Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Eins og drepið er á í nál., er frv. þetta samið af n., sem atvmrn. skipaði 1929. Eru í frv. þessu gerðar nokkrar breyt. á lögum, sem hafa gilt um þetta efni. Aðalbreyt. er sú, að ríkisstj. sé heimilt að greiða kostnað við rannsóknir á nýjum verkunaraðferðum á fiski, og rannsóknir á salti, sem yfirfiskimatsmenn leggja til, og er þetta bundið þeim skilyrðum, að ráðuneytið samþykki. Það er kunnugt, að sumir yfirfiskimatsmenn hafa viljað gera slíkar rannsóknir og borið af því kostnaðinn, en tilraunirnar reynzt vel í því umdæmi. Hinsvegar er og kunnugt, að salt hefir verið flutt inn, sem var svo slæmt, að það gerði fiskinn að lélegri vöru. Þetta hefir lítið verið rannsakað hingað til. En það hefir mikið að segja í framtíðinni, þegar fiskurinn er, ef til vill, að falla, að þá sé ekki notað salt, sem spillir vörunni. Ég verð að líta svo á, að þetta frv. sé nauðsynlegt, og leit n. einnig svo á, að það væri til mikilla bóta. Þó að gera hefði mátt víðtækari breyt., þá telur n. ekki ástæðu til að koma fram með brtt. Þó skal ég játa, að betur hefði mátt gera. Ég leyfi mér samt að vænta þess, að hv. d. sýni frv. velvild og leyfi því að ganga hindranalaust gegnum þingið.

Frsm. (Magnús Torfason) Úr því hv.flm. þykist ekki þurfa að skýra þessa brtt., sem hann gerði aðvart um við fyrri hl. þessarar umr. og skýrði þá að nokkru, þá verð ég að gegna þeirri skyldu minni að segja álit n. um hana. Ég gat þess við fyrri hl. þessarar umr., að vegamálastjóri og aðrir kunnáttumenn, sem hefðu fjallað um þessi lög, hefðu ekki minnzt á þetta atriði, og að ég því gengi út frá því, að þeir væru þessu samþykkir. Eftir það spurðist ég nánar fyrir um, hvernig á því stendur, og þá er frá því að segja, að þetta ákvæði er komið inn í lögin samkv. till. vegamálastjóra. Ástæður hans til þess að vilja setja þetta ákvæði inn í lögin eru þær, að úti í heimi er gerð bifreiða alltaf að breytast, og erfitt að fá nýtízkubifreiðar með svo lítilli breidd og ekki nema þær, sem þykja gengnar úr sér, aðallega „Ford“bifreiðar. Ennfremur er litið svo á, eins og kom líka fram hjá hv.flm.brtt., að ástæða sé að hafa flutningabifreiðar breiðari vegna þeirra hlassa, sem á þeim eru. Það er af þessum ástæðum, sem þetta hefir verið flutt. Ég hefi sömuleiðis talað um þetta mál við eftirlitsmann vega, og er hann á sama máli um þetta. Af þessum ástæðum get ég ekki mælt með því, að brtt.hv. 1. landsk. verði samþ.

Jón Þorláksson Ég hefi sömuleiðis útvegað mér nákvæmari upplýsingar en ég hafði þegar ég mælti fyrst með till. Ég hefi fengið þær upplýsingar, að núgildandi ákvæðum um breidd bifreiða, sem má ekki vera meiri en 1,75 m., hafi ekki verið framfylgt að öllu leyti, þ. e. a. s., stj. hefir veitt þá undanþágu, að nokkrar bifreiðar mættu vera breiðari, nokkuð margar 1,82 m. og fáeinar 1,86 m. Ég held, eftir því sem ég hefi komizt næst, að það sé órannsakað mál, hvort sérstakir erfiðleikar muni reynast á því að fá bifreiðar, sem fullnægja breiddarákvæðum núgildandi laga. Þar hefir verið farið eftir óskum innflytjenda, sem hafa beðið um að fá að flytja inn breiðari bifreiðar, þegar þær verksmiðjur, sem þeir eru umboðsmenn fyrir, hafa farið fram á það. Ég hygg, að það séu gildandi ákvæði um breidd bifreiða í fleiri löndum en hér, og ég veit ekki betur en að það sé órannsakað, hvort verksmiðjurnar búa til bifreiðar með þessari breidd handa slíkum löndum. Ég held, að eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið um málið, sé rétt að láta núgildandi lagaákvæði um breidd bifreiða halda sér, en að stjórnarráðið veiti þá undanþágu eins og verið hefir hingað til, hvort það er nú samkv. lagaheimild eða ekki, sem ég skal ekkert um segja, þesskonar undanþágu, að leyft sé að flytja inn bifreiðar með þeirri breidd, sem áður hefir leyfð verið, nefnilega 1,86 m. breidd, til notkunar þar, sem mjódd vega verður einna sízt til hindrunar. En ég veit ekki, hvernig það færi, ef svo breiðar bifreiðar væru alstaðar leyfðar til ferða á þeim akfæru hreppa- eða sýsluvegum, sem eru ekki breiðari en svo, að aðeins bifreiðar með löglegri breidd geta komizt hvor framhjá annari, og þó aðeins með því, að önnur nemi staðar, meðan hin fer framhjá. Ég skal geta þess, sem mér hefir verið bent á, að ef brtt. mín verður samþ., þá sé óviðkunnanlegt orðalag í upphafi næstu gr., sem þá yrði 1. gr. frv. Þar stendur „sömu laga“, nefnilega sömu laga og sú gr., sem nú er 1. gr. frv., á við. En ef sú gr. fellur niður, þá er þetta orðalag óviðkunnanlegt, þar ætti þá að standa „laga“, en ég tel sjálfsagt, að þetta yrði lagfært í prentun, ef brtt. mín um að fella niður 1. gr. verður samþ. Mér þykir því engin ástæða til að koma með skriflega brtt. um það.

Jón Baldvinsson Ég hefi líka verið að leita mér upplýsinga um þetta atriði, hvort ráðlegt væri að leyfa hér þessar breiðu bifreiðar, sem talað er um í 1. gr. frv. Ég hefi fengið þær upplýsingar, sem ég álít trúlegar, að erfiðleikar verði á því að fá mjórri bifreiðar, vegna þess að ávallt sé verið að gera meiri og meiri kröfur til þeirra. Það er áreiðanlegt, að þeir smíða ekki bifreiðar með tilliti til okkar mjóu vega, heldur smíða þeir þau „model“, sem mest seljast í stóru löndunum, sem hafa fullkomna vegi. Nú fást ekki hér þær bílagerðir, sem hér voru fyrir nokkrum árum; það er búið að leggja þær allar niður. Þeir, sem ennþá eiga gömlu bifreiðarnar, eru í vandræðum með viðgerð á þeim, því að nú er hætt að búa til þá varahluti, sem í þær þarf og mest slitna. Framfarirnar í gerð bifreiða eru svo hraðstígar og kröfurnar til þeirra eru að aukast svo mikið, að mér er sagt, og það með talsverðum líkum, að ekki muni hægt að fá til landsins mikið mjórri bifreiðar en gert er ráð fyrir í frv. Það er auðvitað rétt hjá hv. 1. landsk., að það verða erfiðleikar með bifreiðar á vegum hér, ef breytt er verulega frá því, sem nú er með breidd bifreiða. Það eru líka mikil óþægindi á því, hvernig þjóðvegir eru víða lagðir, því að þeir eru svo illa gerðir. Þeir eru svo mjóir, að illt er fyrir bifreiðar að mætast þar, og ekki heldur nægilega mörg útskot til að bifreiðar geti séð hvor til annarar á nægilega löngu færi til að geta stanzað á þessum útskotum. A. m. k. er ekki hugsað um að hafa útskotin þar, sem hættulegt er fyrir bifreiðar að mætast, t. d. þar, sem mishæðótt er eða bifreiðarnar sjást ekki fyrr en alveg er komið að þeim, heldur eru þessi útskot með tilteknu millibili, en virðist ekki tekið tillit til þess, hvað hentugast er fyrir umferðina. Þau virðast vera eftir einhverjum mælingum án tillits til þess, hvernig landslagið er eða hvernig til hagar með veginn.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég vil benda á það, að í 1. gr. þessa frv. liggur engin þvingun. Menn, sem eiga bifreið, þar sem mjóir vegir eru, þeir geta keypt sér mjóa bifreið og hagað sér þannig eftir vegunum. Hitt sé ég ekki að sé rétt, að stjórnarráðið veiti undanþágu. Ég bar það undir annan kunnáttumanninn, sem ég leitaði til, og hann sagði, að það væri að vísu hægt, en meðan það væri aðeins undanþága, þá væri aldrei hægt að fá verulegt af varahlutum til þeirra bifreiða, eða a. m. k. miklu verra en ef það væri látið alveg frjálst.

Frsm. minni hl. (Bergur Jónsson) Allshn. hefir klofnað um afgreiðslu þessa máls. Leggur meiri h1. n. til, að málið verði ekki afgr. á þessu þingi, en minni hl., sem ég mynda ásamt hv. 2. þm. Rang., að frv. verði samþ. með nokkrum breyt. Frv. fer fram á þá breyt. á núgildandi l. um verkamannabústaði, að árlegt gjald ríkissjóðs og bæjar- og sveitarsjóða til byggingarsjóðanna hækki úr 1 kr. á íbúa upp í 3 kr. Höfum við ekki séð okkur fært að ganga svo langt, en leggjum til, að gjaldið verði ákveðið 2 kr., eins og upphaflega var ætlazt til, þegar þetta mál var borið fram fyrst hér á þingi. Þá höfum við ekki getað gengið inn á 3. lið 1. gr., þar sem farið er fram á að lögfesta fast lóðargjald til byggingarsjóðanna, 4 af þúsundi af fasteignamatsverði. Sýsluvegasjóðsgjaldið nemur 6 af þús. í flestum sýslum landsins, þar sem sýsluvegasjóðum hefir verið komið á, og með þessari viðbót til byggingarsjóðanna yrði fasteignagjaldið því fullhátt. Önnur brtt. okkar er aðeins leiðrétting. Þá höfum við athugað till. um hækkun á hámarkstekjum þeim, sem menn megi hafa til þess að geta orðið aðnjótandi þeirrar aðstöðu, sem l. um verkamannabústaði veita. Farið er fram á, að hámarkið verði sett við 6500 kr., í stað 4000 kr. Við álítum, að eins og nú standa sakir, þá muni vera nægilega margir lágtekjumenn, sem ekki hafa meira en 4000 kr. árstekjur að meðaltali, sem fúsir munu að taka þátt í þessum byggingarfél., svo að þau gætu starfað af fullum krafti og þyrftu ekki að gera þá menn að meðlimum sínum, sem hærri tekjur hafa. Þó höfum við viljað sýna viðurkenning þeirri hugsun, sem í frv. felst um það, að rétt sé að taka tillit til þess, hvort menn séu ómagamenn eða ekki, og höfum við því borið fram brtt. þess efnis, að í stað 500 kr. komi 300 kr., og í stað 6500 kr. komi 5500 kr. Loks höfum við ekki viljað ganga inn á það ákvæði í frv., að verkamannabústaðirnir séu undanþegnir fasteignaskatti. Að öðru leyti eru ákvæði frv. einungis skipulagsákvæði fyrir sjóðinn, sem við álítum rétt að samþ. að svo komnu máli.

Jón Ólafsson Eins og hv.þm. Barð., frsm. minni hl., gat um. þá höfum við hv.þm. V.-Sk., hv. 2. þm. Reykv. og ég ekki getað orðið hv. minni hl. samferða í þessu máli. Við leggjum til, án þess þó að koma fram með það í nál., að frv. þetta nái ekki fram að ganga á þessu þingi, þar sem það er að okkar álíti bæði ótímabært og á mörgum sviðum svo mjög gallað, að við sjáum okkur á engan hátt fært að mæla með því. Fín ástæðan, sem við færum fram gegn þessu máli, er sú, að svo treglega hefir gengið að afgr. það í n. og inn í þessa hv. d., að það virðist þegar fyrirsjáanlegt, að það nái ekki fram að ganga á þessu þingi, ef allt verður með felldu um þingslit. En margar eru þær aðrar hliðar þessa máls, sem hv. minni hl. hefir ekki viljað athuga, eins og t. d. það, að hér er í frv. þessu farið inn á algerlega nýja braut og nýja hugsun í þessu máli, því að þegar frv. lá fyrir þinginu 1929, þá var það þáv. meiri hl. allshn., þeir hv. núv. 3. þm. Reykv., hv. 2. þm. Árn. og hv. þáv. 2. þm. Rang., sem lögðu með frv., en þeir tóku það jafnframt skýrt fram í nál., sem þeir gáfu út, að frv. væri í grundvallaratriðum sniðið eftir byggingar- og landnámssjóði þannig að þetta fé sem þarna er lagt fram. ætti að ganga til þess að greiða vaxtamun þann, sem það hefði í för með sér fyrir byggingarsjóðina að taka lán með háum vöxtum og lána þau aftur með lægri vöxtum. Slíkur er í fám dráttur grundvöllur þessa frv. Þegar frv. var til umr. 1929, var það reiknað út af ýmsum hér í þessari hv. d., þar á meðal hv.l.þm.N.-M., hversu mikil fjárútlát þyrfti að leggja á landsmenn til þess að standast kostnaðinn við þessar vaxtagreiðslur, sem frv. fól í sér. Og hann komst að þeirri niðurstöðu, að nú fyrst um sinn myndi nægja ein króna á nef hvert í bæjum gegn öðru eins framlagi frá ríkissjóði. Nú sé ég, að í grg. þessa frv., sem hér liggur fyrir, er verið að fara inn á algerlega nýjar leiðir. Þar er hreint og beint tekið fram, að erfiðleikarnir um öflun lánsfjár séu þess valdandi, að fara verði inn á aðrar leiðir til þess að fá féð, og nú er farið inn á leið, sem Alþingi á með öllu eftir að rannsaka, hvort rétt sé að leggja út á. Það er sem sagt, hvort rétt sé að leggja einstökum byggingarfél., sem myndast kunna, lánsfé, sem ríkið eða lánveitandinn á svo engan aðgang að í framtíðinni. Áður en farið er að veita einstökum félögum, í hvaða mynd sem er, lánsfé, sem á að vera ævarandi tillag, þá er betra að athuga vel, inn á hve hála braut hér er gengið. Það tíðkast t. d. hvergi, að ríkið sé að styrkja einstaka menn til þess að þeir geti komizt að vægari vaxtakjörum, en ekki virðist þó fjarri að álíta, að hið sama eigi að ganga yfir þá litlu flokka manna, sem mynda kunna byggingarfélög í kaupstöðum landsins. Þessi félög geta orðið svo mörg sem verkast vill, og ríkið er með frv. þessu skyldað til þess að leggja fram helming fjárins til móts við þessi bæjar- eða kaupstaðabyggingarfélög, en þau eiga svo að vera einkaeigendur að öllu saman, og hafa það til fullrar eignar og umráða. Um þetta er engum orðum farið og engin grg. um það, en þó er þetta algerð röskun á grundvallaratriðum þessa máls. Nú hefir þessu svo nefnda byggingarfélagi, sem myndazt hefir hér í Reykjavík, ekki tekizt að fá meira lán en 200 þús. kr., og ef ég veit rétt, þá er bærinn búinn að leggja fram tvö tillög til félagsins, og væntanlega hefir ríkissjóður lagt fram sinn hluta, svo að það er eitthvað á annað hundrað þús. kr., sem byggingarsjóðurinn á að vera búinn að fá frá bæjar- og ríkissjóði. En þessu fé, sem fengizt hefir á þennan hátt, er ekki enn búið að koma í byggingar, og ekkert útlit á, að það verði gert fyrr en á næsta ári, en þá hefir bærinn enn á ný lagt fram 1 krónu á nef hvert, eða um 28–29 þús. kr., og ríkissjóður mun þá einnig leggja fé á móti því. Tillagið er því komið langt fram úr því, sem ætlazt var til í upphafi að þyrfti í þessu skyni, meðan sjóðnum var einungis ætlað að vera til vaxtajafnaðar. Ég get tekið undir það með hv.flm., að það væri e. t. v. þörf á því, að ríkisheildin og einstök bæjar- og sveitarfélög gætu lagt fram fé til þeirra landsmanna, sem mynda með sér félagsskap í því skyni að vinna að þjóðnytjamálum, en ég sé ekki, hvernig því verður við komið, þar sem víðsvegar um land eru skilyrði fyrir félagsskap, eins og t. d. tryggingarfélög. Hvert byggingarfélag, sem myndað er á grundvelli laga þessara, hvar á landinu sem er, á skv. 1. heimild á því að fá þetta ríkissjóðstillag. Ég get því að öllu athuguðu ekki betur séð en að till.hv. minni hl. leiði út í dálitlar ófærur, og hvað þá ef ætti að fara að hækka tillagið, eins og gert er ráð fyrir af hendi flm. Það er beinlínis ætlazt til, að út á 1. veðrétt sé lánað 60%, og sennilega er búizt við því, að útlend lán fáist til þess. En svo virðist vaka fyrir flm., að næstu 25% eigi að koma beint frá bæjar- og ríkissjóði, en þeir, sem kaupa, eigi að leggja fram 15%. Ef menn vilja gera þetta að beinu styrktarmálefni við þá, sem væru styrkþurfi, þá þyrfti að breyta frv. að mörgu eða öllu leyti. Í frv. er það, tekið fram, að menn megi hafa svo og svo miklar tekjur, en mér er ekki grunlaus um, að þeir einir komi í þessi félög, sem ekki eru algerlega ráðalausir með húsnæði, en vilja aftur á móti njóta hinna góðu kjara sjóðsins. Og ef því er þannig farið, þá held ég, að réttara sé að fá einhverja reynslu fyrir þessum félagsskap, áður en við förum að ganga lengra en gert var með l. frá 1929. Ég held, að það sé ástæðulaust að tala um það, eins og gert er í grg. frv., að erfitt sé að fá lán til slíkra bygginga, jafnvel þótt lána eigi 85% út á byggingarnar, þar sem ábyrgð ríkis- og bæjarsjóðs er fyrir pappírunum. Ég fæ ekki séð annað en að þetta hljóti að verða hin beztu verðbréf, og það getur ekki komið til neinna mála, að erlendum verðbréfakaupendum þyki slík verðbréf illa tryggð. Ég veit ekki, hvort minni hl. n. hefir gert sér nokkra grein fyrir þessu máli. Það er auðvitað rétt, að full þörf er á því að auka fé byggingarsjóðanna. Það er líka þörf á því að auka fé bæjarsjóðs og flestra stofnana hér á landi. Okkur meiri hl. n. sýndist á þessu stigi málsins brýnni þörf á fé til ýmislegs annars en þessara byggingarfélaga. Það er sjálfsagt, að þegar búið er að byggja svo mikið, að skortir fé til vaxtajafnaðar, að ríkið hlaupi þá undir bagga, en hér er farið fram á algerða röskun á lögunum frá 1929.

