Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér þótti satt að segja framsöguræða hæstv. fjmrh. um þetta mál vera nokkuð stutt. Þetta er nú í þriðja sinn, sem verið er að setja ákvæði um þennan síhækkandi og þunga skatt, söluskattinn, og venjulega hafa nokkur orð verið látin fylgja með um það, hvernig fyrirhugað væri að verja þessum skatti, og um leið, að þetta væri aðeins bráðabirgðaráðstöfun til að létta undir með atvinnuvegunum og vinna gegn dýrtíð í landinu og við þetta þyrfti ekki lengi að búa, þetta væri neyðarúrræði. Ég skil því varla, að nokkur efist um það, og það jafnvel ekki hæstv. ríkisstj., að ástandið í landinu er nú orðið svo, að gjaldþoli almennings er algerlega ofboðið. Það er ekki hægt fyrir fólkið í landinu að rísa undir þeim álögum, sem nú eru á það lagðar. Allt fram á síðustu tíma var þó sá munurinn fyrir fólkið, að atvinna var töluvert mikil og kaup lengi vel allhátt, þannig að viðnámsþol almennings var nokkru meira en nú, en nú er orðið ljóst, að tvenns konar þróun hefur átt sér stað í senn, tollaþunginn - og á þar söluskatturinn drýgstan hlut - hefur sífellt farið vaxandi, um leið og viðnámsþol almennings hefur verið minnkað með lækkun kaupgjalds og minnkandi atvinnu. Ég fæ ekki betur séð en nú sé ástandið í þessum málum orðið þannig, að viðnámsþol almennings bókstaflega bresti, ef haldið verður áfram að leggja á hann alla þá tolla og skatta, sem hann verður nú að bera. Satt að segja hefur nú upp á síðkastið orðið vart slíkrar andstöðu gegn skattaálögum ríkisstj., og þá einkum gegn söluskattinum, að maður hefði getað haldið, að hæstv. ríkisstj. treystist ekki til að halda áfram á sömu braut. Innan sjálfra stjórnarflokkanna hafa raddir um tolla- og skattaþungann verið svo óvægar, að þær hafa jafnvel gefið mönnum undir fótinn með það, að söluskatturinn mundi skjótlega verða afnuminn eða þá stórlega lækkaður. Enn fremur voru bæjar- og sveitarfélögin farin að kvarta mjög undan því, að þau væru að sligast undir útgjöldum sínum, og svo framarlega sem þau ættu að geta staðið undir þeim byrðum, sem á þau væru lagðar, yrðu þau að fá nokkurn hluta af tekjum, sem nú renna í ríkissjóð. Ástæðan fyrir hinni slæmu afkomu bæjar- og sveitarfélaganna er m.a. sú, að ríkissjóður gengur svo nærri gjaldþoli almennings með tollum og sköttum, að útsvörin innheimtast alls ekki að fullu. Ríkið gengur svo nærri skattþegnunum, að geta þeirra til að greiða útsvör verður hverfandi. Á nýafstöðnum bæjarstjórafundi var samþykkt ályktun þess efnis að fara fram á við ríkisstj., að helmingur söluskattsins, ef á yrði lagður framvegis, yrði látinn renna til bæjarfélaganna. Nú, þegar þetta mál er lagt fyrir þingið, er á hvorugt það minnzt, sem menn höfðu gert sér vonir nm í sambandi við söluskattinn, annaðhvort að létta hann, svo að fólkið í landinu gæti risið undir honum, eða þá að láta hluta hans renna til bæjar- og sveitarfélaga eins og þau höfðu gert sér vonir um. Hæstv. fjmrh. minnist ekki einu orði á þessi atriði, og er það þó venja hæstv. ríkisstj., þegar hún hyggst koma fram svo óvinsælum málum sem þessu, að beita öllum ráðum, sem fögur orð leyfa, til þess að gera þau vinsælli. Af því að þetta frv. heitir nú frv. til l. um framlengingu á l. um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna, hefði maður getað ætlað, að eitthvað hefði verið komið inn á þau atriði, hver áhrif skatturinn hefði á dýrtíðina í landlinu og á hvern hátt hann gæti dregið úr henni. Á þetta var þó ekki minnzt, enda sannast mála, að eins og sakir standa er söluskatturinn hinn mesti dýrtíðaraukandi skattur, sem nokkurn tíma hefur verið lagður á á Íslandi. Dýrtíðin vex hröðum skrefum, ef þessi skattur verður lagður á áfram, og það verður þeim mun erfiðara að ráða bót á henni, því lengur sem hann helzt. Og mér finnst það því sýna ótrúlegt sinnuleysi af hálfu hæstv. ríkisstj. um það, hvað hægt sé að bjóða gjaldþoli almennings, að ætla nú enn að leggja þennan þunga skatt á herðar honum, þegjandi og hljóðalaust, án afsökunar, án viðurkenningar á því, hve erfitt er fyrir fólkið að bera hann, án þess að láta skína í möguleika á að verja skattinum betur en hingað til hefur verið gert og án þess að gera nokkrar ráðstafanir til þess að gera fólkinu mögulegt að standa undir honum. Það má minna á það, að tolla- og skattaálögur fara nú að nálgast 400 millj. kr., en allur útflutningurinn náði ekki 400 millj. kr. síðastl. ár, - mun á þessu ári sennilega fara fram úr 600 millj. króna, - og fer þá að verða nokkuð ískyggilegt ástand í þessum efnum, ef ríkissjóður tekur til sín af fólkinu í landinu jafnmikinn krónufjölda og nemur andvirði allrar framleiðslu landsmanna til útflutnings. Ég fæ ekki betur séð en nauðsyn beri til að stinga fæti við, þegar þannig er komið hlutfallinu á milli álagðra skatta og tolla annars vegar og verðmæti útflutningsins hins vegar. Ég tala nú ekki um, ef þetta hlutfall er borið saman við hlutfall sömu pósta eins og þeir voru fyrir stríð, en þá hygg ég að tollar og skattar hafi ekki numið nema 1/3 af útflutningsverðmætinu, og þótti það mikið þá. Hvað alþýðuheimilin í landinu snertir er það vitað mál, hvílíkur ógnarþungi skattbyrðin á þeim er orðin, að óbeinu skattarnir einir nema um 7000 krónum á hvert alþýðuheimili, og ætti hverjum manni að vera ljóst, að ómögulegt er fyrir þau að standa undir þvílíkum álögum, ef ekki eru gerðar samtímis ráðstafanir til að efla gjaldþol fólksins. Það er rétt í sambandi við þetta frv., sem er kallað „frv. til l. um framlenging á gildi III. kafla l. nr. 100 1948, um dýrtíðarráðstafanir vegna atvinnuveganna“, að rifja lítillega upp, um hvað þessi III. kafli er. Við framlengingu á þessum söluskatti á nú að fara svo einkennilega að að framlengja ákveðin ákvæði í ákveðnum lögum, án þess að tilgreina lögin, sem framlengd eru. Það á að klípa út úr þessum l. sérstök ákvæði, ákvæðin um tekjuöflun, en tilgreina ekkert um það, hvaða greinar falli úr gildi. Það á með öðrum orðum að leggja 80 millj. kr. skatt á þjóðina án þess að semja sérstök l., sem leyfa það. Og hver eru nú þessi l., sem þarna er verið að narta í? 1. gr. í III. kafla, sem er 19. gr. l., hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stofna skal sérstakan sjóð, er nefnist dýrtíðarsjóður ríkisins. Skal honum varið til þess að standa straum af greiðslum vegna ábyrgðar ríkisins á verði útfluttrar vöru, svo og greiðslum til lækkunar á vöruverði og framleiðslukostnaði innanlands.