Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Sigurður E. Hlíðar): Herra forseti! Á síðastl. þingi bar ég fram frv. um breyt. á l. nr. 27 13. jan. 1938, um vátryggingarfélög fyrir vélbáta. En það frv. var svo seint fram komið, að það náði ekki afgreiðslu, en var við 1. umr. vísað til sjútvn. En n. vannst ekki tími til að afgr. málið. Þess vegna hefi ég leyft mér að bera þetta frv. fram í sama formi og þá. Breyt. er í því fólgin, að 3. málsgr. 3. gr. l. orðist svo: „Heimilt er þó félögum þessum að taka skip til vátryggingar allt að 250 smál. brúttó að stærð (sbr. þó 5. gr.).“ Í grg. frv. er tekið fram, af hvaða ástæðum frv. þetta er fram komið, og er það fyrst og fremst fyrir það, að sjávarútvegsmenn á Norðurlandi hafa hvað eftir annað farið fram á að fá þessa breyt. gerða að l. hér á þingi. Má og benda á, að fiskiþing Norðlendingafjórðungs, sem haldið var á Akureyri í nóv. síðastl., samþ. eindregna áskorun í þessa átt. Fiskiþingið, sem nú situr, mun vera með þetta mál á prjónunum, og það mun einróma álit þess að skora á hæstv. Alþ. að fá þessa breyt. gerða að l. Og frá slíkum mönnum, sem vit hafa á þessum málum, renna sterkar stoðir undir réttmæti þess. Á Norðurlandi eru nokkur skip, sem falla í þann ramma, að þau eru bókstaflega útilokuð frá því að geta fengið vátryggingu, nema um algeran skiptapa sé að ræða. Ég skal benda á þrjú þessara skipa. Eitt er vátryggt í Svíþjóð, annað skipið er óvátryggt, en þriðja skipið er vátryggt með afarkostum. Þessi skip eru ekki notuð nema um síldveiðitímann, og liggja því venjulega 9 mánuði ársins án þess að þau séu notuð. Þess vegna er harðsnúið, að það skuli þurfa að vátryggja þau allt árið og fyrir fullum skiptapa, meira að segja þar sem ekkert tjón gæti komið til greina. Nú má segja, að það séu svo fá skip, sem um er að ræða, að ekki sé þörf á þessari breyt. En það kemur ekki málinu við, hvort það eru mörg eða fá skip. Það hefir verið horfið að því hér á landi að stækka skipin, og er talið nauðsynlegt, og með hverju ári hefir verið reynt að auka flotann með stærri skipum heldur en verið hefir, og það einkum eftir að farið er að stunda síldveiði meira en áður. Menn geta nú séð, að hér er um fullkomna sanngirniskröfu að ræða, og ég vona, að þetta mál fái góðar undirtektir hjá hv. þm. Ég óska svo að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og sjútvn.

* Flm. (Bjarni Ásgeirsson): Herra forseti! Mál þetta er, eins og grg. ber með sér, flutt að tilhlutan landbrh. Frv. er samið af skógræktarstjóra, eins og líka er tekið fram í grg., og síðan yfirfarið af nokkrum lögfræðingum, sem athugað hafa hina lögfræðilegu hlið málsins. Þetta frv. lá fyrir landbn. á síðara hluta seinasta þings og fékk þá nokkra athugun. N. taldi þá ekki tök á að koma málinu gegnum þingið, enda hélt n. þá, að þingið yrði styttra en raun varð á. Á milli þinga hefir svo farið fram nokkur athugun á frv. milli mín og skógræktarstjóra, og hafa verið gerðar nokkrar breyt. á því í samræmi við þær skoðanir, sem komu fram hjá landbn. við athugun hennar á frv. Annars þarf ekki að halda langa ræðu um þetta mál. Það fylgir því ýtarleg grg., þar sem að nokkru leyti er skýrt frá sögu þessara mála í nágrannalöndunum og allýtarlega sagt frá sögu skóga og skógræktarmála hér á landi. Ég vil ráða hv. þdm., sem nokkurn áhuga hafa fyrir þessu máli, að kynna sér þessa grg., enda vænti ég þess, að þeir séu fáir, sem ekki hafi áhuga fyrir þessu máli. Hér er um merkilegt mál að ræða og miklu merkilegra heldur en mönnum virðist vera ljóst án þess að hugsa ýtarlega út í það. Þær sögur fara af landinu, þegar það var numið, að þá hafi það verið skógi klætt milli fjalls og fjöru. Það hefir aðallega verið björk, og hún lágvaxin, en skógarnir munu hafa verið fyrirferðarmiklir. Til þess benda fornar sagnir og sögur og ýms örnefni, sem ennþá þekkjast. Þau benda til þess, að skógar hafi verið þar, sem þeir nú eru algerlega horfnir. Á þeim öldum, sem liðið hafa frá byggingu landsins, hafa svo skógarnir eyðzt að miklu eða mestu leyti. Það er nú nokkurt vokunnarmál, þó að svo færi; og þó að við álösum forfeðrum okkar fyrir meðferð á okkur skógum, þá hafa þeir margt sér til afsökunar, efnisleysi og margt annað, sem skógarnir bættu úr og neyddi þá til að ganga á þá, svo að fullkomin auðn hefir orðið eftir í mörgum héruðum landsins. Skógana varð að nota til húsagerðar, eldsneytis, kolagerðar, auk þess sem víða var siður að beita þá til þess að halda lífi í búfénaði, einkum sauðum. Þetta er allt vel skiljanlegt frá þeirra tíma sjónarmiði. En það er ekki nein afsökun fyrir okkur eða þær kynslóðir, sem eftir okkur koma, að hafa ekki hér alveg snúið við blaðinu. Nú höfum við fengið reynslu og þekkingu, sem forfeður okkar áður skorti, að þessi illa meðferð skóganna hefir í för með sér stórkostlegan uppblástur og eyðileggingu á landinu, sem mjög erfitt yrði að bæta. Sömuleiðis höfum við fengið meiri þekkingu á meðferð skóganna og ræktun þeirra. Og okkur mætti vera ljósara en þeim, hvaða nytjajurtir og skógartegundir það eru, sem aðrar þjóðir kunna að hagnýta sér. Það virðist fyllilega vera kominn tími til fyrir