Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég spyr hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um aðgerðir til aðstoðar bændum. Vandi þeirra og úrræði hafa lítið komið til tals í kreppunni en hann er í raun tvöfaldur. Það vita allir sem vilja vita að aðföng til þeirra hafa stórhækkað, áburðurinn yfir 100% og miklar hækkanir á aðföngum eru í pípunum. Vaxtakostnaður hefur stóraukist, flutningskostnaður og þannig mætti lengi telja. Fjölmargir kúabændur sem hafa endurnýjað bú sín á síðustu árum eru komnir í þrot. Þeir borga yfir helming af tekjum sínum í vexti og verðbætur. Það vita líka allir hvernig staða sauðfjárbænda er. Það er sagt að um 30% bænda á landinu séu tæknilega gjaldþrota og það er ótrúlegt en satt að í forgangi hæstv. ráðherra skuli vera matvælafrumvarp sem er ógnun við matvælaöryggi, ógnun við fæðuöryggi þjóðarinnar og ógnun við hundruð starfa í matvælaiðnaðinum. Þetta er veruleikafirring, að mínu mati. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hyggst hann beita sér fyrir úttekt á stöðu bænda? Ég spyr hæstv. ráðherra: Veit hann hversu margir bændur hafa í hyggju að bregða búi í haust og á vetri komanda? Við megum ekki missa einn einasta bónda úr búrekstri í dag. Við verðum að fjölga þeim. Fæðuöryggi okkar, eins og staðan er í dag, er í húfi. Ég spyr ráðherra líka hvort hann hyggist beita sér fyrir því að endurreisa Stofnlánadeild landbúnaðarins, lánasjóðinn. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra tryggja búsetu og afkomu og atvinnu bænda? Hyggst ráðherra beita sér fyrir hækkun á afurðaverði til bænda með auknum niðurgreiðslum eða öðrum hætti? Hyggst ráðherra beita sér fyrir frystingu lána og endurfjármögnun? Hyggst ráðherra beita sér fyrir frekari vaxtalækkunum? Hvað hyggst hæstv. ráðherra fyrir?

Virðulegi forseti. Ég býst ekki við að hv. þingmaður hafi gert ráð fyrir því að ég gæti svarað öllum þessum spurningum á tveimur mínútum en almennt um stöðu bænda er það alveg rétt að hún er alvarleg. Að hluta til er þar um að ræða sömu vandamál og við er að glíma almennt í efnahagslífi þjóðarinnar og hjá atvinnulífinu almennt, m.a. vegna mikillar lækkunar gengis og vegna hárra vaxta. Stóra verkefnið er þess vegna að koma á gjaldeyrisviðskiptum sem mundu leiða til þess að gengi krónunnar geti styrkst og það eru auðvitað allar forsendur til þess. Við erum að flytja mjög mikið út og innflutningurinn er miklu minni en svarar útflutningnum. Hér eru allar forsendur til þess að gengið geti styrkst að nýju. Þegar hefur verið stigið fyrsta skrefið í þá átt með ákvörðun Seðlabankans í gær um lækkun vaxta. Ég fagna því og tel að við hljótum að sjá frekari skref fram undan í þeim efnum sem munu þá draga úr fjármagnskostnaði bænda. Ég var á fjölmennum bændafundi í vikunni þar sem mjög vel kom fram að það eru ekki síst þessir fjármagnsliðir sem valda miklum erfiðleikum í búrekstrinum og þess vegna er stóra verkefnið að ná utan um það. Til viðbótar við þetta get ég nefnt tvennt: Við höfum þegar í samstarfi við Bændasamtökin óskað eftir viðræðum við hinn nýja Landsbanka og Landsbankinn er auðvitað í þeirri sérstöku stöðu að hafa keypt á sínum tíma Lánasjóð landbúnaðarins. Því má ætla að talsverður hluti skulda landbúnaðarins séu þar inni og auðvitað eru forsendur til að ræða við Landsbankann af þeim ástæðum. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á því að landbúnaðurinn er í þeirri sérstöðu að þar er um að ræða blandaðan rekstur bús og heimilis og þess vegna þarf sérstaklega að skoða möguleika á frystingu lána hjá landbúnaðinum. Það liggur fyrir vilji til að frysta afborganir af húsnæðislánum, eins og fram hefur komið, en þarna þarf sérstaklega að hyggja að stöðu landbúnaðarins. Í þriðja lagi vegna spurninga hv. þingmanns vil ég segja að það hefur þegar verið gerð gangskör að því að úttekt á stöðu bændanna geti farið fram þannig að við gerum okkur enn þá betri grein fyrir hvert vandamálið er, hver stærðargráðan er og af hvaða toga það er.

Herra forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að þetta svar veldur mér miklum áhyggjum. Ég var á fyrsta opna fundi Alþingis um daginn með sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þegar kreppan var skollin á og þegar ég hélt að forgangsatriðið væri að ræða aðgerðir til bænda, til sjómanna, smábátasjómanna og fleiri þá var það bara ekki á dagskrá heldur matvælafrumvarpið sem er ógnun við fæðuöryggi, sem er grundvallaratriði í stöðu okkar í dag, ógnun við matvælaöryggi og ógnun við störf. Enn sýnist mér hæstv. ráðherra loka augunum fyrir þessum stóru vandamálum. Hvaða vinna er í gangi í ráðuneyti hæstv. ráðherra til að koma bændum til hjálpar? Á að frysta lánin? Hvaða skilaboð hafa bændur fengið? Á að bregðast við gagnvart áburðarverði og öðru slíku? Þeir verða að fá hærra afurðaverð. Miðað við hvað aðföng hafa hækkað á síðustu árum þá er það grundvallaratriði. Ef til vill verðum við að niðurgreiða matvælin meira en umfram allt verðum við að tryggja að öll bú verði í rekstri.

Virðulegi forseti. Eftir þessa ræðu veit ég ekki hvaða tilgangi það þjónar í sjálfu sér að svara hv. þingmanni því hann hlustar ekki neitt á það sem ég er að segja. Ég rakti á þessum tveimur mínútum allmörg atriði sem verið er að vinna að í ráðuneytinu með Bændasamtökunum. Við höfum átt fundi með forustumönnum bændanna til að fara yfir þessi mál og það er alger samhljómur í vinnu okkar í þeim efnum. Það liggur fyrir að við gerum okkur grein fyrir alvöru málsins. Það er einfaldlega rangt hjá hv. þingmanni að þessi mál séu ekki í forgangi. Þau eru í forgangi og þetta eru þau mál sem hafa verið í forgangi hjá ríkisstjórninni undanfarna daga, þ.e. að reyna að ná tökum á efnahagslífinu til þess að reyna að koma til móts við þarfir landbúnaðarins líka. Eins og aðrar atvinnugreinar lýtur landbúnaðurinn auðvitað tilteknum lögmálum sem við erum að reyna að takast á við. Hv. þingmaður sagði að það þyrfti að hækka afurðaverð til bænda. Hv. þingmaður hefur greinilega ekki fylgst með fréttum. Í gær náðist samkomulag í verðlagsnefnd búvara um rúmlega 10% hækkun á mjólk til bænda og afurðastöðva. Það tókst sem betur fer í góðu samkomulagi fulltrúa neytenda og afurðastöðvanna og bændanna en hv. þingmaður vill greinilega ekki hlusta. Hann vill reyna að halda fram einhverjum ranghugmyndum sem þjóna lund hans og málstað en hlustar ekki á það sem verið er að segja.

Herra forseti. Ég vil koma inn á ekki alveg óskylda hluti þeim sem hafa verið í umræðunni. Það sem ég hef einkanlega áhyggjur af við þær aðstæður sem nú steðja að íslensku þjóðarbúi og íslenskri atvinnu er einmitt matvælafrumvarpið sem liggur fyrir þingnefnd. Ég hef líka áhyggjur af fréttum um, nú síðast á fimmtudaginn í síðustu viku, að það sé staðfastur vilji ráðherra að koma frumvarpinu í gegn. Í ljósi þeirra frétta og þeirra stórfelldu breytinga sem orðið hafa í samfélaginu á mjög stuttum tíma til hins verra vil ég spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga og svo svör geti verið skýr og skorinorð skal ég hafa þetta já/nei spurningar: Herra forseti. Ég spyr hvort landbúnaðarráðherra sé orðinn sá Evrópusinni, eins og sagt var frá í einum af Evrópufréttamiðlum fyrir nokkrum dögum, að hann ætli sér að keyra þetta frumvarp í gegn í blóra við hagsmuni bænda, hvort ekki komi til greina að afturkalla frumvarpið alveg og leggja það í salt þar til um hægist í hagkerfinu. Þriðja já/nei spurningin er ef það er ekki möguleiki að taka frumvarpið til baka, hvort það komi til greina að tryggja að frumvarpið verði með þeim hætti að ekki verði flutt inn hrátt kjöt, hvorki hvítt ket né annað, því bæði ógnar það matvælaöryggi en eins og staðan er núna ógnar það líka störfum á höfuðborgarsvæðinu þar sem atvinnuleysi á eftir að verða hvað erfiðast, en það fara líklega jafnmörg störf með því eins og færu ef álverið í Straumsvík lokaði alveg. Ég mun fylgja þessum spurningum betur eftir en ég vil fá skýr svör, já eða nei. Þetta eru þrjár já/nei spurningar sem ég vona að hæstv. ráðherra geti gefið svar við, bæði þinginu og þeim fjölda bænda í hvíta kjötinu og fleiri greinum sem eru í rauninni í mikilli óvissu með rekstur sinn.

Virðulegi forseti. Ég skal svara spurningu hv. þingmanns strax. Nei, það er ekki hugmyndin að leggja þetta frumvarp í salt. Það hefur verið unnið að þessu máli mjög samviskusamlega í sumar, alveg frá því að ákveðið var sl. vor að ljúka ekki afgreiðslu þess þá. Sú vinna hefur miðast við að reyna að tryggja varnirnar fyrir íslenskan landbúnað. Það er einfaldlega þannig, eins og ég rakti á fundi sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar, það eru allar forsendur til þess og allir möguleikar til þess og ef menn lesa t.d. álit Bændasamtakanna kemur það glögglega fram, m.a. með skírskotun til EES-samningsins, að við höfum þarna mjög miklar varnir, alveg eins og ég sagt frá upphafi. Það er vel hægt að útbúa þetta frumvarp og lögin þannig að það sé hægt að hafa þær varnir eins góðar og þörf er á og við höfum alla hagsmuni af því að slík matvælalöggjöf sé til staðar. Hluti af því matvælaöryggi sem við sem íslensk þjóð erum að tala um snýr að því að við getum tryggt t.d. að eðlileg viðskipti milli þjóða geti átt sér stað. Það er það sem við höfum verið að reka okkur á núna upp á síðkastið þar sem matvælaöryggi okkar hefur helst verið ógnað af því að það er verið að reyna að koma í veg fyrir að slík viðskipti eigi sér stað. Þetta frumvarp sem við höfum verið að fara höndum um og höfum verið að skoða, m.a. með hliðsjón af ábendingum Bændasamtakanna og margra annarra, hefur m.a. það hlutverk að tryggja að við getum verið með heilbrigð matvæli hér á landi og auðvitað verður ekki hvikað frá því með nokkrum einasta hætti. Það er einfaldlega rangt hjá hv. þingmanni að þessi löggjöf verði þannig úr garði gerð að hún sé á nokkurn hátt tilræði við matvælaöryggi þjóðarinnar, öðru nær, né heldur tilræði við hagsmuni bænda. Ég vil svo vekja athygli á því, virðulegi forseti, að síðustu vikur eða mánuði hefur nánast alveg horfið innflutningur á erlendum kjötvörum og þess háttar sem heimildir eru til að flytja inn og hafa verið fluttar inn. Þær eru ekki fluttar inn vegna þess að aðstæður eru þannig að samkeppnisstaða íslensks landbúnaðar hefur sem betur fer batnað að þessu leyti.

Herra forseti. Ég þekki ekki til innkaupavenja hæstv. landbúnaðarráðherra eða hvar hann verslar inn í matinn en sjálfur þekki ég það mjög vel að í þeim verslunum sem ég kem er mikið af innfluttu kjöti og sala á því kjöti hefur í mörgu verið tregari nú en undanfarið því að margt af þessu er hágæða lúxusvarningur. En ástæður fyrir því að ekki hefur verið flutt mikið inn núna eru aðrar sem ég ætla ekki að fara út í nú og þingheimur veit fullvel um. Ég lagði fram þrjár já/nei spurningar fyrir hæstv. landbúnaðarráðherra og fékk svar við einni þeirra. Ég hef ekki fengið svar við því hvort í frumvarpinu eins og það verður lagt fram núna verði tryggt að ekki komi hrátt kjöt inn í landið. Ég tel svar við þessu vera algjört lykilatriði vegna þess að mjög margir af þeim atvinnurekendum sem eru í svínabúskap, kjúklingabúskap og fleiri búgreinum horfa í rauninni fram á eins og reyndar víða í atvinnulífinu mjög erfiða stöðu. Ef ekki fæst skýrt svar við þessu geta margir þessara aðila farið að hugsa um að pakka niður og skila inn kennitölunni því að staðan er ekki björt ef þeir eiga að fara að keppa við evrópskan 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður veit vel að það er ekki þannig að í þessari matvælalöggjöf verði neitt fortakslaust bann við að flytja inn ófrosið kjöt. Það verða hins vegar settar varnir með öðrum hætti sem tryggja að  Þetta er tilefnislaus hræðsluáróður hjá hv. þingmanni og undarlegt að hann skuli hafa uppi þennan órökstudda hræðsluáróður þegar það liggur fyrir að verið er 

Hæstv. forseti. Í þeim hamförum sem nú ríða yfir þjóðfélagið bera margir kvíðboga fyrir þróun lána sinna sem koma til með að hækka mjög mikið á næstunni ef við náum ekki vísitöluþróuninni niður. Þetta er mjög erfitt mál í því ástandi sem nú er í ljósi þess að þegar krónan er eins veik og raun ber vitni þá kemur mikil hækkun matvæla mjög fljótt inn í vísitöluna. Á sama tíma vitum við að fasteignaverð lækkar mjög hratt en það kemur hins vegar ekki fram. Það er lítil sala á fasteignum og þær fasteignir sem seljast fyrst og fremst eru á langvinsælustu svæðunum og svo ódýrustu fasteignirnar. Vitað er að fasteignaverð er raunverulega að lækka mjög mikið, dýrar eignir með háum lánum seljast hreinlega ekki. Þetta verður til þess að vísitalan getur til skamms tíma hækkað mjög hratt þar sem aðföng hækka mjög mikið en fasteignaverð sem telur mikið inn í vísitöluna kemur ekki inn með lækkunina sem er raunverulega í kerfinu. Þetta verður til þess að lán hækka mjög hratt núna til skamms tíma. Vísitalan sem þar kemur ofan á kemur til með að sitja á lánunum þangað til þau eru uppgreidd. Þetta er mjög alvarlegt mál og mjög erfitt fyrir marga aðila að sjá lánin hækka með þessum hætti. Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra hvort henni finnist koma til greina að gera sérstaka undanþágu eða nálgast vísitöluútreikningana með öðrum hætti meðan þessi holskefla eða hamfarir ganga yfir. Útreikningar þessir eru svo slæmir til skamms tíma að það tekur engu tali og því er spurningin sú: Getum við leyft okkur að hafa eins konar hamfaraútreikninga þannig að þessi holskefla og hækkun til skamms tíma komi ekki ofan á lánastaflann sem síðan kemur til með að sitja á fjölskyldunum í landinu alveg þangað til að uppgreiðsla lána hefur átt sér stað?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn vegna þess að það er mikilvægt að við leggjum öll fram tillögur og hugmyndir sem geta orðið til þess að minnka þann skaða sem fólk verður óhjákvæmilega fyrir og þar er sjónum þingmannsins beint að lánum hjá Íbúðalánasjóði. Ég get ekki svarað þessari spurningu hér á stundinni en ég mun auðvitað láta skoða þetta og allar hugmyndir en við verðum að horfa á þær út frá því hvað er raunhæft í þessu efni. Margra augu beinast að Íbúðalánasjóði til að bjarga ýmsu sem nú fer aflaga í samfélagi okkar. Vissulega mun Íbúðalánasjóður gera þar sitt besta en við verðum alltaf að horfa til þess að allar aðgerðir sem við förum í tefli ekki sjóðnum í hættu. Við megum ekki við því. Hér er spurt um vísitöluna, hvort þurfi að hreyfa við henni og búa til ef ég skil einhvers konar hamfaravísitölu. Ég held að allt slíkt sé mjög varhugavert þó að ég segi hér og nú að ég muni láta skoða þetta. Við megum ekki vera með vísitölu sem mælir vitlaust eða er með rangar mælingar. Ég vil nefna að við fórum í gær ákveðna leið í þá átt sem hv. þingmaður nefndi með þeim hugmyndum og tillögum sem við settum fram. Þar var m.a. sett fram sú tillaga sem nú er farið að vinna eftir að það sé val hjá fólki um að greiða eingöngu vexti og verðbætur af vöxtum í tiltekinn tíma. Það mun lækka verulega greiðslubyrði hjá fólki sem vill velja þá leið. Síðan erum við með frystingu á lánum sem er heimil í allt að þrjú ár og það gildir bæði um innlend og erlend lán. En sú leið sem opnað var fyrir núna í vikunni um að eingöngu séu greiddir vextir og verðbætur af vöxtum í tiltekinn tíma getur lækkað lánin um kannski einn eða tvo tugi þúsunda hjá þeim sem eru t.d. með 20 ára lán. Þá erum við að tala 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir svörin. Ég veit að henni og ríkisstjórninni er umhugað um að létta byrðina af fjölskyldum í landinu og reyndar öllum þeim sem skulda og ég er ánægður með þær aðgerðir sem þegar hefur verið ráðist í. En varðandi það að hræra í vísitöluútreikningnum þá er ég bara að horfa til þess að við munum á meðan hamfarirnar ganga hér yfir fá inn vísitölu sem er ekki raunveruleg miðað við það sem verður þegar fram í sækir, þ.e. af því að fasteignaverðið er ekki komið inn með þeim hætti sem við komum til með að sjá eftir tvo þrjá mánuði. Matvælaverð kemur til með að vera miklu hærra í vísitöluútreikningnum núna en þegar gengið verður orðið rétt skráð eða í það minnsta réttara skráð. Ég er ekki að biðja um neinar blekkingar svo það sé undirstrikað við þingheim.

Hæstv. forseti. Ég er með þrjár spurningar til hæstv. sjávarútvegsráðherra. Í fyrsta lagi hverjar eru heildarskuldir sjávarútvegsins í dag? Í öðru lagi hverjar eru ætlaðar tekjur sjávarútvegsins á þessu ári? Og í þriðja lagi hver er framlegð í íslenskum sjávarútvegi í dag? Tilefni þessara spurninga er auðvitað það að atvinnulífið er á algjörum brauðfótum, maður hefur á tilfinningunni að það sé að stoppa bæði út af gjaldeyristilfærslum og að það er hætt að borga út laun í sumum fyrirtækjum og þetta er allt að hruni komið. Því spyr ég hæstv. sjávarútvegsráðherra þessara þriggja spurninga og vænti þess að fá svör.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður verður að virða mér það til vorkunnar að ég er ekki með þessi svör á takteinum þannig að ég geti svarað þessu af öryggi vegna þess einfaldlega að þessir hlutir breytast mjög hratt núna og hér um bil dag frá degi, m.a. vegna þeirrar óvissu sem er á gengismarkaðnum. Og ég held því að svar á þessari stundu mundi ekki þjóna mjög miklum tilgangi. Bráðabirgðauppgjör sem við höfum aðgang að liggja ekki endanlega fyrir. Hins vegar liggur fyrir spurning af þessu tagi frá hv. flokksbróður hv. þingmanns, Kristni H. Gunnarssyni, sem ég geri ráð fyrir að verði svarað þannig að það ætti að geta svarað þessu að einhverju leyti. Við vitum að þrátt fyrir allt þá hefur framlegðin í sjávarútveginum verið góð og hún hefur verið vaxandi. Það er líka athyglisvert ef við berum saman t.d. heildarútflutningstekjur á síðasta fiskveiðiári og fiskveiðiárinu þar á undan að þá jukust þær á milli ára. Og ef við skoðum þorskinn sérstaklega þá hefur þetta líka gerst þar, bæði vegna hækkandi afurðaverðs og líka vegna þess að gengið hefur verið að veikjast. Hins vegar er ljóst mál að í því ástandi sem nú er hefur þessi mikla gengislækkun haft þau neikvæðu áhrif að skuldirnar hafa verið að aukast. Við vitum líka að efnahagsreikningur fyrirtækja í landinu, ekki bara sjávarútvegsfyrirtækja heldur flestra annarra fyrirtækja, er mjög slæmur vegna þess að lækkun gengisins hækkar skuldirnar tímabundið en auðvitað er það þá stóra verkefnið að breyta þessu þannig að gengið styrkist að nýju og þar með breytist skuldastaða sjávarútvegsins. Aðalatriðið er þó að við reynum að koma ró á. Það er hins vegar óneitanlega þannig að þrátt fyrir þessa erfiðleika hefur framlegðin og þar af leiðandi rekstur sjávarútvegsfyrirtækjanna gengið bærilega. Vandamálið núna er hins vegar það að gjaldeyrisviðskiptin eru ekki í lagi. Menn ná ekki heim sínum tekjum og það veldur auðvitað miklum vandræðum í rekstri sjávarútvegsfyrirtækjanna, veldur því m.a. að þau gætu farið að eiga í erfiðleikum með að greiða reikninga sína. Nú er unnið að því hörðum höndum að reyna að ráða bót á þessu og ég trúi því að það muni gerast á allra næstu dögum.

Frú forseti. Þetta var auðvitað eins og við mátti búast. Fyrir rúmri viku vorum við með opinn fund í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd og þá spurði ég þessara sömu spurninga og fékk engin svör. Ég hélt kannski að hæstv. ráðherra mundi sjá að sér og reyna að svara þessu þó að maður ætlist ekki til að það sé upp á krónur og aura en að það sé svona um það bil eins og maður segir um heildarskuldir. Eins er það hvað varðar áætlaðar tekjur. 26. september var reiknað með, samkvæmt upplýsingum frá Samtökum fiskvinnslustöðva, að áætlaðar tekjur sjávarútvegs á þessu ári yrðu 145 milljarðar. Og þegar rætt er um framlegð þá er verið að tala um 10% í besta falli, sumir tala jafnvel um 5%. Við erum því að tala um að íslenskur sjávarútvegur hafi í það heila eitthvað á bilinu 15–30 milljarða til að borga 

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er það náttúrlega alrangt hjá hv. þingmanni að framlegðin í sjávarútvegi um þessar mundir sé 10%. Hún er miklu meiri sem betur fer. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað eru skuldirnar við þessar aðstæður allt of miklar. En það sem ég var að reyna að vekja athygli á er að stóra verkefnið okkar núna er að koma á eðlilegum gjaldeyrisviðskiptum þannig að það hafi þau áhrif m.a. sem leiði til styrkingar á íslensku krónunni og þar með lækkandi skuldum fyrirtækjanna. Ég vil líka vekja athygli á því sem ég nefndi í svari við spurningu áðan að við vitum að búið er að stíga fyrsta skrefið til lækkunar á vöxtum hér á landi með lækkandi stýrivöxtum Seðlabankans og auðvitað mun þetta allt saman hafa áhrif. Sjávarútvegurinn siglir auðvitað mikinn ólgusjó við þessar aðstæður. Stóra verkefnið sem hann stendur frammi fyrir og stóra vandamálið er skortur á gjaldeyrisyfirfærslum sem eins og ég sagði áðan er unnið hörðum höndum við að reyna að breyta þannig að sá mikli gjaldeyrir sem verið er að skapa í sjávarútveginum, í stóriðjunni, í ferðaþjónustunni og mörgum öðrum atvinnugreinum komi til landsins og verði þess valdandi að krónan styrkist og menn geti hafið hér eðlileg gjaldeyrisviðskipti.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs því á þessum svo alvarlegu tímum fyrir land vort birtist í dagblöðum í dag auglýsing frá sveitarstjórum og öðrum fyrirmönnum á Norðurlandi um álver á Bakka. Auglýsingin er birt í ljósi alvarlegra atburða í íslensku efnahagslífi og meðal efnis hennar er áskorun á ríkisstjórn Íslands, með leyfi forseta: „Við skorum á ríkisstjórn Íslands að taka af skarið og gera allt sem í hennar valdi stendur til að hægt sé að taka ákvörðun um byggingu álvers á Bakka sem allra fyrst og stuðla þannig að framförum íslensku þjóðinni til heilla.“ Ég verð að viðurkenna að auglýsingin kemur mér nokkuð á óvart. Vitað er hver hugur forustumanna á Norðurlandi er til verkefnisins og enginn efast um að þeir telji það til þjóðþrifa í héraði sínu. Um það geta menn deilt eða verið sammála. Hins vegar kemur á óvart að því sé haldið fram að framkvæmdir við álverið leysi úr neyðarástandi í banka- og gjaldeyrismálum og að menn telji að bygging álvers á Bakka nú þegar leysi úr atvinnuvanda sem hefur skapast einkum meðal starfsmanna fjármálastofnana, verktaka eða í þjónustu á suðvestursvæðinu. Einnig kemur á óvart að ríkisstjórnin skuli ekki hafa gert allt sem í hennar valdi stendur til að koma þessu af stað því hingað til hefur það verið talin sérstök stefna ríkisstjórnarinnar að álverið á Bakka verði að veruleika. Jafnframt koma upp í hugann, hæstv. forseti, úrskurður hæstv. umhverfisráðherra um heildstætt umhverfismat, ákvörðun Skipulagsstofnunar um umhverfismat framkvæmda við Gjástykki og vinna við rammaáætlunina. Þetta þrennt tel ég að sveitarstjórnarmennirnir eigi við og þess vegna hlýt ég að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra: Ætla ráðherra eða ríkisstjórn að bregðast við þessu og standa fyrir einhvers konar neyðarlögum til að flýta framkvæmdum á Bakka? Eru slíkar hugmyndir á sveimi hjá ríkisstjórninni eða hvernig hyggjast hún og hæstv. iðnaðarráðherra bregðast við ákallinu að norðan?

