Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Ásmundur Sigurðsson) [Frh.]: Herra forseti. Það er nú langt síðan þetta mál var rætt hér síðast. Þegar frv. um áburðarverksmiðju var lagt fyrir Alþingi 1944, var því, eins og ég tók fram áður, vísað frá með rökstuddri dagskrá, vegna þess að rafmagn skorti til framleiðslunnar, en gert ráð fyrir, að nýbyggingarráði skyldi falið að taka málið til betri athugunar og skila áliti um þær athuganir, sem gerðar yrðu. Nýbyggingarráð tók þetta síðan til athugunar 1945, og með bréfi 22. júní 1945 fól það Birni Jóhannessyni að fara utan til þess að rannsaka þetta mál betur og afla betri upplýsinga um það, hvort heppilegt væri að ráðast í að byggja áburðarverksmiðju á Íslandi og hvernig. Átti hann m.a. að athuga þá reynslu, sem fengizt hefur við framleiðslu þessarar áburðartegundar á Norðurlöndum og í Englandi og önnur teknisk atriði, hvort ekki mundu vera miklar líkur til þess, að hægt væri að framkvæma þau teknisku atriði hér eins og annars staðar, hve mikið notagildi þetta efni hefði við ræktun, og einnig átti hann að athuga hina fjárhagslegu hlið málsins, hvort hægt mundi að byggja þessa verksmiðju hér þannig, að hún bæri sig, og ýmis fleiri atriði. Björn Jóhannesson fór síðan utan sumarið 1945. Þegar hann kom heim aftur, skilaði hann skýrslu um ferðina og niðurstöður þær, er hann hafði komizt að. Yfirleitt voru niðurstöður hans á þá leið, að hvað snerti tæknilega möguleika á framleiðslu þessarar áburðartegundar hér, þá væri allt í lagi, þar sem hér þarf ekki annað til en rafmagn, sem við getum framleitt sjálfir. Einnig hafði hann athugað, hvernig heppilegast mundi að leysa það vandamál, sem talið var, að gæti orðið nokkuð mikið vandamál, nefnilega hvernig takast mætti að geyma þessa áburðartegund, og bendir reynsla síðustu ára til þess, að það muni vel vera hægt. Þá var það líka fjárhagshliðin, sem hann rannsakaði allýtarlega erlendis, og má segja í fáum orðum, að allir þeir sérfræðingar, sem hann átti tal við, voru sammála um það, að verð á áburði mundi lækka mikið að stríðinu loknu og þess vegna væri ekki þorandi að leggja út í áburðarvinnslu hér, ef framleiðslukostnaður yrði að vera jafnhár og á stríðsárunum. Þá eru og önnur atriði, sem koma hér til greina, og má þar einkum tilnefna tvennt, sem Björn Jóhannesson skilaði áliti um, að verðið á rafmagninu væri mjög stór þáttur í framleiðslukostnaði þessarar áburðartegundar og þar af leiðandi mjög mikils virði, að það væri ekki óhæfilega hátt, og enn fremur, að stærð áburðarverksmiðjunnar hefði mjög mikil áhrif á stofn- og framleiðslukostnaðinn, eins og reynslan hefði sýnt bezt bæði í Noregi og í Svíþjóð. Árangur þeirra rannsókna, sem gerðar hafa verið, er sá, að nú þykir ekki ná neinni átt að byggja hina litlu verksmiðju, sem fyrirhuguð var árið 1944 og einnig var gert ráð fyrir í frv. frá síðasta þingi. Nú er alveg horfið frá því að byggja 1.100 og 2.500 tonna verksmiðju, heldur skuli hér vera um að ræða stærð frá 5 þús. upp í 10 þús. tonn. En í sambandi við þetta kemur til greina annað atriði, sem sé það, að þegar búið er að taka þá ákvörðun að hafa þessa verksmiðju eins stóra og þetta frv. gerir ráð fyrir, vaknar spurningin um það, hvort takast megi að fá nægilegt rafmagn frá Soginu til þess að reka svona stóra verksmiðju. Áburðarverksmiðjunefndin er sammála um, að útilokað sé, að nægilegt rafmagn fáist frá Soginu til 10 þús. smálesta verksmiðju, og eru þessir sérfræðingar þeirrar skoðunar, að 7.500 tonna verksmiðja væri það allra stærsta, sem hægt væri að bæta á Sogið, þótt það verði virkjað til fulls. Þeir eru einnig þeirrar skoðunar, að sú virkjun mundi aðeins endast í 10 ár, þar sem rafmagnsnotkun til almennra þarfa og annars iðnaðar vaxi ekki meir en um 12–13 millj. kwst. árlega, þ.e.a.s. álíka mikið og verið hefur hin síðari ár, en í því sambandi er þess að gæta, að eðlileg aukning hefur í rauninni ekki getað átt sér stað sökum rafmagnsskorts. Samkvæmt upplýsingum Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra má telja fullvíst, að ef sami vöxtur verði áfram og verið hefur að meðaltali frá 1922–48, þurfi að virkja allt Sogið, þótt engri áburðarverksmiðju sé til að dreifa, þannig að nóg verði að gera við rafmagn frá Soginu fullvirkjuðu án hennar. Það er þetta, sem ég vildi undirstrika, að um leið og verið er að taka ákvörðun um að byggja stærri verksmiðju en fyrirhugað hefur verið áður, er gert ráð fyrir, að þessari verksmiðju sé ætlað rafmagn frá virkjun, sem ekki mundi geta framleitt nægilegt rafmagn bæði til þeirrar verksmiðju og annarra nota, sem krafizt yrði á sama tíma. Þess vegna virðist hér vera um ósamræmi að ræða. Það gæti verið nokkurt samræmi í þessu, ef um t.d. 2.500 tonna verksmiðju væri að ræða, eins og fyrirhugað var á síðasta þingi. En þegar um 10.000 tonna verksmiðju er að ræða, virðist ekki vera neitt samræmi í að bæta henni á það takmarkaða rafmagn, sem hér er fyrir hendi, og að þeirri niðurstöðu fenginni virðist ekki annað liggja fyrir, svo framarlega sem verksmiðjan á að verða samkeppnisfær,en að byggja fyrir hana sérvirkjun og hafa hana það stóra, að hún geti einnig framleitt fyrir erlendan markað. Notkun köfnunarefnisáburðar fer vaxandi hér; en mun ekki fara svo ört vaxandi, að minnsta kosti ekki um nokkurn tíma, að ekki þurfi að koma einhverju af þeirri framleiðslu á erlendan markað. Hér er um að ræða aðeins eina tegund áburðar, en þótt hinar tegundirnar séu ódýrari, eru þær ekki síður nauðsynlegar. Það væri þess vegna ekki nema eðlilegt, að við framleiddum svo mikið af þessari tegund til útflutnings, að það nægði til þess að greiða aðrar áburðartegundir, sem inn í landið þarf að flytja. En til þess að það geti orðið, þurfum við að vera samkeppnisfærir með framleiðslu okkar á heimsmarkaðinum. Önnur þau rök, sem mæla með þessu, eru þau, að hér er um að ræða stórfellt fyrirtæki, sem krefst sérstaklega lítils vinnuafls, og skiptir það ekki miklu máli, hvort hér er um að ræða hátt kaupgjald eða ekki. Vinnuaflið mundi aldrei taka til sín nema svo lítið brot af kostnaðinum, að þetta ætti að skapa okkur meiri möguleika til þess að verða samkeppnisfærir en flest önnur fyrirtæki. Annað atriði er það líka, sem mælir með því, að þessi leið verði farin. Hingað til hefur mjög mikið verið um það talað, hvað fossaafl okkar sé mikið ónotað, og það er rétt. Það er viðurkennt, að í fossaafli okkar eigum við auðlindir, sem geti í framtíðinni orðið okkur til mjög mikilla framfara. En hingað til höfum við ekki notfært okkur þessar auðlindir okkar nema að mjög litlu leyti, þ.e. til heimilisnotkunar og smærri iðnaðar, en ekki á neinn hátt til neins verulegs stóriðnaðar. En óhætt er að fullyrða, að til þess að geta notfært fossaafl okkar til verulegrar framleiðslu verðum við að skapa stóriðnað, og eru miklar líkur til, að þetta sé einmitt sú framleiðsla, sem heppilegust er, sökum þess að við vitum ekki, hvort hér eru í jörðu þau efni, sem líkleg væru til annarra nota. Ef fyrirhugað væri að fara þá leið að byggja hér stóra verksmiðju og reisa sérvirkjun fyrir hana, lægi beinast við að hefjast nú handa um að virkja Þjórsá eða einhverja af fossum hennar og þá sérstaklega Urriðafoss, þar sem hann er sá eini foss, sem hefur sérstaklega verið athugaður. Þarf ekki að fara mörgum orðum um þá áætlun, því að hún liggur hér fyrir í nál. minni hl. landbn. Nd. Áburðarverksmiðjunefndin gerir í áliti sínu ráð fyrir, að 5 þús. tonna verksmiðja kosti 38 millj., en 7.500 tonna verksmiðja kosti 44 millj. Bendir það mjög til þess, að hér sé um að ræða fyrirtæki, sem geti borið síg, og þess vegna hef ég lagt hér til, að sú breyt. verði gerð á frv., að í staðinn fyrir 5–10 þús. tonn komi 30–40 þús. tonn. Það liggur ljóst fyrir, að til þess að koma þessu í framkvæmd þarf lengri tíma og mikið fé. En ég tel ekki minni líkur til þess, að lán fáist erlendis, þó að verksmiðjan verði stór, en ef hún er svo lítil, að hætt er við, að hún beri sig ekki. Í landbn. kom fram sú skoðun hjá hv. þm. N-M., að athugandi væri að semja um þetta mál við þjóð, sem ekki hefði áburðarframleiðslu, en þyrfti áburð, og athuga, hvort ekki væri hægt að fá lán gegn áburði. Ég tel þetta mjög athugandi í sambandi við það, að verksmiðjan verði svo stór, að hægt verði að hafa af henni verulegar útflutningstekjur. Nú er mikið flutt inn af vélum, og það er rétt, en innflutningur véla, er kosta mikið, þarf að byggjast á því, að jafnframt skapist útflutningsverðmæti, og það hefur nokkuð á það skort, að séð væri fyrir því. Það er alkunnugt, hve erfitt er að fá varahluti og jafnvel eldsneyti til véla og bíla. Þó hefur Alþ. samþ. að auka innflutning á þessum tækjum, en hvað þýðir það, ef ekki er hægt að afla nægilegs gjaldeyris til þess að standa undir rekstri þeirra? Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta mörg fleiri orð að svo stöddu. Ég tel, að samþ. eigi þá till., sem ég hef lagt hér fram, svo að af þessu verði meira framtíðargagn.



