Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og kemur fram í grg. þessa frv., sem hér er til umræðu, eru nm. ekki óskiptir um flutning þess, og þeir, sem standa að því, eru ekki skuldbundnir til að fylgja því. Ég gat ekki orðið samferða hv. meðnm. mínum í þessu máli, og tel ég rétt að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni. Ég er þeirrar skoðunar í fyrsta lagi, að þótt þetta frv. næði samþykki, mundi það síður en svo verða til að leysa þetta vandamál, sem hér er um að ræða, heldur mundi það miklu fremur verða til að tefja lausn þess. Þetta er meginástæðan fyrir því, að ég hef ekki viljað taka þátt í flutningi frv., að ég held, að það muni einungis tefja nauðsynlega lausn málsins, og kom þetta sjónarmið einnig fram hjá félmrh., er hann ræddi við n. Önnur ástæðan fyrir því, að ég hef ekki viljað vera með í flutningi frv., er sú, að með þessu frv. er verið að gera kaupsamning við ríkissjóð um það, að hann kaupi sig í eitt skipti fyrir öll undan þeirri skyldu, sem á honum hvílir, að taka við þessu vandræðafólki og sjá því fyrir hælisvist. Og það er einmitt vegna þess, að ríkið hefur ekki rækt þessa skyldu sína, að Samband ísl. sveitarfélaga hefur fundið sig knúið til að fara inn á þessa braut. Það hefur gert það í algeru vonleysi um það, að ríkið mundi nokkurn tíma rækja sína skyldu í þessu efni. Samkvæmt upplýsingum, sem voru gefnar á þskj. 514 frá síðasta þingi, var gert ráð fyrir, að af 110 sjúklingum, sem þyrfti að byggja hæli yfir, væru 60 geðsjúkt fólk, 44 fávitar og 6 ofdrykkjumenn. Nú er það vitað, að í hálfa öld hefur ríkið látið reka spítala til að taka á móti geðveiku fólki og fyrst og fremst þeim sjúklingum, sem taldir eru upp í 1. flokki á þskj. 514, þ. e. albrjáluðu fólki og öðru, sem þarf að hafa sérstakar gætur á, en þetta fólk er þyngsta byrðin á sveitarfélögunum. Og það er frámunalegt, að ríkið skuli ekki geta tekið við þessu fólki, og stafar það mikið af því, að á þessum geðveikraspítala dvelur allt of margt fólk, sem á þar alls ekki heima, heldur á allt öðru hæli. Hér hefur ríkisvaldið brugðizt skyldu sinni gagnvart sveitarfélögunum og þessum vesalingum, og ég vil ekki vera með í því að losa það undan því að rækja þessa skyldu sína. - Í öðru lagi var svo talið, að um 44 fávita skorti nú hælisvist. Nú er það upplýst í heilbr.- og félmn. og einnig í fjvn., að nú liggur fyrir óeydd ½ millj. kr., sem veitt hefur verið til fávitahælis í Kópavogi og ekki verið snert og einnig framlag frá Laugarnesspítalanum, sem nemur ½ millj. kr. og hefur heldur ekki verið snert. Samt hefur ekki verið hægt að ljúka við byggingu þessa hælis, og það hefur verið upplýst, að það er eingöngu að kenna því, að húsameistari ríkisins hefur ekki sinnt þessu máli sem skyldi. Ég vil ekki heldur vera með í að losa ríkið undan skyldunni til að byggja þetta hæli, þegar vanrækslan líka stafar eingöngu af því, að ein stofnun hefur ekki haft áhuga fyrir framkvæmdinni. En ef hægt væri að koma byggingu þessa hælis á, mundi það stuðla mjög að því að leysa þetta vandamál, sem hér um ræðir. - Í þriðja lagi hefur ríkið samkvæmt l. allmiklar skyldur gagnvart ofdrykkjumönnum, og nú hefur verið lögð til hliðar ½ millj. kr. til að standa undir byggingu drykkjumannahælis. Hér vil ég ekki heldur taka þátt í að losa ríkið undan ábyrgð sinni í þessum efnum. - Þá er ekki eftir af þessu vandræðafólki samkvæmt þessum skýrslum nema 44 einstaklingar. Af þeim eru 12 ellisjúkt fólk. Venjulega á þetta fólk heima á sjúkrahúsum og elliheimilum, og í sambandi við marga spítala landsins hefur verið komið upp deildum fyrir ellisjúkt fólk, og virðist það munu vera betur komið þar heldur en ef farið verður að safna því öllu á eitt hæli. - Þá koma 5 flogaveikisjúklingar, og lamaðir og aflvana sjúklingar eru taldir 6, og get ég ekki séð, að rétt sé að láta þetta fólk dvelja á hæli með geðveiku og öðru andlega óheilbrigðu fólki, ef aðeins er um líkamlega lömun að ræða og fólkið er alveg andlega heilbrigt, heldur ætti þetta fólk að dveljast á sjúkrahúsum. - Að lokum eru svo 19 skapgallaðir sjúklingar. Þegar landlæknir mætti hjá n., gaf hann þá yfirlýsingu, að hann væri því mótfallinn, að þetta fólk yrði allt sett á eitt og sama hælið, jafnvel þótt því yrði komið upp. Sjúklingarnir væru svo ólíkir, að ógerlegt væri að hafa þá alla á sama hæli. Hann taldi hins vegar, að það bæri að stefna að því að auka við Kleppsspítalann, svo að hann gæti tekið við öllum þeim sjúklingum, sem þangað ættu að fara. Hann benti líka á, að alltaf væri að losna húsnæði á Kristneshæli og líkur væru til, að bráðlega yrði unnt að flytja alla sjúklinga þaðan til Vífilsstaða, og virðist þá eðlilegt að athuga, hvort ekki mætti nota það húsnæði, sem þá losnaði á Kristnesi, fyrir einhvern hluta af því fólki, sem á að fara á öryrkjahæll samkvæmt frv., t. d. fyrir taugaveikt fólk, sem nú skipar allt of mikið rúm á Kleppi og á þar raunar ekki heima. Með þessu móti væri hægt að leysa úr stórum hluta þessa vandamáls með mun skjótari og auðveldari hætti en hægt er með frv. Nú er vitað, að á þessu þingi á að reyna að leysa mál ofdrykkjumanna, og hvað fávitana snertir, munu þeir allir komast fyrir á því hæli, sem nú er verið að byggja fyrir þá. Væri þannig ráðið fram úr vandanum með fjóra flokkana á mun auðveldari hátt en gert yrði með samþykkt þessa frv. Ég spurði hins vegar meðnm. mína í heilbr.- og félmn., hvort þeir vildu ekki leggja vinnu í að breyta frv. á þann hátt, að hægt væri að skapa meiri hl. í n., sem væri sammála um málið, því að hér er alls ekki um samkomulag að ræða, þar sem aðeins 3 nm. standa að frv. og allir með þeim fyrirvara, að þeir skuldbindi sig ekki til að greiða því atkvæði, og 4. nm., hv. 7. landsk. þm., lýsti sig algerlega andvígan ákvæðum frv. og að mér skildist fylgdi því eingöngu af vorkunnsemi við ríkissjóð. En ég get ekki verið með í að setja nafn mitt undir svona vinnubrögð. Og ef það er meiningin að vísa nú málinu til nefndar, hvar stendur þá nefndin? Hún verður þá að vinna að því að breyta frv., svo að eitthvert samkomulag náist um það, eins og ég óskaði áður en hún lét það frá sér. Og n. hefur engar ábendingar fengið um það frá ráðh. eða landlækni, hvernig þeir óskuðu eftir, að frv. yrði afgreitt. Ráðh. gat engar upplýsingar gefið um afstöðu stj. til málsins, aðrar en þær, að það væri mikill léttir fyrir ríkissjóð, ef hann gæti létt af sér þeirri byrði, sem á honum hvílir í þessu efni, með því að greiða 1½ millj. í eitt skipti fyrir öll, og í þeim leik vil ég ekki taka þátt. Í þessu sambandi vil ég benda á, að með þessu frv. er verið að leggja á sveitarfélögin utan Reykjavíkur hvorki meira né minna en 3 millj. kr., ef aðeins er tekið tillit til stofnkostnaðar hælisins, á sama tíma og þau ganga hungurgöngu til Alþ., biðjandi um, að það taki frá sér þann kaleik, sem nú er að gera út af við þau. Ég get ekki séð samræmi í þessum vinnubrögðum. Það er verið að ræða um það í alvöru að gefa þeim eftir hluta af tekjustofni ríkisins, en á sama tíma á að leggja á þau þunga fjárhagslega byrði, sem þau geta ekki og munu aldrei reyna að standa undir. Þetta er aðeins til að hrinda málinu frá sér og skilja það eftir í sama öngþveitinu og það hefur verið. Og það er athyglisvert, að stærsta bæjarfélag landsins, Reykjavíkurbær, skuli ekki vilja vera með í þessum vinnubrögðum, og það er af því, að þetta félag hefur sýnt viðleitni til að bjarga þessu máli við og það veit, hversu þungur ríkissjóður er í þessu efni, og vill ekki losa hann við ábyrgðina, sem á honum hvílir gagnvart þessum sjúklingum. Það væru sannarlega góð viðskipti fyrir ríkissjóð, ef hann gæti keypt sig frá þessari ábyrgð með 1½ millj. kr. í eitt skipti fyrir öll. En ég vil ekki vera með í þeim kaupsamningi. Ég tel mig þá hafa á þessu stigi málsins gert nægilega grein fyrir minni afstöðu, og ef málið kemur frá n. aftur, mun ég gera enn frekari grein fyrir viðhorfi mínu. En ég vænti þess og það er óhjákvæmilegt, að n. finni aðra leið í þessu máli en hún hefur nú farið.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er, eins og sagt hefur verið, sama frv. og ég flutti hér fyrir Samband íslenzkra sveitarfélaga eða stjórn þess í fyrra. Málið fékk vinsamlegar undirtektir hér í d., og var því vísað til heilbr.- og félmn., sem að mínu áliti fór réttilega með málið og leitaði umsagnar embættismanna. sem fara með vandamál þess fólks, sem hér er verið að reyna að skapa viðunandi aðstöðu. N. óskaði þess, að málið yrði einnig lagt fyrir sveitarfélögin til umsagnar, því þó að sambandið stæði að þessu máli, þá er fyrst og fremst, að í því eru ekki öll sveitarfélög, og þar að auki höfðu ekki sveitarfélögin í sambandinu sérstaklega rætt málið heima fyrir. Umsagnir sveitarfélaganna, sem fram hafa komið, skilst mér yfirleitt að hafi verið jákvæðar fyrir málið, og þannig liggur það þá aftur fyrir heilbr.- og félmn. hér, þegar þing kemur saman, að segja má, að sveitarfélögin hafi að fáum undanteknum mælt með frv. Hins vegar hefur félmn. ekki orðið sammála um að verða við þeim óskum félmrn. að flytja málið að nýju, og þess vegna kemur það nú fram með nokkrum ágreiningi af hennar hálfu. Samt virðist mér, að sá ágreiningur sé þess eðlis, að ekki sé verið að deila um það, að hér sé stungið upp á úrlausnum málefnis, sem ekki þurfi að leysa, og þó að hv. þm. Barð. hafi gert sterkorðar aths. við frv., þá er hann þó stefnunni fylgjandi, og aths., sem hann gerir, eru að sumu leyti byggðar á því, að honum virðist, að sveitarfélögin ætli með þessu frv. að létta af ríkissjóði skyldum, sem á honum hvíli. Það er oftar - að mér virðist - talað um það og að því fundið, að margir aðilar vilji koma á ríkissjóðinn öllum erfiðleikum. Nú hefur hv. þm. Barð. aftur á móti álasað sveitarfélögunum fyrir það, að þau gangi of skammt í slíku efni. Má því segja, að hér gangi klögumálin á víxl. Ég er hv. þm. Barð. sammála um það, að frá sjónarmiði sveitarfélaganna væri æskilegt, að ríkissjóður leysti þessi mál einn, en af því að hann hefur ekki gert það og af því að þetta er svo mikið vandræðamál í sveitarfélögunum, þá hafa þau nú óskað eftir því, að hann tæki þátt með sér í að leysa þau á þann hátt, sem vafalaust er erfitt fyrir sveitarfélögin að gera. Þetta er aðeins sönnun fyrir því, hvað mikið liggur á úrbótum. Hv. þm. Barð. benti á, að það væri mikið ósamræmi í því, að sveitarfélögin, sem gengju um þessar mundir „hungurgöngu“ til ríkissjóðs til að biðja um aðstoð, bjóðist til að bæta á sig böggum. Við það er fyrst og fremst það að athuga, að það eru nú bæjarfélögin, sem hann sjálfsagt á við í þessum efnum, og því ekki öll sveitarfélög. En þannig eru líka málavextir, að í raun og veru er alls ekki um „hungurgöngu“ að ræða, eins og hv. þm. virðist vilja útleggja, þótt bæjarfélögin hafi á nýlega afstöðnum fundi hér í Reykjavík leyft sér að biðja um það, að löggjafarsamkoman ætli þeim ákveðna tekjustofna til þess að standa undir sínum skyldum. því að þannig hefur það verið í raun og veru á undanförnum árum, að ríkissjóður hefur meir og meir gengið inn á tekjuöflunarsvið sveitarfélaga og þau hafa meir og meir misst sinn réttmæta afla til ríkisins. Þeirra aðaltekjustofn hefur verið útsvarsálagningin. En það er beinn skattur, sem vitanlega er óvinsæll eins og aðrir beinir skattar, enda hefur ríkið meir og meir forðazt að nota þá. Hins vegar hefur þessi óvinsæli tekjustofn þótt fullgóður handa sveitarfélögunum. Það hefur verið erfiðara og erfiðara að komast af með hann, og það, sem þau biðja um, er í rauninni ekki annað en það, að þau fái hlutdeild í þeim aðferðum, sem ríkissjóður notar, og geti létt á útsvarsálagningunni. Þetta er ekki í sjálfu sér rétt að kalla „hungurgöngu“, þvert á móti ósanngirni að nota það orðbragð. Svo er annað, sem mér virðist vera mishugsað hjá hv. þm. Barð. Hann segir, að jafnhliða því sem sveitarfélögin kvarti, vilji þau leggja á sig nýjar byrðar, þungar byrðar. En það er ekki um nýjar byrðar að ræða hér. Þessar byrðar hvíla á sveitarfélögunum, þau standa svo sem undir vandræðafólkinu. En þau vilja nú fá aðstöðu til að geta framfært á þolanlegri hátt. Þau vilja létta byrðar sínar með því að koma upp hæli fyrir það. Hv. þm. Barð. bendir á það. að stærstu bæjarfélögin vilji ekki vera með að þessu leyti, þau vilji leysa málið á annan hátt með sínum sérstöku hælum. En fyrir hvað hafa þau hæli? Þau hafa sérstök hæli vegna þess, að þau geta það, af því að þau hafa bolmagn til þess, en smærri sveitarfélögin geta það ekki, það er í raun og veru nákvæmlega hið sama, sem smáu sveitarfélögin vilja gera, og Reykjavíkurbær hefur gert í þessu máli. Þau vilja með samlögum koma upp hæll til þess að geta haft þar sitt vandræðafólk, sem hvert þeirra einstakt hefur ekki getað, þótt Reykjavík gæti það. Satt að segja þykir mér heldur slæmt fyrir málið, að Reykjavík hefur ekki fengizt til enn sem komið er að ganga inn á að vera í samlögum við hin sveitarfélögin um að leysa málið á þann hátt, sem hún hefur í rauninni gert og talið hagfellt fyrir sig. - Annars sé ég ekki ástæðu til að setja upp kappræður við hv. þm. Barð. um málið, því að í rauninni erum við sammála, þó að hann leiti raka fyrir sinni skoðun á dálítið veikan og áttavilltan hátt, eins og ég hef bent á. Mín reynsla í sveitarstjórnarmálum er sú, að það séu 4 flokkar vandræðafólks, sem eru erfiðastir í meðferð. Þar er fyrst að telja fólk, sem er brjálað. Vegna þess, hvað örðugt er fyrir heimili og sveitarfélög að annast slíkt fólk, þá hefur oft og tíðum orðið ótrúlegur kostnaður í sambandi við það. Kleppur hefur alls ekki annað því að taka á móti þessu fólki, og ég hef sjálfur reynt, að það hefur ekki verið til neins að snúa sér til hans með fólk, sem hefur brjálazt skyndilega. Aðrir hafa af veikum mætti orðið einhvern veginn að annast það - þrátt fyrir ógurlegan tilkostnað - langtímum saman, áður en fengizt hefur pláss á Kleppi. Mér er sagt, að í fyrra hafi það komið fyrir, að mann, sem brjálaðist, hafi orðið að geyma í 14 daga. og varð kostnaðurinn 1000 kr. á dag eða 14000 kr. alls. Þetta er aðeins sýnishorn af því, hvað kostnaðarsamt er fyrir sveitarfélögin að standa straum af svona vandræðafólki heima fyrir, og þetta er alls ekki ný byrði, sem sveitarfélögin óska eftir að leggja á sig. Þau óska þvert á móti eftir að létta af sér slíkum byrðum sem þessum, og það er meira en peningaspursmálið í sambandi við þetta fólk, sem telst til erfiðleika. Það er orðið ákaflega örðugt í fámenninu að fá stað til þess að geta haft þetta brjálaða fólk á og menn til að gæta þess. Venjuleg heimili geta ekki tekið þetta að sér. Sveitarfélög hafa orðið að leggja á menn ótrúlegustu þegnskaparkvaðir í þessum efnum. Bændur verða að fara heiman frá sér frá verkum sínum til að taka á sig til skiptis gæzlu slíkra sjúklinga. Ég tel þennan flokk vandræðafólks allra erfiðastan, og sérstaklega tel ég erfiðleika í sambandi við þá, sem tapa sér snögglega, og ég vil óska þess, að hv. félmn., sem tekur aftur við þessu máli, athugi rækilega, ef hún sér sér ekki fært að mæla með byggingu hælis, hvort ekki er hægt að gera Klepp að skyldu að taka samstundis við fólki, sem svona veikist. Ég hygg, að eins og Kleppur er nú orðinn stór, þá sé ekki óbærileg kvöð fyrir hann að vera við þessu búinn, því að mér skilst, að svona tilfelli séu ekki mörg árlega, 4–6 á ári venjulega, hefur mér verið sagt. Þá er annar flokkur vandræðafólks, sem verður og er ákaflega erfiður fyrir sveitarfélögin, það eru fávitarnir, en þeir eru ein tegund öryrkja. Þeir eru vissulega ákaflega dýrir í framfærslu, og þar að auki eru þeir þungbær plága og kross fyrir heimilin, sem taka þá að sér. Enn fremur eru í þeim flokki margir, sem ekki eru sagðir til sveitar, en brýn nauðsyn væri að létta af vandamönnum. Ég hugsa, að sú talning, sem gerð hefur verið á fávitum í sambandi við þetta mál, sé alls ekki tæmandi. Vandamenn annast víða þessa vesalinga. Ég hygg, að aðallega hafi í talningunni verið miðað við þá, sem sveitarfélögin sjá um. Og þegar málið á að fara aftur til heilbr.- og félmn., þá vildi ég óska þess, að n. tæki til mjög rækilegrar athugunar, hvort ekki gæti komið til mála, að Tryggingastofnun ríkisins tæki að sér að sjá um þennan flokk vandræðafólks, sem eru öryrkjar, eins og ég tók fram áðan. Hinn þriðji flokkur vandræðafólks, sem er mjög erfiður, er hið elliæra fólk. Það eru gamalmenni, sem eru mjög fyrirhafnarsöm og heimilin stynja undir og sveitarfélögunum reynist oft ógerningur að koma fyrir á viðunandi hátt. Mér skilst, að félmrn. hafi látið sér detta í hug að gera samning við Hafnarfjarðarbæ um að taka að sér, eftir því sem húsrúm þar leyfir, þetta fólk, og vildi ég líka óska þess, að n. athugi það, hvort þar og máske á fleiri stöðum gæti verið lausn sú, er létti á sveitarfélögunum umsjá þessa fólks. Ég heyri sagt, að hæli það, sem búið er að reisa í Hafnarfirði, sé meira en fyrir þann bæ og verulegt rúm afgangs handa öðrum. Fjórði flokkur vandræðafólks, sem er ákaflega erfiður víða, er hið skapgallaða fólk, sem engu eirir, ef svo mætti að orði komast, og truflar svo heimilislíf, að nálega enginn fæst til að hýsa það. Þessu fólki líður einnig venjulega mjög illa í sambúð við annað fólk. Á Húsavík hafa verið byggð yfir tvær slíkar manneskjur sérstök smáhýsi. Þetta er ákaflega leiðinleg niðurstaða, því þó að fólkinu líði skár með því móti að vera út af fyrir sig, þá líður því þó illa, og þyrftu að vera til heimili, sem tækju að sér að hlúa að því. Samt eru ekki eins miklir erfiðleikar með þennan flokk og hina þrjá, sem ég nefndi áður. En ég vil vekja athygli á því, að þarna er tegund manna, sem veldur miklum erfiðleikum og verið er að reyna að hugsa fyrir með till. um öryrkjahæli. Ef nú fyndist flötur á því að koma fyrir fólki því, sem ég hef hér aðallega nefnt, þá finnst mér mikið hafa unnizt, og þá finnst mér að sveitarfélögin mættu vel láta um stund till. um sameiginlegt hæli falla niður, því að vitanlegt er það og ég viðurkenni það að sjálfsögðu, að með frv. er í mikið ráðizt fyrir sveitarfélögin, og það væri æskilegt, að þau kæmust hjá slíku. Ekki mundu sveitarfélögin hafa á móti því, að þjóðfélagið sæi fyrir þessu fólki, án þess að þau þyrftu að leggja annað fram en meðlög, sem rétt þætti að þau greiddu fyrir sína skylduómaga, sem í ríkishælum dveldu. Ég held ég hafi ekki ástæðu til að segja fleira. En ég endurtek það, að ég vænti þess, að n. athugi vel þau atriði, sem ég hef nefnt. Ég treysti fyrir mitt leyti vel hv. þm. Barð. til þess að leggja á sig að reyna að brjóta málið til mergjar, þótt hann virtist blása á móti því í ræðu sinni hér áðan, og ég skora á hann að sýna í þessu máli, að hann sé sterkur til umbóta.



