Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nefndin vann að þessu frv. í samvinnu við fjh.- og viðskn. Nd. 1. minni hl. n., sem skipaður var stuðningsmönnum ríkisstj., leggur eindregið til að þetta frv. verði samþykkt, enda samrýmist það þeim meginmarkmiðum í efnahagsmálum sem ríkisstj. hefur sett sér.



Herra forseti. Þetta var fróðleg og ítarleg ræða hjá hv. frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn.

Hugsunin skýrist ekki við það að hafa mörg orð um hana.

Hann sagði að frv., sem við ræðum hér, til lánsfjárlaga væri í samræmi við meginmarkmið ríkisstj. í efnahagsmálum. Það má vera að svo sé. Alla vega sýnist mér þróunin vera sú, að hæstv. ríkisstj. hafi að meginmarkmiði í efnahagsmálum að magna hér á landi enn það mikla verðbólgubál sem brunnið hefur á mönnum undanfarin ár. En það er einkennandi fyrir þetta frv. og fyrir fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir 1980 að það verð er einmitt til þess að auka mjög á verðbólgu í landinu. Megineinkenni frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1980 eru: 1. Heildarfjárfesting er aukin og áætluð 26,5% af þjóðarframleiðslunni. 2. Opinberar framkvæmdir aukast að magni til um 21.3%. 3. Samdráttur verður í heild á framkvæmdum á vegum atvinnuvega og einkaaðila. 4. Innlendar lántökur til opinberra aðila þrefaldast í krónutölu miðað við bráðabirgðatölur 1979. 5. Erlendar lántökur aukast um 39.2 milljarða kr. nettó eða 7% af áætluðum útflutningstekjum þrátt fyrir hagræðingu á tölum vegna frestunar á lántöku og greiðslu lána vegna ýmissa framkvæmda til 1981. 6. Greiðslubyrði erlendra lána verður á næsta ári samkv, bréfi Seðlabankans til fjh.- og viðskn. 18% af áætluðum útflutningstekjum. Þetta hlutfall var 13.3% 1978 og í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. er talað um að stefnt skuli að því að þessi greiðslubyrði fari ekki fram úr 15% af útflutningstekjum. Þegar þessir sex liðir eru hafðir í huga, að heildarfjárfesting eykst, að opinberar framkvæmdir stóraukast að magni til, að samdráttur verður í framkvæmdum á vegum atvinnuvega og einkaaðila, að innlendar lántökur þrefaldast að krónutölu til opinberra ráðstafana, að erlendar lántökur aukast úr hófi fram og að greiðslubyrðin eykst, eins og ég sagði hér áðan, er það dálítið merkileg umsögn hjá hv. frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. að halda því fram, að þetta sé í samræmi við meginmarkmið ríkisstj. í efnahagsmálum. Ég óska honum til hamingju með að hafa komist svo skemmtilega að orði. Heildarfjárfesting opinberra aðila samkv. þessu frv. verður 126.5 milljarðar kr. og hækkar úr 72 milljörðum 1979. Er þar um að ræða 21.3% magnaukningu, eins og ég sagði áðan. Lánsfjáröflunin er þannig, að það er gert ráð fyrir að hækkun lántöku í heild til opinberra framkvæmda verði 92.2%. Í fyrra var þessi lántaka 38.4 milljarðar kr., en er samkv. skýrslu, sem fylgir þessu frv., 73.8 milljarðar á þessu ári. Í krónutölu tvöfaldast því nánast lántaka til opinberra framkvæmda. Það er athyglisverðast við þessar lántökur allar að gert er ráð fyrir að innlend lánsfjáröflun þrefaldist að krónutölu. Það er gert ráð fyrir því samkv. þessu frv. og lánsfjáráætluninni, að úr lífeyrissjóðum verði teknir hvorki meira né minna en 21.5 milljarður kr. til opinberra nota, og er það nýmæli í þessum lögum að nú er áætlað að ríkissjóður taki 6 milljarða kr. lán hjá lífeyrissjóðunum. Samtals er þessi lántaka hjá lífeyrissjóðunum til opinberra nota með þessari löggjöf hvorki meira né minna en 42% af öllu ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna. Í bankakerfinu er ætlunin að stórauka lántökur til opinberra þarfa samkv. þessu frv. Þar er sérstaklega gert ráð fyrir 3.9 milljarða kr. lántöku með verðbréfakaupum bankakerfisins. Er þar um að ræða stórfellda aukningu á lántökum á innlendum lánsfjármarkaði til opinberra nota, sem að sjálfsögðu mun þrengja mjög kost annarra, sem þurfa á lánsfé að halda, og alveg sérstaklega fjárfestingarlánasjóðanna og atvinnuveganna. Maður skyldi ætla að þegar þessi áform liggja fyrir sé það upplýst að nú sé óhætt að stórauka innlenda lánsfjáröflun til opinberra nota á þessu ári vegna þess að sparifjármyndunin sé það mikil í landinu að óhætt sé að fara út í þessa fjáröflun. Það er hins vegar algjörlega þveröfugt. Sparifjáraukningin í ár er fyrstu þrjá mánuðina einungis 12.5%, en var í fyrra 18%. Á hinn bóginn hafa útlán aukist nú um 17.5% í samanburði við útlánaaukningu um 15.5% á s. l. ári. Munurinn á innlánum og útlánum í bankakerfinu er sem sagt gífurlegur á þessum fyrsta ársfjórðungi sem liðinn er. Í krónum er þar um að ræða að innlán hafa einungis numið núna rúmum 9 milljörðum kr., 9.3 milljörðum kr., en útlán hafa á sama tíma aukist um 16 milljarða kr. Bankakerfið hefur sem sagt lánað fyrstu þrjá mánuði ársins 7 milljörðum kr. meira en nam innlánsaukningunni. Í fyrravar innlánsaukningin 3 milljörðum kr. meiri en útlánin. Staða bankanna við Seðlabankann hefur þannig að þessu leyti versnað um rétta 10 milljarða kr. Það er 10 milljörðum kr. minna fé í bankakerfinu núna eftir fyrstu þrjá mánuði ársins en var í fyrra. Þannig er nú ástatt um innlenda lánsfjármarkaðinn sem ætlun hæstv, ríkisstj. er að fara inn á með nýjum hætti og ná þannig til sín auknu fjármagni af sparifé landsmanna bæði úr lífeyrissjóðunum og bankakerfinu. Ástandið er þannig að þar er í rauninni engu til að dreifa. Það er meiri útlánaaukning það sem af er árinu en innlán og þess vegna sé ég ekki að þessi stefna fái staðist, þó að það dyljist engum, hver meiningin er með þessu. Hún er að sjálfsögðu sú að ná undir opinbera aðila meira af fjármagni á þessu sviði í viðbót við þær miklu skattahækkanir sem orðið hafa og menn hafa rætt hér og ekki þarf að fjölyrða um. Það er athyglisvert að hæstv. ríkisstj. söðlaði nokkuð um, þegar þessi lánsfjáráætlun var til umræðu í ríkisstj., frá því sem gert var ráð fyrir þegar fjárlög voru afgreidd. Þá var gert ráð fyrir að tekin yrði 10 milljörðum kr. hærri fjárhæð en er samkv. frv. í erlendum lánum til opinberra framkvæmda. Fangaráð hæstv. ríkisstj. virðist hafa verið að draga ekki úr þessum framkvæmdum, draga ekki úr þeim og þar með lánsfjárþörfinni og þenslunni í landinu, heldur hefur hún brugðið á það ráð að hugsa sér að ná þessu fé á innlendum lánsfjármarkaði, sem þó er eins í stakk búinn til þess og ég sagði áðan. Ég fæ ekki betur séð en annaðhvort muni ske alveg á næstunni, annaðhvort kemst hæstv. ríkisstj. upp með þessa stefnu sína og tekur það litla fé, sem bankakerfið fær inn í aukningu sparifjár, og þá náttúrlega kemur það þannig niður á atvinnuvegunum að þeir hreinlega stöðvast, fá ekki rekstrarfé, eða þá að hér verður um það að ræða að lánsfjáröflunin verði meiri erlendis og að þessi lánsfjáráætlun, sem hér er til umr., bresti öll í böndum að því leyti. Það er mikið áhyggjuefni, ef sú skyldi verða framvindan, og erfitt að segja, hvor kosturinn er betri, því að nú stefnir í 16 milljarða kr. viðskiptahalla og stórauknar erlendar lántökur þrátt fyrir þau áform ríkisstj. sem ég lít fyrst og fremst á sem bókhaldsatriði, að fresta ýmsum lántökum fram á árið 1981 og fara út í fáránlega fjáröflun til opinberra umsvifa á innlendum lánsfjármarkaði. Erlendar lántökur hækka gífurlega. Eins og ég sagði áðan er nettóhækkunin 39.2 milljarðar kr., en heildarhækkunin 85.5 milljarðar. Mesta áhyggjuefnið í þessu efni er, hversu horfir með viðskiptajöfnuð, og eins líka, hvernig horfir um greiðslubyrðina. Greiðslubyrði erlendra lána var árið 1978 einungis 13.3% af útflutningstekjum, en er, eins og ég sagði áðan, 18% samkv. áætlun Seðlabankans á árinu 1981, þegar á að fara að greiða afborganir og vexti af þeim lánum sem tekin verða í ár. Hluti af þessari gífurlegu auknu greiðslubyrði stafar af hækkun á vöxtum og verri lánsfjárkjörum á erlendum mörkuðum, en verulegur hluti stafar af stórauknum erlendum lántökum, einkum síðustu tvö ár. Það er athyglisvert, þegar talað er um greiðslubyrðina, að