Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Finnur Jónsson) Hæstv. atvmrh. hefir ekki komið að máli við sjútvn., og óska ég þess vegna, að hæstv. forseti fresti því að taka þetta mál fyrir.

*Ólafur Thors: Ég vil leyfa mér að skora á form. sjútvn. að hlutast til um, að hæstv.atvmrh. tali við n. um þetta mál. Ég skýrði frá því, þegar málið var hér síðast á dagskrá og hæstv. forseti skv. beiðni hæstv.atvmrh. tók það út af dagskrá, að ráðh. hefði haft marga mánuði til að athuga, hvaða leiðir væru færastar. Ég veit ekki, hvað hæft er í þeim orðum, sem nú heyrast innan og utan sala Alþ., að þingið muni eiga skemmri setu en til var ætlazt, þegar það kom saman, en ef eitthvað væri hæft í því, þá væri náttúrlega bezt að fá þau mál afgr., sem menn eru fyllilega sammála um; og ég held, að það sé engum vafa undirorpið, að það sé nægilegur þingvilji til að afgreiða þetta mál. En ef hæstv.atvmrh. ætlar að tefja þetta mál von úr viti, þá vil ég beina því til hæstv. forseta, að hann sjái um, að það verði ekki, og að sett verði einhver takmörk fyrir því, hve langt má líða þar til hæstv. ráðh. hafi talað við n.

*Finnur Jónsson: Það var nú náttúrlega helzt sæmandi hv.þm. G.-K. að vera með svigurmæli í garð hæstv.atvmrh. að honum fjarverandi, um að hann ætlaði sér að tefja þetta mál algerlega að óþörfu. Hæstv. ráðh. lýsti því yfir, þegar málið var síðast á dagskrá, að hann óskaði eftir, að það yrði tekið út af dagskrá. Hann mun vera sammála n. um, að því fé, sem eftir yrði í sjóðnum, verði varið til áframhaldandi skuldaskila, en mun vilja hafa einhverja aðra aðferð um framkvæmd málsins en þá, sem sjútvn. hefir lagt til, svo sem að fela stjórn fiskveiðasjóðs að úthluta fénu. Á þann hátt yrðu e. t. v. fleiri krónur, sem gætu komið til uppbótar vélbátaútveginum.

Forseti (JörB): Ég vil biðja menn að fara ekki að ræða málið áður en það er tekið fyrir, en láta það heldur bíða, því að það, sem menn hafa sagt hér, er utan dagskrár.

*Ólafur Thors: Ég skal gæta þess vandlega að koma ekki nálægt sjálfu málinu, en ég stend upp til að segja, að það vekur hlátur í hugum flestra manna, þegar hv.þm. Ísaf. fer að ráðast á mig fyrir brot á drengskaparreglum, fyrir að ráðast á hæstv.atvmrh. Ég veit, að í orðum mínum lágu engin meiðandi ummæli í garð hæstv. ráðh., en jafnvel þó að svo hefði verið, þá held ég, að einhverjir aðrir en garmurinn hann Ketill ættu að vera að finna að því.

Forseti (JörB): Ég skal kynna mér málavexti og bíða með að taka málið á dagskrá.

*Sigurður Kristjánsson: Það er orðið svo langt síðan þetta mál var til umr. síðast, að það er eiginlega slitið úr samhengi, sem ég ætlaði að segja, og það er ekki ástæða til að bæta miklu við það, en eins og hv.þdm. er kunnugt, er komin fram brtt. við frv., sem rétt er að athuga; að sönnu hefi ég áður lýst yfir því í þessum umr., að ég teldi langbezt að fella þetta frv., en ef það tækist ekki, þá er mikil bót í því að samþ. þessa till. Þessi till. á þskj. 136 fer fram á að undanskilja ákvæðum frv. það fólk, sem er starfandi við póst og síma. Það er ekki hægt að neita því, að þetta fólk hefir nokkra sérstöðu, í fyrsta lagi af því, sem raunar hefir áður verið fram tekið af mér og fleirum, að þessi trygging er svo dýr, að þessu fólki er varla fært að kaupa hana; í öðru lagi sökum þess, að margt af þessu fólki hefir komizt undir ákvæði laganna rétt áður en lögin um alþýðutryggingar gengu í gildi. Ég held, að fólki hér á bæjarsímanum hafi verið gert að skyldu á árinu 1935 - og þau ákvæði gengu í gildi 1. júlí þ. á. - að tryggja sig samkv. lögum um lífeyrissjóð embættismanna. Þetta starfsfólk vissi þá, að til stóð að setja lög um almennar alþýðutryggingar, og það áleit sér ofvaxið að tryggja sig samkv. lögum um lífeyrissjóð embættismanna og fór fram á, að ákvörðuninni yrði frestað, og það fékk frest frá 1. júlí til áramóta 1935–'36, og eitthvað þremur mánuðum áður en lögin gengu í gildi um alþýðutryggingar kom þetta fólk, sem ég ætla, að sé þó nokkuð margt, undir tryggingarskyldu í lífeyrissjóði embættismanna. En þegar þau lög síðan voru afgr., var í þeim ákvæði um að heimila þeim sýslunarmönnum, sem það vildu, að velja um tryggingu, og það er nú eins og gerist og gengur, að fólk fylgist ekki alltaf algerlega með, þótt verið sé að gera breyt. á lögum; þær verða stundum nokkuð snögglega, og svo er um þau lög, sem nú á að framlengja, og þetta fólk fékk þess vegna ekki tækifæri til þess að vita um, að verið var að loka þessari leið, fyrr en það var um seinan. Ég ætla nú ekki að endurtaka hér það mikla misrétti, sem þetta fólk verður ósjálfrátt fyrir, vegna þess hvernig þessu er fyrir komið; ég skýrði frá því við fyrri hl. þessara umr., en ég ætla að geta þess, sem mér er kunnugt um, að vegna þeirra ákvæða tryggingarlaganna, að fólk þetta mætti velja um, hvort það heldur vildi halda áfram að tryggja sig í lífeyrissjóði embættismanna eða tryggja sig samkv. alþýðutryggingalögunum og taka þá út eign sína í lífeyrissjóði embættismanna, þá gerðu ýmsir af þessum mönnum beinlínis ráðstafanir með tilliti til þess, að þeir fengju þetta fé endurgreitt. Og nú er það t. d. vitað um kennarana, að þeir hafa mikil umráð yfir sínum sjóði og njóta þar lána til þess að koma sér upp íbúðarhúsum, en það er einmitt það, sem a. m. k. fjölskyldumönnum liggur mest á og er jafnframt erfiðast. Og mér er kunnugt um, að þegar þarna var opnuð leið til þess, að síma- og póstfólk og nokkrir fleiri fengju endurgreiðslu úr lífeyrissjóðnum og leyfi til að tryggja sig annarsstaðar, þá gerðu ýmsir af þessum mönnum ráðstafanir til þess að koma sér upp íbúðarhúsum og höfðu beinlínis fengið lán upp á þessa litlu greiðslu. Ég segi þetta ekki fyrir það, að þetta sé almennt, heldur til að sýna fram á, að þegar löggjöfin er að hringla með kjör manna fram og aftur, alveg tilfinningalaus fyrir því, hvernig það kemur niður á mönnum, þá getur það skapað svo mikil vandræði hjá ýmsum mönnum, að það er alls ekki við það unandi, og það er varla forsvaranlegt að leika sér að fátæku fólki eins og köttur að mús, vera ýmist að gefa von um, að mönnum opnist einhver leið til þess að koma upp húsi, og loka henni síðan aftur, þegar menn eru búnir að taka að sér skuldbindingar, sem þeim er engin leið að standa við, þegar búið er að loka þessari leið. Á þessu stigi málsins hygg ég, að ekki þýði að koma fram með spurningar, sem ég ætlaði að bera fram um daginn, en það var vissulega skylt og nauðsynlegt, að fyrr í þessum umr. hefði málið verið skýrt betur frá hendi hæstv. stj., t. d. að hér hefði legið fyrir skýrsla um það, hvað þessi sjóður er stór. Mér er sagt, að hann mundi vera nálægt 2 millj. króna. Einnig væri nauðsynlegt að fá upplýsingar um, hvar sjóðurinn er geymdur, hvað mikið af honum er fast og til hvað langs tíma, og ennfremur, hvort ekki væri hægt að gera einhverja athugun á því, hvað líklegt er, að margt af fólki með mikið „kapital“ muni kjósa að ganga úr þessum sjóði og yfir í hinn almenna alþýðutryggingasjóð. Þetta eru upplýsingar, sem að sjálfsögðu eru nauðsynlegar fyrir menn til þess að geta tekið skynsamlega ákvörðun um þetta mál, en það er alveg forsómað að gefa þær, og lítur út fyrir, að enda þótt málið sé búið að vera nokkuð lengi á döfinni, þá verði nokkurt flaustursverk á afgreiðslunni. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. með þessari brtt., sem hér liggur fyrir á þskj. 136, en hinsvegar held ég við það, að ég álít réttast að fella frv.

*Thor Thors: Í fyrra, þegar frv. shlj. þessu lá fyrir þinginu, má segja, að um það hafi verið algert samkomulag, en það var þá á þeim grundvelli, að þeir menn, sem hér áttu hlut að máli og voru óánægðir með það skipulag, sem frv. gerði ráð fyrir, skyldu fá fé sitt greitt úr sjóðnum. Þetta var samkomulag við hæstv.atvmrh., og við það var staðið á þann hátt, að 14 mönnum var greidd sín innistæða, sem þeir áttu í lífeyrissjóði embættismanna. Þegar þetta mál kom hér í deildina, var ekkert um það vitað, að fleiri væru óánægðir með þetta skipulag og vildu fá fé sitt greitt. Þetta mál fékk enga afgreiðslu í n.; það var ekkert rætt þar, heldur kom það hér, til umr. án nokkurrar þinglegrar meðferðar milli 1. og 2. umr. Nú hefir það komið í ljós, að mikill hluti símafólksins er mjög óánægður með það að mega ekki ráðstafa því fé, sem það á í lífeyrissjóðnum, og eins að þurfa að greiða áfram hin háu iðgjöld til þessa sjóðs. Lög um alþýðutryggingar veittu mönnum í öndverðu þann rétt, að þeir embættis og sýslunarmenn, sem voru innan við fertugt, skyldu sjálfráðir, hvort þeir vildu heldur halda áfram að greiða til lífeyrissjóðs embættismanna eða að fá féð endurgreitt og greiða svo eins og aðrir til lífeyrissjóðs Íslands. Þessu var fyrst frestað á þinginu í fyrra, en nú stendur til að fresta því á ný. Þegar fram koma tilmæli frá fjölmennri stétt um það, að þeir, sem þeirri stétt tilheyra, fái þann rétt, sem löggjafinn í upphafi hafði heitið þeim, þá tel ég sjálfsagt, að orðið sé við þeim tilmælum. Það er vitað, að fólk það, sem vinnur við símann, er með skylduræknustu starfsmönnum ríkisins, en jafnframt mjög lágt launað, a. m. k. allflestir, og ég tel mjög ranglátt, ef þeim rétti, sem þessu fólki var upphaflega ætlaður, er á ný frestað, eftir þessar mjög svo ákveðnu óskir um að fá að njóta upphaflegra hlunninda alþýðutrygginganna. Þess vegna tel ég rétt að gera þá breyt., sem felst í till. okkar hv. 8. landsk., og ég vænti þess, þar sem hér er um að ræða mjög sanngjarnt mál, sem ekki þarf að verulegu leyti að skerða þennan lífeyrissjóð, og að engu leyti þarf að hindra starf hans, að þá geti hv. d. fallizt á að samþ. hana.

