Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um eftirlaun aldraðra, sem hér er til 1. umr., er flutt sem stjfrv. Þykir mér rétt að hefja framsögn með því á stuttu yfirliti yfir núverandi skipan lífeyriskerfis okkar í heild. Þegar talað er um lífeyriskerfið í daglegu máli er í raun átt við tvíþætta tilhögun á greiðslu lífeyris til aldraðra og öryrkja. Annars vegar eru lífeyrisgreiðslur almannatrygginga, sem kostaðar eru af skattfé, og hins vegar lífeyrisgreiðslur hinna frjálsu lífeyrissjóða, sem svo eru nefndir og myndaðir eru af iðgjaldagreiðslum sjóðfélaga og vinnuveitenda þeirra. Eins og hv. þm. vafalaust þekkja er grunnlífeyrir almannatrygginga, sem allir njóta frá 67 ára aldri án tillits til efnahags eða tekna, nú rúmlega 54 þús. kr. á mánuði fyrir einstakling og hækkar um ca. 7 þús. kr. á mánuði að jafnaði fyrir hvert ár eftir 67 ára aldur sem dregið er að taka ellilífeyri. Auk þessa almenna grunnlífeyris greiða almannatryggingar sérstaka uppbót til allra þeirra sem hafa heildartekjur innan ákveðinna marka. Þessi uppbót, svonefnd tekjutrygging, getur í dag numið tæpum 50 þús. kr. á mánuði fyrir einstakling. Er þá miðað við að heildartekjur viðkomandi einstaklings að frátöldum lífeyrisbótum almannatrygginga, reiknaðri eigin leigu á húsnæði og tekjum barna nemi eigi hærri fjárhæð á næstliðnu ári en 297 þús. kr. Við það mark byrjar tekjutryggingin að skerðast og fellur alveg niður þegar tekjurnar eru orðnar rúmlega 1.3 millj. Þessum tölum er árlega breytt með lögum, og verður að sjálfsögðu svo gert nú í ár. Um þetta er það svo að segja, að hjón njóta almennt 90% af tvöföldum bótum einstaklinga. Þótt lífeyrir almannatrygginga hækki lögum samkv. með kaupi og hafi raunar hækkað meira en laun síðustu ár, einkum tekjutryggingargreiðslan, verður ekki um það deilt að lífeyriskerfi almannatrygginga nær hvergi nærri því marki að tryggja almennt nægilega afkomuöryggi fólks í ellinni. Okkur er því nauðsyn á því að hafa jafnframt sem allra fullkomnast kerfi lífeyrissjóða sem starfa við hlið almannatrygginga - stoppa í götin, sem þar eru, ef svo má að orði komast. Lífeyrissjóðirnir og almannatryggingar eru greinar af sama meiði, sprottnar af þeirri sömu hugsjón að bæta mönnum á sanngjarnan hátt varanlegan missi starfsorku vegna örorku eða elli, auka jöfnuð meðal manna og vinna bug á því böli sem öryggisleysið er. Þetta hafa menn löngu gert sér ljóst, og ég hygg að fullyrða megi að nú sé orðin um það tiltölulega almenn pólitísk samstaða að koma þurfi á einum lífeyrissjóði eða einu samræmdu lífeyriskerfi sem taki til allra landsmanna og tryggi öllum ákveðin, samræmd lágmarksréttindi. Hins ber að gæta, að það er ákaflega flókið verk og vandasamt að endurskipuleggja núverandi lífeyriskerfi, samræma myndun lífeyrisréttinda og greiðslna og búa til eitt samfellt réttindakerfi fyrir alla landsmenn. Þar fléttast saman fjárhagsleg og félagsleg atriði í flókinn hnút sem torvelt getur reynst að leysa svo að öllum líki. Að þessu marki er þó unnið jafnt og bítandi, þótt tæpast verði því lokið að fullu fyrr en að einum til tveim árum liðnum í besta falli. Gæti farið svo, að á þann hnút, sem ég áður nefndi, verði að höggva, fáist hann ekki leystur með öðru móti. Því hefur þótt henta að stíga leiðina að þessu lokamarki í tveimur skrefum - byrja á því að leysa vanda þeirra lífeyrisþega sem nú eru utan verðtryggðra lífeyrissjóða eða eiga alls engan aðgang að lífeyrissjóðum. Sá er tilgangur þessa frv. Með lögfestingu þess væri stórum og merkum áfanga náð að lokamarkinu. Áður en lengra er haldið tel ég rétt að fara nokkrum orðum um þróun lífeyrissjóða hér á landi og gera grein fyrir stöðu þeirra mála eins og hún er nú. Segja má að með samkomulagi ASÍ og vinnuveitenda í febr. árið 1976 hafi á ýmsan hátt orðið straumhvörf. Lífeyrissjóðirnir voru þá orðnir um eða yfir 100 að tölu og ákaflega mismunandi að stærð og gerð. Reglur þeirra um greiðslu ellilífeyris voru einnig mjög margbreytilegar og misgóðar. Hjá sumum var ellilífeyririnn ákveðinn hundraðshluti af meðallaunum hlutaðeigandi sjóðfélaga nokkur síðari starfsár hans. Hjá öðrum réð það lífeyrisréttindum hve háa fjárhæð viðkomandi hafði greitt til sjóðsins á hverju almanaksári. Nokkrir miðuðu við meðaltal grundvallarlauna næstu 5 ár áður en taka lífeyris hófst samkv. sérstökum stigaútreikningi. Sameiginlegt með þessum sjóðum öllum var hins vegar það, að lífeyririnn var reiknaður sem föst fjárhæð á mánuði, hvað sem leið launa- og verðlagsbreytingum í landinu. Rýrnaði hann því stöðugt að raungildi vegna verðbólguþróunarinnar og náði að nokkrum árum liðnum naumast máli. Hins vegar stóðu svo fáeinir rótgrónir sjóðir opinberra starfsmanna sem greiddu verðtryggðan lífeyri sem var hlutfall af síðustu launum lífeyrisþegans og hækkaði jafnóðum og kaupið og að sama skapi. Þessi verðtrygging var og er raunar enn greidd úr ríkissjóði samkv. fjárveitingu á fjárl. eða úr hlutaðeigandi sveitarsjóðum. Í þessu efni var því á sjóðunum grundvallarmunur, auk þess sem misræmi var á öllum öðrum lífeyrisbótum sem sjóðirnir greiða: makalífeyri, barnalífeyri og örorkulífeyri. Hér komu berlegu í ljós vandkvæðin sem af því hlutust að ekki skyldi á sínum tíma sett einhvers konar rammalöggjöf hér á landi um réttindaávinning og bótagreiðslur lífeyrissjóða. Ég gat þess áður, að með samkomulagi aðila vinnumarkaðarins í febr. 1976 hefðu orðið nokkur straumhvörf í þessu efni. Þá bundust allir lífeyrissjóðir verkalýðsfélaganna innan ASÍ samtökum um að leggja fram hluta iðgjaldstekna sinna í sameiginlegan sjóð til að verðtryggja lífeyri þeirra sjóðfélaga sem látið höfðu af starfi og náð höfðu 70 ára aldri. Tvöfaldaði þessi verðtrygging þegar í stað lífeyri þeirra, sem í hlut áttu, og hefur hann síðan breyst með launum. Þetta samkomulag hefur síðan verið endurnýjað og reglum um verðtryggingu breytt til hagsbóta fyrir lífeyrisþega. Árið 1976 var ákveðið að lífeyrisgreiðslur skyldu breytast tvisvar á ári, en árið 1977 var samþykkt að þær breyttust ársfjórðungslega til samræmis við launahækkanir. Verðtrygging lífeyris hjá svo mörgum og fjölmennum sjóðum, en þeir munu vera um 60 talsins, hafði auðvitað geysimikla þýðingu fyrir stóran hóp lífeyrisþega, auk þess sem ætla má að áhrifa þessa samkomulags hafi gætt út fyrir raðir þeirra sjóða sem það tók beinlínis til. Samfara stofnun hinna almennu lífeyrissjóða verkalýðsfélaganna í ársbyrjun 1970 voru sett lög um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum, nr. 63 frá 1971. Ástæðan til þeirrar lagasetningar var sú, að allstór hópur manna í stéttarfélögunum hafði aldurs vegna ekki möguleika á að ávinna sér umtalsverð réttindi í hinum nýju sjóðum. Var það talið réttlætismál að tryggja þeim nokkur lágmarksréttindi, þótt þeir greiddu lítið eða jafnvel ekkert til hinna nýstofnuðu sjóða, þar sem lítið var eftir af starfsævi þeirra eða henni jafnvel lokið. Lögunum var þannig ætlað að leysa ákveðin efnahagsvandamál og gildistími þeirra aðeins ákveðinn 15 ár, eða til ársloka 1984. Eðlilegast kann að virðast, að lífeyrissjóðirnir stæðu sjálfir undir kostnaði af þessari tilhögun. Frá því var þó horfið, einkum vegna þess að fjárhagsgrundvöllur sjóðanna var mjög óviss og þeir raunar tæpast teknir til starfa sumir hverjir. Í staðinn var sú tilhögun ákveðin, að Atvinnuleysistryggingasjóður bæri kostnaðinn að 3/4 hlutum, en ríkissjóður að 1/4. Eftir að gildistíma laganna væri lokið skyldu hins vegar hlutaðeigandi lífeyrissjóðir taka við þessum greiðslum. Þegar lífeyrissamkomulagið var gert árið 1976 og lífeyririnn verðtryggður, var jafnframt ákveðið að verðtryggja þann lífeyri sem greiddur var samkv. lögunum frá 1971. Var þeim breytt samkv: því árið 1976 og aftur 1977. Kostnað af þessari breytingu tóku lífeyrissjóðirnir sjálfir á sig, og standa málin þannig í dag, að ríkissjóður og Atvinnuleysistryggingasjóður greiða grunnlífeyrinn, en lífeyrissjóðirnir sjálfir hins vegar verðtrygginguna. Hefur kostnaðurinn skipst þannig, að árið 1976 greiddu lífeyrissjóðirnir um 250 millj. á móti 231 millj. frá ríki og Atvinnuleysistryggingasjóði og árið 1977 greiddu lífeyrissjóðirnir um 400 millj. af um 700 millj. kr. heildarkostnaði. Þegar Lífeyrissjóður bænda var stofnaður árið 1970 fengu aldraðir bændur tilsvarandi réttindi og meðlimir stéttarfélaganna. Var kostnaðinum þar skipt á milli Stofnlánadeildar landbúnaðarins og ríkissjóðs, en sjálfur tók lífeyrissjóðurinn hins vegar á sig kostnað af verðtryggingu eftirlaunanna er hún kom til árið 1976. Af framansögðu má ljóst vera að lögin um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum hafa gegnt mjög mikilvægu hlutverki, bæði í fyrstu sem grundvöllur lágmarksréttinda þeirra, sem ekki höfðu tækifæri til að ávinna sér réttindi með iðgjaldagreiðslum í hina nýstofnuðu sjóði, og síðustu ár sem farvegur almennrar hækkunar