Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allt frá því að ég kom fyrst í sali hins virðulega Alþingis hefur það verið eitt af mínum mestu áhugamálum að koma fram breytingum á núverandi ákvæðum um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála. Ég hef hvað eftir annað flutt till. þess efnis, að reglugerðarákvæðum væri breytt til bóta í sambandi við þetta mál, því að þótt einkennilegt kunni að virðast, þá er því svo háttað í sambandi við skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, að hægt er að gera ákaflega gagnlegar og mikilsverðar breytingar á þeim málum án sérstakrar lagasetningar, aðeins með því að breyta núgildandi reglugerð. Af framansögðu hefði því mátt ætla að maður gæti verið ánægður með að sjá hér í hinu háa Alþingi frv. sem gerir ráð fyrir breytingu á skipan þessara mála. En því miður verð ég að segja það, að frv., sem hér liggur fyrir, er svo fjarri því að koma til móts við þær hugmyndir sem ég hafði gert mér um breytingu á þeim málum sem þetta frv. fjallar um, að ég get ekki lýst vonbrigðum mínum, hve mikil þau eru í sambandi við ákvæði þess frv. sem hér er til umfjöllunar. Ef nokkuð er, þá mætti segja um ákvæði þessa frv., sem hér er til umr., að þau væru að sumu leyti afturhvarf til meira óhagræðis í sambandi við meðferð þessara mála. Og svo er annað, sem ég finn þessu frv. mjög til foráttu, og það er það sem ekki stendur í frv. sjálfu, en mætti lesa á milli línanna. Ég vil leyfa mér að benda á upphaf 1. gr. frv.: „Innflutningur á vörum til landsins skal ekki háður leyfum, nema annað“ o. s. frv. Í núgildandi lögum stendur hins vegar: „Innflutningur á vörum til landsins skal vera frjáls“ o. s. frv. Ég vona að hv. þm. þessarar virðulegu deildar geti fallist á það með mér, að á þessu tvennu eru mjög mikil blæbrigði. Í grg., sem fylgir þessu frv., eru kostir frv. helst taldir felast í því, að núverandi gjaldeyrisdeild bankanna, sem svo er kölluð og hefur höfuðaðsetur sitt í Austurbæjarútibúi Landsbankans inni á Laugavegi, verði lögð niður, og það er talið til hagræðis fyrir menn að þurfa ekki lengur að sætta sig við það, að ýmsar umsóknir um yfirfærslur, innflutning og annað þurfi að leggjast fyrir fundi sem þar hafa verið haldnir reglulega og hafa fjallað um ýmis atriði þessara mála. Það er rétt, það á að leggja þessa deild niður. Og við fyrstu sýn sýnist það vera kostur að gjaldeyrisbönkunum er gefið nokkurt svigrúm til þess að afgreiða gjaldeyrisumsóknir bæði fyrir vörur og þjónustu upp á þær spýtur að skoðun slíkra afgreiðslna fari fram eftir á. Það er að vísu rétt, að þetta eru breytingar sem eru af hinu góða. En það er bara sá galli á gjöf Njarðar, að samkv. ákvæðum í öðrum greinum þessa frv. er þetta vald falið viðskrn. Það getur hvenær sem er tekið upp þá skipan og sett reglugerð sem færir það vald, sem nú er þó í höndum þriggja aðila, eingöngu í viðskrn. Ég held að ekki þurfi að eyða mörgum orðum að því, hversu mikil óþægindi geta skapast af því að fela einu rn. annað eins vald og felst í þessu frv., því að það er ekkert í ákvæðum þess frv., sem hér liggur fyrir til umr., sem hindrar að viðskrn., viðskrh., sá maður sem fer með viðskipta- og bankamál og peningamál hverju sinni, geti sett upp stóra deild með ótakmörkuðu starfsliði til þess að sinna slíkum málum. Ef þetta frv. verður að lögum er framkvæmd þessara mála gersamlega háð duttlungum þess manns sem hverju sinni skipar þetta embætti. Ég vil láta það koma fram hér strax við 1. umr., að ég get ekki undir neinum kringumstæðum samþykkt þá tilhögun þessara mála sem felst í frv. Þá vil ég leyfa mér að benda á ákvæði 6. gr. frv. Þar er einni deild í Seðlabanka Íslands, sem stjórnað er af aðilum sem ekki eru gerðar neinar sérstakar kröfur til um sérþekkingu eða annað, gefið ótakmarkað rannsóknarvald, gefið hömlulaust vald til þess að krefjast allra upplýsinga, kveðja á sinn fund hvern og einn til munnlegrar skýrslugerðar, enn fremur til þess að kanna reikninga, bókhald og svo að framkvæma á starfsstað nauðsynlegar athuganir. Þarna í ákvæðum þessarar greinar er verið að fela forstöðumanni slíkrar deildar miklu meira vald heldur en mönnum er falið, embættismönnum þjóðarinnar, sem eiga að gæta vissra hluta dómsvaldsins. Slíkir menn verða að hafa aflað sér sérþekkingar á sínu sviði, þeir verða að hafa lögfræðipróf og hafa aflað sér sérþekkingar. En í ákvæðum þessarar greinar er bara venjulegum skrifstofumanni, sem kann að vera falin forstaða einnar deildar innan Seðlabanka Íslands, falið þetta vald. Almenningur á gersamlega að vera háður duttlungum þessa manns, þessa aðila, í svo víðtækum málum eins og hér er verið að ræða um. Herra forseti. Ég veit að það eru gífurlegar annir í þingi núna og það er lagt að forseta og starfsmönnum og þm. að reyna að hraða afgreiðslu mála. En þó að stjórnarandstaðan sem slík hafi gefið yfirlýsingar um það og við höfum sýnt það í störfum okkar á hinu háa Alþingi í allan vetur, að við höfum ekki tafið mál sem stjórnarliðið hefur verið sammála um að skyldu ná framgangi, þá held ég að í allri auðmýkt verði ég að fara fram á það, herra forseti, að þetta mál megi fá eðlilega og nauðsynlega skoðun, því að