Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Stefán Jóh. Stefánsson: Þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer fram á það, að gildi 1. um skattgreiðslu h/f Eimskipafélags Íslands framlengist um 2 ára skeið, þannig, að það njóti áfram þess skattfrelsis, sem það hefir notið á undanförnum árum. En það skattfrelsi, sem gilt hefir samkv. þeim l., sem nú eru í gildi, fellur niður við næstkomandi áramót. Eimskipafélagið hefir snúið sér til Alþingis og beðið um framlengingu skattfrelsis áfram. Þessu erindi hefir verið vísað til fjhn., og hefir hún orðið sammála um að flytja frv. þetta um framlengingu skattfrelsisins fyrir árin 1937 og 1938, með þeim skilyrðum, sem upphaflega voru í l., að Eimskipafélagið léti af hendi 60 ókeypis farmiða til ráðstöfunar fyrir ríkið. Gildir því áfram sú kvöð, sem hvílt hefir á Eimskipafélaginu að undanförnu eftir þessum skattfrelsislögum. Ég vænti þess, að hv. d. geti orðið sammála um þetta mál, og þar sem það er flutt af fjhn., þá er ekki ástæða til að vísa því til n., og legg ég því til, að það fari umræðulaust til 2. umr.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það er ekki ástæða til þess að deila um, hvort það sé orðin almenn regla að heimta bankatryggingu; ég hafði mín ummæli eftir bönkunum og geri ráð fyrir, að þau séu rétt. Hitt, sem hv.þm. sagði um kolin, er rétt, og mér er kunnugt um einstakar kröfur, sem komið hafa fram um bankatryggingu. Það lítur út fyrir, að um kolin séu samtök í Englandi. En um þetta er hægt að fá nánari upplýsingar hjá bönkunum. Þá sagði hv.þm., að ríkisstj. hefði keypt 1½ millj. kr. af olíufélögunum, og var mjög hneykslaður yfir því, að það ætti að greiðast í pundum. Þessu er þannig varið, að ríkisstj. hefir samþ., að skuldaskilasjóður vélbátaeigenda tæki þetta fé að láni á þeim grundvelli að greiða það aftur í pundum á fleiri árum. Er þetta nákvæmlega hliðstætt því að taka erlent lán, þar sem þetta er fé, sem félögin áttu að vera búin að fá yfirfært, og frá sjónarmiði lántakanda er aðstaðan alveg hin sama. Um endanlega lausn málsins hefi ég ekki tekið fullnaðarafstöðu, en aðeins lent á, að ég gæti sætt mig við, að samþ. yrðu l., sem heimiluðu að veita útgerðarmönnum rétt til að ráðstafa nokkru af sínum gjaldeyri eftir því, sem frv. fer fram á. Vil ég skjóta því til n., sem fer með málið, að ég vildi gjarnan koma á fund til hennar jafnhliða mönnum frá bönkunum og gjaldeyrisnefnd.

Flm. (Ólafur Thors) Ég vil aðeins benda á, að sé það rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, þá samrýmist það ekki því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði; hann sagði, að ekki hafi getað verið um útboð á láninu að ræða, beinlínis vegna þess, að framhjá olíufélögunum hafi með engu móti verið hægt að komast. Þetta var þungamiðja ræðu hans, og einmitt á þessu byggist sú tilraun, sem hann gerði til að koma fram vörnum í málinu.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Í þessu frv. er farið fram á að losa útgerðarmenn undan þeirri skyldu að afhenda allan gjaldeyri samkv. l. frá 1935, eða þann hluta, sem varið yrði til kaupa á vörum til útgerðarinnar. Þegar það ákvæði var sett, að afhendu skyldi bönkunum allan gjaldeyri, var það gert til að fá allan gjaldeyri í einn stað og geta kontrollerað, að hann kæmi allur fram, en væri ekki ráðstafað á ólöglegan hátt. Það þarf ekki að eyða orðum að því, að tilgangurinn var á engan hátt sá, að skerða rétt útgerðarmanna til þess að flytja inn nauðsynlegar vörur fyrir atvinnureksturinn frá því, sem áður var. Allir munu vera sammála um nauðsyn þess að greiða fyrir innflutningi þeirra vara, sem þarf til framleiðslu á okkar útflutningsvörum. Hv. fyrri flm. frv. sagði, að mjög illa gengi að fá yfirfærslur, vegna þess hve bankarnir væru tregir að taka á sig þá hættu, sem slíkum skuldbindingum fylgja. Það mun vera rétt, eftir þeim svörum, sem bankarnir hafa gefið við fyrirspurnum nú fyrir nokkrum dögum, að þeir hafa sýnt tregðu á að veita bankatryggingar fyrir erlendum greiðslum og ekki viljað taka það upp sem almenna reglu, enda töldu bankarnir það ekki orðna, almenna kröfu, þó það hefði komið fyrir. En nú er hægt að fara fleiri leiðir en þá, sem h. flm. bendir á. Og sú leið, sem mér dettur í hug, þó ég vilji ekki fullyrða, að ég hallist að henni að athuguðu máli, er sú, að heimila með berum orðum gjaldeyrisnefnd og bönkunum að leyfa útgerðarmönnum að ráðstafa nokkrum hluta af útflutningsvörum sínum. Þessi till. er frábrugðin frv. að því leyti, að á þann hátt er miklu auðveldara að passa, að allur gjaldeyririnn komi til skila. Þetta er einnig tryggar, en ef leyfið er almennt, því þá geta menn e. t. v. skotið sér undir hæpnar ráðstafanir með gjaldeyrinn. Ég vil því beina því til þeirrar n., sem um málið fjallar, að athuga það vel og tala við gjaldeyrisnefnd og bankana áður en hún skilar áliti, því þetta gripur svo mikið inn á þeirra svið, hvor leiðin sem tekin verður. Að því er snertir það, sem hv.þm. sagði almennt um það, að gjaldeyrisnefnd og aðrir væru búnir að eyðileggja traust manna, þá býst ég við, að hv.þdm. sé kunnugt um þá erfiðleika, sem verið hafa á því að ná út greiðslum fyrir vörur í sumum löndum, sem við höfum þurft að selja til, auk þess sem sá gjaldeyrir hefir reynzt minni en reiknað var með. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum nú, en mun geyma frekari umr. til 2. umr.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég held, að það sé á misskilningi byggt hjá hv.þm. G.-K., að það hafi verið algerðar mótsagnir í ræðu hv. 1. þm. Rang. við það, sem ég hefi haldið fram að því er snertir það, hvernig þetta mál var tekið upp. Þessu er þannig háttað, eins og hv. 1. þm. Rang. sagði, að það komu stöðugar kröfur frá olíufélögunum um yfirfærslur á þessum gömlu innstæðum, sem þau áttu hér. Hitt sagði hann ekki, að olíufélögin hefðu stungið upp á því að veita þetta lán; það var stjórn skuldaskilasjóðsins, sem stakk upp á því að taka þetta lán. Að því er vextina, af þessu láni snertir, þá verð ég að viðurkenna, að ég man ekki fyrir víst, hverjir þeir eru. Það er nokkuð langt síðan gengið var frá þessu; ég skal láta hv.þm. fá upplýsingar um þetta seinna.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. l.þm. Rang. hefir nú skýrt þetta mál nokkuð. Hann skýrði frá því aðalatriði málsins, að þessi olíufélög hafa í raun og veru komizt í lakari aðstöðu hvað yfirfærslur snertir en e. t. v. nokkurt annað firma, sem við okkur skiptir, og þess vegna var það af þeim ástæðum ekkert einkennilegt, þótt skuldaskilasjóðsstjórninni, sem skipuð er að tveim þriðju bankastjórum, dytti í hug að reyna að sameina þessa lántöku sína og úrlausn þessara vandkvæða. Viðvíkjandi því, hvort hér sé um hættulegt fordæmi að ræða, þykir mér rétt að taka það fram, að eftir því, sem ég bezt veit, er samningurinn um þetta 15 ára lán alls ekki gerður samkv. kröfu frá þessum félögum, heldur samkv. ósk skuldaskilasjóðsstjórnarinnar. Ég ætla svo að láta þetta nægja um þetta mál. Ef menn vilja ræða málið frekar, þá geri ég ráð fyrir, að það verði hægt í öðru sambandi. Eins og hv.þm. sjá, hafa nú komið fram höfuðatriði þessa máls, sem skýra það, og ég get ekki séð, að í þessu sambandi hafi nokkuð verið gert, sem geti gefið hættulegt fordæmi í þessu efni, né heldur að hér hafi verið gerður samningur, sem sé óhagstæður fyrir þjóðina; þvert á móti horfir þetta svo við frá mínu sjónarmiði, að reynt hefir verið að sameina það tvennt, að leysa úr þessari óhjákvæmilegu yfirfærsluþörf og lántökuþörf þessa sjóðs, sem hér um ræðir.