Frú forseti. Iðnaðarráðherra og ríkisstjórnin hyggjast bregðast við ákallinu að norðan með sama þeli og spurningu hv. þingmanns, jafnaðargeði og skilningi. Ég hef fullan skilning á því að menn séu áhyggjufullir um afkomu sína á þessum viðsjárverðu tímum. Ríkisstjórn Íslands hefur lýst yfir stuðningi við álver á Bakka og ég hef sagt að ég vilji gera það sem hægt er til að flýta framkvæmdum þar. Ég hef lagt lóð mitt á þá vogarskál eins og fram hefur komið í sölum hins háa Alþingis. Það liggur hins vegar ljóst fyrir að ríkisstjórnin hyggst ekki setja sérstök lög eða afnema lög sem nú eru í gildi. Ef hv. þingmaður á við hugmyndir, eins og þær sem hafa komið úr röðum Samtaka atvinnulífsins á fyrri skeiðum þessarar erfiðu atburðalotu, sem hafa falið í sér að lög um umhverfismat yrðu afnumin, þá kemur það ekki til greina. Sú tillaga nýtur heldur einskis stuðnings meðal þeirra sem eru í stóriðju eða orkuframkvæmdum og hafa forsvarsmenn iðnaðarins komið því skýrt til skila til mín sem iðnaðarráðherra að þeir hafi engan áhuga á slíku. Að því er varðar framkvæmdir við Bakka þá eru þær núna í eðlilegum farvegi, 

Hæstv. forseti. Ég er ákaflega sáttur við svörin og það að ekkert sé hægt að gera til að flýta framkvæmdum við Bakka meira en orðið er, þannig að auglýsing sveitarstjórnarmanna og annarra höfðingja á Norðurlandi virðist ekki stefna að því heldur einhverju öðru, væntanlega til vekja athygli á þeim málstað. Mér þykir leitt að ágætir sveitarstjórnarmenn á þessu góða landsvæði skuli taka þátt í talkórnum sem upphafist hefur síðustu daga og vikur um það að svarið við ástandinu sem ríkir sé að nýta auðlindir landsins eins og það heitir og varpa til þess til hliðar lögum, reglugerðum og sátt sem gerð hefur verið. Hvað skapaði þetta ástand hér? Græðgi, aðhaldsleysi og óstjórn í viðskipta- og atvinnulífi og við björgum því ekki, forseti góður, með því að sýna græðgi, aðhaldsleysi og óstjórn gagnvart náttúru landsins og miðunum umhverfis það.

Frú forseti. Ég vil leggja ríka áherslu á að ríkisstjórnin hefur ekkert gert til að draga úr hraða framkvæmda fyrir norðan og ég framlengdi viljayfirlýsingu fyrir hönd ríkisstjórnarinnar vegna þess að allt í fyrri yfirlýsingunni hafði verið uppfyllt, nema tiltekin mál sem tengdust Alcoa. Sveitarfélögin og ríkisvaldið höfðu staðið við sitt. Það verður að liggja ljóst fyrir. Ég er ekki algerlega sammála áherslum sem komu fram hjá hv. þm. Merði Árnasyni. Mér finnst fullkomlega eðlilegt að við þessar aðstæður leiti menn ráða til að styrkja gjaldeyrisskapandi atvinnugreinar eins og stóriðju. Kanna þarf hvort hægt sé með einhverjum hætti - eins og ríkisstjórnin hefur gert og ég lýst - að greiða úr misskilningi sem kom upp um Bakka. Það höfum við gert. En ekki kemur til greina að ætla að víkja frá alþjóðlegum samningum eða landslögum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 98 frá iðnaðarnefnd, um 23. mál, frumvarp um breytingu á vatnalögum, nr. 20/2006, og endurskoðun þeirra. Á 132. löggjafarþingi var frumvarp til nýrra vatnalaga samþykkt sem lög frá Alþingi og við umfjöllun um frumvarpið í þinginu var samkomulag um að gildistöku laganna yrði frestað til 1. nóvember 2007 og iðnaðarráðherra falið að skipa nefnd til skoðunar á lögunum. Vatnalaganefnd var skipuð í janúar 2008 og skilaði niðurstöðum sínum og tillögum til iðnaðarráðherra í september ásamt ítarlegri skýrslu um vatnsréttindi og vatnalöggjöf. Einróma samstaða var í nefndinni um að leggja til að endurskoðun færi fram á vatnalögum, nr. 20/2006, og lagði vatnalaganefnd jafnframt til að gildistöku laganna yrði frestað tímabundið á meðan nefnd sem skipuð yrði á vegum iðnaðarráðherra í samráði við umhverfis- og forsætisráðherra ynni að endurskoðun laganna í samræmi við tillögur nefndarinnar. Frumvarpið sem hér liggur fyrir byggir því á tillögum nefndarinnar en er að öðru leyti óbreytt lög frá þeim sem samþykkt voru á þingi síðasta haust. Hv. iðnaðarnefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Að nefndarálitinu standa sá sem hér hefur framsögu ásamt Einari Má Sigurðarsyni, Guðmundi Magnússyni, Herdísi Þórðardóttur, Guðmundi Steingrímssyni, Rósu Guðbjartsdóttur, Björk Guðjónsdóttur og Grétari Mar Jónssyni. Hv. þm. og sessunautur minn Guðni Ágústsson var fjarverandi við afgreiðslu þessa máls - upptekinn við að bjarga málum þjóðarinnar geri ég ráð fyrir - en hefur lýst sig sammála nefndarálitinu.

Hæstv. forseti. Ég vil fagna skjótri afgreiðslu málsins og hvet hæstv. iðnaðarráðherra að láta ekki bíða eftir sér með að skipa þá nefnd sem frumvarp þetta mælir fyrir um. Ég kveð mér einungis hljóðs hér vegna dagsetninganna sem um ræðir. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ný og breytt vatnalög taki gildi 1. júlí 2010. Jafnframt er tekið fram í greinargerð með frumvarpinu að vinnan við lögin og breytingarnar skuli haldast í hendur við innleiðingu vatnatilskipunar, sem var ein af þeim kröfum sem sett var á oddinn í þeirri miklu vinnu sem fram fór þegar verið var að koma í gegn lögunum sem nú hefur verið ákveðið að breyta. Í fylgiskjali II með frumvarpinu kemur fram að vatnatilskipun Evrópusambandsins sem samþykkt var árið 2000 var tekin upp í EES-samninginn haustið 2007 og segir að lögleiðingu hennar hér á landi eigi að ljúka fyrir haustið 2010. Við gætum staðið frammi fyrir því að dagsetningin í júlí 2010 sé fullsnemmbær ef vinnan bregst eða tekur lengri tíma en ætlað er. Haustið 2010 er í raun tímamörk vatnatilskipunarinnar og því kannski eðlilegt að við áttum okkur á því að nýju vatnalögin fylgja vatnatilskipuninni og gæti gildisdagsetningin frestast fram á haustið. Að öðru leyti er ég afar ánægð með það að nefndin, sem skilaði af sér til hæstv. iðnaðarráðherra, skuli hafa lokið verkum sínum með glæsilegri skýrslu og sömuleiðis með það hversu vel hefur verið brugðist við af hæstv. iðnaðarráðherra og hv. iðnaðarnefnd við að koma þessu máli í höfn.

Frú forseti. Nú er málið úr mínum höndum, það er á forræði þingsins og þingið verður að vega og meta athugasemd hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. Ég vil þakka hv. iðnaðarnefnd fyrir skjót vinnubrögð. Það er snarborulegt af hv. formanni og þeim sem með honum starfa og hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni sem stýrði þessu gegnum nefndina. Það lá á frumvarpinu og ég vil ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns og nefndarmanna í iðnaðarnefnd sem og þeirra sem sátu í vatnalaganefnd fyrir vönduð og skjót vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga er m.a. varða upptöku eigna, hryðjuverk, mansal og peningaþvætti. Er um að ræða endurskoðun umræddra ákvæða vegna alþjóðlegra skuldbindinga, annars vegna fullgildingar samnings um alþjóðlega brotastarfsemi og hins vegar vegna tilmæla frá alþjóðlegum nefndum sem Ísland á aðild að. Helstu efnisákvæði frumvarpsins eru í fyrsta lagi þau að lagt er til að lögfestur verði nýr kafli um upptöku eigna, samanber 2. gr. frumvarpsins. Um er að ræða heildstæðar breytingar sem taka að verulegu leyti mið af gildandi ákvæðum í dönsku og norsku hegningarlögunum. Lagt er til að lögfest verði ákvæði samanber c-lið 2. gr. frumvarpsins sem gerir ráð fyrir því að unnt verði að gera upptæk verðmæti án þess að sýnt sé fram á að þau megi rekja til tiltekins refsiverðs brots hafi viðkomandi gerst sekur um brot sem er til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og geti brotið varðað a.m.k. 6 ára fangelsi. Að þessum skilyrðum uppfylltum megi gera upptæk verðmæti sem tilheyra viðkomandi nema hann sýni fram á að þeirra hafi verið aflað með lögmætum hætti. Við þessar aðstæður og að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum megi jafnframt gera upptæk verðmæti sem tilheyra maka eða sambúðarmaka viðkomandi og verðmæti sem runnið hafa til lögaðila sem viðkomandi hefur einn eða með sínum nánustu ráðandi stöðu í sé ekki sýnt fram á að þeirra hafi verið aflað með lögmætum hætti. Er því gert ráð fyrir fráviki frá meginreglunni um sönnunarbyrði ákæruvaldsins við þessar aðstæður. Dæmi um slík tilvik sem falla undir þessa grein er þegar maður hefur gerst uppvís að meiri háttar fíkniefnainnflutningi. Við rannsókn málsins verður lögregla þess áskynja að brotamaður á verulegar eignir. Í slíkum tilvikum gæti brotamaður þurft að sýna fram á að eignirnar hafi ekki verið fengnar með ólöglegum ágóða. Mikilvægt er að árétta að endanlegt mat á þessu er í höndum dómstóla og ættu því hagsmunir sakbornings að vera nægjanlega tryggðir. Í IV. kafla frumvarpsins og í sérstökum athugasemdum við c-lið 2. gr. er fjallað ítarlega um þessa tillögu. Í öðru lagi er lagt til að gerðar verði ákveðnar breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga um hryðjuverk, samanber 3.–5. gr. frumvarpsins. Verknaðarlýsing hryðjuverka í 1. mgr. 100. gr. a er gerð skýrari og jafnframt er gert ljóst að hvers konar fjármögnun hryðjuverka eða annað liðsinni við slíka brotastarfsemi telst refsiverð. Þá er lögfest sérstakt ákvæði sem bannar opinbera hvatningu til hryðjuverka. Þá er í þriðja lagi lagt til að lögfest verði nýtt ákvæði um skipulagða brotastarfsemi, sbr. 6. gr. frumvarpsins. Í V. kafla greinargerðarinnar með frumvarpinu er ítarlega fjallað um þær réttarpólitísku röksemdir sem liggja til grundvallar þessari tillögu og því nánar lýst í sérstökum athugasemdum við greinina. Í fjórða lagi er lagt til að gerðar verði ýmsar breytingar á 227. gr. a almennra hegningarlaga um mansal, sbr. 7. gr. frumvarpsins. Skilgreining á mansalsbroti er gerð skýrari og í samræmi við Evrópuráðssamning um aðgerðir gegn mansali og bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um fjölþjóðlega skipulagða brotastarfsemi, svokallaða Palermó-bókun. Þá bætist við ný málsgrein sem lýsir refsinæmi athafna sem tengjast ferða- og persónuskilríkjum. Loks er í fimmta lagi lagt til að gerðar verði verulegar breytingar á 264. gr. almennra hegningarlaga um peningaþvætti, sbr. 8. gr. frumvarpsins. Er m.a. lagt til að almenn verknaðarlýsing peningaþvættis verði gerð skýrari og gildissvið hennar rýmkað. Þá er refsihámark fyrir peningaþvættisbrot hækkað úr fjórum árum í sex. Það skal tekið fram að ekki er hróflað við reglu 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga þar sem kveðið er á um að refsing geti orðið allt að tólf árum ef um ræðir ávinning af fíkniefnabroti. Virðulegi forseti. Ég fer hér yfir greinar frumvarpsins með þessum hætti til þess að árétta mikilvægi frumvarpsins en ég veit að málið var tekið til gaumgæfilegrar athugunar í hv. allsherjarnefnd á síðasta þingi og nefndin afgreiddi það samhljóða frá sér en því miður tókst ekki að fá það samþykkt á síðasta þingi. Ég tel mjög mikilvægt að þetta frumvarp verði að lögum og raunar er mér óskiljanlegt að menn leggi stein í götu frumvarpsins með því að flytja við það breytingartillögur sem eru allt annars eðlis en um er að ræða í frumvarpinu sjálfu. Raunar dreg ég í efa að staðið hafi verið þinglega að þeim málum án þess að ég ætli að fara að rekja það sérstaklega hér. Hér er um að ræða mjög mikilvægt mál þegar litið er til þeirrar þróunar sem því miður hefur orðið í afbrotastarfsemi hér á landi og mikilvægt að veita þær heimildir til upptöku eigna m.a. sem frumvarpið gerir ráð fyrir og raunar óskiljanlegt fyrir mig að menn skuli ekki hafa skilning á því að þetta frumvarp fái hér skjóta meðferð í þinginu og nái fram að ganga. Ég veit að þeir sem berjast hér gegn fíkniefnabrotum og skipulagðri glæpastarfsemi bundu miklar vonir við að þetta frumvarp næði fram á síðasta þingi og ég segi, virðulegi forseti, að þeirra ábyrgð er mikil sem lögðu stein í götu þess eftir að allsherjarnefnd hafði afgreitt málið frá sér samhljóða, að koma í veg fyrir að frumvarpið yrði samþykkt og gert að lögum hér á síðasta þingi. Það er einkennilegt að heyra þá sem þannig beittu sér, virðulegi forseti, tala síðan um að það þurfi að gera hér ráðstafanir til þess að efla löggæslu og auka hana og stuðla að því að lögreglumenn geti sinnt störfum sínum á markvissari hátt en áður. Þetta frumvarp stuðlar einmitt að því að gera lögreglunni kleift að vinna sín störf með markvissari hætti og ná betri árangri í störfum sínum. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Þetta frumvarp hefur áður verið flutt hér eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Hann heldur því fram að steinar hafði verið lagðir í götu frumvarpsins. Við studdum hins vegar frumvarpið með ákveðnum breytingum vegna brýnnar nauðsynjar á vissum hlutum. Mér er það óskiljanlegt af hverju frumvarpið var ekki afgreitt í vor með þeim breytingartillögum sem við gerðum og ég hef ekki fengið skýringu á því. Með þessu frumvarpi eru lagðar til ýmsar breytingar á almennum hegningarlögum. Það er lagt til að við lögin bætist nýr kafli um upptöku eigna, breytingar á ákvæðum laganna um hryðjuverk, refsiákvæði í skipulagðri brotastarfsemi, breytingar á ákvæðum laganna um peningaþvætti og breytingar á ákvæðum laganna um mansal. Að mati minni hlutans í allsherjarnefnd var talið að of skammt væri gengið varðandi hið síðastnefnda. Auk þess eru í frumvarpinu ákvæði sem takmarka borgaraleg réttindi, mannréttindi einstaklinga, og slík ákvæði má um margt rekja til hörmulegrar hryðjuverkaárásar í New York 11. september 2001. Sumir halda því fram að tilgangur þeirra hryðjuverka hafi verið að ráðast á grunngildi vestrænnar menningar og annarra menningarheima og viðbrögð Bandaríkjanna og ýmissa Evrópuríkja bera þess merki og líkt og sjá má í ákvæðum frumvarpsins virðist þessum hryðjuverkamönnum hafa orðið nokkuð ágengt. Það er grundvallarskoðun mín að við eigum ekki að takmarka mannréttindi okkar og önnur grunngildi nema þörfin fyrir slíkt sé brýn og skilgreind. Við eigum að viðhalda menningu okkar, mannréttindum og lýðræði og styrkja þau fremur en að guggna fyrir hryðjuverkum. Ég vil taka það sérstaklega hér fram að meint hryðjuverkaógn á Íslandi hefur ekki verið skilgreind og það liggur ekki fyrir skýrt ákveðið hættumat í þeim efnum. Að svo stöddu, með þann formála segi ég að það sé ótímabært að innleiða hert ákvæði - ég segi hert ákvæði - í hegningarlög um hryðjuverk, fjármögnun þeirra og hvatningu til svonefndra hryðjuverka sem frumvarpið skilgreinir ekki. Við höfðum líka fram að færa athugasemdir við það að ýmis ákvæði frumvarpsins væru matskennd og óskilgreind og bentum m.a. á a-lið 3. gr. og 4. gr. frumvarpsins. Við töldum að þessi ákvæði fullnægðu ekki skilyrðum um skýrleika refsiheimilda. Hér á landi eru hryðjuverk óþekkt, áhættan er hverfandi lítil og reyndar sýna tölur það afar glöggt, hæstv. dómsmálaráðherra, að Evrópubúum stafar fyrst og fremst hætta af viðvarandi kynbundnu ofbeldi, heimilisofbeldi, sem því miður vex miðað við tölulegar staðreyndir á krepputímum eins og við búum við í dag. Okkur stafar líka miklu meiri hætta af umferðinni, óheilbrigðum lífsháttum, mengun og eiginlega flestu öðru en hryðjuverkum hér á landi. Þá spyr maður sig: Á ekki að forgangsraða í þau verkefni þar sem hættan er mest? Okkur Íslendingum stafar líka hætta á misbeitingu bresku ríkisstjórnarinnar á hliðstæðum ákvæðum laga sem frumvarpið mælir fyrir. Sorglegar aðgerðir og fordæmanlegar aðgerðir bresku ríkisstjórnarinnar gegn okkur byggja á löggjöf sem sett var gegn þessari meintu hryðjuverkaógn. Töluleg gögn um hættu og tjón af hryðjuverkum í Evrópu eru fátækleg og staðfesta ekki þá ógn sem frumvarpinu er ætlað að bregðast við, réttlæta það ekki að takmarka borgaraleg mannréttindi einstaklinga. Lýðræði og frelsi kosta fórnir sem við færum frekar en að farga þeim fyrir meintri hryðjuverkaógn byggðri á hinni hörmulegu árás sem ég minntist hér á áðan og á sér vart hliðstæðu í mannkynssögunni. Ég ítreka að meintri hryðjuverkaógn verður best svarað með því að styrkja lýðræði, mannréttindi og einstaklingsfrelsi borgaranna. Ég vil taka það fram og benda sérstaklega á að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði erum ekki ein um þessar áhyggjur af mannréttindum. Í mars 2005 lýstu sérfræðingar mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna, sem fylgist með framfylgd alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, áhyggjum sínum af skilgreiningu íslenskra hegningarlaga á hryðjuverkum sem finna má í 100 gr. a í almennum hegningarlögum. Mannréttindanefndin telur að í ákvæðinu sé að finna óljósa og víðtæka skilgreiningu á hryðjuverkum sem gæti náð til lögmæts athæfis í lýðræðisþjóðfélagi og stefnt því í hættu. Nefndin mæltist til þess að Ísland móti og taki upp nákvæmari skilgreiningu á hryðjuverkum. Undir þessi tilmæli tók Íslandsdeild Amnesty International og Mannréttindaskrifstofa Íslands í umsögnum sínum. Ég vil líka benda á það hér í framhjáhlaupi að það fer illa á því lagatæknilega að lögfesta alþjóðasamninga með tilvísun til þeirra án þess að taka þá heildstætt upp sem hluta af lögum. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði teljum að með ákvæðum frumvarpsins um eignaupptöku þar sem sönnunarbyrði sé að hluta snúið við sé gengið býsna langt í skerðingu á mannréttindum en við viðurkennum jafnframt þá brýnu þörf, hæstv. dómsmálaráðherra, sem er fyrir hendi þegar fíkniefnabrot eru annars vegar og peningaþvætti og fyrir því er einnig dómur Mannréttindadómstóls Evrópu frá 5. júlí 2001. En í því samhengi viljum við vísa til umsagnar Persónuverndar, sem gerði athugasemd við 2. gr. frumvarpsins og taldi ekki unnt að fullyrða að það mundi samrýmast mannréttindasáttmála Evrópu að lögfesta ákvæðið í c-lið 2. gr. óbreytt. Stofnunin hvatti til þess að við vinnslu frumvarpsins yrði eftirfarandi haft í huga: Í fyrsta lagi hvaða afbrot séu það alvarleg og það brýnir þjóðfélagshagsmunir að barist sé gegn að rétt sé að lögfesta slíkar heimildir. Í öðru lagi hvort raunveruleg þörf sé á að láta heimild til eignaupptöku ná til eigna maka og sambúðarmaka. Í þriðja lagi hvort ekki sé nauðsynlegt að mæla fyrir um það með skýrari hætti hvernig tryggt skuli að réttinda sakbornings og eftir atvikum annarra sé gætt við eignaupptökuna. Ég vil líka vekja sérstaka athygli á því varðandi fíkniefnabölið að það mætti stórefla samstarf lögreglu, tollgæslu og skattyfirvalda, það þarf að stórefla hana til að unnt sé að uppræta fíkniefnabölið. Við teljum það vera ágalla á frumvarpinu að ekki séu lagðar til fullnægjandi lagabreytingar til að unnt sé að fullgilda Evrópuráðssamninginn um aðgerðir gegn mansali. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að efni hans kunni að kalla á aðrar lagabreytingar. Það hefði þurft að huga að því við samningu frumvarpsins og koma fram með þær breytingar. Það er líka ágalli á frumvarpinu að þar er vændi ekki skilgreint. Það má tína fleira til, t.d. það sem kemur fram í umsögnum Mannréttindaskrifstofu Íslands og Amnesty International. Í áliti sínu lagði Íslandsdeild Amnesty International m.a. ríka áherslu á að Ísland fullgildi Palermó-samninginn í heild sinni og að íslensk stjórnvöld geri lagabreytingar sem fyrst til að uppfylla kröfur samningsins en þær lúta einkum að beinni aðstoð, vernd og stuðningi við þolendur mansals. Í því samhengi er brýnt að fest verði í lög ákvæði um vernd fórnarlamba, vitnavernd, fyrirbyggjandi aðgerðir og skaðabætur, og búið svo um hnútana að þolendur mansals geti óttalaust leitað stuðnings yfirvalda án þess að eiga á hættu að lenda í aðstæðum sem eru jafnslæmar eða verri en þær sem þeir eru í fyrir. Í sama streng tekur Mannréttindaskrifstofa Íslands. Mannréttindaskrifstofan hvatti líka til þess að vændisákvæði almennu hegningarlaganna yrði útvíkkað í takt við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum og Evrópuráðsamningurinn um aðgerðir gegn mansali kveður á um. Í því felst að í ákvæðinu verði talað um kynferðisbrot og vændi sérstaklega auk annarrar kynferðislegrar misnotkunar. Allt eru þetta rökstuddar ábendingar til að gera frumvarpið betra. Mannréttindaskrifstofan benti líka á um aðgerðir gegn mansali að það hefði verið unnin gríðarleg vinna í frjálsum félagasamtökum við mótun tillagna til að taka á vændi og mansali og það er nauðsynlegt að löggjafarvaldið nýti sér þá miklu þekkingu sem þar er að finna við lagasmíð þessa. Það þarf að tryggja aðstoð, vernd og stuðning við þolendur mansals og innleiða ákvæði um vitnavernd, fyrirbyggjandi aðgerðir og skaðabætur. Hin knappa innleiðing samkvæmt 7. gr. frumvarpsins fullnægir ekki þeim skuldbindingum sem við eigum að axla samkvæmt nefndum alþjóðasamningum. Og það hafa ekki komið fram skýringar, frú forseti, á af hverju þær eru ekki innleiddar að fullu með frumvarpinu. Vinstri hreyfingin – grænt framboð mun leggja til fulla innleiðingu og jafnframt brottfall ákveðinna greina í frumvarpinu, samanber nefndarálit okkar frá í vor, í því skyni að þetta frumvarp verði betra og virkara en það er í núverandi mynd. Við munum leggja til aðrar breytingar sem ég ætla ekki að gera að umtalsefni hér en við munum jafnframt leggja til breytingar sem varða nauðgunarákvæði hegningarlaganna, 194. gr., og það er vegna þess að ofbeldi gegn konum er viðvarandi og þeim stendur stöðug ógn af því og af heimilisofbeldi. Það er brýnna að taka á því en meintri hryðjuverkaógn. Við leggjum til að það segi beinlínis í 194. gr. að hver sem gerist sekur um nauðgun skuli sæta fangelsi ekki skemur en tvö ár en allt að 16 árum. Í gildandi lagaákvæði er lögð megináhersla á verknaðaraðferð, líkamlegt ofbeldi, líkamlega áverka og hótanir. Sú áhersla hefur endurspeglast í rannsóknum nauðgunarmála. Hins vegar er það svo að aukin þekking á afleiðingum nauðgana hefur fært okkur vitneskju um að andlegir áverkar eru alvarlegustu afleiðingar nauðgana og það er nauðsynlegt að lögin endurspegli þekkingu á málum sem snerta kynbundið ofbeldi. Það verður að meta ofbeldið heildstætt en ekki út frá einberri verknaðaraðferð, rétt eins og gert er  Síðari viðbótin sem við leggjum til varðar vændisgrein almennra hegningarlaga. Enn ítreka ég það að þarna er mest hætta búin kvenfólki, vændi, mansal og öll sú gróðrarstía ofbeldis og misbeitingar sem þar býr. Við leggjum til að gagnvart umræddum hryðjuverkum gegn konum, þ.e. nauðgunum, heimilisofbeldi, vændi og mansali, verði gripið af festu og hörku. Við munum leggja til að farin verði hin svonefnda sænska leið í þeim efnum. Við munum líka leggja til breytingar við 7. gr. frumvarpsins, þ.e. að tekin verði upp í almenn hegningarlög skilgreining mansals, upp úr viðauka við samning Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir til að sporna við skipulagðri fjölþjóðlegri glæpastarfsemi, ekki síst sölu kvenna og barna. Frekari breytingar munum við enn fremur hugleiða varðandi fórnarlambavernd o.fl. sem ég ætla ekki að gera að umtalsefni hér og nú, en með þessum breytingum sem við leggjum til getum við stutt frumvarpið en ekki lagt stein í götu þess. Það er ábyrg afstaða að koma fram með rökstuddar breytingartillögur, það er hlutverk þingmanna. Það verður með öllum tiltækum ráðum að uppræta kynbundið ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi. Þar er ógnin og gegn þeim kynbundnu hryðjuverkum er brýnt að berjast af fullri hörku. Á því sviði, frú forseti, liggur fyrir skýr og skilgreind þörf. Hættan er augljós og ógnin viðvarandi ef ekkert er að gert. Hið sama verður ekki sagt um þá meintu hryðjuverkaógn sem frumvarpinu er ætlað að taka á. Hún er ekki skilgreind og hættumat liggur ekki fyrir.