Héðinn Valdimarsson Ég vil þakka hv. minni hl. n. fyrir það, að hann hefir viljað mæla með því, að frv. næði fram að ganga, þótt með nokkrum breyt. sé frá því, sem við höfðum hugsað okkur. En sumar þessar breyt. eru að öllu leyti réttmætar, eins og t. d. 2. breyt., þar sem mun aðeins hafa verið um misprentun að ræða, en n. hefir leiðrétt. Það er heldur ekkert við þeirri breyt. að segja, að þetta komi í gildi 1932 í stað 1931, þar sem svo er áliðið árs. Hinar brtt., sem n. hefir borið fram, eru heldur til þess að draga úr frekari fjárveitingum til byggingarsjóðanna. og þótt við séum ekki ánægðir með það, þá er það þó nokkur bót frá því, sem nú er, sem fæst, ef till. minni hl. ná samþykki. Mér skildist á hv.þm. Barð. eins og við hefðum ætlazt til að hækka hámarkið á tekjum manna, sem njóta mættu þessara kjara sjóðanna. en þetta er ekki rétt að öðru leyti en því, að við vildum taka meira tillit til þess, hvort menn hefðu ómaga eða ekki. Ætluðumst við til, að tekjur þeirra manna, sem ómegð hefðu, mættu vera talsvert hærri en hinna. Hv. minni hl. hefir þó að nokkru gengið inn á þá till. okkar, þótt hann að vísu vilji ekki leggja jafnmikið með hverjum ómaga og við flm. frv. vildum. Þá vill hv. minni hl. fella niður síðustu málsgr. frv., um að verkamannabústaðirnir séu undanþegnir fasteignaskatti hin fyrstu 5 árin. Þar sem það er tekið fram í l., að lóðin skuli vera leigulóð bæjarins, þá er ekki um önnur gjöld að ræða en af byggingunum, en ekki af lóðum. Það, sem fyrir okkur flm. vakti þegar við settum þetta ákvæði inn í frv., var það, að víða erlendis eru þessar byggingar styrktar á þann hátt, að þær eru látnar vera undanþegnar fasteignaskatti, og finnst okkur það réttmætt í alla staði. eins og í ákveðnum tilfellum tekjulágir menn eru undanþegnir tekjuskatti. Hv. 1. þm. Rang. talaði hér fyrir hönd meiri hl. n. um það, að n. væri á móti frv., að henni þætti það ótímabært og viðsjárvert á mörgum sviðum, og myndi auk þess ekki ganga fram, ef allt færi með felldu um þingslit. Ég veit nú ekki, við hvað hv.þm. á með því að „allt fari með felldu um þingslit“; þá fyrst fer allt með felldu um þingslit að mínu áliti, ef nauðsynjamálum þeim, sem fyrir þinginu liggja, er farsællega til lykta ráðið. Hv. þm. fann það einkum að frv., að tekjuaukanum, er það færði byggingarsjóðunum, yrði varið með nokkuð annað fyrir augum en upphaflega var ráð fyrir gert, þar sem ætlazt var til, að fénu yrði einungis varið til vaxtajafnaðar, á svipuðum grundvelli og byggingar- og landnámssjóður ver sínu fjármagni. Í lögum um verkamannabústaði er gert ráð fyrir því að fé verði greitt til vaxtajafnaðar, en þar er einnig gert ráð fyrir því, að féð verði lánað út, og það mun þegar hafa verið lítilsháttar notað á þann hátt. En ég verð að segja það, að því betur sem menn hugsa þetta mál, því nauðsynlegra virðist ekki einungis fyrir byggingarsjóði verkamanna, heldur einnig fyrir byggingar- og landnámssjóð bænda að fá fé bæði til vaxstajafnaðar og útlána. Og það mun sýna sig, að ekki er auðhlaupið að því að fá lán til þessara sjóða erlendis, en þá verður á einhvern hátt að safna fé innanlands, og er þessi kosturinn vænstur. Hv. þm. var að tala um þetta sem styrktarmálefni, og þá þyrfti að athuga, hverjir væru styrkþurfi. Það er svo með öll mál, sem ríkið styrkir, að það má kalla þau styrktarmálefni. Það má taka t. d. vegamálin. Það má segja, að þar sem ríkið styrkir vegalagningar, þá sé það styrktarmálefni. Svo að það er ekki verið að fara inn á neitt óeðlilegt með þessu frv. Hér er einungis verið að hjálpa einni af stéttum landsins, stétt, sem á örðugast allra stétta, til þess að hjálpa sér sjálfri, byggja yfir sig. Það fé, sem við ætlumst til, að lagt verði til byggingarsjóðanna umfram það, sem verið hefir. eru nú engin ósköp. Eftir till. okkar eru það 60 þús. kr., en ekki nema 30 þús. kr. skv. till. minni hl. n., og það virðist ekki vera of mikið fyrir Reykjavík til þess að koma upp húsnæði fyrir lágtekjumenn sía, Á þeim stöðum, þar sem menn hafa vakandi áhuga fyrir slíkum málum, eins og t. d. á Ísafirði, leggur bæjarstj. einar 6–7 kr. á hvern mann sem skatt til þessara bygginga þá virðast þessar fáu krónur úr ríkissjóði varla of mikið fé. Það er nú þegar farið að fara inn á þá braut að auka féð til bygginganna, ef frv. um tóbakseinkasölu nær fram að ganga, því að skv. því á helmingur allra tekna einkasölunnar að renna til byggingar- og landnámssjóðs og byggingarsjóðs verkamanna. Mun fé þetta koma til útlána a. m. k. á þeim tímum, sem erfiðast er um lánsfé. Annars vil ég geta þess í þessu sambandi, að það eru gerðar harðari kröfur um það í l. um verkamannabústaði, hverjir eigi að fá að njóta þessara bygginga, heldur en gerðar eru um byggingar- og landnámssjóð. Þar er, að því er ég bezt veit, ekkert tekið fram um það, hversu miklar tekjur þeir menn megi hafa, sem geti fengið lán úr sjóðnum, þótt svo ætti að réttu lagi að vera, en um verkamannabústaðina eru rammar skorður reistar við því, að einungis lágtekjumenn njóti þeirra. Það eru því getsakir hjá hv.þm., þegar hann segir, að þeir einir muni njóta þessara bygginga, sem af eigin rammleik geti byggt. Mér er a. m. k. ekki kunnugt um slíkt, og ég get ekki skilið, að menn með þeim tekjum, sem allur almenningur hefir, mundu geta reist sér hús án nokkurrar aðstoðar. En jafnvel þótt meiri hl. n. væri nú á móti þessum tekjuauka til verkamannabústaðanna, þá eru ýms önnur atriði, sem hv.frsm. minni hl. tók fram, en hv. 1. þm. Rang. gerði ekki grein fyrir, hvers vegna hann væri á móti. T. d. það atriði, að ríkisábyrgð sé á öllu fénu, með bæjar- eða sveitarbakábyrgð, en ekki aðeins ábyrgð á hálfu fjárframlaginu eins og nú er. Við, sem erum riðnir við byggingar verkamannabústaðanna, álítum mjög svo nauðsynlegt, að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi, og óhjákvæmilegt um suma hluta þess. Að síðustu vildi ég óska þess, að meira tillit yrði tekið til álits hv. minni hl. n. en meiri hl.

Jón Ólafsson Það er ekki ástæða til langra umr. frá minni hálfu um þetta mál, en ég vil endurtaka það, sem ég hefi áður sagt um þetta mál, að hér er verið að búa til sjóð, sem á að lána fé til vissra framkvæmda, sem eiga að verða til afnota fyrir vissan flokk manna, sem í þessum byggingarfélögum eru. Ég vil einnig minna á það, að framkvæmdirnar skv. þeim l., sem þegar eru gengin í gildi, eru ekki lengra komnar en það, að tekizt hefir að herja út 200 þús. kr. til bygginganna. Og þessi byggingarnefnd er nýbyrjuð að láta byggja fyrir þessa upphæð, og þegar þessum 200 þús. kr. er eytt, þá eiga að vera til 160 þús. kr. í byggingarsjóðnum, sem er tillag frá bænum og ríkinu og upphaflega var ætlað til vaxtajafnaðar, en sem nú er orðið svo mikið, að hægt er að búa til úr því lánasjóð. Hér er um nýja leið að ræða, hvort þingið vill ganga inn á það að stofna til slíkra sjóða víðsvegar. Því búast má við því, að ef farið er að ganga nokkuð verulega inn á þessa braut, þá komi margir af borgurum landsins, sem jafnmikinn rétt þykjast hafa til slíks styrks, og heimti hið sama. Hinsvegar hefi ég talið rétt, að kaupstaðirnir fengju sömu fríðindi og sveitirnar hafa fengið með l. um byggingar- og landnámssjóð, eða að ríkissjóður veitti fé til þess að lækka hina háu vexti og gera kleift að lána féð aftur út með betri kjörum. Ef þessum grundvelli er kippt burt úr l., þá liggur ekkert beinna við en að byggingar- og landnámssjóður verði einnig að fara að lána einstökum mönnum fé út á 2. veðrétt, til þess að gera þeim færara en áður að rísa undir lánskjörum sjóðsins. Ég held því, að þetta mál sé á því stigi, að það eigi ekki að ná fram að ganga án frekari athugunar. Þar sem málið er ekki komið lengra en það, að búið er að koma inn fyrir landsteinana 200 þús. kr., en ekki er enn farið að byggja fyrir þær og engin framkvæmd liggur eftir, þá álít ég, að ekki sé rétt að bæta við þennan sjóð, a. m. k. ekki fyrr en notuð hefir verið sú fjárhæð, sem fengin er. Ég tel það allt of mikla fljótfærni.

Héðinn Valdimarsson Ég þarf ekki að svara hv. 1. þm. Rang. öðru en því, að þessar 200 þús. kr. til byggingarsjóðs verkamanna, sem hv.þm. er að tala um og virðist halda að séu fyrir allt landið, eru aðeins fyrir Reykjavík, og fengust því aðeins, að sérstök l. voru samþ. um það hér í þinginu. Það er því varla hægt að búast við, þegar Reykjavík hefir ekki getað fengið fé nema með sérstökum ákvæðum, að byggingarsjóðirnir úti um land þyrftu þá ekki að fá slíkt hið sama. ef þeir ættu að geta fengið fé. Eitt af ákvæðum frv. er einmitt um það, að gera byggingarsjóðum verkamanna víðsvegar um landið það mögulegt að afla sér fjár með hagkvæmum lánum. Það er svo aðkallandi þörf fyrir bættar byggingar víða úti um landið í kaupstöðum og við sjávarsíðuna yfirleitt, að ekki væri of mikið að gert, þótt þetta væri samþykkt. Ég og flokksmenn mínir höfum jafnan verið fylgjandi byggingar- og landnámssjóði og reynt að efla hann á ýmsan hátt. En ég hygg, að mér sé óhætt að segja það, að ýmsir þeirra, sem njóta hans, eigi við betri kjör að búa heldur en verkamennirnir, sem eiga að njóta verkamannabústaðanna. Þarf ég svo ekki að hafa fleiri orð um málið.