okkur að fara nú að bæta fyrir þessi brot horfinna kynslóða. Og reynslan, sem við höfum fengið síðan farið var að gefa þessum málum gaum, sannar töluvert mikið, að með friðun og lítilsháttar hirðingu er hægt að koma hér upp mjög miklum og arðvænlegum skógum á tiltölulega stuttum tíma. Reynslan hefir ennfremur sýnt, að hér er hægt að koma upp nýjum skógum, ef valdar eru til þess þær erlendu tegundir, sem sérstaklega má telja hæfar til að vaxa á okkar landi. Og það er sannfæring þeirra manna, sem mest og bezt hafa kynnt sér þessi mál, að hér sé unnt með tíð og tíma að koma upp miklum skógum, sem gætu komið að mjög miklu gagni. Enn má getu þess, að þekking á notkun skógar frá því sem áður gerðist, sem var aðallega til húsagerðar, hefir mjög orðið víðtækari, þar sem reysla við ýmsar iðngreinar hefir sýnt, að mikil og margvísleg not er hægt að hafa af hinum ýmsu trjátegundum, t. d. til pappírsgerðar og til þess að gera úr þeim þilborð, þannig að nota má smágróður trjánna til þess og einnig til þess að leysa hann upp í cellulose. Okkar smái trjágróður getur því nú komið að góðum notum, þar sem stóru trén ein náðu áður að verða að gagni. Þetta og ýmislegt fleira bendir til þess, að hér sé um mjög þýðingarmikið mál að ræða. Má að vísu segja, að öðruvísi horfi við um þessi mál en önnur framkvæmdamál; arðurinn kemur ekki eins fljótt og sumir ætla. Yfirleitt hafa framkvæmdir hjá okkur nú á síðari árum til að nota auðlindir landsins snúizt mest um það, að koma í verk því, sem bar nógu skjótan árangur, en það verður ekki sagt um skógræktina, því að það tekur langan tíma að rækta hér skóg að verulegum notum. En til þeirra framkvæmda, sem við höfum lagt út í á síðari árum, höfum við þurft að taka stór lán, sem við verðum að leggja á herðar næstu kynslóð, og þá ættum við að reyna að bæta fyrir það með því að stofna til framkvæmda, sem gæti orðið mjög mikill tekjuliður fyrir komandi kynslóðir, þó að við nytum ekki þeirra ávaxta nema að litlu leyti. Þetta er án efa stórkostlegt fjárhagsatriði fyrir komandi kynslóðir og auk þess mikið menningarmál. Það hefir mikið og merkilegt uppeldislegt gildi fyrir hverja þjóð að leggja í framkvæmdir, sem „reiknaðar eru ekki í árum en í öldum og alheimta ei daglaun að kvöldum“. Ég skal svo að lokum víkja aðeins að einstökum atriðum frv. Frv. er að mestu samið í samræmi við gildandi lagaákvæði um þessi mál. Þó hafa hér nokkrar breytingar verið gerðar og nýmæli, sem nauðsynlegt þótti að taka upp að fenginni reynslu þeirri, sem fengizt hefir í þessum málum. Í fyrsta kafla frv., 1.–5. gr., sem er að mestu eins og samþ. var 1907, eru þó gerðar þær breytingar, að ákveða, að skógarverðir skuli aldrei vera færri en fjórir, eða einn í hverjum landsfjórðungi. En nú vantar alveg skógarvörð fyrir Vesturlandið, en í Borgarfjarðar-, Mýra- og Barðastrandarsýslu eru nokkuð mikil skógarlönd, sem þarf að friða, ef þau eiga ekki að ganga til þurrðar. Um 2. kafla er það einnig að segja, að þar er lítið breytt frá l. 1907 og 1928. Þó er þar nýtt ákvæði í 9. gr.: „Í skógum og kjarri, sem er sameign fleiri manna eða jarða á óskiptu landi, mega einstaklingar ekki höggva án vitundar skógarvarðar eða eftirlitsmanns, sem segir fyrir um, hvar og hvernig grisja skuli.“ Reynslan hefir sýnt, að þar, sem er sameign manna um skóga, er meðferð þeirra miklu verri heldur en þar, sem eigandinn er einn; þess vegna þykir nauðsynlegt, að það sé á valdi skógræktarstjóra, hvernig skuli fara með þessi mál. Þá þótti nauðsynlegt að setja ákvæði um það að banna öllum þeim, sem eiga skóg eða hafa umráðarétt yfir honum, að selja eða gefa óupphöggvinn við án þess að hafa fengið leyfi skógarvarðar til þess. Sama gildir og um kjarr. Það þykir rétt, að skógareigendur sjálfir hafi þar rétt innan þess ramma, sem l. ákveða, en hitt þykir ekki hafa gefizt vel, þegar eigendur hafa leyft Pétri og Páli að ganga í skógana; þá hefir umgengnin verið miklu lakari en ella. Þess vegna þykir nauðsynlegt að fá þetta ákvæði inn í lögin. Þá er 11. gr. um að veita heimild til að taka skóglendi eignarnámi, þar sem er yfirvofandi hætta sakir rányrkju eða annars þess, sem kann að valda skemmdum á skógi eða landi, eða ef kjarrlendi fær ekki að vaxa og verða að skógi, ef eigendur treysta sér ekki sjálfir til að sjá um friðun hans. Þetta er nýtt ákvæði þessara l., þó að hliðstætt ákvæði hafi verið í gildandi l. um þetta. Þá er hér 3. kafli. Í honum er, í 17. gr., nýtt ákvæði um, að fjallskil og smölun innan skógagirðinga skuli framkvæmd af þeim, sem féð eiga, sömuleiðis að dýraleit og grenjaleit innan skógagirðinganna skuli framkvæmd á kostnað viðkomandi hrepps. Það segir sig sjálft, að grenjavinnsla á að vera skógræktinni alveg óviðkomandi, og það er þeirra, sem sauðfjárræktina stunda, að vinna grenin, því að það er hagsmunaatriði fyrir þá, en ekki skógræktina. Það nær því ekki nokkurri átt að leggja þá kvöð á skógrækt ríkisins. Sömuleiðis virðist það liggja í hlutarins eðli, að þá sé það gert á kostnað þeirra manna, sem fénu eiga að smala. Maður gæti hugsað sér, að einstakir menn hefðu tilhneigingu til þess að lofa fénu inn í skógargirðingarnar, og þá sjá allir, hversu mikil fjarstæða það væri að leggja þær kvaðir á skógræktina sjálfa að annast þar smölun og dýraleit. Þá er í 18. gr. nýtt ákvæði, þar sem segir: „Skylt er ábúendum jarða þeirra, sem eru eign ríkisins, að hlífa svo skógi eða kjarri á jörðum þessum, að hvorugt rýrni eða eyðist af völdum þeirra, meðan ábúð helzt. Heimilt er ráðh. að taka til friðunar einstök skóg- eða kjarrlendi á jörðum ríkisins, meðan ábúð stendur, en lækka skal afgjald jarðanna vegna afnotamissis ábúenda af hinu friðaða landi eftir mati dómkvaddra manna. Ákvæði gr. þessarar er skylt að taka fram í byggingarbréfi.