Hæstv. forseti. Ég vil nefna nokkur atriði í þessari umræðu. Í fyrsta lagi er mikilvægt að árétta að þær efnisbreytingar sem felast í frumvarpinu fengu verulega umfjöllun í allsherjarnefnd síðasta vetur. Farið var yfir alla þætti frumvarpsins og var afstaða tekin til ýmissa álitaefna sem þar komu upp. Nefna má umræður um breytingar sem varða lagaákvæði um hryðjuverk. Einnig má nefna atriðin, sem kannski fengu mesta athygli í nefndinni, sem vörðuðu eignaupptöku þar sem vissulega komu fram sjónarmið um að visst stílbrot væri í löggjöf - með vissum hætti væri verið að leggja öfuga sönnunarbyrði á varðandi tilkomu þeirra eigna sem dæmdir brotamenn eða þeirra nánustu eiga. Það var hins vegar niðurstaða nefndarinnar að til þess að raunverulega yrði hægt að beita sér gegn skipulagðri glæpastarfsemi með markvissum og áhrifaríkum hætti, og ekki síst þeim brotum sem miða að því að skapa fjárhagslegan ávinning, eins og í fíkniefnabrotum, væri nauðsynlegt að innleiða breytingar af þessu tagi. Að mati þeirra sérfræðinga sem fyrir nefndina komu, og að mati nefndarmanna, eftir verulega umfjöllun, varð það niðurstaðan að slíkt væri hægt að gera án þess að það stangaðist á við viðurkennd mannréttindasjónarmið. Annað atriði sem ég vildi nefna af því hv. þm. Atli Gíslason gerði það nokkuð að umfjöllunarefni í ræðu sinni - hann hafði mikla fyrirvara á því að við værum að eiga við þau ákvæði almennra hegningarlaga sem vörðuðu hryðjuverk með almennum hætti. Nú er rétt að það komi fram að tilgangur frumvarpsins var ekki síst að skýra þau ákvæði sem þegar eru í lögum um hryðjuverk til þess á annan veginn að draga úr hættunni á því að þau verði skilin á þann veg að þeim sé ætlað að ná til einhverra fleiri atriða en raunverulegra hryðjuverka. Hins vegar var verið að bregðast við ákveðnum athugasemdum sem fram höfðu komið með því að fara í lagfæringu þessara ákvæða. Varðandi þörfina fyrir að hafa í íslenskum lögum ákvæði sem varða hryðjuverk þá deili ég ekki þeirri skoðun með hv. þm. Atla Gíslasyni að það sé algjörlega óþarfi af því að við höfum ekki reynslu af hryðjuverkum hér á landi. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur eins og önnur vestræn lýðræðisríki að hafa ákvæði sem gera kleift að bregðast við hryðjuverkaógninni sem hefur farið vaxandi í vestrænum samfélögum á undanförnum árum. Það er rétt að við Íslendingar höfum ekki sjálfir reynslu af þessum þáttum en það segir ekki að ástæðulaust sé fyrir okkur að hafa ákvæði í lögunum sem taka til slíkra tilfella ef þau koma upp. Það er líka vinkill á þessu máli, sem mér finnst rétt að vekja athygli á, að í því samfélagi sem við búum við, hinu opna og lýðræðislega samfélagi Vesturlanda, þar sem tengsl milli landa eru sífellt meiri og meiri, getum við ekki útilokað að hér á landi fari fram starfsemi sem hugsanlega miðar að hryðjuverkum í öðrum löndum. Hryðjuverkum sem ekki beinast gegn stjórnvöldum eða öðrum aðilum hér á landi heldur geti beinst að stjórnvöldum eða almenningi í nágrannaríkjunum. Það væri mikill ábyrgðarhluti af hálfu okkar Íslendinga ef við hefðum ekki ákvæði í okkar lögum sem tækju á slíkum málum bara gagnvart okkar nánustu nágrönnum. Við höfum séð dæmi um það frá Norðurlöndunum að þar hafa verið hópar sem að minnsta kosti eru grunaðir um að standa að skipulagningu hryðjuverka. Ef löggjöfin er veikari hér á landi, eða hér eru ekki fullnægjandi úrræði til að taka á þessum málum, eigum við á hættu að Ísland verði mögulega notað sem vettvangur til þess að skipuleggja hryðjuverk annars staðar. Að þessu sögðu held ég að það sé ljóst, burt séð frá útfærslu eða orðalagi einstakra ákvæða, sem við getum rætt nánar í nefndinni eins og við gerðum raunar síðasta vetur, að við getum ekki, eins og mér fannst hv. þingmaður gera, blásið á það að við ættum að huga að þessum málum einfaldlega vegna þess að hér hefur ekki farið fram hryðjuverkastarfsemi af því tagi sem fjallað er um í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem hafðir voru til hliðsjónar þegar frumvarpið var samið. Ég ætla ekki að fara djúpt í efnisatriði við þessa umræðu. Við eigum þess kost, bæði í allsherjarnefnd og hér við síðari umræður í þinginu. Ég vildi hins vegar aðeins minna á það í sambandi við málsmeðferðina að víðtæk samstaða var um það í allsherjarnefnd að gera þær meginbreytingar sem frumvarpið fól í sér. Vandinn sem skapaðist var hins vegar sá að eftir að umfjöllun í allsherjarnefnd var lokið kaus fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Atli Gíslason, að koma hér með fjölmargar breytingartillögur sem vörðuðu önnur atriði almennra hegningarlaga. Nú er um það að ræða að í þessari umferð var verið að skoða tiltekna þætti almennra hegningarlaga. Ekki var um að ræða heildarendurskoðun á lögunum. Lögin eru, ef ég man rétt, hátt í 300 greinar og það var verið að taka fyrir einhverja afmarkaða þætti. Eftir umfjöllunina í allsherjarnefnd kaus hv. þingmaður hins vegar að blanda inn í umfjöllunina mun fleiri breytingartillögum sem vörðuðu aðra þætti en þá sem við höfðum verið að fjalla um í nefndinni og það skapaði vissan vanda vegna þess að það var ljóst að ekki var samstaða um að gera allar þær breytingar sem voru í anda þess sem hann lagði til, ólíkt því sem var með flestar efnisbreytingar frumvarpsins sjálfs. Það skapaði vissan hnút hér þegar tínd voru til fjölmörg önnur álita- og ágreiningsefni eftir á, þegar við höfðum lokið umfjöllun okkar í allsherjarnefnd. En þetta verður aftur tekið fyrir í nefndinni í framhaldi þessarar umræðu og við munum að sjálfsögðu fara yfir allar þær athugasemdir og breytingar sem fram koma af hálfu umsagnaraðila og annarra nefndarmanna. En það er mikil og einlæg von mín að við berum gæfu til að samþykkja þær meginbreytingar sem felast í frumvarpinu. Við gerum okkur grein fyrir því að það eru álitaefni varðandi það hvort ganga eigi lengra á sumum sviðum og hvort breyta eigi einhverjum öðrum atriðum í almennum hegningarlögum. Ég tel hins vegar mikilvægast að við reynum að ná samstöðu um að afgreiða þær breytingar sem í þessu felast. Við getum svo í sérstakri umræðu eða sérstakri umfjöllun farið yfir þau atriði önnur sem líklegri eru til þess að valda ágreiningi og látum það ekki tefja meðferð þessa mikilvæga máls.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessar umræður og þær skýringar sem fram hafa komið hjá hv. formanni allsherjarnefndar á því hvað gerðist hér á þinginu. Þegar þetta mál hafði verið afgreitt frá nefndinni komu fram breytingartillögur sem ekki höfðu verið ræddar í nefndinni frá hv. þm. Atla Gíslasyni og þær breytingartillögur urðu til þess að afgreiðsla málsins varð með þeim hætti sem lýst var hér áður. Málið náði ekki fram að ganga í þinginu, hvorki síðastliðið vor né á fundum okkar í september. Það er alveg skýrt að mjög einkennilega var að þessu máli staðið af hálfu hv. þm. Atla Gíslasonar og í raun og veru lagður steinn í götu þess að frumvarpið næði fram að ganga. Ég harma það og tel að með því hafi verið unnið gegn mikilvægum hagsmunum sem varða rannsóknir mála sem standa nú yfir. Rannsóknarmenn höfðu gert ráð fyrir því að frumvarpið yrði að lögum eins og samstaðan í allsherjarnefnd gaf til kynna en síðan kom það öllum í opna skjöldu að málið skyldi lenda í einhverjum undandrætti og vegna þess að fram komu breytingartillögur eftir að frumvarpið hafði verið afgreitt úr nefndinni með þeirri samstöðu sem þar var. Mér finnst þetta líka mjög óeðlileg málsmeðferð hér í þinginu og raunar mjög óeðlileg fyrir mig sem flutningsmann frumvarps um afmarkaða þætti um breytingar á almennum hegningarlögum að þurfa að sæta því að í meðferð þingsins komi síðan fram breytingartillögur um raunar allt annað efni en varðar frumvarpið sjálft. Ég tel að hér hafi ekki verið þinglega að máli staðið og ítreka þá skoðun mína og henni hefur í sjálfu sér ekki verið hnekkt þótt að þingið hafi látið þetta yfir sig ganga. Það kom líka fram í máli hv. þm. Atla Gíslasonar - annars vegar segir hann að það sé gagnrýnisvert hvað hryðjuverkahugtakið er óljóst og óskilgreint og að athugasemdir hafi verið gerðar við það af alþjóðlegum eftirlitsaðilum. Á því er tekið hér í frumvarpinu. Vísað er til þessara athugasemda. Gerðar eru breytingar á 100. gr. laganna sem um þetta mál fjallar til þess að koma til móts við það sjónarmið. Því er ekki hægt að standa hér og láta eins og ekkert hafi í skorist varðandi þennan þátt. Tekið er á málinu í frumvarpinu og tekið mið af þeirri gagnrýni sem fram hefur komið. Hv. þingmaður kýs hins vegar að fara út á þær brautir að skilgreina hugtakið hryðjuverk með allt öðrum hætti en nokkrum öðrum manni hefur dottið í hug, að vilja fella undir það heimilisofbeldi og nauðganir. Að þannig beri að líta á að slíkan verknað eigi að fella undir hryðjuverkahugtakið eins og það er um rætt hér. Hann gagnrýnir það að 4. gr. sé eitthvað sérstaklega óljós. En hvernig getur hún verið óljós nema þegar hv. þingmaður nálgast þetta með þeim hætti sem hann vill. Ef við fellum nauðgun og heimilisofbeldi undir hugtakið hryðjuverk samkvæmt þessum lögum verður náttúrlega margt óljóst. En í 4. gr. frumvarpsins er lagt til að lögfest verði ný málsgrein þar sem verið er að tala um beina fjármögnun hryðjuverka, að hún verði gerð refsiverð og varði allt að 16 ára fangelsi. Í greinargerð stendur, með leyfi forseta: „Ákvæði 1. mgr. 100. gr. b er takmarkað samkvæmt orðalagi sínu við beinan eða óbeinan stuðning við mann, félag eða hóp sem fremur eða hefur þann tilgang að fremja hryðjuverk skv. 100. gr. a með því að leggja fram fé eða veita annan fjárhagslegan stuðning, útvega eða safna saman fjármagni eða með öðrum hætti að gera fjármagn aðgengilegt. Með 4. gr. frumvarpsins eru tekin af öll tvímæli um að refsinæmi beinnar fjármögnunar á hryðjuverki sé gerð sérstaklega refsinæm samkvæmt hegningarlögum, hvað sem líður vangaveltum um inntak og gildissvið hins almenna hlutdeildarákvæðis í 22. gr. almennra hegningarlaga.“ Þarna bera menn fyrir sig afstöðu alþjóðlegu eftirlitsnefndarinnar. Ef menn líta hins vegar þannig á eins og hv. þingmaður að fella beri nauðgun og heimilisofbeldi undir hugtakið hryðjuverk samkvæmt þessum lögum vakna bæði spurningar um þetta atriði og mörg önnur. Ég tel að hv. þingmaður sé á villigötum þegar hann talar á þann veg að við séum að fjalla um heimilisofbeldi og nauðganir þegar við ræðum þessi lög hér og hugtakið hryðjuverk. Ég skora á hann að líta frekar á það sem sérstakt álitaefni og sérstakt frumvarpsefni sem hann leggi þá fyrir þingið - að við ræðum það sérstaklega og líka hugmyndir hans um að hér sé tekin upp hin svokallaða sænska leið varðandi vændi, að lagt verði fram sérstakt frumvarp í stað þess að nota tækifærið þegar við flytjum frumvarp um stöðu okkar gagnvart alþjóðlegum samningum og skilyrðum sem ber að uppfylla. Mér finnst ekki rétt að fara að blanda allt öðrum ágreiningsefnum inn í málið þegar litið er til þeirra þátta - það er að nokkru leyti tilræði við málið sem hér er til umræðu sem hv. þingmaður segir í hinu orðinu að hann styðji. Og það að ekki liggi fyrir neitt hættumat varðandi hryðjuverk, það liggi fyrir hættumat varðandi hryðjuverk innan heimilanna og gagnvart konum. Það að ekki liggi fyrir hættumat sem geri okkur skylt að velta þeim málum fyrir okkur eins og gert sé í frumvarpinu er alrangt. Við erum hér að framfylgja alþjóðlegum skuldbindingum varðandi skyldur ríkja til þess að berjast gegn hryðjuverkum og þar liggur að baki alþjóðlegt hættumat. Þeir alþjóðasamningar hefðu ekki verið gerðir nema þær alþjóðastofnanir og þeir alþjóðafundir og þeir sérfræðingar sem hafa fjallað um þessi mál hefðu lagt til grundvallar hættumat sem er mun víðtækara en hv. þm. Atli Gíslason virðist vilja viðhafa þegar verið er að skoða þessa hluti. Við erum ekki að fjalla hér um hættumat sem byggist á því að Ísland sé sérstaklega útsett fyrir þessa starfsemi. Við erum, eins og hv. formaður allsherjarnefndar rakti, að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi til að tryggja þær aðstæður hvarvetna að aðilar sem leggja á ráðin um hryðjuverk geti ekki búið um sig, komið sér fyrir og hagað sér þannig að þeir geti stundað hina hrikalegu iðju sína. Mér finnst mikil vanþekking á því hvað um er að ræða einkenna ræðu hv. þm. Atla Gíslasonar um þessi mál, hvað hann vill gera lítið úr þeim alþjóðasjónarmiðum sem liggja að baki þeim alþjóðaskuldbindingum og alþjóðasamningum sem gerðir hafa verið og við erum hér að laga okkur að. Ég vil því ítreka áskorun mína til hans um að þau mál sem hann telur að séu mjög brýn - ef þau eru jafnbrýn og hann lýsir hlýtur þingheimur að fallast á það þegar hann flytur um þau sérstök frumvörp og rökstyður þau frá efni þess máls með hliðsjón af ákvæðum í hegningarlögunum en reynir ekki að bregða fæti fyrir þetta mál með því að blanda óskyldum atriðum inn í það.

Frú forseti. Ég er ásakaður um að hafa farið fram með óþinglegum hætti. Það eru stór orð. Ég verð að benda á að þær breytingartillögur allar eða allflestar sem ég lagði til á frumvarpinu lágu fyrir Alþingi í frumvarpsformi, bæði breyting á almennum hegningarlögum varðandi vændiskaupin sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur haft forgöngu um og fleiri frumvörp lágu fyrir þinginu, en fengust ekki rædd í allsherjarnefnd. Þau fengust ekki afgreidd frekar en svo fjölmörg önnur þingmannafrumvörp. En við, mjög margir þingmenn, teljum löst á þingstörfum hve þingið er ríkisstjórnarmiðað og rödd okkar eða vald Alþingis lítið. Það var einfalt mál í þessum tilvikum að fella þá þessar breytingartillögur og samþykkja frumvarpið í vor eða í haust. Við höfðum þessar leiðir uppi í öðrum málum þar sem við lögðum fram breytingartillögur. Til að koma þeim inn í lýðræðislega umræðu og í lýðræðislegri umræðu á að taka afstöðu til mála, samþykkja eða fella. Við vildum gera frumvarpið betra en ekki var gefinn kostur á því. Ég get hins vegar sagt að umfjöllun allsherjarnefndar, ég hef ekki gagnrýnt hana, hún var vönduð. En þessi mál okkar komast ekki að og það er fullkomlega þinglegt að gera breytingartillögur á öllum stigum meðferðar frumvarpa fyrir þinginu. Ég er að tala um forgangsröðun mála. Ef ég er á villigötum, hæstv. dómsmálaráðherra, í því að forgangsraða því að berjast gegn kynbundnu ofbeldi gegn konum, heimilisofbeldi, vændi og mansali, þá ætla ég að vera það áfram. En ég held að ég gangi ekki einn á þeim villigötum. Ég held að meiri hluti þjóðarinnar gangi á þeim villigötum ef villigötur skyldi kalla. Og það á að forgangsraða í löggæslu og réttarvörslukerfinu þar sem nauðsynin er brýnust, það er ekki flóknara en svo. Hæstv. dómsmálaráðherra ástundar það að gefa þeim sem hér stendur einkunnir. Ég vil bara segja að ef ég á að gefa einkunn hefur réttarvörslukerfið brugðist að því er varðar kynbundið ofbeldi. Ég nefni það til áréttingar að af öllum þeim kærum sem bárust til lögreglu vegna nauðgana á árinu 2004 eða 2005 leiddu innan við 5% til sakfellingar fyrir dómi. Afleiðingar nauðgana eru hryllilegar. Ég hef löngum sagt að þær feli í sér sálrænt morð ef ekkert er að gert. Það er hægt að gera ýmislegt þar og það er hægt að lækna meinið. En ég er í pólitík til að forgangsraða og taka á brýnustu hagsmunamálum nútímans. Ef ég kem því ekki að nema með því að gera breytingartillögur við hegningarlögin þegar frumvörp koma fram þá geri ég það í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég get staðfest það sem hv. þm. Atli Gíslason sagði að þau frumvörp sem hann vísaði til frá Vinstri grænum varðandi sum af þessum atriðum komust ekki til umræðu í allsherjarnefnd síðasta vetur. Hv. þm. Atli Gíslason veit að það er ekki vegna þess að allsherjarnefnd hafi setið auðum höndum síðasta vetur heldur vegna þess að málafjöldinn hjá nefndinni var gríðarlegur. Það er vissulega rétt að við forgangsröðuðum með þeim hætti að þau mál sem komu frá ríkisstjórn og fyrir lá að nutu stuðnings meiri hluta þingsins, vegna þess að það voru mál sem höfðu fengið umfjöllun og stuðning í þingflokkum stjórnarflokkanna, voru tekin fram fyrir. Þar á meðal voru mjög mörg stór og merk frumvörp sem í flestum tilvikum var allgóð sátt um þegar á reyndi. Ég veit ekki hvort það er hins vegar málefnalegt hjá hv. þm. Atla Gíslasyni - ég veit ekki hvort hann ætlaði að ná sér niðri á okkur í stjórnarmeirihlutanum eða hefna sín fyrir það að þau mál sem hann bar fyrir brjósti og komust ekki á dagskrá voru ekki afgreidd með því að trufla framgang annarra mála. En ég verð að geta þess, af því að hv. þingmaður talar hér mikið um kynferðisbrot annars vegar og heimilisofbeldisbrot hins vegar, að menn geta ekki látið eins og ekkert hafi verið gert í þeim málum. Á undanförnum árum hafa verið verulegar breytingar á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga. Við höfum tekið heimilisofbeldismál sérstaklega fyrir, m.a. í sakamálalöggjöfinni sem afgreidd var síðasta vor. Og þó að þær breytingar 