Flm. (Ólafur Thors) Þessar umr. hafa leitt í ljós ýmislegt merkilegt, þar á meðal það, að olíufélögin hafa tryggt sér greiðslu á þeirri olíu, sem þau flytja til landsins, þótt aðrir, sem olíu vilja kaupa af öðrum og við ódýrara verði, geti ekki sett slíka tryggingu. Í öðru lagi hefir hv. 1. þm. Rang., en hann er einmitt einn hluthafanna í öðru olíufél., skýrt frá því, að þessi samningur, um að tryggja olíufélögunum núverandi gullgildi íslenzkra peninga á greiðslu 1½ millj. króna á vissu árabili, hafi verið gerður fyrir frumkvæði og samkv. kröfum frá olíufélögunum. Hæstv. fjmrh. hélt því að vísu fram, að þetta væru ósannindi hjá hv. 1. þm. Rang. En enda þótt ég geti ekki fullyrt, hvor fer með rétt mál, trúi ég að óreyndu því, sem hv. 1. þm. Rang. segir. Hann er málinu svo kunnugur, að hann veit, að hér hefir hnefinn verið settur í borðið af hinum erlenda olíusala. Það kann að veru, að það sé ekki óeðlileg krafa frá sjónarmiði hans, en eins og hv. 5. þm. Reykv. sagði, er þetta mjög varhuguverð ráðstöfun af hálfu íslenzku stj. Þetta mál verður að athuga mjög vel frá öllum hliðum, og án þess að ég vilji kveða upp neinn dóm um það, hvort tiltækilegt hefði verið að neita þessari kröfu, raskar það ekkert því, að alveg var sjálfsagt - fyrst þingið situr nú hvort sem er á rökstólum -, að slíkur samningur sem þessi hefði verið borinn undir fjhn. þingsins. Þingið gat þá m. a. kynnt sér, hvað hæft er í því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, að hér ráði olíufélögin, en hvorki þing né stjórn, að bankarnir séu nú ekki nefndir, og síðan kveðið upp sinn dóm. Ég veit ekki, hvort hæstv. ráðh. er viðbúinn því að svara einni fyrirspurn frá mér, sem er ekki óeðlilegt, að fram komi, um það, hvað vextir af þessu láni eru miklir. Mér skilst, að þetta lán sé 1½ millj. kr. að upphæð í íslenzkum krónum, gegn vöxtum og afborgunum í pundum með genginu 22,15 til 15 ára. Það skiptir því miklu máli, hver vaxtaskilyrðin eru.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Við 1. umr. þessa máls gerði ég örstutta grein fyrir þessu máli. Allshn. hefir síðan fjallað um málið, og hún hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þetta mál. Það er ofur einfalt, aðeins leiðrétting til þess að tryggja það, að menn geti alltaf borið ágreiningsatriði út af kjörskrá undir dómstól. Virðist það vera eðlilegasta og réttasta leiðin, en á því voru nokkrir annmarkar áður, og þess vegna er þetta frv. fram komið.

Flm. (Ólafur Thors) Ég get að sumu leyti látið mér vel líka undirtektir hæstv. ráðh., þar sem hann lýsir yfir, að hann sé reiðubúinn að athuga málið og virðist skilja nauðsyn þess. En ég vík ekki frá því, sem ég sagði áðan, að það sé orðið almennt, a. m. k. um sumar vörutegundir, t. d. kol, að heimta bankatryggingu fyrir greiðslunni. Fyrir þremur vikum mun að vísu hafa verið hægt að kaupa kol án bankatryggingar, en þó því aðeins, að verðið væri hærra en ella. Mun einn farmur hafa verið seldur þannig. En jafnskjótt og þau kaup voru um garð gengin, kom skipun frá kolasölum í Englandi að selja ekki nema gegn bankatryggingu, og það nægir ekki íslenzkur banki, heldur verður banki í London að veita trygginguna. Svona var afturkastið snöggt. Ég held því, að það sé rétt, að engin kol sé hægt að fá án bankatryggingar. Þá hefir heyrzt, að ríkisstj. sé búin að lofa að tryggja greiðslu fyrir olíu, og auk þess að kaupa af olíufélögunum 1½ millj. af innstæðum þeirra hér, gegn greiðslu í pundum á 22,15 þó þær séu vitanlega ekki þess virði. Það er ekki nema eðlilegt, þó olíusalarnir vilji hafa tryggingu fyrir erlendum gjaldeyri fyrir sína vöru, og því ekki annars úrkosta en láta hana í té. En það er alveg óskylt því, að breyta erlendri innieign, sem hér hefir frosið inni, í fast lán, með gengi fyrir ofan sannvirði. - Mér er einnig kunnugt um, að nú er ekki hægt að kaupa veiðarfæri hjá firmum, sem áður hafa verið reiðubúin að selja gegn allt að árs gjaldfresti, nema sett sé bankatrygging. Ég held því, að það sé rangt hjá bönkunum, að þetta sé ekki orðin almenn regla, eða rangt eftir bönkunum haft. Ég skal fúslega viðurkenna, að það er erfitt að útvega gjaldeyri, einkum vegna greiðslutregðu fyrir útflutningsvörur, t. d. saltfiskinn. En hitt er víst, að ef útgerðarmenn hefðu haft gjaldeyri frjálsan, hefði ekki komið til jafnmikilla erfiðleika. - Mér skildist, að úrlausn hæstv. ráðh. væri að mestu leyti sama og okkar flm. frv., að öðru en því, að hann vill aðeins hafa heimild, þar sem við teljum heppilegra að hafa skyldu. Get ég ekki séð, að gjaldeyrisnefnd ætti að stafa neinn voði af því, þar sem það liggur í hlutarins eðli, að útgerðarmenn verða að færa rök að því, til hvers gjaldeyririnn er notaður, og sæta að öðru leyti þeim reglum, sem ráðh. setur.

*Pétur Halldórsson: Mig langar til að spyrja hæstv. fjmrh., hvort það sé ekki rétt, að búið sé að taka að láni hjá olíufélögunum 1½ millj. kr. og að þetta fé eigi að endurgreiða í pundum, og tryggja á þann hátt, að þetta, innstæðufé þeirra rýrni ekki við gengisfall. - Þá vildi ég einnig spyrja, hvort sömu félögum hafi verið heitið yfirfærslu framvegis. Ég verð að segja, að mér þykir það merkilegt, ef innieignir, sem hér hafa verið festar, verða greiddar í pundum með ákveðnu verði. Og ef það er borið fram af hálfu hins opinbera, að þetta fé skuli vera tryggt gegn verðfulli ísl. krónu, munu þessir aðiljar vita eða renna grun í það, að mjög mikil hætta muni vera á verðfalli ísl. krónunnar. Ég efast ekki um, að fleiri mundu óska eftir slíkum tryggingum fyrir sínum innieignum hér, ef þær væru í boði. Viðkomandi þessari tryggingu er þetta lán ákaflega merkileg nýjung. Ég hafði ekki heyrt þetta fyrr, og þykir mér þetta tíðindi. En aðalatriðið var hitt, hvort þessum sérstöku seljendum, olíukaupmönnunum, hefði verið tryggt verð fyrir þeirra viðskipti framvegis, eins og nú er búið að tryggja þeim fast verð í pundum fyrir þetta fé, sem þeir eiga hér innistandandi. Þegar svo er komið, eins og hér, að verðgildi peninganna er haldið uppi með opinberum ráðstöfunum, og það er þannig á valdi hins opinbera, hvað fæst yfirfært, hverju fæst skilað til útlanda af erlendu fé, sem er hér innistandandi, og hverju ekki, - þegar þessa er gætt, þá finnst mér þessi trygging enn merkilegri nýjung. Það er náttúrlega nýlunda, ef nýir möguleikar opnast fyrir þá erlendu fjáreigendur, sem eiga hér fé, til þess að fá tryggt verð fyrir peninga sína, eins og mér skilst, að olíufélögin hafi hér fengið. Þetta má búast við, að erlendir kreditorar hér á landi skoði sem opnun nýrrar leiðar fyrir þá til þess að fá tryggt verðgildi þess fjár, sem þeir hafa verið svo óheppnir að lána landsmönnum. Ef það vitnast, að þeir geti þetta, þá er ákaflega hætt við, að kröfur komi víða að í framtíðinni í sambandi við viðskipti okkar við útlönd um, að þeir, sem selja okkur, fái annaðhvort yfirfærslu strax eða með einhverju vissu verði á íslenzkum peningum, og það jafnvel gert að skilyrði fyrir áframhaldandi viðskiptum. Af því að mér þykir þetta mjög mikilsvarðandi efni, langar mig til að heyra af munni hæstv. fjmrh., hvort þetta hafi verið gert, sem ég spurði um.

