Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa þrjú bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 893, um framkvæmd á úrskurðum kjararáðs vegna laga nr. 87/2009, frá Vilhjálmi Bjarnasyni, fyrirspurn á þskj. 818, um ökunám, frá Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 587, um nauðungarsölur á fasteignum, frá Árna Páli Árnasyni.

Virðulegi forseti. Ég er að velta fyrir mér hversu mikil ánægja ríkir í samfélaginu vegna góðs árangurs íþróttamanna okkar. Mér finnst gott að minnast á það núna í sumarbyrjun að þjóðin þjappar sér saman um íþróttafélögin sín. Við höfum horft á hestaíþróttir í allan vetur, körfuboltinn er búinn að vera með úrslitakeppni, handboltinn hefur verið með úrslitakeppni og fótboltinn er byrjaður að rúlla á völlunum, það skapar mikla gleði og ánægju í samfélaginu. Mér finnst það mikilvægt að við hugsum til þess að skipuleg íþróttastarfsemi í landinu er besta forvörnin fyrir unga fólkið. Við á hinu háa Alþingi þurfum að hafa það í huga þegar við erum að úthluta fjármagni til hinna ýmsu málaflokka að standa við bakið á íþróttahreyfingunni eins og svo mörgum öðrum auðvitað, en þar fer fram merkilegt og gott starf. Það leiðir ekki síður af sér þá miklu ánægju sem er í samfélaginu, í einstökum sveitarfélögum þar sem íþróttafólkið hefur náð góðum árangri, það þjappar fólkinu saman og menn ganga fram í fylkingum og gleðjast yfir góðum árangri sinna manna. Það er líka mikilvægt fyrir okkur að vita að fólkinu í landinu líður vel. Þannig þurfum við að hafa það hérna í þinginu og við þurfum að haga störfum okkar þannig að fólkið í landinu hafi ríka ástæðu til þess að gleðjast yfir því. Hér fer margt merkilegt og mikilvægt fram og þess vegna er mikilvægt að þau skilaboð sem héðan koma séu jákvæð fyrir samfélagið og við stöndum okkur í þeim störfum sem við sinnum.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs af því að ég hef verið að fylgjast með störfum hv. efnahags- og viðskiptanefndar af kantinum. Ég á ekki sæti í þeirri nefnd en hef verið að kynna mér umsagnir um kosningamál Framsóknarflokksins, skuldaleiðréttinguna og séreignarsparnaðinn, ég hef farið yfir umsagnir og fylgst með fréttum. Þetta stóra loforð var kallað heimsmet, þó að það sé talsvert minna að vöxtum en sagt var fyrir kosningar vekur það athygli mína hvað er hægt að lesa úr þessum umsögnum og ekki síst hve mjög aukakostnaður við loforðið virðist vera vaxandi hvort sem horft er til kostnaðar Íbúðalánasjóðs sem nú er allt í einu á bilinu 7,5–24 milljarðar. Hann átti að vera miklu minni. Eins þegar skoðað er langtímatap sveitarfélaga vegna séreignarsparnaðarleiðarinnar, þegar reynt er að spá fyrir um útgjöld almannatrygginga vegna séreignarsparnaðarleiðarinnar en líka þegar horft er til minnisblaða hæstv. fjármálaráðherra þar sem fram kemur að afar fá heimili munu fá hámarksniðurfærslu. Og þegar horft er til þess að stofnunin sem á að framkvæma niðurfærsluna segir að ekki gangi að opna fyrir umsóknir 15. maí stígur hæstv. forsætisráðherra fram og segir: Jú, víst. Virðulegi forseti. Mér finnst einhver fúskbragur á þessu þegar ekki er hlustað á athugasemdir stofnana. Tilfinning mín er að kappsemi manna við að ná málinu í gegn dragi úr forsjálninni og menn hafi gleymt því að kapp er best með forsjá. Á góðum pítsustað eru menn með hráefnin á borðinu áður en þeir byrja að baka og vita um það bil hver niðurstaðan verður. Á sama tíma heyrum við svo fregnir, því að allt snýst þetta um forgangsröðun, af ársfundi Landspítalans þar sem hæstv. heilbrigðisráðherra stígur fram og segir: Því miður, við höfum ekki efni á að byggja hér nýjan spítala fyrir 60 milljarða kr., nýjan spítala sem mun bæði stórbæta heilbrigðisþjónustu allra landsmanna og auka hagræðingu í rekstri spítalans. Þegar þessum valkostum er stillt upp sannfærist ég enn frekar um að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar 

Herra forseti. Ég er nú á mjög svipuðum nótum og tala þar sem nefndarmaður í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég er orðinn mjög hugsi yfir því hvert hæstv. ríkisstjórn er að fara með þessi svokölluðu skuldaleiðréttingamál. Það hafa verið að tínast inn upplýsingar sem sýna fram á að kostnaður vegna þessara aðgerða verður mun meiri fyrir ríki og sveitarfélög en látið var í veðri vaka í þeim greinargerðum sem fylgdu frumvörpunum tveimur til þings. Eins og hv. þm. Katrín Jakobsdóttur nefndi er til dæmis matið á líklegu tapi Íbúðalánasjóðs á bilinu 7,5–24 milljarðar kr. Það er líka ljóst að kostnaður sveitarfélaganna og ríkisins í skilningnum tapaðar framtíðartekjur er mun meiri en fylgdi með greinargerðum stjórnarfrumvarpanna og um það höfum við núna greinargerð frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem menn brutu odd af oflæti sínu og reiknuðu með eðlilegum hætti inn líklega ávöxtun fjármunanna ef þeir hefðu ella verið greiddir inn í séreignarsparnaðarkerfið. Þá er framtíðartekjutap eða samtals tekjutap ríkis og sveitarfélaga á næstu þremur árum plús framtíðartekjutapið um 43 milljarðar í dekkstu sviðsmynd hjá ríkinu og 21 milljarður hjá sveitarfélögunum. Eins og þetta hafi ekki verið nóg þá tók meiri hlutinn sig til í gær og jók umfang aðgerðanna varðandi séreignarsparnaðinn með því að hækka fjárhæðarmörkin úr 500 þús. kr. í 750 þús. kr. fyrir hjón og samskattaða aðila, sem gerir hvorutveggja að aðgerðirnar nýtast þá í enn ríkara mæli tekjuhæsta fólkinu með meiri skattaeftirgjöf og eykur enn kostnað ríkis og sveitarfélaga, sendir stærri reikning inn í framtíðina. Samt virðist meiri hlutinn ætla sér að afgreiða þessi mál án þess að nokkurt nýtt heildarkostnaðarmat verði gert, og það 

Virðulegi forseti. Hér kom ég upp til að vera á svipuðum nótum og hv. þm. Ásmundur Friðriksson, að tala um hin jákvæðu skilaboð sem við getum gefið þjóðinni og hvað samkennd fólks er mikils virði. Ég greip með mér grein úr tímariti sem gefið er út af Hjartaheillum. Í því er merkileg grein um rannsókn á íbúum í Bandaríkjunum þar sem þessi sterku samfélagstengsl hafa jafnvel áhrif á streitusjúkdóma, svo sem eins og hjartasjúkdóma, vegna þess að öryggiskennd er manninum afskapleg mikilvæg, að einhver standi við bakið á honum. Það skýtur því skökku við að hér skuli stöðugt vera talaðar niður góðar tillögur eins og um höfuðmarkmið þessarar ríkisstjórnar um að hjálpa fjölskyldum í þessu landi að rísa á lappirnar aftur. Að vinstri menn skuli í ræðu eftir ræðu tala niður þetta höfuðmál okkar um að leiðrétta hag fjölskyldnanna í landinu.  Í hálft ár hefur verið unnið að því að koma þessum tillögum í gegn. Hér hefur ákveðið embætti fylgst með og fengið að vera með frá byrjun. Það segir í umsögn sinni til nefndarinnar að það sé fátítt að það fái að starfa með alveg frá upphafi eins og raunin var hér. Mér finnst mjög sérkennilegt að það komi svo fram á lokamínútunni að þetta embætti geti ekki skilgreint hvað heimili er. Ég kíkti í orðabók Marðar Árnasonar og þar er talað um 

Hæstv. forseti. Ég viðurkenni það að ég verð alltaf jafn hugsi þegar heyrist héðan úr salnum að verið sé að hjálpa ríkustu fjölskyldum á Íslandi að laga til í húsnæðismálum hjá sér  Það er hins vegar eitt atriði sem mig langar aðeins að ræða sem ekki einn einasti held ég, með einni undantekningu kannski, af fulltrúum vinstri aflanna á þingi hefur tekið undir með mér en það er hátt vöruverð og tregða verslana til að lækka innfluttar vörur með styrkingu krónu. Það hefur ekki nokkur einasti maður held ég, með einni undantekningu, tekið undir það með mér þegar ég hef tekið það hér upp. 
            

Herra forseti. Það reynist orðið stjórnarflokkunum erfitt að verja tillögur sínar um skuldalækkanir þegar staðreyndirnar tala sínu máli. Hér er fyrst og fremst verið að hjálpa því fólki sem á síðasta kjörtímabili taldist það eignamikið að það fékk ekki þær leiðréttingar sem þá voru í boði. Það hefði verið nær að mæta þeim hópum sem eiga vissulega enn erfitt. Því miður er Framsóknarflokkurinn alltaf staddur á sama stað, hann getur ekki efnt hin digurbarkalegu loforð sem voru gefin fyrir síðustu kosningar og er auðvitað kominn í algjöra nauðvörn. En ég ætlaði ekki að tala um þetta heldur um Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri. Við þekkjum þá sögu að heimamenn hafa barist hart fyrir því að halda sjálfstæði háskólans heima í héraði. Það varð síðan niðurstaðan fyrir stuttu að hæstv. menntamálaráðherra lýsti því yfir að af sameiningu yrði ekki. Töldu menn að þá væri komin ákveðin niðurstaða sem ætti að vinna út frá, en mér sýnist að svo sé ekki, heldur sé leynt og ljóst verið að friða heimamenn fram yfir sveitarstjórnarkosningar og þetta sé einn stór blekkingaleikur. Skólanum er áfram gert að greiða háar fjárhæðir á hverju ári af gömlum skuldahala sem mun koma niður á starfseminni. Uppsagnir eru fram undan hjá starfsfólki og kennurum. Á hverjum ætli þær muni bitna helst? Maður er ansi hræddur um að það komi niður á því fólki sem hefur haft uppi mikla gagnrýni á áform hæstv. menntamálaráðherra um að sameina þessa skóla. Það er ekki eðlilegt að menn tali um að hætta við sameiningu en séu að vinna að 

Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra lét þau orð falla í þessum ræðustól nýlega að það væri sérkennilegt að landsbankamenn væru farnir að velta fyrir sér byggingu nýrra höfuðstöðva aðeins fimm árum eftir að bankinn komst í þrot í efnahagshruninu. Ég vil taka heils hugar undir þessi orð hæstv. forsætisráðherra. Sem kunnugt er áformar Landsbankinn að byggja nýjar höfuðstöðvar við hlið Hörpu við Reykjavíkurhöfn. Eins og gefur að skilja falla þessi áform í grýttan jarðveg hjá mörgum. Landsbankinn er að stórum hluta í eigu ríkisins eftir hrunið. Á sama tíma og það skortir fé til að byggja nýjan Landspítala, sem ætti með fullri virðingu fyrir starfsemi Landsbankans að vera margfalt ofar á forgangslistanum, þá finnst mér vera út í hött að verið sé að ræða þessa hluti yfirleitt. Efnahagshrunið var okkur Íslendingum mikið áfall. Eitt jákvætt gátu menn hins vegar fundið við hrunið, að vonandi yrði það okkur lexía um langan aldur, þótt dýrkeypt væri, um hvernig á ekki að standa að hlutunum. Þess vegna veldur það vonbrigðum ef menn hafa ekkert lært og ætla aftur sömu leið. Það sem nú er efst á baugi er að reka hallalausan ríkissjóð, sem þýðir betri hag fyrir alla og leggja drög að næstu skrefum varðandi höfuðstöðvar þjóðarsjúkrahúss landsmanna meðal margra annarra þarfra mála.

Forseti. Mig langar að gera útlendingaeftirlitið að umfjöllunarefni. Það var verið að vísa úr landi manni frá Sýrlandi sem er giftur íslenskri konu. Hann var eins og svo margir aðrir að flýja stríðsástandið þar. Mér finnst umhugsunarefni hversu fáum flóttamönnum frá Sýrlandi við höfum veitt skjól á Íslandi. Mér finnst enn meira umhugsunarefni að manneskja sem kemur þaðan til Íslands og sækist eftir því að fá skjól sé send til baka miðað við hvernig ástandið er þar. Hugarfarið minnir um margt á það sem gerðist hér fyrir miðbik síðustu aldar, að Ísland sé of lítið til að geta tekið á móti fólki í neyð. Símsvari hjá stofnuninni sem heitir Útlendingastofnun og á að sjá um málefni útlendinga er bara á íslensku og það hefur verið látið viðgangast í langan tíma. Og þetta hugarfar að moka út fólki sem hefur beðið hér eftir málsmeðferð í tvö ár, núna er því vísað úr landi í algjöra óvissu. Þetta hugarfar að fangelsa fólk fyrir að koma á fölsuðum vegabréfum. Vegabréfin eru fölsuð af því að fólk kemst ekki úr landinu nema finna einhverja aðra leið. Annars er líf þessa fólks í hættu og það drepið. Mér finnst að við þurfum að breyta þessu hugarfari og útlendingaeftirlitið þarf að byrja strax og stoppa þessa atlögu að fólki sem er að leita sér hjálpar.

Virðulegur forseti. Hér hafa menn rætt þau tvö frumvörp sem afgreidd hafa verið úr efnahags- og viðskiptanefnd og tengjast annars vegar séreignarsparnaðarfrumvarpi vegna niðurgreiðslu á fasteignalánum og hins vegar leiðréttingu á verðtryggðum fasteignalánum. Þessi frumvörp hafa verið afgreidd úr efnahags- og viðskiptanefnd og eins og vera má og ljóst var frá upphafi eru þau ekki í almennri sátt heldur er það meiri hluti versus minni hluti. Það er dálítið harkalegt að áður en málin koma hér á dagskrá skuli koma einstaklingar og fullyrða án þess að hafa jafnvel þau gögn sem liggja fyrir, sumir hafa þau, aðrir ekki, og tala sýknt og heilagt um að ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks hygli þeim ríku í samfélaginu á kostnað hinna fátæku. Virðulegur forseti. Þessi klisja í umræðunni er með öllu óásættanleg. Það er afar sérstakt að heyra fólk tala með þessum hætti og ætla ég að leyfa mér að skreppa örstutt í fortíðina. Sama fólk lagði hér til í júní 2009 og 2010 að á þjóðina yrðu lagðir svokallaðir Icesave-reikningar. Ég veit að nú horfa á mig hv. þingmenn Vinstri grænna og segja: Byrjarðu eina ferðina enn. En þetta var svona, virðulegur forseti. Nú kemur þetta fólk og ræðir um að hér sé verið að leggja byrðar á landsmenn og samfélagið almennt þegar gerð er tilraun til þess að koma til móts við fólk sem er með fasteignalán í mismunandi stöðu. Virðulegur forseti. Bíðum eftir frumvörpunum, tökum þau og tökum svo samhengið í því hvaða byrðar er verið að leggja á ríkissjóð og samfélagið allt og skoðum það í heild.

Virðulegur forseti. Vegna orða síðasta hv. þingmanns þá getur sannleikurinn aldrei verið óásættanlegur. Ríkisstjórnin forgangsraðar í þágu efnafólks og fólks með hærri tekjur. Um það þarf ekkert að deila, það liggur bara á borðinu. Að það sé sagt upphátt á íslensku kann að trufla þingflokksformann Sjálfstæðisflokksins en hann verður bara að lifa við það því að forgangsröðunin er þannig. En um það ætlaði ég ekki að ræða. Sem þingflokksformaður Samfylkingarinnar fagna ég yfirlýsingu formanns utanríkismálanefndar síðustu daga um að óraunsætt sé að afgreiða megi Evrópusambandstillöguna úr utanríkismálanefnd innan þess tímaramma sem starfsáætlun þingsins setur okkur. Ég held að í því felist tækifæri fyrir okkur til að setja til hliðar þetta deilumál sem skapað hefur mikla erfiðleika í þinghaldinu í vetur og einbeita okkur að þeim forgangsmálum ríkisstjórnarinnar sem hafa einmitt verið til umræðu í störfum þingsins. Það geta auðvitað verið ólík sjónarmið um stóru skuldamálin en ég held að það hljóti að vera mikilvægt og mikill ávinningur í því ef takast mætti að afgreiða þau nú þegar þau eru komin úr nefnd og gera að lögum af þeim sem það vilja og styðja og koma í framkvæmd áður en kemur að sveitarstjórnarkosningunum núna í lok maí. Ég vil þess vegna hvetja til þess að við notum þá stöðu sem upp er komin í meðferð Evrópusambandsmálsins í hv. utanríkismálanefnd, að horfast í augu við að því miður verður ekki lengra komist í vinnslu málsins innan starfsáætlunar, leggja þessar deilur til hliðar og einbeita okkur að því að taka til afgreiðslu þau höfuðmálefni sem þingmenn og stjórnmálaflokkarnir hér í þinginu hafa verið að leggja áherslu á í vetur og þá ekki síst helsta forgangsmál ríkisstjórnarinnar, skuldamál.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að ræða tillögu verkefnisstjórnar um framtíðarskipan húsnæðismála en vegna umræðunnar sem hefur verið í þingsal í morgun um skuldaaðgerðir ríkisstjórnarinnar finnst mér tilvalið að rifja upp þær staðreyndir sem til eru um fyrrverandi skuldaaðgerðir og núverandi skuldaaðgerðir. Núverandi skuldaaðgerðir eru um 150 milljarðar að umfangi, 60% aðgerðanna ná til heimila sem hafa heildarárstekjur undir 8 millj. kr., 25% ná til heimila sem eru með árstekjur undir 4 millj. kr. og tæplega helmingur árstekna nær til heimila sem hafa heildarárstekjur undir 6 millj. kr. Niðurfærslan er hærri hjá fjölskyldum sem hafa mörg börn á framfærslu sinni en öðrum. Á síðasta kjörtímabili voru um 45 milljarðar kr. færðir niður vegna m.a. 110%-leiðarinnar og nýttust þær aðgerðir um 10% heimila í landinu. Hluti þeirra heimila sem fékk þær niðurfærslur fékk að meðaltali 15 millj. kr. niðurfærslu fyrir heimilin og tölur upp á 26 millj. kr. niðurfærslu komu á ákveðinn hluta heimila. Síðan gagnrýna sömu þingmenn núverandi ríkisstjórn fyrir að koma til móts við efnameiri fjölskyldur. Hvað er það þá þegar fólk fær 15–26 millj. kr. niðurfærslu fyrir heimilin? Er það ekki tekjuhátt fólk? Mér finnst allt í lagi að vísa þeirri gagnrýni heim til föðurhúsanna þar sem hún á heima. Hér er verið að standa með fjölskyldum sem hafa verið utangarðs undanfarin fimm ár og hafa ekki fengið neina aðstoð. Þau hafa átt að bjarga sér sjálf.

Virðulegur forseti. Það er áhugavert að hlusta á þessa umræðu hér. Hún er eins og oft áður, frekar í slagorðastíl. Það var ágætt hjá hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur og fleiri þingmönnum að fara bara yfir staðreyndirnar í þessum málum. Hver og einn getur tekið mið af því. Menn geta haft allar skoðanir á þessum hlutum en þegar búið er að taka út hvaða hópar fá þessar tilfærslur kemur í ljós að gífuryrðin um að þetta snúist allt um efnafólk standast ekki. Ég verð að viðurkenna að ég er búinn að heyra þetta mjög oft, að verið sé að hjálpa efnameira fólki og síðan fari menn í sérstakar aðgerðir og allra handa aðgerðir til að hjálpa því efnaminna. Hvernig hefur það komið út fyrir efnaminna fólk? Hvað hafa til dæmis þeir aðilar sem gengið hafa harðast fram í því að sjá til þess að ríkið sé á húsnæðismarkaði, gert til að hafa kerfi til að hvetja fólk til að skuldsetja sig? Hvernig hefur það komið niður á efnaminna fólki? Ég get alveg sagt hvernig það hefur komið niður á efnaminna fólki. Það hefur fengið reikninginn fyrir þessum góðverkum stjórnmálamannanna. Nú er búið að reikna það út að við erum búin að setja 50 þús. milljónir í húsnæðisbankann. Hér var talað um Landspítalann, það er langt í nýja byggingu Landspítalans en það er bara bein útgreiðsla. Ef við tökum allt saman síðustu tíu árin eru það 100 milljarðar, sem er rúmlega nýr Landspítali. Hér kom hv. þingmaður, formaður Vinstri grænna, og kallaði eftir nýjum Landspítala. Það er ágætt að menn skoði hvernig umræðan var um ríkisbankann á húsnæðismarkaði. Hverjir gengu harðast fram í nafni þess að hjálpa þeim sem efnaminni væru, að koma honum á þann stað þar sem hann er núna? Það er sama fólkið sem hefur hæst núna 

Herra forseti. Ég kem hingað upp sem þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður til að taka undir áskorun borgarstjórnar frá því á þriðjudag til heilbrigðisráðherra um að fylgja eftir viljayfirlýsingu sem fyrrverandi velferðarráðherra gaf út síðastliðið vor. Á ársfundi Landspítalans sem var haldinn fyrir skömmu varð hæstv. heilbrigðisráðherra tíðrætt um að við værum ekki í pólitískum skotgröfum. Það voru mér því mikil vonbrigði að sjá daginn eftir í Fréttablaðinu yfirlýsingar hans í þá veru að viljayfirlýsing fyrrverandi ráðherra hefði verið eitthvert ódýrt kosningatrikk. Því fer fjarri, því að viljayfirlýsing sú sem var undirrituð er í samræmi við eldri áætlanir og var ekki gerð að neinni kosningauppákomu. Engin opinber undirritun var í kastljósi fjölmiðla, ekki var verið að skreyta heimasíðuna með flúri varðandi þá viljayfirlýsingu heldur var hún í samræmi við brýna þörf á fjölgun hjúkrunarrýma í Reykjavík. Núverandi ráðherra gaf sjálfur út viljayfirlýsingu um að fara í samninga við sérgreinalækna en hefur ekki enn fengið fjárveitingu til að standa við þá samninga sem þegar hafa verið undirritaðir frá Alþingi. Því vil ég hvetja þingmenn sem telja hjúkrunarrými mikilvæg fyrir velferð í landinu að standa með viljayfirlýsingu fyrrverandi ráðherra en falla ekki í pólitískar skotgrafir núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra.

Herra forseti. Ég hafði ekki áttað mig á því að stjórnarliðar væru komnir í svo fullkomið rökþrot með skuldamál sín að það eina sem stæði eftir hjá þeim væri að hrópa Icesave. En það heyrðum við formann þingflokks Sjálfstæðisflokksins gera áðan. Það voru einu rökin sem hv. þingmaður hafði fyrir skuldamálum ríkisstjórnarinnar, að hrópa Icesave. Það er ágætissamanburður. Ef við segjum að miðað við síðustu núvirta útreikninga fjármálaráðuneytisins á því hvað upphaflegi Icesave-samningurinn hefði kostað voru það um 70 milljarðar kr. en hér er verið að senda vel rúmlega tvöfaldan þann reikning vegna skulda kosningaloforðs framsóknarmanna inn í framtíðina, á börnin okkar. Það er alveg ljóst að kostnaður vegna þessara aðgerða lendir öfugum megin við 150 milljarða kr. þegar allt verður saman talið, skatttekjurnar, tapaðar framtíðarskatttekjur hjá ríki og sveitarfélagi. Það er talsvert. Svo koma stjórnarliðar og segja að það sé algjör misskilningur að verið sé að hygla tekjuhærra fólki þótt bæði frumvörpin hafi það í eðli sínu að þeim mun hærri tekjur eða meiri skuldir sem menn hafa, þeim mun meira fái þeir út úr aðgerðunum. Menn nýta séreignarsparnaðinn í samræmi við tekjur og nú hefur meiri hlutinn enn gefið í með því að hækka fjárhæðarmörkin þar. Í morgun fengum við gögn frá ríkisskattstjóra sem sýna að yfir 400 einstaklingar sem greiða auðlegðarskatt munu fá niðurfelld lán um leið og þeir fá það frá ríkisstjórninni að auðlegðarskatturinn verði felldur niður. 229 fjölskyldur með hreina eign yfir 120 millj. kr. skulda samt að meðaltali um 9,5 milljónir í húsnæðinu og fá lækkun lána. Hvernig ætla menn að halda því fram að þessar aðgerðir séu ekki þar með að hygla og búa til auð hjá meðal annars ríkasta fólkinu á Íslandi? Þær munu gera það eins og sést á því að kannski um 400 fjölskyldur sem hafa greitt auðlegðarskatt hætta núna að greiða hann í boði ríkisstjórnarinnar 

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi Icesave, það hvarf ekkert. Ég veit ekki betur en að menn séu þessa dagana á fullu að reyna að semja um greiðslu á 300 milljarða skuldabréfi milli nýja Landsbankans og gamla Landsbankans sem er Icesave-skuld í raun og veru. Það er verið að semja um það mál og þurfti alltaf að semja um það. Ég kem hingað upp til að tala um skuldaleiðréttingarnar sem voru afgreiddar núna úr efnahags- og viðskiptanefnd. Það er þetta sjónarmið sem ég heyrði áðan hjá hv. þingflokksformanni Framsóknarflokksins, Sigrúnu Magnúsdóttur, að hlutirnir eru teiknaðir þannig upp að þeir sem eru á móti þessum aðgerðum séu einhvern veginn á móti því að gera eitthvað fyrir heimilin. Ég vil aðeins fara yfir það. Fjáraustur úr ríkissjóði upp á 80, 100, 140 eða 150, jafnvel 200 milljarða ef allt er tekið með í reikninginn, algjörlega út í loftið án þess að hjálpa þeim sem eru í raunverulegum greiðsluvanda, það liggur alveg fyrir, ég sé ekki hvernig það er alveg augljóst að þetta sé það besta sem við getum gert fyrir heimilin. Með ríkissjóð sem þarf peninga í nauðsynlegt viðhald, í nauðsynlega uppbyggingu í velferðarkerfinu, menntakerfinu, í öllum innviðum samfélagsins. Ég get ekki séð að það sé það besta fyrir heimilin að fresta öllu því fyrir þetta. Ég get ekki séð að það sé það besta fyrir heimilin að grípa til aðgerða sem líklega munu auka einkaneyslu á tímum sem við þurfum þess ekki, alls ekki. Hún líklega eykur viðskiptahalla. Ég get ekki séð að það sé það besta fyrir heimilin. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er ekkert gert til að reyna að rökstyðja þessar aðgerðir út frá því að þær séu skynsamleg hagstjórn fyrir heimilin. Eftir stendur að þetta er bara reikningur inn í framtíðina og börnin okkar borga. 

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? - Svo er ekki og skoðast hún þá samþykkt.

Virðulegi forseti. Við göngum nú til atkvæða um mál sem er orðið eitthvert mesta háðungarmál sem ég man eftir að hafa séð frá nokkurri ríkisstjórn. Þessi ríkisstjórn leggur ekkert upp úr að halda aftur af verðbólgu í landinu. Hún leggur ekkert upp úr því að eiga góð samskipti við aðila vinnumarkaðarins. Hún lofar bara. Úr þessum ræðustól var lofað 21. desember sl. að lækkuð yrðu gjöld sem þá höfðu verið hækkuð þó að sveitarfélögin í landinu, undir forustu Reykjavíkurborgar, hefðu gengið fram með góðu fordæmi og viljað frysta gjaldskrár. 

Herra forseti. Þetta er ákaflega illa útfærð aðferð til að skila þessum meintu 460 milljónum inn í lækkun gjaldskrárhækkana og verðlagsuppfærslna í fjárlögum. Í fyrsta lagi verður nú árið næstum hálfnað þegar þetta kemur til framkvæmda og þar af leiðandi verður ekki staðið við fyrirheitin nema rétt rúmlega að hálfu. Í öðru lagi er valin sú leið að smyrja þessu út yfir mjög marga liði í fáeinum aurum eða tugum aura í hverju tilviki, bensín, áfengi, tóbak, olíugjald, þungaskattur, raforkuskattur, kolefnisgjald o.s.frv. Það verður því ekki nokkur leið að fylgjast með því að þessar verðlækkanir skili sér raunverulega á endanum til neytandans. Hámarki nær þessi fáránleiki þegar raforkuskatturinn er lækkaður um 1/100 úr eyri, 1/1.000 úr krónu. Það er nú meira framlagið til verðstöðugleika í landinu. Þarna er valin mjög gölluð leið í stað þess að velja út fáa og einstaka liði og lækka þá umtalsvert þannig að hægt væri að fylgja þeirri lækkun eftir og líkur væru á að hún skilaði sér út í verðlagið og kæmi neytendum til góða. 

Virðulegur forseti. Í þessu máli fékk stjórnarmeirihlutinn gullið tækifæri til þess að standa sig og sinna m.a. kröfum vinnumarkaðarins um gjaldskrárlækkanir. Varðandi þá kröfu dró ríkisstjórnin lappirnar, kom með þetta frumvarp allt of seint og við erum að afgreiða það núna á lokadögum þessa þings. Það er ámælisvert og undarlegt. Síðan er þessum gjaldskrárlækkunum smurt yfir svo marga liði að það eru verulega sterkar líkur á að almenningur verði ekki var við þær og þær muni ekki skila sér út í verðlagið. Þetta er alveg ótrúleg aðferðafræði. Hér er gullnu tækifæri til að gera eitthvað rétt klúðrað og við í Bjartri framtíð sitjum hjá í þessu máli.

Herra forseti. Við erum að greiða atkvæði um gjaldskrárlækkanir. Við skulum halda því til haga að þessi gjöld voru öll hækkuð um 3% fyrr á þessu kjörtímabili þegar ríkisstjórnin tók við. Nú á að draga hækkunina til baka um 1 prósentustig. Þetta er því ekki lækkun þegar öllu er á botninn hvolft. Það er farið til baka, stigið skref í rétta átt hvað þetta varðar. Í öðru lagi er þetta ekki að frumkvæði ríkisstjórnarinnar vegna þess að þetta er nokkuð sem ríkisstjórnin gaf loforð um að gera til að lækka verðbólguþrýstinginn um 0,08% svo að kjarasamningar mundu nást milli ASÍ og Samtaka atvinnulífsins. Samtök atvinnulífsins eru ánægð með þessa niðurstöðu og þessa lendingu en ASÍ er það ekki. ASÍ finnst ekki uppfyllt það loforð sem ríkisstjórnin gaf. Höldum því til haga. Píratar munu sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Það mál sem við greiðum hér atkvæði um kom til þingsins 13. febrúar. Ég harma hversu langan tíma það hefur tekið og einkum að ekki hafi tekist samstaða um það í þinginu að veita því algjöran forgang. Það hefur verið á forræði þingsins frá því að það var lagt fram 13. febrúar. Ég hefði gjarnan viljað sjá það afgreitt mun fyrr. Málið snýst um það að löng venja er fyrir því að hinir ýmsu krónutöluskattar og -gjöld taki breytingum í samræmi við verðlag. 

Virðulegur forseti. Þetta mál var á dagskrá þingsins fimmtudaginn 20. febrúar. Þá er það þriðja mál á dagskrá, gjaldskrárlækkanir. Þann sama dag erum við einnig að ræða aðildarviðræður við Evrópusambandið, framhald einnar umr. Það er þess vegna sem þetta mál, frá því að það var lagt fram og kom fyrst fram 20. febrúar, kemst ekki á dagskrá þingsins til umræðu fyrr en 18. mars. - Hverju skyldi það vera að kenna?

Virðulegi forseti. Það er nú hollt að rifja það upp að af hálfu stjórnarandstöðunnar og af hálfu okkar í Samfylkingunni var ítrekað boðið fram að þetta mál yrði tekið fram fyrir þá götóttu tillögu um afturköllun aðildarumsóknar sem ríkisstjórnarmeirihlutinn heimtaði að fá að ræða hér alla daga, dag eftir dag eftir dag, og hefur núna heykst á að koma í gegn. Virðulegi forseti. Það er síðan ástæða til að koma hér aftur upp í ræðustól um þessa atkvæðagreiðslu til að vekja líka athygli á því að það var fullt af öðrum gjaldskrárhækkunum um síðustu áramót sem stjórnarmeirihlutinn kýs að gera ekkert við, yfir 20% hæstu hækkanir í komugjöldum í heilsugæslu. Við þeim er ekki snert. Það er dapurlegur vitnisburður að sjá þessa forgangsröðun stjórnarmeirihlutans og þegar maður horfir á þetta frumvarp liggja líkur að því að líklega er það það eina sem fólk mun verða vart við í gjaldskrárlækkunum vegna þessa frumvarps í áfengi og tóbaki. Og það getur ekki talist réttlætanlegt framlag  Að síðustu munum við flytja við 3. umr. frekari breytingartillögur við þetta mál.

Herra forseti Mig langar bara að svara vinkonu minni, hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur, að að sjálfsögðu hefur forseti þingsins dagskrárvaldið og honum er í lófa lagið, eins og þingmaðurinn veit, að færa mál til eins og honum sýnist. Það hefði verið hægt að færa málið fram fyrir ef vilji hefði verið til þess, þetta er bara liður í því að vera ekkert að reyna að plata landsmenn með svonalöguðu. Að sjálfsögðu hefur forsetinn dagskrárvaldið og getur fært mál fram fyrir. Ef við tölum um þetta mál, um að draga aðildarviðræður til baka, það vissu allir að það mál færi í málþóf, það vissu það allir. Að sjálfsögðu fer slíkt mál í málþóf. Hvernig komast Danir hjá svoleiðis vandræðum? Jú, þeir eru með í stjórnarskránni, og það er hægt að setja það í þingsköp á Íslandi, að 1/3 hluti þingmanna geti vísað málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá losnum við við svona vandamál, út af því að þá mun enginn þora að leggja fram mál hér á þingi sem hefur kannski stjórnarmeirihluta á bak við sig en fer klárlega í berhögg við vilja mikils meiri hluta landsmanna.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að setja þetta mál í rétt samhengi. Það var lagt fram í framhaldi af því að skrifað var undir kjarasamninga og þetta var meðal þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir til að tryggja að sátt gæti tekist á vinnumarkaði. Hún tókst, og nú hafa verið greidd atkvæði um samningana og það eru í gildi kjarasamningar í dag. Þetta mál er meðal þess sem ríkisstjórnin vildi beita sér fyrir og felur það í sér að þessi tilteknu krónutölugjöld og skattar hækka þá ekki nema um 2% á þessu ári. Hverju hefur þetta skilað? Verðbólgan er um 2%, ekki út af þessu máli sérstaklega 

Hæstv. forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um olíugjald og kílómetragjald, sem lýsir ágætlega forgangi þessarar ríkisstjórnar hvað varðar lausnir í sambandi við kjarasamninga. Það þýðir að sá sem keyrir bíl 15 þúsund kílómetra á ári fær að vísu ekki miklu minna ef tillagan verður samþykkt, en ef við tökum heildaráhrifin af olíu- og bensíngjaldi þá fær hann 150 kr. á mánuði. Að hlusta á hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lýsa því yfir að það muni bjarga verðbólgu á Íslandi er náttúrlega bara grín. Það er verið að tala hér um áhrif upp á 0,08% og bara það að taka út 

Hver er verðbólgan?

Við erum tala um það vegna allt annarra hluta en þessara, og á verkalýðshreyfingin heiður skilinn fyrir samningana. Ég treysti mér ekki til að styðja þessa tillögu einfaldlega vegna þess að forgangsröðunin er röng, verið er að dreifa hér peningum sem hafa ótrygg áhrif vegna þess að við vitum ekkert hvernig það skilar sér í verðlagi 

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að minna hv. þingmenn á það, einkum ýmsa þingmenn í stjórnarliðinu sem ég var með í kosningabaráttu fyrir um rúmu ári og héldu svo fallegar ræður um áhuga sinn á því að bæta samgöngur í landinu, ég man þetta svo vel. Það voru svo hjartnæmar ræður og væntingarnar sem voru reistar víða í byggðum landsins voru ekkert smáræði um að nú kæmi ríkisstjórn og flokkar sem mundu heldur betur brjóta í blað og setja í gang stórfellda uppbyggingu vegakerfisins og samgangna. Það hefur nú farið á aðra leið og vegamálin og samgöngumálin sennilega harðar leikin en í nokkurn annan tíma, fá verri útreið núna en á botni kreppunnar og hér er í viðbót verið að skerða tekjur Vegasjóðs sérstaklega. Ríkisstjórnin valdi að útfæra þetta m.a. þannig að það kemur þungt niður á sérstaka bensíngjaldinu og hinum mörkuðum tekjum Vegasjóðs, sem var ástæðulaust með öllu ef ríkisstjórnin hefði valið að taka tekjutapið á ríkissjóð og láta almenna bensíngjaldið taka á sig lækkunina.

Herra forseti. Hér ræðum við lækkun á svokölluðum raforkuskatti sem er auðvitað sáralítill. Ég vil í stóra samhenginu lýsa undrun minni á því að menn komi ekki sterkar að kjarasamningum á almenna markaðnum. Menn þekkja það að kjarasamningarnir voru felldir af helmingi félaga innan ASÍ eftir þá samninga sem eru forsenda þess að ríkisvaldið fór í þessar aðgerðir. Þessar aðgerðir eru hvorki fugl né fiskur. Stéttarfélögin hafa óskað eftir því að breyta áherslum þannig að þær nýtist láglaunafólki félaganna best, eins og lækkun á komugjöldum og lækkun í heilbrigðisþjónustunni þar sem hafa orðið mjög miklar hækkanir frá áramótum. Þetta er svo mikil sýndarmennska að það nær ekki nokkru tali að bjóða upp á slíkt.

Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um lækkun á gjöldum á áfengi og tóbak. Við erum að tala um það sem er búið að lækka í heildina og átti að vera 460 milljónir en verða 322. Skilaboðin með þessu og lækkun á bensíngjaldi eru til öryrkja og láglaunafólks: Kaupið sem allra mest, drekkið og reykið, þannig fáið þið einhverjar kjarabætur út úr þessu.  
             Þetta er ríkisstjórn sem fer með forvarnir og lýðheilsu sem sérstakan kafla  Ég get ekki annað en setið hjá.

Virðulegi forseti. Hér fara menn mikinn. 4. gr. kemur þungt niður á Vegasjóði, aðrar lækkanir sem hér liggja fyrir koma engum til góða og nú kemur að breyting á lögum um gjöld á áfengi og tóbak séu sérstök skilaboð ríkisstjórnarinnar til öryrkja og láglaunafólks um að hefja drykkju.  Ég ætla að benda á það, virðulegur forseti, að með þessum lækkunum er verið að lækka vísitöluna sem liggur m.a. til grundvallar verðtryggðum lánum. Það kemur fólkinu í landinu til góða hversu mikið sem við reynum að segja eitthvað annað. 
            

Virðulegi forseti. Hér er að finna breytingartillögu sem felur í sér að það sem launþegum var þó lofað í gjaldskrárlækkunum kemur bara til framkvæmda á seinni hluta ársins. Stjórnarmeirihluti með sjálfsvirðingu hefði látið fylgja hækkun á lækkuninni þannig að fólk fengi í sinn hlut það sem lofað var úr þessum ræðustól af ráðherrunum 21. desember, þ.e. að draga til baka 1 prósentustig af þeirri 3% gjaldskrárhækkun sem ríkisstjórnin stóð fyrir. En ríkisstjórnarmeirihlutinn nýtir sér það lag sem hann skapaði sér með tilgangslausu tali hér um tillögu um að draga til baka aðildarumsókn að Evrópusambandinu til að forðast að efna loforð sem gefið var. Það er hið alvarlega í þessu máli og ríkisstjórnarflokkunum til sannrar háðungar.

Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um það sem vera átti tíu mánaða lækkun en verður sjö mánuðir. Það sem áttu að vera 460 millj. kr. verða 322. Hér er verið að lækka gjöld á áfengi, tóbaki og bensíni um 322 milljónir og á sama tíma er í fjárlagafrumvarpinu 250–300 milljóna hækkanir þar sem fólk verður að borga meira fyrir hjálpartæki og þjálfun. 
             Þetta er það samhengi sem ég hef sett málið í.  Þess vegna sit ég hjá.

Herra forseti. Afstaða stjórnarandstöðunnar hér í dag er með öllu óskiljanleg. Þegar málið var samþykkt hér á síðasta ári, um 3 prósentustiga hækkun til samræmis við verðlagshækkanir á þessu ári, var stjórnarandstaðan meira og minna öll á móti, taldi það alveg fráleitt að hafa þau vísitöluáhrif með þeirri hækkun sem í stefndi. Við því var brugðist með því að lækka öll gjöldin til baka undir verðbólguviðmið Seðlabankans. Nei, þá er setið hjá.  Þessi málflutningur stenst enga skoðun  
            

Virðulegur forseti. Ég sé mig knúinn til þess að leiðrétta það sem fram kom í máli hv. þm. Guðbjarts Hannessonar um að hér væri um að ræða skólagjöld. Hér er ekki um slíkt að ræða, lögum samkvæmt er hér um að ræða innritunargjöld. Þau eru þannig ákveðin að fram kemur tillaga, og hún er rökstudd, frá rektorum opinberu háskólanna um þann kostnað sem hlýst af innritun nemenda og öðru sem því tengist. Orðið var við þeirri tillögu og Alþingi samþykkti hana. Ekki er um að ræða skólagjöld  Hér er einungis verið að tala um innritunargjöld sem byggð eru upp með þeim hætti sem hér er lýst.