“ Hér er um að ræða l., sem sett voru til að gera ríkissjóði fært að standa undir hugsanlegu tapi af rekstri sjávarútvegsins og halda niðri verðlaginu í landinu. Þau voru beinlínis sett til að draga úr dýrtiðinni og tryggja gang atvinnutækjanna. Nú, þegar búið er að eyðileggja þann tilgang, sem setning l. skyldi hafa, er komið fram með frv. um, að ákvæði þessara l. um tekjuöflunina skuli ein standa. Ég held það væri skemmtilegra að leggja fram lagafrv. um þetta efni, þar sem tekið sé skýrt fram, hvað verið er að gera, en allt hitt, sem ekkert gildi hefur lengur og er innan um allar þessar greinar, fellt burtu. Þegar þessi l. voru sett, þótti ekki fært að leggja þá kvöð á landsfólkið að inna af hendi greiðslur til bátaútvegsins öðruvísi en gera það að lögum. Nú gerist sú hlutur, að ríkisstj. tekur upp þá aðferð að leggja skatt á almenning, sem síðan er ráðstafað til bátaútvegsins, án þess að hagnýta þessi lög að nokkru, en ætlar að framlengja um leið ákvæði þessara l. um tekjuöflun. Það hefur hingað til verið aðalréttur Alþingis að geta ákveðið um allar álögur, sem lagðar eru á almenning. Nú gerist það, eftir að síðasta þingi var slitið, að lagt er á almenning af hálfu ríkisstj. sérstakt gjald, gjald, sem skyldi ekki renna í ríkissjóð, heldur til ákveðinna aðila í landinu. Ég á hér við bátagjaldeyrisskattinn. Það var gefin út reglugerð um þetta í vor, þar sem er leyfð 25–60% álagning á sérstök gjaldeyrisleyfi og mönnum áskilið að greiða þetta álag inn í sérstakan sjóð. Slíkt er að mínu áliti gert án lagaheimildar, og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. að því, samkvæmt hvaða l. og hvaða gr. í þeim l. sú reglugerð, sem leyfir 20–60% álagningu á ákveðnar vörutegundir, hefur verið gefin út. Ég vil vekja athygli á því, að hér í þessum lögum um dýrtíðarsjóð, í 32. gr., eru sérstök fyrirmæli um það, að leyfisgjald megi innheimta á árinu 1949 með 100% álagningu. Til þess að þetta væri hægt, þurfti sérstök lagaákvæði, en nú leyfir hæstv. ríkisstj. sér að gefa út reglugerð, sem styðst ekki við nein l., um að leggja gjald, sem nemur 25–60%, á ákveðna vöruflokka. Ég skal geta þess, að þessi álagning getur ekki verið heimiluð með l. um fjárhagsráð, því að í l. er tekið fram og fjárhagsráði fyrirskipað, að svo miklu leyti sem það hefur á hendi úthlutun gjaldeyrisleyfa, að úthluta þeim leyfum þannig, að allir hafi sem jafnastan rétt til innkaupa og menn geti gert innkaup sem ódýrast, í staðinn fyrir að bátaútvegsgjaldeyrinum er úthlutað með það fyrir augum, að menn leggi sem mest á hann og selji vöruna sem dýrasta, þannig að þetta er að öllu leyti brot á l. um fjárhagsráð og fleiri lögum. Ég er með þessu ekki að ræða út af fyrir sig um bátaútvegsgjaldeyrinn, hvort hann sé heppilegur, nauðsynlegur, réttlátur eða eitthvað slíkt, heldur einvörðungu um þetta spursmál: Er hann löglegur eða ekki löglegur? - en það hefur ríkisstj. ekki fært sönnur á. En það, sem ég vildi gera að umtalsefni, eru þessi l., framlenging á gildi III. kafla dýrtíðarl. frá 1948, en hann fjallar um vissan styrk til bátaútvegsins til þess að halda honum gangandi. Og ég vildi leyfa mér í sambandi við þetta að spyrja hæstv. fjmrh.: Er það máske meiningin, að í sambandi við framlenginguna á söluskattinum nú eigi að einhverju leyti að fara að greiða aftur fé til bátaútvegsins og fella niður bátaútvegsgjaldeyrinn? Ég álít, að þetta geti ekki gengið, að Alþ. hafi ekki hugmynd um, hvaða álögur á að leggja á landsmenn; ég álit ólöglegt að leggja á álögur nema með samþykki Alþ. og það eins þótt álögurnar séu lagðar þannig á, að það sé lagður sérstakur tollur eða skattur á einhverja vöru og hann síðan látinn renna til einstakra manna. Það hefur engin ríkisstj. rétt til að leggja þannig skatt eða toll á almenning, hvorki handa sjálfri sér né handa einstaklingum í landinu. Ég álít þess vegna, að það sé ekki nema eðlilegt og í rauninni óhjákvæmilegt í sambandi við umr. um söluskattinn nú, að það komi í ljós, hver er stefna ríkisstj. í þessu máli og hvað hún ætlar sér að gera. Ég vil benda á, að ef hæstv. ríkisstj. álitur sig hafa lagaheimild til að leggja á bátagjaldeyrinn þannig að leggja á ákveðna vöruflokka 25–60%, þá hefur hún slíka lagaheimild á morgun til þess að taka alla vefnaðarvöru og alla nauðsynjavöru í landinu og leggja á hana samsvarandi skatt til handa bátaútveginum eða einhverjum öðrum. Ef það er svo, að ríkisstj. hefur svona lagaheimild einhvers staðar, þá er það aðeins komið undir hennar áliti og geðþótta, hve viðtækt hún notar það. Ef hún getur notað það til þess að leggja svona toll á bílavarahluti eða eitthvað slíkt, hvað bannar henni þá að leggja hann á matvöru og alla vefnaðarvöru eða aðra vöru? Ég fæ ekki betur séð heldur en að með svona aðförum sé verið að eyðileggja allan rétt Alþ. til þess að kontrolera, hvaða álögur eru lagðar á fólkið, og það er til lítils að vera að biðja Alþ. um að samþ. söluskattinn eða eitthvað slíkt, ef á að vera hægt að bæta ofan á þann skatt til handa einstökum mönnum í landinu 25–60% álagningu. Ég vil taka það fram, að ég ræði þetta spursmál lagalega séð. Ég er engan veginn að ræða sjálfan vísdóminn í því að gera þetta. Það getur vel verið, að hæstv. ríkisstj. gæti sannfært Alþ. um það, að það væri sjálfsagt að haga þessu svona með bátagjaldeyrinn, en hún getur ekki sannfært mig um, að það hafi verið gert lögum samkvæmt og hún hafi haft heimild til þess. Þess vegna held ég, að þegar Alþ. í sambandi við söluskattinn á að dæma um það, hvort fært sé að leggja svona þungan skatt áfram á almenning, þá eigi Alþ. kröfu á að fá að vita, hvað miklir þeir skattar og gjöld eru, sem á að fara að leggja á, jafnvel utan við öll lög, eins og t.d. í sambandi við bátagjaldeyrinn. Og út af fyrir sig er bátagjaldeyririnn ekki þyngri en allt, sem síðan er leyft að leggja ofan á hann. En einokunaraðstaðan, sem sköpuð er til verzlunarinnar, gerir það að verkum, að það, sem fer til bátaútvegsins, er ekki nema lítill hluti af því, sem almenningur verður að borga, þegar hann á að fara að kaupa þessar vörur. Ég vildi þess vegna vænta þess, af því hvernig þessi mál eru í eðli sínu, að hæstv. fjmrh. sæi sér fært að gefa upplýsingar um þetta mál um leið. Ég vil svo að lokum segja það viðvíkjandi söluskattinum, að ég álít, að Alþ. verði að reyna að finna aðferð til þess að breyta hér um stefnu. Það verður að afnema - a.m.k. að draga úr söluskattinum, og hæstv. fjmrh. veit betur en ég, hvað það mundi þýða í raunverulegum sparnaði fyrir ríkið hvað snertir greiðslur til launafólks, og enn fremur að finna út aðra gjaldstofna, sem koma síður við almenning en söluskatturinn gerir. Ég held, að ef haldið verður áfram með tollana eins og nú er lagt til með söluskattinn, þá fari svo eftir nýárið, að fleiri og fleiri fyrirtæki og einstaklingar brotni efnahagslega undan þessu. Ég býst við, að hæstv. ráðh. sé ekki ókunnugt um, að það er búið að segja upp nú frá áramótum fjölda fólks í fyrirtækjum hér í Reykjavík, fyrirtækjum, sem eru að loka vegna þess, að þau standast ekki lengur þær byrðar, sem á þau eru lagðar, m.a. með söluskattinum, bátagjaldeyrinum og öðru slíku. Það er komið tilfinnanlegt atvinnuleysi úti um land og yfirvofandi efnahagslegt hrun hjá bæjarfélögum utan Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, og allar ráðstafanir ríkisstj. miða að því að draga úr getu almennings til þess að standa undir þessum álögum, og ef svo á að halda áfram þessum skattþunga, þá fer ekki hjá því, að fólkið brotnar undan því. Það vildi ég, að hæstv. ríkisstj. reyndi að gera sér ljóst við 1. umr. þessa máls og að Alþ. fengi að heyra, hvort ríkisstj. er viðmælandi um að draga úr útgjöldum ríkissjóðs og hins vegar að taka upp aðra tekjustofna, sem liggja ekki svona þungt á almenningi og einhver von er um að hægt yrði að innheimta. Ég held, að það, sem yrði uppskorið með því að halda áfram eins og nú er stefnt með þessum gegndarlausu skattaálögum, sé meiri og minni eyðilegging á efnahag fjölda einstaklinga og fyrirtækja í landinu, og ekki verður þá léttara fyrir fólkið að standa undir þeim byrðum, sem ríkisstj. leggur á það. Ég vildi svo mælast til þess, að hæstv. fjmrh. gæfi, eftir því sem hann bezt gæti, svör við spurningum þeim, sem ég hef sett fram í sambandi við þetta mál, því að ég býst ekki við, að spursmálið um bátagjaldeyrinn sé öðru máli skyldara, sem fyrir þingið kemur, heldur en þessu, þannig að ég sé ekki betur en að það sé nú einmitt gott tækifæri til að bera fram slíkar fyrirspurnir og ræða það mál við hæstv. ríkisstj.