eftirlaunagreiðslna, því að þau hafa með fordæmi sínu haft veruleg áhrif á lífeyrisgreiðslur til ýmissa annarra en þeirra sem þau taka beinlínis til. Þrátt fyrir þetta er gildi laganna þó takmarkað, því að þau ná aðeins til hluta lífeyrisþegahópsins. Áætlað hefur verið, að um s. l. áramót hafi fólk 70 ára og eldra verið nálægt 14 700 talsins. Af þessum hópi má ætla að um 6000 njóti með beinum eða óbeinum hætti eftirlauna samkv. lögunum frá 1971 og hliðstæðum ákvæðum í lögum um Lífeyrissjóð bænda. Að auki er svo ætlað að um 2400 manns eigi rétt á verðtryggðum lífeyri úr lífeyrissjóðum hins opinbera og bankanna. Eftir stendur þá hópur um 6300 manna og nýtur ekki verðtryggðs lífeyris úr lífeyrissjóðum. Af þessum hópi er talið að um 3000 manns muni öðlast lífeyrisréttindi beint með lögfestingu þessa frv., en mun fleiri með óbeinum hætti, þ. e. þegar makar þeirra, sem réttindin öðlast, eru taldir með. Gæti þá látið nærri, að allt að 4500 manns öðluðust slík réttindi af þeim 6300 sem hafa þau ekki í dag. Þeir u. þ. b. 1800, sem enn standa utan þessa kerfis, eru þá ýmist enn við störf og eiga því réttindi til slíkra greiðslna um leið og þeir hætta störfum eða hafa ekki haft neinar atvinnutekjur. Gæta verður þess, að þær tölur, sem ég nú hef nefnt um fjölda lífeyrisþega, eru áætlaðar og verður ekki fullyrt um nákvæmni þeirra. Skortir enn töluvert á, að nægilega glöggar upplýsingar liggi fyrir um aðstæður þeirra sem náð hafa eftirlaunaaldri. Þær ættu þó að gefa viðunandi heildarmynd af ástandinu. Ef reynt er að glöggva sig á samsetningu þess hóps, sem fær réttindi með frv. þessu, er ljóst að margir koma úr hópi þeirra sem stundað hafa sjálfstæðan atvinnurekstur í einni eða annarri mynd. Þó mun frv. einnig ná til töluverðs fjölda launþega, sem ýmist hafa skipt um starf á síðari hluta starfsævinnar og þannig lagst á milli laga eða hafa stundað störf sem ekki eru gjaldskyld samkv. samkomulagi ASÍ og vinnuveitenda frá 1969. Hluti þessa fólks er nú þegar félagar í lífeyrissjóðum, en með mjög takmörkuð réttindi vegna skamms réttindatíma eða vegna þess að verðtrygging lífeyris hjá sjóðnum er takmörkuð. Langflestir hinna nýju lífeyrisþega standa hins vegar alveg utan lífeyrissjóða í dag. Vík ég þá næst að því að gera grein fyrir skipan og starfi þeirrar nefndar eða þeirra nefnda - tvær voru þær - sem unnið hafa að endurskoðun lífeyriskerfisins og þar með samningu þessa frv. Um mitt árið 1976 skipaði þáv. fjmrh. tvær nefndir til að semja tillögur um nýskipan lífeyriskerfisins. Önnur nefndin var skipuð 17 mönnum og henni ætlað að vera vettvangur fyrir heildarendurskoðun á lífeyrisskipan og fyrir tillögugerð um nýtt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Hin nefndin var skipuð 7 mönnum. Starfar hún innan 17 manna nefndarinnar og er sérstaklega ætlað að kanna málefni lífeyrisþega á samningssviði ASÍ og vinnuveitenda. Í 7 manna nefndinni eiga sæti 3 fulltrúar frá ASÍ, 2 fulltrúar frá Vinnuveitendasambandi Íslands og 1 fulltrúi frá Vinnumálasambandi samvinnufélaganna. Formaður þeirrar nefndar er Jón Sigurðsson. Í 17 manna nefndinni eiga auk þessara sæti 6 fulltrúar frá Farmanna- og fiskimannasambandinu, Stéttarsambandi bænda, BSRB, BHM, Sambandi bankamanna og Sambandi ísl. lífeyrissjóða og 4 fulltrúar ríkisstj., en formaður þeirrar nefndar er Jóhannes Nordal. Eftir að Farmanna- og fiskimannasamband Íslands gerðist aðili að lífeyrissamkomulaginu 1977 tók fulltrúi þess einnig sæti í 7 manna nefndinni, sem varð þá 8 manna nefnd. Skipan þessara nefnda fylgdi í kjölfar samkomulagsins sem ASÍ og vinnuveitendur gerðu með sér í febr. 1976, en þetta samkomulag hefur, eins og áður er komið fram, orðið veigamikill hvati að nýskipan lífeyrismála hér á landi. Þykir mér því rétt og við hæfi að lesa orðrétt hluta samkomulagsins, sem fjallar um markmið endurskipulagningar lífeyriskerfisins. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Aðilar munu vinna saman að endurskipulagningu lífeyriskerfisins. Markmið þessarar endurskipulagningar skal vera: Að samfellt lífeyriskerfi taki helst til allra landsmanna. Að lífeyrissjóðir og almannatryggingar tryggi öllum lífeyrisþegum viðunandi lífeyri er fylgi þróun kaupgjalds á hverjum tíma. Að auka jöfnuð og öryggi meðal landsmanna sem lífeyris eiga að njóta. Að lífeyrisaldur geti innan vissra marka verið breytilegur eftir vali hvers og eins lífeyrisþega, en án þess að það hafi áhrif á útgjöld kerfisins, þ. e. a. s. lífeyrir verði þar lægri sem taka hans hefst fyrr. Að reynt verði að finna réttlátan grundvöll fyrir skiptingu áunninna lífeyrisréttinda milli hjóna.“ Hér eru strax markaðar nokkrar þær meginlínur, sem hlýtur að verða fylgt þar til sjálfu lokatakmarkinu verður náð, þ. e. samfelldu lífeyriskerfi allra landsmanna, enda var þessi stefnumörkun tekin orðrétt upp í skipunarbréfi nefndanna tveggja. Lífeyrissamkomulagið frá 1976 var áréttað við gerð almennra kjarasamninga árið eftir og á því gerðar nokkrar breytingar til hagsbóta fyrir lífeyrisþegana. Til að greiða fyrir samkomulagi um lífeyrismál sem hluta í heildarlausn kjaradeilunnar gaf ríkisstj. yfirlýsingu í 7 liðum, þar sem m. a. var lofað að beita sér fyrir eftirtöldu, með leyfi forseta: „Að tryggja í samvinnu við sveitarfélögin og ríkisbanka því fólki, sem lýkur starfsævi sinni í þjónustu hins opinbera og ekki á betri rétt á lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna, sama lágmarksrétt og lögin um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum og samkomulag aðila færa þeim sem þeirra njóta. Að tryggja að áfram verði unnið að undirbúningi samfellds lífeyriskerfis fyrir alla landsmenn, sem taki til starfa á árinu 1980, en jafnframt verði þegar á þessu ári samdar till., sem tryggja öllum landsmönnum svipaðan rétt og lögin um eftirlaun aldraðra ákveða félögum í stéttarfélögum fram til þess að nýskipan lífeyriskerfisins tekur gildi.“ Með frv. þessu er komið að efndum þessara fyrirheita, þótt starfið hafi tekið nokkru lengri tíma en upphaflega var ætlað, enda er málið allt vandmeðfarið og mikilvægara en svo, að hyggilegt sé að hraða því um of. Í almennum aths. um frv. er athygli vakin á því, að þegar á þessu ári verði að koma á skylduaðild að lífeyrissjóði fyrir alla þá starfandi menn sem þátttökuskylda nær enn ekki til samkv. kjarasamningum eða lögum. Mundi hljótast af því misræmi og misrétti, ef þeim, sem látið hafa þátttöku í lífeyrissjóði undir höfuð leggjast, væru veitt réttindi án greiðslu, sem aðrir skapa sér með iðgjaldagreiðslum. Er vinna við undirbúning þeirrar lagasetningar þegar hafin. Þetta frv. skiptist í fimm kafla. Er það þannig upp byggt, að ákvæði laga nr. 63 frá 1971, um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum með áorðnum breytingum eru tekin upp í I. kafla þess án efnisbreytinga. Nýmælin eru því einkum fólgin í II. kafla, þar sem einkum er kveðið á um réttindi þeirra sem hvorki eiga rétt samkv. I. kafla né lögum um Lífeyrissjóð bænda. Helstu breytingarnar eru þar þrjár: 1. Fellt er niður skilyrði um aðild að stéttarfélagi. 2. Fellt er niður skilyrðið um skylduaðild að lífeyrissjóði. 3. Í stað gjaldskyldra launatekna er gert ráð fyrir að vinnsla réttinda geti miðast við atvinnutekjur samkv. skattframtölum. Í III. kafla eru sameiginleg ákvæði um bótafjárhæðir, um framkvæmd laganna og um tengsl I. og II. kafla frv., svo og tengsl þess við hliðstæð ákvæði í lögum um Lífeyrissjóð bænda. Í IV. kafla eru reglur um uppbót á lífeyri eða öðru nafni verðtryggingu lífeyrisins. Þetta eru sem sagt sömu verðtryggingarákvæðin og bætt var inn í lögin frá 1971 með lögum nr. 33 frá 1976 og aftur með lögum nr. 67 frá 1977 til samræmis við þær verðbætur sem þá var samið um til aðildarfélaga ASÍ-sjóðanna. Loks eru í V. kafla fjárhagsákvæði frv. Í því sambandi vil ég taka það fram, að full samstaða var í 17 manna nefndinni um tilgang frv. og öll bótaákvæði þess. Í nefndinni varð heldur enginn ágreiningur um það, að allir lífeyrissjóðir greiði 5% af iðgjaldatekjum sínum til að standa að hluta undir kostnaði vegna bótaákvæða frv. Hins vegar komu fram tvær till. um meginleiðir varðandi fjáröflunartillögur frv. í heild. Eru þær til aðgreiningar merktar tillaga I og tillaga II, og vísa ég um samanburð á skiptingu fjáröflunar samkv. þeim til fskj. II með frv., á bls. 16. Þar kemur jafnframt fram, hvernig fjáröflun til eftirlauna aldraðra og Lífeyrissjóðs bænda er skipt samkv. núverandi kerfi. Till. nr. I til fjáröflunar var lögð fram af fulltrúum launþega og vinnuveitenda í 8 manna nefndinni, og við endanlega afgreiðslu málsins í 17 manna nefndinni fékk hún auk þess stuðning frá fulltrúum BSRB, BHM og Landssambands lífeyrissjóða. Fulltrúi Lífeyrissjóðs bænda taldi sig hins vegar geta stutt hvora till. sem væri. Fulltrúar ríkisstj. standa hins vegar að fjáröflunartillögu II. Mikið hefur