Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Eins og fram kom við fyrri hluta umr., er þetta frv. komið frá hv.Nd., og var því breytt þar allverulega. Með þeirri breytingu er gert ráð fyrir að opna skuldaskilasjóð aftur og veita lán úr honum, eftir því sem það fé hrekkur til, sem eftir er í honum, þeim mönnum, sem ekki fengu lán úr honum áður, og er skilgreiningin í því sambandi sú sama og var áður í lögunum, að það er aðeins veitt til báta undir 60 smálestum. Við fyrri hluta umr. kom það fram, að til eru þær skoðanir hér í hv. d., að réttara hefði verið að fara ekki þessa leið með það fé, sem eftir kann að vera í skuldaskilasjóði, þegar búið er að fullnægja ákvæðum bráðabirgðalaganna, sem þessi lög eru staðfesting á, og ég fyrir mitt leyti get að vísu tekið undir það, því að ég hefði heldur kosið, að því fé, sem eftir kann að vera í sjóðnum, þegar búið er að fullnægja ákvæðum bráðabirgðalaganna, yrði varið á annan hátt en gert er ráð fyrir samkvæmt áliti hv.Nd., en þar sem það kom glöggt fram í hv.Nd., að fyrir þessu var mikill meiri hluti þeirrar hv. d., þá hefir sjútvn. þessarar hv. d., sem tekið hefir málið til athugunar nú fyrir umr., fallizt á að leggja ekki á móti hessari breyt., því að af því gæti leitt hrakningur á málinu milli d., og allar líkur benda til þess, að hv.Nd. muni ekki falla frá þessari samþykkt sinni. Þess vegna leggur sjútvn. til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Ég hreyfði því við fyrri hluta umr., að í þessari brtt., sem kom inn í frv. í hv.Nd., væri óþörf tilvitnun, og hefir n. einungis athugað það og komizt að þeirri niðurstöðu, að þessi smágalli hefði ekki verulega þýðingu, og n. vill ekki fyrir sitt leyti hrekja málið milli d. út af því, þar sem ekki er ágreiningur um efni frv. Fyrst ég er búinn að gera þá játningu, að ég vilji gjarnan aðrar ráðstafanir en þær, sem hv.Nd. vill gera á því fé, sem afgangs kann að verða, þegar búið er að fullnægja lánum til línuveiðaskipa, þá vil ég líka taka það fram um leið, að ég er ekki eins sammála hv. 4. landsk. um það, sem fram kom í ræðu hans við fyrri hluta umr., að þessi skuldaskil og kreppuráðstafanir væru gagnslausar og mætti nánast skoða því fé, sem til þess væri veitt, kastað í sjóinn. Ég skal játa, að alltaf má búast við, að slíkar ráðstafanir beri misjafnan árangur, en ég er persónulega ekki í vafa um, a. m. k. að því er snertir skuldaskilasjóðinn, að þessar ráðstafanir komi að mjög miklum notum og eiga vonandi eftir að koma að mjög miklum notum, og það sama vil ég vænta, að segja megi bæði um kreppulánasjóð bænda og eins kreppulánasjóð sveitar- og bæjarfélaga. Þessu máli mínu til sönnunar vil ég taka það fram, að mér hefir borizt í hendur rekstraryfirlit nokkurra báta, sem fengu skuldaskil á síðasta ári; hefir verið gert yfirlit yfir rekstur 12 báta, sem teknir eru úr 3 landsfjórðungum. Allir þessir bátar eru yfir 30 smálestir og í góðu standi, eins og yfirleitt þeir bátar, sem á annað borð eru veitt lán til úr skuldaskilasjóði. Ég held ég megi fullyrða, að svo framarlega sem þessir 12 bátar hefðu ekki fengið skuldaskil á síðasta ári, hefði rekstur þeirra flestra, ef ekki allra, stöðvazt. En hinsvegar sýnir rekstrarreikningur þessara báta, að þeir hafa á árinu framleitt vörur til útflutnings að verðmæti fyrir 1 millj. og rúmlega 200 þús. króna, eða m. ö. o., fyrir það að þessum bátum var gert kleift að starfa, hafa þeir getað útvegað útlendan gjaldeyri sem nemur 1 millj. og 200 þús. króna, og auk þess hafa þessir bátar greitt í vinnulaun innanlands upp undir ½ millj. króna. Þó að ég skuli játa, að þessir bátar hafi fengið töluvert mikla hjálp, eða samanlagt hátt á annað hundrað þúsund, þá verð ég að segja, að þetta er ekki aðeins bjargræði fyrir eigendur bátanna, heldur og fyrir ríkissjóð, þar sem útlit er fyrir, að þessir bátar allir geti staðið full skil á lánum sínum, ef rekstrarafkoma þeirra verður svipuð áfram. Ég veit, að stjórn fiskveiðasjóðs, sem nú kemur til með að hafa með höndum innheimtu á lánum skuldaskilasjóðs, hefir mikinn áhuga fyrir því, að geta fengið rekstrarreikninga allra þeirra, sem fengið hafa lán úr sjóðnum, og draga út úr þeim árangur þessa starfs, og tel ég það mjög vel farið, að sá háttur verði upp tekinn. Ég held, að stjórn fiskveiðasjóðs hafi mjög góða aðstöðu í þessu efni, því að fiskveiðasjóður, ásamt skuldaskilasjóði, er orðinn töluvert stór lánardrottinn alls smærri útvegs, og slíkt eftirlit og skýrslusöfnun er nauðsynleg fyrir þær lánsstofnanir, sem standa undir þessum rekstri. Ég vildi að gefnu tilefni láta þetta koma fram hér, af því að ég vildi ekki, að málið færi svo út úr þinginu, að litið yrði svo á, að ég væri því samþykkur, sem fram kom við fyrri hluta þessarar umr., að því fé, sem varið hefir verið úr skuldaskilasjóði og yfirleitt til kreppuráðstafana, væri á glæ kastað. En hitt er rétt, sem fram hefir komið, að það þarf fleira til þess, að sjávarútvegurinn geti staðizt, en skuldaskilasjóð og kreppuhjálp, en hún er a. m. k. þáttur í stuðningi við sjávarútveginn og landbúnaðinn. Ég læt svo máli mínu lokið og vona, að hv. deild geti fallizt á að samþ. frv. eins og það liggur fyrir, þó að skiptar skoðanir kunni að vera um það, en ganga má út frá, að hv.Nd. verði svo fastheldin við þá breyt., sem þar komst inn í frv., að hún muni ekki fást út úr því aftur.

Frsm. 1. minni hl. (Páll Hermannsson) Ég tek ekki beinlínis til máls sem frsm. fyrir nefnd, heldur aðeins fyrir nefndarhluta. Um þetta frv. fór svo, að ekki náðist samkomulag um það í landbn. Einn nm., hv. 2. þm. Rang., ætla ég að vilji eindregið láta fella frv., og hinsvegar hefir annar nm., hv. 4. landsk., ekki tekið afstöðu til málsins sem stendur, og í þriðja lagi legg ég til, að þetta frv. verði samþ. Það er svo um þessi mjólkurmál hér, að um þau hefir stundum verið allmikill hávaði og sögð um þau mörg orð. Ég álít, að mörgum mönnum á Alþ. standi nær en mér að flytja langa ræðu um mjólkurmál. Er það bæði af því, að mjólkurmálin snerta mig minna en fjölda manna hér í Reykjavík og nágrenni, og hinsvegar af því, að ég er þessum málum ekki eins kunnugur og fjölmargir aðrir. Ætla ég því ekki að verða stórorður um þetta, heldur aðeins gera grein fyrir því, hvers vegna ég sem meðlimur landbn. legg til, að þetta lagafrv., sem er bráðabirgðal., verði samþ. Að því liggja tvær ástæður. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið, hefir smátt og smátt komið betur í ljós, að mjólkurhreinsunarstöð Mjólkurfélags Reykjavíkur, sem nú mun hafa færzt yfir á hendur félags, sem heitir Mjólkurfélag Kjalarnesþings, hefir ekki getað innt af hendi þessa hreinsun, svo við hafi mátt una. Mér er tjáð, að meir og meir hafi borið á umkvörtunum um slæma vöru frá þessari hreinsunarstöð, og að sérstaklega mikið hafi borið á þessu um eða fyrir mitt síðasta ár. Að það hafi orðið að taka aftur mjólkursendingar, sem búið var að senda til kaupenda, vegna þess hve mjólkin var slæm, og að yfirleitt hafi verið hér almenn óánægja með vöruna. Er þetta talið stafa af því, að vélar mjólkurhreinsunarstöðvarinnar væru ekki fullnægjandi, hvorki til að kæla né hreinsa. Eigendur stöðvarinnar munu hafa haft góð orð um, að úr þessu skyldi bætt, án þess að það bæri nokkurn árangur. Svo hefir líka komið í ljós við rannsóknir, að gerlagróður í mjólkinni reyndist annar og öðruvísi en ætlazt er til um neyzlumjólk, án þess að á því fengjust neinar bætur. Ég hefi hér afrit af bréfum, sem skrifuð eru af Sig. H. Péturssyni, sem ég ætla, að sé gerlafræðingur, sem sýna glögglega, ef því má treysta, sem þar stendur, að útbúnaður hjá þessari stöð hefir ekki verið í því lagi, sem verður að krefjast. Hér segir í bréfi dags. 25. júní, að kælitæki þau, sem hafi átt að koma, hafi ekki fengizt ennþá, svo að kæling mjólkurinnar sé ófullnægjandi. Hann talar einnig um, að viðeigandi prófun á mjólkinni hafi ekki farið fram, og að framleiðendurnir geti sér að skaðlausu sent 3. og 4. flokks vöru til stöðvarinnar án þess að það sé rannsakað. Þetta sýnist vera illt ástand. Sami maður talar um, að af 9 sýnishornum hafi við rannsókn 7 verið tæk, en 2 ekki, en þó hafi stöðin ekkert hafzt að í þessu máli. Mér virðist ég hafa fengið fullnægjandi upplýsingar um, að meðferð mjólkurinnar í þessari stöð sé svo, að ekki megi við hana una um neyzlumjólk. Þetta er önnur ástæðan fyrir því, að ég tel breytingu nauðsynlega á þessu máli, og sú breyt. mun ekki verða fáanleg nema með því að taka stöðina úr höndum eigendanna og reka hana undir betri skilyrðum. Annað atriði, sem mér finnst eiga að ráða nokkru um þetta, er, að um þessar mundir kom í ljós, að ekki allir mjólkureigendur fengu gerilsneydda og hreinsaða sína mjólk. Er mörgum kunnugra um það en mér, hver aðdragandi var að því. Eftir heimild í lögum mun ráðh. hafa ákveðið, hvaða gjald skyldi tekið fyrir hreinsun mjólkurinnar. Var ákveðið eftir tillögum þess manns, sem margir telja, að bezt vit hafi á þeim málum hér á landi, en það er Jónas Kristjánsson, sem stýrir mjólkursamlaginu á Akureyri, að mjólkurhreinsunarstöðin mætti taka 2,2 aura á lítra fyrir hreinsun. Mun orka tvímælis, hve réttlátt það verð er, en einskonar samningar eða samkomulag skilst mér, að hafi verið á milli ráðh. og kannske mjólkursölun. annarsvegar um þetta hámarksverð. Ég vil ekki fullyrða, að gengið hafi verið til samninga um þetta, en ganga má út frá því, að ekkert ósamkomulag hafi verið um það. Um sama leyti var greidd álitleg fjárhæð frá ríkinu til þessa félags, sem gera má ráð fyrir, að það hafi átt rétt til að fá, en svo einkennilega vildi til, að einmitt á þessu tímabili var upphæðin greidd. Hefir það því gerzt um sama leyti og óánægjan var mest og það fór að verða örðugt fyrir suma menn að fá mjólk sína hreinsaða í stöðinni, og endaði með því, að þeir menn, sem vildu standa fyrir utan þennan félagsskap, fá sína mjólk alls ekki hreinsaða þar. Hér sé ég, að í bréfi dags. 4. júní, sem mun vera frá Mjólkurfél. Kjalarnesþings, undirritað af 3 mönnum, sem mun vera stj. félagsins, stendur þetta: „Þar sem þér ekki hafið ennþá gerzt meðlimur í félagi okkar, höfum við í dag, samkv. áðurrituðu, ákveðið að neita að veita mjólk yðar móttöku, með því að yður er tilkynnt í bréfi dags. 30. f. m., að Mjólkursamlag Kjalarnesþings hætti að taka mjólk utanfélagsmanna til vinnslu frá og með deginum í dag.“ - Þarna eru skjallegar upplýsingar um, að mjólkurframleiðendum er neitað að fá mjólk sína hreinsaða. Finnst mér það eðlilegt, að til einhverra ráða sé gripið gegn þessu og því, að mjólkin reynist ónothæf vegna þess, að stöðin er í ólagi, og engin tilraun gerð til að endurbæta hana. Þegar hitt bætist við, að viss hluti af mönnum fær ekki hreinsun á sinni mjólk, sé ég ekki annað en að skylda bæri til að bæta úr þessu. Hér er ekki nema um þessa einu stöð að ræða, sem getur hreinsað mjólk, og því var það eitt fyrir hendi að taka hana af eigendunum vegna þarfa almennings og reka hana á þann hátt, sem heppilegastur er, og var það gert með brb.l. Má tala langt mál um þetta atriði mjólkurmálsins, en mér finnst það falla frekar undir starfssvið annara manna en mín. Geri ég ráð fyrir, að í útvarpsumr., sem fram munu fara um mjólkurmálið, verði minnzt á þetta atriði. Læt ég svo þetta nægja sem rökstuðning fyrir því, að ég legg til, að frv. verði samþ., og geri ráð fyrir, að hinir nm. muni einnig gera grein fyrir sinni afstöðu.

*Jón Baldvinsson: Það var aðeins um þingsköp, sem ég ætla að segja nokkur orð. Vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki aðeins þau mál fyrir, sem taka litlar umr., af því að útvarpsumr. fara fram í kvöld og munu standa marga klukkutíma. Þurfa menn því að undirbúa sig, og væri það vel séð hjá þeim, sem taka eiga þátt í þeim, að ekki yrðu önnur mál tekin fyrir en þau, sem litlar umr. verða um.

*Frsm. (Thor Thors): Efni frv. þessa er það, að næst þegar héraðslæknisembættin hér í Reykjavík og á Akureyri losna, þá skuli þau veitt sérfræðingi í heilbrigðisfræði. Jafnframt er og ákvæði um það, að árslaun þessara lækna skuli verða 6000 kr., enda ekki ætlazt til, að þeir gegni almennum læknisstörfum. Það er líka svo komið, að störf þessara lækna eru orðin svo mikil, að þeir geta ekki annríkis vegna sinnt almennum lækningastörfum. Laun héraðslæknanna á þessum stöðum eru svo lág, þar sem þeir geta ekki sinnt almennum lækningum, að engin von er til, að hægt verði að fá í embættin sæmilega lækna. Er því ekki talið fært annað en hækka launin. Frv. er samið af landlækni, og hefir verið borið undir bæði læknafélög landsins, Læknafélag Íslands og Læknafélag Reykjavíkur, og mæla stjórnir beggja félaganna eindregið með því, telja það nauðsynlegt. Allshn. telur það og nauðsynlegt og leggur því einróma til, að það verði samþykkt.

*Pétur Ottesen: Það koma alltaf betur og betur í ljós vandkvæðin af því, að ekki skuli hafa verið komið í framkvæmd að breyta launalögunum. En eins og kunnugt er, hafa breytingar á þeim verið undirbúnar af milliþn. og legið hér fyrir á undanförnum þingum. Það er einmitt sakir þessa, að frv. þetta er komið fram, þar sem farið er fram á að breyta launaákvæðum tveggja embættismanna. Þó að inn í frv. séu sett ákvæði um ný skilyrði um þekkingu þessara manna, þá skiptir það ekki máli, því að þess myndi gætt við veitingu embættanna, að veita þau aðeins vel hæfum mönnum. Aðalefni frv. er því launaspursmál, jafnframt því, sem hér er verið að ganga inn á nýja braut, þar sem á að fara að greiða læknum skrifstofufé, því að það hafa þeir ekki haft áður. Að haldið verði áfram á þessari nýju braut, er enginn efi, því að reynslan er sú, að þar sem hægt er að smeygja inn litla fingrinum í þessu efni, koma menn fljótlega með alla hendina. Þess vegna er hér verið að fara inn á nýja braut, sem vitanlega verður yfirfærð á alla læknastétt landsins, úr því að þessi braut er opnuð. Ég vildi aðeins benda á þetta sem dæmi þess, að það er ekki rétt af hæstv. Alþingi að skjóta því svo fram af sér eins og gert hefir verið, að gera breytingar á launalögunum, sem hér hafa legið fyrir á undanförnum þingum, en ekki hafa náð fram að ganga. Ég ætla, að í þeim breyt., sem þar er um að ræða, sé ekki nein till., sem opni þá leið, að læknum sé greitt sérstakt skrifstofufé.

*Jón Baldvinsson: Það þýðir náttúrlega ekki mikið að gera aths. við þetta frv., ef svo er, að Framsfl., Sjálfstfl. og Bændafl. hafa komið sér saman um, að það skuli nú ná fram að ganga. Ég vil þó gera þá aths., að ég tel, að 5. gr. frv. sleppi nokkuð miklu úr valdi þingsins með því að leggja það í vald Búnaðarfél., hvernig kosið sé til búnaðarþings. - Ég óttast sem sé, að með hinni miklu auknu ræktun, sem áfram heldur í kaupstöðum og kauptúnum landsins og í grennd við þau, þá njóti hlutaðeigandi menn ekki fulls réttar til þess að taka þátt í kosningum, miðað við það sem bændur hafa. Mér finnst því, að Alþ. sjálft verði að hafa eitthvað um þetta að segja, vegna þess að Búnaðarfél. eru faldar allmiklar framkvæmdir af því opinbera. Þá þykir mér það ekki nema eðlilegt, sem verið hefir, að landbrh. ráði því, hver sé búnaðarmálastjóri. Það er eiginlega jafneðlilegt, að landbrh. skipi búnaðarmálastjóra, eins og hann skipar skrifstofustjóra í ráðuneyti þau, sem undir hann liggja, því Búnaðarfél. er í raun og veru deild í stjórnarráðinu, og aðalstarf þess er að framkvæma fyrir ríkið ýms verk, sem það leggur fé til. Mér sýnist sem sagt, að Alþ. sleppi fullmiklu valdi í hendur Búnaðarfél., og óeðlilega miklu miðað við hið nána samband, sem verður milli landbúnaðarráðuneytisins og Búnaðarfél., og það samstarf, sem þar þarf að eiga sér stað. Náttúrulega væri réttast að hafa Búnaðarfél. aðeins deild í stjórnarráðinu, eins og Fiskifélagið ætti að vera, og þeir, sem framkvæmdirnar þar hafa, ættu að vera skrifstofustjórar ráðuneytisins. Þessa aths. vildi ég láta fylgja frv. af hálfu okkar Alþfl.manna, þó það hafi kannske ekkert að þýða að malda í móinn, þegar þessi sterku öfl hafa tekið höndum saman.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég get ekki fallizt á þessar aths. hv. 4. landsk., og er það af ýmsum ástæðum. Hann talaði um það, að með 5. gr. frv. sleppi þingið nokkuð miklu af sínu valdi, og með þessu móti geti Búnaðarfél. skipað sínum kosningalögum á þann hatt, sem því þóknist. Ég get ekki verið á sömu skoðun og hv.þm. um þetta atriði af þeim ástæðum, að með þeim breyt., sem gerðar hafa verið á lögum Búnaðarfél., er bændum fenginn beinn kosningarréttur í staðinn fyrir óbeinan áður, þar sem hlutföllin í tölu kjósenda og hlutföllin á búnaðarþingi þurftu ekki að vera í neinu samræmi hvað við annað. En þegar kosningarrétturinn er rýmkaður á þann hátt, sem gert hefir verið í Búnaðarfél., þá er ég sannfærður um, að það er betur tryggt, að sá kosningarréttur verði ekki tekinn til baka aftur heldur en hægt er að gera með nokkrum l. frá Alþ. Það mun að mínu áliti þykja eins fjarstætt hér eftir að fara að breyta þessum kosningarrétti í óbeinan kosningarrétt eins og það þætti að breyta kosningarréttinum til Alþ. í óbeinan kosningarrétt. Þess vegna er ekki ástæða til að ætla, að þetta verði gert. En svo er auk þess önnur sterk ástæða fyrir því, að þessu verður ekki að líkindum breytt í annað horf en nú er, og það er sú, að það þarf mjög sterkan meiri hl. til þess, að lögum Búnaðarfél. Ísl. verði breytt, svo það má telja útilokað. Í þriðja lagi er það, ef farið væri að breyta lögum Búnaðarfél. Ísl., þá hefir Alþ. þó ekki afsalað sér neinum rétti, því það getur alltaf breytt jarðræktarlögunum. Viðvíkjandi kosningarrétti þeirra manna, sem í kaupstöðum og kauptúnum búa og lifa af ræktun og búskap sem aukaatvinnu, þá skil ég vel, að hv. 4. landsk. beri hag þessara manna fyrir brjósti. Það er rétt hjá hv.þm., að þetta á að vera reglugerðaratriði, en á þann hátt er þó þessum mönnum betur tryggður þeirra atkvæðisréttur heldur en áður var, að mínu áliti. Ég álít, að sá sé aðalgalli á ákvæðum jarðræktarlaganna um beinar kosningar til búnaðarþings, að atkvæðisréttur þessara manna hafi verið helzt til þröngur, og ég get upplýst það, að á búnaðarþingi er mjög góður vilji fyrir því að rýmka þennan rétt. Hitt er erfitt, að koma þessu fyrir á heppilegan hátt. Hér er um margskonar tilfelli að ræða. Sumir þessara manna, sem kannske hafa ekki nema 3 ha. af landi, rækta það svo vel, að þeir hafa af þeirri atvinnu fullkomið framfæri, samtímis og aðrir, sem kannske hafa helmingi stærra land til umráða, hafa minni afnot síns lands. Það er ekki eðlilegt, að þessir menn hafi jafnmikinn atkvæðisrétt í Búnaðarfél. Ísl. og ekki samskonar rétt og bændur landsins. Þess vegna er eðlilegt, að nánari ákvæði um kosningarrétt þessara manna séu sett með reglugerð. Það reyndist erfitt á síðasta þingi að koma þessu fyrir í stuttu lagaákvæði, og það má segja að hafi mistekizt, en ég held, að ekkert sé að óttast fyrir hv. 4. landsk., þó þessu verði breytt til bóta. Það hefir verið ágreiningur um það, hver ætti að ráða vali búnaðarmálastjóra. Því hefir verið haldið fram, að landbrh. ætti að skipa hann, en út í það mál ætla ég ekki að fara nú; um það hefir náttúrlega hver sína skoðun, en ég vil segja það, að eftir að búið er að breyta kosningarrétti í Búnaðarfél. Ísl., þannig að bændur landsins ráða fullkomlega vali búnaðarþingsfulltrúanna, sé ég enga ástæðu til að láta standa á þessu atriði um val búnaðarmálastjóra. Hv. 4. landsk. sagði, að eðlilegast væri, að landbrh. veldi búnaðarmálastjóra, þar sem Búnaðarfél. Ísl. færi með svo mikið fé úr ríkissjóði; en ég vil geta þess, að þetta fé er veitt Búnaðarfél. frá ári til árs, svo valdið er alltaf hjá þinginu. Fyrst og fremst veitir þingið Búnaðarfél. féð, og svo hefir Alþingi eða umboðsmaður þess, landbrh., vald til þess að neita að samþ. fjárhagsáætlun félagsins, því sú áætlun er ógild nema samþ. ráðh. komi til. Þannig eru peningaráð Búnaðarfél. Íslands háð samþykki landbrh. á hverjum tíma, og aðalstarf Búnaðarfél. viðvíkjandi peningamálunum er að úthluta því fé, sem félaginu er veitt eftir lögum og reglum, sem þar um hafa verið sett. Ég held því, að samkomulagið sé eðlilegt, og ég er næstum fullviss um, að hefði Alþ. átt fulltrúa á búnaðarþingi, þá hefði hann verið með í þessu samkomulagi. Ég er sannfærður um, að hinn beini kosningarréttur í Búnaðarfél. Ísl. hefir stórkostlega eflt þá stofnun, og að bændur fá með þeim umbótum þá eðlilegu og nauðsynlegu stéttarsamkomu, sem þeir eiga að fá. Ég er ekki í neinum vafa um það, að hv. 4. landsk. er mér sammála um, að þessi breyt. á Búnaðarfél. Ísl. er til stórra bóta, og að hún er langstærsta afmælisgjöfin, sem félagið fær á 100 ára afmæli sínu á komandi sumri, því það er sannfæring mín, að fyrir þessa breyt. verði Búnaðarfél. Ísl. nýtt félag.

*Jón Baldvinsson: Hæstv. forsrh. fór mörgum fögrum orðum um þær breytingar til bóta á jarðræktarlögunum, er fælust í frv. á þskj. 165. Ég hefi bent á gallana á þessu frv., en hæstv. ráðh. vill ekki viðurkenna, að aths. mínar hafi við rök að styðjast. Ég get þó ekki betur séð en það sé hlægilegt réttlæti í því, að stjórn Búnaðarfél. Ísl. skuli eiga að ákveða þau dýrmætu réttindi einstaklinga í félaginu, sem er atkvæðisréttur þeirra.

Það er búnaðarþing, sem á að ákveða þann rétt

. Það er hvergi sagt. Af frv. verður ekki annað séð en að stj. eigi að gera það. Það getur vel verið, að þetta sé rétt hjá hv. 1. þm. Skagf., en hvernig á þá að fara með þennan atkvæðisrétt til bráðabirgða? Mér skilst, að búnaðarþing eigi að koma saman á næsta sumri, og hver ákveður þá um kosningarrétt þeirra, sem í kaupstöðum og kauptúnum búa og hafa atvinnu af landbúnaði? Ég sé ekki betur en farið sé mjög varlega í það að ákveða rétt þessara manna í D-lið 8. gr. í lögum Búnaðarfél. Ísl. Meðferðin á þeim er svo hrakleg sem hugsast getur, þar sem fáum mönnum er falið að ákveða atkvæðisrétt þessara manna, sem kannske reka mikið stórfelldari búskap heldur en bændur á rytjukotum til fjalla, sem hafa kannske 20 til 30 kindur og eina kú. Þeir, sem í kaupstöðum og kauptúnum stunda búskap, geta aftur á móti verið menn, sem standa fyrir nýjungum í búnaði og ræktun, og oft og tíðum hafa með höndum mikið stórfelldari framleiðslu og framkvæmdir heldur en smábændur inni til afdala, en þeir jafnast ekki á við smábændurna með atkvæðisrétt. Ég get ekki betur séð en að mjög hraklega sé með þessa menn farið. Hæstv. forsrh. sagði, að mjög mikill góðvilji til þessara manna ríkti á búnaðarþingi. Það er náttúrlega gott og blessað, en það verður ekki út skafið, að nú sem stendur hafa þeir engan rétt. Það kvað eiga að gefa þennan rétt, gefa þeim einskonar stjórnarskrá, eins og konungur gaf okkur Íslendingum 1874. Það var ekki vilji landsmanna, sem speglaðist í þeirri stjórnarskrá; þeir höfðu þá, alveg eins og í þessu tilfelli, engin áhrif, engan rétt til að krefjast neins, heldur urðu Íslendingar þá að taka því, sem að þeim var rétt, hvernig sem það var. Það er vitanlega rétt, að Alþingi hefir í hendi sér að ákveða þá fjárhæð, sem fer árlega til Búnaðarfél. Ísl., en mér skilst, að sá fjárstyrkur þyki mjög nauðsynlegur.

Það má taka umboðið af félaginu

. Það er að vísu satt, en ég skil ekki í öðru en að þá sé í óefni komið, ef eftirlit og ábyrgð Alþingis með þessari stofnun er svo lítil, að nauðsyn beri til að nota það örþrifaráð.

Magnús Guðmundsson Það er ekki ætlun mín að fara að deila um þetta mál, en út af ummælum hv. 4. landsk. um, að jarðræktarmenn í kaupstöðum og kauptúnum væru órétti beittir í lögum Búnaðarfél. Ísl., vil ég upplýsa, að það er misskilningur hjá hv.þm., ef hann heldur, að það sé stjórn Búnaðarfél., sem á að setja reglugerð um kosningarrétt þessara manna. Það stendur í 8. gr., að framkvæmd kosningar til búnaðarþings fari eftir reglugerð, „er búnaðarþing setur“. Vegna þess, að á næsta sumri er gert ráð fyrir, að það verði stutt búnaðarþing, í tilefni af 100 ára afmæli Búnaðarfélags Íslands, var á nýafstöðnu búnaðarþingi kosin n. til þess að gera frv. að reglugerð um kosningarrétt þessara manna og fleira, er snertir kosningu til búnaðarþings. Á svo búnaðarþingið að taka þá reglugerð til meðferðar á aukafundi nú í sumar. Ég verð að segja það, að rétti þessara manna hefir sannarlega ekki verið spillt frá því, sem er í gildandi jarðræktarlögum. Þann rétt, sem þau lög veittu þeim, er jarðrækt stunda í kaupstöðum og kauptúnum, var hægt að misnota mjög, og held ég, að allir séu um það sammála nú. Ef hv. 4. landsk. hefir verið með við að búa þær reglur til, þá hefir honum þar mjög mistekizt, og ég er sannfærður um, að búnaðarþingi tekst þar miklu betur. Viðvíkjandi vali búnaðarmálastjórans, þá er um það mál alkunnur ágreiningur. Búnaðarþing vill, að Búnaðarfél. Ísl. sé sjálfstæð stofnun, en hv. 4. landsk. vill, að það verði skrifstofa í stjórnarráðinu. Eins og stendur er það búnaðarþing, sem hefir sigrað í deilunni, og það er það, sem hefir stungið hv. 4, landsk. svo ónotalega sem raun ber vitni, af því hann óskar, að búnaðarþing hafi ekki framvegis sömu völd og það hefir haft.

*Magnús Jónsson: Ég ætla að fara um þetta frv. örfáum orðum, af því að það er hér til 3. umr., án þess að ég ætli að fara að rekja þær breyt., sem frv. gerir á jarðræktarlögunum. Ég er alveg sammála hv. 4. landsk. að því er snertir réttindi þeirra manna í kaupstöðum, sem að nokkru eða öllu leyti lifa af grasnyt. Ég get ekki séð, að svör hæstv. ráðh. við aths. hv. 4. landsk. um það atriði séu fullgild. Ef ekki er hægt að koma fyrir í lögum réttlátlegum ákvæðum um kosningarrétt þessara manna, hvernig er það þá fremur hægt í reglugerð? Það má segja, að skárra sé að setja þessi ákvæði í reglugerð heldur en lög fyrir það, að þá verði auðveldara að breyta ákvæðunum, ef þau reynast illa, en það verður að finna lausn á þessu máli, og ég fæ ekki séð, af hverju það er auðveldara, þó um reglugerð sé að ræða. Ég sannfærðist ekki heldur af skýringum hv. 1. þm. Skagf. um það, að búnaðarþing eigi að setja þá reglugerð, sem um getur í D-lið 8. gr. Það stendur að vísu síðar í sömu grein, að búnaðarþing eigi að setja reglugerð um kosningu til búnaðarþings, en ég fæ ekki séð, að það sé sama reglugerðin og um getur í D-lið 8. gr. og á að fjalla um kosningarrétt þessara manna.

Gerir nokkuð til, þó það verði tvær reglugerðir?

. Ef þær verða tvær, er engin trygging fyrir því, að búnaðarþing setji reglugerðina, sem talað er um í D-lið. Þetta vildi ég láta koma fram, af því ég get ekki fremur en aðrir hv.þm. sýnt við atkvgr. skoðun mína á þessu atriði. Annars er ég á annari skoðun en hv. 4. landsk. um það, að ég tel það tryggingu fyrir miklu meira fjöri og lífi í Búnaðarfélaginu, að stofnunin verði sjálfstæð, heldur en ef félagið yrði gert að deild í stjórnarráðinu. Eitt atriði er í þessum lögum enn, sem ég tel, að orki nokkuð tvímælis, en það er fjölgun fulltrúa á búnaðarþingi. Sú fjölgun hefir í för með sér allmikinn aukakostnað, þegar þetta þing er farið að sitja fleiri vikur, jafnvel mánuð. Fulltrúarnir verða vitanlega að fá þingfararkaup. Allur kostnaður við búnaðarþingið hlýtur að takast af því fé, sem Búnaðarfél. er veitt, og það þarf að athuga, hvort fjölgun fulltrúanna um helming og þar af leiðandi helmingshækkun á kostnaðinum við þingið kemur aftur með aukinni gagnsemi búnaðarþingsins.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta atriði, kosningarréttinn. Ég vil þó benda þeim á, sem álíta rétt þessara manna illa tryggðan, að samkv. jarðræktarlögunum er kosningarréttur þeirra fremur lítill. Eftir þeim l. hafa 20 menn, sem hafa jarðarafnot af 2 ha. landi, hver til samans 1 atkv. Nú hefir ekki verið á það bent, á hvern hátt kosningarrétti þessara manna verði bezt fyrir komið, en um það þarf að setja ýtarlegar reglur. Þetta er ákaflega erfitt. T. d. á Akureyri hafa margir menn allmikla ræktun og verður að telja það þröngt, að 20 menn þar hafi ekki nema eitt atkvæði. Aftur á móti næði ekki neinni átt, að þessir menn, sem kannske skipta hundruðum í sumum kaupstöðum, hafi sama atkvæðisrétt og bændur í sveitunum, því með því móti gæti vel svo farið, að kaupstaðabúarnir fengju meiri hl. í heilu sýslufélagi. Í Hornafirði er t. d. allt önnur aðstaða en víða annarsstaðar. Þar hafa einstakir menn tekið sér land til kartöfluræktunar og hafa kannske af þeirri atvinnu fullkomið lífsframfæri, þó landið sé lítið, sem þeir hafa hver um sig. Ég átti mikið tal um þetta sérstaklega við einn búnaðarþingsfulltrúann, Kristin Guðlaugsson, sem hafði mikinn áhuga á að leysa þetta mál, og okkur kom saman um, að réttara mundi vera að miða atkvæðisréttinn að mestu eða öllu leyti við verðmæti þeirra afurða, er mennirnir framleiddu, heldur en við landstærð, eins og gert er í jarðræktarl. Ég held nú, að sú regla sé betri, þó ég væri með því á síðasta þingi að miða við landstærðina. Ég held, að hv. 4. landsk. geti ekki neitað því, að kosningarréttur þessara manna getur ekki orðið þrengri heldur en hann er eftir jarðræktarlögunum frá síðasta þingi.

Jú, hann er enginn hér

. Jú, þessum mönnum er heitið kosningarrétti, sem ákveðinn verði af búnaðarþingi með reglugerð. Það hefir verið á það bent, að slík ákvörðun kosningarréttar jafnist ekki á við ákvæði landslaga, en á það má þá benda, að hér er ekki verið að ræða um almenn borgaraleg réttindi, eins og t. d. um kosningarrétt til Alþingis, heldur um ákveðin félagsréttindi, og það er venjulegt, að félög ákveði sjálf réttindi sinna manna, eins og t. d. í Dagsbrún, þar sem félagið ákveður sjálft félagsleg réttindi sinna manna. Hér er því ekki um neina nýja aðferð að ræða, heldur er farið eftir hinni gömlu venju. Að því er snertir fjölgun fulltrúanna, þá skal ég ekki deila um það atriði, en ég segi það sem mína skoðun, að ef þetta þjóðfélag hefir ekki efni á því að láta 27 bændur koma saman annaðhvert ár í tvo til þrjá vetur til þess að ræða áhugamál þeirrar stéttar, sem er fjölmennust af stéttum landsins, þá veit ég ekki, á hverju það hefir efni, því að annarsstaðar er það þannig, t. d. í nágrannalöndunum, að þar eru mörg slík félög, þar sem varið er stórfé til þess að bændur geti komið saman og rætt áhugamál sín. Það líður að því, að haldið verði búnaðarþing á hverju ári, og ég sé ekkert í þann kostnað, þó að fulltrúarnir yrðu 25 eða 27, og ég er viss um, að þessi hv.þm., sem hreyfði þessu atriði, verður á sömu skoðun við nánari athugun.

Magnús Guðmundsson Ég vil segja fáein orð við sessunaut minn, hv. 1. þm. Reykv., út af því, að honum fannst ekki búið vel um kosningarrétt manna í kaupstöðum og kauptúnum. Ég get fullvissað hann um það, að það er átt við sömu reglugerð í D-lið og í síðari málsgr. 8. gr. Mér er kunnugt um það, því að ég var kosinn í þá nefnd, sem á að undirbúa frv. til reglugerðar um kosningar til búnaðarþings, og vona ég, að hann geti tekið trúanlegt, að ég skýri rétt frá. Annars skal ég benda á það, að það er alls ekki nýtt, að ekki sé gefin tæmandi regla um kosningarrétt í þeim frumreglum, sem mæla fyrir um kosningarrétt; stjskr. mælir fyrir um það, hverjir hafi kosningarrétt til Alþingis, en segir, að nánari reglur séu settar í kosningalögunum. Það er sama fyrirkomulagið, sem hér er hugsað.

Hér er gerður munur á mönnum

. Það er ekki gerður neinn munur á mönnum, því að það koma ýmsar reglur líka um bændur, og það vita allir, að í kosningalögunum eru settar fjölmargar reglur og skilyrði fyrir kosningarrétti, sem alls ekki eru nefnd í stjskr., t. d. það, að menn verði að vera á kjörskrá. Það stendur ekki í stjskr., en það er samt skilyrði fyrir því, að menn geti kosið, og svo er um ýmislegt fleira, svo að hér er ekki verið að taka upp neina nýja reglu; þetta er hliðstæð regla við þá, sem gildir um kosningar til Alþingis. Hér svara lög Búnaðarfélagsins til stjskr. og reglugerðin til kosningalaganna. Að því er snertir þingfararkaupið, sem hv.þm. minntist á, þá verður það hærra, ef sama þingfararkaup er tekið og mönnunum fjölgar um helming, en ég skal upplýsa það, að um það var rætt meðal bænda á búnaðarþinginu síðasta, að hætta að taka þingfararkaup, ef ekki fengist fjárveiting úr ríkissjóði, svo að það verður ekki séð, að það stafi neinn aukinn kostnaður af þessu, og ég er a. m. k. viss um, að ef Alþingi telur rétt að synja um þessa fjárveitingu, þá stendur það ekki fyrir því, að búnaðarþing verði háð.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Mér skilst á hæstv.forsrh. og líka á hv. 1. þm. Skagf., að þeir telji báðir, að það sé allskostar eðlilegt, að Búnaðarfél. setji sjálft í sín lög ákvæði um kosningarrétt manna og annað, sem að slíkum rétti lýtur, að slíkt væri yfirleitt réttur hvers félags, skildist mér hæstv.forsrh. halda fram, og hann tók til dæmis, að Dagsbrún setti sjálf reglur um kosningarrétt sinna manna, og svo væri um svo að segja öll félög. Fyrst er þess að geta í þessu sambandi, að mér er ekki kunnugt um neinn félagsskap, sem gerir mun á félögum sínum að því er snertir rétt til kosninga, en í þessu uppkasti að l. um kosningarrétt fyrir Búnaðarfél. Ísl. er það mjög greinilega gert, eins og sést á flokkun þeirri, sem liggur fyrir í 8. gr., en auk þess er hér alls ekki um venjulegt félag að ræða, því að Búnaðarfél. Ísl. er miklu fremur opinber stofnun en venjulegur félagsskapur áhugamanna, og ég hygg, að næstum 99% af því starfsfé, sem félagið hefir handa á milli, sé beinlínis lagt fram af opinberu fé, auk þess sem ríkisstj. felur Búnaðarfél. framkvæmd afarmikilsverðra mála, þannig að um hendur þess fara mörg hundruð þúsund krónur umfram það fé, sem sjálfu félaginu er lagt til sem starfsfé. Ákvæðin, sem nú eru í jarðræktarlögunum um það, að vissar reglur skuli gilda um kosningarrétt í Búnaðarfél., eru bein afleiðing af þessu fyrirkomulagi; það er skilyrði Alþingis fyrir því, að félaginu sé lagt fé, en alls ekki starf þess og meðferð þeirra opinberu mála, sem það nú fer með. Störf Búnaðarfél. eru að langmestu leyti bein framkvæmdarstörf fyrir það opinbera, og þess vegna er eðlilegt, að það opinbera vilji hlutast til um, hvernig félagið skipar málum sínum, m. a. að því er snertir kosningarréttinn, þannig að ekki sé gerður munur á mönnum. Ég er sammála hv. 4. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. um það, að eins og uppkastið að lögun Búnaðarfél. er nú, er gert ráð fyrir, að sérstakar reglur gildi um þá menn, sem taldir eru í D-lið 8. gr., og að það sé a. m. k. nú full óvissa um, hver réttur þeirra verður.