Frú forseti. Ég held því fram að ekki sé nóg að gert í þessum málum þrátt fyrir þær breytingar sem hafa verið gerðar. Þær voru gerðar á nauðgunarákvæðum en ég tel þær ekki hrökkva til því að við erum í sama farinu með ofuráherslu á verknaðaraðferðir og annað slíkt í staðinn fyrir að líta heildstætt á málið. Ég get hins vegar verið sammála hv. þm. Birgi Ármannssyni að málsmeðferð þeirra mála sem tekin voru fyrir í allsherjarnefnd var vönduð og verkstjórnin með ágætum svo að því sé haldið til haga. Hvort aðferð mín er málefnaleg eða ekki er auðvitað gildismat og hv. þingmaður verður að hafa það fyrir sig. Ég er þeirrar skoðunar að þau mál sem ég hef gert að umtalsefni séu það brýn að nota verði hvert einasta tækifæri til að koma þeim á framfæri. Ég vek athygli á því að þó svo að þessi mál hafi ekki verið tekin fyrir í nefndinni þá er það ekki vandamál allsherjarnefndar, þetta er vandamál Alþingis í heild sinni að breyta þar um. Ég þykist vita að hv. formaður allsherjarnefndar hefur fullan hug á að þingmannamál fái meiri athygli. Mér er engin launung á því. Því var líka þannig háttað með það frumvarp, frumvarp um breytingu á hegningarlögunum - um nauðgun, að mér gafst ekki einu sinni tækifæri til að mæla fyrir því á þingi. Þannig að maður hefur þingleg úrræði og beitir þeim.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp var flutt á síðasta þingi. Það á langan aðdraganda, ég skipaði nefnd árið 2005 til að fara yfir lögin um þessi málefni, kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Þá var frumvarpið flutt á 39. kirkjuþingi í október 2006 og síðan var það lagt fram á síðasta þingi og kom til meðferðar í hv. allsherjarnefnd en var ekki fullafgreitt þar og nefndin hafði því ekki tök á því að senda það frá sér, enda mörg mikilvæg málefni á verksviði nefndarinnar. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað að nýju til allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Það er alltaf ágætt að ræða mál sem skipta máli en það er kannski ekki tímabært að ræða það mál sem hér er verið að ræða vegna þess að gefnar hafa verið ákveðnar yfirlýsingar sem taka mun tíma að vinna úr og það þarf að skoða marga fleiri þætti en menn hafa gengið út frá til að endurskoðun fiskveiðistjórnarkerfisins verði trúverðug. Sú niðurstaða sem vitnað er til hjá mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna leggur auðvitað á ráðin um það að á upphafstíma kvótakerfisins hafi ýmislegt mátt betur fara og það vita hv. þingmenn allir. Þegar þessi ákvörðun var tekin á sínum tíma var hún tekin með samkomulagi allra aðila til sjós og lands nema eins sem var Félag botnvörpuskipaeigenda sem áttu þá gamla síðutogara í Reykjavíkurhöfn. Allir aðrir, LÍÚ, samtök sjómanna og fiskvinnslu voru sammála um þetta kerfi. Menn þreifuðu sig áfram í því í ein þrjú ár þar sem ekki var fullkomið samræmi í hlutum að mínu mati. Sá sem hér stendur var einn af þremur þingmönnum sem sýndu mikinn óróa í samstöðu um þetta mál á Alþingi. Hinir voru hv. þingmenn Garðar Sigurðsson og Vestlendingurinn Skúli Alexandersson. Þar komu mestar efasemdirnar fram. Niðurstaða mannréttindanefndarinnar sem hér er vitnað til tengist þessu, að í upphafi hafi ekki verið hugsað til enda en síðan hefur svo margt breyst í meðferð þessa kerfis að forsendur fyrir því sem gagnrýnt var á þeim tíma, fyrir 25 árum, eru auðvitað fyrir löngu lagðar fyrir róða. Þess vegna er ekki skynsamlegt að gera þetta að meginþætti málsins. Við skulum láta liggja á milli hluta hvernig við getum túlkað þessa niðurstöðu. Niðurstöður hinna ýmsu heilögu hópa frá Sameinuðu þjóðunum, frá Evrópusambandinu, í slíkum ákveðnum túlkunaratriðum minna svolítið á stíl sem oft er talað um að sé í saumaklúbbum, með fullri virðingu fyrir þeim klúbbum, því að þeir ræða kannski oft af meiri skynsemi en hinir svokölluðu sérfróðu samsetningaraðilar í þessum hópum, sem oft eru afdankaðir stjórnmálamenn, afdankaðir embættismenn, menn sem hafa enga áhættu tekið í að vinna til árangurs nema að hafa vatnið kyrrt og svo eiga þeir að fara að ráðleggja öðrum, þeir eiga að fara að ráðleggja vinaþjóð eins og Íslendingum. Við skulum taka þeim kurteislega en við skulum líka sinna þeim varlega. Þetta á við í þessu máli. Lagakrókurinn í þessu er eitt af því sem er eilífðartúlkun og sýnir hve lagakrókarnir eru skemmtilegir og fjölbreyttir. Þær þúsundir lögfræðinga sem eru á Íslandi voru til að mynda ekki svo vitað sé á neinn hátt sammála hinum frægu fjölmiðlalögum sem rædd voru á Alþingi. Þar hafði hver sína túlkun, engir tveir lögfræðingar voru sammála. Þetta er auðvitað hlutur sem við þurfum að meta sem sjálfstæð þjóð sem tekur tillit til andardráttar samfélagsins, þeirrar þarfar sem er - ég nota ekki orðið þarfagreiningu en þörfina þarf að meta og möguleikana - og vinna úr því fyrst og fremst á skynsamlegan hátt með eðlilegu brjóstviti. Við eigum ekki að rækta á Íslandi almennt og alþjóðlegt kurteisishjal. Við verðum að vera beittari. Það höfum við séð best síðustu daga. Við verðum að vera mun beittari og taka afstöðu án þess að vera einhverjir flatlendishjalarar. Þegar við lentum í brimsköflum fyrir stuttu voru það ekki grannar okkar úti í hinni sterku Evrópu sem sýndu okkur einhverja alúð eða vinsemd. Það var ekki Evrópusambandið, ekki Seðlabanki Evrópu, ekki Þjóðverjar, Bretar eða Frakkar nema síður sé. Hvað segir það okkur? Það segir okkur að við þurfum fyrst og fremst að treysta á okkur sjálf og okkar eigið mat og gera ekki mál sem er kannski fyrnt að einhverju meginmáli þó að gott sé að hafa það til viðmiðunar, því er ég alveg sammála. Það eru miklu viðameiri atriði sem þarf að tryggja í endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Það hefur þó sýnt sig, enda eru menn hættir að tala um sægreifana sem einhverjar ótuktir, þegar menn sjá það núna svart á hvítu á síðustu dögum að það er sjávarútvegurinn sem hefur hegðað sér skynsamlegast og eðlilegast í gegnum alla atvinnusögu Íslands. Sjávarútvegurinn sem er eina atvinnugreinin á Íslandi sem hefur setið undir einelti, einelti stjórnvalda, fjölmiðla og margra sem teygja sig með lagakrókana eins og þeim hentar. Við ættum að fara að sýna manndóm til þess að tryggja að sjávarútvegurinn hafi atvinnufrið. Ég er ekki fullkomlega sáttur við það kerfi sem nú er en það er eina kerfið sem sátt er um og það er eina kerfið sem við getum byggt á í stöðunni. Þegar kemur, vonandi fyrr en seinna, að ákveðinni endurskoðun þarf að tryggja til að mynda endurskoðun á veiðiskyldunni, endurskoða þarf mat á veiddum fiski og stöðu einyrkjanna í sjávarútveginum sem hefur hallað mjög á á síðustu 10 árum en lagasetningu um að taka stöðu einyrkjanna til gagngerðrar endurskoðunar hefur ekki verið sinnt. Þetta eru atriði sem skipta máli. Við eigum að beina athygli okkar að þessu og verja sjávarútveginn, sjómenn, útvegsmenn og fiskvinnslu gegn einelti.

Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á málflutningi hv. þm. Árna Johnsens í sambandi við þetta mál. Ég ætla fyrst að geta um það sem hefur legið fyrir og liggur fyrir og á hefur verið bent ítrekað í þessari umræðu, að mannréttindi eru algild, virðulegi þingmaður. Það sem hv. þm. Árni Johnsen sagði var að á upphafstíma kvótakerfisins hefði margt mátt betur fara en það er ekki það sem mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna er að gera athugasemd við. Mannréttindanefndin segir: Í sjálfu sér gat það verið afsökunarvirði að setja kvótakerfið á með þeim hætti sem gert var á þeim tíma en það gengur ekki til langframa að hafa þetta kerfi þannig að sumir fá ókeypis en aðrir þurfa að kaupa. Það er grundvallaratriðið þannig að það er ekki upphafið heldur nútíminn sem um er að ræða. Síðan varðandi það sem var vísað til, þ.e. hverjir væru vinir okkar og annað í þeim dúr, þá sé ég ekki að það eigi erindi í þessa umræðu, en þó að því marki að hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur sagt í umræðu um þetta álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna að það væru aðallega dómarar frá þriðja heims ríkjum en ekki frá Bretlandi eða Evrópuríkjum sem stæðu að þessu meirihlutaáliti. Það eru því akkúrat dómarar frá þeim þjóðum sem hv. þm. Árni Johnsen sagði að væru ekki vinir okkar í dag sem standa að meirihlutaáliti og við ættum því að reyna að standa með því sem þeir segja. Varðandi það að sátt sé um kerfið þá er það alrangt. Það liggur fyrir að það er algert ósætti um kerfið. Að lokum, hv. þm. Árni Johnsen: Það liggur fyrir að kerfið er svo óhagkvæmt að sjávarútvegurinn í dag á ekki lengur fyrir skuldum.

Virðulegi forseti. Það er árás að segja að sjávarútvegurinn eigi ekki fyrir skuldum. Það er árás. Það er mjög alvarleg árás á sjávarútveginn. Kannski er eitt af því sem þarf að skoða í endurskoðun fiskveiðistefnunnar heimildirnar til mats, til veðbanda á óveiddan fisk. Það hefur viðgengist árum saman. Er það útgerðinni að kenna eða var það kannski hluti af glimmerinu í augum bankamannanna, ráðgjafa þeirra, lögfræðinga þeirra, sérfræðinga þeirra? Var það glýjan til að auka fjármagnið í veltunni í þessum geggjaða hamagangi? Það er ekki útgerðinni að kenna. Það skiptir miklu máli að við kunnum að meta hverjir eru vinir okkar því að í málum sem þessum gildir ákveðin viðmiðun sem er út frá afstöðu ýmissa þjóða hvort sem þær eru í Afríku eða annars staðar. Það er ekki lagakrókurinn sem gildir þarna. Það er matið. Það er líka rangt að segja að kerfið byggist á því að sumir fái frítt en aðrir þurfi að kaupa. Það er bara rangt. Það er misskilningur hjá hv. þm. Jóni Magnússyni, bara misskilningur, útúrsnúningur.

Virðulegi forseti. Í sjálfu sér er enginn misskilningur hjá mér varðandi þessa skuldastöðu. Það liggur alveg fyrir. Það hefur meðal annars verið sérstaklega bent á það af helsta hagfræðingi Landsbanka Íslands, Eddu Rós Karlsdóttur, að kvótasetningin var sá stofn sem var nýttur til skuldsetningar íslensku þjóðarinnar, var nýttur af bankakerfinu. Það er staðreyndin í málinu. Það eru afleiðingar kvótasetningarinnar sem við erum meðal annars að glíma við í dag vegna þess að sægreifarnir, kvótagreifarnir slógu lán. Þeir fóru á verðbréfamarkaðinn og þeir fóru margir hverjir, því miður, í fjárfestingar sem nú orka mjög tvímælis. Þetta er afleiðingin af þessu rangláta, vitlausa ránskerfi sem komið var á af stjórnvöldum á sínum tíma og hefur verið viðhaldið fyrst og fremst fyrir tilstuðlan Sjálfstæðisflokksins frá þeim tíma síðustu árin. Þetta er óréttlátt kerfi. Það er engin sátt um það og núna skiptir máli að þjóðin geti nýtt sínar þjóðarauðlindir fyrir fólkið í landinu en ekki fyrir þá fáu. Við erum að uppskera í dag afleiðingar af því að Sjálfstæðisflokkurinn hefur staðið þannig að stjórn landsins að hann hefur stjórnað fyrir þá ríku á kostnað allra annarra, hækkað skatta á láglaunafólki og fólki sem hefur meðaltekjur á meðan það hefur verið skattafsláttur fyrir þá sem hafa hæstu tekjurnar í landinu. Þessar staðreyndir erum við að horfast í augu við og það eru afleiðingar þeirrar helstefnu sem við erum að taka út þessa dagana þar sem verður meðal annars að skammta gjaldeyri og við erum komin aftur til fyrir 1960 áður en viðreisnarstjórnin tók við völdum fyrir tilstuðlan þess að menn í Sjálfstæðisflokknum fylgdu ekki sjálfstæðisstefnunni heldur davíðskunni.

Virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af hv. þm. Jóni Magnússyni. Honum er svo 

Það var öðruvísi Sjálfstæðisflokkur.

Það hefur ekkert breyst í Sjálfstæðisflokknum. Það hefur hins vegar kannski eitthvað breyst í hjartalagi þingmannsins  Það er mikið alvörumál að segja að atvinnugrein sem er burðargrein á Íslandi eigi ekki fyrir skuldum. Ætli það þurfi ekki að færa meiri rök fyrir því en í einni setningu eða einni tilvitnun í einhverja greiningardeild einhvers banka? Þetta er ekki boðlegt. Þetta er ekki boðlegt því að við erfiðar aðstæður eiga menn að hafa rænu á því og vit til þess að halda sjó, taka pusið í hnakkann ef ekki vill betur og komast í gegnum skaflana án þess að hræða fólk. Það á ekki að vera hlutverk alþingismanna að hræða Íslendinga. Mjög fáir útgerðarmenn fóru á hlutabréfamarkað, mjög lítið hlutfall. Meginlína þeirra hefur verið sú að reka starfsemina 

Frú forseti. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í þessa umræðu. Ýmislegt annað brennur á mínu hjarta í dag við þær aðstæður sem við búum við. En sá sem hér stendur og tveir hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Jón Bjarnason og Ögmundur Jónasson, eru meðflutningsmenn þessa frumvarps þar sem við ályktum að Alþingi hlíti niðurstöðu mannréttindanefndarinnar og að lögunum verði breytt í samræmi við úrskurðinn þannig að jafnræði borganna verði tryggt og það verði gætt sanngirni og mannréttinda. Ég er alveg sammála hv. þm. Árna Johnsen um að það verður að fara fram í þessu máli, sérstaklega núna, af yfirvegun og trúverðugleika. Það er alveg hárrétt. Miðað við efnahagsástandið og miðað við kreppuna er erfitt að fara að rugga bátnum þar sem undirstöðuatvinnugrein okkar á í hlut. Það er ekki þar fyrir, eins og hv . þm. Árni Johnsen benti á, full ástæða til að fara í slíka endurskoðun út af þessum ósköpum. Hann nefndi þar nokkur atriði sem ég get tekið undir. Þau eru fleiri, framsalið. Fleiri þættir sem tengjast þessu kerfi, til að mynda útflutningur á óunnum fiski í dag. Viljum við ekki hafa sem mesta atvinnu í landinu? Það er að koma atvinnuleysi. Aðstæður eru gjörbreyttar. Það verður að tryggja fullvinnsluna innan lands, tryggja atvinnu. Þannig getum við brugðist við. Við verðum líka að minnast þess að tilgangur laganna hefur ekki náðst að mörgu leyti. Staðar sjávarbyggða vítt og breitt um landið er afar slæm. Smábátasjómenn standa afar illa og skuldir þeirra hafa auðvitað vaxið með gengishruninu allsvakalega. Kvótaskerðingin bitnar harðast á þeim og smærri byggðarlögum. Það þarf líka að hugleiða það vel og vandlega - þar höfum við lagt fram tillögur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði - að tryggja rannsóknir svo við séum ekki á hálum ís um fiskstofna í hafinu. Þar höfum við meðal annars lagt fram tillögu undir formerkinu Sjómenn græða hafið, um að nýta reynslu og þekkingu sjómanna, nýta þá til upplýsingaöflunar um hitastig í hafinu, veiðar, brottkast og allt slíkt í samvinnu við okkar færustu vísindamenn. Allt þetta og fleira þarf að skoða. En núna er hugurinn við efnahagsvandann mikla sem er algert forgangsatriði og eiginlega verða öll önnur mál hjóm eitt. Hv. þm. Jón Magnússon hefur gert ítarlega grein fyrir rökstuðningi þess og ég ætla ekki að endurtaka það en ég vil bara lýsa þeirri skoðun minni að við séum bundin við niðurstöðu mannréttindanefndarinnar. Við höfum þar alþjóðlegar skuldbindingar sem okkur ber að fara eftir. Við höfum samþykkt þessa sáttmála. Þeir hafa verið birtir í C-deild Stjórnartíðinda og ef við spilum ekki eftir alþjóðasamningum sem við höfum skuldbundið okkur til þá missum við trúverðugleika á alþjóðavettvangi. Að mínu mati eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar við niðurstöðum mannréttindanefndarinnar ófullnægjandi.

Eins og hv. alþingismenn vita er næsta vika ætluð til funda og starfa í kjördæmum samkvæmt starfsáætlun Alþingis. Ekki er ætlunin að víkja frá þeirri áætlun en forseti vill beina því til alþingismanna að vera viðbúnir því að þeir kunni að verða kallaðir til þing- eða nefndafunda í næstu viku. Forseti gerir fastlega ráð fyrir að fundir verði engu að síður í nefndum og er því beint til formanna þeirra að láta undirbúa nefndafundi nú þegar ef gert er ráð fyrir þeim í næstu viku. Formenn þingnefnda hafa fulla heimild til að undirbúa slíka fundi þrátt fyrir að kjördæmavikan standi yfir. Þetta vildi forseti undirstrika alveg sérstaklega.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu um undirbúning að hönnun og stækkun Þorlákshafnar ásamt hv. alþingismönnum Lúðvíki Bergvinssyni, Guðna Ágústssyni, Kjartani Ólafssyni, Björk Guðjónsdóttur, Grétari Mar Jónssyni og Bjarna Harðarsyni. Tímabært er að reyna að tryggja stöðu Þorlákshafnar með stækkun sem gæti rímað við þá möguleika sem fram undan eru á næstu árum með nýtingu og uppbyggingu margþættra hugmynda um stórvirkar framkvæmdir, sem ítarlega hefur verið rætt um í Þorlákshöfn. Ástæða er að skora á samgönguráðherra að fela Siglingastofnun Íslands að hefja nú þegar undirbúning að hönnun og stækkun Þorlákshafnar svo hún geti þjónustað allt að 60.000–80.000 tonna og 225 metra löng skip. Eins og höfnin er í dag komast ekki þangað skip sem eru meira en 150 metrar og 20 þúsund tonn. Miklu munar til að það geti tryggt eðlilega uppbyggingu á komandi árum, bæði á Íslandi og ekki síst í Þorlákshöfn. En þar, í næsta nágrenni orkukatla þjóðarinnar, hefur lengi verið biðstaða. Mikil uppbygging er fyrirhuguð í Þorlákshöfn á næstu árum á sviði iðnaðar, stóriðju og matvælaiðnaðar. Þess vegna er það einmitt mikilvægt að íslensk stjórnvöld hafi á takteinum hugmyndir að stærð og gerð hafnar á næstu missirum. Þorlákshöfn er eina þjónustuhöfnin fyrir allt Suðurlandsundirlendið, en þar er mjög mikil uppbygging atvinnurekstrar og byggða eins og sést hefur á undanförnum missirum og árum. Árnessýsla og Rangárvallasýsla eru mjög ört vaxandi athafnasvæði og mesta uppbygging á landinu er í Árnessýslu. Erlend stórfyrirtæki í ýmsum greinum stóriðju standa nú í viðræðum við bæjaryfirvöld í Ölfusi um uppbyggingu þar, sem mun hafa mikla og jákvæða þýðingu fyrir Suðurland og landið allt. Því skiptir miklu að geta brugðist við eftirspurninni með stuttum fyrirvara. Ugglaust eru vandkvæði á því að stækka Þorlákshöfn verulega án þess að það kosti mjög mikið en þessa úttekt þarf að ganga í. Siglingastofnun á að vinna það verk og hefur hún að mestu lokið líkanaprófum á öllu svæði hafnarinnar í Þorlákshöfn. Það gæti verið að byggja þurfi nýja höfn til að sinna verkefninu en einnig þarf að gera ítarlegar úttektir á því hvort hægt sé að breyta mannvirkjum núverandi hafnar þannig að hún stækki líkt og hér er talað um og geti sinnt allt að 225 metra löngum og 60.000–80.000 tonna skipum. Mikilvægt er að gengið sé í þetta nú þegar. Það er borð fyrir báru hjá Siglingastofnun í nýtingu líkanaprófunarstöðvar og það er vinna sem þarf að vinna í framhaldi af því sem hefur þegar verið gert í Þorlákshöfn en því þarf að fylgja eftir til að freista þess að nýta stækkun hafnarinnar á skynsamlegan hátt. Nær 100 stór flutningaskip og farþegaskip koma nú þegar árlega til Þorlákshafnar og mikil aukning er fyrirsjáanleg við eðlilegar aðstæður - sem hljóta að skapast á næstu mánuðum og missirum á Íslandi - auk alls fiskiskipaflotans sem Þorlákshöfn þjónustar, bæði lítil og stór skip. Þetta er verkefni sem þarfnast ekki margra orða en er eitt af brýnu verkefnunum sem varða landsbyggðina, nýtingu hennar og traustari styrkingu fyrir allt samfélagið og skynsamlega staðsetningu hafnar á einu uppbyggilegasta svæði landsins í dag og á næstu árum og áratugum. Það er mikill munur fyrir allt sem lýtur að skiparekstri og samgöngum við landið að geta sloppið við Reykjanesröstina að einhverju leyti eða fara með djúpsiglingar þar. Fyrir utan það að aðstæður eru allar þannig í nágrenni Þorlákshafnar að þar liggur fyrst og fremst krafa um að gerð verði stærri höfn sem geti sinnt nútímakröfum.

Frú forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um undirbúning að hönnun og stækkun Þorlákshafnar. Hv. frummælandi og framsögumaður, Árni Johnsen, hefur farið nokkrum orðum um málið. Ég er ásamt öðrum þingmönnum úr Suðurkjördæmi meðflutningsmaður tillögunnar sem ég er í raun að sjá fullprentaða núna. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt þegar við ræðum þessa tillögu að við áttum okkur á hver staða málsins er. Hún er sú að það er nýbúið að stækka höfnina í Þorlákshöfn og sú stækkun miðaðist við þær þarfir sem eru í dag fyrir vinnu og framkvæmdir í höfninni í Þorlákshöfn, þ.e. skipakomur þangað. Það er hárrétt hjá hv. flutningsmanni Árna Johnsen að það hefur staðið nokkuð lengi mikil umræða um stóriðjuframkvæmdir í Þorlákshöfn. Hjá nefnd á vegum Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga sem sveitarstjórnarmenn í Ölfusi hafa tekið þátt í hafa þessir möguleikar verið ræddir beint við aðila sem eru í álframleiðslu og ýmsum öðrum þungaiðnaði en þær viðræður taka alltaf mið af því að byggð verði stórskipahöfn í Þorlákshöfn. Það verður hvorki álver né þungaiðnaður sem þarf mikla hráefnisflutninga að eða frá nema byggð verði stórskipahöfn í Þorlákshöfn. Þess vegna er mjög mikilvægt fyrir okkur að huga að því máli. Hins vegar er staðreyndin sú að þegar líkanaprófi sem gert var í líkanamiðstöð Siglingamálastofnunar í Kópavogi var lokið og farið var í að bjóða út þær hafnarframkvæmdir sem nú er lokið við í Þorlákshöfn þá fengust fjármunir fyrir tilstuðlan samgönguráðuneytisins á þeim tíma til að gera líkanapróf af stórskipahöfn og það var gert einmitt vegna þess að botnlíkanið af Þorlákshöfn var til í líkanamiðstöðinni í Kópavogi. Það kostaði því tiltölulega lítið að breyta því líkani þannig að gerð væri slík höfn. Það var keyrt í nokkra mánuði í Kópavogi. Þetta er höfn sem gert er ráð fyrir að taki um 220–230 metra löng skip sem rista um það bil 14–15 metra. Það eru þeir möguleikar sem eru í Þorlákshöfn. Gerð var gróf kostnaðaráætlun um hvað slík höfn mundi kosta og á þeim tíma var talað um 5–6 milljarða. Það eru líklega ein fjögur ár síðan. Hluti af því var dæling á sandi innan þessarar nýju hafnar sem mig minnir að hafi verið reiknaður á milljarð. Þetta var sundurgreint og er til áætlun um það. Það sem strandar á eru verkefni fyrir svo dýra og viðamikla höfn. Hún verður ekki byggð nema verkefni séu fyrir hana sem borga þann kostnað sem af hlýst. Það er í rauninni það sem ég vil að þessi þingsályktunartillaga beinist meira að og að unnið verði þannig með hana í hv. samgöngunefnd; að menn skoði þar reiknimódel og hagkvæmni þess ef til stóriðnaðar kæmi í Þorlákshöfn sem mundi nýta þessa höfn. Það er aðalmálið. Við vitum nákvæmlega hvernig líkanið lítur út og sú hönnun sem Siglingamálastofnun gerði og hvaða möguleika sú höfn hefur til að taka við stórum skipum. Mikil vinna hefur verið í gangi í sambandi við stóriðju og orkufrekan iðnað í Þorlákshöfn, sem því miður hefur ekki gengið sem skyldi, en ekki er mjög langt síðan greint var frá því að fyrirtæki sem heitir REC og hafði mikinn áhuga á þessari staðsetningu fyrir sólarselluframleiðslu hafi hætt við og mun setja starfsemi sína upp í Kanada. Það var mikið áfall eftir þá miklu vinnu sem búið var að leggja í varðandi orkufrekan iðnað í Þorlákshöfn. Það eru enn miklir möguleikar, við eigum mikla orku á þessu svæði og það eru auðvitað skýrar óskir og krafa þess fólks sem býr við Þjórsár/Tungnaársvæðin, Hellisheiðina, að sú orka verði nýtt til atvinnuuppbyggingar á þessu svæði. Mér er kunnugt um að orkufyrirtækin, bæði Landsvirkjun og Orkuveita Reykjavíkur, hafa mikinn hug á að þangað megi beina orku- og atvinnuuppbyggingu í sambandi við þeirra vinnslu. Við skulum stuðla að því að svo megi verða að þessi orka megi notast í heimabyggð til atvinnuuppbyggingar þar. En varðandi höfnina sem slíka þá liggur allt fyrir hve stórum skipum þessi höfn geti þjónað, þetta er hægt. Við þurfum að fá rekstrarmódel með tilliti til þess hvaða iðnaður kemur á svæðið. Það er það sem okkur liggur mest á að fá að vita núna.