Bergur Jónsson Ég sé ekki ástæðu til að elta ólar við ruddaskap hv. 3. þm. Reykv. Það voru aðalrök hans móti dagskrártill. n., að við nm. hefðum ekkert vit á vegamálum. Hann sagði, að hv.l.þm. S.-M. kynni ekkert annað en fara um Mjóafjörð. Það er mjög einkennilegt, að ungur þm. skuli gera sig svo stóran að gerast dómari yfir svo gömlum og reyndum og mætum þm. eins og hv. 1. þm. S.-M. er. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv., að ég mundi ekki þekkja aðra vagna en kerrur, því í Barðastrandarsýslu væru ekki aðrir vagnar til. Það er nú lítið þar um kerrur líka. En ég get nú sagt hv.þm., að ég er Reykvíkingur eins mikill og hann, fæddur hér og uppalinn engu síður en hann, og ef hann hefir aðstöðu til að þekkja vegamál þess vegna, þá ætti ég að hafa hana líka, nema þá af því, að ég væri svo miklu minni hæfileikum gæddur en hv. 3. þm. Reykv. Svo fór hv.þm. nokkrum orðum um vegamálastjóra. Ég fyrir mitt leyti hefi nú meira álit á vegamálastjóra og hans þekkingu á vegamálum en þessa hv.þm. Hann er hagfræðingur að námi og hefir aðallega fengizt við verzlunarstörf, og þótt hann hafi sjálfsagt leyst þau vel af hendi, er ekki sérstök ástæða til að ætla, að hann þeirra vegna hafi öðlazt aðstöðu til að hafa neitt sérstakt vit á vegamálum.

Hann á bíl

. Annars get ég tekið það fram viðvíkjandi minni afstöðu til málsins, að ég álít, að þessi afgreiðsla, sem í till. er farið fram á, sé alls ekki rétt í svona málum. Hér koma fram 3 leikmenn í d., sem ætla að fara að skipa fyrir um það, hvernig eigi að fara að með vegalagningar, í stað þess að leita til þeirra manna, sem skilyrði hafa til að hafa betur vit á þessum málum. Þó að ég hafi skrifað undir nál. fyrirvaralaust, er ég ekki allskostar ánægður með þann rökstuðning, sem þar kemur fram. Fyrir mér er það aðalatriðið, að þeir menn, sem um þetta fjalla, hafi vit á málinu og að ekki sé hrapað að neinum óskynsamlegum framkvæmdum. Með allri virðingu fyrir hv. d. lít ég svo á, að einstakir hv.þdm. hafi ekki skilyrði til að gera endanlegar till. um, hvernig heppilegast sé að ganga frá vegamálum með tilliti til sérþekkingar. Ég vil þess vegna leyfa mér að bera fram aðra rökstudda dagskrá, og láta hana koma fram hér undir umr. Hún er á þessa leið: Dagskrártillagan orðist svo: Í trausti þess, að ríkisstjórnin láti athuga, hvað af umbótum þeim, sem í tillögunni er óskað eftir, megi að gagni koma, og framkvæmi það, ef það virðist eigi of kostnaðarsamt og hindrar eigi nauðsynlegar vegaaukningar, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Með þessu er tekið tillit til þess, sem gagnlegt og skynsamlegt er í till. þremenninganna. Hinsvegar er það tryggt, að ekkert sé gert, sem hindrar nauðsynlega lengingu á vegakerfi landsins. Og aðalatriðið fyrir flestum hv.þm. og fyrir landið er áreiðanlega það, að vegirnir verði lengdir og vegakerfið aukið sem allra mest í öllum héruðum landsins. Og ef svo á að fara að setja einstrengingslegar reglur um það, hvernig vegirnir skuli gerðir, t. d. eins og það, að þeir megi hvergi vera minna en 4 metra breiðir o. fl. þ. h., þá verður það áreiðanlega til hindrunar því, að hægt verði að lengja vegakerfið eins og þörf er á og almenningur óskar eftir, að verði gert. Ég vona því, að hv.þm. geti gengið að dagskrá minni. Ég skal í þessu sambandi taka fram, að ég tel sum atriði í till. á þskj. 28 alls ekki fjarri sanni, og sum jafnvel sjálfsögð. En þó svo sé, þá vil ég, að það sé opin leið fyrir ríkisstj. og trúnaðarmenn hennar að taka þær til greina eftir því, sem þeim þykir rétt og skynsamlegt.

Jón Auðunn Jónsson Ég gæti nú eiginlega fallið frá orðinu, því bæði hefir hv.þm. Borgf. tekið fram það, sem ég vildi mega hafa sagt, og að nokkru leyti hv.þm. Barð. líka. Það hefir verið skýrt frá því, að sumar af þessum umbótum, sem eru nauðsynlegar, eru í framkvæmd nú þegar, eins og að setja upp leiðbeiningarspjöld. Það er búið að panta merkin, og þau verða sett upp, þegar þau koma. Það er rétt, að brýrnar yfir ræsin á eldri vegum eru mjórri en vegirnir sjálfir, sem stafar af því, að vegirnir hafa flatzt út af umferðinni síðan þeir voru gerðir. En vitanlega hafa brýrnar yfir ræsin í upphafi verið jafnbreiðar vegunum. En á nýjum vegum, sem verið er að gera, eru brýr yfir ræsi gerðar lengri en breidd veganna.

En á að hætta að búa til óþarfa króka?

. Óþarfir krókar eru að vísu nokkrir á vegunum, en það er þó nokkurt álitamál, hvort krókarnir eru óþarfir; það verður að fara eftir landslaginu, hvar krókar eru hafðir. Við höfum ekki alltaf ráð á að fara beint, og þá verðum við heldur að taka krókinn. Ef það t. d. kostar 15–20 þús. kr. á km. að fara beint, en ekki nema 1–2 þús. kr. á km. að fara krókinn, þá verðum við heldur að fara hann.

En ef krókurinn er dýrari? - LH: Krókurinn er sumstaðar dýrari

. Já, það hefir ef til vill komið fyrir, en annars hefir nú vegamálastjóri sagt mér, að það sé verið að laga krókana, og það hefir þegar verið gert á einum 30 stöðum. Yfirleitt eru þær umbætur, sem hér er farið fram á, miðaðar við það, hvað ríkissjóði er fært. Í Noregi hafa menn víða látið sér nægja vegi, sem ekki eru breiðari en 2¼ m. Myndu margir þakka fyrir á Vesturlandi, ef þar væru til slíkir vegir, þótt ekki væru breiðari. Það er alger óhæfa að binda það fastmælum, að ekki megi neinstaðar leggja mjórri vegi en 4 metra.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. Barð. varpaði nokkrum orðum að mér nýlega. Má það vera gleðiefni stj. og hinum eldri þm. Framsóknarflokksins, hvað þessi ungi þm. er lítillátur og bljúgur. Er hann reiður yfir því, að ég skuli vera að finna að gerðum eldri þm. og koma fram með till. frá sjálfum mér. Virðist hann álíta, að ekki sé um annað að gera en að vísa málunum til ríkisstj., sem völdin hefir, vitið og ráðin, og láta hana ráða. Væri það sjálfsagt ekki ónotalegt fyrir stj., ef þing væri svo samsett sem hv.þm. vill vera láta. Ég vissi það, að hv.þm. Barð. er genginn úr jafnaðarmannaflokknum, en að hann væri kominn svo í vasa steingerðustu deildar Framsóknarflokksins sem raun ber vitni um, hafði mér ekki dottið í hug. Sýnist mér samgmn. þessi vera einkennilega samsett, því að meðlimir hennar virðast eingöngu hafa áhuga fyrir samgöngum á sjó. Þó að í héruðum þeim, sem ég veik að áðan, sé almennur áhugi fyrir sjósamgöngum, þá eru þar svo sem engar bílasamgöngur, og sést af því, að þm. þessir hafa ekki eins mikinn áhuga fyrir þeim og vera ætti. Er lítið gagn að því fyrir menn að hafa verið í Reykjavík, eins og hv.þm. Barð., ef þeir hafa aldrei hugsað um opinber mál. Ég er ekki sá eini, sem er óánægður yfir vegamálunum í höndum vegamálastjóra, því að flestir bændur og bílstjórar og aðrir flutningamenn eru jafnóánægðir, og mun vera leit að utanþingsmönnum, sem lofa stjórn vegamálanna. Það ber að líta á fleira en kostnað, þegar um þessar breytingar er að ræða. Má líka líta á líf og limi þeirra manna, er um vegina fara, og eins á viðhald flutningatækjanna í landinu. Eru nú hátt á annað þúsund bifreiðar hér á landi, sem hver kostar ný frá 4000–13000 kr. Þær munu að jafnaði endast helmingi skemur en í öðrum löndum, þó að íslenzkir bílstjórar séu, bæði að dómi innlendra og útlendra manna, a. m. k. eins góðir og gætnir og annarsstaðar. Er orsökin sú ein, hve lélegir vegirnir eru. Þrátt fyrir tiltölulega mjög litla umferð á vegunum eru bifreiðaslys hér tíð. Eru ýmsar þessar till. þannig, að þær gera umferð alla áhættuminni. Ef þm. væru yfirleitt á móti 1. lið, að gera enga akvegi mjórri en 4 metra, þá mætti bera þann lið upp sérstaklega, eins og hv. 1. þm. Skagf. vildi. Þó að mest sé lagzt á móti þessum lið, vil ég ekki taka hann aftur. Það er ekki tiltölulega miklu dýrara, þó að vegir breikkuðu almennt um 1 meter, því að skurðir yrðu þeir sömu og ýmislegt annað yrði engu dýrara. En aftur á móti yrði allur akstur stórum öruggari og auðveldari. Og vil ég þó leggja áherzlu á, að 4 m. vegabreidd er allt of lítil þar, sem nokkur umferð er að ráði. Viðvíkjandi 3. lið, sem fer fram á það, að brýr yfir ræsi í vegum haldi sömu breidd og vegirnir, og að svo verði um búið, að þær haldist í sömu hæð, höfum við flm. komið með skriflega brtt., sem er ekki annað en orðabreyting, til þess að komast hjá misskilningi. Hv. þm. Borgf. talaði á móti þessum till. og gat þess sérstaklega, að önnur ráð væri hægt að hafa en steinstöpla til þess að koma í veg fyrir akstur út af vegabrúnum, þar sem hátt er niður. Held ég, að það, sem hann gat um, að setja mætti einhver bönd á vegina í þessum tilgangi, myndi ekki reynast betra en steinstöplar, og er öllu hægara fyrir bíl að fara gegnum slík trjáviðarbönd, enda hygg ég, að hv.þm. hafi þetta eftir vegamálastjóra, eins og ýmislegt annað, en hann virðist svo íhaldssamur í öllum umbótamálum veganna, að þurfi að neyða hann til að framkvæma nokkrar umbætur. - Síðasta Alþingi lofaði hættumerkjum þeim, sem um getur í 6. lið, en þau eru hvergi komin ennþá nema í Þjórsárdal, þar sem bændur hafa sjálfir gengizt fyrir þessu. Hygg ég, að margir þm. viti, hvernig hagar til við brýr víða hér á landi, t. d. við Gljúfurá í Borgarfirði. Er bein mannhætta að aka þar um fyrir ókunnuga bílstjóra. Ef komið er á fullri ferð að brúnni, má það teljast mesta mildi, ef menn fara ekki fram af veginum og niður í ána, þar sem vegurinn liggur beint að ánni beggja vegna, og ókunnugir vegfarendur hljóta að halda, að brú sé þar yfir, en í stað þess liggur vegurinn inn með ánni frá bakkanum beggja vegna í skörpu horni, og brú yfir ána er þar innra. Eru hættumerki nauðsynleg á slíkum stöðum, og eins verður að leggja brýr þannig, að vegurinn komi ekki í krók út að brúnni, en það er yfirleitt reglan. Er hið sama að segja um margar fleiri ár en þessa. Vegamálastjóri hefir afsakað þetta með því, að það sé gert til þess að láta menn koma að brúnni á hægri ferð, en þá er ekki tekið tillit til hættunnar fyrir þá, sem í bifreiðunum eru, og gert ráð fyrir, að allir bifreiðarstjórar séu kunnugir veginum í fyrsta sinn, sem þeir aka hann. Hv. þm. Borgf. sagði, að brýr yfir ræsi á nýjum vegum væru alltaf gerðar jafnbreiðar vegunum. Held ég, að það sé undantekning, ef brú finnst yfir ræsi, sem sé jafnbreið veginum, og þarf ekki annað en að fara um Hafnarfjarðarveginn, til þess að sjá dæmi um þetta. Vona ég, að hv. deild geti a. m. k. samþ. liðina 2–7. Er fullt eins mikil ástæða til að taka þá til greina og margt af því, sem samþ. hefir verið á þessu þingi. Hefi ég a. m. k. ekki orðið þess var, að hv.þm. Barð. hafi borið nokkuð það fram á Alþingi, sem er eins mikils virði. Um 8. lið mun fremur orka tvímælis, en eins og nú háttar til er álit þm. ekki ákveðið um það, hvaða vegi beri helzt að leggja, og sama máli gegnir um kostnaðaráætlanir. Verði till.samþ., ætti ekki alltaf að þurfa að koma sama rifrildið, þegar til umr. eru vegalagningar um héruð landsins. Menn sjá, að það verður að vanda betur vegi þá, sem lagðir eru, en áður, eins og t. d. Hafnarfjarðarveginn. Þyrfti að setja slitlag á hann, og þarf þetta rannsóknar við af stj. og öðrum hlutaðeigendum.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svo hljóðandi skrifleg brtt.: „Við 3. lið. Liðurinn orðist svo: Að brýr yfir ræsi í vegum verði gerðar jafnbreiðar vegunum og þannig um búið, að þær haldist í sömu hæð“. Mun ég leita samþykkis til þeirra afbrigða frá þingsköpum, að brtt. þessi megi koma til umr. og atkvgr.

Jónas Þorbergsson Ég vil taka undir við þá hv. dm., sem látið hafa það í ljós, að afgreiðsla samgmn. á þessum málum hefði getað verið betri. Þótt svo sé litið á, að sumir liðirnir á þskj. 28 orki tvímælis, þá eiga aðrir fullan rétt á sér og því, að þeir verði látnir koma undir atkv. deildarinnar. Skildist mér á hv.frsm. samgmn., að n. hafi leitað álits vegamálastjóra um þessa till. til þál., og hafi það verið fyrir mótþróa hans, að n.afgr. málið á þennan hátt. Skil ég, að vegamálastjóri kæri sig ekkert um það að láta n. segja sér fyrir verkum, en þótt margt gott sé um hann að segja, þá mætti hann sýna meiri röksemi í þessu máli en verið hefir, einkum að því er kemur til þeirra liða till., er fjalla um ráðstafanir til varnar slysum og þess háttar. Vegir teygja sig nú smámsaman um allar byggðir landsins, bílaumferð vex og þar með slysahættan, og er því fyllilega tímabært að gera varúðarráðstafanir. Mun ég því fylgja sumum liðum till., þó að ég treysti mér ekki til að greiða atkv. með þeim öllum.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ég vil ekki vera að lengja umr. um þetta lítilfjörlega mál, því að ég veit, að framkvæmdir verða þær sömu, hvort sem till. verður samþ. eða ekki. Stóð ég aðallega upp til þess að taka það fram, að ég felli mig vel við brtt. við rökstudda dagskrá frá n., sem hv.þm. Barð. kom með. Get ég fallizt á þá afgreiðslu, sem hann mælir með. Vil aðeins geta þess út af orðum hv.þm. Dal., er hann gat þess til, að vegamálastjóri myndi hafa sagt n. fyrir verkum, að hann kom ekki á fundi n., fyrr en hún var búin að afgreiða nál., en þá kom í ljós, að vegamálastjóri var n. sammála um þetta. Annars vil ég ekki blanda mér frekar í þessa deilu og svara flm., sem bindur sig við form fremur en efni. Lít ég á þessa till. eins og viðvaningur væri að segja þaulvönum ræðara til um áralagið, eða sá, sem aldrei hefði snert á orfi, ætlaði að kenna æfðum sláttumanni. Er með öllu tilgangslaust að segja gamalreyndum mönnum fyrir verkum, sem þeir kunna betur en flm.