verið reynt til þess að bræða saman þessi tvö sjónarmið um skipan fjáröflunar. Má raunar segja að þær tilraunir hafi tafið framlagningu frv. um marga mánuði, því að það mátti að öðru leyti teljast fullbúið af hálfu nefndanna strax í haust. Þessar tilraunir hafa þó ekki borið þann árangur sem vonast var eftir og málamiðlun ekki náðst. Munurinn á þessum tveimur leiðum er einkum sá, að útgjöld ríkissjóðs eru stórum meiri samkv. tillögu I, eða 1664 millj. á móti 673 millj. samkv. tillögu II, og munar tæpum milljarði á ársgrundvelli. Að sama skapi eru útgjöld samkomulagssjóðanna minni samkv. tillögu I. Er þar raunar gengið svo langt að leggja til að yfir 500 millj. af þeim útgjöldum, sem þessir sjóðir bera sjálfir í dag vegna verðbótagreiðslna á lífeyri, verði fluttar yfir á ríkissjóð. Þá er þátttaka Atvinnuleysistryggingasjóðs töluvert minni í fjáröfluninni samkv. tillögu II, eða 525 millj., sem er sama fjárhæð og sjóðurinn greiðir samkv. núgildandi kerfi, á móti 828 millj. samkv. tillögu II. Þegar frv. kom til umfjöllunar í ríkisstj. var þar ekki samstaða um svo stórfellda útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð sem felst í tillögu I, auk þess sem fullnægjandi rök þótti skorta fyrir allri þeirri tilfærslu útgjalda frá samkomulagssjóðunum yfir á ríkissjóð sem í þeirri tillögu felst. Varð því að ráði að leggja frv. fram miðað við fjáröflunartillögu II með fyrirvara af hálfu einstakra ráðh. um hugsanlegar tillögur til breytinga á þeirri skipan sem gengju í miðlunarátt. Heildarkostnaður af hinum nýju eftirlaunum og uppbót á þau er áætlaður á ársgrundvelli, miðað við verðlag þessa árs, 1350 millj. kr., sbr. sundurliðaða kostnaðaráætlun í fskj. I með frv. Þetta fskj. er á bls. 15. Verður þá heildarkostnaður eftirlauna samkv. eftirlaunalögunum frá 1971 og lögum um lífeyrissjóð bænda frá 1970, að uppbótinni meðtalinni og hinum nýju réttindum, orðinn 3 milljarðar 755 millj. kr. Er hér auðvitað um mikla fjármuni að ræða og von að leitast sé við að dreifa útgjöldunum á sem flestar herðar. Ég vil þó taka það fram, að samfara þeirri útgjaldaaukningu fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð, sem felst í tillögu II, hlýtur að verða að koma innan tíðar breyting á núverandi skipan greiðslna vegna fæðingarorlofs. Mig langar til að biðja hv. þm. um að leiðrétta prentvillu, sem því miður hefur orðið á bls. 8 í frv. Þetta er í 3. lið. Þar stendur: „Þeir lífeyrissjóðir, sem eiga aðild“, en á að vera: Þeir lífeyrissjóðir, sem ekki eiga aðild. Bið ég nm., sem taka þetta frv. til afgreiðslu, að hafa þetta í huga líka. Einhverjum kann að þykja langsótt að draga Jöfnunarsjóð sveitarfélaga inn í þetta dæmi sem fjármögnunaraðila. Til þess standa þó fullgild rök. Þetta nýja eftirlaunakerfi mun ná til þó nokkurs fjölda fólks sem hefur starfað hjá eða endað starfsævi sína í þjónustu sveitarfélaganna án þess að hafa öðlast réttindi í lífeyrissjóðum þeirra. Ýmis atvik geta orðið þessa valdandi, en mestu ráða þó ákvæði sem hafa verið í reglugerðum lífeyrissjóðanna, svo sem að fastráðning í starf væri skilyrði aðildar, lágmarksaldur o;g annað því um líkt. Hygg ég að þessu skilyrði hafi t. d. ekki verið breytt hjá Reykjavíkurborg fyrr en á síðasta ári. Sama gildir um það lausráðna fólk sem hefur starfað hjá sveitarfélögunum, en BSRB farið með samninga fyrir. Getur það því engan veginn talist óeðlilegt að sveitarfélögin leggi nokkuð af mörkum til að fjármagna lágmarkslífeyrisréttindi til handa þessu fólki. Auk þess má ætla að þetta nýja kerfi muni í allmörgum tilvikum létta framfærslubyrðum af sveitarfélögunum. Að því er ríkið sjálft varðar er á sama hátt ljóst að nokkur hluti af starfsfólki þess hefur ekki notið lífeyrisréttinda, en öðlast þau með frv. Á það t. d. við um hið svonefnda biðreikningsfólk, sem hefur tekið laun samkv. kjarasamningi BSRB, en ekki uppfyllt skilyrði til aðildar að lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna. Ég sagði áður, að ekki hefðu þótt efni til að flytja yfir 500 millj. kr. af kostnaði við eftirlaunauppbótina frá ASÍ-sjóðunum yfir á ríkissjóð. Ber þó engan veginn að skilja þau ummæli mín á þann veg, að mér séu ekki ljósar áhyggjur fyrirsvarsmanna þessara sjóða af þeim síauknu útgjöldum sem lífeyrisuppbótin bakar þeim. Eru þau sjálfsagt orðin langt umfram það sem nokkur maður gerði upphaflega ráð fyrir. Þau 4% af iðgjaldatekjum sjóðanna, sem þeir leggja af mörkum sameiginlega til að kosta uppbótina, hrökkva stöðugt skemmra til, en jafnframt eykst sá hluti sem sjóðirnir verða sjálfir að taka beint á sig. Þetta sameiginlega framlag þeirra, þ. e. 4% iðgjaldsteknanna, mun árið 1976 hafa nægt fyrir um 75% af uppbótargreiðslunum, en ekki fyrir nema um 60% árið 1977 og enn lægra hefur hlutfallið orðið á s. l. ári. Hér hefur verðbólgan gripið í taumana rétt einu sinni og ruglað alla útreikninga, því að auðvitað dregur úr útgjöldum sjóðanna vegna uppbótarinnar að sama skapi og tekst að hægja á verðbólguhjólinu. Er raunar öll fjárhagsáætlun þessa nýja lífeyriskerfis ótraust og viðkvæm vegna þess hve mjög útgjöldin ráðast af verðbólgunni. Þessu til viðbótar er sjálfsagt að benda á það, að sumir samkomulagssjóðirnir - t. d. lífeyrissjóður Dagsbrúnar - taka við fjölda fólks sem kemur í þeirra raðir seint á starfsævinni úr öðrum stéttum eða starfsgreinum. Margt flytur það með sér tiltölulega lítil réttindi, en bakar sjóðnum hins vegar miklar skuldbindingar vegna uppbótarinnar. Er slíkur tilflutningur ekki síst algengur meðal sjómanna. Standa því vissulega til þess nokkur rök, að einhverjum hluta kostnaðarins af uppbótinni verði létt af þessum lífeyrissjóðum, þó að örugglega verði ekki unnt að ganga í því efni eins langt og tillaga I gerir ráð fyrir, þ. e. að takmarka skyldur þeirra alfarið við 5% af iðgjaldatekjum þeirra. Er sjálfsagt að n. sú, sem fær frv. til athugunar, kanni gaumgæfilega alla kosti til jöfnunar í þessu efni. Hins vegar vil ég undirstrika rækilega þá skoðun mína, að ágreiningur um tekjuöflunarákvæðin má ekki undir neinum kringumstæðum tefja samþykkt frv. Þess mundu þeir einir gjalda sem síst skyldu. Vil ég þá benda mönnum á, að ef menn eru mjög óánægðir með tekjuöflunarhliðina er hugsanlegt að breyta því síðar, t. d. á næsta þingi. Ég gat þess fyrr í ræðu minni, að undirbúningur væri þegar hafinn að samningu frv. um skylduaðild allra starfandi manna að lífeyrissjóði, enda hefði sú tilhögun í för með sér óþolandi misræmi að veita tilteknum aldurshópum réttindi með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í II. kafla frv., án þess að jafnframt kæmi til skylda til greiðslu einhverra iðgjalda. Verður stefnt að því að haga þeirri löggjöf á þann veg, að sem allra flestir geti með einum eða öðrum hætti öðlast aðild að eða tengst þeim lífeyrissjóðum sem þegar eru starfandi. Þarf í því sambandi að leysa ýmis vandamál sem m. a. eru samfara því er menn gegna fleiri en einu starfi, en aðeins eitt þeirra er tryggingarskylt. En jafnframt þessu þarf fljótlega að huga að stöðu þess fólks, sem fætt er eftir árið 1914. Er þess ekki langt að bíða, að elstu árgangar þess nái ellilífeyrisaldri, en verði vegna styttri réttindatíma með verulega takmarkaðan lífeyri. Þannig ætti sá sem fyrstur öðlaðist aðild að lífeyrissjóði á þessu ári og fæddur er árið 1915 aðeins kost á 6 ára réttindaávinningi og við fráfall hans kæmi strax fram misræmi. Verður því samfara skylduaðildinni þörf sérstakra ráðstafana vegna þeirra sem fæddir eru á árunum 1915–1923. Hins vegar þótti að svo stöddu rétt að miða réttindin samkv. II. kafla frv. við þá, sem fæddir eru árið 1914 og fyrr, vegna samræmisins við I. kafla frv., en eftirlaunalögin frá 1971 náðu aðeins til þessara aldurshópa, enda takmörkuð við þá sem náð höfðu 55 ára aldri árið 1970, þegar hinir almennu lífeyrissjóðir verkalýðsfélaganna tóku til starfa. Þá þykir mér rétt að gera nokkra grein fyrir reikningsaðferð og fjárhæð þeirra lífeyrisgreiðslna, sem menn geta öðlast rétt til samkv. frv. Tek ég dæmi af ellilífeyrinum. Samkv. 11. gr. frv. gilda sömu reglur um eftirlaunarétt þeirra, sem nú öðlast hann, og gilda samkv. lögunum frá 1971. Er eftirlaunarétturinn miðaður við áunnin stig, en stigin reiknuð þannig út, að í árslaun lífeyrisþegans er deilt með sérstökum grundvallarlaunum, en þau eru árslaun samkv. 2. taxta Dagsbrúnar með fullri starfsaldurshækkun. Geta því áunnin réttindi fyrir hvert ár verið ýmist meiri eða minni en eitt stig, eftir því hvort árslaunin voru hærri eða lægri en þessi viðmiðunarlaun. Réttindatími reiknast aftur til ársins 1955, þannig að með því að láta af störfum 70 ára að aldri geta réttindaárin orðið 15, en 20, ef hlutaðeigandi heldur áfram störfum til 75 ára aldurs. 