Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og gerð er grein fyrir í nál. á þskj. 183, mælir meiri hl. fjhn., 4 af 5 nm., með því, að frv. þetta, sem er flutt til staðfestingar á brbl., verði samþ. að mestu leyti óbreytt. S.l. vetur hækkaði Landsbankinn innlánsvexti í allstórum stíl frá 1. apríl að telja: vexti af venjulegum sparisjóðsinnstæðum úr 31/2% í 5%, af innstæðum uppsegjanlegum með 6 mánaða fyrirvara í 6% og af umsömdum innstæðum til 10 ára upp í 7%. Þetta var að vísu sanngjarnt gagnvart þeim þörfu þegnum, sem leggja fé inn í lánsstofnanir til ávöxtunar og hjálpa með því þeim, sem eru að leita eftir lánum og segja má um marga hverja að séu í lánsfjárhungri. En jafnframt hækkaði þá bankinn líka vexti af útlánum og þar á meðal fasteignaveðslánum og handveðslánum; í þeim lánaflokkum var hækkunin úr 6% upp í 7%. Þetta var bankanum heimilt samkv. þeim sérstöku l., sem um hann gilda. Hins vegar mæla l. um bann við okri, nr. 73 frá 19. júní 1933, svo fyrir, að óheimilt sé að taka hærri vexti, en 6% af fasteignaveðslánum og handveðslánum, en þeim l. er þjóðbankinn óháður. Þegar Landsbankinn hafði hækkað innlánsvexti sína, hlutu aðrir bankar og sparisjóðir að hækka innlánsvexti líka hjá sér, því að annars hefðu þeir misst innlánsfé sitt; það segir sig sjálft. Þetta var að minnsta kosti sparisjóðunum mjög erfitt og alls ekki hægt, nema þeir fengju heimild til að hækka vexti af útlánum gegn fast- eignaveði og handveði, að minnsta kosti eins og Landsbankinn hækkaði vextina hjá sér. Með tilliti til þess gaf hæstv. ríkisstj. út brbl., sem hér liggja nú fyrir í frv. til staðfestingar. Samkv. framansögðu er alls ekki um það að ræða í sambandi við þetta frv., hvort hækkun vaxtanna hjá Landsbankanum var æskileg, heldur um það að gefa sparisjóðum og öðrum, sem lána, rétt til að taka sömu vexti og Landsbankinn tekur og breyta l. um bann gegn okri á þá leið. Ef Alþingi synjaði um þetta, væri það dauðadómur yfir öllum sparisjóðum í landinu. Þann dauðadóm telur meiri hl. fjhn. ekki koma til mála að kveða upp og leggur því til, að frv. verði samþ. Þó leggur meiri hl. til. að síðasta málslið aðalgreinar frv. verði breytt. Eins og þessi málsliður hljóðar í frv., felur hann í sér, að ef Landsbankinn lækki aftur umrædda útlánsvexti, megi aðrir ekki heldur taka hærri vexti, en hann af sams konar lánum. Meiri hl. n. lítur svo á, að rangt sé að setja lagaákvæði um að rifta þeim samningum, sem þá þegar hafi verið gerðir um 7% vexti, þótt Landsbankinn lækki vextina hjá sér; það verði að vera frjálst samkomulagsmál milli lántakanda og lánveitanda, hvort umsamin lán, að því er vextina snertir, verði óbreytt. Hins vegar eigi ákvæði þetta aðeins að ná til samninga, sem gerðir verði eftir að Landsbankinn lækkar vextina, ef til kemur. Þess vegna leggur meiri hl. til, að í stað þess, að í frv. segir nú, að ekki megi „taka hærri vexti“ en Landsbankinn reiknar sér, komi, að ekki megi „semja um hærri vexti“. Og er það í fullu samræmi við orðalag gr. á undan og einnig í fullu samræmi við, að nú, þegar heimilað er að hækka vextina, þá nær sú heimild ekki til eldri samninga hafi þeir verið með fastbundnum vöxtum. - Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa um málið fleiri orð.