Mér þykir viðeigandi að láta nokkur orð falla, eftir að talsmenn stjórnarandstöðunnar hafa sett fram sínar skoðanir um þetta mál. Þeir hafa talað mjög í sama tón báðir um þetta, hv. 8. landsk. og hv. 2. þm. Reykv., og ég get þess vegna að miklu leyti svarað þeim sameiginlega. Svo er að heyra á hv. þm., að þeim hafi komið á óvart, að farið er fram á að framlengja söluskattinn. En það getur ekki verið, að þetta komi hv. þm. á óvart, þar sem það var ýtarlega gerð grein fyrir því í sambandi við 1. um;r. fjárl. af minni hendi, hvernig ástatt er um framtíðarhorfur í útgjaldaþörf ríkisins, og þar sem enn fremur fjárlfrv. ber þetta alveg greinilega með sér. Hv. þm. þarf því ekki að koma á óvart, þó að ég héldi ekki langa ræðu eða framsögu fyrir þessu máli, þar sem ég hélt þá framsögu, sem fyrir því þarf, í sambandi við fjárlagaumr. Þetta mál er aðeins hluti af fjárl., þótt það sé sérstakt lagafrv., og í fjárl. er reiknað með tekjum af söluskattinum, og hv. þm. hafa séð, að þótt reiknað sé með tekjum af söluskattinum, þá er svo sem enginn greiðsluafgangur ráðgerður í fjárlfrv. Þess vegna þurfti það ekki að koma neinum á óvart, að fram er lagt frv. um söluskattinn. Þá minntist hv. þm. á það, að gjaldþoli væri mjög ofboðið með sköttum og það væri rík nauðsyn að framlengja ekki söluskattinn, og mér skildist á þeim, að þeir vildu einna helzt, að hann yrði ekki framlengdur; þó kom það ekki greinilega í ljós. Ég vildi þá leyfa mér að spyrja þessa hv. þm., hvaða úrræði þeir sjái um afgreiðslu fjárl., ef söluskatturinn er ekki framlengdur. En söluskatturinn verður væntanlega á árinu í kringum 80 milljónir - hann er áætlaður í frv. 77 millj. - af 360 milljóna ríkistekjum, þannig að hann er upp undir 1/4 af öllum tekjum ríkissjóðs. Ég vildi því leyfa mér að spyrja þessa hv. þm., því að það er leiðinlegt að tala um þetta mál alveg svart, hvaða úrræði þeir sjá til þess að lækka fjárl., þannig að hægt sé að afnema söluskattinn að einhverju leyti eða öllu leyti, og ég vildi leyfa mér að spyrja þá, hvað það er í fjárl., sem þeir vilji láta breyta, þannig að möguleiki sé að afnema söluskattinn að einhverju eða öllu leyti. Þetta er nauðsynlegt að gera til þess að reyna að skilja, hvaða áhrif mundi hafa fyrir þjóðina niðurfelling þeirra útgjalda, sem af fjárl. yrði að færa, til þess að hægt væri að létta skattana. Það kom aðeins fram hjá hv. 8. landsk., að kannske væru tekjurnar svo varlega áætlaðar, að óhætt væri að fella niður söluskattinn að einhverju leyti, þótt ekki væri breytt gjaldabálki frv. Ég hygg, að hv. þm. mundi komast á aðra skoðun, ef hann kynnti sér þetta mál rækilega. Það er að vísu gerandi ráð fyrir því, eins og ég útskýrði nokkuð í framsöguræðu minni fyrir fjárl., að tekjur af verðtolli og söluskatti verði nokkru hærri á árinu en áætlað er nú í fjárl. En þá kemur það til athugunar, sem miklu máli skiptir, að innflutningurinn í ár er óvenjulega hár, vegna þess að verið er að safna verzlunarbirgðum með sérstakri hjálp og fjárhagslegri aðstoð erlendis frá, og það er ekki hugsanlegt, að það endurtaki sig. Þess vegna er ekki hægt með neinni skynsemi að reikna með því, að þessi tekjustofn gefi jafnmikið af sér á næsta ári eins og í ár, ég verða menn þess vegna annaðhvort að framlengja söluskattinn eins og hann hefur verið eða finna leið til þess að lækka fjárl. Það er ekki hugsanlegt, að sú afgreiðsla geti orðið forsvaranleg að fella niður söluskattinn án þess að fjárlfrv. sé lækkað um leið og þá ekki lækkað til málamynda, heldur yrðu ríkisútgjöldin raunverulega að lækka frá því, sem áætlað er í fjárl. Þess vegna vil ég endurtaka spurningu mína til þessara hv. þm., sem svo mjög lýsa því, að það þurfi að finna leiðir til þess að lækka söluskattinn, hvað það sé af ríkisútgjöldunum, sem þeir telja fært að lækka eða vilja losa sig við. Í þessu sambandi er fróðlegt að athuga, þegar hv. þm. tala um skattabyrði, hvort skattabyrðin hefur verið aukin alveg nýlega eða ekki, og í því sambandi vil ég leyfa mér að upplýsa, sem ég upplýsti við fjárlagaumr., að skattstofnar ríkisins eru núna þeir sömu - nærri því nákvæmlega - eins og þeir voru fyrir tveim árum, þannig að ríkið hefur ekki aukið sínar skattaálögur eða aukið sína skattstofna. Enn fremur vil ég leyfa mér að vekja athygli manna á því, að tekjuhlið fjárlfrv. er um 19% hærri en tekjurnar 1949, þ.e.a.s. fyrir gengislækkun, og held ég, að vandfundinn sé nokkur aðili í þessu landi nú, hvort sem það eru stofnanir eða fyrirtæki, sem eitthvað hliðstætt stendur á um og ríkisreksturinn, sem getur sýnt, að ekki hafi aukizt meira en um 19% það, sem fyrirtækið þarf til þess að halda sams konar rekstri við og var fyrir gengislækkun. Þess vegna er það allt úr lausu lofti gripið og ómerk orð, þegar talað er um aukna skattabyrði ríkisins. Hún er hlutfallslega sízt þyngri en hún var fyrir gengislækkun og er í rauninni sú sama. Þessir hv. þm. tala um fyrirheit um það að draga úr sköttunum og lækka skattana, sem ekki hafi verið efnt. En í því sambandi vil ég minna þessa hv. þm. á, að slíkt fyrirheit hefur aldrei komið frá mér. Ég hef aldrei imprað á því, að þetta væri mögulegt, og það er af því, að mér sýndist augljóst, þegar ég tók við þessum málum, að söluskatturinn yrði að standa áfram. Hiti er svo annað mál, að ég gerði mér í vor sem leið vonir um, að það mundi fara svo, að hægt yrði að létta á einhverjum skattgreiðslum til ríkissjóðs, en þær vonir fóru út um þúfur við þær hækkanir, sem urðu á þessu ári erlendis og innanlands, og vegna þess kostnaðarauka, sem þær hækkanir höfðu í för með sér, var auðséð, að þær vonir, sem menn gerðu sér um það, að eitthvað væri hægt að lækka skattana til ríkisins, voru farnar út um þúfur, nema við ættum að vænta óvenjulegs góðæris, en því hefur ekki orðið til að dreifa. Hv. 3. landsk. talaði um, að menn væru óánægðir með söluskattinn og hann hefði áhrif á dýrtíðina til hækkunar, og ég efast ekkert um, að þetta er hvort tveggja alveg rétt, en það breytir ekki því, að við neyðumst til þess að halda áfram innheimtu þessa skatts af ástæðum, sem ég hef rakið. Í sambandi við