“ Það er ekki nema eðlilegt, ef hafizt verður handa um friðun og ræktun skóga, að byrjað verði á þeim jörðum, sem ríkið á, því að slík starfsemi hlýtur að hafa í för með sér allmikinn kostnað. Slíkir erfiðleikar myndu ofvaxnir mörgum einstaklingi. 19. gr. er svo að segja óbreytt frá því, sem áður var, að öðru leyti en því, að þegar einstakir menn fá styrk til að koma upp girðingum kringum skóg eða skóglaust land, þar sem rækta á skóg, þá er hann lækkaður úr ½ kostnaði niður í ? kostnaðar girðingarinnar. Og viðhaldsskylda á þessum girðingum, sem hvíldi á ríkinu áður, er nú lækkuð samkv. þessu frv. þannig, að hún hvílir ekki á ríkissjóði nema 15 ár, en eftir þann tíma á ábúandi að taka við skóglendinu, enda verður þessi nýi skógur hans eign. Þá er í 4. kafla ákvæði um skógarítök og hvernig þeim skuli af létt. Eins og mönnum er kunnugt, þá eiga menn skógarítök víða um landið, þannig að einn maður á ítökin í skóginum, en annar maður á landið undir skóginum. Nú þykir ætíð hafa farið illa á því, að tveir menn séu um slíkar eignir sem þessar. Þeim, sem á skóginn, er vitanlega ekki eins sýnt um að girða hann og rækta, þar sem hann á ekki landið. Og hliðstætt mætti segja um þann, sem á landið. Samkv. fenginni reynslu í Noregi er nauðsynlegt að koma þessari eign á eina hönd. Þá er hér ákvæði um að heimila landeiganda að kaupa skóg á sínu landi eftir mati á þann hátt, að sameina landið og ítakið. En geri hann það ekki, getur sá, sem ítakið á, átt kost á að kaupa landið eftir mati eða samkomulagi og sameinað eignarréttinn yfir landinu og skóginum á þennan hátt. Það virðist vera mjög nauðsynlegt að sameina slíkar eignir sem þessar, til þess að hægt verði að bjarga frá eyðileggingu verðmætum, sem landið okkar á þarna.



Þetta mál er eins og kunnugt er upphaflega samið af lögfræðinganefndinni, sem skipuð var 1934. Einar Arnórsson prófessor samdi fyrst drög að frv., en síðan fór nefndin nákvæmlega yfir frv., og frv. eins og það liggur nú fyrir er árangur af þeirri starfsemi. Á síðasta þingi flutti allshn. Ed. þetta mál inn í þingið samkv. ósk hæstv. dómsmrh., en nú flyt ég það sem einn af nm. í lögfræðinganefndinni. Ég vil taka það strax fram, að ég ætlast ekki til þess sérstaklega, að þetta mál sé afgr. á þessu þingi, þar sem þetta er stórvægilegt og vandasamt m;íl og þarf mikillar athugunar við. Frv. er nú lagt fram án þeirrar grg. sem fylgdi því á síðasta þingi, en hún var mjög ýtarleg, og voru þar gefnar rækilegar skýringar á efni frv. Ég vil benda hv. þm. á þá grg. Ég vil líka leyfa mér að benda lögfræðingum og öðrum mönnum, sem vilja taka þetta mál til athugunar, á, að það mun vera hægt að fá nægilegt af þeim eintökum, sem grg. fylgir. Þegar lögfræðinganefndin var sett, þá voru það tvö verkefni, sem henni voru sérstaklega falin. Annað var að gera frv. að heildarlöggjöf um einkamál í héraði. Uppkast að frv. um meðferð einkamála í héraði var þá tilbúið, en það fékk síðan nokkra athugun hjá nefndinni, áður en það var lagt fyrir þingið. Í öðru lagi átti nefndin að rannsaka meðferð opinberra mála, en þar undir heyra yfirleitt refsimál, bæði þau. sem kölluð eru almenn lögreglumál og sakamál. Ástæðan til þess, að þingið taldi nauðsynlegt að setja nefnd sérfræðinga til þess að rannsaka þetta mál og bera fram vel undirbúnar till. um málið, þar sem m. a. væri höfð full hliðsjón af löggjöf annara þjóða, er sú, að við áttum þá að búa við, bæði í meðferð einkamála og opinberra mála, mjög gömul ákvæði, eins og t. d. ákvæði úr Jónsbók, dönsku lögum Kristjáns fimmta og ýmsum tilskipunum, sem settar voru á niðurlægingartímum þjóðarinnar, svo sem í opinberum málum tilskipun frá 175l og svo tilskipanir frá 1796 og 1838. Þar eru ákvæði, sem gilt hafa og gilda enn um meðferð þessara mála. Það má nærri geta, að frá þeim tíma hafa orðið stórvægilegar breyt. á meðferð þessara mála í öðrum menningarlöndum. Það er því full ástæða fyrir okkur að reyna að vinza úr þessu það, sem gott er og heppilegt í löggjöf fyrir okkur Íslendinga. Það var þetta verkefni, sent lögfræðinganefndin taldi, að sér bæri að leysa af hendi. Þess vegna var það, að ég tókst ferð á hendur til útlanda, með samþykki hæstv. ráðh., til þess að kynnast þessu í sjón og reynd, en duglegasti maðurinn í nefndinni var valinn til þess að semja frv. Nefndin vann síðan í heild að endurskoðun þess og breyt. á því. Þær breyt., sem hér koma aðallega til greina. eru þær, að í stað þess, að eftir núgildandi rétti hér á landi má segja, að í opinberum málum gildi