Flm. (Ólafur Thors) Með þessu frv. er farið fram á, að breytt verði l. um gjaldeyrisverzlun frá 9. jan. 1935 í þá átt, að útgerðarmönnum verði heimilt að ráðstafa þeim erlendum gjaldeyri, sem fæst fyrir útfluttar vörur þeirra, að því leyti sem þeir þurfa hann til greiðslu á vörum til útgerðarinnar. Það má náttúrlega færa mörg og sterk rök fyrir þessari breyt., og frv. getur þannig gefið tilefni til þess að ræða um hagsmuni sjávarútvegsmanna, og raunar framleiðenda yfirleitt. En mér þykir ekki ástæða til þess að gera það við þessa umr. málsins, svo nokkru nemi a. m. k. Ég ætla þess vegna alveg að leiða hjá mér að færa rök að versnandi ástæðum útvegsmanna, sem stafa sumpart af vaxandi álögum, sem enn hafa stóraukizt á þessu ári, og sumpart af þrengdum markaði og lækkandi verðlagi, en víkja beint að gjaldeyrishömlunum. Það er út af fyrir sig, þó ýms lagaákvæði og reglugerðir banni útvegsmönnum að kaupa vörur til útgerðarinnar þar, sem þær eru ódýrastar. Eru það þó þungar búsifjar, og orkar mjög tvímælis, hvað langt á að ganga inn á þá braut að koma upp innlendum iðnaði í skjóli hafta og banna og leggja þær kvaðir á atvinnuvegina að kaupa vörurnar dýrar en annars væri þörf á. Er þetta því varhugaverðara, sem þeir standa nú mjög höllum fæti, svo ekki er á bætandi. Í þessu frv. er þá líka farið fram á þá eina breyt. í þessum efnum, að útgerðarmönnum verði eftirleiðis leyft að nota þann hluta af sínum erlenda gjaldeyri, sem þeir þurfa til greiðslu á erlendum vörum til útgerðar sinnar, innan þeirra vébanda, sem gildandi l. og reglur setja um innflutninginn. Mér er kunnugt um, að í þessu efni horfir til vandræða fyrir útveginum, vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið í gjaldeyrismálum. Síðan allur gjaldeyrir var dreginn undir umráð gjaldeyrisnefndar er búið að drepa allt erlent traust einstaklinganna. Mér er kunnugt um marga menn, sem áður gátu keypt gegn 6–9 mánaða víxli, eða jafnvel til lengri tíma, að þeir verða nú að sjá fyrir staðgreiðslu eða bankatrygginga í London. Ég hygg, að í stað þess að það var almenn regla að taka gildan samþykktan víxil kaupanda, sé það nú algild regla að heimta bankatryggingu. Er mér kunnugt um, að þannig er búið, sumpart fyrir aðgerðir gjaldeyrisnefndar og sumpart fyrir aðgerðir bankanna sjálfra, að drepa gersamlega niður traust einstaklinganna. Hafi verið farið fram á ábyrgð bankanna, er mér kunnugt um, að þeir hafa brugðizt mjög misjafnlega við, og hygg ég, að þeir séu mjög tregir til þess að taka á sig slíkar ábyrgðir, þó þeir beri fullt traust til aðilja. Enda má færa mörg skynsamleg rök fyrir þessari afstöðu bankanna. Það verður ekki talið ámælisvert, þó bankarnir vilji á krepputímum fara varlega í að taka á sig greiðslur til útlanda. Því enda þótt lántakandi geti sýnt fram á sterkar líkur fyrir, að hann geti sjálfur staðið straum af greiðslunni, getur slíkt alltaf brugðizt. Bankinn verður því að reikna með því, að til hans kasta geti komið, og vita sig alveg öruggan um að geta annazt greiðsluna, ef til kemur. Á undanförnum árum hefir ekki til þessa komið meðan viðskiptin voru óhindruð í höndum einstaklinganna. En úr því svo er komið, að búið er að drepa allt þeirra traust og ekki er hægt að flytja inn nema með bankatryggingu, sem bankarnir skirrast við að taka á sig, eru engar aðrar útgöngudyr en breyta gjaldeyrislögunum í það horf, sem hér er farið fram á, ef ekki á að horfa auðum höndum á, að útvegurinn stöðvist. Ég skal að vísu viðurkenna, að ekki er örugg vissa um, að með þessu skapist nægilegt traust, en þó eru til þess nokkrar líkur, og a. m. k. sé ég ekki að svo komnu máli aðrar dyr opnar. En ef þetta nægir ekki, er ekki annað fyrir hendi en afnema öll höft og bönn, sem sjálfstæðismenn þó viðurkenna, að miklum vandkvæðum er bundið eins og sakir standa. Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni nú, sem þó er mín skoðun, að útgerðarmenn hafi nú um nokkur ár verið rændir nokkrum hluta af andvirði gjaldeyrisins, enda heyrir það öllu frekar undir annað mál á dagskránni. En þetta mál þarf að leysa, og vænti ég góðra undirtekta hv.þdm.