Sigurður Einarsson Ég hafði hugsað mér að leiða þessar umr. algerlega hjá mér, þangað til brtt. á þskj. 136 var komin fram. Þar er beinlínis gert ráð fyrir því, að tvær tegundir starfsmanna, póst- og símamenn, verði undanþegnir þeim fresti, sem frv. felur í sér, og ég hefi heyrt þessa till. rökstudda með því, að hér væri um að ræða láglaunamenn, sem ekki veitti af, ef þeir gætu breytt svo lífeyrisgreiðslum sínum, að þeim tækist að fá það, sem þeir ættu í lífeyrissjóðnum, og gætu tekið upp annað tryggingarlag. Aftan við þessa till. hefi ég hugsað mér að bera fram skriflega brtt., sem tekur til annarar starfsmannastéttar, sem ekki er eins fjölmenn að vísu. Þessir menn, sem mér er persónulega kunnugt um, að eru enn verr launaðir en starfsmenn pósts og síma, eru prestarnir í landinu. Ég legg til, að aftan við tillgr. á þskj. 136 bætist orðin: „svo og presta“. Ég er ekki viss um, hvað margir af prestunum koma til greina, því að mér hefir ekki gefizt tóm, sakir páskahelgarinnar, til að athuga það, en þeir eru ekki sérlega margir, og hvert einasta orð, sem sagt hefir verið til rökstuðnings því, að nauðsynlegt væri að rýmka til um þessi ákvæði fyrir starfsfólk pósts og síma, á einnig við að því er snertir prestana, því að þeirra hagur er sízt betri. Annars kom mér það kynlega fyrir sjónir, þegar framsóknarmenn í þessari hv. d. virtust vera í vafa um, hvort þeir ættu að ljá frv. stuðning sinn eða ekki, þar sem þeim ætti að vera kunnugt um það öðrum fremur, að fé lífeyrissjóðsins er að miklu leyti bundið í jarðræktarbréfum og hefir yfir höfuð verið mjög varið til eflingar og stuðnings málefnum landbúnaðarins, þannig að embættismenn, sem greiða fé í lífeyrissjóðinn, hafa engan aðgang að því átt til sinna nota, nema barnakennarar, sem fengið hafa fasteignalán til bygginga sinna. Sjóðurinn hefir verið notaður til þrautar á þennan hátt, og ekki hvað sízt í tíð núv. stjórnar. Mér er það ljóst af athugun þeirri, er ég gerði um það mál í fyrra, að það yrði þröngt fyrir hjá lífeyrissjóðnum, ef hann ætti að svara út jafnstórum fjárhæðum og hér yrði um að ræða, ef frv. yrði samþ. Þó að ég beri brtt. þessa fram, er síður en svo, að ég telji, að frv. eigi að falla, en verði það úr, að það verði samþ. með brtt. á þskj. 136, þá tel ég rétt, að brtt. mín verði samþ., svo að þeir menn, sem hún ræðir um, fái aðstöðu til að njóta þeirra hlunninda, sem í 62. gr. alþýðutryggingalaganna felast.

*Pétur Ottesen: Ég ætla, að það hafi verið þegar verið var að ræða um og afgreiða lögin um alþýðutryggingar, að það þótti því aðeins fært að kveða svo á, að hlutaðeigandi starfsmenn skyldu greiða áfram í lífeyrissjóð embættismanna, að þeim væri jafnframt gefinn kostur á að velja á milli hans og lífeyrissjóðs Íslands. En nú ber svo til, að frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., gengur út á það, að loka fyrir þessa leið, að starfsfólkið megi velja á milli sjóðanna. Ég verð því að segja það, að mér finnst ekki undarlegt, þó að þeir aðiljar, sem þetta kemur harðast niður á, hafi látið í ljós óánægju sína yfir þessu frv., og það því fremur, þegar þess er gætt, að meginþorri allra póstmanna landsins, a. m. k. hér í Reykjavík, hefir þegar fengið greiddar út þær upphæðir, sem þeir áttu í sjóðnum. Það verður því að teljast eðlilegt, þó að fram komi tillögur til þess að reyna að draga úr því misrétti, sem hér hefir skapazt. Ég mun því greiða atkv. með hverri þeirri till., sem gengur í þá átt að bæta úr því.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég hélt, að það ætti að leita afbrigða fyrir till. á þskj. 148, en fyrst það verður ekki gert, ætla ég að segja fáein orð um hana. Brtt. gengur út á það, að skipta skrifstofukostnaði héraðslæknanna á Akureyri og í Reykjavík til helminga milli ríkis og bæjanna. Meiri hl. allshn., sem í er ég og hv. 4. þm. Reykv., álítur, að það sé sanngjarnt að skipta kostnaðinum, en leggja hann ekki eingöngu á bæjarfélögin. Hér er ekki um neitt stórfé að ræða. Við höfum rætt um þetta við landlækni og við hæstv. ráðh., og þeir hafa ekkert sérstakt við þetta að athuga. Þessi till. kom fram fyrir nokkrum árum af hálfu landlæknis, en þá náði málið ekki fram að ganga. En hann er sama sinnis og áður um, að honum finnist þessi skipting vera eðlileg. Svo er ennfremur 2. brtt. um það, að þetta ákvæði um skrifstofuhaldið komi til framkvæmda í Rvík nú þegar. Það leiðir af sjálfu sér, að ef nauðsynlegt er að koma þessu á á Akureyri, þá mun það vera miklu nauðsynlegra hér í Rvík. Hv. 2. þm. S.-M. gat ekki fylgzt með meiri hl. og gerir hann væntanlega grein fyrir sinni afstöðu til málsins við þessa umr. Við 1. umr. voru nokkrar aths. gerðar við frv. af hv. 1. þm. Eyf. og hv. 1. þm. Reykv. Ég verð um það, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að vísa til þess, sem ég tók fram við 1. umr. Ég sé ekki annað en fyrir því sé séð í frv., að þeir menn í nánd við Akureyri, eða í þeim parti Akureyrarhéraðs, sem er fyrir utan Akureyri, séu ekki afskiptir, heldur sé fyrir þeim séð í frv. sjálfu, þar sem stj. er falið að setja nánari reglur í erindisbréfinu, jafnframt því sem héraðslæknisstörfin eru að meira eða minna leyti tekin af héraðslækninum. Í þessu liggur það, að héraðslæknirinn á Akureyri verði ekki leystur frá héraðslæknisstörfunum að því er snertir þann hluta héraðsins, sem liggur utan Akureyrar. Við mótbáru hv. 1. þm. Reykv. er það að segja, að ég hygg, að hann muni eftir atvikum geta sætt sig við þá miðlun, sem hér er stungið upp á. Hér er ekki um mikið fé að ræða, því þetta skrifstofuhald er ekki mikið. Ég tel svo ekki, að ég þurfi að segja meira um málið að sinni.

Forseti (EÁrna): Til þess að brtt. á þskj. 148 geti komið til meðferðar á fundinum þarf afbrigði.

*Ingvar Pálmason: Eins og hv. 1. þm. Skagf. gat um, er ég ekki meðflm. að þessari brtt., og það er af því, að ég sé ekki neina knýjandi nauðsyn, að svo stöddu, að setja þau ákvæði í frv., sem brtt. gerir ráð fyrir. Ég get að sjálfsögðu ekki um það dæmt, hvað skrifstofukostnaðurinn verður mikill. Mér skildist á hv. 1. þm. Skagf., að ekki væri um mikla upphæð að ræða. Ég tel, að ef það færi svo, að hér væri um mikla upphæð að ræða, og að störf þessara lækna mættu teljast að jafnmiklu leyti í þágu ríkisins og bæjarfélaganna, þá gæti þessi breyt. alltaf komið til greina. Ég sé ekki ástæðu til þess að svo stöddu, að gera þessa breyt. á frv. Tíminn mun leiða í ljós, hvort það er sanngjarnt, og þá er alltaf hægt að fá þessa breyt. í gegn. Að því er snertir síðari málsgr., sem hljóðar um það, að ákvæði um skrifstofuhaldið komi til framkvæmda nú þegar, þá finnst mér það óþarfi, því það er á valdi landlæknis, og þar sem hann hefir samið frv. og ekki séð ástæðu til þess að kveða svo fast á um þetta í því, þó finnst mér ekki heldur ástæða til þess að flytja um það brtt. Ég vildi aðeins gera grein fyrir afstöðu minni til þessarar brtt.

*Frsm. (Jónas Jónsson): N. tók eins og við var að búast vel við frv. þessu, sem flutt er af hæstv. kennslumrh. En hún hefir flutt við það nokkrar brtt., sem fara í þá átt að styrkja það, að tilgangurinn með frv. náist. Við höfum ennfremur bætt inn í frv. einu orði, sem er fyrir Skagafjarðarsýslu. Í þeim brtt., sem við berum fram, erum við að nokkru leyti ekki samdóma hæstv. ráðh., því hann gerir ráð fyrir, að Reykjanesskólinn fái þessa undanþágu, og hún sé sérstaklega miðuð við hann. Hann fær að vissu leyti réttindi héraðsskólanna án þess að hann sé gerður að héraðsskóla. En við leggjum til í n., að hann verði gerður að héraðsskóla, en fái hliðstæða undanþágu eins og gagnfræðaskólinn í Vestmannaeyjum fékk 1930, þar sem tekið er tillit til þess, að Vestmannaeyingar hafa sína vertíð, þegar allir unglingar verða að vinna. Þess vegna hafa Vestmannaeyjar leyfi til þess að hafa styttra skólaár en aðrir, en námið stendur þá yfir í fleiri vetur. Þetta hefir gefizt vel í Vestmannaeyjum, og okkur fannst, að hægt væri að nota þetta fordæmi á Reykjanesinu; þó er ekki gert ráð fyrir, að þetta standi til lengdar, heldur á þessi undanþága að gilda fyrstu 5 árin. Það eina, sem stendur á fyrir þeim á Reykjanesinu, eru peningar til þess að auka við húsrúmið, því að aðsóknin er svo mikil, að þar eru núna 50 unglingar. Að þeir geta tekið á móti svo mörgum í 3 mán., eiga þeir að þakka Ísfirðingum, sem hafa byggt þar hús fyrir sitt skólafólk, sem stundar þar sund. Það, sem við í menntmn. leggjum til, er að Reykjanesskólinn sé strax tekinn í tölu héraðsskóla, en fái að hafa styttri skólatíma næstu 5 árin. Það ákvæði á svo að falla niður, þegar þeir eru búnir að koma sér upp húsrúmi, svo þeir geti staðið jafnfætis öðrum. Það er mála sannast, enda var það tekið fram af hæstv. kennslumrh. við 1. umr. málsins, að þarna hefir vaxið upp blómlegur barnaskóli, sem var stofnaður fyrir 2 hreppa. Má búast við, að fleiri hreppar vilji bætast við, því börnunum þykir gott að vera þarna, og er mikið álit á kennurunum. Og foreldrunum þykir ekki nóg að fá að hafa börnin þarna 3 mán. á vetri, heldur vilja þeir fá aðstöðu til þess að mennta þau betur. Það er auðséð, að allir flokkar í sýslunni og á Ísafirði láta sér annt um, að þetta verði einn af þeim myndarlegustu héraðsskólum landsins. Og ég vona, að hæstv.atvmrh. geti fallizt á, að því sé betur farið, að við höfum farið djarfara í þetta en hann. Þá höfum við lagt til að bæta Varmahlíð í Skagafirði inn í héraðsskólal. Verð ég að segja um það nokkur orð, því það mál er skemmra á veg komið en hjá þeim Ísfirðingunum. Varmahlíð heitir öðru nafni Reykhólar. Henni er einkar vel í sveit komið. Er hún rétt við héraðsveginn, sem liggur fram Skagafjörð og svo að segja á gatnamótum Akureyrar- og Sauðárkróksveganna. Þar er mikið heitt vatn, og landið keypti fyrir nokkrum árum 7 eða 8 ha. landsspildu þarna í kring. Þetta hefir svo legið ónotað síðan. En í fyrrasumar var stofnað félag í Skagafirði til þess að vinna upp Reykhólana, sem eiga að verða menningarstöð fyrir Skagfirðinga. Þetta félag bað ríkisstj. að fá mann til þess að skoða staðinn, af því að unga fólkið ætlaði að byggja sér þarna sundlaug. Og þetta félag vildi einmitt fá gerðan uppdrátt að væntanl. unglingaskóla, barnaskóla, garðrækt o. fl., til þess að geta tryggt það, að sundlaugin yrði ekki fyrir seinna meir. Það, sem Skagfirðingar hafa ákveðið, er að fá þarna sundlaug, síðan unglingaskóla, sem notaður verður sem gistihús á sumrin. Þetta mun taka mörg ár, en þeir óska eftir því, að verði héraðsskólal. breytt, þá verði þessi staður tekinn inn í þau. Svo verða framkvæmdirnar vitanl. að bíða, þar til þeir hafa peninga og þar til ríkið hefir peninga til þess að hefjast þar handa. Því er eins háttað með þetta mál og hjá Ísfirðingum, að um það er ekki nein pólitísk deila. Í þessu fél. í Skagafirði eru menn úr öllum flokkum, og í þeirri deild, sem stofnuð var hér í Rvík til undirbúnings, eiga þeir sæti hv. 1. þm. Skagf. og búnaðarmálastj. Ég get um þetta til þess að sýna, að það er unnið að þessu máli á þann hátt, að það getur ekki verið flokksmál. Það má e. t. v. segja, að það sé of snemmt að taka þennan stað inn í héraðsskólal. En skilyrðin eru þarna svo góð, og get ég vísað til þess, sem ég sagði um Reykjanesið, um það, hvað staðurinn er heppilegur, og má þó segja, að Varmahlíð liggi enn betur en Reykjanes í Ísafjarðarsýslu. Vona ég, að d. geti séð sér fært að styðja þessa uppastungu nefndarinnar.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil leyfa mér að mælast til þess, að menntmn. geymi þetta til 3. umr., þar sem það eru allverulegar breyt., sem hafa verið gerðar á frv. Það þyrfti ekki að tefja neitt fyrir málinu, ef n. vildi verða við því.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil þakka menntmn. fyrir till. hennar í þessu máli, og ég fullyrði, að þær eru í samræmi við vilja skólastjóra og skólanefndar. Ég sendi þeim þetta frv. og hefi átt tal við þá um málið, og óskuðu þeir einmitt eftir þessum breyt., sem menntmn. hefir komið með. Ég vil ekki leggja á móti því, að hæstv. ráðh. fái tíma til að athuga málið til 3. umr. Mér er sama, þó að þetta verði ekki samþ. nú. En ég veit, að þetta er vilji aðstandenda skólans, bæði skólan. og annara þeirra, sem næst skólanum standa og bezt hafa barizt fyrir honum.