Það stendur, að þeir hafi kosningarrétt

. Það má vera með þessari reglugerð, ef meiri hluti þess þings, sem hefir samið hana - sé það rétt hjá hv. 1. þm. Skagf., að búnaðarþing eigi að leggja smiðshöggið á það -, er þeirrar skoðunar að telja það heppilegt, en ég sé ekki, að þeir geti haft atkvæðisrétt í sumar til þess búnaðarþings, sem næst verður kvatt saman; a. m. k. er ekki hægt að samþ. reglugerðina áður en búnaðarþingið kemur saman. Ég vil vænta, að þetta liggi í augum uppi, þó að það sé meiningin, að í framtíðinni eigi Búnaðarfél. að samþ. þessa reglugerð, sem skapar þessum mönnum réttinn. Hinsvegar er ég sammála hæstv.forsrh. um það, að eðlilegt sé að miða kosningarrétt þessara manna í þeim reglum, sem settar verða, við það, hve mikinn hluta af lífsframfæri sínu þeir fá af framleiðslu landbúnaðarafurða, frekar en við landstærð, sem þeir nota. Þetta benti ég á í umr. um jarðræktarlögin á síðasta þingi, en þá var farin sú leið, sem gert var ráð fyrir í lögunum, en þó var gefið í skyn, að tillit yrði tekið til þessa í reglugerð, en þar sem svo er ástatt um Búnaðarfél., að það er beinlínis í raun og veru opinber stofnun, sem fer með opinber mál fyrir ríkisstj., þá er það eðlilegt og sjálfsagt, að Alþingi setji ákvæði um það, eftir hvaða starfsreglum það skuli fara, m. a. um rétt manna í félaginu, en eigi það ekki undir breytilegum meiri hluta á búnaðarþingi, hvernig reglurnar kunni að verða á hverjum tíma. Ef hæstv.forsrh. sýndist t. d. rétt að rýmka um ákvæði jarðræktarlaganna viðvíkjandi kosningarrétti þeirra manna, sem hafa smábýlabúskap í grennd við kaupstaði, þá væri auðvelt að gera það með einfaldri breyt. á þeirri gr. jarðræktarl., sem um það fjallar.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Þetta atriði er nú orðið nokkurnveginn útrætt. Þó vil ég víkja nokkrum orðum að því, sem hæstv.atvmrh. tók fram. Það má náttúrlega deila um það, hvort Búnaðarfél. sé opinber stofnun eða stéttarstofnun, en þó er ekki hægt að halda því fram með miklum rökum, að þetta félag sé ekki einmitt stéttarfélag, alveg sama eðlis eins og t. d. Alþýðusamband Íslands; félagssamtök bænda út um allt land kjósa þessa menn á búnaðarþing, og það er svipað fyrirkomulag í höfuðatriðum eins og hjá öðrum stéttarfélögum, sérstaklega eftir að beini kosningarrétturinn er kominn í lög félagsins. Hitt, sem hæstv.atvmrh. sagði, að félagið hefði mikinn fjárstyrk og að því væri falin framkvæmd ýmsra mála fyrir ríkið, breytir í sjálfu sér ekki félagsstarfseminni, því að þótt það yrði allt tekið af félaginu, þá yrði fyrirkomulagið á félagsstarfseminni alveg eins í grundvallaratriðum, að öðru leyti en því, að félagið hefði ekki yfir sama fjármagni að ráða. Búnaðarfél. var til áður en því var falið að hafa með höndum eins miklar framkvæmdir og gert var með jarðræktarlögunum frá 1923, og það hefði líklega verið til, þó að því væri ekki falin framkvæmd mála af Alþingi, og þetta sýnir, að hér er um stéttarfélagsskap að ræða eins og margra annara stétta í þjóðfélaginu, þó að þessu félaginu séu faldar meiri framkvæmdir af hálfu ríkisins en öðrum félögum. Um hitt atriðið, sem hér hefir verið deilt um og menn virðast ekki hafa fengizt til að taka til greina leiðréttingu á, er það að segja, eins og tekið er fram í lögunum, að það á að kjósa búnaðarþing innan tveggja ára áður en næsta búnaðarþing kemur saman, en svo er aftur gert ráð fyrir, að það komi saman einskonar aukaþing í sumar og gangi frá reglugerðinni, og er það gert af því búnaðarþingi, sem nú situr, því að það leggur ekki niður umboð sitt fyrr en hinir fulltrúarnir verða kosnir, og þá verður að sjálfsögðu gengið frá reglugerðinni viðvíkjandi kosningum, bæði að því er snertir þetta atriði og önnur, áður en kosningar fara fram. Þessu var gert ráð fyrir, þegar gengið var frá þessu máli, og hefir verið upplýst í þessum umr. Það stendur enn óhaggað og hefir ekki verið reynt að hrekja það, og það vil ég undirstrika, að kosningarrétturinn, sem þeir menn höfðu, er búa í nágrenni við kaupstaði, var samkv. lögum, sem Alþingi gekk frá, svo þröngur, að það er óhugsandi, að hann verði þrengri, þar sem 20 menn, sem höfðu sinn hektarann hver, höfðu kosningarrétt á við einn bónda. Þetta var haft svona af því, að ekki var bent á aðra reglu um þetta, og þetta ákvæði verður að hafa í reglugerð, vegna þess að þarna er um svo breytilegt atriði að ræða. Það var t. d. stungið upp á því af búnaðarþingi, að þeir hefðu kosningarrétt, sem hefðu landbúnað að aðalatvinnu, hvað sem landstærð liði, en það útilokaði kosningarrétt þeirra, sem að vísu hafa ekki landbúnað að aðalatvinnu, en búa í námunda við kaupstað og hafa eitthvað annað að aðalatvinnu; en það var ekki rétt að útiloka þá. Þess vegna er það langeðlilegast, að þetta atriði sé tekið upp í reglugerð, og það stendur óhaggað, sem ég hefi sagt, að það er ekki hugsanlegt að þrengja þetta ákvæði frá því, sem var í lögunum eins og gengið var frá þeim á síðasta þingi.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hæstv. forsrh. hélt því fram, að það væri enginn eðlismunur á Búnaðarfél. og Dagsbrún eða Alþýðusambandi Íslands. Það er reginmunur á afstöðu Alþingis til Búnaðarfél. annarsvegar og þessara félaga hinsvegar. Ég er þess fullviss, að hæstv. ráðh. mundi á það fallast, að ef Búnaðarfél. hefði ekki þann styrk, sem það hefir af opinberu fé, og væru ekki falin þau störf, sem því eru nú falin í lögum, mundi engum manni á Alþingi detta í hug að setja reglur um félagsstarfsemi þess umfram annan félagsskap í landinu, en ástæðan fyrir því, að verið er að setja nýjar reglur fyrir þetta félag, er sú, að það er miklu frekar, eins og ég gat um áðan, opinber stofnun, sem gegnir opinberum störfum í landinu, heldur en félagsskapur áhugamanna, sem vinnur eingöngu að þeirra málum, og það er ómögulegt að loka augunum fyrir þessari staðreynd.

*Gísli Guðmundsson: Ég kann ekki við það, að láta þetta mál fara svo gegnum umr., að ég segi ekki um það nokkur orð, enda þótt ég telji, að það hafi verið rætt rækilega af sumum öðrum hv.þm., einkanlega hv.þm. Borgf., út frá því sjónarmiði, sem ég tel heppilegast. Ég verð að segja, að mér finnst það vera mikil þrautseigja, sem þeir hv.þm., sem vilja opna landhelgina, sýna í þessu máli, því að þetta mun vera í 4. eða 5. skipti, sem af þeirra hálfu er flutt slíkt frv. á Alþ., og þau hafa öll verið felld, flest með miklum atkvæðamun. Það er sérstaklega eitt dæmi um það, sem ég vil benda á. Árið 1932 voru gefin út bráðabirgðalög af þáv. atvmrh. um það að opna landhelgina að þessu leyti, og þessi bráðabirgðalög voru í gildi þá um sumarið, en það reis svo mikil andúð gegn málinu hjá fiskimönnum, að þegar þing kom saman, þá voru þau felld; þingið sá sér ekki annað fært en að taka tillit til hinna sterku radda frá sjómönnum. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er aðallega farið fram á 4 breyt. á núv. löggjöf. Í fyrsta lagi lenging veiðitímans, í öðru lagi afnám á hinum svokölluðu héraðsbönnum, í þriðja lagi er farið fram á, að sektir verði lækkaðar fyrir brot á l., og í fjórða lagi vilja þeir koma því inn í l., að það sé leyfilegt að selja þeim aftur veiðarfæri, sem hafa orðið brotlegir við l. og veiðarfærin gerð upptæk hjá. Ég verð að segja, að mér finnst þessar breyt. afaróviðkunnanlegar; það lítur ekki út fyrir, að þeir, sem að frv. standa, ætlist til, að þessi l. séu haldin eða vilji draga úr aðhaldinu um að halda þau. Það getur verið, að það megi til sanns vegar færa, að sektirnar í núgildandi l. séu of háar, vegna þess að það er hæpið, að þær fáist greiddar. Ég vil segja það, að frá mínu sjónarmiði miða þessar breyt. sem sagt alls ekki til bóta, og ég mun hiklaust greiða atkv. á móti frv. eins og það liggur fyrir, og eins þó að samþ. verði þær brtt., sem sjútvn. hefir borið fram. Sérstaklega er mér kunnugt um það, að gagnvart því ákvæði, að afnema héraðssamþykktirnar, er allmikil og hörð andstaða. Yfirleitt er mér ekki kunnugt um, að sú andstaða, sem hefir verið gagnvart því, að rýmka til í landhelginni fyrir dragnótaveiðar, hafi rénað á nokkurn hátt, a. m. k. ekki þá nema í þeim tilfellum, þar sem kann að vera, að einhverjir menn hafi sjálfir hagsmuna að gæta, að landhelgin sé opnuð að þessu leyti. Og ég vil segja, að ef á að fara að bera þeim mönnum á brýn, sem hafa verið á móti opnun landhelginnar, eins og hv. 3. landsk. gerði, og enda hv.þm. Vestm. líka, að þeim gengi það til, að þeir bæru ekki fullkomlega skyn á þetta mál, eins og hv.þm. Vestm. sagði, eða að þeir öfunduðust yfir annara bjargræði, eins og hv. 3. landsk. vildi halda fram, þá álít ég, að sé fullkomlega réttmætt að láta sér detta í hug, að þessi ákafi sumra manna fyrir því, að landhelgin verði opnuð, geti staðið í sambandi við einhverja eiginhagsmuni, en mér finnst, að aðrar eins ásakanir og þær, sem hv. 3. landsk. kom með, séu algerlega óforsvaranlegar, þar sem hann var með þær getsakir, að andstaða manna gegn frv. væri af því sprottin, að menn öfunduðust yfir því, að aðrir skyldu geta bjargað sér. Ég vil mótmæla þessu sem algerlega óviðeigandi á þessum stað og óréttmætu þar að auki. Það er svo, að það er margt, sem athuga þarf í þessu máli og mælir á móti, að frv. verði samþ., og hefir það verið ýtarlega rakið af öðrum hv.þm. Mér dettur í hug eitt atriði, sem ég hefi ekki tekið eftir, að bent hafi verið á áður. Það er svo um þann fjörð, sem ég er kunnugastur, þar sem þessi dragnótaveiði hefir verið stunduð, sem sé Þistilfjörðinn, að þar hagar svo til, að í fjörðinn renna allmargar laxár, sem eru allmiklar veiðiár, og sérstaklega má búast við, að verði miklar veiðiár í framtíðinni. Ég hefi sjálfur séð og líka verið tjáð af kunnugum mönnum, að þarna hafi verið stundaðar veiðar með dragnót rétt úti fyrir þessum árósum, og ég vil sérstaklega beina því til þeirra, sem sérstaklega eiga að fjalla um þetta mál, sem sé sjútvn., hvort ekki sé ástæða til sérstakrar athugunar, því að ég álít, að hér sé ekki um svo lítið atriði að ræða. Það hefir verið talað um, að þyrfti að banna laxveiðar í sjó. Hér er um allmikla hættu að ræða fyrir laxveiði og laxafjölgun, þar sem svo hagar til, að dragnótaveiðar eru stundaðar rétt fyrir framan ósana á ám, þar sem laxinn liggur fyrir utan og hægt er að taka hann í stórum stíl með slíkri veiðiaðferð. Ég sé, að einn af sjútvnm., sem einnig átti sæti í sjútvn. í fyrra og ásamt mér gaf þá út minnihlutanál., hv. 6. þm. Reykv., skrifar nú undir þetta nál., en með fyrirvara. Ég hefi ekki heyrt hann gera grein fyrir honum við þessa umr., en verið getur, að hann hafi gert það, þegar ég hefi verið fjarstaddur.

Ég hefi gert það

. Ég vona þá, að fyrirvarinn sé í því fólginn, að hann sé á móti frv. og ætli að greiða atkv. gegn því, því að samkv. þeim rökum, sem við vorum sammála um í fyrra og settum í okkar nál., sé ég ekki annað en hann hljóti að vera það. Ég vil með leyfi hæstv. forseta lesa upp nokkur orð úr þessu nál. okkar, sem við hv. 6. þm. Reykv. skrifuðum undir, og ég vona, að hann sé fyllilega samdóma. Þar stendur svo: „Minni hl. telur, að fara verði sérstaklega gætilega í öllu því, er teljast mætti til þess fallið að draga úr verndun landhelginnar frá því, sem nú er, og telur ekki, að slíkt geti réttlætzt sem kreppuráðstöfun.“ Ennfremur stendur í nál.: „Fiskimenn víðsvegar um land eru því mjög mótfallnir, að rýmkað verði um leyfi til dragnótaveiðanna, og afnám héraðabannanna sætir sérstaklega harðri mótspyrnu frá þeim, sem að þessum bönnum hafa staðið. Og meðan ágreiningur um áhrif þessarar veiðiaðferðar er svo mikill sem nú, virðist með öllu ófært að taka þennan sjálfsákvörðunarrétt af héruðunum, enda mundi rýmkunin sumstaðar aðallega verða til hagsbóta fyrir útlendinga.“ Mér virðist, að nú sem fyrr sé aðalröksemd hv.flm. sú, að þetta sé einskonar kreppuráðstöfun fyrir útgerðina. Og þeir, sem á síðasta þingi hafa slegið föstu með yfirlýsingum og atkvgr., að slík ráðstöfun gæti ekki réttlætzt sem kreppuráðstöfun, hljóta einnig að vera nú á móti þessu frv., og þeir, sem hafa slegið því föstu, að með öllu sé ófært að taka þennan sjálfsákvörðunarrétt af hérunum, hljóta einnig að vera á móti þessu frv., því að í því er það aðalatriðið, að taka þennan sjálfsákvörðunarrétt af héruðunum, og þeir, sem hafa verið með því í fyrra, að meðan svo mikill ágreiningur væri um málið, væri ekki hægt að breyta þessari löggjöf, hljóta að vera á móti þessu frv., því að ég sé ekki betur en að nú sé alveg sami ágreiningurinn til staðar og var í fyrra, þegar þetta mál var hér til meðferðar.

*Pétur Ottesen: Ég held, að ég verði að byrja á að vekja athygli hæstv. forseta á því, að aðaldragnótamennirnir hafa nú horfið úr d., og vil ég skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vildi ekki grennslast eftir, hvernig ástatt er um þessa menn.  Hv. þm.N.-Þ., sem síðast talaði, benti alveg réttilega á það, sem ekki hafði áður komið fram við þessa umr., hver stefnubreyt. hér er á ferðinni, þar sem Alþingi hefir talið ekki einu sinni rétt, heldur einnig sjálfsagt að viðurkenna sjálfsákvörðunarrétt héraðanna í landinu til að nota slíkt veiðarfæri sem dragnótin er, og hversu gersamlega þetta, sem nú kemur hér fram, brýtur í bága við þessa stefnu Alþingis, og jafnframt, hve varhugavert það er í raun og veru að stíga slík spor sem þessi án þess að leita í nokkru álits þessara aðilja, og án þess að nokkuð hafi komið fram um það, að þeir vilji slaka til á þessum rétti sínum. Þetta virðist því vera nokkuð mikil einræðiskennd og nokkur harðleikni, sem fram kemur af hálfu þessara manna, sem telja sig vera ákaflega mikla lýðræðissinna, sem vilji taka tillit til kjósendanna og fjöldans. Alstaðar þykjast þeir vilja láta almenning ráða. Allar reglur og öll l. skuli færast í það horf, að vilji fjöldans komi fram. En hvernig kemur svo þetta lýðræði þeirra fram í þessu máli? Jú, það kemur þannig fram, að hér á að takmarka svo geipilega sem unnt er einmitt þennan sjálfsákvörðunarrétt fjöldans, sem þeir eru að tala um, að eigi að vernda og verja og fara eftir í einu og öllu. Það er stundum svo, að orð og verk eru sitt hvað og rekast stundum allóþyrmilega á, og mér virðist það koma kannske einna átakanlegast fram í þessu frv. Þetta sýnir jafnframt það, hvað mikil alvara er á bak við allt þetta tal um, að einstaklingarnir í þjóðfél. eigi að ráða og þeirra álit og vilji að vera ráðandi í framkvæmd hlutanna. Og eins og hv.þm.N.-Þ, sagði, þá er þetta mál fullkomlega þess vert að athuga það atriði þessa frv., að felldur skuli niður þessi viðurkenndi sjálfsákvörðunarréttur héraðanna, í sambandi við þetta sífellda tal um, að það sé fjöldinn, sem eigi að fá að ráða. Háttv. dragnótamenn vörðu hér miklum tíma í gærdag til þess að reyna að hnekkja því, sem ég hafði sagt, að ég kynni ekki við þessa aðferð, sem Fiskifélag Íslands sem opinber stofnun hefði beitt við þessa skýrslusöfnun, eða hvernig grundvöllurinn hefði verið lagður að þessari skýrslusöfnun. Þessir dragnótamenn og rányrkjumenn á sjónum og forstandsmenn að rányrkjunni í landhelgi þessa lands hafa reynt að hnekkja þessum orðum mínum. Ég benti á það allrækilega, að tilgangurinn með þessari skýrslusöfnun hefði átt að vera sá, að fá sem gleggsta hugmynd um, hvernig fiskimenn úti um allt land litu á dragnótaveiðina, og skapa þannig grundvöll í málinu, sem byggja mætti á. Þetta var fyrst og fremst tilgangurinn. Má því öllum vera ljóst, þar sem þetta var framkvæmt þannig, að eingöngu var snúið sér til þeirra manna, sem dragnótaveiðar stunda, en algerlega gengið framhjá hinum, hvernig með slíkum hætti er hægt að afla skýrslna, sem gefi til kynna almennan vilja sjómannanna í landinu. Í þessu kemur líka fram, ekki síður en því atriði, sem hv.þm.N.-Þ. minntist á, hvernig þessir menn, sem alltaf eru með það á vörunum, að fjöldinn eigi að ráða, vinna að því að láta vilja fjöldans koma sem bezt fram, að þarna taka þeir einungis til greina álit þeirra fáu manna, sem dragnótaveiðar stunda, en ganga alveg framhjá hinum, sem eru miklu fleiri. Út frá þessu vilja þeir svo draga almenna skoðun og álit fiskimanna í þessu efni. Hér hefir því Fiskifélag Íslands lagt algerlega rangan grundvöll og hlutdrægan, að því er snertir almennan vilja fiskimanna, og svo misnotar sjútvn. þetta í samræmi við þennan tilgang og dregur af þessu aðra ályktun, að þarna komi fram hinn almenni vilji fiskimanna landsins, sem er vitanlega algerlega rangt. Þessar skýrslur eru líka til komnar að tilhlutun sjútvn., og þeir hafa sjálfsagt stýrt pennanum, þegar þessum skýrslum var safnað, og þeir hafa haldið áfram að stýra pennanum eingöngu til þess að geta notað þetta sem blekkingaratriði gagnvart þinginu. Svona er nú undirstaðan undir þessari skýrslusöfnun, og svona eru þær notaðar hér á þingi. Þarna er þeim hlutum alveg rétt lýst. Það er því alveg tilgangslaust fyrir þessa háttv. dragnótamenn og rányrkjumenn á sjónum að reyna að hnekkja nokkru af því, sem hér hefir verið sagt um tilganginn með og meðferðina á þessum skýrslum. Þá benti ég ennfremur á hitt, tilhneigingu n. til þess að fara ekki einu sinni rétt með það, sem í skýrslunum stendur, því að þau andmæli, sem þarna standa gegn dragnótinni, og lýsingar á skaðsemi þessa veiðarfæris fyrir allar fiskveiðar, sem fram koma í þessum skjölum og mér tókst að reka augun í á þeim örfáu mínútum, sem ég hafði þessi skjöl í höndum, því að þegar ég hafði lokið ræðu minni, voru þessar skýrslur á augabragði teknar af mér, svo að mér hefir enginn kostur gefizt á að gagnrýna þær og athuga sem vert væri. (Þm. Vestm. leggur mikinn skjalabunka á borðið fyrir framan þm. Borgf.). Já, nú eru mér afhentar skýrslurnar, þegar ég er með mína síðari ræðu og get ekki lesið þær fyrr en ég er dauður og má ekki tala oftar. Þarna kom nú alveg rétt og glögg lýsing á aðferðum og vinnubrögðum þessara hv. dragnótamanna. Þar með legg ég þessa göfugu speki við hliðina á mér, og ætla ég þá að ljúka við það, sem ég var að segja, þegar hv.þm. Vestm. rétti þetta dýrmæti að mér. Þeir reyna að verja þetta atriði með því að segja, að ég hafi ekki lesið nema tvö bréf, en þeir voru 6 staðirnir, sem ég vitnaði í. Hv. 3. landsk. sagði líka, að ég hefði lesið það fyrst, sem ég las síðast. Einnig þetta atriði, þótt smátt sé, sýnir, hvernig þessir hv. dragnótamenn og rányrkjumenn á sjónum hafa hausavíxl á öllu. Til þess að reyna að hnekkja þessu var lesið upp úr bréfi frá Jörundi í Hrísey, þar sem átti að vera farið lofsamlegum orðum um dragnótaveiðina, og þótti forsvarsmönnum þessa máls þetta ekki koma vel heim við það, sem ég las, en gátu þó ekki hnekkt neinu, því að þetta stóð í bréfinu. En ég vil spyrja: Hvernig stendur á því, að Jörundur í Hrísey svo að segja endar sitt bréf á að segja, að hann sjái sér ekki fært að stunda þessa veiði, nema sem svarar 3 mánuðum á ári, og einmitt þann tíma, sem heimilt er að nota þessa vörpu. Ef ekki má byggja eitthvað á því, sem verður niðurstaðan hjá þessum hv. bréfritara, þá veit ég ekki, hvað það er, sem á að byggja á, því að þetta er ályktun, sem hann dregur af sinni reynslu sem dragnótamaður, að hann telur, að ekki sé rétt að leyfa neina rýmkun. Og svo taka þessir hv. dragnótamenn og rányrkjumenn á sjónum þetta sér til inntekta, sem eru hin kröftugustu mótmæli gegn þeirri dragnótaveiði, sem þeir fara fram á í sínu frv. En jafnvel þó að ég hefði lesið skakkt, þá væri það ekki nema vorkunnarmál, þar sem ég hefi ekki fengið að hafa skýrslurnar nema örstuttan tíma, en þeir hafa legið á þessum skjölum eins og ormar á gulli og sogið úr þeim allan merg og kraft, sem þeir hafa getað, og lagt í þetta nál. sitt og ræður um þetta mál. Viðvíkjandi því, að þetta veiðarfæri sé ekki skaðlegt gagnvart öðrum fiskveiðum, þá liggur hér ekkert fyrir um það. Hér liggja engar skýrslur fyrir nema frá dragnótamönnum. Ef menn eiga að fá réttar ályktanir um þetta mál, hversu mikil raunveruleg gagnsemi sé af þessum dragnótaveiðum, sem þeir telja, að gefi útflutningsvöru fyrir 70 þús. kr., þá verða að liggja fyrir upplýsingar frá öllum, sem stunda fiskiveiðar hér við land og hvað mikið þær veiðar, sem stundaðar eru með öðrum veiðarfærum en dragnótinni, rýrna fyrir dragnótaveiðina. Og þegar sú rýrnun er dregin frá þeim tekjum, sem dragnótaveiðin gefur, þá fyrst er hægt að sjá, hvað miklar tekjur raunverulega fást af þessari veiði, og ég er sannfærður um, að hagnaðurinn verður enginn, heldur það gagnstæða. En framhjá þessu er algerlega gengið, og það er gert vitandi vits og að yfirlögðu ráði til þess að geta komið með fullkomlega hlutdrægan samanburð í þessu máli, og svo er það notað til að draga af því almenna ályktun. Ég ætla ekki að fara langt út í það, er hv. forsvarsmenn þessa máls voru að tala um það fangaráð, sem þeir þóttust hafa fundið upp á, að stækka möskvana á dragnótunum, sem þeir nefna „ákvæði um lágmarksþyngd fiskjar, sem veiddur er í dragnót og hafður til sölu“. Ég hefi áður bent á, að þetta er fánýtt, nema ætti að setja eftirlit á sjávarbotni til að ekki færi í þetta veiðarfæri fiskar nema af vissri stærð. En það, sem þýðingu hefir í þessu efni, er það, að allt, sem í þessa vörpu fer, verður fyrir sömu tortímingunni, hvort sem það er nytjafiskur eða ungviði. Vitanlega tortímist þetta, og það er niðurskurður á þeim stofni, sem nytjafiskurinn vex upp af. Svo fíngert veiðarfæri sem dragnótin er, hefir þetta ákvæði því enga praktíska þýðingu, svo framarlega sem nótin er ekki þannig, að hún sleppi svo og svo miklu af nytjafiski í gegnum sig líka. Það getur verið, að gagnvart botnvörpunni hafi þetta meiri þýðingu, því að það veiðarfæri er allt miklu stórfelldara; það er ekki eins næmt og gengur ekki eins nærri. Þó held ég, að reynslan hafi sýnt, að það eina, sem verulega þýðingu hefir, til þess að sporna á móti eyðingu fiskstofnsins, þar sem botnvörpur og dragnætur eru notaðar, sé að koma á meiri friðun, þannig að landhelgin sé ekki fullnægjandi til þess að vernda ungviðið fyrir tortímingu þessara veiðarfæra, heldur þurfi að færa mikið út kvíarnar í þessu efni, ef ekki á að stefna út í beinan voða. Þetta ákvæði um möskvastærðina er því ekki í þessu sambandi til annars en að slá ryki í augu manna og til þess að friða vonda samvizku, sem virðist dálítið farið að bóla á hjá dragnótamönnum þessarar hv. deildar, þessum rányrkjumönnum sjávarbotnsins. Forsvarsmenn þessa frv. hafa allmikið haft á oddinum fiskifræðinga þessa lands, bæði fyrr og síðar, og þó einkum og sérstaklega Árna Friðriksson. Hann hefir verið þeirra sverð og skjöldur, sem þeir hafa borið fyrir sig í tíma og ótíma, er þeir hafa verið að telja mönnum trú um, að fiskstofninum hér við strendur landsins stafaði ekki svo mikill háski af botnvörpu- og dragnótaveiðum eins og sjómenn og fleiri vildu láta í veðri vaka. Ég hefi áður bent á, að í skjali því, sem Árni Friðriksson sendi Alþingi um þetta efni, skaut því upp hjá honum, að hann byggist við, að afleiðingin af því að leyfa dragnótaveiðar, eins og lagt er til í þessu frv., miklu lengri tíma að sumrinu og afnema héraðabönnin, gæti orðið sú, að gera þyrfti sérstakar friðunarráðstafanir gagnvart kolanum, til þess að hann yrði ekki alveg uppurinn hér við strendur landsins. Svo að þessu leyti er álit Árna Friðrikssonar ekki ótvíræð heimild, eða öllu leyti innlegg fyrir málstað þessara manna, eins og þeir vilja vera láta. Það má öllum vera ljóst, hvaða þýðingu það hefði fyrir þjóðina, ef svo nærri væri gengið fiskstofninum við strendur landsins, að við gereyðingu lægi, jafnvel þó að hægt væri að bjarga honum við aftur með friðunarráðstöfunum. Það mundi koma tímabil, meðan fiskurinn fengi ráðrúm til að vaxa upp aftur, sem erfitt gæti orðið fyrir þjóðina að komast yfir. Ég skal í þessu sambandi, úr því að alltaf er verið að tala um Árna Friðriksson og nota álit hans sem meginröksemd í þessu máli, benda á nýleg ummæli eftir honum, sem dragnótamönnunum hefir ekki þótt ástæða til að láta koma fram við þessa umr. Þau ummæli komu fram á nýafstöðnu fiskiþingi og snerta nokkuð þetta mál. Á þessu fiskiþingi var meðal annars tekin til meðferðar þáltill., sem samþ. var á síðasta Alþingi og við hv.þm. G.-K. vorum flm. að. Í því sambandi var því hreyft, að einhver mistök mundu hafa orðið á því að koma þessu mikla nauðsynjamáli á framfæri á fundi, sem stóð til að halda í London. Þessum umræðum um það, hver nauðsyn væri fyrir okkur Íslendinga að fá frekari friðun á fiskimiðum vorum heldur en nú er, tók Árni Friðriksson m. a. þátt í, og upplýsti hann, að verið væri að draga saman gögn fyrir því, hver höfuðnauðsyn væri á því fyrir alla, sem fiskveiðar stunda við strendur Íslands, að fá meiri friðun á komið. Hann segist játa það, að fiskstofninn sé að ganga til þurrðar, og að því sé tímabært að taka til athugunar friðun á einstökum fiskisvæðum. Þetta segir Árni Friðriksson þarna á fiskiþinginu, að nú sé svo komið hjá okkur, að fullkomlega sé tímabært að fara að taka til athugunar friðun á ýmsum fiskisvæðum til þess að viðhalda fiskstofninum við strendur Íslands, og það er einmitt hann, sem fenginn er til að skrifa álitsskjal um viðhorfið í þessum efnum hér heima, sem átti að leggja fyrir þennan fund, sem haldinn var í London og hafði *hliðstæð málefni til meðferðar. Ég hefi séð eftirrit af þessu álitsskjali Árna Friðrikssonar, þar sem hann færir góð og gild rök fyrir því, að ef haldið verður áfram í sama horfi og verið hefir með botnvörpuveiðar hér við land - og á hann þá vitanlega við dragnótaveiðar ekki síður - þá stefni til þess, að stórkostleg fiskfækkun eigi sér stað, og því sé það hagsmunamál allra þeirra, sem fiskveiðar stunda við strendur Íslands, að fá landhelgina færða út. Er þá sérstaklega bent á Faxaflóa til friðunar, því að af fiskiveiðum hér við land innfjarða sé sá staður langsamlega bezt til þess fallinn að vera klakstöð.

Hann er að tala um botnvörpuveiðar

. En það er nákvæmlega sama máli að gegna um dragnótaveiðarnar, nema hvað þær eru að því leyti hættulegri, að botnvarpan er notuð utan landhelgi, en með dragnótinni er hægt að sópa allar víkur og voga, þar sem ungviðið leitar skjóls við strendur landsins.

Segir Árni Friðriksson það?

. Nei, en rannsóknirnar sýna það, sem gerðar hafa verið með Þór og fleiri skipum, að geysilegur munur er á því, hvað fiskmergðin er meiri innan landhelginnar en utan. Af hverju stafar það? Af því að afleiðingar botnvörpuveiðanna eru farnar að koma fram utan landhelginnar, en áhrif hinna hliðstæðu veiða með dragnótum inni á fjörðum og flóum hafa að undanförnu ekki verið farin að segja til sín nema í litlum mæli. Hitt er vitanlegt, að þegar þetta frv. er orðið að l., verða dragnótaveiðarnar ekki aðeins jafnskæðar, heldur miklu skæðari heldur en botnvörpuveiðarnar utan landhelgi. Það væri vitanlega enginn grundvöllur undir okkar kröfum um aukningu á landhelginni, ef svo ætti ekki að verja landhelgina algerlega fyrir allri botnvörpu- og dragnótaveiði. Því hvað ætli útlendingar fari að gefa eftir rétt sinn til fiskveiða hér, ef við svo eyðileggjum þann árangur, sem af því gæti fengizt, með auknum dragnótaveiðum innan landhelgi? Slíkt nær vitanlega ekki nokkurri átt. Ef við nú, samtímis því að við leitum til Englendinga og annara stórþjóða, sem hér eiga hagsmuna að gæta, um rýmkun landhelginnar, ætlum að opna landhelgina upp á gátt fyrir dragnótaveiðum, ekki aðeins okkar, heldur einnig Dana og Færeyinga, þá er algerlega hruninn grundvöllurinn undan því, að við séum af friðunarástæðum að fara fram á þetta. Í augum hinna erlendu þjóða er þá ekki eftir önnur ástæða en sú, að okkur Íslendingum þyki gott að sitja einir að veiðunum inni á vissum svæðum og viljum þannig ganga á rétt þeirra, án þess að þær fái nokkurt öryggi á móti. Sá alvarlegi hlutur liggur því fyrir, að ef þetta spor er stigið, sem hér er farið fram á, þá er ekki aðeins frestað um ófyrirsjáanlega framtíð væntanlegum árangri af því, að við höfum nú fengið Englendinga til þess að líta á nauðsyn okkar og taka þetta mál fyrir til athugunar, heldur líklega loku skotið fyrir alla möguleika í því efni. Það er þetta, sem menn verða að gera hér upp við sig, hvort þeir vilja taka þá stundarhagsmuni, sem menn kunna að geta haft af dragnótaveiðum hér við land, fram yfir þá hagsmuni, sem í því felast að fá rétt til þess að færa út takmörk hins friðaða svæðis. Um þetta greiða menn atkv., svo framarlega sem menn líta á málið frá réttu sjónarmiði. Ég býst alveg við því, að ef leitað væri álits sjómanna almennt um gagnsemi og skaðsemi dragnótaveiðanna, þá mundi útkoman verða sú, að það væri síður en svo ávinningur að dragnótaveiðunum, þegar á allt er litið, miðað við veiðileyfi núgildandi löggjafar, hvað þá ef opnað væri upp á gátt, eins og hér er farið fram á, og skapaðir möguleikar fyrir Dani og Færeyinga til þess að stunda þessar veiðar við hlið okkar sjálfra. Það var einhver að tala um það hér í gær, því Danir hefðu ekki komið hingað upp undanfarin ár með sína minni báta og móðurskip. Þeim hefir bara ekki þótt taka því síðari hluta sumars, þegar allra veðra er von. Hinar þröngu takmarkanir laganna hafa þannig valdið því, að Danir hafa ekki enn komið hingað nema í smáum stíl til dragnótaveiða. En þegar þeir eiga að hafa fyrir sér alla sumarmánuðina, þá horfir málið öðruvísi við frá þeirra sjónarmiði. Það mun reynslan sýna, ef svo ógiftulega tekst til, að landhelgin verður opnuð svo upp á gátt sem ætlazt er til með þessu frv. Hv. 1. þm. Rang. hefir ekki viljað viðurkenna mikið um það hér á Alþingi, að fiskstofninum væri hætta búin af hinum miklu veiðum. Það er því bezt að láta hann koma hér fram við hliðina á Árna Friðrikssyni með ummæli sín á fiskiþinginu. Það er hér birtur útdráttur úr ræðu hans, og segir þar m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ræðumaður kvaðst játa það, að sumar fiskitegundir væru að þverra hér við land, enda væri það eðlileg afleiðing af hinum stórfelldu botnvörpuveiðum, sem reknar væru hér við land.“ Hv. 1. þm. Rang, viðurkennir hér háskann, sem af botnvörpuveiðunum stafar, og ég ætla, að það verði haldlítið, þótt hv.þm. Vestm. vilji hér e. t. v. grípa í það hálmstrá að heimfæra þetta einungis yfir á þær botnvörpur, sem togararnir nota. Hv. þm. á hér vitanlega við hverskonar botnvörpuveiðar sem er, og dragnótin er ekki síður botnvarpa heldur en sú varpa, sem togararnir hafa í eftirdragi. Það er sorgleg tilhugsun fyrir alla landsmenn, ef svo á hér til að ganga í þessum málum og að er stefnt með þessu frv. Á síðasta þingi er samþ.till. um að reyna að fá landhelgina færða út og friða þannig tiltekin fiskisvæði. Svo er fiskifræðingur fenginn til að skrifa langa ritgerð um nauðsyn þessarar kröfu okkar, sem er byggð á því, að fiskstofninum stafar mikil hætta af öllum botnvörpuveiðum. Þetta verður til þess, að það opnast augu ráðandi manna í þeim löndum, sem rétt telja sig hafa til fiskveiða hér við land utan hinnar viðurkenndu landhelgi, svo að þeir taka í fyrsta sinni vel í málið, þótt þeir vilji að vísu fá lagðar fram þær rannsóknir, sem vísindamenn okkar hafa gert á þessu sviði og allar staðfesta, að kröfur okkar eru á rökum reistar. En svo á næsta þingi eftir að þessi stóri sigur er unninn, á að opna landhelgina upp á gátt til botnvörpuveiða fyrir alla þegna hins gamla danska ríkis og kippa þar með grundvellinum undan kröfum okkar, einmitt þegar við erum að nálgast hið langþráða takmark. Ég vænti þess fullkomlega, að þetta verði fyrirbyggt. Það verður nógu erfitt fyrir okkur að verja það út á við, að slíkar till. hafa komið fram á Alþingi, þótt þær nái ekki samþykki. Það er þung ábyrgð, sem hvílir á hv.þm., sem hér eiga að leggja niður umboð sitt eftir nokkra daga, ef þeir láta það verða sitt síðasta verk að samþ. þetta frv. og eyðileggja þar með þá möguleika, sem virðast blasa við okkur, ef við högum okkur eins og skynsamir menn, til þess að fá viðurkenningu stórþjóðanna á rétti okkar til þess að friða stærra svæði en áður og tryggja þannig framtíð fiskveiðanna hér við land til hagsbóta fyrir alla, sem þær stunda. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Það hafa náttúrlega komið fram fjöldamörg minniháttar atriði í þessum umr., sem ástæða væri til að svara, en það, sem ég hefi gert að umtalsefni nú, virðist aðalatriðið eins og sakir standa, og því verður að leggja á það aðalþungann.

Forseti (StJSt): 2. umr. um þetta mál hefir nú staðið alllengi, og hafa verið fluttar 11 eða 12 ræður. Þykir því hlýða að draga úr umr., og verður fyrst um sinn aðeins leyfður 5 mínútna ræðutími.

*Þorbergur Þorleifsson: Ég vil ekki láta þetta mál fara svo út úr d., að ég geri ekki grein fyrir atkv. mínu með örfáum orðum. Þetta mál hefir nú legið fyrir þing eftir þing, og hafa að sjálfsögðu komið fram öll þau rök, sem færa má bæði með því og móti. En mér blandast ekki hugur um, að það hníga öll rök meir og meir í þá átt, að það beri að leyfa dragnótaveiðar frekar en nú er. Jafnvel þótt menn geti verið í dálitlum vafa um, hvort rétt sé að leyfa dragnótaveiðar að jafnaði, þá er það ekki vafa undirorpið, að eins og nú er háttað afkomu sjávarútvegsins og atvinnulífi í landinu, er full ástæða til að reyna þá rýmkun, sem hér er farið fram á, sem einskonar kreppuráðstöfun, bæði til þess að auka atvinnu í landinu og styðja smáútveginn. Auk þess má líta á það, þegar svo ákaflega mikil gjaldeyrisvandræði eru eins og á yfirstandandi tíma, að þær fisktegundir, sem með dragnótinni eru veiddar, eru mjög verðmætar og gefa því mikinn erlendan gjaldeyri. Eins og áður er sagt, tel ég tvímælalaust ástæðu til, undir þeim kringumstæðum, sem nú ríkja, að leyfa dragnótaveiðar. En af því að ég hefi á undanförnum þingum verið frekar andstæður því, að þessi rýmkun á banni gegn dragnótaveiðum væri veitt, þá vildi ég gera grein fyrir, af hverju það stafaði, að ég hefi skipt um skoðun í þessu máli og tel réttmætt, að sú rýmkun, sem nú er farið fram á, sé veitt. Hv. þm. Borgf. er einn af þeim mönnum, sem skeleggastir hafa verið á undanförnum þingum í baráttunni gegn því, að dragnótaveiðar væru leyfðar. En það blandast engum hugur um það, sem hlustað hefir á ræður hans á undanförnum þingum og aftur nú, að jafnvel hann er farinn að linast í þessu máli. Við vitum, að þessi hv.þm. er bæði skeleggur og nokkuð rökfastur í sínum ræðum, en það mun engum blandast hugur um, sem heyrði síðustu ræðu hans hér í hv. d., að hann er kominn í algert rökþrot við að verja skoðun sína í þessu máli. Ég hygg, að svo muni fara, að augun opnist á fleirum og fleirum fyrir því, að ekki sé rétt að bægja sjómönnunum lengur frá þessari dýrmætu veiði. Ég vildi með þessum fáu orðum aðeins gera grein fyrir atkv. mínu.

*Finnur Jónsson: Ég sé, að umr. eru að fjara út, en vil þó nota þær fáu mínútur, sem mér eru heimilar. Ég vil fyrst og fremst gera aths. við þá staðhæfingu hv.þm.N.-Þ., að andstaðan gegn þessu máli hefði ekki rénað síðan í fyrra. Ég vil hinsvegar álíta, að andstaðan gegn þessu máli sé nú svo brotin á bak aftur, að því sé fullur sigur vís að þessu sinni. Þetta sést meðal annars á samþykkt frá flokksþingi framsóknarmanna í vetur, þar sem flokkurinn telur endurskoðun á dragnótalöggjöfinni mjög nauðsynlega. Ég ætla, að hér hafi verið átt við það, að rífka ætti um leyfi til þessarra veiða, vegna þess að ráðh. flokksins hefir lýst yfir því hér, að hann væri hlynntur styrkjum til hraðfrystihúsa í verstöðvum, en bygging slíkra húsa er alveg þýðingarlaus, ef ekki er rýmkað um leyfi til dragnótaveiða. Það er fullkomin fjarstæða, að það svari kostnaði að fara að byggja slík hús til þess að frysta þorsk og aðrar ódýrar fisktegundir. Við þetta bætist, að sjálfstæðismenn flytja nú frv. um styrk til hraðfrystihúsa, og við alþýðuflokksmenn annað, sem er enn yfirgripsmeira. Allt þetta bendir eindregið í þá átt, að leyfi til dragnótaveiða í landhelgi eigi meira fylgi að fagna á þingi en nokkru sinni fyrr. Það má því telja fullvíst nú, að þetta mikla velferðarmál nái fram að ganga að þessu sinni með þeim brtt., er sjútvn. flytur við það. En þær ganga í þá átt, að koli sé ekki veiddur um hrygningartímann, að ákveðin sé möskvastærð og ráðh. ákveði þunga þess kola, er megi selja. Með þessum ákvæðum er viðgangur kolans betur tryggður en nokkurs annars fisks hér.