hæstv. ríkisstj. vill helst ekki leggja orðið þann mælikvarða á greiðslubyrði erlendra lána að meta þá byrði í hlutfalli við útflutningstekjur. Hún er að reyna að búa sér til nýjan og hagkvæmari mælikvarða í þessum efnum, en fyrrnefndi mælikvarðinn hefur raunar verið notaður um árabil og ekki þótt aðfinnsluverður, enda er að sjálfsögðu um að ræða mælikvarða sem er eðlilegur. Það er eðlilegt að gera sér grein fyrir því, hvað menn þurfa að borga mikið af tekjum í gjaldeyri, hvað þeir þurfa að borga af gjaldeyristekjum sínum í atborganir og vexti af erlendum lánum, og leggja þann mælikvarða á greiðslubyrðina. Aðra peninga höfum við ekki til að borga afborganir og vexti af erlendum lánum en gjaldeyristekjur okkar, nema við viljum taka ný og ný lán til að borga afborganir og vexti. Þess vegna er eðlilegt að leggja þennan mælikvarða á. En geri menn sér grein fyrir því, að þessi greiðslubyrði er komin í 18% og er áætluð miðað við metafla, sem nú ríkir hjá okkur, og hæsta verð, sem við þekkjum á okkar afurðum, - geri menn sér grein fyrir því að þarna getur hvort tveggja að einhverju leyti brugðist hljóta menn að sjá að hér er um að ræða þróun sem er stórvarhugaverð, að ekki sé meira sagt, enda hefði hæstv. ríkisstj. ekki farið að setja í málefnasamning sinn að stefnt skuli að því að fara ekki fram úr 15% greiðslubyrði af erlendum lánum í hlutfalli af útflutningstekjum ef það væri ekki eðlilegt markmið. A. m. k. get ég varla skilið önnur rök fyrir því að setja slíkt inn í málefnasamning en að þar sé um eðlilegt markmið að ræða. Hæstv. ríkisstj. slær þó þann varnagla, að það þurfi að afla erlends fjár til ýmissa framkvæmda sem spari gjaldeyri og séu arðbærar, og ég get verið alveg sammála því. En það er við það að athuga, að að sjálfsögðu hljóta að vera takmörk fyrir því, hvað eðlilegt er að gera á því sviði og alveg sérstaklega þegar svo er ástatt, eins og er ástatt hér hjá okkur, að mjög mikil þensla hefur verið í atvinnulífinu og slíkar erlendar lántökur hljóta mjög að auka á þensluna sem fyrir er, fyrir utan það að auka greiðslubyrðina. Það er ekki síður athyglisvert við þetta frv., sem hér er til umr., að gera sér grein fyrir því, hver eru megineinkenni ráðstöfunar þess lánsfjár sem hugmyndin er að afla samkv. frv. Þegar það er skoðað kemur í ljós í hnotskurn að stefnt er að því með frv. að það verði samdráttur í fjárfestingu hjá atvinnuvegunum að magni til um 3.6% og það verði samdráttur í íbúðabyggingum að magni til um 3.1%, en aukning verði í fjárfestingu hjá opinberum aðilum um hvorki meira né minna en 21.3% að magni til. Stefnan í þessu efni er skýr eins og þegar rætt er um lánsfjáröflunina. Hér er sem sagt þrengt að atvinnuvegunum, þrengt að heimilunum í ráðstöfun á lánsfé, en opinberar framkvæmdir fá þar hins vegar bróðurpartinn. Það er líka einkennandi fyrir stefnuna á þessu sviði og líka á sviði ríkisfjármálanna, að lánsfé er í enn ríkara mæli hérna en það hefur nokkurn tíma verið áður notað til að standa undir framkvæmdum sem áður hafa verið fjármagnaðar af skatttekjum. Um þetta er kannske gleggst að taka dæmi og er þá dæmið um vegagerð í landinu mjög nærtækt. Ef við skoðum þróunina að þessu leyti á undanförnum þremur árum hafa lántökur verið stórauknar til vegagerðar. Skattar hafa verið hækkaðir gífurlega á bensín, en samt sem áður er þeim varið í minna mæli til vegagerðar en áður. Tekjur ríkisins af bensínsköttum voru 1978 19 milljarðar 562 millj. kr., 1979 26 milljarðar 830 millj. og 1980 29.5 milljarðar kr. Hér er um sama verðlag að ræða. Mismunurinn er rétt tæpir 10 milljarðar kr. á sama verðlagi sem skattálögur á bensín eru auknar frá árinu 1978 til 1980. Á sama tíma er allt það fé, sem varið er af skatttekjum til vegagerðar, stórlega skert. 1978 var varið tæplega 21 milljarði til vegagerðar af skatttekjum og eru þá innifalin í því afborganir og vextir af lánum til vegagerðar, beint framlag ríkissjóðs og markaðar tekjur, en í ár 19.8 milljarðar eða tæpum milljarði minna á föstu verðlagi. En til þess nú að sýna einhvern lit á því að halda uppi vegaframkvæmdum í landinu eru lántökur stórauknar í þessu skyni. Þetta er það sem hefur verið að gerast í ríkisfjármálunum undanfarin tvö ár. Menn hafa tekið stórauknar skatttekjur ríkisins til eyðslu úr ríkissjóði í mjög auknum mæli, en gripið til þess fangaráðs að afla lánsfjár til ýmissa framkvæmda á vegum hins opinbera sem síðan hefur auðvitað komið niður á atvinnuvegunum og þrengt stöðu þeirra til að fá lánsfé. Um einstök atriði í þessari lánsfjáráætlun skal ég ekki ræða hér mjög. Það er búið að ræða þessa fjárfestingar- og lánsfjáráætlun nokkuð mikið, bæði í Sþ. og í deildum þingsins, auk þess sem fjh.- og viðskn. hafa fjallað mjög ítarlega um hana. Í Nd. fluttum við sjálfstæðismenn ýmsar brtt. sem allar voru felldar. Þessar brtt. byggðust á því, að við lítum svo á að í þessu frv. sé gert ráð fyrir skerðingu margvíslegra sjóða, sem hafa félagsleg markmið, og það er gert ráð fyrir sömu skerðingu eða jafnvel meiri skerðingu þessara sjóða en almennra fjárfestingarlánasjóða. Skoðun okkar er sú, að fjárfestingarlánasjóðir eigi að standa undir sér að verulegu leyti og að ríkisframlög til fjárfestingarlánasjóða, sem sinna lánum til atvinnuveganna, eigi að vera mjög takmörkuð. Við höfum ekkert við það að athuga að gert sé ráð fyrir því að takmarka framlög ríkissjóðs til þessara sjóða ef þeir eru látnir lána fé sitt út með eðlilegum kjörum. En það er algjör firra að okkar mati, að ýmsir sjóðir, eins og Erfðafjársjóður, Bjargráðasjóður, Byggingarsjóður verkamanna og fleiri slíkir sjóðir, séu meðhöndlaðir á sama hátt og fjárfestingarsjóðir sem eiga að standa undir sér. Við sjálfstæðismenn fluttum um þetta brtt. í Nd. Þær voru felldar, eins og ég sagði áðan, og við sjáum ekki ástæðu til að fara að endurtaka þær hér. Ég geri ráð fyrir því og við nm., sem skrifum undir það nál. sem ég mæli nú fyrir, að það sé þýðingarlaust að koma vitinu fyrir stjórnarsinna í þessum efnum frekar en öðrum, og höfum ekki hugsað okkur að endurtaka þann leik hér. En ég vænti þess og ég raunar veit það, að þessi stefna hlýtur að verða endurskoðuð við næstu fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, hverjir sem þá verða í forsvari, í meiri hl. hér á Alþ. og ríkisstj. Það hlýtur að koma að því að menn viðurkenni þá staðreynd, að hér er um að ræða hreina firru að fara þannig með þessa sjóði, sem eru hjálparsjóðir eða sjóðir til að sinna einhverjum mjög brýnum félagslegum verkefnum, að skerða þá á sama hátt og sjóði atvinnuveganna sem eiga að sjálfsögðu að standa undir sér. Í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1980 er athyglisvert hvernig búið er að sjóðum atvinnuveganna. Þar er gert ráð fyrir að lánveitingar atvinnuvegasjóðanna séu einungis 34.1 milljarður kr. eða um 59.3% af heildarlánveitingunum samkv. áætluninni. Þetta hlutfall hefur lækkað úr 67% 1978. Segir svo orðrétt á bls. 15 í skýrslu sem fylgir þessu frv.: „Lánveitingar atvinnuvegasjóðanna eru áætlaðar 34.1 milljarður kr. eða um 59.3% af heildinni og hafa lækkað hlutfallslega úr 67% 1978.“ Ég vil aðeins í sambandi við fjárfestingarlánasjóðina lýsa áhyggjum mínum yfir því, hver framvindan mun verða um marga þeirra ef þessi lánsfjáráætlun gengur fram, en þó sérstaklega hvernig fara mun um innlenda skipasmíði ef á þeim málum verður haldið eins og þessi lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir. Mér skilst að vísu, að það sé meiningin að taka sérstakt erlent lán til innlendra skipasmíða, og það kemur raunar fram í þessari áætlun. En ástandið hefur verið þannig að Fiskveiðasjóður hefur ekki undanfarið samþykkt neinar nýjar innlendar skipasmíðar á þeim forsendum að lánsfjáráætlun liggi ekki fyrir, og að auki sýnist mér að hér verði mjög þröngt um á þessu sviði. Ég vildi gjarnan, herra forseti, spyrja hæstv. iðnrh. um þetta atriði og varðandi afstöðu Fiskveiðasjóðs undanfarna daga til innlendra skipasmíða og til innflutnings á skipum.