Geta verið klaufar, þótt gamlir séu

. Vil ég ekki eyða tíma til lengri umr. um jafnlítilfjörlegt mál og gagnslaust í alla staði og till. þessi er.

Magnús Jónsson Hv. frsm. sagði áðan, að þetta mál væri lítilfjörlegt. Held ég því, að menn muni ekki hafa gert sér grein fyrir því, hve stórar ákvarðanir felast í till., sérstaklega í 1. og 8. lið. T. d. er það ekkert smáræði að ákveða, að engir akvegir skuli lagðir mjórri en 4 metrar. Er það ekki í lítið ráðizt að virða að vettugi vilja margra héraða um það að fá vegina sem fyrst, þótt þeir yrðu ekki eins fullkomnir og annars. Líka er það stórt atriði, að Alþingi ákveði í eitt skipti fyrir öll, hvernig vegalagningum skuli hagað. Aftur á móti játa ég, að önnur atriði eru smávægileg. Er það auðséð, að sumir þeir, er till. bera fram, eru ekki eins miklir sérfræðingar í þessum málum og þeir vilja vera játa. Hafa þeir orðið að taka aftur ákvæðið um það, hvernig forðast skuli, að vegur og brú yfir ræsi séu mishá, enda hafa þeir auðsjáanlega ekkert vit á þessu. Halda þeir, að nóg sé, að nægilega þykk steypa sé höfð á brúnum. Ég býst ekki við, að hægt sé að búa svo um, að brýrnar haldist í sömu hæð. Þetta kemur af því, að vegurinn lækkar við það, að hann sígur, hann slitnar og það fýkur úr honum o. s. frv. Býst ég ekki við, að hægt sé að búa þannig um þetta nema með steinsteypuvegum. Gott viðhald er það eina, sem dugir, eins og nú er ástatt. Mér finnst þessi till. öll saman bera vott um það, að hv.flm. séu ekki vaxnir upp úr þeim barnasjúkdómi, sem kemur víða fram hjá þeim, sem óvanir eru að fara með opinber mál. Þessa framhleypni og ofvitaskap tók Holberg fyrir forðum, hið bezta kímnisskáld á Norðurlöndum, í leikritinu um pólitíska könnusteyparann. Það er algengt, að menn vasist inn á svið þeirra, sem búnir eru að þrauthugsa mál, sem tilheyra sérfræði í þeirra starfi, og fari að ráðleggja um hitt og þetta. Það er alveg eins og þessir hv.þm. haldi það t. d., að vegamálastjóra og verkstjórum hafi aldrei dottið í hug að setja steinstöpla með vegum og gera brýr jafnbreiðar vegum. Að þeim hafi aldrei dottið í hug að gera vegina beina að brúnum. Hver einasti liður í þáltill. er hlutur, sem vegamálastjóri, verkstjórar og aðrir, sem um þessi mál hafa hugsað, eru búnir að velta fyrir sér án þess að þurfa að sækja neitt vit til þessara hv.þm. Og þessir hv.þm. mega ekki halda, að það sé af eintómri heimsku eða illgirni, að vegirnir eru ekki hafðir breiðari. Breidd vega, sem er mjög misjöfn, er áreiðanlega ákveðin að vel yfirlögðu ráði og öllum ástæðum athuguðum í hvert skipti. Og það þýðir ekki að segja bara, að útskotin séu dýrari en að breikka allan veginn. Þetta er reikningsdæmi, sem verður að reikna í hvert skipti. Í mörgum kringumstæðum getur verið miklu ráðlegra að byggja fyrst veginn mjóan og breikka hann svo, jafnvel þótt heildarkostnaður verði hærri með þessu móti. En þessi mjói vegur getur verið búinn að gera svo mikið gagn, að þessi aðferð við vegalagninguna margborgi sig. Ég skal nú ekki deila mikið um það, hvort heppilegt sé að hafa steina á vegbrúnum til að afstýra slysum, þar sem beygjur eru og hátt niður. Mér skildist á hv. 3. þm. Reykv., að honum væri sama þó að bíllinn skemmdist við að rekast á þessa stöpla. Óneitanlega er betra að stöðva án þess að skemma skrjóðinn við árekstur. Annars eru þessir steinstöplar leifar frá þeim tíma, þegar Rómverjar voru að leggja sína frægu vegi, og voru sem einskonar leiðarvísar á varasömum stöðum, svo að hestar og uxar gættu sín betur. En nú, þegar þeyst er í bifreiðum, þá er hentugra ef hægt er að hafa varnir á vegbrúnum, sem stöðva án þess að skemma. Ekki skal ég ræða mikið um brýr á ræsum, því að þar hafa hv.flm. játað vanþekkingu sína, ekki sízt með því að taka Hafnarfjarðarveginn til dæmis. Því að ef til er vegur, sem mikið er notaður og því mikið vaðinn út, þá er það Hafnarfjarðarvegurinn. Hann er því eitt langskýrasta dæmi þess, hvernig brýrnar geta orðið mjórri en vegurinn, þótt jafnbreiðar séu í fyrstu. Og það er þá þetta ástand, sem flm. vilja viðhalda, þar sem þeir gera þá áskorun, að ræsi verði byggð jafnbreið vegum. til þess að þegar vegurinn er flattur út, séu nægileg skörð til að geta ekið ofan í. Þeir vilja afturför frá þeim hætti, sem nú er tekinn upp, að byggja brýrnar upphaflega breiðari en vegina. Þá er að minnast á króka á vegum við brýr. Ég held hv.flm. setji þetta í till. til þess að geta komið að þessari fyndni um Z-lögun á vegum. Það skyldi þá ekki eiga að vera fangamark vegamálastjóra sjálfs, sem hann vill setja sem allra víðast á landið! Í fyrsta lagi er það að athuga, að víða eru gamlir vegir, sem lagðir voru fyrir vagnaumferð. Það er alkunnugt með S-ið á leiðinni til Hafnarfjarðar; það er til þess að hestum gæti veitt léttara að komast með æki upp brekkuna. Þess er engin þörf fyrir bifreiðar. Kambavegurinn frægi er lagður fyrir hesta. Krókarnir eru óhentugir fyrir bifreiðar, en þær þola mikinn halla. Um Gljúfurárbrúna, sem hv.þm. tók sem dæmi, er það að segja, að hún var byggð löngu áður en bílar voru fundnir upp í veröldinni, enda er hún með elztu steinsteypubrúm á landinu. Býst ég ekki við, að það þurfi að neyða vegamálastjóra með þingsályktunum til að gera hana hentugri þegar brúin verður endurbyggð. Annars er það satt að segja, að lögun á vegum við brýr er í mörgum tilfellum ákaflega eðlilega mótuð af landslaginu. Brýr eru byggðar þar, sem árfarvegur er djúpur, enda væri óðs manns æði að hlaða upp með þeim beggja megin. Oft verður svo að sniðskera niður brekku og þá að sjálfsögðu að hafa beygju yfir á brúna, sem liggur stytztu leið yfir vatnsfallið. Væri nokkur meining að brúa endilega ána í sömu stefnu og vegurinn liggur að? Ég held, að bezta lausnin á þessu sé, að bílarnir fari bara hægt á brúarsporðana, þar sem með þarf. Nei, það verður að fela þetta mál þeim, sem um þetta eiga að sjá. Það er ekki til neins að þjóta upp til handa og fóta út af einhverjum erfiðleikum, án þess að gera sér minnstu grein fyrir orsökum þeirra. 6. og 7. liður till. eru góðir út af fyrir sig. Ég er hissa, hvað staðið hefir lengi á því yfirleitt að setja upp hættumerki og leiðarvísa við vegi. Að því leyti er dagskrá hv.þm. Barð. heppileg, að hún bendir að einstökum liðum, sem gott er að vísa til athugunar og til að reka á eftir, ef þörf er á. Í till. er talað um að undirbúa almenn vegalög og leggja fyrir næsta þing ásamt kostnaðaráætlun fyrir hvern veg, og ennfremur samskonar áætlun um slitlag veganna. Ég hefi nú áður minnzt á það, að ég er ekki hrifinn af þessari vegalöggjöf. Henni yrði auðvitað alltaf breytt á hverju þingi, að ég ekki minnist á það, að önnur eins stjórnarvöld og við höfum haft geta gert annað eins og að víkja frá slíkri löggjöf. Í lögum frá 1921 um bifreiðaskatt er svo ákveðið í 5. gr., að það skuli stofna sérstakan sjóð af þessum skatti og stjórnin geyma hann. Það er heimilt að verja fé úr sjóðnum eftir till. vegamálastjóra til þess að greiða aukakostnað, sem stafar af því að setja slitlag, annaðhvort grjótmulning eða steypu, þar sem umferðin er mest. Tilgangurinn virðist sá, að bílarnir njóti á þennan hátt þess skatts, sem á þá er lagður. En ég veit ekki betur en þessi 1. hafi verið algerlega dauður bókstafur um langan tíma. Það mun hafa verið varið fé úr þessum sjóði til að gera slitlag á kafla á veginum á Hellisheiði, slitlagið hjá Hólmi og eins suður með sjó. En nú síðustu árin veit ég ekki betur en þessi bifreiðaskattur hafi algerlega horfið inn í annað vegaviðhaldsfé og 1. frá 1921 algerlega verið höfð að engu. Hefði ég verið svo heppinn nú að hitta á þær fáu sekúndur, sem einhver ráðh. er við, mundi ég beina fyrirspurn til hans um þetta; en því er ekki að heilsa. En mér finnst meðferðin á þessum l. sýna það ljóslega, hve litla þýðingu það hefir að ákveða nánar um þetta í lögum, hvernig fénu skyldi varið. Yfirleitt er of mikið gert að því á Alþingi að hnitmiða allt niður, en svo kemur stj. og ryður öllu til. Jæja, þarna kemur þá hæstv.forsrh., og hann hefir verið atvmrh. Ég vildi mega spyrja hæstv. ráðh., hvernig stendur á því, að þar sem í l. frá 1921 um bifreiðaskatt er tiltekið, að honum skuli sérstaklega varið til slitlags á vegum, þá skuli þau l. ekki hafa verið höfð að neinu, heldur féð látið hverfa algerlega inn í annað viðhaldsfé?

Það var höfð

. Ég held þetta sé alls ekki rétt, því að fyrst um sinn var gert allmikið af slitlagi, en því er algerlega hætt upp á síðkastið. Enda þótt ég geti verið sammála nokkrum liðum þessarar till., þá sé ég ekki ástæðu til að fylgja henni við atkvgr., en mun greiða atkv. annarihvorri rökstuddu dagskránni, sem fyrir liggur.

Bernharð Stefánsson Ég verð nú að segja, að ég skil ekki, hvaða kapp samgmn. og ýmsir fleiri leggja á að koma þessari till. fyrir kattarnef. Ég get að vísu játað, að það er varhugavert að samþ. fyrsta og síðasta lið hennar athugunarlitið. En hinir liðirnir eru ekkert annað en öryggisráðstafanir, sem mér sýnist, að séu nokkurn veginn sjálfsagðar, a. m. k. flestar þeirra. Ég hafði nú hugsað mér að koma með brtt. við 1. lið og 8. lið líka. En þar sem þetta er fyrri umr. og málið á að ganga til 2. umr., þá finnst mér það mega dragast og till. verða samþ. eins og hún er nú. Það er alltaf vegur að breyta henni við síðari umr. Það hefir verið talað hér mikið um það, einkum af síðasta ræðumanni, að það væri hreinasta fjarstæða, að ófaglærðir menn væru að skipta sér af, hvernig vegir væru lagðir og annað slíkt. Þingmenn eru nú fulltrúar þjóðarinnar, og ég get fullvissað hv. 4. þm. Reykv. um það, að yfirleitt er almenn óánægja meðal þjóðarinnar út af vegunum að ýmsu leyti. Það er nú t. d. með þessa frægu króka. Ég get búizt við; að sumir krókar séu orsakaðir beint af landslaginu, að það er hagkvæmara og ódýrara að beygja veginn. En við höfum víst sjálfsagt allir séð króka á vegum, sem hefir líklega verið dýrara að leggja og að öllu leyti óhagkvæmara en gera veginn beinan. Í mínu byggðarlagi er einn krókur, sem alveg áreiðanlega hefir verið dýrara að leggja en beinan veg á sama stað. Það ber öllum saman um. Eins er með króka, sem eru við brýr. Það kann að vera sumstaðar óhjákvæmilegt, t. d. þegar vegur liggur meðfram á og á brú yfir ána. En það er áreiðanlega ekki æfinlega svo, og það þarf enga sérstaka sérfræðinga til að sjá þetta. Mig minnir það væri hv. síðasti ræðumaður, sem afsakaði krókinn við Gljúfurá í Borgarfirði með því, að brúin væri byggð löngu áður en bílar komu. En það er brú í mínu byggðarlagi, sem byggð var í hitteðfyrra, auðvitað eftir að bílar voru farnir að ganga þá leið, sem mjög svipaður krókur liggur að og flestir álíta alveg þarflausan. Með 2. og 7. lið þessarar till. er ekki annað sagt en það, að því er beint til vegamálastjórnarinnar, hvernig menn óski, að þessu skuli hagað. Mér finnst rétt, að þær óskir komi frá þjóðinni, sem vitanlegt er, að þjóðin vill bera fram. Ég álít óþarfa varfærni að samþ. dagskrártill., það megi vel samþ.till. eins og hún liggur fyrir. Þó skal ég játa, að það ætti að breyta 1. og 8. lið við síðari umr. Og fái till. að ganga til síðari umr., mun ég koma með brtt., að þau takmörk verði sett við 1. lið, að vegirnir verði ekki gerðir breiðari en 4 metrar, þó umferðin sé mikil. Og um 8. lið, að fella burt það ákvæði, að þetta þurfi að gerast fyrir næsta þing. Því að mér getur skilizt, að lengri tíma þurfi til undirbúnings þessa máls. En að þessi undirbúningur sé nauðsynlegur, dylst mér ekki, því að það á einmitt að vera ákveðið „plan“ fyrir því, hvernig vegirnir eru lagðir um landið og í hvaða röð það er gert.