hinn svokallaði inquisitio-réttur eða rannsóknarréttur, þar sem mestur hluti rannsóknir í opinberum málum fer fram fyrir luktum dyrum hjá viðkomandi embættismanni, án þess að neinir séu viðstaddir til þess að gæta réttar sakborninga, þá er í frv. gert ráð fyrir, enda þótt lögreglurannsókn fari fram fyrir luktum dyrum, að í réttarrannsóknum sé yfirleitt gengið lengra í því að hafa bæði verjanda og einnig sérstakan sækjanda. Til þess að fá sækjanda í mál í hæstarétti almennt, sem jafnframt komi í stað dómsmrh., til þess að úrskurða um það, hvort máli skuli áfrýjað eða ekki, þá er ákvæði í frv. um nýjan embættismann, sem við höfum kallað saksóknara, en stundum hefir verið nefndur opinber ákærandi. Það er ætlazt til þess, að þessi maður, sem gert er ráð fyrir, að sé sæmilega launaður, hafi á hendi sókn opinberra mála í hæstarétti og spari með því þær þóknanir, sem nú eru greiddar til málflutningsmanna fyrir flutning opinberra mála. Í frv. eru tekin upp nýmæli um það, að sett eru sérstök ákvæði um, hvenær verjendur og sækjendur skuli skipaðir í málum. Þetta er gert með það fyrir augum, að dómarar landsins, sem hafa verið allt í senn: lögreglurannsóknarmenn. rannsóknarmenn í dómi, ákærendur og dómendur, losni algerlega við þann þátt starfseminnar, sem heitir ákæra, en sérstakur fagmaður taki við því starfi. Það hafa komið fram mjög sterkar raddir um, að það væri nauðsynlegt að koma þessu skipulagi á, og býst ég við, að margir hv. þm. muni vilja gera þessa breyt. Viðvíkjandi hinu atriðinu, að gengið er nokkuð langt í því, að skylt sé að skipa sérstakan sækjanda áður en til áfrýjunar kemur, þá vil ég taka það fram, að ég hefi verið íhaldssamari að því er þessi ákvæði snertir en meðnm. mínir. Ég hefi talið - en ég hefi nokkra reynslu í þessum málum -, að yfirleitt væri dómurum landsins trúandi til að beita ekki hlutdrægni. svo það væri óþarft að svipta þá sækjandarétti fyrir undirrétti, nema þá í málum, sem væru sérstaklega mikils varðandi. Aftur á móti er það þannig að því er verjendur snertir, að það er svo að segja í öllum málum nú, að menn geta fengið sér skipaða verjendur eða talsmenn, ef þeir óska þess. Þetta eru höfuðatriðin í frv., en það getur auðvitað verið endalaus ágreiningur um það. hvar eigi að setja takmörkin um það, hvar eigi að krefjast bæði sækjanda og verjanda og hvar ekki. Aftur á móti býst ég ekki við, að ágreiningur sé um það, að þau mál, sem talin eru upp í 2. gr. frv. og ekki eru refsimál í sjálfu sér, eins og t. d. mál, sem höfðuð eru til að slíta félögum, eigi að sæta meðferð opinherra mála. Ég vil í þessu sambandi mínna á, að mér er ekki kunnugt annað en að bæði dómarar og málflutningsmenn telji, að orðið hafi mikil breyt. til batnaðar með lögfestingu einkamálalöggjafarinnar 1936, ekki sízt að því er snertir flýti mála. Þar er líka gerð meiri krafa til dómara um að reyna að fylgjast með málunum. Það má ekki alveg leggja að jöfnu það verk, sem lagt hefir verið í þetta frv-., og það, sem lagt var í hitt frv. Þetta mál er í raun og veru miklu erfiðara viðfangs, þar sem hér þurfti að byggja svo mikið algerlega upp, án þess að hafa nokkrar fyrirmyndir. Það er í raun og veru þannig, þar sem um er að ræða strjálbýlt land eins og Ísland, að það þarf að leggja sig mjög í bleyti til þess að finna hinar beztu lausnir í svona máli. Ég legg til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og allshn. Ég vil vona, að allshn. leggi sig fram um, að lögfræðingar og aðrir, sem áhuga hafa fyrir því, að einnig þessum þætti réttarfarslöggjafarinnar verði komið á jafngóðan grundvöll og einkamálalöggjöfinni, fái tækifæri til að rannsaka málið til hlítar, sjá hvernig till. okkar eru og hvernig þær hafa verið skýrðar, svo þeir geti gert sínar aths. og frv. geti síðan að meira eða minna leyti orðið að l. frá Alþ. Ég vil að lokum aðeins minnast á eitt atriði, sem dálítil deila varð um í lögfræðinganefndinni, en það var, hvort taka skyldi upp þá reglu að hafa kviðdómendur hér á landi, eins og tíðkast víða erlendis, eða hafa meðdómendur í hinum stærri málum. Ég og Einar Arnórsson fylgdum því að hafa meðdómendur, eins og tíðkast í málum um manndráp, og auka aðeins málaflokkinn, sem þetta fellur undir. Það er gert ráð fyrir, að í slíkum málum starfi 2 leikmenn með hinum löglega dómara. Stefán Jóh. Stefánsson taldi aftur á móti rétt að fara yfir á kviðdómsleiðina. Þetta er mál. sem töluvert hefir verið deilt um. Við Einar Arnórsson töldum ekki heppilegt að fara alveg frá hinu gamla rannsóknarréttar-fyrirkomulagi, sem gilt hefir, - en samkvæmt því geta löglærðir dómarar haft betri tök á málunum, og hafa úrslitin farið eftir þekkingu dómarans og mannúð - yfir í kviðdómsfyrirkomulagið, sem sumstaðar hefir reynzt allt annað en vel. Það hefir komið fyrir, að kviðdómar hafa dæmt hver ofan í annan, eins og ég veit, að sumum hv. dm. er kunnugt um. Þar hafa oft meir ráðið tilfinningar heldur en lögfræðileg athugun og sú reynsla, sem fæst við það að stunda þessi störf lengi. Getur slíkt fyrirkomulag skapað réttaróvissu og glundroða, sem engin hætta á að vera á, þegar æfðir, löglærðir dómarar ráða mestu.