Flm. (Hannes Jónsson) Ég hafði ætlað mér að fylgja þessu frv. úr hlaði með allýtarlegri grg. í framsöguræðu. Undanfarna daga hefi ég þó rekizt á, að ýmsar þær skýrslur, sem ég hafði til að styðjast við, eru ekki eins fullkomnar og skyldi, og jafnvel sumar, sem ég hafði litið svo á, að leggja mætti til grundvallar við umr. um málið, eru miður áreiðanlegar. Ég vil ekki í jafnþýðingarmiklu máli styðjast við rök, sem hægt væri að segja, að séu vafasöm, og læt því niður falla þann frekari rökstuðning, sem ég gjarnan hefði viljað láta koma fram nú, þangað til málið kemur úr n. til 2. umr. Ég hefi þessa dagana verið að reyna að ná samkomulagi við þingflokkana um að láta þetta mál ekki daga uppi í n. Hér er um svo þýðingarmikið málefni að ræða fyrir þjóðina, að það má ekki eiga sér stað, að tilraun til að leysa úr vandræðunum sé þöguð í hel. E. t. v. er ekki hægt að leysa vandann að fullu eftir þeim leiðum, sem ég bendi á í þessu frv., en það verður að finna þær leiðir, sem geta bjargað þjóðinni frá yfirvofandi fjárhagshruni. Það er skylda allra flokka og Alþingis í heild að beita sér fyrir því, að slík lausn fáist á málinu, svo bjargað verði sem fyrst því, sem enn verður bjargað, en í voða stendur. Ég drep á það í grg. frv., að atvinnuvegir þjóðarinnar hafa mörg undanfarin ár verið reknir með stórtöpum. Ég hefi engan heyrt mótmæla því, að svo sé, enda er sú niðurstaða deginum ljósari. Skuldir við bankana hafa hlaðizt á atvinnuvegina. Bankarnir hafa safnað skuldum erlendis, og ríkissjóður hefir stöðugt verið að auka sínar skuldir út á við. Síðan 1925 má gera ráð fyrir, að erlendar skuldir hafi vaxið um 60–70 millj. kr. Slík óhemju skuldasöfnun þjóðarbúsins getur ekki leitt til annars en fjárhagslegrar glötunar. Það er engin tilviljun, þessi mikla skuldasöfnun. Hún hefir nákvæmlega fylgt því eftir, hvernig gengið hefir fyrir atvinnuvegum þjóðarinnar. Þegar eitthvað hefir rofað til fyrir atvinnuvegunum síðan ófriðnum lauk, hafa skuldirnar við útlönd jafnframt farið minnkandi, og lengst komust þær niður árið 1925, eða niður í 34 millj. kr. Skuldasöfnun atvinnuveganna hjá bönkunum hefir orðið til þess, að bankarnir hafa þegar orðið fyrir stórtöpum, og það, sem enn er talið til eigna í bókum bankanna, er sumt í raun og veru tapað, og e. t. v. tapast meira af því heldur en menn hafa gert sér í hugarlund. Nýlega er búið að gera upp annan af aðalatvinnuvegunum, landbúnaðinn. Og af 14 millj. kr. lausaskuldum, sem sá atvinnuvegur var búinn að hlaða utan á sig, hefir orðið að afskrifa um 8 millj. kr. Af skuldasafni smáútgerðarmanna er alveg fyrirsjáanlegt, að stórfé hlýtur að tapast. Nú er verið að gera upp þann atvinnuveg, og sést þá, hvað þar hefir tapazt á þessum undanförnu árum. Hvað stórútgerðina snertir, þá dettur víst engum í hug að neita, að þar hafa orðið milljónatöp á þessum árum. Hvert einasta framleiðslufyrirtæki í landinu er svo að segja á heljarþröminni og ekki sjálfu sér ráðandi. Slíkt ástand sem þetta getur ekki staðið til lengdar; þjóðin getur ekki undir því risið. Það er ekkert sérstakt skilyrði fyrir því, að atvinnuvegirnir geti borið sig, að gengi peninga sé svo eða svo lágt; það má vera eins hátt og verkasi vill. Aðalatriðið er, að gengi peninganna sé skráð sem næst réttu hlutfalli við rekstarafkomu atvinnuveganna í landinu. Þetta er það, sem alstaðar hefir komið fram sem óhjákvæmileg nauðsyn til þess að fjárhagsleg afkoma þjóðanna geti verið í sæmilegu lagi. Englendingar ráku sig á þetta, og Norðurlandaþjóðirnar ráku sig á það eftir ófriðinn, þegar þjóðirnar stefndu að því að færa gjaldeyri sinn aftur upp í gullgengi, þær sem á annað borð nokkra getu höfðu til þess. Englendingum tókst það árið 1925, og Dönum líka sama ár. Þessar þjóðir báðar héldu svo uppi gullinnlausn á gjaldmiðli sínum þangað til í september 1931, en síðan hefir afkoma atvinnuveganna ein ráðið um það, hvernig sterlingspundið hefir verið metið gagnvart gulli. Þennan tíma höfum við fylgt sterlingspundinu, þannig að afkoma atvinnuvega okkar hefir ekki á neinn hátt skorið úr um, hvert gildi okkar peninga skyldi vera, heldur hefir krónan verið látin fylgja sterlingspundinu blindandi eftir. Þessi blindingsleikur í peningapólitík okkar Íslendinga hefir leitt til þess, að ósamræmi hefir orðið á milli skráningar peninganna og rekstrarafkomu atvinnuveganna. Slíkt ósamræmi milli skráningar gengisins og rekstrarafkomu atvinnuveganna hefir einnig komið fram í Danmörku, en þó lækkaði danska krónan ekki óverulega árið 1933, og ef okkar króna hefði fengið svipaða lækkun þá, hefði það að sjálfsögðu bætt nokkuð úr fyrir atvinnuvegunum frá því, sem raun varð á. Menn munu nú e. t. v. efast um, að þetta ósamræmi milli gengisskráningarinnar og afkomu atvinnuveganna sé raunverulega eins mikið og ég hefi talað hér um. En þetta er ekki annað en það, sem hagfræðilegar tölur sýna, ef að er gáð. Skal ég taka nokkur dæmi, sem snerta landbúnaðinn. Frá því 1920 hefir alveg sérstaklega snúizt um í þessu efni fyrir þeim, sem sauðfjárrækt stunda. Jafnvægið helzt nokkuð lengur hjá mjólkurframleiðendum, eða til ársins 1925; þá fer að hallast á ógæfuhliðina. Árið 1932 er svo komið, að meðaltalsframfærsla 5 manna fjölskyldu í Rvík, sem sett er 100 1914, er komin í 236. Verkakaup karlmanna í Rvík úr 100 frá 1914 í 388, en brúttóarður af 4 meðalkúm, miðað við meðalmjólkurverð Mjólkurfélags Reykjavíkur, úr 100 frá 1914 í aðeins 161,2, og brúttóverð afurða eftir 100 ær úr 100 1914 niður í 67,9. Að vísu hafa sauðfjárafurðir hækkað síðan, en jafnframt hefir kaupgjald hækkað nokkuð á móti. Meðan kaupgjald hefir þannig nærri fjórfaldazt og framfærsla 5 manna fjölskyldu rúmlega tvöfaldazt, hefir brúttóarður mjólkurframleiðandans aðeins hækkuð um 3/5 og brúttóarður fjáreigandans lækkað um 1/3. Mér kæmi ekki á óvart, þó útkoman hjá útgerðinni væri sízt betri, en um það hefi ég eigi tölur við höndina, sem hægt er við að styðjast. Hér er orðið svo sýnilegt ósamræmi í þessum hlutföllum, að það er engin von, að atvinnuvegirnir fái undir því risið. Nú munu alþýðuflokksmenn telja, að þeir hafi hér alveg sérstaklega hagsmuna að gæta fyrir sína umbjóðendur, því ef slíkt samræmi fengist milli gengisskráningarinnar og afkomu atvinnuveganna, sem ég og fleiri teljum þörf á, þá mundi það leiða af sér kauplækkun fyrir verkalýðinn. Því er haldið fram, að sú stefna, að halda skráningu gengisins í réttu hlutfalli við afkomu atvinnuveganna, geti aldrei í senn samrýmzt hugsmunum verkalýðsins og framleiðendanna. En þetta er hinn mesti misskilningur. Því það hefir alstaðar komið fram, að atvinnuleysið hefir alveg farið eftir því, hvernig ástatt hefir verið um þessi hlutföll. Eftir því, sem þau hafa verið nær réttu lagi, eftir því hefir verið minna um atvinnuleysi. Þetta liggur alveg glöggt fyrir í skýrslum, t. d. frá Danmörku. Vitanlega er það fyrst og fremst hagsmunamál verkalýðsins að útrýma atvinnuleysi úr landinu; það er höfuðskilyrðið fyrir afkomu hans, miklu fremur en hitt, hvort tímakaupið er nokkrum aurum hærra eða lægra. Þannig fara algerlega saman hagsmunir verkamanna og framleiðendur í þessu efni. Einmitt þess vegna er óforsvaranlegt, að menn láti það villa sér sýn, sem sumum kann að finnast liggja auganu næst, fljótt á litið, en haldlaust reynist þegar betur er að gáð. Mönnum ber skylda til að taka málið til rækilegrar athugunar og yfirvegunar og finna leið út úr ógöngunum. Ég neita því ekki, að það kunni að vera til fleiri leiðir til að ná því samræmi, sem ég hefi talað hér um, heldur en skráning gengisins, og ég held því ekki fram, að gengisskráningin ein ráði öllu um afkomuna. Kemur þar að sjálfsögðu einnig til greina mismunandi árferði. Árið 1924 var það svo, að vegna fiskisældar og hagstæðrar tíðar náði hin mikla gengishækkun ekki að verka eins og búast hefði mátt við og eðlilegt hefði verið. Þetta óvenjulega árferði árið 1924 leiddi til þess, að hækkunarmönnunum á þeim tíma sást yfir þá hættu, sem af hækkuninni stafaði; þeim fannst atvinnuvegirnir standa undir þessari hækkun og gætu svarað úti öllum tilkostnaði þrátt fyrir hana. En þeir misreiknuðu sig á því, að ekki var um venjulegt árferði að ræða, hvorki að því er aflabrögð eða tíðarfar snerti. Ég hefði gjarnan viljað færa fram sterkari rök í þessu máli, byggð á hagfræðilegum niðurstöðum á rekstri þjóðarhúsins undanfarin ár. En því miður er ekki það, sem fyrir liggur í þeim efnum, svo aðgengilegt og ábyggilegt sem skyldi. Þó vona ég, að ef hv.fjhn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, leggur sig fram við að leita að slíkum gögnum sér til stuðnings, þá muni fást svo ábyggilegur grundvöllur, að tiltækilegt ætti að vera að reisa á honum till. til úrlausnar. Ég vil alvarlega skora á alla þingflokka og einstaka þm. að leggja sitt lið til þess, að lausn fáist á þessu máli. Því hversu sem menn kunna að hafa sundurleitar skoðanir á því, hvernig beri að leysa það, þá getur hitt varla dulizt nokkrum hugsandi manni, að slíkt ástand um afkomu atvinnuveganna getur ekki staðið til lengdar. Slíkt ósamræmi getur hver þjóð þolað um eitt eða tvö ár, en það getur ekki gengið, að það verði viðvarandi um fleiri ára skeið. Hér er um svo alvarlegt atriði að ræða, að ég trúi því ekki, að menn láti blindast af einhverjum ímynduðum hagsmunum einstakra manna eða stétta, þegar annarsvegar eru hagsmunir þjóðarbúsins í heild sinni. Fyrst þegar þetta mál kom til umr. hér á landi, urðu átökin hörðust um hagsmuni innstæðueigendanna, og olli því nokkuð, hvernig menn skiptust í flokka um lausn málsins. Síðan hefir þetta mikið breytzt og mönnum skilizt, að innstæðueigendum væri ekki til langframa hagur í því, að óeðlilega háu gengi væri haldið uppi. Og ég er viss um, að eins fer fyrir mönnum, þegar þeir fara að athuga þetta viðkvæma mál með tilliti til hagsmuna verkamannastéttarinnar. Þeir komast smátt og smátt að sömu niðurstöðu, að verkamenn hafa enga hagsmuni af því, að haldið sé uppi óeðlilega háu gengi. Þeirra hagsmunir eru bundnir við það, að hægt sé að koma nýju fjöri í atvinnuvegina og gera þá starfhæfa. Það er eina leiðin til þess að halda uppi heilbrigðu starfi innan þjóðfélagsins, og það hentar þeim bezt sem öðrum einstaklingum þjóðarinnar. Ég skal svo ekki hafa þessa ræðu miklu lengri. Ég geri mér von um að geta við 2. umr. þessa máls rökstutt skoðanir mínar nánar með hagfræðilegum niðurstöðum af rekstri atvinnuveganna og afkomu þjóðarbúsins á tímabilinu síðan stríðinu lauk. - Ég vonast eftir, að hæstv. forseti stilli svo til, að þessu máli verði sinnt í n. og að það komi ekki fyrir, að það verði svæft þar. Og þó svo ógiftulega tækist til, að málið fengi ekki afgreiðslu á þessu þingi, þá geri ég ráð fyrir, að sú meðferð, sem það fengi í nefnd og við umr., yrðu þess valdandi, að margháttaður misskilningur yrði að víkja úr vegi fyrir þörf þjóðarinnar á heppilegri lausn málsins, og að sú lausn kæmi áður en allt er um seinan. Ég lýk svo máli mínu með þeirri ósk, að þingið beri gæfu til þess að ganga svo frá þessu máli, að þjóðin þurfi ekki að afsala sér fjárhagslegu sjálfstæði sínu. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn. að þessari umr. lokinni.