það er áreiðanlegt, að í ákvæðum þessa frv., í ákvæðum greina sem hér er um að ræða, eru slík nýmæli og svo víðtækar heimildir að ég tel það ekki samboðið virðingu þingsins að afgreiða slíkt með einhverjum óstjórnlegum hraða og kannske á það fljótfærnislegan hátt að allir kynnu að sjá eftir því. Því mun ég - þar sem ég á sæti í þeirri n. sem væntanlega fær þetta frv. til athugunar - áskilja mér allan rétt til þess að kalla á fund n. þá aðila sem ég tel þekkingar sinna vegna og starfsreynslu hæfa til þess að gefa ítarlegar umsagnir um þetta frv. Ég mun æskja þess að slíkum óskum verði þá sinnt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka eignarnámi hluta jarðarinnar Deildartungu í Reykholtsdalshreppi ásamt jarðhitaréttindum. Mál þetta er komið frá Nd. og þar var aðeins gerð ein breyting á frv. frá upphaflegri gerð, varðandi 3. gr. þess. Sú breyting tekur af tvímæli um það, að ef til eignarnáms kemur á Deildartunguhver, þá verði það ríkissjóður sem hafi eignarráð yfir hvernum, en Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar yrðu afhent afnot af honum samkv. tilteknum skilmálum, en einnig verði höfð hliðsjón af hagsmunum íbúa Reykholtsdalshrepps. Þessu var bætt inn í frvgr. að minni till. og raunar einnig meiri hl. iðnn. Nd. Hugmynd um hitaveitu á Vesturlandi er nú 10 ára gömul um það bil. Fyrsta athugun á sameiginlegri hitaveitu frá Deildartungu var gerð fyrir olíukreppuna haustið 1973, en þá var slík hitaveita talin óhagkvæm. Ný athugun var gerð á málinu að frumkvæði Gunnars Thoroddsens, þáv. iðnrh. Hófst sú athugun haustið 1976. Í framhaldi af því lá fyrir áætlun um hitaveitu Borgarfjarðar haustið 1977 og á grundvelli þeirrar áætlunar og með samkomulagi milli Akraness, Borgarness og Andakílshrepps var stofnuð sérstök samstarfsnefnd milli Akraness og hitaveitu Borgarfjarðar. Þessi samstarfsnefnd kom á framfæri ósk við iðnrn. um eignarnám á Deildartunguhver í mars 1978 og taldi fullreynt að samkomulag mundi ekki takast um afnot af hvernum. Iðnrn. leitaði á s. l. sumri umsagnar eiganda hversins um þessa eignarnámsbeiðni, og í þeirri umsögn, sem þeir gáfu, var talið að rökstuðning vantaði fyrir þessari eignarnámsbeiðni. Eftir að núv. ríkisstj. var mynduð hófust fljótlega frekari afskipti af þessu máli og á minn fund kom samstarfsnefnd vegna hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og óskaði eftir fyrirgreiðslu rn. um málið. Það var snemma í septembermánuði. Ég lét taka saman grg. um málið og tók síðan á grundvelli hennar ákvörðun um að unnið skyldi að því frá grunni af sérfróðum mönnum og skipaði starfshóp, sem svo er kallaður. Í honum áttu sæti Gísli Einarsson deildarstjóri og hrl., sem starfar í iðnrn., Kristján Sæmundsson jarðfræðingur hjá Orkustofnun og Pétur Stefánsson verkfræðingur, allt reyndir menn hver á sínu sviði. Þessi starfshópur vann mikið verk og leitaði aðstoðar margra aðila, dró að upplýsingar og heimildir og vann frumvinnu. Hann skilaði eftir mikið og ötult starf álitsgerð til mín 27. mars s. l., og rétt áður en það varð var stofnuð formlega Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar, 23. mars s. l. Álit starfshópsins var um það í meginatriðum, að vænlegt væri að stofna þetta fyrirtæki, sem þá var raunar komið á laggirnar, og beisla fyrir hitaveituna vatn frá Deildartunguhver og frá tveimur öðrum jarðhitasvæðum, þ. e. Bæjarsveit og Kleppjárnsreykjum, og mundu þessi þrjú svæði gefa samtals um 300 sekúndulítra af nær 100°C heitu vatni. Veitan með tiltekinni tilhögun var talin ótvírætt þjóðhagslega hagkvæm. Kostnaður var áætlaður 5.4–6 milljarðar kr. og vatnsþörfin 170 sekúndulítrar miðað við núverandi íbúafjölda á þessu svæði, en hitaveitan tekur til svæðis þar sem búa 6500 manns. En þörfin um aldamót fyrir sama svæði, miðað við tilteknar forsendur um íbúafjölgun, er talin vera 340 sekúndulítrar og unnt á að vera að afla með borunum viðbótarvatns úr nefndum hverasvæðum eða öðrum á þessu svæði. Ljóst var hins vegar talið að aðgangur að Deildartunguhver væri forsenda fyrir sameiginlegri hitaveitu. Þegar hér var komið sögu lá það fyrir, að samkomulag hafði ekki tekist um afnotarétt af hvernum, en umboðsmenn eiganda hans óskuðu milligöngu rn. um samninga og hið sama gerði stjórn hitaveitunnar. Ég fól þá samstarfshópnum að annast milligöngu um þessa samninga. Þeir, sem hann skipuðu, áttu sem slíkir hlut að því að reyna að miðla málum og leiða aðila saman; og formlegar samningaviðræður fóru fram á tímabilinu frá 4. apríl til 9. maí s. l. Voru haldnir margir fundir, samtals 19 bókaðir fundir auk margra óformlegra upplýsingafunda, með aðilum um málið. Ég vil taka það fram, að það var engin viðleitni hjá aðilum, umboðsmönnum eiganda t. d., að tefja málið, heldur tóku þeir greiðan þátt í störfum og lögðu á sig verulega fyrirhöfn á meðan á það reyndi hvort samkomulag mundi takast. Það tókst hins vegar ekki, því miður, og bar mikið á milli er leiðir skildu. Báðir aðilar töldu að um lokaboð væri að ræða. Þá blasti við spurningin um hvort leita ætti heimildar um eignarnám og þá hvaða leiðir skyldi fara, en um það hafði starfshópurinn fjallað í álitsgerð sinni. Eins og hv. þdm. er