Ég vil upplýsa hv. þm. um það, að verið er að ná í hæstv. iðnrh. Ég vona að hann komi innan tíðar

. Herra forseti. Ég sé að hæstv. iðnrh. hefur góðfúslega orðið við því að vera viðstaddur og svara hér fsp. út af afgreiðslu Fiskveiðasjóðs á lánum til innlendra skipasmíða. Ég sagði áðan að ég hefði af þessu áhyggjur og undanfarið hefði það komið fram gagnvart innlendum aðilum, sem hafa staðið í skipasmíðum, að Fiskveiðasjóður hefur borið það fyrir sig, að lánsfjáráætlun væri ekki afgreidd, og hefur ekki samþykkt samninga, sem skipasmíðastöðvar hafa lagt fram og hafa verið samþykktir af viðskiptabönkum viðkomandi aðila, á þeim forsendum að lánsfjáráætlun lægi ekki fyrir. Ég hef líka haft vissar áhyggjur af því, að þarna sé heldur þröngur stakkur skorinn, bæði að því er varðar lánsfjáráætlunina sem slíka og eins er mér kunnugt um að meiningin er að taka þarna erlend lán sérstaklega til að standa undir innlendum skipasmíðum. En spurningar mínar til hæstv. ráðh. eru alveg ákveðnar. Mér skilst að fyrir skömmu hafi Fiskveiðasjóður synjað um að lána út á ákveðið skip hjá skipasmíðastöð. Forsendur fyrir þessari synjun veit ég ekki hverjar eru, en ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvort hann viti um þetta mál og hvort þarna sé um það að ræða að lánsfé sé af svo skornum skammti að dregið verði úr fyrrnefndum skipasmíðum á þessu ári. Í öðru lagi spyr ég hæstv. ráðh. hvort honum sé kunnugt um að á sama fundi í stjórn Fiskveiðasjóðs og þessi synjun kom fram á, að samþykkja ekki samning skipasmíðastöðvar sem hafði samþykki banka, var samþykkt að lána 50% til innflutnings á skipi frá Noregi. Mér leikur forvitni á að vita hvort nefnd synjun stafar af því, að stjórn Fiskveiðasjóðs líti svo á að þetta fé muni ekki nægja til þess að innlendar skipasmíðastöðvar hafi eðlileg verkefni á þessu ári, og hvort um sé að ræða einhverja stefnubreytingu ríkisstj. í því að innflutningur á skipum komi til greina á sama tíma sem verði kannske eitthvað þrengt að þeim innlendu aðilum sem eru að smíða skip. Þetta var fyrst og fremst það sem ég hafði hugsað mér að gera að umræðuefni að því er varðar einstaka þætti lánsfjáráætlunarinnar. Auk þess vildi ég, ekki síst af því að hæstv. iðnrh. er staddur hér í d., lýsa yfir þeirri skoðun minni, að það sé tæplega gert ráð fyrir nægjanlegu fjármagni til að bora tvær holur við Kröflu, en fjármagn til þess er skorið niður um 10% eða það er gert ráð fyrir að greiðslur dragist til ársins 1981 eins og til ýmissa annarra verkefna. Ég held að öllum eigi að vera ljóst, að það sé nánast hrein firra að gera ekki úrslitatilraun til að bora eftir gufu við Kröfluvirkjun til að koma henni í gagnið við þær aðstæður sem nú ríkja í orkubúskap okkar og það verði að fá úr því skorið, hvort hægt sé að koma þeirri virkjun í gagnið, og því fyrr því betra, því takist þessi orkuöflun er þar um að ræða skjótfengnustu orku sem við getum fengið. Að sjálfsögðu er skynsamlegra að fá úr því skorið fyrr en síðar, hvort þessi virkjun getur komist í gagnið. Ég hefði talið æskilegt að bora þarna a. m. k. þrjár holur á þessu ári. Ég vildi gjarnan að hæstv. ráðh. fjallaði um þetta, ef hann talar hér á eftir út af fsp. mínum, því ég hef nokkrar áhyggjur af því að jafnvel borun tveggja hola verði erfið vegna þess hversu knappt er skammtað að þessu leyti. Ég hef oft við fyrri tækifæri - eða nokkrum sinnum alla vega við fyrri tækifæri - gert nokkuð að umræðuefni þær forsendur sem þessi lánsfjáráætlun hvílir á. Í skýrslunni, sem fylgir frv., er nokkuð vel greint frá forsendum þessarar áætlunar. Þar er gert ráð fyrir verðlagsforsendum. Þar eru settar fram aðrar þjóðhagsforsendur. Allar þessar forsendur hefur þegar sýnt sig að eru orðnar úreltar. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Forsendur fjárlaga um kauplags- og verðlagsbreytingar voru þær, að kauptaxtar hækkuðu um 42% að meðaltali milli áranna 1979 og 1980, vísitala byggingarkostnaðar um 45% og neysluverðlag um 47%. Þessar forsendur voru reistar á áætlun fyrir fyrri hluta ársins og markmiðum niðurtalningarstefnu ríkisstj. um hækkanir á síðari hluta ársins. Þetta fól í sér að hækkunin frá upphafi til loka árs 1980 yrði rúmlega 30%.“ Síðan segir: „Hins vegar er nú sýnt að verðlag hækkar meira á fyrri hluta ársins en gert var ráð fyrir við gerð fjárlagafrv. Nú er áætlað að hækkun framfærsluvísitölu frá febr. - maí verði vart undir 12–13% og að óbreyttu verðbótakerfi gætu laun hækkað um 11–111/2% 1. júní.“ - Nú er vitað að hækkunin verður 11.7% . Síðan segir, að takist niðurtalningin á síðari hluta ársins verði verðhækkun frá upphafi til loka árs innan við 40%, en meðalhækkun verðlags milli ára 1979 og 1980 væntanlega nálægt 50% vegna mikillar verðhækkunar á síðari hluta árs í fyrra. Hér er verið að gefa sér forsendur sem eru löngu brostnar. Eins og við vitum hefur verðhækkun orðið núna 1. maí og kauphækkun 1. júní miklum mun meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum og gert er ráð fyrir í þessari þjóðhagsspá. Það er t. d. gengið út frá því, að olíuverð í Rotterdam fari ekki hækkandi frá því að þetta plagg var skrifað, en sú hækkun hefur þegar orðið. Þannig mætti lengi telja brostnar forsendur fyrir þessari þjóðhagsspá. Horfurnar í þessu efni eru ekki betri en það sem þegar er orðið ljóst. Við vitum að verðbólgan verður miklu meiri á þessu ári en gert er ráð fyrir í þessum forsendum og samkv. niðurtalningu ríkisstj. Allir kjarasamningar eru lausir og menn horfa fram á það að kaupmáttur taxtakaups allra launþega var núna í maílok rétt um 2% hærri en hann var fyrir sólstöðusamningana 1977. Þegar svo er ástatt er alveg ljóst að það er a. m. k. ekki við því að búast, að það takist kjarasamningar öðruvísi en um einhverjar breytingar á kaupi verði að ræða, a. m. k. hjá hinum lægst launuðu. Hvergi er gert ráð fyrir slíku í forsendum, hvorki þessarar lánsfjáráætlunar né fjárlaga. Allt eykur þetta á vandann og allt eykur þetta líkur fyrir því, að um verði að ræða miklu meiri þenslu og miklu meiri verðbólgu en jafnvel ríkir þegar líða tekur á árið. Herra forseti. Stefna þessa frv. til lánsfjárlaga er skýr. Ríkisumsvif eru stóraukin á kostnað heimila og atvinnuvega. Lánsfjármagnið er tekið úr atvinnulífinu og því beint til opinberra viðfangsefna. Þrátt fyrir gífurlega aukna skattheimtu eru tekin lán til ýmissa framkvæmda sem áður voru fjármagnaðar með skatttekjum, t. d. vegamála. Þannig er eyðslustefnan í ríkisfjármálunum allsráðandi og hún látin stjórna skattheimtu og lántökum ríkisins. Eyðslufjárlög ríkisstj., sem afgreidd voru fyrir páska, og þenslulánsfjárlög þau sem nú eru til afgreiðslu um hvítasunnu, magna þá gífurlegu verðbólgu sem ríkir í landinu. Í stað aðhalds á þessum sviðum ríkisfjármála og peningamála, skattalækkunar og takmarkaðrar lántöku á tímum sem þjóðartekjur rýrna fremur en hitt fer ríkisstj. þveröfuga leið. Sú þenslu- og eyðslustefna leiðir til vaxandi viðskiptahalla við útlönd, sem spáð er af Þjóðhagsstofnun, og stóraukinnar verðbólgu.