20 ár eru því lengsti mögulegi réttindatími. Ítarlegar reglur um réttindatímann eru í 5. gr. frv. og ákvæði um stigaútreikning eru í 6. gr. Fjárhæð ellilífeyrisins reiknast síðan eftir reglum í 12. gr. Eru stigin þá lögð saman fyrir allan réttindatímann og margfölduð með 1.8. Fæst þá það hlutfall sem greiða skal í lífeyri af meðaltali grundvallarlauna undanfarandi 5 almanaksár. Þetta hlutfall verður því fyrir þann, sem að meðaltali ávann sér eitt stig á ári í 15 ár, 27% grundvallarlauna, en 36% fyrir þann sem starfaði til 75 ára aldurs og ávann sér 20 stig, eða eitt stig árlega að meðaltali. Auðvitað getur þetta hlutfall svo verið hærra eða lægra eftir því hve háar árstekjur viðkomandi lífeyrisþega voru. Með þessum hætti er lífeyririnn sjálfur reiknaður. Á hann greiðist síðan uppbót samkv. 22. gr., en uppbót þessi er hin raunverulega verðtrygging, sem eins og áður segir var samið um í kjarasamningum 1976 og 1977 og látin var með lagabreytingum á þessum árum taka til allra þeirra sem nutu réttinda samkv. eftirlaunalögunum frá 1971. Felur uppbótin það í sér, að í stað 5 ára meðaltalslauna er lífeyrisrétturinn miðaður við grundvallarlaunin, þ. e. 2. taxta Dagsbrúnar, eins og þau eru samkv. kauptaxta 1. jan., 1. apríl, 1. júlí og 1. okt. ár hvert. Þessi grundvallarlaun eru nú um 171 þús. kr. á mánuði og lífeyrir þess, sem hafði áunnið sér 15 stig, samkv. því 46 200 kr. á mánuði, en um 61600 fyrir þann sem ávann sér 20 stig. Vera má að mönnum þyki óþörf þessi skipting í lífeyri samkv. 12. gr., sem reiknast út frá 5 ára meðaltali grundvallarlauna og uppbót samkv. 22. gr., sem leggst við þennan lífeyri og hækkar hann upp í að miðast við laun eins og þau eru á hverjum tíma eða á hverju þriggja mánaða tímabili. Vissulega gerir þessi skipting málið allt harla flókið og óaðgengilegt fyrir ókunnuga. Ástæðan til þess að henni er haldið er hins vegar sú, sem ég hef áður gert grein fyrir, að fjárhagsgrundvöllurinn er annar. Lífeyrir þeirra sem njóta hans samkv. I. kafla, þ. e. sjálfur grunnlífeyririnn samkv. 12. gr., er greiddur að 3/4 hlutum af Atvinnuleysistryggingasjóði og 1/4 hluta úr ríkissjóði. Uppbótin er hins vegar borin af lífeyrissjóðunum sjálfum. Gat ég þess áður að árið 1977 nam uppbótin um 400 millj. kr., en grunnlífeyririnn sjálfur hins vegar aðeins 300 millj. Takist að draga úr verðbólgunni að marki snýst þetta hlutfall hins vegar við, því að þá minnkar sjálfkrafa munurinn á meðaltalslaunum síðustu 5 ára og gildandi launum á hverjum tíma. Ég hef áður gert nokkra grein fyrir fjármögnunarákvæðum II. kafla frv., þ. e. hinum nýju lífeyrisgreiðslum. Um þau er nánar fjallað í 25. gr. Samkv. henni greiða sjálfstæðir atvinnurekendur sérstakt eftirlaunaiðgjald, sem nemur 0.5% af launaskattstofni eigin vinnu. Allir lífeyrissjóðir landsins greiða 1% af iðgjaldatekjum sínum, en auk þess greiða lífeyrissjóðir, sem standa utan við lífeyrissamkomulagið svonefnda, 4% til viðbótar af iðgjaldatekjum sínum. Að öðru leyti standa svo ríkissjóður, Jöfnunarsjóður sveitarfélaga og Atvinnuleysistryggingasjóður að jöfnu undir kostnaðinum. - Því miður hefur orðið meinleg prentvilla í frv. sjálfu, eins og ég gat um áðan, og ég vona að hv. alþm. hafi leiðrétt hana, því að þar á að standa: Þeir lífeyrissjóðir, sem ekki eiga aðild að o. s. frv. Ég ætla ekki að fjalla ítarlega um hverja einstaka gr. frv. í þessari framsögu. Það tæki of langan tíma og væri að mestu óþarft, þar sem aths. með þeim eru tiltölulega ítarlegar. Örfá atriði vil ég þó benda á til viðbótar því sem ég hef áður gert. Þess er þá fyrst að geta, að þó að ég hafi valið að gera sérstaklega grein fyrir eftirlaunum samkv. frv., upphæð þeirra og reikningsaðferð, tekur það að sjálfsögðu einnig til örorkulífeyris og makalífeyris. Um fjárhæð þessara lífseyrisgreiðslna eru einnig ákvæði í 12. gr. frv. og á hana greiðist uppbót samkv. IV. kafla þess. Aðalreglan um fjárhæð örorkulífeyrisins er sú, að hann reiknist miðað við 100% örorku á sama hátt og ellilífeyririnn. Þó er hér sá mikilverði munur á, að við örorku eru ekki aðeins talin þau stig sem hlutaðeigandi hafði aflað sér, heldur einnig þau stig, sem ætla má að hann hefði náð að ávinna sér með áframhaldandi starfi til 70 ára aldurs. Er að því er þessi ár varðar miðað við meðaltalsstigaávinning þriggja síðustu ára. Ef orkutap er minna en 100%, greiðist örorkulífeyririnn í hlutfalli við orkutapið. Hægt er að njóta samtímis örorkulífeyris og makalífeyris að ákveðnu marki. Hins vegar fellur örorkulífeyririnn niður við 70 ára aldur, en ellilífeyrir tekur við, enda miðast hann þá við sama stigafjölda. Fyrir minna orkutap en 40% greiðist ekki örorkulífeyrir. Réttur til ellilífeyrisins yfirfærist til maka, ef hinn látni átti að baki 5 ára réttindatímabil með tilteknum lágmarksstigaávinningi og féll frá eftir 31. des. 1963. Er makalífeyririnn reiknaður samkv. ákvæðum 12. gr. frv. með áþekkum hætti og örorkulífeyrir, þannig að til grundvallar liggur sá stigafjöldi sem hinn látni hafði aflað sér, þó að viðbættum 5 stigum, sem jafngilda 9% af grundvallarlaununum. Auk þess er svo, ef maður fellur frá áður en hann nær 70 ára aldri, bætt við þeim stigum sem ætla má að hann hefði áunnið sér fram til 70 ára aldurs. Er þá miðað við meðaltalsstigaávinning hins látna þrjú síðustu árin fyrir fráfall hans. Uppbót greiðist svo að sjálfsögðu einnig á þessa tegund lífeyris samkv. ákvæðum IV. kafla frv. Ég gat þess áður, að I. kafli frv. þessa væri að stofni til gömlu eftirlaunalögin frá 1971 með áorðnum breytingum. Rétt er þó að vekja athygli á þeirri breytingu, að heimild, sem ráðh. hafði samkv. 8. gr. laganna til að ákveða fyrir eitt ár í senn greiðslu uppbóta á eftirlaunin að fengnum till. umsjónarnefndar, er nú felld inn í 12 gr. frv. sem lögbundið ákvæði. Er sjálfgert að þessi heimild sé ætíð notuð, og má raunar ætla að breyting hennar sé ein af forsendum lífeyrissamkomulagsins milli launþega og vinnuveitenda. Þá vek ég athygli á ákvæðum í III. kafla frv., einkum 13. gr., sem er ætlað að einfalda framkvæmd þessa nýja réttindakerfis, sem vissulega er orðið nokkuð margbrotið. Eiga þessi ákvæði að tryggja það, að ekki þurfi að athuga réttindi eins og sama umsækjenda hjá nema einu þessara kerfa fyrir sama tímabil, nema í undantekningartilvikum. Réttindi, sem lífeyrisþegi kann að hafa áunnið sér samkv. II. kafla laga um Lífeyrissjóð bænda og I. og - eða II. kafla frv., eru þá felld undir það kerfi sem meiri hluti stiga viðkomandi árs segir til um. Samkv. 14. gr. skal draga frá lífeyri samkv. frv. þessu þær greiðslur, sem viðkomandi lífeyrisþegi fær frá öðrum lífeyrissjóðum, svo og hliðstæðar greiðslur út ríkissjóði eða öðrum opinberum sjóðum. Kemur það heim og saman við þann tilgang frv. að tryggja fólki ákveðin lágmarksréttindi til lífeyris, en ekki að opnaður sé aðgangur að mörgum sjóðum samtímis. Í þessari grein er einnig ákvæði sem girðir fyrir að fólk geti sagt sig úr þeim lífeyrissjóðum, sem það er í, og afsalað réttindum sínum þar, en sótt þess í stað og án iðgjaldagreiðslna tilsvarandi réttindi til þessa nýja kerfis. Í slíku tilviki kemur sá lífeyrir, sem viðkomandi hefði öðlast tilkall til með áframhaldandi aðild að sínum lífeyrissjóði, að fullu til frádráttar þeim greiðslum sem hann kann að eiga rétt á samkv. frv. Sá, sem átti kost á frjálsri aðild að einhverjum lífeyrissjóði, en lét hana undir höfuð leggjast, sætir hins vegar ekki tilsvarandi frádrætti vegna réttinda sem hann hefði getað aflað sér. Slíkur frádráttur yrði ákaflega torveldur í framkvæmd. Hér verður að nægja sú ráðstöfun að setja strax á þessu ári lög sem skylda alla til aðildar að einhverjum lífeyrissjóði, þannig að eftirleiðis öðlist enginn útlátalaust þau réttindi sem öðrum er gert að kosta sjálfur að einhverjum hluta a. m. k. Í III. kafla eru auk þess ítarlegri ákvæði um framkvæmd eftirlaunagreiðslnanna en gilt hafa hingað til, enda mun samþykkt þessa frv. hafa í för með sér verulegar breytingar á afgreiðslu umsókna og framkvæmdinni allri. Þarfnast þau ákvæði ekki sérstakrar skýringar. Að lokum er rétt að það komi fram, að sá lífeyrir sem menn kunna að öðlast rétt til samkv. þessu frv., mun að jafnaði ekki valda skerðingu á þeim greiðslum sem menn eiga nú tilkall til úr almannatryggingunum. Ellilaun almannatrygginga og eftirlaun samkv. frv. verða yfirleitt innan hins svonefnda frítekjumarks og skerða því ekki rétt lífeyrisþegans til fullrar tekjutryggingar svo fremi að hann hafi ekki aðrar tekjur. Herra forseti. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Lífeyrissjóður eða samræmt lífeyriskerfi, sem tryggt gæti öllum afkomuöryggi í ellinni, virtist fjarlægur draumur fyrir fáum árum. En löng leið hefst gjarnan á litlu skrefi og í þessu efni eru skrefin þegar orðin nokkur. Ég nefni stofnun hinna ýmsu lífeyrissjóða, lögin um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum og lífeyrissamkomulag launþega og vinnuveitenda í febr. 1976. Nú liggur hér fyrir frv., sem mun, ef að lögum verður, marka enn eitt mikilsvert spor að þessu lokamarki. Úrtöluraddir kunna að spyrja, hvort það sé réttlátt að stórum hópi fólks séu nú afhent endurgjaldslaust mikilsverð réttindi sem aðrir hafi orðið að greiða fullu verði. En það má spyrja á móti: Er það réttlátt að aðild að ákveðnum stéttarfélögum á síðustu árum starfsævinnar skuli ein sér geta skipt sköpum um framfærsluöryggi fólks í ellinni, eins og nú er? Á aldraða fólkið að gjalda þess, að lífeyriskerfi okkar hefur mótast án nægilegs heildarskipulags og er enn gloppótt? Ég held að allir sanngjarnir menn hljóti að fallast á að svona má þetta ekki vera. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trmn. Vænti ég þess, að sú hv. n. hraði athugun frv. eftir föngum og að því verði staðfastlega stefnt að ljúka afgreiðslu þess fyrir þinglok í vor.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um þýðingarmikið mál og er hið gagnlegasta. Það er beinlínis, eins og fram kom í máli hæstv. ráðh. og í grg. fyrir frv. þessu, flutt í framhaldi af samkomulagi, sem gert var við kjarasamningana í júní 1977, og fyrirheiti, sem þáv. ríkisstj. gaf um þessi efni. Ég vil taka það fram, að ég er samþykkur tilgangi þessa frv. Mér virðist að það, sem kveðið er á um bætur í frv., sé þess eðlis að ekki séu neinar aths. við það. Hins vegar er, eins og fram kom hjá hæstv. ráðh., ágreiningur um það hjá þeirri nefnd, sem vann að undirbúningi þessa máls, með hverjum hætti skyldi séð fyrir fjáröflun til þess að mæta þeim bótagreiðslum sem frv. gerir ráð fyrir. Hæstv. ráðh. fór því miður nokkuð fljótt yfir sögu, þegar að þessu atriði kom í hans annars mjög ítarlegu framsöguræðu. En mér finnst að við þurfum að koma nokkru nánar inn á það, sem er svo þýðingarmikið atriði í þessu efni, hvernig á að fjármagna þessar bótagreiðslur. Þeim mun fremur er ástæða til þess að víkja nokkru nánar að því máli þar sem ágreiningur er um það efni. Þessi ágreiningur er annars vegar á milli fulltrúa vinnumarkaðarins: Alþýðusambandsins, Vinnuveitendasambandsins og annarra sjálfstæðra heildarsamtaka vinnumarkaðarins, og hins vegar fulltrúa ríkisstj. í þeirri nefnd sem endanlega gekk frá frv. Hæstv. ráðh. sagði að það hefði ekki náðst samkomulag um fjárhagsgrundvöllinn, þó að það hefði verið reynt ítarlega. Afleiðing þess er sú, að þetta frv. felur í sér ákvæði um fjármögnun sem er í andstöðu við aðila vinnumarkaðarins, Alþýðusambandið, Vinnuveitendasambandið og önnur sjálfstæð hagsmunasamtök sem hæstv. ráðh. taldi upp og eru einnig talin upp í grg. með frv. Ég skil það svo, og ég bið hæstv. ráðh. að leiðrétta það ef það er ekki réttur skilningur, að aðilar vinnumarkaðarins hafi ekki fallist á fjáröflunina, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Og þá er spurningin, ef það er rétt, hvaða áhrif það hefur, og ekki síður, hvort það er ekki í andstöðu við það samkomulag, sem ríkisstj. hafði áður gert við aðila vinnumarkaðarins, að koma nú með þetta frv. að því er varðar fjáröflunina í þeirri mynd sem hér er gert ráð fyrir. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um þessi efni frá hæstv. ráðh. Er þetta frv. þá að þessu leyti ekki í samræmi við það samkomulag sem fyrrv. ríkisstj. var búin að gera við aðila vinnumarkaðarins í sambandi við kjarasamningana í júní 1977? Eftir því sem mér skilst, og það kom óbeint líka fram í ræðu hæstv. ráðh., hafa aðilar vinnumarkaðarins mjög fylgt eftir sjónarmiði sínu um þessi efni. Ég þykist vita að það hafi ekki verið gert út í loftið eða án þess að færð hafi verið einhver rök fyrir því. M. a. skilst mér að það sé litið svo á af þessum aðilum, að með þeim ráðstöfunum, sem verið er að gera með þessu frv. ef að lögum verður, sparist ríkissjóði fé með sparnaði í tryggingakerfinu eða hjá almannatryggingum. Því hygg ég að aðilar vinnumarkaðarins telji það nokkurt sanngirnismál, að tekið sé tillit til þessa atriðis. Ég skal ekki fara lengra út í þessa sálma. Ég stend hér upp í fyrsta lagi til þess að lýsa yfir stuðningi við tilgang þessa frv. og ákvæði um bótagreiðslur, en svo jafnframt til að vekja athygli á þessu atriði varðandi fjárhagsákvæði frv. Þau eru ekki í samræmi við skoðanir aðila vinnumarkaðarins. Spurning er, hvort þau eru í samræmi við það samkomulag sem fyrrv. ríkisstj. gerði um þetta efni við aðila vinnumarkaðarins. Það væri ágætt ef hæstv. ráðh. gæti komið hér við 1. umr. nánar inn á þetta sérstaka atriði. En að sjálfsögðu þarf n. sú, sem tekur málið til athugunar, að athuga sérstaklega þetta atriði. - Með þessum orðum mínum er ég ekki að leggja til að tafinn sé framgangur þessa frv. Ég tek algerlega undir það, sem hæstv. ráðh. sagði, að það er þörf á því að afgreiða þetta mál sem fyrst.



Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt með því að lýsa yfir stuðningi við þetta frv. og fagna því, að hér er komið fram frv. til l. sem er virkilegur áfangi á þeirri leið að koma þeirri stefnu fram, sem við erum flestir sammála um, að verðtryggður lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn verði að veruleika áður en langt um líður. En það, sem ég vildi koma á framfæri við 1. umr. þessa máls, er einmitt í sambandi við það, sem verður sjálfsagt aðalágreiningsefnið um þetta frv., þ. e. a. s. fjárhagsáætlun eða fjárhagshliðina að því er varðar Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Stjórn Sambands sveitarfélaga hélt fund um þetta mál núna fyrir helgina þar sem það var rætt sérstaklega. Sveitarfélögin og stjórn sambandsins eru samþykk frv. í heild, en geta ekki fellt sig við það ákvæði frv. sem gerir ráð fyrir að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga fjármagni að hluta eftirlaun til aldraðra. Þetta er hægt að rökstyðja á margvíslegan hátt. Eins og hæstv. félmrh. og raunar öllum hv. þm. er ljóst er Jöfnunarsjóður sveitarfélaga eini tekjustofn sveitarfélaganna sem er verðtryggður, og hann hefur í reynd verið mjög skertur á undanförnum árum með margvíslegum opinberum aðgerðum. Það er þess vegna ekki óeðlilegt að málsvarar sveitarfélaganna séu á verði í sambandi við þennan tekjustofn, þegar ný lagaákvæði sjá dagsins ljós sem við gerum ráð fyrir að höggvi í þennan sjóð án þess að annað komi í staðinn. Mér þykir rétt, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp bókun, sem samþ. var á fundi stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, sem á að vera innlegg í þetta mál, en taka jafnframt fram, að þar er ekki verið að mæla gegn frv. sem slíku. Um það eru allir sammála, en henda á að þessi þáttur fjáröflunar er ekki eðlilegur. „Stjórn sambandsins mótmælir eindregið því ákvæði frv., sem gerir ráð fyrir að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga fjármagni að hluta eftirlaun til aldraðra. Í þessu sambandi bendir stjórnin á eftirfarandi: 1. Sveitarfélögin hafa ítrekað mótmælt þeirri tilhneigingu ríkisvaldsins að velta nýjum útgjöldum yfir á sveitarfélög, án þess að ætla þeim nokkrar tekjur til að standa undir slíkum útgjöldum. 2. Þátttaka sveitarfélaga í lífeyristryggingum almennt umfram skyldu þeirra sem atvinnurekenda er í andstöðu við markaða stefnu í verkaskiptingarmálum ríkis og sveitarfélaga. 3. Tekjur Jöfnunarsjóðs, sem eru eini verðtryggði tekjustofn sveitarfélaga, hafa í reynd verið mjög skertar að undanförnu, auk þess sem tekna ríkissjóðs af óbeinum sköttum hefur í æ ríkara mæli verið aflað með álagningu vörugjalds, sem Jöfnunarsjóður fær enga hlutdeild í. 4. Tekjur sveitarfélaga af helstu tekjustofnum sínum, útsvörum, aðstöðugjöldum og fasteignagjöldum, hafa á undanförnum árum lækkað verulega að raungildi af völdum verðbólgunnar.“ Þannig hljóðar sú samþykkt, sem stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga gerði einróma á fundi sínum að því er varðar tekjuöflunarleið frv. Mér þótti rétt að láta þetta koma fram við 1. umr. þessa máls og vænti þess, að sú n., sem fær málið til umfjöllunar, skoði þá þætti vandlega, hvort ekki er hægt að koma því við að leysa Jöfnunarsjóð sveitarfélaga undan þessari skyldukvöð. Ég hlustaði á rök hæstv. ráðh. í sambandi við það, sem hann taldi eðlilegt, að sveitarfélögin tækju þátt í þessu. Ég get ekki fallist á að þau rök vegi þungt í þessu máli, því að eins og kemur fram greiða sveitarfélögin sinn hluta í lífeyristryggingar fyrir það fólk sem hjá þeim starfar. Ég get ekki heldur séð að eins og þetta er hafi frv. afgerandi áhrif til hagsbóta á fjárhag sveitarfélaga að því er varðar framfærslubyrði. Ég held að það sé of langsótt til að taka það til viðmiðunar. En ég vil endilega mælast til þess, að þetta mál verði skoðað vandlega í þeirri n. sem fær frv. Það er eðlilegt að viðbrögð sveitarfélaga verði á þennan hátt, þar sem þessi verðtryggði tekjustofn rýrnar svo mjög í meðferð og hefur þannig bein áhrif á almennan fjárhag sveitarfélaga og það hlutverk sem þau gegna í þjóðfélaginu.