*Pétur Ottesen: Ég kvaddi mér hljóðs hér í gær við þessa umr. um þetta mál. En ástæðan til þess, að ég gerði það, var ekki sú, að ég ætlaði á þessu stigi málsins að blanda mér inn í þær umr., sem hér hafa farið fram um þetta frv. Ég heyrði það á umr. eða þeim, sem tóku hér til máls í þeim í gær, að þeir gerðu ráð fyrir því, að þetta mál færi til landbn. Og af því að ég á sæti í þeirri n., á ég náttúrlega greiðan aðgang að því að taka þetta mál til afhugunar þar. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var, að hér komu fram ummæli undir þessum umr., sérstaklega frá hv. þm. Seyðf., sem komu fram í nokkurskonar fyrirspurnarformi til hæstv. forsrh., með tilliti til þess, að hann hefir með höndum landbúnaðarmálin. var fyrirspurnin út af þeirri hækkun, sem gerð hefir verið sérstaklega á kjöti út úr frystihúsum fyrir nokkru síðan. virtist koma fram hjá hv. þm., að hann væri harla mikið hneykslaður yfir því og hann teldi það rangt, að nokkur hækkun yrði gerð á þessum landbúnaðarafurðum, og að því er mér skildist, líka á mjólkinni. Og mér skildist hv. þm. harma það ákaflega mikið og hann telja það líka rangt að farið, þegar gerð var breyt. á gengisI. á síðasta þingi, að láta ekki ákvæði þeirra l. haldast þannig, að verðið á þessum afurðum væri bundið þannig, að allar verðsveiflur, sem yrðu á nauðsynjavörum í þessu landi, gætu ekkert breytt verði á þessum vörum, heldur væri það látið haldast óbreytt. Það situr nú illa á mér að finna að því, að þessi ákvæði voru í l. tekin þegar gengisl. voru sett, að verð skyldi ekki breytast um ákveðinn tíma á kjöti eða mjólk frekar en kaupgjald breyttist á sama tíma, af því að ég var flm. þess frv., sem innihélt þessi ákvæði. En þær breyt. hafa þó orðið síðan, sem réttlæta það, þó að gerð yrði þessi breyt. á þessum ákvæðum, því að sú löggjöf var miðuð við heilbrigt og eðlilegt ástand, ekki miðað við þrengingar af heimsófriði„ sem komnar voru á daginn, þegar löggjöfinni var breytt. Enda var þá áður horfið frá þeim grundvelli, að kaupgjaldið skyldi haldast óbreytt, og lagður annar grundvöllur, að kaupgjaldið skyldi miðast við dýrtíðina samkv. þeim reglum, sem í frv. voru settar. Þess vegna þykir mér harla undarleg skoðun, sem hér kemur fram, að þrátt fyrir þessar breyt. á ákvæðunum um kaupgjaldsmálin ætti að halda þessum ákvæðum um afurðaverðið í l., og að engin breyt. yrði gerð á verði þessara afurða landbúnaðarins, sem öll afkoma landbúnaðarins hvílir á, þannig, að ef ekki hefði getað orðið verðhækkun á þessum vörum í samræmi við þá verðhækkun yfirleitt, sem þeir menn, sem landbúnaðinn stunda, verða að taka á sig, þá þýðir það ekkert annað en hnignandi afkomu þessara manna, og enda gersamlega loku fyrir það skotið, að þeir geti haldið áfram sínum búrekstri, ef þeir eiga að taka á sig alla verðhækkunina, en geta ekki fengið tilsvarandi verðhækkun fyrir sínar afurðir. Ég vil aðeins benda á það hér, að t.d. um þá verðhækkun, sem varð á kjöti, þá er það fyrst til þess að svara, að þessi verðhækkun kemur fyrst til greina, þegar búið er að selja mikinn hluta af frystu kjöti þessa árs. T.d. hjá Sláturfélagi Suðurlands, sem er langstærsti aðilinn, sem selur kjöt á innlendum markaði, var það svo, að þegar verðbreyting var gerð, var búið að selja mikinn meiri hluta af kjötframleiðslu bænda þeirra, sem SS verzlar með. Og það er ekki óverulegur hluti af þeirri kjötframleiðslu, því að þar var síðast slátrað 52 þús. fjár, sem vó um 700 smál. kjöts. Og hjá öðru félagi hér nálægt, sem selur á innlendan markað, var slátrað 20 þús. fjár, sem vó, að ég ætla, 250 smál. Þetta kjöt fer allt á innlendan markað. Hjá Sláturfélagi Suðurlands var þannig aðeins eftir á milli 1/3 og 1/4 hluta af kjötframleiðslunni óselt, þegar verðhækkunin kom á, hitt var búið að selja með sama verði og kjöt var sett síðastl. ár, svo meiri hlutinn af allri kjötframleiðslunni var seldur við lága verðinu, þrátt fyrir það, að mikil verðhækkun hefir orðið á flestum öðrum vörum í landinu. Þannig myndi, ef kjötverðið hefði ekki verið bundið með sérstakri löggjöf, tilsvarandi verðhækkun hafa orðið á því strax í haust, í hlutfalli við verðlagsbreytinguna almennt í landinu. Ég skal í því sambandi benda á, hvað það kjöt, sem kjötverðlagsnefnd ekki ákveður verð á, hefir hækkað mikið, en það er ærkjöt, hestakjöt og nautakjöt. Ærkjöt mun hafa hækkað um 23%, hestakjöt allt að 50% frá því í haust og til þess tíma, sem sala venjulega fer