Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Það frv., sem hér er lagt fram, á sér alllangan aðdraganda: Fyrrv. landlæknir, Sigurður Sigurðsson, lagði til við þáv. heilbrrh., Eggert G. Þorsteinsson, með bréfi 13. nóv. 1969, að tekin yrðu til endurskoðunar lög um fóstureyðingar, afkynjanir og vananir, þ. e. a. s. annars vegar lög nr. 38 frá 28. jan. 1935 og hins vegar lög nr. 16 frá 13. jan. 1938. Það var reynsla þáv. landlæknis af framkvæmd l., sem olli því, að hann taldi þessarar endurskoðunar þörf. Í samræmi við þetta skipaði ráðh. n, hinn 5. mars 1970 til að endurskoða þessi lög, og voru í n. Pétur Jakobsson prófessor, formaður, Tómas Helgason prófessor og Sigurður Samúelsson prófessor. Nokkur gagnrýni kom fram á þessa nefndarskipun, ekki síst frá konum, sem töldu að vísu, að þetta væru hinir mætustu menn og ekki skorti neitt á um þekkingu þeirra, en þeim þótti að vonum eðlilegt, að kona eða konur ættu aðild að n., sem fjallaði um þessi mál. og þessi afstaða breyttist smátt og smátt. Í jan. 1971 óskaði Sigurður Samúelsson prófessor eftir því að verða leystur undan starfi í n., og var þá skipuð í hans sæti Guðrún Erlendsdóttir hrl., og haustið 1971 skipaði ég Vilborgu Harðardóttur blaðamann í n., þannig að jafnt yrði þar karla og kvenna. Svava Stefánsdóttir félagsráðgjafi var ráðin ritari og starfsmaður n. frá 1. jan. 1971. N. vann starf sitt mjög rækilega, safnaði ýmsum gögnum og lét starfsmann sinn framkvæma ýmsar athuganir á framkvæmd núgildandi löggjafar. N. skilaði af sér störfum á síðasta vori og lagði þá fram það frv., sem hér liggur fyrir, til heilbrn. ásamt nál. og grg., sem rn. gaf út í júní 1973 til almennrar kynningar. Öllum alþm., svo og fjölmiðlum og mörgum fleiri aðilum var sent þetta rit á s. l. sumri. Óskaði ég sérstaklega eftir því við fjölmiðla, að þeir kynntu efni frv. og stuðluðu jafnframt að sem víðtækustum umr., vegna þess að ég tel þetta mál þess eðlis, að nauðsynlegt sé, að um það fari fram umr. meðal landsmanna allra, svo að þeir geti haft áhrif á afgreiðslu málsins. Þau lög, sem n. var falið að endurskoða, voru annars vegar l. nr. 38 frá 1935, um leiðbeiningar fyrir konur um varnir gegn því að verða barnshafandi og um fóstureyðingar, og lög nr. 16 frá 1938, um að heimila í viðeigandi tilvikum aðgerðir á fólki, er koma í veg fyrir, að það auki kyn sitt. Fyrir setningu l. nr. 38 frá 1935 voru ekki til í íslenskri löggjöf nein lagaákvæði, sem heimiluðu læknum fóstureyðingar, jafnvel þótt lífi eða heilsu konu væri hætta búin af barnsburði. Samkv. ákvæðum hegningarl. frá 1869 varðaði það móðurina og hlutdeildarmenn hennar allt að 8 ára hegningarvinnu að eyða burði. Þótt engin sérákvæði væri að finna í l., var samt sem áður almennt viðurkennt fyrir setningu l. frá 1935, að læknum væri heimilt og skylt að framkvæma þessa aðgerð í lífsnauðsyn mæðranna. Var þar stuðst við kenninguna um svokallaðan neyðarrétt í almennum hegningarlögum, þ. e. að verkið skyldi vítalaust, ef ekki væri annað úrræði til bjargar. Efni l. nr. 38 frá 1935 er í meginatriðum það, að í fyrsta lagi er lækni skylt, ef hættulegt er fyrir konu vegna sjúkdóms að vera barnshafandi og ala barn, að vara hana við og láta henni í té leiðbeiningar til að koma í veg fyrir, að hún verði barnshafandi. Öðrum en læknum er bannað að hafa þessar leiðbeiningar með höndum. Í öðru lagi er lækni heimilt, ef heilbrigðisnauðsyn krefur, að gera konu ófrjóa, ef hún óskar þess, og hann má taka tillit til félagslegra ástæðna við mat á þessari aðgerð. Í þriðja lagi er fóstureyðing heimil lækni, ef augljóst þykir, að konu sé mikil hætta búin, ef hún á að gagna svo lengi með, að barn geti fæðst og haldið lífi. Við þetta mat má taka tillit til félagslegra aðstæðna, þ. e. a. s. til þess, ef konan hefur alið mörg börn með stuttu millibili, ef stutt er frá síðasta barnsburði, ef bágar heimilisástæður eru vegna ómegðar, fátæktar eða heilsuleysis annarra á heimilinu. Félagslegar ástæður einar út af fyrir sig eru ekki nægileg ástæða fyrir fóstureyðingu samkv. gildandi l. Heilbrigðisástæður verða ævinlega að vera fyrir hendi sem aðalástæða. Þess má geta, að þegar l. voru sett árið 1935, var Ísland fyrsta landið í heimi, sem tók slík ákvæði inn í löggjöf, þ. e. að til viðbótar læknisfræðilegum ástæðum, ef einar út af fyrir sig væru ekki nægilegar, mætti taka tillit til félagslegra ástæðna við ákvörðun á fóstureyðingu. L. frá 1935 voru því um margt frjálslegri og víðsýnni en löggjöf nágrannaþjóðanna á þeim tíma. Efni 1. nr. 16 frá 1938 er eftirfarandi: Þar er í fyrsta lagi fjallað um afkynjanir, en með afkynjun er átt við það, þegar kynkirtlar eru numdir burt í þeim tilgangi að svipta viðkomandi óeðlilegum kynhvötum, einkum ef þeir eru taldir geta valdið glæpum. - Í öðru lagi er fjallað um vananir, en þar er um að ræða aðgerðir til að gera viðkomandi ófrjóan, en breyta ekki eðli hans að öðru leyti. Tilgangur vananaaðgerða er tvenns konar: að koma í veg fyrir fæðingu gallaðs afkvæmis og í annan stað að létta fávitum og sjúklingum lífsbaráttu án tillits til þess, hvort um sé að ræða erfðir. - Í þriðja lagi fjalla l. frá 1938 um fóstureyðingar, en þær eru heimilar samkv. þessum l., og miðast þá fóstureyðingin fyrst og fremst við ástand afkvæmisins, þ. e. ef hætta er á, að það sé vanskapað eða skaddað. Þá heimila l. einnig fóstureyðingu, ef um nauðgun hefur verið að ræða. Reglur um framkvæmd þessara tvennra laga hafa verið mjög mismunandi. Annars vegar eru reglur um framkvæmd fóstureyðingarlaga þannig, að þær hafa heimilað fóstureyðingu, ef rökstudd grg. tveggja lækna um nauðsyn aðgerðarinnar hefur legið fyrir, og annar þeirra hefur orðið að vera yfirlæknir þess sjúkrahúss, þar sem aðgerðin var fyrirhuguð. Hins vegar er framkvæmd l. nr. 16 frá 1938 þannig, að viðkomandi hefur óskað eftir aðgerðinni sjálfur og lagt fram gögn þar að lútandi, þ. e. a. s. umsókn og læknisvottorð. Þessi gögn hafa síðan gengið til n. þriggja sérfróðra manna, sem hafa átt að vera landlækni til aðstoðar við framkvæmd l., en landlæknir hefur að því loknu gefið út fyrir hönd sína og n. leyfi til aðgerðar, hafi hún verið samþ. - Það ætti að vera augljóst af þessari frásögn, að þessi tvenn lög hafa skarast í nokkrum tilvikum, og endurskoðunarn. hefur talið eðlilegt að sameina ákvæði l. beggja í einn lagabálk. og það er frv. að þeim lagabálki, sem hér liggur nú fyrir til umr. Það frv., sem hér liggur fyrir, skiptist í fjóra kafla, en þeir eru: ráðgjöf og fræðsla, um fóstureyðingar, um ófrjósemisaðgerðir og loks almenn ákvæði. Ég mun nú ræða hvern kafla um sig lítillega og vík þá fyrst að ráðgjöf og fræðslu. Till. n. um það efni byggjast á þeirri meginhugsun, að hver einstaklingur eigi að hafa næga þekkingu til þess að geta stjórnað viðkomu sinni. Hver einstaklingur þurfi að vita og skilja, hvernig þungun á sér stað, og honum eigi að vera ljóst, hvernig beita megi frjóvgunarvörnum. Fóstureyðing sé hins vegar nauðvörn, sem tiltæk verði að vera, ef þungun hefur átt sér stað og framhald meðgöngu eða barnsfæðing leiðir til vandræða, sem ekki verður úr bætt. Fræðsla og ráðgjöf eru í samræmi við þetta sjónarmið algert grundvallaratriði í frv. Sú fræðsla, sem um er að ræða, verður að byrja í skólum skyldufræðslustigs, og ber þar jafnt að fjalla um líkamlega, siðfræðilega og félagsl. þætti. Ábyrgð og hamingja foreldrahlutverks þeirra einstaklinga, sem eru undir það búnir að geta annast börn, á að vera unglingum jafnljóst og þeir erfiðleikar, sem ótímabærar barneignir kalla yfir þá foreldra, sem eru þess vanbúnir að sjá fyrir barni, og ekki síður erfiðleikar þeirra barna, sem þannig eru í heiminn borin. Í skólakerfi okkar eru nú engar ákveðnar reglur um fræðslu um kynferðismál. Námskrá skyldunámsstigs, sem er frá 1960, leggur engar sérstakar skyldur á herðar kennara í þessum efnum. Það er undir einstökum kennurum komið, hversu langt þeir kjósa að fara út í slík mál. Námskráin ýtir síður en svo undir það viðhorf, að fræðslan sé nauðsynleg og mikilvæg. Þar er sagt, að í 1. og 2. bekk unglingastigs skuli ræða við nemendur um nokkur atriði varðandi kynþroskaskeiðið, en tekið fram, að ekki muni þörf á að eyða mörgum kennslustundum til þessarar fræðslu. Fræðsla um aðgerðir til þess að koma í veg fyrir frjóvgun liggur yfirleitt ekki á lausu. Þar setja gildandi lög þær hömlur, eins og ég gat um áðan, að læknum einum er heimilt að láta í té leiðbeiningar um takmörkun barneigna. Þessi takmörkun stuðlar að því að halda við hinni almennu og oft furðulega fáfræði, sem ríkir í þessum efnum, ekki síst meðal unglinga. Óræk sönnun fáfræðinnar er sú staðreynd, sem kemur fram í könnun n., að 52% þeirra kvenna, sem fæddu börn hér á landi á árunum 1966–70, voru 16–19 ára Síðasta skýrsla Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um fjölda fæðinga í Evrópu bendir einnig til þess, að Íslendingar beiti frjóvgunarvörnum í furðu litlum mæli, miðað við almenna menntun og viðhorf þjóðarinnar. Fæðingar á hverja þúsund íbúa voru hér samkv. skýrslunni 21 og aðeins hærri í Albaníu, Írlandi, Rúmeníu og Tyrklandi. Um hina nauðsynlegu fræðslu og ráðgjöf fjalla fyrstu 5 gr. frv. Þessa ráðgjöf og fræðslu verður að veita undanbragðalaust og búa m. a. svo um hnútana í framkvæmd, að unglingar í framhaldsskólum mæti til viðtals hjá ráðgjafarþjónustunni í upphafi skólagöngu. Með markvissri beitingu þeirrar fræðslu, sem hér um ræðir, á að vera hægt að fækka verulega þeim hópi, sem kemst á það stig að íhuga fóstureyðingu. En einnig þá á ráðgjöf og fræðsla um hugsanlegar aðrar og æskilegri leiðir að geta haft sín áhrif, en um þá fræðslu fjallar 6. gr. frv. Þau áhrif, sem hægt er að hafa á því stigi málsins, takmarkast af þeim úrræðum, sem samfélagið í reynd býður einstæðum mæðrum eða hjónum, sem eru í félagslegum örðugleikum. Þau úrræði eru því miður allt of smá í sniðum enn sem komið er: Ráðgjafarþjónusta mun þó koma að gagni, jafnvel miðað við óbreytta aðstoð samfélagsins, því að margir vita ekki um þá aðstoð, sem þrátt fyrir allt kann að reynast tiltæk. Auk þessarar beinu einstaklingsbundnu ráðgjafarþjónustu gerir frv. í 7. gr. ráð fyrir, að í skólum á skyldunámsstigi verði komið fastri skipan á fræðslu um kynlíf, en sú fræðsla er nú algerlega í molum, eins og ég vék að áðan. Ég kem þá að þeim kafla frv., sem fjallar um fóstureyðingar, en það er sá kafli, sem hingað til hefur valdið mestum deilum í almennum umr. hérlendis. Ég tel rétt að lesa upp í heild 9. gr., sem fjallar um þær forsendur, sem gera fóstureyðingar heimilar, en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fóstureyðing er heimil: 1. Að ósk konu, sem búsett er hér á landi eða hefur íslenskan ríkisborgararétt, ef aðgerðin er framkvæmd fyrir lok 12. viku meðgöngu og ef engar læknisfræðilegar ástæður mæla á móti aðgerð. Skilyrði er, að konan hafi verið frædd um áhættu samfara aðgerð og hafi hlotið fræðslu um, hvaða félagslega aðstoð standi til boða í þjóðfélaginu fyrir þungaða konu og við barnsburð. 