Frú forseti. Stórskipahöfn í Þorlákshöfn er auðvitað sjálfsagt mál og ég er einn af meðflutningsmönnum hv. þm. Árna Johnsens á þessari þingsályktunartillögu. Þetta er mjög þarft verk. Í Þorlákshöfn er í dag flutt mikið út af vikri. Væntanlegur er mikill útflutningur á vatni, vatnsútflutningur. Þegar vatnsverksmiðjan verður komin á fullt verður það gríðarlegt magn. Eftir því sem ég best veit þá er talað um að þegar allt verður komið á fulla ferð í vatnsútflutningnum fari einn gámur á þriggja mínútna fresti frá verksmiðjunni niður að höfn. Menn eru jafnvel með hugmyndir um að setja upp járnbrautarteina og flytja vatnið þannig niður að höfn. Það er auðvitað full þörf á því núna að við hugleiðum hvernig við getum nýtt orkuna. Við þurfum að fara fram á það við Landsvirkjun að hún endurskoði hugmyndir sínar um stóriðju með því að virkja neðri hluta Þjórsár. Þetta eru hlutir sem gætu auðveldað atvinnuuppbyggingu. Ef við gætum fengið útlendinga til að koma inn í landið með peninga þá væri enginn staður hagkvæmari þegar búið er að ákveða að virkja í Helguvík og á Bakka við Húsavík en að fara í stóriðjuframkvæmdir í Þorlákshöfn eða einhvers konar stóriðju þar. Það liggur fyrir að hvergi er framleitt meira rafmagn en einmitt í Árnes- og Rangárvallasýslum og þetta er eina höfnin á því svæði í dag sem er möguleg fyrir útflutning á ýmiss konar vöru. Auðvitað er verið að byggja líka höfn núna austar í kjördæminu, þ.e. á Bakka, sem gæti orðið útflutningshöfn með tíð og tíma ef hún verður alvöruhöfn sem ég held að hún verði. Þegar búið verður að setja yfir 20 milljarða í hana verður kannski hægt að nota hana. Þá verður þar stórskipahöfn líka þó svo að ég hafi ekki verið sammála því að fara í þær framkvæmdir. Ég vildi frekar fara í framkvæmdir í Þorlákshöfn. En það er annað mál og framkvæmdir eru hafnar þannig að vonandi hefur maður haft rangt fyrir sér hvað varðar höfnina á Bakka í framtíðinni. Það er mjög þarft að undirbúa stórskipahöfn í Þorlákshöfn og standa klár að því, því að slíkt tekur allt sinn tíma. Og þó svo að menn séu að byrja á því að undirbúa stækkun og rannsóknir tekur þetta langan tíma og vonandi verðum við komin í annað umhverfi en við erum í akkúrat í dag þegar við getum farið í framkvæmdir þarna, sem verður vonandi sem fyrst. En þegar verið er að tala um orku í Árnessýslu má ekki gleyma því að það eru bara nokkrir kílómetrar frá þessari væntanlegu höfn og upp í Hellisheiðina. Þar er mikil orkuframleiðsla sem hægt væri að nýta til ýmiss konar atvinnustarfsemi í Þorlákshöfn. Þess vegna held ég að allir sjái að það er auðvitað sjálfsagt að fara í framkvæmdir eða rannsóknir og undirbúning fyrir stækkun Þorlákshafnar eða jafnvel nýja höfn fyrir stórskip í Þorlákshöfn . Ekki má gleyma því að hv. þm. Kjartan Ólafsson flutti ásamt öðrum þingmönnum úr Suðurkjördæmi þingsályktunartillögu um veg yfir Kjöl sem gæti einmitt orðið til þess að mikill útflutningur á fiski og öðrum sjávarafurðum yrði frá Norðurlandi í gegnum Þorlákshöfn. Það mundi stytta siglingaleið verulega að sigla með fisk frá Þorlákshöfn fremur en frá Eyjafjarðarsvæðinu. Mér sýnist því ef af þessu verður að þetta yrði mjög gott fyrir þjóðfélagið í heild sinni og allir mundu njóta góðs af.

Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 18 frá 2. nóvember 1992. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem í daglegu tali er nefndur barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 20. nóvember 1989. Samningurinn öðlaðist gildi 2. september 1990 þegar 20 ríki höfðu fullgilt hann en flest ríki Sameinuðu þjóðanna eru nú aðilar að samningnum. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna felur í sér skuldbindandi samkomulag þjóða heims um sérstök réttindi börnum til handa óháð réttindum hinna fullorðnu. Þótt aðildarríkin að samningnum séu skuldbundin til að tryggja börnum þau réttindi sem samningurinn veitir þeim er sú skuldbinding aðeins samkvæmt þjóðarrétti. Vegna svokallaðrar tvíeðliskenningar sem lögð er til grundvallar í lagatúlkun hér á landi þarf að lögfesta alþjóðasamninga ef þeir eiga að hafa bein réttaráhrif hér á landi. Því er ekki hægt að beita barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum eins og lög væru. Flutningsmenn telja hins vegar rétt að slíkur grundvallarsáttmáli verði lögfestur hér á landi með sama hætti og gert var með mannréttindasáttmála Evrópu. Vægi barnasáttmálans yrði þá talsvert meira hér á landi þar sem stjórnvöld og dómstólar landsins yrðu að taka mið af honum við úrlausnir mála sem varða börn og taka mið af honum sem settum lögum. Til fróðleiks má nefna að vinir okkar frá Noregi lögfestu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna 1. október árið 2003 en sá dagur er alþjóðlegur barnadagur. Eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins var að samþykkja aðgerðaáætlun til fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Þar segir m.a. að aðgerðir skuli byggjast á rétti barna eins og hann er skilgreindur í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og að sérstakur samráðshópur skuli yfirfara tilmæli barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna varðandi framkvæmd barnasáttmálans á Íslandi. Hér er lagt til að gengið verði skrefinu lengra og ályktað um lögfestingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna fyrir 20. nóvember á næsta ári en þá verða einmitt 20 ár liðin frá því að sáttmálinn var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Barnasáttmálinn felur í sér viðurkenningu á því að börn hafi sjálfstæð réttindi óháð vilja foreldra og forráðamanna. Samningurinn tryggir ekki einungis borgaraleg réttindi heldur einnig félagsleg, menningarleg og efnahagsleg réttindi. Með samningnum skuldbinda aðildarríkin sig til að tryggja börnum ákveðin lágmarksréttindi en vegna skorts á tíma við fyrri umræðu þessa máls mun ég ekki fara nánar yfir hvernig það er í sjálfum barnasáttmálanum en það kemur að sjálfsögðu fram í þingmálinu sjálfu og þar er barnasáttmálinn sömuleiðis fylgiskjal með þingsályktunartillögunni. Fljótlega eftir undirritun barnasáttmálans af hálfu Íslands var hafist handa við að laga íslenskan rétt að ákvæðum hans og voru gerðar ýmsar réttarbætur í því sambandi. Barnasáttmálinn er hins vegar mjög víðfeðmur og stundum matskenndur. Það getur því verið álitamál hvort viðkomandi ákvæði sáttmálans sé nú þegar að finna í íslenskum lögum eða ekki og einnig getur verið munur á lögunum sjálfum og framkvæmd þeirra. Með þingsályktunartillögunni leggja flutningsmenn til að ríkisstjórn skoði hvort og þá hverju ber að breyta í gildandi löggjöf við lögfestingu sáttmálans. Þá telja flutningsmenn að við lögfestingu barnasáttmálans sé nauðsynlegt að laga texta barnasáttmálans að hefðbundnu lagaformi. Frú forseti. Mig langar að minnast á nokkrar lagabreytingar sem hugsanlega þyrfti að gera ef við lögfestum barnasáttmálann. Þetta er ekki tæmandi upptalning af minni hálfu og fleiri hugmyndir um hugsanlegar lagabreytingar eru í sjálfu þingmálinu. Í fyrsta lagi ber að hafa í huga 3. gr. barnasáttmálans sem tryggir að börn eru sjálfstæðir einstaklingar með eigin réttindi sem ber að virða. Í ársskýrslu umboðsmanns barna frá árinu 2002 var bent á að víða í íslensku samfélagi væru hagsmunir hinna fullorðnu teknir fram yfir hagsmuni ungu kynslóðarinnar og þótt margt hafi áunnist á liðnum árum sé enn langt í land með að tryggja sérhverju barni þann rétt sem því ber. Á það ekki síst við um framkvæmd ýmissa laga, segir umboðsmaður barna. Þá hefur m.a. verið bent á að réttindi samkvæmt 3. gr. barnasáttmálans séu hugsanlega ekki nægilega vel tryggð innan stjórnsýslu ýmissa sveitarfélaga. Í öðru lagi lýtur 1. mgr. 7. gr. sáttmálans að réttinum til nafns, ríkisfangs og eftir því sem unnt er réttinum til að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Hér þarf að hafa í huga rétt barns til að þekkja foreldra sína og hvort það eigi við um sæðisgjafa og kynforeldra ættleiddra barna en á þetta hefur umboðsmaður barna einmitt bent. Í þriðja lagi eru í 12. og 13. gr. sáttmálans málfrelsi barna hjá stofnunum tryggt. Umboðsmaður barna hefur bent á að íslensk barnalög séu ekki að fullu leyti í samræmi við barnasáttmála hvað þetta varðar. Réttur barnsins samkvæmt barnasáttmálanum er ekki einungis bundinn við persónumálefni heldur nær hann einnig til málefna samfélagsins. Hér hafa verið nefnd dæmi um ákvarðanir sem varða skólastarf, tómstundir, forvarnastarf og jafnvel skipulag íbúðahverfa. Hjá umboðsmanni barna var nýlega unnin skýrsla um umgengnisrétt og hvernig sjónarmið barna komast að ef úrskurðað er í slíkum málum samkvæmt barnalögum. Helstu niðurstöður skýrslunnar voru á þann veg að ræða þyrfti við börn í mun fleiri tilvikum en nú er gert hjá sýslumannsembættum. Afstaða foreldra réð því í of mörgum tilvikum hvort rætt væri við barn eða ekki. Í fjórða lagi geta 14. gr. og 29. gr. barnasáttmálans kallað á hugsanlegar breytingar á grunnskólalögum og námskrá, t.d. hvað varðar kennslu um aðrar þjóðir, menningarheima og trú. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur gert þetta að umtalsefni, síðast árið 2003, um stöðu nýbúabarna hér á landi. Í fimmta lagi er einkalíf barns varið í 16. gr. barnasáttmálans. Það ákvæði getur kallað á lagabreytingar í þá áttina að friðhelgi einkalífs barns sé virt í hvívetna. Hér vakna að sjálfsögðu spurningar um sjálfsákvörðunarrétt barna. En þetta lýtur að fjölmörgum lagabálkum sem ég ætla ekki að fara yfir í þessari lotu. Í sjötta lagi er í 37. gr. sáttmálans fjallað um barn sem svipt er frjálsræði sínu en það ákvæði krefst, að mínu mati, endurskoðunar á lögum um fangelsi en í núgildandi kerfi er hægt að vista börn með fullorðnum í fangelsum Íslands. Þegar Ísland fullgilti barnasáttmálann 1992 var gefin út sérstök yfirlýsing hvað varðar aðskilnað ungra fanga frá hinum eldri. Samkvæmt barnasáttmálanum þarf slíkur aðskilnaður að vera til staðar en við sem þjóð höfum beðist undan því. Hinn 15. júlí 1998 kom eftirfarandi fram í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: „Umboðsmaður barna telur að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna sé brotinn með því að ungir fangar sem afplána refsivist eru um þessar mundir ekki aðskildir frá eldri föngum heldur vistaðir á almennum deildum afplánunarfangelsa og njóta þar engrar sérstöðu.“ Flutningsmenn telja því að skoða eigi sérstök úrræði fyrir fanga undir 18 ára aldri og reyndar tel ég að nýta megi þau úrræði fyrir fanga allt að 24 ára aldri og hef ég reyndar lagt fram þingmál þess efnis á fyrri þingum. Í tilmælum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna sem fylgist með framkvæmd sáttmálans í hinum ýmsu löndum er m.a. farið fram á að tekið verði upp sérstakt réttarfarskerfi í sakamálum ungmenna með alþjóðlegar viðmiðunarkröfur að leiðarljósi. Í barnaverndarlögum kemur m.a. fram að óheimilt er að beita barni innilokun, einangrun eða öðrum slíkum þvingunarráðstöfunum eða agaviðurlögum nema nauðsyn beri til og þá samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur að fengnum tillögum Barnaverndarstofu. Enn fremur segir að óheimilt sé að hafa eftirlit með póstsendingum, tölvusamskiptum og símtölum barns nema sérstakar ástæður komi til og þá samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur að fengnum tillögum Barnaverndarstofu. Vegna þessa ákvæðis barnaverndarlaga hefur umboðsmaður barna sagt að hann telji nauðsynlegt að í lögum sé kveðið nákvæmlega á um réttarstöðu barna við þessar aðstæður. Hann telur öldungis ófullnægjandi og að það bjóði hættunni heim að kveða á um þvingunarráðstafanir og agaviðurlög í reglugerð sem sett er af framkvæmdarvaldinu. Umboðsmaður barna segir í ársskýrslu sinni frá árinu 2003 að hann telji að þetta sé hugsanlega brot á 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir m.a. að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt lögum en ekki í reglugerð, eins og þetta ákvæði barnaverndarlaga kveður á um. Í sjöunda lagi geta 19. gr. sáttmálans og 34. gr. kallað á heildarendurskoðun á þeim köflum almennra hegningarlaga sem fjalla um ofbeldi. Má þar nefna þá staðreynd að í íslenskri löggjöf er enn ekki að finna neitt lagaákvæði sem tekur á heimilisofbeldi með fullnægjandi og heildstæðu mati. Í þessu sambandi ber þó að fagna þeim réttarbótum sem hafa náðst á undanförnum þingum og vil ég sérstaklega minna á þá staðreynd að þingheimur sameinaðist í því fyrir nokkrum þingum að gera alvarleg kynferðisbrot gegn börnum ófyrnanleg og að því er ég best veit er Ísland eitt, ef ekki eina ríkið í heiminum sem hefur gert þau alvarlegu brot ófyrnanleg. 19. gr. sáttmálans kallar að mati flutningsmanna sömuleiðis á að starfsemi Barnahúss verði tryggð. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna telur æskilegt að þær hugmyndir sem Barnahús byggist á verði styrktar. Það er einnig hvatt til að embætti umboðsmanns barna verði tryggt enn betur og þar eru sveitarfélögin hvött til að móta opinbera fjölskyldustefnu. Í skýrslu sinni frá 2004 benti umboðsmaður barna á nauðsyn á afdráttarlausu ákvæði í barnalögum sem banni foreldrum að beita barn sitt líkamlegu ofbeldi og hvers konar annarri vanvirðandi framkomu. Að mati umboðsmanns þarf slíkt að vera í barnalögum svo þjóðréttarlegar skuldbindingar séu uppfylltar. Virðulegi forseti. Þó að nokkur ákvæði sáttmálans geti verið matskennd í eðli sínu er hins vegar ljóst að með lögfestingu þessara ákvæða í barnasáttmálanum munu dómstólar landsins gera ríkari kröfur um að þau réttindi barna sem þar er kveðið á um séu virt. Hér getur komið sérstaklega til skoðunar staða langveikra barna, fatlaðra barna, geðsjúkra barna, fátækra barna, barna nýbúa o.s.frv. í íslenskum lögum. Samtökin Barnaheill hafa lengi kallað eftir heildarskoðun á stöðu fátækra barna í íslensku samfélagi og í tilmælum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna vegna skýrslu Íslands um framkvæmd barnasáttmálans frá árinu 2003, kemur m.a. fram að auka þurfi aðstoð við einstæða foreldra og við fjölskyldur fatlaðra barna á Íslandi. Í skýrslu Barnaheilla frá árinu 2002 til barnaverndarnefndar Sameinuðu þjóðanna kom einnig fram að styrkja þyrfti meðferðarúrræði fyrir unga kynferðisafbrotamenn. Einnig þyrfti að styrkja þær stofnanir sem sjá sérstaklega um unga afbrotamenn og unga þolendur. Í áttunda lagi lýtur 18. gr. sáttmálans m.a. að því að virða þá meginreglu að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á að ala upp barn og koma því til þroska. Þetta ákvæði getur kallað á ýmsar breytingar á lögum á sviði sifjaréttar. Umboðsmaður barna hefur hvatt til að hjón og sambúðarfólk með börn undir 18 ára aldri verði skyldað til að leita ráðgjafar áður en til skilnaðar eða sambúðarslita kemur. Umboðsmaður telur það umdeilt hvort börn geti leitað ráðgjafar í slíkum tilfellum án samþykkis foreldra og það sé því í andstöðu við barnasáttmálann að réttur barna til tjáningar í málum af þessu tagi ráðist af vilja foreldra. Að lokum, virðulegi forseti, má nefna að í niðurstöðum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna vegna skýrslu Íslands um framkvæmd sáttmálans frá árinu 2003 eru íslensk stjórnvöld hvött til að auka upplýsingagjöf um barnasáttmálann og framkvæmd hans og standa að varanlegri og kerfisbundinni fræðslu um mannréttindi handa öllum sem starfa fyrir börn og með börnum. Hæstv. forseti. Ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og hv. allsherjarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir um að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins verði lögfestur en eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson tók fram eru 20 ár liðin frá því að sá sáttmáli var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Mér finnst við Íslendingar hafa ákveðnu hlutverki að gegna að lögfesta þennan sáttmála, ekki síst því hlutverki að vera fordæmisgefandi fyrir aðrar þjóðir. Því eins og við vitum verða börn oft illa úti í þeim ríkjum þar sem erfiðleikar steðja að og á ég sérstaklega við fátæk svæði og stríðshrjáð svæði þar sem börnum er jafnvel beitt í hernaði eða börn eru hreinlega þrælkuð og því held ég að það skipti miklu að land eins og okkar land, norrænt ríki með styrkar undirstöður, sýni hér gott fordæmi. Það eru fjögur atriði sem mig langar að nefna sérstaklega í því samhengi. Í fyrsta lagi er í sáttmálanum kveðið á um jöfn tækifæri og jafnræði barna sem ég held að sé mjög mikilvægt fyrir samfélag sem okkar, að við veitum börnum sömu tækifæri til menntunar. Um það er kveðið á í 28. gr. sáttmálans þar sem lögð er gríðarleg áhersla á menntun. Það telst til grundvallarréttinda barna að njóta góðrar menntunar, til að þau geti komist til manns. Annað sem mig langar að nefna sérstaklega er aðgangur barna að heilbrigðisþjónustu. Við Íslendingar höfum verið svo heppnir að geta státað af minnsta ungbarnadauða í heimi og mæðraeftirlit er til mikillar fyrirmyndar. Þetta þurfum við að horfa á og setja okkur markmið hvað varðar heilbrigðisþjónustu fyrir börn og þetta er líka rætt í sáttmálanum. Ég held að þetta sé líka grundvallaratriði í því að koma börnum til manns og setja um leið gott fordæmi. Síðan eru þau atriði sem mér hafa verið mjög hugleikin og það er lýðræði barna, að börn hafi rétt til að tjá skoðanir sínar og taka þátt í að móta umhverfi sitt. Við Íslendingar megum kannski standa okkur betur í því að koma á nemendalýðræði innan skólakerfisins. Um það var nokkuð rætt þegar frumvörp menntamálaráðherra sem hér lágu fyrir síðasta þingi voru til umræðu, að auka mætti hlut nemendalýðræðis í skólunum. Ég held að þetta sé lykilatriði í því að tryggja hér lýðræðissamfélag, þ.e. að ala börnin upp í lýðræði. Hér var líka rætt um kennslu í mannréttindum handa þeim sem vinna með börnum og ég held að það hafi gefið mjög góða raun þar sem það hefur verið iðkað, þ.e. að fræða börn um mannréttindi og um lýðræði, kenna þeim á lýðræðissamfélagið sem við búum í og að iðka þetta lýðræði. Rannsóknir frá Norðurlöndunum, sem hafa verið mjög framarlega á þessu sviði, sýna að það er mjög góður bragur á þeim skólum þar sem nemendur taka virkan þátt í því að móta skólaumhverfið, skólasamfélagið og skólastefnuna. Eins og getið er um í greinargerð með tillögunni hefur umboðsmaður bent á að börn séu allt of sjaldan spurð þegar verið er að taka mikilvægar ákvarðanir um mál sem þau varða. Það geta verið önnur mál en þau sem flutningsmaður tillögunnar fór yfir, þ.e. mál sem tengjast fjölskyldu þeirra, það geta líka verið dagleg mál í nánasta umhverfi. Það hefur stundum gleymst þegar skólar eru hannaðir og skólalóðir, að spyrja börn álits sem þó eiga að eyða dagvinnutíma sínum þar. Þetta þarf að koma inn á öllum stigum hvort sem verið er að ræða um umhverfi barna á heimilum þeirra eða í starfi því flest börn eyða átta til níu klukkustundum utan heimilis síns á dag. Fjórða atriðið sem mig langar sérstaklega til að nefna er sjálfstæði barna sem einstaklinga. Það er umhugsunarefni af því að við lifum í samfélagi sem býður upp á mun meiri eftirlitsmöguleika en áður þekktust. Nú er hægt að hafa eftirlit með því hvort börnin neyta skólamáltíða, í hverja þau hringja, hvernig lífi þeirra vindur fram og við þurfum auðvitað alltaf að hafa það í huga með slíkum tækniframförum sem hafa gert allt þetta eftirlit mögulegt, að tryggja sjálfstæði barnanna, að þau eigi sinn rétt á einkalífi óháð þessu. Mig langar bara að nefna eitt dæmi sem hefur víða komið upp en það er þegar settar hafa verið upp eftirlitsmyndavélar í skólum og jafnvel inni á heimavistum þar sem börn undir 18 ára aldri dveljast og jafnvel án þess að ráðgast við nemendurna í heimavistunum. Þetta er auðvitað þeirra heimili og staður fyrir einkalíf og því held ég að við þurfum einmitt að hafa þetta í huga, að þarna erum við að tala um einkalíf þessara barna og það skiptir máli að spyrja um skoðanir þeirra. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar en ítreka það að ég tel þetta framfaraskref og fagna þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir og vonast til að hún fái afgreiðslu.

Herra forseti. Ég vil styðja þetta frumvarp sérstaklega og minna um leið á að nýlega skrifuðum við undir samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun. Þar er kafli um fötluð börn en þau eru einstaklega brothættur hópur og það hefur sýnt sig að líklega er hvergi eins mikið um kynferðislegt ofbeldi og gegn þeim.