Frsm. (Jónas Jónsson) Ég hefi borið mig saman við samnm. mína, og viljum við verða við ósk hæstv. ráðh. væntum við þess, að engin töf verði að því, og að hæstv. ráðh. muni styðja málið því kröftuglegar sem hann athugar það betur.

*Frsm. (Sigurður Einarsson): Það þarf ekki langa framsögu fyrir nál. okkar, því að það var samkomulag í n. milli þeirra nm., sem voru á fundi, en einn nm. gat ekki mætt, um að mæla með því, að þetta frv. yrði látið ná fram að ganga, og lágu til þess þær orsakir, að n. sá sér ekki annað fært en að mæla með málinu eins og sakir standa. Það var enginn ágreiningur milli þeirra 4 manna, sem fundinn sátu, um að mæla eindregið með frv.

*Pétur Ottesen: Ég vil aðeins þakka hv. menntamn. fyrir undirtektir hennar í þessu máli og þann skilning, sem hún hefir sýnt á þeirri ósk, sem fram hefir komið frá Ungmennasambandi Borgarfjarðar, og ég veit að þetta er sameiginleg ósk allra ungmennasambanda landsins, svo framarlega sem að þeim er búið á svipaðan hátt eins og komið hefir á daginn í Mýrasýslu, þar sem Ungmennasamband Borgarfjarðar hefir árleg mót. Það gæti vitanlega orðið til mikils hnekkis fyrir hina mikilverðu og merkilegu starfsemi ungmennafélaganna, ef fara ætti að skattleggja þau svo grimmilega sem lög heimila nú, en það var áreiðanlega ekki tilgangurinn, eins og hv.frsm.menntmn. hefur lýst. Ég vænti því, að þessu frv. verði veittur greiður gangur gegnum þingið.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég ætla að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort það sé leyfilegt fyrir hv.þm. G.-K. og hv.þm. Snæf. að greiða atkv. um þetta mál.

Ólafur Thors Áður en hæstv. forseti svarar því, vil ég aðeins biðja hann að athuga, hvort aldrei hafi legið neitt hér fyrir hv. d. um ráðstafanir til að fyrirbyggja okur og því um líkt, sem hv. 2. þm. Reykv. hafi tekið þátt í atkvgr. um, og ef svo væri, að hann hafi gert það, mun vera til dæmi um, að hann hafi greitt atkv. í sjálfs sín sök, og mætti þá jafna því saman hér.

Thor Thors Ég vildi aðeins beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort hv. 2. þm. Reykv. getur greitt atkv. í þessu máli, þar sem það er vitað, að hann ætlar sér að komast í þá nefnd, sem skipa á samkv. frv.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Hér eru tveir hv.þm., sem báðir eru hluthafar í Kveldúlfi, og þó að þeir eigi í rauninni ekkert í félaginu, þá eru þeir þó framkvæmdarstjórar þess, svo að ég tel, að þetta mál skipti þá svo miklu bæði fjárhagslega og á annan hátt, að þeir eigi ekki að greiða atkv. um það samkv. þingsköpum.

Forseti (JörB): Ég býst við, að í þessu máli, og reyndar mörgum fleiri málum, sem borin eru fram í þinginu, kynni að vera hægt að koma með spurningar ámóta þeim, sem hér hefir nú verið varpað fram, svo að það kynni að leika nokkur vafi á þátttöku hv.þm. í atkvgr., ef fara ætti að viðhafa þesskonar athugun út í yztu æsar, og mér finnst þess vegna, að fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. að því er þetta mál snertir sé óþörf, því að þetta mál snertir ekki hv.þm. G.-K. og hv þm. Snæf. meira en ýms mál hafa fyrr og síðar snert ýmsa hv.þm., og sízt þegar athugaðir eru málavextir þessa máls, sem hér liggur fyrir, án þess að ég ætli nokkuð nánar að skilgreina það. Ég hirði því ekki um að fara frekar út í rökstuðning út af þessari fyrirspurn og vísa henni algerlega frá að öðru leyti en því, að ég tel þá hv.þm., sem hér um ræðir, eiga rétt á að greiða atkv. um þetta mál, eins og hv.þm. verða yfir höfuð að gera, þó að mál kunni að einhverju leyti að snerta þm. Það vita allir hv.þdm., að mörg mál, sem borin eru fram á þingi, snerta þm. meira og minna, og þó hefir engum dottið í hug hingað til að meina mönnum að taka þátt í atkvgr. um þessi mál, svo framarlega sem málefnin varða menn ekki sérstaklega, þannig að þau snerti fjármuni þeirra, og um slík tilfelli geta ákvæði þingskapa átt við, en ekki um það, sem hér um ræðir. Mitt álit í þessu efni er því það, að þessir tveir hv.þm. hafi fullkominn rétt til að greiða atkv. í þessu máli.

Pétur Ottesen Ég vil spyrjast fyrir um það, hvort það sé ekki skrípaleikur að vísa málinu til nefndar.

Forseti (JörB): Það er komin fram uppástunga um nefndarskipun í málinu, og þarf því ekki að bollaleggja það frekar.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti! Iðnn. flytur frv. þetta eftir beiðni h/f Hampiðjunnar hér í bænum. Fyrirtæki þetta byrjaði að starfa hér um áramótin 1934–'35. Það hefir eingöngu flutt inn óunnin harðtrefja hamp, og unnið úr honum botnvörpugarn. Nú á það vélar fyrir um 120 þús. kr. Á fyrsta starfsári flutti verksmiðjan inn óunninn hamp fyrir 65800 kr., en seldi unnið botnvörpugarn fyrir um 160 þús. kr. Mismunurinn, um 94 þús., voru því vinnulaun, sem annars hefðu verið greidd út úr landinu í erlendum gjaldeyri. 1936 flutti verksmiðjan aftur inn harðtrefja hamp fyrir 120 þús. en seldi botnvörpugarn fyrir 223 þús. króna. Mismunurinn varð því það árið um 103 þús. kr. Á þessum tveimur árum hefir því mismunurinn á innfluttum hampi og seldu unnu garni numið um 197 þús., sem mest eru vinnulaun, greidd innlendu fólki, og því um leið sparaður gjaldeyrir. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, þá hefir félagið hingað til unnið úr harðtrefja hampi, en hyggst nú að færa út kvíarnar og fara að vinna úr mjúktrefja hampi, og fái það þetta umbeðna einkaleyfi, þá mun það bæta við sig einni vélasamstæðu, sem mun kosta um 200 þús. króna með húsum. Hér er því ekki um svo litlar upphæðir að ræða. Ef athugaðar eru hagskýrslur síðustu ára, þá kemur í ljós, að hampurinn í garn það, sem notað hefir verið í veiðarfæri, er 385 þús. ódýrari en garnið, en það er aftur sú upphæð, sem sparast í erlendum gjaldeyri við tilsvarandi veiðarfæranotkun, ef vinnsla alls þess hamps, sem í veiðarfæri þarf, fer fram innanlands. Til þess að félag þetta treystist að ráðast í frekari framkvæmdir en orðið er, þá telur það sig þurfa að fá einkaleyfi til þessarar iðju um nokkurt árabil, til þess að fá vissu fyrir því, að einhver annar fari ekki líka að vinna að hampspuna, því að þá yrði verkefnið ekki nægiIegt, en af því myndi aftur leiða það, að álagning á framleiðsluvöruna yrði að verða meiri, til þess að fyrirtækið gæti borið sig. Og jafnvel mætti þá búast við því, að garnið yrði dýrara hér en annarsstaðar. Þá vil ég vekja athygli á því, að þó að hér sé farið fram á einkaleyfi til þess að kemba og spinna garn, þá er ekki um að ræða einkaleyfi til sölu á garni. Reynist hið innlenda garn því ekki vel, standist ekki samkeppnina um verð og gæði við hið erlenda, þá verður að sjálfsögðu flutt inn erlent garn, sem keppir við hið innlenda. En til þess held ég, að þurfi ekki að koma, því að sú reynsla, sem fengin er á hinu innlenda garni, er á þann veg, að það er af þeim, sem bezt til þekkja, talið fullkomlega samkeppnisfært, bæði hvað verð og gæði snertir. Að svo verði og framvegis, er tryggt með því, að í fyrirtæki þessu eiga bæði skipstjórar og útgerðarmenn, en það eru einmitt þeir mennirnir, sem kunna bezt skil á þessum hlutum. Þá má og benda á það, að verði frv. þetta að lögum, og allt garn unnið í landinu sjálfu, sem til útvegsins þarf, þá myndi verða miklu þægilegri aðstaða fyrir línu- og netagerðir. Þær gætu milliliða- og umstangslaust snúið sér til Hampiðjunnar með öll innkaup sín. - Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, þá hefir iðnn. orðið sammála um að flytja frv. þetta, og væntir því, að það fái greiðan gang í gegnum þingið. N. telur, að svo fremi sem frv. verður samþ. og hampiðjan eykst, eftir því sem líkur eru fyrir, þá getur hér orðið um að ræða aukna atvinnu fyrir 30–40 manns.

*Finnur Jónsson: Mér virðist frv. þetta allathugavert, þar sem t. d. vantar í það öll ákvæði um það, að hægt sé að skerast í leikinn. ef h/f Hampiðjan misnotar þau fríðindi, sem henni yrðu veitt með frv., ef að lögum yrði. Og eftir minni reynslu á hinni innlendu veiðarfæragerð, þá tel ég slíkt mjög varhugavert. Reynslan hefir þegar sýnt, að hin innlendu veiðarfæri eru alltaf 20% dýrari en hin erlendu. og ef svo ætti að fara, að hampgarnið í veiðarfærin yrði 20% dýrari en hin erlendu, þá yrði hér um að ræða svo háan skatt fyrir útgerðina, að eins og nú standa sakir, hefði hún engin efni á að borga hann. Eitt af því, sem hv.frsm. vildi leggja áherzlu á til réttlætingar þessu frv., var það, að h/f Hampiðjan ætti ekki að vera ein um sölu á garni til veiðarfæragerðar, heldur yrði hún að keppa við erlent garn. Þetta má vitanlega segja, en það á bara enga stoð í veruleikanum. Reynsla er nfl. margbúin að færa okkur heim sannanir um það, að síðan veiðarfæragerðin varð til innanlands, þá hafa engin veiðarfæri fengizt innflutt. Alveg sama myndi verða í þessu tilfelli. Það myndi verða neitað um allan innflutning á erlendu garni. a. m. k. á meðan Hampiðjan væri að borga vélar sínar. Raunin myndi því verða sú, að öll veiðarfæri stórhækkuðu í verði frá því, sem nú er. Þá sagði hv.frsm., að það væri trygging fyrir vörugæðum, að skipstjórar og útgerðarmenn ættu í fyrirtækinu. ég geri nú ráð fyrir, að sú trygging, sem í þessu og því líku felst, sé mest fyrir þá sjálfa, en minna fyrir aðra. Það sem ég hefði getað skilið, að inn. hefði gert í þessu máli, er það, að hún hefði flutt frv. um, að ríkið tæki í sínar hendur alla hampiðju og veiðarfæragerð til þess að tryggja notendunum hæfilega lágt verð á þessum hlutum. En hitt, að fara að tryggja einu einkafyrirtæki sérréttindi á þessu sviði, finnst mér ekki ná neinni átt, enda mun ég greiða atkv. á móti því.