Það skilar sér ekki út í skólakerfið.


            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir áliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, sem framlengja bráðabirgðaákvæði nr. XIV í lögum nr. 151/2010 og heimila uppgjör krafna, heimila að gerðar verði kröfur vegna ólögmætra gengislánasamninga. Ákvæðið átti samkvæmt efni sínu að renna út 16. júní nk., enda ekki neitt sérákvæði sett um fyrningarfrest í hinum upphaflegu lögum sem sett voru í kjölfar gengislánadómanna 2010. Hér er farin sú leið vegna þess að eins og alþjóð er kunnugt hafa orðið umtalsverðar tafir á því og gengið - það er dálitlar róstur í salnum, virðulegi forseti.  Frumvarpið er flutt af nefndinni í heild. Það var tekið til nefndar og gestir komu á fund nefndarinnar frá umboðsmanni skuldara, frá fjármálafyrirtækjum, frá Samtökum iðnaðarins, Hagsmunasamtökum heimilanna og frá Neytendasamtökunum. Vert er að geta þess að allir gestir voru því fylgjandi að fyrningarfresturinn yrði lengdur en nokkur áherslumunur var um það hversu lengi það þyrfti að vera. Það kom líka fram fyrir nefndinni að þetta uppgjör krafna hefði gengið mun hægar fyrir sig en von var á við setningu laganna og það þrátt fyrir að Samkeppniseftirlitið hefði á sínum tíma heimilað aðilum Samtaka fjármálafyrirtækja og Dróma að viðhafa samstarf í því skyni að liðka fyrir úrlausn. Ekki verður því hjá því komist, að mati nefndarinnar, að skoða markmið frumvarpsins út frá hagsmunum beggja aðila kröfuréttarsambandsins og ljóst að hagsmunir beggja mæla með lengingu fyrningarfrests uppgjörskrafna. Það var sérstaklega rætt í meðförum nefndarinnar hvort efni væru til að stytta fyrningarfrestinn en niðurstaða nefndarinnar varð sú að sú lenging fyrningarfrests sem lögð er til í hinu upphaflega frumvarpi sé hæfileg. Miðað við þær upplýsingar sem fengust frá hagsmunaaðilum, og þá sérstaklega Samtökum iðnaðarins, eru góðar líkur á því að það takist að ljúka þeim málum sem enn eru í meðferð í dómskerfinu innan þess tíma sem með þessum hætti er skapaður til frekara uppgjörs þessara krafna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er mjög ánægjulegt að náðst hafi um þetta samstaða í nefndinni. En ég vildi gjarnan spyrja hann betur út í tímalengdina. Það var rætt nokkuð mikið í nefndinni hvort fjögurra ára lenging þessa fyrningarfrests dygði eða hvort fara þyrfti í sex ár, þ.e. samtals tíu ár. Einnig hvort það nægði að fara í tvö ár í viðbót eða átta ár samtals. En það er ljóst, eins og hv. þingmaður sagði, að mörg mál eru óútkljáð í dómskerfinu og mikilvægt að þetta mál nái fram að ganga. Mig langar að spyrja hann út í það hvort nægilegt sé að hafa fjögur ár í viðbót, að hans mati, og hvort það sé tryggt að þeim málaferlum sem eru í gangi í dag sé þá lokið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og líka fyrir samstarfið í hv. nefnd þar sem góð samstaða náðist um málið. Það er mjög ánægjulegt. Það er auðvitað alltaf erfitt að lofa einhverju um tímalengd í þessum efnum en miðað við þær upplýsingar sem fengist hafa og miðað við það að fordæmin hafa skýrst í sjálfu sér frá því að Hæstiréttur breytti um fordæmi í febrúar 2012 og eðli máls samkvæmt eru svo sem ekki nema tvö ár liðin síðan þá. Það vakti kannski upp vangaveltur um hvort tvö ár til viðbótar dygðu nú. En í ljósi þess hversu flækjustig þessara mála er mikið og hversu mikið hefur borið á því að fjármálafyrirtæki hafni fordæmisgildi einstakra dóma og í ljósi þess að tilteknir þættir eins og fjármögnunarleigusamningar, sem eru mjög fyrirferðarmiklir hjá fyrirtækjum, jafnt litlum sem stórum, þar sem tækjakaup liggja undir allt frá hrærivél fyrir bakara og upp í stóra lyftara og stórvirkar vinnuvélar, þá á í sjálfu sér alveg eftir til dæmis að leiða til lykta efniságreining um þá tegund samninga. Í því ljósi mundi ég halda að fjögur ár frá júní nk. ættu að geta dugað, því að búið er að leiða til lykta ákveðinn þátt ágreiningsins. Í öllu falli er alveg ljóst af þeim fordæmum sem rakin voru í greinargerð með hinu upphaflega frumvarpi, sem nefndin stóð að, að fordæmin eru algjörlega skýr um það að ef þetta dugar ekki hefur löggjafinn fullt forræði á því að framlengja frestinn frekar þegar þingmenn standa, sem þá verða í þessum sal eftir fjögur ár, frammi fyrir því að fresturinn er við það að renna sitt skeið á enda.

Herra forseti. Mjög margir í þjóðfélaginu bíða eftir því að þetta lagafrumvarp nái fram að ganga og ég vænti þess að það verði afgreitt sem allra fyrst vegna þess að menn óttast það að núna í sumar renni sá fyrningarfrestur út sem er í gildi núna. Ég þakka nú eiginlega fyrir þá samstöðu sem náðist í nefndinni að flytja málið og ég þakka hv. þingmanni fyrir upplýsingarnar að ef þetta ekki dugar kynnu menn á verðandi þingi að grípa til ráðstafana til að lengja frest enn frekar. Þessi mál eru ótrúlega flókin og virðast vera ótrúlega umfangsmikil, þetta er mjög viðamikið verkefni. Ég er mjög ánægður með að samstaða hafi náðst í nefndinni um að lengja fyrningarfrestinn.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni hvað varðar þakkir fyrir samstarfið í nefndinni. Ég get sagt persónulega, vegna þess að þau lög sem hér er verið að framlengja bráðabirgðaákvæði við hafa oft verið við mig kennd og ekki alltaf með jákvæðum tilvísunum, að það er mér mikið gleðiefni að myndast skuli hafa órofa samstaða um það í nefndinni að standa saman að því að framlengja þær réttarbætur sem þessi lög kváðu á um. Það er svolítið gaman í ljósi forsögunnar að það skuli vera eina breytingin sem löggjafinn hafi gert á lögunum sem sett voru í desember 2010 og hafa oft verið við mig kennd, þ.e. að framlengja gildistíma þeirra. Að því er varðar síðan það sem hv. þingmaður rakti um hagsmunina sem að baki liggja þá var það líka rætt í nefndinni og kannski rétt að það komi fram í ræðustól Alþingis að við ræddum dálítið um hver árangurinn hefði verið af samráðinu sem Samkeppniseftirlitið veitti heimild fyrir á sínum tíma í því skyni að leiða þessi mál hratt til lykta. Það fer ekki á milli mála þegar maður horfir á hversu hægt hefur gengið og hversu mikið hefur borið á því að fjármálafyrirtækin neiti að viðurkenna fordæmisgildi einstakra dóma sem síðan hafa fallið, hafa jafnvel ekki hirt um að áfrýja til að fá efnislega niðurstöðu í mál sem þegar var búið að viðurkenna að skiptu máli til að fá efnislega leiðsögn um frekari úrlausn, að verkefni nefndarinnar á næstu mánuðum hlýtur að vera að fara aðeins yfir reynsluna af þessu samráði, hvort það hafi verið til góðs og hvað megi læra af þeirri reynslu. Er hægt að treysta fjármálafyrirtækjum til að regla sjálf sig með þessum hætti?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir það frumkvæði að flytja þetta mál. Ég held að það sé þjóðþrifamál eins og hv. þm. Árni Páll Árnason hefur rakið ágætlega. Ég vil nota tækifærið hér og benda hv. þingmönnum á að hér opnar nefndin lögin um vexti og verðtrygginguna. Fyrir hv. þingmenn Willum Þór Þórsson, Elsu Láru Arnardóttur, Frosta Sigurjónsson og aðra forustumenn í Framsóknarflokknum og aðra þá þingmenn Framsóknarflokksins sem hafa fylgst með þessari umræðu er náttúrlega mikilvægt að gera sér grein fyrir því að hér er verið að opna lögin um vexti og verðtryggingu. Ef það er afstaða þingmannanna að afnema eigi verðtryggingu af lánum til einstaklinga er löggjöfin nú opin. 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér nefndarálit efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp efnahags- og viðskiptanefndar um að lengja fyrningarfrest í lögum sem eru nr. 151/2010, og hafa löngum verið kölluð Árna Páls-lögin, eins og fram kom í máli hv. Árna Páls Árnasonar. Hv. þingmaður sagði að það gleddi hann að þessi breyting á frumvarpinu væri komin fram vegna þess að það væri eina breytingin sem Alþingi hefði þá gert á þeim lögum. En ég held að hv. þingmanni hafi láðst að nefna það jafnframt að Hæstiréttur ógilti lögin þannig að Alþingi gat þá ekki breytt fleiri þáttum en þessum. Hvað um það. Virðulegur forseti. Hér er verið að lengja í fyrningarfresti vegna þess m.a. að hann er ekki liðinn, þess vegna er það mögulegt fyrir löggjafann að grípa inn í. Í nefndarálitinu stendur, og það er rétt, að ég var fjarverandi við afgreiðslu málsins en sit í nefndinni og því vildi ég koma hér og segja álit mitt á þessu. Ég er hjartanlega sammála, ég tel að hagsmunir þeirra sem skulda sé hér virtur og að þeim sé gefinn lengri frestur til þess að fá og fara í það uppgjör sem sum fjármálafyrirtæki eru enn í og hafa sum jafnvel dregið lappirnar gagnvart því, án þess að ég nefni nokkurt þeirra hér á nafn. Að því sögðu, virðulegur forseti, legg ég til, eins greint er frá í nefndarálitinu, að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir áliti nefndarinnar, en með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum vegna framlengingar á gildistíma samkomulags sem ríkið gerði við sveitarfélög um tímabundna breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga í kjölfar samkomulags um eflingu tónlistarnáms og jöfnun á aðstöðumun nemenda til tónlistarnáms, en það var undirritað 13. maí 2011. Hér er gert ráð fyrir því að fjármögnun þeirra verkefna sem þar er um getið verði áfram á ábyrgð sveitarfélaga og er fjármögnun þeirra tryggð með því að framlög sveitarfélaga verði innheimt af úthlutun framlaga jöfnunarsjóðs til sveitarfélaga í hlutfalli við íbúafjölda. Nefndin lítur svo á að það hafi við undirritun samkomulagsins verið skýrt af hálfu ríkisvaldsins að um viðbótarframlag var að ræða sem átti að efla tónlistarnám á framhalds- og miðstigi. Það kom fram, við meðferð nefndarinnar á málinu, nokkur gagnrýni á túlkun sveitarfélaga á samkomulaginu. Margir umsagnaraðilar telja að við það hefðu sveitarfélögin kosið að draga úr fjárveitingum til tónlistarnáms. Við gagnrýnum þetta og ítrekum þann skilning okkar að samkomulagið hefði átt að efla og jafna aðstöðu til tónlistarnáms. Við áréttum jafnframt mikilvægi þess að fundin verði ásættanleg lausn og varanleg niðurstaða varðandi fjármögnun tónlistarnáms í stað tímabundinnar lausnar. Það verður að vera skýrt hvar ábyrgðin liggur. Það kom fram í vinnslu nefndarinnar að yfir stendur vinna við heildarendurskoðun málaflokksins. Við teljum mjög mikilvægt að þegar niðurstaða þeirrar vinnu liggi fyrir verði búið að beina sjónum sérstaklega að þessum ágreiningi og þess verði gætt að slík álitamál verði ekki uppi að heildarendurskoðun lokinni. Það er mikilvægt að mati nefndarinnar að þeirri vinnu verði hraðað svo að fram komi ný heildstæð löggjöf sem marki skýran lagaramma um starfsemi tónlistarskóla. Að þessu nefndaráliti standa eftirfarandi hv. þingmenn: Sú sem hér stendur, Páll Valur Björnsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Guðbjartur Hannesson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jóhanna María Sigmundsdóttir, Svandís Svavarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Nefndin stendur öll að þessu máli og við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.

Virðulegi forseti. Ég hyggst nú ekki lengja þessa umræðu, en vil bara ítreka hér að það skiptir verulegu máli að um er að ræða tímabundið samkomulag. Verið er að framlengja það þannig að það gildi áfram til áramóta, en heildarendurskoðun stendur yfir. Ég tel mjög nauðsynlegt að í þeirri heildarendurskoðun verði tekið tillit til þess að höfuðborgin hefur sérstakar skyldur og sérstakt hlutverk í þessu. Þetta leggst af meiri þunga, held ég að megi fullyrða, á höfuðborgina en önnur sveitarfélög, til dæmis vegna þess að hér er í boði kennsla sem ekki er í boði annars staðar. Þess vegna flytur fólk kannski frekar til Reykjavíkur vegna þess að þar er framboð á kennslu sem ekki er hægt að finna annars staðar. Einnig má líka segja að þegar fólk kemur í framhaldsnám í háskóla, t.d. í Háskóla Íslands eða Háskólann í Reykjavík eða hvar sem það er, sækir það kannski áfram framhaldsnám í tónlist, meðfram öðru námi. Ég vil leggja áherslu á það hér, virðulegur forseti, að ég tel mjög nauðsynlegt að þegar þetta samkomulag verður endurskoðað verði tekið sérstakt tillit til Reykjavíkur, til höfuðborgarinnar, í þessu sambandi. Ég veit og við vitum það öll að auðvitað vill höfuðborgin eins og önnur sveitarfélög styðja þetta og leggja sitt fram, en það verður líka að taka tillit til þess að það leggst meira á Reykjavík í þessu atriði en á önnur sveitarfélög. Það var bara þetta sem ég vildi vekja athygli á við þetta tækifæri.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allrar allsherjar- og menntamálanefndar sem flutti málið í sameiningu og hefur því rætt það mikið og farið í gegnum það vel og vandlega. Með frumvarpinu er lagt til að sá hluti af markaðseftirliti raffanga sem er undir eftirliti og forræði Neytendastofu verði færður til Mannvirkjastofnunar þannig að forræði rafmagnsöryggismála verði hjá einni stofnun. Nefndin fór yfir allar þær athugasemdir sem bárust, þá helst það sem Neytendastofa sjálf hafði að segja um málið, en annars voru allar aðrar umsagnir jákvæðar og mikil sátt um að þetta væri til bóta. Farið var yfir þessar athugasemdir og nefndin bendir á að á Norðurlöndunum eru öll rafmagnsöryggismál á hendi einnar og sömu stofnunarinnar, þar með talið markaðseftirlit með öllum rafföngum. Hvergi á Norðurlöndunum er markaðseftirlit raffanga á forræði stofnunar sem fer með neytendamál, enda er rafmagnsöryggi tæknilega sérhæfður málaflokkur. Það er því álit nefndarinnar að góð þekking og reynsla sé til staðar hjá Mannvirkjastofnun til þess að sinna markaðseftirliti með rafmagnsöryggismálum í heild sinni, sér í lagi vegna smæðar íslenska markaðarins. Þá er það álit nefndarinnar að það sé hagkvæmara, skilvirkara og öruggara í alla staði að hafa rafmagnsöryggismál á einni hendi. Einnig er mikilvægt að stjórnsýsla sé eins skilvirk og kostur er og leitast skuli við að koma í veg fyrir tvíverknað, en tvöfalt eftirlit getur haft í för með sér aukið flækjustig og kostnað fyrir eftirlitsskylda aðila. Þetta er það sem málið snýst um, mjög gott mál og ánægjulegt að við séum að halda hér og nú áfram með það. Það eru aðeins tvær breytingar sem nefndin leggur til. Önnur er lagatæknilegs eðlis og hitt er að gildistímanum er breytt í 1. september. Að álitinu stendur öll allsherjar- og menntamálanefnd, Unnur Brá Konráðsdóttir, sá sem hér stendur, Vilhjálmur Árnason, Páll Valur Björnsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Guðbjartur Hannesson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Svandís Svavarsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá hv. allsherjar- og menntamálanefnd um tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um notkun íslensku í stafrænni upplýsingatækni. Þessi tillaga á sér nokkurn aðdraganda í þinginu en fyrst var það svo að Eiríkur Rögnvaldsson, frá Máltæknisetri og prófessor við Háskóla Íslands, ræddi það í sjónvarpsþætti að staða íslenskrar tungu væri ótrygg nema gripið yrði til sérstakra ráðstafana og tók svo til orða að íslenskan gæti ella orðið útdauð á þessari öld. Í kjölfarið á þessum ummælum kom málið upp í þinginu og sú sem hér stendur vakti máls á því að það væri rétt að þingið tæki málið til sérstakrar skoðunar og boðaði þingsályktunartillögu þá sem er til umræðu. Í góðu samráði við alla fulltrúa í allsherjar- og menntamálanefnd tókst samstaða um að tillagan yrði flutt af nefndinni í heild, ekki síst vegna þess að um er að ræða viðfangsefni sem varðar kannski það sem er okkur dýrmætast sem er um hvað tilvera okkar snýst á þessu landi, sagan okkar og tungan og vitundin um að þau verðmæti gætu verið forgengileg á stafrænni öld. Það varð til þess að þessi ágæta tillaga varð til í góðu samstarfi við þá sem best þekkja til. Tillagan byggir auðvitað á vinnu sem þegar hefur legið fyrir. Alþingi samþykkti þingsályktun um íslenska málstefnu 12. mars 2009 en þar lá til grundvallar ritið Íslenska til alls, tillögur Íslenskrar málnefndar að íslenskri málstefnu. Þar er einn kaflinn sem fjallar sérstaklega um íslensku í tölvuheiminum. Þar er sett fram það meginmarkmið að „íslensk tunga verði nothæf - og notuð - á öllum þeim sviðum innan tölvu- og upplýsingatækninnar sem varða daglegt líf alls almennings“. Lokaskýrsla nefndar sem mennta- og menningarmálaráðuneytið skipaði til að fylgja eftir þessari stefnu, sem var gefin út sumarið 2012 og ber heitið Íslenska í tölvuheiminum og svo haustið 2012 annað rit, Íslensk tunga á stafrænni öld, var afrakstur viðamikils Evrópuverkefnis sem Máltæknisetur tók þátt í og ályktun Íslenskrar málnefndar um stöðu íslenskrar tungu árið 2012 um stöðu og horfur íslenskunnar innan tölvu- og upplýsingatækninnar - öll þessi rit og allar þessar skýrslur greindu frá því að mikið skorti á að íslensk tunga byggi við þann tæknilega stuðning sem er henni nauðsynlegur til að eiga trygga framtíð á þessu mikilvæga sviði. En raunin var sú að staðan er mjög alvarleg í samanburði við stöðu evrópsku tungumálanna eða þannig að af 30 tungumálum í Evrópu stendur íslenskan næstverst að vígi hvað þetta snertir. Nefndin fjallaði um þessa tillögu til þingsályktunar og fékk til sín allnokkra gesti, Baldur Sigurðsson frá menntavísindasviði Háskóla Íslands, Kolbrúnu Halldórsdóttur frá Bandalagi íslenskra listamanna, Jón Guðnason frá Háskólanum í Reykjavík, Heiðdísi Dögg Eiríksdóttur frá málnefnd um íslenskt táknmál, áðurnefndan Eirík Rögnvaldsson frá Máltæknisetri og Pétur H. Hannesson frá Landspítala. Umsagnir bárust líka frá Bandalagi íslenskra listamanna, Háskólanum í Reykjavík, málnefnd um íslenskt táknmál, Máltæknisetri, menntavísindasviði Háskóla Íslands og Pétri H. Hannessyni, yfirlækni röntgendeildar Landspítala. Tillagan felur sem sé í sér að skipuð verði nefnd sérfræðinga í málvísindum og upplýsingatækni sem fái það hlutverk að gera aðgerðaáætlun um innleiðingu tiltekinna þátta í opinberri málstefnu, þ.e. notkun hennar í stafrænni upplýsingatækni. Auk þess verði nefndinni falið að kostnaðarmeta innleiðinguna og gera áætlun um fjármögnun hennar. Nefndin bendir sérstaklega á að fram kemur í ritinu Íslensk tunga á stafrænni öld, sem var afrakstur Evrópuverkefnis þar sem gerð var könnun á stöðu 30 tungumála í Evrópu, að 2/3 tungumálanna eru í hættu, þ.e. þau ná ekki að fylgja hraðri þróun tölvutækninnar og verða því ekki nothæf á mikilvægum sviðum þjóðlífsins í náinni framtíð ef svo fer sem horfir. Íslensk tunga er þar á meðal en hún stendur, eins og áður segir, næstverst að vígi hvað þetta snertir. Í ljósi þessa og mikillar þróunar og hraðrar framvindu upplýsingatækninnar og þeirrar staðreyndar að samskipti á erlendum tungumálum eru að aukast til muna er þróun og útfærsla á máltækni fyrir íslenska tungu afar mikilvæg og auk þess brýn að mati nefndarinnar. Fram kom á fundum nefndarinnar að einungis 25% landsmanna nota íslenskt notendaviðmót í stafrænni upplýsingatækni. Nefndinni þykir því einsýnt að mikið starf er óunnið við að tryggja framtíð íslenskunnar sem fullgilds þátttakanda í upplýsingasamfélagi nútímans. Mikilvægt er að tryggja áframhaldandi uppbyggingarstarf og nýta þá þekkingu og kunnáttu sem byggð hefur verið upp til þess að koma í veg fyrir að íslenskan dragist enn lengra aftur úr öðrum Evrópumálum í máltæknilegu tilliti. Þegar Eiríkur Rögnvaldsson kom á fund nefndarinnar, og raunar hefur hann sagt það víðar, benti hann á þá staðreynd að nokkur hliðstæða væri með stöðu íslenskunnar eins og umræðunnar í loftslagsmálum. Alvarleg staða eða ógnin sem er viðvarandi og yfirvofandi er þeirrar gerðar að við finnum ekki sérstaklega mikið fyrir henni frá degi til dags, ekki í deginum í dag. Hins vegar er ógnin það alvarleg að ef ekki verður gripið til ráðstafana kunnum við innan fárra áratuga að vera þar stödd að ekki verði við snúið. Þar er um ákveðna hliðstæðu að ræða. Þess vegna þurfum við að grípa til aðgerða. Í ljósi þess að með lögum um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011, hlaut táknmál opinbera staðfestingu á stöðu sinni beinir nefndin því til þeirra sérfræðinga sem skipa munu nefndina að kanna nýtingu máltækni við varðveislu og miðlun íslensks táknmáls á sviði stafrænnar upplýsingatækni. Þar er að sumu leyti um að ræða allt annað viðfangsefni þar sem við erum kannski fyrst og fremst að tala um skráningu, varðveislu og forsendur sögulegrar og samtímalegrar greiningar þess máls. Í þingsályktunartillögunni kemur fram að nefndin skuli leggja áætlun sína fram í síðasta lagi 15. maí nk. en í ljósi þess hve skammur tími er til stefnu leggur nefndin til þá breytingu að áætlun nefndarinnar skuli liggja frammi í síðasta lagi 1. september 2014. Virðulegi forseti. Ég hef lokið við að fara yfir nefndarálitið og breytingartillöguna og vil í lok máls míns þakka sérstaklega hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða umræðu og gagnlega yfirferð yfir þetta brýna mál. Ég þakka fyrir þann góða samhljóm sem hefur náðst í því að standa vörð um stöðu og þróun íslenskrar tungu.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari tillögu og þá ekki síður því að hún hafi verið unnin í góðu samráði og samkomulagi hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Ég fagna því líka að sjá í nefndaráliti hv. nefndar þau viðbrögð sem þessi tillaga hefur fengið. Ég ætla svo sem ekki að halda hér langa ræðu en þó finnst mér mikilvægt að árétta að þegar svona niðurstöður koma, á borð við þær sem komu fram í skýrslunni sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir fór hér yfir áðan, um íslensku 2012 í tölvuheiminum þá er auðvitað mjög mikilvægt að við sem erum í stjórnmálunum bregðumst við. Það er vissulega rétt og ég get sagt það þar sem ég gegndi á þessum tíma embætti mennta- og menningarmálaráðherra að það er ekkert auðvelt að bregðast við á niðurskurðartímum því að svona hlutir kosta peninga. Það sem þarf kannski að ræða líka í tengslum við afgreiðslu þessarar ágætu tillögu, sem verður vonandi afgreidd hér, er að við verðum að átta okkur á því við fjárlagagerðina að taka mið af því að ef Alþingi ákveður að samþykkja þessa tillögu mun það kosta ákveðna fjármuni. Sumt getum við gert fyrir íslenska tungu sem kostar ekki neitt, til að mynda að fólk vandi sig í ræðu og riti og hugi að því hvar sem það kemur fram hvernig það talar og hvernig það fer best með málið. En það kostar að halda uppi góðri íslenskukennslu svo dæmi sé tekið. Það kostar að stunda rannsóknir á íslensku og það kostar að fara í þær nauðsynlegu aðgerðir sem þarf að ráðast í við að uppfæra hugbúnað í þeim algengu tækjum sem við nýtum þannig að sá hugbúnaður sé ýmist á íslensku eða geti jafnvel skilið íslensku. Þetta er flóknara en svo að þetta snúist bara um notendaviðmót í tölvum sem eitt og sér kostar mikla fjármuni. Það hefur verið mikil barátta íslenskra stjórnvalda í gegnum tíðina að fá til að mynda þýtt notendaviðmót hjá helstu fyrirtækjum í tölvutækni þegar kemur að hinu almenna notendaviðmóti, en þegar við erum að horfa upp á framtíð þar sem tölvutæknin verður mun fyrirferðarmeiri í nánast öllu, ekki bara til þeirra hefðbundnu verka sem við þekkjum í samtímanum heldur horfum við fram á mjög hraða þróun þar sem fólk mun ræða við slökkvarana heima hjá sér og ísskápana og allt þetta, hvort sem það verður gert með rituðum hætti eða í töluðu máli þá þurfa öll þessi tæki að geta skilið íslensku. Þarna þarf því að fara saman mikil vinna í tæknigeiranum, á sviði tungutækninnar, og á sviði íslenskunnar, að þýða og vinna út frá íslenskri tungu. Margt gott hefur verið gert. Við þekkjum frábær verkefni - Blindrafélagið hefur til að mynda staðið fyrir talgervli, verkefni sem var einmitt stutt af stjórnvöldum á sínum tíma - alveg gríðarlega mikilvæg verkefni sem öll hjálpa til. Þarna þarf, eins og nefndin leggur til, að gera aðgerðaáætlun og það þarf að áætla í hana fjármuni. Ég heiti á hv. þingmenn fjárlaganefndar, verði þessi tillaga afgreidd, og hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. menntamálaráðherra að gera sitt til þess að við fáum framlag í þetta strax á fjárlögum næsta árs. Eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir fór yfir líður tíminn hratt og hann getur hlaupið frá okkur í þessu máli. Við Íslendingar eigum merkilega sögu þegar kemur að málvernd og máleflingu. Við þekkjum öll söguna þegar Rasmus Christian Rask kom hingað til lands og taldi afar líklegt að íslenska yrði ekki töluð hér innan nokkurra ára í ljósi þess hversu dönskuskotið mál manna var orðið. Við þekkjum og eigum sögu af því að snúa vörn í sókn í þessum málum. Það kallar líka á aðgerðir. Mig langar að nefna hér, því að við eigum nú málstefnu og lög um stöðu íslenskrar tungu, að besta vopnið til þess að snúa vörn í sókn í þessum efnum er að við hættum ekki að ræða þessi mál. Ég hef stundum sagt að mér finnist það í raun og veru kraftaverk hvernig við Íslendingar höfum getað átt okkar eigin tungu allan þennan tíma. Það er ekkert óalgengt þegar Íslendingar fara til útlanda, út í hinn stóra heim, að fá þá spurningu hvaða tungumál þeir tala. Jafnvel fáum við furðuviðbrögð við því að við, þessar 320 þús. hræður, séum að burðast með og tala hér tungumál með fallbeygingum, sagnbeygingum og ýmsum öðrum málfræðifyrirbrigðum sem jafnvel hafa einfaldast mjög í nágrannamálum okkar. Við búum að máli sem er mjög ríkt og spennandi málfræðilega og höfum stundað þá íþrótt af kappi í gegnum árin að smíða nýyrði um mörg þau nýju fyrirbæri sem við fáum stöðugt í fangið í samtímanum. Það er gríðarlegur fjársjóður og hann hefur hangið á því, að ég tel, að Íslendingar hafa, a.m.k. hingað til, litið á íslenska tungu sem hluta af sinni sjálfsmynd. Það hefur verið hluti af því að vera Íslendingur og búa í þessu samfélagi að mikilvægt er að geta talað og hugsað á íslensku. Eins og sagan sýnir og dæmin sanna um öll þau tungumál sem hafa dáið út í heiminum er þetta svo sannarlega ekki sjálfgefið. Nú eigum við, eins og ég sagði áðan, málstefnu og við eigum lög en það skiptir líka máli að við séum alltaf á verði. Ég gerði það að umtalsefni hér á dögunum í þessum ágæta ræðustól að það væri eðlilegt að Alþingi tæki árlega til umfjöllunar málstefnuna og hvernig okkur gengi að uppfylla þau markmið sem þar eru sett. Þau eru vissulega falleg og góð í sjálfu sér en það skiptir máli að þeim sé fylgt eftir. Ég ítreka þá tillögu hér því að ég veit að hún hefur verið rædd í hv. forsætisnefnd og vonast til þess að þegar ný starfsáætlun verður sett í haust verði gert ráð fyrir umræðum um málstefnu í tengslum við dag íslenskrar tungu og þar verði til að mynda hæstv. menntamálaráðherra falið að fara yfir hvað hafi áunnist og hver séu næstu verkefni í að framfylgja málstefnunni. Þá tel ég að við stæðum undir nafni þannig að þegar við samþykkjum þingsályktunartillögur sé þeim fylgt markvisst eftir. Þetta er mál sem hefur verið mér hugleikið lengi en á þó rætur að rekja til hv. þm. Marðar Árnasonar sem hélt þessari tillögu á lofti á síðasta kjörtímabili. Ég held að það sé löngu orðið tímabært að við nýtum tíma okkar í þetta. Því er stundum haldið fram að við höfum ekki nægan tíma til að taka svona mál á dagskrá sem eru kannski ekki akút í hinu daglega argaþrasi sem við eigum í hér, en ég tel ekkert geta verið brýnna eða a.m.k. fátt en að við hv. þingmenn séum vel vakandi yfir þróun íslenskrar tungu og hvernig við sem löggjafi og eftirlitsaðili stöndum að því að fylgja eftir samþykktum þingsins. Þessi tillaga er tvímælalaust liður í því að fylgja eftir samþykktum þingsins þannig að ég fagna henni. Ég fagna samstöðunni í hv. allsherjar- og menntamálanefnd um tillöguna og vona svo sannarlega að hún verði afgreidd á þessu þingi. Síðast en ekki síst legg ég á og mæli fyrir um, eins og sagt var í ágætri þjóðsögu, að hún verði gerð að alvöru með því að vera tekin til umfjöllunar við fjárlagagerðina, við munum þar sjá fyrstu merki þess að málinu verði fylgt eftir af krafti og þar verði lagðar línurnar til næstu ára með fjárframlögum í þetta mikilvæga verkefni sem er gríðarlega mikilvægt ef við ætlum að tala hér íslensku eftir 50 ár.

Herra forseti. Ég get ekki annað en verið sammála hv. þingmanni og varðgæslumanni íslenskrar tungu um að þetta sé akút mál eins og hún kaus að orða það áðan. Skylt þessu en þó óskylt langar mig að spyrja hv. þingmann og fyrrverandi menntamálaráðherra hvort hún geri sér grein fyrir því að nú ryður sér til rúms við íslenska háskóla að kenna grunnnámskeið á ensku. Hvað segir fyrrverandi menntamálaráðherra við því?

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður vitnaði beint í þá slettu sem ég viðhafði í ræðu um þessa tillögu og ég vona að hann og aðrir vörslumenn íslenskrar tungu fyrirgefi mér að hafa sagt akút. Ég vek þó athygli á því að ég notaði orðið brýnt síðar í sömu setningu þegar ég áttaði mig á þessum mistökum mínum. Grunnnám í háskólum á ensku, þetta er rétt og er þá ekki í takt við þá málstefnu sem íslenskir háskólar hafa sett sér. Eftir að málstefnan var samþykkt á þingi, vorið 2009, fundaði ég með háskólum, kynnti þeim málstefnuna og óskaði eftir því að þeir settu sér sína eigin málstefnu í takt við þessa málstefnu sem fengi þá umræðu og annað. Vissulega getur verið eðlilegt að einhver námskeið séu kennd á ensku, námskeið sem eiga erindi við alþjóðasamfélagið og sem mikill fjöldi erlendra stúdenta sækir, en þó hef ég því miður heyrt dæmi af því að námskeið séu kennd á ensku þar sem jafnvel engir nemendur eru af erlendu bergi brotnir heldur allir nemendur með íslensku að móðurmáli. Það mundi ég segja að væri hvorki í takt við málstefnuna né þær umræður sem fóru fram í kringum það þegar háskólarnir fóru í þessa vinnu. Þeir héldu margir hverjir opna fundi um málstefnuna og ég var mjög ánægð með þá vinnu. Sé verið að kenna námskeið á ensku fyrir nemendur með íslensku að móðurmáli finnst mér það vægast sagt bagalegt.

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur ómældan villukvóta hjá mér og henni er að fullu fyrirgefið. Sjálfur hef ég oft hlýtt með mikilli ánægju á mál hv. þingmanns og lært af því góða meðferð íslenskrar tungu. Það mál sem ég færði hér inn er, eins og ég sagði, kannski ekki beinlínis skylt þessu umræðuefni en snýst þó um sama öxul. Við viljum vernda íslenska tungu - og hvar er best að plægja svörðinn? Meðal ungra Íslendinga. Það er mjög mikilvægt að þeim sé innrættur góður málskilningur. Eitt af því sem er alltaf erfitt í litlu tungumáli er að taka upp íðorð, að íslenska íðorð. Sú grein vísinda sem ég tilheyrði á fyrri öldum, náttúruvísindi, hefur sýnt sérstaka elju við að íslenska flókin hugtök. Fremstu skáld þjóðarinnar hafa vissulega verið náttúrufræðingar og rutt brautina í þeim efnum. Svona er samt komið að það er verið að kenna grundvallarnámskeið, sem yngstu nemendum í háskólum eru kennd, á enskri tungu. Auðvitað er það ekki alsiða en sem partur af hjónabandi sem hefur sinn betri legg í uppeldi ungra Íslendinga í Háskóla Íslands veit ég að það færist í vöxt. Mér var undrunarefni að komast að þessu. Þegar ég spurði út í þetta komst ég að raun um að þetta er miklu tíðara en ég hafði gert mér grein fyrir. Þetta er ákveðinn vandi. Skýringin liggur í því sem kom fram í máli hv. þingmanns, að vaxandi fjöldi erlendra námsmanna sækir til Íslands, sérstaklega í greinum sem eru sértengdar Íslandi, t.d. út af náttúru, og þá verður nokkuð umhendis að gæta málsins. Menn þurfa að taka tillit til svona hluta. Mér fannst rétt að nota tækifærið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hlý orð í minn garð og málnotkunar minnar. Eins og ég sagði í upphafi getum við gert margt sem kostar ekkert til að bæta og efla íslenska tungu. Það að vanda sig er eitt af því og er ekki vanþörf á því. Við þingmenn eigum það til að festast í alls konar klisjum og tuggum án þess að taka eftir því nema við séum mjög meðvituð um það. Ég held að þetta sé eilífðarverkefni. Hitt er svo rétt að vandinn er að háskólasamfélagið er alþjóðlegs eðlis. Við erum í miklum alþjóðlegum samskiptum og þar færist það í vöxt að enska tungumálið sé notað í samskiptum manna á milli. Ég þekki það líka frá Norðurlöndunum, þar færist í vöxt að grunnnámskeið séu kennd á ensku, í Kaupmannahafnarháskóla svo dæmi sé tekið, í fögum sem eiga ekkert sérstaklega skylt við ensku. Eins og ég nefndi áðan varð mikil umræða innan háskólanna. Ég held að það sé full ástæða til að kalla eftir upplýsingum frá hæstv. menntamálaráðherra um það hvernig þessu er nú háttað, hvort einhver breyting hafi orðið eftir að háskólar settu sér málstefnu, hvort menn hafi dregið úr kennslu á ensku, sérstaklega eins og ég segi í námskeiðum þar sem jafnvel ekki nokkur maður hefur ekki íslensku að móðurmáli. Þegar við ræddum þetta á vettvangi og með háskólunum voru þess jafnvel dæmi að íslenskur kennari stautaði á ensku fyrir framan nemendur sem síðan komu með fyrirspurnir á brogaðri ensku. Enginn gat tjáð sig þannig að nokkur sómi væri að. Ég vil nota tækifærið og rifja upp ágæta grein Þorsteins Gylfasonar, „Að hugsa á íslensku“, sem lýtur nákvæmlega að því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi. Það er svo mikilvægt að rækta íðorðastarfið og tryggja að fræðafólkið okkar haldi áfram að hugsa á íslensku og hverfi ekki alveg inn í hinn alþjóðlega heim ef við ætlum að búa á þessu landi og halda áfram að rækta vísinda- og fræðastarf. 

