Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér hefur verið tjáð að við skrifarar höfum verið atyrtir hér í þinginu í gær fyrir að mæta ekki á réttum tíma, en nú er svo þröngt setið í skrifarasætum að þó maður sé mættur kemst maður ekki að. Ég vil geta þess hér að vegna skörulegrar framgöngu hv. 5. þm. Norðurl. e. stóð fundur í menntmn. það lengi, og við vorum með gest á fundinum, að við komumst ekki hingað út fyrr en ca. tveimur mínútum eftir að fundur var settur í Nd. Ég vænti þess að forseti taki tillit til þess að stundum stendur svo á eftir að búið er að boða menn á fundi til n. að ekki er auðgert að segja þeim að hypja sig út hið snarasta þegar þeir þurfa að koma á framfæri miklum fróðleik við nefndir.



Forseti hefur heyrt mál hv. 5. þm. Vestf. og tekur fyllilega til greina þær aths. sem fram hafa komið.

Hvað með hinn skrifarann?

Og það gildir einnig um hinn skrifarann. Hann talaði fyrir hönd beggja.



Herra forseti. Hv. þm. Karvel Pálmason hóf hér 3. umr. með því að beina fsp. til mín og formanns sjútvn., hv. 5. þm. Norðurl. v., um það hvernig stæði á mótsögnum okkar eða gagnstæðum yfirlýsingum. Ég lýsti því hins vegar yfir að samþykki þessa frv. hefði aukinn kostnað í för með sér, en hins vegar hefði komið hér fram, mig minnir frá Stefáni Guðmundssyni hv. þm., í umsögn hagsýslu að það mundi sparast eitt stöðugildi. Nú er ekki mitt að svara. Eitthvað má það nú vera meira þokukennt hvað mundi sparast en það lá a. m. k. hreint fyrir að það væri eitt stöðugildi. Ekki er mitt að útskýra nákvæmlega í hverju þessi umsögn hagsýslunnar er fólgin en mér skildist að þarna væru lagðar niður tvær deildir. Önnur þeirra er hreinlætis- og búnaðardeild. Starf deildarstjóra hennar fellur þá niður. Það er örlítið dæmi um það sem ég minntist á í fyrri umr. og skal ekki fara ítarlega út í. Hagsýslan, sem vinnur þetta fjármálalega eins og henni ber að gera, sér að þarna fellur niður stöðugildi deildarstjóra og ekki við hana að amast. En eins og ég tók fram í fyrri umr. er það meginreglan við alla matvælaframleiðslu í heiminum að lögð er áhersla nr. eitt, tvö og þrjú á aukið hreinlæti, bætta hollustuhætti við framleiðsluna. Ég skýrði frá því við 3. umr. að þessi deild væri kannski deild númer eitt við þessa stofnun, hvað svo sem hún væri skírð og hvaða nafn hæstv. sjútvrh. vildi gefa henni. Að maður sem hefir yfirumsjón með hreinlæti og hollustuháttum við þessa þýðingarmestu matvælaframleiðslu Íslendinga væri afgerandi yfirmaður á þessu sviði, það væri um hreina afturför að ræða. Sparnaðurinn er fólginn í því að leggja niður þessa deild með sérmenntuðum deildarstjóra og sérmenntuðu starfsliði sem hefur haft gífurleg áhrif, jafnvel aukið allt hreinlæti og alla hollustuhætti í sambandi við fiskverkun á landinu. Þótt deilt sé og verði alltaf deilt um fiskmat fram og aftur held ég að enginn deili um það að í þessari deild og á þessu sviði hafi verið unnið gífurlega mikið og farsælt starf. Það er alveg eftir mönnum í sambandi við þetta frv. að þarna sé verið að leggja niður deild sem hefur með að gera þennan gífurlega og þýðingarmikla póst. Ekki er verið að ásaka hagsýsluna þó að hún telji að þarna sparist. Það má vel vera að ríkissjóðslega sparist þarna eitthvað en framleiðslulega og gjaldeyrislega held ég að þetta verði dýr sparnaður og afturför vegna þess að á þennan þátt er alls staðar lögð gífurleg áhersla. Skal það eitt nægja, en það er svo til að merkja þetta frv. að leggja þessa deild niður. Ég byggði hins vegar kostnaðarauka t. d. hér í frv. á 11. gr., þ. e. ferskfiskdeild. Það ákvæði hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ferskfiskdeild annast gæða- og stærðarmat á öllum ferskum, nýjum eða ísuðum fiski við löndun hans. Hún skal enn fremur fylgjast með geymslu og ástandi landaðs afla allt til þess að vinnsla hans hefst.“ Ég skýrði frá því í fyrri ræðu að einn veikasti hlekkurinn að mínu mati hjá Framleiðslueftirlitinu væru geymslurnar og geymsla á fiski áður en hann væri unninn. Nú annast þetta starf matsmenn sem eru í þjónustu frystihúsa, hafa réttindi sem fiskmatsmenn og eru löggiltir sem slíkir en taka laun hjá viðkomandi frystihúsi eða fiskvinnslu. Yfirmatsmenn fóru í yfirreið og litu eftir þessu hjá matsmönnum í þjónustu frystihúsa. Vitanlega var þetta misjafnt eins og gengur, stundum kom það fyrir og hefur komið fyrir í gegnum tíðina að mokað hafi verið út úr húsum, geymslum. Annars staðar hefur þetta aldrei komið fyrir. En þessir menn eru á launum hjá viðkomandi atvinnurekanda og einhver hluti þeirra, kannske minni hl., liggur undir ákveðnum þrýstingi hjá þeim sem greiðir honum laun. Það þarf satt að segja ansi mikið sjálfstæði til. Tökum sem dæmi Suðurnes þar sem eru ein 11 frystihús. Þar eru tveir menn í ferskfiskmati. Þeir geta ekki annast eftirlit með 11 húsum öðruvísi en líta þangað af og til. Þessi maður verður að vera á staðnum til þess að fylgjast með aflanum, bæði eftir hvaða röð þetta er tekið og úrskurða um fisk, hann á ekkert að lita þarna inn. Þetta er fært frá verkstjórum eða fiskmatsmönnum sem vinna í frystihúsunum yfir á ferskfiskdeild og þar með yfir á ríkismatið. Ég skal viðurkenna að ég held að á þessu hafi verið töluverð þörf. Ég held að það sé með öllu vonlaust að yfirfæra þetta í jafnríkum mæli og þarna er gert ráð fyrir yfir á þessa deild. Ég sagði að þetta mundi kosta 30 til 60 nýja starfsmenn. Ég benti á að það væri athugandi að bæta við eins og 2, 3 mönnum í þetta. Eftirlit þarna þarf að herða. Það eru einstaka staðir sem þurfa að liggja undir verulegu eftirliti og það eru dæmi þess að 50 til 100 tonnum í einu hafi verið mokað út úr geymslum af yfirmatsmönnum eða eftir kröfum þeirra. Þá væri komið þarna ákveðið millistig vegna þess að Framleiðslueftirlitið hefur alltaf átt undir högg að sækja með fé. Það er afturför að leggja hreinlætis- og búnaðardeild niður. Þarna er um að ræða eftirlit með hráefnageymslu sem verður að þýða dvöl. Það er eftirlit með þessu núna. Að mínu mati má herða það mjög. En ef þeir eiga að annast þetta mundi verða að fjölga ferskfiskmatsmönnum því þeir geta ekki, meðan þeir eru að meta fisk úr húsi og úr skipi, haft þetta eftirlit á geymslustað eða með vinnslu. Svo ef á að fylgja lögunum hlýtur þetta að þýða stóraukinn mannafla. Ég held að ég hafi svarað með þessu og það hafi verið þetta sem hv. þm. Karvel Pálmason var að gera athugasemdir við. Ef eitthvað annað liggur í þessari grein en orðanna hljóðan gefur til kynna þá væri ansi fróðlegt að fá skýringar á því. Svo er ekki. Síðan kemur þessi dæmalausa 16. gr. sem er nú satt að segja svo furðuleg að mann rekur í rogastans. Í brtt. sjútvn. á þskj. 735 segir á bls. 2, 9. liður sem er brtt. við 16. gr.: „Rn. setur nánari reglur um skilyrði fyrir sviptingu og veitingu vinnsluleyfis.“ Í 14. gr. segir hins vegar: „Afurðadeild gefur út útflutningsvottorð, sé þess krafist í reglugerð. Deildin skal gæta þess að ekki verði fluttar út sjávarafurðir, sem ekki standast þær kröfur, sem lög þessi og reglugerðir settar skv. þeim setja. Afurðadeild annast útgáfu vinnsluleyfa til vinnslustöðva en þau staðfesta að viðkomandi vinnslustöð fullnægi settum reglum um hreinlæti og búnað. Óheimilt er að verka eða vinna sjávarafurðir til útflutnings án slíks vinnsluleyfis.“ Af hverju tvö leyfi? Af hverju annars vegar leyfi frá þessari matsstofnun, hvað sem hún heitir, og svo hins vegar leyfi frá ráðh.? Ég held að þetta sé nákvæmlega eins og ég tók fram, það er gengið aftur undir dulnefni að framleiðsla á sjávarafurðum til útflutnings sé óheimil án sérstaks leyfis sjútvrn. Þarna fær rn. eða hefði fengið með þessum ákvæðum mesta vald sem nokkur sjútvrh. hefur haft fyrr eða síðar. Að vísu er skipt um nafn og sagt að í stað framleiðsluleyfis komi vinnsluleyfi. Hvaða vinnsluleyfi? Áður er búið að tala um vinnsluleyfi í 14. gr. Það er afgerandi og skýrt, að vísu ekkert meira afgerandi en er í lögunum, síður en svo. En það er sótt í að ráðh. geti sett nánari reglur. Hæstv. ráðh. talaði um hér í fyrri umr. að þetta gæti verið í sambandi við gáma, þetta gæti verið í sambandi við rækjufrystingu ef þar væri einhver hætta á ferðinni. Hann hefur skv. 2. gr. núgildandi laga heimild til reglugerða um miklu stífari ákvæði, nýjungar eða nýja framleiðsluhætti sem upp koma. Af hverju vill ráðh. fá heimild til þess að setja reglugerð án nokkurrar skilgreiningar? Hann krefst þess að geta gefið út reglugerð um vinnsluleyfi án nokkurrar skilgreiningar. Annaðhvort treystir hann ekki þeirri stofnun eða hann vill ráðskast sjálfur með þetta leyfi. Eins og ég var að taka fram á ég ekki til orð yfir það að flokkur einstaklingsframtaksins með frjálsan atvinnurekstur á stefnuskrá skuli negla það í lög að allir þeir sem ætli að verka fisk á Íslandi eða starfrækja einhverja fiskverkun þurfi leyfi ráðh. varðandi annað en þær kröfur sem almennt hreinlæti og búnaður gefa tilefni til. Þarna eru hrossakaup á ferðinni og gaman væri að vita hver hefði verið skiptimyntin í þessu. Þessi liður er óskiljanlegur, óþarfur, því að heimild er í reglugerð að gefa út reglugerð um gáma eða frystingu rækju eða annað þess háttar sem ráðh. tipplaði hér á í fyrri ræðu sinni. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson, fyrrv. sjútvrh., óskaði eftir nafnakalli um þessa grein. Fyrrv. sjútvrh. og sá sem gaf út gildandi lög, hinn mætasti maður, tók það fram að í trausti þess að ráðh. beitti ekki þessari grein mundi hann samþykkja hana. Það er fjörugt viðskiptalífið í ríkisstj., ég segi það bara. Það stendur ekki steinn yfir steini í málflutningnum í sambandi við þetta. Það er vægast sagt vítavert þegar um jafn stór mál er að ræða og hér, lög um mat og eftirlit á þýðingarmesta útflutningi okkar, og þegar ýmis helstu stefnumálin, sem eiga að framkalla þessi lög, eru farin í burt, þá á ekki að vinna þannig að lagasmíð að hróflað sé upp til samkomulags á stuttum nefndarfundum. Full ástæða var til að fresta lögunum og vinna þau betur, enda illa unnin frá upphafi. Þegar ýmis stefnumarkandi ákvæði eru farin í burtu þyrfti að vinna þetta betur. Þó að hinir mætustu menn hafi verið í n. eru þetta ekki rétt vinnubrögð. Þarna þarf bæði menn með mjög yfirgripsmikla þekkingu á fiskmati og meðferð sjávarafla og mjög hæfa og góða lögfræðinga sem þurfa síðan að semja viðkomandi greinar. Ég býst við að fjöldi nm. hafi viljað þau vinnubrögð úr því að svona var komið að fresta þessu og vinna þetta betur. Það á ekki að taka af þar sem fyrir eru góð lög, skýr og afdráttarlaus og vel samin. Það á ekki að flaustra hér í gegnum þn. lögum sem þn. breyta í verulegum atriðum. Ég held að enga nauðsyn hafi borið til þess að vinna þetta ekki betur. Um 21. gr. segir í brtt. n.: „Hverjum þeim, sem annast sölu og útflutning sjávarafurða sem lög þessi ná til, ber, sé þess óskað, að láta fiskmatsráði“ - Fiskmatsráði? Af hverju ekki fiskmatsstjóra? Þetta eru bara leifar af gamla frv. - „í té upplýsingar um kvartanir sem berast frá erlendum kaupendum vegna gallaðrar vöru eða vegna þess að umbúnaði hennar er áfatt. Þá ber þeim og, sé þess óskað, að veita Ríkismati sjávarafurða upplýsingar um greiddar skaðabótakröfur.“ Hvað er nú bætt? Athugum 15. gr. núgildandi laga: „Hverjum þeim sem veiðir, verkar eða verslar með fisk eða sjávarafurðir, sem lög þessi ná til, er skylt“ - ekki „sé þess óskað“ - „að gefa starfsmönnum Framleiðslueftirlits sjávarafurða allar þær upplýsingar og veita þeim þá aðstoð sem nauðsynleg er við framkvæmd eftirlits og mats. Gildir þetta jafnt um upplýsingar um verkun, geymslu og flutning fisks og sjávarafurða sem um upplýsingar um greiðslu skaðabóta eða kvartanir vegna þess að vara var gölluð eða umbúnaði hennar áfátt. Starfsmönnum Framleiðslueftirlits sjávarafurða er heimill aðgangur að hverjum þeim stað þar sem fiskur eða sjávarafurðir, sem lög þessi taka til, eru unnar eða geymdar. Þeim er einnig heimilt að taka án endurgjalds hæfilegt magn sýnishorna fisks og sjávarafurða til rannsókna enda verði eigendum fisks eða afurðanna skilað skriflegri skýrslu um niðurstöðu rannsóknar.“ Fer nú nokkuð milli mála? Getur nokkur haldið því fram að þetta sé til að efla mat? „Sé þess óskað“ er sett í lögin, sé vara gölluð eða skaðabætur. Og síðan „afdráttarlaus skýr fyrirmæli“ en í lögunum er skylt - afdráttarlaus, bindandi, hrein, bein ákvæði. Það er heilt haf á milli lagasetningar Matthíasar Bjarnasonar og hæstv. sjútvrh. Að vísu skal ég sýkna hæstv. sjútvrh. af lagasmíð þessari því að ég held að hún hafi verið tilbúin í rn. áður en hann tók við. Svona mætti lengi tína til dæmi um það að beinlínis sé slakað á. Ein helsta skrautfjöðrin er 18. gr. frv. og þar segir: „Framleiðendur skulu hafa í sinni þjónustu til matsstarfa löggilta matsmenn sem samþykktir eru af afurðadeild eða fá til þess matsmenn sem Ríkismatið samþykkir. "` Þetta er nokkuð einkennileg setning. Ef þetta eru matsmenn, af hverju ekki að segja þá: „. . . skulu hafa í sinni þjónustu til matsstarfa löggilta matsmenn“ eða „fá til þess löggilta matsmenn“? Þarna er undanþáguheimild. Af hverju er þetta óljósa orðalag um matsmenn? Hvaða matsmenn? Það eru til aðrir matsmenn en löggiltir matsmenn. Hvað er verið að opna þarna? Af hverju þessi óljósu ákvæði? Og síðan segir í grg. með frv.: „Skv. gildandi reglugerð er skylt að hafa fiskmatsmenn í hverju hraðfrystihúsi. Hér er gert ráð fyrir að ákvæði þetta verði lögbundið, matsmenn verði löggiltir og jafnframt að öllum framleiðendum sjávarafurða til útflutnings verði skylt að hafa löggilta matsmenn í þjónustu sinni, enda órökrétt að mismuna vinnslugreinum á þennan hátt. Með þessu ákvæði“ - og skilji nú hver sem betur getur - „er stigið stórt skref til aukningar verkaskiptingar milli fiskverkenda og Ríkismatsins og ábyrgð framleiðenda aukin.“ Í hverju? Hvar kemur þetta fram í 18. gr.? Hvergi. Það er undanþáguákvæði, að því er helst er að skilja, að þessir matsmenn þurfi ekki að vera löggiltir. Þó eru í öðrum greinum frv. ákvæði um að löggiltir matsmenn skuli annast allt yfirmat o. s. frv. Hvað er verið að fara þarna? Er nægilegt að setja fram fróma ósk í grg. og telja það hafa lagagildi? Það má vel vera að það sé skoðun einhverra en ég held að ef ekki er hægt að finna ákvæði í lögum hafi grg. ákaflega lítið að segja. En grg. sem væri útfærsla á lögum, hún er afgerandi. Þarna virðist mér í öllum málflutningi gæta nokkurs misskilnings og veit ég þó ekki hvort þessar perlur eru misskiljanlegar, ég held að það sé eitthvað allt annað á ferðinni. Mat er alls staðar. Við ferskfiskmat verða menn að vera á staðnum þegar fiskur kemur upp úr skipi. Það er ekki hægt að meta hann eftir það nema í fiskgeymslunum eins og ég vitnaði til áðan. Í frystingu verður að meta fisk eftir því hvort hann er hæfur til frystingar. Þegar búið er að frysta fisk er ekki hægt að fara að meta hann. Það er ekki hægt að breyta honum þá í annan gæðaflokk, það er ekki hægt að þíða hann upp og frysta hann aftur, skera úr honum skemmdir. Matið við saltfisk og skreið fer fram á öðru stigi. Það fer fram á því stigi þegar pökkun á sér stað. Hins vegar gildir það sama að mestu með síldina og frystan fisk að við verkun síldarinnar og niðurlagningu fer fram matið á síldinni. Síðan er saltfiskurinn metinn við pökkun, ekki endilega hráefnið þegar það kemur á staðinn, nema ferskfiskmenn úrskurði það í gúanó. Mat á saltfiski fer ekki fram fyrr en við pökkun. Mat á skreið fer ekki fram. Mat á freðfiski fer fram áður en hann fer í frystinguna. Við pökkun á síld fer matið fram. Þarna stendur því bókstaflega ekki steinn yfir steini. Það vill svo spaugilega til að þegar ég var að ljúka máli mínu hér í fyrra skiptið kom hér inn í þessa hv. deild varaformaður Sjálfstfl., Friðrik Sophusson. Og nú er mættur hér hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn pálsson. Allir þeir sem ætla sér að vinna við að koma upp fiskverkun á sjávarafla eða verkun á sjávarafla þurfa að sjálfsögðu að uppfylla þessar kröfur hreinlætismatsins um hreinlæti og búnað. En Sjálfstfl. ætlar líka að samþykkja það að það þurfi að leita til pólitísks ráðh. til þess að fá þetta leyfi. Þetta á að vera í þágu hins frjálsa atvinnurekstrar á Íslandi. Þarna er verið að opna allar gáttir fyrir pólitískri misnotkun ráðh. Þó að uppfylltar séu gæðakröfur sem viðkomandi stofnanir gera þá getur ráðh. einhliða sett geðþóttareglugerð og sækja verður um leyfi til hans. Herra forseti. Ég skal ljúka máli mínu en færa formanni Sjálfstfl., 1. þm. Suðurl., innilegar hamingjuóskir með hið frjálsa framtak, að nú má engan fisk verka á Íslandi öðruvísi en að sækja um leyfi og fá skriflegt svar frá ráðh. að það sé heimilt.

Engar veiðar.