Herra forseti. Eins og sjá má á nál. meiri hlutans, lagðist ég gegn þessu frv. í n., þótt ég hafi ekki séð ástæðu til að skila sérstöku nál. af þeim ástæðum. Ég vil í örstuttu máli gera grein fyrir minni afstöðu. Þegar Landsbankinn ákvað í byrjun aprílmánaðar að hækka vexti sína, innlánsvexti og útlánsvexti, voru ástæðurnar fyrir þeirri ráðstöfun einkum taldar tvær, í fyrsta lagi að draga úr óeðlilegri eftirspurn eftir lánsfé og í öðru lagi að ýta undir sparifjármyndun almennings. Ég tel, að hvorug þessara röksemda fái staðizt. Eins og nú er ástatt í landinu, er eftirspurn eftir fjármagni geysilega mikil og útlánastarfsemi bank- anna þannig, að það fé, sem tiltækt er, er í engu samræmi við þær miklu framkvæmdir, sem verið er að vinna. Og hækkun á vöxtum um 1% gerir ekkert til þess að hamla á móti neinni óeðlilegri eftirspurn eftir fjármagni. Ég tel það einnig ekki vera rétt, að hækkun á innlánsvöxtum muni að nokkrum mun ýta undir sparfjármyndun, eins og nú er ástatt, vegna þess að það er alkunna, að kaupmáttur peninganna rýrnar svo ört, að jafnvel þeir vextir, sem bankarnir borga núna, vega engan veginn upp á móti þeirri rýrnun. Og enginn maður, sem komið getur peningum sínum fyrir á annan hátt, leggur í það að geyma peninga, - hann veit, að það er sama og að bjóða upp á að ræna af sjálfum sér. Hins vegar eru áhrifin af hækkun útlánsvaxt- anna skaðleg og eru einn þáttur í lánsfjárpólitík, sem ég tel mjög hættulega og skaðlega, og væri hægt að rekja það í löngu máli, en ég geri ráð fyrir, að hv. þm. sé kunnugt um afstöðu míns flokks í því máli. Þegar Landsbankinn tók þessa ákvörðun að hækka vextina, þá er mér nær að halda, að hæstv. ríkisstj. hafi samþ. það með allmiklum semingi. Og mér er einnig kunnugt um, að Útvegsbankinn og Búnaðarbankinn voru andvígir þessari hækkun, þótt þeir gerðu hana, eftir að Landsbankinn var búinn að framkvæma hana. Og ég þykist hafa nokkuð fyrir mér í því, að meiri hluti alþm. muni hafa verið á móti þessari vaxtahækkun, þegar hún kom til framkvæmda, enda kom það einnig fram í hv. n., að meiri hl. nm. lýsti því yfir, að hann hefði verið andvígur þessari breyt., þegar hún var gerð. Hins vegar fjallar þetta mál, eins og það liggur fyrir, ekki um Landsbankann eða Útvegsbankann eða Búnaðarbankann, heldur um sparisjóðina. Og mína afstöðu, að vera á móti þessu frv., ber engan veginn að skoða sem fjandskap við sparisjóðina eða ég vilji kveða upp dauðadóm yfir þeim, eins og hv. frsm. meiri hl. komst að orði. Mín afstaða er þannig hugsuð, að ef Alþingi lýsti yfir andstöðu sinni við vaxtahækkunina með því að fella þetta frv., þá væri Landsbankanum ekki stætt á því að halda fast við ákvörðun sína frá því s.l. vetur. Nú, en ef Landsbankinn hins vegar vildi standa á þeirri afstöðu, eftir að Alþingi væri búið að lýsa yfir eindregnum vilja sínum í þessu efni, þá gæti Alþingi náttúrlega með annarri lagabreyt. komið vilja sínum fram.