*Gísli Guðmundsson: Út af því, sem hv.þm. Ísaf. sagði um samþykkt á flokksþingi Framsóknar í vetur í þessu máli, vil ég taka það fram, að það er mesti misskilningur, að þar væri gerð nokkur samþykkt um að opna landhelgina fyrir dragnótaveiði; heldur var þar aðeins farið fram á endurskoðun á gildandi löggjöf. Ég veit að vísu, að til eru í Framsfl. menn, sem fylgja hv.þm. Ísaf. í þessu máli, en ég vil mótmæla því, að flokksþing framsóknarmanna hafi tekið afstöðu með því. Ég lýsti líka yfir því á flokksþinginu, að ég liti svo á þessa samþykkt, að flokkurinn tæki ekki með henni neina afstöðu til málsins. Hv. þm. Ísaf. sagði, að andstaðan gegn þessu máli hefði minnkað síðan í fyrra, en mér virðist ljóst af gögnum, sem hér hafa verið lesin upp, og öðrum, sem ekki hafa komið hér fram, að þetta sé með öllu ósannað mál. Sumir vilja telja, að hraðfrysting geti ekki átt sér stað nema á kola, en mér virðist, að sú aðferð geti ekki átt mikla framtíð fyrir sér, ef þetta er rétt. - Ég mun greiða atkv. með brtt. sjútvn., en á móti frv. sjálfu.

*Pétur Ottesen: Það er vitanlega ekki annað en fjarstæða hjá hv.þm. Ísaf., að ekki sé kleift eða nauðsynlegt að byggja hraðfrystihús í verstöðvum, ef landhelgin verður ekki opnuð fyrir dragnótinni. En auðvitað verður að gæta þess, að sá fiskur, sem þar er frystur, eyðileggist ekki í höndum þeirra, sem eiga að selja hann, eins og fiskurinn, sem sendur var til Ameríku og Póllands. Þessar staðhæfingar hv.þm. Ísaf. eru engin rök í málinu. Hv. þm. A.-Sk. hafði verið að tala um, að ég væri farinn að linast í þessu máli. Það geta þeir dæmt um, sem á mig hafa hlýtt, en hitt er víst, að hann er nú sjálfur orðinn útvatnaður í dragnótinni og gersamlega bragðlaus.

*Flm. (Bergur Jónsson): Hér er aðeins um framlenging á l. frá 1935 að ræða. Þá var h/f Kóp, þó ekki sé getið nafns félagsins í l., veitt leyfi til að gera út skip til hvalveiða. Sömuleiðis var gefin heimild til, að félagið mætti hafa erlent skip til veiðanna fyrst um sinn. Frv. er ekkert breytt að öðru leyti en því, að leyfið til að hafa erlent skip er framlengt til 1940. Ég þarf ekki að fara um frv. fleiri orðum, en vænti þess, að því verði vísað til hv. sjútvn.

*Flm. (Jón Ólafsson): Það er í rauninni ekki mikið um þetta litla frv. að segja, sem við höfum leyft okkur að bera hér fram. Þetta er algert nýmæli hér við Ísland, og var gerð tilraun með það í fyrrahaust hér í Faxaflóa, en sú tilraun varð vitanlega alveg árangurslaus. Það er hinsvegar víða farið að taka þessa aðferð upp erlendis, að veiða síld í botnvörpu, og virðist mér því ekki vera ástæða til að gefast upp við svo búið, heldur þvert á móti að reyna áframhaldandi. Það er kunnugt, að vissa tíma árs fyllast hér ýmsir firðir af síld, en hún hagar sér þannig, að ekki er hægt að veiða hana í nót. Er því hér um að ræða síld, sem liggur við botninn. Það geta verið hér mikil auðæfi á ferðinni, sem ekki hefir ennþá tekizt að hagnýta. Það virðist því full ástæða til, að þetta sé rannsakað og ekki lengur vaðið í villu um þessa hluti. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vænti þess, að frv. verði vísað til sjútvn.

*Frsm. (Thor Thors): Þetta frv. er flutt af hv.allshn. óskiptri. Það felur í sér breytingar á l. um veitingasölu og gistihúshald o. fl., nr. 21 15. júní 1926. Það er svo ákveðið í fyrri málsgr. 2. gr. þessara laga, að enginn megi að staðaldri reka veitingasölu nema með leyfi lögreglustjóra, en við viljum bæta því inn í, að enginn megi án slíks leyfis selja fæði eða láta í té gistingu á skipum í höfn til farþega, sem komnir eru á ákvörðunarstað, eða annara óviðkomandi. Það hefir komið fyrir á undanförnum árum, að erlend skip hafa flutt farþega hingað til lands - til Reykjavíkur - og haft þá í fæði og gistingu um borð á meðan skipið hefir staðið við hér. Þetta mun ekki tíðkast erl., þar sem það þykir hvarvetna rétt að gefa innlendum gistih. vernd gegn slíkum fljótandi gistihúsum. Og hér á landi, þar sem gistihúsahald er mun erfiðara heldur en annarsstaðar, er óhjákvæmilegt, að innlend gistihús njóti þessarar verndar. En ég skal taka það fram, að í ferðum innlendu skipanna kringum land, þar sem nokkur viðstaða verður á endahöfn norðanlands - Akureyri -, þá ætlumst við flm. frv. til þess, að farþegum yrði leyft að vera á skipsfjöl í fæði og gistingu þann stutta tíma, sem skipin dvelja í höfn. Við teljum rétt að gera ráð fyrir, að ákvörðunarstaður sé það, þegar skip kemur aftur til þeirrar hafnar, sem það lagði út frá. Væri hinsvegar einhver vafi á því í einstökum tilfellum, þá er náttúrlega kleift fyrir viðkomandi lögreglustjóra að veita þetta leyfi hverju sinni. Ég vil að lokum mælast til þess, að þetta frv. fái greiðan gang, svo að það geti orðið að l. áður en til þingrofs kemur.

*Jóhann Jósefsson: Það er aðeins lítil fyrirspurn til frsm.n. Í þessu frv. stendur, að eigi megi án leyfis selja fæði eða láta í té gistingu á skipum í höfn til farþega, sem komnir eru á ákvörðunarstað, eða annara óviðkomandi. Ég veit, að þetta ákvæði mun ekki eiga að ná til hinna svokölluðu skemmtiferðaskipa, sem koma hingað á sumrin. Ennfremur tók frsm.n. það fram, að það ætti ekki að ná til íslenzku skipanna, sem færu norður um land til Akureyrar og stæðu þar við sólarhring eða svo. Mér skilst, að frv. þetta sé fram borið vegna þeirra skipa, sem hafa farið héðan og sótt farþega á útlendar hafnir og komið svo og dvalið hér í Reykjavík í nokkra daga. Er þetta fólk, sem er að ferðast sér til skemmtunar og til að sjá sig um. Það hefir verið venja, að þetta fólk hefir búið og borðað um borð í skipunum á meðan það stóð við hér. Mér virðist sem sagt, að tilgangur frv. sé að útiloka þetta, og er ég því á allan hátt samþykkur, en mér skilst, að orðalag frv. muni ekki vera nægilega skýrt. Ég vil aðeins benda n. á að athuga, hvort svo muni vera.

*Frsm. (Thor Thors): Ég vil taka það fram vegna ummæla hv.þm. Vestm., að það er ekki tilgangur n. að láta þetta ná til hinna svokölluðu skemmtiferðaskipa, sem koma hér með fleiri hundruð farþega, sem við höfum vitanlega ekki gistihús til að taka á móti. Og það verður vitanlega ekki talið, að þau séu komin hér á ákvörðunarstað. En það er hinsvegar tilætlun okkar, að frv. nái til þeirra skipa, sem hv.þm. talaði um, það er skipa, sem koma hér með farþega frá erlendum höfnum, liggja hér nokkra daga og fara síðan aftur. Við teljum rétt, að slíkir farþegar þurfi að leita gistingar og fæðis í landi meðan þeir dvelja hér.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Eins og segir í grg. fyrir þessu frv., féllu lögin um friðun hreindýra úr gildi 1. jan. 1935, og hafa hreindýr ekki verið friðuð frá þeim tíma. Ég veit, að samkomulag er um það, að mikil nauðsyn sé á að friða hreindýr áfram. Það væri mjög leiðinlegt og skaðlegt, ef hreindýrastofninn liði undir lok. Það veit enginn um nákvæma tölu hreindýra hér á landi, en stofninn er lítill, svo að fullkomin ástæða er til að ætla, að honum verði eytt með öllu, ef hann nýtur ekki friðunar. Ég vil svo vænta þess, að hv.þm. veiti þessu máli öll þau afbrigði, sem það kann að þurfa til þess að meðferð þess geti orðið lokið á þessu þingi. Ég legg til, að málinu verði vísað til landbn. að lokinni þessari umr., og vil því beina til þeirrar n. að skila sem fyrst áliti um það.

*Hannes Jónsson: Ég hefi borið fram frv. svipað að efni og það, sem hér er á ferðinni, og hefði því vænzt þess, að hæstv. forseti hefði látið þau fylgjast að, en af einhverjum ástæðum hefir það ekki orðið. Ég vil því vænta þess, að frv. mitt komi ekki á dagskrá síðar en á morgun, svo það geti orðið samferða þessu frv. til n. Ég get tekið undir það, sem hæstv. fjmrh. sagði, að æskilegt væri, að hv.þd. vildi veita máli þessu, í öðruhvoru formi eða sameinuðu formi, öll þau afbrigði, sem nauðsynleg eru til þess að lög geti orðið afgr. frá þinginu um friðun hreindýra. En ég ætla ekki frekar að ræða þetta mál fyrr en frv. mitt verður tekið á dagskrá.

Forseti (JörB): Ég skal lofa hv.þm. V.-Húnv. því, að hans frv. skal koma á dagskrá á morgun.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Til þess að flýta fyrir þessu máli til 2. umr. og n. hefi ég samið svo um við hæstv. forseta að stytta mjög mál mitt við þessa umr., til þess að tefja ekki fyrir öðrum eldri málum, sem eru á dagskrá. Ég mun því í höfuðatriðunum vísa til grg. fyrir frv., sem er allýtarleg. En ég vil jafnframt benda á, að hér er um að ræða eitt hið mesta hagsmunamál fyrir Akureyri, sem borið hefir verið fram á alþingi, og ég hygg, að svipað megi segja um þau héruð, sem þar eiga mestra hagsmuna að gæta, Suður-Þingeyjarsýslu og Eyjafjarðarsýslu. Að því er virkjun Laxár snertir, er þar um virkjun að ræða fyrst og fremst fyrir Akureyri og í öðru lagi fyrir nærliggjandi héruð, og er hún hliðstæð Sogsvirkjuninni fyrir Reykjavík og Suðurlandsundirlendið, og mætti segja, að það sé ennþá ríkari nauðsyn orðin fyrir Akureyri að koma sér upp raforkustöð við Laxá, því að úr raforkuþörf Akureyrar verður ekki bætt nema með miklu stærri virkjun en unnt er að framkvæma í nágrenni hennar. Ég vil benda á, að þegar rafstöð Akureyrar var byggð 1922, kostaði hvert hestafl í þeirri stöð yfir 2000 kr., en gert er ráð fyrir, að í væntanlegri orkustöð við Laxá kosti hestaflið ekki nema 400 kr. Svo miklu er aflið ódýrara þar. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta mál við þessa umr., en legg til, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og fjhn.

*Flm. (Emil Jónsson): Þótt þetta frv. sé merkilegt í sjálfu sér, þarf ég þó ekki að tala mikið fyrir því, þar sem því fylgir ýtarleg grg. og 3 ritgerðir eftir sænska hagfræðinginn Lundberg, sem vann að því samkv. ósk skipulagsnefndar atvinnumála. Frv. er flutt hér á þingi eftir ósk atvmrh. Efni frv. er um það, hversu skipa skuli utanríkisverzluninni, um verzlunarmálaráðuneyti og um eftirlit með verðlagi. En skipulag utanríkisverzlunarinnar er þó veigamesti þátturinn í frv., eins og utanríkisverzlunin sjálf er það í fjárhagslegu sjálfstæði þjóðarinnar. Skuldasöfnun við útlönd er ávallt í sambandi við verzlunina, eins og skýrslur n. sýna. Það er því mjög þýðingarmikið, að eyða ekki meira en aflað er og geyma frá góðu árunum til hinna vondu. því skal samkv. frv. gera gjaldeyrisáætlun fyrir verzlunina á sama hátt og fjárlög fyrir ríkið. Við samningu þessarar gjaldeyrisáætlunar er gert ráð fyrir, að hinn væntanlegi seðlabanki verði höfuðaðili og ráði mestu um hana, en verzlunarmálaráðuneytið hafi úrskurðarvald. Að vísu eru ávallt annmarkar á því, að setja verzluninni skorður. En n. vill draga sem mest úr þeim annmörkum. Mest ríður á, að úthlutun leyfa til vörukaupa sé heppileg og óhlutdræg og að leyfunum sé ekki úthlutað beint til kaupmanna og kaupfélaga, heldur til sambanda þessara aðilja. Þá er gert ráð fyrir skipun innflutningsnefndar með nokkrum öðrum hætti en nú er, þannig að hún skuli skipuð fulltrúum innflytjenda og neytenda, en ráðh. skipi formann. Ætlazt er til, að menn þessir séu verzlunarfróðir, þótt eigi þurfi þeir að vera lærðir í skóla. Ennfremur eru í frv. ákvæði um dreifingu hinna innfluttu vara. Er tilgangurinn sá, að sneiða hjá þeirri verðhækkun, sem skömmtun hefir ávallt í för með sér, með álagningarskatti, sem svo á að nota til að bæta mönnum upp misjafna aðstöðu og einnig á að renna til nýrra fyrirtækja og til verðuppbótar handa framleiðendum. Til þess að annast framkvæmd þessara mála, skal setja upp verzlunarmálaráðuneyti, sem m. a. hefir vald til að skipa verzlunarfulltrúa erlendis. Hér hefir að vísu legið fyrir þáltill. um utanríkismál. En ég teldi ekki ólíklegt, að utanríkismálanefnd myndi komast að svipaðri niðurstöðu við rannsókn þeirrar hliðar utanríkismálanna, sem að verzluninni snýr, og við höfum komizt hér í frv.

*Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Hv. þm. V.-Sk. hefir ásamt fleiri þm. flutt frv. á þskj. 25. Þegar það var rætt hér, gat ég þess, að ég myndi síðar bera fram frv. um breyt. á l. um alþýðutryggingar, og liggur það nú hér fyrir. Ég tek það fram, að með frv. mínu er ekki fullnægt þeim kröfum, sem Alþfl. kysi að gera í þessu máli, en hinsvegar hefir það að geyma miklar endurbætur á l., sem vert er að samþ. Ég fer ekki rækilega út í einstakar gr. frv. þar sem því fylgir ýtarleg grg., er skýrir það að mestu. Um 1. og 2. gr. er ekki margt að segja. Þar eru aðeins leiðréttingar og viðaukar við nokkur atriði í slysatryggingal., sem að nokkru leyti eru komin til framkvæmda. En um 3. gr. er það að segja, að þar hefir slæðzt inn villa. Þar stendur í upphafi: „10. gr. laganna orðist svo“, en á að vera: „1. töluliður 10. gr.l. orðist svo“. Þetta atriði bendi ég á, til þess að það verði leiðrétt í n. Að öðru leyti ræði ég ekki sérstaklega um gr. þær, sem fjalla um slysatryggingarnar, en vil þó benda á, að lagfærð eru, samkvæmt umkvörtunum. ákvæði um dánarbótagreiðslu til aðstandenda manna, er látizt hafa af slysum. Í frv. hv.þm. V.-Sk. er svipað ákvæði, og vænti ég því, að þetta nái fram að ganga. Auk þess hefir komið fram annað frv., frá þeim hv.þm.N.-Þ. og hv.þm. Barð., þar sem reynt er að bæta úr þessu. Ætti því upp úr öllum frv. að mega finna viðunandi lausn á þessum ákvæðum um dánarbætur. Þá eru sjúkratryggingarnar. Að því er þær snertir, eru með frv. gerðar nokkuð veigamiklar breytingar á l. Eins og í grg. segir, eru þær fjórar, en ég vildi þó fremur segja, að þær væru fimm. Með 1. brtt. er tryggingaskylda afnumin fyrir gamalmenni eldri en 67 ára. Hefir komið í ljós, að mörg gamalmenni á þessum aldri eru þannig að heilsufari, að þau geta ekki talizt tryggingarhæf. Og þó að sjúkratryggingarnar greiði götu þeirra, sem komnir eru í kór, þá sjá sjúkrasamlögin aðeins um greiðslu til þeirra í hálft ár, og hinn helminginn af árinu yrðu þá sveitarfélögin að taka þetta að sér. Því ætti að afnema tryggingaskyldu þessara gamalmenna, en heimila þeim hinsvegar að tryggja sig í sjúkrasamlögum, ef þau eru ekki haldin alvarlegum, langvinnum eða virkum sjúkdómum. - Þá er í frv. afnumin tryggingarskylda og tryggingarréttindi fyrir þá menn aðra, er haldnir eru alvarlegum, langvinnum eða virkum sjúkdómum. Sjúkratryggingin getur ekki séð fyrir slíkum mönnum, en þar ætti að taka við fyrirkomulag, sem lögfest hefir verið, þó að á ófullkominn hátt sé, en það er ríkisframfærsla sjúkra manna og örkumla. Þriðja breytingin er í því fólgin, að dagpeningatryggingin er gerð að frjálsri tryggingu. Það hefir komið í ljós, að iðgjöldin yrðu að vera svo há, að fæstir gætu greitt þau, ef dagpeningatryggingin ætti að koma að verulegu gagni. Í Reykjavík geta menn ekki fengið dagpeninga fyrr en eftir 16 vikur með lægstu greiðslu, en fæstir þeirra, sem þurfa á dagpeningum að halda, geta haldið sér uppi af eigin rammleik í svo langan tíma. Þessi skylda hefir því verið afnumin, en hinsvegar er mönnum heimilað að tryggja sér dagpeninga gegn hærri greiðslum. Fjórða breytingin er í því fólgin, að sjúkrahjálp sú, sem samlagi er skylt að greiða fyrir einn og sama sjúkdóm, er færð niður í 12 vikur úr 26 vikum og niður í 24 vikur úr 32 vikum fyrir mismunandi sjúkdóm á sama ári. Læknisfróðir menn segja, að einn sjúkdómur í ári, sem stendur yfir lengur en 12 vikur. sé fágætt fyrirbæri, nema um sé að ræða sjúkdóma, sem ríkisframfærsla sjúkra manna og örkumla ætti að ná til. Mönnum kann að virðast sem með þessu ákvæði sé stigið spor aftur á bak, en það ætti ekki að vera ef ríkið veitti nægilegt fé til framfærslu þessum mönnum, en þar á framfærsla þeirra að vera að réttu lagi. Í fimmta lagi er lagt til, að það verði afnumið, að tryggðir menn greiði heimilislækni sínum fjórða hluta kostnaðar utan sjúkrahúsa. Þessar aukagreiðslur hafa mælzt illa fyrir. En þetta ákvæði var sett til að koma í veg fyrir, að menn leituðu læknis að óþörfu. Töldu læknar þetta geta verið öryggisventil gegn ofnotkun þeirra. En til þess að hindra slíka ofnotkun, er gert ráð fyrir, að menn greiði fjórða hluta kostnaðar utan sjúkrahúsa, ef þeir leita annars læknis en heimilislæknis síns. Tel ég þessu sæmilega fyrir komið með því ákvæði. Þessar höfuðbreytingar eru lagðar til af mönnum, sem vinna hjá vissum stofnunum, sem hafa sinn sérstaka lífeyrissjós, og frv. fer fram á, að þeim verði ívilnað um greiðslu á lífeyrissjóðsgjaldi til sjúkratrygginganna. Það má nefna t. d. Eimskipafélag Íslands og Olíuverzlun Íslands og fleiri hliðstæðar stofnanir, sem hafa lífeyrissjóð fyrir starfsmenn sína, og þeir greiða visst árgjald í þessa sjóði, auk þess sem þeir verða samkv. lögum um alþýðutryggingar að greiða til sjúkratrygginganna. Þessir menn hafa borið sig upp við tryggingarstjórnina og með frv. er þeim ívilnað með greiðslu til ororkubóta. Brynjólfur Stefánsson tryggingafræðingur telur málinu mjög vel komið með þeim breyt., sem frv. gerir ráð fyrir. Um atvinnuleysistryggingar er það að segja, að sú eina verulega breyting, sem þar er gerð, er sú, að mönnum, sem eru á launum, sé skylt að greiða 1/2% í sérstakan sjóð, sem síðan úthluti framlagi til hinna einstöku atvinnuleysissjóða, og þeir sjóðir afli sér tekna með framlagi frá atvinnurekendum, sem nemi jafnhárri upphæð og framlög ríkis og bæja eru samanlögð. Til þessa hefir ekki verið stofnaður neinn atvinnuleysissjóður, og veldur það mestu, að menn hafa ekki getað gert sér vonir um, að hann yrði svo stæltur, að hann kæmi að nokkru gagni. Vegna nokkurra umkvartana frá hreppum úti á landi og ýmsum kaupstöðum um framkvæmd alþýðutryggingarlaganna á greiðslu ellistyrksgjaldanna, hefir frv. gert ráð fyrir að skipta heildarupphæðinni í 2 hluta: 1) vexti ellistyrktarsjóðanna og helming af framlagi lífeyrissjóðs og 2) hinn helminginn af framlagi lífeyrissjóðs. Með þessu mætti því hækka ellistyrkinn til einstakra manna, ef tillag lífeyrissjóðs er hækkað, og það ætti líka að geta hrokkið til úthlutunar á örorkubótum. Aftur á móti verður að gera kauptúnum og hreppum mögulegt að hafa þann styrk nægilegan til allra, sem ellilaun þurfa. Ég hefi nú í fáum dráttum lýst þeim höfuðbreytingum, sem ég tel standa mest til bóta; þó eru nokkrar smærri ónefndar, sem eru til nokkurra umbóta. Og ég vildi vænta þess, að þessar breytingar verði samþ. eins og þær nú liggja fyrir. Ég er fús til þess að ræða um breyt. á frv., sem betur mætti fara, og legg til, að því verði að lokinni umr. vísað til allshn.

*Páll Þorbjörnsson: Ég get tekið undir það, sem hv. 1. landsk. sagði um frv., en það hefir inni að halda þær breyt., sem sósíalistar vilja, og ég lyst við því, ef það er athugað, að lengra sé ekki hægt að fara. Það hefir sýnt sig, að öryggi manna hefir batnað mikið, síðan lögin gengu í gildi. Áður fengu foreldrar 300 kr. fyrir einhleypinga, sem fellu frá, og má segja, að þeir hafi fallið óbættir. Nú er í mörgum tilfellum mjög erfitt að sjá, að hve miklu leyti foreldrar hafi haft þessa einhleypinga á framfæri sinu, því að stundum er það svo, að t. d. sonur, sem er talinn vera á framfæri foreldra sinna, er raunverulega fyrirvinna þeirra, þótt ekki sé getið um það í opinberum skýrslum. Skv. 4. gr. er gert ráð fyrir 1500 kr. bótum við dauðsfall. Það getur ekki numið mikilli fjárhæð á ári, sem þessi mismunur er í heild, en það munar miklu fyrir einstaka menn. En þótt foreldri hafi ekki notið stuðnings hins látna, þá verður ekki hægt að ganga út frá því, að hann hafi ekki haft hann á framfæri sínu. Ekkja, sem hefir misst mann sinn í sjóinn, gefst ekki kostur að fá 1500 kr. bætur, og því standa hjón miklu betur að vígi, þótt þau missi son sinn. Það væri ástæða til að athuga það sérstaklega, og vildi ég að lokum mælast til þess, að sú hv.n., sem fær þetta til meðferðar, athugaði það.

*Gísli Sveinsson: Það er að vísu svo, að bæði ég og aðrir, sem hafa með þessi lög að gera, hefðu búizt við því, að frv., sem yrði lagt fram til nokkurra bóta, yrði lagt fram af stofnuninni sjálfri. Raunin er sú, að það er flutt af þeim mönnum, sem mest hafa barizt fyrir því, að koma þessum tryggingum í lög á Alþingi. Þetta frv., sem hér er fram komið, sem ekki er um að sakast, ber það með sér, að hlutaðeigendur hafa séð, að það þýddi ekki að leggja fram nokkra breyt., sem frsm. telur, að sé til bóta. - Ég neita því alls ekki, að þessar breyt. eru til nokkurra bóta. En mikið af þessum breyt. eru aðeins smábreyt. á orðalagi, sem gerir l. auðveldari í framkvæmdinni, en aftur á móti tel ég umbæturnar ekki miklar. Flm. er það vel ljóst, að eftir anda þeirra, sem hafa btt að framfylgja þessum lögum, áttu breyt. að sníðast. Mér hefði fundizt, að Alþfl. hefði átt að bera fram víðtækari og hagkvæmari breyt. en með þessu er gert, og vitna ég þar í ræðu hv. 1. landsk., sem virtist vera á sömu skoðun og við, sem fluttum aths. við frv. frá byrjun. Þær mikilvægu breyt., sem 3 landsk. talaði um að gerðar væru með þessu frv., eru alveg hliðstæðar því, sem ráðið er bót á á þskj. 105, sem ég og fleiri þm. bárum hér fram á öndverðu þingi. Það getur verið, að n. hafi verið að bíða og biðla eftir fleiri till., en eftir öllum líkum að dæma verður erfitt að framkvæma eða samþ. breyt. í þessu í þetta sinn. Sjúkrastjórnin hefir ennþá ekki komið með neina till. um þetta, og ég álít út frá því, að málinu sé stefnt í voða með því að framkvæma þetta frv. nú eins og það liggur fyrir. Hv. 3. landsk. talaði um það sama og stóð í okkar frv., og það þykir mér einkennilegt, að tryggingastjórnin lagði fram brtt. á þessu, en þá kom í ljós, að það var miklu veigaminni breyting. Þm. vita vel um þá óánægju, sem hefir ríkt hjá hlutaðeigendum, síðan lögin komu til framkvæmda. Þá vantar ákvæði um það í 4. gr., að bót sé ráðin á aðstöðu foreldra, sem missa sína fyrirvinnu og eru að nokkru leyti framfærslumenn. Þótt það sé ekki gert að öllu leyti, og það má ekki vanta slík ákvæði í frv. Þskj. 105 gerir ráð fyrir 3000 kr. í sonarbætur, en í þessu frv. hv. 1. landsk. er aðeins gert ráð fyrir 1500 kr. Við viljum leggja til, að þessi styrkur verði hækkaður a. m. k. upp í 2500 kr.; það vantar alveg í frv. Og það væri mögulegt, að þær bætur féllu í þennan styrk á þessu ári; um það var einnig talað í okkar frv. Það má segja um þetta frv., að það er lélegur frágangur á því. T. d. er eitt atriði, sem ég sakna og þarna er ekki tekið tillit til. Það er, að ráðnir yrðu tryggingastjórar víða um landið, sem gætu gert mikið til að bæta slysatryggingar sjómanna. Álít ég, að gott væri að hafa lausatryggingu fyrir menn, sem eru til sjós lítinn tíma úr árinu. Hið opinbera gæti greitt helming tillagsins, en hlutaðeigandi hinn helminginn. Mér finnst sjálfsagt að taka þetta ákvæði með, og ég býst við því, að úr því verði bætt í nefndinni. - Í frv. eru engin ákvæði eða tillögur um það, að gjöldin geti fyrr eða síðar lækkað, sem tryggingin leggur á herðar almennings. Á till. um örorku- og ellitryggingar sest ekki, að þörf hafi verið á slíku, og það má segja, að það sé hinn mesti ásteytingarsteinn hjá fólkinu, þegar það er gert gjaldskylt á svo áberandi hátt. Þetta getur ekki gengið. Ég fullyrði, að það ætti ekkert að standa í veginum fyrir því, að fyrr eða síðar gætu gjöldin lækkað að miklum mun. Það er kunnugt, að það er ekki nærri komið að því, að borga út elli- eða örorkubætur, og það kemur ekki til mála fyrr en eftir tugi ára. Hér er um að ræða allt fólk yfirleitt, sem er umkringt og gert gjaldskylt með raunverulegum nefskatti. Það hefði verið betra að taka allan þennan bálk til rækilegrar athugunar og reyna að bæta úr því, sem mesta óánægju hefir vakið. Í okkar frv. var gjaldskyldan bundin við visst aldurstakmark, til þess að hægt væri fyrir almenning að losna út úr þessu, og þá líka eiga von á því, að geta fengið einhvern styrk úr þessum víðtæka og í rauninni mikla sjóði, ef öll kurl koma til grafar að lokum. Í þessu sambandi má geta þess, að það er ekki einungis ætlazt til, að þessi mikli sjóður eigi að myndast af gjöldum, heldur var tekinn stærsti lífeyrissjóður, sem til var í landinu, og sá eini reglulegi lífeyrissjóður, sem stofnaður hefir verið með l., sem sé lífeyrissjóður embættismanna og barnakennara. Ákvæði alþýðutryggingarlaganna er beinlínis þannig, að taka þennan sjóð og slengja honum saman við þennan allsherjarlífeyrissjóð Íslands. Það er lagt til, eins og hv.þm., sem hlustað hafa á mál mitt, munu hafa heyrt, í þessum till. okkar. þessi ákvæði alþýðutryggingarl. falli alveg burt, því að það sé óleyfilegt og óforsvaranlegt að taka stóran sjóð ríkra stétta og slengja honum með nýrri löggjöf saman við óskyld mál, og fólk, sem ekkert hefir fyrir sjóðinn gert. Lífeyrisjóður embættismanna og kennara er til orðinn fyrir iðgjöld um mörg ár og frá öllum embættis og starfsmönnum hins opinbera, og þau gjöld hafa verið að allra dómi allt of há. En það hefir verið liðið, að þessi löggjöf ætti sér stað, vegna þess að stéttin taldi sig eiga þessa fúlgu í nútíð og framtíð, og hún myndi koma að notum bæði öldnum or óbornum úr þessari stétt. Tryggingarlögin nema nú þetta allt burtu, ekki einungis ákvæðin, heldur alla þessa hugsun, sem liggur bak við. Ef þessum lífeyrissjóði er slengt saman við þennan almenna sjóð, þá er hugsunin algerlega farin af hálfu þeirrar stéttar, sem þarna stóð að, og enginn áhugi lengur fyrir því, að greiða slík gjöld, eins og verið hafði. Þá má segja, að allir embættis- og starfsmenn hins opinbera hafi um langt árabil greitt langsamlega of mikið í þennan sjóð og fái í rauninni ekkert í staðinn nema vonina að lokum í þessum almenna sjóði, þótt þeir, sem nú lifa og eiga í sjóðnum, haldi sínum rétt. Ég veit ekki betur en sá ráðh., sem hefir farið með þessi mál undanfarið og enn fer með þau, og sá ráðh. er samflokksmaður hv.flm., hafi látið það í ljós, þegar aths. voru gerðar við þetta ákvæði, að það væri sanngjarnt að taka ekki með lífeyrissjóð embættismanna. enda mundi það verða leiðrétt, því að það væri misgáningur, að þetta hefði verið gert, og mér skildist þetta vera loforð af hans hendi, að það mundi ekki verða svo framvegis. Við þetta var látið sitja, og þm. sá í d., sem gerði þessa aths., sætti sig við þetta og trúði þessu. Nú bólar ekkert á þessu. Nei, þvert á móti. Í till. okkar er það gert að beinni till., að sú grein, sem fjallar um niðurlagningu þessa sjóðs. verði felld úr l., 62. gr. Ég varð ekki var við, að hv.flm. gerði tilraun til að skýra, hvers vegna ekki er farið inn á þetta atriði, eða hvers vegna skellt er skolleyrum við þessu. Það er sjálfsögð sanngirni, sem mælir með því, að leiðrétta þetta. Það væri ástæða til að fara mjög nákvæmlega út í þetta frv. og sýna lið fyrir lið, hvernig það er vaxið, og hversu lítill vöxtur er þar gagngerðra og góðra breytinga, sem ástæða var til að vonast eftir, og hversu lítil umskipti verða á þessu ástandi, þótt þetta frv. verði samþ. En við þessa umr. geri ég það ekki að umtalsefni, en held mig við nokkur höfuðatriði, og tel þó ekki ástæðu til að fjölyrða um þau. Ég hafði gefið nokkuð greinilega skýringu á þessu máli, er ég talaði fyrir flutningi frv. á þskj. 25, og sé ekki þörf á að endurtaka það. En ég vil þó geta þess, að annað frv. er nú komið hér til d., sem ekki hefir verið tekið fyrir, en á víst eftir að koma til umr., en það er frv. á þskj. 192, sem flutt er af hv.þm.N.-Þ. og hv.þm. Barð., þar sem komið er inn á efni, sem öll þessi frv., sem hér hafa verið lögð fyrir d., taka nokkuð til meðferðar, sem sé um meðferð á ellitryggingarsjóðum hreppanna. En það er það einkennilega við þessar breyt., sem koma frá stjórnarflokkunum, að ekki er farið að þeirra óskum nema að nokkru leyti. Það er gert ráð fyrir og lagt til, að leiðrétt verði það atriði, sem eftir sjálfum tryggingarlögunum var mjög hæpið í framkvæmd, að tryggingarstofnunin sjálf ætlar ekki aðeins að hremma ellitryggingarsjóðina, heldur líka að hafa full ráð yfir vöxtum sjóðanna, til þess að láta þá reiknast með í því lögskipaða tillagi, sem tryggingarstofnunin ætlar að leggja fram móti hinu fyrirskipaða hreppatillagi. Það er gerð tilraun til þess að bæta úr þessu í frv. stjórnarflokkanna með því, að vextirnir af sjóðunum eigi að úthlutast sér í lagi, enda er ekki hægt að mæla á móti því, að hreppsnefndirnar eigi að hafa aðalráðin þar. En það er einmitt talað um það í þessum frv., sem ég nú ræði um, að þetta eigi að vera alveg utan við hin tillögin, - það eigi að vísu ekki að reiknast með, ekki allskostar, og eftir frv. á þskj. 192 að reiknast sem hluti af tillagi tryggingarstofnunarinnar. En það má ekki heldur, eins og lagt hefir verið til og hrepparnir hafa heimtað, vera á fullu valdi hreppanna, og þá reiknast sem tillög úr hreppunum, því að það gefur að skilja, að það er hið eina rétta. Því meira sem kemur af vöxtum til úthlutunar, því minna er hið fyrirskipaða tillag hreppanna. Þeir hafa átt ellitryggingarsjóðina, og ef þeir eru teknir af þeim, þá er það ranglega gert. Þeim hefir verið gert þetta að skyldu og það er skylda, sem ekki hefir áður þekkzt í löggjöfinni, og er ofanálag á allt annað, sem á hreppunum hvílir. Ég býst við, að tryggingarstofnunin og þeir, sem að henni standa, hafi ætlazt til, að hreppunum væri skylt að leggja fram úr hreppasjóðunum til þessarar greiðslu og nú til svokallaðra ellilauna, en l. eru í rauninni þannig, að það er ekki skylda, ef hreppsnefndirnar telja, að þörfin sé ekki fyrir hendi. En samt sem áður er það ekki gott, að þurfa að skorast undan því, vegna þess að ef hrepparnir leggja ekkert fram, þá kemur ekkert á móti. Það kemur því ekkert inn í hreppana, ef ekkert er lagt fram heima fyrir. Þessi nýja skylda á hreppasjóðina er í sjálfu sér óbærileg, og það er þess vegna sjálfsagt, að vextir ellitryggingarsjóðanna, sem úthlutað er í hverjum hreppi og hrepparnir eiga, komi sem tillög úr hreppunum. Á þessu er ekki ráðin bót nema í frv. því, sem við sjálfstæðismenn höfum borið fram og áður hefir verið lýst, en alls ekki fullnægjandi í frv., sem komið er frá Framsfl., og engan veginn og allra sízt í frv. því, sem hér liggur fyrir og flutt er af hv. 1. landsk. Ég hefi þá með fáum orðum getið um þan helztu atriði, sem máli skipta. Ég mun að sjálfsögðu fylgja þessu frv. og greiða því atkv. frá þessari umr. og til n. Ég vona, að n. sjái sér fært að taka allt málið mjög skjótlega til rækilegrar íhugunar og miklu gagngerðari breytinga en frv. á þskj. 156, sem hv. 1. landsk. flytur af hálfu tryggingarstofnunarinnar. Ég tel ekki, að það sé í höfuðatriðum nein slík bót á málinu, sem þjóðin viðurkennir að verði að gera nú þegar, þar sem alþýðutryggingarl. var dembt á hana, algerlega að henni forspurðri, og það er fyrst nú, að hún setur látið til sín heyra, svo að segja úr öllum hreppum landsins, og er skylt að taka fullt tillit til þeirra ráða. Ég fer ekki út í neina kafla tryggingarlaganna, sem gerð er tilraun til þess að færa í lag í þessu frv. Það er með sömu rökum og frv. okkar sjálfstæðismanna fór ekki út í það, þótt þess væri full þörf. Eins og kunnugt er, þá bárum við það fram, fulltrúar úr héruðum landsins utan kaupstaða, til þess að ráða bót á þeim veigamestu atriðum í löggjöfinni, sem snerta allt landið, en ekki sérstaklega kaupstaðina í þeirri tryggingargrein, sem fjallar um sjúkratryggingarnar. Það hefi ég ætlað kaupstöðunum og fulltrúum þeirra að taka rækilega til athugunar og að sjálfsögðu til breytinga og ég er ekki í vafa um, þótt skammt sé gengið í frv. hv. 1. landsk., að takazt mætti í allshn. að ráða á því frekari bót. Það skal sannast, að það verður engin ánægja í kaupstöðunum heldur, ef breyt. verða ekki veigameiri og meira í réttlætisáttina en hér er gert ráð fyrir. Ég er viss um, að óánægjan um landið allt heldur áfram, þótt eitthvað líkt verði lögleitt og frv. það, sem er á þskj. 156 fer fram á. Óánægjan er svo mikil, að það þarf fyrr eða síðar að taka dýpra í árinni. Ég skal að lokum lýsa yfir því, að ég mun ekki fara inn á það veigamesta atriði, sem kom nokkuð til tals við fyrstu atrennu þessa máls. En það var viðvíkjandi því, hversu tímabært það hafi verið, og hversu mikil ágóðavon það hafi verið, að demba á bákni eins og þessari löggjöf. Ég skal láta það liggja milli hluta, en bæði af mér og öðrum var talsvert vikið að því, þegar l. voru í smiðum í alþ., en það er alltaf mjög þess vert í stórum málum, að taka með í reikninginn, hvort tímabært er að demba þeim á eða ekki. Svo er líka þess að geta, að um tryggingarlöggjöfina annarsstaðar ríkir ekki einber ánægja, og á henni eru alstaðar svo gífurleg misferli í framkvæmdinni, að það er mjög þess vert, að reyna að taka það til eftirbreytni hér, og hefði reyndar verið skylt að gera það, áður en nokkur löggjöf var sett.

*Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Á þessu stigi málsins sé ég ekki ástæðu til að fara ýtarlega út í að svara hv.þm. V.-Sk., sem hér hefir haldið langa ræðu um málið, ekki sízt fyrir þá sök, að við ræddum nokkuð um það við framkomu hans frv. fyrr á þinginu. Ég vil aðeins minnast á örfá atriði, sem ég tel rétt að drepa á, áður en málið fer til n. Þeir tveir hv.þm., sem talað hafa. hafa lagt nokkra áherzlu á, að mikil þörf væri á að laga ákvæði í alþýðutryggingarl. um greiðslu dánarbóta. Það er gert í því frv., sem ég flyt hér og þessum hv.þm. þykir ekki fullnægjandi. Mér virðist, að gagnrýnin hjá þeim báðum, sérstaklega hv.þm. v.-Sk., sé að sumu leyti ekki réttlát. Það er sem sé gengið framhjá atriði, sem er undirstaðan undir þeim breytingum, sem gerðar voru á reglunum um dánarbætur með alþýðutryggingarl., frá því, sem var í slysatryggingarl., en það er, að með þeim var lengra gengið í því, að taka tillit til ómegðar hins látna, svo að dánarbæturnar hækka til muna, eftir því sem ómegðin er meiri. Þetta verður bezt skýrt með því, að tilgreina dæmi, sem samið er af forstjóra tryggingarstofnunar ríkisins og fylgir sem skýring á l. um alþýðutryggingar, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp: „Setjum svo, að tveir menn farist með sama skipi. Annar þeirra lætur eftir sig ekkju og tvö börn á 1. og 3. ári og átti auk þess fyrir öldruðum foreldrum að sjá, sem voru á framfæri hans. Hinn maðurinn hafði fyrir engum að sjá, en átti uppkomin systkini. Dánarbætur hins fyrrtalda hefðu orðið 4200 kr., en 3000 kr. fyrir hinn síðari, eftir gömlu l. Eftir alþýðutryggingarl. hefðu engar dánarbætur verið greiddar fyrir hinn síðari, en eftirlifandi vandamenn hins fyrrtalda hefðu fengið dánarbætur, sem hér segir: Ekkjan 3000 kr., hvort barn 100 kr. fyrir hvert heilt ár, sem vantar í 16 ára aldur. eða 1500 kr. fyrir yngra barnið o g 1300 kr. fyrir það eldra, og foreldrar 2500.kr., eða dánarbætur samtals 8300 kr.“ M. ö. o. hafa eftir breytingu í alþýðutryggingarl. verið greiddar dánarbætur fyrir þá, sem fellu frá af slysförum og skyldu eftir sig jafnmarga menn á ómagaaldri, 8300 kr. eftir alþýðutryggingarl., en eftir slysatryggingarl. 4200 kr., eða nærri helmingi minna. Framhjá þessu er alltaf gengið í gagnrýninni á alþýðutryggingarl., að því er snertir reglur um dánarbætur. En þetta atriði er sannarlega ekki veigalítið, og á það vildi ég benda sem sönnun þess, hve gagnrýnin á fyrirmæli l. um dánarbætur er einhliða. Eins og ég sagði áðan, þá sé ég ekki ástæðu til að fara út í almennar rökræður um tryggingar, um tilvist þeirra hér á landi og ástæðuna fyrir setningu alþýðutryggingarl. Til þess er ég reiðubúinn við betri tíma og tækifæri en á þessum fundi, þar sem ég fyrir mitt leyti vildi leggja aðaláherzluna á að koma þessu máli áleiðis, ef mögulegt væri að fá það afgreitt í einhverri mynd. Ég tók það líka fram, að ég væri reiðubúinn til samninga við alla þá menn, sem einhverjar endurbætur hafa fram að bera á því frv., sem ég flyt. Hinsvegar er nokkur skoðanamunur á millí mín og hv.þm. V.-Sk. um, hvað séu endurbætur á tryggingarlöggjöfinni, en út í það atriði hirði ég ekki heldur að fara á þessu stigi málsins. Mér finnst, að hv.þm. V.-Sk. geri fulllítið úr þeim endurbótum, sem frv. það, sem ég flyt nú, hefir vissulega að geyma, en ég sé ekki heldur ástæðu til að endurtaka og benda á þær endurbætur, sem ég benti á í fyrri ræðu minni. En það eru óvefengjanlega stórkostlegar endurbætur á öllum þáttum tryggingarl., sem felast í frv. mínu. - Til þess að tefja ekki umr. þessa máls frekar en orðið er, þá mun ég á þessu stigi málsins láta nægja að vísa til fyrri ræðu minnar um þetta atriði og endurtaka, að ég er reiðubúinn til að ræða um endurbætur á frv., einnig með hliðsjón af frv., sem aðrir hv.þm. hafa flutt og liggja fyrir þessari hv. d.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég mun segja örfá orð um eitt atriði, sem hv.flm. frv. vék að, en ég sé enga ástæðu til að endurtaka það, sem ég hefi áður sagt, og eins og hann, vil ég styðja að því, að þetta mál komi til rækilegrar athugunar. Það er eitt atriði, sem ég ætla að minnast á, og bæði ég og hv. 1. landsk. höfum talað um. Það er ekki í sjálfu sér og undir öllum kringumstæðum, að ætlunin í alþýðutryggingarl. sé sú, að það lægju alltaf bætur til foreldra og vandamanna, sem misst hafa uppkomna syni sína í sjóinn eða af slysförum, því að þar með væri nokkuð mikið sagt. En það er svo áberandi misrétti í þessari löggjöf frá því, sem áður var, að það er ekki hægt við það að hlíta, og það er misrétti, sem krefst þess, að það verði endurbætt. Ég tek dæmi, sem gerðist síðastl. sumar, þessu máli til stuðnings, og að vísu í mínu héraði, og sem hv.flm. kannast við, því að það urðu skrif um það á víxl. Ég taldi, að því máli hafi verið alltof illa tekið af tryggingarstofnuninni, sem hv.flm. stendur að. Foreldrar, sem eiga heima í mínu héraði, áttu uppkominn son, sem drukknaði. Foreldrarnir eru nokkuð við aldur, en eiga þó börn í ómegð, og vitaskuld var þessi eini uppkomni sonur, sem á sjónum var, þeirra eina stoð og stytta, þótt ekki geti talizt, að þau séu öryrkjar, en þau hafa ekki ofan af fyrir sér nema með aðstoð. Þegar þessi maður drukknar, lítur tryggingastofnunin á hann sem einhleypan mann og skeytir þessu ekki, en heldur sér við ákvæði l. og telur ekki sannað, að foreldrarnir hafi verið á framfæri þessa sonar síns. Þetta er hróplegt ranglæti og algert réttarrán, frá því sem áður var, og maður skilur ekki vel, hvers vegna þessir hv.þm., sem þykjast vilja styðja að jafnrétti og réttaraukningu alþýðunni til handa. vilja halda slíku við. Ég gerði tilraun til að skýra þessa lagagrein á annan veg og benti tryggingarstjóranum á, að það mætti komast undan þessu ákvæði á ærlegan hátt með því að taka það til greina, sem hlaut að vaka fyrir mönnum, sem báru þetta fram, en því var ekki skeytt. Frv. það, sem ég og fleiri bárum fram, fer fram á, að þetta misrétti sé að fullu bætt og fært í sama horf og áður var, enda má ekki minna vera. Ég veit, að hv.flm. sér þetta nú, þótt honum hafi ekki tekizt í frv. sínu að ráða á þessu bót. Ég vil því skora á hann, þar sem hann á sæti í þeirri n., sem fjallar um málið, að hann taki málið upp á réttan hátt og geri á því fulla bragarbót, ekki aðeins með auknum ákvæðum um, að greiðslan verði svo, að misréttið verði ekki eins hróplegt og verið hefir, heldur færa ákveðin saman við eða frá, svo að enginn verði réttlaus milli vega.

*Flm. (Bergur Jónsson): Hér er um að ræða smávægilegar breyt. á hegningarlögunum, aðallega á 81. gr. þeirra. Aðallega er þetta frv. gert til að samræma l. við hegningarlög annara menningarlanda. Í samræmi við það hefir 81. gr. verið orðuð um, og er hún svo að segja eins og 103. gr. dönsku laganna. Ég get ekki farið að ræða þetta nánar; þetta eru sem sagt smávægilegar og sjálfsagðar breyt., sem ég vona, að allir geti verið sammála um. Ég vil mælast til, að frv. verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.

*Gunnar Thoroddsen: Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta frv. á þessu stigi. Flm. hefir skýrt þær breyt., sem frv. fer fram á og ég er að efni til samþykkur fyrir mitt leyti. Hitt verð ég að játa, að er að sumu leyti óviðkunnanlegt, að hafa þessar breyt. endilega svo að segja orðréttar þýðingar á dönsku 1.; mér finnst það bera vott um andlega fátækt. - Ég mun bera fram nokkrar breyt. til viðbótar við 2. umr., sem ég tel aðkallandi. Ég vil þess vegna heina þeirri ósk til hv.allshn., að hún afgr. málið, áður en þing verður rofið, svo að það geti a. m. k. komið til 2. umr., áður en til þess kemur. Að endingu vil ég svo aðeins segja, að mér finnst það í ósamræmi við það, sem hv.flm. hefir áður sagt og gert, að hann skuli nú koma með þessar smávægilegu breyt. Hann og hv. 1. landsk., sem báðir eiga sæti í n., sem skipuð var til að endurskoða réttarfarslöggjöfina, hafa alltaf haldið því fram, að ekki mætti taka neitt út úr af þeim breyt. til endurbóta, er þyrfti á þessari löggjöf; þær ættu allar að koma samtímis. Í samræmi við þessa skoðun var hér í hv. d. fellt frv. um opinberan ákæranda, og það fært fram sem ástæða, að heildarendurskoðun á réttarfarslöggjöfinni stæði yfir.

*Flm. (Bergur Jónsson): Ég sé ekki ástæðu til að fara að deila neitt um þetta mál. Ég get sagt 11. landsk., að það er ekki í neinu ósamræmi við mína skoðun á heildarendurskoðun réttarfarslöggjafarinnar, að ég ber fram þetta frv. Þetta eru allt atriði, sem er alveg hagt að breyta án minnstu röskunar á heildarsvip hegningarlaganna, og ég held, að þessar breyt. hljóti allar að vera til bóta. Ég hefi ekkert á móti því, að hv.þm. komi með aðrar breyt. á l., en ef honum finnst nauðsynlegt, að málið gangi fram, áður en þing verður rofið, þá er óheppilegt að gera stórt mál úr þessu.

*Gunnar Thoroddsen: Ég get tekið það fram, að mér dettur ekki í hug, að þetta mál geti gengið fram, áður en þing verður rofið, hins vildi ég óska, að n. athugaði það og skilaði áliti, til þess að hægt sé að koma fram með brtt. í málinu.

Forseti (EÁrna): Í sambandi við þetta mál vil ég geta þess, að mér hefir borizt tilkynning um það frá flokkum þingsins, að það hafi orðið samkomulag um að hafa ræðutíma fyrir hvern flokk um málið 60 mínútur, en samkv. þingsköpum eru hverjum flokki ekki ætlaðar nema 45 mínútur. Til þess að þetta geti orðið, að ræðutíminn verði 60 mínútur fyrir hvern flokk, þarf afbrigði frá þingsköpum, og vil ég þá leita þeirra afbrigða.

Flm. (Jón Baldvinsson) Herra forseti! Þegar rætt er um frv. á þskj. 161, um ráðstafanir til stuðnings togaraútgerðinni, sem við tveir Alþfl.menn flytjum í Ed., verður ekki hjá því komizt að drepa einnig á önnur þingmál, sem eru í nánu sambandi við þetta mál, eins og t. d. frv., sem Alþfl.mennirnir í Nd. flytja um ýmsar ráðstafanir til viðreisnar sjávarútveginum. Frv., sem er hér til 1. umr., er í raun réttri framhald hins, og því þykir mér rétt í örfáum orðum að skýra frá aðaldráttum frv. um ýmsar ráðstafanir til viðreisnar sjávarútv., vegna þess, að það er til þess að auka skilning á málinu, sem fyrir liggur. Frv. til viðreisnar sjávarútveginum gerir ráð fyrir að efla fiskimálasjóð á tvennan hátt: Í fyrsta lagi með því að láta útflutningsgjald af saltfiski renna þangað, og með heimild til allt að 3 millj. kr. lántöku. - Þetta fé er atvmrh. heimilt að ákveða, að fiskimálasjóður láni til byggingar eða kaupa á 6 nýtízku botnvörpuskipum, er Reykjavík eða önnur bæjarfélög, hreppsfélög eða einstakir menn eða hlutafélög kaupa, með ýmsum nánari skilyrðum um það, hversu mikið megi hvíla á skipunum á undan láni fiskimálasjóðs. - Þá er gert ráð fyrir því, að á árinu 1937 verði rannsakað, hvar sé nauðsynlegast að reisa hraðfrystihús, er annazt geti hraðfrystingu og geymslu til útflutnings, og er ætlazt til, að lagður verði fram úr fiskimálasjóði 1/4 hluti stofnkostnaðar. Þá er ráðgerður stuðningur við að koma upp fiskimjöls-, síldar- og karfavinnsluverksmiðjum, er þó eigi séu stærri en svo, að þær vinni úr 600 málum síldar á sólarhring. Loks er um fjárhagslegan stuðning að ræða til niðursuðuverksmiðju, er annast geti niðursuðu á hverskonar fiski, fiskiafurðum, kampalampa og öðrum sjávarafla. Að síðustu er gert ráð fyrir láni og styrk til kaupa þeirra veiðarfæra, sem lítið eru þekkt eða notuð, en ætla má, að gætu orðið að gagni hér. Þetta allt leitar að því, að gera framleiðslu sjávaraflans fjölbreyttari og seljanlegri 5 erlendum markaði, og byggist einnig að nokkru á þeim tilraunum, sem þegar hafa verið gerðar að tilhlutun og með fjárstyrk frá fiskimálanefnd, og hafa þegar reynzt að vera arðvænlegar eða líkur þykja til, að gefi góðan árangur. Beint framhald af þessu er frv., sem hér liggur fyrir, um ráðstafanir til stuðnings togaraútgerðinni. Að því leyti er það ekki frábrugðið kreppulöggjöf þeirri, sem sett hefir verið, að það er ætlazt til, að ríkið veiti fjárhagslega aðstoð til þess, að þau botnvörpuskip, sem við athugun ekki reynast eiga fyrir skuldum, geti komizt á fjárhagslega traustan grundvöll. En auk framlags ríkissjóðs er ætlazt til, að innlendir kröfuhafar leggi 1/9 hluta þess fjár, er þeir eiga rétt á að fá, og verða þeir þá hluthafar í togaraútgerðarfélagi því, er fyrsti kafli frv. fjallar um. Er félagið því stofnað með aðstoð ríkisins, almennu hlutaútboði og framlagi kröfuhafa, eins og áður segir. Togaraútgerðarfélagið skal eiga lögheimili og varnarþing í Reykjavík. En sé togari eða togarar, sem verða eign félagsins, gerðir út frá kaupstað eða kauptúni utan Reykjavíkur, þá skal gera togarana út þaðan, þó að þeir verði eign félagsins. Atvmrh. má ákveða, að á slíkum stöðum skuli stofna sjálfstæð hlutafélög til togaraútgerðar, og njóta þau þá þeirrar aðstoðar ríkisins, er l. gera ráð fyrir, en sú aðstoð er í því fólgin, að ríkið leggur fram það fé, sem til vantar, að félagið komist á fjárhagslega traustan grundvöll, þegar með er talið framlag lánardrottna og hlutakaup einstakra manna í hinu almenna útboði. Með þessu frv. er það ætlunin, að öll þau togarafélög, sem ekki eiga fyrir skuldum, að lokinni þeirri athugun, sem gert er ráð fyrir í frv., að fari fram á fjárreiðum þeirra, verði sett undir sameiginlega stjórn, komið á fjárhagslega traustan grundvöll og rekin áfram á þeim stöðum, þar sem skipin eru nú. Með þessu vinnst það tvennt, að stjórn togarafélags verður ódýrari en nú er, að minni tortryggni mun gæta í garð þeirra, er fyrirtækinu stjórna, og að auðveldara er með sameiginlegri yfirstjórn margra skipa að láta hvert skip stunda þá veiði, sem haganlegust þykir vegna stærðar skips og þess annars, sem til greina getur komið. Einhverjum kann að finnast það undarlegt, að við Alþfl.-þingmennirnir skulum nú flytja frv. um kreppuhjálp handa útgerðinni, þar sem við þegar árið 1933 lýstum lítilli trú okkar á hinu fyrsta kreppulánafrv., sem átti að vera til stuðnings bændastéttinni. En ef betur er að gáð, þá erum við alveg í samræmi við það, sem við sögðum þá, en það var í stuttu máli á þessa leið: Það þýðir ekkert að veita milljónalán til þess, að breyta lánum þeim, sem á bændastéttinni hvíla, í löng, vaxtalág lán, ef ekki er jafnframt seð fyrir því, að landbúskapurinn verði arðvænlegur atvinnuvegur; þótt menn fái langan gjaldfrest á skuldum sínum og geti safnað þeim saman á einn stað, þá hefir það enga þýðingu, ef ekki er jafnframt séð fyrir því, að bændurnir geti á arðvænlegan hátt rekið atvinnu sína, landbúskapinn. Þetta reyndist líka svo: Þrátt fyrir kreppulánin til bændanna, sem voru þeim hagkvæm, miðað við þau lánskjör, sem aðrir atvinnuvegir verða við að búa, þá var svo komið árið 1934, þegar þáv. landsstjórn fór frá völdum, að annar aðalatvinnuvegur Íslendinga, landbúnaðurinn. var kominn í rústir, þrátt fyrir alla kreppuhjálp, og þess vegna var það eitt af fyrstu verkum núv. ríkisstj. að gefa út nauðsynlega löggjöf til þess að tryggja bændum landsins með breyttu skipulagi það verð fyrir aðalframleiðsluvörur þeirra, kjöt og mjólk, sem gaf vonir, er hafa rætzt, - ég endurtek það, vonir, sem hafa rætzt, - um það, að framleiðsluvörur bænda gæfu þann arð, sem nauðsynlegt var til þess, að landbúskapur yrði aftur lífvænlegur atvinnuvegur fyrir þá, sem hann stunda. Og í þessu sýna verkin merkin. Það var þetta, sem við Alþfl.menn vildum láta fylgja kreppulánasjóðslöggjöfinni, að jafnframt væri séð fyrir möguleikum til þess, að atvinnurekstur bænda væri lífvænlegur atvinnuvegur fyrir sveitafólkið. En í stað þess að taka tillit til þess, er við lögðum til málanna, þá var byrjað á þessari gömlu aðferð, sem lengi hefir viðloðað í íslenzkum atvinnumálum, að þjóðnýta skuldirnar. Það er líka þetta, sem gert hefir verið í sjávarútvegsmálunum hingað til, að þjóðnýta skuldirnar, ef svo göfugt orið má nota um þetta framferði íslenzkra stjórnmálamanna. Hingað til hefir ríkissjóður látið sér nægja að taka ábyrgð á og greiða eftir á töp atvinnuveganna með erlendum lántökum, sem ríkissjóður ber ábyrgð á og stendur straum af að langmestu leyti. Má þar til nefna: Lántökuna 1921. £ 500000. eða liðlega 11 millj. kr., lántökuna 1930, £ 540000, eða ca. 12 millj. kr., og lántökuna 1935. £ 530000, eða ca. 11,7 millj. kr., svo að nefndar séu stærstu lántökurnar, er nema samtals um 35 millj. kr. Meginhluti þessa fjár, eða um 27 millj. kr., hefir gengið til þess að greiða áfallin töp á rekstri atvinnuveganna. Ég þykist vita, að á það verði bent, að ríkissjóði sé ætlað eftir báðum þeim frv., sem Alþfl.þingmennirnir flytja, að taka allt að 5 millj. kr. lán, 3 millj. handa fiskimálasjóði og 2 millj. kr. til stuðnings togaraútgerðinni, og að ennfremur verði bent á það, að ríkissjóður taki á sig áhættu. Þessu neita ég ekki, því öllum ábyrgðum og lánum fylgir áhætta. En ég vil benda á muninn á þessum lántökum og þeim, er ég gat um áðan. Hér er ríkissjóði ætlað að taka lán til framkvæmda, sem allar líkur benda til, að geti gefist vel og brýn nauðsyn er á því að blása nýju lífi í sjávarútveginn. Gömlu stórlánin voru tekin af því, að við vorum komnir í skuld erlendis vegna rekstrartaps atvinnuveganna og gátum ekki borgað og urðum því að láta skrifa skuldina hjá ríkinu gegn loforði um að greiða hana á mörgum árum. - Ríkið hafði ekki afskipti af því, hvernig þessu fé var varið, vegna þess að búið var að eyða því áður en ríkið, að forminu til tók á sig ábyrgðina. hér er aftur á móti ætlazt til þess, að löggjafarvaldið ráðstafi fyrirfram, til hverra framkvæmda féð gangi. og er því sá reginmunur á þessum lántökum og hinum fyrri. Alþfl. þorir vel að taka á sig þá ábyrgð, að taka fé að láni til líklegrar nýbreytni í öðrum höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar. Það er sjálfsagt vel gert af ríkisvaldinu að greiða hinar dauðu skuldir, sem safnazt hafa vegna taps á atvinnurekstri landsmanna; en Alþfl. vill ekki láta það ástand halda áfram, sem endurspeglust í lántökunum 1921, 1930 og 1935. Alþfl. vill jafnframt því að veita atvinnuvegunum fjárhagslega aðstoð, gera þær breyt. á tilhögun á rekstri þeirra, gera það líklegt, að þeir geti borið sig og fætt og klætt fólkið, sem við atvinnuvegina starfar og á alla sína afkomu undir velgengni atvinnuveganna. Mér hefir verið það sérstök ánægja að veita því eftirtekt, að Sjálfstfl. hefir eignað sér till. okkar Alþfl.manna um viðreisn sjávarútvegsins. Það sýnir a. m. k., að þeir menn, sem Sjálfstfl. skipa, telja till. vorar ekki lítils virði. Mér skilst á blaðaskrifum sjálfstæðismanna, að þessar till. okkar Alþfl.manna séu aðeins gamlar till. þeirra í Sjálfstfl. og Íhaldsfl. Það ætti náttúrlega að gleðja alla sanna sjálfstæðismenn, ef svo væri, að Alþfl. hefði tekið upp gamlar till. þeirra, en mér heyrist tónninn í blöðum þeirra vera allt annar en sá, að þar sé nokkur ánægja yfir þessu, heldur fala þeir um „málefnaþjófnað“ og annað því líkt, sem ekki lýsir neinni serlegri ánægju yfir framkomnum till. okkar Alfl.manna. Þegar þess er gætt, að í Sjálfstfl. munu vera flestir þeir menn, er stórútgerð hafa rekið með stórum fiskveiðaskipum, þá er skiljanleg óánægjan yfir því, að ekki skuli þaðan vera runnar till., sem líklegt er, að geti bætt rekstrarafkomu stórútgerðarinnar, en sannleikurinn er sá, að með fáum undantekningum hafa stórútgerðarmennirnir lítið verið fyrir nýbreytni gefnir og hafa helzt ekkert gert nema það, að fiska þorsk, fletja þorsk. salta þorsk, þurrka þorsk og selja þorsk til Spánar, og ekkert annar hefir komizt að í heilum margra þessara manna. Þeir skilja þess vegna ekkert í þeirri nýbreytni, sem núv. ríkisstj. hefir beitt sér fyrir í útgerðarmálunum með tilraunum þeim og athugunum, sem gerðar hafa verið af fiskimálanefnd. og þeir skilja heldur ekkert í því, að Alþfl. geti nú verið með einskonar skuldaskilum stórútgerðarinnar, úr því hann gat ekki fallizt á frv. þeirra um skuldaeftirgjafir, sem Sjálfstfl. flutti árið 1934. Einstaka menn í Sjálfstfl. og Framsfl. hafa látið á sér skilja, að gengislækkun íslenzku krónunnar sé einu ráðið til þess að bjarga atvinnuvegunum. Og Bændafl. hefir beinlinis fengið gengislækkun á heilann og telur hana allra meina bót. Með gengislækkun myndi jafnskjótt aukast dýrtið í landinu, og kröfur um kauphækkun myndu þegar koma fram. Myndi allt því fæast í sama horf fyrir atvinnuvegunum, eina breytingin yrði sú, að reiknað væri með hærri tölum til tekna og gjalda. En sé ætlunin sú, að standa á móti kauphækkun, þá er það ætlun gengispostulanna að láta lægst launaða fólkið í landinu greiða halla atvinnuveganna. Allar nýbreytnistill. eru þyrnir í augum þeirra manna, sem íhaldsflokka skipa. En athuganir þær og tilraunir, sem fiskimálanefnd hefir gert að tilhlutan núv. ríkisstj. hin síðari árin, hafa fært Alþfl. og öllum hugsandi mönnum heim sanninn um það, að möguleikar séu fyrir togaraútgerðina íslenzku og einnig bátaútgerðina að starfa með arðvænlegum árangri, þótt ekki sé einvörðungu byggt á því að veiða þorsk, er seldur sé saltaður eða þurrkaður á erlendum markaði. Stjórnarandstæðingar sögðu á síðustl. hausti, að síldin hefði bjargað stj. frá því, að landið yrði gjaldþrota, vegna þess, í hve ríkulegum mæli síldin hefði veiðzt. Í þessu er sannleikskorn, en aðeins lítið sannleikskorn. Hvaða björgun var að síldveiðinni, ef ekki hefðu verið gerðar ráðstafanir til þess að hagnýta síldaraflann? Það er ekki nema mjög takmarkað, sem hægt er að selja af saltaðri síld, vegna hinnar miklu samkeppni, sem er á heimsmarkaðinum um þá voru. Ef ríkisvaldið og löggjafarvaldið hefði ekki gert þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið á undanfornum árum - einmitt af núv. stjórnarflokkum - til þess að hagnýta síldaraflann, þá hefði lítið gagn verið að allri síldargengdinni við Norðurland. Ef ekki hefði, sumpart gegn vilja sjálfstæðismanna, verið búið að reisa og kaupa og endurbæta síldarverksmiðjurnar í Norðurlandi, þá hefði lítið gagn orðið að síldinni, og þá hefði hún ekki bjargað landinu. En það er sú fyrirhyggja núv. stjónarflokka - og vel að merkja, þrátt fyrir andstöðu íhaldsins - að reisa síldarverksmiðjur, sem hefir gert það að verkum, að hægt var að notfæra sér hinn mikla síldarafla, sem náttúran færði að landinu síðastl. sumar. Það er því eingöngu að þakka framsýni þeirra flokka, sem hafa reist síldarverksmiðjurnar í Norðurlandi, að landsmenn hafa bjargazt á síldinni síðastl. sumar, en ekki eingöngu af því, að svo vildi til, að síldveiði var þar með rífara móti, en síldargengd ekki meiri en í meðallagi. Alþfl. er nú með skuldaskilum stórútgerðarinnar, vegna þess að hann telur líkur fyrir því, að von sé um vænlegan fjárhagslegan rekstur þessa atvinnuvegar. Tilraunir, sem fram hafa farið síðastl. ár, gefa vonir um, að nýbreytni í framleiðslu og hagnýtingu sjávarafla gæti gefið góðan arð fyrir sjávarútveginn. Og á þessu eru byggðar till. Alþfl. um viðreisn sjávarútvegsins. - Skal ég í eins stuttu máli og ég get lýsa þessu nokkru nánar, og þó með ofurlitlum formála. Öllum er það kunnugt, að saltfiskmarkaðurinn er svo óviss með núv. ástandi í hinu fyrra aðalmarkaðslandi okkar, Spáni, að óráðlegt væri að gera sér vonir um að geta selt allan sjávarafla vor Íslendinga til hinna fyrri markaðslanda vorra. Það verður því að reikna með stórkostlegri breyt. á sölu sjávarafurða. Öllum er kunnugt, hve mikið afhroð ver Íslendingar höfum goldið í sölu á ísvörðum togarafiski á brezkum markaði með innflutningstolli þeim, er lagður er á allan fisk, sem fluttur er til Stóra-Bretlands. verður því að fara nýjar leiðir um meðferð og sölu fiskjar til Bretlands og aðrar en áður hefir tíðkazt. Nú vill svo vel til, að tilraunir hafa verið gerðar af fiskimálan. og fleirum, sem vel gefast, um sölu á íslenzkum fiski til Bretlands. Ef fiskurinn er tilhafður á réttan hátt, viðist vera nægur markaður til í Bretlandi og fleiri löndum fyrir allt það, er ver getum framleitt. Og þar er till. okkar Alþfl.manna um að reisa hraðfrystihús í hentugum stöðum nauðsynlegur liður. Í hafinu umhverfis Ísland er mjög mikið af verðmætum fiski, og má þar búast við góðri sölu og arðvænlegum árangri, ef við getum búið hann út á þann hátt, að kaupendum erlendis falli hann í geð. Þar eru till. Alþfl. tvíþættar. Í fyrsta lagi, að breytt sé l. um dragnótaveiði í landhelgi, svo að hinum smærri mótorbátum sé gert kleift að afla verðmæts fiskjar og koma þeim afla á markað erlendis svo vel verkuðum, að aðrar þjóðir geti ekki gert betur; til þess eru hraðfrystihúsin nauðsynleg, eins og segir í till. okkar, og líkurnar fyrir góðum árangri af þessu eru tilraunir þær, sem gerðar hafa verið á undanförnum árum. Vonirnar um arðvænlegan rekstur stórútgerðarinnar byggjast einnig á tilraunum þeim, sem af hálfu ríkisvaldsins hafa þegar verið gerðar. Fram að þessu hefir upsaveiði verið álitin til mestu óþurftar; togaraeigendur hafa látið skipverja sína henda þessum fiski fyrir borð, og sjórinn hefir í margra mílna fjarlægð borið lit af dauðum upsa. En nú hefir fyrir forgöngu ríkisstj. og fiskimálanefndar verið gert verðmæti úr upsa með því að herða hann, og hefir m. a. í vetur verið hengt upp til herðingar á þriðja þús. smálesta af upsa, sem talið er, að gefi sízt verri arðsvon en saltfiskur áður. Í öðru lagi hefir einnig fyrir forgöngu ríkisstj. og fiskimálanefndar verið hafin veiði á karfa, sem undir forustu íhaldsútgerðarmanna var ávallt fleygt í sjóinn aftur, og gefur sú veiði von um ekki alllítinn árangur. Og í þriðja lagi geta togararnir nú gengið til síldveiða yfir sumarið, nú þegar kostur er nægilega margra verksmiðja til þess að taka á móti afla þeirra, og gefið mjög góðan og arðvænlegan árangur. En þó er ótalið í till. okkar Alþfl.manna, sem fjallar um endurnýjun togaraflotans og mér þykir einna merkilegast í till. Þótt nýtízku togarnir yrðu dýrir í upphafi, þá tel ég, að þar sé mesti möguleikinn fyrir arðvænlega stórútgerð, og byggi ég það á þeirri reynslu, sem fengin er. Í fyrra var fenginn hingað til lands stór togari, Reykjaborg, og hefir rekstur þess togara hingað til að mestu verið tilraun, sem mikið má af læra. Í þessum togara eru fullkomnari tæki til hagnýtingar afla en í nokkrum öðrum íslenzkum togara. M. a. eru þar vélar til að vinna fiskimjöl úr beinum og fiskiúrgangi, svo sem hausum og hryggjum. Þessi togari kom inn núna á þriðja í páskum og hafði þá unnið úr hausum og fiskiúrgangi fiskimjöl, sem nam að verðmæti um 11 þús. króna. Þann sama dag, þriðja páskadag, komu hingað til Reykjavíkur fimm aðrir togarar, sem ekki höfðu nein tæki til þess að vinna verðmæti úr úrgangi. Glöggum manni hefir reiknazt svo til, að þessir fimm togarar hafi mokað í sjóinn seljanlegu verðmæti fyrir samtals hartnær 30 þús. kr., sem hefði verið hægt að hagnýta, ef skipin hefðu haft samskonar tæki eins og togarinn Reykjaborg. Nýir togarar, sem væru byggðir, gætu auðveldlega haft þessi tæki og það á miklu haganlegri hátt en hægt væri að koma við, ef þau væru sett í gömul skip; og samkv. því, sem segir um reynslu togarans Reykjaborg hér að framan, eru mestar líkur til, að nýtízkutogarar gætu hagnýtt aflaverðmæti, er auðveldlega gætu borið uppi þann verðmismun, sem er á gömlum skipum og nýtízku botnvörpuskipum. Að öllu þessu athuguðu og mörgu fleiru, sem ekki er hægt að koma að í stuttri ræðu, er það sannfæring okkar Alþfl.manna, að með rannsóknum og athugunum á möguleikum útgerðarrekstrar, sem fram hefir farið á undanförnum árum, þá sé fenginn grundvöllur, sem fullkomlega réttlæti þær till. um viðreisn sjávarútvegsins, sem við höfum flutt á Alþ. og hér hefir verið getið í stórum dráttum.