Herra forseti. Ég vildi segja nokkur orð í tilefni af ræðu hv. frsm. minni hl., þó að það verði í aðalatriðum efnislega það sama og ég sagði við 1. umr. Báðir frsm. gátu þess, að n. væri öll samþ. því, að frv. yrði samþ., ágreiningur væri aðeins um stærð verksmiðjunnar. Mér þykir þetta að sjálfsögðu gott, en af orðum hv. 8. landsk. að dæma, virtist allt frekar „negatívt“ við málið, eins og hann væri að draga úr möguleikum þessa fyrirtækis, þó að hann í öðru orðinu vildi herða sóknina. Hann sagði upphaflega í ræðu sinni, að nauðsynlegt væri að hugsa um fleiri áburðartegundir, og það er rétt, en köfnunarefnisáburðurinn er langdýrastur og kostar mestan gjaldeyri, þó að við flyttum allar tegundir inn í réttum hlutföllum, og af þeim ástæðum er sjálfsagt að byrja á þessari tegund. Ef það tækist að spara þann gjaldeyri, hefðum við þeim mun meiri möguleika til að kaupa aðrar tegundir, er við ekki getum framleitt. Það er að vísu hugsanlegt að koma upp fosforsýrugerð, en hún ætti að koma næst, eftir að köfnunarefnisþörfinni hefur verið fullnægt. Þá minntist hv. þm. á ýmis atriði, er ég skal drepa á lítils háttar. Hann talaði um, hversu stærð verksmiðjunnar væri mikilsverð. Það er rétt, að litlar verksmiðjur eins og þær, sem áður var hugsað um að byggja, standa illa að vígi, en það er augljóst mál, að ekki er hægt að stækka verksmiðjuna ótakmarkað til þess að fá ódýrari áburð. Munurinn er mestur frá litlu verksmiðjunni og upp í það stóra verksmiðju, að allur mannafli verksmiðjunnar sé fullnotaður. Ég rengi ekki niðurstöður Björns Jóhannessonar, að framleiðslukostnaður 10 þús. smál. verksmiðju sé þrisvar sinnum meiri, en 90 þús. smál. verksmiðju, en þetta er byggt á reynslu frá Noregi, og hún er ekki tæmandi sönnun þess, að sömu hlutföll verði hér, því að hinar nýju verksmiðjur eru svo miklu meira „mekaníseraðar“, að það þarf bara brot af því mannafli, er áður var, til að framleiða sama magn. Hitt er enginn vafi, að betra er að hafa stóra verksmiðju en litla, og þó að ég efi, að útreikningar hv. minni hl. landbn. varðandi framleiðsluverð 10 þús. smál. verksmiðju og 30 þús. smál. séu öruggir, dettur mér ekki í hug að neita því, að nokkur hagur er að því að hafa verksmiðjuna stærri. En það, sem hv. þm. ræddi mest, var, hvort Sogsvirkjunin mundi geta fullnægt rafmagnsþörf 7.500–10.000 smál. verksmiðju. Hv. þm. segir í nál., og hann endurtók það í ræðu sinni: „Samkvæmt einróma áliti áburðarverksmiðjunefndarinnar er útilokað, að nokkurn tíma fáist nægilegt rafmagn frá Soginu til að knýja 10.000 tonna verksmiðju.“ Þetta er rangt, og hlýtur að byggjast á misskilningi hv. þm. Eins og ég hef minnzt á, er áætlað, að þegar næsta virkjun og virkjunin þar á eftir eru fullbúnar, 1955, og viðbótarvélasamstæður komnar, verði öll framleiðsla Sogsveitunnar 500 millj. kílówattstundir. Það er álit rafmagnsstjóra, að ef gert er ráð fyrir því, að almenn neyzla haldi áfram með sama hraða, þá verða þrátt fyrir það eftir 1955 hægt að taka 10.000 smál. verksmiðjuna í fulla notkun. Ef almenn notkun á að ganga fyrir, verður að miða við 7.500 smál. framleiðslu, þangað til virkjuninni 1955 hefur verið bætt við, en þá er hægt að taka 10.000 smál. verksmiðjuna í notkun, þegar Sogið er fullvirkjað. Rafmagnið frá Soginu mundi nægja til 1964, þó að almenn rafmagnsnotkun væri hin sama, en þá þyrfti viðbót til almennrar aukningar. Það er því rétt, að við yrðum að virkja í áföngum, en það er hægara að taka þetta í áföngum, en að ráðast í eins tröllslegt fyrirtæki og virkjun Urriðafoss. Það kom fram hjá hv. þm., og líka í sambandi við umr. í Nd., að ætla mætti, að almenn notkun mundi aukast meira í framtíðinni, en undanfarin ár. Í því sambandi má benda á, að orkuaukningin undanfarin ár er svo tröllsleg, að þess verður að vænta, að einhver stöðvun verði þar á, annars verður allt landsfólkið komið til Reykjavíkur eftir fá ár, en með eðlilegri aukningu er sízt þörf á meiri orku. Á þessu tímabili er búið að byggja allt rafveitukerfi Reykjavíkur og leiða rafmagnið út um byggðir landsins. Það er því ekki lítið stökk, sem tekið hefur verið. Ef við getum haldið sama hraða, tel ég, að við getum vel við unað. Þetta er álit rafmagnsstjórans í Reykjavík, og mér finnst öll rök mæla með því. Ef aukningin heldur áfram eins og verið hefur, verður því nægilegt rafmagn fyrir 10.000 smál. verksmiðju 1955, er síðasta virkjunin hefur verið gerð. Það er tiltölulega skaðlaust að byggja fyrst 7.500 smál. verksmiðju, því að þá mætti láta þann hluta, er býr til kolvetni, bíða, en byggja hina tvo, sem eru ódýrari. Rafmagnsstjóri heldur því að vísu fram, að ekki verði nægilegt rafmagn eftir næstu virkjun fyrir 10.000 smál. verksmiðju, en hann heldur því ákveðið fram, að eftir 1955 verði það nægilegt. Ég held því, að það sé ástæðulaust fyrir hv. þm. að óttast það, að þetta frv., ef að l. verður, verði bara að gagni á pappírnum vegna rafmagnsskorts. Ef hægt er að afla fjár til framkvæmdanna, munu þær ekki stranda á rafmagnsskorti. Það er að vísu rétt, að mikil eftirspurn er á rafmagni í sveitunum, en ef við verðum svo lánsamir að hafa fjármagn til að leiða rafmagnið út í byggðirnar á næstu árum í svipuðum hlutföllum og undanfarið, þá megum við vera þakklátir. Þá kom hv. þm. inn á brtt. sína um stóra verksmiðju. Eins og ég sagði í Nd., get ég tjáð mig fylgjandi þeirri hugmynd, en ég álít, að enn sé hún ekki tímabær. Það er mál þeirra, er mesta þekkingu hafa á þessum málum, rafmagnsstjóra og raforkumálastjóra, að þótt við hæfumst handa við Urriðafoss, væru engar líkur til þess, að framkvæmdum yrði lokið fyrr en eftir tíu ár, þó að við hefðum peninga í handraðanum og allt væri í lagi með hina „finansiellu“ hlið málsins. Ef horfið yrði að þessu ráði, má því slá því föstu, að engin áburðarverksmiðja yrði komin upp fyrr en um 1960. Ef minni verksmiðjan er valin, gæti hún verið tilbúin 1953 eða 1954, og því búin að starfa í fimm, sex eða sjö ár af fullum krafti, áður en stóra fyrirtækið risi upp. Nú er gert ráð fyrir því, að framleiðsluverðmæti 7.500 smál. áburðarverksmiðju nemi 16 millj. kr. á ári með svipuðu verðlagi og nú er. Á sjö árum mundum við því spara 112 millj. kr. í erlendum gjaldeyri beint og óbeint, ef þessi leið yrði farin í stað þess að velja „stóra planið“. Ef bara er miðað við fimm ár, næmi beinn og óbeinn sparnaður 80 millj. kr. á því tímabili. Þar sem innkaupsverð véla og tækja, er greiða verður með erlendum gjaldeyri, er áætlað 20 millj. kr., mundi það hafa borgað sig fjórfalt eða sexfalt, er stóra fyrirtækið væri að byrja framleiðslu sína. Við eigum að leggja stund á það að koma okkur upp stórvirkjunum við fossana okkar. Það er rétt, sem hv. frsm. sagði, að okkur er nauðsynlegt að fá sem flesta fætur undir útflutningsverzlun okkar, því að innflutningsþörfin er mikil, og enginn vafi er á, að fá sjávarútvegsframleiðslufyrirtæki eru það, sem komið gætu í staðinn fyrir þetta. En ég er ekki sannfærður um, að við ættum að leggja stund á áburðarframleiðslu fremur en t.d. aluminiumframleiðslu o.fl. En allt þetta þarf mjög mikillar rannsóknar með. Hugsanlegt er líka með magnium. Það er rannsóknarefni, hvernig við eigum að beita okkur. Getur verið, að komi á daginn, að köfnunarefnisáburður sé okkur hentugastur til útflutnings. En við getum stefnt að aukningu framleiðslu hans, þótt við byrjum á þessari verksmiðju nú, þó að hún gefi engan tröllslegan útflutning. Og kærkomið reynslutímabil fengjum við með rekstri hennar sem undirbúning undir stærri framkvæmdir seinna, og vissum við þá, hvar við stæðum, þegar við legðum út í stórt. Aðalatriðið er þetta: Ég veit, að það verður nægilega erfitt fyrir okkur Íslendinga - ekki meiri karlar en við nú erum - að koma þessu fyrirtæki á laggirnar. Hef ég satt að segja áhyggjur um, að okkur gangi fullerfiðlega að koma þessari verksmiðju upp, og sé eigi annað, ef við ættum að hlaupa frá þessari og til fyrirtækis, sem kostaði 100–200 millj. kr., en það væri hrein útópía. Það eru engar líkur til, að við gætum aflað þess fjár. Þannig yrði, ef horfið væri frá minni verksmiðju til stærri, að það væri sama og að leggja fyrirtækið niður. Hv. þm. kvað hægt fyrir okkur að semja við þjóðir, er skortir áburð, um lán til verksmiðjunnar og virkjunar í Þjórsá gegn því að fá tilbúinn áburð, er þar yrði framleiddur. Ja, ég hef nú litla von um, að við gætum samið um þvílík viðskipti með því að setja áburðinn á fast verð, er við þyrftum, til að fyrirtækið bæri sig. En sé sá möguleiki til, þá gegnir sama máli, þó að við byggjum verksmiðju við okkar þarfir á næstu árum, og hefðum við eigi kastað frá okkur samningum við aðrar þjóðir eða kastað neinu á glæ. Málið er tröllaukið. Það þarf undirbúning, ýtarlega rannsókn og helzt varðandi það að tryggja markaði, svo að það tekur ærinn tíma að undirbúa þetta allt, ef telja á verjandi að leggja út í það. Því tel ég, þó að þessi brtt. virðist á yfirborðinu lýsa áhuga og bjartsýni, þá sé það að samþykkja hana í rauninni að jarða málið um ófyrirsjáanlegan tíma. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort það vakir fyrir minni hl., en árangurinn verður sá. Ég mælist því til, að hv. d. sjái sér fært að ganga frá málinu í því aðalformi, sem það hefur komið í frá hv. Nd. Ég tel nauðsynlegt að fá l. um þetta, en engin vissa er fyrir hendi um, að við höfum fjármuni til að reisa hana á þessu ári. En hægara er að gera ráðstafanir til fjáröflunar og nær framkvæmdum, ef l. verða samþ. á þessu þ., heldur en ef það er látið dragast. En hitt yrði líkkista málsins.



Herra forseti. Á þskj. 412 á ég brtt. við frv., sem gengur í þá átt, að ríkisstj. sé heimilt „að leita eftir þátttöku félaga og einstaklinga um fjárframlög til stofnunar verksmiðjunnar. Ef slík framlög nema minnst 21/2 millj. kr., skal verksmiðjan rekin sem hlutafélag, en hlutaféð ákveðið 10 millj. kr., og leggur ríkissjóður fram það fé, sem á vantar.“ Ástæðan fyrir því, að ég kem fram með þessa till., er sú, að ég hef megna vantrú á því formi stórra fyrirtækja, sem lagt er út í með þessu frv. Slíkt hefur þó viðgengizt fyrr hér á landi. En segja má í þeim efnum, að sporin hræða. Það hefur komið hér í ljós, að stórfyrirtækjum, sem eru eign ríkisins og rekin af nefndum eða stjórnum, sem skipaðar hafa verið af ríkisstj. eða valdar af Alþ., hefur verið illa stjórnað, og eitt átakanlegasta dæmið er stjórnin á Fiskiðjuveri ríkisins. Þar er stofnað fyrirtæki, sem búið er að leggja í um 7 millj. kr., en er kastað í hendurnar á stj. fiskimálasjóðs að ég held, - er hefur haft misjafnan orðstír, en stj. hefur unnið að þessu í hjáverkum, - og sú stj. á því næst að taka við Fiskiðjuverinu. En reksturinn varð með ódæmum, eins og kunnugt er. En þetta er mjög gott dæmi um, hversu rekstur fyrirtækis fer úr hendi, þegar engar „interessur“ koma til greina nema hagsmunir ríkisins og þjóðarheildarinnar. Þessu álít ég, að eigi að hverfa frá: að kasta fyrirtækjum í hendurnar á stjórn- eða þingskipuðum nefndum. Og þessir menn, sem eru án áhuga og hafa eigi hagsmuna að gæta, eiga að sjá þessum rekstri farborða. Má og minna á síldarverksmiðjur ríkisins, hvernig rekstur þess fyrirtækis er. Þær eiga að hafa framkvæmdastjóra. Hann er ekki nefndur, og menn þeir, sem í stj. eru og eiga að sjá um framkvæmdir, eru önnum kafnir við allt annað. Skulda verksmiðjurnar nú um 70 millj. kr. Ég álít, að hverfa eigi frá þessu fyrirkomulagi og ríkið eigi ekki að hafa stjórn á þessu, heldur eigi einkaframtakið að vera þar þátttakendur, og komi þar fram áhugi og framsýni einstaklinganna, sem vilja, að fyrirtækið gangi. - Mér skildist á ræðu hæstv. atvmrh. áðan, að eigi mundi of mikið fé vera fyrir hendi. Ég hygg, að eins og stendur viti enginn, hvernig koma eigi verksmiðjunni á fót. Það kunna að standa vonir til, að úr rætist, þó að þær virðist veikt undirbyggðar. En hvers vegna má ekki láta einstaklingsframtakið og félög leggja fram féð? Við verðum að fá einhverja, sem geta rekið fyrirtækið, en það getur ríkið ekki. Að fela því reksturinn væri að fara úr öskunni í eldinn, og það er að stofna stórkostlegum fjármunum í stórkostlega hættu. - Ég veit ekki, hvort einstaklingar vildu leggja í fyrirtæki með ríkinu. Menn og félög vilja yfirleitt ekki vinna sem félagar ríkisvaldsins. En þessum hugsunarhætti verður að útrýma. Danska ríkið á t.d. um 50% í nokkrum stórfyrirtækjum, en á þó aðeins fulltrúa í stj. þeirra og rekstrarráði, en annars eru þau rekin sem einkafyrirtæki. Má t.a.m. nefna dönsku spíritusverksmiðjurnar, þar sem ríkið á 51% af hlutafénu. Í Danmörku voru þó jafnaðarmenn við völd, þegar þetta gerðist, og hafa enga ástæðu séð til að taka stjórnina úr hendi einstaklingsframtaksins, álíta þetta eigi óhaganlegt fyrir ríkið. Ég væri ekki undrandi, þótt S.Í.S. vildi vera hluthafi. Mér þætti það eðlilegt, þó að ekki væri til annars, en hafa hönd í bagga um, hvernig fyrirtækið væri rekið. En ef það er illa rekið, hlýtur það fyrst og fremst að bitna á bændastétt landsins. Það er því ekki einkennilegt, þótt Sambandið vildi e. t. v. vera hluthafi. Aðrir einstaklingar kynnu og að vilja hið sama. Hv. n. hefur eigi séð sér fært að mæla með þessari brtt., þó að hún sé eðlileg og skynsamlegasta leiðin, sem þ. getur farið. En ég vænti þess, að d. verði á annarri skoðun og samþykki till.