Herra forseti. Ég vil þakka þingmönnum örstutt fyrir góðar undirtektir. Ég vil líka taka undir það sem síðasti ræðumaður gat um að sérstaklega þurfi að huga að fötluðum börnum og í barnasáttmálanum eru þau forgangshópur þegar kemur að vernd gegn ofbeldi. Þetta er mjög góð ábending og ég vona að ef þetta mál fer í gegn - sem ég vona að gerist, sérstaklega í ljósi þess vilja hæstv. forseta að afgreiða hér fleiri þingmannamál - muni einstök börn verða sérstaklega til skoðunar. Enn og aftur þakka ég góðar undirtektir. Ég vona að við einhendum okkur í að vinna málið vel, sem og önnur góð mál í allsherjarnefnd.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir máli sem er okkur flutningsmönnum mikið hjartans mál og eitt það fyrsta sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs leggur fram á þessu þingi. Málið varðar breytingar á barnaverndarlögum og barnalögum og er kveikjan dómur sem gekk í sumar í máli nokkru í Héraðsdómi Norðurlands eystra og varðaði refsinæmi þess að beita börn líkamlegum refsingum. Ég fer nánar í dóminn þegar ég fer yfir greinargerðina, en frumvarpinu er ætlað að breyta bæði barnaverndarlögum og barnalögum í þeim tilgangi að tryggja stöðu barna gagnvart foreldrum og forsjáraðilum og tryggja ýmis réttindi barna sem nánar er fjallað um í greinargerðinni. Þessar breytingar snúa fyrst og fremst að þremur þáttum. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingar á barnaverndarlögum og barnalögum sem tiltaka með skýrum hætti að líkamlegar og andlegar refsingar gagnvart börnum eru óheimilar og refsivert athæfi. Frumvarpið tekur bæði til ofbeldis af hálfu foreldra eða forsjármanna og af hálfu annarra umsjáraðila. Í annan stað er um að ræða viðbót við barnaverndarlögin þar sem hugtökin óviðunandi aðstæður, uppeldisaðstæður og uppeldisskilyrði eru skilgreind sérstaklega. Í þriðja lagi er um að ræða breytingu á ákvæði 99. gr. barnaverndarlaga þar sem hugtakið lauslæti er fellt brott og notað í staðinn hugtakið vændi. Í 19. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er tekið sérstaklega fram að börn skuli njóta verndar gegn öllu ofbeldi, líkamlegu, andlegu og kynferðislegu. Þá er einnig í 39. gr. tekið fram að börn megi ekki beita ómannúðlegri eða niðurlægjandi meðferð eða refsingu. Ísland hefur undirritað barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og er þannig bundið að þjóðarétti til að virða reglur þær sem hann mælir fyrir um. Í ágústmánuði sl. féll dómur í Héraðsdómi Norðurlands eystra í máli karlmanns sem hafði beitt tvo drengi unnustu sinnar líkamlegum refsingum, nánar tiltekið flengingum. Maðurinn var ákærður annars vegar fyrir líkamsárás á grundvelli 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, og hins vegar á grundvelli 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/ 2002. Í báðum tilfellum var maðurinn sýknaður með þeim rökum, og nú vitna ég beint í dóminn, með leyfi forseta: „að hugsanlega tíðkast eitthvað, eða hefur tíðkast, að flengja börn.“ Þá var vísað til þess í dómnum að barnaverndarlögin kveði ekki með skýrum hætti á um algert bann við því að börn séu beitt refsingum, þar á meðal líkamlegum refsingum. Þessi niðurstaða héraðsdóms hlýtur að teljast verulega óeðlileg, sérstaklega í ljósi barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og almennrar afstöðu íslensku þjóðarinnar til líkamlegra refsinga gegn börnum. Þá má benda á að nú er í gangi átak Evrópuráðsins til að stöðva líkamlegar refsingar gegn börnum. Einkunnarorð átaksins eru: Your hands should not punish. Raise your hands against smacking. Frumvarpi þessu er þannig ætlað að taka af allan vafa um að líkamlegar eða andlegar refsingar gegn börnum séu undir engum kringumstæðum heimilar. Við flutningsmenn teljum okkur með frumvarpinu vera í samhljómi við það sem er að gerast í nágrannalöndum okkar í þessum efnum. Þess má geta að samtökin Barnaheill brugðust harkalega við þegar dómurinn féll í sumar og sendu frá sér ályktanir þar sem þau hvöttu dómara landsins til að fara að lögum. Þau töldu nægilega vel kveðið á um það í þeim greinum sem hér um ræðir, þ.e. 99. gr. barnaverndarlaga og 28. gr. barnalaga, að ekki sé ætlast til þess að börn séu beitt líkamlegum refsingum. Ef og úr því að dómarar eru jafnlinir eða lesa lögin svona bókstaflega hvetja Barnaheill Alþingi Íslendinga til að taka af öll tvímæli og gera breytingar á þessum lögum. Þetta frumvarp er viðbragð við ákalli Barnaheilla. Samkvæmt núgildandi barnaverndarlögum, sem eru nr. 80/2002, eiga börn tilkall til þess að búa við viðunandi aðstæður eftir atvikum fyrir tilstilli barnaverndaryfirvalda. Hugtökin óviðunandi aðstæður, uppeldisaðstæður og uppeldisskilyrði koma víða fyrir í barnaverndarlögunum en hvergi er skilgreint hvað í þeim felst. Úr því að við vorum að hreyfa hér þessu máli og hreyfa við þessum lögum fannst okkur flutningsmönnum að eðlilegt væri að nota ferðina, eins og maður gerir þegar lög eru opnuð, og taka af öll tvímæli um að það teldist til óviðunandi uppeldisskilyrða og aðstæðna að börn þyrftu að búa á heimilum þar sem ofbeldi væri beitt. Til þess leggjum við til þær breytingar sem hér er getið á barnaverndarlögum, nr. 80/2002. Með heimilisofbeldi er ekki einvörðungu átt við að barn sé sjálft beitt ofbeldi heldur einnig að því sé misboðið með ofbeldi gegn öðrum á heimili eða þar sem það dvelst. Samkvæmt skilgreiningu sem birt er á heimasíðu Barnaverndarstofu er misfellum á umönnunar- og uppeldisskilyrðum barna skipt í tvo meginflokka, ofbeldi og vanrækslu. Birtingarmyndir ofbeldis og vanrækslu geta verið margvíslegar en þó er ekki útilokað að annars konar misfellur foreldra eða annarra umsjáraðila geti fallið utan þessarar flokkunar. Í frumvarpinu er þess vegna gert ráð fyrir að nota hugtakið „ill meðferð“ sem almennt heiti yfir misfellur þessara aðila hvort sem þær eru fólgnar í ofbeldi, vanrækslu eða öðru framferði. Samkvæmt frumvarpi þessu má slá því föstu að orðalagið óviðunandi aðstæður í lögunum vísi til vanrækslu, ofbeldis eða annars konar illrar meðferðar af hendi þess sem fer með umsjá barns eða annarra sem hafa afskipti af því. Á það skal bent að skilgreiningin á óviðunandi aðstæðum sem hér er mælt fyrir um gerir ráð fyrir að barni þurfi að vera misboðið. Með því er átt við að atvik séu með þeim hætti að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska geti verið hætta búin. Að lokum, hæstv. forseti, eins og ég orðaði það áðan notum við ferðina í enn einum tilgangi, þriðja tilganginum, því að í 2. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga segir að ef maður hvetur barn til lögbrota, lauslætis, áfengis- eða fíkniefnaneyslu eða leiði það með öðrum hætti á glapstigu þá varði það sektum eða fangelsi allt að þremur árum. Í frumvarpi þessu er lagt til að orðalagi í 2. mgr. 99. gr. verði breytt þannig að hugtakið lauslæti verði tekið út og notast við hugtakið vændi í staðinn. Ekki þykir ástæða til þess að halda í hið gamla hugtak lauslæti auk þess sem erfitt er að skilgreina það með tilliti til barna. Því er hér farin sú leið að notast við orðið vændi og talið að það hugtak nái yfir markmið ákvæðisins og tryggi nægilega vernd barna. Þessi leið er í samræmi við breytingar sem gerðar voru á almennum hegningarlögum á 133. löggjafarþingi, sbr. lög nr. 61/2007, en þá var lauslætishugtakið tekið út úr þeim greinum almennra hegningarlaga sem vörðuðu vændi. Ég vil hnykkja á því, hæstv. forseti, að ef vafi leikur á því að lögin séu nægilega skýr fyrir dómara þessa lands til að dæma eftir þeim eins og andi laganna er, merking barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og virðing og vilji Alþingis, tel ég nauðsynlegt að gera þær breytingar sem hér eru lagðar til. Að svo mæltu legg ég í hendur hæstv. forseta að ákveða til hvaða nefndar eða nefnda málið fer. Hér kann að vera um að ræða mál sem heyrir undir tvær nefndir, annars vegar allsherjarnefnd þar sem barnalögin eru og hins vegar félagsmálanefnd þar sem barnaverndarlögin eru, þannig að hæstv. forseti greiðir úr þeirri formlegu flækju til hvaða nefndar málið fer til skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um stofnun barnamenningarhúss. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir, Höskuldur Þórhallsson, Katrín Júlíusdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Jón Magnússon. Í tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela menntamálaráðherra að setja á stofn starfshóp sem undirbúi stofnun barnamenningarhúss, móti því stefnu, finni húsnæði og geri tillögu um fjárhagsgrundvöll til fimm ára. Þar verði miðstöð fyrir menningarstarf fyrir börn, með börnum og skapað af börnum. Stefnt verði að því að slíkt hús geti hafið störf á degi barnsins í maímánuði 2010. Mér finnst við hæfi að gerast dálítið söguleg þegar við ræðum um barnamenningu því barnamenning er eldri menning en við áttum okkur oft á. Börn eru reyndar ekki viðurkennd sem börn, svona menningarlega, fyrr en á 18. öld. Þau voru fremur talin vera litlir fullorðnir og það tengist einfaldlega þeirri samfélagsgerð sem við höfðum þar sem fólk bjó í dreifbýli og börn tóku þátt í sömu störfum og fullorðnir og neyttu sömu menningar og fullorðnir. Börn deildu með fullorðnum lífi, kjörum og menningu. En bæði með þéttbýlismyndun, þar sem börn og konur fara meira inn á heimili en karlmenn sækja störf utan heimilis, og svo auðvitað með upplýsingarstefnunni þá breytist þetta hugarfar. Börnin þurftu að fá sína menningu og konurnar sína menningu og á sama tíma, og það er dálítið merkilegt, þá verða líka til afþreyingarbókmenntir og það verða til barnabókmenntir. Um leið tengist þetta upplýsingunni því upplýsingarmenn 18. aldarinnar höfðu mikinn uppeldisfræðilegan áhuga og vildu gjarnan nýta bókmenntirnar til að koma góðum boðskap til barnanna. Þeir vildu uppræta hjátrú og hindurvitni og mennta fólk og efla sjálfsvitund miðstéttarinnar. Það er mjög áhugavert að kynna sér barnabækur sem bera þessu vitni. Fyrsta íslenska barnabókin, sem hefur verið skilgreind sem slík, kom út árið 1780 og það var ljóðabók, Barnaljóð, eftir séra Vigfús Jónsson sem orti ljóðaflokkinn handa dóttur sinni árið 1739 en hún var ekki gefin út fyrr en 1780. Þetta eru heilræðaljóð fyrir börn og mjög gaman að lesa þau heilræði svona tveimur öldum síðar. En það minnir einna helst á heilræðakafla Hávamála, bara ætlaðan fyrir börn. Barnabækur hafa síðan þróast eins og aðrar bókmenntir. Rómantíska stefnan hafði áhrif á barnabækur eins og aðrar bækur og við þekkjum öll Lísu í Undralandi sem er dæmi um rómantíska barnabók. Við þekkjum listævintýri H.C. Andersen sem endursamdi dönsk ævintýri og skrifaði einnig frumsamin ævintýri og við eigum auðvitað okkar ágæta Jónas Hallgrímsson sem ekki var einungis ljóðskáld heldur samdi ævintýrin Leggur og skel, Fífillinn og hunangsflugan og Stúlkan í turninum og svo auðvitað hina stórkostlegu unglingasögu, Grasaferð, þar sem er fengist við kynjamyndir barna og unglinga þegar tvö systkin fara í grasaferð og eru að uppgötva hvernig það er að ganga inn í heim hinna fullorðnu. Raunsæja stefnan hefur síðan áhrif. Torfhildur Hólm skrifaði fyrir börn og það má sjá hvernig bókmenntasagan þróast í barnabókunum en af einhverjum orsökum hafa barnabækurnar ekki fengið sama sess og hinar hefðbundnu fullorðinsbókmenntir. Við eigum auðvitað gríðarlega stólpa í barnabókasögu okkar og þá má nefna Jón Sveinsson eða Nonna, Sigurbjörn Sveinsson, Hendrik Ottósson, Stefán Júlíusson, Hreiðar Stefánsson og Jennu Jensdóttur, Stefán Jónsson, Ragnheiði Jónsdóttur og fleiri og alltaf hefur þeim farið fjölgandi sem betur fer, ekki síst eftir tíma Guðrúnar Helgadóttur sem þótti slá mjög merkan tón þegar hún kom fram á sjónarsviðið en hún er enn að skrifa fyrir þennan mikilvæga lesendahóp. Barnabókmenntir eru auðvitað ekki eina tegund barnamenningar en þær eru ákveðin undirstaða í íslenskri barnamenningu alveg eins og menning okkar byggist mjög mikið á bókmenningunni. Það er ekki að ósekju sem við erum kölluð söguþjóðin og ég held að barnabókmenntir skapi ákveðna undirstöðu fyrir það hvernig við hugsum um barnamenningu. En það má auðvitað nefna svo ótalmargt fleira, t.d. þá tónlist sem hefur verið samin fyrir börn, Hrekkjusvínin og Eniga meniga, barnaefnið í sjónvarpi sem er náttúrlega stórmerkilegt og nátengt bókmenningunni. Ég minni hérna á brandarabrúðuna Pál Vilhjálmsson sem seinna varð aðalsöguhetja í bók Guðrúnar Helgadóttur, eða hver man ekki eftir leikfimikennaranum sem setti sig á háan hest eða slagorðinu allt í steik sem Palli samdi fyrir kjötkaupmanninn. Ég hef ekki nefnt leikhús fyrir börn en leikhúsin hafa sinnt sínu hlutverki alveg frábærlega og við getum bara nefnt þær sýningar sem hafa verið í gangi núna, t.d. Óvita, fyrir norðan, Skoppu og Skrítlu, Gott kvöld, Skilaboðaskjóðuna, Einar Áskel og fleira. Það er því margt að gerast á sviði barnamenningar og þá er ég að tala um menningu fyrir börn. Í þingsályktunartillögunni og fylgiskjali með henni sem er skýrsla unnin af Sigurði Valgeirssyni fyrir Samtök um barnamenningarstofnun sem kom út í júní 2004 og fjallar um hvaða leiðir er hægt að fara til að útbúa miðstöð um barnamenningu þá hefur þetta verið skilgreint í þrennt. Það er menning fyrir börn eins og ég hef verið að fara yfir hér, það er menning sköpuð af börnum og menning sem unnin er með börnum. Eins og kemur fram í greinargerðinni er hægt að nefna óteljandi hluti sem er verið að vinna með börnum hér á landi. Þar nægir að nefna skólana; leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla, og alla okkar góðu listnámsskóla hvort sem það eru myndlistarskólar, tónlistarskólar eða dansskólar. Ekki vil ég láta hjá líða að nefna bókasöfnin sem mörg hver hafa staðið sig algjörlega frábærlega. Listasöfn, minjasöfn og alls kyns söfn hafa í raun gert safnaheiminn miklu barnvænni en áður tíðkaðist. En það sem við flutningsmenn tillögunnar erum að horfa á er að aldrei hefur verið ráðist í það að koma á fót neinni sérstakri miðstöð sem tengir saman þessar ólíku greinar, sinnir því hlutverki að miðla menningu fyrir börn, að kynna menningu fyrir börnum og hvetja börn til list- og menningarsköpunar. Í umræddri skýrslu er talsvert horft til Norðurlanda og það er ekki að ósekju þar sem Norðurlöndin hafa staðið mjög framarlega þegar kemur að barnamenningu. Þar hafa menn farið ýmsar leiðir. En eins og kemur fram hér í greinargerðinni erum við aðilar að norrænu samstarfi en á fjórum Norðurlandanna, þ.e. á öllum nema Íslandi, eru reknar sérstakar barnabókastofnanir sem eingöngu fást við bókmenntirnar og síðan er mikill fjöldi barnamenningarhúsa. Í skýrslu Sigurðar Valgeirssonar kemur fram að árið 2003 voru starfandi 19 barnamenningarhús í Svíþjóð, 15 í Danmörku, eitt í Noregi og átta í Finnlandi. Þessi hús eru mjög ólík innbyrðis og með ólíkar áherslur. Þar er ýmist verið að vinna með börnunum eða verið að kynna börnum menningu eða verið að einbeita sér að rannsóknum á barnamenningu. Ef þessi tillaga hlýtur brautargengi þá eru því ýmsir möguleikar í stöðunni, hvert við gætum leitt starfsemi slíks barnamenningarhúss. Í skýrslunni eru sett fram tvö líkön, ef við getum orðað það svo, þ.e. líkön um hvernig barnamenningarhús er hægt að stofna og teknar tvær ólíkar gerðir. Það er annars vegar Barnas hus í Björgvin í Noregi sem er barnamenningarhús sem leggur samt mesta áherslu á að starfa út yfir húsið sjálft, út fyrir veggi hússins, tengir saman ólíka aðila, er út um alla borg og fer mikið inn í skólana og virkar sem einhvers konar miðlun inn í skólastarf, leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla til að koma lista- og menningarverkefnum sínum á framfæri og ýta um leið undir listsköpun barna. Húsið, per se, er því kannski ekki endilega svo mikil stofnun heldur er starfsemin miklu fremur utan við húsið. Svo er lýst öðru dæmi, og ég hvet hv. þingmenn til að lesa skýrsluna því það er mjög margt áhugavert sem þar kemur fram um þetta, en hitt líkanið sem er nefnt er barnamenningarhús í Óðinsvéum sem kallast Eldfærin og er þar að sjálfsögðu vísað í ævintýri H.C. Andersen sem hér var áður nefndur. Þar er áherslan fyrst og fremst á húsið sjálft og starfsemina sem þar fer fram og þangað geta börn og fullorðnir mætt og sótt sér sína menningu. Þarna geta börnin komið og snert hluti, þau geta kynnt sér eftirlætishöfunda sína eða barnatónlist eða eitthvað slíkt og húsið sjálft er eiginlega eins og mjög lifandi safn. Það eru náttúrlega fjöldamörg önnur slík hús eins og ég fór yfir hér áðan. Ég heimsótti sjálf Junibacken í Stokkhólmi sem kannski einhverjir hér hafa heimsótt. Það er safn í Stokkhólmi sem átti einkum að snúast um persónur Astrid Lindgren sem er auðvitað einn fremsti barnabókahöfundur Norðurlanda. En hún sjálf setti það skilyrði að safnið eða húsið mundi líka snúast um aðra norræna höfunda. Það er algjörlega mögnuð upplifun og ég hvet alla sem leið eiga til Stokkhólms að heimsækja þetta og helst náttúrlega með börn því þarna getur maður gengið inn í Múmínhúsið, einkum ef maður er mjög lágvaxinn og lítill. Þetta er sem sagt ætlað börnum fyrst og fremst. Maður getur keyrt í lest og heimsótt helstu persónur norrænna barnabókmennta, t.d. horft á leiksýningu, Kalla á þakinu og fleira, hlustað á tónlist og allt er þetta sniðið að þörfum barna. Ég verð að segja að mér fannst þetta mjög heillandi heimsókn þegar ég fór þangað og kynntist þessu. Þetta er í Stokkhólmi og Svíar hafa auðvitað verið mjög öflugir og eins og ég sagði. Þar voru 19 barnamenningarhús starfandi 2003 sem sýnir þá áherslu sem þeir hafa lagt á þetta. Ég held að það sé alveg orðið tímabært fyrir okkur að fara að horfa aðeins á það hvernig við getum eflt þetta starf því það er svo gríðarlega mikilvæg undirstaða fyrir allt annað menningarstarf í landinu. Við tölum oft um menninguna og við höfum nokkrum sinnum í þessum sal rætt um mikilvægi íslenskrar tungu og hvort ekki beri að stjórnarskrárbinda stöðu hennar og annað slíkt. Við höfum margoft lýst yfir áhyggjum af minnkandi lestri barna og unglinga sem sýnt er fram á í rannsóknum. Við vitum líka að þegar börn og unglingar kynnast spennandi lesefni þá skortir iðulega ekki áhugann og þá skiptir máli að koma menningunni út til barnanna. Ég hef þá trú að það besta sem við getum gert til þess að viðhalda tungunni og efla menningarstarf í landinu sé að ala upp fólk sem er menningarlega meðvitað, hvaða leið sem við förum í því. Það getum við einmitt gert með því að skapa vettvang fyrir þá sem starfa að barnamenningu og ýtt undir hana, t.d. með svona barnamenningarhúsi. Við eigum fjölda menningarstofnana sem sinna menningu fyrir fullorðna en með þessu erum við líka að viðurkenna sérstöðu þeirra vinna að menningu fyrir börn og hún lýtur ekki nákvæmlega sömu lögmálum. Þetta er auðvitað sérmarkhópur. Eins og ég fór yfir áðan er ekki langt síðan börn voru bara litlir fullorðnir. Nú erum við farin að viðurkenna að börn eru börn og þetta er sjálfstætt æviskeið sem hefur sína sérstöðu. Mér finnst því mjög mikilvægt að til verði slík miðstöð, fyrir það menningarstarf sem nýtur þessarar sérstöðu. Við þekkjum það t.d. að barnabækur fá alltaf styttri ritdóma en „alvörubækur“ og alvörubækur set ég innan gæsalappa. Barnamenningin fær alltaf styttri umfjöllun í öllum menningarþáttum en fullorðinsmenningin. Barnabókmenntir eru kenndar í háskólanum annað hvert ár, þar er þessu öllu dembt saman. Það skiptir því máli, að mínu viti, að ýta undir þessa menningarstarfsemi og hefja hana til vegs og virðingar, ekki síst út af þeim sjónarmiðum sem ég hef nefnt um lestur barna, viðhald tungunnar og menningarstarfsemi framtíðarinnar. Ég vona því að þessi tillaga fái notið brautargengis og ef umsagnir um hana verða jákvæðar þá vonast ég auðvitað til þess að hún hljóti afgreiðslu á þessu þingi.