Frsm. (Páll Zóphoníasson) Ég vil leyfa mér að benda þm. Ísaf. á, að hann virðist ekki hafa lesið frv., þar sem ræða hans gekk nær eingöngu út á það, að kvarta um, hversu dýrt innlendu veiðarfærin væru seld. Til þess að upplýsa hv.þm. í þessu máli, vil ég benda honum á, að Hampiðjan ætlar ekki að búa til veiðarfæri, heldur ætlar hún að spinna garn, sem aftur er notað í veiðarfæri. Hér er því tvennu ólíku saman að jafna, sem hv.þm. verður að gera sér fulla grein fyrir, úr því að hann vill vera að leggja orð í belg við þessar umr. Eins og nú standa sakir, þá eru það tiltölulega fá lönd, sem selja óunninn hamp, þau selja hann flest sem unnið garn. Eitt af þeim fáu löndum, sem ennþá selja hamp, er Ítalía; að kaupa hann þaðan, greiðir þó fyrir fisksölu okkar, þó lítið sé. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að það væri lítil trygging fyrir gæðum þessarar vöru, að skipstjórar og útgerðarmenn væru meðeigendur fyrirtækisins, Þetta er mesti misskilningur hjá hv.þm. Af því einmitt, að fyrirtækið er í höndum slíkra manna, þá er vissa fengin fyrir því, að reynt verður af fremsta megni að gera framleiðsluna samkeppnisfæra við hina erlendu vöru, og það eru einmitt mennirnir, sem bezt skyn bera á það, hvernig varan þarf að vera til þess að standast samkeppnina. Af hverju skyldu svo togaraeigendur kannske kaupa allt sitt garn af Hampiðjunni nú, nema af því, að það er bæði ódýrara og betra en hið erlenda? Komist frv. þetta í gegnum þingið, og Hampiðjan þar með verði fær um að framleiða allt það garn, sem þarf til innlendrar veiðarfæragerðar, myndu veiðarfæragerðirnar án efa kaupa allt sitt garn af henni, og um leið myndu þær geta selt veiðarfærin ódýrari. Þetta er því allt misskilningur hjá hv.þm. Hann blandar saman, að kemba og spinna hampinn, við það, að selja tilbúin veiðarfæri.

*Jóhann Jósefsson: Hv. frsm. taldi frv. þessu það meðal annars til ágætis, að það myndi spara okkur erlendan gjaldeyri og auka atvinnu í landinu, jafnframt því, sem það gerði veiðarfæragerðunum hægara fyrir en nú væri. Þetta væru óneitanlega töluverðir kostir, ef þeir reyndust réttir, en ég er bara anzi hræddur um, að töluvert af þeim geti ekki staðizt almenna gagnrýni. Það er rétt, sem hv.frsm. segir, að með frv. þessu er Hampiðjunni ekki á pappírnum gefinn einkaréttur hér á landi til sölu á vörum þessum, en hitt er rétt, eins og hv.þm. Ísaf. tók fram, að í framkvæmdinni fengi Hampiðjan sama sem þennan rétt. Hv. frsm. iðnn. hélt því fram, að það garn, sem Hampiðjan framleiðir, stæðist, hvað verð og gæði snertir, fyllilega samjöfnuð eða meira við samskonar erlendar vörur, er við getum átt kost á að nota. Ég skal ekki að óreyndu rengja hv.þm. um þetta, að því leyti sem verðið snertir, en þeir menn eru þó til, og munu meira að segja vera hér innan veggja, sem halda því fram, að þessar vörur, sem Hampiðjan framleiðir, sérstaklega trollgarnið, standi erlendum vörum að baki með gæði. Skal ég ekkert um þetta fullyrða, en þessi skoðun hefir mjög ákveðið komið fram, þar sem ég hefi heyrt um málið rætt. Hv. frsm. minntist á reynslu Norðmanna í þessum efnum, og er rétt að lita á það í þessu sambandi, hvað hin mesta fiskiveiðaþjóð hér í álfu gerir í þessum efnum, og ekki síður fyrir það, að frá Noregi hafa Íslendingar aðallega keypt þær vörur, sem hér er um að ræða. En hvað gera svo Norðmenn? Ég hefi það fyrir satt, að mikið af því efni, sem þeir nota í veiðarfæri sín, net, línur o. fl., kaupi þeir spunnið frá öðrum löndum, og sömuleiðis hefi ég það fyrir satt, að Norðmenn hafi þegar reynt sig á því, að vinna garnið sjálfir úr óunnum hampi, og að vara þeirra hafi ekki reynzt samkeppnisfær við erlenda vöru. Þetta á sér í lagi við um það garn, sem spunnið er í Ítalíu, en þar er mikil hamprækt, og hampspuni þar er einskonar þjóðleg atvinnugrein, á sama hátt og t. d. landbúnaðurinn er hér. Þess vegna er fyrir hendi í Ítalíu svo langsamlega miklu meiri reynsla í þessari iðn en annarsstaðar. þar sem iðngreinin er á byrjunarstigi. Auk þess eru vinnulaun þar svo miklu lægri en hér, þótt ekki sé tekið tillit til gengismunar, að ómögulegt er fyrir Norðurlöndin að keppa við Ítalíu um þessa framleiðslu. Hér við bætist svo það, að ítalska myntin hefir fallið mjög, samanborið við okkar peninga, svo að þess vegna eins erum við alveg ófærir til samkeppni við Ítali um framleiðslu á þræði. Ég vil biðja hv.frsm. að athuga þetta. Það hlýtur eitthvað að liggja til grundvallar fyrir því, að Norðmenn kaupa árlega um 1000 tonn af þræði frá Ítalíu, og að þeir eru búnir að reyna sig á því, að spinna sjálfir þessa vöru, og hafa ekki reynzt samkeppnisfærir við Ítali í þeim iðnaði. Ég álít það gott, að færin séu snúin, og netin gerð hér á landi, þótt línurnar þurfi að kaupa frá útlöndum. Eins og hv.frsm. tók fram, er hlutaðeigendum ekki veitt með frv. einkasala á veiðarfærum, en hér á að veita Hampiðjunni á þriðja hundrað þúsund í gjaldeyri til að kaupa vélar fyrir, og yrði þá sennilega erfitt fyrir útgerðarmenn og sjómenn að fá innflutningsleyfi á veiðarfærum, þegar hægt væri að benda á, að nægilegt af þessum vörum væri framleitt í landinu, þótt þær vörur stæðust ekki samanburð við erlendar vörur, að því er verð og gæði snertir. Reynslan hér er orðin sú, að þessi innlenda færaspunaverksmiðja er búin að fá einskonar einkarétt til að selja þessar vörur; það vitum við vel, sem þessar vörur kaupum. Við vitum líka, að það er erfitt, og jafnvel ómögulegt, að fá gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir þessar vörutegundir. Gjaldeyris- og innflutningsnefnd bendir á þá staðreynd, að þessar iðnaðarvörur séu til í landinu, og möguleikinn á því, að fá innflutningsleyfi, strandar á þessari staðreynd. Og ekki rýrnar einkasöluréttur Hampiðjunnar, þegar hún er búin að fá innfluttar nýjar vinnuvélar til iðnaðarins fyrir stórfé á ísl. mælikvarða. Hv. iðnn. flytur þetta frv. óskipt, og ég geri ráð fyrir, að hún ætlist til, að frv. fari nefndarlaust áfram, en ég vildi mælast til þess við n., að hún vildi rannsaka það milli umr., hvernig allar aðstæður hér eru fyrir því, að koma upp hampspuna á öllum tegundum veiðarfæra, og sérstaklega kynna sér það, sem ég held fram, þótt ég geti ekki sannað það, að Norðmenn hafa gefizt upp við hampspunann, af því að þeir þoldu ekki samkeppnina við Ítali, og hafa látið sér nægja að fara aftur að kaupa þráðinn af þeim. Að öðru leyti er þetta mál þannig vaxið, þegar tekið er tillit til innflutningstregðunnar að þó frv. sé komið frá iðnn., þá ætti það að koma frá sjútvn. Ég geri þó ekki till. um að vísa málinu til sjútvn. Hv. frsm. sjútvn. er hér viðstaddur og getur því gert till. um það, en það sjá allir, að sjávarútveginn skiptir það miklu, hvernig verð og gæði þessara vörutegunda verður.

*Finnur Jónsson: hv.frsm. hefði getað sparað sér mikinn hluta sinnar síðustu ræðu, því að ég hefi alls ekki misskilið frv., heldur hefi ég skilið það rétt. Ég benti á þá miklu hættu, sem af samþykkt þessa frv. stafaði, ekki vegna þess, að það veitti einkasöluleyfi, heldur vegna hins, að inn væru fluttar vélar fyrir stórfé, sem mundi verða til þess, að aðrir menn fengju ekki innflutningsleyfi á þessum vörum, og þannig yrði gjaldeyrishömlunin í framkvæmdinni einskonar einkasöluleyfi, alveg eins og nú er með veiðarfæragerðina. Ég benti á það, að verðmunurinn á innlendu veiðarfærunum og aðkeyptum veiðarfærum væri skattur, sem lagður hefir verið á útgerðina, en hún er ekki fær um að bera. Hv. frsm. hélt því fram, að veiðarfærin mundu lækka í verði, ef iðnaðurinn yrði að öllu leyti innlendur. Eftir fenginni reynslu í þessum efnum er full ástæða til að ætla, að hvort tveggja muni hækka í verði, hráefnið og færa- og netagerðin. Sé ég ekki ástæðu til að fara út í það nánar. Mín reynsla er nokkurnveginn sú sama og hv.þm. Vestm., að þessi innlenda framleiðsla sé frekar verri að gæðum og dýrari en samskonar erlendar vörur. - Að það sé trygging fyrir vörugæðum og lágu verði, að nokkrir útgerðarmenn og skipstjórar eru hluthafar í þessu fyrirtæki, eins og hv.frsm. vildi halda fram, sé ég ekki, að hafi við neitt að styðjast, meðan þeir eru það ekki allir, því að þótt fáir útgerðarmenn eigi fyrirtækið, þá hafa þeir vitanlega mestan hug á því, að fyrirtækið beri sig sem bezt, og að þeir geti haft sem mest fyrir snúð sinn, án tillits til hagsmuna almennings, sem vörurnar á að nota. Væri þessi framleiðsla aftur á móti rekin sem almenningsfyrirtæki með einkaleyfi, þá gæti fyrirtækið vitanlega gert gott. En sem einkaleyfi án tillits til hagsmuna almennings tel ég fyrirtækið svo hættulegt, að ég mun ekki gefa frv. atkv. til 2. umr.