Þorsteinn Briem Herra forseti! Síðast þegar ég talaði í útvarp hér frá Alþingi, þá voru þau ein rök færð fram á móti mínu máli, að ég sæi ekkert nema bændurna. Það var þegar hæstv. fjmrh. hafði flutt í útvarpið framsöguræðu fjárl., þá notaði ég þann tíma, sem mér var skammtaður, til að rekja sundur sjónhverfingavef þeirra Potemkinanna, sem setið hafa í stjórn landsins. Og ræðumaðurinn, sem settur var út til að svara mér, gat ekki hrakið orð mín með neinu öðru en því, að það væri ekki að marka mig eða Bændafl., því að hann sæi ekkert nema bændurna. Ég skal nú gera sósíalistunum það til geðs að játa þessar sakir, sem ég þá var borinn. Vegna eðlisfars míns og æskuuppeldis heima í sveitinni minni og vegna þess, að ég hefi mestan hluta æfinnar lifað meðal bænda, þá er mér gjarnt til þess að líta á málin fyrst og fremst frá sjónarmiði bóndans - og frá sjónarmiði þeirra, sem eru að reyna að stunda framleiðslu sína sem sjálfstæðir atvinnurekendur eins og bóndinn. Frá því sjónarmiði verð ég því líka að lita á þetta mál, sem hér liggur fyrir. Og þó að það í fljótu bragði virðist bóndanum fjarskylt, þá er sú stefna, sem þar liggur til grundvallar, orðin svo áberandi í þjóðlífi voru, að til þess er full ástæða, að bóndinn virði hana fyrir sér og athugi, hvernig hann eigi að snúast við, þegar roðin kemur að honum sjálfum. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hljóðar í stuttu máli um það, að stofna skuli ríkisfyrirtæki til togaraútgerðar. Fyrirtæki þessu á ríkissjóður að leggja fé, allt að 2 millj. kr., og á að afla þess með lántöku. Auk þessara 2 millj. á að skylda bankana til að taka hluti í fyrirtækinu, líklega um 1–2 millj. kr. Og loks á að gefa almenningi kost á að kaupa hlutabréf í fyrirtækinu; en þar sem þar mun bresta bæði lyst og getu, verður varla reiknað með, að fyrirtækið fái hærri höfuðstól til umráða en 4 millj. samtals. Fyrirtækið á að mega yfirtaka og kaupa togara, hús og aðrar eignir til útgerðar fyrir þrefalda upphæð þessa höfuðstóls, svo að fyrirtækið á að fá 12 millj. eignir til umráða þegar í byrjun - í togurum, veiðarfærum, fiskhúsum og fiskreitum til útgerðar hér í Reykjavík og nokkrum kaupstöðum öðrum. En þar sem fyrirtækið hefir ekki nema 4 millj. höfuðstól, þá verður að víkja að því hvernig ætlazt er til að ná þessum 8 millj. eignum til viðbótar. Um það fjallar II. kafli. Hann hljóðar um það, að skipuð skuli 7 manna n., launuð af ríkissjóði. Í henni eiga að vera tveir menn kosnir af Alþingi, tveir menn tilnefndir af bönkunum, einn maður frá togaraútgerðarfyrirtækjum, einn maður skipaður af atvmrh. og einn maður frá Alþýðusambandi Íslands. Þessi n. á að meta efnahag allra togaraútgerðarfyrirtækja í landinu og hafa óhindraðan aðgang að öllum gögnum og skilríkjum þeirra; en matið á að miða við væntanlegt söluverð í augnablikinu. Öll þau útgerðarfyrirtæki, sem samkv. matinu geta ekki greitt skuldir sínar að fullu og hafa tapað á síðasta ári og ekki greitt afborganir af skuldunum, skulu gerð gjaldþrota. N. á að gera sérstaka skýrslu um það, hvað af eigum slíkra félaga sé gott fyrir ríkisútgerðarfyrirtækið að fá eignarhald á. Þyki n. gott fyrir ríkisútgerðina að fá eitthvað af eignum þessara gjaldþrota félaga, skal láta þær af hendi til ríkisútgerðarinnar fyrir matsverð n. sjálfrar. Þó geta kröfuhafar að meiri hluta skuldanna krafizt yfirmats, en þá er þeim líka skylt að hlíta því mati. Allar þessar eignir, sem n. kann að þykja heppilegt, að ríkisútgerðin eignist frá einkafyrirtækjunum, yfirtekur ríkisútgerðin með áhvílandi skuldum, og mega þær nema allt að 8 millj. skv. áður sögðu, auk þess hluta skuldanna, sem bönkunum er gert að skyldu að taka í hlutabréfum ríkisútgerðarinnar. Allar aðrar eignir togaraútgerðarfyrirtækjanna en þær, sem ríki, útgerðin vill taka undir sig, eiga auðvitað að fara á nauðungaruppboðin, sem þýðir í flestum tilfellum ekki annað en að bankarnir yfirtaki þær. Þannig á þá að takast með ca. 4 millj. höfuðstól frá ríki og bönkum, og ef til vill að einhverju örlitlu leyti frá hluthöfum, að koma upp ríkisútgerðarfyrirtæki, sem getur til að byrja með haft um 12 millj. eignir á hendinni. En eitthvað þarf nú þetta útgerðarfyrirtæki hins opinbera fleira en fjalirnar, til að fljóta á. Eitthvert fé þarf í sjálfan reksturinn, hvernig sem hann kann nú að ganga. Og eitthvert fé þarf til að launa stjórnarnefndunum eða stjórnarráðunum, sem væntanlega verða sett yfir svona fyrirtæki. Fyrir þessari hv. d. liggur frv. um, að yfir síldarverksmiðjur ríkisins verði sett ráð og nefndir með 20 mönnum samtals. Ekki mundi ólíklegt, að þurfa þætti fleiri tugina í stj. og yfirstj. og þar yfirstj. svona risalegs fyrirtækis. Og ekki munu slíkar stj. og þar yfirstj., ásamt öllum forstjórum og undirstj. og undirforstjórum á hverjum stað úti um landið vinna alveg kauplaust. Ef miðað er við fóðurþunga þessara 40 manna, sem eru nú í áfengisverzluninni einni saman, þá mundi þetta fólk ekki verða mjög létt á fóðrunum hjá sósíalistískum ríkisstjórnum. Á það hefir verið bent, og það réttilega, að hjá sumum einkaútgerðarfyrirtækjum hafi laun yfirmannanna verið mikils til of há. Og ég vil segja, að það sé bankanna, sem lána fé til slíkra fyrirtækja, að hafa þar meiri hemil á. En vart munu lægri launin og vart munu færri óþarfamennirnir, sem holað væri inn í eitthvert svonefnt starfið, til að hirða launin, þegar ríkisútgerðin kæmi til. Hve mikið fé muni þurfa til að undirhalda þetta lið allt og borga allan annan rekstur þessarar ríkisútgerðar, er ekki auðið að segja um að fullu fyrirfram. En allt rekstrarfé verður að taka að láni með siðferðilegri ábyrgð ríkisins, þó að lagaleg ábyrgð sé ekki nefnd í þessu frv. Enda er það sjálfsagt mál, að ef á stað verður farið og útgerðin græðir ekki, þá verður að grípa til ríkisábyrgðar, til að halda uppi rekstrinum, ef ekki á allt að fara í strand. Sennilega mundi þess í lengstu lög freistað, eftir að slíkt risafyrirtæki væri eitt sinn komið á stofn, að halda því svo lengi gangandi sem unnt væri, í von um, að þó skakkaföll kæmu fyrirþá mundi úr rætast síðar. Enda væri þá ekki auðvelt að kippa snögglega aftur að sér hendinni með slíka útgerð, þar sem fjöldi verkafólks væri þá um leið sviptur þeirri atvinnu, sem það hefði hjá ríkisútgerðinni, í stað þeirrar, sem það nú hefir hjá einkafyrirtækjum. Það gæti því þurft ríkisábyrgð á ríkisábyrgð ofan, hvað lengi sem sú ábyrgð yrði þá á annað borð tekin gild. Ég ætla nú engu að spá um það, hverjar gætu orðið afleiðingarnar, ef þetta stóra fyrirtæki misheppnaðist, svo að ekki þætti unnt að halda því áfram. Ég ætla aðeins að minna á afdrif eins fyrirtækis, sem áður hefir verið stofnað og var að ýmsu sambærilegt við það fyrirtæki, sem hér á nú að stofna til, þ. e. síldareinkasalan sáluga. Hún starfaði aðeins í 21/2 ár. Eftir þessa stuttu æfi var útkoma hennar sú, að einkasalan hafði ekki aðeins sjálf tapað á 2. millj. kr., heldur töpuðu sjómennirnir og útgerðarmennirnir nær alveg þeirri síld, sem þeir höfðu afhent henni til umboðs síðasta sumarið. Oft hefir nú leikið á ýmsu um síldarútveg og síldarverzlun landsmanna, en aldrei hafa þvílík ósköp gerzt í þeim atvinnuvegi eins og þegar síldareinkasölunni tókst að eyðileggja bezta markaðinn og svipta fólkið atvinnu sinni, ofan á hennar eigin töp. Sá maður, sem þá var atvmrh., tók í taumana með bráðabirgðalögum um skuldaskil einkasölunnar, áður en hún heldi lengra áfram á sinni óheillabraut. En mundi verða jafnauðvelt að stöðva þessa fyrirhuguðu ríkisútgerð, ef hún væri eitt sinn komin á stofn? Nei, þar mundu svo margir sjómenn og svo margt verkafólk eiga atvinnu sína í húfi, að sérhver landsstjórn væri næstum neydd til þess að halda útgerðinni í rekstri, hve mikill sem rekstrarhallinn væri, nema unnt yrði að tryggja rekstur skipanna í einkarekstri, svo skipin stöðvuðust ekki. En hver segir það fyrir, með hvaða kjörum unnt yrði að koma slíku risafyrirtæki, sem þessi ríkisútgerð yrði, aftur yfir í annað rekstrarform? Hvernig gekk með sölu skipanna, sem hið opinbera keypti á stríðsárunum? Hve mikið var tapið, þegar þurfti að selja þau? Og hve mikið gæti tapið orðið, ef eigi yrði hjá komizt að selja aftur skip og eignir þessarar ríkisútgerðar? Mundu margir hafa kjark til að hefja á ný sjálfstæðan rekstur í útgerð togara, þegar þeir hefðu séð þess dæmi, hvernig Alþingi gæti með lögum tekið af þeim atvinnutækin, hvenær sem því byði svo við að horfa og eitthvað hallaðist? Mundi það ekki geta orðið erfiðara þá að koma upp aftur rekstri, óháðum ríkisvaldinu, heldur en nú að styðja hann? Það er a. m. k. gamalt búmannsorðtak, þetta: „Hægra er að styðja en reisa.“ Og ekki mun það orðtak hafa verið gripið úr lausu loftinu, þó að ýmsir vilji nú rífa niður, áður en þeir vita, hvort þeir geti byggt upp. Það er ekki þar með sagt, að rétt sé að reyna að reisa við öll togaraútgerðarfyrirtækin. Ég geri miklu fremur ráð fyrir, að réttara væri af bönkunum að reyna að koma þeim sumum yfir á aðrar hendur. Og ef bankarnir beiddu um aðstoð ríkisvaldsins til þess að geta stutt hagsýnustu og duglegustu útgerðarmennina og sjómennina til að yfirtaka með sanngjörnu verði þá togara, sem ekki eru nú reknir af nægri hagsýni, þá tel ég það skyldu Alþingis að veita þá aðstoð. En að beita útgerðarfyrirtækin þeim tókum, sem ég lýsti áður, tel ég eigi aðeins ósanngjarnt. heldur alveg fráleitt. Mér verður að minnast þess, að hversu hátt sem valdamennirnir hafa gumað af því sjálfir eða fyrir munn sinna skósveina, að þeir hafi breytt hallæri í góðæri, þá tala nú staðreyndirnar annað. Á slíkum tímum er þess ekki að vænta, að framleiðslutækin seljist fyrir sannvirði eða það verð, sem fást mundi, ef atvinnuvegirnir byggju við meðalkjör. Hugsum okkur t. d., að send væri matsn. á hendur þeim bændum, sem ekki gætu að fullu staðið í skilum vegna taprekstrar á búinu og þessi n. segði: Þetta, sem ríkið vill taka, það verðið þið að láta af hendi fyrir það verð, sem við metum, ef bankinn ekki mótmælir. Annars fær hann yfirmat, en ekki þið. En hitt, sem við teljum ekki, að ríkið þurfi á að halda, það fer á nauðungaruppboðið. Ég er ekki í miklum vafa um það, að ef slík aðferð væri höfð við atvinnufyrirtækin almennt í landinu, þá færu mörg þeirra á höfuðið. Ætli það yrðu ekki æðimörg iðnaðarfyrirtækin hér í höfuðstaðnum og víðar, sem færu sömu leiðina með slíku mati og slíkum ráðstöfunum? Og vitanlega yrðu hin stærri iðnaðarfyrirtækin tekin næst til samskonar ríkisrekstrar. Þá held ég, að mætti halda áfram með línuveiðarana. Ekki yrði þeim gleymt, þ. e. a. s. ef ríkið vildi nota þá. Svona mætti elta uppi allan atvinnurekstur landsmanna, allt niður að smæstu fleytunni og upp í afdalakotin, sem þá yrðu líklega gerð að einum allsherjar ríkisafrétti, þegar skipulagningin kæmi til. Svo að ég tali um fiskiskipin eins og annan bústofn landsmanna, þá minnist ég þess, að togararnir voru eitt sinn kallaðir mjólkurkýr. Vafalaust höfðu menn í þá daga fullkomna oftrú á kúnum þeim. En það verður þó að játa, að þær kýr hafa mjólkað allvel til hins sameiginlega þjóðarheimilis. Og til þess eru vitanlega kýrnar, að þær séu mjólkaðar. Enginn bóndi gleymir þó því, að til þess að kýrin haldi nytinni, þarf hún að vera í holdum. En þetta hefir gleymzt að því er snertir allar mjólkurkýr þjóðarbúsins, framleiðsluna til lands og sjávar. Og togaraútgerðin er þar engin undantekning. Ég sé af skýrslum skipulagsn. atvinnumála, að af öllum togaraflotanum hafa aðeins 5 skip skilað tekjuafgangi 1935. Af þessum 5 skipum eru 2, sem virðast vera í eign sama fyrirtækis og skila samtals 1237 kr. í tekjuafgang. En hvað bera þessi 2 skip í skatt? Skv. skýrslu skipulagsn. hafa þessi tvö skip greitt í skatt og útsvar og önnur opinber gjöld 37300 kr. á árinu 1935. Og fjöldi skipa, sem rekin hafa verið með tapi, greiðir þó um 20 og upp undir 30 þús. kr. í opinber gjöld. Þetta held ég, að sé að láta kúna mjólka af sér holdin, og hún er fljót að geldast meira, ef svo er að farið. Og svo eru vextirnir. Bankarnir eru enn í sárum eftir gengishækkunina 1925, sem varð til þess, að Íslandsbanki fór á höfuðið. Og þó að ríkið hlypi undir bagga með báðum bönkunum, þá þurfa þeir enn að vera að vinna upp gömul og ný töp, af því að framleiðslan hefir yfirleitt ekki borið sig, nema í mestu árgæzkuárum, séðan sú gengispólitík var tekin upp, sem fylgt hefir verið síðan. Töp sín vinna bankarnir upp aftur með því að hafa háa vexti, einkum Útvegsbankinn. enda hefir hann lakari aðstöðu. Hann tekur raunverulega 71/2% vesti af lánum sínum til útvegsins. Og það, sem verra er, að hann gerir ekki neinn mun á vöxtum af rekstrarlánum eftir því, hvort lánað er áhættulán eða gulltryggt. Ég veit ekki betur en að bankinn taki t. d. alveg sömu vexti af rekstrarláni út á jafnvel fullverkaðan fisk, sem er vátryggður inni í húsi, og út á fisk, sem enn er óveiddur úti í rúmsjó. Ég veit ekki heldur til, að neinn munur sé gerður í vöxtum út á 1. veðrétt í fullverkuðum fiski komnum í hús og vöxtum gegn 2. eða 3. veðrétti. Þetta er ekki aðeins ósanngjarnt, þegar menn verða að bíða lengi með fiskinn. þangað til röðin kemur að honum til útflutnings, heldur er það líka mjög óheppilegt fyrirkomulag af stofnunum, sem eiga að vera einskonar uppeldisskóli fyrir landsmenn í heilbrigðum viðskiptum. Því ef gerður væri hæfilegur munur á vöxtum, eftir því hve tryggingin væri örugg, hliðstætt við það, sem er um fasteignalán gegn 1., 2. og 3. veðrétti, þá mundi það vera hið öflugasta meðal til þess, að menn gættu meiri varfærni um lántökur. þegar léleg trygging er fyrir. Mundi margt fyrirtækið haga sér í ýmsu skynsamlegar, ef hér væri réttari regla upp tekin. Ég vil því skjóta því til hv. 1. flm., Jóns Baldvinssonar, bankastjóra sjávarútvegsbankans, sem er enginn sósíalisti, heldur hinn launhyggnasti kaupsýslumaður, þegar hann situr í Útvegsbankanum, að hann lagi þetta í sínum banka og beiti sér fyrir hinu sama hjá aðalbankanum, því allir vita, að Jón Baldvinsson er áhrifamaður, þar sem hann hefir áhuga og beitir sér, enda á hann þar ekki við aðra eins ofstopamenn að etja, eins og þá, sem stundum getur tekizt að bera hann ráðum innan hans eigin flokks. Öll framleiðsla til lands og sjávar þarf lægri vexti, og sérstaklega þar, sem um hinar gildustu tryggingar er að ræða, eins og er um fasteignalán landbúnaðarins. En hið sama gildir vitanlega um þau lán, sem útvegurinn getur boðið nógu gildar tryggingar fyrir. Þetta er því eitt af aðkallandi nauðsynjum útvegsins, eins og framleiðslunnar allrar, að leitazt sé fyrir af bönkum og ríkisstj., með aðstoð Alþingis, um möguleika á hagkvæmari lánum en nú er. Ég efast jafnvel um, eftir því sem mér er kunnugt um þá vexti, sem bankarnir hér þurfa sjálfir að greiða af rekstrarlánum sínum erlendis, að vextir af vel tryggðum lánum þurfi að vera svo háir sem nú er. Vaxtaþunginn stafar af því, að bankarnir eru að vinna upp gömul töp. En hann stafar ekki af því einu. Hann stafar líka af því, hve sjálfur rekstur bankanna er dýr. Manni hlýtur að vaxa það í augum, að starfskostnaður bankanna skuli vera um 11/4 millj. kr. alls (Landsb. 3/4 millj., Útvegsb. fast að 1/2 millj.). Það er mikið fé, sem þar leggst á atvinnuvegina. Og ég vil enn skjóta því til hv. 1. flm., bankastjórans, að hann beiti sér fyrir meiri hagsýni á þessu sviði, til léttis fyrir atvinnuvegina. Það eru takmörk fyrir því, hve atvinnuvegirnir geta mjólkað. Og bankamennirnir mega ekki mjólka úr þeim blóðið! Þá eru stimpilgjöldin tilfinnanlegur skattur á rekstrarvíxla veiðiskipanna í viðbót við okurvesti. Það getur ekki heldur talizt heppilegt fyrir viðskiptalífið, að menn freistist til að taka víxla til sem lengst tíma, til að sleppa við stimpilgjaldið. Þá er það eitt, sem ísl. útvegur á einn við að búa af útvegum allra þjóða. Þ. e. að hér er engin fríhöfn, sem kallað er. Alstaðar annarsstaðar gilda þær reglur, að ef skip leggur á land vörur, sem ekki eiga að notast innan landhelginnar, þá fást þær leystar út úr tollinum. þegar farið er með þær út fyrir landhelgina aftur. En hér verða veiðiskip, sem koma t. d. með nýtt veiðarfæri, sem ekki er farið að nota áður en siglt er inn í landhelgi, að borga tollinn, þó að þau fari með það strax út fyrir landhelgina aftur. Þetta er mál, sem líka getur snert viðskiptasamninga við aðrar þjóðir. Og það er nauðsyn á, að það sé rannsakað, hvort hér mundi um tap eða ávinning að ræða gagnvart öðrum þjóðum, ef þessu væri breytt. Sé það viðskiptalega rétt gagnvart öðrum þjóðum, þá eigum við að taka upp þeirra háttu í þessu efni. En verði það að teljast athugavert, vegna viðskipta okkar við þær þjóðir, sem hér koma helzt til greina, þá á að bæta ísl. veiðiskipunum þetta upp á annan hátt, t. d. með lækkun eða afnámi útflutningsgjaldsins, sem hvergi mun heldur þekkjast sem gjaldstofn fyrir ríkissjóð, eða öðruvísi en sem gjöld til hafna, nema hér. Þá eru vátryggingarmál veiðiskipanna í hinu mesta öngþveiti. Mér er sagt, að eftir lok heimsstyrjaldarinnar hafi togari greitt 12–13 þús. fyrir vátryggingu, en nú greiði samskonar togari um 20 þús. Og af skýrslum sest, að ýmsir greiða þar yfir. En í stað þess, að með lægra iðgjaldinu fengu menn bættan hvern sjóskaða, sem var yfir 10 £, þá koma nú 100 £ til frádráttar á hvert sjótjón, og ekkert greitt fyrir það sjótjón, sem er undir 2215 kr. M. ö. o., þau sjótjón, sem tíðust eru og mestan gera kostnaðinn samanlagt í heild sinni, fást alls ekki vátryggð, hér er vafalaust verkefni fyrir löggjafarvaldið og ríkisstj. að reyna að ráða bót á. Enda sambærilegt við aðrar ráðstafanir ríkisvaldsins í hliðstæðum tryggingarmálum. Þá þarf ríkisvaldið ekki síður að vera vakandi yfir markaðsmöguleikunum, og skiptir þar eigi minnstu máli, ef unnt væri að fá ísfiskstollinn brezka lækkaðan, eða sérleyfi af þeirra hálfu til meira innflutnings. Þeim verður að skiljast, að við getum ekki borgað skuldirnar nema í vörum. Þetta, sem nú hefir sagt verið, á jafnt við, í hvaða formi eða eftir hvaða skipulagi sem útvegurinn er rekinn. Það á jafnt við, hvort sem skipin eru gerð út sem eign einstakra manna eða hlutafélaga eða samvinnufélaga, sem sumir vilja nú kalla hlutarútgerð, vegna þess skugga, sem fallið hefir á fyrra nafnið fyrir mistökin, sem ég skal ekki gera að umtalsefni. Mér finnst rangt að skella skuldinni á samvinnuútgerðarfyrirkomulagið, þó að óheppilegir menn hafi sumstaðar gerzt til að framkvæma það. Sannleikurinn er, að mennirnir geta verið óheppilegir og mistökin geta orðið undir hvaða skipulagi sem er. En það er auðvitað mest hætta á þeim mistökum, sem koma af því, að óheppilegir menn veljist til forstöðunnar, þegar hin pólitísku sjónarmið ráða mestu um val stj. og forstöðu, - því að þar er, eins og menn vita. margur leirinn forgylltur. Ég tel því ríkisútgerðina langsamlegasta áhættumest og viðsjálast skipulag í þessum efnum. Einkaeignarfyrirkomulagið, hvort sem um einn einstakling eða fleiri í hlutafélagi er að ræða, hefir þann ókost, þegar um stórfyrirtæki er að ræða, að þar eru opnar dyr fyrir tortryggni úr ýmsum áttum. Einkum er það mjög óheppilegt, ef það starfsfólk, sem hjá fyrirtækinu vinnur, þykist hafa ástæðu til tortryggninnar, og getur það haft sömu afleiðingar, hvort sem sú tortryggni er á rökum byggð eða aðeins vakin upp af óhlutvöndum mönnum. Samvinnuútgerðin hefir þar yfirburði að því leyti, að félagsmenn, sem að fyrirtækinu vinna, eiga að geta haft aðgang að því að kynna sér rekstur útgerðarinnar betur en ella, og fleiri ættu að eiga hagsmuna að gæta um það, að útgerðinni farnist vel. En þess atriðis gætir því miður minna í framkvæmd, ef á bak við er svo há ríkisábyrgð að það skiptir sjálfa félagsmennina rétt engu, hvernig fer og á hverju veltur. Of háar ríkisábyrgðir eru því einnig að þessu leyti mjög svo athugaverðar. Hinsvegar er þú stórmikill ávinningur, ef samvinnu- eða hlutaútgerðinni er svo vel stjórnað, að hún geti komið upp raunverulegum sjóðum, sem geti stutt bæði útgerðina og þátttakendurna að komast yfir erfiðustu árin. Og þar, sem samvinnu- eða hlutaútgerðin ber gæfu til þess að lenda ekki í höndum pólitískra loddara og lýðskrumara, þá hefi ég trú á, að hún sé réttlátt fyrirkomulag og að henni muni farnast vel, þó að reynslan sýni þess hinsvegar ljós dæmi, að sérhvern góðan hlut má herfilega misbrúka. En hitt er sjálfsagt mál, að samvinnuútgerðin verður að taka tillit til þess fólks, sem að henni vinnur í landi, jafnt og til þeirra, sem sjóinn sækja, því annars næst ekki fullkominn árangur. Hlutaskiptafyrirkomulagið hvílir á aldagömlum grundvelli, sem enn hefir lítið haggazt. Það byggist á þeim grunni, sem Rómverjar reistu lögin á, „suum euique“ (hverjum sitt). Það fyrirkomulag er enn tíðast í smáútgerðinni og þyrfti að vera það víðar. En vegna aflaleysisáranna verður þó að tryggja starfsmönnum lágmarkskaup. Enda er það í rauninni ekkert nýtt, því að hlutamennirnir gömlu munu hafa haft viss hlunnindi, sem voru jöfn, hvernig sem aflaðist. En þá þarf útgerðin að geta safnað einhverju í góðu árunum, til þess að geta barið þungann fyrir starfsfólkið. þegar illa árar. Það þarf að hafa það ákveðið í hlutafélagalögunum, á þann hátt, að félögunum væri skylt að safna af ársarðinum í varasjóð, en hluthafar geti aldrei skipt öllum arði. Þessi varasjóður ætti svo að vera skattfrjáls. Þar, sem hlutaskiptum með lágmarkstryggingu verður ekki að fullu við komið, svo sem kann að vera í stórútgerðinni, ef hún er ekki rekin á hreinum samvinnugrundvelli, verður að finna ráð til að sameina betur hagsmuni starfsfólksins og útgerðarinnar, - og sérstaklega að gefa eigi tortryggninni jafnvítt svigrúm til beggja handa og nú er. Í því efni væri mikilsvert, að sem flest starfsmanna hjá útgerðarhlutafélögum ættu, þó ekki væri nema lítinn hlut í útgerðinni. Þeir öðluðust þar með öll aðalfundarréttindi og þar með þátttöku í vali endurskoðenda og stj. E. t. v. mætti og tryggja þennan rétt betur með lögum. Hvort þessari hlutareign yrði á komið smám saman, með einhverri örlágri prósentu af launum yfir vissu marki, er færi stighækkandi eftir hæð launanna, eða með einhverskonar kauppremiu í hlutabréfum, það er mál fyrir sig. En gefið mál er, að slíkir hlutir mættu aldrei reiknast hærra verði en þeir þættu sanngjarnlega metnir af yfirskattanefnd á hverjum tíma. Yrði slíkri þátttöku starfsfólksins í fyrirtækjunum, sem það vinnur hjá, við komið á einn veg eður annan. Þá teldi ég báða aðilja hafa tryggari aðstöðu. Ef samvinnuútgerðin, hlutaskiptaútgerðin og sú útgerð, sem tíðkazt hefir á togurunum til þessa, fær ekki staðizt, ef sanngjarnt tillit er tekið til þarfa hennar og reynt að vinna að umbótum, þá er eðlilegt, að menn ræði um bæjarútgerð og fyrirkomulag hennar. Skoða ég það sem sérmál hvers kaupstaðar og skal ekki rætt af minni hálfu. Ef sú útgerð fær staðið á heilbrigðum grundvelli við hin sömu kjör og önnur útgerð, þá fæst þar reynsla, sem á verður byggt. Ég skal ekki ræða þá reynslu, sem fengin er á einum stað. Mig brestur kunnugleika til þess, að öðru leyti en því, sem blöðin hafa sagt. En meiri líkur eru til, að bæjarútgerð geti vel farnazt en ríkisútgerð, og styður margt að því, svo sem aðstaða til eftirlits og meira aðhald almenningsálitsins og það, að menn finna því betur, að þeir hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta, ef í þröngum hring er en allt of víðum o. s. frv. En þó hygg ég, að eðlilegra væri, að bæirnir ættu fiskistöðvarnar á landi og leigi þær út með svo lágri leigu sem mögulegt er, en að þeir hafi sjálfan veiðireksturinn með höndum. Og vafalaust hefir ríkissjóður nóg í hættu með sinn eiginn rekstur, þó að hann taki ekki á sig stórar ábyrgðir vegna slíkra bæjarfyrirtækja, enda virðist reynslan vera sú, að ábyrgðartilfinningin sljóvgast við það, ef ábyrgð ríkisins er á bak við. Ég tel, að til alls annars verði frekar að taka en ríkisútgerðar, og þykist ég hafa fært að því nokkur rök. Það eina, sem gæti virzt henni til meðmæla, er það, sem fram er haldið, að hún tryggði kjör starfsfólksins, sem að henni vinnur í landi og á sjó. En gæti nú ekki einnig það brugðist? Hefir ekki ríkissjóðurinn nægilega mörg járn í eldinum nú þegar? Og gæti það ekki farið svo, að ríkissjóður brenndi sig á sama soðinu og sagt er nú um útgerðarfyrirtækin, að hann hirti gróðann, eða a. m. k. vextina, þegar skár gengi, en stæði svo galtómur uppi, þegar mest þyrfti að hjálpa fólkinu? - Og gæti það ekki verið að leika sér með forlög fólksins, að lofa því fullri forsjá, en geta svo ekki staðið við neitt, þegar virkilega reyndi á? - Og ef öll forsjá og afkoma fólksins í landinu á að vera í höndum þessa Alþingis, þar sem sjálfir stj.flokkarnir gera það að helzta kappsmáli sínu og eru að rifast í þingræðum um það, hvor stj.flokkanna hafi getað komið fleirum af sínum flokksmönnum í atvinnu hjá síldarverksmiðjum ríkisins, þá má eitthvað betur úr rætast en nú horfir, ef allt á að fara vel. Það verður einhverntíma rifizt um jötuna, einhverntíma bitizt í stalli um moðið, þangað til jatan er tóm!

Bernharð Stefánsson Herra forseti! Frumv. það, sem hér liggur fyrir, nefna flutningsmenn þess: „Frumv. til laga um ráðstafanir til stuðnings togaraútgerðinni“, en mér finnst, að það hefði heldur átt að heita: Frumv. til laga um gjaldþrot togaraútgerðarinnar og ríkisrekstur togara, - því slíkt heiti hefði lýst miklu betur efni þess. Samkv. frumv. ætlast flm. þess til, að á þessu ári fari fram mat á því, hvernig varið sé efnahag og rekstrarafkomu íslenzkra togaraútgerðarfyrirtækja. Matsverðið á að miða við sölu eigna í frjálsum viðskiptum, og er hætt við, að það yrði fremur lágt, eins og ástatt er og ef allsherjaruppgerð togaraútgerðarinnar stæði fyrir dyrum. Þau togaraútgerðarfyrirtæki, sem ekki eiga fyrir skuldum, á svo að gera gjaldþrota - og ekki einasta það, heldur á einnig, að því er mér skilst, að gera þau útgerðarfyrirtæki gjaldþrota, sem að dómi matsnefndar eru svo skuldum hlaðin, að fyrirsjáanlegt er, að þau geti ekki greitt skuldirnar að fullu. Býst ég við, að þetta mat geti orðið nokkuð erfitt, eins og nú er ástatt, og hljóti að verða nokkuð af handahófi, því hver getur fullyrt um það, hvenær vonlaust er um, að atvinnufyrirtæki geti greitt skuldir sínar? Auknir markaðsmöguleikar geta gerbreytt til batnaðar allri afkomu útgerðarinnar - og við vonum, að svo verði. En með hliðsjón af núv. ástandi er hætt við, að þau yrðu nokkuð mörg togaraútgerðarfélögin, sem kæmu til gjaldþrotaskipta samkv. þessum reglum, og virðist beinlínis vera stefnt að því með frumv. að koma fram allsherjargjaldþroti togaraútgerðarinnar. Með slíkum aðgerðum væri gengið allnærri eignarréttinum og sjálfsákvörðunarrétti manna og stofnana. Bankarnir mundu tapa stórfé við þetta allsherjargjaldþrot, og er engin sönnun fyrir því, að allt það tap sé óumflýjanlegt, ef venjulegum viðskiptareglum væri fylgt, þó ganga megi að því sem vísu, að töluvert fé tapist á útgerðinni - hvort sem er. Framsfl. er algerlega mótfallinn slíkum aðforum, sem hér er gert ráð fyrir. Hann er á móti því, að löggjafarvaldið blandi sér á þennan hátt inn í athafnalífið og atvinnureksturinn og grípi svo hastarlega inn í starfsemi bankanna, þó hann hinsvegar vilji láta bankana hafa aðhald um það, að gæta allrar varúðar um stórar lánveitingar, og vilji láta þá hafa hæfilegt eftirlit með þeim atvinnurekstri, sem þeir lána fé til. Mun ég víkja nánar að þessum atriðum, ef tími vinnst til, en skal nú að sinni snúa mér að þeim „stuðningi“ við togaraútgerðina, sem ráðgerður er í frumv. eftir að gjaldþrot núv. útgerðarfyrirtækja hefir farið fram. Hann er í því fólginn, að svokallað hlutafélag, sem stofna á „með aðstoð ríkisins“, eins og það er orðað í frumv., á að yfirtaka togarana og aðrar eignir hinna gjaldþrota fyrirtækja og reka síðan togaraútgerð og hverskonar starfsemi, sem rekin er í sambandi við hana. Til þess að átta sig vel á því, hvers eðlis þetta nýja hlutafélag og rekstur þess mundi verða, er bezt að athuga, hvernig á að afla hlutafjárins samkv. frumv. Það á að gera með þrennum hætti: Í fyrsta lagi með almennu útboði hlutabréfa. Ekki sé ég þó neinar líkur til, að nokkur maður mundi kaupa hluti í slíku félagi, eða a. m. k. yrðu þeir sárafáir og hlutafeð frá þeim hverfandi lítið. Ekki væri mikil ástæða til þess fyrir menn að gerast hluthafar af áhuga fyrir því, að koma nýrri togaraútgerð af stað og útvega mönnum með því atvinnu og þjóðinni tekjur, því samkv. frumv. yrði ríkið að leggja það fé fram, sem á vantaði, þó ekkert kæmi frá einstaklingunum. Ekki býst ég heldur við, að fyrirtækið mundi þykja svo arðvænlegt, að menn af þeim ástæðum vildu setja fé sitt í það. Þessi fyrsta fjáröflunarleið er því, að mínu áliti, ekkert annað en blekking, gerð til þess að reyna að dylja það, að hér sé eingöngu um ríkisrekstur að ræða, því það virðist nú vera orðið eitt aðalatriðið hjá Alþfl. að hafa tillögur sínar um ríkisrekstur dulbúnar. Í öðru lagi á að afla hlutafjár með því, að þeir innlendir skuldheimtumenn, sem eiga rétt til greiðslu af andvirði eigna þeirra, sem hið nýja „hlutafélag“ yfirtekur, skulu skyldaðir til að taka hlutabréf í félaginu með nafnverði sem greiðslu á 1/9 hluta af innstæðu þeirra, ef hún er yfir 1000 krónur. - Þeir skuldheimtumenn, sem hér er talað um, eru auðvitað bankarnir, því skuldir útgerðarinnar eru aðallega hjá þeim. verður ekki sagt, eftir annari meðferð á bönkunum að dæma samkv. stefnu frumv. að þeim sé ætlað að taka tiltölulega mikinn þátt í rekstri hinnar nýju útgerðar. Þá er þriðja fjáröflunarleiðin, sem auðvitað er aðalatriðið og uppistaðan í þessari hugmynd allri. - Hún er sú, að ríkið leggi fram hlutafé. Skal framlag ríkissjóðs samkv. frumv. nema þeirri upphæð, sem á vantar, að hlutafé nemi a. m. k. einum þriðja hluta af matsverði þeirra eigna, sem félagið yfirtekur. Eins og ég hefi áður tekið fram, geri ég alls ekkert úr hlutafjárframlagi einstaklinganna undir því skipulagi, sem hér er stungið upp á. Framlag bankanna á að vera mjög takmarkað, en ríkissjóð á að skylda til að leggja fram það fé, sem á vantar. Það er því augljóst mál, að hér er um hreinan og beinan ríkisrekstur togaraútgerðarinnar að ræða, og ekkert annað, þó reynt sé að dylja það undir yfirskini hlutafélagsstofnunar, sem ríkissjóður sé aðeins þátttakandi í. Það er margyfirlýst, bæði fyrr og síðar, að Framsfl. er og hefir alltaf verið mótfallinn ríkisrekstri atvinnufyrirtækja. Nú síðast var því greinilega lýst yfir af nýlega afstöðnu flokksþingi Framsfl. Framsfl. álítur, að hægt sé að koma togaraútgerðinni á heilbrigðan grundvöll með samtökum einstaklinganna, og alla heilbrigða viðleitni í þá átt vill hann styðja. Alþýðuflokknum hlýtur að hafa verið vel kunnugt um þessa afstöðu Framsfl. Hann getur því ekki hafa haft neina von um það, að koma þessu frumv. fram á þessu þingi. Heldur er málið borið fram sem „kosningabomba“. Það er borið fram til að gylla sig með einhverju í kosningum þeim, sem flokkurinn virðist ætla að framkalla nú í vor, gylla sig í augum þeirra manna, sem trúa á sósíalismann, en mörgum þeirra hefir fundizt Alþfl. hrekjast allmjög frá þeirri stefnu, á meðan hann, nú undanfarin ár, studdi Framsfl. að hinum ýmsu umbótamálum, sem komið hefir verið í framkvæmd. Þó Framsfl. sé mótfallinn þjóðnýtingu atvinnufyrirtækja, þá er það samt ekki af neinum fordómi, að hann snýst 3 móti þessu máli. Jafnvel þó hægt væri að hugsa sér, að ríkið legði fram fé í togaraútgerðina. t. d. til kaupa á nýjum togurum, og jafnvel þó hægt væri að hugsa sér einhverja þátttöku ríkisins í útgerðinni, einkum til að afstýra neyðarástandi, þá er samt ekki hægt, eða a. m. k. ekki sæmilegt, að samþ. það frumv., sem hér liggur fyrir. Ég hefi áður minnzt á þá aðferð, sem í frumv. er ráðgert að beita við núv. eigendur togaraútgerðarinnar. Alþingi á að fyrirskipa að gera menn gjaldþrota, ef þar til kjörin nefnd álítur, að þeir muni ekki geta borgað skuldir sínar, jafnvel þó lánardrottinn sjálfur beri fullt traust til þeirra. Ég þori að fullyrða, að þetta kemur algerlega í bága við réttarmeðvitund þjóðarinnar. Slík mál sem þetta, hvort maður eða félag eigi að verða gjaldþrota, eiga að afgerast milli aðilja sjálfra: lánardrottins og skuldunauts, en ekki með lögum frá Alþingi, nema að því leyti, sem hin almennu gjaldþrotalög ákveða. Flutningsmenn frumv. rökstyðja þetta að vísu með því, að eigendum sumra fyrirtækja muni vera orðið skylt samkv. gjaldþrotaskiptalögunum að framselja fyrirtækin til skiptameðferðar. Þetta má vel vera; ég skal ekki leggja dóm á það, en annar af flm. frumv., Jón Baldvinsson, er einn af bankastjórum Útvegsbankans. Ef það er rétt, sem hann segir um þetta í grg. frumv., hvers vegna gengur hann þá ekki að þessum fyrirtækjum? Það væri hinn rétti vettvangur og hin rétta aðferð. Eða skulda þessi fyrirtæki eingöngu Landsbankanum? Það mun ekki standa á Framsfl. til samvinnu um það, að bankarnir séu látnir hafa nauðsynlegt aðhald í þessu efni; hefir hann og lagt fram tillögur þar að lútandi hér í þessari hv. deild, en inn á stefnu þessa frumv. getur flokkurinn ekki gengið. Þá er að athuga það, hvernig séð er fyrir hag ríkissjóðs samkv. þessu frumv. Ríkissjóður verður þá einnig að bera alla, eða svo að segja alla áhættu af rekstri fyrirtækisins. Til þess að gera ríkissjóði kleift að leggja hlutaféð fram, á samkv. 4. gr. frumv. að heimila ríkisstj. að taka lán, allt að 2 millj. króna, eða gefa út ríkiskuldabréf fyrir þeirri upphæð. Þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, hvað sem flm. frumv. segja, að hér yrði um útlent lán að ræðu, ef það þá fengist; nýja skuldasöfnun í útlöndum, - nýjan bagga á þjóðinni. Því hefir nú verið lýst yfir af hálfu Framsfl., bæði af síðasta flokksþingi hans og viðar, að hann er á móti nýjum lántökum ríkisins erlendis, nema um sé að ræða lán til nýrra arðberandi fyrirtækja, sem sjálf geta staðið undir lánunum. En hér er að mínu áliti ekki um slíkt að ræða. Hér er ekki einusinni um nýtt fyrirtæki að ræða í eiginlegum skilningi, ekki um kaup á nýjum togurum til að auka atvinnu manna og tekjur þjóðarinnar. Ef svo væri, horfði málið töluvert öðruvísi við. Nei, hér er um það eitt að ræða, að breyta þeirri togaraútgerð, sem fyrir er í landinu, í ríkisrekstur. Til þess vill Framsfl. ekki bæta 2 millj. króna við ríkisskuldirnar. Við þetta bætist svo það, að Alþfl. hefir í öðrum frumvörpum og tillögum nú á þessu þingi farið fram á stórkostleg fjárframlog og lánsheimildir til annara framkvæmda. Yrðu allar þessar kröfur hans samþ., hefir talizt svo til, að ríkið þyrfti að taka um 8 millj. króna ný lán. Hvort Alþfl. meinar þessar kröfur alvarlega, eða hvort rær eru aðeins „kosningabombur“, veit ég ekki, en ég get ekki neitað því, að mér þykir hið síðara trúlegra. En hvað sem um það er, þá er hitt víst, að inn á svo gálauslega fjármálabraut sem hér er farið fram á gengur Framsfl. aldrei og það hefði Alþfl. átt að vera ljóst frá upphafi. En setjum nú svo, að þetta frumv. yrði samþ. og ekki væri horft í það að leggja stofnkostnaðinn fram með nýjum lántökum, - því ekki er öðru til að dreifa. Hvaða líkur eru þá til, an fyrirtækið beri sig? Hvaða líkur eru til, að rekstur þess gangi yfirleitt nokkuð betur heldur en rekstur togaraútgerðarinnar gengur nú? Ég sé ekki líkurnar til þess. Alþfl.menn segja, að það eigi að reka atvinnufyrirtækin með alþjóðarhag fyrir augum, en ekki til ágóða fyrir fáeina menn. Þessu er Framsfl. sammála, það sem það nær, en hann slær því samt alveg föstu, að framleiðslan verði, þegar til lengdar lætur, að bera sig fjárhagslega, - einnig þó hún sé í höndum ríkisins, annars falli allt í rústir. En það eru engar minnstu líkur til þess, að togaraútgerð bæri sig betur í höndum ríkisins heldur en hún hefir gert hingað til. Það vita allir, að kröfur manna eru aldrei eins hóflausar eins og þegar hið opinbera á í hlut. - og mótstöðuaflið gegn óbilgjörnum kröfum er hvergi jafnlítið og hjá því opinbera. Það gera kjósendaveiðar flokkanna og yfirboð þeirra stjórnmálamanna, sem ekki bera ábyrgðina, þeirra, sem eru í stjórnarandstöðu. Við vitum allir, út í hvaða öfgar og vitleysu þessi ábyrgðarlausu yfirboð geta komizt; einkum er þetta ljóst, eftir að kommúnistar og hinn svokallaði Bændafl. komu til sögunnar. Ef tekin væri upp ríkisútgerð togara og sjómönnum og öðrum, sem að henni störfuðu, væri tryggð atvinna og rað kaup, sem félagsskapur þeirra krefðist, sem mun vera tilgangur flm. þessa frumv., ætti þá að nema þar staðar? Ég verð að segja, að mér fyndist það ekki sanngjarnt. Hvers vegna á þá smáútgerðarmaðurinn að bera alla áhættuna af atvinnurekstri sínum? Hvers vegna á sjómaðurinn, sem ráðinn er upp á hlut á smáskipi, að bera áhættu? Hvers vegna á bóndinn að bera alla áhættu af búrekstrinum? Hvorki bátaútvegur eða búrekstur eru svo arðvænlegir atvinnuvegir nú, að menn vildu ekki gjarnan vera lausir við áhættuna af þeim, ef afkoma þeirra væri eftir sem áður tryggð. Ég geri því ráð fyrir, að þeim, sem þessa atvinnuvegi stunda, þætti stjúpmóðurlega með sig farið, eftir að ríkið hefði algerlega tekið togaraútgerðina og alla þá, sem við hana vinna, upp á sína arma. Og ég býst við, að frá þeim mundu fljótt koma kröfur um það, að þeir yrðu sama réttar aðnjótandi. Og ég verð að segja, að mér fyndist það ekki ósanngjarnt. En er Alþfl. við því búinn að sinna kröfum þessara manna? Er hann yfirleitt við því búinn að bera ábyrgð á þessu frumv. og afleiðingum þess, ef það yrði samþ. Ég er sannfærður um, að svo er ekki og að frumv. er ekki heldur borið fram í þeim tilgangi, að það verði samþ., heldur í því trausti, að það verði ekki samþykkt. Ég hefi nú gert nokkrar aths. við þetta frumv., sem fyrir liggur, og lýst andstöðu minni og þess flokks, sem ég telst til, við það. En þó Framsfl. geti ekki fallizt á þetta frumv., þá er samt langt frá því, að hann sé ánægður með það ástand, sem nú ríkir í útgerðarmálunum. Þvert á móti vill hann beita sér fyrir margvíslegum umbótum á því sviði sem öðrum, og verður síðar í þessum umr. nánar vikið að því efni frá hendi flokksins. En það vil ég taka fram nú þegar, að grundvallarstefna Framsfl. í útvegsmálum er sú sama og komið hefir fram í landbúnaðarmálunum, en hún er sú, að styðja að því með aðgerðum hins opinbera, að einstaklingarnir geti séð sjálfum sér og atvinnurekstri sínum borgið. Hann vill, eftir því sem geta ríkisins leyfir, styðja menn til að koma atvinnufyrirtækjunum á fót og gera þær ráðstafanir, sem hægt er, til að tryggja atvinnurekstur einstaklinganna, en hann vill ekki láta ríkið taka beinan þátt í atvinnurekstrinum. Í landbúnaðarmálunum hefir þessi stefna flokksins m. a. komið fram í því, að beita sér fyrir stofnun nýbýla með lánum og styrkjum, en hann væri alveg mótfallinn, að ríkið færi að reka búskap á nýbýlunum. Flokkurinn hefir beitt sér fyrir því, að koma upp frystihúsum; hann hefir stofnað byggingar- og landnámssjóð; hann telur rétt að leggja fé ríkisins í jarðabætur, með jarðræktarstyrknum, sem er alveg hliðstætt annari hjálp til að koma upp atvinnutækjum. Einnig hefir flokkurinn beitt sér fyrir afurðasölulögunum, t. d. bæði kjötlögunum og mjólkurlögunum. En allt eru þetta framkvæmdir til að styrkja einstaklingana í þeirri viðleitni að bjarga sér sjálfir. Og á þeim grundvelli er flokkurinn alltaf reiðubúinn til að styðja málefni sjávarútvegsins, en að ríkisútgerð togaraflotans gengur hann ekki. Í stað þess að fyrirskipa með lögum, að togaraútgerðin verði gerð gjaldþrota, eins og frumv. þetta kveður á um, vill Framsfl. stuðla að því, að bankarnir láti gera upp þau félög, sem ekki standa í skilum og ekki eiga fyrir skuldum. Skipin yrðu síðan á alveg eðlilegan hátt seld nýjum eigendum, hlutafélögum og samvinnufélögum sjómanna, og útgerð þeirra heldi áfram eftir sem áður. En framtíðarlausn útvegsmála telur flokkurinn, að eigi ekki að byggjast á ríkisrekstri, heldur á samvinnu og samhjálp þeirra, bæði útgerðarmanna, sjómanna og verkamanna í landi, sem uppeldi hafa af þessum atvinnuvegi. Og slíka samvinnu og aðra sjálfsbjargarviðleitni á sviði sjávarútvegsins er Framsfl. alltaf reiðubúinn til að styðja, eftir því sem kraftar hans leyfa.