Jón Ólafsson Ég skal ekki vera langorður. Það er búið að tala töluvert mikið um þetta mál, en ég get samt ekki látið hjá líða að benda á þann óhrekjanlega sannleika, að við erum búnir að safna á okkur útlendum skuldum í olíu, til þess að gera út fiskiflotann, og skuldin er ekki aðeins 1½ millj. kr., heldur munu olíufélögin eiga 4–5 millj. kr. hjá landsmönnum. Það getur því hver maður sagt sér sjálfur, sem nokkuð fylgist með í viðskiptamálum, að við þetta gátu félögin ekki unað lengur, enda kom það á daginn, að þau vildu fá svo og svo mikið af sínum peningum. Eina úrræðið, sem mér virðist hafa verið heppilegt, var að taka málið þeim tökum, sem tekið var, og það var að semja við félögin um árlega afborgun af skuldinni og að bankarnir yfirfærðu svo og svo mikið af innstæðum félaganna í bönkunum hér á ári hverju. Einnig var tekin, að mínu áliti sú heppilega leið að taka lán hjá fél., allt að 1½2 millj. króna, til 15 ára, og greiða þannig fyrir skuldaskilasjóði vélbátaeigenda. Ennfremur dreifðist með þessari ráðstöfun yfir færslan á þessi mörgu ár. Mér virðist menn ekki gera sér fullkomna grein fyrir því, að þetta er skuld; við erum búnir að eyða þessum peningum til framleiðslu okkar; við höfum dregið að greiða þessa skuld, en það varð að taka einhvern endi, og það hefir vissulega tekið þann endi, sem vel má við una. Það er búið að semja um þetta í bili. Ekki er heldur sama, hvaða skuldheimtumann við er að skipta. Í þessu tilfelli er um skuldheimtumann að ræða, sem er svo voldugur, að við getum ekki komizt framhjá honum hvað snertir olíuflutning til landsins; hann gat og getur hvenær sem er stöðvað allan olíuflutning hingað til lands, og sé ég ekki, hvar við hefðum þá verið staddir með allan okkar útveg. Þess vegna varð að semja, og það var gert. Það munu sjálfsagt einhverjir segja, að þessi og þessi geti komið með olíu hingað. En þess ber að gæta, að þessi tvö olíufélög, sem hér um ræðir, eru svo öflug og hafa þar af leiðandi svo góða aðstöðu í þessum efnum, að framhjá þeim var og verður ekki komizt, ef sæmilegt verð á að vera á þessari vöru hingað kominni, vegna þess að þau tvö olíufél., sem hér um ræðir, eiga alla þá aðstöðu, sem til þess þarf að gera reksturinn ódýran, svo sem geyma o. fl. Af þessum ástæðum var vitanlega ómögulegt að bjóða út slíkt hin. Við urðum að fá sem hagkvæmasta samninga við þessa skuldaeigendur. Það eiga að vísu ýmsir aðrir útlendingar peninga í bönkum hér, en það er ekki teljandi samanborið við þá, sem hér um ræðir, og þar að auki eru þau viðskipti allt annars eðlis; eigendur þeirra peninga hafa ekki þau tök á landsmönnum, sem þessi olíufélög hafa með aðstöðu sinni hér. Það, að bankarnir hafa komizt í þessi skuldasöfnunarvandræði stafar sumpart af því, að vara okkar hrekkur ekki til greiðslu alls innflutnings, en sumpart af því, að við eigum nú hjá Ítölum og Spánverjum um 135000 £, sem búin eru að standa lengi inni, og alls ekki er hægt að fá frá Ítölum nema í vörum, og jafnvel ekki heldur frá Spánverjum, því að svo virðist, sem þeir ætli að fara sömu leiðina og Ítalir í þessu efni. - Það eru því mörg atriði í slíku máli sem þessu, sem þarf að taka tillit til og athuga, þegar talað er um þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið undir þeim kringumstæðum, sem við eigum nú við að búa. - Ætla ég svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en þeir, sem vilja athuga þetta mál, og gera það á sínum tíma munu reka sig á margt það, sem verður að taka tillit til undir þeim kringumstæðum, sem fyrir hendi voru í þessu máli.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Mig langar aðeins til að benda hv.þdm. á það, að það hefði verið betra, að sú breyt., sem frv. það, sem hér er til umr., gerir ráð fyrir, hefði verið í gildi undanfarin ár, því að það, sem farið er fram á í þessu frv., er ekki annað en það, sem stendur í 2. málsgr. þess: „Þó skal útgerðarmönnum heimilt að ráðstafa þeim erlendum gjaldeyri, sem fæst fyrir útflutningsvörur þeirra, að því leyti sem þeir þurfa til greiðslu á yfirum til útgerðar sinnar.“ Ef þetta ákvæði hefði verið í lögum undanfarin ár, hefði ekki þurft að kunnast til þess vanda, sem við eigum nú við að búa í þessum efnum. Þá hefðu ekki safnazt hér á þennan hátt skuldir við þessa voldugu viðskiptamenn, olíufélögin, því að þau hefðu fengið hjá útgerðarmönnum andvirði þeirra vara, sem þeir selja; þá hefði ríkisstj. ekki þurft að taka á ríkissjóð ábyrgð á verðgildi þess fjár, sem olíufélögin eiga hér inni, og þá hefði stj. verið leyst undan þeim vanda, sem hún hefir tekið á sig fyrir framtíðina, að sjá þessum seljendum sérstaklega fyrir greiðslu á vörum sínum. Þess vegna á það vel við, að rætt sé um þetta atriði í sambandi við frv. það, sem hér liggur fyrir, því að það frv. er bein lausn á þessu vandamáli. Sérstaklega vegna þess, að svo framarlega sem ekki er gerð einhver slík ráðstöfun eins og farið er fram á í frv., þá eykst vandinn. Annars er líka ástæða til þess að hugleiða þetta í sambandi við frv. hv.þm. V.-Húnv., sem enginn hv.þdm. hafði kjark til þess að tala um, þegar það var hér til umr. í dag, og hæstv. fjmrh. lét fara framhjá sér án þess að segja um það eitt einasta orð. Allur þessi vandi stafar af meðferð stjórnarvaldanna á þessum málum landsmanna undanfarin ár. Annars verð ég að segja það, að ég óttast mjög þær afleiðingar, sem það kann að hafa fyrir ríkissjóðinn, ef haldið er lengi ennþá áfram á þeirri braut, sem þessi mál eru komin út á hjá okkur nú. Það hljóta líka allir að sjá, að vandinn, sem færist yfir okkur hvað þessi mál snertir, eykst með hverjum mánuðinum, sem líður, og væri því full ástæða til, að fulltrúar þjóðarinnar, bæði hér á Alþingi og út á við, tækju höndum saman um lausn þessara vandamála. Væri það ólíkt eðlilegra heldur en standa jafnan andvígir hverjir öðrum, eins og nú á sér stað. Það má vel vera, að hæstv. stj. skiljist þessi sannleikur, þegar fjárhagur ríkissjóðs er með öllu hruninn í rústir. - Vænti ég svo, að þessar umr. megi verða til þess að opna augu alls þingheims fyrir því, hve rík nauðsyn hér er fyrir dyrum.