Það var komið áður.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971 með síðari breytingum, en frv. flyt ég ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur og Steingrími J. Sigfússyni. Þetta frv. á sér nokkra forsögu en á síðasta þingi var flutt stjfrv. um skylt efni. 1. gr. frv. hljóðar svo: „Á eftir 3. mgr. 12. gr. komi nýjar mgr. sem orðist svo: Úrskurður tryggingayfirlæknis tekur gildi strax og hann liggur fyrir og frá þeim tíma er örorkan skapaðist. Nú er viðkomandi öryrki óánægður með úrskurð tryggingayfirlæknis og getur þá óskað eftir skriflegri grg. læknisins um forsendur matsins. Þeirri grg. ásamt aths. skal öryrkinn síðan vísa skriflega til úrskurðar örorkumatsnefndar. Í örorkumatsnefnd eiga sæti þrír menn, en auk þeirra skulu tilnefndir þrír varamenn. Þessir skipa fulltrúa í örorkumatsnefnd: 1) Samtök öryrkja tilnefna einn mann. 2) Hæstiréttur tilnefnir einn mann. Hann skal vera læknir og vera formaður matsnefndarinnar. 3) Heilbr.- og trmrh. tilnefnir einn mann. Allir þessir aðilar tilnefna og varamenn auk aðalmanna. Nefndin skal í störfum sínum taka tillit til sömu þátta og tryggingayfirlæknir við úrskurð örorkumats. Þá skal nefndin einnig taka tillit til félagslegra sjónarmiða við úrskurði sína. Ráðh. setur nánari ákvæði um starfssvið nefndarinnar í reglugerð.“ Ástæðan til þess að þetta frv. er flutt er sú að meðal fatlaðra og öryrkja í þessu landi er mjög víðtæk óánægja með það fyrirkomulag sem verið hefur á örorkumati. Skv. lögum um almannatryggingar er það hins vegar svo að það er tryggingayfirlæknir einn sem framkvæmir örorkumatið og hans úrskurður er óáfrýjanlegur. Tilgangurinn með því að skipa matsnefnd eins og gert er ráð fyrir í þessari grein er sá að skapa öryrkjum og fötluðum, sem verða að sæta úrskurði tryggingayfirlæknis, möguleika á því að áfrýja úrskurði hans til annars aðila. Hér er um að ræða geysilega stórt mál sem snertir mjög náið þær þúsundir Íslendinga sem af einhverjum ástæðum hafa orðið og verða að leita til Tryggingastofnunar ríkisins vegna fötlunar af margvíslegum toga. Ég minni á að á síðasta löggjafarþingi, var flutt stjfrv. sem gerði ráð fyrir að breyting yrði gerð á ákvæðum almannatryggingalaga um örorkumat. Í þessu stjfrv., sem var flutt af þáv. ríkisstj., var miðað við að örorkumat væri alltaf framkvæmt af örorkumatsnefnd þriggja starfsmanna Tryggingastofnunar ríkisins. Við umr. um málið á síðasta hv. Alþingi kom fram að þm. töldu óeðlilegt að láta nefnd annast þetta verk í öllum tilvikum, eðlilegra væri að setja á laggirnar áfrýjunarnefnd, en úrskurður væri áfram í höndum tryggingayfirlæknis. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 466, tekur tillit til þessara sjónarmiða sem komu fram við umr. á síðasta Alþingi. Í núgildandi lögum er tryggingayfirlæknir einvaldur um úrskurði örorkumats. Mér er til efs að nokkur embættismaður á Íslandi hafi jafnmikið vald yfir örlögum einstaklinga og tryggingayfirlæknir hefur skv. lögum. Það verður að teljast óeðlilegt fyrirkomulag, annars vegar frá sjónarmiði viðskiptamanna trygginganna, þ. e. þeirra fötluðu og öryrkjanna, og hins vegar frá því sjónarmiði að enginn einn maður getur sem skyldi borið ábyrgð á svo þýðingarmiklum þætti í tryggingakerfinu. Því er hér lagt til að skipuð verði úrskurðarnefnd þriggja manna sem hinir fötluðu geta vísað sínum málum til ef þeir eru ósáttir við niðurstöðu tryggingayfirlæknis. Þegar málið var til meðferðar á síðasta löggjafarþingi fylgdi stjfrv. stutt grg. Ég les hana hér vegna þess að auðvitað var grg. hluti af því máli sem ríkisstj. í heild lagði þá fram og þar með þeir aðilar sem í ríkisstj. áttu sæti: „Vaxandi óánægju hefur gætt á undanförnum árum“, segir hér, „með fyrirkomulag og ákvörðun örorkumats hjá Tryggingastofnun ríkisins. Bent hefur verið á ýmsar leiðir til úrbóta, m. a. þá sem hér er lagt til að reynd verði. Endurskoðunarnefnd laga um almannatryggingar kannaði fyrir nokkrum árum afstöðu yfirmanna stofnunarinnar,“- þ. e. Tryggingastofnunarríkisins - „þar á meðal flestra deildarstjóra og tryggingayfirlæknis, til þessa atriðis. Meðal þeirra, sem tjáðu sig um þetta, var tryggingayfirlæknir. Taldi hann, eins og allir sem tjáðu sig um fyrirkomufag örorkumats, að eðlilegt væri að taka tillit til fleiri atriða en læknisfræðilegra þegar örorkustig væri ákveðið. Menn virtust almennt séð sammála um að við slíkt mat yrði að taka mið af a. m. k. þremur ákvarðandi atriðum, þ. e. 1) líkamlegri eða andlegri heilbrigði, 2) tekjuöflunarfærni við óbreytt ástand skv. 1) og loks af 3) félagslegum aðstæðum einstaklinga, þar á meðal fjárhagslegri þörf miðað við fjölskyldubyrði, heimilisástæður o. fl. o. fl.“ Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er í rauninni aðeins ein efnisgrein og hún er mjög ítarleg og skýrir sig að fullu sjálf. Ég tel að það sé mjög brýnt að hv. Alþingi fjalli um þetta mál. Ég tel í rauninni að það sé með öllu óþolandi að fyrirkomulag þessara mála sé eins og það hefur verið um árabil. Mér er engin launung á því að það hefur verið erfitt að ná samkomulagi á milli flokka og manna um þessi mál. Og ég er reiðubúinn til þess að taka þátt í því að breyta þessu frv. ef menn teldu ástæðu til og auðveldara að nálgast málið með þeim hætti. Nú veit ég, herra forseti, að skammt lifir þings ef að líkum lætur og ef ekki verður af því að farið verði að till. formanns þingflokks Sjálfstfl. um að fresta þinginu vegna ósamkomulags stjórnarflokkanna, þannig að þeir geti sleikt sárin í nokkrar vikur og svo byrjað þingstörfin aftur þegar líður á sumarið og heyannir, fari svo að skammt lifi þings og stuttur tími sé hér eftir, þá er hætt við því að mál af þessu tagi nái ekki afgreiðslu. Ég vildi hins vegar fara þess á leit við hv. formann heilbr.- og trn. Nd. að hann sjái til þess að þetta mál verði sent til umsagnar. Ég hef það ekki hér hjá mér hver gegnir formennsku í n. Ég veit að hv. þm. Pétur Sigurðsson er formaður n., en hann er nú utan þings. Fyrir hann er inni á Alþingi hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, sem hefur sjálfur átt sæti í tryggingaráði. Mér þætti vænt um ef hann og aðrir nm. í heilbr.- og trn. beittu sér fyrir því að mál þetta verði sent til umsagnar, m. a. til samtaka fatlaðra, Tryggingastofnunar ríkisins og annarra aðila sem um mál þessi eiga að fjalla, þannig að við gætum þá á haustdögum tekið á nýjan leik á þessu máli og kannað hvaða leiðir eru þarna færar. Ég er alveg sannfærður um að það er vafalaust hægt að finna einhverja aðra leið í þessum efnum, en ég er jafnsannfærður um að núverandi fyrirkomulag með einveldi tryggingayfirlæknis er með öllu óþolandi. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Vegna áskorunar hv. þm. Svavars Gestssonar vil ég skýra frá því að það verður haldinn fundur í heilbr.- og trn. Nd. á mánudaginn klukkan 9 og ég vil einnig geta þess að það er sjálfsagt að kanna innan n. hvort ekki sé grundvöllur fyrir því að verða við ósk hv. þm. um að þetta mál verði sent til umsagnar.



Herra forseti. Með frv. þessu er fyrirhugað að afla ríkisstj. lagaheimildar til að gera þær ráðstafanir til endurskipulagningar á fjárhag Íslenska járnblendifélagsins hf. að Grundartanga sem nauðsynlegar eru til að unnt verði að ganga frá samningum við Elkem a/s í Noregi og Sumitomo Corporation í Japan um þátttöku hins síðarnefnda sem samstarfsaðila ríkisins í félaginu við hlið Elkem samkvæmt 2. gr. laga nr. 18/1977. Er það meginmarkmiðið með samstarfsaðild Sumitomo og þeim ráðstöfunum, sem henni eru tengdar, að styrkja markaðs- og fjárhagsstöðu Járnblendifélagsins til varanlegrar frambúðar. Nánar tiltekið verður hin fyrirhugaða samvinna við Sumitomo Corporation á því byggð að komið verði á samskiptum til langs tíma um sölu til Sumitomo og viðskiptavina þess í Japan á kísiljárni frá Grundartanga í verulegu magni. Jafnframt gerist Sumitomo minnihluta hluthafi í Járnblendifélaginu ásamt Elkem og eignist þar 15% heildarhlutafjár, en hlutafjáreign Elkem lækki úr 45% í 30%. Staða ríkisins og hlutafjáreign, sem er um 55%, í Járnblendifélaginu breytist ekki við tilkomu Sumitomo Corparation sem hluthafa. Staða Elkem verður og óbreytt að öðru leyti en því að hlutafjáreign þess minnkar samkv. framansögðu og það verður ekki söluaðili að kísiljárni því sem Sumitomo tekur við á hverjum tíma. Elkem mun áfram sjá um sölu á öðru kísiljárni frá Grundartanga, á öðrum mörkuðum en hinum japanska, og bera ábyrgð á heildarskipulagningu sölunnar á þeim grundvelli sem um var samið í sölusamningi Elkem og Járnblendifélagsins frá 1977. Jafnframt mun Elkem áfram veita Járnblendifélaginu tækniaðstoð á grundvelli tæknisamnings frá 1976. Rétt er að leggja á það ríka áherslu að fjárhagsaðgerðir þær sem leitað er heimildar fyrir með frv. þessu eru ekki sambærilegar við þær ráðstafanir í þágu Járnblendifélagsins sem heimilaðar voru fyrir tveimur árum með lögum nr. 45/1982. Að því sinni var ráðgert að tryggja greiðsluafkomu félagsins næstu árin með í fyrsta lagi beinni hlutafjáraukningu allt að 5.8 millj. Bandaríkjadala, í öðru lagi með víkjandi láni með sjálfskuldarábyrgð hluthafa 6 millj. Bandaríkjadala og í þriðja lagi með eigin lánum félagsins án beinnar ábyrgðar hluthafa og var þá reiknað með 10 millj. Bandaríkjadala, en hluti hinna síðast nefndu 6 millj. Bandaríkjadala, kom í stað rekstrarláns sem félaginu var tryggt við stofnun. Félagið starfar enn innan þess ramma sem þarna var settur, þannig að framlög til þess hafa ekki orðið meiri en þá var ákveðið. Hins vegar hefur félaginu ekki tekist að nýta þennan ramma til fullnustu vegna hinnar