Herra forseti. Undirritaður og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafa leyft sér að leggja fram hér tillögu til þingsályktunar sem hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela félags- og tryggingamálaráðherra að gera úttekt á mikilvægi þess að bæta aðgengi í gömlu íbúðarhúsnæði á Íslandi svo að fötluðum, öldruðum, barnafólki og öðrum sem þess þarfnast verði gert mögulegt að búa lengur í íbúðum sínum en nú er hægt eða festa kaup á hentugum íbúðum í eldra húsnæði. Þannig hljóðar þessi þingsályktunartillaga. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál er sennilega ekki efst í huga flestra Íslendinga eða alþingismanna á þessari ögurstundu. En lífið verður að halda áfram og við verðum líka að fjalla um gagnlega og hversdagslega hluti. Það er af þeim sökum og í þeim anda sem þessi tillaga er lögð fram vegna þess að hún hefur sína þýðingu á sínum stað. Aðgengi að íbúðarhúsnæði skiptir miklu máli, ekki síst fyrir þá sem búa við fötlun vegna örorku, aldurs eða af öðrum ástæðum. Það er hægt að grípa til aðgerða sem greiða fyrir góðu aðgengi fyrir flest fólk, fatlað sem ófatlað. Það hefur meira að segja komið til meðferðar og umræðu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og árið 1973 var gerð samhljóða samþykkt um alþjóðlegar reglur varðandi einstaklinga með hvers konar fötlun og aðgengi þeirra að húsnæði eða heimilum eftir atvikum. Þessi samþykkt var gerð 1973 og því hefur í 30 ár eða jafnvel lengur verið skipulega unnið að því, einkum og sér í lagi á Norðurlöndum, að ganga þannig frá íbúðarhúsnæði og öðrum mannvirkjum að greiður aðgangur sé fyrir sem flesta. Skipulags- og byggingarlögum hefur verið breytt að þessu leyti og skýlaus ákvæði sett þar inn um aðgengi fyrir alla. Hins vegar er það svo fjölmörg íbúðarhús og þá er ég einkum og sér í lagi að tala um fjölbýlishús eða blokkir sem voru byggðar upp á Íslandi í ýmsum byggðarlögum, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu, sem voru annaðhvort fjögra eða fimm hæða, ekki mikið stærri og þessi hús eru velflest án lyftna. Þetta hefur torveldað öryrkjum og öldruðum að búa í þessum húsum enda þótt fyrri kynslóðir, eldri kynslóðir búi af eðlilegum ástæðum kannski í auknum mæli í eldri húsum. Það er engin launung á því að þetta mál er flutt hér fyrir beiðni aðila sem starfa á þessum vettvangi og þá vísa ég fyrst og fremst til Félagsbústaða sem er stofnun eða starfsemi sem lýtur að og rekur íbúðarhúsnæði og gegnir mjög mikilvægu félagslegu hlutverki í húsnæðismálum. Af þeirra hálfu hefur verið mælst til og við hv. þingmenn höfum tekið það upp á þingi í formi þessarar þingsályktunartillögu, að skipulags- og byggingarlögum og aðkomu að slíkum málum verði breytt til hagsbóta fyrir eigendur eða rekstraraðila fjölbýlishúsa til að mögulegt verði að setja upp lyftur í þessum húsum til að auðvelda aðkomu gamals fólks, hreyfihamlaðra, barnafjölskyldna og fleiri. Það er staðreynd að eldra fólki fjölgar. Það býr mjög margt í húsum sem ekki eru með lyftum en eru þó fjölbýlishús. Þetta fólk vill gjarnan halda áfram að búa í húsum sínum eða geta keypt á skikkanlegum kjörum húsnæði sem í boði er af félagslegum ástæðum. Að okkar mati er því að þessu þjóðhagslegur ávinningur sem vert er að líta með jákvæðum augum. Yrðu framangreindar hugmyndir að veruleika þá gefast möguleikar á að hafist verði handa við margvíslegar aðgerðir til að bæta aðgengi íbúa í íbúðir gamals húsnæðis. Slíkt er að okkar mati ekki aðeins þjóðhagslega hagkvæmt heldur tryggir það einnig bætt lífsskilyrði og aukin lífsgæði allra þeirra sem njóta munu góðs af slíkum aðgerðum. Ég þarf ekki, herra forseti, að hafa framsöguna mikið lengri vegna þess að hér er verið að þrýsta á um að eitthvað jákvætt gerist á þessum vettvangi. Ég bind miklar vonir við að hv. þingnefnd bregðist skjótt við og afgreiði málið jákvætt frá sér og enn fremur vonast ég eftir jákvæðum viðbrögðum hjá félags- og tryggingamálaráðherra um að gerð úttekt á þessari stöðu og komið með tillögur til úrbóta. Ég legg svo til herra forseti að þetta mál gangi til hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Forseti. Ég styð eindregið þetta mál, hér er um mjög gott mál að ræða og það er líka þjóðhagslega hagkvæmt og ekki veitir af á þessum tímum. Ég hef kynnt mér þetta mál vel nokkur undanfarin ár og eldri blokkir sem ekki hafa lyftur eru einmitt til mjög mikilla vandræða. Þetta er erfitt að leysa vegna þess að ef settar eru lyftur utan á þær, sem liggur beinast við, lenda menn alltaf inn á hálfri hæð og það gengur náttúrlega ekki því að þá þurfa menn að príla tröppurnar. Aftur á móti hefur þetta verið leyst þannig í Noregi og Danmörku að taka úr stigaopinu, þ.e. úr auga stigans, og ná þar með nægilega stóru plássi fyrir lyftur, ekki mjög stórar en þó nægilega stórar fyrir hjólastól og einhverja burðarpoka og samt er nægilegt pláss í stiganum í kring til að fara með sjúkrabörur. Sjúkraflutningamenn voru lengi vel á móti þessu og vildu kanna þetta betur. Þeir gerðu það og fundu út að þetta mundi ekki hamla för þeirra og það er náttúrlega mjög mikilvægt. Það kom í ljós hjá þeim að í stigahúsi þar sem eru sex eða átta íbúðir og ef í einni íbúðinni eru t.d. hjón sem gætu verið þar áfram í staðinn fyrir að fara á elliheimili sem er mjög dýrt úrræði, tæki ekki nema tvö ár að vinna upp kostnað lyftunnar. Menn sjá því hve þjóðhagslega hagkvæmt þetta hlýtur að vera, hvað þá ef þetta ætti við um alla íbúana. Þegar ungt fólk flutti inn í blokkirnar fyrir 30, 40 árum fullt af atorku og krafti fannst því ekkert mál að vera á fjórðu hæð með þrjú, fjögur börn en nú þegar börnin eru flogin burt og fólkið orðið gamalt og lúið er hræðilega erfitt að ganga með matarpokana upp alla stigana. Þetta væri hægt að leysa með svona lyftu. En mér er sagt að breyta þurfi einhverju í lögum og lagfæra og þar sem frumvarp um mannvirki er í vinnslu núna væri upplagt að koma þar inn kafla um þetta. Ég legg til að það verði gert, að það verði skoðað hvort ekki sé hægt að koma þessu inn í lög um mannvirki. Að auki vil ég benda á þörfina hjá fólki sem lamast skyndilega, fatlast eða veikist á miðjum aldri, fyrir styrki eða lán til að breyta húsnæði sínu. Fólk gat sótt um og fengið mjög hagstæð lán hjá Tryggingastofnun ríkisins á sínum tíma, þau voru aðeins með 1% vöxtum og ég efast um að þau hafi einu sinni verið verðtryggð, þetta voru mjög ódýr lán og nánast styrkir. Það er eitthvað slíkt sem við þurfum að koma á þar sem við komum því við. Ég vildi endilega nota tækifærið til að koma þessu inn í umræðuna um þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég flyt ásamt þingmönnunum Grétari Mar Jónssyni og Guðjóni Arnari Kristjánssyni svohljóðandi tillögu til þingsályktunar um skipan lánamála: „Alþingi ályktar að fela viðskiptaráðherra að leita leiða til að koma skipan húsnæðislána og lána til neytenda í svipað horf og annars staðar á Norðurlöndum þannig að verðtrygging verði afnumin og samkeppni á lánamarkaði fyrir neytendur tryggð. Gjaldtaka lánastofnana verði svipuð og annars staðar á Norðurlöndum. Þá láti ráðherra fara fram skoðun á orsökum þess að lánakjör neytenda eru önnur á Íslandi en um ræðir annars staðar í okkar heimshluta.“ Þessi þingsályktunartillaga er endurflutt en hún var flutt á síðasta þingi. Þegar tillagan var lögð fram var ekki brostið á það gjörningaveður sem nú er í íslenskum banka- og lánamálum og ætluðu fáir að til þess kæmi með þeim hætti sem um ræðir en hitt er annað mál að það er orðið. Samt sem áður hefur sú þingsályktunartillaga sem hér er flutt sjálfsagt aldrei verið eins mikilvæg og einmitt núna. Vegna hvers? Jú, vegna þess að aðstæður eru þannig í þjóðfélaginu að skuldir heimilanna nálgast að vera þúsund milljarðar og stór hluti þeirra verðtryggður og annar hluti gengistryggður og þá skiptir höfuðmáli fyrir líf og afkomu fólks að hagsmuna þess sé gætt. Það er með ólíkindum hvernig farið hefur verið með íslenska lántakendur, íslenska neytendur hvað þetta varðar þar sem við, venjulegt fólk, höfum búið við mun lakari lánakjör en verið hafa í okkar heimshluta. Gerðar hafa verið sítrekaðar samanburðarkannanir, m.a. af hálfu Neytendasamtakanna og neytendasamtaka á Norðurlöndum, og niðurstaðan er alltaf sú sama: Bankaþjónusta á Íslandi er langdýrust og vextir hæstir og auk þess kemur verðtrygging. Þetta er niðurstaðan sem kemur fram og hefur verið alla þessa öld. Það er sá herkostnaður sem íslenskir neytendur hafa þurft að greiða til fjármálastofnana og menn hefðu kannski ætlað að þær stæðu þar af leiðandi betur að vígi en raun bar vitni en alla vega var ekki um annað að ræða en að íslenskir neytendur, íslenskir lántakendur greiddu sinn toll til þeirra og ríflega það. Það er staðreynd málsins. Miðað við þær spár og þá framvindu sem er að verða í samfélagi okkar er ljóst að það verður mikil verðbólga. Miðað við það sem er að gerast og hefur gerst er ljóst að alla vega það sem eftir lifir þessa árs verður um að ræða verðbólgu sem sjálfsagt verður í tveggja stafa tölu þó að ég satt að segja voni að spár sem komu úr Danaveldi í gær frá Danske bank rætist ekki að neinu leyti en þar var því spáð að verðbólgan á Íslandi gæti jafnvel farið í þriggja stafa tölu.

Danske bank hefur haft mjög rétt fyrir sér undanfarið.

Já, það kann vel að vera, hv. þm. Mörður Árnason, en ég vona að þeir hafi ekki rétt fyrir sér í þessu efni og við skulum vona að það taki ábyrg ríkisstjórn við af ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins sem taki að sér stjórn efnahagsmálanna með eðlilegum og raunhæfum hætti til hagsbóta fyrir almenning í landinu. Það gæti alla vega stefnt í gríðarlegt öngþveiti fyrir venjulegt fólk í landinu en eins og ég gat um áðan nálgast skuldir heimilanna að vera um þúsund milljarðar, meginhluti þeirra verðtryggður og/eða gengisbundinn. Það liggur því fyrir að hver einasta breyting sem verður, annars vegar vegna þess að gengið fellur eða að verðbólgan fer af stað, þýðir einfaldlega að höfuðstóll lánanna breytist og það vonda við verðtrygginguna er það að höfuðstóll lánanna hækkar. Í hvert skipti sem breyting verður á útreiknaðri vísitölu hækkar höfuðstóll lána og síðan er reiknað áfram af þessum upphækkaða höfuðstól við næstu mánaðamót af upphækkaðri vísitölu. Þannig er búið til kerfi þar sem fólk greiðir jafnvel fimmfaldan höfuðstól þess láns sem það fékk upphaflega. Það liggur fyrir að verðtryggingin var tekin upp og sett á vegna þess að fólk treysti ekki gjaldmiðlinum. Á sínum tíma voru laun verðtryggð og lán verðtryggð og í sjálfu sér var það kerfi sem gat kannski haldist í hendur en síðan var verðtryggingin á laununum afnumin en eftir stóð verðtryggingin á lánunum. Það var gefið með öðrum hætti gagnvart þeim sem skulduðu og þurftu að hafa tekjur til að borga af lánunum en gagnvart vinnu fólksins í landinu. Þróunin hefur orðið sú að íslensk heimili hafa orðið æ skuldsettari. Sú ástæða sem varð til þess að tekin var upp verðtrygging á sínum tíma var vegna ákveðins öngþveitis sem orðið var í íslenskum efnahags- og lánamálum þar sem verðbólga hafði verið mjög há um langt skeið og gera þurfti óvenjulegar, óeðlilegar ráðstafanir til að sporna gegn því að allt lánsfé hyrfi úr fjármálastofnunum. Hins vegar liggur fyrir að óeðlilegar ráðstafanir eiga að sjálfsögðu ekki að haldast þegar hlutirnir eru komnir í annan farveg. Við höfum því meginhlutann af þessari öld búið við a.m.k. gengislegan stöðugleika, allt þangað til fyrir tæpu ári síðan, þar sem íslenska krónan var einn sterkasti gjaldmiðill veraldar. Hún breyttist ekki til veikingar miðað við aðra gjaldmiðla, höfuðgjaldmiðla viðskiptaþjóða, heldur styrktist. Þá er spurningin: Hvaða áhrif hafði það á verðtrygginguna? Dró það úr hækkun höfuðstólsins? Svarið er nei. Þrátt fyrir það að íslenska krónan stæði óbreytt eða jafnvel styrktist gagnvart dollara, gagnvart pundi, gagnvart evru eða Norðurlandagjaldmiðlunum hækkuðu samt verðtryggðu lánin vegna þess að allar breytingar á verðlagi innan lands eða utan koma til hækkunar á vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Allt sem gerist í veröldinni er á ábyrgð og er áhætta íslenskra lántakenda. Það er ekki til sá gjaldmiðill sem á endanum þegar til lengri tíma er litið er jafnsterkur og vísitala neysluverðs til verðtryggingar. Enginn. Það er hægt að reikna það til lengri tímabila og það kemur alltaf sami hluturinn út. Margir sem tóku gengisbundin lán fyrir stuttu síðan horfa að sjálfsögðu upp á það að höfuðstóll lánanna hefur hækkað gríðarlega. Fyrir rúmu ári voru menn varaðir við því, m.a. af Neytendasamtökunum, að taka gengisbundin lán miðað við þær aðstæður sem fyrir hendi voru í þjóðfélaginu vegna þess að hver einasti maður gat séð að gengið sem þá var gat ekki staðist, það var engin innstæða fyrir genginu. En vegna skammsýnnar efnahagsstjórnar var reynt að þráast við með þeim afleiðingum að við erum komin aftur til ársins 1960 eða fyrir þann tíma þar sem urðu að vera gjaldeyrishöft og gjaldeyrisskammtanir. Við erum komin aftur fyrir tíma viðreisnarstjórnarinnar. Það er alvarlegt mál og spurning með hvaða hætti unnið verður úr því en það er útilokað að það verði gert á kostnað þeirra einstaklinga sem tóku lán, að þeir eigi að bera þær byrðar og greiða kostnaðinn vegna þess ónýta gjaldmiðils sem við höfum haft og núna er hruninn. Það liggur ljóst fyrir. Og það hefur sjálfsagt aldrei verið jafnljóst og núna að ætli stjórnvöld sér að viðhalda þeirri verðtryggingu og þeim útreikningi sem notaður er til að reikna út vísitölu neysluverðs til verðtryggingar, þá er hætt við að eigið fé stórs hluta fjölskyldnanna í landinu þurrkist upp, að skuldir á fasteignum verði hærri en verðmæti eignanna. Borgaralega sinnað fólk leggur höfuðáherslu á að einstaklingarnir verði eignafólk, geti eignast hluti, og m.a. hefur verið talað um að það sé í raun spurning um það að fólk njóti frelsis að það hafi efnahagslegt svigrúm til að geta notið sín og nýtt sér aðstæður í þjóðfélaginu. Nú horfir svo við í þjóðfélagi okkar að hætt er við því að stór hluti fjölskyldna, sérstaklega ungt fólk, lendi í erfiðleikum með að greiða af skuldum sínum. Sagt hefur verið að þegar aðstæður eru orðnar slíkar að venjulegt fólk, skilafólk, telur hagkvæmara að snúa lyklinum í skránni, loka húsum sínum og ganga í burtu en að reyna að standa í skilum vegna þess að það er ekki hægt, þá verði friðurinn rofinn í samfélaginu. Ég tel því miður, virðulegi forseti, að við séum að þokast í þá átt að allt of margir standi frammi fyrir því að þrátt fyrir að hafa staðið í skilum undanfarin ár, greitt samviskusamlega af lánum sínum, sé höfuðstóllinn horfinn vegna þess að þetta óbærilega, ég vil segja djöfullega kerfi sem hefur verið fundið upp varðandi verðtrygginguna með upphækkun höfuðstólsins um hver mánaðamót þurrkar út eignina. Það er ekki bara verðbólgan sem er eins og þögull og kyrrlátur þjófur í húsum fólksins í landinu, heldur tekur verðtryggingin líka í burtu lífssparnað fólks og eyðileggur möguleika þess á því að geta notið afraksturs af vinnu sinni og erfiði og það er óásættanlegt. Hafi einhvern tíma verið hægt að tala um að það væri vitlaust gefið í samfélaginu þá er það m.a. með því að leggja drápsklyfjar á lántakendur í landinu þannig að þeir geti ekki með neinu móti staðið undir því, þegar staðið hefur verið að efnahagsmálum með þeim hætti sem nú er að stefnir í óðaverðbólgu og gjaldmiðillinn er í raun hruninn þannig að taka hefur þurft upp gjaldeyrisskömmtun. Því er nauðsynlegt sem aldrei fyrr að hér verði eðlilegur, venjulegur lánsfjármarkaður í landinu fyrir neytendur, fyrir fólkið og heimilin í landinu.

Forseti. Ég hef mikla samúð með þessum málflutningi. Ég skil líka að þetta er frumvarp sem tekið er upp frá fyrra þingi og ekki er hægt að miða alla hluti við þá viðburði sem hér hafa orðið á undanförnum dögum. Gjaldmiðillinn er ónýtur, það kom fram í máli 1. flutningsmanns, hv. þm. Jóns Magnússonar. Það er auðvitað það nýja í málinu að okkur hefur verið sýnt fram á það svart á hvítu að hann er ónýtur, það er staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Það er ekki lengur spurning um tilfinningar, álit, þjóðrækni eða einhverja slíka hluti heldur er það ósköp einfaldlega ein af staðreyndunum í málinu. Þar með held ég að við getum líka orðið sammála um verðtrygginguna. Menn hafa talað um að málflutningur af því tagi sem Jón Magnússon viðhefur hér sé popúlismi, m.a. vegna þess að verðtryggingin er illafnemanleg. Hún er eins konar lærisveinn galdramannsins að því leyti að hún var sett af stað og það er ekki hægt að stoppa hana. Ef hún yrði afnumin á morgun mundu vextirnir hækka um a.m.k. 15%, sem nemur núverandi verðbólgu, hver sem hún nú er, við vitum það ekki en síðustu tölur voru um 15%. Hún var víst 14% við síðustu mánaðamót. Þess vegna hlýtur maður að spyrja, með fullum skilningi á þeim aðstæðum sem verða til þess að flutningsmaður mælir fyrir þessu frumvarpi frá því í fyrra: Er ekki hið raunverulega mál það að þingheimur, stjórnvöld og aðrir í samfélaginu komi sér saman um að afnema hinn ónýta gjaldmiðil og taka upp nýjan með þeim hætti sem það er hægt? Ég held að hann sé í raun og veru innganga í Evrópusambandið og upptaka evru, a.m.k. er hann sá nærtækasti.

Virðulegi forseti. Ég sagði í framsögu fyrir þessari þingsályktunartillögu fyrir tæpu ári síðan að verðtryggingin væri í raun ekkert annað en hækja ónýts gjaldmiðils, gjaldmiðils sem fólk treysti ekki nema í almennum daglegum viðskiptum og það er óásættanlegt. Við eigum að vera með þann verðmæli, með þá verðeiningu, með þá mynt sem við treystum bæði til lengri og skemmri tíma eins og allar aðrar þjóðir í okkar heimshluta. Það eru nú dæmi um að tekin hafi verið upp verðtrygging, meðal annars meðan Mexíkóar gengu í gegnum efnahagshörmungar á sínum tíma. En verðtryggingin þar í landi var afnumin um leið og menn komust í gegnum þær hremmingar af því að meira að segja þar töldu menn algjörlega fráleitt að haldið væri við þeirri óeðlilegu stöðu þegar eðlilegt ástand ríkti í þjóðfélaginu og gjaldmiðillinn hafði náð ákveðinni festu. Ég sé ekki að það sé ágreiningur á milli mín og hv. þm. Marðar Árnasonar varðandi gjaldmiðilinn, ég hef lengi haldið því fram að okkur bæri nauðsyn til að tengjast stærra myntkerfi til þess að við hefðum gjaldmiðil sem tryggði okkur öryggi. Það hefur komið í ljós hreinlega í þessum mánuði og máttu allir sjá það fyrir að til þessa gat dregið. Þar af leiðandi erum við í þeirri stöðu sem við erum í dag. Síðan er það annað mál hvort menn telja það heppilegast varðandi myntina að tengjast ákveðnum gjaldmiðli eða hreinlega myntkörfu en það er alveg ljóst að það kerfi sem við höfum gengur ekki.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Magnússyni, 1. flutningsmanni þessarar tillögu, fyrir að taka undir ályktun mína og við virðumst vera sammála. Ég held að niðurstaða af þeirri gagnrýni sem kemur fram í þingsályktunartillögunni á peningastefnuna á Íslandi, á verðtrygginguna og á gjaldmiðilinn, hljóti að vera sú að við eigum að taka upp nýjan gjaldmiðil. Við hv. þm. Jón Magnússon getum ekki klárað umræðuna um hvaða gjaldmiðill það eigi að vera en ég er ákveðinnar skoðunar í því efni. Það sem hv. þingmaður gæti kannski upplýst okkur um núna er þó það, með tilvísun til orða hans um núverandi ríkisstjórn Íslands áðan, hvort þeir tveir flutningsmenn sem með honum eru úr fjögurra manna þingflokki, og flokkur hans í heild, taka undir þá stefnu að nú beri okkur að skipta um gjaldmiðil, leggja af krónuna - sem er nú ekki þjóðlegri en það að hún heitir eftir höfuðfati erlends konungs - og taka upp nýjan, með hvaða hætti sem það kynni að verða gert.

Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt athugasemd hjá hv. þm. Merði Árnasyni um höfuðfat erlends konungs. Ég ætla þá að vekja athygli hv. þingmanns á því að það er eins með höfuðfat Alþingis, það er skjaldarmerki og höfuðfat erlends konungs, þess konungs sem hvað harðast barðist gegn þingræði í landi sínu á sínum tíma. Þá lutum við honum og það er náttúrlega til vansa fyrir Alþingi að hafa merki arfakonungsins uppi á þingi. Ég lagði á sínum tíma fram þingsályktunartillögu um að þessi óskapnaður yrði tekinn niður en skjaldarmerki Íslands sett í staðinn. Ég mun reyna að halda því til streitu þegar mér gefst tækifæri til. Varðandi það hv. þm. Mörður Árnason var að velta fyrir sér get ég verið mjög stuttorður. Það liggur alveg fyrir og hægt er að lesa í stefnuskrá Frjálslynda flokksins frá því fyrir síðustu kosningar að við gerðum sérstakar athugasemdir við skipun gjaldmiðilsmála. Við vöruðum við því að við hefðum hér í minnsta myntkerfi í heimi gjaldmiðil sem væri á floti, þ.e. stjórnaðist af markaðsaðstæðum hverju sinni. Við vöruðum við þeirri hættu sem íslenskri þjóð, efnahagslegum stöðugleika væri búin með því að hafa málin með þeim hætti. Við lögðum til að íslenska krónan yrði fyrst um sinn tengd helstu viðskiptagjaldmiðlum þjóða sem við ættum viðskipti við sem eru þá náttúrlega evruþjóðirnar, Bretar og Bandaríkjamenn aðallega. Það lögðum við til fyrir kosningar og hefur komið í ljós að skynsamlegasta stefnan varðandi gjaldmiðils- og efnahagsmál sem boðuð var af nokkrum stjórnmálaflokki fyrir kosningarnar var stefna okkar frjálslyndra.

Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða þingsályktunartillögu um skipan lánamála og að unnið verði að því að kjör hér á landi verði sambærileg lánakjörum sem þekkjast annars staðar á Norðurlöndum. Tillagan hefur verið flutt áður af þingmönnum Frjálslynda flokksins, á síðasta þingi. Reyndar fjölluðum við einnig um verðtrygginguna í tillögu á þingi á síðasta kjörtímabili, hvernig mætti vinna að því að afnema hana og taka hér upp sambærileg lánakjör, sérstaklega á húsnæðismarkaði, og gilda í öðrum nágrannalöndum okkar. Þó að við ræðum þessa tillögu undir þeim sérstöku aðstæðum sem nú eru hér á landi, undirstrikar það bara hversu nauðsynlegt er að taka á þessu máli. Við gerum okkur vel grein fyrir því að það þarf að vinna að því skipulega að afnema verðtrygginguna og ég minni á orð hæstv. félagsmálaráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, úr þessum ræðustól þegar við ræddum skýrslu hæstv. forsætisráðherra um að alveg ljóst væri að verðtryggingin væri að sliga heimilin ekki síður en hin gjaldeyristryggðu lán. Væntanlega eigum við í Frjálslynda flokknum bandamenn í ríkisstjórninni sem vilja líka afnema verðtrygginguna en við höfum haft sérstaka verðtryggingu sem miðast við tilbúinn útreikning vegna vísitölu neysluverðs. Vísitalan, og verðtryggingin þar af leiðandi, hefur orðið til þess að bæta við og hækka höfuðstól lánanna samkvæmt ákveðnum reglum. Þær hækkanir hafa fylgt lánunum alla tíð þar til þau hafa verið uppgreidd og þessu hafði verið komið á vegna verðbólgunnar. Mismunur er á þeim tveimur aðallánum sem allar venjulegar fjölskyldur taka til fjárfestinga, þ.e. annars vegar lán með verðtryggingu, sem er almenna reglan, alla vega í húsnæðiskerfinu, hjá Íbúðalánasjóði, og hins vegar gengistryggðu lánunum sem bankar hafa á undanförnum árum haldið að fólki til þess að bera uppi kostnað og lánaskuldbindingar varðandi húsnæðiskaup. Ef við tölum um ástandið eins og það er í dag mundu gengistryggðu lánin lækka ef gengi íslensku krónunnar færi aftur í eðlilegt horf. Stofninn þar hefur verið uppreiknaður á undanförnum vikum og menn hafa séð hann margfaldast. Gengistryggð lán hafa hækkað um 50–60% á skömmum tíma vegna þróunar gengisins. Það gengur þó alla vega til baka ef gengisskráningin á íslensku krónuna verður eðlileg aftur. Fyrir því höfum við svo sem enga örugga tryggingu eins og málum er komið hér á landi en vonandi tekst okkur það því að ella væri skaði fjölskyldna af því að hafa tekið gengisbundin lán alveg geigvænlega mikill. Að því gefnu að gengið leiti aftur jafnvægis munu gengistryggð lán lækka en lán sem bundin eru með verðtryggingum munu ekki lækka. Þau halda áfram allri sinni verðtryggingu og menn bera þá byrði ár og síð og alla tíð hvort sem lánin eru til 25 ára eða 40 ára að hún hefur bæst við lánin. Við leggjum til í þingsályktunartillögunni að viðskiptaráðherra sé falið að leita leiða til að koma skipan húsnæðismála og lána til neytenda í svipað horf og annars staðar á Norðurlöndunum þannig að verðtrygging verði afnumin og samkeppni á lánamarkaði fyrir neytendur verði tryggð. Þar að auki er ekki gaman að tala hér um samkeppni og eðlilega fjármálastarfsemi í landinu undir þessum kringumstæðum. En efni tillögunnar er jafngilt eftir sem áður og á jafnvel meira erindi inn í umræðuna en verið hefur á undanförnum árum og hefur mönnum þó fundist nóg um hvernig verðtryggð lán hafa hækkað. Það er alveg ljóst að greiðslubyrði verðtryggðra lána verður mörgum fjölskyldum verulega erfið á næstu mánuðum. Það er kannski einn mesti vandinn sem snýr að heimilunum í landinu hvernig innheimtan á ofurvöxnum skuldum mun verða, bæði gengistryggðum og vísitölutryggðum lánum með verðtryggingu, en þau hækka enn frekar að óbreyttu. Við núverandi aðstæður væri eiginlega réttast að verðtryggingin væri tekin úr sambandi næstu þrjá mánuðina. Ég veit ekki hversu minnugir menn eru þeirra aðgerða sem gripið var til í Vestmannaeyjagosinu. Ef ég man rétt voru greiðsluskuldbindingar Vestmannaeyinga afnumdar um nokkurra mánaða skeið meðan þeir tókust á við afleiðingar gossins. Nú hefur öll þjóðin orðið fyrir áfalli og ég held að við þurfum virkilega að reyna að halda fjölskyldunum og atvinnulífinu gangandi. Ég held að í núverandi stöðu, með tilliti til þess sem hæstv. félagsmálaráðherra sagði varðandi gengistryggðu lánin, þurfi menn einnig að horfa til verðtryggðu lánanna. Ég beini þeirri áskorun til ríkisstjórnarinnar að báðir lánaflokkar, vísitölu- og verðtryggð lán og gengistryggð lán verði tekin til sérstakrar skoðunar við núverandi aðstæður. Oft var þörf en nú er nauðsyn að búa til farveg þannig að fjölskyldurnar haldi velli. Menn ættu að nota næstu þrjá mánuði til þess að reyna að finna farveg til að koma til móts við þá sem eru með verðtryggð lán. Við fjöllum um verðtrygginguna í þingmáli okkar og þingsályktun sem beinist að viðskiptaráðherra. Það held ég að sé nauðsynlegt og aldrei nauðsynlegra en nú. Ef við Íslendingar ætlum að byggja upp þjóðfélag í nýrri og eðlilegri framtíð, sem við ætlum vonandi öll að gera, eigum við að stefna að því að hér á landi verði sambærileg lífskjör að því er varðar réttindi, laun og stöðu fólks og eru á öðrum Norðurlöndum.