*Sigurður Kristjánsson: Ég ætlaði ekki, þó að ég sé 2. flm. þessa frv., að taka til máls við þessa umr. En umr. hafa nú snúizt inn á mjög einkennilegt efni, sem mér kom dálítið á óvart að væri fyrir hendi, og þess vegna kvaddi ég mér hljóðs. Fyrir örfáum dögum kom til mitt maður sem talsmaður nokkurra útgerðarmanna og spurði, hvort sjútvn. þessarar d. gæti ekki haft þau áhrif, að þessir menn fengju að kaupa olíu til útgerðar sinnar, þannig að þeir fengju yfirfærslu á fé til þess. Ég gat nú ekki lofað honum neinn um það, en spurði hann bara, hvort þeir hefðu reynt það. Kvað hann svo vera, en að það hefði orðið árangurslaust. Í gær kom annar maður til mín til að bera upp fyrir mér sömu vandræðin, að nokkrir útgerðarmenn hefðu ætlað að fá flutt inn dálítið af smurningsolíu til útgerðar sinnar. Þeir höfðu beðið um leyfi til að flytja inn 100 –200 tunnur af smurningsolíu fyrir næstu vertíð á undan og gengið greiðlega. En nú var þeim þverneitað um yfirfærslu í þessu skyni. Af þessum ástæðum m. a. þykir mér ákaflega undarlegt að heyra það, að olíufélögin, sem hér hafa umboðsmenn og verzlun, hafi fengið tryggðar yfirfærslur fyrir sig til þess að selja okkur olíu við því verði, sem við þekkjum flestir, hvað er sanngjarnt. En útgerðarmönnum er sjálfum neitað harðlega um að fá að kaupa olíu til sinnar eigin útgerðar. Í sambandi við þetta kemur svo þessi merkilegi hlutur í ljós, að olíufélögin, sem eiga hér innifrosna peninga, hafa verið leyst úr þeim vanda með aðstoð ríkisstj. Það er sýnt, að hér hefir verið tekið lán í ísl. kr. með skuldbindingu um að greiða það í pundum. Þetta eru kjör, sem munu vera alveg óþekkt nema í þessu eina tilfelli. Einmitt af því að þetta kemur upp, meðan verið er að tala um frv. okkar hv.þm. G.-K. um að leyfa útgerðarmönnum að nota af sínum eigin erlenda gjaldeyri það, sem þeir þurfa til innkaupa á útgerðarvörum, og þar með olíu, kemur mér þetta enn einkennilegra fyrir, að þessi auðfélög tvö fái hér þessi alveg sérstöku hlunnindi, en þeir, sem berjast fyrir því að framleiða útflutningsvörur, fá ekki gjaldeyri til kaupa á vörum til framleiðslunnar. Ég hygg, að ekki væri úr vegi, að hæstv.Alþ. athugaði gaumgæfilega, hvort ekki þarf að gera sérstakar ráðstafanir til þess að þeir menn, sem framleiða gjaldeyrisvörurnar, fái að njóta einhvers réttar, en að ekki sé níðzt á þeim til framdráttar þeim, sem selja hér innflutta vöru með geysimiklum hagnaði.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. 5. þm. Reykv. spurði um það, hvort olíufélögunum hefði af ríkisstj. verið tryggð yfirfærsla á verði þeirrar olíu, sem þau seldu hingað framvegis. Þessu svara ég neitandi. Hinsvegar var það gert að skilyrði fyrir innflutningi á olíuförmum, - mér er ekki kunnugt hve mörgum -, að bankatrygging fengist fyrir yfirfærslunni, og sú trygging mun hafa verið veitt. Út af lántöku skuldaskilasjóðs hjá olíufélögunum, sem er þannig, að skuldaskilasjóður tekur 7½ millj. kr. lán hjá þeim af því fé, sem þessi félög eiga hér innistandandi, fór hv.þm. nokkuð einkennilegum orðum. Honum fannst hér vera farin ný leið. En nú veit hann vel og við allir, að öll lán, sem tekin eru hjá erlendum aðiljum, eru tekin í mynt þess lands, sem lánin eru tekin í. Þetta fé, sem skuldaskilasjóður tók hér að láni, átti að vera búið að yfirfæra. Lánin eru tekin til 15 ára og eru tekin í pundum. Þau eru ekki borguð út í pundum, heldur í þeim peningum, sem féð stóð í hér, en það hefði átt að vera búið að borga það út í pundum. Og olíufélögin ganga inn á að lána þetta fé með því skilyrði, að það sé greitt í pundum. Að þessu leyti eru þessi lán nákvæmlega hliðstæð öllum erlendum lánum, sem tekin hafa verið hér. Þau eru tekin hjá útlendum aðiljum, sem eiga hér peninga. Hinsvegar er vitanlegt, að olíufélögin eiga hér inni meira fé heldur en það, sem skuldaskilasjóður tekur að láni hjá þeim, og þær upphæðir eiga þau í íslenzkum krónum, sem engin ákvæði hafa verið gerð um yfirfærslur á. Þannig getur þessi lántaka skuldaskilasjóðs ekki skapað nokkurt fordæmi um tryggingar á yfirfærslum á innieignum erlendra kreditora hér með ákveðnu peningaverði. Þetta getur ekki skapað slíkt fordæmi, að dómi þeirra manna, sem hér hafa fengizt mest við þessi viðskipti, sem sé bankastjóranna í báðum bönkunum.

Flm. (Ólafur Thors) Ég ætla ekki að fara langt út í þær skuldbindingar, sem hæstv. fjmrh. gaf Lundúna-peningavaldinu 1934. En það er ekki rétt hjá honum, að hann hafi engar skuldbindingar gefið í sambandi við lántökuna í London þá. En það er einungis af því, að ég man nú á stundinni ekki fyrir víst, hvað í því sambandi átti að vera með leynd.

Hv. þm. þarf ekki að þegja um neitt í því sambandi

. Jæja, þá skal ég segja hæstv. ráðh. það, að hann skrifaði undir skuldbindingu um, að hann mundi ekki sjálfur taka né veita aðstoð til þess að taka lán erlendis á meðan gjaldeyrisástandið ekki breyttist verulega frá því, sem nú er. Undir þetta skrifaði hæstv. fjmrh. eftir kröfu erlendra lánardrottna. Þá tilkynnti þessi hæstv. ráðh., að þetta væri hans stjórnmálapólitík, að hann ætlaði sér alls engin útlend lán að taka fyrir hönd ríkisins á meðan gjaldeyrisástandið ekki gerbreyttist. Og ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir, að hann leysti mig undan þagnarskyldunni.

Á hv.þm. hvíldi engin þagnarskylda viðvíkjandi þessu, svo að það er ekkert að þakka

. Það var talað um þagnarskyldu viðvíkjandi atriðum í sambandi við þessa lántöku, og mun hæstv. fjmrh. muna, að um það var talað, er hann sýndi okkur skeyti nokkurt hér uppi á Hlaðbúð kl. 3 vissan dag. En ég hefi kannske tekið þessa þagnarskyldu hátíðlegar en. títt er í hans flokki.

Það átti að vera þagnarskylda, en sjálfstæðismenn gátu ekki þagað

. Það kom yfirlýsing frá hæstv. fjmrh., sem gaf til kynna sumt í þessu sambandi. Og það var ekki af okkur sjálfstæðismönnum sagt frá þessu fyrr en hæstv. ráðh. var búinn að gefa þessa yfirlýsingu.