Hæstv. forseti. Í sjálfu sér þarf ekki að bæta miklu við þá umræðu sem hefur þegar átt sér stað um þessa tillögu. Mig langaði aðeins að koma hingað sem einn af flytjendum tillögunnar, ásamt þeim sem sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, vekja athygli á því hvernig málið er komið inn í þingið og þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir framtak hennar í að vekja athygli nefndarinnar á skýrslu sem lögð var fram um stöðu íslenskrar tungu á stafrænni öld. Þar var um að ræða viðamikið Evrópuverkefni þar sem fram kom að aðgerða væri þörf til að vernda stöðu íslenskrar tungu í þessari nýju tækni. Það er engum blöðum um það að fletta að í stað þess að flytja þessa tillögu sem einstakur þingmaður valdi hv. þingmaður að leita til nefndarinnar þar sem málið fékk vandaða og ítarlega umfjöllun. Svo var tillagan lögð fram og fór í eðlilegt ferli í framhaldinu og er nú komin til 2. umr. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á þessu vegna þess að þessi vinnubrögð eru til fyrirmyndar og mætti oftar vinna með þeim hætti að þingið taki sjálft frumkvæði í málum þar sem verulegir hagsmunir eru í húfi. Efnislega tel ég ekki ástæðu til að eyða tíma í að bæta miklu við það sem hv. talsmaður Svandís Svavarsdóttir flutti áðan og líka fyrrverandi menntamálaráðherra, hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, sem gerði ágætlega grein fyrir því hversu mikilvægt væri að slík aðgerðaáætlun yrði gerð um notkun íslensku í stafrænni upplýsingatækni og brugðist við til varnar íslenskunni í þessu umhverfi. Mikilvægt er að fjármagn fylgi þannig að það verði hægt að standa myndarlega að þessu og tryggja að við höfum einhverja viðspyrnu þannig að enskan taki ekki algjörlega við í því stafræna umhverfi sem við búum við í dag.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði og frumvarp til laga um lífsýnasöfn, söfn heilbrigðisupplýsinga. Um tvö mál er að ræða sem nefndin hefur fjallað um sem eitt og fengið á sinn fund fjölda gesta eins og fram kemur í nefndarálitinu. Heildarlög um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði hafa verið í vinnslu allt frá árinu 2008. Helstu reglur sem nú gilda um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði er að finna í reglugerð um efnið auk dreifðra ákvæða í ýmsum lögum. Með frumvarpinu sem hér er fjallað um er settur heildstæður rammi utan um löggjöf um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði og hvernig geymslu vísindagagna skuli háttað. Ber að fagna því. Við vinnslu frumvarpsins var haft víðtækt samráð við hagsmunaaðila og þá komu helstu hagsmunaaðilar og sérfræðingar á fundi nefndarinnar. Afar mikilvægt er að traust ríki í samfélaginu um lagagrundvöll vísindarannsókna og að rannsóknir séu framkvæmdar á traustan og faglegan hátt. Gestum nefndarinnar úr vísindasamfélaginu varð tíðrætt um þetta traust sem þarf að ríkja milli vísindamanna og þátttakenda í rannsóknum. Helsta nýmæli frumvarpsins er að heimilt verður að varðveita gögn sem aflað er við svokallaðar gagnarannsóknir. Gagnarannsóknir eru rannsóknir þar sem rannsakandi notast við fyrirliggjandi gögn í vísindarannsókn en þeir sem gögnin stafa frá taka ekki beinan þátt. Sem dæmi um gagnarannsóknir má nefna aftursýnar sjúkraskrárrannsóknir. Mikil vinna fer í að vinna úr gögnum í slíkum rannsóknum og hefur hingað til ekki verið heimilt að geyma þau nema í ákveðinn tíma eftir að rannsókn er lokið. Samkvæmt frumvarpinu verður heimilt að geyma gögnin til frambúðar á traustan hátt í safni heilbrigðisupplýsinga og lífsýnasöfnum og verður þá mögulegt að gera aðrar rannsóknir á sömu gögnum, hugsanlega framhaldsrannsóknir, einhverjum árum síðar. Það getur verið afar þýðingarmikið að geta komið aftur að gögnum sem safnað var einhverjum árum áður og skoða þróun sem hefur orðið á þeim tíma. Einnig verður heimilt að geyma gögn sem aflað hefur verið við gerð vísindarannsókna á mönnum, en það mun þá alltaf fara eftir því samþykki sem þátttakandi í rannsókn veitir hverju sinni. Það er ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir gerð vísindarannsókna á mönnum að þátttakendur veiti upplýst samþykki til þátttökunnar og mun geymsla gagna einnig fara eftir því samþykki. Líkt og fram kemur í nefndarálitinu er aðgangur að rannsóknargögnum háður því að vísindasiðanefnd veiti rannsóknarleyfi og að ábyrgðaraðili viðkomandi gagnasafns heimili aðgang að gögnum. Nú þegar eru haldnar opinberar skrár með heilbrigðisgögnum og lífsýnum fyrir tilstuðlan opinberra aðila. Í þessu sambandi er rétt að árétta að þó að ábyrgðaraðili gagnasafns þurfi einnig að veita leyfi sitt til aðgangs að gögnum ber ábyrgðaraðila ekki að framkvæma sjálfstætt faglegt mat á vísindarannsókn. Slíkt mat er unnið af vísindasiðanefnd og niðurstaða hennar á almennt að ráða því að hvaða gögnum rannsakendur hafa aðgang. Ábyrgðaraðili á ekki að endurmeta niðurstöðu vísindasiðanefndar, enda ekki með nægjanlegar forsendur til þess. Einn tilgangur þess að halda skrár hjá opinberum aðilum er að nýta þær í þágu vísindarannsókna. Eðlilegt er því að rannsakendur hafi aðgang að slíkum gagnasöfnum hafi vísindasiðanefnd veitt leyfi sitt til þess. Hlutverk vísindasiðanefndar og Persónuverndar er breytt nokkuð í frumvarpinu frá því sem nú er og verður hlutverk Persónuverndar meira eftirlitshlutverk og mun stofnunin ekki veita sérstök leyfi fyrir vísindarannsóknum. Sú leyfisveiting verður í höndum vísindasiðanefndar sem mun meta alla þætti rannsóknarinnar, þar á meðal persónuverndarþætti. Vísindasiðanefnd sendir síðan Persónuvernd reglubundið yfirlit yfir umsóknir um leyfi fyrir vísindarannsóknum og Persónuvernd getur tekið einstakar umsóknir til nánari skoðunar, telji stofnunin ástæðu til, áður en vísindasiðanefnd veitir rannsóknarleyfi. Þá metur vísindasiðanefnd auðvitað einnig alla faglega þætti rannsóknar. Hlutverk vísindasiðanefndar er því styrkt í frumvarpinu og þá er nefndinni einnig ætlað að taka þátt í almennri umræðu á vettvangi siðfræði, veita ráðgjöf og birta leiðbeinandi álit um viðfangsefni á verksviði nefndarinnar. Leyfi vísindasiðanefndar fyrir rannsókn veitir rannsókn ákveðinn gæðastimpil sem felst í því að rannsóknaráætlun hefur verið gaumgæfilega yfirfarin og faglegir þættir rannsóknar metnir. Í þessu sambandi má einnig nefna að ekki er til staðar sérstakur lagarammi utan um félagsvísindarannsóknir og ekki er til staðar sérstök vísindasiðanefnd á félagsvísindasviði þó að fullt tilefni kunni að vera til þess. Félagsvísindarannsóknir eru einnig mikilvægar og geta varðað viðkvæm málefni og því eðlilegt að það verði kannað að koma slíkri nefnd á fót. Rétt er að nefna að nokkrar reglugerðir verða settar á grundvelli laganna um nánari tæknilega útfærslu á einstökum atriðum. Sérstaklega má þó nefna að í reglugerð verður kveðið á um það mikilvæga atriði hvað vísindamanni beri að gera verði hann þess var við framkvæmd vísindarannsóknar að þátttakandi sé haldinn alvarlegum sjúkdómi. Ekki er einhugur um það í vísindasamfélaginu og sú umræða er nú í fullum gangi. Þarf þar meðal annars að horfa til þess að þátttakendur kunna bæði að eiga rétt á að vita um sjúkdóma sem þeir kunna að vera haldnir og rétt til að vita ekki um þá. Hér þarf að hafa í huga að ekki er endilega vissa fyrir því að þátttakendur eigi eftir að finna fyrir einkennum sjúkdóms þó að þeir séu haldnir honum. Um viðkvæm og vandmeðfarin siðferðileg álitamál er að ræða sem siðfræðingar og vísindamenn hafa ekki komist að niðurstöðu um. Mikilvægt er að settar verði reglur um þessi atriði. Vissulega má í því sambandi einnig velta því upp hvort rétt sé að þessi atriði verði tekin inn í lögin þegar þar að kemur fremur en í reglugerð. Ekki verður þó kveðið á um það hér í þessu máli. Í frumvarpi til laga um söfn heilbrigðisupplýsinga og lífsýnasöfn er settur lagarammi utan um varðveislu gagna. Í frumvarpinu er mikilvægt ákvæði um leitargrunna. Fyrirsjáanlegt er að í upphafi muni aðeins Landspítalinn setja upp slíkan leitargrunn. Leitargrunnurinn er tæki til að athuga hvort tilefni sé til rannsókna út frá fyrirliggjandi gögnum í grunninum. Nú er ekki til staðar sambærilegt tæki til þess og þurfa rannsakendur jafnan að fara út í nokkuð viðamiklar kannanir til að kanna hvort grundvöllur sé fyrir framkvæmd vísindarannsóknar ef slíkt liggur ekki fyrir fyrir fram. Mikilvægt er að árétta að svörun úr leitargrunni skilar aldrei persónugreinanlegum upplýsingum og telji rannsakandi, eftir svörun úr leitargrunni, að tilefni sé til að framkvæma vísindarannsókn þarf hann að sækja um leyfi fyrir vísindarannsókn til vísindasiðanefndar sem ákveður þá hvort veita skuli aðgang að gögnunum. Þannig þarf að fara í gegnum nákvæmlega sama ferlið til að fá leyfi fyrir vísindarannsókn hvort sem rannsóknin byggist á upplýsingum úr leitargrunni eða annars staðar að. Nefndin hefur unnið ítarlega í málinu síðustu mánuði og fengið fjölda gesta á sinn fund eins og ég nefndi fyrr í ræðunni. Margar góðar ábendingar bárust frá gestum og umsagnaraðilum sem nefndin yfirfór vandlega og leggur til nokkrar breytingar á frumvörpunum. Breytingartillögur nefndarinnar eru ítarlega skýrðar í nefndarálitinu og vísast um þær þangað. Nefndin stendur öll að álitinu og mikilvægt er að málið hljóti brautargengi á þessu þingi enda búið að vinna það vel. Fram hefur komið ósk um að frumvarpinu um breytingu á lögum um lífsýnasöfn verði aftur vísað til nefndar og legg ég til að svo verði farið með það mál. Að álitinu standa ásamt þeirri sem hér stendur Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, formaður velferðarnefndar, Björt Ólafsdóttir, Geir Jón Þórisson, Elín Hirst, Guðbjartur Hannesson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Páll Jóhann Pálsson.

Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir að gera alveg prýðilega grein fyrir mjög flóknu og erfiðu máli. Ég er sammála henni um að það er nauðsynlegt að þetta frumvarp verði að lögum. Það er mörg framfaraspor að finna í þeim báðum sem hér voru undir, en ég hnaut um það að undir lok ræðu sinnar sagði hv. þingmaður að frumvarpinu um lífsýnasöfnin yrði vísað aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Þá finnst mér sanngjarnt að spyrja hv. þingmann út í orsakir þess: Er einhver ágreiningur uppi sem veldur því? Ef svo er finnst mér að þegar málið er komið til umræðu inn í þingið eigum við þingmenn sem höfum áhuga á þessum málum heimtingu á að fá að vita hvað veldur því.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrirspurnina. Það er hægt að upplýsa hér að það er enginn ágreiningur í nefndinni. Nefndin stendur öll að álitinu en á fund inn til stjórnar kom ósk um að málið yrði aftur tekið til umræðu og það var ákveðið að verða við því.

Herra forseti. Við fjöllum um mjög flókin mál og eru til umræðu tvö mál, frumvarp til laga um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði og frumvarp til laga um breytingu á lögum um lífsýnasöfn. Þau mál voru áður lögð fram af þáverandi heilbrigðisráðherra, Guðbjarti Hannessyni, á síðasta þingi, til kynningar en þau hlutu þá ekki efnislega meðferð í þinginu. Mjög ítarleg og góð vinna hefur farið fram, bæði hjá fagfólki í ráðuneytinu og því fólki sem hefur unnið að gerð þessa frumvarps með þátttöku ótal aðila í vísindasamfélaginu og svo áfram í velferðarnefnd þar sem málið hefur verið í efnismikilli umræðu og fjöldi gesta hefur komið fyrir nefndina. Sameiginlegt nefndarálit er fyrir bæði þessi mál eins og hér hefur komið fram og ég ætla að stikla á stóru í nokkrum þáttum í því nefndaráliti sem liggur fyrir. Það hefur sætt töluverðri gagnrýni að gerðar hafa verið kröfur um að rannsóknargögnum skuli eytt að lokinni rannsókn og talið að í því felist óþarfa sóun verðmæta þar sem um verðmæt gögn geti verið að ræða fyrir framtíðarrannsóknir. Er því í frumvarpinu lagt til að heimilt verði að geyma rannsóknargögn ótímabundið að rannsókn lokinni að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Þá er lagt til að gerður verði greinarmunur á upplýstu samþykki fyrir virkri þátttöku í vísindarannsókn annars vegar og samþykki fyrir aðgangi að gögnum hins vegar. Lögð er til skýrari verkaskipting milli vísindasiðanefndar og Persónuverndar og hlutverkum breytt varðandi leyfi fyrir aðgangi að heilbrigðisgögnum en slíkt leyfi verður, ef frumvarpið verður samþykkt, í höndum vísindasiðanefndar. Þá eru lagðar til breytingar á lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um sjúkraskrár um að sjúklingur geti lagt bann við því að sjúkraskrárupplýsingar hans séu varðveittar persónugreinanlegar í safni heilbrigðisupplýsinga til notkunar í vísindarannsóknum. Verði frumvörpin, sem hér er fjallað um, samþykkt verður til heildstæð löggjöf um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði og um varðveislu rannsóknargagna sem til verða við slíkar rannsóknir. Um þarfa lagasetningu er að ræða sem gestir og umsagnaraðilar nefndarinnar hafa fagnað. Vísindarannsóknir á heilbrigðissviði koma inn á mikilvægar siðferðilegar spurningar sem og sjónarmið um persónuvernd þátttakenda. Mér þykir rétt að geta þess að frumvarpið tekur ekki til félagsvísindarannsókna líkt og fram kemur í athugasemdum við 2. gr. Skilin milli félagsvísindarannsókna og rannsókna á heilbrigðissviði geta verið nokkuð óljós miðað við rannsóknarefni hverju sinni enda er oft spurt um líðan þátttakenda og atriði er snúa að heilsu í félagsvísindarannsóknum. Í frumvarpinu er lagt til að aðkomu Persónuverndar að vísindarannsóknum á heilbrigðissviði verði breytt nokkuð þannig að stofnunin muni ekki í jafn ríkum mæli og nú er veita leyfi sitt fyrir rannsóknum heldur verði leyfisveitingar almennt í höndum vísindasiðanefndar og siðanefnda heilbrigðisrannsókna sem munu þá einnig meta persónuverndarþátt hverrar rannsóknar. Vísindasiðanefnd og aðrar siðanefndir senda Persónuvernd reglubundið yfirlit yfir umsóknir um leyfi til vísindarannsókna og Persónuvernd metur hvort ástæða sé til að gera athugasemdir við þær. Fyrir nefndinni kom fram að rétt kunni að vera að kveða skýrar á um þau tímamörk sem vísindasiðanefnd og siðanefndir heilbrigðisstofnana hafa til að senda Persónuvernd yfirlit yfir umsóknir um vísindarannsóknir og bendir nefndin af því tilefni á að í reglugerð skv. 3. mgr. 13. gr. frumvarpsins verður m.a. kveðið á um samskipti við Persónuvernd. Í breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um lífsýnasöfn segir, með leyfi forseta: „Niðurstöðu úr fyrirspurn í leitargrunn má einungis nota til rannsókna að fengnu leyfi vísindasiðanefndar eða siðanefndar heilbrigðisrannsókna. Óheimilt er að birta niðurstöðu úr leitargrunni opinberlega.“ Fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að kveða þyrfti á um hvað ábyrgðarmaður rannsóknar skuli gera ef við rannsókn uppgötvast mikilsverð atriði sem snúa að heilsu þátttakanda. Að ýmsum sjónarmiðum þarf að huga hvað þetta varðar og er þar m.a. réttur þátttakenda til að vita eða vita ekki um tiltekin atriði sem hugsanlega koma fram um heilsu viðkomandi og sem jafnvel er ekki hægt að meðhöndla. Þá þarf að kveða á um hver skuli taka ákvörðun um hvort veita beri upplýsingar, hver skuli veita upplýsingarnar og hvernig viðeigandi ráðgjöf verði tryggð. Umræða um siðferðileg álitamál þessu tengd á sér nú stað í alþjóðlega vísindasamfélaginu þar sem skiptar skoðanir eru um hvaða leiðir skuli fara. Mér finnst rétt að vekja athygli á því að á næstu mánuðum mun fara fram málþing um þetta efni hér á landi. Eins og komið hefur fram eru breytingartillögur á tveimur skjölum við þessi tvö frumvörp sem fylgja málinu. Þar er m.a. lögð fram breyting á dulkóðun og þar kemur fram, með leyfi forseta: Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að upplýsingar um hagsmunatengsl skuli koma fram í umsókn til vísindasiðanefndar eða siðanefnda heilbrigðisstofnana en ekki í rannsóknaráætlun. Í breytingartillögunni segir, með leyfi forseta: „Vísindarannsóknir á heilbrigðissviði skulu byggjast á rannsóknaráætlun þar sem gerð er grein fyrir rannsókninni og ábyrgðarmanni hennar. Í umsókn til vísindasiðanefndar eða siðanefnda heilbrigðisrannsókna, sbr. 12. gr., skal gerð grein fyrir hagsmunatengslum.“ Lögð er til breyting á 19. gr. frumvarpsins þess efnis að þátttakendur í vísindarannsókn skuli hafa aðgang að upplýsingum um að hvaða rannsóknum er unnið á vegum viðkomandi ábyrgðarmanns, stofnunar eða fyrirtækis sem hefur gögn þeirra undir höndum á grundvelli víðtæks samþykkis til varðveislu gagna. Lagt er til að 20. gr. orðist svo: Ábyrgðarmaður rannsóknar skal gæta ákvæða 2. og 3. mgr. 12. gr. við breytingar á rannsóknaráætlun. Vísindasiðanefnd eða siðanefnd heilbrigðisrannsókna sem samþykkti rannsóknaráætlun skal meta hvort leita þurfi nýs samþykkis þátttakenda skv. 18. gr. Lagðar eru til orðalagsbreytingar á 23. gr. frumvarpsins svo gætt sé samræmis í hugtakanotkun í þessum flóknu málum við ákvæði barnalaga, nr. 76/2003, sem og orðalagsbreyting á 2. mgr. ákvæðisins. Nefndin bendir á nauðsyn þess að taka tillit til sjónarmiða barns í samræmi við aldur þess og þroska þegar tekin er ákvörðun um þátttöku barns í vísindarannsóknum, sbr. 3. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þá er lögð til breyting á 4. tölul. 36. gr. frumvarpsins um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu. Í ákvæðinu er lagt til að ráðherra verði fengin reglugerðarheimild til að fela landlækni að halda skrár á landsvísu með persónugreinanlegum upplýsingum án samþykkis sjúklinga. Í 2. mgr. 8. gr. laga um landlækni og lýðheilsu eru tæmandi taldar þær skrár á landsvísu sem landlækni er heimilt að halda með persónugreinanlegum upplýsingum án samþykkis sjúklinga. Nefndin geldur varhuga við því að ráðherra sé veitt slík opin heimild og telur vafa leika á að svo víðtækt valdframsal löggjafans til framkvæmdarvaldsins standist ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs. Nefndinni barst viðbótarumsögn frá Persónuvernd um ákvæðið þar sem fram kemur að löggjöfin verði að mæla fyrir um meginreglur þar sem fram komi takmörk og umfang þeirrar einkalífsskerðingar sem talin er nauðsynleg. Í tilviki miðlægs gagnagrunns með upplýsingum án samþykkis þeirra einstaklinga sem skráðir eru í hann verður löggjöfin að afmarka hvaða miðlægu skrár stjórnvöldum sé heimilt að halda án samþykkis hinna skráðu, hvaða upplýsingar þar megi skrá, í hvaða tilgangi og hvernig öryggis upplýsinganna verði gætt. Nefndin telur ákvæði 4. tölul. 36. gr. frumvarpsins ekki fullnægja framangreindum skilyrðum og beinir því til ráðuneytisins að endurskoða ákvæðið með framangreind sjónarmið í huga ef stjórnvöld telja þörf á að landlæknir haldi fleiri miðlægar heilsufarsskrár á landsvísu án samþykkis þeirra sem í þær eru skráðir heldur en nú er gert ráð fyrir í 2. mgr. 8. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Breyting á frumvarpi til laga um breytingu á lögum um lífsýnasöfn: Starfræksla lífsýnasafna og safna heilbrigðisupplýsinga getur verið á hendi aðila sem ekki falla undir þá sem tilgreindir eru í 4. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Því þykir nauðsynlegt að kveða skýrar á um hlutverk og heimildir landlæknis að þessu leyti í lögunum. Í fyrsta lagi er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um það í lagatextanum að einungis megi nota niðurstöður úr fyrirspurnum til rannsókna að fengnu leyfi vísindasiðanefndar eða siðanefnda heilbrigðisrannsókna. Vísindamaður getur því ekki notað niðurstöður úr leitargrunni til að framkvæma gagnarannsókn heldur er aðeins heimilt að nota niðurstöðurnar til að kanna fýsileika slíkrar rannsóknar og síðan við rannsóknina að fengnu leyfi og eru þá gögnin afhent vísindamanni. Þá er lagt til að kveðið verði á um að óheimilt verði að birta niðurstöðu úr leitargrunni opinberlega. Í öðru lagi er lagt til að heilbrigðisstofnun sem hyggst starfrækja leitargrunn skuli kosta gerð greiningarlykils sem síðan er varðveittur á ábyrgð Persónuverndar. Með því er átt við að stofnunin getur falið öðrum gerð og geymslu greiningarlykilsins að uppfylltum öryggiskröfum stofnunarinnar en geymsla greiningarlykilsins er þó ávallt á ábyrgð Persónuverndar, sem ég tel vera mjög mikilvægt. Með þessum hætti er gagnagrunnurinn og greiningarlykillinn ekki á sömu hendi og þannig betur tryggð persónuvernd þeirra sem skráðir eru í grunninn. Frumvörpin sem hér er fjallað um eiga sér langan aðdraganda og farið hefur fram víðtækt samráð við vísindasamfélagið og aðra hagsmunaaðila. Ég tel mjög mikilvægt að ná sem bestri sátt um þessi viðkvæmu mál og að alltaf þurfi að gæta allra persónuverndarsjónarmiða og rétti einstaklingsins til upplýsts samþykkis. Og að hægt sé að segja sig úr heilbrigðisgagnagrunni og að upplýst samþykki liggi ávallt fyrir eins og ég hef undirstrikað hér ítarlega. Að þessu loknu lýk ég máli mínu.

Virðulegi forseti. Þetta mál varðar nokkrar gríðarlega mikilvægar og erfiðar spurningar sem ég er ekki sannfærður um að þjóðfélagið né Alþingi hafi raunverulega svarað á viðunandi hátt. Að því sögðu vil ég taka fram að ég er ekki viss um að hægt sé að svara því endanlega á viðunandi hátt. Þetta er eitthvað sem við þurfum sennilega alltaf að endurskoða af og til með hliðsjón af gildismati samfélagsins eins og það er hverju sinni gagnvart friðhelgi einkalífsins og síðan auðvitað mikilvægi þess að hjálpa fólki að lifa og vera heilbrigt með rannsóknum á heilbrigðissviði. Mig langar að fjalla aðeins um 17. gr. lífsýnafrumvarpsins sem er annað af tveimur frumvörpum sem við erum að fjalla um. Ástæðan fyrir því að mig langar að fjalla sérstaklega um það frumvarp er sú að Persónuvernd lagði til í upprunalegu áliti sínu að gjörvöll greinin, sem er nokkuð þykk, yrði lögð niður og þá höfðu menn auðvitað áhyggjur af persónuverndarsjónarmiðum. Við vinnu í nefndinni og við útskýringu tæknimanns á þeim hugbúnaði sem er notaður í samræmi við 17. gr. tel ég að það hafi komið fram að 17. gr. eykur raunverulega persónuvernd þegar kemur að því að meta hvort rannsókn á þessu sviði sé hæfileg eða ekki. Fyrir þá sem ekki lesa frumvarpið er 17. gr. um að starfrækja megi gagnagrunn til að athuga hvort rannsókn sé fýsileg. Það er mjög mikilvægur liður í rannsóknarstarfi en eins og fyrirkomulagið er núna þarf vísindamaður til þess að finna út hvort rannsókn er fýsileg að fara út í aðgerðir sem hugsanlega ganga meira á friðhelgi einkalífsins en nauðsynlegt væri með tilvist slíks gagnagrunns. Því lít ég svo á að gagnagrunnurinn sé til bóta. Ég vildi taka þetta fram í ræðu vegna þess að ég býst fastlega við því að einhver umræða verði um 17. gr., sem er auðvitað hollt og gott fyrir okkur öll. Um Persónuvernd í því samhengi verðum við að muna þegar kemur að þeirri ágætu stofnun, þeirri mikilvægu og ómetanlegu stofnun, að hún er lagalegt fyrirbæri. Hún er ekki tæknilegt fyrirbæri og hún er ekki siðferðislegt fyrirbæri, hún er ekki stofnun sem getur leiðbeint okkur eða veitt okkur mikla leiðsögn, ef nokkra, í siðferðislegum álitamálum. Til þess höfum við einungis okkur sjálf, öll, þjóð sem þing, og því er mjög mikilvægt að umræðan um friðhelgi einkalífsins á móti brýnum og mikilvægum almannahagsmunum eigi sér stað í þjóðfélaginu og komi þaðan. Í því sambandi má nefna að nú stendur yfir lífsýnasöfnun og sýnist hverjum sitt um hana. Ég hef ekkert út á hana að setja, alla vega ekki á þessum tímapunkti, ég hef ekkert heyrt um hana sem mér þykir ankannalegt. En fólk er að ræða saman og mér finnst mikilvægt að við þingmenn leggjum við hlustir, fylgjumst með umræðunni og tökum mark á henni vegna þess að það er sjaldan sem Alþingi fær tækifæri sem þetta til að ræða stór og siðferðisleg álitamál af þessu tagi, mál sem eru ópólitísk í eðli sínu, og gefa á sama tíma tilefni til að þjóðfélagsleg umræða um sama málefni eigi sér stað. Ég hvet þingheim allan til að fylgjast vel með þeirri umræðu. Í því sambandi fagna ég sérstaklega því að frumvörpin fari eina umferð í viðbót gegnum velferðarnefnd á milli 2. og 3. umr. Það er í raun og veru ekki meira sem ég hef um málið að segja að sinni. Þegar allt kemur til alls vil ég meina að þrátt fyrir ábyrgð okkar þingmanna verði ákvarðanir um siðferðisleg mál sem þessi að eiga uppruna sinn í gildismati og samvisku þjóðarinnar.

Herra forseti. Það hefur þegar komið fram í máli mínu í dag að ég tel framfaraspor í báðum þeim frumvörpum sem hér eru undir. Ég naut þess vafasama heiðurs að vera formaður heilbrigðisnefndar þegar gagnagrunninn rak fyrst á fjörur Alþingis og má segja að síðan hafi hér verið stopul en lifandi umræða um það hvernig beri að fara með heilbrigðisgögn. Ég vil segja alveg skýrt að ég er töluvert frjálslyndari í þeim efnum en margir vegna þess að ég hef komist að þeirri niðurstöðu að með þeirri tækni sem við höfum yfir að búa sé hægt að búa svo um hnúta að þau gögn sem eru varðveitt séu gerð svo með þeim hætti að leit í grunnum sem vísindamenn hafa aðgang að skili ekki persónugreinanlegum upplýsingum. Það er lykilatriði. Ég tel sem sagt að okkur sé að takast að búa til í kringum þessa vinnslu heilbrigðisgagna kerfi sem er nokkuð pottþétt. Þá slæ ég auðvitað þann varnagla að við erum lítið samfélag og það þarf marga einstaklinga til að vinna hrágögnin. Margir þurfa að fara höndum um sjúkraskrár en ég er reiðubúinn, a.m.k. fyrir mína parta og það er bara mitt siðferðilega mat, að taka þá áhættu að því er varðar mig og mína að því leyti sem ég ræð fyrir þeim. Ég lít svo á að heilbrigðisgögn séu auðlind sem er hægt að vinna úr nýja þekkingu sem getur hjálpað mannkyninu í framtíðinni. Þess vegna er grunntilgangur með þessari vinnslu jákvæður. Hann er sá að auðga manninn. Vinnslan er líkleg til að bæta tilvist okkar í framtíðinni. Ég hef því ekki miklar athugasemdir við þetta. Ég tel að þetta frumvarp sem vonandi verður að lögum búi til í fyrsta skipti heildstætt kerfi, reglur og lög um það hvernig á að umgangast þetta. Það hefur áður komið fram á fyrri árum í umræðum hér að ég er þeirrar skoðunar að það eigi að leyfa meiri notkun þeirra lífsýnasafna sem við höfum einstök aftur í tímann og gera mönnum kleift að vega og meta orsakir sjúkleikameinsemda sem hrjá marga. Í mínum augum er 7. gr. í fyrra frumvarpinu sem við erum hér að fjalla um lykilgreinin. Hún varðar vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Þar er það framfaraspor stigið að það er heimilt þegar rannsókn lýkur að varðveita heilbrigðisgögn og undir það falla þá bæði heilsufarsupplýsingar og lífsýni. Ég tel þetta jákvætt, enda hefur þá þeim siðanefndum og yfirvöldum sem þurfa að stimpla slíka notkun verið gert viðvart um það fyrir fram í rannsóknaráætlun að ætlunin sé að geyma þau. Þetta er allt saman gert undir þeim formerkjum að ekki sé hægt að draga neinar persónugreinanlegar upplýsingar út úr slíkri varðveislu. Þetta skiptir miklu máli. Framkvæmdin hingað til hefur verið á gráu svæði og hann hefur auðvitað verið gagnrýndur, sá mikli kostnaður sem felst í því að vinna gögnin á nýtanlegt form fyrir vísindin úr sjúkraskrám og öðrum upplýsingaskrám. Það er talað um að miklum verðmætum sé kastað á glæ þegar þeim er eytt. Þarna er sem sagt í gadda slegið að hægt sé að varðveita þessi gögn til frambúðar. Það eina sem ég ætla að gera athugasemd við er að þarna er skilið á milli tvenns konar rannsókna, annars vegar þar sem verið er að vinna upplýsingar úr sjúkraskrám þar sem allt er unnið á óauðkennanlegu formi og þarf ekki upplýst samþykki við og hins vegar rannsóknir þar sem þarf upplýst samþykki. Ef safnað er upplýsingum í afmarkaðri vísindarannsókn og þeir sem taka þátt í henni hafa ekki gefið samþykki sitt til að þau gögn yrðu geymd til frambúðar er í frumvarpinu eigi að síður gert ráð fyrir að eftir að lokaniðurstöður liggja fyrir sé hægt að geyma nauðsynleg heilbrigðisgögn í tiltekinn tíma. Það er nauðsynlegt til að meta rannsóknina. Að þeim tíma loknum á annaðhvort að eyða gögnunum eða gera þau ópersónugreinanleg. Þarna vaknar spurning hjá mér sem gömlum vísindamanni. Allar vísindarannsóknir eru háðar því að niðurstöður þeirra sé hægt að sannreyna. Engin vísindarannsókn nær máli nema það sé hægt að endurtaka hana og sýna fram á að hún skili alltaf sömu niðurstöðu. Þess eru dæmi að menn hafi velt fyrir sér hvort niðurstöður í tiltekinni rannsókn séu í samræmi við veruleikann. Menn hafa borið brigður á þær og telja að þær falli ekki að öðrum niðurstöðum sem kannski koma fram síðar. Þá er tiltölulega vel þekkt að vísindamenn þurfa að fara aftur í rannsóknina og endurtaka hana. Ef búið er að eyða gögnunum er ekki hægt að endurtaka hana. Að þessu marki mundi slík rannsókn ekki ná vísindalegu máli, það er bara svoleiðis. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það hefði verið þarft að heimila fortakslaust að í tilviki þessara sérstöku afmörkuðu vísindarannsókna skyldi gögnunum breytt yfir á ópersónugreinanlegt form en þau varðveitt, a.m.k. um einhverra áratuga skeið. Þetta er mín skoðun. Ég tel að það að heimila að eyða gögnunum þegar fyrir liggur að það er hægt að varðveita þau í ópersónugreinanlegu formi sé í reynd slegin ein meginstoð undan gildi rannsóknarinnar frá vísindalegum sjónarhóli. Þetta er bara það sem ég vildi koma á framfæri, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp ekki til þess að fara í djúpa efnislega umræðu um þetta mál heldur til þess að þakka framsögumanni málsins, hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, fyrir að hafa haldið mjög vel á því í nefndinni. Þetta er stórt og viðamikið mál. Hér fjöllum við um gríðarlega hagsmuni vísindasamfélagsins og um leið um það hvernig við tryggjum persónuvernd og mannréttindi þeirra sem eru þátttakendur eða viðföng slíkra rannsókna. Við fjölluðum mjög ítarlega um málið og tókum suma umsagnaraðila inn oftar en einu sinni því að þarna eru auðvitað mál sem eru oft umdeild og vandmeðfarin eins og við þekkjum öll. Mér er sérstaklega hugleikið þegar rætt var um það af einum gesti varðandi vísindarannsóknir að öllu máli skipti að traust almennings ríkti á slíku. Ef fólk upplifir að það hafi sjálft eitthvað um það að segja hvernig farið er með gögn sem tengjast því, hvort sem það eru lífsýni eða einhvers konar upplýsingar, horfir það öðruvísi við fólki, þ.e. það er mikilvægt að það upplifi ekki að hægt sé með persónugreinanlegum hætti að nýta upplýsingar um það í tilgangi sem þjónar kannski ekki markmiðum vísindanna heldur einhverra aðila sem sækjast eftir þessum upplýsingum út frá hagnaðarsjónarmiði. Nefndin lagði í mikla vinnu í að þjóna þessum tveimur markmiðum, að efla traust og viðhalda trausti almennings á vísindarannsóknum á heilbrigðissviði og eins að mæta þörfum vísindasamfélagsins fyrir aðgengi að gögnum sem ýta undir framþróun í heilbrigðisvísindum. Við höfum rætt það í stjórn nefndarinnar, og ég veit að framsögumaður hefur komið inn á það og mun eflaust gera það hér á eftir, að æskilegt sé að taka málið inn til nefndar á milli 2. og 3. umr., bæði vegna umræðu hér í dag og eins vegna þess að það er eðlilegt í svo viðamiklu máli. Ég þakka aftur framsögumanni og öðrum nefndarmönnum fyrir mjög góða og málefnalega vinnu í nefndinni.

Hæstv. forseti. Ég tek undir orð hv. formanns velferðarnefndar og þakka fyrir gott starf og góða samvinnu í þessu viðamikla máli sem nefndin hefur tekist á við í vetur. Það voru margir fundir og það hefur verið mikil vinna, við höfum kafað djúpt í þessi mál, og ég er þess fullviss að við erum að stíga skref í framfaraátt í þessum geira. Í ljósi þess sem ég sagði hér áðan er þetta mikið mál og þar sem nefndin fjallaði um þessi mál sameiginlega tel ég eðlilegt að við tökum þau aftur upp saman á milli 2. og 3. umr. til nánari yfirferðar og umfjöllunar. Að lokum ítreka ég þakkir mínar til nefndarinnar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Málið varðar samhliða innflutning lyfja og gjaldtökuheimild. Tilefni frumvarpsins er annars vegar athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA þess efnis að ákvæði lyfjalaga um samhliða innflutning lyfja samræmist ekki þeim skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist með EES-samningnum. Núgildandi skilyrði lyfjalaga um útgáfu markaðsleyfis vegna samhliða innflutnings kann að brjóta gegn ákvæðum EES-samningsins og því þarf að samræma íslenskan lagatexta ákvæðum EES. Hitt atriðið er breyting á 5. mgr. 3. gr. lyfjalaga sem gjaldtökuheimild Lyfjastofnunar styðst við. Fæðubótarefni hafa nú verið skilgreind sem matvæli og felld undir gildissvið matvælalaga en ef fæðubótarefni eru talin innihalda lyf eða lyfjavirk efni skulu heilbrigðisnefndir sveitarfélaga taka á málinu og ákvæði um að banna sölu slíkra fæðubótarefna eftir að varan hefur verið flokkuð hjá Lyfjastofnun. Frumvarp um breytingu á lyfjalögum á því að endurspegla áðurnefnda starfshætti þegar kemur að gjaldtökuheimildum Lyfjastofnunar. Nefndin gerir eina breytingartillögu á efnismálslið a-liðar 1. gr. sem gerir innihald hennar skýrara. Undir nefndarálitið rita Sigríður Ingibjörg Ingadóttir formaður, Elín Hirst framsögumaður, Þórunn Egilsdóttir, varaformaður velferðarnefndar, Heiða Kristín Helgadóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðbjartur Hannesson, Páll Jóhann Pálsson og Unnur Brá Konráðsdóttir.