*Jón Ólafsson: Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál á þessu stigi, en mér sýnist ein hlið sérstaklega vafasöm á þessu einkaleyfi. Það er mikið gert úr væntanlegum gjaldeyrissparnaði í sambandi við þetta einkaleyfi, og má vera, að hann verði einhver, en þótt ég viðurkenni þetta, þá er það önnur hlið á þessu máli, sem er meira verð, og það er gæði vörunnar. Ef veiðarfærin, sem búin eru til, eru svo léleg, að þau halda ekki veiðinni, þá geta þau orðið útgerðinni dýrkeypt, hvað sem verðlaginu líður. T. d. þarf poki botnvörpunnar, sem trollað er með, skilyrðislaust að vera svo sterkur, að hann rifni ekki utan af mikilli veiði. Ef misbrestur verður á þessu, ef tvinninn svíkur, þá getur tapazt svo mikið verðmæti í sjóinn, að það verði dýrt spaug fyrir útgerðina að nota slík veiðarfæri. Hjá þessari hættu verður verðið sjálft smávægilegt atriði, þótt það verði hærra á innlendu vörunum heldur en þeim erlendu, eins og það var í vetur, þegar munurinn var 5–10%. Slík álagning er í raun og veru smávægileg hjá hinu, ef hin innlenda framleiðsla getur ekki jafnazt á við þá erlendu um styrkleika. Ég tek undir með þeim hv.þm., sem talað hafa um það, að gjaldeyris- og innflutningsn. mundi nota sér það, að þvinga útgerðarmenn til að kaupa hina innlendu framleiðslu, enda væri það eðlilegt. Félagið væri búið að leggja mikið í kostnað, og þarf þess vegna að geta haft mikla umsetningu og álagningu til þess að ávaxta það mikla fé, sem í fyrirtækið verður lagt og afskrifa hinar dýru vélar. Mér finnst þessa hlið, vörugæðin, þurfi sérstaklega að athuga vel, áður en því er slegið föstu, að veita það einkaleyfi, sem hér er um að ræða. Ég vil því vænta þess, að hv.frsm. og hv. iðnn. athugi þá hlið betur. Ég hefi það fyrir satt, að allmargir skipstjórar, sem mesta áherzlu leggja á að hafa veiðarfæri sín örugg, hafi neitað að nota veiðarfæri frá Veiðarfæragerð Íslands. Af þeim ástæðum hefir nokkuð fengizt innflutt af botnvörputvinna, þó ekki nándarnærri eins mikið og þörf var á. Þar að auki get ég upplýst, að þessi tvinni, sem keyptur var frá Englandi, var mun ódýrari en tvinni frá Veiðarfæragerðinni, sem getur vel stafað af því, að Veiðarfæragerðin hafi keypt sínar vörur á óhagstæðum tíma, eins og sagt er, og hafi fyrirtækið orðið að greiða fyrir þessa vöru 20% hærra verð heldur en hún fékkst fyrir í Englandi síðar. Það er ósköp hætt við því, að slíkir smáframleiðendur sem Veiðarfæragerðin sitji ekki við hin beztu kjör um verð og geri með því landsmönnum skaða, án þess sjálf að hafa hag af, Það er nú svo hér, að yfirleitt er mörgum smáiðnaðarfyrirtækjum haldið uppi með því, að aðrir fá ekki að flytja inn þær vörutegundir, sem þessi fyrirtæki framleiða. - Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vil vona það, að hv.þd. taki gætilega á þessu máli, einkanlega vegna þess, að ég er sannfærður um, að allmikil hætta er á því, að þessi framleiðsla verði ekki samkeppnisfær, sérstaklega þó hvað vörugæði snertir.

*Sigurður Kristjánsson: Það er ekki nema eðlilegt, að hv.þdm. ræði gaumgæfilega öll þau mál, er að sjávarútveginum lúta, og ég get lýst því yfir, að iðnn., sem frv. þetta flytur, gaf mjög nánar gætur að frv. þessu, áður en hún ákvað að taka það til flutnings. Þess vegna gerði n. sig ekki seka í þeim mikla misskilningi, sem komið hefir fram hér í hv.þd. í sambandi við þetta frv. Eins og tekið hefir verið fram og viðurkennt hér í hv. d., þá er ekki um að ræða innflutningseinkaleyfi. Í öðru lagi þá er það ekki á valdi Alþingis, að koma í veg fyrir það, að þessar vélar verði keyptar og iðnaður þessi hafinn; það verður gert hvort sem frv. er samþ. eða ekki. Frv. fer aðeins fram á það, að fyrirtækið fái einkaleyfi í næstu 10 ár til þess að framleiða veiðarfæri hér á landi. - Inn í umr. um þetta frv. hefir verið blandað öðru efni og óskyldu, það er spurningin um gjaldeyris- og innflutningsnefnd, spurningin um það, hvernig hún snýst við þessu máli. Hv. þm. Ísaf. óttast það, að sú n. muni banna öðrum innflutning á veiðarfærum. Mér stafar einnig og ekki siður ótti af þessu. En það er einmitt þessi hv.þm., ásamt öðrum hv.þm. stjórnarflokkanna, sem komið hafa á þessari n. og halda í hana dauðahaldi. Það fer vel á því, að einn hv.þm. úr hópi stjórnarflokkanna, bendir á þá hættu, að n. misbeiti sínu valdi og níðist á atvinnuvegunum í þeim tilgangi, að hlaða undir sína gæðinga, sem í þessu tilfelli ætti að vera Hampiðjan. Málið liggur þannig fyrir. Hampiðjan ætlar að flytja inn vélar fyrir á þriðja hundrað þúsund kr. Það er hvorki á valdi iðnn. eða þingsins, að óbreyttum aðstæðum, að koma í veg fyrir þetta. Það er gjaldeyris- og innflutningsn., sem hér hefir völdin. Afdrif þess frv., sem hér liggur fyrir, hafa engin áhrif á þessi vélakaup. En að svo vöxnu máli, telur iðnn. rétt, að þegar í stað sé komið í veg fyrir aðra og ennþá verri hættu, þá hættu, að einhverjir aðrir en Hampiðjan rjúki til og fari að kaupa einnig dýrar vélar, komi ofan á þetta fyrirtæki strax í byrjun, kannske fyrir ímyndaða gróðamöguleika, en öllum til tjóns. Það eru dæmi fyrir því nú í seinni tíð, að menn, sem með framtakssemi sinni hafa brotizt í að leggja í kostnað í iðnfyrirtæki, til þess að bæta úr innlendri þörf, hafa orðið að taka á móti kapphlaupi um þann iðnað frá ýmsum öðrum, sem ekki datt þetta í hug, fyrr en búið var að ríða á vaðið, og sáu ofsjónum yfir ímynduðum gróða þessara manna. Ríkið hefir heldur ekki látið sinn hlut eftir liggja í þessu efni. Ég veit ekki betur en að það vofi yfir þeim mönnum, sem eitthvert framtak hafa, alveg eins og gammur yfir bráð. Ég held, að það sé því ástæða til fyrir okkur að athuga það, ef einhverjir menn ennþá eru svo bjartsýnir í þessu landi að leggja út í atvinnurekstur, hvort við eigum að láta leiðina standa opna bæði fyrir ríkið og einstaka menn til þess að hlaupa strax í kapp við þessa menn og drepa þeirra fyrirtæki. Það gæti líka leitt til þess að íþyngja þeim, sem nota vöru þeirra. Við skulum halda okkur við þetta dæmi. Ef h.f. Hampiðjan fengi ekki þennan einkarétt, að setja niður þessar vélar í næstu 10 ár, gæti hæglega svo farið, að sett yrðu á stofn önnur samskonar fyrirtæki. Það er gefinn hlutur, að not þessarar vöru eru ekki meiri en svo, að það yrði erfitt fyrir mörg slík fyrirtæki að bera sig. Sennilega myndu þau fara á hausinn, en meðan þau væru að klóra í bakkann, er ekkert líklegra en að þau reyndu að afla sér einkasölu á sinni framleiðslu, síðan gera samninga sín á milli um að keppa ekki um verð. Á þessu yrði miklu síður hætta, ef fyrirtækið fengi að vera eitt, meðan það væri að komast yfir verstu erfiðleikana. Það hefir verið vitnað í Veiðarfæragerðina. Það er að sönnu rétt, að veiðarfæri frá Veiðarfæragerð Íslands eru dýrari en annarsstaðar frá, og sjútvn. hefir gert tilraunir til þess að fá það leiðrétt. Ég vil minna þá hv.þm., sem hafa vitnað í þetta, á það, að Veiðarfæragerðin hefir ekki einkaleyfi. En hvaðan stafar þá þessi plága, sem þeir telja, að Veiðarfæragerðin sé útgerðinni? Hún stafar af dýrðlingi stjórnarflokkanna, innflutnings- og gjaldeyrisnefnd, sem misnotar sitt vald með því að leggja hömlur á innflutning veiðarfæra. Ég held því, að menn ættu að snúa sér að meinsemdinni, sem er innflutnings- og gjaldeyrisnefnd. En ég fyrir mitt leyti álít ekki rétt að sníða löggjöf í þessu efni eftir því augnabliksómenningarástandi, sem er ríkjandi í landinu í verzlunarsökum, þar sem sett er yfir verzlunina n., sem misnotar vald sitt til óhagræðis fyrir allan almenning og á að vera til framdráttar sérstökum gæðingum hæstv. stj. Ég álít ekki rétt að miða við slíkt, því að við verðum að vona, að því létti af. Ég skal játa það fúslega, að ég er vantrúaður á, að það verði gróðafyrirtæki fyrir Hampiðjuna að auka þessa starfrækslu. Ég er sömu skoðunar og hv.þm. Vestm., sem vitnaði i, að Norðmönnum hefði reynzt óhagstæðara að spinna hampinn heima heldur en kaupa hann spunninn. Ég held því, að það muni líka reynast erfiður iðnrekstur hér á landi. En samt sem áður er ekki rétt að vera að setja fótinn fyrir framtakssama menn, sem vilja hætta fé sínu til þess að gera atvinnureksturinn fjölbreyttari en hann er. En hitt er sjálfsagt. ef löggjöfin getur sett einhverjar tryggingar fyrir því, að þetta leiði ekki til þess að þyngja á öðrum landsmönnum, að það sé gert. Það var þetta atriði, sem ég athugaði, áður en ég ákvað að vera með flutningi þessa frv., en mig bar alltaf að sama agnúanum, sem sagt, að það er innflutnings- og gjaldeyrisn., sem hættan getur stafað af. Það er enginn einkasöluréttur veittur samkv. þessu frv., ekki annað en það, að þessir menn megi í nokkur ár vera einir um þessa iðju, meðan verið er að komast að raun um, hvort er verkefni til fyrir hana í landinu. En það er ávallt það sama, sem maður rekur augun í, það er innflutnings- og gjaldeyrisnefndin, sem getur breytt þessu í einokunarástand, og öryggið gegn því, að svo verði, er ekki annað en að taka þennan möguleika, innflutnings- og gjaldeyrisnefndina, af. Þessi hampiðja verður sett upp og verður samskonar og veiðarfæragerðin á sínu sviði, ef frv. verður ekki samþ., sem innflutnings- og gjaldeyrisn. getur gert að einokunarstofnun, ef hún vill misbeita valdi sínu. Hv. þm. skulu þess vegna ekki halda, að þeir umflýi þessa hættu með því að fella frv., en stofni til hennar með því, að samþ. frv. Þeir ættu heldur að beina athygli sinni að innflutnings- og gjaldeyrisnefnd.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Ég held, að hv. 1. þm. Rang. hljóti að hafa annaðhvort mistalað sig eða haft hæpnar heimildir, þegar hann sagði að hið háa verð, sem væri á vörum frá Veiðarfæragerðinni, stafaði af óhagstæðum innkaupum á hampi, Þetta getur ekki staðizt, því að Veiðarfæragerðin hefir aldrei flutt inn hamp. Þá vil ég benda á það, að óunninn hampur, sem fluttur var til landsins, nam að verðmæti 9000 kr. 1933, 16000 kr. 1934, 75000 kr. 1935 og 130000 kr. 1936. Hampiðjan, sem í fyrsta skiptið vinnur garn 1935, hleypir verðmæti hampsins svo upp. Það er og eftirtektarvert, að það ár er í fyrsta skipti á innflutningsskýrslunum óunninn hampur frá Afríku og Filippseyjum. Á sama tíma, sem Hampiðjan byrjar að framleiða garn, minnkar verðmæti innflutts botnvörpugarns úr 181 þús. kr. 1933 niður í 40 þús. kr. 1936. Þetta sýnir að h.f. Hampiðjan er fullkomlega samkeppnisfær á þessum markaði. Þá sagði hv.þm. Vestm., að Norðmenn væru ekki samkeppnisfærir við Ítali á þessu sviði. Ég skal engan dóm leggja á það, en sé það rétt, að Norðmenn séu ekki samkeppnisfærir við Ítali, þá þykir mér það skrítið, að þeir menn, sem útgerð stunda, skuli árið 1933 fá flutt inn færi frá Noregi fyrir 660 þús. kr. af 880 þús. kr., sem innflutningur á þessari vöru nam að verðmæti, árið 1934 frá Noregi fyrir 384 þús. kr. af 509 þús. kr. innflutningi alls og 1935 300 þús. kr. af 400 þús. kr. innflutningi alls. Það er undarlegt, ef þeir menn, sem þessa vöru hafa keypt, hafa einmitt hitt á það land, sem ekki er samkeppnisfært í þessari framleiðslu, og skipt svona mikið við það í öll þessi ár. Annaðhvort er það, að hv.þm. Vestm. hefir ekki rétt fyrir sér, eða það sýnir, að enginn af öllum þeim mönnum, sem flytja inn þessa vöru, fylgist með, hvar hentugast er að gera þessi innkaup. Ég skal benda á það, að þegar hf. Hampiðjan fór að flytja inn hamp 1935, lækkaði verð á hampi, af því að hann var keyptur beint og ekki þurfti að borga tvöfalda fragt fyrst frá framleiðslulöndunum til Noregs og síðan frá Noregi og hingað, Það sjá því allir. hvert hagræði er í að losna við þessa millifragt og vinna úr hampinum hér í landinu sjálfu. Ég vil þess vegna út af því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, að sá sparnaður og aukin vinna, sem af því leiddi, að framleiða þessar vörur í landinu, komi ekki til neinna nota, gera grein fyrir þeim mismun, sem er á að kaupa hráefnið í þær þrjár tegundir garns, netagarn, límþráð og trollgarn, eða kaupa það unnið. Miðað við núverandi verð kostar tonnið af netagarni 4 þús. kr., en hampurinn, sem í það fer, kostar ekki nema 2200 kr. Mismunurinn á þessari einu tegund nemur því 1800 kr. Meðalinnflutningurinn hefir undanfarið numið 50 tonnum. Mismunurinn, sem þar er um að ræða, nemur því 90 þús. kr. Ef við tökum límþráðinn, þá kostar tonnið af honum 2900 kr., en hampurinn, sem þarf til þess að vinna tonn, kostar ekki nema 1800 kr.; mismunurinn er því 1100 kr. Flutt hafa verið inn 200 tonn síðastl. 3 ár. Það er því 220 þús. kr., sem munar á þessari tegund garns. Tonnið af saumagarninu kostar 2850 kr., en hampurinn, sem í það fer, 1350 kr. Mismunurinn er 1500 kr. Meðal innflutningur hefir verið 50 tonn, og mundu því á þessari tegund sparast 75 þús. kr. Ef allur sá spuni, sem þarf til þess að samsvara meðalinnflutningi á þessum þremur tegundum síðastl. 3 ár, væri framkvæmdur hér á landi, mundi við það sparast 385 þús. kr. Þetta er svo stór upphæð, að þó að þurfi vélar og hús, sem samanlagt mundu kosta 200 þús. kr., myndi sparast mikið strax á fyrsta ári, ef verksmiðjan næði þessum viðskiptum. Hinsvegar liggur í augum uppi, eins og hv. 6. þm. Reykv. tók fram, að hvorki línu-, neta- eða kaðlagerðin er skyldug að kaupa af Hampiðjunni, heldur geta þessi fyrirtæki eftir sem áður keypt garn annarsstaðar frá. Þess vegna á h.f. Hampiðjan sjálf mest á hættu, ef hún reynist ekki samkeppnisfær, hvað snertir verð og gæði. Það, sem um er að ræða, með þessu frv., er, hvort á að styðja að því, að þetta fyrirtæki, hf. Hampiðjan, fái vernd gegn því, að annað samskonar fyrirtæki rísi hér upp og gera bæði óstarfhæf, vegna þess að ekki er meiri þörf fyrir þessar vörur í landinu en eitt fyrirtæki gæti fullnægt. Um annað er ekki beðið. Ég lít þannig á, að óttinn við hækkað verð sé ekki á rökum reistur, m. a. vegna þess, að það eru útgerðarmenn, sem framleiða þetta handa sjálfum sér. Þess vegna er aðalatriðið að geta framleitt vöruna sem ódýrasta og bezta, en hitt er þeim aukaatriði, hvaða arð þeir fá af sínum hlut í fyrirtækinu.