fram á slíku kjöti. Sú hækkun, sem hér er um að ræða bjá Sláturfélagi Suðurlands og þeim öðrum, sem selja á innlendan markað, nemur ekki miklu, þegar tekið er tillit til þeirrar hækkunar, sem þeir hafa yfirleitt fengið undanfarin ár á þessum tíma, í sambandi við geymslukostnaðinn á kjötinu. Hún mun ekki nema meiru en 8%, eða tæplega það, sem sé 8 aurum á kg., eða á milli 5 og 6%. Í þessum útreikningi er tekið tillit til þess kostnaðarauka, sem nú er orðinn við geymslu á kjöti, miðað við það, sem áður var. T.d. er í þessum aukna kostnaði hækkun á rafmagnsverði, vinnulaunum og á öllu, sem þarf til vélarekstrar. Er þetta mjög lítilfjörleg hækkun, sem hér er um að ræða, 5 eða 6%, samanborið við þá 25% hækkun á ærkjötinu og 50% hækkun á hestakjötinu, sem hvorttveggja er utan við valdsvið kjötverðlagsnefndar. Það er sannarlega ekki á miklum rökum reist að vera að gera sérstaklega mikla háreysti út af því, þótt bændur fengju þessa lítilfjörlegu verðhækkun á miklum minni hluta framleiðslu sinnar. Ef svo er aftur á móti litið á aðstöðu þeirra bænda, sem selja mjólk á innlendan markað, þá ætla ég, að útkoman verði sú, að þeir hafi alls enga hækkun fengið, eða því sem næst, a. m. k. þeir bændur, sem selja mjólk hingað til Reykjavíkur. Að vísu hefir mjólkin hækkað til kaupendanna um 4 aura lítrinn, en bændurnir hafa ekkert fengið af þessari hækkun, svo ég viti til, og ætti ég þó að fara nærri um það, þar sem ég er einn úr hópi þeirra framleiðenda. Þótt bændum sé greitt einum eyri meira fyrir lítrann, þá verður þeirra gróði enginn, vegna hækkandi flutningskostnaðar, sem stafar af hækkuðu benzínverði og hækkun á öðru, sem til flutninganna þarf. Ég held, að bændurnir fái nú raunverulega minna fyrir mjólkina en þeir fengu áður, þegar þessi eins eyris hækkun er borin saman við þá lækkun, sem varð á henni á síðasta ári, og aukinn flutningskostnað. Fyrir okkur, sem flytjum mjólk fyrir Hvalfjörð, nemur aukinn flutningskostnaður frá 1/2–1 eyris á litra. Ég þykist hafa sýnt fram á með þessu, að sízt er ástæða til að öfundast yfir eða vera með nokkrar aðfinnslur út af því, sem skeð hefir í þessu efni, - því mjólkurverðið til bændanna stendur í stað eða tæplega það, - þessari litilfjörlegu hækkun, sem orðið hefir á þeim litla hluta kjötframleiðslunnar, sem eftir var að selja og ég hefi hér með gefið upplýsingar um. Mér finnst því þau andmæli, sem gegn því hafa komið hér í þinginu og áður í blöðunum, vera á engum rökum reist, heldur standa bændur nú höllum fæti til að mæta þeirri dýrtíð, sem orðið hefir af völdum stríðsins, og er ófyrirsjáanlegt, hvernig þeim tekst að sjá sér og sínum farborða, ef ekki verða alvarlegar breytingar til hins betra á sölunni á afurðum þeirra. Þeir fá ekki umflúið, frekar en aðrir, að taka á sig þunga þann, sem leiðir af síhækkandi verðlagi í þessu landi og hækkuðu kaupgjaldi. Það var út af þessu, sem ég á þessu stigi málsins lagði nokkuð til umr., en um frv. sjálft geymi ég mér að láta fram koma mína afstöðu, þar til málið verður tekið fyrir í landhn., ef það fer þangað, en fari það til annarar n., þá til meðferðar þess síðar í þinginu.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti Það er ekki nema eðlilegt, að í sambandi. við þetta stóra frv., sem hér liggur fyrir, verði nokkrar umr. almennt um það, hvaða verðlagspólitík sé heppilegust fyrir landbúnaðinn til frambúðar, með tilliti til markaða. Ég tel eðlilegt, að þessar umr. fari nokkuð út fyrir ramma frv. sjálfs, sérstaklega eftir þær ræður, sem hér voru haldnar í gær, einkum eftir yfirlýsingu hæstv. forsrh. Það, sem ég vil gera að umræðuefni, er ekki beinlínis sú verðhækkun, sem varð á kjöti nú í haust, heldur hvaða verðlagspólitík er almennt heppilegust fyrir bændur, þegar til lengdar lætur. Mér finnst, að þar geti verið um tvennt að ræða. Annarsvegar samvinnu milli bænda og neytenda, en hinsvegar, að hver sjái um sjálfan sig og sigli sinn sjó eftir beztu getu. Það hefir verið reynt hér á Íslandi á undanförnum árum, þótt það hafi ekki verið fullkomlega framkvæmt, að koma á vissri samvinnu á milli neytenda og bænda, þannig, að íslenzkir bændur ættu ekki, sérstaklega hvað kjöt snertir, allt undir erlendum markaði komið, enda mjög erfitt fyrir íslenzkan landbúnað að keppa við framleiðsluvörur eins og kjöt, sem hægt er að framleiða annarstaðar með miklu mínni tilkostnaði og er jafnvel af dýrum, sem ganga að mestu leyti sjálfala allt árið. Það hefir verið