Herra forseti. Vegna fsp. frá hv. 3. þm. Norðurl. e. þykir mér rétt að veita honum nokkra úrlausn að því er snertir spurningar hans um innlenda skipasmíði og varðandi Kröfluvirkjun. Ég heyri á máli hv. þm. að hann hefur nokkrar áhyggjur af því að fjármagn Fiskveiðasjóðs sé ekki svo ríflegt sem skyldi, þannig að einhver hætta geti verið á því að þau verkefni, sem annars takast samningar um varðandi skipasmíðar innanlands, hljóti ekki þá fyrirgreiðslu hjá Fiskveiðasjóði sem eðlilegt væri. Við undirbúning fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar hafði ég hliðstæðar áhyggjur um þetta efni og hv. þm. og ítrekaði það mjög við undirbúning þessarar lánsfjáráætlunar, að þarna yrði gætt vel að þannig að ekki kæmi til þess að draga þyrfti úr verkefnum hjá innlendum skipasmíðastöðvum af þessum sökum. Mér var tjáð af hæstv. fjmrh. og Framkvæmdastofnun, sem stóð að þeim áætlunum sem fram voru lagðar um þetta efni, að fyrir þessu ætti að vera séð svo að ekki þyrfti að koma til þess að þarna yrði um skerðingu að ræða. Ég vil vitna í þessu sambandi til þess sem stendur í texta fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar varðandi innlenda skipasmíði og fyrirgreiðslu við hana, en það er á bls. 16, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir, á bls. 16: „Eins og áður þarfnast Fiskveiðasjóður lánsfjár langt umfram aðra lánasjóði atvinnuveganna. Valda því hin miklu skipakaup liðinna ára. Þó ber þess að geta, að innlendar skipasmíðar hvers árs eru nú fjármagnaðar með beinum erlendum lánum meðan á smíði stendur, en lánin verða síðan yfirtekin af Fiskveiðasjóði. Lánveiting til Fiskveiðasjóðs samkv. lánsfjáráætlun, 6 900 millj. kr., skapar sjóðnum útlánagetu sem nemur 10 300 millj. kr. Af þeirri tölu eru þó um 3 200 millj. kr. bundnar vegna áður gerðra skipakaupa, tækjakaupa og viðgerða. Eru þá eftir um 7 100 millj. kr. til nýrra lána. Ætlunin er, að af þeirri fjárhæð verði 4 600 millj. kr. varið til lánveitinga til vinnslustöðva fiskiðnaðarins, enda afar brýnt að lokið sé hið fyrsta uppbyggingu hraðfrystihúsanna“ o. s. frv. Læt ég þessa tilvitnun nægja varðandi þetta. Af þessu má ráða að um 2 500 millj. kr. séu þarna til ráðstöfunar vegna nýrra verkefna í skipasmíðaiðnaði, og auk þess er gert ráð fyrir erlendri lántöku vegna innlendrar skipasmíði sem nemur 3 milljörðum kr. Heildarupphæðin virðist mér því vera um 5 500 millj. kr. sem þarna gæti verið til ráðstöfunar til þessa samkv. fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni. En um þetta segir nánar, með leyfi hæstv. forseta. Þar stendur: „Í fiskiskipakaupum er reiknað með 18% samdrætti. Innlend skipasmíði og endurbætur voru með mesta móti á s. l. ári, og líklegt er að nýting afkastagetu skipasmíðastöðva, sem annast nýsmíði, hafi verið óvenjugóð. Innlend nýsmíði og endurbætur eru samtals metnar til yfir 10 milljarða kr. 1979, og á þessu ári eru horfur á að nýsmíði verði litlu minni eða sem samsvarar 1400 smálesta smíði ef umreiknað er í smálestir í skuttogurum, samanborið við 1500 smálestir á liðnu ári. Ákveðið hefur verið að fjármagna innlenda skipasmíði beint með erlendum lánum, sem komi í stað smíðalána Fiskveiðasjóðs, en þessi lánstilhögun er ekki fullfrágengin og getur hún ráðið nokkru um framkvæmdahraða. Endurbætur eldri skipa verða sennilega talsvert minni en á s. l. ári, enda minni verkefni fyrirliggjandi. Í spánni er reiknað með innflutningi þriggja togara, sem ákvarðanir hafa verið teknar um, en ekki reiknað með frekari kaupum fiskiskipa frá útlöndum á árinu.“ Ég vænti þess, að það, sem hér liggur fyrir í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, hrökkvi fyrir þeim verkefnum, sem ráð er fyrir gert, án þess að til skerðingar þurfi að koma eða seinkunar á samningum um verkefni. Ég vil þó taka það fram, að sjálfur hef ég haft vissar efasemdir um að þarna sé fyllilega raunsætt mat á ferðinni, en svör við fsp. og eftirgrennslan voru ekki á þá lund að ástæða væri talin til að flytja brtt. um þetta við undirbúning fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar. Varðandi þau tilvik sem hv. þm. vék að, að hafnað hafi verið láni út á tiltekið skip hjá Fiskveiðasjóði, en samþykkt að lána fyrir innflutningi á skipi frá Noregi, get ég ekki veitt hér nein svör þar sem mér er ekki kunnugt um þessi tilvik. Þau hafa ekki komið til kasta í mínu rn. og ég hef engar upplýsingar fengið þar að lútandi og ekki tilfærði hv. þm. nákvæmlega þau dæmi. Nú getur verið ýmislegt sem veldur því, að umsóknir um lán úr Fiskveiðasjóði hljóti ekki staðfestingu á þeim tíma sem menn vænta þess, vegna þess sumpart að formsatriðum sé ekki fullnægt sem skyldi, þ. á m. þeim hluta sem væntanlegum eiganda er ætlað að leggja fram sjálfum. Ég skal ekkert um það dæma, hvað um var að ræða í því tilviki sem hér var nefnt. En fyrir utan það sem hér greinir er rétt að geta þess, að til hagræðis í skipasmíðaiðnaði og framkvæmda við dráttarbrautir er gert ráð fyrir lántöku sem nemur um 650 millj. kr. Við í iðnrn. lögðum á það sérstaka áherslu, að þetta fjármagn fengist og því yrði varið í samræmi við áætlun sem sérstakur starfshópur, sem vann á vegum rn. með aðild Vita- og hafnamálaskrifstofunnar, gerði tillögur um í vetur, og að þessu lánsfjármagni verði varið til þess að fjármagna þann hluta sem ríkissjóði ber að inna af hendi lögum samkv. varðandi slíkar framkvæmdir, en það nemur um 40% af framkvæmdaupphæð. Auk þess er gert ráð fyrir að Iðnlánasjóður geti í ár sem á liðnu ári veitt hagræðingarlán til skipasmíðastöðva og í umsóknum iðnrn. um fjárveitingar til sjóðsins var gert ráð fyrir 600 millj. kr. fjárveitingu í þessu skyni. Heildarfjárveiting fékkst ekki eins og um var sótt, þannig að það getur verið að eitthvað minna verði til ráðstöfunar, en alla vega mun það nema umtalsverðu fjármagni sem þannig rennur til endurbóta og hagræðingar í skipasmíðastöðvum og ætti að verða til að bæta framleiðni þeirra svo sem veruleg nauðsyn er að takist. Þá vil ég stuttlega geta Kröfluvirkjunar og þeirra framkvæmda sem þar eru áformaðar. Upphæðin, sem gert var ráð fyrir á fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, um 1750 millj. kr., er byggð á því, að boraðar yrðu tvær holur fyrir Kröfluvirkjun og möguleiki væri á að tengja báðar. Mér sýnist að sú 10% skerðing, sem hér er gert ráð fyrir, geti stefnt þessu áformi í nokkra tvísýnu. En möguleikar ættu þó að vera á því að leita eftir frekara fjármagni eða fjármagna það með innlendu fé að hausti ef útlit er þannig að nýtanleg gufa fáist úr báðum þessum holum, svo sem vissulega er ástæða til að vona að geti orðið. Ég geri ekki ráð fyrir að með þann orkuskort, sem fyrirsjáanlegur er í landskerfinu á komandi vetri, verði látið stranda á 100 eða 200 millj. kr. að nýta hugsanlegt afl sem fengist við ráðgerðar boranir fyrir Kröfluvirkjun í sumar.