*Páll Þorbjörnsson: Hv. 2. þm.N.-M, og hv. 6. þm. Reykv., sem standa að þessu frv., hafa báðir tekið fram, hvað beri að telja sem ástæðu fyrir því, að rétt þykir að veita 10 ára einokunarleyfi. Ástæðurnar kemur þeim báðum saman um, að séu þær, að ef ráðizt sé í að koma upp þessu fyrirtæki, sé því hætta búin fjárhagslega, ef upp komi við hliðina á því annað samskonar fyrirtæki. Þeir hafa báðir tekið fram, að það muni ekki þörf fyrir meira af þessari vöru í landinu heldur en þessi verksmiðja getur framleitt, og henni sé hætta búin, ef annað innlent fyrirtæki færi að keppa við hana. Hv. 6. þm. Reykv. hefir aftur á móti veitzt að innflutnings- og gjaldeyrisn. og haldið því fram, að aðalhættan stafi af því, að hún leyfi ekki innflutning á línum nema að takmörkuðu leyti. Ef hf. Hampiðjunni stafar hætta af því, að fá annað fyrirtæki við hliðina á sér, - stafar henni þá ekki alveg eins hætta af því, að leyfður sé innflutningur á þessari vöru? Innflutnings- og gjaldeyrisn. getur því litið á þetta frv. sem bendingu um að leyfa ekki innflutning á þessum vörum. Báðir aðstandendur þessa frv. hafa tekið fram, að frv. girði fyrir það, að önnur fyrirtæki en hf. Hampiðjan rísi upp til þess að keppa um framleiðslu þessara vara. Mér finnst þessi röksemdafærsla mjög einkennileg, ef þeir ætlast til, að eftir sem áður sé leyfður innflutningur á þessum vörum unnum. Hv. 2. þm.N.-M. benti á, að það væri trygging fyrir því, að ekki yrði óhæfilega hátt verð á þessum vörum, að það væru útgerðarmenn sjálfir, sem stæðu að þessu. Ég hygg, að það hafi verið hv.þm. Ísaf., sem tók það fram, að það væri lítil trygging fyrir, að þetta einkaleyfi væri ekki misnotað, þó að 2 eða 3 uppgjafaskipstjórar ættu það. Ég get ekki látið mér til hugar koma, þó að þeir einhverntíma hafi verið skipstjórar og borið umhyggju fyrir sjávarútveginum, að þeir telji sér skylt að láta sína hagsmuni í minni pokann gagnvart hagsmunum alls fjöldans. Mér þykir einkennilegt, að hv. 6. þm. Reykv., sem einhverntíma hefir skreytt sig með því nafni, að vera „talsmaður“ fiskframleiðenda í landinu, skuli tala máli fyrrv. fiskframleiðenda til þess að okra á nauðsynjum sjávarútvegsins, því að það er ómögulegt að líta öðruvísi á, en að þeim, sem er veitt einkaleyfi, verði sköpuð aðstaða til þess að slengja á iðnaðarokri á þessu landi. Ég er viss um, ef innflutnings- og gjaldeyrisn. hefir nokkurntíma verið gefin bending um það af Alþingi, að leyfa ekki innflutning á vissum vörutegundum, þá sé það með þessu frv., og ekki sízt fyrir það, að það er flutt af n., sem skipuð er mönnum úr öllum stjórnmálafl. Mér þykir ekki ósennilegt, að innflutnings- og gjaldeyrisn. væri það kærkomið, að geta hampað framan í þá menn, sem biðja um innflutningsleyfi fyrir þessari vöru, að á Alþingi hafi komið fram frv. til að veita einkaleyfi til 10 ára til þess að spinna þráð úr hampi.

*Jóhann Jósefsson: Það er rétt, að væri ekki von á því, að innflutnings- og gjaldeyrisn. notaði sér þetta frv., verði það að lögum, til þess að neita um innflutning á garni og öðru slíku, sem þarf í færi og net, væri siður ástæða til þess að vera á móti þessu frv. En við vitum, að innflutnings- og gjaldeyrisn. hagar sér svo, að þess vegna er það talsvert varhugavert að ýta undir þá aðferð, sem hún hefir gagnvart atvinnuvegunum, Innflutnings- og gjaldeyrisn. virðist blína á það, að erlendan gjaldeyri þurfi fyrir það, sem flutt er inn af veiðarfærum, en ekki fyrir það, sem framleitt er í landinu sjálfu. Ég skal ekki orðlengja um þetta mál, en ég vildi samt sem áður leiðrétta það, sem hv. 2. þm.N.-M. var að snúa út úr því, sem ég sagði. Ég hélt því fram, og stend við það, að Ítalir spinna þráðinn svo ódýrt, að Norðmenn hafa ekki séð sér fært að keppa við þá í því efni. Ég héIt því ennfremur fram, að þeir keyptu þráðinn í færin og netin að mestu leyti frá Ítalíu, en spynnu hann ekki sjálfir. Hv. þm. bar á okkur útgerðarmenn rataskap út af þessu, af því að það er vitað, að útgerðarmenn hafa á undanförnum árum keypt færi frá Noregi, en ekki nema Iítið frá Ítalíu. En hv.þm. verður að gera sér ljóst, að þótt búið sé að spinna þráðinn, er veiðarfærið ekki tilbúið, og að það getur verið hagkvæmara að búa til veiðarfærið á öðrum stað en þráðurinn er spunninn. Það er, sem verkskiptingin leiðir í ljós, að einn þáttur í framleiðslunni getur verið miklu ódýrari í einu landi en öðru, þótt endanlega framleiðslan á iðnaðarvörunni fari ekki fram í því sama landi, heldur sé hún flutt hálfunnin til einhvers annars lands og þar lagt smiðshöggið á hana, og þannig er það með þessar fiskilínur. Norðmenn hafa aldagamla æfingu í því, að snúa færi og ríða net til fiskveiða í norðurhöfum, en það er ekki svo að skilja, að þeir hafi ekki getað spunnið þráðinn, heldur er það bara miklu dýrara en í framleiðslulandi hampsins, sem er Ítalía. Hv. frsm. upplýsti það, að Hampiðjan hafi ekki reynt sig á því, að vinna úr mjúkum hampi, heldur aðeins haft harðari lamp, Manilla og Sísal, og það er óséð, hvernig framleiðslunni reiddi af, þegar farið yrði að framleiða netagarn og efni í fiskilínur. Ég hefi nú bent á þessa staðreynd, og það getur hv.frsm. gert upp við sjálfan sig, hvort honum finnst líklegt, að Hampiðjan hér geti unnið miklu ódýrara en Norðmenn, og fyrst það borgar sig ekki hjá þeim, að spinna þennan hamp, hvort það muni þá borga sig hjá okkur. En það, sem ég óttast, eins og svo margir aðrir, er, að mismunurinn komi eingöngu niður á þeim, sem eiga að nota vörur þessarar iðngreinar. Hv. frsm. las upp nokkrar tölur um innflutning á garni, hvað verðið væri á netagarni hingað komnu, og hvaða verð væri á efni, sem þyrfti í netagarn, og talaði um mismun þar á milli. Ég ætla að taka einn póst úr upplestri hans. Hann sagði, að til landsins hefði flutzt á síðasta ári netagarn, sem kostaði 4000 kr. tonnið, en efni í sama tonn hefði ekki kostað nema 2200 kr., og að mismunurinn á efninu og garninu hefði verið 90000 kr. Hvað sannar þetta? Hv. þm. hefir enga sönnun fyrir því, að það verði ódýrara en 90000 kr., þegar efnið í þetta verður flutt inn og spunnið hér. Mér virðist, að ef hv.þm. hefir ætlað að sanna nokkuð með þessum tölum. þá hefði hann átt að sýna fram á, sem hann ekki gerði, fyrir hvaða verð Hampiðjan gæti gert þetta, og eins, að hún gæti gert það jafn vel úr garði og úr hinum útlenda þræði. Vegna þess að hv.þm. hefir ekki tromp á hendinni til þess að sýna fram á þetta, er þessi töluupplestur hans út í bláinn og sannar ekki neitt.