reynt að vernda íslenzka kjötframleiðendur fyrir þeim áhrifum, sem kreppurnar hafa á heimsmarkaðinn, en sem þeir ella myndu gjalda, ef öll verzlun væri frjáls. Á undanförnum árum hafa íslenzkir neytendur gengizt inn á að reyna að tryggja afkomu bænda með því að jafna til verði á vörum þeirra eftir árabilum. Reynslan hefir orðið sú, að allur almenningur hefir gert sér ljóst, að þær sveiflur, sem verða á öllum mörkuðum undir hinu „kapitallstiska“ skipulagi, myndu einnig ná til landbúnaðarafurðanna, svo að þegar kreppurnar skyllu yfir, myndi verð þeirra lækka niður fyrir sæmilegt verð, og sömuleiðis þegar kreppunum létti af, myndi verðlagið svo aftur hækka. Aðferðin, sem beitt hefir verið til að reyna að hindra, að bændurnir yrðu fyrir slíkum verðsveiflum, er sú, að leggja sérstaka kvöð á neytendurna innanlands með því að láta þá greiða verðjöfnunargjald af ýmsum landbúnaðarvörum, er síðar er svo notað til verðuppbótar á þeim, og bændurnir þannig verndaðir fyrir áhrifum þeirra lögmála, sem alltaf gilda á heimsmarkaðinum. Einnig hefir verið bannað að flytja inn kjöt til landsins, og það hefir verið gengið svo ákveðið út frá réttmæti þeirra l., að menn hafa talið það siðferðislega skyldu sína að láta sér ekki einu sinni detta í hug að flytja inn kjöt annarstaðar frá, þótt hægt væri að fá það ódýrara á vissum tímum. Það hefir einnig verið reynt að tryggja tiltölulega öruggan markað erlendis fyrir saltkjöt, með því að veita fríðindi á móti á kostnað annars útflutningsatvinnuvegar, sjávarútvegsins, og hið opinbera hefir styrkt landbúnaðinn, og síðast en ekki sízt hafa innlendu neytendurnir tekið á sig að borga hærra verð fyrir innlent kjöt en þeir þyrftu að greiða fyrir erlent kjöt, meira að segja hærra verð en þeir þyrftu að greiða fyrir íslenzkt kjöt, eftir að búið væri að flytja það aftur inn frá Noregi. Á þessu er auðséð, að neytendurnir vilja leggja nokkuð mikið á sig til að vernda bændurna fyrir kreppum og sveiflum heimsmarkaðarins. Það er eðlilegt skilyrði af hálfu neytendanna í sambandi við þessa verndarpólitík, að á þeim tíma, þegar hugsanlegt er, að bændur fái hátt verð fyrir kjöt sitt eða aðrar útflutningsvörur sínar, þá sé einnig hugsað um afkomu neytendanna. Þá yrðu bændurnir einnig að tryggja það, að neytendurnir yrðu ekki fyrir verstu verðsveiflunum á heimsmarkaðinum. Þessi pólitík hlýtur að leiða af sér samvinnu milli framleiðendanna og fjölmennustu neytendanna, verkamannanna í kaupstöðunum. Ef það er ekki gert, hlýtur önnur pólitík að verða rekin, sem sé „braskpólitík“. að láta hvern og einn sigla sinn eiginn sjó, án þess að reyna að hafa áhrif á sveiflurnar, sem verða á vöruverðinu. Það væri pólitík í samræmi við svokallaða frjálsa verzlun, og eftir því, sem fram kom hjá hæstv. forsrh. og einnig áður í „Tímanum“, sem ákveðinn hluti þeirra manna, sem telja sig sérstaka forsvara bænda, fylgir, virðist það vera sú pólitík, sem heimta eigi, að verði framkvæmd nú. Það er óneitanlega önnur pólitík en sú, sem rekin var 1931 og 1932. því hefir nú verið haldið fram, að það væri verið að gera bændunum mikinn órétt, svo framarlega sem þeim verði ekki leyft að selja sínar vörur fyrir það verð, sem þeir geta fengið hæst fyrir þær. En hver yrði svo afleiðingin, ef þessi pólitík yrði tekin upp? Hún yrði sú, að þegar kreppa skylli yfir, yrðu engin takmörk sett fyrir því, hve lágt verðið gæti fallið, og eftir þeim stefnum, sem komið hafa fram hér í þinginu og í „Tímanum", virðist það vera það, sem þeir menn vilja stefna að. Ég vil biðja þessa menn, sem telja sig vera fulltrúa bænda og kjötframleiðenda, að hugsa um þetta mál frá fleiri hagsmunasjónarmiðum en bændanna einna. Framtíð íslenzkra bænda veltur á því, hvernig það opinbera hagar sér, þegar kreppa dynur yfir. Það er ekki eðlilegt, að neytendurnir sætti sig við það, að þegar kreppan skellur yfir, þá sé þess krafizt með sérstökum l., að hærra verð fáist fyrir vörurnar á innlendum markaði en hugsanlegt er að fá á heimsmarkaðinum. Sú pólitík, sem tekin var upp af Framsfl., þegar síðasta kreppa kom, varir að miklu leyti enn, en nú virðist, eftir þeim ræðum og skrifum, sem síðan eru fram komin, eiga að æsa bændurna upp til að gera kröfur, án þess að hugsa um, hvernig þá fer um samvinnu þeirra við neytendurna. Slíkt er ekki hyggilegt, því það, sem gert hefir afkomu bændanna öruggari en ella, er það, að þeir hafa getað treyst á innlenda markaðinn, svo ekki verði eins vart