Herra forseti. Ég tel nú ekki ástæðu til í sambandi við þetta mál að fara að ræða vaxtahækkunina sjálfa, eða vaxtahækkun Landsbankans; það er mál út af fyrir sig. En af því að hv. síðasti þm., sem talaði, gat þess, að ríkisstj. muni hafa samþ. þessa vaxtabreyt. með talsverðum semingi, þá þykir mér rétt að taka fram, að ríkisstj. gaf aldrei samþykki sitt til þessarar vaxtahækkunar, enda taldi bankinn, að hann hefði fulla heimild til slíkrar hækkunar án þess að spyrja ríkisstj., - enda taldi hún sig ekki að athuguðu máli hafa rétt til þess að banna þessa vaxtahækkun, ef bankinn vildi framkvæma hana. Þetta vildi ég láta koma hér fram, án þess að ég ætli að fara nokkuð frekar inn á þessa hlið málsins eða taka afstöðu til þess í sambandi við þessar umr. En ég vil gjarnan skýra nokkuð, hvað fyrir ráðuneytinu vakti með setningu brbl., svo að ekki verði misskilningur um það, hvað átt er við með l. Það er viðurkennt, að taka megi 6% af lánum, sem tryggð eru með fasteignaveði, en hækki Landsbankinn útlánsvexti fram yfir 6%, þá er öðrum heimilt að taka það sama, allt að 7% vexti. Lækki Landsbankinn sína vexti, ber öðrum einnig að lækka vexti sína, að því leyti, sem lagagreinin heimilar lækkunina, þ.e.a.s., að fylgjast verður með vaxtalækkun Landsbankans niður að 6%. Landsbankinn og Búnaðarbankinn fylgja þeirri reglu í sambandi við lán, sem tryggð eru með fasteignaveði, sem önnur, að vextir af þeim lánum fylgja almennum vaxtabreyt. bankanna, sem af öðrum lánum. Þar sem þessi lagabreyt., sem hér er til umr., er sérstaklega gerð með hagsmuni sparisjóðanna fyrir augum, var talið eðlilegt, að þeir fylgdu sömu reglum í þessu um breyt. vaxta eins og bankarnir. En breyt. sú, sem hv. n. ber fram á þskj. 183, felur það í sér, að þeir vextir, sem upphaflega er samið um, skuli standa, þótt vaxtabreyt. verði síðar. Að sjálfsögðu má deila um það, hvort sparisjóðir og einstakir lánveitendur skuli geta fylgt öðrum reglum um vaxtagreiðslu af fasteignalánum, en bankarnir. En ég vil þá, að það sé ljóst hv. þm., hvað breyt., sem um er rætt á þskj. 183, felur í sér í raun og veru. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að taka afstöðu til þessa sérstaka atriðis. Það má segja ýmislegt bæði með því og móti. Ég mun láta það afskiptalaust.



Það voru gerðar nokkrar breytingar á skipun prestakalla á siðasta þingi, og þá var gert ráð fyrir að leggja niður prestssetrin í Kollafjarðarnesi og Stað í Steingrímsfirði og flytja prestssetrið að Hólmavík. Í l. um skipun prestakalla, nr. 31 frá 4. febr. 1952, er yfirleitt gert ráð fyrir því, þar sem prestssetur eru lögð niður og ný upp tekin, að heimilað er í l. að selja þau prestssetur, sem lögð hafa verið niður. Ég hef beðið skrifstofustjórann í kirkjumrn. að athuga, hvort í l. nr. 31 frá 4. febr. 1952, um skipun prestakalla, væri skýlaus heimild til þess að selja þessi tvö prestssetur, um leið og prestssetrið verður flutt til Hólmavíkur, og skrifstofustjórinn telur það orka tvímælis, að ákvæðin séu svo skýr, að það sé heimilt. Af þeirri ástæðu er þetta frv. borið fram, því að það er ekki nema eðlilegt, að á þeim eina stað, þar sem prestum var fækkað, þ.e. í Strandasýslu, þá geri þeir kröfu til þess, að þessi þrjú prestssetur, sem eru í sýslunni, séu byggð upp, þannig að prestssetrið á Hólmavík hafi húsrúm til umráða. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta frv., að öðru leyti en því, að ég mundi raunar kjósa fremur, að frv. væri að því leyti breytt, að jarðirnar væru seldar eftir mati hæfra matsmanna, sem hlutaðeigandi sýslumaður tilnefndi eða einhver annar aðili, sem er öruggt að sé hlutlaus í málinu. Það er alltaf erfitt fyrir ríkisstj. að eiga í því að selja jarðir með öðru móti. En það er ekki sérstaklega tekið fram þarna í 1. gr. frv., með hverjum hætti jarðirnar eigi að selja, og ég álít, að það væri eðlilegra að hafa þetta ákvæði í lögunum.