Pétur Ottesen Ég hefi nú um hríð ekki verið viðstaddur umr. og þess vegna ekki heyrt það, sem fram hefir farið. Ég vildi aðeins út af ummælum hjá hv.þm. Dal., að vegamálastjóri hafi ekki sýnt nægilega mikla röggsemi í því að koma á í sambandi við vegagerð ýmsum þeim endurbótum, sem nauðsynlegar eru til þess að forðast slys og þess háttar, segja nokkur orð. Ég held þetta sé alls ekki rétt hjá hv.þm., að hann hafi ekki haft fullkomlega opin augu fyrir þeirri hættu, sem gæti stafað af umferð á vegum víðsvegar um landið, heldur stafar það af því, að hann hefir ekki fengið nægilegt fjármagn til nýbyggingar og viðhalds, til þess að koma þessu í framkvæmd svo sem nauðsynlegt var og æskilegt. Annars verð ég að segja, að í margra ára samstarfi við vegamálastjóra í fjvn. hefi ég aldrei orðið annars var - ætla ég, að þar tali ég fyrir munn fjárveitinganefndarmanna yfirleitt - heldur en vegamálastjóri hefði mjög vakandi auga á því og áhuga fyrir því að reyna að tileinka okkur allar nýjungar í vegagerð og umbótum á vegum, sem framkvæmdar eru í nágrannalöndum okkar, enda hefir honum tekizt það á margan hátt. Má í því efni nefna veghefilinn og annað þess háttar, sem kemur að mjög miklu haldi við viðhald veganna. Og það er fleira í þessu efni, sem fullkomlega bendir til þess, að vegamálastjóri hafi vakandi áhuga um að fylgjast með framförum og nýjungum í vegamálum í nágrannalöndunum. Hitt er öllum kunnugt, að vegamálastjóri er alveg sérstaklega áhugasamur um aliar vegaframkvæmdir í landinu. Það er næstum undravert, að hvar sem maður drepur niður hringinn í kringum landið, þá er vegamálastjóri þar öllu jafnkunnugur og getur fyrirvaralaust gert greið skil allra slíkra hluta. Og ég hefi heldur ekki orðið annars var en að hann vilji í sínum till. gera allt sem réttlátast. Hitt er auðvitað, að fjárveitingavaldið á Alþingi og ríkisstjórnin hefir mjög mikið hönd í bagga, hvað gert er á hverjum stað, og stundum hefir verið gripið í tauma og farið á svig við vegamálastjóra, þannig að miður er farið. Það er því mála sannast, að það er enganveginn fyrir tómlæti eða áhugaleysi vegamálastjóra, að nokkuð skortir á um fullkominn frágang veganna og öryggisráðstafanir á þeim, heldur er það af hinu, að hann hefir ekki fengið fé til þess; það hefir verið látið ganga fyrir að teygja vegina áfram. Mér þykir ekki ástæða til að fara frekar út í efni till.; ég gerði það í gær, lið fyrir lið. Ég tel heppilegast að vísa þessu máli til stjórnarinnar með rökst. dagskrá, þó ég geti tekið undir með hv.þm. S.-M., að það muni sennilega koma í sama stað niður, hvort . samþ. er dagskrártill. n. eða sú, sem hv.þm. Barð. ber fram.

Jónas Þorbergsson Ég vil taka það fram vegna þess, sem hv.þm. Borgf. sagði út af ummælum mínum um þessa till. og í garð vegamálastjóra, að því fer mjög fjarri, að ég vilji nokkrum steini að honum kasta. Þvert á móti tók ég það fram, að mjög margt gott mætti segja um þennan embættismann, enda hygg ég, að hann hljóti viðurkenningu flestra þeirra, sem til þessara mála þekkja. En engu að síður er það ofmælt hjá hv.þm. Borgf., að vegamálastjóri hafi innleitt hér allar þær nýjungar í vegagerð, sem í nágrannalöndum okkar tíðkast, og þessi till. bendir til þess, að ekki líti allir þm. sömu augum á þetta sem hv.þm. Borgf., því að sum atriði till. eru ljós vottur þess, að svo hefir ekki verið. Vil ég í því sambandi benda á 3 liði till., og þá fyrst og fremst 2. lið, þar sem talað er um, að steinstöplar verði settir upp á vegbrúnum til varnar akstri út af vegum, þar sem hátt er niður af veginum. Eins og kunnugt er, eru vegabrúnir hæstar þar, sem ræsi eða brýr eru gerðar á vegum, og má öllum vera ljóst, að hagkvæmast væri og mest til verksparnaðar að reisa upp slíkar varnir gegn slysum um leið og sjálf ræsin eru gerð. Þetta mun ekki hafa verið regla. Þá minnist ég þess ekki, og hefi ég þó allvíða farið um þetta land, að ég hafi neinstaðar séð slík hættu- eða viðvörunarmerki, sem um getur undir 6. lið till. Er þetta altítt erlendis, til þess að vekja athygli bílstjóra og annara þeirra, sem umferð stjórna, á hættunum. - Í 7. lið till. er talað um það, að settir verði upp leiðarvísar við vegamót til leiðbeiningar ókunnugum vegfarendum. Hefi ég ekki orðið var við neina slíka leiðarvísa, svo nauðsynlegir sem þeir eru. Það er ekki rétt hjá hv.þm. Borgf., að þessar og aðrar framkvæmdir, sem getur í till., séu svo kostnaðarsamar, að vegamálastjóri hafi ekki getað komið þeim við, heldur hefir honum annaðhvort ekki hugkvæmzt þetta, eða þá látið það undir höfuð leggjast af öðrum ástæðum, og þess vegna er þessi till. einmitt fram komin.

Bergur Jónsson Við fyrri ræðu mína vann ég þó það á, að hv. 3. þm. Reykv., sem er mætur maður og frægur fyrir ýmsa hluti, en þó sízt fyrir hógværð, var nú öllu hógværari en í gær og lét vera að beina svigurmælum að öðrum samgöngumálanefndarmönnum en mér. Hefir honum efalaust fundizt hann hafa meira til efni til að skjóta örvum sínum að mér, og get ég látið mér það í léttu rúmi liggja, því að ég er ekki hörundssár. En einkennilegt þótti mér þó, þegar hv.þm. var að gera sig digran yfir mér sem ungum þm. fyrir það, að ég vildi vísa þessu máli til stj. Veit ég ekki betur en að það sé algengt fyrirbæri hér á Alþingi, að málum sé vísað til stj. til frekari íhugunar, og jafnvel til fullnaðarafgreiðslu, og ég ætla, að finna mætti því dæmi, að hv. 3. þm. Reykv. hafi sjálfur fylgt slíkri afgreiðslu mála, ef vel væri leitað í Alþt., og að honum farist því ekki að vera að gera sig breiðan yfir okkur, „þeim ungu“, eins og hann kallar, fyrir það, að við séum á villigötum í þessu máli. Það voru fáir þm. viðstaddir, þegar ég mælti fyrir dagskrártill. minni, og vil ég því gera stuttlega grein fyrir aðalröksemdum mínum fyrir henni. Ég lít svo á, að í vegamálunum beri að skilja vandlega á milli tveggja atriða: hvar eigi að leggja vegina, og hvernig þeir eigi að vera. Að því er fyrra atriðið snertir, þá verður þingið að gera út um það sjálft. En síðara atriðið snertir framkvæmdarhliðina, og sé litið á það frá öllum hliðum, hve breiðir vegirnir eigi að vera, úr hvaða efni o. s. frv., getur engum dulizt, að þar er komið inn á sérfræðisviðið, enda lít ég svo á, að trúnaðarmenn ríkisins eigi að dæma um þetta sjálfir. Og þetta liggur til grundvallar fyrir till. minni í málinu. Ég vil ekki, að einstakir þm., án þess að nokkur trygging sé fyrir því, að þeir hafi vit á þessum málum, fari að gefa þinginu og þeim, sem með framkvæmdir vegamálanna fara, fyrirskipanir í þessu efni. Ég tek steinstöplana sem dæmi, því að svo segja mér fróðir menn á þessa hluti, að hagfelldara sé að hafa girðingar á vegbrúnum til að varna slysum. Bifreiðarnar brjóti stöplana eða brotni sjálfar við að renna á þá, en hinsvegar megi hafa girðingarnar þannig, að bifreiðar sveigist til um leið og þær lenda á þeim og komist svo óskaddaðar áfram. Ætti og öllum að vera ljóst, að betra er að láta sérfræðinga dæma um þessa hluti heldur en þekkingarlausa þm., að ég nú ekki tali um mislukkaða bílstjóra, eins og hv. 3. þm. Reykv. Við höfum trúnaðarmenn ríkisins í þessum efnum, eins og vegamálastjóra, og eigum að treysta þeim til að ganga svo frá þeim sérfræðilegu atriðum, að fullnægjandi sé. Hitt er annað mál, þó að þingið reki á eftir og láti í ljós óánægju sína um það, sem það er ekki ánægt með, en það nær engri átt að binda hendur vegamálastjóra í einstökum atriðum að því er framkvæmd þessara mála snertir, eftir því, sem einum eða öðrum sérvitrum þm. kann að geta dottið í hug af sínu mislukkaða leikmannsviti. Og þrátt fyrir öll digurmæli hv. 3. þm. Reykv. um vanþekkingu vegamálastjóra og okkar samgmnm., verð ég að segja það, að ég hefi persónulega ekkert álit á sérþekkingu hv. 3. þm. Reykv. í þessum efnum. Fortíð þessa hv.þm. felur ekkert það í sér, er geti gefið honum rétt til að heimta, að farið verði eftir till. hans hvað það snertir að bæta vegagerðir hér á landi. Það er ekkert annað en helber sjálfbirgingsskapur, þegar þessi hv.þm. rís hér upp og heimtar, að þingið fari að samþ.till. hans og þeirra óhamingjusömu þm., sem honum hefir tekizt að véla til fylgis við sig í þessu máli. - Þegar hv.þm. er að tala um það, að ég hafi ekki borið fram neitt mál, sem sé eins mikilsvert og þessar till. hans, þá verð ég að vísu að játa það, að ég hefi ekki borið fram hér á þingi eins vitlaust mál og þessar till. eru, og ég vona, að það eigi ekki fyrir mér að liggja að bera nokkru sinni fram eins heimskulegar og sjálfbirgingslegar till. og þessi till.hv. 3. þm. Reykv. er.

Forseti (JörB): Mér hefir verið afhent svo hljóðandi skrifl. brtt. við 2. lið till.: „2. liður orðist svo: Að settar verði á vegabrúnum varnir gegn akstri út af vegum, þar sem hátt er niður af veginum öðrum megin eða beggja“. Mun ég leita samþykkis til þeirra afbrigða frá þingsköpum, að brtt. þessi megi koma til umr. og atkv.

Magnús Jónsson Það er alltaf verið að reyna að lappa eitthvað upp á þessa till. Eru nú komnar fram 2 skrifl. brtt. við hana, og er það ljós vottur þess, hve till. var mikið hráæti og illa undirbúin, enda býst ég við því, að það mundi koma í ljós, ef farið væri í gegnum alla liði till., að nauðsynlegt væri að bera fram brtt. við flesta liðina, ef þá ekki alla. Mér hefir aldrei dottið í hug að ætla mér að halda því fram, að vegamál okkar væru eins fullkomin og frekast yrði á kosið, en hitt sagði ég, að í 9 tilfellum af 10, þegar leikmenn eru að finna að í þessum efnum, væru aðfinnslurnar sprottnar af ónákvæmri athugun. Það heyrist oft talað um eitt og annað vegunum viðvíkjandi, sem á að vera ósköp heimskulegt hjá sérfræðingunum. Menn fárast t. d. yfir því, hve mikið sé um ástæðulausa króka á vegunum, en við nánari athugun kemur það í ljós, að hjá þessum krókum varð ekki komizt, grundvöllurinn t. d. verið þar hentugri, ofaníburðurinn nær, slakkar, sem annars hefði þurft að hlaða upp í, gil o. s. frv. Hér sem oft endranær eru pólitísku leirkerasmiðirnir á ferð, sem þykjast hafa á öllu vit, en hafa þó ekki athugað neitt til fulls. - Það sagði einhver það áðan, að þessa till. bæri að skoða sem bendingar til vegamálastjóra og ráðunauta hans. En mér er nú spurn: Hvað er það í þessum till., sem ekki hefir verið athugað áður? Allt eru þetta æfagamlar athuganir, svo sem stöplar með vegbrúnum, brýr yfir ræsi, að vegirnir séu hafðir sem beinastir, að hafðir séu eftirlitsmenn o. s. frv. Og ég skil ekki annað en að þeim mönnum, sem gert hafa vegamálin að sínu æfistarfi, sé fullkunnugt um þetta allt. Annars finnst mér menn ekki taka tillit til þess, að allir þessir hlutir kosta eitthvað, og þó að við verjum árlega miklu fé til vegaframkvæmda, þá er það þó ekki meira en svo, að það verður að meta það í hvert skipti, hvort heldur eigi nú að verja því til þessa vegarins eða hins. Það þýðir ekki að vera að þjóta til annara landa, þar sem vegakerfin eru upp á það fullkomnasta, sem hugsazt getur, og segja sem svo, að þar sé þetta nú haft svona og svona. Það minnir mig á það, þegar menn eru að furða sig yfir því, að ekki skuli vera skemmtigarður hér í Reykjavík eins og í öðrum borgum, þó að hér séu ekki nema örfáar götur svo, að í sæmilegu lagi séu, og yfirleitt allt ógert samanborið við það, sem er í borgum í öðrum löndum, þar sem búið er að vinna allt, að kalla má, af því, sem þarf að vinna. Þó að ekki séu nema stöplar og aðrar varnir á vegbrúnum, þá kostar þetta þó sitt fé, og menn verða að gera það upp með sjálfum sér, hvort þeir vilja heldur þessar umbætur eða nauðsynlegar vegalagningar. Ekkert af þessum atriðum er vegamálastjóra ókunnugt um, en hann hefir talið hentara og betra að verja því fé, sem honum er fengið til umráða, til eins og annars, sem hann hefir talið nauðsynlegra. Það er því í hæsta máta ómaklegt, þegar verið er að tala um, að vegamálastjóri hafi ekkert aðhafzt í þessum efnum af tómri vanrækslu eða jafnvel hreinni mannvonzku. Vil ég taka undir þau lofsamlegu ummæli, sem hv.þm. Borgf. hafði um vegamálastjóra, því að hann er mjög árvakur og atorkusamur í sínu starfi. Er t. d. leitun á embættismanni, sem gefur eins skýr yfirlit um starf sitt, bæði að því er snertir það, sem gert hefir verið, er verið að gera, og ætlazt er til, að gert verði í framtíðinni í vegamálum. Um einstök atriði þessarar till. ætla ég ekki að ræða, eins og t. d. þetta mikla stöplamál. En ég held, að erfitt verði að ganga svo frá vegabrúnunum, að enginn bjáni geti farið út af. Mér kemur í hug, þegar Bandaríkjamenn settu n. manna í það að reyna að koma í veg fyrir, að menn tækju inn eitur í misgripum. Var allt upphugsanlegt gert til þess að gera meðalaglösin bjánatraust, en með litlum árangri. Ég ætla, að eins mundi reynast í þessum efnum, enda liggur aðalöryggið í því, að bílstjórarnir sjálfir fari gætilega, auk þess sem alltaf er hætt við því, að slíkar varúðarráðstafanir verði til að gera menn andvaralausari en ella, án þess þó alltaf að geta komið í veg fyrir slys. Annars fer því fjarri, að hvergi sjáist slíkar varnir á brúnum hér á landi, því að þær eru að kalla alstaðar, og ekki aðeins á brúnum, heldur eru grindurnar oft framlengdar langt frá brúnni eftir vegkantinum, og með brúm yfir ræsi eru ósjaldan skáhallar hlífar, ef brúin er ekki jafnbreið veginum. Ég átti um nokkur ár heima í NorðurDakota, og þar var þá vegamálunum líkt á leið komið og nú er hjá okkur; þar var aðaláherzlan lögð á það að koma vegunum áfram, eins og gert hefir verið hér, en annað eins og þetta látið sitja meir á hakanum, eins og rétt er, meðan vegamálin eru ekki komin í sæmilegt horf.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi aðeins leyfi til stuttrar aths., enda er mér það nóg, því að engar nýjar röksemdir hafa komið fram gegn þessari till., síðan ég talaði seinast. Út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði um vegamálastjóra, vil ég aðeins segja það, að ég hygg, að hann mundi ekki eins ánægður með að láta vegamálastjóra einráðan í þessum efnum, ef jafnaðarmaður eða framsóknarmaður gegndi því starfi. - Hvað þær glósur snertir, sem hv. þan. Barð. lét sér sæma að varpa að mér, mun ég ekki svara nú, af sérstökum ástæðum, sem ljósar ern öllum þingheimi, er athugað hafa ástand þingmannsins.