Herra forseti. Ég á hér brtt. við frv. á þskj. 534. En áður en ég ræði um hana, vil ég ræða málið almennt. Er það eigi óeðlilegt, að þetta mál, er kostar ríkið um 40 millj. kr., sé nokkuð rætt hér í d. Eitt atriði þess hefur orðið að meginágreiningi með nm., en það er stærðin. Mér finnst ekki óeðlilegt, að sá hl. n., sem eigi getur fellt sig við 7.50010.000 smál. verksmiðju, heldur gerir till. um 35–4.000 smál. verksmiðju, muni gera það að skilyrði fyrir fylgi sínu við málið, að hún verði samþ., - ef marka má rök hans. Séu þau sönn, þá er meginatriðið, að verksmiðjan verði byggð, eins og minni hl. leggur til. Mér finnst eðlilegt, að það sé gert að skilyrði fyrir fylgi við málið. En hæstv. ríkisstj. og Alþ. hlýtur að gera það upp, hvort 7.500 smál. verksmiðja geti borið sig fjárhagslega eða geti framleitt áburð, sem sé samkeppnisfær við erlendan áburð, er flyzt til landsins. Augljóst er, að komi það í ljós, að verksmiðja, sem byggð er fyrir 40 millj. kr., geti eigi framleitt eins ódýran áburð og aðrar þjóðir, þá er grundvellinum undan rekstrinum kippt burt. Bændur munu ekki sætta sig við að greiða dýrari áburð, sem framleiddur er hérlendis, en fá ekki erlendan áburð. því er meginskilyrðið það, að bein trygging sé fyrir því, að líkindi séu til, að hægt verði að framleiða eins ódýran áburð hér á landi og hægt er að kaupa hann inn til landsins. Það kemur fram í nál., að líkindi séu til þess. En mér sýnast þessi rök vera veik í dag. Þó er það á ábyrgð hæstv. ríkisstj. og verksmiðjustj. En illa væri farið, ef hlaupíð væri í að byggja slíkt orkuver og því næst yrði að stöðva reksturinn og hætta framleiðslunni. En mér skilst, ef till. hv. landbn. verður samþ., þá sé hér um nýja yfirlýsingu að ræða, því að ætlazt er til, að eigi sé byrjað á verkinu, fyrr en búið er að útvega þessar 40 millj. kr. til þess. Og eftir ummælum hæstv. ráðh. má ætla, að langur tími geti liðið þangað til, nema farið verði inn á leið þá, er hv. 1. þm. Reykv. vill fara og ég skal geta síðar. Þetta byggist helzt á því, hversu hægt verði að fá féð, og síðan rafmagninu. En nú er engin trygging fyrir, því, að þessi 7.500–10.000 smál. verksmiðja fái nægilegt rafmagn.

Ekki fyrr en eftir nokkur ár.