þennan söluskatt vil ég svo segja það, að ég þekki ekki neina þjóð, sem ekki hefur orðið að grípa til þess að innheimta skatt af almennri verzlunarumsetningu svipað og þennan skatt, sem við innheimtum. Með vaxandi kröfum þegnanna á hendur ríkinu um hvers konar þjónustu, svo sem tryggingar og annað slíkt, hafa allar þjóðir neyðzt til þess að leggja á slíkan skatt, og undanfarið hefur verið sú þróun í nágrannalöndunum, að þar sem ekki hefur áður verið slíkur skattur, þar hefur hann verið tekinn upp, og þar sem slíkur skattur var áður, þar hefur hann verið hækkaður. Mér er t.d. minnisstætt í þessu sambandi, að Norðmenn hafa haft um nokkurra ára skeið 61/2 % söluskatt á allri umsetningu, en þeir hækkuðu hann á þessu ári upp í 10%, og þannig hefur þróunin verið í flestum löndum. Þegar kröfurnar eru svo miklar og löggjafarvaldið vill láta ríkið skipta sér af jafnmörgum atriðum og orðið er hér og annars staðar, þá hefur ekki hrokkið til það, sem menn hafa tekið með tekjusköttum, ekki heldur það, sem tekið er með aðflutningsgjöldum, og þá hefur þetta orðið þriðja leiðin, sem hver þjóðin af annarri hefur farið inn á, þ.e. að leggja á þessa almennu söluskatta. Það má minna á það í sambandi við þetta, þegar rætt er um dýrtíðina og söluskattinn, að vissulega er það rétt, að söluskatturinn hlýtur að hafa áhrif í þá átt, að vörurnar verða dýrari en ella mundi, en hitt fullyrði ég, að ef söluskatturinn yrði afnuminn, án þess að ríkisútgjöldin lækkuðu, og afleiðing þess yrði sú, að ríkissjóður yrði rekinn með stórkostlegum halla, þá mundi það koma fram í vaxandi dýrtíð, sem ekki væri léttara fyrir menn að bera en söluskattinn nú. Hv. 8. landsk. minntist á það, að söluskatturinn væri óréttlátur. Það má lengi deila um það, hvernig heppilegast sé að koma fyrir skatta- og tollaálögum, hvaða vörur á að undanþiggja og á hvaða vörur á að leggja þetta eða hitt gjaldið. En ég vil minna hv. 8. landsk. á það, að þessi skattur er ekki uppfinning núverandi ríkisstj., heldur er hann lagður á af ríkisstj., þar sem hann átti sjálfur forsæti. Ég veit, að hann gat ekki einn um það ráðið, hvernig þeim skatti var fyrir komið, sem þá var á lagður, en mér virtist ástæðulaust af honum, þegar á það er litið, að þessi skattur er á lagður á þeim tíma og af þeirri stjórn, að vera nú allt í einu að tala um, að skatturinn sé sérstaklega óréttlátur. Ég held, að við, sem stóðum að söluskattinum, höfum séð, að beinu skattarnir væru orðnir svo háir, að ekki væri hægt að bæta við þá og ekki hægt að leggja á innflutningsgjöldin heldur. Þess vegna kann ég ekki við, þegar þessi þm., hv. 8. landsk., er að tala um það nú, að þessi skattur sé sérstaklega óréttlátur. Út af því, sem hv. 2. þm. Reyka. sagði um bátagjaldeyrinn, vil ég aðeins taka það fram, að ég mun ekki ræða um hann hér sérstaklega, og vil benda honum á að gera fyrirspurn um það í þinginu. Þetta mál heyrir ekki undir mig, og ég er ekki undir það búinn að upplýsa það, en slíkt mundi viðkomandi ráðh. gera, ef fyrirspurn væri borin upp. Um söluskattinn er það að segja, að ætlunin er, að hann renni beint í ríkissjóð, en ekki að honum verði varið í eitthvað annað; annars yrði það að koma sérstaklega fram í fjárlögum. Ég vildi svo láta þetta svar nægja, en enda þessi orð á því, að ekki er hægt að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög, nema ríkissjóður fái söluskattinn - og allan söluskattinn, nema önnur leið yrði fundin, sem menn gætu komið sér saman um til tekjuöflunar í ríkissjóð.



Herra forseti. Dagana 10.–13. okt. var haldin í Reykjavik ráðstefna allra bæjarstjóra á landinu. Verkefni þessarar ráðstefnu var að ræða fjárhags- og atvinnumálefni bæjarfélaganna. Það kom í ljós, að hið alvarlegasta ástand ríkir bæði í fjárhags- og atvinnumálum bæjarfélaganna. Sums staðar stafar þetta ástand af margra ára aflaskorti, einkum í síldarbæjunum. En þessi vandamál ná til fleiri bæja. Var það álit mikils meiri hluta bæjarstjóranna, að við þetta ástand verði ekki unað og að sérstakar ráðstafanir yrði að gera í þessu efni af hálfu þings og ríkisstj. til úrbóta, ef vel ætti að fara. Í umræðum á ráðstefnu bæjarstjóranna var það mjög athugað og rætt, hvernig mætti létta byrðum af bæjarfélögum og afla nýrra tekna. Ég skal ekki ræða þetta frekar, en vegna þess að framlenging söluskattsins er hér á dagskrá, vil ég koma þeirri tillögu á framfæri, að hluti söluskattsins renni í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna. Tekjustofn sveitarfélaganna er einn, útsvörin. Verði hallarekstur, kemur það því niður á útsvörunum. Auk þess er að því að gæta, að er ríkisstj. herti innheimtu söluskattsins, jók það mjög á erfiðleika við innheimtu útsvaranna. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að á þessum fundi samþykktu bæjarstjórarnir einum rómi, að ekki væri unnt að byggja á einum tekjustofni, útsvörunum. Það yrði að finna fleiri tekjustofna og þá óbeina. Ástandið í ýmsum bæjarfélögum er þannig, að þau verða að fá nýja tekjustofna án tafar, ef ekki á illa að fara.. Af þessum ástæðum var samþykkt á fundinum að fara þess á leit við Alþ. og ríkisstj., að á meðan innheimtu söluskattsins sé hagað svo sem nú er, skuli hann að hálfu renna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna og skiptast síðan milli sveitar- og bæjarfélaga eftir reglum þeirra laga, er um það gilda, en þar er einkum miðað við fólksfjölda. Enn fremur, að í lok ársins 1951 skuli renna í jöfnunarsjóð 25 millj. kr. af þessa árs söluskatti. Í lok fundarins var kosin 3 manna nefnd til að koma þessum óskum á framfæri við Alþ. og ríkisstj., og kom það í minn hlut að flytja málið hér fyrir hv. Alþ. Ég skal taka það fram, að þótt kaupstaðirnir standi að þessum samþykktum, þá eiga þær engu síður við hin smærri sveitarfélög, sem eiga mörg hver við hina sömu erfiðleika að etja og eiga að öllu leyti samflot með þeim. Ég skal bæta því hér við vegna ummæla hæstv. fjmrh., að þótt á hæstv. ríkisstj. hvíli að sjálfsögðu sú skylda að halda fjárhag ríkisins í góðu lagi, þá hvílir einnig á henni sú skylda að halda fjárhag sveitar- og bæjarfélaga í lagi.