Frsm. (Magnús Torfason) Frv. þessa efnis hefir áður legið fyrir Alþingi, svo að þetta mál hefir fengið allmikinn undirbúning. Á vetrarþinginu var þetta mál borið fram sem stjfrv., en allshn.Nd. breytti því talsvert. Í stjfrv. var gengið út frá því, að byggð skyldu 4 prestssetur á hverju ári, en allshn. þótti það um of og lagði til, að aðeins yrðu byggð 2 prestssetur á hverju ári. Ennfremur var ákveðið, að ríkissjóður greiddi 2/3 af kostnaðarverði, en þó ekki yfir 18000 kr. til hvers húss. M. ö. o., húsið má ekki verða yfir 27000 kr., annars kemur presturinn til að borga það, sem fram yfir er. Upphaflega var það í frv. 15–18 þús. kr., en það varð að ráði í Nd., samkv. brtt., sem fram kom við frv., að hafa það ótakmarkað að neðan, og ég er ekkert á móti því. Það er að vissu leyti til bóta, ef kostnaðurinn skyldi verulega fara niður. Það er talin sæmileg bygging á helmingi, en léleg á þriðjungi prestssetranna. Það eru þá nálægt 4 prestssetur, sem þarf að bæta á ári. Og hugsunin í frv. er sú, að þetta verði gert á næstu 15–20 árum. N. þótti ekki ástæða til að hraða þessu frekar en svo, og ég lýst við, eins og tímarnir eru nú og fjárskortur alla vega, að þessari hv. d., sem vill fara gætilega, þyki þetta vel orðið. Ég vil bæta því við frá sjálfum mér, að það er ein ástæðan til þess að hlynna að prestssetrunum, að þá fyrst, er svo er orðið, getur komið að því að gera skilnað ríkis og kirkju. Vildi ég svo vona, að hv. d. tæki vel í þetta mál.

Jónas Þorbergsson Ég hefi sem flm. frv. ástæðu til að vera hv. meiri hl. fjhn. þakklátur fyrir afgreiðsluna á frv. Það hefir tekið allmiklum breyt. í meðferðinni hjá n., og virðist mér, að þær miði til bóta. Meiri hl. n. hefir ekki gert till. um að breyta ákvæðinu um tekjuskattinn, en hún hefir lagt til, að álag eignarskattsins hækki um 50%. N. hefir bætt við 50% álagi á áfengistollinn, sem ætlazt er til, að gefi 100 þús. kr. og sé varið í sama augnamiði. Loks hefir n. bætt við nýju ákvæði þess efnis, að fénu verði varið til atvinnubóta gegn tvöföldu framlagi úr viðkomandi bæjar- eða sveitarsjóði. Eins og bent var á við 1. umr., þá kreppir skórinn fyrst að heima fyrir, og það er því ekki nema eðlilegt, að þar hefjist fyrst viðleitnin til þess að bæta úr yfirvofandi neyð. Þetta miðar til þess að ýta undir framkvæmdir hjá bæjar- og sveitarfélögum og er að öðru leyti fyllra ákvæði um tilhögun framkvæmdanna. Hækkunin nemur alls um 200 þús. kr., og er þá gert ráð fyrir 560 þús. kr. tekjum, sem ásamt tvöföldu framlagi úr bæjar- og sveitarsjóðum yrði rúmlega 1½ millj. kr. Við fyrri hluta umr. komu fram nokkur andmæli gegn frv., og vil ég lauslega drepa á þau, án þess að verða orsök í því að umr. verði úr hófi langar. Hv. 2. þm. Skagf. benti á, að með þessu væru lagðar byrðar á atvinnuvegina, og að þeir væru nú svo aðþrengdir, að þeim væri ekki fært að rísa undir þeim. Það er rétt, að atvinnuvegirnir eru aðþrengdir. En með ákvæðum þessa frv. er ekki ætlazt til, að þær byrðar hækki að verulegu leyti. Fyrst og fremst er það að athuga, að þessi tekjuskattur, sem frv. fer fram á, er að upphæð um 200 þús. kr., og er það aðeins lítill hluti þess, tekjuskatts, sem lagður er á á ári hverju. Eignarskatturinn er aftur á móti hlutfallslega talsvert mikill, miðað við eignarskatt yfirleitt á þessu ári; er hann þó lítill hluti af verðmæti eigna í landinu, svo lítil hætta virðist því samfara að samþ. þetta. Þessi afgreiðsla málsins er líka í samræmi við rödd, sem komið hefir frá atvinnurekendum um nauðsyn þess að hækka ekki tekjuskatt, heldur eignarskattinn, ef endilega þyrfti að afla fjár á þennan hátt. Röksemdir hv. 2. þm. Skagf. hnigu flestar að því að sýna fram á, að þessar ráðstafanir væru óþarfar, því að líkur væru til, að tekjuafgangur yrði á þessu ári, og gæti stj. varið honum til atvinnubóta. Mér þykir engin ástæða til þess að vera að rekja ástæður hv. 2. þm. Skagf. nánar. Þær voru flestar byggðar á ágizkunum, gripnum úr lausu lofti. Mér finnst það mjög varhugaverð leið að byggja fjárveitingar til mjög aðkallandi framkvæmda á von um tekjuafgang, þó að í þessum umr. hafi verið bent á það réttilega, að tekjur þessa árs, það sem af er, eru sízt minni en tekjur ríkissjóða á sama tíma í fyrra. En hætt er við, að heimskreppan slái striki í útreikning hv. 2. þm. Skagf., því að margt virðist benda til þess, að hún muni harðna mjög síðari hluta ársins. Í sambandi við þessar röksemdir hv. 2. þm. Skagf. vil ég leyfa mér að benda á, að stj. hefir einmitt af hendi þess stjórnmálaflokks, sem hv.þm. fylgir, sætt miklum ákúrum fyrir ráðstafanir á fé, sem ekki er heimiluð greiðsla á í fjárl. Mér virðist því felast nokkur mótsögn í því, er hv. 2. þm. Skagf. vill nú vera að ýta undir stj. að nota tekjuafgang, ef einhver yrði, án sérstakrar fjárlagaheimildar. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það aðalástæðuna gegn þessu frv., að það drægi úr gjaldþoli manna næsta ár. Þetta er auðvitað hverju orði sannara, en það sama má segja um alla skatta, svo þetta ætti þá að vera mótbára gegn sköttum yfirleitt. Þá benti sami hv.þm. á það, að þetta fé væri í raun og veru ekki veitt úr ríkissjóði, heldur yrði stj. að innheimta þetta. Ég veit ekki betur en þetta sama megi segja um hvaða fjárveitingar sem er. Mér hefir a. m. k. aldrei dottið í hug, að ríkissjóður væri einhver uppspretta fjársjóða, heldur þyrfti hann að fá allt sitt fé frá landsmönnum með lögboðnum gjöldum. Hv. þm. Seyðf. mælti á móti frv. á þeim grundvelli, að það gengi of skammt. En ég lít svo á, ef ekki er hægt að fá fullkomnar aðgerðir, þá sé þó betra að fá nokkra bót en enga, og því finnst mér þetta í raun og veru engin mótmæli gegn frumvarpinu. Ég benti á það áðan, að tekjuskattsviðbótin mundi nema 13% miðað við tekjuskatt á árinu 1931. Og þótt tekjuskattur hækki það sem þessu nemur, mundi það ekki rýra eignir landsmanna að miklum mun. Ef vel er að gætt, sést, að þessi skattur mun ekki íþyngja atvinnuvegunum mikið. Eins og annar tekjuskattur kemur hann fyrst og fremst niður á þeim starfsmönnum, sem hafa föst laun. Það eru þá fyrst og fremst starfsmenn ríkisins, og svo starfsmenn annara stofnana og atvinnufyrirtækja, sem búa við lík launakjör, þó að harðni í ári. Það er eðlilegt, að mönnum hrjósi hugur við auknum skattabyrðum, þar sem Alþ. verður nú á hverju ári að leita nýrra leiða til þess að hafa inn fé til opinberra framkvæmda. En ég vil benda á í því sambandi, að menn greiða fé á ýmsan hátt, sem þeir gætu ef til vill sparað. Ég skal ekki fara langt út í þá sálma, en við nákvæmar athuganir mun það koma í ljós, að þjóðin greiðir í verzlunarkostnað meira fé en varið er til allra framkvæmda ríkissjóðs árlega. Sífelldar og að miklu leyti réttmætar kvartanir yfir þungum sköttum til ríkisþarfa gera það mjög athugavert, hversu ýms önnur gjöld liggja þungt á þjóðinni allri og hvort ekki mundi frekar hægt að spara á þeim. Ég þarf ekki að hafa þetta mál mitt öllu lengra. Ég hefi nú bent á, að mikill hluti þessa tekjuskattsviðauka kemur til að hvíla á opinberum starfsmönnum og öðrum, sem hafa föst laun, og að eignarskatturinn er aðeins lítilfjörlegur hluti af eignatekjum landsmanna. Eins og ég hefi áður bent á í umr. um þetta mál, er hér um að ræða þjóðfélagslega nauðsyn og fullkomna sanngirniskröfu. Þegar þjóðarvanda ber að höndum og nauðsyn ber til að afstýra neyð, er rétt og sjálfsagt að krefjast nokkurra framlaga frá þeim, sem aðstöðu sinnar vegna hafa getað dregið saman fé til muna og safnað í sjóði nokkru af afgangseyri þjóðarinnar í starfi hennar og framkvæmdum.

Jón Ólafsson Ég ætla að taka það fram strax, að ég er ekki á móti þessu máli vegna þess kostnaðar, sem það hefir í för með sér, né hvernig sá kostnaður kemur fram á þeim, sem féð eiga að leggja til. Það er sjálf hugsunin, sem í frv. felst, sem ég get ekki fallizt á og það er fyrir mér aðalatriðið. Það hefir verið svo löngum í okkar þjóðfélagi, að við höfum lifað ýmsar sveiflur, sem hafa gefið okkur tilefni til þess að fara út í ýmislegt, sem við hefðum aldrei byrjað á, ef við hefðum haft nægilega skýrt yfirlit yfir atburðina sem heild. Þegar vandræði dynja yfir, ríður allt á því, að þeir, sem fara með stjórnartauma þjóðarinnur á þeim tíma, láti ekki óþarfa tilfinninganæmleik ráða athöfnum sínum, heldur kalda og rólega skynsemi. Ef tilfinningarnar ráða, eru menn ofsalega bjartsýynir í góðærum, og eyða þá í botnlausri vitleysu, en linna ekki látum að barma sér, undir eins og bólar á einhverjum erfiðleikum. Ég þekki marga menn, sem fara að æðrast löngu áður en komið er í óefni, og eru því manna vísastir til þess að gera skyssur og skaða. Það er svo hvar sem er, að það, sem ekki er gert af þrótti og að yfirlögðu ráði, fer alltaf meira eða minna í handaskolum. - Það, sem einkennir stjórnmálalíf okkar nú, er þetta sjúka lýðdekur hjá öllum stjórnmálaflokkum landsins. Allt snýst um þetta kapphlaup um atkvæðasálir Íslands. Oft hefir kveðið rammt að þessu, en þó ofbauð mér það alveg við útvarpsumr., sem voru hér á dögunum. Þá kappbuðu þeir hæstv.forsrh. og hv.þm. Seyðf. svo ákaft í atkvæðasálir, að ekki mátti á milli sjá, hvor betur hefði. Ég er samt á því, að þarna hafi hæstv.forsrh. orðið hæstbjóðandi í þeim fögru orðatiltækjum, sem venjulegast er að veiða kjósendur með, en vandi er að segja, hvor reynist slyngari, þegar til framkvæmdanna kemur. Þetta lýðdekur er orðið svo algengt og hættulegt, að varla er hægt að stiga nokkurt spor frjálst, því að menn og flokkar eru rígbundnir af loforðum, sem keypt hefir verið kjósendahylli fyrir, en ekki er nokkur leið að uppfylla. -Til eru margir menn hér á landi, sem nota sér illt árferði til þess að mála fjandann á vegginn og reyna að berja það inn í almenning, að einhver voði sé á ferðum. Þetta er gert til þess að þeir sömu geti komið fram ýmsum áformum sínum. Þeir þurfa að fá lýðinn til þess að trúa á sig sem foringja, til þess að geta komið í framkvæmd ýmsum pólitískum asnastrikum, þó að þá vitanlega vanti alla þekkingu á þjóðmálum og fjárhag ríkisins. Hér hefir tæplega nokkurt frv. komið fram í sumar án þess að einhver hv.þm. hafi notað tækifærið til þess að barma sér, tala um voðann framundan, að fólkið hefði ekkert að éta o. s. frv. Ýmsir hafa orðið til þess að trúa þessu, án þess að gera sér sjálfir grein fyrir ástandinu eins og það er í raun og veru. En ég get þá frætt hv.þdm. um það, að sumarið í sumar er mesta góðærissumar, sem yfir Reykjavík hefir komið lengi. Ég efast um, að nokkurt sumar síðan 1920 hafi verið eins hagstætt í atvinnulegu tilliti eins og einmitt sumarið í sumar. Það væri þá helzt sumarið 1924. Líka má benda á það, að aldrei hefir verið ódýrara að lifa hér en nú, þegar öll vara hríðfellur í verði. Svo má og benda á það, að væru slík vandræði á ferðinni og alltaf er verið að tala um, þá væri þetta frv. hégómi einn. En eins og ég hefi tekið fram, eru þessi vandræði aðeins ímynduð. Þessi kvein minna mig á sjóhrædda menn, sem fara að stynja og andvarpa löngu áður en óveðrið skellur á. - Ég ætla að taka það fram aftur, að þetta ár er með beztu atvinnuárum, sem við höfum átt við að búa um margra ára skeið. Það leiðir af sjálfu sér, þegar maður athugar þá staðreynd, að nú er kominn mjög miklu meiri fiskur á land en nokkru sinni áður, og mestallt sumarið hefir verið bezta tíð og þurrkar, svo þessi landburður hefir orðið enn notadrýgri en oft undanfarin ár. Ennfremur má minna á það, að hér hafa verið greidd vinnulaun í sumar, sem eru 16% hærri en sumrin að undanförnu, og helmingi hærri fjárhæð í heild en við höfum átt að venjast, - allt vegna hins mikla afla og hinnar hagstæðu tíðar. Þó að hv.þm. Dal. segði, að þessi skattur kæmi mjög lítið niður á atvinnurekendum, þá er orsökin sú, að þeir hafa nú orðið hvorki eignir né tekjur til þess að greiða skatt af. En þetta eigna- og tekjuleysi er aftur afleiðing af of háum sköttum og allt of háum vinnulaunum. En þeir, sem fá þessi háu laun, eru að mestu leyti undanþegnir sköttum. Eftir eru þá aðeins starfsmenn ríkisins og annara stofnana, og þar mun ekki vera feitan gölt að flá. Það mun vera rétt með farið, að aldrei hefir eins margt fólk farið úr Reykjavík upp í sveit til heyskapar eins og í sumar. Það er alltaf sagt, að sveitirnar hafi lítið að bjóða, en þessi fólksstraumur sýnir, að þeir, sem standa fyrir atvinnurekstri þar, neyðast til þess að taka rándýrt verkafólk, sem þeir auðvitað stórtapa á. Þótt það sé vís dauði atvinnuvegunum, verða þeir að taka fólk. Á þessa hlið þjóðlífsins er ekki lítið, og yfirleitt heyrist aldrei á það minnzt að gera neinar ráðstafanir til að hjálpa atvinnurekendum, enda þótt ekki sé annað sýnna en enginn atvinnurekandi verði uppistandandi innan skamms. Þeir þm., sem mest hafa galað um atvinnuleysið, hafa verið að minnast á smölun á atvinnuleysingjum, sem hér fór fram í byrjun þessa mánaðar. Árangurinn varð sá, að fram komu um 100 menn, sem litla atvinnu höfðu haft í 40–50 daga, og þeir munu ekki furða sig á þeirri tölu, sem þekkja, hvaða fólk er hingað komið í skjóli loforða og fagurgala forsprakkanna. Þetta var nú árangurinn af smöluninni, og hann sýndi, að hér eru nú færri menn atvinnulausir en nokkru sinni undanfarið, enda er það í samræmi við það, sem ég sýndi fram á áðan, að þetta sumar er eitthvert hið bezta atvinnusumar, sem yfir okkur hefir komið. Skráningin sýnir það, að ástandið er engan veginn ægilegt og að engin þörf er á að vera að vola löngu fyrir tímann. Og þegar þess er gætt, að því verkafólki, er atvinnu hefir haft í sumar - og það hafa langflestir haft, sem hafa viljað vinna - stendur til boða í haust að kaupa kjöt bænda og fisk útgerðarmanna fyrir sáralitið verð, ef það hefir aðeins sýnt nokkra viðleitni til að spara, þá verður volið enn ástæðulausara. En það er að vísu kunnugra en frá þurfi að segja, að fátt er meira eitur í beinum þeirra, sem eru á sálnaveiðum eftir þessu fólki, en hin gamla og góða kenning um sparnað og fyrirhyggju. Þvert á móti er fólki prédikað að varpa öllum sínum áhyggjum upp á hið opinbera. Í því frv., er hér liggur fyrir, er gengið inn á mjög hála braut að því er snertir ríki og bæi. Ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ef ríkið á að lúra á 1/3 af þessu væntanlega vandræðafé, þá mun ég ekki verða léttur á að láta tvo þriðju hlutana. Ég geri ráð fyrir, að til verði fólk, sem fæst til þess að sækja sinn skerf af þeim þriðjungi, sem klipinn er undan nöglum reykvískra skattborgara og geymdur er uppi í stjórnarráði, og þyki jafnvel „sport“ að leita til svo hárra staða. Hitt er annað mál, hvort bæjar- og sveitarfélög verða jafnginkeypt fyrir því að leggja fram 2/3 á móti þessum vel fengna ríkisþriðjungi.