Herra forseti. Þetta mál er tæknilegs eðlis en við fórum samt ágætlega yfir það út af gjaldtökuheimildum og slíku. Ég vildi koma í ræðustól til að segja frá því að við hyggjumst ekki taka málið inn á milli umræðna en munum leggja fram breytingartillögu vegna skilgreiningar á samhliða innfluttum lyfjum sem þarf jafnframt að breyta á öðrum stöðum. Þetta eru algjörlega tæknilegar breytingar í samræmi við frumvarpið sem liggur fyrir og nefndarálitið þannig að þetta eru ekki efnislegar breytingar að neinu leyti. Ég boða hér með breytingartillögu í málinu en það er ekki þörf á að fara með það til nefndar sérstaklega út af því. Ég þakka framsögumanni fyrir meðferð málsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti vegna breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn. Það eru þríþættar breytingar sem felast í þessu frumvarpi. Sú veigamesta varðar mögulega lengingu á starfsleyfi sérgreinalækna sem starfa á eigin stofum en með þeim breytingum sem voru gerðar á lögum um heilbrigðisstarfsmenn á síðasta kjörtímabili var þetta aldurstakmark lækkað mikið. Við erum að breyta því þannig núna að læknar sem veita heilbrigðisþjónustu á eigin starfsstofu eða heilbrigðisstarfsmenn yfir höfuð - þessi lög ná náttúrlega til allra heilbrigðisstarfsmanna þó að vandinn hafi fyrst orðið áberandi meðal lækna - hafa heimild til þess til 75 ára aldurs en frá þeim tíma mun, samkvæmt þessu frumvarpi, landlæknir fá heimild ef viðkomandi óskar þess til að veita undanþágu frá þessu ákvæði að uppfylltum ákvæðum reglugerðar sem á að setja og þá er hægt að veita heimild til þriggja ára. Síðan þegar viðkomandi heilbrigðisstarfsmaður er orðinn 78 ára getur hann óskað eftir áframhaldandi heimild og getur fengið hana til eins árs í senn eftir þann aldur. Ég held að það sé almenn samstaða um þetta. Auðvitað hefur komið ósk frá þeim heilbrigðisstarfsmönnum sem þarna eiga í hlut en það eru ekki síður ákveðin nytsemisrök í þessu því að margir læknar eru að fara á eftirlaun en færri nýir læknar eru að koma inn en við hefðum viljað. Það skiptir miklu máli að nýta sem best þá sérfræðiþekkingu sem við eigum meðal heilbrigðisstarfsmanna. Það voru engar athugasemdir við það að breyta þessu ákvæði laganna. Annað varðar gjaldtökuheimildir ef um er að ræða menntun erlendis frá sem ekki hefur verið viðurkennd hér á landi. Það á við þegar heilbrigðisstarfsmenn fá viðurkenningu á því að tilheyra ákveðinni starfsstétt þegar þeir koma með próf erlendis frá. Ef ekki hefur verið veitt sambærilegt leyfi áður er veitt gjaldtökuheimild til landlæknis til þess að vinna þá vinnu sem nauðsynleg er, þýðingar, yfirferð, mat á gögnum og aðra umsýslu. Að lokum er það nafnabreyting á áfengis- og vímuefnaráðgjöfum. Það er í samræmi við óskir stéttarinnar. Mun nafnið breytast þannig að þeir munu heita áfengis- og vímuefnaráðgjafar í stað áfengis- og vímuvarnaráðgjafa. Þetta er í samræmi við ósk stéttarinnar. Við breytum gildistökuákvæðinu. Nú er ákvæðið um heimild til áframhaldandi starfsleyfis eftir 75 ára aldur háð því að viðkomandi uppfylli skilyrði samkvæmt reglugerð. Reglugerðin er ekki til, eðli málsins samkvæmt, þar sem frumvarpið hefur ekki verið samþykkt og þar sem verið er að breyta þessu. Við töldum eðlilegt að lögin öðluðust gildi 1. júlí. Við teljum það nægan tíma til að ljúka vinnu við reglugerðina og viljum ekki lengja það frekar því að við teljum mikilvægt að þessi reglugerð verði sett sem fyrst. Þetta er tiltölulega einfalt mál en það felur í sér mikilvægar breytingar varðandi möguleika heilbrigðisstarfsmanna utan opinberra stofnana til þess að halda starfsleyfi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2014. Þetta nefndarálit er frá utanríkismálanefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa utanríkisráðuneytis og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2014 sem gengið var frá með bréfaskiptum í Þórshöfn og Reykjavík 7. og 9. apríl 2014. Samningurinn kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvor annars á árinu 2014. Hann er óbreyttur frá fyrri árum að öðru leyti en því að ekki er kveðið á um heimildir færeyskra skipa til loðnuveiða í íslenskri lögsögu á vertíðinni 2014/2015 heldur er aðeins tekið fram að ákvörðun þar að lútandi verði tekin á fundi aðila síðar á árinu 2014. Fram kemur í athugasemdum við tillöguna að samningurinn gerir ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2014. Þá eru íslenskum skipum heimilar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á árinu 2014. Áður en samningur þessi var gerður var á grundvelli samnings landanna frá 1976, um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands, ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2014. Heildarafli þorsks verður þó ekki meiri en 1.375 lestir, heildarafli keilu ekki meiri en 750 lestir og engar veiðar eru heimilaðar á lúðu eða grálúðu. Frá efnahagskreppunni sem reið yfir Færeyjar í byrjun níunda áratugar síðustu aldar hafa Færeyingar á hverju ári fengið heimild til að veiða innan efnahagslögsögunnar allt að 30 þús. lestir af loðnu af leyfilegum hámarksafla með tilteknum takmörkunum. Eins og fyrr segir er ekki kveðið á um heimildir færeyskra skipa til loðnuveiða í íslenskri lögsögu á vertíðinni 2014/2015 heldur er tekið fram að ákvörðun þar að lútandi verði tekin á fundi aðila síðar á árinu 2014. Þetta var gert með þeim rökum að vegna vaxandi umhverfisbreytinga ríki meiri óvissa um veiði á loðnu en verið hefur og að fram hefur komið að Grænlendingar gætu mögulega sagt upp loðnusamningnum og farið fram á meiri hlutdeild vegna breyttrar göngu stofnsins í vesturátt undanfarin ár. Nefndin leggur áherslu á að ef veigamiklar breytingar á heimildum Færeyinga til loðnuveiða koma til álita af hálfu íslenskra stjórnvalda verði engar ákvarðanir teknar án samráðs við nefndina. Hv. utanríkismálanefnd leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Birgir Ármannsson formaður, Vilhjálmur Bjarnason framsögumaður, Ásmundur Einar Daðason, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Fjarverandi á fundi nefndarinnar voru hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Frosti Sigurjónsson, Guðlaugur Þór Þórðarson og Óttarr Proppé. Þetta var gert í Reykjavík 2. maí 2014. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Það liggur við að ég fyrirverði mig fyrir að vera á þessu nefndaráliti án fyrirvara. Ég beit þó á jaxlinn og lét mig hafa það. Ástæðan fyrir því að mér þótti það nokkuð umhendis að taka undir þennan árlega samning, aldrei þessu vant, er sá viðurgjörningur sem þar er búinn Færeyingum. Eins og kom fram í máli hv. framsögumanns er þessi samningur frábrugðinn öllum fyrri samningum síðan 1991 eða 1992 að því leyti til að það er ekki fortakslaust kveðið á um það að Færeyingar fái að veiða innan efnahagslögsögu okkar tiltekinn part af leyfilegum heildarafla af loðnu eins og áður. Í hverri einustu tillögu sem hefur verið lögð til staðfestingar fyrir Alþingi síðan Færeyingar voru grátt leiknir af þungum efnahagslegum búsifjum og Íslendingar ákváðu að gefa þeim 30 þús. tonn, miðað við 500 þús. tonna heildarafla, þá hefur þetta staðið eins og stafur á bók í hverjum einasta samningi. Í fyrsta skipti liggur nú fyrir samningur þar sem áhöld eru um þetta. Ég upplýsti þann grun minn í fyrri umræðu um málið að það stæði fyrir dyrum að taka þetta af Færeyingum. Hæstv. ráðherra Gunnar Bragi Sveinsson, sem mælti fyrir málinu, var nokkra stund að fóta sig í málinu en undir lok umræðunnar lýsti hann því þó yfir að það stæði ekki til. Hann gat ekki á þeim tímapunkti gefið neinar sérstakar skýringar á því af hverju þetta er öðruvísi en áður. Í umfjöllun nefndarinnar kom meðal annars fram að fundur Íslendinga og Færeyinga hefði verið venju fremur seint og horfur varðandi loðnuvertíð óvanalega slæmar og þess vegna hefði verið ákveðið að ráða þessu máli til lykta á fundi síðar á árinu. Í samningnum sjálfum kemur svo fram að það skuli ekki gert síðar en á fundi í desember. Ég féllst hins vegar á þetta nefndarálit og skrifa undir það fyrirvaralaust vegna þess að þar er tekið skýrt fram að ekki sé hægt af hálfu íslenskra stjórnvalda að breyta þessu fyrirkomulagi og hverfa frá því að standa við fyrri orð okkar gagnvart Færeyingum nema sú ákvörðun verði tekin í samráði við nefndina. Ég hef áður sagt að þó að Færeyingar séu lítil þjóð eru þeir okkar bestu grannar og þó að kunni að hafa slest upp á vináttuna varðandi makrílmálin fyrr á þessu ári, þá yrðu það stórpólitísk tíðindi í samstarfi Íslands og Færeyja ef horfið yrði frá því að þeir fengju að veiða sín 30 þús. tonn sem þeir hafa haft heimild til síðan í byrjun tíunda áratugarins. Nú vil ég segja skýrt að ég er reiðubúinn til að hlusta á rök í þessu máli. Vissulega hefur verið bent á það, eins og ég rakti hér, að stofninn er í verra ásigkomulagi en oft áður. Hann er þó ekki í verstu stöðu sem hann hefur verið í frá árinu 1990, það kom líka fram í nefndinni. Þegar þessi gjöf Íslendinga var færð Færeyingum var horft til þess að hugsanlega kynnu aðstæður í hafinu að verða öðruvísi einhver árin en var þegar örlætið sló Íslendinga með svona göfugum hætti. Þess vegna var búið um þetta þannig að gert var ráð fyrir 30 þús. tonnum ef heildarafli yrði 500 þús. tonn eða meira, en ella 5% af leyfilegum heildarafla. Í trausti þess að það liggi algjörlega ljóst fyrir að ekki sé búið að taka neina ákvörðun um breytingar á þessu og sömuleiðis að þær verði ekki teknar nema í samráði við utanríkismálanefnd samþykki ég þessa tillögu og er án fyrirvara á nefndarálitinu. En ég undirstrika það að ég tel að ríkisstjórnin hafi ekkert leyfi til þess að ganga frá samningum um þetta mál án þess að ræða fyrir fram við utanríkismálanefnd. Ég skilgreini þetta sem meiri háttar utanríkispólitískt mál vegna þess að samband okkar og Færeyinga er á þeim mælikvarða. Herra forseti. Þetta eru forsendur mínar fyrir stuðningi við þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að Færeyingar eru góðir grannar. En nú háttar svo til að loðna hefur hegðað sér með öðrum hætti á liðinni vertíð en oft áður. Sá kafli nefndarálitsins sem fjallar um loðnu tekur einmitt tillit til breyttrar göngu loðnunnar á Íslandsmiðum, að minnsta kosti á síðustu vertíð. Veiðar byrjuðu seint og lítið veiddist og það er náttúrlega ekki hægt að semja um það sem ekki er til. Þessi tillaga til þingsályktunar og nefndarálitið tekur einmitt tillit til þess að loðnustofninn virðist hafa gengið norðar og vestar í kaldari sjó og ég tek undir allt það sem vel er sagt um granna vora, Færeyinga. Þeir hafa veitt hér um áratugi og verða nú seint sakaðir um rányrkju á Íslandsmiðum. En vegna þeirrar breyttu hegðunar tel ég, og ég ætla aðeins að mæla fyrir mig í þessu máli, að þarna sé eðlilegur fyrirvari um hugsanlegar veiðar úr þessum stofni. Ég held því að tillit hafi verið tekið til allra þeirra sjónarmiða sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson rakti í ræðu sinni, þannig að þrátt fyrir ræðu hv. þingmanns held ég að við alla vega séum sammála. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Herra forseti. Það er reyndar mjög sjaldgæft að ég sé ekki sammála hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni. Það segi ég ekki bara vegna þess að augljóslega hefur hjarta hans frá upphafi verið lostið meira réttlæti en margra annarra. Skoðanir okkar fara að mörgu leyti saman, sérstaklega í hinum stórpólitísku utanríkismálum sem stundum eru hér uppi, eins og Evrópusambandinu og sambandinu við Færeyinga. Ég sé að hv. þm. Ásmundur Einar Daðason glottir undir þessu, þetta er þó ekkert gamanmál. Ég legg þetta tvennt að jöfnu, annars vegar að rækta túnið heima við og festa og bæta tengslin við okkar næstu granna, og síðan að horfa vítt yfir höf og efla tengsl líka við þá sem eru handan þeirra. Af því að hv. þingmaður er nú vanur því að vera ekkert að skera eða fela skoðanir sínar, þá vil ég segja eftirfarandi algjörlega skýrt eins og ég sagði þegar málið kom upp. Það sló mig þannig að verið væri að tyfta Færeyinga og sýna þeim gula spjaldið, ef ekki hugsanlega það rauða, sökum þess að þeir hefðu ekki dansað í takti við Íslendinga í makrílmálinu. Á því hef ég ákveðnar skoðanir sem ég ætla ekki að rekja hér. Ég hef áður látið glitta í nýjan skilning minn á því máli eftir að Íslendingar með vissum hætti sömdu sátt við Evrópusambandið í makríldeilunni með útgáfu síns kvóta, sem er alveg eins og sniðinn eftir Evrópusambandinu. En það er nú önnur saga. Ég fagna því að hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason segir að ekki fari flís á milli okkar í afstöðunni til Færeyinga. Ég tek auðvitað gild þau rök sem voru færð, fiskifræðileg, fyrir þessum lyktum málsins að sinni. En ég tel að mjög sterk rök þurfi til að breyta þeirri hefð sem hefur verið á veiðum Færeyinga. Því var lýst yfir af hálfu stjórnvaldsins að engin slík ákvörðun hafi verið tekin og hún verður ekki tekin nema við í nefndinni komum að henni líka.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2014. Utanríkismálanefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Birgi Hrafn Búason frá utanríkisráðuneyti og Jóhann Guðmundsson og Kristján Frey Helgason frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Nefndarálitið er ekki mjög stórt í sniðum en með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til þess að staðfesta þrjá samninga um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á árinu 2014 sem gerðir voru í Reykjavík 28. mars 2014, en voru reyndar líka til umræðu á fundum strandríkjanna í London 4.–6. febrúar 2014. Um er að ræða sameiginlega bókun um niðurstöður fiskveiðiviðræðna um stjórnun veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum í Norðaustur-Atlantshafi á árinu 2014; samkomulag milli Íslands og Noregs um veiðiheimildir innan efnahagslögsögu Noregs norðan 62°N, fiskveiðilögsögu Jan Mayen og efnahagslögsögu Íslands á árinu 2014; og samkomulag milli Íslands og Rússneska sambandsríkisins um veiðiheimildir innan efnahagslögsögu Íslands á árinu 2014. Í athugasemdum við tillöguna kemur fram að í samræmi við ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins (ICES) og fyrri ákvörðun aðila um nýtingarstefnu til lengri tíma var heildaraflamark ákveðið 418.487 lestir á árinu 2014. Er það veruleg lækkun frá undanförnum árum en aflamarkið árið 2013 var 619.000 lestir og 833.000 lestir árið 2012. Veiðiheimildir aðila á árinu 2014 skiptast í sömu hlutföllum og verið hefur frá árinu 2007 og koma 60.722 lestir í hlut Íslands. Noregur er með 255.000 lestir, Rússneska sambandsríkið tæplega 54.000 lestir og Evrópusambandið rúmlega 27.000 lestir. Utanríkismálanefnd leggur til að tillagan verði samþykkt. Með frumvarpinu eru tvö fylgiskjöl, þ.e. sameiginleg bókun strandríkjanna ásamt viðaukum, og síðan samkomulag milli Íslands og Noregs um veiðiheimildir innan efnahagslögsögu Noregs norðan 62°N. Undir nefndarálitið rita sá sem hér stendur og Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason og Össur Skarphéðinsson. Eftirtaldir þingmenn voru fjarverandi þegar tillagan var samþykkt, það eru Árni Þór Sigurðsson, Frosti Sigurjónsson, Guðlaugur Þór Þórðarson og Óttarr Proppé.

Herra forseti. Það er að sönnu algjörlega rétt að þessi niðurstaða á samningum úr norsk-íslenska síldarstofninum er í samræmi við það hvernig aðilar máls hafa áður skipt stofninum sín á milli, og sömuleiðis er það í samræmi við ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Það breytir ekki hinu, herra forseti, að rifja verður upp að hlutur Íslands er samt ærið snautlegur. Á sínum tíma þegar þessi samningur var gerður benti ég og reyndar fleiri ítrekað á það að hlutdeild Íslands var allt of lítil. Við höfum, finnst mér, allt of lengi látið lemja okkur með staðhæfingum um að það hafi verið Íslendingar sem ofveiddu síldina og það hafi verið íslensk rányrkja sem leiddi til hrunsins 1967 og árunum þar um kring. Það hafa margsinnis síðan með fiskifræðilegum rannsóknum verið leidd sterk og óyggjandi rök að því að svo var ekki. Ofveiðin var öll vegna rányrkju Norðmanna á ungsíld. Verið var að taka í gríðarlegu magni síld sem aldrei hefði verið leyft að veiða við Íslandsstrendur og það var gert af norskum fiskimönnum, norskri útgerð. Þess vegna var ég í upphafi alltaf á móti þeim samningi og fannst við Íslendingar bera mjög skarðan hlut frá borði. Ég veit ekki hvort hv. þm. Ásmundur Einar Daðason geti verið mér sammála um það. Sá samningur var gerður af hinni fornu sveit forustu Framsóknarflokksins með Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, í broddi fylkingar. Ég tek eftir að hv. þingmaður og framsögumaður málsins eru ásamt sínum flokki nú í óða önn að endurskoða söguna og hyggjast taka þá ágætu menn aftur í guðatölu miðað við það að þeir eru nú helsta haldreipi Framsóknarflokksins þegar vantar fólk í framboð og sýnast í óða önn vera að bjarga hlut flokksins í hverju sveitarfélaginu á fætur öðru þó miður hafi tekist í Reykjavík heldur en ég og hv. framsögumaður málsins vildu raunar. Þetta vildi ég segja til að undirstrika það fyrir hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni að vissulega er þetta í samræmi við síðustu ár, ákvarðanir og niðurstöðu úr rannsóknum Alþjóðahafrannsóknaráðsins, en þessum kortum var rangt deilt út í upphafi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2014–2017 frá atvinnuveganefnd. Þetta er þskj. 956 varðandi 256. mál. Í upphafi nefndarálitsins er eins og alltaf er gert, gerð grein fyrir þeim umsögnum sem nefndin fékk og þeim gestum sem við fengum til nefndarinnar og vísa ég til þess í þingskjalinu. Almennt um byggðaáætlun. Í 7. gr. laga um Byggðastofnun er kveðið á um að ráðherra leggi fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir fjögurra ára tímabil. Þar skal lýsa markmiðum og stefnu ríkisstjórnarinnar í byggðamálum, áætlunum um aðgerðir og tengsl byggðastefnu við almenna stefnu í efnahags- og atvinnumálum og áætlunum á sviði opinberrar þjónustu í landinu. Fram kemur í athugasemdum við tillöguna að byggðaáætlun 2010–2013 hafi runnið sitt skeið við árslok 2013 og að lokaskýrsla verði lögð fyrir Alþingi á árinu 2014. Einnig kemur fram að reynslan af byggðaáætlun 2010–2013 sýni að erfitt hafi verið að halda með skipulögðum hætti utan um svo mörg ólík verkefni og hafi legið þar til grundvallar en aðgerðasviðin voru níu og aðgerðirnar samtals 31. Þessi aðgerðasvið voru: atvinnustefna, samþætting áætlana og aukið samstarf, efling stoðkerfis atvinnulífsins, nýsköpun og sprotafyrirtæki, erlend nýfjárfesting í atvinnulífinu, efling ferðaþjónustu, félagsauður, efling menningarstarfs og skapandi greina og jöfnun lífsskilyrða. Í þeirri tillögu sem hér er til umfjöllunar er verkefnaflokkum fækkað úr níu í fjóra og er leitast við að tengja áætlunina við aðrar stórar áætlanir og stuðningskerfi á vegum ríkisins. Fram kom hjá umsagnaraðilum að eftirfylgni við byggðaáætlanir hefði á undanförnum árum mátt vera meiri. Nefndin leggur til þá breytingartillögu að forsætisráðherra flytji, fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar, munnlega skýrslu á Alþingi um framgang byggðaáætlunar eigi síðar en fyrir lok árs 2015. Nefndin gerir ráð fyrir því að þá verði lokið athugun á þeim atriðum sem hún leggur til að gerð verði nánar grein fyrir síðar í áliti þessu. Forsætisráðherra kynnir þá þinginu niðurstöður þeirra athugana, auk fleiri atriða er varða framgang byggðaáætlunar. Stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2014–2017 byggist upp á fjórum meginstoðum. Það eru innviðir, sértækar aðgerðir á varnarsvæðum, atvinnumál og opinber þjónusta. Undir innviði falla uppbygging öflugs gagnanets, orkumál og bættar samgöngur. Til sértækra aðgerða á varnarsvæðum heyra aðgerðir í brothættum byggðarlögum, stuðningur við einstaklinga og stuðningur við fyrirtæki. Undir atvinnumál falla nýsköpun og vaxtargreinar, stuðningur við nýfjárfestingar og atvinnuuppbyggingu, dreifing opinberra starfa, stoðkerfi hins opinbera og lánastarfsemi. Undir opinbera þjónustu heyra stefnumótun um opinbera þjónustu og opinberar upplýsingar á sviði byggðamála. Virðulegi forseti. Nefndin vonast til að með því að fækka atriðum sem byggðaáætlun mælir fyrir um verði árangurinn áþreifanlegri. Eins og fyrr er getið var nokkuð rætt um það við umfjöllun um málið að eftirfylgni við byggðaáætlun mætti vera meiri og markmið mælanlegri. Fram kom sjónarmið um að fjármagn og skýrar afmarkaðar aðgerðir þyrftu að fylgja þeirri stefnu sem mótuð væri. Nefndin telur meiri líkur á að því færri verkefni sem áætlunin byggist á þeim mun meiri líkur séu á að þau verði að veruleika og áætlunin verði annað og meira en orð á blaði. Gerðar voru athugasemdir við það við umfjöllun um málið að í raun heyra byggðamál undir tvö ráðuneyti, þ.e. atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og innanríkisráðuneyti. Fram kom sjónarmið um að þetta fyrirkomulag gæti haft hamlandi áhrif á framgang byggðamála. Þá kom fram við umfjöllun um málið tillaga um að við undirbúning fjárlaga hvers árs yrðu áhrif þess á landsbyggðina metin. Stuðningur við einstaklinga. Við umfjöllun um málið í nefndinni var rætt um stuðning við einstaklinga sem þátt í byggðaeflingu, en sérstaklega er fjallað um þetta atriði í athugasemdum við tillöguna. Þær aðgerðir sem nefndin ræddi helst voru skattafsláttur vegna aksturs til og frá vinnu, afskriftir námslána og uppbót á barnabætur. Virðulegi forseti, ég vek sérstaklega athygli á þessum þremur þáttum, þeir eru sóttir til Norðmanna í vel heppnuðum aðgerðum þeirra á þessu sviði. Það sjónarmið kom fram að slíkum sértækum aðgerðum ætti ekki að beita nema gaumgæfa vandlega hvort aðgerð skilaði sér til byggðaeflingar á því svæði sem henni væri beitt á. Nefndin leggur til að kannaðir verði tveir möguleikar af þessu tagi. Annars vegar að námslán íbúa tiltekins svæðis verði árlega færð niður um vissa fjárhæð. Hins vegar að veittar verði barnabætur til viðbótar við það sem almennt gildir til einstaklinga sem búa á ákveðnum svæðum. Í báðum tilvikum gæti verið um tilraunaverkefni að ræða. Fram kom við umfjöllun um málið að í Norður-Noregi hefðu námslán á ákveðnu svæði verið færð niður sem hefði skilað jákvæðum árangri. Til að slík aðgerð skili sér sem byggðaaðgerð þurfa að vera til staðar tækifæri fyrir vel menntað fólk á þeim stöðum þar sem niðurfærslu yrði beitt. Líkt og áður greinir leggur nefndin til að forsætisráðherra flytji þinginu skýrslu fyrir lok árs 2015 og gerir nefndin ráð fyrir því að könnun á framangreindum aðgerðum verði lokið ekki síðar en 1. október 2015 og þinginu svo gerð grein fyrir möguleikanum á að hrinda þeim í framkvæmd með áður umtalaðri skýrslu forsætisráðherra til þingsins um framkvæmd byggðaáætlunar. Sóknaráætlanir landshluta. Fram kom á fundum nefndarinnar mikil ánægja með sóknaráætlanir landshluta. Þeim er ætlað að draga fram helstu möguleika hvers landsvæðis til sóknar í atvinnumálum, menntamálum og opinberri þjónustu. Fram kom að með þeim hefði verið innleitt nýtt verklag þvert á ráðuneyti auk þess sem landshlutasamtök sveitarfélaga hefðu samkvæmt þeim fengið ákveðið hlutverk. Fram kom það sjónarmið að í sóknaráætlunum hefði falist lýðræðislegur vettvangur í héraði þar sem verkefnum hefði verið unnt að forgangsraða í nálægð við íbúana. Einnig kom fram að með sóknaráætlunum hefði verið gerð tilraun til að leggja fram áætlanir með afmörkuðum og mælanlegum markmiðum. Eftir lestur umsagna um málið og eftir að hafa hlýtt á gesti telur nefndin ljóst að vonbrigði séu með það að framlög til þessa verkefnis hafi verið lækkuð í fjárlögum 2014 og leggur nefndin því til að við undirbúning fjárlaga næsta árs verði auknum fjármunum varið til sóknaráætlunar. Fjarskiptamál. Líkt og framar er getið er í tillögunni sérstakur kafli um uppbyggingu öflugs gagnanets og þar tilgreint sem markmið að uppbygging fjarskiptakerfisins verði í samræmi við fjarskiptaáætlun 2011–2022. Fram kom við umfjöllun um málið að ófullnægjandi fjarskiptasamband hamlaði framþróun á ákveðnum svæðum og kom það sjónarmið fram að brýn þörf væri á átaki í fjarskiptamálum, einkum gagnvart svæðum sem stæðu lakast. Uppbygging á þessu sviði er tæknilega krefjandi verkefni og mikil áskorun fyrir sum sveitarfélög að standa fyrir slíkri uppbyggingu. Nefndin telur mikilvægt að stjórnvöld skilgreini aðkomu sína að uppbyggingu fjarskiptainnviða almennt og stuðli jafnframt með kerfisbundnum hætti að því langtímaverkefni á grundvelli fjarskiptaáætlunar að auka útbreiðslu ljósleiðaraaðgangskerfa, aðallega utan þéttbýlis og einkum á svæðum sem verst standa gagnvart háhraðanettengingum. Nefndin leggur áherslu á framangreind atriði sem veganesti fyrir næstu fjögurra ára fjarskiptaáætlun. Atvinnumál. Í tillögunni er fjallað um stuðning við nýfjárfestingu og atvinnuuppbyggingu og þess getið að stutt er við nauðsynlega uppbyggingu innviða vegna iðnaðarsvæðisins og Bakka við Húsavík og einnig að komi til uppbyggingar iðnaðarstarfsemi á Helguvíkursvæðinu muni stjórnvöld í samvinnu við sveitarfélög þar styðja við frekari uppbyggingu innviða. Nefndin leggur til að hugað verði að verkefnum víðar, svo sem á Vestfjörðum, en fram kom fyrir nefndinni að þar hefði verið til skoðunar annars vegar kalkþörunganám og -vinnsla og hins vegar stóraukið sjókvíaeldi. Við umfjöllun um málið kom fram að heimamenn ynnu með fjárfestum að könnun á möguleikum á kalkþörunganámi í Ísafjarðardjúpi auk þess sem unnið væri með eldisfyrirtækjum að uppbyggingu á fiskeldi. Fram kom að það sem stæði því í vegi að verkefnin þokuðust áfram væri skortur á fjármagni til grunnrannsókna. Nefndin bendir á að fólksfækkun hefur verið viðvarandi undanfarin ár á Vestfjörðum. Nefndin leggur til viðbót við tillögutextann þar sem lögð er áhersla á að stutt verði við uppbyggingu kalkþörunganáms á Vestfjörðum og einnig að stutt verði við uppbyggingu fiskeldis þar sem annars staðar á landinu. Lagt er til að unnið verði að sérstöku átaki á vegum stjórnvalda til að styðja við grunnrannsóknir og skipulagsmál til að markviss uppbygging sjókvíaeldis geti orðið. Fram hefur komið að með auknum áhuga á nýtingu haf- og strandsvæða hafi verið rædd atriði sem huga þurfi að svo sem til að leysa hagsmunaárekstra og vernda vistkerfi. Fram kom að hið opinbera ætti að leggja áherslu á að ný störf væru staðsett úti á landsbyggðinni þar sem fjarskiptatækni leyfði slíkt og þjónusta við almenning skertist ekki sakir staðsetningar. Hið sama gæti átt við um ýmis störf sem væru nú unnin á höfuðborgarsvæðinu en uppfylltu framangreind skilyrði. Við umfjöllun nefndarinnar var rætt að skilvirk úrræði vantaði fyrir byggðir þar sem ekki væri stundaður sjávarútvegur heldur afkoman byggð í meira mæli á öðrum atvinnugreinum eins og landbúnaði. Nefndin hvetur til þess að stjórnvöld undirbúi tillögu að úrræðum sem gætu orðið til eflingar viðkomandi byggðarlögum, eins og í Skaftárhreppi og Dalabyggð. Brothætt byggðarlög. Gert er ráð fyrir því að haldið verði áfram með verkefni til stuðnings brothættum byggðarlögum. Verkefnið hefur byggst á því að virkja íbúa í samstarfi við íbúasamtök, sveitarfélög, atvinnuþróunarfélög, landshlutasamtök háskóla og fleiri aðila. Á þessum svæðum hefur fólksfækkun verið viðvarandi, atvinnulíf er einhæft, störfum fækkar og meðalaldur íbúa hækkar. Í gangi er tilraunaverkefni á vegum Byggðastofnunar sem felst í úthlutun á 1.800 tonna þorskkvóta. Verkefnið Brothættar byggðir hófst á Raufarhöfn og var svo útvíkkað til fleiri svæða, svo sem Bíldudals, Breiðdalsvíkur og Skaftárhrepps. Ljóst er að ekki henta sömu lausnir öllum svæðum, enda margt ólíkt með þeim þó svo að einhverjir þættir séu sameiginlegir. Nefndin telur mikilvægt að við áframhald þessa verkefnis verði fundnar lausnir sniðnar að hverju svæði fyrir sig í samvinnu við heimamenn. Samgöngur. Þó svo að margt hafi áunnist í vegamálum undanfarin ár bendir nefndin á að enn er vegasamband sums staðar erfitt og geta samgöngur verið ótryggar milli einstakra atvinnu- og þjónustusvæða. Nefndin ítrekar það sem kom fram í áliti þáverandi atvinnuveganefndar á síðasta kjörtímabili um byggðaáætlun þar sem bent var t.d. á sunnanverða Vestfirði, leiðina til Norðfjarðar og til Seyðisfjarðar. Bent er á að framkvæmdir eru hafnar við Norðfjarðargöng og framtíðarlausn í samgöngumálum þess byggðarlags því fengin. Ekki er sérstaklega fjallað um almenningssamgöngur í tillögunni en nokkuð var rætt um þær við umfjöllun um málið. Nefndin telur almenningssamgöngur vera nátengdar umræðum um byggðamál og framkvæmdir í vegamálum. Meiri þörf er fyrir almenningssamgöngur eftir því sem byggðarkjarnarnir eflast og stækka. Víða virðast almenningssamgöngur ganga vel, með því neti sem komið hefur verið upp síðustu ár þótt það sé ekki algilt. Nefndin fagnar því sem vel hefur gengið en telur mikilvægt að vankantar verði sniðnir af með auknu samstarfi ríkis og landshlutasambanda sveitarfélaga um allt land. Þá er rétt að ítreka að innanlandsflug gegnir mikilvægu hlutverki í tengingu atvinnu- og þjónustusvæða og þar sem samgöngur á landi eru stundum ótryggar er innanlandsflug hluti af almenningssamgöngum. Orkumál. Fram kom að gæði og öryggi raforkuflutnings stæði uppbyggingu úti á landi víða fyrir þrifum. Ekki hefur tekist að styrkja byggðalínuna en fram hefur komið að hún sé fulllestuð og framleiðslugeta tiltekinna virkjana ekki nýtt til fulls. Fram kom við umfjöllun um málið að kerfisáætlun Landsnets þyrfti traustari grundvöll þannig að hún nyti viðurkenningar sem opinber áætlun. Með öðrum orðum er talið nauðsynlegt að gera úrbætur á skipulags- og leyfisferlinu og auk þess að tekið sé tillit til kerfisáætlunar í landsskipulagi og að hún fari í gegnum viðeigandi umsagnarferli í samræmi við lög um umhverfismat áætlana. Nefndinni barst athugasemd um orðalag tillögunnar í kafla 1.2. Í tillögunni segir að stefnt sé að fullum jöfnuði milli dreifbýlis og þéttbýlis á kostnaði við dreifingu raforku og kostnaði við húshitun með greiðslum úr ríkissjóði. Bent var á að mismunur á húshitunarkostnaði á Íslandi væri hvorki á milli dreifbýlis og þéttbýlis sérstaklega né heldur á milli höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar. Vísað var til þess að munurinn lægi í því hvaða og hversu ódýran aðgang byggðarlög hefðu að jarðhita til húshitunar og hve skynsamlega staðið hefði verið að uppbyggingu og rekstri. Húshitun væri víða ódýr í þéttbýlisstöðum á landsbyggðinni og jafnvel sums staðar í dreifbýli. Einnig var bent á að skýra þyrfti hvað fælist í „fullum jöfnuði“ við húshitun en samkvæmt orðanna hljóðan mætti skilja að átt væri við sama gjald fyrir orku til húshitunar alls staðar á landinu. Bent var á að sá kostnaður væri í dag ærið misjafn, ekki aðeins milli rafhitunar og jarðvarmahitunar heldur einnig innbyrðis milli jarðhitaveitna. Nefndin telur að með orðalagi í tillögunni sé átt við það fyrirkomulag að kostnaður skuli jafnaður eftir því hvort um er að ræða húshitun með raforku eða húshitun með jarðvarma. Til skýringar leggur nefndin til breytingu á kafla 1.2 í tillögunni með því að bæta því við að stefnt verði að því að kostnaður við húshitun með raforku verði ekki hærri en kostnaður við hitaveitur landsins og unnið skuli að því að leita að hagkvæmum jarðhita á svæðum þar sem aðstæður bjóða upp á, þ.e. þar sem hiti er nægur í jörðu en vatn vantar og þar sem hiti er lágur en vatnsmagn mikið. Skógrækt. Nefndin bendir á að unnt væri að efla stuðning við skógrækt á bújörðum þar sem aðstæður eru ákjósanlegar sem gæti orðið framtíðarþáttur í atvinnumálum á landsbyggðinni. Nefndin leggur til viðbót við tillögugreinina í þessa veru og felur umhverfis- og auðlindaráðherra að kanna framangreint með áherslu á atvinnusköpun, viðarframleiðslu, kolefnisbindingu, aukin landgæði og betri búsetuskilyrði. Húsnæðismál. Fram kom fyrir nefndinni að víða væri skortur á húsnæði á landsbyggðinni. Þetta getur hamlað eflingu byggða og ljóst er að leita þarf leiða til úrbóta. Fram kom að eitthvað sé um að fjármálastofnanir eigi húsnæði sem ekki fáist leigt út og standi jafnvel autt. Auk þess kunni íbúar að vera í samkeppni við ferðamenn um húsnæði, enda færist í aukana að fjárfest sé í íbúðarhúsnæði með útleigu til ferðamanna í huga. Fram kom við umfjöllun um málið að mikilvægt væri að húsnæðismál yrðu þáttur í byggðastefnu enda gæti verið ofviða fyrir einstök sveitarfélög að fjármagna slíkt verkefni. Umræða er um að breyta húsnæðiskerfi landsmanna og ítrekar nefndin að mikilvægt er að horfa til hagsmuna landsbyggðarfólks í hugsanlegri nýrri húsnæðisstefnu landsins. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali og ég vísa til. Þetta var gert á Alþingi 1. apríl 2014. Undir nefndarálitið rita Jón Gunnarsson formaður, Kristján L. Möller, framsögumaður nefndarálits, Lilja Rafney Magnúsdóttir, með fyrirvara, Haraldur Benediktsson, Ásmundur Friðriksson, Björt Ólafsdóttir, Páll Jóhann Pálsson, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir. Virðulegi forseti. Þetta er nefndarálit sem allir nefndarmenn standa að, en einn með fyrirvara, um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2014–2017. Eins og ég sagði við fyrri umræðu þessa máls er margt athyglisvert þar sett inn. Það sem mér þótti merkilegast og gerði að umtalsefni var í kaflanum þar sem vitnað var til ýmissa vel þekktra aðgerða sem nágrannalönd okkar hafa notað til að jafna lífskjör þar í landi. Þess vegna vil ég alveg sérstaklega undirstrika hér í lokin tillögu okkar í sambandi við námslánin og barnabætur. Í breytingartillögum er það sett inn, hnykkt á og alveg skýrt tekið fram hver eigi að gera það, þ.e. viðkomandi ráðuneyti og viðkomandi ráðherra. Ég vek líka athygli á því að við setjum inn tímasetningu sem er næsta haust. Það er einmitt gert til þess, eins og kemur fram í þessu nefndaráliti og tillögu frá nefndinni, að forsætisráðherra geti flutt á miðju áætlunartímabilinu Alþingi skýrslu um framgöngu byggðaáætlunar og komi þá með það álit sem komið hefur út úr þessu. Virðulegi forseti. Eins og ég segi hefur oft verið rætt um slíkar aðgerðir til að jafna lífskjör í landinu en þær hafa ekki orðið að veruleika. Hérna er það sem sagt slegið í gadda, ef svo má að orði komast, hvernig skal vinna að því og nefndin ákvað að taka þessi tvö atriði til sérstakrar skoðunar og leggja til að meiri vinna yrði innt af hendi í viðkomandi ráðuneytum til þess að afla gagna og eftir atvikum koma með tillögu um útfærslu á leiðum hvað þetta varðar ef mönnum sýnist svo. Virðulegi forseti. Segja má ýmislegt hafi breyst vegna þess að hér er m.a. talað um brothætt byggðarlög og tilraunaverkefni á vegum Byggðastofnunar sem felst í úthlutun á 1.800 tonna þorskkvóta. Á þessu tímabili hefur mikið verið rætt um vanda í þremur byggðarlögum eftir að ákveðin breyting varð á atvinnustarfsemi þar hjá einu fyrirtæki. Það hnykkir enn betur á því sem hér er talað um, að taka þarf frá og hafa tilbúinn einhvern ákveðinn hundraðshluta af kvóta sem hægt er að úthluta til slíkra staða þegar svona alvarlegt ástand kemur upp. Þó verð ég að segja, virðulegur forseti, að mér finnst ástandið á þessum stöðum miklu alvarlegra en það sem við höfum séð undanfarin ár en ég ætla ekki að ræða það meir undir þessum lið. Þetta var álit atvinnuveganefndar um byggðaáætlun fyrir árin 2014–2017, virðulegi forseti.

Herra forseti. Við ræðum stefnumótandi byggðaáætlun. Eins og kom fram hjá framsögumanni er ég á nefndarálitinu með fyrirvara. Hann er almennur og miðast fyrst og fremst við það að mér hafi ekki þótt fara saman orð og efndir í þessum málaflokki til langs tíma. Ég get ekki hrósað þeim ríkisstjórnum sem hafa verið hér við völd í gegnum áratugina í þeim efnum. Það má vel vera að menn hafi farið þar fram með vilja, en verkin hafa því miður ekki sýnt hann. Það hefur ekki skilað sér í fjárlögum sem eru sterkasti mælikvarðinn á það hvort menn meini eitthvað með því sem lagt er fram í stefnumótandi byggðaáætlun hverju sinni til fjögurra ára. Hér hafa verið gerðar nokkrar breytingar á breytingaskjali sem hér fylgdi til að undirstrika áherslur nefndarinnar til viðbótar við það sem kom fram í þessari þingsályktunartillögu. Ég tel mig vissulega hafa fengið þar fram nokkur áhersluatriði sem mér þótti vanta inn í þetta plagg og er það vel. Ég tek líka heils hugar undir það sem kemur fram í nefndarálitinu, að ráðherra þurfi að gera grein fyrir því hvað hafi áunnist að ári liðnu. Ég tel mjög mikilvægt að við fáum inn á þing eigi síðar en fyrir lok árs 2015 munnlega skýrslu um framgang byggðaáætlunar. Ég tel þetta af hinu góða. Eins og ég talaði um áðan hafa því miður ekki alltaf farið saman orð og efndir. Við erum minnug þess frá síðustu fjárlögum að þar fékk landsbyggðin ansi kaldar kveðjur í mörgum málaflokkum sem hafa brunnið á henni í gegnum árin. Varð mikill niðurskurður í mörgum málaflokkum, eins og sóknaráætlun landshluta, jöfnun húshitunarkostnaðar, jöfnun námskostnaðar og stuðningi við innanlandsflugið. Það var lækkað. Fjárframlög til vegaframkvæmda voru lækkuð og háskóla- og framhaldsskólaframlög stórlega skert. Menningarsamningarnir voru skornir niður og fleira mætti eflaust nefna. Því tel ég það spurningu um forgangsröðun og hvar borið sé niður þegar menn ætla að ná fram fjárlögum á lokametrunum, hvort það sé landsbyggðin þar sem hún er veikust fyrir eða hvort menn telji hægt að nálgast einhverja aðra kjötkatla þar sem meira kjöt er á beinunum en úti á landi. Ég nefni í því tilliti hin margumræddu veiðigjöld á stórútgerðina sem skilar miklum hagnaði ár eftir ár. Í nefndarálitinu sem liggur hér fyrir er rætt um verkefnið Brothættar byggðir, að það hafi gengið vel og sé sérstaklega hagstætt fyrir þau byggðarlög sem hafa lent í erfiðleikum. Það er ástæða til að ítreka og minna á að því miður eru enn fleiri byggðarlög að lenda í vanda en þau sem fengu aðstoð á síðasta ári með 1.800 tonna byggðakvóta Byggðastofnunar. Ég tel að það verði að vera til staðar öflugur öryggispottur um aflaheimildir sem hægt er að grípa til. Við vitum að það er búið að ráðstafa þessum 1.800 tonnum til illa staddra byggðarlaga í dag með samningum til langs tíma en núna verður þingið að koma inn í þessi mál og taka af aflaheimildum sem menn reikna með að verði auknar í ár og festa þá enn frekar í sessi þá ríflegu hluta af aflamarki hvers fiskveiðiárs til þessara hluta. Enginn veit hvenær næsta sjávarpláss lendir í hremmingum. Eins og kvótakerfið er uppbyggt felur það í sér að svona hlutir geti gerst, ekki bara hjá þessum minnstu sjávarútvegsbyggðum heldur einnig þeim sem einhverjir hefðu flokkað undir stærri og sterkari, eins og Vestmannaeyjar. Þar hafa menn líka verið í varnarbaráttu fyrir því að halda aflaheimildum áfram í sínu byggðarlagi. Ég tel að þarna verði menn að vita að hverju þeir ganga og hafa einhverja fótfestu og tryggingar í þessum málum. Ég kem næst að sóknaráætlunum landshluta. Í nefndinni birtist mikil ánægja með hvernig til hefur tekist með það verkefni og var það þvert á flokka. Var mikil óánægja með það hve mikið var skorið niður í sóknaráætlun við síðustu fjárlög. Það er undirstrikað í nefndarálitinu að útvistun verkefna til landshlutasamtakanna hafi heppnast mjög vel og að þau hafi þá forræði á því að forgangsraða gagnvart nærsamfélaginu. Ég tel að ríkisvaldið verði að hlusta á þessi skilaboð, taka mark á þeim í fjárlögum fyrir næsta ár og gefa vel í vegna þess að þetta hefur virkilega skilað miklum árangri. Síðan eru fjarskiptamálin. Þar erum við að tala um uppbyggingu gagnanets. Tilgreint markmið að uppbyggingu fjarskiptakerfis er að það verði í samræmi við fjarskiptaáætlun 2011–2022. Sú sem hér stendur hefur ásamt fleirum flutt tillögu um að greina þörfina í landinu til að ljúka háhraðanettengingum og að því verkefni verði lokið innan fjögurra ára. Það þingmál hefur ekki fengist afgreitt hér enn og hef ég fengið þau skilaboð að vinna við sambærilega hluti sé unnin í innanríkisráðuneytinu. Vona ég að það gangi eftir, en þetta er hluti af undirstöðu þess að hinar dreifðu byggðir séu samkeppnisfærar í hinum ýmsu tækifærum sem snúa að atvinnu og menntun og að tengjast þeim nútíma sem fólk gerir í gegnum háhraðanettengingar, fer yfir landamæri og þvert yfir heiminn allan. Þetta er hluti af því stóra byggðamáli sem hefur komið upp í umræðunni. Þegar þingmenn landsbyggðarinnar hafa farið um kjördæmi sín er kallað á að þessu verkefni verði lokið, fólk fái að sitja við sama borð og að þetta tryggi það að ungt fólk í byggðum þar sem enn eru ekki nægilega góðar háhraðanettengingar sjái tækifærin heima fyrir og hafi áhuga á að snúa aftur heim að námi loknu. Um atvinnumálin er líka kafli og þar eru undirstrikuð ákveðin stórverkefni. Þar er komið inn verkefni eins og að skoða hvað hægt er að gera varðandi eflingu vinnslu í kalkþörunganámi og til að auka sjókvíaeldi. Ég er mjög ánægð með að það var sett hér inn. Fyrir var einungis áhersla á uppbyggingu innviða á iðnaðarsvæðum eins og Bakka og Húsavík og uppbyggingu á iðnaðarstarfsemi á Helguvíkursvæðinu. Þau verkefni eru allra góðra gjalda verð, en fleiri stórverkefni eiga alveg heima í stefnumótandi byggðaáætlun þó að vissulega sé ekki hægt að fara í einhvern sparðatíning þar og tína upp öll verkefni sem hugsanlega gætu átt þar heima og eru í pípunum úti um land. Ég tel að sjókvíaeldi og aukin kalkþörungavinnsla og -nám hljóti að flokkast undir nýsköpun. Kalkþörungavinnslan hefur verið að þróast og hefur sýnt fram á að hún vaxi og dafni. Menn vilja halda áfram að fjárfesta enn frekar í henni og telja hana eiga vel heima hér og líka sjókvíaeldið. Það er mjög brýn þörf á að búa þá umgjörð um það að fyrir liggi nýtingaráætlun fyrir strandlengju Íslands og þau svæði þar sem sjókvíaeldið kemur til greina svo hægt sé að fara að byggja þann atvinnuveg upp hægt og bítandi. Ég hef nefnt hér varðandi samgöngur að það voru skorin niður framlög til vegagerðar í síðustu fjárlögum og almenningssamgöngurnar hafa átt undir högg að sækja að vissu leyti. Það þarf að sýna fram á að þær fái áframhaldandi stuðning. Eftir því sem maður heyrir í fleiri sveitarstjórnarmönnum og fólki vítt og breitt um landið held ég að enginn vafi sé á því að stjórnvöld eiga að standa við bakið á öflugum almenningssamgöngum og efla þær enn frekar til að stækka og efla byggðakjarnana, tengja atvinnusvæði og auka möguleika fólks á að sækja nám úr sinni heimabyggð innan landsvæðis. Ég tel það mjög mikilvægt og lagði mikla áherslu á að þessu væru gerð góð skil í nefndarálitinu. Þá vil ég líka ræða um innanlandsflugið því að það er ekki síður mikilvægt. Þá vísa ég enn til síðustu fjárlaga þar sem síðustu styrkir til ríkisstyrktra leiða í innanlandsflugi voru lækkaðir. Ég tel mjög brýnt að tímanlega liggi fyrir samningar við þá aðila sem þjóna þessum ríkisstyrktu leiðum svo þessi mál séu ekki í uppnámi og óvissu. Þetta eru almenningssamgöngur margra svæða í landinu vegna fjarlægðar frá stærstu stjórnsýslunni á höfuðborgarsvæðinu. Við þekkjum öll umræðu um mikilvægi þess að jafna orkukostnað í landinu. Menn hafa glímt við það verkefni lengi og togast á um það. Ég tel að það hafi verið vilji þvert á flokka til að reyna að jafna orkukostnað. Hægt hefur gengið en eitthvað þokast. Núna liggur fyrir þinginu frumvarp sem var flutt af hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra um jöfnun orkukostnaðar. Það á eingöngu við innan dreifiveitna og í þeirri breytu eru því ekki stórfyrirtækin, þau sem kaupa orku beint frá Landsvirkjun. Þau koma ekki að því og tel ég slæmt að þau hafi ekki verið tekin inn í þessar jöfnunaraðgerðir. Ég kalla líka eftir upplýsingum um hvar þetta mál er statt. Ætla menn ekki að afgreiða það núna? Telja menn það ekki neitt forgangsmál hjá stjórnarmeirihlutanum? Hvar er það mál statt? Það hefur verið mikill vilji og hvatning víðs vegar að af landinu til að taka á því. Mér finnst það vera okkur hér öllum til skammar ef ekkert á að gera í því áður en þessu þingi lýkur. Það er með ólíkindum hversu mikill munur er á húshitunarkostnaði eftir svæðum, jafnvel bara milli þéttbýlisstaða á landsbyggðinni. Sums staðar eru sem betur fer ódýrar hitaveitur sem fólk býr við, en þar sem menn búa við rafkyndingu og dýrar hitaveitur er þetta mjög þungur baggi og verður að vera hægt að jafna þennan kostnað sem ekkert heimili kemst hjá að greiða. Það er óásættanlegt hve mikill munur er orðinn þar á. Þetta er í sjálfu sér ekkert stór hópur, en það þarf að mæta honum fyrir því. Ég tel að skógræktarverkefni hjá landshlutasamtökum hafi gengið vel að mörgu leyti. Það er áhugavert verkefni, en það eru vissar efasemdir um að skógrækt verði einhvern tímann þannig alvöruatvinnugrein að við lítum á hana sem framtíðarþátt í atvinnumálum á landsbyggðinni. Ég tel hægt að horfa á skógrækt sem hliðarbúgrein að mörgu leyti og svo er þetta líka skógrækt til yndisauka, eins og margir hafa nefnt, og allt gott um það að segja. Ég veit ekki hvort það er skynsamlegt fyrir okkur á hjara veraldar, á norðlægum slóðum, að leggja mikið undir í því að hafa skógrækt til hliðar við aðra atvinnuvegi þjóðarinnar, að við getum með einhverjum hætti keppt við þær þjóðir sem hafa alla burði til að hafa skógrækt sem alvöruatvinnuveg. Svo er ég líka í hópi þeirra sem telja að við þurfum að horfa til þess að vernda líka upprunalegan gróður í landinu. Á sumum svæðum er búið að ganga ansi langt í að eyðileggja falleg svæði, þar sem fallegur lággróður er, og ég held að við verðum að gæta að okkur í þeim efnum. Landsbyggðin stendur í húsnæðismálum frammi fyrir annars konar vanda en höfuðborgarsvæðið. Þar er víða húsnæði á lausu sem ekki er hægt að fá leigt vegna þess að fjármálastofnanir eiga það. Byggingarkostnaður er það hár að það fer lítið fyrir byggingu húsnæðis úti á landi. Þótt fólk vilji setjast að úti á landi er erfitt að fá þar 