Herra forseti. Sú tillaga til þingsályktunar sem hér er rædd er í alla staði afskaplega æskilegur útgangspunktur og veganesti hverjar svo sem þjóðfélagsaðstæður eru, hvort sem þær eru eins og í dag þar sem eru heldur dökkar horfur, eða hvort þær eru eins og þær voru fyrir ári þegar íslenska þjóðin taldi sig almennt á fljúgandi siglingu velferðar. Hér er um að ræða helstu skuldbindingar hinnar venjulegu fjölskyldu, lán til húsnæðiskaupa, þar sem hver fjölskylda tekst yfirleitt á við stærstu fjárfestinguna í lífi sínu. Þess vegna lít ég svo á að við séum í raun að ræða hér fjölskyldumál sem rímar afskaplega vel við þau góðu og flottu mál sem verið hafa til umræðu í dag, hvort sem þau eru um lögfestingu samnings frá Sameinuðu þjóðunum um réttindi barna, breytingu á barnaverndarlögum eða þingsályktunartillögu um stofnun barnamenningarhúss. Þau eru öll aldeilis góð og fín fjölskyldumál. Við þessar aðstæður er gott að skoða það, ekki síst vegna þeirra orða sem féllu hjá málsmetandi ráðherrum við nefnda umræðu í gær um að nú skuli allt undir, allt skuli vera til athugunar og var þar sérstaklega nefndur gjaldmiðillinn okkar. Ég ætla ekki að fjölyrða neitt um það, nóg er búið að benda á í því sambandi en vissulega er þar stór hluti af þessari mynd hvernig fjölskyldulánin okkar, húsnæðislán, vaxa með vísitölu- og verðtryggingarreikningi. Þar ætti allt að vera undir, allt þarf að athuga. Mér hefur alltaf fundist það ákaflega skrýtið hvernig húsnæðisverð hafði áhrif á vísitölu, sérstaklega þegar það fór á mikið flug. Vísitalan hafði svo bein áhrif á lán fólksins sem átti húsin sem voru allt í einu svo hátt metin. Fólkið hafði greitt af þeim í mörg ár og lánin hækkuðu. Í hvers þágu var það? Það er skrýtin stærðfræði fyrir mína parta. Nú lækkar húsnæðisverð aftur og sérfræðingar segja að það lækki hratt og mikið en það kemur ekki fram. Af hverju? Af því að húsnæði selst ekki og þess vegna kemur hið lága verð ekki fram. Ármann Kr. Ólafsson, hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins, nefndi þetta í fyrirspurn í dag og spurði um úrræði hvað það varðar. Vísitalan gæti haldist óbreytt í marga mánuði þrátt fyrir að ein af meginstoðum hennar, húsnæðisverðið, lækki. Við vitum það en það kemur ekki fram. Þar með halda lánin áfram að vaxa með tilliti til gengisbreytinga og slíkra hluta. Það á nefnilega oft við um verðtryggingu og vísitölu, og kannski aldrei sem nú og þann tíma sem fram undan er, að ranglætið í þessu efni er vont en kannski er réttlætið enn þá verra þegar farið er að reikna út samkvæmt þeim forsendum sem búið er að gefa. Tillagan er gott veganesti fyrir þá sem takast á við það vandasama verkefni að greiða úr vandræðum íslenskrar þjóðar. Hún er gott veganesti fyrir viðskiptaráðherra sem er sérstaklega nefndur í tillögunni. Hún gengur út á að hann skuli láta fara fram skoðun á orsökum lánakjara hér og annars staðar. Það er ekki síður gott veganesti fyrir hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra sem flutti snjalla ræðu í gær um úrræði í slagnum við þann mikla vanda sem fram undan er og þjóðin á nú við að glíma. Það gladdi mitt litla hjarta að hæstv. félagsmálaráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, skyldi í því efni sérstaklega nefna verðtryggingu ekki síður en gengistryggingu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Samúel Erni Erlingssyni sem benti á varðandi húsnæðisverðið að sú lækkun sem hefur orðið sem ætti að draga úr að öðru leyti hækkun vísitölunnar og ætti þá að koma skuldurum til góða, mælist ekki miðað við það ástand sem er á húsnæðismarkaðnum. Það er m.a. eitt af því sem sýnir hversu vafasamur þessi útreikningur er í heild og hvað hann getur verið háður ákveðnum sérkennilegum duttlungum. Ég hef stundum nefnt það sem dæmi að einu sinni þegar fram fór verðmæling Hagstofunnar þá vildi þannig til í þeirri verslun sem verðmælingin var gerð að spænskar gúrkur voru uppseldar. Þetta þýddi að um 500 milljónir króna skiptu um hendur og fóru til lánastofnana sem ella hefðu verið eftir hjá neytendum. En vegna þess að spænsku gúrkurnar voru uppseldar einmitt þennan dag hækkaði gúrkuverð sem hafði þessi áhrif á vísitöluna því þegar við erum komin í svona miklar tölur skiptir hver lítil breyting verulegu máli. Ég bendi á að bara þessi litla breyting þýddi síðan að komin var hækkun á höfuðstól lánanna en síðan þurfti að kippa einhverju öðru meira til baka. Þetta er óeðlilegt og rangt kerfi og ber að afnema það. Í fyrra þegar þetta mál var flutt og komst til nefndar fékk það umsagnir frá ýmsum aðilum, m.a. þeim, að mínu mati, versta banka sem starfandi er í landinu og heitir Seðlabankinn og ber framar öðrum ábyrgð á því efnahagshruni sem hér hefur orðið en frá bankastjórninni kom eftirfarandi: Að útilokað væri að koma lánakjörum einstaklinga í landinu til sambærilegra viðmiðana og eru á hinum Norðurlöndunum vegna þess að það mundi magna verðbólgu í landinu. Þetta sýnir nú hversu þeir sem þar búa og þar stjórna eru heillum horfnir þegar þeir fjalla um efnahagsmál einstaklinganna í landinu. Ég vil þakka fyrir þá góðu umræðu sem hér hefur verið um þessa tillögu okkar til þingsályktunar og mælist til þess, virðulegi forseti, að málinu verði að umræðu lokinni vísað til hv. viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skipan frídaga á vori. Flutningsmenn með mér eru hv. þingmenn Bjarni Harðarson og Birkir Jón Jónsson. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd sem vinni að undirbúningi lagasetningar um breytta skipan frídaga að vori til hagræðis fyrir almenning og til að auka framleiðni í atvinnulífinu. Nefndin fjalli um eftirfarandi breytingar: a. að flytja fimmtudagsfrídaga yfir á föstudaginn eftir, b. að 1. maí verði haldinn hátíðlegur sem frídagur verkamanna, fyrsta mánudag í maí. Greinargerð með þessari tillögu er svohljóðandi: Landsmenn eiga allajafna frídag tvo fimmtudaga á hverju vori, þannig að hvorki er frídagur á undan né eftir. Þessir frídagar tveir eru uppstigningardagur og sumardagurinn fyrsti. Sömuleiðis eiga landsmenn frídag 1. maí, þegar hann fellur á virka daga og auðvitað fellur hann þá saman við helgidaga þegar hann fellur á laugardaga og sunnudaga en hann fellur eðli málsins samkvæmt til skiptis á daga vikunnar. Flestir eru sammála um það að stakir frídagar eru á margan hátt óheppilegir á vinnustöðum. Þeir skapa óhagræði og draga úr framleiðni, og valda að margra mati því að vinnuvikan verður varla nema þrír dagar. Á sama hátt nýtist stakur frídagur launþegum ekki nema að nokkru leyti, með vinnudegi á undan og eftir. Í mörgum nágrannaríkjum hefur þessari skipan verið breytt og stakir frídagar verið færðir að helgum eða felldir að öðru fríi með ýmsum hætti. Nokkrar tilraunir hafa verið gerðar til að koma svipuðu á hérlendis, m.a. með framlagningu þingsályktunartillagna á 117. og 132. þingi og þá í tengslum við breytingu á sumartíma o.fl. Aðilar vinnumarkaðar hafa einnig fjallað um þessi mál í tengslum við kjarasamninga, án þess að breytingar hafi orðið, en sagan segir að það hafi a.m.k. í eitt sinn munað litlu. Því er ekki að neita að hér getur verið um tilfinningamál að ræða, sumardagurinn fyrsti markar upphaf sumars samkvæmt gamalli hefð, uppstigningardagur er helgidagur þjóðkirkjunnar og 1. maí hefur bæði sögulega og táknræna þýðingu fyrir verkalýðshreyfinguna. Eðlilegt er þó að ganga beint til þessa verks, en leggja um leið áherslu á gildi þessara daga og það að almenningi sé gert auðveldara að hafa þá í heiðri. Með því er hlúð bæði að framleiðni fyrirtækja sem og samverustundum fjölskyldna í landinu. Lagt er til að nefnd verði sett til að skoða möguleika á lagasetningu sem lengir helgar fyrir almenning og stuðlar jafnframt að betri nýtingu vinnuvikunnar hjá atvinnurekendum. Það væri til að mynda ákjósanlegur möguleiki að sumardagurinn fyrsti og uppstigningardagur yrðu haldnir hátíðlegir daginn eftir, á föstudegi, og lengdu þannig helgina sem í hönd fer. Á sama hátt yrði vinnuvikan þá samfelldir fjórir dagar og nýttist því betur. Viðbúið er að flutningur frídags vegna uppstigningardags verði viðkvæmt mál þar sem hann er einn af helgidögum þjóðkirkjunnar, en í því sambandi er bent á að samkvæmt 1. tölul. 2. gr. laga um helgidagafrið, nr. 32/1997, hefur uppstigningardagur sömu stöðu og almennir sunnudagar og raunar líka eins og annar í páskum, annar í hvítasunnu og fleiri slíkir. Hvað varðar 1. maí væri t.d. hægt að hafa þann hátt á að hann verði ævinlega haldinn hátíðlegur fyrsta mánudag í maí og lengja þannig helgina. Að sama skapi fengi almenningur aukafrídag þau ár sem 1. maí kæmi upp á laugardegi eða sunnudegi. Virðulegi forseti. Hér er fyrst og fremst lagt til að nefnd fjalli um það að stakir frídagar að vori verði felldir að helgum. Það á sérstaklega við nú á erfiðum tímum að laga skipan frídaga þannig að örvi framleiðni á vinnustöðum og samverustundir fjölskyldna, hér er því allt að vinna. Vissulega er hér tekið í viðkvæma strengi og snertir bæði trúarvenjur og verkalýðssögu en ég fullyrði að sú skipan sem hér er mælt fyrir geri umrædda daga meiri og betri fyrir almenning allan. Nefndarinnar sem um málið fjallar er síðan að meta hvort of langt er seilst í einhverjum þessara tilfella en hér er vissulega um mál að ræða sem snertir allan almenning og margir hafa lýst skoðun á því að í þessum efnum mætti skipa málum betur en nú er gert. Ég legg til að þessi tillaga til þingsályktunar fari til umfjöllunar í allsherjarnefnd og svo til síðari umræðu.

Forseti. Á tímum sem þessum kunna menn að líta á það sem léttara hjal að ræða um frídaga að vori þegar ekki hafa verið leyst þau vandræði sem steðja að þjóðfélaginu. Það er nú reyndar svo að það er kannski einn þátturinn í því að bregðast við þeim vanda sem upp er kominn að halda áfram að ræða það sem menn vilja, halda sér við það að hið daglega líf okkar sé ekki ónýtt, halda áfram að skipuleggja framtíðina og ræða um þá kosti sem okkur bjóðast í ýmsum efnum. Um leið og ég þakka flutningsmönnum fyrir að gefa tækifæri til þessarar umræðu bæði hér í salnum og í samfélaginu þá bendi ég á að hér er tvennt á ferð í senn, annars vegar er skipulag daglegs lífs, vinnu og frístunda, og hins vegar hefðir og samhengi í samfélaginu, og hvort tveggja er mikilvægt. Það er sjálfsagt að ræða þetta - þó að það verði kannski ekki leyst á þessu þingi eða í þessu nefndarstarfi - vegna þess að þetta rekst stundum á, tímarnir líða, skipulag daglegs lífs breytist og bæði samhengi og hefðir þurfa að semja sig að þeim breytingum og endurnýjast að vissu marki. Hér er einkum fjallað um þrjá daga, uppstigningardag, sumardaginn fyrsta og 1. maí, það er ekki meira lagt undir, sjálfsagt til þess að gera verkefnið viðráðanlegt. Það er ekki minnst á aðra frídaga að vori sem eru klárlega tveir í viðbót, annars vegar annar í hvítasunnu, sem er auðvitað ekki fimmtudagur, og hins vegar 17. júní, sem er hátíð sem fylgir mánuðinum en ekki dögum vikunnar. Það þýðir auðvitað að tillöguflytjendur hafa með nokkrum hætti gert upp á milli frídaga, telja sem sé 17. júní vera að einhverju leyti óhreyfanlegri eða óviðráðanlegri frídag en 1. maí og að annar í hvítasunnu sé vegna þess að hann er á mánudegi ekki hér til umræðu. Ég vek athygli á þessu og er ekki viss um að þetta sé alveg rétt. Forsendu þessarar umræðu, sem er auðvitað ekki ný, er lýst ágætlega í greinargerðinni. Hún er annars vegar sú að fólk vilji gjarnan fá lengri frí en áður tíðkaðist, lengra en dag í senn, vilji leggja frí sem eru einn dagur við helgina og fá út úr því þrjá daga, eitthvað því um líkt, væntanlega til t.d. ferðalaga eða dvalar í sumarbústað. Að hinu leytinu er sú forsenda að stakir dagar í viku nýtist ekki vel á vinnustöðum. Fyrir þessu eru auðvitað þau rök sem flutningsmaður nefndi í ræðu sinni og í greinargerðinni. Ég er samt ekki alveg viss um öll þessi rök og bendi t.d. á það með þessi löngu frí að það hafa orðið breytingar á vinnusamfélaginu, m.a. þær að sumarfrí eru hreyfanleg, það er ekki lengur um það að ræða, eins og einu sinni var, að menn þyrftu að taka fríið allt í einu í tilteknum mánuði með löngum fyrirvara, nú er miklu meira um að menn taki það jafnvel í hlutum. Í öðru lagi eru á mjög mörgum vinnustöðum komin vetrarfrí sem menn geta hreyft til, tekið jafnvel frí að vori eða dag í senn. Þetta gefur auðvitað miklu meiri tækifæri fyrir sveigjanleika í frítíma fyrir launafólk. Það má líka nefna að miklu fleiri en kannski fyrir 20, 30, 40 árum starfa sjálfstætt, eru einyrkjar eða stunda þannig störf að þeir geta skammtað sér frí. Ég held að það sé kannski frekar um það að ræða að þeir fylgi ekki venjulegum reglum um vinnu en hitt er auðvitað til líka. Að auki má svo nefna að í hina áttina hefur það gerst að frídögum ákveðinna stétta, t.d. verslunarmanna, hefur í raun og veru fækkað, föstum reglulegum frídögum þeirra hefur fækkað. Fólk vinnur um helgar, á helgidögum annarra, þ.e. á þeim frídögum sem til falla í miðri viku og fá það auðvitað með einhverjum hætti bætt upp en þó aðallega í launum frekar en frídögum. Þetta er því á mikilli hreyfingu sem hefur kannski dregið úr þeim rökum sem áður voru fyrir þeim tvenns konar forsendum sem hér eru nefndar. Auk þessarar mótbáru eða athugasemdar vil ég verja a.m.k. tvo af þeim dögum sem hér eru nefndir. Uppstigningardagur er ekki annar af þeim, ég held að uppstigningardagur sé dagur sem út af fyrir sig væri hægt að hreyfa við þótt ég beri fulla virðingu fyrir kristnum hefðum í þessu efni. Hann hefur frá upphafi ekki verið mjög merkur dagur í kirkjuárinu íslenska, sem er aðeins öðruvísi en önnur kirkjuár, og kannski tilviljun að hann varð frídagur. Um hina dagana tvo er það að nefna að ég tel að þá eigi að verja, annan á þeim forsendum að hann er mjög þjóðlegur dagur, hinn á þeim forsendum að hann er mjög alþjóðlegur dagur. Fyrsti maí er baráttudagur og hátíðisdagur verkalýðs um allan heim. Þau lönd munu vera til, held ég, sem halda hann hátíðlegan á öðrum tíma, Bandaríki Ameríku hafa sérstöðu í því efni, en að öðru leyti er 1. maí nánast um allan hinn siðmenntaða heim haldinn hátíðlegur á þessum degi og eðli hans er þannig að því er erfitt að breyta. Um sumardaginn fyrsta er hins vegar það að segja að það er eini frídagurinn á Íslandi sem við eigum algjörlega sérstakan. Auðvitað má segja að 17. júní er ekki haldinn hátíðlegur annars staðar og verslunarmannahelgin er íslensk hátíð, en það eru tilefni sem menn þekkja vel í öðrum löndum og eiga með ýmsum hætti, en sumardagurinn fyrsti, hygg ég, að sé ekki haldinn hátíðlegur neins staðar nema þá kannski í Íran og heitir þar nýársdagur. Við búum við hefð í þessu efni sennilega frá því á fyrstu norrænum tímum en Íranar búa hins vegar við enn þá eldri hefð um sitt nýár sem er aftur í persneska fornöld, tíma Daríusar og Xerxesar. Ég held því að það verði erfitt að hreyfa við þessum dögum og kannski væri nær að reyna að finna aðra daga, hugsanlega einhverja af kirkjudögunum, til þess að leggja við þessa daga, til að búa til samfelldara frí ef menn vilja. Þá vil ég líka bæta því við að ég er ekki alveg jafnviss og flutningsmaður, hv. þm. Samúel Örn Erlingsson, um það að þessir stöku frídagar séu slæmir og að fólk sé mjög áfram um að lengja þau frí sem þannig gefast. Að lokum vil ég aðeins nefna að það kann að vera að í framtíðinni þurfum við að fara dýpra í þessa umræðu. Hér er að vaxa upp fjölmenningarsamfélag þar sem ekki er víst að menn sætti sig um eilífð við að frídagaskipan Íslendinga miðist við kirkjuár hinnar lútersk-evangelísku þjóðkirkju. Við vitum að erlendis eru víða hræringar á ferð í því efni. Þess vegna er kannski rétt að rifja hér upp tillögu sem Helgi Skúli Kjartansson sagnfræðingur lagði fram, að ég held á áttunda áratugnum. Hún var sú að helgidagar þjóðkirkjunnar yrðu vissulega virtir en með þeim hætti að höfð yrði á þeim eins konar hálf-helgi, menn ynnu þá helgidaga sem ekki eru taldir allra mestir, t.d. á öðrum í páskum og öðrum í hvítasunnu og skírdag jafnvel, en héldu sig til hlés um kvöldið, skemmtanir yrðu takmarkaðar og sýnd full virðing hinum trúuðu og helgidögum þeirra og á sama hátt og við kunnum í framtíðinni að verða að sýna fulla virðingu helgidögum og hátíðum annarra trúflokka en hinna kristnu. Um þetta má hafa lengra mál en þetta sýnir að ekki má fara sér óðslega í þessum efnum og sýna samfélaginu og hinni alþjóðlegu samstöðu fulla virðingu og gæta þess að okkar daglega líf sé skipulagt með reisn og í samhengi við forna tíma og erlenda bræður og systur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni kærlega fyrir hans ágætu framsögu og rök í þessu máli. Það er vissulega svo að það var ekki tilviljun, og það er rétt hjá hv. þingmanni, að umræddir þrír dagar urðu fyrir vali. 17. júní hefur mjög mikla og sterka merkingu sem „hinn sautjándi júní“, rétt eins og sú tilhögun að áhugamenn um þetta mál höfðu það í pakka með fleiri málum sem fengu miklu meiri athygli og voru kannski enn þá umdeildari, t.d. sú hugmynd að hafa sumartíma. Þetta gerði það að verkum að talið var að enginn vinnandi vegur væri að færa þann dag enda verð ég að viðurkenna að persónulega hef ég engan sérstakan áhuga á því, sautjándi júní hefur það stóra og mikla merkingu fyrir hina íslensku þjóð. Það er vissulega svo að bæði í trúarlegu og verkalýðslegu tilliti líta þjóðir mjög misjafnt á þessa hluti. Það má nefna að sumar þjóðir hafa komið fyrir bænadegi eða degi sem kemur í rauninni í staðinn fyrir uppstigningardag. Í því sambandi má t.d. nefna Dani. Aðrar halda sérstaklega upp á mánudag í maí en ekki 1. maí, og má þar nefna t.d. Bretland og Frakkland. Sumir ganga lengra, á Mön er þjóðhátíðardagur 7. júní, ef ég man rétt, en er alltaf haldinn hátíðlegur næsta mánudag á eftir og fylgir þannig helginni. Ástæðan fyrir því að annar í hvítasunnu var ekki tekinn þarna með er augljós, hann er mánudagur, fylgir helgi sem er frí, þetta eru ástæðurnar. Þetta getur vissulega verið viðkvæmt í ýmsu tilliti og þess vegna er lagt til að nefnd fjalli um málið. Mér þykir mjög merkilegt að heyra rökin um sumardaginn fyrsta sem er sérstakur að þessu leytinu til og er því ekki síður umræðuefni en hinir dagarnir. Eins og þjóðfélagið hefur þróast gæti samverustund fjölskyldu alveg eins verið í lok þess dags því þá væri frídagur daginn eftir. Hér er ekki lagt til að fjölga frídögum svo neinu nemi, kannski um tvo á sjö árum, þ.e. með 1. maí, þannig að hann fái aukið gildi sem frídagur þá daga sem hann annars félli á laugardag eða sunnudag. Þar með hefði helgin það gildi að hún ýtti undir þetta. Þetta breytir í sjálfu sér engu um vinnutíma til að mynda verslunarmanna sem ég veit ekki betur en vinni flestir alla þessa daga, þ.e. í hinum almennu verslunum sem við komum oftast í - þótt kannski eigi annað við um sérverslanir - en þar sem unnið er á vöktum er unnið nánast alla daga og þá alheilögustu líka. Ég ætla ekkert að fjölyrða sérstaklega um slíkt háttalag en ég hef ekki svo sem neina sérstaka velþóknun á því. Tillagan gengur út á að bæði frídagarnir og vinnudagarnir nýtist betur. Frídagarnir eru jafnmargir og ég tel að færa megi rök fyrir því að þeir séu verðmætari bæði atvinnulífinu og fjölskyldulífinu og það er vissulega ekki sama hvernig svona lagað er sett fram. Því ítreka ég að lagt er til að nefnd fjalli um málið og ræði við þá sem helst hafa með þessi mál að gera, t.d. verkalýðshreyfingin, kirkjan og ýmsir fleiri. Ég held hins vegar, bæði af eigin reynslu af því að hafa mannaforráð á vinnustað og í ljósi þess sem ég hef heyrt hjá afskaplega mörgum sem ég hef rætt við um þessi mál, að þetta geti orðið gott mál en það muni taka sinn tíma. Ég held að í því felist ekki þau helgispjöll að dagarnir detti dauðir heldur hitt að þeir fái aukið verðmæti, bæði atvinnulífi og fjölskyldulífi. Því ítreka ég að sú tillaga til þingsályktunar sem hér er lögð fram fái umfjöllun í nefnd og aðra umræðu.