Herra forseti. Út af ræðu hv. þm. S-Þ. skilst mér, að hann væri í ræðulok eiginlega kominn inn á mína skoðun í málinu, að sveitarfélögin vilji raunverulega losa sig undan þessari byrði. Mér þykir það ekkert einkennilegt, því eins og ég tók fram fyrst hér, þá er farið út á þessa braut í hreinum vandræðum vegna þess, að ríkisvaldið hefur ekki gert sína skyldu í sambandi við þessa menn. En þegar upplýst er í málinu, og það við heilbr.- og félmn., að ríkið ætli sér ekkert að koma nálægt þessu, ef frv. nær fram að ganga, vegna þess að þá séu þeir búnir að losa sig undan þessari skyldu með 1½ milljón, og hins vegar vegna þess, að hér er aðeins um heimildarl. að ræða, þá sé ég ekki, að vandinn sjálfur sé leystur. Og alveg sérstaklega er vandinn um rekstur hælisins engan veginn leystur, þó að hægt væri að koma hælinu upp. Ég sé, að sveitarfélögin eru það bjartsýn að halda, að hægt væri að reka þetta sem sjálfseignarstofnun og þurfi ekki annað að koma til heldur en venjulegur styrkur, sem látinn er öryrkjum í té. En það er misskilningur, og mér þykir rétt að upplýsa það, sem hv. þm. S-Þ. veit eins vel og ég, að nýlega er búið að koma upp stofnun eða heimili fyrir vandræðabörn, og ég hef athugað, hvað margir hafa unnið við þessa stofnun. Það er læknir, forstöðukona, ein ráðskona, 4 vinnustúlkur, svo er vinna við flutning og aftur vinna við flutning og svo er stjórnarkostnaður. Og hvað haldið þið svo, að það séu margir vistmenn? Það eru 3 börn. Þetta er rannsóknarstöðin í Elliðahvammi. Þetta kostar ríkið eitthvað á annað hundrað þús. kr. Þetta var fyrst byggt af sveitarfélagi, Reykjavíkurbær kom þessari stofnun upp, síðan var þessu ýtt á ríkissjóðinn, og er þá ekki bezt að taka þessi mál strax frá byrjun með einhverju skynsamlegu fyrirkomulagi? Ég er sammála hv. þm. S-Þ. um það, að það á að þvinga ríkissjóð til þess að taka slíka sjúklinga eins og vitfirringa inn á Klepp. Hugsum okkur slíka skyldu sem hvílir á landsspítalanum. Ég veit ekki betur en að landsspítalanum beri siðferðileg, ef ekki lagaleg skylda til þess að hafa ætíð til rúm í slysastofunni, ef slys ber að höndum, til að geta tekið inn menn, og það gæti oft legið við dauða ef ekki væri strax að gert. Ég sé ekki annað en að sama skylda ætti að hvíla á Kleppi til þess að taka við mönnum, sem verða brjálaðir og kosta sveitarfélögin 1000 kr. á dag. Það var þetta form, sem ég ræddi um að leggja frv. í, áður en það færi inn í d., þ. e. að skylda heilbrigðisstjórnina. til þess að geta alltaf tekið við slíkum sjúklingum, því að það er alveg óverjandi, að ríkið skuli reka hæli fyrir vitfirringa, en útiloka svo vitfirringana frá því hæli. Það er að snúa málunum við. Hvað mundi vera sagt, ef Reykjalundur tæki ekki lengur á móti berklasjúklingum, heldur tæki geðveika menn, eða heilsuhælið á Vífilsstöðum tæki aðeins menn, sem væru gigtveikir? Þetta er frámunalegt að skuli hafa verið liðið öll þessi ár, að neita að taka inn á Klepp geðveika menn, en taka í þess stað taugaveiklaða sjúklinga, sem sjálfsagt er og nauðsynlegt að lækna, en spítalinn er ekki byggður til þess að taka á móti þeim mönnum, fyrr en hann hefur rúm til að taka á móti öllum hinum. Ef umr. um þetta mál verða til þess, að þessu sé kippt í lag, þá er vel, en þær umr. gátu farið fram í n. eins og á Alþ., því að þessu máli var hreyft þar. Hv. þm. segir, að ég hafi verið að álasa sveitarfélögunum fyrir að létta kostnaði af ríkissjóði. Ég hef reynt að gera greinarmun á réttu og röngu. Ég tel rétt, að ríkissjóður sjái fyrir þessu máli. Það hefur verið ætlazt til þess, að viðkomandi stofnun fengi til þess fé, að vísu stundum skorið við nögl, en oft allmikið. Ef það fé hefði verið notað til þess að inna af hendi þetta hlutverk fyrst og fremst, að sinna hinum brjáluðu mönnum, þá hefði verið nægilegt rúm á Kleppi fyrir þá menn, svo að þeir þyrftu ekki að ganga lausir eða vera í gæzlu fyrir 1000 kr. á dag. Ég er ekkert að álasa sveitarfélögunum með þessu, ég skil vel, hvers vegna þau hafa verið þvinguð inn í þetta, en ég vil ekki vera að stuðla að því, að þau séu skuldbundin til þess að fara út á þessa brauf. Mér skildist á hv. þm., að hann sé sammála um það og óski ekki heldur eftir að þau neyðist til að fara út á hana. - Hann vildi segja, að ég væri of þungorður í garð sveitarfélaganna í sambandi við hungurgöngur. Ég vil benda hv. þm. á það, og alveg burtséð frá þeim göngum, sem gengnar hafa verið til fjvn. í sambandi við nýja tekjustofna, að okkur er báðum kunnugt um það, að ríkissjóður hefur orðið að greiða 8 milljónir af ábyrgðum fyrir bæjar- og sveitarfélögin, og það hefur orðið að gera sérstakar ráðstafanir til þess að geta fengið það fé inn aftur. Ég ofmæli því ekkert um það, að svo miklar byrðar séu á sveitarfélögunum, að þau eigi ekki að vera að gera sérstakar ráðstafanir til þess að leggja á sig nýja byrði og taka hana af þeim aðila, sem samkv. l. á að bera hana. Nú er mér líka kunnugt og sjálfsagt veit hv. 4. þm. Reykv. það einnig, að sveitarfélögunum gengur erfiðlega að rísa undir tryggingunum, og er því ótækt að fara að auka við útgjöld þeirra. Ríkinu ber skylda til að sjá þessum mönnum fyrir viðeigandi hælum, en það hefur ekki gert það. Ég vil taka höndum saman við hv. þm. S-Þ. um að þvinga það til að gegna skyldu sinni, en ég er alveg undrandi á því, að þm. fyrir sveitakjördæmi skuli ljá máls á því að taka þátt í samningum, sem leysa það undan þessari skyldu sinni. Ég fengist aldrei til að gera það. Ég tel, að þeir menn, sem unnið hafa að samningu frv., hafi ekki gert sér ljósan hinn gífurlega kostnað, sem það mundi leggja á sveitarfélögin, ef það yrði að lögum. Mér er kunnugt, að sjúkrahúsin stynja undan rekstrarkostnaðinum, og það hafa hópazt beiðnir frá þeim til fjvn. um að létta á þessum kostnaði, og það hafa komið fram kröfur um, að lögunum um sjúkrahús verði breytt. Ég get því ekki séð, að sveitarfélögin fengju klofið rekstrarkostnað slíks hælis. Kostnaðurinn við slíkt hæli yrði ekki minni á rúm en t. d. á Kleppi, sem er ódýrasta hæli hér á landi nú, en samt allþungur baggi á ríkinu. En í þessu frv. er ekkert á það minnzt, hver eigi að standa undir rekstrarkostnaði slíks hælis. Mér virtist, þegar hv. þm. S-Þ. var að flokka þetta fólk hér áðan, að þá væru hinir brjáluðu og fávitarnir erfiðastir viðureignar. Í sambandi við fávitana vil ég taka það fram, að mér er kunnugt um flokk manna, sem vill taka að sér að starfrækja hæll fyrir 20–30 fávita, þangað til ríkið hefur komið sér upp slíku hæli, gegn því að fá löglega meðgjöf með þeim og auk þess verði hælið á Úlfarsá afhent þeim til umráða. Ég álít, að það væri tilraun fyrir hæstv. forsrh. og Framsfl. að reyna að þvo af sér smánarblettinn í sambandi við drykkjumannahælið á Úlfarsá með því að fá þessum mönnum það í hendur. Það hefur verið upplýst hér á hv. Alþ., að hæli þetta hefur staðið tilbúið í meir en ár, en enginn sjúklingur gist þar enn, sennilega aðeins af því. að þar fæst ekkert brennivín. Hv. þm. S-Þ. gat þess, að vera mætti, að nokkru af þessu fólki yrði hægt að koma fyrir í Hafnarfjarðarspítala. Ég er því ekki kunnugur. Það er verk heilbrigðisstjórnarinnar, og það væri sannarlega nær fyrir hana að sannreyna það, heldur en að leggjast á dúnkoddann. Ég skal svo ekki ræða málið meir á þessu stigi, en ég er fús til hvenær sem er að ræða það við form. n. Þetta var ég fús til að gera strax í haust, en hv. form. var þá eigi til viðræðu.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér mikið inn í þessar umr., en vegna þess að mér voru þessi mál kunnug áður fyrr, meðan ég var borgarstjóri, vildi ég fara um þau örfáum orðum. Ég verð að játa það, að ég sé ekki nein rök fyrir því. að Samband ísl. sveitarfélaga reki þetta hæli frekar en ríkið og Tryggingastofnunin. Samband ísl. sveitarfélaga er meira félagsskapur almenns eðlis, og þrátt fyrir góðan vilja, gæti ég trúað, að erfitt yrði fyrir sveitarfélögin að koma sér saman í svona máli, þegar á á að herða. Ég verð að taka undir það með hv. þm. Barð. að það skýtur dálítið skökku við, þegar sveitarfélögin vilja nú fara að reisa slíkt hæli, en gera jafnframt harða sókn að ríkissjóði um aukna tekjustofna. Ég er því ekki viss um, að með þessu frv. sé fundin lausn á þessu máli. En hér er um vandamál að ræða, sem verður að taka föstum tökum. Hér er um menn að ræða, sem eiga ákaflega bágt, og því nauðsynlegt að hjálpa þeim, en vegna þess, hve gífurleg útgjöld það eru fyrir sveitarfélögin, hafa þau neyðzt til að ráðstafa þeim á allt annan hátt en sómasamlegt megi teljast, t. d. á Litla-Hraun. Þar dvelja nú menn, sem eiga þar alls ekki heima og fangarnir kvarta um að hafa í samfélagi við sig. Í þessum umr. féllu ummæli í þá átt, að Kleppur hefði vanrækt að taka á móti sjúklingum og að geðstirt og umgengnisvont fólk ætti að vera á Kleppi. Meðan ég var borgarstjóri, ræddi ég oft um þessi mál við yfirlækninn þar, dr. Helga Tómasson, og verð ég að segja, að þetta er á misskilningi byggt. Ef laus rúm eru á Kleppi, verður að gera sér grein fyrir því, hvernig allar aðstæður eru. Því hefur verið fylgt að láta sitja fyrir fólk, sem von hefur verið til, að hægt væri að lækna. Það hefur ekki þótt skynsamlegt að nota plássið á Kleppi handa fólki, sem ekki hefur von um bata, ef vonir hafa staðið til, að hægt væri að lækna þar annað fólk. Annars er yfirlæknirinn og hans fólk sett í erfiða aðstöðu, annars vegar að geta veitt manni fyrirgreiðslu og ef til vill læknað hann, en á hinn bóginn að taka við ólæknandi sjúklingi, sem fer illa um. Ég álít, að flestir líti svo á, að betra sé að taka þann inn, sem von er til að megi lækna. Ég vildi ekki ljúka þessum umr. án þess, að þetta yrði skýrt fyrir hv. d. Það, sem hér skortir á, er fjármagn til að koma upp svona hæli á skömmum tíma. En lítil þjóð eins og Íslendingar hefur ekki enn allar þær stofnanir, sem telja má nauðsynlegar, en við munum koma þeim á, þegar tími gefst. En þetta má ekki verða til þess að halla á það, sem gert er í þessu máli.



Herra forseti. Mér þykir miður, að hvorki hæstv. forsrh. né hæstv. fjmrh. hafa séð sér fært að vera viðstaddir þessar umr. - Ég hygg, að ég segi rétt frá, að meiri hl. n. telji sig engan veginn bundinn við að samþykkja frv. óbreytt. En hann telur æskilegt, að brtt. komi við það. Einn nm., hv. þm. Barð., er andvígur frv. og álítur, að ef það nái fram að ganga, tefji það fyrir annarri og betri lausn á málinu. Að þessu er vikið í grg. með frv., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið telur hins vegar, að eigi að bíða þess, að t. d. Kleppur verði stækkaður svo, að hann geti tekið við öllum, sem sveitarfélögin þurfa að sjá fyrir hælisvist vegna þeirrar örorku, sem frumvarpið fjallar um, eða ríkið reisi nýtt hæli fyrir þá annars staðar á landinu, muni þær framkvæmdir dragast enn um langt árabil. Ráðuneytið er þeirrar skoðunar, að rétt sé, að ríkissjóður leggi fram nokkra fjárhæð þegar í upphafi til stofnkostnaðar, eins og ráðgert er í frv., og að Tryggingastofnun ríkisins verji fé ellistyrktarsjóðanna fyrst og fremst til að styrkja byggingu deildar fyrir elliær gamalmenni, sem einna fyrst yrði að koma upp, þegar hafin er bygging hælis þessa“. Önnur ástæðan er sú, að hann telur, að bíða eigi þess, að ríkið taki þetta að sér. Ástæðan fyrir því, að þetta frv. er flutt og sveitarfélögin vilja taka á sig þær byrðar, sem því eru samfara, er sú, hversu dráttur hefur orðið á, að svona hæli yrði reist. Og sveitarfélögin vilja taka þetta á sig vegna þess, að þau gera sér vonir um, að með því verði ódýrara fyrir þau að sjá öllu þessu fólki fyrir dvalarstað. Það, sem skiptir meginmáli í sambandi við öryrkjahælið, er, hvers má vænta af fjárveitingarvaldinu, hvaða fé er veitt til þessara framkvæmda. Sé aftur á móti ekki á það bent, að líkur séu til framkvæmda af hálfu ríkisins, hvað á þá að gera? Nú er af sumum rætt, að það sé óeðlilegt, að sveitarfélögin reki spítala og hæli. Ég er ósammála þessu. Ég veit ekki betur en þar sem þessi mál eru lengst komin, þá sé þetta algengt. Aftur á móti er ég alveg sammála því, sem kom fram í n., að í litlu þjóðfélagi sem okkar væri æskilegt, að nokkur verkaskipting færi fram. Landlæknir telur það æskilegt, að ríkið reki sjúkrahús eins og t. d. Klepp og hæli fyrir berklasjúklinga, en sveitarfélög almenn sjúkrahús. Ég er þessu sammála, og það, sem ég tel aðalagnúann á þessu hæli, eins og frv. gerir ráð fyrir, er, að þar verði bæði brjálaðir menn, fávitar og öryrkjar. Ég held, að það sé mjög óheppilegt að hafa sama hæli fyrir þá, sem eru andlega veikir, og þá, sem eru líkamlega gallaðir. Það yrði vitanlega á valdi heilbrigðisstjórnarinnar að ákveða, hvaða tegundir öryrkja ættu að fá þar víst. Hv. þm. Barð. sagði áðan, að með þessu frv. væri ríkisstj. að kaupa sig undan skyldu, sem á henni hvílir, en eins og ég sagði áðan, tel ég verkaskiptingu á þessu sviði mjög æskilega. Það er ástæða til vegna Klepps að taka undir það, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan. Aðalmarkmið hans á að vera að taka þá, sem von hafa um bata, en það ætti ekki að útiloka, að jafnan sé hægt að halda þar nokkrum rúmum lausum fyrir menn, sem verða skyndilega brjálaðir, því að það er ekki hægt að segja um, hvort hægt er að lækna þá, fyrr en þeir hafa verið undir læknisrannsókn. Ég held, að það sé rétt, að með því að hafa 5–10 rúm laus á Kleppi mætti létta mestu erfiðleikunum af í þessu efni. Ef ekki er hægt að hafa þessi rúm laus, þá er tiltölulega auðvelt að byggja þar viðbót og setja ákvæði um að halda þar lausum rúmum fyrir menn, sem verða skyndilega brjálaðir. Ég vil að lokum geta þess í sambandi við það, sem sagt hefur verið um Tryggingastofnunina, að ég tel það mjög misráðið að fela henni að reisa og reka slíkt hæli. Til eru önnur verkefni, sem standa henni nær, svo sem að vinna að því að koma upp hælum fyrir menn, sem hafa misst hluta af starfsorku sinni, til þess að hægt sé að nýta þá orku, sem þeir eiga eftir, sjálfum þeim og þjóðfélaginu til gagns.