Pétur Magnússon Herra forseti! Það er vitanlegt öllum hv.þdm., að frv. á þskj. 161 er eigi fram borið í því skyni, að það nái nú fram að ganga. Það er ein af kosningabombum þeim, sem forystumenn Alþfl. láta dynja yfir þingið þessa síðustu daga, borið fram í því skyni að breiða yfir vanefndirnar á áður gefnum kosningaloforðum. Það má því segja, að tilgangslítið sé að eyða miklum tíma í að rökræða einstöku ákvæði frv., enda hefir flm. þess sjálfur eigi farið þá leið. Hinsvegar er stefna sú, er fram kemur í frv., þess verð, að henni sé gaumur gefinn. Aðalstefna frv. er sú, að draga ennþá einn veigamesti þátt atvinnulífsins úr höndum einstaklinganna og leggja hann í hendur ríkisvaldsins, gera útgerð togaraflotans að ríkisrekstri. Þegar þess er gætt, að í 10 ár samfleytt hefir verið að því unnið leynt og ljóst að lama framtak einstaklingsins og draga sem flestar atvinnugreinar undir ríkisvaldið, þá er það í sjálfu sér ekki óeðlilegt, að annar áratugurinn á valdaferli sósialistanna byrji með því að reynt sé að ná tangarhaldi á þessari atvinnugrein, sem stórvirkust hefir verið allra íslenzkra atvinnuvega, og mestan þátt hefir átt í þeim stórbreytingum, sem hér hafa orðið síðasta aldarfjórðunginn, - atvinnugrein, sem án efa mætti ennþá reka til hagsældar, ekki aðeins fyrir alla þá, sem að henni vinna, heldur fyrir landið í heild sinni, ef skynsamlega væri að henni búið. Ástæðan, sem upp er gefin fyrir því, að nú skuli breytt til um tilhögun á rekstri togaranna, er sú, að togaraútgerðin hafi á síðustu árum gengið illa og að félögin, sem útgerðina hafa með höndum, séu mörg komin í fjárþröng. Ástæðan til þess er aftur talin sú, að þrengt hafi um markaði fyrir afurðirnar í markaðslöndunum. Þessi ástæða fyrir hnignun togaraútgerðarinnar, sem ekki verður á móti mælt, að átt hafi sér stað síðari árin, er þó ekki nema að nokkru leyti - og líklega að litlu leyti –hin sanna. Þrátt fyrir markaðstakmarkanir hefir hingað til tekizt að selja alla salfiskframleiðsluna, en hinsvegar má vel vera, að mikið framboð hafi valdið því, hve lágt verð hefir verið á saltfiskinum hin síðari ár, borið saman við aðrar vörutegundir. Hin raunverulega ástæða til hnignunar togaraútgerðarinnar liggur vitanlega í því, að til hennar hafa verið gerðar of háar kröfur, bæði um tilkostnað við fiskframleiðsluna og skattaálögur. Þessar kröfur hafa stafað sumpart af beinum illvilja sumra valdamanna í garð þessa atvinnurekstrar og þeirra, sem forystu hafa haft í honum, en sumpart eru þær áhjákvæmileg afleiðing þeirrar stjórnarstefnu, sem fylgt hefir verið síðasta áratuginn og nú verður ekki annað séð en að leiða muni fullkominn ófarnað yfir þjóð vora. Allir menn, sem einhverja ábyrgðartilfinningu hafa, hljóta að játa það, að á þessu þurfi að verða breyting. Togaraútgerðin er ennþá svo stór þáttur í atvinnulífi landsins, að það væri fullkomin þjóðarógæfa, ef hún þyrfti að fara í rústir án þess að ný sambærileg atvinnugrein væri áður sköpuð. Ennþá hefir það verið svo, að togararnir hafa boðið upp á betri atvinnuskilyrði en flest eða öll atvinnutæki, og þúsundir verkamanna og sjómanna eiga lífsafkomu sína undir heilbrigðum rekstri þeirra. Það væri því vissulega þess vert, að leitað væri ráða til að koma rekstri þeirra aftur á þann heilbrigða grundvöll, sem reynslan ótvírætt sýndi, að hann hvíldi á. En eigi tillögur þar að lútandi að vera teknar alvarlega, verða þær að gera það á einhvern hátt sennilegt, að hlutfallið milli kostnaðarins við rekstur togaranna og verðmætis afurða þeirra verði hagstæðara en verið hefir að undanförnu. Skal nú athugað, að hve miklu leyti tillögur þær, sem fram koma í frv. á þskj. 161, uppfylla þessi skilyrði. Í orði kveðnu er það nú látið heita svo í frv., að stofna skuli hlutafélag til að reka togaraútgerð og að þetta nýja hlutafélag eigi að taka að sér rekstur allra þeirra togara, sem nú eru í höndum manna eða félaga, sem komnir eru í fjárþröng. Á í þessu skyni að hafa almennt hlutaútboð. En ef betur er að gáð, er þetta hlutafélagsform ekkert annað en blekking. Hvorki forystumönnum sósíalista né öðrum kæmi til hugar að leggja fram fé sem nokkuru næmi til áhættu í fyrirtæki, sem stofnað er til á þennan hátt. Í framkvæmdinni hlyti þetta því að verða þannig, að togararnir yrðu reknir fyrir reikning og á áhættu ríkissjóðs, með nokkurri hlutdeild frá aðalbönkum landsins, enda segir 3. liður 3. gr. frv., að framlag ríkissjóðs skuli nema þeirri upphæð, sem á vantar, að hlutafé skv. 1. og 2. lið nemi fullri hlutafjárupphæð. Það mætti nú að sjálfsögðu ýmislegt um það segja, að fé bankanna sé lagt í beina áhættu í slíku fyrirtæki, sem hér er um að ræða. Það hefir oft verið á það minnzt, að íslenzkur bankarekstur sé fulláhættusamur, þó reynt sé að taka þær tryggingar fyrir lánveitingum til atvinnurekstrarins, sem fengnar verða. En þó tæki út yfir, ef bankarnir ættu að setja það fé, sem þeim er trúað fyrir, sem beint áhættufé í atvinnugrein, sem með óbreyttri tilhögun eru engar líkur til, að gæti skilað því aftur. Það er hætt við, að slík tilhögun geti leitt til þess, að menn í enn stærri stíl en orðið er tækju að ávaxta fé sitt sjálfir án milligöngu bankanna. Það sýnist mjög hætt við því. En það mun naumast verða litið svo á, að lánastarfseminni sé betur komið á þann veg, að menn yfirleitt önnuðust hana sjálfir. Hinsvegar má sjálfsagt með réttu segja, að hlutdeild bankanna í þessu hugsaða útgerðarbákni sósíalistanna verði frekar aukaatriði. Aðalþunginn af útgerðinni hlýtur að hvíla á ríkissjóði. Það, sem í þessu máli þarf því fyrst og fremst athugunar við, er þetta: Er það heppilegra, að ríkissjóður hafi á hendi útgerð togaranna en einstaklingarnir? Er það heppilegra fyrir ríkissjóðinn sjálfan, eða er það heppilegra fyrir þá, sem eiga lífsframfæri sitt undir þessum atvinnurekstri? Því verður nú að sjálfsögðu ekki móti mælt, að einkarekstur togara, eins og allur frjáls atvinnurekstur, hefir sína ágalla. Til þess að atvinnurekstur fari vel úr hendi, þurfa þeir menn, er veita honum forstöðu, að hafa sæmilega þekkingu á starfa sínum og vera þeim hæfileikum búnir, sem sá sérstaki rekstur útheimtir. Í frjálsum rekstri er vitanlega aldrei trygging fyrir, að eigi ráðist aðrir til slíkra starfa en þeir, sem þessum kostum eru búnir. Reynslan sýnir, að slíkt kemur þráfaldlega fyrir. En þessir ágallar hins frjálsa rekstrar koma undantekningarlitið mjög fljótt í ljós. Ef forstöðumaðurinn eða forstöðumennirnir eru eigi starfa sínum vaxnir, nær fyrirtækið sjaldan miklum vexti, og verður því eigi heldur mjög þýðingarmikill þáttur í atvinnulífi landsins. Það verður því jafnaðarlega ekki heldur mikill héraðsbrestur, þó þessi fyrirtæki falli. Ef fyrirtækin hinsvegar ná miklum veati og blómgast, má heita, að trygging sé fyrir því, að þar séu réttir menn að verki, - menn, sem séu starfa sínum vaxnir. Hitt er annað mál, að í öllum áhætturekstri geta komið fyrir ófyrirsjáanleg atvik, er hnekki rekstrinum, auk þess sem jafnan er hægt að búa þannig að hverjum atvinnurekstri af hálfu ríkisvaldsins, að hann fái eigi staðizt. En einmitt í þessu, sem ég áður nefndi, liggja bæði kostir og gallar hins frjálsa atvinnurekstrar. Kostirnir eru þeir, að hann veitir þá tryggingu, sem yfirleitt er unnt að fá fyrir því, að réttir menn veljist til starfa, - gallarnir í hinu, að fleiri eða færri verða undir í baráttunni. En allir ættu að geta verið sammála um það, að á því velti mikið fyrir þjóðfélagið í heild sinni, að færustu menn veljist til forstöðu hinna stærstu og þýðingarmestu atvinnufyrirtækja landsins. En hvernig mundi þetta nú horfa við, ef litið er til ríkisrekstrarins? Hefir maður leyfi til að ganga út frá því, að þegar farið yrði að velja menn til að veita forstöðu þessu risafyrirtæki þeirra sósíalistanna, yrði á það eitt lítið, að forstöðumennirnir hefðu þá þekkingu, þá reynslu og þá hæfileika, sem beztir fyndust hjá þjóðinni? Ég vildi sjá framan í þann mann, sem treysti sér til að bera fram slíka staðhæfingu. Sá maður hefði a. m. k. ekki mikla trú á reynslunni. við höfum orðið dálitla reynslu í því hér á landi, eftir hverju er farið við val forstöðumanna ríkisfyrirtækja. Og reynslan bendir vissulega ekki í þá átt, að það séu þessi sjónarmið, sem mestu ráði um valið. Pólitískir verðleikar, velvild valdhafanna og þarfir ráðandi flokka hafa þar meira að segja. Það þarf ekki annað en að minna á, hvernig forstaða hefir verið valin fyrir fyrirtæki eins og síldareinkasöluna og síldarverksmiðjur ríkisins, sem hvorttveggja voru eða eru risastór atvinnufyrirtæki. En það má heita, að undantekning sé, að í stjórn þessara fyrirtækja hafi verið valdir menn, sem sérstaka reynslu eða þekkingu hafi haft á starfi sínu. Það er í þessu sambandi varla hægt að komast hjá að minnast lítilsháttar á umr. þær, sem farið hafa fram undanfarna daga hér í þessari hv. deild út af stjórn síldarbræðslnanna, og þeirra hnippinga, sem hafa orðið milli stjórnarflokkanna út af því máli. Báðir hafa flokkarnir verið innilega sammála um það, að aðalsjónarmiðið við val manna í stjórn þessa mikla fyrirtækis ætti að vera flokkssjónarmiðin og að hæfilegu jafnvægi milli flokkanna þyrfti að halda í stjórninni. Hitt virðist mönnum ekki hafa komið til hugar, að gera þyrfti nokkrar kröfur um kunnáttu eða reynslu. Og það liggur við, að broslegt hafi verið að heyra ádeilurnar, sem fram hafa komið á núv. stjórn verksmiðjanna, og varnirnar, sem fram hafa verið bornar fyrir hana. Framsóknarmennirnir deila á Alþfl. fyrir það, að stjórnin hafi sýnt hlutdrægni í vali starfsmanna við verksmiðjurnar og látið Alþfl.menn sitja þar fyrir. Atvmrh. neitaði þessu harðlega og sagði, að það hefðu verið teknir aðeins tveir fastir starfsmenn að verksmiðjunum, og annar þeirra hefði verið Alþfl.maður, en hinn framsóknarmaður. Jafnar fanst honum ekki hægt að skipta milli flokkanna. En framsóknarmennirnir svara því þá aftur, að það sé ekki vel að marka þetta, því að miklu fleiri Alþfl.menn en framsóknarmenn hafi verið teknir í ýmsa lausavinnu við verksmiðjurnar. Vesalings íhaldið talar nú vitanlega enginn um í þessu sambandi, eða að það þurfi nokkra atvinnu að fá. Og um aðra hæfileika þessari starfsmannna en flokkslitinn hefir aldrei verið talað, og ekkert út á þá sett. Ég rifja þetta upp hér einungis til að vekja athygli á því, hve gerspilltur hugsunarhátturinn er orðinn í þessum efnum, þegar jafnvel gáfaðir menn geta talað af svo barnslegri einfeldni í heyranda hljóði, og það á sjálfu Alþingi þjóðarinnar. En í þessu liggur nú einmitt önnur aðalhætta ríkisrekstrarins. Hún liggur í því, að forstaðan er ekki valin eftir hæfileikum og þekkingu, heldur eftir pólitískum þörfum. Og þar sem allir hljóta að vera sammála um, að afkoma atvinnurekstrarins sé að æðimiklu leyti undir stjórn hans komin, er það augljóst mál, að ríkisrekstur út af fyrir sig veitir eigi auknar, heldur minnkaðar líkur fyrir, að atvinnunni verði haldið í sæmilegu horfi. Um hitt þarf naumast hér að ræða, hve geysileg hætta er á því, að það vald verði misnotað, sem stjórn atvinnurekstrarins, fylgir, þegar búið er að draga hann allan undir einn hatt og flokkspólitísk sjónarmið eru lögð til grundvallar. Þá fyrst eru fullkomnuð skilyrðin fyrir þeirri skoðanakúgun og hefndarpólitík, sem stórlega hefir gert vart við sig í allri framkomu stjórnarflokkanna á hinum síðari árum. Það leiðir nú af sjálfu sér, að ef það er rétt á litið, að líkurnar fyrir heilbrigðum rekstri útgerðarinnar fari minnkandi, en ekki vaxandi, með því að hverfa frá einkarekstrinum yfir í ríkisreksturinn, þá er sú breyting sízt æskileg fyrir þá, sem lífsframfæri sitt eiga að hafa af þessari atvinnugrein. Þegar til lengdar lætur, hlýtur afkoma atvinnurekstrarins að segja til um það, hvað þeir, sem að honum vinna, bera úr býtum. Það er hægt að reka hallabúskap meðan verið er að éta upp það fé, sem í rekstrinum stendur, en ekki heldur mikið lengur. Áður en ég skilst við þessa hlið málsins, ætla ég að drepa stuttlega á aðra hættu, sem jafnan er samfara öllum stóratvinnurekstri ríkisins, ekki sízt þar sem um áhættusama framleiðslustarfsemi er að ræða, eins og yfirleitt á sér stað hér á landi. En sú hætta liggur í því, að jafnvel þó valdir væru hinir vitrustu menn og hæfustu til að veita atvinnunni forstöðu, þá getur þeim þó jafnan yfirsézt. Mennirnir eru nú einu sinni ekki fullkomnir, og það verður ekki meira heimtað af þeim en að þeir geri eins vel og þeim er auðið. En þegar búið er að draga stóra og þýðingarmikla atvinnugrein undir sameiginlega stjórn, verða öll mistök í stjórninni yfirleitt ákaflega afleiðingarík og valda mikilli truflun í atvinnulífinu. Og ef illa fer og fyrirtækið fer alveg í rústir, getur það leitt til beins þjóðarvoða. Í einkarekstrinum horfir þetta öðruvísi við. Fallið verður þar yfirleitt ekki eins hátt, þó eitthvað beri út af með einhver atvinnufyrirtækin. og truflun atvinnulífsins því miklu minni. Þetta er og nauðsynlegt að hafa í huga, þegar velja á milli einkarekstar og ríkisrekstrar. Þá skal næst stuttlega athugað. hvernig þetta mál horfir við að því er til ríkissjóðsins sjálfs tekur. Ég skal nú ekki ræða mikið um það út af fyrir sig, hve heppilegt það muni vera, eins og hag ríkissjóð, er nú komið, að stofna til nýrra milljónalántaka til að setja í áhætturekstur. Hv. 4. landsk. kvaðst að vísu óhræddur að stofna til lántöku til nýbreytni í útgerð. Látum það gott heita, ef líklegt væri gert, að sú breyting væri til hagsbóta. En það er bara það, sem á vantar. Og líklega munu margir líta svo á, að ríkissjóðurinn geri ekki betur en að standa undir þeim klyfjum, sem þegar eru á hann lagðar. En jafnvel þó öðruvísi stæði á og hagur ríkissjóðs stæði með blóma, þá er það út af fyrir sig varhugavert, ekki sízt með tilliti til trausts landsins út á við, að láta ríkissjóðinn blanda sér mjög í allskonar áhættustarfsemi. Þar gegnir allt öðru máli um fyrirtæki eins og einkasölurnar, sem þannig er frá gengið, að ríkissjóður sjálfur getur naumast eða ekki tapað á. Að vissu leyti má ef til vill segja, að fyrir þjóðarheildina skipti það ekki svo mjög miklu máli, hvort töpin lendi á ríkissjóði eða á bönkunum, en fyrir traust landsins út á við skiptir þetta þó nokkru máli. Það er t. d. engum efa undirorpið, og hefi ég fullar sannanir fyrir því, að ýmsir útlendir viðskiptamenn Síldareinkasölunnar litu á gjaldþrot hennar sem nokkurskonar ríkisgjaldþrot, og má nærri geta, hver áhrif slík skoðun muni hafa fyrir viðskipti landsins í heild sinni. Einnig af þessum ástæðum væri því slíkt fyrirtæki sem það, er frv. á þskj. 161 gerir ráð fyrir, mjög svo varhugavert. Ég þykist nú hafa leitt nokkur rök að því, að það út af fyrir sig sé engin leið út úr ógöngum þeim, sem togaraútgerðin er komin í, að henni sé breytt í ríkisrekstur. En vissulega er viðreisnar þörf. Og leið út úr ógöngunum verður að finna, ef ekki á að leiða til stórógæfu. Fjórar leiðir eru hugsanlegar. Í fyrsta lagi hækkað afurðaverð. Það hefir, sem betur fer, átt sér stað nú um aðra stærstu framleiðslutegund sjávarútvegsins, síldarafurðirnar. En jafnvel þó sú verðhækkun héldist, er hæpið, að hún ein nægi til þess að togaraútgerðin rétti við. En annars er það því miður svo, að við ráðum að litlu eða engu leyti yfir verðlaginu á framleiðsluvörum okkar, heldur verðum við þar að beygja okkur fyrir hinu almenna verðlagi á heimsmarkaðinum. Það er því ekki hægt að benda á verðhækkun sem neina örugga leið út úr ógöngunum. - Næsta leiðin, sem benda mætti á, eru skattaívilnanir meðan á örðugleikunum stendur. Sú leið væri ef til vill hugsanleg, ef samtímis færi fram niðurfærsla á rekstrarútgjöldum ríkisins. Mjög er þó hæpið, að þetta eitt út af fyrir sig væri nægilegt til viðreisnar. Þriðja leiðin, sem tala mætti um, er betri hagnýting afurða. Allir geta vitanlega verið sammála um það, að jafnan beri að keppa að því að gera framleiðsluna sem verðmætasta og taka upp þá nýbreytni í atvinnuháttum, sem breyttir tímar krefjast. Þetta hefir og verið gert í ýmsum efnum, en ég býst þó við, að það þætti of mikil bjartsýni að staðhæfa, að nýbreytni, sem hingað til hefir verið bent á, muni leiða togaraútgerðina út úr orðugleikunum. Fjórða leiðin er sú, að takmarka kostnað atvinnurekstrarins við tekjur hans. Sú leið er vitanlega ekki sársaukalaus, vegna þess að hún leiðir óhjákvæmilega af sér kauplækkun hjá öllum þeim, sem við atvinnureksturinn vinna, en þeir hafa margir hverjir of litlar heildartekjur með því kaupgjaldi, sem nú er greitt. En það þýðir hinsvegar ekki að loka augunum fyrir þeim sannleika, að atvinnurekstur, sem til lengdar gefur minni tekjur en tilkostnaðinum nemur, hlýtur óhjákvæmilega fyrr eða síðar að fara í rústir. Og það mun vissulega ekki heldur verða sársaukalaust, ef jafnþýðingarmikil atvinnugrein eins og togaraútgerðin ætti að fara í rastir. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir því, að vinnuaflið verður óhjákvæmilega. hvort sem atvinnan er rekin af ríkinu eða af einstaklingunum, að laga sig eftir afurðaverðinu. Afleiðing þess er sú, að þegar verðlag afurða hækkar, á kaupið að hækka, eins og það einnig verður að fylgja verðlaginu niður á við. Ef út af þessu er brugðið, siglir atvinnuleysið, með öllu því böli, sem því fylgir, í kjölfar taprekstrarins, en það leiðir aftur óhjákvæmilega til lægri heildartekna verkalýðsins. Þessar meinsemdir atvinnulífsins verða aldrei læknaðar með orðagjálfri eða með því að æpa á strætum og gatnamótum, heldur með því einu að horfast rólega í augu við staðreyndirnar og reyna með rólegri yfirvegun og skynsemd að finna leiðir út ar ógöngunum.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil hefja mál mitt með því að endurtaka þau orð, sem hv. síðasti ræðumaður lauk ræðu sinni með: „Það, sem verður að gera í þessu máli sem öðrum stórmálum, er það, að horfzt sé rólega í augu við staðreyndirnar og reynt að dæma um það, á hvern veg þeim bezt verði mætt“. - Hvernig eru þá þessar staðreyndir, sem nú er horfzt í augu við? Nú er komið fram í aprílmánuð, og það er sá tími ársins, sem flestar fleytur, sem fiskveiðar stunda, sækja sjóinn. Til eru í landinu alls 37 togarar, og af þeim liggja ennþá - nú á hámarki vertíðarinnar - 3 í höfn. Þetta eru nú þær staðreyndir, sem við verðum að horfast í augu við. Það er líka vitað, að stærsta togarafélagið á landinu beið eftir því alveg þangað til í byrjun vertíðarinnar að vita, hvort það ætti að lifa eða deyja, hvort það ætti, þrátt fyrir það, að það hefði ekki greitt vexti af skuldum sínum í heilt ár. ennþá að halda áfram að fá rekstrarfé. Um það var allt í óvissu. Nú er gert ráð fyrir því, að þetta fyrirtæki þykist hafa fengið vissu í þessu efni að því er snertir yfirstandandi vertíð. En þó ég aðeins nefni þessi dæmi hér, þá er það öllum vitanlegt, að svona er ástatt um fleiri skip í togaraflotanum, að allt er í óvissu um þeirra rekstur, hvort þau hætta eða halda áfram. Þetta eru þær staðreyndir, sem við erum knúð til að horfast í augu við í sambandi við þetta mál. Hv. 10. landsk., Þorsteinn Briem og hv. 1. þm. Eyf., Bernharð Stefánsson, forðuðust mjög rækilega að líta við þessum staðreyndum. Þeir töluðu með skáldlegum orðatiltækjum um samvinnufyrirtæki og annað þess háttar, eins og þau væru allra meina bót, en nálægt kjarna málsins komu þeir ekki mikið og reyndu að rangfara efni frv., a. m. k. í einu mjög verulegu atriði. - Hv. 10. landsk. tók svo til orða, að það væri ákaflega ósanngjarnt að taka fyrirtæki þeim tökum, sem gert væri í þessu frv., og hv. 1. þm. Eyf. sagði, að það væri ákveðið, að „koma fram gjaldþroti á þessum fyrirtækjum“. Þetta er fullkomlega rangt, eins og hv. ræðumenn hljóta að vita, ef þeir hafa lesið frv., en til þess að taka af öll tvímæli skal ég lesa upp þá gr., sem um þetta er hér í frv. Þar segir: „Sérstaka skýrslu skal og gefa um hvert það togaraútgerðarfyrirtæki, sem að dómi n. er svo skuldum hlaðið, að fyrirsjáanlegt se, að það geti ekki greitt þær að fullu, enda hafi fjárhagur þess versnað síðasta reikningsár og vanskil orðið af þess hálfu á greiðslum afborgana eða vaxta af skuldum“. Þetta er tekið upp úr gildandi l. um gjaldþrotaskipti. Það er því beinlínis lögboðið nú, að fyrirtæki, sem svona er ástatt um, skuli taka til gjaldþrotaskipta. hér er engu við bætt, heldur tekið upp það orðalag, sem er á þeim l., sem um þetta hafa gilt nú í nokkur ár. Það, sem hér er um að ræða, er því ekki að „komu fram gjaldþroti“, heldur hvernig hægt sé að fyrirbyggja það rask, sem af því leiðir, að fyrirtækin séu svona illa stödd. Það er aðalefni frv. - Og um það getur mönnum ekki blandazt hugur, að einmitt það, að fyrirtæki, sem ekki eru lengur á heilbrigðum fjárhagslegum grundvelli, haldi áfram að starfa, er meinsemd fyrir þjóðfélagið í heild og háski fyrir fyrirtækið sjálft og þær lánsstofnanir, sem veita því fé. Þeir kostir, sem einkareksturinn hefir, eru burtu fallnir, þegar hinir svokölluðu „eigendur“, sem stjórna fyrirtækjunum, eiga ekkert í þeim lengur. Þeirra ráðstafanir eru allar gerðar með það fyrir augum að hagnast. Vogun vinnur, vogun tapar, en vogunin getur ekki gefið þeim tap, af því að þeir hafa engu að tapa, þegar svo er komið, að þeir hætta annara fé. Er slíkt hinn mesti háski bæði fyrir lánsstofnanir og atvinnulífið í landinu, og hefir þjóðin öll sopið beisklega seyðið af slíkum ráðstöfunum. Ef þessi fyrirtæki, sem svona er ástatt um, eru látin halda áfram að reka á reiðanum eins og verið hefir, þá verður óhjákvæmilega afleiðingin sú, að fleiri eða færri lenda í fjárþrotum og til eigendaskipta hlýtur að koma. En ekki er að vita, hvað greiðlega gengi að selja skipin. hér liggja nú 3 togarar, sem enginn fæst til að taka við, eða lánsstofnanirnar vilja ekki láta í hendur manna, sem fást. Á þessum skipum gætu verið 70–100 manns, sem nú fá enga vinnu. Þessi háski hlýtur að vera öllum ljós. Það, sem um er að ræða, er því bara það, hvernig menn vilja afstýra hættunni. - Hv. 2. þm. Rang, Pétur Magnússon, taldi, að það ætti að gera með því að lækka skatta og annan kostnað á útgerðinni, svo sem kaupgjaldið. Ég veit, að úr því horni er ekki annara vísbendinga að vænta, í viðbót við það, sem fram hefir komið frá hans flokki um að verja 5 millj. kr. til þess að kaupa skuldaskil án uppgerðar, með svipuðum hætti og gert var við vélbátaeigendur. En þar er ójöfnu saman að jafna. Í öðru tilfellinu var um að ræða mörg hundruð manns, sem áttu atvinnu sína undir því, að þeir gætu haldið bátunum, en í hinu tilfellinu eru togaraútgerðarfyrirtækin, sem eru rekin af fáum mönnum, sem litla atvinnu hafa við fyrirtækin sjálf og hafa einungis stofnað þau í von um hagnað. (Og þó eigendaskipti verði, þá veldur það engu raski, ef fyrir því er séð, að skipin stöðvist ekki vegna þess að enginn sé til að yfirtaka þau, sem getur séð um rekstur þeirra. Um till. framsóknarmanna skal ég ekki fjölyrða. Þeir virðast hafa einhverja þokukennda hugmynd um einhverskonar sveitakaupfélagsrekstur á togaraútgerðinni. En ég hygg, að flestum, sem nokkuð þekkja til togaraútgerðar, megi vera það ljóst, að annað fyrirkomulag hlýtur þar að eiga við. Enda er það sannast að segja, að hugmyndir þeirra virðast vera óskapaðar enn í einstökum atriðum. Hinsvegar hefir Framsfl. lýst afstöðu sinni til togaraútgerðar á sínu nýafstaðna flokksþingi. Hann er á móti stórrekstri einstaklinganna og opinberum rekstri sem slíkum. En nú er það vitað, að ekki er hægt að reka togaraútgerð öðruvísi en að stórrekstur sé, Framsfl. er sem sagt á móti því, að einstaklingarnir reki stórrekstur, og hann er einnig á móti því, að hið opinbera geri það. Þá virðist aðeins ein Ieið eftir, sem sé samvinnurekstur. En þeir hafa ekki komið fram með neinar ákveðnar till. um það, hvernig honum skuli hagað, enda vita þeir, að slíkt fyrirkomulag er ekki hægt að hafa í sambandi við þennan rekstur. Niðurstaðan virðist því verða sú, að í raun og veru sé ekkert við stórútgerðina að gera. Það verði að láta rás viðburðanna sýna, hvernig þetta fari, í von um batnandi tíma. En menn verða að gera sér ljóst, að hér er um stærra atriði að ræða en að slíkt sé afsakanlegt, - því hvar stöndum við Íslendingar, ef togaraútgerðin stöðvast? - við Alþfl.menn álítum, að það, sem fyrst beri að gera, sé að skapa bætta möguleika fyrir rekstrarafkomu útgerðarinnar, bæði togaraútgerðar og annarar útgerðar, með fjölbreyttari veiði- og verkunaraðferðum og betra sölufyrirkomulagi, og á öllu þessu var byrjað síðastl. ár, og það gefur beztu von um góðan árangur. Þegar þetta er búið, á að tryggja hinn fjárhagslega grundvöll fyrirtækjanna, gera rekstrarafkomu, þeirra tryggari. Það á að létta af þeim skuldum, sem bersýnilegt er, að nú þegar eru tapaðar eða vonlaust er um, að fyrirtækin geti greitt. Þetta er nauðsynlegt, til þess að hjálpin fari ekki í botnlausa hít tapaðra skulda, og jafnframt þarf að ganga svo frá, að ekki þurfi að hvíla á fyrirtækjunum meira en þau geta með góðu móti borið, svo áhættulaust sé fyrir lánveitendur, t. d. 2/3 af verðmætum eignum þeirra. Þá þarf að koma eignayfirfærslunni svo fyrir, að ekki leiði af því atvinnustöðvun eða röskun, vegna þess að skipin séu flutt þaðan, sem þau eru. Í frv. er gert ráð fyrir, að þau fyrirtæki, sem ekki eiga fyrir skuldum, eða eru eiginlega gjaldþrota, skuli bundin í eitt félag. Við það vinnst fyrst og fremst það, að rekstrarkostnaður verður minni pr. skip. Þá er og með því fengin trygging fyrir því, að skipin verði rekin með hag almennings fyrir augum, en verða ekki vogunarspil manna, sem engu hafa að tapa. Verkaskipting öll myndi og verða miklu betri, og möguleikar til þess að hagnýta aflann sömuleiðis betri. Eins og kunnugt er, þá liggja togararnir núna mikinn hluta ársins bundnir í höfn. Ég hefi því athugað möguleikana fyrir því að halda þeim lengur úti, en nú er gert, og komizt að þeirri niðurstöðu, að með þeirri nýbreytni, sem nú er að verða á fiskiveiðunum, megi halda þeim úti í 10 mán. á ári. Á saltfiskveiðum í 2 mánuði. ufsaveiðar 1 mánuð, karfaveiðar allt að 2 mán. Síðastl. ár voru t. d. um 1200 úthaldsdagar á karfaveiðar, sem lætur nærri að vera 2 mán. tími fyrir 20 skip. Þá má gera ráð fyrir 2 mán. til síldveiða, og þá eru eftir 3 mán. til ísfiskveiða. Það hefir verið kvartað um, að útkoman á ísfiskssölunni til Englands væri ekki góð. Aftur hefir þýskalandssalan þótt betri. Þetta mætti jafna betur en gert hefir verið, og það er einmitt hægra fyrir félag, sem hefir mörg skip, en hitt, sem hefir fá. Það er talið, að 3 Englandsferðir séu á móti 1 Þýzkalandsferð. Síðastl. ár var meðaltala pr. skip í Englandsferðunum £ 1000, en þá voru farnar 146 ferðir til Englands og 40 til Þýzkalands. Þá þarf og að sjálfsögðu að hafa vinnsluvélar um borð í skipunum, og nægir því til sönnunar að benda á Reykjaborgina, sem í 18 daga veiðiferð vann 50 tonn af beinamjöli, sem er um 11 þús. kr. virði, og nægði því að mestu leyti til þess að greiða allt kaup og lifrarhlut skipshafnarinnar þessa 18 daga. Með því að haga veiði skipanna eftir því, sem bezt hentar á hverjum tíma, er áreiðanlega vist, að hægt er að fá mun betri rekstrarútkomu en verið hefir. Ég verð því að fullyrða, að það sé órökstudd bölsýni, að ekki sé hægt að skapa sæmilega afkomumöguleika fyrir íslenzka togaraútgerð, ef rétt er á haldið, öll veiðin vel hagnýtt og reksturinn gerður fjölbreyttari. Á hinu er engin von, að þeir beri sig, ef þeir liggja hálft árið og meira óhreyfðir. Meginandmælin gegn frv. þessu eru þau, að hér sé um að ræða grímuklæddan ríkisrekstur útgerðarinnar. Þetta er að nokkru leyti rétt, en ég vil spyrja: Hverjir eru það, sem bera áhættuna af útgerðinni nú? Eru það kannske ekki bankarnir, - bankarnir, sem ríkið á og ber ábyrgð á? Það er því hreinasta fjarstæða að vera að bera það fram, að hér sé um að ræða nýja áhættu fyrir ríkissjóðinn. Um þetta þarf ekki miklar hugleiðingar, því að það er öllum vitanlegt, að bankarnir bera mikinn hluta af áhættunni af togaraútgerðinni, og vegna þeirrar áhættu er ríkissjóður búinn að leggja þeim stórfé. Þannig hefir ríkissjóður t. d. lagt þeim síðan 1920 sem stofnfé, framlag eða lán 271/2 millj. kr., af því að þeir eru margbúnir að lenda í því öngþveiti, að um annað var ekki að ræða, svo atvinnulífið stöðvaðist ekki. Þannig var árið 1921, þegar enska lánið var tekið, og 1930, þegar Íslandsbanki fór á hausinn. En með þessu er ekki allt upptalið, því að auk þessa hefir ríkissjóður orðið að taka að láni handa bönkunum 61/2 millj. til kaupa á bankavaxtabréfum. Hvernig hefir þetta svo verið? Hafa bankarnir átt allt á hættu sjálfir? Ég segi nei, og aftur nei. Fyrst hefir tapið lent á bönkunum, en svo verið yfirfært þaðan yfir á ríkið, og landsmenn þá orðið að greiða það með skottum og skyldum. Á þennan hátt hafa töpin verið þjóðnýtt. Og það er þessi þjóðnýting, sem sjálfstæðismenn og framsóknarmenn vilja halda í. En við jafnaðarmenn viljum ekki halda henni við, heldur gera eitthvað til þess að ráða bót á þessu ástandi. Og við teljum minni áhættu vera á því að steypa þeim skipum, sem ekki eiga fyrir skuldum saman í eina heild, og reka þau sameiginlega, heldur en láta fjölda einstaklinga vera að ráðsmennskast yfir þeim á kostnað alþjóðar.

*Þorsteinn Briem: Herra forseti! Ég treysti svo mjög á þolinmæði hæstv. forseta síðast, er ég talaði, þar sem ég notaði 13 mínútur fram yfir hinn afskammtaða ræðutíma, að ég mun tala mjög stutt að þessu sinni. Ég mun þá fyrst víkja orðum mínum að hæstv.atvmrh. Það er nú allmjög haft á orði hér í þinginu, að lífdagar þessa hæstv. ráðh. í ráðherrastóli séu farnir að styttast að þessu sinni. Má og vel vera, að hann hafi sjálfur hugmynd um, að svo sé, a. m. k. virðist ræða hans benda til þess. því að allur fyrri hluti hennar var líkastur grafskrift yfir honum sjálfum og flokki hans. Og hún var ekki fögur. Eftir stjórnartíð hans var útgerðin í kaldakoli. Togararnir bundnir við hafnargarðinn, og bankarnir vildu ekki lána fé til þess að koma þeim á flot. Þannig lýsti hæstv. ráðh. ástandinu, og það versta við þetta er það, að lýsingin er að nokkru leyti rétt, það er því miður svo komið fyrir mörgum atvinnufyrirtækjum landsins, að þau geta ekki haldið áfram. Þau verða að leggja árar í bát. Að svona er komið, er sökum þess, að gjaldeyrir framleiðslunnar er ekki rétt metinn, þessa staðreynd höfum við Bæandafl.menn bent hvað eftir annað. Hinn sænski hagfræðingur, sem Rauðka fékk á sínum tíma sér til aðstoðar, taldi krónuna um 30% of hátt metna, og þetta mun láta nærri að vera rétt. Fær framleiðandinn þannig ekki í sinn vasa nema 70% af raunverulegu verði framleiðslu sinnar. Það er kvartað undan háum tollum og háum sköttum, en mun þetta ekki vera hæsti skatturinn, sem lagður er á, og það eina stétt manna? Þó að hæstv. ráðh. lýsti ástandinu svona hörmulega, að allt væri í kalda koli, þá var eins og hann tæki inn eitthvert stímúlerandi meðal, þegar hann nefndi orðið „ríkisútgerð“. Þá hresstist hann allur upp, hvessti raustina og sá alstaðar möguleika, alstaðar ráð til þess að veiða þessa og hina fiskitegundina. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh., fyrst útlitið og möguleikarnir um bætta afkomu stórútgerðarinnar er eins glæsilegt og hann lýsti í síðari hluta ræðu sinnar, hvort ekki myndu fleiri koma þar til með að njóta góðs af en aðeins ríkisútgerðin ein. Hvort ekki myndi fara eins og segir í danska máltækinu, að „þegar rignir yfir prestinn, þá drýpur þó eitthvað á djáknann“. Hvort ekki myndi mega vænta þess, að einstaklingarnir yrðu einhvers aðnjótandi ef ríkisútgerðin græddi mikið. Ef það þannig er rétt, að möguleikar séu u því, að ríkisútgerðin geti grætt, þá finnst mér ekki sanngjarnt að gera kröfu um, að þau togaraútgerðarfyrirtæki, sem ekki eiga fyrir skuldum við bráðabirgðamat, miðað við skyndisölu, skuli gerð upp. Mat miðað við skyndisölu verður aldrei talið réttlátt. Enda eru til fjölmörg dæmi þess, að fyrirtæki, sem ekki hafa verið talin eiga fyrir skuldum, hafa rétt sig við og orðið vel fjárhagslega örugg. Ég þykist líka vita, að mörgum atvinnurekandanum í landinu myndi fara að þykja þröngt fyrir dyrum, ef þeir ættu jafnan von á matsnefndum til þess að meta eignir þeirra, ef eitthvað gengi verr í eitt skipti en annað með atvinnurekstur þeirra, - matsnefndum, sem segðu kannske: Þú átt ekki fyrir skuldum; þú verður gerður gjaldþrota. - Slíkt væri óneitanlega hart og ósanngjarnt. Með þessu er ég alls ekki að biðja um linkind fyrir þau fyrirtæki, sem talizt geta óskilafyrirtæki. heldur hitt, að allrar sanngirni og nærgætni sé gætt.