veiku eiginfjárstöðu sinnar. Hefur hún komið í veg fyrir að félagið gæti framkvæmt þær eigin lántökur sem til var ætlast. Gerðist þetta þegar fyrir árslok 1982 vegna hinnar miklu hækkunar á gengi Bandaríkjadollars gagnvart norskri og íslenskri krónu sem varð á því ári. Má vísa um það til ársskýrslu félagsins frá því í maí 1983. Hið nýja hlutafé samkv. frv. þessu kemur þannig að sínu leyti í stað lánanna sem hætta þurfti við 1982, auk þess sem það leiðir til þess að lánið sem þá var tekið með hluthafaábyrgð og jafngildir í rauninni hluthafalánum verður nú úr sögunni, sbr. 2. gr. frv. Upphaf viðræðna við Sumitomo Corporation má rekja til haustsins 1982, en þá áttu fulltrúar Elkem í stjórn Íslenska Járnblendifélagsins hf. fund í Reykjavík með þáv. iðnrh., Hjörleifi Guttormssyni, um vandamál félagsins, sem snertu hluthafa mjög um þær mundir vegna áðurnefndrar gengisþróunar. Vörpuðu þeir þar fram hugmyndum um samvinnu við japanska aðila til að breikka starfsgrundvöll félagsins og töldu ákjósanlegast að líta til Sumitomo í því sambandi. Iðnrh. þáv. svaraði málaleitan þeirra með bréfi í nóvember 1982 þar sem fallist var á að taka upp viðræður við japanska aðila um sölusamning til langs tíma og einnig um eignaraðild að Járnblendifélaginu, að því tilskildu að íslenska ríkið héldi þar meirihlutaaðstöðu. Var skipaður starfshópur til að undirbúa viðræður þessar og koma þeim af stað og áttu þar sæti m. a. þeir Páll Flygenring ráðuneytisstjóri, Ragnar Árnason lektor og Hjörtur Torfason hæstaréttarlögmaður, stjórnarformaður félagsins, auk þess sem Jón Sigurðsson framkvæmdastjóri félagsins starfaði með hópnum. Nokkrir fleiri fulltrúar á vegum iðnrn. tóku þátt í þessu starfi og hjá Elkem var sértökum starfshópi falið verkefnið. Fyrsti viðræðufundur með fulltrúum Sumitomo var haldinn í Reykjavík í janúar 1983 og síðan fylgdu fundir í Osló og Tokyo nokkru síðar. Sumarið 1983 varð nokkurt hlé á viðræðum vegna athugunar á fram komnum sjónarmiðum og frestunar á fyrirhugaðri heimsókn Japana hingað til landsins, jafnframt því sem stjórnarskipti höfðu átt sér stað. Ákvað núv. iðnrh. hinn 5. júlí 1983 að fela nýskipaðri samninganefnd um stóriðju, þeim dr. Jóhannesi Nordal, dr. Gunnari G. Schram og Guðmundi G. Þórarinssyni verkfræðingi, að annast frekari viðræður um málið og hefur hún gert það síðan ásamt ritara sínum Garðari Ingvarssyni. Þeir Páll Flygenring, Hjörtur Torfason og Jón Sigurðsson hafa starfað með nefndinni, auk þess sem fulltrúar Járnblendifélagsins og Landsvirkjunar hafa komið þar við sögu. Þessar viðræður samninganefndar um stóriðju hafa farið fram á fundum hér heima og erlendis síðan í septembermánuði 1983. Hafa þær nú náð því marki, á fundi nefndarinnar með fulltrúum Elkem og Sumitomo dagana 5. og 6. apríl s. l., að samkomulag hefur náðst um að stefna að endanlegum samningum milli aðila á tilteknum grundvelli. Var þetta staðfest með undirritun samkomulagsyfirlýsingar hinn 6. apríl s. l. Samkomulagið var undirritað með fyrirvara um samþykki stjórnar Elkem, Sumitomo, Járnblendifélagsins og Landsvirkjunar og íslenskra stjórnvalda, auk þess sem málið verður borið undir lánveitendur Járnblendifélagsins. Var ákveðið að stefna að því að leiða alla samningsgerð og heimildaöflun til lykta fyrir 1. júní 1984. Er frumskilyrði í því sambandi að Alþingi fallist á að veita þá lagaheimild sem hér er leitað eftir. Grundvelli samkomulagsins hefur þegar verið lýst að nokkru, en hann er í stuttu máli sem hér segir: 1. Núverandi hluthafalánum verði breytt í hlutafé, sbr. athugasemd um 1. gr. frv. 2. Núverandi hluthafar leggi til nýtt hlutafé sem nemur jafnvirði 120 millj. norskra króna, m. a. með yfirtöku skulda sem nú eru með ábyrgð hluthafanna. 3. Sumitomo kaupi 15% hlutabréfa í fyrirtækinu af Elkem, eftir að endurskipulagning eiginfjárstöðu Járnblendifélagsins hefur farið fram. 4. Sumitomo verði skipað einkaumboðsmaður á Japansmarkaði fyrir kísiljárn frá járnblendiverksmiðjunni og taki að sér sölu á tilteknu árlegu magni á þeim markaði, 20 þúsund tonnum. Að öðru leyti verður sölustarfsemi áfram í höndum Elkem á grundvelli gildandi sölusamnings og er gert ráð fyrir að unnt verði að tryggja fulla sölu á framleiðslu verksmiðjunnar miðað við venjuleg afköst. 5. Kísiljárn til Sumitomo verður afhent með sömu kjörum og gilda samkv. sölusamningnum við Elkem, þ. e. eftir markaðsverði. 6. Gert er ráð fyrir sérstökum samningi við Landsvirkjun um viðbótargreiðslur ofan á gildandi orkuverð þegar tiltekinni arð- og eiginfjárstöðu járnblendiverksmiðjunnar er náð. 7. Jafnframt ofangreindu hefur einnig tekist samkomulag um aukna þátttöku Elkem í kostnaði við sérstök tækniþróunar- og rannsóknarverkefni hjá Íslenska járnblendifélaginu. Einnig er gert ráð fyrir virkari þátttöku Íslenska járnblendifélagsins í markaðsmálum. Lagafrv. sjálft snertir einungis fjármögnunarþátt samninganna þar sem aðrir þættir þeirra kalla ekki á lagabreytingar. Aðild Sumitomo að Járnblendifélaginu fellur að öðru leyti inn í ákvæði laga nr. 18/1977 með eðlilegum hætti, þ. á m. ákvæði 2. gr. um þátttöku, 4. gr. um hluthafa, 6. gr. um samstarfssamninga og 8. gr. um skattamál. Hin fjárhagslega endurskipulagning á Íslenska járnblendifélaginu hf., sem tengd er aðild Sumitomo, verður fólgin í því í fyrsta lagi að núverandi hluthafar félagsins, ríkisstj. og Elkem, munu breyta í hlutafé hinum víkjandi hluthafalánum sem þeir hafa veitt félaginu á árunum 1981–1983 vegna tapreksturs fram til þessa. Nema lánin alls sem næst 140 millj. norskra kr. eða 18.6 millj. Bandaríkjadala. Frá sjónarmiði hluthafanna er hér aðallega um formbreytingu að ræða, þar sem ekki var gert ráð fyrir endurgreiðslu þessara lána fyrr en félagið væri farið að skila arði umfram greiðslur af öðrum stofnlánum. Að því er ríkið snertir er þess einnig að gæta að umrædd lán eru byggð á þegar fengnum heimildum í lögum nr. 18/1977 til hluthafaráðstafana og hækkunar hlutafjár þar sem framlagsheimild var hækkuð með lögum nr. 45/1982 úr jafnvirði 13.2 millj. Bandaríkjadala í jafnvirði 19 millj. Bandaríkjadala. Í öðru lagi og aðallega munu núverandi hluthafar leggja fram nýtt hlutafé til Járnblendifélagsins samkv. samkomulagi við Sumitomo, sem alls nemur jafnvirði 120 millj. norskra króna eða sem næst 15.9 millj. Bandaríkjadala. Yrði þetta gert eftir núverandi eignarhlutföllum, þannig að ríkið leggi til 55% eða sem svarar 66 millj. norskra króna og Elkem 45% eða samsvarandi 54 millj. norskra króna. Er fyrirhugað að fé þetta verði notað að mestu eða öllu leyti til að greiða niður núverandi skuldir Járnblendifélagsins vegna lána til verksmiðjunnar. Munu hluthafarnir því ekki þurfa að afla nýs fjár vegna hlutafjáraukningarinnar nema þeim þyki það betur henta, heldur geta þeir framkvæmt hana með yfirtöku á hluta þessara lána. Það er fyrst og fremst vegna þessara ráðstafana sem lagaheimild þarf og málið er lagt fyrir Alþingi í formi þessa frv. Ráðagerðir aðila um þessa nýju hlutafjáraukningu eru til komnar vegna þess efnahagsvanda sem við hefur verið að glíma í járnblendiiðnaði á undanförnum árum. Á járnblendiverksmiðjunni að Grundartanga hefur hann bitnað með þeim hætti, sem kunnugt er, að ekki hefur verið unnt að selja allt það kísiljárn, sem verksmiðjan gæti framleitt með venjulegum afköstum, og söluverð á heimsmarkaði hefur verið til muna of lágt miðað við þarfir nýrrar verksmiðju með þunga byrði stofnkostnaðar. Vegna þessa hefur Járnblendifélagið safnað verulegu tapi frá því að rekstur hófst vorið 1979, þrátt fyrir þá staðreynd að starfræksla verksmiðjunnar hefur gengið eins og best verður á kosið í tæknilegum efnum og í rauninni nær algerlega hnökralaust þegar frá er talinn orkuskortur veturinn fyrir gangsetningu Hrauneyjafossvirkjunar. Mjög hefur dregið úr þrengingum verksmiðjunnar á síðustu mánuðum þar sem jafnvægi hefur ríkt milli framboðs og eftirspurnar frá því síðla vors 1983 og verksmiðjan því starfað með fullum afköstum auk þess sem markaðsverð hefur hækkað verulega. Tap Járnblendifélagsins varð því miklu minna 1983 en 1982 og útlit er fyrir að það nái hallalausum rekstri á yfirstandandi ári. Vandinn er þó ekki úr sögunni þar sem enn ríkir lægð í stáliðnaði víðast hvar í heiminum og afturkippur gæti komið í þann bata sem orðið hefur á járnblendisviðinu. Ástæða er því til að ætla að núverandi hluthafar, annar eða báðir, gætu enn þurft að bregðast við vanda félagsins á einhvern hátt, hvort sem þriðji hluthafinn kæmi til skjalanna eða ekki, með auknum framlögum eða ábyrgðum. Hin nýja hlutafjáraukning gengur þó mun lengra en sú aðstoð sem hluthafarnir mundu þannig ráðgera ef þeir stæðu einir að málinu, a. m. k. fyrsta kastið. Þetta stafar af því að hlutafjáraukningin er ekki aðeins hugsuð sem skammtímaráðstöfun til lausnar á aðsteðjandi vanda, heldur höfum við einnig ætlað að koma fjárhag félagsins í það horf að það geti staðið af sér samkeppni á heimsmarkaðinum og haldið velli til frambúðar, jafnvel þótt enn kæmi þar til alvarlegs samdráttar. Um leið má vænta þess að félagið fari þá tiltölulega fljótt að skila arði ef vel árar fyrir starfsemina. Umrædda ráðstöfun telja hluthafarnir rétt að gera með tilliti til þess að þátttaka þriðja hluthafans stuðlar mjög að því að leysa til frambúðar úr öðrum meginvanda járnblendiverksmiðjunnar, nefnilega því að tryggja möguleika á því að reka verksmiðjuna með fullum afköstum á hverjum tíma. Væntir Sumitomo þess að geta haldið uppi stöðugri sölu á Japansmarkaði á verulegum hluta af framleiðslu verksmiðjunnar ég eru þá allar líkur til að takast megi að selja afganginn af því sem