kunnugt, segir í 67. gr. stjórnarskrárinnar, með leyfiforseta: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji, þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verði fyrir“. Í orkulögum nr. 58 frá 29. apríl 1967 segir í 14. gr.: „Þegar almenningshagsmunir krefjast þess, er ríkisstj. heimilt að taka jarðhita eignarnámi í vinnsluskyni eða til að afstýra því, að borun á jarðhitasvæði spilli verðmæti hagnýtingar, sem hafin er á jarðhita í námunda við svæðið“. Þá segir í 16. gr. sömu laga: „Nú er jarðhiti tekinn eignarnámi, og eru þá landeigendur og leiguliðar á því svæði, þar sem hann á að koma til afnota, skyldir að þola öll mannvirki, er af notkun leiðir, á löndum sínum og lóðum, svo og láta af hendi land og mannvirki. Þeim er einnig skylt að þola hvers konar afnot af landi, takmarkanir á umráðarétti og óþægindi, sem nauðsynleg eru vegna framkvæmdar verksins, viðhalds þess og starfrækslu. Fullt endurgjald skal koma fyrir. Náist ekki samkomulag, skal það ákveðið með mati“. Nú kynni einhver að spyrja hvers vegna hér er ekki notuð eignarnámsheimild orkulaga í stað þess að leggja fram sérstakt frv. um eignarnám. Því er til að svara, að dómstólar hafa úrskurð um það, hvort almenningsþörf krefðist eignartöku, ef farið væri eftir orkulögum. Ef aftur á móti eignarnám er samþykkt af löggjafanum, þá munu dómstólar ekki telja sig bæra að fella slíkt ákvæði úr gildi, ef skýra má það þannig að það samrýmist stjórnarskránni. Þessi skoðun kemur fram hjá lærðum mönnum í stjórnlögum og stjórnarfarsrétti, eins og prófessor Ólafi Lárussyni og prófessor Gauki Jörundssyni. Ég tel að með því, sem ég hef hér getið um og skýrt kemur fram í aths. með lagafrv. og í grg. starfshóps iðnrn., hafi fullkomlega verið sýnt fram á almenningsþörfina á þeirri heimild sem hér er leitað. Þá tel ég og að með milligöngu starfshópsins um hinar ítarlegu sáttatilraunir sé fullnægt ákvæði orkulaga í 16. gr. þeirra um samkomulagstilraunir. Um framkvæmd hugsanlegs eignarnáms færi að lögum nr. 11 frá 1973, og er það matsnefnd eignarnámsbóta, sem skipuð er af dómsmrh., sem um málið fjallar. Til meðferðar hvers mats kveður formaður tvo eða fjóra hæfa og óvilhalla menn, en sjálf er nefndin skipuð tveimur mönnum. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, er óskað heimildar til eignarnáms. Fram komu við meðferð málsins í Nd. hugmyndir og till. um leigunám, en þær hlutu þar ekki meirihlutafylgi. Að mínu mati og margra fleiri var talið að ef út á þá braut væri haldið, þá stefndi það málinu í mikla óvissu. Leigunám svokallað hefur nær eingöngu verið framkvæmt til mjög stutts tíma hingað til. Ég vil hins vegar leggja á það áherslu, að ég tel að enn sé svigrúm til samkomulagsumleitana þótt sú heimild verði veitt sem í frv. þessu felst. Ég vil eyða örfáum orðum að hlut sveitarfélagsins þar sem Deildartunguhver er, þ. e. Reykholtsdalshrepps. Nú er hver þessi, Deildartunguhver, í einkaeign og eigendum eru undanskildir 10 sekúndulítrar af vatni úr hvernum. Ábúendur Deildartungubýla hafa heimild til að nýta 2–2.5 sekúndulítra af vatni úr hvernum og hverinn hefur verið tekinn undan jörðunum með sérstakri skiptagjörð á sínum tíma, þannig að sveitarfélagið út af fyrir sig hefur engan beinan aðgang að þessari auðlind og þarf að leita um það samkomulags við núverandi eiganda eða aðra umráðaaðila í framtíðinni, ef breyting verður á. Ég tel því að hagsmunum sveitarfélagsins og næsta nágrennis við hverinn sé síst verr komið og raunar í betra horfi, ef hið opinbera hefur umráðarétt á þessari auðlind, og við umr. í Nd. og með brtt. við 3. gr. frv. var það undirstrikað af minni hálfu, að ég tel að sveitarfélagið eigi að njóta aðgangs að því sem umfram er þá almenningsþörf sem frv. gerir ráð fyrir og er raunar reist á. Að henni fullnægðri verði það næsta nábýli og sveitarfélagið sem njóti þessarar auðlindar. Það liggur fyrir vilji Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar til samvinnu um þetta mál við sveitarfélagið, og rn. mun styðja þá viðleitni og stuðla að samkomulagi í þessu máli. Starfsleyfi af hálfu iðnrn. verður ekki veitt fyrr en allir megindrættir máls þessa liggja skýrt fyrir. Ég undirstrika þýðingu þess, að sú heimild, sem hér er leitað eftir með flutningi þessa frv., verði veitt, og legg áherslu á þá augljósu þýðingu sem það hefur fyrir þéttbýlisstaði á Vesturlandi og nágrenni þeirra að það fyrirtæki, sem hér er stefnt að, komist á fyrr en seinna.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er búið að fá mikla umfjöllun hér á hv. Alþ., og er það að vonum því að hér er um stórt og þýðingarmikið mál að ræða. Sérstaða málsins í mínum huga er sú, að hér er um áformaða sameiginlega hitaveitu sveitarfélaga að ræða sem hafa yfir 6500 íbúa. Mikilvægi þess, að slík hitaveituframkvæmd verði að veruleika, er því augljóst miðað við núverandi orkuverð sem öllum er kunnugt um og margrætt hefur verið. Einnig er ljóst í sambandi við þetta mál, að framkvæmdir við væntanlega hitaveitu þola ekki bið og lánsfjáráætlun, sem samþykkt hefur verið, gerir ráð fyrir framkvæmdum á árinu 1979. Þess vegna er þetta mál sérstætt að þessu leyti til og nauðsynlegt að það fái afgreiðslu á hv. Alþ. áður en þingi lýkur. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til þess að harma það sérstaklega, að ekki skyldu nást samningar við eiganda Deildartunguhvers. Ég ætla ekki að eyða löngu máli í það, en það er skoðun mín, að eignarnám sé oftast neyðarúrræði. Ákveðin bjartsýni ríkti um það, að samningar um þetta mál mundu nást, og á stofnfundi Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar á s. l. vetri kom það greinilega í ljós, m. a. í yfirlýsingu fulltrúa iðnrh., að hann taldi að samkomulag væri í nánd. Og svo mikið er víst, að fram hafði komið frá eiganda Deildartunguhvers, að það var vissulega áhugi á því að láta af hendi þetta dýrmæta vatn til þess að hita upp híbýli manna á hitaveitusvæðinu. Þess vegna verð ég að harma það að samningar skyldu ekki nást, að það skyldi hafa slitnað upp úr á þann veg sem raun ber vitni og raunar kom mér og fleirum það algjörlega á óvart. Það, sem ég vildi koma hér á framfæri, er að ég hafði áhuga á því fyrst og fremst að láta skoða málið í því ljósi, hvort ekki væru möguleikar á samkomulagi úr því sem komið er. Þegar frv. kom hér fram á hv. Alþ. var mér ljóst að hagsmunir eins sveitarfélags á svæðinu, þess sveitarfélags sem jarðhitinn er í, Reykholtsdalshrepps, höfðu verið sniðgengnir. Ég er það mikill sveitarstjórnarmaður, að mér fannst það vera augljóst mál að gera yrði tilraun til að koma í veg fyrir að gengið yrði á rétt eins sveitarfélags. Því þyrfti þetta sérstakrar skoðunar við. Eins og hv. alþm. er kunnugt hafa mörg skjöl borist hingað inn á hv. Alþ. einmitt frá þessu sveitarfélagi. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. með því að fara að lesa þau, enda eru þau sjálfsagt öllum hv. alþm. kunn, þeim sem vilja koma nálægt málinu. En ég vil vekja athygli á samþykkt sem gerð var á fundi stjórnar Búnaðarsambands Borgarfjarðar með oddvitum alls héraðsins 17. apríl s. l. Þó að það hafi ekki áhrif á þetta mál í þessari stöðu, þá finnst mér ástæða til að benda á það, að hér er um að ræða yfirlýsingu sem ég tel að sé mjög mikilvæg og geti e. t. v. markað verulega framtíð þessara mála í því héraði sem um er að ræða ef rétt verður á málum haldið. Í samþykktinni segir í fyrsta lagi að viðurkenndur verði forgangsnýtingarréttur sveitanna á þeim jarðhita sem í þeim er og þar kann að finnast. Í öðru lagi að komi til djúpdælingar úr borholum og þar með röskun á því jafnvægi sem ríkir í vatnsstöðu héraðsins skuli sá aðili, sem djúpdælinguna framkvæmir, ábyrgjast og bæta að fullu þá minnkun á heitavatnsrennsli hvar sem hún verður í héraðinu. Þá segir í þriðja lagi að fundurinn líti svo á, að sveitarstjórnir eigi að vera samningsaðilar að öllum jarðborunar- og jarðhitaréttindasamningum í héraðinu til tryggingar framangreindum atriðum svo og til þess að tryggja dreifingu á heitu vatni um héraðið. Allir þessir oddvitar samþykktu einnig í framhaldi af þessu að lýsa yfir vilja sínum til að stofna samtök sveitarfélaga í héraðinu um heitavatnsréttindi og hitaveitumálefni, og kosin var þriggja manna nefnd oddvita til athugunar og undirbúnings því máli. Undir þessa ályktun skrifa allir oddvitar sveitarfélaga í Borgarfjarðarhéraði: Sveinn Bjarnason oddviti Borgarhrepps, Jón Blöndal oddviti Andakílshrepps, Eyjólfur Andrésson oddviti Hvítársíðuhrepps, Magnús Kolbeinsson oddviti Hálsahrepps, Jón Þór Jónasson oddviti Stafholtstungnahrepps, Guðmundur Brynjólfsson oddviti Strandarhrepps, Anton Ottesen oddviti Innri-Akraneshrepps, Jón Böðvarsson oddviti Lundarreykjadalshrepps, Guðmundur Þorsteinsson oddviti Skorradalshrepps, Magnús Kristjánsson oddviti Þverárhliðarhrepps, Jón Þórisson oddviti Reykholtsdalshrepps, Þórður Kristjánsson oddviti Norðurárdalshrepps, Kristinn Júlíusson oddviti Leirár- og Melahrepps og Sigurður Sigurðsson oddviti Skilmannahrepps. Mér finnst nauðsynlegt að þessi ályktun komi hér fram, vegna þess að hún er að mínu mati skynsamleg útfærsla á því, hvernig á að standa að svona málum á héraðsgrundvelli. Það hefur síðan komið fram, sem er mjög jákvætt að mínu mati, að eigendur Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar hafa tekið með skilningi á þessari afstöðu og lýst sig reiðubúna til samninga við þessa aðila um framgang þessara mála í héraði, og vil ég sérstaklega undirstrika nauðsyn þess, að það nái fram að ganga. Í sambandi við mótmæli hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps vegna eignarnámsfrv. sem hér liggur fyrir vil ég segja það, að mér fannst nauðsynlegt að finna flöt á því að reyna að tryggja íbúum Reykholtsdalshrepps réttindi til jafns við aðra í sambandi við Deildartunguhver eða það vatn sem úr honum er tekið, og út frá því lagði ég þunga áherslu á að reyna að koma því til leiðar, áður en málið yrði afgreitt, að tekið yrði tillit til þessa. Það hafði þegar komið fram í brtt. iðnn. Nd., að gert var ráð fyrir að það yrði ríkissjóður sem ætti hverinn og framleigði síðan hitaréttindi úr honum til hitaveitunnar. En það, sem vantaði til viðbótar við þetta ákvæði, var á hvern hátt yrði gengið til móts við íbúa Reykholtsdalshrepps í sambandi við þá samninga sem í hönd hlytu að fara varðandi þessi réttindi. Það varð að samkomulagi