Jónas Jónsson Þegar frv. það, sem hér liggur fyrir, kom fyrst fram, sagði einn af reyndustu mönnum Alþingis um það þessi eftirtektarverðu orð: „Fyrst á að gera útgerðina gjaldþrota, síðan á að koma öllum þessum rekstri á landið og gera það gjaldþrota“. - Samherji minn, hv. 1. þm. Eyf., Bernharð Stefánsson, hefir nú gagnrýnt þetta frv. og leitt óyggjandi rök að því, að hér er sannarlega ekki um neina viðreisn að ræða, heldur áframhald af skipulagi, sem ekki hefir staðizt dóm reynslunnar. Ég sný mér þá að framtíðinni og þeim úrræðum, sem við framsóknarmenn leggjum til, að fylgt verði í þessu efni. Þau eru ekki ný, en þau hafa alstaðar reynzt vel, þar sem þau hafa verið notuð. við álitum, að hver dugandi maður verði fyrst og fremst að hjálpa sér sjálfur. En sá, sem hjálpar sér sjálfur, gerir sig þess maklegan, að aðrir hjálpi honum. Þegar samvinnumenn fóru að hafa áhrif á löggjöf landsins beittu þeir þessari aðferð. Með byggingar- og landnámssjóði hefir mörg hundruð bændum verið hjálpað til að fá lán í bæi sína með óvenjulega góðum vaxtakjörum. Til að byggja nýbýli fá dugandi menn fyrir atbeina Framsfl. hentug lán til ræktunar og byggingar, en áhætta atvinnunnar, hvílir á nýbýlingunum sjálfum. Fyrir forgöngu framsóknarmanna veitir ríkið styrk til að byggja mjólkurbú og frystihús. En áhætta framleiðslunnar og rekstur fyrirtækjanna hvílir á herðum bændanna. Og þegar við framsóknarmenn tókum forustu í síldarverksmiðjubyggingunni á Siglufirði, í mikilli andstöðu við samkeppnismennina á Alþingi, þá byggðum við á sömu stefnu. Sjómenn og útgerðarmenn voru þá hörmulega haldnir undan kúgunarhæl innlendra og erlendra fjárplógsmanna, sem áttu nokkur bræðslufyrirtæki. Við sigruðum, og ríkið byggði ágæta verksmiðju og hefir bætt fleirum við síðan. En við gerðum það að skilyrði, að síldarbræðslan yrði rekin á samvinnugrundvelli, að sjómenn og útgerðarmenn gætu fengið meiri hlutann af áætluðu verði vörunnar um leið og þeir afhentu hana, en að lokaverðið kæmi fram við endanlega sölu á afurðum verksmiðjunnar. Þá fékk hver sinn hlut nákvæmlega eins og hann var, í erfiðum árum minna, en í góðum árum meira, alveg eins og á að vera í allri samvinnu, sem rekin er á heilbrigðum grundvelli. Þar sem samvinnumenn ráða einir framkvæmdum, þá fylgja þeir þessari reglu dyggilega. Bændur og nýbýlingar í sveif hafa fengið styrk og lán og lækkaða vexti, í byggingar, ræktun, frystihús og mjólkurbú. En engum skynsömum bónda dettur í hug, að búskapur eða iðnrekstur sveitanna eigi að hverfa af herðum framleiðenda sjálfra yfir á bók allra skattþegnanna. Hin mikla viðreisn sveifanna síðan núv. stj. tók við völdum byggist nálega eingöngu á því, að þjóðfélagið hefir á varanlegan og framsýnan hátt stutt framleiðendurna, sem hjálpuðu sér sjálfir. Öðru máli er að gegna um síldarverksmiðjur ríkisins. Þar hafa íhaldsmenn og sósíalistar hjálpazt að því að brjóta í orði og verki stofnlögin og gera verksmiðjurnar að áhættufyrirtæki fyrir ríkið. Af því að hér er um að ræða fyrirtæki, sem framsóknarmenn hafa stofnað á hagfræðilega réttum grundvelli, en fulltrúar hinna tveggja flokkanna sett í hættu með nærsýnni eigingirni, þá getur saga þessa fyrirtækis varpað ljósi yfir frv. það, sem hér er til umr. Íhaldsmenn og sósíalistar hafa knúið það fram, að ríkið kaupir síldina, vinnur úr henni og selur afraksturinn. Allur reksturinn er á ábyrgð ríkissjóðs. Íhaldsmenn þóttust gera þetta, að ganga alveg frá stefnu sinni og inn á opinbera þjóðnýtingu, vegna útgerðarmanna. Alþfl. tók þessari hjálp Íhaldsins fegins hendi. Opinberlega töldu „sósar“, að hér væri verið að vinna fyrir sjómennina, til þess að þeir gætu fengið allt sitt strax, og án áhættu í afkomu atvinnunnar. En raunverulega glöddust þeir yfir því að hafa í þessum mikilsverða atvinnurekstri beygt íhaldið möglunarlaust undir þjóðnýtingu. Og hver er svo útkoman? Stjórn verksmiðjanna hefir stöðugt verið að breytast, sífelld mannaskipti og ókyrrð um reksturinn. Hinum gætilega grundvelli framsóknarmanna, að borga hverjum sitt, eftir því sem afkoman var hvert ár, var kippt í burtu, og botnleysi áhættubrasksins sett í staðinn. Nú er á engu að byggja um verðlag og útborgun. Árið 1935 var tap á rekstri verksmiðjanna með því að greiða 4 kr. fyrir málið. Árið 1936 var verðið hækkað upp í kr. 5.50, af augnabliksverðhækkun í sambandi við vígbúnað stórþjóðanna. En þá sagði einn af leiðtogum íhaldsmanna, að vel mætti borga 6–7 kr., eða jafnvel 8 kr. fyrir síldarmálið, og eggjaði sjómenn lögeggjan að gera heldur verkfall í byrjun veiðitímans en líta við lægra verði en hann tiltók. Nú fór svo að lokum, að verksmiðjan græddi nokkuð með því að verksmiðjustjórnin setti verðið ekki hærra en kr. 5.50 málið. En í vetur koma íhaldsmenn hér á þingi með kröfu um, að ríkið bæti útvegsmönnum upp verðið frá í sumar, svo að það lenti líka í ár í tapi með reksturinn. Ríkisbræðslurnar áttu að vera skuldlausar nema fyrir stofnkostnaði. En nú dragast þær með 300 þús. kr. rekstrartap frá undangengnum árum. Í sumar sem leið græddist nokkuð, og var þá einsætt að greiða rekstrartapið. En það datt forstjóranum ekki í hug. Hann vildi láta gömlu skuldirnar standa, leggja gróðann frá í fyrra í stækkanir á Siglufirði og fá lán í viðbót. Landsbankinn átti fyrst að líða um gömlu skuldirnar, 300 þús. kr., þar næst að leggja fé í umbætur og loks að lána allt fjármagnið til þess að halda uppi rekstrinum næsta sumar. Nú verður mér að spyrja íhaldsmenn og sósíalista, sem bera ábyrgð á þessari þjóðnýtingu: Hvenær á síldarbræðslan á Siglufirði að borga rekstrartöp undanfarinna ára, fyrst þeir vilja ekki nota hinn óvænta ágóða frá síðastl. sumri til þess? vilja þeir heldur verðleggja síldina á sumri komanda svo lágt, að þá myndist gróði upp í skuldina? Eða ætla þeir að láta skuldina standa í Landsbankanum, hlaða á hana nýjum töpum, og svo að lokum að velta tapinu einn góðan veðurdag yfir á ríkissjóðinn og skattþegnana? Nú líta menn svo á, að síldarbræðsla sé ef til vill gróðavænlegasta framleiðslustarfsemi, sem rekin er í landinu. Ef hún á að vera tekjuhallarekstur, sem mögru atviunuvegirnir bera hallann af, þá má segja, að þjóðnýting sóaíalista og íhaldsmanna á Siglufirði gefi góðar vonir um álitlegan bagga fyrir skattþegnana, þegar sama stefna er tekin upp í rekstri togaranna. Ég sný mér þá að því, sem mér sýnist frá sjónarmiði Framsfl. eðlilegast að gera við togarafélög þau, sem nú kunna að lenda í greiðsluvandræðum: 1. Bankarnir gera upp þau fyrirtæki, sem ekki eiga fyrir skuldum og eru sokkin fjárhagslega. 2. Bankarnir selja þessi skip með tilheyrandi eignum í landi nýjum eigendum, einstökum mönnum, hlutafélögum eða samvinnufélögum. 3. Bankarnir verða að setja undir eftirlit þau útgerðarfyrirtæki, sem ekki eru þrotin, en þó svo illa stödd, að áhætta er að lána þeim. Slíkt eftirlit er mjög algengt með stærri þjóðum. Þannig eru ekki nema fá ár síðan bankarnir í Kaupmannahöfn létu telja á hverju kvöldi sjóð í tveim stærstu og þekktustu stórbúðum í borginni. Það er vitanlega rétt, sem sagt er í frv. því, sem hér liggur fyrir, að togaraútgerðin ber sig ekki um þessar mundir í höndum margra útgerðarmanna, þó að sumum gangi betur. Það má segja, að tap suðrænu markaðanna og innflutningshömlurnar í Bretlandi og Þýzkalandi séu fyrsta ástæðan. En næst koma innlendar orsakir. Íhaldsmenn og sósíalistar hafa verið í kapphlaupi um að leggja byrðar á útgerðina. Svokallaðir eigendur togaranna og margir yfirmenn þeirra hafa byggt sér dýr skrauthýsi og lifað kostnaðarsamara lífi heldur en íslenzkir atvinnuvegir þola. - Skipstjórunum hefir verið borgað kaup af brúttóafla, en það hefir leitt til óhæfilegrar eyðslu í öllum rekstrinum. Á hinn bóginn hafa sósíalistar gert kröfur um aukið mannahald til að skapa atvinnu án þess að taka tillit til fjárhagslegrar getu fyrirtækjanna. Öll vinna við togarana, bæði á sjó og í landi hefir verið dýr, og mér vitanlega hefir ekkert verið gert, hvorki af hálfu útvegsmanna eða sósialista, til að bæta úr því. Menn hafa með réttu fordæmt þá útgerðarmenn, sem lagt hafa fé togarafélaganna í skrauthýsi, sem ekki er hægt að búa í nema fyrir stórauðuga menn. En verkamannaleiðtogarnir hafa tekið þetta til fyrirmyndar, sem og sest á kröfum þeim, er Alþýðublaðið hefir beitt sér fyrir nú nýverið, um allt að 25% kauphækkun hér í bænum, samhliða því, að varla er hægt að koma veiðiskipunum út á vertíðinni vegna erfiðrar afkomu, áður en þessi nýju útgjöld koma til sögunnar. Mér sýnist sem forkólfur íhaldsmanna og sósíalista hafi verið samdóma um, að togaraútgerðin væri hæna, sem verpti gulleggjum, og að hin rétta meðferð væri að slátra henni, en ekki að láta hana lifa og verpa gulleggjum. Barátta íhaldsmannanna og sósíalistanna við sjóinn er um það, hver málsaðilinn geti hrifsað meira í sinn hlut af andvirði framleiðslunnar. En fram að þessu hafa bankarnir borgað herkostnaðinn. En það er engan veginn ótímabært að athuga, hve lengi sú leið er fær. Meginástæðan til andstöðu framsóknarmanna gegn ríkisrekstri er sú, að við trúum ekki á, að menn afkasti nægilega mikilli og góðri vinnu á þann hátt, og að útkoman verði taprekstur. Það er vitað, að mestu afkastafyrirtæki heimsins, eins og bifreiðaverksmiðjur Fords eða sápuverksmiðjur Lever-bræðra, komast svo langt sem raun ber vitni um af því þær beita ýmist akkorðsvinnu eða láta verkamennina eiga hlut í fyrirtækinu. Núv. valdhafar á Rússlandi reyndu fyrst þjóðnýtingu, þar sem allir fengu jafnt kaup og tímakaup. En mjög fljótt sáu bolsivikarnir, að annaðhvort urðu þeir að beita akkorðsskipulagi, eins og Henry Ford, eða fara á höfuðið. Þeir tóku fyrri kostinn, og sú blómgun, sem kann að vera á vissum sviðum í atvinnulífi Rússa, er fyrst og fremst að þakka því, að framleiðslan er látin bera sig og hver uppsker eins og hann hefir til unnið. Í Danmörku, Svíþjóð og Noregi eru sósíalistar yfirleitt fjarri þjóðnýtingu. Í þessum löndum hlynna fulltrúar sósíalista að einstaklingsframtakinu, og mér er ekki kunnugt um, að í framangreindum löndum detti leiðtogum jafnaðarmanna í hug að beitast fyrir almennum ríkisrekstri. Jafnvel í Englandi bólar nú ekkert á kröfum verkamanna um, að ríkið kaupi kolanámurnar. Meðan verkamannaflokkar, sem bera ábyrgð á stjórn ríkisins, eins og í Rússlandi, sjá enga leið til að tryggja afkomu framleiðslunnar nema með að taka upp akkorð stóriðjuhöldanna í Ameríku, er ekki hægt að segja, að byrlega blási með þjóðnýtngu íslenzku sósíalistanna. Við framsóknarmenn höldum því hiklaust fram, að ef útgerðin ber sig ekki nú, þá myndi hún bera sig ennþá verr í höndum ríkisins. Kröfur allra, sem kynnu að vinna við fyrirtækin, yrðu enn hóflausari en áður, og sem kjósendur í lýðræðislandi hefðu þessir menn sérstaklega góða aðstöðu til að fá áheyrn um kröfur sínar, ekki sízt þegar litið er á hinar ábyrgðarlausu yfirboðskröfur íhaldsmanna og sósíalista, svo ekki séu nefndar fylgislausu flokksnefnurnar, sem standa að baki þeim. En vil taka eitt dæmi, sem allir landsmenn þekkja, samvinnuútgerðina á Ísafirði. Fram yfir kreppu þá, sem fylgdi heimsstyrjöldinni, voru þar smákóngar í íhaldsstíl, erlendir og innlendir, fiskspekúlantar, velbátaeigendur, jafnvel togaraeigendur. En í þessari kreppu hrundi ríki smákónganna með ógurlegu tapi fyrir bankana. Ísafjörður stóð eftir án atvinnutækja og atvinnu, en með mikinn fjölda hraustra sjómanna, sem stóðu á eyrinni. Á Alþingi 1928 hjálpuðum við framsóknarmenn sósialistum á Ísafirði til að fá ríkisábyrgð til að koma upp myndarlegum nýtízkuvélbátaflota. Þrír duglegir og vel hæfir menn stýrðu framkvæmdunum heima fyrir, þeir Haraldur Guðmundsson, Finnur Jónsson og Vilmundur Jónsson. Sjómannastétt Ísafjarðar var og er í bezta lagi. Smíði bátanna, val á hreyfivélum o. s. frv. virðist hafa tekizt vel. Finnur Jónsson hefir auk þess haft aðstöðu til hin síðustu ár, sem leiðtogi í síldarútvegsmálum, að halda uppi hlut þessarar útgerðar við síldveiði norðanlands. Að mínu áliti var undirbúningur og rekstur samvinnubátanna á Ísafirði stórum betri en ef gera má ráð fyrir, að þjóðnýting í útvegi yrði almenn hér í landi. En samt hefir þessi útgerð, þrátt fyrir alla þessa aðstöðu, ekki borið sig, jafnvel ekki þó að hún hefði auk þess velviljað bæjarfélag á bak víð sig. Þessi útgerð hefir safnað skuldum eins og fyrirtæki samkeppnismanna. Hún hefir, eins og önnur skyld fyrirtæki, fengið mikinn létti í skuldaskilasjóði. En slíkur léttir fæst ekki og á ekki að fást hvern dag. Ísfirðingar verða eins og aðrir að búast við því, að útgerð verði að bera sig. Hvorki bankarnir eða ríki geta borgað tekjuhalla á meginframleiðslu þjóðarinnar. Hvað hefir verið að á Ísafirði? Hið sama, og í síldarbræðslunum. Þar átti að vera hlutarráðning, því að félagið átti að vera samvinnufélag. Og að verulegu leyti hafa sjómennirnir verið upp á hlut. En oft fengust menn ekki sem hlutarmenn, og þá voru menn ráðnir upp á fast kaup. Og þar á ofan var allt fólk við fiskverkun í landi á föstu kaupi. Það kom jafnvel fyrir, að fólkið, sem vann í landi, gerði verkfall, þegar slíkt þótti byrvænlegt, og á þann hátt voru útgjöld fyrirtækisins aukin og það sett í hættu. Samvinnubændurnir fara ekki þannig að. Þeir gera ekki verkfall móti sjálfum sér, og raunar ekki heldur móti öðrum. Þeir hafa þokað málum sínum áfram með skapandi krafti og dæmafárri þrautseigju. Þess vegna hafa þeir tryggt afkomu sína svo sem raun ber vitni um. Smákóngar Ísafjarðar hrundu með atvinnurekstur sinn. Þar lokaðist leið íhaldsins. Hálfgildingsþjóðnýting sósíalista á Ísafirði hefir lent í verulegum vandræðum, þrátt fyrir óvenjulega góða aðstöðu að því er snerti vinnuhæfni og reglusemi þeirra, er að fyrirtækinu standa. Ísfirzku sósíalistarnir eru líklegir til að reka bát sinn á sama skerið eins og smákóngarnir, nema þeir læri af reynslunni og taki upp fullkomin hlutaskipti í allri framleiðslu sinni, og þar er framtíðarlausn málsins. Nú fer að nálgast sá tími, að synir Thor Jensen, Jón Ólafsson í Alliance, Sigurjón Ólafsson, formaður Sjómannafélagsins og Jón Sigurðsson, erindreki Alþfl. fara að hafa fulla ástæðu til að tala í ró og næði saman og við framsóknarmenn um framtíð útgerðarinnar. Ekki fyrst og fremst um það, hvaða erlend lán eigi að taka í tekjuhalla útvegsins. Ekki heldur um það, hversu þau kreppubréf eigi að vera, sem íslenzka ríkið gefi út til þess að standast þennan tekjuhalla, heldur blátt áfram um það einfalda úrræði, sem verður að taka upp í útvegsmálum, ef skipin og bátarnir eiga ekki að hvíla sig í höfnum meðan verkamenn, sjómenn, vélstjórar, skipstjórar og svokallaðir stórútgerðarmenn ganga atvinnulitlir í landi. af því að það borgar sig ekki að fara út á sjó og veiða fisk á beztu fiskimiðum veraldarinnar. Það má telja fullvist, að hvaða menn, sem hafa „ryðkláfa“ Kveldúlfs undir höndum, eða „koppa“ Jóns Ólafssonar, þá verður ekki unnt að láta rekstur þeirra bera sig nema með því að sjómenn, yfirmenn á skipunum, verkamenn og verkakonur í landi, sem vinna til muna að framleiðslunni. eigi fyrirtækin. Ekki til málamynda, heldur á þann hátt, að fyrirtækið sé félagseign, eins og verksmiðjan í Port Sunlight, þar sem gerð er hin heimsfræga sólskinssápa. Þar er fullkomin samvinna milli allra, sem standa að fyrirtækinu. verkamenn og yfirmenn vinna með gleði að starfi sínu. Hver og einn veit, að fyrirtækið byggist á trúmennsku hans og dugnaði. Ég get vel búizt við, að mörgum mönnum, bæði þeim, sem búa í villunum og kalla sig togaraeigendur eða framkvæmdastjóra, en eiga ekkert í skipum þeim, sem þeir þykjast stjórna, og sumum öreigum, sem búa í kjöllurum og á hanabjálkaloftum, þyki það ískyggilegar fréttir, ef þeir eigi nú að byrja að vinna saman í stað þess að berjast um lík hænunnar, sem verpti gulleggjum. Nú er fjöldi atvinnulausra og atvinnulítilla manna hér á landi, en margir þeirra halda að sér höndum, af því þeim finnst kaupið ekki nógu hátt eða vinnudagurinn of langur. Fram að þessu hafa margir þessir menn vonazt eftir því, að þeim kæmi eitthvert óvænt happ, mikil framlog til atvinnubóta við að höggva klaka, eða að flytja á bílum fönnina af Reykjavíkurgötum út úr bænum. En þessar leiðir enda í blindgötu. Menn þurfa að fá lífsþor til að vinna, til að smíða skip og báta í öllum kaupstöðum og sjávarþorpum, til að snúa færi og vefa vörpur, til að reisa ódýr og hagleg hús og verkstæði til að starfa í að því að breyta hinni auðugu náttúru landsins í þau gæði, sem þjóðin þarf. Menn þurfa að fá þor til að ganga að gæðum Iandsins og breyta þeim í verðmæti. Við framsóknarmenn vitum að okkur muni takast að leiða þá tvo flokka, sem í nálega aldarfjórðung hafa borizt á banaspjótum víðsvegar á strandlengjunni, úr ófriði í frið, frá dreifingu kraftanna að sameiginlegu átaki til að gera litla þjóð sterka og hamingjusama í sínu eigin landi.

Magnús Jónsson Herra forseti! Hér hefir nú verið rætt svo mikið um þetta frv., að allir flokkar, aðrir en flutningsmennirnir, hafa gengið svo frá því, að ég sé enga ástæðu til að vega oftar í þann knérunn. En það er önnur hlið á þessu máli, sem vitanlega er aðalatriðið, og hún er sú, að hér er um hreint hégómamál að ræða - kosningabombu. Málið er því ekki þess virði að ræða það efnislega, en ég vil leiða rök að hinu, að hér sé eingöngu um kosningabombu að ræða. Hér á að stofna til félags, sem taki að sér rekstur allra þeirra togara á Íslandi, sem komast í kröggur, og annast allan þann rekstur, sem er í sambandi við þá, og þar sem í greinargerðinni er spáð illa fyrir allri togaraútgerð, og þeir, sem að þessu máli standa, eru samkv. innræti sínu og stefnu allra manna vísastir til að gera sitt til að koma henni á kné, ef þeir eru nokkurs megnugir, þá er hér hvorki um meira né minna að ræða en útgerð nálega alls togaraflotans íslenzka, sem er nú í einstaklingaeign, og allt, sem er í sambandi við hann, hagnýtingu, verkun, sölu á aflanum og innkaup á þörfum til flotans. Hér er því vafalaust stofnað til langstærsta fyrirtækis, sem nokkurntíma hefir verið rekið á Íslandi. En þó er þetta ekki nema brot eitt af því, sem þessir nýju spámenn þjóðarinnar ætla að gera á næstunni, eftir því sem þeir segja. Auk þess á nú að kaupa eða láta byggja heilan nýjan flota togara og reisa frystihús um land allt, fiskimjöls-, síldar- og karfavinnsluverksmiðjur um land allt. og niðursuðuverksmiðjur. Er ýmislegt gott og þarft í þessu, enda tillögur um þetta bornar fram af sjálfstæðismönnum þing eftir þing, en sætt fjandskap einmitt þeirra, sem nú þykjast vera upphafsmenn þess. Verður þetta vafalaust rakið nánar síðar í útvarpsumræðum héðan frá hinu háa Alþingi. Svo á að stofna iðnaðarbanka með 24 milljóna starfsfé, og ég veit ekki hvað og hvað. Ég er næst um því undrandi á því, úr því þessir menn eru á annað borð komnir á stað, að þeir skuli þá ekki líka snöggvast byggja upp alla sveitabæi á landinu, rækta allt óræktað land, leggja akbrautir um öll öræfin og annað þess háttar, - þessir síauralausu menn með hinn galtóma ríkissjóð. Á öllu þessu er bara ein skýring, og hún er líka alveg nægileg. Þessir menn ganga með dálítinn kvilla, sem gerir alltaf vart við sig undir hverjar kosningar, eins og gigtin í sumu gamla fólkinu veit á illviðri. Þessi kvilli heitir kjósendahræðsla, og liggur hann eðlilega sérstaklega þungt á þeim, sem eru kosnir upp á stór loforð og áætlanir, en hafa fátt af því getað efnt. Svo menn geti skilið hugarástand þessara manna og til að færra nánari rök fyrir máli mínu, að hér sé aðeins um kosningaloforð að ræða, vil ég nefna nokkur dæmi af handahofi, og tek ég þá hina svokölluðu fjögurra ára áætlun Alþfl. Hún er gefin út af Alþfl. fyrir síðustu kosningar og er starfsskrá þess flokks. Hún er því sú aðalheimild, sem fylgismenn þess flokks höfðu að fara eftir, þegar þeir ákváðu fylgi sitt við flokkinn. Hún er gefin út í flokksins nafni og er hvergi myrk í máli. Í 36 greinum telur hún upp þau mál, sem flokkurinn ætlaði að beita sér fyrir, ef hann fengi meiri hl. og stjórnaraðstöðu. Það ætti því að vera alveg eðlileg og rokrétt afleiðing, að sömu kjósendur veittu þessum flokki stuðning áfram, ef hann hefði efnt þessi loforð, en refsaði honum, ef hann hefði svikið loforðin og þann veg logið að kjósendunum. Allt annað væri svo mikil einfeldni og aumingjaskapur, að vonandi er ekki mikið til af slíku meðal kjósenda landsins. Fyrsta greinin er prentuð með afarstóru letri. Bæði það og að, fyrsta greinin er svo feitletruð mun eiga að skilja svo, að hér sé aðalkjarninn í allri stefnuskránni. Eftir henni á að koma á „auknum atvinnurekstri eftir nákvæmri áætlun“ - þetta er með enn stærra letri - og hafa „það markmið að útrýma með öllu atvinnuleysinu og afleiðingum kreppunnar, og færa nýtt fjör í atvinnuvegi þjóðarinnar“ o. s. frv. Þetta er þá fyrsta og stærsta boðorðið, og eftir þessu eina ætti í raun og veru að vera hægt að dæma um það, hvort hinn vinnandi lýður, sem fékk þeim völdin í hendur, hefir verið gabbaður eða ekki. Og hvað sýnir svo reynslan? Er atvinnuleysið horfið, eða er það að hverfa? Tölurnar tala, og þær segja, að atvinnuleysið hefir stóraukizt. Og það þýðir ekkert að segja, að þessar mismunandi tölur, sem sýna aukninguna, stafi af einhverju öðru. Þær stafa af þverrandi atvinnu, og engu öðru. Og meira að segja, þó að engar tölur væru til, þá er ástandið svo skýrt, að það mundi segja til sín án þess. Eða hvað segja menn þá um fjörið í atvinnuvegunum og það, að engin kreppu geri nú framar vart við sig með afleiðingum sínum? Allt hefir þetta reynzt einn vefur af ósannindum og blekkingum. Og þetta var aðalstefnuskráratriðið - aðalkosninganúmerið. Sjálfur grundvöllurinn hefir því hrunið saman. Einmitt þetta frv., sem hér liggur fyrir, og grg. þess, þar sem ekkert sest annað en rústir og eymd, æpir gegn flutningsmönnunum, sem sjálfir eru kosnir upp á gyllingar fjögurra ára áætlunarinnar. Þetta kom þá í stað þess, að nóg atvinna byðist, kreppan hyrfi og fjör kæmi í atvinnuvegina. Atvinnuleysið hefir aðeins horfið á einu sviði, og það er hjá flokksforingjunum sjálfum, sem virðast ekki alveg á nástráum. Þar er ánægja með ástandið. En dugar verkamönnum, sjómönnum og iðnaðarmönnum og fjölskyldum þeirra það? Þeir segja nei, þegar beðið verður um endurnýjun á umboðinu. Þá er í þessum sama fyrsta lið talað um ráðgefandi nefnd. Þessi nefnd átti að skila hinni vísindalegu áætlun í ársbyrjun 193a. En hvað varð úr þessum síðari hluta fyrsta liðs? Áætlunin var ekki búin í ársbyrjun 1935, og ekki í ársbyrjun 1936, og ekki í ársbyrjun 1937. En nú, þegar hillir undir kosningarnar, kreistir kjósendahræðslan út úr nefndinni, ekki neina vísindalega áætlun, eins og lofað var, heldur eitt af þessum þykku nefndarálitum með allskonar tölum og bollaleggingum, prýðilegt plagg til þess að fara á hilluna með öðrum samskonar bókum og vera þar þangað til hún er sokkin í gleymsku og ryk. En umbjóðendur þessara manna, sem héldu, að starf þeirra ætti að miða að því að útrýma bágindum þeirra og hjálpa þeim í lífsbaráttunni. þeir verða svo að athuga nánar, hvort loforðin við þá hafa verið haldin eða svikin. Mér finnst, að þau hafi verið svikin. Þeir svara auðvitað fyrir sig. Eitt atriði þessarar stefnuskrár var þó ekki svikið. Það er bezt að unna þeim sannmælis. Þeir sviku ekki að skipa nefndina, og hún sveik ekki að ráða sér starfsfólk. Hún hefir kostað tugi þúsunda á ári, svo að ekki er hægt að neita því alveg, að hún hafi unnið að því að bæta úr atvinnuleysinu. Hvort þeir, sem fólu þessum herrum völdin, hafa þó lagt þennan skilning inn í fjögurra ára áætlunina, skal ég láta ósagt. Því svara þeir sjálfir. Þetta var nú allt um fyrsta liðinn, og er hætt við, að það yrði langt mál, ef svo skyldi áfram haldið, enda er það ekki tilgangurinn. En það er nálega sama, hvar gripið er niður í þessa loforðakássu Alþfl. Ýmislegt af því er þó hégóminn einber og þvaður. Hér er t. d. í þriðja lið: Að vinna að því, að vísindin verði tekin í þjónustu atvinnuveganna til lands og sjávar n. a. frv. Þetta má náttúrlega alltaf segja. En hvar eru vísindamennirnir, sem sósialistar hafa skipað á? Í virkileikanum hefir þetta loforð verið þannig haldið, að hverskonar hlaupastrákar og smápésar hafa verið hafðir til umráða, aðeins ef þeir voru flokksmenn. Þ. e. a. s., vísindamennirnir hafa verið skilgreindir þannig, að það væru flokksmenn. Svo koma nú nokkrir liðir, sem hafa átt að laða bændur, svo sem það, að setja átti verksmiðjur þar, sem fjölbyggðar sveitir væru í kring, svo að bændum verði að þeim sem mestur stuðningur, vegna aukins markaðar landbúnaðarafurða. Bændur hafa víst ekki vitað lítið af þessum markaði í verksmiðjuhverfum sósíalista? Ég spyr. En af því að bændur munu aldrei hafa fest mikinn trúnað við loforð sósíalista, ætla ég ekki að rekja þessi svik frekar. Í 11. lið er lofað lækkun vaxta, m. a. með lækkun innlánsvaxta. Hvar er þessi vaxtalækkun? Í 13. lið er lofað sem fullkomnastri landhelgisgæzlu, og var byrjað á framkvæmd þess loforðs með því að selja hið ágæta skip Óðin burt úr landinu. Í 14. lið er lofað að gera samgöngur á sjó og landi örari, víðtækari og ódýrari. En alstaðar þar, sem ég hefi komið eða spurt til, hafa þessar ferðir bæði orðið strjálli og dýrari og á allan hátt erfiðari og óhentugri fyrir almenning. Þá er 15. liður mjög merkilegur. Þar er lofað, að tollum verði létt af nauðsynjum, og mundu menn hlæja að þessum lið og efndum þessa loforðs, ef þeim mönnum væri hlátur í hug, sem eru að berjast við að hafa í sig og á. Eitt blaðið birti hér fyrir nokkru fjöldamargar smáskýrslur, þar sem gerður var samanburður á tollum nú og 1934 í ýmsum greinum, svo sem í eldhúsi, við þvott og önnur dagleg störf eða daglegar þarfir hvers heimilis. Þessar skýrslur ættu að vera á hverju heimili, eins og hrópandi rödd um þau ógurlegu svik, sem hér hafa verið framan við almenning. Hér er svo í 22. lið, að tryggja bæjar- og sveitarfélögum fasta tekjustofna. Þetta er nauðsynjamál. En svo er langt frá því, að þeir hafi gert þetta, að allar tilraunir annara þingmanna í þessu skyni hafa strandað, og það ekki sízt á andstöðu þessara þingmanna sjálfra. Ég verð nú að hætta þessu. En ég vil þó drepa á 32. liðinn, af því að hann er svo nauðaeinfalt og ljóst dæmi upp á heilindi alþýðuflokksleiðtoganna, ef þeir lofa einhverju. Liðurinn er svona: Að vinna að því, að öllum verði gefin jöfn aðstaða til að keppa um stöður við hverskonar opinberar stofnanir, og eingöngu verði valið í stöðurnar eftir hæfileikum umsækjendanna“. Mér er nær að halda, að þó Spegillinn hefði lagt sig í framkróka, þá hefði hann ekki getað búið til neyðarlegri háðsögu um embættaveitingaaðferð stjórnarflokkanna en hér er gert í þeirra eigin stefnuskrá. Hvenær hefir þetta loforð verið efnt? Embættum hefir ekki einu sinni verið slegið upp oft og einatt. Hvernig var um samkeppnina í Árnessýslu, þegar það embætti var veitt svo ungum flokksmanni, að það varðaði við lög? Hefir verið keppt um forstjórastöðurnar við ríkisstofnanirnar? Var keppt um vitamálastjórastöðuna? Svona mætti halda áfram að telja í það óendanlega. En þó er kannske allra mest gaman, ef nokkurntíma er gaman að svikum, að athuga aðferðir sósíalistaráðherrans við eina ríkisstofnun, þar sem beinlínis er ákveðið í lögum og reglugerð, að keppa skuli um stöðurnar, ef það sé talið nauðsynlegt til úrskurðar. Hér er því stofnun, sem er beinlínis í samræmi við 32. lið áætlunar Alþfl. Þessi stofnun er Háskóli Íslands. Þar hafa nú tvær kennarastöður verið til veitingar með skömmu millibili, og í báðum tilfellum var ákveðin samkeppni, alveg í samræmi við fjögurra ára áætlunina. En hvernig bregður þá við? Í fyrra tilfellinu neitar annar umsækjandinn að keppa, neitar að ganga í jafna aðstöðu eins og hinn umsækjandinn. En ráðherrann, einn af þeim, sem kosnir eru upp á loforð fjögurra ára áætlunarinnur, gerir sér hægt um hönd og veitir honum stöðuna umsvifalaust. - Svo kemur hitt dæmið. Þar fór samkeppnin fram, og dæmt var milli keppendanna, þannig að einn af keppendunum hlaut öll atkvæði 5 manna dómnefndar, og þar á meðal var einn erlendur vísindamaður, sem fenginn var til að tryggja enn betur fullkomið hlutleysi. Hér var því loks fjögurra ára áætluninni fylgt út í æsar. En þá er eins og þessi sami ráðherra, sem lofað hafði að fara alltaf svona að, þegar veittar væru stöður, verði fyrst í vandræðum. Og eftir langar og miklar þrautir setur hann - ekki veitir - heldur setur hann þennan mann „fyrst um sinn, þar til öðruvísi verður ákveðið“. Það er eins og honum sé það hreint og beint kvalræði, ef hann skyldi einu sinni verða að halda eitt loforð við kjósendur Alþýðuflokksins. Ég hefi nú sýnt fram á það, með hverskonar syndabagga sósíalistarnir koma til kjósendanna, og þá hygg ég, að það fari að verða nokkurnveginn ljóst, hvers vegna þetta frv. og önnur slík eru hér fram komin. Þeir sjá, að þeir verða að koma með eitthvað annað en þennan syndabagga fram fyrir kjósendurna. Þau eru ekki borin fram í neinni alvöru. Þau eru ekki fram komin til neinna úrbóta á erfiðleikum almennings. Þau eru alveg af sama toga og Kveldúlfsmálið var. Þau eru reykbombur, sem eiga að hylja svikin, skyggja á staðreyndirnar, hvellur sem á að fá menn til að hrökkva við og gleyma því liðna. Þetta er nú aðalatriðið í þessu máli. því að þegar mál er borið þannig fram, eingöngu sem kosninganúmer, þá er í rauninni sama, hvernig málið er í sjálfu sér; það á ekki að vera að tefja sig á að ræða það efnislega. Allt frv. er ljós vottur um það, hve mikinn skilning alþfl. hefir á gildi togaraútvegsins, og hve innileg umhyggja hans er fyrir þeim mönnum, sem við hann vinna og hafa uppeldi sitt af honum. Í stað þess, að milljónir hafa verið settar í að bjarga öðrum atvinnuvegum til lands og sjávar, svo og til þess að hjálpa sveitar- og bæjarfélögum, þá á hér að fara allt aðrar leiðir, eins og í grg. frv. stendur. Hér á ekki að veita stórfellda aðstoð - ekki einu sinni litla aðstoð. Það á ekki einu sinni að láta togarana sigla sinn sjó í friði. Nei, það á bara að hjálpa þeim á einn veg. Það á bara að hjálpa þeim til að fara á hausinn. Ríkið, sem hefir staðið með útréttar milljónir öðrum til handa, hefir ekkert til að rétta þessum máttarstöðum þjóðfélagsins, annað en skilanefndir og gjaldþrotatilboð. Þessa aðþrengdu eigendur í að draga fyrir lög og dóm, í stað þess að aðrir hafa verið reistir við. Þessar eignir á að setja á markaðinn, þegar allt er í því ástandi, að hver slík eign má heita verðlaus, þegar öðrum eignum hefir verið bjargað frá þeim örlögum. Og þó er því lýst í grg., að ástæðan til erfiðleikanna sé markaðsmissir og önnur slík óviðráðanleg atvik. Jafnframt er því lýst, að nú virðist vera að rofa til, því að nýjar leiðir eru að opnast. En þessa nýju möguleika mega togarafélögin ekki nota. Það á að grípa tækifærið á þessum hættulega umskiptatíma til þess að leggja allt í rústir. Það er þessi aðferð, sem réttlætir þau ummæli, að hér sé beinlínis stofnað til þess að gera togarafélögin gjaldþrota. Það er ekki að furða, þó að Alþýðublaðið noti stóra letrið, þegar það er að tala um þessa viðreisn togaraflotans, þessa viðreisn, sem á að byrja í rústum og gjaldþroti. Og hvað er það svo, sem á taka við? Það er æðikyndugur óskapnaður. Það er kallað hlutafélag, og er byggt þannig upp, að kröfuhafarnir, sem eru aðallega bankarnir, eiga að leggja allt féð til. Ég ætla annars ekki að lýsu þessu, af því að aðrir þingmenn hafa lýst því svo greinilega á undan mer. En að þeir eiga að leggja til allt féð, sest á því, að fyrst eiga þeir að leggja 1/9 fram sem hlutafé, síðan eiga þeir, ef ríkinu býður svo við að horfa, að lána því 2/9 gegn lágum vöxtum, eingöngu í því skyni að afsala sér öllum völdum yfir fyrirtækinu, því að fyrir þetta fé kaupir ríkið meiri hluta hlutabréfanna, og ræður þannig öllu. Þarna er þá kominn 1/3 þess, sem í félaginu stendur. Hina 2/3 hlutana af fénu verða svo þessir sömu aðiljar að lána félaginu, og eiga hjá því, gegn veði í eignunum, og svo auk þess vafalaust að leggja því til stórkostlegt rekstrarfé. Hér er því ekki hægt að segja, að um nein sældarkjör sé að ræða. Bankarnir eiga sem sagt að afhenda ríkinu allt þetta fé, en afsala sér öllum verulegum afskiptum. jafnótt og skilanefnd getur komið einu félaginu eftir annað á kné. Þetta er viðreisn togaraflotans, sem hér er um að ræða. Ég á nú bágt með að trúa því, að allar þær þúsundir manna, sem eiga allan sinn hag undir rekstri togaraútgerðarinnar, geti horft rólega á aðfarir eins og þessar. Hvað yrði um þeirra hag, ef svo að segja allur togaraflotinn væri kominn í samskonar ástand eins og samvinnuútgerðin á Ísafirði, bæjarútgerðin í Hafnarfirði og togaraútgerðin á Norðfirði? Hér er náttúrlega ekki fram undan nema tvennt: Annaðhvort gjaldþrot þessa fyrirtækis og sú stöðvun, sem af því leiðir, eða þá aðferðin, sem beitt er við síldarverksmiðjur ríkisins, að skammta þeim nógu litið, sem við fyrirtækið vinna. Á undanförnum árum hefir orðið stórkostlegt tap á allri útgerð, og það eru ekki í þessu frv. gerðar neinar ráðstafanir til þess, að þettl tap hætti, þó að ríkið taki við, og þá er auðsjáanlegt, að það hlýtur að lenda annaðhvort í gjaldþroti eða þeir, sem við fyrirtækin vinna, fái minna. Þjóðnýting togaraflotans þýðir annað af þessu tvennu: Gjaldþrot og vinnustöðvun, eða minna til þeirra, sem við það vinna, þ. e. a. s. kauplækkun. Ég gæti vel skilið þá togaraeigendur, sem hörmuðu ekki svo mjög, þó ríkið tæki að sér togaraflotann, eins og nú er búið að honum. En mér er alveg ómögulegt að skilja þá sjómenn og verkamenn, sem geta horft rólegir fram á það ástand, sem þá mundi skapast. Því ef þeim hefir stundum þótt erfitt að kljást við einkakapítalismann - einkafjármagnið -. hvernig mun þeim þá ganga að halda sínu fyrir ríkiskapítalismanum - ríkisfjármagninu? Það hafa þeir fengið að reyna, þó í litlu sé, við síldarbræðsluna, er tekur alveg miskunnarlaust 70 aura af hverju máli síldar, og ætlaði að taka 2 krónur af hverju máli síldar, þó að játað sé, að þetta fé hafi fengizt í ágóða, og þeir, sem síldina hafa lagt inn, eiga þetta fé. Þetta er sú raunverulega kauplækkun. Þetta er kauplækkunin, sem hæstv.atvmrh., Haraldur Guðmundsson. faldi meðal eins af tilræðum íhaldsins við verkamennina. En það eru þeir sjálfir, sem stofna til þessarar kauplækkunar. Ég vil því segja, að frá öllum sjónarmiðum er þetta mál jafnfráleitt, og ef það ætti að koma til framkvæmda, myndi það leiða til ógæfu. En það svívirðilegasta við það er þó í raun og veru það, að málið er bersýnilega borið fram sem kosningabomba, borið fram til að fela svik Alþfl.þingmannanna við flokk sinn og kjósendur, og til að reyna enn á ný að veiða þá til fylgis með innihaldslausum loforðum.

Forseti (E.Árna): Þá er 2. umferð lokið. alþfl. hefir notið 43 mín., Bændafl. 45 mín., Sjálfstfl. 46 mín og Framsfl. 41 mín. Þá byrjar 3. umferð, og tekur næstur til máls fulltrúi Alþfl., hv. 4. landsk., Jón Baldvinsson.

Jón Baldvinsson Herra forseti!. Guðir hlustendur! Mér er skýrt svo frá, að nokkurt ólag hafi verið á útvarpi á tveimur fyrstu ræðunum, og mun það hafa verið af einhverjum ágalla við útsendinguna. Þeir, sem hafa talað í þessu máli frá hinum flokkunum, Bændafl., Framsfl. og Sjálfstfl., hafa allir haft það sameiginlegt, að þeir hafa lýst andstöðu sinni við þetta frv. Þeir hafa það líka allir sameiginlegt að kalla það kosningabombu. allsherjargjaldþrot á útgerðinni og ýmsum þeim nöfnum, er þeir hafa fellt þar saman. Fyrstur reið á vaðið í þessu efni og vitnaði hv. 10. landsk., með því að tala fyrst um síldareinkasöluna, sem gerð var gjaldþrota með lögum, og spáði hann eins fyrir þessu fyrirtæki, ef það yrði sett á stofn. Þessi hv.þm. hefði ekki átt að minnast á síldareinkasöluna, því að sannleikurinn er sá, að það er þegar búið að bæta fyrir það, með því að endurreisa hana aftur, vegna þess að þeir menn, sem vinna að síldarútgerð, heimtuðu, að þessu skipulagi yrði komið á aftur, og var það eins og kunnugt er eitt fyrsta verk núv stj. Þess vegna er nú með aðstoð ríkisvaldsins og fyrir forgöngu þess búið að stofna til nokkurskonur einkasölu á síld attur. Hv. þm. hefði ekki átt að nefna þetta fljótræði, sem það var að leggja síldareinkasöluna niður, eða fara í samanburð á henni og rekstri einstakra manna. Það má í þessu sambandi minnast á árið 1919, þegar einkaframtakið var í algleymingi; þá tapaði landið um 10 millj., sem orsakaði það, að 11 millj. króna lánið varð að taka 1921, og tap þetta var orðið bönkunum nærri að falli. Einkafrumtakið hafði þá söluna á hendi, en tókst ekki betur en svo, að vegna þess að einhvern hafði dreymt um, að kg. í síldinni myndi komast í krónu, þá seldu þeir hana ekki, en urðu svo að borga nokkrar krónur til þess að moka hverri tunnu í sjóinn. Þessir útgerðarmenn, sem allt á að byggja á, réðu þá öllu um sölu síldarinnur í svokallaðri frjálsri samkeppni. Ég má ekki dvelja lengi við hvern mann, vegna þess að tíminn er naumur, sem mér er skammtaður. En ég vil ráðleggja hv. 10. landsk. að vera ekki neitt að bera fyrir brjósti innra starf Alþfl. Þessi hv.þm. ætti heldur að hugsa um sinn eiginn flokk, því að hann er búinn að vera formaður flokksins á þingi í 3 ár og búinn að týna 13 af flokknum. Ég held, að hv.þm. ætti að hugsa um það, og þegar honum detta kosningar í hug og þegar hann minnist á, að hæstv.atvmrh. muni nú vera á förum, þá kemur honum strax dauðinn í hug. Það er líklega hans eiginn pólitíski dauðdagi. Þeir hv. andstæðingur, sem hafa talað í þessu máli, hafa allir talað á móti frv., en það hefir ekki nema einn þeirra gert minnstu tilraun til þess að segja, hvað ætti að gera og taldi hann þó ekkert af því framkvæmanlegt. Þeir hafa allir játað, að togaraútgerðin sé svo illa farin, að þar verði ekki lengur haldið áfram á sömu braut, ef ekki á allt að stöðvast. Andstæðingar frv. vilja, að því er mér skilst, láta þetta þing líða án þess að nokkrar ráðstafanir séu gerðar gegn allsherjarstöðvun togaraútgerðarinnar, sem vel getur borið við, verði ekki tekið í taumana. Það var hv. 2. þm. Rang., sem aðeins drap á og játaði, að þörf væri einhverra aðgerða. En hann eða hans flokkur hefir ekki komið með neina minnstu till. til þess að koma útgerðinni á réttan kjöl. Þeir hafa að vísu lauslega kastað fram, að helzta ráðið væri kauplækkun. Svo gersamlega standa þeir ráðalausir gangvart þessu. Þeir vilja láta einstaklingsframtakið reka útgerðina áfram og láta hana velta eins og velta vill, þó að þeir sjái öll sund lokast. Þeir vilja ekki ljá þann eina stuðning til viðreisnar, að ríkið hlaupi undir baggann. En sannleikurinn er sá, að ríkið á í raun og veru þessi fyrirtæki, eins og hæstv.atvmrh. sagði hér í kvöld. Hv. 1. þm. Reykv., sem tók til máls um þetta frv., varði minnstu af sínum tíma til þess að tala um það, og vona ég, að hæstv. forseti leyfi mér einnig að hverfa ofurlítið frá því og svara hv.þm. orfáum orðum. Mér þykir alltaf ánægjulegt, þegar hv. andstæðingar okkar tala um 4 ára áætlunina. Þeir geyma hana til þess að líta í við og við, til þess að geta krossað við það, sem þeim finnst að megi finna að, að ekki sé komið í framkvæmd. En þegar hv.þm. talaði um svik Alþfl. á þeim loforðum, sem gefin voru í 4 ára áætluninni, þá hefði hann átt að vita það, að Alþfl. hefir þegar borið efndir 4 ára áætlunarinnar undir kjósendur Alþfl. Á síðastl. hausti var saman komið hér í Reykjavík sambandsþing alþýðufélaganna. Þar sem voru mættir fulltrúar frá 15 þús. manns, og það hefir oft viljað til, að kjósendur Alþfl. hafa verið svipað margir og meðlimir í alþýðusamtökunum eru, þó að í þeim séu menn af öllum flokkum. En fulltrúar þessara 13 þús. manna lýstu fullu trausti á Alþfl.þm. fyrir framkvæmd þeirra á 4 ára áætluninni. Það er dálítið leiðinlegt fyrir Sjálfstfl., ef hann fer að tala um kosningamál, þá verður hann að taka upp 4 ára áætlun Alþfl. Hann getur ekki tekið upp kosningaprógramm Sjálfstfl., því að það er ekki til. Sjálfstfl. hefir ekki mikið að svíkja; hann hefir enga stefnu yfirlýsta við kosningar. Hann vill geta sagt við kosningar þetta eða hitt. Þeir ætla að taka með framkvæmdavaldinu það, sem kemur vel aðalstuðningsmönnum flokksins, en það eru ekki hinir dreifðu kjósendur þeirra víðsvegar úti um landið, heldur eru aðalstuðningsmenn flokksins tvær stéttir, stórútgerðarmenn og stórkaupmenn. Þeir marka stefnu Sjálfstfl. í löggjafarmálum eins og þeim á hverjum tíma kemur bezt, og þeir ráða framkvæmdunum, ef Sjálfstfl. hefir völd. Ég vil benda á, að það er kjósendanna að dæma út frá því, hvernig þetta eða hitt hefði verið, ef Sjálfstfl. hefði verið við völd, og getum við þá líka dæmt eftir þeim till., sem frá þeim hafa komið á þingi. Sjálfstæðismenn hafa lagt til, að í stað þess að leggja fram fé til atvinnubóta, þá sé dregið úr því og því notað til ýmsra annara hluta en að halda uppi atvinnu. Á síðastl. kjörtímabili var varið stærri fjárhæð til atvinnubóta og verklegra framkvæmda heldur en nokkru sinni fyrr. Og það var fyrir atbeina Alþfl. og Framsfl., að þetta var gert. Þeir mættu kreppunni, sem skapar atvinnuleysið, með því að leggja fram af hálfu hins opinbera til verklegra framkvæmda meiri fjárhæð en nokkru sinni fyrr. Ef Sjálfstfl. hefði mátt ráða, þá hefði hann ekki aflað ríkissjóði fjár til þess. Þá hefði hann ekki látið þessar framkvæmdir fara fram. M. ö. o., atvinnuleysið undir forystu sjálfstæðismanna hefði orðið svo langsamlega miklu meira á þessu ári. Það er meira að segja hægt að sýna fram á við atvinnuskráninguna, að dregið hefir úr atvinnuleysinu, sérstaklega hér í Reykjavík. Hæstv. forseti gefur mér nú aðvörun um, að tími minn sé á þrotum. Ég vildi þó aðeins að lokum segja þessi orð. Við alþýðuflokksmenn hörmum það, að samstarfsmenn okkar, framsóknarmenn á Alþingi, geta ekki fylgt till. okkar. En við getum ekki látið okkur nægja vinsamlegar undirtektir undir minniháttar atriði í þessu máli, sem nú liggur fyrir þessari hv. d., og frv. því, sem liggur fyrir Nd. Við getum aðeins sætt okkur við þá úrlausn, að meginatriðin séu tekin til greina. Við erum líka við því búnir að bera þessi mál undir dóm kjósendanna í landinu, og með þeim rökum, sem þessar till. eru reistar á, þurfum við ekki að kvíða þeim dómi. En ég get skilið það, að hinir, sem engin mál hafa til þess að bera fyrir kjósendurna annað en neikvætt prógramm, vilji síður fara að tala við þá. Þeir hafa ekkert við þá að tala. Þeir hafa engin mál fyrir þá að leggja.