2. Að læknisráði og í viðeigandi tilfellum að undangenginni félagslegri ráðgjöf : a. Þegar ætla má, að heilsu konu, líkamlegri eða andlegri, sé hætta búin af áframhaldandi meðgöngu og fæðingu. b. Þegar ætla má, að barn, sem kona gengur með, eigi á hættu að fæðast vanskapað eða haldið alvarlegum sjúkdómi, vegna erfða eða sköddunar í fósturlífi. c. Þegar sjúkdómur, líkamlegur eða geðrænn, dregur alvarlega úr getu konu eða barnsföður til að annast og ala upp barn. d. Þegar ætla má, að þessi þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu erfið vegna félagslegra ástæðna, sem ekki verður ráðin bót á. e. Þegar konan getur ekki vegna æsku eða þroskaleysis, þegar þungun á sér stað, annast barnið á fullnægjandi hátt. f. Ef konu hefur verið nauðgað eða hún orðið þunguð sem afleiðing af öðru refsiverðu atferli .“ Í síðari hluta þessarar gr. eru skilgreindar nákvæmar en áður þær forsendur, sem verið hafa í l. á Íslandi, og þær að nokkru leyti auknar. Nýjungarnar felast í d- og e-lið, þar sem heimilaðar eru félagslegar forsendur einvörðungu, í fyrra tilvikinu, ef ætla má, að þungun og tilkoma barns verði konunni og aðstandendum hennar erfið vegna félagslegra aðstæðna, sem ekki verður ráðin bót á. Og í því síðara, ef kona getur ekki vegna æsku eða þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt. Hins vegar hygg ég, að það sé fyrri hluti þessarar gr., sem mestum ágreiningi veldur. En hann gefur þungaðri konu endanlegt úrskurðavald, eftir að uppfyllt hafa verið þau skilyrði, sem sett eru í gr. Um þessi deilumál langar mig að fara nokkrum almennum orðum. Þetta eru ekki deilur, sem einskorðaðar eru við Ísland, heldur eru þær alþjóðlegt viðfangsefni. Þær eiga sér mjög djúpar, sögulegar rætur og eru á órjúfanlegan hátt tvinnaðar hugmyndum manna um siðgæði og trúmál. Lögmálið um getnað og fæðingu barns er eitt þeirra náttúrulögmála, sem eru forsenda að tilveru okkar á jörðinni, eitt af þeim lögmálum, sem eru jafnframt eilíft undur hverri nýrri kynslóð. Ég hygg, að ekkert náttúrulögmál sé jafn nákomið hverjum manni, vegna þess að það færir svo til hverjum einstaklingi persónulega reynslu, sem þroskar hann og stækkar, flestum ljúfa reynslu, sem betur fer, en sumum sára og myrka. Það er þetta einkenni lögmálsins, sem hefur tengt það svo mjög siðgæðishugmyndum manna og trúarbrögðum ásamt félagslegum aðstæðum í heiminum, ekki síst stöðu konunnar. Það er lengri og flóknari saga en svo, að ég beri við að fara frekari orðum um hana. Hitt skiptir öllu, að menn átti sig á, að hér er um að ræða náttúrulögmál. Öll framþróun mannkynsins hefur verið bundin vaxandi þekkingu á náttúrulögmálum. Menn hafa ekki reynt að berjast gegn náttúrulögmálum, enda fánýt iðja, heldur viðurkennt þau, beygt sig fyrir þeim og reynt að hagnýta þau í sína þágu. Þekking á náttúrulögmálum og viðurkenning á þeim er forsenda allra vísinda og þess aukna frelsis, þeirra nýju valkosta, sem þau hafa fært og færa mannkyninu í sífellu. Frelsi er ekki fólgið í því að berjast gegn óhjákvæmilegum staðreyndum, heldur í hinu að hagnýta sér þær. Það er grundvallaratriði í öllum viðbrögðum manna við náttúrulögmálunum, að frelsi er viðurkenning á nauðsyn. Taki menn hins vegar ekki tillit til einhvers af þeim náttúrulögmálum, sem eru forsenda tilveru okkar á jörðinni, vex það okkur yfir höfuð, veldur sívaxandi örðugleikum og tortímir okkur að lokum. Þetta á við um getnað og fæðingu barna ekki síður en önnur náttúrulögmál. Allir kannast við þær kenningar kaþólsku kirkjunnar að taka þetta náttúrulögmál út úr, telja það hafa guðlegan uppruna umfram önnur lögmál og banna öll viðbrögð manna við því, ekki aðeins fóstureyðingar, heldur og allar getnaðarvarnir. Nú blasir það við öllu mannkyni, hvert slík stefna mundi leiða. Íbúar jarðar eru hálfur fjórði milljarður eða eitthvað þar um bil. Haldi sama fólksfjölgun áfram og nú verða íbúar jarðar 7 milljarðar um næstu aldamót. Og vilji menn enn halda áfram að reikna þetta dæmi, yrðu íbúar hnattarins 30 milljarðar árið 2075. Að þeirri tölu mun þó aldrei koma, vegna þess að löngu fyrr mundi mannkynið hafa breyst í frumskóg villidýra, þar sem hundruð milljónir manna brytust um og berðust um síðustu matarleifarnar. Hin óbilgjörnu náttúrulögmál, sem gera tiltekið jafnvægisástand óhjákvæmilegt, mundu þá grisja mannkynið af miskunnarlausri hörku, stráfella þúsundir milljónir manna. Ég kann ekki að gera mér í hugarlund það mannkyn, sem lifði af slíka eldraun. Hitt fæ ég ekki heldur skilið, hvernig kaþólskir menn telja sig þjóna guði sínum með því að stefna að slíkum ragnarökum vitandi vits, eins og hver skyni horinn maður sér nú þegar fyrir. Trúlega eru ekki margir Íslendingar, sem aðhyllast kenningar kaþólsku kirkjunnar á þessu sviði. Þó fannst mér ég heyra bergmál þeirra í ályktun, sem íslenska þjóðkirkjan sendi frá sér fyrir skömmu um þetta frv. Þar var rætt um helgi mannlegs lífs, og undir það sjónarmið get ég fullkomlega tekið. En sá helgi verður þá að vera ein og óskipt. Henni lýkur ekki um leið og barn fæðist í heiminn. Það er ekki liðin nema rúm öld síðan barnadauði á Íslandi komst upp í 70%. Þannig er enn ástatt hjá meiri hluta mannkyns, að 7 börn af hverjum 10 deyja og að meðalaldur er um 30 ár. Allt að því helmingur mannkyns þjáist af næringarskorti, sem bitnar ekki síst á börnum. Á hverjum einasta degi deyja um 10 þús. manna af næringarskorti eða heilu hungri, fleiri en nokkru sinni fyrr í sögu mannkynsins. Í Indlandi einu saman munu á næsta áratug deyja um 50 millj. barna af hungri eða farsóttum. Allt stafar þetta af þeirri efnahagslegu staðreynd, að meiri hluti mannkyns hefur meðaltekjur á mann, sem jafngilda 50–60 dollurum á ári. Þeir menn, sem segja, að ekki megi framkvæma fóstureyðingar af virðingu fyrir helgi mannlegs lífs, hljóta að eiga við eitthvert annað líf en það, sem mannkynið býr við um þessar mundir. Þeir verða einnig að muna eftir rétti og mannhelgi þeirra 7 barna af 10, sem deyja skömmu eftir fæðingu hjá meirihl. mannkynsins. Þeir verða að muna eftir mannhelgi þeirra þjóða, sem heyja svo grimmilega og vonlausa lífsbaráttu, að meðalaldur þeirra nær aðeins 30 árum. Ég þykist þess fullviss, að fulltrúar íslensku þjóðkirkjunnar séu mér sammála um það, að hér sé um órofa samhengi að ræða, að mannhelgin verði að vera ein og óskipt, að taka verði á þessum hrikalegu vandamálum og leysa þau. En ein meginforsenda þess, að takist að leysa þau, er, að mannkynið læri að stjórna viðkomu sinni með getnaðarvörnum og fóstureyðingum. Tíminn til að læra þetta er svo naumur, að bandarísku vísindamennirnir frægu, sem sömdu skýrsluna um takmörk vaxtarins: „The limits of the growth“, telja nauðsynlegt, að fjölgun mannkynsins nái núllmarki frá og með árinu 1975, þ. e. a. s. að fæðingar og dauðsföll verði sama talan. Menn kunna að segja, að þetta komi lítið við íslensku frv. um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, að hér á landi séu engan veginn þær aðstæður, sem ég hef verið að lýsa. Það er vissulega rétt. En ef við erum að reyna að búa til almennar og algildandi siðareglur, eins og mér virðist menn hafa verið að reyna að orða, verðum við að taka mið af mannkyninu öllu, en ekki einvörðungu okkur, þessum litla hópi, sem nýtur þeirra einstæðu forréttinda að búa á Íslandi. Ef sú þróun yrði, sem ég var að lýsa, mundu þau forréttindi ekki standa langa hríð. Í frv. er gert ráð fyrir því, að sjálfsákvörðunarréttur konu nái til fósturs, sem ekki hefur vaxið í meira en 12 vikur. Þau mörk eru ákveðin með tilliti til þess, að fyrir þann tíma er fóstureyðing talin mjög svo áhættulítil aðgerð, mun áhættuminni en barnsburður. Þessi tímamörk hafa hins vegar leitt til þess, að menn hafa farið að búa til kenningar um það, hvenær telja megi í raun og veru, að líf verði til, og eru a. m. k. þrjár kenningar á lofti, allar hugvitsamlegar og vel studdar rökum. Ég verð hins vegar að viðurkenna, að slík skólaspeki hefur afar takmörkuð áhrif á mig. Hún minnir mig á aðrar kenningarum það, hvenær lífi sé lokið, en þær kenningar hafa leitt til þess, að læknavísindin hafa á undanförnum árum varið óhemju fjármagni og enn meiri snilli til að halda svokölluðu lífi í fólki, sem er í raun og veru dáið. En að mínu mati er þessi iðja ekkert annað en mannúðarleysi og grimmd, sem ævinlega fylgir skólaspeki. Mér