með þm. Vesturl. að óska eftir því við hæstv. iðnrh., að hann bætti þessu inn í frv. Varð hæstv. ráðh. við þessari ósk og var þessi viðbót við frv. samþ. í Nd.: „verði þá m. a. höfð hliðsjón af hagsmunum íbúa Reykholtsdalshrepps“. Þetta tel ég ákaflega mikilvægt atriði í þessari stöðu málsins og geri ráð fyrir að hæstv. iðnrh. beiti sér fyrir því, að þetta ákvæði verði meira en orðin tóm. Út af fyrir sig er ekki sjáanlegt að um það verði að ræða í þessari hv. d. að gera neinar breytingar á stöðu málsins eins og það kemur frá Nd. Ég mun ekki gera neina tilraun til þess, þar sem ég tel að miðað við sveitarstjórnarsjónarmiðin hafi náðst fram það sem hægt var í þessu máli til þess að tryggja að öll sveitarfélögin á þessu svæði byggju við nokkurt jafnræði. Ég vil þó koma hér að einu atriði sem ég tel nokkuð stórt mál í sambandi við það eignarnám sem hér á fram að fara. Það er viðvíkjandi þeim kostnaði sem af eignarnáminu hlýtur að verða. Það er náttúrlega öllum ljóst, að slíkur kostnaður hlýtur að verða umtalsverður. Ég tel mikilvægt fyrir væntanlegar framkvæmdir hitaveitunnar á árinu 1979 og að það komi fram í þessum umr., að sá kostnaður bitni ekki á hitaveituframkvæmdunum á árinu 1979. Ég hef ekki séð það eða orðið þess var í þeim umr. sem urðu um málið í Nd., að þetta kæmi greinilega fram, en æskilegt væri að fá upplýsingar um þetta við umr. hér í Ed. Ég vil einnig taka undir og fagna þeirri yfirlýsingu sem hæstv. iðnrh. gaf hér við þessa umr., að enn sé svigrúm til samkomulags, og ég vænti þess, að hæstv. iðnrh. hafi þetta meira en óskhyggju, að hann muni beita sér fyrir því að reyna að ná slíku samkomulagi, án þess að það tefji hitaveituframkvæmdir sem eru fyrirhugaðar á þessu ári. Við umr. málsins í Nd. lagði einn ræðumaður, hv. þm. Kjartan Ólafsson, sem er formaður iðnn. Nd., nokkuð út af áliti oddvita Reykholtsdalshrepps í sambandi við þetta mál sem hann hafði látið falla á fundi með iðnn. Nd. þegar málið var til umr. Oddviti Reykholtsdalshrepps hefur beðið mig um að koma hér á framfæri aths. til þess að afstaða hans til þessa máls sjáist í þingtíðindum. Um leið vil ég segja það, að mér finnst ekki tilhlýðilegt að þm. séu að tilfæra sem rök í máli sem þessu, svona viðkvæmu máli, ummæli manna sem ekki eru viðstaddir, ummæli sem kannske er hægt að mistúlka á öðrum vettvangi. Þess vegna hef ég fúslega orðið við þeirri ósk oddvita Reykholtsdalshrepps að lesa hér upp aths. við ummæli hv. þm. Kjartans Ólafssonar, sem hann viðhafði í Nd. við umr. málsins. Þessi aths. oddvita Reykholtsdalshrepps hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kjartan Ólafsson, formaður iðnn. Nd. Alþingis, mun hafa haft eftir mér í umr. á Alþ. í gær að ég væri hlynntari eignarnámi en leigunámi á Deildartunguhver. Það, sem ég sagði, var á þá leið, að ég teldi leigunám vera tilgangslaust því að það leysti ekki vandann til frambúðar. Þetta sagði ég vegna þess, að þær upplýsingar, sem ég hafði um leigunám, voru á þann veg, að það væri ekki framkvæmanlegt nema til eins eða tveggja daga eða nokkurra daga á hættu- eða neyðarstund og ætti ekki stoð í lögum til lengri tíma. Þessar upplýsingar munu vera komnar frá iðnrn. Þá lýsti ég því einnig yfir, að allir meðnm. mínir í hreppsnefndinni væru á einu máli um það, að leigunám væri það eina sem til mála kæmi ef samningar ekki tækjust. Þegar ég heyrði svo um brtt. Gunnars Thoroddsens sá ég fyrst að ég hafði verið blekktur með slíkum upplýsingum. Hringdi ég þá bæði í dr. Gunnar Thoroddsen og forsrh. Ólaf Jóhannesson og spurði þá hvort leigunám gæti virkilega farið fram til langs tíma, allt að 20–30 ára. Voru þeir báðir sammála um að ekkert væri því til fyrirstöðu samkv. íslenskum lögum. Veit ég að þeir munu báðir staðfesta að þessi símtöl áttu sér stað. Það, sem ég sagði um leigunám, var því eingöngu vegna rangra upplýsinga. Reykholti, 22. maí 1979. Jón Þórisson, oddviti Reykholtsdalshrepps“. Ég taldi skylt að láta þessa aths. koma hér fram í þingræðu um þetta mál til málsbóta fyrir oddvita Reykholtsdalshrepps, og ég vil undirstrika það sem ég sagði áðan, að það er ákaflega hæpið að vitna í ummæli manna, eins og gert var í þingræðu í Nd. í gær, sem oftast hafa ekki möguleika á að koma fram með leiðréttingar eða aths. í sambandi við slík mál. Ég vil svo að lokum endurtaka það, að ég tel ekki aðstöðu til að gerðar verði við þessa lokaumr. í Ed. neinar breytingar á þessu frv., eins og það er nú, með þeirri tryggingu sem það gefur íbúum Reykholtsdalshrepps. Mikilvægi málsins er það, að hægt verði að nýta þessi auðæfi, þetta dýrmæta vatn sem Deildartunguhver hefur, til þess að koma á hitaveitu fyrir 6500 íbúa sem búa nú við gífurlegt orkuverð eins og víða annars staðar er á landinu þar sem er að mestu leyti notast við olíukyndingu. Þess vegna mun ég styðja frv. eins og það er nú komið frá Nd., en treysti jafnframt því, að iðnrh. og rn. sjái um það í fyrsta lagi, að athugað verði í alvöru, eins og hæstv. iðnrh. tók fram áðan, hvort ekki eru möguleikar á samkomulagi, og í öðru lagi að þeir samningar, sem gerðir verða um afnot vatnsins, verði á þann hátt, að það verði öllum aðilum í þessum byggðum til heilla.