verksmiðjan getur annað við venjulegar aðstæður. Í kjölfar ofangreindrar hlutafjáraukningar er svo ráðgert að lækka nafnverð heildarhlutafjárins sem svarar uppsöfnuðu tapi félagsins, þannig að bókfært tap í íslenskum krónum í lok endurskipulagningar sé að fullu jafnað. Þetta bókfærða tap nemur samanlagt sem næst 390 millj. ísl. kr. eða um 100 millj. norskra kr. Hefur félagið þá uppfyllt skilyrði hlutafélagalaga til að geta greitt arð til hluthafa, miðað við hið lækkaða hlutafjárnafnverð, þegar starfsemin fer að skila ágóða eftir endurskipulagninguna eins og vonir standa til. Þegar núverandi hluthafar hafa þannig framkvæmt hina ráðgerðu endurskipulagningu á fjárhag Járnblendifélagsins verður gengið frá aðild hins nýja hluthafa að fétaginu með því að Sumitomo kaupi 15% heildarhlutafjárins af hluta Elkem, eins og fyrr segir. Fær Sumitomo hlutabréf sem því svarar, en Elkem mun fyrir sitt leyti nota andvirði hlutabréfanna til að vega á móti þeim framlögum og skuldbindingum sem það hefur tekið á sig við endurskipulagninguna. Þeir endar ná þó ekki alveg saman, þannig að Elkem þarf að taka á sig nokkrar skuldbindingar án þess að hlutafjárandvirði komi á móti. Gagnvart ríkissjóði verða áhrifin af endurskipulagningunni þannig í stuttu máli að ríkið breytir núverandi lánum sínum og ábyrgðarskuldbindingum vegna Járnblendifélagsins í beint hlutafé í félaginu og eykur jafnframt hlutafé sitt til nokkurrar viðbótar með niðurgreiðslu eða yfirtöku frekari skulda félagsins. Með þessu heldur ríkið á hinn bóginn óskertri hlutfallslegri eignarhlutdeild í félaginu og þar með fullri hlutdeild í þeim arðsvonum og öðrum hagsmunum sem tengdir eru áframhaldandi rekstri félagsins. Við þetta bætast svo hinir ýmsu möguleikar sem tengdir eru samskiptum við Sumitomo beint og óbeint. Fyrir Elkem verða áhrifin þau að fyrirtækið breytir lánum og skuldbindingum í hlutafé á sama hátt og ríkið, en fær fjármögnun á þeirri ráðstöfun að verulegum hluta með því að minnka eignarhlutdeild sína í félaginu um þriðjung. Af því leiðir að fyrirtækið á minni arðsvon en áður af áframhaldandi starfsemi járnblendiverksmiðjunnar, auk þess sem það gefur eftir rétt sinn til að selja það kísiljárn sem Sumitomo tekur við. Á móti hinum neikvæðu áhrifum kemur hitt, að með þessum ráðstöfunum hefur Elkem tryggt sér eins og unnt er að þurfa ekki framar að inna af hendi fjárframlög til að standa undir óbreyttum rekstri verksmiðjunnar. Auk þess nýtur fyrirtækið hinna ýmsu möguleika af samstarfi við Sumitomo. Frá sjónarmiði Íslendinga er endurskipulagningin mjög jákvæð að því leyti að hún hefur í för með sér umtalsverða lækkun á heildarskuldum þjóðarbúsins eða sem svarar jafnvirði nærfellt 16 millj. Bandaríkjadala. Þetta stafar af því að hið nýja fjármagn til Járnblendifélagsins verður notað til að greiða niður erlendar skuldir félagsins og hinir erlendu hluthafar taka fullan þátt í þeirri fjármögnun að sínum hluta. Í þessu sambandi er rétt að minna á að Elkem hefur frá upphafi tekið fullan þátt á móti ríkissjóði í þeirri fjárhagsaðstoð sem Járnblendifélaginu hefur verið veitt á undanförnum árum. Hefur fyrirtækið þannig gert stórum betur en standa við skuldbindingar sínar gagnvart Íslendingum um framlög til verksmiðjunnar þar sem bein loforð þess náðu ekki nema til hins upphaflega hlutafjár og 19.8 millj. norskra króna í hluthafalánum samkv. 3. málsgr. 6. gr. laga nr. 18/1977. Enda þótt fyrirtækið hafi nú kosið að verjast frekari áhættu í þessu efni með því að minnka hlut sinn í Járnblendifélaginu er ekki ástæða til að túlka það sem neina uppgjöf gagnvart verksmiðjunni, heldur má ætta þvert á móti að rekstrargrundvöllur hennar verði traustari en nokkru sinni. Af hálfu Íslendinga hefur frá upphafi verið lögð stund á að athuga í viðræðum um málið, bæði við Elkem og Sumitomo, hvort efni væru til að breyta formerkjum hinna gildandi samninga um járnblendiverksmiðjuna í tilefni af þátttöku Sumitomo og tengdum aðgerðum. Um sölusamninginn við Elkem er það að segja að skilmálar hans eru hagstæðir Grundartangaverksmiðjunni og ekki er getuleysi Elkem um að kenna, nema síður væri, þótt treglega hafi gengið að selja framleiðsluna. Er því ástæða til að fagna því að unnt verður að byggja einnig á þessum samningi í viðskiptum við Sumitomo. Hins vegar er nú um það rætt að fulltrúar Járnblendifélagsins taki virkari þátt í framkvæmd markaðsmála en verið hefur og skiptir það mestu í þessu sambandi. Samkv. tæknisamningnum við Elkem greiðir Járnblendifélagið þangað árlegt gjald fyrir tækniaðstoð sem er verksmiðjunni mjög mikilvæg. Rætt hefur verið um þetta gjald og niðurstaðan orðið að halda því óbreyttu, m. a. vegna ess að Sumitomo telur enga ástæðu til að lækka það. Í þess stað er gert ráð fyrir að Elkem auki þátttöku í kostnaði við tækniþróunar- og rannsóknarverkefni sem unnin verði hér heima í sumar. Viðræðurnar hafa því einkum snúist um hvort tök séu á að breyta rafmagnsverði Landsvirkjunar til Járnblendifélagsins. Ljóst er að félagið hefur ekki bolmagn til að greiða hærra rafmagnsverð en um hefur verið samið, eins og sakir standa nú. Er því gert ráð fyrir að gildandi rafmagnssamningur haldist óbreyttur, en í honum eru m. a. sjálfstæð ákvæði um endurskoðun vegna breyttra forsendna. Hins vegar verður gerður víðbótarsamningur við hann um sérstakar greiðslur ofan á gildandi orkuverð, þegar tiltekinni arðsemi- og eiginfjárstöðu er náð hjá félaginu, í formi skiptingar milli þess og Landsvirkjunar á umframágóða verksmiðjunnar. Hér er um mikilvægt samningsatriði að ræða sem tryggir hagsmuni Íslendinga eins og best verður á kosið um sinn. Með ofangreindum samningum um málefni Íslenska járnblendifélagsins hf. verður brotið í blað í sögu félagsins og íslenskra atvinnumála. Er ástæða til að vona að þeir muni marka drjúg og gæfurík spor í þróun fyrirtækisins og orkufreks iðnaðar hér á landi. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til að þegar þessari umr. lýkur verði málinu vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Það frv., sem hér hefur verið mælt fyrir, varðar fjárhagslega endurskipulagningu Íslenska járnblendifélagsins hf. vegna verksmiðju þess á Grundartanga. Mál þetta hefur verið á döfinni frá því haustið 1982, eins og rakið var í máli hæstv. ráðh. hér áðan, en raunar hefur sú glíma staðið lengur að halda þessu fyrirtæki gangandi og í tíð fyrrv. ríkisstj. var ítrekað gripið til aðgerða, til að hlaupa undir bagga með fyrirtækinu vegna taprekstrar, þannig að ekki þyrfti að koma til stöðvunar þess. Ég ætla hér ekki að fara að rekja þá sögu þótt lærdómsrík sé. Íslenska járnblendifélagið og verksmiðjurekstur þess á Grundartanga er dæmi um misheppnaða fjárfestingu í stóriðju og mjög gallaða samninga sem gerðir voru við erlenda aðila þegar stofnað var til fyrirtækisins og lög sett um það á árinu 1976. Ástæður fyrir erfiðleikum í rekstri fyrirtækisins eru fleiri en ein, en einna afdrifaríkast hefur verið að afurðir verksmiðjunnar hafa ekki selst við því verði sem áætlað var þegar áætlanir voru gerðar um fyrirtækið og ákvarðanir teknar um það. Þar var byggt á óhóflegri bjartsýni og það er vert að minnast þess nú að það voru ekki íslenskir aðilar sem fyrst og fremst lögðu á ráðin í sambandi við þetta fyrirtæki, heldur var það byggt á erlendri ráðgjöf að verulegu leyti og í veigamestu atriðum varðandi rekstrarhorfur, afurðaverð og sölumöguleika. Afurðir járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, kísiljárn, eru sem kunnugt er notaðar í stáliðnaði til blöndunar til að ná fram ákveðnum eiginleikum og stáliðnaður hefur verið í lægð og hnignandi grein á undanförnum árum. Horfur eru á því að ekki verði þar veruleg breyting á, heldur er hér á ferðinni þróun sem tengist m. a. hækkandi verði á orku um og fyrir miðjan síðasta áratug og kröfum til léttari málma til ýmissa nota. Það getur verið einhver afsökun þeim sem að ákvörðunum stóðu um þetta fyrirtæki á sinni tíð að þessi þróun hafi ekki verið orðin mönnum auðsæ á þeim tíma eins og nú er orðið, en hún hefur vegið þungt í afkomu þessa fyrirtækis. Þar við bætist vissulega að fyrirtækið hóf rekstur 1979 þegar þungaiðnaður og reyndar efnahagur iðnríkja var að sigla inn í lægð, verulega kreppu sem ríkt hefur á undanförnum árum og hefur gætt í lágu verði fyrir afurðir ýmissa greina iðnaðar, ekki síst í frumframleiðslu eins og þungaiðnaði. Við þetta bætist hár fjárfestingarkostnaður sem hefur bitnað á fyrirtækinu þar sem lánabyrði þess er eðlilega í hámarki og fjármagnskostnaður á fyrstu rekstrarárum. Við þetta hafa bæst ókjör í samningum við hinn erlenda samstarfsaðila, Elkem, samningum sem gengið var frá um leið og stofnað var til fyrirtækisins og varðar það bæði raforkusölu, tæknisamning og markaðssamning, en sem kunnugt er selur Elkem allar afurðir verksmiðjunnar og þar kemur meirihlutaaðilinn, íslenska ríkið, nánast ekkert við sögu. Varðandi rafmagnssamninginn kom það áþreifanlega í ljós á árinu 1978, veturinn 1978–1979, að inn í rafmagnssamninginn var byggt stöðvunarvald sem Elkem hefur, þótt minnihlutaaðili sé í fyrirtækinu, og það olli því að meirihlutaaðilinn, íslenska ríkið, gat ekki frjáls og með eðlilegum hætti tekið ákvörðun um eða svarað ákvarðandi spurningunni um hvort reistur skyldi annar ofn verksmiðjunnar 1979, en hann mun hafa verið tekinn í rekstur snemma á árinu 1980 eða á fyrri hluta þess árs ef ég man rétt. Það var eitt af fyrstu viðfangsefnum mínum í starfi sem iðnrh. að fjalla um þetta atriði og ég gerði um það tillögu í ríkisstj. og við samstarfsaðilann Elkem og stjórn félagsins, að a. m. k. yrði dokað við