finnst deilurnar um það, hvenær líf kvikni, bera nákvæmlega sömu einkenni. Úrslitaatriðið er hitt, að mannkynið verður að læra að stjórna viðkomu sinni, og vilji menn ekki fallast á þá staðreynd með fortölum og rökum, verður hún kennd af harðari húsbændum. Ýmsir kunna að vera mér sammála að þessu marki, en draga í efa, að rétt sé að gefa konum sjálfsákvörðunarrétt í þessu efni, hér sé um að ræða siðgæðisvandamál, erfiðari og margþættari en svo, að hverri einustu konu sé treystandi til að beita réttinum. Ég er sammála því, að hér er um að ræða stórfelld siðgæðisvandamál. Ég sagði áðan, að getnaður og barneign væru undir, sem færðu svo til hverjum einasta einstaklingi persónulega reynslu, sem þroskaði hann og stækkaði, flestum ljúfa reynslu, en sumum sára og myrka. En hvernig á að leysa siðgæðisvandamál af þessu tagi? Ég held, að allt fólk, sem lifir, lendi margsinnis á ævi sinni í siðgæðislegum vanda. Og þegar til úrslitanna kemur, stendur hver einstaklingur alltaf einn, þrátt fyrir alla hjálp og alla ráðgjöf. Siðgæðishugmyndir okkar og samviska eru vissulega afleiðing af því umhverfi, sem við ölumst upp í, en þó verða þessi viðhorf persónubundin. Hinn svokallaði frjálsi vilji er að vísu ekki ýkja frjáls, en þó er til vottur af honum, sem betur fer, og rétturinn til þess að taka ákvarðanir í samræmi við siðgæðishugmyndir sínar og samvisku er hluti af þeirri vegsemd og þeim vanda að lífa, að vera maður. Sá réttur verður ekki tekinn af hverjum einstaklingi um sig, án þess að skerða frelsi hans, án þess að beita hann andlegri kúgun. Ýmsir óttast, að einhverjar konur muni nota réttinn til fóstureyðingar af léttúð, og það má svo sem vel vera. En þar sem ákvörðunarvaldið yfir þessum rétti er í fárra manna höndum, hefur því oft verið beitt af engu minni siðferðislegri léttúð, þótt hún kunni að hafa verið annars háttar. Um hitt er ég sannfærður, að allur þorri íslenskra kvenna mundi beita þessum rétti af mikilli siðferðislegri alvöru og eftir það hugarstríð, sem ævinlega er aðdragandi örðugra ákvarðana. Það eitt er í samræmi við hugmyndir mínar um frelsi einstaklingsins, að persónubundnar ákvarðanir eins og þessar verði að vera hjá einstaklingunum sjálfum. Ég hef heyrt lækna og presta bjóða sig fram sem yfirdómara um slík mál, - menn, sem vilja velja, leyfa og banna, og ég undrast siðgæðishroka þeirra manna, sem telja sig þess umkomna að fara með þvílíkt vald. Ég hef hér tilgreint ýmsar almennar hugmyndir mínar um grundvallarviðhorf í þessum efnum. Hægt væri að tíunda mörg rök önnur, en ég tel ekki ástæðu til að endurtaka þau viðhorf, sem felast í grg. sjálfri, í riti n., sem frv. samdi, eða í þeim almennu umr., sem fram hafa farið hérlendis. Þó vil ég minna á eitt atriði, sem ýmsir aðrir hafa bent á. Í löndunum umhverfis okkur hefur réttur kvenna í þessu efni víðast hvar verið tryggður með löggjöf á síðustu árum. Nú er ég ekki að halda því fram, að við getum ekki haft sérstöðu um löggjöf í samræmi við aðstæður okkar og viðhorf. En hver yrði afleiðingin, ef löggjöf okkar yrði þrengri á þessu sviði en í nágrannalöndunum. Hún yrði sú, að konur mundu fara utan til fóstureyðinga í miklu ríkara mæli en nú tíðkast. Það yrði komið upp sérstökum fyrirtækjum til að skipuleggja slíkar ferðir í gróðaskyni, eins og raun varð á í Svíþjóð árum saman, meðan löggjöf þar var þrengri en t. a. m. í Póllandi. Þessa aðstöðu gætu þær konur hagnýtt sér, sem hefðu fjárráð og sambönd. Hinar yrðu eftir, sem fátækastar eru og umkomulausastar í þjóðfélaginu, - þær, sem öðrum fremur þyrftu á hjálp að halda. Og við stæðum upp í þjóðfélagi, sem einkenndist af tvöföldu siðgæði, hræsnisfullum varajátningum, en allt annarri framkvæmd í verki. Ég held við þurfum á flestu öðru frekar að halda en að siðgæðishugmyndir okkar sýkist meir en orðið er. Ég læt þessar hugleiðingar nægja um II. kafla frv., kaflann um fóstureyðingar. Aðrar gr. þess kafla skýra sig sjálfar og eru raunar skýrðar í grg. III. kafli frv. fjallar um ófrjósemisaðgerðir, en hér er tekið upp nafnið ófrjósemisaðgerð á því, sem í fyrri l. var kallað vönun. Í frv. er gert ráð fyrir rýmkun gildandi l. Gert er ráð fyrir, að ófrjósemisaðgerð verði heimiluð, þegar viðkomandi óskar eftir því að vel íhuguðu máli, og þegar um hjón er að ræða, þá sé tekið tillit til þess, hvorn makann sé æskilegra að gera ófrjóan. Í 17. gr. er rætt um skilyrði þess, að aðgerðin sé heimiluð, og eins og fyrr sagði, eru þessi ákvæði mjög rúm, því að fyrir utan sérstök tilefni, þá segir svo í 17. gr. 2, að aðgerðin sé heimil, ef kona eða karl eindregið og að vel íhuguðu máli óska eftir því, að komið verði varanlega í veg fyrir, að hann eða hún auki kyn sitt. Hins vegar er gert ráð fyrir því í 21. gr., að það sé óleyfilegt að gera slíkar aðgerðir á þeim, sem ekki eru fullra 18 ára, nema gild rök hnígi að því, og tilgreinir n. þar sérstaklega mjög mikinn greindarskort samkv. áreiðanlegum greindarmælingum. 22. gr. gerir ráð fyrir því, að ófrjósemisaðgerðir skuli eingöngu gerðar á sjúkrahúsum, sem heilbrigðisyfirvöld heimila slíkar aðgerðir, og að þær séu gerðar af sérfræðingum í almennum skurðlækningum eða kvensjúkdómafræðingi. Í IV kafla frv. eru svo almenn ákvæði. Þar er fjallað um almenna framkvæmd l., og er þar að finna ákvæði um skýrslugerðir um þessar aðgerðir. Heilbrigðisyfirvöldum ber að hafa eftirlit með framkvæmd l. og ber að stuðla að því, að það verði samræmi í framkvæmd þeirra eftir landshlutum. 27. gr. l. gerir ráð fyrir því, að rísi ágreiningur um, hvort framkvæma skuli fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð, þá skuli málinu tafarlaust skotið til heilbrigðisyfirvalda, og er þá gert ráð fyrir, að n., sem skipuð er sérstaklega í þeim tilgangi að hafa eftirlit með framkvæmd l., skeri úr málinu. Þessi n. skal skipuð þannig, að í henni sitji 3 menn skipaðir af heilbrrh., þar af 1 læknir og 1 lögfræðingur. Gert er ráð fyrir, að n. úrskurði mál innan viku, frá því að henni berst það í hendur. Þá er í 28. gr. ákvæði um, að sjúkratryggingar almannatrygginga greiði sjúkrakostnað vegna aðgerða þeirra, sem fjallað er um í l., og einnig er gert ráð fyrir því, að allur kostnaður vegna fræðslu og ráðgjafar greiðist af almannafé. Í 29 gr. er tekið fram, að ákvæði l. gildi ekki, ef um er að ræða nauðsynlegar lækningsaðgerðir á æxlunarfærum vegna sjúkdóma, enda þótt af þeim hljótist fósturlát eða ófrjósemi. Í 30. gr., er síðan rætt um viðurlög, ef framkvæmdar eru fóstureyðingar eða ófrjósemisaðgerðir utan við ramma laganna. Ég læt hér lokið skýringum mínum og athugasemdum um þetta frv. Ég þykist hafa orðið var smávægilegra tilburða til þess að hafa þetta mál í flimtingum eða fjalla um það í æsingatón. Ég vil vara mjög eindregið við öllum slíkum viðbrögðum. Hér er að minni hyggju um að ræða mjög veigamikið mál, og ég tel, að í frv. sé á því tekið af raunsæi í samræmi við breytt viðhorf. Ég tel, að þær úrlausnir, sem í frv. felast, muni með tímanum stuðla að aukinni ábyrgðartilfinningu og auknu persónulegu siðgæði. Ég vil að lokum láta þess getið, að enda þótt frv. sé flutt sem stjfrv., hef ég ekki gert neinar tilraunir til þess að tryggja fylgi einstakra þm. stjórnarflokkanna við það fyrir fram. Ég fer fram á það eitt, að þm. allra flokka fjalli um það í samræmi við samvisku sína og siðgæðisviðhorf, - þær sömu forsendur og frv. er ætlað að tryggja íslenskum konum, þegar þær standa andspænis hinum örlagaríkustu ákvörðunum. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Hér er á dagskrá í dag og til umr. viðamikið mál sem er einnig í senu bæði viðkvæmt og vandmeðfarið, og Alþ. hlýtur að gefa sér nægan tíma til þess að gaumgæfa þetta frv. rækilega og senda ýmsum aðilum það til umsagnar. N., sem samdi frv., segir í grg. sinni, að hún líti svo á, að fóstureyðing sé alltaf neyðarúrræði, og því leggur hún ríka áherslu á það, sem hún nefnir varnaðarstarf, sem hún telur, að allt of lítill gaumur hafi verið gefinn að hér á landi, bæði hvað snertir kynlífsfræðslu í skólum og ráðgjöf fyrir fullorðna. Og þegar við ræðum nú þetta frv., þá hlýtur sú spurning að koma upp í hugann, hvort við búum við þær aðstæður, að unnt sé að inna af hendi þetta svokallaða varnaðarstarf, sem ég er n., sem samdi frv., mjög svo sammála um, að sé næsta nauðsynlegt. Í upphafi þessa þings barst okkur alþm. umsögn um þetta frv. Umsögn þessi var gerð af n., sem biskupinn yfir Íslandi, herra Sigurbjörn Einarsson, skipaði til þess að semja álitsgerð um frv. og grg. þess. Enda þótt umsögn þessi sé í höndum okkar alþm., vil ég samt, með leyfi yðar, herra forseti, rekja í stórum dráttum það, sem sagt er um varnaðarstarfið í þessari álitsgerð. En ég bendi á það, að þessi n., sem biskupinn skipaði og þessa álitsgerð samdi, hefur stuðst við hina viðameiri grg., sem höfundar frv. létu frá sér fara á s. l. sumri og átti að senda okkur öllum alþm., en einhverra hluta vegna hefur ekki borist mér í hendur, þar hafa orðið einhver mistök. Í I. kafla þessarar grg. segir svo: „ Till. n hafa mótast af því grundvallarsjónarmiði, að brýn nauðsyn sé; 1, Að gefa öllum kost á ráðgjöf og fræðslu um kynlíf og barneignir og ábyrgð foreldrahlutverks. 2) Að veita öllum fræðslu og ráðgjöf um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra. 3) Að veita aðstoð þeim, sem íhuga fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð. 4) Að auka félagslega aðstoð í sambandi við þungun og barnsburð. Till, n. miðast við aðstæður eins og þær eru í dag.