Herra forseti. Hæstv. dómsmrh. taldi ekki alls kostar réttmætt að halda því fram, að Kleppur hafi ekki fullkomlega gegnt þeirri skyldu, sem honum bar til þess að taka við því fólki fljótt og biðlaust, sem hefur brjálazt. Ég hygg, að það væri ekki of mikið, þó að þessi skylda væri lögð geðveikrahælinu á herðar, og því síður nú, þegar aukið hefur verið við húsnæðið. Þessir menn, sem tapa sér snögglega og verða óðir, eru oft menn, sem gætu læknazt. og menn. sem þurfa að komast fljótt undir læknishendur. Ég vil því ekki taka það aftur. sem ég sagði í þessu efni, þótt hæstv. dómsmrh. kunni að þykja það að einhverju leyti ofsagt. Um hitt er ég honum sammála, að þeir, sem von er til, að hægt sé að lækna, eiga að sitja fyrir dvöl á Kleppi. Þess vegna er varla hægt að hugsa sér, að skapgallað fólk geti fengið þar dvöl, nema því meira afgangsrúm sé. Það verður að finna einhver önnur ráð til þess að sjá slíku fólki farborða. En hins vegar er það ekki nema í fjórða þyngsta flokki fyrir sveitarfélögin að standa straum af því. Hæstv. dómsmrh. sagði, að hann sæi engan vinning í því, að sveitarfélögin kæmu sér upp slíku hæli sem þau eru að óska eftir heimild til að reisa. Ég er honum alveg ósammála í þessu efni. Ég álít það mikinn ávinning og bót frá því ástandi, sem nú ríkir. Mér finnst líka, að sönnun þess liggi í því, sem Reykjavík hefur gert, þar sem hún hefur komið upp slíku hæli. Hins vegar má ekki skilja það svo sem hæstv. dómsmrh. virðist hafa skilið það, að sveitarfélögin séu í raun og veru að sækjast eftir því að koma slíku hæli upp, ef þau ættu völ á öðru jafngildu eða betra. Þau hafa gert þetta að tillögu sinni og óskað eftir þessari heimild af því, að ástandið er algerlega óviðunandi. Og þó að það sé illt og erfiðleikum bundið að koma upp hælisbyggingu, þá er það lausn og bót á því, sem nú er. Ég álít, að heilbr.- og félmn. hafi farið rétt með þetta mál, og einnig álít ég, að þingið í fyrra hafi afgreitt það skynsamlega til athugunar, og er ekkert á móti því, að n. hefur látið málið koma fram í því formi, sem það var í, til umr. í hv. deild. Hins vegar þætti mér meðferðin ill nú, þegar málinu verður aftur vísað til n., ef því yrði stungið undir stól og látið sofna. Sannarlega eru málavextir þeir, að við það væri ekki unandi, ef hæstv. Alþingi léti þetta mál sofna. Það verður að finna einhverja úrlausn. Ég treysti því, að n. leiti rækilega þeirrar úrlausnar, og ég treysti því líka, að hv. þm. Barð. standi við sín stóru orð um að leita vandlega eftir viðhlítandi niðurstöðum. Ég hlakka til að heyra þær niðurstöður. Mér er óhætt að lofa því, að ef n. tækist að finna hæli fyrir það fólk, sem talið er upp í grg. frv. og erfiðast er fyrir sveitarfélögin að standa straum af og finna hæli fyrir með öðru móti en á vegum ríkisins, þá yrðu sveitarstjórnarmenn ánægðir. Þá mundi þeim þykja þetta frv. heppilega fram borið og sent inn í Alþingi. Ég er viss um, að annars hefði málið ekki verið tekið upp til meðferðar. - Sé ég svo ekki ástæðu til að lengja þessar umr., en leyfi mér að vænta hins bezta, eins og nú horfir.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að segja nokkur orð út af ummælum hæstv. dómsmrh. í sambandi við Klepp. Það virðist sem hann hafi skilið orð mín þannig, að ég væri á einhvern hátt að sneiða að dr. Helga Tómassyni, forstöðumanni Klepps. Það var ekki til þess ætlazt, að orð mín skildust þannig. Þjóðinni er hins vegar kunnugt um það. að í upphafi var Kleppur sérstaklega byggður til þess að taka á móti þeim sjúklingum, sem hér um ræðir og valdið höfðu erfiðleikum hjá sveitarfélögunum. Síðar tók dr. Helgi Tómasson, sem hefur mikla sérþekkingu í taugalækningum, við forstöðu Klepps. Er hann þeirrar skoðunar, eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh., að það beri að leggja áherzlu á að taka það fólk, sem sterkar vonir væru til, að hægt væri að bjarga sem fyrst. Fyrir það hefur hinum verið þokað burt. Ég fyrir mitt leyti hygg. að slíkt hæli eigi að vera aðskilið frá Kleppi, en ætti ekki að byggjast í sambandi við hann. Dr. Helgi Tómasson hefur unnið þarna mikilsvert og stórt starf, en hins vegar er því ekki að neita, að vegna þessarar starfsemi hefur ekki verið hægt að láta Klepp inna af hendi það hlutverk, sem honum var upphaflega ætlað. Það getur enginn sagt um það, hvort hægt er að bjarga lífi og framtíð þeirra manna, sem brjálast skyndilega, ef þeir komast strax undir læknishendur. Það er því sannarlega aðkallandi að ætla þeim mönnum rúm á hæli jafnt og öðrum sjúklingum. Það er einmitt vegna þessa sjónarmiðs, sem landlæknir hefur bent á, að það væri kannske heppileg lausn þessa máls að rýma Kristneshæli og koma sjúklingum þaðan að Vífilsstöðum fyrir minni kostnað. - Hv. 4. þm. Reykv. spurði, hver ætti að gera þetta. Hann vísaði m. a. í grg. og ummæli rn. í sambandi við málið og sagði, að það, sem hæstv. dómsmrh. hafi undirritað, væri í raun og veru sín skoðun. Ég vil því spyrja: Eru þá engar líkur til þess, að leysa megi þennan erfiðleika á þann hátt, að ríkissjóður leggi strax fram sína 1½ millj. kr., sem hann virðist tilbúinn að leggja fram nú, og sveitarfélögin láni þá ríkissjóði 3½ millj. kr.? Væru þá komnar 5 millj. kr., og mætti þá halda áfram að byggja við Klepp og reisa fávitahæli. Gætu sveitarfélögin sjálfsagt fengið 6% vexti af lánunum, eins og bændur eiga að fá nú, þegar þeir lána ríkissjóði til þess að skera niður féð. Þetta væri kannske lausnin á málinu, ef þetta fé er nægilegt til þess. - Ég er reiðubúinn að ræða þetta í n. og við hv. þm. S-Þ. og vita, hvort hann telji, að sveitarfélögin muni vilja snúa sinni lántöku upp í þá aðferð að lána þetta fé og taka á sig þá skuldbindingu að innheimta það. Óneitanlega yrði allur rekstur hælisins miklu ódýrari, ef það væri rekið í sambandi við hæli, sem fyrir eru. Mætti þá nota sama starfsfólk og sömu tæki, svo sem þvottahús og annað, sem annars þyrfti að byggja í sambandi við rekstur hælisins.



Herra forseti. Það hefur þegar komið fram í þessum umr. af hálfu þeirra nm. úr heilbr.- og félmn., sem standa að flutningi þessa frv., að þótt þeir vilji verða við þeirri ósk hæstv. félmrh. að flytja þetta mál, þá er ekki þar með sagt, að þeir vilji ljá þessu frv. fylgi sitt óskorað. Ég hygg, að það þurfi að gera skarpan greinarmun á því, sem til er, og þeim leiðum, sem kunna að vera færar til þess að bæta úr þessari nauðsyn. Ég hygg, að það sé óumdeilanlegt, að hér sé um stórkostlega nauðsyn að ræða. Þegar ég flutti hér á Alþingi till. um stofnun öryrkjahælis, var mér þegar ljóst, að ekki getur verið um það að ræða að setja á stofn eitt hæli fyrir alla öryrkja í landinu. Ástand alls þess fólks, sem kallast öryrkjar, er svo ólíkt og svo margvíslegar ástæður til þess, að það er óvinnufært, að það getur ekki komið til mála, að það eigi allt heima á einu og sömu stofnuninni. Í grg., sem fylgdi þessu frv., þegar það kom fyrst fram, var skýrt frá því, að fram hefði farið athugun á því, hvers konar fólk það væri, sem sveitarfélögin teldu hvíla svo á sínum höndum og á almenningi, að hæli þyrfti fyrir það. Var fólkið flokkað eftir þeim ástæðum, sem lágu til örorkunnar. Kom í ljós, að 2/3 hlutar af þessu fólki var geðveikt fólk og fávitar. Einnig var þar meðtalið flogaveikt fólk, sem er skylt þessu fólki. Við umr., sem fram fóru í heilbr.- og félmn., var það atriði orðið alveg ljóst, að það má ekki hugsa sér að setja upp eitt hæli fyrir allt þetta fólk. Af læknisfræðilegum ástæðum getur það ekki komið til mála, að það sé verjandi, og það hefur ekki verið bent á nein skynsamleg rök fyrir því, að það væri rétt, jafnvel ekki þótt þetta hæli væri aðeins hugsað sem biðhæli fyrir fólk með alveg óskylda sjúkdóma, meðan það biði eftir vist á réttu hæli. - Þetta er eitt meginatriði þessa máls. Þess vegna tel ég m. a., að ekki geti komið til mála að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir. En þar með er ekki sagt, að menn vilji ekki viðurkenna þá nauðsyn, sem fyrir hendi er, og telji ekki sjálfsagt, að úr verði bætt. En nú er spurningin: Hver á að bæta úr þessari nauðsyn? Ríkið hefur þegar viðurkennt skyldu sína til þess að koma upp og reka hæli fyrir geðveikt fólk og fávita. Árið 1949 var ákveðið að hefja byggingu stórs fávitahælis, sem tæki um 60–70 fávita. Þar með var talið að nokkurn veginn væri bætt úr þeirri þörf, sem væri fyrir slíkt hæli. En í skýrslum sveitarfélaga var upplýst, að það væri 40–50 manns, sem telja yrði fávita og hefðu ekki fengið víst á hæll. Þessi bygging var þá hafin, og stendur hún enn yfir. Var upphaflega ráðgert að byggja þrjú hús, sem hvert rúmaði 22 sjúklinga, en aðeins var ráðizt í að byggja eitt. Þessi bygging hefur nú staðið yfir 2½ ár, og er sýnilegt, að þau verða 3, áður en henni verður lokið. Á Kleppi var byrjað að reisa viðbótarbyggingu fyrir 34 sjúklinga. Eru nú liðin 6 ár síðan byrjað var á henni. - Það er þessi dráttur, sem er ástæðan til þess, að sveitarfélögin bera sig upp og krefjast úrbóta í þessum efnum. Þessi dráttur er hreinasta hneyksli. Ég hef reynt að gera mér grein fyrir því, hvernig á því stendur, að það hefur tekið 6 ár að byggja viðbótarbyggingu fyrir 34 vistmenn. Ég hef einnig reynt að gera mér grein fyrir því, hvernig það getur tekið 3 ár að byggja þetta hús fyrir 22 sjúklinga. Ég hef haft þessa byggingu fyrir augunum í 2½ ár, og ég hef komizt að þeirri niðurstöðu, að þessi dráttur sé hreinasta hneyksli. Stafar þetta af því, að þær stofnanir, sem eiga að fara með þessi mál, vinna hver gegn annarri og vinna þessi skemmdarverk. Sökin liggur m. a. hjá fjárhagsráði. Ég hef fengið upplýsingar um þetta hjá húsameistara ríkisins. Lítur út fyrir, að fjárhagsráð hafi sýnt þeirri ráðstöfun ríkisins að ráðast í að byggja hæli fyrir fávita alveg sérstakan ímugust. Það telur hana ekki rétta og hefur hvað eftir annað neitað um fjárfestingarleyfi fyrir þessa byggingu, eftir að ríkisvaldið hafði ákveðið að ráðast í hana. Árið 1950 takmarkaði það fjárfestingarleyfi, sem þurfti til þess, að hægt væri að halda byggingunni áfram. Gjaldeyris- og innflutningsyfirvöldin neituðu ríkinu um nauðsynlega hluti, sem áttu að vera til þessarar byggingar. - Ég hef ekki kynnt mér eins, hvaða ástæða var til þess, að það tók 6 ár að byggja smáviðbót við geðveikrahælið. En ég hef fullar sannanir fyrir því, að það hafi aldrei staðið á fé. Húsið kostar um 900 þús. kr., eins og það er nú komið. En það voru til yfir 800 þús. kr. í sjóði, þegar ráðizt var í byggingu þess. Auk þess hefur verið viðbót á hverju ári síðan, sem er um 500 þús. kr. Það hefur því ekki þurft að standa á fé. Það er annað, sem hefur staðið á: Fjárhagsráð telur víst bezt, að öll gjaldeyrisleyfi séu veitt heildsölum í Reykjavík, en ekki ríkinu sjálfu, sem er að byggja. Það er þess vegna, sem húsameistari ríkisins, sem stendur fyrir þessari byggingu, fær ekki gjaldeyrisleyfi. Heildsalar hér í Reykjavík krefjast svo gjaldeyrisleyfa fyrir byggingarefni af honum. Þeir vilja ekki láta hann hafa byggingarefni, nema hann afhendi leyfi, sem hann getur ekki fengið. Heildsalarnir vilja fá gjaldeyrisleyfi frá ríkisstofnunum fyrir hvern hlut, sem þær selja þeim, og vilja ekki selja hann að öðrum kosti. Þannig vilja þeir fá tvöföld gjaldeyrisleyfi fyrir vörunni. Það er óskiljanlegt, að ríkið skuli geta látið bjóða sér slíkt, að það geti ekki fengið þau gjaldeyrisleyfi hjá sjálfu sér, sem nauðsynleg eru talin af heilbrigðisstjórninni. Þetta er ástæðan til þess, að það hefur tekið 3 ár að koma upp hæli fyrir fávitana í landinu. Þess vegna stendur nú þjóðin uppi með sína fávita í tugatali, sem hún getur ekki ráðstafað. Og því dettur sveitarfélögunum í hug að ráðast í að byggja fyrir þetta fólk. Það er ekki þar með sagt, að þetta sé rétta leiðin í málinu, heldur er hún sú, að ríkið haldi áfram þeim byggingum, sem ráðizt hefur verið í, og það láti ekki viðgangast það sleifarlag og þann slóðaskap, sem ég hef sýnt fram á. Ég skal ekkert segja um, hvað verður ofan á hjá heilbr.- og félmn. í þessu máli. Ég tel, að hið eina rétta í þessu sé, að ríkið auki byggingarnar og hælin fyrir fávita og geðveikt fólk í landinu. Einnig gæti verið ástæða til að koma upp hæli fyrir andlega heilbrigt, en líkamlega vanheilt fólk. Ætti það ekki aðeins að vera hæli, heldur heimili, sem gæti veitt þeim, sem vildu, vinnu og gæti tekið að sér vinnu fyrir fólk, sem dvelur þar ekki. Í þessu efni stendur á rannsókn, sem Tryggingastofnun ríkisins átti að láta fara fram, en hefur ekki gert. Átti hún að láta þessa rannsókn fara fram fyrir nokkrum árum, og átti henni að vera lokið fyrir næstu áramót. En það er augljóst, að Tryggingastofnun ríkisins hefur ekki áhuga á nð taka að sér forustu í þessum málum, sem snerta líkamlega öryrkja. Það er skylda, sem var lögfest, þegar tryggingalögin voru sett, að Tryggingastofnunin hefði forustu um þessi mál, en það hefur hún ekki gert. Ég vil svo að síðustu segja, að ég vona, að það komi fram - fyrst og fremst frá Sambandi íslenzkra sveitarfélaga og þeim áhugamönnum, sem líta skynsamlega á þessi mál till. um lausn þessa máls, sem byggist á öðrum grundvelli en hér er í þessu frv. eins og því er nú komið. Vona ég, að það takist að finna ráð til þess að koma áfram þeim framkvæmdum, sem þegar eru hafnar og sjálfsagt er að halda áfram í þessu efni.



Þar sem ég tel tilgangslaust að skrifa slíkt bréf án þess að gera jafnframt aðrar ráðstafanir, segi ég nei.



Með tilvísun til fyrirvara hv. þm. V-Ísf. segi ég nei. Brtt. 152 samþ. með 25:10 atkv. Till., svo breytt, samþ. með 28 shlj. atkv. og afgr. sem ályktun Alþingis (A. 218).