Pétur Ottesen Ég á eina brtt. við þetta frv. eins og það var samþ. við 2. umr. hér í hv. d. Atkvgr. sú, er þá fór fram um málið, benti til þess, að það myndi vera ætlun deildarinnar að afgr. málið til Ed. Það kom fram við afgreiðslu málsins við 2. umr., að allmikil stefnubreyting hefir átt sér stað á máli þessu hér í deildinni frá því, sem var á síðasta þingi. Þrátt fyrir það, þó nokkur breyt. hafi orðið á skipun hv. d. vegna kosninganna, þá leyndi það sér ekki, að líka hefir orðið breyt. á afstöðu ýmsra þeirra hv.þm. til málsins, sem hér hafa átt sæti áður. Áður en ég tala um frv. almennt, vil ég minnast á brtt. mínar með nokkrum orðum. Þessar brtt. við frvgr. eru í tveimur stafl. Fyrri liðurinn fer fram á það, að skotið sé inn í frvgr. því ákvæði, að ekki sé heimilt að stunda dragnótaveiðar á stærri bátum en 35 smálesta. Ástæðan fyrir því, að ég ber þessa brtt. fram, í fyrsta lagi sú, að allmiklar líkur eru til þess, að útgerðarmenn noti yfirleitt stærri skip til fiskiveiða inni á fjörðum og víkum upp við landsteina, og í öðru lagi vakir það fyrir mér, að með því að leyft ekki stærri fiskiskipum að stunda þessar veiðar, þá myndi nokkuð dregið úr þeirri aukningu á notkun dragnótanna, sem frv. gerir ráð fyrir, en ég tel mjög hættulega fyrir fiskiveiðar landsmanna. Síðari liður brtt. fjallar um það, að í stað þess, að í frv. er gert ráð fyrir, að að því leyti sem vikið sé frá höfuðákvæðum núgildandi laga um dragnótaveiðar, hvort sem það er heldur til að þrengja eða rýmka, þá skuli það í öllum tilfellum gilda fyrir eitt lögsagnarumdæmi í senn. Mér virðist, að ef ákvæði þessa frv. kæmu til framkvæmda, þá væri miklu heppilegra að rígbinda ekki veiðileyfin við lögsagnarumdæmi, heldur að slíkar samþykktir geti tekið til minna svæðis. Ég vil í því sambandi benda á Gullbringusýslu sem dæmi. Ef þeir, sem búa á Garðskaga sunnanverðum, vildu banna dragnótaveiðar hjá sér, eins og þeir hafa gert, en hinir, sem búa á innanverðum skaganum, vildu aftur á móti opna allt upp á gátt, og það yrðu þeir, sem fengju ósk sinni framgengt, þá finnst mér það afarósanngjarnt gagnvart hinum, sem voru á þveröfugu máli og vildu enga rýmkun. Mér virðist því fara bezt á því, að þeir, sem hlut eiga að máli, geti fengið sínum vilja framgengt hver á sínu svæði. Ég vil einnig benda á Suður-Múlasýslu í þessu sambandi. Mér finnst það afaróeðlilegt, að ef óskir koma um rýmkun frá íbúum við einhvern af hinum mörgu fjörðum sýslunnar, þá skuli veiðileyfið gilda fyrir alla firði sýslunnar. Það gæti verið mjög ranglátt, en svo myndi það verðu samkv. ákvæðum frv. eins og þau eru nú. Auk þess vil ég í þriðja lagi benda á, að innan eins lögsagnarumdæmis eru oft tvö sýslufélög. Mér finnst það ekki réttlátt, að ef óskir um rýmkun í þessum efnum koma fram frá öðru sýslufélaginu, en hitt óskar ekki rýmkunar eða er henni mótfallið, þá skuli landhelgin einnig vera opnuð hjá því, þótt íbúar þess séu á móti slíkri breytingu. Mér finnst, að úr því að farið er inn á þá braut að breyta ákvæðum gildandi laga um bann gegn dragnótaveiðum, þá sé ekki heppilegt að miða það við lögsagnarumdæmin eingöngu, heldur megi gera slíkar breyt., þó um minna svæði sé að ræða. Með breyt. þessari er komið í veg fyrir það, að það sé verið að þenja rýmkunina út framar því, sem óskir standa til, og gæti það því máske dregið nokkuð úr þeirri skaðsemi, sem af þessari tilslökun hlýzt, og girða jafnframt fyrir það, að svo miklir árekstrar hljótist af þessu milli manna eins og verða myndi samkv. ákvæðum frv. eins og þau eru nú. Þó er auðvitað ómögulegt að koma í veg fyrir, að einhverjir árekstrar verði, þar sem skoðanir manna eru skiptar á þessum málum, en að því mun ég koma nánar síðar. Við 2. umr. þessa máls gerði ég töluverða tilraun til þess að benda á þá hættu, sem ég álít, að geti stafað af því, ef lögunum um bann gegn dragnótaveiðum verður breytt frá því, sem þau eru nú, á þann veg, að dregið sé úr þeirri vernd, sem þau veita. Rýmkun á lögum þessum myndi leiða af sér mikla aukningu dragnótaveiða hér við land, ekki eingöngu af hálfu þeirra manna, er þetta land byggja, heldur líka af hálfu þeirrar þjóðar, sem hefir hér jafnrétti til atvinnureksrar á við okkur, nefnil. Dana, og þeirra manna, er hingað sigla í skjóli þeirra réttinda. Færeyinga. Ég benti á, að þessi örtröð á miðum Íslands myndi leiða til þess, að sá fiskistofn, sem mest verður fyrir barðinu á dragnótinni, myndi bráðlega ganga svo mikið til þurrðar, að við yrðum áður en langt um liði að koma á nýjum friðunarlögum og þyrftum jafnvel að ganga enn lengra gera ráðstafanir til þess að koma hér á fót klaki. Tilgangur sá, sem liggur að baki þessu frv., og þær ástæður, sem færðar eru fram í til. þeim og áskorunum, sem legið hafa fyrr og síðar fyrir þinginu, eru einkum þær að með þessum breyt. yrði útgerðarmönnum landsins opnuð leið til frekari fisköflunar en þeir eiga kost á nú. Ég benti á, að það væri alveg óvíst, hvort þessum tilgangi yrði náð með frv., því að Danir myndu nota þá aðstöðu, sem þeir hafa hér til fiskveiða í landhelgi, svo freklega, að þó veiðitíminn fyrir Íslendinga yrði lengdur nokkuð, þá myndi örtröð Dana í landhelgismiðum gera miklu meira en vega upp á móti því, sem Íslendingar öfluðu meira fyrir lengdan veiðitíma. Held ég því, að það sé á fullum rökum byggt hjá mér, að ákvæði þessa frv. myndu ekki verða til mikils ávinnings fyrir okkur, ef þau yrðu að lögum, en gætu á hinn bóginn orðið og mundu verða okkur til hins mesta tjóns og óhagræðis. Fundarhlé. Ég lauk máli mínu áðan, þegar fundi var frestað, þar sem ég var að minnast á það, sem ég hefi áður sagt um hættuna af því, að tilslökun yrði frá því, sem nú er um varnir gegn of mikilli dragnótaveiði í landhelgi, og var kominn þar að, að benda á, að af aukningu dragnótaveiðanna frá því, sem nú er, mundi leiða, og fiskstofninn gengi fljótlega úr sér og mundi því brátt verða að gera sérstakar ráðstafanir því viðvíkjandi. Önnur aðalafleiðingin af þessu, sem ég benti á, að mundi koma í ljós, var sú, að með þessu yrði okkur Íslendingum stórum erfiðara að fá viðurkenningu þeirrar þjóðar sem við þurfum að fá viðurkenning hjá um nauðsynina fyrir rýmkun landhelginnar. nefnilega Englendinga. Það er ekki minnstu vafamál, að ef við færum að sýna það í verkinu, að hér fylgdi ekki hugur máli í þeirri ósk að fá landhelgina friðaða, til þess að vernda á þann hátt fiskistofninn til tryggingar og öryggis fiskiveiðunum í framtíðinni, þá mundi bæði það og hvert annað spor, sem við stigjum í þá átt, verða til að gera okkur stórum torveldara að fá þessu áhugamáli okkar framgengt. Því til sönnunar, að aukning dragnótaveiðanna mundi leiða til upprætingar á þeim fisktegundum, sem aðallega yrðu veiddar á þennan hátt, vil ég benda á það, sem gerzt hefir í þessu efni hjá þeirri þjóð, sem lengst hefir stundað dragnótaveiði hjá sér, nefnilega Dönum. Nú er svo komið hjá þeim, að það er ekki aðeins, eins og ég benti á við 2. umr., að hjá þeim séu uppi háværar raddir um það að koma á auknum friði gegn dragnótaveiðinni, heldur er nú þegar búið að taka í lög ákvæði, sem ganga mjög í sömu átt og þau ákvæði, sem nú gilda hér í þessu efni. Þetta sýnir það, að nú er það runnið upp fyrir Dönum, að nauðsyn er á slíkum ráðstöfunum til verndunar fiskistofninum, því að þessi nýja löggjöf þeirra um þessi efni hefir öðlazt gildi snemma á þessu ári, nefnil. á árinu 1931. Þannig er það, að eftir heimild, sem ég hefi hér fyrir framan mig, sem er dönsk löggjöf um þetta, þá eru t. d. að taka sérstök ákvæði um fiskiveiðar í Limafirði, og þar er það svo, að eingöngu er heimilt samkvæmt þessum lögum, sem staðfest eru á yfirstandi ári, að nota dragnót þarna í Limafirði á tímabilinu frá 15. sept. til 14. apríl; á öðrum tíma er það algerlega bannað, þ. e. a. s. að því leyti sem snertir ýsu og flatfisk. En það kemur ennfremur fram, að á þessum sömu miðum er dragnótaveiði einnig bönnuð til þorskveiða. Því hefir verið haldið hér fram, að það kæmi ekki til mála, að þorski eða uppfæðingu þorsks gæti stafað nokkur hætta af notkun dragnóta. En það kemur nú berlega í ljós af þessari löggjöf, að í Danmörku er dragnót einnig notuð til þorskveiða, en slíkar veiðar eru algerlega bannaðar í Limafirði fra 1. nóv. til 28. febr. Það er þá þannig þarna, að sá tími, sem nota má dragnót til þorskveiða, er ennþá styttri en sá tími, sem nota má dragnót til lúðu- og kolaveiða á þessum sömu miðum. Og þá kemur nú fram ný hlið á þessu máli. Því hefir nefnilega alltaf verið haldið fram hér að það kæmi ekki til mála, að þorski eða uppfæðingu þorsks stafaði nokkur minnsta hætta af dragnótaveiðum. En þessi danska löggjöf, sem byggist á margra áratuga reynslu, sýnir einmitt það, að dragnótaveiðin er álitin einmitt hættulegri fyrir þorskinn heldur en nokkurntíma fyrir lúðu og kola. Það sést berlega á því, að notkun dragnóta er takmörkuð meira til þorskveiða heldur en til lúðu- og kolaveiða. Sú reynsla, sem þessi löggjöf er byggð á, er sannarlega þess verð, að tekin sé til athugunar í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Þetta eru þá þau ákvæði, sem gilda sérstaklega fyrir Limafjörð. En svo er þar að auki öllum héraðsstjórnum í Danmörku gefin heimild til að koma á samþykktum hjá sér til að takmarka í sínu umdæmi notkun veiðafæra við fiskiveiðar, og er þar á meðal vitanlega átt við dragnót, og að ég ætla einmitt með sérstöku tilliti til dragnótar. Og ég sé í dönsku blaði, sem ég hefi hér fyrir framan mig, „Berlingatíðindum“, að ekki hefir verið látið sitja við lögin tóm, heldur hafa ýmsar héraðsstjórnir undir eins notað tækifærið og komið á þessum takmörkunum hjá sér í skjóli þessum nýju laga. Það er þess vegna allt, sem bendir til þess, að sú skaðlega og mikla notkun þessara veiðarfæra er nú komin þarna í ljós, og það greinilega. Og svo framarlega sem við viljum notfæra okkur reynslu annara þjóða í þessu efni, þá ætti hún fullkomlega að vara okkur við því að fara að slaka til frá þeirri forsjálni og fyrirhyggju, sem komið hefir fram í þeirri löggjöf, sem hér gildir yfirleitt um verndun landhelginnar. Það sýnir, að fyrir löggjafanum hér á landi hefir það staðið ljóst og íslenzkri alþjóð ennþá ljósara, hve mikil nauðsyn er á þessari friðun, þar sem við Íslendingar höfum orðið til þess að byrgja brunninn, áður en barnið er dottið í hann. En aðrar þjóðir, eins og Danir, hafa hinsvegar látið skeika að sköpuðu, þar til allt var komið í óefni. Þetta ætti að vera greinileg bending til okkar, hvernig fara mundi, ef við nú opnuðum allt upp á gátt, bæði fyrir okkur og svo fyrir Dönum og Færeyingum. - Ásókn Dana í það að komast inn í landhelgina hér hjá okkur er vitanlega þeim mun meiri, þar sem svona er komið hjá þeim heima fyrir. Því reynslan í þessu efni er alstaðar sú sama. Svona er þetta í Noregi. Ég hefi áður gert grein fyrir því hér í deildinni, hvernig fiskimenn við Noregsstrendur líta á þetta mál. Þeir hafa sent stjórnarvöldunum þar í landi harðar áskoranir, þar sem þeir bera fram till. sínar um, að gerðar séu ráðstafanir til þess, að sett verði í lög heimild til að takmarka og banna dragótaveiðar við strendur Noregs. Alveg er sama máli að gegna í þessu efni hjá Svíum. Þar eru þessar