þeirra verðsveiflna, sem alltaf eiga sér stað í hinu ,kapítalistíska“ þjóðskipulagi. Í öðru lagi kom hæstv. forsrh. inn á það, að það væri réttarfarsleg skerðing á frelsi bænda, ef þeir yrðu með valdboði skyldaðir til að selja vörur sínar lægra verði en erlendis fengist. Það er einkennilegt, þegar hæstv. forsrh. fer að tala um valdboð sem eitthvað nýtt í sambandi við verð á þessum vörum. Ég veit ekki betur en að flestir íslenzkir atvinnuvegir, bæði útflutningsatvinnuvegir og þeir, sem vinna vörur fyrir innlendan markað, séu háðir valdboði um vöruverð, en hlíti ekki framboði og eftirspurn á frjálsum markaði. Nú á síðasta þingi voru líka sett l. um það, að engar vörur mætti flytja úr landi nema með leyfi ríkisstj., og sú skipun var gerð með það fyrir augum, að tryggt væri, að nægilegt yrði til í landinu af matvælum og öðrum nauðsyjavörum. Er það í nokkru samræmi við slík l., að forsrh. segi, að sjálfsagt sé, að bændur flytji út allt sitt kjöt, ef þeir geti fengið fyrir það betra verð erlendis en innanlands? Ég veit ekki betur en að það valdboð gildi um allar útflutningsvörur sjávarútvegsins, að ekkert af þeim megi flytja út nema með leyfi hins opinbera. Það er því ekkert nýtt, þótt bændum verði bannað að flytja út kjöt. Enginn má flytja út neina vöru nema með leyfi ríkisstj. Mönnum er jafnvel bannað að stunda sjávarútveg nema með leyfi opinberrar n. Það er einkennilegt, að hæstv. forsrh. skuli tala um valdboð gagnvart bændum, eins og það væri eitthvað, sem hann hefði aldrei áður heyrt nefnt. Hann, sem hefir sjálfur verið að vefa því hlekki um allt athafnalíf í landinu, að allt er háð valdboðum, og hann þarf ekki að undra, þótt þeir hlekkir komi einhvern tíma við bændurna. Þá talaði hæstv. forsrh. um, að það næði engri átt að heimta það af bændum, að þeir seldu vörur sínar undir markaðsverði. Ég vil skjóta því til hæstv. forsrh., hvort hann telur, að það, sem er óréttlátt, þegar það tekur til bændanna, geti verið réttlátt, þegar það tekur til verkamannanna. Það kom fram í þessum umr., að talið er, að verð á erlendum vörum hefði hækkað allt að 80% og innlendar vörur um 19%, og að það sé allt of lítil hækkun, en það var ekki talað um það, að laun verkamannanna hækkuðu í janúar um 9% og hafa ekkert hækkað síðan, og munu ekki gera það fyrr en í marz, ef þessi l. verða áfram í gildi. Þessi hækkun á laununum var þegar eyðilögð í janúar með aukinni dýrtíð, og í öðru lagi vegur hún ekki upp á móti því, sem vinna verkamanna hefir raunverulega orðið dýrari, því atvinna þeirra hefir minnkað um meira en 9%. Hæstv. forsrh. talaði um, að bændur myndu neita að selja kjöt sitt, svo framarlega sem þeir fengju ekki það verð, sem þeir teldu rétt. Er hæstv. forsrh. með þessum ummælum að skora á alla verkamenn landsins að risa upp gegn gildandi l.? Það getur ekki verið rangt af verkamönnum, ef það er rétt af bændum að gera það. Ég sé ekki annað en að hæstv. forsrh. sé með þessu að hvetja verkamennina til að gera verkfall. Það er því harla einkennilegt, að fulltrúar bændanna skuli vera að sjá eftir þessari litlu kaupuppbót til verkamannanna, en undrast það jafnframt, þó að eitthvað séu fettir fingur út í hina miklu kjöthækkun, sem átt hefir sér stað nú fyrir skömmu. Hv. þm. Borgf. sagði, að bændur yrðu að bera þungann af hinni sífelldu kauphækkun án allra bóta, en ég vil spyrja þennan hv. þm.: Eru það kannske ekki bændurnir, sem eiga að fá ókeypis vinnuafl, þegar hinir nýju fátækraflutningar eru komnir í fullan kraft? Ég veit ekki betur. Og það er eina svarið, sem verkamenn fá, þegar þeir fara fram á að fá bætt kjör sín vegna hinnar sívaxandi dýrtíðar. Nei, um það verður ekki deilt, að bændafulltrúarnir tala yfirleitt af litlum skilningi um málefni verkalýðsins. Annars mega þeir vita það, þeir háu herrar, að hagsmunir bændanna eru ekki fólgnir í því, að hlaupa með afurðir þeirra eftir duttlungum verðsveiflnanna, - hitt er sýnu nær, að samræma verð afurðanna við kaupgetu neytendanna og láta það svo haldast sem jafnast árið um kring. Andúð verkamannanna á móti því fyrirkomulagi, sem nú er, má ekki skilja svo, að þeir óski eftir að slíta samvinnu við bændur um ákvörðun verðlagsins á innlendum markaði, og það því síður, sem það er vitað, að það er aðeins lítill sérhagsmunahópur úr bændastéttinni, sem reynir hér að ganga fram fyrir skjöldu og berjast gegn hagsmunum verkamanna, eins og t. d. í gengismálinu í vetur, að ógleymdum sveitaflutningunum.