*Emil Jónsson: Ég þarf ekki að fara um þetta mörgum orðum, því að það hefir komið fram í málinu flest það, sem þarf að taka fram, bæði með og móti. Það eru aðeins tvö atriði, sem mig langaði að víkja að nokkru frekar en gert hefir verið. Fyrra atriðið veit ég, að hv.þdm. er kunnugt um, en hvort þeir hafa grundað, hvaða afleiðingar það hefir, er aftur á móti ekki eins ljóst, og það er það, að samkeppnin í þessari litlu iðnstarfsemi er einmitt það, sem veldur henni mestum erfiðleikum. Jafnskjótt sem nýtt fyrirtæki er hafið, kemur undir eins yfir það eitt eða fleiri, sem gera því svo erfitt fyrir, af því að markaðurinn er svo þröngur. Það er því eðlilegt, að fyrirtæki með 100–200 þús. kr. stofnkostnað vilji tryggja, eins og hægt er, að ekki komi aðrir yfir þá og taki frá þeim þann litla markað, sem fyrir hendi er, en það getur orðið meira tap en margra prósenta lækkun á vörunni. Þetta er ástæðan til þess, að frv. kemur fram. Um það, hvort skilyrði eru frekar hér til að spinna þráðinn en í Noregi, skal ég ekki fjölyrða, því að ég ætla, að flesta hv.þdm. bresti nægilega kunnáttu til þess að dæma um það. En hitt er óhætt að fullyrða, að þetta firma hefir unnið úr Manillahampi með góðum árangri, og þegar það er staðreynd, að þessi hamptegund er flutt frá hitabeltislöndunum, þar sem vinnukrafturinn er ódýrari en í Noregi og Ítalíu, þá er ekki ólíklegt, að það mundi takast að vinna úr hinum fínni hampi úr þeim löndum, þar sem vinnulaunin eru hærri, Þetta bendir til þess, að það eru möguleikar fyrir þessu, og þegar þeir, sem ætla út í þetta að leggja, hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að það muni borga sig að gera þetta, þá tel ég ekki ástæðu til að rengja það hjá þeim, þeir eiga mest á hættu sjálfir. Svo er hitt atriðið, sem ég vildi gjarnan að kæmi fram í þessum umræðum. Það hefir verið dregið í efa af hv.þm. Vestm., hv. 3. landsk. og fleiri hv.þm., að sú vara, sem hér er unnin, væri eins góð og sú útlenda; það var að vísu ekki sagt fullum fetum, að þetta væri svo, en þó mátti skilja það. En ég vil geta þess, að ég hefi átt tal við marga skipstjóra á togurum, sem hafa bæði reynt útlenda og innlenda vöru af þessu tagi, og það án þess að þeir væru á nokkurn hátt háðir þessu fyrirtæki, sem hér um ræðir, og svör þeirra voru undantekningarlaust þau, að innlenda varan væri sízt lakari en sú erlenda. Að því er verðið snertir, þá held ég, að innlenda varan verði sízt dýrari, þegar allt kemur til alls. Af þessum ástæðum, að fyrirtækinu hefir tekizt að búa til vöru, sem að dómi þeirra, sem eiga að nota hana, er góð vara, og verðlagið er samkeppnisfært, og ennfremur að með þessari starfsemi hefir tekizt að auka atvinnuna og spara útgjöld, þá finnst mér ekki nema sanngjörn viðurkenning fyrir þessa starfsemi, að þeim, sem hafa stofnað til hennar, sé veitt þetta leyfi, sem þeir fara fram á til þess eins, að tryggja það, að ekki komi aðrir yfir þá og fari að framleiða það sama og spilli markaðinum. En ef útlend, unnin vara reynist ódýrari en sú íslenzka, þá tel ég sjálfsagt, að veitt verði leyfi til þess að flytja þá vöru inn, enda er það, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á, engin trygging fyrir því, að þetta fyrirtæki verði ekki sett upp, þó að ekkert einkaleyfi fáist, og ef þetta fyrirtæki kemst upp einkaleyfislaust, þá er ekki meiri tilhneiging hjá gjaldeyrisnefnd til að útiloka erlenda vöru heldur en ef þetta einkaleyfi væri fyrir hendi, Ég get því ekki séð, að í þessu felist nein hætta, heldur aðeins réttmæt viðurkenning á starfsemi, sem hefir sýnt, að hún er samkeppnisfær, bæði að því er snertir verð og gæði. Ég tel því, að þessari hv. d. beri að stuðla að því, að þetta einkaleyfi verði veitt, en ég er hinsvegar ekkert á móti því fyrir mitt leyti, að einhverri annari nefnd, t. d. sjútvn., verði fengið þetta mál til athugunar, en það verður auðvitað að gera það að skilyrði, að málið komi þaðan aftur innan einhvers sanngjarns tíma.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Það eru bara tvö atriði, sem ég þarf að minnast á. Annað er viðvíkjandi ræðu hv.þm. Vestm. Hann virtist ekki skilja tölurnar, sem ég las upp. Það, sem með þeim var meint, var það, að hann og aðrir hv.þm. sæju, að landsmenn hefðu hagnað af því, ef þessi iðnaður kæmist inn í landið, og þennan verðmismun, sem er á hampinum, sem fer í tonnið, og þess, sem tonnið kostar unnið. Hitt atriðið var það, að hann vildi víkja sér undan því, sem hann hafði haldið fram, að færin væru fengin frá þeim stöðum, þar sem þau væru bezt, sem hann taldi áðan, að væri Ítalía, en nú Noregur, sem keypti hampinn óunninn. Sleppum færunum. En hvaðan kemur garnið? Við höfum flutt inn garn á hverju ári fyrir 60–80 þús. kr. Hefir það komið frá Ítalíu? Nei, Ítalía er ekki nefnd í verzlunarskýrslum yfir innflutt garn. Garn úr hampi hefir verið flutt inn fyrir 74648 kr., og þar er Bretland hæst á blaði með 32811 kr., Belgía með 32184 kr. og svo niður á við ofan í Þýzkaland, sem er með 333 kr., en Ítalía er þar ekki til, það land, sem hv.þm. sagði, að þetta garn væri komið frá. Annaðhvort er, að hann fer ekki með rétt mál, að þetta sé það bezta, eða að hann og aðrir þeir, sem kaupa garn, hafa ekki getað sett sig í samband við það bezta, þegar komið var út í veruleikann, þótt hann tali um þetta hér á þingi.

*Guðbrandur Ísberg: Hv. mnm. mínir hafa dregið fram flest þau rök, sem mæla með þessu máli. Þó er eitt atriði, sem ég vil benda betur á en gert hefir verið, og það er, að í bréfi, sem Hampiðjan sendi iðnn. og er prentað sem grg. með þessum frv., er það sagt berum orðum, að fyrirtækið ætli sér að vinna á fullkomnum samkeppnisgrundvelli, miðað við erlendan iðnrekstur í sömu grein. Þeir menn, sem að þessu standa og voru til viðtals við n., lýstu einnig yfir því, að fyrir þeim vekti alls ekki það að fá neina vernd á nokkurn hátt, en að þeim yrði tryggt, að það kæmu ekki aðrir með sömu starfsemi yfir þá fyrstu árin eftir að þeir settu þennan iðnrekstur á stofn, vegna þess að stofnkostnaðurinn væri svo mikill, að þeir mundu ekki þola það, miðað við það, að selja vöruna áfram á fullkomnum samkeppnisgrundvelli. Ef til kasta gjaldeyrisnefndar kæmi í þessu sambandi, þá þarf hún ekki að vera í neinum vafa út af þessu; ef þeir, sem hér eiga hlut að máli, kæmu til hennar og færu fram á vernd, þannig að innflutningur á spunnum hampi yrði takmarkaður eða bannaður með öllu, þá er hægt að benda á þessa yfirlýsingu í grg. frv. Það er þetta atriði í fyrsta lagi, ásamt því, að þeir, sem að þessu fyrirtæki standa, hafa hagsmuni af því, að vörurnar séu sem ódýrastar, og í þriðja lagi það, að það er nokkur trygging fyrir því, að þessu fyrirtæki takist að halda þessu samkeppnisfæra verði, ef komið verður í veg fyrir, að aðrir setji upp samskonar fyrirtæki, sem hefir gert það að verkum, að ég og fleiri nm. sáum okkur fært að fylgja þessu frv., jafnvel þótt ekki sé hægt að neita því, að þessi einkaleyfisveiting, sem farið er fram á, sé dálítið óvanaleg aðferð.

Sigurður Einarsson Þegar mál eins og þetta er til umr., þá er ekki ástæða til að láta það liggja í láginni, að það eru margir, sem fást við framleiðslu og þurfa að kaupa vörur til sinna nota, og það einkum framleiðendur sjávarafurða, sem hafa kvartað undan því, að hin innlenda iðnaðarframleiðsla væri dýrari en útlend, eins og hv. 1. þm. Rang. tók sérstaklega fram, að ástæða væri til að óttast um, að hún væri ekki eins haldgóð og sú vara, sem fæst á erlendum markaði. Um veiðarfæragerðina er þetta sérstaklega vitað, þar sem fyrir gjaldeyrisnefnd hafa hvað eftir annað legið kvartanir um, að hún seldi vörur sínar dýrari en hægt var að að fá þær annarsstaðar. Þó að gjaldeyriserfiðleikar okkar séu miklir, þá má samt ekki taka svo mikið tillit til þeirra, að farið verði að íþyngja atvinnuvegunum á þann veg, að gefa innlendum iðjurekendum færi á því, að beita hóflausri einokun um verð og gæði. - Ég ætla að víkja nokkrum orðum að því, sem hv.þm. Hafnf. sagði, en hann er kominn inn á sömu Hraut og hv. 6. þm. Reykv, í þessu máli. Hv. þm. Hafnf. segir, að samkeppnin sé að drepa þessa litlu iðju. Þess vegna er farið fram á einkaleyfi handa þessu fyrirtæki, en svo segir hv.þm. Hafnf.. ásamt hv. 6. þm. Reykv., að það sé ekki á færi Alþingis að koma í veg fyrir, að þessi iðnrekstur verði settur á stofn, og svo bætir hv.þm. Hafnf. því við, að þetta fyrirtæki muni sennilega komast upp, enda þótt ekkert einkaleyfi fáist. Ef þetta er rétt, þá get ég ekki betur séð en að þetta frv. sé alveg óþarft, ok þetta fyrirtæki verði að lata sér nægja þá einkaleyfisaðstöðu, sem felst í takmörkun innflutningsleyfa og þeirri tilhneigingu gjaldeyrisnefndar, að lita í þau horn, þar sem fyrir er innlend framleiðsla. Hugsum okkur, að Hampiðjan nyti þessarar einkaleyfisaðstöðu, án þess að hafa 10 ára einkaleyfi í lögum frá þinginu, og svo vildi það reynast, að þessu fyrirtæki tækist ekki að komast nálægt því, sem unnt er að fá sambærilega vöru fyrir annarsstaðar að því er snertir verð og vörugæði, þá er ekki, þrátt fyrir hugsanlega tilhneigingu gjaldeyrisnefndar til að ívilna fyrirtækinu, lagavernd fyrir því, að landsmenn gætu ekki keypt þessa vöru annarsstaðar. En að því er hnigið ef þetta frv. yrði að lögum. Ég vil ekki gera lítið úr því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, að það mundi verða skoðað sem mjög sterk bending til gjaldeyrisnefndar að nota sér það með tilliti til innflutningsleyfa fyrir þær vörur, sem hér um ræðir, ef frv. þetta yrði að lögum. En aftur á móti geri ég ekkert úr því, þótt hv.þm. Ak. vitni í bréf, sem hv. inn. hefir fengið frá Hampiðjunni, þar sem aðstandendur fyrirtækisins lýsa yfir því, að þeir muni jafnan reka fyrirtækið á samkeppnisgrundvelli. Frv. sjálft felur ekki í sér neina tryggingu fyrir því, að þetta verði nokkurntíma annað en yfirlýsing ein. Ég vil svo að lokum minna á það, að bátaútvegsmönnum, og yfirleitt öllum, sem slíka vöru kaupa, þykir sér enginn búhnykkur með því gerður, ef þetta frv. verður að lögum, því að þótt það sé vitanlega sjálfsögð skylda að hlynna að innlendum iðnaði, og mikil þörf fyrir gjaldeyri, má þó ekki bæta eitt böl þannig, að bíða við það annað meira, sem stefnt er að með því, að gera frv. þetta að lögum.