Herra forseti. Ég tek nú hér til máls ekki síst af því, að ég bý í sveitarfélagi sem fyrir mörgum árum lét öðru sveitarfélagi í té sín mestu auðæfi, þ. e. heita vatnið, og enn fremur vegna þess, að íbúar Mosfellssveitar gera sér grein fyrir því í dag, hve aðstaða þeirra væri á allan hátt allt önnur ef þessi auðæfi hefðu ekki verið látin burt úr sveitarfélaginu. Varðandi þetta mál vil ég segja það, að í stjórnarskrá okkar er gert ráð fyrir eignarnámi þar sem almenningsheill varðar að slíkt fari fram, og ég er þess vegna hlynntur því, að þau miklu auðæfi, sem þarna er um að ræða, verði nýtt og tekin eignarnámi. Ég ætlaði nú eiginlega að spyrja hæstv. iðnrh. smáspurningar, aðallega vegna þess að hann gat þess að hann hefði skipað starfshóp lærðra manna til að athuga þessi mál frá öllum hliðum. Það, sem mig langaði til að fá að vita, er hvort það væri þessi starfshópur sem hefði gert till. um 12.5 millj. kr. árlega greiðslu fyrir hráefni Deildartunguhvers, þ. e. heita vatnið í Deildartunguhver. Þessi upphæð, sem nemur vöxtum af 50 millj. kr., er á þann veg að mér finnst varla hægt að ætlast til þess, að eigendur þessa hvers séu tilbúnir til langra viðræðna við aðila sem telja þetta vera sitt lokatilboð. Aftur á móti hefur mér alltaf fundist sú afstaða opinberra aðila áberandi, að þeir væru ekkert ginnkeyptir fyrir eignarnámi. Þess vegna gleðst ég í raun og veru yfir því, að stefnubreyting skuli hafa orðið í þeim málum og þeir nú tilbúnir til að taka eignarnámi auðæfi sem þarf að nota til almenningsheilla, og þá þannig, eins og stjórnarskráin segir, að full greiðsla komi fyrir og samninga sé leitað áður. Ég tel að samningar með þeim hugsunarhætti, sem virðist hafa legið til grundvallar þarna, sem sagt 12.5 millj. kr. greiðsla, séu óhugsandi, og því finnst mér það vera mjög sanngjarnt og eðlilegt að eignarnámsheimild fáist og að þetta mál fái greiðan gang gegnum okkar deild. Það er margt sem stuðlar að því, að hægara er að meta slíkar eignir nú heldur en var fyrir nokkru. Ég vil í því sambandi geta þess, að þarna mun vera um svipað magn af 100°C heitu vatni að ræða og er hjá Hitaveitu Akureyrar núna af 95°C heitu vatni, þ. e. um 160–180 sekúndulítrar, og opinberum aðilum ætti því að vera í lófa lagið að fá upplýsingar um hvað heita vatnið á Akureyri kostar á staðnum, þegar það kemur upp úr borholunum. Þó er þess að gæta, að þar verður að dæla vatninu upp, en í Deildartungu kemur það sjálfrennandi. Ég vil geta þess, að ég hefði talið eðlilegra að sveitarfélögin, þar sem hverinn er og svo þau sem ætla að nota hitaveituna, mynduðu með sér sameignarfélag og ættu þar jafna aðild að. Um þetta eru fordæmi, eins og á Suðurnesjum. Þar hafa sveitarfélögin sameinast um að kaupa slík réttindi og eiga þar jafna aðild, hvort sem þau eru stór eða smá. Þetta finnst mér sanngirni, og ég veit að sá hreppur, þar sem heita vatnið er, á eftir að njóta þess í ríkum mæli, svo framarlega sem þannig verður frá gengið að hann eigi kost á að nýta það. Síðan Arabar hækkuðu olíuna svo mjög er aðstaðan allt önnur til hagnýtingar á þeim auðæfum sem hér er um að ræða, og ég vil geta þess t. d. varðandi Hitaveitu Suðurnesja, sem nú er orðin mjög merkilegt og stórt fyrirtæki, að fyrir 10 árum var það reiknað út, að ekki borgaði sig með nokkru móti að leiða heitt vatn frá þeim stað, þar sem það er tekið, og til byggðarinnar. En sú skyndilega hækkun, sem orðið hefur á orkukostnaði, hefur gerbreytt þessum viðhorfum.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður í þessu máli nú að sinni. Þetta mál var mjög vel rætt í Nd. og ekki alltaf af þeim sama skilningi og lýsti sér í ræðu síðasta ræðumanns. Ég þakka honum alveg sérstaklega fyrir þær undirtektir og þær yfirlýsingar sem hann gaf í þessum ræðustól áðan. Ég átti raunar ekki við nema góðu að búast af þeim hv. þm. Ég vil aðeins geta um smávægileg atriði sem hv. þm. talaði hér um. Hann bjóst við að menn væru ekki ginnkeyptir fyrir eignarnámi, og það er alveg hárrétt. Það er vissulega enginn ginnkeyptur fyrir eignarnámi. Þess vegna fóru þeir aðilar, sem biðja nú um eignarnám, út á þessa braut fyrir rúmu ári, að þeir sáu enga aðra leið. Þeir sáu ekki möguleika á að ganga að þeim þá mjög svo háu kröfum sem eigendur hversins gerðu. Þær hafa lækkað síðan, en samt þykja þær mjög svo óaðgengilegar, og er þá fyrst og fremst miðað við það sem annars staðar hefur verið gengið til móts við neytendur heits vatns, og heyri ég þá sérstaklega talað um Hitaveitu Suðurnesja. Árið 1976 munu þessir aðilar frá Akranesi og Borgarnesi hafa gert tilboð sem svaraði nokkurn veginn til þeirra kjara sem leiddu til samkomulags með Hitaveitu Suðurnesja og eigendum heitavatnsréttinda þar, ef miðað var við sölu vatnsins þegar það var komið heim til neytenda á dreifingarstað. En því miður tókst ekki að ná samkomulagi. Núna stendur til eignarnám, en ég vona