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2014–2017 og nefndarálit og breytingartillaga frá atvinnuveganefnd. Menn hafa kannski ekki alltaf tekið þessar ályktanir mjög alvarlega og ber að fagna því að menn ætli nú að krefjast þess að lagðar verði fram munnlegar skýrslur í þinginu um framgang málsins þannig að þeim verði betur fylgt eftir. Undirtónninn verður náttúrlega alltaf að vera sá að það sé ákveðinn skilningur og vilji til að jafna stöðu byggðanna í landinu og reyna að sporna gegn neikvæðri byggðaþróun. Með neikvæðri byggðaþróun á ég við að flutningurinn á höfuðborgarsvæðið sé of mikill á hverjum tíma. Þar er ekki verið að tala um einhver rómantísk viðmið, heldur fyrst og fremst það að það er hagkvæmnisatriði að við séum ekki að þjappa byggð allri á einn stað, plús það að við eigum eignir út um allt land og verðmæti, aðgang að auðlindum o.s.frv., sem skiptir máli að nýta og með því að flytja alla byggðina á höfuðborgarsvæðið kostum við verulega til. Ég segi þetta minnugur þess að þegar ég sem sveitarstjórnarmaður á sínum tíma var boðinn á fund Byggðastofnunar til að kynna mér áhrif íbúaþróunar á þeim tíma, fyrir margt löngu, álit sem við fengum 1986, voru menn búnir að reikna það út að sú byggðaþróun sem þá var í gangi, ef hún héldi áfram, mundi það kosta á verðlagi þess árs, fyrir þetta löngum tíma, um 20 milljarða og það væri til þess vinnandi að sporna gegn þeirri þróun þó ekki væri nema af fjárhagslegum ástæðum. Bak við þetta lágu meðal annars tapaðar eignir sem nýttust illa ef menn flyttu af svæðunum og öfugt, að menn þyrftu að efla samgöngukerfi höfuðborgarinnar og bæta við byggð til að mæta þessari íbúaþróun. Ég ætlaði nú bara rétt að lýsa yfir ánægju með það sem kemur fram í nefndarálitinu. Það er í fyrsta lagi stuðningur við einstaklinga þar sem hér er talað um að skoða hvort taka eigi upp sérstakar svæðisbundnar ívilnanir, bæði hvað varðar námslán og barnabætur. Eins sé ég að rætt hefur verið hvort taka eigi upp greiðslur vegna aksturs til og frá vinnu sem mér finnst að menn eigi að halda áfram að skoða þó að það sé ekki tilgreint sem eitt af því sem eigi að fara inn í sérstaka úttekt. Í öðru lagi er hér kafli í nefndarálitinu um sóknaráætlun landshluta. Þetta er fyrir mér dæmi um eitt af þeim atriðum þar sem takmarkaður skilningur eða þekking virtist hafa verið á því hvað hefði verið gert á síðasta kjörtímabili hvað varðar þetta atriði, því að verulega var dregið úr fjármagni til sóknaráætlana, plús það að verkefni sem hafði verið ýtt frá Alþingi og frá ráðuneytum út til landshlutasamtaka, út til svæðanna, eins og menningarsamningarnir, hafði verið að þróast á lengri tíma og hafði þróast mjög jákvætt, þarna hafa menn sett þessi mál algjörlega í uppnám með vanhugsuðum breytingum, og sér ekki alveg fyrir endann á þeim hvað varðar menningarsamninginn. Það er ánægjulegt að sjá hér aftur á móti að það er skýr viljayfirlýsing um að sóknaráætlunum verði haldið áfram, en það kemur einmitt fram í nefndarálitinu að með þeim hefði verið innleitt nýtt verklag þvert á ráðuneyti, auk þess sem landshlutasamtök sveitarfélaga hefðu samkvæmt þeim fengið ákveðið hlutverk og vald hefði verið fært heim í héruð frá ráðuneytum og frá miðlægri stjórnun hér á höfuðborgarsvæðinu. Einnig kemur fram í nefndaráliti að eftir lestur umsagna um málið og eftir að hafa hlýtt á gesti telji nefndin ljóst að vonbrigði séu með það að framlög til þessa verkefnis hafi verið lækkuð í fjárlögum 2014 og leggur nefndin því til að við undirbúning fjárlaga næsta árs verði auknum fjármunum varið til sóknaráætlunar. Ég tek heils hugar undir þetta álit nefndarinnar sem er samhljóða fyrir alla flokka, þeirra sem áttu fulltrúa í nefndinni, þannig að ég held að þetta sé mjög mikilvægt. Síðan er kafli um fjarskiptamálin. Þar varð eiginlega úr ágætum hugsunum upphaflega varðandi það að stuðla að öflugum fjarskiptum um allt land og tölvutengingum - þá mistókst það að því leyti að menn voru að skilgreina markaðssvæði þar sem átti að ríkja samkeppni og svæði þar sem ekki væri eðlileg samkeppni og ekki markaðsforsendur til að byggja upp kerfið, þar átti Fjarskiptasjóður að styrkja uppbyggingu. Raunin varð sú að Fjarskiptasjóður sinnti því hlutverki nokkuð vel, en mörg svæði sem voru skilgreind sem markaðssvæði upphaflega hafa svo lent í klemmu. Ég tel gríðarlega mikilvægt að fylgja því eftir að við náum að bjóða upp á öfluga þjónustu um allt land, því að þetta er orðið eitt mikilvægasta búsetuskilyrði á Íslandi, það er að hafa aðgang að öflugum fjarskiptum, tölvutengingum og öðru slíku. Þar vitum við um að á ákveðnum svæðum er þetta ekki nægjanlega öruggt, þar af leiðandi veigra fyrirtæki sér við því að fara inn á þau svæði af því að menn þola ekki að þar séu bæði hægar nettengingar eða að sambandið geti dottið út tímunum saman. Ég held að það sé mjög mikilvægt að í byggðaáætlun sé því fylgt eftir að þessum málum verði komið í lag. Varðandi atvinnumálin hafa menn verið að fara yfir það hvar eigi að vera styrkir til ákveðinna byggðaverkefna. Almennt hef ég stutt þær hugmyndir að sem almennastar reglur gildi um þetta. Í tengslum við þetta langar mig að nefna tvennt. Í fyrsta lagi kemur hér til umræðu næst fækkun sýslumannsembætta. Ég styð þá breytingu. Þar er samtímis ákveðið að halda starfsstöðvum þar sem sýslumenn hafa verið og hafa þar löglærða menn, en um leið er gefin alveg klár yfirlýsing um að færa eigi verkefni til þessara starfsstöðva og viðhalda þannig þjónustunni heima í héraði. Það á að gera tímasetta áætlun sem öll ráðuneyti taka þátt í, það er í því frumvarpi. Þetta finnst mér skipta miklu máli sem atvinnumál í tengslum við byggðamálin, og hefði mátt vera nefnt hér, að menn fylgdu þessu eftir. Líkt og gert var með skattstjóraembættið þar sem menn héldu útstöðvunum og færðu þangað verkefni, þá verði þess gætt sérstaklega að þar sem sýslumannsembættin voru, þegar þau verða sameinuð, sýslumaður í hverju umdæmi, verði starfsstöðvarnar eftir sem áður nýttar til að færa út verkefni, þjónustuverkefni sem ríkið er að sinna. Mörg af þeim eiga jafn vel heima úti á landi eins og í Reykjavík. Þessu tengd eru menntunarmál sem skiptir líka gríðarlega miklu máli að séu í lagi. Ég held það sé aldrei réttilega metið hversu mikilvægt er að hafa skóla út um allt land. Ég held að engum dyljist áhrifin af Háskólanum á Akureyri, hversu jákvæð áhrif hann hefur haft á byggðamál á Eyjafjarðarsvæðinu og norðausturhorninu. Hafandi áhyggjur af því - nú þegar verið er að ræða Landbúnaðarháskólann, Bifröst, jafnvel Háskólasetrið á Vestfjörðum, allt gríðarlega mikilvægar stofnanir, sem við verðum að reyna að halda úti á landi, og jafnvel þó að það takist þarf hæstv. mennta- og menningarráðherra að sameina skóla - má það aldrei verða öðruvísi en þannig að menn tryggi að starfsstöðvarnar haldist úti á landi, þá verður það lágmarkskrafan, ef þessar þvingunaraðgerðir ganga fram, að það verði lögfest hvar starfsstöðin á að vera. Í umræðunni hér á undan var rætt nokkuð ítarlega um verkefnið um brothætt byggðarlög, sem er verkefni sem mér sýnist fara afar vel af stað af hálfu Byggðastofnunar. Ég held það skipti mjög miklu máli að menn vinni áfram eftir þeim hugmyndum, en þarna var ekki komin til, hafði alla vega ekki verið sett inn, tilfærsla á kvóta eða réttara sagt útgerð og fiskvinnslu, sem eitt fyrirtæki getur valdið með því að flytja starfsstöðvar sínar. Það getur valdið því að menn lendi í vandræðum með þrjú byggðarlög á Íslandi, Djúpavog, Húsavík og Þingeyri. Þá er spurningin: Hvernig bregðast menn við? Þeirri spurningu hefur aldrei verið svarað í kvótakerfinu og ég hef gagnrýnt það ítrekað. Þetta er ein af þeim spurningum sem ég hef alltaf spurt. Árið 2007 þegar ég byrjaði í pólitík - þingframboði - spurði ég einmitt að þessu í Bolungarvík: Hvernig ætlið þið að bregðast við ef útgerðin á staðnum fer? Vestfirðingarnir brugðust þannig við, þegar kvótinn fór frá Flateyri, að þeir keyptu til baka helminginn af honum og rúmlega það, en eftir stóð að þar með var útgerðin á Vestfjörðum orðin skuldsett upp á 1.500–1.600 milljónir. Þar af leiðandi eru menn að borga verulegan kostnað til að geta rekið fyrirtækin í samkeppni á markaði. Ég hvet til þess að í tengslum við byggðaáætlun verði fundin varanleg lausn fyrir Þingeyri, Húsavík og Djúpavog. Ég held að ein af leiðunum gæti verið sú að færa þangað byggðakvóta til lengri tíma, eða kvóta, Byggðastofnunarkvóta getum við sagt, með svipuðum hætti og gert er ráð fyrir í verkefninu brothætt byggðarlög. Hér er kafli í nefndarálitinu Samgöngur. Ástæða er til að ítreka það sem kemur fram í nefndarálitinu að hluta, þ.e. áherslan á almenningssamgöngur, að við klúðrum því ekki aftur. Við erum búin að koma upp nýju neti í almenningssamgöngum sem hefur mælst gríðarlega vel fyrir og skiptir mjög miklu máli fyrir mjög mörg byggðarlög; ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil vekja athygli á því að menn verða að verja það kerfi mjög öfluglega. Í sjálfri tillögunni eru nefnd ákveðin svæði sem horfa á sérstaklega til, það eru Vestfirðirnir og Norðausturlandið. Þegar eru hafnar umfangsmiklar framkvæmdir á Norðausturlandinu. Það er einsýnt að menn verða að forgangsraða þannig að Vestfirðirnir, sem eru ein allsherjar brothætt byggð má kalla, verði inni í myndinni, að gengið verði frá vegasamgöngum á sunnanverðum fjörðunum og Dýrafjarðargöngum í framhaldi. Annað atriði vil ég nefna sem tengist samgönguáætlun sem er í umfjöllun hjá þinginu og umræðu þar, meðal annars um Sundabraut. Samkvæmt áætlunum á gjaldtaka í Hvalfjarðargöngum að leggjast af árið 2018. Það má ekki gera lítið úr þeirri framkvæmd, hún var gríðarlega mikilvæg árið 1998 þegar göngin voru tekin í notkun, styttu vegalengdina, þ.e. að þurfa ekki að keyra fyrir Hvalfjörð, um allt að 60 kílómetra fyrir þá sem voru á leið upp á Akranes. Menn borguðu gangagjaldið með glöðu geði í byrjun. Síðan þegar menn fara í stórframkvæmdir bæði á Suðurlandsvegi og Reykjanesbrautinni, og jafnvel jafn stórar og kostnaðurinn við göngin var á sínum tíma, og engin gjaldtaka kom á þær leiðir frekar en ný göng annars staðar á landinu, tel ég einsýnt að menn leggi gangagjaldið af og standi við það að Spölur á að skila göngunum til ríkisins árið 2018, að ekki komi ný gjaldtaka á þessa leið í framhaldinu. Það gildir um Sundabrautina líka. Ég tel alveg útilokað að leggja gangagjöld á þá braut eingöngu, enda yrði það mjög ankannalegt ef menn ætla að fara að leggja á gangagjald úr Grafarvoginum inn í miðbæ í tengslum við Sundabrautina. Menn verða líka að gera sér grein fyrir því að þó að ekki sé um að ræða háar upphæðir, að borga 240 kr. fyrir þá sem nota göngin að fullu hverja leið, þá eru það samt næstum 20% ofan á bensínkostnað. Við vorum hér fyrr í dag að ræða lækkun á álögum um 1% eða 1 kr. á lítrann. Þarna er um að ræða 240 kr. kostnað, sem er eins og einn bensínlítri í hverri ferð sem menn aka á milli Akraness og Reykjavíkur til dæmis. Ef menn eru að fara á einstaka atburði, á íþróttaviðburði eða á íþróttamót, eða langar að koma á menningarviðburði í Borgarfirði eða á Akranesi, þá borga þeir 1.000 kr. í hverri ferð, ef þeir fara sjaldan. Þetta eru hindranir sem eiga ekki rétt á sér lengur. Ég held því að sem hluti af byggðamálum ætti að tryggja að þetta yrði lagt af. Svo eru það orkumálin, köldu svæðin og raforkuöryggið sem þarf að tryggja, eins og á Vestfjörðunum. Ég nefni líka þá umræðu, sem maður hefur svo sem ekki alveg áttað sig á, að minnsta kosti í byrjun, hversu mikið tap er í kerfinu og hversu dýrt er að flytja orku landshorna á milli í sambandi við orkunýtingu. Menn þurfa einmitt að hafa í huga að nýta orkuna sem næst upprunanum. Að lokum langar mig að nefna húsnæðismálin. Þar er allt landið undir hvað varðar þörfina á því að hér sé öflugt leiguíbúðarkerfi, húsnæðiskerfi. Við viljum að tryggt verði að það verði hluti af byggðastefnunni að fólk sem vill búa úti á landi þurfi ekki að fjárfesta í húsnæði strax í byrjun. Ég treysti á að því verði fylgt mjög vel eftir í framhaldinu. Ég ætlaði ekki að flytja langa ræðu, en það teygist stundum úr þessu. En þær breytingartillögur sem hér eru fluttar af hv. atvinnumálanefnd, ég mæli með því að þær verði samþykktar því að það eru í raun jákvæðar breytingar sem koma ofan í þessar tillögur. Þó að ýmislegt vanti inn í byggðamálin í heild, held ég að það sé mikilvægara að skerpa fókusinn og standa við það sem lagt er fram, leggja áherslu á að því fylgi fjármagn. Ég treysti á að svo verði í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög mikið, en vil þó koma hér upp og tæpa á nokkrum atriðum. Það var mikil áhersla lögð á samstöðu í þessu máli í nefndinni og við náðum henni. Ég vil þakka nefndinni sérstaklega fyrir það hversu vel var unnið og það er ánægjulegt að við skulum hafa sameiginlega sýn í þinginu, í atvinnuveganefnd, á þróun í byggðamálum. Öll viljum við að byggð í landinu sé öflug og það eigi ekki aðeins við einhver ákveðin svæði, heldur að við höldum því markmiði á lofti að stuðla að öflugri byggð úti um allt land, sem við hér getum auðvitað með áherslum okkar haft mikið um að segja. Það hefur aðeins verið rætt um dreifingarkostnað raforku og hvernig við getum mætt köldum svæðum. Það er mál í þinginu núna sem er skref í þá átt og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir minntist á það áðan hvort það væri ekki vilji meiri hlutans að afgreiða það mál. Ég fullyrði það fyrir mitt leyti og um það var sátt í atvinnuveganefnd að svo yrði, við leggjum áherslu á það í byggðaáætlun. Við erum einnig með ákveðin ný atriði í byggðaáætluninni sem kemur frá nefndinni, þ.e. að sá möguleiki verði kannaður að mæta háskólamenntuðu fólki, þeim sem eru með námslán til þess að fá einhverjar ívilnanir í þeim ef þeir búa á tilteknum svæðum á landinu. Þarna er ekki síst verið að horfa til þess að hvetja fólk í heilbrigðisstéttum til þess að fara til starfa úti á landi. Við vitum öll hvernig ástandið hefur verið á sumum stöðum varðandi það. Einnig að skoða þetta varðandi uppbætur á barnabætur til þess að hvetja ungt fólk til að flytjast út á land og taka þar þátt í uppbyggingu atvinnulífs. Ég held að þetta geti verið mjög mikilvægt. Við leggjum það til að athugun á því verði lokið 1. október 2015 og að fyrir árslok það ár muni forsætisráðherra skila okkur skýrslu um stöðu mála í þeim athugunum. Við komum líka inn á að stutt verði við uppbyggingu í atvinnulífinu almennt. Ég vil sérstaklega nefna stuðning við uppbyggingu skógarauðlindar. Ég er ekki sammála því sem kom fram áðan að skógrækt geti ekki orðið alvöru atvinnugrein á Íslandi. Það eru allir sammála sem þekkja þennan málaflokk vel um að ef valið er rétt land og rétt landsvæði fyrir skógrækt og plantað í það þeim trjám sem henta sé skógrækt arðsöm fjárfesting sem getur skapað hér alvöru atvinnu og verðmæti á ársgrundvelli. Þetta kemur ágætlega fram í þingsályktunartillögu sem við nokkrir þingmenn höfum flutt um eflingu skógræktar sem atvinnugreinar og liggur núna fyrir þinginu að afgreiða. Það eru mikil tækifæri á þeim vettvangi. Við leggjum áherslu á það í þessari áætlun. Það hefur oft verið sagt um byggðaáætlun þegar hún er afgreidd frá þinginu að hún sé eitt af þeim málum sem þingið afgreiði, það fari síðan upp í hillu og safni ryki og sé ekkert gert með ákvarðanir eða samþykktir þingsins í þeim efnum. Við erum alla vega að reyna að stíga þau skref að bæta þar úr, varðandi þessa skýrslu sem forsætisráðherra á að flytja okkur um ákveðna þætti í byggðaáætluninni. Ég geri mér vonir um að það verði til þess að við náum að vinda ofan af þessu. Það er auðvitað mjög mikilvægt að þeirri stefnu sem þingið markar í þeim efnum sé fylgt eftir af festu og alvöru, vegna þess að það er ómögulegt að við séum að gefa einhverjar væntingar í tillögum, þingsályktunartillögum, sem hér eru samþykktar og fylgjum því síðan ekki eftir til þess að sjá einhverjar framkvæmdir verða.

Frú forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í umræðuna um stefnumótandi byggðaáætlun og fara yfir nokkur atriði. Almennt held ég að það sé þannig, eins og kemur fram í athugasemdum við frumvarpið, að það hafi verið til byggðaáætlanir í ansi mörg ár en misjafnlega gengið að fylgja þeim eftir og margt sem þar kemur við sögu, bæði fjármunir og svo eftirfylgni og skilvirkni. Hér er gerð tilraun til þess að fækka liðum í þeirri von að hún verði einfaldari í framkvæmd. Í sambandi við það sem kemur fram í athugasemdunum þar sem megináherslan á að vera á að stuðla að auknu jafnræði íbúa, bæði varðandi grunnþjónustu og innviði og einnig þau byggðarlög sem standa sýnu verst, getur maður ekki annað en hugsað um forgangsröðunina sem nú er í gangi í útdeilingu opinbers fjár og skerðinguna sem hefur orðið m.a. í heilbrigðisþjónustunni. Eiginlega finnst mér það ekki byrja vel ef þetta er undirtónninn, þ.e. ekki er byrjað á því að standa við orðin í byggðaáætluninni. Ég held að í sjálfu sér sé eitt að vilja jöfnun lífsskilyrða og annað að fylgja því eftir. Það hefur þessi ríkisstjórn því miður sýnt og hún virðist ætla að ganga fram með að mismuna fólki eftir búsetu því að nýjustu tillögur sem liggja fyrir þinginu í skuldaleiðréttingarmálum snúa akkúrat að því að þar er fjármunum mjög misskipt á milli veikari svæða og þeirra sterkari. Hér er líka farið yfir þau atriði sem síðasta byggðaáætlun innihélt, m.a. félagsauð. Verið er að ræða félagsauð hvers svæðis og talað um að það sé grundvöllur atvinnulífs. Við erum og höfum í fjárlaganefnd fjallað mikið um landbúnaðarháskólann og það sem sá skóli hefur þurft að ganga í gegnum og þann styr sem stendur um framtíð hans. Þar held ég að þurfi að virkja félagsauðinn, samfélagið í heild sinni, til samræðu um það hvernig þeim málum verður best fyrir komið með alla möguleika opna. Ég held að það verði til þess að félagsauðurinn sem til staðar er og sýn fólksins á eigin framtíð í viðkomandi samfélögum skipti máli. Fjallað er um sóknaráætlanir landshluta. Það er verkefni sem var hrundið af stað á síðasta kjörtímabili og mæltist afar vel fyrir. Við gerð fjárlaganna komu öll sveitarfélögin til fundar við okkur í fjárlaganefnd eða funduðu í gegnum fjarfundabúnað. Þau lýstu því eindregið yfir að þetta væri gott fyrirkomulag, gott verkefni, og lýstu um leið mjög miklum vonbrigðum með niðurskurð þess sem sett var í verkefnið. Þrátt fyrir að eitthvað örlítið hafi verið bætt úr var það svo sáralítið að mér finnst eiginlega varla taka því að tala um það. Hins vegar er annar vinkill á því sem kemur fram og það eru landshlutasamtökin. Þau eru auðvitað ekki formlegt stjórnvald. Það hefur stundum verið talað um þriðja stjórnsýslustigið en það er ekki orðið svo enn þá og því þarf að fara svolítið vel yfir það í ljósi þess að hér er lagt til að áframhaldandi verði þeim fengin aukin verkefni, reyndar er tekið fram að þeim sé ekki fundinn staður annars staðar en þau eiga samt að framkvæma eða vera farvegur til að framkvæma þessar byggðaáætlanir. Það er mjög mikilvægt að þá ríki um það einhugur milli sveitarfélaga að það séu landshlutasamtökin sem sjái um þá framkvæmd. Sóknaráætlanir og menningarsamningar eru dæmi um það sem tekist hefur vel undir hatti landshlutasamtakanna. Hér hefur aðeins verið talað um, og það kemur fram í nefndaráliti, aðgerðir sem lúta að stuðningi við einstaklinga og er verið að tala um alls konar ívilnanir, skattafslátt vegna aksturs til og frá vinnu, afslátt á námslánum eða afskriftir, uppbót á barnabætur. Ég hefði gjarnan viljað sjá staðið við framlag til barnabóta sem var skert og verður skert þannig að því væri þannig komið fyrir að það væru þeir sem minnstu tekjurnar hefðu sem fengju þær, hvar svo sem þeir væru á landinu staddir fremur en að þær væru sérstaklega byggðatengdar. Ég er ekki viss um að það sé endilega réttur farvegur, enda kemur fram að þetta yrði hugsanlegt tilraunaverkefni og vitnað til Norður-Noregs varðandi námslánin. Þetta er eitthvað sem forsætisráðherra á að skila skýrslu um eftir um eitt og hálft ár og fyrir 1. október á næsta ári á að vera búið skila þessum könnunum vegna þessara tillagna eða hugmynda. Það verður áhugavert að sjá hvað kemur út úr því. Við höfum mikið rætt fjarskiptamálin, í þinginu og eins í fjárlaganefnd. Þótt það sé spaugilegt er það líka sorglegt að leiðarljósið sé að 90% lögheimila og vinnustaða eigi kost á 30 megabæta tengingu árið 2014. Þegar maður hefur búið við gott netsamband í ansi mörg ár finnst manni ótrúlegt að margir búi við svo slök fjarskipti að það til dæmis hamli flutningi verkefna frá ríki til sveitarfélaga eða hafi orðið til þess að fólk sjái sér ekki fært að flytja á tiltekna staði. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli þegar fólk er að velja sér búsetu, það er að verða einn af þeim grunnþáttum sem spurt er um sem skiptir einna mestu máli. Mér finnst þessu ætlaður allt of langur tími. Mér finnst það vera eitt af allra brýnustu forgangsverkefnum byggðanna að þetta sé í lagi því að auðvitað skiptir það opinbera starfsemi líka máli. Það komu nokkur sveitarfélög til okkar, ekki mörg en nokkur þeirra höfðu lagt af stað í þessa vinnu sjálf þar sem þau sáu fram á að ríkið mundi ekki aðstoða þau við að koma þeim málum í lag og töldu að skattpeningum byggðarinnar væri betur varið í þetta til að halda fólki á staðnum og til að lokka til sín nýtt fólk. Ég tek undir það sem kemur fram í athugasemdum við þennan lið í frumvarpinu þar sem er talað um að þörf sé á samhæfðum og uppfærðum upplýsingum og leiðbeiningum, þ.e. eitthvert regluverk sem sé á einum stað og aðferðafræði fyrir sveitarfélög og auðvitað líka veitufyrirtækin og aðra opinbera hagsmunaaðila sem vilja byggja upp einhverja fjarskiptainnviði eða ljósleiðarakerfi. Ég held að það sé mjög mikilvægt þannig að hver og einn geri þetta ekki á sínum forsendum og haldi jafnvel að hann geti hugsanlega fengið þetta greitt á einhvern hátt til baka aftur. Eins og ég hef sagt kemur fram undir atvinnumál að fjarskiptatæknin sé kannski þess valdandi að hið opinbera geti ekki fært í þeim mæli sem það vildi, hugsanlega, ég veit það ekki, störf á tiltekna staði. Alla vega er þetta afar brothætt. Varðandi brothættu byggðarlögin er það fyrsta sem manni dettur í hug sú breyting sem gerð var á síðasta kjörtímabili hjá Byggðastofnun, að færa henni aflaheimildir til úthlutunar, verkefnið á Raufarhöfn þar sem þetta varð til og fékk þetta heiti sem náði svo til fleiri þorpa, og það eru auðvitað fleiri undir og ljóst að við þurfum að halda áfram því verkefni því að það er ekki ein lausn sem hentar öllum. Það er líka ánægjulegt að Byggðastofnun skilaði sér réttum megin við núllið í fyrsta skiptið í ansi langan tíma. Ég held að við þurfum að tryggja Byggðastofnun sérstök úrræði með fjármunum sem hún getur notað til þess að styðja enn frekar og betur við hin brothættu byggðarlög. Svo eru það samgöngumálin. Í nefndarálitinu er talað um þau í atvinnulegu tilliti og um hvað það er sem skiptir máli og hvar eigi að bera niður. Ítrekar þessi nefnd álit þáverandi atvinnuveganefndar varðandi byggðaáætlun sem hér er að renna sitt skeið. Þar var bent á sunnanverða Vestfirði, Norðfjörð og Seyðisfjörð. Norðfjörður er auðvitað kominn af stað, en það er mikilvægt að halda til haga að það verður að gera rannsóknir sem lúta að gangaframkvæmdum til Seyðisfjarðar, þar er mikið í húfi. Það er eiginlega það mikið að það skiptir máli fyrir það hvort byggðin verður lífvænleg eða ekki og kom vel í ljós í vetur og núna undir vorið, eins og við þekkjum öll, hvernig snjóalögin voru víða á Austfjörðum. Það er ekki aðeins það, það er líka Öxi og eins og við ræddum um daginn er það einnig Almenningarnir í Fljótunum sem er, svo ég tali bara um í mínu kjördæmi, afar brýnt að huga að og getur skipt máli fyrir þessar byggðir. Við höfum líka töluvert rætt um gríðarlegan kostnað við innanlandsflugið. Nú er Isavia að endurgreiða, þ.e. hún fær lægri fjárframlög en ella vegna þess að hún er að endurgreiða það sem kallað er fyrir fram greiddar markaðar tekjur. Ég held að það séu mistök. Ég held að ekki hefði átt að draga það fé af þeim. Ég held að það hefði átt að reyna að bæta frekar eða leyfa þeim að halda þessu fé til að styrkja innanlandsflugið þannig að frekar væri hægt að lækka fargjöld. Svo eru það auðvitað veiku svæðin eins og Vopnafjörður, Þingeyri, Höfn, Grímsey og fleiri, ég veit ekki hvort útboðið er farið af stað varðandi það flug en það var aðeins tryggt þetta árið. Það er mikilvægt að íbúar þessa svæðis fái að vita hvort stefnt sé að því að halda því áfram, því að það skiptir byggðina máli. Svo rétt um orkumálin. Þau hafa mikið verið rædd. Við bættum í þau á síðasta kjörtímabili og vorum búin að leggja til að það yrði áfram stigvaxandi niðurgreiðsla eða jöfnun á húshitun sem er kynnt með raforku. Því miður var það líka skorið niður og allt of margir sem búa á köldum svæðum - ég hugsa að við hrykkjum við mörg hver ef við þyrftum að greiða þann kostnað, en sumir hér þekkja af eigin raun hversu mikið dýrara það er. Þetta er einn af þeim þáttum sem mér hefur ekki fundist ríkisstjórnin fylgja eftir í verki, þetta er meira í orði en á borði. Síðan eru það húsnæðismálin. Ég kem úr litlu samfélagi og við stöndum frammi fyrir því að hér er verið að tala um að íbúar kunni að vera í samkeppni við ferðamenn um húsnæði af því að verið er að fjárfesta til útleigu. En það er líka svo að mjög margir kaupa sér íbúðarhúsnæði til að nýta sem sumarhús sem þýðir að stór hluti húsa er ljóslaus, eins og ég hef sagt, stóran hluta ársins af því að fólkið hefur ákveðið að flytja í burtu, hvort sem það er vegna atvinnu eða annarra þátta. Ég vil taka undir með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur sem ræddi áðan um atvinnumálin og það sem við stöndum frammi fyrir núna meðal annars varðandi Djúpavog, Þingeyri og Húsavík, sérstaklega Djúpavog og Þingeyri. Það verður að segjast eins og er að þar er staðan sýnu verri. Þetta er eitthvað sem við verðum að leysa og finna út úr þannig að sveitarfélög verði ekki fyrir þessu. Hér var nefndur Vopnafjörður hvað það varðar. Ég sé það líka fyrir til dæmis heima hjá mér að ef risastór útgerðaraðili þar ákveður að fara eitthvað annað verði það til þess að samfélagið verði ekki samt og jafnvel ekki annað sem kemur í staðinn. Það er kannski það sem við þurfum að reyna að ná lendingu um en við höfum eytt mörgum árum í það og einhvern veginn ekki tekist það enn þá. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga að sinni um stefnumótandi byggðaáætlun. Ég vona að henni verði fylgt eftir. Það að gefa skýrslu sem er eitt og sér og út af fyrir sig ágætt, en auðvitað er mikilvægara að henni sé fylgt eftir með fjárframlögum.

Virðulegi forseti. Ég tek til máls vegna breytingartillögu sem ég vona að hv. allsherjar- og menntamálanefnd sé reiðubúin til að flytja sem er í kjölfar þess að með erindi Persónuverndar er bent á hvernig má skýra ákveðinn þátt frumvarpsins. Ekki er um að ræða mikla breytingu og reyndar ekki breytingu á verklagi lögreglunnar eins og það er núna, heldur er breytingartillagan sú að lögfesta það fyrirkomulag sem lengi hefur verið. Um er að ræða þá tillögu Persónuverndar að eftirfarandi málslið verði bætt aftast við tillögu 7. gr. frumvarpsins - lagt er til að 4. mgr. 28. gr. hljómi svo, með leyfi forseta: „Um öflun málaskrárupplýsinga, þar á meðal umfang upplýsingaöflunarinnar, fræðslu til umsækjenda og starfsmanna í aðdraganda uppflettingar og andmælarétt þeirra, skal nánar mælt fyrir í reglugerð.“ Sjálfsagt má ræða orðalagið, en hv. allsherjar- og menntamálanefnd getur sjálfsagt komist að fínni niðurstöðu um það. Ég vildi nefna það og óska eftir því að þessi breytingartillaga verði lögð fram. Ég vænti þess fastlega að hægt verði að afgreiða hana í fullri samvinnu við alla.

Virðulegi forseti. Sem 2. varaformaður allsherjar- og menntamálanefndar vil ég þakka hv. þingmanni tillöguna og ábendinguna sem í henni felst. Ég tel það sjálfsagt mál að nefndin taki tillöguna til umfjöllunar á milli 2. og 3. umr., enda eins og fram kom í máli þingmannsins snýst þetta ekki um breytingu heldur frekar um staðfestingu á núverandi fyrirkomulagi eða núverandi framkvæmd málsins.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni varðandi þessa breytingartillögu. Það er ánægjulegt að heyra að nefndin ætli að taka hana til umfjöllunar. Mig langar aðeins að tala um þetta mál. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni hef ég ákveðnar áhyggjur. Málið er að mörgu leyti gott, en ég hef samt sem áður áhyggjur af því að hér sé að mörgu leyti verið að samþykkja viðamikið og risastórt mál í ágreiningi við þá sem málið snýst um, lögregluna. Um málið eru mjög skiptar skoðanir. Ég hef líka miklar áhyggjur af því sem kemur fram í umsögnum, að staðsetningin geti orðið bitbein og skiptimynt á hinum ýmsu verkefnum. Ég tek undir það sem kemur fram í umsögn varðandi verkefni verkefnastjórnarinnar í þessari samrunaáætlun og framkvæmd á þessari breytingu, hvernig þetta eigi allt saman að vera. Það liggur ekkert fyrir. Það geta verið skiptar skoðanir um hvort það eigi að koma til umræðu hér eða ekki, eða hvort þetta eigi alfarið að vera úti á meðal sveitarfélaganna. Ég hef, eins og ég sagði, áhyggjur af því að þetta geti orðið skiptimynt á einhverju öðru. Hvað verður látið ráða för þegar sýslumannsembættin verða staðsett og hvar lögreglustjórarnir verða staðsettir? Mér finnst engar hugmyndir koma fram hér. Mér fannst það ekki koma fram í ræðum nefndarmanna um þetta mál hvernig þetta yrði. Ég spurði t.d.: Ef einhver starfsstöð stækkar og önnur minnkar, verður fólki boðinn tilflutningur af því að það er talað um að fólki eigi ekki að fækka? Það liggur ekki fyrir heldur og þá tek ég það fram að ég held að ekki verði öllum í rauninni kleift að fara missi þeir starfið. Talað er um að flytja verkefni en formaður nefndarinnar treystir sér ekki til þess að nefna hvaða verkefni gætu verið undir. Mig langar líka til þess að spyrja, af því ég veit að hér er lögreglumaður í salnum, um kerfi. Ég hef starfað í veitingageiranum. Hvernig verður t.d. með eftirlit með honum? Það getur vel verið að ég sé að misskilja, en mig langar til þess að vita hvernig þetta er hugsað ef sýslumenn eiga að taka þetta til sín en lögreglan á svo að fylgja því eftir í praxís. Þurfa kerfin að tala sama? Gera þau það í dag eða ekki, þ.e. þau sem hafa gagnagrunn fyrir þessi mál? Það eru svo margir svona hlutir sem mér finnst athugaverðir ef við erum að setja lög sem eiga að taka gildi á þessum tíma, sem mér finnst ekki hafa komið fram. Mér fannst ekki umsagnir allra vera mjög jákvæðar, á meðan aðrir voru afskaplega ánægðir eins og gefur að skilja. Sem nefndarmaður í fjárlaganefnd sé ég að rosalega er mikið um það að ekkert er vitað hvað þessir hlutir kosta. Mig langar til að spyrja hvort einhver tala hafi komið fram sem nefndarmenn treysta sér til að ræða út frá, eða hvað? Fyrst og fremst hef ég áhyggjur af því að það verði hrossakaup varðandi staðsetningu stofnananna. Verða húsin látin ráða, þ.e. sums staðar eru fínar byggingar, þær eru síðri annars staðar? Hvað verður látið ráða för t.d. til að draga úr kostnaði við þessa framkvæmd? Verða það stóru staðirnir? Verða það miðsvæðin? Ef það liggur nokkurn veginn fyrir, af hverju er það ekki bara sagt? Það er eitt að segja að sveitarfélögin eigi að taka að sér að gera þetta og annað að sjá það þannig að þau stærri verði ekki ofan á í þeirri umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Eins og fram kemur í frumvarpinu er ekki talað um að fækka störfum heldur var það rætt í nefndinni að ekki væri alveg ljóst hvaða verkefni þetta væru og hvernig þetta færi fram og þess vegna var sett inn, í meðferð nefndarinnar, bráðabirgðaákvæði um að forsætisráðuneyti í samvinnu við innanríkisráðuneyti mundi setja af stað verkefnaáætlun til að gengið yrði hreint til verks í þessu og til að leggja áherslu á að þetta skipti miklu máli og til að styrkja þessi embætti. Ég deili ekki sömu áhyggjum og hv. þingmaður af hrossakaupum og öðru slíku, það hefði alveg verið hægt að fara þá leið að þetta yrði bara ákveðið í ráðuneytinu, en þarna er ákveðið að fara í samráð, að ráðinn verði lögreglustjóri yfir nýju embætti, hann í samvinnu við heimafólk, og landshlutasamtökin - áður átti það að vera Samband íslenskra sveitarfélaga, þarna er því breytt - sem þekkja aðstæður á hverjum stað, þannig að þetta yrði gert á faglegan hátt með nærsamfélaginu. Ég bara tel þetta mjög færa leið og sé ekki ástæðu til að hafa áhyggjur af því. Um þetta var mjög gott samstarf. Sumar umsagnir voru kannski sendar áður en kynningarfundirnir fóru fram. Auðvitað er fólk sem hefur starfað úti á landi og þekkir reynsluna hrætt og sporin hafa vissulega hrætt. En eftir að hafa fengið kynningu frá ráðuneytinu og fyrir nefndinni, hvernig þetta var hugsað, minnkuðu þær áhyggjur töluvert. Við gátum því ekki fundið neina andstöðu við þetta og fólk bara bíður eftir að þetta komist til framkvæmda af því það hefur trú á verkefninu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tek undir með honum að sporin hræða. Það getur vel verið að eftir einhverja upplýsingafundi hafi þeim sem þangað komu létt. En af því þingmaðurinn nefnir sérstaklega að umsagnir hafi borist áður en þessir fundir voru haldnir, þá hefði það styrkt málið, að mínu viti, ef þeir aðilar sem þar gáfu umsagnir hefðu breytt umsögnum sínum sem eru neikvæðar í garð málsins. Ég tek alveg undir það, samráð er alltaf af hinu góða. Það er þannig. Ég er ekki að gera lítið úr því að það eigi að viðhafa. Ég er heldur ekki að segja að við hefðum átt að taka einhverja ákvörðun, nákvæmlega við hér eða ráðuneytin, um hvernig þetta ætti að líta út, en samráð getur líka átt sér stað áður en að málinu kemur. Málið hefði til dæmis getað komið fullbúnara hér inn hvað það varðar, samanber lögin um opinber fjármál. Þar hefur átt sér stað gríðarlegt samráð milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og fjármálaráðuneytisins og úr því verður frumvarp. Það er það sem ég er að segja. Mér finnst fjármálaráðuneytið í raun pínulítið vera að gagnrýna að það sé ekki gert og þetta sé svolítið í lausu lofti, kostnaðurinn við þetta, hvernig þetta líti út og allt það. Það er aðallega það sem ég hef áhyggjur af. Ég heyri líka í aðilum sem hafa áhyggjur, þar sem embættin eru mjög lítil, af því að breytingin verði á þann veg að fjölga þurfi sums staðar og þá hljóti það að þýða fækkun annars staðar, þar sem ekki eigi að breyta starfsmannafjölda. Það er það sem fólk er að spyrja um. Það er meðal annars þess vegna sem ég hef verið að spyrja. Við höfum nefnilega verið að tala um hreppaflutninga, að fólk kannski þurfi að færa sig til í starfi sem það ekki óskar.