með fjárfestingu varðandi annan ofn verksmiðjunnar um nokkurt skeið á meðan séð yrði hver framvinda yrði varðandi markaðsverð og söluhorfur á kísiljárni. En þessum tilmælum neitaði samstarfsaðilinn Elkem og bar fyrir sig stöðvunaratriði í raforkusamningnum sem tekið hafði verið inn að kröfu Elkem þegar leitað var til þess sem samstarfsaðila um fyrirtækið eftir að Union Carbide gekk út úr samstarfi sem undirbúningur hafði verið hafinn að. Atriði sem þessi þurfa að vera okkur Íslendingum til lærdóms í sambandi við hugsanlegt samstarf við erlenda aðila um atvinnurekstur. Þetta á ekki síður við um markaðssamninginn varðandi fyrirtækið, sem ber öll einkenni hálfnýlendustefnu í samskiptum, þar sem það er falið þessum minnihlutaaðila á vald að sjá um alla afurðasölu verksmiðjunnar og meirihlutaaðilinn, íslenska ríkið, hefur enga heimild til að semja um sölu eða sjá um sölu á neinu af afurðum verksmiðjunnar hingað til eins og frá samningum hefur verið gengið. Fyrir þessa sölu fær Elkem 40 norskar kr. á tonn eða nálægt 1% af söluandvirði. Engin breyting hefur á þessu orðið við þennan samning sem hér er um að ræða varðandi þóknun, en látið er að því liggja að hugsanlegt sé að ná einhverju fram í sambandi við hlutdeild Íslendinga að markaðsfærslunni og er það vissulega til bóta hversu lítið sem er. En þarna hefði þurft að verða á veruleg breyting. Tæknigjaldið, sem er hvorki meira né minna en 3% af veltu verksmiðjunnar, gengur skv. samningi til Elkem óháð því hvernig gengur í fyrirtækinu. Og þannig hefur þessi samstarfsaðili haft sitt býsna vel á þurru í þeim erfiðleikum sem yfir þetta fyrirtæki hafa gengið með því að hirða með þessum hætti út úr rekstri fyrirtækisins 5–6 millj. n. kr. árlega eða 15–20 millj. sem tæknigjald og sölugjald vegna markaðsfærslu. Þetta ætti að vera þeim mun ljósara nú fyrir okkur, hvers konar viðskipti þetta eru, með hliðsjón af tillögu um fyrirtækið sem nú er fjallað um hér á Alþingi vegna þáltill. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þar er gengið frá þessum málum með allt öðrum hætti. Þar er gert ráð fyrir að reikna þurfi með nokkrum kostnaði vegna tækniþjónustu fyrstu þrjú ár fyrirtækisins eða svo og minnkandi á fjórða ári, en síðan ekki gert ráð fyrir neinni aðkeyptri þjónustu í sambandi við tæknimál fyrirtækisins. Það reyndist kleift í sambandi við kaupsamninga á vélbúnaði að kaupa í rauninni öryggi og þjónustu af þeim aðilum sem samið var við um vélbúnað til verksmiðjunnar, og segir okkur þetta sína sögu um það hversu fráleitt þetta atriði er í samningi við Elkem varðandi tækniþjónustuna á Grundartanga. Mönnum var talin trú um það, virðist vera, þegar samningur var gerður að þessi tækniþjónusta væri svo stór og ómissandi þáttur að réttmætt væri að greiða fyrir hann hvorki meira né minna en 3% af veltu fyrirtækisins. Þessi niðurstaða á sinni tíð sýnir okkur hversu dýrkeypt er að ætla að treysta á forsjá erlendra aðila í sambandi við uppbyggingu atvinnurekstrar hér á landi. Gildir þar raunar einu hvort um er að ræða uppbyggingu okkar eigin atvinnurekstrar eins og vera ber eða hitt að farið yrði að þeirri stefnu, sem við höfum kallað orkusölustefnu og Sjálfstfl. enn þá hangir í sem sinni stefnu, þ. e. að kalla eftir erlendu áhættufjármagni, helst að meiri hluta eða að öllu leyti í sambandi við iðnað í stærri stíl hér í landinu. Ef menn ætla að ganga frá samningum þar að lútandi af einhverju viðskiptalegu viti verða menn a. m. k. að kunna fótum sínum forráð. Það krefst ekki að mínu mati í rauninni minni þekkingu á öllum aðstæðum en ef við ætluðum sjálfir að bera alla ábyrgð eða meginhluta ábyrgðar eins og við Alþb.-menn teljum rétt og skynsamlegt í sambandi við slíkan rekstur. Samningurinn um álverið í Straumsvík og síðan járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga er lýsandi dæmi um þetta, hversu dýrkeypt það er fyrir litla þjóð að ætla sér að ráðast í slík stórvirki, og það í samstarfi við erlenda aðila, án þess að vera nánast læsir á frumatriði þess sem við á að éta í slíkum rekstri til þess að átta sig á hvað er á ferðinni og hvað menn eru að gera. Það gildir vissulega einu um það hvort þarna eru útlendingar einir á ferð eins og í álverinu í Straumsvík, en þeir hirða nú í formi tæknigjalds og sölugjalds 3.7% af veltu fyrirtækisins áður en skattar koma til útreiknings, skattar sem litlir hafa verið vegna þess að fyrirtækið hefur komið arði sínum undan með aðferðum sem nú eru þekktar því að þó við eigum meirihlutann í járnblendiverksmiðjunni er svona gengið frá hnútunum sem snerta mjög þýðingarmikla þætti í rekstri og rekstrarforsendum fyrirtækisins. Þannig nægir meirihlutaeignaraðildin ein ekki til þess að eðlilega sé staðið að málum. Alþb. greiddi sem kunnugt er atkvæði gegn því að ráðist yrði í járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga vegna þess að það mat aðstæður svo og forsendur þessa fyrirtækis að ekki væri í það leggjandi, ekki væri á það hættandi að fara út í það fyrirtæki. Það hefur sannast á þeim árum sem liðin eru síðan að mat Alþb. að þessu leyti var rétt. Þeir flokkar sem báru ábyrgð á þessum samningi á sinni tíð og að honum stóðu koma nú með þennan samning hér útfærðan og óska eftir samþykki á honum - samningi sem endurspeglar í rauninni þær staðreyndir sem fyrir liggja varðandi reynsluna af rekstri fyrirtækisins til þessa. En þó að þetta hafi verið viðhorf Alþb. á sínum tíma varðandi samninginn um járnblendiverksmiðjuna og ákvarðanir þar að lútandi hefur flokkurinn að sjálfsögðu viljað horfa raunsætt á þær staðreyndir sem fyrir liggja, uppbyggingu þessa fyrirtækis og starfrækslu og atvinnulega þýðingu þess og vegið og metið í sambandi við ákvarðanir sem við höfum komið að, m. a. í tíð tveggja ríkisstj., hvort skynsamlegt væri fyrir íslenskan þjóðarbúskap og fyrirtækið sem slíkt að stöðva rekstur þess tímabundið eða til lengri tíma eða reyna að halda því á floti og stuðla að því að bæta rekstrarskilyrði fyrirtækisins. Þetta hefur verið metið oftar en einu sinni og oftar en tvisvar á undanförnum fimm árum, og ég hef hér mælt fyrir frv. um fjárhagslega björgunarstarfsemi fyrir fyrirtækið vegna þess að niðurstaðan hefur verið sú, að það væri þjóðhagslega óskynsamlegt og í rauninni lakara dæmi að fara að stöðva rekstur þess og gera það upp sem gjaldþrota fyrirtæki, þó að það gæti út af fyrir sig hafa verið aðferð til þess að komast út úr því samstarfi sem samið var um á sínum tíma, gat verið álitaefni að því leyti og ríkið leitaðist svo við að halda rekstrinum áfram eitt sér eða í samvinnu við aðra sem tekið yrði upp samstarf við. Þetta sé ég ástæðu til að rifja upp hér og nú þegar fyrir liggur tillaga um fjárhagslega endurskipulagningu félagsins, og ég vil taka það fram að ég tel, þrátt fyrir mikla ágalla á niðurstöðu samninga um þessi atriði, að það sé réttmætt eða til bóta að gera þær ráðstafanir sem frv. þetta felur í sér. Það þýðir ekki að við teljum ekki gagnrýnisvert, Alþb.-menn, eins og raunar hefur komið fram við afgreiðslu málsins í Ed., gagnrýnisvert hvernig á einstökum þáttum máls hefur verið haldið við undirbúning þessara samninga. Hæstv. ráðh. rakti það í sínu máli hvernig þetta mál var upp tekið haustið 1982 og ég þarf ekki að fjölyrða um það. Ég minni á að þegar Elkem leitaði eftir því við iðnrn. að viðræður yrðu hafnar við japanskan aðila með það fyrir augum að hann keypti hluta af Elkem í fyrirtækinu var við því brugðist með þeim hætti sem fram kemur í bréfi rn. frá 1. nóv. 1982, skilyrt að íslenska ríkið héldi meiri hluta og jafnframt að í tengslum við athuganir á sölu hlutafjár og markaðstryggingu eða sölu afurða á Japansmarkað yrðu teknar til athugunar æskilegar og nauðsynlegar breytingar á gildandi samningum, m. a. varðandi sölu, orkukaup og tæknisamvinnu. Um þessi mál var fjallað nokkuð veturinn 19821983 og rétt fyrir stjórnarskipti vorið 1983, fyrir tæpu ári, fékk ég frá þeim, sem höfðu átt fundi með aðilum, skýrslu um stöðu málsins, dags. 25. maí, og að henni stóðu þeir sem höfðu farið með samningaviðræður fyrir hönd rn., fyrst og fremst ráðuneytisstjóri og Ragnar Árnason, sem ég hygg að hafi samið þessa stöðulýsingu, lýsingu á stöðu samninga, til að það lægi fyrir og til glöggvunar fyrir þann ráðh. sem við tæki. Ég mun ekki lesa þá grg. en tel ástæðu til að rifja hér upp það sem mestu skiptir í henni varðandi hugsanlega þátttöku þriðja aðila í Íslenska járnblendifélaginu, með leyfi forseta: „Í því skyni að freista þess að ráða bót á rekstrarerfiðleikum Íslenska járnblendifélagsins til frambúðar hófu eignaraðilarnir, íslenska ríkið og Elkem als, viðræður við Sumitomo Corporation í lok árs 1982 um hugsan lega þátttöku síðarnefnda aðilans í rekstri Íslenska járnblendifélagsins. Elkem als átti frumkvæðið að þessum viðræðum. Elkem átti þá og á raunar enn í miklum fjárhagserfiðleikum og hefur hug á að selja Sumitomo hluta af hlutafé sínu í Íslenska járnblendifélaginu, allt að 25% af 45% eign Elkem, með þeim skilyrðum að söluandvirði renni til fjárstuðnings við Íslenska járnblendifélagið og gegn því að Sumitomo taki við verulegum hluta af framleiðslugetu Íslenska járnblendifélagsins á viðunandi verði. Þrír viðræðufundir þessara þriggja aðila hafa nú verið haldnir og er sá fjórði áætlaður á Íslandi í fjórðu viku júní n. k. Einnig hafa verið haldnir allmargir samráðsfundir íslenska eignaraðilans og Elkem. Í viðræðum þessum hefur íslenski aðilinn lagt áherslu á eftirfarandi: 1. Ísland getur fallist á eignaraðild Sumitomo að Íslenska járnblendifélaginu ef vissum skilyrðum, til þess föllnum að tryggja hagsmuni Íslands og Íslenska járnblendifélagsins, er fullnægt. 