Gísli Jónsson (frh.): Herra forseti. Þegar umr. var frestað um þetta mál, hafði ég svarað hv. 1. þm. Árn. í sambandi við ummæli hans um sjávarútveginn, er hann aðvaraði Alþingi um að fara varlega í að láta fé til þess atvinnuvegar vegna reynslu undanfarinna ára af nýju togurunum og fullyrti, að þeirra vegna væri allur fiskur flúinn frá landinu, svo að ekkert væri eftir, og sæist nú varla fiskur við landsteinana, eftir að slík vinnutæki hefðu verið flutt til landsins. Ég vil benda á, að við enga aðra atvinnugrein hafa menn svipuð laun og við sjávarútveginn, og það ekki sízt á þessum skipum. Getur hv. þm. fullvissað sig um, ef hann vill rannsaka það, að þessi atvinnugrein greiðir hærri laun til sjómanna og alls almennings, er við hana starfar, en nokkur annar atvinnuvegur. Einnig vil ég benda á, til að leiðrétta misskilning hjá hv. þm., að það eru allt aðrar og alvarlegri ástæður til fiskþurrðarinnar en togaraflotinn. Ef Íslendingar hefðu ekki stigið þetta spor, hefðu útlendingar setið einir að veiðinni og hirt fiskinn upp við land og Íslendingar ekki getað tekið neinn þátt í veiðinni. En einmitt af því að Íslendingar voru svo forsjálir að byggja upp togaraflota sinn, geta þeir nú fylgt göngu fisksins út fyrir þau mið, sem áður hefur verið sótt á, og hafa jafnvel orðið að fara til Grænlands og Bjarnareyja, sem annars hefði ekki verið unnt, ef þeir hefðu ekki haft þennan flota. Ég held, að kapphlaupið um að fá eitthvað af þessum 10 nýju skipum, ekki aðeins hér, heldur um allt land, sanni bezt, að ummæli hv. 1. þm. Árn. eru á alvarlegum misskilningi byggð. Og ég hygg, að hæstv. ríkisstj. hafi viðurkennt þetta, þegar hún lagði fram fé til þess meðal annars, að Siglufjörður gæti fengið eitt af þessum skipum, til þess að ekki færi þar allt í auðn á þessu ári. Ég er viss um, að ef eingöngu hefði átt að bjarga þeim stað með ræktun jarðarinnar, hefði a. m. k. liðið langur tími áður en árangur hefði sézt af þeirri hjálp. Það er ekki rétt að einblína á einn atvinnuveg, hvort heldur það er jarðrækt, sjávarútvegur eða iðnaður. Hér þarf allt að fylgjast að, og er ekki hægt að setja eitt fram yfir annað á kostnað hins. Fátt er nú meira aðkallandi fyrir Íslendinga en jafnframt landbúnaðinum að auka sjávarútveginn með því m. a. að kaupa fleiri nýja togara. Enn eigum við ekki nema um fimmtíu togara, eða svipaða tölu og var fyrir stríð, og er þá ekkert séð fyrir þeirri fólksfjölgun, sem orðið hefur við þennan atvinnuveg. Ekkert er nauðsynlegra til að forðast atvinnuleysi í framtíðinni en að auka skipastólinn, fá stærri skip og meiri tækni. Þær tilraunir, sem gerðar hafa verið á hinum stærri skipum með frystingu og hirðingu aflans, hafa gefið góðar vonir um, að hægt væri að gera vöruna betri og arðsamari, og væri synd að stanza á þeirri braut. Það bendir allt til, að við eigum að halda áfram í því að efla flotann og gera hann færari um að sækja enn dýpra á miðin en hann gerir í dag og þannig að fyrirbyggja atvinnuleysi í kaupstöðum og þorpum landsins. Ég segi þetta ekki til að mótmæla því, að landbúnaðurinn fái eðlilega aðstoð, heldur til að mótmæla því, sem fram kom í ræðu hv. þm. um sjávarútveginn. Ég hygg líka, að 1. flm. sé honum ekki sammála í þessu efni, svo mikla áherzlu lagði hann á, að umbjóðendur hans yrðu aðnjótandi eins af þessum skipum, sem því miður þó var ekki hægt. Hv. þm. sagði líka, að iðnaðurinn væri svo skammt á veg kominn, að engin leið væri að flytja út iðnaðarvörur. Ég veit ekki, hvernig hv. þm. ætlast til, að þessi orð séu skilin. Ég get ekki skilið þau á annan hátt en sem stuðning við þá till. að verja helming mótvirðissjóðs til landbúnaðarins, og að þar sé iðnaðurinn ekki neinn þröskuldur í vegi. Ég vil benda hv. þm. á, að ef þetta er rétt, þá er því meiri ástæða til að leggja þessum atvinnuvegi til stórfé, svo að við getum byggt hann upp og flutt út iðnaðarvörur. En það er ekki þannig í dag sem hann vill vera láta. Fyrir þróun iðnaðarins höfum við tryggt okkur örugga markaði fyrir freðfisk. M. a. höfum við byggt upp í Ameríku markað fyrir hraðfrystan karfa, sem undanfarin ár hefur ekki verið hægt að selja nema mala hann og flytja hann út sem mjöl og lýsi. Í dag er hægt að flaka hann og frysta og selja hann hæsta verði til Ameríku, og er hann að verða ein eftirspurðasta varan frá Íslandi. Hér er ekki aðeins verið að byggja upp örugga markaði hjá landi, sem aðeins greiðir í dollurum, heldur er einnig verið að skapa atvinnu handa fólkinu í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Þá vil ég enn fremur benda á, að það er nú svo komið, að lýsið úr þorskinum er ein okkar verðmesta vara fyrir aðstoð frá iðnaðinum. Það er alltaf verið að auka það magn af lýsi, sem hert er innanlands, og það hefur orðið til þess, að nú er hætt að flytja inn olíu til smjörlíkisgerðar, og það er ekki svo lítils virði fyrir þjóðina að geta sparað þann gjaldeyri. Bara að hv. þm. og hans flokkur vildu skilja þetta og hefðu ekki sýnt þann fjandskap, sem hans flokkur hefur alltaf sýnt óskum iðnaðarins um tæknilega aðstoð. En það er einmitt fyrir þetta skilningsleysi frá Framsfl., sem iðnaðinum hefur verið neitað um þessa sjálfsögðu aðstoð. Þó að þessi sami flokkur hafi haldið fast við alla aðstoð til landbúnaðarins, hefur hann þó ekki getað séð af einum eyri til sams konar aðstoðar handa iðnaðinum, sem verður þó að telja þriðja stærsta atvinnuveginn í landinu og 30 þús. manns lifa af og er undirstaðan undir, að landbúnaðurinn geti lifað í landinu, ekki síður en sjávarútvegurinn. Ég held, að það væri því ákaflega misráðið að ætla að afskipta bara þennan atvinnuveg frá þeirri aðstoð, sem kynni að geta komið frá mótvirðissjóðnum, og kemur þó margt annað og fleira til greina. Iðnaðurinn í landinu þjónar raunverulega tveim verkefnum. Í fyrsta lagi að draga úr innflutningsþörfinni og spara þannig gjaldeyri, eins og hann hefur gert undanfarin ár í ákaflega ríkum mæli. Í öðru lagi að afla gjaldeyris til innflutnings með útflutningi, sem hann hefur því miður ekki getað gert mikið að undanfarin ár, en miklar vonir standa til, að það standi til bóta. Nú liggur fyrir hjá fjvn. beiðni um að verja einni millj. kr. til að láta rannsaka fyrir iðnaðinn möguleika til brennisteinsvinnslu. Þetta er gert í þeirri sterku von, að þessi iðnaður geti gefið milljónir kr. í útflutningi. Má geta nærri, að ef þessi von rætist, er misráðið að taka þó ekki sé nema helming mótvirðissjóðsins til landbúnaðarins, ef hægt er að verja honum til framkvæmda, sem gætu stutt landbúnaðinn eins vel eða miklu betur en mótvirðissjóður getur. Málið er ekki eins einfalt og hv. þm. Árn. taldi það vera í sinni ræðu. Það má nefna fleiri dæmi. Það hafa einnig verið gerðar tilraunir í sambandi við þaravinnslu, og það, sem það mál strandar á, er, að hægt sé að vinna nógu ódýra brennisteinssýru í landinu. Ef það verður hægt, sem vonir standa til að verði, er sýnilegt, að þessi iðnaður gefur ekki aðeins góðar tekjur, heldur einnig mikinn gjaldeyri. Það er hrein fásinna að halda, að íslenzkur iðnaður geti ekki þróazt eins og iðnaður annarra landa. Það, sem iðnaðinn vantar, er tæknileg aðstoð, sem Alþ. hefur neitað honum um ár eftir ár, og einnig fjármagn. Iðnaðurinn hefur verið hreint stjúpbarn Alþ. undanfarin ár, af því að það skilningsleysi, sem fram kom hjá hv. 1. þm. Árn., hefur verið allt of rótgróið hjá allt of mörgum þm. Ég ætla ekki í þessu sambandi að tala um hinar 2 verksmiðjur, þ. e. a. s. áburðar- og sementsverksmiðjuna, en það eru mál, sem þurfa aðstoðar ríkisins bæði fyrr og síðar. Það verður ekki skilið af sjálfri tillgr. né af framsöguræðunni, hvort til þessa helmings eigi að teljast öll framlög til raforkuframkvæmda. En sé svo, að þau séu undanskilin, er ekki mikið eftir til annarra hluta. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, er í dag búið að ráðstafa 170 millj. kr. af þeim 200 millj., sem hv. flm. minntist á í ræðu sinni, og af því eru 120 millj. til raforkuframkvæmda. Ef það er hugsað með í framlaginu til landbúnaðarins, á hann aðeins eftir að fá 30 millj. kr., en ef það hins vegar er ekki hugsað svo, er allur sjóðurinn farinn til raforku- og landbúnaðarmála. 50 millj. kr. eru ætlaðar til að greiða skuldir ríkissjóðs og koma þær aftur í sjóðinn síðar meir. Annars hef ég ekki hreyft þessum andmælum til að torvelda á einn eða annan hátt, að veitt verði það fé, sem ríkissjóður getur á hverjum tíma séð af til landbúnaðarins, en tel mjög varhugavert að samþ. till. eins og þá, sem hér liggur fyrir, og binda þannig þetta fé löngu. áður en vitað er, hvað mikið það verður og hver önnur verkefni verða fyrir hendi. Það er sýnilegt í grg., að ætlazt er til, að féð sé bundið á þessu stigi málsins, svo að ekki sé hægt að hlaupa frá því síða.r, hvaða ástæður sem kunna að verða fyrir hendi. Ég tel, að það þurfi að vega og meta, á hvern hátt mótvirðissjóður geti þjónað bezt atvinnugreinum þjóðarinnar í heild, og má ekki vera þar nein togstreita milli atvinnugreinanna. Það má vel vera, að athugunin sýni, að landbúnaðurinn eigi mestan réttinn, og mun ég þá fúslega beygja mig undir það. En ég get ekki fellt mig við, að nú sé tekin afstaða til málsins. Þar sem ég á sæti í þeirri n., sem um mál þetta fjallar, get ég skýrt sjónarmið mitt þar, en taldi þó rétt, að þetta kæmi fram hér að gefnu tilefni.



Ég var fjarverandi, þegar umræður um þessa till. hófust hér fyrir nokkru síðan. Ég varð að fara frá þennan dag, heim til mín, vegna sérstakra ástæðna og beiddi því meðflm. minn, hv. 1. þm. Árn., að reifa till., sem ég veit að hann hefur gert og látið þau sjónarmið koma fram, sem fyrir okkur vaka með flutningi þessarar till. Ég hlýddi hér á síðari hluta ræðu hv. þm. Barð., sem ég skildi sem svar við ræðu hv. 1. þm. Árn., og skal ég ekki blanda mér í það mál eða þau svör, sem hann gefur hér við vissum atriðum úr ræðu þess hv. þm. En ég finn fullkomlega ástæðu til að fara inn á nokkur atriði í ræðu hv. þm. Barð., af því að þar gætir annars sjónarmiðs en vakti fyrir mér og hv. 1. þm. Árn. með flutningi þessarar till. Við lítum svo á, að þær breytingar, sem orðið hafa hér síðustu áratugina, að sífellt hefur fólki fækkað í sveitum þessa lands, en aftur öll fjölgunin og meira en viðkomufjölgunin fallið á kaupstaði og kauptún, séu mjög varhugaverðar. Við lítum á þetta, ekki aðeins sem öfuga þróun, heldur blátt áfram hættulega þróun. Aðalástæðan fyrir, að þetta er svo, liggur í því, að tækniframkvæmdir í sjávarútveginum urðu allmikið á undan tækniframkvæmdum í landbúnaðinum, þannig að sjávarútvegurinn hefur verið arðbærari atvinnuvegur en landbúnaðurinn um alllangt skeið. En sá hængur er á, að þessar tæknilegu framkvæmdir í sjávarútveginum hvað veiðar snertir fela í sér rányrkju, þó að Íslendingar séu ekki stór aðili í þeirri herferð, þegar miðað er við þá rányrkju, sem hér er framin af hinum stóra erlenda veiðiflota. Hér eru þá að sjálfsögðu undanskildar þær tæknilegu framkvæmdir, er orðið hafa á því sviði að verka og bæta framleiðsluvörur okkar og gera þær útgengilegri á erlendum markaði. Reynslan hefur sýnt, síðan þessi rányrkja var hafin, að hún hefur í för með sér allmikla hættu fyrir afkomumöguleika Íslendinga, verði ekki rönd við reist og Íslendingum tileinkað einum við strendur landsins allmiklu stærra veiðisvæði en hefur verið. Við vitum, að þessum málum er þannig varið, að þótt við ákveðum okkur sjálfir vald með lögum til að gera ráðstafanir á þessu sviði, er mjög um það deilt, hvað hver þjóð getur gert án samþykkis annarra þjóða, og skýrasta dæmið um það eru málaferlin milli Noregs og Englands. En það er meginundirstaða undir afkomu þjóðarinnar, þar eð mikill hluti hennar nú býr í kaupstöðum og kauptúnum, að sjávarútvegurinn geti verið arðvænleg atvinnugrein. Hv. þm. Barð. lýsti réttilega þeim miklu framkvæmdum, sem hefðu orðið hér á landi í verkun fisksins, en til þess að þær komi að notum, verður hafið að vera gjöfult. - Hinar tæknilegu framfarir, sem orðið hafa í landbúnaðinum, hafa enn ekki reynzt nægilegar til þess að skapa jafnvægi í þjóðfélaginu. Samkvæmt manntalsskýrslum frá 1949 búa um 30% þjóðarinnar í sveitum, en 70% í kaupstöðum og kauptúnum með yfir 300 íbúa. Þessar tæknilegu framfarir, sem orðið hafa í landbúnaðinum, fela vissulega í sér mjög bjartar vonir fyrir íslenzku þjóðina, en það er torsótt og erfitt verk að nýta náttúrugæði sveitanna þannig, að fólkinu fjölgi þar aftur. Með fólksfjölgun á ég ekki eingöngu við hina eðlilegu fólksfjölgun, heldur það, að fólkið, sem nú býr í kaupstöðum og kauptúnum, flytjist aftur út í sveitirnar og taki þar að starfa við landbúnað. Þetta er erfitt vegna þess, hversu ræktun þessa lands er skammt á veg komin. Mikill hluti flatlendisins er svo votlendur, að það þarf að þurrka hann, til þess að þar vaxi kjarnagróður og ræktunin verði varanleg. En íslenzkur gróður, sem nýtur góðra skilyrða, er einhver sá bezti, sem finnst á byggðu bóli hnattarins. En til þess að svo geti orðið þarf að þurrka landið og slétta það, svo að hægt sé að nota hagkvæmar vinnuaðferðir. Enn fremur er mikið af valllendinu þýfðir móar, og þarf einnig að slétta þá, því að hagnýting landsins er við það bundin. Þetta er allt saman mikið verk og kostnaðarsamt, og það tekur langan tíma að búa svo í haginn, að hér sé hægt að nýta þá tækni, sem þegar er fyrir í landinu. En við flm. þessarar till. lítum svo á, að hér sé um svo stórt og þýðingarmikið atriði að ræða, sem sé það að fá þá breytingu á, að fleiri menn hefji starf við landbúnaðinn en nú er, og með því að auka náttúrugæði sveitanna skapast miklu lífvænlegri horfur fyrir þjóðfélagið í heild en nú er. Nú vitum við það, að vegna þeirrar rányrkju, sem á sér stað á fiskimiðunum við strendur landsins, þá er að skapast erfiðleikaástand í sjávarútvegsmálum okkar. Það er rétt, sem hv. þm. Barð. sagði, að Íslendingar eiga tiltölulega lítinn þátt í þessari rányrkju, og þeir áttu ekki annars kost en afla sér nýtízku skipa, eins og t. d. togaranna, til þess að keppa við útlendinga, sem annars hefðu setið svo til einir á helztu fiskimiðum hér við land. Ég verð því að segja það, að í þessari þáltill. okkar felist framsýni, sem nauðsynlegt sé að festa augu á og hefja nú sókn í þá átt að nýta náttúrugæði sveitanna betur en nú er gert og vinna að því, að fólksstraumnum verði beint til sveitanna, því að reynsla síðari ára sýnir fullkomlega, að þær hafa upp á lífvænleg lífsskilyrði að bjóða, þegar vel er í haginn búið. Nú er það svo um mótvirðissjóð, að hér er um að ræða allmikið fé, sem íslenzku þjóðinni hefur fallið í skaut. Þetta fé er, eins og hv. þm. Barð. benti hér á áðan, enn bundið að mestu í ráðstöfunum, sem ríkið stendur fyrir, það er að segja Sogs- og Laxárvirkjununum og áburðarverksmiðjunni. Þetta fé er bundið þar til ákveðins tíma. Okkur flm. var þetta ljóst. Því orðuðum við þáltill. okkar eins og segir í niðurlagi hennar, eða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „.... verði varið til lánastarfsemi í þágu landbúnaðarins, þegar það er tiltækt til slíkrar ráðstöfunar“. Okkur var það alveg ljóst, að það var ekki hægt að ráðstafa þessu fé í þessu augnamiði nú um sinn, nema þá að litlu leyti, þar sem það er að mestu bundið til 20 ára, en að þeim tíma liðnum á þetta fé allt að vera fyrir hendi og tiltækilegt til þeirra ráðstafana, og raunar fyrr, eftir því sem það endurgreiðist. Ég tek þetta fram vegna þess, að hv. þm. Barð. var að tala um, að búið væri að ráðstafa þessu fé, en okkar till. er einmitt við það miðuð, eins og ég gat um áðan. Nú hefur því gleðilega fyrirbæri skotið upp á síðari árum, að það er í hugum Íslendinga að verða allmikil breyting í þá átt, að menn vilja aftur snúa til landbúnaðarstarfa. Það hefur nú á síðari árum verið meiri eftirspurn eftir jarðnæði en áður. Þetta hefur einnig komið fram í sambandi við nýbýlaframkvæmdir. Við hv. 1. þm. Árn. lítum svo á, að þetta sé svo þýðingarmikið fyrirbæri í íslenzku þjóðlífi, að við viljum gefa því byr undir báða vængi og flytjum því þessa þáltill. til þess að tryggja það, að eigi minna en helmingur mótvirðissjóðs verði notaður til lánastarfsemi fyrir landbúnaðinn. Ákvörðun í þessa átt mundi ýta mjög undir þessa hugarfarsbreytingu og veita henni mikinn styrk. Við hv. 1. þm. Árn. miðum þessa þáltill. okkar einmitt við þetta, auk þess sem við lítum svo á, að vegna viðhorfanna í atvinnulífi þjóðarinnar nú sé ekki hægt að gera ráðstafanir, sem raunhæfari muni reynast en að efla og auka ræktun landsins. Þetta er skoðun okkar flm. Það má að sjálfsögðu gagnrýna hana og benda á annað, sem fyrr beri að gera, eins og hv. þm. Barð. gerði áðan, og við flm. þessarar þáltill. vonum, að geti rætzt sem fyrst. En við megum ekki loka augunum fyrir því, að hagnýting tækninnar í sjávarútvegsmálum miðar að eyðileggingu, en tæknin á sviði landbúnaðarins að auknum gróðri og öruggari lífsafkomu. Á þessu er mikill munur. Það er rétt, sem hv. þm. Barð. sagði, að íslenzkur landbúnaður ætti mikið undir því komið, að blómlegur sjávarútvegur dafnaði hér. En því miður hefur það komið á daginn, að sjávarútvegurinn er engan veginn tryggur, heldur skortir þar mikið á. Við skulum vona, að okkur takist að koma þar vörnum við, en um áraskeið hefur hann verið ótryggur fyrir alla, sem byggja afkomu sína á honum beint eða óbeint. Það er mikilvægt fyrir landbúnaðinn, að við sjávarsíðuna sé fyrir hendi sú kaupgeta, að menn geti keypt framleiðsluvörur sveitanna. En vissulega ber að því að keppa, að landbúnaðurinn framleiði einnig vörur til útflutnings, eins og hann hefur raunar alltaf gert, en vonir standa til, að sá útflutningur eigi mikla vaxtarmöguleika. Ég hef eingöngu tekið til máls hér nú vegna þess, að umr. hafa spunnizt um þessa þáltill. okkar hv. 1. þm. Árn., þó að ég viti, að þetta er meira og minna endurtekning á því, sem meðflm. minn hefur sagt hér áður. - Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta mál nú, en vildi aðeins láta koma fram af minni hálfu þær ástæður, sem liggja til grundvallar þessari þáltill., og hvers vegna við erum svo snemma á ferðinni með ákvarðanir í þessa átt.