Mig langar að víkja nokkrum orðum að einu atriði varðandi söluskattinn. Tilgangurinn með lagasetningunni una söluskattinn var í upphafi sá, að skatturinn væri notaður til að greiða uppbætur á útflutningsafurðir í því skyni að koma í veg fyrir gengislækkun. Álagning söluskattsins var því einn liður í ráðstöfunum að halda niðri framleiðslukostnaði og dýrtið. Þegar breytt var um stefnu og gengið lækkað, átti að vera hægt að losna við söluskattinn. Svo var ekki gert. Til þess tíma var söluskatturinn innheimtur til að koma til leiðar millifærslu á tekjum milli neytenda og útflytjenda. Hann átti ekki að staðnæmast í ríkissjóði. En við gengislækkunina breyttist eðli hans og hann varð venjulegur ríkisskattur, hætti að vera sérstakur skattur til að halda niðri dýrtíðinni og varð dýrtíðaraukandi. Þess vegna er það sérstaklega mikilvægt að athuga, hver áhrif söluskatturinn hefur á dýrtíðina. Í byrjun ágúst var gerð athugun á því, hvað söluskatturinn svaraði til margra stiga í vísitölunni, og kom í ljós, að hann svaraði til 4.86 stiga. Nú má fullyrða, að hann svari til a. m. k, 5–6 stiga. Málsvarar hæstv. ríkisstj. hafa fjölyrt mjög um það, að meginerfiðleikarnir í viðskiptalífinu hafi stafað af erlendum verðhækkunum, sem hafi orðið svo miklar og ruglað allar áætlanir. Athuganir á vísitölunni, sem nú er 150 stig, sýna, að erlendar hækkanir, þ.e. hækkun erlendra liða í vísitölunni umfram afleiðingar gengislækkunarinnar, hafa valdið 13 stiga hækkun. Þetta eru öll áhrif þeirra voðalegu erlendu hækkana, sem málsvarar hæstv. ríkisstj. hafa alltaf verið að tala um, aðeins 13 stig af 50, og þegar þess er gætt, að söluskatturinn svarar til 5–6 stiga af þessu, sér maður, hversu fráleitar staðhæfingar hæstv. ríkisstj. eru, að kenna erlendum hækkunum um erfiðleikana. Eins og nú er komið, að söluskatturinn er orðinn venjulegur ríkisskattur, er í raun og veru fráleitt að halda því áfram að leggja hann á með sama lagi og verið hefur og jafnt á allar vörur. Er löngu orðin brýn nauðsyn á að undanþiggja a.m.k. nauðsynjavörur, en leggja heldur á lúxusvörur. Þá er enn fremur nauðsyn að endurskoða ýmislegt í framkvæmd innheimtu söluskattsins. Á sumar vörur er lagður söluskattur 4–5 sinnum, og sjá allir, hvílík fjarstæða slíkt er, og það verður að bæta eftirlit með söluskattsinnheimtunni. Ekki er jafnauðvelt að skjóta sér undan greiðslu á nokkrum skatti og þar sem skattgreiðendur sjálfir innheimta hann, um leið og þeir selja vörur fyrir peninga. Er það beinn hagnaður, hreinn innborgaður gróði, að skjóta honum undan. Hæstv. fjmrh. spyr, hvaða tekjustofna stjórnarandstaðan vilji benda á og hvar eigi að fá fé í ríkissjóð í staðinn, ef söluskatturinn væri felldur niður. Það er of flókið mál og umfangsmikið til að gera því skil í stuttri ræðu. En það er margt, sem þarf að athuga og má gera í því sambandi. Vil ég í fyrsta lagi benda á, að tekjuáætlunin virðist mjög varlega gerð, og í því sambandi vil ég minna á, að brýna nauðsyn ber til, að gagngerð endurskoðun fari fram á skattakerfinu í heild. Enn er það, að alla útgjaldahlið fjárlaganna þarf að taka til rækilegrar athugunar. Það versta er að fljóta sofandi að feigðarósi, og hér dugir ekkert kák lengur, heldur þarf gagngerða heildarathugun og vafalaust beinar skurðaðgerðir sums staðar.



Ég vil víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. fjmrh. Að vísu hefur hv. 3. landsk. þm. tekið af mér ómakið að mestu, og get ég því verið stuttorður. Hæstv. fjmrh. heldur því fram út af framlengingu söluskattsins, að ekki sé unnt að afgreiða hallalaus fjárlög nema framlengja söluskattinn með 7% álagi, og spyr okkur, hvað sé hægt að fella niður af fjárlögum og hvaða nýjar leiðir við viljum benda á til að afla fjár í ríkissjóð í staðinn. Gæti ég að vísu vísað til hv. 7. þm. Reykv., sem er stuðningsmaður ríkisstj., þar sem hann sagði, að það væri skylda fjármálastjórnarinnar að sjá útvegi, þegar hætt væri að taka óréttláta skatta til ríkissjóðs. Ég get líka tekið undir þær athugasemdir hv. 3. landsk. þm., að það er ekki auðveit við þessa umr. málsins að benda á ótvíræða og glögga leið við afgreiðslu fjárlaga, sem sé miðuð við að afgreiða þau tekjuhallalaus, þó að söluskattur væri felldur niður. Þetta er stórt og mikið mál, og ég veit, að hæstv. fjmrh. getur varla til þess ætlazt, að við Alþfl.-menn getum á þessari stundu bent á með nákvæmum tölum, hvernig væri hægt að afgreiða fjárlög tekjuhallalaus með því þó að sleppa söluskattinum. En eins og ég tel þá fullyrðingu órökstudda, að þetta sé ekki hægt, svo sem hæstv. fjmrh. sagði, - en hann rökstuddi á engan hátt þ:í fullyrðingu sína, - að ómögulegt væri að afgreiða fjárlög án tekjuhalla, ef söluskattur félli niður, þá getum við Alþfl.- menn sagt með engu minni rökum, að það sé engu siður hægt með öðrum aðgerðum að afgreiða fjárlög tekjuhallalaus, þó að dregið sé verulega úr söluskattinum. Fyrst og fremst má benda á það, eins og hv. 3. landsk. þm. tók fram, að tekjur til ríkissjóðs munu mjög varlega áætlaðar á fjárlagafrv. því, sem nú liggur fyrir, svo varlega, að allar líkur benda til þess, að þær verði miklum mun meiri en þar er áætlað. Þetta atriði hlýtur því að gera nokkuð stórt strik í reikninginn, þegar talað er um að afnema eða draga úr söluskattinum. Í öðru lagi má benda á, eins og hv. 3. landsk. þm. sýndi glögglega fram á, að ef söluskatturinn er felldur niður eða dregið er úr honum, hefur það í för með sér beinan sparnað á útgjöldum ríkisins, því að söluskatturinn orkar mjög á allt verðlag í landinu til hækkunar. Það þýðir, að eftir þeirri stefnu, sem fylgt er varðandi kaupgjald og launagreiðslur, gæti orðið hér lækkun, ef söluskatturinn lækkaði, þar sem dýrtíðin mundi annaðhvort standa í stað eða jafnvel lækka, ef slíkar ráðstafanir væru gerðar. Svo má líka benda á það, að ég hygg, að það sé hægt með breytingum á öllu skattakerfinu - og þá kannske ekki sízt með breytingum á lögum um tekju- og eignarskatt - að gera þær ráðstafanir, að tekjulindirnar verði mun drýgri fyrir ríkissjóð en nú. Það er kunnara en frá þurfi að segja og opinbert leyndarmál, að verulegur hluti af tekjum hátekjumanna sleppur undan skatti vegna ákvæða skattalöggjafarinnar og vegna lélegra framkvæmda á skattalögunum. - Fyrir tveimur eða þremur árum var skipuð milliþinganefnd til þess að endurskoða tekju- og eignarskattslögin. Sú mþn. starfaði töluvert um tíma og að því er ég hygg vel. Hún lagði frv. fyrir hæstv. ríkisstj. Ég held, að eitt af ákvæðum þessa frv. hafi miðað að því, að tekjuskatturinn innheimtist betur en áður. Ég hef oft beyrt, bæði af ræðum framsóknarmanna og málgögnum þeirra fyrr og síðar, að nauðsyn væri að gera ráðstafanir til þess, að tekjuskattsinnheimtan gæti orðið betri en hún hefur verið um skeið. Nú hefur einn höfuðforustumaður Framsfl. tekið sæti fjmrh. í ríkisstj. og setið þar rúmlega hálft annað ár. Ég hefði því getað búizt við samkvæmt yfirlýsingum hans og hans flokksbræðra, að hann hefði látið eitthvað að sér kveða um endurbætur á skattalögunum yfirleitt. En á því Alþingi, sem nú situr, hefur ekkert komið frá hæstv. ríkisstj. annað en þau hæstu fjárlög, sem lögð hafa verið fram á Alþingi Íslendinga, framlenging á skattalögunum, sem áður voru ákvörðuð, og brbl. svo að skiptir tugum. Ég man satt að segja aldrei eftir því að hafa séð jafnfáskrúðugan akur stjórnarfrv. á Alþingi eins og nú er, fáskrúðugan að því leyti, að þar er ekki um nein nýmæli eða endurbætur löggjafarinnar að ræða, heldur geysihá fjárlög og framlengingu hárra skatta, sem áður hafa verið í landinu. Það mun nú vera sá góði ásetningur hæstv. ríkisstj. að ljúka þingi fyrir áramót og afgreiða