2. Helstu atriði af þessu tagi eru: 1. Ísland haldi meirihlutaeign sinni í Íslenska járnblendifélaginu. 2. Elkem verði áfram næststærsti eignaraðilinn að Íslenska járnblendifélaginu. 3. Sumitomo kaupi fast lágmarksmagn af framleiðslu Íslenska járnblendifélagsins, t. d. 15–20 þús. tonn árlega, á verði sem nemi framleiðslukostnaði að viðbættum eðlilegum hagnaði. 4. Full nýting afkastagetu Íslenska járnblendifélagsins verði tryggð. 5. Samningar Íslenska járnblendifélagsins og Elkem varðandi tækniþóknun og söluþóknun verði endurskoðaðir. Óskað er eftir því að tækniþóknun lækki úr 3% í 0.5% og söluþóknun lækki eða falli niður. 6. Rafmagnssamningur Íslenska járnblendifélagsins og Landsvirkjunar verði endurskoðaður með eftirfarandi fyrir augum: a. Forgangsorkuverð hækki í 17.5 mill. b. Orkuverðið verði verðtryggt. c. Orkuverðið verði ákveðið í SDR (Special Drawing Rights mun það heita á ensku). d. Hlutfalli forgangs- og afgangsorku verði hugsanlega breytt. 7. Íslenska járnblendifélagið taki virkan þátt í markaðsfærslu afurða sinna.“ Síðan segir: „Viðræðurnar hafa leitt í ljós að möguleikar virðast á samkomulagi við Sumitomo sem orðið getur Íslenska járnblendifélaginu og íslenska eignaraðilanum mikil hagsbót. Til þess að slíkt samkomulag nái fram að ganga virðist þó nánast nauðsynlegt að fram fari mjög veruleg endurfjármögnun fyrirtækisins í því skyni að auka líkurnar á jákvæðri rekstrarafkomu þess í framtíðinni. Japanski aðilinn gerir þessa endurfjármögnun og arðsemi fyrirtækisins nánast að skilyrði fyrir þátttöku sinni. Á hinn bóginn virðist hann reiðubúinn til að fullnægja óskum Íslands hvað sölusamning snertir. Einnig er þess að geta að hagsmunir hans og Íslands fara saman hvað kröfur gagnvart Elkem varðandi sölumál og tæknigjald snertir. Endurfjármögnun Íslenska járnblendifélagsins þýðir að líkindum verulegar nýjar fjárhagslegar skuldbindingar af Íslands hálfu. Þessar skuldbindingar má skoða sem nýja fjárfestingu og meta arðsemi hennar. Þeir reikningar sem unnir hafa verið benda til þess að endurfjármögnun sem þáttur í langtímasölusamningi við sumitomo geti verið íslenska eignaraðilanum mjög hagstæð.“ Ég læt þessa tilvitnun í stöðuskýrslu nægja, en í henni er einnig gerð grein fyrir því hvernig skynsamlegt væri að standa að endurfjármögnun, og ýmsir fleiri hlutir, m. a. varðandi það þýðingarmikla atriði að skattinneign eða tapreikningur Íslenska járnblendifélagsins, eins og hann var í árslok 1983, verði felldur niður og segir þar: „Þetta er nánast skilyrði fyrir hagkvæmni endurfjármögnunarinnar frá sjónarmiði Íslands.“ Það verður ljóst þegar þess er getið að þessi tapreikningur er nú hvorki meira né minna en upp á um 1200 millj. kr., að ég hygg uppfærður, þannig að hugsanlegar auknar skatttekjur, miðað við að þessi tapreikningur yrði sléttaður út og byrjað á núlli, gætu numið allt að 600 millj. kr. á starfrækslutíma verksmiðjunnar umfram það sem ella yrði. Hér er því um afar þýðingarmikið atriði að ræða, en þetta atriði eins og mjög mörg önnur hefur ekki náðst fram í sambandi við þessa samninga. Nú er það svo að stjórnarandstaðan, þar á meðal Alþb., hafði enga möguleika til þess að fylgjast með þessum samningum. Það var sett í það sérstök nefnd og hún vann sitt verk í kyrrþey mikilli og engar upplýsingar sem komu til þings eða stjórnarandstöðu um gang mála, þannig að við stöndum hér frammi fyrir gerðum hlut að þessu leyti. Ég vil að sjálfsögðu ekki fullyrða í einstökum atriðum um möguleika manna til að ná fram þeim þáttum sem mestu hefðu skipt og áhersla var lögð á þann tíma sem ég kom nærri þessu máli, m. a. í sambandi við raforkusamning, tæknigjald og söluþóknun og þennan tapreikning. En afskipti þeirra aðila sem um þetta hafa vélt, sem eru hinir sömu og hafa staðið í samningum af hálfu Íslands við Alusuisse vegna Íslenska álfélagsins hf., reynslan af því bendir ekki til þess að það sé haldið á málum af þeirri festu og sækni sem nauðsynlegt er fyrir Ísland í sambandi við sína hagsmunagæslu og sókn til þess að knýja fram sína hagsmuni og ná því sem frekast er unnt í slíkum efnum. En eins og ég tek fram hef ég ekki aðstöðu til að leggja mat á einstök skref eða málafylgju samninganefndarinnar vegna þess að ekkert liggur fyrir um það opinberlega hvernig á málunum var haldið af hálfu nefndarinnar í einstökum atriðum á einstökum stigum mála. En ég bendi á að varðandi raforkusamninginn hefur lítið náðst, lítið fengist umfram þessa von í arði af rekstri fyrirtækisins sem skipt yrði milli raforkusala, Landsvirkjunar og félagsins eftir ákveðnum reglum. Vissulega er það betra en ekkert, en það er lítill ávinningur. Menn spyrja: Hvað um það að vera að krefjast hærra raforkuverðs fyrir fyrirtæki sem þarf að rétta við með fjárhagslegum aðgerðum? Ég bendi á að þarna er minnihlutaaðili með 45% eignaraðild, sem þyrfti að standa undir sínum hluta af raforkukostnaði, og það er ekkert áhorfsmál fyrir íslenska ríkið og raforkufyrirtæki eins og Landsvirkjun að knýja á um hækkun raforkuverðsins, jafnvel þó að við þurfum að leggja til með því með einhverjum hætti um tíma, vegna þess að þarna eru aðrir aðilar sem mundu leggja í það púkk. Sama gildir um tæknisamninginn. Það þykir mér nú reyndar afleitast við þennan samning, ásamt þessu með tapreikninginn og skattlagningarmöguleika fyrirtækisins í framtíðinni, að þetta tæknigjald skuli standa óbreytt, 3% af veltu fyrirtækisins á samningstímanum - þessi nýlenduskattur, sem ég verð að kalla svo, sem við erum að borga til samstarfsaðila okkar fyrir nánast ekki neitt. Það hefur verið talað um að það eigi að auka eitthvað ráðgjafarþjónustu eða þróunarstarfsemi. Ég tel að það sé nánast yfirklór sem þar er á ferðinni. Og sama gildir um söluþóknunina sem helst þarna óbreytt og þeir skipta í bróðerni með sér, Sumitomo og Elkem, í sambandi við söluna hvor á sínum stað. Þá vil ég benda á að ekki er tryggð sala af þessum aðilum, sem hafa tekið að sér að selja afurðir verksmiðjunnar, á allri framleiðslu hennar miðað við full afköst. Með samningnum er aðeins tryggð sala á 50 þús. tonnum, en fyrir liggur að verksmiðjan getur afkastað a. m. k. 54–55 þús. tonnum, jafnvel meira, og það er þetta magn umfram 50 þús. tonn sem getur alveg skipt sköpum um afkomu verksmiðjunnar og að hún gefi arð. Það hefði vissulega skipt afar miklu að geta tryggt þennan hluta einnig í sambandi við þennan samning. En svo er ekki og því er mjög hætt við því að þegar þrengir á markaði liggi þessi hluti eftir og safnist upp. Vegna þessara ágalla á samningi þessum um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækisins og nýjan eignaraðila inn í samstarfið tel ég rökrétt af hálfu Alþb. að bregða ekki fæti fyrir framgang málsins, vegna þess að við teljum að þetta sé þó til bóta fyrir fyrirtækið fjárhagslega miðað við hinn kostinn að stöðva rekstur þess, sem hefði getað við blasað. En til þess að undirstrika að við teljum að ekki sé um að ræða þann árangur út úr þessum viðræðum sem efni stóðu til geri ég ráð fyrir að við fylgjum sömu afstöðu í þessari deild og í Ed. að sitja hjá við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um skógrækt nr. 3 6. mars 1955 eins og það er á þskj. 775, en í meðferð Ed. á málinu voru gerðar nokkrar breytingar á frv. Með samþykkt laga nr. 54 22. nóvember 1907 um skógrækt og varnir gegn uppblæstri lands var af hálfu hins opinbera hafið skipulegt starf að skógræktarmálum. Markmið þess starfs hafa jafnan verið þau hin sömu og lýst var í 1. gr. áðurnefndra laga, en þar sagði: „Skógrækt skal hefja með því markmiði að friða og bæta skóga þá og skógaleifar sem enn eru hér á landi, rækta nýja skóga og leiðbeina landsmönnum í meðferð skógs og gróðursetningu.“ Að þessu verkefni hafa skógræktarstjóri og Skógrækt ríkisins unnið en hlutur skógræktarfélaga og einstaklinga er einnig stór. Þeir þættir skógræktarstarfsins sem mest áhersla hefur verið lögð á er verndun skógarleifa og ræktun nýrra skóga til að bæta og fegra landið. Reynslan hefur líka sýnt að á ýmsum svæðum landsins má rækta skóg til viðarframleiðslu, horfa menn þar m. a. til þess árangurs sem náðst hefur í Fljótsdal í Norður-Múlasýslu, en á árinu 1969 veitti Alþingi 500 þús. kr. fjárveitingu til framkvæmda við sérstaka áætlun um skógrækt á bújörðum þar. Skógræktargirðingar skv. Fljótsdalsáætlun taka nú til 12 jarða og ná yfir um 450 hektara. Fyrst var plantað þarna 1970 og hafa hæstu lerkitrén þegar náð 5 metra hæð. Mikill og vaxandi áhugi er nú fyrir því meðal forvígismanna skógræktarmála að hafist verði handa um enn frekari skógrækt í þeim tilgangi að koma upp nytjaskógum á bújörðum og leggja þannig grunninn að nýrri búgrein hér á landi. Er fyrirhugað að unnið verði að slíkri ræktun með skipulegum hætti á grundvelli sérstakra áætlana um nytjaskóga. Með ræktun nytjaskóga er verið að leggja í sjóð fyrir framtíðina. Slík fjárfesting fer oftast ekki að skila tekjum fyrr en eftir 25 til 30 ár og er því talið nauðsynlegt og eðlilegt að hið opinbera stuðli að því að þessi nýja búgrein geti orðið að raunveruleika hér á landi. Því er þetta frv. flutt. Með frv. er lagt til að inn í skógræktarlögin komi nýr kafli, 4. kafli, undir fyrirsögninni Um ræktun nytjaskóga á bújörðum og eru meginatriði frv. þessi: 1. Ríkissjóður styrki ræktun nytjaskóga á bújörðum í þeim héröðum landsins þar sem skógræktarskilyrði eru vænleg eftir því sem fé er veitt til á fjárlögum hverju sinni. 2. Styrkur ríkissjóðs má nema allt að 80% stofnkostnaðar við undirbúning skógræktarlandsins. 