Herra forseti. Ég mun hvorki fjölyrða um einstaka þætti í þessu frv. til lánsfjárlaga né heldur einstaka þætti í lánsfjáráætluninni. Lánsfjárlögum og lánsfjáráætlun er að sjálfsögðu ætlað að sýna stefnu ríkisstj. í fjárfestingarmálum, í peningamálum og að því er varðar þá lánsfjármarkaðinn. Fyrirliggjandi lánsfjáráætlun og frv. til lánsfjárlaga einkennast að sjálfsögðu af fáeinum meginatriðum, nefnilega verulegri aukningu heildarfjárfestingar, mjög verulegri aukningu erlendra skulda, sérstakri hækkun á fjárfestingu hins opinbera, en stöðnun í fjármunamyndun og uppbyggingu hjá atvinnuvegunum. Um eiginlega peningamálastjórn, sem er þó ekki síðri þáttur í þessum málum, verður hins vegar lítið ráðið af þessum gögnum annað en að ætlunin sé að mjólka bankakerfið og lífeyrissjóði til að standa undir almennum opinberum umsvifum í fjárfestingum. Að því er varðar peningamál og lánsfjármarkaðinn sé ég ástæðu til að fara um það nokkrum orðum. Það er áreiðanlega svo, að fátt er nauðsynlegra íslensku efnahagslífi en styrk og sanngjörn peningamálastjórn og aukning í innlendum sparnaði. Þetta er nauðsynlegt til að ná jafnvægi í efnahagslífinu og hamla gegn verðbólgu. Einn mikilvægasti þáttur slíkrar peningamálastjórnar er auðvitað jákvæð raunávöxtun og verðtrygging sparifjár. Ég held að það sé vafalaust, að þau spor, sem stigin voru á s. l. ári í þessa átt, lofuðu góðu. Það er hins vegar hörmulegt að horfa upp á flótta ríkisstj. frá verðtryggingu sparifjár. Það hefur líka haft þau áhrif, að almennur sparnaður hefur stórminnkað og fé streymir nú út úr bönkunum, eins og hv. þm. Lárus Jónsson gerði að umtalsefni áðan. Þrátt fyrir góð aflabrögð og miklar gjaldeyristekjur er þetta auðvitað mikið áhyggjuefni, en bein afleiðing af þeim ákvörðunum sem ríkisstj. tók í sambandi við vextina hinn 1. mars. Með þessu háttalagi hefur ríkisstj. jafnframt prettað sparifjáreigendur. Það er kaldhæðnislegt, að einmitt við þessar aðstæður, sem einkennast af fjárflótta úr bankakerfinu, skuli ríkisstj. ætla sér samkv, lánsfjáráætlun sinni að draga til sín í opinber umsvif 20.4 milljarða kr. út úr bankakerfinu, en það er 124% aukning frá fyrra ári. Það er augljóst, að afleiðingin af þessari stefnu við minnkandi sparnað og þar með minnkandi útlánagetu bankakerfisins verður sú, að útlán til almennings, sem þarf á fyrirgreiðslu að halda vegna stundarvanda, vegna íbúðakaupa og húsbygginga ellegar til að standa undir skattaálögum ríkisstj., munu minnka. Staðreyndin er nefnilega sú, að þegar að herðir í þessum efnum eru það ekki fyrst og fremst stórfyrirtækin, olíufélögin, heildsalarnir eða SÍS, sem hert er að, heldur er það almenningur, sem stendur þó ekki undir nema u. þ. b. 20–25% af útlánunum í kerfinu. Það er að þeim sem fyrst og fremst er þrengt. Ég get dregið stefnu ríkisstj. í peningamálum saman í þrjú meginatriði: 1) Svik við sparifjáreigendur með því að hverfa frá lögmarkaðri stefnu. 2) Þurraustur bankakerfisins í umsvif ríkisins. 3) Að þessu tvennu samanteknu: Niðurskurð í lánsfjármöguleikum alþýðu til að greiða úr stundarvanda í lífskjarabaráttunni við rýrnandi kjör, m. a. vegna skattastefnu ríkisstj. Alþfl. hefur lagt ríka áherslu á jákvæða raunvaxtastefnu og verðtryggingu sparifjár, verið frumkvöðull þessarar stefnu og oft eini talsmaður hennar. Ríkisstj. Alþfl. hækkaði innlánsvexti um 4% 1. des. s. l. jafnframt því sem gróði bankanna var þá skorinn niður um 1.5 prósentustig til hags fyrir sparifjáreigendur. Á þessum aðfangadegi kosninga hafði enginn hinna flokkanna neina stefnu í vaxtamálum og fulltrúar hinna flokkanna í bankaráði Seðlabankans guldu hver um sig sína afsökun fyrir stefnuleysi og meðmælum með algeru aðgerðaleysi í vaxtamálum á þessum aðfangadegi kosninga. En jafnframt ákvörðun ríkisstj. Alþfl. um vaxtahækkun 1. des. s. l. var svo gerð atrenna að fjórum öðrum þáttum peningamálastjórnar sem Alþfl. telur ófrávíkjanlega þætti raunhæfrar raunvaxtastefnu, en hefur ekki verið sinnt sem skyldi, hvorki fyrir þennan tíma né síðar. Í fyrsta lagi er viðskiptabönkunum gert að kynna almenningi hverra lánskjara hann ætti kost. Þá voru birtar nokkrar auglýsingar frá bönkunum um þetta efni, en síðan ný ríkisstj. tók við völdum hafa þær ekki sést. Það er alkunna, að almenningur hefur of litla hugmynd um þessi atriði, og væri því ástæða til að leggja sérstaka upplýsingaskyldu á bankana varðandi þau lánakjör sem eru fyrir hendi. Í öðru lagi var því beint til bankanna að gera sérstakt átak til að lengja lánstíma hjá lántakendum og létta þannig greiðslubyrði þeirra. Augljóslega er slík lenging lánanna og jöfnun greiðslubyrði forsenda þess, að alþýðuheimili, sem þurfa á lánum að halda, geti risið undir þeirri vaxtahækkun sem raunvaxtastefnan og verðtrygging fjárskuldbindinga felur í sér við ríkjandi aðstæður. Viðskrh. úr röðum Alþb. og Framsfl. virðast þó ekki hafa skynjað þessa hlið málsins, a. m, k. verður ekki annað séð af aðgerða- og áhugaleysi þeirra á þessu sviði. Í þriðja lagi beitti ríkisstj. sér fyrir því til að tryggja hag útflutningsatvinnuveganna, að hlutfall þeirra lána, sem viðskiptabankarnir bæta við endurkaup og lána út á útflutningsafurðir, yrði rýmkað um sem svarar 2% af endurkaupalánunum og jafnframt að þau fylgi jafnan uppfærðu andvirði endurkaupalánanna. Fjórði þátturinn var sá, að því var beint til Seðlabankans að koma því í kring með sérstakri könnun, að innlánsstofnanir greiði viðskiptavinum sínum vexti af minnistæðum mánaðarlega. Með þessu móti væri komið til móts við sparifjáreigendur í þeirri verðbólgu, sem nú geisar, þannig að þeim væri raunveruleg peningaeign tiltæk á hverjum tíma, en vaxtahluti hennar ekki frystur til eins árs eins og nú tíðkast. Ekki hefur heldur um þetta mál heyrst hósti né stuna frá núv. ríkisstj. fram að þessu. Ríkisstj. Alþfl. fylgdi þessum málum eftir með bréfum til Seðlabanka Íslands, og með bréfum til viðskiptabankanna og ítrekaði þetta sérstaklega hinn 8. janúar, þegar okkur þótti fullseint ganga að koma fram þeim breytingum sem við höfum lagt ríka áherslu á. Þó er mér kunnugt um að fyrir utan þá kynningu á lánskjörum, sem átti sér stað, átti sér stað nokkur lenging á lánum hjá viðskiptabönkum, svo ekki var þetta til einskis gert. En miklu betur þarf að þessu að vinna og á þessu að taka. Með því að halda á málum með þessum hætti tel ég að ríkisstj. Alþfl. hafi unnið að því að koma jöfnum höndum til móts við hag sparifjáreigenda og þarfir lántakenda um jöfnun greiðslubyrði og þannig unnið að því að koma á skipulegri verðtryggingu sparifjár og lánsfjár og renna þannig stoðum undir aukinn innlendan sparnað. Þessi leið er hin eina mögulega til að efla innlendan lánsfjármarkað og koma á heilbrigðu peningamálakerfi. Núv. ríkisstj. hefur hins vegar fylgt öndverðri stefnu. Af því hefur hlotist tjón sem erfitt verður að bæta því að trausti sparifjáreigenda og stefnu og aðgerðum hins opinbera hefur verið spillt. Það sýnir sig í fjárflóttanum úr bankakerfinu. Slíkt traust sparifjáreigenda verður torvelt að endurheimta, jafnvel þó menn hafi áhuga á að fikra sig að nýju inn á þá braut sem út af var horfið. Áform ríkisstj. um innlenda lánsfjáröflun úr bankakerfinu til opinberra umsvifa fá á hinn boginn trauðla staðist nema á kostnað lánafyrirgreiðslu til almennings í þessu landi. Víkjum þá að hinni hlið þessara mála, fjárfestingarstefnunni. Samkvæmt áætlunum ríkisstj. á heildarfjárfesting í landinu að aukast úr 25.3% af vergri þjóðarframleiðu á s. l. ári í 26.6%. Þessa aukningu má að sjálfsögðu vega á móti ráðstöfunarfé heimilanna. Ef fjárfestingu hefði verið haldið sem óbreyttum hluta af þjóðartekjum milli ára hefði verið unnt að auka ráðstöfunarfé heimilanna um 16 milljarða miðað við þann viðskiptajöfnuð sem ríkisstj. miðar við í áætlunum sínum og sættir sig við, þ. e. þann viðskiptahalla upp á 16 milljarða sem þar er að sjá.  