fjárlög fyrir þann tíma. Síðan getur hún þá tekið til sinnar fyrri iðju að gefa út brbl. til þess að geta lagt eitthvað fyrir Alþingi, þegar það kemur saman næst. Ég held, að nú séu það 12 eða 14 brbl., sem lögð hafa verið fyrir. En þegar hæstv. ríkisstj. fær fri frá nagginu í okkur um áramót, getur hún tekið til sinnar löggjafariðju og bundið svo sína stuðningsmenn til að fylgja þeim lögum, sem hún setur. Þetta virðist vera stefna hæstv. ríkisstj. Það er afar óþingræðisleg stefna, ódemókratísk stefna, sem hún fylgir í þessum efnum. Hæstv. fjmrh. talaði um - og hefur reyndar gert það áður, bæði í sinni fjárlagaræðu og oftar - að það hafi ekki orðið nein sérstakleg hækkun á sköttum eða útgjöldum ríkisins frá árinu 1949 til 1952, miðað við fjárlög, eða hækkunin hafi numið eftir athugun á reikningum um það bil 19%. - Það er ágætt að fá tækifæri til þess nú að benda hæstv. fjmrh. á, að þessi fullyrðing hans er byggð á heldur vafasömum forsendum. Ég er satt að segja undrandi yfir því, að hann skuli hafa leyft sér að endurtaka þetta, því að þessi samanburður er byggður á ríkisreikningi ársins 1949 og áætlun fyrir 1952. Nú veit hæstv. fjmrh. það eins vel eða jafnvel betur en flestir aðrir, jafnlengi og hann hefur setið í fjmrh.-sæti, að oft vill skakka nokkru og breytast frá áætlun fjárlaga þar til fjárlögin eru uppgerð með ríkisreikningi. Það er ekki hægt að bera eðlilega saman ríkisreikning ársins 1949 og ríkisreikning ársins 1952, fyrr en árið 1952 er liðið. En hræddur er ég um, að það verði meir en 19% hækkun, sem kemur í ljós, þegar reikningar ársins 1952 eru uppgerðir og bornir saman við reikninga ársins 1949. Vildi ég þess vegna ráðleggja mínum gamla og góða samstarfsmanni, hæstv. fjmrh., að haga ekki samanburði sínum á þá leið, sem nú hefur verið gert. Hann er allt of rökfastur maður og glöggur til þess að grípa til slíks vopnaburðar sem hann hefur gert í þessu tilfelli. Hæstv. fjmrh. sagði út af því, sem ég og fleiri hafa látið koma fram í umr., að í sambandi við setningu gengislækkunarlaganna hafi verið gefin fyrirheit um að létta af sköttum, að það hefðu aldrei verið gefin af honum slík fyrirheit. Ég vil ekki mótmæla þessu. Ég man ekki til þess að hafa heyrt af hans munni nokkur fyrirheit um þetta, en jafnvíst er hitt, að málsvarar gengislækkunarlaganna lögðu ríka áherzlu á það, að með þeim ca. 100 millj. kr., sem þjóðfélagið fengi með gengislækkuninni, væri hægt að létta af þeim sköttum, sem áður voru á lagðir sem dýrtíðarráðstöfun. Í grg. fyrir gengislækkunarfrv. stendur hjá hinum talnavísu hagfræðingum, með leyfi hæstv. forseta: „Við teljum, að þegar frá líður muni með varkárri fjármálastjórn verða hægt að lækka skattana frá því, sem nú er.“ Nú er liðið hálft annað ár frá því, að gengislækkunin var gerð. Ég hygg, að hæstv. fjmrh. vilji halda því fram, að þetta 11/2 árs tímabil hafi verið varkár fjármálastjórn, en ekki bólar enn á uppfyllingu fyrirheitsins um skattalækkun frá hæstv. ríkisstj., heldur þvert á móti. Þetta komst með réttu móti inn í vitund fólksins í landinu í sambandi við gengislækkunarákvæðin. Með gengislækkuninni átti að hætta að styrkja bátaútveginn, og það átti að afnema eitthvað af þeim dýrtíðarsköttum, sem áður höfðu verið mjög gagnrýndir - eða ég vil segja rægðir - og lagðir voru á á árunum 1947-49. Þetta komst inn í vitund fólksins. Það var líka svo, að í síðustu alþingiskosningum var höfuðstjórnarflokkurinn, Sjálfstfl., með þá yfirlýsingu, að hætta ætti að styrkja atvinnureksturinn, nú ætti að reka styrklausan atvinnurekstur í landinu. En það brá nú svo við þrátt fyrir gengislækkun, að gerðar voru framkvæmdir, sem höfðu í för með sér fjáröflun, sem var beinn styrkur til bátaútvegsins, svo að nam mjög hárri upphæð, þar sem er hinn alkunni bátagjaldeyrir. Þó að ég sé ekki oft sammála hv. 2. þm. Reykv., vil ég taka undir það með honum, að ég tel mjög vafasöm þau atriði, að það sé nægilega traustur lagalegur grundvöllur undir framkvæmdum í sambandi við bátagjaldeyrinn og óvarlegt að framlengja söluskattinn með því að samþ. frv. á þskj. 86, sem hér liggur fyrir til umr. og er með mjög böngulegum hætti, þar sem verið er að framlengja ákvæði ákveðins kafla í áður gildandi lögum, án þess eiginlega að taka fram, hvað er framlengt og hvað er úr gildi fallið. Þessi lög eru hrákasmíði. - Hvað sem má segja um dýrtíðarlögin frá 1948, þá voru þau mjög rækilega undirbúin af færustu lögfræðingum, og þau voru skýr og ákveðin, en varðandi framlengingu ákveðinna ákvæða laga, þá er það hrákasmíði, sem ég tel örðugt fyrir fólkið í landinu að átta sig á. Hæstv. fjmrh. sagði með nokkrum rökum, að söluskatturinn hefði fyrst verið lagður á í tíð þeirrar stjórnar, sem ég átti forsæti í og hafði þá ánægju að hafa hæstv. fjmrh. núverandi við hlið mér. Rétt er það, að lög þessi voru fyrst sett í tíð þeirrar stjórnar, sem oft hefur verið kölluð nýsköpunarstjórn, en voru með nokkuð öðrum hætti, þar sem skatturinn var lagður á dreifendur varanna, kaupsýslumennina í landinu. Það höfðu komið fram harðvítug mótmæli gegn þeim lögum, bæði af hálfu kaupsýslumanna og samvinnufélaga í landinu. Þess vegna þótti vist ekki árennilegt að leggja söluskattinn á með sama hætti og gert var í tíð stjórnar Ólafs Thors á árunum 1944–46 og ekki hvað sízt vegna mjög ákveðinna andmæla samvinnuhreyfingarinnar í landinu. Eins og hv. 3. landsk. þm. tók skýrt fram og rökstuddi, þá var söluskatturinn, sem lagður var á af þeirri ríkisstj., sem ég átti forsæti í, lagður á í alveg sérstökum tilgangi og með sérstakri grg. og með sérstökum ákvæðum. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa upp 19. gr. í lögum nr. 100 frá 1948: „Stofna skal sérstakan sjóð, er nefnist dýrtíðarsjóður ríkisins. Skal honum varið til þess að standa straum af greiðslum vegna ábyrgðar ríkisins á verði útfluttrar vöru svo og greiðslum til lækkunar á vöruverði og framleiðslukostnaði innanlands.“ Í tíð þeirrar ríkisstj., sem ég átti forsæti í, var söluskatturinn eingöngu lagður á í þessu skyni. Nú er söluskatturinn lagður á sem almennur eyðslueyrir ríkissjóðs, enda sagði hæstv. fjmrh., að söluskatturinn rynni nú eins og hverjar aðrar skatt- og tolltekjur beina leið í ríkissjóð og væri varið eins og hverjum öðrum tekjum, sem þangað rynnu. Þegar þar við bætist, að beint úr ríkissjóði er hætt að greiða peninga til þess að halda áfram ábyrgð á verði útfluttra afurða, hætt að verulegu leyti, að undanteknum landbúnaðarafurðum, að greiða niður verðlag á almennum neyzluvörum, þá er grundvöllurinn fallinn undan álagningu söluskattsins, miðað við það, sem gert var 1948. En þetta skýrði hv. 3. landsk. þm. svo rækilega, að ég þarf ekki að hafa um það fleiri orð. Ég held því, að þegar á það er litið í fyrsta lagi, að söluskatturinn er nú ekki lengur til þess að forðast gengislækkun eða halda niðri verðlagi á nauðsynjavörum innanlands, heldur lagður á einungis sem venjulegur skattur eða tollur til ríkisins, og þegar í öðru lagi er á það litið, að tekjuáætlun fjárlaga fyrir 1952 er ákaflega varleg, og þegar í þriðja lagi er á það litið, að söluskatturinn verkar stórkostlega dýrtíðaraukandi, eins og hv. 3. landsk. þn. sýndi fram á með tölum, þá er það krafa Alþfl. á Alþingi, að breytt verði ákvæðum um söluskattinn á þann veg, að hann verði afnuminn af brýnustu nauðsynjum almennings. Vera kynni, eins og hv. 3. landsk. tók fram, að hægt væri að hreyfa skattinn og hækka hann á miður nauðsynlegum vörum. Ég hygg, að tilfærsla á skattinum mundi ekki hafa meiri rýrnun á tekjum ríkissjóðs í för með sér en svo, að hæstv. fjmrh. gæti samt sem áður lagt fram tekjuhallalaus fjárlög. Það hefur verið