sömu afleiðingar af dragnótaveiðum að koma greinilega í ljós, og ég veit ekki annað en að þar séu nú einnig komin ákvæði um bann gegn slíkum veiðum. Það er því alveg sama, hvert við leitum. Reynslan sýnir alstaðar það sama, að miklar dragnótaveiðar í landhelgi á fjörðum og flóum hafa leitt til stórkostlegrar fækkunar á þeim fiskitegundum, sem er annars hægt að veiða í dragnót, og eftir því sem fram kemur og ráða má af hinni dönsku löggjöf um þetta efni, er það meginhluti nytjafiska vorra. Og því hættulegri er þessi veiði. eins og aðrar botnvörpuveiðar, að þær taka jöfnum höndum uppfæðinginn og viðkomuna. Hér er því um að ræða þá ógurlegustu rányrkju, sem ekkert fær staðizt, nema henni sé haldið innan mjög þröngra takmarka. En þó að Danir, Norðmenn og Svíar hafi gengið að dragnótaveiðunum með lítilli hlífð innan sinnar landhelgi, þá er þó sá munurinn hjá þeim og okkur, að þessar þjóðir sitja þó einar að hagnaðinum af þessu, á meðan verið er að uppræta fiskinn, en því er ekki að heilsa hér hjá okkur, því eins og oft hefir verið bent á, bíða Danir með óþreyju eftir því að geta siglt með Færeyinga í eftirdragi inn í landhelgina til dragnótaveiða þar, og er ekki að efa, að þeir mundu taka bróðurpartinn af þeim hagnaði, sem af þessum veiðum væri hægt að fá, á meðan verið væri að uppræta þessar fisktegundir, en við mundum sitja eftir með alla skömmina og allt það tjón, sem óhjákvæmilega mundi leiða af slíkri rányrkju og algerðri upprætingu á þessum dýrmæta fiski. Það mundi alveg vafalaust bitna allt á okkur. Því það yrði auðvitað hlutverk þessarar þjóðar að inna af hendi allt það starf, sem óumflýjanlega yrði að vinna, fyrst og fremst með nýjum friðunarlögum, og þar að auki yrðum við að inna af hendi þær ráðstafanir, sem áreiðanlega yrði að grípa til til þess að koma þessu máli í það horf, að vænta mætti í framtíðinni einhvers gagns eða árangurs af þessum fiskveiðum. Þá vildi ég í sambandi við þetta mál minnast á sögulegan atburð um náskylt efni nú frá árinu sem leið, og þætti mér gott, að einhver úr bráðabirgðalandsstj. væri viðstaddur og heyrði á mál mitt. Mér sýnist hylla undir hæstv.forsrh. þar úti á svölunum. Vildi ég því mælast til þess, að hæstv. forseti gerði honum aðvart um, að til hans væri talað, því ég vildi spyrjast fyrir um ofboð lítinn sögulegan atburð viðvíkjandi dragnótaveiði Færeyinga. Þessi atburður gerðist nú fyrir skömmu fyrir Austur- eða Norðurlandi, að ég held. Eins og kunnugt er, hafa Færeyingar stundað hér við land nokkra dragnótaveiði, og Danir sömuleiðis, sem hefir þó ekki verið að mun vegna núgildandi lagaákvæða og því ekki stafað af því veruleg hætta. Svo skeði það, að ég ætla síðasta sumar, að tekin voru tvö dragnótafiskiskip fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi, ólöglegar að því leyti, að þeir voru þar með þá dragnót, sem kölluð er skovlvaad, en er kölluð lúrunót á íslenzku. Þessi dragnót er að því leyti frábrugðin venjulegri dragnót, að í sambandi við hana eru hlerar eins og á algengri botnvörpu. Þess vegna voru þessi skip tekin og dæmd. Annað af lögregludómaranum í Seyðisfjarðarkaupstað í 12500 kr. sekt, en hitt af dómaranum í Þingeyjarsýslu í jafnháa sekt. Dómurinn um þessi skip og þessar veiðar þeirra var byggður á þeirri löggjöf, sem nú gildir hér um botnvörpuveiðar í landhelgi, og auk fjársektarinnar var afli upptækur. Á síðasta þingi var svo flutt að tilhlutun stj. frv., þar sem farið var fram á: í fyrsta lagi, að þessar lúrunótaveiðar væru algerlega bannaðar í landhelgi, en það var nú algerður óþarfi að taka það fram, því dómarar, sem dæmt höfðu í þessum tveimur málum, sem ég hefi áður minnzt á, höfðu lítið svo á, að það væri algerlega óheimilt að nota slíka botnvörpu, eins og það líka er. Á því byggðist dómurinn og sú sekt, sem þessi skip fengu. En það var nú fleira í þessu frv. stjórnarinnar, nefnilega það, að það ætti að lækka sektir fyrir brot gegn slíkum veiðum. Og auk þess var svo einkennilega ákveðið í þessu frv., að þessi ákvæði áttu að verka aftur fyrir sig, svo að þótt þau yrðu ekki lögfest fyrr en 1931, þá áttu ákvæði frv. að gilda fyrir þann verknað, sem framinn væri á árinu 1930. Þannig áttu þá áðurnefndir menn, sem þarna voru fundnir sekir og dæmdir, að koma undir þessi miklu linari refsiákvæði. Nú vildi ég grennslast eftir því hjá hæstv. stj., hvernig þessi mál mundu standa, hvort dómnum hafi verið fullnægt eða hvort þessir menn hafa áfrýjað, og þá hvort hæstiréttur hefir fellt úrskurð og hver hann hefir þá verið, - yfirleitt hvernig þessu máli er komið nú. Ég verð að segja það, að mér finnst koma fram í þessu fullmikil hugulsemi gagnvart þeim útlendingum, sem nú hafa leyfi til að stunda hér dragnótaveiði, nefnilega Dönum og Færeyingum í skjóli þeirra, þegar gripið er einmitt þetta tækifæri, þegar þeir verða brotlegir fyrir þessar veiðar, og lækkuð stórlega sektarákvæði núgildandi laga, en hinsvegar hefir ekki þótt ástæða að gera slíkar ráðstafanir gagnvart þeim innlendu mönnum, þó þeir hefðu fallið í freistni í þessu efni. Og mér virðist, að það komi fram, að jafnframt því, sem nú á að opna allt upp á gátt fyrir Dönum, þá sé þetta viðbót við þá hagnaðarvon, sem þeir hljóta að sjá sér í því að komast inn í landhelgina hér. Þetta er viðbót til að freista þeirra ennþá meira, og stj. hefir gefið þeim mjög undir fótinn með því að gefa þeim svona ótvírætt í skyn, að það mundi e. t. v. verða slakað til við þá um sektir og annað þessháttar, ef einhver þeirra skyldi nú verða fullnærgöngull við landsins lög, og að í því efni yrði e. t. v. gengið svo langt, að sú nýja löggjöf, sem sett yrði í þessu skyni, yrði látin verka þannig aftur fyrir sig, að þau eldri brot, sem þeir hefðu framið, yrðu fyrirgefin og þar slakað til á sektarákvæðunum og þannig tekið vægt á öllu og mildilega. Í sambandi við það, sem ég talaði áðan fyrir brtt. mínum, kom ég dálítið inn á það, hvernig þessi lög myndu verða í framkvæmd. Var töluvert rækilega bent á það af hv. 2. þm. Reykv., að þessi lög yrðu ekki svo auðveld í framkvæmd, þegar til ætti að taka, og er ég honum mjög samdóma um það. Það er enginn efi á því, að innan lögsagnarumdæmanna verða skiptar skoðanir í þessu efni. Það eru engin ákvæði um það í frv., hve mikinn meiri hluta þurfi í héruðunum til þess, að stjórnin taki slíkar óskir til greina. Í frv. eru engin önnur ákvæði en stj. eigi að leita álits viðkomandi hreppsn. og Fiskifélags Íslands. Það er enginn vafi á því, að þetta ákvæði í frv. mun valda harðvítugri skiptingu um það, hvort eigi að rýmka til frá því, sem nú er, eða opna landhelgina um 2 mán., eða hvort eigi að loka fyrir veiðar á þeim tíma, sem þær nú eru leyfðar. Það er enginn vafi á því, að hreppapólitíkin mun koma fram í algleymingi, þegar taka á ákvörðun um það, hvort þetta spor skuli stigið. Sumir munu heimta það, en aðrir snúast í gegn. Stjórnin er hér milli tveggja elda, og það er heldur enginn vafi á því, að þessir eldar munu brenna glatt og loga þeirra bera við himin. Hér er því verið að setja stj. í gapastokk, og það rækilega í gapastokkinn. Ég hefi nú fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að þessi stj. sé sett í gapastokk, því hún hefir fullkomlega til þess unnið á ýmsan hátt. En ég sný máli mínu til stuðningsmanna stj., sem líta öðruvísi á það en ég, á hvern hátt eigi að refsa stj., og bendi þeim aðeins á þetta. Þetta sýnir, að þegar athuguð er framkvæmdahliðin á því, þá kemur í ljós, að frv. er ekkert annað en þverbrestir frá upphafi til enda. Hér er verið að stefna út á braut, sem er hættuleg fyrir fiskveiðarnar, hættuleg fyrir kröfur okkar um rýmkun landhelginnar, og hrein og bein ófæra, þegar til framkvæmdanna kemur. Þó að ég hafi talað töluvert um rýmkun landhelginnar í sambandi við þetta mál, þá hafði ég fullkomna ástæðu til þess, þar sem við 2. umr. komu fram raddir, sem létu í ljós efa og örvæntingu um það, að þar væri til mikils að vinna fyrir okkur, á þann hátt að það myndi lítinn árangur bera. Ég ætla samt ekki að minnast á það í þessari ræðu, en það getur vel verið, að ég tali um það í næstu ræðu, og taki um leið þá skýrslu, sem fyrir liggur frá Sveini Björnssyni sendiherra og er frá fundi þeim, sem hann mætti á í Haag 1930. Það er ýmislegt í þessari skýrslu, sem er þess vert, að það sé tekið til athugunar og haft til hliðsjónar við framhald umr. um þetta mál. Auk þess kemur það fram í þessari skýrslu, að það var enganveginn svo í garðinn búið með þessa sendiför og vera hefði átt, en hún sýnir, að málið er komið á dagskrá og engin hætta á, að ekki verði haldið áfram að ræða um það og smátt og smátt muni leggjast upp í höndurnar á okkur ýms gögn, og að við munum smátt og smátt þokast að því marki, sem við keppum að, að fá landhelgina rýmkaða út frá því, sem nú er, ef við ekki sjálfir spillum fyrir okkur með ógætilegum aðförum og fyrirhyggjuleysi. Í sambandi við þetta má benda á, hversu mikilsvert atriði það væri fyrir okkur að fá landhelgina færða út, að firðir og flóar myndu þá verða friðaðir. Það má t. d. benda á eitt lítið dæmi, eins og það, hve mikla þýðingu það myndi hafa fyrir okkur að fá Faxaflóa alfriðaðan fyrir botnvörpuveiðum. Það er viðurkennt, að Sviðið hér í innanverðum flóanum og Garðsjórinn eru einhver fiskiauðugustu og aflasælustu fiskimið, sem til eru á flóum og fjörðum, sannkölluð gullnáma. Það er vitanlegt, að þrátt fyrir mikinn afla á botnvörpu- og línuveiðaskip og stóra vélbáta, þá er sú útgerðin svo dýr, að það gengur illa að láta hana bera sig með því verðlagi, sem hægt er að fá fyrir aflann. Hinsvegar er það kunnugt, að á bátamiðin í Faxaflóa er hægt að sækja á opnum bátum, sem geta hagnýtt ódýr veiðarfæri, svo að sú útgerð er ákaflega ódýr. Þetta sýnir sig á þann hátt, að með því að fá firðina friðaða er hægt að afla fiskjar á ódýrari hátt, svo að nokkur ávinningur væri að þrátt fyrir lágt verðlag. En þessu er ekki til að dreifa með landhelgina. Hún fæst ekki rýmkuð, því þessi mið liggja utan línunnar og eru uppurin af botvörpuveiðum. Sama er að segja um önnur bátamið á flóum og fjörðum við strendur landsins. Þetta nægir sem sýnishorn til þess að sýna, hversu mikla þýðingu það getur haft, ef landhelgin yrði rýmkuð. Þó að við fengjum hana ekki rýmkaða nema úr 3 sjóm. upp í 4 sjóm. - og er það hin minnsta krafa, sem við getum komið með -, þá myndi það þó vinnast, að aðalbátamiðin yrðu innan landhelginnar. Þetta er þá líka fullkomin aðvörun og bending til okkar um það að gera engar þær breyt. á landhelgislöggjöfinni, sem verði til þess að vernda ránsveiðar innan landhelginnar, og gera ekkert í því efni, sem sýni, að það fylgi ekki hugur máli hjá Íslendingum í kröfum þeirra um stækkun á landhelgissvæðinu og nauðsynina fyrir því. En ef nú væri farið að opna landhelgina fyrir dragnótaveiðum, ekki eingöngu Íslendinga, heldur og Dana og Færeyinga, sem myndu sigla í halarófu inn á miðin, þá hefði það þau áhrif, að leiðin til þess að fá landhelgina rýmkaða yrði torveldari en ella. Ég get því ekki nógsamlega bent á þá hættu, sem af því gæti stafað fyrir þetta mikla áhugamál Íslendinga, að fá landhelgina rýmkaða, að við nú förum að hopa frá þeirri löggjöf, sem sett hefir verið til verndar landhelginni.