Herra forseti. Er Bandaríkjamenn stofnuðu á sínum tíma, fyrir tæpum 4 árum, til efnahagssamvinnu Evrópuþjóðanna, sem þeir síðan hafa unnið ósleitilega að því að styðja og styrkja og m. a. lagt fram til hennar þúsundir milljóna dollara, þá var yfirlýstur tilgangur þeirra með þessari starfsemi fleiri en einn. Í fyrsta lagi var hann sá að reyna að örva verzlun á milli landa, sem annars áttu þess ekki kost að verzla saman, þar sem þau skorti til þess fé, að sú verzlun gæti átt sér stað. Vegna þess arna höfum við Íslendingar bæði getað selt afurðir okkar til landa, sem annars hefðu tæplega getað keypt af okkur, og við höfum líka getað keypt vörur, sem við annars hefðum ekki getað fengið, ef þessi efnahagssamvinna hefði ekki átt sér stað. Svo að það má segja, að þessi þáttur í efnahagssamvinnunni hafi gefið okkur Íslendingum mjög góða reynslu. Í annan stað var meiningin með þessari samvinnu að reyna að örva þá tækniþróun, sem var orðin langt á eftir í viðkomandi löndum, til stórvirkra framleiðslutækja, til þess að framleiðslan gæti aukizt mikið frá því, sem áður var, og afkoma manna þannig batnað. - Þetta var annað atriðið. Þriðja atriðið, sem kom að vísu síðar, með tilkomu mótvirðissjóðs, er það, að með mótvirðissjóði verði höfð þau áhrif á efnahagsstarfsemina í landinu, sem eigi til heilla að horfa hverju sinni. - Ráðstöfun mótvirðissjóðs er ekki bundin neinum fastmælum. Það er eitt aðalatriði, sem átti að vinnast með honum, það að reyna að hindra verðbólgu og reyna að draga úr verðbólgu, ef fyrir kynni að vera. Þetta er gert á þann hátt, að sjóðnum er safnað saman, án þess að setja hann í umferð á ný. og getur viðkomandi ríkisstj. þá á hverjum tíma verið nokkuð mikill herra yfir því, hvort óeðlileg kaupgeta er fyrir hendi í landinu eða ekki. – Það hefur verið sagt um efnahagsástandið hjá okkur undanfarið, að það einkenndist af því, að meira fé væri til en vörur til þess að fullnægja eftirspurninni, og er það að vissu leyti rétt. Nú eru vörurnar komnar, en peningarnir, sem hafa komið inn í staðinn, hafa ekki farið í umferð á ný, og þess vegna getur þessi sjóður orðið ríkisstj. mjög þarfur hlutur til þess að hafa vald á efnahagsástandinu í landinu á hverjum tíma. Þetta er ekki gjaldeyrissjóður, sem hægt sé að nota utanlands, en sjóður, sem hægt er að nota til að hafa áhrif á efnahagsstarfsemina innanlands. Nokkru af mótvirðissjóði hefur þegar verið ráðstafað ýmist til skuldagreiðslna ríkissjóðs og hefur þá beinlínis verkað, eins og ég sagði áðan, til að draga úr hinni mjög miklu kaupgetu, sem var fyrir hendi í landinu umfram þær vörubirgðir, sem voru fyrir hendi. Tel ég, að það hafi verið rétt. - Þá hefur sjóðurinn líka verið notaður til þess að koma í framkvæmd hinum stóru virkjunum við Laxá og Sogið og áburðarverksmiðjunni, og tel ég, að það hafi einnig verið rétt, en hvort tveggja þetta er gert, að ég hygg, að vandlega athuguðu máli og yfirlögðu ráði. Það, sem ég vildi með þessum fáu orðum leggja áherzlu á, er það, að ekki verði hlaupið að því að ráðstafa mótvirðissjóði án þess, að það sé gert að mjög yfirlögðu ráði og tekið tillit til annarra aðkallandi þarfa og sérstaklega með hliðsjón af efnahagsástandinu í heild eins og það er á hverjum tíma. Árið 1949 var ég staddur í Washington og átti tal við forráðamenn þessarar stofnunar þar einmitt út af mótvirðissjóðnum og spurðist fyrir um, hvort þeir væru þeirrar skoðunar, að meðferð sjóðsins væri nokkuð sérstök, - hvort þeir vildu, að honum væri sérstaklega varið til fjárfestingar eða til fyrirgreiðslu á ríkisskuldum, því að eins og kunnugt er, er ráðstöfun sjóðsins líka háð samþykki þeirra. Þeir létu þá skoðun í ljós, og ég býst við, að þeir hafi hana enn, að þeir hefðu enga fyrirframskoðun um þetta efni, þeir teldu rétt, að ráðstöfun sjóðsins færi eftir efnahagsástandinu á hverjum tíma og að ekki væri tekin ákvörðun um það fyrr en séð væri, hvað kallaði að, og þá yrði heildartalan tekin í einu og málið tekið í einni heild. Ég held, að þetta sé mjög skynsamlega hugsað. Ég veit að vísu, að margir þurfa á fé að halda, iðnaðurinn í landinu þarf á fé að halda, landbúnaðurinn í landinu þarf á fé að halda, verzlunin þarf á fé að halda, það þarf kannske af hálfu ríkisstj. að gera ráðstafanir til að halda uppi ákveðnu atvinnuástandi, sem hefur orðið til af ýmsum óviðráðanlegum ástæðum; það getur þurft að veita fé í ákveðna átt, og er þá ómetanlegt fyrir hverja ríkisstj. á hverjum tíma að hafa sjóð eins og þennan, sem hún getur veitt úr eftir því, sem hún telur á hverjum tíma þurfa. - Ef nú á að taka upp þann hátt hér að ákveða eftir einni þáltill. við eina umr., að mjög verulegum hluta sjóðsins, eða allt að helmingi hans, verði nú ráðstafað til ákveðinna hluta sem kannske er full þörf á að gera, ég skal ekki segja um það, það vantar sjálfsagt fé til landbúnaðarframkvæmda, en ég tel, að það geti orkað mjög tvímælis og sé meira en vafasamt að slá á þennan hátt föstu, að svona mikill hluti af sjóðnum skuli festur og þá náttúrlega bundinn frá því að vera ráðstafað til annarra þarfa, sem kannske gætu orðið eins aðkallandi og meira aðkallandi, þegar stundir líða. Ég held þess vegna, að það eina hyggilega í þessu væri það, að hæstv. ríkisstj. athugaði ýtarlega og gerði till. um, hvernig þessum mótvirðissjóði skyldi varið, að svo miklu leyti sem ákveðið væri að verja honum til einhverra ákveðinna hluta og hann ekki beinlínis geymdur til ráðstafana síðar, eftir því sem kynni að þurfa á að halda. Því að þótt það sé þörf á að gera eitt og annað nú, getur kannske orðið enn meiri þörf á að geta síðar mætt erfiðleikum, sem við þekkjum ekki í augnablikinu og kannske enginn veit nema ekki sé hægt að mæta öðruvísi en með þessum sjóði. Ég held þess vegna, að það sé mjög hættulegt að benda á þarfir einnar stéttar eða eins hlutar í sambandi við þennan sjóð, heldur þurfi að skoða þetta út frá öðrum sjónarmiðum og með tilliti til þarfa annarra atvinnuvega, sem gæti komið til mála að sjóðurinn yrði notaður til. Ég tel því fyrir mitt leyti, að tæplega sé hægt að samþ. þessa till., og geri ekki ráð fyrir að greiða henni atkv. Ég held, eins og ég sagði áðan, að þetta mál verði að taka upp á miklu víðari grundvelli og fleiri atriði, sem þar verði að koma til athugunar, áður en slegið verður föstu um ráðstöfun sjóðsins. Það hefur verið rætt lítillega um formið á þessari afgreiðslu, og hefur það komið fram hjá hv. 1. flm., að þótt þetta sé kannske ekki sú þinglega afgreiðsla málsins, þá skoði hann þetta þó þannig, ef till. verður samþ., að þá sé þetta svo mikil viljayfirlýsing þingsins um ráðstöfun fjárins, að þing, er síðar kunni að fjalla um málið, séu af henni bundin, að minnsta kosti skildist mér það koma fram í ræðu hans hér áðan. Þetta tel ég, að sé mjög vafasamt, bæði að afgreiða hér við eina umr., hvernig fara skuli með um eða yfir 200 millj. úr ríkissjóði, því að í rauninni er þetta ekki orðið annað en einn þáttur úr ríkissjóði, þó að tekjum þessa sjóðs sé haldið aðskildum frá hinum venjulega ríkissjóði, og ég tel einnig vafasamt, að ráðstöfun sjóðsins á þennan hátt samrýmist niðurlagi l. frá 1949, því að þótt það sé ekki sagt berum orðum, finnst mér liggja í orðanna hljóðan, að hér sé ætlazt til þess, að Alþ. setji lög um þær greiðslur, sem ætlazt er til, að inntar verði af hendi úr sjóðnum. Ég skal ekki fjölyrða um þetta frekar, en skal láta þessi fáu orð nægja og ítreka enn, að mín skoðun er sú, að þessu fé eigi að ráðstafa eftir heildarathugun á efnahagsþörfinni, eftir því sem unnt er á hverjum tíma, og vildi segja sem mína skoðun, að ekki bæri að ráðstafa, nema nauðsyn ræki til sérstaklega og óviðráðanlega, nema sem allra minnstu af þessu fé. Það er augljóst, að með fjárveitingum úr þessum sjóði getur Alþ. ráðið, hvernig efnahagsstarfsemin í landinu verður, með því að veita fé út í efnahagskerfið eða draga úr þeirri veitingu.



Herra forseti. Það eru ummæli í fyrri ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem ég vildi leiðrétta. - Hann lét orð falla í þá átt, að nýja Sogsvirkjunin væri ekki meira, eða jafnvel minna mannvirki en Ljósafossvirkjunin 1936–37, miðað við okkar getu. Þetta er misskilningur, og byggist hann á því, að það eru færri verkamenn nú en unnu við Ljósafossvirkjunina. Þá voru fyrir stríðið á þriðja hundrað verkamenn, en nú eru þeir á annað hundrað, og liggur það í því, að nú eru notuð stórvirkari tæki og vélar við framkvæmdirnar en áður, og því hefur tala verkamannanna minnkað mjög mikið. En ef gengið er út frá öðru sjónarmiði og maður ber saman stærð og orku virkjananna, gömlu Ljósafossvirkjunarinnar og nýju Sogsvirkjunarinnar. þá er munurinn auðsær. Gamla Ljósafossvirkjunin var byggð fyrir 14150 kw., en nýja Sogsvirkjunin er byggð fyrir 31000 kw., eða meira en tvöföld. - Kostnaðurinn við virkjunina 1936–37 var 7 millj. kr. á þeim árum, en nú verður hann 160–170 millj. kr. Þó að 7 millj. kr. frá árunum 1936–37 verði breytt samkvæmt núverandi gildi peninga, þá er það augljóst, að þessi nýja virkjun er miklu meira mannvirki. Vildi ég láta þetta koma fram núna, því að menn mega ekki dæma stærð mannvirkis eftir tölu þeirra verkamanna, sem við það vinna. En það, sem gerir það að verkum, að erfitt er að bera þetta saman, er aukin tækni og breytt verðgildi peninga. Við þessa virkjun verður að nota miklu stærri tæki og vélar, vegna þess að sprengja verður stór jarðgöng. Hér er sem sagt miðað bæði við kostnaðarverð og orku, og er þá um miklu stærra mannvirki að ræða en Ljósafoss var fyrir stríð. Um þessa till. skal ég ekki dæma að svo stöddu, en það eru sjálfsagt fleiri atvinnuvegir en landbúnaðurinn, sem vilja verða aðnjótandi framlags. T. d. var nú nýlega gerð ályktun af hálfu iðnrekenda, þar sem þeir setja fram þá kröfu, að 1/3 af framlagi mótvirðissjóðs verði varið til lána handa iðnaðinum. Skal ég ekki leggja neinn dóm á það, að hve miklu leyti hægt er að verða við kröfum þeirra. Þegar rætt er um aðstoð mótvirðissjóðs til ýmissa framkvæmda, þá er alltaf gengið út frá því, hvernig skipta eigi upp sjóðnum eins og hann verður, þegar Marshallaðstoð lýkur. En það verður að athuga það, að með því er hlutverki sjóðsins ekki lokið, því að sjóðurinn lánar aðeins, en veitir ekki óafturkræfa styrki, þar sem meginhluti lánanna kemur aftur í sjóðinn. Nú eru ákveðin þau lánskjör, sem Laxár- og Sogsvirkjanirnar verða aðnjótandi. Þau verða til 20 ára með 5½% vöxtum. Nú hefur komið fram gagnrýni frá stjórnum virkjananna. Telja þær, að lánstíminn sé of skammur og hann hefði átt að vera bundinn við 40 ár. En hvað sem þessum ágreiningi milli ríkisstj. og þessara tveggja aðila líður, þá er það meginatriðið, að þessar framkvæmdir fá fé úr sjóðnum að láni. Ef miðað er við, að lánað verði úr sjóðnum 200 millj. kr. til 20 ára með 5½% vöxtum, kemur þegar á fyrsta ári 21 millj. kr. Það er því ljóst, að eftir að ráðstafað hefur verið lánum úr sjóðnum eftir að Marshallhjálp lýkur, þá skapast nýir möguleikar til lánveitinga eftir það, vegna þess að gert er ráð fyrir því, að innborganir verði örar. Menn mega ekki eingöngu blína á það, hvernig skipta eigi upp stofnfé sjóðsins, heldur og hvernig eigi að nota það fé, sem kemur inn í hann aftur við endurgreiðslu lánanna.



Ég ætla mér ekki að ræða nein þau rök, sem fram komu af hálfu hv. flm. En út af ummælum, sem komu fram um þýðingu till., vildi ég segja fáein orð. Eins og hv. Alþ. er kunnugt, er mótvirðissjóði ráðstafað þannig, að það þurfa að vera tveir aðilar, sem um það fjalla. Það þarf að fá samþykki Marshallstofnunarinnar til þess að ráðstafa fé úr sjóðnum. Ef samningar hafa tekizt um ráðstöfun fjárins, þarf að setja um það lög. Þessi ályktun, sem hér er gerð, mundi leiða til þess að mínum dómi, - og ég mundi krefjast þess, - að ríkisstj. leitaði eftir samkomulagi við Marshallstofnunina um að ráðstafa fé á þennan hátt, þar sem fyrir lægi ákveðin viljayfirlýsing þingsins, þar sem þessa er óskað, og síðan verði sett lög í samræmi við það. En ef þessi till. verður samþ. og samningur gerður við Marshallstofnunina, en síðan hlaupið frá framkvæmdinni, yrði það aðeins til að koma á leiðinlegum vinnubrögðum. Því lít ég þannig á, að fyrst sé að leita samninga við stofnunina og síðan leggi ríkisstj. fram lagafrv. í samræmi við þá. En ef svo, þegar staðfesta ætti þetta með l., þá kæmu menn og segðu: Þetta var alls ekki ætlun okkar, við neitum að samþ. l. í samræmi við þál., - þá væru þeir samningar, sem ríkisstj. gerði við Marshallstofnunina, þar með að engu gerðir. - Taldi ég rétt að láta þetta koma fram og þar með, að samningar þeir, sem gerðir eru við Marshallstofnunina, eru bindandi.



Það eru aðeins örfá orð. - Hv. 2. þm. Reykv. fór nokkrum orðum um þá yfirlýsingu, sem ég gaf um þessa till. Hann bar fram fyrirspurn um það, hvaða skilning við flm. legðum í þessa till. Ég held ég hafi gefið skýra yfirlýsingu um það, hvað í till. felst. Hæstv. landbrh. hefur svo sagt sitt álit á því, hvernig ríkisstj. mundi líta á slíka yfirlýsingu, og er það í samræmi við skoðun okkar flm. á því, hvernig skilja beri till. Hv. þm. Hafnf. sagði, að till. þessi rækist á niðurlag þeirra l., sem hann minntist á. Vil ég í þessu sambandi benda á, að svo er ekki, því að við gerum ráð fyrir, að fé þessu verði síðar ráðstafað með l., en að sú ráðstöfun brjóti ekki í bága við anda og tilgang till. Hv. þm. Hafnf. talaði um, að það væri gott, að ríkisstj. hefði fé þetta til ráðstöfunar til þess að leysa efnahagsvandamálin á hverjum tíma. Við viljum gera þær ráðstafanir, sem við álítum raunhæfastar, til að koma í veg fyrir efnahagsvandræði í þessu landi, þ. e. að skapa sem bezt skilyrði fyrir landbúnaðinn. Þetta er megingrundvöllur þessa máls, og það er bjargföst skoðun okkar flm., að með till. sé efnt til raunhæfra ráðstafana í þessu efni.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af ummælum hv. 7. þm. Reykv. (GTh). - Hann ræddi um, að það hefði ekki verið meira átak að reisa Ljósafossstöðina fyrir stríð en Sogsvirkjunina nú. Ég meinti mín orð þannig, og held því fram enn, að það hafi verið meira átak miðað við okkar getu og efnahagsástæður. Ég sagði þetta vegna þess, að mér fellur illa sjálfsánægja hv. þm., þegar þeir eru að býsnast yfir þessum framkvæmdum. Sannleikurinn er sá, að þær eru gerðar allt of seint. Það þarf að vera búið að fullgera þriðju virkjunina 1954 til þess að fá áburðarverksmiðjuna. Það hefði verið praktískt að byrja á henni næsta sumar, vegna þess að búið er að flytja upp eftir vélar. Til þess að geta verið búnir að koma áburðarverksmiðjunni upp 1954, - og því verðum við að vera búnir að, - þá þarf að vinna að þriðju virkjuninni næstu 2–3 árin. Það, sem hv. þm. var að tala um, að borgað væri inn af lánum, á að réttu lagi ekki að renna í mótvirðissjóð, eins og hann talaði um, heldur beint í ríkissjóð eða nýjan sjóð, sem stofnaður yrði í þessu sambandi til eflingar atvinnuvegunum, og væri það kannske betra. Það heyrir undir Alþ. og ríkisstj. að ráðstafa lánum, sem greidd eru úr mótvirðissjóði. Og það mál, sem ágreiningur er nú um, að vextir af útlánum úr sjóðnum eru 51%, hlýtur að koma hér fyrir Alþ. Mig langar bara til að vita, hvort hæstv. ríkisstj. gerir ráðstafanir til þess, að þetta mál komi fyrir Alþ., eða hvort þm. verða að eiga að því frumkvæðið. Hæstv. landbrh. sagðist taka þetta mál alvarlega eins og hv. þm. Borgf. Og landbrh. sagði, að ef þetta yrði samþ. eins og hér er lagt fyrir, yrði að skoða þetta sem viljayfirlýsingu Alþ. Þetta þýddi þá, að um þetta yrðu gefin út brbl. af ríkisstj. Og nú skil ég vel það, sem hv. þm. Borgf. talaði um þetta mál. Hann vill, að út verði gefin brbl. um þetta. Þetta verða þm. að gera sér ljóst, og hv. fjvn. þarf að tala málið til athugunar frá því sjónarmiði.



Herra forseti. Það er í tilefni af ræðu hæstv. ráðh., að ég kveð mér hljóðs. Ég sé ekki betur af því, sem hæstv. ráðh. sagði, en að það sé ætlun hans, að málið sé endanlega afgr. með þessari þáltill. hér á Alþ. með einni umr., eins og hæstv. forseti hefur ákveðið. Mér finnst það líka eðlilegt, ef eindregin viljayfirlýsing kemur um þetta frá Alþ., að hæstv. ríkisstj. leiti þá samninga og samkomulags um þetta fyrir vorið. Og að því samkomulagi fengnu virðist mér augljóst, að eiginlega sé ekki annað eftir en að fá þetta endanlega staðfest á Alþ. og þá jafnvel ekkert eðlilegra fyrir ríkisstj. en að gefa út brbl. og vísa til samþykktar og vilja Alþ. í því sambandi. - Nú þarf ekki orðum að eyða um það, hvað fáránlega afgreiðslu þetta mál á að fá. Við erum að burðast með sex umr. um veigalítil mál, en þetta mál á að afgr. hér á þingi með einni umr. Mig furðar á því, að þessir hv. þm. skuli bera fram þessa till. á þskj. 51, um ráðstöfun fjár úr mótvirðissjóði; sérstaklega með tilliti til þess, að þegar um svona stórar upphæðir er að ræða, er það nauðsynlegt, að allt málið sé vandlega athugað og gerhugsað. Það er alveg rétt, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni, að svo er til ætlazt, að langmestur hluti af mótvirðissjóði fari til lánastarfsemi og skilist þannig aftur. Að þessu leyti er ég sammála því, sem síðasti ræðumaður sagði, en ég álít, að það fé eigi að renna í sérstakan sjóð. Það liggur í augum uppi, að féð kemur að mestum notum með því að veita því þangað, sem nauðsynin er mest, og veiti þannig sem mestan stuðning með því. Það er því skylda hæstv. ríkisstj. að taka þetta mál til athugunar og leggja svo fyrir Alþ., hverjum reglum eigi að hlíta um meðferð þessa fjár, en að ráðstafa með samþykkt einnar þáltill. eitt til tvö hundruð millj. kr., tel ég hreina fjarstæðu. Ég get nú látið þetta nægja. En ég vil ekki með þessu úr því draga, að þörf landbúnaðarins sé rík fyrir starfsfé og að fé, sem þannig er varið, skili sér aftur, en því er ekki að leyna, að fé, sem þannig er notað, verður lengur bundið í þeim framkvæmdum en ýmsum öðrum, sem fyrr skila fénu, og kemur þannig ekki að eins miklum notum. Einmitt þetta verður allt að meta og vega fyrst. Ég get ekki greitt atkv. með þáltill. þessari, ekki einu sinni að hún fari til nefndar. Ég vildi, að málinu yrði frestað, þar til það hefur verið athugað betur.



Herra forseti. Það er ljóst, að hér er um mjög mikið mál að ræða og ekki hægt fyrir þingheim eða ríkisstj. að taka afstöðu til þess í einstökum atriðum, heldur gera sér grein fyrir, hvernig verja eigi þeim sjóði, sem hér um ræðir. Ég hef þá skoðun á þessari þáltill., að hún sé ábending til ríkisstj. um, að þetta mál verði tekið upp til rækilegrar rannsóknar og þar með höfð í huga þörf landbúnaðarins, sem ég vil ekki draga úr. Mér er ómögulegt að líta öðruvísi á þessa till. en sem ábendingu. Ef hún á að vera bindandi, þá verða líka að vera um hana tvær umr. Nú hefur ein umr. verið ákveðin um till. Af þessu sýnist mér, að ef Alþ. samþykki þessa till., þá sé hér aðeins um að ræða ábendingu til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti. Mér heyrðist á hv. þm., sem talaði hér síðast og öðrum, sem talað hafa hér, að þessi þáltill. þýði eiginlega ekki neitt, svona eins og samþykktir á sumum pólitískum fundum, þar sem samþ. er eitt og annað, án þess að það sé eiginlega meint. Ég segi fyrir mig, að ef þessi þáltill. verður samþ., mun ég líta á það sem ákveðna viljayfirlýsingu Alþ. og gera þá kröfu sem landbrh., að leitazt verði við að ná samningum í þá átt, sem Alþ. hefur lýst yfir, að sé vilji þess. Ég álít, að viljayfirlýsing Alþ. hafi enga þýðingu nema eftir henni sé farið. Annað get ég ekki fallizt á. Um leið og þetta verður samþ. hér, mundi ég krefjast þess, að leitað yrði samkomulags við Marshallstofnunina og síðan verði samin lög í samræmi við þetta og þau lögð fyrir Alþ. Öðruvísi get ég ekki skilið þetta, og skal ég svo ekki fara um það fleiri orðum.



Herra forseti. Þetta kemur dálítið flatt upp á mig, því að um þetta mál hefur ekkert verið rætt í ríkisstj. En ef samþykkt þessarar þáltill. á að hafa það í för með sér, sem hæstv. landbrh. gat um í sinni ræðu, þá verður þingheimur að gera sér grein fyrir því, hvað hann er að samþykkja. Ég álít, að á þessu stigi sé ekki hægt að semja slíka yfirlýsingu sem þessa um mótvirðissjóð, sem bindur notkun hans framvegis. Ég vil benda á það, sem reyndar öllum er kunnugt, að þegar er búið að ráðstafa miklum hluta af sjóðnum, og þessi till. getur ekki staðizt að því leyti, að meira en helmingur af mótvirðissjóði er nú bundinn og búið að veita til virkjana og áburðarverksmiðju, og það má segja, að það, sem veitt er til áburðarverksmiðjunnar, fari til landbúnaðarins. Ég er ekki að segja þetta af andúð til hagsmuna landbúnaðarins, en það er ekki hægt að afgr. þetta mál með einni þáltill., ef menn hugsa sér, að hér sé farið að eins og hæstv. landbrh. lýsti hér áðan.

Forseti (JPálm): Ég vil benda hv. þm. á, að eðlilegast er, að allar þessar umr. fari fram, þegar málið kemur aftur frá þeirri n., sem því verður vísað til.



Herra forseti. Ég vil ítreka það, sem ég sagði áðan, að ef ætlunin með þessari þáltill. er, að hún sé bindandi um fjárútlát, þá verður að skipta um meðferð málsins og hafa tvær umr. um það. Hér er um að ræða hluta af ríkissjóði, og það skiptir ekki minna máli, hvernig ráðstafað er mörgum millj. kr., en nokkrum þúsundum. Ég vil ekki skipta mér af efni málsins, og ég viðurkenni þörfina á fé í þessu skyni, en ef menn eru farnir að tala um, að þetta eigi að vera bundið með löggjöf, þá verður málið að fá aðra meðferð hér á Alþ.



Herra forseti. Það virðist ekki vera vanþörf á því að ræða þessa þáltill. dálítið lengur og að málið fari til n., því að hér kemur fram eitt og annað, sem n. þarf að athuga og hafa í huga, þegar hún athugar þessa till. - Það var rétt, sem hæstv. viðskmrh. sagði, að þingheimur yrði að gera sér grein fyrir, um hvað hann væri að greiða atkv. Það er augljóst, að hugir hæstv. ráðh. stefna nokkuð sitt í hverja áttina í þessu máli. En yfirlýsing hæstv. landbrh. var skýr og sköruleg og á þá leið, að hann liti á sig sem landbrh. bundinn af vilja Alþ., ef þessi till. verður samþ., og hann mundi krefjast af ríkisstj., að hún tæki upp samninga til þess að fá fé varið í þessu skyni og fá þetta síðan staðfest með l. Þá sagði hæstv. ráðh., að hann teldi þessa þáltill. markleysu eina, ef ekki ætti að fara eftir vilja Alþ. Þetta er skýr og glögg afstaða. Þeir, sem taka þessa þáltill. sem ábendingu til ríkisstj., ætlast til þess, að það verði tekið til vinsamlegrar athugunar, hvort hægt verði að veita fé til landbúnaðarins, þegar fé verður næst ráðstafað úr mótvirðissjóði eða þegar það verður tiltækt til slíkrar ráðstöfunar eins og segir í þáltill. 



Herra forseti. Þegar lögin um gengislækkun, launabreytingar o. fl. voru afgreidd á Alþingi árið 1950, þá var í þeim ákvæði um, að sérstakur stóreignaskattur skyldi á lagður. Ástæðan til þessa var sú, að það þótti sýnt og var viðurkennt af öllum, að sparifjáreigendur og aðrir þeir, sem lausa peninga áttu, og launastéttir yfirleitt mundu bíða halla af gengisbreytingunni og það jafnvel þótt greiddar yrðu uppbætur á launin samkvæmt ákvæði gengisbreytingarl. Hins vegar þótti einnig sýnt, að verðhækkun mundi verða á fasteignum, og því var talið eðlilegt, að metin yrðu nokkuð jöfnuð með því, að sérstakur stóreignaskattur yrði lagður á stóreignir manna og sérstaklega með tilliti til verðgildis eignanna. Um þennan skatt hefur verið furðu hljótt að öðru leyti en því, að nú er búið að auglýsa, að gjalddagi á skattinum muni vera 15. nóvember, sem er á morgun. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hversu miklu skatturinn nemur í heild á öllu landinu, hve mikið af skattinum kemur hér í Reykjavík og hvort ekki verði lögð fram skrá yfir þessa skattálagningu eins og skrá er lögð fram yfir tekju- og eignarskattinn. Þegar áðurnefnd lög voru sett árið 1950, var svo ráð fyrir gert, að hækkun á framfærslukostnaði af völdum gengisbreyt. mundi ekki nema meiru en 11–13%. Reynslan sýnir okkur nú, að hækkunin er orðin á vísitölunni hvorki meira né minna en 51%. Hafi þótt ástæða til að jafna metin, eins og ég áður sagði, með tilliti til þeirrar hækkunar á framfærslukostnaði, sem gert var ráð fyrir, þegar l. voru samþ., þá er augljóst, hve miklu ríkari ástæða er til þess nú af þessum ástæðum og vegna verðhækkunar á fasteignum síðan gengisbreyt. var gerð heldur en ráð var fyrir gert. 3. lið fsp. þarf ekki að svara, af því að auglýsing hefur komið um það síðan fsp. var lögð fram. En hæstv. ráðh. getur gefið svör við því, sem í 4. lið felst, hvort lögð verði fram skrá yfir greiðslu þessa skatts, þannig að gjaldendur geti borið sig saman við aðra gjaldendur, eins og tíðkast um tekju- og eignarskattinn.



Herra forseti. Að loknum úrskurði skattstjóra, sem hefur haft þetta með höndum, nemur stóreignaskatturinn 49 millj: 142 þús. kr. Í Reykjavík nemur skatturinn 42 millj. 535 þús. kr., og eru greiddar alls 1 millj. 11 þús. kr. Gjalddagi á skattinum hefur verið ákveðinn 15. nóv. þetta ár, þ. e. a. s. þeim 10%, sem eiga að greiðast í peningum. Þá eru síðustu forvöð að inna greiðslu þeirra fjárhæða af höndum án þess að þurfa að greiða dráttarvexti eða annan slíkan kostnað. Menn eiga að skila veði fyrir skattinum fyrir 1. des, n. k., eins og auglýst hefur verið. Það hefur ekki verið fyrirhugað að leggja fram skrá yfir skattgjaldendur, enda ekki gert ráð fyrir því í l. Gjaldendum hefur verið tilkynnt hverjum um sig, hvað þeir eigi að greiða.



Herra forseti. Skylt er að þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann veitir. Ég vil leyfa mér að endurtaka tölurnar, þannig að ekki verði rangt með farið. Heildartölur skattsins upplýsir ráðh. að verði 49,1 millj. kr. Þar af 42,5 millj. kr. í Reykjavík, og koma þá á alla landsbúa utan Reykjavíkur um 6,6 millj. kr. Hins vegar hefur hæstv. ráðh. ekki upplýst, enda ekki um það spurt og sennilega ekki á hans færi að upplýsa, hve miklu viðaukaskatturinn samkvæmt eldri l. frá 1947, sem felld voru úr gildi með gengisbreytingarl., mundi hafa numið. Ef hæstv. ráðh. hefði þær tölur, væri fróðlegt að vita þetta. Ég vil taka fram aftur það, sem ég drap á í fyrri ræðu minni, að þegar þessi skattur var á lagður og lagasetningin ákveðin, þá var svo ráð fyrir gert, að verðhækkun vegna gengisbreyt. yrði aðeins 11–13%. Nú er, eins og áður er sagt, sýnt, að fram til þessa tíma hefur hækkunin orðið ferföld á við þetta. Það hefur þyngt tilsvarandi þær álögur, sem lögin hafa lagt á sparifjáreigendur og launþega, en að sama skapi aukið verðmæti eigna þeirra, sem fasteignum og öðrum verðmætum eiga yfir að ráða. Ég vildi mega mælast til þess við hæstv. ráðh., að hann vildi sjá um, að skrá yfir allan skattinn verði lögð fram. Ég fæ ekki séð, hvers vegna aðrar reglur eigi að gilda um skrá yfir þennan skatt en skrá yfir tekju- og eignarskattinn.



Herra forseti. Eins og hv. þm. öllum er kunnugt, þá er nú svo komið, að nú í miðjum nóvembermánuði eru kjötverzlanir þegar farnar að skammta kjöt til sinna viðskiptamanna. Blöðin skýra frá því, að á þessu hausti sé þegar búið að selja 700 tonn af dilkakjöti til Bandaríkjanna allt fram á síðustu daga. Ég ætla, að þangað til í dag hafi engar upplýsingar legið fyrir um, hvað fyrir þetta kjöt væri greitt, heldur að verðið væri gott og sennilega heldur hærra verð en verðið hér innanlands. Ég sé aftur, að í Tímanum er farið nánar út í þetta. Það er spurt í þessari fyrirspurn um það, hversu miklar birgðir af dilkakjöti og öðru kjöti séu nú til í landinu, í öðru lagi, hvert er fobverð fyrir það kjöt, sem selt hefur verið og selt er til Ameríku, og í þriðja lagi, hvert verður nettóverð til framleiðenda fyrir það kjöt, sem selt hefur verið til Ameríku. Í því sambandi er rétt að geta þess, að sérstaklega mun vera valið það bezta úr kjötinu fyrir amerískan markað. Í fjórða lagi er spurt um, hvaða nettóverð er áætlað að framleiðendur fái fyrir dilkakjöt, sem selt er innanlands samkv. verðlagsákvörðun framleiðsluráðs landbúnaðarins á þessu hausti, og í fimmta lagi, hvert er verð á líflömbum vegna fjárskipta, miðað við kg í litandi þunga, og hvernig þetta svari til kjötverðs, sem ég vænti, að hægt verði að upplýsa um leið. Það er augljóst mál, að með þeirri sölu, sem nú þegar hefur verið ákveðin til Bandaríkjanna, hafa verið gerðar ráðstafanir, sem leiða til þess, að óhjákvæmilegt verður að skera verulega niður kjötneyzlu í landinu. Sauðfjárstofn landsmanna hefur gengið saman vegna mæðiveikinnar og kjötframleiðslan minnkað ár frá ári, og á undanförnum árum hefur ekki veitt af þeirri framleiðslu fyrir landsmenn sjálfa. Ég skal játa það og get sagt það strax, að mér finnst ástæða til þess, ef líkur eru fyrir góðum markaði í Bandaríkjunum, að selja nokkurt kjöt á þann markað til þess að halda þeim markaði opnum. En hvort það er 100 tonnum meira eða minna á ári, skiptir engu máli fyrir kjötsöluna til Bandaríkjanna, en hitt mættu forráðamenn landbúnaðarins muna, að sá markaður, sem landbúnaðurinn hefur unnið sig upp á, ef svo mætti segja, er innanlandsmarkaðurinn, þ. e. a. s., það er almenningur í kaupstöðum og kauptúnum landsins, sem hefur keypt kjötið. Svo mun verða enn um langan aldur, ef svipað horfir um okkar atvinnuvegi og gert hefur á undanförnum árum. Ég vænti, að hæstv. ráðh. geti svarað þessum fyrirspurnum svo skýrt og skilmerkilega, að fyrir liggi áreiðanlegar upplýsingar um hvert einstakt atriði þeirra, sem um er spurt.