Herra forseti. Eins og hæstv. félmrh. tók fram í framsögu fyrir þessu frv. er hér verið að leitast við að leiðrétta misræmi í eftirlaunum til aldraðra og bæta að nokkru leyti úr galla, sem hefur verið á því kerfi undanfarið. Höfuðmálið er náttúrlega eftir, að allt þetta mikla eftirlaunakerfi sé samræmt og gert að einum allsherjareftirlaunasjóði. Þá og þá fyrst verður þessum málum komið í gott lag. Gallinn við þetta frv., eins og önnur sem á undan hafa komið í þessa áttina, er sá, að þetta kerfi er gert allt of marghrotið, allt of þungt í vöfum til þess að við getum kallað þetta góða löggjöf á heildina litið, en að sjálfsögðu fagnar maður því skrefi sem hér er tekið að því lokamarki sem hæstv. ráðh. var að tjá okkur áðan að hér væri stefnt að. Að því leyti endurtek ég það, að ég lýsi ánægju minni með að þetta frv. sé komið fram. Ég þykist sjá af ræðum bæði ráðh. og annarra þdm., sem hér hafa talað, að nokkur átök kunni að verða um hvernig eigi að fjármagna þá grein eftirlauna sem hér er verið að leggja til. En ég vona fastlega að sá ágreiningur jafnist og, eins og ráðh. tók fram, frv. geti verið orðið að lögum þegar þing fer heim í vor. Ég get ekki fallist á að það sé ranglátt að sveitarfélög taki að einhverju leyti þátt í fjármögnun eða kostnaði eftirlauna, því að að sjálfsögðu hlýtur margt af því fólki, sem kemur til með að njóta þessara eftirlauna, að koma úr hinum ýmsu sveitarfélögum landsins. Spyrja má að vísu, hvort Jöfnunarsjóður sé hinn rétti aðili þarna, því að á hans baki eru mörg útgjöld og dettur mér þá í hug að við höfum verið að velta því fyrir okkur í tryggingaráði, hvernig eigi að ná inn vanskilafé hjá sjúkrasamlögum vítt um land til almannatrygginga, því að þar er víða pottur brotinn almannatryggingum til mikils tjóns og erfiðleika. En ég endurtek það, að mér þykir ekki óeðlilegt að sveitarfélögin séu á einhvern hátt látin bera hluta af þeim útgjöldum sem hér er farið fram á. Ein ástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs, er í sambandi við það, að fullyrt var í mín eyru nýverið að t. d. hjón, sem ynnu hjá hinu opinbera, þ. e. a. s. hjá ríkinu, og greiddu bæði iðgjöld í eftirlaunasjóð þar, nytu ekki eftirlauna nema annað þeirra þegar að eftirlaunaaldri kæmi. Ég vildi í fyrstu ekkí trúa þessu, en það var fullyrt svo ákveðið í mín eyru að mér datt í hug að hér þyrfti með tilliti til þess jafnaðar, sem við erum að reyna að koma á milli kynjanna og milli allra í þjóðfélaginu, að skoða málin hvort það gæti verið að einstaklingar séu að greiða iðgjöld í hina ýmsu lífeyrissjóði án þess að kaupa sér réttindi, eins og þarna virðist vera, sé þetta rétt. Það er kannske ekki sanngjarnt að ætlast til þess að því sé svarað hér, hvort þetta sé í raun og veru. Ég hef ekki leitað mér upplýsinga um það á þeim stutta tíma síðan þetta var fullyrt í mín eyru, en ég vildi koma þessu á framfæri. Þetta tel ég mikinn ljóð á lagagerð, ef svo væri að kannske svo og svo margir einstaklingar í þjóðfélaginu væru látnir greiða iðgjöld í hina ýmsu lífeyrissjóði, en nytu ekki þar nema takmarkaðra réttinda, nytu þeirra ekki sem einstaklingar og væru afskrifaðir - ef um hjón er að ræða annað þeirra - þegar til lífeyristöku kemur. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en endurtek það, að ég styð þetta frv. mjög ákveðið og vona að þd. takist að finna sæmilega leið í sambandi við kostnaðinn sem allir geta þokkalega við unað, þó það tefji ekki fyrir framgangi málsins.



Herra forseti. Hér er um mjög flókið og veigamikið mál að ræða, og þar sem ég á sæti í þeirri n., sem um það mun fjalla, þykir mér ástæða til að leita nokkurra frekari upplýsinga hjá hæstv. ráðh. Mér sýnist það geta skipt máli til þess að við getum betur unnið það starf sem okkur er ætlað í n. við umfjöllun málsins. Því miður hefur mér þó ekki gefist kostur á að athuga þetta stóra mál nægilega vel til þess að geta fjallað um það nákvæmlega, en við fljóta skoðun rek ég strax augun í nokkur atriði, sem teljast mega þó smá í samanburði við stærð málsins sjálfs. Það er fyrst atriði sem ég sé í 3. gr., þar sem fjallað er um makalífeyri og réttindi sambúðarfólks í því sambandi. Í síðustu mgr. 3. gr. er tekið fram að umsjónarnefnd hafi samkv. 17. gr. heimild til að úrskurða sambúðarfólki makalífeyri eins og um hjúskap hafi verið að ræða, enda hafi sambúð staðið um árabil. Þetta virðist vera ákaflega óljóst og þyrfti skýrara ákvæði. Það hlýtur að geta orðið dálítið örðugt fyrir aldrað sambúðarfólk að standa í því að sanna að sambúðin sé nægilega trygg og varanleg að dómi umsjónarnefndarinnar til þess að sambúðarfólkinu hlotnist þau fríðindi sem um er fjallað í þessu frv. Það eru nokkur skýr ákvæði um slíkt í tryggingalögum, og sams konar ákvæði væru að nokkru leyti nothæf í þessu máli, en e. t. v. ekki að öllu leyti sambærileg. Í 6. gr. frv. sé ég að í 1. mgr. er ráðgerður sá möguleiki, að grundvöllur stigaútreiknings verði kannske ónothæfur síðar meir að dómi ráðh. Þá er í þessari grein gert ráð fyrir að ráðh. geti ákveðið annan stigagrundvöll að fengnum tillögum umsjónarnefndarinnar og sé þar með ekki bundinn við till. umsjónarnefndar eftir þessari frvgr. Þarna virðist dálítið óljóst hvað ráðh. er ætlað að gera. Ef það er ástæða til að lögbinda hver grundvöllur stigaútreiknings á að vera, þá sé ég ekki að sé skynsamlegt að taka þá lögbindingu aftur í síðari hluta sömu mgr. með því að fá ráðh. einfaldlega vald til að breyta því öllu saman, ef honum sýnist svo. Það er þá eðlilegra að því sé breytt með lögum. Í 14. gr. frv. er talað um hvernig hugsanleg réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðum eða úr ríkissjóði eða opinberum sjóðum geti komið til frádráttar þeim réttindum sem mönnum eru ætluð samkv. þessu frv. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. talaði um að í flestum tilvikum mundu réttindi og bætur, sem fólk öðlaðist samkv. þessu frv., verða innan frítekjumarksins þannig að það skerti ekki af þeim ástæðum réttindi til bóta frá almannatryggingum. Þá spyr ég: Hefur það verið hugsað, hvort ástæða sé til að láta þá aðra, sem kynnu að verða fáir, en hefðu þó samkv. þessum lögum réttindi sem væru e. t. v. eitthvað örlítið ofan við frítekjumarkið, - á að láta þetta reiknast til frádráttar bótum almannatrygginga eins og gert yrði með aðrar tekjur? Ekki er alveg víst að sanngirnissjónarmið mæli með því. Það eru mörg veigamikil og flókin atriði í þessu frv. sem vissulega væri ástæða til þess að ræða, enda er þetta samið af nefnd sem skipuð var til þess að vinna mjög viðamikið og flókið verkefni. Í því sambandi vil ég spyrja hæstv. ráðh. hvað líði störfum þeirrar nefndar. Eru væntanleg önnur veigamikil lagafrv. um heildarendurskoðun lífeyriskerfisins frá þeirri nefnd? Það hefði þurft að koma fram líka í þessari umr., hverjir séu í lífeyrisnefndinni. Að vísu getum við flett því upp í hinni opinberu nefndaskrá, en það er eðlilegt að það liggi fyrir í umr. hverjir séu í nefndinni og hverjir séu í litlu nefndinni - 7 manna nefndinni - og helst hverjir voru í starfshópnum sem er undirnefnd 17 manna nefndarinnar og vann þetta frv. Og enn væri æskilegt að það lægi fyrir, og ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hverjir voru fulltrúar ríkisstj. Þetta eru atriði sem gott er að komi fram til þess að auðveldara verði fyrir hv. þm. að leita sér upplýsinga frá meðlimum þessara nefnda beint. Getur í því falist vinnusparnaður og flýtisauki þegar um er að ræða jafnflókið mál. Að því er varðar hið veigamikla atriði tekjuöflunarleiðirnar kom það fram hjá hæstv. ráðh. að fulltrúar ríkisstj. voru andvígir þeirri leið sem bent er á í fskj. I. Þeir voru andvígir tillögu I um fjáröflun, en hins vegar samþykkir tillögu II. Á því má telja að liggi fyrir eðlileg skýring í þessu skjali, því að þarna munar hvorki meira né minna en milljarði fyrir ríkissjóð, en alls er gert ráð fyrir að fyrirtækið kosti 3 milljarða 755 millj. Þarna er um gífurlegan mun að ræða. Eðlilegt er að spurt sé hverjir þessir fulltrúar hæstv. ríkisstj. voru, þannig að þeir geti skýrt betur sjónarmið sín fyrir n. sem um málið fjallar. Fyrir þyrfti að liggja frá hæstv. ráðh., hvort hinn gífurlegi munur á milli leiða, sem er yfir 20% - um það bil 23% -, þýði að ekki sé ætlun ríkisstj. að koma þessu frv. í gegnum deildir Alþingis og gera það að lögum. Eitt lítið atriði langar mig til að nefna enn. Það var í sambandi við lítið dæmi sem hv. 3. þm. Norðurl. e. nefndi, um öldruðu hjónin sem bæði hefðu verið opinberir starfsmenn. Hv. þm. spurði, hvort það væri svo, að aðeins annað fengi eftirlaun. Í þessu sambandi má líka vekja athygli á öðru til þess að hægt verði að hugleiða hvort unnt er að bæta úr. Öldruð hjón, sem bæði hafa verið opinberir starfsmenn, og jafnvel þótt þau hefðu ekki verið opinberir starfsmenn, geta staðið frammi fyrir því um leið og þau láta af störfum, hætta að hafa launatekjur og fara að fá tryggingabætur, sem þau hafa keypt sér með einum eða öðrum hætti, að um leið hækki gjöld þeirra til hins opinbera. Þetta verður vegna þess að bætur trygginga teljast ekki tekjur samkv. skattalögum með sama hætti og launatekjur. Niðurstaðan getur orðið þessi: Eftir að raunveruleg laun lækka vegna þess að fólk lætur af störfum og er orðið aldrað leggst um leið á það þyngri skattbyrði. Það eru e. t. v. ekki mörg dæmi um þetta, en þetta er til og sýnist vera full ástæða til þess að hafa einmitt þessa hlið máls í huga um leið og fjallað er um eftirlaunarétt aldraðra. Á þessu vildi ég vekja athygli hæstv. ráðh. Það eru ekki fleiri atriði, herra forseti, sem ég ætlaði að nefna í þessu sambandi. Þess verður kostur við 2. umr., þegar unnið hefur verið að málinu í n., og þess vegna mun ég ekki taka tíma hv. d. frekar nú til þess að ræða þetta mál.