fullyrðing hæstv. fjmrh., að það væri alls ekki hægt að slaka til um eyri á sköttunum, ef það ætti að vera hægt að koma saman greiðsluhallalausum fjárlögum. Ég áskil mér á seinna stigi málsins að færa að því rök, að það er hægt að koma saman greiðsluhallalausum fjárlögum án þess að hafa skatt á brýnustu nauðsynjum. Ég er sammála hæstv. ríkisstj. um það, að það er nauðsynlegt að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög, en það er ekki ástæða til þess að safna í ríkissjóð tugum milljóna króna og halda svo uppi ranglátum sköttum að óþörfu. Þarna skilur á milli mín og hæstv. fjmrh. Ég vona, að við getum, þegar við athugum málið, verið sammála um að hafa áætlun fjárlaganna sem réttasta. Ég hygg, að hægt sé að afgreiða tekjuhallalaus fjárlög, þó að lagður sé niður sá rangláti söluskattur, sem nú er lagður á og hefur breytt um eðli síðan hann var fyrst lagður á. Ég ætla að taka eitt lítið dæmi: Hv. 3. landsk. þm. tók fram og hafði undir því hagfræðilegan útreikning, að söluskatturinn mundi hækka verðlagsvísitöluna um ca. 6 stig. Ég vil minna á, að hæstv. fjmrh. sagði í fjárlagaræðu sinni hér á Alþingi, að hvert vísitölustig kostaði ríkið um 600–100 þús. kr. Þá mundi með því að afnema söluskattinn vera hægt að spara ríkissjóði um það bil 4 millj. kr. kostnað. Ég veit, að það er lélegt sjónarmið hjá hæstv. fjmrh. að vilja fylla ríkiskassann svo, að út úr flóir, hvernig sem líðan fólksins í landinu er.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér inn í umr. þessar almennt, en út af nokkrum orðum, sem hv. 8. landsk. sagði, vildi ég aðeins setja fram stutta athugasemd. Þessi hv. þm. hélt því fram, að núverandi ríkisstj. seildist óeðlilega djúpt í vasa skattþegnanna. Hann staðhæfði þó, að það væri boðorð, sem ekki mætti brjóta, að fjárlög væru greiðsluhallalaus. Það er sannarlega rétt. Nú finnst þessum hv. þm., að það sé alveg óhætt, án þess að hlýðni við þetta boðorð sé stefnt í hættu, að afnema nokkra af þeim tekjustofnum, sem ríkið byggir nú á sínar tekjur. Er þar fyrst og fremst deilt um söluskattinn. Ég hef áður heyrt þau rök, að þetta megi gera, vegna þess að þessi skattur stóð undir útgjöldum ríkissjóðs vegna fiskábyrgðarinnar, en fiskábyrgðin sé nú fallin niður og hafi fallið niður vegna gengislækkunarinnar og gjöld af fiskábyrgðinni hvíli því ekki á ríkissjóði og með þeim höfuðrökum megi krefjast þess, að þessi þungi skattur verði afnuminn. - Nú spyr ég: Er það misminni hjá mér, að þegar hv. 8. landsk. þm. var forsrh., þá hafi verið undirbúin fjárlög fyrir 1950 og útbýtt á Alþingi 29. nóv. 1949, meðan hann enn var forsrh.? Ég veit, að mig misminnir þetta ekki. Það er staðreynd, að fjárlagafrv. var undirbúið af hans stjórn og þá auðvitað mörkuð stefnan af forsrh. eins og öðrum ráðherrum í ríkisstj., en enginn þeirra gerði tilraun til að mælast undan ábyrgðinni. Þetta eru staðreyndir. En er hitt ekki líka staðreynd, að reiknað var með tekjum af núverandi skattstofnum og á þessu fjárlagafrv. var ekki einn einasti eyrir ætlaður til fiskábyrgðarinnar? Í fjárlagafrv., sem stj., sem hv. þm. hafði forsæti í, undirbjó og lagði fram á Alþingi, var ekki gert ráð fyrir neinum útgjöldum ríkissjóðs vegna fiskábyrgðar. Var þar reiknað með öllum tekjustofnunum eins og þeir eru nú, og þó var greiðsluafgangur ekki nema 4.5 millj. kr. Þetta eru staðreyndir, sem ég tel mér skylt að minna á. Það raskar svo ekki hinu, að athuga þarf, hvað óhætt er að gera, og er það til athugunar hjá fjvn. Það er hins vegar ekki óhætt að leggja þungan bagga á ríkissjóð eins og flokkur hv. 8. landsk. þm. vill gera, enda þótt hv. þm. telji, að það eigi að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Það er ekki hægt að þjóna þessu öllu í einu, en það er verkefni ríkisvaldsins, Alþ. og ríkisstj., að athuga, á hvern hátt auðið sé að mæta eðlilegum þörfum almennings í vandamálum hans með því að létta skattabyrðina, án þess þó að með því sé teflt í hættu þessu meginboðorði. Það verður ekki sagt, að þessi hv. þm., sem var forsrh. í ríkisstj., er tók alla þessa skattstofna án þess að ætla eyri til fiskábyrgðarinnar, tali nú af sanngirni um þessi mál eða skynsemi, þó að hann eigi hvort tveggja til. Mér þótti rétt að benda á þetta, því að þessi hv. þm. hefur átt svo ríkan hlut að þessu máli, að rétt væri fyrir hann að athuga fortíðina, áður en hann fer út á hála braut í þessum efnum.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. 7. þm. Reykv. minntist á þá erfiðleika, sem bæjar- og sveitarsjóðir eiga nú við að stríða. Ég skal ekki fara frekar inn á það á þessu stigi málsins. Hvað sem þeim vanda líður, er svo ástatt um afgreiðslu fjárlaga, að ekki er hægt að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög nema með því að leggja á söluskatt. Ástæðan til þess, að ég stóð upp, var annars hin hvassyrta ádeila, sem hv. 8. landsk. þm. kom hér með. Hann taldi það óverjandi af mér að bera saman niðurstöður ríkisreikningsins 1949 um tekjur ríkissjóðs og áætlun fjárl. fyrir árið 1952, en samkvæmt þeim samanburði hafa tekjurnar aðeins hækkað um 19%. Ég vil mótmæla þessu, þar sem ég tók það skýrt fram, að þessi samanburður byggðist á ríkisreikningnum 1949 og áætlun fjárl. fyrir árið 1952; sem er það eina, sem hægt er að miða við nú. Enginn veit með vissu, hvað tekjurnar verða, en ég hef leyft mér að gera þennan samanburð, og það skakkar áreiðanlega ekki miklu, að hann sé réttur. - Þá sagði hv. 8. landsk., að það væri ekki rétt að ætlast til, að hann kæmi með till. um lækkun á útgjöldum fjárl. Ég álít þvert á móti, að það sé skylda þm., sem vilja fella niður tekjuliði á fjárl., að benda á aðra í staðinn eða þá að sýna fram á, hvaða útgjöld sé hægt að lækka. Það er því bezt, að þessi hv. þm. geri grein fyrir því, hvernig hægt er að afgr. fjárl. án söluskattsins. - Þá sagði hv. 8. landsk., og einnig hv. 3. landsk., að söluskatturinn væri nú allt annars eðlis en áður, eftir að gengisbreyt. hefði átt sér stað. Hv. 8. landsk. sagði, að þegar hann hefði haft stjórnarforustuna, hefði söluskatturinn verið lagður á til þess að standa undir útgjöldum vegna dýrtíðarráðstafana og til þess eins hefði hann verið lagður á. En ég vil benda á það, eins og hæstv. atvmrh. gerði, og hv. þm. þurfa að minnast þess, að þegar fyrrv. ríkisstj. lét af völdum, þurfti á öllum söluskattinum að halda til þess að mæta almennum útgjöldum ríkissjóðs, svo að ekkert var afgangs til annarra framkvæmda. Ef halda átti áfram uppbótaleiðinni, varð því að leggja á nýja skatta vegna bátaútvegsins. Þannig var málum komið, og því mega menn ekki gleyma. - Loks átaldi hv. 8. landsk. það, að skattar væru innheimtir um of og án tillits til þess, hvernig hag landsmanna væri komið. Það verður ekki annað sagt en að það komi úr hörðustu ,átt, að þessi hv. þm. skuli ásaka ríkisstj. í sambandi við tekjuafganginn, því að hann fer að verulegu leyti til greiðslu á vanskilaskuldum fyrrv. ríkisstj. Ég vil spyrja hv. 8. landsk., hvort hann ætlast til þess, að þessar vanskilaskuldir, m.a. 100 millj. kr. hjá Landsbanka Íslands, verði aldrei greiddar. Það er svo að heyra, fyrst það er talinn glæpur að grynna á þessari súpu. Í þessu sambandi er það annars líka athyglisvert, að þeir sömu hv. þm. sem tala um tekjuafganginn sem eins konar blóðpeninga sjá ekkert annað úrræði til þess að standa undir þeim málum, sem almenningi koma að gagni, en að leita í þennan tekjuafgang. Um tekjuafganginn er ég reiðubúinn að ræða frekar, en ég vil ljúka máli mínu með því að endurtaka spurningu mína til hv. 8. landsk.: Var það ætlun hans, að vanskilaskuldirnar yrðu aldrei greiddar, fyrst það er talinn glæpur að grynna á þeim?