Virðulegi forseti. Það sem þetta snýst um er hvernig verður unnið úr þessu. Nú hefur frumvarpið tekið vissum breytingum í meðförum nefndarinnar. Ég tel ekki heppilegt að búið hafi verið að ákveða eitthvað fyrir fram, og svo hefði þurft að breyta því. Þetta mál hefur verið til umræðu meðal framkvæmdarvaldsins og á Alþingi í 20 ár. Því er hægt að segja að þetta sé svolítið mikið rætt og unnið. Á meðan hefur framþróun í lögreglunni verið stopp. Fólk veit ekki hvernig á að þróa embættin og það er mikil stöðnun á mörgum stöðum, af því að fólk veit ekki hver næstu skrefin verða. Þess vegna er mikilvægt að fá þennan skýra ramma sem þessi lög segja til um, hvernig við sjáum fyrir okkur að umdæmin séu og hver sé grunnur þeirra. Hver útfærsla heima í héraði er verður bara að vera eftir hverju héraði fyrir sig. Við sáum það skýrt í þessari vinnu hvað þetta voru mismunandi aðstæður á mörgum stöðum. Þannig ég tel okkur vera á hárréttri leið og í eins miklu samráði og hægt er að hafa um þetta mál. Aðeins varðandi það sem hv. þingmaður kom inn á í fyrra andsvari, þ.e. varðandi eftirlitið með veitingahúsunum. Þar er verið að aðskilja framkvæmdarvaldið og eftirlitið eða framkvæmdina og stjórnsýsluna, þannig að sá sem gefur út leyfin og sér um það sjái ekki einnig um eftirlitið. Þarna er verið að draga skýrar línur. Það er gagnsærri og skilvirkari stjórnsýsla að hafa þetta svona, hafa eftirlitið á einum stað og leyfaframkvæmd og leyfisveitingar á öðrum stað. Þetta er alveg eðlilegt og er eins og það á að vera, eins og er líka verið að skoða innan Samgöngustofu, að þar sé skýrt á milli hver gefur til dæmis út leyfi varðandi skip og ökutæki og annað slíkt, 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svörin. Það sem ég spurði um varðandi það að aðskilja framkvæmdina og eftirlitið snýst um það að kerfin hljóta samt sem áður að þurfa að tala saman þannig að hægt sé að framkvæma eftirlitið á grunni einhverra gagna. Mér er sagt að svo sé ekki, að þetta séu tvö ólík kerfi hjá sýslumönnum annars vegar og lögreglunni hins vegar, og það má vel vera að það sé bara hið besta mál að ráðist verði í þá framkvæmd sem til þarf, þ.e. að búa til nýtt kerfi. Þá skulum við vona að fjármunir fáist til þess. Það er kannski það sem mér finnst þetta snúast svolítið um, það er að innleiðingin gangi snurðulaust fyrir sig. Það er ekki nóg að samþykkja: Svona viljum við að þetta líti út ef það kostar kannski miklu meira en fólk gerir ráð fyrir. Ég spyr bara: Hefur þetta verið rætt, svona atriði í praxís? Komu einhverjar slíkar áhyggjur fram? Ég hefði líka viljað ræða það betur að gerðar hafa verið töluverðar breytingar á löggæslunni og lögreglunni áður. Fram kemur í umsögn Landssambandsins að það hafi kannski ekki gengið eftir eins og gert hafði verið ráð fyrir og sambandið kallar eftir því að Ríkisendurskoðun geri úttekt á því sem gert hefur verið fram til þessa. Ég tek undir það, ég hefði viljað sjá það gert áður. Og það hefði verið hægt að gera það í fyrra eða hittiðfyrra, ég er ekki að segja að það hefði átt að gera það núna, af því þetta hefur legið í loftinu, þessi smíð, hún er ekkert ný. Það hefði þurft að liggja fyrir hvernig þetta hefur gengið fram til þessa.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna og hugleiðingarnar um hvað breytingarnar muni hafa í för með sér. Við umfjöllun nefndarinnar kom ítrekað fram að gert er ráð fyrir að sýslumannsembætti og lögregluembætti verði starfrækt hvort á sínum staðnum innan sama umdæmis. Það er lykilatriði. Hins vegar er gert ráð fyrir að starfsstöðvar verði ekki lagðar niður heldur verði áfram á sömu stöðum þó að yfirmaðurinn verði einn, sýslumaðurinn eða lögreglustjórinn, yfir stærra svæði. Þetta þýðir að þjónustan sem snýr að íbúunum á ekki að breytast þannig að íbúar hafa sama aðgang að þessum starfsmönnum og áður. Varðandi kerfin kom fram að það skipti máli, á milli lögregluembætta, að kerfin vinni vel saman. Það er eitt af því sem hefur verið unnið að síðustu ár og er í vinnslu, þ.e. að kerfin milli lögregluembættanna vinni saman, og eins þurfa kerfin í einhverjum tilfellum að vinna þvert á sýslumanns- og lögregluembætti þar sem menn eru í raun að vinna að sömu málunum hvor á sínum endanum, þ.e. framkvæmdarvald og lögregluvald. Það var rætt fyrir nefndinni. Til framtíðar litið er sem sagt lykilatriði að núna verða umdæmamörkin og staðsetning embættanna unnin í samstarfi við stjórn viðkomandi embættis, Sambands íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtök. Það skiptir líka máli til framtíðar að ekki þurfi að taka upp lög, t.d. þegar sveitarfélagamörk breytast og íbúafjöldi þróast eftir svæðum og breytist. Meðal annars þess vegna er talið eðlilegra 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þessi svör. Ég var svo sem búin að lesa þetta ágætlega áður en ég fór í mína fyrri ræðu þannig að ég var búin að átta mig á því að það var einmitt talað um að hafa það hvort á sínum staðnum í umdæminu. Það sem ég er að velta fyrir mér er: Hvað ræður för innan umdæmis? Umdæmin geta verið mjög stór. Ríkið á mismunandi góða húsakosti. Hefur það eitthvað með það að gera? Hefur mannfjöldinn eitthvað með það að gera? Erum við til dæmis viss um að sýslumaðurinn verði á þeim stað sem stærstur er af því að það er kannski bara stjórnsýslulega heppilegt? En hvar á þá lögreglustjórinn að vera? Í hinum endanum? Er það endilega heppilegt? Það var það sem ég hef nokkrar áhyggjur af. Mér finnst líklegra, og lógískara ef maður getur notað það orð, að staðsetning sýslumanns verði þar sem mannfjöldinn er, stærsti kjarninn. Mér finnst hins vegar ekki alveg jafn augljóst hvar lögregluyfirvaldið í hverju umdæmi verður. Ég er ekki mótfallin þessari skiptingu í umdæmi, ég held að hún sé af hinu góða akkúrat af því að sveitarfélagamörkin breytast oft. Það getur verið af hinu góða. Það er samt þessi spurning sem mér finnst liggja í loftinu og ég var með hér áðan: Geta einhverjar þjónustustöðvar stækkað og aðrar minnkað? Hvernig verður það þá? Það er til dæmis ánægjulegt að það á að halda því áfram sem ég held að hafi verið alls staðar nema á Patreksfirði. Það hefur verið tryggður löglærður fulltrúi og það á að gæta þess áfram og enn frekar og betur sem er líka af hinu góða. Mér finnst alls ekki þessi frumvörp vond, það eru bara þessar áhyggjur aftan í kollinum um þessi mál.

Virðulegi forseti. Spurningin var einkum í þessari umferð: Hvað ræður för innan umdæmis? Það er í sjálfu sér ekki augljóst, það er ekkert eitt sem ræður för. Það kom hins vegar fram, kannski þvert á það sem þingmaðurinn kom inn á, að eðlilegast væri að lögreglustjórinn væri þar sem fjölmennið væri mest. Hins vegar gæti sýslumaðurinn verið staðsettur hvar sem er. Í sumum umdæmum liggur þetta í augum uppi, í öðrum umdæmum þarf að fara fram umræða um það. Maður getur til dæmis sagt að á Norðurlandi vestra sé tiltölulega augljóst hvernig staðan verður en á Norðurlandi eystra sé ég fyrir mér að það þurfi að fara fram ákveðin umræða um hvar sýslumannsembættið verður. Það er allt í lagi að nefna það. Erum við að tala um Fjallabyggð eða Húsavík? Þetta hefur ekki verið ákveðið. Það er bara allt í lagi að þessi umræða komi hér fram. Geta stöðvar stækkað og minnkað? Það er ekki gert ráð fyrir því um leið og breytingin tekur gildi. Hins vegar hlýtur það að geta orðið hluti af áframhaldandi þróun að stöðvar stækki eða minnki í takt við verkefnið eða mannauðinn sem er til staðar á hverjum stað. Í sjálfu sér gæti ég séð fyrir mér að það væri hægt að auglýsa störf óháð staðsetningu. Svo kom þingmaðurinn inn á mikilvægi þess að löglærðir fulltrúar yrðu á starfsstöðvum og ég tek heils hugar undir það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það var ágætt að fá þetta fram með annars vegar lögreglustjórann og hins vegar sýslumanninn af því að ég hafði hugsað þetta á hinn veginn. Gjarnan er það þannig í kjörnunum þar sem þjónustustigið er hærra. Það er svoleiðis núna hjá okkur að sýslumenn eru mjög víða eins og við vitum. Af því að ég ræddi húsnæði áðan dettur mér í hug að á Akureyri er nýbúið að taka húsnæði sýslumannsins í gegn fyrir ansi miklar fjárhæðir og þess vegna kemur þessi spurning upp í hugann. Þetta er ekki eign sem verður einfalt að selja þótt ég viti það ekki, það má vel vera, en að minnsta kosti veltir maður fyrir sér hvort svoleiðis aðgerðir sem lauk bara á síðasta ári muni ráða för. Það er gott að vita að nefndin er að minnsta kosti meðvituð um þetta. Ég geri ráð fyrir að þetta verði samþykkt og velti fyrir mér í framhaldinu hvernig við getum fylgt því eftir. Auðvitað eru hér sett lög sem við sleppum svo hendinni af að einhverju leyti, að þessu sinni í hönd landshlutasamtakanna, sem er að mörgu leyti af hinu góða eins og ég sagði áðan þótt ég hafi ákveðnar efasemdir um að það geti verið farið að víla og díla með aðra hluti í þessu samhengi. Við þurfum að vera á varðbergi og grípa inn í ef okkur finnst eitthvað eiga sér stað sem ekki getur talist heppilegt eða ætti að einhverju leyti ekki að fara fram með þeim hætti sem það gerir. Eins og ég segi er ég ekki ósammála frumvarpinu í grunninn, ekki öðru en því sem 

Virðulegur forseti. Mér sýnist komið að lokum umræðu um þessi tvö stóru mál sem eru frumvarp til laga um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði og frumvarp til laga um breytingu á lögreglulögum. Við höfum rætt þetta töluvert hér að undanförnu en ekki síður var þetta gríðarlega vel unnið í nefndinni. Ég vil, líkt og ég gerði í fyrri ræðu minni, þakka sérstaklega fyrir þá vinnu en ekki síður þá nálgun sem birtist í framsetningu frumvarpsins og framsögu hæstv. ráðherra á sínum tíma þar sem mikil áhersla var lögð á að halda til haga þeirri vinnu sem þegar hafði verið unnin. Það er ekki endilega alltaf sú nálgun sem höfð er að leiðarljósi í þinginu, því miður, þegar við erum að vinna stór mál og tilhneigingin er gjarnan sú að við sláum striki yfir það sem hefur áður verið gert og viljum hefja vegferðina að nýju. Það ber oftar en ekki keim af gamaldags pólitík sem snýst um togstreitu og svarthvíta hugsun. Hér er um að ræða viðfangsefni sem rekur sig marga áratugi aftur í tímann. Menn hafa unnið að þessu lengi og þegar þar er komið sögu að þeir sem verkin vinna eru beinlínis farnir að kalla eftir því að við náum til lands held ég að það sé örugglega komið að því að höggva á hnútinn. Í vinnu nefndarinnar komu til skoðunar mjög mörg sjónarmið og áhyggjuefni. Mörg þeirra hafa verið rædd og reifuð í ræðum og andsvörum og sum þeirra sem hafa verið til umræðu hér í dag, þ.e. þegar komið er að því að undirbúa og koma til framkvæmda þeim breytingum sem þessi lög mæla fyrir um, má auðvitað að sumu leyti segja að þar sleppi því sem er seilingarfjarlægð okkar hér, löggjafans. Þó er það vissulega nokkuð misjafnt hvernig við búum að jafnaði um löggjöf hvað þetta varðar. Stundum viljum við skrifa mjög skýrt hvernig eigi að framkvæma lögin, sérstaklega þegar um er að ræða stofnanabreytingar. Stundum er ráðherranum í sjálfsvald sett eða falið í raun og veru að framkvæma lögin. Stundum er framkvæmd laganna sett í breiðan farveg þar sem menn freista þess fyrir fram að ná sem mestri sátt. Það er sá máti sem hér er hafður á og mér finnst það til fyrirmyndar. Mér finnst það máti sem við verðum að hafa að leiðarljósi þegar svona stór verkefni eru í gangi, ekki síst einmitt vegna þeirra álitamála sem hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir hefur nefnt hér. Ýmis áhyggjuefni hafa komið upp við 1. umr. málsins, í nefndinni, í ýmsum umsögnum og síðan þeim varnaðarorðum sem fram koma bæði í nefndaráliti og í breytingartillögum. Það er afar mikilvægt þegar um svona stóra breytingu er að ræða að hún komi standandi niður, að breytingin verði ekki fyrir skakkaföllum daginn eftir að lögin eru kláruð frá Alþingi. Þess vegna er ég sannfærð um að þessi leið sem snýst um að setja í gang verkefnisstjórn til að halda utan um og leiða breytinguna áfram sé sú besta. Hún er ekki örugg, engin leið er 100% örugg, en hún er að minnsta kosti sett fram í samráði við þá sem best þekkja til. Hún er sett fram í samráði við það embætti sem um ræðir, sveitarfélögin, landshlutasamtökin, samtök sveitarfélaga, ráðuneytið og alla þá aðila sem þurfa að koma breytingum til framkvæmda en ekki síður alla þá aðila sem breytingarnar varða mest. Ég held að áhyggjuefnin yfirgefi okkur ekki, ég held að við getum aldrei fundið leið til að koma í veg fyrir að í næstu skrefum kunni að koma upp álitamál, en þetta er sú þverpólitíska og faglega leið sem nefndin sammæltist um að fara í góðu samráði við þá aðila sem hér eru nefndir til að freista þess að framkvæmdin verði sem farsælust. Ég vænti þess að allsherjar- og menntamálanefnd verði áhugasöm um það hvernig tekst til. Þetta er eitt af okkar stærstu málum í vetur, að skjalasöfnunum ógleymdum. Ég held að ég deili því með öllum félögum mínum í hv. allsherjar- og menntamálanefnd að við erum mjög áhugasöm um að sjá hvernig framkvæmdinni vindur síðan fram. Ég vænti þess að við munum fylgja því eftir af trúmennsku og fylgjast vel með framkvæmdinni á vegum og forsendum ráðuneytisins og væntanlega líka vera í sambandi við landshlutasamtökin. Ég held að á þessum tímapunkti geti ég ekki gert annað en að láta bara mínar bestu óskir fylgja þessu verkefni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, nr. 22/1994, með síðari breytingum. Líkt og fram kemur í þskj. 746 fékk atvinnuveganefnd á sinn fund ýmsa umsagnaraðila og leggur til í nefndaráliti sínu eftirfarandi breytingar á frumvarpi sem ég mun nú gera grein fyrir. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Annars vegar er um að ræða ákvæði sem snerta heimildir Matvælastofnunar til eftirlits. Nauðsynlegt þykir að leggja slíkar breytingar til þar sem áburðarfyrirtæki hafa gert athugasemdir við tilteknar heimildir stofnunarinnar. Hins vegar eru í frumvarpinu lagðar til ýmsar aðrar breytingar til að auka skýrleika laganna. Málið hefur áður verið flutt á 140. og 141. löggjafarþingi. Helstu breytingar sem felast í frumvarpinu eru eftirfarandi: Lagt er til í 2. gr. að Matvælastofnun verði heimilt að framselja til heilbrigðisnefnda sveitarfélaga ákveðin verkefni vegna eftirlits og gildir gjaldskrá Matvælastofnunar þegar slík heimild kann að vera nýtt. Við umfjöllun um málið voru gerðar athugasemdir við að heilbrigðisnefndum yrði framselt vald, einkum vegna þess að því fylgir vald til að beita þvingunarráðstöfunum. Nefndin telur hagræði geta verið fólgið í því að framselja slík verkefni og leggur því ekki til breytingu á þessu ákvæði. Í 3. gr. er kveðið á um skyldu fóðurfyrirtækja til að hafa starfsleyfi frá Matvælastofnun. Einnig mun þurfa leyfi frá Lyfjastofnun ef framleitt verður lyfjablandað fóður. Athugasemdir komu fram í umsögnunum við það að tvö leyfi þyrfti til fóðurframleiðslu en nefndin gerir ekki tillögu um breytingu á frumvarpinu þess efnis vegna þess að lyfjablandað fóður er í hverfandi mæli framleitt og selt á markaðnum. Þá eru lagðar til ýmsar breytingar á lögunum sem eiga við um fóður, áburð eða sáðvöru. Í 4. gr. er áréttuð ábyrgð fyrirtækja á því að efnainnihald eða eiginleikar vöru séu í samræmi við skráða vörulýsingu. Í 6. gr. frumvarpsins er þess krafist að tekin séu umhverfissýni vegna eftirlits með tilkynningarskyldum sjúkdómum en gildandi ákvæði mælir aðeins fyrir um tilkynningarskyldu vegna örvera í sjálfu fóðrinu. Bent var á í umsögnum og á fundum nefndarinnar að óljóst þætti hvað fælist í hugtakinu „umhverfissýni“ og að þeim sem sæta eftirliti á grundvelli laganna bæri ekki skylda til að taka sýni úr umhverfi. Með umhverfissýni er átt við sýni úr umhverfi vinnslunnar, þ.e. húsnæði sem fóður er geymt eða unnið í, búnaður sem er notaður til framleiðslu, geymslu, flutnings o.s.frv. Einnig er átt við ytra umhverfi, svo sem aðkomuleiðir að verksmiðju og bílastæðum, sem er ekki í beinni snertingu við fóður en getur mengast og valdið hættu á víxlmengun fóðursins. Með ákvæði 6. gr. er ætlunin að fá upplýsingar frá þeim sem sæta eftirliti um þau jákvæðu sýni sem þau greina ef þessir aðilar sjá ástæðu til að taka sýni úr umhverfi, þar með talið bílastæðum. Ef til dæmis salmonella greinist er eðlilegt að slíkt sé tilkynnt og er talið mikilvægt að upplýsingar um þetta liggi fyrir svo að unnt sé að rannsaka smit og smitleiðir til alifuglaframleiðenda sem geta verið berskjaldaðir fyrir smituðu fóðri. Nefndin bendir á að fullur trúnaður ríkir um niðurstöður sýnatöku og áréttar að ekki hvílir skylda á þeim sem sæta eftirliti til að taka sýni af þessu tagi. Lagt er til að við lögin bætist nýr kafli um áburð. Mælt er fyrir um skyldu framleiðenda eða dreifingaraðila áburðar til að leggja fram vottorð vegna kadmíums í áburði, að breytingar á efnainnihaldi áburðar séu tilkynntar Matvælastofnun og að markaðssetning sé stöðvuð ef áburður er ekki talinn öruggur til notkunar. Þá er kveðið á um ábyrgð stjórnanda áburðarfyrirtækis á því að kröfur laga og stjórnvaldsreglna séu á hverjum tíma uppfylltar og að hann beri sönnunarbyrði fyrir því að umræddar kröfur séu uppfylltar. Talsverðar umræður urðu um þessar skyldur og ég vík nánar að því síðar. Í 7. gr. frumvarpsins er meðal annars kveðið á um að áburðarfyrirtæki skuli leggja fram vottorð um kadmíuminnihald hverrar áburðartegundar fyrir innflutning eða markaðssetningu, að tilkynnt skuli um breytingu á hráefnum, efnainnihaldi eða eiginleikum áburðar og að stjórnandi áburðarfyrirtækis skuli tilkynna Matvælastofnun telji hann eða hafi hann ástæðu til að telja að áburður sé ekki í samræmi við kröfur um efnainnihald eða eiginleika og gera ráðstafanir til úrbóta. Við meðferð málsins í nefndinni bar nokkuð á athugasemdum um verklag við til að mynda sýnatöku úr áburði og um móttöku á vottorðum um vöru erlendis frá. Nefndin leggur til að við e-lið 7. gr. bætist ný málsgrein þar sem kveðið verði á um heimild ráðherra til að setja reglugerð þar sem mælt verði nánar fyrir um framkvæmd eftirlits, þar með talið um sýnatöku eftirlitsaðila hér á landi og um þau vottorð sem fylgja vöru erlendis frá. Eins og ég sagði áðan urðu talsverðar umræður um ábyrgð stjórnenda og ekki síst vegna þess að í frumvarpinu er gert ráð fyrir breytingum á ákvæðum um stjórnvaldssektir og refsingarviðurlög. Í gildandi lögum eru ekki tilgreindar þær lagagreinar sem brot gegn geti varðað viðurlögum heldur er ákvæðið opið þar sem segir að brot gegn lögunum geti varðað sektum og einnig að sé um stórfelld eða ítrekuð ásetningsbrot að ræða skuli brot að auki varða fangelsi allt að tveimur árum. Ekki er í frumvarpinu aukið við refsihámark gildandi laga. Mikilvægt er að undirstrika að þær breytingar sem hér eru innleiddar eru ekki meiri en eru í gildandi lögum. Breytingin er einungis ætluð til að skýra verknað brotanna og háttsemi til að betur gangi að ganga eftir virkni þeirra ákvæða. Í 9. gr. er lagt til að heimilt verði að gefa fyrirmæli um afmengun fóðurs, áburðar og sáðvöru. Fram kom við umfjöllun um frumvarpið í nefndinni að ekki væri unnt að afmenga áburð og leggur því nefndin til að áburður falli brott úr framangreindri upptalningu. Nokkuð var rætt um kadmíum í áburði við umfjöllun um málið. Má með nokkrum sanni segja að málið eigi uppruna sinn í umræðu um kadmíummengaðan áburð, en fyrir liggja margar greinargerðir um málið sem hafa verið unnar fyrir stjórnvöld og eins fyrir innflytjanda á áburði. Fjallað var um innihald kadmíum í áburði og afleiðingar þess að hingað til lands hefur borist áburður með hærra kadmíuminnihald en íslenskar reglur kveða á um. Íslenskar reglur um kadmíuminnihald kveða á um 50 mg kadmíum (Cd) pr. kg fosfórs í áburði. Fram kom við umfjöllun um málið í nefndinni að tvenns konar fosfór finnist í heiminum, annars vegar fosfór með lágu kadmíuminnihaldi og hins vegar kadmíumríkur fosfór. Ég fer ekki nánar út í það en niðurstaða nefndarinnar var að mælast til þess við ráðherra að þau viðmið sem hér gilda um magn kadmíums í áburði verði tekin til umræðu og endurskoðunar, og þær reglur sem um þetta gilda. Nefndin leggur ekki til fleiri breytingar á frumvarpinu og hef ég rakið þær eins og nefndin rökstyður þær. Atvinnuveganefnd afgreiddi málið frá sér 5. mars 2014. Þá voru fjarverandi við afgreiðslu málsins Ásmundur Friðriksson og Björt Ólafsdóttir. Að öðru leyti skrifa allir nefndarmenn undir álitið, þ.e. Jón Gunnarsson, formaður atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Kristján L. Möller, Páll Jóhann Pálsson, Þorsteinn Sæmundsson, Þórunn Egilsdóttir og Haraldur Benediktsson.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti varðandi tillögu til þingsályktunar um forvarnastarf vegna krabbameins í blöðruhálskirtli. Þingsályktunartillagan felur í sér að ríkisstjórninni verði falið að undirbúa og hrinda í framkvæmd víðtæku forvarnastarfi vegna krabbameins í blöðruhálskirtli og að markmið verkefnisins verði að miðla upplýsingum um sjúkdóminn, einkenni hans, áhættuþætti, mögulegt eftirlit með áhættuþáttum og bætt meðferðarúrræði. Við skipulag verkefnisins á að koma á fót víðtækri samvinnu allra aðila innan og utan heilbrigðisþjónustunnar sem vinna að málefnum krabbameinssjúkra, svo sem í heilbrigðisþjónustu, við rannsóknir, í forvarnastarfi, fræðslu og stuðningsþjónustu. Líkt og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni er krabbamein í blöðruhálskirtli algengasta krabbamein í körlum og hér á landi látast árlega um 50 karlar á aldrinum 45 til 80 ára af völdum meinsins. Það er því mikilvægt að leita leiða til að draga úr algengi sjúkdómsins og fækka þannig dauðsföllum vegna hans. Forvarnir gegna þar lykilhlutverki og auka þarf vitund og þekkingu manna á einkennum sjúkdómsins og hvert leita skuli ef einkenni koma fram. Nefndin bendir á að krabbamein í blöðruhálskirtli er dæmi um sjúkdóm sem hefur tengsl við lífsstíl fólks og hægt er að vinna gegn með ástundun heilbrigðs lífsstíls, meðal annars með reglubundinni hreyfingu og hollu mataræði. Forvarnir og almenn heilsuvernd gegna sífellt stærra hlutverki sem fyrirbyggjandi og heilsueflandi þættir. Fyrir nefndinni kom fram að krabbameinið er sofandi í mörgum karlmönnum sem bera meinið með sér en eru einkennalausir og því hefur meinið ekki áhrif á lífsgæði þeirra. Almennt er viðtekið að fara beri varlega í skimun fyrir meininu þar sem margir munu þá greinast með það og fara í kjölfarið í aðgerðir sem hafa áhrif á lífsgæði þeirra en ekki er hægt að segja með vissu, þegar meinið finnst við skimun, hvort viðkomandi muni finna fyrir einkennum þess eða ekki. Nefndin bendir á að í velferðarráðuneytinu er nú starfandi ráðgjafahópur vegna vinnu við gerð krabbameinsáætlunar. Hlutverk hópsins er að veita ráðgjöf við mótun stefnu og meginmarkmiða í málaflokknum til ársins 2020. Verkefni hópsins eru fjölþætt og má þar meðal annars nefna eflingu heilsuverndar og forvarna og samþættingu á kröftum þeirra aðila sem vinna að málaflokknum, allt frá grasrótarsamtökum til heilsugæslunnar og heilbrigðiskerfisins í heild. Mikilvægt er að vinna að málefninu á markvissan hátt þannig að ná megi sem bestum árangri. Að mati nefndarinnar fer best á því að sú vinna sem lagt er til að unnin verði á grundvelli þessarar þingsályktunartillögu verði unnin á þeim vettvangi sem er nú þegar til staðar og leggur nefndin því til þá viðbót við tillögugreinina að vinnan verði unnin af fyrrnefndum ráðgjafahópi á vegum velferðarráðuneytisins. Nefndin leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með svofelldri breytingu: „Við tillögugreinina bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Verkefnið verði undirbúið á vegum ráðgjafahóps vegna vinnu við gerð krabbameinsáætlunar sem starfandi er í velferðarráðuneytinu og hrint í framkvæmd samhliða krabbameinsáætlun.“ Undir þetta rita, auk þeirrar sem hér stendur, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Björt Ólafsdóttir, Guðbjartur Hannesson og Páll Jóhann Pálsson.

Virðulegi forseti. Krabbamein í blöðruhálskirtli er algengasta krabbamein í körlum á Íslandi og um 200 ný tilfelli greinast á ári. Af völdum meinsins látast um 50 karlar árlega á aldrinum 45 til 80 ára. Aukin almenn vitund um þennan sjúkdóm er líkleg til að auka greiningarmöguleika á fyrstu stigum sjúkdómsins, þar með líkum á greiningu. Það gildir um þetta krabbamein eins og svo mörg önnur að ef það greinist tiltölulega snemma er hægt að fjarlægja meinið áður en það hefur dreift sér út fyrir blöðruhálskirtilinn og valdið meinvörpum annars staðar í líkamanum. Mein þetta er einstakt að því leyti að það er byggt upp úr blöðruhálskirtilsfrumum sem eru sértækar og finnast hvergi í líkama mannsins utan blöðruhálskirtilsins. Hann er þreifanlegur kirtillinn með fingri upp í endaþarm og með ómskoðun um endaþarm er auðvelt að skoða líffærið og taka sýni úr því til skoðunar og greiningar á meininu. Blöðruhálskirtilsfrumur gefa frá sér mótefnavaka sem er mælanlegur í blóði karlmanna, svokallað PSA. Það er hægt að meta, út frá gildi PSA í blóði karlmanna, hvort líklegt sé að vöxtur krabbameins eigi sér stað. Það gerist með því að endurtaka mælinguna með tiltölulega stuttu millibili, nokkurra mánaða millibili, og mæla þá aukningu sem er að verða. Það er ekki óalgengt að svokallað PSA-gildi hækki í blóði hjá karlmönnum eftir því sem aldurinn hækkar. Það þarf ekki endilega að gefa neina vísbendingu um að krabbamein eigi sér stað. Með því að endurtaka mælingarnar reglulega er hægt að fylgjast með þessu. Þetta er auðvitað mjög ódýr aðferð og það er mjög mikilvægt að mínu viti að hrinda af stað vitundarvakningu karlmanna um þetta mál, af því að það að greinast með krabbamein er auðvitað harmleikur fyrir hvern og einn einstakling og ekki síður fjölskyldu hans. Læknisfræðinni hleypir fram á þessu sviði eins og öðrum. Nú stendur yfir söfnun fyrir tæki sem er svokallaður róbot sem er skurðartæki sem einfaldar mjög allar aðgerðir í þessu efni og gefur aukna möguleika á því að karlmenn geti endurheimt full lífsgæði eftir slíkar aðgerðir. Það er mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að um þetta mein sem er eitt algengasta krabbamein á Íslandi og það langalgengasta í körlum sé vitundarvakning aukin þannig að við megum bregðast við, vegna þess að það er dýrt fyrir samfélagið að missa menn af völdum þessa krabbameins, sem við getum komið í veg fyrir, jafnvel á besta aldri. Ég vil þakka nefndinni fyrir störfin varðandi þessa þingsályktunartillögu og fagna niðurstöðu hennar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um brottnám líffæra. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði svokallað ætlað samþykki fyrir líffæragjöfum látinna einstaklinga. Í því felst að í lögum skuli mælt fyrir um að heimilt sé að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings til nota við læknismeðferð annars einstaklings, án þess að hinn látni hafi sérstaklega samþykkt slíkt brottnám. Samkvæmt gildandi lögum um brottnám líffæra er aðeins heimilt að nema brott líffæri eða lífræn efni úr líkama látins einstaklings ef fyrir liggur samþykki hins látna eða, ef slíkt samþykki liggur ekki fyrir, samþykki náinna vandamanna hins látna. Hefur þetta fyrirkomulag stundum verið nefnt ætluð neitun við líffæragjafir gagnstætt ætluðu samþykki en einnig nefnt upplýst samþykki. Þingsályktunartillögur þar sem lagt hefur verið til að lögum verði breytt á þá leið að gert skuli ráð fyrir ætluðu samþykki við líffæragjafir hafa tvívegis verið lagðar fram á Alþingi á síðustu árum en ekki verið samþykktar. Á 140. löggjafarþingi mælti velferðarnefnd með samþykkt þingsályktunartillögu þessa efnis í nefndaráliti og á 141. löggjafarþingi lagði velferðarnefnd til að þingsályktunartillaga þessa efnis yrði samþykkt en þó með þeim breytingum að ekki skyldi unnið að gerð frumvarps um ætlað samþykki við líffæragjafir heldur að ráðherra yrði falið að skipa nefnd sem kannaði með hvaða leiðum mætti fjölga líffæragjöfum frá látnum einstaklingum og að hleypt yrði af stað átaki sem auki umræðu og fræðslu í samfélaginu um mikilvægi líffæragjafa. Fjallað hefur verið ítarlega um málið á vettvangi nefndarinnar síðustu tvö ár og telur nefndin nú brýnt að málið hljóti efnislega meðferð í ljósi fyrri málsmeðferða. Skiptar skoðanir eru um málið og komu mörg sjónarmið fram á fundum nefndarinnar. Um afar viðkvæmt málefni er að ræða sem fólk hugar almennt ekki að fyrr en á örlagastundu. Ljóst er að fjölga þarf líffæragjöfum þar sem eftirspurn eftir líffærum er meiri en framboð þeirra. Lifandi líffæragjafar eru tiltölulega margir hér á landi í samanburði við nágrannalönd okkar en hins vegar eru líffæragjafir frá látnum einstaklingum nokkuð fátíðar. Af hálfu nefndarinnar og þeirra sem komu fyrir nefndina er ríkur vilji til að fjölga líffæragjöfum látinna einstaklinga. Í þessu ljósi bendir nefndin á að reynsla annarra þjóða sýnir að breytt löggjöf líkt og lögð er til í þessu frumvarpi dugir ekki ein og sér til að fjölga líffæragjöfum. Mikilvægara er að fram fari víðtæk þjóðfélagsumræða um mikilvægi líffæragjafa og að aðstandendur séu meðvitaðir um að þeir geti þurft að taka erfiðar ákvarðanir á dánarstundu aðstandanda og að þeir séu undir það búnir. Í því samhengi þarf einnig að huga að þjálfun heilbrigðisstétta í að nálgast og ræða við aðstandendur á þessari erfiðu stundu. Mikilvægt er að umræðan fari fram hér á landi, enda getur annars breytt löggjöf að því leyti sem lagt er til í frumvarpinu dugað skammt til að fjölga líffæragjöfum frá látnum einstaklingum. Við meðferð málsins barst nefndinni erindi frá aðstandanda manns sem lést í kjölfar bílslyss fyrr á árinu. Þar er lagt til að 29. janúar ár hvert verði gerður að degi líffæragjafa til að minna á þá þörfu umræðu sem þarf að eiga sér stað um mikilvægi líffæragjafa, en þann dag hófst umræða um líffæragjöf hans. Nefndin tekur undir þessa tillögu og leggur til að eitt af þeim atriðum sem tekin verða til skoðunar við frekari vinnslu málsins verði að helga árlega einn dag líffæragjöfum til að efla og tryggja umræðu um mikilvægi líffæragjafar og í því sambandi verði litið sérstaklega til 29. janúar. Að framansögðu virtu telur nefndin ekki tímabært að leggja til þá grundvallarbreytingu að í löggjöf skuli gert ráð fyrir ætluðu samþykki fyrir líffæragjöf. Er það fyrst og fremst vegna þess að reynsla annarra þjóða hefur sýnt að lagabreyting ein og sér hefur ekki tilætluð áhrif og getur vegið að sjálfsákvörðunarrétti einstaklinga. Nefndin telur brýnt að leitað verði leiða til að fjölga líffæragjöfum frá látnum einstaklingum og getur lagabreyting sem þessi verið ein þeirra aðferða sem koma til greina en nauðsynlegt er þó að allar leiðir að markmiðinu verði skoðaðar ítarlega. Leggur nefndin því til að frumvarpið verði afgreitt á þann hátt að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar þar sem áfram verði unnið að málinu og tiltekin atriði sem upp eru talin í nefndaráliti verði þar lögð til grundvallar. Nefndin leggur því til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnar. Undir þetta rita auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir formaður, Ásmundur Friðriksson, Guðbjartur Hannesson, Unnur Brá Konráðsdóttir, Björt Ólafsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Auk þess er hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, samþykkur áliti þessu.

Forseti. Ég vil lýsa vonbrigðum mínum með afgreiðslu nefndarinnar á þessu mikilvæga máli, sem ég veit að er mjög viðkvæmt og snertir okkur öll, að vísa því til ríkisstjórnarinnar. Ef ég mætti ráða tækjum við upp það fyrirkomulag sem er í Austurríki og Belgíu þar sem má einfaldlega nota líffæri úr látnu fólki. Ég átta mig alveg á því að það er mjög róttækt og geri ekki ráð fyrir að það séu endilega mjög margir sammála mér í því. En það er eitt og hitt er að taka þetta mál sem nú er hér í þriðja skipti til umræðu og vísa því til ríkisstjórnar, ég tala nú ekki um með þeim orðum að nú sé tími til að taka á málinu, að ekki sé rétt að láta það detta niður í þingstörfunum. Ég er alveg sammála því að það er margt sem þarf að koma til. Þetta er mjög viðkvæmt mál. Í nefndarálitinu segir að löggjöf dugi ekki til ein og sér heldur þurfi að uppfræða heilbrigðisstarfsmenn, það þurfi að uppfræða fólk, það þurfi að ná af stað umræðu. Allt er það rétt og það þarf virkilega að gera en það þarf líka að gera eitthvað róttækt til að umræðan fari af stað, til að við setjum af stað þá uppfræðslu sem þarf meðal almennings, sem þarf meðal heilbrigðisstarfsfólks þannig að það gerist eitthvað í þessum málum annað en að við veltum vöngum endalaust. Þess vegna hefði ég talið að það hefði mátt setja þetta fram og síðan hafa tvö ár eða þrjú í gildistíma. Þá hefði lagasetningin verið komin en það hefði verið gefinn nægur tími til þess að undirbúa okkur öll undir þetta og heilbrigðisstarfsmenn, en sagt er að þetta geti verið mjög erfitt mál fyrir þá. Við verðum líka að athuga að ætlað samþykki þýðir ekki að aðstandendur geti ekki neitað ef þeim býður svo við að horfa. Mér finnst þetta skipta máli. Ég tek undir það sem kemur fram í þingsályktunartillögu sem var lögð fram á 141. löggjafarþingi. Þar segir, með leyfi forseta, í greinargerðinni: „Í bókinni Siðfræði lífs og dauða eftir Vilhjálm Árnason, prófessor í heimspeki, er fjallað um siðferðileg álitamál vegna líffæragjafa […]“ Síðan segir, og er haft upp úr bókinni: „Eðli málsins samkvæmt er siðferðilega mun mikilvægara að vita fyrir víst um andstöðu manneskjunnar gegn brottnámi líffæris en um samþykki hennar fyrir því. Í siðuðu samfélagi er eðlilegra að gera ráð fyrir því að manneskjan vilji koma náunga sínum til hjálpar í neyð en að hún hafni því.“ Núna þurfum við að láta vita sérstaklega ef við viljum að líffæri úr okkur séu notuð, en í þessu getum við látið vita ef við viljum það ekki. Í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir er gengið út frá því að það sé það sem við viljum. Ég veit að þetta er viðkvæmt mál en ég varð fyrir vonbrigðum með að nefndin skyldi vísa þessu svona til ríkisstjórnarinnar, einfaldlega vegna þess að ég hrædd um að það gerist ekkert í málinu á næstunni. Ef það væri settur tveggja eða þriggja ára gildistími væri það til að reka á eftir því að eitthvað gerðist í málinu, því að það er það sem þarf að gerast. Það þarf eitthvað að gerast í þessu máli.