og allir vona að menn komist samt að samkomulagi, a. m. k. um það að hlíta réttlátri gerð, réttlátum gerðardómi um það, hversu mikið þarf að greiða fyrir þessi hlunnindi. Því hefur verið lýst hér áður, að það er ákveðin skoðun Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar að hlutur Reykholtsdalshrepps skuli hvergi líða fyrir töku þessa vatns, og hreppnum hefur verið boðin þátttaka í þessu fyrirtæki. Hreppurinn óskaði ekki að verða þátttakandi, en ég býst við að það boð standi áfram. Mér eins og fleirum var það mikið kappsmál að þarna yrðu ekki átök, og ég mun sem starfsmaður í þessu héraði beita mér fyrir öllum þeim sættum sem ég get, svo að þetta fyrirtæki og íbúar Reykholtsdals og Flókadals, sem skrifuðu undir mjög harðorð mótmæli, geti báðir verið vinir og bræður við framkvæmd þessa máls.



Herra forseti. Meiri hl. n. leggur til á þskj. 847 að frv. verði samþ. Minni hl. n. hefur á öðru þskj. skilað till. að rökstuddri dagskrá þess efnis, að þar sem Alþ. hafi þegar samþ. þál. um að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um iðngarða í samráði við ýmsa aðila og í trausti þess, að frv. til slíkrar löggjafar verði lagt fyrir næsta Alþ., taki deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Við sjáum ekki ástæðu til þess að samþykkja þessa rökstuddu dagskrá. Við teljum þvert á móti að í því frv., sem hér er verið að leggja til að samþ. verði, hafi þegar náðst í reynd verulegur hluti af því, sem kveðið er á um í þeirri þáltill. sem minni hl. n. vísar til í sinni rökstuddu dagskrá, og beri frekar að fagna því, að málið hafi gengið svo greitt fyrir sig sem fram kemur í því frv. sem við erum hér að fjalla um. Mælir því meiri hl. n. eindregið með því að till. til rökstuddrar dagskrár verði felld og frv. samþ. óbreytt.



Herra forseti. Iðnn. varð ekki sammála um afgreiðslu þessa máls, eins og hér hefur komið fram. Við hv. 5. þm. Reykv. leggjum til að frv. verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, svo sem segir í nál. okkar á þskj. 848. Þessi rökstudda dagskrá er á þá leið, að þar sem Alþ. hafi þegar samþ. þál. um að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um iðngarða í samráði við ýmsa aðila og í trausti þess, að frv. til slíkrar löggjafar verði lagt fyrir næsta Alþ., taki deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Við í minni hl. teljum að það mál, sem hér um ræðir, sé hið merkasta og gagnlegt og það sé nauðsynlegt að gera sérstakar ráðstafanir til þess að stuðla að því og gera það mögulegt að iðngarðar verði reistir. Um það er ekki ágreiningur. Ég geri ekki ráð fyrir að það sé neinn ágreiningur á Alþ. um það. Þáltill., sem samþ. hefur verið frá tveim hv. þm., Eggert Haukdal og Guðmundi Karlssyni, nú á þessu þingi, er á þá leið, að Alþ. hefur lýst vilja sínum í þessu efni. Í þessari þáltill. er gert ráð fyrir að ekki verði kastað hendinni til þessa verks og að reynt verði að vanda sem best þær ráðstafanir sem gera þarf til þess að vinna þessu máli framgang. Hv., 3. landsk. þm. sagði að það bæri vott um mikinn framkvæmdahraða og dugnað að nú skuli málið þegar á sama þingi og þáltill. var samþykkt vera komið það langt að lagt hafi verið fram stjfrv. til þess að hrinda málinu í framkvæmd. Ég vildi að satt væri, að þetta væri svona. Því miður er þetta ekki á þennan veg, því að mér sýnist frv. það sem hér er um að ræða ekki bera vott um að unnið hafi verið sérstaklega í þessu máli á þann hátt sem mestu varðar. Frv. það, sem hér er til umr., ber þess glöggan vott að svo hefur ekki verið gert. Það er í þessu máli eins og fjölmörgum öðrum framfaramálum, að þegar á hólminn kemur skiptir mestu máli að afla fjár til þess að gera það sem menn eru sammála um að gera. Það verður ekki sagt, að það frv., sem við nú ræðum, leysi það mál á viðunandi hátt. Í þessu frv. er gert ráð fyrir nokkrum leiðum til þess að afla fjár til að veita lán til byggingar iðngarða. En það er meira í orði en á borði, sýndist okkur, þegar við athuguðum þær leiðir sem settar eru fram í frv. Það er í fyrsta lagi gert ráð fyrir framlögum, eins og það er orðað, „er veitt kunna að verða úr ríkissjóði eða á annan hátt“. Það er nú ekki annað en þetta: það sem kann að verða veitt. En það, sem er að formi til veigamest í þessu frv. varðandi fjáröflunina, er á þá leið, að á fyrstu fjórum starfsárum lánadeildarinnar, frá og með árinu 1980 til og með 1983, renni allt að 250 millj. kr. á ári af umráðafé Iðnlánasjóðs til deildarinnar. Þetta væri góðra gjalda vert, ef Iðnlánasjóður væri aflögufær frá öðrum verkefnum. En það er öðru nær, eins og við vitum. Því er það í raun og veru vafasamur stuðningur við iðnaðinn í landinu að ætla enn að skerða lánsmöguleika hins almenna iðnaðar til þess að svara þeim þörfum sem hér er um að ræða og þarf að svara með sérstökum ráðstöfunum. Þá er og gert ráð fyrir að hægt sé að taka lán af hálfu Iðnlánasjóðs í þessu skyni, en það er ekki annað en er núna í lögum um Iðnlánasjóð. Hann hefur heimild til þess að taka lán. Það skortir ekki heimildir, en í raun og veru skortir mikið fé. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar. Okkur í minni hl. sýnist frv, þetta þess eðlis, að æskilegra sé að undirbúa málið betur og leitast við að fá raunhæfari lausn á því vandamáli sem hér er fjallað um. Þess vegna leggjum við til að málinu verði vísað til ríkisstj. til frekari meðferðar. Við erum ekki að gera þetta til þess að bregða fæti fyrir málið, síður en svo, heldur þvert á móti að leitast við að það fái betri og raunhæfari meðferð. Við leggjum áherslu á að þetta seinki ekki málinu þannig að tjón verði af, því að við gerum ráð fyrir að málið verði lagt fyrir næsta Alþingi.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um sérstakt tímabundið aðlögunargjald. N. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþ. óbreytt. Minni hl. mun gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Í aths. við frv. þetta er gerð grein fyrir aðdragandanum að þessu máli, hver þörfin er og hvernig að því hefur verið unnið að vinna því stuðning eða samþykki annarra landa innan EFTA. Það kom fram síðast nú í fréttum í kvöld, að það þykir hafa verið vel að þeim málum staðið af hendi Íslendinga, enda þótt sumir fulltrúar þar segi að þetta orki mjög tvímælis að þeirra mati. En þrátt fyrir það var búið að bera þetta undir fund á vegum EFTA og fá samþykki.



Herra forseti. Eins og tekið er fram í nál. meiri hl. vorum við sjálfstæðismenn í n. í andstöðu við meginefni þessa frv. Hér er um frv. að ræða sem kemur til með að leggja á þjóðina 1200–1500 millj. kr. skatt í viðbót við alla þá miklu skatta sem á þjóðina hafa verið lagðir undanfarið, og hefur maður satt að segja talið að nú væri svo komið, að tími væri kominn til að staldra við áður en haldið yrði áfram þeirri skattpíningarstefnu sem hefur gersamlega ráðið ríkjum síðan hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum. Við erum öll sammála um það, að ástæða er til að reyna að létta undir með iðnaðinum. En við, sem skipum minni hl., teljum að eðlilegra hefði verið að gera það á þann hátt að reyna að minnka þær álögur, sem á iðnaðinn hafa verið lagðar, í stað þess að bæta við erfiðleika heimilanna með aukinni skattheimtu sem kemur illa við alla, fyrir utan það hvað hún er verðbólguhvetjandi og hefur á öllum sviðum slæm áhrif. Það er talað um það í þessu frv., að tekjum af þessu svokallaða aðlögunargjaldi á árinu 1979 skuli varið til sérstakra iðnþróunaraðgerða. Það er mikið í tísku nú á tímum að tala um ýmsar hagræðingaraðgerðir iðnþróunaraðgerðir og ég veit ekki hvað og hvað. Ég var með sjálfum mér að athuga það og reyna að telja upp í huganum þær stofnanir og þau ráð sem vinna í þjóðfélaginu að ýmiss konar athugun á málefnum iðnaðarins og þá ekki síst hvað til hagræðingar megi verða. Til upplýsingar fyrir hv. þd. langar mig til að nefna nokkra þessa aðila. Ég mundi í svipinn eftir þessum aðilum: Iðnþróunarstofnun, Félag ísl. iðnrekenda, Landssamband iðnaðarmanna, Útflutningsmiðstöð iðnaðarins, Framkvæmdastofnun með öllum sínum miklu áætlunar- og tæknistofnunum, Iðnþróunarsjóður, Iðnlánasjóður, Iðnaðarbankinn, Rannsóknaráð, að ógleymdum öllum hagdeildum bankanna. Og það er ekki allt upp talið með þessu, því að það eru ótal nefndir, hinar og þessar nefndir á vegum iðnrn., sem allar hafa það hlutverk að fara vel ofan í kjölinn á öllum þessum iðnþróunarmálum og reyna að finna út hvernig þessum málum megi verða hagrætt sem best. Ekki skal ég fullyrða um það, hvort hv. formaður iðnrekendasambandsins hafi haft þarna í huga að hér væri kannske aðalorsakanna að leita til hins dulbúna atvinnuleysis í landinu sem er mikið í tísku að tala um. En ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef eitthvað væri lagt niður af þessum stofnunum og sparaður sá vinnukraftur og öll sú skriffinnska og pappírsvinna sem þar fer fram, þá væri hægt að hjálpa mörgum illa stæðum iðnfyrirtækjum, a. m. k. þeim sem eru af minni gerðinni. Og einhvern veginn leggst það þannig í mig, að fyrst og fremst væri ástæða til, eins og ég sagði áðan, að reyna að létta af einhverjum gjöldum, sem lögð hafa verið á þennan atvinnuveg, og um leið að létta af honum einhverju af allri þeirri vinnu og skriffinnsku sem honum er gert að inna af hendi til þess að fæða allar þessar stofnanir sem ég hef verið að telja upp. Þá er ég ekki í nokkrum vafa um að með þeim dugnaði, árvekni og hagsýni, sem Íslendingum er þó svo mjög í blóð borin, mundu þeir menn, sem hafa gert iðnrekstur að atvinnu sinni, áreiðanlega komast út úr vandræðunum án þess að við þurfum að fara að leggja á þá þetta gjald, sem menn þurftu nú endilega að fara að dulbúa og kalla öðru nafni en hingað til hefur verið kallað. Ég legg svo til, herra forseti, að þetta frv. verði fellt.