*Jóhann Jósefsson: Hv. frsm. inn, var að tala um, að innflutningur á netagarni tiltekið ár hefði enginn verið frá Ítalíu, en aftur á móti fyrir nokkra tugi þús. frá öðrum löndum, og vildi hv.þm. sanna með því, að þeir, sem netagarn nota, hafi ekki haft vit á að kaupa vöruna á hagkvæmum stað. Ég þarf ekki að taka mér nærri, þótt hv. 2. þm.N.-M. bregði mér eða öðrum, sem annast innkaup á færum eða garni, um fáfræði í þessu efni; ég býst varla við, að hann hafi aðstöðu til þess að dæma um það. Ég vil aðeins upplýsa það, að það eru dálítil tímaskipti að því, hvað þarf af netagarni. Hingað til hefir netagarn út af fyrir sig ekki verið keypt fram að síðustu árum nema til bætingar, og þess vegna hefir það verið tiltölulega litið magn, sem þurft hefir af garni, og ég hygg, að það sé eins með síldarnetin og þorskanetin, að þau séu litið riðin hér á landi, en svo er þess að gæta, að árið 1928–1935 a. m. k. er notkun á þorskanetum miklu minni heldur en á árunum 1923–1928. Ég skal benda hv.þm. á það, að netagerð var stofnuð á árinu 1936 í einni af stærstu verstöðvum landsins, Vestmannaeyjum. Sú netagerð ein er búin að flytja inn garn fyrir um 80 þús. kr., miðað við nýár. Þetta garn er eingöngu flutt inn frá Ítalíu. Hv. þm. var að núa okkur því um nasir, að við höfum ekki haft vit á að kaupa garnið þar, sem það er bezt, en þetta er algerlega rangt; við höfum haft fyllilega opin augun fyrir gæðum og verði garnsins. Auk þess, sem hið ítalska garn hefir reynzt sterkt, þá er það einnig 10% ódýrara heldur en annarsstaðar frá. Form. iðnn. mætti með því, að þetta frv. yrði athugað af sjútvn., og ég geri ráð fyrir, að hann og meðnm. hans hafi ekkert á móti því, og vil ég því mælast til, að sjútvn. geti fengið aðstöðu til að athuga þetta frv. og jafnvel ræða við menn, sem að því standa, utan þingfunda, og að málinu yrði þannig vísað til sjútvn. til umsagnar.

*Flm. Magnús Jónsson): Það hefir á undanförnum þingum verið fyrir þinginu frv. um prestakallaskipun og sóknarskipun í Reykjavík. Þau frv. hafa verið borin fram á þeim grundvelli, að dómkirkjan, sem er ríkiseign, yrði afhent söfnuðinum og söfnuðurinn tæki við kirkjunni með þeirri skyldu, að koma upp nægilegum kirkjum fyrir bæinn, og svo mælt fyrir, að bænum skuli skipt í allmargar sóknir og skipað í prestaköll. Þetta frv. er í tvennum skilningi allfrábrugðið þessum fyrri frv. Fyrst og fremst er það miklu minna. Það grípur aðeins niður á örlitlum parti þessa stóra máls. Hitt atriðið er, að það er byggt á reynslunni. Það hefir í einu og reyndar fleirum af úthverfum bæjarins verið hafið starf af áhugamönnum, til þess að koma upp prestsþjónustu á þessum stöðum. Þetta hefir aðallega verið gert á 3 stöðum, í Laugarnesskólahverfi, í Skerjafirði, kringum „Shell“, og vestur á Nesi, þar sem guðsþjónustan hefir verið flutt í skólahúsinu. Af þessum 3 stöðum hefir starfið fengið fastast form í Laugarnesskólahverfi. Þeir hafa fengið lánað skólahúsið, og þó með þeim skilyrðum, að allir þeir, sem þangað óskuðu að koma, fengju sér læknisvottorð. Þeir hafa ráðið til sín fastan prest, sem annast þar flest prestsstörf. Það hefir komið í ljós, að fólkið þarna hefir sýnt þessu starfi mikinn áhuga. Og það er í ráði að koma þarna upp bráðabirgðakirkju til þess að losna við þá kvöð, að þurfa að fá skólann lánaðan, sem ekki er fullkomið hús fyrir guðsþjónustu, og auk þess má fólk ekki koma þangað, nema það hafi læknisvottorð. Það virðist liggja beint fyrir að halda því starfi áfram, sem áhugasamir menn hafa nú þegar hafið. Og það er orðið alveg óhjákvæmilegt að skipta hinum mikla fólksfjölda bæjarins niður í ákveðnar sóknir, því að jafnvel þótt prestarnir væru nógu margir, sem þó er ekki, þá gæti enginn prestur vitað, hver væri hans sóknarbörn, ef engin skipting væri. Það virðist liggja nærri að nota sér þá reynslu, sem fengin er, og þann áhuga, sem er vaknaður, til þess að byrja á þessari skiptingu Reykjavíkur í fleiri prestaköll. Ég hefi farið svo varlega í þessu frv., að þar er ekki einusinni farið fram á að stofna sérstök prestaköll, heldur aðeins sóknir, sem gætu svo ráðið sér presta. Og það er vitanlega ekki hægt að skipta Reykjavík í prestaköll, fyrr en búið er að skipta bænum í sóknir, svo að hafilega margir komi í hvert prestakall. Ég geri ráð fyrir, að þessar sóknir hefðu 2–3 þús. manns. Vafalaust ættu prestaköllin að hafa fleiri meðlimi. Í þeim frv., sem áður hafa fram komið um þetta efni, hefir verið gert ráð fyrir 3 þús. meðlimum í hverju prestakalli. Til þess hinsvegar að þessi prestur hafi nægilegt starf - og það hefir hann í raun og veru, því að það er erfiðara að byrja starf í nýrri sókn - þá er svo ákveðið, að hann skuli verja þeim tíma, sem hann hefir afgangs, til þess að inna af hendi prestsþjónustu í öðrum úthverfum safnaðarins. Þetta er nú önnur hlið málsins. Hin hliðin snýr að því, að koma upp kirkju. Ég geri ráð fyrir því, að þeir, sem sýnt hafa á þessu mestan áhuga, byrji á að koma upp bráðabirgðahúsum, án þess að ríkið leggi nokkuð fram. Hin eina ívilnun, sem veitt er, er sú, að gjöldin af þessum svæðum renna til hinna væntanlegu kirkna. Svo er gert ráð fyrir því, að þegar sóknarmeðlimir Laugarnessóknar koma sér upp væntanlegri kirkju, þá leggi sá núv. kirkjueigandi, þ. e. ríkið, fram nokkurn hluta. Hefir verið gert ráð fyrir 2/5, en hámarksupphæðin, sem sett er, eru 30 þús. kr., sem má gera ráð fyrir, að yrði að borga, því að sú kirkja myndi kosta það mikið. En til þess nú hinsvegar að gera þetta sem minnst tilfinnanlegt, þá er svo ákveðið, að þetta skuli greiðast á 10 árum. Má gera ráð fyrir, að það sé í lófa lagið að fá þetta fé í byrjun, ef það á að greiðast úr ríkissjóði. Ég held, að ég eyði ekki fleiri orðum í að ræða þetta mál að svo stöddu. Óska ég þess, að málið fái að ganga til 2. umr. og n., sem ég veit þó ekki almennilega, hver ætti að vera. Það eru 2 n. til þess að velja á milli, allshn. og menntamn. Ég býst þó við að leggja til, að frv. verði vísað til menntmn., en geri það ekki að neinu kappsmáli. Ég vil geta þess, að ég hefi heyrt, að nokkur hreyfing væri uppi hér í bænum um það, að fá 2 presta skipaða, auk þeirra, sem nú starfa við dómkirkjuna, án þess að þeim sé ákveðinn nokkur sérstakur verkahringur. Þeir hafa nóg starf. Það er fjarri því, að ég sé meinsmaður þess, heldur finnst mér það eðlilega , að þessi nýja sókn fái að kjósa sér prest, segi ég þetta, til þess að n. viti, að ég skoða þetta ekki sem neina skemmd á þessu frv.

*Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég hefi leyft mér að flytja þetta frv. fyrir tilmæli hæstv.atvmrh. En tilefni frv. er það, eins og segir í hinni stuttu grg., að n., sem var skipuð til þess að athuga verðlag á vissum vörutegundum, komst að þeirri niðurstöðu, að óumflýjanlegt væri, að n. yrði skipuð, sem hefði það verksvið, að fylgjast með verðlagi í landinu og setja mælikvarða á það. Þessi n. fékk þá reynslu, að full ástæða væri til þess að gera þetta. Ég hygg, að það hafi líka verið uppi háværar raddir meðal ýmsra flokka hér á landi, að n. sem þessi þyrfti að komast á laggirnar. Ég skal geta þess, að þing Alþýðusambandsins, og ef ég man rétt einnig flokksþing framsóknarmannanna, áleit þörf á þessu. Ég býst við, að ekki verði deilt um það, að verðlag nú í okkar landi hefir stigið hröðum skrefum, af ástæðum, sem að vísu er ekki hægt að ráða við, m. ö. o. af takmörkun á innflutningi erlendra vara. Þetta á svo sinn þátt í því, að eftirspurnin er svo mikil yfirleitt, að þeir, sem selja vöruna, geta sett þann mælikvarða, sem þeim þóknast. En þó að svona sé ástatt með aðfluttu vörurnar, þá þykir kenna þess sama á verðlagi þeirrar vöru, sem er á boðstólum á innlendum markaði. Og það er ekki síður vegna þessa, að verðlagsn. þarf að starfa, að hemil þarf að hafa á því, hvaða verð er á þeim vörum, sem yfirleitt eru seldar meðal almennings og til almennings. Ég tel ekki nauðsynlegt að nefna dæmi, sem staðfesti þessa skoðun mína, að verðlagið sé of hátt, en ef þess er krafizt, þá væri hægt að nefna ýms dæmi, sem sanna, að þetta er á rökum byggt. Hinsvegar er engin ástæða til þess, þótt takmörkun sé framboði einhverra vöruteg., að setja hærra verðlag á þær en myndi almennt teljast nauðsynlegt. Vitanlega þarf sá, sem selur vöruna, að hafa eðlilegan verzlunargróða, en þar, sem fram yfir það fer, er full ástæða fyrir hið opinbera að taka í taumana. Í sambandi við þetta má benda á, að mikill hluti iðnaðarvörunnar er unninn í landinu, og það þykir kenna þess, að verð þeirrar voru hafi hækkað óþarflega mikið í skjóli þess, að ekki eru til neinar sambærilegar útlendar vörur, sem geti keppt við þær innlendu. Og það sama má segja um allar þær vörur, sem svo er takmarkaður innflutningur á, að sá, sem selur þær, getur sett á þær það verðlag, sem honum sýnist. Fyrir þetta er ætlazt til, að hægt verði að girða með þeim ákvæðum, sem sett eru í þessu frv. með opinberri verðlagsn., sem hefir vald til þess að kynnast öllu því, sem að verðlagi lýtur, og ef henni finnst ástæða til, þá megi hún gripa fram í og setja verð á þá vörutegund, sem um ræðir. Þessi n., sem ég vitnaði í áðan, hefir í sambandi við vissar vörutegundir komizt að raun um, að það væri e. t. v. full ástæða til þess, að setja takmarkanir um verðlag þeirra. Að vísu hafði hún ekki nema fáa vöruflokka til meðferðar, en hún mun á sínum tíma gera grein fyrir þeim niðurstöðum, sem hún hefir komizt að þar. En n. hefir rekið sig á, að það er talsverðum erfiðleikum bundið að komast að því sanna og rétta í þessum efnum, nema vald sé fyrir hendi til þess að geta krafizt allra upplýsinga gagnvart hverri einstakri vörutegund á hverjum tíma. En einmitt með þessu frv. er slíkri n., sem gert er ráð fyrir, að skipuð verði, ætlað að hafa það vald, að geta krafizt nauðsynlegra upplýsinga til þess að geta myndað sér ákveðnar skoðanir um það, hvort verðlag sé of hátt eða ekki. Ég hygg, að hér hjá oss sé fullkomin nauðsyn að koma þessu eftirliti á, því að það er ekki útlit fyrir, að á næstunni getum vér haft svo haftalausan innflutning á nauðsynjavörum yfirleitt að vér verðum ekki að reikna með þessum möguleika, að verðlagið sé ekki eftir þeim réttu hlutföllum, sem það ætti að vera, miðað við hæfilega álagningu. - skal ekki að öðru leyti fara mikið út í þetta frv. Aðalefnið er þessi nefnd og það vald, sem henni er ætlað að hafa til þess að inna starf sitt af hendi, og markmiðið er að firra almenning því, að þurfa að kaupa vöruna dýrara verði en rétt er. Ég hygg, að þetta mál eigi heima í allshn. eftir eðli sínu, og geri ég því að till. minni, að því verði þangað vísað, að þessari umr. lokinni, og gefst þá tækifæri til að fara nánar út í einstök atriði frv. En ég tel ekki á þessu stigi málsins ástæðu til að fara nánar út í þetta mál, því að það liggur á tilfinningu manna, að hér sé á ferðinni mál, sem fullkomlega sé ástæða til að gefa gaum að.