3. Sett eru ýmis skilyrði fyrir styrkveitingunni, svo sem að gerð hafi verið skógræktaráætlun fyrir viðkomandi svæði og fyrir liggi samningur milli Skógræktar ríkisins og viðkomandi bónda um skógræktarlandið og framkvæmdir. 4. Þá eru settar reglur um meðferð skógræktarlandsins, aðilar skipta réttindum yfir því, og umráð Skógræktar ríkisins, sé út af brugðið. Er þessum ákvæðum ætlað að tryggja að framlög ríkisins til ræktunar nytjaskóga nýtist til þessa verkefnis. Ræktun nytjaskóga tekur langan tíma og því er nauðsynlegt að frá upphafi séu til staðar skýrar og ótvíræðar reglur um það land sem ráðstafað hefur verið til slíkrar skógræktar. 5. Skv. frv. skal nefnd heimamanna vera Skógrækt ríkisins til aðstoðar við undirbúning og framkvæmd skógræktaráætlunar en yfirumsjón með ræktun nytjaskóga verður í höndum Skógræktar ríkisins. Tekið er fram að Alþingi skuli árlega skipta því fé sem veitt er til ræktunar nytjaskóga milli hinna einstöku skógræktaráætlana. Eins og áður sagði er frv. þessu ætlað að vera grundvöllur nýrrar búgreinar hér á landi. En þessi búgrein verður ekki stunduð hvar sem er á landinu og náttúrleg skilyrði til skógræktar á Íslandi eru mjög misjöfn eftir landshlutum svo og svæðum innan landshluta. Skv. frv. eru það skilyrði styrkveitinga að skógræktarskilyrði séu vænleg í viðkomandi héraði og verður við gerð skógræktaráætlana að leggja mat á þetta atriði. Í grg. frv. eru nefnd fimm svæði sem vænlegust þykja til skógræktar með viðarframleiðslu að markmiði en önnur svæði kunna þar einnig að koma til greina. Gerð sérstakra skógræktaráætlana skv. frv. á að tryggja að framlög til ræktunar nytjaskóga verði veitt til þeirra staða þar sem árangur af skógræktinni er næsta viss hvað varðar náttúrleg skilyrði og veðurfar. Erlendis hefur víða verið farin sú leið á þeim stöðum þar sem skilyrði til skógræktar eru áþekk því sem hér gerist að hið opinbera hefur með sérstökum framlögum styrkt menn til að koma upp skógi. Horfa menn þá ekki síst til þeirra jákvæðu áhrifa sem skógræktin hefur á umhverfi sitt og þess að langur tími mun líða þar til skógræktin fer að skila viðkomandi skógareiganda tekjum. Í flestum tilvikum er ræktandinn að leggja í sjóð fyrir komandi kynslóðir. Hann friðar land sitt og leggur í kostnað við skógræktina og umhirðu skógarins. Í þessu frv. er lagt til að ríkið veiti sérstök framlög er geti numið allt að 80% af stofnkostnaði við ræktun nytjaskóga. Frá Norður-Noregi og Norður-Svíþjóð höfum við dæmi um að slík framlög nemi allt að 90%. Eins og fram kemur í fskj. 1 með frv, er kostnaður við að koma upp nytjaskógi umtalsverður. Þar eru plöntukaup stærsti kostnaðarliðurinn eða rúm 50% af stofnkostnaði. Sú viðmiðun frv. að framlag ríkisins geti numið allt að 80% af stofnkostnaði er við það miðaður að ræktendur þurfi ekki sjálfir að leggja fram verulegt eigið fé í upphafi heldur geti þeir með eigin vinnuframlagi að mestu greitt sinn hlut. Mikilvægt er líka að bændur og fólkið í sveitum vinni að þessu skógræktarstarfi undir handleiðslu kunnáttumanna og þekking á þessari nýju búgrein breiðist út í sveitunum og verði grundvöllur aukinna atvinnutækifæra þar. En ræktandinn verður sjálfur að annast viðhald og hirðingu skógarins og girðinga eftir að plöntun er lokið og bera kostnað af því. Þá er rétt að undirstrika að frv. gerir ekki ráð fyrir sjálfvirkum framlögum ríkisins til nytjaskóga heldur þarf Alþingi hverju sinni við afgreiðslu fjárlaga að ákveða hversu miklu fé verði varið til þessa málaflokks. Ég rek hér ekki efni einstakra ákvæða frv. en vil þó vekja sérstaka athygli á þeim ákvæðum þess sem lúta að meðferð á því landi sem ráðstafað hefur verið til ræktunar nytjaskóga. Í sumum tilvikum eru þetta ströng ákvæði og leggja kvaðir á skógræktarlandið og eiganda þess. Slíkt er hins vegar nauðsynlegt með tilliti til þess langa tíma sem ræktun nytjaskóga tekur og framlag samfélagsins sem heildar við upphaf ræktunar. Þá er í frv. lagt til að 20. gr. skógræktarlaganna frá 1955 verði felld niður, en skv. henni er heimilt að styrkja ræktun barrskóga á jörðum og jarðarskikum þó tilgangur þeirrar ræktunar sé ekki eingöngu til beinna fjárhagslegra nytja. Er talið eðlilegra að fella þessa heimild niður samhliða upptöku ákvæða um ræktun nytjaskóga. Einnig er lagt til að 23. gr. skógræktarlaganna verði breytt í þá veru að orða greinina sem heimild miðað við það fé sem veitt er til þessa verkefnis á fjárlögum hverju sinni. Fyrir nokkrum árum var hafist handa við að endurskoða skógræktarlögin frá 1953 í heild, en nefnd sú sem unnið hefur að því verkefni hefur ekki lokið störfum. Ég taldi hins vegar ekki rétt að láta lagasetningu um ræktun nytjaskóga á bújörðum bíða eftir endurskoðun skógræktarlaganna í heild. Ég nefndi hér fyrr að áhugi bænda og Skógræktarinnar á því að hefjast handa um ræktun nytjaskóga er mikill. Þannig hafa 40 bændur í Eyjafirði lýst sig reiðubúna til að hefja slíka skógrækt á 900 hektörum lands. Hópur bænda í Árnessýslu er einnig tilbúinn að hefjast handa og í Suður-Þingeyjarsýslu og Borgarfirði hefur verið unnið að könnun og möguleikum ræktunar nytjaskóga. Á öllum þessum stöðum hafa búnaðarsamböndin og skógræktarfélögin unnið að málinu í samráði við Skógrækt ríkisins. Alþingi hefur líka stigið fyrsta skrefið í framgangi þessa máls með 500 þús. kr. framlagi til ræktunar nytjaskóga við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1984. Málið fékk ítarlega athugun í hv. landbn. Ed. þar sem gerðar voru nokkrar breytingar á frv. í samræmi við umsagnir sem bárust. Þess vegna vænti ég að hv. Nd. sjái sér fært að afgreiða frv. nú fyrir þinglok. Því legg ég til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Félmn. hefur fjallað um frv. til l. um erfðafjárskatt, 269. mál, þskj. 515. Nefndin hefur rætt málið og fengið umsögn frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun að því er varðar áhrif á tekjur ríkissjóðs. Nefndin er sammála um að mæla með samþykkt frv. en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. Það hefur komið fram að ákvæði 2. mgr. 15. gr. laganna um töku dráttarvaxta þykir ekki nógu skýrt til þess að örugglega megi á því byggja og því hef ég leyft mér að flytja brtt. á þskj. 828 sem miðar að því að bæta hér úr þannig að dráttarvaxtataka verði heimil með óyggjandi hætti.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um það frv. sem hér er til umr. Ég á sæti í félmn. sem hefur fjallað um þetta frv. og stend að því nál. sem hér hefur verið lýst sem mælir með samþykkt þessa frv. Ég kemst þó ekki hjá að gera eina athugasemd. Hún er sú að félmn. hefur fengið umsögn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um þetta mál. Þar kemur fram orðrétt um hin nýju frumvarpsdrög í umsögn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar, með leyfi forseta: „Hin nýju frumvarpsdrög munu leiða til þess að innheimtur erfðafjárskattur mun lækka um u. þ. b. 30%. Tekjutap ríkissjóðs á árinu 1984 miðað við heilt ár hefði numið 12–15 millj. kr.“ Eins og hv. þdm. vita hefur Erfðafjársjóður haft tekjur af erfðafjárskatti og með nýjum lögum um málefni fatlaðra hefur Framkvæmdasjóður fatlaðra nú tekjur úr Erfðafjársjóði. Ekki þarf að fara mörgum orðum um það að á undanförnum árum hafa framlög í Erfðafjársjóð af tekjuskatti verið verulega skert. Í yfirliti frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun kemur fram yfirlit um tekjur af erfðafjárskatti s. l. 10 ár og framlög ríkissjóðs í Erfðafjársjóð. Þar kemur fram að á árunum 1974–1979 voru framlög í Erfðafjársjóð ekki skert en frá árinu 1980 hafa þau verið mjög mikið skert. Svo dæmi sé tekið af þremur síðustu árum voru tekjur af erfðafjárskatti á árinu 1982 rúmar 28 millj. kr. en framlög í Erfðafjársjóð ekki nema tæpar 13 millj. Á árinu 1983 voru tekjur af erfðafjárskatti um 37 millj. en aðeins um 16 millj. gengu í Erfðafjársjóð. Nú við síðustu fjárlagaafgreiðslu var áætlað að tekjur af erfðafjárskatti yrðu á þessu ári um 40 millj. en einungis að um 19.4 millj. rynnu í Erfðafjársjóð. Það þarf því engan að undra þó að maður hafi áhyggjur af því að það tekjutap sem ríkissjóður verður fyrir með samþykkt þessa frv. verði notað sem tilefni til þess að framlög til Framkvæmdasjóðs fatlaðra sæti skerðingu sem þessu nemur. Þetta eru auðvitað bara spár sem ég er hér að setja fram og ekki er hægt að fullyrða um, en miðað við reynslu undangenginna ára þarf engan að undra þó að slíkur ótti komi fram. Við síðustu fjárlagaafgreiðslu varð t. d. veruleg skerðing á framlögum í Framkvæmdasjóð fatlaðra og held ég að ég megi fullyrða að enginn sjóður hafi við síðustu fjárlagaafgreiðslu þurft að sæta eins mikilli skerðingu og Framkvæmdasjóður fatlaðra. Framlög í Framkvæmdasjóð fatlaðra voru skert um 56%, áttu skv. lögum að vera um 91 millj., en á fjárlögum urðu þau ekki nema um 40 millj. Og eins og kom fram hjá mér áðan voru framlög úr Erfðafjársjóði skert um 52%. Ég tel því nauðsynlegt, herra forseti, að flytja brtt. sem kemur fram á þskj. 822 og ég flyt ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur og Guðmundi J. Guðmundssyni. Ég tel að með samþykkt þessa ákvæðis kæmi fram vilji Alþingis í þá veru að þrátt fyrir það að tekjur af erfðafjárskatti muni minnka með samþykkt þessa frv. muni það ekki leiða til lækkunar á framlögum í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Brtt. hljóðar svo, með leyfi forseta, þ. e. að á eftir 25. gr. bætist við svofellt ákvæði til bráðabirgða: „Lækki tekjur af erfðafjárskatti skv. ákvæðum laga þessara skal sú lækkun ekki leiða til skerðingar á tekjum Framkvæmdasjóðs fatlaðra, sbr. 35. gr. laga nr. 41/1983.“