Umsvif þau, sem birtast í lánsfjáráætlun ríkisstj., einkennast í fyrsta lagi af svo miklum heildarumsvifum að þau munu auka á verðbólguþrýsting á sama tíma og ríkisstj. boðar hið gagnstæða í orði. Í öðru lagi einkennast þau af sérdrægni ríkis~tj. til handa sem ómerkir auðvitað tal ríkisstj. og ríkisstjórnarflokkanna um almennt aðhald til að draga úr verðbólgu. Og í þriðja lagi einkennist hún af tilflutningi á fé í fjárfestingu, sem annars gæti nýst til að bæta kjör heimilanna, miðað við þann halla á viðskiptum við útlönd sem ríkisstj. sættir sig við. Innan ramma heildarumsvifa fjárfestingar er það meginverkefni ríkisstj. að marka stefnu að því er varðar fjárfestingu í hinum ýmsu þáttum þjóðarbúskaparins. Í þeim efnum á það við að velja og hafna, því að öllum óskum og löngunum verður ekki fullnægt. Í þessu vali birtist þá hvers konar uppbyggingu eigi að leggja sérstaka áherslu á. Rangt val fjárfestingar rýrir lífskjörin. Nærtæk dæmi um slíkar ríkisstjórnarákvarðanir eru til um fjárfestingu sem reynst hefur baggi á þjóðinni. Það dugir auðvitað að nefna Kröfluævintýrið í því sambandi þótt vel mætti rekja fleiri dæmi. Alþfl. hefur lagt megináherslu á að fjárfestingarval væri vel undirbúið og líklegt til að skila góðum arði sem runnið gæti til að bæta kjör launafólks. Í samræmi við þetta hefur Alþfl. bent á fáeinar grundvallarstaðreyndir sem marka verði fjárfestingarstefnuna. Þær eru þessar: 1) Að framleiðsla landbúnaðarafurða umfram innanlandsþarfir er þjóðhagslega óhagkvæm og rýrir því lífskjörin og stefnir í reynd kjörum og afkomu bænda í óvissu. 2) Þá er fiskiskipastóllinn of stór miðað við afrakstursgetu fiskstofna. Stækkun skipastólsins mun rýra afkomu sjómanna, útgerðar og þjóðarinnar allrar. 3) Þá er fiskvinnslan vanvædd tæknilega séð. Í tæknilegum framförum í fiskvinnslunni felst einhver arðvænlegasti vaxtarbroddur íslensks efnahagslífs og þar með lífskjarabóta fyrir Íslendinga. Þar á ofan ríður mikið á því til að tryggja markaði okkar, að við Íslendingar séum í fararbroddi annarra þjóða í verkun fisks, tæknilega, gæðalega og kostnaðarlega. Við eigum því mikið undir því að framfarir séu í fiskvinnslunni. 4) Íslenskur iðnaður er vanþróaður. Framleiðni er þar minni en í iðnaði í grannlöndum okkar. Uppbygging hans og skipuleg framleiðniaukning ætti því að skila ríkulegum ávexti. Þessi fjögur atriði verða að vera meginatriði fjárfestingarstefnu ef á að ná raunhæfum árangri í endurreisn efnahagslífsins og skapa þannig grundvöll að lífskjarabótum. Áform ríkisstj., eins og þau birtast í lánsfjáráætlun og ákvörðunum hennar, samrýmast ekki þessum markmiðum. Í fyrsta lagi gerir ríkisstj. ráð fyrir því samkv. lánsfjáráætlun sinni, að fjárfesting í landbúnaði verði 14.8 milljarðar kr. Slík fjárfesting í framleiðsluaukningu mun engum þjóðhagslegum arði skila, heldur einnig verða til að auka enn á vandann í greininni og rýra afkomu okkar allra. Í annan stað fela nýlegar ákvarðanir ríkisstj. í sér að enn verði fiskiskipastóllinn aukinn með fiskiskipainnflutningi, sem hafði þó áður verið stöðvaður. Um þetta atriði er lánsfjáráætlun reyndar óraunhæf því að hún sýnir ekki þessa stefnubreytingu ríkisstj. Engu að síður er ljóst að stefna ríkisstj. í þessu efni er til óheilla. Aukning skipastólsins samkv. stefnuákvörðun ríkisstj. mun bitna á afkomu sjómanna og útgerðar og okkar allra í reynd, því að sífellt minna kemur í hvern hlut í fiskveiðunum þegar skipastóllinn vex, en tilkostnaður veiðanna eykst á hinn bóginn. Ég sagði að stefnuákvörðun ríkisstj. í þessum efnum kæmi ekki fram í lánsfjáráætluninni eins og hún birtist. Er auðvelt að ganga úr skugga um það, því að einungis er gert ráð fyrir að þrjú skip verði flutt inn, þ. e. tvö frá Portúgal og eitt á Norðfirði. Mér vitanlega hefur eitt skip þegar bæst við í þessum efnum, sem kom til Hafnarfjarðar, og fyrir einu til viðbótar hefur verið veitt leyfi á Ísafirði. Og eftir lausasögum, sem ég heyrði í dag, hefur reyndar verið líka veitt leyfi fyrir því, að það skip, sem þá ætti að fara út, færi ekki úr landi. Þar yrði líka um innflutning að ræða. Ég er því kominn upp í 5–6 skip, en ekki 3 eins og gert er ráð fyrir í lánsfjáráætlun ríkisstj. - Annars er það furðulegasta við þetta mál, að menn skuli með öðru orðinu boða eflingu innlends skipasmíðaiðnaðar, en á hinn boginn standa fyrir innflutningi sem getur ekki gert nema stækka skipastólinn og rýra kjörin og bitna á íslenskum skipasmíðaiðnaði. Það er reyndar svo varðandi skipasmíðaiðnaðinn, sem hv. þm. Lárus Jónsson og hæstv. iðnrh. gerðu að umtalsefni áðan, að þar er ekki heldur sérlega vel fyrir séð. Það er gert ráð fyrir 3000 millj. í erlendum lántökum, en það er þegar búið að lofa 3.5 milljörðum í Fiskveiðasjóði, þannig að þar vantar líka hálfan milljarð upp á. Og hvað eiga svo skipasmíðastöðvarnar að gera fyrir þessa 3.5 milljarða? Jú, það er hálfur milljarður vegna viðgerðaverkefna og síðan eru lán veitt út á fjögur skip: eitt hjá Stálvík, eitt hjá Þorgeir og Ellert, eitt á Akureyri og eitt hjá Marsellíusi Bernharðssyni. Ætli þetta nægi innlendum skipasmíðaiðnaði? Smábátar gera menn ráð fyrir að verði unnið fyrir 1.1 milljarð. Ég get ekki séð betur en að hérna vanti 2–3 milljarða til þess að innlendur skipasmíðaiðnaður hafi þau verkefni sem hafa verið talin nauðsynleg til þess að hann gæti gengið snurðulaust. Þessu vil ég sérstaklega vekja athygli á. Þriðja atriðið að því er varðar áform ríkisstj., sem ég vil gera að umtalsefni og tengist þeim meginmarkmiðum sem ég var að geta um áðan, varðar fiskvinnsluna. Á s. l. ári tókst að auka fjárfestingu í fiskvinnslunni um 20%, eins og menn geta séð af þeim gögnum sem fylgja lánsfjáráætlun. Þessi fjárfesting var ekki síst í tæknilegum endurbótum. Þannig tókst á s. l. ári að marka nýja braut í þessum efnum, og þetta er í fyrsta skipti í langa hríð sem fjárfesting í fiskvinnslunni kemst upp fyrir fjárfestingu í verslunar- og skrifstofuhúsnæði, ef ég man rétt, svo furðulegt sem það má heita. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það er meginatriði til að styrkja stöðu þjóðarbúsins að áfram verði haldið á þeirri framfarabraut sem hafin var í fyrra. En samkv. áformum ríkisstj. er þó öld snúin, því að ríkisstj. ætlar fjárfestingu í fiskiðnaði að standa í stað þrátt fyrir öll fyrirheitin um framleiðniaukningu í fiskiðnaði. Sannast hér enn að sitthvað eru orð og efndir hjá núv. ríkisstj. Það var fróðlegt að heyra það áðan hjá hæstv. iðnrh., að honum sýndist að það ætti að verja 4.6 milljörðum í fjárfestingu í fiskvinnslunni úr Fiskveiðasjóði. Í sjútvrn. hafði farið fram sérstök athugun á því, hver væri sú lágmarksfjárhæð sem kæmi til álita til að sinna brýnustu verkefnum í þessum efnum. Maður hefði haldið að sú ríkisstj., sem sérstaklega legði fyrir sig að boða framleiðniaukningu, færi frekar yfir lágmarkið en undir. Það lágmark var 7.5 milljarðar. Hér talaði iðnrh. um það sem stórt afrek að 4.6 milljarðar færu í fjárfestingu í fiskvinnslunni á vegum Fiskveiðasjóðs. Sannleikurinn í málinu er hins vegar sá, að þær skuldbindingar, sem hafa verið gerðar, munu ekki gera Fiskveiðasjóði kleift að lána þessa 4.6 milljarða á þessu ári sem iðnrh. gerði að umtalsefni. Það má gott heita ef það slefar í 4 milljörðum, miðað við stöðuna eins og hún er núna. En þá er líka eftir að leysa þau atriði í sambandi við skipasmíðaiðnaðinn sem ég gerði að umtalsefni áðan. Venjulegast hefur það bitnað á fiskvinnslunni. Hún hefur verið látin vera útundan. Fjórða atriðið, sem ég vil gera að umtalsefni, er það, að ekki er sjáanlegt neitt átak til framleiðniaukningar í íslenskum iðnaði samkv. áformum ríkisstj. eins og þau birtast í lánsfjáráætlun. Almennum iðnaði er ekki ætlað að auka fjárfestingu sína um nema 3%. Þannig verður ekki séð að ætlunin sé að efla iðnaðinn neitt sérstaklega, hvað sem líður öllu tali um framleiðniaukningu í iðnaðinum sem við höfum hér fengið að hlusta á af vörum ýmissa talsmanna stjórnarflokkanna aftur og aftur. Það er þannig sama hvert þessara fjögurra atriða maður tekur til viðmiðunar, það verður ekki séð að stefna ríkisstj. sé til framfara. Það er veruleg fjárfesting í landbúnaði. Fjárfesting í framleiðsluaukningu í þeirri grein mun ekki skila þjóðhagslegum arði. Það hafa verið teknar ákvarðanir um að auka fiskiskipastólinn. Það mun verða til að draga úr lífskjörum hér á landi. Í þriðja lagi hefur verið ákveðið að velja stöðnun í fjárfestingu í fiskvinnslunni í stað þeirrar framfarabrautar sem komið var inn á. Og það er ekki sjáanlegt neitt átak í framleiðniaukningu í iðnaði. Af þessu ætti að vera ljóst að stefna ríkisstj. er í grundvallaratriðum röng. Alþfl. telur að meginstefnubreyting þurfi að eiga sér stað, bæði í fjárfestingarmálum og peningamálum, til þess að hér náist raunhæfur árangur. Þeirri breytingu verður ekki náð fram með breytingum á lánsfjárlögunum einum. Þess vegna sjá þm. Alþfl. ekki ástæðu til þess á þessari stundu og eftir þá umfjöllun, sem málið hefur fengið í Nd., að flytja brtt. við frv. til lánsfjárlaga. En því miður verður það að segjast, að sú stefna, sem birtist í þeim gögnum sem fyrir okkur eru lögð í lánsfjáráætlun og í frv. til lánsfjárlaga, stefnir ekki til heilla. Það verður ekki séð að það hafi verið vikið inn á þá framfarabraut sem aðeins örlaði þó fyrir á fyrra ári. Þvert á móti er það stöðnun og þá einkum og sér í lagi í uppbyggingu atvinnuveganna sem vekur ugg í sambandi við þau áform sem ríkisstj. hefur nú uppi.



Herra forseti. Það væri ástæða til að ræða margt í þessu frv. En ég mun ekki hverfa að því ráði. Ekki einu sinni hefur mér komið til hugar nú að bera fram sjálfsagðar brtt., eins og t. d. brtt. varðandi 19. gr. frv. um að ekki verði skorinn niður, eins og gert er með þessari grein, hluti af launaskattinum sem á samkv. lögum að ganga til Byggingarsjóðs ríkisins. Þessi grein þýðir að á þessu ári eru teknir 3.8 milljarðar kr. frá Byggingarsjóði ríkisins til að setja í ríkissjóð. Ég ætla ekki heldur og hef ekki heldur borið fram brtt., sem hefði verið ástæða til, við 20. gr. frv., en 20. gr. frv. skerðir það fé sem samkv. lögum á að ganga úr ríkissjóði til Byggingarsjóðs verkamanna. En hvers vegna ber ég ekki fram till. um þetta? Það er vegna þess að ég held að svo illa sé komið fyrir okkur að það sé vonlaust að bera fram brtt., jafnvel um svo sjálfsögð mál sem þessi tvö sem ég hef hér drepið á, hvað þá um annað. Ég hef samt látið mér koma til hugar að hæstv. ríkisstj. sé ekki alls varnað. Því hef ég af miklu lítillæti, en þó í vitund um að málið er mjög þýðingarmikið, borið fram till. ásamt tveim félögum mínum, hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni og Lárusi Jónssyni, á þskj. 630. Þessi brtt. er við 29. gr. frv., en 29. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjmrh. er heimilt að lækka áformuð lánsfjármögnuð útgjöld fyrirtækja og stofnana í B-hluta fjárlaga um 2612 millj. kr. á árinu 1980.“ Það er furðulegt, að samkv. upplýsingum, sem fjh.- og viðskn. hafa fengið um það í hverju þessi niðurskurður er fólginn, kemur hann harðast niður á þeim málaflokki sem ríkisstj. samkv. málefnasamningi sínum segir að eigi að hafa forgang. Ég á við orkumálin. Allir þeir liðir, sem gert er ráð fyrir að þessi niðurskurður komi niður á, eru mjög þýðingarmiklir. En ég hef leyft mér ásamt félögum mínum að bera fram brtt. sem varðar einungis einn af þessum liðum og það er Vesturlína. Brtt. er sú, með leyfi hæstv. forseta, að það komi við 29. gr. svo hljóðandi viðbót: „Heimild þessi nær ekki til útgjalda vegna Vesturlínu.“ Þessi till. byggist á því, að hér er um alveg einstakt mál að ræða. Ég hygg að það geti ekki verið ágreiningur um að svo sé. Vesturlinu var byrjað að reisa árið 1978. Það var í upphafi gert ráð fyrir að því verki yrði lokið haustið 1979. Orkubú Vestfjarða var stofnað á þeirri forsendu. Nú var ekki staðið við þetta. Ég skal ekki fara að innleiða neinar umræður hér um hvers vegna það var eða hverjir bera ábyrgð á því. Það er liðin tíð og þjónar engum tilgangi að fara að ræða um það. En þegar framkvæmdatíma Vesturlinu var breytt og horfið var frá að ljúka henni á árinu 1979 var lýst yfir þegar af fyrrv. ríkisstj. að þessu verki skyldi lokið á árinu 1980. Allar framkvæmdir við Vesturlínu hafa verið miðaðar við þetta. En samkv. áætlunum og eins og fram kemur í fjárfestingar- og láns fjáráætlun fyrir árið 1980 er gert ráð fyrir að það þurfi að verja til Vesturlínu á þessu ári 4387 millj. kr. Þá er reiknað með að verkinu verði lokið og hægt að tengja Vestfirði við aðalorkusvæði landsins og spara Vestfirðingum og þjóðfélaginu í heild olíukostnað sem nemur milljörðum króna. Nú felur 29. gr. þessa frv. í sér heimild til að skerða þá upphæð, sem lánsfjáráætlunin ætlar til Vesturlínu, um 438 millj. kr. Þetta þýðir að þessu verki verður ekki lokið á þessu ári, með skelfilegum afleiðingum fyrir Vestfirðinga og ég vil segja fyrir þjóðfélagið í heild vegna þess að hér eru svo miklir hagsmunir í veði. Það er svo með framkvæmd eins og rafmagnslínu að það stoðar ekki að langt sé komið verkið. Það verður ekki notast við það sem komið er ef það vantar þráð til þess að samtenging geti orðið. Mér sýnist að þetta mál sé þess eðlis að það sé raunar óþarfi að hafa fleiri orð um það. En ég vildi mega vonast eftir því, að hæstv. ríkisstj. sæi að það væri óráð að skera þessa framkvæmd niður eins og heimilað er samkv. frv. því sem við nú ræðum. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. hvort þetta sé ekki réttur skilningur hjá mér: Í fyrsta lagi, að það hafi verið lofað og gert ráð fyrir að þessu verki, Vesturlínu, yrði lokið á þessu ári. Í öðru lagi, að það væri fyrir það fólk, sem þetta varðar mest, og þjóðhagslega hin mesta óhæfa ef horfið verður frá þessu. Ef hæstv. ráðh. er mér sammála, sem ég vil leyfa mér að vona í lengstu lög, má þá ekki vænta þess, að þessi sjálfsagða till. verði samþykkt?