Þróunin í notkun rafmagnsins hefur orðið meiri en spáð var. Toppstöðin við Elliðaárnar var reist til að svara álaginu milli kl. 10 og 1 á daginn, en hún er fullálögð allan daginn. Hver einasta stöð, sem reist er, er fullálögð að kalla áður. Ég efast ekkert um, að menn hafi álitið Reykjavík mundu fá nægilegt rafmagn frá Soginu og Elliðaánum, en ég hef enga trú á, að þannig standi framvegis. Rafmagnsþörfin er orðin svo mikil, að hún fer út yfir áætlanir verkfræðinganna. En þetta er svo stórt atriði, að nauðsynlegt er fyrir stj. að tryggja sér rafmagn frá Sogsfossunum til iðjuversins 1953 eða síðar, svo að nægilegt rafmagn fáist. Hins vegar er mér ljóst, að hörð barátta verður um að fá sem ódýrast rafmagn milli áburðarverksmiðjunnar og annarra rafmagnsnotenda, íbúanna, ef það reynist eigi nægilegt í Soginu. Ég treysti því ekki, að trygging fáist fyrir því, að búið verði að virkja 1951 eða um það bil, og því síður, að þaðan fáist nægilegt rafmagn til iðjuversins, eins og fyrir liggur eftir útreikningunum í dag, en það tel ég höfuðatriði í þessu máli. - Þá er það náttúrlega mikill ókostur, þó að það sé engan veginn dauðadómur á þetta fyrirtæki, að þessi verksmiðja skuli aðeins eiga að vinna eina áburðartegund af þremur, sem nota þarf í landinu af tilbúnum áburði, þó að það sé upplýst af hæstv. ráðh., að það sé bæði dýrasta tegundin og sú, sem mest þarf að nota í landinu. En ég vil í sambandi við þetta leyfa mér að gera fyrirspurn til hæstv. ráðh. út af atriði, sem ég ræddi um í fyrra hér á Alþ., þegar þetta mál var til umr. Hvað hefur verið gert af hæstv. ríkisstj. og af Atvinnudeild háskólans í sambandi við rannsókn á límvatni til áburðar í landinu. Ég benti þá á það atriði og beindi því sérstaklega til ráðh., að líkur væru til, að mjög miklir möguleikar væru til þess, að hægt væri að vinna í stórum stíl þúsundir tonna af áburði úr límvatni, sem flytur frá verksmiðjum ríkisins út í sjó, og að það mundi vera hægt að vinna þar betri og ódýrari áburð en hugsað er að vinna úr loftinu. Og þetta var miðað við það, að það var upplýst af þeirri nefnd, sem hefur með þetta að gera, að vel gæti komið til mála, að þessi verksmiðja, sem á að vinna áburð úr lofti, ynni aðeins vökvaáburð, en ekki fullþurrkaðan, og að það væri alls ekki ógerlegt að koma honum þannig út til bænda, því þó að flutningskostnaður á honum þannig yrði meiri, þá yrði framleiðslukostnaðurinn miklu minni. En sé þetta raunverulega svona, þá er því meiri ástæða til að rannsaka til fulls, hvort hægt sé að vinna í stórum stíl úr límvatni frá verksmiðjunum áburð svo þúsundum tonna skiptir á ári hverju fyrir landið. - Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég lauk ræðu minni áðan, þá var ég að ræða um það, hvort það hefði verið gerð nokkur rannsókn á því að vinna áburð úr límvatni. Þetta er svo mikilvægt atriði, að ég held, að ég verði að eyða nokkrum mínútum í sambandi við þetta mál til þess að leggja frekari upplýsingar fyrir hæstv. atvmrh. Það voru nokkrir leikmenn 1938, sem gerðu tilraunir með límvatn sem áburð, vegna þess að þeir höfðu orðið þess vísir, að þegar hausar og hryggir voru bornir sem áburður á tún, þá þótti það jafnvel bezti áburður, sem hægt er að fá. Þegar þetta sama efni var tekið og mælt sem fóðurmél, þá reyndist að vera í því aðeins 55% af eggjahvítuefni. Ef aftur á móti hausar og hryggir eru teknir og þurrkaðir vélrænt án þess að pressa þá, þá kemur vanalega 65% eggjahvítuefni úr slíku efni, þannig að 10% hverfur ofan í jörðina, en þegar þetta efni er pressað með vélum, þá fæst ekki nema 55% eggjahvítuefni, og fer þá út með límvatninu 10%, eða það sama sem fer ofan í jörðina, þegar hausar og hryggir eru bornir á tún sem áburður og regn og sól getur leyst þetta efni upp. Það var þetta, sem vakti athygli hjá þessum mönnum, sem gerðu sérstakar tilraunir til að bera á límvatn, og ef ég man rétt, þá var árangurinn beztur, ef blandað var 1:4 til þess að geta fengið hæfilega sterkan áburð, hvort heldur er í flög eða á tún. Nú er okkur ljóst, að þúsundir tonna renna til sjávar frá verksmiðjunum kringum landið, og þess vegna vildi ég vita, hvort ríkisstj. eða hæstv. atvmrh. hefur látið viðkomandi aðila rannsaka þetta til hlítar til að geta fundið út, hvort mögulegt sé að vinna sama magn af áburði á Íslandi á annan hátt en hér er ætlazt til með þeirri verksmiðju, sem getið er um í þessu frv. Í sambandi við þetta vil ég benda á, að í Noregi hefur verið fundið upp alveg sérstakt tæki til þess að vinna fóðurefni úr slíku límvatni eins og hér um ræðir, og einnig hefur í Ameríku um langt skeið verið unnið í stórum stíl fóðurefni úr límvatni, og má þá geta nærri, hvort ekki er auðveldara að vinna áburð úr því en skepnufóður. Einnig vildi ég heyra það frá hæstv. ráðh., hvort þessi efni, sem eru í þessu hráefni, gætu komið í staðinn fyrir þann áburð, sem hér um ræðir, eða hvort það gæti komið í staðinn fyrir hinar aðrar tvær tegundirnar, sem ekki er ætlazt til að vinna í þessari verksmiðju, sem hér um ræðir. Ég tel þetta svo miklu varða í sambandi við áburðarvinnsluna, að það sé rétt að láta rannsaka þetta alveg niður í kjölinn til þess að fá úr því skorið, hvort unnt sé að gera þetta á einhvern hátt hagkvæmara fyrir alla aðila en á þann hátt, sem hér er ætlazt til, að reisa 40 millj. kr. verksmiðju, og hvort það væri ekki gerlegt, þrátt fyrir það að þessi verksmiðja væri reist, að byrja á enn annarri vinnslu, svo framarlega sem það sýndi sig, að hægt væri að gera það. Skal ég svo ekki fara frekar út í það atriði. Ég vil þá leyfa mér að fara nokkrum orðum um sjálft frv. og þá sérstaklega um 2. gr., því að við hana hef ég borið fram brtt. á þskj. 534. Það er ætlazt til þess nú, eins og frv. liggur fyrir, að ríkissjóður leggi fram fé til stofnunar áburðarverksmiðju, sem verði óafturkræft. Ég veit ekki, hvað hæstv. atvmrh. hefur háar vonir um að fá fé frá ríkissjóði og hve háa upphæð, enda ekkert getið um það hér í frv., og það er heldur ekki rætt um það í frv., hvort þetta eigi að vera í eitt skipti fyrir öll eða árlegt framlag, en óneitanlega væri skemmtilegt að vita nánar um það atriði. En mér finnst, eins og málum er nú komið hjá ríkissjóði, að það sé ekki eðlilegt, að fé sé látið óafturkræft til slíkra stofnana. Mér finnst ekki óeðlilegt, að ríkissjóður legði fram eitthvert stofnfé, sem væri eign ríkissjóðs, en ég sé ekki, að það sé eðlilegt, að það sé látið óafturkræft. Hins vegar er þetta ekki orðað þannig í mínum brtt., heldur á þann hátt, að skýrt sé, hvernig eigi að afla fjárins til þessa fyrirtækis, og það er, eins og þar segir, fyrst „með framlagi úr rekstrarsjóði Áburðarsölu ríkisins, og er það fé óafturkræft.“ Ég held, að rekstrarsjóður Áburðarsölu ríkisins sé nú 1.100.000 kr. Þetta er fé, sem hefur safnazt í áburðarsjóð, og það er eðlilegt, að þessi rekstrarsjóður sé afhentur áburðarverksmiðjunni til þess að vera einn hluti af hennar stofnfé. Þetta er svo skylt, áburðarsalan og áburðarverksmiðjan, ef ríkissjóður á þetta að mestu leyti, að eftir að verksmiðjan er komin upp, þá ætti þetta að vera eitt og sama fyrirtækið. Mér finnst því eðlilegt, að þetta framlag sé óafturkræft sem stofnfé til verksmiðjunnar. - Í öðru lagi „með frjálsri þátttöku almennings í landinu eftir reglum, sem ríkisstj. setur um það atriði.“ Það er komið inn á þetta atriði í till. hv. 1. þm. Reykv. á þskj. 412, þar sem hann gerir ráð fyrir, hvernig þessa fjár skuli aflað. Vil ég ekki segja, að ég vilji gera það að minni till. á þann hátt, sem tekið er fram í till., en ég er til viðtals um það, hvernig þessu verði náð á annan hátt, og ég tel sjálfsagt, að almenningur eigi kost á að leggja fé í þetta fyrirtæki. Ef þetta fyrirtæki er sett á stofn til þess að tryggja bændum almennt í landinu, 6.000 bændum, öruggan áburð með sambærilegu verði eins og það getur alltaf verið á heimsmarkaðinum, þá finnst mér ekki óeðlilegt, að þeim sé gefinn kostur á, og öðrum mönnum, að leggja sinn skerf í að koma upp slíku fyrirtæki. Í sambandi við þetta vil ég benda á annað fyrirtæki í landinu, sem nú hefur starfað í 30 ár og á sínum tíma var ekki minna átak að koma á stofn en nú er að koma upp þessari verksmiðju, þó að hún kosti 40 millj. kr. Það er Eimskipafélag Íslands. Ég er viss um það, hvað sem menn segja um Eimskipafélagið og rekstur þess, að því fyrirtæki hefði aldrei verið komið upp, ef almenningur hefði ekki staðið utan um það frá fyrstu byrjun til dagsins í dag, og þetta fyrirtæki eitt allra hefur notið þess að vera skattfrjálst vegna þess, hversu það hefur verið til almenningsheilla fyrir landslýðinn. Ég tel, ef þetta fyrirtæki á að framleiða nauðsynlega vöru til 6.000 bænda, sem mun hafa stórkostleg áhrif, ekki aðeins á þá stétt, heldur alla landsmenn, hvernig þeir framleiða sína vöru, að þá séu mjög miklar líkur til þess, að hægt sé að ná mjög miklu fé, sem ríkissjóður þarf, hvort heldur er til að lána eða leggja fram, og ég er ekki í vafa um, að það er stórkostlegur hagur fyrir fyrirtækið, ef hægt væri að fá lán, þótt ekki væri nema 1/4 af þessu fé, þannig frá landsmönnum, heldur en að þurfa að taka þetta fé til láns eða þurfa að leggja það sem skatt á þjóðina til að geta komið þessu fyrirtæki upp. Það mætti hafa á þessu alls konar fyrirkomulag, t.d. að ekki væri greitt nema 4% vextir, fyrirtækið væri skattfrjálst o.s.frv. Þá geri ég mér vonir um, að þetta fyrirkomulag mundi engu síður mæta samúð hjá þjóðinni, en Eimskipafélagið, m.a. eins og hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að S.Í.S. og önnur fyrirtæki legðu þar töluverðan hluta fram. Ef við lítum á það, hvernig rekstur þeirra fyrirtækja gengur, sem ríkið hefur eingöngu með að gera, þá held ég, að reynslan hafi sýnt, að það sé ekkert tjón, þó að hér tæki saman ríkið og þegnarnir á líkan hátt og hjá Eimskipafélaginu. Ég skal fyrst minnast á Fiskiðjuverið. Ég held, að það sé nægileg reynsla, sem fengizt hefur af því fyrirtæki, þar sem farið er út í það með litlu fjármagni, það hefur svo komizt í alls konar fjárhagslega erfiðleika, vegna þess að ríkissjóður hefur ekki talið sér skylt að láta það hafa það fé, sem nauðsynlegt var, eða ekki haft tök á því. Ég skal svo ekkert fara út í rekstur fyrirtækisins. Það er eitt dæmi um það, hversu ógerlegt er fyrir ríkið að ætla sér að stofna til slíks iðjuvers eins og hér um ræðir án þess að hafa tryggt sér áður fullkomlega fjárhagslegan grundvöll fyrirtækisins í framtíðinni, ekki einungis það fé, sem þarf til að byggja fyrirtækið upp, heldur einnig fjárhagslegan grundvöll, svo að það geti staðið undir vöxtum og afborgunum. Þá skulum við líta á, hvernig gengur með landssmiðjuna öll þessi ár. Ég held, að ríkissjóður hafi aldrei fengið einn eyri út úr því fyrirtæki sjálfur, en hann hefur fengið af því töluverða erfiðleika, þegar illa hefur gengið, og ekkert í aðra hönd, þegar vel hefur gengið, á meðan sambærileg fyrirtæki hafa gefið ríkissjóði hundruð þúsunda og milljónir í tekjur. Ég er ekki að segja þetta til árása á fyrirtækið sjálft, þetta er bara staðreynd, fer náttúrlega dálítið eftir því, hvernig menn veljast, sem fyrir fyrirtækjunum standa. Þetta fyrirtæki er sagt að hafi fengið góðan mann, og eru öll líkindi til, að það geti rétt við, en sannarlega hefur ríkissjóður ekki haft neinar tekjur af því fyrirtæki. Hvernig er með sérleyfisferðirnar? Þær eru byggðar upp á sama hátt og hugsað er að byggja upp hér, með litlu eða engu fjármagni frá ríkissjóði. Það er treyst á rekstrarafkomuna, og hún er orðin slík, að það er orðið milljónatap, það hefur orðið að taka úr öðrum sjóðum með vafasömum heimildum. Hvernig hefur svo verðlagið verið? Miklu lakara, en meðan þetta var í höndum einstaklinga. Þetta er reynslan þar. Ef við förum í byggingu síldarverksmiðjanna, sem mest er sambærilegt við þetta fyrirtæki, þá er komið svo þar, að það er búið ýmist að henda milljónum frá ríkissjóði í nauðsynleg útgjöld eða ríkissjóður hefur gengið í milljóna ábyrgðir til að geta fengið lán til þess að standa undir nauðsynlegum útgjöldum. Nýlega kom frá hæstv. fjmrh. boð um 1.500.000 kr. ábyrgð fyrir skuld, sem þessar verksmiðjur hafa á s.l. ári stofnað til og hafa ekki getað staðið undir. Raunveruleikinn er sá, að ríkissjóður hefur orðið að greiða fyrir þessi fyrirtæki og verður enn að greiða margar milljónir, til þess að þau geti rækt sitt hlutverk. Þegar við höfum rætt við stjórn þessara fyrirtækja um það, hvort ekki væri unnt að skipa svo þeirra hag að lækka hráefnið, svo að fyrirtækin gætu unnið sig upp aftur, þá hefur svarið verið, að það væri ekki hægt vegna þess, að enn þá væru 50% af síldarverksmiðjum í höndum einstakra manna, sem betur reka þetta en ríkið, og þeir væru því háðir því verði, sem einstaklingar gætu á hverjum tíma gefið fyrir hráefnið, og reynslan hefur sýnt, að þegar einstaklingar græða, þá er stórtap á ríkisverksmiðjunum. Ég held, að það væri ákaflega hollt fyrir hv. alþm. að gera sér þetta ljóst, þegar um það er að ræða við stofnun þessa fyrirtækis að útiloka þátttöku einstakra manna. Þá er m.a. hægt að benda á Skipaútgerð ríkisins. Ég minnist þess, að 1943, þegar ég var í mþn. til þess að undirbúa og skipuleggja strandferðirnar, eftir að búið væri að útvega eða afla nýrra skipa, eins og nú er búið að gera, þá lá fyrir útreikningur, eins og liggur fyrir hér, þar sem sýnt var með tölum og fullyrt, að skip eins og Esja gæti á öllum tímum gefið góðan hagnað. Var þá reiknað með 200.000 kr. hagnaði á skip, enda hafði Esja gefið það á þeim árum. Nú er raunveruleikinn sá, að reiknað er með 500.000 kr. tapi á hvort skip á ári. Þetta er rothögg á hvaða atvinnurekstur sem er, ef útreikningarnir standast ekki betur en þetta, að þegar reiknað er með 200.000 kr. hagnaði, þá verður 500.000 kr. tap. Það er ekki hægt að leggja þetta tap á neinn aðila nema þjóðina. Ég tel það því skyldu þm. og hæstv. ríkisstj. að skoða þessi mál ofan í kjölinn, áður en farið er út í fyrirtæki eins og það, sem hér ræðir um. Ég vil því vænta þess, að einmitt þessi till um að leyfa almenningi frjálsa þátttöku við þetta fyrirtæki verði samþ., því að ég tel, að það verði ekki aðeins til þess að létta undir með ríkissjóði um fjáröflun, heldur einnig, að með því móti sé miklu meiri trygging fyrir því yfirleitt, að fyrirtækið standi jafnan á fjárhagslega sterkum grundvelli, því að það er nú svo, að betur sjá augu en auga. Og er þetta ekkert sagt til hnjóðs þeim mönnum, sem fara með stjórn þessara mála í umboði hæstv. ríkisstjórnar. Þá legg ég hér til í c-lið minnar brtt., að fjár, sem þarf til að standast kostnað samkv. fyrirmælum 1. gr. frv., skuli m.a. afla „með framlagi úr ríkissjóði, eftir því sem fé er veitt til þess í fjárlögum“, eins og í raun og veru er tekið upp í frv. nú. En hins vegar kemur hér síðar fram í minni brtt., að ég ætlast með henni til þess, að þetta fé verði afturkræft, en ekki óafturkræft, eins og nú er ætlazt til eftir frv. Og svo að síðustu legg ég til, að þessa fjár verði aflað „með lántöku innanlands eða utan.“ - Nú er það sjálfsagt að svona stórt fyrirtæki verður tæplega sett upp nema með því móti að fá til þess stór lán. Hitt verða menn að gera sér ljóst um svona fyrirtæki eins og þetta, sem enginn veit, hvernig muni bera sig fjárhagslega, að það er kannske alveg grundvallaratriði fyrir því, að það geti haldið áfram, að það sé svo fjárhagslega sterkt í upphafi, að það þoli þá skelli, sem ávallt eru samfara nýjum fyrirtækjum, og geti komizt yfir þá barnasjúkdóma, sem nýjum fyrirtækjum eru oft samfara. Og ef þetta fyrirtæki kemst á stofn, þá væri það sorglegt, ef ekki væri hægt að hafa nægilegt fjármagn til þess að reka það á þann hátt, sem heppilegastur og öruggastur væri, eftir að búið væri að byggja það, og það þess vegna kæmist í sömu aðstöðu og t.d. Fiskiðjuver ríkisins er í í dag, þar sem vitað er, að það bakar ríkissjóði stórkostlegt fjárhagslegt tjón, vegna þess að það hefur eigi nægilegt fé til þess að starfa, hvorki til þess að hægt sé að ljúka við byggingu þess, eins og nauðsynlegt er, né heldur til þess að starfa með fullum afköstum, eins og það gæti, ef það hefði nægilegt fjármagn. Síðan er hér síðari partur greinarinnar, eins og í minni brtt. er lagt til, að greinin verði: „Heimilt skal ríkisstj. að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs samkv. d-lið þessarar greinar, þegar öllum undirbúningi undir framkvæmdir samkv. 1. gr. er lokið og ákvæðum 5. gr. fullnægt að öðru leyti.“ En samkv. d-lið, sem hér getur um, er gert ráð fyrir því í minni brtt., að fjár skuli aflað til stofnunar verksmiðjunnar utanlands eða innan. Ég er ekki viss um, að 2. gr. frv., eins og hún er nú, heimill ríkisstj. lántökuna. En það stendur að vísu hér í 2. gr. frv.: „Er verksmiðjustjórninni helmilt að taka það fé, sem á vantar, að láni innanlands eða utan með samþykki ríkisstj. og ábyrgð ríkissjóðs.“ Mér finnst eðlilegt, að sú heimild sé gefin fjmrh. beint að mega taka lán í þessu skyni, innanlands eða utan.  Þá hef ég einnig lagt til við 3. gr. frv., að fyrri málsliður falli niður: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn,“ vegna þess, að ef farið er inn á þá breyt:, sem ég legg til í brtt. minni, þá getur þetta ákvæði ekki staðizt. Það gerir í sjálfu sér hvorki til né frá um síðari liðinn, hvort hann er í frv. eða ekki. En fyrri málsl. verður að falla niður, ef brtt. mín við 2. gr. er samþ., eins og brtt. mín er orðuð. Ég veit ekki, hvort það er víða, sem ríkissjóður á í fyrirtækjum með öðrum aðilum, og þá með einstaklingum. En hann á a.m.k. einn þriðja hluta í Laxfossi, sem að vísu er minni hlutinn. En ég alveg fullyrði, að ef ríkið eitt hefði átt þetta fyrirtæki, þá hefði rekstrarútkoma þess verið allt önnur, en hún hefur verið á rekstri þess skips. M.a. skal ég benda á, að þá hefði að sjálfsögðu uppskipun og útskipun verið falin Skipaútgerð ríkisins. Nú held ég, að Skipaútgerð ríkisins hafi tapað á uppskipun 140 þús. kr. á síðasta ári og geri ráð fyrir að tapa því sama á næsta fjárhagsári, þessu ári. En það var drjúgt, sem Laxfoss græddi á uppskipun og útskipun árið 1947. Og ég er viss um, að ef athugaður er rekstur strandferða og flóabátaferða yfirleitt, þá hefur ekkert fyrirtæki þeirrar tegundar verið hagkvæmar rekið, en Laxfoss, og það einmitt vegna þess, að ríkissjóður á ekki nema minni hlutann í því. Hann hefur ekki ráðið þar nema að sínum hluta. Hann hefur átt þar fulltrúa í stjórn. Það hefur í stjórn þess fyrirtækis verið ákaflega gott samkomulag milli þessara manna og aldrei neinir árekstrar. Og útkoman hefur verið sú, að þetta fyrirtæki hefur verið rekið með svo miklum gróða, að ég hygg, að það ætti að geta verið til fyrirmyndar. Annað dæmi má nefna, sem er líklega einsdæmi hér og aðrar þjóðir gapa alveg yfir, og það er rekstur flugfélaganna, því að Ísland er líklega eina landið í heiminum, þar sem ekki þarf stórkostlegan styrk að leggja til þess að halda uppi flugferðum eða þar sem ríkið á ekki að meiri hluta slík fyrirtæki eða þarf að leggja stórar fjárfúlgur til að reka slíkar flugsamgöngur. Ég held, að þessi dæmi sýni, að það væri ekki óeðlilegt, að í þessu alþjóðarmáli væri tekið höndum saman af ríki annars vegar og hins vegar af almenningi í landinu, eins og reynzt hefur prýðilega vel í sambandi við Eimskipafélag Íslands. Ég skal svo ekki tefja þessar umr. frekar. Ég er að sjálfsögðu fylgjandi því, að þetta mál verði athugað gaumgæfilega, og hef ekkert á móti því, að þessi heimild verði gefin, því að þetta eru í raun og veru ekki nema heimildarlög. - En ég vildi spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort hann gæti nokkuð upplýst um það, hvað undirbúningskostnaður í sambandi við þetta fyrirtæki er orðinn mikill. Mér skilst, að nefndir hafi starfað að þessu máli nokkuð lengi og að ýmsar rannsóknir hafi farið fram um málið. Ég vildi spyrja um þetta, svona mest til þess að fá yfirlit yfir, hver þessi kostnaður er orðinn. Og auk þess langaði mig til þess að spyrja um það, hvort hæstv. ráðh. hugsaði sér, ef þetta frv. verður samþ. sem lög, að skipa strax verksmiðjustjórn og forstjóra og hve mikill kostnaður vegna þess kynni að verða, áður en hægt er að uppfylla hin fjárhagslegu ákvæði laganna, því að mér skilst, að þetta liggi ekki alveg ljóst fyrir enn þá, en það er ákveðið hér í frv., að kosning fari fram á þessu þingi hér, og þá á að kjósa stjórnina, en hins vegar eru það hæstv. ráðherrar, sem ákveða laun stjórnar þessa fyrirtækis. En ef það t.d. drægist um tvö, þrjú eða fjögur ár að afla nægilega mikils fjár til stofnunar þessa fyrirtækis, - sem ég veit ekkert um, en hæstv. ráðh. veit kannske eitthvað um, - þá langar mig til að vita, hvort ekki væri hægt að koma því svo fyrir, að þann tíma, þar til hægt væri að starfa verulega að þessum málum, yrði ekki mikill kostnaður við verksmiðjustjórn og framkvæmdastjóra.