Herra forseti. Ég sé nú, að komið er hér frv. fram um að selja þessi tvö prestssetur, Kollafjarðarnes og Stað í Steingrímsfirði, og hefur þá rætzt sú spá, sem var spáð hér við umr. um prestakallaskipunina, að aðaláhugamál hæstv. ráðh. hefði verið að koma prestakallaskipuninni á til þess að fá leyfi til þess að selja þessar jarðir. Ég skal nú ekki ræða um það frekar. Eins og kunnugt er, þá er nú ekki heimilt að selja jarðir, sem ríkissjóður á, nema fyrir fasteignamat, nema með sérstökum l., og fylgir þá sú kvöð, að halda verður jörðunum sem ættaróðulum. Að öðru leyti á ríkissjóður kröfu á því aftur að fá jarðirnar keyptar fyrir fasteignamat. Nú minntist hæstv. ráðh. á það hér, að það væri sett inn í l., að mat skyldi fara fram á þessum jörðum, áður en þær yrðu seldar, og geri ég ráð fyrir, að hann eigi þar við, að það verði miðað við það verðgildi, sem nú er eða á þeim tíma, sem jarðirnar verða seldar, en ekki við fasteignamat, og er þá brugðið út af því, sem gildir um aðrar jarðir ríkisins. Út af þessu vildi ég gjarnan spyrja hæstv. ráðh., hvort hann hugsar sér, að þessar jarðir verði seldar kvaðalausar, þannig að viðkomandi kaupendur megi ráðstafa þeim síðar eins og sinni eign, án þess að fylgi þeirri eign sömu kvaðir eins og fylgja öðrum opinberum jörðum, sem ríkið selur. Þá vildi ég einnig mega spyrja hæstv. ráðh., hvort ekki væri eðlilegt, ef þessi háttur er tekinn upp, að selja jarðirnar eftir peningamati nú, og ef þær verði seldar kvaðalaust, sem mér nú helzt skilst að muni vera ætlunin, að þetta fé sé þá látið ganga til þess að byggja upp prestssetrin í þessum sóknum. Ég hygg, að eftir öðrum l. eigi söluverð opinberra jarða að renna í Ræktunarsjóðinn eða a.m.k. í einhverja aðra ákveðna sjóði í sambandi við landbúnaðinn. Er ekki ástæða til þess að láta andvirði þessara jarða beinlínis ganga til þess að byggja upp þau prestssetur, sem verður að veita fé til úr ríkissjóði til þess að koma upp í staðinn fyrir þau prestssetur, sem hér er hugsað að selja? Mér þykir því eðlilegt, að þetta hvort tveggja verði tekið beint upp í lagafrv., og vil einnig beina því til þeirrar hv. n., sem málið fær til meðferðar. Nú hefur hæstv. ráðh. ekki lagt til neina sérstaka n., en eftir eðli málsins hygg ég að þetta muni að venju ganga til hv. landbn. Annars gerir hann sjálfsagt um það tillögu.