Sjálfstæðismenn voru fyrst búnir að gefa þetta til kynna með hálfkveðnum vísum

. Nú, hvað er með þetta? Fyrst neitar hæstv. ráðh. því, að hann hafi gefið nokkra yfirlýsingu í sambandi við lántökuna. Því næst segir hann, að yfirlýsingin hafi ekki verið neitt launungarmál, og loks ákærir hann okkur fyrir að hafa með hálfkveðnum vísum ljóstað því upp, sem allir máttu vita. Þetta eru ekki ráðherraleg rök. Hitt viðurkenni ég, að ekkert getur farið með leynd hér á þingi, ef formaður Framsfl. fær að vita um það, því að hann getur aldrei komizt hjá því að hvísla því að einhverjum. Hæstv. fjmrh. segir, að það komi alveg í sama stað niður fyrir skuldaskilasjóð, hvort hann tekur lán eins og hann hefir gert eða tekur það í pundum. En ég held, að það sé ekki sama frá hagsmunasjónarmiði þjóðarinnar. Hæstv. ráðh. veit, að ef við gætum fengið 75 þús. sterlingspunda lán, borgað okkur út í pundum, þá mætti með því rétta við lánstraust einstaklinga og verzlunarfélaga í landinu. Ef skuldaskilasjóður hefði fengið lán útborgað í pundum, þá hefði einnig fyrir þau pund verið hægt að kaupa vörur, sem við þurfum á að halda, en getum ekki fengið. Og við skulum koma að þessu betur síðar. Hæstv. ráðh. vill til afsökunar færa það fram, sem ég ekki vefengi, að engir aðrir en olíufélögin hafi átt hér innifrosnar svo háar upphæðir, að einhver einn einstakur aðili hefði getað lánað svo mikið fé, og hefði þá þurft að tína marga innstæðueigendur saman. En þetta skiptir bara engu máli í þessu sambandi. Ýmsir aðrir, sem eiga hér innifrosnar innstæður, eiga sama siðferðislegan rétt á því að fá sína peninga greidda út eins og olíufélögin. Og það, sem máli skiptir, er, hvort olíufélögunum hefir verið ívilnað með því að gefa þeim einum kost á að fá gulltryggðar sínar innifrosnu innstæður hér og íslenzkur aðili, skuldaskilasjóður, látinn fara á mis við hagstæðari lánakjör, sem hann tvímælalaust hefði getað notið, ef lánið hefði verið boðið út á frjálsum markaði, þar sem hver sem var hefði getað boðið í það, sem átti peninga innifrosna hér. Eða hvort stjórnin hefir snúið sér í pukri til eins auðvaldshrings. Vitanlega hefði verið eðlilegast, að við hefðum verið búnir að yfirfæra það fé, sem nú hefir verið tekið að láni, og það fyrir nokkru. En við höfðum ekki gert það, af því að við gátum það ekki. Til þess hefir okkur skort gjaldeyri. En alveg hið sama er að segja um allar innifrosnar innstæður? Við getum það ekki að gamni okkar að drepa niður lánstraust einstaklinga, banka og ríkis með því að neita um yfirfærslur, heldur höfum við gert það út af neyð. Ég sé þess vegna ekki, hvernig hægt er fyrir hæstv.ríkisstj. að komast undan ámæli fyrir að hafa breytt þessum skuldum úr ísl. krónum í pund, eins og gert hefir verið, og það af þessum tveimur ástæðum, að í fyrsta lagi hefir kröfuhöfum á íslenzka banka verið misívilnað, og hinsvegar höfum við setið okkur úr færi um að fá þau beztu lánakjör, sem hægt var að fá. Í þriðja lagi er með þessu móti tryggð langt fram í tímann greiðsla í pundum á skuld, sem tekin er í ísl. krónum, þannig að sú greiðsla miðist við gullgengi, sem engin vissa er fyrir, og ég vil segja, sem engar líkur eru til, að haldist. Það þarf margt að breytast hér á landi til hins betra, ef rissa á að vera fyrir því, að við getum haldið ísl. krónu í núv. verði. Til þess verður að vera hægt að reka atvinnuvegina með betri árangri heldur en verið hefir síðan 1930, því að á þeim tíma hefir svo að segja hvert einasta atvinnufyrirtæki í landinu verið rekið með tapi og svo að segja hver einasti atvinnurekandi á landinu er í fjárþröng.

Nema hv. ræðumaður

. Ég er alveg viss um, að ef hæstv. fjmrh. hefði gert út einn trillubát síðan 1930, þá hefði hann verið kominn á hausinn. Fæstir atvinnurekendur eru borgunarmenn fyrir skuldum sínum eins og nú standa sakir. Það er þrennt í sambandi við það, sem hér er verið að gera, sem ég tel mjög athyglisvert, og jafnvel ámælisvert. Í fyrsta lagi er það, að mönnum hefir ekki verið gert jafnhátt undir höfði hvað þetta lán snertir, en af því leiðir svo hitt, að við höfum enga tryggingu fyrir því, að við höfum orðið aðnjótandi beztu kjara, sem kostur var á, og snýr sú hlið málsins að skuldaskilasjóði; í þriðja lagi ber svo að líta á það, sem hv. 5. þm. Reykv. drap á, að það er í fyrsta skiptið hér á landi, sem innlendri innstæðu er breytt í sterlingspundalán, og hefði ég kunnað vel við, fyrst þetta hefir einmitt verið á döfinni þessa dagana, að þetta þýðingarmikla mál hefði verið borið undir þingið.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég skil það vel, að það er mikill vandi að fara með fjármálin á þessum erfiðu tímum, en samt get ég ekki stillt mig um að gera fyrirspurn um þetta, þar sem hv.þm. G.-K. hefir að hálfu leyti upplýst þetta mál, sem mér virðist vera mjög mikilsvert. Hæstv. fjmrh. lítur svo á, að þessi samningur, sem gerður hefir verið um lántökuna hjá olíufélögunum, sé ekkert sérstaklega merkilegt mál, og sagði hann, að þetta skapaði ekki neitt fordæmi í þessu efni. Það er gott að heyra þetta, en það er nú samt mjög mikið vafamál, hvort þetta tiltæki skapar ekki einmitt fordæmi; ég held, að það þurfi að fullyrða ýmislegt fleira fyrst, áður en hægt er að segja með vissu, að það sé ekki einmitt verið að gera það; ég óttast, að það séu mjög miklar líkur fyrir því, að hér sé verið að skapa fordæmi, og það fyrst og fremst vegna þess, að nú í augnablikinu eru fjárhagshorfur okkar vægast sagt mjög ískyggilegar, svo að við höfum að undanförnu ekki að öllu leyti verið okkar eigin herrar í rauninni að því er fjármálin snertir, en orðið að sæta kostum, sem aðrir hafa sett okkur. Það er því sýnilegt, að hér er hæstv. stj. einmitt að setja kosti, sem ég óttast því miður, að orðið geti til þess að skapa fordæmi í þessum efnum. Ég skil það vel, að þessi ráðstöfun hæstv. stj. er gerð til þess að komast hjá því að leita láns erlendis í þetta skiptið, en það er ekki útilokað, að svipað geti staðið á einhverntíma seinna, og það væri undir þeim kringumstæðum, sem um fordæmi getur verið að ræða í þessu efni. Þess vegna er það, sem hér hefir verið gert, vissulega alls ekki sama og tekið hefði verið lán í sterlingspundum á frjálsum markaði erlendis. Það er að vísu sama fyrir skuldaskilasjóð, sem á að njóta þessara peninga, hvort hann fær því í íslenzkum krónum þar, sem lánið er tekið, en það er ekki þar með sagt, að þetta sé samskonar lántaka eins og ef lánið hefði verið tekið í pundum á erlendum markaði. En það, sem hér er búið að gera, getur einnig skapað hættulegt fordæmi að öðru leyti, því að eins og hæstv. fjmrh. minntist á, er útlit fyrir, að kolaútflytjendur í Bretlandi, sem selja kol hingað til lands, hafi gert samtök um að selja ekki kol til Íslands nema gegn bankatryggingu eða tryggingu fyrir því, að andvirði vörunnar verði greitt á réttum tíma. Við sjáum m. ö. o., að það er verið að gera samtök víðsvegar erlendis í viðskiptunum við Ísland, og það er vitanlega mjög margt, sem komið betur til greina í sambandi við viðskipti Íslendinga við aðrar þjóðir í nánustu framtíð, eins og fjárhagur okkar er nú bágborinn og fátæktin mikil, því að enda þótt henni hafi verið leynt ettir föngum hingað til með opinberumráðstöfunum, er hún samt að komast upp fyrir alvöru, með þeim eftirköstum, að erlendis er svo litið á fjárhag Íslendinga, að menn segjast ekki geta skipt við okkur, nema með því móti, að gerðar séu alveg sérstakar öryggisráðstafanir til þess að sú vara, sem hingað er seld, verði borguð í tæka tíð. Allt fram að þessu hefir enginn hörgull verið á sölu nauðsynjavarnings til Íslands, án þess að sett hafi verið nein skilyrði, en nú bregður svo við, að framboð á ýmsum vörutegundum til Íslands er farið að vera bundið skilyrðum, fyrst og fremst um það, eins og sagt er um kolasöluna hingað til lands, að stj. tryggi seljendunum yfirfærslur jafnóðum og skuldirnar falla í gjalddaga: þeim, sem ekki fá slíkar tryggingar, getur staðið til boða sú trygging, að ríkið taki innieignir þeirra hér að láni gegn því að borga peningana á næstu árum í ákveðnu gullverði. Þetta eru náttúrlega ágæt kjör, en þau geta ekki aðrir fengið en þeir, sem taka sig saman um að setja slík skilyrði í verzlun. Að þessu leyti er komið inn á nýja braut í þessu máli, en þótt þetta ástand megi ef til vill teljast eðlileg afleiðing af viðskiptum landsins við útlönd síðustu ár, þá má samt ekki segja, að þetta sé alveg hættulaust og óhætt sé að ganga að hvaða tilboðum, sem frá þessum seljendum koma, til þess að leysa vanda augnabliksins. Ég skal ekki fullyrða, neitt um það, að hér hafi verið gerð óforsvaranleg ráðstöfun í þetta sinn með því að gera þennan samning við olíufélögin; ég er ekki nógu kunnugur þessu máli til þess að geta sagt neitt um það út af fyrir sig, en þar sem mér þótti hinsvegar koma fram merkilegar nýjungar bæði hjá hv.þm. (G.-K. og eins í frásögn hæstv. fjmrh., þá þótti mér ástæða til að spyrjast fyrir um það, hvernig þessu máli væri varið, ekki sízt þar sem manni getur dottið margt í hug í þessu sambandi, þegar svona stór og öflugur aðili á í hlut eins og olíufélögin eru, t. d. það, að þau hafi átt upptökin að þessu. Það gæti vel komið til mála, að þau settu sína kosti og hótuðu að hætta að selja olíu til landsins, nema gegn því skilyrði, að þau fái ríkisábyrgð fyrir greiðslu á vörum sínum. Það er ekki hægt að neita því, að svo virðist, sem þessi lántaka, sem hér um ræðir, geti alveg eins verið krafa frá olíufélögunum eins og ósk hæstv. stj. Svo getur þetta aftur verkað þannig, eins og hv. 6. þm. Reykv. tók fram, að öðrum en þessum tveimur olíuhringum verði ekki fært að flytja olíu hingað til lands; þar með eru þessi félög búin að fá einskonar einokunarheimild til verzlunar með olíu hér á landi. Af þessu sést það, að það er margt, sem komið getur til greina í þessu sambandi, og margt, sem taka þarf tillit til. Ég ásaka ekki hæstv. stj. eða þann, sem gert hefir þennan samning, en ég vil benda á þessi atriði, sem geta beinlínis orðið til þess, að utanríkisverzlun okkar stöðvist, nema með því móti, að ríkið gefi trygga ríkisábyrgð fyrir öllum aðalnauðsynjavörum, sem til landsins flytjast. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta skapaði ekki fordæmi, en ég vil betra benda honum á, að hann er ekki einráður um það, hvort þetta verði fordæmi; því ráða líka þeir, sem selja vörurnar hingað, sökum þess m. a., að nú er svo komið um margar stórar vörutegundir, að seljendur þeirra gera með sér samtök um söluna, vegna þess hvað markaðurinn er þröngur, til þess að gæta sinna hagsmuna sem bezt. Það er því ósk mín, að þetta, eða annað svipað því, sem hér er verið að gera, verði ekki til þess að skapa fordæmi í framtíðinni.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Út af því, sem hv.þm. G.-K. spurði um síðast, skal ég upplýsa það, að engin skuldbinding hefir verið gefin í sambandi við lántökuna í London 1934. Þessi hv.þm. þurfa því engar áhyggjur að bera út af þessum lántökum. Út af því, sem hv.þm. G.-K. sagði, að þessi lán væru ekki hliðstæð venjulegum pundalánum, vil ég upplýsa hann um, að það hefði komið nákvæmlega í sama stað niður, þó að í stað þessara lána hefði verið tekið lán í útlöndum beinlínis og pundin flutt inn. Það hefði haft nákvæmlega sömu skuldbindingar í för með sér, þannig að skuldaskilasjóður hefði orðið að skuldbinda sig til að skila láninu í sömu mynt eins og í þessu tilfelli. Hann hefði og fengið nákvæmlega jafnmikið fyrir pundið eins og þessi viðskipti gefa. Frá því sjónarmiði er líka nákvæmlega sama, hvort lánin eru tekin svona eða á annan hátt. Annars skal ég upplýsa það, að það er stjórn skuldaskilasjóðs, sem vitanlega hefir samþ. um þessi lán, og þess vegna mun hún geta bezt gefið upplýsingar um það, hvort öðrum en olíufélögunum hefir verið gefinn kostur á að lána skuldaskilasjóði. En eftir upplýsingum frá bönkunum um þetta atriði veit ég, að engir erlendir aðiljar aðrir en olíufélögin eiga svo verulegar innstæður hér í íslenzkum krónum, að þeir hefðu getað lánað svo háar upphæðir, nema þá með því að tína saman marga innstæðueigendur. Hitt getur hv.þm. náttúrlega verið viss um, að ómögulegt hefði verið að haga lántökunni þannig, að fara að spekúlera í því, hvað menn vildu leggja mikið upp úr íslenzkri krónu í þessu sambandi. Slíkt hefði hvorki verið mögulegt fyrir skuldaskilasjóð né nokkurn annan aðilja. Frá mínu sjónarmiði er þessi lántökuaðferð afarhentug fyrir þjóðina í heild, því að með henni fæst mjög langur yfirfærslufrestur á skuld, sem átti að vera yfirfærð fyrir nokkuð löngu síðan.