Herra forseti. Ég hef ekki hingað til tekið hér til máls út af frv. til l. um áburðarverksmiðju. En á sínum tíma, þegar ég var í nýbyggingarráði, þá lagði sú stofnun sitt lið til þess, að stigið yrði frekara spor til rannsóknar á þessu máli, en þá lá fyrir, að stigið hefði verið. Og ég held, að það hafi sýnt sig við þá rannsókn, að það var ekki að ófyrirsynju. Nú hefur síðan, undir forustu og handleiðslu hæstv. landbrh., verið haldið áfram þessum rannsóknum, og mun nú enn svo komið, að þrátt fyrir það að þær allar hafi borið góðan árangur, mun nú enn svo horfa, að ýmislegt sé athugavert að því er snertir framkvæmd þessa stórmáls, fyrir utan sjálfa fjáröflunina. Hv. þm. Barð. benti réttilega á þá nýtingu, sem annars staðar sums staðar fer fram á svokölluðu límvatni frá síldarverksmiðjum og verksmiðjum af líkri gerð. Þetta límvatn hefur ekki verið hagnýtt hér á landi. En alveg nýlega hefur síldarverksmiðjum ríkisins borizt tilboð um, að lagðar væru til vélar til hagnýtingar á limvatninu, og var talið, að kostnaður af því mundi verða á fjórðu millj. kr. Stjórn síldarverksmiðjanna sendi málaleitun um þetta mál til ríkisstj., og ríkisstj. eða sjútvmrh. leitaðist fyrir um lánsútvegun til þess að gera síldarverksmiðjum ríkisins þetta mögulegt, en Landsbankinn sá sér ekki fært að verða við þeirri beiðni. Í því sambandi er náttúrlega rétt að benda á það, að síldarverksmiðjur ríkisins eru, má segja, í botnlausum skuldum við Landsbankann, sem stafar af þeirri miklu þenslu, sem verið hefur hjá því fyrirtæki í byggingu verksmiðja undir stjórn síldarverksmiðja ríkisins, og þó einkum við hinar mjög svo dýru framkvæmdir á Skagaströnd og Siglufirði, sem fram fóru í tíð fyrrv. atvmrh., eins og kunnugt er. Þetta, ásamt aflabresti og illri afkomu hjá síldarverksmiðjunum undanfarin síldarleysisár, hefur skert þeirra hag svo mjög, að Landsbankinn sá sér ekki fært að lána þessa tiltölulega lágu upphæð til limvatnsvinnslunnar, a.m.k. ekki á þessu stigi málsins. Annars vil ég taka undir þær ábendingar, sem hv. þm. Barð. kom með á sviði límvatnsvinnslunnar, og tel það vissulega þess vert, hvað sem hér verður samþ. í þessu efni nú sem heimild handa ríkisstj., að vel sé athugað, hvaða spor verði stigin á þessu sviði. Menn muna, að fyrir stríðið síðasta var mjög þröngt um afsetningu á ýmsum okkar afurðum, þar á meðal fiski, og þá varð að selja, eins og reyndar enn, mikið af fiskinum, togarafiskinum, í vörujöfnunarviðskiptum. Og þá var næstum allur áburður, sem til landsins var fluttur, keyptur í vörujöfnunarviðskiptum, og þóttu þó ekki nein ókjör. Að þessu gæti náttúrlega vel rekið síðar, að landsmenn verði að leita eftir hagnýtum og góðum vörum til þess að geta haldið uppi viðskiptunum við þau lönd með fisk, sem annars geta ekki borgað í peningum. - Ég vildi aðeins um leið benda á þetta í sambandi við málið. Þetta er ekki nema ein hliðin á því. En vissulega er þetta hlið á málinu, sem rétt er m.a. að taka til athugunar. Þegar maður lítur á nál. frá hv. meiri hl. landbn. um þetta mál, þá finnst mér, að það nál. beri þess ekki vott, að n. hafi tekið þetta mál mjög gaumgæfilega til athugunar. Þar er t.d. sagt um brtt. á þskj. 412 frá hv. 1. þm. Reykv., sem fer ekki fram á annað, en að ríkisstj. sé heimilt að leita eftir lántöku félaga og einstaklinga um fjárframlög til stofnunar verksmiðjunnar o.s.frv., um þá till. segir n. bara, að hún sjái sér ekki fært að mæla með því, að svona brtt. verði felld inn í frv. Ég verð nú að játa, að ég á dálítið erfitt með að skilja þessa varúð hjá hv. meiri hl. landbn., því að hér er ekki verið að skylda neinn til þess að gera eitt eða annað, heldur aðeins lagt til, að því verði haldið opnu sem leið fyrir ríkisstj., hver sem hún verður, sem við slíku máli kann að taka, að fé verði ekki einvörðungu aflað til stofnunar þessarar verksmiðju með því að fá það að láni fyrir hönd ríkissjóðs. Ég verð hins vegar að taka undir það með þeim hv. 1. þm. Reykv. og hv. þm. Barð., sem flytur brtt. á þskj. 534, sem fer að vísu í svipaða átt og brtt. hv. 1. þm. Reykv., að þetta fyrirkomulag tel ég eðlilegt, sem þeir benda hér á, þó að brtt. hv. þm. Barð. sé þannig gerð, að hægara er út frá henni að skilja þá varúð, sem hv. meiri hl. landbn. hefur í málinu gagnvart brtt. á þskj. 412, því að í brtt. hv. þm. Barð. er sagt, að það skuli svo fram farið eins og þar segir. Það gæti verið eðlilegt, að menn hnytu um þess háttar ákvæði fremur en það, er aðeins er till. um, að um heimild sé að ræða, eins og til er tekið í brtt. á þskj. 412. Á hinn bóginn er með brtt. hv. þm. Barð. ekki stefnt í neitt óvit að mínum dómi, heldur þvert á móti bent á leiðir í þessu máli, sem eru viðkunnanlegri og sennilega viðráðanlegri, en sú eina leið, að ríkið standi eingöngu undir byggingu slíkrar verksmiðju, annaðhvort með ríkisfé eða með því að taka til þess lán. Við getum reyndar alveg sleppt út úr umr. um þetta mál í bili möguleikanum til þess að byggja áburðarverksmiðju með þeim feikna kostnaði, sem henni fylgir, jafnvel þótt ekki sé að ræða um nema þá stærð, sem meiri hl. n. talar um, - við getum alveg sleppt því út úr umr., að það verði tekið af ríkisfé, eins og nú horfir. Við mundum þurfa a.m.k. að draga saman á mjög mörgum sviðum útgjöld ríkisins, áður en við getum látið okkur til hugar koma að hægt verði að ætla í fjárl. nokkuð sem heitir upp í þann kostnað, sem bygging áburðarverksmiðju hefði í för með sér. Eftir er þá sá möguleiki, sem oftast er gert ráð fyrir, þegar út í það er farið að reisa fyrirtæki, hvort sem eru síldarverksmiðjur eða áburðarverksmiðja eða annað, heimildin til að taka lán. Og þegar athugað er, hve erfitt er um lánsfé, þá finnst mér það ekki vera nema mjög eðlilegt, að eitthvað heyrist um það að safna nokkru fé til stofnkostnaðarins utan þess að taka lán og þá hjá þeim, sem mestan áhuga hafa fyrir því að þetta fyrirtæki komist á fót, og sá áhugi er vissulega mikill hjá bændum landsins og þeirra forsvarsmönnum, því að annars mundi ekki áburðarverksmiðjumálið vera sótt af eins miklum dugnaði og raun ber vitni um, að átt hefur sér stað á undanförnum árum og á sér stað enn. En lánsmöguleikarnir eru nú farnir að verða, a.m.k. innanlands, af mjög skornum skammti. Það liggja heimildir hjá ríkisstj. til lántöku til ýmissa þarfra fyrirtækja, - a.m.k. hafa þau verið þörf að dómi hins háa Alþ., þegar það hefur samþ. að fara út í fyrirtækin, - heimildir, sem fjmrh. og ráðuneytin yfir höfuð hafa ekki getað notað sér af þeirri einföldu ástæðu, að fjárins hefur ekki verið hægt að afla: Til strandferðaskipanna, byggingar þeirra, var heimilað að taka 7 millj. kr. lán. Þau voru svo byggð, án þess að þessi lán væru tekin, með framlagi beint úr ríkissjóði, þ.e.a.s. með yfirdrætti á hlaupareikningi ríkissjóðs í Landsbankanum, þangað til svo var komið, að Landsbankinn sá sér ekki annað fært, nú um áramótin síðustu, en að breyta þessu í fast lán. Til byggingar Arnarhváls var heimiluð lántaka, óákveðin. Allar Arnarhválsbyggingarnar hafa verið leystar af hendi. Lánið hefur ekki verið tekið til þeirra, af því að það hefur ekki fengizt, og ríkissjóður hefur sjálfur orðið að standa þar undir kostnaðinum. Með l. nr. 52 frá 1945 var heimiluð 12 millj. kr. lántaka til að byggja nokkrar rafveitur, svo sem á Reykjanesi, Eyrarbakka, Stokkseyri, Hveragerði og Selfossi. Þetta lán hefur heldur ekki fengizt, en raforkumálasjóður hefur verið notaður í framkvæmdirnar. Ég sagði álíka sögu af því hér við umr. um fjárlagafrv., hvernig fór með lánið handa landssímanum eftir lögum nr. 19 frá 1946. Sú lánsheimild var 12 millj. kr., og Landsbankinn lánaði sex, en hitt var saglað út úr ríkissjóði, eiginlega án þess að fjmrh. eða aðrir í ríkisstj. vissu fyrr til en Landssíminn var búinn að brúka þetta fé, og 6 millj. af þessum 12 millj. ekki notað sem lánsheimild. 5 millj. kr. heimild til Skagastrandar hafði heldur ekki verið notuð. Þegar ríkisstj. tók við, varð hún að leggja nær 1 millj. þar í og bæta tveim við síðar, því að til stórtjóns hefði getað komið, ef ekki hefði verið haldið áfram. Til lýsisherzluverksmiðju var heimilað 7 millj. kr. lán samkv. l. nr. 82 frá 1946, þó að heimildin verði kannske aldrei notuð, fyrirrennari minn neitaði að nota hana, en hæstv. fyrrv. atvmrh. gerði samt sem áður vélapöntun í Englandi, og stendur á okkur fyrir þær 40 þús. punda krafa, sem við erum í vandræðum með að leysa út. - Ég hef hér drepið á nokkrar lánsheimildir, sem ekki hafa verið notaðar, en það stafar ekki af því, að við höfum ekki viljað það, heldur af því að lánsfé hefur ekki verið fyrir hendi hér innanlands, nema mjög knappt, eins og hv. dm. vita. Þess vegna finnst mér í þessu máli, sem er svo mikið óskabarn allra, sem landbúnað stunda, og raunar allrar þjóðarinnar, þá sé skynsamlegt og sjálfsagt að leyfa þátttöku almennings í fyrirtækinu, en einskorða sig ekki við, að ríkið eitt kosti og stjórni fyrirtækinu. Út af ummælum og sérstaklega út af ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem tók stjórn fiskiðjuversins í Reykjavík sem dæmi um óheppilegan ríkisrekstur, þá tel ég ekki rétt að ásaka stjórn fiskiðjuversins fyrir ástandið þar. Ég vil bera blak af þeim, sem í stjórninni sitja, og tel, að þeir eigi ekki ádeilu skilið sem slíkir. Það, sem er gallinn á fyrirtækinu, er það, að farið var út í það án þess, að fjárhagslegur grundvöllur væri fyrir hendi, og það ætti að veita mönnum aðvörun að stofna ekki til slíkra fyrirtækja í framtíðinni. Hæstv. atvmrh. og fiskimálan. ráðast í þetta 1945, og menn byggja loftkastala um framleiðslu- og sölumöguleika, en hinu atriðinu, að hafa traustan fjárhagsgrundvöll, er vikið til hliðar. Þetta var mjög óheppilegt, en samt sem áður ekki eina ástæðan fyrir því, hvernig fór, því að fyrirtækið var algerlega rangt staðsett við Reykjavíkurhöfn. Allt átti að byggjast á bátafiski, en hér voru hraðfrystihús fyrir, og var þessa því ekki þörf, enda sýnir grg. fyrir frv. um fiskiðjuverið, sem er samin af þeim mönnum, sem út í þetta fóru, að þeir höfðu fleira fyrir augum. En eins og ég sagði, var þetta ekki aðeins byggt í lausu lofti fjárhagslega, heldur vantaði einnig hráefni og getugrundvöll til að starfa. Hér hefur það orðið að samkeppnisfyrirtæki við hraðfrystihúsin og dregið fram lífið af veikum mætti og þó varla gert það, því að enginn rekstrargrundvöllur er fyrir hendi, og mér hefur því verið ómögulegt að fá rekstrarfé til þess, og bankarnir vita, að það getur ekki borið sig, og hef ég því komið að daufum eyrum hjá þeim. Eftir að ég tók við, gat ég útvegað nokkurt lánsfé, en ekki nema lítinn hluta af þeim 7 millj. kr., sem fyrirtækið er búið að kosta. Það er því ekki stjórn fyrirtækisins, sem ber að áfellast, heldur sú ríkisstj., sem fer út í svona fyrirtæki, sem er byggt á sandi. Þetta vildi ég segja af því, að mér fannst ádeila hv. 1. þm. Reykv. beinast um of að þeim mönnum, sem ég hef falið stjórn fyrirtækisins. Ég tel, að þessi spor eigi að hræða og fá menn til að grundvalla fyrirtæki á heilbrigðari hátt. Það má vera, að ég mæli hér fyrir daufum eyrum, því að hér hefur verið samþ. að byggja annað fiskiðjuver á enn þá aflaminni stað, svo að ekki lítur út fyrir, að hv. þm. hafi lært mikið af þessu. Ég tel sjálfsagt, að til sé heimild til að þiggja styrk frá öðrum en ríkissjóði eða lán, sem ábyrgzt er af ríkissjóði. Það getur aldrei skaðað, að svona heimild sé til, og væri óskandi, að hlutafjár- og samvinnuþátttaka í svona fyrirtæki væri nokkuð almenn, en ef fyrirtækið fengi þetta snið á sig, vinnst það, að þeir, sem stjórna því, fengju meiri ábyrgð, en almennt gerist um ríkisfyrirtæki, að öllum stjórnendum þar ólöstuðum. Þarna er möguleiki fyrir samvinnu ríkis og einstaklinga, að félagsskapur, sem þessir aðilar stæðu að, stæði að byggingu og rekstri áburðarverksmiðjunnar. Það getur verið, að brtt. á þskj. 534 frá hv. þm. Barð. sé góð, en mér virðist, að verði brtt. á þskj. 412 samþ., þá sé opin leið að nota alla eða einhverja af möguleikum þeim, sem hv. þm. Barð. nefndi, án þess að binda sig fyrir fram, og það er kostur á brtt. á þskj. 412, að hæstv. ríkisstj. hefur frjálsar hendur í því, hvaða leiðir hún velur. Ég vil taka undir með þeim röddum, sem vilja, að fyrirtækið sé ekki einungis grundvallað á ríkisrekstri, heldur á samfélagi einstaklinga og ríkis. Ég tel hitt heldur ekki rétt, að áfellast stjórn fiskiðjuversins í Rvík fyrir þau vandræði, sem það fyrirtæki er komið í og hefur alltaf verið í. Ég veit ekki, hvað hv. þm. halda farsælast til samkomulags eða skynsamlegasta grundvöllinn, en einn hv. nm. úr landbn. sagði, að búið hefði verið að ganga frá nál., þegar brtt. á þskj. 412 kom fram, og ef hv. nm. þykja till. aðgengilegar, þá vil ég benda á, að opin leið er til að nota till., því að það er naumast frambærilegt, að segjast ekki geta fallizt á till. á þskj. 412. Þær eru í engu bindandi, en halda bara opinni leið til að tryggja framgang málsins betur, og sé till. felld, þá er þeirri leið lokað, a.m.k. í bili.