Herra forseti. Það er rétt, sem fram kom hjá hv. 5. þm. Vestf., að það er ekki samkomulag innan nefndarinnar, þ. e. a. s. fulltrúar vinnumarkaðarins og fulltrúar ríkisvaldsins eru ósam mála og fulltrúar vinnumarkaðarins hafa ekki fallist á fjáröflunina. Spurningin um, hvort þetta stríði gegn eða brjóti samkomulagið frá 1977, held ég að sé óþörf, því þar getur ekki um það, hvernig á að fjármagna þessa hluti. Einungis að þetta eigi að komast í kring, fólk eigi að fá lágmarksréttindi. Þar er ekki mér vitanlega getið um hvernig slíkt eigi að fjármagnast. Það kom líka fram spurning um það frá hv. þm., hvort ríkissjóður græddi raunverulega á þessu, þ. e. a. s. tekjutryggingin lækkaði það mikið að það vægi upp á móti hækkun gjalda ríkissjóðs. Það held ég ekki. Hitt er rétt, að tekjutryggingin mun eitthvað minnka. Maður, sem hefur einhverjar tekjur í dag aðrar en lífeyrissjóðstekjur, tekjur af húsaleigu eða einhverjar slíkar tekjur, getur komist upp fyrir þakið, þ. e. a. s. komist upp fyrir skerðingarmörkin, þannig að tekjutryggingin skerðist að einhverju leyti. Þó held ég að það verði langt frá því að vega uppi á móti þeirri hækkun sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður taki á sig. Þó að farið sé að tillögu II, er það 300 millj. kr. hækkun frá því sem er í dag. Ég held sem sagt að þetta stríði ekki gegn því samkomulagi sem gert var 1977. Það er líka jafnrétt, að það hefur ekki verið fallist á það af aðilum vinnumarkaðarins að svona skuli kerfið fjármagnað. Hv. 5. þm. Vesturl. hafði áhyggjur af sveitarsjóðunum og skil ég hann mætavel. Það eru þó nokkur rök fyrir því, að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga taki þarna á sig nokkrar byrðar. Hann hefur siðferðilegar skyldur gagnvart því starfsfólki sveitarfélaganna sem ekki hefur réttindi í dag. Húsverðir skóla og ýmsir slíkir aðilar byrja seint að vinna og öðlast ekki nein réttindi þannig að rökin eru nokkur. Ég er ekki að segja að það vegi upp á móti þessum milljónum öllum. Það léttir líka framfærslu að einhverju leyti, það er á hreinu, en að hve; miklu leyti skal ég ósagt láta. Nokkur hækkun verður á útsvarstekjum, en hún er kannske ekki heldur mjög þungvæg. Ég er alveg sammála honum að öðru leyti um það að hafa áhyggjur af fjármálum sveitarsjóðanna. Ég hef þær miklar. Ég á þær sameiginlega með honum og ég er sammála því sjónarmiði sem fram kemur hjá stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga í þessum málum. Nefndin, sem vinnur að verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, er einmitt núna að fjalla um hvernig tekjum verði skipt á milli ríkis og sveitarfélaga. Geri ég ráð fyrir að þessi mál verði þar öll saman tekin til skoðunar. Ég er alveg sammála hv. þm. um það, að hafa megi verulegar áhyggjur af fjármagnsskorti sveitarfélaganna, sérstaklega ef verðbólgan heldur áfram eins og hún hefur gert á undanförnum árum. Ég er sammála hv. 3. þm. Norðurl. e. um það, að vitanlega verður að miða að því að þetta verði allt eitt samræmt lífeyriskerfi. Og vegna spurninga, sem kom fram frá hv. 5. þm. Reykv. um sama efni, má geta þess, að nefnd þessari hefur verið falið tvennt - báðum nefndunum reyndar. Í fyrsta lagi að koma strax með till. um frv. til l. um skylduaðild þeirra sem nú fá réttindi eða eru að fá réttindi, en borga ekki neins staðar í dag. Ég vona að það verði svo einfalt í sniðum, að það geti fylgt þessu frv. í afgreiðslu nú fyrir þinghlé. Í öðru lagi hefur nefndarmönnum verið falið að halda áfram með þetta stóra verkefni, eitt samræmt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Ég er sammála því auðvitað, sem fram kom hjá hv. 3. þm. Norðurl. e., að þetta er of þungt í vöfum, þetta þarf að vera einfaldara. Hitt er annað mál, að það er geysilega erfitt. Þarna rekast mjög mörg hagsmunamál á. Þarna eru 100 lífeyrissjóðir með a. m. k. 500 stjórnendur og helst þarf þetta allt að gerast í sátt og samlyndi og verður því að eyða verulegum tíma í það. Að því ber að stefna og að því verður stefnt. Spurt var um hjón, sem bæði vinna hjá ríkinu, hvort bara annað nyti réttinda. Ég held að það geti ekki komið til, ef bæði eru fullgildir meðlimir lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna. Hitt er annað mál, að þessi svokallaði biðreikningur hjá fjmrn. er vondrar náttúru, og það eru ýmsar konur sem vinna hálfan daginn, lausráðið fólk og gamalt þegar það byrjar og eitthvað í þá áttina sem er þarna með og það getur lent utanveltu að meira eða minna leyti. Það er liður í samkomulagi, sem gert hefur verið við BSRB, að koma þeim málum á hreint, þannig að þessi sjóður falli út og sameinist lífeyrissjóði opinberra starfsmanna. T. d. er, ef ég man rétt, enn þá miðað við að menn séu orðnir tvítugir, og gott ef ekki 21 árs, þegar þeir byrja að borga í sjóðinn, þó að þeir séu orðnir opinberir starfsmenn kannske 16–17 ára. Það er því ýmislegt sem þarf að laga þar. Það komu til viðbótar við þetta fram hjá hv. 5. þm. Reykv. spurningar um stigaútreikninginn og að ráðh. geti að fengnum till. frá umsjónarnefndinni breytt því. Ég vil segja það, að menn eru ekki alveg á eitt sáttir um hvernig útreikningurinn muni koma út í reynd. Þarna er miðað við 15 ár aftur í tímann. Þegar greitt hefur verið í einhvern lífeyrissjóð er þetta enginn vandi. Þá er farið eftir því. Þó að það sé óverðtryggður lífeyrissjóður og þess vegna gagnslaus í dag, þá er hægt að nota það sem grundvöll útreiknings. Þar sem ekkert slíkt er fyrir hendi, þá er talað um að fá uppgefnar tekjur 5 ár aftur í tímann frá skattstjórum og reyna svo að umreikna það áframhaldandi aftur í tímann, og ef þess þarf er reiknað með að verði eitt stig fyrir hvert ár þessi 5 ár. Menn eru ekki vissir um hvort slíkt vinnur nógu vel. Þess vegna er varnagli settur um það, að setja megi einhverjar aðrar reglur eða finna einhverja betri lausn. Auðvitað verður þetta gert í samráði við umsjónarnefndina, og það má vel vera að það sé rétt að það eigi að gerast með lagabreytingu þegar og ef að því kemur. Spurt er um frítekjumarkið. Sannleikurinn er sá, að frítekjumörkum hefur verið breytt með lögum á hverju ári og verður sjálfsagt breytt núna. Menn, sem hafa ekki aðrar tekjur eða litlar aðrar tekjur, t. d. einhleypingar, verða undir markinu. Aftur á móti er rétt að það er ekkert því til fyrirstöðu að hjón hafi bæði réttindi í þessu kerfi. En skerðingarmörk tekjutryggingar hjá hjónum eru ekki að sama skapi hærri og bætur þeirra miðað við einstaklinga. Varðandi bæturnar er þetta 80%, þ. e. 90% af tvöföldum bótum einstaklinga. Ef ég man rétt eru frítekjumörkin nú 297 þús. fyrir einstakling, en 415 eða 416 þús. fyrir hjón. Þarna er ekki sama hlutfall og þess vegna geta hjón lent yfir frítekjumarki, þó að þau hafi ekki aðrar tekjur en þessi lög gera ráð fyrir. Hjón geta farið yfir mörkin, þó að einstaklingar geri það í fáum tilfellum. Svo er spurningin með það fólk sem gæti hugsanlega lent yfir markinu. Tekjutryggingarbæturnar rýrna um 45% þess sem yfir markið fer og halda áfram að rýrna þangað til komið er í 1.3 millj. hjá einstaklingi og - ég man ekki fyrir víst - einhvers staðar í kringum 2 millj. hjá hjónum. En þarna geta líka komið til tekjur eins og t. d. vaxtatekjur, tekjur af eignum og annað því um líkt, þannig að ég er hræddur um að það sé erfitt að ákveða í eitt skipti fyrir öll að enginn skuli rekast upp undir loftið. En vitanlega ber að skoða þetta eins og allt annað. Ég er ekki 100% viss um alla sem eru í þessum nefndum. Ég þori því ekki að fara með skrá yfir þá. En fulltrúar frá ríkinu, sem eru í nefndunum, eru formennirnir, Jóhannes Nordal formaður í stóru nefndinni, Jón Sigurðsson formaður í minni nefndinni - 8 manna nefndinni sem nú er - og síðan eru ráðuneytisstjórarnir Páll Sigurðsson og Höskuldur Jónsson. Þessir eru fulltrúar ríkisvaldsins. Heildarhækkun útgjalda, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, er 1350 millj. kr. Verða útgjöld kerfisins því alls 3755 millj. Nú er það svo, að það eru ekki í fjárl. þessa árs neinar tölur sem varðandi þetta. Þess vegna hefur þótt dálítið erfitt og vonlítið að fara að bæta þarna milljarði - eða 1.3. milljörðum eins og tillaga I gerir ráð fyrir á ríkissjóð. En samkomulag varð um það í ríkisstj. að frv. yrði flutt svona með tekjutillögu II og með gildistöku 1. sept., þá byrji greiðslurnar. Vitanlega hefði verið skemmtilegra að gildistaka hefði verið 1. júlí eða fyrr. Rætt var um það, að þegar fólk færi á eftirlaun hækkuðu skattarnir. Það getur ekki verið, nema þá að eftirlaunin eða lífeyrissjóðsbæturnar verði það miklar að það hækki heildartekjur í sjálfu sér. Öðruvísi má það ekki verða. Þar að auki vil ég upplýsa það, að flest sveitarfélögin, a. m. k. önnur en Reykjavík, ég þori ekki að fullyrða um Reykjavík, draga bætur frá, þ. e. a. s. draga allar bætur almannatrygginga frá. Maður, sem er með svona og svona