“ Enn fremur segir í grg. undir fyrirsögninni Varnaðarstarf: „ N. leggur höfuðáherslu á nauðsyn þess að fyrirbyggja ótímabæra þungun, sem leiðir til þess, að farið er fram á fóstureyðingu. N. lítur svo á, að fóstureyðing sé alltaf neyðarúrræði, vegna þess, að um er að ræða læknisaðgerð, sem getur haft áhættu í för með sér og krefst sérhæfðs starfsfólks og fullkomins útbúnaðar til sérhæfðrar læknismeðferðar, ef eitthvað ber út af. Aðgerðin verður þess vegna að fara fram á sjúkrahúsum og verður allkostnaðarsöm getnaðarvörn fyrir þjóðfélagið.“ Hin mjög svo eindregna afstaða um varnaðarstarf eru orð mjög í tíma töluð, - og ég vil mjög taka undir það. - Af þessu tilefni er eðlilegt að huga að því, hvaða aðstæður við búum við hér á landi. Um þessa mikilvægu hlið málsins segir í grg. höfunda frv.: „Til þessa hefur varnaðarstarfi verið of lítill gaumur gefinn hér á landi, bæði hvað snertir kynlífsfræðslu í skólum og ráðgjöf fyrir fullorðna.“ Í grg. er gerð ítarleg grein fyrir ástandinu, eins og það horfir við frá sjónarmiði höfunda frv. Þar segir t. d.: „Heilbrigðisþjónustu og félagslegri aðstoð hefur verið mjög ábótavant hér á landi til þessa, og er brýn nauðsyn að bæta þjónustu við almenning á þessu sviði.“ Við lestur á kafla, sem fjallar um kennslu um kynferðismál, má ráða, að n. sé þeirrar skoðunar, - þ. e. a. s. höfundar frv., - að þessi þáttur sé algerlega vanræktur innan skólakerfisins. Þeir segja að vísu: „Að sjálfsögðu gerir frv. ráð fyrir, að kennsla í skólum í þessum efnum sé mótuð í samráði við fræðsluyfirvöld og tiltekin í námsskrá grunnskólastigsins, en á þessi atriði er bent sérstaklega hér með tilliti til núverandi ástands kennslu um kynferðismál í skólum landsins, en hún er svo til engin í raun, þótt gert sé ráð fyrir smávegis umfjöllun um kynþroskaskeiðið í námsskrá. Hefur þetta komið fram bæði í samtölum við nemendur á framhaldsskólastigi og við athugun á námsskrá með samanburði við kennslubækur á skyldunámsstiginu. Samkv. námsskrá skyldunámsstigsins útgefinni 1961, er ekki gert ráð fyrir kennslu um kynferðismál almennt svo sem um samfarir, hvernig barn verður til, getnaðarvarnir né kynsjúkdóma. Samkvæmt upplýsingum fulltrúa á fræðsludeild menntmrn. er það undir viðkomandi kennara eða kennurum barnanna komið, hve langt þeir kjósa að fara út í slík mál eða hvort þeir gera það yfirleitt.“ Þá má að lokum, þegar grennslast er fyrir mn mat n. á núverandi ástandi, benda á nokkur atriði grg., sem fjalla um félagslega aðstoð. „Í ársskýrslu Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar frá árinu 1971 segir, að megináhersla sé lögð á fjölskylduvernd, varnaðarstarf og endurhæfingu fjölskyldna og einstaklinga. - Breyting á félagsmálalöggjöf og ráðning sérmenntaðs starfsfólks (félagsráðgjafa) er forsenda fyrir framgangi þessarar stefnu.“ Þeir, sem sömdu þessa álitsgerð, sem ég er hér að vitna til, segja, að það beri að hafa í huga í þessu sambandi, að n. taki einvörðungu mið af því ástandi, sem ríkir í Reykjavík, en vitað er, að ástandið í dreifbýlinu er síst betra, sbr. þessi orð n.: „Í dreifbýlinu er raunhæft félagsmálastarf skammt á veg komið, og engir félagsráðgjafar eru starfandi utan Reykjavíkur og Kópavogs. Í því yfirliti, sem hér fer á eftir varðandi nokkur atriði félagslegrar aðstoðar, sem snertir hag einstæðra foreldra og barnafjölskyldna, verður því miðað við aðstæður í þéttbýlinu. Útvegun leiguhúsnæðis í þéttbýlinu fyrir húsnæðislausa eða þá, sem búa í lélegu og heilsuspillandi húsnæði, er miklum erfiðleikum háð, þar eð húsnæðisskortur er ríkjandi hjá húsnæðisdeild borgarinnar, en langur biðlisti. Mikill skortur er á dagvistunarrými í Reykjavík, einstæðir foreldrar njóta forgangs við úthlutun plássa á dagheimilum Sumargjafar, en það er langt frá því, að þörf þessa hóps sé fullnægt.“ Þá er sérstök ástæða til að vekja athygli á þessum orðum grg.: „Í því skyni að bæta afkomu einstæðra foreldra og barnmargra fjölskyldna og fyrirbyggja þörf fyrir fóstureyðingar af félagslegum ástæðum leggur n. til: að félagsleg aðstoð við einstæða foreldra og barnmargar fjölskyldur verði aukin og bætt á öllu landinu, einnig í dreifbýlinu; að hið opinbera byggi og kaupi í auknum mæli sölu- og leiguíbúðir til þess að leysa húsnæðisvanda einstæðra foreldra og barnmargra fjölskyldna, sem ekki hafa bolmagn til að byggja sjálfir; að ríki og sveitarfélög auki fjárframlög til byggingar, kaupa og rekstrar dagvistunarstofnana, svo og til einkafósturs, en kostur á dagvistun er skilyrði þess, að einstætt foreldri geti séð sér farborða.“ „Eins og fram kemur hér,“ segja þeir, sem þessa umsögn hafa samið, „leggur n. megináherslu á varnaðarstarfsemi, en telur mikið skorta á í því sambandi. Erum vér n. fyllilega sammála í því efni“ - og eins og ég hef tekið fram, þá er ég það einnig. Og þeir, sem umsögnina gáfu, og einnig ég telja ástandið jafnvel enn verra en höfundar frv. gera ráð fyrir. Mjög mikill skortur er á sérhæfðu starfsliði, og mun taka árabil að bæta úr þeim skorti, að ógleymdum heilsugæslustöðvum og sérhæfðu starfsliði þeirra um allt land. Mun taka langan tíma að framkvæma allra úrbótatill. höfundar frv. Það er því óhætt að ganga út frá því, að alllangur tími líði, áður en varnaðarstarf það, sem forsenda n., verði virt. Í þessu sambandi er rétt að benda á þessi varnaðarorð n.: „Það er reynsla annarra þjóða t. d. frændþjóða okkar, að einmitt varnaðarstarfið hafi verið stórlega vanrækt. Þess er getið, að auðveldara sé orðið að fá framkvæmda fóstureyðingu, þar sem löggjöf hefur verið rýmkuð, en að fá leiðbeiningar um getnaðarvarnir.“ „Meðan ekki hefur verið komið á slíku varnaðarstarfi, virðist skorta forsendur fyrir rýmkun fóstureyðingarlöggjafar. Enn fremur ber að hafa í huga, að þær félagslegu aðstæður, sem væru forsendur fóstureyðingar, hverfa ekki, þótt fóstri sé eytt. Það er því höfuðverkefni þjóðfélagsins að leitast við að leysa hin félagslegu vandamál, sem konan býr við áfram, þrátt fyrir fóstureyðingu“. Það skortir ekki að nefndin, „þ. e. a. s. höfundar frv.,“ beri fram frómar óskir um úrbætur. En sár reynsla hefur kennt oss, að meira þarf til en góðan vilja. Það eru mörg dæmi þess, að sett hafi verið lög, sem ekki hafa komist í framkvæmd. Fyrsta skrefið í úrbótaátt varðandi það varnaðarstarf, sem hér um ræðir, er að beita sér fyrir sérstakri lagasetningu. Það er hins vegar ljóst, að slík lagasetning, sem grípur til svo margra þátta, er mjög vandasamt og flókið verk. Taka þarf tillit til nauðsynjar á úrbótum á ráðgjöf, fræðslumálum og félagslegri aðstoð, þar sem gætt er jafnt hagsmuna dreifbýlis - eða strjálbýlis, vildi ég heldur nefna það - sem þéttbýlis. En það ber að undirstrika, að þótt undirbúningur slíkrar lagasetningar sé bæði tímafrekur og vandasamur, þá reynir fyrst á, þegar til framkvæmdanna kemur og útvega þarf mikið fjármagn til að standa undir kostnaði við framkvæmd slíkra laga. Þegar vér leiðum hugann að kostnaði vegna uppbyggingar öflugs varnaðarstarfs, er ekki óeðlilegt, að spurt sé um kostnað vegna framkvæmdar á till. n., verði þær að l. En um þann kostnað er ekki rætt í nál. „Reynslan sýnir, að þar sem fóstureyðingalöggjöf hefur verið rýmkuð í minna mæli en hér er gert ráð fyrir, hefur fóstureyðingum fjölgað mjög. Í Svíþjóð, skv. upplýsingum n., eru fóstureyðingar 1/4 hluti af tölu lifandi fæddra barna þar í landi. Sama hlutfall fóstureyðinga hér á landi hefði þýtt um það bil 1100 fóstureyðingar á árinu 1972. Hvað hefði það kostað þjóðina í beinum og óbeinum útgjöldum, þegar höfð er hliðsjón af stórkostlegri fjölgun legudaga á sjúkrahúsum (daggjöld á Landsspítalanum eru ekki undir 5 þús. kr. á dag), fjölgun kvensjúkdómalækna og annars hjúkrunarliðs, félagsráðgjafa og annar starfsliðs, samkv. skilgreiningu n. á nauðsynlegri aðstöðu til að framkvæma slíkar aðgerðir? Það má því ekki síður spyrja, hvort því gífurlega fjármagni, sem varið væri til fóstureyðinga samkv. till. n., væri ekki betur varið til uppbyggingar á öflugu varnaðarstarfi, sem betur væri fallið til að leysa þann félagslega vanda, sem leiðir til fóstureyðinga. Í þessu sambandi skal enn ítrekuð ábending n., er þegar hefur verið vitnað í hér að framan, „í því skyni að bæta afkomu einstæðra foreldra og barnmargra fjölskyldna og fyrirbyggja þörf fyrir fóstureyðingar af félagslegum ástæðum . . .“ N virðist því vera sammála því, sem vér - þ. e. þeir, sem gefa út þetta álit, sem ég er að vitna hér til, „leggjum höfuðáherslu á“ - og gerir líka - „að leggja skuli hina ríkustu áherslu á það, sem er kallað hér varnaðarstarf, það sé hið eina raunhæfa í þessum málum. Það starf er fyrirbyggjandi og miðar að því að leysa þann félagslega vanda, sem kona býr við þrátt fyrir fóstureyðingu. Rýmkun fóstureyðingarlöggjafar getur því ekki talist eðlileg ráðstöfun, meðan hin félagslegi vandi er óleystur. Byggjum vér þá skoðun á því grundvallarsjónarmiði, að á þjóðfélaginu hvíli sú skylda að koma á fót öflugu varnaðarstarfi, til þess að fóstureyðing sé ætíð í raun algert neyðarúrræði. Eins og bent hefur verið á áður samkv. reynslu annarra þjóða, er hætta á, að rýmkun fóstureyðingarlöggjafar við núverandi aðstæður leiði til þess, að varnaðarstarfið vilji gleymast, þar sem fóstureyðingin er nærtækasta leiðin til lausnar á vandanum.“ Ég hef nú, herra forseti, rakið í stuttu máli það, sem segir í álitsgerð n. þeirrar, sem biskup skipaði, um þann þátt í álitsgerðinni, sem fjallar um varnaðarstarf. Mér virðist, að þeir, sem þetta álit sömdu, hafi rök að mæla, og ég fyrir minn hlut geti gert orð þeirra að verulegu leyti að mínum orðum. Mér finnst eins og þeim, að vart séu forsendur fyrir hendi um rýmkun á fóstureyðingarlöggjöfinni, meðan það starf, sem hefur verið nefnt varnaðarstarf í þessum skrifum og tali, er ekki innt af hendi sem skyldi og framkvæmd þess hefur ekki verið tryggð.