Herra forseti. Hæstv. atvmrh. talaði um, að allar ályktanir mínar væru neikvæðar, og skildist mér á honum, þó að hann segði það ekki, að ég hefði viljað vinna málinu ógagn og brtt. mín stuðlaði að því. Ég vil í þessu sambandi benda hæstv. ráðh. á það, að það hefur áður verið talið af eintómum óvilja, að ekki hefur verið gengið inn á að samþ. sams konar frv. óbreytt. Ég man eftir því 1944, þegar stjfrv., sem þá lá fyrir, var vísað frá á þeim forsendum, að skortur væri á rafmagni til fyrirtækisins, og hæstv. ráðh. þarf ekki annað, en fletta upp í blaði sínu frá þeim tíma til að sjá, að þeir, sem voru á móti, eru sagðir óvinir landbúnaðarins. En reynslan hefur sýnt, að það fyrirtæki hefði engum orðið til hagsbóta. Og ég vil halda því fram, að eins og nú horfir málum, muni þetta ekki verða að eins miklu gagni og þeir, sem að því standa, vilja vera láta. Það er ekki þar með sagt, að ég vilji láta fella frv., en tel, að það ætti að vera í annarri mynd. Hæstv. atvmrh. sagði, að bezt væri að byrja á köfnunarefni, því að það væri dýrast. Ég er honum sammála í þessu, ef ekki er hægt að hefja alhliða framleiðslu á áburðartegundum, þar sem við getum það án þess að flytja inn hráefni, og rangt að ganga fram hjá slíku stóratriði, þegar ekki er um að ræða vöru, sem flytja á út og aflað getur gjaldeyris aftur, heldur aðeins framleiðsla fyrir íslenzkan landbúnað. Íslenzkir bændur þurfa að fá alhliða áburð, en auðvelt að fá köfnunarefni, sem hefur þann kost, að mikið magn kemst í lítið rúmmál, svo að flutningskostnaður er lítill, en bændur finna, hve slæmt það er að fá ekki nitrophoska eins og fyrir stríð og þurfa nú að dreifa 3 sekkjum í staðinn fyrir 1 þá. En ég er sammála hæstv. ráðh., að sjálfsagt sé að byrja á köfnunarefnisáburði, ef ekki er hægt fyrir okkur að framleiða nitrophoska og aðeins er um innanlandsnotkun að ræða. Hæstv. ráðh. gerði lítið úr röksemdunum fyrir því að hafa verksmiðjuna stærri og sagði, að einhver takmörk væru fyrir því, hve stór verksmiðjan þyrfti að vera til að komast í lágmarksframleiðslukostnað. Þetta er svo sem auðvitað. Þá sagði hann einnig, að mestu munaði á fyrsta stigi, það er líka rétt. En ég fullyrði, að takmarkið er ekki við þá hámarksstærð, sem ákveðin er í frv., heldur langt fyrir ofan það, og vil í því sambandi vitna í erlendan sérfræðing, sem telur, að framleiðslukostnaður muni minnka allt þar til um 200 þús. tonna verksmiðju er að ræða, og takmarkið er þá ekki við 30–40 þús. tonn, heldur miklu ofar. Það þarf ekki annað, en benda á tölur í stjfrv. í fyrra og nú til að sjá þetta. Í frv. í fyrra er gert ráð fyrir, að stofnkostnaður 2.500 tonna verksmiðju verði 20 millj. kr., 3.600 tonna verksmiðju verði 25,7 millj. kr., 5.000 tonna verksmiðju verði 30 millj. kr. og 7.500 tonna verksmiðju verði 39 millj. kr. Og sjáum við á þessu, hve ört munar, að þótt stærðin sé þrefölduð, hækkar kostnaður aðeins um tæpan helming, og sýnir það, að enn er langt frá þessu takmarki. Í þessu frv. er gert ráð fyrir hærri tölum, eða að 5.000 tonna verksmiðja kosti 38 millj. kr., 7.500 tonna verksmiðja kosti 44,4 millj. kr. Og sést hér einnig greinilega, hve kostnaður lækkar mikið með stækkuðum verksmiðjum. Það er því mjög nauðsynlegt að hafa verksmiðjuna sem stærsta til að tryggja, að verð vörunnar verði í hófi, því að stofnkostnaðurinn hefur óhjákvæmilega áhrif á verð framleiðsluvörunnar. Verð á kg. af köfnunarefni verður 1,78 kr. í 5 þús. tonna verksmiðjunni, en 1,41 í 7.500 tonna verksmiðjunni, og sjá allir, að það er geysimunur, hvað verðið lækkar með stærri verksmiðju, og mundi kostnaðurinn enn lækka, ef verksmiðjan yrði stækkuð meira. Í útreikningi minni hl. n. á þskj. 312 er gert ráð fyrir, að hvert kg. af köfnunarefnisáburði mundi kosta 1,13 kr. í 30 þús. tonna verksmiðju, og eru líkur til, að þar sé fremur of hátt reiknað en hitt. Hæstv. ráðh. sagði, að reynslan frá Noregi sýndi, að nýju verksmiðjurnar séu nú meira mekaniseraðar, en hinar eldri, og þar af leiðandi sé framleiðslukostnaðurinn minni, en það haggar ekki þeirri staðreynd, að stofnkostnaðurinn er hér svo gífurlegur, að slíkt hlýtur að hafa mikil áhrif á verð vörunnar. Hæstv. ráðh. sagðist efast um, að reikningur hv. 8. þm. Reykv. væri áreiðanlegur. Ég skal fúslega viðurkenna, að hann er ekki algerlega öruggur, en það eru engir reikningar, því að áætlanir standast sjaldan og eins mun vera hér sem um önnur fyrirtæki. Hæstv. ráðh. sagði, að ég færi rangt með það, að áburðarverksmiðjun. teldi, að nóg rafmagn væri ekki hægt að fá hjá Soginu í 10 þús. tonna verksmiðju, en þetta er rangt hjá hæstv. ráðh., því að á fundi hjá n. kom fram, að ekki væri hægt að áætla meira rafmagn frá Soginu, en í 7.500 tonna verksmiðju. Einmitt þessi niðurstaða er í samræmi við þær skýrslur, sem fyrir liggja, m.a. álit Steingríms Jónssonar, og sýndi hæstv. ráðh. mér línurit frá rafmagnsstjóra á milli umræðna. Í bréfi, sem Steingrímur Jónsson rafmagnsstjóri skrifaði Jakob Gíslasyni raforkumálastjóra sem svar við fyrirspurnum frá hv. 8. þm. Reykv., kemur í ljós, að úr Soginu fullvirkjuðu fást upp undir 500 millj. kwst. á ári, og segir hæstv. ráðh., að nóg rafmagn fáist þá úr Soginu fyrir 10 þúsund tonna áburðarverksmiðju til 1964. Í áliti Steingríms Jónssonar, sem prentað er upp á þskj. 312, er þetta sundurliðað þannig: 139 millj. kwst. fást úr Efra-Sogi fullvirkjuðu á ári, 110 millj. kwst. úr Ljósafossi, og 238 millj. kwst. úr Neðra- Sogi, eða samtals 487 millj. kwst., og er það þá 13 milljónum kwst. minna rafmagn, en hæstv. ráðh. nefndi. Hins vegar er hér líka tafla í áliti rafmagnsstjóra um áætlaða notkun til almennra þarfa frá 1949 til 1960, og sést skýrt á þeirri töflu, að 1952 þarf 163 millj. kwst. til þeirra þarfa og 220 millj. kwst. til 10 þúsund tonna verksmiðju, eða samtals 383 millj. kwst., en það ár áætlar rafmagnsstjóri, að ekki sé fáanlegt meira úr Soginu, en 348 millj. kwst., og reiknar ekki með því, að raforkan aukist 2 næstu árin, þótt þörfin stígi upp í 409 millj. kwst. á sama tíma að hans áliti. Hins vegar lætur hann töfluna ekki ná nema til 1960, og þá áætlar hann þörf og raforku jafna, eða 487 millj. kwst., og þá er Sogið fullvirkjað og ekkert rafmagn fyrir hendi til áframhaldandi aukningar rafmagnsnotkunar, með því móti að verksmiðjan fái það, sem áætlað er, að hún þurfi, 220 millj. kwst., ef önnur virkjun er ekki komin til sögunnar, sem ekki er útlit fyrir, ef ekki á strax að fara að vinna að því. Hér er því lýðum ljóst, að teflt er á tæpasta vað, ekki sízt með tilliti til þess, að í áætlun eða töflu rafmagnsstjóra, sem ég hef verið að vitna hér í, er ekki reiknað með meiri aukningu til almennra þarfa til 1960, en verið hefur á undanförnum áratugum. eða síðan 1922. Þessir útreikningar munu sem sé leiða í ljós, að nóg rafmagn fengist ekki frá Soginu til 1960 miðað við 7.500 tonna verksmiðju og Sogið fullvirkjað þá, hvað þá miðað við 10 þús. tonna verksmiðju. Þá minntist hæstv. ráð.h. á, að rafmagnsstjóri hefði bent á, að útþensla rafmagnskerfisins í Reykjavík hefði verið öll á liðnu tímabili og við bótarþörfin yrði miklu minni, svo að nýtt rafmagn gæti gengið til nýrra hluta. Hv. þm. Barð. benti réttilega á, að rafmagnsnotkun hefði alltaf reynzt meiri og miklu meiri, en gert hefði verið ráð fyrir, að hún yrði, og er ég hv. þm. innilega sammála um það. Það er alltaf verið að þenja út rafmagnsveitur frá Soginu, og því verður haldið áfram, auk þess bætist alltaf við ýmiss konar nýr iðnaður. Með fyrirkomulagi því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., mun því alveg vafalaust fara svo, eins og raunar álit rafmagnsstjóra styður glögglega, að áburðarverksmiðjan hindri aðra og nauðsynlega rafmagnsnotkun, ef verksmiðjan fær það rafmagn, sem hún þarf að fá, og þegar rafmagnsskortur er orðinn, verður boðið hærra verð í rafmagnið, en framleiðsla verksmiðjunnar getur staðið undir að greiða, og það verður tæplega staðið á móti því, að rafmagnsverðið hækki, þegar svo er komið, og verður þá annaðhvort að draga úr afköstum verksmiðjunnar eða lækka verð áburðarins meira, en raunverulega er fært, og þá er jafnframt hindruð önnur rafmagnsnotkun. Það er afar hætt við, að áburðarverksmiðjan verði þá út undan að einhverju leyti. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að lesa hér upp orð rafmagnsstjóra sjálfs, sem prentuð eru á þskj. 312, sem svar við 5. fyrirspurn Sigurðar Guðnasonar um það, hvort markaður verði fyrir allt rafmagnið frá nýju Sogsstöðinni, þegar hún er tilbúin, án þess að áburðarverksmiðjan taki neitt af því. Rafmagnsstjóri svarar með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Vöxtur raforkunotkunar í Reykjavík var frá fyrsta rekstrarári, 1922, fram til 1936, meðan Elliðaárstöðin var ein, 7,5% á ári að meðaltali, sem hvert ár var hærra, en næsta ár á undan. Frá 1937, eftir að Sogsvirkjunin tók til starfa, til ársloka 1948 hefur vöxturinn verið að meðaltali nær 25% á ári. Meðalvöxtur frá 1922 til 1948 hefur verið 14% til jafnaðar, en það svarar til nærri 4-földunar á hverjum áratug. Ef því sami vöxtur verður áfram eins og meðaltalið hefur verið 1922–48, er þörf á að allt Sogið verði virkjað á einum áratug, enda þótt ekki komi til áburðarverksmiðja. Má því svara spurningunni: tvímælalaust já.“ Ég held því fram, að meðalaukningin verði meiri en 14%. Meðan Elliðaárstöðin var ein, varð aukningin ekki að vísu nema 7,5%, en það var aðeins af því, að það vantaði bókstaflega rafmagn, svo að ekki er hægt að miða við það, eins og rafmagnsstjóri gerir þó, þegar hann er að finna út aukninguna að meðaltali síðan 1922. Þegar Sogsvirkjunin kom til sögunnar, varð aukningin líka 25% á ári að meðaltali, og sýnir það, hve aukningin eykst hröðum fetum, þegar nóg rafmagn er fyrir hendi. Það er því ekki líklegt, að aukningin verði ekki nema 14% á næsta áratug, þegar nýtt rafmagn fæst með stækkun Sogsins, heldur væri miklu meiri ástæða til að reikna með 25% aukningu, en reiknað er með 14% í töflu rafmagnsstjóra, sem ég vitnaði í áðan. Toppstöðin við Elliðaár er 7.500 kw., og því var haldið fram, þegar verið var að byggja hana, að hún mundi ekki þurfa að starfa nema lítinn hluta dagsins, en svo er hún bara alltaf í gangi og veitir ekki af. Þetta eru staðreyndir, sem ekki verður í móti mælt, hve feginn sem maður vildi, og ég vil segja, að þetta séu rök í jafnmikilvægu máli og hér er til umræðu. Með 7.500 tonna verksmiðju í sambandi við Sogið er teflt á allra tæpasta vað, en 10 þús. tonna verksmiðjan er tómt mál að tala um og hin mesta blekking. Meðan ekki var hugsað hærra en 2.500 tonna verksmiðja, var eitthvert samræmi í því að bæta henni á Sogið, en það er ekki til samræmi í því að ætla Soginu að fullnægja rafmagnsþörf 10 þús. tonna verksmiðju. Hitt er svo annað mál, að ég er sammála þeim mönnum, sem skilja, að það hefði ekki náð nokkurri átt að byggja 2.500 tonna áburðarverksmiðju, því að framleiðsla frá henni hefði aldrei orðið samkeppnisfær. Þá minntist hæstv. atvmrh. á tillögur um stórvirkjun og að með þeim væri stefnt æði hátt með stærð verksmiðjunnar og að slíkt fyrirtæki yrði aldrei til fyrr, en eftir 10 ár. Ég býst við, að það sé rétt. En ég bendi á, að mér heyrist það á hljóðinu í hæstv. atvmrh., að þessi litla verksmiðja hér verði ekki til fyrr en 1953 – 55, og þá virðist mér betra að leggja í hitt, þótt það kunni að taka 10 ár. Nú mætti hins vegar segja sem svo, að úr því að litlir möguleikar væru á að koma litlu verksmiðjunni upp, þá væri enn fjarstæðara að ætla sér að virkja Urriðafoss og byggja stórt. En í sambandi við það vil ég minna á það erlenda fé, sem ríkisstj. og Alþ. eru búin að samþykkja að veita viðtöku og búið er að áætla Íslandi stórar upphæðir af. Snemma á þessu þingi fóru hér fram miklar umræður um þetta, og var ríkisstj. með risaáætlun á prjónunum viðvíkjandi notkun þessa erlenda fjár, og var gert ráð fyrir 38 milljón dollara framlagi til Íslands á næstu árum. Nú mun nokkuð af þessu fé þegar hafa verið greitt, þótt engar skýrslur hafi verið birtar um, hvernig það hefur verið notað. Ef það er ætlunin að binda okkur þann bagga að taka við þessu fé, þá eigum við sízt að nota það eins og eyðslueyri til að lifa af. Þau lán verða nógu erfið, þótt þau verði ekki notuð sem eyðslueyrir. Það verður að nota þau til að byggja upp framleiðslu, sem getur staðið undir lánunum og meira til. Ef á að fara út í það á annað borð að þiggja Marshallpeninga, sem raunar er nú ákveðið, þá virðist mér einna líklegast að nota þau lán til að koma upp áburðarverksmiðju og framleiða áburð í stórum stíl. Hæstv. ráðh. minntist einnig á annað, aluminium- og magniumframleiðslu. Ég skal ekkert fullyrða um það, þetta hefur ekki verið rannsakað, en því verður ekki neitað, að til aluminiumframleiðslu þarf að flytja inn töluvert af hráefni, sem gerir okkur ekki eins samkeppnisfæra á því sviði og ella væri.  Að síðustu vildi ég minnast á það atriði, hvernig yrði með verðið á áburðinum frá litlu verksmiðjunni, þar sem gera má ráð fyrir, að vegna rafmagnsskorts geti verksmiðjan ekki alltaf unnið með fullum afköstum og áburðurinn verði því dýrari, en ella yrði, og dýrari en áburður á erlendum markaði. Er það þá meiningin, að áburðurinn verði seldur hér til bænda á framleiðsluverði, þótt hægt sé að fá sömu vöru ódýrari frá útlöndum? Ég man, að ég varpaði þessari spurningu fram við nefndina, og taldi hún, að selja yrði áburðinn innanlands á framleiðsluverði, hversu hátt sem það yrði. Þetta er mjög stórt atriði, því að það eru vandræði að selja áburð á hærra verði innanlands, en hægt er að fá hann frá útlöndum. Það kemur áreiðanlega til kasta Alþ. á sínum tíma að greiða fram úr því, það er ég sannfærður um. Ég man nú ekki eftir að það séu beint fleiri atriði, sem ég þarf að svara hæstv. ráðh. En að endingu vil ég minnast á þá glósu, að brtt. mín jarði þetta mál. Það er svo fjarri því. Ég tel einmitt, að Marshalllánin eigi að nota til að koma upp þessari verksmiðju, því að ella getur farið svo, að ekki verði svo létt að standa undir þeim lánum og greiða þau.