Herra forseti. Viðkomandi fyrstu fyrirspurninni um birgðir af dilkakjöti er það að segja, að samkvæmt áætlun um það atriði, sem fer áreiðanlega mjög nærri lagi, - en nákvæmar skýrslur eru ekki komnar um það, - þá eru birgðirnar um 4 þús. tonn, en í fyrra 3940 tonn. Það verður því eitthvað um 60 tonnum meira, sem fellur til af kjöti nú en í fyrra. Það hafa verið seldar af þessu 600–700 smálestir, og birgðirnar eru nú 3300–3400 smálestir af dilkakjöti og geldfjárkjöti. Þegar búið er að flytja út af þessu kjöti það, sem áður er talað um, þá dragast þar frá 500–700 tonn. Til samanburðar má geta þess, að þegar maður ber saman kjötbirgðirnar nú, miðað við það, sem var farið eftir í fyrra, þá verða birgðirnar nú 2750 smálestir, en 2673 smálestir í fyrra. Nú var það svo á síðasta ári, að kjötbirgðirnar náðu nokkurn veginn saman með því að fara frekar sparlega með kjötíð, þegar kom fram á vorið og sumarið, en ekki hafði verið ástæða til þess að draga úr kjötneyzlunni fyrr. Viðkomandi fyrirspurn nr. 2, hvert fob-verð sé á dilkakjöti, sem selt er til Bandaríkjanna, er því að svara, að það er 14,95 kr. fyrir hvert kg. Og í þriðja lagi er spurt: Hvert verður nettóverð til framleiðenda á því kjöti, sem selt hefur verið til Bandaríkjanna? Það er gert ráð fyrir, að bændur fái 13 kr. fyrir hvert kg, og kemur það til af því, að geymslukostnaðurinn verður stórum minni. Í fjórða lagi er spurt: Hvaða nettóverð er áætlað að framleiðendur fái fyrir dilkakjöt, sem selt er innanlands samkv. verðlagsákvörðun framleiðsluráðs landbúnaðarins á þessu hausti? Það er gert ráð fyrir, eftir því sem reiknað var út við verðlagningu, að það verði um 11 kr. að meðaltali af dilkakjöti og geldfjárkjöti. Viðkomandi fimmtu fyrirspurninni: Hvað er greitt fyrir líflömb vegna fjárskipta á þessu hausti, miðað við kíló í lifandi þunga? - er því til að svara, að það verð er ákveðið þannig, að á hverju hausti er gert áætlunarverð á þessu, jafnhliða því sem kjötið er verðlagt, og áætlunin er nú 6 kr. í lifandi þunga. En eftir að greinilega kemur í ljós, hvað verðið verður fyrir kjötið á því ári, sem lömbin eru seld, eru greiddar uppbætur í samræmi við það, og verður það gert nú eins og endranær.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir upplýsingar hans. Ég er þó ekki alveg viss um, að ég hafi tekið rétt eftir um kjötbirgðirnar, og vildi leyfa mér að endurtaka þær tölur, eins og ég hef skrifað þær hjá mér, og vænti, að ef þær eru ekki rétt skrifaðar niður, verði það leiðrétt. - Til hefur fallið samkvæmt slátrunarskýrslum í haust um 4 þús. tonn af dilkakjöti. Af því er nú búið að selja til Bandaríkjanna 700 tonn, og eru þá eftir 3300 tonn. Og þá skilst mér, að um 550 tonn sé talið að sé nú búið að selja og éta hér innanlands, þannig að birgðirnar af þessu keti í landinu séu nú 2750 tonn. Og ég skildi það svo, að það væri allt kindakjöt, bæði dilkakjöt og annað kindakjöt. Það er alveg augljóst, að sé þetta rétt skilið hjá mér, að birgðirnar séu 2700–2800 tonn, þá er stórum minna til af kjöti til neyzlu í landinu - þótt ekkert væri flutt út úr landinu - heldur en í fyrra, því að kjötneyzlan mun hafa verið 60–70 kg. á mann á ári. Ég vil þá í sambandi við það, sem hæstv. ráðh. sagði, og í sambandi við þá fréttatilkynningu, sem var í útvarpinu frá S. Í. S., þar sem frá því er skýrt, að S. Í. S. hafi farið fram á það við ríkisstj. að fá frekara leyfi til útflutnings á kjöti en þegar hefur verið flutt út og bíður nú eftir svari ríkisstj. við þeim till. - ég vil því spyrja hæstv. ráðh., hvort hann telji, að til mála geti komið að selja meira af þessu kjöti út úr landinu en þegar hefur verið gert, og í öðru lagi ef þessi skilningur minn á þessum birgðum, sem eru í landinu, er réttur, að þær séu um 2750 tonn, hvort ríkisstj. hugsi sér að skammta kjötið eða láta arka að auðnu um það, hjá hverjum það lendir. Það tjáir ekki að sakast um það, sem orðið er. Það ber að mæta þeim erfiðleikum, sem verða af þeim ráðstöfunum ríkisstjórnarinnar, sem hún hefur gert í þessu efni. Hæstv. ráðh. upplýsti, að fob-verð á kjöti, sem selt var til Ameríku og valið úr dilkakjötinu innanlands, - því að það er vitað, að það er bezta kjöt, sem uppfyllir það skilyrði, sem sett var þar vestra, - sé 14,95 kr. fyrir kg. En þar af telur hæstv. ráðh. að 13 kr. geti bændur sjálfir fengið heim, þannig að kostnaðurinn við þetta kjöt verði ekki meiri en 1,95 kr. á hvert kg. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri áætlunarupphæð, en gæti þó ekki skeikað sem nokkru næmi frá þessum tölum. Þá telur hæstv. ráðh., að áætlað sé, að fyrir kjötíð, sem selt er innanlands frá haustinu í haust, muni eftir verðlagsákvörðun framleiðsluráðs landbúnaðarins nettóverðið heim til bændanna verða 11 kr. á kg eða því sem næst, eða 2 kr. lægra en hann áætlaði að verðið yrði fyrir kjötið, sem flutt er til Ameríku. Nú er mér tjáð, að verðið á ódýrasta kjötinu í búðum hér, súpukjötinu, sé kr. 15.50 kg, en í afturpörtum nokkuð yfir 17 kr. kg. Og í viðbót við það útsöluverð er greitt úr ríkissjóði er svarar 1 kr. á smásöluverð, búðarverð. Mætti því, ef þetta er tekið með, hækka smásöluverðið samkvæmt því um þessa 1 kr. Má því áætla, að útsöluverð fyrir kjötið verði rétt liðlega 17 kr. fyrir hert kg, en 6 kr. af því áætlar þó hæstv. ráðh. að minnsta kosti að fari í kostnað, áður en bændur fá sinn hlut heim. Ég man ekki nákvæmlega, hvernig hlutföllin í þessu hafa verið undanfarið. En ég ætla þó, að þetta hlutfall sé heldur hagstæðara bændum en það hefur verið undanfarið. En þótt svo sé, þá verð ég að segja, að það er fullkomið athugunarefni, hvort ekki er hægt að gera einhverjar þær ráðstafanir í sambandi við kjötsöluna innanlands, sem lækki þennan kostnað, sem eftir upplýsingum hæstv. ráðh. er að minnsta kosti 6 kr. á hvert kg við það að útvega neytendum kjötið frá framleiðendunum, meðan verðið til bændanna er 11 kr. Það er hvorki meira né minna en 6000 kr. á hvert tonn af kjöti í landinu, sem kostar að skila því frá bændum til manna, sem kaupa það við búðarborðið, og er þar þó ekki tekið tillit til þess, að hér er miðað við fyrsta flokks kjöt, en vitað er, að kaupendur fá engan greinarmun gerðan eftir því, hvort það er 1., 2. eða 3. flokks. En bændur fá sitt verð heim með stranglega ákveðnum greinarmun á kjötinu eftir flokkum, sem eru greiddir mismunandi háu verði til bænda. Jafnvel þótt rétt væri, að fyrir þetta kjöt, sem fer til Ameríku, fáist 2 krónum meira en fyrir það kjöt, sem selt er innanlands, þegar búið er að velja úr skásta kjötið fyrir Ameríkumarkað, þá er fullkomið athugunarefni, hvort raunverulega gefst meira fyrir kjötið með þessum hætti en með því að selja það innanlands, því að það, sem leggst á á innanlandsmarkaðnum, eru tekjur landsmanna hér, þ. e. 6 kr. á kg, og mætti telja, að bændur gætu fengið meira. Auk þess er þess að gæta, að kjötið, sem selt er til Ameríku, er valið og er bezta kjötið, það, sem bezt hentar fyrir markaðinn í Ameríku, og verður þá því verðminna það, sem eftir er. Ég verð að segja, með tilliti til þess ástands, sem er um matvælaöflun, að mig furðar á því, að hæstv. ríkisstj. skuli leyfa að flytja meira út en í tilraunaskyni og til þess að opna möguleika fyrir frambúðarsölu, - mig furðar á því, að hún skuli leyfa að flytja það mikið út, að það hafi veruleg áhrif á kjötbirgðirnar í landinu. Það er sagt, að það sé farið að sjást vegna hinnar frjálsu verzlunar innflutt niðursoðið kjöt, lax o. fl. góðgæti í búðunum. Það er ekki óskemmtileg ráðsmennska hjá hæstv. ríkisstj. að flytja kjötið út og selja það fyrir sama verð og það er selt innanlands, hér um bil, en flytja svo inn fyrir peningana lax og niðursoðið kjöt frá Ameríku.



Herra forseti. Það er rétt, að ég lesi upp tölur á ný, til þess að ekki fari á milli mála um það, m. a. frá framleiðsluráði landbúnaðarins. Áætlað kindakjöt, sem til fellur í sláturtíðinni, er 4000 tonn, en var í fyrra 3940 tonn. Kindakjöt nú í haust mun því verða um 60 tonnum meira en það var 1950. Af þessu kjötmagni munu 600–700 tonn vera ærkjöt, en 3300–3400 tonn dilkakjöt, eftir því sem næst verður komizt. Af þessu kjötmagni hafa verið flutt til Bandaríkjanna 500 tonn og verða sennilega flutt alls 700 tonn. - Kjötsalan frá 15. sept. til 1. nóv. hefur verið 750 tonn. Kindakjötsbirgðirnar 1. nóv. s. l. eru því samkv. þessu 2750 tonn, en frá þessu má draga rýrnun 40–50 tonn. Kjötbirgðirnar í fyrra voru taldar 2673 tonn. Af öðru kjöti er talið að sé 112–115 tonnum meiri birgðir í landinu nú en var í fyrra. Það liggur því fyrir, eftir því sem upplýst er frá framleiðsluráðinu, að birgðir af kjöti eru sízt minni nú en þær voru í fyrra, og þá var það þannig, að það þurfti ekki að skammta kjöt allan veturinn. Það var fyrst þegar kom fram á vorið, þegar birgðirnar fóru að minnka, að minna var um kjöt, - þá var ekki beint hörgull á kjöti, en það var minna um kjöt heldur en venjulega á sama tíma. Og það er sannast sagna hvað snertir geymslu á frosnu kjöti, þegar kemur fram á sumarið, að það er vafamál, hvort það er ákjósanlegri matvara en aðrar matvörur. Ég sé þess vegna ekki - eftir þessum upplýsingum framleiðsluráðs - annað en það liggi ljóst fyrir, að ástandið í þessum málum er ekki lakara en það var í fyrra, og mönnum er kunnugt, hvernig þetta reyndist þá. Viðkomandi því, hvort ég teldi rétt að selja meira af kjöti til Ameríku, þá vil ég svara því þannig, að ég geri ráð fyrir, að ríkisstj. ráðgist við framleiðsluráð um það atriði, og það er vitað mál, að framleiðsluráð landbúnaðarins hefur einatt haft mjög mikinn áhuga fyrir því, að kjötbirgðir séu nægar í landinu, - sá markaður, sem það fyrst og fremst vill að bændur fullnægi, er innanlandsþörfin. Að það sé valið dilkakjöt og 1. flokks dilkakjöt, sem selt er til Bandaríkjanna, þá er því til að svara, að mikill meiri hluti af því dilkakjöti, sem framleitt er hér á landi, er 1. flokks dilkakjöt. - Ég heyri, að hv. 2. þm. N-M. upplýsir, að ekki sé aðeins selt 1. flokks kjöt, heldur einnig 2. flokks kjöt, svo að þessar upplýsingar hv. fyrirspyrjanda eru ekki réttar. Viðkomandi kostnaðinum við dreifinguna á kjötinu, þeim hluta, sem kjötbúðirnar og starfsfólkið tekur til sín við dreifinguna, þá er það atriði, sem landbrn. fengist til að hafa samvinnu um að lækka, ef unnt er, og ætla ég ekki að vekja umr. um það, en vitað mál er, að bændur standa í stöðugu stríði við kjötbúðirnar út af því, hvað kostnaðurinn er talinn mikill við dreifinguna. Starfskraftar þeir, sem um dreifinguna sjá, eru vitanlega dýrir, en það er áreiðanlega ekki hægt að færa þann kostnaðarlið á reikning annarra en þeirra, sem um dreifinguna sjá, hvort sem sá kostnaður er réttmætur eða ekki. Viðkomandi vörum, sem hér séu seldar vegna þess, að það sé orðinn kjötskortur, þá held ég, að það hafi ekki við mikið að styðjast, því að svo mikið er víst, að enn þá er enginn kjötskortur og lítur ekki út fyrir að verði frekar en s. l. ár.



Herra forseti. Hér er um athyglisvert mál að ræða, og mig langar til þess að koma með tvær fyrirspurnir í viðbót til hæstv. landbrh. Í fyrsta lagi: Hvers konar kjöt er þetta, sem flutt er út, hve mikið er 1. flokks og hve mikið 2. flokks? Það liggur í augum uppi, að sé fob-verðið kr. 14.95, miðað við meðalverð, þá veit maður ekkert um verðið, nema vitað sé, hve mikið er 1. flokks og hve mikið 2. flokks. M. ö. o., til þess að geta gert samanburð á útflutningsverði og innanlandsverði þarf að vita nákvæmlega, hvers konar kjöt er um að ræða, en þetta liggur alls ekki fyrir í þeim upplýsingum, sem um þetta voru birtar í morgun. Þetta þarf að liggja glöggt fyrir, til þess að um það verði dæmt, hvort útflutningsverðið er hagstæðara en innanlandsverðið eða ekki. Um þetta vildi ég leyfa mér að óska nákvæmra upplýsinga. Í öðru lagi: Hvaða áhrif er gert ráð fyrir að þessi hækkun, ef um hækkun er að ræða, hafi á innanlandsverðið? Ef kjöt verður flutt út, - úrvalið úr kjötframleiðslunni, eins og mér skilst að eigi sér stað, - er þá meiningin að selja afgangskjötið áfram á sama verði, - á innanlandsverðið að vera hlutfallslega hið sama, þó að úrvalið úr kjötframleiðslunni sé selt úr landi við hækkuðu verði? Þetta er mikilvægt atriði, sem nauðsynlegt er að fá upplýst. - Enn fremur í sambandi við þetta: Ef fluttur er út hluti af kjötinu fyrir hækkandi útflutningsverð, er þá ekki gert ráð fyrir, að það hafi áhrif á innanlandsverðið, vegna þess að tekjur bænda vegna útflutningsins verða meiri en ella? Hæstv. landbrh. upplýsti, að hann gerði ráð fyrir, að bændur fengju 13 kr. fyrir útflutningskjötið, en áætlað meðalverð í innanlandssölu væri 11 kr. Samkvæmt gildandi l. um verðlagningu landbúnaðarafurða er gert ráð fyrir því, að bændur hafi ákveðnar tekjur, þ. e. að ákveðið hlutfall sé milli tekna þeirra og annarra launastétta. Ef þeirri reglu er fylgt út í æsar, þá á hagnaður, sem verður vegna hækkaðs útflutningsverðs, að koma neytendum innanlands til góða, enda hefur það átt sér stað á ýmsum öðrum sviðum, þegar um hækkað útflutningsverð hefur verið að ræða. Mér er forvitni á að vita, hvaða ráðagerðir eru uppi um áhrif þessa aukna útflutningsverðs á innanlandsverðið að þessu leyti.