Herra forseti. Meðan ég átti sæti í ríkisstj. var það ófrávíkjanleg regla, þegar til tals kom að flytja stjfrv., að um þau væri rætt í ríkisstj. og afstaða tekin til þess, hvort allir flokkar, sem að ríkisstj. stóðu, styddu flutning málsins. Varðandi þetta mál hafa ráðh. SF tjáð mér og okkur í þingflokknum, að þetta mál hafi ekki verið tekið til umr. í hæstv. ríkisstj. og þannig aldrei verið lagt á það samþykki af þeirra hendi, að málið væri flutt sem stjfrv. Ég tók þó eftir því, að hæstv. heilbrmrh. mælti fyrir málinu sem stjfrv. En ef þessar upplýsingar ráðh. SF eru réttar, tel ég, að það sé mjög hæpið, að þetta frv. geti kallast stjfrv., og er a. m. k. þá vitað, að það er ekki stutt af ráðh. SF. Við höfum samt rætt málið í þingflokknum og fjallað um efni þess, og vissulega er það svo, að við erum samþykkir mörgum ákvæðum í þessu frv. og viljum styðja að því, að lögfest verði sérhver þau ákvæði, sem lúta að nauðsynlegu varnaðarstarfi og uppfræðslu í þessum alvarlegu og viðkvæmu málum mannlegs lífs, sem frv. fjallar um. En það er niðurstaða umr. okkar í þingflokki SF, að þær víðtæku heimildir, sem í þessu frv. felast um eyðingu lífs, getum við ekki stutt, og tel ég vera nægilegt á þessu stigi máls að upplýsa þetta. Það er að sjálfsögðu rétt, að sú löggjöf, sem gildir um þessi mál í okkar landi og var á sínum tíma mjög frjálsleg, er á margan hátt vafalaust orðin úrelt, þar sem svo langur tími er liðinn síðan hún var sett. Ég hygg því, að það væri tímabært að breyta þeirri löggjöf á þann veg að leggja þá skyldu á herðar samfélaginu, að allir eigi kost á ráðgjöf og fræðslu um kynlíf og barneignir og ábyrgð foreldrahlutverks. Sá kafli þessa frv., held ég því, að ætti fullan rétt á sér, væri tímabær sem breytingar og viðbót við núgildandi löggjöf. Einnig virðist vera sjálfsagt að setja lagaákvæði um að veita öllum fræðslu og ráðgjöf um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra og að leggja þjóðfélaginu, samfélaginu, á herðar ríkar skyldur um félagslega aðstoð í sambandi við þungun og barnsburð, og í raun og veru virðist auðsætt, að ef svo er ástatt, að verðandi móðir sjái, fram á neyð af félagslegum orsökum, beri samfélaginu að koma í veg fyrir hina félagslegu neyð þannig að bæði verði lífi barns og móður borgið, en ekki með hinni aðferðinni, ég vil segja nálega villimannlegri aðferð, að tortíma lífi annaðhvort móður eða barns. Ég held, að þessar fyrirbyggjandi aðferðir verði að reyna fyrst og síðan verði að horfast í augu við þau tilfelli, neyðartilfelli, sem þrátt fyrir það gæti að dyrum borið. Ég tel, margt það, sem fram kemur í þeirri grg., sem hv. síðasti ræðumaður vitnaði til, eigi erindi til okkar þm. og beri af þeirri n., sem fær málið til meðferðar, að taka bæði þá grg. og umsagnir annarra aðila, sem málið verður sent til, til gaumgæfilegrar íhugunar, áður en þetta mál verður afgreitt frá Alþ. Málið er vissulega mikilsvert og vandmeðfarið, og það er ástæða til þess, að það verði hlýtt á flesta þá aðila, sem um þetta mál eiga rétt á að fjalla. En það, sem ég upplýsti í upphafi míns máls, er sem sé þetta, og ég vík að því aftur: Mér er ekki kunnugt um, að málið hafi verið rætt í ríkisstj., og því síður, að það hafi verið tekin ákvörðun um að flytja það sem stjfrv. Og svo mikið er víst, að þeirri aðferð hefur ekki verið beitt í þessu tilfelli að leita umsagnar þingflokks SF um þetta viðkvæma og vandasama mál, áður en ákvörðun var tekin um að flytja það, því að það var fyrst eftir að málið var komið fram, sem við inntum eftir því, hvort að þessu stæðu einnig ráðherrar okkar flokks, og var þá sagt, að málið hefði ekki verið rætt í ríkisstj. og þannig ekki tekin sameiginleg ábyrgð um flutning þess.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Aðeins örfá orð til að leiðrétta þá missögn, sem fram kom hjá hv., þm. Hannibal Valdimarssyni. Að sjálfsögðu hafði ég þann hátt á með þetta frv. eins og önnur frv. sem ég flyt sem frv., að ég lagði það fyrir ríkisstj. og óskaði heimildar eftir því að fá að flytja þetta mál sem stjfrv. Ég tók það hins vegar skýrt fram, að ég væri ekki að fara fram á, að reynt yrði að binda afstöðu einstakra stjórnarþingmanna. Á þetta féllst ríkisstj., og það var bókað á fundi ríkisstj., að mér væri heimilað að leggja málið fram sem stjfrv.



Herra forseti. Það segir nú sína sögu um samkomulagið á stjórnarheimilinu, að hv. þm. Hannibal Valdimarsson skuli finna sig knúinn til þess að koma hér upp í ræðustól til að segja, að það sé rangt hjá hæstv. heilbr.- og trmrh., að frv., sem hann hafi hér haft framsögu fyrir, sé á vegum ríkisstj. En nóg um það. Það er ástæða til þess að fagna því, að mínum dómi, að frv. til l. um löggjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir skuli sjá dagsins ljós. Svo sem segir í grg. með frv., mun aðdragandi þessa máls vera sá, að fyrrv. heilbr.- og trmrh., Eggert G. Þorsteinsson, skipaði í mars 1970 n. til endurskoðunar l. um fóstureyðingar o. fl. Það virðist augljóst, að mikið starf liggur að baki samningu þessa frv. og hliðsjón hefur verið höfð af erlendri löggjöf um þetta efni, svo sem sjálfsagt er, en miklar breytingar hafa átt sé stað á þessu sviði á síðustu árum. Þótt það út af fyrir sig sé fagnaðarefni og mjög tímabært, að þessi mál séu tekin til endurskoðunar og athugunar hér hjá okkur, hefur komið fram á opinberum vettvangi, að ekki eru allir á eitt sáttir um einstök atriði frv. Virðist svo sem ákaflega skiptar skoðanir séu meðal almennings um einstök atriði þess. Og það út af fyrir sig ætti ekki að vera mönnum undrunarefni, því að hér er um ákaflega vandasamt og viðkvæmt mál að ræða. Nokkrir aðilar hafa þegar sagt álit sitt á efni frv. og einstökum atriðum þess. Má þar telja Rauðsokkahreyfinguna, sem vill, að frv. verði samþykkt í óbreyttri mynd. Hins vegar eru læknar á öðru máli. Á aðalfundi Læknafélags Íslands, sem haldinn var í Reykjavík 6.–8. sept. s. l., var samþykkt eftirfarandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur Læknafélags Íslands 1973 fagnar fyrirhugaðri endurskoðun á núgildandi löggjöf um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Fundurinn lýsir stuðningi við fram komnar tillögur um aukna fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og vill, að félagslegar ástæður einar saman séu nægjanlegar til þess að heimila fóstureyðingu. Fundurinn lýsir eindreginni andstöðu við tillögu hinnar stjórnskipuðu n., að fóstureyðingar skuli heimilaðar að ósk konunnar eingöngu. Með slíku ákvæði er ákvörðun um aðgerð, sem valdið getur varanlegu heilsutjóni, tekin úr hendi læknisins og öryggi sjúklingsins þannig stefnt í óþarfa hættu. Fundurinn lýsir stuðningi við þá hugmynd, að ófrjósemisaðgerðir verði gerðar frjálsar, en telur þó nauðsynlegt, að sett séu viss ákvæði til þess að fyrirbyggja og vernda fólk gagnvart litt hugsuðum og ótímabærum ófrjósemisaðgerðum.“ Svo mörg eru þau orð. Og í grg., sem sérstök n. hafði samið fyrir þennan fund, segir svo um þetta mál. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það er tvímælalaust mjög tímabær breyting og til bóta að fella inn í lög sem þessi ákvæði um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Ákvæðin um þessa ráðgjöf og fræðslu eru hins vegar svo óákveðin, að þau binda ekki ríkisvaldið til aðgerða í þessu mjög svo aðkallandi máli. Til þess að eitthvað raunhæft verði gert í þessu efni, er nauðsynlegt, að skipaður verði ákveðinn aðili, einstaklingur eða n., sem sjái um framkvæmd þessa þáttar fræðslumála og hefði það verkefni að byggja upp þetta fræðslustarf, sem vissulega hlýtur að taka langan tíma að koma í viðunandi horf. Sú breyting, að félagslegar ástæður einar saman heimili fóstureyðingu, er nægileg til þess að eyða vanda flestra þeirra kvenna, sem ekki fengju fóstureyðingu skv. núgildandi löggjöf. Í tillögum hinnar stjórnskipuðu n., er gert ráð fyrir, að fóstureyðing sé heimiluð að ósk konunnar, ef gerð er fyrir lok 12. viku meðgöngutímans. Hér er í rauninni verið að heimila fóstureyðingu, án þess að fyrir hendi séu nokkrar félagslegar eða læknisfræðilegar ástæður. Verður að telja, að þetta ákvæði stangist á við það grundvallarsjónarmið, er þessi sama stjórnskipaða n. setur fram, að ávallt beri að lita á fóstureyðingu sem neyðarráðstöfun. Ekki má gleyma því, að aðgerðir þær, sem af frjálsum fóstureyðingum mundi leiða, stangast ósjaldan á við siðgæðisvitund þess starfsfólks, sem við aðgerðirnar vinnur.“ Að lokum er bent á í þessari grg., að samþykkt ákvæðanna um frjálsar fóstureyðingar gæti haft í för með sér erfiðleika vegna sjúkrarúmsskorts; þannig að þessi ákvæði væru lítt framkvæmanleg við núverandi aðstæður. Íslenska þjóðkirkjan hefur látið frá sér fara umsögn um grg. með þessu frv., og hefur hv. þm. Gunnar Gíslason gert ítarlega grein fyrir því viðhorfi, sem þar kemur fram. Af því, sem ég hef hér stuttlega drepið á, er augljóst, að mismunandi skoðanir eru uppi um veigamikil atriði þessa frv. Þau rök, sem fram hafa komið varðandi ýmis atriði frv., sem deilu valda, verður að sjálfsögðu að athuga mjög vel og vandlega. Ég á sæti í þeirri n., heilbr.- og trn., sem fær þetta frv. til athugunar, ef að líkum lætur, og gefst mér þar og öðrum nm. þá vonandi tækifæri til þess að kanna gaumgæfilega sem flestar hliðar þessa máls.



Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess nú við 1. umr. þessa máls að gerast mjög langorð um frv. það, sem hér er til umr. og ég vil fyllilega taka undir þau orð hæstv. heilbrrh., að frv. sé rætt æsingalaust og af fullri skynsemi og rökvísi. Ég vil í upphafi máls míns fyllilega lýsa stuðningi mínum við þetta frv. og leyfi mér að vona að það verði samþykkt óbreytt eða a. m. k. að meginstefna þess, sem ég tel fólgna í 9. gr., nái fram að ganga hér á hinu háa Alþingi. Þetta ákvæði er tvímælalaust það, sem skiptir sköpum og gerir þetta frv. svo áhugavert meðal almennings sem raun ber vitni. 1. tölul. þeirrar gr. fjallar um það, að fóstureyðing sé heimil að ósk konu, ef aðgerðin er framkvæmd fyrir lok 12. viku meðgöngu og ef engar læknisfræðilegar ástæður mæla móti aðgerð. Ég vil þó vara við því, að þessi setning úr 9. gr. sé tekin úr samhengi. Ég hygg, að hv. þm. geti ekki tekið afstöðu til hennar án þess að líta á hana í ljósi I. kaflaus, sem fjallar um getnaðarvarnir, ráðgjöf og fræðslu, og í ljósi þess, sem segir í sömu gr., áframhaldi 9. gr., en þar segir með leyfi hæstv. forseta: „Skilyrði er, að konan hafi verið frædd um áhættu samfara aðgerð og hafi hlotið fræðslu um, hvaða félagsleg aðstoð stendur til boða í þjóðfélaginu fyrir þungaða konu og við barnsburð.“ Ég legg sérstaka áherslu á þetta og I. kaflann, vegna þess að mér þykja umsagnir lækna og presta, sem liggja fyrir, ekki hafa tekið nægjanlega tillit til þessara atriða. Hv. 3. þm. Vestf. notaði ákaflega sterk orð áðan, þegar hann sagði, að þingflokkur SF gæti ekki lagt blessun sína yfir þá eyðingu lífs, sem gert væri ráð fyrir í þessu frv. Ég get ekki látið það átölulaust, að fólkið, sem samdi þetta frv., liggi undir því ámæli, að það standi að frv., sem fjalli um eyðingu lífs. Konurnar í n. þekki ég ekki nema að góðu, en auk þeirra eru læknar í n., og form. nefndarinnar er prófessor Pétur Jakobsson. Óhætt er að fullyrða, að margar íslenskar konur þekkja hann af öðru en því að vera talsmaður þess, að lífi sé eytt. Þvert á móti, að ég hygg. Ég hef hins vegar aldrei skilið, hvers vegna atriði sem það, hvenær líf kvikni, er til umræðu nú. Það er ekkert í þessu frv., sem gefur tilefni til þess, að menn séu að eyða tíma í svo tilgangslausar umræður. Ef þetta væri í fyrsta skipti, sem frv. um fóstureyðingu væri lagt fram, ef við hefðum enga löggjöf um fóstureyðingu, væri kannske skiljanlegt, að menn ræddu það. En nú höfum við löggjöf um fóstureyðingu, sem gerir ráð fyrir, að eyða megi fóstri innan 8 vikna og innan lengri tíma, ef þörf krefur. Ef menn vilja hins vegar halda því fram, að eitthvert líf kvikni á tímabilinu á milli 8 vikna og 12 vikna, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, þá er hugsanlegt, að þeir vilji velta vöngum yfir þessu atriði. En ég get ekki ímyndað mér, að nokkrum finnist grundvöllur fyrir því að fara að hugleiða þetta 4 vikna tímabil, sem er eina breytingin frá núgildandi löggjöf, hvað þetta snertir. Ég vil ræða nokkuð enn þá 9. gr. 1. tölul.; einkum og sér í lagi vegna þeirrar álitsgerðar, sem nokkrir prestar hafa sent frá sér. Ég vil leggja áherslu á, að það er ekki kirkjan í heild, sem hefur sent þetta frá sér. Það eru nokkrir menn, sem biskupinn einn hefur skipað, sem hafa samið þessa álitsgerð. Prestastefnan hefur aldrei fjallað um álitsgerðina eða samþykktina, og ég hygg, að hv. 2 þm. Norðurl. v. muni votta það með mér. Prestarnir lýsa sig andvíga því, að konan sjálf hafi endanlegt úrskurðarvald um það, hvort fóstureyðing skuli framkvæmd. Eins og hæstv. heilbrrh. kom inn á í framsöguræðu sinni, er hér um ákaflega viðamikið atriði að ræða, sem er ekki nokkur grundvöllur eða tök á að ræða til hlítar hér. En ég vil þó fara um þetta nokkrum orðum. Prestar og læknar tilheyra stéttum, sem eru þannig í eðli sínu, að þeir geta mjög auðveldlega fallið í þá freistni að gerast siðferðislegir háyfirdómarar annarra. Þetta er þó það meginatriði, sem Lúther hafnaði hjá kaþólsku kirkjunni. Þetta finnst mér, að prestar þjóðkirkjunnar, hinnar evangelisk-lúthersku kirkju hér á Íslandi, ættu að hugleiða. Þetta er í raun og veru spurningin um það, hvort einstaklingur á sjálfur að bera siðferðislega ábyrgð á gerðum sínum eða hvort einhver annar á að gera það fyrir hann og þá einhver, sem er svo voldugur, að hann getur tekið sér það vald. Þegar siðferðilegur yfirdómur hefur getað tekið sér slíkt vald, sýnir sagan gegnum aldir, að það hefur ætíð leitt til tvöfalds siðgæðis og hræsni. Kaþólska kirkjan er dæmi þess út allar miðaldir. Við slíkar aðstæður verður siðferðilegur grundvöllur og siðferðilegt gildismat einstaklingsins ótraust, og það hlýtur að vera ótraust, meðan einstaklingurinn getur ekki tekið þessar ákvarðanir sjálfur í samræmi við sinn eigin þroska og tilfinningalíf. Hann ber ekki sjálfur ábyrgð á þeim ákvörðunum, sem aðrir taka fyrir hann. Afleiðing af þessari tilhögun eða þessu lífsviðhorfi er vitanlega sú, að siðferðisþroski einstaklingsins er vanræktur. Og það er í rauninni verið að koma í veg fyrir, að einstaklingurinn öðlist siðferðislegan þroska. Þjóðfélag, sem gerir einstaklinginn að þessu leyti ómyndugan, heyrir til liðnum tíma og er í engu samræmi við þær hugmyndir, sem uppi eru í dag. Það hefur verið talað um rétt fósturs í þessu sambandi. Ég bið hv. þm., sem hér eru inni, að hugleiða það, að þegar kona tekur afstöðu í þessu máli, þá gerir hún það engan veginn eingöngu með sjálfa sig í huga. Eðli málsins samkvæmt er það gersamlega ómögulegt. Hún hlýtur að öllu eðlilegu að hugleiða tilvist og rétt fóstursins um leið. Kirkjan hefur mikið rætt mannhelgi, og það er auðvitað allt rétt, sem þessir 6 eða 6 prestar segja í sinni grg., að það beri að leggja áherslu á félagslegar umbætur. Þó er eitt afar undarlegt í þeirri grg., og mig minnir, að það hafi komið fram hjá læknunum líka, að fóstureyðing sé allkostnaðarsöm getnaðarvörn fyrir þjóðfélagið. Ég veit nú ekki, við hverju menn búast, eftir að kona er orðin þunguð, en ég vil benda þeim á það, að fæðing kostar líka sitt, og ég fæ nú ekki annað séð, en dæmið ætti í stórum dráttum að ganga upp, nema þeir reikni þá með, að fóstureyðingar verði margfalt fleiri en fæðingar, en ég hef enga trú á því. Ég get sem sagt fyllilega tekið undir það, að félagslegar úrbætur séu nauðsynlegar og það sé þörf á að koma á fót öflugu varnaðarstarfi. En ég fæ ekki séð neina skynsemd í rökum kirkjunnar manna, þegar þeir segja, að vegna þess að varnaðarstarfi og félagslegum umbótum sé svo ábótavant sem raun her vitni, sé ekki þörf á rýmkun fóstureyðingarlöggjafar. Ég hefði þvert á móti talið, að þessu væri öfugt farið. í fullkomnu þjóðfélagi, þar sem enginn þarf að óttast um hag sinn og annarra, er síður þörf á fóstureyðingum. a. m. k. ekki af félagslegum ástæðum. Um álit læknanna eða læknafundarins vil ég aðeins segja þetta: Mér skildist á því, sem lesið var hér upp áðan, - það verður leiðrétt, ef ég fer rangt með, - að þeir teldu, að ábyrgðin sem konunni væri fengin, væri læknisfræðilegt atriði, henni væri fengið úrskurðarvald í máli, sem heyrði undir þeirra svið sem lækna. Þessu vil ég mótmæla. Það er ekki hið læknisfræðilega vald þeirra, sem verður vefengt, því að þeir geta synjað um fóstureyðingu af læknisfræðilegum ástæðum. En það er hið siðferðilega vald þeirra, sem er verið að vefengja. Það er heldur sárt að vita til þess, ef rétt er, að þeim sé annarra um siðferðilega valdið en hitt. Ég ætla þá ekki að hafa þessi orð fleiri, en ég vil eindregið hvetja hv. þm. til þess að reyna að skoða þetta frv. og meta það sjálfir, en falla ekki í gryfju miðaldahugarfars og halla sér upp að samþykktum örfárra manna, þó að þeir heiti prestar eða læknar.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n., þar sem þetta mál verður athugað og rætt, mun ég aðeins hafa fá orð um það. Ég vil þó í örstuttu máli og algerum aðalatriðum gera grein fyrir afstöðu minni í sambandi við viss atriði þessa frv. Í fyrsta lagi vil ég segja, að ég tel, að I. kafli þessa frv. horfi til mikilla framfara á þessu sviði á okkar landi. Ég held, að þarna sé um svið að ræða, sem hefur verið vanrækt svo stórlega af einhverjum ástæðum. Einhvern veginn hefur mönnum vaxið í augum það verkefni, sem hér er um að ræða, og of lítið hefur verið til af fólki, sem fært hefur verið um að annast þessa fræðslu fyrir unglinga. Þessi I. kafli ætti að stuðla að því, að síður yrði þörf á því, sem þetta frv. fjallar að öðru leyti um, að konur þurfi að leita fóstureyðinga, og síður komi til þess, að lífi ungmenna verði stefnt í ógæfu vegna fáfræði um kynlíf og barneignir: Það er aðeins eitt atriði í sambandi við þennan I. kafla, sem mig langar til að vekja athygli á og ég held, að gæti verið til mjög mikilla bóta. Og það varðar hlutverk foreldra barna og unglinga. Þannig er með okkar kynslóð, sem er að ala upp börn og unglinga, að það er ákaflega algengt, að það vefjist fyrir foreldrum, hvernig þeir eigi að fræða sín eigin börn um kynlíf, barneignir, getnað og hlutverk foreldra. Það er svo ótrúlega algengt, að fólk getur ekki horfst af hreinskilni í augu við staðreyndir á þessu sviði og túlkað þessar staðreyndir fyrir börnum sínum. Að mínu viti felst stærsti vandinn þarna. Fræðsla í skólum af hendi barnakennara, sem eru algerlega óvandabundnir börnunum, er góðra gjalda verð og vissulega nauðsynleg í sambandi við ýmsar námsgreinar í skólunum, t. d. heilsufræði, náttúrufræði og ekki síst kristinfræði. En ég held, að jafnvel enn meiri nauðsyn sé, að þeir foreldrar, sem eiga börn á þeim aldri, að þeir standi andspænis spurningum um kynlíf og barneignir, þurfi að eiga kost á ráðgjöf um, hvernig þeir eigi að túlka vandann fyrir sínum eigin börnum. Kynslóð foreldranna í dag er kynslóð, sem sjálf fékk afskaplega takmarkaða fræðslu á þessu sviði í skólum. Þá var rétt svo, að fólk hefði í þá daga uppburði í sér til að minnast á kynlífsfræðslu án þess að roðna. Nú þykir þetta orðinn sjálfsagður hlutur. En ef þið bara spyrjið ýmsa foreldra, spyrjið feður, hvort þeir ræði þessi mál af hreinskilni við syni sína, og spyrjið mæður, hvort þær tali af hreinskilni við dætur sínar, kannske 14 eða 15 ára gamlar, fáið þið áreiðanlega svör á þessa leið : Jú, við getum talað undan og ofan af þessum hlutum við þau, en einhvern veginn ekki algerlega af hreinskilni.