Forseti (BSt): Enn þá eru margir á mælendaskrá, svo að sýnt er, að umræðum lýkur ekki í dag, og er umræðu frestað.



Ég vil aðeins spyrja hæstv. forseta, hvort ekki sé rétt, að n. athugi brtt. á þskj. 534 áður en umræðu lýkur.



Ég ætlaði aðeins að láta þess getið sem míns vilja í landbn., að þá hefði mér þótt æskilegt að heyra samræmt hljóð í hæstv. ríkisstj., sem fylgt hefur þessu máli fram í Nd., svo að hægt væri í samræmi við það hljóð eða þær bendingar að sinna málinu af hinni mestu alúð.

Forseti (BSt): Ég mun beina því til hv. landbn., hvort hún vilji ekki athuga málið og brtt., þar til það verður tekið fyrir að nýju. Enn fremur mun ég koma tilmælum hv. landbn. á framfæri við ríkisstjórnina.



Herra forseti. Þótt ég hafi áður gert grein fyrir afstöðu minni og meiri hl. menntmn. og frv. sé nú komið til 3. umr., þá vil ég rifja upp nokkur málsatriði. Kemur það til af því, að eftir 2. umr. hefur afgreiðslu málsins verið frestað nokkrum sinnum vegna þess, að einn dm., hæstv. dómsmrh., hafði hreyft athugasemdum við málið, en hann hefur nú um skeið verið fjarverandi sökum annarra skyldustarfa. Það mátti því gera ráð fyrir því, að hann mundi vilja koma athugasemdum sínum að, áður en frv. færi lengra. Annars hefur hér ekkert nýtt fram komið fram yfir það, sem áður lá fyrir í málinu. En þar sem fram hafa komið óskir um það, að frekari vitneskja lægi fyrir um málið, þá var leitað umsagna landsbókavarðar og háskólabókavarðar um málið og voru þeir kvaddir á fund með n. Samkvæmt skýrslu landsbókavarðar yrði það í sambandi við þann starfsmannafjölda, sem nú vinnur við landsbókasafnið, að lögfest verði, að þar séu 6 bókaverðir. Að meðtöldum landsbókaverði eru því á launum nú 7 bókaverðir. Enn fremur er starfandi bókband við landsbókasafnið, og auk þess eru svo greidd laun fyrir dyravörzlu og umsjón. Það breytir því engu, þó að þessar bókavarðastöður séu lögfestar. Nú, vörðunum hefur fjölgað smám saman vegna þeirrar þróunar, sem orðið hefur, og salirnir eru nú lengur opnir en áður hefur tíðkazt. Landsbókavörður taldi, að safnið gæti ekki komizt af með færri menn, því að sú þjónusta, sem látin er í té á safninu, er mjög yfirgripsmikil, svo sem skráning bóka og fleiri verkefni, sem þar að lúta. Þá er og starf við bókaskipti á milli landa. - Þetta er nú álit landsbókavarðar. Háskólabókavörður segist ekki hafa nema 1–2 aðstoðarmenn, og eru þeir úr hópi norrænustúdenta og fá laun sín greidd úr sáttmálasjóði. Eru þessi laun mjög smávægileg, og fá þeir stúdentar, sem taka þetta sem ígripavinnu, ekki það mikil laun greidd, að það megi kalla það beint launaðar stöður. Nú, þegar rætt var um verkaskiptingu safnanna, þá kom í ljós, að línurnar, sem dregnar skyldu á milli þeirra, voru e.t.v. ekki eins glöggar og skyldi, en það virðist vera eðlilegt að ákveða háskólabókasafninu það starfssvið, að þar verði fyrst og fremst um safn að ræða, sem komi að sem beztum notum fyrir vísindi og bókmenntir háskólans, og að þar verði frekar um sérsafn vísindalegra rita á sem flestum sviðum að ræða, hins vegar verði landsbókasafnið frekar almennt bókasafn. Það er skoðun bókavarðanna, að með þessu frv., ef að l. verður, verði tryggð skipting í þá átt, sem ég nefndi. Annað safnið verður þá frekar fyrir menntalífið með tilliti til deilda háskólans. Markmiðið verður því að reyna að stefna að því smátt og smátt að þessari skipan málanna verði á fót komið. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta nú, en ef einhverjar till. koma fram til bóta, þá verður haft opið eyra fyrir því hjá nefndinni.



Herra forseti. Ég hreyfði nokkrum athugasemdum varðandi þetta frv. við 2. umr. þess. Bar það til, að þm. virðast hafa lítinn áhuga fyrir því að reyna að draga úr útgjöldum ríkissjóðs og horfa oft ekki í að lögfesta frv., sem fela í sér stórkostlega aukningu starfsmannahalds hjá því opinbera, og það mjög oft áður en ýtarlegar upplýsingar liggja fyrir um gagn þess og nauðsyn, að slíkt verði gert. Það er ekki það, að ég telji mig vera fullkomlega færan til að dæma um það, hvort nauðsynlegt sé að fjölga mönnum við þær stofnanir, sem hér er verið að ræða um, en ég tel vera óheppilegt, að þegar hæstv. fjmrh. er að afgreiða fjárlögin og mikil þörf er á að reyna að lækka kostnaðinn við ríkisreksturinn, að þá sé komið fram með frv., sem mjög líkleg eru til að auka hann, fremur en lækka, án þess að frekari athugun fari fram á því, hver sé þörfin. Að vísu er þetta flest smátt, en það er ekki bent á það, hvert starfssvið þessara manna verði. Við þennan hugsanagang má ekki lengur una. Ég sé ekki neina nauðsyn bera til þess að fara að lögskipa þessa tölu bókavarða að svo komnu máli, en ég tek fram, að ég hef enga andúð á þessu máli. Það er síður en svo, en hér er um að ræða eitt fárra mála, sem bera þess glöggan vott, hvernig kostnaðurinn við ríkisreksturinn hefur þanizt út á undanförnum árum. Landsbókasafnið er ekki eina stofnunin, sem hefur tútnað mjög út á undanförnum árum. Svo er um flestar þær stofnanir, sem ríkissjóður kostar, en það virðist vera nokkuð erfiðara að losna við fólkið aftur, þegar þess gerist ekki lengur þörf. Landsbókavörður veigrar sér auðvitað við að fækka við sig fólki, en hví skyldi þurfa að lögfesta þá stöðuaukningu, sem orðin er við safníð? Nú hefur það verið upplýst, að háskólabókavörður hefur 1–2 menn í þjónustu sinni, en hann segir, að þeir fái laun sín úr sáttmálasjóði. Hvað lengi á það að ganga svo? Þeir þekkja illa gang mála á undanförnum árum, sem sjá ekki, að þarna er um að ræða verk, sem krafizt verður greiðslu fyrir úr ríkissjóði, áður en mörg ár liða. Hins vegar er það auðvitað verkefni sáttmálasjóðs að stuðla að og sinna vísindalegum verkefnum, en ekki að halda mönnum á launum við safnið. Svona hefur það verið við landsbókasafnið. Tala bókavarða er aukin, og svo er farið fram á, að sú aukning verði lögfest. Nú langar mig til að spyrja: Hvenær varð þessi aukning við safnið, og hver er vinnutími þessara manna, sem þar vinna? Það væri ekki alls ófróðlegt að heyra um það. Og ég vil taka það fram, að ég er ekki út af fyrir sig að amast við þessu litla frv., sem hér liggur fyrir, heldur ræði ég um þetta eingöngu vegna þeirrar tilfinningar, sem ég hef fyrir því, að ríkisbáknið sé orðið of stórt, en ég sé, að hér er enn verið að gera það stærra með því að lögfesta þetta. Það er því ekki óeðlilegt, að menn taki sig til og reyni að kryfja þetta litla dæmi til mergjar, hvort hér á að lögfesta þá mestu útþenslu, sem orðið hefur á stríðsárunum, og hvort ekki væri réttara að nota tækifærið til að skera hér eitthvað niður og það án þess, að menningu landsmanna væri stefnt í verulega hættu.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að þetta frv. kom fram, er sú, að okkur var bent á það í ráðuneytinu af ýmsum mönnum, sem kunnugir voru störfum landsbókasafnsins og háskólabókasafnsins, að þörf væri á því að samræma nokkuð störf þessara tveggja safna þannig, að hvort um sig vissi, hvað hitt gerði, og reyna að nota það fjármagn, sem söfnin hefðu yfir að ráða bæði, svo, að það kæmi að sem beztu gagni. Síðan var sett n. til að undirbúa þetta og til að athuga, hvort lögfesta skyldi verkaskiptingu fyrir söfnin, en hún var þeirrar skoðunar, að erfitt væri að setja fastar reglur um þetta, en lagði til, að ný löggjöf yrði sett um Landsbókasafnið, sem hér liggur fyrir frv. um, og að tvenns konar samvinna væri höfð milli safnanna. Í 7. gr. frv. er talað um að halda uppi sérstakri skráningarmiðstöð fyrir bæði söfnin, og þar er ætlazt til, að menn geti glögglega séð, hvað er til í þeim hvoru um sig, svo að menn geti átt aðgang að hinu safninu, ef það, sem leitað er að, er ekki til í því safninu, sem fyrst er leitað til. Í 10. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að landsbókasafnið fái ráðunauta frá háskólaráði til stuðnings við bókakaup til safnsins, til þess að samræma vinnubrögð beggja safnanna. Þetta er ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið. Hæstv. dómsmrh. minntist á 8. gr., þar sem talað er um starfsmennina við safnið. Ég vil taka það fram, sem ekki hefur komið fram hjá honum, að í frv. stendur, að menntmrh. skipi allt að 6 bókaverði. Því er ekki slegið föstu, að þeir eigi að vera 6, heldur að þeir megi mest vera 6, en það eru þeir nú. Þetta var því sett í frv., svo að hægt væri að fækka þarna, ef menn kæmust að þeirri niðurstöðu, að slíkt væri mögulegt. Reynslan er sú, að útþensla hefur orðið þarna og víðar, þó að ákvæði séu um þetta í l. Ég hef ekkert á móti því, að frv. sé látið bíða enn, - þó að það að vísu sé búið að þvælast lengi í d., - til þess að hægt verði að athuga þetta nánar í sambandi við þá sparnaðarviðleitni, sem uppi er. Ég hef ekki fengið neinar till. frá sparnaðarn. viðkomandi landsbókasafninu, en það hefði mátt búast við, að þetta væri eitt af því, sem sú n. gerði till. um. Við vildum hafa þetta svona, að sett væri í frv., að bókaverðirnir skyldu vera allt að 6, til þess að hægt væri að spara þarna, ef menn vildu það, en ef mönnum finnst þetta of bindandi, er ég ekki á móti því, að frv. sé enn látið biða, svo að séð verði, hvort hægt er að veita þarna frekara aðhald, en nú er gert í frv. Menn ættu þá ekki að þurfa að eyða meiri tíma í að ræða þetta nú, nema menn vildu ræða eitthvað, sem kæmi sérstaklega að gagni við þessa athugun.