*Þorsteinn Briem: Fulltrúi Alþfl., hv. 4. landsk., bar sig eins og venjulega, furðu karlmannlega. Hann var svo sem ekki mjög niðurdreginn, þó að hann hafi nú fengið að heyra allmikinn lestur hjá ýmsum ræðumönnum, sem hér hafa talað í kvöld. Ég skal ekki svara því að neinu leyti, sem hann deildi á aðra flokka, en aðeins svara nokkru af því, sem hann beindi til mín sérstaklega. Hann hóf mál sitt á því að tala um síldareinkasöluna sálugu, þessa, sem sjálfsagt þótti að gera skuldaskil á - þessa síldareinkasölu, sem tapaði á 3 sumrum á aðra millj. króna, –þessa síldareinkasölu, sem eyðilagði bezta síldarmarkaðinn, sem þá var til, og brást alveg þeirri sjálfsögðu skyldu að borga síldina, sem sjómenn afhentu henni til þess að selja fyrir sig, því að það var ekki fyrir síldina, sem þeir fengu verð, ekki einu sinni fyrir tunnum og salti. Þessi varð útkoman í því háreista fyrirtæki, og eitthvað á líka lund myndi útkoman verða á því fyrirtæki, sem samkv. þessu frv. á að stofna, þó að nú sé hátt á því risið, meðan hv. frv.flytjendur eru að tala fyrir því. Hv. þm. vildi ráðleggja mér að minnast ekki á innanflokksmál Alþfl. Já, ég skal ekki fara mikið út í það, því að það kemur mér ekki við, en hinsvegar hefði hann ekki átt að vera svo ógætinn að minnast á sín eigin brot, sinn fræga forsetaúrskurð, og ekki heldur átt að minnast á það stjórnarskrárbrot, sem hans flokkur og samstarfsflokkur hans fyrrv. stöðu að. En aftur á móti var það eftirtektarvert, að hann leiddi hjá sér að svara því, sem ég hafði beint til hans í minni ræðu út af því, sem stendur í 4 ára áætluninni, að m. a. ætti Alþfl. að taka að sér vegna atvinnuveganna að lækka vexti. Ég taldi rétt að beina sérstaklega til form. Alþfl., sem er bankastjóri, að hann hefði átt að beita sér fyrir því að lækka vextina, og þar sem hann ekki væri búinn að því, yrði hann að bæta úr því. Þessu svaraði hann alls ekki. Hann minntist ekki á það, að vextir af lánum at á fullverkaðan fisk eru þeir sömu og út á fisk í sjónum. Hann minntist ekki á, að vextirnir væru neitt lægri af lánum, sem veitt eru gegn beztu tryggingum heldur en lánum sem veitt eru gegn óvissum tryggingum. Það mun þó vera gamalt orðtæki, að það sé vissari sá fuglinn, sem er í hendi, en sá, sem er á húsþaki, og heldur myndu menn vilja kaupa rjúpuna innpakkaða í kassa heldur en á fæti, og má líkja því við fiskinn í sjónum. Kjósendurnir eiga nú eftir að dæma um þessar efndir eins og aðrar efndir á kosningaloforðum Alþfl. Hv. þm. (JBald) svaraði ekki heldur því, sem ég minntist á út af því, sem hann sagði, að framleiðendur yrðu að bera þunga byrði, m. a. vegna starfskostnaðar bankanna. Ég skaut því til hans, hvort hann vildi vinna að því að lækka þennan kostnað. Mönnum hlýtur að vaxa allmikið í augum, að stjórnarkostnaður Landsbankans skuli vera 34 millj. kr. og Útvegsbankans um 1/2 millj. króna. Þessu svaraði hv.þm. ekki, þótt það sé óneitanlega svaravert. Honum þótti miklu ráðlegra að tala um annað; hann for að segja stærilætissögur af sjálfum sér, og vill ég þó alls ekki segja að hann sé orðinn það gamall, að það hafi verið karlagrobb. En samt sem áður var grobbið mikið, þegar hann var að tala um, að núv. ríkisstj. hefði látið gera meiri framkvæmdir en nokkru sinni hefðu verið gerðar fyrr. Þetta er nú ekki nema að nokkru leyti satt. Það kann að vera, að það hafi verið varið stærri fjárhæðum til aumra hluta, eins og t. d. atvinnubóta. En það hafa ekki alstaðar verið meiri framkvæmdir fyrir það. Ég get t. d. nefnt eitt dæmi, þar sem hefir verið varið kannske allt að því eins miklum upphæðum eins og áður, en ekki verið eins miklar framkvæmdir fyrir þessa sömu upphæð. Ég get t. d. nefnt vegavinnuna. Árið 1933 voru vegavinnudagsverkin 111 þús., 1934 130 þús., 1935 96 þús., - er ekki 96 þús. minna en 130 þús.? - og 1936 eru vegavinnudagsverkin 95 þús. Þarna munar í þessum tveimur árum 50 þús. dagsverkum samtals. Liggur þá ekki nærri að halda, að það hafi ekki verið gerðar meiri framkvæmdir í tíð núv. stjórnar en fyrrv. stj.? Ég verð því að telja, að þetta dæmi sé eins og annað hjá þeim hv. sósíalistum, meira í munni heldur en í verkunum - meira grobb en virkileiki.

*Bernharð Stefánsson: Herra forseti! Það er hvorttveggja, að ræðutíminn er naumur, enda er ekki mörgu að svara af því, sem fram hefir komið í ræðum manna. En þessar umr. hafa staðfest það, sem ég sagði hér í kvöld, að þetta frv. fer fram á hreinan ríkisrekstur, og fjárhagsgrundvöllur þess er ótryggur og glæfralegur. Ég hefi ekki tíma til að athuga mikið ræður einstakra þm., en þó vil ég víkja að því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að ekki sé farið eftir verðleikum, þegar valið er í stjórnir ríkisfyrirtækja, og tók þar sérstaklega til dæmis síldarverksmiðjur ríkisins. Ég vil út af því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, taka það fram og staðhæfa það, að Framsfl. hafi valið mann í stjórn síldarverksmiðjanna, sem allir vita og öll þjóðin viðurkennir, að hafi mesta þekkingu á því máli allra Íslendinga. Þó að pólitísku flokkarnir kjósi í slíkar stjórnir, finnst mér, að hver flokkur eigi að velja sína hæfustu menn. Annars er það svo, að Sjálfstfl. vill fá mann úr sínum hópi í stjórn þessa fyrirtækis, og ætti hann þá einmitt að fara að dæmi Framsfl., að velja sinn hæfasta mann, því að ég veit, að Sjálfstfl. viðurkennir, að Framsfl. hafi tekizt valið þannig, því að einmitt ráðh. þess flokks, Magnús Guðmundsson, skipaði Þormóð Eyjólfsson ekki einasta í stjórn síldarverksmiðjanna, heldur formann þeirra. Hæstv. atvmrh. sagði, að ég hefði forðazt að koma nærri kjarna málsins. Ég talaði eingöngu um frv., sem fyrir liggur, og ég helt satt að segja, að það ætti að gera við umr. þessar, eins og venja er til, að tala um það, sem á dagskrá er. En kannske hæstv. ráðh. segi þetta vegna þess, að honum finnist frv. sjálft ekki koma nærri kjarna málsins. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði farið rangt með efni frv., og las upp úr því til þess að staðfesta þessi orð sín, en það voru einmitt þau orð, sem ég vitnaði í í minni fyrri ræðu. Það stendur, eins og ég sagði, í frv., að það á að gera menn gjaldþrota, þó að þeir geti sig ekki fram sjálfir, og þó að lánardrottnarnir gangi ekki að þeim, ef n. álítur, að maðurinn geti ekki greitt skuldir sínar. En hvernig fer, ef álit n. kynni að reynast rangt? Hæstv. atvmrh. sagði, að þetta væri tekið upp úr gjaldþrotaskiptalögunum. Ég mótmæli því. Það er rangt. Það stendur ekki í þeim lögum, að þingið eigi að setja n. til þess að ákveða, hvort maður eigi að gefa sig fram sem gjaldþrota eða ekki. Það er dómarinn, sem sker úr því, og það er allt annað mál, hvort pólitísk n. sker úr þessu að aðilja forspurðum eða dómarinn gerir það. Hæstv. ráðh. sagði, að Framsfl. hefði ekki komið með ákveðnar till. um samvinnuútgerð. Þetta er rangt, flokkurinn hefir einmitt gert það, og stefna flokksins í þessu máli er, eins og margsinnis hefir verið lýst yfir, sú, að útgerðin þurfi að komast í það horf, að ábyrgðin hvíli á öllum þeim, sem atvinnuna stunda. Hæstv. ráðh. sagði, að bæði ég og aðrir, sem töluðu á móti frv., bærum við áhættu ríkissjóðs, en svo spurði hann og brýndi raustina. Hver ber ábyrgðina nú? Og hann komst að þeirri niðurstöðu, að ríkissjóður gerði það gegnum bankana. Að vísu er nokkuð til í þessu, en þó er það ekki að öllu leyti rétt og má þar m. a. mínna á hlutaféð, sem í útgerðinni stendur. Ég álít, að Framsfl. sé mér sammála um það, að áhætta ríkissjóðs sé meiri en annars, ef ríkisútgerð komist á. Ég nefndi þetta nokkuð í fyrri ræðu minni, og byggist það á þeim kröfum, sem gerðar eru til ríkissjóðs fram yfir það, sem til annara er gert, og ef frv. yrði samþ. og ríkisútgerð togara kæmist á, mundu kröfur áreiðanlega verða gerðar um það, að skipunum væri haldið úti, hvernig sem á stæði, og eins þó að stórtap væri fyrirsjáanlegt. Það má svo sem geta nærri, að Alþýðusambandið myndi krefjast þess að fá að ráða kjörum þeirra, sem við útgerðina störfuðu, og í þessu efni ekki taka tillit til getu og afkomu fyrirtækisins, og ef Alþfl.menn stjórnuðu útgerðinni, mundu þeir sjá, hvernig það mundi ganga að standa á móti kröfum sinna eigin kjósenda; og jafnvel fulltrúar annara flokka er ég hræddur um, að mundu verða veikir fyrir í þessu efni. Þeir mundu hika við að taka á sig þær óvinsældir, sem af því leiddi að standa ef til vill gegn sanngjörnum kröfum, þegar þeir sjá, að þeirra flokkur ætti ekkert á hættu. Þó að ég hafi ekki mikla trú a, að þetta frv. sé alvarlega meint, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, hefir það þó á unnizt við þessar umr., að stefna flokkanna í útgerðarmálum hefir komið skýrt fram. Það sest skýrt á ræðu hv. 1. þm. Reykv., Magnúsar Jónssonar, sem ekkert hafði til þessa máls að leggja, og hv. 2. þm. Rang. Péturs Magnússonar, að Sjálfstfl. hefir ekki hugsað sér neina breyt. til batnaðar í þessu efni. Hann vili halda áfram sama öngþveitinu í togaraútgerðinni og verið hefir. Þetta er reynt að dylja undir ýmsum káktillögum, en það sest samt skýrt. Svo þegar útgerðin er komin í þrot, er bara komið með kröfur um ríkisstyrk, og svo er haldið áfram undir sömu eigendum og á sömu braut. Slík er stefna Sjálfstfl. Alþfl. aftur á móti virðist ekki ljós önnur leið en þjóðnýting stórútgerðarinnar, sem hlýtur að leiða til meiri og meiri ríkisrekstrar og þjóðargjaldþrots fyrr eða síðar. Það er eins og hæstv.atvmrh. geti ekki hugsað sér neitt annað en annaðhvort ríkisrekstur eða það ástand, sem nú er; það er eins og hann geti t. d. ekki hugsað sér, að togaraútgerðarfélög á fallanda fæti séu gerð upp og haldi síðan áfram rekstrinum kannske undir nýjum eigendum með betri rekstrarmöguleika, eða að útgerðafélögin kæmust í hendur samvinnufélaga eða annara slíkra félaga, sem tækju að sér reksturinn. En Framsfl. bendir á þá einu leið í þessu efni, sem er fær og skynsamlegust, og það er stuðningur ríkisvaldsins til öflunar nýrra nauðsynlegra tækja í þarfir útgerðarinnar samfara stuðningi til öflunar nýrra og betri markaða og betri meðferðar framleiðsluvörunnar ásamt mörgu fleiru, sem fram kemur í ræðu og riti frá hendi Framsfl. Og hvað snertir rekstrarfyrirkomulagið, vill flokkurinn stuðla að því, að þeir sem vinnu að fiskframleiðslunni, séu sjálfir þátttakendur í útgerðinni og stjórn hennar og eigi þannig beinna hagsmuna að gæta um rekstrarniðurstöðuna. Ég býst ekki við að tala aftur. - Góða nótt!

*Pétur Magnússon: Herra forseti! Ég hefi aðeins 6 mínútur til umráða, svo að það er ekki margt, sem ég get drepið á. Það voru tvo atriði í ræðu hæstv.atvmrh., sem ég vil drepa á nokkrum orðum. Hann var að tala um það, sem er rétt, að útlit væri fyrir, og það væri jafnvel víst, að á þessari vertíð mundu nokkrir togarar liggja inni af því, eins og hann sagði, að það væri enginn maður, sem bankarnir vildu trúa fyrir því að gera þá út. Þetta er rétt. Hver er svo ályktun hans af þessu? Hún er sú, að fyrst enginn fæst til þess að gera togarana út, verði þeir að liggja inni. Hann gerir enga till. um að breyta til um reksturinn á þann hátt, að möguleikar séu á því að reka togarana hallalaust. Hann kemur með alls enga till., sem ekki er fyrir löngu fram komin og ekki hefir verið sýnt fram á, að mögulegt er að framkvæma. Þetta er svo háskaleg braut, að það tekur engu tali. Ef ekki er hægt að gera togarana út af einstökum mönnum, þá er það ekki hægt af ríkinu. Svo talaði hæstv. ráðh. um það með mörgum orðum, hver hætta stafaði af því, ef togaraútgerðin stöðvaðist, - og það er rétt. Það verður ekki of mikið úr því gert, en einmitt af þessari ástæðu er það svo stórkostlega hættulegt að stofna til slíks fyrirtækis, sem lagt er til í þessu frv., af því að þá væri hætta á því, að togaraútgerðin færi alveg í rústir, og miklu meiri, ef stofnað væri til ríkisrekstrar heldur en ef útgerðin væri í höndum einstaklinga, og hefi ég sýnt fram á það í minni fyrri ræðu. Það má í þessu sambandi minna á, hvernig fór, þegar bæta átti úr erfiðleikum síldarútvegsins með einkasölunni, og það er líklegt, að það liði ekki á löngu áður en eins færi fyrir þessu ríkisfyrirtæki, sem hér um ræðir. Út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. beindi til mín, vil ég aðeins geta þess, að ég sagði aldrei, að það hefði enginn maður verið valinn í stj. ríkisfyrirtækis eftir verðleikum. Ég sagði, að það hefði verið undantekning, að svo hefði verið gert. Þá vil ég drepa á nokkur atriði í ræðu hv. 4. landsk. Hann sagði í fyrri ræðu sinni, að sjálfstæðismenn væru yfirleitt á móti allri nýbreytni í atvinnulífinu, ekki sízt að því er snerti togaraútgerðina. Það er einkennilegt að heyra þetta frá sömu mönnum, sem segja, að sjálfstæðismenn beri ábyrgðina á rekstri togaranna, því að þeir hafi með höndum þessa útgerð. En hvernig má það vera, að þessir menn, sem vitanlega hafa alltaf verið með nýbreytni í rekstri fyrirtækjanna á hverju ári, séu á móti allri þessari nýbreytni, sem þeir hafa verið að framkvæma? Hitt er annað mál, að breyttir tímar hljóta að leiða til þess, að nýjar starfsgreinar séu teknar upp í hverjum atvinnurekstri. Það var ekki eðlilegt, að árið 1924, þegar þorskurinn var svo eftirspurð vara, væri verið að senda togarana til þess að veiða ufsa og karfa, slíkt hefði enginn maður látið sér til hugar koma, því að þá var annar rekstur, sem borgaði sig betur En hitt er eðlilegt og sjálfsagt, að þegar sú atvinnutegund, sem áður bar sig bezt, getur ekki skilað arði lengur, sé gripið til nýrra úrræða, því að það er það, sem breyttir tímar leiða af sér, og það er gagnslaust að ætla að telja mönnum trú um, að slík nýbreytni sé ákveðnum stjórnmálaflokki að þakka. Hv. þm. sagði, að ef Sjálfstfl. hefði verið við völd síðustu 10 ár, hefði síldarbræðslan aldrei komizt upp. Það verður náttúrlega hver að hafa sína skoðun í því efni. Ég er sannfærður um, að ef sæmilega hefði verið búið að einkarekstrinum, ef hann hefði haldið áfram að þróast eins og á árunum 1924–1927, þá væri ekki aðeins búið að koma upp þessari síldarbræðslu, heldur mundi sá atvinnurekstur standa með meiri blóma en hann gerir nú, þó að hann hafi gengið vel siðasta ár. Hitt er ég ekki í neinum vafa um, að ef sæmilega hefði verið búið að einkarekstrinum, væri togaraflotinn nú þegar endurnýjaður miklu meira en raun er á nú. Það er einkennilegt að heyra hv.þm. tala um, að Sjálfstfl. hafi ekki komið fram með nein nýmæli til viðreisnar sjávarútveginum, þegar þess er gætt, að hv.þm. og flokksbræður hans eru að tina upp till., sem Sjálfstfl. hefir komið með undanfarin ár; það er einkennilegt, að þeir skuli bera fram þessar till. hér á Alþingi og hrópa svo út um allt landið, að nú séu þeir að frelsa föðurlandið og það séu þeir, sem hafi fundið ráð til að rétta við þennan atvinnuveg. Það var eitt, sem þessi hv.þm. sagði og ég er honum alveg sammála um, og það var það, að stærri upphæðir hefðu verið veittar til atvinnubóta en nokkru sinni fyrr, og það væri núv. stjfl. eingöngu að þakka, og það hefði verið öðruvísi, ef Sjálfstfl. hefði farið með völdin. En hvernig stendur á þessari fjárveitingu, og hvers vegna þarf að afla fjár til þessarar fjárveitingar? Þetta stafar af því einu, að atvinnuvegum landsins hefir hnignað. Ég segi bara það, að hver hefir til síns ágætis nokkuð, en ég hélt ekki, að hv.þm. færi að hæla sér og sínum flokki af því, að málefnum landsins hefði verið stýrt þannig, að atvinnulífinu hefði hnignað í landinu á valdatíma þeirra. Ég er viss um, að ef Sjálfstfl. hefði farið með völdin á þessu 10 ára tímabili, hefði aldrei komið til þess, að það hefði þurft að afla þessa mikla fjár, sem á síðustu árum hefir verið veitt til atvinnubóta, heldur hefði verið búið þannig að atvinnuvegunum, að þeir hefðu sjálfir getað notað vinnuaflið og það hefði ekki þurft að leggja nýjar byrðar á þá til þess að hafa eitthvað handa fólkinu að gera. Þetta er það eina, sem ég get verið sammála hv. 4. landsk. um af því, sem hann talaði um afstöðu flokkanna í þessu efni.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Í þeim umr., sem fram hafa farið, hefir á ýmislegt verið drepið, og get ég ekki minnzt á nema fátt eitt. Andstæðingar frv. hafa gert sér tíðrætt um síldarbræðslustöðvar ríkisins og flutt það mjög fram til að spilla fyrir ríkisrekstri, að þar eigi að setja upp 20 manna yfirstjórn, og allir þessir 3 flokkar eru sammála um, að slíkt sé lítil meðmæli með ríkisrekstri. Það er rétt að upplýsa það, að þessi till. er komin frá Framsfl., studd af Sjálfstfl. og Bændafl., svo að það er ekki hægt að leggja Alþfl. til lasts, að þessi till. sé frá honum komin. Ég hefi sjálfstæðismenn grunaða um að styðja þessa till. til þess að reyna að gera opinberan rekstur óvinsælan. Hvort svipað hefir vakað fyrir flm.till., skal ég ekki fullyrða. Hv. þm. S-Þ., Jónas Jónsson, gerði sér tíðrætt um, að það ætti að reka síldarbræðslustöðvarnar með öðrum hætti en verið hefði; það ætti ekki að borga fast verð, heldur sannvirði, eins og hann orðaði það. Mér er ekki kunnugt um annað en framsóknarmennirnir í stj. síldarbræðslustöðvanna hafi öll árin greitt atkv. með því að borga fast verð. Fyrsta árið var áætlað að borga 7 kr., en voru borgaðar 4,50 kr. Síðan hefir það alltaf verið samþ. með shlj.atkv. Þormóðs Eyjólfssonar og Sveins Benediktssonar og annara, sem í stj. verksmiðjanna hafa verið, að kaupa síldina föstu verði, og það hefir enginn ágreiningur verið um það, enda var trauðla hægt að koma því við. Ég ætla, að það þurfi ekki mörg orð til þess að sýna fram á, að það sé útilokað, að það sé hægt að koma upp samvinnufélagi til þess að reka 10–20 togara með þátttöku mannanna, sem við fyrirtækið vinna. Það er ómögulegt að fá fé, sem til þess þarf, og það er fyrsti örðugleikinn, sem á strandar. Það er óþarft að telja fleiri. Ég átti ekki von á því, að hv.þm. S.-Þ., Jónas Jónsson, færi að ganga í lið með þeim, sem ráðizt hafa á samvinnuútgerðina á Ísafirði. Ég hefi drepið á þetta áður og læt mér nægja að vísa til þess, en ég vil aðeins segja það, að ég er ekki viss um, að mörg önnur félög hafi gert það betur en þetta félag. Hv. þm. S.-Þ., Jónasi Jónssyni, og hans flokksbræðrum blöskrar, að 2 millj. kr. skuli hafa farið til sjávarútvegsins, en þeim blöskrar ekki þegar 111/2 millj. kr. eru lagðar til bænda til vafasamra ráðstafanna. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að þetta frv. væri ný kosningabomba, eins og fjögurra ára áætlunin, sem öl hefði verið svikin. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum í það. Hv. þm. drap fyrst á það, að því hefði verið lofað, að nýtt fjör skyldi færast í atvinnulíf þjóðarinnar, en það hefði verið svikið. Ég vil skjóta því til hlustenda minna innan hv. d. og utan, að ég fullyrði, að undir núv. stj. hefir færzt fjör í alla atvinnuvegi þjóðarinnar nema þorskveiðarnar; iðnaðurinn hefir blómgazt og dafnað meira en nokkru sinni fyrr, landbúnaðurinn líka, og ég veit ekki betur en að verzlunin hafi sýnt svipaða útkomu og undanfarið, og þannig er það um alla okkar atvinnuvegi nema þorskveiðarnar. Auk þess hafa nýir atvinnuvegir risið upp, sem gert hafa mögulegt að standast þau áföll, sem við höfum orðið fyrir vegna ófyrirgefanlegrar óforsjálni þeirra manna, sem höfðu stjórn útgerðarmála og atvinnumála okkar undandanfarin ár, aður en núv. stjflokkar komust til valda. Hv. 2. þm. Rang., Pétur Magnússon, sagði, að ef Sjálfstfl. hefði farið með völdin í landinu, þá væri okkar málum ekki svona komið. Hvernig er okkar málum þá komið? Við höfnin orðið fyrir þeim áföllum, sem enginn maður hefði látið sér detta í hug fyrir 4–5 árum, að íslenzka þjóðin hefði þolað, þegar við misstum Spánarmarkaðinn gersamlega og þær 15–211 millj. kr., sem við höfðum fengið þaðan, og Ítalíumarkaðurinn minnkaði um helming. Það var meira áfall en svo að Sjálfstfl. hefði getað afstýrt því. Hv. 1. þm. Reykv. minntist á embættaveitingar við háskólann. Mér þykir vænt um það. Um fyrra atriðið hefi ég gefið skýrslu fyrir prófessora lagadeildarinnar, sem ég hygg, að muni fullnægja sem svar fyrir þá deild og háskólann. Og mér er ekki grunlaust um, að þar hafi þessir menn fengið ráðningu, sem hefir kennt þeim betri háttsemi. Um guðfræðideildina er það að segja, að hv.l.þm. Reykv. og annar próf, í deildinni komu til mín í haust og mæltust til þess við mig, að ákveðinn maður yrði skipaður í stöðuna án þess að hún væri auglýst. Hann var að þeirra dómi eini hæfi maðurinn til þess að kenna guðfræði í háskólanum, fyrir utan þá, sem fyrir voru í deildinni. Ég vildi ekki gera þetta. Það kom náttúrlega hundur í prófessorana, en staðan var auglýst og samkeppnin for fram. Hvað varð svo ofan á í samkeppninni? Dómnefndin var á einu máli um, hver skyldi verða fyrir valinn, en prófessorarnir tveir, sem vildu fá þennan ákveðna mann í haust, nefndi hann hvorugur á nafn, og það var valinn einhver maður, sem þeir fundu upp í Borgarfirði. En í haust hafði prófessorunum alveg sezt yfir hann og báðu um, að Benjamín Kistjánsson yrði skipaður í embættið án þess að það yrði auglýst. Mér er sönn ánægja í því að fá tækifæri til þess að minnast þessa atviks við hv. 1. þm. Reykv. Þessir menn hafa talað um kosningabombur. Mér lykir vænt um að þetta frv. er nefnt kosningabomba, því að hvað þýðir það á þeirra máli? Það er mál, sem kjósendunum lízt svo vel á, að þeir styðja þann flokk, sem flytur málið. Eins minntist hv.þm. á fjögurra ára áætlunina, en hann sleppti eftirmálanum; þar er minnzt á afstöðu sjálfstæðismanna til ýmsra kosningabomba, sem þeir kölluðu þá; t. d. sagði Pétur Ottesen um togaravökulögin, að það væri alls ekki þörf á því að setja lög um það efni, - það væri ekki runnið undan rifjum íslenzkra sjómanna. Þetta var kosningabomba. Um verkamannabústaði segir Ólafur Thors, að þó að hann játi, að hér í þessum bæ séu íbúðir, sem ekki eru mannabústaðir, þá viti hann að frv. um verkamannabústaði sé vitagagnslaust, almenningi til skaða, flutt til þess að sýnast. Það var kosningabomba. Ég fagna því, að andstæðinganir kalla þetta mál kosningabombu, það að með því viðurkenna þeir, gildi málsins og traust almennings á málstaðnum, og þeir viðurkenna fyrirfram sinn eigin ósigur. –Góða nótt!

*Þorsteinn Briem: Þetta er síðasta umferðin, og ætla ég því ekki að fara mikið út í deilum við einstaka menn út af orðum, sem fallið hafa, en mér er sagt, að mín fyrsta ræða í þessum útvarpsumr. hafi ekki heyrzt, og ætla og því að drepa nokkuð á það, sem ég sagði þá. Það er rétt að minna á það, sem ég sagði í sambandi við togaraútgerðina. Ég benti á, hversu þungir skattar væru á atvinnuvegunum, sérstaklega á sumum togaraútgerðarfélögum. Ég benti á, hversu óhagstað lánakjör útgerðin ætti við að búa og hversu miklir tollar væru lagðir á hana, og hún nyti jafnvel ekki þeirra réttinda, sem allur sjávarútvegur nýtur í öðrum löndum, að hafa fríhöfn. Ég benti á, að mikið ólag væri á vátryggingarmálum togaraútgerðarinnar, og hversu nauðsynlegt væri að tryggja þessa starfsemi með því að Alþingi tæki þau mál til meðferðar. Ég benti á það, hversu mikil nauðsyn væri á því að leita markaða, að auka innflutning til Englands og lækka þá tolla, sem á þeim viðskiptum eru. Ég benti á, að tilraunum til að afla markaða væri haldið áfram og teknar 30 af hverjum l00 kr., sem við flyttum út fyrir, í því skyni. Ég benti á, að í staðinn fyrir þau félög, sem nú fá ekki lengur að halda útgerðinni vegna skulda sinna, ætti að koma þeim fyrirtækjum yfir á aðrar hendur, með samvinnufyrirkomulagi eða hlutaskiptum. Ég benti á ýmislegt, sem gæti bætt fyrirkomulag og skipulag togaraútgerðarinnar; ég lét bæjarútgerð hlutlausa, því að það er sérmál bæjanna, en ég tel ríkisútgerð varhugavert og áhættusamt fyrirkomulag. Ég tel slíka risaútgerð, sem á að vera svo stór, að hún samsvari allri þeirri togaraútgerð, sem nú er rekin, og hæfilega, ekki aðeins vegna áhættunnar, sem leiðir af að hafa svo mikið á einni hendi, heldur og vegna þess, að ef út á þá braut væri gengið, mundi áreiðanlega ekki verða langt að bíða, að þetta fyrirkomulag yrði tekið upp á fleiri sviðum; iðnaðurinn mundi fljótt koma með og allur stærri iðnaður verða rekinn með þessu fyrirkomulagi. Og Alþfl. hefir gefið loforð um að gera tilraunir með ríkisbúrekstur. Það yrði því næsta sporið, að ríkið yrði látið fara að reka þennan atvinnuveg. Það er sagt, að við minnumst þess, sem Einar bóndi á Þverá sagði, er Noregskonungur bað Íslendinga að gefa sér Grímsey. Hann sagði, að þar mætti færa hér manns, og ef menn legðu langskipum að landinu, mundi mörgum kotbóndanum þykja verða þröngt fyrir dyrum. Þetta 12 millj. fyrirtæki á að fá í hendur eignir samsvarandi nær helmingi allra jarða í þessu landi. Þeir, sem fram á þetta fara, eru því ekki eins lítilþægir eins ag Noregskonungur; þeir biðja ekki um Grímsey, heldur heimta þeir aðra hverja sýslu. Ætli það sé þá ekki bezt að hafa ráð Einars og ljá hvergi á sér fangstaðar, því að ef vér föllum þeim í fang, mun einhverjum bóndanum þykja verða þröngt fyrir dyrum.

*Jónas Jónsson: Herra forseti! Ég álít, að hv. síðasti ræðumaður hafi nokkuð reynt á þolinmæði hlustenda með því að láta hugsanir sínar koma hér út í annari útgáfu, sem sannarlega var ekki endurbætt, en það er hans mál, hverja byrði hann leggur á landslýðinn. Þá vík ég að hæstv.atvmrh., sem hélt því fram, eða hafði það eftir öðrum manni, að ég hygg síðasta ræðumanni, að í frv. okkar framsóknarmanna um síldarverksmiðju ríkisins væri gert ráð fyrir óhæfilega dýrri stjórn; það væri gert ráð fyrir 12 manna stjórnarnefnd, sem kæmi saman einu sinni eða tvisvar á ári. Þetta er ekkert annað en vísvitandi ósannindi, sem ég er alveg hissa, að nokkur maður skuli leyfa sér að bera á borð fyrir fólk. - Þá var hæstv. ráðh. eitthvað að tala um það, að síldarlögin hefðu verið brotin; það er að vísu satt, að það var gerð undanþága frá 1., en það stafaði af því, eins og hæstv. ráðh. er vel kunnugt, að útgerðarmenn neituðu að láta af hendi síldina nema fyrir visst verð. Hv. 2. þm. Rang. var að tala um það, að atvinnubótaféð væri hærra nú heldur en hefði verið hjá íhaldinu. Jakob Möller er nú alls ekki lakast gefni maðurinn í Íhaldsfl., og hann stakk upp á að veita eina millj. til atvinnubóta, en það er hálfri millj. meira heldur en nú er. Hvað segir hv. 2. þm. Rang. um skoðanir þessa flokksbróður síns á þessum málum? Þá vík ég aftur að ræðu, - ég held hann sé 10. landsk.; ég man nú aldrei númerið á honum. Hann var að tala um vegavinnuna og sagði, að það hefðu verið unnin fleiri dagsverk 1932 heldur en 1936. Ég skal benda þessum hv.þm. á það, að árið 1932, þegar hann var atvmrh., sveikst hann um að láta vinna fyrir það vegafé, sem í fjárlögum stóð, en árið 1933 var hann kominn á aðra skoðun, því að þá tók hann viðbótarlán til þess að vinna fyrir. Það er þess vegna bezt fyrir hv.þm. að hafa sig hægan um það yfirleitt, hvað hann hafi staðið sig vel í þessum efnum, þegar hann var ráðh. Síðasti ræðumaður minntist á óstjórn í bönkunum. Ég skal benda á það, að einn flokksbróðir hv. 10. landsk., Svafar Guðmundsson, sem átti sæti í bankaráði eins bankans hér, notaði aðstöðu sína þar sem formaður bankaráðsins til að veita sjálfum sér 10 þús. kr. stóðu sem útibústjóra fyrir galtómu bankaútibúi í einum af kaupstöðum landsins, þar sem hann svo notar sína aðstöðu til að reyna að níða niður alla samvinnustarfsemi; þetta er ill meðferð á fé bankanna, það skal ég játa með hv. 10. landsk. Hv. 2. þm. Rang. var líka að tala um það, sem ég get verið honum fullkomlega sammála um, að það geti komið fyrir, að ráðningar á starfsmönnum mistakist bæði hjá ríki og bæjum. Ég vil í þessu sambandi minna á ráðningar hjá sjúkrasamlaginu, sem eru framkvæmdar af hans góðu flokksbræðrum, á þann hátt sem engin dæmi eru til. Það eru sagðar svo skoplegar sögur um það, þegar verið er að raða á jötuna allskonar afbrotamönnum, mönnum, sem hafa orðið sviksamlega gjaldþrota, mönnum, sem hafa verið dæmdir fyrir þjófnað, að þær eru jafnvel ósennilegar, en þó sannar. M. a. er sú saga sögð um þetta, að þegar hafi átt að bjóða einum af þessum mönnum stöðu þarna, þá hafi hann átt að segja: „Ég held það sé nú komið of mikið“. - Þetta svar mannsins var ekkert undarlegt, því að þegar menn fara að athuga starfsmannavalið þarna, þá er það þannig, að það mun varla hægt að finna þarna starfsmann með óflekkað mannorð. Ég vil að endingu leyfa mér að staðhæfa það um þetta frv., sem hér er verið að ræða um, að það sé ekki borið fram af svo mikilli alvöru, heldur fremur til þess að skemmta landslýðnum; ég held yfirleitt, að menn taki ekki mikið mark á því. Ég vil þess vegna leyfa mér að taka orð eins hv.þm. mér í munn, að það sem ætti að segja, þegar komið er með svona frv., eins og þetta frv. sósíalista, sem er svona ákaflega hátt uppi: „Komið þið niður á jörðina, og þá skulum við tala við ykkur um málið“.

*Magnús Jónsson: Herra forseti! Ég ætla ekki að svara hv. síðasta ræðumanni, þó að hann kastaði köpuryrðum að sjálfstæðismönnum. Ég skil ákaflega vel, að hann sé skapillur; það á ekki við hann að vera nú þvert á móti vilja sínum pressaður upp í flatsæng með Þorsteini Briem, og ég skil það vel, að þeir fari illa í. rúmi. Hv. 4. landsk., Jóni Baldvinssyni, vil ég aðeins svara nokkrum orðum. Hann kom hér með 4 ára áætlunina, og var nú svo borgaralegur að hafa hana í bláu bandi, en hún var í rauðu, sem ég fékk lánaða. Ég verð nú að segja það, að mér finnst það ekkert undarlegt, þó að sjálft flokksþing Alþfl. færi ekki að skamma hann fyrir svík. En þeir vildu eitthvað lítið um 4 ára áætlunina tala, og ég man ekki betur en þeir byggju til 2 ára áætlun í staðinn.

Það var búið að uppfylla þessa

. Það var a. m. k. ekkert eftir af henni. Hæstv. atvmrh. var að tala um það fjör, sem væri í atvinnuvegunum, einkanlega það fjör, sem nú væri að færast yfir sjávarútveginn. En þetta kemur bara ekki heim við það frv., sem hér er verið að ræða um, og þær ræður, sem haldnar hafa verið í sambandi við það, bæði af hæstv. ráðh. og hv. 4. landsk. Það er því auðsætt, að þetta er kosningabomba, og ekkert annað en kosningabomba. Þessir menn hafa verið við völd meira eða minna í 10 ár, og í 3 ár hafa þeir haft aðstöðu til þess að koma málefnunum í það horf, sem þeir óskuðu, og þeir hafa notað aðstöðu sína út í æsar, og frekar en nokkurntíma hefir verið áður gert. En hvernig stendur á því, að þessi flokkur kemur nú á síðustu stundu, þegar hinn flokkurinn hefir sagt skilið við hann, og vill fara að koma öllum þessum málum í lag? Þá koma öll stóru málin og hugsjónirnar. Við þessu er ekkert annað svar heldur en það, að þetta eru ekkert annað en kosningabombur.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eins og tekið er fram í grg. þessa frv., er það flutt fyrir tilmæli hæstv. fjmrh. Frv. sýnir þær breyt. á landsbankalögunum, sem Framsfl. vill fallast á, að gerðar séu á þessu þingi. Það er aðeins um tvær breyt. að ræða í þessu frv. frá landsbankalögunum eins og þau eru nú. Hin fyrri er sú, að fundir landsbankanefndar séu lögmætir, ef meiri hl. er mættur, eða 8 af 15. í stað þess að 2/3 hl. nefndarmanna þurfa nú að mæta, eða 10. Það sýnist sjálfsagt að hafa þetta svo, og ég fæ ekki skilið, hversvegna svo hefir verið ákveðið í fyrstu, sem raun er á. Með því fyrirkomulagi getur harðvítugur minni hl. komið í veg fyrir, að landsbankanefnd gegni skyldustörfum sínum, t. d. að kjósa bankaráð. Þá er önnur breytingin, sem lagt er til að gerð verði. Hún er sú, að samþ. landsbankanefndar þurfi að koma til, ef gefa á eftir einum viðskiptamanni bankans meir en 100 þús. kr. Landsbankalögin gera ráð fyrir því, að landsbankanefnd sé hin eiginlega yfirstjórn bankans; það er beinlínis tekið fram í lögunum, og því sýnist eðlilegt, að þegar um svo stórfellda fjármálaráðstöfun er að ræða, að einum viðskiptamanni séu gefnar eftir 100 þús. kr. af skuld, þá sé það ekki gert nema með samþykki yfirstjórnar bankans. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál á þessu stigi þess, en ef þörf þykir að taka fleira fram um það fyrir hönd Framsfl., geri ég ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. geri það. - Legg ég svo til, að málinu verði vísað til fjhn. að þessari umr. lokinni.

*Jón Baldvinsson: Ég vil vekja athygli hv. deildar og hv.flm. á því, að fyrir Nd. liggur frv., sem felur í sér þessi atriði, sem frv. ræðir um, en er víðtækara en þetta frv. um stjórn Landsbankans. Er þar gert ráð fyrir, að stjórn hans sé á hverjum tíma í samræmi við meiri hl. á Alþ. Tel ég því eðlilegt, að þetta frv. sé lagt til hliðar um stund og bíði eftir, hvað verður um hitt frv. Ég skal ekki setja mig á móti því, að málið fari í n., en vænti, að það fái að hvíla sig þar.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Mér var vel kunnugt um, að frv. um breyt. á landsbankalogunum lá fyrir Nd., en þetta frv. sýnir einmitt, hvernig framsóknarmenn vilja afgreiða það mál, og töldum við rétt að bera það fram í frv.formi. Verður að fara eftir því, hvað fylgi í deildunum liður við hvert frv. um sig, hvort þeirra verður að lögum, eða hvorugt. En ef fylgi verður til þess hér í hv. deild að koma þessu frv. áfram, sé ég ekki ástæðu til, að það sé að bíða eftir hinn frv.