“ Ég held, að það þyrfti að koma inn í þetta frv., að í fræðsluhlutverkinu af hendi hins opinbera væri kostur á námskeiðum fyrir foreldra um það, hvernig þeir ættu að fræða sín eigin börn, því að þar er sannarlega þá fræðslu að fá, sem mest er virði fyrir hvern einstakling, á sínu eigin heimili, hjá sínum foreldrum. Ég mun ekki hafa fleiri orð um þetta atriði. Ég mun næst snúa mér að því ákvæði frv., sem valdið hefur mestum deilum, og það er 9. gr., 1. tölul., um, að konan hafi sjálf endanlegt úrskurðarvald um það, hvort fóstri sé eytt eða ekki. Menn hafa hneigst til að halda því fram, að þarna sé um að ræða algert frumréttaratriði fyrir konuna og þetta sé sjálfsagt mannréttindamál. Ég sé ekki ástæðu til að þegja yfir því, að ég er þessu ósammála. Ég held, að það sé mikill misskilningur, að konur telji þarna um réttindamál fyrir sig að ræða. Þannig er að kona, sem tekur ákvörðun sjálf og ein um það, að fóstri, sem hún gengur með, sé eytt, getur átt við hörmulegar sjálfsásakanir að stríða síðar á ævinni. Hún hefur ekki haft við neitt að styðjast um það, þegar þessi ákvörðun var tekin, nema sjálfa sig. Þær ástæður, sem til greina koma, geta verið mjög veigamiklar. Menn vilja viðurkenna, að ýmsar ástæður geti réttlætt fóstureyðingu, fleiri en þær, sem nú eru í lögum. Ég held, að sú rýmkun, sem að öðru leyti felst í þessu frv., sé nægileg. Þau tilfelli, sem verulega eru vandasöm frá heilsufræðilegu sjónarmiði, félagslegu sjónarmiði eða siðferðilegu sjónarmiði, mundu veita fulla heimild til fóstureyðingar samkv. þessari löggjöf, ef samþ. yrði. Ég sé því ekki, að þessi 1. liður sé nauðsynlegur. Hann getur vissulega haft ýmiss konar hættu í för með sér fyrir þá konu, sem sjálf tekur þessa ákvörðun, náttúrlega þá hættu, sem alltaf felst í fóstureyðingu, og svo einnig hættu á mikilli óhamingju síðar á ævinni, sem ég held, að kæmi síður til, ef um væri að ræða, að konan hefði látið framkvæma aðgerðina að læknisráði eða með samþykki tveggja lækna, eins og nú er. Ég hef líka það við þennan l. lið að athuga, þar sem konan hefur ein og endanlegt úrskurðarvald, að þar er ekki rætt um hlut föðurins að þessu máli. Ef við lítum á 9. gr., 2. tölul. d, þá stendur þar, að fóstureyðing skuli heimil að læknisráði og í viðeigandi tilfellum að undangenginni félagslegri ráðgjöf, þegar ætla má, að þessi þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu erfið vegna félagslegra ástæðna, sem ekki verður ráðin bót á. Þarna er tillit tekið til vandamanna konunnar af einhverjum ástæðum. Ég veit ekki alveg, hvernig hugsað er, að þetta sé í framkvæmdinni, hvort þarna felst hugsanleg réttarskerðing gagnvart konunni að einhverju leyti, hvort það eru vandamenn, sem standa að, ákvörðun eða hvaða vandamenn konunnar það eru, sem hér er átt við. Það getur skipt máli. Í 1. lið, þar sem rætt er um það, að konan geti fengið fóstureyðingu eftir eigin ósk, er ekki einu sinni talað um, að samþykki föðurins þurfi að liggja fyrir. Þegar um ákvörðun konu skv. 1. lið er að ræða, reikna ég með, að svo standi á, að konan telji sig ekki geta fengið fóstureyðingu eftir 2. lið þessarar gr., þannig að eftir skilningi flestra væri þá kannske ekki að finna almenna félagslega eða heilsufarslega ástæðu fyrir aðgerðinni. Þegar svo stendur á, finnst mér harla undarlegt, að ekki sé tekið tillit til óska föður barnsins. Að mínu viti er gallinn á þessu ákvæði ekki sprottinn af því, að talið sé, að konunni sé ekki trúandi til að taka þessa ákvörðun, eins og ég held, að hæstv. ráðh. hafi orðað það áðan, og ekki heldur spurningin um það, hvort hún tæki slíka ákvörðun af siðferðilegri alvöru. Hún gæti tekið þessa ákvörðun fyllilega af siðferðilegri alvöru og miðað við gildandi lög, ef þetta frv. væri samþ. óbreytt, því að tilvist þessa ákvæðis ein saman getur falið í sér það, að menn fari að hneigjast til að líta á fóstureyðingu á sama hátt og þungunarvörn. Það tel ég mjög alvarlegt og illa farið. Ég sé ekki, jafnvel þó að þessi 1. tölul. 9. gr. hyrfi úr frv., að þar með væru við að stefna í nein ragnarök, eins og hæstv. ráðh. útlistaði hér við okkur, er hann talaði um framþróun mannkynsins. Ég held sem sagt, að sú röksemd, að offjölgun sé á jörðinni, sé ekki þung á metunum í því máli, hvort við viljum innleiða algerlega frjálsar fóstureyðingar á Íslandi. Við skulum umfram allt stuðla að því hvar sem við getum, að sem víðast um jarðarhvelið verði vaxandi fræðsla um þungunarvarnir. Það er sjálfsagður hlutur, og ekki aðeins það, heldur að fólki sé gerður greiðari og feimnislausari aðgangur að þungunarvörnum. Það er afskaplega flókið mál fyrir unga stúlku í dag að afla sér þungunarvarna. Hún þarf að ganga í gegnum eldraun, að henni finnst, til þess. Þessu þarf að breyta. Það þarf að vera unnt fyrir ungt fólk að geta gengið að því vísu, að það fullorðna fólk, sem það á að eiga trúnað hjá, geti rætt þessi mál og leiðbeint því af meira hispursleysi en nú er, og það held ég, að sé veigamesta atriðið, sem þetta frv. stefnir að. Ég vil ekki skiljast svo við þetta mál, að ég nefni ekki eitt atriði, sem ýmsir undrast, hve lítið hefur verið rætt í þessu frv., og það er kaflinn um ófrjósemisaðgerðir. Mörgum finnst einkennilegt, að lítið skuli hafa verið um það rætt, að fólk geti fengið ófrjósemisaðgerð að eigin ósk, og finnst þar með, að það sé verið að fást við alvarlegri hlut í lífinu en svo, að menn geti gengið að því ráði án mikilla hugleiðinga. En að mínu viti er þessi kafli ekki nærri eins alvarlegur og sá, sem fjallar um eyðingu lífs, sem eitt sinn er kviknað. Ég er því sammála, að fólk, sem er komið til vits og ára, geti ráðið því sjálft, hvort það er gert ófrjótt eða ekki, svo að ég sé ekki, að það sé neitt hneykslanlegt við III. kafla þessa frv. og vil gjarnan taka það fram. Ég mun ekki hafa fleiri orð um þetta mál á þessu stigi. Ég geri ráð fyrir, að það verði vandlega athugað í n. og þar komi fram ýmsar upplýsingar, sem skipta máli fyrir hv. þm. á síðara stigi málsins.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja við þessa 1. umr. um þetta mál. Ekki ætla ég að blanda mér í orðahnippingar þeirra hæstv. heilbrrh. og hv. þm. Hannibals Valdimarssonar um það, hvort þetta sé stjfrv. eða ekki. Sannleikurinn er sá, að mér finnst það ekki vera aðalatriðið, og ég held, það hafi verið skynsamlegt hjá hæstv. heilbrrh. að hafa enga tilburði frammi í þá átt að binda hendur stjórnarliða í þessu máli. Það er nefnilega ekki um slíkt mál hér að ræða, að það sé nokkur skynsemi í því að binda menn flokksböndum, þ. e. að láta meiri hl. í þingflokki ráða afstöðu allra til þessa máls. Það eru vafalaust allir sammála um það, að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, og þarf að athuga það ítarlega í n. og senda það til umsagnar vafalaust margra aðila. Skoðanir manna eru vissulega mjög skiptar, en ég held þó, að allt of margir séu haldnir ákveðnum hleypidómum, þegar þeir ræða þetta mál. Eins og hér hefur þegar komið fram, er það II. kafli frv., sem mestum ágreiningi kemur til með að valda. En ég vil sérstaklega taka undir orð hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, sem lagði áherslu á það, að menn skoðuðu þann kafla með hliðsjón af þeirri áherslu, sem lögð er á fræðslu, áður en ákvörðun er tekin um fóstureyðingu. Á þetta legg ég mikla áherslu líka. Það kom fram í máli hv. 5. landsk. þm., Stefáns Gunnlaugssonar, að læknar hefðu á aðalfundi sínum mótmælt þessu frv. Mér er kunnugt um þetta líka, að þar var samþykkt ályktun, .sem gengur gegn þessu máli. En það, sem mér finnst vanta upplýsingar um, er, hvaða læknar tóku þessa ákvörðun. Sannleikurinn er sá, að ég held, að það skipti miklu máli, hvaða læknar eru að álykta um þetta mál. Ég veit ekki, - svo að ég taki dæmi, með allri virðingu fyrir ákveðnum sérfræðingum í læknastétt, við skulum segja augnlæknar eða beinalæknar eða eitthvað slíkt, hvort mikið sé leggjandi upp úr þeirra áliti umfram áliti ýmissa annarra hópa í þjóðfélaginu. Ég hef ástæðu til að ætla, að það séu geðlæknar og heimilislæknar, sem fyrst og fremst vita, hvað þarna er um að ræða, þekkja aðstæður, og ég legg miklu meira upp úr áliti þessara manna heldur en annarra. Og ég held, að ég fari ekki með rangt mál, þegar ég segi, að a. m. k. meiri hl. geðlækna er meðmæltur þessu frv., og ég hygg einnig meiri hl. heimilislækna. Þetta finnst mér skipta miklu máli. Ég ætla ekki að fara að ræða það, hvort við fóstureyðingu sé verið að eyða lífi, en í því sambandi vil ég lýsa sérstakri furðu minni á orðum hv. þm. Hannibals Valdimarssonar, hvernig hann komst þar að orði. Það fannst mér ekki sæmilegt. En ég vildi lýsa stuðningi mínum við meginstefnu þessa frv., og ég vil aðeins segja það, að hin langa og óhugnanlega lesning um synjanir við beiðnum um fóstureyðingar nægir mér ein til þess að fullvissa mig um augljósa nauðsyn lagabreytingar.