Herra forseti. Ég hef áður rætt um þetta mál, um brottnám líffæra. Ég er eindregið á móti ætluðu samþykki. Ég hef hins vegar bent á aðra leið sem er notuð og það er skattframtalið sem allir þurfa að fara í gegnum. Í skattframtali í dag hökum við við eitthvað algjörlega óskylt skattinum sem er hvort við viljum fá heimilistryggingu, eða tryggingu við heimilisstörf. Það er gert í dag. Mér finnst alveg sjálfgefið að í skattframtalinu sé líka hakað við: Ég óska eftir því að gefa líffæri. Það finnst mér þurfa sundurgreina í annars vegar hvort menn vilji gefa líffæri lifandi og hins vegar hvort þeir vilji gefa líffæri sem leiða til dauða eins og hjarta og þvíumlíkt. Ég vil gjarnan koma þeim sjónarmiðum að að menn noti skattframtalið í því sambandi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti sem er flutt af allri nefndinni, þ.e. umhverfis- og samgöngunefnd, þar sem lagt er til að tillaga til þingsályktunar um endurskoðun laga og reglna með tilliti til myglusveppa og tjóns af völdum þeirra verði samþykkt óbreytt, en tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að skipa starfshóp sem taki til heildstæðrar endurskoðunar lög og reglur á sviði byggingarmála með tilliti til myglusveppa og þess tjóns sem þeir geta valdið. Starfshópurinn skili skýrslu með niðurstöðum sínum og tillögum að úrbótum fyrir 1. júlí 2014 sem ráðherra greini opinberlega frá.“ Um tillöguna hefur nefndin fjallað og komst að sameiginlegri niðurstöðu um að leggja til að þetta verði samþykkt óbreytt fyrir utan að nefndin taki tillit til ákveðinna þátta sem við nefnum í nefndarálitinu, sem ég ætla að fara aðeins stuttlega hér yfir. Ég vil nefna líka annan þátt. Við samþykktum þetta mál ef ég man rétt í kringum síðustu áramót, það er orðið það langt síðan að ég man það ekki nákvæmlega, og töluverður tími er síðan málið var afgreitt úr nefndinni og þar til það kemur hér á dagskrá núna. Lagt er til í tillögunni að nefndin skili niðurstöðum fyrir 1. júlí og sá tími er orðinn ansi knappur. Þegar málið er tekið úr nefnd er hálft ár fram undan þannig að ég ætla að fá að mælast til þess að ráðherrann skipi starfshópinn til sex eða sjö mánaða eins og nefndin hafði gert ráð fyrir upphaflega. Þó að þessi dagsetning sé hér inni verði tekið tillit til þess hvenær nefndin afgreiddi þetta út og miða frekar við það þannig að nefndin muni kannski ekki fara að kalla fast eftir þessu fyrr en upp úr næstu áramótum. Virðulegi forseti. Við fengum fjölmarga til okkar í nefndinni til að fjalla um málið. Þetta var afar athyglisvert mál vegna þess að myglusveppur hefur haft gríðarlega mikil áhrif, ekki bara á húsnæðið sjálft með þeim raka sem er undanfari myglusveppsins og skemmdir sökum hans á húsnæðinu, heldur líka á heilsufar þeirra sem annaðhvort í húsnæðinu búa eða í því starfa. Þess vegna er þetta verulega aðkallandi mál og nefndin er sammála um að brýnt sé að taka á því. Við fengum á fund nefndarinnar þó nokkuð af gestum, sem farið er yfir í nefndarálitinu og ég ætla ekki að telja þá neitt sérstaklega upp. En í umræðum um málið kom fram að til að myglusveppir myndist þurfi að koma til samspil fjögurra atriða, þ.e. raka, hita, næringar og tíma. Þá kom fram að oft myndast myglusveppir vegna rangrar efnisnotkunar, raka í byggingarefnum vegna rangra ákvarðana er varða efnisval, rakaþéttingar, loftunar og annars frágangs. Einnig skiptir notkun á mannvirki miklu máli hvað varðar hitun, loftræstingu og rakamyndun í rýminu sem um ræðir. Umsagnaraðilar voru almennt mjög jákvæðir gagnvart tillögunni en bentu á nokkur atriði sem umræddur starfshópur mætti hafa að leiðarljósi í vinnu sinni. Þeir bentu á að auka þyrfti þekkingu á því flókna samspili sem ætti sér stað í aðdraganda myglumyndunar og að hvetja þyrfti til frekari rannsókna. Við tökum undir það að mjög mikilvægt er að hvetja þá sem standa að menntun hönnuða og iðnmeistara til að efla fræðslu um aðdraganda myglumyndunar og hvað það er sem henni veldur. Þá kom líka fram í umræðunni, og það var atriði sem við teljum mjög mikilvægt að starfshópurinn taki til skoðunar, að fara þurfi yfir það hvernig haldið er utan um upplýsingar um vandamálið og skipulag slíkra upplýsinga. Í dag er það þannig að upplýsingar um þessi mál, þ.e. tilfelli, fyrirspurnir og annað er á víð og dreif í kerfinu. Náttúrufræðistofnun er með hluta af þeim, heilbrigðiseftirlit hinna ýmsu sveitarfélaga og ólíkir aðilar halda utan um þetta. Þetta kemur hvergi saman á einum stað. Því teljum við mikilvægt að starfshópurinn komi með tillögu um hvernig megi bæta skipulag upplýsinga um vandamálið og þá líka utanumhald um rannsóknir þannig að þetta liggi allt saman miðlægt, og þá er betra að vinna með það. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara dýpra í málið en minni á að nefndin telur mikilvægt, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að starfshópurinn hafi samráð við heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna í störfum sínum. Undir nefndarálitið rita sú er hér stendur og er framsögumaður, formaður nefndarinnar, Höskuldur Þórhallsson, Willum Þór Þórsson, Valgerður Gunnarsdóttir, Brynjar Níelsson, Katrín Jakobsdóttir og Róbert Marshall.

Hæstv. forseti. Ég kem hér einungis til að fagna því að umhverfis- og samgöngunefnd lauk sinni vinnu við þessa þingsályktunartillögu sem ég er 1. flutningsmaður að ásamt tólf öðrum þingmönnum úr öllum flokkum, þ.e. um endurskoðun laga og reglna með tilliti til myglusveppa og tjóns af völdum þeirra. Þessi tillaga sem ég flutti var fyrst flutt á þarsíðasta þingi og þá var 1. flutningsmaður þáverandi hv. þm. Jónína Rós Guðmundsdóttir, þannig að það má segja að ég hafi fengið þetta í arf frá samþingskonu minni. Fyrir það fyrsta vil ég ítreka að ég er afar ánægður með að umhverfis- og samgöngunefnd skuli hafa klárað málið, skilað frá sér nefndaráliti þar sem hún leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. En nú hefur hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, framsögumaður nefndarinnar, vakið athygli á því, vegna þess hve langt er liðið síðan tillagan var tekin úr nefnd, að dagsetningin í tillögunni, 1. júlí 2014, er farin og við erum þá kannski frekar að horfa til 1. desember 2014. Þetta er auðvitað atriði sem vert er að komi fram hér í umræðu um málið, sem er þá ákveðin skýring líka á tillögunni. Þess vegna geri ég engar athugasemdir við það og tel að sex mánuðir í vinnu starfshópsins dugi alveg fyrir þessu. Það er rétt að rifja það aðeins upp að það eru nokkur atriði í þessu sem skipta miklu máli. Eitt er það að þegar myglusveppur kemur upp getur það haft mjög slæm heilsufarsleg áhrif á íbúa þess húsnæðis og þess eru mörg dæmi. Jafnvel eru dæmi um að varanlegur heilsuskaði hafi hlotist af þessum vágesti sem er svo lúmskur sem raun ber vitni og getur valdið þessu mikla tjóni. Það er einn þátturinn sem vert er að fara í gegnum. Hinn þátturinn, sem ég vil enn einu sinni leggja ríka áherslu á, eru tryggingamál. Starfshópurinn, sem á að skipa og ég mun hvetja til þess að verði skipaður sem allra fyrst, þarf að fara í gegnum tryggingamál. Tökum dæmi: Brenni hús til grunna þá er það tryggingamál og fæst bætt af tryggingum. Komi hins vegar upp myglusveppur þar sem eina úrræðið er að rífa húsið og jafnvel með öllum húsgögnum og fatnaði fólks og annað þá er það óbætt. Þetta er engu að síður mikilvægt atriði að starfshópurinn skoði og geri tillögur um vegna þess að á þessu þarf að taka. Það er ekki hægt að una við það að fólk sem lendir í þessu þurfi að rífa hús sitt, standi eftir með allar skuldir og sé þar að auki ófært, vegna lánafyrirgreiðslna, um að koma sér þaki yfir höfuðið aftur, sem er grunnþörf okkar allra. Á þetta vil ég leggja áherslu og segi: Við leitum oft til nágrannaþjóða okkar til að skoða hvernig þær bregðast við hlutum. Ég hef upplýsingar um það að í Noregi er tekið mjög á þessu og þar er ekki greinarmunur gerður á. Það er mikilvægt að fara í gegnum og skoða hluti eins og ábyrgð húsbyggjenda og þeirra sem koma að endurbótum á húsnæði og ábyrgð eigenda í tilviki leiguhúsnæðis, ábyrgð á fasteignaviðskiptum með tilliti til seljenda, kaupenda og fasteignasala, eftirlit stjórnvalda og um hollustuhætti húsnæðis o.fl. sem getið er um í tillögu minni, í greinargerð með henni, á þessu þarf að skerpa. Og það er mikilvægt að þar skoði menn jafnvel byggingareglugerðir. Ég hef átt fjölmörg samtöl út af þessari tillögu og út af þessu máli og margir hafa haft samband við mig. Ég hef heyrt lýsingar á því hvernig hús eru byggð í dag eða endurbyggð sem orkar mjög tvímælis með tilliti til þessa þáttar. Þetta er veigamikið atriði að fara í gegnum. Það virðist bara gerast einhvern veginn þannig að nýjungar í byggingum eru oft og tíðum teknar upp í fljótheitum, farið er að framkvæma og svo fá menn höggið síðar hvað þetta varðar. Það er svakalegt að sjá myndir og sjá það með eigin augum að í nýbyggðum húsum hefur verið gengið þannig frá að myglusveppur myndast til dæmis í þaki, sem eru verstu dæmin sem ég hef séð. Það hef ég séð í tiltölulega nýbyggðum húsum vegna þess að ekki var gengið rétt frá, bara það litla atriði að ekki var hugsað fyrir eðlilegri loftun. Þarna kemur líka inn í ábyrgð sveitarfélaga hvað varðar byggingaeftirlit og annað. Virðulegi forseti. Mér er mikið í mun að þessi tillaga verði samþykkt og því ætla ég ekki að lengja þessa umræðu. Ég sagði allt sem ég þurfti að segja þegar tillagan var flutt. Hér er hún sem sagt komin til lokaafgreiðslu Alþingis og verður vonandi samþykkt. Ég trúi því og treysti að ráðherra umhverfismála skipi þessa nefnd sem fyrst þannig að hún geti farið í gegnum alla þessa þætti sem fjallað er um í tillögunni og við getum unnið hratt í þessu. Starfshópurinn þarf að vinna hratt í þessu vegna þess að allt of mörg dæmi eru enn að koma upp, enn þann dag í dag. Þetta eru ekki bara gömul mál. Kaldhæðnin í þessu, hvað varðar þessa tillögu, er ef til vill sú að myglusveppur hefur gert vart við sig í aðalheilbrigðisstofnun landsins, Landspítalanum hér við Hringbraut, og í velferðarráðuneytinu hefur hann líka komið upp. Þarna eru tvær æðstu stofnanir hvað varðar velferð manna og heilsu, og þar hefur þetta komið upp. Við þekkjum það, það er opinbert, að læknar á Landspítala hafa veikst út af myglusvepp. Og það eru fleiri stofnanir í hinu opinbera kerfi þar sem þetta hefur gert vart við sig, til dæmis á Alþingisreitnum. Þetta skulu verða mín lokaorð. Þó að ég nefni þessar stofnanir vil ég að auki nefna öll þau húsakynni, jafnvel hundruð húsa og íbúða, þar sem fólk býr við þennan vágest. Það þarf að vinna hratt. Ég ítreka þakkir mínar til nefndarinnar, að hafa unnið þetta svona og sett þetta fram sem samhljóða nefndarálit, og fagna því líka að Alþingi hefur breytt starfsháttum sínum á þann veg að þingmannatillaga eins og hér er, sem ég er 1. flutningsmaður að ásamt tólf öðrum þingmönnum, mun hljóta hér farsæla afgreiðslu á Alþingi og verða samþykkt næst þegar við komum saman til atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég tek undir með síðasta hv. þingmanni, sem hér stóð, og vil þakka nefndinni fyrir að vera einhuga í þessu máli enda fær maður ekki séð að nokkur geti verið á móti því. Þetta er ekki bara heilbrigðisvandamál, þó að það sé það að stærsta leyti, heldur getur líka haft í för með sér, eins og hér hefur komið fram, stórkostlega búseturöskun fyrir fólk. Ég tek undir það með hv. framsögumanni, Katrínu Júlíusdóttur, að ég tel nauðsynlegt að nefndin fái þann tíma sem henni var ætlaður, sex mánuði. Ég tek líka undir það með hv. 1. flutningsmanni að þennan starfshóp er mjög nauðsynlegt að skipa sem allra fyrst. Það kemur fram í greinargerðinni að afar nauðsynlegt sé að það sem snýr að þessu, öll lög og allar reglugerðir, verði tekið til heildstæðrar skoðunar, bæði það sem varðar myglusveppinn og það tjón sem hann veldur mjög víða. Eflaust er yfir margt að fara, við vitum að sumir bíða þess aldrei bætur að hafa einhvern tíma átt heima í slíku húsi, aðrir ná sér á strik. Ég þekki líka of mörg dæmi um fólk sem hefur búið við slíkt ástand og býr við heilsubrest í framhaldinu eða hefur misst allt ofan af sér. Það er mjög sorglegt þegar fólk kaupir sér íbúð eða húsnæði í þeirri góðu trú að það sé allt byggt og unnið samkvæmt lögum og reglugerðum, húsnæði sem þar til bærir aðilar hafi tekið út. Ég hef ekki mikla trú á því að þeir sem eru að kaupa sér íbúðir almennt leggi það á sig að lesa sig í gegnum allt sem lýtur að byggingareglugerðum eða einhverju slíku, heldur treysti það því að þeir embættismenn sem eiga að sjá til þess að allt sé gert með löglegum hætti geri það. En eins og fram kemur í nefndarálitinu skortir kannski upplýsingar og það kemur manni á óvart, miðað við hvað þetta er búið að vera í umræðu lengi og í mörg ár. Þó að umræðan hafi vissulega farið vaxandi hin allra síðustu ár, þá er þetta samt búið að vera mjög lengi í umræðunni. Mér finnst það mjög skrýtið ef þeir sem eru að kenna þessar greinar upplýsa ekki með viðunandi hætti hvað getur orðið til þess að svona ástand skapist. Mér finnst það mjög skrýtið ef það er þannig. Auðvitað þarf í þessu eins og í öðru að auka rannsóknir og efla þær til að allir séu með á því hvernig standa beri að byggingum. Ef maður horfir til þess sem fólk sem lendir í þessu stendur frammi fyrir; það missir jafnvel allt ofan af sér, það er að borga af húsnæði sínu þrátt fyrir að það sé ónýtt. Eins og hv. þingmaður og 1. framsögumaður benti á eru þetta hamfarir sem ríða yfir fjölskyldur. Þær geta hvergi höfði sínu hallað vegna þess að ekkert í kerfinu tekur á móti þeim. Það er mjög miður að þurfa að stóla á ættingja, vini og aðra til þess hreinlega að eiga sér samastað. Fólk hefur ekki fjárhagslegt bolmagn til að borga af húsnæði sem jafnvel er ónýtt, húsnæði sem það getur ekki búið í, og þarf á sama tíma að leita sér að öðru húsnæði, eða á náðir annarra, vegna þess að tryggingafélögin taka ekki þátt í þessu tjóni. Auðvitað finnst manni ekkert óeðlilegt við það að fólk, sem verður fyrir slíku, spyrji hvers vegna þetta sé ekki bætt með einhverjum hætti í tryggingum. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, það er mjög mikilvægur þáttur að tryggingamálið verði hér undir líka, þ.e. tryggingafélögin. Það er kannski það sem kemur fram hér að öll lög og reglur sem snúa að þessu verði löguð á þann veg að fólk geti átt von á því að geta staðið upprétt þrátt fyrir að missa húsnæðið sitt. Það er auðvitað afar dapurt að standa frammi fyrir því, heilsan léleg, tryggingarnar bæta ekki tjónið, börnin þurfa að skipta um skóla, eða hvað það nú er, fólk þarf jafnvel að skipta um sveitarfélag vegna þess að það á ekki inni annars staðar. Það er því mjög margt í þessu sem þeir einir sem hafa í því lent átta sig á, þ.e. hversu umfangsmikið raskið er. Það eru miklu fleiri en við áttum okkur á sem eru jafnvel veikir án þess að gera sér grein fyrir því að þetta getur verið orsökin. Ég hef verið að fylgjast með fjölskyldu sem keypti sér húsnæði í Noregi, ung hjón með börn sem voru nýlega búin að fjárfesta í húsnæði. Staðan er þannig að þau þurftu að flytja heim aftur, fara með málið í lögfræðinga, það er verið að reyna að finna lausn á því en það er kannski ekki einfalt og maður hélt. Hér er talað um að Norðurlandaþjóðirnar hafi unnið mikið starf og að hægt sé að nota það sem fyrirmyndir, en þau standa að minnsta kosti frammi fyrir því að geta ekki verið með nýfætt barn og önnur eldri þarna og hafa hvorki tök á því að fjárfesta né leigja sér annað húsnæði. Þau eru þar af leiðandi komin heim til ættingja, þannig að brotalöm virðist vera mjög víða. Við höfum líka dæmi af kanadísku húsunum og mörgum öðrum, eins og vitnað var í áðan, nýlegum húsum. Við töluðum í fyrri ræðum um það sem gerðist fyrir austan þar sem verið var að byggja ný hús og líka hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem þau risu eins og gorkúlur. Þess var ekki gætt að ganga þannig frá að þetta gæti ekki gerst og eftirlitið virtist vera mjög bágborið. Það er það sem við kannski stöndum frammi fyrir að eftirlitið er ekki sem skyldi með þeim aðilum sem eru að byggja. Ég vona að starfshópurinn nái að vinna þá vinnu sem þarf á þeim stutta tíma sem hann hefur til stefnu af því að sumarið er jú undir, ef tíminn er sex til sjö mánuðir er sumarið undir. Ég fagna því að þetta mál verði afgreitt hér. Ég hef enga trú á öðru en að það fái framgöngu hér í þinginu þar sem allir flokkar styðja það.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna hér. Bara til að greina aðeins frá því þá fengum við þó nokkuð marga gesti á fund nefndarinnar. Almennt eru menn ágætlega meðvitaðir um þetta, þ.e. þeir sem eru í framkvæmdunum. Engu að síður eru brotalamir og það væri mjög mikil styrking í því ef við hefðum þessar upplýsingar á einum stað og værum líka með rannsóknir og aðgengi að rannsóknum á einum stað. Það var líka talað um að upplýsingar um þetta vandamál hér á landi væru á víð og dreif og ef við mundum bæta úr því kæmist ýmislegt annað hugsanlega sjálfkrafa í betra horf. Þess vegna leggjum við mjög mikla áherslu á það. Það þarf að bæta fræðslu. Hún er að mörgu leyti ágæt en það má gera hana enn betri. Það sem er líka áhugavert í þessari umræðu og þessari umfjöllun er að þetta snýst líka um umgengni. Þetta snýst ekki bara um hvernig húsnæði er byggt heldur getur umgengni líka valdið sveppi. Þess vegna skiptir máli að fræða húseigendur og fjölskyldur í landinu um það hvað þær geta gert til þess að koma í veg fyrir að svona gerist hjá þeim. Fræðslan þarf því að vera á mjög mörgum sviðum. Síðan fannst mér mjög áhugavert í þessari umfjöllun að fólk virðist býsna meðvitað um möguleikann á þessu vandamáli. Heilbrigðiseftirlitið, Náttúrufræðistofnun og fleiri fá þó nokkuð mikið af fyrirspurnum um þetta, en það er ekki nema lítill hluti þar sem raunverulega er um myglusvepp að ræða, sem er jákvætt. Það sýnir okkur að fólk er meðvitað um að þetta gæti verið vandamál á heimilinu og virðist sækja sér upplýsingar um það og leiðsögn um hvort svo sé. Það er því jákvætt og ég held að umræðan sem hefur farið fram í tengslum við þau ljótu mál sem hafa komið upp hjálpi og líka að hér sé verið að halda þessu lifandi í þinginu. Yfir það heila mundi ég segja að starfshópurinn þyrfti að fara vandlega yfir þessi tryggingamál. Hann þarf að fara vandlega yfir fræðsluþáttinn og þá er það ekki bara fræðsla byggingaraðila eða þeirra sem eru að læra til þeirrar iðnar heldur líka almennings í landinu. Síðan er atriðið að koma upplýsingum um þetta saman, tilvik, fræðsluefni og rannsóknir, þannig að þetta verði allt sett á einn aðgengilegan stað. Ég held að þetta þrennt sé lykilatriði í málinu og framhaldinu. Þessar upplýsingar eru allar til. Við eigum fullt af fólki sem kann þetta og þekkir þetta vel. Þess vegna held ég að við getum alveg unnið þetta hratt og ef starfshópurinn er rétt saman settur ætti hann að geta unnið þetta mál mjög hratt. Ég hef fulla trú á því að við eigum eftir að sjá einhverjar niðurstöður upp úr áramótum ef ráðherrann fer beint í það að skipa starfshópinn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti og framhaldsnefndaráliti hv. utanríkismálanefndar um þingsályktunartillögu um stuðning við sjálfsákvörðunarrétt íbúa Vestur-Sahara. Ég geri það í fjarveru Árna Þórs Sigurðssonar hv. þm., sem var skipaður framsögumaður með þessu máli. Þetta er tillaga sem var mælt fyrir í október af hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, varaþingmanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, en auk hennar eru á tillögunni sú sem hér stendur og hv. þingmenn Steingrímur J. Sigfússon, Birgitta Jónsdóttir, Róbert Marshall, Helgi Hjörvar, Björk Vilhjálmsdóttir og Höskuldur Þórhallsson. Tillagan hljóðaði svo að Alþingi ályktaði að fela utanríkisráðherra að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir því að sjálfsákvörðunarréttur íbúa Vestur-Sahara yrði virtur. Kannski eru ekki allir hv. þingmenn vel heima í landafræðinni í kringum Vestur-Sahara, sem er land á norðvesturströnd Afríku, fámennt og strjálbýlt land þar sem býr um hálf milljón manna. Til ársins 1975 laut þetta land stjórn Spánverja og nefndist þá Spænska-Sahara, en íbúar landsins bundu vonir við að öðlast sjálfstæði við brottför Spánverja, en því miður þróuðust mál með þeim hætti að nágrannaríki réðust inn í landið, Marokkó úr norðri og Márítanía úr suðri og að lokum hernámu Marokkómenn landið og hafa farið með völd til þessa dags. Eins og komið hefur fram í umfjöllun um þetta mál er þetta land ríkt af auðlindum og má því miður segja að þarna hefur farið fram mikil rányrkja á þeim auðlindum sem þarna má finna og unnið hefur verið að því með markvissum hætti að innlima svæðið. Sahrawi-þjóðin, sem eru sem sagt íbúar Vestur-Sahara, býr nú ýmist innan landamæra Vestur-Sahara, eða í flóttamannabúðum í Alsír. Um margra ára skeið var þarna vopnuð barátta á milli Marokkóhers og Polisario, sem var sjálfstæðishreyfing Vestur-Sahara, en árið 1991 var samið um vopnahlé sem hefur haldið til þessa dags með hjálp friðargæsluliðs Sameinuðu þjóðanna. Sameinuðu þjóðirnar hafa aldrei viðurkennt innlimun Marokkós á Vestur-Sahara og þetta hefur verið skilgreint sem svæði sem ekki nýtur sjálfsstjórnar. Þarna er um fámenna þjóð að ræða í afskekktu ríki, kannski eitthvað sem við Íslendingar finnum til ákveðinnar samkenndar með. Örlög þessa lands skipta stórveldi heimsins kannski ekki miklu máli og auðvitað hafa mörg ríki heims talið það mikilvægt að halda góðum samskiptum og tengslum við Marokkó. Það er hins vegar mikilvægt að Íslendingar láti sig þetta málefni varða, því að eins og ég segi er ekki óeðlilegt að við finnum til samkenndar með þessari fámennu og afskekktu þjóð. Hér liggja fyrir annars vegar nefndarálit og síðan framhaldsnefndarálit, en hv. utanríkismálanefnd hefur fjallað um þetta mál og fengið til sín gesti, Hermann Ingólfsson og Estrid Brekkan frá utanríkisráðuneyti og Stefán Pálsson og Ragnar Hjálmarsson frá Vinafélagi Vestur-Sahara. Umsagnir bárust nefndinni frá utanríkisráðuneyti, Vinafélagi Vestur-Sahara og Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Ég hef hér farið yfir hvað felst í tillögunni. Í umsögn utanríkisráðuneytisins kemur fram að allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hafi árlega undanfarinn áratug samþykkt einróma ályktanir sem kveða m.a. á um að sjálfsákvörðunarréttur íbúa Vestur-Sahara skuli virtur í samræmi við stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hefur stuðningi verið lýst við áframhaldandi aðgerðir Sameinuðu þjóðanna til að hlutast til um pólitíska lausn. Fram kom í máli gesta á fundum nefndarinnar að leggja bæri áherslu á að friðargæslulið Sameinuðu þjóðanna, sem starfað hefur í Vestur-Sahara frá árinu 1991, fái umboð til að fylgjast með ástandi mannréttinda. Það liggur líka fyrir að ýmsar alþjóðastofnanir og mannréttindasamtök hafa lýst yfir áhyggjum af stöðu mannréttinda og mannúðarmála í Vestur-Sahara. Íslensk stjórnvöld hafa stutt breytingar á umboði friðargæsluliðs Sameinuðu þjóðanna svo einnig felist í því eftirlit með mannréttindamálum. Ljóst er af umsögnum og máli gesta á fundum nefndarinnar að stefna íslenskra stjórnvalda er í samræmi við fyrirliggjandi tillögu til þingsályktunar um stuðning við sjálfsákvörðunarrétt íbúa Vestur-Sahara. Nefndin lítur svo á að tillagan sé hvatning til utanríkisráðherra um að beita sér með virkum hætti á alþjóðavettvangi fyrir þeirri stefnu sem stjórnvöld aðhyllast nú þegar. Í framhaldsnefndarálitinu sem hér liggur einnig fyrir kemur fram að nefndin fjallaði um málið á nýjan leik, því að eftir að nefndin afgreiddi málið til síðari umræðu komu fram ábendingar um að heppilegt væri að vísa til ályktana öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna í sjálfri tillögugreininni. Því er hér lögð fram breytingartillaga við tillöguna. Hún er sú að tillögugreinin orðist svo: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir því að sjálfsákvörðunarréttur íbúa Vestur-Sahara verði virtur í samræmi við ályktanir öryggisráðs og allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna og styðja viðleitni til að finna friðsamlega og varanlega pólitíska lausn.“ Undir þetta framhaldsnefndarálit og breytingartillögu rita hv. þingmenn Birgir Ármannsson formaður, Ásmundur Einar Daðason, Katrín Jakobsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Össur Skarphéðinsson. Tillagan er því afgreidd frá hv. utanríkismálanefnd í mjög góðri sátt. Ég vil nota tækifærið hér og segja um leið og ég lýsi þeirri einlægu von minni að tillagan verði afgreidd hér frá þinginu, að ég tel þetta vera í takt við þá stefnu sem íslensk stjórnvöld hafa sýnt, að styðja smáþjóðir sem berjast fyrir sjálfstæði sínu á alþjóðavettvangi og um leið í takt við þá stefnu að berjast gegn mannréttindabrotum hvar sem þau eru iðkuð. Það hefur sýnt sig að stundum skiptir máli að litlar þjóðir eins og Íslendingar láti rödd sína heyrast á alþjóðavettvangi. Það getur haft áhrif. Ég tel því að samþykkt þessarar tillögu sé í fullu samræmi við margt það sem áður hefur verið gert og samþykkt hér á Íslandi. Ég nefni til að mynda þann stuðning Íslendingar hafa sýnt sjálfstæðisbaráttu Austur-Tímor, sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna og Palestínu. Ég tel að með þessum hætti geti íslensk stjórnvöld lagt mjög mikilvægt lóð á vogarskálar friðar og lýðræðis í Norðvestur-Afríku. Ég vil líka nota tækifærið til að þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir gott starf og samtal um þessa tillögu. Það er svo sannarlega til fyrirmyndar að ná samhljómi um tillögu sem þessa. Ég legg því til í þessari síðari umræðu að tillagan hljóti hér afgreiðslu og ég vona svo sannarlega að það muni hafa jákvæðar afleiðingar fyrir íbúa þessa svæðis.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir framsögu hennar með málinu. Það er rétt sem fram kom í máli hennar að málið hefur verið til umfjöllunar í utanríkismálanefnd af og til frá því að það var lagt fram hér á haustþingi og hefur verið mjög góður samhljómur innan nefndarinnar um afgreiðslu þess. Sú breyting sem lögð er til í framhaldsnefndaráliti er, eins og hv. þingmaður gerði grein fyrir, fyrst og fremst árétting á því að við tökum undir þær ályktanir sem samþykktar hafa verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, bæði öryggisráðsins og allsherjarþingsins, og íslensk stjórnvöld hafa stutt. Hér er því í sjálfu sér ekki um nýja stefnumörkun að ræða en hins vegar er um að ræða áréttingu og ítrekun á mikilvægum skilaboðum að þessu leyti. Ég vildi geta þess við þessa umræðu að auk þeirra formlegu nefndarfunda sem haldnir hafa verið um þetta mál hafa átt sér stað ákveðin samskipti við sendiráð Marokkós í Ósló sem hefur með Ísland að gera. Sendiherra Marokkós hefur tvisvar sinnum átt fundi með mönnum úr utanríkismálanefnd þó að það hafi ekki verið á vettvangi nefndarinnar sjálfrar. Jafnframt komu hingað þingmenn frá Marokkó nú í vor sem gerðu grein fyrir sjónarmiðum í þessum efnum og við töldum sjálfsagt, utanríkismálanefndarmenn sem tóku þátt í þessum fundum, að hlusta á þau sjónarmið þó að menn væru kannski ekki sammála um alla hluti. Jafnframt vil ég geta þess að forsvarsmenn, eða fyrst og fremst formaður félagsins Ísland–Marokkó hefur verið í sambandi við ýmsa þingmenn og þar á meðal þann er hér stendur vegna þessa máls til að koma sjónarmiðum á framfæri. Við erum þakklát fyrir alla upplýsingagjöf og ábendingar og athugasemdir að þessu leyti þó að menn séu kannski ekki sammála um alla hluti, eins og endurspeglaðist á ákveðnum fundum sem haldnir voru. Hins vegar held ég að af hálfu utanríkismálanefndar allrar standi fullur vilji til þess að þessi mál fái framgang í samræmi við efni tillögunnar, að utanríkisráðherra og íslensk stjórnvöld almennt komi þeim skilaboðum skýrt á framfæri sem í þessu felast. Við munum auðvitað halda áfram að vinna á þeim grundvelli og það er mín persónulega skoðun að æskilegt sé að efla samskipti við ríki á borð við Marokkó þó að okkur kunni að greina á um áhersluatriði í þessu sambandi. Samskipti og fundir af þessu tagi held ég að geti ekki verið nema til góðs og geti orðið til þess að skila auknum gagnkvæmum skilningi.

Herra forseti. Ég vil með fáeinum orðum fagna því að utanríkismálanefnd hefur í góðri samstöðu fjallað um þetta mál og leggur til afgreiðslu þess og samþykki á þessu þingi. Það er ánægjulegt að það fái þó að fljóta með hér í önnum dagsins á síðustu þingdögunum ef svo verður. Þetta ágæta mál hafði okkar góði þingmaður Steinunn Þóra Árnadóttir frumkvæði að að flytja hér, það var vonum seinna að segja má að menn tækju upp málefni Vestur-Sahara og Sahrawi-þjóðarinnar. Miðað við forsögu okkar Íslendinga í þessum málum og það sem við höfum þó að okkar litla leyti reynt að leggja til mála, á það mjög vel heima að við styðjum með slíkum hætti rétt íbúanna á þessu svæði, þjóðarinnar sem þarna er, til þess að ákveða sjálf framtíð sína. Benda má á hvernig málefni Austur-Tímor voru hér tekin fyrir á sínum tíma og má nefna frumkvæði Íslendinga í sambandi við sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og stuðning við Palestínumenn í því samhengi. Sjálfur kom ég fyrst að þessum málum þegar ég sótti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hið fyrra sinni fyrir margt löngu og varð þess þá áskynja að þetta var árlegur liður í umfjöllun bæði öryggisráðsins og allsherjarþingsins og viðeigandi nefndar innan þingsins. Ég átti þá þegar erfitt með að skilja hvernig það gat gerst að í þessu máli var alþjóðasamfélagið tiltölulega sammála og fáir mótmæltu því að staðan væri sú sem raun ber vitni, að þarna væri svæði sem nyti ekki sjálfsákvörðunarréttar, hefði verið meinað það. En eins og kunnugt er var strax í árdaga þessara mála, fljótlega eftir að Marokkó hernam landið, ákveðið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að íbúarnir þarna ættu rétt á því að kjósa um framtíð sína, bæði þeir sem áfram byggju í landinu og hinir sem væru í flóttamannabúðum í nágrenninu en hefðu átt þar heima. En það undarlega er að tekist hefur að tefja fyrir því eða koma í veg fyrir að slíkar kosningar færu fram í um tvo áratugi eða svo. Og maður er dálítið hugsi þegar maður stendur frammi fyrir máttleysi alþjóðasamfélagsins og Sameinuðu þjóðanna í tilvikum sem þessum, að eitt eða fáein ríki geti komið í veg fyrir að jafn sjálfsagður hlutur og þetta er nái fram að ganga. Við skulum því trúa því að það muni um allt í þessum efnum. Til marks um það er það sem formaður utanríkismálanefndar upplýsti hér réttilega um í ræðustóli áðan, að við erum þó ekki ómerkilegri en það, Íslendingar, þegar við tökum þessi mál til umfjöllunar að Marokkómenn hafa fyrir því að senda hingað þingmannasendinefnd og sendiherrann lætur sig þetta ítrekað varða, sem endurspeglar og birtir hina hliðina á myndinni, að Marokkó er alls staðar á varðbergi þar sem reynt er að leggja málefnum Vestur-Sahara lið. Þess þá heldur þurfum við að passa vel upp á að þetta mál liggi ekki í láginni. Mér fyndist alveg í samræmi við það, sem við höfum reynt að gera við fleiri aðstæður, að utanríkisráðherra okkar, eða hugsanlega einhvers konar sendinefnd með fulltrúum úr utanríkismálanefnd og utanríkisráðherra í broddi fylkingar, undirbyggi nú heimsókn til Vestur-Sahara, svona svipað og þegar utanríkisráðherra fór til Úkraínu á dögunum og fyrrum utanríkisráðherra fór í nafntogaða ferð til Gaza. Ég vona því að samþykkt þessarar tillögu, ánægjuleg sem hún er, sé nú ekki bara einhver endapunktur heldur frekar upphafið að því að við látum okkur þessi mál nú varða á komandi árum með ýmsum hætti. Ég hyggst fyrir mitt litla leyti reyna að þrýsta á um að svo verði gert þannig að hér verði ekki bara orðin tóm látin duga heldur fylgjum við því nú með virkum hætti eftir að við ætlum að taka upp stuðning við þessa þjóð sem þarna hefur svo sorglega og svo lengi verið svipt þeim sjálfsagða rétti að ákveða sín eigin örlög og fá að búa í sínu landi og ráða yfir því. Það ættu allir að geta sameinast um að vilja gera.