Herra forseti. Hv. frsm. n. þurfti að bregða sér frá vegna gildra orsaka, og vegna þess ætla ég að segja nokkur orð fyrir hönd n. Hæstv. dómsmrh. taldi, að n. hefði haft fremur lítið upp úr þeim athugunum, sem hún gerði, eftir að málið var hér fyrst til umr. og n. hafði skilað áliti, og honum skildist það á frsm., að landsbókavörður og háskólabókavörður hefðu ekki haft annað fram að bera en það, að hægt væri að láta þessa bókaverði hafa eitthvað að dunda við. Ég skal taka það fram, að mér fannst ég hafa töluvert meira upp úr þessu, því að mér fannst landsbókavörður skýra það ljóslega, að þessir bókaverðir hefðu töluvert að gera, og ég held, að samkvæmt því, sem hann lýsti þessu og ég hef ekki ástæðu til að rengja, þá sé það klárt mál, að ef á að fækka bókavörðum frá því, sem nú er, - sem ég skal ekki leggja dóm á, hvort rétt er að gera í sambandi við almennan sparnað eða ekki, - þá verður líka að breyta starfstíma og starfsháttum safnsins. Lestrarsalur landsbókasafnsins er opinn til kl. 10 á kvöldin, og landsbókavörður sýndi n. alveg ljóslega fram á það, að með þessu móti væri nóg að gera og eiginlega ynnu bókaverðirnir lengri tíma, en unnið er á ýmsum skrifstofum. Hann taldi það alveg nauðsynlegt að hafa 2 menn á verði í einu til gæzlu í lestrarsalnum, þegar hann er opinn. Salurinn er það stór og er sóttur af það mörgum, að landsbókavörður taldi mjög óvarlegt, að aðeins einn maður væri þar til gæzlu. Öllum er það skiljanlegt, að þarna þarf að hafa vaktaskipti, og einnig þarf ýmsa vinnu aðra við bækurnar, en vörzlu á lestrarsal, og er þetta þá skiljanlegt. Að sjálfsögðu má taka það til athugunar í sambandi við aðrar sparnaðartill., hvort ekki megi minnka not almennings af safninu og þar með að spara, ef menn vilja leggja út í það að setja bókaverðina frá, sem þarna eru skipaðir fastir embættismenn. Það hefur venjulega verið svo, jafnvel þótt sparnaðarhugur hafi verið í mönnum, að niðurlagning embætta hefur verið látin koma til greina, þegar embættin losnuðu. Menntmn. fannst það ekki sérstaklega hlutverk sitt að gera till. um fækkun bókavarða frá því, sem verið hefur, en hér er ekki að ræða um fjölgun frá því, sem verið hefur, alls ekki, þó að vísu standi í gömlum l., að þeir skuli vera 2 fyrir utan landsbókavörð. En það eru mörg ár síðan út af því var breytt. - Hæstv. dómsmrh. spurði um það, hvenær þessi fjölgun hefði átt sér stað. Ég hefði að sjálfsögðu haft hér á takteinum upplýsingar um það, ef ég hefði verið frsm. n., en mér er kunnugt um það, að fyrrverandi menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, skipaði 2 nýja bókaverði, en hinir 2, sem eru um fram það, sem l. mæla fyrir um, voru skipaðir alllöngu áður. Mér er kunnugt um, að ýmiss konar aðstoð hefur verið veitt við safnið frá því um 1920 eða 1930 a.m.k. Mér er kunnugt um, beinlínis af því að koma þar sjálfur, að það voru fleiri en hinir skipuðu bókaverðir, sem þar voru við störf. Jafnvel þó að þetta frv. væri samþ., mætti nú, eins og hæstv. menntmrh. gat um, koma við sparnaði með stjórnarráðstöfun. Í frv. stendur, að bókaverðirnir skuli skipaðir allt að 6, en ekki, að þar skuli vera 6 bókaverðir. Ég skal geta um það í þessu sambandi líka, út af því, sem fór fram milli mín og form. fjvn. við 2. umr. þessa máls, að þessi aðstoðarmaður bókavarðanna, sem var við safnið árið 1947, er farinn frá því, eftir því sem mér hefur verið skýrt frá, og koma hans laun ekki til greina. Hæstv. dómsmrh. talaði um, að það væri alltaf verið að gera ríkisbáknið stærra og stærra. Þetta er rétt, og ég er honum sammála um, að það verði að taka fyrir það. Við erum ekki svo stór eða efnuð þjóð, að við getum þanið ríkisbáknið í það endalausa, jafnvel þó að það sé eins og víða sé þörf fyrir slíkt og fólkið í landinu biðji um alls konar nýja og nýja starfskrafta. En með þessu frv. er ekki verið að gera ríkisbáknið stærra, en það er. Það er að vísu ekki gerð tilraun til að minnka það með þessu frv., heldur er bara gengið út frá, að því sé slegið föstu, að núverandi ástand haldist. Ef hæstv. menntmrh. óskar þess, að enn sé beðið með þetta frv. til þess að athuga, hvort ekki sé hægt að koma þar við sparnaði í sambandi við aðrar sparnaðarráðstafanir, sem menn kynnu að hafa í huga, þá hygg ég, að menntmn. hafi ekki á móti því út af fyrir sig, en ef frv. á að ganga gegnum þetta þing og taka breytingum hér í þessari hv. d., þá hlýtur það að verða takmarkaður tími, sem hægt er að bíða með það.



Herra forseti. Í sjálfu sér borgar sig ekki að eyða löngum umr. um þetta frv., en eins og ég sagði áðan, hef ég frekar talað um þetta mál sem dæmi um önnur fleiri slík, heldur en það eitt út af fyrir sig, og þess vegna vildi ég segja aðeins nokkur orð til viðbótar. Í sjálfu sér undrar mig ekki, þó að hæstv. forseti telji, að það sé sannað, að það sé þörf á þessum mönnum, eins og rekstri safnsins er fyrir komið. Það er yfirleitt svo með allt ríkisbáknið og ríkisreksturinn, eins og hann er nú, að það er þörf fyrir þá menn, sem við þetta starfa, eins og starfrækslunni er varið og eins og henni er háttað eftir þeim reglum, sem á hverjum stað eru, og þeirri löggjöf, sem í landinu er. Og það mun nú víðar reynast svo, en í þessu litla tilfelli, sem hér um ræðir, að menn geta talað um, að það sé mikill ofvöxtur í ríkisbákninu, og það má benda á, að það hafi blásið tortryggilega út á stríðsárunum og fyrst eftir þau, en þegar til á að taka að skera niður, verður það hægara sagt en gert, og menn hika við það. Nú sagði hæstv. forseti, að það væri venja, þegar embætti væru lögð niður, að láta það ekki koma til framkvæmda fyrr en mannaskipti yrðu í embættunum. Hæstv. Alþ. hefur tekið annan hátt upp nú. Það eru lækkaðar fjárveitingar til nokkurra greina ríkisstarfrækslunnar við 2. umr. fjárl. á þann veg, að það er ljóst, að mönnum á að segja upp, að því er virðist alveg fyrirvaralaust, láta þá hverfa úr störfum. En það er ómögulegt, að slíkur sparnaður sé gerður, eins og samþ. hefur verið, nema sú aðferð sé viðhöfð, að ekki sé um lögbundnar stöður að ræða. En í þessu tilfelli, sem hér er um að ræða, er ekki um lögbundnar stöður að ræða. Það er nú, sem á að lögbinda þessar stöður. Það er rétt, sem hæstv. forseti segir, að hér er ekki beinlínis lagt til að auka ríkisbáknið, vegna þess að það er búið að vaxa upp í það, sem þar er lagt til, en frv. er ætlað að tryggja það, að það verði í sömu skorðum og það hefur verið og varð mest eftir ofvöxtinn á eyðslutímunum.

Nei, nei, það er búið að leggja niður eitt starfið.

Skráningarstarfinu hefur ekki verið þörf á að halda áfram, en annars er það góðra gjalda vert, ef búið er að leggja það niður. Hitt held ég, að sé aðeins orðaleikur hjá hæstv. forseta og hæstv. menntmrh. að tala um, að hér sé um hámark að ræða. Ég hef ekki trú á því, að hann eða einhver annar, sem ég hef ekki meiri trú á í þeim efnum en honum, hafi mikla aðstöðu til að hrekja menn úr stöðum, ef búið er að lögfesta þær alveg nýlega á Alþ., og hæstv. ráðh. er gert miklu örðugra um vik með þetta, þegar búið er að lögfesta það að hafa svona marga menn. Hæstv. forseti sagði, að þessir menn hefðu langan vinnutíma og lengri en tíðkaðist á skrifstofum. Það er þá nýtilkomið, ef svo er. Ég var fyrir nokkru kunnugur á þessu safni, og þá var vinnutíminn þar skammur, en það er gott, ef hann hefur lengzt. Hins vegar var það svo áður fyrr, í áratugi, að látið var nægja, að einn maður væri við lestrarsalsgæzlu á hverjum tíma, og ef það er rétt, að safnið sé opið frá kl. 10 á morgnana og til kl. 10 á kvöldin, þá eru lengst af á þessum tíma svo fáir gestir á lestrarsalnum að það ætti ekki að þurfa að vera þar meira, en einn maður. Ég hef að vísu ekki komið þar fyrir hádegi, - og ég heyri fyrst núna, að safnið sé opið á þeim tíma, og efast ekki um, að það sé rétt, - en eftir venju, þá eru það ekki margir, sem sækja safnið á þeim tíma. Þess er nú að gæta við slíkar lagasetningar, að það hefur stundum viljað til, að þær hafa einungis verið yfirvarp fyrir því að skapa stöður handa mönnum, sem hafa þurft að fá einhverja fyrirgreiðslu. - Mér þætti það fróðlegt að fá yfirlit um það, hvenær þessi aukning varð við safnið, sem orðið hefur, og ég er ekki alveg viss um, að það sé alveg rétt, sem hæstv. forseti sagði, að fyrrverandi menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, hafi bætt við tveim mönnum. Þó að hann hafi skipað tvo menn, þá gæti verið, að staða hefði losnað af öðrum ástæðum, hitt man ég, að Einar Arnórsson skipaði einn mann, og ég held, að hann hafi verið ráðinn, án þess að hann kæmi í staðinn fyrir nokkurn. En mér þætti fróðlegt að fá að vita, hvenær menn hafa bætzt við í safnið, og enn fremur, hve langur vinnutíminn er þar og hve lengi safnið er opið daglega, og þá ekki síður, hve margir sækja safnið milli kl. 10 og 12 og eftir kl. 8 á kvöldin. Ég trúi því ekki, að það sé mikið sótt af fræðimönnum allan þann tíma, og víða erlendis eru söfnin ekki opin eftir kvöldmat, en hins vegar eru þau opin á morgnana. Ég vil ítreka það, að mér er þetta mál síður en svo nokkurt kappsmál, og ég geri ráð fyrir, að ég greiði ekki atkv. á móti málinu, ef það er álit n. og þeirra manna, sem kunnugastir eru, að rétt sé að samþ. þetta, eins og það liggur fyrir. En ég vildi taka þetta sem dæmi um það, hve auðvelt er annars vegar að tala um það, hve ríkisbáknið sé mikið, og hvað það stendur svo í mönnum, þegar til á að taka við að draga það saman, því að ég þori að ábyrgjast, að óviða muni hægara að draga eitthvað saman, en í þessu tilfeili. En ef n. eftir þessa sérstöku rannsókn telur það ástæðulaust, þá vil ég hlíta þeirri rannsókn. Ég vildi þó óska eftir þessum upplýsingum, áður en málið er tekið til endanlegrar afgreiðslu.