Flm. (Ólafur Thors) Ég veitti því athygli í ræðu hæstv. fjmrh., að hann sagði, að greiðsla á þeirri olíu, sem flyttist til landsins, yrði tryggð þeim, sem hana selja.

Eitthvað af henni

. Ætli hún sé þá ekki öll tryggð? Það er þá í samræmi við tilgátu mínu. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að þeir atburðir, sem hér hafa skeð viðvíkjandi lántöku skuldaskilasjóðs, séu ekki óvenjulegir, en hér sé aðeins um að ræða lán, sem ríkisstj. taki fyrir hönd skuldaskilasjóðs, sem hafi verið tekin í pundum. En svo er alls ekki. Ef lán hefði verið tekið erlendis, þá hefði það verið tekið í pundum. En í stað þess eru hér tekin lán í ísl. krónum, en eiga að greiðast í pundum. Þau eru tekin í ísl. krónum af fé, sem er hér innifrosið. Hér er því ekki um að ræða neitt svipaðar lántökur öðrum og venjulegum lántökum, þegar lánsféð er greitt okkur í erlendri mynt. Því að þessir innifrosnu peningar væru að öðrum kosti háðir verðsveiflum íslenzkrar krónu. Það er fullkomið öryggisleysi um það, hvaða verð verður á ísl. krónu að ári um þetta leyti. Það er ekki víst, að 22,15 kr. jafngildi pundi þá, hvað þá heldur allan lánstímann. Og falli krónan í verði, þá er ekkert amalegt fyrir olíufélögin að hafa fengið ríkisstj. til að ábyrgjast sér fast verð í pundum á því fé, sem þau áttu hér frosið inni, sem jafngilda nú 1½ millj. ísl. króna. Ég fullyrði, að sá aðili, sem hefði ætlað að taka lán hjá þeim, sem fé eiga hér innifrosið, í íslenzkum krónum, og hefði boðið það út með þeim skilmálum, að lánið yrði greitt með jöfnum afborgunum í pundum á 15 árum með núv. gengi ísl. kr., - ég fullyrði, að sá aðili hefði getað komizt að alveg einstaklega hagkvæmum kjörum. Því að þeir, sem eiga hér peninga, sem þeir geta ekki nú fengið greidda út, þeir vita, að þessir peningar þeirra eru í mikilli hættu. Og þeir hefðu því viljað vinna það til, ef þess hefði verið kostur, að veita mjög hagkvæm og góð lánskjör, og auk þess áreiðanlega líka önnur fríðindi, ef þeir með því hefðu getað tryggt sér gullgildi sinnar innstæðu. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort þeir aðiljar, sem eiga hér innifrosna peninga, hafa átt þess kost yfirleitt að gera tilboð um hin slík sem þessi, eða hvort þessur lántökur eru gerðar í laumi og pukri eingöngu við olíusalana hér, sem eru umboðsmenn hinna erlendu olíufélaga. Hafi þetta verið gert í pukri sem einkamáli á milli olíusalanna og ríkisstj., þá verður ekki komizt hjá því, að ríkisstj. sæti aðfinnslum og vítum fyrir það. Ef nú hinsvegar hæstv. ráðh. vill telja, að hér sé um venjulegar erlendur lántökur að ræða, þá langar mig til að spyrja hann um það, hvort hann telji, að ríkisstj. sé heimilt að taka erlend lán eins og sakir standa, samkv. þeim yfirlýsingum eða skuldbindingum, sem hann sjálfur gaf í sambandi við lántökuna í London haustið 1931. Ég man satt að segja ekki nú alveg á stundinni, hvað af yfirlýsingunni í sambandi við þá lántöku átti að fara með leynd og hvað mátti gera heyrinkunnugt, og þess vegna fer ég ekki lengra út í þá yfirlýsingu hér, því að ég óska ekki eftir að fara að rjúfa nein þagnarheit. En eitthvað af þeirri yfirlýsingu átti að fara leynt. Vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort hann telji, að þessar lántökur, ef þær eru skoðaðar sem greiddar í pundum í venjulegum kringumstæðum, séu heimilar samkv. þeim skuldbindingum, sem hann gaf í sambandi við enska lánið 1934.