Því er þannig háttað með þennan útflutning, að það er ekki ríkisstj., sem flytur þetta út, það er venjuleg verzlun með afurðir þær, sem framleiddar eru í þessu landi. En þó að þetta sé ekki sérstaklega verk ríkisstj., annað en að leyfa útflutning á vörunni, þá fór ég fram á, að þessar upplýsingar væru gefnar. Um það atriði, hvað mikið sé 1. flokks og hvað mikið 2. flokks kjöt, er það að segja, að þær upplýsingar get ég ekki gefið á þessu stigi. Um hitt atriðið, að þetta sé úrval, er það að segja, að það er upplýst, að þetta er 1. og 2. flokkur, og þegar um 1. flokk er að ræða, þá er ekki um sérstakt úrval að ræða innan þess flokks. Það er eðlilega kvartað undan því, án þess að ástæða sé til þess að fara í umr. um það mál, að neytendurnir hafi ekki aðstöðu til þess að fylgjast með því, hvenær seldur er 1. flokkur af kjöti í búðunum og hvenær 2. flokkur, og um það hafa farið fram athuganir, sem ekki er ástæða til að draga inn í þessar umr. En það er alveg sérstök aðferð við að stimpla kjötið, þannig að stimpillinn sést á hverjum einasta bita, þó að kjötið sé tekið í sundur, en það er vitanlega atriði, sem nú er til athugunar. En af hendi framleiðenda er kjötið selt alltaf sem 1. flokks eða 2. flokks kjöt, þannig að af hendi framleiðenda er hér ekki neitt óhreint mjöl í pokanum. Þeir selja 1. flokks kjöt til neytenda þannig flokkað eins og þeir selja 1. flokks kjöt til Bandaríkjanna, - þar er um alveg sams konar úrval að ræða, - og 2. flokkur er stimplaður sem 2. flokks kjöt og selt sem 2. flokkur. Það er því ekki verið að velja neitt sérstaklega úr, eins og látið er skína í hér. Og það er leitt, að það skuli koma fram, því að það er langt frá því, að það sé verið að velja aðra tegund af kjöti handa landsmönnum en til þess að flytja út. Það er látið í það skína, að það sé valið úr kjötinu til að selja til útlanda og síðan sé afgangurinn seldur hér, en það er alls ekki tilfellið, og þau ummæli eru óverðskulduð og leitt, að þau skuli koma fram. Viðkomandi verðlagningu framleiðsluráðs, hvernig það reiknar út kjötverðið með tilliti til þess verðs, sem við fáum fyrir kjötið, sem flutt er til Bandaríkjanna, þá hef ég ekki leitað mér upplýsinga um það, en að sjálfsögðu getur hv. þm. fengið það upplýst með því að bíða eftir svörum við fyrirspurn eða með því að hringja til framleiðsluráðs. Það er að vísu ekkert óeðlilegt, þó að menn vilji fylgjast með þessum atriðum, en satt að segja er ég dálítið undrandi yfir þeim úlfaþyt, sem er gerður út af þessu kjöti. Það er vitað, að ef okkur tekst að yfirstíga að verulegu leyti þá sjúkdóma, sem nú eru í sauðfjárstofninum, þá eykst kjötframleiðslan svo stórkostlega á næstu árum, að það er svo langt frá því, að það geti komið til mála, að alls kjötsins verði neytt innanlands; þess vegna er hrein vá fyrir dyrum fyrir þessa framleiðslu, ef við getum ekki selt kjötið út. Einn af þeim fáu atvinnuvegum, sem bera sig mjög vel, er sauðfjárbúskapurinn með því verði, sem fæst á frjálsum markaði fyrir vöruna. Og þegar ekki er þrengt meira að þjóðinni en í fyrra og þegar þess er gætt, að við borðum 40% meira af kjöti undanfarin ár en allar nálægar þjóðir, þá er ekki til mikils mælzt að fá að halda þessum markaði, því að þetta er ekki stórt magn, og einu óþægindin eru þessi útflutningur. Ég hygg, að flestar aðrar þjóðir leggi meira að sér um útflutning á þeim vörum, sem eru góðar markaðsvörur til útflutnings. Það þarf ekki annað en að líta til nálægra þjóða, þar sem mönnum er neitað um vöruna innanlands til þess að geta flutt hana út og dregið saman, þannig að varan er skömmtuð. Það mætti minna á, að jafnaðarmenn í Danmörku eru ekki að hika við að setja á oddinn að skammta smjör til þess að geta flutt það út, - það var eitt af þeim stóru ágreiningsefnum, sem urðu í seinustu stjórn jafnaðarmanna í Danmörku. Ég get ekki álitið, að þjóðin hafi mjög mikið fundið til kjötskorts í fyrra, og birgðirnar eru meiri nú en í fyrra, og þetta er sá atvinnuvegur, sem ber sig verulega vel. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta frekar, en það sýnist, að það megi deila á ríkisstj. fyrir flest, ef þetta á að vera eitt helzta ádeiluefnið.

Fyrirspyrjandi (Haraldur Guðmundsson) Hæstv. ráðh. svaraði því til, að hann teldi ekki ástæðu til, eins og nú horfir, að gera neinar ráðstafanir til að skammta kjötbirgðirnar, og í öðru lagi, að ríkisstj. mundi taka til athugunar, hvort leyft yrði að selja meira úr landi, en það væri óákveðið, hvort það yrði leyft eða ekki. Ég vil mjög beina því til hæstv. ráðh., að hann leggi sitt lóð á vogarskálina um það, að ekki verði leyfður meiri útflutningur en þegar hefur verið leyfður, og jafnframt, að hann taki til athugunar, hvort ekki sé betra að skammta kjötið nú þegar heldur en að láta menn hamstra, svo að aðrir geti ekki fengið neitt. Hugleiðingar hæstv. ráðh. voru að mörgu leyti athyglisverðar. Hann fullyrðir, að með því verði, sem nú fáist fyrir kjötið, þá verði sauðfjárbúskapur mjög arðbær atvinnuvegur. Það er gott að heyra. En hæpið er að áætla útflutningsverðið langt fram í tímann eins og það hefur verið þessi tvö haust, sem flutt hefur verið út, því að markaðurinn hefur fyrst og fremst verið hér í landinu. En það mætti þá kannske vænta þess, ef sauðfjárbúskapurinn er svona álitlegur atvinnuvegur, að það mætti létta af þeim 37 milljónum, sem beint eru ætlaðar til landbúnaðarins á ári hverju. Ég vil vona, að það sýni sig, að hæstv. ráðh. taki afleiðingunum af þessum upplýsingum, sem hann veitir hér, og hagi fjárveitingum í samræmi við það. Ég sagði í upphafi máls míns, að ég áliti sjálfsagt að flytja lítið, takmarkað magn til Bandaríkjanna til að halda opnum möguleikum um útflutning, en með þeim niðurskurði, sem nú hefur verið framkvæmdur og verður framkvæmdur á næstu árum, þá skiptir útflutningur til Bandaríkjanna engu máli. Með þeim stórfellda niðurskurði, sem verið hefur á sauðfé, er þess ekki að vænta á næstunni, nema það eigi að flytja allt kjöt út. Hæstv. ráðh. svaraði ekki fyrirspurn hv. 3. landsk., sem skiptir meginmáli í þessu sambandi, en hún er sú, hvort ekki verði tekið tillit til þess við ákvörðun verðlags á kjöti innanlands, að hærra verð fæst - samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðh. - fyrir það kjöt, sem út er flutt, því að í þeim útreikningi, sem lagður er til grundvallar við ákvörðun verðlagsins, er reiknað með ákveðnu verði á kjöti, hvort sem það er selt innanlands eða flutt út. Séu því tekjur bóndans miðaðar við verðlagið innanlands, þá liggur í hlutarins eðli, að ef eitthvað er flutt út fyrir hærra verð, þá á að lækka sá hluti, sem seldur er innanlands. - Ég vildi mega vænta þess, að hæstv. ráðh. skyti sér ekki undan því að svara svo sjálfsagðri spurningu sem hér um ræðir. Hæstv. ráðh. segir, að hér sé ekki um úrval að ræða. Ég verð að segja, að ég hef þá misskilið tilkynninguna frá útflytjandanum, því að ég man ekki betur en sagt sé, að strangar kröfur séu gerðar til gæða kjötsins, bæði um lögun og stærð og þyngd, sem þar skipti mestu máli, og alveg ákveðin skilyrði sett um það. Af hverju? Af því að þeir líta svo á, að innflutningur bezta kjötsins henti bezt til sölu og neyzlu í sínu landi. Að kalla þetta óverðskulduð ummæli til útflytjenda nær ekki nokkurri átt. Þetta var ekki sagt í því tilefni, heldur var ég aðeins að sýna fram á, hverjar kröfur væru gerðar til að leyfi fengist til að selja kjötið.



Það var aðeins í tilefni af því, að hv. þm. hafði eftir mér, að gróði væri á þessari framleiðslu. Ég sagði að þetta væri einn af þeim fáu atvinnuvegum, sem bæru sig, en það er ekki sama og að segja, að það sé gróði á þessum atvinnuvegi. Við vitum, hvernig það er með bátaflotann og iðnaðinn. Það var ástæðulaust að túlka þessi ummæli þannig.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til þess að láta í ljós vonbrigði yfir að hafa ekki fengið glögg svör við þeim spurningum, sem ég beindi til hæstv. ráðh. En ég vil ítreka, að það verði upplýst, að hve miklu leyti útflutningsverðið til Bandaríkjanna er raunverulega hærra en innanlandsverðið á sambærilegu kjöti, en um það verður ekki vitað meðan ekki liggja fyrir upplýsingar um það, hvert er hlutfallið milli 1. og 2. flokks í því, sem fer til Bandaríkjanna. Í öðru lagi liggur ekki fyrir, hvaða áhrif þetta útflutningsverð, ef það er hærra en innanlandsverðið, hefur á kjötverð innanlands. En það er ljóst, að það hlýtur að eiga að hafa einhver áhrif af tvennum ástæðum. Ef það er betra kjöt, sem út er flutt, þá á verðið innanlands að lækka. Ef verðið á útflutta kjötinu er hærra en meðalinnanlandsverð, þá á innanlandsverðið líka að lækka. Þetta eru staðreyndir, sem skýrar upplýsingar þurfa að fást um, og ég mun, þó að siðar verði, gera ráðstafanir til að fá ótvíræðar upplýsingar um þessi atriði.

forseti (JPálm): Í gær andaðist á Elli- og hjúkrunarheimilinu Grund hér í bænum Eiríkur Einarsson alþingismaður, á 67. aldursári. Hann hafði um skeið þjáðst af þungbærum veikindum og var þrotinn að heilsu. Eiríkur Einarsson fæddist 2. marz 1885 á Hæli í Gnúpverjahreppi í Árnessýslu, sonur Einars, er þar bjó, Gestssonar bónda á Hæli Gíslasonar, en kona Einars og móðir Eiríks var Steinunn Vigfúsdóttir sýslumanns Thorarensens. Eiríkur gekk menntaveginn og lauk stúdentsprófi í Reykjavík 1909 og lögfræðiprófi í Háskóla Íslands fjórum árum síðar, 1913. Næstu tvö árin var hann yfirdómslögmaður í Reykjavík, en sumarið 1915 var hann settur sýslumaður í Árnessýslu og gegndi því embætti í nærfellt tvö ár. Þegar Landsbankinn setti á stofn útibú á Selfossi, var Eiríki falin forstaða þess, og hafði hann það starf á hendi í 12 ár, til 1930, en þá tók hann við lögfræðistarfi í aðalbankanum hér í Reykjavík og gegndi því síðan, meðan honum entist heilsa. Árnesingar kusu hann fyrst á þing haustið 1919, og sat hann á þingi það kjörtímabil, til 1923. Að tíu árum liðnum var hann aftur kosinn þingmaður Árnesinga og sat á aukaþinginu 1933. Fjórum árum síðar varð hann landskjörinn þingmaður og átti sæti á þingi 1937–1942, en var þá enn kosinn þingmaður Árnesinga og var það til dauðadags. Alls sat hann á 25 þingum. Á Alþingi hafði hann mestan áhuga á samgöngumálum, landbúnaði og menntamálum og átti lengst af sæti í þingnefndum þeim, sem um þau mál fjölluðu. Eiríkur Einarsson var hugsjónamaður og skáld. Vafalaust mesta skáld, sem setið hefur á Alþingi síðan Hannes Hafstein leið. En skáldskapur Eiríks Einarssonar hefur farið dult. Hann hélt honum að mestu leyndum, svo að fáir einir vita, hve snjall hann var á þessu sviði. Hann var snillingur að beita léttri kímni á alla spaugilega hluti og einnig að skoða alvarleg mál og alvarlega menn frá þeirri hlið. Þetta vissum við, sem þekktum hann bezt, og þetta fær þjóðin öll væntanlega að vita áður en langir tímar líða. Sem hugsjónamaður var Eiríkur líka skáld. Hann var ekki líklegur til að fara troðnar slóðir eða elta aðra menn. Hann hafði sjálfstæðar hugmyndir og sjálfstæðar hugsjónir, en naut sín ekki að sama skapi, meðfram vegna veillar heilsu og meðfram af því, að hann var svo mikið góðmenni, að honum var mjög óljúft að fara í harða baráttu. Hann var friðsamur með afbrigðum og vildi taka tillit til allra skynsamlegra raka, hvaðan sem þau komu. Hann hafði sérstakan áhuga fyrir menningu og sjálfstæði þjóðarinnar. Á því sviði þótti honum aldrei of langt gengið, hvað sem leið fjárhagslegum fórnum. Raunsær fjármálamaður var hann ekki og átti þar sammerkt við flesta hugsjónamenn og skáld. Af öllum hans hugsjónum voru þó þær sterkastar, sem sneru að æskuhéraði hans, Árnessýslu, og öllum hennar framfaramálum. Hann var lengi búinn að vera Reykvíkingur, en hann átti fáa og kannske enga sína líka í því að vera sívakandi um hvert einasta atriði, er verða mætti æskuhéraði hans og íbúum þess til gagns og blessunar. Hann fór oft austur yfir heiði, og hann var alltaf „æsku sinnar gestur“, eins og hann kemst sjálfur að orði. Hann vildi líka helzt alltaf geta fært sínu elskaða æskuhéraði einhverjar nytsamlegar gjafir. En okkur flokksbræðrum hans, og þó miklu frekar öðrum, fannst hann stundum nokkuð áleitinn um mikla hluti fyrir Árnessýslu. Þar kom eigi til kröfuharka, heldur vakandi áhugi, einlæg trú á góð málefni og síendurteknar fortölur góðmennisins um aðstoð og fylgi við fagrar hugsjónir. Það er dálítið merkilegt atriði til marks um örlög okkar mannanna, að fyrir fáum dögum, þegar Eiríkur Einarsson lá á banasænginni, þá vorum við nokkuð margir þingmenn að skoða byrjunarframkvæmdir á tveimur af hans stærstu hugsjónamálum, Iðubrúnni og Austurvegi. Fyrir þessum málum var hann búinn að berjast þrotlaust í mörg ár, og áreiðanlega hefði framkvæmdum á báðum stöðum verið lokið fyrir löngu, ef hann hefði mátt ráða. En svona gengur það oft um hugsjónamál, að uppskeran verður eigi alltaf til að gleðja augu þeirra, sem hugsjónirnar áttu og mest börðust fyrir þeim. Eiríkur Einarsson var hjálpfús maður og vinsamlegur við alla, sem hann þekkti. Hann vildi helzt geta gert sem allra flestum einhvern greiða, mun og ekki alltaf hafa sézt fyrir um eigin hag, þegar því var að skipta. Hann átti hvergi óvildarmenn, en óvenjulega marga vini. Hann var bjartsýnn og glaðlyndur. Hann bar það með sér, að þar fór góður maður og velviljaður. Að undanförnu hefur heilsufari þessa ágæta manns verið þannig háttað, að brottför hans veldur eigi eðlilegri hryggð. Miklu fremur er það gleðiefni, að hann hefur fengið lausn og þarf eigi lengur að berjast vonlausri baráttu. Ég vil biðja háttvirta alþingismenn að heiðra minningu hans með því að rísa úr sætum. - 
            



Herra forseti. Það er út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði um skilning hans á gildi þáltill. Hann sagði, að þessi viljayfirlýsing Alþ. væri svo sterk, að „l. ættu ekki að geta gengið í berhögg við hana.“ Ég held, að ég hafi skrifað þetta rétt. Þál. er auðvitað alltaf viljayfirlýsing Alþ. Þessi þál. getur varla út af fyrir sig haft meira formlegt gildi en aðrar þál. Jafnvel þó að svo og svo sterkur vilji, þ. e. a. s. svo og svo mörg atkv., liggi á bak við hana, er hún auðvitað ekki sterkari en aðrar þál. Í sambandi við þann skilning á l., sem nú er, að l. séu rétthærri en þál., þá er hér um að ræða þál. með sérstökum hætti og sérstökum styrkleika. Þetta held ég, að geti ekki verið rétt. Þó að málefnið sé gott, þá held ég, að hún geti ekki verið sterkari en aðrar þál., hvað formlegt gildi snertir. - En hitt er annað mál, hvað mikið pólitískt fylgi mál hefur, þ. e. a. s., það getur verið pólitískt sterkt, en það snertir aðra hlið málsins. Ég álít, að það verði að fást úr því skorið, að þessi þál. getur aldrei verið annað en aðeins viljayfirlýsing Alþ., en aldrei gengið í berhögg við l., og að l. hljóti að geta afnumið stefnu hennar. Og þetta verða þeir að gera sér ljóst, er að þessu máli vilja vinna, að það er ekki hægt að tryggja ráðstöfun mótvirðissjóðs með þessum hætti. Það er aðeins hægt að ráðstafa fé úr mótvirðissjóði með l., en ekki með þál. - Ég vildi láta þetta koma fram núna, svo að ekki yrði klúður út af þessu seinna. Ég skal svo aðeins minnast á atriði í ræðu hv. þm. Borgf. Ég er honum sammála um það, að landið er enn þá að miklu leyti ónumið. En þegar hann ræddi um það að gera ráðstafanir fram í tímann í þá átt, að fleiri ynnu að landbúnaði en landið byggja nú, þá held ég, að það sé ekki rétt stefna í atvinnumálunum næstu áratugina að beina öllum fólksstraumnum í landbúnað, því að þótt landið geti framleitt nóg, ef við fáum nóg köfnunarefni til að bera á okkar jörð, þá verðum við að gá að því að halda réttum hlutföllum milli atvinnuveganna. Og til þess að allt gangi vel, þá verðum við að kunna að blanda saman landbúnaði, stóriðju og sjávarútvegi. Vil ég t. d. minnast á þjóð, sem við hv. þm. erum ekki sammála um, þ. e. Bandaríkjamenn, sem eru mesta landbúnaðarþjóð í heiminum. Sá hluti þeirrar þjóðar, sem vinnur að landbúnaðarframleiðslu og framleiðir miklu meira en nóg fyrir sína þjóð, er aðeins 12%. Það er auðséð, að þjóðartekjur og auður einnar þjóðar hagnýtist bezt með því móti, að rétt blanda og jafnvægi sé milli atvinnuveganna. Þess vegna held ég, að okkur vanti stóriðju, sem mundi gera það að verkum, að bændur, fiskimenn og verkamenn mundu hljóta betri lífsskilyrði en ella. Fossaflið er fyrir hendi, og stóriðja mundi geta skapað meiri tekjur í þjóðarbúskapinn en bændur og fiskimenn eingöngu gætu gert. Því held ég, að við eigum að reikna með því að ráðstafa verulegum hluta fjárins til að skapa stóriðju á næstu árum. Það mundi auka vöxt landbúnaðarins, ef okkur tækist að skapa stóriðju; þá gætum við fengið yfirdrifinn áburð og afl með því að nota fossa okkar. Því aðeins, að lagt sé fé í orkuver þetta, er hægt að veita aflinu ódýrt aftur í landbúnaðinn og iðnaðinn. Held ég, að það væri mjög misráðið, ef við ættum að ráðstafa öllum sjóðnum nú og með því beina öllum fólksstraumnum í eina átt, því að við skulum gera okkur það ljóst, að fólksstraumurinn til sveitanna stendur í sambandi við fé það, sem lagt er í landbúnaðinn. Og hér er ekki um hugarfarsbreytingu hjá fólki að ræða, heldur er það skipulagt hungur, sem beinir fólkinu í þá átt. Því er neitað um vinnu í bæjunum og því er neitað um vinnu við togarana, svo að það geti aukið útflutning sinn. Með slíku skipulögðu hungri á að reka fólkið til sveitanna og þá til að hokra þar og lifa eymdarlífi eða gerast vinnuhjú, því að það fær ekki lán til að reisa sín eigin bú. En það er ekki það, sem fólk óskar eftir, að fara upp í sveit til að gerast vinnuhjú. Því held ég, að ef við ætlum að vinna af alhug og einlægni að þessu máli, þá getum við ekki afgreitt það á þennan hátt og með þessari þáltill., allra sízt á þann hátt, að við með því bindum hendur löggjafarvaldsins að því er snertir ráðstöfun fjár úr mótvirðissjóði.