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur varið hér söluskattinn og segir sem áður, að ríkissjóður geti ekki af þessum skatti séð. Aðalröksemd hæstv. ráðh. er, að ekki sé hægt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Ég minnist þess þó, að hæstv. fjmrh. þóttist sjá ýmis ráð til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, áður en hann varð fjmrh., en nú sér hann enga leið. Ég álít hins vegar, að ekki verði lengur komizt hjá því að draga úr útgjöldum ríkissjóðs í sambandi við embættisreksturinn. Fjárlagafrv. nú felur í sér stórfelldar hækkanir frá því, sem áður var. Embættiskostnaðurinn hefur aukizt, embættismönnum fjölgað, það hefur beinlínis verið bætt við mönnum og reksturinn orðið dýrari. Þó að hæstv. ráðh. neiti að viðurkenna það nú, er hægt að draga úr þessum kostnaði, ef viljinn er fyrir hendi. Þá er þess að geta, að á yfirstandandi ári verður um verulegan tekjuafgang að ræða, og þess vegna er hægt að létta af óhæfilega háum sköttum. Afsökun hæstv. ráðh., að skilyrði þess sé, að þm. bendi á leiðir til útgjaldalækkana, stenzt ekki. Það mætti benda á ýmsar leiðir, og það hefur verið gert áður, eins og hæstv. ráðh. veit, en það er fyrst og fremst verkefni ríkisstj. að sjá um, að útgjöld ríkissjóðs hækki ekki. 

Það hefur nú lítið verið gert að því. - EOl: Hvað kostar Benjamín?

Þá heldur núverandi ríkisstj. því fram, að hún hafi ekki hækkað skatta og tolla frá því, sem áður var. Þetta er rangt. Söluskatturinn hefur hækkað, og ekki nóg með það, hann kemur nú fram sem nýr skattur. Söluskatturinn var upphaflega lagður á til þess að greiða útflutningsuppbætur og til niðurgreiðslna á háu verðlagi innanlands. Nú hefur verið hætt við þetta, sem kom landsmönnum að góðu í hærra fiskverði og lægra verði á neyzluvörum en ella hefði veríð. Skatturinn er nú tekinn til almennra útgjalda og kemur því fram sem nýr skattur og stórkostlega auknar álögur. Það er því augljóst mál, að röksemdir ríkisstj. í þessu efni eru ekki haldbærar. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann þekkti enga þjóð, sem ekki legði á söluskatt, og að Norðmenn legðu á 10% söluskatt. En hæstv. ráðh. gleymdi að geta þess, að Norðmenn verja gífurlegum fúlgum til þess að greiða niður vöruverðið. Þegar þess er gætt, er það augljóst mál, að röksemdafærsla hæstv. ráðh. fær ekki staðizt. Hæstv. ráðh. heldur því fram, að ríkissjóður þurfi þessar tekjur til þess að mæta óhjákvæmilegum útgjöldum, og út frá því sjónarmiði virðist útilokað, að neitt tillit sé tekið til þess, hvernig þessi skattur fer með aðra aðila. Hefur hæstv. ráðh. gert sér það ljóst, að nýi söluskatturinn er álíka hár og öll útsvör á viðkomandi stöðum? Hefur hann gert sér það ljóst, að þessi nýi skattur jafngildir því, að útsvörin væru tvöfölduð? Og þetta á að gera samtímís því sem flest bæjarfélög hafa hopað á hæl með útsvörin. Afleiðingin hefur líka orðið sú, að neyðarkall hefur komið frá svo að segja öllum bæjarfélögum á landinu. Ég hélt, að hæstv. ríkisstj., sem veit, hvernig fjárhagsmálum bæjar- og sveitarfélaga er komið, teldi sér skylt að reyna að mæta kröfum þeirra. En nú endurtekur hæstv. ráðh., að söluskatturinn verði að vera jafnhár og áður og að ríkissjóður verði að fá hann allan. Hann getur ekkert slakað til. Þá er einnig vert að minnast á það, hvernig þessi skattur kemur niður á framleiðslunni og atvinnulífi landsins. Það er vitanlegt, að hann torveldar stórlega allt atvinnulíf í landinu. Þegar svo er komið, að ríkissjóður innheimtir jafnmikið í sköttum og verðmæti alls útflutningsins nemur, geta aðalatvinnuvegirnir ekki sýnt hagstæða útkomu. Rannsókn á verðlagsmálunum, sem nýlega hefur farið fram, sýnir, hvert stefnir. Samkvæmt henni nam innkaupsverð þeirra bátaútvegsgjaldeyrisvara, sem rannsóknin náði til, 1.9 millj. kr., bátaútvegsgjaldeyrisálagning 738 þús. kr., verzlunarálagning 2.4 millj. kr. og tollar, frakt og söluskattur 2.4 millj. kr. Útsöluverð þessara vara er þannig 71/2 millj. kr., en innkaupsverðið tæpar 2 millj. kr. Útflutningsframleiðslan verður að skipta með sér þessari 1.9 millj. kr., en er boðið upp á verðmæti, sem kosta 71/2 millj. kr. Þetta leiðir svo af sér kaupgjaldshækkanir, og ástandið er þannig, að ekki er hægt að finna neitt fyrirtæki, sem sýni hagstæðan rekstur. Hinar miklu álögur ríkisins eiga tvímælalaust mestan þátt í þessu, og þarf vissulega að draga úr þeim. Það stendur nær hæstv. fjmrh. að finna leiðir til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs heldur en að slá útgjöldunum föstum og jafnvel hækka þau án tillits til þess, hvernig útkoman er á rekstri atvinnuveganna. 



Herra forseti. Örfá orð nægja til að mæla með þessu frv., þar sem hv. dm. er þetta mál kunnugt frá þremur síðustu þingum. - Um alllangt skeið hafa verið mjög óheppileg og óeðlileg átök um úthlutun þess fjár, sem Alþ. veitir árlega á fjárlögum til skálda, rithöfunda og annarra listamanna. Meginorsök þessara átaka er sú, að aldrei hefur verið komið fastri skipan á þessi mál, það hafa aldrei verið settar fastar reglur, sem fylgja skyldi við skiptingu fjárins. Þetta frv. leggur til, að slíkar reglur verði settar. reglur, sem ættu að gera úthlutun fjárins bæði einfaldari og formfastari en nú er. Í því er lagt til, að þeim, sem verða aðnjótandi þessa fjár, verði skipt í fjóra flokka. Í fyrsta lagi skuli veita sérstök heiðurslaun til allt að 12 manna, 18000 kr. hverjum, en afgangi fjárins síðan skipt niður í þrjá flokka, og skuli upphæðir einstakra fjárveitinga í hverjum flokki vera 9000 kr. til viðurkenndra listamanna, 6000 kr. til kunnra listamanna og 3000 kr. til viðurkenningar efnilegum byrjendum fyrst og fremst. - Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir því, að listamenn, sem notið hafa heiðurslauna í 5 ár, njóti þeirra ævilangt og skuli þeir skipa listarráð, sem eigi að verða menntamálaráðuneyti og menntamálaráði til ráðuneytis um mál, sem varða listir. Gert er ráð fyrir, að Alþ. úthluti heiðurslaununum. en menntamálaráð annist aftur á móti úthlutunina að öðru leyti. - Ég er sannfærður um það, að það yrði til mikilla bóta, ef þessu máli yrði komið í fastari skorður en verið hefur, og yrði það til að lægja þann hvimleiða ágreining og þær deilur, sem hafa staðið um úthlutun þessa fjár. Mér er ljóst, að um það má deila, í hve mörgum flokkum fénu skuli úthluta, en um hitt verður varla deilt, að rétt sé að ákveða tölu þeirra, svo sem gert er í þessu frv. Ég óska þess svo, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntamálanefndar.