þegar við erum búin að fá þessa skýrslu að gefa okkur skýr svör um það hvort við fáum þjóðaratkvæðagreiðslu eða ekki, annaðhvort í kringum sveitarstjórnarkosningar eða forsetakosningar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún hefur skýrt ýmislegt, m.a. að stjórnarflokkarnir halda áfram þeim leik að koma sér undan þeim fyrirheitum sem gefin voru fyrir kosningar þess eðlis að það væri hægt að kjósa þessa flokka og halda líka áfram með aðildarumsókn ef þjóðin kysi það í þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú finna menn þeirri leið ýmislegt til foráttu og telja að það þurfi forustu um málið o.s.frv. Það var ekki það sem þessir flokkar sögðu fyrir kosningar og það er ekki mikill bragur að því hjá þessum flokkum að leiðast út í það, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson gerði áðan, að gera hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, að ómerkingi því að hann sagði skýrt fyrir kosningar að hann teldi eðlilegt að kosningar færu fram á fyrri hluta kjörtímabilsins. Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra gerði mér þann greiða áðan að gera að umtalsefni hvernig Samfylkingin mótaði afstöðu sína til Evrópusambandsins. Hann fór þar rangt með í öllum atriðum. Samfylkingin mótaði ekki afstöðu sína um leið og hún var stofnuð. Hún mótaði afstöðu sína árið 2002 í almennri atkvæðagreiðslu meðal flokksmanna og spurningin sem beint var til flokksmanna var hvort menn vildu láta skilgreina samningsmarkmiðin, sækja um aðild og láta leggja samning fyrir þjóðina til samþykktar eða synjunar. 81% lýsti sig fylgjandi þeirri stefnu. Þúsundir samfylkingarmanna tóku þátt í þeirri atkvæðagreiðslu. Ég held nefnilega að það sé mjög hollt fyrir hæstv. forsætisráðherra að horfa til þessa fordæmis. Það getur veitt honum leiðsögn út úr þeirri úlfakreppu sem hann hefur sjálfur komið sér í. Sú leið að leita til þjóðarinnar eftir skýru umboði til að halda áfram getur leyst hann út úr því öngstræti sem hann er kominn í eftir að hafa gefið þjóðinni ádrátt um að hægt sé að halda áfram með þessar viðræður en þora ekki alveg sjálfur að halda áfram með þær. Þjóðin verður að fá að ráða þegar upp er staðið. Ríkisstjórn sem treystir sér ekki til að framfylgja því sem þjóðin ákveður í þjóðaratkvæðagreiðslu getur ekki setið með siðferðilegu umboði.

Virðulegur forseti. Ég þakka umræðuna. Það voru nokkrar sérstæðar athugasemdir um afstöðu stjórnarflokkanna til þessa máls, m.a. að það væri á einhvern hátt óeðlilegt að vilja vinna undirbúningsvinnu ef farið yrði í aðildarviðræður við Evrópusambandið þótt menn teldu sig vita hvað fælist í aðild. Að sjálfsögðu hefði þurft undirbúningsvinnu ef út í þetta hefði verið farið og að sjálfsögðu var eðlilegt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu þegar ríkisstjórnin vildi setja þetta mál á dagskrá, eins og ég skrifaði um og vitnað var í og er í fullu samræmi við núverandi stefnu ríkisstjórnarinnar, að þetta mál fari ekki áfram, það verði ekki sótt um aðild að Evrópusambandinu nema til komi þjóðaratkvæðagreiðsla. Menn greinir mjög á um hvað í öllu þessu felist, hvað felist í því að sækja um aðild að Evrópusambandinu, hvers eðlis þetta allt saman sé. Bara við gætum fengið einhver skýr svör frá öruggri heimild. Og það vill svo til að Evrópusambandið gefur út sérstakan leiðarvísi fyrir umsóknarríkin þar sem stendur  Fyrir umsóknarríkið snýst þetta í raun um hvenær eigi að taka upp og innleiða reglur og vinnulag ESB. Fyrir ESB er mikilvægt að fá tryggingar fyrir dagsetningum og hversu vel umsóknarríkið muni innleiða reglurnar. Þessar 100 þúsund blaðsíður af reglum ESB og vinnulagi sem ekki er umsemjanlegt.

Herra forseti. Ég áttaði mig alls ekki á að það væri allt í einu komið að þessu máli á dagskránni en gott og vel, það er ágætt. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, með síðari breytingum, og fjallar um sameiginlegan lista fyrir Reykjavíkurkjördæmin tvö. Hér er lagt til að lögfest verði heimild fyrir stjórnmálasamtök til að bjóða fram einn framboðslista sameiginlega fyrir bæði kjördæmin í Reykjavík en í 6. gr. núverandi laga er Reykjavík skipt í tvö kjördæmi, Reykjavíkurkjördæmi suður og Reykjavíkurkjördæmi norður. Allt frá því að gildandi kjördæmaskipting tók gildi hefur skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi sætt gagnrýni fyrir ýmissa hluta sakir. Þau sjónarmið lágu til grundvallar skiptingunni á sínum tíma að þingmannatala allra kjördæma yrði svipuð. Það var meginröksemdin. Í athugasemdum við umrædda grein í því frumvarpi er varð að gildandi lögum um kosningar til Alþingis segir meðal annars, með leyfi forseta: „Með þessu móti verða kjördæmin svipuð að stærð miðað við fjölda kjósenda í hverju þeirra. Það gerir að verkum að heildarfjöldi þingsæta í hverju þeirra getur verið áþekkur án mikils misvægis atkvæða milli kjördæma.“ Þetta var staðan þegar þessi breyting var gerð á kosningalögunum. Sex kjördæmi voru þannig skipuð að í landsbyggðarkjördæmunum þremur voru tíu þingmenn í hverju þeirra og ellefu þingmenn í kjördæmunum þremur á höfuðborgarsvæðinu. Staðan hefur breyst frá því að þessi breyting var gerð. Nú eru þrettán þingmenn í Suðvesturkjördæmi, sem er fjölmennasta kjördæmið, átta þingmenn í Norðvesturkjördæmi, en tíu og ellefu þingmenn í hinum kjördæmunum fjórum. Munurinn sem var eitt þingsæti á milli landsbyggðarkjördæma annars vegar og kjördæmanna á höfuðborgarsvæðinu hins vegar er nú orðinn fimmfaldur, þ.e. fimm þingsæta munur er á milli þeirra kjördæma sem hafa fæsta og flesta þingmenn. Röksemdin um að fjöldi þingsæta í kjördæmum skyldi vera sem jafnastur á því augljóslega ekki við lengur. Engin efnisleg rök standa lengur til þess að Reykjavík, eitt sveitarfélaga landsins, sé skipt milli tveggja kjördæma. Af því leiðir að eðlilegast væri ef til vill að leggja til að kjördæmin tvö í Reykjavík yrðu sameinuð. Til að gera slíka breytingu þyrfti hins vegar að breyta stjórnarskrá þar sem kveðið er á um fjölda kjördæma í 31. gr. Í 31. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Á Alþingi eiga sæti 63 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegri hlutbundinni kosningu til fjögurra ára. Kjördæmi skulu vera fæst sex en flest sjö. Mörk þeirra skulu ákveðin í lögum, en þó er heimilt að fela landskjörstjórn að ákveða kjördæmamörk í Reykjavík og nágrenni.“ Sem sagt, stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að kjördæmin séu fæst sex. Þar af leiðandi er ekki hægt að slá saman Reykjavíkurkjördæmum í eitt nema þá að skipta einhverjum öðrum kjördæmum upp í leiðinni í tvennt þannig að þau verði í heildina að minnsta kosti sex, að óbreyttri stjórnarskrá. Skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi hefur einnig verið gagnrýnd fyrir þá sök að hún eigi sér ekki stoð í vitund borgarbúa heldur sé hún til málamynda. Enginn borgarbúi vísar til sjálfs sín sem íbúa í Reykjavíkurkjördæmi norður eða Reykjavíkurkjördæmi suður. Stjórnmálasamtök sem bjóða fram í þingkosningum í Reykjavík viðhafa flest hver sameiginlegt val, t.d. prófkjör eða forval, fyrir bæði kjördæmin og kosningabaráttan í Reykjavík er iðulega sameiginleg fyrir bæði kjördæmin. Frambjóðendur sinna kosningastarfi í báðum kjördæmum jafnt, óháð því í hvoru kjördæminu þeir eru í framboði. Þá getur það verið tilviljunum háð hvort röð frambjóðenda úr prófkjörum haldist í kosningaúrslitum, allt eftir því hvernig fylgi viðkomandi samtaka skiptist milli kjördæmanna tveggja. Í reynd má því segja að stjórnmálasamtök hafi haft kjördæmaskiptinguna að engu og margir kjósendur gera sér alls ekki glögga grein fyrir kjördæmamörkunum. Sú breyting sem hér er lögð til varðar ekki fjölda kjördæma og kallar ekki á breytingu á stjórnarskrá heldur einungis breytingu á lögum um kosningar til Alþingis. Henni er ætlað að gera stjórnmálasamtökum sem bjóða fram í Reykjavík kleift að bera fram einn sameiginlegan lista fyrir bæði kjördæmin. Verði þetta frumvarp að lögum er það ákvörðun hverra stjórnmálasamtaka hvort þau nýti heimildina, en ef þau gera það mundu allir kjósendur viðkomandi samtaka í Reykjavík kjósa sama framboðslistann og þar af leiðandi sömu þingmenn. Það mundi ugglaust ýta undir það viðhorf að þingmenn sem eru kjörnir á þing í Reykjavík verði þingmenn höfuðborgarinnar allrar en ekki einungis hluta hennar eins og má ætla af forminu til að sé í dag. Verði frumvarpið að lögum og heimildin sem í því felst nýtt yrði efsti maður á lista tiltekinna stjórnmálasamtaka fyrsti þingmaður þeirra samtaka í því kjördæmi sem listinn fær fleiri þingmenn kjörna eða í því kjördæmi sem listinn fær hærra hlutfall, sé þingmannatala samtakanna jöfn í báðum kjördæmum. Þá fengi næsti maður á lista það sæti sem samtökin eiga fyrst kost á í hinu kjördæminu. Þannig er gert ráð fyrir að á hinum sameiginlega lista sé fléttað milli kjördæma, að því gefnu að framboðið fái þingsæti í báðum kjördæmum. Hljóti framboðið einungis þingsæti í öðru kjördæmanna er ljóst að frambjóðendur raðast í það kjördæmi í sömu röð og hinn sameiginlegi framboðslisti segir til um. Hið sama á við ef framboð hlýtur mun fleiri þingsæti í öðru kjördæminu en hinu. Fléttast þá listinn með framangreindum hætti þar til þingsæti listans í öðru kjördæminu þrjóta og raðast frambjóðendur þá í hitt kjördæmið, samkvæmt röð framboðslistans. Í 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um að heildarfjöldi meðmælenda með sameiginlegum lista í Reykjavíkurkjördæmum skuli vera hinn sami og ef um tvo ólíka lista væri að ræða. Af ákvæðinu leiðir að ekki skiptir máli hvernig þeir skiptast hlutfallslega milli kjördæmanna. Samkvæmt 33. gr. gildandi laga má enginn bjóða sig fram á fleiri framboðslistum en einum við sömu alþingiskosningar og enn fremur má sami kjósandi ekki mæla með fleiri en einum lista við sömu alþingiskosningar. Í 3. gr. frumvarpsins eru tekin af tvímæli um að bjóði samtök fram sameiginlegan lista í Reykjavíkurkjördæmunum megi sami einstaklingur vera á viðkomandi lista í kjördæmunum báðum og hið sama eigi við um meðmælendur. Ekki er talið nauðsynlegt að gera breytingu á fyrirkomulagi yfirkjörstjórna Reykjavíkurkjördæmanna samfara þessari breytingu, það hefur verið skoðað sérstaklega. Þannig þurfa stjórnmálasamtök sem hyggjast nýta sér þennan möguleika að leggja hinn sameiginlega lista fyrir báðar yfirkjörstjórnirnar og þær þurfa jafnframt báðar að úrskurða um gildi listans en í framkvæmd er það Þjóðskrá Íslands sem fengin er til þess að kanna hvort skilyrði um kjörgengi eru uppfyllt, samanber 1. gr. kosningalaga og 34. gr. stjórnarskrárinnar. Kjörstjórnirnar munu hvor um sig yfirfara framboðslistann, samkvæmt 34. gr. laganna, en komist yfirkjörstjórnirnar hvor að sinni niðurstöðu er heimilt að skjóta úrskurði þeirra til landskjörstjórnar, samanber 2. mgr. 42. gr. gildandi kosningalaga. Það er því sett undir þann leka, ef leka skyldi kalla. Virðulegur forseti. Ég tel mikilvægt að gera þá breytingu á kosningalögum sem þetta frumvarp felur í sér. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er ætlunin sú að gefa stjórnmálasamtökum kost á því fyrirkomulagi sem segja má að einkenni allt starf stjórnmálasamtaka í Reykjavík. Það gera engin stjórnmálasamtök eða nær engin að ég tel mikinn greinarmun á því hvort frambjóðendur eru í framboði í Reykjavíkurkjördæmi norður eða suður. Búseta frambjóðenda er alls ekki látin ráða því heldur er það meiri tilviljunum háð. Kosningabaráttan, eins og ég sagði áðan, er háð sameiginlega fyrir bæði Reykjavíkurkjördæmin. Og það er eðlilegt að mínu viti að allir kjósendur í Reykjavík, sem er eitt sveitarfélag, geti kosið sama framboðslistann og sama fólkið á þing fyrir sig, óháð því hvorum megin Miklubrautar og Hringbrautar það býr. Hér er því gerð tillaga um að þetta ákvæði verði heimildarákvæði, stjórnmálasamtökum sé í sjálfsvald sett hvort þau nýti sér það. Menn geta velt því fyrir sér hvort líklegt sé að það yrði gert. Mér segir svo hugur að flest stjórnmálasamtök mundu kjósa að gera þetta með þessum hætti. Þau hafa prófkjör eða forval í einu lagi og þau mundu kjósa að vera með sama listann í báðum kjördæmunum. Ásamt mér eru flutningsmenn að þessu frumvarpi hv. þingmenn Sigrún Magnúsdóttir, Helgi Hjörvar, Helgi Hrafn Gunnarsson, Katrín Jakobsdóttir, Valgerður Bjarnadóttir, Svandís Svavarsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og Birgitta Jónsdóttir, öll þingmenn úr Reykjavík og ugglaust bæði úr Reykjavíkurkjördæmi norður og suður, þó að ég hafi ekki gert sérstaka athugun á því. Ég vonast til þess, virðulegi forseti, að frumvarpið fái góða umræðu í nefnd og leitað verði umsagna þeirra aðila sem hlut eiga að máli, svo sem kjörstjórna, borgarstjórnar Reykjavíkur og hugsanlega stjórnmálasamtaka sem hafa boðið fram í Reykjavík. Ég vonast til að málið fái málefnalega og góða yfirferð. Að sjálfsögðu vonast ég til þess að niðurstaða þingnefndar verði að leggja til að frumvarpið verði samþykkt, þótt ekki sé loku fyrir það skotið að menn mundu vilja gera á því einhverjar breytingar. En ég tel að það sé ágætlega unnið, ég hef notið aðstoðar lögfróðra manna og fólks sem hefur reynslu af skipulagi og framkvæmd kosninga í Reykjavík við að útbúa frumvarpið og tel að sett sé undir alla helstu leka sem þarf að setja undir í máli af þessum toga. En kosningalögin eru flókin og það geta auðvitað leynst einhvers staðar atriði sem þyrfti að búa betur um, en ég mundi leggja það í hendur þingnefndarinnar að fjalla um það. Ég vil þess vegna leyfa mér að leggja til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar, hygg ég. 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um áhættumat vegna ferðamennsku. Er sú sem hér stendur 1. flutningsmaður ásamt þingmönnum úr öllum flokkum, hv. þingmönnum Steingrími J. Sigfússyni, Bjarkeyju Gunnarsdóttur, Jóni Gunnarssyni, Helga Hrafni Gunnarssyni, Róberti Marshall, Katrínu Júlíusdóttur og Haraldi Einarssyni. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að koma því til leiðar að ríkislögreglustjóri geri áhættumat fyrir Ísland með tilliti til ferðamennsku, eftir atvikum í samstarfi við Ferðamálastofu, Slysavarnafélagið Landsbjörg, Umhverfisstofnun og aðra aðila á vettvangi ferðamála, öryggis- og björgunarmála og náttúruverndar. Í framhaldi af því verði kannað og metið hvort ástæða þyki til að setja sérstakar reglur um ferðir á þeim svæðum sem falla í efsta áhættuflokkinn.“ Ég ætla að fara yfir greinargerðina sem fylgir þingsályktunartillögunni. Markmið þessarar þingsályktunartillögu er að fækka slysum og óhöppum ferðamanna í óbyggðum og utan alfaraleiða. Með því yrði dregið úr þjáningum einstaklinga af völdum slysfara og hrakninga og kostnaði samfélags og einstaklinga vegna leitar- og björgunarstarfa. Sem kunnugt er hefur erlendum ferðamönnum á Íslandi fjölgað mikið á undanförnum árum og á sama tíma hefur teygst nokkuð úr hinum hefðbundna ferðamannatíma sumarmánaðanna inn á haust og vetur. Íslendingar ferðast einnig um landið á öllum árstímum. Mest er um óbyggðaferðir að sumarlagi en þær tíðkast einnig á öðrum tímum árs. Á 140. löggjafarþingi og einnig á 141. löggjafarþingi var flutt frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 73/2005, um skipan ferðamála, með síðari breytingum, sem ekki varð að lögum. Var stjórnarfrumvarp þetta samið í iðnaðarráðuneytinu og tók mið af tillögum nefndar sem þáverandi iðnaðarráðherra, Katrín Júlíusdóttir, skipaði árið 2010 til að gera tillögur að endurskoðun laganna. Lagðar voru til breytingar á stjórnsýslu ferðamála annars vegar og hins vegar breytingar sem lúta að öryggi ferðafólks og eftirliti með þeim aðilum sem bjóða fram og annast ferðir um Ísland. Um öryggismálaþáttinn segir m.a. í athugasemdum við lagafrumvarpið: „Á undanförnum árum hafa orðið nokkur alvarleg slys á ferðafólki hér á landi. Til að bregðast við þessu er talið æskilegt að gera auknar öryggiskröfur til þeirra aðila sem bjóða upp á ferðir hér á landi. Þannig eru í frumvarpinu ákvæði sem kveða á um skyldur aðila sem bjóða upp á ferðir innan lands til að útbúa og skila inn til Ferðamálastofu öryggisáætlun þar sem fram kemur mat á áhættu viðkomandi ferðar og lýsing á því hvernig viðkomandi aðili hyggist bregðast við beri vá að höndum í ferðinni.“ Og enn fremur segir: „Nái frumvarpið fram að ganga mun það auka öryggi ferðamanna sem fara í skipulagðar ferðir innan lands þar sem kröfur til þeirra sem hafa heimild til að bjóða upp á slíkar ferðir verða auknar. Í einhverjum tilvikum munu breytingarnar hafa það í för með sér að ferðaskipuleggjendur og aðrir leyfishafar þurfi að meta áhættu af ferðum sínum og útbúa viðeigandi viðbragðsáætlun en margir leyfishafar hafa þegar útbúið slíkar áætlanir.“ Eins og framangreind tilvitnun ber með sér gerðu lagabreytingarnar, sem frumvarp iðnaðarráðherra boðaði, ráð fyrir að skipuleggjendur ferða tækju á sig alla ábyrgð á áhættumati vegna þeirra. Má segja að sú hugsun sé í samræmi við almannarétt, þ.e. þann rétt sem almenningi er áskilinn til frjálsra afnota af landi og landsgæðum, til farar um land og vötn o.fl. samkvæmt ákvæðum í náttúruverndarlögum. Almannarétturinn leiðir það af sér að fólki er heimil för um landið og ber hver einstaklingur ábyrgð á för sinni og þeim afleiðingum sem af henni kunna að hljótast. Rétturinn til frjálsrar farar um land og vötn er vissulega einkar mikilvægur og ekki er stefnt að því með þessari þingsályktunartillögu að afnema hann eða skerða, og í sjálfu sér ekki heldur að hindra fólk í að tefla í tvísýnu á ferðum sínum, heldur aðeins að vitneskja um áhættuna liggi fyrir og að nauðsynlegar varúðarráðstafanir verði gerðar. Það er réttmætt og eðlilegt að skipuleggjendur ferða annist áhættumat vegna ferða sinna og þeirra athafna sem þeim kunna að fylgja, og geta ráðið úrslitum um það hvort ferð telst áhættusöm eða ekki, standi straum af kostnaði við þetta og sjái um að kynna niðurstöðurnar fyrir viðskiptavinum sínum. Eftir að ljóst varð að fyrrnefnt frumvarp iðnaðarráðherra um breytingu á lögum um skipan ferðamála yrði ekki að lögum gaf Ferðamálastofa út í maí 2013 leiðbeinandi reglur um öryggismál ferðaskipuleggjenda og ferðaskrifstofa. Ábyrgð á framkvæmd öryggismála ferðafólks er fyrst og fremst hjá ferðaþjónustuaðilum samkvæmt þessum reglum enda voru þær upphaflega samdar sem reglugerð um öryggismál ferðaþjónustunnar í tengslum við frumvarp iðnaðarráðherra. Samkvæmt reglunum eru ferðaþjónustuaðilar hvattir til að gera öryggisáætlun, útbúa skriflegt áhættumat fyrir hverja ferð, setja skriflegar verklagsreglur um framkvæmd þjónustunnar, útbúa viðbragðsáætlun í samræmi við áhættumat og halda atvikaskýrslu um öll óhöpp, slys og atvik sem hefðu getað leitt til óhapps eða slyss. Þá er lýst þeim kröfum sem gera skal til menntunar og þjálfunar leiðsögumanna í mismunandi ferðum og við mismunandi staðhætti. Í fylgiskjölum reglnanna eru lýsingar á þeim námskeiðum sem leiðsögumenn og fararstjórar skulu hafa lokið til að geta tekið að sér leiðsögn í hinum ýmsu tegundum ferða. Gefur þetta nokkra hugmynd um þær ráðstafanir sem helst er talið koma til greina að beita til að auka öryggi ferðafólks í skipulögðum ferðum hér á landi. Ferðamálastofa, Slysavarnafélagið Landsbjörg og Umhverfisstofnun unnu í sameiningu skýrslu sem birtist í maí 2011, Öryggi á ferðamannastöðum. Stefna til 2015 - drög. Þar er lagt til að ferðamannastaðir á Íslandi verði flokkaðir í þrjá öryggisflokka: Í flokki 1 verði ferðamannastaðir í byggð, í flokki 2 ferðamannastaðir utan alfaraleiða og í flokki 3 þeir ferðamannastaðir þar sem aðgengi er erfitt. Með því hófst þróun í þá átt að til yrði svæðaskipt áhættumat fyrir Ísland með tilliti til ferðamennsku. Er fyrir margra hluta sakir mikilvægt að þeirri vinnu sem þarna hófst verði haldið áfram eins og þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir. Með tilliti til hnattstöðu Íslands, náttúrufars og veðurlags og þeirrar staðreyndar að talsvert er um slys á ferðafólki hér á landi og kostnaðar- og áhættusama leitar- og björgunarleiðangra í óbyggðum virðist ærin ástæða til þess að gert verði áhættumat fyrir ferðir í óbyggðum Íslands þar sem helstu áhættuþættir við slíkar ferðir verði dregnir fram og metnir. Eins og vikið er að í tillögugreininni getur áhættumatið leitt til þess að settar verði reglur um ferðir á þau svæði sem falla í efsta áhættuflokkinn og þær bundnar tilteknum skilyrðum. Slíkar reglur eru sums staðar í gildi þar sem aðstæður krefjast þess, svo sem í víðáttumiklum óbyggðum á Grænlandi og á Svalbarða þar sem ríkir óblítt og rysjótt veðurfar, langt er til byggðra bóla og náttúrufar er í senn hrikalegt og viðkvæmt fyrir átroðningi. Má líkja þessu að mörgu leyti við aðstæður hér á Íslandi. Eftir framsögu mína á þessari þingsályktunartillögu vísa ég málinu til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd og vonast til að það fái góða umfjöllun í nefndinni. Ég bind vonir við að málið fái góðan framgang miðað við að á þingsályktunartillögunni eru þingmenn úr öllum flokkum, enda tel ég að við getum sameinast um að samþykkja þetta mál og komið því áfram og í framhaldinu í vinnslu hjá innanríkisráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um vátryggingastarfsemi og lögum um miðlun vátrygginga (markaðssetning, stjórnarhættir og eftirlit). Frumvarpið var lagt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd og nefndin ræddi þetta á nokkrum fundum og fékk á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Samtökum fjármálafyrirtækja, Samtökum atvinnulífsins og Fjármálaeftirlitinu. Að auki bárust umsagnir um frumvarpið frá Alþýðusambandi Íslands, Fjármálaeftirlitinu, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum fjármálafyrirtækja og Viðskiptaráði Íslands. Frumvarp þetta var upphaflega lagt fram á 141. löggjafarþingi (489. mál) en hlaut ekki afgreiðslu og er nú lagt fram að nýju. Tilefni framlagningar frumvarpsins er tvíþætt, annars vegar er um að ræða ábendingar frá Fjármálaeftirlitinu um ákveðna vankanta á lögum um vátryggingastarfsemi sem fram hafa komið við eftirlit. Hins vegar er svo komið að Eftirlitsstofnun EFTA hefur hafið formlega málsmeðferð gegn íslenska ríkinu þar sem litið er þannig á að upp á vanti við innleiðingu tveggja tilskipana Evrópuþingsins og ráðsins, annars vegar um endurskipulagningu og slit vátryggingafélaga 2001/17/EB sem formlega var innleidd í íslenskan rétt með lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 56/2010, og hins vegar tilskipun 2002/92/EB, um miðlun vátrygginga. Frumvarp það sem nefndin hefur hér til umfjöllunar bregst við fyrrnefndum ábendingum Fjármálaeftirlitsins og athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA. Meginefni frumvarpsins snýr að breytingum á lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 56/2010, og lögum um miðlun vátrygginga, nr. 32/2005. Frumvarpið gerir ráð fyrir ýmsum breytingum á lögum um vátryggingastarfsemi, meðal annars rýmkun heimilda til endurtryggingar frumáhættu auk þess sem kröfur um gagnsæi stjórnarhátta verða auknar, m.a. með birtingu tiltekinna upplýsinga. Settar verða takmarkanir á markaðssetningu af hálfu vátryggingafélaga sem ekki hafa leyfi til að stunda vátryggingastarfsemi hér á landi. Nýtt ákvæði um útvistun verkefna verður sett í lagatexta auk þess sem settar eru inn reglur um hvernig brugðist skuli við forsendubreytingum varðandi þá sem fara með virkan eignarhlut. Sett eru ítarlegri ákvæði um stjórnarsetu og setu í stjórnum annarra félaga. Einnig er í frumvarpinu gert ráð fyrir breytingum á lögum um miðlun vátrygginga, en þar er lagt til að kröfur til lögaðila sem sækja um starfsleyfi til vátryggingamiðlunar verði