mikil laun og heldur áfram óbreyttum launum þegar hann fer á eftirlaun fær því verulega lækkun útsvara, því að allar bætur almannatrygginga eru dregnar frá. Ég held að þetta eigi við um flest sveitarfélög. Þó átti það ekki við um Reykjavík til skamms tíma. Ég veit ekki hvernig það er í dag. Ég vil mjög taka undir það, sem hér hefur verið sagt, og ítreka það sem ég sjálfur sagði áður, að átök um tekjuöflunina mega ekki draga samþykkt frv. á langinn. Frv. var tilbúið þegar s. l. haust og hefði getað orðið að lögum fyrir síðustu áramót ef ekki hefðu verið átök um fjáröflunarhliðina. Ég legg eindregið til að frv. verði samþ. sem allra minnst breytt. Það hefur verið talað um þá hugsanlegu breytingu, að í staðinn fyrir 5% frá lífeyrissjóðunum komi 4%. Þá er allt óbreytt gagnvart samkomulagssjóðunum. Þá koma hinir sjóðirnir einir inn í myndina að nýju. Það er mjög erfitt að standa að því fyrir nokkurn aðila, þó að aðilar vinnumarkaðarins hafi lagt til að ríkissjóður borgi það sem áður var greitt af þessum sjóðum til viðbótar við það að borga kostnaðinn af þessum lögum. Ég get sjálfur vel fallist á að þessu verði breytt úr 5% í 4%, ef samkomulag næst um það á annað borð. Ég vil helst að þessu verði sem allra minnst breytt og sem minnst rifist um þetta - alla vega að litlum tíma verði varið til þess að rífast um það. Við gætum þá heldur byrjað það rifrildi í haust, þegar þingið kemur saman aftur, og breytt skipaninni fyrir áramótin næstu. Allur sá tími, sem fer í þetta, kemur niður á fólki sem á fáa málsvara, er hvergi í félögum. Það má ekki ske, að Alþ. gleymi hagsmunum þessa fólks vegna þess að verið sé að rífast um tekjuöflunarhliðina. Ég legg sem sagt til að við samþykkjum frv. og það taki gildi 1. sept. og fólkið fái sínar greiðslur. Við megum ekki undir neinum kringumstæðum eiga það á hættu, með því að rífast um fjáröflunarhliðina, að þetta nái ekki að taka gildi fyrir þinglok. Við getum heldur tekið upp rifrildið um fjáröflunina aftur í haust.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. lagði áherslu á þá ósk sína, að ágreiningur um tekjuöflun vegna þessa frv. yrði ekki til að draga samþykkt þess á langinn. Þetta er vitanlega fróm ósk og góð svo langt sem hún nær, en það er svo, að til þess að hægt sé að framkvæma ákvæði þessa frv. verður tekjuöflunin auðvitað að liggja alveg ljós fyrir. Varla ætlast hæstv. ráðh. til þess að tekjuöflunarákvæðunum sé sleppt að sinni og „geymt að rífast um þau þangað til í haust“, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, því að ekki er það nóg til þess að fólkið fái peninga sína. Það verður að vera ljóst, hvaðan þeir eiga að koma. Hæstv. ráðh. upplýsti, hverjir hefðu verið fulltrúar ríkisvaldsins sem stóðu að tillögu II í fskj. II. Það voru embættismenn allt saman. Valið á milli þessara leiða er pólitískt. Þess vegna er eðlilegt að hæstv. ráðh. skýri frá því, hver er till. ríkisstj.  Ég kvaddi mér annars hljóðs til þess að leiðrétta misskilning sem ég varð vör við út af þeirri litlu ábendingu sem fram kom í sambandi við skattlagningu aldraðra sem njóta tryggingabóta eða eftirlauna. Þannig getur staðið á, að slíkir skattar hækki þó að tekjurnar lækki, vegna þess að um lífeyristekjur gildir ekki sú regla sem er í enn gildandi skattalögum um 50% frádrátt af tekjum konunnar. Hins vegar leggjast tekjur hjóna saman með einföldum hætti án 50% frádráttar þegar þær eru fólgnar í eftirlaunum eða fólgnar í tryggingabótum. Það er í því sem vandinn liggur þegar sú einkennilega staða kemur upp. Segja má að á þeim skamma tíma sem eftir er, á því eina ári sem eftir er af gildistíma þeirra laga sem nú gilda, væri e. t. v. hægt að gefa þetta eftir með þeim hætti að litið yrði á lífeyristekjur aldraðra og tryggingatekjur aldraðra frá sjónarmiði skattyfirvalda með sama hætti og launatekjur. Herra forseti. Það er eitt atriði sem ég vildi undirstrika í þessu sambandi, og er það í sambandi við allt þetta mál og lífeyrissjóðamálin yfirleitt. Þetta atriði tengist þeim vanda sem alltaf verður á meðan verðbólgan er eins og nú er, eða jafnvel þótt minni sé. Að því hlýtur að koma að lífeyrissjóðirnir greiði ekki einungis verðtryggðan lífeyri, heldur verði um leið verðtryggt það sem í þá kemur. Undir verðtryggingu lífeyris úr lífeyrissjóðum hljóta, þegar fram líða stundir, lífeyrissjóðirnir sjálfir að verða að standa. Eðlilegast er að þeir ávaxti sitt fé þannig að það sé verðtryggt, til þess að öruggt sé að þeir, sem njóta eiga eftirlauna eða bóta úr þeim, fái það fé, sem í þá hefur verið lagt, verðtryggt. Mér hefur aldrei virst það rökrétt þegar menn eru ákveðnir í því að bætur lífeyrissjóða skuli verða verðtryggðar, en hins vegar ekki þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að ávöxtun lífeyrissjóðanna sé einnig verðtryggð. Þetta tvennt hlýtur að verða að fara saman, hvort sem menn svo hafa einn sameiginlegan lífeyrissjóð, marga lífeyrissjóði eða hvernig sem þessum málum verður fyrir komið. Aðalatriðið er að samræmi sé á milli þeirra reglna sem gilda um það fé, sem úr sjóðunum fer, og um það fé sem í þá kemur.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þess sem fram kom hjá hv. 5. þm. Reykv. Það er auðvitað rétt, að lífeyrissjóðirnir verða að fá að verðtryggja bæði skuldbindingar og það sem þeir eiga inni, ef við höldum óbreyttu kerfi. Hitt er annað mál, að um leið og við tökum upp sameiginlegt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn er hægt að hugsa sér að gegnumstreymiskerfi verði að meira eða minna leyti tekið upp, þannig að þetta þurfi ekki að rekast geysilega mikið á. En eins og málin standa í dag sigla allir lífeyrissjóðirnir í gjaldþrot eins og þeir leggja sig að öllu óbreyttu, nema náttúrlega þar sem ríki eða bæjarfélög koma til. Það er enginn vandi að reikna út, að eftir örfá ár- að óbreyttri verðbólgu verða allir þessir svokölluðu frjálsu lífeyrissjóðir gjaldþrota og geta ekki staðið við skuldbindingar sínar. Það er atriði sem við þurfum að huga vel að, en ég vænti þess, að með samræmdu lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn verði því slysi afstýrt. Það er auðvitað rétt, að hugsanlegt er í þeim tilvikum þegar lífeyrisgreiðslurnar eða tekjurnar af lífeyri koma bara á eiginmanninn einan, en tekjurnar voru áður á báðum hjónunum, að 50% reglan hjálpi ekki. En það verður auðvitað aðeins eitt ár um að ræða, því að síðan fellur þessi 50% regla niður. Ég vil að lokum upplýsa það og undirstrika, að frv. er lagt fram af allri ríkisstj. með fyrirvörum einstakra ráðh. um minni háttar breytingar á tekjuöflunarleiðinni, t. d. að 5% verði breytt í 4%, eins og ég var að tala um áðan. Það kom ekki formlega fram, en ráðh. lýstu yfir að þeir mundu vilja hafa fyrirvara um þetta atriði. Frv. eins og það liggur fyrir er lagt fram af allri ríkisstj.



Herra forseti. Ég spurði hæstv. ráðh. að því, hvort fjáröflunarleiðin gæti samkv. þessu frv. verið í ósamræmi við samkomulag sem gert var milli ríkisstj. og aðila vinnumarkaðarins 1977. Hann kvað svo ekki vera og honum væri ekki kunnugt um að samið hefði verið um ákveðna leið við framkvæmd þessa atriðis. Ég vil ekki véfengja þessi orð hæstv. ráðh., en mér skilst að þegar aðilar vinnumarkaðarins, samþykktu það, sem enginn ágreiningur var um, að lífeyrissjóðir skyldu greiða 5% af iðgjaldatekjum sínum til þess að standa undir hluta kostnaðar vegna bótaákvæðanna, hafi þessi samþykkt af þeirra hálfu verið gerð á þeirri forsendu að fjáröflunarleið nr. 1 væri farin. Mér kemur til hugar í sambandi við síðustu orð hæstv. ráðh. í ræðu þeirri, sem nú er nýlokið, hvort það standi eitthvað í sambandi við það, sem hann sagði, að sumir ráðh. hefðu fyrirvara um að lækka 5% niður í 4%. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. Ég hef tjáð mig áður um það. Ég vil aðeins að gefnu tilefni víkja að Jöfnunarsjóðnum. Hér innleiddi hv. 5. þm. Vesturl. umr. um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og það ákvæði í fjáröflunarleið nr. II, sem frv. gerir ráð fyrir, að greitt verði úr Jöfnunarsjóði til þess að standa undir þessum bótum. Ég er alveg sammála þeim rökum sem hv. 5. þm. Vesturl. kom fram með í þessu sambandi, að það væri ekki bætandi á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga byrðum. Það má líka segja að maður geti verið sammála því sjónarmiði hv. 3. þm. Norðurl. e., að ekkert sé óeðlilegt að Jöfnunarsjóðurinn standi undir þessum greiðslum. En hann tók jafnframt fram, að það gæti líka orðið einhver annar aðili á vegum sveitarfélaganna. Það, sem er aðalatriðið í þessu og mér virðist að þurfi sérstaklega að afhuga, er það, að með hvaða hætti sem þessar byrðar eru lagðar á sveitarfélögin er ekki raunhæft að gera það nema færa sveitarfélögunum nýja tekjustofna eða tekjur á móti. Ég þykist vita að æðsti yfirmaður sveitarfélaganna í landinu komi til með að virða þetta sjónarmið.