Það leiðir nú af efni þessa frv., að það er eðlilegt, að það fari til landbn., það er ekki nema sjálfsagt. En viðkomandi sölu á þessum jörðum, þá er það að segja, eins og ég minntist á í þessum fáu orðum, sem ég talaði hér áðan, að í l. um prestssetur frá síðasta þingi er heimilað í hverju einstöku tilfelli, þar sem rætt er um að leggja niður prestssetur, að selja jarðirnar, þannig að það var stefnan, sem þingið tók, að selja jarðirnar, og ég geng út frá því, að það hafi verið ætlunin að selja þær fyrir það verð, sem væri eðlilegt gangverð. Það var sú stefna, sem greinilega kom fram í frv. og ekki virtist vera mikill ágreiningur um. Jafnframt kemur það af sjálfu sér, að um leið og selt er með slíkum hætti sem frv. um skipun prestakalla markaði á s.l. þingi, þá er selt kvaðalaust, því að kvaðirnar fylgja eðlilega því, að jarðirnar eru seldar fyrir fasteignamat, þ.e.a.s., kaupendunum eru afhentar jarðirnar fyrir gjafverð, og það fylgir því sú kvöð, að þeir mega ekki selja þær aftur. Undir þessum kringumstæðum er raunverulega um það að ræða, að ríkið er að flytja þarna til úr einni fasteign í aðra. Það má náttúrlega lengi um það deila, hvort er betri eign að eiga prestssetur á Hólmavík, hús þar, embættisbústað, eða eiga þessa embættisbústaði á Stað í Steingrímsfirði og í Kollafjarðarnesi. En það er einnig rétt, að ég minntist ekki á það, a.m.k. ekki beinlínis, í þeim fáu orðum, sem ég sagði hér áðan, að andvirði þessara jarða ætti að ganga til þess að byggja upp prestssetrið á Hólmavík. Það er þó tilgangurinn beinlínis með frv. Ég tel nú, að þar sem hér er um sérlög að ræða og raunverulega staðfestingu á þeirri stefnu, sem var tekin á seinasta þingi, að selja ýmis prestssetur til þess að byggja upp önnur ný, þá leiðir það nú af hlutarins eðli, þegar verið er að afla skýrari heimildar til þess að fylgja þeirri stefnu, sem kom fram í frv. um prestaköll, að þá yrðu peningarnir notaðir til þess að byggja upp prestssetrið á Hólmavík, en ekkert hef ég á móti því, að það sé tekið sérstaklega fram í frv., því að það er beinlínis tilgangurinn með því. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að orðlengja um þetta. Frv. er ekkert annað en skýrari ákvæði um þau fyrirmæli, sem gefin voru í l. um prestssetur á seinasta þingi. Og ég verð nú að segja það, að ég tel meiri líkur til þess, að heimildin sé til staðar þar í l., þó að það sé auðvitað eðlilegt, að ráðh. vill ekki selja eftir vafasömum heimildum, heldur fá þingið til þess að segja um það alveg skýlaust, hvort það er þess vilji.



Herra forseti. Þetta frv. er nú að efni til gamall kunningi hér í d., hefur oft legið fyrir henni og alltaf verið hér samþ. í einhverri mynd. Í fyrra strandaði það í Nd. Það var sent þaðan til lagaprófessoranna við Háskóla Íslands, og kom grg. um frv., eins og það þá var, frá próf. Ólafi Lárussyni, sem hafði ýmislegt við það að athuga, aðallega þó að orðalagi, en ofur lítið líka að efni. Þessi grg. hans í fyrra varð orsök til þess, að frv. dagaði þá uppi í Nd. Hæstv. landbrh. tók svo frv. og sendi það búnaðarþinginu, sem reyndar hefur alltaf mælt með því, og óskaði eftir, að það skipaði tvo menn, ásamt einum, sem hann tilnefndi sjálfur, til að taka frv. til athugunar enn á ný og reyna að færa það í þann búning, sem menn gætu fellt sig við. Þetta var gert, og var próf. Ólafur Lárusson skipaður í n. af landbrh. og formaður hennar. Og frv. í því formi, sem það liggur hér fyrir, er að orðalagi til algerlega hans verk og að efni til mest líka. Það er ekki margt nýtt í því efnislega frá því, sem áður hefur verið hér í d. Það má kannske helzt telja það, að undanskilin kaupréttinum eru ítök, sem eru yngri