Herra forseti. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, 4. þm. Vestf., hefur borið fram fsp. sem varðar Vesturlínu. Hann hefur einnig flutt brtt. við frv. til lánsfjárlaga sem lýtur að því að tryggja að ekki verði um neinn niðurskurð fjármagns að ræða til þessarar framkvæmdar. Hann spyr í fyrsta lagi: Verður lagningu Vesturlínu lokið á þessu ári? Og í öðru lagi: Er það ekki þjóðhagslega óhagkvæmt ef tenging línunnar frestast til næsta árs? Ég vil svara þessum spurningum á þann veg, að ég vænti þess eindregið að Vesturlína verði tengd á þessu ári. Ég er fullkomlega sammála hv. þm. um að það væri svo þjóðhagslega óhagkvæmt, ef tenging línunnar frestaðist um eitt ár, að það komi ekki til greina að láta það gerast. Það er rétt hjá hv. þm., að í 29. gr. frv. er gert ráð fyrir að fjmrh. sé heimilt að lækka áformuð lánsfjármögnuð útgjöld fyrirtækja og stofnana í B-hluta fjárlaga um 2 milljarða 612 millj. kr. á árinu 1980. Þessi lækkunarheimild er þannig hugsuð í grófum dráttum að framkvæmdir í B-hluta fjárlaga og fjármögnun til þeirra lækki um 10% að jafnaði. Þannig er það með liðinn Byggðalínur, að gert er ráð fyrir að hann lækki um liðugar 500 millj. - Ég hef því miður ekki lánsfjáráætlunina fyrir framan mig, en vegna þess að hv. þm. ætlar að lána mér hana get ég flett upp í henni. Í lánsfjáráætlun er gert ráð fyrir að fjármögnun til byggðalína nemi alls 5579 millj. kr. En vegna þessarar 10% lækkunar, sem ég hef nú greint frá og öllum hv. þm. er kunnugt um, er ekki gert ráð fyrir að afgreiða á þessu ári fjármagn til byggingar byggðalína nema sem nemur 5 milljörðum 21 millj. Niðurskurðurinn nemur því 558 millj. kr. Rafmagnsveitur ríkisins hafa þessa framkvæmd með höndum og munu að sjálfsögðu taka endanlega ákvörðun um það í samráði við iðnrn, og fjmrn., hvernig þessum niðurskurði verður háttað. Það má ekki ganga út frá því sem gefnu að allar framkvæmdir verði skornar niður um nákvæmlega 10% í B-hluta fjárlaganna. Það getur þurft að færa þær eitthvað til eftir því sem á stendur með verk. Ég hef kynnt mér hvernig kostnaðaráætlun fyrir uppbyggingu Byggðalinu stendur nú. Seinasta áætlun er frá 16. maí s. l. Þar er gert ráð fyrir að kostnaður við línuna verði þessi: Við línuna sjálfa 3593 millj. kr., en við aðveitustöðvar í Hrútatungu 30 millj., við Glerárskóga 96 millj. og við Mjólká 258 millj.- eða alls 384 millj. til aðveitustöðva - og til lagningar háspennulína 157 millj. Samtals virðist því útlit fyrir að línan muni kosta 4 milljarða 134 millj. kr. Ég geri ráð fyrir að einhver kostnaður kunni að vera til viðbótar við lagningu þessarar línu sem unnt sé að fresta til næsta árs. A. m. k. er ljóst að kostnaðaráætlunin er allnokkru lægri en gert er ráð fyrir í lánsfjáráætlun. Ég hef nefnt hér töluna 4 milljarðar 134 millj. kr., en framlag samkv. lánsfjáráætlun var 4 milljarðar 387 millj. Ljóst er því að framkvæmdir við Vesturlinu má skera niður um 253 millj kr. án þess að nokkur hætta sé á að línan komist ekki í gagnið á þessu ári. Hvort einhverjum frekari verkum má fresta þannig að línan komist í gagnið engu að síður get ég ekkert um sagt á þessu stigi. Það er verið að athuga það nánar. Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóri og aðalhönnuður línunnar, einn af forstöðumönnum Rafteikningar, eru nú í skoðunarferð meðfram þessari línu á allri leiðinni, allt að Mjólká, og þeir munu vafalaust endurskoða þessa áætlun eftir að þeirri ferð lýkur. Ég ítreka það, sem ég hef sagt hér, að ég tel óhjákvæmilegt að Vesturlína verði tengd á þessu ári. Ég tel ekki annað koma til greina. Ég tel öruggt að ríkisstj. muni tryggja það, því að það væri mjög óhagkvæmt þjóðhagslega ef tenging tækist ekki. En mér virðist ljóst af tölum að unnt sé að skerða framlag til Vesturlínu um a. m. k. 250 millj., kannske heldur hærri upphæð, frá því sem áður hafði verið ráðgert að kæmi til línunnar á þessu ári, án þess að tenging línunnar lendi í hættu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svar hans. Það, sem mest er um vert í hans svari, er að hann lýsti því yfir að það kæmi ekki til greina að Vesturlínu yrði frestað, það kæmi ekki til greina annað en Vestfirðir yrðu tengdir aðalorkuveitusvæði landsins á þessu ári og á þeim tíma sem ráð er fyrir gert í haust. Ég skil svar hans þannig. Hæstv. ráðh. vék nokkrum orðum að nýjustu kostnaðaráætlunum fyrir þetta verk. Hann gaf þær upplýsingar, að það væri um lækkun að ræða frá því sem gert væri ráð fyrir í lánsfjáráætluninni, eða um 253 millj. kr. lækkun. Mér er kunnugt um þá áætlun sem hæstv. ráðh. vitnaði til. Ég átti viðræður við Rafmagnsveitur ríkisins um þetta mál bæði í dag og í gær. Án þess að ég vilji bera neinn fyrir því er það mitt persónulega mat, að ekki sé hyggilegt að reikna með mikilli lækkun eða að kostnaðurinn verði miklu lægri en lánsfjáráætlunin gerir ráð fyrir. Eins og ég sagði og lagði áherslu á í fyrri ræðu minni stoðar ekki að geyma neitt af þeim verkefnum sem þarf að framkvæma ef það þýðir að samtenging eigi sér ekki stað. Hæstv. ráðh. sagði að það mætti ekki skilja heimildina samkv. 29. gr. frv. þannig að það væri heimilt að skera niður alla framkvæmdaliði eða heimildin yrði notuð þannig að allir framkvæmdaliðir væru skornir niður jafnt um 10%. Þetta er sjálfsagt og eðlilegt. En í framhaldi af þessu vil ég leyfa mér að vekja athygli á því, hve mikill munur getur verið á framkvæmdum í þessu sambandi. Þá fer ég ekki út fyrir það sem varðar Byggðalínu. Upphæðin í lánsfjáráætlun yfir byggðalínur á við Vesturlínu, sem nemur 4387 millj. kr., og Suðausturlínu, sem nemur 1120 millj. kr. Nú vil ég ekki fara í neinn meting á milli landshluta í þessu efni, því að alls staðar eru þessar línur jafnþýðingarmiklar, en ég leyfi mér í þessu sambandi og að gefnu tilefni að vekja athygli á þeim mun sem er á þessum framkvæmdum á þessu ári. Á þessu ári er hægt að ljúka Vesturlínu. En Suðausturlína, sem er gert ráð fyrir að hefja framkvæmdir á í sumar, er línan frá Hryggstekk í Skriðdal að Sigölduvirkjun. Í sumar er gert ráð fyrir að framkvæma við þessa línulögn staurareisingu og einhverja strengingu lína á svæðinu frá Skriðdal að Djúpavogi, en ekki að tengja Djúpavog. Á árinu 1981 er gert ráð fyrir að halda verkinu áfram og vera þá búinn að leggja línuna til Hafnar í Hornafirði og þá að tengja báða þessa staði, Höfn í Hornafirði og Djúpavog. M. ö. o.: ekkert af þessari línu og ekkert af þessari framkvæmd kemst í gagnið fyrr en síðla árs 1981. Þegar allt þetta er komið í gagnið er gert ráð fyrir að Suðausturlínan spari olíu fyrir um 800 millj. kr. á ári, en það er gert ráð fyrir að á næsta ári verði olíukostnaður á Vestfjörðum, ef línan kemur þangað ekki á þessu ári eins og ráð er fyrir gert, um 2000 millj. kr. Ég gæti gert frekari samanburð í þessu efni, en ég sé ekki ástæðu til þess. Þessar upplýsingar hef ég úr skýrslu frá Rafmagnsveitum ríkisins sem fjallar um samanburð á þessum verkum. Það sem ég hef sagt í þessu efni, undirstrikar það sem hæstv. ráðh. sagði, að það er náttúrlega ekkert vit í því að ætla að nota heimild til niðurskurðar jafnt á alla framkvæmdaliði. Það verður að meta hvað er þjóðhagslega hagkvæmt, og þó að heimildin sé frekar notuð í einu tilfelli en öðru þýðir það ekki að það komi að neinni sök þegar svo stendur á um framkvæmd eins og Suðausturlínu. Þetta segi ég hér til að leggja áherslu á hversu auðvelt val það hlýtur að vera hjá hæstv. ríkisstj. að sjá um að Vesturlínu verði lokið á þessu ári. Ég vil svo hafa það mín síðustu orð í þessu sambandi, að ég lít svo á að orð hæstv. fjmrh. séu jafngóð lagaákvæði um þetta efni. Ég tel því að við hljótum allir að treysta orðum hæstv. ráðh. og á þeim grundvelli leyfi ég mér að taka till. mína og minna félaga til baka.