Herra forseti. Ég hafði alls ekki hugsað mér að taka til máls um þetta frv., þar sem ég á sæti í þeirri n., sem mun fjalla um það. En ég get þó ekki orða bundist vegna ummæla ýmissa þm. varðandi þetta mál, og hefur mér komið á óvart, hversu dræmar undirtektir þetta frv. hefur fengið hjá einstaka þm. Mín skoðun er einfaldlega sú, að þetta sé með merkari löggjöf, sem lögð er fram á haustþinginu og e. t. v. á öllu þessu þingári. Ég styð þetta frv. því í öllum meginatriðum, ekki síst hina merkilegu 9. gr., þar sem ósk konunnar ræður mestu um fóstureyðingu. Þar sem þetta er mjög viðkvæmt mál, nota menn ýmislegt orðfæri, sem á ekki heima í þessum umr. T. d. var talað hér áðan um, að þetta frv. fæli í sér frjálsar fóstureyðingar. Þetta er alls ekki rétt að öllu leyti, því að frjáls fóstureyðing svonefnd miðast eingöngu við það, að fóstureyðingin eigi sér stað fyrir lok 12. viku meðgöngu og ef engar læknisfræðiástæður mótmæla aðgerð, þannig að hér er ekki hægt að tala alfarið um frjálsar fóstureyðingar. Það er algerlega villandi. Þá minntist einn þm. á það, að barnsfaðirinn væri með öllu sniðgenginn. Þetta er ekki heldur rétt, því að í 4. tölul. 12 gr. er beinlínis sagt orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ef mögulegt er, skal barnsfaðir taka þátt í umsókn konunnar, nema sérstakar ástæður mæli gegn því.“ Þannig er misskilningur að halda fram, að barnsfaðirinn sé sniðgenginn. Í núgildandi l. er ekki tekið tillit til félagslegra ástæðna konunnar, þegar hún sækir um fóstureyðingu. Af þessu hefur sprottið, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, gífurlegt misrétti og ég vil segja ótrúleg meðferð á einstaklingnum. Þegar maður les einmitt umsóknir einstakra kvenna út frá félagslegum aðstæðum og þeim hefur verið hafnað, þá blöskrar manni slíkur lestur, og það er einmitt tilraun með þessu frv. ekki síst að koma til móts við félagslegar aðstæður þeirra kvenna, sem í hlut eiga. Mér kemur mjög á óvart og kannske ekki síst hjá konum það vantraust, sem þær bera til kynsystra sinna. Sækir í raun og veru nokkur kona um fóstureyðingu, nema hún telji sig hafa fulla ástæðu til þess? Sérhver kona, sem er heilbrigð, hlýtur að vilja ala sitt barn. Þetta hlýtur að vera grundvallaratriði. Það liggur í munni manna hér, að flestar konur muni þá sækja um fóstureyðingu innan þessa ákveðna tíma, þetta verði landlæg plága og allt í voða, en þetta hlýtur að vera reginmisskilningur. Og ég endurtek, að sérhver kona vill ala sitt barn og eiga það. Það er grundvallaratriðið. Þess vegna er undarlegt þetta vantraust, sem kemur fram á einstaklingnum og er auðvitað bara tilbúin röksemd til þess að andmæla þessari merkilegu nýjung. Varðandi læknana skal ég ekki hafa mörg orð, en vil þó benda á eitt. Ég hygg, að þarna sé það sjónarmið hjá læknum, að þeir eigi að ráða algerlega yfir líkama manna, - þetta er sérfræðingasjónarmið, - þeir einir séu fullkomlega færir um að dæma um slíka hluti og einstaklingurinn eigi ekki að hafa neinn rétt þar um. Þetta er sú árátta hjá sérfræðingastéttum, sem er mjög vaxandi í þjóðfélaginu. Ég skal til gamans minna á arkitekta. Þeir vilja ráða, hvers konar hús þeir teikna fyrir húsbyggjendur, o. s. frv., og læknarnir telja, að verið sé að skerða þeirra sérfræðigrein, ef konan fær sjálf að ráða þessu. Ég hygg, að þarna sé fyrst og fremst um stéttarleg sjónarmið að ræða og læknarnir séu þarna að taka sér það vald, sem kirkjan hafði fyrr á öldum, það sé læknanna að ákveða þessa hluti. En á svona afstöðu tek ég ekki mark. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja, að fóstureyðingar eru alltaf neyðarúrræði. En ég treysti því, að sérhver kona muni í síðustu lög eyða fóstri, og það er mér nóg, því að það er það, sem skiptir máli, og konurnar hljóta að vera sá aðili, sem hefur úrskurðarvald í þessu efni. Þetta læt ég nægja að sinni, en ég styð þetta frv. í öllum meginatriðum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð að þessu sinni. Það hefur komið hér fram, að þingflokkur SF stendur ekki að þessu frv., eins og það er fram borið. Eigi að síður er það mitt álit, að ýmislegt í þessu frv. sé til bóta frá núverandi löggjöf. En það er þó eitt meginákvæði þessa frv., sem a. m. k. stendur í mér og á sennilega eftir að koma til með að standa í fleiri hv. þm., en það er hin margumtalaða 9. gr. um fóstureyðingar. Ég ætla ekki að fara út í að fjalla ítarlega eða að neinu marki um þetta atriði, en ég held, að hv. þm. verði, þegar til þess kemur, að þeir taki ákvörðun um þetta atriði, að hugleiða, hvaða þróun hefur átt sér stað og hvernig að málum er staðið í þeim löndum, sem hvað lengst eru komin á þessu sviði, þ. e. a. s. þar sem eru frjálsust fóstureyðingarlöggjöf, eins og t. d. í Svíþjóð. Ég las ekki alls fyrir löngu í Morgunblaðinu grein um þessi efni einmitt, hvernig þessi mál hafa þróast þar, og ég er ekki í neinum vafa um, að það skref, ef stigið verður, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, með frjálsari fóstureyðingum, verður ekki lokaskref í þessum efnum, það verður aðeins upphafið á enn stærra skrefi til aukins frjálsræðis í þessum efnum. Ég tek þess vegna undir það, sem hér hefur komið fram hjá hv. þm., að leggja beri höfuðáherslu á þær varnaðaraðgerðir, sem um er rætt, frekar en að auka að miklum mun frjálsræði í þessum málum. Ég hirði ekki um, a. m. k. ekki á þessu stigi, að lesa kafla úr þessari tilvitnuðu grein í Morgunblaðinu, sem fjallar um fóstureyðingar og tilraunir á fóstrum. Hún er svo ógeðsleg að mínum mati, að ég held, að ég hafi aldrei lesið á prenti álíka eins og þarna stóð  Ég vil að lokum að gefnu tilefni spyrja hæstv. heilbrrh. um það, hvort ráðh. SF, hafi setið þann ríkisstj. fund, sem hann vitnaði til áðan og þessi bókun var gerð á, sem hann einnig greindi frá. Ég hygg, að svo hafi ekki verið. En mér þætti vænt um, ef hæstv. ráðh. vildi upplýsa, hvort þeir ráðh. voru staddir á þeim fundi, þar sem þetta var samþykkt.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Út af síðustu fsp., man ég það að vísu ekki, hvort rh. SF voru staddir á þessum fundi, en ég hygg, að það hljóti að vera. Ég minnist þess ekki, að þeir hafi báðir verið fjarverandi á neinum ríkisstj.-fundi, sem ég hef setið á þessu ári. Hitt skiptir þó meginmáli, að ég lagði þetta frv. fyrir og fékk heimild til að flytja það sem stjfrv., eins og ég greindi frá áðan, en með þeim fyrirvara, að ég hefði engan áhuga á því, að þingflokkar reyndu að taka þar sameiginlega afstöðu og binda minni hl. við ákveðinn meiri hl. í þessu máli. Þetta mál er þess eðlis, að hver einstaklingur verður að gera það upp við sjálfan sig. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þátttöku þeirra í þessum umr. Umr. hafa yfirleitt verið málefnalegar og fjallað um þetta mikilvæga mál af fullri alvöru. Það er ekki ýkjamargt, sem ég þarf að gera aths. við. Ég skýrði frá viðhorfum mínum eins ljóslega og ég gat í framsöguræðu minni, og við hana hafa ekki komið fram neinar aths., þannig að ég þarf ekki að standa í neinum deilum út af því. Hv. þm. Gunnar Gíslason vitnaði í allmikið plagg, sem allir þm. hafa fengið og samið er af n. presta, sem biskup skipaði á sínum tíma. Hv. þm. las þann kafla úr þessu nál., sem ég tel vera þann skynsamlegasta, sem þar er að finna, um nauðsyn á varnaðarstarfi og fræðslu og félagslegri aðstoð, og um þessi atriði erum við áreiðanlega mjög sammála. I. kaflinn, sem er undirstaða sjálfs frv., fjallar einmitt um þetta, og eins og ég tók fram áðan, tel ég, að félagslegar ráðstafanir þjóðfélagsins til að aðstoða til að mynda ógiftar mæður og aðrar mæður, sem í vanda kunna að vera, séu enn af allt of skornum skammti, þær þurfi að auka. Og um þetta hygg ég að samkomulag sé í sjálfu sér. Hitt skulum við gera okkur ljóst, að slíku kerfi komum við ekki á, nema það kosti ærna fjármuni. Þess verða menn að minnast á þessum tímum, þegar það er í tísku að tala um þunga skattabyrði, á sama tíma og menn eru með eðlilegar óskir um félagslegar aðgerðir. Þetta hvort tveggja fer ekki saman. Við getum ekki haldið uppi myndarlegu félagslegu kerfi án þess að taka á okkur þann kostnað, sem af því leiðir. Eitt atriði hefur komið fram í þessum umr., sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir vék að vísu að áðan, en ég held, að þurfi að koma ákaflega skýrt fram. Þar á ég við hið undarlega tal manna um, að fóstureyðingar, eins og gert er ráð fyrir í 9. gr. frv., kunni að leiða til þess, að aðstreymi að sjúkrahúsum muni vaxa feiknarlega og þar þurfi einhverja geysilega aukna aðstöðu til að sinna öllum fóstureyðingarumsóknum. Ég held, að öllum mætti vera það ljóst, að ef um getnað er að ræða, þá er ekki nema tvennt til: fósturlát eða fóstureyðing annars vegar og hins vegar, að barnið fæðist. Hér á Íslandi er það sem betur fer orðin svo til algild regla, að konur fæði börn á sjúkrahúsum, þannig að þetta tvennt fer saman. Það er að vísu dálítið öðruvísi aðgerð að framkvæma fóstureyðingu en fæðingu, en það þarf ekki fleiri sjúkrarúm til þess. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir dró það í efa, að tímabært væri að veita konum þann rétt, sem í frv. felst. Og hún sagði, að þetta gæti leitt til sárra sjálfsásakana eftir á. Þetta er vafalaust rétt hjá hv. þm. Þannig er það með líf okkar manna, við þurfum oft að taka erfiðar ákvarðanir, og við kunnum að draga það í efa eftir á, að það, sem við ákváðum, hafi verið rétt. Engu að síður er þetta sá vandi, sem við verðum að standa í. Þetta er sá vandi að lifa, og menn geta ásakað sjálfa sig fyrir margt annað en þetta. Spurningin er hin, hvort menn eigi að hafa frelsi til að taka persónulegar ákvarðanir af þessu tagi, en því skulum við ekki gleyma, að öllu frelsi fylgir samsvarandi ábyrgð. Það hefur þegar verið vikið að því hér, að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hafi ekki lesið frv. nægilega vel, þegar hún sagði, að hlutur föðurins væri þar enginn. Gert er ráð fyrir því, að faðir sæki um fóstureyðingu, ef því verður við komið, ásamt móðurinni. Ég tel ekki neina hættu á því, að þetta muni leiða til þess, að lítið verði á fóstureyðingu á sama hátt og þungunarvörn. Ég held, að með þessu sé verið að búa sér til mjög ólíkleg tilvik, raunin mun auðvitað ekki verða þessi, heldur mun hún verða hin, að aðgangur að getnaðarvörnum verði miklu greiðari og eðlilegri og vitneskja manna meiri en verið hefur, því að fáfræðin á þessu sviði á okkar landi hefur verið með ólíkindum mikil. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir sagði líka, að þau orð, sem ég hafði hér áðan um mannfjölgun í heiminum öllum, væru ekki röksemd fyrir frjálsum fóstureyðingum á Íslandi. Ég vék að þessu vandamáli vegna þess, að ég hef tekið eftir því, að menn eru að reyna að búa sér til algild siðferðileg lögmál, sem ekki gilda á Íslandi einvörðungu, heldur um heim allan. Ég var að benda mönnum á, hvað af því leiddi, af menn reyndu að halda slíkum viðhorfum til streitu. Með því væru menn að ganga í berhögg við náttúrulögmál, sem hlyti að leiða til þess, að náttúrulögmálin yxu mönnum yfir höfuð og refsuðu þeim þunglega, sem ekki skildu grundvallarstaðreyndir. Menn hafa hér talað um, að það kynnu að verða mikil brögð að því, að konur óskuðu eftir fóstureyðingu af þessum sökum, og hafa vísað til annarra landa í því sambandi. Ég er ekki ýkjahræddur um þetta. Við skulum muna eftir því, að það eru mjög mismunandi siðgæðisviðhorf í ýmsum löndum. Víða erlendis þykir það til að mynda vera allt að því smánarblettur, ef stúlka verður barnshafandi utan hjónabands, og í slíkum tilvikum er lagt ákaflega þungt farg á þessar stúlkur að láta eyða fóstri. Fóstureyðingar eru framkvæmdar í ýmsum löndum af fólki, sem kann ekki til verka, og það getur haft hinar háskalegustu afleiðingar. Hér á landi eru siðgæðisviðhorf manna, sem betur fer, allt önnur. Hér er ákaflega algengt, að stúlkur eigi börn utan hjónabands. Það er allt upp í fjórðungur af fæðingum á Íslandi þannig til kominn, og þykir engin minnkun að, sem betur fer, þannig að þetta farg, sem liggur þungt á ungu fólki með öðrum þjóðum, er ekki hér á Íslandi. Því ætti að vera miklu minni hætta á því hér en annars staðar, að sá réttur, sem frv. gerir ráð fyrir, að konur fái, verði misnotaður af þessum ástæðum. Hv. þm. Karvel Pálmason minntist á greinar í Morgunblaðinu, sem ég las einnig, og ég kannaðist við þessar greinar. Ég hafði séð þær áður í erlendum blöðum. Þarna er um að ræða ábyrgðarlaus æsingaskrif. Þessum greinum var svarað erlendis, þar sem þessi skrif birtust upphaflega, og þar var borinn til baka allur þessi æsingakeimur, sem var af þessum skrifum. Ég vil að lokum bera fram þá ósk, að hv. heilbr.- og trn. og þm. allir íhugi þetta mál mjög gaumgæfilega og af fullri alvöru, eins og ég sagði hér áðan. Hins vegar tel ég miklu máli skipta, að þetta mál verði afgreitt á þessu þingi. Ég hafði þann hátt á að senda öllum hv. þm. þetta frv. á miðju þessu sumri og beita mér fyrir því, að um það yrðu sem víðtækastar umr. í fjölmiðlum, þannig að ég hygg, að aðdragandinn sé slíkur, að þm. eigi að geta gert upp hug sinn á þessu þingi. Ég tel þetta mál vera þess eðlis, að það væri ekki sæmandi að láta það liggja hér óafgreitt eftir, og vil því óska mjög eindregið eftir því við hv. n., að hún hagi vinnubrögðum sínum þannig, að Ed. hefði nægan tíma til að fjalla um málið einnig, þannig að þetta gætu orðið lög á þessu þingi, ef meiri hl. hv. þm. er því fylgjandi.