Hæstv. forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum. Hér er um að ræða þingsályktunartillögu sem flutt var af hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni og fleirum. Framsögumaður í málinu fyrir hv. velferðarnefnd var hv. þm. Björt Ólafsdóttir, en vegna fjarveru hennar flyt ég hér niðurstöðu nefndarinnar sem var samhljóða. Fyrir nefndina kom fjöldi fulltrúa stofnana sem fjölluðu um málið, en í heildina felur þessi þingsályktunartillaga í sér að innanríkisráðherra verði falið að skipa þriggja manna starfshóp sem skili tillögum um það hvernig útfæra megi jafnt búsetuform barna sem búa jafnt og til skiptis hjá báðum foreldrum sínum á tveimur heimilum. Markmið starfshópsins verði að útfæra leiðir til að eyða þeim mikla aðstöðumun sem er á heimilum þegar foreldrar búa ekki saman en ákveða að ala börnin sín upp saman. Í því skyni skuli starfshópurinn taka afstöðu til þess hvort taka skuli upp kerfi sem heimilar börnum að hafa tvöfalt lögheimili eða hvort annað fyrirkomulag jafnrar búsetu henti betur. Samkvæmt tillögunni er ætlunin að hópurinn skili af sér niðurstöðum fyrir árslok 2014 og að ráðherra leggi fram frumvarp byggt á niðurstöðum starfshópsins eigi síðar en á haustþingi 2015. Gestir og umsagnaraðilar sem komu fyrir hv. velferðarnefnd eru almennt jákvæðir í garð tillögunnar sem felur fyrst og fremst í sér könnun á þeim aðstöðumun sem kann að vera milli foreldra sem fara sameiginlega með forsjá yfir barni sínu. Nefndin bendir á að forsenda þess að hægt sé að leggja fram tillögur að breyttu lagaumhverfi sé að kannað sé ítarlega á hvaða sviðum er um aðstöðumun að ræða og í hverju hann felist. Ljóst er að ýmis réttindi fylgja ávallt lögheimili barns og má þar sem dæmi nefna ýmsa félagslega aðstoð almannatryggingakerfisins sem og félagslega þjónustu við fötluð börn en þau njóta slíkrar þjónustu aðeins á lögheimili sínu. Þá er það foreldri sem barn hefur lögheimili hjá skráð í opinberri skráningu sem einstætt foreldri þó að forsjáin sé sameiginleg og barnið búi til jafns hjá báðum foreldrum. Nefndin leggur þó áherslu á að vinna sem þessi verður ávallt að hafa hagsmuni barnsins í fyrirrúmi. Við mat á því hvort breytinga sé þörf á því kerfi sem við lýði er í dag verður að horfa til þess hvort þær hafi jákvæð áhrif á hagsmuni barnsins og að hvaða leyti. Þótt jöfn staða beggja foreldra eigi eðli málsins samkvæmt að skila sér í bættum hag barna þarf það að vera hafið yfir vafa ef gera á grundvallarbreytingar á lagaumhverfinu. Þarna las ég upp úr nefndarálitinu sem nefndin varð sammála um og hægt að fylgja því eftir með ýmsum orðum. Ég ætla að leyfa mér að halda áfram: Að mati nefndarinnar þarf verkefni starfshópsins að vera rýmra en fram kemur í tillögugreininni. Ekki sé nægilegt að horfa aðeins til lögheimilisskráningar eða annars konar búsetuskráningar heldur þurfi að horfa á allt stuðningsnet almannatryggingakerfisins fyrir foreldra. Þróunin síðustu ár hefur verið í þá átt að flestir foreldrar velja að fara sameiginlega með forsjá barna við skilnað og börn búa oft til jafns hjá báðum foreldrum. Nefndin leggur því til breytingu á tillögugreininni þannig að starfshópurinn verði stærri, verkefni hans rýmra, að málinu komi ekki einungis innanríkisráðherra heldur einnig félags- og húsnæðismálaráðherra, tvö ráðuneyti komi sem sagt að málinu, og að ráðherra skili þinginu skýrslu um niðurstöður starfshópsins eigi síðar en 1. mars 2015. Málið hefur tekið sinn tíma í þinginu og því er mikilvægt að rýmka tímann. Hv. velferðarnefnd flytur breytingartillögu, í rauninni er breyting á tillögugreininni sem hljóðar þá svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra í samstarfi við félags- og húsnæðismálaráðherra að skipa fimm manna starfshóp sem kanni með hvaða leiðum megi jafna stöðu foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barna sinna með tilliti til réttinda, skyldna og skráningar sem fylgir lögheimili barns. Markmið starfshópsins verði að útfæra leiðir til að eyða þeim mikla aðstöðumun sem er á heimilum þegar foreldrar sem búa ekki saman ákveða að ala börn sín upp saman á tveimur heimilum. Í því skyni taki hópurinn m.a. afstöðu til þess hvort taka skuli upp kerfi sem heimilar börnum að hafa tvöfalt lögheimili eða hvort annað fyrirkomulag jafnrar búsetu henti betur. Ráðherra skili þinginu skýrslu um niðurstöður starfshópsins eigi síðar en 1. mars 2015.“ Fjarverandi á fundi nefndarinnar þegar þetta var afgreitt voru tveir hv. þingmenn, Þórunn Egilsdóttir og Ásmundur Friðriksson. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, formaður nefndarinnar, Björt Ólafsdóttir, framsögumaður málsins, Elín Hirst, sá sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Páll Jóhann Pálsson og Unnur Brá Konráðsdóttir. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa langt mál um þetta en það er mikilvægt að það sé fjallað um þetta og með hvaða hætti sé hægt að koma til móts við þetta breytta umhverfi. Þetta snertir gríðarlega marga þætti vegna þess að við höfum heyrt það í umfjöllun um þetta mál bæði í nefndinni og áður. Meðan ég var ráðherra komu menn gjarnan með þetta mál en þá voru ýmsar tilætlanir í gangi, m.a. að aðstæður væru skapaðar til að heimili væri nægjanlega stórt til þess að hýsa foreldra á tveimur stöðum. Það mun þá hafa áhrif á hvernig við búum að íbúðamarkaðnum. Það kostar auðvitað meira ef einstaklingar þurfa að stækka húsnæði á tveimur stöðum til að jafna aðstöðu barna. Ég tel það rétta áherslu í þessu nefndaráliti og mikilvægt að það komi fram. Það kom líka fram í umfjöllun í nefndinni að sjónarhornið sé ávallt barnsins og það sé nálgast með þeim hætti. Meðal annars kom fram það sjónarmið að í mörgum tilfellum yrði jafnvel að gera kröfu á það þegar um væri að ræða skipta búsetu að menn byggju það nálægt hver öðrum að barn þyrfti ekki að skipta um skóla eða vera í tveimur skólum, tveimur leikskólum eða annað slíkt. Því ber að fagna að þetta skuli vera komið til síðari umr. í þinginu akkúrat í dag. Í dag var ráðstefna um foreldrajafnrétti sem Félag einstæðra foreldra, Félag stjúpfjölskyldna og Samtök meðlagsgreiðenda stóðu sameiginlega að undir yfirskriftinni: Stuðlar kerfið að ágreiningi foreldra? Framfærsla barna sem búa á tveimur heimilum. Ég átti ekki kost á að vera á þeirri ráðstefnu af því að ég tók að mér að standa vaktina í þinginu, en hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir mætti þar fyrir hönd Samfylkingarinnar, sem sagt formaður nefndarinnar, og ég er spenntur að heyra hvernig ráðstefnan gekk. Ég sé að hér eru komnir í þingsal hv. þingmenn Bjartrar framtíðar sem lögðu þetta mál fram, hafa hugsanlega verið á ráðstefnunni og koma vonandi í ræðustól og segja okkur betur af þeirri umræðu. Í dag er verið að tala um fimm þingmannamál, sem sagt ekki stjórnarfrumvörp, við eigum eftir að tala fyrir tveimur öðrum, og það er ánægjulegt ef þau öll fara í gegn. Það var vaxandi fjöldi þingmannamála sem fór í gegn á síðasta kjörtímabili og ánægjulegt ef framhald verður á því að vönduð frumvörp sem lögð eru fram, hvort sem er af þingflokkum eða einstökum þingmönnum eða hópum þingmanna, fái vandaða umfjöllun og afgreiðslu í þinginu en verði ekki að víkja fyrir stjórnarfrumvörpum.

Herra forseti. Þetta er ánægjulegur dagur í dag. Við í Bjartri framtíð erum afskaplega glöð að þetta mál skuli hafa komist á dagskrá og mig langar til þess að þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir framsöguna. Við erum bæði með nefndarálitið með tillögu til þingsályktunar um skráningu upplýsinga um umgengnisforeldra og svo erum við með tillögu Bjartar framtíðar um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum, sem kom fram á þingi 2013 og er ánægjulegt að hún sé komin hingað í síðari umr. Það er gríðarlegt mannréttindamál að börn og foreldrar búi við jöfn réttindi á tveimur heimilum, af því að það er náttúrlega veruleikinn eins og hann blasir við okkur í dag. Það er réttur barna, eins og fram kemur í nefndarálitinu og hjá Sameinuðu þjóðunum líka, það er vísað til þess í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að þessi samskipti séu ein af grundvallarréttindum barna og okkur löggjafanum ber að vernda þau og stuðla að þeim. Við erum mjög ánægð með að skipaður hafi verið starfshópur í kringum þetta og viljum hvetja hann til dáða. Við vonum að málið tefjist ekki en talað er um að starfshópurinn eigi að skila niðurstöðum fyrir árslok 2014. Við vonum að það verði úr af því að þetta er gríðarlega brýnt mál og hefur beðið. Við viljum leggja áherslu á þetta mál og fögnum góðri vinnu í hv. velferðarnefnd. Það er eiginlega ekki meira um það að segja. Mér fannst framsögumaðurinn koma ansi vel inn á mikilvægi málsins og ég held að það varði mörg heimili í landinu og marga foreldra sem búa við ójafna skiptingu. Hún er ekki síður mikilvæg tillagan um að það verði haldin skrá, sögulegt yfirlit yfir umgengnisforeldra, af því að það hefur verið í lamasessi og það er í sjálfu sér þannig í dag að foreldrar sem eru ekki með lögheimili barna sinna en eru þó jafnvel með þau helming tímans eru ekki skráðir sem foreldrar. Það er algjörlega óásættanlegt þegar við viljum búa í velferðarríki þar sem ríkir jafnrétti, það verður að vera á báða bóga. Við þökkum fyrir góða vinnu og fyrir að þetta mál hefur komist á dagskrá og við hlökkum til að sjá niðurstöðu starfshópsins.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað um að þetta mál fái að fara í þann farveg sem lagt er til. Ég sat í velferðarnefnd á síðasta þingi þegar málið var lagt fyrir þar sem umsagnaraðilar eða gestir voru á fundi og var afar ánægjulegt að eiga þess kost að heyra þau ólíku sjónarmið sem komu fram. Málið snýst um rétt barns til samvista við báða foreldra sína um leið og það snýst um fjárhagslega stöðu foreldra og að þeir eigi þess kost að sinna þörfum barna sinna á viðunandi hátt, þ.e. það snýst líka um réttinn til framfærslu. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé lagað, þ.e. sú brotalöm sem þetta frumvarp byggir á, og að reynt sé að rétta hag allra þessara aðila, fjölskyldunnar sem slíkrar, hvernig sem hún býr, svo að hún geti boðið barninu sínu upp á gott umhverfi. Það er auðvitað óásættanlegt í sjálfu sér að eiga barn en vera ekki skráð foreldri. Það er líka óásættanlegt að geta ekki fengið, hvorki frá almannatryggingum eða öðrum, jafna framfærslu á við hitt foreldrið. Ég veit ekki hvort lögheimilisskráning sé endilega málið, enda kemur fram í tillögunni að breyta mætti því, hvort sem það er lögheimili eða eitthvað annað, sem þarf til þess eða hafa annað fyrirkomulag jafnrar búsetu. Það er vísað til Noregs og að það sé ekki endilega tvöfalt lögheimili sem skipti máli heldur hvað annað sem tryggir þennan rétt. Eins og kemur fram hér hefur færst í aukana að foreldrar séu með sameiginlega forsjá og maður veltir fyrir sér ef foreldrar ná samkomulagi um sameiginlega forsjá hvort það geti ekki verið grundvöllur þess að kerfið fylgi með, að fólk fái barnabætur eða eigi rétt á leikskólaplássi eða hvað það nú er sem málið snýst um hverju sinni. Ég get vel skilið að það sé flókið að eiga tvö lögheimili, en sameiginleg forsjá hlýtur að geta dekkað réttinn til alls opinbers stuðnings og það verður áhugavert að sjá hver niðurstaða nefndarinnar verður, því að auðvitað vitum við að þetta snýr mjög mikið að feðrum, forsjárlausir feður hafa látið að sér kveða. Nú var ég eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson á vaktinni hér og gat því ekki sótt þetta málþing sem var haldið áðan, en Lilja Rafney Magnúsdóttir þingmaður Vinstri grænna var þar fyrir okkar hönd og var þar í pallborði og verður áhugavert að heyra hvernig var. En fyrst til alls er þessi umræða, það að hún sé komin hér inn, að við séum að fara með málið í þetta ferli, að það deyi ekki hér og sofni ekki heldur í einhverri nefnd heldur verði skilað innan tilskilins tíma. Það er það sem skiptir máli, að málið hverfi ekki, af því að það er gríðarlega mikill aðstöðumunur milli foreldra. Það foreldri sem fer eitt með forræði einhverra hluta vegna, vegna þess að ekki hefur náðst samkomulag eða eitthvað slíkt, það er líka margt undir sem þarf að skoða. En fyrst og fremst held ég að við þurfum að sjá til þess að réttur barnsins sé best tryggður með því að báðir foreldrar eigi þess kost og geti notið sambærilegrar fyrirgreiðslu frá ríki og sveitarfélagi til þess að geta sinnt barni sínu sem best. Ég tek líka undir varðandi næsta mál hér á eftir sem fjallar um skráningu á búsetuformi, fjölskylduformi, ég held að það sé afar mikilvægt að þeim upplýsingum sé skipulega fyrir komið. Eins og kemur fram í því frumvarpi eru allar þessar upplýsingar til, þetta snýst um hvernig þær eru birtar og ég held að það sé eitthvað sem er nauðsynlegt að klára til þess að geta haldið betur utan um þetta.

Hæstv. forseti. Ég hef hér framsögu fyrir nefndaráliti frá hv. velferðarnefnd, sameiginlegu nefndaráliti allra nefndarmanna, um tillögu til þingsályktunar um skráningu upplýsinga um umgengnisforeldra. Þetta er tillaga sem flutt er af þingflokki Bjartrar framtíðar undir forustu hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar. Framögumaður á þessu máli átti að vera Björt Ólafsdóttir en vegna fjarveru hennar flyt ég nefndarálitið með breytingartillögu. Með tillögunni var í upphafi lagt til að ríkisstjórninni yrði falið að sjá til þess að haldin yrði skrá um sögulegt yfirlit yfir umgengnisforeldra, fjölda þeirra, kyn, hjúskaparstöðu og fjölda barna þeirra. Slík skráning upplýsinga hæfist eigi síðar en 1. janúar 2015. Þannig var tillagan. Gestir og umsagnaraðilar nefndarinnar voru almennt jákvæðir um efni tillögunnar og lýsa sig flestir samþykkir henni. Markmið tillögunnar er að bæta almannaskráningu hér á landi þannig að í þeim opinberu skrám sem haldnar eru verði skráðar allar nauðsynlegar upplýsingar um fjölskyldumynstur landsmanna. Skráning upplýsinga um umgengnisforeldra er í lamasessi hér á landi sem lýsir sér í því að í allri opinberri skráningu eru umgengnisforeldrar skráðir barnlausir. Þessir foreldrar fara iðulega með forsjá barna sinna ásamt hinu foreldrinu og oft hefur barnið jafna búsetu hjá báðum foreldrum en öll opinber skráning tengd barninu fylgir hins vegar lögheimili þess og þar af leiðandi því foreldri sem barnið á lögheimili hjá. Það má segja að þetta sé barátta fyrir því að vera til í kerfinu, ef maður getur orðað það svo. Fyrir nefndinni kom fram að aukin skráning hvað þessi atriði varðar væri af hinu góða. Þjóðskrárkerfið er orðið verulega gamalt og býður upp á mjög takmarkaða skráningarmöguleika. Leiða má líkur að því að kerfið sé stór þáttur í ástæðu þess að vantað hefur upp á skráningu. Upplýsingar um fjölskyldustærð og fjölskyldusamsetningu eru til að mynda ekki skráðar í þjóðskrárkerfið þótt þessar upplýsingar liggi fyrir hjá Þjóðskrá Íslands. Í greinargerð tillögunnar kemur fram að rétt sé að skoða aðkomu Þjóðskrár að verkefninu á þann hátt að stofnunin skrái upplýsingarnar sem um ræðir en unnið verði úr þeim á hagrænan máta af Hagstofu Íslands. Þjóðskrá Íslands og Hagstofa Íslands taka undir þetta sjónarmið og bendir nefndin á að rétt sé að taka tillit til þess. Nefndin telur rétt að umorða tillögugreinina þannig að markmið tillögunnar verði skýrara. Ljóst er að þær upplýsingar sem lagt er til að skráðar verði eru nú þegar skráðar að miklu leyti en skila sér þó ekki, eins og fram hefur komið, í þá almannaskráningu sem Þjóðskrá Íslands vinnur á grundvelli laga um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962. Nefndin leggur fram eftirfarandi breytingartillögu: „Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að í almannaskráningu á Íslandi verði skráðar nauðsynlegar upplýsingar um umgengnisforeldra til jafns við aðra foreldra svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en 1. janúar 2016.“ Þeir sem skrifa undir nefndarálitið eru hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir formaður, hv. þm. Björt Ólafsdóttir framsögumaður, sem ég leysi nú af, hv. þm. Þórunn Egilsdóttir, hv. þm. Ásmundur Friðriksson, hv. þingmaður sem hér stendur, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir. Hv. þingmenn Elín Hirst og Páll Jóhann Pálsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þetta mál hangir saman við það mál sem við vorum með hér á undan, 19. mál á dagskrá, um jafnt búsetuform barna, þ.e. bæði þessi mál fjalla um réttindi barna. Þetta tengist meira, eins og ég sagði áðan, réttinum til að vera til í kerfinu. Það kom náttúrlega líka fram og er gríðarlega mikilvægt, því að við erum oft að ræða hér um heimili og hagsmuni heimilanna og að þjóna fjölskyldum, að oft talar maður eins og fjölskyldurnar séu allar í gamla forminu, tveir fullorðnir, þ.e. hjón, með eitt eða tvö börn, en veruleikinn er allt annar. Fjölskylduformið er miklu, miklu fjölbreyttara en það og sennilega er algengasta búsetuformið einhleypir eða einstæðir foreldrar. Þess vegna er mjög mikilvægt þegar verið er að vinna tölfræði um heimilin og afkomu þeirra og ég tala nú ekki um aðstöðu og annað slíkt að til séu upplýsingar um það. Það kom einmitt fram hjá nefndinni að einstakir foreldrar, sem hafa umgengnisrétt og jafnvel jafnan umgengnisrétt við börn sín, hafa staðið í þrætum þegar þeir hafa sótt um lán eða einhver ákveðin réttindi vegna þess að menn líta í Þjóðskrána og segja: Nei, þú er einstæður, þú ert ekki með barn, það er ekkert barn með þetta lögheimili. Þá kemur það hvergi fram í neinum upplýsingum að viðkomandi er með forræði yfir börnunum að hálfu og börnin dvelja á þessu heimili að hálfu en lögheimilið er skráð annars staðar. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég tók það kannski ekki fram í fyrri umræðu en við erum í þessum tveimur málum að afgreiða þingsályktunartillögur. Hér er um að ræða síðari umræðu og það er ánægjulegt að þetta komi til atkvæðagreiðslu eftir umræður í dag, strax eftir helgina. Eins og ég segi þá er hluti af þeim fimm málum sem eru á dagskrá í dag þingmannamál sem verða vonandi afgreidd á þessu vorþingi.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu um skráningu umgengnisforeldra og hér á undan var mælt fyrir nefndaráliti um þingsályktunartillögu um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum. Óhjákvæmilega tengjast þessi mál þó nokkuð og mig langar að leggja nokkur orð í belg, blanda þessu kannski hvorutveggja þar sem ég náði ekki að vera við umræðuna í málinu hér á undan um jafnt búsetuform. Tillagan um skráningu umgengnisforeldra gengur út á að haldin verði skrá og sögulegt yfirlit yfir umgengnisforeldra, fjölda þeirra, kyn, hjúskaparstöðu og fjölda barna þeirra. Það hefur auðvitað komið skýrt fram fyrir nefndinni að bæta þurfi almannaskráningu í landinu, að það sé mjög brýnt, og að allar nauðsynlegar upplýsingar um fjölskyldumynstur landsmanna liggi fyrir. Það hefur breyst mikið í gegnum árin og er mjög brýnt að það liggi fyrir þar sem það er aðgengilegt. Þetta skráningarkerfi, eins og það er í dag, er því miður í miklum lamasessi, og eins og kom fram hjá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni hér á undan þá eru, í opinberri skráningu, umgengnisforeldrar skráðir barnlausir og því er öll aukin skráning og utanumhald af því góða fyrir alla aðila og líka réttindi þeirra foreldra sem eru umgengnisforeldrar, það þarf að styðja við eðlilega kröfu þeirra til meiri réttar í kerfinu frá því sem nú er. Sú umræða er mjög sterk og var málþing um það í dag í Háskóla Íslands að skoða þyrfti þessi mál frá öllum hliðum, jafnt rétt barnsins til umgengni við báða foreldra og líka rétt foreldranna sín á milli eftir skilnað, hvernig opinberum stuðningi er háttað, hvort hann sé eingöngu, eins og er í dag, bundinn lögheimili barnsins eða hvort endurskoða þurfi það miðað við breyttar þjóðfélagsaðstæður og aukna þátttöku feðra í uppeldi barna sinna, þeir vilja koma að því uppeldi áfram þó að skilnaður verði á milli foreldra. Ég tel að skoða þurfi vel allan þann aðstöðumun sem kann að vera á milli foreldra eftir skilnað í dag og horfa til stuðnings frá almannatryggingakerfinu til foreldra. Sem betur fer vilja flestir foreldrar að sameiginleg forsjá verði með barni og það er skylt að byrja á því að fara sáttaleiðina, sem ég tel vera mjög mikilvægt svo að vel vinnist úr málum í framhaldi af skilnaði gagnvart barninu og öllum samskiptum. Það kom líka fram í umræðunni áðan að upplýsingagjöf til foreldra getur verið mjög misjöfn eftir því hvar barnið á lögheimili, upplýsingarnar koma á það heimili sem lögheimili barnsins er. Ég tel líka mjög mikilvægt að það sem verið er að skoða um að jafna þetta búsetuform - það hefur auðvitað verið í umræðunni að hægt væri að hafa tvö lögheimili, sem ég held að geti nú verið ansi snúið og flækt stöðu barnsins - en hvernig sem það endar þarf að hafa að leiðarljósi, við þær breytingar sem hugsanlega verða gerðar á kerfinu, að hagsmunir barnsins verði alltaf ofan á og það verði jákvætt fyrir barnið sjálft hvernig þær breytingar verði til þess að jafna rétt milli foreldra eftir skilnað. Það er líka mjög mikilvægt að þessi samfella sé í lífi barnsins sem mest og best eftir skilnað þegar horft er til þess að jafna aðstöðumun foreldra varðandi búsetuformið. Þetta vildi ég segja í þessari umræðu og blandaði aðeins saman hinu fyrra máli sem lá hér undir og var mælt fyrir áðan þar sem ég náði ekki að koma í umræðuna þá. Ég styð heils hugar bæði þessi mál og tel að þetta sé sameiginlegt verkefni okkar, hvar sem við stöndum í pólitíkinni, að vinna vel úr miðað við breyttar aðstæður varðandi fjölskylduform og alltaf með hagsmuni barnsins að leiðarljósi.

Herra forseti. Við hv. þingmenn drögum ályktanir af ýmsum opinberum gögnum um þetta og hitt en þau eru því miður ekki alltaf rétt, það er ákveðin kerfisvilla í þessum gögnum. Til dæmis má telja að námsmenn sem fá lánað fyrir framfærslu sinni raði sér í neðstu tíund tekjulágra, þ.e. þeir eru yfirleitt með mjög lágar tekjur af því að þeir fá lánað fyrir framfærslu sinni og eru að stunda nám og nú er fjöldinn orðinn það mikill að ég hugsa að þeir fylli upp í lægstu tíund þegar tekjur einstaklinga eru athugaðar. Síðan gerist það líka að þeir fá námslán sem er skuld í skattframtali, en það er engin eign á móti. Auknar tekjur á móti í framtíðinni koma ekki fram sem eign, eftir því sem þjóðin menntar sig meira þeim mun verri verður skuldsetning heimilanna. Fyrir utan það að það skekkir líka Gini-stuðulinn, merkilegt nokk, því að eftir því sem menn mennta sig lengur og eyða stærri hluta af ævinni í menntun, þeim mun lægri tekjur hafa þeir á því tímabili, þeim mun hærri tekjur hafa þeir seinna og þá vex Gini-stuðullinn sem mörgum þykir slæmt að sé hár. Hér erum við að ræða eitt viðfangsefni í viðbót. Það er það að ákveðinn hópur, aðallega karlmenn, lendir í því að borga meðlög með börnum en eru ekki taldir sem foreldrar þeirra. Nú er það þannig að hjónum er ekkert bannað að eiga þrjú börn á Íslandi og það er heldur ekki bannað fyrir þau sömu hjón að skilja. Yfirleitt gerist það þannig, því miður, að konan fær forræðið fyrir börnunum, það bara er þannig, hvort sem menn eru sáttir við það eða ekki, og karlmaðurinn situr uppi með að borga meðlag með þremur börnum sem getur orðið umtalsvert, um 80 þús. kr. á mánuði ef það er einfalt meðlag, ég er ekki að tala um tvöfalt meðlag sem líka er til í dæminu. Yfirleitt gengur það þokkalega og ef umræddur maður verður atvinnulaus, sem er heldur ekki bannað, fær hann lítils háttar greitt með hverju barni, engan veginn sem svarar meðlaginu. Mér reiknast svo til að hann sé með um 80 þús. kr. á mánuði til ráðstöfunar eftir skatt fyrir sjálfan sig og allar sínar þarfir, húsnæði og allt. Það gengur eiginlega ekki upp. Ég held að velflestir, herra forseti, séu sammála því að það gangi ekki upp. Afleiðingin er sú að margir slíkir menn lenda í þeirri stöðu að þeir geta ekki unnið hvítt, þ.e. þeir verða að vinna með svartar tekjur bara vegna þess hvernig kerfið er uppbyggt. Þetta er eitthvað sem ég held að hv. þingmenn þurfi að skoða, en þeir hafa ekki skoðað það hingað til vegna þess að þessar upplýsingar liggja ekki fyrir. Það liggur ekki fyrir hverjir borga meðlag, hverjir eru í þeirri stöðu að vera foreldrar barna sem þeir hafa ekki forsjá fyrir, hafa ekki sama lögheimili og börnin. Þar af leiðandi detta þeir bara út úr allri tölfræði. Þetta er eitthvað sem ég held að þetta frumvarp lagi og ég er mjög hlynntur því og ég vil að menn sýni sem réttasta tölfræði til að umræðan verði rétt. Ég tel mjög brýnt að taka á vanda þessara foreldra, oftast karlmanna, sem eru að greiða meðlög og oft umtalsvert mikið og þeir geti jafnvel verið að fá meðlög á sama tíma. Þeir geta hafa stofnað nýja fjölskyldu og sú fjölskylda fær meðlag, en eru á sama tíma að greiða meðlög. Þetta er ekkert einfalt mál. Nú er það þannig að meðlagið er síst of hátt. Það er ekki of hátt, það er ekki helmingurinn af framfærslu barnsins sem það á að vera. Þetta er því vandmeðfarið vandamál, en við þurfum alla vega að fjalla um það. Ég tel að þessi þingsályktunartillaga sé mjög góð til að varpa ljósi á þennan vanda.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um gerð sáttmála um verndun friðhelgi einkalífsins í stafrænum miðlum sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd flytur. Hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra að beita sér fyrir gerð sáttmála á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um verndun friðhelgi einkalífs í stafrænum miðlum sem feli í sér hvenær og á hvaða forsendum megi safna eða vinna úr stafrænum upplýsingum um einstaklinga. Sáttmálinn kveði á um upplýst samþykki fyrir söfnun stafrænna upplýsinga, afturköllun samþykkis, hvaða gögnum megi safna, hver geymi þau og hvar og hvaða upplýsingar séu unnar úr þeim auk eyðingar þeirra. Við undirbúning slíks sáttmála verði leitað til þeirra ríkja sem byggja á mannréttinda- og lýðræðishefð.“ Svo mörg voru þau orð. Hvaða þjóðir byggja á mannréttinda- og lýðræðishefð? Það eru þær þjóðir sem hafa fóstrað vestræna menningu, í okkar huga, Þjóðverjar og Frakkar og Bretar að einhverju leyti og síðan Bandaríkjamenn sérstaklega, sem hafa reist frelsisstyttu til heiðurs þessum mannréttindum, fengu hana reyndar gefna frá Frökkum. Það hefur orðið gífurleg þróun í tölvuvinnslu, gagnageymslu, netvæðingu á undanförnum árum og áratugum. Ég þarf ekki annað en að sýna þennan síma hérna, sem gerir mér kleift að hringja hvert sem er hvar sem ég er staddur í heiminum nánast, og ég er meira að segja tengdur inn á netið með þessum síma o.s.frv. Þetta er ótrúlega mikil breyting á örstuttum tíma og hefur breytt hegðunarmynstri allrar þjóðarinnar og allra þjóða. Þetta auðveldar gagnaöflun og samskipti. Ég get haft samskipti við mann í næsta herbergi sem og í annarri heimsálfu. Ég get séð hvar ég er staddur. Ég get fengið app sem leiðbeinir mér um flókin gatnakerfi stórborga o.s.frv. Ég get fengið upplýsingar um hvað sem er á leitarvélum í gegnum þennan síma minn eða tölvu og til sögunnar eru komin svo óskaplega mikil áður óþekkt þægindi. Upplýsingaöflun um menntun og kennslu hefur tekið stórstigum breytingum og sér ekki fyrir endann á öllum þeim breytingum. Almenningur hefur tekið þessum breytingum fagnandi og þær hafa náð fótfestu um allan heim með örfáum undantekningum. Flest þessi forrit sem menn nota í símanum og tölvum eiga það sammerkt að safna öllum mögulegum upplýsingum um notendur. Það eru svona lævíslegar spurningar: Ertu sammála því að forritið fái að vita um staðsetningu þína o.s.frv.? Þannig er maður að borga fyrir forritið með því að veita upplýsingar um sjálfan sig. Fyrir auglýsingar er verðmætt að vita um staðsetningu, hegðun og langanir viðtakanda. Þær upplýsingar eru því verðmæti fyrir marga og fyrirtæki sem komast yfir mikið af upplýsingum um milljónir manna ganga kaupum og sölum á áður óþekktum verðum. Það eru ótrúleg verð sem greidd eru fyrir svona forrit og svona hugbúnað og svona hugbúnaðarfyrirtæki. Við greiðum í raun fyrir með upplýsingum um sjálf okkur. Þessu hafa menn tekið fagnandi og breytingin hefur orðið gífurleg, hvert einasta heimili er snortið af þessu. Uppljóstranir Snowdens í júní 2013 sýndu aðra og töluvert dekkri hlið á þessari þróun. Nú er það þannig að leyniþjónustur allra landa hafa löngum lagt metnað sinn í að tileinka sér nýjustu tækni og vísindi til að afla upplýsinga um óvininn, þ.e. hernaðarlegar ásóknir í upplýsingar fylgja yfirleitt nýjustu tækni. Sífellt hraðari hugbúnaður, sífellt ódýrari geymslumöguleikar og flutningsgeta ásamt gervitunglum, gefur leyniþjónustum áður óþekkta möguleika til að afla upplýsinga um gífurlegan fjölda fólks. Samkvæmt fyrstu uppljóstrunum Snowdens um njósnir NSA, bandarísku þjóðaröryggisstofnunarinnar, er hún að njósna um hundruð milljóna manna víða um heim. Samkvæmt bandarískum lögum, Patriot Act, ber bandarískum fyrirtækjum að afhenda NSA þau gögn sem hún krefst. Þar sem flestar leitarvélar, samfélagsmiðlar og gagnaflutningslínur eru bandarískar eða liggja um Bandaríkin hefur NSA aðgang að feiknamiklum gögnum um hundruð milljóna og milljarða einstaklinga. Uppljóstranir Snowdens ollu miklu fjaðrafoki í byrjun en síðan hjaðnaði málið. Sagt er: Það er eðlilegt að njósna og er einhver hissa? Og að flest ríki stundi njósnir. Þegar hins vegar kom í ljós að sími Angelu Merkel, kanslara Þýskalands, hafði verið hleraður um árabil, fór umræðan aftur á fullt. Ef menn gátu njósnað um hennar síma, hvað þá um símann minn og þinn, þ.e. síma einstaklinga? Það hefur nefnilega komið í ljós að verið er að njósna um miklu meira en flestir gera sér grein fyrir. Frekari upplýsingar hafa komið fram. Dulkóðun, alla vega af þessari einfaldari tegund, er rofin með ýmsum aðferðum. NSA hefur aðferð til þess að rjúfa dulkóðun, alla vega einfaldari gerð. Síðan kom í ljós að mögulegt er að afrit séu til af öllum stafrænum símtölum eins óþekkts ríkis, og að þau séu geymd. Það var ekki sagt hvaða ríki það væri, en að NSA hefði öll símtöl í ákveðnu ríki hjá sér í allt að einn mánuð, gæti geymt það í allt að einn mánuð. Allt það magn sem talað er um í heilu ríki. Nú er það þannig að gagnageymsla verður sífellt ódýrari. Þannig að þetta er spurningin um tíma hvenær NSA getur hlerað og hlustað á símtöl í öllum ríkjum og geymt í 20 til 30 ár, það er bara spurning um tíma. Þessar upplýsingar hafa valdið mikilli umræðu um rétt einstaklingsins. Vandinn við netið er sá að það er alþjóðlegt. Það er alls ekki auðvelt að finna hvar gögn eru geymd. Þetta kom í ljós núna við stuldinn hjá Vodafone. Hins vegar er lagasetning, framkvæmd hennar og eftirfylgni, í eðli sínu staðbundin og bundin við eitt ákveðið ríki. Þó að menn, í gegnum alþjóðasamstarf, geti víkkað það út. Þess vegna dugar ekki að setja lög í einu ríki. Það hefur líka komið fram hjá nokkrum yfirmönnum leyniþjónusta að þeir telja sig ekki mega njósna um eigin borgara, en það sé réttur þeirra og jafnvel skylda að njósna um borgara annarra ríkja. Þar sem við sem einstaklingar - þá á ég ekki bara við Íslendinga - erum yfirleitt innlendingar í einu landi og útlendingar í allt að 190 löndum er ljóst að það eru ansi margar leyniþjónustur sem telja sig eiga rétt á því og vera skylt að njósna um hvern einstakling. Þessi gagnasöfnun er yfirþyrmandi. Það er ósköp lítið eftir órannsakað hjá hverjum einstökum borgara á jörðinni. Til viðbótar við þessa opinberu ríkisgagnaöflun bætist við gífurleg söfnun gagna hjá einkafyrirtækjum, þessum öppum sem ég var að tala um áðan eða forritum sem hægt er að nota á símann. Þau eru að safna gögnum og þau ganga kaupum og sölum, þau eru kannski ekki síður hættuleg en það sem ríkin eru að safna í gegnum leyniþjónustur. Það virðist ekkert hægja á þessari þróun, gagnageymslu, tölvuvinnslu eða söfnun gagna, t.d. í gervitunglum. Þessi þróun stefnir í enn meiri möguleika á víðtækara eftirliti með einstaklingum. Enn einn þátturinn í áhættunni eru hakkarar sem fræðilega séð geta brotist inn í hvaða gagnagrunn sem er. Það sem getur gerst, það mun gerast einhvern tímann. Spurning um sex mánuði, sex ár eða hvað það nú er, en einhvern tímann munu hakkarar ná í hvaða gögn sem er. Þetta er kannski stærsta áhættan í þessari miklu gagnasöfnun. Það hefur sýnt sig, t.d. í Sovétríkjunum og Austur-Þýskalandi, þar sem slíkar njósnir höfðu verið stundaðar um árabil, að þær ollu mikilli tortryggni í þjóðfélaginu. Menn gátu ekki treyst vinum og kunningjum. Menn geta ekki treyst börnum og börn geta ekki treyst foreldrum. Tortryggni verður yfirgnæfandi í ríkjum þar sem upplýsingagjöfin er svona mikil. Afleiðingin af því, þegar menn fara að átta sig á því að gögn eru geymd og hleruð og skráð, getur orðið sú að mikil tortryggni brjótist út gagnvart netinu. Þann 18. desember 2013, bara nýlega, samþykkti friðarnefnd allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna drög að ályktun um friðhelgi einkalífs á tölvuöld, en hún er ekki bindandi. Þann 10. desember síðastliðinn birtu 562 listamenn ákall, þar á meðal nokkrir íslenskir, sem þeir nefndu: Í þágu lýðræðis á tölvuöld. Þar segja þeir, með leyfi forseta: „Á síðustu mánuðum hefur það komist á allra manna vitorð hve útbreiðsla eftirlits með almenningi er orðin mikil. Með fáeinum músarsmellum getur ríkið fengið aðgang að farsímanum þínum, tölvupóstinum þínum, félagslegu tengslaneti þínu og hverju þú leitar að á netinu. Það getur fylgst með stjórnmálaskoðunum þínum og athöfnum og í samvinnu við netfyrirtækin safnar það saman og geymir gögnin þín, og getur þannig spáð fyrir um neyslu þína og hegðun.“ Enn fremur segir: „Allir menn eiga rétt á því að hvorki sé fylgst með né abbast upp á hugsanir þeirra, persónulegt umhverfi þeirra og samskipti.“ - Þetta sé grundvallarstoð lýðræðis og friðhelgi einstaklingsins. - „Þessi grundvallarmannréttindi hafa verið gerð að engu með því að ríki og fyrirtæki hafa misnotað þróun tækninnar til þess að hafa eftirlit með almenningi.“ Enn fremur segir: „Sá sem er undir eftirliti er ekki lengur frjáls; samfélag undir eftirliti er heldur ekki lengur lýðræði.“ Þetta er mjög mikilvægt. Áfram segir: „Eftirlit brýtur gegn einkarými okkar og stofnar hugsana- og skoðanafrelsi í hættu. Með fjöldaeftirliti er komið fram við hvern einasta borgara sem mögulega grunaðan mann. Þar með er kollvarpað einum helsta sigri sögunnar, að gert sé ráð fyrir sakleysi hvers manns. Eftirlit gerir einstaklinginn gegnsæjan, á meðan ríkið og fyrirtækin starfa með leynd. Þessi völd hafa verið misnotuð með kerfisbundnum hætti, eins og við höfum séð. Eftirlit er þjófnaður. Þessi gögn eru ekki opinber eign: Þau tilheyra okkur.“ Síðan segir áfram: „Við gerum kröfu til þess að allir menn, sem lýðræðislegir borgarar, hafi þann rétt að ákveða að hvaða marki safna megi saman, geyma og vinna úr persónugögnum þeirra, og hverjir megi gera það; að fá upplýsingar um það hvar gögn þeirra eru geymd og hvernig þau eru notuð; að fá því framgegnt að gögnum þeirra verði eytt ef þeim hefur verið safnað saman og geymd með ólöglegum hætti.“ - Svo skora þeir á öll ríki og fyrirtæki að virða þessi réttindi og alla einstaklinga að stíga fram og verja þessi réttindi. Svo mörg voru þau orð. Það er í anda þessa ákalls sem þingsályktunartillaga þessi er flutt. Með þingsályktunartillögunni er fylgiskjal eða skýrsla um ferð mína til þýska sambandsríkisins 15. janúar 2014, en þangað fór ég á vegum Alþingis og í umboði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til að afla upplýsinga frá fyrstu hendi um hvernig þýska sambandsþingið, Bundestag, hygðist bregðast við uppljóstrunum um víðtækar njósnir Bandaríkjamanna á borgurum víða um heim. Þýskaland varð fyrir valinu, því að í ljós höfðu komið áralangar njósnir Bandaríkjamanna um kanslara landsins, auk þess sem þingmaður landsins hafði farið til Moskvu og hitt Edward Snowden uppljóstrara sem opnaði augu heimsins fyrir gagnaöflun Bandaríkjamanna. Það nýjasta er það að búið er að stofna sérstaka nefnd á vegum þýska þingsins sem hyggst, ef mögulegt er, yfirheyra Snowden um frekari upplýsingar um þessar njósnir um einstaklinga.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessari tillögu mjög og þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal sérstaklega fyrir að hafa staðið að henni og að því er virðist með miklum glæsibrag. Ég var spurður að því um daginn hvers vegna fólk sem ekki kynni á tölvur ætti að kjósa Pírata. Mér skilst að þetta hafi verið meint pínulítið í háði en jú, við höfum það orðspor að tala ekki um neitt nema tölvur og internetið. Ég svaraði þeim einstaklingi því sama og ég skal segja hér, að jafnvel þótt maður noti ekki tölvur og jafnvel þótt maður kunni ekkert á tölvur þá er maður samt í tölvum úti um allan heim. Maður er í skrám úti um allan heim og það er fylgst með manni. Það þarf ekki mikið til þess að verða til í hinum ýmsu gagnagrunnum samtímans. Það þarf vissulega ekki mikið til til þess að stórveldi á borð við Bandaríkin eða mikil herveldi, svo sem Ísrael, eða bara gamalgróin Evrópuveldi, þjóðir eins og Þýskaland og Frakkland, hvað þá Bretland, vilji safna upplýsingum um útlendinga eða þá sem eru útlendingar gagnvart þeim svona af því bara, vegna þess að þær geta það. Hver er skaðinn? Það er jú auðvelt, það er tiltölulega auðvelt og ódýrt að gera þetta í mjög miklum mæli, hvað sem meintum borgararéttindum líður. Það er rétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal segir að NSA eða National Security Agency í Bandaríkjunum getur rofið hina ýmsu dulkóðun. Það er satt. En þó vil ég benda áhorfendum og þjóðinni á að dulkóðun er fyrirbæri sem er stanslaust í þróun, þar er ákveðið vígbúnaðarkapphlaup í gangi. Menn þróa nýjar aðferðir við dulkóðun, þær eru brotnar, þá eru nýjar þróaðar, þær eru brotnar o.s.frv. Þetta eru mikil og mjög flókin vísindi, þau eru reyndar svo flókin að það er erfitt fyrir flesta leikmenn að kynna sér nákvæmlega hvernig dulkóðun virkar. Það er erfitt að ætla að dulkóða öll sín samskipti á netinu, jafnvel fyrir tæknimenn vegna þess að þeir eiga svo mikil samskipti við fólk sem er ekki tæknivætt. Og það er ekki hægt að gera þá kröfu að hver sem er verði tölvusérfræðingur bara til þess að njóta grundvallarmannréttinda á borð við friðhelgi einkalífsins. Þess vegna þurfum við á hinu háa Alþingi og stjórnmálamenn alls staðar að taka okkur til og tryggja að sú leið sem við förum í löggjöf og í pólitík miði að mannréttindum og að við gleymum því ekki að við þurfum að standa vörð um þessi réttindi, því að annars munum við týna þeim. Það er ekkert ef og ekkert kannski, líkurnar eru ekki 99,9% heldur 100%. Við munum tapa þessum réttindum ef við stöndum ekki vörð um þau. Aftur er það rétt sem hv. þm. Pétur H. Blöndal segir, og þótt ég vilji nú ekki stela allri ræðunni hans þótti mér hún bara svo góð að mér þykir mjög mikilvægt að fólk hlýði á hana og hafi hugfast það sem í henni var. Hann segir að margar þjóðir telji það skyldu sína að njósna um erlenda borgara. Og eins og hv. þingmaður nefnir réttilega erum við útlendingar í öllum öðrum löndum en lýðveldinu Íslandi. Það er einn vonargeisli í þeirri orðræðu og hann er sá að Ísland er ekki hervætt land. Við höfum ekki leyniþjónustu, við höfum ekki her, við höfum ekki þessa hervæddu innviði þar sem alltaf er verið að leita að einhverjum vondum kalli og reyna að hafa sem mest ítök. Við getum notað þessa staðreynd. Við getum notað hana til að öðlast trúverðugleika og við getum líka notað hana á viðskiptasviðinu til þess að laða að erlenda fjárfestingu og vera til fyrirmyndar í heiminum í þessum efnum. Við getum og ættum að verða miðstöð borgararéttinda á 21. öldinni. Þótt tillagan varði aðallega það að koma þessum sjónarmiðum á framfæri á vettvangi Sameinuðu þjóðanna fagna ég henni mjög og þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal kærlega og innilega fyrir að standa að henni og leggja hana fram. Ég vænti þess að þingheimur samþykki hana og ég vona að þingheimur muni í leiðinni hversu mikilvæg hún er.