samræmdar þeim kröfum sem gilda um einstaklinga sem sækja um leyfi sem vátryggingamiðlarar. Lagt er til að Fjármálaeftirlitið verði tilkynningarskylt til heimaeftirlits vátryggingamiðlara, sem er undir eftirliti annars aðildarríkis, um brot hans á lögum og loks er gert ráð fyrir að vátryggingamiðlurum verði skylt að setja upp skipulegt innra ferli til að svara og bregðast við kvörtunum viðskiptamanns. Í umsögnum og á fundum nefndarinnar komu fram ýmis sjónarmið sem nefndin ræddi. Í nefndarálitinu er fjallað ítarlega um flestar greinar og ég sé ekki ástæðu til að lesa þær upp en þær liggja fyrir í nefndarálitinu. Nefndin leggur fram breytingartillögu við frumvarpið sem liggur hér frammi á þingskjali 408. Að öðru leyti leggur nefndin samhljóða til að frumvarpið verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita þann 16. desember 2013 Frosti Sigurjónsson formaður, Vilhjálmur Bjarnason, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Willum Þór Þórsson, Árni Páll Árnason, Guðmundur Steingrímsson, Pétur H. Blöndal og Steingrímur J. Sigfússon, allt hv. þingmenn. Breytingartillaga liggur frammi í málinu en ég vil, þar sem fram hefur komið athugasemd á milli umræðna, óska eftir því að nefndinni verði gefinn kostur á því að fjalla um athugasemdina og að málinu verði vísað að nýju til efnahags- og viðskiptanefndar á milli umræðna. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar um breytingu á lögum nr. 55/2013, um velferð dýra. Meginefni frumvarpsins er að lagt er til að 13. gr. þess verði breytt á þann hátt að fallið verði frá því sem nú stendur í lögum, að eftirlitsheimsóknir eigi sér stað ekki sjaldnar en annað hvert ár, og í stað þess verði eftirlitsheimsóknir byggðar á svokölluðu áhættumati. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Halldór Runólfsson og Rebekku Hilmarsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Sindra Sigurgeirsson frá Bændasamtökum Íslands, Sif Traustadóttur frá Dýraverndarsambandi Íslands og Jón Gíslason og Sigurborgu Daðadóttur frá Matvælastofnun. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Bændasamtökum Íslands og Ólafi Dýrmundssyni. Fram kom við umfjöllun um málið í nefndinni að með því að miða við ákveðið lágmark heimsókna, t.d. hvert ár eða annað hvert ár, hyrfi sveigjanleikinn úr því eftirlitskerfi sem byggist á áhættuflokkun. Matvælastofnun hefur unnið kerfi fyrir áhættu- og frammistöðuflokkun matvæla- og fóðurfyrirtækja og hefur nú unnið að sambærilegri flokkun aðila í frumframleiðslu, þ.e. aðila í landbúnaði. Meiri hlutinn telur mikilvægt að vinnu við gerð áhættumats fyrir frumframleiðslu verði hraðað og það er eindregin ósk atvinnuveganefndar að það áhættumat verði unnið í samvinnu við bændur og liggi fyrir sem fyrst. Fram kom við umfjöllun um málið að með hliðsjón af áhættumatinu verði eftirlitsheimsóknir færri til þeirra sem staðið hafa vel að málum og fleiri til þeirra sem sýnt þykir að þurfi frekara aðhalds við. Eftirlit með þeim aðilum sem munu þurfa aukið aðhald og eftirlit verður því aukið frá því sem nú tíðkast. Við gerð á áhættumati verður beitt flokkun eftir búgreinum og afurðanýtingu og mun eftirlit því endurspegla álag á búfé. Bent var á við umfjöllun um málið að þar sem grunur leikur á um vanrækslu dýra búi oft að baki erfiðleikar, svo sem veikindi. Rætt var á fundum nefndarinnar að ef til vill þyrfti að huga að því að grípa fyrr inn í slík tilvik með félagslegum úrræðum. Það sem háir kannski fyrst og fremst umfjöllun um þetta mál er að áhættumat og áhættuflokkun liggur ekki fyrir og okkur er ekki kunnugt hvernig matið lítur út fyrir frumframleiðsluna en það er byggt, eins og segir í þessu nefndaráliti, á þeirri áhættuflokkun og frammistöðumati sem hefur þegar verið unnið fyrir fóðurfyrirtæki og aðra eftirlitsskylda aðila. Það er mikilvægt að átta sig á því að með þessari breytingu, eins og segir í nefndarálitinu, er ekki verið að minnka eftirlit heldur er með áhættuflokkuninni verið að auka eftirlitið verulega með þeim aðilum sem þurfa meira aðhald en aðrir en verðlauna aftur á móti þá sem hafa sína hluti í lagi, verðlauna þá í þeim skilningi að þeir verða ekki undir eins miklu eftirlitsálagi, sem getur sparað bæði þeim og eftirlitsstofnuninni kostnað. Björt Ólafsdóttir skrifar undir álit þetta með fyrirvara þar sem áhættuflokkun liggur ekki fyrir. Kristján L. Möller skrifar undir álit þetta með fyrirvara. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta rita Jón Gunnarsson, formaður atvinnuveganefndar, Haraldur Benediktsson, Ásmundur Friðriksson, Björt Ólafsdóttir, með fyrirvara, eins og áður sagði, Kristján L. Möller, með fyrirvara, Páll Jóhann Pálsson, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um velferð dýra, nr. 55/2013. Minni hlutinn bendir á að frumvarpið er lagt fram til að draga úr umfangi þess eftirlits með velferð dýra sem kveðið er á um í gildandi lögum. Gildandi lög voru samþykkt á Alþingi síðastliðið vor en nokkur umræða varð þá í atvinnuveganefnd um eftirlitið. Undanfarin ár hafa komið upp nokkur erfið mál á þessu sviði og kemur fram í umsögn um frumvarpið að slík mál hafi styrkt skoðun margra um að fremur bæri að efla eftirlitið en að draga úr því. Einnig kemur fram í sömu umsögn að ekki veiti af eftirlitinu sem hafi forvarnagildi og veiti aðhald auk þess sem það geti stuðlað að því að vandamál séu greind. Í frumvarpinu er kveðið á um að eftirlit með velferð dýra verði byggt á áhættuflokkun frekar en að reglulegar eftirlitsheimsóknir eigi sér stað. Ekkert liggur fyrir um sjálfa áhættuflokkunina, ekkert kemur fram um hvaða fjárhæðir munu sparast og því síður er ljóst hvernig breytingin kann að stuðla að velferð dýra. Undir þetta nefndarálit ritar sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir. Vil ég enn fremur benda á að frumvarp um velferð dýra fékk mikla og góða umfjöllun á síðasta kjörtímabili og var samþykkt á 141. löggjafarþingi en átti að öðlast gildi 1. janúar síðastliðinn. Þáverandi atvinnuveganefnd lagði til breytingar á ákvæðinu þar sem kveðið var á um að tiltekið lágmark eftirlitsheimsókna, þær yrðu ekki sjaldnar en annað hvert ár, en þetta frumvarp gengur út á að fella það út og eftirlit verði eingöngu byggt á áhættuflokkun. Ég vil geta þess að ég tel að frumvarpið á sínum tíma um breytingu á lögum um velferð dýra hafi fengið mjög vandaða og viðamikla umfjöllun í nefndinni og hjá þeim umsagnaraðilum sem sendu inn umsagnir og komu fyrir nefndina. Framsögumaður í því máli var þáverandi þingmaður Ólína Þorvarðardóttir og með henni að vinnu í nefndinni starfaði núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson. Ákvæðið um að eftirlit yrði eigi sjaldnar en á tveggja ára fresti var ekki deilumál og ekki ágreiningsmál á þeim tíma. Þessir tveir hv. þingmenn sem ég nefndi stóðu saman að því. Það voru önnur atriði sem stóðu út af og voru umdeild og náðist kannski ekki nógu góð sátt um, en þetta var ekki eitt af þeim. Breið samstaða var um eftirlitið og núverandi hæstv. ráðherra féllst á þetta fyrirkomulag og taldi það vera gott eins og ég skildi umfjöllunina í nefndinni. Mig undrar því mjög að menn ætli að slaka þarna á og beita áhættuflokkun þar sem ekki er búið að greina út á hvað eigi að ganga nákvæmlega og tel að ákvæðið eigi að vera áfram í lögum og það sé ekkert að því að bú séu heimsótt að lágmarki á tveggja ára fresti. Það geti líka verið gott fyrir þá sem eru í búrekstri, margt gott geti leitt af því svo sem ýmsar góðar leiðbeiningar og eftirlit sem nýtist þeim sem standa að búrekstri. Ég tel ekki að við eigum að slaka þarna á, það sé hvorki til hagsbóta fyrir velferð dýra né gagnvart þeim sem að búrekstri standa. Það hefur ekki komið fram hvaða sparnaður á að verða af þessu ef þetta gengur eftir. Ég vil að við stöndum að því frumvarpi sem samþykkt var á síðasta þingi með mikilli pólitískri sátt og breidd.