en 25 ára; það var ekki í frv., sem hér hafa legið fyrir áður. Að öðru leyti held ég, að það sé ekkert nýtt í því. Það er dálítið öðruvísi orðað og öðruvísi uppbyggt og vafalaust með betra lagamáli heldur en það hefur verið áður. Og ég vænti þess, að d. muni vera tiltölulega fljót að afgr. það. Landbn. hefur ekki tekið afstöðu til þess á fundum sínum. Hún var sammála um að flytja það, og ég hygg, að hún muni taka það fyrir og semja um það nál., hvort sem því verður vísað til hennar eða ekki, - það skiptir ekki máli í því sambandi, - en það er kannske réttara að gera það samt, formlegra, eftir þeirri venju, sem nú hefur verið hér upp tekin. Mun hún þá reyna að afgr. það tiltölulega fljótt eftir helgina, svo að það geti þá komið hér til 2. umr. Ég skal ekki fara langt út í þessi margs konar ítök, sem til eru, mörg bara að nafninu og mörgum til leiðinda og skapraunar út frá ýmsu, sem gerist í sambandi við þau, og hver þörf er á, að þetta frv. verði samþykkt, - ég hef svo oft gert það áður, og skal því alveg leiða það hjá mér. En ég vona, að menn geti sætt sig við frv. í þessum nýja búningi. Og að minnsta kosti þeim aðfinnslum, sem próf. Ólafur Lárusson kom með í fyrra og gerðu að verkum, að það strandaði þá í Nd., verður ekki hægt að beita núna, því að þær eru allar komnar fyrir kattarnef með frv. í þessari mynd, sömdu af prófessornum.



Herra forseti. Ég vildi nú óska eftir því að fá málið afgr. sem fyrst og helzt án breyt., ef hægt er á það að fallast. Það er nú ekki venja og ekki eðlilegt samkv. þingsköpum að minnast á einstök atriði í frv. En um leið og málið fer í n., tel ég mig ekki geta komizt hjá því að vekja athygli á einu ákvæði frv., sem kynni að geta valdið einhverjum ágreiningi, en ég held að sé ástæðulaust að valdi þó nokkrum ágreiningi í þessu máli. Það er ákvæðið í 7. gr., sem er um rétt þess manns, sem biður um að leysa ítak af sinni jörð, og rétt hins aðilans, sem ítakið á. Þar er svo ákveðið, að þetta skuli metið, hvor hafi meiri hag af þessum hlunnindum, sem í ítakinu felast, og síðan ákveðið, að ítakshafa er því aðeins skylt að hlíta lausn ítaksins, að hagsmunir hans af ítakinu séu metnir mun minni en hagsmunir lausnarbeiðandans af því að fá það leyst af jörðinni. Ég hef nú rætt við próf. Ólaf Lárusson um það, hvað í þessari reglu muni felast, og hann hefur bent mér á ýmsar meginreglur laga, sem byggjast á þessari reglu, sem þarna er sett fram, svo að ég álít, að með þessu sé fullum rétti náð fyrir þá, sem þurfa að óska eftir lausn ítaka af jörðum sínum. Venjulega er þetta þannig, - til þess að skýra þetta aðeins nánar, - að maður á jörð með reka og annar maður hefur ítak í jörðinni, - venjulega eru það nú einhverjar kirkjur, og tíðast er það, að þær eru allfjarri þessum reka, - þá er það t.d. alveg tvímælalaust, að sá, sem hefur rekann svo að segja við bæjardyrnar á ströndinni rétt hjá sinni landareign, hefur mun meiri hag af að hafa þau hlunnindi heldur en maður, sem er langt í burtu. Það er alveg tvímælalaust, að það felst í þessum málum, og þannig er með flest af þessum ítökum, að þau eru með þeim hætti, að þau koma að miklu betri notum fyrir þann, sem býr á jörðinni, sem ítakið er í, heldur en fyrir menn, sem eru langt í burtu. Og þannig mundi reglan, sem hér er sett fram í 7. gr., leiða til þess, að þessi ítök yrðu ítakseigendur að láta af hendi svo að segja undantekningarlaust.

Forseti (BSt): Það er tekið fram í grg., að nm. í n. þeirri, sem flytur frv., áskilji sér óbundna afstöðu til málsins. Þegar svo stendur á, hefur verið venja hér, a.m.k. á þessu þingi, að vísa frv. til n., þó að það sé flutt af n. Og vil ég bera það upp að vísa frv. til hv. landbn.